Προσωρινό κείμενο
ΑΠΟΦΑΣΗ ΤΟΥ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟΥ (ένατο τμήμα)
της 16ης Απριλίου 2026 (*)
« Προδικαστική παραπομπή – Προστασία των καταναλωτών – Oδηγία 93/13/ΕΟΚ – Άρθρο 7, παράγραφος 1 – Καταχρηστικές ρήτρες σε συμβάσεις που συνάπτονται με καταναλωτές – Αποτελέσματα της διαπίστωσης του καταχρηστικού χαρακτήρα μιας ρήτρας – Ακυρότητα της σύμβασης πίστωσης – Εκατέρωθεν αξιώσεις προς επιστροφή των καταβληθέντων – Προθεσμία παραγραφής της αξίωσης του επαγγελματία – Περιστάσεις υπό τις οποίες δεν λαμβάνεται υπόψη η συμπλήρωση της προθεσμίας παραγραφής – Αρχή της αποτελεσματικότητας – Αρχής της ασφάλειας δικαίου – Αρχή της αναλογικότητας – Δικαίωμα προσφυγής σε δικαστήριο – Αδικαιολόγητος πλουτισμός »
Στην υπόθεση C‑753/24 [Rzepacz] (i),
με αντικείμενο αίτηση προδικαστικής αποφάσεως δυνάμει του άρθρου 267 ΣΛΕΕ, που υπέβαλε το Sąd Okręgowy w Warszawie (περιφερειακό δικαστήριο Βαρσοβίας, Πολωνία) με απόφαση της 30ής Οκτωβρίου 2024, η οποία περιήλθε στο Δικαστήριο αυθημερόν, στο πλαίσιο της δίκης
Powszechna Kasa Oszczędności Bank Polski S.A.
κατά
MS και MS,
ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ (ένατο τμήμα),
συγκείμενο από τους M. Condinanzi, πρόεδρο τμήματος, R. Frendo (εισηγήτρια) και A. Kornezov, δικαστές,
γενικός εισαγγελέας: R. Norkus
γραμματέας: A. Calot Escobar
έχοντας υπόψη την έγγραφη διαδικασία,
λαμβάνοντας υπόψη τις παρατηρήσεις που υπέβαλαν:
–        η Powszechna Kasa Oszczędności Bank Polski S.A., εκπροσωπούμενη από τον P. Haiduk, τον M. Romanowski και την M.
Woźniak, adwokaci,
–        οι MS και MS, εκπροσωπούμενοι από τον W. Budzewski και την M. Chęcińska, adwokaci,
–        η Πολωνική Κυβέρνηση, εκπροσωπούμενη από τον B. Majczyna,
–        η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, εκπροσωπούμενη από τον P. Kienapfel και την A. Stobiecka-Kuik,
κατόπιν της αποφάσεως που έλαβε, αφού άκουσε τον γενικό εισαγγελέα, να εκδικάσει την υπόθεση χωρίς ανάπτυξη προτάσεων,
εκδίδει την ακόλουθη
Απόφαση
1        Η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως αφορά την ερμηνεία του άρθρου 7, παράγραφος 1, της οδηγίας 93/13/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 5ης Απριλίου 1993, σχετικά με τις καταχρηστικές ρήτρες των συμβάσεων που συνάπτονται με καταναλωτές (ΕΕ 1993, L 95, σ. 29), καθώς και των αρχών της αποτελεσματικότητας, της αναλογικότητας, της ασφάλειας δικαίου και του δικαιώματος προσφυγής σε δικαστήριο.
2        Η αίτηση αυτή υποβλήθηκε στο πλαίσιο ένδικης διαφοράς μεταξύ, αφενός, του τραπεζικού ιδρύματος Powszechna Kasa Oszczędności Bank Polski S.A. (στο εξής: PKO Bank) και, αφετέρου, των καταναλωτών MS και MS σχετικά με την είσπραξη απαίτησης λόγω ακυρότητας σύμβασης δανείου που περιλάμβανε καταχρηστικές ρήτρες.
Το νομικό πλαίσιο
Το δίκαιο της Ένωσης
3        Το άρθρο 6, παράγραφος 1, της οδηγίας 93/13 προβλέπει τα εξής:
«Τα κράτη μέλη θεσπίζουν διατάξεις σύμφωνα με τις οποίες οι καταχρηστικές ρήτρες σύμβασης μεταξύ επαγγελματία και καταναλωτή, τηρουμένων των σχετικών όρων της εθνικής νομοθεσίας, δεν δεσμεύουν τους καταναλωτές, ενώ η σύμβαση εξακολουθεί να δεσμεύει τους συμβαλλόμενους, εάν μπορεί να υπάρξει και χωρίς τις καταχρηστικές ρήτρες.»
4        Το άρθρο 7, παράγραφος 1, της οδηγίας ορίζει τα ακόλουθα:
«Τα κράτη μέλη μεριμνούν ώστε, προς το συμφέρον των καταναλωτών καθώς και των ανταγωνιζόμενων επαγγελματιών, να υπάρχουν τα κατάλληλα και αποτελεσματικά μέσα, προκειμένου να πάψει η χρησιμοποίηση των καταχρηστικών ρητρών στις συμβάσεις που συνάπτονται από έναν επαγγελματία με καταναλωτές.»
Το πολωνικό δίκαιο
5        Κατά το άρθρο 58, παράγραφος 1, του ustawa – Kodeks cywilny (νόμου περί του αστικού κώδικα), της 23ης Απριλίου 1964 (Dz. U. του 2024, θέση 1061), όπως ίσχυε κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών της διαφοράς της κύριας δίκης (στο εξής: αστικός κώδικας):
«Δικαιοπραξία η οποία είναι αντίθετη προς τον νόμο ή αποβλέπει στην καταστρατήγηση του νόμου είναι άκυρη, εκτός αν ορίζεται διαφορετικά από σχετική διάταξη, ιδίως αν προβλέπεται ότι οι άκυροι όροι της δικαιοπραξίας αντικαθίστανται από τις σχετικές διατάξεις του νόμου.»
6        Το άρθρο 117, παράγραφοι 1 και 21, του κώδικα αυτού ορίζει τα εξής:
«1.      Με την επιφύλαξη των εξαιρέσεων που προβλέπει ο νόμος, οι χρηματικές αξιώσεις υπόκεινται σε παραγραφή.
[…]
21.      Μετά τη συμπλήρωση της παραγραφής, δεν είναι πλέον δυνατόν να προβληθεί αξίωση κατά του καταναλωτή.»
7        Το άρθρο 1171, παράγραφοι 1 και 2, του εν λόγω κώδικα προβλέπει τα ακόλουθα:
«1.      Κατ’ εξαίρεση, το δικαστήριο δύναται, κατόπιν στάθμισης των συμφερόντων των διαδίκων, να μη λάβει υπόψη τη συμπλήρωση της παραγραφής αξίωσης που προβάλλεται κατά καταναλωτή, εφόσον τούτο επιβάλλεται για λόγους επιείκειας.
2.      Κατά την άσκηση της εξουσίας εκτιμήσεως στην οποία αναφέρεται η παράγραφος 1, το δικαστήριο οφείλει, μεταξύ άλλων, να εξετάζει: 1) τη διάρκεια της παραγραφής· 2) το χρονικό διάστημα μεταξύ της συμπλήρωσης της παραγραφής και της άσκησης της αγωγής· 3) τη φύση των πραγματικών περιστατικών που εμπόδισαν τον δανειστή να προβάλει την αξίωσή του, περιλαμβανομένης τυχόν επιρροής της συμπεριφοράς του οφειλέτη όσον αφορά την όψιμη προβολή της από τον δανειστή.»
8        Κατά το άρθρο 118 του ίδιου κώδικα:
«Εάν δεν ορίζεται άλλως με ειδική διάταξη, η παραγραφή είναι εξαετής και, για αξιώσεις περιοδικών παροχών ή αξιώσεις που συνδέονται με την άσκηση οικονομικής δραστηριότητας, τριετής. Ωστόσο, η παραγραφή συμπληρώνεται την τελευταία ημέρα του ημερολογιακού έτους, εκτός εάν είναι μικρότερη των δύο ετών.»
9        Το άρθρο 3851, παράγραφος 1, του αστικού κώδικα ορίζει τα εξής:
«Οι ρήτρες καταναλωτικής σύμβασης οι οποίες δεν αποτέλεσαν αντικείμενο ατομικής διαπραγμάτευσης δεν δεσμεύουν τον καταναλωτή εάν διαμορφώνουν τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις του κατά τρόπο που αντιβαίνει στα χρηστά ήθη και πλήττει σοβαρά τα συμφέροντά του (μη επιτρεπτές συμβατικές ρήτρες). Η παρούσα διάταξη δεν ισχύει για τις ρήτρες που καθορίζουν τις κύριες παροχές των συμβαλλομένων μερών, όπως την τιμή ή την αμοιβή, εφόσον είναι διατυπωμένες με σαφήνεια.»
10      Το άρθρο 405 του κώδικα αυτού προβλέπει τα ακόλουθα:
«Όποιος αποκόμισε περιουσιακό όφελος χωρίς νόμιμη αιτία με ζημία άλλου υποχρεούται να αποδώσει την ωφέλεια σε είδος και, αν αυτό δεν είναι δυνατό, να επιστρέψει την αξία της.»
11      Το άρθρο 410, παράγραφοι 1 και 2, του εν λόγω κώδικα έχει ως εξής:
«1.      Οι διατάξεις των προηγουμένων άρθρων έχουν ιδίως εφαρμογή σε περίπτωση αχρεώστητης παροχής.
2.      Η παροχή είναι αχρεώστητη αν αυτός που την εκπλήρωσε δεν υπείχε γενικώς υποχρέωση ή δεν υπείχε υποχρέωση έναντι του προσώπου προς το οποίο κατέβαλε, ή αν εξέλιπε η αιτία της παροχής ή δεν επιτεύχθηκε ο επιδιωκόμενος σκοπός της, ή αν η δικαιοπραξία από την οποία πηγάζει η υποχρέωση παροχής ήταν άκυρη και δεν κατέστη έγκυρη μετά την εκπλήρωση της παροχής.»
Η διαφορά της κύριας δίκης και το προδικαστικό ερώτημα
12      Τον Νοέμβριο του 2007 οι MS και MS συνήψαν με την προκάτοχο του PKO Bank σύμβαση δανείου σε ελβετικά φράγκα (CHF) κατ’ εκτέλεση της οποίας καταβλήθηκε από την τράπεζα ποσό 333 000 πολωνικών ζλότι (PLN) (περίπου 76 000 ευρώ).
13      Το 2017 οι δύο καταναλωτές υπέβαλαν καταγγελία ενώπιον της PKO Bank και, εν συνεχεία, άσκησαν αγωγή κατά της ίδιας, ισχυριζόμενοι ότι η σύμβαση ήταν άκυρη λόγω των καταχρηστικών ρητρών που περιλάμβανε. Με απόφαση της 30ής Ιουνίου 2023, το Sąd Okręgowy w Warszawie (περιφερειακό δικαστήριο Βαρσοβίας, Πολωνία) κήρυξε άκυρη τη σύμβαση και υποχρέωσε την PKO Bank να επιστρέψει στους καταναλωτές ποσό ίσο με το σύνολο των δόσεων που της είχαν καταβληθεί, πλέον νόμιμων τόκων υπερημερίας, ήτοι 241 416,34
PLN (περίπου 55 591 ευρώ).
14      Στις 29 Δεκεμβρίου 2021, η PKO Bank άσκησε ενώπιον του ίδιου δικαστηρίου, το οποίο είναι το αιτούν δικαστήριο, αγωγή με αίτημα να υποχρεωθούν οι καταναλωτές, εφόσον η σύμβαση δανείου κηρυχθεί άκυρη στο πλαίσιο της εκκρεμούς ακόμη αγωγής, να της επιστρέψουν το κεφάλαιο του δανείου που τους έχει καταβληθεί, πλέον νομίμων τόκων υπερημερίας.
15      Οι καταναλωτές ζητούν να απορριφθεί η αγωγή αυτή, υποστηρίζοντας ότι η αξίωση της PKO Bank έχει παραγραφεί λόγω συμπλήρωσης της τριετούς προθεσμίας παραγραφής την οποία προβλέπει το άρθρο 118 του αστικού κώδικα. Φρονούν ότι η εν λόγω προθεσμία άρχισε να τρέχει από την ημερομηνία επίδοσης στην PKO Bank της καταγγελίας ή του εισαγωγικού δικογράφου με το οποίο ζητήθηκε να διαπιστωθεί η ακυρότητα της σύμβασης του δανείου, οπότε η απαίτησή της έχει υποπέσει σε παραγραφή το αργότερο από τις 31 Δεκεμβρίου 2020.
16      Το αιτούν δικαστήριο διευκρινίζει ότι δεν χωρεί αμφιβολία ως προς την ύπαρξη της απαίτησης της PKO Bank, δεδομένου ότι η ακυρότητα της σύμβασης δανείου συνεπάγεται, μεταξύ άλλων, την αμοιβαία υποχρέωση των συμβαλλομένων να επιστρέψουν όλες τις ληφθείσες παροχές.
17      Διερωτάται, ωστόσο, αν, στην προκείμενη περίπτωση, οι περιστάσεις της διαφοράς της κύριας δίκης θα επέτρεπαν να μη ληφθεί υπόψη η συμπλήρωση της προθεσμίας παραγραφής της απαίτησης της PKO Bank, σύμφωνα με τον κανόνα επιείκειας του άρθρου 1 του αστικού κώδικα.
18      Κατά το αιτούν δικαστήριο, η πολύ γενική διατύπωση της διάταξης αυτής που παρέχει στον δικαστή ευρεία εξουσία εκτιμήσεως σχετικά με το αν θα κάνει δεκτή την αγωγή επαγγελματία που στηρίζεται σε παραγραφείσα απαίτηση εγείρει, αφενός, αμφιβολίες ως προς τη συμβατότητά της με το άρθρο 7, παράγραφος 1, της οδηγίας 93/13, υπό το πρίσμα των αρχών της αποτελεσματικότητας και της ασφάλειας δικαίου. Συγκεκριμένα, οι καταναλωτές δεν μπορούν να είναι βέβαιοι αν το εθνικό δικαστήριο θα θεωρήσει ότι την αξίωση του επαγγελματία ως παραγεγραμμένη ή αν, αντιθέτως, θα υποχρεωθούν οι ίδιοι να καταβάλουν τόκους υπερημερίας και δικαστικά έξοδα. Επομένως, οι εν λόγω καταναλωτές θα οδηγούνταν ενδεχομένως σε παραίτηση από την άσκηση των δικαιωμάτων τα οποία τους παρέχει η οδηγία 93/13.
19      Αφετέρου, η αδυναμία του επαγγελματία να ανακτήσει πλήρως το κεφάλαιο που κατέβαλε σε εκτέλεση άκυρης σύμβασης δανείου η οποία περιλάμβανε καταχρηστική ρήτρα, θα συνεπαγόταν υπέρμετρη και δυσανάλογη ζημία για τον ίδιο σε σχέση με τον σκοπό της προστασίας του καταναλωτή και θα μπορούσε να θεωρηθεί ως προσβολή του δικαιώματος προσφυγής του επαγγελματία ενώπιον δικαστηρίου, όπως αυτό προβλέπεται στο άρθρο 47 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
20      Όσον αφορά τις περιστάσεις τις οποίες μπορεί να λάβει υπόψη προκειμένου να αποφασίσει αν δεν πρέπει να ληφθεί υπόψη η λήξη της προθεσμίας παραγραφής δυνάμει του άρθρου 1171, παράγραφος 2, του αστικού κώδικα, το αιτούν δικαστήριο τονίζει ότι η ένδικη διαδικασία την οποία κίνησαν οι καταναλωτές διήρκεσε πολλά έτη, ήτοι από το 2017 έως το 2024, με συνέπεια να μη δύναται
η PKO Bank να προβλέψει την έκβαση της υπόθεσης. Επιπλέον, μέχρι το 2019, η PKO Bank μπορούσε να αναμένει ότι η επίμαχη στην κύρια δίκη σύμβαση δανείου θα παρέμενε σε ισχύ μετά την κατάργηση της καταχρηστικής ρήτρας, αφού μόνο μετά την απόφαση του Δικαστηρίου της 3ης Οκτωβρίου 2019, Dziubak (C‑260/18, EU:C:2019:819), έγινε δεκτό από τη νομολογία των εθνικών δικαστηρίων ότι η ρήτρα περί του συναλλαγματικού κινδύνου που περιλαμβάνεται σε σύμβαση δανείου συνομολογηθείσα σε ξένο νόμισμα καθορίζει το κύριο αντικείμενο της σύμβασης, με αποτέλεσμα η κατάργηση της ρήτρας αυτής να συνεπάγεται την ακυρότητα της σύμβασης δανείου στο σύνολό της.
21      Υπό τις συνθήκες αυτές το Sąd Okręgowy w Warszawie (περιφερειακό δικαστήριο Βαρσοβίας) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο το ακόλουθο προδικαστικό ερώτημα:
«Έχουν το άρθρο 7, παράγραφος 1, της οδηγίας [93/13], καθώς και οι αρχές της αποτελεσματικότητας, της αναλογικότητας, της ασφάλειας δικαίου και του δικαιώματος πραγματικής προσφυγής ενώπιον δικαστηρίου, την έννοια ότι αποκλείουν εθνικές διατάξεις οι οποίες επιτρέπουν σε εθνικό δικαστήριο, εφόσον το επιβάλλουν λόγοι επιείκειας ή οι αρχές της κοινωνικής συμβίωσης, να δεχθεί την παραγεγραμμένη αξίωση επαγγελματία κατά καταναλωτή για την επιστροφή ποσών καταβληθέντων αχρεωστήτως στο πλαίσιο σύμβασης που κηρύχθηκε άκυρη επειδή περιείχε καταχρηστικές ρήτρες;»
Επί του προδικαστικού ερωτήματος
22      Με το προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν το άρθρο 7, παράγραφος 1, της οδηγίας 93/13 και η αρχή της αποτελεσματικότητας, υπό το πρίσμα του δικαιώματος προσφυγής ενώπιον δικαστηρίου και των αρχών της αναλογικότητας και της ασφάλειας δικαίου, έχουν την έννοια ότι αντιτίθενται σε κανόνα του εσωτερικού δικαίου ο οποίος επιτρέπει σε εθνικό δικαστήριο, υπό εξαιρετικές περιστάσεις και για λόγους επιείκειας, να κάνει δεκτό αίτημα επαγγελματία προς επιστροφή παροχών που καταβλήθηκαν σε καταναλωτή κατ’ εφαρμογήν άκυρης σύμβασης δανείου λόγω καταχρηστικών ρητρών που περιλαμβάνονταν σε αυτήν ενώ έχει συμπληρωθεί η σχετική προθεσμία παραγραφής.
23      Το άρθρο 7, παράγραφος 1, της οδηγίας 93/13 επιβάλλει στα κράτη μέλη την υποχρέωση να μεριμνούν ώστε, στις εθνικές έννομες τάξεις τους, να προβλέπονται κατάλληλα και αποτελεσματικά μέσα για την παύση της χρήσεως καταχρηστικών ρητρών στις συμβάσεις που συνάπτονται από τους επαγγελματίες με τους καταναλωτές.
24      Συναφώς, υπενθυμίζεται ότι, κατά πάγια νομολογία, ελλείψει σχετικής ειδικής νομοθεσίας της Ένωσης, οι λεπτομερείς κανόνες εφαρμογής της προστασίας των καταναλωτών, την οποία προβλέπει η οδηγία 93/13, εμπίπτουν στην εσωτερική έννομη τάξη των κρατών μελών δυνάμει της αρχής της δικονομικής αυτονομίας τους. Εντούτοις, οι κανόνες αυτοί δεν μπορούν να είναι λιγότερο ευνοϊκοί από εκείνους που διέπουν παρόμοιες καταστάσεις εσωτερικής φύσεως (αρχή της ισοδυναμίας) ούτε να διαμορφώνονται κατά τρόπο που να καθιστούν πρακτικώς αδύνατη ή υπερβολικά δυσχερή την άσκηση των δικαιωμάτων που απονέμει η έννομη τάξη της Ένωσης (αρχή της αποτελεσματικότητας) [απόφαση της 14ης Δεκεμβρίου 2023, Getin Noble Bank (Προθεσμία παραγραφής των αξιώσεων επιστροφής), C‑28/22, EU:C:2023:992, σκέψη 60 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία].
25      Κατά επίσης πάγια νομολογία, συμβατική ρήτρα η οποία κρίνεται καταχρηστική πρέπει, κατ’ αρχήν, να θεωρείται ως ουδέποτε υπάρξασα και, επομένως, δεν δύναται να παραγάγει αποτελέσματα έναντι του καταναλωτή. Ως εκ τούτου, η διαπίστωση με δικαστική απόφαση του καταχρηστικού χαρακτήρα μιας τέτοιας ρήτρας πρέπει, κατ’ αρχήν, να έχει ως συνέπεια την αποκατάσταση της νομικής και πραγματικής κατάστασης στην οποία θα τελούσε ο καταναλωτής αν δεν υπήρχε η ρήτρα αυτή, ιδίως με τη θεμελίωση δικαιώματος για επιστροφή του οφέλους που αποκόμισε αχρεωστήτως, εις βάρος του, ο επαγγελματίας κατ’ εφαρμογήν της καταχρηστικής ρήτρας [απόφαση της 15ης Ιουνίου 2023, Bank M. (Συνέπειες της ακύρωσης της σύμβασης), C‑520/21, EU:C:2023:478, σκέψη 65 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία]. Το ίδιο ισχύει όταν ο καταχρηστικός χαρακτήρας μίας ή περισσοτέρων ρητρών μιας σύμβασης που έχει συναφθεί μεταξύ ενός καταναλωτή και ενός επαγγελματία συνεπάγεται όχι μόνον την ακυρότητα των ρητρών αυτών, αλλά και την ακυρότητα της σύμβασης στο σύνολό της [πρβλ. απόφαση της 15ης Ιουνίου 2023, Bank M. (Συνέπειες της ακύρωσης της σύμβασης), C‑520/21, EU:C:2023:478, σκέψη 66 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία].
26      O σκοπός της αποκατάστασης της νομικής και πραγματικής κατάστασης στην οποία θα βρισκόταν ο καταναλωτής εάν δεν υπήρχε η καταχρηστική ρήτρα πρέπει να επιδιώκεται τηρουμένης της αρχής της αναλογικότητας, η οποία αποτελεί γενική αρχή του δικαίου της Ένωσης και επιτάσσει η εθνική ρύθμιση που θέτει σε εφαρμογή το δίκαιο της Ένωσης να μην υπερβαίνει το αναγκαίο μέτρο για την επίτευξη του επιδιωκόμενου σκοπού (απόφαση της 23ης Νοεμβρίου 2023, Provident Polska, C‑321/22, EU:C:2023:911, σκέψη 85 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
27      Πλην όμως, η αρχή της αναλογικότητας θα παραβιαζόταν αν αποκλειόταν η επαναφορά των πραγμάτων στην προτέρα κατάσταση υπέρ του επαγγελματία. Συνεπώς, η υποχρέωση προς επιστροφή καταβληθείσας παροχής λόγω ακυρότητας της σύμβασης δανείου η οποία περιλάμβανε καταχρηστική ρήτρα απαιτείται να είναι αμοιβαία, χωρίς η τράπεζα να μπορεί, εντούτοις, να αξιώσει από τον καταναλωτή αποζημίωση πέραν της επιστροφής του κεφαλαίου που χορηγήθηκε κατ’ εκτέλεση της σύμβασης καθώς και της καταβολής των νόμιμων τόκων υπερημερίας από την ημερομηνία όχλησης [πρβλ. απόφαση της 7ης Δεκεμβρίου 2023, mBank (Δήλωση του καταναλωτή), C‑140/22, EU:C:2023:965, σκέψη 62 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία].
28      Περαιτέρω, το αποτέλεσμα της επιστροφής της καταβληθείσας παροχής την οποία επιφέρει η κήρυξη ακυρότητας μιας σύμβασης δανείου που περιλαμβάνει καταχρηστική ρήτρα, το οποίο δικαιολογεί το αίτημα του τραπεζικού ιδρύματος για το οποίο γίνεται λόγος στη σκέψη 27 της παρούσας αποφάσεως, διασφαλίζει ότι η προστασία των δικαιωμάτων που εγγυάται η έννομη τάξη της Ένωσης δεν συνεπάγεται τον αδικαιολόγητο πλουτισμό του καταναλωτή (βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 13ης Ιουλίου 2006, Manfredi κ.λπ., C‑295/04 έως C‑298/04, EU:C:2006:461, σκέψη 94).
29      Εν προκειμένω, το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι η μακρά διάρκεια της διαδικασίας που κινήθηκε από τους καταναλωτές με αντικείμενο την κήρυξη της ακυρότητας της σύμβασης δανείου καθώς και η μεταστροφή της νομολογίας των εθνικών δικαστηρίων όσον αφορά τις συνέπειες της κατάργησης ισχύος μιας καταχρηστικής ρήτρας περί του συναλλαγματικού κινδύνου που περιλαμβάνεται σε σύμβαση δανείου συνομολογηθείσα σε ξένο νόμισμα επί του κύρους της σύμβασης αυτής στο σύνολό της θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε διαπίστωση περί προσβολής του δικαιώματος προσφυγής του επαγγελματία ενώπιον δικαστηρίου και, ως εκ τούτου, να αποτελέσουν, κατά τον κανόνα
επιείκειας του άρθρου 1 του αστικού κώδικα, εξαιρετική περίσταση που θα του επέτρεπαν να κάνει δεκτή την αγωγή της PKO Bank για επιστροφή του κεφαλαίου χωρίς να ληφθεί υπόψη η παρέλευση της προθεσμίας παραγραφής της σχετικής αξίωσης.
30      Στο πλαίσιο αυτό και υπό το φως της νομολογίας που μνημονεύεται στις σκέψεις 25 έως 28 της παρούσας αποφάσεως, ο κανόνας επιείκειας που περιλαμβάνεται στο άρθρο 1 του αστικού κώδικα, κατά το μέτρο που αποτρέπει το ενδεχόμενο του αδικαιολόγητου πλουτισμού του καταναλωτή, δεν μπορεί να θεωρηθεί, αυτός καθεαυτόν, ασύμβατος προς το δίκαιο της Ένωσης.
31      Βεβαίως, a priori, η εφαρμογή του εν λόγω κανόνα επιείκειας θα μπορούσε να θεωρηθεί ότι θίγει την προβλεψιμότητα των καταστάσεων και των έννομων σχέσεων, δεδομένου ότι ο οφειλέτης εξακολουθεί να τελεί σε αβεβαιότητα σχετικά με το αν η εν λόγω απαίτηση μπορεί, παρά τη συμπλήρωση της προθεσμίας παραγραφής της, να θεωρηθεί κατ’ εξαίρεση ως μη παραγραφείσα.
32      Εντούτοις, η αρχή της ασφάλειας δικαίου δεν μπορεί να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι αντιτίθεται σε κανόνα του εθνικού δικαίου που ορίζει ότι εναπόκειται στο εθνικό δικαστήριο να σταθμίσει τα συμφέροντα των διαδίκων προκειμένου να αποφασίσει, σε περίπτωση που συντρέχουν εξαιρετικές περιστάσεις και υφίστανται λόγοι επιείκειας, να μη λάβει υπόψη τη συμπλήρωση της προθεσμίας παραγραφής, υπό την προϋπόθεση ότι η στάθμιση αυτή στηρίζεται σε αντικειμενικά κριτήρια που προβλέπονται στον νόμο και υπόκεινται υποχρεωτικώς σε συνεκτίμηση από το εθνικό δικαστήριο, όπως, εν προκειμένω, η διάρκεια της προθεσμίας παραγραφής, το χρονικό διάστημα μεταξύ της συμπλήρωσης της παραγραφής και της άσκησης της αγωγής καθώς και η φύση των πραγματικών περιστατικών που εμπόδισαν τον δανειστή να προβάλει την αξίωσή του, περιλαμβανομένης τυχόν επιρροής της συμπεριφοράς του οφειλέτη όσον αφορά την όψιμη προβολή της από τον δανειστή.
33      Εντούτοις, διευκρινίζεται ότι η εφαρμογή, από το αρμόδιο εθνικό δικαστήριο, του εν λόγω κανόνα επιείκειας στον τομέα των καταχρηστικών συμβατικών ρητρών πρέπει να ασκείται τηρουμένης της αρχής της αποτελεσματικότητας ώστε η άσκηση των δικαιωμάτων που παρέχονται στον καταναλωτή από την οδηγία 93/13 να μην καθίσταται υπερβολικά δυσχερής ή πρακτικώς αδύνατη.
34      Συναφώς, το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι οι δικονομικές ρυθμίσεις που συνεπάγονται υπερβολικά υψηλό κόστος για τον καταναλωτή ενδέχεται να έχουν ως αποτέλεσμα αυτός να αποθαρρυνθεί να αντιδράσει αποτελεσματικά για την υπεράσπιση των δικαιωμάτων του ενώπιον του δικαστηρίου στο οποίο έχει προσφύγει ο επαγγελματίας (πρβλ. απόφαση της 7ης Απριλίου 2022, Caixabank, C‑385/20, EU:C:2022:278, σκέψη 54).
35      Τέτοια είναι, μεταξύ άλλων, η περίπτωση κατά την οποία, στο πλαίσιο της εκ μέρους του επαγγελματία είσπραξης της παραγραφείσας απαίτησής του, ο καταναλωτής υποχρεούται να καταβάλει έξοδα, όπως δικαστικά έξοδα ή δικηγορικές αμοιβές, σε βαθμό ικανό να τον εμποδίσει ή να καταστήσει υπερβολικά δυσχερή για τον ίδιο την αποτελεσματική άσκηση των δικαιωμάτων που του παρέχονται από την οδηγία 93/13.
36      Στο πλαίσιο αυτό, επιβάλλεται να υπομνησθεί ότι η αρχή της σύμφωνης προς το δίκαιο της Ένωσης ερμηνείας του εθνικού δικαίου επιβάλλει επίσης στα εθνικά δικαστήρια να πράττουν ό,τι είναι δυνατόν εντός των ορίων της αρμοδιότητάς τους, λαμβάνοντας υπόψη το σύνολο του εσωτερικού δικαίου και εφαρμόζοντας τις αναγνωρισμένες από το δίκαιο αυτό μεθόδους ερμηνείας, προκειμένου να διασφαλίζουν την πλήρη αποτελεσματικότητα της οικείας οδηγίας και να καταλήγουν σε λύση σύμφωνη προς τον σκοπό που επιδιώκει η οδηγία αυτή (απόφαση της 27ης Νοεμβρίου 2025, Gryczara, C‑746/24, EU:C:2025:925, σκέψη 60).
37      Λαμβανομένου υπόψη του συνόλου των ανωτέρω σκέψεων, στο υποβληθέν προδικαστικό ερώτημα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι το άρθρο 7, παράγραφος 1, της οδηγίας 93/13 και η αρχή της αποτελεσματικότητας, υπό το πρίσμα του δικαιώματος προσφυγής ενώπιον δικαστηρίου και των αρχών της αναλογικότητας και της ασφάλειας δικαίου, έχουν την έννοια ότι δεν αντιτίθενται σε κανόνα του εσωτερικού δικαίου ο οποίος επιτρέπει σε εθνικό δικαστήριο, υπό εξαιρετικές περιστάσεις και για λόγους επιείκειας, να κάνει δεκτό αίτημα επαγγελματία προς επιστροφή παροχών που καταβλήθηκαν σε καταναλωτή κατ’ εφαρμογήν άκυρης σύμβασης δανείου λόγω καταχρηστικών ρητρών που περιλαμβάνονταν σε αυτήν ενώ έχει συμπληρωθεί η σχετική προθεσμία παραγραφής, υπό την προϋπόθεση ότι, κατά την εφαρμογή του εν λόγω κανόνα, το αιτούν δικαστήριο λαμβάνει όλα τα αναγκαία μέτρα προκειμένου να διασφαλίσει ότι η άσκηση των δικαιωμάτων που παρέχονται στον καταναλωτή από την οδηγία δεν καθίσταται υπερβολικά δυσχερής ή πρακτικώς αδύνατη.
Επί των δικαστικών εξόδων
38      Δεδομένου ότι η παρούσα διαδικασία έχει ως προς τους διαδίκους της κύριας δίκης τον χαρακτήρα παρεμπίπτοντος που ανέκυψε ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου, σ’ αυτό εναπόκειται να αποφανθεί επί των δικαστικών εξόδων. Τα έξοδα στα οποία υποβλήθηκαν όσοι υπέβαλαν παρατηρήσεις στο Δικαστήριο, πλην των ως άνω διαδίκων, δεν αποδίδονται.
Για τους λόγους αυτούς, το Δικαστήριο (ένατο τμήμα) αποφαίνεται:
Το άρθρο 7, παράγραφος 1, της οδηγίας 93/13/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 5ης Απριλίου 1993, σχετικά με τις καταχρηστικές ρήτρες των συμβάσεων που συνάπτονται με καταναλωτές, και η αρχή της αποτελεσματικότητας, λαμβανομένων υπόψη του δικαιώματος προσφυγής σε δικαστήριο και των αρχών της αναλογικότητας και της ασφάλειας δικαίου,
έχει την έννοια ότι:
δεν αντιτίθενται σε κανόνα του εσωτερικού δικαίου ο οποίος επιτρέπει σε εθνικό δικαστήριο, υπό εξαιρετικές περιστάσεις και για λόγους επιείκειας, να κάνει δεκτό αίτημα επαγγελματία προς επιστροφή παροχών που καταβλήθηκαν σε καταναλωτή κατ’ εφαρμογήν άκυρης σύμβασης δανείου λόγω καταχρηστικών ρητρών που περιλαμβάνονταν σε αυτήν ενώ έχει συμπληρωθεί η σχετική προθεσμία παραγραφής, υπό την προϋπόθεση ότι, κατά την εφαρμογή του εν λόγω κανόνα, το αιτούν δικαστήριο λαμβάνει όλα τα αναγκαία μέτρα προκειμένου να διασφαλίσει ότι η άσκηση των δικαιωμάτων που παρέχονται στον καταναλωτή από την οδηγία δεν καθίσταται υπερβολικά δυσχερής ή πρακτικώς αδύνατη.
(υπογραφές)
*      Γλώσσα διαδικασίας: η πολωνική.
i      Η ονομασία που έχει δοθεί στην παρούσα υπόθεση είναι πλασματική. Δεν αντιστοιχεί στο πραγματικό όνομα κανενός διαδίκου.