Wydanie tymczasowe
OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO
RIMVYDASA NORKUSA
przedstawiona w dniu 4 września 2025 r.(1)
Sprawa C‑480/24
Ģenerālprokuratūra
przy udziale:
ČIEKURI-SHISHKI SIA,
COUNTRY HELI SIA
[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Augstākās tiesas Senāts (sąd najwyższy, Łotwa)]
Odesłanie prejudycjalne – Wspólna polityka zagraniczna i bezpieczeństwa – Środki ograniczające przyjęte w związku z sytuacją w Ukrainie – Rozporządzenie
(UE) nr 269/2014 – Artykuł 2 – Pojęcie osoby prawnej „powiązanej” z osobą fizyczną, której nazwisko zostało umieszczone w załączniku I do rozporządzenia nr 269/2014 – Pojęcie środków finansowych i zasobów gospodarczych „pozostających w posiadaniu, w faktycznym władaniu lub pod kontrolą” takiej osoby fizycznej – Artykuł 11 – Zakaz zaspokajania roszczeń dochodzonych przez osoby wskazane w ust. 1 tego artykułu – Zakres stosowania – Skutki prawne – Sprawdzanie przez sąd krajowy z urzędu tożsamości stron w świetle art. 2 i 11 – RODO – Artykuły 5 i 6 – Ujawnienie i opublikowanie w wyroku danych osobowych osoby fizycznej, której nazwisko zostało umieszczone w załączniku I do rozporządzenia nr 269/2014
I.      Wprowadzenie
1.        Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym w niniejszej sprawie, złożony przez Augstākās tiesas Senāts (sąd najwyższy, Łotwa) na podstawie art. 267 TFUE, dotyczy wykładni art. 2 i art. 11 ust. 1 lit. a) i b) rozporządzenia Rady (UE) nr 269/2014 z dnia 17 marca 2014 r. w sprawie środków ograniczających w odniesieniu do działań podważających integralność terytorialną, suwerenność i niezależność Ukrainy lub im zagrażających(2), zmienionego rozporządzeniem wykonawczym Rady (UE) 2023/1765 z dnia 13 września 2023 r.(3) (zwanego dalej „rozporządzeniem nr 269/2014”).
2.        Wniosek ten został złożony w ramach sporu pomiędzy osobą prawną prawa łotewskiego, ČIEKURI-SHISHKI SIA, a inną osobą prawną prawa łotewskiego, COUNTRY HELI SIA, który to spór dotyczy odzyskania wierzytelności przysługującej pierwszej z tych spółek od tej drugiej. Łotewski sąd nakazał tej ostatniej zwrot przedmiotowej pożyczki, a orzeczenie to uprawomocniło się. 50 % udziałów COUNTRY HELI należy do ČIEKURI-SHISHKI, a pozostałe 50 % do osoby prawnej prawa cypryjskiego, spółki ABACUS (CYPRUS) LIMITED, której beneficjentem rzeczywistym jest osoba fizyczna objęta środkami ograniczającymi przyjętymi przez Unię w związku z inwazją Rosji na Ukrainę. Sąd odsyłający, który rozpoznaje skargę kasacyjną, ma za zadanie orzec, czy w takiej konfiguracji wyrok sądu łotewskiego można wykonać, czy też należy go uchylić.
3.        W
sprawie tej powstał szereg pytań dotyczących wykładni rozporządzenia nr 269/2014, na które Trybunał powinien udzielić odpowiedzi, aby zapewnić skuteczność środków ograniczających. Pytania te dotyczą między innymi uprawnienia sądu krajowego do ustalenia na podstawie prawa Unii, czy środki, o których mowa w tym rozporządzeniu, mają zastosowanie do osoby prawnej, a także kryteriów, które sąd powinien przyjąć jako podstawę swojej oceny. Rozpatrzenie tych pytań wymaga zbadania powiązań między porządkiem prawnym Unii a prawem krajowym, w szczególności jeśli chodzi o rolę przyznaną sądom krajowym, oraz analizy wpływu reżimu środków ograniczających na prawo prywatne. Znaczenie tych kwestii interpretacyjnych wykracza daleko poza ramy sporu w postępowaniu głównym.
II.    Ramy prawne
A.      Prawo Unii
1.      Rozporządzenie nr 269/2014
4.        Artykuł 1 rozporządzenia nr 269/2014 stanowi:
„Na użytek niniejszego rozporządzenia stosuje się następujące definicje:
a)      »roszczenie« oznacza każde roszczenie, dochodzone w postępowaniu sądowym lub nie, zgłoszone przed dniem 17 marca 2014 r. lub później, na mocy umowy bądź transakcji lub w związku z nimi, w szczególności obejmujące:
i)      roszczenie o wykonanie jakiegokolwiek zobowiązania powstałego na mocy umowy bądź transakcji lub w związku z nimi;
ii)      roszczenie o przedłużenie terminu zapłaty lub spłatę obligacji, gwarancji finansowej lub odszkodowania w jakiejkolwiek formie;
iii)      roszczenie o odszkodowanie z tytułu umowy lub transakcji;
iv)      roszczenie wzajemne;
v)      żądanie uznania lub wykonania, łącznie z uznaniem na podstawie procedury exequatur, wyroku, orzeczenia arbitrażowego lub równoważnej decyzji, niezależnie od miejsca ich wydania;
[…]
c)      »właściwe organy« oznaczają właściwe organy państw członkowskich wskazane na stronach internetowych wymienionych w załączniku II;
[…]”.
5.        Artykuł 2 tego rozporządzenia stanowi:
„1.      Zamraża się wszystkie środki finansowe i zasoby gospodarcze będące własnością, pozostające w posiadaniu, w faktycznym władaniu lub pod kontrolą wymienionych w załączniku I osób fizycznych lub prawnych, podmiotów lub organów lub powiązanych z nimi osób fizycznych lub prawnych, podmiotów lub organów wymienionych w załączniku I.
2.      Nie udostępnia się wymienionym w załączniku I osobom fizycznym lub prawnym, podmiotom lub organom ani powiązanym z nimi osobom fizycznym lub prawnym, podmiotom lub organom, ani też na ich rzecz – bezpośrednio lub pośrednio – żadnych środków finansowych ani zasobów gospodarczych”.
6.        Artykuł 3 ust. 1 wspomnianego rozporządzenia stanowi, że jego załącznik I obejmuje różne kategorie osób fizycznych lub prawnych, podmiotów lub organów „oraz osób fizycznych i prawnych, podmiotów lub organów powiązanych z nimi”.
7.        Artykuł 9 ust. 1 tego samego rozporządzenia ma następujące brzmienie:
„Zakazuje się świadomego i umyślnego udziału w działaniach, których celem lub skutkiem jest obchodzenie środków, o których mowa w art. 2”.
8.        Artykuł 11 rozporządzenia nr 269/2014 stanowi:
„1.      Nie są zaspokajane żadne roszczenia w związku z jakąkolwiek umową lub transakcją, których wykonanie zostało zakłócone, bezpośrednio lub pośrednio, w całości lub części, przez środki nałożone niniejszym rozporządzeniem, w tym roszczenia odszkodowawcze lub wszelkie inne roszczenia tego rodzaju, takie jak roszczenia o odszkodowanie lub roszczenia wynikające z gwarancji, w szczególności roszczenia o przedłużenie terminu płatności lub o zapłatę obligacji, gwarancji lub odszkodowania, w szczególności gwarancji finansowych lub odszkodowania finansowego w jakiejkolwiek formie – o ile zostały one wniesione przez:
a)      wskazane osoby fizyczne lub prawne, podmioty lub organy wymienione w załączniku I;
b)      wszelkie osoby fizyczne lub prawne, podmioty lub organy działające za pośrednictwem lub w imieniu osób, podmiotów lub organów, o których mowa w lit. a).
2.      We wszelkich postępowaniach zmierzających do zaspokojenia roszczenia ciężar dowodu, że zaspokojenie roszczenia nie jest zakazane przez ust. 1, spoczywa na osobie fizycznej lub prawnej, podmiocie lub organie dochodzącym zaspokojenia tego roszczenia.
3.      Niniejszy artykuł pozostaje bez uszczerbku dla prawa osób fizycznych lub prawnych, podmiotów lub organów, o których mowa w ust. 1, do wystąpienia o sądową kontrolę legalności niewypełnienia zobowiązań umownych zgodnie z niniejszym rozporządzeniem”.
9.        Artykuł 14 tego rozporządzenia ma następujące brzmienie:
„1.      W przypadku gdy Rada podejmie decyzję o objęciu osoby fizycznej lub prawnej, podmiotu lub organu środkami, o których mowa w art. 2, wprowadza ona stosowne zmiany w załączniku I.
2.      Rada przekazuje swoją decyzję, wraz z uzasadnieniem umieszczenia w wykazie, osobie fizycznej lub prawnej, podmiotowi lub organowi, o których mowa w ust. 1, bezpośrednio – gdy adres jest znany – albo w drodze opublikowania ogłoszenia, umożliwiając takiej osobie fizycznej lub prawnej, podmiotowi lub organowi przedstawienie uwag.
3.      W przypadku gdy zostaną zgłoszone uwagi lub przedstawione istotne nowe dowody, Rada dokonuje weryfikacji swojej decyzji i odpowiednio informuje daną osobę fizyczną lub prawną, podmiot lub organ.
4.      Wykaz znajdujący się w załączniku I poddawany jest regularnie przeglądowi, co najmniej co 12 miesięcy”.
10.      Artykuł 17 tego rozporządzenia stanowi:
„Niniejsze rozporządzenie ma zastosowanie:
[…]
d)      wobec każdej osoby prawnej, podmiotu lub organu, na terytorium Unii lub poza nim, zarejestrowanych lub utworzonych na mocy prawa państwa członkowskiego;
[…]”.
2.      Rozporządzenie wykonawcze (UE) 2022/336
11.      Motywy 10–13 rozporządzenia wykonawczego Rady (UE) 2022/336 z dnia 28 lutego 2022 r. wykonującego rozporządzenie
(UE) nr 269/2014 w sprawie środków ograniczających w odniesieniu do działań podważających integralność terytorialną, suwerenność i niezależność Ukrainy lub im zagrażających(4) mają następujące brzmienie:
„(10)      W
dniu 24 lutego 2022 r. Wysoki Przedstawiciel wydał w imieniu Unii oświadczenie, w którym z całą mocą potępia niczym niesprowokowaną inwazję sił zbrojnych Federacji Rosyjskiej na Ukrainę oraz udział Białorusi w tej agresji wobec Ukrainy. Wysoki Przedstawiciel wskazał, że odpowiedź Unii obejmie zarówno sektorowe, jak i indywidualne środki ograniczające.
(11)      W
dniu 24 lutego 2022 r. Rada Europejska z całą mocą potępiła niczym niesprowokowaną i nieuzasadnioną agresję wojskową Federacji Rosyjskiej wobec Ukrainy. Poprzez swoje bezprawne działania wojskowe Rosja rażąco narusza prawo międzynarodowe i zasady Karty Narodów Zjednoczonych oraz podważa bezpieczeństwo i stabilność w Europie i na świecie. Rada Europejska uzgodniła – w ścisłej współpracy ze swoimi partnerami i sojusznikami – dalsze środki ograniczające, których przyjęcie w reakcji na działania Rosji będzie miało dla tego kraju rozległe i poważne konsekwencje.
(12)      Zważywszy na powagę sytuacji, Rada uważa, że do wykazu osób, podmiotów i organów objętych środkami ograniczającymi zamieszczonego w załączniku I do rozporządzenia (UE) nr 269/2014
należy dodać 26
osób i jeden podmiot.
(13)      Należy zatem odpowiednio zmienić załącznik I do rozporządzenia (UE) nr 269/2014”.
B.      Prawo łotewskie
12.      Artykuły 483 i 484 civilprocesa likums (kodeksu postępowania cywilnego) stanowią, że jeżeli spełnione są pewne przesłanki, prokurator generalny może wnieść skargę kasacyjną do Augstākās tiesas Senāts (sądu najwyższego) od niektórych prawomocnych wyroków.
III. Okoliczności powstania sporu, postępowanie główne i pytania prejudycjalne
13.      W dniu 19 maja 2015 r. ČIEKURI-SHISHKI, jako pożyczkodawca, i COUNTRY HELI, jako pożyczkobiorca, zawarły umowę pożyczki na kwotę 3 407 347,10 EUR.
14.      W
dniu
19 stycznia
2023 r. ČIEKURI-SHISHKI
(zwana dalej „powódką”) pozwała COUNTRY
HELI
(zwaną dalej „pozwaną”) o zwrot należności głównej i odsetek za korzystanie z pożyczki.
Z pozwu wynika, że 50 % udziałów w kapitale pozwanej należy do powódki, a pozostałe
50 %
do spółki mającej siedzibę
na Cyprze, ABACUS
(CYPRUS) LIMITED, której beneficjentem rzeczywistym jest osoba fizyczna D.
15.      W
wyroku z dnia 13 września 2023 r.
Rīgas
rajona
tiesa
(sąd rejonowy w Rydze, Łotwa)
orzekł, że pozwana nie zwróciła pożyczonej kwoty, ani nie zapłaciła odsetek za korzystanie z pożyczki. Sąd ten uwzględnił zatem powództwo i zasądził od pozwanej zwrot dochodzonej kwoty. Jednakże sąd ten nie analizował w swoim wyroku, czy powódka
lub
pozwana
są objęte przyjętymi przez Unię środkami ograniczającymi w odniesieniu do działań podważających integralność terytorialną, suwerenność i niezależność Ukrainy lub im zagrażających, w szczególności środkami przyjętymi na mocy rozporządzenia nr 269/2014 lub w oparciu o to rozporządzenie.
16.      Wyrok ten nie został zaskarżony i uprawomocnił się w dniu 4 października 2023 r.
17.      W dniu 12 października 2023 r. wydano tytuł wykonawczy i
przesłano go do rejestru spraw egzekucyjnych.
18.      Korzystając z uprawnień przyznanych w art. 483–484 kodeksu postępowania cywilnego,
pełniący obowiązki prokuratora generalnego wniósł skargę kasacyjną od wyroku Rīgas
rajona
tiesa
(sądu rejonowego w Rydze) z dnia 13 września
2023 r.,
żądając uchylenia tego wyroku i zawieszenia jego wykonania na czas postępowania kasacyjnego. Prokurator generalny podnosi, że skoro nazwisko D było umieszczone, na mocy rozporządzenia wykonawczego 2022/336 wykonującego rozporządzenie nr 269/2014, w wykazie osób objętych środkami ograniczającymi zawartym w załączniku I do tego ostatniego rozporządzenia, w konfiguracji takiej jak rozpatrywana w postępowaniu głównym przepisy owego rozporządzenia mają zastosowanie do pozwanej. Dodaje on, że zważywszy, iż powódka wytoczyła swoje powództwo po umieszczeniu D w tym wykazie, Rīgas
rajona
tiesa (sąd rejonowy w Rydze) powinien był zweryfikować, czy rzeczywistym celem tego powództwa nie jest obejście przyjętych wobec D środków ograniczających.
19.      Postanowieniem z dnia 8 lutego 2024 r., Augstākās tiesas Senāts (sąd najwyższy), który jest sądem odsyłającym, wszczął postępowanie w celu rozpoznania wniesionej przez prokuratora generalnego skargi kasacyjnej oraz zawiesił wykonanie wyroku sądu pierwszej instancji.
20.      Sąd odsyłający wskazuje, że art. 2 rozporządzenia nr 269/2014
nie daje jasnej odpowiedzi na pytanie, w jaki sposób ustalać, czy osobę prawną taką jak pozwana należy uznać za osobę prawną „powiązaną” z osobą fizyczną, której nazwisko zostało umieszczone w załączniku I do tego rozporządzenia,
w sytuacji gdy udziały w jej kapitale należą do kilku spółek, a beneficjentem rzeczywistym jednej z tych spółek okazuje się być taka osoba fizyczna. W niniejszym przypadku można byłoby bowiem zasadnie przyjąć, że pozwana należy do D lub może być kontrolowana przez D jako beneficjenta rzeczywistego. Ponadto sąd odsyłający zastanawia się, czy powódkę, jako osobę prawną, do której należy 50 %
kapitału
pozwanej, również można zakwalifikować jako „powiązaną” osobę prawną, przy czym w przypadku braku takiej możliwości skuteczność środków ograniczających przyjętych wobec D mogłaby być zagrożona.
21.      Poza tym sąd odsyłający chciałby uzyskać wyjaśnienia dotyczące zakresu stosowania ratione personae oraz skutków prawnych art. 11 ust. 1 rozporządzenia nr 269/2014. Sąd ten uważa w szczególności, że wyłączenie możliwości orzekania przez sąd krajowy i zasądzenia roszczenia objętego tym przepisem nie byłoby zasadne, gdyby sąd ten wskazał wyraźnie w sentencji wyroku, że jego dobrowolne lub przymusowe wykonanie będzie możliwe dopiero, gdy zostaną uchylone środki ograniczające przyjęte wobec zainteresowanej osoby. Sąd odsyłający zastanawia się również nad zagadnieniem, w jakim zakresie rozporządzenie nr 269/2014 nakłada na sąd krajowy obowiązek badania z urzędu, czy którakolwiek ze stron postępowania w sprawie cywilnej jest osobą, o której mowa w art. 2 lub art. 11 ust. 1 tego rozporządzenia.
22.      W
tych okolicznościach Augstākās tiesas Senāts (sąd najwyższy) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:
„1)      Jakie okoliczności świadczą o tym, że dana osoba jest osobą powiązaną w rozumieniu art. 2 rozporządzenia [nr 269/2014]? Czy osobę prawną, w której 50 % udziałów należy do osoby prawnej,
której beneficjentem rzeczywistym jest osoba fizyczna, której imię i nazwisko zostały wymienione w wykazie zawartym w załączniku do rozporządzenia wykonawczego [2022/336], należy uznać za powiązaną osobę prawną?
2)      W przypadku udzielenia odpowiedzi twierdzącej na drugą część pierwszego pytania prejudycjalnego, czy osobę prawną posiadającą 50 % udziałów osoby prawnej opisanej w drugiej części pierwszego pytania prejudycjalnego należy również uznać za powiązaną osobę prawną w rozumieniu art. 2 rozporządzenia nr 269/2014?
3)      Czy pojęcie osób, podmiotów lub organów, o których mowa w art. 11 ust. 1 lit. b) rozporządzenia nr 269/2014, obejmuje również powiązane osoby prawne w rozumieniu art. 2 rozporządzenia nr 269/2014?
4)      Czy sąd, rozpatrując jakiekolwiek roszczenie, jest zobowiązany do sprawdzenia z urzędu, czy którakolwiek ze stron postępowania jest osobą, o której mowa w art. 2 lub art. 11 ust. 1 lit. a) lub b) rozporządzenia nr 269/2014?
5)      Jakie skutki prawne wynikają z art. 11 ust. 1 rozporządzenia nr 269/2014, który stanowi, że roszczenia osób, o których mowa w lit. a) lub b) tego ustępu, »nie są zaspokajane«? Czy dopuszczalne jest rozpoznanie takich roszczeń co do istoty, jeżeli sąd w sentencji wyroku orzekł, że, dopóki osoby te znajdują się na odpowiedniej liście, wyrok ten nie może zostać wykonany?
6)      Czy art. 11 ust. 1 rozporządzenia nr 269/2014 wywołuje skutki prawne, jeżeli strona powodowa nie jest jedną z osób, o których mowa w lit. a) lub b) tego ustępu, ale jest nią strona pozwana?
7)      Czy w uzasadnieniu orzeczenia sądu należy ujawnić dane osoby fizycznej objętej sankcjami (imię i nazwisko)? Czy te dane osobowe powinny zostać pseudonimizowane w momencie publikacji orzeczenia sądu?”
IV.    Postępowanie przed Trybunałem
23.      Postanowienie odsyłające datowane na dzień 4 lipca 2024 r. wpłynęło do sekretariatu Trybunału w dniu 9 lipca 2024 r.
24.      Prokurator generalny, powódka w postępowaniu głównym, rządy łotewski, niderlandzki i fiński oraz Komisja Europejska złożyli uwagi na piśmie w terminie określonym w art. 23 statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej.
25.      Na podstawie art. 76 § 2 regulaminu postępowania Trybunał postanowił nie przeprowadzać rozprawy.
V.      Analiza prawna
A.      Uwagi wstępne
26.      Rozporządzenie nr 269/2014 zostało przyjęte przez Unię Europejską w dniu 17 marca 2014 r. jako reakcja na sytuację w Ukrainie, w szczególności na bezprawną aneksję Krymu przez Rosję. W następstwie rozpoczęcia w 2022 r. przez Federację Rosyjską wojny napastniczej przeciwko Ukrainie rozporządzenie to nabrało szczególnej wagi. Stanowi ono jeden z głównych instrumentów służących do nakładania sankcji skierowanych przeciwko Rosji. Przewiduje ono zamrożenie aktywów należących do osób i podmiotów odpowiedzialnych za działania podważające integralność terytorialną, suwerenność i niezależność Ukrainy, a także do innych osób wskazanych w art. 2 decyzji 2014/145/WPZiB(5). Rozporządzenie to zakazuje również przekazywania tym osobom lub podmiotom bezpośrednio lub pośrednio środków finansowych lub zasobów gospodarczych. Załączony do rozporządzenia wykaz podlega regularnym aktualizacjom, które obejmują związanych z Kremlem polityków, oligarchów, wojskowych, przedsiębiorstwa i propagandystów. Środki te są częścią szerszej odpowiedzi Unii, obejmującej także sankcje gospodarcze i handlowe w celu wywarcia nacisku na Rosję, aby zaprzestała działań zbrojnych i przestrzegała prawa międzynarodowego.
27.      W
prawie Unii „środki ograniczające” są przyjmowane decyzjami Rady, które „określają podejście Unii do danego problemu o charakterze geograficznym lub przedmiotowym” w ramach wspólnej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa (WPZiB) oraz zgodnie z art. 29 TUE. Ponieważ decyzje przyjmowane w ramach WPZiB nie wywierają skutku bezpośredniego w porządkach prawnych państw członkowskich, nie mogą one same w sobie nakładać obowiązków na osoby prawne lub fizyczne. Dla ich wprowadzenia w życie wymagane jest zatem przyjęcie, na podstawie art. 215 TFUE, „niezbędnych środków” w postaci aktów prawa wtórnego, mających za przedmiot „zerwanie lub ograniczenie w całości lub w części stosunków gospodarczych i finansowych z jednym lub z większą liczbą państw trzecich” (ust. 1) albo „środki ograniczające wobec osób fizycznych lub prawnych, grup lub podmiotów innych niż państwa” (ust. 2) (6).
28.      Rada, przy wykonywaniu przyznanych jej kompetencji, których podstawą prawną jest art. 215 TFUE, zazwyczaj decyduje się na przyjmowanie rozporządzeń. Do tej właśnie kategorii aktów należy rozporządzenie nr 269/2014, które jest kluczowe dla niniejszej sprawy. Charakter prawny „środków ograniczających” jest jednym z wielu aspektów, które należy wziąć pod uwagę przy analizie pytań prejudycjalnych. Należy również przeanalizować konkretne środki, jakie powinny podejmować właściwe organy państw członkowskich, w tym ich sądy, aby zapewnić temu rozporządzeniu pełną skuteczność w ich poszczególnych porządkach prawnych. Spójność i efektywne wdrożenie tych środków są bowiem kluczowe dla zagwarantowania celów WPZiB w ramach Unii.
29.      Zgodnie z wnioskiem Trybunału w niniejszej opinii skupię się na pytaniach prejudycjalnych czwartym, piątym i szóstym, które można przyporządkować do dwóch odrębnych osi tematycznych. Pytanie czwarte dotyczy ewentualnego obowiązku badania przez sąd krajowy z urzędu, czy którakolwiek ze stron postępowania jest osobą, o której mowa w art. 2 i 11 rozporządzenia nr 269/2014. Pytania piąte i szóste dotyczą z kolei zakresu stosowania i skutków prawnych art. 11 ust. 1 tego rozporządzenia. Przeanalizuję te pytania odrębnie.
30.      Zgodnie z zasadami rozdziału kompetencji istniejącymi w ramach procedury współpracy ustanowionej w art. 267 TFUE, po pierwsze, do Trybunału należy, w zakresie jego wyłącznej odpowiedzialności, dokonanie wykładni wskazanych przez sąd krajowy przepisów prawa Unii w świetle wszystkich okoliczności faktycznych i prawnych sprawy w postępowaniu głównym, determinujących rozstrzygnięcie sporu(7). Po drugie, do sądu krajowego należy zastosowanie tych przepisów w rozpoznawanej sprawie, z uwzględnieniem wykładni dokonanej przez Trybunał. Aby udzielić sądowi odsyłającemu użytecznej odpowiedzi na przedstawione pytania, w mojej analizie uwzględnię wszystkie przepisy, które mogłyby znaleźć zastosowanie, z zastrzeżeniem oceny okoliczności przez ten sąd krajowy(8).
B.      W przedmiocie czwartego pytania prejudycjalnego
31.      Poprzez swoje pytanie czwarte sąd odsyłający zmierza do ustalenia, czy art. 2 i art. 11 ust. 1 lit. a) i b) rozporządzenia nr 269/2014 należy interpretować w ten sposób, że sąd krajowy ma obowiązek badania z urzędu, czy którakolwiek ze stron postępowania jest osobą, o której mowa w tych przepisach.
32.      Jak wyjaśniłem w moich uwagach wstępnych, Unia korzysta najczęściej z instrumentu prawnego, jakim jest rozporządzenie, aby zapewnić wprowadzenie w życie środków ograniczających przyjmowanych przez Radę w ramach WPZiB(9). Jak wynika z motywu 10 rozporządzenia nr 269/2014, w celu zapewnienia skuteczności tych środków przewidziano jego wejście w życie w trybie natychmiastowym. Zgodnie z art. 288 TFUE rozporządzenie jest aktem o charakterze generalnym, wiąże w całości i jest bezpośrednio stosowane we wszystkich państwach członkowskich. Zastosowanie tego instrumentu prawnego jest zatem gwarancją jednolitego stosowania środków ograniczających(10). Ponadto zgodnie z art. 17 rozporządzenia nr 269/2014 ma ono zastosowanie do wszystkich wymienionych w nim osób, podmiotów lub organów. Za wprowadzenie w życie i stosowanie tych środków ograniczających odpowiedzialne są państwa członkowskie działające poprzez swoje właściwe organy.
33.      Przepisy rozporządzeń są wiążące co do zasady dla wszystkich organów państw członkowskich w zakresie ich odpowiednich kompetencji, w tym dla władzy sądowniczej. Ta ostatnia odgrywa kluczową rolę, czuwając nad przestrzeganiem prawa Unii i kontrolując w razie potrzeby zgodność z prawem środków przyjmowanych przez państwo. Oznacza to, że sądy państw członkowskich mogą orzekać w sprawie zgodności z prawem aktów wdrażających na szczeblu krajowym(11) środki ograniczające takie jak sankcje lub ograniczenia handlowe. Władza sądownicza przyczynia się zatem do zagwarantowania pewności prawa i zapewnia, że środki są zgodne z przepisami prawa. Jeżeli zostanie orzeczone, że dany środek jest niezgodny z prawem, właściwy sąd może go uchylić lub zmienić. W ten sposób władza sądownicza przyczynia się do zapobiegania nadużyciom władzy i do ochrony praworządności w ramach Unii.
34.      Rozporządzenia, które ustanawiają środki ograniczające, są co do zasady wprowadzane w życie przez organy państwa posiadające szczególną, wyspecjalizowaną kompetencję w sprawach nadzoru finansowego. Organy te dysponują niezbędnymi środkami, a zatem są uprawnione do wprowadzania w życie ustanowionych sankcji finansowych takich jak zamrożenie aktywów, zakaz udzielania kredytów lub dokonywania płatności na rzecz pewnych osób lub organów. Ich zadaniem jest stosowanie konkretnych środków wobec osób i organów znajdujących się w wykazach, o których mowa w rozporządzeniu. Wspomniane organy odpowiedzialne za wykonanie rozporządzenia, a także zależnie od przypadku za wdrażające środki krajowe, są zazwyczaj – lecz nie zawsze – organami władzy wykonawczej.
35.      W
tym kontekście należy zauważyć, że mimo iż w załączniku
II do rozporządzenia nr 269/2014 wskazano strony internetowe zawierające informacje o właściwych organach oraz adresy do powiadomień Komisji, samo rozporządzenie nie zawiera wskazówek dotyczących organów krajowych ani ich konkretnej roli we wdrażaniu i stosowaniu środków ograniczających. Okoliczność, że wskazane organy i ministerstwa różnią się w zależności od państw członkowskich, odzwierciedla szeroką autonomię instytucjonalną przyznaną tym państwom w dziedzinie wykonywania środków ograniczających. Niemniej wynika z tego, że niektóre ministerstwa, jak ministerstwo gospodarki i finansów, odgrywają często szczególną rolę z uwagi na ich wyspecjalizowaną kompetencję w dziedzinie handlu międzynarodowego i kontroli przepływów kapitałowych(12).
36.      Należy także zauważyć, że rozporządzenie nr 269/2014 nie zawiera również przepisów precyzujących sposób, w jaki państwa członkowskie powinny konkretnie wprowadzać w życie środki ograniczające. Nie przewiduje ono jakiejkolwiek harmonizacji krajowych przepisów proceduralnych. Rozporządzenie to ogranicza się raczej do określenia konkretnego celu, takiego jak zamrożenie niektórych aktywów lub zasobów gospodarczych. Pewne cele są również sformułowane w sposób względnie szeroki albo zależą od oceny konkretnych okoliczności, tak jak w przypadku, gdy postanawia się, że osoby fizyczne wskazane w załączniku I albo powiązane z nimi osoby fizyczne i prawne, podmioty lub organy nie mogą otrzymywać, bezpośrednio lub pośrednio, środków finansowych lub zasobów gospodarczych ani korzystać z nich. Na podstawie tych elementów można wnioskować, że państwa członkowskie dysponują szerokim polem manewru, jeśli chodzi o sposób osiągnięcia wyznaczonych celów(13).
37.      Ta zdecentralizowana forma stosowania i wprowadzania w życie środków ograniczających uwzględnia strukturę Unii oraz ustanowioną w traktacie UE zasadę subsydiarności(14). Odzwierciedla ona również złożoność zadania, z jakim mierzą się Unia i jej państwa członkowskie, w szczególności wobec wielości przypadków, w których osoby lub organy próbują obejść reżim sankcji. Z tej perspektywy racjonalne wydaje się istotnie, aby odpowiedzialność za stosowanie w praktyce rozporządzenia nr 269/2014 oraz za przyjęcie w razie potrzeby krajowych środków wdrażających powierzyć organom krajowym, które mają najlepsze rozeznanie co do okoliczności faktycznych, a poza tym dysponują wyspecjalizowanymi, szczególnymi kompetencjami.
38.      Należy podkreślić, że mimo zdecentralizowanego wprowadzania w życie i wykonywania środków ograniczających, państwa członkowskie obowiązane są podejmować wszelkie niezbędne działania w celu zapewnienia, aby środki ograniczające Unii nie były obchodzone. Artykuł 29 TUE nakłada na państwa członkowskie obowiązek zapewnienia zgodności ich polityk krajowych ze stanowiskami Unii. Państwa członkowskie powinny zatem koordynować swoje działania podejmowane na szczeblu krajowym i ponadnarodowym w celu zapobiegania obchodzeniu nakładanych przez Unię sankcji a w rezultacie zapewnienia ich skuteczności(15). Podobnie bowiem jak w innych porównywalnych dziedzinach, w szczególności w obszarze transpozycji dyrektyw przez państwa członkowskie, decentralizacja wprowadzania w życie i wykonywania środków ograniczających nie może powodować uszczerbku dla skuteczności prawa Unii.
39.      Jest to powód, dla którego Trybunał, gdy przyznaje państwom członkowskim – w braku przeciwnych przepisów prawa Unii – autonomię proceduralną, podkreśla, że nie może to sprawić, iż stosowanie prawa Unii stanie się praktycznie niemożliwe lub nadmiernie utrudnione. Zgodnie z orzecznictwem Trybunału inne ograniczenie tej autonomii proceduralnej wynika z zasady równoważności, zgodnie z którą stosowanie prawa Unii nie może być mniej korzystne niż stosowanie prawa krajowego regulującego porównywalne sytuacje(16). Zasady równoważności i skuteczności są zatem kluczowymi kryteriami prawnymi pozwalającymi ocenić zgodność określonego środka krajowego z wymogami rozporządzenia nr 269/2014.
40.      Uważam bowiem, że wykładnia tych zasad pozwala na udzielenie odpowiedzi na czwarte pytanie prejudycjalne postawione przez sąd odsyłający. Jak już wspomniałem w niniejszej opinii, rozporządzenie, które ustanawia środki ograniczające, jest wprowadzane w życie przede wszystkim przez organy państwa działające w zakresie nadzoru finansowego, dysponujące niezbędnymi kompetencjami do wprowadzenia konkretnych środków(17). O ile kluczowa rola sądu krajowego, jeśli chodzi o zagwarantowanie ochrony sądowej, jest bezsporna(18), o tyle trudno byłoby wymagać od członka władzy sądowniczej, aby w każdym przypadku posiadał specjalne kompetencje niezbędne do podejmowania odpowiednich środków w decydujących sytuacjach, w szczególności jeśli chodzi o mienie osoby, której nazwisko jest umieszczone w załączniku I do rozporządzenia nr 269/2014. Ponadto należy pamiętać, że funkcja władzy sądowniczej różni się zasadniczo od funkcji sprawowanej przez władzę wykonawczą oraz że w świetle obowiązującej w państwach członkowskich zasady podziału władzy problematyczne byłoby powierzenie władzy sądowniczej zadań przypadających zazwyczaj władzy wykonawczej.
41.      Jednakże nie można tracić z pola widzenia, że władza sądownicza jest również związana przepisami rozporządzenia nr 269/2014 oraz że jej obowiązkiem, w ramach jej kompetencji, jest zapewnienie stosowania tego rozporządzenia. Innymi słowy działanie sądu krajowego, podobnie jak działanie innych organów państwa, należy również oceniać w świetle zasady skuteczności stosowania prawa Unii(19). Niemniej należy mieć na uwadze szczególne warunki, w jakich sprawowana jest władza sądownicza, w szczególności okoliczność, że sąd krajowy może wykonywać tylko te kompetencje, które zostały mu przyznane w krajowych przepisach proceduralnych. Ograniczenie to wynika z zasady państwa prawnego, która charakteryzuje systemy prawne wszystkich państw członkowskich Unii.
42.      W
tym względzie należy pamiętać przede wszystkim o tym, że postępowanie cywilne w systemach prawnych państw członkowskich charakteryzuje na ogół zasada kontradyktoryjności, zgodnie z którą sąd wyrabia sobie pogląd na sprawę w oparciu o argumenty przedstawione przez strony. Poza tym zasada dyspozycyjności w postępowaniu cywilnym(20) umożliwia stronom podjęcie swobodnej decyzji o zainicjowaniu postępowania, określeniu jego przedmiotu i jego zakończeniu. Innymi słowy sąd cywilny co do zasady ma obowiązek uwzględniania wyłącznie okoliczności podnoszonych przez strony sporu. Strony są zatem dysponentami przedmiotu sporu, zaś sąd przyjmuje co do zasady postawę pasywną(21). Wyjątkiem od tego są tak zwane okoliczności „notoryjne”, czyli fakty powszechnie znane lub przynajmniej znane sądowi, który posiada szczególną, osobistą kompetencję w określonej dziedzinie, w związku z czym może uwzględnić tę okoliczność w swoim rozumowaniu. Te cechy odróżniają zasadniczo sąd cywilny od innych organów państwa takich jak prokurator w postępowaniu karnym, które to organy mogą dokonywać ustaleń z urzędu.
43.      W
tym kontekście należy przypomnieć orzecznictwo Trybunału, zgodnie z którym prawo Unii nie wymaga zasadniczo, aby sąd krajowy badał z urzędu zarzut naruszenia przepisów prawa Unii, jeżeli zbadanie takiego zarzutu zmuszałoby go do wyjścia poza granice sporu wyznaczone przez jego strony. To ograniczenie uprawnień sądu krajowego wynika z zasady, zgodnie z którą inicjatywa procesowa należy do stron. W konsekwencji, zgodnie z tym orzecznictwem, sąd krajowy może działać z urzędu jedynie w wyjątkowych przypadkach, gdy wymaga tego interes publiczny(22). Kwestia ta wymaga pogłębionych wyjaśnień.
44.      Trybunał wskazał w swoim orzecznictwie szereg przypadków, w których uznał, że sąd krajowy jest obowiązany stwierdzać z urzędu naruszenie przepisów prawa Unii(23). Wspólną cechą tych przypadków jest to, że mający zastosowanie przepis prawa ma charakter bezwzględnie obowiązujący i przyznaje prawa jednostkom. Trybunał stwierdził, że sąd krajowy, w imię interesu publicznego, jakim jest ochrona praw przyznanych na mocy prawa Unii, jest obowiązany stwierdzić takie naruszenie z urzędu, a zatem wyjść poza granice nakreślone przez strony, w sytuacji gdy jedna ze stron postępowania poniosłaby szkodę, gdy ochrony tej nie można zapewnić w inny sposób, w szczególności dlatego, że strona ta nie była w stanie z niej skorzystać na mocy prawa krajowego lub dlatego, że prawo to nie przewiduje jakiejkolwiek innej formy ochrony.
45.      Mimo że orzecznictwo przytoczone w poprzedzającym punkcie opiera się na względach związanych z ochroną praw przyznanych jednostkom na mocy prawa Unii, moim zdaniem nie jest wykluczone, że takie podejście można również zastosować w przypadkach, w których nie chodzi o interes publiczny, jakim jest ochrona praw podmiotowych jednostek, lecz raczej o zapewnienie realizacji autonomicznego interesu publicznego właściwego dla Unii jako organizacji ponadnarodowej i podmiotu prawa międzynarodowego zdolnego do prowadzenia działań mających na celu zapewnienie poszanowania porządku międzynarodowego opartego na prawie(24). Karta Narodów Zjednoczonych, będąca podstawą tego porządku prawnego, ma na celu ochronę światowego pokoju i bezpieczeństwa. Unia zobowiązała się uroczyście, że będzie się przyczyniać do realizacji tego celu(25).
46.      W
niniejszym przypadku jest oczywiste, że skuteczne stosowanie rozporządzenia nr 269/2014 leży w interesie publicznym, który moim zdaniem uzasadnia dostosowanie granic autonomii proceduralnej państw członkowskich, aby sprostać wymogom związanym z realizacją celów WPZiB w ramach Unii(26). Różnorodność tradycji prawnych w państwach członkowskich nie może stanowić przeszkody dla reżimu unijnych sankcji, ani umożliwiać jego obchodzenia. Tymczasem byłoby tak w przypadku, gdyby osoby, których nazwiska zostały umieszczone w załączniku I do tego rozporządzenia, mogły dokonywać transakcji w państwach członkowskich o bardziej liberalnym ustawodawstwie krajowym. Ponadto należy zapobiegać kierowaniu sporów do jurysdykcji, które nie stosują unijnych środków ograniczających z niezbędną surowością.
47.      Wyrok Bank Melli Iran(27) ma szczególne znaczenie dla analizy pytań prejudycjalnych, ponieważ przypomniano w nim, że sądy krajowe mają obowiązek zapewnienia pełnej skuteczności prawa Unii. Zdaniem Trybunału wymóg ten obowiązuje we wszystkich rozpoznawanych przez nie sporach, w tym w postępowaniu cywilnym(28). Należy również zauważyć, że wyrok ten opiera się na zasadzie, zgodnie z którą sądy krajowe obowiązane są podjąć działania, gdy materiał dowodowy daje podstawy, by przypuszczać, że dana osoba naruszyła prawo Unii(29). Mimo że wyrok ten nie dotyczy bezpośrednio reżimu środków ograniczających Unii, lecz ochrony przed skutkami eksterytorialnego stosowania ustawodawstwa przyjętego przez państwo trzecie – w tym przypadku środków ograniczających przyjętych przez Stany Zjednoczone Ameryki wobec Iranu – niemniej wpisuje się on w pokrewną problematykę prawa sankcji międzynarodowych, co uzasadnia jego uwzględnienie w ramach analizy prawnej. W świetle tego orzecznictwa zasadny wydaje się wymóg, aby sądy państw członkowskich w ramach postępowań cywilnych wnosiły aktywny wkład w uniemożliwianie obchodzenia unijnych sankcji nałożonych rozporządzeniem nr 269/2014.
48.      Wreszcie, w ramach niniejszej analizy należy przypomnieć pojęcie „obejścia” w znaczeniu zdefiniowanym przez orzecznictwo Trybunału. W wyroku Afrasiabi i in.(30) Trybunał wyjaśnił, że pojęcie to oznacza działania, których bezpośrednim lub pośrednim celem lub skutkiem jest umożliwienie sprawcy uniknięcia zastosowania przyjętych przez Unię środków, innymi słowy działania, których bezpośrednim lub pośrednim celem lub skutkiem jest udaremnienie zakazów ustanowionych przez Unię(31). Sformułowana przez Trybunał definicja jest z zamierzenia szeroka i uwydatnia znaczenie celu działań stanowiących obejście – to jest ich potencjalnych skutków – a nie tylko ich rzeczywistego skutku, jakim są konkretne konsekwencje. Wynika z tego, że przez „obejście” należy rozumieć nie tylko działania, które rzeczywiście udaremniają osiągnięcie celów środków ograniczających, lecz również działania, które zmierzają do ich udaremnienia, niezależnie od rzeczywistego skutku(32). Mając na względzie wyzwanie, przed którym stoi Unia i jej państwa członkowskie, konieczne wydaje się wprowadzenie zdecydowanych środków zaradczych.
49.      W
swoim rozumowaniu Trybunał oparł się na wykładni przepisu(33), będącego zasadniczo odpowiednikiem art. 9 rozporządzenia nr 269/2014, który sąd krajowy będzie musiał w razie potrzeby zastosować w sprawie w postępowaniu głównym, jeżeli stwierdzi, że spełnione są przesłanki jego stosowania. Jest to podstawowy przepis mający na celu zapobieganie obchodzeniu sankcji. Podczas gdy inne przepisy zakazują konkretnych czynności – takich jak udostępnianie zasobów gospodarczych osobom wymienionym w wykazie(34) – art. 9 tego rozporządzenia jest nakierowany na pośrednie lub ukryte formy czynności umożliwiających obejście takich zakazów. Jego celem normatywnym jest wypełnienie luk, które mogą się pojawić, gdy sankcje są obchodzone poprzez działania pośrednie. Przepis ten pełni zatem rolę klauzuli ochronnej, mającej na celu zagwarantowanie, że nawet najbardziej kreatywne lub ukryte strategie obejścia są pokryte.
50.      Z
powodów, które przedstawiłem, uważam, że działania sądu krajowego z urzędu należy wymagać w przypadkach, gdy argumenty stron, fakty znane sądowi lub okoliczności sprawy pozwalają stwierdzić, na podstawie poszlak, że do którejkolwiek ze stron sporu ma zastosowanie art. 2 i art. 11 ust. 1 lit. a) i b) rozporządzenia nr 269/2014. Jedynie pod takim warunkiem można uniknąć sytuacji, w której sąd krajowy będzie zmuszony do bezczynności i wbrew własnemu przekonaniu będzie musiał dopuścić do tego, by osoba wymieniona w załączniku I uniknęła zastosowania przewidzianych środków ograniczających. Sąd nie może, celowo lub poprzez nieostrożność, przyczyniać się do obchodzenia sankcji.
51.      Aby nie nakładać na sądy krajowe wymogów w praktyce niewykonalnych, obowiązki tego sądu nie powinny być nadmierne. Do poszanowania zasady skuteczności wystarczające byłoby, gdyby w przypadku wystąpienia poszlak, sąd, w ramach swoich uprawnień, zwrócił się do właściwych organów o dodatkowe informacje dotyczące tożsamości i stopnia zaangażowania danej osoby. Te wyspecjalizowane organy powinny niezwłocznie udzielić odpowiedzi na wniosek sądu, w duchu lojalnej współpracy w zakresie stosowania prawa Unii, jak tego wymaga art. 4 ust. 3 TUE. Jeżeli potwierdziłyby się podejrzenia dotyczące tożsamości którejkolwiek ze stron sporu jako osoby objętej środkami ograniczającymi, sąd powinien podjąć odpowiednie działania określone w rozporządzeniu nr 269/2014 oraz w prawie krajowym.
52.      Poszlakami mogącymi sugerować możliwe zaangażowanie osób wymienionych w wykazach unijnych sankcji może być w szczególności obywatelstwo niektórych wspólników, a także ewentualne transgraniczne operacje finansowe przechodzące przez Rosję lub państwa utrzymujące z nią ścisłe więzi gospodarcze. Należy jednakże podkreślić, że z natury rzeczy nie jest możliwe ustalenie wyczerpującego wykazu istotnych kryteriów. W związku z tym praktyka powinna stale ewoluować i dostosowywać się do konkretnych, aktualnych okoliczności(35). Użytecznym źródłem wskazówek do tego celu są instrumenty soft law takie jak wytyczne publikowane zarówno przez instytucje Unii, jak i przez właściwe organy państw członkowskich(36). Wytyczne te stanowią odpowiedź na wyzwanie, jakim jest harmonizacja krajowych praktyk w dziedzinie wdrażania sankcji(37).
53.      Oczywiste jest zatem, że sąd powinien działać już na etapie sporu, aby zapobiec dokonaniu czynności, które mogłyby przynieść uszczerbek celom rozporządzenia nr 269/2014, takich jak na przykład wykonanie wierzytelności wynikających z umów zawartych między osobami fizycznymi wymienionymi w załączniku I do tego rozporządzenia. Zasadne jest, aby oczekiwać od sądu, że w ramach rozpoznawanego przez siebie sporu będzie on w stanie zrozumieć złożone stosunki cywilnoprawne i zidentyfikować sytuacje, w których pewne transakcje mogłyby zmierzać do obejścia systemu unijnych sankcji.
54.      Ponadto sąd ma do dyspozycji uprawnienia proceduralne, umożliwiające mu przyjmowanie niezbędnych środków zabezpieczających lub naprawczych, takich jak odmowa wydania tytułu wykonawczego na podstawie umowy objętej zakresem stosowania rozporządzenia nr 269/2014. Jednakże odraczanie stosowania środków ograniczających do etapu postępowania egzekucyjnego nie wydaje mi się wystarczające w świetle interesów Unii. Takie podejście oznaczałoby, że państwo interweniuje na bardzo zaawansowanym etapie postępowania cywilnego, co niesie ze sobą ryzyko, że komornik sądowy nie będzie miał możliwości dokonania oceny, czy wykonanie danego orzeczenia narusza przepisy rozporządzenia nr 269/2014.
55.      Istnieje bowiem domniemanie, że pochodzący od sądu tytuł wykonawczy jest zgodny z prawem krajowym, chyba że z okoliczności w oczywisty sposób wynika co innego. Zasada pewności prawa wymaga, aby materialnoprawne zarzuty skierowane przeciwko takiemu tytułowi wykonawczemu podlegały co do zasady odrzuceniu jako niedopuszczalne. Poza tym należy zauważyć, że w takim przypadku przedmiotem badania pod względem zgodności z przepisami rozporządzenia nr 269/2014 byłaby wyłącznie wierzytelność, która ma zostać wykonana w drodze egzekucji komorniczej, nie zaś inne, ewentualne wierzytelności powiązane z nią, objęte tym samym sporem.
56.      W
związku z tym jestem zdania, że gdyby przyjąć, jak zdaje się sugerować rząd łotewski w swoich uwagach na piśmie, iż oceny kwestii stosowania środków ograniczających powinien dokonywać komornik sądowy na etapie egzekucji sądowego tytułu wykonawczego, nie zaś sąd na etapie sporu, istniałoby znaczne ryzyko, że rozporządzenie nr 269/2014 nie będzie stosowane z wymaganą surowością. W konsekwencji takie podejście należy wykluczyć.
57.      Wydaje się zatem, że przez wzgląd na skuteczność prawa Unii należy nałożyć na sądy krajowe obowiązek działania z urzędu, w tym obowiązek wnioskowania do właściwych służb w celu zbadania kwestii stosowania art. 2 i art. 11 ust. 1 lit. a) i b) rozporządzenia nr 269/2014, lecz wyłącznie w wyżej wskazanych przypadkach, a mianowicie, gdy strony podnoszą wprost tę kwestię lub gdy fakty znane sądowi lub okoliczności sprawy dają podstawy do przyjęcia, że przepisy te mają zastosowanie(38).
58.      Co się tyczy niniejszej sprawy, należy wskazać, że sąd odsyłający powołuje się na wniesioną przez prokuratora generalnego skargę kasacyjną, z której wynika, iż w aktach sprawy cywilnej mogą się znajdować elementy uzasadniające przypuszczenie, że do pozwanej mają zastosowanie przepisy rozporządzenia nr 269/2014(39). Ponadto sąd ten wskazuje, że powódka, do której należy część kapitału zakładowego pozwanej, jest również osobą powiązaną z pozwaną i jej członkiem ABACUS (CYPRUS) LIMITED. Postanowienie odsyłające nie zawiera żadnych bardziej szczegółowych informacji.
59.      W
tym względzie wystarczy przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału w ramach postępowania, o którym mowa w art. 267 TFUE, ustalenie i ocena stanu faktycznego sprawy stanowiącej przedmiot postępowania głównego należą wyłącznie do sądu krajowego(40). W konsekwencji do sądów łotewskich będzie należało zbadanie okoliczności sprawy w postępowaniu głównym, w szczególności ocena dowodów przedstawionych przez prokuratora generalnego, oraz ustalenie, czy mają zastosowanie przepisy rozporządzenia nr 269/2014.
60.      Mając na względzie powyższe rozważania, na czwarte pytanie prejudycjalne należy odpowiedzieć w ten sposób, że w sytuacji gdy sąd rozpoznający sprawę dysponuje w tym względzie poszlakami, jest on obowiązany badać z urzędu, czy którakolwiek ze stron postępowania jest osobą, o której mowa w art. 2 lub art. 11 ust. 1 lit. a) lub b) rozporządzenia nr 269/2014, przy czym powinien w tym celu wykorzystać wszelkie przysługujące mu uprawnienia w zakresie dochodzenia. Aby być w stanie przeprowadzić to badanie, sąd ma w szczególności obowiązek wystąpienia o niezbędne informacje do właściwych, wyspecjalizowanych organów. Ten obowiązek weryfikacji rozciąga się również na osoby fizyczne lub prawne, podmioty lub organy powiązane ze stronami postępowania.
C.      W przedmiocie piątego pytania prejudycjalnego
61.      Poprzez swoje pytanie piąte sąd odsyłający zmierza do ustalenia, jakie są skutki prawne art. 11 ust. 1 rozporządzenia nr 269/2014, który to przepis stanowi, że „nie są zaspokajane żadne roszczenia” osób, o których mowa w art. 11 ust. 1 lit. a) lub b), a także do ustalenia, czy rozpoznanie takich roszczeń co do istoty jest jednakże dopuszczalne, jeżeli sąd w sentencji wyroku orzekł, że, dopóki nazwiska tych osób znajdują się w odpowiednim wykazie, wyrok ten nie może zostać wykonany.
62.      Zanim przeanalizuję treść normatywną art. 11 rozporządzenia nr 269/2014, dla jasności wydaje mi się pomocne przypomnienie
pokrótce celu art. 2 tego rozporządzenia, ponieważ te dwa przepisy są ze sobą ściśle powiązane i uzupełniają się. Funkcję art. 11 można w pełni zrozumieć dopiero w świetle celu art. 2, który jest kluczowym przepisem reżimu sankcji.
63.      Należy w tym względzie podkreślić, że środki ograniczające o charakterze finansowym przewidziane w art. 2 rozporządzenia nr 269/2014 obejmują, po pierwsze, zamrożenie środków finansowych i zasobów gospodarczych należących do wskazanych w wykazie osób fizycznych lub prawnych, a po drugie, zakaz udostępniania tym osobom środków finansowych lub zasobów gospodarczych.
64.      Należy wyjaśnić, że jak wynika z wytycznych Rady dotyczących wprowadzania w życie środków ograniczających w ramach WPZiB(41), środki te nie mają wpływu na prawo własności zamrożonych aktywów przysługujące zainteresowanym osobom. W szczególności nie skutkują one przeniesieniem własności środków i zasobów. Trybunał orzekł już bowiem, że zamrożenie jest środkiem zabezpieczającym, a jego celem nie jest pozbawienie osób nim objętych ich własności, gdyż jest on z natury tymczasowy i odwracalny(42). Rozporządzenie nr 269/2014 nie ma wpływu na ważność umów zawieranych z osobami wymienionymi w załączniku
I, ani nie zakazuje zawierania takich umów. Inaczej mówiąc, umowy prawa cywilnego co do zasady pozostają ważne.
65.      Jednakże art. 2 ust. 2 rozporządzenia nr 269/2014 zakazuje udostępniania środków finansowych lub zasobów gospodarczych, gdy może to przynieść bezpośrednią lub pośrednią korzyść osobie wskazanej w wykazie. Wynika z tego, że umowy nie można wykonać, jeśli jej wykonanie skutkowałoby dokonaniem płatności na rzecz takiej osoby lub udzieleniem jej innej korzyści gospodarczej. Zakaz ten obejmuje wszelkie przewidziane w umowie świadczenia, dostawy lub usługi na rzecz osoby wskazanej w wykazie.
66.      Na podstawie tego przepisu zakazane jest pośrednie udostępnianie środków finansowych lub zasobów gospodarczych, to znaczy zapewnianie korzyści nie w sposób bezpośredni osobie wskazanej w wykazie, lecz osobie trzeciej, gdy korzyść ta trafia pośrednio do osoby wskazanej w wykazie. Zakaz pośredniego udostępniania środków finansowych lub zasobów gospodarczych ma zastosowanie również wobec podmiotów, które nie są wskazane w wykazie, gdy istnieją racjonalne podstawy, by uznać, że środki finansowe lub zasoby gospodarcze zostaną w całości lub w części przekazane osobie w nim wskazanej. Gdy zasoby gospodarcze zostają udostępnione osobie niewskazanej w wykazie, której udziały należą jednakże do osoby wskazanej lub która jest przez taką osobę bezpośrednio lub pośrednio kontrolowana, należy co do zasady domniemywać, że dochodzi do takiego pośredniego udostępnienia(43).
67.      Jak przypomniał Trybunał w wyroku Möllendorf i Möllendorf-Niehuus(44), pojęcie „udostępniania” należy interpretować szeroko, tak by obejmowało wszelkie transakcje umożliwiające osobie wskazanej w wykazie uzyskanie bezpośrednio lub pośrednio dostępu do zasobów gospodarczych, w tym wszelkie świadczenia spełnione w wykonaniu umowy wzajemnej(45). Opierając się na tym orzecznictwie Rada wyjaśniła w swoich wytycznych, że rozporządzenia nakładające środki zamrażające „wykluczają dokonywanie czynności wykonawczych w stosunku do umów zawartych przed wejściem w życie tych rozporządzeń”(46).
68.      Wynika z tego, że pierwszeństwo prawa Unii skutkuje faktycznym wstrzymaniem wykonania zobowiązań umownych naruszających reżim sankcji, przez okres obowiązywania tego reżimu. W ten właśnie sposób należy interpretować sformułowanie zawarte w wytycznych Rady, zgodnie z którym, kiedy rozporządzenia nakładające środki zamrażające zaczynają obowiązywać, „uchylają one wszystkie niezgodne porozumienia umowne”(47). Mimo że wytyczne te posługują się mało precyzyjną terminologią prawną, jest oczywiste, że w sytuacji gdy wykonanie zobowiązań umownych naruszałoby cele rozporządzenia nr 269/2014, rozważane jest czasowe wstrzymanie wykonania tych zobowiązań. Stwierdzenie to odnosi się do wszystkich badanych wersji językowych(48), co wydaje się świadczyć o zamiarze pozostawienia krajowym porządkom prawnym kwestii określenia dokładnych zasad realizacji tego skutku zawieszającego.
69.      Z
kolei art. 11 ust. 1 rozporządzenia nr 269/2014, który jest przedmiotem pytań prejudycjalnych piątego i szóstego, ma na celu zapewnienie skuteczności art. 2 tego rozporządzenia w aspekcie proceduralnym poprzez uniemożliwienie osobie wskazanej w wykazie sądowego dochodzenia prawa, gdy korzystanie z tego prawa naruszałoby środki ograniczające. Zatem nawet w przypadku uzyskania korzystnego wyroku przed sądem krajowym wykonanie tego wyroku pozostaje zawieszone, dopóki dana osoba będzie podlegać nałożonym przez Unię sankcjom.
70.      Podobnie przepis ten ma na celu ochronę kontrahenta przestrzegającego obowiązków nałożonych rozporządzeniem nr 269/2014 przed roszczeniami odszkodowawczymi podnoszonymi przez stronę wskazaną w wykazie, w szczególności roszczeniami o naprawienie szkody lub roszczeniami z tytułu gwarancji umownej(49). W braku takiego mechanizmu proceduralnego kontrahent znalazłby się w niemożliwej do przyjęcia sytuacji, zmuszony wybierać między narażeniem się na sankcje karne w przypadku wykonania umowy(50) a ryzykiem przegrania sprawy cywilnej w przypadku odmowy jej wykonania. Za stosowanie art. 11 ust. 1 tego rozporządzenia jako przepisu proceduralnego odpowiadają przede wszystkim sądy krajowe, jeśli spełnione są prawne przesłanki określone w tym przepisie.
71.      Jak słusznie wskazał rząd fiński w swoich uwagach na piśmie, art. 11 ust. 1 rozporządzenia nr 269/2014 ma na celu przede wszystkim zapewnienie skutecznego wprowadzenia w życie środków ograniczających, jednakże nie dokonuje harmonizacji przepisów proceduralnych w państwach członkowskich, które zachowują w tym zakresie swoją autonomię, z zastrzeżeniem przestrzegania zasad równoważności i skuteczności, o których była już mowa w niniejszej opinii(51). Przesłanka z art. 11 ust. 1 tego rozporządzenia, zgodnie z którą „nie są zaspokajane żadne roszczenia”, o których mowa w tym przepisie, powinna być zatem wprowadzana w życie zgodnie z procedurami przewidzianymi w prawie krajowym, tak aby uniemożliwić zaspokojenie roszczeń, gdyby prowadziło to do naruszenia obowiązku ustanowionego w art. 2 wspomnianego rozporządzenia.
72.      Należy wreszcie wyjaśnić, że rozporządzenie nr 269/2014 w żaden sposób nie narusza praw podstawowych i gwarancji proceduralnych. W art. 11 ust. 3 tego rozporządzenia ustanowiono wyraźnie prawo na rzecz osób, o których mowa w ust. 1, do wystąpienia o sądową kontrolę legalności niewypełnienia zobowiązań umownych, opartego na przepisach wspomnianego rozporządzenia. Ponadto
art. 11 ust. 2 nakłada na osoby fizyczne lub prawne, podmioty lub organy, które dochodzą danego prawa w postępowaniu sądowym, ciężar dowodu, że wykonanie tego prawa nie jest zakazane w świetle ust. 1.
73.      Z
tej perspektywy należy wskazać, że przepisy art. 11 rozporządzenia nr 269/2014 należy interpretować w świetle motywu 6 tego rozporządzenia, w którym jest między innymi mowa o tym, że rozporządzenie to należy stosować zgodnie z prawami podstawowymi oraz z zasadami określonymi w Karcie praw podstawowych Unii Europejskiej, w szczególności z gwarantowanym w jej art. 47 prawem do skutecznego środka prawnego i dostępu do bezstronnego sądu. Wynika z tego, że właściwy sąd krajowy, który ma wydać orzeczenie w przedmiocie ewentualnego stosowania art. 11 rozporządzenia nr 269/2014, jest obowiązany do przestrzegania Karty praw podstawowych stosownie do jej art. 51 ust. 1(52).
74.      Z
powyższych rozważań wynika, że w sytuacji gdy przedmiotem postępowania jest roszczenie wynikające bezpośrednio lub pośrednio, w całości lub w części z umowy, której wykonanie zostało zakłócone przez środki ograniczające, sąd krajowy jest obowiązany zapewnić zgodnie z własnym prawem procesowym skutek określony w art. 11 ust. 1 rozporządzenia nr 269/2014, a mianowicie to, by „nie były zaspokajane żadne roszczenia”. Innymi słowy sąd ten nie może pozwolić na zaspokojenie takiego roszczenia. Wykładnię tę potwierdza analiza wszystkich badanych wersji językowych(53).
75.      Przepis ten nie wyklucza rozważanego przez sąd odsyłający rozwiązania proceduralnego, polegającego na rozpoznaniu takiego roszczenia co do istoty z zastrzeżeniem, że w sentencji wyroku znajdzie się klauzula zakazująca wykonania wyroku, dopóki zainteresowane osoby są objęte zakresem stosowania art. 11 ust. 1 lit. a) lub b) rozporządzenia nr 269/2014. Takie rozwiązanie proceduralne pozwoliłoby ograniczyć ryzyko niedostatecznie skutecznego wprowadzenia w życie środków ograniczających, które występowałoby w przypadku, gdyby do interwencji państwa doszło dopiero na etapie egzekucji przez komornika sądowego(54). Ponadto takie rozwiązanie byłoby zgodne z art. 11 ust. 3 tego rozporządzenia(55).
76.      Zasadniczo obowiązek zapewnienia skuteczności przyjętych przez Unię środków ograniczających uzasadnia czasowe nieprzestrzeganie rozpatrywanych zobowiązań umownych. Natomiast gdy postępowanie dotyczy roszczenia, którego nie można uznać za wynikające w całości lub części, bezpośrednio lub pośrednio z umowy, której wykonanie zostało zakłócone przez środki ograniczające, sąd krajowy może zasądzić roszczenie, nawet gdy wnosi je osoba wskazana w wykazie lub osoba działająca za pośrednictwem lub w imieniu wspomnianej osoby.
77.      Sąd krajowy może zatem, co do zasady, rozpoznać sprawę co do istoty, pod warunkiem że nie zasądzi roszczenia, którego dotyczy zakaz przewidziany w art. 11 ust. 1 rozporządzenia nr 269/2014. Jeżeli pozwalają na to krajowe przepisy procesowe, sąd ten może również zawiesić rozpoznawanie sprawy do czasu, gdy powód nie będzie już objęty zakresem stosowania art. 11 ust. 1 lit. a) lub b) tego rozporządzenia. W każdym razie sąd ten może zasądzić roszczenia, które nie są objęte zakresem stosowania zakazu. Ponadto zgodnie z art. 7 wspomnianego rozporządzenia płatności należne na podstawie orzeczenia sądowego, decyzji administracyjnej lub orzeczenia arbitrażowego wydanych w państwie członkowskim lub podlegających egzekucji w danym państwie członkowskim nie są objęte zakazem z art. 2 ust. 2 tego samego rozporządzenia, pod warunkiem że odsetki, dochody oraz inne płatności zostaną zamrożone zgodnie z art. 2 ust. 1 tego rozporządzenia. Wynika z tego, że nie wszystkie roszczenia o charakterze cywilnym są automatycznie wykluczone. Należy raczej oceniać każde roszczenie w świetle jego przedmiotu, statusu prawnego stron roszczenia oraz jego skutków gospodarczych.
78.      I
tak, powództwo o ustalenie istnienia prawa, w przypadku którego nie występuje skutek w postaci wykonalności, może być w pewnych okolicznościach dopuszczalne. Sąd krajowy może orzekać w przedmiocie roszczeń cywilnych wyłącznie, jeżeli jest w stanie zapewnić, że jego orzeczenie nie narusza przepisów dotyczących sankcji określonych w rozporządzeniu nr 269/2014, na przykład w ten sposób, że orzeczenie to przyznaje osobie wymienionej w wykazie, bezpośrednio lub pośrednio, zakazaną sankcjami korzyść gospodarczą. Wreszcie należy wskazać, że właściwe organy mogą stosować odstępstwa zgodnie z art. 5 ust. 1 oraz innymi przepisami tego rozporządzenia. Te upoważnienia mają na celu pogodzenie stosowania sankcji z wymogami ochrony prawnej.
79.      Z
powodów przedstawionych w poprzedzających punktach proponuję, aby na piąte pytanie prejudycjalne udzielić następującej odpowiedzi: art. 11 ust. 1 rozporządzenia nr 269/2014 należy interpretować w ten sposób, że nie ustanawia on zakazu rozpoznania sprawy co do istoty, lecz zakazuje zaspokojenia w całości lub w części roszczenia wynikającego z umowy, której wykonanie zostało zakłócone w całości lub w części, bezpośrednio lub pośrednio, przez środki ograniczające. Wyrok, w którego sentencji sąd krajowy orzekł, że nie może on zostać wykonany, dopóki powód jest objęty zakresem stosowania art. 11 ust. 1 lit. a) lub b) rozporządzenia nr 269/2014, co do zasady jest zgodny z tym zakazem.
D.      W przedmiocie szóstego pytania prejudycjalnego
80.      Poprzez swoje pytanie szóste sąd odsyłający zmierza w istocie do ustalenia, czy art. 11 ust. 1 rozporządzenia nr 269/2014 wywołuje skutki prawne, jeżeli strona powodowa nie jest jedną z osób, o których mowa w lit. a) lub b) tego ustępu, ale jest nią strona pozwana.
81.      W
pierwszej kolejności należy przypomnieć, że celem tego przepisu jest uniemożliwienie egzekucji cywilnej umów lub wierzytelności, które mogłyby naruszyć sankcje ustanowione w rozporządzeniu nr 269/2014. Sankcje te obejmują w szczególności zamrożenie aktywów niektórych osób fizycznych lub prawnych wyliczonych enumeratywnie w załączniku I do tego rozporządzenia(56), a także zakaz udostępniania im zasobów gospodarczych lub środków finansowych.
82.      Należy w tym względzie przypomnieć, że Trybunał orzekł w wyroku Bank Sepah(57), iż aby osiągnąć te cele, jest nie tylko uzasadnione, ale również niezbędne, by pojęcia „zamrożenia środków finansowych” i „zamrożenia zasobów gospodarczych” były interpretowane szeroko, ponieważ chodzi o zapobieganie wszelkiemu wykorzystaniu zamrożonych aktywów, które umożliwiłoby obejście rozpatrywanych rozporządzeń i wykorzystanie luk w systemie(58). Ta szeroka wykładnia wymaga zamrożenia wszystkich aktywów osoby wskazanej w wykazie, przy czym dotyczy to zarówno środków finansowych pochodzących od tej osoby, jak i przeznaczonych dla niej(59).
83.      Poza tym należy zauważyć, że art. 11 ust. 1 rozporządzenia nr 269/2014 nie ogranicza się do postępowań cywilnych w ścisłym znaczeniu tego słowa, lecz ma zastosowanie do orzeczeń, których uznanie, wykonanie lub skutki prawne mogłyby zaszkodzić skuteczności ustanowionych w tym rozporządzeniu środków ograniczających. Przepis ten nie jest zatem skierowany bezpośrednio do stron sporu – powoda lub pozwanego – jako takich, lecz nakłada na sądy ogólne zobowiązanie, aby nie wydawały wyroków, które mogą skutkować obejściem celu sankcji.
84.      Zatem w sytuacji, gdy powód zamierza dochodzić praw wynikających z umowy, która podlega art. 11 ust. 1 rozporządzenia nr 269/2014 – w szczególności zawartej z osobą objętą sankcjami – lub która zmierza do udaremnienia celów tego rozporządzenia, sąd rozpoznający sprawę nie powinien zasądzić roszczenia. Artykuł 11 ust. 1 wspomnianego rozporządzenia służy w ten sposób
zagwarantowaniu skuteczności unijnych środków ograniczających i może w związku z tym wywierać skutki prawne dla obydwu stron postępowania, w zależności od osoby, która byłaby beneficjentem transakcji(60).
85.      Poza tym należy zgodzić się z analizą Komisji, zgodnie z którą art. 11 ust. 1 rozporządzenia nr 269/2014 odnosi się wprost do „roszczenia”(61), a zatem pojęcia o znacznie węższym zakresie niż zakres pojęcia „postępowanie”. Osoba wymieniona w załączniku I do tego rozporządzenia może bowiem uczestniczyć w postępowaniu zarówno w charakterze pozwanego, jak i w charakterze powoda, w szczególności w ramach powództwa wzajemnego. Powództwo takie może wytoczyć co do zasady jedna lub druga strona postępowania. W konsekwencji kwestię stosowania tego przepisu należy zawsze oceniać w świetle konkretnych okoliczności sprawy.
86.      Mając na względzie powyższe, proponuję udzielić następującej odpowiedzi na szóste pytanie prejudycjalne: art. 11 ust. 1 rozporządzenia nr 269/2014 należy interpretować w ten sposób, że ustanawia on zakaz zasądzenia roszczenia objętego zakresem stosowania tego przepisu, niezależnie od tego, czy w danym postępowaniu podnosi je strona powodowa, czy strona pozwana.
VI.    Wnioski
87.      Mając na względzie powyższe rozważania, proponuję, aby Trybunał udzielił następującej odpowiedzi na pytania prejudycjalne przedstawione przez Augstākās tiesas Senāts (sąd najwyższy, Łotwa):
1)      Artykuł 2 i art. 11 ust. 1 rozporządzenia Rady (UE) nr 269/2014 z dnia 17 marca 2014 r. w sprawie środków ograniczających w odniesieniu do działań podważających integralność  terytorialną, suwerenność i niezależność Ukrainy lub im zagrażających, zmienionego rozporządzeniem wykonawczym Rady (UE) 2023/1765 z dnia 13 września 2023 r.,
należy interpretować w ten sposób, że:
w
sytuacji gdy sąd rozpoznający sprawę dysponuje w tym względzie poszlakami, jest on obowiązany badać z urzędu, czy którakolwiek ze stron postępowania jest osobą, o której mowa w art. 2 lub art. 11 ust. 1 lit. a) lub b) tego rozporządzenia, przy czym powinien w tym celu wykorzystać wszelkie przysługujące mu uprawnienia w zakresie dochodzenia. Aby być w stanie przeprowadzić to badanie, sąd ma w szczególności obowiązek wystąpienia o niezbędne informacje do właściwych, wyspecjalizowanych organów. Ten obowiązek weryfikacji rozciąga się również na osoby fizyczne lub prawne, podmioty lub organy powiązane ze stronami postępowania.
2)      Artykuł 11 ust. 1 rozporządzenia nr 269/2014, zmienionego rozporządzeniem wykonawczym 2023/1765,
należy interpretować w ten sposób, że:
–        nie ustanawia on zakazu rozpoznania sprawy co do istoty, lecz zakazuje zaspokojenia w całości lub w części roszczenia wynikającego z umowy, której wykonanie zostało zakłócone w całości lub w części, bezpośrednio lub pośrednio, przez środki ograniczające. Wyrok, w którego sentencji sąd krajowy orzekł, że nie może on zostać wykonany, dopóki powód jest objęty zakresem stosowania art. 11 ust. 1 lit. a) lub b) tego rozporządzenia, co do zasady jest zgodny z tym zakazem;
–        ustanawia on zakaz zasądzenia roszczenia objętego zakresem stosowania tego przepisu, niezależnie od tego, czy w danym postępowaniu podnosi je strona powodowa, czy strona pozwana.
1      Język oryginału: francuski.
2      Dz.U. 2014, L 78, s. 6.
3      Dz.U. 2023, L 226, s. 3.
4      Dz.U. 2022, L 58, s. 1.
5      Decyzja Rady 2014/145/WPZiB z dnia 17 marca 2014 r. w sprawie środków ograniczających w związku z działaniami podważającymi integralność terytorialną, suwerenność i niezależność Ukrainy lub im zagrażającymi (Dz.U. 2014, L 78, s. 16).
6      Trybunał uważa art. 215 TFUE
za pomost między celami traktatu UE w dziedzinie WPZiB a działaniami Unii obejmującymi środki ograniczające objęte zakresem stosowania traktatu FUE [zob. podobnie wyroki: z dnia 28 marca 2017 r., Rosneft (C‑72/15, EU:C:2017:236, pkt 89); z dnia 10 września 2024 r., Neves 77 Solutions (C‑351/22, EU:C:2024:723, pkt 45)].
7      Zobacz wyrok z dnia 10 marca 2011 r., Privater Rettungsdienst und Krankentransport Stadler (C‑274/09, EU:C:2011:130, pkt 29, 36).
8      Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunał powinien wywieść z całości informacji przedstawionych mu przez sąd krajowy, a w szczególności z uzasadnienia postanowienia odsyłającego, aspekty prawa Unii, które wymagają wykładni, zważywszy na przedmiot sporu [zob.
wyrok z dnia
9 marca 2023 r., Registrų centras (C‑354/21, EU:C:2023:184, pkt 35)].
9      Zobacz pkt 28 niniejszej opinii.
10      Zobacz wyroki: z dnia 28 marca 2017 r., Rosneft (C‑72/15, EU:C:2017:236, pkt 89); z dnia
10 września 2024 r., Neves 77 Solutions (C‑351/22, EU:C:2024:723, pkt 56).
11      Sąd Unii i sądy krajowe sprawują kontrolę sądową w ramach przyznanych im kompetencji. Kontrola aktów prawnych Unii takich jak rozporządzenie nr 269/2014 należy do kompetencji sądu Unii. Natomiast do sądów krajowych należy zapewnienie ochrony sądowej, gdy chodzi o akty państwa przyjmowane na szczeblu krajowym w wykonaniu lub na podstawie tych aktów Unii.
12      F. Giumelli, W. Geelhoed, M. de Vries i A. Molesini, United in diversity? A study on the implementation of sanctions in the European Union, Beyond Foreign Policy?, EU Sanctions at the Intersection of Development, Trade, and CFSP, vol. 10, nr 1 (2022), s. 41.
13      C. Portela, K. Olsen, Mise en œuvre et suivi des régimes de sanctions de l’UE, y compris des recommandations visant à renforcer les capacités de l’UE à mettre en œuvre et à surveiller les sanctions, Étude du Parlement européen du 10
octobre 2023, s. 26.
14      P. Starski, United in Sanctions? Some Observations on the EU Practice of ‘Restrictive Measures’ in the Face of the Russian Aggression against Ukraine, The EU Reexamined, 2024, s. 256.
15      F. Finelli, Countering circumvention of restrictive measures: the EU response, Common Market Law Review, 60, nr 3 (2023), s. 737.
16      Zobacz wyroki: z dnia 26 stycznia 2010 r., Transportes Urbanos y Servicios Generales (C‑118/08, EU:C:2010:39, pkt 31); z dnia 7 kwietnia 2022 r., Caixabank (C‑385/20, EU:C:2022:278, pkt 47); z dnia 13 marca 2025 r., Banco Santander (C‑230/24, EU:C:2025:177, pkt 20).
17      Zobacz pkt 34 niniejszej opinii.
18      Zobacz pkt 33 niniejszej opinii.
19      W. Blair, The legal effect of sanctions against Russia on financial and commercial transactions, International sanctions: Monetary and financial law perspectives, Leiden 2024, s. 313. Autor wskazuje, że sądy krajowe nie są głównym instrumentem
wprowadzania w życie sankcji. Jednakże skoro wydawane przez nie orzeczenia skutkują bezpośrednim lub pośrednim wprowadzeniem w życie lub uznaniem takich sankcji, skutek ten stanowi element decydujący o ich ogólnej skuteczności.
20      Zobacz opinia rzecznika generalnego D. Ruiza-Jaraba Colomera w sprawie Vedial/OHIM (C‑106/03 P, EU:C:2004:457, pkt 28). Zdaniem rzecznika generalnego zasada dyspozycyjności jest bardzo użyteczna przy odwoływaniu się do cech charakterystycznych procesu, w szczególności procesu cywilnego, które to cechy stanowią wyraz uznania autonomii podmiotów. To do stron, jako dysponentów postępowania, należy nie tylko jego wszczęcie i zakończenie, ale również określenie jego przedmiotu. Chodzi przecież o procesowy przejaw uprawnienia do dysponowania swoimi własnymi prawami, które na płaszczyźnie prawa materialnego przejawia się w pierwszeństwie woli stron wyrażonej umownie. Zasada ta znajduje swoje dalekie uzasadnienie w okoliczności, iż osoba, chociażby potencjalnie lub przypuszczalnie posiadająca określone prawo do rzeczy, powinna zachować owo uprawnienie do dysponowania w trakcie wystąpienia do sądu w celu dochodzenia lub zrzeczenia się jego całości lub części, w drodze zrzeczenia się lub uznania roszczenia procesowego, określając w ten sposób ostatecznie przedmiot sporu.
21      Pod warunkiem, że strony mogą dysponować przedmiotem sporu zgodnie z prawem materialnym.
22      Zobacz wyroki: z dnia 17 grudnia 2009 r., Martín Martín (C‑227/08, EU:C:2009:792, pkt 20); z dnia 26 kwietnia 2017 r., Farkas (C‑564/15, EU:C:2017:302, pkt 33); z dnia 14 września 2023 r., Tuk Tuk Travel (C‑83/22, EU:C:2023:664, pkt 45).
23      Obowiązek badania przez sąd krajowy z urzędu poszanowania prawa Unii dotyczy określonych przepisów w dziedzinie ochrony konsumentów [zob. wyrok z dnia 14 września 2023 r., Tuk Tuk Travel(C‑83/22, EU:C:2023:664, pkt 45–47 i przytoczone tam orzecznictwo)] i ochrony międzynarodowej [zob. wyroki: z dnia 8 listopada 2022 r., Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid (Badanie z urzędu środka detencyjnego) (C‑704/20 i C‑39/21, EU:C:2022:858, pkt 94);
a także z dnia 17 października 2024 r., Ararat (C‑156/23, EU:C:2024:892, pkt 52)].
24      Zobacz wyrok z dnia 4 października 2024 r., Komisja i Rada/Front Polisario (C‑779/21 P i C‑799/21 P, EU:C:2024:835, pkt 133).
25      Zobacz między innymi motyw 11 preambuły, art. 3 ust. 5, art. 21 ust. 2 lit. c) i art. 42 ust. 1 TUE. Zobacz wyrok z dnia 19 lipca 2012 r., Parlament/Rada (C‑130/10, EU:C:2012:472, pkt 62).
26      W. Blair, The legal effect of sanctions against Russia on financial and commercial transactions, International sanctions: Monetary and financial law perspectives, Leiden 2024, s. 313. Zdaniem autora stosowanie unijnych sankcji stanowi kwestię porządku publicznego.
27      Wyrok z dnia 21 grudnia 2021 r. (C‑124/20, EU:C:2021:1035).
28      Wyrok z dnia 21 grudnia 2021 r., Bank Melli Iran (C‑124/20, EU:C:2021:1035, pkt 55, 59, 60).
29      Wyrok z dnia 21 grudnia 2021 r., Bank Melli Iran (C‑124/20, EU:C:2021:1035, pkt 67, 68).
30      Wyrok z dnia 21 grudnia 2011 r.
(C‑72/11, EU:C:2011:874).
31      Zobacz wyrok z dnia 21 grudnia 2011 r., Afrasiabi i in. (C‑72/11, EU:C:2011:874, pkt 60, 62).
32      F. Finelli, Countering circumvention of restrictive measures: the EU response, Common Market Law Review, vol. 60, nr 3 (2023), s. 734.
33      Artykułu
7 ust. 4 rozporządzenia Rady (WE) nr 423/2007 z dnia 19 kwietnia 2007 r. dotyczącego środków ograniczających wobec Iranu (Dz.U. 2007, L 103, s. 1).
34      Zobacz pkt 63 i nast. niniejszej opinii.
35      E. Vilà Sánchez, The European Union’s sanctions regime on the Russian Federation from 2014 to 2022, Quaderns IEE: Revista de l’Institut d’Estudis Europeus, vol. 2, nr 1 (2023), s. 55.
36      Szczególnie użyteczne wydają się wskazówki zawarte w wytycznych Komisji (zob. w tym względzie „Circumvention red flags related to business partners and customers”, w dokumencie „Guidance for EU operators: Implementing enhanced due diligence to shield against Russia sanctions circumvention”).
37      F. Giumelli, W. Geelhoed, M. de Vries, i A. Molesini, United in diversity? A study on the implementation of sanctions in the European Union, Beyond Foreign Policy?, op.cit., s. 38.
38      Zobacz pkt 50 niniejszej opinii.
39      Zobacz pkt 4 postanowienia odsyłającego.
40      Zobacz wyrok z dnia 28 lipca 2016 r., Kratzer (C‑423/15, EU:C:2016:604, pkt 27).
41      Zobacz pkt 32 dokumentu zatytułowanego „Środki ograniczające (sankcje) – Aktualizacja najlepszych praktyk UE w zakresie skutecznego wprowadzania w życie środków ograniczających” z dnia 3 lipca
2024 r. (zwanego dalej „wytycznymi”) (nr
poprz. dok.: 10572/22).
42      Zobacz wyrok z dnia 15 grudnia 2022 r., Instrubel i in. (C‑753/21 i C‑754/21, EU:C:2022:987, pkt 50 i przytoczone tam orzecznictwo).
43      M. Niestedt, EU-Außenwirtschafts- und Zollrecht (Krenzler/Herrmann/Niestedt), V. Embargo- und Sanktionsmaßnahmen, pkt 50.
44      Wyrok z dnia 11 października 2007 r. (C‑117/06, EU:C:2007:596).
45      Zobacz wyrok z dnia 11 października 2007 r., Möllendorf i Möllendorf-Niehuus (C‑117/06, EU:C:2007:596, pkt 56).
46      Zobacz pkt 33 wytycznych.
47      Zobacz pkt 33 wytycznych.
48      Zobacz wersje językowe: hiszpańską („prevalece sobre cualquier acuerdo contractual incompatible”), duńską („vil de gælde forud for alle uforenelige aftalemæssige arrangementer”), niemiecką („treten alle vertraglichen Regelungen, die mit ihnen nicht vereinbar sind, außer Kraft”), angielską („override all incompatible contractual arrangements”), włoską („prevalgono su tutti gli accordi contrattuali incompatibili”), łotewską („tai ir prioritāte pār visiem neatbilstīgiem līgumiskiem noteikumiem”), litewską („jie yra viršesni už visas su jais nesuderinamas sutartines priemones”), niderlandzką („hebben zij voorrang boven alle daarmee onverenigbare contractuele regelingen”), polską („uchylają one wszystkie niezgodne porozumienia umowne”) i portugalską („invalidam toda e qualquer disposição contratual que com eles seja incompatível”).
49      A. Siadat, A. Schultess, Russland-Embargo-VO und innerdeutsche Zahlungsaufträge, Zeitschrift für Bank und Kapitalmarktrecht, 2024, nr 13, s. 591.
50      Prawo Unii zobowiązuje państwa członkowskie do nakładania sankcji karnych w przypadku naruszeń unijnych środków ograniczających. Zobacz w tym względzie: dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/1226 z dnia 24 kwietnia 2024 r. w sprawie określenia przestępstw związanych z naruszeniem unijnych środków ograniczających i sankcji za takie naruszenia oraz zmiany dyrektywy (UE) 2018/1673 (Dz.U. L, 2024/1226).
51      Zobacz pkt 39 niniejszej opinii.
52      Zobacz analogicznie wyrok z dnia 12 czerwca 2014 r., Peftiev (C‑314/13, EU:C:2014:1645, pkt 24).
53      Zobacz wersje: w języku hiszpańskim („no se satisfará”), duńskim („ingen fordringer må indfries”), niemieckim („wird nicht stattgegeben”), angielskim („no claims […] shall be satisfied”), włoskim („non è concesso”), łotewskim („neapmierina”), litewskim („netenkinami”), niderlandzkim („worden niet toegewezen”), polskim („nie są zaspokajane”) i portugalskim („não há lugar ao pagamento”).
54      Zobacz pkt 54 niniejszej opinii.
55      Zobacz pkt 72 niniejszej opinii.
56      Zobacz wyrok z dnia 5 września 2024 r., Jemerak (C‑109/23, EU:C:2024:681, pkt 48).
57      Wyrok z dnia 11 listopada 2021 r., Bank Sepah (C‑340/20, EU:C:2021:903).
58      Wyrok z dnia 11 listopada 2021 r., Bank Sepah (C‑340/20, EU:C:2021:903, pkt 56).
59      Zobacz w tym względzie dokument Komisji zatytułowany „Consolidated FAQs on the implementation of Council Regulation No 833/2014 and Council Regulation No269/2014”, odpowiedź na pytanie 19, s. 34.
60      Można sobie wyobrazić, że osoba wskazana w wykazie dotyczącym środków ograniczających, w ramach powództwa wytoczonego przez jej kontrahenta, nie wnosząc powództwa wzajemnego, dokona potrącenia swojej wierzytelności
wobec tego kontrahenta z wierzytelności przysługującej kontrahentowi wobec niej. Takie potrącenie skutkowałoby wygaśnięciem zobowiązania osoby wskazanej w wykazie w toku postępowania zainicjowanego przez drugą stronę umowy.
61      Zobacz wersje językowe: hiszpańską („reclamación”), duńską („fordring”), niemiecką („Forderung”), angielską („claim”), włoską („diritto”), łotewską („prasības”), litewską („reikalavimai”), niderlandzką („vordering”), polską („roszczenia”) i portugalską
(„pedido”).