62019CJ0434
WYROK TRYBUNAŁU (piąta izba)
z dnia 3 marca 2021 r. (
*1
)
Odesłanie prejudycjalne – Pomoc państwa – Konkurencja – Artykuł 107 ust. 1 TFUE – Przesłanki stosowania – Artykuł 106 ust. 2 TFUE – Usługi w ogólnym interesie gospodarczym – Prowadzenie usługi pocztowego rachunku bieżącego w celu poboru komunalnego podatku od nieruchomości – Przedsiębiorstwa korzystające ze specjalnych lub z wyłącznych praw przyznanych im przez państwa członkowskie – Prowizje ustalone jednostronnie przez przedsiębiorstwo będące beneficjentem – Nadużycie pozycji dominującej – Artykuł 102 TFUE – Niedopuszczalność
W sprawach połączonych C‑434/19 i C‑435/19
mających za przedmiot wnioski o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożone przez Corte suprema di cassazione (sąd kasacyjny, Włochy) postanowieniami z dnia 21 stycznia 2019 r., które wpłynęły do Trybunału w dniu 5 czerwca 2019 r., w postępowaniach:
Poste Italiane SpA
przeciwko
Riscossione Sicilia SpA agente riscossione per la provincia di Palermo e delle altre provincie siciliane (C‑434/19),
oraz
Agenzia delle entrate – Riscossione
przeciwko
Poste Italiane SpA,
przy udziale:
Poste italiane SpA – Bancoposta (C‑435/19),
TRYBUNAŁ (piąta izba),
w składzie: E. Regan, prezes izby, M. Ilešič, E. Juhász, C. Lycourgos (sprawozdawca) i I. Jarukaitis, sędziowie,
rzecznik generalny: M. Campos Sánchez-Bordona,
sekretarz: A. Calot Escobar,
uwzględniając pisemny etap postępowania,
rozważywszy uwagi, które przedstawili:
–
w imieniu Poste Italiane SpA – A. Fratini i A. Sandulli, avvocati,
–
w imieniu Agenzia delle entrate – Riscossione – G. Visentini i A. Papa Malatesta, avvocati,
–
w imieniu Komisji Europejskiej – D. Recchia i P. Rossi, w charakterze pełnomocników,
po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 24 września 2020 r.,
wydaje następujący
Wyrok
1
Wnioski o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczą wykładni art. 14, 102, 106 i 107 TFUE.
2
Wnioski te zostały złożone w ramach sporów z jednej strony pomiędzy Poste Italiane SpA a Riscossione Sicilia SpA agente riscossione per la provincia di Palermo e delle altre provincie siciliane (zwaną dalej „Riscossione Sicilia”) (sprawa C‑434/19), a z drugiej strony pomiędzy Agenzia delle entrate – Riscossione (organem podatkowym ds. poboru podatków, Włochy; zwanym dalej „agencją ds. poboru podatków”) a Poste Italiane (sprawa C‑435/19), w przedmiocie żądań płatności prowizji skierowanych przez spółkę Poste Italiane do podmiotów upoważnionych do poboru imposta comunale sugli immobili (komunalnego podatku od nieruchomości, zwanego dalej „ICI”) za usługi prowadzenia bieżących rachunków pocztowych wspomnianych podmiotów w celu poboru podatku ICI od podatników.
Prawo włoskie
3
Artykuł 2 ust. 18–20 legge n. 662 – Misure di razionalizzazione della finanza pubblica (ustawa nr 662 o środkach racjonalizacji finansów publicznych) z dnia 23 grudnia 1996 r. (dodatek zwyczajny do GURI nr 303 z dnia 28 grudnia 1996 r.; zwana dalej „ustawą nr 662/1996”) przewiduje:
„18.   […] przedsiębiorstwo Poste Italiane może ustalać prowizje należne od posiadaczy rachunków pocztowych.
[…]
19.   Usługi pocztowe i usługi płatnicze, dla których system monopolu prawnego nie jest wyraźnie przewidziany w obowiązujących przepisach, są świadczone przez przedsiębiorstwo Poste Italiane i przez inne podmioty na zasadzie wolnej konkurencji. W odniesieniu do omawianych usług wszelkie formy obowiązków taryfowych lub socjalnych nałożone na przedsiębiorstwo Poste Italiane, jak również wszelkie formy ułatwień taryfowych dotyczących użytkowników ww. przedsiębiorstwa określone w obowiązujących przepisach przestają obowiązywać od dnia 1 kwietnia 1997 r. […]. Przedsiębiorstwo Poste Italiane jest zobowiązane prowadzić oddzielną rachunkowość, rozróżniając w szczególności koszty i dochody związane ze świadczeniem usług w ramach systemu monopolu prawnego oraz koszty i przychody związane z usługami świadczonymi na zasadzie wolnej konkurencji.
20.   Od dnia 1 kwietnia 1997 r. ceny usług, o których mowa w ust. 19, są ustalane, także w drodze umowy, przez przedsiębiorstwo Poste Italiane z uwzględnieniem wymogów klientów i cech popytu, jak również potrzeby utrzymania i rozwoju natężenia ruchu […]”.
4
Artykuł 10 ust. 3 decreto legislativo n. 504, Riordino della finanza degli enti territoriali, a norma dell’articolo 4 della legge 23 ottobre 1992, n. 421 (dekretu ustawodawczego nr 504 w sprawie reorganizacji finansowania jednostek samorządu terytorialnego na podstawie art. 4 ustawy nr 421 z dnia 23 października 1992 r.) z dnia 30 grudnia 1992 r. (dodatek zwyczajny do GURI nr 305 z dnia 30 grudnia 1992 r.) (zwany dalej „dekretem ustawodawczym nr 504/1992”).
„Podatek należny na mocy ust. 2 podlega zapłacie w formie bezpośredniej płatności na rzecz podmiotu upoważnionego do jego poboru, którego okręg obejmuje gminę wymienioną w art. 4, lub w formie wpłaty na określony pocztowy rachunek bieżący należący do wspomnianego podmiotu […]. Prowizję należną od podmiotu upoważnionego do poboru podatku opłaca gmina, która nałożyła podatek; wynosi ona 1% pobranych kwot, w wysokości minimalnej 3500 [ITL (lirów włoskich) (w przybliżeniu 1,75 EUR)] i maksymalnej 100000 [ITL (w przybliżeniu 50 EUR)] z tytułu każdej płatności dokonanej przez podatnika”.
5
Artykuły 5–7 decreto del Ministro delle Finanze n. 567 – Regolamento di attuazione dell’articolo 78, commi da 27 a 38, della legge 30 dicembre 1991, n. 413, concernente istituzione del conto fiscale (rozporządzenia ministra finansów nr 567 w sprawie wykonania art. 78 ust. 27–38 ustawy nr 413 z dnia 30 grudnia 1991 r. o ustanowieniu rachunku podatkowego) z dnia 28 grudnia 1993 r. (GURI nr 306 z dnia 31 grudnia 1993 r.) zezwalają posiadaczom rachunku podatkowego na płatność kwot podatku dochodowego od osób fizycznych, podatku dochodowego od osób prawnych – również w charakterze płatnika podatku, lokalnego podatku dochodowego, podatków zastępujących wymienione wyżej podatki oraz podatku od wartości dodanej bezpośrednio w kasie podmiotu upoważnionego do poboru podatku lub w instytucji kredytowej, na podstawie nieodwołalnego upoważnienia do zapłaty na rzecz podmiotu upoważnionego do poboru podatku.
6
Artykuł 59 ust. 1 lit. n) decreto legislativo n. 446 – Istituzione dell’imposta regionale sulle attività produttive, revisione degli scaglioni, delle aliquote e delle detrazioni dell’Irpef e istituzione di una addizionale regionale a tale imposta, nonché riordino della disciplina dei tributi locali (dekretu ustawodawczego nr 446 w sprawie ustanowienia podatku regionalnego od działalności produkcyjnej, zmiany progów podatkowych, stawek i odliczeń od podatku dochodowego od osób fizycznych oraz w sprawie ustanowienia dodatkowego podatku regionalnego, oprócz niniejszego podatku, a także w sprawie reorganizacji uregulowania podatków lokalnych) z dnia 15 grudnia 1997 r. (dodatek zwyczajny do GURI nr 298 z dnia 23 grudnia 1997 r.), zastrzegł, że gminy mogą przyjąć przepisy dotyczące poboru podatków lokalnych w celu „racjonalizacji metod dokonywania płatności, zarówno dobrowolnych, jak i wynikających z kontroli, przewidując wpłatę na pocztowy rachunek bieżący należący do organu podatkowego gminy, bezpośrednią płatność na rzecz organu podatkowego gminy oraz płatność za pośrednictwem systemu bankowego, poza płatnością na rzecz podmiotu upoważnionego do poboru podatku lub zamiast tej płatności”.
7
Zgodnie z art. 3 ust. 1 decreto del Presidente della Repubblica n. 144 – Regolamento recante norme sui servizi di bancoposta (dekretu prezydenta Republiki nr 144 z dnia 14 marca 2001 r. w sprawie uregulowania usług bankowości pocztowej) z dnia 14 marca 2001 r. (GURI nr 94 z dnia 23 kwietnia 2001 r., zwany dalej „dekretem prezydenckim nr 144/2001”) „o ile przepisy [tego] dekretu nie stanowią inaczej, stosunki z klientami i pocztowy rachunek bieżący są regulowane w drodze umowy zgodnie z przepisami kodeksu cywilnego i ustaw szczególnych”.
8
Artykuł 7 ust. 2 lit. gg‑septies decreto-legge n. 70 – Semestre Europeo – Prime disposizioni urgenti per l’economia (dekretu z mocą ustawy nr 70 w sprawie europejskiego semestru ustanawiającego pilne przepisy wstępne na rzecz gospodarki) z dnia 13 maja 2011 r. (GURI nr 110 z dnia 13 maja 2011 r.), przekształconego w ustawę, zmienioną decreto‑legge n. 16 (dekretem z mocą ustawy nr 16) z dnia 2 marca 2012 r. (GURI nr 52 z dnia 2 marca 2012 r.) (zwanego dalej „dekretem z mocą ustawy nr 70/2011”) stanowi:
„w przypadku gdy pobieranie dochodów powierza się osobom, o których mowa w art. 52 ust. 5 lit. b) dekretu ustawodawczego nr 446 z dnia 15 grudnia 1997 r., odbywa się ono poprzez otwarcie jednego lub kilku pocztowych lub bankowych rachunków bieżących należących do podmiotu upoważnionego i przeznaczonych do pobierania dochodów instytucji zamawiającej, na które należy wpłacać wszystkie pobrane kwoty”.
9
Na mocy uchwały taryfowej nr 57/1996 zarządu spółki Poste Italiane (zwanej dalej „uchwałą taryfową nr 57/1996”) postanowiono, że od każdej operacji związanej z prowadzeniem pocztowego rachunku bieżącego należącego do podmiotów upoważnionych do świadczenia usługi poboru podatków będzie pobierana prowizja. Wysokość tej prowizji ustalono na 100 ITL (w przybliżeniu 0,05 EUR) od dnia 1 kwietnia 1997 r. do dnia 31 maja 2001 r. oraz na 0,23 EUR (w przybliżeniu 450 ITL) od dnia 1 czerwca 2001 r. do dnia 31 grudnia 2003 r.
Postępowania główne i pytania prejudycjalne
10
We Włoszech dekret ustawodawczy nr 504/1992 nałożył na podatników zobowiązanych do wpłaty ICI obowiązek dokonania płatności należnej od nich kwoty na rzecz jednego z podmiotów państwa upoważnionych do poboru tego podatku i przekazania tej kwoty gminom będącym beneficjentami. Zgodnie z tymi przepisami ICI podlega zapłacie w formie bezpośredniej płatności na rzecz podmiotu upoważnionego, którego okręg obejmuje gminę będącą beneficjentem, lub w formie wpłaty na pocztowy rachunek bieżący należący do wspomnianego podmiotu.
11
Postępowania główne dotyczą żądań płatności prowizji skierowanych przez spółkę Poste Italiane do dwóch podmiotów upoważnionych do poboru ICI: Riscossione Sicilia i agencji ds. poboru podatków.
12
Zażądano płatności tych prowizji za prowadzenie w latach 1997–2011 rachunków bieżących, którymi owe podmioty upoważnione do poboru podatku dysponują w spółce Poste Italiane w celu umożliwienia podatnikom dokonania na nie płatności kwot należnych od nich z tytułu ICI.
13
Wspomniane opłaty zostały obliczone na podstawie taryfy określonej w uchwale taryfowej nr 57/1996.
14
W sporze leżącym u podstaw sprawy C‑434/19 spółka Poste Italiane zwróciła się do Tribunale di Palermo (trybunału w Palermo, Włochy) o zasądzenie od podmiotu upoważnionego do poboru ICI, którym następnie została spółka Riscossione Sicilia, prowizji należnej od każdej transakcji płatności ICI dokonanej przez każdego podatnika za pomocą pocztowego formularza wpłaty na rachunek należący do tego podmiotu upoważnionego do poboru, a mianowicie 0,05 EUR (w przybliżeniu 100 ITL) od dnia 1 kwietnia 1997 r. do dnia 31 maja 2001 r., 0,23 EUR (około 450 ITL) od dnia 1 czerwca 2001 r. do dnia 31 grudnia 2003 r., a po dniu 1 stycznia 2004 r. kwot odpowiadających kolejnym zmianom taryfy. W wyroku z dnia 7 czerwca 2011 r. Tribunale di Palermo (trybunał w Palermo) oddalił wniesione do niego żądanie zasądzenia prowizji, a w wyroku z dnia 11 maja 2016 r. Corte d’appello di Palermo (sąd apelacyjny w Palermo, Włochy) częściowo zmienił ten wyrok i uwzględnił odwołanie wniesione przez spółkę Poste Italiane w zakresie, w jakim spółka ta przedstawiła dowód swoich żądań za okres po dniu 1 czerwca 2006 r.
15
W sporze leżącym u podstaw sprawy C‑435/19 spółka Poste Italiane zwróciła się do Tribunale di Macerata (trybunału w Maceracie, Włochy) o zasądzenie od agencji ds. poboru podatków, podmiotu upoważnionego do poboru ICI, prowizji należnej od każdej transakcji płatności ICI dokonanej przez każdego podatnika za pomocą pocztowego formularza wpłaty na rachunek należący do tego podmiotu upoważnionego do poboru, a mianowicie 0,05 EUR (w przybliżeniu 100 ITL) od dnia 1 kwietnia 1997 r. do dnia 31 maja 2001 r. i 0,23 EUR (w przybliżeniu 450 ITL) od dnia 1 czerwca 2001 r. do dnia 20 grudnia 2001 r. W wyroku z dnia 11 czerwca 2009 r. Tribunale di Macerata (trybunał w Maceracie) oddalił wniesione do niego żądanie zasądzenia prowizji, a w wyroku z dnia 10 sierpnia 2016 r. Corte d’appello di Ancona (sąd apelacyjny w Ankonie, Włochy) całkowicie zmienił wyrok wydany przez ten trybunał, uwzględnił odwołanie wniesione przez spółkę Poste Italiane i uznał, że miała ona prawo do zastosowania spornej prowizji i żądania jej zapłaty.
16
Postępowania główne są w toku przed sądem odsyłającym, do którego w sprawie C‑434/19 wpłynął główny środek zaskarżenia wniesiony przez spółkę Poste Italiane i wzajemny środek zaskarżenia wniesiony przez Riscossione Sicilia, a w sprawie C‑435/19 główny środek zaskarżenia wniesiony przez agencję ds. poboru podatków oraz wzajemny środek zaskarżenia wniesiony przez Poste italiane SpA – Bancoposta.
17
Co się tyczy zgodności z prawem prowizji stosowanej przez spółkę Poste Italiane, sąd odsyłający uznał w wyroku z dnia 26 marca 2014 r., że przepisy art. 18–20 ustawy nr 662/1996 nie znajdują zastosowania do działalności podlegającej systemowi monopolu prawnego, takiej jak usługa pocztowego rachunku bieżącego przewidziana w art. 10 dekretu ustawodawczego nr 504/1992. Sąd ten uznał, że cel służący zwiększeniu poboru podatków poprzez usługę świadczoną na całym terytorium ze względu na bardzo szerokim zasięgiem terytorialnym urzędów pocztowych pozwalającym na łatwiejsze dotarcie do podatnika uzasadnia istnienie tej sytuacji monopolu prawnego. Zgodnie z tym wyrokiem sądu odsyłającego dekret ustawodawczy nr 504/1992, który wprowadza sporny monopol prawny, nie przewiduje nieodpłatności usługi prowadzenia rachunku bieżącego przeznaczonego do płatności ICI, skutkiem czego, niezależnie od nałożonego na podmiot upoważniony do poboru podatku obowiązku otwarcia pocztowego rachunku bieżącego, usługę należy uznać za świadczoną z natury odpłatnie, tak samo jak zwykła usługa prowadzenia rachunku bieżącego w warunkach wolnej konkurencji.
18
Jednakże rozpatrując obecnie spory dotyczące obowiązku zapłaty w latach 1997–2011 prowizji stosowanej przez spółkę Poste Italiane, sąd odsyłający zastanawia się nad zgodnością z prawem, w świetle przepisów prawa Unii, a konkretnie przepisów dotyczących prawa konkurencji i pomocy państwa, okoliczności, że art. 10 dekretu ustawodawczego nr 504/1992 zastrzega dla spółki Poste Italiane usługę prowadzenia bieżących rachunków w celu poboru ICI.
19
Zdaniem tego sądu celem stosunku o charakterze umownym między gminą a jej podmiotem upoważnionym do poboru ICI jest wykonywanie działalności gospodarczej służącej uzyskaniu wpływów podatkowych, którą można określić jako usługę świadczoną w ogólnym interesie gospodarczym w rozumieniu art. 106 ust. 2 TFUE. Stosunek ten różni się od stosunku o charakterze prywatnym między spółką Poste Italiane a podmiotem upoważnionym do poboru ICI, który jest nieodłącznie związany z otwarciem pocztowego rachunku bieżącego i jego prowadzeniem. Wspomniany sąd wskazuje, że art. 10 ust. 3 dekretu ustawodawczego nr 504/1992, mimo wprowadzonego w nim ograniczenia dotyczącego możliwości wyboru przez podmiot upoważniony do poboru podatku kontrahenta, w tym wypadku spółki Poste Italiane, nie przewiduje różnicy pomiędzy stosunkiem łączącym te dwa podmioty a stosunkiem spółki Poste Italiane z innymi klientami posiadającymi rachunek pocztowy.
20
Wspomniany sąd uważa, że art. 10 dekretu ustawodawczego nr 504/1992 można uznać za zgodny z prawem Unii jedynie w zakresie, w jakim usługa prowadzenia rachunku bieżącego zastrzeżona dla spółki Poste Italiane wchodzi w zakres pojęcia „zarządzania usługami świadczonymi w ogólnym interesie gospodarczym” w rozumieniu art. 106 ust. 2 TFUE. Należy ustalić, czy pomimo braku analogicznego przepisu ustawowego w przepisach regulujących pobór podatków lokalnych innych niż ICI wymóg służący zwiększeniu skuteczności przyjmowania wpłat z tytułu tego podatku ze względu na szeroko rozbudowaną sieć urzędów pocztowych na terytorium Włoch spełnia przesłankę szczególnych zadań, a zatem czy wymóg ten uzasadnia ograniczenie stosowania przepisów Unii w dziedzinie konkurencji w rozumieniu art. 14 i 106 TFUE.
21
W przypadku gdyby usługa prowadzenia pocztowego rachunku bieżącego przeznaczonego do poboru ICI została uznana za usługę świadczoną w ogólnym interesie gospodarczym, sąd odsyłający zmierza w pierwszej kolejności do ustalenia, czy przyznane spółce Poste Italiane uprawnienie do określania prowizji, w zakresie, w jakim stanowi ono zasadniczo zdaniem podmiotu upoważnionego do poboru podatku opłatę lub obowiązkową płatność nałożoną przez prawo, a zatem pomoc przyznaną przy użyciu zasobów państwowych, można uznać za „bezprawnie przyznaną pomoc państwa” w rozumieniu art. 107 ust. 1 TFUE, przy czym należy zaznaczyć, że środek ten nigdy nie został uprzednio zgłoszony Komisji Europejskiej na podstawie art. 108 ust. 3 TFUE.
22
Sąd odsyłający zmierza w drugiej kolejności do ustalenia, czy jednostronne ustalenie przez spółkę Poste Italiane prowizji rozpatrywanej w postępowaniu głównym może zostać uznane za nadużycie, a zatem za działanie zakazane na mocy art. 102 akapit pierwszy TFUE. Sąd ten wskazuje, że podmiot upoważniony do poboru podatku nie może uchylić się od płatności tej prowizji, pod rygorem uchybienia zobowiązaniom ciążącym na nim na mocy odrębnego stosunku prawnego, który wiąże go z lokalnym organem podatkowym i który ma na celu pobór ICI.
23
W tych okolicznościach Corte suprema di cassazione (sąd kasacyjny, Włochy) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:
„1)
Czy jest sprzeczny z art. 14 TFUE ([…] art. 7D traktatu [WE], następnie art. 16 WE) i art. 106 ust. 2 TFUE ([…] art. 90 traktatu [WE], następnie art. 86 ust. 2 WE) oraz z zaklasyfikowaniem do systemu usługi świadczonej w ogólnym interesie gospodarczym (zwanej dalej »UOIG«) przepis zawarty w art. 10 ust. 3 decreto legislativo (dekretu ustawodawczego) nr 504/1992 w związku z art. 2 ust. 18–20 ustawy nr 662/1996, zgodnie z którym zostało ustanowione i utrzymane – również po sprywatyzowaniu usług »banku pocztowego« świadczonych przez spółkę Poste Italiane […] – zastrzeżenie działalności (w ramach monopolu prawnego) na rzecz spółki Poste Italiane […], której przedmiotem jest świadczenie usługi prowadzenia pocztowego rachunku bieżącego przeznaczonego na przyjmowanie wpłat z tytułu podatku lokalnego ICI, biorąc pod uwagę zmiany krajowych przepisów dotyczących poboru podatków, które co najmniej od 1997 r. umożliwiają podatnikom, a także lokalnym organom podatkowym swobodne korzystanie z metod płatności i poboru podatków (również podatków lokalnych) za pośrednictwem systemu bankowego?
2)
Gdyby – w odpowiedzi na pytanie pierwsze – ustanowienie monopolu prawnego zostało uznane za posiadające cechy UOIG, czy jest sprzeczny z art. 106 ust. 2 TFUE ([…] art. 90 traktatu [WE] następnie […] art. 86 ust. 2 WE) i z art. 107 ust. 1 TFUE ([…] art. 92 traktatu [WE], następnie art. 87 WE), zgodnie z wykładnią tych przepisów dokonaną przez Trybunał […] w odniesieniu do wymagań umożliwiających odróżnienie środka zgodnego z prawem – stanowiącego rekompensatę z tytułu zobowiązań do świadczenia usług publicznych – od niezgodnej z prawem pomocy państwa (wyrok […] z dnia 24 lipca 2003 r., Altmark Trans i Regierungspräsidium Magdeburg, C‑280/00, EU:C:2003:415), przepis taki, jaki wynika z brzmienia art. 10 ust. 3 dekretu ustawodawczego nr 504/1992 w związku z art. 2 ust. 18–20 ustawy nr 662/1996 i art. 3 ust. 1 dekretu prezydenckiego nr 144/2001, który przyznaje spółce Poste Italiane […] uprawnienie do jednostronnego określania wysokości »prowizji« należnej od podmiotu upoważnionego do poboru podatku ICI, mającej zastosowanie do każdej dokonanej operacji związanej z prowadzeniem pocztowego rachunku bieżącego należącego do podmiotu uprawnionego do poboru podatku, biorąc pod uwagę, że uchwałą [taryfową] zarządu nr 57/1996 spółka Poste Italiane […] określiła wysokość wspomnianej prowizji na 100 [ITL] w okresie od dnia 1 kwietnia 1997 r. do dnia 31 maja 2001 r. oraz 0,23 EUR po dniu 1 czerwca 2001 r.?
3)
Czy są sprzeczne z art. 102 akapit pierwszy TFUE ([…] art. 86 traktatu [WE], następnie art. 82 akapit pierwszy WE), zgodnie z wykładnią dokonaną przez Trybunał […] (zob. wyroki: z dnia 13 grudnia 1991 r., GB‑Inno‑BM, C‑18/88, EU:C:1991:474; z dnia 25 czerwca 1998 r., Dusseldorp i in., C‑203/96, EU:C:1998:316; z dnia 17 maja 2001 r., TNT Traco, C‑340/99, EU:C:2001:281), przepisy przewidziane w art. 2 ust. 18–20 ustawy nr 662/1996, art. 3 ust. 1 dekretu prezydenckiego nr 144/2001 i art. 10 ust. 3 dekretu ustawodawczego nr 504/1992, w świetle których podmiot upoważniony do poboru podatku jest zobowiązany do zapłaty »prowizji«, której wysokość jest jednostronnie ustalana lub zmieniana przez spółkę Poste Italiane […], i nie może odstąpić od umowy pocztowego rachunku bieżącego bez naruszenia obowiązku określonego w art. 10 ust. 3 dekretu ustawodawczego nr 504/1992, a tym samym bez niewypełnienia obowiązku pobrania podatku ICI przyjętego wobec lokalnego organu podatkowego?”.
Postępowanie przed Trybunałem
24
Rozprawa, która została wyznaczona na dzień 22 kwietnia 2020 r., została odwołana ze względu na kryzys zdrowotny i związaną z nim niepewność co do daty, w której Trybunał będzie mógł wznowić swoją działalność orzeczniczą w normalnych warunkach, a pytania, które zostały zadane w celu udzielenia odpowiedzi ustnej, zostały przekształcone w pytania na piśmie. Spółka Poste Italiane, agencja ds. poboru podatków i Komisja odpowiedziały na zadane pytania w terminie wyznaczonym przez Trybunał.
W przedmiocie pytań prejudycjalnych
W przedmiocie pytań pierwszego i drugiego
W przedmiocie dopuszczalności pytania pierwszego
25
Spółka Poste Italiane podnosi tytułem głównym, że pytanie pierwsze jest niedopuszczalne, ponieważ, po pierwsze, nie jest możliwe zrozumienie go w części, w jakiej dotyczy ono art. 14 TFUE, a po drugie, wyłącznie do sądów krajowych należy bezpośrednie stosowanie przesłanek przewidzianych w art. 106 ust. 2 TFUE.
26
W pierwszej kolejności należy przypomnieć, że w ramach ustanowionej w art. 267 TFUE współpracy między Trybunałem i sądami krajowymi wyłącznie do sądu krajowego, przed którym zawisł spór i który powinien przyjąć na siebie odpowiedzialność za mające zapaść orzeczenie sądowe, należy dokonanie oceny, w świetle szczególnych okoliczności sprawy, zarówno konieczności wydania orzeczenia w trybie prejudycjalnym po to, aby ów sąd krajowy był w stanie wydać swoje orzeczenie, jak i znaczenia dla sprawy pytań zadanych Trybunałowi. W związku z tym jeśli postawione pytania dotyczą wykładni prawa Unii, Trybunał jest w zasadzie zobowiązany do wydania orzeczenia (wyrok z dnia 19 grudnia 2019 r., Darie, C‑592/18, EU:C:2019:1140, pkt 24 i przytoczone tam orzecznictwo)
27
Wynika stąd, że pytania dotyczące prawa Unii korzystają z domniemania posiadania znaczenia dla sprawy. Odmowa wydania przez Trybunał orzeczenia w przedmiocie zadanego przez sąd krajowy pytania prejudycjalnego jest możliwa tylko wtedy, gdy jest oczywiste, że wykładnia prawa Unii, o którą wniesiono, nie ma żadnego związku ze stanem faktycznym lub z przedmiotem postępowania głównego, gdy problem jest natury hipotetycznej bądź gdy Trybunał nie dysponuje informacjami w zakresie stanu faktycznego lub prawnego niezbędnymi do udzielenia użytecznej odpowiedzi na postawione mu pytania (wyrok z dnia 8 października 2020 r., Union des industries de la protection des plantes, C‑514/19, EU:C:2020:803, pkt 29 i przytoczone tam orzecznictwo).
28
W drugiej kolejności należy przypomnieć, że w ramach procedury współpracy między sądami krajowymi a Trybunałem ustanowionej w art. 267 TFUE zadaniem Trybunału jest udzielenie sądowi krajowemu użytecznej odpowiedzi, która umożliwi mu rozstrzygnięcie zawisłego przed nim sporu. Mając to na uwadze, Trybunał powinien w razie potrzeby przeformułować przedłożone mu pytania (wyroki: z dnia 28 listopada 2000 r., Roquette Frères, C‑88/99, EU:C:2000:652, pkt 18; z dnia 19 grudnia 2019 r., Nederlands Uitgeversverbond i Groep Algemene Uitgevers, C‑263/18, EU:C:2019:1111, pkt 31 i przytoczone tam orzecznictwo).
29
W tym celu Trybunał może wyprowadzić z całości informacji przedstawionych przez sąd odsyłający, a w szczególności z uzasadnienia postanowienia odsyłającego, elementy rzeczonego prawa, które wymagają wykładni w świetle przedmiotu sporu w postępowaniu głównym (wyrok z dnia 19 grudnia 2019 r., Nederlands Uitgeversverbond i Groep Algemene Uitgevers, C‑263/18, EU:C:2019:1111, pkt 32 i przytoczone tam orzecznictwo).
30
Otóż o ile w niniejszej sprawie pierwsze pytanie wskazuje faktycznie art. 14 TFUE, o tyle dotyczy ono również art. 106 TFUE, a w szczególności pojęcia usługi świadczonej w ogólnym interesie gospodarczym, objętego tymi dwoma artykułami, i zmierza zasadniczo do ustalenia, czy działalność taka jak ta zastrzeżona dla spółki Poste Italiane w celu zarządzania usługą pocztowego rachunku bieżącego w ramach przyjmowania wpłat z tytułu ICI odpowiada cechom takiej usługi świadczonej w ogólnym interesie gospodarczym. Pytanie to dotyczy zatem wykładni prawa Unii i nie okazuje się ani hipotetyczne, ani pozbawione związku ze sporem w postępowaniu głównym. Trybunał dysponuje ponadto informacjami niezbędnymi do udzielenia na nie odpowiedzi.
31
Pytanie pierwsze jest zatem dopuszczalne.
Co do istoty
32
Poprzez pytania pierwsze i drugie, które należy rozpatrywać łącznie, sąd odsyłający zmierza zasadniczo do ustalenia, czy art. 106 ust. 2 oraz art. 107 TFUE należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie wykonywaniu przepisów krajowych, zgodnie z którymi podmioty upoważnione do poboru podatku ICI są zobowiązane do posiadania otwartego w ich imieniu rachunku bieżącego w spółce Poste Italiane w celu umożliwienia podatnikom zapłaty tego podatku oraz zapłaty prowizji za prowadzenie wspomnianego rachunku bieżącego, jeżeli przepisy te nie zostały zgłoszone Komisji na podstawie art. 108 ust. 3 TFUE.
33
Na wstępie należy przypomnieć, że o ile Komisja, działając pod nadzorem sądów Unii, ma wyłączną kompetencję do oceny zgodności pomocy z rynkiem wewnętrznym (zob. podobnie w szczególności wyrok z dnia 3 września 2020 r., Vereniging tot Behoud van Natuurmonumenten in Nederland i in./Komisja, C‑817/18 P, EU:C:2020:637, pkt 99 i przytoczone tam orzecznictwo), o tyle okoliczność ta nie stoi na przeszkodzie temu, aby sąd krajowy zwrócił się do Trybunału w trybie prejudycjalnym o dokonanie wykładni pojęcia „pomocy”. Trybunał może więc dostarczyć sądowi odsyłającemu elementów wykładni prawa Unii pozwalających mu ustalić, czy przepis krajowy może zostać zakwalifikowany jako pomoc państwa w rozumieniu art. 107 TFUE (wyrok z dnia 18 maja 2017 r., Fondul Proprietatea, C‑150/16, EU:C:2017:388, pkt 12 i przytoczone tam orzecznictwo).
34
Ponadto w celu zapewnienia skuteczności obowiązku zgłoszenia planów przyznania lub zmiany pomocy państwa przewidzianego w art. 108 ust. 3 TFUE, a także właściwego i pełnego badania pomocy państwa przez Komisję, sądy krajowe są zobowiązane wyciągnąć wszelkie konsekwencje z naruszenia tego obowiązku i przyjąć środki właściwe do jego naprawienia, nawet jeśli beneficjentem bezprawnie przyznanej pomocy jest przedsiębiorstwo zobowiązane do zarządzania usługami świadczonymi w ogólnym interesie gospodarczym w rozumieniu art. 106 ust. 2 TFUE (zob. podobnie wyrok z dnia 24 listopada 2020 r., Viasat Broadcasting UK, C‑445/19, EU:C:2020:952, pkt 43).
35
Należy również wyjaśnić, że badanie kwestii, czy rozpatrywany środek należy uznać za „pomoc państwa” w rozumieniu art. 107 TFUE, co może oznaczać kontrolę poszanowania przesłanek ustanowionych w orzecznictwie wynikającym z wyroku z dnia 24 lipca 2003 r., Altmark Trans i Regierungspräsidium Magdeburg (C‑280/00, EU:C:2003:415), następuje przed badaniem środka pomocy na podstawie art. 106 ust. 2 TFUE. Kwestia ta poprzedza w istocie kwestię zbadania, w razie potrzeby, czy pomoc niezgodna z rynkiem wewnętrznym nie jest jednak konieczna do wykonywania zadań powierzonych beneficjentowi przedmiotowego środka, na podstawie art. 106 ust. 2 TFUE (zob. podobnie wyroki: z dnia 8 marca 2017 r., Viasat Broadcasting UK/Komisja, C‑660/15 P, EU:C:2017:178, pkt 34; a także z dnia 15 maja 2019 r., Achema i in., C‑706/17, EU:C:2019:407, pkt 102).
36
W celu udzielenia odpowiedzi na pytania pierwsze i drugie należy zatem na wstępie zbadać, czy środek będący przedmiotem postępowania głównego należy uznać za „pomoc państwa” w rozumieniu art. 107 TFUE.
37
Uznanie za „pomoc państwa” w rozumieniu art. 107 ust. 1 TFUE jest uzależnione od spełnienia czterech przesłanek, a mianowicie: że ma miejsce interwencja państwa lub przy użyciu zasobów państwowych, że interwencja ta może wywierać wpływ na wymianę handlową między państwami członkowskimi, że przyznaje ona beneficjentowi selektywną korzyść i że zakłóca ona konkurencję lub grozi jej zakłóceniem (wyrok z dnia 15 maja 2019 r., Achema i in., C‑706/17, EU:C:2019:407, pkt 46 i przytoczone tam orzecznictwo).
38
Co się tyczy w pierwszej kolejności przesłanki dotyczącej interwencji państwa lub przy użyciu zasobów państwowych należy zauważyć, że wprowadzone w art. 107 ust. 1 TFUE rozróżnienie pomiędzy „pomoc[ą] przyznawaną przez państwa” a pomocą przyznawaną „przy użyciu zasobów państwowych” nie oznacza, że wszystkie korzyści przyznane przez państwo stanowią pomoc, niezależnie od tego, czy są one finansowane z zasobów państwowych, czy też nie, lecz ma ono na celu jedynie włączenie do tego pojęcia korzyści przyznanych bezpośrednio przez państwo, jak i korzyści udzielanych za pośrednictwem podmiotu publicznego lub prywatnego wyznaczonego lub utworzonego przez to państwo (wyrok z dnia 21 października 2020 r., Eco TLC, C‑556/19, EU:C:2020:844, pkt 26 i przytoczone tam orzecznictwo).
39
Z powyższego wynika, że aby można było zakwalifikować dane korzyści jako „pomoc” w rozumieniu art. 107 ust. 1 TFUE, konieczne jest z jednej strony, aby zostały one przyznane bezpośrednio lub pośrednio z zasobów państwowych, a z drugiej strony, aby można je było przypisać państwu (wyrok z dnia 15 maja 2019 r., Achema i in., C‑706/17, EU:C:2019:407, pkt 47 i przytoczone tam orzecznictwo).
40
Co się tyczy, po pierwsze, przesłanki dotyczącej możliwości przypisania państwu środka pomocy, wymaga ona zbadania, czy władze publiczne były zaangażowane w przyjęcie tego środka (wyrok z dnia 21 października 2020 r., Eco TLC, C‑556/19, EU:C:2020:844, pkt 23).
41
W niniejszej sprawie z postanowień odsyłających wynika, że uregulowanie rozpatrywane w postępowaniu głównym zostało wprowadzone przepisami o charakterze ustawowym i wykonawczym. Obowiązek posiadania przez podmioty upoważnione do poboru podatku własnego rachunku bieżącego w spółce Poste Italiane do celów poboru ICI został bowiem wprowadzony dekretem ustawodawczym nr 504/1992, podczas gdy prawo tego przedsiębiorstwa do pobierania prowizji za prowadzenie owego rachunku zostało przewidziane w ustawie nr 662/1996. W tym kontekście, którego zweryfikowanie należy do sądu krajowego, uregulowanie, zgodnie z którym podmioty upoważnione do poboru podatku są zobowiązane do posiadania otwartego w ich imieniu rachunku bieżącego w spółce Poste Italiane w celu umożliwienia podatnikom zapłaty ICI oraz zapłaty prowizji za prowadzenie wspomnianego rachunku bieżącego, można przypisać państwu.
42
Co się tyczy, po drugie, przesłanki związanej z transferem z zasobów państwowych, należy wskazać, że pojęcie „zasobów państwowych” dotyczy wszelkich środków pieniężnych, które władze publiczne mogą rzeczywiście wykorzystywać w celu wspierania przedsiębiorstw, bez względu na fakt, czy środki te są na stałe częścią majątku państwowego. Nawet jeśli kwoty odpowiadające danemu środkowi pomocy nie są stale w posiadaniu skarbu państwa, to okoliczność, że stale znajdują się one pod kontrolą publiczną, a zatem w dyspozycji właściwych organów krajowych, wystarczy, aby mogły zostać uznane za zasoby państwowe (wyroki: z dnia 21 października 2020 r., Eco TLC, C‑556/19, EU:C:2020:844, pkt 36 i przytoczone tam orzecznictwo; a także z dnia 10 grudnia 2020 r., Comune di Milano/Komisja, C‑160/19 P, EU:C:2020:1012, pkt 30 i przytoczone tam orzecznictwo).
43
Biorąc pod uwagę informacje przedstawione przez sąd odsyłający oraz akta sprawy, którymi dysponuje Trybunał, należy wyjaśnić w tym względzie, że środek, w wyniku którego przedsiębiorstwa publiczne lub prywatne są zobowiązane do zakupu lub nabycia usług przy użyciu własnych zasobów finansowych, nie stanowi pomocy państwa. Obowiązek ten nie oznacza bowiem co do zasady zaangażowania zasobów państwowych w rozumieniu art. 107 TFUE. Inaczej byłoby jednak w przypadku, gdyby przedsiębiorstwa te należało uznać za uprawnione przez państwo do zarządzania zasobami państwowymi, co miałoby miejsce, gdyby przewidziano całkowite przerzucenie dodatkowych kosztów wynikających z tego obowiązku zakupu lub nabycia usług na odbiorcę końcowego, sfinansowanie tych dodatkowych kosztów za pomocą obowiązkowej opłaty nałożonej przez państwo członkowskie lub mechanizm całkowitej rekompensaty wspomnianych dodatkowych kosztów (zob. podobnie wyroki: z dnia 13 września 2017 r., ENEA, C‑329/15, EU:C:2017:671, pkt 26, 30 i przytoczone tam orzecznictwo; z dnia 15 maja 2019 r., Achema i in., C‑706/17, EU:C:2019:407, pkt 68).
44
Ponadto zasoby przedsiębiorstw publicznych mogą zostać uznane za zasoby państwowe, gdy państwo to, poprzez wywieranie dominującego wpływu, jest w stanie sterować wykorzystaniem tych zasobów w celu sfinansowania korzyści na rzecz innych przedsiębiorstw (zob. podobnie wyrok z dnia 13 września 2017 r., ENEA, C‑329/15, EU:C:2017:671, pkt 31 i przytoczone tam orzecznictwo).
45
W niniejszej sprawie z przepisów krajowych, o których mowa w postanowieniach odsyłających, wynika, że środek będący przedmiotem postępowania głównego można uznać za zawierający obowiązek nabycia usług, ponieważ zgodnie z art. 10 ust. 3 dekretu ustawodawczego nr 504/1992 podmioty upoważnione do poboru podatku są zobowiązane do posiadania rachunku bieżącego otwartego w spółce Poste Italiane w celu pobierania ICI od podatników oraz zgodnie z art. 2 ust. 18 ustawy nr 662/1996 spółka Poste Italiane może pobierać od wspomnianych podmiotów prowizje za prowadzenie owego rachunku.
46
W tym względzie należy przede wszystkim zauważyć, że sam fakt, iż w 2006 r. podmioty upoważnione do poboru podatku stały się przedsiębiorstwami publicznymi, nie pozwala na stwierdzenie, że ciążący na tych podmiotach obowiązek nabycia usług jest finansowany przy użyciu zasobów państwowych.
47
Z informacji przedstawionych przez sąd odsyłający nie wynika bowiem, by środek będący przedmiotem postępowania głównego był rezultatem wykorzystania przez państwo dominującego wpływu na te przedsiębiorstwa w celu sterowania wykorzystaniem ich zasobów w rozumieniu orzecznictwa wskazanego w pkt 44 niniejszego wyroku, ponieważ obowiązek posiadania rachunku bieżącego otwartego w spółce Poste Italiane w celu pobierania ICI od podatników wynika z przepisów wykonawczych, a nie z interwencji państwa w politykę handlową tych podmiotów upoważnionych do poboru podatku, oraz był stosowany w podobny sposób do tych podmiotów przed i po 2006 r., w którym podmioty te znalazły się pod kontrolą publiczną.
48
Należy jednak ustalić, zgodnie z tym, co stwierdzono w pkt 43 niniejszego wyroku, czy podmioty upoważnione do poboru ICI są przedsiębiorstwami uprawnionymi przez państwo do zarządzania zasobami państwowymi, co miałoby miejsce w szczególności w przypadku istnienia mechanizmu całkowitej rekompensaty dodatkowych kosztów wynikających z tego obowiązku.
49
Informacje, którymi dysponuje Trybunał, nie wskazują bez wątpliwości na istnienie takiego mechanizmu.
50
Co prawda z postanowień odsyłających wynika, że na mocy art. 10 ust. 3 dekretu ustawodawczego nr 504/1992 gminy nakładające podatki mają obowiązek zapłaty prowizji podmiotom upoważnionym do poboru podatku za prowadzoną przez nie działalność polegającą na pobraniu ICI, jednak choć kwoty te wyraźnie pochodzą ze źródeł publicznych, to jednak nic nie wskazuje, by miały one na celu zrekompensowanie dodatkowych kosztów, jakie mogą wynikać dla podmiotów upoważnionych do poboru podatku z ich obowiązku posiadania rachunku bieżącego otwartego w spółce Poste Italiane i by państwo gwarantowało w ten sposób całkowite pokrycie tych kosztów. Do sądu odsyłającego należy ustalenie, czy jest tak w rozpatrywanym przez niego przypadku.
51
Należy ponadto zauważyć, że ani z postanowień odsyłających, ani z akt sprawy, którymi dysponuje Trybunał, nie wynika, by ewentualny dodatkowy koszt wynikający z obowiązku nabycia usług od spółki Poste Italiane, o którym mowa w postępowaniu głównym, musiał być ponoszony w całości przez podatników lub by był finansowany przez inny rodzaj obowiązkowej opłaty nałożonej przez państwo.
52
Niemniej jednak nawet jeśli na pierwszy rzut oka nie wydaje się, by prowizje płatne przez podmioty upoważnione do poboru podatku na rzecz spółki Poste Italiane w związku z otwarciem i prowadzeniem rachunków, które podmioty te są zobowiązane w niej posiadać, mogły zostać uznane za przyznane bezpośrednio lub pośrednio przy użyciu zasobów państwowych, to do sądu odsyłającego należy ustalenie tej kwestii, ponieważ Trybunał nie może dokonać bezpośredniego badania okoliczności faktycznych dotyczących sprawy w postępowaniu głównym.
53
Co się tyczy w drugiej kolejności przesłanki, zgodnie z którą dana interwencja powinna polegać na przyznaniu korzyści jej beneficjentowi, należy przypomnieć, że za pomoc państwa uznaje się interwencje, które niezależnie od swej formy mogą uprzywilejowywać przedsiębiorstwa w sposób bezpośredni lub pośredni lub które winny być uznane za korzyść gospodarczą, jakiej przedsiębiorstwo będące beneficjentem nie uzyskałoby w normalnych warunkach rynkowych (wyrok z dnia 15 maja 2019 r., Achema i in., C‑706/17, EU:C:2019:407, pkt 83 i przytoczone tam orzecznictwo).
54
W tym względzie przyznana przedsiębiorstwu w przepisach krajowych możliwość pobierania prowizji za zarządzanie usługą, w której posiada ono monopol prawny, można a priori uznać za selektywną korzyść wyłącznie na rzecz tego przedsiębiorstwa.
55
Tymczasem z postanowień odsyłających oraz z innych informacji zawartych w aktach sprawy, którymi dysponuje Trybunał, wynika, że to w drodze dekretu ustawodawczego nr 504/1992, w którym wprowadzono monopol prawny na rzecz spółki Poste Italiane, został nałożony na podmioty upoważnione do poboru podatku obowiązek otwarcia własnego rachunku bieżącego w tym przedsiębiorstwie w celu przyjmowania od podatników zapłaty ICI. Do czasu wydania dekretu z mocą ustawy nr 70/2011 spółka Poste Italiane jako jedyna doświadczała tej korzyści, która była uzasadniona bardzo szerokim zasięgiem terytorialnym urzędów pocztowych, pozwalającym na łatwiejsze dotarcie do podatnika.
56
Niemniej jednak należy zauważyć, że w świetle okoliczności rozpatrywanych w postępowaniu głównym sąd odsyłający zwraca się w szczególności do Trybunału o wyjaśnienie przesłanek zawartych w wyroku z dnia 24 lipca 2003 r., Altmark Trans i Regierungspräsidium Magdeburg (C‑280/00, EU:C:2003:415), dotyczących przypadków rekompensaty z tytułu przejęcia przez przedsiębiorstwo zobowiązań z tytułu świadczenia usług publicznych.
57
W tym względzie Trybunał orzekł, że w zakresie, w jakim interwencja państwa powinna zostać uznana za rekompensatę stanowiącą wynagrodzenie z tytułu wypełniania przez przedsiębiorstwa będące jej beneficjentami zobowiązań z zakresu usług publicznych, tak iż przedsiębiorstwa te w rzeczywistości nie odnoszą korzyści finansowych, a zatem takie wsparcie nie powoduje uprzywilejowania takich podmiotów względem przedsiębiorstw z nimi konkurujących, interwencja taka nie wchodzi w zakres zastosowania art. 107 ust. 1 TFUE (wyroki: z dnia 24 lipca 2003 r., Altmark Trans i Regierungspräsidium Magdeburg, C‑280/00, EU:C:2003:415, pkt 87; z dnia 8 marca 2017 r., Viasat Broadcasting UK/Komisja, C‑660/15 P, EU:C:2017:178, pkt 25; a także z dnia 15 maja 2019 r., Achema i in., C‑706/17, EU:C:2019:407, pkt 100).
58
Zgodnie z pkt 88–93 wyroku z dnia 24 lipca 2003 r., Altmark Trans i Regierungspräsidium Magdeburg (C‑280/00, EU:C:2003:415) aby taka interwencja mogła uniknąć zakwalifikowania jako pomoc państwa, powinny zostać spełnione określone przesłanki. Po pierwsze, przedsiębiorstwo będące beneficjentem powinno być rzeczywiście zobowiązane do wykonywania zobowiązań z zakresu usług publicznych i zobowiązania te powinny być wyraźnie określone. Po drugie, parametry, na podstawie których obliczona została rekompensata, muszą być wcześniej ustalone w obiektywny i przejrzysty sposób. Po trzecie, rekompensata nie może przekraczać kwoty niezbędnej do pokrycia kosztów poniesionych w celu wykonania zobowiązań z zakresu usług publicznych. Po czwarte, jeżeli wybór przedsiębiorstwa, na którym ciąży wykonywanie zobowiązań z zakresu usług publicznych, nie został w danym przypadku dokonany w ramach procedury udzielania zamówień publicznych mającej na celu wyłonienie kandydata zdolnego do świadczenia tych usług po najniższym koszcie dla społeczności, poziom koniecznej rekompensaty powinien zostać ustalony na podstawie analizy kosztów, jakie przeciętne przedsiębiorstwo, prawidłowo zarządzane i odpowiednio wyposażone do tego, by móc uczynić zadość wymogom stawianym usługom publicznym, poniosłoby na wykonanie takich zobowiązań
59
Co się tyczy pierwszej przesłanki sformułowanej w wyroku z dnia 24 lipca 2003 r., Altmark Trans i Regierungspräsidium Magdeburg (C‑280/00, EU:C:2003:415), Trybunał uznał, że za jej pomocą jest realizowany cel przejrzystości i pewności prawa, co wiąże się z wymogiem spełnienia minimalnych kryteriów dotyczących istnienia aktu lub aktów władzy publicznej, w których określone są w wystarczająco dokładny sposób co najmniej charakter, czas trwania i treść zobowiązań z zakresu usług publicznych ciążących na przedsiębiorstwach, którym powierzono zadanie wykonania tych zobowiązań. W braku jasnego określenia takich obiektywnych kryteriów nie byłoby bowiem możliwe zweryfikowanie tego, czy dana działalność może być objęta zakresem pojęcia usługi świadczonej w ogólnym interesie gospodarczym (wyrok z dnia 20 września 2018 r., Hiszpania/Komisja, C‑114/17 P, EU:C:2018:753, pkt 86 i przytoczone tam orzecznictwo).
60
W niniejszej sprawie należy zaznaczyć, że postępowania główne nie dotyczą usług pocztowych oferowanych przez spółkę Poste Italiane i że w odniesieniu do poboru ICI sąd odsyłający dokonuje rozróżnienia z jednej strony stosunku, który w drodze koncesji administracyjnej z zastosowaniem procedury udzielania zamówień publicznych wiąże gminę – jako organ podatkowy – i podmiot upoważniony do tego poboru, a z drugiej strony stosunek o charakterze prywatnym między tym podmiotem upoważnionym do poboru podatku a spółką Poste Italiane, polegający na obowiązku posiadania pocztowego rachunku bieżącego w celu omawianego poboru i zapłaty prowizji za prowadzenie tego rachunku. Postępowania główne dotyczą jedynie drugiego z tych dwóch stosunków.
61
Otóż, jak wskazał rzecznik generalny w pkt 45 opinii, nic nie wskazuje na to, by w swych relacjach z podmiotami upoważnionymi do poboru podatku spółka Poste Italiane była formalnie zobowiązana do świadczenia niektórych usług w ramach zobowiązania do świadczenia usług publicznych na zasadach, które określałyby ich charakter i zakres.
62
Przeciwnie, chociaż otwarcie i prowadzenie pocztowych rachunków bieżących w imieniu podmiotów upoważnionych do poboru podatku zaliczają się do działalności polegającej na ustanowieniu zasad organizacji i wykonywania publicznej usługi poboru ICI, powierzonej podmiotowi upoważnionemu do poboru podatku, z postanowień odsyłających, jak również z innych informacji zawartych w aktach sprawy, którymi dysponuje Trybunał, wynika, że poza obowiązkiem zawierania umów ze wszystkimi podmiotami upoważnionymi do poboru podatku spółki Poste Italiane nie dotyczy więcej obowiązków niż obowiązki mające zastosowanie do sektora usług bankowych.
63
W szczególności spółka Poste Italiane zachowuje swobodę ustalania stosowanych przez siebie taryf i, poza rzeczonym obowiązkiem zawierania umów z podmiotami upoważnionymi do poboru podatku, żaden szczególny element nie odróżnia jej stosunku z tymi podmiotami od stosunku, jaki utrzymuje ona z innymi klientami będącymi posiadaczami pocztowych rachunków bieżących. Spółka Poste Italiane wskazała, że z podmiotami upoważnionymi do poboru podatku jest związana stosunkiem zwykłego rachunku bieżącego i że od zawsze oferuje jeden pocztowy rachunek bieżący, którego oferta podstawowa jest taka sama dla wszystkich jej klientów. Agencja ds. poboru podatków potwierdziła również, że spółka Poste Italiane stosuje do rachunków bieżących podmiotów upoważnionych do poboru podatku takie same warunki ekonomiczne, jakie stosuje w sposób ogólny do wszystkich pozostałych osób prawnych.
64
W tych okolicznościach pierwsza przesłanka sformułowana w wyroku z dnia 24 lipca 2003 r., Altmark Trans i Regierungspräsidium Magdeburg (C‑280/00, EU:C:2003:415) nie została spełniona w niniejszej sprawie i nie ma potrzeby badania pozostałych przesłanek określonych w tym wyroku, ponieważ są one kumulatywne.
65
Z powyższego wynika, że przyznane spółce Poste Italiane we właściwych przepisach krajowych prawo do pobierania prowizji za prowadzenie pocztowych rachunków bieżących, które podmioty upoważnione do poboru podatku były pod względem prawnym zobowiązane otworzyć w swym imieniu w celu przyjmowania płatności ICI od podatników, może zostać uznane za korzyść selektywną, czego zweryfikowanie należy jednak do sądu odsyłającego.
66
W trzeciej kolejności, jeśli chodzi o przesłanki, zgodnie z którymi interwencja musi być w stanie wpłynąć na wymianę handlową między państwami członkowskimi i musi zakłócać konkurencję lub grozić jej zakłóceniem, to mimo że postanowienia odsyłające nie zawierają informacji w tym zakresie, można uznać, z zastrzeżeniem dokonania weryfikacji przez sąd odsyłający, że zostały one spełnione w niniejszej sprawie.
67
Przede wszystkim należy bowiem przypomnieć, że w celu zakwalifikowania środka krajowego jako „pomocy państwa” nie jest konieczne stwierdzenie faktycznego wpływu danej pomocy na wymianę handlową między państwami członkowskimi i rzeczywistego zakłócenia konkurencji, lecz jedynie zbadanie, czy owa pomoc może mieć wpływ na tę wymianę handlową i zakłócać konkurencję (wyrok z dnia 29 lipca 2019 r., Azienda Napoletana Mobilità, C‑659/17, EU:C:2019:633, pkt 29 i przytoczone tam orzecznictwo).
68
Ponadto gdy pomoc przyznana przez państwo członkowskie umacnia pozycję niektórych przedsiębiorstw w stosunku do innych przedsiębiorstw konkurujących z nimi w ramach wymiany handlowej między państwami członkowskimi, należy uznać, że pomoc wywiera wpływ na tę wymianę handlową. W tym względzie nie jest konieczne, aby same przedsiębiorstwa będące beneficjentami uczestniczyły w wymianie handlowej między państwami członkowskimi. Jeżeli bowiem państwo członkowskie przyznaje pomoc przedsiębiorstwom, działalność krajowa może być dzięki temu utrzymana lub zwiększona, z tym skutkiem, że zmniejszą się szanse wejścia na rynek tego państwa członkowskiego przedsiębiorstw mających siedzibę w innych państwach członkowskich (wyrok z dnia 29 lipca 2019 r., Azienda Napoletana Mobilità, C‑659/17, EU:C:2019:633, pkt 30 i przytoczone tam orzecznictwo).
69
Otóż w niniejszej sprawie nie można wykluczyć, że włoskie przepisy będące przedmiotem postępowania głównego, nakładając na podmioty upoważnione do poboru podatku obowiązek posiadania pocztowego rachunku bieżącego w celu poboru ICI od podatników oraz zapłaty prowizji za prowadzenie tych rachunków w spółce Poste Italiane, mogą wzmocnić pozycję tego przedsiębiorstwa publicznego w porównaniu do pozycji innych przedsiębiorstw konkurencyjnych w sektorze usług bankowych i finansowych, a także wpłynąć na wymianę handlową między państwami członkowskimi.
70
Do sądu odsyłającego należy jednak ocena wpływu na działalność spółki Poste Italiane i innych instytucji finansowych będącego przedmiotem postępowania głównego środka, który co najmniej do czasu wydania dekretu z mocą ustawy nr 70/2011 zastrzegał na rzecz spółki Poste Italiane korzyść wynikającą z obowiązku posiadania przez podmioty upoważnione do poboru podatku otwartego w ich imieniu rachunku bieżącego w tym przedsiębiorstwie w celu otrzymywania płatności ICI od podatników, oprócz pozostawionej tym ostatnim możliwości dokonywania płatności tego podatku bezpośrednio na rzecz tych podmiotów upoważnionych do poboru podatku.
71
W czwartej kolejności należy zauważyć, że z decyzji odsyłających wynika, iż środek wprowadzony w drodze dekretu ustawodawczego nr 504/1992, mający na celu przyznanie spółce Poste Italiane monopolu na prowadzenie bieżących rachunków należących do podmiotów upoważnionych do poboru ICI, nie został zgłoszony Komisji zgodnie z art. 108 TFUE.
72
Z powyższego wynika, że gdyby sąd odsyłający w świetle wskazówek dostarczonych mu w pkt 37–70 niniejszego wyroku doszedł do wniosku, że środek będący przedmiotem postępowania głównego stanowi pomoc państwa, do tego sądu będzie należało, zgodnie z orzecznictwem przytoczonym w pkt 34 niniejszego wyroku, wyciągnięcie w niniejszym przypadku wszystkich konsekwencji z naruszenia art. 108 ust. 3 TFUE.
73
Co więcej, należy zauważyć, że ponieważ pierwsza z przesłanek ustanowionych w orzecznictwie wynikającym z wyroku z dnia 24 lipca 2003 r., Altmark Trans i Regierungspräsidium Magdeburg (C‑280/00, EU:C:2003:415), zgodnie z którą przedsiębiorstwu będącemu beneficjentem powinno zostać powierzone wykonywanie jasno określonych zobowiązań z zakresu usług publicznych, ma również zastosowanie w przypadkach powoływania się na odstępstwa przewidziane w art. 106 ust. 2 TFUE (wyroki z dnia 20 grudnia 2017 r., Comunidad Autónoma del País Vasco i in./Komisja, od C‑66/16 P do C‑69/16 P, EU:C:2017:999, pkt 56 i przytoczone tam orzecznictwo), art. 106 ust. 2 TFUE nie może znaleźć zastosowania w postępowaniach głównych, gdyż w pkt 64 niniejszego wyroku stwierdzono, iż przesłanka ta nie została spełniona w niniejszej sprawie. W każdym wypadku, ponieważ – jak wynika z orzecznictwa przypomnianego w pkt 33 niniejszego wyroku – Komisja ma wyłączną kompetencję do oceny zgodności pomocy z rynkiem wewnętrznym, sąd odsyłający nie jest właściwy do badania, czy zostały spełnione przesłanki stosowania art. 106 ust. 2 TFUE.
74
W świetle powyższych rozważań na pytania pierwsze i drugie należy odpowiedzieć, że art. 107 TFUE należy interpretować w ten sposób, iż środek krajowy, za pomocą którego podmioty upoważnione do poboru podatku ICI są zobowiązane do posiadania otwartego w ich imieniu rachunku bieżącego w spółce Poste Italiane w celu umożliwienia podatnikom zapłaty tego podatku oraz zapłaty prowizji za prowadzenie owego rachunku bieżącego, stanowi „pomoc państwa” w rozumieniu tego postanowienia, pod warunkiem że środek ten można przypisać państwu, że przysparza on spółce Poste Italiane selektywnej korzyści przy użyciu zasobów państwowych i że może on zakłócać konkurencję i wymianę handlową między państwami członkowskimi, czego zweryfikowanie należy do sądu odsyłającego.
W przedmiocie pytania trzeciego
75
Poprzez pytanie trzecie sąd odsyłający zmierza do ustalenia, czy art. 102 TFUE stoi na przeszkodzie przepisom krajowym, które nakładają na podmioty upoważnione do poboru ICI obowiązek płatności prowizji ustalanej jednostronnie przez spółkę Poste Italiane w celu prowadzenia pocztowego rachunku bieżącego, który są one zobowiązane otworzyć w tej spółce.
76
Spółka Poste Italiane podnosi, że pytanie to jest niedopuszczalne, ponieważ sąd odsyłający nie przedstawił żadnej analizy ani wyjaśnienia powodów, dla których przepisy krajowe rozpatrywane w postępowaniu głównym miałyby być niezgodne z art. 102 TFUE. Przy założeniu, że przedstawione pytanie dotyczy wykładni art. 106 ust. 1 TFUE w związku z art. 102 TFUE, pytanie to jest również niedopuszczalne. Sąd odsyłający nie wskazał jasno właściwego rynku usług, właściwego zasięgu geograficznego, liczby podmiotów świadczących rozpatrywane usługi, a także ich udziałów w odnośnych rynkach.
77
W tym względzie należy przypomnieć, że konieczność dokonania użytecznej dla sądu krajowego wykładni prawa Unii wymaga, by sąd ten określił faktyczne i prawne ramy, w jakich mieszczą się stawiane przezeń pytania, lub by przynajmniej wyjaśnił on założenia faktyczne, na których owe pytania są oparte. Wymogi te odnoszą się w szczególności do dziedziny konkurencji, w której występują złożone stany faktyczne i prawne (wyroki: z dnia 12 grudnia 2013 r., Ragn‑Sells, C‑292/12, EU:C:2013:820, pkt 39; z dnia 5 marca 2019 r., Eesti Pagar, C‑349/17, EU:C:2019:172, pkt 49 i przytoczone tam orzecznictwo).
78
W postępowaniach głównych pytanie trzecie zmierza w istocie do ustalenia nie tylko tego, czy skutkiem przepisów krajowych będących przedmiotem postępowania głównego było przyznanie spółce Poste Italiane praw specjalnych lub wyłącznych w rozumieniu art. 106 ust. 1 TFUE, lecz również tego, czy takie przepisy mogły prowadzić do nadużycia pozycji dominującej.
79
Tymczasem, jak wskazał rzecznik generalny w pkt 92 opinii, sąd odsyłający powinien był dostarczyć dokładnych informacji na temat cech rynku właściwego, jego zasięgu geograficznego lub ewentualnego istnienia usług równoważnych.
80
W szczególności postanowienia odsyłające nie zawierają danych umożliwiających określenie elementów konstytutywnych pozycji dominującej w rozumieniu art. 102 TFUE w kontekście postępowań głównych. Należy zaznaczyć w tym względzie, że pomimo informacji przedstawionych przez uczestników postępowania przed Trybunałem w odpowiedzi na pytania zadane przez Trybunał nie jest możliwe wystarczająco precyzyjne określenie rynku właściwego pod względem usług będących przedmiotem postępowania głównego i jego zasięgu geograficznego, a także udziałów w rynku poszczególnych przedsiębiorstw działających na wspomnianym rynku, ani też uznanie w sposób pewny, iż fakt zobowiązania podmiotów upoważnionych do poboru podatku do posiadania pocztowego rachunku bieżącego w celu poboru ICI otwartego w spółce Poste Italiane zapewnia tej ostatniej pozycję dominującą na znacznej części rynku wewnętrznego.
81
Postanowienia odsyłające nie wyjaśniają również powodów, dla których włoskie przepisy będące przedmiotem postępowania głównego mogłyby doprowadzić spółkę Poste Italiane do nadużywania jej pozycji.
82
Jako że Trybunał nie dysponuje niezbędnymi danymi, które pozwalałyby mu udzielić użytecznej odpowiedzi, należy stwierdzić, że pytanie trzecie jest niedopuszczalne.
W przedmiocie kosztów
83
Dla stron w postępowaniach głównych niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniach głównych, nie podlegają zwrotowi.
Z powyższych względów Trybunał (piąta izba) orzeka, co następuje:
Artykuł 107 TFUE należy interpretować w ten sposób, że środek krajowy, za pomocą którego podmioty upoważnione do poboru imposta comunale sugli immobili (komunalnego podatku od nieruchomości) są zobowiązane do posiadania otwartego w ich imieniu rachunku bieżącego w spółce Poste Italiane SpA w celu umożliwienia podatnikom zapłaty tego podatku oraz zapłaty prowizji za prowadzenie owego rachunku bieżącego, stanowi „pomoc państwa” w rozumieniu tego postanowienia, pod warunkiem że środek ten można przypisać państwu, że przysparza on spółce Poste Italiane selektywnej korzyści przy użyciu zasobów państwowych i że może on zakłócać konkurencję i wymianę handlową między państwami członkowskimi, czego zweryfikowanie należy do sądu odsyłającego.
Podpisy
(
*1
)	Język postępowania: włoski.