62024CJ0061_RES
Zaak C‑61/24 [Lindenbaumer] (
i
)
DL
tegen
PQ
(verzoek om een prejudiciële beslissing, ingediend door het Bundesgerichtshof)
Arrest van het Hof (Derde kamer) van 20 maart 2025
„Prejudiciële verwijzing – Ruimte van vrijheid, veiligheid en recht – Justitiële samenwerking in burgerlijke zaken – Nauwere samenwerking op het gebied van het toepasselijke recht inzake echtscheiding en scheiding van tafel en bed – Verordening (EU) nr. 1259/2010 – Artikel 8, onder a) en b) – Begrip ‚gewone verblijfplaats’ van de echtgenoten – Diplomatieke status van een van de echtgenoten – Verdrag van Wenen inzake diplomatiek verkeer”
Justitiële samenwerking in burgerlijke zaken – Toepasselijk recht inzake echtscheiding en scheiding van tafel en bed – Verordening nr. 1259/2010 – Begrip gewone verblijfplaats van de echtgenoten – Status van diplomatieke ambtenaar van een van de echtgenoten en toewijzing van deze echtgenoot aan een standplaats in de ontvangende staat – Geen gewone verblijfplaats van de echtgenoten in de ontvangende staat – Daarvan uitgesloten – Wil van de echtgenoten om het centrum van hun belangen in deze staat te vestigen – Beoordelingscriteria
[Verordening nr. 1259/2010 van de Raad, art. 8, onder a) en b)]
(zie punten 35‑67 en dictum)
Samenvatting
In antwoord op de prejudiciële vraag van het Bundesgerichtshof (hoogste federale rechter in burgerlijke en strafzaken, Duitsland), verduidelijkt het Hof het begrip „gewone verblijfplaats” van de echtgenoten in de zin van verordening nr. 1259/2010 (
1
) wanneer een van de echtgenoten de status van diplomatieke ambtenaar geniet en is toegewezen aan een standplaats in een ontvangende staat.
DL en PQ hebben de Duitse nationaliteit en zijn in 1989 getrouwd. Nadat zij meer dan tien jaar hebben samengewoond in een huurwoning in Berlijn (Duitsland) (hierna: „gezinswoning”), en daarna ongeveer twee jaar in Stockholm (Zweden), hebben zij zich in september 2019 in Moskou (Rusland) in een woning op de compound van de Duitse ambassade gevestigd, waar PQ ambassaderaad is.
Met het oog op terugkeer naar Duitsland hebben de echtgenoten hun gezinswoning, waarin een van hun meerderjarige kinderen woont sinds september 2019 en waarvan bepaalde onderdelen werden onderverhuurd tot en met juni 2020, echter behouden.
In januari 2020 reisde DL naar Berlijn voor een operatie en verbleef zij tot februari 2021 in de gezinswoning. Vervolgens keerde zij terug naar Moskou in de woning op de compound van de Duitse ambassade, die zij definitief heeft verlaten in mei 2021 om terug te keren naar Berlijn. Zij woont nu in de gezinswoning in Berlijn, terwijl PQ in Moskou blijft wonen.
Op 8 juli 2021 heeft PQ bij het Amtsgericht (rechter in eerste aanleg, Duitsland) een verzoek tot echtscheiding ingediend. Hij heeft aangevoerd dat hij sinds januari 2020 gescheiden woonde van DL en dat de feitelijke scheiding definitief was geworden in maart 2021. DL heeft zich tegen dit verzoek verzet op grond dat het echtpaar op zijn vroegst in mei 2021, toen zij naar Berlijn was teruggekeerd, uit elkaar waren gegaan. Het verzoek werd afgewezen voor zover de naar Duits recht verplichte periode van scheiding van één jaar niet was verstreken en er geen voldoende ernstige redenen waren om de echtscheiding onmiddellijk uit te spreken.
Het Kammergericht (hoogste rechterlijke instantie van de deelstaat Berlijn, Duitsland), waarbij PQ beroep heeft ingesteld, heeft de echtscheiding uitgesproken op grond van het Russische recht dat volgens hem, gezien de laatste gezinswoning van de echtgenoten, overeenkomstig artikel 8, onder b), van verordening nr. 1259/2010 van toepassing was.
DL heeft bij de verwijzende rechter cassatieberoep ingesteld tegen het echtscheidingsvonnis. Deze rechter betwijfelt of de uitlegging van het begrip „gewone verblijfplaats” in de zin van verordening nr. 1259/2010, moet overeenstemmen met die van hetzelfde begrip in verordening nr. 2201/2003 (
2
). Hij vraagt zich af of de tewerkstelling in een staat van een van de echtgenoten als diplomatieke ambtenaar, de duur van de fysieke aanwezigheid van de echtgenoten in die staat en de mate van sociale en familiale integratie in die staat, relevante en zelfs doorslaggevende elementen zijn om de in artikel 8, onder a) en b), van verordening nr. 1259/2010 bedoelde „gewone verblijfplaats” van de echtgenoten vast te stellen.
Beoordeling door het Hof
Het Hof stelt om te beginnen vast dat verordening nr. 1259/2010 geen definitie bevat van het begrip „gewone verblijfplaats” en niet verwijst naar het recht van de lidstaten om de betekenis en de draagwijdte van dit begrip te bepalen. Bijgevolg moet dat begrip op autonome en eenvormig wijze worden uitgelegd, waarbij rekening moet worden gehouden met de bewoordingen en de context van die bepaling en met de doelstellingen van de regeling waarvan zij deel uitmaakt.
Wat het begrip „gewone verblijfplaats” in de zin van artikel 3, lid 1, onder a), van verordening nr. 2201/2003 betreft, wordt dit in beginsel gekenmerkt door twee aspecten, te weten, ten eerste, de wil van de betrokkene om het gewone centrum van zijn belangen op een bepaalde plaats te vestigen en, ten tweede, de omstandigheid dat de betrokkene met een voldoende mate van bestendigheid aanwezig is op het grondgebied van de betrokken lidstaat. Gelet op de noodzaak dat de bepalingen van verordening nr. 1259/2010 in overeenstemming zijn met die van verordening nr. 2201/2003, zijn diezelfde elementen vereist voor het definiëren van het begrip „gewone verblijfplaats” in de zin van artikel 8, onder a) en b), van verordening nr. 1259/2010. Een dergelijke uniforme opvatting weerspiegelt de nauwe band tussen deze twee verordeningen, met name inzake echtscheiding en scheiding van tafel en bed.
Een definitie van het begrip „gewone verblijfplaats” van de echtgenoten in de zin van artikel 8, onder a) en b), van verordening nr. 1259/2010 die in beginsel wordt gekenmerkt door die twee criteria, maakt het immers mogelijk dat zowel de doelstelling van rechtszekerheid en voorzienbaarheid als de nodige flexibiliteit in huwelijksprocedures worden gewaarborgd, en tegelijkertijd dat eventuele misbruiken met betrekking tot de keuze van het toepasselijke recht worden voorkomen.
Wat in de eerste plaats de status van diplomatieke ambtenaar van een van de echtgenoten betreft, wijzen de aard en het specifieke karakter van de beroepsactiviteit van een diplomatieke ambtenaar die bij een externe vertegenwoordiging in een ontvangende staat is tewerkgesteld er in beginsel op, gelet op de omstandigheden waarin die functie steeds wordt uitgeoefend, dat die ambtenaar en zijn echtgenote niet hun gewone verblijfplaats, in de zin van artikel 8, onder a) en b), van verordening nr. 1259/2010, in die staat hebben.
De diplomatieke status van een van de echtgenoten is weliswaar een relevant gegeven in het kader van het onderzoek van de vraag of de verblijfplaats van de echtgenoten op het grondgebied van de ontvangende staat hun gewone verblijfplaats is, wat de beoordeling van de redenen voor hun aanwezigheid in die staat en van de omstandigheden van hun verblijf aldaar betreft, maar dit gegeven sluit op zich echter niet uit dat kan worden erkend dat de betrokkene en zijn gezinsleden hun gewone verblijfplaats in die staat hebben. De „gewone verblijfplaats” van de echtgenoten moet, ook wanneer dat gegeven een feit is, worden beoordeeld op basis van alle feitelijke omstandigheden van elk concreet geval.
Wat in de tweede plaats de duur van de fysieke aanwezigheid van de echtgenoten op het grondgebied van een staat betreft, moet, gelet op de aard van de functie van diplomatieke ambtenaren, rekening worden gehouden met hun bijzondere situatie en die van hun gezinsleden. Ten eerste behouden deze personen namelijk vaak een nauwe band met de zendstaat waar zij regelmatig naar terugreizen. Ten tweede kan de duur van hun verblijf in de ontvangende staat a priori worden geacht tijdelijk van aard te zijn, aangezien diplomatieke ambtenaren in het algemeen aan een roulatiebeginsel zijn onderworpen, ook al kan die duur in de praktijk soms behoorlijk lang zijn. In deze bijzondere omstandigheden is de duur van de fysieke aanwezigheid van de echtgenoten op het grondgebied van de ontvangende staat op zich niet bepalend voor de vraag of zij hun gewone verblijfplaats in deze staat hebben. In dit verband kan niet worden uitgesloten dat echtgenoten voor een aanzienlijke duur op dat grondgebied aanwezig zijn en zij niettemin het centrum van hun belangen behouden in de zendstaat, waar zij regelmatig naar terugreizen.
In de derde plaats vormt de sociale integratie in een staat, ongeacht of die staat de ontvangende dan wel de zendstaat is, een relevant gegeven om de gewone verblijfplaats van de echtgenoten te bepalen. Deze integratie kan namelijk het subjectieve element van de wil van de betrokkenen om het centrum van hun belangen op een bepaalde plaats te vestigen, concretiseren. De familiebanden die in stand worden gehouden in de zendstaat, of juist die welke zijn ontstaan in de ontvangende staat, kunnen eveneens relevant zijn in het kader van de analyse van alle feitelijke omstandigheden van het concrete geval.
Overeenkomstig de rechtspraak van het Hof met betrekking tot verordening nr. 2201/2003 – welke van toepassing is op de uitlegging van het begrip „gewone verblijfplaats” in de zin van artikel 8, onder a) en b), van verordening nr. 1259/2010 – kan een echtgenoot die zijn leven tussen twee staten verdeelt hoe dan ook slechts in een van deze staten zijn gewone verblijfplaats hebben.
Het Hof komt tot de slotsom dat artikel 8, onder a) en b), van verordening nr. 1259/2010 aldus moet worden uitgelegd dat de status van diplomatieke ambtenaar van een van de echtgenoten en zijn toewijzing aan een standplaats in de ontvangende staat zich er in beginsel tegen verzetten dat de „gewone verblijfplaats” van de echtgenoten wordt geacht zich in die staat te bevinden. Dat zou anders zijn indien op basis van een globale beoordeling van alle omstandigheden van het concrete geval, waaronder met name de duur van de fysieke aanwezigheid van de echtgenoten en hun sociale en familiale integratie in die staat, werd vastgesteld dat de echtgenoten voornemens zijn het centrum van hun belangen in die staat te vestigen en zij bovendien met een voldoende mate van bestendigheid aanwezig zijn op het grondgebied van die staat.
(
i
)	Dit is een fictieve naam, die niet overeenkomt met de werkelijke naam van enige partij in de procedure.
(
1
)	Verordening (EU) nr. 1259/2010 van de Raad van 20 december 2010 tot nauwere samenwerking op het gebied van het toepasselijke recht inzake echtscheiding en scheiding van tafel en bed (PB 2010, L 343, blz. 10).
(
2
)	Verordening (EG) nr. 2201/2003 van de Raad van 27 november 2003 betreffende de bevoegdheid en de erkenning en tenuitvoerlegging van beslissingen in huwelijkszaken en inzake de ouderlijke verantwoordelijkheid, en tot intrekking van verordening (EG) nr. 1347/2000 (PB 2003, L 338, blz. 1).