Wydanie tymczasowe
OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO
MACIEJA SZPUNARA
przedstawiona w dniu 13 listopada 2025 r.(1)
Sprawa C‑298/23
Inter IKEA Systems BV
przeciwko
Algemeen Vlaams Belang VZW,
S,
T,
U,
V,
Vrijheidsfonds VZW
[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Nederlandstalige Ondernemingsrechtbank Brussel (niderlandzkojęzyczny sąd gospodarczy w Brukseli, Belgia)]
Odesłanie prejudycjalne – Znaki towarowe – Skutki znaku towarowego – Prawa wynikające ze znaku towarowego – Prawo do sprzeciwienia się używaniu przez osobę trzecią oznaczenia identycznego lub podobnego – Uzasadniona przyczyna – Używanie takiego oznaczenia przez osobę trzecią w kontekście kampanii politycznej
I.      Wprowadzenie
1.        Nieskrępowana wymiana poglądów politycznych stanowi istotny element każdego demokratycznego społeczeństwa. Uczestnicy życia politycznego stosują różne formy ekspresji, takie jak przesada lub humor, aby dotrzeć do jak najszerszego elektoratu, zwrócić uwagę na problemy będące przedmiotem ogólnego zainteresowania, podkreślić swoją zdolność do ich rozwiązania czy też krytykować swoich przeciwników. Niemniej debata ta ma swoje granice ze względu na przepisy, którym podlega, i prawa innych osób. Tymczasem, jak pokazuje niniejsza sprawa, czasem trudno jest określić te granice, ponieważ wynikają one z wyważenia między różnymi przeciwstawnymi prawami i interesami. Omawiany tu wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni przepisów dyrektywy (UE) 2015/2436(2) i rozporządzenia (UE) 2017/1001(3), przez co stwarza Trybunałowi okazję do sprecyzowania kryteriów mających znaczenie przy dokonywaniu wyważenia między wolnością wypowiedzi a prawami przyznanymi właścicielom znaków towarowych cieszących się renomą.
II.    Ramy prawne
A.      Prawo Unii
1.      Dyrektywa 2015/2436
2.        Artykuł 10 dyrektywy 2015/2436, zatytułowany „Prawa wynikające ze znaku towarowego”, brzmi następująco:
„1.      Rejestracja znaku towarowego skutkuje przyznaniem właścicielowi praw wyłącznych do tego znaku.
2.      Bez uszczerbku dla praw właściciela nabytych przed datą zgłoszenia lub datą pierwszeństwa zarejestrowanego znaku towarowego właściciel tego zarejestrowanego znaku towarowego jest uprawniony do zakazania wszelkim osobom trzecim, które nie posiadają jego zgody, używania w obrocie handlowym oznaczenia w odniesieniu do towarów lub usług, w przypadku gdy:
a)      oznaczenie jest identyczne ze znakiem towarowym i jest używane w odniesieniu do towarów lub usług, które są identyczne z tymi, dla których znak towarowy został zarejestrowany;
b)      oznaczenie jest identyczne ze znakiem towarowym lub do niego podobne oraz jest używane w odniesieniu do towarów lub usług, które są identyczne lub podobne do towarów lub usług, dla których znak towarowy został zarejestrowany, jeżeli istnieje prawdopodobieństwo wprowadzenia odbiorców w błąd, które obejmuje prawdopodobieństwo skojarzenia oznaczenia ze znakiem towarowym;
c)      oznaczenie jest identyczne ze znakiem towarowym lub do niego podobne niezależnie od tego, czy jest ono używane w odniesieniu do towarów lub usług, które są identyczne, podobne lub niepodobne do tych, dla których zarejestrowano znak towarowy, w przypadku gdy cieszy się on renomą w danym państwie członkowskim i używanie tego oznaczenia bez uzasadnionej przyczyny przynosi nienależną korzyść lub jest szkodliwe dla odróżniającego charakteru lub renomy znaku towarowego.
3.      Na podstawie ust. 2 mogą być zakazane w szczególności następujące działania:
a)      umieszczanie oznaczenia na towarach lub ich opakowaniach;
b)      oferowanie towarów, wprowadzanie ich do obrotu lub ich magazynowanie w tych celach pod takim oznaczeniem, lub oferowanie lub świadczenie usług pod tym oznaczeniem;
c)      przywóz lub wywóz towarów pod takim oznaczeniem;
d)      używanie oznaczenia jako nazwy handlowej lub nazwy przedsiębiorstwa, lub jako części tych nazw;
e)      używanie oznaczenia w dokumentach handlowych i w reklamie;
f)      używanie oznaczenia w reklamie porównawczej w sposób sprzeczny z dyrektywą 2006/114/WE[(4)].
[…]
6.      Ust[ępy] 1, 2, 3 i 5 nie uchybiają przepisom państw członkowskich dotyczących ochrony przed używaniem oznaczenia w celach innych niż dla odróżnienia towarów lub usług, jeżeli używanie tego oznaczenia bez uzasadnionej przyczyny przynosi nienależną korzyść lub jest szkodliwe dla odróżniającego charakteru lub renomy znaku towarowego”.
2.      Rozporządzenie 2017/1001
3.        Artykuł 9 rozporządzenia 2017/1001, zatytułowany „Prawa wynikające z unijnego znaku towarowego”, stanowi:
„1.      Rejestracja unijnego znaku towarowego skutkuje przyznaniem właścicielowi praw wyłącznych do tego znaku.
2.      Bez uszczerbku dla praw właściciela nabytych przed datą zgłoszenia lub datą pierwszeństwa unijnego znaku towarowego właściciel tego unijnego znaku towarowego jest uprawniony do uniemożliwienia wszelkim osobom trzecim, które nie posiadają jego zgody, używania w obrocie handlowym, w odniesieniu do towarów lub usług, oznaczenia, w przypadku gdy:
a)      oznaczenie jest identyczne z unijnym znakiem towarowym i jest używane w odniesieniu do towarów lub usług, które są identyczne z tymi, dla których unijny znak towarowy został zarejestrowany;
b)      oznaczenie jest identyczne z unijnym znakiem towarowym lub do niego podobne oraz jest używane w odniesieniu do towarów lub usług, które są identyczne z towarami lub usługami, dla których unijny znak towarowy został zarejestrowany, lub do nich podobne, jeżeli istnieje prawdopodobieństwo wprowadzenia odbiorców w błąd; prawdopodobieństwo wprowadzenia w błąd obejmuje prawdopodobieństwo skojarzenia oznaczenia ze znakiem towarowym;
c)      oznaczenie jest identyczne z unijnym znakiem towarowym lub do niego podobne, niezależnie od tego, czy jest ono używane w odniesieniu do towarów lub usług, które są identyczne z tymi, podobne lub niepodobne do tych, dla których unijny znak towarowy został zarejestrowany, w przypadku gdy cieszy się on renomą w Unii i używanie tego oznaczenia bez uzasadnionej przyczyny przynosi nienależną korzyść z racji odróżniającego charakteru lub renomy unijnego znaku towarowego lub jest szkodliwe dla tego charakteru lub renomy.
3.      Na podstawie ust. 2 mogą być zakazane w szczególności następujące działania:
a)      umieszczanie oznaczenia na towarach lub ich opakowaniach;
b)      oferowanie towarów, wprowadzanie ich do obrotu lub ich magazynowanie w tym celu pod takim oznaczeniem, lub oferowanie lub świadczenie usług pod tym oznaczeniem;
c)      przywóz lub wywóz towarów pod takim oznaczeniem;
d)      używanie oznaczenia jako nazwy handlowej lub nazwy przedsiębiorstwa, lub jako części tych nazw;
e)      używanie oznaczenia w dokumentach handlowych i w reklamie;
f)      używanie oznaczenia w reklamie porównawczej w sposób sprzeczny z [dyrektywą 2006/114].
[…]”.
B.      Konwencja państw Beneluksu
4.        Artykuł 2.20 konwencji państw Beneluksu w sprawie własności intelektualnej (znaki towarowe i wzory)(5) (zwanej dalej „konwencją państw Beneluksu”), zatytułowany „Prawa wynikające ze znaku towarowego”, przewiduje:
„1.      Rejestracja znaku towarowego, o której mowa w art. 2.2, skutkuje przyznaniem właścicielowi praw wyłącznych do tego znaku.
2.      Bez uszczerbku dla praw właścicieli nabytych przed datą zgłoszenia lub datą pierwszeństwa zarejestrowanego znaku towarowego i bez uszczerbku dla możliwości zastosowania ogólnych zasad odpowiedzialności cywilnej właściciel tego zarejestrowanego znaku towarowego jest uprawniony do zakazania wszelkim osobom trzecim, które nie posiadają jego zgody, używania oznaczenia, w przypadku gdy:
[…]
c)      oznaczenie jest identyczne ze znakiem towarowym lub do niego podobne, niezależnie od tego, czy jest ono używane w odniesieniu do towarów lub usług, które są identyczne z tymi, dla których zarejestrowano znak towarowy, podobne lub niepodobne do nich, w przypadku gdy cieszy się on renomą na terytorium Beneluksu i gdy używanie tego oznaczenia w obrocie handlowym bez uzasadnionej przyczyny powoduje czerpanie nienależnej korzyści z odróżniającego charakteru lub renomy znaku towarowego lub jest szkodliwe dla tego charakteru lub renomy;
d)      oznaczenie jest używane w celach innych niż odróżnienie towarów lub usług, jeżeli używanie tego oznaczenia bez uzasadnionej przyczyny powoduje czerpanie nienależnej korzyści z odróżniającego charakteru lub renomy znaku towarowego lub jest szkodliwe dla tego charakteru lub renomy.
[…]”.
III. Okoliczności faktyczne sprawy w postępowaniu głównym, pytanie prejudycjalne i postępowanie przed Trybunałem
5.        Inter IKEA Systems BV (zwana dalej „IKEA”), znana ogółowi odbiorców ze swoich mebli do samodzielnego montażu, dostarczanych w zestawie z instrukcjami, jest właścicielem trzech znaków towarowych Beneluksu i jednego unijnego znaku towarowego, zarejestrowanych dla szeregu klas towarów i usług.
6.        W dniu 14 listopada 2022 r. partia polityczna Vlaams Belang publicznie przedstawiła podczas konferencji prasowej swój program reformy polityki azylowej i imigracyjnej w Belgii, zatytułowany „IKEA‑PLAN – Immigratie Kan Echt Anders” („Plan IKEA – Imigracja naprawdę może wyglądać inaczej”), który obejmował 15 propozycji politycznych opisanych jako „gotowe do złożenia”. Na ilustracjach towarzyszących tej prezentacji widniały znaki towarowe, których właścicielem jest IKEA, oraz postaci, które przypominały ludziki używane w instrukcjach montażu towarów tej spółki.
Dokument przedstawiający bardziej rozbudowany plan polityczny, w którym nawiązano do tej prezentacji, został opublikowany na stronie internetowej. Ponadto w kanałach mediów społecznościowych Vlaams Belang pojawiały się wzmianki o tej konferencji prasowej, a sama konferencja była następnie retransmitowana przez zainteresowane osoby.
7.        W dniu 22 listopada 2022 r. IKEA wniosła do Nederlandstalige Ondernemingsrechtbank Brussel (niderlandzkojęzycznego sądu gospodarczego w Brukseli, Belgia), będącego sądem odsyłającym w niniejszej sprawie, powództwo o naruszenie praw własności intelektualnej przeciwko Vrijheidsfonds i Algemeen Vlaams Belang, dwóm stowarzyszeniom niemającym celu zarobkowego, a także przeciwko osobom fizycznym reprezentującym Vlaams Belang(6). Sąd odsyłający uznał to powództwo za dopuszczalne wyłącznie w odniesieniu do pozwanego Vrijheidsfonds, które to stowarzyszenie prowadziło kampanię Vlaams Belang w imieniu i na rachunek tej partii politycznej i jej kierownictwa.
8.        Sąd odsyłający wyjaśnia, że Vrijheidsfonds przyznało się do wykorzystania znaków towarowych, których właścicielem jest IKEA, bez zgody tego przedsiębiorstwa i zobowiązało się do zaprzestania używania tych znaków do czasu wydania przez sąd odsyłający orzeczenia kończącego postępowanie główne. Vrijheidsfonds wykorzystało renomę tych znaków towarowych w celu wzmocnienia swojego przekazu i poszerzenia jego zasięgu, co miałoby stanowić „uzasadnioną przyczynę” w rozumieniu art. 9 ust. 2 lit. c) rozporządzenia 2017/1001 oraz art. 10 ust. 2 lit. c) i art. 10 ust. 6 dyrektywy 2015/2436.
9.        W tym względzie sąd odsyłający uważa, że o ile prawo wyłączne właściciela znaku towarowego jest prawem własności zagwarantowanym w art. 17 ust. 2 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej (zwanej dalej „Kartą”), o tyle nie ma ono charakteru bezwzględnego.
10.      Wykonywanie tego prawa jest bowiem ograniczone do sytuacji, w których używanie znaku towarowego przez osobę trzecią, w szczególności gdy ów znak cieszy się renomą, narusza jego funkcje. Ponadto pełniona przez znak towarowy funkcja wskazywania pochodzenia, w zakresie, w jakim jest powiązana z zasadą specjalizacji, może zostać naruszona jedynie w przypadku istnienia prawdopodobieństwa wprowadzenia konsumenta w błąd co do pochodzenia towaru opatrzonego oznaczeniem. Naruszenie pełnionej przez znak funkcji inwestycyjnej jest możliwe zdaniem sądu odsyłającego tylko wtedy, gdy używanie przez osobę trzecią oznaczenia identycznego ze znakiem towarowym w odniesieniu do towarów lub usług identycznych z tymi, dla których ten znak został zarejestrowany, lub do nich podobnych istotnie utrudnia używanie znaku towarowego przez właściciela w celu uzyskania lub zachowania reputacji mogącej przyciągać lub przywiązać do niego konsumentów. Podobnie naruszenie funkcji reklamowej upoważnia właściciela do zakazania używania znaku towarowego tylko wówczas, gdy używanie to negatywnie wpływa na znak towarowy jako element promocji sprzedaży lub jako instrument strategii handlowej jego właściciela.
11.      Sąd odsyłający zauważa, że ochrona przed używaniem w odniesieniu do innych rodzajów towarów i usług jest ponadto ograniczona przez możliwość powołania się przez osobę trzecią na „uzasadnioną przyczynę”.
12.      Sąd ten podnosi, że wykładni pojęcia „uzasadnionej przyczyny” należy dokonywać w sposób zgodny z podstawową zasadą wolności wypowiedzi chronioną przez art. 10 europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, podpisanej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 r. (zwanej dalej „EKPC”), i przez art. 11 Karty, wobec czego niniejsza sprawa dotyczy kolizji między prawami podstawowymi tej samej rangi, a mianowicie między wolnością wypowiedzi a prawem własności.
13.      W tym względzie sąd odsyłający zauważa, że podczas prac przygotowawczych nad dyrektywą 2015/2436 Parlament Europejski zamierzał włączyć parodystyczne używanie znaku towarowego do wyjątków od prawa wyłącznego(7), co przewiduje ustawa federalna regulująca znaki towarowe w Stanach Zjednoczonych Ameryki – Lanham Act z 1946 r. (15 U.S.C.1125). Propozycja ta nie została jednak przyjęta, a okoliczności, które mogą być objęte pojęciem „uzasadnionej przyczyny” w kontekście parodii znaku towarowego, nie zostały jeszcze zdefiniowane.
14.      Zdaniem sądu odsyłającego Trybunał w wyroku Leidseplein Beheer i de Vries(8) zrezygnował jednak z zawężającej wykładni tego pojęcia i przedstawił wyjaśnienia, wskazując, że pojęcie to „nie może obejmować wyłącznie względów obiektywnie nadrzędnych, lecz że może wiązać się ono również z subiektywnymi interesami osób trzecich używających oznaczenia identycznego ze znakiem towarowym cieszącym się renomą lub do niego podobnego”.
15.      Sąd odsyłający podkreśla również, że pojęcie „uzasadnionej przyczyny” jest interpretowane w Niderlandach i w Belgii odmiennie, ponieważ sądy belgijskie dokonują wykładni tego pojęcia w sposób bardzo zawężający.
16.      Sąd odsyłający zauważa również, że Cour de justice Benelux
(trybunał sprawiedliwości państw Beneluksu) w wyroku Moët Hennessy Champagne Service/Cedric Art(9) orzekł, że „wolność artystyczna stanowi uzasadnioną przyczynę, w rozumieniu [art. 2.20 ust. 2 lit. d) konwencji państw Beneluksu], używania oznaczenia identycznego ze znakiem towarowym lub do niego podobnego w celach innych niż odróżnienie towarów lub usług, jeżeli ekspresja artystyczna jest oryginalnym rezultatem kreatywnego procesu twórczego, którego celem nie jest działanie na szkodę znaku towarowego lub jego właściciela”.
17.      Brzmienie pytań dotyczących wykładni, które stanowiły podstawę wydania tego wyroku, było niemal identyczne z brzmieniem pytania prejudycjalnego w niniejszej sprawie. Bez rozstrzygania o znaczeniu konkretnych kryteriów, których dotyczyły te pytania, Cour de justice Benelux (trybunał sprawiedliwości państw Beneluksu) przyjął szeroką wykładnię pojęcia „uzasadnionej przyczyny”, uznając, że przyczynę powiązaną z wolnością wypowiedzi można by wykluczyć tylko wtedy, gdyby osoba trzecia miała zamiar wyrządzić szkodę właścicielowi znaku towarowego.
18.      W tych okolicznościach Nederlandstalige Ondernemingsrechtbank Brussel (niderlandzkojęzyczny sąd gospodarczy w Brukseli) orzeczeniem z dnia 4 maja 2023 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 8 maja 2023 r., postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującym pytaniem prejudycjalnym:
„Czy wolność wypowiedzi, włącznie z wolnością wygłaszania opinii politycznych i parodii politycznej, która jest zagwarantowana w art. 10 [EKPC] oraz w art. 11 [Karty], może stanowić »uzasadnioną przyczynę« użycia oznaczenia identycznego ze znakiem towarowym cieszącym się renomą lub do niego podobnego w rozumieniu art. 9 ust. 2 lit. c) [rozporządzenia 2017/1001] oraz art. 10 ust. 2 lit. c) i art. 10 ust. 6 [dyrektywy 2015/2436]?
Jakie kryteria powinien w stosownych przypadkach wziąć pod uwagę sąd krajowy, dokonując oceny równowagi pomiędzy prawami podstawowymi, i jaką wagę należy przypisać każdemu z tych kryteriów?
W szczególności, czy sąd krajowy może wziąć pod uwagę poniższe kryteria lub czy istnieją kryteria dodatkowe:
–        stopień, w jakim wypowiedź ma handlowy cel lub charakter;
–        stopień, w jakim między stronami występują motywy konkurencyjne;
–        stopień, w jakim wypowiedź leży w interesie ogólnym, jest istotna pod względem społecznym lub jest punktem wyjścia dla debaty;
–        związek pomiędzy powyższymi kryteriami;
–        poziom renomy przedmiotowego znaku towarowego;
–        zakres używania stanowiącego naruszenie, jego intensywność i regularność oraz zakres rozpowszechnienia, pod względem terytorium, czasu i objętości, biorąc pod uwagę również
stopień ich proporcjonalności w stosunku do zamierzonego przesłania wypowiedzi;
–        zakres, w jakim wypowiedź oraz okoliczności towarzyszące tej wypowiedzi – takie jak tytuł tej wypowiedzi oraz jej promocja – naruszają renomę, odróżniający charakter i wizerunek przedmiotowych znaków towarowych (tzw. »funkcję reklamową«);
–        zakres, w jakim wypowiedź cechuje się własnym, oryginalnym wkładem, a także zakres, w jakim podjęto próby uniknięcia wprowadzenia w błąd lub skojarzenia
ze znakami towarowymi, na które się powołano, lub wrażenia, że istnieje związek handlowy lub inny związek pomiędzy wypowiedzią a właścicielem znaku towarowego (»funkcja wskazywania pochodzenia«), biorąc pod uwagę również
sposób, w jaki właściciel znaku towarowego zbudował konkretny wizerunek za pomocą reklamy i komunikacji?”.
19.      Uwagi na piśmie zostały przedstawione przez IKEA, Vrijheidsfonds oraz Komisję Europejską. Te same zainteresowane strony były reprezentowane na rozprawie, która odbyła się w dniu 10 czerwca 2025 r.
IV.    Analiza
20.      Poprzez pytanie prejudycjalne sąd odsyłający zwraca się w istocie do Trybunału o ustalenie, jakie kryteria należy wziąć pod uwagę przy ocenie istnienia „uzasadnionej przyczyny” w rozumieniu art. 9 ust. 2 lit. c) rozporządzenia 2017/1001 oraz art. 10 ust. 2 lit. c) i art. 10 ust. 6 dyrektywy 2015/2436 w kontekście używania oznaczenia przez stowarzyszenie, które działa w imieniu i na rachunek partii politycznej w celu rozpowszechniania i promowania jej programu.
21.      Przed rozpoczęciem analizy tego pytania należy poddać ocenie jego dopuszczalność, która została zakwestionowana przez IKEA.
A.      W przedmiocie dopuszczalności
22.      W swoich uwagach na piśmie IKEA podnosi, że wniosła apelację od orzeczenia, w drodze którego wystąpiono z omawianym tu wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, i że w rezultacie sąd odsyłający powinien uznać się za niewłaściwy do rozpoznania sporu w postępowaniu głównym ze względu na dewolutywny skutek tej apelacji, a niniejsze postępowanie należy zatem umorzyć. Ponadto IKEA twierdzi, powołując się na postanowienie Nationale Loterij(10), że nawet w przypadku niewycofania tego wniosku udzielenie odpowiedzi na przedstawione pytanie nie jest konieczne, ponieważ celem odesłania prejudycjalnego nie jest wydawanie doradczych opinii w przedmiocie ogólnych lub hipotetycznych pytań, lecz potrzeba skutecznego rozstrzygnięcia sporu.
23.      Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunał powinien traktować to orzeczenie odsyłające jako wiążące i powinno ono być skuteczne dopóty, dopóki nie zostanie wycofane(11). Sąd odsyłający, wskazując, że apelacja IKEA została odrzucona jako niedopuszczalna, uważa, że Trybunał powinien orzec w przedmiocie pytania prejudycjalnego, i nie uchylił orzeczenia odsyłającego.
24.      Ponadto w odróżnieniu od sprawy, w której wydano postanowienie Nationale Loterij(12), a dotyczącej sporu rozpoznanego przez sąd apelacyjny, który w ten sposób przejął odpowiedzialność za zapewnienie przestrzegania prawa Unii(13), spór w niniejszej sprawie nie został jeszcze rozstrzygnięty, w szczególności co się tyczy aspektów objętych pytaniem prejudycjalnym.
25.      Wynika z tego, że pytanie prejudycjalne jest dopuszczalne i że należy wydać orzeczenie w przedmiocie wniosku.
B.      Co do istoty
1.      Zakres pytania prejudycjalnego
26.      Odesłanie prejudycjalne w niniejszej sprawie dotyczy wykładni przepisów dyrektywy 2015/2436 i rozporządzenia 2017/1001. Z jednej strony bowiem znaki towarowe Beneluksu, których właścicielem jest IKEA, są objęte przewidzianym w konwencji Beneluksu systemem ochrony przyjętym w oparciu o dyrektywy w sprawie znaków towarowych(14), wobec czego dyrektywa 2015/2436 określa system znajdujący zastosowanie do tych znaków towarowych, z drugiej zaś
strony unijny znak towarowy, którego właścicielem jest IKEA, jest objęty zakresem stosowania rozporządzenia 2017/1001.
27.      Jak wynika z art. 10 ust. 1 dyrektywy 2015/2436 i z art. 9 ust. 1 rozporządzenia 2017/1001, rejestracja krajowego lub unijnego znaku towarowego skutkuje przyznaniem właścicielowi praw wyłącznych do tego znaku. Te dwa instrumenty prawne przewidują jednak, że wykonywanie tego prawa podlega pewnym ograniczeniom.
28.      W tym względzie prawo wyłączne pozwala właścicielowi znaku towarowego chronić jego szczególne interesy jako właściciela tego znaku, to znaczy zapewnić, by znak ten mógł pełnić właściwe mu funkcje. Wykonywanie tego prawa powinno być w rezultacie zastrzeżone dla przypadków, w których używanie oznaczenia przez osoby trzecie wpływa lub może negatywnie wpływać na pełnione przez znak funkcje. Wśród funkcji tych możemy wyróżnić funkcję podstawową, jaką jest wskazywanie pochodzenia danego towaru lub danej usługi, ale także w szczególności funkcję polegającą na zagwarantowaniu jakości towaru lub usługi czy też funkcje komunikacyjną, inwestycyjną lub reklamową(15).
29.      W konsekwencji na podstawie art. 10 ust. 2 lit. a) i b) dyrektywy 2015/2436 oraz art. 9 ust. 2 lit. a) i b) rozporządzenia 2017/1001 właściciel krajowego lub unijnego znaku towarowego może sprzeciwić się używaniu identycznego oznaczenia w odniesieniu do towarów lub usług identycznych z tymi, dla których znak towarowy został zarejestrowany, a w przypadku gdy istnieje prawdopodobieństwo wprowadzenia w błąd – używaniu oznaczenia identycznego ze znakiem towarowym lub do niego podobnego w odniesieniu do towarów lub usług identycznych z takimi towarami lub usługami lub do nich podobnych.
30.      W systemie prawa krajowych i unijnych znaków towarowych ochrona znaków cieszących się renomą jest szersza niż ochrona przyznana zwykłym znakom towarowym(16). A zatem na podstawie art. 10 ust. 2 lit. c) dyrektywy 2015/2436 oraz art. 9 ust. 2 lit. c) rozporządzenia 2017/1001 właściciel znaku towarowego cieszącego się renomą może sprzeciwić się używaniu oznaczenia przez osobę trzecią,
nawet jeśli oznaczenie nie jest identyczne
ze znakiem i gdy nie występuje prawdopodobieństwo wprowadzenia w błąd. Przepisy te przewidują również, że właściciele znaków towarowych cieszących się renomą mogą zakazać używania w obrocie handlowym przez osoby trzecie oznaczeń identycznych z tymi znakami towarowymi lub do nich podobnych, jeżeli używanie to przynosi nienależną korzyść z racji odróżniającego charakteru lub renomy tych znaków („pasożytowanie” lub „free-riding”) lub jest szkodliwe dla takiego charakteru odróżniającego („osłabienie”, „pomniejszanie” czy „rozmywanie”) lub dla takiej renomy („przyćmienie” lub „degradacja”)(17).
31.      Niemniej zarówno dyrektywa 2015/2436, jak i rozporządzenie 2017/1001 mają zasadniczo na celu wyważenie między z jednej strony interesem właściciela znaku towarowego w zachowaniu podstawowej funkcji znaku
a z drugiej strony interesem innych uczestników obrotu gospodarczego w możliwości swobodnego używania oznaczeń mogących oznaczać ich towary i usługi.
32.      Interesy osób trzecich związane z używaniem w obrocie handlowym oznaczenia podobnego do znaku towarowego cieszącego się renomą zostały wzięte pod uwagę poprzez stworzenie możliwości powołania się przez używającego to oznaczenie na „uzasadnioną przyczynę”(18). Jeżeli bowiem właścicielowi znaku towarowego
cieszącego się renomą uda się wykazać istnienie jednego z naruszeń, o których mowa w art. 10 ust. 2 lit. c)
dyrektywy 2015/2436 i w art. 9 ust. 2 lit. c) rozporządzenia 2017/1001, to osoba trzecia, która użyła oznaczenia podobnego do znaku towarowego cieszącego się renomą, jest zobowiązana wykazać, że istnieje uzasadniona przyczyna, w rozumieniu tych przepisów, aby używać takiego oznaczenia(19).
33.      A zatem sedno niniejszej sprawy stanowi pojęcie „uzasadnionej przyczyny”, za pomocą którego sąd odsyłający dąży do pogodzenia prawa własności i wolności wypowiedzi.
34.      Sądzę, że przed przystąpieniem do interpretacji tego pojęcia warto pokrótce przypomnieć ogólne przesłanki stosowania przepisów prawa znaków towarowych, aby – metaforycznie ujmując – „przygotować grunt” pod analizę, do której następnie
przejdę.
35.      Używanie oznaczenia identycznego ze znakiem towarowym lub do niego podobnego, w szczególności ze znakiem towarowym cieszącym się renomą, któremu to używaniu właściciel znaku może się sprzeciwić na podstawie art. 10 ust. 2 dyrektywy 2015/2436 i art. 9 ust. 2 rozporządzenia 2017/1001, musi mieć miejsce, po pierwsze, „w obrocie handlowym”, a po drugie, w odniesieniu do „towarów lub usług”. W tych ramach należy zauważyć, że rozróżnienie między tymi dwiema przesłankami stosowania nie jest jasne, a ponadto – jak wyjaśnię poniżej(20) – w niektórych kontekstach przesłanki te wydają się częściowo pokrywać.
36.      Chociaż pytanie prejudycjalne nie dotyczy ogólnych przesłanek stosowania art. 10 ust. 2 dyrektywy 2015/2436 i art. 9 ust. 2 rozporządzenia 2017/1001, to przepisy te nie są pozbawione znaczenia dla poszukiwania właściwej równowagi między prawami wynikającymi ze znaku towarowego a wolnością wypowiedzi. W literaturze przedmiotu zauważa się bowiem, że w niektórych sytuacjach, które wydają się dotyczyć kolizji między prawem własności a wolnością wypowiedzi, nie występuje konflikt, ponieważ dane oznaczenie nie było używane w obrocie handlowym(21) ani w odniesieniu do towarów lub usług(22).
37.      Ponadto zbadanie tych dwóch przesłanek ogólnych mogłoby okazać się użyteczne dla sądu odsyłającego, ponieważ rozpoznawane przez niego powództwo opiera się zarówno na przepisach prawa znaków towarowych dotyczących przysługującego właścicielowi prawa wyłącznego, jak i na art. 2.20 ust. 2 lit. d) konwencji państw Beneluksu, odnoszącym się do naruszeń, o których mowa w art. 10 ust. 6 dyrektywy 2015/2436 i wynikających z używania oznaczenia „w celach innych niż dla odróżnienia towarów lub usług”, które to postanowienie nie wymaga, aby używanie to miało miejsce w obrocie handlowym(23).
38.      W tym względzie strony w postępowaniu głównym spierały się podczas rozprawy co do tego, czy w przypadku niniejszej sprawy zostały spełnione obie rozpatrywane przesłanki. Zdaniem Vrijheidsfonds używanie, którego dotyczy ta sprawa, wykracza poza sferę prywatną i miało miejsce w obrocie handlowym, ponieważ w założeniu miało służyć uzyskaniu korzyści ekonomicznej. IKEA twierdzi natomiast, że znaki towarowe, których jest właścicielem, nie były używane dla odróżnienia towarów i usług, w związku z czym jej powództwo powinno zostać rozpoznane w świetle art. 2.20 ust. 2 lit. d) konwencji państw Beneluksu, którego brzmienie odpowiada brzmieniu art. 10 ust. 6 dyrektywy 2015/2436.
39.      Należy zauważyć, że pytanie prejudycjalne dotyczy również tego ostatniego przepisu oraz zawartego w nim pojęcia „uzasadnionej przyczyny”.
40.      Artykuł 10 dyrektywy 2015/2436 przewiduje w szczególności w ust. 6, że jego ust. 1 i 2 nie uchybiają przepisom krajowym dotyczącym ochrony oznaczenia przed używaniem w celach innych niż dla odróżnienia towarów lub usług, jeżeli używanie tego oznaczenia bez uzasadnionej przyczyny przynosi nienależną korzyść z racji odróżniającego charakteru lub renomy znaku towarowego lub jest dla nich szkodliwe.
41.      Prawodawca Unii zamierzał zatem przypomnieć, że ochrona znaku towarowego przed używaniem oznaczenia w celach innych niż dla odróżnienia towarów lub usług nie jest objęta harmonizacją dokonaną przez prawo Unii. Odczytywanie art. 10 ust. 6 dyrektywy 2015/2436 w świetle jej motywu 40(24) i orzecznictwa dotyczącego podobnego przepisu poprzedniczki tej dyrektywy potwierdza tę wykładnię(25).
42.      W konsekwencji, jeżeli oznaczenie nie jest używane w celu odróżnienia towarów lub usług, należy odwołać się do porządków prawnych państw członkowskich w celu określenia zakresu i – w stosownym wypadku – treści ochrony przyznanej właścicielom znaków towarowych. Państwa członkowskie mogą podjąć decyzję o uregulowaniu lub o nieuregulowaniu prawnie tej dziedziny; jeżeli zdecydują się na przyjęcie przepisów w tym zakresie na określonych przez siebie warunkach, mogą wymagać istnienia identyczności między oznaczeniem a znakiem towarowym, podobieństwa albo innego związku(26) i mogą też zdecydować o przyjęciu lub o nieprzyjmowaniu pojęcia „uzasadnionej przyczyny”.
43.      Na tym etapie należy zwrócić uwagę na dwie kwestie.
44.      W pierwszej kolejności dyrektywa 2015/2436 nie wiąże skutków prawnych z używaniem – bez uzasadnionej przyczyny lub gdy taka uzasadniona przyczyna istnieje – oznaczenia w celach innych niż dla odróżnienia towarów lub usług. Ponadto w zakresie, w jakim a priori pojęcie „uzasadnionej przyczyny” zawarte w art. 10 ust. 6 tej dyrektywy nie ma własnego znaczenia prawnego, ustalenie kryteriów oceny istnienia „uzasadnionej przyczyny” w rozumieniu tego przepisu w drodze wykładni prawa Unii nie byłoby możliwe. Proponuję zatem, aby nie dokonywać wykładni tego przepisu.
45.      W drugiej kolejności państwo członkowskie może zdecydować o wprowadzeniu pojęcia „uzasadnionej przyczyny” do swojego ustawodawstwa krajowego dotyczącego ochrony znaków towarowych przed używaniem oznaczenia w celach innych niż dla odróżnienia towarów lub usług i uznać, że pojęcia tego należy używać w rozumieniu art. 10 ust. 2 lit. c) dyrektywy 2015/2436. W takim wypadku wykładnia tego przepisu mogłaby być użyteczna dla sądu krajowego rozpoznającego powództwo oparte na tym ustawodawstwie. Jednakże, po pierwsze, wspomniane ustawodawstwo nie byłoby objęte zakresem stosowania tej dyrektywy, a w braku innych mających zastosowanie przepisów prawa Unii – wykraczałoby poza to prawo. W tym ostatnim przypadku zastosowania nie znajdowałaby Karta(27). Po drugie, przy badaniu istnienia „uzasadnionej przyczyny” opartym na wyważeniu między wolnością wypowiedzi a innymi prawami sąd krajowy powinien wziąć pod uwagę fakt, że wyważenia tego nie dokonuje się w sytuacjach, w których oznaczenie jest używane „w obrocie handlowym” i „w odniesieniu do towarów i usług” w rozumieniu dyrektywy 2015/2436. W związku z tym wynik tego wyważenia może nie być identyczny z wynikiem poszukiwania właściwej równowagi między wolnością wypowiedzi a prawami przyznanymi na mocy tej dyrektywy. Jak wyjaśnię poniżej(28), zgodnie z orzecznictwem Europejskiego Trybunału Praw Człowieka korzystanie z tej wolności poprzez używanie oznaczenia poza obszarem handlu może być objęte szerszą ochroną niż ochrona, z którą mamy do czynienia w tym obszarze.
46.      Dla pełności wywodu i w celu udzielenia sądowi odsyłającemu użytecznej odpowiedzi zbadam, czy używanie oznaczenia identycznego ze znakiem towarowym lub do niego podobnego w ramach kampanii politycznej prowadzonej przez stowarzyszenie w imieniu i na rachunek partii politycznej i jej kierownictwa stanowi używanie w obrocie handlowym i w odniesieniu do towarów lub usług w rozumieniu przepisów prawa znaków towarowych.
2.      Używanie oznaczenia w obrocie handlowym oraz w odniesieniu do towarów lub usług
47.      Z orzeczenia odsyłającego i z argumentów przedstawionych na rozprawie wynika, że celem statutowym Vrijheidsfonds jest zapewnienie Vlaams Belang wsparcia finansowego i materialnego(29). To właśnie w tym charakterze Vrijheidsfonds prowadziło sporną kampanię w imieniu i na rachunek tej partii politycznej. Ponadto pozwani w postępowaniu głównym wydają się zgadzać co do tego, że rozpatrywane znaki towarowe były używane w celu wzmocnienia przekazu wspomnianej partii politycznej, „zwiększenia jego oddźwięku” i rozpowszechnienia go.
48.      W celu ustalenia, czy używanie oznaczenia identycznego ze znakiem towarowym lub do niego podobnego w ramach kampanii politycznej przez stowarzyszenie, które prowadziło tę kampanię w imieniu i na rachunek partii politycznej, stanowi używanie w obrocie handlowym i w odniesieniu do towarów lub usług, któremu właściciel tego znaku towarowego może się sprzeciwić na podstawie art. 10 ust. 2 lit. c) dyrektywy 2015/2436 i art. 9 ust. 2 lit. c) rozporządzenia 2017/1001, należy poddać analizie następujące okoliczności, po pierwsze, czy oznaczenie jest używane przez stowarzyszenie niemające celu zarobkowego; po drugie, czy stowarzyszenie to działa w imieniu i na rachunek osoby trzeciej, oraz po trzecie, czy działa ono w celu promowania przekazu politycznego w interesie tej osoby trzeciej.
a)      Używanie oznaczenia przez podmiot niemający celu zarobkowego
49.      Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem oznaczenie jest używane w obrocie handlowym, jeżeli używanie to ma miejsce w kontekście działalności handlowej mającej na celu przysporzenie korzyści gospodarczej, a nie w sferze prywatnej(30). Oznacza to, że na prawa wyłączne wynikające ze znaku towarowego jego właściciel może co do zasady powoływać się jedynie wobec podmiotów gospodarczych, a zatem w kontekście działalności handlowej(31). Jeżeli przeprowadzane transakcje wykraczają – ze względu na rozmiar, częstotliwość lub inne cechy – poza sferę prywatnej działalności, osoba, która ich dokonuje, porusza się w obrocie handlowym(32).
50.      I tak, po pierwsze, ze względu na swój charakter działalność wpisująca się w ramy kampanii politycznej nie jest prowadzona w sferze prywatnej. Z pewnością dotyczy to konferencji prasowej zorganizowanej w celu zapewnienia jak najszerszego rozpowszechnienia ogłoszenia nowego programu politycznego, który został następnie udostępniony online.
51.      Po drugie, można by się zastanawiać, czy taka działalność, mimo że wykracza poza sferę prywatną, ma aspekt gospodarczy wymagany do uznania jej za działalność handlową.
52.      Okoliczność, że Vrijheidsfonds nie ma celu zarobkowego, nie ma jednak decydującego znaczenia dla ustalenia, czy stowarzyszenie to używało rozpatrywanych znaków towarowych w obrocie handlowym.
53.      Chociaż Trybunał nie miał jeszcze okazji zająć się kwestią używania znaków towarowych przez podmioty niemające celu zarobkowego w kontekście obrotu handlowego, któremu to używaniu właściciel może się sprzeciwić na podstawie przepisów, do których nawiązuje pytanie prejudycjalne w niniejszej sprawie, to udzielił on użytecznych wskazówek w tym względzie w wyroku Verein Radetzky-Orden(33), dotyczącym pojęcia rzeczywistego używania.
54.      Aby przedstawić rozważania dotyczące tego pojęcia w odpowiednim kontekście, należy przypomnieć, że właściciel znaku towarowego może utracić swoje prawa, jeżeli w nieprzerwanym okresie pięciu lat znak towarowy nie był rzeczywiście używany w danym państwie członkowskim w odniesieniu do towarów lub usług, dla których został zarejestrowany(34).
55.      W tym względzie, po pierwsze, niezależnie od jakiegokolwiek aspektu finansowego działalności stowarzyszenia niemającego celu zarobkowego, do którego nawiążę jeszcze poniżej(35), Trybunał wyjaśnił, że znak towarowy jest rzeczywiście używany wówczas, gdy takie stowarzyszenie używa go w relacjach z klientami, w celu zapowiedzi organizowanych uroczystości, na papierze firmowym i materiałach reklamowych oraz gdy jego członkowie umieszczają go na odznakach, które noszą podczas zbiórki i rozdzielania darów(36). W tych ramach Trybunał podkreślił, że okoliczność, iż towary lub usługi są oferowane bez celu zarobkowego, nie jest rozstrzygająca. Fakt, że stowarzyszenie charytatywne nie działa w celu zarobkowym, nie wyklucza bowiem, iż może ono mieć za cel wykreowanie, a następnie zachowanie rynku zbytu dla swoich towarów i usług, dla których dany znak towarowy został zarejestrowany(37). W opinii Trybunału nie można wykluczyć, że znaki towarowe zarejestrowane przez stowarzyszenie niemające celu zarobkowego będą miały rację bytu w tym sensie, że mogą chronić stowarzyszenie przed ewentualnym używaniem identycznych lub podobnych oznaczeń przez osoby trzecie w obrocie handlowym(38).
56.      Skoro stowarzyszenie niemające celu zarobkowego może, celem uniknięcia utraty prawa wyłącznego, które wywodzi ono ze swojego znaku towarowego, powoływać się na używanie tego znaku do celów identyfikowania i promowania swoich towarów lub usług, powinno ono – i każdy inny właściciel znaku towarowego – mieć również możliwość powołania się na swoje prawo wyłączne w celu ochrony przed używaniem swojego znaku towarowego w celach niezarobkowych przez osobę trzecią w celu identyfikacji lub promowania towarów lub usług tej osoby. W tym względzie również takie używanie oznaczenia przez tę osobę trzecią należy uznać za mające miejsce w obrocie handlowym.
57.      Powyższą wykładnię potwierdza bardziej ogólne orzecznictwo Trybunału dotyczące przesłanek determinujących ocenę rzeczywistego charakteru używania znaku towarowego. Ocena ta musi bowiem opierać się na wszystkich aspektach stanu faktycznego i okoliczności właściwych dla ustalenia jego faktycznego wykorzystania handlowego w obrocie(39). Chciałbym przypomnieć(40), że zdaniem Trybunału używanie oznaczenia przez stowarzyszenie niemające celu zarobkowego do celów identyfikowania i promowania swoich towarów lub usług wśród odbiorców i odróżnienia tych towarów lub usług od tych mających inne pochodzenie stanowi takie wykorzystanie handlowe w obrocie.
58.      Z powyższych rozważań wynika, że stowarzyszenie niemające celu zarobkowego może również używać oznaczenia w obrocie handlowym, gdy oznaczenie to jest używane publicznie oraz do celów identyfikowania i promowania jego towarów lub usług.
59.      Podczas rozprawy
Vrijheidsfonds wskazało
– w celu uzupełnienia i odnosząc się do faktu, że nie ma ono celu zarobkowego –
iż parlament belgijski przyznaje partiom politycznym dotację, której wysokość zależy od ich sukcesu wyborczego. Istnieje zatem pośredni, lecz dający się ustalić związek między wysiłkami podejmowanymi w związku z kampaniami politycznymi a funduszami udostępnianymi danej partii politycznej lub wspierającym ją podmiotom. Powyższe stanowi dodatkowy powód, aby uznać, że Vrijheidsfonds używało oznaczeń w kontekście, który można przyrównać do obrotu handlowego. Jeśli chodzi bowiem o podobną sytuację, w wyroku Verein Radetzky-Orden(41) Trybunał zwrócił uwagę na okoliczność, że różne rodzaje stowarzyszeń niemających celu zarobkowego, które na pierwszy rzut oka świadczą swe usługi nieodpłatnie, są
tak naprawdę finansowane z dotacji lub otrzymują zapłatę w różnej postaci.
60.      Z uwagi na to, że Vrijheidsfonds przyznaje, iż prowadziło kampanię w imieniu i na rachunek Vlaams Belang, nasuwa się teraz pytanie, czy używanie należy uznać za dokonywane w obrocie handlowym również wówczas, gdy osoba trzecia używa oznaczenia identycznego ze znakiem towarowym lub do niego podobnego nie w swoim interesie, lecz w interesie innej osoby.
b)      Używanie oznaczenia w imieniu i na rachunek osoby trzeciej
61.      Jeżeli chodzi o kwestię, czy można przyjąć, że zainteresowany osobiście używał oznaczenia identycznego ze znakiem towarowym, gdy działał w interesie gospodarczym osoby trzeciej, Trybunał uściślił już, że własność towarów, na których jest umieszczony znak towarowy, nie ma znaczenia dla stwierdzenia używania w obrocie handlowym(42).
62.      Jeżeli
w świetle rozważań, które przedstawiłem w pkt 57 niniejszej opinii, określony jako „gospodarczy” interes osoby trzeciej może polegać na wykreowaniu lub zachowaniu rynku zbytu dla towarów lub usług bez celu zarobkowego,
to okoliczność, że Vrijheidsfonds używało rozpatrywanych oznaczeń w celu wzmocnienia przekazu partii politycznej i odróżnienia go od przekazu innych partii, nie pozwala sama w sobie uznać, że używanie to nie miało miejsca w obrocie handlowym.
63.      Pragnę zauważyć, że Trybunał zastosował rozumowanie identyczne z tym przedstawionym w pkt 61 niniejszej opinii na poparcie wykładni, zgodnie z którą oznaczenie jest używane przez osobę trzecią „w odniesieniu do towarów lub usług” w rozumieniu przepisów prawa znaków towarowych również wtedy, gdy ta osoba trzecia działa na rachunek innej osoby, do której należą dane towary lub usługi(43).
64.      W ten sposób płynnie przechodzimy do badania przesłanki stosowania art. 10 ust. 2 dyrektywy 2015/2436 i art. 9 ust. 2 rozporządzenia 2017/1001 dotyczącej używania oznaczenia w odniesieniu do towarów lub usług. Można bowiem zadać sobie pytanie, czy używanie oznaczenia w celu rozpowszechniania przekazu politycznego jest dokonywane „w odniesieniu do towarów lub usług” w rozumieniu przepisów unijnego prawa znaków towarowych.
c)      Używanie oznaczenia do celów politycznych
65.      Używanie, któremu właściciel może się sprzeciwić na podstawie prawa znaków towarowych, musi mieć miejsce nie tylko w obrocie handlowym, ale również w odniesieniu do towarów lub usług.
66.      Przesłanka dotycząca używania oznaczenia w odniesieniu do towarów lub usług została wyraźnie przewidziana w hipotezie art. 10 ust. 2 dyrektywy 2015/2436 i art. 9 ust. 2 rozporządzenia 2017/1001(44). Ze względu na swój ogólny charakter przesłanka ta ma zastosowanie również do znaków towarowych cieszących się renomą, a specyfika ochrony przyznanej takim znakom polega na tym, że właściciel jest uprawniony do zakazania używania oznaczenia identycznego z jego znakiem towarowym lub do niego podobnego również w odniesieniu do towarów lub usług zupełnie innych niż te, dla których znak ten został zarejestrowany. Ponadto wspomniana przesłanka wynika z porównania zakresów stosowania art. 10 ust. 2 lit. c) i art. 10 ust. 6 tej dyrektywy. Zakres stosowania tych dwóch przepisów zależy bowiem od tego, czy znak towarowy jest używany w celu odróżnienia danych towarów lub usług jako pochodzących z określonego przedsiębiorstwa, to znaczy w charakterze znaku towarowego, czy też jest on używany w innych celach(45).
67.      Ponadto, jak już wskazałem(46), oznaczenie jest używane „w obrocie handlowym”, także gdy jest używane przez stowarzyszenie niemające celu zarobkowego publicznie i w celu wykreowania lub zachowania rynku zbytu dla towaru lub usługi osoby trzeciej. A zatem gdy chodzi o kwalifikację używania przez podmiot niemający celu zarobkowego, dwie przesłanki stosowania przewidziane w art. 10 ust. 2 dyrektywy 2015/2436 i w art. 9 ust. 2 rozporządzenia 2017/1001 wydają się częściowo pokrywać.
68.      Co się tyczy oceny, czy używanie ma miejsce „w odniesieniu do towarów lub usług”, z orzecznictwa przywołanego w pkt 63 niniejszej opinii wynika, że używanie oznaczenia identycznego ze znakiem towarowym lub do niego podobnego w odniesieniu do towarów lub usług osoby trzeciej lub osoby, na której rachunek działa ta osoba trzecia, stanowi zachowanie, któremu właściciel znaku towarowego może się sprzeciwić na podstawie art. 10 ust. 2 dyrektywy 2015/2436 i art. 9 ust. 2 rozporządzenia 2017/1001(47).
69.      Ponadto z wyroku Google France i Google(48)wynika, że wymienione w art. 10 ust. 3 dyrektywy 2015/2436 i w art. 9 ust. 3 rozporządzenia 2017/1001 sposoby używania, którym właściciel znaku towarowego może się sprzeciwić, stanowią używanie „w odniesieniu do towarów lub usług”. Wyrok ten dotyczy aktów poprzedzających tę dyrektywę i to rozporządzenie, które wśród sposobów używania, którym właściciel może się sprzeciwić, wymieniały jedynie umieszczanie oznaczenia na towarach lub ich opakowanie, oferowanie do sprzedaży towarów lub usług pod oznaczeniem, przywóz lub wywóz pod tym oznaczeniem, używanie oznaczenia w dokumentach handlowych i w reklamie.
70.      Zgodnie z obecnie
obowiązującymi
aktami niewyczerpujący katalog sposobów używania oznaczenia, którego właściciel może zakazać, obejmuje obecnie również między innymi używanie „jako nazwy handlowej lub nazwy przedsiębiorstwa”. Na pierwszy rzut oka dodanie tego sposobu używania mogłoby sugerować, że prawodawca chciał ograniczyć znaczenie przesłanki dotyczącej używania oznaczenia „w odniesieniu do towarów lub usług”. Jednak z motywów tych aktów(49) wynika, że dodanie to nastąpiło na skutek orzecznictwa Trybunału, zgodnie z którym używanie firmy, nazwy handlowej lub szyldu, które ogranicza się do określania spółki lub oznakowania działalności handlowej, nie może zostać uznane za używanie „w odniesieniu do towarów lub usług”. Natomiast z używaniem „w odniesieniu do towarów lub usług” mamy do czynienia wtedy, gdy osoba trzecia używa wspomnianego oznaczenia w sposób, który ustanawia związek między oznaczeniem będącym firmą, nazwą handlową lub szyldem a sprzedawanymi przez nią towarami lub świadczonymi przez nią usługami(50). Oznaczenie jest zatem używane „w odniesieniu do towarów lub usług” nie tylko wówczas, gdy używa się go bezpośrednio i niewątpliwie do identyfikowania lub promowania towarów lub usług osoby trzeciej, lecz również gdy takie oznaczenie jest używane w sposób pośrednio powiązany z takimi towarami lub usługami.
71.      Wnioskuję z tego, że za używanie „w odniesieniu do towaru lub usługi” nie można uznać takiego używania oznaczenia, które nie wykazuje żadnego związku z towarami lub usługami osoby innej niż właściciel(51). I tak, z jednej strony, gdy oznaczenia identycznego ze znakiem towarowym lub do niego podobnego używa się wyłącznie w związku z towarami lub usługami właściciela tego znaku towarowego, choćby w celu krytycznego odniesienia się do tego właściciela lub jego towarów lub usług, używanie to nie ma miejsca w okolicznościach umożliwiających temu właścicielowi sprzeciwienie się na podstawie przepisów prawa znaków towarowych. Z drugiej strony nawet parodystyczne używanie oznaczenia identycznego ze znakiem towarowym lub do niego podobnego odbywa się „w odniesieniu do towarów lub usług”, o ile następuje w powiązaniu z towarami lub usługami osoby innej niż właściciel.
72.      Uważam, że w niniejszej sprawie, jak zauważyła IKEA na rozprawie, nie istnieje żaden związek między znakiem towarowym, którego właścicielem jest IKEA, a jego użyciem, do którego doszło. Ponadto sądzę, że nie ma żadnych wątpliwości co do tego, iż rozpatrywane oznaczenia były używane nie w celu rozpoczęcia debaty dotyczącej IKEA lub jej towarów, lecz w interesie partii politycznej, z zamiarem wypromowania jej przekazu politycznego i odróżnienia go od przekazu innych belgijskich
partii.
73.      Nasuwa się zatem pytanie, czy Vrijheidsfonds używało oznaczenia w odniesieniu do towaru lub usługi.
74.      W tym względzie prawdą jest, że organizacja spotkań politycznych, zdefiniowana jako „organizowanie zgromadzeń osób w różnych celach politycznych lub w celu przedyskutowania istotnych kwestii”, stanowi usługę należącą do klasy 45 w rozumieniu porozumienia nicejskiego, wymienioną w rubryce pod numerem bazowym 450238, ponieważ klasy tego porozumienia opisują towary i usługi, w odniesieniu do których można domagać się ochrony znaku towarowego w obrocie handlowym. Ogólniej rzecz ujmując, klasa 45 obejmuje prywatne i społeczne usługi świadczone przez osoby trzecie w celu zaspokojenia potrzeb poszczególnych osób, w związku z czym rubryka opatrzona numerem bazowym 450238 wydaje się dotyczyć usługi związanej z logistycznym skoordynowaniem organizacji spotkania politycznego, świadczonej na rzecz osoby, która chciałaby je zorganizować lub w nim uczestniczyć. W niniejszym wypadku jednak znaki towarowe, których właścicielem jest IKEA, były używane nie w odniesieniu do usługi polegającej na organizowaniu konferencji prasowej, lecz w kontekście programu partii politycznej, który podczas takiej konferencji był promowany pod oznaczeniami identycznymi z tymi znakami towarowymi lub do nich podobnymi.
75.      Program polityczny nie jest sam w sobie towarem ani usługą. Odgrywa rolę informacyjną, ponieważ przedstawia cele i plan działania podmiotu, który go opracował lub przyjął. Okoliczność, że oznaczenie, pod którym program ten jest rozpowszechniany, może w odczuciu odbiorców być kojarzone z tym podmiotem, nie oznacza, że oznaczenie to jest używane „w odniesieniu do towarów lub usług”(52).
76.      Natomiast, odwrotnie, gdy do używania oznaczenia dochodzi w okolicznościach wykazujących związek z towarami lub usługami tego podmiotu, należy zakwalifikować je jako używanie „w odniesieniu do towarów lub usług”. Tytułem przykładu – używanie w odniesieniu do towarów może polegać na umieszczeniu oznaczenia, pod którym program jest rozpowszechniany, na przedmiotach rozprowadzanych wśród zwolenników partii politycznej, a używanie w odniesieniu do usług może polegać na organizacji wydarzenia pod tym samym oznaczeniem. Używanie oznaczenia w reklamie zleconej przez podmiot lub na rzecz podmiotu, który rozprowadza takie przedmioty lub organizuje takie wydarzenia, również stanowi w moim przekonaniu używanie „w odniesieniu do towarów lub usług”.
77.      Do sądu odsyłającego należy ustalenie, czy Vrijheidsfonds używało oznaczeń identycznych ze znakami towarowymi cieszącymi się renomą lub do nich podobnych „w obrocie handlowym” i „w odniesieniu do towarów lub usług”. Gdyby tak było, oznaczałoby to, że art. 10 ust. 2 lit. c) dyrektywy 2015/2436 i art. 9 ust. 2 lit. c) rozporządzenia 2017/1001 mają co do zasady zastosowanie w sporze w postępowaniu głównym. Jeżeli natomiast sąd ten dojdzie do wniosku, że owo używanie nie spełnia ogólnych przesłanek stosowania tych przepisów, będzie musiał rozpoznać powództwo w postępowaniu głównym w świetle w szczególności przepisu konwencji państw Beneluksu dotyczącego naruszeń, o których mowa w art. 10 ust. 6 wspomnianej dyrektywy.
78.      Do sądu odsyłającego będzie należało następnie zbadanie, czy IKEA zdołała wykazać, że używanie przez Vrijheidsfonds bez jej zgody znaków towarowych, których jest ona właścicielem, przyczynia się do ich osłabienia czy przyćmienia lub stanowi pasożytowanie.
79.      W tym względzie sąd ten nie zwraca się do Trybunału o dokonanie wykładni art. 10 ust. 2 lit. c) dyrektywy 2015/2436 i art. 9 ust. 2 lit. c) rozporządzenia 2017/1001 w zakresie, w jakim przepisy te precyzują rodzaje naruszeń, którym może się sprzeciwić właściciel znaku towarowego cieszącego się renomą. Ponadto z orzeczenia odsyłającego i z uwag na piśmie wynika, że Vrijheidsfonds, aby uzasadnić używanie znaków towarowych, których IKEA jest właścicielem, powołuje się na wolność wypowiedzi jako „uzasadnioną przyczynę”, jednak oceny istnienia takiej przyczyny należy dokonać po ustaleniu jednego z naruszeń, o których mowa w tych przepisach. Ponieważ powyższy argument nie wpływa na to ustalenie, w mojej analizie skoncentruję się na wykładni pojęcia „uzasadnionej przyczyny”.
80.      Niezależnie od wniosku, do jakiego dojdzie sąd odsyłający, wykładnia pojęcia „uzasadnionej przyczyny” będzie dla niego użyteczna przy rozstrzyganiu zawisłego przed nim sporu, ponieważ pojęcie to można odnaleźć we wszystkich wyżej wymienionych przepisach.
3.      W przedmiocie istnienia „uzasadnionej przyczyny”
a)      Zakres pytania prejudycjalnego
81.      W odniesieniu do pierwszej części pytania prejudycjalnego, która dotyczy wolności wypowiedzi, IKEA podnosi, że jest ona sformułowana w sposób bardzo ogólny, i proponuje przeformułowanie tego pytania w taki sposób, aby dotyczyło ono jedynie sytuacji, w której osoba trzecia używa znaku towarowego wyłącznie w celu wykorzystania jego renomy dla wzmocnienia przekazu politycznego. Co się tyczy drugiej części tego pytania, IKEA uważa, że
ją również należałoby przeformułować, ponieważ dotyczy ona niektórych kryteriów oceny istnienia „uzasadnionej przyczyny”, które są pozbawione znaczenia, a jednocześnie pomija inne istotne kryteria.
82.      W tym względzie należy przypomnieć, że jedynie sąd krajowy jest władny ustalić, jakie pytania mają być przedstawione Trybunałowi, zaś stronom nie przysługuje uprawnienie do dokonywania zmian w treści tych pytań(53).
83.      Ponadto
pierwsza część pytania prejudycjalnego, niezależnie od jej ogólnego charakteru, nie jest pozbawiona znaczenia w świetle odpowiedzi, jakiej należy udzielić na drugą część tego pytania. Nie jest bowiem oczywiste, czy –
i jeśli tak, to w jakim zakresie – argumenty oparte na korzystaniu z wolności wypowiedzi powinny być brane pod uwagę przy ocenie istnienia „uzasadnionej przyczyny”.
84.      Niemniej, z uwagi na drugą część pytania prejudycjalnego, aby udzielić sądowi odsyłającemu użytecznej odpowiedzi, w mojej analizie skoncentruję się
na używaniu oznaczenia w celach rozpowszechniania i promowania programu politycznego. Sąd ten zmierza bowiem do ustalenia, jakie kryteria są właściwe dla pogodzenia – w ramach oceny istnienia „uzasadnionej przyczyny” – prawa własności i wolności wypowiedzi, a ponadto, jak ukażę poniżej, okoliczność, że z wolności tej korzysta się w kontekście politycznym, nie jest pozbawiona znaczenia, gdy chodzi o wyważenie między wchodzącymi w grę prawami podstawowymi.
b)      Prawo znaków towarowych i wolność wypowiedzi
85.      Poprzez pierwszą część pytania prejudycjalnego sąd odsyłający dąży do ustalenia, czy odwołanie się do pojęcia „uzasadnionej przyczyny” w rozumieniu art. 9 ust. 2 lit. c) rozporządzenia 2017/1001 i art. 10 ust. 2 lit. c) dyrektywy 2015/2436 może służyć jako mechanizm pozwalający na zadośćuczynienie wymogom ochrony wolności wypowiedzi zagwarantowanej w art. 11 Karty w dziedzinie prawa znaków towarowych.
86.      W tym względzie akty prawa Unii w dziedzinie znaków towarowych nie definiują pojęcia „uzasadnionej przyczyny”, a zatem pojęcie to należy interpretować z uwzględnieniem ogólnej systematyki i celów systemu, w który się ono wpisuje(54).
87.      Trybunał stwierdził, że pojęcie to jest wyrazem ogólnego celu aktów prawnych w dziedzinie znaków towarowych, jakim jest wyważenie między z jednej strony interesem właściciela znaku towarowego w zachowaniu podstawowej funkcji znaku a z drugiej strony interesem osoby trzeciej w używaniu w obrocie handlowym takiego oznaczenia do celów oznaczania sprzedawanych przez nią towarów i usług(55).  W konsekwencji wspomniane pojęcie nie może obejmować wyłącznie względów obiektywnie nadrzędnych, lecz może się ono wiązać również z subiektywnymi interesami osób trzecich(56).
88.      Nasuwa się zatem pytanie, czy używanie oznaczenia do celów wzmocnienia przekazu politycznego może stanowić „uzasadnioną przyczynę” i czy wolność wypowiedzi wyznacza właściwe ramy analizy mającej prowadzić do ustalenia istnienia takiej przyczyny.
89.      Pytanie to wynika z faktu, że zarówno ochrona praw związanych ze znakiem towarowym, jak i uwzględnienie jako „uzasadnionej przyczyny” interesu osoby trzeciej mają wymiar handlowy. Należy stwierdzić, że a priori ramy prawne w dziedzinie znaków towarowych nie są najbardziej odpowiednie do rozwiązywania napięć między próbą zapewnienia swobodnego przebiegu debaty politycznej a prawami innej osoby, która nie chce uczestniczyć w forum wymiany myśli. Niemniej te ramy prawne podlegają stosowaniu, gdy u podstaw działalności osoby trzeciej leży używanie oznaczenia odpowiadającego znakowi towarowemu cieszącemu się renomą, które działa na szkodę tego znaku.
90.      W tym względzie prawa właściciela znaku towarowego są chronione przez art. 17 Karty, który w swym ust. 2 wyraźnie wymienia własność intelektualną. Podobnie art. 1 protokołu nr 1 do EKPC gwarantuje prawo do ochrony własności, a ochrona ta dotyczy również praw własności intelektualnej, w tym znaków towarowych(57).
91.      Ponadto art. 10 EKPC i art. 11 Karty gwarantują „każdemu” wolność wypowiedzi, nie dokonując rozróżnienia ze względu na to, czy zamierzony cel jest ukierunkowany na zysk lub czy ma charakter niezarobkowy. Przepisy te obowiązują więc w odniesieniu nie tylko
do określonych rodzajów informacji, idei czy form wyrażania opinii o charakterze politycznym, lecz również do informacji mających charakter
handlowy(58). Niezależnie od tego, czy oznaczenie jest używane w kontekście kampanii politycznej jako znak towarowy, nie dostrzegam powodu, by uznać, że zachowanie mające na celu rozpowszechnianie i promowanie przekazu politycznego nie może korzystać z ochrony gwarantowanej przez te przepisy. Ponadto, co się tyczy wyrażanych idei i informacji, art. 11 Karty chroni, poza ich istotą, także sposób ich wyrażania, w związku z czym wybór określonego stylu lub symboliki w życiu politycznym wchodzi w zakres tego postanowienia.
92.      W sytuacji gdy rozpatrywanych jest kilka praw podstawowych, wyważenia między nimi należy dokonywać w świetle wymogów przewidzianych w art. 52 ust. 1 Karty(59).
93.      Poszukiwanie takiej równowagi jest również częścią mechanizmu ochrony wolności wyrażania opinii przewidzianego w EKPC, której art. 10 ust. 2 stanowi, że korzystanie z tej wolności może podlegać przewidzianym przez ustawę
ograniczeniom, które są niezbędne w społeczeństwie demokratycznym, w szczególności z uwagi na „ochronę dobrego imienia i praw innych osób”. Europejski Trybunał Praw Człowieka przyznaje, że w toku badania, czy ingerencja jest niezbędna w społeczeństwie demokratycznym z uwagi na „ochronę dobrego imienia i praw innych osób”, może on stanąć przed koniecznością zweryfikowania, czy organy krajowe zachowały właściwą równowagę, jeśli chodzi o ochronę obydwu wartości gwarantowanych na mocy tej konwencji, które to wartości w niektórych sprawach mogą pozostawać ze sobą w konflikcie(60).
94.      Tym samym, aby spełnić wymogi ochrony praw podstawowych, prawo Unii powinno zapewnić właściwą równowagę między wchodzącymi w grę prawami i wolnościami. Prawo znaków towarowych nie przewiduje jednak wyraźnie możliwości ograniczenia praw wynikających ze znaku towarowego w interesie osób trzecich, które zamierzają korzystać z wolności wypowiedzi.
95.      W istocie poprzez opis zachowań osób trzecich, którym właściciel znaku towarowego może się sprzeciwić, w art. 10 dyrektywy 2015/2436 i w art. 9 rozporządzenia 2017/1001 wyznaczono granice prawa wyłącznego właściciela, a jednocześnie w art. 14 tych dwóch aktów prawnych ustanowiono ograniczenia skutków znaku towarowego.
96.      Podczas prac przygotowawczych nad dyrektywą 2015/2436(61) i rozporządzeniem 2017/1001(62) zaproponowano uzupełnienie wykazu ograniczeń skutków znaku towarowego poprzez wprowadzenie ograniczenia w przypadku niektórych form korzystania z wolności wypowiedzi, jednak propozycja ta nie została przyjęta. W związku z tym, w przeciwieństwie do prawa autorskiego – dziedziny, w której art. 5 ust. 3 lit. k) dyrektywy 2001/29/WE(63) przewiduje wyjątek od zasady ochrony utworu w przypadku korzystania do celów karykatury, parodii i pastiszu – na obecnym etapie rozwoju prawa Unii ramy prawne mające zastosowanie do znaków towarowych nie zawierają podobnego przepisu.
97.      Na wstępie należy zauważyć, że sam fakt określenia za pomocą
ogólnych przesłanek stosowania art. 10 ust. 2 dyrektywy 2015/2436 i art. 9 ust. 2 rozporządzenia 2017/1001 zakresu prawa wyłącznego wynikającego ze znaku towarowego, w szczególności znaku towarowego cieszącego się renomą, jest następstwem poszukiwania właściwej równowagi między prawami właścicieli znaków towarowych a prawami innych osób, w tym wolnością wypowiedzi. Z tej perspektywy ogólne przesłanki przewidujące, że monopol właściciela obejmuje wyłącznie używanie oznaczenia „w obrocie handlowym” i „w odniesieniu do towarów i usług”, pozwalają na wyłączenie z zakresu stosowania prawa znaków towarowych niektórych rodzajów używania oznaczenia, w ramach których w grę wchodzi wolność wypowiedzi. Niemniej jednak, zważywszy na tendencję do interpretowania tych przesłanek w sposób funkcjonalny(64), istnieje wiele sytuacji, w których możemy mieć do czynienia z wolnością wypowiedzi i które mieszczą się w tym zakresie stosowania.
98.      A priori można by także bronić stanowiska, że nie powinno się powoływać się na argumenty dotyczące korzystania z wolności wypowiedzi w celu usprawiedliwienia używania znaków towarowych cieszących się renomą, ponieważ przyznając im wzmocnioną ochronę ściśle ograniczoną do trzech rozpatrywanych rodzajów naruszeń, prawodawca Unii dokonał już wyważenia między prawami właścicieli takich znaków towarowych i wolnością wypowiedzi.
99.      Jednak w pierwszej kolejności należy stwierdzić, że wcale tak nie jest, ponieważ pojęcie „uzasadnionej przyczyny” pozwala uwzględnić subiektywne interesy osób trzecich w każdym konkretnym przypadku, co tym bardziej wzmacnia jego rolę w zakresie ochrony praw podstawowych.
100. W drugiej kolejności w dyrektywie 2015/2436 i w rozporządzeniu 2017/1001 uznano konieczność wyważenia, przy stosowaniu tych aktów, między prawami wynikającymi ze znaku towarowego a podstawowymi prawami i wolnościami(65). W tym duchu Trybunał wyraźnie odrzucił koncepcję, że „w obszarze sztuki, kultury i literatury nieustannie dąży się do zachowania wolności wypowiedzi, która to troska nie istnieje w dziedzinie znaków towarowych”(66), i uznał, że wolność wypowiedzi należy brać pod uwagę przy stosowaniu poszczególnych podstaw odmowy rejestracji znaku towarowego.
101. W trzeciej kolejności poza pojęciem „uzasadnionej przyczyny” unijne prawo znaków towarowych nie zawiera mechanizmu umożliwiającego wyjście naprzeciw konieczności wyważenia między prawami wynikającymi ze znaku towarowego cieszącego się renomą a wolnością wypowiedzi.
102. Artykuły 14 ust. 1 lit. c) dyrektywy 2015/2436 i rozporządzenia 2017/1001 wymieniają bowiem wśród ograniczeń skutków znaku towarowego ograniczenie dotyczące używania znaku towarowego w obrocie handlowym do celów wskazania lub odniesienia się do towarów lub usług jako towarów lub usług właściciela tego znaku. Ponadto z ust. 2 tych artykułów wynika, że właściciel nie może zakazać takiego używania, jeżeli odbywa się ono zgodnie z uczciwymi praktykami w przemyśle lub handlu.
103. W tym względzie należy zauważyć, że w literaturze przedmiotu argumentuje się, iż niektóre formy korzystania z wolności wypowiedzi mogą wchodzić w zakres tego ograniczenia(67). Prima facie, jako że argumenty związane z korzystaniem z tej wolności można podnosić w celu powołania się na to ograniczenie, nie ma potrzeby zezwalania osobom trzecim na przytoczenie tych samych argumentów jako „uzasadnionej przyczyny”.
104. W tym względzie art. 14 ust. 1 lit. c) dyrektywy 2015/2436 i rozporządzenia 2017/1001 odnoszą się do referencyjnego używania znaku towarowego („do celów wskazania lub odniesienia się do towarów lub usług jako własnych”), jednak nie obejmują szerszej gamy innych rodzajów zachowań polegających na używaniu oznaczenia wyłącznie w związku z towarami lub usługami osoby trzeciej.
105. Co się tyczy takich zachowań, brak klauzuli ograniczającej prawa wynikające ze znaku towarowego w celu zapewnienia poszanowania wolności wypowiedzi nie wydaje się budzić szczególnych wątpliwości w przypadku zwykłych znaków towarowych, których ochrona zależy w szczególności od podwójnej identyczności lub prawdopodobieństwa wprowadzenia w błąd, ponieważ wymogi te ograniczają zakres prawa wyłącznego właściciela i pozostawiają wystarczającą swobodę działania, aby pogodzić kolidujące ze sobą prawa. Niemniej jednak wspomniane wymogi są pozbawione znaczenia w świetle wzmocnionej ochrony znaków towarowych cieszących się renomą. W rezultacie odrzucenie wykładni, zgodnie z którą argumenty oparte na korzystaniu z wolności wypowiedzi mogą stanowić „uzasadnioną przyczynę”, oznaczałoby wyeliminowanie wszelkiej możliwości wyważenia między tą wolnością a prawami właścicieli znaków towarowych cieszących się renomą.
106. A zatem w braku innych przepisów pozwalających na pogodzenie praw wynikających ze znaku towarowego cieszącego się renomą z wolnością wypowiedzi, w przypadku gdy znak towarowy nie jest używany do oznaczania towarów lub usług jego właściciela, odwołanie się do pojęcia „uzasadnionej przyczyny” musi służyć jako mechanizm pozwalający na spełnienie wymogów ochrony wchodzących w grę praw podstawowych.
107. W tym względzie pragnę uściślić, że korzystanie z wolności wypowiedzi nie stanowi samo w sobie „uzasadnionej przyczyny”. Natomiast powody tego samego rodzaju co te, które prowadzą do przyznania pierwszeństwa ochronie tej wolności przy dokonywaniu jej wyważenia z prawami innych osób, można zasadnie za taką przyczynę uznać.
108. Proponuję zatem, aby na pierwszą część pytania prejudycjalnego odpowiedzieć w ten sposób, że odwołanie się do pojęcia „uzasadnionej przyczyny” w rozumieniu art. 9 ust. 2 lit. c) rozporządzenia 2017/1001 i art. 10 ust. 2 lit. c) dyrektywy 2015/2436 może służyć jako mechanizm pozwalający na spełnienie w dziedzinie prawa znaków towarowych wymogów ochrony wolności wypowiedzi zagwarantowanej w art. 11 Karty.
109. Stwierdzenie to skłania mnie do przeanalizowania kryteriów oceny istnienia „uzasadnionej przyczyny” opartej na wolności wypowiedzi.
c)      Kryteria oceny istnienia „uzasadnionej przyczyny”
110. W drugiej części pytania prejudycjalnego sąd odsyłający zwraca się w istocie do Trybunału z pytaniem o kryteria pozwalające na stwierdzenie istnienia „uzasadnionej przyczyny” w rozumieniu art. 9 ust. 2 lit. c) rozporządzenia 2017/1001 i art. 10 ust. 2 lit. c) dyrektywy 2015/2436, która mogłaby zmusić właściciela znaku towarowego cieszącego się renomą do tolerowania nieuprawnionego używania tego znaku przez osobę trzecią w celu rozpowszechniania i promowania programu politycznego.
111. Wydaje się, że osiem kryteriów oceny istnienia „uzasadnionej przyczyny” wymienionych w pytaniu prejudycjalnym zostało podane tytułem przykładu, ponieważ niektóre z nich nie odpowiadają okolicznościom faktycznym sporu w postępowaniu głównym(68), a pytanie prejudycjalne jest sformułowane w sposób otwarty („czy istnieją kryteria dodatkowe”). Skoncentruję się zatem na kryteriach najbardziej istotnych i wymaganych dla rozstrzygnięcia dylematu, z którym mierzy się sąd odsyłający.
112. Przede wszystkim orzecznictwo Trybunału dostarcza użytecznych wskazówek co do kryteriów oceny istnienia „uzasadnionej przyczyny”.
113. W wyroku Interflora i Interflora British Unit(69) Trybunał, po przeanalizowaniu użycia słów kluczowych w ramach reklamy kontekstowej w Internecie, orzekł, że gdy reklama wyświetlana w Internecie na bazie słowa kluczowego odpowiadającego znakowi towarowemu cieszącemu się renomą proponuje – nie oferując zwykłej imitacji towarów lub usług właściciela tego znaku towarowego, nie działając na szkodę renomy tego znaku towarowego lub jego charakteru odróżniającego, a ponadto nie wywierając negatywnego wpływu na funkcje tego znaku – alternatywę w stosunku do towarów lub usług właściciela znaku towarowego cieszącego się renomą, takie używanie jest co do zasady elementem zdrowej i uczciwej konkurencji w sektorze rozpatrywanych towarów lub usług, a zatem następuje z „uzasadnionej przyczyny”.
114. W tym duchu Trybunał podkreślił w wyroku
Leidseplein Beheer i de Vries, że w celu stwierdzenia, czy używanie – przed zgłoszeniem do rejestracji znaku towarowego cieszącego się renomą – przez osobę trzecią oznaczenia podobnego do tego znaku towarowego może zostać uznane za „uzasadnioną przyczynę”, należy wziąć pod uwagę w szczególności zamiar używającego wspomniane oznaczenie i ustalić, czy oznaczenie było używane
w dobrej wierze(70). W tym względzie Trybunał uznał, iż należy ustalić, że używanie oznaczenia nie stanowi próby czerpania korzyści z renomy danego znaku towarowego, ale jest konieczne w ramach rzeczywistego rozszerzenia gamy towarów osoby trzeciej, która używała tego oznaczenia już wcześniej(71).
115. Z tych rozważań zawartych w orzecznictwie można wyciągnąć dwa wnioski.
116. Po pierwsze, zamiar osiągnięcia przez osobę trzecią skutku, którego próbują zakazać przepisy, o których wykładnię wnosi sąd odsyłający, a mianowicie używania oznaczenia w celu „czerpania nienależnej korzyści” z odróżniającego charakteru znaku towarowego lub jego renomy lub w celu „działania na ich szkodę”, nie może stanowić „uzasadnionej przyczyny”. Stwierdzenie istnienia jednego z tych naruszeń jest bowiem warunkiem wstępnym zastosowania wspomnianych przepisów, a zatem nie może pozwolić osobie trzeciej na wyłączenie przewidzianej w nich ochrony. Wobec tego używanie oznaczenia z zamiarem działania w cieniu znaku towarowego cieszącego się renomą nie może, bez innego ważnego wytłumaczenia, stanowić uzasadnionej przyczyny.
117. Po drugie, istnienie takiego ważnego wytłumaczenia może być dopuszczalne w szczególności wtedy, gdy używanie oznaczenia jest konieczne ze względów obiektywnie nadrzędnych lub z uwagi na subiektywne interesy osoby trzeciej, w tym ekonomiczne i handlowe znaczenie tego używania. Chodzić tu może jednak nie tyle o bezwzględną konieczność, ile o powód, który
w zestawieniu z interesem właściciela i przy uwzględnieniu powszechnie przyjętych standardów postępowania w branży, w której działa osoba trzecia, uzasadnia zmuszenie tego właściciela do tolerowania używania oznaczenia identycznego z jego znakiem towarowym lub do niego podobnego.
118. Podobnie, jak już wskazałem powyżej(72), ocena istnienia „uzasadnionej przyczyny”, która również opiera się na korzystaniu z wolności wypowiedzi, sprowadza się do znalezienia równowagi między tą wolnością a prawami właściciela znaku towarowego cieszącego się renomą.
119. Zgodnie z orzecznictwem Europejskiego Trybunału Praw Człowieka dotyczącym wyważenia między prawem własności a wolnością wypowiedzi szczególnie istotnym kryterium jest to, czy i w jakim zakresie dana wypowiedź przyczynia się do debaty leżącej w interesie ogólnym(73). W swoim orzecznictwie odnoszącym się do dyskursu
politycznego i debaty politycznej Europejski Trybunał Praw Człowieka zwraca uwagę także na formę wypowiedzi i jej potencjalnie satyryczny charakter(74).
120. W tym względzie w pytaniu prejudycjalnym przywołano w szczególności wolność wygłaszania opinii politycznych oraz parodię polityczną, co może sugerować, że Vrijheidsfonds posłużyło się tymi formami wypowiedzi.
121. Z utrwalonego orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka wynika, że o ile art. 10 ust. 2 EKPC pozostawia niewiele miejsca na ograniczenia wolności wypowiedzi w obszarze dyskursu politycznego i spraw będących przedmiotem ogólnego zainteresowania, o tyle umawiające się państwa mają szeroki margines swobody przy regulowaniu wolności wypowiedzi w dziedzinie handlu, przy czym zakres tej swobody należy zrelatywizować, gdy chodzi nie o ściśle „handlową” wypowiedź jednostki, lecz o jej udział w debacie dotyczącej interesu ogólnego(75).
122. W tym względzie prawdą jest, że program polityczny rozpowszechniany z wykorzystaniem znaków towarowych, których właścicielem jest IKEA, dotyka szczególnie wrażliwego tematu, a mianowicie polityki azylowej i imigracyjnej w jednym z państw członkowskich, który budzi uzasadnione zainteresowanie opinii publicznej.
123. Niemniej powództwo IKEA dotyczy nie treści programu politycznego, lecz rozpowszechniania tego programu pod jej znakami towarowymi. Tym samym
ocena, której sąd krajowy powinien dokonać w celu ustalenia istnienia „uzasadnionej przyczyny” w sporze w postępowaniu głównym, dotyczy
nie programu politycznego jako takiego, lecz wykorzystania oznaczenia odpowiadającego znakom towarowym cieszącym się renomą, aby zwiększyć widoczność tego programu i partii politycznej, która go proponuje.
124. Z tego punktu widzenia, i z zastrzeżeniem ustaleń, jakich powinien dokonać sąd odsyłający, używanie znaków towarowych, których właścicielem jest IKEA, nie było uzasadnione wkładem w debatę leżącą w interesie ogólnym. Debata na temat polityki azylowej i imigracyjnej w żaden sposób nie dotyczy bowiem rozpatrywanych tu znaków towarowych, ich właściciela czy jego towarów. Ponadto debata ta wydaje się dotyczyć kwestii, która – jak podniosła IKEA na rozprawie – stoi w sprzeczności z jej neutralnością polityczną. W tym względzie należy podkreślić, że do osoby trzeciej, która pragnie powołać się na „uzasadnioną przyczynę”, należy wykazanie, że wypowiedź, która wiąże się z używaniem oznaczenia w kontekście dyskursu politycznego i debaty politycznej, dotyczy znaku towarowego, właściciela czy jego towarów lub usług lub że sam właściciel swoim wcześniejszym zachowaniem zaangażował się w rzeczoną debatę leżącą w interesie ogólnym.
125. Co się tyczy stosunku konkurencji między właścicielem znaku towarowego cieszącego się renomą a osobą trzecią używającą oznaczenia identycznego z tym znakiem lub do niego podobnego, który to stosunek jest jednym z kryteriów wymienionych przez sąd odsyłający, uważam, że do ograniczeń wolności wypowiedzi w kontekście debaty między różnymi podmiotami sceny politycznej należy podchodzić z najwyższą ostrożnością. Konkurencja między partiami politycznymi jest bowiem naturalna i wiąże się z krytyką poglądów prezentowanych przez przeciwników. Natomiast moim zdaniem trudniej jest przyznać taki sam poziom ochrony zachowaniom podmiotu politycznego dążącego do zaangażowania w debatę podmiotu, który jest neutralny politycznie, po to, by wzmocnić własny przekaz.
126. Fakt, że znak towarowy jest powszechnie znany, do czego również odniósł się sąd odsyłający, nie może podważyć tego stwierdzenia. Prawdą jest, że zgodnie z orzecznictwem Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, na które powołuje się Vrijheidsfonds, duże przedsiębiorstwa nieuchronnie i świadomie wystawiają się na uważną analizę swoich działań, a granice dopuszczalnej krytyki są w odniesieniu do nich szersze. Niemniej, po pierwsze, orzecznictwo to dotyczy sytuacji, w której określone wypowiedzi kierowane są wobec określonego dużego przedsiębiorstwa. Po drugie, Europejski Trybunał Praw Człowieka przyznaje również, że istnieje coś takiego jak konkurencyjny interes w ochronie sukcesu handlowego i rentowności przedsiębiorstw z korzyścią dla osób fizycznych i szerszego dobra gospodarczego(76). Powszechna znajomość znaku towarowego wynikająca z wysiłków handlowych podejmowanych przez właściciela nie może być zatem używana jako argument osłabiający ochronę przyznaną temu znakowi.
127. W tych okolicznościach ewentualny wkład w debatę leżącą w interesie publicznym poprzez wypowiedź wiążącą się z używaniem oznaczeń odpowiadających znakom towarowym cieszącym się renomą w celu rozpowszechniania programu politycznego, który nie dotyczy tych znaków towarowych, ich właściciela lub jego towarów i usług, nie może, przy uwzględnieniu interesu tego właściciela, przeważać nad faktem, że używanie to należy postrzegać jako próbę działania w cieniu znaku towarowego cieszącego się renomą mającego na celu promowanie własnych interesów. Taka forma wypowiedzi nie może korzystać ze wzmocnionej ochrony przyznanej korzystaniu z wolności, która przyczynia się do debaty leżącej w interesie ogólnym, i w braku innego ważnego wytłumaczenia nie może być uznana za używanie oparte na uzasadnionej przyczynie.
128. Wreszcie, wracając do pojęcia „parodii politycznej” i znaczenia potencjalnie satyrycznego charakteru używania oznaczenia, należy uściślić, że pojęcie to ma charakter opisowy i nie ma autonomicznego znaczenia w języku prawnym. Pojęcie „parodii politycznej” wydaje się bowiem odnosić do używania oznaczenia, po pierwsze, w formie parodii, a po drugie, w kontekście debaty politycznej.
129. W tym względzie
z jednej strony z orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w dziedzinie wolności wypowiedzi(77) i z orzecznictwa Trybunału w dziedzinie prawa autorskiego(78) wynika, że parodia ma dwie zasadnicze cechy: po pierwsze, przywołuje ona istniejący utwór, wykazując zarazem w stosunku do niego dostrzegalne różnice, a po drugie, stanowi przejaw humoru lub drwiny. Do sądu odsyłającego należy zatem ustalenie, czy oznaczenia używane przez Vrijheidsfonds wykazują dostrzegalne różnice w stosunku do znaków towarowych IKEA i czy ich humorystyczny charakter wynika z wysiłków tego stowarzyszenia lub z kontekstu, w jakim zostały one umieszczone, lub czy Vrijheidsfonds wyraziło satyryczną opinię na temat tej spółki lub jej towarów.
130. Z drugiej strony należy wziąć pod uwagę fakt, że w kontekście konkurujących tu praw nawet wypowiedzi, które stanowią wkład w debatę leżącą w interesie publicznym, powinny dochować wymogu zachowania należytego umiaru. Parodystyczny charakter tych wypowiedzi może jednak uzasadniać wyolbrzymianie lub zniekształcenie rzeczywistości. Z tego punktu widzenia kryterium związane z potencjalnie satyrycznym charakterem używania oznaczenia ma charakter pomocniczy względem kryterium dotyczącego wkładu w debatę leżącą w interesie publicznym: parodystyczna forma stanowiącej wkład w taką debatę wypowiedzi wiążącej się z używaniem oznaczenia może usprawiedliwiać pewną przesadność tej wypowiedzi.
131. Dla dopełnienia wywodu pragnę zauważyć, że pozostałe kryteria wymienione przez sąd odsyłający, a mianowicie zakres używania oznaczenia i stopień szkodliwości tego używania, odnoszą się nie do istnienia „uzasadnionej przyczyny”, lecz do istnienia naruszenia prawa do znaku towarowego, a zatem są brane pod uwagę na wcześniejszych etapach analizy.
132. W świetle powyższego proponuję, aby na drugą część pytania prejudycjalnego odpowiedzieć w ten sposób, że właściciel znaku towarowego cieszącego się renomą nie może być zmuszony – z uwagi na „uzasadnioną przyczynę” i w braku innego ważnego wytłumaczenia – do tolerowania używania przez osobę trzecią oznaczenia identycznego z jego znakiem towarowym lub do niego podobnego, jeżeli ewentualny wkład znaku towarowego w debatę leżącą w interesie publicznym nie przeważa nad faktem, że używanie to należy postrzegać jako próbę działania w cieniu znaku towarowego cieszącego się renomą mającego na celu rozpowszechnianie i promowanie programu politycznego. Jest tak w przypadku, gdy program ten nie porusza kwestii dotyczących tego znaku towarowego, jego właściciela lub towarów lub usług tego właściciela.
V.      Wnioski
133. W świetle całości powyższych rozważań proponuję, aby na pytania przedstawione przez Nederlandstalige Ondernemingsrechtbank Brussel (niderlandzkojęzyczny sąd gospodarczy w Brukseli, Belgia) Trybunał odpowiedział w następujący sposób:
Odwołanie się do pojęcia „uzasadnionej przyczyny” w rozumieniu art. 10 ust. 2 lit. c) dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2015/2436 z dnia 16 grudnia 2015 r. mającej na celu zbliżenie ustawodawstw państw członkowskich odnoszących się do znaków towarowych oraz
w rozumieniu art. 9 ust. 2 lit. c) rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2017/1001 z dnia 14 czerwca 2017 r. w sprawie znaku towarowego Unii Europejskiej może służyć jako mechanizm pozwalający na spełnienie w dziedzinie prawa znaków towarowych wymogów ochrony wolności wypowiedzi zagwarantowanej w art. 11 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej.
Właściciel znaku towarowego cieszącego się renomą nie może być zmuszony – z uwagi na „uzasadnioną przyczynę” i w braku innego ważnego wytłumaczenia – do tolerowania używania przez osobę trzecią oznaczenia identycznego z jego znakiem towarowym lub do niego podobnego, jeżeli ewentualny wkład znaku towarowego w debatę leżącą w interesie publicznym nie przeważa nad faktem, że używanie to należy postrzegać jako próbę działania w cieniu znaku towarowego cieszącego się renomą mającego na celu rozpowszechnianie i promowanie programu politycznego. Jest tak w przypadku, gdy program ten nie porusza kwestii dotyczących tego znaku towarowego, jego właściciela lub towarów lub usług tego właściciela.
1      Język oryginału: francuski.
2      Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 16 grudnia 2015 r. mająca na celu zbliżenie ustawodawstw państw członkowskich odnoszących się do znaków towarowych (Dz.U. 2015, L 336, s. 1; sprostowanie Dz.U. 2016, L 110, s. 5).
3      Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 14 czerwca 2017 r. w sprawie znaku towarowego Unii Europejskiej (Dz.U. 2017, L 154, s. 1).
4      Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 12 grudnia 2006 r. dotycząca reklamy wprowadzającej w błąd i reklamy porównawczej (Dz.U. 2006, L 376, s. 21).
5      Konwencja z dnia 25 lutego 2005 r. podpisana w Hadze przez Królestwo Belgii, Wielkie Księstwo Luksemburga i Królestwo Niderlandów.
6      Z uwag na piśmie Vrijheidsfonds wynika, że ta partia polityczna jest stowarzyszeniem zwykłym nieposiadającym osobowości prawnej, w związku z czym powództwo w postępowaniu głównym zostało wytoczone w szczególności przeciwko osobom fizycznym reprezentującym wszystkich członków tego stowarzyszenia zwykłego.
7      Jakkolwiek sąd odsyłający nie zawarł odesłania do dokumentu, w którym propozycja ta została ujęta, pragnę zauważyć, że z rezolucji ustawodawczej Parlamentu Europejskiego z dnia 25 lutego 2014 r. w sprawie wniosku dotyczącego dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady mającej na celu zbliżenie ustawodawstw państw członkowskich odnoszących się do znaków towarowych (Dz.U. 2017, C 285, s. 262) wynika, że po pierwszym czytaniu Parlament zaproponował zmianę art. 14, zatytułowanego „Ograniczenie skutków znaku towarowego”, tak aby wyjątki od prawa wyłącznego właściciela znaku towarowego uzupełnić o używanie znaku przez osobę trzecią „w celu parodii, ekspresji artystycznej, krytyki lub komentarza”.
8      Wyrok z dnia 6 lutego 2014 r., Leidseplein Beheer i de Vries (C‑65/12, EU:C:2014:49, pkt 45, 46).
9      Wyrok z dnia 14 października 2019 r. (sprawa A 2018/1).
10      Postanowienie z dnia 24 marca 2009 r. (C‑525/06, EU:C:2009:179, pkt 10, 11).
11      Zobacz w szczególności wyrok z dnia 16 grudnia 2008 r., Cartesio (C‑210/06, EU:C:2008:723, pkt 89 i przytoczone tam orzecznictwo).
12      Postanowienie z dnia 24 marca 2009 r. (C‑525/06, EU:C:2009:179, pkt 10, 11).
13      Postanowienie z dnia 24 marca 2009 r., Nationale Loterij (C‑525/06, EU:C:2009:179, pkt 8, 9).
14      Zobacz podobnie wyrok z dnia 6 lutego 2014 r., Leidseplein Beheer i de Vries (C‑65/12, EU:C:2014:49, pkt 43).
15      Zobacz podobnie wyrok z dnia 22 września 2011 r., Interflora i Interflora British Unit (C‑323/09, EU:C:2011:604, pkt 37, 38).
16      Zobacz wyrok z dnia 6 lutego 2014 r., Leidseplein Beheer i de Vries (C‑65/12, EU:C:2014:49, pkt 39).
17      Zobacz podobnie wyrok z dnia 18 czerwca 2009 r., L’Oréal i in. (C‑487/07, EU:C:2009:378, pkt 39–41).
18      Zobacz podobnie wyrok z dnia 6 lutego 2014 r., Leidseplein Beheer i de Vries (C‑65/12, EU:C:2014:49, pkt 41–43).
19      Zobacz wyrok z dnia 6 lutego 2014 r., Leidseplein Beheer i de Vries (C‑65/12, EU:C:2014:49, pkt 44).
20      Zobacz pkt 63 i 67 niniejszej opinii.
21      Zobacz M. Bochaczewski, Conflicts Between Trade Mark Rights and Freedom of Expression Under EU Trade Mark Law: Reality or Illusion?, International Review of Intellectual Property and Competition Law, 2020, s. 858. Zobacz także podobnie T. Todorski, The Concept of »due Cause« and its Role in Safeguarding Fundamental Rights under EU Trade Mark Law: How Should the CJEU rule in IKEA, C‑298/23?, Journal of Intellectual Property Law and Practice, 2024, vol. 19, nr 11, s. 814. Autor ten, nie kwestionując faktu, że przesłanka stosowania dotycząca używania oznaczenia w obrocie handlowym może przyczyniać się do próby znalezienia równowagi między prawem własności a wolnością wypowiedzi, uważa, że wkład ten jest niewystarczający, aby rozwiązać wszystkie sporne kwestie pojawiające się w tym zakresie.
22      Zobacz M. Bochaczewski, Conflicts Between Trade Mark Rights and Freedom of Expression Under EU Trade Mark Law: Reality or Illusion?, op.cit., s. 861–867; S. Jacques, The EU Trade Mark System’s lost Sense of Humour, Intellectual Property Quaterly, 2024, nr 1, s. 20.
23      Z orzeczenia odsyłającego wynika, że powództwo to opiera się również na przepisach krajowych dotyczących odpowiedzialności cywilnej i zwalczania nieuczciwej konkurencji oraz na art. 9 ust. 2 lit. c) i art. 17 ust. 2 rozporządzenia 2017/1001. Na podstawie tego ostatniego przepisu rozporządzenie to nie stanowi przeszkody dla wnoszenia powództw w sprawach unijnego znaku towarowego na mocy ustawodawstwa państw członkowskich dotyczącego w szczególności odpowiedzialności cywilnej oraz zwalczania nieuczciwej konkurencji.
24      Zgodnie z tym motywem „[dyrektywa 2015/2436] nie powinna wykluczać stosowania do znaków towarowych przepisów państw członkowskich innych niż zawarte w prawie znaków towarowych, takich jak przepisy dotyczące nieuczciwej konkurencji, odpowiedzialności cywilnej lub ochrony konsumentów”.
25      Zobacz podobnie wyrok z dnia 21 listopada 2002 r., Robelco (C‑23/01, EU:C:2002:706, pkt 31). Zobacz również opinia rzecznika generalnego D. Ruiza-Jaraba Colomera w sprawie Robelco (C‑23/01, EU:C:2002:212, pkt 34).
26      Zobacz podobnie wyrok z dnia 21 listopada 2002 r., Robelco (C‑23/01, EU:C:2002:706, pkt 34, 35).
27      Zobacz podobnie wyrok z dnia 19 listopada 2019 r., TSN i AKT (C‑609/17 i C‑610/17, EU:C:2019:981, pkt 53).
28      Zobacz pkt 121 niniejszej opinii.
29      W odniesieniu do tego stowarzyszenia i tej partii politycznej zob. także wyrok z dnia 3 września 2014 r., Deckmyn i Vrijheidsfonds (C‑201/13, EU:C:2014:2132, pkt 7).
30      Wyrok z dnia 16 lipca 2015 r., TOP Logistics i in. (C‑379/14, EU:C:2015:497, pkt 43).
31      Wyrok z dnia 30 kwietnia 2020 r., A (Naruszenie przez przywóz łożysk kulkowych) (C‑772/18, EU:C:2020:341, pkt 23).
32      Wyroki: z dnia 12 lipca 2011 r., L’Oréal i in. (C‑324/09, EU:C:2011:474, pkt 54); a także z dnia 30 kwietnia 2020 r., A (Naruszenie przez przywóz łożysk kulkowych) (C‑772/18, EU:C:2020:341, pkt 23).
33      Wyrok z dnia 9 grudnia 2008 r. (C‑442/07, EU:C:2008:696).
34      Zobacz art. 19 ust. 1 dyrektywy 2015/2436 i art. 18 ust. 1 rozporządzenia 2017/1001.
35      Zobacz pkt 59 niniejszej opinii.
36      Wyrok z dnia 9 grudnia 2008 r., Verein Radetzky-Orden (C‑442/07, EU:C:2008:696, pkt 24).
37      Wyrok z dnia 9 grudnia 2008 r., Verein Radetzky-Orden (C‑442/07, EU:C:2008:696, pkt 16, 17).
38      Wyrok z dnia 9 grudnia 2008 r., Verein Radetzky-Orden (C‑442/07, EU:C:2008:696, pkt 19).
39      Zobacz podobnie wyrok z dnia 19 grudnia 2012 r., Leno Merken (C‑149/11, EU:C:2012:816, pkt 29).
40      Zobacz pkt 55 niniejszej opinii.
41      Zobacz podobnie wyrok z dnia 9 grudnia 2008 r., Verein Radetzky-Orden (C‑442/07, EU:C:2008:696, pkt 18).
42      Zobacz wyrok z dnia 30 kwietnia 2020 r., A (Naruszenie przez przywóz łożysk kulkowych) (C‑772/18, EU:C:2020:341, pkt 27).
43      Zobacz postanowienie z dnia 19 lutego 2009 r., UDV North America (C‑62/08, EU:C:2009:111, pkt 47–51); a także wyroki: z dnia 12 lipca 2011 r., L’Oréal i in.
(C‑324/09, EU:C:2011:474, pkt 91); z dnia 15 grudnia 2011 r., Frisdranken Industrie Winters (C‑119/10, EU:C:2011:837, pkt 32).
44      Chociaż ta przesłanka nie była wyraźnie przewidziana w aktach poprzedzających dyrektywę 2015/2436 i rozporządzenie 2017/1001, a została wprowadzona w obecnej formie rozporządzeniem 2015/2424, to miała ona zastosowanie również pod rządami tych aktów. W tym ostatnim względzie zob. w szczególności postanowienie z dnia 19 lutego 2009 r., UDV North America (C‑62/08, EU:C:2009:111, pkt 42).
45      Wyrok z dnia 23 lutego 1999 r., BMW (C‑63/97, EU:C:1999:82, pkt 20).
46      Zobacz pkt 58 niniejszej opinii.
47      Zobacz także podobnie wyrok z dnia 12 czerwca 2008 r., O2 Holdings i O2 (UK) (C‑533/06, EU:C:2008:339, pkt 34).
48      Zobacz wyrok z dnia 23 marca 2010 r. (od C‑236/08 do C‑238/08, EU:C:2010:159, pkt 61, 65).
49      Zobacz motyw 19 dyrektywy 2015/2436 i motyw 13 rozporządzenia 2017/1001.
50      Zobacz w szczególności wyrok z dnia 11 września 2007 r., Céline (C‑17/06, EU:C:2007:497, pkt 22, 23).
51      Takiej sytuacji nie można utożsamiać z sytuacją, w której reklamodawca używa w reklamie porównawczej mającej na celu promocję jego towarów lub usług oznaczenia identycznego ze znakiem towarowym konkurenta lub do niego podobnego w celu zidentyfikowania towarów lub usług oferowanych przez tego konkurenta. Sytuację tę należy bowiem rozumieć jako używanie w odniesieniu do towarów lub usług samego reklamodawcy. Zobacz wyrok z dnia 12 czerwca 2008 r., O2 Holdings i O2 (UK) (C‑533/06, EU:C:2008:339, pkt 35, 36).
52      Zobacz pkt 70 niniejszej opinii.
53      Zobacz podobnie wyrok z dnia 6 października 2015 r., T-Mobile Czech Republic i Vodafone Czech Republic (C‑508/14, EU:C:2015:657, pkt 28).
54      Zobacz wyrok z dnia 6 lutego 2014 r., Leidseplein Beheer i de Vries (C‑65/12, EU:C:2014:49, pkt 28).
55      Zobacz wyrok z dnia 30 maja 2018 r., Tsujimoto/EUIPO (C‑85/16 P i C‑86/16 P, EU:C:2018:349, pkt 90).
56      Zobacz wyrok z dnia 6 lutego 2014 r., Leidseplein Beheer i de Vries (C‑65/12, EU:C:2014:49, pkt 45).
57      Wyrok ETPC z dnia 11 stycznia 2007 r. w sprawie Anheuser-Busch Inc. przeciwko Portugalii (CE:ECHR:2007:0111JUD007304901).
58      Zobacz w szczególności wyrok ETPC z dnia 24 lutego 1994 r. w sprawie Coca przeciwko Hiszpanii (CE:ECHR:1994:0224JUD001545089, § 35).
59      Zobacz podobnie wyrok z dnia 19 grudnia 2019 r., Deutsche Umwelthilfe (C‑752/18, EU:C:2019:1114, pkt 45). Kwestia, czy w oderwaniu od związku między właścicielem a jego znakiem towarowym renoma znaku towarowego i jego charakter odróżniający również są chronione przez art. 17 ust. 2 Karty, nie jest oczywista. Z art. 10 ust. 2 EKPC wynika jednak, że przy dokonywaniu wyważenia między wchodzącymi w grę interesami należy pogodzić wolność wypowiedzi z „prawami innych osób”, które niekoniecznie muszą być chronione jako prawa podstawowe.
60      Zobacz w szczególności wyrok ETPC z dnia 7 lutego 2012 r., Axel Springer AG przeciwko Niemcom (CE:ECHR:2012:0207JUD003995408, §§ 78–84).
61      Z rezolucji ustawodawczej z dnia 25 lutego 2014 r. wynika, że po pierwszym czytaniu Parlament zaproponował zmianę art. 14, zatytułowanego „Ograniczenie skutków znaku towarowego”, tak aby wyjątki od prawa wyłącznego właściciela znaku towarowego uzupełnić o jego używanie przez osobę trzecią „w celu parodii, ekspresji artystycznej, krytyki lub komentarza”.
62      Zobacz rezolucja ustawodawcza Parlamentu Europejskiego z dnia 25 lutego 2014 r. w sprawie wniosku dotyczącego rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady zmieniającego rozporządzenie Rady (WE) nr 207/2009 w sprawie wspólnotowego znaku towarowego [COM(2013) 161 – C7‑0087/2013 –
2013/0088(COD)].
Ograniczenie to dotyczyło używania znaku towarowego do celów wskazania lub odwołania się do towarów lub usług jako towarów lub usług danego właściciela znaku towarowego, zwłaszcza gdy użycie to „ma miejsce w celu parodii, ekspresji artystycznej, krytyki lub komentarza”.
63      Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 22 maja 2001 r. w sprawie harmonizacji niektórych aspektów praw autorskich i pokrewnych w społeczeństwie informacyjnym (Dz.U. 2001, L 167, s. 1).
64      Zobacz pkt 58,
70 niniejszej opinii.
65      Zobacz motyw 21 rozporządzenia 2017/1001 i motyw 27 dyrektywy 2015/2436.
66      Zobacz wyrok z dnia 27 lutego 2020 r., Constantin Film Produktion/EUIPO (C‑240/18 P, EU:C:2020:118, pkt 56).
67      Zobacz w szczególności O. Sosnitza, w:
U. Hildebrandt, O. Sosnitza (eds.), EU Trade Mark Regulation:
Article-by-Article Commentary, Munich 2023, Beck – Hart, s. 316.
68      Tytułem przykładu, jeśli chodzi o kryterium odnoszące się do „własnego oryginalnego wkładu”, oznaczenia używane przez Vrijheidsfonds nie wykazują dostrzegalnych różnic w stosunku do znaków towarowych, których właścicielem jest IKEA.
69      Wyrok z dnia 22 września 2011 r., Interflora i Interflora British Unit (C‑323/09, EU:C:2011:604, pkt 91).
70      Zobacz wyrok z dnia 6 lutego 2014 r., Leidseplein Beheer i de Vries (C‑65/12, EU:C:2014:49, pkt 53–56, 60).
71      Zobacz podobnie wyrok z dnia 6 lutego 2014 r., Leidseplein Beheer i de Vries (C‑65/12, EU:C:2014:49, pkt 58, 59).
72      Zobacz pkt 92 niniejszej opinii.
73      Zobacz wyroki ETPC: z dnia 10 stycznia 2013 r. w sprawie Ashby Donald i in. przeciwko Francji (CE:ECHR:2013:0110JUD003676908, §§ 39–42); z dnia 19 lutego 2013 r. w sprawie Neij i Sunde Kolmisoppi przeciwko Szwecji (CE:ECHR:2013:0219DEC004039712). Zobacz podobnie, w odniesieniu do tego orzecznictwa,
D. Spielmann, Copyright in a ‘human rights context’, w D. Edward, A. Komninos i J. MacLennan, Ian S. Forrester – A Scot without Borders – Liber Amicorum, vol. 1, Concurrences Review, New York, 2015,
s. 264–267 i 269.
74      Zakwalifikowanie danej formy wypowiedzi jako parodii odgrywa istotną rolę w orzecznictwie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka dotyczącym dopuszczalnych ograniczeń wolności wypowiedzi. Zdaniem tego Trybunału karykatura i parodia stanowią formy ekspresji artystycznej i komentarza społecznego, które poprzez wyolbrzymianie i zniekształcenie rzeczywistości w naturalny sposób mają prowokować i wzburzać. Z tego powodu każda ingerencja w prawo artysty – lub każdej innej osoby – do wyrażania siebie za ich pośrednictwem musi być badana ze szczególną uwagą. Zobacz podobnie wyroki ETPC: z dnia 14 marca 2013 r. w sprawie Eon przeciwko Francji (CE:ECHR:2013:0314JUD002611810, §§ 58–60); z dnia 22 listopada 2016 r. w sprawie Grebneva i Alisimchik przeciwko Rosji (CE:ECHR:2016:1122JUD000891805, § 64).
75      Wyrok ETPC z dnia 10 stycznia 2013 r., Ashby Donald i in. przeciwko Francji (CE:ECHR:2013:0110JUD003676908, § 39).
76      Zobacz wyrok ETPC z dnia 15 lutego 2005 r. w sprawie Steel i Morris przeciwko
Zjednoczonemu Królestwu (CE:ECHR:2005:0215JUD006841601, § 94).
77      Tytułem przykładu, w wyroku z dnia 3 grudnia 2024 r. w sprawie Yevstifeyev przeciwko Rosji (CE:ECHR:2024:1203JUD000022618, §§ 55, 56) ETPC zakwalifikował jako „parodię” formę wypowiedzi, która zapożyczała istotne elementy kompozycji pewnego nagrania wideo i która przy użyciu satyry naśmiewała się z przesłania tego filmu.
78      Zobacz wyrok z dnia 3 września 2014 r., Deckmyn i Vrijheidsfonds (C‑201/13, EU:C:2014:2132, pkt 20).