61980C0053
ΠΡΟΤΆΣΕΙΣ ΤΟῦ ΓΕΝΙΚΟΘ ΕΊΣΑΓΓΕΛΈΑ JEAN-PIERRE WARNER
ΠΟΫ ΑΝΑΠΤΫΧΘΗΚΑΝ ΣΤΊΣ 27 ΝΟΕΜΒΡΊΟΥ 1980 (
1
)
Κύριε πρόεδρε,
κύριοι δικαστές,
Ἡ παρούσα υπόθεση φέρεται ενώπιον τοῦ Δικαστηρίου μέ αἴτηση τοῦ Gerechtshof τοῦ Ἄμστερνταμ περί εκδόσεως προδικαστικῆς ἀποφάσεως. 'Ανέκυψε ἀπό τήν ποινική δίωξη ενός ὀλλανδοῦ παρασκευαστῆ τυριών, τῆς Koninklijke Kaasfabriek Eyssen BV(noῦ θά ἀποκαλώ «Eyssen»), γιά παραβάσεις τῆς ὀλλανδικῆς' νομοθεσίας περί προσθήκης συντηρητικών σέ τυριά fondu καί προκαλεί ζητήματα ὡς πρός τό συμβι-βαστό τῆς νομοθεσίας αυτής μέ τά άρθρα 30 έως 36 τῆς συνθήκης ΕΟΚ.
Ή ὀλλανδική νομοθεσία περί πρόσθετων συστατικών σέ τρόφιμα βασίζεται σέ ὅ,τι μᾶς 'έχει περιγραφεί ὡς σύστημα «τοῦ θετικοῦ καταλόγου», δηλαδή ένα σύστημα κατά τό όποιο ὁρισμένα πρόσθετα συστατικά, τά όποια θεωρούνται ὡς άβλαβη, επιτρέπονται ρητά καί κάθε άλλο πρόσθετο συστατικό απαγορεύεται γενικά. Τό ἀνωτέρω σύστημα επικρατεί σέ ὁρισμένα Κράτη μέλη καί 'έχει υἱοθετηθεῖ ὡς βάση των οδηγιών «ἐναρμονίσεως» τοῦ Συμβουλίου ἐπί τοῦ θέματος — βλ. την ὁδηγία τῆς 23ης 'Οκτωβρίου 1962 περί χρωστικών ουσιών, τήν ὁδηγία τῆς 5ης Νοεμβρίου 1963 περί συντηρητικών, τήν ὁδηγία τῆς 13ης 'Ιουλίου 1970 περί ἀντιοξειδωτικῶν καί τήν ὁδηγία τῆς 18ης 'Ιουνίου 1974 περί γαλακτωματοποιητῶν, σταθεροποιητών, παχυντῶν καί παραγόντων παρασκευής ζελέδων.
Τά ἀδικήματα γιά τά όποια κατηγορήθηκε ή Eyssen ήταν ὅτι εἶχε ἀποθηκεύσει, μέ σκοπό τήν πώλησή τους γιά κατανάλωση ἀπό ἀνθρώπους, ποσότητες πολτώδους τυριού πού χαρακτηρίζεται ὡς «τυρί ἀποφλοιωμένο», στό ὁποῖο εἶχε προστεθεί ὡς συντηρητικό ἕνα ἀντιβιοτικό ἀποκαλούμενο «nisin», ἀντίθετα μέ τό άρθρο 8 στοιχείο h τοῦ «Smeltkaasbesluit (Warenwet)», ὁ όποιος εἶναι ὀλλανδικός νόμος σχετικός μέ τά επεξεργασμένα τυριά.'Ενώπιον τοῦ Δικαστηρίου έχουν προσκομιστεί πολλά στοιχεία περί τοῦ nisin. Δέν έχω καθόλου τήν πρόθεση νά εισέλθω σ᾽ αυτό τό θέμα. Μέ βοήθησε ιδιαίτερα ὅ,τι μας εἶπε κατά τήν ἐπ᾽ ἀκροατηρίου συζήτηση ὁ προϊστάμενος τοῦ τμήματος τροφίμων τῆς Γ' Γενικής Διευθύνσεως τῆς 'Επιτροπής ('Εσωτερική ἀγορά καί βιομηχανικά θέματα), κ. Kinch.
Αυτά συμπλήρωσαν τά στοιχεία πού υπήρχαν στό φάκελο τοῦ Gerechtshof καί τά στοιχεία πού μας έδωσαν ἡ Eyssen, ή ὀλλανδική καί ἡ γερμανική κυβέρνηση.
Φαίνεται ὅτι τό nisin βρίσκεται σέ φυσική κατάσταση στό τυρί. Μπορεί επίσης νά προστεθεί σέ τρόφιμα, ἰδίως σέ τυριά fondu καί κονσερβοποιημένες τροφές, ὡς συντηρητικό. Ἡ γερμανική κυβέρνηση μᾶς εἶπε ὅτι ἡ χημική δομή του δέν εἶναι ἀκόμα τελείως γνωστή. Πάντως τό nisin έχει ἀποτελέσει τό ἀντικείμενο μιᾶς εκθέσεως πού έκανε ἡ μεικτή επιτροπή εμπειρογνωμόνων περί προσθέτων συστατικών σέ τρόφιμα τοῦ FAO/ΠΟΥ (Tech. Rep. Ser. 1969, ἀριθ. 430). 'Από πειράματα πού έγιναν σέ ζώα, ή επιτροπή αυτή κατέληξε στό συμπέρασμα ὅτι ημερήσια δόση 3300000 διεθνών μονάδων nisin κατά κιλό τοῦ βάρους τοῦ σώματός τους δέν εἶχε επιβλαβές ἀποτέλεσμα. Γιά νά προσδιορίσουν τήν ἀποδεκτή ημερήσια δόση γιά ἀνθρώπους, τήν «ΑΗΔ», διαίρεσαν τόν ἀνωτέρω ἀριθμό μέ ένα «συντελεστή ἀσφάλειας» 100, όπου, μεταξύ άλλων, συνυπολογίστηκαν διάφορες ηλικίες ἀνθρώπων πού θέ μποροῦσαν νά καταναλώσουν τό προϊόν. Ή επιτροπή πέτυχε έτσι μιά ἀποδεκτή ημερήσια δόση 33000 διεθνών μονάδων, πού εἶναι ισοδύναμη μέ 0,78 χιλιοστά τοῦ γραμμαρίου κατά κιλό τοῦ βάρους τοῦ σώματος. Τό πρόβλημα ἀπό ἐκεῖ καί μετά εἶναι νά μετατραπεί ἡ «ΑΗΔ» σέ ἀποδεκτά επίπεδα τοῦ nisin γιά συγκεκριμένα εἴδη τροφίμων. Τό ἐν λόγω πρόβλημα χαρακτηρίστηκε ἀπό τόν κ. Kinch ὡς πρόβλημα «τεράστιας δυσκολίας». Ή λύση του εξαρτάται, κατά μεγάλο μέρος, ἀπό τό νά διαπιστωθεί ή σύνθεση τῆς δίαιτας τῶν ἀνθρώπων, πράγμα πού κατά τόν κ. Kinch ἀποτελοῦσε «μιά πολύ μακρά καί περίπλοκη εργασία». Τό τμήμα του εἶχε ἀρχίσει νά εργάζεται πάνω σ' αυτό, άλλα ἡ εργασία αύτη απείχε πολύ ἀκόμη ἀπό την ὁλοκλήρωση της. Ή ἐργασία έγινε ἀκόμα πιό περίπλοκη ἀπό τό γεγονός ὅτι οἱ προτιμήσεις ποικίλλουν ἀπό χώρα σέ χώρα. Αυτό φάνηκε καθαρά ἀπό μερικές στατιστικές πού παρέθεσε ἡ ὀλλανδική κυβέρνηση, οἱ όποιες κατέδειξαν πχ. ὅτι ἡ κατά κεφαλή κατανάλωση τυριού στίς Κάτω Χώρες εἶναι παραπάνω ἀπό διπλάσια ἀπ' ὅ,τι εἶναι στό Ἠνωμένο Βασίλειο. 'Απαντώντας σέ ερώτηση μου, ὁ κ. Kinch επιβεβαίωσε ὅτι δέν ὑπάρχει κανένας αυθεντικός διεθνής γνώμονας πού νά καθορίζει ποιά ποσότητα nisin μέσα στό τυρί εἶναι ἀκίνδυνη. Τό περισσότερο πού μποροῦσε νά κάνει στην προκειμένη περίπτωση ήταν νά ἀναφερθεί σέ μιά σύσταση, πού μας ἀναφέρθηκε επίσης ἀπό άλλους διαδίκους καί πού προέρχεται ἀπό τή μεικτή επιτροπή τοῦ FAO/ΠΟΥ, «Codex alimentarius», μέ τρόπο ὥστε 12 1/2 mg nisin κατά κιλό τυριοῦ (ὅπου συμπεριλαμβάνεται καί τό nisin σέ φυσική κατάσταση) πρέπει νά θεωρηθοῦν ὡς ἀκίνδυνη ποσότητα. Παρ' ὅλ' αυτά, ὁ κ. Kinch μᾶς είπε ὅτι ή μέθοδος «Codex», πού άφορᾶ τήν ἀνωτέρω σύσταση, δέν ήταν ἀκόμη πλήρης. Ἀπ' αυτό τό γεγονός συνάγω ὅτι δέν υπάρχει κανένας τρόπος νά ξέρει κανείς ἄν ή σύσταση θά γίνει τελικά ἀποδεκτή.
Ὅσον άφορᾶ τό κοινοτικό δίκαιο, υπάρχει ή ὁδηγία τοῦ Συμβουλίου τῆς 5ης Νοεμβρίου 1963, στην οποία ἔχω ήδη ἀναφερθεί, περί τῆς προσεγγίσεως τῶν νομοθεσιῶν τῶν Κρατών μελών πού ἀφορούν τά συντηρητικά, τῶν ὁποίων επιτρέπεται ή χρήση σέ τρόφιμα πού προορίζονται γιά κατανάλωση ἀπό ἀνθρώπους — ὁδηγία 64/54/ΕΟΚ. Ὅτι λέει πάντως γιά τό nisin αὐτή ἡ ὁδηγία είναι: ἡ παρούσα ὁδηγία δέ θίγει τίς διατάξεις τῶν εθνικῶν νομοθεσιών ... περί τοῦ nisin — βλ. άρθρο 6 b.
Οί νομοθεσίες τῶν Κρατών μελών περί της προσθήκης τοῦ nisin σέ τυριά fondu κατατάσσονται σέ τρεις ὁμάδες. Στή Γαλλία καί στό 'Ηνωμένο Βασίλειο ἡ χρήση του επιτρέπεται ἀπεριόριστα, υποκείμενη στην περίπτωση τοῦ Ἡνωμένου Βασιλείου στην υποχρέωση νά καθορίζεται στην ετικέτα ὅτι τό τυρί «περιέχει συντηρητικό πού επιτρέπεται». Στό Βέλγιο, τή Δανία, τήν 'Ιρλανδία καί τήν 'Ιταλία, ἡ χρήση τοῦ nisin επιτρέπεται μέχρι ὁρισμένα ὅρια τά όποια ποικίλλουν. Στή Γερμανία, στό Λουξεμβούργο καί στίς Κάτω Χώρες, ἡ προσθήκη τοῦ nisin ἀπαγορεύεται, έκτός ἀπό προϊόντα πού προορίζονται γιά εξαγωγή καί, ὅπως στην περίπτωση τῶν Κάτω Χωρών, ὅπου έχει ληφθεί ειδική άδεια ἀπό τόν αρμόδιο ὑπουργό γιά λόγους τεχνικής ἀναγκαιότητας.
Φαίνεται ὅτι στίς Κάτω Χώρες ἕνα συμβουλευτικό όργανο εμπειρογνωμόνων (ή «Adviescommissie») έχει συστήσει τή μή αὐστηρή εφαρμογή τῆς ὀλλανδικῆς νομοθεσίας, ώστε νά επιτρέπεται ἡ προσθήκη τοῦ nisin μέχρι ενός καθορισμένου ὁρίου καί ὅτι τό όργανο αυτό έχει συντάξει νέους κανονισμούς, γιά νά τεθοῦν σέ ἰσχύ οἱ συστάσεις του. Παρ' ὅλ' αυτά, αυτές οἱ συστάσεις καί τά σχέδια κανονισμών δέν έχουν καμιά νομική ἰσχύ.
'Η Eyssen, ὅταν κινήθηκε τό Δεκέμβριο 1977 ἡ διαδικασία εναντίον της, δέν είχε ζητήσει καμιά άδεια ἀπό τόν υπουργό, ἄν καί τό ζήτησε ἀργότερα. Ούτε υπάρχει κανένας ὑπαινιγμός ὅτι τό τυρί πού είχε εναποθηκεύσει ἡ Eyssen προορίζόνταν γιά εξαγωγή, μολονότι, ἀπ' ὅτι λέγεται στην ἀπόφαση τοῦ Gerechtshof περί παραπομπής, φαίνεται ὅτι ἡ Eyssen παρασκευάζει πράγματι τυρί τόσο γιά τήν ὀλλανδική ἀγορά, ὅσο καί γιά εξαγωγή. Ἀπό τήν άπόφαση περί παραπομπής φαίνεται επίσης ὅτι ἡ ποσότητα τοῦ nisin στά προϊόντα τῆς Eyssen ἦταν μέσα στό όριο τῶν 12 1/2 mg πού συνιστᾶ ἡ ἐπιτροπή «Codex alimentarius», πράγμα πού τό Gerechtshof ἀναφέρει ὡς «ή σύσταση τοῦ Σεπτεμβρίου 1976 τῆς επιτροπής κυβερνητικών εμπειρογνωμόνων FAO/ΠΟΥ».
Ή διαδικασία στόν πρώτο βαθμό διεξάχθηκε ενώπιον τοῦ Arrondissementsrechtbank τοῦ Alkmaar. Τό δικαστήριο αυτό, μέ ἀπόφαση τῆς 14ης Νοεμβρίου 1978, δέχθηκε ὡς ἀποδειχθέντα τά περιστατικά γιά τά όποια κατηγορήθηκε ἡ Eyssen, άλλα τήν ἀθώωσε μέ τή δικαιολογία: ὅτι ἡ προσότητα τοῦ nisin πού εἶχε προσθέσει στά προϊόντα τῆς χρειαζόταν γιά νά εμποδίσει τή φθορά τους καί δέν παρουσίαζε κανένα κίνδυνο γιά τήν υγεία ὅτι τό άρθρο 6 b τῆς ὁδηγίας 64/54/ΕΟΚ άφηνε τά Κράτη μέλη ελεύθερα νά επιτρέπουν τήν προσθήκη τοῦ nisin καί ὅτι ἡ ὀλλανδική νομοθεσία, βάσει τῆς ὁποίας εἶχε κατηγορηθεί ἡ Eyssen, ήταν ἀσυμβίβαστη μέ τά άρθρα 30 καί 34 τῆς συνθήκης.
Μετά ἀπό έφεση τῆς εισαγγελικής ἀρχής ενώπιον τοῦ Gerechtshof, τό δικαστήριο αυτό υπέβαλε στό Δικαστήριό μας ἕνα ερώτημα μέ τό όποιο, ἀφοῦ εκθέτει τά κυριότερα περιστατικά καί ἰδίως ὅτι «τό nisin πρέπει νά θεωρείται ὅτι δέν εἶναι άπόλυτα άλλά σχετικά (λίγο) επιβλαβές γιά τήν υγεία τῶν ἀνθρώπων» ρωτάει, μέ λίγα λόγια, κατά πόσο, παρά τό γεγονός ὅτι τό άρθρο 36 προβλέπει ἀπαγορεύσεις πού δικαιολογούνται ἀπό λόγους προστασίας τῆς ἀνθρώπινης υγείας καί ζωής, οἱ διατάξεις τῆς συνθήκης περί τῆς ελεύθερης κυκλοφορίας τῶν εμπορευμάτων πρέπει νά ερμηνευθούν έτσι ώστε νά σημαίνουν ὅτι μιά διάταξη, ὅπως εκείνη στό άρθρο 8 h τοῦ Smeltkaasbesluit πού ἀπαγορεύει προσθήκη τοῦ nisin σέ τυριά fondu, έκτός όπου ἐπιτρέπεται εξαίρεση, ἀντίκειται στό νόμο, καί τί διαφορά υπάρχει στην περίπτωση πού επιτρέπεται εξαίρεση γιά τυριά fondu, πού σαφώς προορίζονται γιά εξαγωγή.
Νομίζω ὅτι ἡ ἀναφορά στην εξαίρεση γιά τό τυρί fondu, πού σαφώς προορίζεται γιά εξαγωγή, ἀντανακλά ἕνα επιχείρημα πού προβλήθηκε γιά λογαριασμό τῆς Eyssen στά ὀλλανδικά δικαστήρια, μέ σκοπό νά δείξει ὅτι τό πρακτικό ἀποτέλεσμα τῆς ὀλλανδικής νομοθεσίας ήταν πώς ἕνας ὀλλανδός παρασκευαστής τυριού πρέπει νά θέτει σέ λειτουργία δύο κατευθύνσεις παραγωγής, μιά γιά τό τυρί πού 'έχει προορισμό τήν ὀλλανδική ἀγορά καί μιά γιά τό τυρί πού πρόκειται νά εξαχθεί σέ χώρες ὅπού επιτρέπεται ἡ προσθήκη nisin, καί ὅτι ὁ ὅρος ὅτι θά τό έκανε αυτό ἀντιστοιχούσε μέ μέτρο πού έχει ισοδύναμο αποτέλεσμα μέ ποσοτικό περιορισμό ἐπί εξαγωγών ενός εἴδους, πράγμα πού ἀπαγορεύεται ἀπό τό άρθρο 34 τῆς συνθήκης. Παρ' ὅλ' αὐτά, ενώπιον τοῦ παρόντος Δικαστηρίου ἡ Eyssen βασίστηκε πιό πολύ στό άρθρο 30 τής συνθήκης ὅπως ερμηνεύτηκε ἀπό τό Δικαστήριο στην υπόθεση 8/74 Procureur du Roi κατά Dassonville (1974) 1 ECR 837, ὑπόθεση 104/75 δηλ. στην υπόθεση De Peijper (1976) 1 ECR 613, στην υπόθεση 120/78 Rewe κατά Bundesmonopolverwaltung für Branntwein (υπόθεση «Cassis de Dijon») (1979) ECR 649 καί στην υπόθεση 788/79, δηλ στην υπόθεση Gilli (26 'Ιουνίου 1980, πού δέν έχει ἀκόμη δημοσιευτεί στη Συλλογή). Τό επιχείρημα τῆς Eyssen, γιά νά τό εκθέσουμε μέ λίγα λόγια, εἶναι ὅτι ἡ ὀλλανδική ἀπαγόρευση, σχετικά μέ τήν προσθήκη τοῦ nisin, ἀποτελεί μέτρο πού έχει ισοδύναμο ἀποτέλεσμα μέ ποσοτικό περιορισμό ἐπί τῶν εισαγωγών ἀπό Κράτη μέλη ὅπου επιτρέπεται μιά τέτοια προσθήκη.
Πρίν εξετάσω τό επιχείρημα αυτό, πρέπει νά ἀναπτύξω δύο σημεία μικρότερης σημασίας πού ανακίνησε ἡ 'Επιτροπή.
Πρώτον, ἡ 'Επιτροπή ἀναφέρθηκε στην παράγραφο 1 τοῦ ἄρθρου 22 τοῦ κανονισμοῦ 804/68 τοῦ Συμβουλίου, πού εἶναι ὁ βασικός κανονισμός τῆς κοινής ὀργανώσεως γάλακτος καί γαλακτοκομικών προϊόντων. Ή ἀνωτέρω διάταξη ἀπαγόρευσε, στό ενδοκοινοτικό εμπόριο, «κάθε ποσοτικό περιορισμό ἡ μέτρο ισοδύναμου ἀποτελέσματος». Παρ' ὅλ' αὐτά, ἡ ἀναφορά ήταν κατά τή γνώμη μου άκαιρη, γιατί ἀπό τό τέλος τῆς μεταβατικῆς περιόδου, ὅταν τά άρθρα 30 μέχρι 36 τῆς συνθήκης απέκτησαν πλήρη ἰσχύ, διατάξεις, ὅπως ἡ παράγραφος 1 τοῦ ἄρθρου 22, έμειναν χωρίς ἀντικείμενο — βλ. πχ. υπόθεση 251/78 Denkavit Futtermittel κατά Minister für Ernährung, Landwirtschaft und Forsten (1979) ECR 3369 (παράγραφος 3 τῆς ἀποφάσεως).
Δεύτερον, ἡ 'Επιτροπή ισχυρίστηκε ὅτι ή Eyssen δέν μποροῦσε νά επικαλεστεί τό άρθρο 30 γιατί δέν ήταν εισαγωγέας. Ή 'Επιτροπή ἀναφέρθηκε σχετικά στην υπόθεση 68/79 Just κατά Danish Ministry of Fiscal Affairs (1980) ECR 501, ὅπού διαπιστώτηκε ὅτι τό άρθρο 95 τῆς συνθήκης προστατεύει μόνο προϊόντα πού εισάγονται ἀπό άλλα Κράτη μέλη καί καί δέν μπορεί νά τό επικαλεστεί ὁ εγχώριος παραγωγός. Πάντως, αύτη ἡ άποψη νομίζω ὅτι δέν εἶναι ἀκριβής. Ἔχει γίνει πλήρως ἀποδεκτό ὅτι τό άρθρο 95 ἀπαγορεύει τήν επιβολή ἀπό ένα Κράτος μέλος υψηλότερης φορολογίας ἐπί προϊόντων πού εισαγονται ἀπό άλλα Κράτη μέλη σέ σύγκριση μέ εκείνη πού τό κράτος αυτό επιβάλλει στά εγχώρια προϊόντα. Πλην ὅμως, τό άρθρο αυτό δέν ἀπαγορεύει καί τό ἀντίστροφο — βλ. ὑπόθεση 86/78 Peureux κατά Directeur des services fiscaux (1979) ECR 897 (παράγραφος 32 τῆς ἀποφάσεως). Τό ὅτι ἔτσι 'έχει τό πράγμα ἀποτελεί ἀναγκαίο συμπέρασμα πού συνάγεται ἀπό τή διατύπωση τοῦ άρθρου 95. Μέ άλλα λόγια τό άρθρο 95 ἀποτελεί μιά ἀπό τίς σπάνιες διατάξεις τῆς συνθήκης πού επιτρέπει «ἀντίστροφη διάκριση». Τό άρθρο 30 εἶναι διαφορετικό καί 'έχει ευρύτερο πεδίο εφαρμογής. Μέ τή γνωστή φρασεολογία τῆς ἀποφάσεως τοῦ Δικαστηρίου στην υπόθεση Dassonville, ἀπαγορεύει «κάθε διάταξη εμπορικῆς φύσεως πού θεσπίζεται ἀπό τά Κράτη μέλη καί πού μπορεί νά εμποδίσει, άμεσα ή έμμεσα, ἐπί τοῦ παρόντος ἡ ενδεχομένως, τό ενδοκοινοτικό εμπόριο». 'Επομένως, τό άρθρο 30 δέν ἀπαγορεύει ἁπλώς καί μόνο τή διάκριση εἰς βάρος εμπορευμάτων ἀπό άλλα Κράτη μέλη. Μπορεί ἀκόμα νά εφαρμοστεί καί ἐκεῖ ὅπου δέν ὑπάρχει τέτοια διάκριση. Αυτό διασαφηνίστηκε στην υπόθεση Gilli, ὅπού ἡ ἐν λόγω ἀπαγόρευση, ὅτι δηλαδή ἡ εντός τῆς 'Ιταλίας εμπορία ὄξους ἀπό μήλα, 'ίσχυε άσχετα ἀπό τό ἄν ή παραγωγή ὄξους γινόταν εντός 'Ιταλίας ή εντός άλλου Κράτους μέλους. Τό σημείο αυτό τονίστηκε ιδιαίτερα ἀπό τό γενικό εισαγγελέα κ. Capotorti, ὁ όποιος είπε:
«Ὁ χαρακτήρας ἑνός ἐθνικοῦ κανόνα πού εμπίπτει στό πεδίο εφαρμογής τοῦ άρθρου 30 βρίσκεται στό γεγονός ὅτι ἀποτελεί πλήρες εμπόδιο στην εισαγωγή ενός συγκεκριμένου προϊόντος ἀπό άλλα Κράτη μέλη:
τό γεγονός αυτό ἀρκεῖ γιά νά θεωρηθεί ὅτι προσβάλλει τήν ἀρχή τῆς ελεύθερης κυκλοφορίας τῶν εμπορευμάτων, έστω κι ἄν ὁ εθνικός κανόνας εμποδίζει τήν εμπορία τοῦ ἐν λόγω προϊόντος, ἀνεξάρτητα ἀπό τή χώρα στην ὁποία αυτό έχει παραχθεί».
Δέν παραβλέπω ὅτι στην υπόθεση Gilli οἱ κατηγορούμενοι ήταν εισαγωγείς. 'Αλλά ή ἀπόφαση τοῦ Δικαστηρίου δέν ἀσχολήθηκε μ' αυτό. 'Ασχολήθηκε μέ τήν περίπτωση κατά τήν οποία ὁ ιταλικός κανόνας, εξεταζόμενος ἀντικειμενικά καί ἀνεξάρτητα ἀπό τά περιστατικά τῆς συγκεκριμένης υποθέσεως, ἀποτελοῦσε εμπόδιο στό ενδοκοινοτικό εμπόριο. Παρομοίως, κατά τή γνώμη μου, τό γεγονός ὅτι ἡ Eyssen εἶναι ὀλλανδός παρασκευαστής καί ὄχι ὀλλανδός εισαγωγέας δέν μπορεί νά επηρεάσει τήν ἀπάντηση πού πρέπει νά δώσετε, κύριοι δικαστές, στό ερώτημα τοῦ Gerichtshof στην παρούσα υπόθεση.
Ἔτσι επανέρχομαι στό παραπάνω ζήτημα τό όποιο μέ αυστηρή ἀνάλυση περιέχει τρία ερωτήματα:
(i)
ἀπαγορεύεται prima facie ἀπό το άρθρο 30 τῆς συνθήκης μιά διάταξη, ὅπως εκείνη τοῦ ἄρθρου 8 h τοῦ Smeltkaasbesluit;
(ii)
απαγορεύεται prima facie ἀπό τό άρθρο 34 τῆς συνθήκης μιά τέτοια διάταξη ;
(iii)
ἄν μιά τέτοια διάταξη ἀπαγορεύεται prima facie ἀπό τά ἀνωτέρω άρθρα ἤ ἀπό ἕνα ἀπ᾽ αὐτά, διασώζεται ἀπό τό άρθρο 36 τῆς συνθήκης;
Δέ χρειάζεται νά σᾶς ἀπασχολήσω γιά πολύ, κύριοι δικαστές, μέ τά δύο πρῶτα ερωτήματα.
Τόσο ἡ Eyssen ὅσο καί ἡ Ἐπιτροπή υποστήριξαν ὅτι τό άρθρο 8 h έπαψε νά ισχύει prima facie λόγω τοῦ ἄρθρου 30. Κανείς δέν υποστήριξε τό ἀντίθετο. Μοῦ φαίνεται σαφές ὅτι σ᾽ αυτό τό σημείο ἡ Eyssen καί ή 'Επιτροπή είχαν δίκιο.
Τό άρθρο 8 h συνεπάγεται τό νά μήν μπορεῖ νά πωληθεί, στίς Κάτω Χῶρες, τυρί fondu πού περιέχει πρόσθετο nisin, κατασκευασμένο σ᾽ ένα Κράτος μέλος ὅπου επιτρέπεται τέτοια προσθήκη. Αυτό περιορίζει προδήλως τό ενδοκοινοτικό ἐμπόριο ὡς πρός ένα τέτοιο είδος τυριοῦ.
Ἐφ᾽ ὅσον έτσι έχει τό πράγμα, δέν είναι κατά τή γνώμη μου ἀναγκαίο νά καταλήξω σέ μιά τελική άποψη ὡς πρός τό άρθρο 34. Τόσο ἡ ὀλλανδική κυβέρνηση ὅσο καί ή 'Επιτροπή ισχυρίστηκαν ὅτι τό άρθρο 34 ήταν ἀνεφάρμοστο, δεδομένου ὅτι εξαγωγές ἀπό τίς Κάτω Χώρες εξαιροῦνταν ἀπό τήν ἀπαγόρευση τῆς προσθήκης τοῦ nisin καί δεδομένου ὅτι δέν υπήρχε καμιά νομική υποχρέωση σέ ὁποιοδήποτε Κράτος μέλος πού επιβάλλει τήν προσθήκη τοῦ nisin σέ τυρία fondu. Δέν έχω πειστεί ὅτι μ' αὐτό τερματίζεται κατ' ἀνάγκη τό θέμα. Μπορεί κανείς νά φανταστεί μιά κατάσταση στην ὁποία πχ. ένας ὀλλανδός παραγωγός, πού ἐπιθυμεί νά εξαγάγει επεξεργασμένο τυρί στό 'Ηνωμένο Βασίλειο, διαπίστωσε ὅτι, χωρίς τήν προσθήκη τοῦ nisin, τό προϊόν του θά ήταν μή ἀνταγωνιστικό ἐκεῖ, γιατί θά φθειρόταν γρηγορότερα ἀπό ὅ,τι τό εγχώριο προϊόν. Θά ἀπο-τελοῦσε ἑπομένως μιά οικονομική ἀναγκαιότητα γιά τόν ὀλλανδό παρασκευαστή ή προσθήκη τοῦ nisin σέ τυρί fondu πού προορίζεται γιά εξαγωγή στό Ἡνωμένο Βασίλειο. Τό επιχείρημα τῆς Eyssen «δύο κατευθύνσεις παραγωγής» θά μποροῦσε έτσι νά ἀποκτήσει βαρύτητα. Παρ' ὅλα αὐτά, τό κατά πόσο συντρέχει αὐτή ἡ περίπτωση εξαρτάται ἀπό τήν εκτίμηση πραγματικών περιστατικών, ἡ ὁποία ἀνήκει στά ὀλλανδικά δικαστήρια.
'Ετσι εισέρχομαι στό πραγματικό πρόβλημα τῆς παρούσας ὑποθέσεως, ἡ ὁποία άφορα τήν ἰσχύ τοῦ ἄρθρου 36.'Η Eyssen καί ἡ 'Επιτροπή Ισχυρίστηκαν ὅτι ή ἐν λόγω διάταξη δέν μποροῦσε νά σώσει τό άρθρο 8 h ἀπό τοῦ νά καταστεί ἀνίσχυρο ἡ ἀλλανδική καί ἡ γερμανική κυβέρνηση Ισχυρίστηκαν ὅτι τό έσωσε. Τά επιχειρήματα τῆς Eyssen καί τῆς 'Επιτροπής υπέρ τῶν ἰσχυρισμῶν τους συνέπεσαν σέ μερικά σημεῖα, άλλά διέφεραν σέ άλλα. Τά επιχειρήματα τῆς ὀλλανδικής καί γερμανικής κυβερνήσεως περί τοῦ ἀντιθέτου είχαν πολλές ὁμοιότητες, έκτός ἀπό τό ὅτι τῆς γερμανικής κυβερνήσεως ήταν, ἀπό μερικές πλευρές, πιό ἀναπτυγμένα ἀπό εκείνα τῆς ὀλλανδικής κυβερνήσεως. Κύριοι δικαστές, έχετε διαβάσει καί ἀκούσει τά επιχειρήματα αυτά καί δέ νομίζω ὅτι θά εξυπηρετούσε κανένα χρήσιμο σκοπό νά τά ἀναλύσω.
Τά επιχειρήματα τῆς Ἐπιτροπῆς βασίστηκαν κατά τό μεγαλύτερο μέρος πάνω σέ μιά γνωστή γραμμή πού ἀκολουθεί τό Δικαστήριό μας καί στην ὁποία στηρίχτηκαν κυρίως τά ἐπιχειρήματα τῆς Eyssen. Ὑπάρχει μιά σειρά ἀποφάσεων, ἀπό τίς όποιες τό Δικαστήριο έχει συναγάγει συμπεράσματα ἀπό τή γενική πρόταση — ἡ ὁποία δέν ἀμφισβητείται στην παρούσα υπόθεση — ὅτι τό άρθρο 36 τῆς συνθήκης δέν έχει ὡς σκοπό νά επιφυλάξει ὁρισμένα θέματα στην ἀποκλειστική δικαιοδοσία τῶν Κρατών μελών, άλλά ἁπλώς καί μόνο νά επιτρέψει στην εθνική νομοθεσία νά παρεκκλίνει ἀπό τήν ἀρχή τῆς ελεύθερης κυκλοφορίας εμπορευμάτων, κατά τό μέτρο πού μιά τέτοια παρέκκλιση δικαιολογείται ἀπό τους λόγους πού ἀναφέρονται στό ἀνωτέρω άρθρο. Τά ἐν λόγω συμπεράσματα, κατά τό μέτρο πού ἀφορούν τήν παρούσα ὑπόθεση, εἶναι τά έξης:
(i)
ὅτι παρεκκλίσεις ἀπό τήν ἀρχή της ελεύθερης κυκλοφορίας εμπορευμάτων, πού θεσπίζονται ἀπό τή νομοθεσία Κράτους μέλους γιά τήν προστασία της υγείας καί τῆς ζωής τῶν ἀνθρώπων, δέ συμβιβάζονται μέ τή συνθήκη παρά μόνο ἄν εἶναι «ἀναγκαίες» γιά τό σκοπό αυτό
(ii)
ὅτι τά ενδιαφερόμενα Κράτη μέλη φέρουν τό βάρος τῆς ἀποδείξεως περί τοῦ ὅτι οἱ ἐν λόγω παρεκκλίσεις πληρούν τό κριτήριο καί
(iii)
ὅτι σέ περίπτωση πού ἡ ἰσχύς τέτοιων παρεκκλίσεων προσβάλλεται ενώπιον δικαστηρίου Κράτους μέλους, στό δικαστήριο αυτό εναπόκειται νά εφαρμόσει τό κριτήριο καί νά ἀποφανθεί ἐπί τοῦ θέματος.
Μέ κανένα τρόπο δέν προτίθεμαι νά σᾶς διατυπώσω τή γνώμη ὅτι τό Δικαστήριο ἔσφαλε στή συναγωγή αυτών τῶν συμπερασμάτων. 'Αξίζει ὅμως νά σημειωθεί ὅτι αυτά συνάχθηκαν σέ υποθέσεις, καθεμιά ἀπό τίς όποιες ἀφοροῦσε διοικητικές διαδικασίες ἡ ὑποχρεώσεις πού τάσσει ἡ νομοθεσία Κράτους μέλους γιά τήν προστασία ἀπό ἀναμφισβήτητο κίνδυνο κατά τῆς δημόσιας ὑγείας. Ἔτσι πχ. ἡ υπόθεση De Peijper (πού ἀναφέρθηκα ήδη) ἀφοροῦσε τά δικαιολογητικά πού τάσσει ἡ ὁλλανδική νομοθεσία γιά τήν εμπορία στίς Κάτω Χώρες ελαττωματικών φαρμακευτικών προϊόντων, ἡ υπόθεση 35/76 Simmenthai κατά Italian Minister for Finance (1976) 2 ECR 1871 ἀφοροῦσε κτηνιατρικούς ἐλεγχους καί έλεγχους δημόσιας υγείας, πού ἀποβλέπουν στην προστασία τοῦ ἰταλικοῦ κοινοῦ ἀπό εισαγωγές ἀρρωστημένου κρέατος, ἡ υπόθεση 153/78 Commission κατά Germany (1979) ECR 2555 ἀφοροῦσε μιά ἀπαίτηση τῆς γερμανικής νομοθεσίας ὡς πρός τήν καταγωγή τῶν συστατικών περιεχομένων προϊότων κρέατος, τῆς ὁποίας ὁ (υποτιθέμενος) σκοπός ήταν νά προστατευθούν οἱ καταναλωτές ἀπό ἀνθυγιεινό κρέας καί ἡ υπόθεση 251/78, δηλαδή ή υπόθεση Denkavit Futtermittel (πού ήδη ἀνέφερα), ἀφοροῦσε ένα πολύπλοκο γερμανικό σύστημα πιστοποιητικών, έλεγχων καί ἀδειῶν πού ἀποβλέπουν στό νά ἀποφεύγεται ἡ ύπαρξη παθογόνων σέ ζωοτροφές.
Ή παρούσα υπόθεση εἶναι διαφορετική. Κανένας δέν ισχυρίζεται ὅτι τό nisin εἶναι ἀπό τή φύση του βλαβερό, ὅπως εἶναι τά ελαττωματικά φαρμακευτικά προϊόντα ή παθογόνα τοῦ κρέατος, προϊόντων κρέατος ή τῶν ζωοτροφών. Τό nisin υπάρχει σέ φυσική κατάσταση στό τυρί. Ἐκείνο πού μπορεί νά εἶναι βλαβερό εἶναι ἡ υπερβολική κατανάλωση του. Κανένας δέν μπορεί νά πει μέ βεβαιότητα ποιά ποσότητά του στό τυρί εἶναι υπερβολική. Οὔτε ἡ ἐν λόγω ὀλλανδική νομοθεσία ὁρίζει μιά διαδικασία γιά τή διασφάλιση κατά τῆς παρουσίας τοῦ nisin στό τυρί. 'Απλώς ἀπαγορεύει τήν πώληση στίς Κάτω Χώρες τυριοῦ πού περιέχει πρόσθετο nisin, ἐκτος ἄν έχει επιτραπεί εξαίρεση γιά τεχνικούς λόγους. Ό σκοπός τῆς νομοθεσίας αυτής εἶναι προφανώς νά περιοριστεί ἡ κατανάλωση τοῦ nisin ἀπό τόν πληθυσμό στίς Κάτω Χώρες.
Τό ζήτημα εἶναι κατά πόσο μιά τέτοια νομοθεσία «δικαιολογείται» κατά τήν έννοια τοῦ ὅρού αὐτοῦ στό άρθρο 36. Τό περί ἀναγκαιότητας κριτήριο, πού έχει θέσει τό Δικαστήριο στίς υποθέσεις πού ἀνέφερα, εἶναι κατά τη γνώμη μου στήν προκειμένη περίπτωση ἀπρόσφορο. Ούτε εἶναι ὀρθό κατά τή γνώμη μου νά συναχθεί ἀπό τίς υποθέσεις αυτές, εἴτε, ὅπως προτάθηκε ἀπό την 'Επιτροπή καί τήν Eyssen, ἐνῶ ὁ σύμβουλος τῆς 'Επιτροπής παραιτήθηκε ἀπό τόν ισχυρισμό του στό τέλος τῆς ἐπ' ἀκροατηρίου διαδικασίας, ὅτι ή ὀλλανδική κυβέρνηση βαρύνεται μέ τήν ἀπόδειξη ὅτι τό nisin εἶναι βλαβερό, εἴτε ὅπως πρότεινε ἡ 'Επιτροπή άλλα ἀμφισβήτησε ἡ Eyssen, ὅτι τό ζήτημα πρέπει νά ἀφεθεί στην κρίση τῶν ὀλλανδικών δικαστηρίων.
Σέ περίπτωση πού τίθεται τό ζήτημα κατά πόσο μιά διοικητική διαδικασία, πού ἀποβλέπει στή διασφάλιση ἑνός ἀναμφισβήτητου κινδύνου τῆς δημόσιας υγείας, «δικαιολογείται» κατά τήν ἔννοια τοῦ άρθρου 36, παρουσιάζεται εύλογη ἡ κρίση, ὅπως έχει ἀποφανθεί αυτό τό Δικαστήριο, ὅτι στό ἁρμόδιο εθνικό δικαστήριο εναπόκειται κατά πόσο, σέ κάθε περίπτωση, ή ἀνωτέρω διαδικασία εἶναι ἀναγκαία γιά τό σκοπό αυτό εύλογη παρουσιάζεται επίσης ή κρίση, ὅτι εκείνοι πού ισχυρίζονται ὅτι ή διαδικασία εἶναι ἀναγκαία, φέρουν τό βάρος τῆς ἀποδείξεως. 'Αλλά σέ περίπτωση, ὅπως ἡ προκειμένη, πού άφορᾶ μιά ουσία ή ὁποία μπορεί νά ἀποβεῖ βλαβερή ἄν ληφθεί σέ υπερβολικές ποσότητες, ὅπου δέν υπάρχει γενικά ἀναγνωρισμένο κριτήριο ως πρός τήν ποσότητα πού εἶναι ἀποδεκτή σέ συγκεκριμένες ζωοτροφές καί ὅπού τό ζήτημα εἶναι κατά πόσο ἡ εθνική νομοθεσία πού ἀποβλέπει στόν περιορισμό τῆς καταναλώσεως αυτής «δικαιολογείται», μιά τέτοια προσέγγιση τοῦ προβλήματος εἶναι κατά τή γνώμη μου ἀκατάλληλη. Εἶναι δέ ἀκατάλληλη, διότι κανένας δέν μπορεί τότε νά πεῖ ποιά εἶναι «ἀναγκαία», ἀφήνοντας κατά μέρος τήν ἀπαλλαγή ἀπό τό βάρος ἀποδείξεως εκείνου τό όποιο είναι ἀναγκαίο. Είναι επίσης ἀκατάλληλη, διότι τό νά ἀφεθεί ἡ κρίση τέτοιων υποθέσεων στά εθνικά δικαστήρια ὁδηγεί ἀναπόφευκτα στην έλλειψη ὁμοιομορφίας κατά τήν ερμηνεία τῆς συνθήκης, πράγμα πού τό άρθρο 177 σκοπεύει νά ἀποφύγει. 'Επομένως, τό Gerechtshof ὁρθά κατά τή γνώμη μου σκέφτηκε ὅτι σέ μιά τέτοια περίπτωση, ή κρίση εναπόκειται στό Δικαστήριο μας. Κατά τή γνώμη μου ἀξίζει σχετικά νά σημειωθεί ὅτι τό Δικαστήριο σέ δύο τουλάχιστον υποθέσεις έκρινε ὅτι αυτό εἶναι ἁρμόδιο νά ἀποφανθεί ὅτι ἕνα συγκεκριμένο προϊόν δέ θά μποροῦσε νά θεωρηθεί βλαβερό γιά τήν υγεία: στην υπόθεση «Cassis de Dijon» καί στην ὑπόθεση Gilli.
Ἐπομένως, κύριοι δικαστές, θά ἀποφανθείτε ὅτι μιά νομοθεσία ὅπως ἡ ὀλλανδική, γιά τήν ὁποία γίνεται ἐδῶ λόγος, δέν μπορεί νά δικαιολογηθεί γιά λόγους προστασίας τῆς ζωής τῶν ἀνθρώπων; Νομίζω όχι. 'Απ' ὅτι μπορώ νά διακρίνω, δέν υπάρχει κανένας λόγος νά λεχθεί ὅτι αυτή ή νομοθεσία ἀποτελεί «μέσο αυθαίρετης διακρίσεως ἡ συγκεκαλυμμένου περιορισμού στό εμπόριο μεταξύ τῶν Κρατών μελών». Νομίζω ὅτι δέν υπάρχει επίσης κανένας λόγος νά δοθεί βαρύτητα στό επιχείρημα τῆς Eyssen ὅτι οἱ περιορισμοί πού επιβλήθηκαν ἀπό τήν ὀλλανδική νομοθεσία δέν εἶναι δυνατό νά δικαιολογηθούν, ἀφοῦ ή ἀπεριόριστη χρήση τοῦ nisin επιτρέπεται στή Γαλλία καί στό Ἡνωμένο Βασίλειο καί ἀφοθ οἱ γαλλικές καί βρετανικές ἀρχές μπορούν νά θεωρηθούν τόσο υπεύθυνες, ὅσο καί οἱ ὀλλανδικές. Πιθανόν, σέ τελευταία ἀνάλυση, οἱ ὀλλανδικές ἀρχές νά είναι πιό συνετές ἀπό τίς γαλλικές καί τίς βρετανικές. Πάντως, αυτό εἶναι θέμα ώς πρός τό όποιο ἀκριβώς, ἐφ᾿ οσον εκκρεμεί ή θέσπιση ὁδηγίας περί «εναρμονίσεως» ή, ἐν πάση περιπτώσει, ἡ υιοθέτηση ἑνός γενικά αποδεκτού διεθνούς κριτηρίου, τά Κράτη μέλη διατηροῦν ένα μέτρο διακριτικῆς ευχέρειας, καί δέ νομίζω ὅτι πρέπει νά κριθεί ὅτι οἱ Κάτω Χῶρες έχουν υπερβεί, στην προκειμένη περίπτωση, τά όρια αυτής τῆς διακριτικής ευχέρειας.'Ακόμα λιγότερο, κύριοι δικαστές, νομίζω ὅτι πρέπει νά δώσετε βαρύτητα στό επιχείρημα τῆς Ἐπιτροπῆς οτι, ἄν κριθεί πώς δικαιολογείται αύτη ἡ ὀλλανδική νομοθεσία, θά εξασθενίσει τό κίνητρο γιά τά Κράτη μέλη νά συμφωνήσουν για επιπλέον εναρμόνιση τῆς νομοθεσίας. Καθῆκον σας ἀποτελεί νά ἀποφασίζετε σέ υποθέσεις πού φέρονται ενώπιον αὐτοῦ τοῦ Δικαστηρίου σύμφωνα μέ τήν ἀντίληψη πού ἔχετε γιά τό νόμο καί οχι ὑπό τό πρίσμα τέτοιων πολιτικῶν σκέψεων.
Παρ' ὅλ᾿ αὐτά, κύριοι δικαστές, πρέπει κατά τή γνώμη μου νά ἀποφανθείτε στην υπόθεση αύτη μέ στενή ερμηνεία, ὅτι δηλαδή ἡ ὀλλανδική νομοθεσία περί της οὐσίας αυτής συμβιβάζεται μέ τό κοινοτικό δίκαιο ὁπως ισχύει σήμερα, ὑπό τό πρίσμα τῶν ἀποδείξεων πού προσκομίστηκαν ενώπιον τοῦ Δικαστηρίου περί τοῦ nisin καί ἐν ὄψει τῆς ουδέτερης στάσεως, ὅσον άφορα τό nisin, πού υιοθέτησε τό Συμβούλιο στό άρθρο 6 b τῆς ὁδηγίας 64/54/ΕΟΚ. Αυτό τό λέω, γιατί μᾶς προβλήθηκαν επιχειρήματα γιά λογαριασμό τῆς γερμανικής κυβερνήσεως, τά όποια είχαν ὡς σκοπό, καθώς μοῦ φάνηκε, νά εξασφαλίσουν ἀπό σᾶς τήν ἀποδοχή μιᾶς ευρύτερης θέσεως, δηλαδή ὅτι, ἀφοῦ λάβετε υπόψη τή γενική μόλυνση τοῦ περιβάλλοντος πού τώρα ἀφθονεί, καθώς καί τήν ἀπειλή κατά τῆς δημόσιας υγείας πού προκαλείται ἀπό αυτή, πρέπει νά ἀναγνωριστεί ὅτι ένα Κράτος μέλος δικαιούται, δυνάμει τοῦ άρθρου 36 τῆς συνθήκης, νά ἀπαγορεύει τή χρήση, μέσα σέ προϊόντα πού πωλούνται στό ἔδαφός του, κάθε ουσίας πού δέν έχει ἀποδειχθεί ὅτι εἶναι ἀβλαβης, εἴτε μόνη εἴτε σέ συνδυασμό μέ άλλες ουσίες. Αυτό μπορεί νά εἶναι ὀρθό, άλλά κατά τή γνώμη μου, δέ χρειάζεται νά επεκταθούμε τόσο πολύ στην παρούσα υπόθεση. Πάντως, ἀμφιβάλλω ἄν τό τμήμα τοῦ Δικαστηρίου θά ήταν κατάλληλο γιά νά ἀποφανθεί πάνω σέ ἕνα τέτοιο γενικό θέμα.
Καταλήγοντας, 'έχω τή γνώμη οτι, απαντώντας στό ερώτημα πού υποβλήθηκε στό Δικαστήριο ἀπό τό Gerechtshof τοῦ 'Αμστερνταμ, πρέπει, κύριοι δικαστές, νά ἀποφανθείτε ὃτι, ἐπί τοῦ παρόντος, μια διάταξη στή νομοθεσία Κράτους μέλους πού ἀπαγορεύει, υποκείμενη σέ εξαιρέσεις, τήν προσθήκη τοῦ nisin σέ τυριά fondu συμβιβάζεται μέ τίς διατάξεις τῆς συνθήκης περί τῆς ελεύθερης κυκλοφορίας εμπορευμάτων.
(
1
)	Μετάφραση ἀπό τά ἀγγλικά.