62007CJ0143
WYROK TRYBUNAŁU (czwarta izba)
z dnia 24 kwietnia 2008 r. (
*1
)
„Rolnictwo — Rozporządzenie (EWG) nr 3665/87 — Artykuł 11 — System refundacji wywozowych do produktów rolnych — Warunek przyznania refundacji — Refundacja wypłacona eksporterowi po przedstawieniu dokumentów sfałszowanych przez jego kontrahenta — Towar, którego wywozu nie dokonano — Przesłanki stosowania sankcji”
W sprawie C-143/07
mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 234 WE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Finanzgericht Hamburg (Niemcy) postanowieniem z dnia 15 lutego 2007 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 13 marca 2007 r., w postępowaniu:
AOB Reuter & Co.
przeciwko
Hauptzollamt Hamburg-Jonas,
TRYBUNAŁ (czwarta izba),
w składzie: K. Lenaerts, prezes izby, G. Arestis, R. Silva de Lapuerta, E. Juhász (sprawozdawca) i J. Malenovský, sędziowie,
rzecznik generalny: V. Trstenjak,
sekretarz: R. Grass,
uwzględniając procedurę pisemną,
rozważywszy uwagi przedstawione:
—
w imieniu AOB Reuter & Co. przez H.J. Prießa oraz M. Niestedta, Rechtsanwälte,
—
w imieniu Hauptzollamt Hamburg-Jonas przez G. Seber, działającą w charakterze pełnomocnika,
—
w imieniu Komisji Wspólnot Europejskich przez F. Erlbachera oraz Z. Maršálkovą, działających w charakterze pełnomocników,
podjąwszy, po wysłuchaniu rzecznika generalnego, decyzję o rozstrzygnięciu sprawy bez opinii,
wydaje następujący
Wyrok
1
Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 11 ust. 1 rozporządzenia Komisji (EWG) nr 3665/87 z dnia 27 listopada 1987 r. ustanawiającego wspólne szczegółowe zasady stosowania systemu refundacji wywozowych do produktów rolnych (Dz.U. L 351, s. 1), zmienionego rozporządzeniem Komisji (WE) nr 2945/94 z dnia 2 grudnia 1994 r. (Dz.U. L 310, s. 57, zwanego dalej „rozporządzeniem nr 3665/87”).
2
Wniosek ten został złożony w ramach sporu pomiędzy spółką AOB Reuter & Co. (zwaną dalej „spółką AOB Reuter”) a Hauptzollamt Hamburg-Jonas (głównym urzędem celnym w Hamburg-Jonas, zwanym dalej „Hauptzollamt”) w przedmiocie stosowania sankcji w konsekwencji wypłaty refundacji przyznanej na podstawie dokumentów sfałszowanych przez osobę trzecią.
Ramy prawne
3
Motywy od pierwszego do trzeciego i piąty rozporządzenia nr 2945/94 stanowią:
„[p]rzepisy wspólnotowe przewidują przyznanie refundacji wywozowych w oparciu o obiektywne kryteria, odnoszące się w szczególności do ilości, rodzaju i cech wywożonego produktu, jak również jego geograficznego miejsca przeznaczenia; w świetle nabytych doświadczeń należy wzmóc działania mające na celu zwalczanie nieprawidłowości, a w szczególności zwalczanie oszustw na szkodę budżetu wspólnotowego; należy przewidzieć możliwość odzyskiwania kwot nienależnie wypłaconych, jak również sankcje w celu zapewnienia przestrzegania przez eksporterów przepisów wspólnotowych;
w celu zapewnienia prawidłowego funkcjonowania systemu refundacji wywozowych sankcje należy stosować bez względu na subiektywny aspekt winy; w niektórych przypadkach właściwe jest jednakże odstąpienie od stosowania sankcji, w szczególności w przypadku oczywistego błędu uznanego przez odpowiednie władze, i ustalenie poważniejszych sankcji w przypadku działania umyślnego;
w razie przedłożenia przez eksportera błędnych informacji może to pociągać za sobą wypłatę nienależnych refundacji, jeżeli błąd nie zostanie wykryty; jeżeli błąd zostanie wykryty, zasadne jest wymierzenie eksporterowi sankcji polegającej na zapłacie kwoty odpowiadającej kwocie, którą by nienależnie uzyskał, gdyby błędu nie wykryto. Jeżeli błędna informacja została przedstawiona w sposób zamierzony, również przyjętą praktyką jest nałożenie sankcji w znacznej wysokości;
[…]
nabyte doświadczenie, a także stwierdzone uprzednio w tym kontekście nieprawidłowości i oszustwa wskazują, że takie działanie jest niezbędne, proporcjonalne, dostatecznie zniechęcające oraz że powinno ono znaleźć jednolite zastosowanie we wszystkich państwach członkowskich” [tłumaczenie nieoficjalne podobnie jak wszystkie cytaty z tego rozporządzenia poniżej].
4
Zgodnie z art. 4 ust. 1 rozporządzenia nr 3665/87:
„Bez uszczerbku dla przepisów art. 5 i 16 wypłata refundacji jest uzależniona od przedstawienia dowodu, że produkty, które obejmuje przyjęte zgłoszenie wywozowe, opuściły obszar celny Wspólnoty w niezmienionym stanie w ciągu sześćdziesięciu dni od przyjęcia zgłoszenia”.
5
Artykuł 11 wspomnianego rozporządzenia przewiduje:
„1.   W przypadku stwierdzenia, że w celu przyznania refundacji wywozowej eksporter złożył wniosek o refundację wyższą od refundacji stosowanej, refundacja należna w przypadku danego wywozu jest refundacją stosowaną do produktów faktycznie wywiezionych, zmniejszoną o kwotę odpowiadającą:
a)
połowie różnicy między refundacją wnioskowaną a refundacją stosowaną do wywozu faktycznie dokonanego;
b)
podwójnej różnicy między refundacją wnioskowaną a refundacją stosowaną, w przypadku gdy eksporter umyślnie dostarczył fałszywych informacji.
Za refundację wnioskowaną uważa się kwotę obliczoną na podstawie informacji dostarczonych na podstawie art. 3 lub art. 25 ust. 2. W przypadku gdy stawka refundacji jest zróżnicowana w zależności od miejsca przeznaczenia, zróżnicowaną część refundacji oblicza się, stosując informacje dostarczone na podstawie art. 47.
Sankcji przewidzianej w lit. a) nie stosuje się:
—
w przypadku siły wyższej,
—
w wyjątkowych przypadkach, w których wystąpiły okoliczności wymykające się spod kontroli eksportera i które zaistniały po przyjęciu przez właściwe władze zgłoszenia wywozowego lub deklaracji płatności, pod warunkiem że z chwilą stwierdzenia tych okoliczności i w terminie wskazanym w art. 47 ust. 2 eksporter powiadomił o nich właściwe władze, chyba że stwierdziły one uprzednio nieprawidłowości we wnioskowanej refundacji,
—
w przypadku oczywistego błędu co do wnioskowanej refundacji, rozpoznanego przez właściwe władze,
[…]
W przypadku gdy wynikiem kalkulacji związanej z obniżką przewidzianą w lit. a) i b) jest kwota ujemna, kwotę taką uiszcza eksporter.
W przypadku gdy właściwe władze ustaliły, że kwota refundacji objętej wnioskiem była niewłaściwa, że wywóz nie został dokonany oraz że w konsekwencji refundacja nie może być obniżona, eksporter uiszcza kwotę odpowiadającą sankcji przewidzianej w lit. a) lub b). […]
[…]
Sankcje stosuje się bez uszczerbku dla kar dodatkowych ustanowionych na poziomie krajowym.
[…]
3.   Bez uszczerbku dla obowiązku uiszczenia kwoty ujemnej na podstawie ust. 1 akapit czwarty, w przypadku wypłacenia nienależnej refundacji beneficjent zobowiązany jest do zwrotu nienależnie otrzymanych kwot — łącznie z sankcją stosowaną na podstawie ust. 1 akapit pierwszy — i odsetkami obliczonymi za okres, który upłynął między płatnością i zwrotem. […]”.
Postępowanie przed sądem krajowym i pytanie prejudycjalne
6
W okresie od 18 października do 12 grudnia 1995 r. spółka AOB Reuter w 24 przypadkach zgłosiła w Hauptzollamt Landshut wywóz cukru białego na Maltę i wniosła o wypłatę odpowiednich refundacji wywozowych. Refundacje te, w kwocie 230102,37 EUR, zostały jej przyznane po przedłożeniu potwierdzeń wywozu towarów.
7
Spółka AOB Reuter nie dokonywała wywozu towarów sama, lecz za pośrednictwem swoich włoskich partnerów handlowych, którzy korzystali z usług pośredników. Zabezpieczyła ona wykonanie głównego zobowiązania umownego — wywozu cukru z obszaru celnego Wspólnoty — poprzez uzyskanie gwarancji bankowej. Spółka AOB Reuter zwolniła te gwarancje w dniu 27 czerwca 1996 r. po otrzymaniu dowodów na okoliczność prawidłowego dokonania wywozu w postaci ostemplowanych dokumentów celnych, po uprzednim przyjęciu ich przez Haupzollamt.
8
W dniu 5 listopada 1996 r. Zollkriminalamt Köln (celny urząd śledczy w Kolonii) stwierdził, że potwierdzenie wywozu na dokumentach celnych zostało sfałszowane. W związku z powyższym Hauptzollamt zażądał w decyzjach korygujących z dnia 7 lipca 1997 r. zwrotu refundacji wywozowych udzielonych spółce AOB Reuter, która uiściła kwotę podlegającą zwrotowi.
9
W dniu 19 stycznia 1998 r. Haupzollamt wydał 24 decyzje w przedmiocie nałożenia sankcji na spółkę AOB Reuter, która w dniu 5 lutego 1998 r. odwołała się od nich. Po oddaleniu tego odwołania spółka AOB Reuter w dniu 10 kwietnia 2003 r. złożyła skargę na wspomniane decyzje o nałożeniu sankcji do Finanzgericht Hamburg, wnosząc o ich uchylenie.
10
Zdaniem tego sądu spółka AOB Reuter nie dostarczyła żadnych fałszywych informacji przy zgłoszeniu do wywozu, gdyż oświadczyła jedynie, że zamierza dokonać wywozu na Maltę towarów, za które wypłacono refundacje. Do wywozu nie doszło ze względu na oszustwo kontrahenta spółki AOB Reuter. Zdaniem sądu krajowego można nałożyć na nią sankcję przewidzianą w art. 11 ust. 1 rozporządzenia nr 3665/87 jedynie wówczas, gdy dla nałożenia tej sankcji wystarczające jest niedochowanie przesłanki, wedle której towary podlegające refundacji mają opuścić obszar celny Wspólnoty.
11
Uznając, iż zastosowanie tego rodzaju sankcji zależy od wykładni art. 11 ust. 1, Finanzgericht Hamburg postanowił zawiesić postępowanie i skierować do Trybunału następujące pytanie prejudycjalne:
„Czy zgodnie z art. 11 ust. 1 rozporządzenia […] nr 3665/87 sankcji podlega jedynie dostarczenie przez eksportera fałszywych informacji w deklaracji wywozowej, czy też sankcji podlega samo niedochowanie materialnych przesłanek roszczenia o refundację?”.
W przedmiocie pytania prejudycjalnego
12
Zwracając się do Trybunału z pytaniem prejudycjalnym, sąd krajowy zmierza w istocie do ustalenia, czy art. 11 ust. 1 rozporządzenia nr 3665/87 należy interpretować w ten sposób, że przewidzianą w nim sankcję stosuje się do eksportera, który złożył wniosek o przyznanie refundacji do wywozu towaru, jeśli towar ten nie został wywieziony z powodu oszustwa jego kontrahenta.
13
Na wstępie należy przypomnieć, że elementy charakteryzujące system refundacji wywozowych to, po pierwsze, okoliczność, iż pomoc wspólnotowa przyznawana jest wyłącznie na wniosek eksportera, a po drugie, że system ten finansowany jest przez budżet wspólnotowy (wyrok z dnia 1 grudnia 2005 r. w sprawie C-309/04 Fleisch-Winter, Zb.Orz. s. I-10349, pkt 31).
14
W odniesieniu do eksportera Trybunał orzekł już w przeszłości, w kontekście rozporządzenia nr 3665/87 i ustanowionego w nim systemu sankcji, iż w ramach systemu pomocy wspólnotowej przyznanie refundacji jest uzależnione od przedstawienia przez beneficjenta wszelkich gwarancji uczciwości i wiarygodności (zob. podobnie wyrok z dnia 11 lipca 2002 r. w sprawie C-210/00 Käserei Champignon Hofmeister, Rec. s. I-6453, pkt 41, i ww. wyrok w sprawie Fleisch-Winter, pkt 31).
15
Jeśli chodzi o budżet wspólnotowy, zgodnie z motywem pierwszym rozporządzenia nr 2945/94 „[…] w świetle nabytych doświadczeń należy wzmóc działania mające na celu zwalczanie nieprawidłowości, a w szczególności zwalczanie oszustw na szkodę budżetu wspólnotowego, oraz należy przewidzieć […] sankcje w celu zapewnienia przestrzegania przez eksporterów przepisów wspólnotowych”.
16
Charakter sankcji przewidzianej w art. 11 ust. 1 rozporządzenia nr 3665/87 wynika jasno zarówno z treści tego przepisu, jak i z dotyczącego go orzecznictwa Trybunału.
17
Zgodnie z motywem drugim rozporządzenia nr 2945/94 „sankcje należy stosować bez względu na subiektywny aspekt winy”. W rzeczywistości zwiększa się jedynie stopień sankcji w przypadku działania umyślnego, zgodnie z art. 11 ust. 1 lit. b) akapit pierwszy rozporządzenia nr 3665/87, niemniej sankcja przewidziana w tym samym akapicie w lit. a) ma zastosowanie nawet w wypadku braku winy eksportera. W tej ostatniej sytuacji tylko w przypadkach wymienionych enumeratywnie w akapicie trzecim wspomnianego art. 11 nie stosuje się sankcji przewidzianej w akapicie pierwszym.
18
W pkt 41 wyżej wymienionego wyroku w sprawie Käserei Champignon Hofmeister Trybunał orzekł, że sankcja ta stanowi szczególny środek administracyjny, będący integralną częścią systemu pomocy i służący zapewnieniu prawidłowego zarządzania wspólnotowymi funduszami publicznymi, a w pkt 44 tego wyroku — że nie można przyznać jej charakteru karnoprawnego.
19
Jak wynika z dwóch powyższych punktów, odpowiedzialność leżąca u podstaw sankcji przewidzianej w art. 11 ust. 1 lit. a) akapit pierwszy rozporządzenia nr 3665/87 ma zasadniczo charakter obiektywny.
20
Aby ustalić warunki stosowania tej sankcji, należy przeanalizować całokształt przepisów wspomnianego art. 11.
21
W ust. 1 akapit pierwszy tego artykułu przewidziano stosowanie sankcji w odniesieniu do eksportera, który złożył wniosek o refundację wyższą od refundacji stosowanej do produktu faktycznie wywiezionego.
22
Trybunał orzekł, w kontekście rozporządzenia Komisji (WE) nr 800/1999 z dnia 15 kwietnia 1999 r. ustanawiającego wspólne szczegółowe zasady stosowania systemu refundacji wywozowych do produktów rolnych (Dz.U. L 102, s. 11, i sprostowanie Dz.U. 1999, L 180, s. 53), które zastąpiło i uchyliło rozporządzenie nr 3665/87, nie zmieniając jednak jego treści w poniższym zakresie, że sformułowanie „eksporter złożył wniosek o refundację wyższą od refundacji stosowanej” należy interpretować w ten sposób, że przyjmuje się, iż eksporter złożył wniosek o refundację wyższą od refundacji stosowanej nie tylko w przypadku, gdy taka nieuzasadniona różnica wynika z podanych przez niego informacji, ale również gdy okaże się, że refundacja mu nie przysługuje, to jest gdy kwota refundacji wynosi zero (zob. podobnie wyrok z dnia 27 kwietnia 2006 r. w sprawie C-27/05 Elfering Export, Zb.Orz. s. I-3681, pkt 27).
23
Z wyżej cytowanego orzecznictwa wynika, iż aby ustalić, czy eksporter złożył wniosek o refundację wyższą od refundacji stosowanej do produktu faktycznie wywiezionego, nie wystarczy wziąć pod uwagę faktów, które były znane właściwym organom w chwili rozpatrywania wniosku o przyznanie refundacji, lecz również te, które miały miejsce już po złożeniu wniosku, a w szczególności fakty, który wyszły na jaw w następstwie kontroli przeprowadzonej przez wspomniane organy.
24
W przeciwnym wypadku można by podać w wątpliwość sens i skuteczność kontroli przeprowadzanej przez właściwe organy.
25
Jest oczywiste, że jeśli okaże się, że nie doszło do wywozu produktu, do którego przyznano refundację, należy uznać, iż eksporter złożył wniosek o refundację wyższą niż refundacja stosowana, jako że w braku faktycznego wywozu nie przysługuje żadna refundacja.
26
W takim przypadku stosowana sankcja może być oparta na art. 11 ust. 1 akapit pierwszy rozporządzenia nr 3665/87.
27
Niemniej w artykule tym zawarte są również inne przepisy, które w sposób wyraźny przewidują nałożenie na eksportera sankcji na podstawie ustaleń mających miejsce po przyjęciu zgłoszenia wywozowego.
28
I tak, zgodnie z art.11 ust. 1 akapit piąty rozporządzenia nr 3665/87, jeśli właściwe władze ustaliły, że wywóz nie został dokonany i że refundacja nie może być obniżona, eksporter uiszcza kwotę odpowiadającą sankcji przewidzianej w ust. 1 lit. a) lub b) akapit pierwszy. Ustęp 3 tego samego artykułu przewiduje, iż w przypadku wypłacenia nienależnej refundacji beneficjent zobowiązany jest do zwrotu nienależnie otrzymanych kwot, który obejmuje również sankcję stosowaną na podstawie art. 11 ust. 1 akapit pierwszy.
29
Z akt przekazanych Trybunałowi przez sąd krajowy wynika, że operacja wywozu, w związku z którą spółka AOB Reuter uzyskała refundację, nie została zrealizowana, i tym samym nie powinno było dojść do jej wypłacenia. Spółka ta nie kwestionuje zresztą faktu, iż miała miejsce wypłata refundacji nienależnej.
30
W tych okolicznościach konieczne jest zastosowanie sankcji przewidzianej w art. 11 ust. 1 lit. a) akapit pierwszy rozporządzenia nr 3665/87, chyba że spełniona zostanie któraś z przesłanek zwolnienia od odpowiedzialności wymienionych enumeratywnie w tym samym ustępie w akapicie trzecim.
31
W konsekwencji twierdzenie, iż jedynie dostarczenie przez eksportera fałszywych informacji we wniosku eksportowym uzasadnia stosowanie omawianej sankcji, należy uznać za bezzasadne.
32
Jeśli chodzi o przesłanki zwolnienia od odpowiedzialności przewidziane w art. 11 ust. 1 lit. a) akapit trzeci rozporządzenia nr 3665/87, z akt sprawy nie wynika, iż w sprawie przed sądem krajowym spełniona została któraś z nich.
33
Sąd krajowy podnosi jednak kwestię stosowania sankcji w przypadkach odpowiadających sytuacji, która ma miejsce w rozpatrywanej przezeń sprawie, w świetle zasad legalności, pewności prawa i proporcjonalności. W odniesieniu do spółki AOB Reuter, która także powołuje się na powyższe zasady, sąd jest zdania, iż poprzez ustanowienie gwarancji bankowej w należyty sposób zabezpieczyła się ona przed ewentualnym niewłaściwym postępowaniem swoich kontrahentów.
34
Po pierwsze, w kontekście zasad legalności i pewności prawa należy stwierdzić, że art. 11 ust. 1 lit. a) akapit pierwszy rozporządzenia nr 3665/87 stanowi podstawę prawną, która jest jasna i w wystarczający sposób uzasadnia stosowanie sankcji.
35
Po drugie, w odniesieniu do zasady proporcjonalności należy zauważyć, że w motywie piątym rozporządzenia nr 2945/94 odwołano się do nabytego doświadczenia, a w szczególności nieprawidłowości i oszustw stwierdzonych uprzednio w związku z przyznawaniem refundacji wywozowych. Trybunał uznał już proporcjonalność sankcji przewidzianej w art. 11 ust. 1 lit. a) akapit pierwszy rozporządzenia nr 3665/87, stwierdzając, że sankcja ta nie narusza zasady proporcjonalności, ponieważ nie można uznać, że nie nadaje się ona do realizacji celu przewidzianego w uregulowaniach wspólnotowych, jakim jest zwalczanie nieprawidłowości i oszustw, albo że wykracza ponad to, co jest konieczne do jego osiągnięcia (ww. wyrok w sprawie Käserei Champignon Hofmeister i wyrok z dnia 14 kwietnia 2005 r. w sprawie C-385/03 Käserei Champignon Hofmeister, Zb.Orz. s. I-2997, pkt 31).
36
Po trzecie, w odniesieniu do uzasadnienia przedstawionego przez spółkę AOB Reuter wystarczy przypomnieć, że z jednej strony do zamkniętej listy zawartej w art. 11 ust. 1 akapit trzeci rozporządzenia nr 3665/87 nie można dodać nowego przypadku zwolnienia od odpowiedzialności, jakim byłby w tym kontekście brak winy w postępowaniu eksportera, a z drugiej strony Trybunał orzekł już, że wina albo błąd kontrahenta wchodzą w zakres normalnego ryzyka handlowego i w świecie transakcji handlowych nie można ich uznać za niemożliwe do przewidzenia. Eksporter w sposób swobodny dobiera kontrahentów i powinien zabezpieczyć się przed ryzykiem, wprowadzając odpowiednie klauzule do umów z kontrahentami albo zawierając specjalne ubezpieczenie (zob. podobnie ww. wyrok z dnia 11 lipca 2002 r. w sprawie Käserei Champignon Hofmeister, pkt 80 i przytoczone tam orzecznictwo).
37
W świetle powyższych ustaleń na zadane pytanie należy odpowiedzieć, że art. 11 ust. 1 rozporządzenia nr 3665/87 powinno się interpretować w ten sposób, że przewidzianą w nim sankcję stosuje się do eksportera, który wniósł o przyznanie refundacji do wywozu towaru, jeśli towar ten nie został wywieziony z powodu oszustwa jego kontrahenta.
W przedmiocie kosztów
38
Dla stron postępowania przed sądem krajowym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed tym sądem. Do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż poniesione przez strony postępowania przed sądem krajowym, nie podlegają zwrotowi.
Z powyższych względów Trybunał (czwarta izba) orzeka, co następuje:
Artykuł 11 ust. 1 rozporządzenia Komisji (EWG) nr 3665/87 z dnia 27 listopada 1987 r. ustanawiającego wspólne szczegółowe zasady stosowania systemu refundacji wywozowych do produktów rolnych, zmienionego rozporządzeniem Komisji (WE) nr 2945/94 z dnia 2 grudnia 1994 r., należy interpretować w ten sposób, że przewidzianą w nim sankcję stosuje się do eksportera, który wniósł o przyznanie refundacji do wywozu towaru, jeśli towar ten nie został wywieziony z powodu oszustwa jego kontrahenta.
Podpisy
(
*1
)	Język postępowania: niemiecki.