Προσωρινό κείμενο
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ
ANDREA BIONDI
της
15ης
Ιανουαρίου
2026 (1)
Συνεκδικαζόμενες υποθέσεις C‑52/25 και C‑53/25 [Binanrier] (i)
RZ,
GT (C‑52/25)
AX,
UI (C‑53/25)
κατά
Περιφέρεια Βαλλωνίας
[αίτηση του Cour d’appel de Mons (εφετείου Μονς, Βέλγιο) για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως]
« Προδικαστική παραπομπή – Κρατικές ενισχύσεις – Κανονισμός
(ΕΕ)
702/2014 – Απαλλαγή κατά κατηγορία ορισμένων ενισχύσεων στους τομείς της γεωργίας και δασοκομίας – Ενισχύσεις για την αποκατάσταση ζημιών οι οποίες προκλήθηκαν εξαιτίας δυσμενούς κλιματικού φαινομένου που μπορεί να εξομοιωθεί με θεομηνία – Μείωση του ποσού της ενίσχυσης σε περίπτωση μη σύναψης ασφαλιστικής σύμβασης – Αδυναμία του δικαιούχου της ενίσχυσης να συνάψει την απαιτούμενη ασφαλιστική σύμβαση »
I.      Εισαγωγή
1.        Με τις αιτήσεις προδικαστικής αποφάσεως που υποβλήθηκαν στις δύο υπό κρίση συνεκδικαζόμενες υποθέσεις, το Cour d’appel de Mons (εφετείο Μονς, Βέλγιο), ήτοι το αιτούν δικαστήριο, υποβάλλει στο Δικαστήριο τρία ερωτήματα σχετικά με την ερμηνεία του άρθρου 25 του κανονισμού 702/2014 (2), ήτοι διάταξης που αφορά τις ενισχύσεις οι οποίες χορηγούνται στις μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις (ΜΜΕ) που δραστηριοποιούνται στην πρωτογενή γεωργική παραγωγή για την αποκατάσταση ζημιών οι οποίες προκλήθηκαν εξαιτίας δυσμενούς κλιματικού φαινομένου που μπορεί να εξομοιωθεί με θεομηνία. Οι ενισχύσεις οι οποίες πληρούν όλες τις προϋποθέσεις του εν λόγω άρθρου και του κεφαλαίου I του ίδιου κανονισμού απαλλάσσονται από την υποχρέωση κοινοποίησης στην Επιτροπή που προβλέπεται στο άρθρο 108, παράγραφος 3,
ΣΛΕΕ.
2.        Ειδικότερα, τα τρία ερωτήματα που υπέβαλε το αιτούν δικαστήριο αφορούν την παράγραφο 9 του εν λόγω άρθρου, η οποία προβλέπει ότι οι αποζημιώσεις που συνιστούν τέτοιου είδους ενισχύσεις «μειώνονται κατά 50 %, εκτός εάν χορηγούνται σε δικαιούχους οι οποίοι έχουν συνάψει ασφαλιστήριο συμβόλαιο που καλύπτει τουλάχιστον το 50 % της μέσης ετήσιας παραγωγής τους ή του συνδεόμενου με την παραγωγή εισοδήματός τους και τους στατιστικά συχνότερους κλιματικούς κινδύνους στο σχετικό κράτος μέλος ή περιφέρεια για τους οποίους παρέχεται ασφαλιστική κάλυψη» (3).
3.        Τα προδικαστικά ερωτήματα υποβλήθηκαν στο πλαίσιο διαφορών σχετικά με αιτήσεις αποζημίωσης που υπέβαλαν ορισμένοι επιχειρηματίες (RZ, GT, AX και UI – στο
εξής: αιτούντες και νυν εκκαλούντες), οι οποίοι υπέστησαν ζημίες λόγω της ξηρασίας που σημειώθηκε στο Βέλγιο από τον Αύγουστο του 2016 έως τον Ιούνιο του 2017. Η ξηρασία αυτή αναγνωρίστηκε από τις βελγικές αρχές ως γεωργική θεομηνία που γεννά δικαίωμα αποζημίωσης. Για τους σκοπούς του υπολογισμού της αποζημίωσης, η βελγική διοίκηση εφάρμοσε εθνική διάταξη (4) με την οποία μεταφέρθηκε στο εθνικό δίκαιο το άρθρο 25, παράγραφος 9, του κανονισμού 702/2014 και κατά την οποία το ποσό της αποζημίωσης μειώνεται κατά 50 % «εάν οι πληγέντες δεν έχουν συνάψει ασφαλιστική σύμβαση που να καλύπτει τουλάχιστον το πενήντα τοις εκατό της παραγωγής τους έναντι κλιματικών κινδύνων».
4.        Εν προκειμένω, δεδομένου ότι οι αιτούντες και νυν εκκαλούντες δεν είχαν συνάψει ασφαλιστική σύμβαση έναντι των κλιματικών κινδύνων, οι αρμόδιες βελγικές αρχές μείωσαν την αποζημίωσή τους κατά 50 %
κατ’ εφαρμογήν της προαναφερθείσας εθνικής διάταξης.
5.        Ωστόσο, οι αιτούντες και νυν εκκαλούντες άσκησαν έφεση ενώπιον των βελγικών δικαστηρίων, υποστηρίζοντας ότι δεν ήταν σε θέση να συνάψουν ασφαλιστήριο συμβόλαιο, διότι, κατά τον χρόνο επέλευσης της ζημίας, στο Βέλγιο δεν ήταν δυνατή η ασφάλιση των αντίστοιχων εκμεταλλεύσεων έναντι ορισμένων κλιματικών κινδύνων, όπως, για παράδειγμα, της ξηρασίας.
6.        Κατόπιν διενέργειας διαφόρων δικονομικών πράξεων, το Cour d’appel de Mons (εφετείο Μονς) επιλήφθηκε των διαφορών των κύριων δικών. Από την αίτηση προδικαστικής αποφάσεως προκύπτουν τα εξής: πρώτον, ότι ο κίνδυνος ξηρασίας δεν συγκαταλέγεται στους συχνότερους κλιματικούς κινδύνους στο Βέλγιο, δεδομένου ότι ο συχνότερος κλιματικός κίνδυνος στο εν λόγω κράτος μέλος είναι η χαλαζόπτωση· δεύτερον, ότι κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών δεν υπήρχε ασφάλιση έναντι της ξηρασίας στο Βέλγιο, αλλά έναντι της χαλαζόπτωσης· και, τρίτον, ότι οι αιτούντες και νυν εκκαλούντες υποστήριξαν ότι οι εκμεταλλεύσεις τους αποτελούνται από μόνιμους και προσωρινούς λειμώνες καθώς και χορτολιβαδικές εκτάσεις που χρησιμοποιούνται ως βοσκοτόπια και ότι, ως εκ τούτου, οι εν λόγω λειμώνες και εκτάσεις δεν μπορούν να ασφαλιστούν έναντι του κινδύνου χαλαζόπτωσης.
7.        Υπό τις συνθήκες αυτές, το αιτούν δικαστήριο αποφάσισε να αναστείλει τις ενώπιόν του διαδικασίες και να υποβάλει τρία προδικαστικά ερωτήματα σχετικά με την ερμηνεία του άρθρου 25, παράγραφος 9, του κανονισμού 702/2014.
8.        Κατόπιν αιτήματος του Δικαστηρίου, οι παρούσες προτάσεις επικεντρώνονται στο τρίτο προδικαστικό ερώτημα, με το οποίο το αιτούν δικαστήριο ζητεί να διευκρινιστούν τα εξής:
«Επιτρέπει το [άρθρο 25, παράγραφος 9, του κανονισμού 702/2014] στο οικείο κράτος μέλος να μη μειώσει την ενίσχυση που χορηγείται σε κατόχους γεωργικών εκμεταλλεύσεων προς αποκατάσταση ζημιών που προκλήθηκαν εξαιτίας κλιματικού φαινομένου που θεωρείται θεομηνία στην περίπτωση κατά την οποία ο δικαιούχος αποδεικνύει ότι το είδος της εκμετάλλευσής του (εν προκειμένω, μόνιμοι και προσωρινοί λειμώνες καθώς και χορτολιβαδικές εκτάσεις που χρησιμοποιούνται ως βοσκοτόπια, και όχι καλλιέργειες) δεν μπορεί να ασφαλιστεί στο οικείο κράτος μέλος (εν προκειμένω, στο Βέλγιο) έναντι των στατιστικά συχνότερων κλιματικών κινδύνων για ποσοστό τουλάχιστον
50 % της μέσης ετήσιας παραγωγής του ή του συνδεόμενου με την παραγωγή εισοδήματός του;»
II.    Ανάλυση
9.        Με το τρίτο προδικαστικό ερώτημα το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί εάν το άρθρο 25, παράγραφος 9, του κανονισμού 702/2014 έχει την έννοια ότι μπορεί να επιτραπεί σε κράτος μέλος να μη μειώσει κατά 50 % τις ενισχύσεις για την αποκατάσταση ζημιών οι οποίες προκλήθηκαν εξαιτίας δυσμενούς κλιματικού φαινομένου που μπορεί να εξομοιωθεί με θεομηνία, στην περίπτωση κατά την οποία ο δικαιούχος της ενίσχυσης αποδεικνύει ότι το είδος της εκμετάλλευσής του δεν ήταν δυνατόν να καλυφθεί με ασφαλιστήριο συμβόλαιο, διότι δεν μπορούσε να ασφαλιστεί στο εν λόγω κράτος μέλος έναντι των στατιστικά συχνότερων κλιματικών κινδύνων.
10.      Προκειμένου να δοθεί απάντηση στο τρίτο προδικαστικό ερώτημα που υπέβαλε το αιτούν δικαστήριο πρέπει να ερμηνευθεί το άρθρο 25, παράγραφος 9, του κανονισμού 702/2014.
11.      Κατά πάγια νομολογία, για την ερμηνεία διάταξης του δικαίου της Ένωσης πρέπει να λαμβάνεται υπόψη όχι μόνον το γράμμα της, αλλά και το πλαίσιο στο οποίο εντάσσεται καθώς και οι σκοποί που επιδιώκονται με τη ρύθμιση της οποίας αποτελεί μέρος (5).
12.      Όσον αφορά, κατ’ αρχάς, το γράμμα του άρθρου 25, παράγραφος 9, του κανονισμού 702/2014, το οποίο υπομνήσθηκε στο σημείο
2 των παρουσών προτάσεων, η εν λόγω διάταξη προβλέπει ότι οι επίμαχες ενισχύσεις μειώνονται κατά 50 %, εκτός αν ο δικαιούχος έχει συνάψει ασφαλιστήριο συμβόλαιο το οποίο πρέπει να πληροί δύο προϋποθέσεις.
13.      Πρώτον, το εν λόγω ασφαλιστήριο συμβόλαιο πρέπει να καλύπτει τουλάχιστον το 50 % της μέσης ετήσιας παραγωγής ή του σχετικού εισοδήματος· δεύτερον, το συμβόλαιο αυτό πρέπει να καλύπτει τους στατιστικά συχνότερους κλιματικούς κινδύνους στο σχετικό κράτος μέλος ή περιφέρεια για τους οποίους παρέχεται ασφαλιστική κάλυψη.
14.      Όσον αφορά τη δεύτερη προϋπόθεση, από το γράμμα της επίμαχης διάταξης (κατά τις περισσότερες γλωσσικές αποδόσεις, όπως προκύπτει από το σημείο 17 των παρουσών προτάσεων κατωτέρω) προκύπτει ρητά ότι πρέπει να «παρέχεται» ασφαλιστική κάλυψη για τους συχνότερους κλιματικούς κινδύνους. Κατά τη γνώμη μου, συνάγεται a contrario ότι εάν δεν παρέχεται ασφαλιστική κάλυψη για τους εν λόγω συχνότερους κλιματικούς κινδύνους, δεν μπορεί να εφαρμοστεί η προϋπόθεση σχετικά με την αναγκαιότητα σύναψης ασφαλιστηρίου συμβολαίου και, κατά συνέπεια, ότι δεν μπορεί να τύχει εφαρμογής ούτε η μείωση της ενίσχυσης. Από την άλλη πλευρά, πρόκειται για εύλογη προϋπόθεση: πράγματι, είναι παράλογο να απαιτείται ως προϋπόθεση για τη χορήγηση μέρους της αποζημίωσης η σύναψη ασφαλιστικής σύμβασης η οποία δεν μπορεί να συναφθεί διότι δεν παρέχεται η κάλυψη του ασφαλιστικού κινδύνου.
15.      Επομένως, η γραμματική ανάλυση της επίμαχης διάταξης φαίνεται να οδηγεί σε ερμηνεία της διάταξης αυτής κατά την οποία η μείωση της αποζημίωσης δεν εφαρμόζεται στην περίπτωση που αποδεικνύεται ότι δεν ήταν δυνατή η σύναψη του ασφαλιστηρίου συμβολαίου, από την οποία εξαρτάται η μη εφαρμογή της εν λόγω μείωσης, στο μέτρο που δεν παρέχεται στον δικαιούχο ασφαλιστική κάλυψη για τους στατιστικά συχνότερους κλιματικούς κινδύνους.
16.      Συναφώς, είναι κρίσιμες δύο ακόμη παρατηρήσεις.
17.      Πρώτον, οι διάφορες γλωσσικές αποδόσεις της επίμαχης διάταξης δεν συμπίπτουν όλες πλήρως. Εντούτοις, η απόδοση της διάταξης στην ιταλική γλώσσα από την οποία άντλησα την ανωτέρω ερμηνεία επιβεβαιώνεται από το κείμενο διαφόρων άλλων γλωσσικών αποδόσεων, μεταξύ των οποίων της αγγλικής γλωσσικής απόδοσης, η οποία αναφέρεται σε «risks […] for which insurance coverage is provided», της γερμανικής, η οποία διαλαμβάνει ότι «risiken […] für die Versicherungsschutz gegeben ist», και της ισπανικής, της οποίας το κείμενο αναφέρεται σε «riesgos […] para los que se proporciona cobertura de seguros». Στο ίδιο πνεύμα κινούνται επίσης πλείονες άλλες γλωσσικές αποδόσεις της διάταξης (6). Η απόδοση στη γαλλική γλώσσα είναι λιγότερο σαφής ως προς το σημείο αυτό, αλλά το κείμενό της δεν είναι ασυμβίβαστο με την ερμηνεία της επίμαχης διάταξης που εξετάστηκε στο σημείο 15 (7) των παρουσών προτάσεων.
18.      Δεύτερον, η εν λόγω ερμηνεία επιβεβαιώνεται από την ανακοίνωση της Επιτροπής για τις κατευθυντήριες γραμμές σχετικά με τις κρατικές ενισχύσεις στον γεωργικό και τον δασονομικό τομέα και στις αγροτικές περιοχές (8).
19.      Το σημείο 363 των κατευθυντήριων γραμμών του
2014 σχετικά με τις ενισχύσεις για την αποκατάσταση των ζημιών που προκλήθηκαν στη γεωργική παραγωγή ή στα μέσα γεωργικής παραγωγής και την πρόληψη των ζημιών προβλέπει ρητά ότι «[π]αρέκκλιση από την προϋπόθεση αυτή είναι δυνατή μόνο εάν ένα κράτος μέλος μπορεί να αποδείξει ότι, παρ’
όλες τις προσπάθειες, δεν υπήρχε, τη στιγμή επέλευσης της ζημίας, οικονομικά προσιτή ασφάλιση που να καλύπτει τους στατιστικά συχνότερους κλιματικούς κινδύνους στο συγκεκριμένο κράτος μέλος ή περιφέρεια» (9).
20.      Επομένως, από το εν λόγω σημείο των προαναφερθεισών κατευθυντήριων γραμμών συνάγεται ότι η μόνη δυνατή παρέκκλιση από την προϋπόθεση της σύναψης ασφαλιστηρίου συμβολαίου προκειμένου να αποφευχθεί η μείωση κατά 50 % της αποζημίωσης συνίσταται στη μη ύπαρξη, κατά τον χρόνο επέλευσης της ζημίας, ασφάλισης που να καλύπτει τους επίμαχους κινδύνους, καίτοι οι πληγέντες κατέβαλαν κάθε ευλόγως δυνατή προσπάθεια προκειμένου να συνάψουν τέτοιου είδους συμβόλαιο.
21.      Μολονότι ένα έγγραφο, όπως οι κατευθυντήριες γραμμές, είναι δεσμευτικό μόνο για την Επιτροπή (10) και, ως εκ τούτου, δεν δεσμεύει κατ’ ανάγκην ούτε το Δικαστήριο ούτε τα εθνικά δικαστήρια για την ερμηνεία της επίμαχης διάταξης, εντούτοις, αποτελεί σημαντική πηγή ερμηνείας. Ειδικότερα, τούτο συμβαίνει σε μια περίπτωση όπως αυτή της υπό κρίση υπόθεσης, στο πλαίσιο της οποίας ερμηνεύεται ένας κανονισμός που εκδόθηκε ακριβώς από την Επιτροπή. Συγκεκριμένα, υπό τις περιστάσεις αυτές, ένα έγγραφο, όπως οι κατευθυντήριες γραμμές, συνιστά την ερμηνεία της πράξης στην οποία προέβη το θεσμικό όργανο που την εξέδωσε.
22.      Η ερμηνεία του άρθρου 25, παράγραφος 9, του κανονισμού 702/2014, η οποία εκτέθηκε στο σημείο
15 των παρουσών προτάσεων επιβεβαιώνεται τόσο από τη συστηματική όσο και από την τελολογική ανάλυση.
23.      Από συστηματική σκοπιά, η εν λόγω διάταξη πρέπει να ενταχθεί στο γενικό πλαίσιο της κοινής γεωργικής πολιτικής (ΚΓΠ), στο πλαίσιο της οποίας η διαχείριση κινδύνων καθίσταται βασικό στοιχείο, προκειμένου να αυξηθεί η ανθεκτικότητα των γεωργικών εκμεταλλεύσεων έναντι των αυξανόμενων κινδύνων, ιδίως λόγω των ολοένα και συχνότερων καταστροφικών συμβάντων που συνδέονται με την κλιματική αλλαγή, προωθώντας παράλληλα τη διάδοση πρακτικών που ενισχύουν την πρόληψη και την προσαρμογή στους κινδύνους. Οι εν λόγω στόχοι θεωρήθηκαν ουσιώδεις τόσο κατά την τρέχουσα προγραμματική περίοδο
2023‑2027, η οποία προβλέπει ένα ολοκληρωμένο σύστημα διαχείρισης κινδύνων (11), όσο και κατά την προηγούμενη περίοδο (2014‑2022) (12). Εξάλλου, η προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή και η αύξηση της ανθεκτικότητας των εκμεταλλεύσεων στο πλαίσιο αυτό θεωρούνται βασικές προτεραιότητες στο πλαίσιο της ΚΓΠ, υπό το πρίσμα των οποίων πρέπει να εξετάζεται η διαχείριση των κινδύνων (13).
24.      Ο κανονισμός 702/2014 και ο νέος κανονισμός 2022/2472 εντάσσονται στο πλαίσιο αυτό και συνιστούν υλοποίηση των εν λόγω στόχων πολιτικής. Στο πλαίσιο των κανονισμών αυτών, οι ενισχύσεις για αποζημίωση ζημιών που προκαλούνται από δυσμενή κλιματικά φαινόμενα που μπορούν να εξομοιωθούν με θεομηνίες περί των οποίων γίνεται λόγος στο άρθρο 25 του κανονισμού 702/2014 εντάσσονται στο πλαίσιο των «ενισχύσεων για τη διαχείριση κινδύνων και κρίσεων», από κοινού με τις ενισχύσεις για την κάλυψη των δαπανών για την πρόληψη και εκρίζωση ασθενειών των ζώων και επιβλαβών για τα φυτά οργανισμών και τις ενισχύσεις για πληρωμή ασφαλίστρων (14).
25.      Στο πλαίσιο αυτό, από τελολογική σκοπιά, όπως επισήμαναν οι ενδιαφερόμενοι που κατέθεσαν παρατηρήσεις ενώπιον του Δικαστηρίου (15), ο συγκεκριμένος σκοπός του άρθρου 25, παράγραφος 9, του κανονισμού 702/2014 έγκειται στο να ενθαρρύνει τους κατόχους γεωργικών εκμεταλλεύσεων να συνάπτουν ασφαλιστικές συμβάσεις έναντι των κλιματικών κινδύνων που προκαλούν την πλειονότητα των δυνάμενων να αποκατασταθούν ζημιών, προκειμένου να μειωθεί η οικονομική επιβάρυνση του κοινωνικού συνόλου μέσω των γεωργικών ενισχύσεων που χορηγούνται ως αποζημίωση για τις ζημίες που συνδέονται με τα δυσμενή κλιματικά φαινόμενα.
26.      Ο εν λόγω σκοπός της επίμαχης διάταξης προκύπτει από την αιτιολογική σκέψη 54 του κανονισμού 702/2014, από την οποία συνάγεται ότι δεδομένου ότι η «πρωτογενής γεωργική παραγωγή είναι εκτεθειμένη σε συγκεκριμένους φυσικούς [και] κλιματικούς [...] κινδύνους και κρίσεις, [...] [η] σωστή διαχείριση κινδύνων και κρίσεων αποτελεί βασικό εργαλείο για τη βιωσιμότητα και την ανταγωνιστικότητα του γεωργικού τομέα». Ως εκ τούτου, στο πλαίσιο αυτό «[ο]ι κρατικές ενισχύσεις για την αποκατάσταση ζημιών που προκαλούνται από δυσμενή κλιματικά φαινόμενα τα οποία μπορούν να εξομοιωθούν με θεομηνίες [...] θα πρέπει να περιορίζονται στο να βοηθούν τους δικαιούχους οι οποίοι αντιμετωπίζουν ιδιαίτερες δυσκολίες, μολονότι κατέβαλαν εύλογες προσπάθειες να ελαχιστοποιήσουν τους σχετικούς κινδύνους».
27.      Στο ίδιο πνεύμα, στις προαναφερθείσες κατευθυντήριες γραμμές της Επιτροπής (16) υπογραμμίζεται ότι «για να βελτιωθεί περαιτέρω η διαχείριση κινδύνων, πρέπει να ενθαρρύνονται οι δικαιούχοι να ασφαλίζονται, όποτε αυτό είναι δυνατό».
28.      Λαμβανομένου υπόψη του εν λόγω σκοπού, προκειμένου να μην εφαρμοστεί η μείωση, οι δικαιούχοι των ενισχύσεων πρέπει να έχουν καταβάλει κάθε ευλόγως αναγκαία προσπάθεια για τον περιορισμό των κινδύνων που συνδέονται με τις ζημίες που απορρέουν από το δυσμενές κλιματικό φαινόμενο. Εντούτοις, εφόσον τούτο αποδειχθεί, όπως προκύπτει από τις κατευθυντήριες γραμμές της Επιτροπής, σε επιχειρήσεις που δεν μπορούν να εξασφαλίσουν ασφαλιστική κάλυψη για τις εν λόγω ζημίες θα πρέπει να χορηγούνται οι ενισχύσεις στη μέγιστη ένταση ενίσχυσης (17).
29.      Η ανάλυση του σκοπού του άρθρου 25, παράγραφος 9, του κανονισμού 702/2014 επιβεβαιώνει την ερμηνεία κατά την οποία η μείωση της αποζημίωσης δεν εφαρμόζεται στην περίπτωση που αποδεικνύεται ότι δεν ήταν δυνατή η σύναψη του επίμαχου ασφαλιστηρίου συμβολαίου στο μέτρο που δεν παρεχόταν ασφαλιστική κάλυψη για τους στατιστικά συχνότερους κλιματικούς κινδύνους. Ωστόσο, προσθέτει την επιπλέον προϋπόθεση ότι πρέπει επίσης να αποδεικνύεται ότι οι δικαιούχοι των ενισχύσεων έχουν καταβάλει κάθε ευλόγως αναγκαία προσπάθεια προκειμένου να συνάψουν τέτοιου είδους συμβόλαιο για τον περιορισμό των κινδύνων που συνδέονται με τις ζημίες που απορρέουν από το δυσμενές κλιματικό φαινόμενο.
30.      Τα επιχειρήματα που προέβαλε η Επιτροπή με τις παρατηρήσεις της δεν αντιτίθενται στην εν λόγω ερμηνεία του άρθρου 25, παράγραφος 9, του κανονισμού 702/2014.
31.      Συγκεκριμένα, πρώτον, όπως προκύπτει από τα σημεία
12 έως
21 των παρουσών προτάσεων, η εν λόγω ερμηνεία συνάδει με τη διατύπωση της διάταξης, η οποία, μολονότι δεν αναφέρεται, όπως επισήμανε η Επιτροπή, στους λόγους για τους οποίους δεν υφίσταται ασφάλιση, εντούτοις, προβλέπει ρητά ότι η ασφαλιστική κάλυψη πρέπει να παρέχεται.
32.      Δεύτερον, η ερμηνεία του άρθρου 25, παράγραφος 9, του κανονισμού 702/2014 που προτείνω δεν αντιβαίνει στην πάγια νομολογία του Δικαστηρίου κατά την οποία οι διατάξεις κανονισμού περί απαλλαγής κατά κατηγορία στον τομέα των κρατικών ενισχύσεων και οι προϋποθέσεις που προβλέπονται σε αυτόν πρέπει να ερμηνεύονται στενά (18). Πράγματι, η ερμηνεία αυτή δεν προσδίδει στην κανονιστική διάταξη και στις προϋποθέσεις που προβλέπονται σε αυτήν ευρύτερο περιεχόμενο από εκείνο που συνάγεται από τη γραμματική διατύπωσή της. Αντιθέτως, η προτεινόμενη ερμηνεία, σύμφωνα με το γράμμα της εν λόγω διάταξης, αποτρέπει ενδεχόμενη ερμηνεία, η οποία, όπως επισημάνθηκε στο σημείο
14 των παρουσών προτάσεων, θα οδηγούσε σε μη εύλογη εφαρμογή των προβλεπόμενων σε αυτήν προϋποθέσεων.
33.      Τρίτον, η ερμηνεία αυτή δεν αντιβαίνει στην απαίτηση, την οποία επισημαίνει η Επιτροπή, να διασφαλίζεται ομοιόμορφη ερμηνεία του επίμαχου κανονισμού στα διάφορα κράτη μέλη. Συγκεκριμένα, διασφαλίζει την εφαρμογή της διάταξης βάσει αντικειμενικών κριτηρίων (ήτοι της απόδειξη της αδυναμίας και της καταβολής κάθε ευλόγως αναγκαίας προσπάθειας εκ μέρους του δικαιούχου) τα οποία εφαρμόζονται κατά τον ίδιο τρόπο στα κράτη μέλη, όταν, εξάλλου, τα πραγματικά περιστατικά (όπως η δυνατότητα σύναψης ή μη ασφαλιστηρίου συμβολαίου σε συγκεκριμένη περίπτωση) ενδέχεται να διαφέρουν.
34.      Τέταρτον, η Επιτροπή επικαλείται με τις παρατηρήσεις της την υποχρέωση του κράτους μέλους να κοινοποιεί στην Επιτροπή ευνοϊκότερη για τους κατόχους γεωργικών εκμεταλλεύσεων ενίσχυση, προκειμένου να ληφθεί υπόψη το γεγονός ότι οι τελευταίοι δεν είναι σε θέση να ασφαλιστούν έναντι των στατιστικά συχνότερων κλιματικών κινδύνων.
35.      Συναφώς, υπογραμμίζω ότι το Δικαστήριο έχει επισημάνει ότι ο κανονισμός 702/2014, ο οποίος εκδόθηκε κατ’ εφαρμογήν του άρθρου 108, παράγραφος 4, ΣΛΕΕ, προβλέπει, στο άρθρο 3, ότι, παρά τη γενική υποχρέωση κοινοποίησης κάθε μέτρου που αποβλέπει στη θέσπιση ή την μεταβολή «νέας ενίσχυσης», κατά την έννοια του άρθρου 108, παράγραφος 3, ΣΛΕΕ, η οποία αποτελεί ένα από τα θεμελιώδη στοιχεία του συστήματος ελέγχου των κρατικών ενισχύσεων, το κράτος μέλος μπορεί να επικαλεστεί την απαλλαγή από την υποχρέωση αυτή, βάσει του εν λόγω κανονισμού, αν το μέτρο ενίσχυσης που θέσπισε ή το σχέδιο ενίσχυσης που προτίθεται να θεσπίσει πληρούν τις προϋποθέσεις του κανονισμού αυτού (19).
36.      Επομένως, η ερμηνεία του άρθρου 25 του κανονισμού 702/2014, η οποία, ελλείψει κοινοποίησης εκ μέρους του κράτους μέλους, δεν επιτρέπει τη χορήγηση της προβλεπόμενης στο άρθρο αυτό αποζημίωσης σε δικαιούχο ο οποίος πληροί τις προϋποθέσεις της εν λόγω διάταξης για τη χορήγηση της ενίσχυσης, αντιβαίνει στην οικονομία του κανονισμού αυτού.
37.      Συναφώς, επισημαίνω ότι, εξάλλου, η προϋπόθεση σχετικά με τη σύναψη της ασφαλιστικής σύμβασης που προβλέπεται στην παράγραφο 9 του εν λόγω άρθρου δεν συνιστά προϋπόθεση σχετική με τη χορήγηση της ενίσχυσης, αλλά αφορά το ύψος της χορηγηθείσας ενίσχυσης.
38.      Υπό το ίδιο πρίσμα, μια ερμηνεία της εν λόγω διάταξης υπό την έννοια ότι, ελλείψει κοινοποίησης εκ μέρους του κράτους μέλους, δικαιούχος ο οποίος πληροί όλες τις απαιτούμενες από αυτήν προϋποθέσεις δεν δύναται να λάβει το σύνολο της ενίσχυσης, ακόμη και αν έχει διαπιστωθεί με δικαστική απόφαση ότι κατά τον χρόνο επέλευσης της ζημίας δεν ήταν διαθέσιμη αντικειμενικά για τον εν λόγω δικαιούχο ασφάλιση η οποία καλύπτει τους συχνότερους κλιματικούς κινδύνους, όχι μόνον αντιβαίνει στο γράμμα της διάταξης αυτής, όπως προκύπτει από τα σημεία
12 έως
21 των παρουσών προτάσεων, αλλά αντιβαίνει επίσης στην οικονομία του κανονισμού 702/2014, στο μέτρο που δεν επιτρέπει τη χορήγηση πλήρους αποζημίωσης σε δικαιούχο ο οποίος πληροί τις προϋποθέσεις που προβλέπονται στο άρθρο 25, παράγραφος 1, του κανονισμού αυτού προκειμένου να λάβει την ενίσχυση. Η ερμηνεία αυτή βαίνει επίσης πέραν των σκοπών που επιδιώκονται με τον εν λόγω κανονισμό, οι οποίοι υπομνήσθηκαν στα σημεία
25 έως 29 των παρουσών προτάσεων, κατά παραβίαση της αρχής της αναλογικότητας, η οποία μνημονεύεται στην αιτιολογική σκέψη 8 του κανονισμού 702/2014.
39.      Εν κατακλείδι, από τα προεκτεθέντα προκύπτει ότι το άρθρο 25, παράγραφος 9, του κανονισμού 702/2014 πρέπει, κατά τη γνώμη μου, να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι η προβλεπόμενη στη διάταξη αυτή μείωση της αποζημίωσης κατά 50 % όσον αφορά τις ενισχύσεις για την αποκατάσταση ζημιών οι οποίες προκλήθηκαν εξαιτίας δυσμενούς κλιματικού φαινομένου που μπορεί να εξομοιωθεί με θεομηνία δεν εφαρμόζεται στην περίπτωση κατά την οποία ο δικαιούχος της ενίσχυσης αποδεικνύει ότι μολονότι κατέβαλε κάθε ευλόγως αναγκαία προσπάθεια προκειμένου να συνάψει ασφαλιστήριο συμβόλαιο για τον περιορισμό των κινδύνων που συνδέονται με τις ζημίες που απορρέουν από το δυσμενές κλιματικό φαινόμενο, εντούτοις δεν κατέστη δυνατή η σύναψη ασφαλιστηρίου συμβολαίου, στο μέτρο που δεν παρεχόταν ασφαλιστική κάλυψη για το είδος της εκμετάλλευσής του έναντι των στατιστικά συχνότερων κλιματικών κινδύνων.
40.      Εν προκειμένω, οι αιτούντες και νυν εκκαλούντες υποστηρίζουν ότι μολονότι, εν γένει, κατά τον χρόνο επέλευσης του ζημιογόνου γεγονότος, προβλεπόταν στο Βέλγιο η δυνατότητα παροχής ασφαλιστικής κάλυψης για τους συχνότερους κλιματικούς κινδύνους, ήτοι τη χαλαζόπτωση, εντούτοις, η εν λόγω κάλυψη δεν ήταν δυνατή για το συγκεκριμένο είδος παραγωγής που αφορούσε τους αιτούντες και νυν εκκαλούντες.
41.      Εναπόκειται στο αιτούν δικαστήριο να εξακριβώσει τα εν λόγω πραγματικά περιστατικά και να διαπιστώσει ότι οι αιτούντες και νυν εκκαλούντες κατέβαλαν κάθε ευλόγως αναγκαία προσπάθεια προκειμένου να συνάψουν ασφαλιστήριο συμβόλαιο για τον περιορισμό των κινδύνων που συνδέονται με τις ζημίες που απορρέουν από το δυσμενές κλιματικό φαινόμενο και ότι το είδος παραγωγής των αιτούντων και νυν εκκαλούντων δεν μπορούσε στην πραγματικότητα να ασφαλιστεί στο οικείο κράτος μέλος έναντι των στατιστικά συχνότερων κλιματικών κινδύνων.
III. Πρόταση
42.      Λαμβανομένου υπόψη του συνόλου των προεκτεθέντων, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στο τρίτο προδικαστικό ερώτημα που υπέβαλε το Cour d’appel de Mons (εφετείο Μονς, Βέλγιο) ως εξής:
Το άρθρο 25, παράγραφος 9, του κανονισμού
(ΕΕ)
702/2014 της Επιτροπής, της
25ης
Ιουνίου
2014, για την κήρυξη ορισμένων κατηγοριών ενισχύσεων στους τομείς της γεωργίας και δασοκομίας και σε αγροτικές περιοχές συμβιβάσιμων με την εσωτερική αγορά κατ’ εφαρμογή των άρθρων 107 και
108 της Συνθήκης για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης, έχει την έννοια ότι:
η προβλεπόμενη στη διάταξη αυτή μείωση της αποζημίωσης κατά 50 % όσον αφορά τις ενισχύσεις για την αποκατάσταση ζημιών οι οποίες προκλήθηκαν εξαιτίας δυσμενούς κλιματικού φαινομένου που μπορεί να εξομοιωθεί με θεομηνία δεν εφαρμόζεται στην περίπτωση κατά την οποία ο δικαιούχος της ενίσχυσης αποδεικνύει ότι μολονότι κατέβαλε κάθε ευλόγως αναγκαία προσπάθεια προκειμένου να συνάψει ασφαλιστήριο συμβόλαιο για τον περιορισμό των κινδύνων που συνδέονται με τις ζημίες που απορρέουν από το δυσμενές κλιματικό φαινόμενο, εντούτοις δεν κατέστη δυνατή η σύναψη ασφαλιστηρίου συμβολαίου, στο μέτρο που δεν παρεχόταν ασφαλιστική κάλυψη για το είδος της εκμετάλλευσής του έναντι των στατιστικά συχνότερων κλιματικών κινδύνων. Εναπόκειται στο αιτούν δικαστήριο να εξακριβώσει in
concreto τα εν λόγω πραγματικά περιστατικά.
1      Γλώσσα του πρωτοτύπου: η ιταλική.
i      Η ονομασία που έχει δοθεί στην παρούσα υπόθεση είναι πλασματική. Δεν αντιστοιχεί στο πραγματικό όνομα κανενός διαδίκου.
2      Κανονισμός
(ΕΕ)
702/2014 της Επιτροπής, της 25ης
Ιουνίου
2014, για την κήρυξη ορισμένων κατηγοριών ενισχύσεων στους τομείς της γεωργίας και δασοκομίας και σε αγροτικές περιοχές συμβιβάσιμων με την εσωτερική αγορά κατ’ εφαρμογή των άρθρων 107 και
108 της Συνθήκης για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ 2014, L 193, σ. 1). Ο κανονισμός αυτός ίσχυσε έως τις 31 Δεκεμβρίου 2022 και αντικαταστάθηκε, από την
1η
Ιανουαρίου
2023, από τον κανονισμό
(ΕΕ)
2022/2472 της Επιτροπής, της
14ης
Δεκεμβρίου
2022, για την κήρυξη ορισμένων κατηγοριών ενισχύσεων στους τομείς της γεωργίας και δασοκομίας και σε αγροτικές περιοχές συμβιβάσιμων με την εσωτερική αγορά κατ’ εφαρμογή των άρθρων 107 και
108 της Συνθήκης για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ 2022, L 327, σ. 1).
3      Η εν λόγω διάταξη επαναλαμβάνεται σχεδόν κατά λέξη στο άρθρο 25, παράγραφος 10, του νέου κανονισμού 2022/2472 (υπό την επιφύλαξη της τροποποίησης του γαλλικού κειμένου που διαλαμβάνεται στην υποσημείωση 7 των παρουσών προτάσεων). Επομένως, για τους σκοπούς της υπό κρίση υπόθεσης, η απάντηση στα προδικαστικά ερωτήματα που υπέβαλε το αιτούν δικαστήριο δεν μεταβάλλεται ανεξαρτήτως του εάν στα πραγματικά περιστατικά της υπό κρίση υπόθεσης έχει εφαρμογή ο παλαιός ή ο νέος κανονισμός.
4      Το άρθρο 6 του Arrêté du Gouvernement wallon considérant comme une calamité agricole la sécheresse d’août 2016 à juin 2017, délimitant l’étendue géographique de cette calamité et déterminant l’indemnisation des dommages (διατάγματος της κυβέρνησης της Βαλλωνίας, με το οποίο χαρακτηρίστηκε ως γεωργική θεομηνία η ξηρασία που σημειώθηκε από τον Αύγουστο του 2016 έως τον Ιούνιο του 2017, ορίστηκε η γεωγραφική έκταση της θεομηνίας και καθορίστηκε η αποζημίωση για τις προκληθείσες ζημίες).
5      Βλ.
απόφαση της
19ης
Σεπτεμβρίου
2024, Agrarmarkt Austria (C‑350/23, EU:C:2024:771, σκέψη 57 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
6      Πέραν των προαναφερθεισών γλωσσικών αποδόσεων, το βουλγαρικό, το κροατικό, το μαλτέζικο, το σλοβακικό, το σλοβενικό και το φινλανδικό κείμενο είναι επίσης σύμφωνα με το ιταλικό κείμενο. Το τσεχικό, το πολωνικό, το πορτογαλικό και το σουηδικό κείμενο φαίνεται να αντιστοιχούν στο τροποποιημένο γαλλικό κείμενο που αναφέρεται στην επόμενη υποσημείωση, συνάδουν δε με την προτεινόμενη ερμηνεία.
7      Η τελευταία περίοδος του γαλλικού κειμένου του άρθρου 25, παράγραφος 10, του κανονισμού 2022/2472 τροποποιήθηκε σε σχέση με το κείμενο του άρθρου 25, παράγραφος 9, του κανονισμού 702/2014. Η
τροποποίηση
αυτή
δεν
ανευρίσκεται
στις
άλλες
γλωσσικές
αποδόσεις. Ενώ
το
κείμενο
της
διάταξης
του
κανονισμού 702/2014 έκανε
λόγο
για «risques climatiques statistiquement les plus fréquents dans l’État membre ou la région concernés, couverte
par
une
assurance», το
νέο
κείμενο
κάνει
λόγο
για «risques climatiques statistiquement les plus fréquents dans l’État membre ou la région concernés que
couvre
l’assurance». Η τροποποίηση αυτή συνηγορεί υπέρ της ερμηνείας της διάταξης που προτείνω.
8      Ανακοίνωση της Επιτροπής, «Κατευθυντήριες γραμμές της Ευρωπαϊκής Ένωσης σχετικά με τις κρατικές ενισχύσεις στον γεωργικό και τον δασονομικό τομέα και στις αγροτικές περιοχές για την περίοδο 2014-2020» (ΕΕ 2014, C 204, σ. 1)
(στο εξής: κατευθυντήριες γραμμές του 2014)· βλ. επίσης ανακοίνωση της Επιτροπής, «Κατευθυντήριες γραμμές σχετικά με τις κρατικές ενισχύσεις στον γεωργικό και τον δασονομικό τομέα και στις αγροτικές περιοχές» (ΕΕ 2022, C 485, σ. 1) (στο εξής: κατευθυντήριες γραμμές του 2022).
9      Βλ. σημείο 363 των κατευθυντήριων γραμμών του
2014. Πρβλ. επίσης σημείο 358 των κατευθυντήριων γραμμών του
2022.
10      Βλ.
απόφαση της
8ης
Μαρτίου
2016, Ελλάδα κατά Επιτροπής (C‑431/14 P, EU:C:2016:145, σκέψεις 69 και
70).
11      Βλ. Ευρωπαϊκή
Επιτροπή, «Approved 28 CAP Strategic Plans (2023-2027) Summary overview for 27 Member States Facts and figures», Ιούνιος 2023, το
οποίο
είναι
διαθέσιμο
στη
διεύθυνση: https://agriculture.ec.europa.eu/system/files/2023-06/approved-28-cap-strategic-plans-2023-27.pdf, ιδίως
τμήμα 4.2 «Better Market Orientation, Increased Competitiveness and Improved Position in the Value Chain», σ. 27, και
τμήμα «Risk Management», σ. 38.
12      Βλ., μεταξύ άλλων, κανονισμό
(ΕΕ)
1305/2013 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της
17ης
Δεκεμβρίου
2013, για τη στήριξη της αγροτικής ανάπτυξης από το Ευρωπαϊκό Γεωργικό Ταμείο Αγροτικής Ανάπτυξης (ΕΓΤΑΑ) και την κατάργηση του κανονισμού
(ΕΚ) αριθ. 1698/2005 του Συμβουλίου (ΕΕ 2013, L 347, σ. 487), ιδίως άρθρο 36, το οποίο φέρει τον τίτλο «Διαχείριση κινδύνων», και παράρτημα
VI.
13      Βλ., συναφώς, αιτιολογικές σκέψεις 29 και
30 του κανονισμού
(ΕΕ)
2021/2115 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της
2ας
Δεκεμβρίου
2021, σχετικά με τη θέσπιση κανόνων για τη στήριξη των στρατηγικών σχεδίων που πρέπει να καταρτίζονται από τα κράτη μέλη στο πλαίσιο της κοινής γεωργικής πολιτικής (στρατηγικά σχέδια για την ΚΓΠ) και να χρηματοδοτούνται από το Ευρωπαϊκό Γεωργικό Ταμείο Εγγυήσεων (ΕΓΤΕ) και το Ευρωπαϊκό Γεωργικό Ταμείο Αγροτικής Ανάπτυξης (ΕΓΤΑΑ) και την κατάργηση των κανονισμών
(ΕΕ) αριθ. 1305/2013 και (ΕΕ) αριθ. 1307/2013 (ΕΕ 2021, L 435, σ. 1).
14      Βλ.
αιτιολογικές σκέψεις 42 και
54 του κανονισμού 702/2014. Βλ., επίσης, αιτιολογική σκέψη 43 του κανονισμού 2022/2472.
15      Ήτοι η Επιτροπή και το Βασίλειο του Βελγίου.
16      Βλ. σημείο 94 των κατευθυντήριων γραμμών του
2014 (βλ., επίσης, σημείο 97 των κατευθυντήριων γραμμών του
2022).
17      Συγκεκριμένα, τα σημεία των κατευθυντήριων γραμμών που διαλαμβάνονται στην προηγούμενη υποσημείωση προβλέπουν ότι «[ό]σον αφορά τις ενισχύσεις για την αντιστάθμιση απωλειών οι οποίες προκαλούνται από δυσμενή καιρικά φαινόμενα που μπορούν να εξομοιωθούν με θεομηνία, για να αποσοβηθεί ο κίνδυνος της στρέβλωσης του ανταγωνισμού, ενισχύσεις στη μέγιστη ένταση ενίσχυσης θα πρέπει να χορηγούνται μόνο σε επιχειρήσεις που δεν μπορούν να εξασφαλίσουν ασφαλιστική κάλυψη για τις εν λόγω ζημίες».
18      Βλ.
απόφαση της
20ής
Μαΐου
2021, Azienda Sanitaria Provinciale di Catania (C‑128/19, EU:C:2021:401, σκέψη 42 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
19      Βλ.
απόφαση της 20ής
Μαΐου 2021, Azienda Sanitaria Provinciale di Catania (C‑128/19, EU:C:2021:401, σκέψη 42), και, κατ’
αναλογίαν, απόφαση της
5ης
Μαρτίου
2019, Eesti Pagar (C‑349/17, EU:C:2019:172, σκέψη 59 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).