POSTANOWIENIE TRYBUNAŁU (dziesiąta izba)
z dnia 31 stycznia 2022 r.(*)
Odesłanie prejudycjalne – Artykuł 99 regulaminu postępowania przed Trybunałem – Ubezpieczenie w zakresie odpowiedzialności cywilnej za szkody powstałe w związku z ruchem pojazdów mechanicznych – Dyrektywa 2009/103/WE – Artykuł 3 – Obowiązek objęcia szkód majątkowych ochroną ubezpieczeniową – Zakres – Uregulowanie państwa członkowskiego wyłączające utracone korzyści z pokrycia obowiązkowym ubezpieczeniem w zakresie odpowiedzialności cywilnej za szkody powstałe w związku z ruchem pojazdów mechanicznych
W sprawie C‑28/21
mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Sąd Okręgowy w Łodzi (Polska) postanowieniem z dnia 31 grudnia 2020 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 15 stycznia 2021 r., w postępowaniu:
TM
przeciwko
EJ,
TRYBUNAŁ (dziesiąta izba),
w składzie:
I. Jarukaitis (sprawozdawca), prezes izby, M. Ilešič i Z. Csehi, sędziowie,
rzecznik generalny:
A. Rantos,
sekretarz:
A. Calot Escobar,
postanowiwszy, po zapoznaniu się ze stanowiskiem rzecznika generalnego, orzec w formie postanowienia z uzasadnieniem, zgodnie z art. 99 regulaminu postępowania przed Trybunałem,
wydaje następujące
Postanowienie
1        Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 3 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/103/WE z dnia 16 września 2009 r. w sprawie ubezpieczenia od odpowiedzialności cywilnej za szkody powstałe w związku z ruchem pojazdów mechanicznych i egzekwowania obowiązku ubezpieczania od takiej odpowiedzialności (Dz.U. 2009, L 263, s. 11).
2        Wniosek ten został przedstawiony w ramach sporu pomiędzy TM a EJ w przedmiocie żądania zwrotu utraconych korzyści w następstwie wypadku drogowego, do którego doszło na Łotwie.
Ramy prawne
Prawo Unii
3        Zgodnie z motywem 2 dyrektywy 2009/103:
„Ubezpieczenie w zakresie odpowiedzialności cywilnej za szkody powstałe w związku z ruchem pojazdów mechanicznych (ubezpieczenie komunikacyjne) ma dla europejskich obywateli, zarówno ubezpieczonych, jak i poszkodowanych w wypadkach, szczególne znaczenie. Budzi ono również duże zainteresowanie zakładów ubezpieczeń, ponieważ stanowi znaczącą część [unijnego] rynku ubezpieczeń niebędących ubezpieczeniami na życie. Ubezpieczenie komunikacyjne ma również wpływ na swobodny przepływ osób i pojazdów. Głównym celem działania [Unii] w dziedzinie usług finansowych powinno być zatem wzmocnienie i skonsolidowanie wewnętrznego rynku ubezpieczeń komunikacyjnych”.
4        Artykuł 1 tej dyrektywy, zatytułowany „Definicje”, brzmi następująco:
„W rozumieniu niniejszej dyrektywy:
1)      »pojazd« oznacza każdy pojazd silnikowy przeznaczony do podróżowania lądem oraz napędzany siłą mechaniczną, który nie porusza się po szynach, oraz każdą przyczepę zespoloną lub nie;
2)      »osoba poszkodowana« oznacza osobę, której przysługuje odszkodowanie z powodu strat lub szkód spowodowanych przez pojazdy;
[…]”.
5        Artykuł 3 wspomnianej dyrektywy, zatytułowany „Obowiązek ubezpieczenia pojazdów”, stanowi:
„Z zastrzeżeniem art. 5 każde państwo członkowskie podejmuje wszelkie stosowne środki w celu zapewnienia objęcia ubezpieczeniem odpowiedzialności cywiln[ej] odnosząc[ej] się do ruchu pojazdów normalnie przebywających na jego terytorium.
Zakres pokrycia szkód oraz warunki ubezpieczenia zostają ustalone w ramach środków określonych w akapicie pierwszym.
Każde państwo członkowskie podejmuje wszelkie stosowne środki, aby zapewnić objęcie umową ubezpieczenia również:
a)      szkód wyrządzonych na terytorium innych państw członkowskich zgodnie z obowiązującym prawem w tych państwach;
[…]
Ubezpieczenie, o którym mowa w akapicie pierwszym, pokrywa obligatoryjnie zarówno szkody majątkowe, jak i szkody na osobie”.
Prawo łotewskie
6        Artykuł 35 Sauszemes transportlīdzekļu īpašnieku civiltiesiskās atbildības obligātās apdrošināšanas likums (ustawy o obowiązkowym ubezpieczeniu odpowiedzialności cywilnej właścicieli pojazdów w ruchu drogowym) z dnia 7 kwietnia 2004 r. (Latvijas Vēstnesis, 2004, nr 65), w wersji mającej zastosowanie do sporu w postępowaniu głównym (zwanej dalej „łotewską ustawą o obowiązkowym ubezpieczeniu pojazdów”), przewiduje:
„Ubezpieczyciel lub biuro ubezpieczycieli pojazdów nie zwraca:
[…]
8)      zysku nieotrzymanego z powodu wystąpienia wypadku drogowego;
[…]”.
7        Artykuł 1771 Civillikums (kodeksu cywilnego) (Latvijas Republikas Saeimas un Ministru Kabineta Ziņotājs, 1993, nr 1), w wersji mającej zastosowanie do sporu w postępowaniu głównym (zwanego dalej „kodeksem cywilnym”), stanowi:
„Do strat zalicza się takie straty, które już powstały, lub też straty, które są przewidywane; w pierwszym przypadku powodują one prawo do odszkodowania, ale w drugim przypadku prawo do zabezpieczenia”.
8        Artykuł 1786 tego kodeksu stanowi:
„Przy oszacowaniu strat należy rozważyć nie tylko wartość głównego mienia wraz z jego przynależnościami, ale również uszczerbek spowodowany pośrednio poprzez zaistniałą stratę i utracone korzyści”.
9        Artykuł 1787 wspomnianego kodeksu przewiduje:
„Jako podstawę do wyliczenia utraconych korzyści nie przyjmuje się zaledwie możliwości ich wystąpienia, musi raczej mieć miejsce brak wątpliwości, lub też należy udowodnić w stopniu wiarygodnym jako dowód uznany przez prawo, iż taki uszczerbek nastąpił, bezpośrednio lub pośrednio (art. 1773) w wyniku działania bądź zaniechania, które doprowadziło do straty”.
Postępowanie główne i pytanie prejudycjalne
10      W dniu 30 października 2014 r. doszło w miejscowości K. (Łotwa) do wypadku drogowego, w którym uszkodzeniu uległy pojazd i naczepa należące do TM i zarejestrowane w Polsce (zwane dalej łącznie „pojazdem”). Spowodowane uszkodzenia uniemożliwiły natychmiastowy powrót do Polski pojazdu
należącego do TM.
11      Proces likwidacji szkody zakończył się w dniu 22 kwietnia 2015 r. przyznaniem odszkodowania przez EJ, zakład ubezpieczeń, w którym sprawca wypadku był ubezpieczony od odpowiedzialności cywilnej. Jednakże EJ nie uwzględnił szkody poniesionej przez TM w postaci utraconych korzyści.
12      W dniu 3 listopada 2017 r. TM złożył do sądu odsyłającego, Sądu Okręgowego w Łodzi (Polska), pozew o zasądzenie od EJ zapłaty na jego rzecz kwoty 114 300,00 PLN (około 24 783 EUR) tytułem zwrotu korzyści utraconych w wyniku tego wypadku.
13      Na poparcie tego żądania TM podniósł, że nie miał możliwości wykonywania usług transportowych uszkodzonym pojazdem, przy czym twierdził, że pojazdem tym było wykonywanych miesięcznie średnio 8–10 przewozów na trasie Stryków (Polska) – Ryga (Łotwa) – Tallinn (Estonia) – Stryków.
14      W odpowiedzi na pozew EJ zauważył, że zgodnie z prawem łotewskim, będącym prawem właściwym, nie był on zobowiązany do zwrotu korzyści
utraconych w wyniku wypadku drogowego.
15      Na wstępie sąd odsyłający wskazał, że zgodnie z Konwencją o prawie właściwym dla wypadków drogowych, sporządzoną w Hadze dnia 4 maja 1971 r., prawem właściwym dla rozstrzygnięcia sporu jest prawo państwa, w którym nastąpił wypadek, a więc w niniejszej sprawie – prawo łotewskie.
16      Biorąc zaś pod uwagę, że art. 35 pkt 8 łotewskiej ustawy o obowiązkowym ubezpieczeniu pojazdów nie przewiduje obowiązku pokrycia korzyści
utraconych w wyniku wypadku drogowego, sąd odsyłający zastanawia się nad zakresem zastosowania art. 3 dyrektywy 2009/103, w którym nałożono na państwa członkowskie ogólny obowiązek zapewnienia, aby odpowiedzialność cywilna za szkody powstałe w związku z ruchem pojazdów mechanicznych była objęta ubezpieczeniem.
17      Sąd ten podnosi, że w tym art. 3 nie sprecyzowano zakresu obowiązkowego ubezpieczenia, jakie winno przewidzieć każde państwo członkowskie w odniesieniu do odpowiedzialności cywilnej za szkody powstałe w związku z ruchem pojazdów, zaś w akapicie drugim tego przepisu wyjaśniono jedynie, że zakres pokrycia szkód oraz warunki ubezpieczenia zostają ustalone w ramach „środków określonych w akapicie pierwszym”, w którym przewidziano istnienie po stronie każdego państwa członkowskiego obowiązku podjęcia „wszelkich stosownych środków”.
18      Zastanawia się on więc nad kwestią, czy wyrażenie „wszelkie stosowne środki” należy interpretować w ten sposób, że każde państwo członkowskie powinno przewidzieć, iż obowiązkowe ubezpieczenie obejmuje pełny zakres szkód.
19      W tym względzie sąd ten podkreśla, że znaczenie tego wyrażenia
wydaje mu się mniej stanowcze w języku polskim oraz może ono być interpretowane w różny sposób w zależności od branego pod uwagę języka Unii. W każdym razie polskie sądy i doktryna przychylają się w odniesieniu do ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej właścicieli pojazdów ku przyjęciu zasady całkowitego naprawienia szkody.
20      Sąd odsyłający zauważa, że stosownie do art. 3 akapit czwarty dyrektywy 2009/103 ubezpieczenie w zakresie odpowiedzialności cywilnej za szkody powstałe w związku z ruchem pojazdów obejmuje obligatoryjnie zarówno szkody majątkowe, jak i szkody na osobie. Jego zdaniem nie ma zaś żadnych wątpliwości co do tego, że utracone przez poszkodowanego korzyści stanowią szkodę majątkową wynikającą z wypadku. Przesłanka istnienia związku przyczynowego jest zatem w niebudzący jego zdaniem wątpliwości sposób spełniona, zaś rozstrzygnięcie zawisłego przed nim sporu zależy jedynie od wykładni przepisów łotewskiej ustawy o obowiązkowym ubezpieczeniu pojazdów.
21      Literalna wykładnia art. 35 pkt 8 tej ustawy może zaś być nie do pogodzenia z celem art. 3 dyrektywy 2009/103, ponieważ może prowadzić do sytuacji, w której ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej nie obejmuje szkody majątkowej powstałej w związku z wypadkiem drogowym.
22      Sąd odsyłający wskazuje, że zapoznał się z informacjami na temat praktyki sądów łotewskich oraz wykładni rozpatrywanych przepisów, w szczególności co do relacji art. 35 pkt 8 łotewskiej ustawy o obowiązkowym ubezpieczeniu pojazdów oraz art. 1771 i nast. kodeksu cywilnego. Biegłemu z zakresu prawa obcego zlecono sporządzenie opinii w tym przedmiocie, z której wynika w szczególności, że przepisy łotewskiej ustawy o obowiązkowym ubezpieczeniu pojazdów ustanawiają regulacje szczególne względem przepisów kodeksu cywilnego oraz że jako takie mają priorytetowe zastosowanie. Artykuł 35
pkt 8 łotewskiej ustawy o obowiązkowym ubezpieczeniu pojazdów wyklucza w rezultacie możliwość dochodzenia utraconych korzyści od ubezpieczyciela sprawcy szkody.
23      W tych okolicznościach Sąd Okręgowy w Łodzi postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującym pytaniem prejudycjalnym:
„Czy użyte w art. 3 dyrektywy [2009/103] sformułowanie, iż »każde państwo członkowskie podejmuje wszelkie stosowne środki« należy interpretować w ten sposób, że ustawodawstwo państw członkowskich powinno objąć odpowiedzialnością zakładu ubezpieczeń w ramach ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej [odnoszącej się do ruchu pojazdów] pełny zakres pokrycia szkody – w tym także skutków zdarzenia szkodowego w postaci utraconych korzyści po stronie poszkodowanego?”.
W przedmiocie pytania prejudycjalnego
24      Zgodnie z art. 99 regulaminu postępowania przed Trybunałem, jeżeli odpowiedź na pytanie prejudycjalne można wywieść w sposób jednoznaczny z orzecznictwa, Trybunał może w każdej chwili, na wniosek sędziego sprawozdawcy i po zapoznaniu się ze stanowiskiem rzecznika generalnego, orzec w formie postanowienia z uzasadnieniem.
25      Należy zastosować ów przepis w niniejszej sprawie.
26      Poprzez swoje pytanie sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 3 akapit pierwszy dyrektywy 2009/103 należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie przepisowi krajowemu, na mocy którego obowiązkowe ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej za szkody powstałe w związku z ruchem pojazdów mechanicznych nie obejmuje szkody w postaci utraconych korzyści.
27      W tym względzie należy przypomnieć, że art. 3 akapit pierwszy dyrektywy 2009/103 stanowi, iż każde państwo członkowskie podejmuje stosowne środki w celu zapewnienia objęcia ubezpieczeniem odpowiedzialności cywilnej odnoszącej się do ruchu pojazdów normalnie przebywających na jego terytorium. Ponadto w tym art. 3 akapit drugi wyjaśniono, że zakres pokrycia szkód oraz warunki ubezpieczenia zostają ustalone w ramach środków określonych w akapicie pierwszym, zaś akapit ostatni tego przepisu stanowi, że ubezpieczenie, o którym mowa w akapicie pierwszym, obejmuje obligatoryjnie zarówno szkody majątkowe, jak i szkody na osobie.
28      Obowiązek objęcia ubezpieczeniem w zakresie odpowiedzialności cywilnej za szkody wyrządzone w związku z ruchem pojazdów mechanicznych osobom trzecim jest rzeczą odrębną od zakresu odszkodowań wypłacanych im z tytułu odpowiedzialności cywilnej ubezpieczonego. Pierwsza kwestia jest mianowicie objęta gwarancją prawa unijnego i w nim zdefiniowana, druga natomiast jest co do zasady regulowana przez prawo krajowe [wyrok z dnia 20 maja 2021 r., K.S. (Koszty holowania uszkodzonego pojazdu), C‑707/19, EU:C:2021:405, pkt 23 i przytoczone tam orzecznictwo].
29      Przepisy Unii nie mają bowiem na celu harmonizacji systemów odpowiedzialności cywilnej państw członkowskich, które co do zasady zachowują swobodę co do określenia systemu odpowiedzialności cywilnej mającego zastosowanie do szkód wynikających z ruchu pojazdów [wyrok z dnia 20 maja 2021 r., K.S. (Koszty holowania uszkodzonego pojazdu), C‑707/19, EU:C:2021:405, pkt 24 i przytoczone tam orzecznictwo].
30      Tak więc w obecnym stanie prawa Unii państwa członkowskie co do zasady zachowują swobodę w określaniu w ramach swych systemów odpowiedzialności cywilnej – w szczególności – podlegających naprawieniu szkód wyrządzonych przez pojazdy mechaniczne, zakresu odszkodowania za te szkody i osób uprawnionych do rzeczonego naprawienia [wyrok z dnia 20 maja 2021 r., K.S. (Koszty holowania uszkodzonego pojazdu), C‑707/19, EU:C:2021:405, pkt 25 i przytoczone tam orzecznictwo].
31      Niemniej jednak państwa członkowskie powinny wykonywać swoje kompetencje w tej dziedzinie, przestrzegając prawa Unii, a przepisy krajowe regulujące kwestie odszkodowania z tytułu wypadków wynikających z ruchu pojazdów nie mogą pozbawiać przepisów unijnych skuteczności (effet utile) [wyrok z dnia 20 maja 2021 r., K.S. (Koszty holowania uszkodzonego pojazdu), C‑707/19, EU:C:2021:405, pkt 26 i przytoczone tam orzecznictwo].
32      Ponadto należy przypomnieć, że dyrektywa 2009/103 dąży do zapewnienia ochrony poszkodowanych w wypadkach spowodowanych przez pojazdy, który to cel był stale realizowany i umacniany przez prawodawcę Unii, zaś z motywów 2 i 20 tej dyrektywy wynika, iż ubezpieczenie w zakresie odpowiedzialności cywilnej za szkody powstałe w związku z ruchem pojazdów mechanicznych ma „wpływ na swobodny przepływ osób i pojazdów”. Trybunał wyjaśnił w tym względzie, że unijne uregulowanie w dziedzinie ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej za szkody powstałe w związku z ruchem pojazdów, którego część stanowi dyrektywa 2009/103, zmierza, po pierwsze, do zapewnienia swobodnego przemieszczania się zarówno pojazdów normalnie przebywających na terytorium Unii, jak i znajdujących się w nich osób, oraz, po drugie, do zagwarantowania poszkodowanym w wypadkach spowodowanych przez te pojazdy możliwości korzystania z porównywalnego traktowania, niezależnie od miejsca na terytorium Unii, w którym doszło do wypadku [wyrok z dnia 20 maja 2021 r., K.S. (Koszty holowania uszkodzonego pojazdu), C‑707/19, EU:C:2021:405, pkt 27 i przytoczone tam orzecznictwo].
33      Choć prawdą jest, że art. 3 akapit pierwszy dyrektywy 2009/103 ze względu na zawarte w nim odniesienie do „wszelkich stosownych środków” nie przewiduje, w dziedzinie obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej, zapewnienia przez państwa członkowskie, iż zakład ubezpieczeń pokryje szkody w pełnym zakresie, niemniej jednak państwa członkowskie nie mogą ograniczać tego pokrycia obowiązkowym ubezpieczeniem szkód wyrządzonych przez pojazdy mechaniczne w taki sposób, że uregulowanie Unii zostałoby pozbawione swojej skuteczności (effet utile), jak to już przypomniano w pkt 31 niniejszego postanowienia, wraz z ustanowieniem dyskryminacji
między poszkodowanymi. I tak Trybunał orzekł już, że ograniczenie objęcia obowiązkowym ubezpieczeniem szkód wyrządzonych przez pojazdy mechaniczne nie może być w szczególności uzasadnione jedynie w oparciu o państwo członkowskie miejsca zamieszkania czy też siedziby poszkodowanego [zob. podobnie wyrok z dnia 20 maja 2021 r., K.S. (Koszty holowania uszkodzonego pojazdu), C‑707/19, EU:C:2021:405, pkt 31–33].
34      W niniejszym przypadku z informacji przekazanych przez sąd odsyłający wynika, że art. 35 pkt 8 łotewskiej ustawy o obowiązkowym ubezpieczeniu pojazdów nie przewiduje ciążącego na ubezpieczycielu odpowiedzialności cywilnej obowiązku zwrotu korzyści utraconych w wyniku wypadku drogowego.
35      Ponadto z wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym nie wynika, by to wyłączenie „utraconych korzyści” z zakresu pokrycia szkód obowiązkowym ubezpieczeniem komunikacyjnym odpowiedzialności cywilnej podlegało jakiemukolwiek warunkowi opartemu na miejscu zamieszkania lub siedzibie poszkodowanego czy też właściciela lub posiadacza uszkodzonego pojazdu [zob. podobnie wyrok z dnia 20 maja 2021 r., K.S. (Koszty holowania uszkodzonego pojazdu), C‑707/19, EU:C:2021:405, pkt 35].
36      W świetle całości powyższych rozważań na zadane pytanie należy odpowiedzieć, iż art. 3 akapit pierwszy dyrektywy 2009/103 należy interpretować w ten sposób, że nie stoi on na przeszkodzie przepisowi krajowemu, na mocy którego obowiązkowe ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej za szkody powstałe w związku z ruchem pojazdów mechanicznych nie obejmuje szkody w postaci utraconych korzyści, pod warunkiem że to ograniczenie zakresu pokrycia ma zastosowanie bez różnicy w traktowaniu w zależności od państwa członkowskiego miejsca zamieszkania lub siedziby poszkodowanego czy też właściciela lub posiadacza uszkodzonego pojazdu.
W przedmiocie kosztów
37      Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach.
Z powyższych względów Trybunał (dziesiąta izba) postanawia, co następuje:
Artykuł 3 akapit pierwszy dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/103/WE z dnia 16 września 2009 r. w sprawie ubezpieczenia od odpowiedzialności cywilnej za szkody powstałe w związku z ruchem pojazdów mechanicznych i egzekwowania obowiązku ubezpieczania od takiej odpowiedzialności należy interpretować w ten sposób, że nie stoi on na przeszkodzie przepisowi krajowemu, na mocy którego obowiązkowe ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej za szkody powstałe w związku z ruchem pojazdów mechanicznych nie obejmuje szkody w postaci utraconych korzyści, pod warunkiem że to ograniczenie zakresu pokrycia ma zastosowanie bez różnicy w traktowaniu w zależności od państwa członkowskiego miejsca zamieszkania lub siedziby poszkodowanego czy też właściciela lub posiadacza uszkodzonego pojazdu.
Podpisy
*      Język postępowania: polski.