62019CJ0741_RES
Zaak C‑741/19
Republiek Moldavië
tegen
Komstroy LLC, rechtsopvolger van Energoalians
[verzoek van de cour d’appel de Paris (rechter in tweede aanleg Parijs, Frankrijk) om een prejudiciële beslissing]
Arrest van het Hof (Grote kamer) van 2 september 2021
„Prejudiciële verwijzing – Verdrag inzake het Energiehandvest – Artikel 26 – Niet-toepasselijkheid tussen lidstaten – Arbitraal vonnis – Rechterlijke toetsing – Bevoegdheid van een gerecht van een lidstaat – Geschil tussen een marktdeelnemer van een derde land en een ander derde land – Bevoegdheid van het Hof – Artikel 1, punt 6, van het Verdrag inzake het Energiehandvest – Begrip ‚investering’”
Prejudiciële vragen – Bevoegdheid van het Hof – Uitlegging van een door de Unie en de lidstaten krachtens een gedeelde bevoegdheid gesloten internationale overeenkomst – Verdrag inzake het Energiehandvest – Geschil tussen een marktdeelnemer van een derde land en een ander derde land – Belang van de Unie bij een uniforme uitlegging van een bepaling van die overeenkomst – Bevoegdheid van het Hof voor die uitlegging
(Art. 19 VEU; art. 267 VWEU; Verdrag inzake het Energiehandvest van 1994, art. 1, punt 6, en art. 26, lid 1)
(zie punten 22‑38)
Internationale overeenkomsten – Verdrag inzake het Energiehandvest – Onderwerping van een geschil aan een scheidsgerecht als bedoeld in dat verdrag – Gerecht dat geen deel uitmaakt van het rechterlijke stelsel van een lidstaat, maar dat is ingesteld overeenkomstig de arbitrageprocedure van de VN-Commissie voor internationaal handelsrecht (Uncitral) – Geschil tussen een lidstaat en een investeerder uit een andere lidstaat over een investering die deze investeerder in de eerste lidstaat heeft gedaan – Daarvan uitgesloten
(Verdrag inzake het Energiehandvest van 1994, art. 1, punt 6, en art. 26)
(zie punten 48‑66)
Internationale overeenkomsten – Verdrag inzake het Energiehandvest – Investering – Begrip – Verwerving door een onderneming van een verdragsluitende partij van een vordering die voortvloeit uit een niet met een investering verband houdend contract voor de levering van elektriciteit en die een onderneming van een staat die geen partij is bij dat verdrag heeft jegens een overheidsbedrijf van een andere verdragsluitende partij bij dat verdrag – Daarvan uitgesloten
(Verdrag inzake het Energiehandvest van 1994, art. 1, punt 6, en art. 26, lid 1)
(zie punten 67‑85 en dictum)
Samenvatting
Ter uitvoering van een reeks in 1999 gesloten overeenkomsten heeft Ukrenergo, een Oekraïense producent, elektriciteit verkocht aan Energoalians, een Oekraïense distributeur, die deze elektriciteit heeft doorverkocht aan Derimen, een op de Britse Maagdeneilanden geregistreerde onderneming, die deze elektriciteit op haar beurt heeft doorverkocht aan Moldtranselectro, een Moldavisch overheidsbedrijf, met het oog op de uitvoer ervan naar Moldavië. De te leveren volumes elektriciteit werden maandelijks rechtstreeks onderling vastgesteld door Moldtranselectro en Ukrenergo.
Derimen heeft de bedragen die verschuldigd waren voor de aldus gekochte elektriciteit volledig aan Energoalians betaald, terwijl Moldtranselectro de voor die elektriciteit verschuldigde bedragen slechts gedeeltelijk aan Derimen heeft betaald. Op 30 mei 2000 heeft Derimen haar vordering op Moldtranselectro overgedragen aan Energoalians. Moldtranselectro heeft haar schuld jegens Energoalians slechts gedeeltelijk voldaan door een aantal van haar vorderingen aan Energoalians over te dragen. Energoalians heeft tevergeefs geprobeerd betaling te verkrijgen van het saldo van die schuld, ten bedrage van 16287185,94 Amerikaanse dollar (USD) (ongeveer 13735000 EUR), door een procedure in te leiden bij de Moldavische en vervolgens de Oekraïense rechterlijke instanties.
Energolians was van mening dat bepaalde gedragingen van de Republiek Moldavië in die context een gekwalificeerde schending vormden van de verplichtingen die voortvloeien uit het Verdrag inzake het Energiehandvest (
1
) (hierna: „EHV”), waarvan de grondgedachte de verbetering van de economische groei door het nemen van maatregelen voor de liberalisatie van de investeringen en de handel in energie is.
Energolians, waarvan de rechten later zijn overgenomen door Komstroy LLC, heeft de arbitrageprocedure ingeleid waarin het EHV voorziet (
2
). Het scheidsgerecht dat ad hoc was samengesteld om dit geschil te beslechten en dat zijn zetel in Parijs (Frankrijk) had, heeft zich bevoegd verklaard en de Republiek Moldavië op grond van het EHV veroordeeld tot betaling van een geldsom aan Energolians. Na een beroep tot vernietiging van het vonnis van het scheidsgerecht en een arrest van de cour de cassation (hoogste rechter in burgerlijke en strafzaken, Frankrijk) heeft de Republiek Moldavië de bevoegdheid van het scheidsgerecht betwist voor de cour d’appel de Paris (rechter in tweede aanleg Parijs, Frankrijk), de verwijzende rechter. De vordering die voortvloeit uit een contract voor de verkoop van elektriciteit is volgens haar namelijk geen „investering in de zin van het EHV (
3
). Daarop heeft de verwijzende rechter drie vragen gesteld met betrekking tot het begrip „investering”.
In zijn arrest oordeelt het Hof (Grote kamer) dat de verwerving door een onderneming van een verdragsluitende partij bij het EHV van een vordering die voortvloeit uit een niet met een investering verband houdend contract voor de levering van elektriciteit en die een onderneming van een staat die geen partij bij dat verdrag is, heeft jegens een overheidsbedrijf van een andere verdragsluitende partij bij dat verdrag, geen „investering” in de zin van het EHV (
4
) is.
Beoordeling door het Hof
Het Hof gaat allereerst na of het bevoegd is om de prejudiciële vragen te beantwoorden, aangezien meerdere partijen, waaronder Komstroy, hebben aangevoerd dat het Unierecht niet van toepassing is op het betrokken geschil daar de partijen bij dat geschil niets vandoen hebben met de Europese Unie.
Het Hof bevestigt dat het bevoegd is om bij wijze van prejudiciële beslissing uitspraak te doen over de uitlegging van het EHV, dat een gemengde overeenkomst is, dat wil zeggen een overeenkomst die is gesloten door de Unie én door een groot aantal lidstaten. Het is inzonderheid bevoegd om de gestelde vragen te beantwoorden omdat deze betrekking hebben op het begrip „investering” in de zin van het EHV en de Unie sinds de inwerkingtreding van het Verdrag van Lissabon over een exclusieve bevoegdheid beschikt ten aanzien van directe buitenlandse investeringen en over een gedeelde bevoegdheid ten aanzien van andere dan directe investeringen. (
5
)
Aan die conclusie wordt niet afgedaan door de omstandigheid dat het hoofdgeding een geschil betreft tussen een investeerder van een derde land en een ander derde land. Het Hof is weliswaar in beginsel niet bevoegd om een internationale overeenkomst uit te leggen voor zover deze van toepassing is in het kader van een geschil dat niet onder het Unierecht valt, wat met name het geval is wanneer het gaat om een geschil tussen een investeerder uit een derde land en een ander derde land, maar de Unie heeft er belang bij dat het begrip „investering” van het EHV ter vermijding van uiteenlopende uitleggingen in de toekomst op eenvormige wijze wordt uitgelegd, ongeacht de omstandigheden waaronder de betrokken bepaling toepassing moet vinden. Dat geldt voor de bepalingen waarvan de verwijzende rechter om uitlegging verzoekt. Met name kan die rechter, wanneer een zaak onder het Unierecht valt, ermee belast zijn om, hetzij in het kader van een vordering tot vernietiging van een arbitraal vonnis, hetzij in het kader van een gewone gerechtelijke procedure, uitspraak te doen over de uitlegging van die bepalingen van het EHV.
Hoe dan ook hebben de partijen bij het geschil ervoor gekozen om het geschil voor te leggen aan een ad-hocscheidsgerecht dat is ingesteld overeenkomstig de arbitrageprocedure van de VN-Commissie voor internationaal handelsrecht (Uncitral) (
6
), en hebben zij overeenkomstig die arbitrageprocedure aanvaard dat dit scheidsgerecht zijn zetel heeft in Parijs en dus op het grondgebied van een lidstaat, in dit geval Frankrijk, waar het EHV als handeling van Unierecht van toepassing is. In het kader van de op het grondgebied van die lidstaat ingeleide procedure brengt die vaststelling van de plaats van arbitrage dus mee dat het Unierecht van toepassing is, waarvan de aangezochte rechter overeenkomstig artikel 19 VEU de eerbiediging dient te verzekeren.
Ter beantwoording van de eerste vraag van de verwijzende rechter, die betrekking heeft op het begrip „investering” in de zin van het EHV dat dient te worden uitgelegd om de bevoegdheid van het ad-hocscheidsgerecht na te gaan, onderzoekt het Hof eerst de geschillen die krachtens artikel 26 EHV aan een scheidsgerecht kunnen worden voorgelegd. Verschillende lidstaten die aan de schriftelijke en mondelinge behandeling hebben deelgenomen, hebben het Hof immers verzocht om te verduidelijken of een dergelijk gerecht, zonder het beginsel van de autonomie van het rechterlijke stelsel van de Unie te schenden, uitspraak kan doen in een geschil tussen een marktdeelnemer uit een lidstaat en een andere lidstaat. (
7
)
Het Hof wijst er in dit verband in de eerste plaats op dat het scheidsgerecht uitspraak doet overeenkomstig het EHV, dat een handeling van Unierecht is, en het internationaal recht, zodat dit scheidsgerecht ertoe gehouden kan zijn het Unierecht uit te leggen en toe te passen.
In de tweede plaats vormt dit scheidsgerecht geen onderdeel van het rechterlijke stelsel van een lidstaat, in dit geval Frankrijk. Daaruit volgt dat dit gerecht niet kan worden gekwalificeerd als rechterlijke instantie „van een der lidstaten” in de zin van artikel 267 VWEU en dus niet bevoegd is om een prejudicieel verzoek bij het Hof in te dienen. (
8
)
In de derde plaats moet het arbitrale vonnis, om te verzekeren dat het verenigbaar is met het beginsel van de autonomie van het rechterlijke stelsel van de Unie, worden onderworpen aan het toezicht van een rechterlijke instantie van een lidstaat dat de volledige eerbiediging van het recht van de Unie kan waarborgen, dat wil zeggen dat de vragen over het Unierecht eventueel via een prejudiciële verwijzing ter beoordeling kunnen worden voorgelegd aan het Hof. In deze zaak hebben de partijen bij het geschil een scheidsgerecht gekozen volgens de procedure van de Uncitral en hebben zij aanvaard dat de zetel van de arbitrage is gevestigd in Parijs, zodat het Franse recht van toepassing is op de procedure waarmee de rechterlijke toetsing van het arbitrale vonnis wordt verzekerd. De betrokken nationale rechter kan die rechterlijke toetsing evenwel enkel uitvoeren voor zover het nationale recht hem dat toestaat. Het Franse recht voorziet slechts in een beperkte toetsing, die met name betrekking heeft op de bevoegdheid van het scheidsgerecht. Bovendien verschilt de betrokken arbitrageprocedure van handelsarbitrage, die gegrond is op de autonomie van de betrokken partijen. De betrokken arbitrageprocedure vloeit immers voort uit een verdrag waarbij de lidstaten zijn overeengekomen om aan het door hen vast te stellen stelsel van rechterlijke voorzieningen geschillen te onttrekken die betrekking kunnen hebben op de uitlegging of toepassing van het Unierecht.
Uit al die kenmerken van het scheidsgerecht volgt dat, indien het om een geschil tussen lidstaten gaat, een dergelijk mechanisme voor beslechting van dat geschil niet geschikt is om te verzekeren dat de geschillen worden beslecht door een rechterlijke instantie die tot het rechterlijke stelsel van de Unie behoort, terwijl alleen een dergelijke rechterlijke instantie de volle werking van het Unierecht kan waarborgen. (
9
) Derhalve is de betrokken bepaling van het EHV (
10
) niet van toepassing op geschillen tussen een lidstaat en een investeerder uit een andere lidstaat over een investering die deze investeerder in de eerste lidstaat heeft gedaan.
Vervolgens verduidelijkt het Hof het begrip „investering” in de zin van het EHV. Het Hof geeft in dit verband aan dat een vordering die voortvloeit uit een contract voor de levering van elektriciteit stellig een actief vormt dat een investeerder direct in eigendom heeft, waarbij het aantekent dat de in het EHV omschreven en onder meer in artikel 26, lid 1, EHV gebruikte term „investeerder”, voor zover sprake is van een verdragsluitende partij als Oekraïne, inzonderheid doelt op elke onderneming die is opgericht volgens de op het grondgebied van die verdragsluitende partij geldende wetgeving. Een vordering die voortvloeit uit een contract dat louter de verkoop van elektriciteit betreft, kan echter niet worden geacht te zijn verleend om een economische activiteit in de energiesector te ondernemen. Daaruit volgt dat een contract dat louter gericht is op de levering van – hier door andere ondernemingen geproduceerde – elektriciteit een handelstransactie is die als zodanig geen investering kan vormen. Deze uitlegging strookt met het duidelijke onderscheid dat in het EHV wordt gemaakt tussen handel en investeringen.
(
1
)	Verdrag inzake het Energiehandvest, ondertekend te Lissabon op 17 december 1994 (PB 1994, L 380, blz. 24; hierna: „EHV”) en goedgekeurd namens de Europese Gemeenschappen bij besluit 98/181/EG, EGKS, Euratom van de Raad en de Commissie van 23 september 1997 (PB 1998, L 69, blz. 1).
(
2
)	Artikel 26, lid 1, EHV.
(
3
)	Artikel 1, punt 6, en artikel 26, lid 1, EHV.
(
4
)	Artikel 1, punt 6, en artikel 26, lid 1, EHV.
(
5
)	Artikel 207 VWEU; advies 1/17 (CETA EU-Canada) van 30 april 2019 (EU:C:2019:341).
(
6
)	Artikel 26, lid 4, onder b), EHV.
(
7
)	Artikel 26 EHV.
(
8
)	Arrest van 6 maart 2018, Achmea, (C‑284/16, EU:C:2018:158, punten 43‑49).
(
9
)	Arrest van 6 maart 2018, Achmea, (C‑284/16, EU:C:2018:158, punt 56).
(
10
)	Artikel 26, lid 2, onder c), EHV.