62023CJ0236_RES
Sprawa C‑236/23
Mutuelle assurance des travailleurs mutualistes (Matmut)
przeciwko
TNiMAAF assurances SAiFonds de garantie des assurances obligatoires de dommages (FGAO)iPQ
[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Cour de cassation (Francja)]
Wyrok Trybunału (pierwsza izba) z dnia 19 września 2024 r.
Odesłanie prejudycjalne – Obowiązkowe ubezpieczenie w zakresie odpowiedzialności cywilnej za szkody powstałe w związku z ruchem pojazdów mechanicznych – Dyrektywa 2009/103/WE – Artykuły 3 i 13 – Umowa ubezpieczenia zawarta na podstawie umyślnego fałszywego oświadczenia dotyczącego głównego kierowcy – Uregulowanie krajowe uznające, że wobec „poszkodowanego pasażera”, który jest również ubezpieczającym, można powołać się na nieważność umowy ubezpieczenia wynikającą z umyślnego złożenia przez niego fałszywego oświadczenia w chwili zawarcia umowy – Nadużycie prawa – Powództwo przeciwko ubezpieczającemu zmierzające do pociągnięcia go do odpowiedzialności z tytułu umyślnego fałszywego oświadczenia
Zbliżanie ustawodawstw – Ubezpieczenie komunikacyjne od odpowiedzialności cywilnej – Zakres gwarancji na korzyść osób trzecich ze strony ubezpieczenia obowiązkowego – Uregulowanie krajowe przewidujące możliwość powołania się wobec poszkodowanego pasażera na nieważność umów ubezpieczenia zawartych na podstawie fałszywych oświadczeń ubezpieczającego – Uregulowanie krajowe przewidujące możliwość wytoczenia przez ubezpieczyciela powództwa przeciwko ubezpieczającemu w celu uzyskania pełnego zwrotu kwot zapłaconych w wykonaniu umowy ubezpieczenia – Niedopuszczalność – Przesłanki – Wyjątek – Nadużycie prawa
(dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/103, art. 3 akapit pierwszy, art. 13 ust. 1)
(zob. pkt 32, 33, 35, 37–43, 46, 47, 50–66; sentencja)
Streszczenie
Trybunał, do którego Cour de cassation (sąd kasacyjny, Francja) zwrócił się z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, wyjaśnił zakres gwarancji wynikającej z obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych na rzecz poszkodowanych osób trzecich. Stwierdził on, że dyrektywa 2009/103 (
1
) stoi na przeszkodzie – chyba że chodzi o nadużycie prawa – uregulowaniu krajowemu, które pozwala powołać się wobec pasażera pojazdu będącego poszkodowanym w wypadku drogowym, który to pasażer jest również ubezpieczającym, na nieważność umowy ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych wynikającą z fałszywego oświadczenia tego ubezpieczającego złożonego przy zawarciu umowy. W przypadku braku możliwości powołania się na taką nieważność wobec takiego poszkodowanego pasażera i braku nadużycia prawa ta sama dyrektywa stoi na przeszkodzie uregulowaniu krajowemu umożliwiającemu ubezpieczycielowi wytoczenie powództwa przeciwko temu pasażerowi w celu uzyskania zwrotu kwot zapłaconych w wykonaniu umowy ubezpieczenia.
W październiku 2012 r. PQ zawarł umowę ubezpieczenia komunikacyjnego z Matmutem, oświadczając, że jest jedynym kierowcą ubezpieczonego pojazdu. We wrześniu 2013 r. pojazd ten, prowadzony przez TN, który znajdował się w stanie nietrzeźwości, uczestniczył w wypadku drogowym z innym pojazdem ubezpieczonym przez inny zakład ubezpieczeniowy. PQ, który był pasażerem pierwszego pojazdu, doznał w tym wypadku obrażeń.
Oskarżony przed tribunal correctionnel (sądem karnym, Francja) TN został uznany za winnego, między innymi, nieumyślnego uszkodzenia ciała PQ. Sąd ten stwierdził nieważność rozpatrywanej umowy ubezpieczenia ze względu na umyślne złożenie przez ubezpieczającego fałszywego oświadczenia co do tożsamości głównego kierowcy danego pojazdu. Wyrok ten został utrzymany w mocy przez cour d’appel de Lyon (sąd apelacyjny w Lyonie, Francja), który uznał jednak, że na nieważność rozpatrywanej umowy ubezpieczenia nie można powoływać się wobec PQ, ponieważ zgodnie z prawem Unii Europejskiej na nieważność umowy ubezpieczenia z powodu umyślnego złożenia przez ubezpieczonego fałszywego oświadczenia nie można powoływać się wobec poszkodowanych w wypadku drogowym lub wobec ich następców prawnych.
Sąd odsyłający, do którego wniesiono skargę kasacyjną od tego wyroku, zastanawia się nad kwestią, czy można powołać się wobec poszkodowanego pasażera na nieważność umowy ubezpieczenia, jeżeli jest on również ubezpieczającym i autorem umyślnie złożonego fałszywego oświadczenia, które spowodowało nieważność tej umowy. Sąd ten zastanawia się również, czy w przypadku, gdyby uznano, że na nieważność umowy ubezpieczenia nie można powołać się wobec takiego poszkodowanego, ubezpieczyciel mógłby wystąpić z powództwem przeciwko temu poszkodowanemu w celu uzyskania zwrotu całości kwot, jakie mu wypłacił w wykonaniu umowy.
Ocena Trybunału
W pierwszej kolejności Trybunał przypomniał, że cel ochrony poszkodowanych w wypadkach spowodowanych przez te pojazdy był stale wspierany i wzmacniany przez prawodawcę Unii. Podkreślił on, że na mocy dyrektywy 2009/103 (
2
) zakład ubezpieczeń odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych nie może odmówić wypłaty odszkodowania osobom trzecim poszkodowanym w wypadku spowodowanym przez ubezpieczony pojazd, powołując się na przepisy prawne lub postanowienia umowne zawarte w polisie ubezpieczeniowej wyłączające z zakresu ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej szkody wyrządzone poszkodowanym osobom trzecim w szczególności w związku z użytkowaniem lub prowadzeniem ubezpieczonego pojazdu przez osoby nieupoważnione do prowadzenia tego pojazdu.
Co się tyczy statusu poszkodowanego w wypadku drogowym, Trybunał przypomniał, że cel ochrony poszkodowanych wymaga, aby sytuacja prawna osoby, która była ubezpieczona w celu prowadzenia pojazdu, lecz która była pasażerem tego pojazdu w chwili tego wypadku, była zrównana z sytuacją każdego innego pasażera poszkodowanego w tym wypadku. Tak więc okoliczność, że pasażer w wypadku drogowym był ubezpieczającym, nie pozwala na wyłączenie tej osoby z zakresu pojęcia „poszkodowanej osoby trzeciej” (
3
). To samo dotyczy sytuacji, w której ubezpieczający nie jest głównym kierowcą pojazdu uczestniczącego w wypadku drogowym. W związku z tym okoliczność, że w chwili wystąpienia wypadku drogowego PQ był ubezpieczającym i pasażerem danego pojazdu, nie ma wpływu na jego status „poszkodowanej osoby trzeciej”.
W drugiej kolejności, co się tyczy możliwości powołania się wobec PQ na nieważność rozpatrywanej umowy ubezpieczenia wynikającą z jego fałszywego oświadczenia złożonego przy zawieraniu tej umowy w odniesieniu do tożsamości głównego kierowcy danego pojazdu, Trybunał zauważył, że okoliczność, iż zakład ubezpieczeń zawarł umowę ubezpieczenia na podstawie braków lub fałszywych oświadczeń ze strony ubezpieczającego, nie może pozwolić temu zakładowi powoływać się na tę nieważność wobec poszkodowanej osoby trzeciej, aby zwolnić się z obowiązku naprawienia szkody poniesionej przez tę osobę trzecią w wyniku wypadku spowodowanego przez ubezpieczony pojazd. Taka sytuacja nie jest bowiem objęta jedynym odstępstwem od przewidzianego w dyrektywie 2009/103 (
4
) obowiązku wypłaty przez zakłady ubezpieczeniowe odszkodowania osobom trzecim poszkodowanym w wypadku drogowym.
Tymczasem, biorąc pod uwagę fakt, że PQ jest nie tylko pasażerem poszkodowanym w rozpatrywanym wypadku drogowym, który ubiega się o odszkodowanie, lecz również ubezpieczającym, który umyślnie złożył fałszywe oświadczenie, które doprowadziło do nieważności umowy ubezpieczenia, Trybunał podkreślił, że dyrektywa 2009/103 nie zawiera przepisów regulujących ewentualne nadużycie prawa przez ubezpieczającego. Niemniej podmioty prawa są zobowiązane przestrzegać ogólnej zasady prawa, zgodnie z którą nie mogą one powoływać się na przepisy prawa Unii w sposób noszący znamiona oszustwa lub nadużycia. Zgodnie z tą zasadą państwo członkowskie powinno odmówić możliwości skorzystania z przepisów prawa Unii, jeżeli są one powoływane przez daną osobę nie po to, aby realizować ich cele, lecz aby uzyskać korzyści przyznane tej osobie przez prawo Unii, w sytuacji gdy obiektywne przesłanki wymagane w celu uzyskania pożądanej korzyści są spełnione wyłącznie formalnie. W tym względzie, co się tyczy, po pierwsze, kwestii, czy w niniejszej sprawie cel realizowany przez dyrektywę 2009/103 został osiągnięty, Trybunał zauważył, że – z zastrzeżeniem weryfikacji przez sąd odsyłający – cel ochrony poszkodowanych w wypadkach drogowych wydaje się zostać osiągnięty, ponieważ PQ jest poszkodowanym w danym wypadku ubiegającym się o odszkodowanie. Po drugie, co się tyczy elementu subiektywnego polegającego na woli uzyskania korzyści wynikającej z uregulowania Unii poprzez sztuczne stworzenie warunków wymaganych do jej uzyskania, nie wydaje się, z zastrzeżeniem weryfikacji przez sąd odsyłający, że PQ złożył fałszywe oświadczenia zasadniczo w celu samodzielnego powołania się na art. 3 i 13 dyrektywy 2009/103 (
5
) i obejścia przepisu krajowego dotyczącego prawnych przesłanek nieważności umowy ubezpieczenia. Fałszywe oświadczenie PQ zostało bowiem złożone w celu zapewnienia ubezpieczenia pojazdu TN na bardziej korzystnych warunkach niż gdyby ubezpieczyciel wiedział o tożsamości głównego kierowcy tego pojazdu. W świetle powyższego nie wydaje się, z zastrzeżeniem weryfikacji przez sąd odsyłający, że PQ naruszył zasadę zakazu nadużycia prawa. W związku z tym nie można powoływać się wobec niego na nieważność rozpatrywanej w postępowaniu głównym umowy ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych wynikającą z fałszywego oświadczenia złożonego przez PQ przy zawieraniu tej umowy.
W trzeciej kolejności, co się tyczy możliwości uzyskania przez ubezpieczyciela od PQ zwrotu całości kwot, które wypłacił mu w wykonaniu umowy ubezpieczenia w drodze powództwa opartego na umyślnym naruszeniu popełnionym przez PQ przy zawieraniu tej umowy, Trybunał przypomniał, że przesłanki prawne ważności umowy ubezpieczenia oraz przesłanki dotyczące powstania odpowiedzialności ubezpieczającego z powodu fałszywych oświadczeń w chwili zawarcia umowy ubezpieczenia są regulowane przez prawo państw członkowskich. Jednakże przepisy krajowe regulujące te przesłanki nie mogą pozbawić dyrektywy 2009/103 jej skuteczności (effet utile). Otóż w okolicznościach takich jak rozpatrywane w postępowaniu głównym uregulowanie krajowe umożliwiające ubezpieczycielowi, za pomocą powództwa skierowanego przeciwko poszkodowanemu pasażerowi, który jest również ubezpieczającym i autorem fałszywego oświadczenia złożonego w chwili zawarcia umowy ubezpieczenia, na uzyskanie zwrotu wszystkich kwot wypłaconych na rzecz tego pasażera w wykonaniu tej umowy może pozbawić tę osobę, definitywnie i w sposób nieproporcjonalny, ochrony, jaką dyrektywa 2009/103 przyznaje poszkodowanym w takich wypadkach. W istocie takie uregulowanie może ograniczać w sposób nieproporcjonalny prawo tej osoby do odszkodowania z tytułu obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych.
(
1
)	Artykuł 3 akapit pierwszy, art. 13 ust. 1 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/103/WE z dnia 16 września 2009 r. w sprawie ubezpieczenia od odpowiedzialności cywilnej za szkody powstałe w związku z ruchem pojazdów mechanicznych i egzekwowania obowiązku ubezpieczania od takiej odpowiedzialności (Dz.U. 2009, L 263, s. 11).
(
2
)	A w szczególności na mocy art. 13 ust. 1 akapit pierwszy dyrektywy 2009/103.
(
3
)	Takiego jak przewidziane w art. 13 ust. 1 akapit pierwszy dyrektywy 2009/103.
(
4
)	Zgodnie z art. 13 ust. 1 akapity pierwszy i drugi zakład ubezpieczeń może odmówić wypłaty odszkodowania osobom trzecim poszkodowanym w wypadku drogowym wyłącznie w przypadku, gdy pojazd, który spowodował szkodę, był użytkowany lub prowadzony przez osoby niebędące ani wyraźnie, ani w sposób dorozumiany do tego upoważnione, oraz gdy poszkodowane osoby trzecie dobrowolnie zajęły miejsce w tym pojeździe, wiedząc, że został on skradziony.
(
5
)	Zobacz w szczególności art. 3 i 13 dyrektywy 2009/103.