62016CC0245
OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO
MANUELA CAMPOSA SÁNCHEZA-BORDONY
przedstawiona w dniu 5 kwietnia 2017 r. (
1
)
Sprawa C‑245/16
Nerea S.p.A.
przeciwko
Regione Marche
[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Tribunale Amministrativo Regionale per le Marche (regionalny sąd administracyjny dla Marche, Włochy)]
„Odesłanie prejudycjalne — Pomoc państwa — Rozporządzenie (WE) nr 800/2008 — Wniosek o zawarcie układu z wierzycielami złożony przez spółkę będącą beneficjentem funduszy europejskich — Pojęcie przedsiębiorstwa zagrożonego — Pojęcie zbiorowego postępowania upadłościowego — Przesłanki odmowy przyznania lub cofnięcia pomocy z funduszy europejskich — Obowiązek zwrotu pomocy”
1.
Niniejsze odesłanie prejudycjalne daje Trybunałowi Sprawiedliwości możliwość wypowiedzenia się w przedmiocie pojęć „przedsiębiorstwa zagrożonego” (
2
) i „postępowania upadłościowego” zawartych odpowiednio w art. 1 ust. 6 lit. c) oraz art. 1 ust. 7 lit. c) rozporządzenia (WE) nr 800/2008 (
3
).
2.
Wątpliwości sądu odsyłającego powstały w toku postępowania wszczętego przez przedsiębiorstwo (Nerea S.p.A., zwaną dalej „Nereą”) w celu zaskarżenia decyzji o cofnięciu pomocy publicznej przyznanej przez włoskie organy administracji regionalnej w ramach programu Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego (EFRR).
3.
Nerea, w chwili przyznania jej dotacji (marzec 2012), spełniała przesłanki wymagane w ogłoszeniu o naborze wniosków, w tym również nie była przedsiębiorstwem zagrożonym. Jednakże organ zarządzający pomocą uznał, że przestała ona spełniać te przesłanki, gdy złożyła w grudniu 2013 r. wniosek o wszczęcie postępowania w sprawie zawarcia „układu z wierzycielami”, który organ ten uznał za postępowanie upadłościowe w rozumieniu rozporządzenia nr 800/2008, a w rezultacie cofnął on pierwotną decyzję i zażądał od beneficjenta zwrotu kwoty udzielonej dotacji.
4.
Strony postępowania nie zgadzają się co do charakteru postępowania układowego wszczętego na wniosek Nerei, jak również co do uznania tej spółki za „przedsiębiorstwo zagrożone”. Spór dotyczy również daty, w odniesieniu do której należy badać istnienie ewentualnego stanu zagrożenia (w chwili przyznawania dotacji czy później).
I. Ramy prawne
A. Prawo Unii
1.
Rozporządzenie nr 800/2008
5.
Zgodnie z motywem 15 rozporządzenia nr 800/2008:
„Pomoc przyznawana przedsiębiorstwom zagrożonym w rozumieniu wytycznych wspólnotowych dotyczących pomocy państwa w celu ratowania i restrukturyzacji zagrożonych przedsiębiorstw […] powinna być oceniana na podstawie tych wytycznych, aby uniknąć ich obchodzenia. Pomoc na rzecz tych przedsiębiorstw należy zatem wyłączyć z zakresu obowiązywania niniejszego rozporządzenia. Aby ograniczyć swoje obciążenie administracyjne, państwa członkowskie, przyznając [małym i średnim przedsiębiorstwom] MŚP pomoc objętą niniejszym rozporządzeniem, powinny zastosować uproszczoną, w porównaniu z wytycznymi, definicję zagrożonego przedsiębiorstwa. Ponadto, dla celów niniejszego rozporządzenia MŚP, które działają krócej niż trzy lata, nie powinny być w tym okresie uważane za zagrożone, chyba że zgodnie z ustawodawstwem krajowym podlegają zbiorowemu postępowaniu w sprawie niewypłacalności. Zastosowane uproszczenia nie powinny wpływać na fakt kwalifikowania się tych MŚP do otrzymania na mocy przywołanych wytycznych pomocy nieobjętej niniejszym rozporządzeniem ani na fakt kwalifikowania się, na mocy niniejszego rozporządzenia, dużych przedsiębiorstw jako przedsiębiorstw zagrożonych, do których stosuje się pełną definicję zawartą w wytycznych”.
6.
Artykuł 1 stanowi:
„[…]
6.   Niniejsze rozporządzenie nie ma zastosowania do:
[…]
c)
pomocy dla zagrożonych przedsiębiorstw.
7.   Dla celów ust. 6 lit. c) MŚP uważa się za zagrożone przedsiębiorstwo, jeżeli spełnia następujące warunki:
a)
w przypadku spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, jeżeli ponad połowa jej zarejestrowanego kapitału została utracona, w tym ponad jedna czwarta tego kapitału w okresie poprzedzających 12 miesięcy; lub
b)
w przypadku spółki, której przynajmniej niektórzy członkowie są w sposób nieograniczony odpowiedzialni za długi spółki – jeżeli ponad połowa jej kapitału według sprawozdania finansowego została utracona, w tym ponad jedna czwarta w okresie poprzedzających 12 miesięcy, lub
c)
bez względu na rodzaj spółki, jeżeli zgodnie z prawodawstwem krajowym podlega zbiorowemu postępowaniu w sprawie niewypłacalności.
Dla celów niniejszego rozporządzenia MŚP, które działają krócej niż trzy lata, nie uważa się za zagrożone odnośnie [do] tego okresu, chyba że MŚP spełnia warunek określony w akapicie pierwszym lit. c)”.
2.
Wytyczne wspólnotowe dotyczące pomocy państwa w celu ratowania i restrukturyzacji zagrożonych przedsiębiorstw (
4
)
7.
Zgodnie z pkt 9 wytycznych z 2004 r.:
„Nie istnieje definicja wspólnotowa »przedsiębiorstwa zagrożonego«. Jednakże dla celów niniejszych wytycznych Komisja uważa przedsiębiorstwo za zagrożone, jeżeli ani przy pomocy środków własnych, ani środków, które mogłoby uzyskać od właścicieli/akcjonariuszy lub wierzycieli, nie jest ono w stanie powstrzymać strat, które bez zewnętrznej interwencji władz publicznych prawie na pewno doprowadzą to przedsiębiorstwo do zniknięcia z rynku w perspektywie krótko- lub średnioterminowej”.
8.
Punkt 10 ma następujące brzmienie:
„Dla celów niniejszych wytycznych, z zasady i niezależnie od wielkości przedsiębiorstwa, jest ono w szczególności uznane za zagrożone w następujących okolicznościach:
a)
w przypadku spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, jeżeli ponad połowa jej zarejestrowanego kapitału została utracona, w tym ponad jedna czwarta tego kapitału w okresie poprzedzających 12 miesięcy, lub
b)
w przypadku spółki, której przynajmniej niektórzy członkowie są w sposób nieograniczony odpowiedzialni za długi spółki, jeżeli ponad połowa jej kapitału według sprawozdania finansowego została utracona, w tym ponad jedna czwarta w okresie poprzedzających 12 miesięcy, lub
c)
niezależnie od rodzaju spółki, jeżeli spełnia ona kryteria w prawie krajowym w zakresie podlegania zbiorowej procedurze upadłościowej”.
9.
Zgodnie z pkt 11:
„Nawet gdy nie zachodzi żadna z okoliczności wymienionych w pkt 10, przedsiębiorstwo może nadal być uznane za zagrożone, w szczególności gdy występują typowe oznaki, takie jak rosnące straty, malejący obrót, zwiększanie się zapasów, nadwyżki produkcji, zmniejszający się przepływ środków finansowych, rosnące zadłużenie, rosnące kwoty odsetek i zmniejszająca się lub zerowa wartość aktywów netto. W niektórych poważnych przypadkach przedsiębiorstwo może już znajdować się w sytuacji niewypłacalności lub być przedmiotem zbiorowego postępowania upadłościowego prowadzonego zgodnie z prawem krajowym. W tej ostatniej sytuacji niniejsze wytyczne stosuje się do każdej pomocy przyznanej w kontekście takiej procedury, która prowadzi do utrzymania przedsiębiorstwa na rynku. W każdym przypadku przedsiębiorstwo zagrożone kwalifikuje się do pomocy tylko wtedy, gdy ewidentnie nie może odzyskać płynności dzięki środkom własnym lub środkom uzyskanym od właścicieli/akcjonariuszy lub ze źródeł rynkowych”.
B. Prawo krajowe
10.
Artykuł 186a Regio Decreto no 267 (
5
) (dekretu królewskiego nr 267) w brzmieniu mającym zastosowanie ratione temporis do okoliczności faktycznych sporu reguluje tak zwany „układ z wierzycielami” (zwany dalej „układem z wierzycielami” lub „układem w celu kontynuacji działalności”) w następujący sposób:
„Kiedy plan likwidacyjny, o którym mowa w art. 161 akapit drugi lit. e), przewiduje kontynuowanie działalności przedsiębiorstwa przez dłużnika, przekazanie działającego przedsiębiorstwa lub wniesienie działającego przedsiębiorstwa do jednej lub kilku spółek, także nowo utworzonych, zastosowanie mają przepisy niniejszego artykułu. Plan może przewidywać także wyprzedaż majątku nieprzydatnego dla działalności przedsiębiorstwa.
W przypadkach przewidzianych w niniejszym artykule:
a)
plan, o którym mowa w art. 161 akapit drugi lit. e), musi zawierać także analizę przewidywanych kosztów i dochodów spodziewanych z kontynuacji działalności przedsiębiorstwa określonej w planie likwidacyjnym, wymaganych zasobów finansowych i sposobów ich pokrycia;
b)
sprawozdanie biegłego, o którym mowa w art. 161 akapit trzeci, musi potwierdzać, że kontynuacja działalności przedsiębiorstwa przewidziana w planie likwidacyjnym przyczyni się do lepszego zaspokojenia wierzycieli;
c)
z zastrzeżeniem przepisu art. 160 akapit trzeci, plan może przewidywać zawieszenie obowiązku świadczenia płatności na okres do jednego roku od sądowego zatwierdzenia względem wierzycieli korzystających z pierwszeństwa, zastawu lub hipoteki, chyba że przewidziana została wyprzedaż majątku lub praw, względem których istnieje uprzywilejowanie wierzycieli. W takim przypadku uprzywilejowani wierzyciele, o których mowa w zdaniu poprzedzającym, nie mają prawa głosu.
Z zastrzeżeniem postanowień art. 169a umowy będące w trakcie realizacji w dacie złożenia wniosku, także te zawarte z organami administracji publicznej, nie ulegają rozwiązaniu na skutek wszczęcia postępowania. Inne uzgodnienia są bezskuteczne. Przystąpienie do układu z wierzycielami nie stanowi przeszkody dla kontynuacji [realizacji] zamówień publicznych, jeżeli wyznaczony przez dłużnika biegły, o którym mowa w art. 67, poświadczył zgodność z planem i racjonalną możliwość realizacji [zamówień]. Z tej kontynuacji może także skorzystać, po spełnieniu wymogów prawnych, spółka przejmująca lub spółka, do której wnoszone jest przedsiębiorstwo lub jego jednostki organizacyjne, na które przeniesione zostały umowy. Wyznaczony sędzia w momencie przekazania lub wniesienia [przedsiębiorstwa] zarządza usunięcie wpisów.
Po złożeniu wniosku udział w postępowaniach o udzielenie zamówień publicznych musi być zatwierdzony przez sąd po uzyskaniu opinii komisarza sądowego, jeżeli taki został wyznaczony; w braku wyznaczenia takiego komisarza czynności dokonuje sąd.
Przystąpienie do układu z wierzycielami nie stanowi przeszkody dla udziału w postępowaniach o udzielenie zamówień publicznych, kiedy przedsiębiorstwo w toku postępowania przetargowego przedłoży:
a)
sprawozdanie biegłego, spełniające wymagania, o których mowa w art. 67 akapit trzeci lit. d), potwierdzające zgodność z planem oraz racjonalną możliwość realizacji zamówienia;
b)
oświadczenie innego podmiotu spełniającego wymagania o charakterze ogólnym, mającego zdolność finansową, techniczną, ekonomiczną, jak i certyfikacyjną, wymagane do udzielenia zamówienia, który zobowiązał się względem konkurenta i organu zamawiającego do udostępnienia, na czas trwania zamówienia, zasobów niezbędnych do realizacji zamówienia i do przejęcia wspieranego przedsiębiorstwa, jeśli to ostatnie stanie się niewypłacalne w toku przetargu lub po zawarciu umowy, lub z jakiegokolwiek powodu nie będzie już w stanie prawidłowo wykonać umowy. Zastosowanie ma art. 49 dekretu ustawodawczego nr 163 z dnia 12 kwietnia 2006 r.
Z zastrzeżeniem przepisów akapitu poprzedzającego przedsiębiorstwo uczestniczące w układzie z wierzycielami może także brać udział w przetargu w ramach utworzonego ad hoc konsorcjum przedsiębiorstw, pod warunkiem że nie stanowi w nim głównego udziałowca i że inne należące do konsorcjum przedsiębiorstwa nie podlegają postępowaniu upadłościowemu. W takim przypadku oświadczenie, o którym mowa w akapicie czwartym lit. b), może pochodzić także od podmiotu będącego członkiem konsorcjum.
Jeżeli w toku postępowania wszczętego na mocy niniejszego artykułu działalność przedsiębiorstwa zostaje wstrzymana lub okazuje się ewidentnie przynosić szkodę wierzycielom, sąd podejmuje czynności na mocy art. 173. Powyższe pozostaje bez uszczerbku dla uprawnienia dłużnika do zmiany wniosku o zawarcie układu”.
II. Okoliczności faktyczne
11.
Rada Regione Marche (
6
) zatwierdziła w dniu 9 listopada 2010 r. ogłoszenie o naborze wniosków o udzielenie dotacji na określone rodzaje działalności prowadzonej przez małe i średnie przedsiębiorstwa w ramach regionalnego programu operacyjnego EFRR na lata 2007–2013 (
7
).
12.
Dekret zatwierdzający ogłoszenie o naborze wniosków zawierał w załączniku I między innymi postanowienia dotyczące „beneficjentów” (art. 1), „przyczyn niedopuszczenia” do udziału w postępowaniu (art. 10 pkt 3 i art. 19), „obowiązku zachowania stabilności prowadzonych działań” (art. 17 pkt 3) oraz „przyczyn cofnięcia” przyznanej pomocy (art. 20).
13.
W odniesieniu do beneficjentów art. 1 wymienia przesłanki, które muszą spełnić przedsiębiorstwa ubiegające się o dotacje, a wśród nich wskazuje w odniesieniu do niniejszego postępowania, że „w momencie składania wniosku [przedsiębiorstwa] nie są zagrożone w rozumieniu art. 1 ust. 7 rozporządzenia nr 800/2008” (
8
).
14.
Zgodnie z art. 17 pkt 3 „beneficjent pomocy jest zobowiązany do przestrzegania ograniczenia związanego ze stabilnością samego działania, a mianowicie, musi zagwarantować, że przez pięć kolejnych lat od daty zakończenia współfinansowanego działania w odniesieniu do tego działania nie nastąpią istotne zmiany, które spowodują zmianę jego charakteru lub sposobu wykonania lub które przysporzą nienależnej korzyści przedsiębiorstwu lub organowi publicznemu i będą się wiązać ze zmianą formy własności infrastruktury lub zaprzestaniem działalności”.
15.
Przedsiębiorstwo Nerea złożyło w dniu 13 kwietnia 2011 r. wniosek o dotację, który został uwzględniony i w rezultacie w dniu 20 marca 2012 r. przyznano mu dotację w kwocie 144052,58 EUR.
16.
Po otrzymaniu tytułem zaliczki 50% przyznanej pomocy (72026,29 EUR) Nerea dokonała inwestycji, do których się zobowiązała (
9
), i w dniu 18 listopada 2013 r. przedstawiła sprawozdanie z wydatków, a jednocześnie zwróciła się o wypłatę pozostałej kwoty dotacji.
17.
Po upływie nieco ponad miesiąca w dniu 24 grudnia 2013 r. Nerea złożyła wniosek o wszczęcie postępowania układowego z wierzycielami do Tribunale di Macerata (sądu rejonowego w Maceracie, Włochy), który wszczął to postępowanie w dniu 15 października 2014 r.
18.
W dniu 11 lutego 2015 r. organ zarządzający pomocą (
10
) zawiadomił Nereę o wszczęciu postępowania w przedmiocie cofnięcia przyznanej dotacji z uwagi na to, że spółka „przestała spełniać wymogi dopuszczalności […] w następstwie wszczęcia postępowania w sprawie zawarcia układu z wierzycielami, na podstawie art. 1 w związku z art. 20 ogłoszenia o naborze wniosków”.
19.
Nerea wniosła o umorzenie postępowania w przedmiocie cofnięcia dotacji, lecz jej wniosek został odrzucony przez organ zarządzający w dniu 20 marca 2015 r. z uwagi na fakt, że toczące się w stosunku do tej spółki postępowanie układowe z wierzycielami uniemożliwiało otrzymanie pomocy zgodnie z art. 1 ust. 7 lit. c) rozporządzenia nr 800/2008 i art. 1 ogłoszenia o naborze wniosków.
20.
Decyzją z dnia 11 maja 2015 r. właściwy organ Regione Marche cofnął przyznaną pomoc i zażądał zwrotu już wypłaconej kwoty powiększonej o odsetki w wysokości 4997,30 EUR.
21.
Nerea wniosła skargę na powyższą decyzję do Tribunale Amministrativo Regionale per le Marche (regionalnego sądu administracyjnego dla Marche, Włochy), który przedstawił Trybunałowi Sprawiedliwości niniejszy wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym.
III. Pytania prejudycjalne
22.
We wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, który wpłynął do Trybunału Sprawiedliwości w dniu 28 kwietnia 2016 r., zawarto następujące pytania:
„1)
Przede wszystkim, czy art. 1 ust. 7 lit. c) rozporządzenia nr 800/2008 dotyczy jedynie tych postępowań, które mogą zostać wszczęte z urzędu przez organy administracyjne i sądowe państw członkowskich (we Włoszech, na przykład, postępowanie upadłościowe) czy także tych, które mogą zostać wszczęte tylko na wniosek zainteresowanego przedsiębiorcy (jak ma to miejsce w prawie krajowym odnośnie do układu z wierzycielami)? Pytanie wynika z tego, że przepis ten odwołuje się do »podlegania« zbiorowemu postępowaniu w sprawie niewypłacalności.
2)
Gdyby należało uznać, że rozporządzenie nr 800/2008 dotyczy wszystkich postępowań upadłościowych, to czy, ze szczególnym odwołaniem do instytucji układu z wierzycielami z założeniem kontynuacji działalności, o którym mowa w art. 186a dekretu królewskiego nr 267/1942, art. 1 ust. 7 lit. c) rozporządzenia nr 800/2008 należy interpretować w ten sposób, że sam fakt, iż występują przesłanki do wszczęcia postępowania upadłościowego względem przedsiębiorcy, który zwraca się o pomoc z funduszy strukturalnych, uniemożliwia udzielenie tej pomocy lub zobowiązuje właściwy organ krajowy do cofnięcia już przyznanej pomocy lub czy przeciwnie, stan zagrożenia musi podlegać ocenie w konkretnym wypadku, biorąc pod uwagę, na przykład, czas, kiedy wszczęto postępowanie, przestrzeganie przez przedsiębiorcę przyjętych zobowiązań i każdą inną istotną okoliczność?”.
23.
Zdaniem sądu odsyłającego Nerea co do zasady nie spełnia wymogów przyznania spornej pomocy, bowiem z jednej strony ogłoszenie zawierało zobowiązanie do zachowania przez okres pięciu lat stabilności dofinansowanego działania, a z drugiej strony „bardzo trudno jest zaprzeczyć istnieniu sytuacji zagrożenia w rozumieniu art. 1 ust. 6 i 7 rozporządzenia nr 800/2008, w przypadku gdy wniosek o dopuszczenie do układu z wierzycielami jest składany kilka dni po dacie złożenia końcowego sprawozdania z działań. Ewidentne jest, że stan »zagrożenia« przedsiębiorstwa wypełniającego swoje zobowiązania nie powstaje nagle” (
11
).
24.
Jednakże sąd odsyłający wskazuje, iż „możliwa jest wewnętrzna sprzeczność w ramach systemu, który z jednej strony, w celu ochrony gospodarki Unii, zezwala zagrożonym przedsiębiorstwom, które jednak zachowują obiektywny margines produktywności, na restrukturyzację, korzystając z niewątpliwych zalet konkurencyjnych (kompensowanych jednak przez poddanie się zewnętrznej kontroli sądowej), a z drugiej, zezwala aby przedsiębiorstwa te były pozbawione – także ex post – zasobów finansowych pochodzenia publicznego, które, z zastrzeżeniem dowodu przeciwnego […], muszą być uważane za wykorzystywane właśnie do osiągnięcia celu reorganizacji i wznowienia działalności” (
12
).
IV. Postępowanie przed Trybunałem i stanowiska stron
25.
Uwagi na piśmie zostały przedstawione przez Regione Marche, rządy włoski i polski oraz Komisję.
26.
Zdaniem Regione Marche cofnięcie udzielonej pomocy i zażądanie zwrotu wypłaconej Nerei kwoty znajduje uzasadnienie w treści art. 1 i art. 17 pkt 3 ogłoszenia, zgodnie z którymi beneficjent był zobowiązany do zachowania stabilności współfinansowanego działania przez okres pięciu lat od daty jego zakończenia. Zważywszy, że wszczęcie postępowania w przedmiocie zawarcia układu z wierzycielami potwierdza fakt, że Nerea znajdowała się w stanie zagrożenia, gdy złożyła wniosek o wypłatę pozostałej kwoty pomocy, nie spełniła ona przesłanki stabilności finansowej zawartej w ogłoszeniu.
27.
Ponadto Regione Marche wskazuje, że w niniejszej sprawie nie ma znaczenia okoliczność, iż uwzględniono wniosek o zawarcie układu z wierzycielami, bowiem program EFRR został zatwierdzony przed wejściem w życie uregulowania krajowego regulującego ten nowy rodzaj postępowania upadłościowego. Wobec braku szczególnych przepisów wprowadzających odstępstwa w prawie Unii lub w prawie krajowym nie można uwzględnić specyfiki tej instytucji.
28.
Rząd włoski wskazuje w przedmiocie pytania pierwszego, że sąd odsyłający błędnie opiera się na założeniu, iż przedsiębiorstwo nie jest przedmiotem postępowania upadłościowego, jeżeli zostało ono wszczęte na jego wniosek. Jego zdaniem należy przede wszystkim ustalić, czy postępowanie mające na celu zawarcie układu z wierzycielami mieści się w definicji postępowania upadłościowego, a następnie zbadać, w przypadku odpowiedzi negatywnej, czy niezależnie od złożenia wniosku o zawarcie układu z wierzycielami spełnione zostały przesłanki wszczęcia postępowania upadłościowego.
29.
Zdaniem rządu włoskiego, ponieważ układ z wierzycielami wiąże się z trudną sytuacją przedsiębiorstwa, która nie musi koniecznie oznaczać jego niewypłacalności, nie można uznać, że postępowanie w celu zawarcia układu z wierzycielami stanowi postępowanie upadłościowe. Jednakże nie można wykluczyć, że przedsiębiorstwo zawierające układ z wierzycielami spełnia również przesłanki konieczne dla wszczęcia postępowania upadłościowego.
30.
W odniesieniu do pytania drugiego rząd włoski wskazuje, opierając się na swych uwagach dotyczących pytania pierwszego, że sam fakt spełnienia przesłanek wszczęcia postępowania w celu zawarcia układu z wierzycielami nie może zamykać dostępu do funduszy strukturalnych ani umożliwiać żądania zwrotu już przyznanych funduszy. Działanie takie trudno byłoby uznać za zgodne z celem zawarcia układu z wierzycielami, którym jest kontynuowanie działalności przedsiębiorstwa. Odmowa przyznania, czy też w danym przypadku cofnięcie przyznanej pomocy mogłoby mieć miejsce jedynie w przypadku stwierdzenia istnienia in concreto stanu zagrożenia w rozumieniu art. 1 ust. 7 lit. c) rozporządzenia nr 800/2008.
31.
Rząd polski w odniesieniu do pytania pierwszego stoi na stanowisku, że zgodnie z wytycznymi z 2004 r. pojęcie „zbiorowego postępowania w sprawie niewypłacalności”, o którym mowa w art. 1 ust. 7 rozporządzenia nr 800/2008, należy rozumieć jako odnoszące się do postępowań sądowych i administracyjnych, bez przeprowadzenia których przedsiębiorstwo nie jest w stanie, przy pomocy środków własnych lub środków pochodzących od właścicieli, akcjonariuszy lub wierzycieli, powstrzymać strat, które prawie na pewno doprowadzą to przedsiębiorstwo do zniknięcia z rynku w perspektywie krótko- lub średnioterminowej. Nie ma znaczenia, czy postępowania te zostają wszczęte z urzędu, czy na wniosek danego przedsiębiorstwa, bowiem rozporządzenie nr 800/2008 nie przewiduje w tym zakresie żadnych ograniczeń.
32.
W odniesieniu do pytania drugiego rząd polski uważa, że przesłanki korzystania z pomocy na podstawie rozporządzenia nr 800/2008 należy spełniać w chwili jej przyznania, zatem późniejsza zmiana okoliczności faktycznych nie rodzi obowiązku jej zwrotu.
33.
Zdaniem Komisji, w odniesieniu do pytania pierwszego, art. 1 ust. 6 lit. c) i art. 1 ust. 7 lit. c) rozporządzenia nr 800/2008 obejmują wszelkie postępowania upadłościowe, w tym również istniejące w prawie włoskim postępowanie w celu zawarcia układu z wierzycielami. Do organów krajowych należy ustalenie, czy zostały spełnione zawarte w prawie krajowym przesłanki (do których odsyła prawo Unii) wszczęcia tych postępowań; nie ma przy tym znaczenia, czy postępowania te zostają wszczęte z urzędu, czy na wniosek danego przedsiębiorstwa. Okoliczność, że Nerea złożyła wniosek o wszczęcie postępowania w celu zawarcia układu z wierzycielami, wskazuje, iż była ona przedsiębiorstwem zagrożonym w rozumieniu rozporządzenia nr 800/2008.
34.
W przedmiocie pytania drugiego Komisja stoi na stanowisku, że rozporządzenie nr 800/2008 wyklucza przyznanie pomocy przedsiębiorstwom, które są zagrożone w chwili przyznawania pomocy, lecz nie wymaga zwrotu już przyznanej pomocy od tych przedsiębiorstw, które nie znajdowały się w takiej sytuacji w chwili jej przyznawania. Nerea nie znajdowała się bowiem w sytuacji zagrożenia, gdy przyznawano jej pomoc, a zatem prawo Unii nie zobowiązuje władz krajowych do cofnięcia tej pomocy. Nie ma to jednak wpływu na uprawnienie państw członkowskich do przyznania lub odmowy przyznania na podstawie prawa krajowego pomocy zgodnej ze wspólnym rynkiem oraz, w danym przypadku, jej odzyskania.
V. Analiza
A. Uwagi wstępne
35.
W celu udzielenia sądowi odsyłającemu użytecznej odpowiedzi wydaje mi się celowe rozróżnić dwie płaszczyzny sporu. Pierwsza z nich dotyczy wykładni prawa Unii (a dokładnie rozporządzenia nr 800/2008) w odniesieniu do postępowania głównego. Druga, przeciwnie, ogranicza się do kwestii wykładni przepisów prawa krajowego (w szczególności niektórych postanowień ogłoszenia o naborze wniosków), niekoniecznie wymagających zastosowania tego rozporządzenia.
36.
W odniesieniu do pierwszej płaszczyzny analiza art. 1 ust. 7 lit. c) rozporządzenia nr 800/2008 mogłaby być właściwa, gdyby Nerea była przedmiotem postępowania mającego na celu zawarcie układu z wierzycielami (i tym samym mogłaby być uznana za przedsiębiorstwo zagrożone), gdy złożyła wniosek i otrzymała dotację współfinansowaną ze środków EFRR. Jednakże, jak przyznają wszystkie strony i co podkreśla sąd odsyłający, Nerea wówczas (złożenie wniosku w roku 2011 i przyznanie pomocy w roku 2012) nie znajdowała się w sytuacji zagrożenia ani nie podlegała żadnemu postępowaniu upadłościowemu, które zostało wszczęte dopiero pod koniec roku 2013.
37.
Artykuł 1 ogłoszenia o naborze wniosków odwołujący się wyraźnie do art. 1 rozporządzenia nr 800/2008 w celu zdefiniowania pojęcia przedsiębiorstwa zagrożonego wykluczonego z pomocy, wskazuje, że pomoc nie może być przyznana tym przedsiębiorstwom, które w dacie złożenia wniosku znajdują się w stanie zagrożenia opisanym w owym artykule tego rozporządzenia. Nerea, powtarzam, spełniała tę przesłankę (negatywną), zatem z tego punktu widzenia była uprawniona do otrzymania dotacji. Artykuł 1 rozporządzenia nr 800/2008 nie stał bowiem na przeszkodzie przyznaniu pomocy ani, odpowiednio, nie wprowadza wymogu cofnięcia pomocy.
38.
Jednakże inne postanowienie ogłoszenia (art. 17 pkt 3) zawierało wymóg spełnienia przesłanki „stabilności prowadzonych działań”, która jako taka nie była już powiązana z początkiem stanu zagrożenia, lecz z okolicznościami, które miały miejsce w okresie pięciu lat następujących po dacie zakończenia współfinansowanych działań. Ani to postanowienie, ani zawarta w nim przesłanka stabilności nie wynikają bezpośrednio z prawa Unii (a dokładnie z rozporządzenia nr 800/2008). W dalszej części opinii wypowiem się w kwestii, czy rozporządzenie to zawiera wskazówki interpretacyjne dla jego zastosowania, co wydaje się sugerować sąd odsyłający.
B. Użyteczność przeformułowania dwóch pytań prejudycjalnych
39.
Pierwsze pytanie sądu odsyłającego (które sąd ten uważa za „wstępne”) w brzmieniu sformułowanym przez sąd odsyłający ma na celu wyjaśnienie jedynie tego, czy postępowania upadłościowe, o których mowa w art. 1 ust. 7 lit. c) rozporządzenia nr 800/2008, obejmują zarówno postępowania wszczęte na wniosek samego przedsiębiorcy, jak i wszczęte z urzędu przez organy administracji i sądy.
40.
Odpowiedź na to pytanie nie nastręcza nadmiernych trudności interpretacyjnych: ów przepis rozporządzenia nr 800/2008 nie rozróżnia po prostu postępowań upadłościowych na podstawie sposobu ich wszczęcia, z urzędu lub na wniosek strony, zatem obejmuje on jedne i drugie. Podzielam w tym zakresie ocenę rządów, które występują jako interwenienci w niniejszej sprawie, oraz Komisji.
41.
W szczególności postępowanie mające na celu zawarcie „układu z wierzycielami w celu kontynuowania działalności” wprowadzone w ustawodawstwie włoskim w 2012 r. (które mogą wszczynać przedsiębiorstwa mające kłopoty z płynnością, jako alternatywę wobec zaprzestania ich działalności) jest rodzajem postępowania mającego na celu zawarcie układu z wierzycielami, które moim zdaniem mieści się w pojęciu postępowania upadłościowego, o którym mowa w rozporządzeniu nr 800/2008.
42.
Odpowiedź twierdząca na to pytanie prowadzi do pytania drugiego, to jest, czy spełnienie przesłanek wszczęcia postępowania upadłościowego (czy to z urzędu, czy na wniosek strony) pozwala przyjąć, że mamy do czynienia z przedsiębiorstwem zagrożonym, co uniemożliwia przyznanie pomocy (lub skutkuje cofnięciem już przyznanej pomocy), czy też, przeciwnie, należy w każdym przypadku zbadać, czy taka sytuacja ma miejsce.
43.
W celu rozwiania tej wątpliwości jest niezbędne uprzednie odszyfrowanie pojęcia „przedsiębiorstwa zagrożonego” zawartego w art. 1 ust. 6 lit. c) rozporządzenia nr 800/2008, bowiem przedsiębiorstwa znajdujące się w takiej sytuacji są wykluczone z pomocy będącej przedmiotem tego rozporządzenia. Skoro na podstawie art. 1 ust. 7 lit. c) tego rozporządzenia „uważa się za zagrożone przedsiębiorstwo” MŚP, które „zgodnie z prawodawstwem krajowym podlega zbiorowemu postępowaniu w sprawie niewypłacalności”, przy dokonywaniu wykładni tego pojęcia nie można pominąć prawa krajowego (
13
).
44.
Uważam zatem za bardziej użyteczne przeformułowanie obu pytań i umożliwienie w ten sposób przeprowadzenia analizy, co należy rozumieć przez „postępowanie upadłościowe” w rozumieniu art. 1 ust. 7 lit. c) rozporządzenia nr 800/2008, jak i co należy rozumieć przez zastosowane w art. 1 ust. 6 lit. c) tego rozporządzenia pojęcie „przedsiębiorstwa zagrożonego”. Odpowiedź na te pytania pozwoli z większą pewnością stawić czoło wątpliwościom sądu odsyłającego w przedmiocie pytania, które uważa za kluczowe dla rozstrzygnięcia sporu: czy należy uznać za przedsiębiorstwo zagrożone takie przedsiębiorstwo, które spełnia przesłanki wszczęcia postępowania upadłościowego i w rezultacie nie może ono ubiegać się o wnioskowaną dotację, a w przypadku, kiedy już ją przyznano, należy ją cofnąć.
C. Pojęcie „przedsiębiorstwa zagrożonego” w rozumieniu art. 1 ust. 6 lit. c) rozporządzenia nr 800/2008
45.
W chwili wydania wytycznych z 2004 r. Komisja stwierdziła, iż „[n]ie istnieje wspólnotowa definicja przedsiębiorstwa zagrożonego”. Należało zatem ustalić w tekście cechy tego pojęcia, ponieważ od niego zależało zastosowanie innych przepisów prawa Unii (na przykład przepisów regulujących pomoc państwa lub przepisów dotyczących kontroli koncentracji), które nie mogą pomijać sytuacji prawnej, ekonomicznej i społecznej, w jakiej znajdują się przedsiębiorstwa zagrożone.
46.
Należało zatem odwołać się do konstrukcji pojęciowych ad hoc, które są w stanie przypisać tej złożonej sytuacji dane znaczenie w kontekście stosowania dotyczących jej przepisów wspólnotowych. W tym celu opublikowano wytyczne z 2004 r. mające ukierunkować działania Komisji w zakresie pomocy państwa na ratowanie i restrukturyzację przedsiębiorstw zagrożonych. Rozporządzenie nr 800/2008 przejęło ustalenia zawarte w tych wytycznych, nadając im moc normatywną jako elementom konstytutywnym tego pojęcia, które z punktu widzenia prawa Unii można zakwalifikować jedynie jako autonomiczne.
47.
Zgodnie z motywem 15 rozporządzenia nr 800/2008 pomoc dla zagrożonych przedsiębiorstw „powinna być oceniana na podstawie tych wytycznych”, przy czym w odniesieniu do MŚP należy „zastosować uproszczoną, w porównaniu z wytycznymi, definicję zagrożonego przedsiębiorstwa”.
48.
Wytyczne z 2004 r. zostały w ten sposób przekształcone w wiążące prawnie kryteria konstytutywne pojęcia prawnego „przedsiębiorstwa zagrożonego”. Pojęcie, które – powtarzam – ma charakter autonomiczny oraz właściwy prawu Unii w zakresie, w jakim ma mieć zastosowanie we wszystkich państwach członkowskich, musi być w nich wszystkich stosowane w tym samym znaczeniu.
49.
Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału „z wymogów zarówno jednolitego stosowania prawa Unii, jak i zasady równości wynika, że pojęcia zawarte w przepisie prawa Unii, który nie zawiera żadnego wyraźnego odesłania do prawa państw członkowskich w celu ustalenia jego znaczenia i zakresu, powinny zasadniczo być interpretowane w całej Unii Europejskiej w sposób autonomiczny i jednolity, co powinno nastąpić z uwzględnieniem kontekstu przepisu i celu zamierzonego przez dane uregulowanie” (
14
).
50.
Definicja „przedsiębiorstwa zagrożonego” przyjęta w rozporządzeniu nr 800/2008 (w celu wykluczenia go z zakresu zastosowania tego rozporządzenia) nie jest dokładnie tą definicją, którą przyjęła Komisja w wytycznych z 2004 r., lecz, jak wskazałem, jest jej wersją uproszczoną. Treść art. 1 ust. 7 rozporządzenia nr 800/2008 pozwala przyjąć, że uproszczenie to polegało na zastosowaniu w definicji pojęcia „przedsiębiorstwa zagrożonego” jedynie elementów wskazanych w pkt 10 wytycznych z 2004 r. z wykluczeniem elementów zawartych w pkt 11 tych wytycznych.
51.
Punkt 10 wytycznych z 2004 r. został prawie całkowicie przejęty w art. 1 ust. 7 rozporządzenia nr 800/2008, a dodano jedynie odwołanie do MŚP, które działają krócej niż trzy lata, o czym wspomniano w motywie 15 rozporządzenia. Pominięto jednak czynniki, które zgodnie z pkt 11 wytycznych z 2004 r. również mogłyby prowadzić do tego rezultatu, lecz ustalenie ich wymagałoby przeprowadzenia postępowania dowodowego w większym zakresie. Zdecydowano zatem o ich pominięciu, „aby ograniczyć […] obciążenie administracyjne [państw członkowskich]”.
52.
Spośród trzech przesłanek zawartych w art. 1 ust. 7 rozporządzenia nr 800/2008 precyzujących, kiedy MŚP można uznać za zagrożone, w celu określenia zakresu jego zastosowania, przesłanki zawarte w lit. a) (
15
) i b) (
16
) nie mają znaczenia w niniejszej sprawie. W tych dwóch przypadkach kryteria definicji reguluje w całości rozporządzenie nr 800/2008, zatem w celu stwierdzenia, czy są one spełnione w danym przypadku, nie ma potrzeby sięgania do prawa krajowego państw członkowskich. W odniesieniu do obu tych przesłanek autonomia pojęcia wspólnotowego jest zatem niepodważalna.
53.
Trzecie z tych kryteriów, które ma znaczenie w niniejszej sprawie („spółki, jeżeli zgodnie z prawodawstwem krajowym podlega[ją] zbiorowemu postępowaniu w sprawie niewypłacalności”), z pewnością odsyła do wewnętrznego uregulowania w każdym z państw członkowskich. Nie jest to jednak odesłanie o charakterze bezwzględnym, bowiem układ z wierzycielami zawarty w prawie krajowym ogranicza się do definicji przesłanek wszczęcia postępowania, która ze swej strony musi odpowiadać autonomicznemu pojęciu prawa Unii.
D. Pojęcie „postępowania upadłościowego” zastosowane w art. 1 ust. 7 lit. c) rozporządzenia nr 800/2008
54.
Ta sama potrzeba zachowania jednolitości i spójności systemu, która nakazuje ustalenie pojęcia „przedsiębiorstwa zagrożonego” jako przynależnego prawu Unii, obejmuje także pojęcie „postępowania upadłościowego”, aczkolwiek w celu sprecyzowania tego pojęcia odwołuje się ono do prawa krajowego.
55.
Pojęcie to należy stosować w ramach rozporządzenia nr 800/2008 (to jest mając na uwadze jego przedmiot i cel), biorąc pod uwagę, że pojęcie to nie jest nieznane prawu Unii, lecz ma w prawie wspólnotowym wyraźne znaczenie.
56.
Rozporządzenie (WE) nr 1346/2000 (
17
) definiuje w art. 2 lit. a) postępowanie upadłościowe jako jedno z „postępowa[ń] zbiorow[ych] określon[ych] w art. 1” tego rozporządzenia, to jest jedno z „postępowań przewidujących niewypłacalność dłużnika, które obejmują całkowite lub częściowe zajęcie majątku dłużnika oraz powołanie zarządcy”. W oparciu o tę przesłankę na mocy art. 2 lit. a) rozporządzenia nr 1346/2000 przyjęto listę różnego rodzaju krajowych postępowań upadłościowych, szczegółowo opisanych w załączniku A do rozporządzenia.
57.
W załączniku tym w odniesieniu do Włoch zawarto postępowanie określone jako „concordato preventivo” (
18
). Nie zawarto tam wówczas układu z wierzycielami mającego na celu kontynuowanie działalności przedsiębiorstwa, ponieważ zostało ono później wprowadzone do włoskiego porządku prawnego (jak wskazuje sąd odsyłający, w 2012 r.). Uprawnione jest zatem pytanie, czy forma, w jakiej prawo krajowe ukształtowało ten rodzaj układu z wierzycielami, czyni go postępowaniem odrębnym od concordato preventivo, czy jedynie jednym z rodzajów tego postępowania.
58.
Odpowiedź, co logiczne, należy do sądu krajowego, aczkolwiek umiejscowienie art. 186a w systematyce włoskiego prawa upadłościowego i sama treść tego przepisu wydają się potwierdzać stanowisko, iż układ z wierzycielami mający na celu kontynuowanie działalności przedsiębiorstwa jest jedynie, co do zasady, (nowym) rodzajem concordato preventivo, to jest nie stanowi innego rodzaju postępowania, odrębnego od postępowania wskazanego wyżej, mającego szerszy zakres (
19
). Sam sąd odsyłający przyznaje, iż układ z wierzycielami mający na celu kontynuowanie działalności przedsiębiorstwa stanowi „genus postępowania układowego” (
20
).
59.
W rezultacie uważam, iż z faktu potwierdzenia przez sąd odsyłający, że układ z wierzycielami mający na celu kontynuowanie działalności przedsiębiorstwa jest rodzajem concordato preventivo wymienionego w załączniku A do rozporządzenia nr 1346/2000, należy wywieść, że postępowanie to jest postępowaniem upadłościowym w rozumieniu art. 1 ust. 7 lit. c) rozporządzenia nr 800/2008.
60.
Poza tym, jak już wskazałem, w zakresie, w jakim art. 1 ust. 7 lit. c) rozporządzenia nr 800/2008 nie rozróżnia pomiędzy postępowaniami upadłościowymi wszczynanymi z urzędu i na wniosek przedsiębiorcy lub jego wierzycieli, uważam, że różnica ta nie ma znaczenia dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy.
E. Spełnienie przesłanek wszczęcia postępowania upadłościowego
61.
Sąd odsyłający zwraca się z zapytaniem – które stanowi istotę wątpliwości przedstawionych Trybunałowi Sprawiedliwości – czy sam fakt spełnienia przesłanek uzasadniających wszczęcie postępowania upadłościowego oznacza, że dane przedsiębiorstwo jest przedsiębiorstwem zagrożonym w rozumieniu rozporządzenia nr 800/2008, czy też przeciwnie, należy pozbyć się wszelkiego automatyzmu i zbadać okoliczności każdej sprawy w celu ustalenia, czy przedsiębiorstwo rzeczywiście znajduje się w stanie zagrożenia.
62.
Podczas gdy Regione Marche i Komisja opowiadają się za pierwszym rozwiązaniem, rządy włoski i polski preferują drugie z nich.
63.
Uważam, że z celu rozporządzenia nr 800/2008 oraz z wyraźnej woli prawodawcy można wywieść, iż przedsiębiorstwo staje się przedsiębiorstwem zagrożonym w rozumieniu art. 1 ust. 7 lit. c) tego rozporządzenia już wówczas, gdy spełnia, formalnie rzecz biorąc, obiektywne przesłanki bycia przedmiotem postępowania upadłościowego.
64.
Rozporządzenie nr 800/2008 miało na celu „uproszczenie” definicji „przedsiębiorstwa zagrożonego” zawartej w wytycznych z 2004 r. i dokonano tego poprzez usunięcie elementów zawartych w pkt 11 wytycznych, to jest tych, których ustalanie przez władze państwa członkowskiego stanowiłoby dla nich obciążenie administracyjne, którego, jak wskazuje samo rozporządzenie, chciano uniknąć.
65.
Trudno byłoby pogodzić ze wskazanym celem, jakim jest uproszczenie – i byłoby sprzeczne z zamiarem prawodawcy usunięcia treści pkt 11 wytycznych z 2004 r. – gdyby władze krajowe nie mogły ograniczyć się do stwierdzenia, że zachodzą okoliczności pozwalające wszcząć postępowanie, lecz były one zobowiązane wykroczyć znacznie poza to stwierdzenie – co ponadto samo w sobie nie zawsze jest łatwe – i dokonać materialnego rozstrzygnięcia, co sugeruje sąd odsyłający.
66.
Do powyższego można dodać dwa argumenty dodatkowe. Zgodnie z pierwszym z nich do sądów właściwych w sprawach upadłości, do których składa się wniosek w przedmiocie zawarcia układu z wierzycielami, należy podjęcie decyzji, w oparciu o całokształt okoliczności dotyczących danego przedsiębiorstwa, czy przedsiębiorstwo to znajduje się w sytuacji wymagającej zawieszenia płatności na rzecz wierzycieli (innymi słowy, czy ma problemy finansowe). W niniejszej sprawie Tribunale di Macerata (sąd rejonowy w Maceracie), który, jak wskazuje sąd odsyłający, „zatwierdził” (
21
) układ z wierzycielami, musiał niewątpliwie zweryfikować, czy miały miejsce okoliczności wymagane przepisami prawa.
67.
Zgodnie z drugim, podobnym argumentem dodatkowym, rozporządzenie 800/2008 nie służy do stwierdzania zgodności ze wspólnym rynkiem wszystkich kategorii pomocy, lecz jedynie tych, których celem jest zaspokojenie potrzeb, do czego jest konieczne korzystanie właśnie z tych przedsiębiorstw, które są w stanie je zaspokajać, co z kolei wyklucza przyznanie dotacji przedsiębiorstwom zagrożonym. Uważam, iż spełnianie przesłanek wszczęcia postępowania upadłościowego jest samo w sobie wystarczająco uzasadnionym powodem, aby podawać w wątpliwość stabilność działalności, na rzecz której ma być przyznana dotacja, oraz pozwala podejrzewać, że wnioskowana pomoc ma służyć naprawie sytuacji finansowej przedsiębiorstwa, co stanowi obejście wytycznych z 2004 r. i co ma eliminować rozporządzenie nr 800/2008.
68.
Nie można wreszcie zapominać, że „rozporządzenie nr 800/2008 oraz warunki w nim przewidziane jako złagodzenie ogólnej zasady, jaką stanowi obowiązek zgłoszenia, należy rozumieć ściśle” (
22
).
69.
Uważam zatem, że na pytanie przedstawione przez sąd odsyłający należy odpowiedzieć w ten sposób, iż jeżeli przedsiębiorstwo spełnia przesłanki niezbędne do wszczęcia postępowania upadłościowego, nie może ono być beneficjentem pomocy publicznej udzielanej ze środków strukturalnych.
70.
Stwierdzenie to musi jednak zostać niezwłocznie zweryfikowane w świetle wątpliwości sądu odsyłającego, który zwrócił się również o wyjaśnienie, czy w przypadku wszczęcia postępowania upadłościowego po przyznaniu pomocy (jak ma to miejsce w przypadku Nerei) krajowe organy zarządzające są zobowiązane do jej cofnięcia. Wątpliwość ta dotyczy tego, co we wstępnych uwagach nazwałem drugą płaszczyzną sporu, czyli dotyczącą wykładni i zastosowania postanowień zawartych w ogłoszeniu o naborze wniosków.
F. W przedmiocie cofnięcia (
23
) przyznanej pomocy
71.
Jak już wyjaśniłem, stan przedsiębiorstwa, które składa wniosek o przyznanie pomocy, należy zbadać w chwili przyznawania tej pomocy, to jest „w chwili, w której beneficjent uzyskuje prawo jej otrzymania na podstawie obowiązującej regulacji krajowej” (
24
). W niniejszej sprawie fakt, że Nerea spełniała przesłanki otrzymania spornej pomocy w chwili jej przyznawania, nie jest kwestionowany.
72.
Stan zagrożenia Nerei, potwierdzony w drodze wszczęcia w dniu 15 października 2014 r. postępowania upadłościowego, zaistniał, gdy otrzymała już ona 50% pomocy i wykonała (jak twierdzi sąd odsyłający) dotowaną inwestycję, na potwierdzenie czego złożyła ona w dniu 18 listopada 2013 r. sprawozdanie z wydatków.
73.
Jeżeli Nerea nie była „przedsiębiorstwem zagrożonym” i stała się nim dopiero po przyznaniu pomocy (a nawet później, bo po wykonaniu zobowiązań inwestycyjnych), żaden z przepisów rozporządzenia nr 800/2008 nie zawiera obowiązku cofnięcia dotacji. Prawo Unii nie wymaga w takich przypadkach zwrotu dotacji.
74.
Jak jednak wskazuje Komisja (
25
), okoliczność, że pomoc państwa została uznana za zgodną z wewnętrznym rynkiem, nie oznacza, że państwo członkowskie jest zobowiązane do jej przyznania, czy też że nie może żądać jej zwrotu, kiedy przepisy prawa krajowego, czy to ogólnie obowiązujące, czy to zawarte w ogłoszeniu, tego wymagają.
75.
Artykuł 17 pkt 3 ogłoszenia o naborze wniosków zawiera postanowienie, które moim zdaniem można uznać za warunek rozwiązujący w rozumieniu techniczno-prawnym: beneficjent jest zobowiązany do „przestrzegania ograniczenia związanego ze stabilnością” dofinansowanego działania przez pięć kolejnych lat od daty zakończenia tego działania. Zobowiązanie to zawiera w sobie gwarancję, „że nie nastąpią istotne zmiany, które spowodują modyfikację jego charakteru [działania] lub sposobu wykonania lub które przyczynią się do powstania nienależnej korzyści na rzecz przedsiębiorstwa lub jednostki publicznej”. Warunek ten, niezależnie od tego, czy ma on charakter rozwiązujący, czy też nie, nie znajduje podstaw w treści rozporządzenia nr 800/2008, które nie może w związku z tym być traktowane jako wskazówka dla celów jego wykładni lub stosowania.
76.
Trybunał Sprawiedliwości nie jest właściwy do rozstrzygania w przedmiocie treści i zakresu konkretnego postanowienia ogłoszenia o naborze wniosków, zatem to sąd odsyłający musi rozstrzygnąć, czy rzeczywiście miało miejsce niewykonanie zobowiązania (
26
) i jakie są jego skutki.
77.
Problem wynikły z powstania (ujawnienia się) stanu zagrożenia przedsiębiorstwa po przyznaniu dotacji i po wykonaniu przez beneficjenta zobowiązań inwestycyjnych, nie znajduje odpowiedzi w analizowanych przepisach rozporządzenia nr 800/2008. Wykładnia pojęć zawartych w rozporządzeniu, na które powoływałem się powyżej, nie stanowi wskazówki dla rozwiązania paradoksu opisanego przez sąd odsyłający, kiedy mamy sprzeczność pomiędzy, z jednej strony, celem, jakim jest umożliwienie restrukturyzacji MŚP posiadających problemy z płynnością, lecz zachowujących obiektywny margines produktywności, a z drugiej strony, przepisem prawa krajowego, który pozbawia ich „ex post […] zasobów finansowych pochodzenia publicznego […] właś[ciwych] do osiągnięcia celu reorganizacji i wznowienia działalności”.
78.
Do sądu odsyłającego należy ostateczne rozstrzygnięcie, w jakim stopniu niewykonanie zobowiązania do zachowania stabilności musi prowadzić do cofnięcia dotacji i odzyskania już wypłaconej Nerei kwoty. Jeżeli, na mocy obowiązujących przepisów prawa krajowego, pomoc powinna zostać cofnięta, a ponadto kwota już wypłacona powinna zostać zwrócona wraz z odsetkami, nie stanowi to naruszenia rozporządzenia nr 800/2008 ani nie stanowi to naruszenia zgodności pomocy z rynkiem wewnętrznym w chwili jej przyznawania, co stanowi jedyne kwestie, w których Trybunał Sprawiedliwości może się wypowiedzieć w odniesieniu do wykładni tego rozporządzenia.
79.
Sugeruję zatem, aby na przedstawione pytanie udzielić odpowiedzi, że zgodnie z art. 1 ust. 7 lit. c) rozporządzenia (WE) nr 800/2008 fakt spełniania zawartych w prawie krajowym przesłanek wszczęcia postępowania upadłościowego w odniesieniu do danego przedsiębiorstwa jest istotny w chwili przyznawania pomocy, nie zaś gdy okoliczność ta wystąpi później, jak ma to miejsce w postępowaniu głównym. Władze krajowe mogą jednakże cofnąć przyznaną pomoc i nakazać zwrot kwot już wypłaconych, jeżeli zgodnie z prawem krajowym przedsiębiorstwo będące jej beneficjentem nie wykonało postanowień zawartych w ogłoszeniu o naborze wniosków regulującym przyznanie pomocy.
VI. Wnioski
80.
W świetle powyższych rozważań proponuję Trybunałowi Sprawiedliwości, aby na pytania prejudycjalne przedstawione przez Tribunale Amministrativo Regionale per le Marche (regionalny sąd administracyjny dla Marche, Włochy) odpowiedział w sposób następujący:
1)
Artykuł 1 ust. 7 lit. c) rozporządzenia Komisji (WE) nr 800/2008 z dnia 6 sierpnia 2008 r. uznającego niektóre rodzaje pomocy za zgodne ze wspólnym rynkiem w zastosowaniu art. 87 i 88 traktatu należy interpretować w ten sposób, że dotyczy on zarówno postępowań upadłościowych wszczynanych z urzędu przez organy administracji i sądy, jak i postępowań upadłościowych wszczynanych na wniosek danego przedsiębiorstwa.
2)
W przypadku gdy układ z wierzycielami w celu kontynuowania działalności przedsiębiorstwa stanowi jeden z rodzajów concordato preventivo, o którym mowa w załączniku A do rozporządzenia Rady (WE) nr 1346/2000 z dnia 29 maja 2000 r. w sprawie postępowania upadłościowego, co powinien ustalić sąd odsyłający, układ ten stanowi postępowanie upadłościowe w rozumieniu art. 1 ust. 7 lit. c) rozporządzenia (WE) nr 800/2008.
3)
Zgodnie z art. 1 ust. 7 lit. c) rozporządzenia (WE) nr 800/2008 fakt spełnienia zawartych w prawie krajowym przesłanek wszczęcia postępowania upadłościowego w odniesieniu do danego przedsiębiorstwa jest istotny w chwili przyznawania pomocy, nie zaś gdy okoliczność ta wystąpi później, jak ma to miejsce w postępowaniu głównym. Władze krajowe mogą jednakże cofnąć przyznaną pomoc i nakazać zwrot kwot już wypłaconych, jeżeli zgodnie z prawem krajowym przedsiębiorstwo będące jej beneficjentem nie wykonało postanowień zawartych w ogłoszeniu o naborze wniosków regulującym przyznanie pomocy.
(
1
)	Język oryginału: hiszpański.
(
2
)	Będę używał [przypis autora dotyczy hiszpańskiej wersji opinii] pojęcia „empresa en crisis”, które jest zawarte w hiszpańskiej wersji rozporządzenia nr 800/2008, przy czym pojęciem najbliższym innym wersjom językowym byłoby pojęcie „empresa en dificultades”, które stosowane jest na przykład w wersji włoskiej (imprese in difficoltà), francuskiej (entreprises en difficulté), angielskiej (undertakings in difficulty), portugalskiej (empresas em dificuldade), niemieckiej (Unternehmen in Schwierigkeiten) lub niderlandzkiej (ondernemingen in
moeilijkheden) [w polskiej wersji językowej stosowane jest pojęcie „przedsiębiorstwa zagrożonego”].
(
3
)	Rozporządzenie Komisji z dnia 6 sierpnia 2008 r. uznające niektóre rodzaje pomocy za zgodne ze wspólnym rynkiem w zastosowaniu art. 87 i 88 traktatu (Dz.U. 2008, L 214, s. 3).
(
4
)	Dz.U. 2004, C 244, s. 2, zwane dalej „wytycznymi z 2004 r.”. Obecnie obowiązujący tekst, zatytułowany „Wytyczne dotyczące pomocy państwa na ratowanie i restrukturyzację przedsiębiorstw niefinansowych znajdujących się w trudnej sytuacji
” znajduje się w komunikacie Komisji 2014/C 249/01 (Dz.U. 2014, C 249, s. 1).
(
5
)	Dekret królewski z dnia 16 marca 1942 r. (GURI n. 81 z dnia 6 kwietnia 1942 r.), zwany dalej „prawem upadłościowym”, w wersji zmienionej dekretem z mocą ustawy nr 83 z dnia 22 czerwca 2012 r., zatwierdzony ustawą nr 134 z dnia 7 sierpnia 2012 r. (GURI n. 187 z dnia 11 sierpnia 2012 r.).
(
6
)	Dokładnie rzecz biorąc, organem administracji, który wydał dekret nr 267/IRE_11 regulujący zasady udzielania pomocy, był „dyrektor do spraw innowacji, badań, rozwoju gospodarczego i konkurencyjności w sektorach produkcyjnych”.
(
7
)	Regionalny Program Operacyjny (RPO) EFRR dla regionu Marche na lata 2007–2013, zatwierdzony przez Komisję Europejską decyzją nr 3986 z dnia 17 sierpnia 2007 r.
(
8
)	W przypisie zawartym na dole strony dodano, że „przez przedsiębiorstwo zagrożone rozumie się małe i średnie przedsiębiorstwo spełniające następujące przesłanki […]” oraz zawarto przesłanki wskazane w rozporządzeniu nr 800/2008.
(
9
)	Tak wskazuje sąd odsyłający w pkt 1.2 postanowienia odsyłającego.
(
10
)	Określona w postanowieniu odsyłającym jako „Organismo intermedio Medio Credito centrale (MMC)”.
(
11
)	Punkt 9 tiret trzecie postanowienia odsyłającego.
(
12
)	Punkt 15 postanowienia odsyłającego.
(
13
)	Postaram się jednakże uzasadnić stanowisko, iż odwołanie do prawa krajowego nie uniemożliwia przyjęcia w odniesieniu do pojęcia przedsiębiorstwa zagrożonego, iż posiada ono charakter autonomiczny, to jest właściwy prawu Unii.
(
14
)	Wyrok z dnia 15 października 2015 r., Axa Belgium (C‑494/14, EU:C:2015:692, pkt 21 i przytoczone tam orzecznictwo).
(
15
)	Dotyczy ona spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, jeżeli ponad połowa jej zarejestrowanego kapitału została utracona, w tym ponad jedna czwarta w okresie poprzedzających dwunastu miesięcy.
(
16
)	Dotyczy ona spółki, której przynajmniej niektórzy członkowie są w sposób nieograniczony odpowiedzialni za długi spółki, jeżeli ponad połowa jej kapitału według sprawozdania finansowego została utracona, w tym ponad jedna czwarta w okresie poprzedzających dwunastu miesięcy.
(
17
)	Rozporządzenie Rady z dnia 29 maja 2000 r. w sprawie postępowania upadłościowego (Dz.U. 2000, L 160, s. 1 – wyd. spec. w jęz. polskim, rozdz. 19, t. 1, s. 191).
(
18
)	Włoskie concordato preventivo zostało również wymienione w załączniku A („postępowania upadłościowe, o których mowa w art. 2 pkt 4”) do rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2015/848 z dnia 20 maja 2015 r. w sprawie postępowania upadłościowego (wersja przekształcona).
(
19
)	Rzecznik generalna E. Sharpston, w jej opinii przedstawionej w sprawie Degano Trasporti (C‑546/14, EU:C:2016:13, pkt 43), w której również analizuje się włoskie postępowania układowe, wskazała, iż nie jest możliwe przedstawienie przez nią stanowiska w przedmiocie szczegółów krajowego uregulowania w zakresie układów z wierzycielami. W szczególności – dodaję – obecnie dokonywanie klasyfikacji różnego rodzaju postępowań nie należy do Trybunału Sprawiedliwości.
(
20
)	Punkt 10 postanowienia odsyłającego.
(
21
)	Punkt 15 in fine postanowienia odsyłającego.
(
22
)	Wyrok z dnia 21 lipca 2016 r., Dilly’s Wellnesshotel (C‑493/14, EU:C:2016:577, pkt 37). Podejście to, kontynuuje Trybunał Sprawiedliwości w pkt 38, „znajduje potwierdzenie przy uwzględnieniu celów realizowanych przez ogólne rozporządzenia dotyczące wyłączeń według kategorii pomocy”, bowiem o ile „Komisja jest uprawniona do przyjmowania takich rozporządzeń w celu zagwarantowania skutecznej kontroli nad regułami konkurencji w dziedzinie pomocy państwa i ułatwienia zarządzania administracyjnego bez osłabienia swej kontroli w tej dziedzinie, o tyle takie rozporządzenia mają również na celu zwiększenie przejrzystości i bezpieczeństwa prawnego. Przestrzeganie warunków przewidzianych w tych rozporządzeniach, w tym zatem w rozporządzeniu nr 800/2008, pozwala zapewnić, że cele te zostaną w pełni osiągnięte”.
(
23
)	W postępowaniu głównym używa się pojęcia „cofnięcia”, które (jak wskazuje postanowienie odsyłające) było stosowane przez organ zarządzający pomocą w jego pierwotnej decyzji. Nie chcąc wszczynać polemiki w tym zakresie, należy wskazać na wątpliwości, czy rzeczywiście można cofnąć przyznanie pomocy, jeżeli decyzja ją przyznająca nie spełnia przesłanek stwierdzenia nieważności lub uchylenia, co jest elementem charakterystycznym dla jednostronnego cofnięcia decyzji w tego rodzaju stosunkach administracyjnych. Artykuł 20 ogłoszenia nie uniemożliwia jednakże zastosowania tego środka w przypadku „niewykonania zobowiązań […] beneficjenta zawartych w art. 20 lit. b), c) i h) oraz postanowień zawartych w ogłoszeniu”.
(
24
)	Wyrok z dnia 21 marca 2013 r., Magdeburger Mühlenwerke (C‑129/12, EU:C:2013:200, pkt 40), w którym prawie dosłownie powtórzono treść motywu 36 rozporządzenia nr 800/2008.
(
25
)	Punkt 44 jej uwag na piśmie.
(
26
)	Tak należy to rozumieć, jeżeli wskazuje, iż „wśród tych istotnych zmian z całą pewnością znajduje się powstanie sytuacji zagrożenia przedsiębiorstwa, którego konsekwencją jest, na przykład, powstanie nienależnej korzyści, na mocy art. 17 pkt 3 ogłoszenia”.