ELΑΠΟΦΑΣΗ ΤΟΥ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟΥ (τμήμα μείζονος συνθέσεως)
της 17ης Μαρτίου 2026 (*)
« Προδικαστική παραπομπή – Κοινωνική πολιτική – Οδηγία 2000/78/ΕΚ – Ίση μεταχείριση στον τομέα της απασχόλησης και της εργασίας – Επαγγελματικές δραστηριότητες εκκλησιών ή άλλων οργανώσεων η δεοντολογία των οποίων εδράζεται στη θρησκεία ή τις πεποιθήσεις – Ένωση η οποία παρέχει σε εγκύους συμβουλές για την εγκυμοσύνη – Επαγγελματικές απαιτήσεις – Στάση καλής πίστεως και συμμόρφωσης προς τη δεοντολογία της εκκλησίας ή της οργάνωσης – Διαφορετική μεταχείριση λόγω θρησκείας ή πεποιθήσεων – Απόλυση εργαζομένης λόγω αποχώρησής της από την Καθολική Εκκλησία »
Στην υπόθεση C‑258/24,
με αντικείμενο αίτηση προδικαστικής αποφάσεως δυνάμει του άρθρου 267 ΣΛΕΕ, που υπέβαλε το Bundesarbeitsgericht (Ομοσπονδιακό Δικαστήριο Εργατικών Διαφορών, Γερμανία) με απόφαση της 1ης Φεβρουαρίου 2024, η οποία περιήλθε στο Δικαστήριο στις 12 Απριλίου 2024, στο πλαίσιο της δίκης
Katholische Schwangerschaftsberatung
κατά
JB,
ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ (τμήμα μείζονος συνθέσεως),
συγκείμενο από τους K. Lenaerts, Πρόεδρο, T. von Danwitz, Αντιπρόεδρο, F. Biltgen (εισηγητή), K. Jürimäe, Κ. Λυκούργο και F. Schalin, προέδρους τμήματος, S. Rodin, E. Regan, Δ. Γρατσία, M. Gavalec, S. Gervasoni, N. Fenger και R. Frendo, δικαστές,
γενική εισαγγελέας: L. Medina
γραμματέας: D. Dittert, προϊστάμενος μονάδας,
έχοντας υπόψη την έγγραφη διαδικασία και κατόπιν της επ’ ακροατηρίου συζητήσεως της 17ης Μαρτίου 2025,
λαμβάνοντας υπόψη τις παρατηρήσεις που υπέβαλαν:
–        η Katholische Schwangerschaftsberatung, εκπροσωπούμενη από τον K. Schmitt, Rechtsanwalt, και G. Thüsing, καθηγητή δικαίου,
–        η JB, εκπροσωπούμενη από την K. Windisch, Rechtsanwältin,
–        η Ελληνική Κυβέρνηση, εκπροσωπούμενη από τον Β. Μπαρούτα και τη Μ. Τασσοπούλου,
–        η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, εκπροσωπούμενη από τον B.-R. Killmann και την E. Schmidt,
αφού άκουσε τη γενική εισαγγελέα που ανέπτυξε τις προτάσεις της κατά τη συνεδρίαση της 10ης Ιουλίου 2025,
εκδίδει την ακόλουθη
Απόφαση
1        Η υπό κρίση αίτηση προδικαστικής αποφάσεως αφορά την ερμηνεία της οδηγίας 2000/78/ΕΚ του Συμβουλίου, της 27ης Νοεμβρίου 2000, για τη διαμόρφωση γενικού πλαισίου για την ίση μεταχείριση στην απασχόληση και την εργασία (ΕΕ 2000, L 303, σ. 16), σε συνδυασμό με το άρθρο 10, παράγραφος 1, και το άρθρο 21, παράγραφος 1, του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (στο εξής: Χάρτης).
2        Η αίτηση αυτή υποβλήθηκε στο πλαίσιο ένδικης διαφοράς μεταξύ της Katholische Schwangerschaftsberatung (καθολική ένωση για τη συμβουλευτική εγκυμοσύνης) (στο εξής: ένωση) και της JB, σχετικά με τη νομιμότητα της απόλυσης της JB λόγω φερόμενης παραβάσεως εκ μέρους της της υποχρέωσης καλής πίστεως και συμμόρφωσης προς τη δεοντολογία της ένωσης.
Το νομικό πλαίσιο
Η οδηγία 2000/78
3        Οι αιτιολογικές σκέψεις 4, 11, 12, 23, 24 και 29 της οδηγίας 2000/78 έχουν ως εξής:
«(4)      Η ισότητα ενώπιον του νόμου και η προστασία όλων των ατόμων έναντι των διακρίσεων αποτελεί οικουμενικό δικαίωμα αναγνωρισθέν από την οικουμενική διακήρυξη των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, τη σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για την εξάλειψη κάθε μορφής διάκρισης εις βάρος των γυναικών, τα σύμφωνα των Ηνωμένων Εθνών για τα ατομικά και πολιτικά δικαιώματα και για τα οικονομικά, κοινωνικά και πολιτιστικά δικαιώματα και από την ευρωπαϊκή σύμβαση για την προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και των θεμελιωδών ελευθεριών, συμβαλλόμενα μέρη των οποίων είναι όλα τα κράτη μέλη. Η Σύμβαση της Διεθνούς Οργάνωσης Εργασίας αριθ. 111 απαγορεύει τις διακρίσεις στον τομέα της απασχόλησης και της εργασίας.
[…]
(11)      Οι διακρίσεις λόγω θρησκείας ή πεποιθήσεων […] μπορούν να υπονομεύσουν την επίτευξη των στόχων της συνθήκης ΕΚ, ειδικότερα δε την επίτευξη υψηλού επιπέδου απασχόλησης και κοινωνικής προστασίας, την άνοδο του βιοτικού επιπέδου και της ποιότητας ζωής, την οικονομική και κοινωνική συνοχή και αλληλεγγύη.
(12)      Προς τούτο, πρέπει να απαγορεύεται σε όλη την Κοινότητα κάθε άμεση ή έμμεση διάκριση λόγω θρησκείας ή πεποιθήσεων […] στους τομείς που καλύπτονται από την παρούσα οδηγία. […]
[…]
(23)      Σε πολύ περιορισμένες περιπτώσεις, η διαφορετική μεταχείριση μπορεί να δικαιολογείται όταν ένα γνώρισμα που συνδέεται με το θρήσκευμα ή τις πεποιθήσεις, με μια ειδική ανάγκη, την ηλικία ή το γενετήσιο προσανατολισμό, συνιστά ουσιαστική και καθοριστική επαγγελματική προϋπόθεση, εφόσον ο σκοπός είναι νόμιμος και η επαγγελματική προϋπόθεση ανάλογη. Οι περιπτώσεις αυτές πρέπει να συμπεριλαμβάνονται στις πληροφορίες που παρέχουν τα κράτη μέλη στην [Ευρωπαϊκή] Επιτροπή.
(24)      Η Ευρωπαϊκή Ένωση με τη δήλωσή της αριθ. 11 σχετικά με το καθεστώς των εκκλησιών και των μη ομολογιακών ενώσεων, η οποία επισυνάπτεται στην τελική πράξη της Συνθήκης του Άμστερνταμ, αναγνώρισε ρητώς ότι σέβεται και δεν θίγει το καθεστώς που απολαμβάνουν στα κράτη μέλη εκκλησίες και θρησκευτικές ενώσεις ή κοινότητες δυνάμει της εθνικής νομοθεσίας και ότι σέβεται ωσαύτως το καθεστώς των φιλοσοφικών και μη ομολογιακών ενώσεων. Με αυτή την προοπτική, τα κράτη μέλη μπορούν να διατηρούν ή να θεσπίζουν ειδικές διατάξεις σχετικά με τις ουσιώδεις, θεμιτές και δικαιολογημένες επαγγελματικές απαιτήσεις που ενδέχεται να απαιτούνται για την άσκηση σχετικής επαγγελματικής δραστηριότητας.
[…]
(29)      Τα άτομα που έχουν υποστεί διακριτική μεταχείριση λόγω θρησκείας ή πεποιθήσεων, ειδικών αναγκών, ηλικίας ή γενετήσιου προσανατολισμού πρέπει να διαθέτουν κατάλληλα μέσα έννομης προστασίας. […]»
4        Το άρθρο 1 της οδηγίας 2000/78 προβλέπει τα εξής:
«Σκοπός της παρούσας οδηγίας είναι η θέσπιση γενικού πλαισίου για την καταπολέμηση των διακρίσεων λόγω θρησκείας ή πεποιθήσεων, ειδικών αναγκών, ηλικίας ή γενετήσιου προσανατολισμού στον τομέα της απασχόλησης και της εργασίας, προκειμένου να υλοποιηθεί η αρχή της ίσης μεταχείρισης στα κράτη μέλη.»
5        Το άρθρο 2, παράγραφοι 1 και 2, της οδηγίας 2000/78 ορίζει τα εξής:
«1.      Για τους σκοπούς της παρούσας οδηγίας, η αρχή της ίσης μεταχείρισης σημαίνει την απουσία άμεσης ή έμμεσης διάκρισης για έναν από τους λόγους που αναφέρονται στο άρθρο 1.
2.      Για τους σκοπούς της παραγράφου 1:
α)      συντρέχει άμεση διάκριση όταν, για έναν από τους λόγους που αναφέρονται στο άρθρο 1, ένα πρόσωπο υφίσταται μεταχείριση λιγότερο ευνοϊκή από αυτήν την οποία υφίσταται, υπέστη ή θα υφίστατο σε ανάλογη κατάσταση ένα άλλο πρόσωπο,
[…]».
6        Το άρθρο 3, παράγραφος 1, στοιχείο γʹ, της οδηγίας 2000/78 ορίζει τα εξής:
«Εντός των ορίων των εξουσιών που απονέμονται στην Κοινότητα, η παρούσα οδηγία εφαρμόζεται σε όλα τα πρόσωπα, στο δημόσιο και στον ιδιωτικό τομέα, συμπεριλαμβανομένων των δημόσιων φορέων, όσον αφορά:
[…]
γ)      τις εργασιακές συνθήκες και τους όρους απασχόλησης, συμπεριλαμβανομένων των απολύσεων και των αμοιβών».
7        Το άρθρο 4 της οδηγίας 2000/78 έχει ως εξής:
«1.      Κατά παρέκκλιση του άρθρου 2 παράγραφοι 1 και 2, τα κράτη μέλη μπορούν να προβλέπουν ότι η διαφορετική μεταχείριση που βασίζεται σε ένα από τους λόγους που αναφέρονται στο άρθρο 1, δεν συνιστά διάκριση όταν, λόγω της φύσης των συγκεκριμένων επαγγελματικών δραστηριοτήτων ή του πλαισίου εντός του οποίου διεξάγονται αυτές, ένα τέτοιο χαρακτηριστικό αποτελεί ουσιαστική και καθοριστική επαγγελματική προϋπόθεση, εφόσον ο στόχος είναι θεμιτός και η προϋπόθεση είναι ανάλογη.
2.      Τα κράτη μέλη μπορούν να διατηρούν στην ισχύουσα κατά την ημερομηνία έκδοσης της παρούσας οδηγίας εθνική τους νομοθεσία ή να προβλέψουν σε μελλοντική νομοθεσία η οποία αφορά τις ισχύουσες εθνικές πρακτικές, κατά την ημερομηνία έκδοσης της παρούσας οδηγίας διατάξεις βάσει των οποίων, στην περίπτωση των επαγγελματικών δραστηριοτήτων των εκκλησιών ή άλλων δημοσίων ή ιδιωτικών ενώσεων η δεοντολογία των οποίων εδράζεται στη θρησκεία ή τις πεποιθήσεις, η διαφορετική μεταχείριση που εδράζεται στο θρήσκευμα ή τις πεποιθήσεις ενός προσώπου δεν συνιστά διάκριση όταν, λόγω της φύσης των εν λόγω δραστηριοτήτων ή του πλαισίου εντός του οποίου ασκούνται, η θρησκεία ή οι πεποιθήσεις αποτελούν επαγγελματική απαίτηση ουσιώδη, θεμιτή και δικαιολογημένη, λαμβάνοντας υπόψη τη δεοντολογία της οργάνωσης. Αυτή η διαφορετική μεταχείριση ασκείται τηρουμένων των συνταγματικών διατάξεων και αρχών των κρατών μελών, καθώς και των γενικών αρχών του κοινοτικού δικαίου και δεν μπορεί να αιτιολογεί διάκριση η οποία βασίζεται σε άλλους λόγους.
Εφόσον οι διατάξεις της τηρούνται κατά τα λοιπά, η παρούσα οδηγία δεν θίγει συνεπώς το δικαίωμα των εκκλησιών και των λοιπών δημόσιων ή ιδιωτικών ενώσεων των οποίων η δεοντολογία εδράζεται στο θρήσκευμα ή στις πεποιθήσεις, εφόσον ενεργούν σύμφωνα με τις εθνικές συνταγματικές και νομοθετικές διατάξεις, να απαιτούν από τα πρόσωπα που εργάζονται για λογαριασμό τους στάση καλής πίστεως και συμμόρφωσης προς την δεοντολογία τους.»
Το γερμανικό δίκαιο
Ο GG
8        Το άρθρο 4, παράγραφοι 1 και 2, του Grundgesetz für die Bundesrepublik Deutschland (Θεμελιώδους Νόμου της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας), της 23ης Μαΐου 1949 (BGBl. 1949 I, σ. 1, στο εξής: GG), ορίζει τα εξής:
«(1)      Η ελευθερία της πίστεως και της συνειδήσεως, καθώς και η ελευθερία των θρησκευτικών ή φιλοσοφικών πεποιθήσεων είναι απαραβίαστες.
(2)      Διασφαλίζεται η ακώλυτη άσκηση της λατρείας.»
9        Κατά το άρθρο 140 του GG, οι διατάξεις των άρθρων 136 έως 139 και 141 του Weimarer Reichsverfasssung (Συντάγματος της Βαϊμάρης), της 11ης Αυγούστου 1919, αποτελούν αναπόσπαστο μέρος του GG.
10      Το άρθρο 137, παράγραφοι 3 και 7, του Συντάγματος της Βαϊμάρης προβλέπει τα εξής:
«3.      Κάθε θρησκευτική κοινότητα ρυθμίζει και διαχειρίζεται ανεξάρτητα τις υποθέσεις της, εντός των ορίων του νόμου που ισχύει έναντι όλων. Αναθέτει τα αξιώματά της χωρίς παρέμβαση του κράτους ή των τοπικών αρχών.
[…]
7.      Οι ενώσεις σκοπός των οποίων είναι η από κοινού προώθηση φιλοσοφικών πεποιθήσεων εξομοιώνονται με τις θρησκευτικές κοινότητες.»
Ο AGG
11      Ο Allgemeines Gleichbehandlungsgesetz (γενικός νόμος για την ίση μεταχείριση), της 14ης Αυγούστου 2006 (BGBl. 2006 I, σ. 1897, στο εξής: AGG), όπως ίσχυε κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών της διαφοράς της κύριας δίκης, αποσκοπεί στη μεταφορά της οδηγίας 2000/78 στο γερμανικό δίκαιο.
12      Το άρθρο 1 του AGG ορίζει τα εξής:
«Σκοπός του παρόντος νόμου είναι η αποτροπή ή η εξάλειψη κάθε δυσμενούς διακρίσεως λόγω φυλής, εθνοτικής καταγωγής, φύλου, θρησκείας ή πεποιθήσεων, αναπηρίας, ηλικίας ή σεξουαλικής ταυτότητας.»
13      Το άρθρο 2 του AGG προβλέπει τα εξής:
«(1)      Δυνάμει του παρόντος νόμου, οι διακρίσεις για έναν από τους λόγους του άρθρου 1 είναι παράνομες όσον αφορά:
[…]
2.      τους όρους απασχολήσεως και εργασίας, συμπεριλαμβανομένων των αποδοχών και των προϋποθέσεων απολύσεως, ιδίως όσων περιλαμβάνονται στις συλλογικές και τις ατομικές συμβάσεις εργασίας, και τα μέτρα που λαμβάνονται κατά την εκτέλεση και τη λύση σχέσεως εργασίας καθώς και κατά την επαγγελματική εξέλιξη.
[…]»
14      Το άρθρο 3, παράγραφος 1, του AGG προβλέπει τα εξής:
«Συντρέχει άμεση διάκριση όταν, για έναν από τους λόγους που αναφέρονται στο άρθρο 1, ένα πρόσωπο υφίσταται μεταχείριση λιγότερο ευνοϊκή από αυτήν την οποία υφίσταται, υπέστη ή θα υφίστατο σε ανάλογη κατάσταση ένα άλλο πρόσωπο. […]»
15      Το άρθρο 7 του AGG προβλέπει τα εξής:
«(1)      Οι εργαζόμενοι δεν πρέπει να υφίστανται δυσμενή διάκριση για οποιονδήποτε από τους λόγους του άρθρου 1· η απαγόρευση αυτή ισχύει και όταν το πρόσωπο που προβαίνει στη δυσμενή διάκριση υποθέτει απλώς ότι συντρέχει ένας από τους λόγους του άρθρου 1 στο πλαίσιο της δυσμενούς διακρίσεως.
(2)      Είναι άκυροι οι όροι συμβάσεων που παραβιάζουν την απαγόρευση δυσμενούς διακρίσεως της παραγράφου 1.
(3)      Δυσμενής διάκριση κατά την έννοια της παραγράφου 1, εκ μέρους του εργοδότη ή άλλου εργαζόμενου, συνιστά παραβίαση των συμβατικών υποχρεώσεων.»
16      Το άρθρο 8, παράγραφος 1, του AGG ορίζει τα εξής:
«Διαφορετική μεταχείριση για έναν από τους λόγους του άρθρου 1 επιτρέπεται όταν, λόγω της φύσεως επαγγελματικής δραστηριότητας ή των προϋποθέσεων ασκήσεώς της, το επίμαχο χαρακτηριστικό συνιστά ουσιαστική και καθοριστική επαγγελματική προϋπόθεση, εφόσον ο σκοπός είναι θεμιτός και η προϋπόθεση ανάλογη.»
17      Το άρθρο 9 του AGG ορίζει τα εξής:
«(1)      Με την επιφύλαξη των διατάξεων του άρθρου 8 [του παρόντος νόμου], διαφορετική μεταχείριση λόγω θρησκείας ή πεποιθήσεων θεωρείται δικαιολογημένη επίσης στην περίπτωση απασχολήσεως σε θρησκευτικές κοινότητες, σε υπαγόμενες σε αυτές οργανώσεις ανεξάρτητα από τη νομική τους μορφή, ή σε ενώσεις που έχουν ως σκοπό την από κοινού προώθηση ορισμένης θρησκείας ή πεποιθήσεως, όταν, λαμβανομένης υπόψη της αυτοσυνειδησίας της θρησκευτικής κοινότητας ή της ενώσεως, συγκεκριμένη θρησκεία ή πεποίθηση συνιστά επαγγελματική απαίτηση δικαιολογημένη με γνώμονα το δικαίωμα αυτοκαθορισμού [της θρησκευτικής κοινότητας ή της ενώσεως] ή τη φύση των δραστηριοτήτων της.
(2)      Η απαγόρευση διαφορετικής μεταχειρίσεως λόγω θρησκείας ή πεποιθήσεων δεν θίγει το δικαίωμα των κατά την παράγραφο 1 θρησκευτικών κοινοτήτων, των υπαγόμενων σε αυτές οργανώσεων, ανεξαρτήτως της νομικής τους μορφής, ή των ενώσεων που έχουν ως σκοπό να υπηρετήσουν από κοινού μια θρησκεία ή ορισμένες πεποιθήσεις, να απαιτούν από τους εργαζομένους τους τήρηση στάσεως καλής πίστεως και συμμόρφωση κατά την έννοια της εκάστοτε συνειδήσεώς τους.»
Το κανονικό δίκαιο
18      Το άρθρο 1 του Grundordnung des kirchlichen Dienstes im Rahmen kirchlicher Arbeitsverhältnisse (βασικού κανονισμού της εκκλησιαστικής υπηρεσίας στο πλαίσιο των σχέσεων εργασίας στην Εκκλησία), της 22ας Σεπτεμβρίου 1993 (Amtsblatt des Erzbistums Köln, 1993, σ. 222), ως είχε κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών της διαφοράς της κύριας δίκης (στο εξής: GrO), επιγράφεται «Βασικές αρχές της εκκλησιαστικής υπηρεσίας» και ορίζει τα ακόλουθα:
«Όλοι οι απασχολούμενοι σε οργάνωση της Καθολικής Εκκλησίας, ανεξαρτήτως της θέσεώς τους από πλευράς εργατικού δικαίου, συμμετέχουν από κοινού με την εργασία τους ώστε να συνεισφέρει η οργάνωσή τους το μερίδιο που της αναλογεί στην εκπλήρωση της αποστολής της Εκκλησίας (εξυπηρέτηση του κοινού σκοπού). […]»
19      Το άρθρο 3, παράγραφος 4, του GrO ορίζει τα εξής:
«Δεν είναι κατάλληλος για οποιαδήποτε υπηρεσία στην Εκκλησία όποιος αναπτύσσει δράση εχθρική προς την Εκκλησία ή έχει αποχωρήσει από την Καθολική Εκκλησία.»
20      Το άρθρο 4 του GrO, με τίτλο «Υποχρεώσεις συμμορφώσεως», προβλέπει τα εξής:
«(1)      Οι καθολικοί εργαζόμενοι οφείλουν να αναγνωρίζουν και να τηρούν τις αρχές του καθολικού δόγματος σχετικά με την πίστη και την ηθική. […]
(2)      Οι χριστιανοί εργαζόμενοι που δεν είναι καθολικοί οφείλουν να σέβονται τις αλήθειες και τις αξίες του Ευαγγελίου και να συμβάλλουν στην προώθησή τους εντός της οργανώσεως.
(3)      Οι μη χριστιανοί εργαζόμενοι πρέπει να είναι πρόθυμοι να εκτελούν τα καθήκοντα που τους ανατίθενται εντός της εκκλησιαστικής οργάνωσης σεβόμενοι τις αρχές της Εκκλησίας.
(4)      Όλοι οι εργαζόμενοι οφείλουν να απέχουν από συμπεριφορές εχθρικές προς την Εκκλησία. […]»
21      Το άρθρο 5 του GrO, με τίτλο «Αθέτηση υποχρεώσεων συμμορφώσεως», ορίζει τα εξής:
«(1)      Σε περίπτωση που εργαζόμενος δεν πληροί πλέον τους όρους εργασίας, ο εργοδότης οφείλει να προσπαθήσει, μέσω συμβουλών, να πείσει τον εργαζόμενο να άρει οριστικά την παράβαση αυτή. Πρέπει να εξετάζεται, στη συγκεκριμένη περίπτωση, αν κατάλληλο μέτρο για την αντιμετώπιση της παράβασης ενός καθήκοντος αποτελεί η εν λόγω διευκρινιστική συζήτηση ή μια προειδοποίηση, μια έγγραφη επίπληξη ή άλλο μέτρο (π.χ. μετάθεση ή τροποποιητική καταγγελία της σύμβασης εργασίας). Η απόλυση εξετάζεται ως έσχατο μέτρο.
(2)      Ειδικότερα, η Εκκλησία θεωρεί ότι οι ακόλουθες περιπτώσεις αθέτησης των υποχρεώσεων συμμόρφωσης κατά την έννοια του άρθρου 4 είναι τόσο σοβαρές ώστε να δικαιολογούν απόλυση για λόγους αναγομένους ειδικά στην Εκκλησία:
1.      Για κάθε εργαζόμενο/-η:
a)      η δημόσια εναντίωση στις θεμελιώδεις αρχές της Καθολικής Εκκλησίας (για παράδειγμα, η προώθηση της άμβλωσης ή της ξενοφοβίας),
[…]
2.      Για κάθε καθολικό εργαζόμενο/-η:
a)      η αποχώρηση από την Καθολική Εκκλησία, […]
[…]
(3)      Αν η αθέτηση των υποχρεώσεων συμμόρφωσης κατά την παράγραφο 2 είναι σοβαρή, η δυνατότητα συνέχισης της απασχόλησης εξαρτάται από τη στάθμιση των περιστάσεων της εκάστοτε περίπτωσης. Στο πλαίσιο αυτό, πρέπει να λαμβάνεται σοβαρά υπόψη η αυτοσυνειδησία της Εκκλησίας, χωρίς εν προκειμένω τα συμφέροντα της Εκκλησίας να υπερισχύουν κατ’ αρχήν των συμφερόντων του εργαζομένου. Μεταξύ άλλων, πρέπει να λαμβάνονται δεόντως υπόψη η επίγνωση του εργαζομένου για την διαπραχθείσα αθέτηση της υποχρέωσης συμμόρφωσης, το συμφέρον διατήρησης της θέσης εργασίας, η ηλικία, η διάρκεια της απασχόλησης και οι προοπτικές νέας απασχόλησης. Στις περιπτώσεις εργαζομένων που απασχολούνται σε ποιμαντικά καθήκοντα ή σε καθήκοντα κατήχησης ή που απασχολούνται δυνάμει missio canonica ή άλλης γραπτώς διατυπωμένης επισκοπικής ανάθεσης, η ύπαρξη σοβαρής αθέτησης υποχρέωσης συμμόρφωσης κατά την παράγραφο 2 αποκλείει κατά κανόνα τη δυνατότητα συνέχισης της απασχόλησης. Στις περιπτώσεις αυτές, μπορεί κατ’ εξαίρεση να μην επέλθει ως συνέπεια η απόλυση, εάν συντρέχουν σοβαροί λόγοι στη συγκεκριμένη περίπτωση που καθιστούν την απόλυση αδικαιολόγητη. Το ίδιο ισχύει και για την αποχώρηση εργαζομένου από την Καθολική Εκκλησία.»
Η διαφορά της κύριας δίκης και τα προδικαστικά ερωτήματα
22      Η ένωση είναι μια οντότητα η οποία, στο πλαίσιο της γερμανικής Καθολικής Εκκλησίας, επικεντρώνεται στην παροχή αρωγής σε παιδιά, νέους, γυναίκες και τις οικογένειές τους που διαβιώνουν υπό ειδικές συνθήκες. Μεταξύ των διαφόρων σκοπών της περιλαμβάνεται η παροχή συμβουλών σε εγκύους. Στο πλαίσιο της συμβουλευτικής εγκυμοσύνης που παρέχεται σύμφωνα με τις κρατικές διατάξεις, η ένωση εφαρμόζει τις οδηγίες της Καθολικής Εκκλησίας τις οποίες όλοι οι εργαζόμενοι στα καθολικά συμβουλευτικά κέντρα έχουν αναλάβει εγγράφως τη δέσμευση να τηρούν και των οποίων η μη τήρηση επισύρει τις συνέπειες που προβλέπει το εργατικό δίκαιο. Εν συνόψει, οι οδηγίες αυτές προβλέπουν ότι η συμβουλευτική εγκυμοσύνης αποσκοπεί στην προστασία του αγέννητου παιδιού και, συνεπώς, πρέπει να εμφορείται από την προσπάθεια ενθάρρυνσης της εγκύου να συνεχίσει την εγκυμοσύνη και να αποδεχθεί το παιδί της.
23      Όπως προκύπτει συναφώς από την απόφαση περί παραπομπής, στη Γερμανία, το αξιόποινο της άμβλωσης αίρεται, σύμφωνα με τα άρθρα 218 και 219 του Strafgesetzbuch (ποινικού κώδικα), υπό τον όρο της παρακολούθησης, από την έγκυο που βρίσκεται σε κατάσταση ανάγκης και σύγκρουσης, συμβουλευτικής η οποία παρέχεται από συμβουλευτικό κέντρο. Ωστόσο, κατόπιν επιστολής του Πάπα που εστάλη το 2002 στον Επίσκοπο του Limburg (Γερμανία), η ένωση δεν εκδίδει πιστοποιητικά συμβουλευτικής, τα οποία αποτελούν προϋπόθεση για το μη αξιόποινο της διακοπής της κύησης.
24      Η JB, η οποία είναι μητέρα πέντε τέκνων, άρχισε να εργάζεται στην ένωση το 2006. Μέχρι την έναρξη της γονικής της άδειας η οποία άρχισε στις 11 Ιουνίου 2013 και έληξε στις 31 Μαΐου 2019, ασκούσε καθήκοντα συμβουλευτικής εγκυμοσύνης. Τον Οκτώβριο του 2013 η JB δήλωσε στην αρμόδια δημοτική αρχή, τηρώντας τη διαδικασία που προβλέπουν οι εθνικοί κανόνες, ότι αποχωρούσε από την Καθολική Εκκλησία. Δικαιολόγησε την αποχώρησή της, επικαλούμενη το γεγονός ότι η Επισκοπή του Limburg εισέπραττε, επιπλέον του κρατικού εκκλησιαστικού φόρου, πρόσθετη εκκλησιαστική εισφορά από τους καθολικούς οι οποίοι, όπως η JB, έχουν σύζυγο που έχει υψηλό εισόδημα και δεν υπόκειται σε εκκλησιαστικό φόρο.
25      Την 1η Ιουνίου 2019 η ένωση, αφού είχε προσπαθήσει ανεπιτυχώς να πείσει την JB να επανέλθει στην Καθολική Εκκλησία, την απέλυσε λόγω της αποχώρησής της κατ’ εφαρμογήν του άρθρου 5, παράγραφος 2, σημείο 2, στοιχείο a, και του άρθρου 3, παράγραφος 4, του GrO. Από την απόφαση περί παραπομπής προκύπτει ότι, κατά τον χρόνο της απόλυσης, η ένωση απασχολούσε στην υπηρεσία συμβουλευτικής εγκυμοσύνης στην οποία εργαζόταν η JB τέσσερις εργαζόμενες που ανήκαν στην Καθολική Εκκλησία και δύο οι οποίες δεν ανήκαν στην εκκλησία αυτή.
26      Η αγωγή που άσκησε η JB ζητώντας να αναγνωριστεί ο αδικαιολόγητος χαρακτήρας της απόλυσής της έγινε δεκτή από το Arbeitsgericht (πρωτοβάθμιο δικαστήριο εργατικών διαφορών, Γερμανία). Η ένωση άσκησε έφεση ενώπιον του Landesarbeitsgericht (δευτεροβάθμιου δικαστηρίου εργατικών διαφορών, Γερμανία), το οποίο επικύρωσε την πρωτόδικη απόφαση. Εν συνεχεία, η ένωση άσκησε αναίρεση κατά της απόφασης του δευτεροβάθμιου δικαστηρίου ενώπιον του Bundesarbeitsgericht (Ομοσπονδιακού Δικαστηρίου Εργατικών Διαφορών, Γερμανία), το οποίο είναι το αιτούν δικαστήριο.
27      Κατά τη γνώμη του αιτούντος δικαστηρίου, η απόλυση της JB συνιστά άμεση διάκριση λόγω θρησκείας κατά την έννοια του άρθρου 1 και του άρθρου 3, παράγραφος 1, πρώτη περίοδος, του AGG, καθώς και των άρθρων 1 και 2, παράγραφος 2, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2000/78. Ειδικότερα, η δυσμενής διάκριση συνδέεται άμεσα με το γεγονός ότι η JB άσκησε την αρνητική θρησκευτική ελευθερία της, αποχωρώντας από την Καθολική Εκκλησία. Ως προς το ζήτημα αυτό, το αιτούν δικαστήριο εκθέτει ότι, σε αντίθεση με την JB, ένας εργαζόμενος ο οποίος ουδέποτε υπήρξε μέλος της Καθολικής Εκκλησίας δεν μπορεί να απολυθεί για τους λόγους που προβλέπονται στο άρθρο 5, παράγραφος 2, σημείο 2, στοιχείο a, και στο άρθρο 3, παράγραφος 4, του GrO. Επομένως, η JB υπέστη διαφορετική μεταχείριση στηριζόμενη άμεσα στη θρησκεία σε σχέση με πρόσωπα που αποχώρησαν από άλλες θρησκευτικές κοινότητες ή τα οποία ουδέποτε υπήρξαν μέλη τέτοιων κοινοτήτων.
28      Το αιτούν δικαστήριο εκτιμά ότι, υπό τις συνθήκες αυτές, για την επίλυση της διαφοράς της κύριας δίκης πρέπει να διαπιστωθεί αν η διαφορετική αυτή μεταχείριση μπορεί να δικαιολογηθεί κατ’ εφαρμογήν των άρθρων 8 και 9 του AGG. Επισημαίνει συναφώς ότι, κατά τη νομολογία του Bundesverfassungsgericht (Ομοσπονδιακού Συνταγματικού Δικαστηρίου, Γερμανία), από τη σκοπιά της Καθολικής Εκκλησίας, η αποχώρηση από αυτή θίγει την αξιοπιστία της και δεν συνάδει με τη στάση καλής πίστεως και συμμόρφωσης η οποία απαιτείται από τα μέρη της σύμβασης εργασίας. Εντούτοις, κατά το μέτρο που το άρθρο 9 του AGG μεταφέρει στο εσωτερικό δίκαιο το άρθρο 4, παράγραφος 2, της οδηγίας 2000/78 και το άρθρο 8 του AGG μεταφέρει στο εσωτερικό δίκαιο, μεταξύ άλλων, το άρθρο 4, παράγραφος 1, της ίδιας οδηγίας, οι δύο αυτές εθνικές διατάξεις πρέπει, στο μέτρο του δυνατού, να ερμηνεύονται κατά τρόπο σύμφωνο προς τις εν λόγω διατάξεις της οδηγίας 2000/78.
29      Όσον αφορά, κατ’ αρχάς, το άρθρο 4, παράγραφος 2, της οδηγίας 2000/78, το αιτούν δικαστήριο εκτιμά ότι η διάταξη αυτή, ερμηνευόμενη υπό το πρίσμα των άρθρων 10 και 21 του Χάρτη, αντιτίθεται σε ερμηνεία του άρθρου 9 του AGG κατά την οποία εργαζόμενος καθολικής ένωσης υποχρεούται, κατά τη διάρκεια της σχέσης εργασίας, να τηρεί στάση συμμόρφωσης, κατά την έννοια της οδηγίας αυτής, μη αποχωρώντας από την Καθολική Εκκλησία ή επανερχόμενος σε αυτήν μετά την αποχώρησή του, σε αντίθεση προς τους εργαζομένους της ένωσης αυτής οι οποίοι δεν είναι μέλη της Καθολικής Εκκλησίας.
30      Ως προς το ζήτημα αυτό, το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει, αφενός, ότι το πρώτο εδάφιο της παραγράφου 2 του άρθρου 4 της οδηγίας 2000/78 δεν επιτρέπει η διαφορετική μεταχείριση λόγω θρησκείας, στην περίπτωση απόλυσης εργαζομένου, να δικαιολογείται μόνον από το γεγονός της αποχώρησής του από την Καθολική Εκκλησία. Ειδικότερα, το γεγονός της αποχώρησης από την Καθολική Εκκλησία δεν στηρίζει επαρκώς το συμπέρασμα ότι ο συγκεκριμένος εργαζόμενος δεν θα συνεχίσει να ανταποκρίνεται στις ισχύουσες για αυτόν επαγγελματικές απαιτήσεις. Προκειμένου να διασφαλιστεί αποτελεσματικός δικαστικός έλεγχος, ο εργοδότης θα πρέπει να εκθέτει, βάσει συγκεκριμένων και επαληθεύσιμων στοιχείων, ότι υπάρχουν αμφιβολίες ως προς το αν ο εργαζόμενος, λόγω αλλαγής της πίστης ή των ηθικών του αντιλήψεων, δεν επιθυμεί ή δεν μπορεί πλέον να ανταποκριθεί στις απαιτήσεις αυτές. Αυτό ισχύει κατά μείζονα λόγο σε περίπτωση όπως η επίμαχη στην κύρια δίκη, στην οποία όλα τα μέλη του προσωπικού που εργάζονται στο κέντρο συμβουλευτικής της ένωσης αναλαμβάνουν υποχρεωτικά τη δέσμευση, με τη σύμβαση εργασίας τους, να τηρούν τις οδηγίες της Καθολικής Εκκλησίας.
31      Αφετέρου, ούτε το δεύτερο εδάφιο της παραγράφου 2 του άρθρου 4 της οδηγίας 2000/78 μπορεί να δικαιολογήσει μια τέτοια διαφορετική μεταχείριση ελλείψει ειδικών περιστάσεων πέραν αυτού και μόνον του γεγονότος της αποχώρησης του εργαζομένου από την Καθολική Εκκλησία. Ειδικότερα, η αποχώρηση από την Καθολική Εκκλησία δεν συνιστά, αυτή και μόνη, αθέμιτη συμπεριφορά του εργαζομένου έναντι του εργοδότη του. Το αντίθετο μπορεί να ισχύει μόνο σε περιπτώσεις κατά τις οποίες η υποχρέωση παραμονής στην Εκκλησία δικαιολογείται από συγκεκριμένες επαγγελματικές απαιτήσεις. Πλην όμως, αυτό δεν μπορεί να συμβαίνει όταν ο εργοδότης απασχολεί επίσης πρόσωπα τα οποία δεν ανήκουν στη συγκεκριμένη Εκκλησία. Επιπλέον, η δήλωση αποχώρησης από την Καθολική Εκκλησία υποβάλλεται ενώπιον δημόσιας αρχής, η οποία ενημερώνει μόνον την Καθολική Εκκλησία και τον εργοδότη, ώστε αυτός να μπορεί να τη λάβει υπόψη κατά τον υπολογισμό των αποδοχών του εργαζομένου. Υπό τις συνθήκες αυτές, μόνο στην περίπτωση κατά την οποία ο εργαζόμενος διαδίδει δημοσίως και ανάρμοστα την πληροφορία σχετικά με την αποχώρησή του από την Καθολική Εκκλησία θα μπορούσε η αποχώρηση αυτή να θεωρηθεί ως εχθρική και, ως εκ τούτου, αθέμιτη συμπεριφορά έναντι της Καθολικής Εκκλησίας.
32      Εξάλλου, το γράμμα του άρθρου 4, παράγραφος 2, δεύτερο εδάφιο, της οδηγίας 2000/78, κατά το μέτρο που αναφέρεται σε στάση καλής πίστεως και συμμόρφωσης «προς τη δεοντολογία», μπορεί να καθιστά δυνατή τη διάκριση μεταξύ της στάσης του εργαζομένου έναντι της Εκκλησίας, αφενός, και της στάσης του προς την ιδιωτική ένωση ως εργοδότη του, αφετέρου. Επομένως, ακόμη και αν υποτεθεί ότι η αποχώρηση ενός εργαζομένου από την Καθολική Εκκλησία μπορεί να χαρακτηριστεί ως αθέμιτη έναντι της Εκκλησίας αυτής, δεν μπορεί να συναχθεί αυτομάτως από την αποχώρηση ότι ο εργαζόμενος επιδεικνύει αθέμιτη συμπεριφορά έναντι του εργοδότη του, εφόσον εξακολουθεί να τηρεί τη δεοντολογία του τελευταίου κατά την παροχή της εργασίας του.
33      Όσον αφορά, εν συνεχεία, το άρθρο 4, παράγραφος 1, της οδηγίας 2000/78, το αιτούν δικαστήριο διατηρεί αμφιβολίες ως προς το αν η διάταξη αυτή, ερμηνευόμενη υπό το πρίσμα των άρθρων 10 και 21 του Χάρτη, επιτρέπει ερμηνεία του άρθρου 8 του AGG η οποία να επιτρέπει διαφορετική μεταχείριση όπως η επίμαχη στην κύρια δίκη. Στο ως άνω πλαίσιο, το αιτούν δικαστήριο παρατηρεί, μεταξύ άλλων, ότι η απαίτηση περί μη αποχώρησης από την Καθολική Εκκλησία δεν είναι αντικειμενικώς αναγκαία για την άσκηση δραστηριότητας συμβουλευτικής εγκυμοσύνης.
34      Τέλος, για την περίπτωση που το Δικαστήριο κρίνει, εντούτοις, ότι το άρθρο 4, παράγραφοι 1 ή 2, της οδηγίας 2000/78 μπορεί να δικαιολογήσει μια τέτοια διαφορετική μεταχείριση, το αιτούν δικαστήριο διερωτάται ποιες απαιτήσεις ισχύουν για τη δικαιολόγηση αυτή.
35      Υπό τις συνθήκες αυτές, το Bundesarbeitsgericht (Ομοσπονδιακό Δικαστήριο Εργατικών Διαφορών) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
«1)      Συνάδει με το δίκαιο της Ένωσης, ιδίως με την [οδηγία 2000/78], σε συνδυασμό με το άρθρο 10, παράγραφος 1, και το άρθρο 21, παράγραφος 1, του [Χάρτη], εθνική ρύθμιση που προβλέπει ότι ιδιωτική οργάνωση, της οποίας η δεοντολογία εδράζεται στο θρήσκευμα, μπορεί να απαιτεί από τους εργαζομένους της να μην αποχωρούν από συγκεκριμένη εκκλησία κατά τη διάρκεια της σχέσης εργασίας ή να εξαρτά τη συνέχιση της σχέσης εργασίας από την προϋπόθεση ότι οι εργαζόμενοί της που αποχωρούν από συγκεκριμένη εκκλησία κατά τη διάρκεια της σχέσης εργασίας θα επανεντάσσονται σε αυτήν, εφόσον, κατά τα λοιπά, δεν απαιτεί από τους εργαζομένους της να ανήκουν στην εν λόγω εκκλησία και εφόσον ο εργαζόμενος δεν δραστηριοποιείται δημοσίως κατά τρόπο εχθρικό προς την εκκλησία;
2)      Σε περίπτωση καταφατικής απάντησης στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα: ποιες περαιτέρω προϋποθέσεις ισχύουν ενδεχομένως βάσει της [οδηγίας 2000/78], σε συνδυασμό με το άρθρο 10, παράγραφος 1, και το άρθρο 21, παράγραφος 1, του [Χάρτη], για τη δικαιολόγηση τέτοιας διαφορετικής μεταχείρισης λόγω θρησκείας;»
Επί των προδικαστικών ερωτημάτων
Επί του πρώτου προδικαστικού ερωτήματος
36      Στο πλαίσιο της προβλεπόμενης στο άρθρο 267 ΣΛΕΕ διαδικασίας συνεργασίας, το Δικαστήριο ενδέχεται να κληθεί να παράσχει στο αιτούν δικαστήριο όλα τα στοιχεία περί ερμηνείας του δικαίου της Ένωσης που μπορεί να αποδειχθούν χρήσιμα για την εκδίκαση της υπόθεσης της οποίας έχει επιληφθεί, ανεξαρτήτως του αν το αιτούν δικαστήριο τα μνημονεύει ρητώς στα προδικαστικά ερωτήματά του. Απόκειται συναφώς στο Δικαστήριο να προσδιορίσει, λαμβάνοντας υπόψη το σύνολο των στοιχείων που του παρέσχε το εθνικό δικαστήριο, ιδίως δε το σκεπτικό της απόφασης περί παραπομπής, τα στοιχεία του δικαίου της Ένωσης που χρήζουν ερμηνείας λαμβανομένου υπόψη του αντικειμένου της διαφοράς της κύριας δίκης [αποφάσεις της 20ής Μαρτίου 1986, Tissier, 35/85, EU:C:1986:143, σκέψη 9, και της 1ης Αυγούστου 2022, TL (Παράλειψη ορισμού διερμηνέα και παράλειψη μετάφρασης), C‑242/22 PPU, EU:C:2022:611, σκέψη 37].
37      Εν προκειμένω, μολονότι το αιτούν δικαστήριο αναφέρεται, με το πρώτο προδικαστικό ερώτημα, γενικώς στην οδηγία 2000/78, εντούτοις από την αίτηση προδικαστικής αποφάσεως προκύπτει ότι αυτό αφορά ειδικότερα το άρθρο 4, παράγραφοι 1 και 2, της οδηγίας 2000/78.
38      Υπό τις συνθήκες αυτές, πρέπει να γίνει δεκτό ότι, με το πρώτο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί κατ’ ουσίαν να διευκρινιστεί αν το άρθρο 4, παράγραφοι 1 και 2, της οδηγίας 2000/78, ερμηνευόμενο υπό το πρίσμα του άρθρου 10, παράγραφος 1, και του άρθρου 21, παράγραφος 1, του Χάρτη, έχει την έννοια ότι αντιτίθεται σε εθνική ρύθμιση σύμφωνα με την οποία μια ιδιωτική οργάνωση της οποίας η δεοντολογία εδράζεται σε συγκεκριμένη θρησκεία μπορεί να απαιτήσει από εργαζόμενο ο οποίος είναι μέλος ορισμένης εκκλησίας που ασκεί τη θρησκεία αυτή να μην αποχωρήσει από την εκκλησία αυτή κατά τη διάρκεια της σχέσης εργασίας, επί ποινή απόλυσης, ή, για να συνεχιστεί η σχέση εργασίας, να επανέλθει στην εν λόγω εκκλησία κατόπιν της αποχώρησής του από αυτήν, ενώ
–        η εν λόγω οργάνωση απασχολεί άλλα πρόσωπα για την άσκηση των ίδιων καθηκόντων με τον εν λόγω εργαζόμενο, χωρίς να απαιτεί από αυτούς να είναι μέλη της εν λόγω εκκλησίας, και
–        ο εργαζόμενος δεν δραστηριοποιείται δημοσίως κατά τρόπο εχθρικό προς τη συγκεκριμένη εκκλησία.
39      Επισημαίνεται προκαταρκτικώς ότι το πρώτο προδικαστικό ερώτημα βασίζεται στην παραδοχή του αιτούντος δικαστηρίου, η οποία υπενθυμίζεται στη σκέψη 27 της παρούσας απόφασης, ότι η διαφορετική μεταχείριση που υπέστη η JB στηρίζεται άμεσα στη θρησκεία της.
40      Ως προς το ζήτημα αυτό, υπενθυμίζεται ότι το άρθρο 2, παράγραφος 2, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2000/78 ορίζει ότι, για την εφαρμογή του άρθρου 2, παράγραφος 1, συντρέχει άμεση διάκριση όταν, για έναν από τους λόγους που αναφέρονται στο άρθρο 1, μεταξύ των οποίων περιλαμβάνονται η θρησκεία και οι πεποιθήσεις, ένα πρόσωπο υφίσταται μεταχείριση λιγότερο ευνοϊκή από αυτήν την οποία υφίσταται, υπέστη ή θα υφίστατο σε ανάλογη κατάσταση ένα άλλο πρόσωπο.
41      Εν προκειμένω, δεν αμφισβητείται ότι η JB απολύθηκε βάσει κανόνα που εφαρμόζεται μόνο στους καθολικούς εργαζομένους και, επομένως, πρέπει να γίνει δεκτό ότι, όπως έκρινε και το αιτούν δικαστήριο, ο κανόνας αυτός εισάγει διαφορετική μεταχείριση στηριζόμενη άμεσα στη θρησκεία. Εξάλλου, δεν αμφισβητείται ότι η ένωση εμπίπτει στις θρησκευτικές οργανώσεις, κατά την έννοια του άρθρου 4, παράγραφος 2, της οδηγίας 2000/78.
42      Όσον αφορά το ζήτημα αν μια τέτοια διαφορετική μεταχείριση μπορεί να δικαιολογηθεί υπό τις προϋποθέσεις του άρθρου 4, παράγραφοι 1 και 2, της οδηγίας 2000/78, υπενθυμίζεται ότι η εν λόγω οδηγία έχει ως αντικείμενο, σύμφωνα με το άρθρο 1, τη δημιουργία ενός γενικού πλαισίου για την καταπολέμηση των διακρίσεων λόγω, μεταξύ άλλων, θρησκείας ή πεποιθήσεων όσον αφορά την απασχόληση και την εργασία, προκειμένου να υλοποιηθεί η αρχή της ίσης μεταχειρίσεως στα κράτη μέλη. Η εν λόγω οδηγία συγκεκριμενοποιεί, επομένως, στον τομέα που καλύπτει, τη γενική αρχή της απαγορεύσεως των διακρίσεων η οποία κατοχυρώνεται στο άρθρο 21 του Χάρτη (απόφαση της 17ης Απριλίου 2018, Egenberger, C‑414/16, EU:C:2018:257, σκέψη 47).
43      Κατά τη νομολογία του Δικαστηρίου, καίτοι η οδηγία 2000/78 αποσκοπεί στην προστασία του θεμελιώδους δικαιώματος των εργαζομένων να μην υφίστανται διακρίσεις λόγω του θρησκεύματος ή των πεποιθήσεών τους, εντούτοις, η εν λόγω οδηγία λαμβάνει επίσης υπόψη, στο άρθρο 4, παράγραφος 2, το δικαίωμα αυτονομίας που έχουν οι εκκλησίες και άλλες δημόσιες ή ιδιωτικές ενώσεις η δεοντολογία των οποίων εδράζεται στη θρησκεία ή τις πεποιθήσεις, όπως αυτό αναγνωρίζεται στο άρθρο 17 ΣΛΕΕ και στο άρθρο 10 του Χάρτη, το οποίο αντιστοιχεί στο άρθρο 9 της Ευρωπαϊκής Συμβάσεως για την Προάσπιση των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και των Θεμελιωδών Ελευθεριών, που υπεγράφη στη Ρώμη στις 4 Νοεμβρίου 1950 (στο εξής: ΕΣΔΑ) (απόφαση της 17ης Απριλίου 2018, Egenberger, C‑414/16, EU:C:2018:257, σκέψη 50).
44      Ως προς το ζήτημα αυτό, από τη νομολογία του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου προκύπτει ότι η ελευθερία σκέψης, συνείδησης και θρησκείας, την οποία κατοχυρώνει το άρθρο 9 της ΕΣΔΑ, προστατεύει επίσης τα αρνητικά δικαιώματα και ιδίως την ελευθερία ενός προσώπου να μην προσχωρεί σε μια θρησκεία ή να μην την ασκεί (απόφαση του ΕΔΔΑ της 25ης Ιουνίου 2020, Σταυρόπουλος κ.λπ. κατά Ελλάδας, CE:ECHR:2020:0625JUD005248418, § 43 και 44).
45      Στην περίπτωση θεωρητικής ή οργανωτικής διαφωνίας μεταξύ μιας θρησκευτικής κοινότητας και ενός από τα μέλη της, η θρησκευτική ελευθερία του ατόμου ασκείται μέσω της δυνατότητάς του να αποχωρήσει ελεύθερα από την κοινότητα αυτή. Ο σεβασμός της αναγνωριζόμενης από το κράτος αυτονομίας των θρησκευτικών κοινοτήτων συνεπάγεται, ιδίως, ότι το κράτος πρέπει να δέχεται το δικαίωμα τέτοιων κοινοτήτων να αντιδρούν, βάσει των δικών τους κανόνων και συμφερόντων, σε οποιεσδήποτε διχαστικές κινήσεις στο εσωτερικό τους που μπορούν να συνιστούν απειλή για τη συνοχή, την εικόνα ή την ενότητά τους. Επομένως, δεν εναπόκειται στις εθνικές αρχές να ενεργούν ως διαιτητές μεταξύ θρησκευτικών οργανώσεων και των διαφόρων αποσχιστικών ομάδων που ενδέχεται να υφίστανται ή να αναδυθούν μέσα από αυτές (απόφαση του ΕΔΔΑ της 12ης Ιουνίου 2014, Fernández Martínez κατά Ισπανίας, CE:ECHR:2014:0612JUD005603007, § 128).
46      Τούτου λεχθέντος, το δικαίωμα στην ελευθερία σκέψης, συνείδησης και θρησκείας που κατοχυρώνεται στο άρθρο 10 του Χάρτη έχει ως επακόλουθο την απαγόρευση κάθε διακρίσεως λόγω θρησκείας, την οποία κατοχυρώνει το άρθρο 21, παράγραφος 1, του Χάρτη (πρβλ. απόφαση της 28ης Νοεμβρίου 2023, Commune d’Ans, C‑148/22, EU:C:2023:924, σκέψη 40). Επομένως, δεν αρκεί μια θρησκευτική κοινότητα να επικαλεστεί την ύπαρξη πραγματικής ή δυνητικής προσβολής της αυτονομίας της για να δικαιολογήσει οποιαδήποτε διαφορετική μεταχείριση λόγω θρησκείας ή πεποιθήσεων. Επιπλέον, η θρησκευτική αυτή κοινότητα πρέπει να αποδείξει, υπό το πρίσμα των περιστάσεων της συγκεκριμένης περίπτωσης, ότι ο προβαλλόμενος κίνδυνος προσβολής της αυτονομίας της είναι πιθανός και σοβαρός, ότι η επίμαχη διαφορετική μεταχείριση δεν θίγει το βασικό περιεχόμενο του δικαιώματος στην ισότητα, ότι δεν βαίνει πέραν του αναγκαίου για την αποτροπή του κινδύνου αυτού μέτρου και ότι δεν εξυπηρετεί σκοπό ξένο προς την άσκηση της αυτονομίας της εν λόγω θρησκευτικής κοινότητας. Εναπόκειται στα εθνικά δικαστήρια να ελέγχουν τη συνδρομή των ως άνω προϋποθέσεων, προβαίνοντας σε εμπεριστατωμένη εξέταση των περιστάσεων της υπόθεσης και σε ενδελεχή στάθμιση των αντικρουόμενων συμφερόντων (βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση του ΕΔΔΑ της 12ης Ιουνίου 2014, Fernández Martínez κατά Ισπανίας, CE:ECHR:2014:0612JUD005603007, § 132).
47      Όσον αφορά ειδικότερα το άρθρο 4, παράγραφος 2, της οδηγίας 2000/78, πρέπει να υπομνησθεί ότι σκοπός της διάταξης αυτής είναι να εξασφαλισθεί η δέουσα ισορροπία μεταξύ, αφενός, του δικαιώματος αυτονομίας των εκκλησιών και άλλων οργανισμών η δεοντολογία των οποίων εδράζεται στη θρησκεία ή τις πεποιθήσεις και, αφετέρου, του δικαιώματος των εργαζομένων να μην υφίστανται, ιδίως όσον αφορά τις εργασιακές συνθήκες και τους όρους απασχόλησης, συμπεριλαμβανομένων των απολύσεων και των αμοιβών, διάκριση λόγω θρησκείας ή πεποιθήσεων, σε περιπτώσεις στις οποίες τα δικαιώματα αυτά ενδέχεται να αλληλοσυγκρούονται (πρβλ. απόφαση της 17ης Απριλίου 2018, Egenberger, C‑414/16, EU:C:2018:257, σκέψη 51).
48      Για τον σκοπό αυτό, η ανωτέρω διάταξη καθορίζει τα κριτήρια τα οποία πρέπει να λαμβάνονται υπόψη στο πλαίσιο της σταθμίσεως που πρέπει να πραγματοποιείται προς εξασφάλιση της δέουσας ισορροπίας μεταξύ των εν λόγω ενδεχομένως αλληλοσυγκρουόμενων δικαιωμάτων (απόφαση της 17ης Απριλίου 2018, Egenberger, C‑414/16, EU:C:2018:257, σκέψη 52), χωρίς ωστόσο να προβαίνει κατά τρόπο συγκεκριμένο και οριστικό σε στάθμιση των εμπλεκομένων συμφερόντων.
49      Κατά το άρθρο 4, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, της οδηγίας 2000/78, τα κράτη μέλη μπορούν να διατηρούν στην ισχύουσα κατά την ημερομηνία έκδοσης της εν λόγω οδηγίας εθνική τους νομοθεσία ή να προβλέψουν σε μελλοντική νομοθεσία η οποία αφορά τις ισχύουσες εθνικές πρακτικές, κατά την ημερομηνία έκδοσης της εν λόγω οδηγίας, διατάξεις βάσει των οποίων, στην περίπτωση των επαγγελματικών δραστηριοτήτων των εκκλησιών ή άλλων δημοσίων ή ιδιωτικών ενώσεων η δεοντολογία των οποίων εδράζεται στη θρησκεία ή τις πεποιθήσεις, η διαφορετική μεταχείριση που εδράζεται στο θρήσκευμα ή τις πεποιθήσεις ενός προσώπου δεν συνιστά διάκριση όταν, λόγω της φύσης των εν λόγω δραστηριοτήτων ή του πλαισίου εντός του οποίου ασκούνται, η θρησκεία ή οι πεποιθήσεις αποτελούν επαγγελματική απαίτηση ουσιώδη, θεμιτή και δικαιολογημένη, λαμβανομένης υπόψη της δεοντολογίας της οργάνωσης. Αυτή η διαφορετική μεταχείριση ασκείται τηρουμένων των συνταγματικών διατάξεων και αρχών των κρατών μελών, καθώς και των γενικών αρχών του δικαίου της Ένωσης, και δεν μπορεί να αιτιολογεί διάκριση η οποία βασίζεται σε άλλους λόγους.
50      Το δεύτερο εδάφιο της παραγράφου 2 του άρθρου 4 της οδηγίας 2000/78 προβλέπει ότι, εφόσον οι διατάξεις της τηρούνται κατά τα λοιπά, η οδηγία δεν θίγει το δικαίωμα των εκκλησιών και των λοιπών δημόσιων ή ιδιωτικών οργανώσεων των οποίων η δεοντολογία εδράζεται στο θρήσκευμα ή στις πεποιθήσεις, εφόσον ενεργούν σύμφωνα με τις εθνικές συνταγματικές και νομοθετικές διατάξεις, να απαιτούν από τα πρόσωπα που εργάζονται για λογαριασμό τους στάση καλής πίστεως και συμμόρφωσης προς τη δεοντολογία τους.
51      Αφενός, όσον αφορά τα κριτήρια του άρθρου 4, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, της οδηγίας 2000/78, το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι από την ως άνω διάταξη προκύπτει ρητώς ότι το θρήσκευμα ή οι πεποιθήσεις μπορούν, ενδεχομένως, να αποτελέσουν επαγγελματική απαίτηση ουσιώδη, θεμιτή και δικαιολογημένη, λαμβανομένης υπόψη της δεοντολογίας της εκκλησίας ή της οργανώσεως, κατά την έννοια της εν λόγω διατάξεως, βάσει ακριβώς της «φύσης» των σχετικών δραστηριοτήτων ή του «πλαισίου» εντός του οποίου ασκούνται. Επομένως, η νομιμότητα, υπό το πρίσμα της τελευταίας αυτής διατάξεως, διαφορετικής μεταχειρίσεως λόγω θρησκείας ή πεποιθήσεων εξαρτάται από το κατά πόσον υφίσταται αντικειμενικώς επαληθεύσιμος άμεσος σύνδεσμος μεταξύ της επαγγελματικής απαιτήσεως που επιβάλλει ο εργοδότης, λόγω της δεοντολογίας του, και της σχετικής δραστηριότητας. Τέτοιος σύνδεσμος μπορεί να απορρέει είτε από τη φύση της δραστηριότητας αυτής, παραδείγματος χάριν όταν αυτή συνεπάγεται συμμετοχή στον καθορισμό της δεοντολογίας της συγκεκριμένης εκκλησίας ή οργανώσεως ή συνδρομή στην αποστολή κηρύγματος, είτε από τις συνθήκες υπό τις οποίες πρέπει να ασκείται η εν λόγω δραστηριότητα, όπως η ανάγκη να εξασφαλίζεται αξιόπιστη εξωτερική εκπροσώπηση της εκκλησίας ή της οργανώσεως (αποφάσεις της 17ης Απριλίου 2018, Egenberger, C‑414/16, EU:C:2018:257, σκέψεις 62 και 63, και της 11ης Σεπτεμβρίου 2018, IR, C‑68/17, EU:C:2018:696, σκέψη 50).
52      Η ως άνω επαγγελματική απαίτηση πρέπει, όπως επιτάσσει το άρθρο 4, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, να είναι «ουσιώδης, θεμιτή και δικαιολογημένη», λαμβανομένης υπόψη της δεοντολογίας της οργάνωσης, δεδομένου ότι, όπως επισήμανε η γενική εισαγγελέας στο σημείο 29 των προτάσεών της, τα τρία αυτά κριτήρια είναι σωρευτικά. Τα εθνικά δικαστήρια, μολονότι δεν εναπόκειται, κατ’ αρχήν, σε αυτά να αποφαίνονται επί της δεοντολογίας αυτής καθαυτήν ως βάσεως της προβαλλόμενης επαγγελματικής απαιτήσεως, οφείλουν εντούτοις να κρίνουν, κατά περίπτωση, αν, με γνώμονα τη δεοντολογία αυτή, πληρούνται τα εν λόγω τρία κριτήρια (απόφαση της 17ης Απριλίου 2018, Egenberger, C‑414/16, EU:C:2018:257, σκέψη 64).
53      Όσον αφορά, κατά πρώτον, τον «ουσιώδη» χαρακτήρα της επαγγελματικής απαίτησης, το Δικαστήριο έχει διευκρινίσει ότι η χρήση του επιθέτου «ουσιώδης» σημαίνει ότι το θρήσκευμα ή οι πεποιθήσεις επί των οποίων εδράζεται η δεοντολογία της συγκεκριμένης εκκλησίας ή οργανώσεως πρέπει να είναι, κατά τα φαινόμενα, απαραίτητα, λόγω της σημασίας που έχει η σχετική επαγγελματική δραστηριότητα για την επιβεβαίωση της δεοντολογίας αυτής ή για την άσκηση από την εκκλησία ή την οργάνωση αυτή του δικαιώματός της αυτονομίας, όπως αυτό αναγνωρίζεται στο άρθρο 17 ΣΛΕΕ και στο άρθρο 10 του Χάρτη (αποφάσεις της 17ης Απριλίου 2018, Egenberger, C‑414/16, EU:C:2018:257, σκέψη 65, και της 11ης Σεπτεμβρίου 2018, IR, C‑68/17, EU:C:2018:696, σκέψη 51).
54      Όσον αφορά, κατά δεύτερον, τον «θεμιτό» χαρακτήρα της επαγγελματικής απαίτησης, το Δικαστήριο έχει επισημάνει ότι η χρήση από τον νομοθέτη της Ένωσης του όρου αυτού καταδεικνύει ότι πρόθεσή του ήταν να διασφαλίσει ότι η απαίτηση σχετικά με το θρήσκευμα ή τις πεποιθήσεις στις οποίες εδράζεται η δεοντολογία της συγκεκριμένης εκκλησίας ή οργανώσεως δεν εξυπηρετεί την επιδίωξη σκοπού ξένου προς τη δεοντολογία αυτή ή προς την άσκηση από την εκκλησία ή την οργάνωση αυτή του δικαιώματός της αυτονομίας (αποφάσεις της 17ης Απριλίου 2018, Egenberger, C‑414/16, EU:C:2018:257, σκέψη 66, και της 11ης Σεπτεμβρίου 2018, IR, C‑68/17, EU:C:2018:696, σκέψη 52).
55      Όσον αφορά, κατά τρίτον, τον όρο «δικαιολογημένη», το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι η χρήση του δεν συνεπάγεται μόνον ότι ο έλεγχος της τηρήσεως των κριτηρίων του άρθρου 4, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, της οδηγίας 2000/78 μπορεί να διενεργείται από εθνικό δικαστήριο, αλλά, επίσης, ότι η εκκλησία ή η οργάνωση που επέβαλε την απαίτηση αυτή υποχρεούται να αποδείξει, υπό το πρίσμα των πραγματικών περιστάσεων της συγκεκριμένης περιπτώσεως, ότι ο προβαλλόμενος κίνδυνος να προσβληθεί η δεοντολογία της ή το δικαίωμά της αυτονομίας είναι πιθανός και σοβαρός, με αποτέλεσμα να είναι πράγματι αναγκαίο να τεθεί μια τέτοια απαίτηση (αποφάσεις της 17ης Απριλίου 2018, Egenberger, C‑414/16, EU:C:2018:257, σκέψη 67, και της 11ης Σεπτεμβρίου 2018, IR, C‑68/17, EU:C:2018:696, σκέψη 53).
56      Ως προς το σημείο αυτό, η επαγγελματική απαίτηση του άρθρου 4, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, της οδηγίας 2000/78 πρέπει να συνάδει προς την αρχή της αναλογικότητας, όπερ σημαίνει ότι τα εθνικά δικαστήρια οφείλουν να εξακριβώνουν κατά πόσον η συγκεκριμένη απαίτηση είναι κατάλληλη και δεν βαίνει πέραν του αναγκαίου για την επίτευξη του επιδιωκόμενου σκοπού μέτρου (αποφάσεις της 17ης Απριλίου 2018, Egenberger, C‑414/16, EU:C:2018:257, σκέψη 68, και της 11ης Σεπτεμβρίου 2018, IR, C‑68/17, EU:C:2018:696, σκέψη 54).
57      Αφετέρου, όσον αφορά το άρθρο 4, παράγραφος 2, δεύτερο εδάφιο, της οδηγίας 2000/78, υπενθυμίζεται ότι η διάταξη αυτή προβλέπει ότι, μεταξύ των επαγγελματικών απαιτήσεων την εκπλήρωση των οποίων μπορούν να ζητούν από τα πρόσωπα που εργάζονται για λογαριασμό τους οι εκκλησίες και οι λοιπές δημόσιες ή ιδιωτικές ενώσεις των οποίων η δεοντολογία εδράζεται στο θρήσκευμα ή στις πεποιθήσεις είναι η απαίτηση τήρησης, εκ μέρους των προσώπων αυτών, «στάσεως καλής πίστεως και συμμόρφωσης» προς τη δεοντολογία της εκκλησίας ή της οργάνωσης. Όπως όμως προκύπτει ιδίως από την περιλαμβανόμενη στη διάταξη αυτή φράση «[ε]φόσον οι διατάξεις της [οδηγίας 2000/78] τηρούνται κατά τα λοιπά», η ευχέρεια επιβολής στους εργαζομένους τέτοιας απαίτησης στάσεως καλής πίστεως και συμμόρφωσης προς τη δεοντολογία πρέπει να ασκείται τηρουμένων των λοιπών διατάξεων της οδηγίας, ειδικότερα δε των κριτηρίων που ορίζει το άρθρο 4, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, τα οποία πρέπει, εφόσον παρίσταται ανάγκη, να υπόκεινται σε αποτελεσματικό δικαστικό έλεγχο (απόφαση της 11ης Σεπτεμβρίου 2018, IR, C 68/17, EU:C:2018:696, σκέψη 46).
58      Επομένως, σε περίπτωση όπως η επίμαχη στην κύρια δίκη, μια ιδιωτική οργάνωση της οποίας η δεοντολογία εδράζεται στις αρχές της Καθολικής Εκκλησίας μπορεί να εισαγάγει διαφορετική μεταχείριση των υπαλλήλων της που ασχολούνται με τη συμβουλευτική εγκυμοσύνης όσον αφορά την απαίτηση τηρήσεως στάσεως καλής πίστεως και συμμορφώσεως προς τη δεοντολογία της ανάλογα με το αν αυτοί ανήκουν στην Καθολική Εκκλησία, μόνον εφόσον, αφενός, υπό το πρίσμα της φύσεως των σχετικών επαγγελματικών δραστηριοτήτων ή του πλαισίου εντός του οποίου ασκούνται, υφίσταται άμεσος και αντικειμενικώς επαληθεύσιμος σύνδεσμος μεταξύ των δραστηριοτήτων και της απαιτήσεως να μην αποχωρήσει ο εργαζόμενος από την Καθολική Εκκλησία κατά τη διάρκεια της σχέσης εργασίας, επί ποινή απόλυσης, ή να επανέλθει στην Καθολική Εκκλησία κατόπιν της αποχώρησής του από αυτήν και, αφετέρου, η επαγγελματική αυτή απαίτηση είναι ουσιώδης, θεμιτή και δικαιολογημένη λαμβανομένης υπόψη της εν λόγω δεοντολογίας.
59      Επισημαίνεται συναφώς ότι, μολονότι εναπόκειται τελικώς στο εθνικό δικαστήριο, το οποίο είναι και το μόνο αρμόδιο να εκτιμήσει τα πραγματικά περιστατικά, να κρίνει εάν συντρέχει τέτοια περίπτωση, το Δικαστήριο μπορεί πάντως να του παράσχει, βάσει της δικογραφίας της κύριας δίκης καθώς και των γραπτών και προφορικών παρατηρήσεων που του υποβλήθηκαν, στοιχεία βάσει των οποίων να μπορέσει αυτό να αποφανθεί επί της διαφοράς της οποίας έχει επιληφθεί.
60      Στο ως άνω πλαίσιο, υπενθυμίζεται ότι, πλην εξαιρετικών περιπτώσεων, τα εθνικά δικαστήρια οφείλουν να μην αξιολογούν τον θεμιτό χαρακτήρα της δεοντολογίας αυτής καθαυτήν της σχετικής εκκλησίας ή οργανώσεως (απόφαση της 17ης Απριλίου 2018, Egenberger, C‑414/16, EU:C:2018:257, σκέψη 61). Επομένως, εναπόκειται, κατ’ αρχήν, στις εκκλησίες και στις λοιπές δημόσιες ή ιδιωτικές οργανώσεις των οποίων η δεοντολογία εδράζεται στο θρήσκευμα ή στις πεποιθήσεις να καθορίζουν τι θεωρούν ως επαγγελματική απαίτηση υπό το πρίσμα της δεοντολογίας τους.
61      Όπως επισημάνθηκε στη σκέψη 48 της παρούσας απόφασης, η οδηγία 2000/78 αφήνει στα κράτη μέλη ένα περιθώριο εκτίμησης που τους παρέχει τη δυνατότητα να λαμβάνουν υπόψη το ιδιαίτερο πλαίσιο καθενός από αυτά και αναγνωρίζει σε κάθε κράτος μέλος περιθώριο εκτιμήσεως στο πλαίσιο του αναγκαίου συμβιβασμού των διαφόρων επίμαχων δικαιωμάτων και συμφερόντων, προκειμένου να διασφαλίζεται η δίκαιη ισορροπία μεταξύ τους (βλ., κατ’ αναλογίαν, αποφάσεις της 15ης Ιουλίου 2021, WABE και MH Müller Handel, C‑804/18 και C‑341/19, EU:C:2021:594, σκέψεις 87 και 88, και της 28ης Νοεμβρίου 2023, Commune d’Ans, C‑148/22, EU:C:2023:924, σκέψεις 34 και 35).
62      Εντούτοις, τα εθνικά δικαστήρια οφείλουν να διασφαλίζουν ότι δεν θίγεται το δικαίωμα των εργαζομένων να μην υφίστανται δυσμενή διάκριση λόγω, ιδίως, της θρησκείας ή των πεποιθήσεων. Ειδικότερα, δυνάμει του άρθρου 4, παράγραφος 2, της οδηγίας 2000/78, εναπόκειται, εφόσον παραστεί ανάγκη, σε μια ανεξάρτητη αρχή και, εν τέλει, σε ένα εθνικό δικαστήριο, και όχι στη συγκεκριμένη εκκλησία ή οργάνωση, να εξακριβώσει κατά πόσον η επαγγελματική απαίτηση που επιβάλλει η εν λόγω εκκλησία ή οργάνωση είναι, λόγω της φύσεως των σχετικών δραστηριοτήτων ή του πλαισίου εντός του οποίου ασκούνται, ουσιώδης, θεμιτή και δικαιολογημένη λαμβανομένης υπόψη της δεοντολογίας αυτής (απόφαση της 17ης Απριλίου 2018, Egenberger, C‑414/16, EU:C:2018:257, σκέψεις 46, 53 και 61).
63      Στο ίδιο πνεύμα, από τη νομολογία του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου προκύπτει ότι, μολονότι ένας εργοδότης του οποίου η δεοντολογία εδράζεται στη θρησκεία ή σε φιλοσοφικές πεποιθήσεις έχει τη δυνατότητα να επιβάλλει συγκεκριμένα καθήκοντα πίστεως στους εργαζομένους του, εντούτοις απόφαση απολύσεως στηριζόμενη στην παράβαση ενός τέτοιου καθήκοντος, ιδίως αν οφείλεται σε πραγματικά περιστατικά συνδεόμενα με την άσκηση δικαιωμάτων που προστατεύονται από την ΕΣΔΑ, πρέπει να υπόκειται σε δικαστικό έλεγχο ο οποίος να συνεπάγεται πραγματική στάθμιση του δικαιώματος της θρησκευτικής κοινότητας για σεβασμό της αυτονομίας της και των θεμελιωδών δικαιωμάτων του ενδιαφερομένου υπό το πρίσμα της αρχής της αναλογικότητας (πρβλ. αποφάσεις του ΕΔΔΑ της 23ης Σεπτεμβρίου 2010, Schüth κατά Γερμανίας, CE:ECHR:2010:0923JUD000162003, § 57 και 69, της 23ης Σεπτεμβρίου 2010, Obst κατά Γερμανίας, CE:ECHR:2010:0923JUD000042503, § 43, και της 3ης Φεβρουαρίου 2011, Siebenhaar κατά Γερμανίας, CE:ECHR:2011:0203JUD001813602, § 40).
64      Όσον αφορά, ειδικότερα, ιδιωτική οργάνωση, όπως η ένωση, της οποίας η δεοντολογία εδράζεται στις αρχές της Καθολικής Εκκλησίας και της οποίας οι οδηγίες και η δεοντολογία προάγουν, όπως προκύπτει από τη σκέψη 22 της παρούσας απόφασης, την προστασία της ζωής του αγέννητου παιδιού και, ως εκ τούτου, τη συνέχιση της εγκυμοσύνης από τις εγκύους και την αποδοχή από αυτές του παιδιού τους, υφίσταται, a priori, άμεσος αντικειμενικώς επαληθεύσιμος σύνδεσμος μεταξύ της επαγγελματικής δραστηριότητας που συνίσταται στη συμβουλευτική εγκυμοσύνης και της απαίτησης να τηρείται στάση καλής πίστεως και συμμόρφωσης προς τις εν λόγω οδηγίες και δεοντολογία. Εξάλλου, μια τέτοια επαγγελματική απαίτηση φαίνεται, κατ’ αρχήν, να είναι ουσιώδης, θεμιτή και δικαιολογημένη, λαμβανομένης υπόψη της εν λόγω δεοντολογίας.
65      Εν προκειμένω, δεν αμφισβητείται ότι η JB ανέλαβε με τη σύμβαση εργασίας της τη δέσμευση να τηρεί τις ως άνω οδηγίες και δεοντολογία και δεν προκύπτει από τη δικογραφία ότι δεν προτίθεται πλέον ή δεν είναι πλέον σε θέση να τηρεί τη δέσμευσή της αυτή. Συνεπώς, κατά τα φαινόμενα, απολύθηκε για τον λόγο και μόνον ότι αποχώρησε από την Καθολική Εκκλησία και αρνήθηκε να επανέλθει σε αυτήν.
66      Ως προς το ζήτημα αυτό, πρώτον, με την επιφύλαξη του ελέγχου στον οποίο οφείλει να προβεί το αιτούν δικαστήριο, από τη δικογραφία που υποβλήθηκε στο Δικαστήριο δεν προκύπτει ότι η ένωση έχει αποδείξει αντικειμενικώς ότι, υπό το πρίσμα της φύσεως της ασκούμενης από τη JB επαγγελματικής δραστηριότητας και των όρων άσκησης της δραστηριότητας αυτής, υφίσταται άμεσος σύνδεσμος μεταξύ της εν λόγω δραστηριότητας και της επιβληθείσας στη JB, ως μέλος της Καθολικής Εκκλησίας, απαιτήσεως να μην αποχωρήσει από την Καθολική Εκκλησία αυτή κατά τη διάρκεια της σχέσης εργασίας, επί ποινή απόλυσης, ή να επανέλθει στην Καθολική Εκκλησία κατόπιν της αποχώρησής της από αυτήν
67      Βεβαίως, δεν μπορεί να αποκλειστεί εξαρχής το ενδεχόμενο να μπορεί μια εκκλησία ή μια οργάνωση της οποίας η δεοντολογία εδράζεται στη θρησκεία ή στις πεποιθήσεις να δικαιολογήσει την ύπαρξη άμεσου συνδέσμου μεταξύ, αφενός, της επαγγελματικής απαίτησης καλής πίστεως και συμμόρφωσης προς τη δεοντολογία η οποία συνίσταται στη μη αποχώρηση ενός εργαζομένου της εκκλησίας ή της οργάνωσης αυτής από την εν λόγω εκκλησία, επί ποινή απόλυσης, ή στην επάνοδό του στην εκκλησία κατόπιν της αποχώρησής του από αυτή, προκειμένου να συνεχιστεί η σχέση εργασίας, και, αφετέρου, της σχετικής επαγγελματικής δραστηριότητας. Πράγματι, η ειδική αποστολή που ανατίθεται σε έναν εργαζόμενο εντός της εκκλησίας ή άλλης θρησκευτικής οργάνωσης είναι μια πτυχή που πρέπει να λαμβάνεται υπόψη για να διαπιστωθεί αν το συγκεκριμένο πρόσωπο πρέπει να υπόκειται σε αυξημένη υποχρέωση πίστης (πρβλ. απόφαση του ΕΔΔΑ της 12ης Ιουνίου 2014, Fernández Martínez κατά Ισπανίας, CE:ECHR:2014:0612JUD005603007, § 131).
68      Εντούτοις, η ύπαρξη ενός τέτοιου άμεσου συνδέσμου πρέπει να καταδεικνύεται αντικειμενικώς υπό το πρίσμα της συγκεκριμένης επαγγελματικής δραστηριότητας. Συνεπώς, δεν αρκεί για να καταδειχθεί αντικειμενικά η ύπαρξη τέτοιου άμεσου συνδέσμου η γενική αναφορά στην έννοια της «εξυπηρέτησης του κοινού σκοπού» κατά το άρθρο 1 του GrO η οποία συνεπάγεται συμμετοχή στην Καθολική Εκκλησία ή μη αποχώρηση από αυτήν για το σύνολο των δραστηριοτήτων εντός της Καθολικής Εκκλησίας, καθώς και των δραστηριοτήτων των οργανισμών και των οργανώσεων που συνδέονται με αυτήν.
69      Δεύτερον, η επαγγελματική απαίτηση κατά την οποία οι εργαζόμενοι της ένωσης που είναι μέλη της Καθολικής Εκκλησίας δεν μπορούν να αποχωρήσουν από την Καθολική Εκκλησία κατά τη διάρκεια της σχέσης εργασίας, επί ποινή απόλυσης, ή οφείλουν, αν αποχωρήσουν από την Καθολική Εκκλησία, να επανέλθουν σε αυτή, προκειμένου να συνεχιστεί η σχέση εργασίας, δεν παρίσταται, λαμβανομένων υπόψη των στοιχείων της δικογραφίας που υποβλήθηκε στο δικαστήριο, «ουσιώδης» για την άσκηση της επίμαχης στη διαφορά της κύριας δίκης επαγγελματικής δραστηριότητας, κατά την έννοια της νομολογίας που μνημονεύεται στη σκέψη 53 της παρούσας απόφασης.
70      Πράγματι, όπως επισήμανε το αιτούν δικαστήριο και εξέθεσε η γενική εισαγγελέας στο σημείο 37 των προτάσεών της, θέσεις συμβούλου εγκυμοσύνης παρόμοιες με εκείνη την οποία κατείχε η JB καλύπτονται από εργαζομένους της ένωσης οι οποίοι δεν είναι μέλη της Καθολικής Εκκλησίας, στοιχείο το οποίο υποδηλώνει ότι η ίδια η ένωση εκτιμά ότι η ιδιότητα του μέλους της Εκκλησίας αυτής δεν είναι αναγκαία λόγω της σημασίας που έχει η εν λόγω επαγγελματική δραστηριότητα για την επιβεβαίωση της δεοντολογίας της οργάνωσης και για την αποστολή κηρύγματος της Καθολικής Εκκλησίας, αλλά ότι αρκεί συναφώς οι σύμβουλοι εγκυμοσύνης που απασχολεί να αναλαμβάνουν τη δέσμευση να τηρούν τις οδηγίες της Καθολικής Εκκλησίας, για τις οποίες έγινε λόγος στις σκέψεις 22 και 64 της παρούσας απόφασης. Υπό τις συνθήκες αυτές, η επαγγελματική απαίτηση για την οποία έγινε λόγος στην προηγούμενη σκέψη της παρούσας απόφασης δεν παρίσταται ουσιώδης, κατά την έννοια της εν λόγω νομολογίας.
71      Τρίτον, μολονότι είναι αληθές ότι, όπως επισήμανε η γενική εισαγγελέας στο σημείο 41 των προτάσεών της, δεν μπορεί να αποκλειστεί το ενδεχόμενο η αποχώρηση από την Καθολική Εκκλησία ενός εργαζομένου οργάνωσης της οποίας η δεοντολογία εδράζεται στις αρχές της Εκκλησίας αυτής να συνοδεύεται από αποστασιοποίηση προς τις θεμελιώδεις αρχές και αξίες της Καθολικής Εκκλησίας ή αποποίησή τους, πράγμα που ενδέχεται να καθιστά ακατάλληλο τον εργαζόμενο για την εκτέλεση ορισμένων επαγγελματικών δραστηριοτήτων εντός της οργάνωσης αυτής, πρέπει εντούτοις να επισημανθεί ότι μόνη η αποχώρηση από την Καθολική Εκκλησία δεν αρκεί για να συναχθεί τεκμήριο υπέρ τέτοιας ακαταλληλότητας του εργαζομένου, δεδομένου ότι η αποχώρηση μπορεί να οφείλεται σε λόγους οι οποίοι ουδόλως θέτουν υπό αμφισβήτηση την προσήλωσή του στις εν λόγω θεμελιώδεις αρχές και αξίες.
72      Ως προς το ζήτημα αυτό, από τη δικογραφία που υποβλήθηκε στο Δικαστήριο προκύπτει ότι, όπως επισημαίνεται στη σκέψη 24 της παρούσας απόφασης, η JB δικαιολόγησε την αποχώρησή της από την Καθολική Εκκλησία, επικαλούμενη το γεγονός ότι η Επισκοπή του Limburg εισέπραττε, επιπλέον του εκκλησιαστικού φόρου, πρόσθετη εκκλησιαστική εισφορά από τους καθολικούς οι οποίοι, όπως η JB, είναι έγγαμοι με σύζυγο που έχει υψηλό εισόδημα και δεν υπόκειται σε εκκλησιαστικό φόρο. Ειδικότερα, η JB, με την αποχώρησή της από την Καθολική Εκκλησία, δεν αποστασιοποιήθηκε από τις θεμελιώδεις αρχές και αξίες της Εκκλησίας αυτής ούτε τις αποποιήθηκε.
73      Επιπλέον, από την απόφαση περί παραπομπής προκύπτει ότι άμεσος και αποκλειστικός λόγος της απόλυσης της JB ήταν το γεγονός ότι αποχώρησε από την Καθολική Εκκλησία, κατ’ εφαρμογήν των εθνικών κανόνων, και ότι, στη συνέχεια, αρνήθηκε να επανέλθει σε αυτήν. Δεν φαίνεται να εξετάστηκε αν, μετά την αποχώρησή της, η JB ήταν διατεθειμένη, σύμφωνα με το άρθρο 4, παράγραφος 2, του GrO, να εξακολουθήσει να «σέβεται τις αλήθειες και τις αξίες του Ευαγγελίου και να συμβάλλει στην εφαρμογή τους» στο πλαίσιο της ένωσης ή αν, σύμφωνα με το άρθρο 4, παράγραφος 3, του GrO, ήταν πρόθυμη, όπως οι εργαζόμενοι που δεν ανήκουν στην Καθολική Εκκλησία, να εκτελεί τα καθήκοντα που της ανατίθενται σεβόμενη τις αρχές της Εκκλησίας.
74      Υπό τις συνθήκες αυτές, εναπόκειται στο αιτούν δικαστήριο να εξακριβώσει αν, λαμβανομένης υπόψη της εφαρμογής της από την ένωση στην πράξη, η επίμαχη απαίτηση στην κύρια δίκη αποσκοπεί να εξασφαλίσει τη στάση καλής πίστης και συμμόρφωσης των εργαζομένων προς τη δεοντολογία της Καθολικής Εκκλησίας και δεν εξυπηρετεί την επιδίωξη σκοπού ξένου προς τη δεοντολογία αυτή ή προς την άσκηση από την ένωση του δικαιώματός της αυτονομίας, πράγμα που θα έθετε εν αμφιβόλω τον θεμιτό χαρακτήρα της απαίτησης, κατά την έννοια του άρθρου 4, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, της οδηγίας 2000/78.
75      Τέταρτον και τελευταίον, σε περίπτωση όπως αυτή της κύριας δίκης, εναπόκειται στην ένωση να αποδείξει ότι ο προβαλλόμενος κίνδυνος να προσβληθεί η δεοντολογία της ή το δικαίωμά της αυτονομίας είναι πιθανός και σοβαρός, ώστε η επιβολή μιας τέτοιας απαίτησης να είναι πράγματι αναγκαία και σύμφωνη προς την αρχή της αναλογικότητας (αποφάσεις της 17ης Απριλίου 2018, Egenberger, C‑414/16, EU:C:2018:257, σκέψεις 67 και 68, και της 11ης Σεπτεμβρίου 2018, IR, C‑68/17, EU:C:2018:696, σκέψεις 53 και 54).
76      Πλην όμως, όπως επισήμανε η γενική εισαγγελέας στο σημείο 45 των προτάσεών της, σε περίπτωση όπως αυτή την οποία αφορά το πρώτο προδικαστικό ερώτημα, δεν προκύπτει ότι η αποχώρηση αυτή καθεαυτήν της JB από την Καθολική Εκκλησία ή η άρνησή της να επανέλθει στην Καθολική Εκκλησία αρκούν για να καταδείξουν ότι ο προβαλλόμενος από την ένωση κίνδυνος προσβολής της δεοντολογίας της ή του δικαιώματός της αυτονομίας είναι τόσο πιθανός και σοβαρός ώστε να δικαιολογεί την απόλυση της JB. Πράγματι, η αποχώρησή της η οποία έγινε κατ’ εφαρμογήν της διαδικασίας που προβλέπεται από τις εθνικές διατάξεις και με σκοπό την αποφυγή της πρόσθετης εκκλησιαστικής εισφοράς και η άρνησή της να επανέλθει στην Καθολική Εκκλησία για τον ίδιο λόγο δεν αρκούν για καταδειχθεί πράξη με την οποία εκδηλώνεται δημόσια αποστασιοποίηση της JB από την Καθολική Εκκλησία η οποία πρέπει να εξεταστεί ως συμπεριφορά εχθρική προς την Εκκλησία.
77      Ως προς το ζήτημα αυτό, διαπιστώνεται, ιδίως, ότι, όπως προκύπτει από τη δικογραφία που έχει στη διάθεσή του το Δικαστήριο, για να είναι έγκυρη κατά το γερμανικό δίκαιο, η δήλωση αποχώρησης από την Καθολική Εκκλησία πρέπει να υποβληθεί ενώπιον της αρμόδιας κρατικής αρχής, ήτοι ενώπιον δημοτικού υπαλλήλου, που ενημερώνει για την αποχώρηση μόνον την Καθολική Εκκλησία και τον εργοδότη, ώστε αυτός να μπορεί να τη λάβει υπόψη κατά τον υπολογισμό των αποδοχών του εργαζομένου. Πλην όμως, όπως επισήμανε το αιτούν δικαστήριο, μια τέτοια δήλωση, της οποίας ο φερόμενος δημόσιος χαρακτήρας προκύπτει από εθνική νομική υποχρέωση, δεν μπορεί να θεωρηθεί ως εχθρική συμπεριφορά προς την Καθολική Εκκλησία, ελλείψει οποιασδήποτε άλλης ενέργειας εκ μέρους της JB με σκοπό να διαδώσει δημοσίως και ανάρμοστα την πληροφορία σχετικά με την αποχώρησή της από την Καθολική Εκκλησία.
78      Όπως παρατήρησε το αιτούν δικαστήριο, από το γράμμα του άρθρου 4, παράγραφος 2, δεύτερο εδάφιο, της οδηγίας 2000/78 προκύπτει ότι η διάταξη αυτή επιτρέπει, εφόσον οι διατάξεις της οδηγίας τηρούνται κατά τα λοιπά, σε δημόσια ή ιδιωτική οργάνωση της οποίας η δεοντολογία εδράζεται στη θρησκεία ή στις πεποιθήσεις, να απαιτεί από τους υπαλλήλους της μόνον στάση καλής πίστεως και συμμόρφωσης «προς τη δεοντολογία της». Κατά συνέπεια, ακόμη και αν υποτεθεί ότι η αποχώρηση της JB από την Καθολική Εκκλησία μπορεί να θεωρηθεί ως αθέμιτη συμπεριφορά έναντι της Εκκλησίας αυτής, αυτό δεν σημαίνει κατ’ ανάγκην ότι η αποχώρησή της συνιστά επίσης αθέμιτη συμπεριφορά και έναντι της οργάνωσης που την απασχολεί, εφόσον η JB εξακολουθεί να τηρεί κατά την παροχή της εργασίας της τη δεοντολογία της οργάνωσης αυτής.
79      Αφενός, όπως επισημάνθηκε στις σκέψεις 22, 64 και 65 της παρούσας απόφασης, η JB ανέλαβε με τη σύμβαση εργασίας της τη δέσμευση να τηρεί τις κρίσιμες για την άσκηση της επαγγελματικής της δραστηριότητας οδηγίες και δεοντολογία της Καθολικής Εκκλησίας, οι οποίες δεν απαιτούν, όπως τονίστηκε στη σκέψη 70 της παρούσας απόφασης, από τα πρόσωπα που κατέχουν θέσεις παρόμοιες προς εκείνη της JB να ανήκουν οπωσδήποτε στην Καθολική Εκκλησία υπό τον όρο όμως να προάγουν την προστασία της ζωής του αγέννητου παιδιού και, ως εκ τούτου, τη συνέχιση της εγκυμοσύνης από τις εγκύους και την αποδοχή από αυτές του παιδιού τους. Αφετέρου, δεν προκύπτει από τη δικογραφία που υποβλήθηκε στο Δικαστήριο ότι η JB δεν είναι πλέον διατεθειμένη ή σε θέση να τηρεί τη δέσμευση αυτή.
80      Λαμβανομένων υπόψη των προεκτεθέντων, πρέπει να γίνει δεκτό ότι, υπό περιστάσεις όπως αυτές τις οποίες αφορά το πρώτο προδικαστικό ερώτημα και με την επιφύλαξη του ελέγχου του αιτούντος δικαστηρίου, απαίτηση η οποία συνίσταται στη μη αποχώρηση ενός εργαζομένου, όπως η JB, από την Καθολική Εκκλησία, επί ποινή απόλυσης, ή στην επάνοδό του στην Καθολική Εκκλησία κατόπιν της αποχώρησής του από αυτή, προκειμένου να συνεχιστεί η σχέση εργασίας, δεν φαίνεται να συνιστά επαγγελματική απαίτηση η οποία να πληροί τις προϋποθέσεις του άρθρου 4, παράγραφος 2, της οδηγίας 2000/78.
81      Τούτου λεχθέντος, κατά το μέτρο που, όπως προκύπτει από τη σκέψη 33 της παρούσας απόφασης, η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως αφορά επίσης το άρθρο 4, παράγραφος 1, της οδηγίας 2000/78, υπενθυμίζεται ότι, κατά το ίδιο το γράμμα της διάταξης αυτής, τα κράτη μέλη μπορούν να προβλέπουν ότι η διαφορετική μεταχείριση η οποία βασίζεται σε χαρακτηριστικό συνδεόμενο με έναν από τους λόγους που μνημονεύονται στο άρθρο 1 της οδηγίας δεν συνιστά διάκριση όταν, λόγω της φύσης των συγκεκριμένων επαγγελματικών δραστηριοτήτων ή του πλαισίου εντός του οποίου αυτές διεξάγονται, ένα τέτοιο χαρακτηριστικό αποτελεί ουσιαστική και καθοριστική επαγγελματική προϋπόθεση, εφόσον ο σκοπός είναι θεμιτός και η προϋπόθεση είναι σύμφωνη προς την αρχή της αναλογικότητας.
82      Κατά τη νομολογία του Δικαστηρίου, η «ουσιαστική και καθοριστική επαγγελματική προϋπόθεση» κατά την έννοια της διάταξης αυτής παραπέμπει σε προϋπόθεση η οποία υπαγορεύεται αντικειμενικά από τη φύση ή τις συνθήκες ασκήσεως της επίμαχης επαγγελματικής δραστηριότητας και δεν μπορεί να καλύπτει υποκειμενικές εκτιμήσεις (απόφαση της 14ης Μαρτίου 2017, Bougnaoui και ADDH, C‑188/15, EU:C:2017:204, σκέψη 40).
83      Επιπλέον, το Δικαστήριο έχει επανειλημμένως κρίνει ότι, κατά το μέτρο που επιτρέπει παρέκκλιση από την αρχή της απαγορεύσεως των διακρίσεων, το άρθρο 4, παράγραφος 1, της οδηγίας 2000/78 πρέπει να ερμηνεύεται στενά (αποφάσεις της 13ης Σεπτεμβρίου 2011, Prigge κ.λπ., C‑447/09, EU:C:2011:573, σκέψη 72, και της 7ης Νοεμβρίου 2019, Cafaro, C‑396/18, EU:C:2019:929, σκέψη 67).
84      Εν προκειμένω, όπως παρατήρησε το αιτούν δικαστήριο και όπως επισήμανε η γενική εισαγγελέας στο σημείο 50 των προτάσεών της, η απαίτηση που συνίσταται στην απαγόρευση στους ανήκοντες στην Καθολική Εκκλησία εργαζομένους μιας οργάνωσης της οποίας η ηθική εδράζεται στους κανόνες της Καθολικής Εκκλησίας να αποχωρήσουν από την Εκκλησία αυτή κατά τη διάρκεια της σχέσης εργασίας, επί ποινή απόλυσης, ή στην υποχρέωσή τους να επανέλθουν στην Καθολική Εκκλησία, κατόπιν της αποχώρησής τους, δεν φαίνεται να υπαγορεύεται αντικειμενικά από τη φύση ή τις συνθήκες άσκησης της δραστηριότητας συμβούλου εγκυμοσύνης υπό συνθήκες όπως οι επίμαχες στην υπόθεση της κύριας δίκης.
85      Επομένως, το άρθρο 4, παράγραφος 1, της οδηγίας 2000/78 έχει την έννοια ότι διαφορετική μεταχείριση όπως η επίμαχη στην κύρια δίκη δεν μπορεί να δικαιολογηθεί βάσει της διάταξης αυτής.
86      Λαμβανομένων υπόψη των προεκτεθέντων, στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι το άρθρο 4, παράγραφοι 1 και 2, της οδηγίας 2000/78, ερμηνευόμενο υπό το πρίσμα του άρθρου 10, παράγραφος 1, και του άρθρου 21, παράγραφος 1, του Χάρτη, έχει την έννοια ότι αντιτίθεται σε εθνική ρύθμιση σύμφωνα με την οποία μια ιδιωτική οργάνωση της οποίας η δεοντολογία εδράζεται σε συγκεκριμένη θρησκεία μπορεί να απαιτήσει από εργαζόμενο ο οποίος είναι μέλος ορισμένης εκκλησίας που ασκεί τη θρησκεία αυτή να μην αποχωρήσει από την εκκλησία αυτή κατά τη διάρκεια της σχέσης εργασίας, επί ποινή απόλυσης, ή, για να συνεχιστεί η σχέση εργασίας, να επανέλθει στην εν λόγω εκκλησία κατόπιν της αποχώρησής του από αυτήν, ενώ
–        η εν λόγω οργάνωση απασχολεί άλλα πρόσωπα για την άσκηση των ίδιων καθηκόντων με τον εν λόγω εργαζόμενο, χωρίς να απαιτεί από αυτούς να είναι μέλη της εν λόγω εκκλησίας, και
–        ο εργαζόμενος δεν δραστηριοποιείται δημοσίως κατά τρόπο εχθρικό προς τη συγκεκριμένη εκκλησία,
στην περίπτωση που, υπό το πρίσμα της φύσεως των επαγγελματικών δραστηριοτήτων του εργαζομένου ή του πλαισίου εντός του οποίου αυτές ασκούνται, οι επαγγελματικές αυτές απαιτήσεις δεν είναι ουσιώδεις, θεμιτές και δικαιολογημένες, λαμβανομένης υπόψη της δεοντολογίας της εν λόγω οργάνωσης.
Επί του δευτέρου προδικαστικού ερωτήματος
87      Δεδομένης της απαντήσεως που δόθηκε στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα, παρέλκει η απάντηση στο δεύτερο προδικαστικό ερώτημα.
Επί των δικαστικών εξόδων
88      Δεδομένου ότι η παρούσα διαδικασία έχει ως προς τους διαδίκους της κύριας δίκης τον χαρακτήρα παρεμπίπτοντος που ανέκυψε ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου, σ’ αυτό εναπόκειται να αποφανθεί επί των δικαστικών εξόδων. Τα έξοδα στα οποία υποβλήθηκαν όσοι υπέβαλαν παρατηρήσεις στο Δικαστήριο, πλην των ως άνω διαδίκων, δεν αποδίδονται.
Για τους λόγους αυτούς, το Δικαστήριο (τμήμα μείζονος συνθέσεως) αποφαίνεται:
Το άρθρο 4, παράγραφοι 1 και 2, της οδηγίας 2000/78/ΕΚ του Συμβουλίου, της 27ης Νοεμβρίου 2000, για τη διαμόρφωση γενικού πλαισίου για την ίση μεταχείριση στην απασχόληση και την εργασία__ ερμηνευόμενο σε συνδυασμό με το άρθρο 10, παράγραφος 1, και το άρθρο 21, παράγραφος 1, του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης,
έχει την έννοια ότι:
αντιτίθεται σε εθνική ρύθμιση σύμφωνα με την οποία μια ιδιωτική οργάνωση της οποίας η δεοντολογία εδράζεται σε συγκεκριμένη θρησκεία μπορεί να απαιτήσει από εργαζόμενο ο οποίος είναι μέλος ορισμένης εκκλησίας που ασκεί τη θρησκεία αυτή να μην αποχωρήσει από την εκκλησία αυτή κατά τη διάρκεια της σχέσης εργασίας, επί ποινή απόλυσης, ή, για να συνεχιστεί η σχέση εργασίας, να επανέλθει στην εν λόγω εκκλησία κατόπιν της αποχώρησής του από αυτήν, ενώ
–        η εν λόγω οργάνωση απασχολεί άλλα πρόσωπα για την άσκηση των ίδιων καθηκόντων με τον εν λόγω εργαζόμενο, χωρίς να απαιτεί από αυτούς να είναι μέλη της εν λόγω εκκλησίας, και
–        ο εργαζόμενος δεν δραστηριοποιείται δημοσίως κατά τρόπο εχθρικό προς τη συγκεκριμένη εκκλησία,
στην περίπτωση που, υπό το πρίσμα της φύσεως των επαγγελματικών δραστηριοτήτων του εργαζομένου ή του πλαισίου εντός του οποίου αυτές ασκούνται, οι επαγγελματικές αυτές απαιτήσεις δεν είναι ουσιώδεις, θεμιτές και δικαιολογημένες, λαμβανομένης υπόψη της δεοντολογίας της εν λόγω οργάνωσης.
(υπογραφές)
*      Γλώσσα διαδικασίας: η γερμανική.