62023CJ0438_RES
Υπόθεση C‑438/23
Protéines FranceκαιUnion végétarienne européenne (EVU)καιAssociation végétarienne de France (AVF)καιBeyond Meat Inc.
κατά
Ministre de l’Économie, des Finances et de la Souveraineté industrielle et numérique
[αίτηση του Conseil d’État (Συμβουλίου της Επικρατείας, Γαλλία)για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως]
Απόφαση του Δικαστηρίου (δεύτερο τμήμα) της 4ης Οκτωβρίου 2024
«Προδικαστική παραπομπή – Κανονισμός (ΕΕ) 1169/2011 – Παροχή πληροφοριών για τα τρόφιμα στους καταναλωτές – Άρθρο 2, παράγραφος 2, στοιχεία ιδʹ έως ιστʹ, και άρθρα 7, 9 και 17 – Θεμιτές πρακτικές σχετικά με την ονομασία των τροφίμων – Νόμιμες ονομασίες, συνήθεις ονομασίες και περιγραφικές ονομασίες – Αντικατάσταση στοιχείων ή συστατικών ενός τροφίμου – Άρθρο 38, παράγραφος 1 – Θέματα που εναρμονίζονται ειδικά – Εθνικά μέτρα τα οποία απαγορεύουν τη χρήση ονομασιών δηλωτικών του κρέατος για τον προσδιορισμό προϊόντος που περιέχει φυτικές πρωτεΐνες»
Προσέγγιση των νομοθεσιών – Παροχή πληροφοριών για τα τρόφιμα στους καταναλωτές – Κανονισμός (ΕΕ) 1169/2011 – Υποχρεωτικές πληροφορίες για τα τρόφιμα – Υποχρεωτική αναγραφή της νόμιμης ονομασίας, συνήθους ονομασίας ή περιγραφικής ονομασίας του τροφίμου – Διάθεση στο εμπόριο ή προώθηση τροφίμων που περιέχουν φυτικές πρωτεΐνες – Χρήση ονομασιών δηλωτικών του κρέατος δυνάμενων να παραπλανήσουν τους καταναλωτές – Θέμα που εναρμονίζεται ειδικά – Λήψη εθνικών μέτρων τα οποία δεν προβλέπουν νόμιμη ονομασία, πλην όμως απαγορεύουν τη χρήση ονομασιών δηλωτικών του κρέατος για τον προσδιορισμό προϊόντος που περιέχει φυτικές πρωτεΐνες – Δεν επιτρέπεται
(Κανονισμός 1169/2011 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, άρθρα 2 § 2, στοιχεία ιεʹ και ιστʹ, 7, 9 § 1, στοιχείο αʹ, 17, 38 § 1 και παράρτημα VI)
(βλ. σκέψεις 61-66, 68-73, 77, 78, 80-84, 90-96, διατακτ. 1)
Προσέγγιση των νομοθεσιών – Παροχή πληροφοριών για τα τρόφιμα στους καταναλωτές – Κανονισμός (ΕΕ) 1169/2011 – Επιβολή εθνικών διοικητικών κυρώσεων σε περίπτωση παράβασης του κανονισμού ή λήψη εθνικών μέτρων που συνάδουν προς αυτόν – Επιτρέπεται – Λήψη εθνικού μέτρου περί καθορισμού μέγιστων επιτρεπόμενων ποσοστών περιεκτικότητας σε φυτικές πρωτεΐνες προκειμένου τα τρόφιμα να μπορούν να προσδιορίζονται με δηλωτικές του κρέατος συνήθεις ή περιγραφικές ονομασίες – Δεν επιτρέπεται
(Κανονισμός 1169/2011 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, άρθρο 38 § 1)
(βλ. σκέψεις 104 και 105, διατακτ. 2)
Σύνοψη
Επιληφθέν αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως την οποία υπέβαλε το Conseil d’État (Συμβούλιο της Επικρατείας, Γαλλία), το Δικαστήριο αναπτύσσει περαιτέρω τη νομολογία του σχετικά με την έννοια της «ειδικής εναρμόνισης», κατά το άρθρο 38, παράγραφος 1, του κανονισμού 1169/2011 (
1
), η οποία εμποδίζει, κατ’ αρχήν, τα κράτη μέλη να θεσπίζουν εθνικά μέτρα.
Η Protéines France, η οποία εκπροσωπεί τα συμφέροντα των επιχειρήσεων που δραστηριοποιούνται στη γαλλική αγορά φυτικών πρωτεϊνών, η Union végétarienne européenne (EVU) [Ευρωπαϊκή Ένωση Χορτοφάγων (EVU)], η Association végétarienne de France (AVF) [Ένωση Χορτοφάγων Γαλλίας (AVF)], οι οποίες προωθούν τη χορτοφαγία, και η Beyond Meat, η οποία παράγει και εμπορεύεται προϊόντα με βάση φυτικές πρωτεΐνες, άσκησαν ενώπιον του Conseil d’État (Συμβουλίου της Επικρατείας) αιτήσεις ακυρώσεως του διατάγματος σχετικά με τη χρήση ορισμένων ονομασιών για τον προσδιορισμό των τροφίμων που περιέχουν φυτικές πρωτεΐνες (στο εξής: επίμαχο διάταγμα) (
2
).
Με τις αιτήσεις ακυρώσεως, οι αιτούσες της κύριας δίκης ισχυρίσθηκαν ότι το επίμαχο διάταγμα, το οποίο απαγορεύει τη χρήση ονομασιών όπως «steak» («στέικ») ή «saucisse» («λουκάνικο»), είτε χωρίς είτε με την προσθήκη συμπληρωματικών διευκρινιστικών στοιχείων, για τον προσδιορισμό μεταποιημένων προϊόντων που περιέχουν φυτικές πρωτεΐνες, παραβιάζει πλείονες διατάξεις του κανονισμού 1169/2011.
Μεσούσης της διαδικασίας ενώπιον του Δικαστηρίου, οι γαλλικές αρχές εξέδωσαν νέο διάταγμα (
3
), το οποίο προβλέπει την κατάργηση του επίμαχου διατάγματος. Σε συνέχεια αιτήματος παροχής πληροφοριών που του απηύθυνε το Δικαστήριο, το Conseil d’État (Συμβούλιο της Επικρατείας) επιβεβαίωσε ότι η απάντηση στα υποβληθέντα προδικαστικά ερωτήματα εξακολουθούσε να είναι κρίσιμη για την επίλυση της εκκρεμούσας ενώπιόν του διαφοράς.
Εκτίμηση του Δικαστηρίου
Προκαταρκτικώς, λαμβάνοντας υπόψη τις παρασχεθείσες από το αιτούν δικαστήριο πληροφορίες σύμφωνα με τις οποίες, μεταξύ άλλων, το περιεχόμενο των δύο διαταγμάτων είναι εν μέρει πανομοιότυπο, πλείονες δε αιτούσες της κύριας δίκης εκδήλωσαν την πρόθεση να προσβάλουν και το δεύτερο διάταγμα, το Δικαστήριο κρίνει παραδεκτή την αίτηση προδικαστικής αποφάσεως, η οποία δεν έχει καταστεί ούτε άνευ αντικειμένου ούτε υποθετική.
Επί της ουσίας, όσον αφορά το πρώτο και το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα του αιτούντος δικαστηρίου, κατά πρώτον, το Δικαστήριο προβαίνει σε συνδυασμένη ερμηνεία των διατάξεων του άρθρου 7, παράγραφοι 1, 2 και 4, του άρθρου 9, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, του άρθρου 17, παράγραφοι 1 και 5, καθώς και του παραρτήματος VI, μέρος A, σημείο 4, του κανονισμού 1169/2011 και συνοψίζει το περιεχόμενο των διατάξεων αυτών ως ακολούθως. Πρώτον, τα τρόφιμα πρέπει να φέρουν ονομασία. Δεύτερον, η ονομασία αυτή πρέπει να είναι νόμιμη ονομασία ή, αν δεν υπάρχει τέτοια ονομασία, συνήθης ονομασία ή, αν δεν υπάρχει συνήθης ονομασία, περιγραφική ονομασία. Τρίτον, η εν λόγω ονομασία πρέπει να είναι ακριβής, σαφής και ευχερώς κατανοητή για τους καταναλωτές. Τέταρτον, η ίδια ονομασία δεν πρέπει να παραπλανά τους καταναλωτές, μεταξύ άλλων, ως προς τα χαρακτηριστικά του οικείου τροφίμου, στα οποία συγκαταλέγονται η φύση και η σύνθεσή του, και ως προς την αντικατάσταση στοιχείων που είναι φύσει παρόντα στο τρόφιμο ή συστατικών που χρησιμοποιούνται κατά το σύνηθες στο τρόφιμο από διαφορετικά στοιχεία ή συστατικά. Πέμπτον, οι ανωτέρω απαιτήσεις πρέπει να τηρούνται κατά τη διάθεση στο εμπόριο και την προώθηση κάθε τροφίμου.
Κατά δεύτερον, όσον αφορά ειδικότερα τις νόμιμες ονομασίες, το Δικαστήριο υπενθυμίζει ότι αυτές μπορούν να προβλέπονται στις ενωσιακές διατάξεις ή, αν δεν υπάρχουν τέτοιες ενωσιακές διατάξεις, στις εθνικές διατάξεις (
4
). Εν προκειμένω, το Δικαστήριο διαπιστώνει ότι δεν υφίσταται διάταξη του δικαίου της Ένωσης η οποία να επιβάλλει τη χρήση ορισμένων νομίμων ονομασιών για τα προϊόντα με βάση φυτικές πρωτεΐνες ή η οποία να προβλέπει τις νόμιμες ονομασίες που εφαρμόζονται σε προϊόντα απλώς και μόνον επειδή τα προϊόντα αυτά ορίζονται ως προϊόντα ζωικής προέλευσης, χωρίς περαιτέρω διευκρινίσεις. Το Δικαστήριο, παρατηρώντας ότι από τη δικογραφία που έχει στη διάθεσή του προκύπτει ότι οι γαλλικές αρχές απέκλεισαν το ενδεχόμενο το επίμαχο διάταγμα να θεσπίζει νόμιμη ονομασία, υπογραμμίζει ότι το ζήτημα εάν οι αρχές αυτές θέσπισαν μια τέτοια ονομασία πρέπει να εκτιμηθεί αντικειμενικά από το αιτούν δικαστήριο, στο οποίο το Δικαστήριο μπορεί, ωστόσο, να παράσχει τα στοιχεία ερμηνείας του ενωσιακού δικαίου που του είναι αναγκαία προς τούτο.
Συναφώς, το Δικαστήριο διαπιστώνει ότι, για τον προσδιορισμό ενός τροφίμου, οι νόμιμες ονομασίες πρέπει να «προβλέπονται». Επομένως, η υιοθέτηση νόμιμης ονομασίας συνίσταται στον συσχετισμό ειδικής έκφρασης με συγκεκριμένο τρόφιμο.
Πάντως, η λήψη μέτρων που συνίστανται στην πρόβλεψη ότι τα τρόφιμα πρέπει να πληρούν ορισμένες προϋποθέσεις, ιδίως όσον αφορά τη σύνθεσή τους, προκειμένου να μπορούν να προσδιορίζονται με όρους που γίνονται αποδεκτοί ως νόμιμη ονομασία δεν μπορεί να θεωρηθεί ισοδύναμη με τη λήψη μέτρων που απαγορεύουν τη χρήση ορισμένων όρων, οι οποίοι δεν ορίζονται νομικώς στα μέτρα αυτά, για τον προσδιορισμό τροφίμων που φέρουν ορισμένα χαρακτηριστικά, ιδίως όσον αφορά τη σύνθεσή τους.
Συγκεκριμένα, με τα πρώτα μέτρα καθίσταται δυνατή η διασφάλιση της προστασίας του καταναλωτή, ο οποίος πρέπει να μπορεί να θεωρεί δεδομένο ότι ένα τρόφιμο που προσδιορίζεται με ειδικούς όρους που συνιστούν μια συγκεκριμένη νόμιμη ονομασία πληροί τις προϋποθέσεις που προβλέπονται ειδικώς για τη χρήση της ονομασίας αυτής. Αντιθέτως, με τα δεύτερα μέτρα δεν επιφυλάσσεται η χρήση όρων που ορίζονται με ακρίβεια, ως νόμιμη ονομασία, από μια αρχή αποκλειστικώς και μόνο για τον προσδιορισμό τροφίμων που φέρουν συγκεκριμένα χαρακτηριστικά.
Εν προκειμένω, το δίκαιο της Ένωσης δεν προβλέπει κανόνα που να επιφυλάσσει μόνον για τα τρόφιμα τα οποία καθορίζονται ως ζωικής προέλευσης τη χρήση νομίμων ονομασιών που περιέχουν όρους προερχόμενους από τους τομείς της κρεατοπαραγωγής, της αλλαντοποιίας και της αλιείας και εμπίπτοντες στο επίμαχο διάταγμα (
5
). Περαιτέρω, το Δικαστήριο παρατηρεί ότι το ίδιο φαίνεται να ισχύει και στο γαλλικό δίκαιο.
Επομένως, υπό την επιφύλαξη εξακριβώσεως από το αιτούν δικαστήριο, το Δικαστήριο εκτιμά ότι το επίμαχο διάταγμα δεν περιέχει «νόμιμη ονομασία», αλλά αφορά το ζήτημα ποιες είναι οι «συνήθεις ονομασίες» ή οι «περιγραφικές ονομασίες» οι οποίες δεν μπορούν να χρησιμοποιούνται για τον προσδιορισμό των τροφίμων με βάση φυτικές πρωτεΐνες.
Κατά τρίτον, το Δικαστήριο κρίνει κατά πόσον οι δύο αυτές έννοιες εναρμονίζονται ειδικά από τον κανονισμό 1169/2011. Επισημαίνει ότι το άρθρο 2, παράγραφος 2, στοιχεία ιεʹ και ιστʹ, του κανονισμού 1169/2011 δεν ορίζει ότι τα κράτη μέλη μπορούν να θεσπίζουν μέτρα που να ρυθμίζουν τις συνήθεις ονομασίες ή τις περιγραφικές ονομασίες συγκεκριμένου τροφίμου. Συγκεκριμένα, λαμβανομένων υπόψη των ορισμών που υιοθέτησε ο νομοθέτης της Ένωσης για τις εν λόγω συνήθεις και περιγραφικές ονομασίες, το περιεχόμενό τους δεν μπορεί να οριοθετηθεί, κατά τρόπο γενικό και αφηρημένο, από τις εθνικές αρχές. Επομένως, όταν δεν έχει θεσπίσει νόμιμη ονομασία, ένα κράτος μέλος δεν μπορεί να εμποδίζει, με γενική και αφηρημένη απαγόρευση, τους παραγωγούς τροφίμων με βάση φυτικές πρωτεΐνες να εκπληρώνουν την υποχρέωσή τους αναγραφής της ονομασίας των τροφίμων αυτών χρησιμοποιώντας συνήθεις ονομασίες ή περιγραφικές ονομασίες (
6
).
Ειδικότερα, όσον αφορά την ευχέρεια κράτους μέλους να θεσπίζει γενικά και αφηρημένα μέτρα προκειμένου να αποτρέψει τον κίνδυνο να παραπλανηθούν οι καταναλωτές λόγω της αντικατάστασης ζωικών πρωτεϊνών από φυτικές πρωτεΐνες, το Δικαστήριο υπενθυμίζει ότι το άρθρο 7, παράγραφος 1, στοιχείο δʹ, και το παράρτημα VI, μέρος A, σημείο 4, του κανονισμού 1169/2011 αφορούν την αντικατάσταση στοιχείων ή συστατικών τροφίμων. Ως εκ τούτου, και το θέμα αυτό έχει εναρμονιστεί ειδικά με τον εν λόγω κανονισμό.
Επιπλέον, το Δικαστήριο διευκρινίζει ότι οι διατάξεις αυτές καλύπτουν επίσης το θέμα των πληροφοριών που πρέπει να παρέχονται στους καταναλωτές όταν η σύνθεση του οικείου τροφίμου καθίσταται εντελώς διαφορετική. Πράγματι, το υψηλό επίπεδο προστασίας των καταναλωτών στην επίτευξη του οποίου αποσκοπεί ο κανονισμός (
7
) θα μπορούσε να διακυβευθεί εάν, κατά παράδοξο τρόπο, οι διατάξεις σχετικά με την αντικατάσταση, σε ένα τρόφιμο, ενός στοιχείου ή συστατικού από διαφορετικό στοιχείο ή συστατικό δεν εφαρμόζονταν οσάκις η αντικατάσταση αφορά ένα στοιχείο ή συστατικό το οποίο είναι ιδιαίτερα σημαντικό στο πλαίσιο ενός τροφίμου, πολλώ δε μάλλον αποτελεί το μοναδικό στοιχείο ή συστατικό του.
Επομένως, οι εν λόγω διατάξεις καθιερώνουν μαχητό τεκμήριο δυνάμει του οποίου οι πληροφορίες που παρέχονται σύμφωνα με τον τρόπο που αυτές προβλέπουν προστατεύουν επαρκώς τους καταναλωτές, ακόμη και σε περίπτωση πλήρους αντικατάστασης του μοναδικού στοιχείου ή συστατικού που οι καταναλωτές μπορούν να αναμένουν ότι περιέχεται σε τρόφιμο προσδιοριζόμενο με συνήθη ονομασία ή με περιγραφική ονομασία η οποία περιέχει ορισμένους όρους.
Εντούτοις, αν μια εθνική αρχή εκτιμά ότι ο συγκεκριμένος τρόπος πώλησης ή προώθησης ενός τροφίμου παραπλανά τον καταναλωτή, δύναται να στραφεί κατά του οικείου υπευθύνου επιχείρησης τροφίμων, ο οποίος είναι υπεύθυνος (
8
) για τις πληροφορίες που αναγράφονται στο τρόφιμο και οφείλει να μεριμνά για την παρουσία και την ακρίβεια των πληροφοριών αυτών, και να αποδείξει την ανατροπή του προαναφερθέντος τεκμηρίου.
Κατά συνέπεια, απαντώντας στο πρώτο και στο δεύτερο προδικαστικό ερώτημα, το Δικαστήριο αποφαίνεται ότι τα άρθρα 7 και 17 καθώς και το παράρτημα VI, μέρος A, σημείο 4, του κανονισμού 1169/2011, ερμηνευόμενα υπό το πρίσμα του άρθρου 2, παράγραφος 2, στοιχεία ιεʹ και ιστʹ, και του άρθρου 9, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, αυτού, έχουν την έννοια ότι εναρμονίζουν ειδικά, κατά την έννοια του άρθρου 38, παράγραφος 1, του εν λόγω κανονισμού, την προστασία των καταναλωτών από τον κίνδυνο παραπλανήσεώς τους από τη χρήση ονομασιών, άλλων από τις νόμιμες ονομασίες, αποτελούμενων από όρους προερχόμενους από τους τομείς της κρεατοπαραγωγής, της αλλαντοποιίας και της αλιείας, για την περιγραφή, τη διάθεση στο εμπόριο ή την προώθηση τροφίμων που περιέχουν φυτικές πρωτεΐνες αντί για πρωτεΐνες ζωικής προέλευσης, ακόμη και στην περίπτωση που οι πρώτες υποκαθιστούν τις δεύτερες στο σύνολό τους, και, ως εκ τούτου, αντιτίθενται στην εκ μέρους κράτους μέλους θέσπιση εθνικών μέτρων που ρυθμίζουν ή απαγορεύουν τη χρήση τέτοιων ονομασιών.
Όσον αφορά το τρίτο προδικαστικό ερώτημα του αιτούντος δικαστηρίου, το Δικαστήριο εκτιμά, αφενός, ότι η ειδική εναρμόνιση στην οποία προβαίνουν οι προμνημονευθείσες διατάξεις δεν εμποδίζει τα κράτη μέλη να προβλέπουν την επιβολή διοικητικών κυρώσεων σε περίπτωση παραβάσεως των απαιτήσεων και των απαγορεύσεων που απορρέουν από τις διατάξεις αυτές ή από εθνικά μέτρα τα οποία είναι σύμφωνα προς τις εν λόγω διατάξεις. Αφετέρου, ο καθορισμός μέγιστων επιτρεπόμενων ποσοστών περιεκτικότητας σε φυτικές πρωτεΐνες (
9
), προκειμένου τα τρόφιμα να μπορούν να προσδιορίζονται με ορισμένες συνήθεις ή περιγραφικές ονομασίες, ισοδυναμεί με ρύθμιση της χρήσεως των ονομασιών αυτών, χωρίς ωστόσο να θεσπίζεται νόμιμη ονομασία. Δοθέντος, όμως, ότι οι εν λόγω διατάξεις εναρμονίζουν ειδικά τη χρήση των εν λόγω ονομασιών, τα κράτη μέλη δεν μπορούν να λαμβάνουν μέτρα επί του θέματος αυτού χωρίς να θέτουν σε κίνδυνο την ομοιομορφία του δικαίου της Ένωσης.
(
1
)	Κανονισμός (ΕΕ) 1169/2011 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 25ης Οκτωβρίου 2011, σχετικά με την παροχή πληροφοριών για τα τρόφιμα στους καταναλωτές, την τροποποίηση των κανονισμών του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου (ΕΚ) αριθ. 1924/2006 και (ΕΚ) αριθ. 1925/2006 και την κατάργηση της οδηγίας 87/250/ΕΟΚ της Επιτροπής, της οδηγίας 90/496/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της οδηγίας 1999/10/ΕΚ της Επιτροπής, της οδηγίας 2000/13/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, των οδηγιών της Επιτροπής 2002/67/ΕΚ και 2008/5/ΕΚ και του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 608/2004 της Επιτροπής (ΕΕ 2011, L 304, σ. 18).
(
2
)	Décret no 2022‑947, du 29 juin 2022, relatif à l’utilisation de certaines dénominations employées pour désigner des denrées comportant des protéines végétales (διάταγμα 2022‑947, της 29ης Ιουνίου 2022, σχετικά με τη χρήση ορισμένων ονομασιών για τον προσδιορισμό τροφίμων που περιέχουν φυτικές πρωτεΐνες, JORF της 30ής Ιουνίου 2022, κείμενο αριθ. 3).
(
3
)	Décret no 2024‑144, du 26 février 2024, relatif à l’utilisation de certaines dénominations employées pour désigner les denrées alimentaires comportant des protéines végétales (διάταγμα 2024‑144, της 26ης Φεβρουαρίου 2024, σχετικά με τη χρήση ορισμένων ονομασιών για τον προσδιορισμό των τροφίμων που περιέχουν φυτικές πρωτεΐνες, JORF της 27ης Φεβρουαρίου 2024, κείμενο αριθ. 15).
(
4
)	Άρθρο 2, παράγραφος 2, στοιχείο ιδʹ, του κανονισμού 1169/2011.
(
5
)	Η εν λόγω διαπίστωση ισχύει και για τους όρους που απαριθμούνται στο παράρτημα I του διατάγματος 2024‑144.
(
6
)	Άρθρο 38, παράγραφος 1, του κανονισμού 1169/2011.
(
7
)	Άρθρο 1, παράγραφος 1, του κανονισμού 1169/2011, ερμηνευόμενο υπό το πρίσμα των αιτιολογικών σκέψεων 1 και 3 αυτού.
(
8
)	Άρθρο 8, παράγραφοι 1 και 2, του κανονισμού 1169/2011.
(
9
)	Άρθρο 3, παράγραφος 1, του διατάγματος 2022‑947.