Προσωρινό κείμενο
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ
JULIANE KOKOTT
της 19ης Ιουνίου 2025 (1)
Υπόθεση C‑738/22 P
Google LLC,
Alphabet Inc.
κατά
Ευρωπαϊκής Επιτροπής
« Αίτηση αναιρέσεως – Ανταγωνισμός – Κατάχρηση δεσπόζουσας θέσης – Έξυπνες κινητές συσκευές – Απόφαση με την οποία διαπιστώνεται παράβαση του άρθρου 102 ΣΛΕΕ και του άρθρου 54 της Συμφωνίας ΕΟΧ – Λειτουργικό σύστημα Google Android – Συμβατικοί περιορισμοί – Συνδυασμένη πώληση των εφαρμογών αναζήτησης και περιήγησης Google Search και Chrome με το κατάστημα εφαρμογών Play Store – Υποχρεώσεις κατά του κατακερματισμού – Πληρωμές αποκλειστικότητας – Αποτελέσματα αποκλεισμού από την αγορά – Υποθετικός εξίσου αποτελεσματικός ανταγωνιστής – Αντικειμενική δικαιολόγηση – Διαρκής και ενιαία παράβαση – Επανυπολογισμός του προστίμου »
Περιεχόμενα
I.
Εισαγωγή
II.
Το ιστορικό της διαφοράς
Α.
Ιστορικό
Β.
Η επίμαχη απόφαση
Γ.
Η ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου διαδικασία και η αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση
1.
Η ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου διαδικασία
2.
Η αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση
III.
Η ενώπιον του Δικαστηρίου διαδικασία και τα αιτήματα των διαδίκων
IV.
Εκτίμηση
Α.
Η διαπίστωση της παράβασης (πρώτος, δεύτερος, τρίτος, τέταρτος και πέμπτος λόγος αναιρέσεως)
1.
Η εκτίμηση των MADA (πρώτος και δεύτερος λόγος αναιρέσεως)
α)
Η αιτιώδης συνάφεια μεταξύ των MADA και των αποτελεσμάτων τους αποκλεισμού (πρώτο, τρίτο και τέταρτο σκέλος του πρώτου λόγου αναιρέσεως)
1)
Συνεκτίμηση των RSA κατά την ανάλυση των MADA (πρώτο σκέλος του πρώτου λόγου αναιρέσεως)
2)
Η διάκριση μεταξύ προεπιλεγμένης ρύθμισης και προεγκατάστασης (τρίτο σκέλος του πρώτου λόγου αναιρέσεως)
i)
Μη επανεκτίμηση των πραγματικών περιστατικών κατ’ αναίρεση
ii)
Μη εκτίμηση των αποτελεσμάτων μιας πρακτικής ανεξάρτητα από το πλαίσιό της
3)
Η φερόμενη ως ευνοϊκή για τον ανταγωνισμό συνιστώσα των MADA και η απαίτηση εξέτασης αντιπαραδείγματος (τέταρτο σκέλος του πρώτου λόγου αναιρέσεως)
β)
Η ικανότητα των MADA να αποκλείουν από την αγορά τους εξίσου αποτελεσματικούς ανταγωνιστές (δεύτερο σκέλος του πρώτου λόγου αναιρέσεως και δεύτερος λόγος αναιρέσεως)
1)
Η εκτίμηση των αποτελεσμάτων αποκλεισμού που παρήγαγαν οι MADA όσον αφορά τους «εξίσου αποτελεσματικούς ανταγωνιστές» και των λόγων της συμπεριφοράς των χρηστών
i)
Αφετηρία της νομολογίας σχετικά με τη συνδυασμένη πώληση
ii)
Κρίσεις του Γενικού Δικαστηρίου σχετικά με τα αποτελέσματα αποκλεισμού που παρήγαγαν οι MADA
–
Δημιουργία «προκατάληψης υπέρ του status quo» μέσω της προεγκατάστασης
–
Η δυνατότητα των ΚΠΕ να προεγκαθιστούν ανταγωνιστικές υπηρεσίες αναζήτησης και να τις ορίζουν ως προεπιλεγμένες
–
Άλλα μέσα εκτός από την προεγκατάσταση που παρείχαν τη δυνατότητα προσέγγισης των χρηστών
–
Σύνδεση μεταξύ των μεριδίων χρήσης και της προεγκατάστασης
–
Συνεκτίμηση του πλαισίου
iii)
Εκτίμηση
2)
Η συνδυασμένη πώληση της εφαρμογής Google Search και του Play Store
3)
Η συνδυασμένη πώληση του Chrome με το Play Store και το Google Search
γ)
Συμπέρασμα σχετικά με την εκτίμηση των MADA
2.
Η εκτίμηση των AFA (τρίτος και τέταρτος λόγος αναιρέσεως)
α)
Η έκταση της καταχρηστικής συμπεριφοράς όσον αφορά τις AFA και τα αποτελέσματά της (τρίτος λόγος αναιρέσεως)
1)
Η στοιχειοθέτηση της επίμαχης συμπεριφοράς όσον αφορά τις AFA (πρώτο σκέλος του τρίτου λόγου αναιρέσεως)
2)
Ο καταλογισμός των προβαλλόμενων αποτελεσμάτων αποκλεισμού (δεύτερο σκέλος του τρίτου λόγου αναιρέσεως)
β)
Η δικαιολόγηση των AFA (τέταρτος λόγος αναιρέσεως)
γ)
Συμπέρασμα σχετικά με την εκτίμηση των AFA
3.
Η ενιαία και διαρκής παράβαση (πέμπτος λόγος αναιρέσεως)
4.
Συμπέρασμα ως προς την απόδειξη της παράβασης
Β.
Το πρόστιμο (έκτος λόγος αναιρέσεως)
Γ.
Συμπέρασμα σχετικά με την εκτίμηση της αιτήσεως αναιρέσεως
V.
Επί των δικαστικών εξόδων
VI.
Πρόταση
I.      Εισαγωγή
1.        Όπως εξέθεσε το Γενικό Δικαστήριο, στην απόφαση Google και Alphabet κατά Επιτροπής (Google Android) (2), το ρήμα «to google» αναφέρεται στην πράξη η οποία συνίσταται στη «χρησιμοποίηση της μηχανής αναζήτησης της Google για τη λήψη πληροφοριών που αφορούν κάποιον ή κάτι στον παγκόσμιο ιστό». Όπως ορθώς επισημαίνει το Γενικό Δικαστήριο, σπάνιες είναι οι περιπτώσεις επιχειρήσεων που μπορούν να ισχυριστούν ότι απολαύουν τέτοιας φήμης ώστε η επωνυμία τους να έχει οδηγήσει στη δημιουργία ενός ρήματος. Το γεγονός αυτό και μόνον καταδεικνύει τη σημασία που έχει αποκτήσει η Google στην καθημερινή ζωή.
2.        Οφείλεται η πανταχού παρουσία της μηχανής αναζήτησης της Google στην καθημερινή ζωή της πλειονότητας του παγκόσμιου πληθυσμού, ιδίως σε συνάρτηση με τη χρήση έξυπνων κινητών συσκευών που χρησιμοποιούν το λειτουργικό της σύστημα (στο εξής: ΛΣ) Android, από νομική άποψη
(και) σε κατάχρηση δεσπόζουσας θέσης;
3.        Αυτό είναι, κατ’ ουσίαν, το ζήτημα που πρέπει να επιλυθεί στο πλαίσιο της υπό κρίση αιτήσεως αναιρέσεως.
4.        Το πραγματικό πλαίσιο εντός του οποίου τίθεται το ανωτέρω ζήτημα αφορά τις προϋποθέσεις τις οποίες όφειλαν, μεταξύ άλλων, να πληρούν οι κατασκευαστές έξυπνων κινητών συσκευών προκειμένου να μπορούν να αποκτήσουν άδειες χρήσης για τις σημαντικότερες εφαρμογές της Google, ήτοι για τις εφαρμογές Play Store, Google Search και Chrome.
5.        Με την απόφαση C(2018) 4761 τελικό (3), η οποία κατά το μεγαλύτερο μέρος της επικυρώθηκε από το Γενικό Δικαστήριο, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έκρινε ότι οι
εν λόγω προϋποθέσεις συνεπάγονταν πλείονες παραβάσεις της απαγόρευσης κατάχρησης δεσπόζουσας θέσης που προβλέπεται στο άρθρο 102 ΣΛΕΕ.
6.        Λαμβανομένων υπόψη των αμφισβητούμενων κρίσεων του Γενικού Δικαστηρίου, το Δικαστήριο θα κληθεί να εξετάσει, μεταξύ άλλων, το ζήτημα αν, προκειμένου να αποδειχθεί μια τέτοια κατάχρηση, απαιτείται ανάλυση αντιπαραδείγματος, υπό την έννοια της ανάλυσης της κατάστασης του ανταγωνισμού χωρίς την προσαπτόμενη συμπεριφορά, καθώς και ανάλυση της ικανότητας της εν λόγω συμπεριφοράς να παράγει αποτελέσματα αποκλεισμού από την αγορά των επιχειρήσεων που θεωρούνται εξίσου αποτελεσματικές με την κατέχουσα δεσπόζουσα θέση επιχείρηση.
7.        Η πρόσφατη νομολογία του Δικαστηρίου, ιδίως στις υποθέσεις Servizio Elettrico Nazionale κ.λπ. (4),
Unilever Italia Mkt.Operations (5),
European Superleague Company (6), Google και Alphabet κατά Επιτροπής (Google Shopping) (7) και Επιτροπή κατά Intel Corporation (8), παρέχει ήδη σημαντική καθοδήγηση για την επίλυση των ανωτέρω ζητημάτων.
II.    Το ιστορικό της διαφοράς
8.        Στις σκέψεις 2 έως 72 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης το Γενικό Δικαστήριο εξέθεσε το ιστορικό της διαφοράς, το οποίο, για τις ανάγκες της παρούσας αναιρετικής διαδικασίας, μπορεί να συνοψιστεί ως εξής.
Α.      Ιστορικό
9.        Η Google LLC είναι εταιρία με έδρα το Mountain View, Καλιφόρνια (Ηνωμένες Πολιτείες), η οποία ειδικεύεται στα προϊόντα και τις υπηρεσίες που σχετίζονται με τη χρήση του διαδικτύου και
η οποία δραστηριοποιείται, μεταξύ άλλων, στον Ευρωπαϊκό Οικονομικό Χώρο (ΕΟΧ). Η Google είναι θυγατρική της Alphabet Inc. (στο εξής από κοινού: Google ή αναιρεσείουσες).
10.      Η Google αντλεί το μεγαλύτερο μέρος των εσόδων της από το εμβληματικό προϊόν της: τη μηχανή αναζήτησης Google Search. Το επιχειρηματικό μοντέλο της Google βασίζεται στην αλληλεπίδραση μεταξύ, αφενός, προϊόντων και υπηρεσιών που σχετίζονται με τη χρήση του διαδικτύου και που ως επί το πλείστον προσφέρονται δωρεάν στους χρήστες, και, αφετέρου, υπηρεσιών διαδικτυακής διαφήμισης, από τις οποίες η Google αντλεί το μεγαλύτερο μέρος των εσόδων της. Τα έσοδα αυτά προέρχονται κυρίως από το Google Search. Συγκεκριμένα, το επιχειρηματικό μοντέλο της Google βασίζεται κυρίως στην αύξηση των χρηστών των υπηρεσιών διαδικτυακής αναζήτησης που παρέχει, προκειμένου να μπορεί να πωλεί τις εκ μέρους της παρεχόμενες υπηρεσίες διαδικτυακής διαφήμισης. Επιπλέον, κατά την αλληλεπίδραση των χρηστών με τα προϊόντα και τις υπηρεσίες της, η Google συλλέγει δεδομένα, που της παρέχουν τη δυνατότητα να ενισχύει την ικανότητά της να εμφανίζει συναφή αποτελέσματα αναζήτησης καθώς και συναφή διαφημιστικά μηνύματα.
11.      Το επιχειρηματικό μοντέλο της Google αναπτύχθηκε αρχικώς στο περιβάλλον των προσωπικών ηλεκτρονικών υπολογιστών (PC), για τους οποίους το πρόγραμμα περιήγησης ήταν το κύριο σημείο εισόδου στο διαδίκτυο. Ωστόσο, στη συνέχεια, η Google αποφάσισε να λάβει υπόψη την ανάπτυξη του διαδικτύου μέσω κινητών συσκευών και την πιθανή μεταβολή που θα επέφερε στις συνήθειες των χρηστών όσον αφορά τις γενικές αναζητήσεις που πραγματοποιούνται στο διαδίκτυο, ιδίως λαμβανομένων υπόψη των δυνατοτήτων που προσφέρει ο εντοπισμός γεωγραφικής θέσης. Στο πλαίσιο αυτό, η Google ανέπτυξε στρατηγική προκειμένου να διασφαλίσει ότι οι χρήστες θα πραγματοποιούσαν τις αναζητήσεις τους στις κινητές συσκευές επίσης μέσω του Google Search.
12.      Στο πλαίσιο αυτό, η Google εξαγόρασε, το 2005, την επιχείρηση η οποία είχε αρχικώς αναπτύξει το ΛΣ Android για έξυπνες κινητές συσκευές. Κατά την Επιτροπή, τον Ιούλιο του 2018, περίπου το 80 % των χρησιμοποιούμενων στην Ευρώπη και παγκοσμίως έξυπνων κινητών συσκευών λειτουργούσαν με Android.
13.      Όταν η Google αναπτύσσει μια νέα έκδοση του Android, δημοσιεύει τον πηγαίο κώδικα στο διαδίκτυο με άδεια χρήσης ανοικτού κώδικα («Android Open Source Project licence», στο εξής: άδεια χρήσης AOSP) χωρίς οικονομικό αντάλλαγμα. Τούτο παρέχει στους τρίτους τη δυνατότητα να μεταφορτώνουν και να τροποποιούν τον εν λόγω κώδικα για να δημιουργήσουν τροποποιημένες εκδόσεις του Android, οι οποίες ονομάζονται «παρακλάδια» (παρακλάδι είναι ένα νέο λογισμικό το οποίο δημιουργείται με βάση τον πηγαίο κώδικα ενός υφιστάμενου λογισμικού).
14.      Το ΛΣ Android εντάσσεται επίσης σε ένα «οικοσύστημα», στο οποίο ενσωματώνονται και άλλα στοιχεία, όπως το σύνολο των υπηρεσιών Google Mobile (GMS bundle ή Google Mobile Services, στο εξής: σύνολο GMS), το οποίο περιλαμβάνει, μεταξύ άλλων, το κατάστημα εφαρμογών Play Store, την εφαρμογή Google Search και το πρόγραμμα περιήγησης Chrome.
15.      Ο πηγαίος κώδικας του Android που είναι ελεύθερα διαθέσιμος περιέχει τα βασικά στοιχεία ενός ΛΣ, όχι όμως τις εφαρμογές και τις υπηρεσίες Android ιδιοκτησίας της Google. Ως εκ τούτου, οι κατασκευαστές πρωτότυπου εξοπλισμού (στο εξής: ΚΠΕ) που επιθυμούν να αποκτήσουν εφαρμογές και υπηρεσίες της Google πρέπει να συνάπτουν συμβάσεις με την Google. Τέτοιες συμβάσεις συνάπτει η Google και με τους φορείς εκμετάλλευσης κινητών δικτύων (στο εξής: ΦΕΚΔ) που επιθυμούν να εγκαταστήσουν τις εφαρμογές και τις υπηρεσίες ιδιοκτησίας της Google στις πωλούμενες στους τελικούς χρήστες συσκευές.
16.      Ορισμένες από τις συμβάσεις αυτές αποτελούν το αντικείμενο της υπό κρίση υπόθεσης.
Β.      Η επίμαχη απόφαση
17.      Στις 18 Ιουλίου 2018 η Επιτροπή εξέδωσε την επίμαχη απόφαση, με την οποία επέβαλε πρόστιμο στην Google LLC και, εν μέρει, στην Alphabet Inc. για παράβαση του άρθρου 102 ΣΛΕΕ και του άρθρου 54 της Συμφωνίας ΕΟΧ.
18.      Κατ’ αρχάς, η Επιτροπή προσδιόρισε τέσσερις σχετικές αγορές, ήτοι πρώτον, την παγκόσμια αγορά (εξαιρουμένης της Κίνας) των ΛΣ που παρέχονται με άδεια χρήσης, για έξυπνες κινητές συσκευές, δεύτερον, την παγκόσμια αγορά (εξαιρουμένης της Κίνας) των καταστημάτων εφαρμογών Android, τρίτον, τις διάφορες, εντός του ΕΟΧ, εθνικές αγορές παροχής υπηρεσιών γενικής αναζήτησης και, τέταρτον, την παγκόσμια αγορά των προγραμμάτων περιήγησης στο διαδίκτυο που προορίζονται για χρήση σε κινητές συσκευές και όχι ειδικώς για συγκεκριμένο ΛΣ (9). Κατά την Επιτροπή, κατά το κρίσιμο χρονικό διάστημα, η Google κατείχε δεσπόζουσα θέση στις τρεις πρώτες αγορές (10). Οι διαπιστώσεις αυτές δεν αμφισβητούνται πλέον στο πλαίσιο της παρούσας αναιρετικής διαδικασίας.
19.      Στην επίμαχη απόφαση, η Επιτροπή διαπίστωσε ότι η Google καταχράστηκε τη δεσπόζουσα θέση της στις ανωτέρω αγορές επιβάλλοντας στους ΚΠΕ και στους ΦΕΚΔ αντίθετους προς τον ανταγωνισμό συμβατικούς περιορισμούς (στο εξής: επίμαχοι περιορισμοί). Η Επιτροπή εντόπισε τέσσερις διακριτές παραβάσεις που αντιστοιχούν σε τρεις κατηγορίες συμβατικών περιορισμών.
20.      Οι πρώτοι περιορισμοί περιλαμβάνονταν στις συμφωνίες διανομής εφαρμογών κινητών συσκευών (Mobile Application Distribution Agreements, στο εξής: MADA) και συνίσταντο, κατά την Επιτροπή, σε δύο περιπτώσεις συνδυασμένων πωλήσεων (πρώτη και δεύτερη παράβαση) (11):
–        αφενός, την υποχρέωση των ΚΠΕ να προεγκαθιστούν την εφαρμογή Google Search προκειμένου να μπορούν να λάβουν άδεια χρήσης για το κατάστημα εφαρμογών Play Store (πρώτη ομαδοποίηση)· επιβάλλοντας την υποχρέωση αυτή, η Google καταχράστηκε τη δεσπόζουσα θέση της στην παγκόσμια αγορά (πλην Κίνας) των καταστημάτων εφαρμογών για Android από την 1η Ιανουαρίου 2011 έως την ημερομηνία έκδοσης της επίμαχης απόφασης·
–        αφετέρου, την απαίτηση να προεγκαθιστούν οι ΚΠΕ το πρόγραμμα περιήγησης Chrome προκειμένου να μπορούν να λάβουν άδεια χρήσης του Play Store και του Google Search (δεύτερη ομαδοποίηση)· επιβάλλοντας την υποχρέωση αυτή, η Google καταχράστηκε τη δεσπόζουσα θέση της στην παγκόσμια αγορά (εκτός Κίνας) των καταστημάτων εφαρμογών για Android από την 1η Αυγούστου 2012 έως την ημερομηνία έκδοσης της επίμαχης απόφασης.
21.      Όπως διευκρίνισε το Γενικό Δικαστήριο, οι δύο αυτές ομαδοποιήσεις προϊόντων είναι συμπληρωματικές μεταξύ τους. Συγκεκριμένα, η ομαδοποίηση Chrome - Play Store και Google Search ήρθε να προστεθεί στην ομαδοποίηση Google Search - Play Store προκειμένου να ληφθούν υπόψη τροποποιήσεις της MADA, οι οποίες αρχικώς δεν περιλάμβαναν το πρόγραμμα περιήγησης Chrome στο σύνολο GMS. Κατά την Επιτροπή, σκοπός των δύο ομαδοποιήσεων ήταν να παρασχεθεί στην Google η δυνατότητα να προσεγγίζει τους χρήστες, ώστε οι τελευταίοι να πραγματοποιούν τις γενικές αναζητήσεις τους χρησιμοποιώντας το Google Search είτε ως εφαρμογή γενικής αναζήτησης είτε ως μηχανή αναζήτησης στο πρόγραμμα περιήγησης Chrome (12).
22.      Δεύτερον, προκειμένου να λάβουν άδεια χρήσης για το Play Store και το Google Search, οι ΚΠΕ έπρεπε να συνάπτουν μια συμφωνία κατά του κατακερματισμού (Anti-Fragmentation Agreement, στο εξής: AFA), η οποία τους υποχρέωνε να μην πωλούν συσκευές που λειτουργούσαν με εκδόσεις του Android που δεν ήταν εγκεκριμένες από την Google (τρίτη παράβαση). Επομένως, η σύναψη MADA ήταν δυνατή μόνο μετά τη σύναψη AFA. Επιβάλλοντας την ανωτέρω υποχρέωση, η Google καταχράστηκε τη δεσπόζουσα θέση της στις αγορές των καταστημάτων εφαρμογών για Android και των γενικών υπηρεσιών αναζήτησης από την 1η Ιανουαρίου 2011 έως την ημερομηνία της επίμαχης απόφασης (13).
23.      Τρίτον, οι συμφωνίες κατανομής εσόδων (Revenue Share Agreements, στο εξής: RSA) περιλάμβαναν περιορισμούς βάσει των οποίων η Google χορηγούσε στους ΚΠΕ και στους ΦΕΚΔ ποσοστό επί των διαφημιστικών της εσόδων υπό την προϋπόθεση ότι οι εν λόγω κατασκευαστές ή φορείς εκμετάλλευσης δικτύου θα συμφωνούσαν να μην προεγκαταστήσουν ανταγωνιστική υπηρεσία γενικής αναζήτησης σε οποιαδήποτε συσκευή η οποία υπαγόταν σε χαρτοφυλάκιο συσκευών που καθοριζόταν με κοινή συμφωνία (στο εξής: RSA ανά χαρτοφυλάκιο) (τέταρτη παράβαση). Επιβάλλοντας την υποχρέωση αυτή, η Google καταχράστηκε τη δεσπόζουσα θέση της στις εθνικές αγορές υπηρεσιών γενικής αναζήτησης από την 1η Ιανουαρίου 2011 έως τις 31 Μαρτίου 2014 (14). Εν συνεχεία, η Google συνήπτε RSA ανά συσκευή, βάσει των οποίων η καταβολή μεριδίων εσόδων από την Google εξαρτιόταν από την προϋπόθεση ότι οι ΚΠΕ και οι ΦΕΚΔ δεν θα προεγκαθιστούσαν καμία ανταγωνιστική υπηρεσία γενικής αναζήτησης σε συγκεκριμένη συσκευή για την οποία καταβάλλονταν μερίδια εσόδων. Οι εν λόγω RSA ανά συσκευή δεν κρίθηκαν παράνομες από την Επιτροπή.
24.      Κατά την Επιτροπή, σκοπός των επίμαχων περιορισμών ήταν η προστασία και η ενίσχυση της δεσπόζουσας θέσης της Google
στις εθνικές αγορές, εντός του ΕΟΧ, στον τομέα των υπηρεσιών γενικής αναζήτησης και, ως εκ τούτου, των εσόδων που αποκόμιζε η Google μέσω διαφημιστικών μηνυμάτων που σχετίζονταν με τις αναζητήσεις αυτές. Ο κοινός σκοπός και η αλληλεξάρτηση των επίμαχων περιορισμών οδήγησαν την Επιτροπή στο να τους χαρακτηρίσει ως ενιαία και διαρκή παράβαση του άρθρου 102 ΣΛΕΕ και του άρθρου 54 της Συμφωνίας ΕΟΧ.
25.      Ως κύρωση για τις εν λόγω κριθείσες ως καταχρηστικές πρακτικές, η Επιτροπή επέβαλε στην Google πρόστιμο ύψους 4 342 865 000 ευρώ, εκ των οποίων 1 921 666 000 ευρώ αλληλεγγύως και εις ολόκληρον με την Alphabet Inc. Επιπλέον, η Επιτροπή υποχρέωσε την Google να παύσει τις εν λόγω πρακτικές εντός 90 ημερών από την κοινοποίηση της επίμαχης απόφασης.
Γ.      Η ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου διαδικασία και η αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση
1.      Η ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου διαδικασία
26.      Με δικόγραφο που κατέθεσε στη Γραμματεία του Γενικού Δικαστηρίου στις 9 Οκτωβρίου 2018, η Google άσκησε προσφυγή κατά της επίμαχης απόφασης. Ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου παρενέβησαν υπέρ της Google η Application Developers Alliance (στο εξής: ADA), η Computer & Communications Industry Association (στο εξής: CCIA), η Gigaset Communications GmbH (στο εξής: Gigaset), η HMD global Oy (στο εξής: HMD) και η Opera Norway AS, πρώην Opera Software AS (στο εξής: Opera).
27.      Υπέρ της Επιτροπής παρενέβησαν η BDZV – Bundesverband Digitalpublisher und Zeitungsverleger eV (στο εξής: BDZV), το Ευρωπαϊκό Γραφείο Ενώσεων Καταναλωτών (ΕΓΕΚ), η FairSearch AISBL, η Qwant, η Seznam.cz, a.s. (στο εξής: Seznam) και η Verband Deutscher Zeitschriftenverleger eV (στο εξής: VDZ).
28.      Το Γενικό Δικαστήριο εξέτασε την υπόθεση βάσει ενός κοινού μη εμπιστευτικού κειμένου της δικογραφίας. Στην αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση, ορισμένα εμπιστευτικά δεδομένα, γνωστά στους κύριους διαδίκους, αντικαταστάθηκαν στη συνέχεια από τις αγκύλες που χρησιμοποιούνται στο μη εμπιστευτικό κείμενο της επίμαχης απόφασης που είναι διαθέσιμο στον διαδικτυακό τόπο της Επιτροπής (15).
2.      Η αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση
29.      Με την απόφασή του της 14ης Σεπτεμβρίου 2022, το Γενικό Δικαστήριο ακύρωσε την επίμαχη απόφαση καθόσον αφορούσε τις RSA ανά χαρτοφυλάκιο, ήτοι το τέταρτο στοιχείο της ενιαίας και διαρκούς παράβασης.
30.      Επιπλέον, το Γενικό Δικαστήριο καθόρισε το ποσό του προστίμου που επιβλήθηκε στην Google LLC σε 4 125 000 000 ευρώ, με την Alphabet Inc. να ευθύνεται αλληλεγγύως και εις ολόκληρον για 1 520 605 895 ευρώ.
31.      Το Γενικό Δικαστήριο απέρριψε την προσφυγή κατά τα λοιπά και καταδίκασε όλους τους μετέχοντες στη διαδικασία στα δικαστικά έξοδά τους.
III. Η ενώπιον του Δικαστηρίου διαδικασία και τα αιτήματα των διαδίκων
32.      Με δικόγραφο της 30ής Νοεμβρίου 2022, η Google άσκησε αναίρεση κατά της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης.
33.      Όπως και ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου, υπέρ της Google παρενέβησαν στην αναιρετική διαδικασία η ADA, η CCIA, η Gigaset, η HMD και η Opera.
34.      Υπέρ της Επιτροπής παρενέβησαν στην αναιρετική διαδικασία όπως και ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου, η BDZV, το ΕΓΕΚ, η FairSearch, η Qwant, η Seznam και η VDZ.
35.      Με διατάξεις της 19ης Ιανουαρίου (16) και της 18ης Απριλίου 2023 (17), ο Πρόεδρος του Δικαστηρίου, κατόπιν αίτησης των αναιρεσειουσών, επιφύλαξε εμπιστευτική μεταχείριση στην επίμαχη απόφαση, καθώς και σε ορισμένες πληροφορίες που περιέχονται στην υποσημείωση
98 του υπομνήματος αντικρούσεως της Επιτροπής, έναντι των παρεμβαινουσών. Τα σχετικά στοιχεία
είχαν ήδη αποτελέσει αντικείμενο εμπιστευτικής μεταχείρισης έναντι των ίδιων αυτών μετεχόντων στη διαδικασία στο πλαίσιο της πρωτόδικης διαδικασίας.
36.      Η Google ζητεί από το Δικαστήριο:
–        να αναιρέσει την αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση·
–        να ακυρώσει την επίμαχη απόφαση·
–        επικουρικώς, να αναπέμψει την υπόθεση στο Γενικό Δικαστήριο·
–        έτι επικουρικότερον, να αναιρέσει το σημείο 2 του διατακτικού της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης και να καθορίσει το ποσό του προστίμου που επιβλήθηκε με το άρθρο 2 της επίμαχης απόφασης σε σημαντικά χαμηλότερο ποσό· και
–        να καταδικάσει την Επιτροπή στα δικαστικά έξοδα στα οποία υποβλήθηκε η Google στο πλαίσιο της παρούσας διαδικασίας και της διαδικασίας ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου.
37.      Η ADA, η CCIA, η Gigaset, η HMD και η Opera ζητούν από το Δικαστήριο να δεχθεί τα αιτήματα της Google και να καταδικάσει την Επιτροπή στα δικαστικά έξοδα.
38.      Η Επιτροπή ζητεί από το Δικαστήριο:
–        να απορρίψει την αίτηση αναιρέσεως· και
–        να καταδικάσει την Google στα δικαστικά έξοδα.
39.      Το ΕΓΕΚ, η FairSearch και η Seznam ζητούν, επίσης, από το Δικαστήριο να απορρίψει την αίτηση αναιρέσεως και να καταδικάσει την Google στα δικαστικά έξοδα.
40.      Οι διάδικοι ανέπτυξαν προφορικά τα επιχειρήματά τους και απάντησαν στις ερωτήσεις του Δικαστηρίου κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση της 28ης Ιανουαρίου 2025.
IV.    Εκτίμηση
41.      Προς στήριξη της αιτήσεως αναιρέσεως, η Google προβάλλει έξι λόγους αναιρέσεως, εκ των οποίων οι πέντε πρώτοι αφορούν τη διαπίστωση της παράβασης (υπό Α), ενώ με τον έκτο επικρίνεται ο τρόπος με τον οποίο το Γενικό Δικαστήριο άσκησε την αρμοδιότητα πλήρους δικαιοδοσίας για τη μεταρρύθμιση του προστίμου (υπό B).
Α.      Η διαπίστωση της παράβασης (πρώτος, δεύτερος, τρίτος, τέταρτος και πέμπτος λόγος αναιρέσεως)
42.      Όπως εκτέθηκε στα σημεία
19 έως 23 των παρουσών προτάσεων, η ενιαία και διαρκής παράβαση την οποία διαπίστωσε η Επιτροπή με την επίμαχη απόφαση περιλάμβανε τέσσερις διακριτές παραβάσεις, οι οποίες αντιστοιχούν σε τρεις κατηγορίες συμβατικών περιορισμών:
–        τους όρους προεγκατάστασης που περιλαμβάνονταν στην MADA, βάσει των οποίων άδεια χρήσης για το Play Store μπορούσε να ληφθεί μόνον εάν είχε προεγκατασταθεί το Google Search (πρώτη ομαδοποίηση) και άδεια χρήσης για το Play Store και το Google Search μπορούσε να ληφθεί μόνον εάν είχε προεγκατασταθεί το Chrome (δεύτερη ομαδοποίηση)·
–        τις AFA, βάσει των οποίων άδεια χρήσης για το Play Store και το Google Search μπορούσε να ληφθεί μόνον εάν οι ΚΠΕ δεν θα πωλούσαν συσκευές οι οποίες λειτουργούσαν με εκδόσεις του Android που δεν ήταν εγκεκριμένες από την Google·
–        και, τέλος, τις RSA ανά χαρτοφυλάκιο, βάσει των οποίων ποσοστό επί των διαφημιστικών εσόδων της Google μπορούσε να ληφθεί εφόσον δεν είχαν προεγκατασταθεί ανταγωνιστικές υπηρεσίες αναζήτησης.
43.      Η κρίση ότι οι RSA ανά χαρτοφυλάκιο περιόριζαν τον ανταγωνισμό ακυρώθηκε από το Γενικό Δικαστήριο με την αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση και δεν αμφισβητείται από την Επιτροπή στο πλαίσιο της υπό κρίση αιτήσεως αναιρέσεως. Επομένως, οι κρίσεις του Γενικού Δικαστηρίου ως προς το ζήτημα αυτό είναι αμετάκλητες.
44.      Με τον πρώτο και τον δεύτερο λόγο αναιρέσεως, η Google υποστηρίζει ότι το Γενικό Δικαστήριο υπέπεσε σε πλάνη περί το δίκαιο κατά την εκτίμηση των MADA (υπό 1). Ο τρίτος και ο τέταρτος λόγος αναιρέσεως αφορούν τον χαρακτηρισμό των AFA (υπό 2). Τέλος, με τον πέμπτο λόγο αναιρέσεως, η Google βάλλει κατά της κρίσης περί ενιαίας και διαρκούς παράβασης (3).
1.      Η εκτίμηση των MADA (πρώτος και δεύτερος λόγος αναιρέσεως)
45.      Με τον πρώτο λόγο αναιρέσεως, η Google αμφισβητεί την εκτίμηση της αιτιώδους συνάφειας μεταξύ των όρων των MADA περί προεγκατάστασης και των αποτελεσμάτων αποκλεισμού που φέρονται να παρήγαγαν (υπό
α). Στο πλαίσιο του δεύτερου λόγου αναιρέσεως, η Google υποστηρίζει ότι το Γενικό Δικαστήριο κακώς επικύρωσε την επίμαχη απόφαση, παρά το γεγονός ότι η Επιτροπή δεν απέδειξε την ικανότητα των MADA να παράγουν αποτελέσματα αποκλεισμού από την αγορά των επιχειρήσεων που θεωρούνται εξίσου αποτελεσματικές με την ίδια την Google (υπό
β).
α)      Η αιτιώδης συνάφεια μεταξύ των MADA και των αποτελεσμάτων τους αποκλεισμού (πρώτο, τρίτο και τέταρτο σκέλος του πρώτου λόγου αναιρέσεως)
46.      Κατά τον πρώτο λόγο αναιρέσεως που προέβαλε η Google, το Γενικό Δικαστήριο υπέπεσε σε πλάνη κατά την εκτίμηση της αιτιώδους συνάφειας μεταξύ των όρων των MADA περί προεγκατάστασης και της ικανότητάς τους να αποκλείουν τον ανταγωνισμό.
47.      Στο πλαίσιο του λόγου αναιρέσεως αυτού, η Google προβάλλει τέσσερα επιχειρήματα, εκ των οποίων το δεύτερο συμπίπτει εν πολλοίς με την επιχειρηματολογία που ανέπτυξε στο πλαίσιο του δεύτερου λόγου αναιρέσεως. Ως εκ τούτου, θα εξετάσω το δεύτερο αυτό επιχείρημα στα σημεία 99 επ. των παρουσών προτάσεων στο πλαίσιο του δεύτερου λόγου αναιρέσεως.
48.      Στο πλαίσιο των υπόλοιπων τριών επιχειρημάτων που προβάλλει με τον πρώτο λόγο αναιρέσεως, η Google υποστηρίζει, πρώτον, ότι το Γενικό Δικαστήριο υπέπεσε σε πλάνη περί το δίκαιο λαμβάνοντας υπόψη τις RSA ως στοιχείο του γενικότερου πλαισίου (υπό
1). Δεύτερον, το Γενικό Δικαστήριο υπέπεσε σε πλάνη περί το δίκαιο κρίνοντας ότι δεν ήταν αναγκαίο να γίνει διάκριση μεταξύ των αποτελεσμάτων της προεπιλεγμένης ρύθμισης και εκείνων της προεγκατάστασης (υπό
2). Τέλος, το εν λόγω δικαστήριο δεν έλαβε υπόψη τον ανταγωνισμό (ή την έλλειψή του) που θα υφίστατο χωρίς τους όρους της MADA περί προεγκατάστασης (υπό
3).
49.      Κατά την Επιτροπή, ο πρώτος λόγος αναιρέσεως είναι αλυσιτελής, διότι στηρίζεται στην εσφαλμένη παραδοχή ότι η ανάλυση αντιπαραδείγματος είναι ο μόνος τρόπος να διαπιστωθεί αν μια συμπεριφορά είναι ικανή να περιορίσει τον ανταγωνισμό. Ωστόσο, η άποψη αυτή δεν βρίσκει έρεισμα στη νομολογία του Δικαστηρίου. Η ανάλυση αντιπαραδείγματος είναι απλώς ένας τρόπος, αλλά όχι ο μοναδικός, για να διαπιστωθεί αν μια συμπεριφορά είναι ικανή να περιορίσει τον ανταγωνισμό.
50.      Είναι μεν αληθές ότι, κατά τη νομολογία, τα πραγματικά ή δυνητικά αποτελέσματα των εξεταζόμενων πρακτικών μπορούν να στοιχειοθετούνται με στήριξη σε ένα σύνολο αποδεικτικών στοιχείων, χωρίς η Επιτροπή να υποχρεούται να χρησιμοποιεί συστηματικά ένα μόνον εργαλείο για να αποδείξει την ύπαρξη τέτοιας αιτιώδους συνάφειας (18).
51.      Ωστόσο, τα επιχειρήματα που προβάλλει η Google στο πλαίσιο του πρώτου λόγου αναιρέσεως δεν αφορούν μόνον την εξέταση της ανάγκης να πραγματοποιήσει το Γενικό Δικαστήριο ανάλυση αντιπαραδείγματος, αλλά και ορισμένες πτυχές τις οποίες έλαβε υπόψη το εν λόγω δικαστήριο κατά την εκτίμηση του καταχρηστικού χαρακτήρα των MADA. Κατά συνέπεια, τα επιχειρήματα αυτά είναι ικανά να θέσουν υπό αμφισβήτηση τις εκτιμήσεις του Γενικού Δικαστηρίου στις οποίες στηρίζεται το διατακτικό της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης και να οδηγήσουν, εφόσον είναι βάσιμα, στην αναίρεση της απόφασης αυτής (19).
52.      Κατά συνέπεια, ο ισχυρισμός της Επιτροπής περί έλλειψης λυσιτέλειας πρέπει να απορριφθεί.
1)      Συνεκτίμηση των RSA κατά την ανάλυση των MADA (πρώτο σκέλος του πρώτου λόγου αναιρέσεως)
53.      Στο πρώτο σκέλος του πρώτου λόγου αναιρέσεως, η Google υποστηρίζει ότι το Γενικό Δικαστήριο υπέπεσε σε πλάνη περί το δίκαιο καθόσον έλαβε υπόψη, για την εκτίμηση των αποτελεσμάτων των MADA, τα αποτελέσματα των RSA ανά συσκευή, τα οποία δεν αμφισβητήθηκαν από την Επιτροπή, καθώς και τα αποτελέσματα των RSA ανά χαρτοφυλάκιο, των οποίων ο καταχρηστικός χαρακτήρας, κατά το Γενικό Δικαστήριο, δεν αποδείχθηκε. Ως εκ τούτου, το Γενικό Δικαστήριο δεν απέδειξε ότι τα προβαλλόμενα αποτελέσματα αποκλεισμού προκλήθηκαν από τους όρους της MADA περί προεγκατάστασης.
54.      Η ανωτέρω επιχειρηματολογία εγείρει, κατ’ ουσίαν, το ζήτημα αν μια πρακτική η οποία έχει κριθεί καταχρηστική από την Επιτροπή, αλλά όχι από το Γενικό Δικαστήριο, μπορεί παρά ταύτα να ληφθεί υπόψη ως στοιχείο του γενικότερου πλαισίου κατά την ανάλυση των αποτελεσμάτων των λοιπών συνιστωσών μιας ενιαίας και διαρκούς παράβασης, οι οποίες έχουν κριθεί καταχρηστικές.
55.      Όπως εκτέθηκε στα σημεία
23 και 42 των παρουσών προτάσεων, η ενιαία και διαρκής παράβαση της Google περιλάμβανε, κατά την Επιτροπή, τις RSA ανά χαρτοφυλάκιο. Οι συμφωνίες αυτές παρείχαν στους ΚΠΕ και στους ΦΕΚΔ ποσοστό επί των διαφημιστικών εσόδων της Google, υπό την προϋπόθεση ότι οι εν λόγω κατασκευαστές ή φορείς εκμετάλλευσης θα συμφωνούσαν να μην προεγκαθιστούν ανταγωνιστική υπηρεσία γενικής αναζήτησης σε οποιαδήποτε συσκευή η οποία υπαγόταν σε χαρτοφυλάκιο συσκευών που καθοριζόταν με κοινή συμφωνία. Κατά συνέπεια, εάν ο οικείος ΚΠΕ ή ΦΕΚΔ προεγκαθιστούσε ανταγωνιστική υπηρεσία γενικής αναζήτησης σε οποιαδήποτε συσκευή η οποία υπαγόταν στο προκαθορισμένο και συμφωνημένο χαρτοφυλάκιο, απεμπολούσε το δικαίωμα στη διανομή εσόδων για το σύνολο του χαρτοφυλακίου (20).
56.      Κατά την επίμαχη απόφαση, οι εν λόγω RSA ανά χαρτοφυλάκιο εφάρμοζαν πληρωμές αποκλειστικότητας, σκοπός των οποίων ήταν να διασφαλίζουν στην Google την αποκλειστικότητα στην προεγκατάσταση εφαρμογών υπηρεσιών γενικής αναζήτησης στις κινητές συσκευές (21). Προκειμένου η Επιτροπή να καταλήξει στο εν λόγω συμπέρασμα, προέβη, μεταξύ άλλων, σε ανάλυση της ικανότητας της επίμαχης πρακτικής να επιφέρει τον αποκλεισμό των εξίσου αποτελεσματικών ανταγωνιστών από την αγορά, εφαρμόζοντας δηλαδή το λεγόμενο «κριτήριο του εξίσου αποτελεσματικού ανταγωνιστή» (στο εξής: κριτήριο ΕΑΑ) (22).
57.      Ωστόσο, το Γενικό Δικαστήριο κατέληξε στο συμπέρασμα ότι η διαπίστωση του καταχρηστικού χαρακτήρα των RSA ανά χαρτοφυλάκιο δεν αποδείχθηκε επαρκώς κατά νόμον λόγω των σφαλμάτων στα οποία υπέπεσε η Επιτροπή κατά την εκτίμηση της εκ μέρους τους κάλυψης της αγοράς και κατά την εφαρμογή του κριτηρίου ΕΑΑ (23). Ως εκ τούτου, όπως εκτέθηκε στα σημεία
29 και 43 των παρουσών προτάσεων, το Γενικό Δικαστήριο ακύρωσε την επίμαχη απόφαση καθόσον αφορούσε τον καταχρηστικό χαρακτήρα των RSA ανά χαρτοφυλάκιο. Η Επιτροπή δεν έχει αμφισβητήσει την εν λόγω κρίση στο πλαίσιο της υπό κρίση αιτήσεως αναιρέσεως. Επομένως, το συμπέρασμα ότι δεν απέδειξε τον καταχρηστικό χαρακτήρα των RSA ανά χαρτοφυλάκιο είναι νομικά δεσμευτικό.
58.      Από το 2013 και εφεξής, η Google αντικατέστησε σταδιακά τις RSA ανά χαρτοφυλάκιο με RSA ανά συσκευή. Στο πλαίσιο μιας RSA ανά συσκευή, το μερίδιο ενός ΚΠΕ ή ενός ΦΕΚΔ επί των εσόδων της Google εξαρτιόταν από τον αριθμό των πωλούμενων συσκευών που τηρούσαν την υποχρέωση μη προεγκατάστασης ανταγωνιστικών υπηρεσιών γενικής αναζήτησης. Ως εκ τούτου, οι RSA ανά συσκευή παρείχαν σε έναν ΚΠΕ ή σε έναν ΦΕΚΔ τη δυνατότητα να προσφέρει, για τον ίδιο τύπο συσκευής, ορισμένες συσκευές που προωθούσαν αποκλειστικά τις υπηρεσίες γενικής αναζήτησης της Google και άλλες που περιείχαν και ανταγωνιστικές υπηρεσίες γενικής αναζήτησης. Η Επιτροπή έκρινε ότι οι εν λόγω RSA ανά συσκευή δεν ήταν καταχρηστικές (24).
59.      Μολονότι, με βάση τις κρίσεις της Επιτροπής και του Γενικού Δικαστηρίου, ούτε οι RSA ανά συσκευή ούτε οι RSA ανά χαρτοφυλάκιο ήταν, αυτές καθεαυτές, καταχρηστικές, το Γενικό Δικαστήριο τις έλαβε υπόψη κατά την εκτίμηση των MADA (25). Κατά το Γενικό Δικαστήριο, τούτο ήταν δικαιολογημένο διότι ορθώς η επίμαχη απόφαση έλαβε υπόψη τις RSA ανά συσκευή και ανά χαρτοφυλάκιο ως στοιχεία του πραγματικού πλαισίου προκειμένου να εκτιμηθούν τα αποτελέσματα αποκλεισμού που προκαλούνταν από τις άλλες πτυχές της ενιαίας και διαρκούς παράβασης και, επομένως, και από τις MADA. Το Γενικό Δικαστήριο επισήμανε, μεταξύ άλλων, ότι, ανεξαρτήτως του χαρακτηρισμού των RSA από την άποψη του δικαίου του ανταγωνισμού, τα συνδυαστικά αποτελέσματα των πρακτικών που έθεσε σε εφαρμογή η Google τής παρείχαν τη δυνατότητα να τυγχάνει, όσον αφορά το Google Search, αποκλειστικής προεγκατάστασης η οποία κάλυπτε, τουλάχιστον έως το 2016, περισσότερο από το ήμισυ των διατιθέμενων στο εμπόριο συσκευών εντός του ΕΟΧ που λειτουργούσαν με ΛΣ παράγωγο του Android (26).
60.      Πριν εξετάσω κατά πόσον η προσέγγιση αυτή είναι βάσιμη, πρέπει να υπομνησθεί ότι, κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, η διαπίστωση ότι μια πρακτική συνιστά κατάχρηση δεσπόζουσας θέσης κατά την έννοια του άρθρου 102 ΣΛΕΕ πρέπει πάντοτε να εκτιμάται υπό το φως του συνόλου των σχετικών πραγματικών περιστατικών (27). Αντιθέτως, μια αρχή ανταγωνισμού δεν δύναται να στηριχθεί στα αποτελέσματα που μια πρακτική θα μπορούσε να παραγάγει αν συνέτρεχαν ορισμένες ιδιαίτερες περιστάσεις οι οποίες δεν ήταν οι κρατούσες στην αγορά κατά το χρονικό σημείο της θέσης σε εφαρμογή της πρακτικής αυτής (28).
61.      Στο πλαίσιο αυτό, η συνεκτίμηση ενός πραγματικού στοιχείου
δεν εξαρτάται, όπως διευκρίνισε το Δικαστήριο, για παράδειγμα, στην απόφαση AstraZeneca κατά Επιτροπής, από το αν το στοιχείο
αυτό συνιστά συμπεριφορά η οποία, αφ’ εαυτής, χαρακτηρίζεται καταχρηστική (29). Ομοίως, το Δικαστήριο διευκρίνισε, στην απόφαση Sony Optiarc και Sony Optiarc America κατά Επιτροπής, ότι, μολονότι ένα σύνολο συμπεριφορών μπορεί να χαρακτηριστεί ως ενιαία και διαρκής παράβαση, δεν μπορεί να συναχθεί εξ αυτού ότι καθεμία από τις συμπεριφορές αυτές πρέπει, αφ’ εαυτής και μεμονωμένως, να χαρακτηρισθεί κατ’ ανάγκην ως χωριστή παράβαση (30). Στην απόφαση Google και Alphabet κατά Επιτροπής (Google Shopping), το Δικαστήριο έκρινε ως καταχρηστικές δύο πρακτικές οι οποίες, αναλυόμενες αυτές καθεαυτές και εξεταζόμενες μεμονωμένα, ήταν νόμιμες, διότι, από τον συνδυασμό τους, απέκλιναν από τον υγιή ανταγωνισμό και είχαν (δυνητικά) αντίθετα προς τον ανταγωνισμό αποτελέσματα (31).
62.      Στην υπό κρίση υπόθεση, το Γενικό Δικαστήριο κατέληξε στο συμπέρασμα ότι επιβαλλόταν η συνεκτίμηση των συνδυασμένων συνεπειών των MADA και των RSA λόγω του συμπληρωματικού χαρακτήρα των διαφόρων πρακτικών της Google. Συγκεκριμένα, η απορρέουσα από την RSA συμβατική δέσμευση περί μη εγκατάστασης καμίας άλλης υπηρεσίας πλην του Google Search για την πραγματοποίηση γενικών αναζητήσεων είχε ως αποτέλεσμα ότι το θεωρητικό ενδεχόμενο προεγκατάστασης μιας ανταγωνιστικής των εφαρμογών της Google υπηρεσίας, μολονότι επιτρεπόταν κατ’ αρχήν από τις MADA, εντούτοις, στην πραγματικότητα αποκλειόταν, από το 2011 έως το 2016, τουλάχιστον για το ήμισυ των πωλούμενων εντός του ΕΟΧ συσκευών Google Android. Με άλλα λόγια, οι RSA διασφάλιζαν στην Google ότι μόνον η δική της υπηρεσία αναζήτησης θα ήταν εγκατεστημένη στις οικείες συσκευές, πράγμα που πρέπει να ληφθεί υπόψη για την εκτίμηση των αντίθετων προς τον ανταγωνισμό αποτελεσμάτων των MADA (ιδίως του ζητήματος αν οι ανταγωνιστικές υπηρεσίες αναζήτησης μπορούσαν να αντισταθμίσουν το πλεονέκτημα της Google μέσω προεγκατάστασης παράλληλα με τη δική της υπηρεσία αναζήτησης) (32).
63.      Στο πλαίσιο αυτό, οι RSA ήταν ένα μόνον από τα στοιχεία που έλαβε υπόψη το Γενικό Δικαστήριο προκειμένου να εκτιμήσει αν οι ανταγωνιστικές υπηρεσίες αναζήτησης μπορούσαν να αντισταθμίσουν το πλεονέκτημα που παρείχαν στην Google οι MADA (33). Ως εκ τούτου, και αντιθέτως προς όσα υποστηρίζει η Google, δεν μπορεί να προσαφθεί στο Γενικό Δικαστήριο ότι δεν συνεκτίμησε το ότι οι RSA δεν κάλυπταν όλες τις συσκευές που καλύπτονταν από τις MADA, όταν έλαβε υπόψη τις πρώτες για την αξιολόγηση των δεύτερων.
64.      Εντούτοις, η Google και η Gigaset υποστηρίζουν ότι τα αντίθετα προς τον ανταγωνισμό αποτελέσματα των MADA δεν αποδεικνύονται, διότι, στο πλαίσιο ενός αντιπαραδείγματος, χωρίς τις συμφωνίες αυτές, οι RSA θα παρήγαγαν τα ίδια αποτελέσματα αποκλεισμού εις βάρος των ανταγωνιστικών υπηρεσιών αναζήτησης.
65.      Ωστόσο, είναι απλώς αδύνατον να αγνοηθούν οι MADA και να αναλυθούν μεμονωμένα τα αποτελέσματα των RSA. Τούτο δε διότι ο οικείος ΚΑΕ προεγκαθιστούσε την υπηρεσία αναζήτησης Google Search, η οποία αποτελούσε αντικείμενο των RSA, σε μεγάλο αριθμό (34) συσκευών χάρη στις MADA, προκειμένου να αποκτήσει πρόσβαση στο Play Store, το οποίο ήταν απαραίτητο για αυτές και ως προς το οποίο η Google κατείχε δεσπόζουσα θέση.
66.      Λόγω αυτής της αλληλεπίδρασης των MADA και των RSA, οι λοιποί πάροχοι υπηρεσιών γενικής αναζήτησης δεν εκκινούσαν από την ίδια αφετηρία με την Google όσον αφορά τη σύναψη RSA. Τούτο δε διότι η υπηρεσία αναζήτησης Google Search της Google ήταν ήδη εξαρχής προεγκατεστημένη σε μεγάλο αριθμό έξυπνων κινητών συσκευών, ενώ οι λοιποί πάροχοι όφειλαν πρώτα να καταβάλουν προσπάθειες για να επιτύχουν την προεγκατάσταση της υπηρεσίας τους παράλληλα με την υπηρεσία της Google. Πέραν τούτου, λόγω των MADA, κανείς άλλος πάροχος υπηρεσιών αναζήτησης δεν μπορούσε να αποκτήσει αποκλειστικότητα στις οικείες συσκευές.
67.      Αντιθέτως προς όσα υποστήριξαν η Google και η Gigaset κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, οι κρίσεις του Δικαστηρίου στην απόφαση Google και Alphabet κατά Επιτροπής (Google Shopping) σχετικά με τα συνδυασμένα αποτελέσματα τέτοιων αλληλένδετων πρακτικών είναι επίσης κρίσιμες εν προκειμένω, παρά τις διαφορές μεταξύ των δύο υποθέσεων. Βεβαίως, στην υπόθεση εκείνη, η Επιτροπή δεν αμφισβήτησε τις δύο επίμαχες πρακτικές μεμονωμένα, αλλά μόνο τον συνδυασμό τους, ενώ, στην υπό κρίση υπόθεση, διαπίστωσε τον καταχρηστικό χαρακτήρα τόσο των MADA όσο και των RSA ανά χαρτοφυλάκιο. Ωστόσο, τούτο δεν σημαίνει ότι τα αποτελέσματα των δύο πρακτικών πρέπει να αναλυθούν, στην υπό κρίση υπόθεση, μεμονωμένα μολονότι στην πραγματικότητα εμφανίστηκαν από κοινού.
68.      Η τεχνητή κατάτμηση δύο τόσο άρρηκτα συνδεδεμένων πρακτικών για την ανάλυση των αποτελεσμάτων τους δεν θα ήταν ρεαλιστική ούτε θα μπορούσε να λάβει υπόψη τα συνδυασμένα αποτελέσματα των δύο πρακτικών (35). Όπως επισήμανε το Γενικό Δικαστήριο, επιβάλλεται να γίνει συναφώς διάκριση μεταξύ των θεωρητικών υποθέσεων περί ανταγωνισμού και της πραγματικής κατάστασης (36). Τούτο δε κατά μείζονα λόγο διότι, όπως εξήγησε η Επιτροπή κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, σε αγορές όπως οι επίμαχες εν προκειμένω, οι οποίες χαρακτηρίζονται από αποτελέσματα δυναμικού δικτύου, μπορεί να είναι πρακτικά αδύνατο να αναλυθεί ο τρόπος με τον οποίο κάθε στοιχείο του πλαισίου αυτό καθεαυτό και εξεταζόμενο μεμονωμένα συνέβαλε συγκεκριμένα στα αποτελέσματα αποκλεισμού.
69.      Επομένως, το Γενικό Δικαστήριο δεν υπέπεσε σε πλάνη περί το δίκαιο κρίνοντας ότι, ανεξαρτήτως του χαρακτηρισμού τους ως καταχρηστικών ή μη, οι RSA μπορούσαν να ληφθούν υπόψη κατά την ανάλυση των αποτελεσμάτων των MADA. Συνεπώς, το πρώτο σκέλος του πρώτου λόγου αναιρέσεως πρέπει να απορριφθεί.
2)      Η διάκριση μεταξύ προεπιλεγμένης ρύθμισης και προεγκατάστασης (τρίτο σκέλος του πρώτου λόγου αναιρέσεως)
70.      Στο πλαίσιο του τρίτου σκέλους του πρώτου λόγου αναιρέσεως, η Google υποστηρίζει ότι το Γενικό Δικαστήριο κακώς έκρινε ότι τα αποδεικτικά στοιχεία σχετικά με την προεπιλεγμένη ρύθμιση ήταν κρίσιμα για την ανάλυση των όρων της MADA περί προεγκατάστασης. Ωστόσο, στην επίμαχη απόφαση κρίθηκαν καταχρηστικοί μόνον οι όροι αυτοί (και όχι οι MADA στο σύνολό τους, συμπεριλαμβανομένων των κανόνων για την προεπιλεγμένη ρύθμιση (37)). Κρίνοντας κατ’ αυτόν τον τρόπο, το Γενικό Δικαστήριο επιβεβαίωσε την ανάλυση των MADA στην οποία προέβη η Επιτροπή χωρίς να κρίνει αναγκαία την εκ μέρους της απόδειξη της αιτιώδους συνάφειας μεταξύ των όρων περί προεγκατάστασης και των αποτελεσμάτων αποκλεισμού που φέρονται να παρήγαγαν.
71.      Η προεπιλεγμένη ρύθμιση αναφέρεται στον καθορισμό μιας υπηρεσίας ως προεπιλεγμένης σε μια συγκεκριμένη εφαρμογή. Προεγκατάσταση σημαίνει την «προφόρτωση» εφαρμογών στο στάδιο της διαμόρφωσης των συσκευών πριν από τη διάθεσή τους στο εμπόριο (38).
72.      Το Γενικό Δικαστήριο εξέτασε τα επιχειρήματα της Google σχετικά με τη διάκριση μεταξύ προεγκατάστασης και προεπιλεγμένης ρύθμισης στις σκέψεις 320 έως 418 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης. Στις εν λόγω σκέψεις, ανέλυσε την αιτίαση της Google ότι η Επιτροπή δεν απέδειξε, στην επίμαχη απόφαση, ότι οι όροι περί προεγκατάστασης συνεπάγονταν «προκατάληψη υπέρ του status quo». Όπως εκτίθεται, για παράδειγμα, στις σκέψεις 321 και 331 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, η έννοια αυτή σημαίνει ότι οι χρήστες έχουν την τάση να χρησιμοποιούν ό,τι είναι ήδη προεγκατεστημένο στη συσκευή τους και τους προσφέρεται.
73.      Στο πλαίσιο αυτό, το Γενικό Δικαστήριο διαπίστωσε, κατ’ αρχάς, στις σκέψεις 327 έως 335 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, ότι η διάκριση που πρότεινε η Google μεταξύ προεπιλεγμένης ρύθμισης και προεγκατάστασης στερείται πρακτικής χρησιμότητας. Η διάκριση αυτή δεν είναι εύκολη, διότι τόσο η Google όσο και άλλοι φορείς χρησιμοποιούν τον όρο «προεπιλεγμένος» υπό ευρεία έννοια και συγχέουν τις έννοιες της προεπιλεγμένης ρύθμισης και της προεγκατάστασης. Επιπλέον, δεν αμφισβητήθηκε ότι η προεγκατάσταση μιας εφαρμογής παρέχει αφ’ εαυτής πλεονέκτημα σε σχέση με τις ανταγωνιστικές εφαρμογές. Τέλος, οι όροι της MADA περί προεγκατάστασης περιλάμβαναν επίσης διατάξεις σχετικά με την προνομιακή τοποθέτηση ή την προεπιλεγμένη ρύθμιση.
74.      Λαμβανομένων υπόψη των προεκτεθέντων, το Γενικό Δικαστήριο έκρινε ότι τα αποδεικτικά στοιχεία που αμφισβήτησε η Google μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν για την απόδειξη μιας γενικής τάσης παγίωσης της κατάστασης, ανεξαρτήτως του αν τα στοιχεία
αυτά αφορούσαν, κατ’ ακριβολογία, την προεπιλεγμένη ρύθμιση ή την προεγκατάσταση, ή ακόμη και την προνομιακή τοποθέτηση. Κατά συνέπεια, δεν ήταν εκ προοιμίου αναγκαίο, για τη στοιχειοθέτηση της ύπαρξης «προκατάληψης υπέρ του status quo», να γίνει σαφής διάκριση, όπως επιθυμούσε η Google, μεταξύ των αποτελεσμάτων της προεπιλεγμένης ρύθμισης και των αποτελεσμάτων της προεγκατάστασης.
75.      Βασιζόμενο στην παραδοχή αυτή, το Γενικό Δικαστήριο εξέτασε i) στις σκέψεις 340 έως 394 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, τα αποδεικτικά στοιχεία στα οποία στηρίχθηκε η επίμαχη απόφαση και τα οποία προέρχονταν από την ίδια την Google, την HP, τη Nokia, την Amazon και τη Mozilla, από μια ανάλυση της Yandex καθώς και από τη συμφωνία προεγκατάστασης που συνήφθη μεταξύ της Microsoft και της Verizon· ii) στις σκέψεις 395 έως 408, ορισμένες συγκρίσεις που πραγματοποιήθηκαν στην επίμαχη απόφαση με βάση μια μελέτη της FairSearch, στοιχεία που παρασχέθηκαν από τη Microsoft και τη NetMarketShare, καθώς και τη σύγκριση των εσόδων της Google από τις συσκευές Android και iOS· και iii) στις σκέψεις 409 έως 418, ορισμένα θέματα σχετικά με το Chrome, με αναφορά στη σύγκριση των εσόδων της Google από το Safari και το Chrome, καθώς και μια έρευνα της Opera.
76.      Στη σκέψη 418 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, το Γενικό Δικαστήριο κατέληξε στο συμπέρασμα ότι τα διάφορα επιχειρήματα που προέβαλε η Google για την αντίκρουση του πλεονεκτήματος που παρείχε η προεγκατάσταση των εφαρμογών Google Search και Chrome στις συσκευές Google Android δεν μπορούσαν να κλονίσουν τα συμπεράσματα στα οποία κατέληξε η Επιτροπή βάσει των διαφόρων στοιχείων που εκτίθενται σχετικώς στην επίμαχη απόφαση.
77.      Επικρίνοντας τις ανωτέρω κρίσεις, η Google υποστηρίζει, στην αίτηση αναιρέσεως, ότι το Γενικό Δικαστήριο υπερέβη τις διαπιστώσεις της επίμαχης απόφασης κρίνοντας, στη σκέψη 349 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, ότι τα επιχειρήματα που εξετάστηκαν στην επίμαχη απόφαση ήταν βάσιμα ως προς αμφότερους τους επίμαχους όρους. Ωστόσο, κατά την άποψη της Google, το σκεπτικό του Γενικού Δικαστηρίου που εκτίθεται στις σκέψεις 329 έως 334 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης (και το οποίο συνοψίζεται στα σημεία
73 και 74 των παρουσών προτάσεων), όσον αφορά το ότι δεν είναι αναγκαία η ακριβής διάκριση μεταξύ των δύο όρων, δεν είναι πειστικό. Λαμβανομένων υπόψη των προεκτεθέντων, η εκτίμηση του Γενικού Δικαστηρίου που περιγράφεται στο σημείο
75 των παρουσών προτάσεων είναι εσφαλμένη.
78.      Το επιχείρημα της Google είναι εν μέρει απαράδεκτο, διότι αποσκοπεί στην επανεκτίμηση των πραγματικών περιστατικών από το Δικαστήριο (υπό
i). Πέραν τούτου, το επιχείρημα αυτό δεν μπορεί να ευδοκιμήσει, διότι αντιβαίνει στις προεκτεθείσες αρχές κατά τις οποίες τα αντίθετα προς τον ανταγωνισμό αποτελέσματα μιας πρακτικής πρέπει να εκτιμώνται εντός του πλαισίου στο οποίο εντάσσεται η εν λόγω πρακτική (υπό
ii).
i)      Μη επανεκτίμηση των πραγματικών περιστατικών κατ’ αναίρεση
79.      Αφενός, τα επιχειρήματα της Google είναι απαράδεκτα στο μέτρο που η Google επιδιώκει, στην πραγματικότητα, να επιτύχει εκ νέου εκτίμηση των αποδεικτικών στοιχείων που προσκομίστηκαν ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου. Ωστόσο, το δικαστήριο αυτό είναι το μόνο αρμόδιο να εκτιμά τα αποδεικτικά στοιχεία (39), υπό την επιφύλαξη της περίπτωσης παραμόρφωσης των ενώπιόν του προσκομισθέντων αποδεικτικών στοιχείων. Η παραμόρφωση αυτή πρέπει να τεκμηριώνεται από τον αναιρεσείοντα και να προκύπτει προδήλως από τα στοιχεία της δικογραφίας, χωρίς να απαιτείται επανεκτίμηση των πραγματικών περιστατικών και των αποδεικτικών στοιχείων (40).
80.      Η Google όμως δεν υποστηρίζει, με τις αιτιάσεις της, που εκτίθενται στο σημείο
77 των παρουσών προτάσεων, ότι το Γενικό Δικαστήριο παραμόρφωσε τα αποδεικτικά στοιχεία τα οποία εκτίμησε και ούτε προκύπτει τέτοια παραμόρφωση προδήλως από τη δικογραφία. Αντιθέτως, το ζήτημα αν τα πραγματικά περιστατικά και τα αποδεικτικά στοιχεία που αφορούν την προεπιλεγμένη ρύθμιση είναι κρίσιμα και για την προεγκατάσταση, καθώς και ο τρόπος με τον οποίο τα διάφορα υποκείμενα συγχέουν τους όρους αυτούς, αποτελούν ζητήματα που εμπίπτουν στην εκτίμηση των πραγματικών περιστατικών και των αποδεικτικών στοιχείων. Η εν λόγω εκτίμηση διακρίνεται από τον έλεγχο της παραμόρφωσης, σκοπός του οποίου είναι να εξεταστεί αν το Γενικό Δικαστήριο ερμήνευσε εσφαλμένα τα αποδεικτικά στοιχεία κατά τρόπο προδήλως αντίθετο προς τη διατύπωσή τους (41). Συναφώς, η Google δεν προέβαλε ούτε παράβαση των κανόνων περί του βάρους αποδείξεως και περί της διεξαγωγής αποδείξεων, η οποία θα ενέπιπτε στην αρμοδιότητα του Δικαστηρίου κατ’ αναίρεση.
ii)    Μη εκτίμηση των αποτελεσμάτων μιας πρακτικής ανεξάρτητα από το πλαίσιό της
81.      Αφετέρου, τα επιχειρήματα της Google αφορούν το ζήτημα αν η Επιτροπή είχε την υποχρέωση να εκτιμήσει τους όρους της MADA περί προεγκατάστασης ανεξάρτητα από το πλαίσιό τους, ιδίως από τις υποχρεώσεις σχετικά με την προεπιλεγμένη ρύθμιση και την προνομιακή τοποθέτηση. Το ζήτημα αυτό αφορά τον νομικό χαρακτηρισμό των εν λόγω πραγματικών περιστατικών από το Γενικό Δικαστήριο και τα νομικά συμπεράσματα που συνήγαγε εξ αυτών, επί των οποίων το Δικαστήριο έχει αρμοδιότητα κατ’ αναίρεση (42).
82.      Ωστόσο, όπως εκτέθηκε στα σημεία
60, 61, 67 και 68 των παρουσών προτάσεων στο πλαίσιο του πρώτου σκέλους του παρόντος λόγου αναιρέσεως, ο ισχυρισμός της Google ότι, προκειμένου να αποδειχθούν τα αντίθετα προς τον ανταγωνισμό αποτελέσματα μιας πρακτικής, η εν λόγω πρακτική πρέπει να εξετάζεται ανεξάρτητα από το πλαίσιο στο οποίο εντάσσεται είναι εσφαλμένος. Όπως εξηγείται στα εν λόγω σημεία, ο χαρακτηρισμός μιας πρακτικής ως καταχρηστικής εκμετάλλευσης δεσπόζουσας θέσης κατά την έννοια του άρθρου 102 ΣΛΕΕ πρέπει πάντοτε να εκτιμάται λαμβανομένων υπόψη όλων των κρίσιμων στοιχείων της συγκεκριμένης περίπτωσης. Στο πλαίσιο αυτό, η συνεκτίμηση ενός πραγματικού στοιχείου
δεν εξαρτάται από το αν αυτό απορρέει από μια πρακτική η οποία, αυτή καθεαυτή, χαρακτηρίζεται ως καταχρηστική. Τούτο συμβαίνει ιδίως όταν διαφορετικές πρακτικές –τόσο καταχρηστικές όσο και σύννομες, ανάλογα με την περίπτωση– είναι τόσο στενά συνυφασμένες ώστε τα αποτελέσματά τους να επέρχονται συνδυαστικά και να μην μπορούν να αναλυθούν μεμονωμένα.
83.      Λαμβανομένων υπόψη των προεκτεθέντων καθώς και της αυτοτελούς εκτίμησης των αποδεικτικών στοιχείων από το Γενικό Δικαστήριο, την οποία δεν αμφισβήτησε βάσιμα η Google, ορθώς το Γενικό Δικαστήριο δεν απαίτησε από την Επιτροπή να διακρίνει επακριβώς μεταξύ της προεγκατάστασης και της προεπιλεγμένης ρύθμισης κατά την εκτίμηση των αποδεικτικών στοιχείων, προκειμένου να αναλύσει αν οι όροι της MADA περί προεγκατάστασης δημιουργούσαν «προκατάληψη υπέρ του status quo».
84.      Συνεπώς, το τρίτο σκέλος του πρώτου λόγου αναιρέσεως πρέπει, επίσης, να απορριφθεί.
3)      Η φερόμενη ως ευνοϊκή για τον ανταγωνισμό συνιστώσα των MADA και η απαίτηση εξέτασης αντιπαραδείγματος (τέταρτο σκέλος του πρώτου λόγου αναιρέσεως)
85.      Στο τέταρτο σκέλος του πρώτου λόγου αναιρέσεως, η Google επικρίνει το γεγονός ότι το Γενικό Δικαστήριο δεν απαίτησε από την Επιτροπή να προβεί σε ανάλυση αντιπαραδείγματος προκειμένου να εκτιμήσει αν ένα μοντέλο ανοικτής άδειας χρήσης, όπως αυτό του Android, του οποίου αναγνώρισε την ευνοϊκή για τον ανταγωνισμό συνιστώσα, θα ήταν δυνατό χωρίς τους επίμαχους κανόνες των MADA.
86.      Η Google υποστηρίζει ότι, καθ’ όλη τη διάρκεια της διοικητικής έρευνας, καθώς και ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου, εξήγησε ότι οι όροι της MADA περί προεγκατάστασης αποτελούσαν το μη χρηματικό αντάλλαγμα που ελάμβανε από τους ΚΠΕ για τη δωρεάν παροχή του ΛΣ Android, του Play Store, του συνόλου GMS και άλλων συναφών υπηρεσιών. Αυτή η μη χρηματική συναλλαγή παρείχε στους ανταγωνιστές περισσότερες δυνατότητες διανομής και δημιουργούσε μεγαλύτερο ανταγωνισμό από οποιαδήποτε ρεαλιστική εναλλακτική ρύθμιση σχετικά με την παραχώρηση άδειας χρήσης.
87.      Η Google επικρίνει το γεγονός ότι η Επιτροπή απαγόρευσε την εν λόγω μη χρηματική συναλλαγή, η οποία κατέστη δυνατή με τους όρους της MADA περί προεγκατάστασης, χωρίς ποτέ να εξετάσει αν ρεαλιστικές εναλλακτικές λύσεις θα συνεπάγονταν για τους ανταγωνιστές ίσες ή μεγαλύτερες δυνατότητες διανομής.
88.      Κατά την Google, επιβεβαιώνοντας την προσέγγιση αυτή, το Γενικό Δικαστήριο εκτίμησε εσφαλμένα το ζήτημα αν οι όροι της MADA περί προεγκατάστασης είχαν αντίθετα προς τους κανόνες του ανταγωνισμού αποτελέσματα. Συγκεκριμένα, για τον σκοπό αυτόν, θα απαιτούνταν ανάλυση του τρόπου με τον οποίο θα εξελισσόταν ο ανταγωνισμός χωρίς την αμφισβητούμενη συμπεριφορά. Εν προκειμένω, τούτο θα συνεπαγόταν την εξέταση του ζητήματος αν ένα ανοικτό και δωρεάν σύστημα χορήγησης αδειών χρήσης, με όλα τα πλεονεκτήματά του, θα ήταν ρεαλιστικό χωρίς τη μη χρηματική συναλλαγή που συνεπάγονται οι όροι της MADA περί προεγκατάστασης.
89.      Στις σκέψεις 590 έως 594 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, κατά των οποίων βάλλει η Google στο πλαίσιο αυτό, το Γενικό Δικαστήριο εξέτασε την αιτίαση της Google ότι η Επιτροπή δεν έλαβε υπόψη όλες τις κρίσιμες περιστάσεις για την εκτίμηση των προβαλλόμενων αποτελεσμάτων της επίμαχης συμπεριφοράς.
90.      Αντιθέτως, η Google δεν αμφισβητεί τις σκέψεις 599 έως 619 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, στις οποίες εξετάζονται τα επιχειρήματά της σχετικά με την αντικειμενική δικαιολόγηση των MADA.
91.      Στις σκέψεις 590 έως 594 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, το Γενικό Δικαστήριο διευκρίνισε ότι η Επιτροπή εξέτασε τα επιχειρήματα της Google, στην επίμαχη απόφαση, αλλά τα απέρριψε, διότι η συμπεριφορά που κρίθηκε καταχρηστική δεν αφορούσε ούτε την ανάπτυξη και τη συντήρηση της πλατφόρμας Android ούτε τον ανοικτό και δωρεάν χαρακτήρα της. Αντιθέτως, αφορούσε μία μόνον πτυχή των MADA, τα αποτελέσματα της οποίας περιόριζαν τον ανταγωνισμό, ήτοι τους όρους περί προεγκατάστασης. Οι όροι αυτοί, λόγω της «προκατάληψης υπέρ του status quo» που δημιουργούσαν, παρείχαν ανταγωνιστικό πλεονέκτημα στην Google το οποίο δεν μπορούσε να αντισταθμιστεί από τους ανταγωνιστές, και περιόριζαν τον υγιή ανταγωνισμό εις βάρος των καταναλωτών.
92.      Αντιθέτως προς όσα υποστηρίζει η Google κατ’ αναίρεση, το Γενικό Δικαστήριο δεν υπέπεσε σε πλάνη καθόσον, υπό το πρίσμα των ανωτέρω διαπιστώσεων, δεν απαίτησε από την Επιτροπή να εξετάσει, στο πλαίσιο ανάλυσης αντιπαραδείγματος, τον τρόπο με τον οποίο ο ανταγωνισμός θα μπορούσε να είχε εξελιχθεί στις σχετικές αγορές χωρίς τους επίμαχους όρους.
93.      Είναι αληθές ότι η Επιτροπή οφείλει να αποδεικνύει την αιτιώδη συνάφεια μεταξύ της επίμαχης καταχρηστικής συμπεριφοράς και των αντίθετων προς τον ανταγωνισμό αποτελεσμάτων της. Ωστόσο, στο πλαίσιο αυτό, η Επιτροπή δύναται να στηρίζεται σε ένα σύνολο αποδεικτικών στοιχείων. Δεν υποχρεούται να χρησιμοποιεί συστηματικά ένα και μόνον εργαλείο, ιδίως μια ανάλυση αντιπαραδείγματος, για να αποδείξει την ύπαρξη τέτοιας αιτιώδους συνάφειας (43). Τούτο ισχύει ιδίως όταν η εν λόγω ανάλυση δεν απαιτείται υπό τις περιστάσεις της συγκεκριμένης υπόθεσης προκειμένου να διαπιστωθούν τα (ιδίως δυνητικά) αποτελέσματα της επίμαχης συμπεριφοράς.
94.      Για να αποδειχθεί η κατάχρηση δεσπόζουσας θέσης, αρκεί να αποδεικνύεται ότι η επίμαχη συμπεριφορά είναι ικανή να παραγάγει αποτελέσματα αποκλεισμού. Ωστόσο, δεν απαιτείται να αποδεικνύονται τα συγκεκριμένα αποτελέσματά της. Επομένως, το γεγονός ότι, σε αντίθεση με τους ανταγωνιστές της, μόνον η κατέχουσα δεσπόζουσα θέση επιχείρηση ήταν σε θέση να επηρεάσει κατά τρόπο εισάγοντα δυσμενείς διακρίσεις τη συμπεριφορά των πελατών ή των χρηστών εις βάρος των εν λόγω ανταγωνιστών μπορεί να αρκεί για να αποδειχθεί ότι η επίμαχη συμπεριφορά ήταν ικανή να θίξει τον αποτελεσματικό και ανόθευτο ανταγωνισμό (44).
95.      Όπως εκτέθηκε στο σημείο
91 των παρουσών προτάσεων, το Γενικό Δικαστήριο έκρινε ότι οι όροι της MADA περί προεγκατάστασης παρείχαν στην Google ανταγωνιστικό πλεονέκτημα, το οποίο οφειλόταν στην «προκατάληψη υπέρ του status quo» που απέρρεε από τους όρους αυτούς και το οποίο δεν μπορούσε να αντισταθμιστεί από τους ανταγωνιστές.
96.      Υπό την επιφύλαξη της εξέτασης του δεύτερου σκέλους του πρώτου λόγου αναιρέσεως καθώς και του δεύτερου λόγου αναιρέσεως στα σημεία
99 επ. των παρουσών προτάσεων, το Γενικό Δικαστήριο έκρινε, επομένως, ότι η απόφαση των χρηστών να χρησιμοποιήσουν το Google Search και το Chrome αντί των ανταγωνιστικών εφαρμογών επηρεαζόταν κατά τρόπο εισάγοντα δυσμενείς διακρίσεις λόγω της «προκατάληψης υπέρ του status quo», την οποία οι ανταγωνιστές δεν μπορούσαν να αντισταθμίσουν. Υπό τις συνθήκες αυτές, ορθώς δεν απαίτησε περαιτέρω ανάλυση αντιπαραδείγματος.
97.      Επιπλέον, αντιθέτως προς όσα υποστηρίζει η Google, δεν μπορεί να απαιτηθεί από την Επιτροπή να εξετάσει, στο πλαίσιο μιας τέτοιας ανάλυσης, τον τρόπο με τον οποίο θα μπορούσε να είχε συμπεριφερθεί η κατέχουσα δεσπόζουσα θέση επιχείρηση αν δεν είχε επιδείξει την επίμαχη καταχρηστική συμπεριφορά. Το αντίστροφο σενάριο, μολονότι υποθετικό, πρέπει παρά ταύτα να είναι ρεαλιστικό και αξιόπιστο (45). Αφενός, σε μια περίπτωση όπως αυτή της υπό κρίση υπόθεσης, η λειτουργία των σχετικών αγορών χαρακτηρίζεται από μεταβλητές όπως η καινοτομία, η πρόσβαση στα δεδομένα, η πολύπλευρη λειτουργία, η συμπεριφορά των χρηστών και τα φαινόμενα δικτύου (46). Αφετέρου, η λειτουργία αυτή και, ειδικότερα, η συμπεριφορά των χρηστών έχουν ήδη επηρεαστεί σε μεγάλο βαθμό από τις στρατηγικές της Google. Επομένως, δεν φαίνεται να είναι δυνατή η πραγματοποίηση ρεαλιστικών ή εύλογων προβλέψεων για τις επιλογές που θα μπορούσε να είχε προκρίνει η Google αντί των MADA ή για το πώς οι επιλογές αυτές θα είχαν επηρεάσει τις σχετικές αγορές.
98.      Συνεπώς, το τέταρτο σκέλος του πρώτου λόγου αναιρέσεως πρέπει, επίσης, να απορριφθεί.
β)      Η ικανότητα των MADA να αποκλείουν από την αγορά τους εξίσου αποτελεσματικούς ανταγωνιστές (δεύτερο σκέλος του πρώτου λόγου αναιρέσεως και δεύτερος λόγος αναιρέσεως)
99.      Στο πλαίσιο του δεύτερου σκέλους του πρώτου λόγου αναιρέσεως, η Google υποστηρίζει ότι το Γενικό Δικαστήριο υπέπεσε σε πλάνη περί το δίκαιο καθόσον επιβεβαίωσε την εκτίμηση της Επιτροπής ότι η διαπίστωση ότι οι χρήστες δεν μεταφόρτωναν συχνά ανταγωνιστικές εφαρμογές αναζήτησης και περιήγησης αρκούσε για να αποδειχθούν τα αντίθετα προς τον ανταγωνισμό αποτελέσματα των όρων των MADA περί προεγκατάστασης. Ωστόσο, τόσο η Επιτροπή όσο και το Γενικό Δικαστήριο αναγνώρισαν ότι δεν υπήρχαν τεχνικοί ή οικονομικοί περιορισμοί για τη μεταφόρτωση ανταγωνιστικών υπηρεσιών από τους χρήστες. Επομένως, όφειλαν να είχαν εξετάσει αν η απόφαση των χρηστών να μη μεταφόρτωναν συχνότερα ανταγωνιστικές εφαρμογές οφειλόταν στην προτίμηση και στην ανώτερη ποιότητα των εφαρμογών της Google και όχι στην «προκατάληψη υπέρ του status quo» που φέρεται να δημιουργούσε η προεγκατάσταση.
100. Με τον δεύτερο λόγο αναιρέσεως, η Google υποστηρίζει ότι το Γενικό Δικαστήριο κακώς επικύρωσε την επίμαχη απόφαση, μολονότι στην απόφαση αυτή δεν στοιχειοθετήθηκε η ικανότητα των MADA να αποκλείουν τους εξίσου αποτελεσματικούς ανταγωνιστές από την αγορά.
101. Δεδομένου ότι τα επιχειρήματα που προβάλλει η Google στα δύο αυτά σκέλη της αιτήσεως αναιρέσεως αλληλεπικαλύπτονται εν μέρει, θα τα εξετάσω από κοινού.
102. Πρώτον, πρέπει να εξεταστεί αν, υπό το πρίσμα των περιστάσεων της υπό κρίση υπόθεσης, το Γενικό Δικαστήριο έπρεπε να απαιτήσει από την Επιτροπή να εκθέσει όχι μόνον την ικανότητα των MADA να περιορίζουν τον ανταγωνισμό, αλλά και την ειδικότερη ικανότητά τους να αποκλείουν τους εξίσου αποτελεσματικούς με την Google ανταγωνιστές από την αγορά. Στο πλαίσιο αυτό, θα εξετάσω κατ’ αρχάς το επιχείρημα της Google με το οποίο προσάπτει στο Γενικό Δικαστήριο ότι δεν εξέτασε το ζήτημα αν η απόφαση των χρηστών να μη μεταφορτώνουν συχνότερα ανταγωνιστικές εφαρμογές αναζήτησης και περιήγησης οφειλόταν στις προτιμήσεις των χρηστών και όχι στους όρους της MADA περί προεγκατάστασης (υπό
1). Στη συνέχεια, θα εξετάσω τα ειδικά επιχειρήματα που προέβαλε η Google στο πλαίσιο του δεύτερου λόγου αναιρέσεως σχετικά με τη συνδυασμένη πώληση της εφαρμογής Google Search και του Play Store (υπό
2), καθώς και τη συνδυασμένη πώληση του Chrome με το Play Store και το Google Search (υπό
3).
1)      Η εκτίμηση των αποτελεσμάτων αποκλεισμού που παρήγαγαν οι MADA όσον αφορά τους «εξίσου αποτελεσματικούς ανταγωνιστές» και των λόγων της συμπεριφοράς των χρηστών
103. Κατά την Επιτροπή, τα επιχειρήματα της Google δεν μπορούν να ευδοκιμήσουν, διότι στηρίζονται στην παραδοχή ότι, προκειμένου να στοιχειοθετηθεί η ύπαρξη περιορισμού του ανταγωνισμού, απαιτείται σε κάθε περίπτωση ανάλυση της αποτελεσματικότητας των (υποθετικών ή πραγματικών) ανταγωνιστών. Στις περιπτώσεις συνδυασμένων πωλήσεων, όπως οι επίμαχες εν προκειμένω, οι οποίες δεν εμπίπτουν στον υγιή ανταγωνισμό, δεν είναι αναγκαίο να εξετάζεται αν είναι ικανές να παραγάγουν αποτελέσματα αποκλεισμού έναντι των εξίσου αποτελεσματικών ανταγωνιστών, αλλά μόνον αν είναι ικανές να περιορίσουν τον ανταγωνισμό.
104. Δεν αμφισβητείται ότι το άρθρο 102 ΣΛΕΕ δεν αποσκοπεί στην προστασία των λιγότερο αποτελεσματικών ανταγωνιστών (47). Σημαίνει τούτο, a contrario, ότι, σε μια περίπτωση όπως αυτή της υπό κρίση υπόθεσης, πρέπει πάντοτε, προκειμένου να στοιχειοθετηθεί η κατάχρηση δεσπόζουσας θέσης, να εξετάζεται αν η επίμαχη πρακτική είναι ικανή να παράγει αποτελέσματα αποκλεισμού των εξίσου αποτελεσματικών ανταγωνιστών από την αγορά; Και, σε περίπτωση καταφατικής απάντησης, πώς μπορεί να πραγματοποιηθεί μια τέτοια εκτίμηση;
105. Προκειμένου να δοθεί απάντηση στα ανωτέρω ερωτήματα, είναι σκόπιμο, κατ’ αρχάς, να υπομνησθεί η αφετηρία της νομολογίας σχετικά με τη συνδυασμένη πώληση (υπό
i). Δεύτερον, πρέπει να υπομνησθούν οι απαντήσεις του Γενικού Δικαστηρίου στην αιτίαση της Google ότι η Επιτροπή δεν απέδειξε ότι οι όροι της MADA περί προεγκατάστασης περιόρισαν τον ανταγωνισμό (υπό ii). Τέλος, στο πλαίσιο αυτό, πρέπει να εξεταστούν οι αιτιάσεις της Google όσον αφορά τη διαδικασία που ακολούθησε το Γενικό Δικαστήριο (υπό
iii).
i)      Αφετηρία της νομολογίας σχετικά με τη συνδυασμένη πώληση
106. Αφετηρία της νομολογίας σχετικά με τις περιπτώσεις συνδυασμένων πωλήσεων από κατέχουσα δεσπόζουσα θέση επιχείρηση είναι ότι αυτές πρέπει κατ’ αρχήν να χαρακτηρίζονται ως καταχρηστικές (48). Συγκεκριμένα, πρακτική η οποία εξαρτά την απόκτηση συνδέοντος προϊόντος –προερχόμενου από αγορά στην οποία υφίσταται δεσπόζουσα θέση– από την απόκτηση συνδεόμενου προϊόντος προερχόμενου από παραπλήσια ή ανάντη ή κατάντη αγορά πράγματι δεν εμπίπτει στον υγιή ανταγωνισμό. Τούτο δε διότι οι πελάτες συνήθως δεν επιλέγουν το συνδεόμενο προϊόν λόγω της εγγενούς αξίας του ή από ελεύθερη επιλογή, αλλά το αγοράζουν μόνο για να αποκτήσουν το συνδέον προϊόν που είναι σημαντικό για
αυτούς. Συγκεκριμένα, από τη σκοπιά των πελατών αυτών, λαμβανομένης υπόψη της δεσπόζουσας θέσης του προμηθευτή καθώς και του ήδη εξασθενημένου ανταγωνισμού στη σχετική αγορά, συχνά δεν υπάρχουν αποδεκτά εναλλακτικά προϊόντα. Τούτο υποδηλώνει ότι η εν λόγω συμπεριφορά μιας επιχείρησης που κατέχει δεσπόζουσα θέση στην αγορά του συνδέοντος προϊόντος νοθεύει τον ανταγωνισμό στην αγορά του συνδεόμενου προϊόντος. Όσο αποτελεσματικοί και αν είναι οι (πραγματικοί ή δυνητικοί) ανταγωνιστές της κατέχουσας δεσπόζουσα θέση επιχείρησης στην τελευταία αυτή αγορά, δύσκολα μπορούν να αντισταθμίσουν τη μόχλευση που προκύπτει από τη συνδυασμένη πώληση του συνδέοντος προϊόντος από την άλλη αγορά. Επομένως, σε μια τέτοια περίπτωση, μπορούν να τεκμαίρονται, τουλάχιστον δυνητικά, αντίθετα προς τους κανόνες του ανταγωνισμού αποτελέσματα της επίμαχης συμπεριφοράς (49).
107. Ωστόσο, στην (αμετάκλητη) απόφασή του στην υπόθεση Microsoft κατά Επιτροπής, το Γενικό Δικαστήριο έκρινε, σε υπόθεση παρόμοια με την υπό κρίση, ότι ορθώς η Επιτροπή, λαμβανομένων υπόψη των ιδιαίτερων περιστάσεων της υπόθεσης εκείνης, δεν περιορίστηκε στο να αποδείξει ότι η επίμαχη συμπεριφορά αποτελούσε περίπτωση συνδυασμένης πώλησης, αλλά εξέτασε περαιτέρω αν η συμπεριφορά αυτή ήταν ικανή να περιορίσει τον ανταγωνισμό. Συγκεκριμένα, μολονότι η Microsoft εξαρτούσε την απόκτηση των λειτουργικών συστημάτων της Windows από την ταυτόχρονη απόκτηση της ενσωματωμένης εφαρμογής Media Player, οι χρήστες ήταν θεωρητικώς σε θέση να αποκτήσουν τις διατάξεις ανάγνωσης πολυμέσων τρίτων προμηθευτών μέσω μεταγενέστερης μεταφόρτωσης. Εντούτοις, το Γενικό Δικαστήριο επιβεβαίωσε το συμπέρασμα της Επιτροπής ότι, ιδίως λόγω της αδράνειας των χρηστών, τούτο εξακολουθούσε να αποτελεί ως επί το πλείστον θεωρητική δυνατότητα και ότι οι ανταγωνιστικές διατάξεις ανάγνωσης πολυμέσων, ανεξαρτήτως της ποιότητάς τους, δεν μπορούσαν να αντισταθμίσουν το ανταγωνιστικό πλεονέκτημα που αποκόμιζε η Microsoft χάρη στην προεγκατάσταση (50).
108. Αυτή είναι η προσέγγιση την οποία ακολουθεί η Επιτροπή στην υπό κρίση υπόθεση.
ii)    Κρίσεις του Γενικού Δικαστηρίου σχετικά με τα αποτελέσματα αποκλεισμού που παρήγαγαν οι MADA
109. Όπως επισήμανε το Γενικό Δικαστήριο στη σκέψη 292 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, στην υπό κρίση υπόθεση, οι διάδικοι δεν διαφώνησαν σχετικά με τη δυνατότητα των χρηστών, βάσει των MADA, να προμηθεύονταν εφαρμογές γενικής αναζήτησης ή περιήγησης ανταγωνιστικές αυτών που αποτελούσαν το αντικείμενο των συνδυασμένων πωλήσεων. Πράγματι, όλοι αναγνώρισαν τη θεωρητική ύπαρξη της δυνατότητας αυτής, η οποία δεν απαγορευόταν από τους κανόνες της MADA. Αντιθέτως, διαφώνησαν σχετικά με τα κίνητρα που θα μπορούσαν να έχουν οι χρήστες για να το πράξουν.
110. Υπό τις συνθήκες αυτές, το Γενικό Δικαστήριο έκρινε, στη σκέψη 295 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, ότι ορθώς η Επιτροπή υποστήριξε ότι απαιτείτο να προβεί σε εξέταση των αποτελεσμάτων των επίμαχων περιπτώσεων συνδυασμένων πωλήσεων προτού καταλήξει στο συμπέρασμα ότι οι επίμαχες συνδυασμένες πωλήσεις ήταν επιβλαβείς για τον ανταγωνισμό.
111. Όπως εξέθεσε το Γενικό Δικαστήριο στις σκέψεις 304 έως 312 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, η Επιτροπή κατέληξε στο συμπέρασμα ότι οι ανταγωνιστικές εφαρμογές αναζήτησης και περιήγησης δεν μπορούσαν να αντισταθμίσουν το πλεονέκτημα που αποκόμιζε η Google από τη συνδυασμένη πώληση του Google Search και του Play Store, καθώς και των Chrome, Play Store και Google Search.
112. Στις σκέψεις 317 έως 596 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, το Γενικό Δικαστήριο απέρριψε, στο πλαίσιο της εκτίμησης του δεύτερου λόγου ακυρώσεως, το επιχείρημα της Google ότι η Επιτροπή δεν απέδειξε ότι οι όροι της MADA περί προεγκατάστασης περιόριζαν τον ανταγωνισμό. Στο πλαίσιο αυτό, το Γενικό Δικαστήριο εξέτασε τις αιτιάσεις της Google σχετικά με πέντε σημεία, ήτοι τη δημιουργία «προκατάληψης υπέρ του status quo» μέσω της προεγκατάστασης (σκέψεις 320 έως 418), τη δυνατότητα του ΚΠΕ να προεγκαθιστά ή να ορίζει ως προεπιλεγμένες ανταγωνιστικές υπηρεσίες γενικής αναζήτησης (σκέψεις 419 έως 538), άλλα μέσα των ανταγωνιστών για να προσεγγίσουν τους χρήστες (σκέψεις 539 έως 567), την αιτιώδη συνάφεια μεταξύ των μεριδίων χρήσης της Google και της προεγκατάστασης (σκέψεις 568 έως 584) και, τέλος, τη συνεκτίμηση του συνολικού πλαισίου (σκέψεις 585 έως 596).
113. Στο πλαίσιο αυτό, το Γενικό Δικαστήριο εξέτασε, κατ’ επανάληψη, επιχειρήματα τα οποία υπογράμμιζαν την προβαλλόμενη ανώτερη ποιότητα των υπηρεσιών της Google ως αιτία της συμπεριφοράς των χρηστών και των μεριδίων αγοράς της Google. Υπό το πρίσμα των ανωτέρω εκτιμήσεων του Γενικού Δικαστηρίου, καθίσταται σαφές για ποιον λόγο, κατά την άποψή του, δεν ήταν αναγκαία η περαιτέρω εξέταση των αποτελεσμάτων των MADA, ιδίως όσον αφορά τα πιθανά αποτελέσματα αποκλεισμού των εξίσου αποτελεσματικών ανταγωνιστών της Google από την αγορά. Για την περαιτέρω εξέταση των ζητήματος, είναι χρήσιμο να εκθέσω συνοπτικά τις σχετικές κρίσεις της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης.
–       Δημιουργία «προκατάληψης υπέρ του status quo» μέσω της προεγκατάστασης
114. Στη σκέψη 331 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, το Γενικό Δικαστήριο επισήμανε ότι η Google αναγνώρισε ότι αυτή καθεαυτήν η προεγκατάσταση μιας εφαρμογής παρέχει πλεονέκτημα σε σχέση με τις ανταγωνιστικές εφαρμογές, διότι η εφαρμογή είναι διαθέσιμη στη συσκευή ήδη κατά την πρώτη χρήση της και δεν πρέπει να εγκατασταθεί πριν από τη χρήση της. Τούτο αυξάνει την πιθανότητα οι χρήστες να δοκιμάσουν τις προεγκατεστημένες εφαρμογές.
115. Στη σκέψη 418 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, το Γενικό Δικαστήριο έκρινε ότι τα διάφορα επιχειρήματα που προέβαλε η Google για την αντίκρουση του πλεονεκτήματος που παρείχε η προεγκατάσταση των εφαρμογών Google Search και Chrome στις συσκευές Google Android δεν μπορούσαν να κλονίσουν τα συμπεράσματα τα οποία συνήγαγε η Επιτροπή, όσον αφορά τη δημιουργία «προκατάληψης υπέρ του status quo», από τα διάφορα στοιχεία που εκτίθενται σχετικώς στην επίμαχη απόφαση.
–       Η δυνατότητα των ΚΠΕ να προεγκαθιστούν ανταγωνιστικές υπηρεσίες αναζήτησης και να τις ορίζουν ως προεπιλεγμένες
116. Στις σκέψεις 426 έως 428 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, το Γενικό Δικαστήριο επισήμανε, όσον αφορά τη δυνατότητα προεγκατάστασης άλλων εφαρμογών αναζήτησης, ότι, υπό το πρίσμα των συνδυασμένων συνεπειών των MADA και των RSA και λαμβανομένων υπόψη των μεριδίων αγοράς των Google Search και Chrome (στο οποίο το Search έπρεπε να ορίζεται ως προεπιλεγμένη εφαρμογή αναζήτησης (51)) και της εξέλιξής τους, η συζήτηση σχετικά με τις παρεχόμενες στους ανταγωνιστές δυνατότητες αντιστάθμισης του ανταγωνιστικού πλεονεκτήματος που απέρρεε από τους περί προεγκατάστασης όρους της MADA παραμένει κυρίως θεωρητική. Συγκεκριμένα, στην πράξη, οι πάροχοι ανταγωνιστικών εφαρμογών δεν ήταν σε θέση να αντισταθμίσουν, μέσω συμφωνιών προεγκατάστασης, το ανταγωνιστικό πλεονέκτημα που εξασφάλιζε για λογαριασμό της η Google χάρη στην προεγκατάσταση των Google Search και Chrome πρακτικά στο σύνολο των πωλούμενων εντός του ΕΟΧ συσκευών Google Android.
117. Αφού εξέτασε τις αιτιάσεις της Google υπό το πρίσμα των προεκτεθέντων, το Γενικό Δικαστήριο κατέληξε στο συμπέρασμα, στη σκέψη 537 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, ότι η Επιτροπή ορθώς εκτίμησε ότι οι πάροχοι υπηρεσιών γενικής αναζήτησης ανταγωνιστικών του Google Search εξακολουθούσαν να έχουν τη δυνατότητα να παρέχουν στους ΚΠΕ και στους ΦΕΚΔ την ίδια προεγκατάσταση με εκείνη της εφαρμογής Google Search και του Chrome στις πωλούμενες εντός του ΕΟΧ συσκευές Google Android. Ωστόσο, τούτο δεν συνέβη κατά το μεγαλύτερο τμήμα της περιόδου τέλεσης της παράβασης και, τουλάχιστον εν μέρει, η έλλειψη τέτοιων προεγκαταστάσεων οφειλόταν στις συνδυαστικές συνέπειες των MADA, των RSA, καθώς και των AFA.
118. Στο πλαίσιο αυτό, το Γενικό Δικαστήριο απέρριψε, στη σκέψη 514 (παραπέμποντας στις σκέψεις 294 και 483, τέταρτη περίπτωση) της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, τον ισχυρισμό της Google ότι το συμπέρασμα της Επιτροπής ότι οι ΚΠΕ δεν είχαν συμφέρον να προεγκαταστήσουν ανταγωνιστικές εφαρμογές διότι η πλειονότητα των χρήσεων αναζήτησης θα κατευθυνόταν στην Google υποδηλώνει ότι οι εφαρμογές αυτές είναι λιγότερο ελκυστικές. Κατά το Γενικό Δικαστήριο, η επίμαχη απόφαση αναφέρει τους λόγους για τους οποίους δεν μπορεί να συναχθεί το ανωτέρω συμπέρασμα στην υπό κρίση περίπτωση, λαμβανομένου υπόψη του ενδιαφέροντος που παρουσίαζαν οι διάφορες προσφερόμενες από τους ανταγωνιστές της Google τεχνικές λύσεις για τους χρήστες ή για την καινοτομία (ιδίως οι υπηρεσίες εξειδικευμένης αναζήτησης σε συγκεκριμένη γλώσσα ή για συγκεκριμένη ομάδα χρηστών).
–       Άλλα μέσα εκτός από την προεγκατάσταση που παρείχαν τη δυνατότητα προσέγγισης των χρηστών
119. Το συμπέρασμα του Γενικού Δικαστηρίου σχετικά με τη δυνατότητα προσέγγισης των χρηστών, ιδίως μέσω της μεταφόρτωσης ανταγωνιστικών εφαρμογών και της πρόσβασης σε ανταγωνιστικές υπηρεσίες αναζήτησης μέσω του προγράμματος περιήγησης, καθώς και σχετικά με την αιτίαση ότι η Επιτροπή συνέχεε το ανταγωνιστικό πλεονέκτημα με τον αντίθετο προς τον ανταγωνισμό αποκλεισμό, παρατίθεται στη σκέψη 567 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης. Κατά τη σκέψη αυτήν, η Επιτροπή βασίμως εκτίμησε ότι, ακόμη και αν οι χρήστες είχαν τη δυνατότητα να μεταφορτώσουν εφαρμογές ανταγωνιστικές της εφαρμογής Google Search και του Chrome ή να τροποποιήσουν τις προεπιλεγμένες ρυθμίσεις, οι δε προγραμματιστές προγραμμάτων περιήγησης στο διαδίκτυο για κινητές συσκευές μπορούσαν να παρέχουν τις εφαρμογές τους στους ΚΠΕ, εντούτοις, τούτο δεν συνέβαινε σε επαρκή βαθμό κατά το μεγαλύτερο μέρος της περιόδου τέλεσης της παράβασης λόγω των όρων της MADA περί προεγκατάστασης.
–       Σύνδεση μεταξύ των μεριδίων χρήσης και της προεγκατάστασης
120. Όσον αφορά τη διαπίστωση της σύνδεσης μεταξύ των μεριδίων χρήσης και της προεγκατάστασης, το Γενικό Δικαστήριο εξέθεσε, στη σκέψη 575 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, ότι, σε μια περίπτωση όπως αυτή της υπό κρίση υπόθεσης, η Επιτροπή δεν ήταν υποχρεωμένη να προσδιορίσει με ακρίβεια κατά πόσον τα εν λόγω μερίδια χρήσης δικαιολογούνταν όχι μόνον από την προεγκατάσταση –όπως είναι η εκτίμησή της–, αλλά επίσης, ή και σε μεγαλύτερο βαθμό, από την ποιοτική υπεροχή που επικαλείται η Google. Συγκεκριμένα, η προεγκατάσταση δεν αμφισβητείται, δεδομένου ότι το σύνολο των συσκευών Google Android διέθεταν την εφαρμογή Google Search και το Chrome, με την Google να ισχυρίζεται απλώς ότι η ποιότητα επέδρασε στη μη προεγκατάσταση ή μεταφόρτωση ανταγωνιστικής εφαρμογής, χωρίς όμως τα σχετικώς προσκομιζόμενα αποδεικτικά στοιχεία να είναι επαρκή ή ιδιαιτέρως συναφή.
121. Επιπλέον, όπως διευκρίνισε το Γενικό Δικαστήριο στις σκέψεις 577 και 578 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, ακόμη και αν γίνει δεκτό ότι το Google Search και το Chrome διέθεταν ποιοτική υπεροχή έναντι των υπηρεσιών που προσέφεραν οι ανταγωνιστές, αυτή δεν ήταν καθοριστικής σημασίας, δεδομένου ότι ουδόλως υποστηρίζεται ότι οι διάφορες προτεινόμενες από τους ανταγωνιστές υπηρεσίες δεν ήταν τεχνικώς ικανές να ικανοποιήσουν τις ανάγκες των καταναλωτών. Επιπλέον, όπως προκύπτει από τα στοιχεία της δικογραφίας, οι ανάγκες των καταναλωτών δεν ικανοποιούνταν κατ’ ανάγκην από την καλύτερη ποιοτικά λύση. Ακόμη και αν γίνει δεκτό ότι η Google μπορεί να ισχυριστεί ότι οι υπηρεσίες της αποτελούσαν τέτοια λύση, σημασία είχαν και άλλοι παράγοντες εκτός από την τεχνική ποιότητα, όπως η προστασία της ιδιωτικής ζωής ή η λήψη υπόψη των γλωσσικών ιδιαιτεροτήτων των υποβαλλόμενων αιτημάτων αναζήτησης.
122. Τέλος, το Γενικό Δικαστήριο, λαμβάνοντας υπόψη τις βαθμολογήσεις στο Play Store για τις εφαρμογές της Google και για εκείνες των ανταγωνιστών της τις οποίες επικαλέστηκε η Επιτροπή, κατέληξε στο συμπέρασμα, στη σκέψη 582 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, ότι η ποιοτική αξιολόγηση των διαφόρων ανταγωνιστικών υπηρεσιών ήταν παρεμφερής. Επομένως, κατά το Γενικό Δικαστήριο, τούτο μπορούσε να ληφθεί υπόψη προκειμένου να γίνει δεκτό από την Επιτροπή ότι η ποιότητα των διαφόρων ανταγωνιστικών υπηρεσιών αναζήτησης και περιήγησης δεν αποτελούσε καθοριστικό κριτήριο για τη χρήση τους, δεδομένου ότι στο σύνολό τους παρείχαν υπηρεσία ικανή να ανταποκριθεί στη ζήτηση.
123. Συνεπώς, όπως έκρινε το Γενικό Δικαστήριο στη σκέψη 583 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, λαμβανομένης υπόψη της τάσης παγίωσης της κατάστασης που σχετιζόταν με τους όρους της MADA περί προεγκατάστασης και ελλείψει απόδειξης της συγκεκριμένης επίδρασης της ποιοτικής υπεροχής που επικαλείται η Google όσον αφορά τις δικές της εφαρμογές γενικής αναζήτησης και περιήγησης, η Επιτροπή ορθώς εκτίμησε ότι τα μερίδια χρήσης της Google επιβεβαίωναν την «προκατάληψη υπέρ του status quo» που συνδεόταν με την προεγκατάσταση.
–       Συνεκτίμηση του πλαισίου
124. Τέλος, αλλά όχι λιγότερο σημαντικό, στη σκέψη 596 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, το Γενικό Δικαστήριο κατέληξε στο συμπέρασμα ότι η Google δεν απέδειξε ότι η Επιτροπή δεν έλαβε υπόψη όλες τις κρίσιμες περιστάσεις κατά την εκτίμηση της επίμαχης συμπεριφοράς.
iii) Εκτίμηση
125. Λαμβανομένων υπόψη των ανωτέρω κρίσεων, τις οποίες δεν αμφισβητεί βασίμως η Google, η Επιτροπή, αντιθέτως προς όσα υποστηρίζει η Google, δεν ήταν υποχρεωμένη να εξετάσει, πέραν του αν οι επίμαχοι όροι περί προεγκατάστασης ήταν ικανοί να περιορίσουν τον ανταγωνισμό, επίσης το αν ήταν ικανοί να παραγάγουν αποτελέσματα αποκλεισμού από την αγορά, ιδίως των εξίσου αποτελεσματικών με την Google ανταγωνιστών.
126. Με την επιφύλαξη του ζητήματος αν οι περιπτώσεις συνδυασμένων πωλήσεων όπως αυτές που περιγράφονται στο σημείο
106 των παρουσών προτάσεων απαιτούν γενικότερα την απόδειξη της ύπαρξης (δυνητικών) αντίθετων προς τους κανόνες του ανταγωνισμού αποτελεσμάτων, είναι κατ’ αρχήν αναγκαίο, προκειμένου να αποδειχθεί ο καταχρηστικός χαρακτήρας μιας πρακτικής αποκλεισμού, αφενός, η πρακτική αυτή να στηρίχθηκε στη χρήση μέσων που δεν εντάσσονται στον υγιή ανταγωνισμό και, αφετέρου, η πρακτική αυτή να ήταν ικανή να παραγάγει αποτελέσματα αποκλεισμού (52).
127. Μολονότι αμφότερες οι πτυχές αυτές αποτελούν προϋποθέσεις που εντάσσονται στο πλαίσιο της εκτίμησης του καταχρηστικού χαρακτήρα μιας πρακτικής (53), εντούτοις το γεγονός ότι μια κατέχουσα δεσπόζουσα θέση επιχείρηση χρησιμοποιεί μέσα διαφορετικά από εκείνα που εντάσσονται στο πλαίσιο του υγιούς ανταγωνισμού ενδέχεται να αρκεί, υπό ορισμένες συνθήκες, για να θεωρηθεί ότι υφίσταται καταχρηστική εκμετάλλευση (54).
128. Η ανάλυση της ικανότητας ενός υποθετικού ανταγωνιστή (55), εξίσου αποτελεσματικού αλλά μη κατέχοντος δεσπόζουσα θέση, να αντιγράψει την επίμαχη συμπεριφορά προορίζεται για εφαρμογή σε υποθέσεις στις οποίες τέτοια ανάλυση είναι χρήσιμη προκειμένου να εξεταστεί αν η εν λόγω συμπεριφορά πρέπει να θεωρηθεί ότι βασίζεται στη χρησιμοποίηση μέσων που εντάσσονται στην κανονική λειτουργία του ανταγωνισμού και/ή αν είναι ικανή να παραγάγει αντίθετα προς τον ανταγωνισμό αποτελέσματα (56). Η εν λόγω ανάλυση, η οποία αναπτύχθηκε αρχικώς υπό τη μορφή του κριτηρίου
ΕΑΑ για τιμολογιακές πρακτικές (57), μπορεί, κατά το Δικαστήριο, να είναι κρίσιμη τόσο για τιμολογιακές όσο και για μη τιμολογιακές πρακτικές, ανάλογα με τις συγκεκριμένες περιστάσεις (58).
129. Κατά τη νομολογία, όταν μια επιχείρηση παρέχει σε αρχή ανταγωνισμού, κατά τη διάρκεια της διοικητικής διαδικασίας, σχετικά αποδεικτικά στοιχεία, η εν λόγω αρχή οφείλει να εκτιμήσει τα στοιχεία
αυτά και, ενδεχομένως, να εκθέσει τους λόγους για τους οποίους κρίνει ότι δεν είναι κρίσιμα (59). Στο ίδιο πνεύμα, όταν η Επιτροπή έχει στηριχθεί σε κριτήριο
ΕΑΑ, το Γενικό Δικαστήριο οφείλει να εκτιμήσει τα επιχειρήματα που προβάλλει συναφώς η επιχείρηση (60). Ωστόσο, στην υπό κρίση υπόθεση, δεν προκύπτει ότι η Google υπέβαλε τέτοια αποδεικτικά στοιχεία όσον αφορά τις MADA κατά τη διάρκεια της διοικητικής διαδικασίας και ότι η Επιτροπή δεν εκτίμησε ορθώς τα εν λόγω στοιχεία ούτε ότι η Επιτροπή στηρίχθηκε σε κριτήριο ΕΑΑ, αυτό καθεαυτό, το οποίο δεν ελήφθη δεόντως υπόψη από το Γενικό Δικαστήριο.
130. Επιπλέον, στη νομολογία έχει ήδη γίνει δεκτό ότι η ανάλυση μιας πρακτικής υπό το πρίσμα των αποτελεσμάτων της σε σχέση με τους εξίσου αποτελεσματικούς ανταγωνιστές αποτελεί απλώς μια μέθοδο μεταξύ άλλων προκειμένου να εκτιμηθεί αν μια πρακτική είναι ικανή να παραγάγει αποτελέσματα αποκλεισμού. Κατά συνέπεια, οι αρχές ανταγωνισμού δεν υπέχουν εκ του νόμου υποχρέωση να χρησιμοποιούν τη μέθοδο αυτή σε κάθε περίπτωση (61).
131. Μάλιστα, από τη νομολογία προκύπτει ότι ενδέχεται να υπάρχουν περιπτώσεις στις οποίες απλώς δεν έχει νόημα να εστιάζει η ανάλυση του αντίθετου προς τους κανόνες του ανταγωνισμού χαρακτήρα μιας πρακτικής στο ζήτημα αν ένας υποθετικός ανταγωνιστής θα μπορούσε να αντιγράψει τη συμπεριφορά αυτήν. Τούτο ισχύει ιδίως όταν η εν λόγω ανάλυση δεν είναι πρόσφορη, διότι η δομή της αγοράς καθιστά πρακτικώς αδύνατη την είσοδο ή τη συνεχή παρουσία ενός εξίσου αποτελεσματικού ανταγωνιστή ή την αντιγραφή της επίμαχης συμπεριφοράς από τον εν λόγω ανταγωνιστή.
132. Με άλλα λόγια, αν δεν μπορεί να υπάρξει υποθετικός ανταγωνιστής εξίσου αποτελεσματικός με την κατέχουσα δεσπόζουσα θέση επιχείρηση ή αν ένας ανταγωνιστής δεν θα ήταν εκ προοιμίου σε θέση να είναι ανταγωνιστικός, όσο αποτελεσματικός και αν είναι, τότε πράγματι δεν έχει νόημα να αναλυθεί ο επιζήμιος χαρακτήρας της συμπεριφοράς της κατέχουσας δεσπόζουσα θέση επιχείρησης σε σχέση με την αποτελεσματικότητα των (υποθετικών) ανταγωνιστών της. Μια τέτοια κατάσταση μπορεί να υφίσταται, για παράδειγμα, στην περίπτωση μιας αγοράς στην οποία η κατέχουσα δεσπόζουσα θέση επιχείρηση κατέχει πολύ υψηλό μερίδιο αγοράς, διαθέτει σημαντικά διαρθρωτικά πλεονεκτήματα ή στην οποία υπάρχουν υψηλοί φραγμοί εισόδου στην αγορά (62).
133. Όπως επισήμανε το Γενικό Δικαστήριο, στην υπό κρίση υπόθεση, οι σχετικές αγορές εμπίπτουν στον τομέα της ψηφιακής οικονομίας, όπου μεταβλητές όπως η καινοτομία, η πρόσβαση στα δεδομένα, η πολύπλευρη λειτουργία, η συμπεριφορά των χρηστών ή τα φαινόμενα δικτύου διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο. Στην περίπτωση ενός τέτοιου ψηφιακού «οικοσυστήματος», μέσω του οποίου συγκεντρώνονται και αλληλεπιδρούν σε μια πλατφόρμα διάφορες κατηγορίες προμηθευτών, πελατών και καταναλωτών, τα προϊόντα ή οι υπηρεσίες που περιλαμβάνονται στις σχετικές αγορές που συγκροτούν το οικοσύστημα αυτό ενδέχεται να αλληλεπικαλύπτονται ή να συνδέονται μεταξύ τους λαμβανομένης υπόψη της οριζόντιας ή κάθετης συμπληρωματικότητάς τους (63). Οι αγορές αυτές χαρακτηρίζονται από υψηλούς φραγμούς εισόδου και πολύπλοκες αλληλεπιδράσεις που επηρεάζουν και διαμορφώνουν η μία την άλλη (64).
134. Επομένως, στην υπό κρίση υπόθεση, δεν είναι ρεαλιστική η σύγκριση της κατάστασης της Google με εκείνη ενός υποθετικού εξίσου αποτελεσματικού ανταγωνιστή. Συγκεκριμένα, η Google κατείχε δεσπόζουσα θέση σε πλείονες αγορές του οικοσυστήματος Android (65) και μπορούσε, ως εκ τούτου, να επωφελείται από φαινόμενα δικτύου τα οποία της παρείχαν τη δυνατότητα να διασφαλίζει ότι οι χρήστες θα χρησιμοποιούσαν το Google Search. Κατ’ αυτόν τον τρόπο αποκτούσε πρόσβαση σε δεδομένα, τα οποία της παρείχαν, περαιτέρω, τη δυνατότητα να βελτιώνει την υπηρεσία της. Κανένας υποθετικός εξίσου αποτελεσματικός ανταγωνιστής δεν θα μπορούσε να βρεθεί σε μια τέτοια κατάσταση.
135. Υπό τις συνθήκες αυτές, η απαίτηση σύγκρισης μεταξύ της Google και ενός υποθετικού εξίσου αποτελεσματικού ανταγωνιστή θα αντέβαινε στην απαγόρευση κατάχρησης δεσπόζουσας θέσης που προβλέπεται στο άρθρο 102 ΣΛΕΕ. Συγκεκριμένα, όπως έχει κρίνει το Δικαστήριο, η διάταξη αυτή απαγορεύει επίσης τις πρακτικές που έχουν είτε ως πραγματικό ή δυνητικό αποτέλεσμα είτε ως αντικείμενο να εμποδίζουν σε προηγούμενο στάδιο δυνητικώς ανταγωνίστριες επιχειρήσεις ακόμη και από το να αποκτήσουν πρόσβαση στην αγορά και, κατ’ αυτόν τον τρόπο, να εμποδίζουν την εντός των εν λόγω αγορών ανάπτυξη του ανταγωνισμού. Μια τέτοια πρακτική μπορεί να συνίσταται, μεταξύ άλλων, στην επιβολή φραγμών όσον αφορά την είσοδο στην αγορά ή στη χρήση άλλων μέτρων στεγανοποίησης ή άλλων μέσων διαφορετικών από εκείνα που διέπουν τον υγιή ανταγωνισμό (66).
136. Το ίδιο ισχύει και για τους ανταγωνιστές που δραστηριοποιούνται ήδη στην αγορά αλλά δεν είναι (ακόμη) εξίσου αποτελεσματικοί. Συγκεκριμένα, ιδίως στις αγορές στις οποίες υπάρχουν υψηλοί φραγμοί εισόδου, όπου ο ανταγωνισμός έχει ήδη αποδυναμωθεί λόγω της παρουσίας της κατέχουσας δεσπόζουσα θέση επιχείρησης, η επιχείρηση αυτή μπορεί να διαδραματίσει σημαντικό ρόλο προς τον σκοπό της διατήρησης του ανταγωνισμού (67).
137. Τέλος, το Δικαστήριο έχει ήδη διευκρινίσει ότι ενδέχεται να υπάρχουν περιπτώσεις στις οποίες δεν είναι δυνατόν να αναλυθεί αν η συμπεριφορά των πελατών ή των χρηστών οφείλεται στα ποιοτικά χαρακτηριστικά των υπηρεσιών ή των προϊόντων της κατέχουσας δεσπόζουσα θέση επιχείρησης. Τούτο ισχύει όταν η απόφαση των χρηστών υπέρ της κατέχουσας δεσπόζουσα θέση επιχείρησης επηρεάζεται ήδη από τη συμπεριφορά της επιχείρησης αυτής η οποία δεν εντάσσεται στο πλαίσιο του υγιούς ανταγωνισμού και, ως εκ τούτου, νοθεύεται.
138. Συγκεκριμένα, στην απόφαση Servizio Elettrico Nazionale κ.λπ., το Δικαστήριο διευκρίνισε ότι, σε περίπτωση κατά την οποία αποδεικνύεται επαρκώς κατά νόμον ότι ο τρόπος με τον οποίο οι πελάτες ή οι χρήστες προέβησαν στην επιλογή τους ήταν μεροληπτικός προκειμένου να ευνοηθεί μια κατέχουσα δεσπόζουσα θέση επιχείρηση εις βάρος των ανταγωνιστών της, η ύπαρξη μιας τέτοιας μεροληπτικής μεταχείρισης αποκλείει το ενδεχόμενο η επιλογή αυτή να οφείλεται στις καλύτερες επιδόσεις της κατέχουσας δεσπόζουσα θέση επιχείρησης. Συγκεκριμένα, η ίδια η ύπαρξη αυτής της μεροληπτικής μεταχείρισης θα καθιστούσε, εξ ορισμού, αδύνατον να προσδιοριστεί η ύπαρξη αντικειμενικών λόγων για τις διαφορές. Επομένως, στην περίπτωση κατά την οποία η στρέβλωση οφείλεται στη συμπεριφορά της κατέχουσας δεσπόζουσα θέση επιχείρησης, η διαφορά ως προς τον αριθμό των πελατών ή των χρηστών πρέπει να καταλογίζεται στην κατέχουσα δεσπόζουσα θέση επιχείρηση (68).
139. Κατά συνέπεια, σε περίπτωση που αποδεικνύεται ότι η συμπεριφορά των πελατών επηρεάστηκε κατά τρόπο που συνιστά δυσμενή διάκριση, τούτο αρκεί για να διαπιστωθεί ότι η επίμαχη συμπεριφορά είναι ικανή να παραγάγει αποτελέσματα αποκλεισμού (69). Το ίδιο πρέπει κατά μείζονα λόγο να ισχύει στην περίπτωση μιας στρατηγικής συνδυασμένων πωλήσεων όπως η επίμαχη εν προκειμένω.
140. Συνεπώς, σε μια τέτοια περίπτωση, προκειμένου να αποδειχθεί ο αντίθετος προς τους κανόνες του ανταγωνισμού χαρακτήρας της επίμαχης συμπεριφοράς, δεν είναι ούτε αναγκαίο, ούτε εφικτό, ούτε σκόπιμο να εξεταστεί αν τέτοια συμπεριφορά θα μπορούσε επίσης να έχει επιδείξει ένας υποθετικός εξίσου αποτελεσματικός ανταγωνιστής.
141. Επομένως, στην υπό κρίση υπόθεση, όπως επισήμανε πειστικά το ΕΓΕΚ κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, κανένας υποθετικός ανταγωνιστής δεν θα μπορούσε να είναι εξίσου «αποτελεσματικός» όσο η Google όσον αφορά τις υπηρεσίες γενικής αναζήτησης, διότι κανείς δεν θα μπορούσε να αντισταθμίσει το πλεονέκτημα της προεγκατάστασης. Ομοίως, σχεδόν κανένας ανταγωνιστής δεν θα μπορούσε να επιτύχει προεγκατάσταση, δεδομένου ότι κανείς δεν είχε θέση συγκρίσιμη με εκείνη της Google στην αγορά των καταστημάτων εφαρμογών, όπως το Play Store.
142. Συναφώς, το Δικαστήριο έχει διευκρινίσει ότι μια πρακτική πρέπει να θεωρείται ότι δεν εντάσσεται στο πλαίσιο του υγιούς ανταγωνισμού εάν βασίζεται στη χρήση πόρων που προσιδιάζουν στην κατοχή δεσπόζουσας θέσης. Συγκεκριμένα, κανένας υποθετικός ανταγωνιστής δεν θα μπορούσε να εφαρμόσει τέτοια πρακτική, ακόμη και αν ήταν εξίσου αποτελεσματικός, διότι δεν κατέχει δεσπόζουσα θέση στη σχετική αγορά (70).
143. Από τις διαπιστώσεις που εκτίθενται στα σημεία
109 έως 124 των παρουσών προτάσεων προκύπτει ότι η Google δεν αμφισβητεί τεκμηριωμένα την άποψη ότι ο τρόπος με τον οποίο οι χρήστες αποφασίζουν να χρησιμοποιήσουν τις υπηρεσίες της Google αντί των ανταγωνιστικών υπηρεσιών στρεβλώθηκε λόγω του πλεονεκτήματος που παρείχε στην Google η προεγκατάσταση, το οποίο δεν μπορούσε να αντισταθμιστεί από τους ανταγωνιστές της. Η δε προεγκατάσταση των εφαρμογών της Google πραγματοποιούνταν από τους ΚΠΕ διότι τούτο ήταν αναγκαίο για την απόκτηση άδειας χρήσης για το απαραίτητο Play Store, ως προς το οποίο η Google κατείχε δεσπόζουσα θέση.
144. Επομένως, αποδείχθηκε επαρκώς κατά νόμον ότι η επιλογή των χρηστών στρεβλώθηκε λόγω των όρων περί προεγκατάστασης, τους οποίους η Google εξασφάλιζε χρησιμοποιώντας μέσο που δεν εντασσόταν στο πλαίσιο του υγιούς ανταγωνισμού. Τούτο αρκεί, αφενός, για να θεωρηθεί αποδεδειγμένο ότι οι επίμαχες προϋποθέσεις ήταν ικανές να παραγάγουν καταχρηστικά αποτελέσματα αποκλεισμού και, αφετέρου, για να καταστεί αδύνατο να εξακριβωθεί αν η επιλογή των χρηστών οφειλόταν (επίσης) στην προβαλλόμενη ανώτερη ποιότητα των εφαρμογών της Google.
145. Συνεπώς, ο ισχυρισμός της Google ότι το Γενικό Δικαστήριο υπέπεσε σε πλάνη καθόσον δεν ζήτησε να αποδειχθεί ότι τα αποτελέσματα αποκλεισμού που παρήγαγαν οι MADA δεν οφείλονταν στην ανώτερη ποιότητα της Google και ότι ήταν ικανά να αποκλείσουν τους εξίσου αποτελεσματικούς ανταγωνιστές (δεύτερο σκέλος του πρώτου λόγου αναιρέσεως και δεύτερος λόγος αναιρέσεως) πρέπει να απορριφθεί.
2)      Η συνδυασμένη πώληση της εφαρμογής Google Search και του Play Store
146. Υπό το πρίσμα των προεκτεθεισών εκτιμήσεων, οι συγκεκριμένοι ισχυρισμοί της Google σχετικά με την πλάνη στην οποία φέρεται να υπέπεσε το Γενικό Δικαστήριο, καθόσον δεν εξέτασε αν η ομαδοποίηση Google Search και Play Store ήταν ικανή να αποκλείσει από την αγορά εξίσου αποτελεσματικές ανταγωνιστικές υπηρεσίες γενικής αναζήτησης, δεν έχουν καμία προοπτική ευδοκίμησης. Ως εκ τούτου, θα εξετάσω μόνον εν συντομία τα επιχειρήματα αυτά επικουρικώς.
147. Πρώτον, η Google υποστηρίζει ότι το Γενικό Δικαστήριο υπέπεσε σε πλάνη περί το δίκαιο καθόσον δεν έλαβε υπόψη την κάλυψη της αγοράς από την επίμαχη πρακτική. Ανάλυση της κάλυψης της αγοράς απαιτείται σε κάθε περίπτωση κατάχρησης που προκαλεί αποκλεισμό από την αγορά. Τούτο έγινε δεκτό από το Γενικό Δικαστήριο όσον αφορά τις RSA. Στο πλαίσιο αυτό, το εν λόγω δικαστήριο κατέληξε στο παράλογο συμπέρασμα ότι η κάλυψη της αγοράς από τις MADA ήταν ευρεία, ενώ ταυτόχρονα έκρινε την παρεμφερή κάλυψη της αγοράς στην περίπτωση των RSA ως ανεπαρκή.
148. Ωστόσο, η εν λόγω επιχειρηματολογία δεν μπορεί να κλονίσει το βάσιμο της προσέγγισης του Γενικού Δικαστηρίου. Συγκεκριμένα, δεδομένου ότι οι επίμαχες περιπτώσεις συνδυασμένων πωλήσεων αναμφισβήτητα δεν εντάσσονταν στο πλαίσιο του υγιούς ανταγωνισμού, λόγω των χαρακτηριστικών τους, όπως αυτά εκτέθηκαν από το Γενικό Δικαστήριο, η ανάλυση της εκ μέρους τους κάλυψης της αγοράς, η οποία, εν πάση περιπτώσει, προορίζεται για εφαρμογή στις τιμολογιακές πρακτικές, δεν ήταν αναγκαία στην υπό κρίση υπόθεση για να αποδειχθεί ο καταχρηστικός χαρακτήρας των εν λόγω πρακτικών (71).
149. Δεύτερον, η Google υποστηρίζει εκ νέου ότι το Γενικό Δικαστήριο υπέπεσε σε πλάνη περί το δίκαιο καθόσον επιβεβαίωσε, ειδικά όσον αφορά το Google Search, την προσέγγιση της Επιτροπής κατά την οποία δεν ήταν αναγκαίο να διαπιστωθεί το παραγόμενο από τους όρους περί προεγκατάστασης αποτέλεσμα αποκλεισμού των εξίσου αποτελεσματικών ανταγωνιστών.
150. Το ανωτέρω επιχείρημα πρέπει να απορριφθεί για τους λόγους που εκτίθενται στα σημεία
125 έως 145 των παρουσών προτάσεων. Επιπλέον, εν πάση περιπτώσει, η Google δεν αμφισβητεί, στην αίτηση αναιρέσεως, τις πραγματικές διαπιστώσεις του Γενικού Δικαστηρίου, οι οποίες εκτίθενται στα σημεία 118, 121 και 122 των παρουσών προτάσεων, κατά τις οποίες για τους χρήστες κρίσιμη δεν ήταν μόνον η ποιότητα και ότι, επιπλέον, η ποιοτική αξιολόγηση των διαφόρων ανταγωνιστικών υπηρεσιών ήταν παρεμφερής. Το ίδιο ισχύει και για τις πραγματικές διαπιστώσεις που εκτίθενται στα σημεία
115 έως 117 των παρουσών προτάσεων, κατά τις οποίες οι ανταγωνιστικές υπηρεσίες αναζήτησης δεν μπορούσαν να αντισταθμίσουν την «προκατάληψη υπέρ του status quo».
151. Τέλος, κατά την άποψη της Google, το Γενικό Δικαστήριο αδικαιολόγητα παρέλειψε να αναλύσει το αν οι διάφορες διαθέσιμες δυνατότητες προσέγγισης των χρηστών (προεγκατάσταση παράλληλα με την εφαρμογή της Google, καθώς και μεταφορτώσεις και πρόσβαση μέσω του προγράμματος περιήγησης) θα μπορούσαν, όχι μόνο μεμονωμένα, αλλά και συνδυαστικά, να παράσχουν στους εξίσου αποτελεσματικούς ανταγωνιστές τη δυνατότητα να παραμείνουν ανταγωνιστικοί.
152. Ωστόσο, το επιχείρημα αυτό ισοδυναμεί ομοίως με προσπάθεια να εκμαιευθεί επανεκτίμηση των πραγματικών διαπιστώσεων του Γενικού Δικαστηρίου, οι οποίες δεν αμφισβητούνται αυτές καθεαυτές από την Google. Επιπλέον, η Google δεν διευκρινίζει ποια θα ήταν, συγκεκριμένα, η προστιθέμενη αξία της ανάλυσης των εναπομενουσών δυνατοτήτων «συνδυαστικά» σε σχέση με την ανάλυση των δυνατοτήτων αυτών στην οποία προέβη το Γενικό Δικαστήριο.
3)      Η συνδυασμένη πώληση του Chrome με το Play Store και το Google Search
153. Ούτε τα συγκεκριμένα επιχειρήματα που προέβαλε η Google όσον αφορά τις δυνατότητες των εξίσου αποτελεσματικών ανταγωνιστών να αντισταθμίσουν το πλεονέκτημα που δημιουργούσε η συνδυασμένη πώληση του προγράμματος περιήγησης Chrome με το Play Store και το Google Search μπορούν να κλονίσουν τις προεκτεθείσες εκτιμήσεις.
154. Πρώτον, κατά την Google, το Γενικό Δικαστήριο ανέλυσε τη νομιμότητα της συνδυασμένης πώλησης του Chrome έχοντας ως σημείο αναφοράς μια γεωγραφική αγορά διαφορετική από εκείνη που ορίζεται στην επίμαχη απόφαση. Στο πλαίσιο αυτό, δεν ανέλυσε ούτε την εκ μέρους της επίμαχης πρακτικής κάλυψη της αγοράς, ούτε το πλεονέκτημα που παρείχε στην Google η προεγκατάσταση, ούτε το ζήτημα αν οι εναπομένουσες δυνατότητες των ανταγωνιστών απέκλειαν τη διαπίστωση αποκλεισμού.
155. Το επιχείρημα αυτό δεν μπορεί να ευδοκιμήσει, διότι στηρίζεται στην παραδοχή ότι η κάλυψη της αγοράς από την ομαδοποίηση Chrome – Play Store και Google Search θα έπρεπε να είχε αποδειχθεί προκειμένου να αποδειχθεί ο καταχρηστικός χαρακτήρας της εν λόγω πρακτικής. Ωστόσο, όπως εκτέθηκε στο σημείο
148 των παρουσών προτάσεων, τούτο δεν ήταν αναγκαίο εν προκειμένω.
156. Δεύτερον, η Google υποστηρίζει ότι το Γενικό Δικαστήριο κακώς εφάρμοσε κατ’ αναλογίαν τα συμπεράσματα σχετικά με τη συνδυασμένη πώληση του Google Search στην περίπτωση της συνδυασμένης πώλησης του Chrome.
157. Ωστόσο, τα επιχειρήματα που προβάλλει η Google προς στήριξη της ανωτέρω αιτίασης είναι απαράδεκτα, διότι αποσκοπούν στην επανεκτίμηση από το Δικαστήριο των πραγματικών διαφορών μεταξύ των επιπτώσεων και των αποτελεσμάτων της προεγκατάστασης, αφενός, του Google Search και, αφετέρου, του Chrome. Επιπλέον, η Google δεν αποδεικνύει ούτε παραμόρφωση ούτε πλάνη περί το δίκαιο στις εκτιμήσεις του Γενικού Δικαστηρίου που παρατίθενται στις σκέψεις 439 έως 465 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, κατά τις οποίες οι ανταγωνιστικές υπηρεσίες περιήγησης δεν μπορούσαν να αντισταθμίσουν το πλεονέκτημα που παρείχε η προεγκατάσταση του Chrome, μολονότι υπήρχε μεγαλύτερος ανταγωνισμός στην περίπτωση των προγραμμάτων περιήγησης σε σχέση με τις υπηρεσίες γενικής αναζήτησης.
γ)      Συμπέρασμα σχετικά με την εκτίμηση των MADA
158. Από τα προεκτεθέντα προκύπτει ότι η Google δεν κατόρθωσε να υποδείξει πλάνη περί το δίκαιο στην οποία να υπέπεσε το Γενικό Δικαστήριο κατά την εκτίμηση των επιχειρημάτων τα οποία η Google προέβαλε πρωτοδίκως σχετικά με τους όρους της MADA περί προεγκατάστασης. Κατά συνέπεια, οι δύο πρώτοι λόγοι αναιρέσεως πρέπει να απορριφθούν.
2.      Η εκτίμηση των AFA (τρίτος και τέταρτος λόγος αναιρέσεως)
159. Στο πλαίσιο του τρίτου λόγου αναιρέσεως, η Google υποστηρίζει ότι το Γενικό Δικαστήριο αναδιατύπωσε την αιτιολογία της επίμαχης απόφασης όσον αφορά τις AFA και εκτίμησε εσφαλμένα τη σχέση μεταξύ των συμφωνιών αυτών και των προβαλλόμενων αποτελεσμάτων τους (υπό
α). Κατά τον τέταρτο λόγο αναιρέσεως, το Γενικό Δικαστήριο κακώς επιβεβαίωσε την απόφαση της Επιτροπής να μη δεχθεί τους δικαιολογητικούς λόγους της Google σχετικά με τις περιλαμβανόμενες στις AFA υποχρεώσεις οι οποίες κρίθηκαν καταχρηστικές (υπό β).
α)      Η έκταση της καταχρηστικής συμπεριφοράς όσον αφορά τις AFA και τα αποτελέσματά της (τρίτος λόγος αναιρέσεως)
160. Με τον τρίτο λόγο αναιρέσεως, η Google προσάπτει στο Γενικό Δικαστήριο ότι επανερμήνευσε την καταχρηστική συμπεριφορά που διαπιστώθηκε από την Επιτροπή όσον αφορά τις AFA (βλ. σημείο
22 των παρουσών προτάσεων) (υπό
1) και ότι απέδωσε τα προβαλλόμενα αποτελέσματα αποκλεισμού σε συμπεριφορά η οποία δεν είχε κριθεί καταχρηστική από την Επιτροπή (υπό
2).
1)      Η στοιχειοθέτηση της επίμαχης συμπεριφοράς όσον αφορά τις AFA (πρώτο σκέλος του τρίτου λόγου αναιρέσεως)
161. Στο πλαίσιο του πρώτου σκέλους του τρίτου λόγου αναιρέσεως, η Google υποστηρίζει ότι το Γενικό Δικαστήριο διεύρυνε τη διαπίστωση περί καταχρηστικού χαρακτήρα των AFA και υπέπεσε σε πλάνη περί το δίκαιο καθόσον περιέλαβε μια θεμιτή πρακτική στη συμπεριφορά που κρίθηκε καταχρηστική.
162. Όπως εκτέθηκε στο σημείο
22 των παρουσών προτάσεων, για να μπορούσαν να λάβουν άδεια χρήσης για το Play Store και το Google Search, οι ΚΠΕ έπρεπε να συνάπτουν AFA. Με τις συμβάσεις αυτές, δεσμεύονταν ότι δεν θα πωλούσαν συσκευές που θα λειτουργούσαν με εκδόσεις του Android μη εγκεκριμένες από την Google. Ως εκ τούτου, η σύναψη MADA ήταν δυνατή μόνο μετά τη σύναψη AFA.
163. Το Γενικό Δικαστήριο εξέθεσε, στις σκέψεις 806 έως 808 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, ότι η AFA προέβλεπε την υποχρέωση τήρησης ενός ελάχιστου προτύπου συμβατότητας για την εφαρμογή του πηγαίου κώδικα του Android.
164. Η υποχρέωση αυτή ίσχυε για όλες τις συσκευές που πωλούνταν από ΚΠΕ που είχε συνάψει AFA, εφόσον οι συσκευές αυτές λειτουργούσαν με Android ή με παρακλάδι του Android (72). Για να αποδειχθεί η συμβατότητά τους με τα προβλεπόμενα πρότυπα, οι συσκευές έπρεπε να υποβληθούν επιτυχώς σε δοκιμές. Τα παρακλάδια Android που είχαν υποβληθεί επιτυχώς στις εν λόγω δοκιμές χαρακτηρίστηκαν από το Γενικό Δικαστήριο ως «συμβατά παρακλάδια Android», ενώ τα παρακλάδια Android που δεν είχαν υποβληθεί σε δοκιμές ή που υποβλήθηκαν, αλλά όχι επιτυχώς, χαρακτηρίστηκαν ως «μη συμβατά παρακλάδια Android» (73).
165. Όπως διευκρίνισε το Γενικό Δικαστήριο στις σκέψεις 810, 811 και 828 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, στην επίμαχη απόφαση οι AFA κρίθηκαν καταχρηστικές μόνο στο μέτρο που απαιτούσαν από τους ΚΑΕ να διασφαλίζουν τη συμβατότητα με τα προβλεπόμενα πρότυπα όλων των συσκευών τις οποίες πωλούσαν και των οποίων το ΛΣ ήταν Android ή παρακλάδι Android, συμπεριλαμβανομένων των συσκευών στις οποίες οι εφαρμογές της Google δεν ήταν προεγκατεστημένες. Με άλλα λόγια, οι AFA θεωρήθηκαν καταχρηστικές μόνο στο μέτρο που απαγόρευαν την εμπορία έξυπνων κινητών συσκευών με μη συμβατά παρακλάδια Android ως ΛΣ, ακόμη και αν καμία εφαρμογή Google δεν ήταν προεγκατεστημένη στις συσκευές αυτές.
166. Κατά το Γενικό Δικαστήριο, τούτο οφειλόταν στο γεγονός ότι η Επιτροπή έκρινε δικαιολογημένες τις υποχρεώσεις συμβατότητας στην περίπτωση των έξυπνων κινητών συσκευών στις οποίες ήταν προεγκατεστημένες οι εφαρμογές της Google.
167. Η Google προσάπτει πλέον στο Γενικό Δικαστήριο ότι αναδιατύπωσε τις ανωτέρω διαπιστώσεις της Επιτροπής και ότι τις διεύρυνε συμπεριλαμβάνοντας μια πρακτική η οποία ουδόλως κρίθηκε καταχρηστική από την Επιτροπή.
168. Συγκεκριμένα, η Google υποστηρίζει ότι, στην επίμαχη απόφαση, η Επιτροπή χαρακτήρισε καταχρηστική μόνον την υποχρέωση των ΚΠΕ να τηρούν τις προβλεπόμενες στις AFA υποχρεώσεις συμβατότητας προκειμένου να αποκτήσουν άδεια χρήσης για το Play Store και το Google Search. Αντιθέτως, το Γενικό Δικαστήριο ανέφερε ως καταχρηστική πρακτική, για παράδειγμα στις σκέψεις 828 και 864 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, την πρακτική «που αποσκοπεί στο να παρεμποδίσει τη δημιουργία και την παρουσία στην αγορά συσκευών που λειτουργούν με μη συμβατό παρακλάδι Android».
169. Με την εν λόγω διεύρυνση της επίμαχης καταχρηστικής συμπεριφοράς, το Γενικό Δικαστήριο συμπεριέλαβε ανεπίτρεπτα τη νόμιμη πρακτική της Google να χορηγεί άδειες για τις διεπαφές προγραμματισμού εφαρμογών ιδιοκτησίας της (στο εξής: ΔΠΕ) (74) μόνον όταν αυτές χρησιμοποιούνταν σε συμβατές συσκευές Android. Κατ’ αυτόν τον τρόπο, το Γενικό Δικαστήριο υπέπεσε σε πλάνη περί το δίκαιο κατά την εκτίμηση της αιτιώδους συνάφειας μεταξύ της προβαλλόμενης κατάχρησης και των προβαλλόμενων αποτελεσμάτων της.
170. Ωστόσο, όπως αντιτάσσει η Επιτροπή, η αιτίαση αυτή βασίζεται σε ανακριβή παράθεση της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης.
171. Συγκεκριμένα, στις σκέψεις 812, 815 και 816 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, το Γενικό Δικαστήριο υπενθύμισε, παραπέμποντας ειδικότερα στην αιτιολογική σκέψη 1036 της επίμαχης απόφασης, ότι η Επιτροπή προσήψε στην Google, στηριζόμενη στην απόφαση Microsoft κατά Επιτροπής (75) και στις προϋποθέσεις υπό τις οποίες μπορεί να αποδειχθεί ο καταχρηστικός χαρακτήρας μιας ομαδοποίησης προϊόντων ή παροχών (76),
κατ’ ουσίαν, ότι εφάρμοσε πρακτική αντίθετη προς τον ανταγωνισμό η οποία αποσκοπούσε στο να στερήσει από εμπορικές διεξόδους τα μη συμβατά παρακλάδια Android. Τούτο δε ιδίως διότι, κατά την επίμαχη απόφαση, τα μη συμβατά παρακλάδια Android αποτελούσαν αξιόπιστη ανταγωνιστική απειλή για την Google, οι υποχρεώσεις κατά του κατακερματισμού εμπόδιζαν την ανάπτυξη μη συμβατών παρακλαδιών Android και τα συμβατά παρακλάδια Android δεν αποτελούσαν αξιόπιστη ανταγωνιστική απειλή για την Google. Επιπλέον, η ικανότητα των επίμαχων υποχρεώσεων να περιορίσουν τον ανταγωνισμό ενισχυόταν από το ότι οι ΔΠΕ ιδιοκτησίας της Google δεν ήταν διαθέσιμες για τα μη συμβατά παρακλάδια Android, γεγονός το οποίο μείωνε το ενδιαφέρον των προγραμματιστών να σχεδιάζουν εφαρμογές προοριζόμενες να λειτουργήσουν σε αυτά τα ΛΣ.
172. Στη συνέχεια, στη σκέψη 828 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, το Γενικό Δικαστήριο επισήμανε ότι η Επιτροπή προσήψε, συγκεκριμένα, στην Google ότι εξαρτούσε την παραχώρηση αδειών χρήσης για το Play Store και το Google Search από ένα σύνολο υποχρεώσεων που περιόριζαν τα δικαιώματα των ΚΠΕ που επιθυμούσαν να λάβουν τις άδειες αυτές, ακριβώς διότι τους απαγόρευαν να εμπορεύονται οποιαδήποτε άλλη συσκευή λειτουργούσα με μη συμβατό παρακλάδι Android. Η Επιτροπή δεν αμφισβήτησε το δικαίωμα της Google να επιβάλλει απαιτήσεις συμβατότητας για τις συσκευές στις οποίες ήταν εγκατεστημένες οι εφαρμογές της. Ωστόσο, έκρινε ως καταχρηστική την πρακτική της Google που αποσκοπούσε στο να παρεμποδίζει τη δημιουργία και την παρουσία στην αγορά συσκευών που θα λειτουργούσαν με μη συμβατό παρακλάδι Android. Ως εκ τούτου, έπρεπε να εξεταστεί αν η Επιτροπή κατόρθωσε να αποδείξει ότι η Google έθεσε σε εφαρμογή, όπως έγινε δεκτό στην επίμαχη απόφαση, πρακτική αποσκοπούσα στον αποκλεισμό των μη συμβατών παρακλαδιών Android από την αγορά και αν η πρακτική αυτή μπορούσε να χαρακτηριστεί ως αντίθετη προς τον ανταγωνισμό κατά την έννοια του άρθρου 102 ΣΛΕΕ.
173. Αντιθέτως προς όσα υποστηρίζει η Google, από τις ανωτέρω εκτιμήσεις δεν προκύπτει καμία τροποποίηση του περιεχομένου της επίμαχης απόφασης.
174. Βάλλοντας κατά των ανωτέρω σκελών της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, η Google προσάπτει, κατ’ ουσίαν, στο Γενικό Δικαστήριο ότι προσδιόρισε ως σκοπό των υποχρεώσεων συμβατότητας, οι οποίες περιλαμβάνονταν στις AFA και οι οποίες κρίθηκαν καταχρηστικές από την Επιτροπή, τον αποκλεισμό των μη συμβατών παρακλαδιών Android. Ωστόσο, ενεργώντας κατ’ αυτόν τον τρόπο, το Γενικό Δικαστήριο δεν προέβη σε παράνομη αντικατάσταση της αιτιολογίας της επίμαχης απόφασης, αλλά περιορίστηκε να συνοψίσει τις κύριες αιτιάσεις που περιλαμβάνονταν στην εν λόγω απόφαση σχετικά με τον καταχρηστικό χαρακτήρα των AFA (77).
175. Από την παράθεση της αιτιολογικής σκέψης
1036 της επίμαχης απόφασης από το Γενικό Δικαστήριο, η οποία εκτίθεται στο σημείο
171 των παρουσών προτάσεων και της οποίας η ορθότητα δεν αμφισβητείται από την Google, προκύπτει ότι η Επιτροπή πράγματι εξέθεσε εκεί (καθώς και στις επόμενες ενότητες της επίμαχης απόφασης που μνημονεύονται στην αιτιολογική σκέψη 1036) ότι οι υποχρεώσεις που προβλέπονταν στις επίμαχες AFA ήταν ακριβώς ικανές να περιορίσουν τον ανταγωνισμό, διότι παρεμπόδιζαν την ανάπτυξη μη συμβατών παρακλαδιών Android. Στην εν λόγω αιτιολογική σκέψη, η Επιτροπή εξήγησε ότι μόνον τα παρακλάδια αυτά συνιστούσαν απειλή για την Google και ότι η ανάπτυξή τους ήταν περιορισμένη διότι οι ΚΠΕ δεν τα εμπορεύονταν πλέον, αφού ειδάλλως δεν θα μπορούσαν πλέον να λάβουν άδεια χρήσης για τις εφαρμογές της Google.
176. Τούτο υποδηλώνει, με απλή λογική, ότι η Επιτροπή προσήψε στην Google ότι εφάρμοζε μια πρακτική η οποία αποσκοπούσε στον αποκλεισμό των μη συμβατών παρακλαδιών Android από την αγορά, επειδή αποτελούσαν απειλή για αυτήν. Επομένως, αναλύοντας το κατά πόσον η Επιτροπή απέδειξε το εν λόγω γεγονός επαρκώς, το Γενικό Δικαστήριο δεν αναδιατύπωσε την επίμαχη απόφαση.
177. Επιπλέον, από προσεκτικότερη εξέταση προκύπτει ότι, στην πραγματικότητα, οι αιτιάσεις της Google βάλλουν κατ’ ουσίαν κατά της εκτίμησης του Γενικού Δικαστηρίου η οποία παρατίθεται στις σκέψεις 853 έως 856 και 863 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης. Στις σκέψεις αυτές, το Γενικό Δικαστήριο περιέλαβε στην εκ μέρους του εκτίμηση των AFA, ως στοιχείο του γενικότερου πλαισίου, την πρακτική της Google να παρέχει πρόσβαση στις ΔΠΕ ιδιοκτησίας της μόνο για τα παρακλάδια που ήταν συμβατά με το Android.
178. Κατά την Google, το γεγονός ότι οι ΚΠΕ εμπορεύονταν μόνο συμβατές συσκευές Android δεν οφείλεται στις επίμαχες υποχρεώσεις που προβλέπονταν στις AFA όσον αφορά τη λήψη άδειας χρήσης για το Play Store και το Google Search, αλλά στην επιθυμία των ΚΠΕ να έχουν πρόσβαση στις ΔΠΕ της Google. Ωστόσο, η πρακτική της Google να παρέχει πρόσβαση στις εν λόγω ΔΠΕ μόνο για τις συμβατές συσκευές δεν επικρίθηκε από την Επιτροπή ή από το Γενικό Δικαστήριο.
179. Ωστόσο, όπως εξέθεσα στα σημεία
60, 61, 67 και 68 των παρουσών προτάσεων, είναι ορθό να εκτιμάται μια επικρινόμενη πρακτική ως καταχρηστική υπό το πρίσμα του συνολικού πλαισίου της. Συγκεκριμένα, θα ήταν τεχνητή και μη ρεαλιστική η ανάλυση μιας πρακτικής κατά τρόπο αποκομμένο από το συγκεκριμένο νομικό και πραγματικό πλαίσιό της. Συναφώς, η συμπερίληψη ενός στοιχείου του γενικότερου πλαισίου στην εν λόγω εκτίμηση δεν εξαρτάται από το αν το ίδιο το στοιχείο έχει κριθεί καταχρηστικό. Όπως εξήγησε πειστικά η FairSearch κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, ειδικά στο πλαίσιο της ύπαρξης μιας κατέχουσας δεσπόζουσα θέση επιχείρησης όπως η Google δεν θα ήταν προσήκον να αγνοηθούν οι συνθήκες της αγοράς που δημιούργησε η ίδια η εν λόγω επιχείρηση.
180. Κατά συνέπεια, το πρώτο σκέλος του τρίτου λόγου αναιρέσεως είναι αβάσιμο.
2)      Ο καταλογισμός των προβαλλόμενων αποτελεσμάτων αποκλεισμού (δεύτερο σκέλος του τρίτου λόγου αναιρέσεως)
181. Στο πλαίσιο του δεύτερου σκέλους του τρίτου λόγου αναιρέσεως, το οποίο αποτελεί συνέχεια των επιχειρημάτων που μόλις εξετάστηκαν, η Google υποστηρίζει ότι το Γενικό Δικαστήριο υπέπεσε σε πλάνη καθόσον απέδωσε τα προβαλλόμενα αποτελέσματα αποκλεισμού στις επίμαχες υποχρεώσεις συμβατότητας που περιλαμβάνονται στις AFA. Αντιθέτως, το γεγονός ότι οι ΚΠΕ δεν είχαν κίνητρο να εμπορεύονται μη συμβατά παρακλάδια Android οφειλόταν στο ότι δεν μπορούσαν να έχουν πρόσβαση σε στρατηγικής σημασίας ΔΠΕ ιδιοκτησίας της Google.
182. Αν το Γενικό Δικαστήριο είχε προβεί σε ανάλυση αντιπαραδείγματος, θα είχε διαπιστώσει ότι, σε περίπτωση που δεν υφίσταντο οι προβλεπόμενες στην AFA υποχρεώσεις, τα μη συμβατά παρακλάδια Android θα βρίσκονταν ακριβώς στην ίδια κατάσταση: λόγω της (θεμιτής) πρακτικής της Google όσον αφορά τις δικές της ΔΠΕ, θα παρέμενε το πρόβλημα ότι οι ΚΠΕ δεν θα επιθυμούσαν να τα εμπορευτούν.
183. Επιπλέον, το Γενικό Δικαστήριο αναγνώρισε το εν λόγω γεγονός στις διευκρινίσεις του σχετικά με τη δεσπόζουσα θέση της Google, τις οποίες παρέθεσε στις σκέψεις 226 έως 233 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης. Συγκεκριμένα, στη σκέψη 229, έκρινε ότι μια εναλλακτική εκδοχή του Android θα μπορούσε να μην αποτελεί, σε αρχικό στάδιο, αξιόπιστο ανταγωνιστή, ιδίως διότι η αντικατάσταση των εφαρμογών ιδιοκτησίας της Google (οι οποίες δεν ήταν διαθέσιμες για μια τέτοια έκδοση) με όμοιες θα απαιτούσε χρόνο και σημαντικές επενδύσεις.
184. Ως εκ τούτου, κρίνοντας, στη σκέψη 893 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, ότι δεν ήταν αναγκαία η ανάλυση αντιπαραδείγματος διότι η Επιτροπή απέδειξε επαρκώς τα αντίθετα προς τους κανόνες του ανταγωνισμού αποτελέσματα των AFA, το Γενικό Δικαστήριο υπέπεσε σε πλάνη περί το δίκαιο.
185. Το επιχείρημα αυτό δεν μπορεί να ευδοκιμήσει.
186. Όπως εκτέθηκε στα σημεία
93, 94 και 97 των παρουσών προτάσεων, η Επιτροπή δεν υποχρεούται να προβαίνει, σε κάθε περίπτωση, σε ανάλυση αντιπαραδείγματος κατά την εκτίμηση των δυνητικών ή πραγματικών αντίθετων προς τον ανταγωνισμό αποτελεσμάτων μιας πρακτικής. Τούτο δεν απαιτείται ιδίως όταν τα αποτελέσματα αυτά αποδεικνύονται με άλλον τρόπο επαρκώς. Επιπλέον, ειδικά στο σημερινό πλαίσιο των εξαιρετικά πολύπλοκων ψηφιακών αγορών, ενδέχεται να αποδειχθεί μη προσήκουσα η πραγματοποίηση εικασιών σχετικά με υποθετικές επιλογές δράσης τις οποίες θα μπορούσαν να είχαν λάβει οι μετέχοντες στην αγορά αν δεν υπήρχε η αμφισβητούμενη συμπεριφορά της κατέχουσας δεσπόζουσα θέση επιχείρησης. Τέλος, όπως υποστηρίζει η ίδια η Επιτροπή και όπως εξέθεσε το Γενικό Δικαστήριο, για παράδειγμα, στη σκέψη 850 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, η Επιτροπή δεν υποχρεούται να αποδείξει ότι η συμπεριφορά αυτή αποτελούσε τον μοναδικό λόγο για την παραγωγή αποτελεσμάτων αποκλεισμού· αρκεί να αποδειχθεί επαρκώς ότι συνέβαλε στα αποτελέσματα αυτά.
187. Επιπλέον, η κρίση του Γενικού Δικαστηρίου, σχετικά με τη δεσπόζουσα θέση της Google, ότι υπήρχε ο κίνδυνος άλλες εκδόσεις του Android να μην ήταν αρχικώς αξιόπιστοι ανταγωνιστές, οπότε η ενδεχόμενη ύπαρξη τέτοιων εκδόσεων δεν κλόνιζε τις διαπιστώσεις σχετικά με τη δεσπόζουσα θέση στην αγορά, δεν σημαίνει ότι οι εκδόσεις αυτές δεν ασκούσαν καμία ανταγωνιστική πίεση στην Google. Αντιθέτως, το Γενικό Δικαστήριο έκρινε, στις σκέψεις 844 έως 847, ότι τα μη συμβατά παρακλάδια Android συνιστούσαν ανταγωνιστική απειλή για την Google, χωρίς η τελευταία να αμφισβητήσει τα εκτιθέμενα στις εν λόγω σκέψεις αποδεικτικά στοιχεία.
188. Συνεπώς, το δεύτερο σκέλος του τρίτου λόγου αναιρέσεως πρέπει επίσης να απορριφθεί, όπως κατά συνέπεια και ο τρίτος λόγος αναιρέσεως στο σύνολό του.
β)      Η δικαιολόγηση των AFA (τέταρτος λόγος αναιρέσεως)
189. Με τον τέταρτο λόγο αναιρέσεως, η Google υποστηρίζει ότι το Γενικό Δικαστήριο υπέπεσε σε πλάνη καθόσον δεν διέγνωσε τους αντικειμενικούς δικαιολογητικούς λόγους των AFA.
190. Όπως εξέθεσε το Γενικό Δικαστήριο στη σκέψη 876 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, μια συμπεριφορά δεν είναι καταχρηστική εφόσον δικαιολογείται από θετικά για τον ανταγωνισμό πλεονεκτήματα ή εφόσον εξυπηρετεί νόμιμα συμφέροντα, στη δε κατέχουσα δεσπόζουσα θέση επιχείρηση εναπόκειται να αποδείξει ότι όντως συντρέχει τέτοια περίπτωση (78).
191. Ωστόσο, τα επιχειρήματα που προβάλλει η Google προκειμένου να στοιχειοθετήσει τον ισχυρισμό σχετικά με την πλάνη στην οποία υπέπεσε πολλαπλώς το Γενικό Δικαστήριο στο πλαίσιο της εν λόγω εκτίμηση είναι, ως επί το πλείστον, απαράδεκτα, διότι αποσκοπούν στην επανεκτίμηση των πραγματικών περιστατικών από το Δικαστήριο, χωρίς να προβάλλεται παραμόρφωση των περιστατικών
αυτών (79). Αντιθέτως, από την εξέταση των εν λόγω επιχειρημάτων καθώς και των κρίσεων του Γενικού Δικαστηρίου που αμφισβητούνται με τα επιχειρήματα αυτά προκύπτει ότι η Google απλώς δεν μπορούσε να αποδείξει ότι οι επίμαχες αντίθετες προς τους κανόνες του ανταγωνισμού συνιστώσες των AFA ήταν αντικειμενικά αναγκαίες και δικαιολογημένες.
192. Πρώτον, κατά την Google, στη σκέψη 880 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, το Γενικό Δικαστήριο εσφαλμένα στηρίχθηκε στην πραγματική ανάπτυξη του Android ενόσω οι AFA ήταν σε ισχύ, προκειμένου να αντικρούσει το επιχείρημα ότι οι υποχρεώσεις που επέβαλλαν οι AFA ήταν αναγκαίες για την επιβίωση του εν λόγω ΛΣ στην αγορά. Αντιθέτως, το Γενικό Δικαστήριο όφειλε να είχε εξετάσει τον τρόπο με τον οποίο το Android θα μπορούσε να είχε εξελιχθεί χωρίς τις επίμαχες υποχρεώσεις.
193. Ωστόσο, όπως ήδη αναφέρθηκε επανειλημμένως, δεν εναπόκειται στην Επιτροπή και στο Γενικό Δικαστήριο να εξετάζουν πώς θα μπορούσε να είχε εξελιχθεί η αγορά χωρίς την αμφισβητούμενη συμπεριφορά (80). Δεδομένου ότι η Google δεν προέβαλε βάσιμα επιχειρήματα σχετικά με τον συγκεκριμένο αναγκαίο χαρακτήρα των επίμαχων υποχρεώσεων, ορθώς το Γενικό Δικαστήριο στηρίχθηκε στη δεσπόζουσα θέση της Google και στην ανάπτυξη του Android για να κρίνει ότι τα παραδείγματα που προέβαλε η Google σχετικά με άλλα ΛΣ τα οποία λειτουργούσαν ως «ανοικτού κώδικα (open source)» δεν καθιστούσαν αξιόπιστη την προβαλλόμενη απειλή για την επιβίωση του Android.
194. Δεύτερον, κατά την Google, το Γενικό Δικαστήριο κακώς δεν έλαβε υπόψη το έννομο συμφέρον της Google να προστατεύσει όχι μόνον τις συμβατές με τις εφαρμογές Google εκδόσεις του Android από τις ασυμβατότητες και τον κατακερματισμό, αλλά ολόκληρο το οικοσύστημα Android, ήτοι και τις εκδόσεις χωρίς εφαρμογές Google. Ενεργώντας κατ’ αυτόν τον τρόπο, το Γενικό Δικαστήριο δεν έλαβε υπόψη τα σχετικά επιχειρήματα της Google.
195. Η αιτίαση αυτή είναι αβάσιμη, δεδομένου ότι το Γενικό Δικαστήριο εξέτασε τα επιχειρήματα της Google ως προς το ζήτημα αυτό, ιδίως στις σκέψεις 882 έως 884, 886 και 889 έως 891 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης. Στο πλαίσιο αυτό, το Γενικό Δικαστήριο έκρινε, ιδίως στη σκέψη 891, ότι η Google δεν απέδειξε τον αναγκαίο χαρακτήρα του αποκλεισμού των μη συμβατών παρακλαδιών Android για την επιβίωση του «οικοσυστήματος Android».
196. Τρίτον, η Google προσάπτει στο Γενικό Δικαστήριο ότι κακώς έκρινε ότι οι περιλαμβανόμενες στις AFA υποχρεώσεις αποτελούσαν conditio sine qua non για τη δωρεάν παροχή ΛΣ ανοικτού κώδικα με άδεια χρήσης. Κρίνοντας κατ’ αυτόν τον τρόπο, στέρησε από τις επιχειρήσεις με δεσπόζουσα θέση τη δυνατότητα να θέσουν στο μέλλον σε εφαρμογή ένα τέτοιο «διαχειριζόμενο μοντέλο ανοικτού κώδικα»· εφεξής, οι επιχειρήσεις αυτές μπορούσαν να επιλέγουν μόνο μεταξύ μοντέλων κλειστού και πλήρως ανοικτού κώδικα.
197. Ωστόσο, όπως ορθώς υποστηρίζει η Επιτροπή, ούτε η ανωτέρω αιτίαση είναι βάσιμη. Συγκεκριμένα, από τις κρίσεις του Γενικού Δικαστηρίου, ιδίως στις σκέψεις 878, 882 και 890 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, προκύπτει ότι μια κατέχουσα δεσπόζουσα θέση επιχείρηση διατηρεί κάλλιστα το δικαίωμα να εκμεταλλεύεται ένα «διαχειριζόμενο μοντέλο ανοικτού κώδικα» με αναλογικούς και δικαιολογημένους περιορισμούς. Σχετικό παράδειγμα αποτελούν οι υποχρεώσεις συμβατότητας που προβλέπονται στις AFA για τις συσκευές με εφαρμογές της Google, οι οποίες δεν έχουν αμφισβητηθεί από την Επιτροπή. Ωστόσο, όπως επισήμανε το Γενικό Δικαστήριο στη σκέψη 886 της εν λόγω απόφασης, το δικαίωμα μιας επιχείρησης να απολαύει των οικονομικών αποτελεσμάτων των υπηρεσιών που αυτή αναπτύσσει δεν μπορεί να είναι τόσο ευρύ ώστε να της παρέχεται και το δικαίωμα να εμποδίζει την ύπαρξη δυνητικών ανταγωνιστών στην αγορά.
198. Τέλος, τέταρτον, κατά την Google, το Γενικό Δικαστήριο ερμήνευσε εσφαλμένα τα επιχειρήματά της ότι μια στρατηγική στον τομέα των σημάτων η οποία θα επέτρεπε τη χρήση των σημάτων «Google» και «Android» μόνο στις συμβατές συσκευές, όπως προτάθηκε από την Επιτροπή ως λιγότερο περιοριστική επιλογή, δεν θα αποτελούσε πρακτικά εφαρμόσιμη εναλλακτική λύση.
199. Το επιχείρημα αυτό είναι απαράδεκτο, διότι η Google επικρίνει τις πραγματικές διαπιστώσεις του Γενικού Δικαστηρίου σχετικά με μια στρατηγική στον τομέα των σημάτων και επαναλαμβάνει τα επιχειρήματα που προέβαλε συναφώς πρωτοδίκως, χωρίς να αποδεικνύει παραμόρφωση των αποδεικτικών στοιχείων ή πλάνη του Γενικού Δικαστηρίου κατά τον νομικό χαρακτηρισμό των αποδεικτικών στοιχείων στη σκέψη 883 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης.
200. Εν κατακλείδι, από τα προεκτεθέντα προκύπτει ότι ο τέταρτος λόγος αναιρέσεως πρέπει επίσης να απορριφθεί.
γ)      Συμπέρασμα σχετικά με την εκτίμηση των AFA
201. Συνάγεται το συμπέρασμα ότι η Google δεν κατόρθωσε να αποδείξει ότι το Γενικό Δικαστήριο υπέπεσε σε πλάνη περί το δίκαιο κατά την εκτίμηση των εκ μέρους της προβληθέντων επιχειρημάτων σχετικά με τον καταχρηστικό χαρακτήρα των προβλεπόμενων στις AFA υποχρεώσεων συμβατότητας. Συνεπώς, ο τρίτος και ο τέταρτος λόγος αναιρέσεως πρέπει να απορριφθούν.
3.      Η ενιαία και διαρκής παράβαση (πέμπτος λόγος αναιρέσεως)
202. Με τον πέμπτο λόγο αναιρέσεως, η Google υποστηρίζει ότι το Γενικό Δικαστήριο όφειλε να ακυρώσει την επίμαχη απόφαση στο σύνολό της, αφού διαπίστωσε ότι η Επιτροπή δεν απέδειξε τον καταχρηστικό χαρακτήρα των RSA ανά χαρτοφυλάκιο. Τούτο δε διότι η εν λόγω απόφαση βασίστηκε στη διαπίστωση μιας ενιαίας και διαρκούς παράβασης, η οποία αποτελούνταν από τέσσερις διακριτές παραβάσεις (την ομαδοποίηση MADA και Google Search, την ομαδοποίηση MADA και Chrome, τις AFA και τις RSA ανά χαρτοφυλάκιο). Από τη στιγμή που εξέλιπαν ως αυτοτελής παράβαση οι RSA ανά χαρτοφυλάκιο, οι οποίες αποτελούσαν βασικό και αναπόσπαστο στοιχείο
αυτής της ενιαίας και διαρκούς παράβασης, δεν μπορούσε πλέον να διατηρηθεί σε ισχύ ούτε η υπόλοιπη επίμαχη απόφαση.
203. Κατά την Επιτροπή, ο λόγος αυτός αναιρέσεως είναι απαράδεκτος, διότι η Google δεν αμφισβήτησε πρωτοδίκως την ύπαρξη ενιαίας και διαρκούς παράβασης ούτε υποστήριξε ότι η επίμαχη απόφαση θα έπρεπε να ακυρωθεί στο σύνολό της σε περίπτωση ακύρωσης μιας εκ των συνιστωσών της.
204. Η ένσταση αυτή πρέπει να απορριφθεί. Βεβαίως, ο αναιρεσείων δεν μπορεί να επικαλεστεί κατ’ αναίρεση νέους λόγους και επιχειρήματα που δεν συζητήθηκαν πρωτοδίκως. Ωστόσο, μπορεί να ασκήσει παραδεκτώς αναίρεση προβάλλοντας, ενώπιον του Δικαστηρίου, λόγους αντλούμενους από την ίδια την αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση, οι οποίοι σκοπούν στην κατά τον νόμο αμφισβήτηση του βασίμου της (81).
205. Ωστόσο, ο πέμπτος λόγος αναιρέσεως τον οποίο προβάλλει η Google δεν ευσταθεί επί της ουσίας.
206. Αν μια σειρά πράξεων ή συνεχιζόμενες συμπεριφορές εντάσσονται σε ένα «συνολικό σχέδιο» λόγω του ότι επιδιώκουν τον ίδιο σκοπό, ήτοι τη νόθευση του ανταγωνισμού, μπορούν να αποτελέσουν από κοινού ενιαία και διαρκή παράβαση (82). Μολονότι ο εν λόγω όρος χρησιμοποιείται κυρίως για να καταδειχθεί η ενότητα και η συνέχεια παραβάσεων του άρθρου 101 ΣΛΕΕ οι οποίες διαπράττονται από πλείονες επιχειρήσεις, μπορεί επίσης να είναι κρίσιμος στο πλαίσιο της εφαρμογής του άρθρου 102 ΣΛΕΕ (83).
207. Στην υπό κρίση υπόθεση, όπως εξέθεσε το Γενικό Δικαστήριο, στις σκέψεις 18, 64 έως 72 και 1018 έως 1029 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, η Επιτροπή χαρακτήρισε τους επίμαχους περιορισμούς, λόγω του κοινού σκοπού τους και του συνδυασμού των αποτελεσμάτων τους, όχι μόνον ως τέσσερις διακριτές παραβάσεις, αλλά και ως ενιαία και διαρκή παράβαση. Τούτο δε ιδίως διότι οι εν λόγω περιορισμοί εντάσσονταν σε μια συνολική στρατηγική της Google με σκοπό την εδραίωση της δεσπόζουσας θέσης της στην αγορά της γενικής αναζήτησης στο διαδίκτυο σε μια χρονική στιγμή κατά την οποία η σημασία του διαδικτύου μέσω κινητών συσκευών διευρυνόταν αισθητά. Κοινός σκοπός της στρατηγικής αυτής ήταν να διασφαλιστεί ότι η Google θα είχε την καλύτερη δυνατή πρόσβαση στις γενικές αναζητήσεις που πραγματοποιούσαν οι καταναλωτές στις έξυπνες κινητές συσκευές.
208. Όπως ορθώς επισημαίνει η Google, η μερική ακύρωση πράξης του δικαίου της Ένωσης είναι δυνατή μόνον εφόσον τα στοιχεία των οποίων ζητείται η ακύρωση δύνανται να αποσπασθούν από την υπόλοιπη πράξη. Η προϋπόθεση αυτή δεν πληρούται όταν η μερική ακύρωση πράξης έχει ως αποτέλεσμα να μεταβάλει την ουσία της πράξης (84).
209. Ωστόσο, στην υπό κρίση υπόθεση, η μερική ακύρωση της επίμαχης απόφασης όσον αφορά την τέταρτη παράβαση, η οποία αφορούσε τις RSA ανά χαρτοφυλάκιο, δεν μεταβάλλει, όπως υποστηρίζει η Google, την ουσία της εν λόγω πράξης όσον αφορά τις τρεις άλλες παραβάσεις, καθώς και όσον αφορά την ενιαία και διαρκή παράβαση που συνιστούν οι εν λόγω παραβάσεις.
210. Αφενός, όπως εκτέθηκε, μεταξύ άλλων, στα σημεία
60 έως 69 και 179 των παρουσών προτάσεων, η ακύρωση των διαπιστώσεων σχετικά με τις RSA ανά χαρτοφυλάκιο δεν επηρεάζει τις διαπιστώσεις της επίμαχης απόφασης όσον αφορά τις τρεις άλλες παραβάσεις. Το γεγονός και μόνον ότι τα άλλα αυτά σκέλη εξακολουθούν να υφίστανται εμποδίζει την ακύρωση της εν λόγω απόφασης στο σύνολό της (85).
211. Αφετέρου, οι διαπιστώσεις της Επιτροπής, τις οποίες επιβεβαίωσε το Γενικό Δικαστήριο, σχετικά με την ύπαρξη ενιαίας και διαρκούς παράβασης εξακολουθούν επίσης να ισχύουν παρά την εξάλειψη των RSA ανά χαρτοφυλάκιο ως αυτοτελούς παράβασης.
212. Όπως επισήμανε το Γενικό Δικαστήριο, ειδικότερα, στις σκέψεις 1021 έως 1023 και 1025 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, από τις πραγματικές περιστάσεις των διαπιστωθεισών παραβάσεων προκύπτει ότι ο πρώτος και ο δεύτερος επίμαχος περιορισμός, ήτοι η ομαδοποίηση MADA και Google Search, η ομαδοποίηση MADA και Chrome και οι AFA, που έχουν χαρακτηριστεί ως τρεις διακριτές παραβάσεις, εντάσσονταν στο πλαίσιο μιας συνολικής στρατηγικής. Η στρατηγική αυτή συνίστατο στην επιβολή ειδικών όρων για τη χρήση του ΛΣ Android, αφενός, και ορισμένων εφαρμογών και υπηρεσιών, αφετέρου. Σκοπός της ήταν να συμβαδίσει με την ανάπτυξη του διαδικτύου μέσω κινητών συσκευών, με ταυτόχρονη διατήρηση του επιχειρηματικού μοντέλου της ίδιας της Google, το οποίο στηρίζεται στα έσοδα που αντλεί κατά κύριο λόγο από τη χρήση της δικής της υπηρεσίας γενικής αναζήτησης. Στο πλαίσιο της συνολικής αυτής στρατηγικής που ακολούθησε η Google, η διατήρηση της δεσπόζουσας θέσης που κατείχε, καθ’ όλη τη διάρκεια της παράβασης, στις εθνικές αγορές υπηρεσιών γενικής αναζήτησης ήταν, επομένως, καθοριστικής σημασίας, στην οποία συνέβαλαν ο πρώτος και ο δεύτερος επίμαχος περιορισμός.
213. Από τις ανωτέρω διαπιστώσεις, των οποίων τις πραγματικές βάσεις δεν αμφισβητεί η Google, δεν προκύπτει πλάνη περί το δίκαιο όσον αφορά το συμπέρασμα ότι, ακόμη και μετά την εξάλειψη των RSA ανά χαρτοφυλάκιο ως αυτοτελούς παράβασης, οι MADA και οι AFA εξακολουθούσαν να αποτελούν ένα διασυνδεδεμένο σύστημα το οποίο χρησίμευε για την εφαρμογή μιας καταχρηστικής συνολικής στρατηγικής για την επίτευξη του ίδιου σκοπού.
214. Επιπλέον, από τις διαπιστώσεις που παρατίθενται στα σημεία
60 έως 69 και 179 των παρουσών προτάσεων προκύπτει ότι οι κρίσιμες περιστάσεις των RSA ανά χαρτοφυλάκιο, ακόμη και αν δεν χαρακτηριστούν ως αυτοτελής παράβαση, αποτελούσαν αναπόσπαστο στοιχείο της συνολικής στρατηγικής της Google. Ως εκ τούτου, το Γενικό Δικαστήριο δεν υπέπεσε σε πλάνη περί το δίκαιο λαμβάνοντας υπόψη τα στοιχεία
αυτά για την εκτίμηση της παράβασης. Αντιθέτως προς όσα υποστηρίζει η Google, τούτο ισχύει τόσο σε σχέση με τη διαπίστωση διακριτών παραβάσεων όσο και σε σχέση με τη διαπίστωση μιας ενιαίας και διαρκούς παράβασης (86).
215. Από τα προεκτεθέντα προκύπτει ότι ο πέμπτος λόγος αναιρέσεως πρέπει επίσης να απορριφθεί.
4.      Συμπέρασμα ως προς την απόδειξη της παράβασης
216. Δεδομένου ότι κανείς από τους πέντε πρώτους λόγους αναιρέσεως δεν είναι βάσιμος, πρέπει να επικυρωθούν οι κρίσεις του Γενικού Δικαστηρίου σχετικά με την ύπαρξη και τα χαρακτηριστικά της παράβασης.
Β.      Το πρόστιμο (έκτος λόγος αναιρέσεως)
217. Με τον έκτο και τελευταίο λόγο αναιρέσεως, η Google υποστηρίζει ότι το Γενικό Δικαστήριο υπέπεσε, τετραπλώς, σε πλάνη περί το δίκαιο κατά την άσκηση της πλήρους δικαιοδοσίας του όσον αφορά το πρόστιμο. Συγκεκριμένα, δεδομένου ότι δεν έλαβε ορθώς υπόψη την εξάλειψη των RSA ανά χαρτοφυλάκιο ως αυτοτελούς παράβασης κατά τον επανυπολογισμό του προστίμου, αύξησε de facto το πρόστιμο για τα λοιπά σκέλη της παράβασης.
218. Όπως εξέθεσε το Γενικό Δικαστήριο στη σκέψη 19 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, με την επίμαχη απόφαση, η Επιτροπή επέβαλε στην Google LLC πρόστιμο ύψους 4 342 865 000 ευρώ, εκ των οποίων 1 921 666 000 ευρώ αλληλεγγύως και εις ολόκληρον με την Alphabet Inc. Για τον καθορισμό του ποσού αυτού, η Επιτροπή έλαβε υπόψη την αξία των συναφών, σε σχέση με την ενιαία και διαρκή παράβαση, πωλήσεων εντός του ΕΟΧ που πραγματοποίησε η Google κατά το τελευταίο έτος συμμετοχής στην παράβαση (2017) και εφάρμοσε επ’ αυτής έναν συντελεστή βαρύτητας (11 %). Εν συνεχεία, η Επιτροπή πολλαπλασίασε το ποσό που προέκυψε επί τον αριθμό των ετών συμμετοχής στην παράβαση (περίπου 7,52), ενώ προσέθεσε και ένα επιπλέον ποσό (ίσο με το 11 % της αξίας των πωλήσεων το 2017) προς τον σκοπό αποτροπής των παρεμφερών επιχειρήσεων από την υιοθέτηση των ίδιων πρακτικών. Η Επιτροπή έκρινε, επίσης, ότι δεν έπρεπε να γίνει δεκτή η ύπαρξη ελαφρυντικών ή επιβαρυντικών περιστάσεων ούτε να ληφθεί ιδιαιτέρως υπόψη η σημαντική οικονομική δυνατότητα της Google, ώστε να μειωθεί ή να αυξηθεί το ποσό του προστίμου.
219. Στις σκέψεις 1016 και 1029 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, το Γενικό Δικαστήριο διευκρίνισε ότι η ακύρωση της επίμαχης απόφασης όσον αφορά τον καταχρηστικό χαρακτήρα των RSA ανά χαρτοφυλάκιο συνεπαγόταν επίσης την ανάγκη μεταρρύθμισης της εν λόγω απόφασης, καθόσον διαπίστωνε τη συμμετοχή της Google σε μια ενιαία και διαρκή παράβαση του άρθρου 102 ΣΛΕΕ, η οποία συνιστούσε την τέταρτη παράβαση. Ωστόσο, έπρεπε επίσης να ληφθεί υπόψη το γεγονός ότι η διαπίστωση ενιαίας και διαρκούς παράβασης, εντασσόμενης στο πλαίσιο συνολικής στρατηγικής, στην οποία συνέβαλαν η πρώτη και η δεύτερη πτυχή της εν λόγω παράβασης, ήτοι οι MADA και οι AFA, ήταν σύννομη.
220. Στη συνέχεια, στις σκέψεις 1036 έως 1112 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, το Γενικό Δικαστήριο παρέθεσε τα στοιχεία που έλαβε υπόψη για τον επανυπολογισμό του προστίμου. Στο πλαίσιο αυτό, διευκρίνισε ότι έλαβε υπόψη την ίδια αξία πωλήσεων με την Επιτροπή (σκέψη 1072), αλλά ότι η εφαρμογή του σταθερού συντελεστή βαρύτητας
11 % επί της αξίας των πωλήσεων, όπως αυτός προσδιορίστηκε από την Επιτροπή, δεν απηχούσε επαρκώς τον τρόπο τέλεσης και την ένταση της παράβασης κατά το επίμαχο χρονικό διάστημα (σκέψη 1081). Όσον αφορά την ένταση της παράβασης, το Γενικό Δικαστήριο διέκρινε τρεις περιόδους, ήτοι από την 1η Ιανουαρίου 2011 έως την 1η Αυγούστου 2012, από την 1η Αυγούστου 2012 έως τις 31 Μαρτίου 2014 και από τις 31 Μαρτίου 2014 έως την ημερομηνία έκδοσης της επίμαχης απόφασης, στις 18 Ιουλίου 2018. Κατά την άποψη του Γενικού Δικαστηρίου, η ένταση της παράβασης ήταν ιδιαίτερα υψηλή κατά τη δεύτερη περίοδο (σκέψεις 1082 έως 1094).
221. Βασιζόμενο στις ανωτέρω εκτιμήσεις, το Γενικό Δικαστήριο καθόρισε το πρόστιμο στα 4 125 000 000 ευρώ αντί για 4 342 865 000 ευρώ, εκ των οποίων 1 520 605 895 ευρώ αλληλεγγύως και εις ολόκληρον με την Alphabet Inc. (σκέψεις 1099 και 1100).
222. Προτού εξεταστούν οι αιτιάσεις της Google επί του εν λόγω ζητήματος, πρέπει να υπομνησθεί ότι η πλήρης δικαιοδοσία που αναγνωρίζεται στον δικαστή της Ένωσης με το άρθρο 31 του κανονισμού 1/2003 (87), σύμφωνα με το άρθρο 261 ΣΛΕΕ, παρέχει στον δικαστή την εξουσία, πέραν του απλού ελέγχου νομιμότητας της κύρωσης, να υποκαθιστά την Επιτροπή προβαίνοντας στη δική του εκτίμηση και, κατά συνέπεια, να εξαλείφει, να μειώνει ή να αυξάνει το πρόστιμο ή τη χρηματική ποινή που επιβλήθηκε (88).
223. Βεβαίως, η άσκηση της πλήρους δικαιοδοσίας δεν ισοδυναμεί με αυτεπάγγελτο έλεγχο (89). Ωστόσο, προς εκπλήρωση των επιταγών ενός ελέγχου πλήρους δικαιοδοσίας, κατά την έννοια του άρθρου 47 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, όσον αφορά το πρόστιμο, ο δικαστής της Ένωσης υποχρεούται, κατά την άσκηση των αρμοδιοτήτων τις οποίες προβλέπουν τα άρθρα 261 και 263 ΣΛΕΕ, να εξετάζει κάθε νομική ή πραγματική αιτίαση με την οποία προβάλλεται ότι το ύψος του προστίμου δεν είναι ανάλογο προς τη σοβαρότητα και τη διάρκεια της παράβασης (90).
224. Τέλος, το Γενικό Δικαστήριο είναι το μόνο αρμόδιο να ελέγχει τον τρόπο με τον οποίο η Επιτροπή εκτίμησε σε κάθε συγκεκριμένη περίπτωση τη σοβαρότητα παράνομων συμπεριφορών. Στο πλαίσιο αιτήσεως αναιρέσεως, σκοπός του ελέγχου του Δικαστηρίου είναι να εξεταστεί, αφενός, σε ποιο μέτρο το Γενικό Δικαστήριο έλαβε υπόψη, κατά τρόπο νομικώς ορθό, όλους τους ουσιώδεις παράγοντες για να εκτιμήσει τη σοβαρότητα συγκεκριμένης συμπεριφοράς υπό το φως του άρθρου 102 ΣΛΕΕ και του άρθρου 23 του κανονισμού 1/2003 και, αφετέρου, να εξακριβωθεί εάν το Γενικό Δικαστήριο απάντησε επαρκώς κατά νόμο στο σύνολο των επιχειρημάτων που προέβαλε ο αναιρεσείων προς στήριξη του αιτήματος εξάλειψης ή μείωσης του προστίμου (91).
225. Με την πρώτη αιτίασή της συναφώς, η Google υποστηρίζει ότι το Γενικό Δικαστήριο προσέβαλε τα δικαιώματα άμυνάς της, διότι δεν της δόθηκε η δυνατότητα να σχολιάσει τα στοιχεία που ελήφθησαν υπόψη για τον επανυπολογισμό, ιδίως την προβαλλόμενη μεγαλύτερη ένταση της παράβασης κατά τη δεύτερη περίοδο. Επιπλέον, το Γενικό Δικαστήριο παραμόρφωσε τα αποδεικτικά στοιχεία καθόσον έκρινε ότι η περίοδος μεταξύ 2012 και 2014 ήταν καθοριστική για την ανάπτυξη των ανταγωνιστών της Google.
226. Όσον αφορά τον ισχυρισμό περί παραμόρφωσης των αποδεικτικών στοιχείων, ο εν λόγω ισχυρισμός δεν τεκμηριώνεται επαρκώς. Συγκεκριμένα, η Google δεν μνημονεύει κανένα φερόμενο ως παραμορφωμένο στοιχείο, αλλά απλώς υποστηρίζει ότι η Επιτροπή διαπίστωσε, στην επίμαχη απόφαση, ότι η μετάβαση στο διαδίκτυο μέσω κινητών συσκευών πραγματοποιήθηκε από το 2007 και έπειτα· ως εκ τούτου, από κανένα στοιχείο
δεν προέκυψε ότι η περίοδος μεταξύ 2012 και 2014 ήταν ιδιαίτερα σημαντική για τους ανταγωνιστές της Google, όπως έκρινε το Γενικό Δικαστήριο. Ωστόσο, βάσει του γενικού αυτού ισχυρισμού, δεν μπορεί να διαπιστωθεί παραμόρφωση αποδεικτικών στοιχείων.
227. Ο ισχυρισμός ότι το Γενικό Δικαστήριο προσέβαλε τα δικαιώματα άμυνας της Google είναι εξίσου αβάσιμος.
228. Από τη στιγμή που ο προσφεύγων ζητεί από το Γενικό Δικαστήριο να ασκήσει την απεριόριστη δικαιοδοσία του όσον αφορά μια κύρωση, πρέπει να γνωρίζει ότι το Γενικό Δικαστήριο μπορεί να αξιολογήσει την κύρωση αυτή υπό το πρίσμα όλων των περιστάσεων της υπόθεσης και να λάβει υπόψη τις περιστάσεις αυτές κατά τον επανυπολογισμό της. Ο σεβασμός των δικαιωμάτων άμυνας απαιτεί, στο πλαίσιο αυτό, να μπορούν τα μέρη να εκθέσουν τα επιχειρήματά τους σε σχέση με όλες τις σχετικές περιστάσεις, αλλά όχι να τους ζητήσει το Γενικό Δικαστήριο να σχολιάσουν τον επανυπολογισμό που προβλέπεται στην πραγματικότητα (92). Στην υπό κρίση υπόθεση, στο πλαίσιο της πρωτοβάθμιας διαδικασίας, η Google ζήτησε ρητώς από το Γενικό Δικαστήριο να λάβει υπόψη την ένταση της παράβασης και δεν ισχυρίζεται ότι δεν μπόρεσε να υποβάλει παρατηρήσεις σχετικά με τα πραγματικά στοιχεία που εξέτασε το Γενικό Δικαστήριο στο πλαίσιο της εν λόγω εκτίμησης.
229. Στη συνέχεια, με τη δεύτερη αιτίασή της, η Google υποστηρίζει ότι το Γενικό Δικαστήριο παραβίασε το τεκμήριο αθωότητας διότι, προκειμένου να εκτιμήσει την ένταση και τη διάρκεια της παράβασης, στηρίχθηκε σε στοιχεία του γενικότερου πλαισίου, όπως στις RSA, στην πολιτική της Google όσον αφορά τις ΔΠΕ ιδιοκτησίας της ή στη συμφωνία της Google με την Apple, οι οποίες δεν χαρακτηρίστηκαν καταχρηστικές αυτές καθεαυτές.
230. Ωστόσο, όπως εξήγησα ήδη στα σημεία
60 έως 69 και 179 των παρουσών προτάσεων, τα στοιχεία του γενικότερου πλαισίου μιας καταχρηστικής συμπεριφοράς, ιδίως όταν απορρέουν από άλλες συμπεριφορές της ίδιας της κατέχουσας δεσπόζουσα θέση επιχείρησης, μπορούν να λαμβάνονται υπόψη κατά την εκτίμηση των αποτελεσμάτων μιας παράβασης.
231. Στο πλαίσιο της τρίτης αιτίασής της, η Google υποστηρίζει ότι το Γενικό Δικαστήριο παραβίασε την αρχή ne ultra petita καθόσον εφάρμοσε τον συντελεστή βαρύτητας κατά τρόπο που ουδείς εκ των διαδίκων είχε ζητήσει.
232. Η ανωτέρω αιτίαση πρέπει ομοίως να απορριφθεί.
233. Όπως έχω ήδη εκθέσει σε άλλες προτάσεις μου, η πλήρης δικαιοδοσία του Δικαστηρίου τού παρέχει, κατ’ αρχήν, και τη δυνατότητα να αυξάνει το πρόστιμο (93). Δεν ισχύει απαγόρευση της reformatio in peius τόσο στην πρωτοβάθμια όσο και στην αναιρετική διαδικασία. Επιπλέον, τα δικαιοδοτικά όργανα της Ένωσης δεν δεσμεύονται από τα αιτήματα των διαδίκων όσον αφορά το ύψος του προστίμου, εφόσον βεβαίως περιορίζονται εντός του πλαισίου του επίδικου αντικειμένου όπως αυτό προσδιορίσθηκε με την προσφυγή ακυρώσεως ή με την αίτηση ή τις αιτήσεις αναιρέσεως (94). Δεν αμφισβητείται ότι τούτο συμβαίνει εν προκειμένω.
234. Τέλος, με την τέταρτη αιτίασή της, η Google υποστηρίζει ότι το πρόστιμο που επέβαλε το Γενικό Δικαστήριο είναι δυσανάλογο και ανεπαρκώς αιτιολογημένο.
235. Το επιχείρημα αυτό επίσης πρέπει να απορριφθεί.
236. Κατά τη νομολογία του Δικαστηρίου, η Επιτροπή εκπληρώνει την υποχρέωση αιτιολόγησης όταν παραθέτει τα στοιχεία εκτίμησης βάσει των οποίων εκτίμησε τη σοβαρότητα και υπολόγισε τη διάρκεια της παράβασης. Παρότι δεν οφείλει να αναφέρει όλα τα αριθμητικά στοιχεία που αφορούν κάθε ενδιάμεσο στάδιο του υπολογισμού του επιβληθέντος προστίμου, οφείλει ωστόσο να εξηγεί τον τρόπο κατά τον οποίο στάθμισε και αξιολόγησε τα στοιχεία που έλαβε υπόψη. Η εκ μέρους της Επιτροπής υποχρέωση επαρκούς αιτιολόγησης της κρισιμότητας και του τρόπου εκτίμησης των στοιχείων που έλαβε υπόψη κατά τον καθορισμό της εναλλακτικής μεθόδου την οποία προτίμησε δεν συνεπάγεται ότι η Επιτροπή υποχρεούται να παράσχει αριθμητικά στοιχεία σχετικά με τον τρόπο υπολογισμού του προστίμου ή να εξηγήσει λεπτομερώς τους εσωτερικούς υπολογισμούς που πραγματοποίησε (95).
237. Το ίδιο πρέπει να θεωρηθεί ότι ισχύει και για το Γενικό Δικαστήριο.
238. Επομένως, ευλόγως μπορεί βεβαίως να τεθεί το ερώτημα γιατί, στην υπό κρίση υπόθεση, το Γενικό Δικαστήριο δεν συμπεριέλαβε απλώς στο σκεπτικό του τον υπολογισμό που πραγματοποίησε για να καταλήξει στο αριθμητικό ποσό του προστίμου υπό το πρίσμα της εκτενούς παράθεσης των στοιχείων που έλαβε υπόψη. Ευλόγως επίσης μπορεί να επικριθεί η εν λόγω προσέγγιση και να θεωρηθεί ότι η παράθεση των υπολογισμών αυτών θα είχε αποσαφηνίσει τη συλλογιστική του Γενικού Δικαστηρίου και θα είχε διευκολύνει το έργο του Δικαστηρίου. Ωστόσο, τούτο δεν σημαίνει ότι η προσέγγιση του Γενικού Δικαστηρίου πρέπει να έχει ως συνέπεια την αναίρεση της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης.
239. Κατά πάγια νομολογία, δεν εναπόκειται στο Δικαστήριο, όταν αποφαίνεται επί νομικών ζητημάτων στο πλαίσιο της αναιρετικής διαδικασίας, να υποκαθιστά, για λόγους επιείκειας, την εκτίμηση του Γενικού Δικαστηρίου με τη δική του εκτίμηση, αποφαινόμενο, στο πλαίσιο άσκησης της πλήρους δικαιοδοσίας του, επί του ύψους των προστίμων που επιβάλλονται σε επιχειρήσεις λόγω παράβασης από αυτές των κανόνων του δικαίου της Ένωσης. Μόνο στο μέτρο που το Δικαστήριο κρίνει ότι η αυστηρότητα της κύρωσης είναι όχι απλώς μη ενδεδειγμένη, αλλά και υπερβολική, σε σημείο που να είναι δυσανάλογη, μπορεί να διαπιστώσει πλάνη περί το δίκαιο εκ μέρους του Γενικού Δικαστηρίου λόγω του μη ενδεδειγμένου ύψους του προστίμου (96).
240. Στην υπό κρίση υπόθεση, πρώτον, το Γενικό Δικαστήριο εξέθεσε εκτενώς, σε περίπου 80 σκέψεις, τις πτυχές που έλαβε υπόψη για τον επανυπολογισμό του προστίμου, ιδίως όσον αφορά τη βαρύτητα και τη διάρκεια της επίμαχης παράβασης. Δεύτερον, το νέο πρόστιμο, μειωμένο κατά λίγο περισσότερο από 200 000 000 ευρώ σε σχέση με το αρχικό (από 4 342 865 000 ευρώ αρχικά σε 4 125 000 000 ευρώ τώρα), δεν φαίνεται, ακόμη και αν ληφθεί υπόψη η εξάλειψη των RSA ανά χαρτοφυλάκιο ως αυτοτελούς κατάχρησης, υπερβολικό σε σημείο που να είναι δυσανάλογο. Συγκεκριμένα, όπως επισήμανε το Γενικό Δικαστήριο, ειδικότερα στις σκέψεις 1015 έως 1029 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, παρά την εξάλειψη αυτή, εξακολουθούν να υφίστανται οι λοιπές πτυχές της παράβασης καθώς και η ενιαία και διαρκής συνολική στρατηγική της, η οποία ενίσχυσε τον αντίκτυπό της.
241. Επομένως, ούτε ο έκτος λόγος αναιρέσεως τον οποίον προβάλλει η Google μπορεί να ευδοκιμήσει.
Γ.      Συμπέρασμα σχετικά με την εκτίμηση της αιτήσεως αναιρέσεως
242. Από τις ανωτέρω εκτιμήσεις προκύπτει ότι πρέπει να απορριφθούν στο σύνολό τους οι έξι λόγοι αναιρέσεως, όπως, επομένως, και η αίτηση αναιρέσεως στο σύνολό της.
V.      Επί των δικαστικών εξόδων
243. Βάσει του άρθρου 184, παράγραφος 2, του Κανονισμού Διαδικασίας του Δικαστηρίου, όταν η αίτηση αναιρέσεως απορρίπτεται ως αβάσιμη, το Δικαστήριο αποφαίνεται επί των εξόδων.
244. Πρώτον, βάσει του άρθρου 138, παράγραφοι 1 και 2, του Κανονισμού Διαδικασίας, το οποίο έχει εφαρμογή στην αναιρετική διαδικασία δυνάμει του άρθρου 184, παράγραφος 1, του ίδιου κανονισμού, ο ηττηθείς διάδικος καταδικάζεται στα έξοδα εφόσον υπάρχει σχετικό αίτημα του νικήσαντος διαδίκου· όταν οι ηττηθέντες διάδικοι είναι περισσότεροι του ενός, το Δικαστήριο αποφασίζει για την κατανομή των εξόδων. Δεδομένου ότι η Επιτροπή ζήτησε την καταβολή των δικαστικών εξόδων και οι λόγοι αναιρέσεως των αναιρεσειουσών δεν μπορούν να ευδοκιμήσουν, οι αναιρεσείουσες πρέπει να καταδικαστούν στα δικαστικά τους έξοδα καθώς και στα έξοδα της Επιτροπής. Δεδομένου ότι άσκησαν από κοινού την αίτηση αναιρέσεως, πρέπει να φέρουν αλληλεγγύως τα δικαστικά έξοδα.
245. Επίσης, βάσει του άρθρου 184, παράγραφος 4, του Κανονισμού Διαδικασίας, το Δικαστήριο μπορεί να αποφασίσει ότι ο πρωτοδίκως παρεμβαίνων που έλαβε μέρος στην ενώπιον του Δικαστηρίου έγγραφη ή προφορική διαδικασία φέρει τα δικαστικά του έξοδα. Δεδομένου ότι οι ADA, CCIA, Gigaset, HMD και Opera, αφενός, και οι BDZV, ΕΓΕΚ, FairSearch, Qwant, Seznam και VDZ, αφετέρου, έλαβαν μέρος στην έγγραφη και/ή στην προφορική διαδικασία της παρούσας αναιρετικής διαδικασίας, πρέπει να καταδικαστούν στα δικαστικά τους έξοδα.
VI.    Πρόταση
246. Βάσει των ανωτέρω εκτιμήσεων, προτείνω στο Δικαστήριο να αποφανθεί ως εξής:
–        να απορρίψει την αίτηση αναιρέσεως·
–        να καταδικάσει την Google LLC και την Alphabet Inc. στα δικαστικά τους έξοδα καθώς και στα έξοδα της Ευρωπαϊκής Επιτροπής·
–        να καταδικάσει την Application Developers Alliance, την BDZV
– Bundesverband Digitalpublisher und Zeitungsverleger eV, το Ευρωπαϊκό Γραφείο Ενώσεων Καταναλωτών (ΕΓΕΚ), την Computer & Communications Industry Association, τη FairSearch AISBL, την Gigaset Communications GmbH, την HMD global Oy, την Opera Norway AS, την Qwant, τη Seznam.cz, a.s. και τη Verband Deutscher Zeitschriftenverleger eV στα δικαστικά τους έξοδα.
1      Γλώσσα του πρωτοτύπου: η αγγλική.
2      Απόφαση της 14ης Σεπτεμβρίου 2022 (T‑604/18, στο εξής: αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση, EU:T:2022:541, σκέψη 54).
3      Απόφαση της Επιτροπής, της 18ης Ιουλίου 2018, σχετικά με διαδικασία βάσει του άρθρου 102 [ΣΛΕΕ] και του άρθρου 54 της συμφωνίας για τον ΕΟΧ (υπόθεση AT.40099 – Google Android) (περίληψη της απόφασης είναι διαθέσιμη σε ΕΕ 2019, C 402, σ. 19) (στο εξής: επίμαχη απόφαση).
4      Απόφαση της 12ης Μαΐου 2022 (C‑377/20, EU:C:2022:379).
5      Απόφαση της 19ης Ιανουαρίου 2023 (C‑680/20, EU:C:2023:33).
6      Απόφαση της 21ης Δεκεμβρίου 2023 (C‑333/21, EU:C:2023:1011).
7      Απόφαση της 10ης Σεπτεμβρίου 2024 (C‑48/22 P, EU:C:2024:726).
8      Απόφαση της 24ης Οκτωβρίου 2024 (C‑240/22 P, EU:C:2024:915).
9      Σκέψη 120 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, καθώς και αιτιολογικές σκέψεις 217 και 402 της επίμαχης απόφασης.
10      Σκέψη 121 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης και αιτιολογική σκέψη 439 της επίμαχης απόφασης.
11      Σκέψεις 274 και 300 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, καθώς και αιτιολογικές σκέψεις 752, 753, 1009 και 1010 της επίμαχης απόφασης.
12      Σκέψεις 274, 300 και 314 έως 316 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης.
13      Σκέψεις 803 και 805 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, καθώς και αιτιολογικές σκέψεις 1015 και 1016 της επίμαχης απόφασης.
14      Σκέψεις 621 και 622 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, καθώς και αιτιολογική σκέψη 1192 της επίμαχης απόφασης.
15      Σκέψη 38 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης.
16      Διάταξη του Προέδρου του Δικαστηρίου της 19ης Ιανουαρίου 2023, Google και Alphabet κατά Επιτροπής (C‑738/22 P, EU:C:2023:44).
17      Διάταξη του Προέδρου του Δικαστηρίου της 18ης Απριλίου 2023, Google και Alphabet κατά Επιτροπής (C‑738/22 P, EU:C:2023:326).
18      Βλ. απόφαση της 10ης Σεπτεμβρίου 2024, Google και Alphabet κατά Επιτροπής (Google Shopping) (C‑48/22 P, EU:C:2024:726, σκέψεις 223 έως 230).
19      Βλ., επί του κριτηρίου αυτού, απόφαση της 24ης Οκτωβρίου 2024, Επιτροπή κατά Intel Corporation (C‑240/22 P, EU:C:2024:915, σκέψη 90).
20      Βλ. σκέψεις 623 και 631 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης.
21      Αιτιολογικές σκέψεις 1195 επ. της επίμαχης απόφασης και σκέψη 637 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης.
22      Βλ. αιτιολογικές σκέψεις 1225 έως 1271 της επίμαχης απόφασης, καθώς και σκέψεις 700 έως 711, 733 και 734 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης.
23      Βλ. σκέψεις 679 έως 698 και 733 έως 802 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης.
24      Βλ., ειδικότερα, αιτιολογικές σκέψεις 197 και 1292 της επίμαχης απόφασης και σκέψεις 452, 632, 633 και 1090 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης.
25      Βλ. σκέψεις 419 έως 538 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, ιδίως σκέψεις 426, 428, 434, 443, 446 έως 452, 457, 480, 481, 494, 495 και 537.
26      Σκέψεις 451, 452, 1018 και 1019 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, οι οποίες παραπέμπουν στην αιτιολογική σκέψη 822 και στην υποσημείωση 908 της επίμαχης απόφασης.
27      Αποφάσεις της 12ης Μαΐου 2022, Servizio Elettrico Nazionale κ.λπ. (C‑377/20, EU:C:2022:379, σκέψη 72), της 19ης Ιανουαρίου 2023, Unilever Italia Mkt. Operations (C‑680/20, EU:C:2023:33, σκέψεις 40, 44, 52 και 62), της 21ης Δεκεμβρίου 2023, European Superleague Company (C‑333/21, EU:C:2023:1011, σκέψη 130), της 10ης Σεπτεμβρίου 2024, Google και Alphabet κατά Επιτροπής (Google Shopping) (C‑48/22 P, EU:C:2024:726, σκέψεις 166 και 168), και της 24ης Οκτωβρίου 2024, Επιτροπή κατά Intel Corporation (C‑240/22 P, EU:C:2024:915, σκέψεις 179 και 331).
28      Αποφάσεις της 12ης Μαΐου 2022, Servizio Elettrico Nazionale κ.λπ. (C‑377/20, EU:C:2022:379, σκέψη 70), και της 19ης Ιανουαρίου 2023, Unilever Italia Mkt. Operations (C‑680/20, EU:C:2023:33, σκέψη 43).
29      Απόφαση της 6ης Δεκεμβρίου 2012 (C‑457/10 P, EU:C:2012:770, σκέψη 140).
30      Απόφαση της 16ης Ιουνίου 2022 (C‑698/19 P, EU:C:2022:480, σκέψεις 64 και 80).
31      Απόφαση της 10ης Σεπτεμβρίου 2024 (C‑48/22 P, EU:C:2024:726, σκέψεις 170 έως 172 και 240 έως 247).
32      Σκέψεις 451 και 452 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης· βλ., επίσης, σκέψεις 495 και 537 της εν λόγω απόφασης.
33      Βλ. σημεία 112 έως 124 των παρουσών προτάσεων.
34      Βλ. σκέψεις 336 έως 338 και 565 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης.
35      Βλ. απόφαση της 10ης Σεπτεμβρίου 2024, Google και Alphabet κατά Επιτροπής (Google Shopping) (C‑48/22 P, EU:C:2024:726, σκέψεις 240 έως 247), και προτάσεις μου στην υπόθεση Google και Alphabet κατά Επιτροπής (C‑48/22 P, EU:C:2024:14, σημεία 177 έως 182).
36      Σκέψη 428 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης.
37      Βλ., στο πλαίσιο αυτό, σκέψεις 332 και 333 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης.
38      Βλ. σκέψη 330 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης.
39      Απόφαση της 9ης Νοεμβρίου 2023, Global Silicones Council κ.λπ. κατά ECHA (C‑559/21 P, EU:C:2023:842, σκέψη 50 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
40      Απόφαση της 19ης Δεκεμβρίου 2013, Siemens κ.λπ. κατά Επιτροπής (C‑239/11 P, C‑489/11 P και C‑498/11 P, EU:C:2013:866, σκέψεις 38 έως 46 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
41      Πρβλ. όπ.π.
42      Βλ. διάταξη της 29ης Σεπτεμβρίου 2010, EREF κατά Επιτροπής (C‑74/10 P και C‑75/10 P, EU:C:2010:557, σκέψη 41 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
43      Πρβλ. απόφαση της 10ης Σεπτεμβρίου 2024, Google και Alphabet κατά Επιτροπής (Google Shopping) (C‑48/22 P, EU:C:2024:726, σκέψεις 223 έως 229).
44      Πρβλ. απόφαση της 12ης Μαΐου 2022, Servizio Elettrico Nazionale κ.λπ. (C‑377/20, EU:C:2022:379, σκέψεις 98 έως 102).
45      Πρβλ. απόφαση της 27ης Ιουνίου 2024, Επιτροπή κατά Servier κ.λπ. (C‑176/19 P, EU:C:2024:549, σκέψη 353).
46      Βλ., συναφώς, σκέψεις 115 και 116 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης.
47      Βλ., για παράδειγμα, απόφαση της 24ης Οκτωβρίου 2024, Επιτροπή κατά Intel Corporation (C‑240/22 P, EU:C:2024:915, σκέψη 26).
48      Βλ. αποφάσεις της 12ης Δεκεμβρίου 1991, Hilti κατά Επιτροπής (T‑30/89, EU:T:1991:70, σκέψεις 100 και 101), της 6ης Οκτωβρίου 1994, Tetra Pak κατά Επιτροπής (T‑83/91, EU:T:1994:246, σκέψεις 136 και 137), και της 14ης Νοεμβρίου 1996, Tetra Pak κατά Επιτροπής (C‑333/94 P, EU:C:1996:436, σκέψη 37).
49      Πρβλ. απόφαση της 12 Μαΐου 2022, Servizio Elettrico Nazionale κ.λπ. (C‑377/20, EU:C:2022:379, σκέψεις 78 και 91 επ.).
50      Απόφαση της 17ης Σεπτεμβρίου 2007 (T‑201/04, EU:T:2007:289, σκέψεις 857, 867 έως 869, 977 και 1034 έως 1058).
51      Σκέψεις 336 και 493 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης.
52      Απόφαση της 12ης Μαΐου 2022, Servizio Elettrico Nazionale κ.λπ. (C‑377/20, EU:C:2022:379, σκέψη 61), και προτάσεις του γενικού εισαγγελέα Α. Ράντου στην υπόθεση Servizio Elettrico Nazionale κ.λπ. (C‑377/20, EU:C:2021:998, σημεία 42 έως 46).
53      Προτάσεις του γενικού εισαγγελέα Α. Ράντου στην υπόθεση Servizio Elettrico Nazionale κ.λπ. (C‑377/20, EU:C:2021:998, σημεία 47 έως 50).
54      Αποφάσεις της 12ης Μαΐου 2022, Servizio Elettrico Nazionale κ.λπ. (C‑377/20, EU:C:2022:379, σκέψη 78), και της 19ης Ιανουαρίου 2023, Unilever Italia Mkt. Operations (C‑680/20, EU:C:2023:33, σκέψεις 39 και 57). Βλ., επίσης, αποφάσεις της 12ης Ιανουαρίου 2023, Lietuvos geležinkeliai κατά Επιτροπής (C‑42/21 P, EU:C:2023:12, σκέψη 91), και της 21ης Δεκεμβρίου 2023, European Superleague Company (C‑333/21, EU:C:2023:1011, σκέψεις 134 έως 138, 147, 148 και 152). Βλ., επιπλέον, απόφαση (αναιρεθείσα μεταγενέστερα από το Δικαστήριο) της 12ης Ιουνίου 2014, Intel κατά Επιτροπής (T‑286/09, EU:T:2014:547, σκέψεις 198 έως 210)· το ζήτημα τίθεται εκ νέου στην εκκρεμή υπόθεση T‑1129/23.
55      Η ανάλυση αφορά υποθετικούς εξίσου αποτελεσματικούς ανταγωνιστές και όχι τους πραγματικούς ανταγωνιστές της κατέχουσας δεσπόζουσα θέση επιχείρησης· βλ. αποφάσεις της 12ης Μαΐου 2022, Servizio Elettrico Nazionale κ.λπ. (C‑377/20, EU:C:2022:379, σκέψεις 78, 79, 82, 91 και 101), της 19ης Ιανουαρίου 2023, Unilever Italia Mkt. Operations (C‑680/20, EU:C:2023:33, σκέψεις 56 και 59), και της 24ης Οκτωβρίου 2024, Επιτροπή κατά Intel Corporation (C‑240/22 P, EU:C:2024:915, σκέψεις 311 και 343).
56      Πρβλ. αποφάσεις της 12ης Μαΐου 2022, Servizio Elettrico Nazionale κ.λπ. (C‑377/20, EU:C:2022:379, σκέψη 82), και της 24ης Οκτωβρίου 2024, Επιτροπή κατά Intel Corporation (C‑240/22 P, EU:C:2024:915, σκέψη 181).
57      Βλ. αποφάσεις της 17ης Φεβρουαρίου 2011, TeliaSonera Sverige (C‑52/09, EU:C:2011:83, σκέψεις 40 έως 43), της 27ης Μαρτίου 2012, Post Danmark (C‑209/10, EU:C:2012:172, σκέψη 38), της 6ης Οκτωβρίου 2015, Post Danmark (C‑23/14, EU:C:2015:651, σκέψεις 57 επ.), της 19ης Ιανουαρίου 2023, Unilever Italia Mkt. Operations (C‑680/20, EU:C:2023:33, σκέψεις 56 και 57), και της 24ης Οκτωβρίου 2024, Επιτροπή κατά Intel Corporation (C‑240/22 P, EU:C:2024:915, σκέψη 181). Βλ., επίσης, προτάσεις του γενικού εισαγγελέα Α. Ράντου στην υπόθεση Servizio Elettrico Nazionale κ.λπ. (C‑377/20, EU:C:2021:998, σημείο 70).
58      Βλ. αποφάσεις της 12ης Μαΐου 2022, Servizio Elettrico Nazionale κ.λπ. (C‑377/20, EU:C:2022:379, σκέψεις 79 έως 83), και της 19ης Ιανουαρίου 2023, Unilever Italia Mkt. Operations (C‑680/20, EU:C:2023:33, σκέψη 59)· βλ., επίσης, προτάσεις του γενικού εισαγγελέα Α. Ράντου στην υπόθεση Servizio Elettrico Nazionale κ.λπ. (C‑377/20, EU:C:2021:998, σημεία 68 έως 71). Βλ., ωστόσο, προτάσεις μου στην υπόθεση Google και Alphabet κατά Επιτροπής (C‑48/22 P, EU:C:2024:14, σημεία 192 επ.).
59      Αποφάσεις της 6ης Σεπτεμβρίου 2017, Intel κατά Επιτροπής (C‑413/14 P, EU:C:2017:632, σκέψεις 138 και 139), και της 19ης Ιανουαρίου 2023, Unilever Italia Mkt.Operations (C‑680/20, EU:C:2023:33, σκέψεις 52 έως 62).
60      Πρβλ. αποφάσεις της 6ης Σεπτεμβρίου 2017, Intel κατά Επιτροπής (C‑413/14 P, EU:C:2017:632, σκέψεις 141 έως 144), και της 10ης Σεπτεμβρίου 2024, Google και Alphabet κατά Επιτροπής (Google Shopping) (C‑48/22 P, EU:C:2024:726, σκέψη 265).
61      Βλ. αποφάσεις της 6ης Οκτωβρίου 2015, Post Danmark (C‑23/14, EU:C:2015:651, σκέψεις 57 και 58), της 12ης Μαΐου 2022, Servizio Elettrico Nazionale κ.λπ. (C‑377/20, EU:C:2022:379, σκέψη 81), της 19ης Ιανουαρίου 2023, Unilever Italia Mkt. Operations (C‑680/20, EU:C:2023:33, σκέψεις 57 και 58), και της 10ης Σεπτεμβρίου 2024, Google και Alphabet κατά Επιτροπής (Google Shopping) (C‑48/22 P, EU:C:2024:726, σκέψη 264).
62      Βλ. αποφάσεις της 6ης Οκτωβρίου 2015, Post Danmark (C‑23/14, EU:C:2015:651, σκέψεις 57 έως 61), της 12ης Μαΐου 2022, Servizio Elettrico Nazionale κ.λπ. (C‑377/20, EU:C:2022:379, σκέψη 82) [«οσάκις η εφαρμογή του (εν λόγω κριτηρίου) είναι εφικτή»], της 19ης Ιανουαρίου 2023, Unilever Italia Mkt.Operations (C‑680/20, EU:C:2023:33, σκέψη 57), και της 10ης Σεπτεμβρίου 2024, Google και Alphabet κατά Επιτροπής (Google Shopping) (C‑48/22 P, EU:C:2024:726, σκέψεις 266 έως 269). Βλ., επίσης, προτάσεις μου στις υποθέσεις Post Danmark (C‑23/14, EU:C:2015:343, σημεία 71 έως 74) και Google και Alphabet κατά Επιτροπής (C‑48/22 P, EU:C:2024:14, σημεία 192 επ.).
63      Βλ. σκέψεις 115 και 116 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης.
64      Βλ., για παράδειγμα, σκέψη 294 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης.
65      Βλ. σημείο 18 των παρουσών προτάσεων.
66      Αποφάσεις της 21ης Δεκεμβρίου 2023, European Superleague Company (C‑333/21, EU:C:2023:1011, σκέψεις 129 και 131), και της 10ης Σεπτεμβρίου 2024, Google και Alphabet κατά Επιτροπής (Google Shopping) (C‑48/22 P, EU:C:2024:726, σκέψη 167).
67      Βλ., συναφώς, προτάσεις μου στην υπόθεση Google και Alphabet κατά Επιτροπής (C‑48/22 P, EU:C:2024:14, σημεία 191 έως 198). Βλ., επίσης, σημείο 73 του σχεδίου κατευθυντήριων γραμμών της Επιτροπής, του 2024, για την εφαρμογή του άρθρου 102 [ΣΛΕΕ] στις καταχρηστικές συμπεριφορές αποκλεισμού από κατέχουσες δεσπόζουσα θέση επιχειρήσεις, καθώς και το συνοδευτικό Staff Policy Brief του Μαρτίου του 2023, με τίτλο «A dynamic and workable effects-based approach to abuse of dominance», σ. 5 επ., αμφότερα διαθέσιμα υπό Application of Article 102 TFEU – European Commission.
68      Πρβλ. απόφαση της 12ης Μαΐου 2022, Servizio Elettrico Nazionale κ.λπ. (C‑377/20, EU:C:2022:379, σκέψη 99)· βλ., επίσης, απόφαση της 17ης Σεπτεμβρίου 2007, Microsoft κατά Επιτροπής (T‑201/04, EU:T:2007:289, σκέψη 1069).
69      Απόφαση της 12ης Μαΐου 2022, Servizio Elettrico Nazionale κ.λπ. (C‑377/20, EU:C:2022:379, σκέψη 102).
70      Όπ.π. (σκέψεις 78, 91 και 101).
71      Πρβλ. τη νομολογία που παρατίθεται στο σημείο 106 των παρουσών προτάσεων. Πρβλ. επίσης, ειδικά όσον αφορά τις ψηφιακές αγορές, απόφαση της 10ης Σεπτεμβρίου 2024, Google και Alphabet κατά Επιτροπής (Google Shopping) (C‑48/22 P, EU:C:2024:726, σκέψη 265), στην οποία το Δικαστήριο παραπέμπει μόνον εν μέρει στην απόφαση της 6ης Σεπτεμβρίου 2017, Intel κατά Επιτροπής (C‑413/14 P, EU:C:2017:632, σκέψεις 138 και 139), χωρίς να μνημονεύει ειδικώς το κριτήριο της κάλυψης της αγοράς, το οποίο ήταν περιττό στην υπόθεση εκείνη λόγω της δεσπόζουσας θέσης της Google στην αγορά.
72      Όπως εκτέθηκε στο σημείο 13 των παρουσών προτάσεων, παρακλάδι είναι ένα νέο λογισμικό το οποίο δημιουργείται με βάση τον πηγαίο κώδικα ενός υφιστάμενου λογισμικού.
73      Σκέψη 808 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης.
74      Η ΔΠΕ αποτελεί μια ειδική δέσμη κανόνων και προδιαγραφών που εφαρμόζεται από ένα πρόγραμμα λογισμικού προκειμένου αυτό να έχει πρόσβαση και να χρησιμοποιεί τις υπηρεσίες και τους πόρους που παρέχονται από άλλο πρόγραμμα λογισμικού ή υλισμικό που επίσης εφαρμόζει την εν λόγω ΔΠΕ. Κατ’ ουσίαν, οι ΔΠΕ παρέχουν τη δυνατότητα στα προγράμματα λογισμικού και στο υλισμικό, ή σε διάφορα προγράμματα λογισμικού, να επικοινωνούν μεταξύ τους (αιτιολογικές σκέψεις 89 και 90 της επίμαχης απόφασης). Κατά την Google, οι ΔΠΕ παρέχουν, μεταξύ άλλων, στους προγραμματιστές εφαρμογών Android τη δυνατότητα να επωφελούνται από τις υπηρεσίες ιδιοκτησίας της Google, όπως την Google Maps.
75      Απόφαση της 17ης Σεπτεμβρίου 2007 (T‑201/04, EU:T:2007:289).
76      Βλ., συναφώς, σημείο 107 των παρουσών προτάσεων.
77      Πρβλ. απόφαση της 6ης Οκτωβρίου 2021, World Duty Free Group και Ισπανία κατά Επιτροπής (C‑51/19 P και C‑64/19 P, EU:C:2021:793, σκέψεις 70 έως 73).
78      Αποφάσεις της 14ης Φεβρουαρίου 1978, United Brands και United Brands Continentaal κατά Επιτροπής (27/76, EU:C:1978:22, σκέψη 184), της 27ης Μαρτίου 2012, Post Danmark (C‑209/10, EU:C:2012:172, σκέψεις 40 έως 42), και της 30ής Ιανουαρίου 2020, Generics (UK) κ.λπ. (C‑307/18, EU:C:2020:52, σκέψεις 165 έως 167).
79      Βλ., συναφώς, σημεία 79 και 80 των παρουσών προτάσεων και εκεί μνημονευόμενη νομολογία.
80      Βλ. σημεία 97 και 186 των παρουσών προτάσεων.
81      Απόφαση της 10ης Απριλίου 2014, Επιτροπή κατά Siemens Österreich κ.λπ. και Siemens Transmission & Distribution κ.λπ. κατά Επιτροπής (C‑231/11 P έως C‑233/11 P, EU:C:2014:256, σκέψη 102).
82      Αποφάσεις της 8ης Ιουλίου 1999, Επιτροπή κατά Anic Partecipazioni (C‑49/92 P, EU:C:1999:356, σκέψη 81), της 7ης Ιανουαρίου 2004, Aalborg Portland κ.λπ. κατά Επιτροπής (C‑204/00 P, C‑205/00 P, C‑211/00 P, C‑213/00 P, C‑217/00 P και C‑219/00 P, EU:C:2004:6, σκέψη 258), και της 6ης Δεκεμβρίου 2012, Επιτροπή κατά Verhuizingen Coppens (C‑441/11 P, EU:C:2012:778, σκέψη 41).
83      Βλ. αποφάσεις της 1ης Ιουλίου 2010, AstraZeneca κατά Επιτροπής (T‑321/05, EU:T:2010:266, σκέψεις 891 έως 895), και της 18ης Απριλίου 2024, Heureka Group (Υπηρεσίες επιγραμμικής σύγκρισης τιμών) (C‑605/21, EU:C:2024:324, σκέψεις 62 και 79)· βλ., επίσης, προτάσεις μου στην υπόθεση Heureka Group (Διαδικτυακές συγκρίσεις τιμών) (C‑605/21, EU:C:2023:695, σημεία 90 και 91).
84      Απόφαση της 6ης Δεκεμβρίου 2012, Επιτροπή κατά Verhuizingen Coppens (C‑441/11 P, EU:C:2012:778, σκέψεις 35 έως 39).
85      Πρβλ. όπ.π. (σκέψεις 51 και 52).
86      Πρβλ. απόφαση της 16ης Ιουνίου 2022, Sony Optiarc και Sony Optiarc America κατά Επιτροπής (C‑698/19 P, EU:C:2022:480, σκέψεις 64 και 80).
87      Κανονισμός του Συμβουλίου, της 16ης Δεκεμβρίου 2002, για την εφαρμογή των κανόνων ανταγωνισμού που προβλέπονται στα άρθρα 81 και 82 της Συνθήκης (ΕΕ 2003, L 1, σ. 1).
88      Αποφάσεις της 15ης Οκτωβρίου 2002, Limburgse Vinyl Maatschappij κ.λπ. κατά Επιτροπής (C‑238/99 P, C‑244/99 P, C‑245/99 P, C‑247/99 P, C‑250/99 P έως C‑252/99 P και C‑254/99 P, EU:C:2002:582, σκέψη 692), της 8ης Δεκεμβρίου 2011, Χαλκόρ κατά Επιτροπής (C‑386/10 P, EU:C:2011:815, σκέψη 63), και της 26ης Σεπτεμβρίου 2018, Infineon Technologies κατά Επιτροπής (C‑99/17 P, EU:C:2018:773, σκέψη 193).
89      Αποφάσεις της 8ης Δεκεμβρίου 2011, Χαλκόρ κατά Επιτροπής (C‑386/10 P, EU:C:2011:815, σκέψη 64), της 10ης Ιουλίου 2014, Telefónica και Telefónica de España κατά Επιτροπής (C‑295/12 P, EU:C:2014:2062, σκέψη 213), και της 26ης Σεπτεμβρίου 2018, Infineon Technologies κατά Επιτροπής (C‑99/17 P, EU:C:2018:773, σκέψη 194).
90      Αποφάσεις της 10ης Ιουλίου 2014, Telefónica και Telefónica de España κατά Επιτροπής (C‑295/12 P, EU:C:2014:2062, σκέψη 200), της 26ης Ιανουαρίου 2017, Villeroy & Boch Austria κατά Επιτροπής (C‑626/13 P, EU:C:2017:54, σκέψη 82), και της 26ης Σεπτεμβρίου 2018, Infineon Technologies κατά Επιτροπής (C‑99/17 P, EU:C:2018:773, σκέψη 195).
91      Αποφάσεις της 17ης Δεκεμβρίου 1998, Baustahlgewebe κατά Επιτροπής (C‑185/95 P, EU:C:1998:608, σκέψη 128), της 28ης Ιουνίου 2005, Dansk Rørindustri κ.λπ. κατά Επιτροπής (C‑189/02 P, C‑202/02 P, C‑205/02 P έως C‑208/02 P και C‑213/02 P, EU:C:2005:408, σκέψη 244), και της 26ης Σεπτεμβρίου 2018, Infineon Technologies κατά Επιτροπής (C‑99/17 P, EU:C:2018:773, σκέψη 192).
92      Πρβλ. απόφαση της 24ης Σεπτεμβρίου 2009, Erste Group Bank κ.λπ. κατά Επιτροπής (C‑125/07 P, C‑133/07 P, C‑135/07 P και C‑137/07 P, EU:C:2009:576, σκέψεις 158, 159 και 180 έως 183).
93      Απόφαση της 8ης Φεβρουαρίου 2007, Groupe Danone κατά Επιτροπής (C‑3/06 P, EU:C:2007:88, σκέψη 61).
94      Βλ. προτάσεις μου στις συνεκδικασθείσες υποθέσεις Fresh Del Monte Produce κατά Επιτροπής και Επιτροπή κατά Fresh Del Monte Produce (C‑293/13 P και C‑294/13 P, EU:C:2014:2439, σημείο 273).
95      Απόφαση της 10ης Ιουλίου 2019, Επιτροπή κατά Icap κ.λπ. (C‑39/18 P, EU:C:2019:584, σκέψεις 31 και 38 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
96      Βλ. απόφαση της 25ης Μαρτίου 2021, Lundbeck κατά Επιτροπής (C‑591/16 P, EU:C:2021:243, σκέψεις 197 και 198 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).