ARREST VAN HET GERECHT (Zesde kamer)
27 september 2012 (*)
„Mededinging – Mededingingsregelingen – Nederlandse markt van wegenbouwbitumen – Beschikking waarbij inbreuk op artikel 81 EG wordt vastgesteld – Toerekenbaarheid van inbreukmakend gedrag – Duur van inbreuk”
In zaak T‑355/06,
Koninklijke BAM Groep NV, gevestigd te Bunnik (Nederland), vertegenwoordigd door M. Biesheuvel en J. de Pree, advocaten,
verzoekster,
tegen
Europese Commissie, vertegenwoordigd door A. Bouquet, A. Nijenhuis en F. Ronkes Agerbeek als gemachtigden,
verweerster,
betreffende een vordering tot nietigverklaring van beschikking C(2006) 4090 def. van de Commissie van 13 september 2006 inzake een procedure op grond van artikel 81 [EG] (Zaak nr. COMP/38.456 – Bitumen – NL) voor zover deze betrekking heeft op verzoekster,
wijst
HET GERECHT (Zesde kamer),
samengesteld als volgt: M. Jaeger, president, N. Wahl en S. Soldevila Fragoso (rapporteur), rechters,
griffier: N. Rosner, administrateur,
gezien de stukken en na de terechtzitting op 29 juni 2011,
het navolgende
Arrest
Feiten
1        Koninklijke BAM NBM NV is op 1 november 2000 ontstaan, toen Koninklijke BAM de bouwactiviteiten van NBM-Amstelland NV, een belangrijke speler in deze sector in Nederland, heeft overgenomen via haar dochterondernemingen NBM-Amstelland Bouw & Infra BV en NBM Wegenbouw BV en haar regionale werkmaatschappijen. Koninklijke BAM NBM werd dus vanaf die datum actief in de wegenbouwsector via haar volle dochteronderneming BAM NBM Wegenbouw BV (hierna: „BAM NBM”) en haar regionale werkmaatschappijen. Verzoekster, Koninklijke BAM Groep NV, is op 14 november 2002 ontstaan, toen Hollandsche Beton Groep (hierna: „HBG”) door Koninklijke BAM NBM werd overgenomen.
2        Bij brief van 20 juni 2002 heeft British Petroleum de Commissie van de Europese Gemeenschappen in kennis gesteld van het vermoedelijke bestaan van een mededingingsregeling betreffende de markt van wegenbouwbitumen in Nederland en een verzoek om immuniteit voor geldboeten ingediend krachtens de mededeling van de Commissie betreffende immuniteit tegen geldboeten en vermindering van geldboeten in kartelzaken (PB 2002, C 45, blz. 3).
3        BAM NBM is de vennootschap binnen de wegenbouw waarbij de inkoop van bitumen van de groep was gecentraliseerd. Zij bezat het volledige kapitaal van BAM NBM Wegenbouw Noordwest BV (voorheen NBM Noordwest BV), een met wegenbouw belaste werkmaatschappij. De inkoopdirecteur van BAM NBM Wegenbouw Noordwest is, aldus de Commissie, de werknemer die aan de bijeenkomsten van dat kartel heeft deelgenomen. Op 1 januari 2001 is die werknemer directeur van BAM NBM geworden, waarna hij aan die bijeenkomsten bleef deelnemen.
4        Op 1 en 2 oktober 2002 heeft de Commissie onaangekondigde verificaties verricht, onder meer bij BAM NBM Wegenbouw Noordwest en HBG Civiel BV, werkmaatschappij van HBG. De Commissie heeft verzoeken om inlichtingen gericht aan diverse ondernemingen, waaronder Koninklijke BAM NBM en HBG Civiel, op 30 juni 2003, waarop deze samen op 12 september 2003 hebben geantwoord. Op 10 februari 2004 heeft de Commissie een nieuw verzoek om inlichtingen toegezonden, waarop verzoekster op 20 februari 2004 heeft geantwoord.
5        Op 18 oktober 2004 heeft de Commissie de administratieve procedure ingeleid en een mededeling van punten van bezwaar vastgesteld die zij op 19 oktober 2004 heeft doen toekomen aan meerdere ondernemingen, waaronder verzoekster en BAM NBM.
6        Op 13 september 2006 heeft de Commissie beschikking C(2006) 4090 def. inzake een procedure op grond van artikel 81 [EG] (Zaak nr. COMP/38.456 – Bitumen – NL) (hierna: „bestreden beschikking”) gegeven, waarvan een samenvatting is gepubliceerd in het Publicatieblad van de Europese Unie van 28 juli 2007 (PB L 196, blz. 40). Deze is op 25 september 2006 aan verzoekster betekend.
7        In de bestreden beschikking zet de Commissie uiteen dat de ondernemingen waaraan de beschikking is gericht, hebben deelgenomen aan één enkele en voortdurende inbreuk op artikel 81, lid 1, EG, door gedurende de aangegeven perioden, regelmatig gezamenlijk voor de verkoop en de inkoop van wegenbouwbitumen in Nederland de brutoprijs, een standaardkorting op de brutoprijs voor de aan de mededingingsregeling deelnemende wegenbouwers en een lagere maximale korting op de brutoprijs voor de overige wegenbouwers vast te stellen.
8        Verzoekster is aan deze inbreuk schuldig bevonden voor de periode van 1 november 2000 tot 15 april 2002, haar dochteronderneming BAM NBM voor de periode van 1 april 1994 tot 15 april 2002. Aan BAM NBM is een geldboete van 13,5 miljoen EUR opgelegd, voor de betaling waarvan verzoekster hoofdelijk aansprakelijk is gehouden ten belope van 9 miljoen EUR.
9        Op 13 juni 2007 heeft de Commissie een wijzigingsbeschikking vastgesteld waarbij het bedrag van de geldboete tot de betaling waarvan verzoekster hoofdelijk aansprakelijk is gehouden, is vastgesteld op 8,25 miljoen EUR, met de verklaring dat zij een feitelijke onjuistheid had begaan door het basisbedrag van de geldboete te verhogen met 20 %, terwijl de betrokken periode slechts een verhoging van 10 % rechtvaardigde.
Procesverloop en conclusies van partijen
10      Bij verzoekschrift, neergelegd ter griffie van het Gerecht op 5 december 2006, heeft verzoekster het onderhavige beroep ingesteld.
11      Op rapport van de rechter-rapporteur, heeft het Gerecht (Zesde kamer) besloten tot de mondelinge behandeling over te gaan en heeft het partijen, in het kader van de maatregelen tot organisatie van de procesgang van artikel 64 van het Reglement voor de procesvoering, een aantal schriftelijke vragen gesteld. Partijen hebben binnen de gestelde termijnen op deze vragen geantwoord.
12      Partijen hebben ter terechtzitting van 29 juni 2011 pleidooi gehouden en op de mondelinge vragen van het Gerecht geantwoord.
13      Omdat een lid van de Zesde kamer was verhinderd, heeft de president van het Gerecht zichzelf krachtens artikel 32, lid 3, van het Reglement voor de procesvoering ter aanvulling van de kamer aangewezen.
14      Bij beschikking van 18 november 2011 heeft het Gerecht (Zesde kamer) in de nieuwe samenstelling de mondelinge behandeling heropend en partijen meegedeeld dat zij op een nieuwe terechtzitting zouden worden gehoord.
15      Bij brieven van 25 respectievelijk 28 november 2011 hebben de Commissie en verzoekster het Gerecht meegedeeld dat zij ervan afzagen, opnieuw te worden gehoord.
16      Derhalve heeft de president van het Gerecht besloten de mondelinge behandeling te sluiten.
17      Verzoekster verzoekt het Gerecht:
–        primair, de bestreden beschikking nietig te verklaren voor zover zij haar betreft;
–        subsidiair, het bedrag van de haar opgelegde geldboete te verlagen;
–        de Commissie te verwijzen in alle kosten.
18      De Commissie verzoekt het Gerecht:
–        het beroep te verwerpen;
–        verzoekster te verwijzen in de kosten.
In rechte
19      Ter ondersteuning van haar vorderingen voert verzoekster twee middelen aan. Het eerste middel is ontleend aan kennelijke beoordelingsfouten en onjuiste rechtsopvattingen bij de aansprakelijkstelling van verzoekster voor de door BAM NBM begane inbreuk en het tweede aan feitelijke onjuistheden bij de berekening van de periode gedurende welke zij voor de inbreuk aansprakelijk is.
1.     Verwijzing naar de middelen die door BAM NBM in haar verzoekschrift zijn aangevoerd
Argumenten van partijen
20      Vooraf preciseert verzoekster dat zij geen middel aanvoert dat ingaat op de door de Commissie in de bestreden beschikking vastgestelde feiten, maar dat zij zich aansluit bij de middelen die door BAM NBM naar voren worden gebracht.
21      De Commissie benadrukt dat verzoekster niet kan verwijzen naar middelen die door een andere partij in een andere zaak zijn aangevoerd, daar artikel 44, lid 1, van het Reglement voor de procesvoering bepaalt dat het verzoekschrift het voorwerp van geschil en een summiere uiteenzetting van de aangevoerde middelen moet bevatten (arrest Gerecht van 14 december 2005, Honeywell/Commissie, T‑209/01, Jurispr. blz. II‑5527, punten 53‑68).
Beoordeling door het Gerecht
22      Ingevolge artikel 44, lid 1, sub c, van het Reglement voor de procesvoering moet het verzoekschrift het voorwerp van het geschil en een summiere uiteenzetting van de aangevoerde middelen bevatten. Bovendien mogen volgens artikel 48, lid 2, van bedoeld Reglement „nieuwe middelen [...] in de loop van het geding niet worden voorgedragen, tenzij zij steunen op gegevens, hetzij rechtens of feitelijk, waarvan eerst in de loop van de behandeling is gebleken”. Blijkens deze bepalingen moet ieder middel dat in het inleidend verzoekschrift niet afdoende is uiteengezet als niet-ontvankelijk worden aangemerkt.
23      Voorts blijkt uit de rechtspraak dat de summiere uiteenzetting van de middelen van de verzoekende partij zo duidelijk en nauwkeurig moet zijn, dat de verwerende partij haar verweer kan voorbereiden en het Gerecht, in voorkomend geval zonder nadere informatie, op het beroep uitspraak kan doen (arresten Gerecht van 24 februari 2000, ADT Projekt/Commissie, T‑145/98, Jurispr. blz. II‑387, punt 66, en 16 maart 2004, Danske Busvognmænd/Commissie, T‑157/01, Jurispr. blz. II‑917, punt 45). Vergelijkbare vereisten gelden wanneer een argument tot staving van een middel wordt aangevoerd (arrest Gerecht van 14 mei 1998, Mo Och Domsjö/Commissie, T‑352/94, Jurispr. blz. II‑1989, punt 333).
24      Daarnaast is het volgens vaste rechtspraak, teneinde de rechtszekerheid en een goede rechtsbedeling te waarborgen, voor de ontvankelijkheid van een beroep noodzakelijk dat de essentiële elementen feitelijk en rechtens waarop het beroep berust – althans summier, maar coherent en begrijpelijk – uit het verzoekschrift zelf blijken (arrest Hof van 9 januari 2003, Italië/Commissie, C‑178/00, Jurispr. blz. I‑303, punt 6; arrest Gerecht van 10 april 2003, Travelex Global and Financial Services en Interpayment Services/Commissie, T‑195/00, Jurispr. blz. II‑1677, punt 26, en arrest Danske Busvognmænd/Commissie, aangehaald in punt 23 hierboven, punt 45).
25      Ofschoon het verzoekschrift op specifieke punten kan worden vervolledigd en aangevuld met verwijzingen naar passages in bijgevoegde stukken, kan een algemene verwijzing naar andere geschriften, ook al zijn die bij het verzoekschrift gevoegd, in dat verband geen alternatief zijn voor de vermelding van de essentiële elementen van het betoog rechtens, die volgens voornoemde bepalingen in het verzoekschrift moeten staan (beschikking Gerecht van 21 mei 1999, Asia Motor France e.a./Commissie, T‑154/98, Jurispr. blz. II‑1703, punt 49). Bovendien is het niet de taak van het Gerecht om in de bijlagen de middelen op te sporen en te identificeren die het als grondslag voor het beroep zou kunnen beschouwen, daar de bijlagen slechts als bewijsmiddel en documentatie dienen (arresten Gerecht van 7 november 1997, Cipeke/Commissie, T‑84/96, Jurispr. blz. II‑2081, punt 34, en 20 april 1999, Limburgse Vinyl Maatschappij e.a./Commissie, „PVC II”, T‑305/94–T‑307/94, T‑313/94–T‑316/94, T‑318/94, T‑325/94, T‑328/94, T‑329/94 en T‑335/94, Jurispr. blz. II‑931, punt 39, op dit punt in hogere voorziening niet vernietigd door het Hof in zijn arrest van 15 oktober 2002, Limburgse Vinyl Maatschappij e.a./Commissie, C‑238/99 P, C‑244/99 P, C‑245/99 P, C‑247/99 P, C‑250/99 P–C‑252/99 P en C‑254/99 P, Jurispr. blz. I‑8375, en arrest Gerecht van 21 maart 2002, Joynson/Commissie, T‑231/99, Jurispr. blz. II‑2085).
26      Opgemerkt moet worden dat de Unierechter heeft kunnen aanvaarden dat middelen die niet uitdrukkelijk in het verzoekschrift waren uiteengezet, op grond van een verwijzing naar de middelen die in een andere zaak waren aangevoerd, konden worden geacht geldig te zijn aangevoerd, doch slechts in zaken waarin de verzoekende partij had verwezen naar haar eigen geschriften in een andere zaak (arrest Honeywell/Commissie, aangehaald in punt 21 hierboven, punt 62). Andersom heeft het Gerecht geoordeeld dat wanneer de verwijzing naar een door een andere verzoeker ingediend verzoekschrift zou worden aanvaard, dit een omzeiling van de dwingend voorgeschreven eisen van artikel 44, lid 1, van het Reglement voor de procesvoering mogelijk zou maken (arrest Honeywell/Commissie, aangehaald in punt 21 hierboven, punten 63 en 64).
27      Nu de verzoeksters niet dezelfde zijn, is in de onderhavige zaak een dergelijke verwijzing niet mogelijk. Bijgevolg moet ervan worden uitgegaan dat de verwijzing van verzoekster naar het verzoekschrift dat door BAM NBM is neergelegd in de zaak T‑354/06, niet tot gevolg heeft dat de door BAM NBM in genoemde zaak aangevoerde middelen in haar eigen verzoekschrift zijn ingevoegd.
2.     Het eerste middel: kennelijke beoordelingsfouten en onjuiste rechtsopvattingen bij de aansprakelijkstelling van verzoekster voor de door BAM NBM begane inbreuk
De onjuiste rechtsopvatting bestaande in het uitsluitend op basis van de kapitaalband vermoeden dat de moedermaatschappij beslissende invloed uitoefent op het commerciële beleid van haar dochteronderneming
Argumenten van partijen
28      Verzoekster merkt op dat de Commissie artikel 81 EG en de artikelen 7 en 23, lid 2, van verordening (EG) nr. 1/2003 van de Raad van 16 december 2002 betreffende de uitvoering van de mededingingsregels van de artikelen 81 [EG] en 82 [EG] (PB 2003, L 1, blz. 1) heeft geschonden door haar aansprakelijk te stellen voor de door BAM NBM begane inbreuk.
29      Zij meent in de eerste plaats dat volgens de rechtspraak van het Hof en het Gerecht, de enige gevallen waarin een moedermaatschappij aansprakelijk is gehouden voor een door haar dochteronderneming begane inbreuk, die gevallen waren waarin zich bijzondere omstandigheden voordeden, zoals de uitoefening van invloed door de moedermaatschappij op het prijsbeleid van haar dochterondernemingen (arresten Hof van 14 juli 1972, Imperial Chemical Industries/Commissie, 48/69, Jurispr. blz. 619, punt 137, en 25 oktober 1983, AEG-Telefunken/Commissie, 107/82, Jurispr. blz. 3151, punten 50 en 51), de opvolging van instructies van de moedermaatschappij door de dochteronderneming ter zake van de inbreuk (arrest Hof van 21 februari 1973, Europemballage en Continental Can/Commissie, 6/72, Jurispr. blz. 215, punt 16), of de concrete betrokkenheid van de moedermaatschappijen bij de inbreuk (arresten Hof van 16 november 2000, Stora Kopparbergs Bergslags/Commissie, C‑286/98 P, Jurispr. blz. I‑9925, punten 25‑29, en Metsä-Serla e.a./Commissie, C‑294/98 P, Jurispr. blz. I‑10065, punten 32‑36, en 7 januari 2004, Aalborg Portland e.a./Commissie, C‑204/00 P, C‑205/00 P, C‑211/00 P, C‑213/00 P, C‑217/00 P en C‑219/00 P, Jurispr. blz. I‑123; arrest Gerecht van 20 maart 2002, HFB e.a./Commissie, T‑9/99, Jurispr. blz. II‑1487, punt 102). De Commissie kan bijgevolg niet tot een dergelijke toerekening overgaan wanneer een moedermaatschappij geen enkele invloed heeft uitgeoefend op de activiteiten van haar dochteronderneming op de markt waarop de inbreuk is gepleegd.
30      In de tweede plaats betoogt verzoekster dat de Commissie in haar beschikkingspraktijk regelmatig een moedermaatschappij niet aansprakelijk heeft gesteld voor de gedragingen van een volledige dochteronderneming wanneer zij niet kon aantonen dat de moedermaatschappij haar dochter instructies had gegeven met betrekking tot de inbreuk. Zij meent dat het met de beginselen van gelijkheid, non-discriminatie, rechtszekerheid en legaliteit van delicten en straffen in strijd is dat de Commissie op deze beschikkingspraktijk wil terugkomen.
31      In de derde plaats verwijt verzoekster de Commissie dat zij door haar gebruik van het begrip onderneming voorbij is gegaan aan het beginsel dat rechtspersonen eigen rechtspersoonlijkheid hebben. Volgens dat beginsel, dat in alle lidstaten wordt erkend, kunnen overtredingen van rechtsregels slechts worden toegerekend aan een andere persoon dan de overtreder indien daarvoor een bijzondere rechtvaardiging bestaat. Zij herinnert eraan dat binnen een groep, de verschillende vennootschappen die daarvan deel uitmaken noodzakelijkerwijs onder centrale leiding staan, die vrij moet kunnen beslissen of het opportuun is dat zij met elkaar concurreren of niet.
32      In de vierde plaats komt de uitlegging die de Commissie aan de rechtspraak ontleent erop neer dat toerekening aan moedermaatschappijen van door dochterondernemingen begane inbreuken, bij groepen tot een automatisme verwordt. Een dergelijke benadering is in strijd met het beginsel van de onschuldpresumptie dat is erkend in artikel 6 van het Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens en de fundamentele vrijheden, ondertekend te Rome op 4 november 1950 (hierna: „EVRM”).
33      Ten slotte meent zij dat de theorie van de economische entiteit alleen, de Commissie geen totale beoordelingsvrijheid kan geven bij het kiezen van de adressaten van haar beschikkingen tussen de verschillende vennootschappen binnen dezelfde groep.
34      De Commissie bestrijdt alle argumenten van verzoekster.
Beoordeling door het Gerecht
35      De Commissie is in de bestreden beschikking van oordeel dat, hoewel NBM Noordwest de enige rechtspersoon was die direct aan de mededingingsregeling heeft deelgenomen tot en met 1 januari 2001 en hoewel BAM NBM volgens haar na die datum direct aan de vergaderingen van het kartel heeft deelgenomen, BAM NBM, als opvolgster van NBM Wegenbouw en als moedermaatschappij die 100 % van het kapitaal van NBM Noordwest in handen had, in staat was om daadwerkelijk beslissende invloed op het commerciële beleid van haar dochteronderneming uit te oefenen vanaf 1 april 1994. Zij heeft ook geoordeeld dat verzoekster (als opvolgster van Koninklijke BAM NBM vanaf 14 november 2002), als moedermaatschappij die vanaf 1 november 2000 het volledige kapitaal van BAM NBM in handen had, in staat was om daadwerkelijk beslissende invloed over deze laatste uit te oefenen (punten 286‑290 van de bestreden beschikking).
–       Uitlegging van de rechtspraak over de toerekening van de gedragingen van een dochteronderneming aan haar moedermaatschappij
36      Verzoekster meent dat volgens de rechtspraak een door een dochteronderneming begane inbreuk slechts in zeer bijzondere omstandigheden kan worden toegerekend aan de moedermaatschappij die haar volledig in handen heeft.
37      Om te beginnen zij eraan herinnerd dat het mededingingsrecht van de Unie ziet op de activiteiten van ondernemingen (arrest Aalborg Portland e.a./Commissie, aangehaald in punt 29 hierboven, punt 59) en dat het begrip onderneming in de zin van artikel 81 EG economische eenheden omvat die bestaan in een unitaire organisatie van personele, materiële en immateriële elementen die op duurzame basis een bepaald economisch doel nastreeft en ertoe kan bijdragen dat een in deze bepaling bedoelde inbreuk wordt gepleegd (zie arrest HFB e.a./Commissie, aangehaald in punt 29 hierboven, punt 54 en aldaar aangehaalde rechtspraak). Onder het begrip onderneming in deze context moet worden verstaan een economische eenheid, ook al wordt deze economische eenheid uit juridisch oogpunt gevormd door verschillende natuurlijke personen of rechtspersonen (arrest Hof van 14 december 2006, Confederación Española de Empresarios de Estaciones de Servicio, C‑217/05, Jurispr. blz. I‑11987, punt 40).
38      Het mededingingsverstorende gedrag van een onderneming kan aan een andere onderneming worden toegerekend wanneer eerstgenoemde onderneming haar marktgedrag niet zelfstandig bepaalde, doch in hoofdzaak de door laatstgenoemde onderneming verstrekte richtsnoeren volgde, in het bijzonder gelet op de economische en juridische banden die hen verenigden (arrest Metsä-Serla e.a./Commissie, aangehaald in punt 29 hierboven, punt 27, en arresten Hof van 28 juni 2005, Dansk Rørindustri e.a./Commissie, C‑189/02 P, C‑202/02 P, C‑205/02 P–C‑208/02 P en C‑213/02 P, Jurispr. blz. I‑5425, punt 117, en 10 september 2009, Akzo Nobel e.a./Commissie, C‑97/08 P, Jurispr. blz. I‑8237, punt 58). Aldus kan de gedraging van een dochteronderneming aan de moedermaatschappij worden toegerekend wanneer de dochteronderneming haar marktgedrag niet zelfstandig bepaalt, doch in hoofdzaak de haar door de moedermaatschappij verstrekte instructies volgt, daar deze twee ondernemingen een economische eenheid vormen (arrest Imperial Chemical Industries/Commissie, aangehaald in punt 29 hierboven, punten 133 en 134).
39      Het is dus niet het feit dat de moedermaatschappij haar dochteronderneming heeft aangespoord de inbreuk te plegen, noch a fortiori, de betrokkenheid van eerstgenoemde bij die inbreuk, die de Commissie machtigt de beschikking waarbij geldboeten worden opgelegd, aan de moedermaatschappij van een groep van vennootschappen te richten, maar het feit dat deze één enkele onderneming vormen. Het mededingingsrecht van de Unie erkent namelijk dat verschillende vennootschappen die tot dezelfde groep behoren, een economische eenheid en dus één onderneming in de zin van de artikelen 81 EG en 82 EG vormen, indien de betrokken vennootschappen hun marktgedrag niet zelfstandig bepalen (arrest Gerecht van 30 september 2003, Michelin/Commissie, T‑203/01, Jurispr. blz. II‑4071, punt 290).
40      In het bijzondere geval waarin een moedermaatschappij 100 % van het kapitaal bezit van haar dochteronderneming die een inbreuk op de mededingingsregels heeft gemaakt, kan deze moedermaatschappij beslissende invloed uitoefenen op het gedrag van deze dochteronderneming en bestaat er een weerlegbaar vermoeden dat die moedermaatschappij daadwerkelijk dergelijke invloed uitoefent (arrest Akzo Nobel e.a./Commissie, aangehaald in punt 38 hierboven, punt 60 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
41      In die omstandigheden volstaat het dat de Commissie bewijst dat het gehele of vrijwel het gehele kapitaal van een dochteronderneming in handen is van de moedermaatschappij, om te vermoeden dat deze laatste daadwerkelijk beslissende invloed uitoefent op het commerciële beleid van deze dochteronderneming. De Commissie kan vervolgens oordelen dat de moedermaatschappij hoofdelijk gehouden is tot betaling van de aan de dochteronderneming opgelegde geldboete, tenzij de moedermaatschappij, die dat vermoeden moet weerleggen, afdoende bewijzen overlegt dat haar dochteronderneming zich zelfstandig gedraagt op de markt (arresten Stora Kopparbergs Bergslags/Commissie, aangehaald in punt 29 hierboven, punt 29, en Akzo Nobel e.a./Commissie, aangehaald in punt 38 hierboven, punt 61).
42      Ofschoon het Hof in de punten 28 en 29 van het arrest Stora Kopparbergs Bergslags/Commissie, aangehaald in punt 29 hierboven, niet alleen het bezit van 100 % van het kapitaal van de dochteronderneming, maar ook andere omstandigheden heeft genoemd, zoals het feit dat de invloed van de moedermaatschappij op het commerciële beleid van haar dochteronderneming niet werd betwist en dat de twee vennootschappen in de administratieve procedure dezelfde vertegenwoordiger hadden, heeft het die omstandigheden slechts vermeld teneinde alle elementen uiteen te zetten waarop het Gerecht zijn redenering in die zaak had gebaseerd, en niet om de toepassing van dat vermoeden afhankelijk te stellen van het aandragen van extra aanwijzingen betreffende de daadwerkelijke uitoefening van invloed door de moedermaatschappij op haar dochteronderneming (arrest Akzo Nobel e.a./Commissie, aangehaald in punt 38 hierboven, punt 62, en arrest Hof van 20 januari 2011, General Química e.a./Commissie, C‑90/09 P, nog niet gepubliceerd in de Jurisprudentie, punt 41).
43      In de onderhavige zaak heeft de Commissie in de bestreden beschikking vastgesteld dat verzoekster de volle moedermaatschappij van BAM NBM was sinds 1 november 2000, hetgeen verzoekster niet heeft betwist. De Commissie heeft uit de deelneming van verzoekster in het kapitaal van BAM NBM afgeleid dat zij daadwerkelijk beslissende invloed over deze laatste had uitgeoefend, en derhalve dat zij aansprakelijk kon worden geacht voor de door deze laatste begane inbreuk (punt 288 van de bestreden beschikking). Gepreciseerd moet worden dat, anders dan verzoekster in haar antwoord van 24 maart 2011 op een schriftelijke vraag van het Gerecht betoogt, de Commissie evenwel niet heeft geoordeeld dat verzoekster rechtstreeks aan de betrokken inbreuk heeft deelgenomen.
–       Voorbijgaan aan haar eerdere beschikkingspraktijk door de Commissie
44      Verzoekster meent dat de Commissie in strijd heeft gehandeld met de beginselen van gelijkheid, non-discriminatie, rechtszekerheid en legaliteit van delicten en straffen, door te stellen dat zij over een beoordelingsmarge beschikte bij de beslissing welke entiteiten van een onderneming zij aansprakelijk achtte voor een inbreuk, en door haar beschikkingspraktijk op dat gebied te wijzigen.
45      Het is vaste rechtspraak dat binnen het Unierecht het beginsel van de legaliteit van delicten en straffen (nullum crimen, nulla poena sine lege), dat is neergelegd in artikel 7, lid 1, EVRM, geldt als algemeen beginsel van het Unierecht in zaken betreffende het mededingingsrecht, waarbij rekening moet worden gehouden met de rechtspraak van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens (arrest Dansk Rørindustri e.a./Commissie, aangehaald in punt 38 hierboven, punten 215 e.v.; arrest Hof van 8 februari 2007, Groupe Danone/Commissie, C‑3/06 P, Jurispr. blz. I‑1331, punten 87‑91, en arrest Gerecht van 27 september 2006, Jungbunzlauer/Commissie, T‑43/02, Jurispr. blz. II‑3435, punten 71 e.v.).
46      Over het algemeen vereist dit beginsel onder meer dat iedere regeling van de Unie, inzonderheid wanneer daarbij sancties worden opgelegd of op grond daarvan sancties kunnen worden opgelegd, duidelijk en nauwkeurig is, zodat de betrokken personen ondubbelzinnig de daaruit voortvloeiende rechten en verplichtingen kunnen kennen en dienovereenkomstig hun voorzieningen kunnen treffen. De Unierechter heeft evenwel erkend dat dit beginsel niet aldus kan worden uitgelegd dat het de geleidelijke verfijning van de regels inzake strafrechtelijke aansprakelijkheid door uitlegging door de rechter verbiedt (zie in die zin arrest Dansk Rørindustri e.a./Commissie, aangehaald in punt 38 hierboven, punt 217).
47      Niettemin kan dit beginsel in de weg staan aan de retroactieve toepassing van een nieuwe uitlegging van een bepaling waarbij een inbreuk wordt omschreven. Dit is in het bijzonder het geval wanneer het resultaat van die uitlegging niet redelijkerwijs voorzienbaar was op het moment waarop de overtreding werd begaan, met name gelet op de uitlegging die destijds in de rechtspraak over de betrokken wettelijke bepaling werd gehanteerd (arrest Dansk Rørindustri e.a./Commissie, aangehaald in punt 38 hierboven, punt 218, en arrest Gerecht van 8 juli 2008, AC-Treuhand/Commissie, T‑99/04, Jurispr. blz. II‑1501, punt 142).
48      Uit vaste rechtspraak volgt dat de Commissie vrij tussen de direct betrokken vennootschap en de vennootschap die deze controleert kan kiezen, welke vennootschap zij voor mededingingsbeperkend gedrag beboet (arrest Michelin/Commissie, aangehaald in punt 39 hierboven, punt 290, en arrest Gerecht van 14 december 2006, Raiffeisen Zentralbank Österreich e.a./Commissie, T‑259/02–T‑264/02 en T‑271/02, Jurispr. blz. II‑5169, punten 331‑335, bevestigd in arrest Hof van 24 september 2009, Erste Group Bank e.a./Commissie, C‑125/07 P, C‑133/07 P, C‑135/07 P en C‑137/07 P, Jurispr. blz. I‑8681, punt 82).
49      Daarnaast moet eraan worden herinnerd dat de beginselen van gelijke behandeling en non-discriminatie vereisen dat, behoudens objectieve rechtvaardiging, vergelijkbare situaties niet verschillend en verschillende situaties niet gelijk worden behandeld. Deze beginselen gelden ook voor de Commissie wanneer zij een geldboete aan een onderneming oplegt wegens inbreuk op de mededingingsregels, net als voor elke instelling in het kader van haar activiteiten (arrest Gerecht van 20 maart 2002, ABB Asea Brown Boveri/Commissie, T‑31/99, Jurispr. blz. II‑1881, punt 240).
50      Volgens de rechtspraak kan evenwel de omstandigheid dat de Commissie het in vergelijkbare eerdere zaken over mededingingsregelingen niet aangewezen heeft geacht om aan bepaalde vennootschappen een geldboete op te leggen, haar niet de bevoegdheid ontnemen om anders te beslissen in een nieuwe zaak, wanneer is voldaan aan de voorwaarden die bij artikel 23, lid 2, van verordening nr. 1/2003 zijn gesteld voor de uitoefening van de bevoegdheid om een geldboete op te leggen en een dergelijke differentiatie geen schending van het beginsel van non-discriminatie oplevert (arrest Hof van 12 juli 1979, BMW Belgium e.a./Commissie, 32/78 en 36/78–82/78, Jurispr. blz. 2435).
51      Uit een en ander volgt dat de Commissie, door verzoekster voor de door BAM NBM begane inbreuk aansprakelijk te stellen, in strijd met noch het beginsel van de legaliteit van delicten en straffen, noch de beginselen van rechtszekerheid, gelijkheid en non-discriminatie heeft gehandeld.
–       Schending van het beginsel van de eigen rechtspersoonlijkheid
52      Verzoekster verwijt de Commissie dat zij het begrip onderneming heeft gebruikt om voorbij te gaan aan het beginsel dat rechtspersonen eigen rechtspersoonlijkheid hebben, krachtens welk overtredingen van rechtsregels slechts kunnen worden toegerekend aan een andere persoon dan de overtreder indien daarvoor een bijzondere rechtvaardiging bestaat.
53      Uit de hierboven in punt 38 aangehaalde rechtspraak volgt evenwel dat het mededingingsverstorend gedrag van een onderneming aan een andere onderneming kan worden toegerekend wanneer eerstgenoemde onderneming niet zelfstandig haar marktgedrag bepaalde, doch in hoofdzaak de door laatstgenoemde onderneming verstrekte instructies volgde, in het bijzonder gelet op de economische en juridische banden die hen verenigden.
54      Deze grief moet dus worden afgewezen.
–       Invoering van een mechanisme van automatische toerekening
55      Verzoekster meent dat de uitlegging die de Commissie van het vermoeden van de uitoefening van beslissende invloed door een moedermaatschappij op haar volle dochteronderneming hanteert, het onmogelijk maakt om dit te weerleggen in de context van een groep.
56      Uit de rechtspraak van het Hof volgt evenwel dat, om het vermoeden te weerleggen dat een moedermaatschappij die 100 % van het aandelenkapitaal van haar dochteronderneming in handen heeft, daadwerkelijk beslissende invloed op deze laatste uitoefent, het aan genoemde moedermaatschappij staat om ter beoordeling van de Commissie en vervolgens, in voorkomend geval, de Unierechter, alle elementen over te leggen betreffende de organisatorische, economische en juridische banden tussen haar dochteronderneming en zichzelf, die kunnen aantonen dat zij geen economische eenheid vormen, die per geval kunnen verschillen en dus niet limitatief kunnen worden opgesomd (arresten Akzo Nobel e.a./Commissie, aangehaald in punt 38 hierboven, punt 65, en General Química e.a./Commissie, aangehaald in punt 42 hierboven, punten 51 en 52).
57      Anders dan verzoekster stelt, betreft het dus een vermoeden dat weerlegbaar is en staat het aan haar om dit te weerleggen.
–       Schending van de onschuldpresumptie
58      Verzoekster meent dat de door de Commissie gekozen benadering in strijd is met de onschuldpresumptie die is erkend in artikel 6 EVRM. Krachtens artikel 2 van verordening nr. 1/2003 rust de bewijslast ten aanzien van een schending van artikel 81, lid 1, EG op de autoriteit die haar stelt.
59      De gebruikmaking van het vermoeden dat een moedermaatschappij beslissende invloed uitoefent op haar 100 %‑dochteronderneming, leidt niet tot een omkering van de bewijslast, maar legt de bewijsstandaard vast waaraan moet worden voldaan om te bepalen of de moedermaatschappij dan wel de dochteronderneming voor een inbreuk aansprakelijk dient te worden gesteld. Aangezien het feit dat de moedermaatschappij het volledige kapitaal van haar dochteronderneming bezit, grond oplevert voor het vermoeden dat invloed wordt uitgeoefend, wordt dit vermoeden geacht te voldoen aan de eisen inzake de bewijslast, tenzij de moedermaatschappij dit vermoeden met overtuigende bewijzen weerlegt (zie in die zin arrest Aalborg Portland e.a./Commissie, aangehaald in punt 29 hierboven, punt 79). Voorafgaand aan de verdeling van de bewijslast dienen alle partijen dus te voldoen aan hun verplichting om hun stellingen te onderbouwen (conclusies van advocaat-generaal Kokott bij arrest Akzo Nobel e.a./Commissie, aangehaald in punt 38 hierboven, punt 74, en bij arrest Hof van 21 september 2006, Nederlandse Federatieve Vereniging voor de Groothandel op Elektrotechnisch Gebied/Commissie, C‑105/04 P, Jurispr. blz. I‑8725, punt 73).
60      Uit een en ander volgt dat de Commissie niet in strijd met artikel 81 EG en de artikelen 7 en 23, lid 2, van verordening nr. 1/2003 heeft gehandeld door verzoekster aansprakelijk te stellen voor de door BAM NBM begane inbreuk.
Kennelijk onjuiste beoordelingen bij de aansprakelijkstelling voor de door de dochteronderneming begane inbreuk
Argumenten van partijen
61      Volgens verzoekster heeft de Commissie kennelijke beoordelingsfouten gemaakt, gelet op de bijzondere omstandigheden waarop zij zich in de bestreden beschikking heeft gebaseerd om haar aansprakelijk te stellen voor de door BAM NBM begane inbreuk.
62      Zij meent dat op basis van het feit dat BAM NBM algemene beleidslijnen heeft moeten volgen die in het groepsondernemingsplan waren vastgesteld, alleen kan worden bevestigd dat BAM NBM deel uitmaakte van de groep. Voorts stelt zij dat deze beleidslijnen geen betrekking hadden op de inkoop van bitumen, die maar 1 % van de kosten van wegenbouwprojecten uitmaakte, zoals zij had benadrukt in haar antwoord op de mededeling van punten van bezwaar.
63      Ook het feit dat zij tussen januari 2002 en februari 2003 lid is geweest van de raad van bestuur van BAM NBM, vormt onvoldoende rechtvaardiging om haar voor de inbreuk aansprakelijk te stellen, gelet op de korte duur van die periode, die bovendien niet geheel samenvalt met de inbreukperiode. Daarnaast was deze directievoering enkel een papieren zaak. Volgens haar voerden alleen de dochterondernemingen van BAM NBM operationele activiteiten uit in de wegenbouwsector.
64      Verzoekster beklemtoont dat het feit dat elk lid van haar raad van bestuur met een specifiek segment was belast en dat haar algemeen directeur en haar financieel directeur eenmaal per kwartaal de zaakvoering van elke werkmaatschappij onderzochten, geen aanwijzing kan vormen dat daadwerkelijk invloed werd uitgeoefend op de inkoop van bitumen. Zij wijst daartoe op de omvang van de groep, het aantal werkmaatschappijen en het zeer algemene toezicht op haar dochterondernemingen.
65      Tot slot benadrukt verzoekster dat de werkmaatschappijen veel autonomie genoten op hun werkgebieden en dat de groep sterk decentraal was georganiseerd.
66      De Commissie bestrijdt alle argumenten van verzoekster.
Beoordeling door het Gerecht
67      Bij de beoordeling van de grieven die ertoe strekken, aan te tonen dat de Commissie kennelijke beoordelingsfouten heeft gemaakt bij de aansprakelijkstelling van verzoekster voor de door BAM NBM begane inbreuk, dient te worden nagegaan of verzoekster elementen heeft aangedragen die het vermoeden kunnen weerleggen dat deze twee vennootschappen één enkele economische eenheid vormden.
68      In de punten 286 tot en met 290 van de bestreden beschikking zet de Commissie uiteen dat zij het vermoeden van de daadwerkelijke uitoefening van beslissende invloed door verzoekster op BAM NBM heeft kunnen toepassen voor de periode vanaf 1 november 2000, de datum waarop zij 100 % van het kapitaal van laatstgenoemde heeft verworven, tot 15 april 2002. Zij heeft vervolgens gemeend dat meerdere elementen in verband met de hiërarchische structuur van de groep dit vermoeden versterkten. De instructies die de moedermaatschappij aan de groepsmaatschappijen gaf, voorzagen erin dat deze laatste zich moesten houden aan de algemene beleidslijnen die in het groepsondernemingsplan waren geformuleerd met betrekking tot het financiële, economische en sociale beleid alsmede specialisatie, de taakverdeling tussen de concernondernemingen, regionale indeling, interne toeleveringen enzovoort. Bovendien heeft de Commissie benadrukt dat verzoekster institutioneel lid van de directie van BAM NBM was van januari 2002 tot februari 2003. Tot slot heeft zij rekening gehouden met het feit dat elk lid van de raad van bestuur van de moedermaatschappij met een specifiek segment was belast, om de groep bestuurbaar te houden, en dat de algemeen directeur en de financieel directeur van de moedermaatschappij ten minste eenmaal per kwartaal de zaakvoering van elke werkmaatschappij onderzochten.
69      Verzoekster meent dat de Commissie had moeten steunen op elementen op basis waarvan haar rol in de inbreukmakende gedraging kon worden beoordeeld. Dienaangaande moet er evenwel aan worden herinnerd dat volgens de rechtspraak de zeggenschap die door de moedermaatschappij over haar dochteronderneming wordt uitgeoefend, niet noodzakelijkerwijs verband hoeft te houden met het inbreukmakende gedrag (zie hierboven, punt 39, en arresten Akzo Nobel e.a./Commissie, aangehaald in punt 38 hierboven, punt 59, en General Química e.a./Commissie, aangehaald in punt 42 hierboven, punten 38, 102 en 103).
70      Verzoekster meent daarnaast dat op grond van het feit dat BAM NBM zich aan de algemene beleidslijnen in het groepsondernemingsplan moest houden, alleen kan worden bevestigd dat BAM NBM deel uitmaakte van de groep.
71      Uit het onderzoek van het dossier volgt evenwel dat er meerdere elementen zijn die aantonen dat er belangrijke hiërarchische en actieve banden tussen verzoekster en BAM NBM waren. Zoals aangegeven in de bestreden beschikking, bepaalde de moedermaatschappij de in het groepsondernemingsplan geformuleerde algemene beleidslijnen met betrekking tot het financiële, economische en sociale beleid alsmede specialisatie, de taakverdeling tussen de concernondernemingen, regio-indeling en interne toeleveringen. Bovendien volgt uit het dossier dat verzoekster zelf heeft erkend dat elk lid van haar raad van bestuur met een specifiek segment was belast om de groep bestuurbaar te houden en dat de algemeen directeur en de financieel directeur van de moedermaatschappij ten minste eenmaal per kwartaal de zaakvoering van de werkmaatschappijen onderzochten. Ook al was de periode gedurende welke verzoekster lid van de raad van bestuur van BAM NBM was beperkt en viel zij niet geheel samen met de inbreukperiode, zij vormt niettemin een aanwijzing dat er hiërarchische banden en nauwe betrekkingen tussen deze beide vennootschappen waren. Tot slot moet worden gepreciseerd dat de stellingen van verzoekster ten aanzien van het ondergeschikte belang van de kosten van bitumen, gesteld dat zij juist zijn, geenszins bewijzen dat zij BAM NBM volledig autonoom haar marktgedrag heeft laten bepalen.
72      Verzoekster betoogt ten slotte dat de vergaande decentralisatie binnen de groep, die verband houdt met de omvang ervan en het grote aantal werkmaatschappijen, eraan in de weg stond dat zij de activiteiten van haar vele werkmaatschappijen kon coördineren, zodat de zeggenschap die zij over hen uitoefende zeer algemeen was. Er moet evenwel aan worden herinnerd dat verzoekster zich niet in een uitzonderlijke situatie bevond en dat deze enkele omstandigheid niet volstaat om het vermoeden gebaseerd op haar bezit van het gehele kapitaal van BAM NBM te weerleggen. Deze omstandigheid verklaart weliswaar waarom de uitoefening van de zeggenschap bijzondere kenmerken vertoonde, maar zij toont niet aan dat de Commissie ten onrechte op de hierboven genoemde elementen heeft gesteund om ervan uit te gaan dat verzoekster beslissende invloed op haar dochterondernemingen uitoefende.
73      Uit een en ander volgt dat de door verzoekster aangevoerde elementen niet volstaan voor de weerlegging van het vermoeden dat zij, doordat zij 100 % van het kapitaal van BAM NBM bezat, daadwerkelijk beslissende invloed op het beleid van haar dochteronderneming heeft uitgeoefend. Bijgevolg moet de conclusie luiden dat verzoekster tezamen met BAM NBM een onderneming in de zin van artikel 81 EG vormde, zonder dat behoeft te worden nagegaan of verzoekster invloed op het inbreukmakend gedrag van haar dochteronderneming heeft uitgeoefend.
74      Het eerste middel moet derhalve in zijn geheel worden afgewezen.
3.     Tweede middel, ontleend aan een onjuiste berekening van de duur van de inbreuk
Argumenten van partijen
75      Het tweede middel, dat subsidiair wordt aangevoerd, heeft betrekking op een rekenfout bij de bepaling van de periode gedurende welke verzoekster aansprakelijk zou zijn geweest voor de inbreuk. De Commissie heeft erkend dat zij alle aandelen van BAM NBM in handen heeft gehad tussen 1 november 2000 en 15 april 2002, maar zij heeft daar ten onrechte uit afgeleid dat die periode twee jaar en vijf maanden besloeg, terwijl dit één jaar en vijf maanden is.
76      Daar de Commissie heeft erkend dat zij een feitelijke onjuistheid heeft begaan en op 13 juni 2007 een wijzigingsbeschikking heeft vastgesteld waarin zij het bedrag van de geldboete voor de betaling waarvan verzoekster hoofdelijk aansprakelijk wordt gehouden, heeft bepaald op 8,25 miljoen EUR in plaats van 9 miljoen, meent zij dat dit middel zonder voorwerp is geraakt.
77      Verzoekster komt evenwel op tegen de herberekening van de Commissie in haar wijzigingsbeschikking. Volgens haar wordt er geen rekening mee gehouden dat zij slechts zeer korte tijd alle aandelen van BAM NBM in handen heeft gehad. De Commissie heeft alleen bij de verhoging van het basisbedrag van de geldboete wegens de lange duur rekening gehouden met de beperkte periode van haar aandeelhouderschap.
78      De Commissie was tijdens de schriftelijke behandeling van oordeel dat het middel ontleend aan een onjuiste berekening van het bedrag van de geldboete een nieuw middel was en derhalve niet-ontvankelijk was ingevolge artikel 48, lid 2, van het Reglement voor de procesvoering. Ter terechtzitting heeft de Commissie evenwel in antwoord op een vraag van het Gerecht gemeend dat dit middel ontvankelijk kon worden geacht, gelet op de vaststelling van een wijzigingsbeschikking in de loop van het geding. Zij verwerpt het middel in elk geval ten gronde.
Beoordeling door het Gerecht
79      Om te beginnen moet worden benadrukt dat partijen het eens zijn geworden over de berekening van de periode gedurende de inbreukperiode waarin BAM NBM in handen van verzoekster was. De Commissie heeft immers op 13 juni 2007 een wijzigingsbeschikking vastgesteld, waarbij zij de periode waarin BAM NBM door verzoekster werd gehouden, heeft bepaald op één jaar en vijf maanden. Dit middel is dus zonder voorwerp geraakt en er behoeft op dit punt niet meer te worden beslist.
80      Verzoekster verwijt de Commissie bovendien dat zij geen rekening heeft gehouden met de beperkte periode gedurende welke zij het kapitaal van BAM NBM in handen had bij de vaststelling van het bedrag van de geldboete. Zij herinnert er immers aan dat zij het gehele kapitaal van deze dochteronderneming slechts gedurende één jaar en vijf maanden in handen heeft gehad en dat de Commissie haar niettemin hoofdelijk aansprakelijk heeft gehouden voor een groot deel van de geldboete die aan haar dochteronderneming is opgelegd.
81      Ingevolge artikel 23, lid 3, van verordening nr. 1/2003 en artikel 1 van de richtsnoeren van de Commissie voor de berekening van geldboeten die uit hoofde van artikel 15, lid 2, van verordening nr. 17, respectievelijk artikel 65, lid 5, [KS] worden opgelegd (PB 1998, C 9, blz. 3), wordt het basisbedrag van de geldboete naargelang van de zwaarte en de duur van de inbreuken bepaald. De Unierechter heeft gepreciseerd dat de duur van een inbreuk geen criterium is aan de hand waarvan de zwaarte kan worden beoordeeld, maar naast de zwaarte van de inbreuk de tweede factor is voor de vaststelling van het bedrag van de geldboete (arrest Gerecht van 18 juli 2005, Scandinavian Airlines System/Commissie, T‑241/01, Jurispr. blz. II‑2917, punt 87).
82      Bovendien volgt impliciet maar duidelijk uit de richtsnoeren dat de geldboeten die op basis daarvan zijn berekend, geenszins evenredig zijn aan de duur van de inbreuken (arrest Gerecht van 3 maart 2011, Siemens Österreich e.a./Commissie, T‑122/07–T‑124/07, nog niet gepubliceerd in de Jurisprudentie, punt 183). Met deze praktijk, die erin bestaat om geldboeten vast te stellen op een wijze die niet strikt evenredig is aan de duur, overschrijdt de Commissie niet de grenzen van de beoordelingsbevoegdheid waarover zij volgens de rechtspraak beschikt (arrest Siemens Österreich e.a./Commissie, reeds aangehaald, punt 182; zie in die zin arresten Gerecht van 6 april 1995, Martinelli/Commissie, T‑150/89, Jurispr. blz. II‑1165, punt 59, en 21 oktober 1997, Deutsche Bahn/Commissie, T‑229/94, Jurispr. blz. II‑1689, punt 127).
83      In de onderhavige zaak volgt uit de punten 311 en volgende van de bestreden beschikking dat de Commissie eerst een bedrag van de geldboete berekend aan de hand van de zwaarte van de inbreuk heeft vastgesteld. Zij heeft de deelnemers aan de mededingingsregeling daartoe in zes categorieën ingedeeld. Verzoekster is in de vierde categorie geplaatst, met een uitgangsbedrag voor de geldboete van 7,5 miljoen EUR, zoals volgt uit punt 322 van de bestreden beschikking. Vervolgens heeft de Commissie rekening gehouden met de duur van verzoeksters deelname aan de inbreuk (punt 330 van de bestreden beschikking), die de periode van 1 november 2000 tot 15 april 2002 bestrijkt, dus één jaar en vijf maanden, hetgeen leidt tot een verhoging van het uitgangsbedrag met 10 % (wijzigingsbeschikking, punt 4).
84      De duur van de deelname heeft de vaststelling van het bedrag van de aan verzoekster opgelegde geldboete slechts marginaal beïnvloed, aangezien het eindbedrag ervan, zoals vastgesteld in de wijzigingsbeschikking, rekening houdend met de duur van de deelname, 8,25 miljoen EUR bedraagt.
85      Daar verzoekster geen enkel ander argument heeft aangevoerd op grond waarvan kan worden overwogen dat de door de Commissie gehanteerde berekeningsmethode berust op een feitelijke onjuistheid of een onjuiste rechtsopvatting, moet het tweede middel worden afgewezen.
86      Derhalve dient het beroep in zijn geheel te worden verworpen.
Kosten
87      Volgens artikel 87, lid 2, van het Reglement voor de procesvoering wordt de in het ongelijk gestelde partij in de kosten verwezen, voor zover dat is gevorderd. Aangezien verzoekster in het ongelijk is gesteld, dient zij overeenkomstig de vordering van de Commissie te worden verwezen in de kosten.
HET GERECHT (Zesde kamer),
rechtdoende, verklaart:
1)      Het beroep wordt verworpen.
2)      Koninklijke BAM Groep NV wordt verwezen in de kosten.
Jaeger
Wahl
Soldevila Fragoso
Uitgesproken ter openbare terechtzitting te Luxemburg op 27 september 2012.
ondertekeningen
Inhoud
Feiten
Procesverloop en conclusies van partijen
In rechte
1.  Verwijzing naar de middelen die door BAM NBM in haar verzoekschrift zijn aangevoerd
Argumenten van partijen
Beoordeling door het Gerecht
2.  Het eerste middel: kennelijke beoordelingsfouten en onjuiste rechtsopvattingen bij de aansprakelijkstelling van verzoekster voor de door BAM NBM begane inbreuk
De onjuiste rechtsopvatting bestaande in het uitsluitend op basis van de kapitaalband vermoeden dat de moedermaatschappij beslissende invloed uitoefent op het commerciële beleid van haar dochteronderneming
Argumenten van partijen
Beoordeling door het Gerecht
–  Uitlegging van de rechtspraak over de toerekening van de gedragingen van een dochteronderneming aan haar moedermaatschappij
–  Voorbijgaan aan haar eerdere beschikkingspraktijk door de Commissie
–  Schending van het beginsel van de eigen rechtspersoonlijkheid
–  Invoering van een mechanisme van automatische toerekening
–  Schending van de onschuldpresumptie
Kennelijk onjuiste beoordelingen bij de aansprakelijkstelling voor de door de dochteronderneming begane inbreuk
Argumenten van partijen
Beoordeling door het Gerecht
3.  Tweede middel, ontleend aan een onjuiste berekening van de duur van de inbreuk
Argumenten van partijen
Beoordeling door het Gerecht
Kosten
* Procestaal: Nederlands.