61993CC0070_NL
Conclusie van de advocaat generaal
Conclusie van de advocaat generaal
++++
1 De prejudiciële vragen van het Bundesgerichtshof betreffen de uitlegging van artikel 85, lid 1, EEG-Verdrag en van sommige bepalingen van verordening (EEG) nr. 123/85 van de Commissie van 12 december 1984 betreffende de toepassing van artikel 85, lid 3, van het Verdrag op groepen afzet- en klantenserviceovereenkomsten inzake motorvoertuigen.(1)
Meer in het bijzonder wenst de nationale rechter te vernemen, of het onverenigbaar is met het communautaire mededingingsrecht, dat de constructeur in het kader van een selectief distributiestelsel van motorvoertuigen de dealer verbiedt motorvoertuigen te leveren aan onafhankelijke leasingondernemingen, wanneer de voertuigen bestemd zijn voor klanten wier woonplaats of kantoor buiten het contractgebied ligt van de dealer bij wie de voertuigen zijn aangekocht. Wordt deze vraag ontkennend beantwoord, dan wenst de nationale rechter te vernemen, of deze gedraging krachtens nationale mededingingsregels alsnog kan worden verboden.
De feiten
2 ALD Auto-Leasing D GmbH (hierna: "ALD") is een onafhankelijke leasingonderneming die particulieren en ondernemingen motorvoertuigen van verschillende constructeurs aanbiedt. ALD heeft ongeveer 128 000 voertuigen op de weg. Met een jaaromzet van ongeveer een miljard DM is zij de tweede Duitse leasingonderneming en de grootste leasingonderneming zonder binding met een constructeur.
Naast het gebruik van het motorvoertuig voor een bepaalde tijd biedt zij ook een zogenoemde Full-Service aan, die herstellingen, controles, verzekeringen, belastingen, radiobijdragen en bijstand bij ongevallen omvat. De leasingovereenkomsten van ALD bevatten geen koopoptie ten gunste van de gebruiker.
ALD geeft ook motorvoertuigen in leasing van het merk BMW, gebouwd door Bayerische Motorenwerke AG (hierna: "BMW"), die zij over het gehele contractgebied koopt bij de BMW-dealers of -agenten die haar de gunstigste voorwaarden bieden. ALD sluit ook leasingovereenkomsten met gebruikers met woonplaats of kantoor buiten het gebied dat BMW bij overeenkomst heeft toegewezen aan de dealer bij wie ALD de voertuigen heeft aangekocht om ze vervolgens in leasing te geven.
3 BMW zet de door haar gebouwde auto's in Duitsland af via een netwerk van vestigingen en dealers. Ook in het buitenland, met name in de Lid-Staten van de Gemeenschap, heeft zij een min of meer gelijkaardige verkooporganisatie.
Om te voldoen aan de stijgende vraag naar leasingauto's, die een steeds groter deel van de automarkt vormen, heeft BMW de BMW-Kreditbank GmbH en de BMW-Leasing GmbH opgericht. De diensten van deze ondernemingen worden (ook) door de BMW-dealers aangeboden. Volgens BMW worden evenwel steeds meer BMW's door onafhankelijke leasingondernemingen in leasing gegeven.
4 Het gaat om onafhankelijke vennootschappen, die niet onderworpen zijn aan de contractuele verplichtingen waarop het BMW-distributienet is gebaseerd, en die volgens BMW haar commerciële organisatie ontwrichten. Daarop heeft zij op 12 februari 1988 aan haar dealers een circulaire gezonden over de "levering aan externe leasingondernemingen". Daarin wordt erop gewezen, dat deze ondernemingen, hoewel zij "zoals elke andere eindgebruiker(2) bij de aankoop van nieuwe BMW's aangewezen zijn op het distributienet van BMW", een beroep doen op een of enkele dealers van dit net zonder te letten op de plaats waar de gebruiker die de auto least, zijn kantoor of woonplaats heeft.
Zo is een parallel (supraregionaal) distributiestelsel ontstaan dat de territoriale bescherming ondermijnt die de dealers binnen hun contractgebied genieten en de distributiestructuur van BMW in gevaar brengt.
5 Door de verkoop van auto's aan onafhankelijke leasingondernemingen worden volgens BMW ook bepaalde bedingen van de dealerovereenkomst ontdoken; in dat geval schendt de dealer dus zijn contractuele verplichtingen. Om hieraan een einde te maken, wordt in de circulaire het volgende gezegd:
"Het is derhalve niet toegestaan zaken te doen met gebruikers die buiten uw contractgebied wonen en door de externe leasingonderneming als klant zijn of worden geworven. In deze gevallen treedt de externe leasingonderneming eigenlijk op als tussenpersoon. Een dergelijk optreden in het kader van vaste handelsrelaties over de grenzen van het contractgebied heen is evenwel in strijd met punt 2.4 van de BMW-dealerovereenkomst. Dit is alleen anders wanneer de vraag naar het voertuig uitgaat van de klant/gebruiker, en uw bedrijf dus te maken heeft met een klant die zelf een externe leasingonderneming wenst in te schakelen. Dan gaat de vraag niet uit van de tussenpersoon, maar blijft de rol van de leasingonderneming beperkt tot het afhandelen van de concrete leasingovereenkomst.
(...)
Voor de afwikkeling van uw transacties heeft een en ander de volgende consequenties:
1.
Gelet op de dealerovereenkomst dient U bij contracten met onafhankelijke leasingondernemingen in beginsel na te gaan, waar de betrokken klant gevestigd is of zijn woonplaats heeft. Ligt zijn vestigings- of woonplaats niet in het contractgebied, dan moet de externe leasingonderneming in beginsel naar de plaatselijke dealer worden verwezen.
2.
(...)
3.
Wordt in strijd met het voorgaande gehandeld, dan behouden wij ons het recht voor, na een aanmaning om de contractbreuk te beëindigen, overeenkomstig punt 11.5 tot opzegging van de overeenkomst over te gaan.
Wij verzoeken U hier voortaan nauwgezet op te letten. Alleen zo kan het in het belang van de commerciële organisatie en van de klanten uitgebouwde distributienet op lange termijn worden gehandhaafd.(3)"
6 ALD ziet in deze circulaire een onwettige oproep tot boycot, een ongeoorloofde belemmering van haar bedrijfsactiviteiten in de zin van § 26, lid 1, GWB (wet betreffende mededingingsbeperkingen), en een schending van artikel 85 EEG-Verdrag. Zij heeft het Landgericht Frankfurt am Main dan ook verzocht BMW te verbieden haar dealers ertoe aan te zetten geen auto's te leveren wanneer zij in het kader van een door ALD gesloten leasingovereenkomst ter beschikking worden gesteld van gebruikers die hun woonplaats of kantoor buiten het contractgebied van de dealer hebben.
Het Landgericht heeft het verzoek van ALD op basis van het nationale recht toegewezen en het Oberlandesgericht heeft zijn beslissing bevestigd.
7 BMW heeft bij het Bundesgerichtshof beroep tot "Revision" ingesteld. Volgens het Bundesgerichtshof is de circulaire wel degelijk een leveringsverbod. Deze oproep beperkte zich niet tot de verkopen aan externe leasingondernemingen die vaste handelsrelaties onderhielden met een of meerdere dealers, doch beoogde meer algemeen de leasing van BMW's via supraregionaal werkende onafhankelijke leasingondernemingen op regionale grondslag aldus te beperken, dat zij hun activiteiten nog slechts uitoefenen binnen de grenzen van het in de dealerovereenkomst bepaalde contractgebied. Bovendien staat vast, dat de circulaire tevens gericht was tegen ALD, de belangrijkste onafhankelijke leasingonderneming.
Volgens het Bundesgerichtshof kon de circulaire evenwel niet als een boycotoproep worden beschouwd, wanneer BMW niet het inzicht had derden op onbillijke wijze minder gunstig te behandelen. Dat zou het geval zijn indien BMW met haar aanmaning niet aan onafhankelijke leasingondernemingen te leveren belangen nastreefde die door het gemeenschapsrecht, met name door verordening nr. 123/85, in acht worden genomen en beschermd.
8 Volgens het Bundesgerichtshof hangt de beslechting van het geschil tussen BMW en ALD af van de uitlegging van de communautaire mededingingsregels. Het heeft dan ook de volgende prejudiciële vragen aan het Hof voorgelegd:
"1.
Is het - ook wanneer verordening (EEG) nr. 123/85 wordt nageleefd - in strijd met artikel 85, lid 1, EEG-Verdrag, wanneer een autoconstructeur die zijn auto's via een selectief distributiestelsel afzet, met zijn dealers overeenkomt, dat aan leasingondernemingen die geen binding hebben met de constructeur, geen auto's mogen worden geleverd, indien die auto's worden geleast aan gebruikers die hun woonplaats of kantoor buiten het contractgebied van de betrokken dealer hebben, of wanneer een autoconstructeur zijn dealers aanmaant, zich dienovereenkomstig te gedragen?
2.
Indien vraag 1 ontkennend wordt beantwoord, staat verordening (EEG) nr. 123/85 dan in de weg aan een beslissing van een nationale rechterlijke instantie, waarbij een autoconstructeur wordt verboden aan zijn dealers een aanmaning met de in vraag 1 vermelde inhoud te doen toekomen, op grond dat deze aanmaning volgens de nationale wettelijke regeling betreffende mededingingsbeperkingen een onwettig leveringsverbod is?"
De eerste vraag
9 Alvorens na te gaan of de circulaire in aanmerking kan komen voor een vrijstelling krachtens verordening nr. 123/85, dient uiteraard te worden uitgemaakt of zij een schending van artikel 85, lid 1, EEG-Verdrag inhoudt, wat in de onderhavige procedure overigens niet is betwist.
a) Artikel 85, lid 1
10 Artikel 85, lid 1, verbiedt overeenkomsten die ertoe strekken of ten gevolge hebben, dat de mededinging binnen de gemeenschappelijke markt wordt verhinderd, beperkt of vervalst.
Aangezien volgens vaste rechtspraak(4) verticale overeenkomsten niet uitgesloten zijn van de toepassing van de mededingingsregels, en een overeenkomst tussen marktdeelnemers die in verschillende stadia van het produktieproces actief zijn, onder het verbod van artikel 85, lid 1, kan vallen, is het allereerst de vraag, of de circulaire van BMW aan haar dealers een overeenkomst is in de zin van deze bepaling.
11 Volstaan kan worden met eraan te herinneren, dat de oproep van een automobielconstructeur aan zijn dealers, zoals het Hof reeds eerder heeft gepreciseerd, een overeenkomst is in de zin van artikel 85, lid 1, wanneer hij plaatsvindt in het kader van een systeem van vaste handelsbetrekkingen die worden geregeld door een tevoren gesloten algemene overeenkomst.(5) De oproep in de betrokken circulaire om niet aan onafhankelijke leasingondernemingen te leveren is onbetwistbaar een onderdeel van de handelsbetrekkingen van BMW en zijn dealers, nu daarin uitdrukkelijk en meermaals wordt verwezen naar de dealerovereenkomst.
De oproep in de circulaire van 12 februari 1988 is dus niet een eenzijdige handeling, doch een overeenkomst in de zin van artikel 85, lid 1.
12 De mededingingsbeperkende effecten van de oproep in de circulaire liggen voor de hand. Enerzijds wordt namelijk de vrijheid van de dealers aanzienlijk beperkt, aangezien zij alleen nog onder bepaalde voorwaarden kunnen verkopen aan onafhankelijke leasingondernemingen; anderzijds worden de aankoopmogelijkheden van de betrokken ondernemingen beperkt in die zin dat leasingverrichtingen worden gekoppeld aan het contractgebied van de verschillende dealers. Dit resulteert duidelijk in een beperking van de mededinging tussen produkten van hetzelfde merk (intrabrand competition).
13 Wat ten slotte de voorwaarde betreft van een ongunstige beïnvloeding van het intracommunautaire handelsverkeer, kan worden volstaan met erop te wijzen, dat door een dergelijke overeenkomst leasingondernemingen uit andere Lid-Staten in Duitsland geen BMW's kunnen kopen, tenzij - wat zelden voorkomt - die auto's bestemd zijn voor klanten die in het contractgebied wonen. Die ondernemingen kunnen dus hoe dan ook geen leasingovereenkomsten sluiten met gebruikers uit andere Lid-Staten. Daarbij komt nog dat, zoals het Hof meermaals verklaard heeft, "dergelijke gedragingen die de mededinging beperken en die het gehele grondgebied van een Lid-Staat bestrijken, naar hun aard een versterking van de nationale drempelvorming tot gevolg hebben, hetgeen de in het Verdrag beoogde economische vervlechting doorkruist".(6)
De litigieuze gedraging valt dus binnen de werkingssfeer van het in artikel 85, lid 1, EEG-Verdrag bedoelde verbod.
b) Vrijstelling krachtens verordening nr. 123/85
14 Bij verordening nr. 123/85 is het verbod van artikel 85, lid 1, EEG-Verdrag buiten toepassing verklaard voor overeenkomsten waarbij de leverancier een (erkende) wederverkoper belast met de verkoop van de contractprodukten in een bepaald gebied en zich ertoe verplicht binnen dit gebied alleen aan hem voertuigen en daarvoor bestemde onderdelen te leveren (artikel 1).
De groepsvrijstelling geldt eveneens voor de verplichting van de dealer geen concurrerende auto's of onderdelen te vervaardigen of te verkopen (artikel 3, punten 2, 3 en 4), buiten het contractgebied geen activiteiten te ontplooien (artikel 3, punten 8 en 9) en geen contractprodukten te verkopen aan wederverkopers die niet tot het distributienet behoren (artikel 3, punt 10). Al deze concurrentiebeperkende regelingen zijn erop gericht, de dealers ertoe te bewegen zich te concentreren op de afzet van contractprodukten en de desbetreffende service, binnen een bepaalde en overzichtelijke zone, zodat zij een betere kennis van de markt en van de eisen van de consument krijgen, waardoor zowel de intrabrand- als de interbrand-concurrentie wordt gestimuleerd, met alle voordelen van dien voor de consument.(7)
15 De dealer kan evenwel niet volledig worden verboden te voldoen aan de vraag van personen die buiten het contractgebied wonen. Aldus wordt compartimentering van de markten voorkomen.(8) De vraag naar de contractprodukten moet namelijk "flexibel kunnen blijven en mag niet tot een bepaald gebied worden beperkt; de dealers moeten niet slechts aan de vraag naar contractprodukten binnen het contractgebied voldoen, maar ook aan die van particulieren en ondernemingen uit andere gebieden van de gemeenschappelijke markt".(9)
Het staat de dealers dus vrij niet alleen in hun contractgebied, maar overal in de gemeenschappelijke markt aan andere erkende wederverkopers en eindgebruikers te verkopen; bovendien kunnen eindgebruikers zich voor hun aankopen ook wenden tot niet erkende wederverkopers voor zover deze enkel optreden als tussenpersoon, en dus handelen krachtens een schriftelijke volmacht, namens en voor rekening van de eindgebruikers (artikel 3, punt 11).
16 Verordening nr. 123/85 bevat evenwel geen enkele bepaling die uitdrukkelijk
betrekking heeft op een gedraging zoals die waarover het thans gaat, en daarvoor vrijstelling verleent. Er wordt namelijk niets gezegd over eventuele mededingingsbeperkende (voor vrijstelling in aanmerking komende) regelingen die - zelfs indirect - kunnen worden toegepast op onafhankelijke leasingondernemingen.(10)
Dat de verordening geen uitdrukkelijke bepalingen bevat met betrekking tot de litigieuze gedraging, is weliswaar niet beslissend, doch ongetwijfeld betekenisvol, nu zij een zeer gedetailleerde regeling bevat en een afwijking vormt van het algemene verbod van mededingingsbeperkende overeenkomsten. In dit opzicht wijs ik erop, dat het Gerecht precies met betrekking tot verordening nr. 123/85 heeft vastgesteld dat, gezien het in artikel 85, lid 1, EEG-Verdrag neergelegde algemene beginselverbod van mededingingsbeperkende afspraken, ontheffingsbepalingen in een verordening inzake een groepsvrijstelling niet extensief mogen worden uitgelegd, en evenmin aldus mogen worden uitgelegd dat de verordening verder gaat dan nodig is voor de bescherming van de belangen die zij beogen te waarborgen.(11) Ik sluit mij volledig aan bij deze zienswijze, waar volgens mij niets tegen in te brengen valt.
17 Volgens BMW valt de litigieuze gedraging evenwel onder de vrijstellingsverordening, gezien de hieraan ten grondslag liggende filosofie. Beslissend is namelijk dat, wanneer bij erkende wederverkopers aangekochte auto's steeds vaker buiten het contractgebied waar zij zijn gekocht, in leasing worden gegeven, onvermijdelijk een andere dealer voor de klantenservice zal moeten instaan, met nadelige gevolgen voor zijn winstmarge, aangezien de auto's bij een ander zijn gekocht.
Dit betoog is evenwel niet overtuigend of beslissend. Weliswaar beoogt de verordening de bescherming van het distributienet, doch aan de toekenning van de vrijstelling is de voorwaarde verbonden, dat de klantenservice door erkende dealers zal worden verzorgd ten behoeve van alle gebruikers, waar ook op het grondgebied van de gemeenschappelijke markt, en ongeacht de Lid-Staat waar het produkt is gekocht. Het betreft namelijk een dienst die noodzakelijk is om het vrij verkeer van goederen te verzekeren. Bovendien moeten volgens verordening nr. 123/85 de garantie en de gratis klantenservice in de gehele Gemeenschap gelden (artikel 5, lid 1, punt 1, sub a). De andere diensten worden wel door de klant betaald.
18 Nu probeert BMW met de betrokken circulaire te bereiken, dat de onafhankelijke leasingondernemingen het gebied waarin zij actief zijn, aanpassen aan het contractgebied van de verschillende dealers. Dit komt uiteindelijk hierop neer, dat de verplichtingen die op de BMW-dealers rusten, ook voor de leasingondernemingen zouden gelden, en deze zich moeten houden aan de grenzen van het contractgebied van de dealers, zodat zij slechts leasingovereenkomsten zullen kunnen sluiten met gebruikers die hun woonplaats/kantoor hebben in het contractgebied waar de auto is gekocht.
Aldus wordt de vraag naar auto's onvermijdelijk gefragmenteerd en regionaal opgesplitst, wat voor de leasingondernemingen economisch onverantwoord is en op het eerste gezicht in strijd is met de motivering van de verordening, waarin het heet, dat de dealer steeds moet voldoen aan de vraag van buiten het contractgebied gevestigde consumenten.(12)
19 De vraag is eigenlijk de volgende: is de weigering om aan de onafhankelijke leasingondernemingen te leveren, omdat de auto's nadien het contractgebied "verlaten", een weigering om te voldoen aan de vraag, voor zover zij van buiten het contractgebied komt?
Op deze vraag moet mijns inziens bevestigend worden geantwoord. De leasingondernemingen zijn namelijk de kopers van de auto's en juridisch gesproken de verbruikers, ongeacht de bestemming van het aangekochte goed waarvan zij eigenaar zijn en blijven.
20 Verwijzend naar de toenemende vraag naar leasingauto's betoogt BMW evenwel, dat er voor de autoconstructeur, met name wat de noodzaak betreft om zijn distributienet te beschermen, vanuit economisch oogpunt geen enkel verschil is tussen aankoop en leasing. Veeleer dient akte te worden genomen van het feit, dat de afzet van auto's juridisch gezien twee verschillende vormen kan aannemen, afhankelijk van de wijze waarop de eindgebruiker in het bezit komt van de auto: via aankoop dan wel via leasing. Of de gebruiker eigenaar is van de auto, dan wel of hij enkel een leasingovereenkomst heeft gesloten, maakt dus volstrekt geen verschil uit voor de toepassing van de vrijstellingsverordening.
Die opvatting wordt bevestigd door artikel 13, punt 12, van verordening nr. 123/85, naar luid waarvan "onder `afzetten' en `verkopen' eveneens andere afzetvormen zoals `leasing' zijn begrepen". Uit die definitie leidt BMW af, dat de op de verkoop toepasselijke niet-mededingingsregels, waarvoor de vrijstelling geldt, van overeenkomstige toepassing zijn op de leasingactiviteit.
21 Allereerst merk ik op, dat deze definitie: a) moet worden gezien in de context van de omstandigheid, dat verordening nr. 123/85 de verhouding tussen constructeur en dealers betreft; b) alleen relevant is in de context van een materiële regel, dus in verband met een van de krachtens de verordening vrijgestelde mededingingsbeperkende regelingen.
De groepsvrijstelling strekt zich namelijk enkel uit tot leasing voor zover het een - bij de verordening uiteraard toegelaten - verbintenis betreft die de partijen, dus de constructeur en de dealer, bindt.(13) Het is dus de constructeur die in voorkomend geval geen contractprodukten in leasing (voor zover dat gelijk staat met verkoop) aan de eindgebruikers zal mogen aanbieden (artikel 2), en de dealer die met de contractprodukten concurrerende nieuwe auto's niet in leasing zal mogen geven, zoals hij ze ook niet mag verkopen (artikel 3, punt 3), of in voorkomend geval de grenzen van het contractgebied in acht moet nemen wanneer hij zelf een leasingactiviteit uitoefent.
Wordt de opvatting van BMW gevolgd, dan worden de onafhankelijke leasingondernemingen tegen hun zin en in weerwil van de bepalingen van de verordening gelijkgesteld met de dealers, voor zover de gebiedsgrenzen die de dealers krachtens de dealerovereenkomst in acht moeten nemen, tot deze ondernemingen worden uitgebreid.
22 Ik zal nu de verschillende bepalingen van de verordening bespreken die worden aangevoerd ten betoge dat de betrokken overeenkomst is vrijgesteld, anders gezegd de bepalingen die van overeenkomstige toepassing zouden zijn op de litigieuze handelwijze.
- Artikel 3, punten 8 en 9
23 Krachtens artikel 3, punt 8, kan de dealers de verplichting worden opgelegd "buiten het contractgebied: a) geen vestigingen of opslagplaatsen in stand te houden voor de afzet van contract- en daarmee overeenstemmende produkten, b) zich van klantenwerving voor contract- en daarmee overeenstemmende produkten te onthouden". Krachtens punt 9 kan de dealer bovendien worden verplicht "derden niet te belasten met de afzet van of de service voor contractprodukten en daarmee overeenstemmende produkten buiten het contractgebied". Deze verplichtingen worden gerechtvaardigd met de overweging, dat "de beperkingen waaraan de dealer buiten het contractgebied is onderworpen, tot meer inzet bij afzet en klantenservice binnen een overzichtelijk contractgebied, tot een meer consumentgerichte marktkennis en tot een op de behoeften afgestemd aanbod leiden" (negende overweging van de considerans).
Overduidelijk is, dat de betrokken bepalingen uitsluitend de activiteit van de dealer buiten het contractgebied betreffen en niet tevens de activiteit van de klanten van de dealer, in casu de leasingondernemingen. Wat met name artikel 3, punt 8, betreft, kan worden volstaan met op te merken, dat niets in de verwijzingsbeschikking erop wijst, dat de BMW-dealers buiten het contractgebied vestigingen of opslagplaatsen hebben dan wel buiten hun contractgebied klanten werven voor ALD.(14)
24 Artikel 3, punt 9, beoogt enkel te voorkomen, dat de dealer zich aan zijn verplichtingen krachtens punt 8 onttrekt door derden met de afzet of de service van de contractprodukten te belasten. Ook wanneer men, zoals BMW, het begrip "derden" ruim wil uitleggen, zodat ook leasingondernemingen daaronder vallen, neemt dit niet weg, dat deze bepaling betrekking heeft op de aanbieding van contractprodukten door dealers via derden buiten het contractgebied, en niet op de van buiten dit contractgebied komende vraag naar contractprodukten. In dit opzicht kan dus worden volstaan met erop te wijzen, dat de leasingonderneming geen auto's afzet (of in leasing geeft) voor rekening van of althans in het belang van de dealer.
- Artikel 3, punt 10, sub a
25 Ingevolge artikel 3, punt 10, sub a, kan de dealer ertoe worden verplicht, aan een wederverkoper "contract- en daarmee overeenstemmende produkten slechts te leveren, wanneer deze een van het distributienet deel uitmakende onderneming is". Precies op deze bepaling, die weliswaar essentieel is voor het voortbestaan van een selectief distributiestelsel voor auto's, doch zoals gezegd, in geen geval het contractgebied volledig kan afschermen, hebben partijen zich in hun opmerkingen toegespitst, zij het met verschillende resultaten.
BMW is namelijk van mening, dat uit de uitlegging van artikel 3, punt 10, juncto artikel 13, punt 12, bepalend dat "afzetten en verkopen andere afzetvormen zoals leasing" omvat, volgt, dat de litigieuze gedraging door de vrijstelling is gedekt. Deze uitlegging gaat evenwel verder dan de definitie, voor zover zij leasingondernemingen op één lijn plaatst met niet tot het distributienet behorende wederverkopers.
26 In de definitie van artikel 13, punt 12, is er evenwel in het geheel geen gelijkstelling van de niet tot het distributienet behorende wederverkoper en de onafhankelijke leasingonderneming, doch alleen van de verkoop- en de leasingactiviteit, wat zoals gezegd, betekent, dat de voor de verkoop geldende bepalingen, waarvoor de vrijstelling geldt, ook van toepassing zijn op de leasingactiviteit, uitsluitend voor zover zij betrekking hebben op de verplichtingen van de dealer jegens de constructeur en omgekeerd.(15)
In casu is het evenwel niet de dealer of de constructeur die auto's in leasing geeft, maar een zelfstandige onderneming. Ten aanzien van die onderneming houdt de dealer zich eigenlijk alleen bezig met de verkoop van nieuwe auto's zodat de gelijkstelling van leasing met verkoop niet opgaat of beter gezegd, irrelevant is. Met andere woorden, de gelijkstelling in die bepaling van een verschillende rechtsfiguur, namelijk leasing, met verkoop, brengt in casu de oplossing geen stap dichterbij, alleen al omdat aan de in de bepaling bedoelde persoon enkel een verkoop en niets anders kan worden toegeschreven.
27 Dat de leasingonderneming een koper is, die de voertuigen gebruikt voor de uitoefening van zijn handelsactiviteit, doet hieraan niet af; de betrokken onderneming koopt bij de dealer en is eigenaar van de auto's tot de afloop van de leasingovereenkomst. In die zin verschilt de situatie van een leasingonderneming niet zoveel van die van een verhuurbedrijf: beide ondernemingen kopen nieuwe voertuigen bij erkende wederverkopers, evenwel zonder rekening te houden met het contractgebied waar zij zullen worden gebruikt; zij gebruiken ze beiden voor beroepsdoeleinden, en verkopen ze na een bepaalde tijd door als tweedehandswagens. Toch stond de hoedanigheid van eindgebruiker van de leasingonderneming nooit ter discussie.
Uiteindelijk is de leasingonderneming niets anders dan een eindgebruiker: de voertuigen worden namelijk aangekocht en gebruikt voor de uitoefening van een handelsactiviteit, zonder dat de eigendom opnieuw overgaat. Een dergelijke onderneming kan dus in geen geval worden gelijkgesteld met een wederverkoper, aangezien zij niet verkoopt aan klanten, wat beslissend is voor laatstbedoelde hoedanigheid.(16)
28 Bij gelijkstelling van leasing met wederverkoop wordt het voor de onafhankelijke leasingondernemingen bovendien volstrekt onmogelijk BMW's te kopen. Wordt de leasingonderneming gelijkgesteld met een niet-erkende wederverkoper, dan kunnen de onafhankelijke leasingondernemingen namelijk ingevolge artikel 3, punt 10, van de betrokken verordening geen BMW's kopen, aangezien ook met klanten die hun woonplaats of kantoor in het contractgebied hebben, geen leasingovereenkomsten kunnen worden gesloten.(17)
Natuurlijk is een dergelijk resultaat onaanvaardbaar (tenzij voor BMW); anders wordt namelijk aanvaard, dat alleen de afhankelijke leasingondernemingen of in elk geval de aan het merk verbonden ondernemingen leasingcontracten kunnen sluiten voor BMW's.
- Artikel 3, punt 11
29 Men zou ook nog kunnen stellen, dat leasingondernemingen op één lijn zijn te plaatsen met tussenpersonen in de zin van artikel 3, punt 11(18), zodat zij BMW's kunnen kopen en in leasing geven, althans wanneer zij namens en voor rekening van een bepaalde eindgebruiker handelen.
De leasingonderneming koopt evenwel per definitie in eigen naam en voor eigen rekening, aangezien zij eigenaar blijft van de geleasde auto's, zodat zij - per definitie - niet kan worden beschouwd als een tussenpersoon tussen de dealer en de gebruiker aan wie zij de aangekochte auto in leasing geeft. De onmogelijkheid van een dergelijke gelijkstelling wordt trouwens bevestigd zowel in de toelichting van de Commissie betreffende de tussenpersonen(19) als in het arrest Peugeot (reeds aangehaald) waarin het Gerecht oordeelde, dat het dragen van de risico's die normaal uit het eigendomsrecht voortvloeien, één van de criteria is aan de hand waarvan kan worden vastgesteld dat het niet om een tussenpersoon gaat.(20) Normalerwijs en per definitie worden deze risico's door de leasingonderneming gedragen.
Ten aanzien van een leasingonderneming is er bovendien geen reden voor een schriftelijke volmacht in de zin van artikel 3, punt 11, aangezien zij, zoals ter terechtzitting is verklaard, een auto koopt volgens de wensen van de klant waarvoor hij bestemd is. De toepassing van de regeling betreffende de tussenpersonen op leasingondernemingen vereist dus een ad hoc-bepaling of althans aanpassingen; zo volstaat bijvoorbeeld, dat zij in het bezit zijn van de door de klant ondertekende leasingovereenkomst.
30 Ook al worden bovengenoemde bezwaren terzijde geschoven en worden de onafhankelijke leasingondernemingen alsnog op één lijn geplaatst met tussenpersonen, toch kan het uit de circulaire van 12 februari 1988 voortvloeiende leveringsverbod aan deze ondernemingen hoe dan ook niet worden vrijgesteld met een beroep op verordening nr. 123/85.
Artikel 3, punt 11, dat er precies toe strekt, dat kan worden voldaan aan de van buiten het contractgebied komende vraag naar auto's, houdt immers zeker geen beperking in van de activiteit van de tussenpersonen tot het contractgebied waarin de klant/gebruiker gevestigd is. Gelet op de betekenis en de effecten van deze bepaling, volstaat niet dat, zoals in de circulaire is gebeurd, de dealers de mogelijkheid wordt gelaten aan onafhankelijke leasingondernemingen te leveren in de gevallen waarin "de vraag niet loopt via de tussenpersoon, maar de leasingonderneming enkel de leasingovereenkomst sluit". Voor de zienswijze, dat de klant/gebruiker zich tot de dealer moet wenden en om de tussenkomst moet verzoeken van een bepaalde derde onderneming voor de aankoop van de wagen die hij wenst te leasen, wordt uitgegaan van een hypothese die afwijkt van het begrip tussenpersoon, waarvoor hoe dan ook geen steun is te vinden in artikel 3, punt 11, of in enige andere bepaling van verordening nr. 123/85.
31 Gelet op een en ander, stel ik mij op het standpunt, dat het aan de dealers opgelegde verbod om te leveren aan onafhankelijke leasingondernemingen, onder de hierboven uiteengezette voorwaarden, buiten de werkingssfeer van verordening nr. 123/85 valt.
De tweede vraag
32 Deze oplossing maakt de beantwoording van de tweede vraag eigenlijk overbodig. Volledigheidshalve en voor het geval het Hof zich niet bij mijn zienswijze aansluit, zal ik deze vraag toch bespreken. De verwijzende rechter wenst te vernemen of een krachtens verordening nr. 123/85 vrijgestelde overeenkomst toch kan worden verboden op grond van nationale mededingingsregels.
Zo krijgt het Hof nogmaals het probleem voorgelegd van de relatie tussen het communautaire en het nationale mededingingsrecht, waarover aanhangers van de zogenoemde enkele en dubbele barrière-theorie lang hebben getwist. Ditmaal gaat het om de vraag of de voorrang van het gemeenschapsrecht de nationale instanties belet een krachtens een vrijstellingsverordening beschermde overeenkomst op basis van de nationale mededingingsregels te verbieden, gelet op de omstandigheid dat de bedoelde verordening, althans onder bijzondere omstandigheden, de toepassing van meer restrictieve nationale regels niet uitsluit.
33 In de negenentwintigste overweging van de considerans van de verordening heet het immers, dat "zij geen afbreuk doet aan de wetten en administratieve maatregelen van de Lid-Staten, waarin deze wegens bijzondere omstandigheden concurrentiebeperkende verplichtingen die in een overeenkomstig deze verordening vrijgestelde overeenkomst zijn vervat, verbieden of daaraan rechtsbescherming onthouden; dat dit evenwel geen afbreuk mag doen aan de voorrang van het gemeenschapsrecht".
De voorrang van het gemeenschapsrecht verzoenen met de mogelijkheid een namens of krachtens dit recht vrijgestelde overeenkomst te verbieden lijkt mij evenwel een hopeloze onderneming. Toch wil ik het erop wagen.
34 Uitgangspunt van een dergelijk onderzoek kan alleen het arrest Walt Wilhelm(21) zijn, waarin het Hof het mogelijk achtte de gemeenschaps- en nationale bepalingen parallel toe te passen op eenzelfde ondernemersafspraak, omdat het gemeenschapsrecht de restrictieve gedragingen beziet vanuit de gezichtshoek van de belemmeringen die er kunnen uit voortvloeien voor de handel tussen de Lid-Staten, terwijl het nationale recht, uitgaand van aan elke Lid-Staat eigen overwegingen, de restrictieve gedragingen uitsluitend uit dit oogpunt beziet.
Het Hof heeft in dit arrest evenwel gepreciseerd, dat een dergelijke parallelle toepassing "slechts als geoorloofd mag worden beschouwd voor zoveel geen afbreuk wordt gedaan aan een uniforme toepassing - op het gehele gebied van de gemeenschappelijke markt - van de communautaire rechtsvoorschriften betreffende de ondernemersafspraken en de daarbij behorende uitvoeringsbesluiten onverminderd van kracht blijven"(22).
35 Dit voorbehoud is van fundamenteel belang, omdat daaruit blijkt, dat het nationale recht buiten toepassing blijft telkens de verdragsbepalingen zulks verlangen, en zulks niet alleen in die zin, dat minder streng nationaal recht bij een schending van de artikelen 85 of 86 uiteraard buiten toepassing blijft.
In het arrest Wilhelm e.a. verklaarde het Hof immers, dat het Verdrag "de gezagsorganen der Gemeenschap zij het langs indirecte weg, in staat stelt een zeker positief beleid te voeren, dat erop gericht is de harmonische ontwikkeling der economische activiteit binnen de gehele Gemeenschap te bevorderen".(23)
36 Uit voormelde uitspraken van het Hof blijkt voldoende duidelijk, dat de vrijgestelde overeenkomsten door die vrijstelling slechts in die zin onttrokken zijn aan de controle van de nationale autoriteiten, dat zij ze niet kunnen verbieden. Nuttige aanwijzingen in die zin zijn ook te vinden in het arrest Giry en Guerlain, waarin het Hof tot de conclusie is gekomen, dat het nationale recht niet buiten toepassing kan worden gesteld door gewone administratieve brieven, op grond van de overweging, "dat met betrekking tot de litigieuze overeenkomsten geen enkele beschikking krachtens artikel 85, lid 3, is gegeven" en dat zij "niet onder de werkingssfeer van enige verordening houdende groepsgewijze ontheffing vallen".(24)
37 Sommige auteurs bleven evenwel betwisten, dat een vrijgestelde overeenkomst aan de controle van de nationale autoriteiten is onttrokken, met het argument dat de toepassing van strengere nationale bepalingen niet steeds de doelstellingen van het Verdrag aantast. Met name is betoogd - de Britse regering heeft zich in casu overigens op dit standpunt geplaatst -, dat de krachtens het gemeenschapsrecht aan een mededingingsbeperkende afspraak toegekende vrijstelling alleen dan in de weg staat aan de toepassing van het strengere nationale recht, wanneer de betrokken vrijstelling een maatregel van gemeenschapspolitiek is.(25)
Kort na het arrest Wilhelm verklaarde de Commissie overigens zelf, dat hiermee geen antwoord was gegeven op de vraag, of de voorrang van de gemeenschapsvrijstellingen een rigide regel is, dan wel of het gaat om een flexibel principe dat kan worden toegepast met inachtneming van de respectieve belangen van de Gemeenschap en de Lid-Staten.(26)
38 Deze opvatting lijkt evenwel niet verdedigbaar. Bij overeenkomsten die de handel tussen Lid-Staten ongunstig kunnen beïnvloeden en die in beginsel onder het verbod van artikel 85, lid 1, vallen, kan de vrijstelling mijns inziens alleen voorkomen, dat de nationale autoriteiten de door de gemeenschapsinstanties uitgebrachte positieve beoordeling naast zich neerleggen.(27) Anders wordt een en dezelfde overeenkomst van Lid-Staat tot Lid-Staat verschillend behandeld, waardoor de uniforme toepassing van het gemeenschapsrecht wordt aangetast, maar wordt ook de volle werking miskend van een gemeenschapsbepaling die ongetwijfeld een vrijstelling is in de zin van artikel 85, lid 3.
39 Mijns inziens geldt dit eveneens voor overeenkomsten die niet op basis van een individuele vrijstelling maar krachtens een vrijstellingsverordening bescherming genieten. Vrijstellingsverordeningen, brengen namelijk, gelijk de artikelen 85, lid 1, en 86, "rechtstreekse gevolgen teweeg in de betrekkingen tussen particulieren en doen voor de justitiabelen rechtstreeks rechten ontstaan die de nationale rechter dient te handhaven".(28)
Een nationale rechter mag dus geen met een vrijstellingsverordening onverenigbare beslissing nemen; hij mag de draagwijdte ervan niet uitbreiden tot overeenkomsten die er niet onder vallen, en hij mag de strekking ervan niet miskennen ten aanzien van overeenkomsten die wel door de betrokken vrijstelling zijn gedekt. Eventueel moet hij het Hof krachtens artikel 177 om een prejudiciële beslissing verzoeken.
40 Uit een en ander volgt, dat de voorrang van het gemeenschapsrecht noodzakelijkerwijs op de helling komt te staan, wanneer de nationale autoriteiten wordt toegestaan een vrijgestelde overeenkomst, zij het dan nog wegens uitzonderlijke omstandigheden, te verbieden, tenzij wordt aangenomen, dat deze uitzonderlijke omstandigheden op zich geen conflict tussen nationaal en gemeenschapsrecht kunnen veroorzaken.
Het is evenwel moeilijk vast te stellen welke omstandigheden als "uitzonderlijk" zijn te beschouwen. Volgens de door de Commissie ter terechtzitting gegeven uitleg betreffende de ongelukkige redactie van de negenentwintigste overweging kan bijvoorbeeld de mogelijkheid voor een dealer om produkten van verschillende merken af te zetten, wanneer zij onontbeerlijk is om zijn economisch voortbestaan te garanderen, als een bijzondere omstandigheid worden beschouwd.
41 Nu deze mogelijkheid in de verordening (artikel 5, lid 2, punt 1, sub b) evenwel uitdrukkelijk is voorzien, kan daaruit hoogstens worden afgeleid, dat eventuele mededingingbeperkende verplichtingen, die krachtens een bepaling van de verordening in beginsel kunnen worden vrijgesteld, krachtens het nationale recht kunnen worden verboden, doch enkel op voorwaarde dat zulks uitdrukkelijk is voorzien in een andere bepaling van dezelfde verordening. Alleen zo kan een betekenis worden gegeven aan wat in de negenentwintigste overweging is gesteld, hoewel die tekst ook dan nog tegenstrijdig blijft.
42 Gelet op het voorafgaande, moet dus worden erkend, dat de negenentwintigste overweging van de considerans van verordening nr. 123/85 zo ongelukkig is geformuleerd, dat de daarin neergelegde principes onverenigbaar zijn: gelet op het beginsel van de voorrang van het gemeenschapsrecht kunnen de nationale autoriteiten, wanneer een overeenkomst krachtens een vrijstellingsverordening bescherming geniet, hun eigen beslissing niet in de plaats daarvan stellen (en dienovereenkomstig handelen). Een dergelijke overeenkomst kan dus niet worden verboden op basis van het nationale recht.
43 Gelet op een en ander, geef ik het Hof in overweging de vragen van het Bundesgerichtshof te beantwoorden als volgt:
"Een in het kader van een selectief distributiestelsel van motorvoertuigen door een constructeur aan zijn dealers gerichte circulaire, waarbij de dealers worden aangespoord niet aan onafhankelijke leasingondernemingen te verkopen wanneer de auto's bestemd zijn voor gebruikers die hun woonplaats of kantoor buiten het contractgebied van de betrokken dealer hebben, is een bij artikel 85, lid 1, EEG-Verdrag verboden afspraak, die geen vrijstelling geniet op basis van de bepalingen van verordening nr. 123/85."
Zou het Hof dit standpunt niet delen, dan geef ik in overweging de tweede vraag te beantwoorden als volgt:
"Het beginsel van de voorrang van het gemeenschapsrecht houdt in, dat een overeenkomst die de bescherming van een vrijstellingsverordening geniet, niet door de nationale autoriteiten op basis van strengere nationale bepalingen kan worden verboden."
(1) - PB 1985, L 15, blz. 16.
(2) - Cursivering van mij.
(3) - BMW heeft bij brief van 30 juli 1990 haar praktijk in verband met de leasingovereenkomsten bij de Commissie aangemeld en verzocht om een negatieve verklaring of, gelet op de betrokken circulaire, om een vrijstelling voor punt 2.4 van de dealerovereenkomst. Tot dusver heeft de Commissie daarover geen beslissing genomen.
(4) - Zie het arrest van 13 juli 1966 (gevoegde zaken 56 en 58/64, Grundig-Consten, Jurispr. 1966, blz. 449, op blz. 512).
(5) - Zie het arrest van 17 september 1985 (gevoegde zaken 25 en 26/84, Ford, Jurispr. 1985, blz. 2725, r.o. 21). Zie ook het arrest van 11 januari 1990 (zaak C-277/87, Sandoz, Jurispr. 1990, blz. I-45).
(6) - Arrest van 11 juli 1985 (zaak 42/84, Remia, Jurispr. 1985, blz. 2545, r.o. 22).
(7) - De exclusiviteit en de selectiviteit worden in de vierde overweging gerechtvaardigd met het argument "dat de regelingen inzake exclusieve en selectieve afzet in de automobielsector kunnen worden geacht de rationalisering te dienen en onmisbaar te zijn, aangezien motorvoertuigen duurzame roerende consumptiegoederen zijn, die geregeld, maar ook op onvoorziene tijdstippen en niet steeds op dezelfde plaats onderhoud en herstel door vaklieden behoeven; dat de automobielfabrikanten met de geselecteerde dealers en garagebedrijven samenwerken, ten einde voor een op het specifieke produkt afgestemde klantenservice zorg te kunnen dragen; dat bij een dergelijke samenwerking reeds op grond van capaciteits- en efficiëntieoverwegingen geen onbeperkt aantal dealers en garagebedrijven kan worden betrokken."
(8) - In die zin zijn ook de in de verordening opgenomen voorzorgsmaatregelen te verstaan om bijvoorbeeld te voorkomen dat de garantie en de gratis klantenservice alleen worden verleend aan kopers die in het contractgebied van de dealer wonen (artikel 5, lid 1, punt 1, sub a).
(9) - Negende overweging.
(10) - In dit verband is het niet zonder belang, dat de mededeling van de Commissie van 18 januari 1985 betreffende de uitlegging van verordening nr. 123/85 (PB 1985, C 17, blz. 4) geen verwijzing naar leasingondernemingen bevat.
(11) - Arrest van 22 april 1993 (T-9/92, Peugeot, Jurispr. 1993, blz. II-493, r.o. 37).
(12) - Zie overweging 9 van de considerans.
(13) - Zie ook in die zin de bekendmaking betreffende verordeningen nrs. 1983/83 en 1984/83, gepubliceerd op 13 april 1984, waarin de Commissie zich weliswaar op het standpunt plaatst, dat "de gebruiksverschaffing onder bezwarende titel (...) economisch dichter (staat) bij de wederverkoop van produkten dan bij de verrichting van diensten", doch daaraan toevoegt, "dat exclusieve overeenkomsten die de afnemende contractpartij verplichten de hem geleverde produkten aan derden te verhuren of op grond van een leasing ter beschikking te stellen, evenzeer onder de verordeningen vallen" (PB 1984, C 101, blz. 2, punt 12). Dus kunnen de constructeurs de dealers de bij de verordening vrijgestelde verplichting opleggen zelf leasingovereenkomsten te sluiten onder dezelfde voorwaarden als bij verkoop, dat wil zeggen met inachtneming van het contractgebied, doch kunnen zij hen niet verbieden te verkopen aan leasingondernemingen.
(14) - In dit opzicht zij gepreciseerd, dat de dealer niet kan worden belet reclamemiddelen te gebruiken waarmee hij zich tot afnemers binnen het contractgebied richt, doch die ook daarbuiten weerklank vinden, aangezien daardoor geen afbreuk wordt gedaan aan de verplichting hoofdzakelijk in het contractgebied de afzet te bevorderen.
(15) - Deze opvatting vindt steun in de op 31 december 1994 bekendgemaakte ontwerp-verordening van de Commissie, die vanaf 1 juli 1995 verordening nr. 123/85 zou vervangen (PB 1994, C 379, blz. 16). In de met artikel 13, punt 12, overeenkomende bepaling wordt niet alleen gesteld, dat onder "afzetten" en "verkopen", eveneens andere afzetvormen zoals "leasing" zijn begrepen, doch ook uitdrukkelijk dat zulks "met betrekking tot de dealer" geldt (artikel 10, punt 13, van voormeld ontwerp). De dealer kan dus zeker geen verbod worden opgelegd aan onafhankelijke leasingondernemingen te leveren of zelf leasingactiviteiten te ontplooien; in dit laatste geval moet hij wel zijn contractuele verplichtingen naleven, even goed als bij verkoop.
(16) - In dit verband zij er evenwel op gewezen, dat in voormelde ontwerp-verordening "met name elke leasing-overeenkomst waarbij eigendomsoverdracht plaatsvindt of een recht tot koop vóór het verstrijken van de overeenkomst bestaat, met wederverkoop wordt gelijkgesteld" (artikel 10, punt 12). Leasing kan dus niet als wederverkoop worden beschouwd, behalve wanneer er een koopoptie is en aan het eind van de leasingovereenkomst een eigendomsoverdracht plaatsvindt respectievelijk de mogelijkheid daartoe bestaat.
(17) - Daaruit leidt BMW integendeel het volgende af: indien vrijstelling kan worden verleend voor een volstrekt leveringsverbod aan onafhankelijke leasingmaatschappijen, is een verkoopverbod aan deze maatschappijen a fortiori geoorloofd wanneer het verbod beperkt blijft tot gevallen waarin de voertuigen bestemd zijn voor gebruikers die hun kantoor of woonplaats buiten het contractgebied hebben.
(18) - Volgens deze bepaling mag de dealer "motorvoertuigen uit het door de overeenkomst bestreken gamma of daarmee overeenstemmende produkten aan eindgebruikers die een tussenpersoon hebben ingeschakeld, slechts verkopen, wanneer zij voor de aankoop van een bepaald motorvoertuig aan die tussenpersoon daartoe vooraf een schriftelijke, en bij inontvangstneming van het motorvoertuig door de tussenpersoon, tevens de inontvangstneming bestrijkende volmacht hebben gegeven".
(19) - Ik verwijs naar de op 18 december 1991 gepubliceerde "Toelichting op de werkzaamheden van tussenpersonen in de automobielsector" (PB 1991, C 329, blz. 20).
(20) - Arrest van 22 april 1993, reeds aangehaald, r.o. 50.
(21) - Arrest van 13 februari 1969 (zaak 14/68, Jurispr. 1969, blz. 1).
(22) - Idem, r.o. 4. In dezelfde zin het arrest van 10 juli 1980 (gevoegde zaken 253/78 en 1/79 tot 3/79, Giry en Guerlain, Jurispr. 1980, blz. 2327, r.o. 16).
(23) - Deze vaststelling is des te belangrijker omdat de advocaat-generaal van zijn kant zich op het standpunt had geplaatst, dat de toekenning van de vrijstelling in de zin van artikel 85, lid 3, enkel de uitdrukking is van een onthouding van de communautaire instanties, onthouding waardoor de Lid-Staten hun eventueel strengere nationale bepalingen kunnen toepassen, zonder de doelstellingen van het Verdrag aan te tasten (zie de conclusies van advocaat-generaal Roemer, Jurispr. 1969, blz. 18, vooral blz. 24).
(24) - Arrest Giry en Guerlain e.a. (reeds aangehaald, r.o. 17).
(25) - Zie in die zin Market: "Some Legal Administrative Problems of the Coexistence of Community and National Competition Law in the EEC", CMLR, 1974, blz. 92.
(26) - Zie het Vierde verslag over het mededingingsbeleid, blz. 33.
(27) - Weliswaar heeft een overeenkomst die de handel tussen Lid-Staten ongunstig kan beïnvloeden, noodzakelijkerwijs gevolgen in alle Lid-Staten waar de betrokken ondernemingen hun activiteiten uitoefenen, doch men dient te bedenken dat - tenzij men de communautaire en de nationale gevolgen volledig wil scheiden - de uniforme toepassing van het gemeenschapsrecht (met inbegrip van het mededingingsrecht) zou worden aangetast telkens wanneer de krachtens het gemeenschapsrecht voor een overeenkomst verleende vrijstelling afhankelijk zou worden gemaakt van de nationale regels ter zake.
(28) - Zie het arrest van 28 februari 1991 (zaak C-235/89, Delimitis, Jurispr. 1991, blz. I-935, r.o. 45 en 46).