62019CC0088
KONKLUŻJONIJIET TAL-AVUKAT ĠENERALI
KOKOTT
ippreżentati fit-13 ta’ Frar 2020 (
1
)
Kawża C-88/19
Asociaţia “Alianța pentru combaterea abuzurilor”
vs
TM,
UN,
Asociaţia DMPA
(talba għal deċiżjoni preliminari mressqa mill-Judecătoria Zărnești (il-Qorti tal-Ewwel Istanza, Zărnești, ir-Rumanija))
“Rinviju għal deċiżjoni preliminari – Direttiva 92/43/KEE – Konservazzjoni tal-habitat naturali u tal-fawna u l-flora selvaġġa – Sistema ta’ ħarsien strett tal-ispeċi ta’ annimali elenkati fl-Anness IV(a) – Firxa naturali – Qbid ta’ kampjuni minn dawn l-ispeċi fis-selvaġġ – Lupu (Canis lupus) – Kampjuni li jitilqu mill-habitat naturali tagħhom – Derogi – Sigurtà pubblika – Sanzjonijiet”
I. Introduzzjoni
1.
Id-Direttiva dwar l-Habitats (
2
) titlob li tiġi introdotta sistema ta’ ħarsien strett ta’ speċi, bħal-lupu (Canis lupus), li huma elenkati fl-Anness IV(a) tal-istess direttiva. Madankollu, din is-sistema ta’ ħarsien għandha tapplika wkoll fil-każ fejn lupu jilgħab ma’ klieb ġewwa raħal? Din hija d-domanda li għandha tiġi riżolta mill-Qorti tal-Ġustizzja f’din il-kawża.
2.
Anki fil-forma speċifika tagħha, din id-domanda tista’ tkun ta’ importanza prattika ikbar milli wieħed jista’ jaħseb (
3
). Madankollu, ir-risposta għaliha ser tkun, fuq kollox, deċiżiva sabiex wieħed jiddetermina jekk il-ħarsien estensiv tal-ispeċi previst fid-Direttiva dwar l-Habitats huwiex ta’ rilevanza primarja għal żoni naturali jew parzjalment naturali, jiġifieri, b’mod partikolari għal attivitajiet bħal ma huma l-agrikoltura u l-forestrija kif ukoll il-kaċċa jew inkella għandux jittieħed inkunsiderazzjoni mingħajr restrizzjonijiet għall-attivitajiet kollha tal-bniedem, pereżempju l-operat tat-toroq.
II. Il-kuntest ġuridiku
A.
Id-dritt internazzjonali
1. Konvenzjoni dwar il-Konservazzjoni tal-Ispeċje Migratorji tal-Annimali Selvaġġi
3.
L-Artikolu 1(1) tal-Konservazzjoni tal-Ispeċje Migratorji tal-Annimali Selvaġġi (
4
) jiddefinixxi t-termini “medda” u “t-teħid fis-selvaġġ”:
“Skont din il-Konvenzjoni […]
[…]
f)
‘medda’ [‘firxa’] għandha tfisser iż-żoni kollha ta’ l-art jew tal-baħar ta’ speċje migratorji abitanti, li jabitaw temporanjament, li jaqsmu jew li jtijru minn fuqhom fi kwalunkwe żmien waqt ir-rotta migratorja normali tagħhom; […]
i)
‘jittieħed/jittieħdu’ tfisser, il-kaċċa, is-sajd, il-qbid; it-tqagħbir, il-qtil deliberat, jew l-attentat li jkun involut f’imġieba tali;
[…]”.
2. Il-Konvenzjoni ta’ Berna
4.
L-Artikolu 6 tal-Konvenzjoni ta’ Berna (
5
) fih ukoll dispożizzjonijiet dwar il-ħarsien tal-ispeċi:
“Kull Parti Kontraenti għandha tieħu l-miżuri leġislattivi u amministrattivi xierqa u meħtieġa sabiex tassigura l-protezzjoni speċjali tal-ispeċje tal-fawna ferjali kif speċifikati fl-Appendiċi II. Dan li ġej għandu partikolarment ikun ipprojbit għal dawn l-ispeċje:
a.
l-għamliet tal-qabda u ż-żamma deliberata u l-qtil deliberat;
[…]”
5.
Il-lupu (Canis lupus) huwa elenkat fl-Appendiċi II tal-Konvenzjoni ta’ Berna bħala speċi li hija mħarsa b’mod strett.
B.
Id-dritt tal-Unjoni
1. Id-Direttiva dwar l-Habitats
6.
L-ewwel sentenza tal-ħmistax-il premessa tad-Direttiva dwar l-Habitats tikkonċerna l-ħarsien tal-ispeċi:
“ Billi hi meħtieġa sistema ġenerali ta’ protezzjoni għal ċerti speċi ta’ flora u fawna biex tikkumplimenta [d-Direttiva dwar l-Għasafar (
6
)]”
7.
L-Artikolu 1 tad-Direttiva dwar l-Habitats jiddefinixxi numru ta’ termini:
“[…]
b)
habitat naturali jfissru żoni terrestri jew akwatiċi distinti permezz ta’ fatturi ġeografiċi, abiotiċi u biotiċi, sew jekk huma totalment naturali jew parzjalment naturali;
[…]
f)
l-habitat naturali ta’ speċi jfisser l-ambjent definit permezz ta’ fatturi speċifiċi abiotiċi u biotiċi, li fihom jgħix l-ispeċi fi kwalunkwe stadju taċ-ċiklu bioloġiku tiegħu;
[…]
i)
l-istat ta’ konservazzjoni ta’ speċi jfisser l-ammont miżjud ta’ influwenzi li jaġixxu fuq l-ispeċi konċernati u li jistgħu jaffettwaw it-tqassim fit-tul u l-abbundanza tal-popolazzjonijiet ta’ dik l-ispeċi fit-territorju msemmi fl-Artikolu 2;
L-istat ta’ konservazzjoni jitqies ‘favorevoli’ meta:
–
l-informazzjoni fuq iċ-ċaqliq tal-popolazzjoni konċernata tindika li qed tieħu ħsieb tagħha nnifisha fit-tul bħala komponent vjabbli ta’ l-habitat naturali tagħha, u
–
il-firxa naturali ta’ l-ispeċi la qiegħda titnaqqas u lanqas m’għandha xejra li titnaqqas fil-ġejjieni prevedibbli, u
–
hemm, u x’aktarx jibqa’ jkun hemm, habitat naturali kbir biżżejjed biex iżomm il-popolazzjoni tagħha fit-tul;
[…]”
8.
L-Artikolu 2(1) tad-Direttiva dwar l-Habitats jiddeskrivi l-għan tal-imsemmija direttiva kif ġej:
“L-għan ta’ din id-Direttiva jkun li tikkontribwixxi biex tiġi żgurata l-bijodiversità permezz tal-konservazzjoni ta’ l-habitat naturali u tal-fawna u l-flora selvaġġa fit-territorju Ewropew tal-Istati Membri li jgħodd għalihom it-Trattat.”
9.
L-Artikolu 4(1) tad-Direttiva dwar l-Habitats jirregola kif l-Istati Membri jagħżlu ż-żoni li huma jipproponu għal ħarsien:
“Skond il-kriterji stabbiliti fl-Anness III (Stadju 1) u l-informazzjoni xjentifika relevanti, kull Stat Membru għandu jipproponi lista ta’ siti li jindikaw liema tipi ta’ habitat naturali fl-Anness I u liema speċi fl-Anness II li hemm fis-siti huma endemiċi għat-territorju tagħhom. Għall-ispeċi ta’ l-annimali li jimirħu fuq żoni kbar, dawn is-siti għandhom jaqblu mal-postijiet fil-medda naturali ta’ dawk l-ispeċi li joffru l-fatturi fiżiċi jew bioloġiċi essenzjali għal ħajjithom u għar-riproduzzjoni. […]”
10.
L-Artikolu 12 tad-Direttiva dwar l-Habitats fih l-obbligi fundamentali marbuta mal-ħarsien tal-ispeċi:
“(1)   L-Istati Membri għandhom jieħdu l-miżuri meħtieġa biex jistabilixxu sistema ta’ ħarsien strett ta’ l-ispeċi ta’ annimali msemmija fl-Anness IV (a) fil-firxa naturali tagħhom; u li jipprojbixxu:
a)
l-forom kollha ta’ qbid volontarju [intenzjonat] jew qtil ta’ kampjuni ta’ dawn l-ispeċi fis-selvaġġ;
b)
tfixkil volontarju ta’ dawn l-ispeċi, speċjalment waqt il-perjodu tat-tgħammir, tkabbir, ibernazzjoni u migrazzjoni;
ċ)
qerda volontarja jew teħid tal-bajd mis-selvaġġ;
d)
deterjorazzjoni jew qerda ta’ siti tat-tgħammir jew postijiet ta’ mistrieħ.
(2)   Għal dawn l-ispeċi, l-Istati Membri għandhom jipprojbixxu ż-żamma, it-trasport u l-bejgħ jew skambju, u offerta għall-bejgħ jew skambju, ta’ kampjuni meħuda mis-selvaġġ; ħlief għal dawk meħuda b’mod legali, qabel ma tiġi implimentata din id-Direttiva.
[…]”
11.
L-Artikolu 16(1) tad-Direttiva dwar l-Habitats fih derogi mill-Artikolu 12:
“Sakemm ma jkunx hemm alternattiva sodisfaċenti u d-deroga mhix ta’ dannu għall-ħarsien tal-popolazzjonijiet ta’ l-ispeċi konċernati fi stat ta’ konservazzjoni favorevoli fil-firxa naturali tagħhom, l-Istati Membri jistgħu jidderogaw mid-dispożizzjoniet ta’ l-Artikoli 12,13,14 u 15(a) u (b):
a)
fl-interess li jħarsu l-fawna u l-flora selvaġġa u li jkkonservaw l-habitat naturali;
b)
biex jipprevjenu l-ħsara serja, b’mod partikolari lill-uċuħ tar-raba’, lill-bhejjem, lill-foresti, liż-żoni tas-sajd u lill-ilma u lil tipi oħra ta’ proprjetà;
ċ)
fl-interess tas-saħħa u s-sigurtà pubblika, jew għal raġunijiet obbligatorji oħra li huma konnessi ma’ l-interess pubbliku, inklużi dawk tat-tip soċjali jew ekonomiku, u l-konsegwenzi ta’ benefiċċju ta’ l-akbar importanza għall-ambjent;
d)
għall-għan tar-riċerka u l-edukazzjoni, biex tiġġedded il-popolazzjoni u biex jiġu introdotti mill-ġdid dawn l-ispeċi u għall-ħidmiet ta’ tgħammir meħtieġa għal dawn l-iskopijiet, inkluża l-propagazzjoni artifiċjali tal-pjanti;
e)
biex ikun jista’ jsir, taħt kondizzjonijiet ta’ sorveljanza stretta, fuq bażi selettiva u għall-ammont limitat, it-teħid jew iż-żamma ta’ ċertu kampjuni ta’ l-ispeċi msemmija fl-Anness IV, f’għadd limitat speċifikat mill-awtoritajiet nazzjonali kompetenti.”
12.
L-Anness IV(a) tad-Direttiva dwar l-Habitats isemmi fost l-oħrajn il-lupu:
“Canis lupus (minbarra l-popolazzjonijiet tal-Greċja fit-tramuntana tad-39 parallel; il-popolazzjonijiet tal-Estonja, il-popolazzjonijiet ta’ Spanja fit-tramuntana tad-Duero; il-popolazzjonijiet tal-Bulgarija, tal-Latvja, tal-Litwanja, tal-Polonja u tas-Slovakkja u l-popolazzjonijiet tal-Finlandja ġewwa ż-żona ta’ kontroll tar-renni kif definit fil-paragrafu 2 tal-Att Finlandiż Nru 848/90 tal-14 ta’ Settembru 1990 fuq il-kontroll tar-renni)”.
2. Id-Direttiva dwar l-Għasafar
13.
L-Artikolu 5 tad-Direttiva dwar l-Għasafar selvaġġi fih is-sistema ġenerali ta’ ħarsien għall-għasafar:
“Mingħajr preġudizzju għall-Artikoli 7 u 9, l-Istati Membri għandhom jieħdu l-miżuri meħtieġa biex jistabbilixxu sistema ġenerali ta’ protezzjoni għall-ispeċi kollha tal-għasafar imsemmija fl-Artikolu 1, li tipprojbixxi partikolarment:
a)
il-qtil u l-qabda intenzjonata bi kwalunkwe metodu;
b)
il-qerda, jew il-ħsara intenzjonata lill-bejtiet u l-bajd tagħhom jew it-tneħħija tal-bejtiet tagħhom;
c)
teħid tal-bajd tagħhom fis-selvaġġ u ż-żamma ta’ dawn il-bajd anke jekk vojta;
d)
it-tfixkil intenzjonat ta’ dawn l-għasafar, partikolarment waqt il-perjodu tat-tgħammir u tkabbir, sakemm dan it-tfixkil jista’ jkun sinifikanti fil-kuntest tal-għanijiet ta’ din id-Direttiva;
e)
iż-żamma tal-għasafar ta’ speċi li l-kaċċa jew il-qabda tagħhom hija pprojbita.”
C.
Id-dritt nazzjonali
14.
L-Artikolu 4(14) tal-Ordonanța de urgență nr. 57/2007 privind regimul ariilor naturale protejate, conservarea habitatelor naturale, a florei și faunei sălbatice (id-Digriet ta’ Urġenza tal-Gvern Nru 57/2007 li Jirregola r-Riżervi Naturali u l-Konservazzjoni tal-Habitats Naturali, u tal-Flora u tal-Fawna Selvaġġa, iktar ’il quddiem id-“Digriet ta’ Urġenza Nru 57/2007”) jiddefinixxi t-terminu “habitat naturali” kif ġej:
“il-kumpless tal-komponenti, tal-istrutturi u tal-proċessi fiżiko-ġeografiċi, bioloġiċi u bioġenetiċi naturali, fl-ilma u fuq l-art, li huma xierqa għall-konservazzjoni tal-ħajja u sabiex jiġġeneraw ir-riżorsi meħtieġa għal din”.
15.
L-Artikolu 33(1) tad-Digriet ta’ Urġenza Nru 57/2007 jittrasponi l-Artikolu 12(1) tad-Direttiva dwar l-Habitats:
“Fir-rigward tal-ispeċi ta’ pjanti u annimali selvaġġi fuq l-art, fil-baħar u taħt l-art li huma previsti fl-Annessi 4 A u 4 B, bl-eċċezzjoni tal-ispeċi ta’ għasafar li jgħixu ġewwa jew barra mir-riżervi naturali, dawn li ġejjin huma pprojbiti:
a)
kull forma ta’ ġbir, qbid, qtil, qerda jew feriment ta’ kampjuni li jkunu fl-habitat naturali tagħhom, fi kwalunkwe stadju taċ-ċiklu bioloġiku tagħhom;
b)
it-tfixkil intenzjonat waqt il-perijodu ta’ tgħammir, ta’ tkabbir, ta’ ibernazzjoni u ta’ migrazzjoni;
c)
il-ħsara intenzjonata, qerda u/jew it-teħid tal-bejtiet u/jew tal-bajd fis-selvaġġ;
d)
il-ħsara jew qerda ta’ siti ta’ tgħammir jew ta’ siti ta’ mistrieħ;
e)
il-qtugħ ta’ fjuri u frott kif ukoll it-teħid, it-tqaċċit, il-qligħ tal-għeruq jew il-qerda intenzjonata ta’ pjanti bħal dawn fl-habitat naturali tagħhom, fi kwalunkwe stadju taċ-ċiklu bioloġiku tagħhom;
f)
iż-żamma, it-trasport, il-bejgħ jew l-iskambju għal kwalunkwe skop kif ukoll l-offerta għal skambju jew għal bejgħ ta’ kampjuni meħuda mis-selvaġġ, fi kwalunkwe stadju taċ-ċiklu bioloġiku tagħhom.”
16.
L-Artikolu 38 tad-Digriet ta’ Urġenza Nru 57/2007 jirregola derogi mill-projbizzjonijiet tal-Artikolu 33(1). Skont l-Artikolu 38(2), dawn id-derogi jiġu stabbiliti permezz ta’ deċiżjoni tal-kap tal-awtorità ċentrali għall-ambjent u ħarsien tal-foresti, adottata wara li tiġi kkonsultata l-Academia Română (l-Akkademja Rumena).
17.
Skont l-Artikolu 52(d) tal-Digriet ta’ Urġenza Nru 57/2007, ksur tal-Artikolu 33(1) jikkostitwixxi reat, punibbli bi priġunerija minn tliet xhur sa sena jew b’multa.
III. Il-fatti tal-kawża u r-rinviju għal deċiżjoni preliminari
18.
Ir-raħal Rumen, Şimon, fil-muniċipalità ta’ Bran, fid-distrett ta’ Braşov, jinsab madwar kilometru fuq il-lvant tal-fruntiera tas-sit ta’ “Bucegi”, li l-Kummissjoni, fuq proposta tar-Rumanija, żiedet fil-lista ta’ siti ta’ importanza Komunitarja bil-kodiċi ROSCI0013 (
7
). Sit ieħor bħal dan, “Munţii Făgăraş”, bil-kodiċi ROSCI0122 jinsab madwar tmien kilometri ’l bogħod fil-Punent tar-raħal (
8
). Għaż-żewġ siti, il-preżenza ta’ lupi hija rreġistrata fil-formoli standard tad-data (
9
).
19.
Fis-6 ta’ Novembru 2016, għall-ħabta tas-sebgħa ta’ filgħaxija, impjegati tal-assoċjazzjoni “Direcția pentru Monitorizarea și Protecția Animalelor” (id-Direttorat għall-Monitoraġġ u l-Ħarsien tal-Annimali, iktar ’il quddiem id-“DMPA”), flimkien mal-veterinarju UN, u mmexxija minn TM, marru lejn Șimon. L-intenzjoni tagħhom kienet li jaqbdu u jirrilokaw lupu, li għal xi jiem kien preżenti fuq il-proprjetà ta’ resident lokali, fejn kien qed jilgħab u jiekol mal-klieb tal-familja.
20.
Il-lupu ġie anestetizzat bi projettili li kien fih mediċini veterinarji li fihom sustanzi narkotiċi u psikotropiċi. Huwa nġarr minn denbu u minn għonqu ma’ vettura u tqiegħed, taħt sedattiv, f’gaġġa għat-trasport tal-klieb.
21.
Imbagħad l-impjegati tad-DMPA rranġaw sabiex il-lupu jiġi ttrasportat lejn ir-riżerva għall-orsijiet Libearty, fil-belt ta’ Zărnești (ir-Rumanija) fil-provinċja ta’ Brașov, fejn hemm reċint magħluq sabiex jinżammu l-lupi li jiġu salvati minn żus li ma jkunux xierqa għall-ispeċi. Madankollu, waqt li kien qed jiġi ttrasportat, il-lupu rnexxilu jaħrab u jmur jistaħba fil-foresti tal-madwar.
22.
Fid-9 ta’ Mejju 2017 l-assoċjazzjoni “Alianța pentru combaterea abuzurilor” (l-Alleanza Kontra l-Abbuż) ressqet ilment kontra:
–
l-akkużat TM, impjegat tad-DMPA;
–
l-akkużata veterinarju UN;
–
il-persuna ġuridika DMPA flimkien ma’ persuni oħra attivi impjegati magħha.
23.
Mill-att tal-akkuża jirriżulta li ma kien inkiseb l-ebda permess għall-qbid u għat-trasport tal-lupu.
24.
Fil-kuntest ta’ din il-kawża, il-Judecătoria Zărnești (il-Qorti tal-Ewwel Istanza, Zărnești, ir-Rumanija) tagħmel lill-Qorti tal-Ġustizzja d-domanda li ġejja:
“L-Artikolu 16 tad-Direttiva dwar l-Habitats għandu jiġi interpretat fis-sens li jimponi fuq l-Istati Membri l-obbligu li jistabbilixxu derogi mid-dispożizzjonijiet tal-Artikoli 12, 13, 14 u tal-Artikolu 15(a) u (b), anki meta l-annimali li jagħmlu parti mill-ispeċi mhedda jitilqu mill-habitat naturali tagħhom u jkunu jinsabu jew viċin ħafna tiegħu jew kompletament ’il barra minnu?”
25.
L-assoċjazzjoni “Alianța pentru combaterea abuzurilor” (iktar ’il quddiem l-“APCA”), ir-Rumanija u l-Kummissjoni Ewropea ppreżentaw l-osservazzjonijiet tagħhom bil-miktub.
IV. Evalwazzjoni legali
26.
Skont ir-rinviju għal deċiżjoni preliminari, l-iskop tad-domanda magħmula huwa li jiġi stabbilit jekk mingħajr deroga taħt l-Artikolu 16 tad-Direttiva dwar l-Habitats jistax isir qbid intenzjonat ta’ lupi slavaġ fil-każ fejn l-annimal jinstab fil-marġni ta’ raħal jew meta l-annimal jidħol fit-territorju ta’ awtorità lokali. Tali deroga tkun neċessarja biss jekk id-dispożizzjonijiet ta’ ħarsien ikunu fil-prinċipju applikabbli f’dawn il-każijiet.
27.
Huwa minnu li d-domanda speċifika tal-Judecătoria Zărnești (il-Qorti tal-Ewwel Istanza, Zărnești) hija bbażata fuq malintiż ikkawżat mit-traspożizzjoni Rumena tad-Direttiva dwar l-Habitats. Hija, madankollu, tqajjem domanda leġittima li tistħoqq eżami iktar fid-dettall.
28.
Il-malintiż huwa li l-ħarsien tal-ispeċi għandu jkun applikabbli biss fil-każ fejn l-ispeċi mħarsa jkunu preżenti fl-habitat naturali tagħhom. Dan jikkorrispondi mat-test tal-Artikolu 33(1)(a) tad-Digriet Rumen ta’ Urġenza Nru 57/2007. Madankollu, għal dan ma hemm ebda bażi la fit-test tad-Direttiva dwar l-Habitats - (inkluż fil-verżjoni Rumena tagħha) - u lanqas fil-għan li hija ssegwi.
29.
L-Artikolu 1(b) tad-Direttiva dwar l-Habitats jiddefinixxi l-habitats naturali. Skont l-Artikoli 3 sa 6 tal-imsemmija direttiva, dawn għandhom jitħarsu bħala tali fil-kuntest ta’ żoni protetti tan-Netwerk Natura 2000. Fl-istess waqt, madankollu, dan in-netwerk jinkludi l-habitats ddefiniti separatament fl-Artikolu 1(f) tal-ispeċi elenkati fl-Anness II. Billi l-lupu huwa elenkat f’dan l-anness, għandu jkun hemm żoni protetti partikolari għal din l-ispeċi. Għalhekk, il-fatti li wasslu għal din il-kawża seħħew f’raħal li jinsab bejn żewġ żoni protetti kbar, li fihom il-lupu wkoll huwa protett.
30.
Madankollu f’din il-kawża il-kwistjoni ma hijiex dwar il-ħarsien tal-lupu fil-kuntest ta’ protezzjoni territorjali, iżda dwar il-ħarsien tal-ispeċi taħt l-Artikolu 12(1) tad-Direttiva dwar l-Habitats. Skont din id-dispożizzjoni, l-Istati Membri għandhom jieħdu l-miżuri meħtieġa biex jistabbilixxu sistema ta’ ħarsien strett għall-ispeċi ta’ annimali msemmija fl-Anness IV(a) u, għaldaqstant, anki għal-lupu, fil-firxa naturali tagħhom. Skont l-Artiloku 12(1)(a), din is-sistema tipprojbixxi l-forom kollha ta’ qbid intenzjonat jew qtil ta’ kampjuni ta’ dawn l-ispeċi fis-selvaġġ.
31.
Sabiex il-Qorti tal-Ġustizzja tkun tista’ tagħti risposta utli lill-Judecătoria Zărnești (il-Qorti tal-Ewwel Istanza, Zărnești), hija għandha għalhekk teżamina jekk, għall-finijiet tal-Artikolu 12(1) tad-Direttiva dwar l-Habitats, postijiet fejn jgħixu n-nies jagħmlux parti mill-firxa naturali tal-lupu. Barra minn hekk, fid-dawl tas-sitwazzjoni fil-kawża prinċipali, il-Qorti tal-Ġustizzja għandha teżamina wkoll jekk it-tqegħid taħt anestetiku ta’ lupu fuq proprjetà residenzjali u t-trasport tiegħu f’gaġġa, jistax jitqies bħala qbid ta’ kampjun tal-ispeċi fis-selvaġġ fis-sens tal-Artikolu 12(1)(a). Barra minn hekk, ikun ukoll utli jekk il-Qorti tal-Ġustizzja tidħol fil-qasir fil-possibbiltà ta’ deroga taħt l-Artikolu 16 kif ukoll fil-limitazzjonijiet taħt id-dritt tal-Unjoni ta’ eventwali sanzjoni għal ksur tas-sistema ta’ ħarsien strett prevista fl-Artikolu 12.
A.
Dwar il-firxa naturali fis-sens tal-Artikolu 12 tad-Direttiva dwar l-Habitats
32.
It-terminu bioloġiku tal-firxa naturali użat fl-Artikolu 12 tad-Direttiva dwar l-Habitats, fil-verżjoni Ingliża “natural range”, fil-verżjoni Franċiża “aire de répartition naturelle”, ma huwiex iddefinit fid-Direttiva.
33.
Mill-użu tal-kunċett “naturali” wieħed jista’ jiddeduċi li l-lupu inkwistjoni fil-kawża prinċipali kien barra mill-firxa naturali tiegħu. Fil-fatt, post fejn jgħixu n-nies ma huwiex prima facie żona naturali. Barra minn hekk, postijiet fejn jgħixu n-nies ma humiex, għallinqas mill-esperjenza ġenerali, l-ambjent naturali ta’ lupi selvaġġi.
34.
Madankollu, din l-esperjenza ġenerali teżiġi evidenza xjentifika qabel tkun tista’ tiskatta l-applikazzjoni tad-dispożizzjonijiet għall-ħarsien tal-ispeċi (
10
). Billi evidenza xjentifika bħal din hija ta’ natura fattwali, din għandha tiġi stabbilita mill-qorti nazzjonali fil-kuntest tar-relazzjoni ta’ kooperazzjoni li tikkaratterizza l-proċedura ta’ rinviju għal deċiżjoni preliminari. Madankollu għandu jiġi nnotat li ċerti speċi mħarsa mid-dritt tal-Unjoni, bħal ċerti friefet il-lejl, il-ħanfusa eremita (Osmoderma eremita) jew l-ispanjuletti ‘lesser kestrels’ (Falco naumanni) (
11
)) mingħajr dubju jużaw habitats f’postijiet fejn jgħixu n-nies. Barra minn hekk, mill-perspettiva xjentifika jeżistu indikazzjonijiet li l-lupi wkoll, anki jekk rarament, iżda tassew b’mod regolari, jgħixu qrib postijiet fejn jgħixu n-nies (
12
).
35.
Indipendentement minn din il-misoqsija xjentifika, li wieħed jeskludi postijiet fejn jgħixu n-nies mill-kamp ta’ applikazzjoni tagħhom, ikun inkompatibbli mhux biss mal-għan tad-dispożizzjonijiet dwar il-ħarsien tal-ispeċi, iżda wkoll mal-formulazzjoni tagħhom u mal-istruttura tagħhom.
36.
Fir-rigward, l-ewwel nett, tal-għan tas-sistema ta’ protezzjoni stabbilita fl-Artikolu 12 tad-Direttiva dwar l-Habitats, għandu jiġi enfasizzat li dan jipprovdi li għandha tiġi stabbilita sistema ta’ ħarsien strett. Sistema ta’ ħarsien strett bħal din għalhekk għandha tkun kapaċi li tassew tipprevjeni l-atti li huma ta’ preġudizzju għall-ispeċi ta’ annimali elenkati identifikati fl-Artikolu 12(1) (
13
) B’hekk ma jkunx kompatibbli li wieħed (awtomatikament (
14
)) ma joffrix il-protezzjoni lill-kampjuni tal-ispeċi mħarsa, meta l-habitats tagħhom ikunu f’postijiet fejn jgħixu n-nies jew meta dawn aċċidentalment jintilfu u jiġu f’postijiet fejn jgħixu n-nies.
37.
Minn analiżi iktar mill-qrib, lanqas it-tifsira letterali tat-terminu “firxa naturali” ma tipprekludi l-inklużjoni ta’ postijiet fejn jgħixu n-nies. Dan il-kunċett jirreferi għaż-żona li fih hija preżenti jew tinxtered l-ispeċi kkonċernata fil-kuntest tal-imġiba naturali tagħha. Li kieku l-kunċett kien intiż sabiex ikopri biss habitats “naturali” li fihom huma preżenti l-ispeċi, l-aġġettiv kwalifikattiv “naturali” kieku tqiegħed f’pożizzjoni oħra, sabiex jindika, pereżempju, li l-projbizzjonijiet japplikaw biss fiż-żoni naturali li fihom l-ispeċi hija mxerrda.
38.
Tifsira simili tirriżulta mid-definizzjoni, iċċitata mill-Kummissjoni, li tinsab fl-Artikolu 1(f) tal-Konvenzjoni dwar il-Konservazzjoni tal-Ispeċje Migratorji tal-Annimali Selvaġġi. Skont din id-definizzjoni, “firxa” tkopri ż-żoni kollha ta’ l-art jew tal-baħar ta’ speċje migratorji abitanti, li jabitaw temporanjament, li jaqsmu jew li jtiru minn fuqhom fi kwalunkwe żmien waqt ir-rotta migratorja normali tagħhom. Ma hijiex ristretta għal żoni naturali. Bil-kontra, fiż-żona tal-firxa tal-ispeċi, hemm inkluż b’mod espliċitu l-qsim minn żona għal oħra ta’ kull tip.
39.
Għalkemm din id-definizzjoni ma hijiex direttament rilevanti għal dan il-każ partikolari, peress li dan ma jirrigwardax l-applikazzjoni tal-Konvenzjoni, hija madankollu turi b’mod ċar il-fehim xjentifiku tat-terminu bioloġiku rilevanti. Għaldaqstant hija għandha tittieħed inkunsiderazzjoni fl-interpretazzjoni ta’ dan it-terminu, fatt li huwa rifless ukoll f’dokument stabbilit mill-Kummissjoni sabiex tikkoordina l-applikazzjoni tad-Direttiva dwar l-Habitats fi ħdan grupp ta’ ħidma li jinkludi rappreżentanti tal-Istati Membri (
15
), kif ukoll, sussegwentement, fid-dokument ta’ gwida tagħha dwar il-ħarsien tal-ispeċi li hija ddiskutiet mal-Istati Membri (
16
).
40.
Ta’ importanza ikbar mill-perspettiva legali hija konvenzjoni oħra, il-Konvenzjoni ta’ Berna, li l-Artikolu 6(a) tagħha, moqri flimkien mal-Anness II tal-istess, huwa traspost permezz tal-Artikolu 12 tad-Direttiva dwar l-Habitats (
17
). Skont dan l-artikolu hija pprojbita, b’mod partikolari, kull forma ta’ qbid intenzjonat ta’ lupi. Huwa ma jistabbilixxix limitazzjonijiet ġeografiċi. Għall-kuntrarju, l-estensjoni għal kull forma ta’ qbid intenzjonat ssaħħaħ l-argument favur interpretazzjoni wiesgħa tal-projbizzjoni.
41.
Il-ħmistax-il premessa tad-Direttiva dwar l-Habitats tindika fl-istess direzzjoni, sa fejn hija tgħid li l-ħarsien tal-ispeċi taħt id-Direttiva dwar l-Habitats huwa intiż sabiex jikkumplimenta d-Direttiva dwar l-Għasafar. Ir-referenza għad-Direttiva dwar l-Għasafar hija referenza għall-projbizzjonijiet li hemm fl-Artikolu 5 ta’ din id-direttiva, li fil-parti l-kbira tagħhom huma konsistenti mal-Artikolu 12 tad-Direttiva dwar l-Habitats. Lanqas dawn il-projbizzjonijiet ma huma ġeografikament limitati. F’dan l-isfond, il-Qorti tal-Ġustizzja kkritikat il-fatt li Stat Membru kien eskluda kompletament mill-ħarsien tal-Artikolu 5 ir-russetti griżi (Ardea cinerea) u l-kormorani (Phalacrocorax carbo) preżenti fl-għadajjar tal-ħut (
18
).
42.
Id-dispożizzjonijiet tad-Direttiva dwar l-Habitats li jirrigwardaw il-protezzjoni ta’ siti juru wkoll li l-ħarsien tal-ispeċi bl-ebda mod ma jistax jiġi limitat għas-siti protetti. Fil-fatt, dawn is-siti protetti ma ġewx iddelimitati bil-għan li jkopru kompletament l-habitat tal-lupi. Il-lupi huma speċi ta’ annimali li jimirħu f’habitats kbar (
19
). Għal din l-ispeċi, it-tieni sentenza tal-Artikolu 4(1) tillimita s-siti protetti għal postijiet fil-firxa naturali tagħhom, li joffru l-fatturi fiżiċi jew bioloġiċi essenzjali għal ħajjithom u għar-riproduzzjoni tagħhom. B’hekk, din id-dispożizzjoni tirrikonoxxi li l-firxa naturali ta’ din l-ispeċi tkopri wkoll siti li jkunu barra miż-żoni protetti. F’dan il-kuntest, ta’ min ifakkar li r-raħal ta’ Şimon jinsab bejn żewġ żoni protetti kbar li jinkludu wkoll il-preżenza tal-lupi u għalhekk ta’ min jistenna migrazzjonijiet tal-lupi bejn dawn iż-żoni.
43.
Barra minn hekk, għad-delimitazzjoni ġeografika tal-ħarsien, id-Direttiva dwar l-Habitats tuża teknika regolatorja differenti: Kif turi l-inklużjoni tal-lupu fl-Anness IV(a), is-siti esklużi mill-ħarsien, bħal ċerti Stati Membri – Greċja fit-tramuntana tad-39 parallel, Spanja fit-tramuntana ta’ Duero u ż-żona tat-trobbija tal-merħliet ta’ renni fil-Finlandja – jiġu indikati b’mod ċar.
44.
Għaldaqstant, il-partijiet għandhom raġun jopponu ruħhom għall-esklużjoni ta’ postijiet fejn jgħixu n-nies mill-ħarsien taħt l-Artikolu 12 tad-Direttiva dwar l-Habitats.
45.
B’hekk għandu jiġi konkluż li l-firxa naturali tal-lupu, u konsegwentement il-kamp ta’applikazzjoni territorjali tal-Artikolu 12 tad-Direttiva dwar l-Habitats fir-rigward ta’ din l-ispeċi, tista’ tinkludi postijiet fejn jgħixu n-nies.
B.
Dwar l-Artikolu 12(1)(a) tad-Direttiva dwar l-Habitats: “fis-selvaġġ”
46.
Barra minn dan, il-Qorti tal-Ġustizzja għandha teżamina jekk il-qbid ta’ lupu fil-viċinanza ta’ postijiet fejn jgħixu n-nies jaqax taħt il-projbizzjoni stabbilita fl-Artikolu 12(1)(a) tad-Direttiva dwar l-Habitats. Skont din id-dispożizzjoni, l-Istati Membri għandhom jipprojbixxu, b’mod partikolari, il-forom kollha ta’ qbid intenzjonat ta’ kampjuni minn dawn l-ispeċi u għalhekk tal-lupu wkoll, fis-selvaġġ.
47.
L-użu tal-kunċett ta’ teħid min-natura fil-verżjoni Ġermaniża x’aktarx huwa żball tat-traduzzjoni. Minn naħa, ma jagħmilx sens li wieħed jitkellem dwar qbid ta’ kampjuni fin-natura, peress li t-teħid jinkludi l-qbid (
20
). Min-naħa l-oħra, il-biċċa l-kbira (
21
) tal-verżjonijiet lingwistiċi oriġinali, jirreferu għal qbid fin-natura, pereżempju fil-verżjoni Franċiża nsibu b’mod espliċitu l-kliem (“dans la nature”), u fil-verżjoni Ingliża l-kliem fl-ambjent selvaġġ (“in the wild”).
48.
Irrispettivament minn din il-problema ta’ traduzzjoni, wieħed jista’ jsostni l-opinjoni li l-qbid ta’ lupu ħdejn postijiet fejn jgħixu n-nies ma jistax jitqies bħala qbid fin-natura jew fl-ambjent selvaġġ.
49.
Madankollu, il-kunsiderazzjonijiet dwar il-kuntest leġiżlattiv u dwar l-għan tal-ħarsien tal-ispeċi, li jiena diġà ħadt inkunsiderazzjoni fil-kuntest tal-interpretazzjoni tal-kunċett “firxa naturali” jmorru kontra din il-fehma (
22
).
50.
Hija iktar illuminanti l-verżjoni Olandiża tal-imsemmija dispożizzjoni. F’din il-verżjoni jissemma l-qbid ta’ kampjuni li jgħixu fis-selvaġġ (“in het wild levende”). Mill-inqas f’din il-verżjoni, ir-referenza għan-natura jew għas-selvaġġ hija intiża mhux biex tiddeskrivi l-post fejn isir il-qbid iżda minn fejn ikun ġie l-annimal.
51.
Dan il-fehim jifforma bażi xierqa sabiex jintlaħaq l-għan ta’ projbizzjoni tal-qtil jew tal-qbid tal-ispeċi taħt ħarsien strett skont l-Artikolu 12(1)(a) tad-Direttiva dwar l-Habitats. L-intenzjoni ma hijiex li jiġu mħarsa dawn l-ispeċi biss f’postijiet partikolari iżda li jiġu mħarsa l-kampjuni ta’ dawn l-ispeċi li jgħixu fl-habitat naturali tagħhom jew fis-selvaġġ u li b’hekk għandhom funzjoni fl-ekosistemi naturali.
52.
Il-parallel mal-Artikolu 12(2) tad-Direttiva dwar l-Habitats, li huwa intiż sabiex jiġu pprojbiti ż-żamma, it-trasport, u l-bejgħ jew skambju u offerta għall-bejgħ jew skambju ta’ kampjuni meħuda mis-selvaġġ, jikkonferma dan. Din il-projbizzjoni ma tapplikax għal kampjuni meħuda b’mod legali mis-selvaġġ qabel ma din id-direttiva saret applikabbli.
53.
Fil-prattika, projbizzjoni bħal din qajla tkun tista’ tiġi implimentata jekk qabel ikollu jiġi stabbilit f’liema post l-annimal ikun “ittieħed”. Probabbilment diġà jkun diffiċli biżżejjed biex wieħed jiddetermina l-mument li fih sar it-teħid. Barra minn hekk, ikun kuntrarju għall-għan ta’ sistema ta’ ħarsien strett, li kieku wieħed ikun jista’ jwettaq tali atti b’kampjuni tal-ispeċi mħarsa b’mod strett, jekk dawn il-kampjuni jkunu “ittieħdu” waqt li huma jkunu ħallew temporanjament l-ambjent selvaġġ.
54.
Madankollu, anki kieku wieħed kellu jillimita l-projbizzjonijiet tal-qbid u tal-qtil stabbiliti fl-Artikolu 12(1)(a) tad-Direttiva dwar l-Habitats għas-selvaġġ, u b’hekk jiġu esklużi l-postijiet fejn jgħixu n-nies, dan ikun impossibbli fil-każ tal-projbizzjoni tat-tfixkil prevista fl-Artikolu 12(1)(b), peress li dan jipprovdi li għandu jiġi pprojbit kull tfixkil intenzjonat tal-ispeċi mħarsa b’mod strett, mingħajr limitazzjoni territorjali. Iżda, il-qbid u iktar u iktar il-qtil ta’ kampjun ta’ dawn l-ispeċi dejjem ikollu jitqies, mill-inqas, ukoll bħala tfixkil.
55.
Kif qed targumenta wkoll il-Kummissjoni, ir-referenza għan-natura (“fis-selvaġġ”) li tinsab fl-Artikolu 12(1)(a) tad-Direttiva dwar l-Habitats għandha għaldaqstant tiġi interpretata fis-sens li l-protezzjoni li huwa jipprovdi ma hijiex applikabbli biss f’ċerti postijiet speċifiċi, iżda tkopri l-kampjuni kollha tal-ispeċi mħarsa, li jgħixu fl-ambjent naturali jew fis-selvaġġ u b’hekk jaqdu funzjoni fl-ekosistemi naturali. Dawn il-kampjuni ma għandhomx jinqabdu, jinqatlu, jinżammu, jiġu trasportati, jinbiegħu jew jiġu skambjati. Madankollu, dawn ir-restrizzjonijiet ma għandhomx japplikaw għal kampuni mrobbija fil-magħluq.
C.
Dwar id-derogi previsti fl-Artikolu 16 tad-Direttiva dwar l-Habitats
56.
Madankollu, dan ma jfissirx li din il-konklużjoni hija neċessarjament aċċettabbli f’kull każ li fih speċi mħarsa b’mod strett ifittxu postijiet fejn jgħixu n-nies u jgħixu fihom. Bil-kontra, b’mod partikolari fir-rigward ta’ speċi annimali li min-natura tagħhom huma perikolużi jew marbuta ma’ riskji partikolari, l-Artikolu 16(1) tad-Direttiva dwar l-Habitats jipprevedi ċerta diskrezzjoni għall-prevenzjoni ta’ perikoli.
57.
Għalhekk, l-Artikolu 16(1), (b) u (ċ) tad-Direttiva dwar l-Habitats jippermetti li jittieħdu miżuri biex jipprevjenu ħsara serja b’mod partikolari lill-uċuħ tar-raba’ u lill-bhejjem (b), jew fl-interessi tas-saħħa u s-sigurtà pubblika, jew għal raġunijiet imperattivi oħra ta’ interess pubbliku superjuri, inklużi dawk ta’ natura soċjali jew ekonomika (ċ).
58.
Id-deċiżjoni dwar miżuri bħal dawn għandha tittieħed abbażi ta’ informazzjoni xjentifika b’saħħitha (
23
) jew abbażi tal-aħjar data xjentifika (
24
).
59.
Fil-każ tal-lupu, wieħed ma jistax jeskludi prima facie li jista’ jkun hemm riskju bħal dan u riskju bħal dan ikun jidher iktar ċar, pereżempju, fil-każ tal-orsijiet (Ursus arctos), li huma wkoll mħarsa bl-istess b’mod strett u li milli jidher ukoll kultant jintilfu u jsibu ruħhom f’postijiet fejn jgħixu n-nies fir-Rumanija (
25
).
60.
Tassew li l-APCA hija tal-fehma li l-għoti ta’ deroga ma huwiex iġġustifikat, peress li l-lupu inkwistjoni ma kkawża l-ebda ħsara. Madankollu, wieħed ma jistax joqgħod jistenna li fil-fatt issir ħsara jekk, abbażi tal-aqwa għarfien xjentifiku disponibbli, wieħed jista’ jassumi li hemm riskju suffiċjenti ta’ ħsara sostanzjali.
61.
Huma l-awtoritajiet nazzjonali kompetenti li għandhom jistabbilixxu riskju bħal dan, u fil-każ ta’ tilwima, huma l-qrati nazzjonali li għandhom jeżaminaw jekk dan ir-riskju jeżistix jew le. Madankollu, sitwazzjoni li fiha – kif donnu ġara fil-każ fil-kawża prinċipali – lupu, fuq perijodu ta’ diversi jiem, ripetutament jersaq eqreb minn 30 metru lejn in-nies (
26
) ma għandhiex sempliċement tiġi injorata. Peress li l-lupu inkwistjoni għadda diversi jiem fuq il-proprjetà ta’ resident lokali u lagħab u kiel mal-klieb tal-familja, il-preżenza ta’ tali riskju fil-kawża prinċipali ma tistax tiġi eskluża.
62.
Għaldaqstant, derogi mill-projbizzjonijiet stabbiliti fl-Artikolu 12(1) tad-Direttiva dwar l-Habitats setgħu, fil-prinċipju, ikunu ġustifikabbli taħt l-Artikolu 16(1), (b) u (ċ). Madankollu, din id-dispożizzjoni, minbarra r-raġunijiet għad-derogi msemmija, tippreżupponi b’mod espliċitu li ma jkun hemm l-ebda alternattiva sodisfaċenti u li d-deroga ma tkunx tippreġudika ż-żamma tal-popolazzjonijiet tal-ispeċi kkonċernati fi stat ta’ konservazzjoni favorevoli fil-firxa naturali tagħhom.
63.
Għal dak li jirrigwarda soluzzjoni sodisfaċenti alternattiva, wieħed jista’ qabel kollox jaħseb biex ibiegħed mil-lupu inċentivi bħal għalf u klieb jiġru fil-miftuħ (
27
), u dan ma jkun jirrikjedi l-ebda deroga taħt l-Artikolu 16 tad-Direttiva dwar l-Habitats, u allura din tkun soluzzjoni preferibbli (
28
). Huwa biss jekk il-lupu xorta waħda jkompli jfittex li jersaq qrib in-nies li wieħed għandu jikkunsidra li juża l-hekk imsejjaħ metodu ta’ “tbeżżigħ” biex iġiegħel lil-lupu jwarrab, pereżempju permezz ta’ sparar ta’ bullits tal-lasktu. Madankollu hemm dubji (
29
) dwar l-effettività ta’ dawn il-metodi.
64.
Il-Qorti tal-Ġustizzja ma għandhiex evidenza li tneħħew l-inċentivi. Fil-prattika, jidher li l-qbid u l-ħarba sussegwenti tal-lupu kellhom l-istess effett ta’ tgerrix.
65.
Madankollu jidher li huwa dubjuż kemm it-trasport ippjanat tal-lupu lejn żona magħluqa seta’ jiġi rrikonoxxut bħala soluzzjoni sodisfaċenti. Lanqas ma hemm evidenza li ttieħdu inkunsiderazzjoni l-effetti ta’ dan l-approċċ fuq l-istat ta’ konservazzjoni tal-popolazzjoni tal-lupi.
D.
Dwar il-proporzjonalità tal-piena
66.
Madankollu fil-kawża prinċipali hemm indikazzjonijiet li l-Judecătoria Zărnești (il-Qorti tal-Ewwel Istanza, Zărnești) ma għandhiex teżamina l-kundizzjonijiet għal deroga, għas-sempliċi raġuni li skont l-informazzjoni li għandha l-Qorti tal-Ġustizzja, l-awtoritajiet kompetenti ma kinux approvaw il-pjan ta’ azzjoni. Kif qed targumenta l-APCA, dan il-fatt kien ukoll magħruf mill-konvenuti fil-kawża prinċipali. Għaldaqstant mhux ta’ min jeskludi li l-kundizzjonijiet li jirregolaw l-impożizzjoni ta’ piena skont it-traspożizzjoni Rumena tad-Direttiva dwar l-Habitats huma ssodisfatti.
67.
Dwar dan wieħed ta’ min jinnota li, skont l-Artikolu 49(3) tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali tal-Unjoni Ewropea, din il-piena għandha tkun proporzjonata, jiġifieri, b’mod partikolari, xierqa (
30
). Din il-piena għandha, għaldaqstant, tkun proporzjonata għall-gravità tar-reat imwettaq u ċ-ċirkustanzi tal-każ partikolari għandhom jittieħdu inkunsiderazzjoni b’mod sħiħ (
31
).
68.
F’dan ir-rigward, f’dan il-każ, ikun rilevanti l-fatt li l-ħsara kkawżata tidher li kienet żgħira ħafna jekk il-lupu inkwistjoni effettivament reġa’ sab ruħu ħieles.
69.
Barra minn hekk, skont l-informazzjoni disponibbli, il-leġiżlazzjoni Rumena ma tagħmilhiex possibbli li wieħed jirreaġixxi għall-aġir tal-lupu inkwistjoni f’qasir żmien u fl-istess ħin jitnaqqas kemm jista’ jkun malajr ir-riskji marbutin magħha. Lanqas ma jidher li fir-Rumanija jeżistu regolamenti xjentifikament validi jew linji gwida dwar kif kellha tkun tali reazzjoni.
70.
Dawn iċ-ċirkustanzi jindikaw li l-piena imposta ma għandhiex tkun waħda severa. Madankollu, huwa wkoll minnu f’dan ir-rigward li l-eżami ta’ dawn iċ-ċirkustanzi kif ukoll it-teħid inkunsiderazzjoni taċ-ċirkustanzi rilevanti kollha tal-każ huma responsabbiltà tal-qorti nazzjonali.
V. Konklużjoni
71.
Għaldaqstant nipproponi li r-risposta tal-Qorti tal-Ġustizzja għat-talba għal deċiżjoni preliminari għandha tkun kif ġej:
1)
Il-firxa naturali tal-lupu (Canis lupus) u, għaldaqstant, il-kamp ta’ applikazzjoni territorjali tal-Artikolu 12 tad-Direttiva 92/43/KEE dwar il-konservazzjoni ta’ l-habitat naturali u tal-fawna u l-flora selvaġġa, għal dak li jikkonċerna din l-ispeċi, jista’ jinkludi postijiet fejn jgħixu n-nies.
2)
Ir-referenza għan-natura (“fis-selvaġġ”) li tinsab fl-Artikolu 12(1)(a) tad-Direttiva 92/43 għandha tiġi interpretata fis-sens li l-protezzjoni li hija tipprevedi ma hijiex applikabbli biss f’postijiet speċifiċi, iżda tkopri l-kampjuni kollha tal-ispeċi protetti li jgħixu fin-natura jew fis-selvaġġ u b’hekk għandhom funzjoni fl-ekosistemi naturali.
(
1
)	Lingwa oriġinali: Il-Ġermaniż
(
2
)	Direttiva tal-Kunsill 92/43/KEE tal-21 ta’ Mejju 1992 dwar il-konservazzjoni ta’ l-habitat naturali u tal-fawna u l-flora selvaġġa (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 15, Vol. 2, p. 102) fil-verżjoni emendata permezz tad-Direttiva 2013/17/UE tal-Kunsill tat-13 ta’ Mejju 2013 (ĠU 2013, L 158, p. 193).
(
3
)	Dwar każ simili, ara Jans, N., A Wolf Called Romeo, Mariner Books (2015) u Worrall, S., “How a Wolf Named Romeo Won Hearts in an Alaska Suburb”, National Geographic tat-22 ta’ Marzu 2015
(
4
)	Deċiżjoni tal-Kunsill 82/461/KEE tal-24 ta’ Ġunju 1982 li tirrigwarda l-konklużjoni tal-Konvenzjoni dwar il-konservazzjoni ta’ l-ispeċje migratorji ta’ l-annimali selvaġġi (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 11, Vol. 15, p. 5).
(
5
)	Konvenzjoni dwar il-konservazzjoni tal-ħajja ferjali Ewropea u tal-abitati naturali, miftuħa għall-iffirmar fid-19 ta’ Settembru 1979 f’Berna, (ara wkoll ĠU 1982, L 38, p. 3); irratifikata f’isem il-Komunità permezz tad-Deċiżjoni tal-Kunsill 82/72/KEE tat-3 ta’ Diċembru 1981 (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 11, Vol. 14, p. 280, rettifika fil-ĠU 2018, L 311, p. 38).
(
6
)	It-test applikabbli fiż-żmien tal-fatti fil-kawża prinċipali kien dak tad-Direttiva 2009/147/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tat-30 ta’ Novembru 2009 dwar il-konservazzjoni tal-għasafar selvaġġi (ĠU 2010 L 20, p. 7), kif emendata permezz tad-Direttiva tal-Kunsill 2013/17/UE tat-13 ta’ Mejju 2013 (ĠU 2013 L 158, p. 193).
(
7
)	Deċiżjoni tal-Kummissjoni 2009/91/KE tat-12 ta’ Diċembru 2008 li tadotta, skont id-Direttiva tal-Kunsill 92/43/KEE, it-tieni lista aġġornata tas-siti ta’ importanza Komunitarja għar-reġjun bijoġeografiku tal-Alpi (ĠU 2009 L 43, p. 21).
(
8
)	Il-pożizzjoni ġeografika tar-raħal tidher fin-“Natura 2000 Network Viewer”, https://natura2000.eea.europa.eu/
(
9
)	Bucegi: http://natura2000.eea.europa.eu/Natura2000/SDF.aspx?site=ROSCI0013; Munții Făgăraș: http://natura2000.eea.europa.eu/Natura2000/SDF.aspx?site=ROSCI0122.
(
10
)	Ara s-sentenzi tal-10 ta’ Ottubru 2019, Luonnonsuojeluyhdistys Tapiola (C‑674/17, EU:C:2019:851, punti 45, 51, 66 u 71), u, f’dan is-sens, tat-8 ta’ Ġunju 2006, WWF Italia et (C‑60/05, EU:C:2006:378, punti 27 u 28).
(
11
)	Sentenza tat-28 ta’ Ġunju 2007, Il-Kummissjoni vs Spanja (żoni ta’ protezzjoni speċjali għall-għasafar) (C‑235/04, EU:C:2007:386).
(
12
)	Ara Boitani, Action Plan for the conservation of the wolves (Canis lupus) in Europe (Council of Europe, T-PVS (2000) 23, p. 15 u 16), Large Carnivore Initiative for Europe (LCIE), Management of bold wolves (1 March 2019, p. 2), kif ukoll Reinhardt et al., Konzept zum Umgang mit Wölfen, die sich Menschen gegenüber auffällig verhalten, BfN-Skripten 502 (2018), p. 11 u 12.
(
13
)	Ara, f’dan is-sens, is-sentenzi tad-9 ta’ Ġunju 2011, Il-Kummissjoni vs Franza (Cricetus cricetus) (C‑383/09, EU:C:2011:369, punt 21), tal-15 ta’ Marzu 2012, Il-Kummissjoni vs Ċipru (Natrix n. cypriaca) (C‑340/10, EU:C:2012:143, punt 62), u tas-17 ta’ April 2018, Il-Kummissjoni vs Il-Polonja (Forest ta’ Białowieża) (C‑441/17, EU:C:2018:255, punt 231).
(
14
)	Fir-rigward ta’ eventwali eċċezzjonijiet, ara l-punti 56 et seq. iktar ’il quddiem.
(
15
)	Il-Kummisjoni Ewropea, Note to the Habitats Committee tal-15 ta’ Marzu 2005, Assessment, monitoring and reporting of conservation status — Preparing the 2001-2007 report under Article 17 of the Habitats Directive (DocHab-04-03/03 rev.3), Anness F.
(
16
)	Il-Kummissjoni Ewropea, Dokument ta’ Gwida dwar il-Protezzjoni Stretta tal-Ispeċi tal-Annimali ta’ Interess Komunitarju skont id-Direttiva dwar l-Habitats 92/43/KEE, p. 11 u 12.
(
17
)	Rapport dwar il-Konvenzjoni dwar il-konservazzjoni tal-ħajja ferjali Ewropea u tal-abitati naturali (1997–1998) (Artikolu 9(2)) (ippreżentat mill-Kummissjoni Ewropea), SEK(2001) 515 finali. Ara wkoll, inter alia, ir-Riżoluzzjoni tal-Kunsill tal-Komunitajiet Ewropej u tar-rappreżentattivi tal-Gvernijiet tal-Istati Membri, imlaqqgħin fi ħdan il-Kunsill fid-19 ta’ Ottubru 1987, dwar il-kontinwazzjoni u l-implimentazzjoni tal-politika tal-Komunità Dwropea u tal-programm ta’ l-azzjoni dwar l-ambjent (1987–1992) (ĠU 1987 C 328, p. 1, punt 5.1.6). Is-sentenza tat-13 ta’ Frar 2003, Il-Kummissjoni vs Il-Lussemburgu (C‑75/01, EU:C:2003:95, punt 57), ma tipprekludix milli tittieħed inkunsiderazzjoni din il-konvenzjoni, peress li, f’din is-sentenza, il-Qorti tal-Ġustizzja sempliċement qalet li t-traspożizzjoni ta’ din il-konvenzjoni ma hijiex suffiċjenti għall-finijiet tat-traspożizzjoni tad-Direttiva dwar l-Habitats, sa fejn din il-konvenzjoni ma tilħaqx l-istandards tad-Direttiva.
(
18
)	Sentenza tas-26 ta’ Jannar 2012, Il-Kummissjoni vs Il-Polonja (C‑192/11, mhux ippubblikata, EU:C:2012:44, punt 63).
(
19
)	Boitani, Action Plan for the conservation of the wolves (Canis lupus) in Europe, (Council of Europe, T-PVS (2000) 23, p. 16).
(
20
)	Sentenza tal-10 ta’ Ottubru 2019, Luonnonsuojeluyhdistys Tapiola (C‑674/17, EU:C:2019:851, punt 32).
(
21
)	Huma biss il-verżjoni Griega u dik Portugiża li jidhru li huma simili għal dik Ġermaniża.
(
22
)	Ara l-punti 36 et seq. ta’ dawn il-konklużjonijiet.
(
23
)	Sentenzi tal-10 ta’ Ottubru 2019, Luonnonsuojeluyhdistys Tapiola (C‑674/17, EU:C:2019:851, punti 45 u 71 (il-verżjoni Ġermaniża hija inkonsistenti hawnhekk)), u, f’dan is-sens, tat-8 ta’ Ġunju 2006, WWF Italia et (C‑60/05, EU:C:2006:378, punti 27 u 28).
(
24
)	Sentenza tal-10 ta’ Ottubru 2019, Luonnonsuojeluyhdistys Tapiola (C‑674/17, EU:C:2019:851, punti 51 u 66).
(
25
)	Id-DMPA tittratta wkoll każijiet bħal dawn: https://dpmpa-bv.com/home/english-home/blog-translated/shooting-the-bear-cub-in-sibiu/.
(
26
)	LCIE (nota ta’ qiegħ il-paġna 12, p. 2 u 3) kif ukoll Reinhardt et (nota ta’ qiegħ il-paġna 12, p. 18 et seq. u 23).
(
27
)	Reinhardt et (nota ta’ qiegħ il-paġna 12, b’mod partikolari l-p. 13, 24 u 27) kif ukoll LCIE, (nota ta’ qiegħ il-paġna 12, p. 5).
(
28
)	Ara s-sentenza tal-10 ta’ Ottubru 2019, Luonnonsuojeluyhdistys Tapiola (C‑674/17, EU:C:2019:851, punt 48).
(
29
)	Reinhardt et (nota ta’ qiegħ il-paġna 12, p. 29 et seq.) kif ukoll LCIE, (nota ta’ qiegħ il-paġna 12, p. 1 u 5).
(
30
)	Sentenza tal-4 ta’ Ottubru 2018, Link Logistik N&N (C‑384/17, EU:C:2018:810, punt 41).
(
31
)	Sentenza tal-4 ta’ Ottubru 2018, Link Logistik N&N (C‑384/17, EU:C:2018:810, punti 42 u 45).