Wydanie tymczasowe
WYROK TRYBUNAŁU (wielka izba)
z dnia 14 kwietnia 2026 r.(*)
Odesłanie prejudycjalne – Prawo autorskie i prawa pokrewne – Dyrektywa 2001/29/WE – Społeczeństwo informacyjne – Harmonizacja niektórych aspektów prawa autorskiego i praw pokrewnych – Artykuł 2 – Prawo do zwielokrotniania – Artykuł 5 – Wyjątki i ograniczenia – Artykuł 5 ust. 3 lit. k) – Pojęcie „pastiszu” – Korzystanie „do celów” pastiszu – Zwielokrotnianie części fonogramu (sampling) – Prawa podstawowe – Karta praw podstawowych Unii Europejskiej – Artykuł 11 – Wolność wypowiedzi – Artykuł 13 – Wolność sztuki – Artykuł 17 – Prawo własności
W sprawie C‑590/23
mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Bundesgerichtshof (federalny trybunał sprawiedliwości, Niemcy) postanowieniem z dnia 14 września 2023 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 25 września 2023 r., w postępowaniu:
CG,
YN, działająca w charakterze następczyni prawnej RL,
przeciwko
Pelham GmbH,
SD,
UP,
TRYBUNAŁ (wielka izba),
w składzie: K. Lenaerts, prezes, T. von Danwitz, wiceprezes, K. Jürimäe, C. Lycourgos, I. Jarukaitis, I. Ziemele (sprawozdawczyni) i F. Schalin, prezesi izb, S. Rodin, M. Gavalec, S. Gervasoni i N. Fenger, sędziowie,
rzecznik generalny: N. Emiliou,
sekretarz: M. Krausenböck, administratorka,
uwzględniając pisemny etap postępowania i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 14 stycznia 2025 r.,
rozważywszy uwagi, które przedstawili:
–        w imieniu CG i YN – H. Lindhorst, Rechtsanwalt,
–        w imieniu Pelham GmbH, SD i UP – S. Scherer, L. Schramke i A. Walter, Rechtsanwälte,
–        w imieniu rządu niemieckiego – J. Möller, M. Hellmann i J. Simon, w charakterze pełnomocników,
–        w imieniu Komisji Europejskiej – J. Samnadda i T. Scharf, w charakterze pełnomocników,
po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 17 czerwca 2025 r.,
wydaje następujący
Wyrok
1        Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 5 ust. 3 lit. k) dyrektywy 2001/29/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 22 maja 2001 r. w sprawie harmonizacji niektórych aspektów praw autorskich i pokrewnych w społeczeństwie informacyjnym (Dz.U. 2001, L 167, s. 10; sprostowania: Dz.U. 2007, L 216, s. 24; Dz.U. 2010, L 263, s. 15; Dz.U. 2012, L 33, s. 9).
2        Wniosek ten został złożony w ramach sporu między CG i YN, będącą następczynią prawną RL, a Pelham GmbH, SD i UP (zwanymi dalej łącznie „Pelham i in.”) w przedmiocie wykorzystania przy nagrywaniu skomponowanego przez SD i UP i wyprodukowanego przez Pelham tytułu muzycznego „Nur mir” trwającej w przybliżeniu dwie sekundy sekwencji rytmicznej zaczerpniętej z fonogramu zespołu muzycznego Kraftwerk, którego CG i RL są członkami założycielami.
Ramy prawne
Prawo Unii
3        Motywy 3, 4, 9, 10, 31 i 32 dyrektywy 2001/29 stanowią:
„(3)      Planowana harmonizacja przyczyni się do wprowadzenia w życie czterech wolności rynku wewnętrznego i dotyczy zgodności z podstawowymi zasadami prawa, a w szczególności prawa własności, włączając własność intelektualną oraz wolność słowa i interes publiczny.
(4)      Zharmonizowane ramy prawne w zakresie praw autorskich i pokrewnych, poprawiając pewność prawną, a zarazem zapewniając wysoki poziom ochrony własności intelektualnej, sprzyjają poważnym inwestycjom w twórcze i nowatorskie działania, a w szczególności w infrastrukturę sieci i prowadzą do wzrostu i większej konkurencyjności przemysłu europejskiego, i to zarówno w obszarze dostarczenia treści, jak i technologii informatycznych, a w bardziej ogólny sposób, w wielu obszarach przemysłu i kultury. Zapewni to ochronę istniejących i zachęci do tworzenia nowych miejsc pracy.
[…]
(9)      Wszelka harmonizacja praw autorskich i pokrewnych opiera się na wysokim poziomie ochrony, odkąd prawa te mają zasadnicze znaczenie dla twórczości intelektualnej. Ich ochrona zapewnia utrzymanie i rozwój kreatywności w interesie autorów, artystów wykonawców, producentów, konsumentów, kultury i gospodarki, jak również szerokiej publiczności. Własność intelektualną uznano więc za integralną część własności.
(10)      Autorzy i artyści wykonawcy, aby móc kontynuować swoją twórczą i artystyczną pracę, muszą otrzymywać stosowne wynagrodzenie za korzystanie z ich utworów, tak samo jak producenci, aby móc finansować tę pracę. Wytworzenie produktów takich jak fonogramy, filmy lub produkty multimedialne oraz takie usługi jak usługi »na żądanie« wymagają znacznych nakładów inwestycyjnych. Dla zagwarantowania takiego wynagrodzenia i uzyskania zadowalającego przychodu z tych inwestycji konieczna jest właściwa ochrona prawa własności intelektualnej.
[…]
(31)      Należy zabezpieczyć właściwą równowagę praw i interesów między różnymi kategoriami podmiotów praw autorskich, jak również między nimi a użytkownikami przedmiotów objętych ochroną. Istniejące wyjątki i ograniczenia praw, takie jakie przewidziane zostały przez państwa członkowskie, należy ponownie rozpatrzyć z uwzględnieniem nowego środowiska elektronicznego. Istniejące różnice w wyjątkach i ograniczeniach wobec niektórych zastrzeżonych czynności mają bezpośredni negatywny wpływ na funkcjonowanie rynku wewnętrznego w dziedzinie praw autorskich i pokrewnych. Różnice te mogłyby się uwidocznić wraz z dalszym rozwojem korzystania z utworów w działalności transgranicznej i działalności prowadzonej pomiędzy granicami. Dla zapewnienia prawidłowego funkcjonowania rynku wewnętrznego wyjątki te i ograniczenia należy określić w bardziej jednolity sposób. Stopień harmonizacji tych wyjątków powinien być oparty na ich wpływie na prawidłowe funkcjonowanie rynku wewnętrznego.
(32)      Niniejsza dyrektywa zawiera wyczerpujące wyliczenie wyjątków i ograniczeń dla prawa do zwielokrotniania i prawa do publicznego udostępniania utworu. Niektóre wyjątki lub ograniczenia odnoszą się jedynie do prawa do zwielokrotniania, jeżeli jest to właściwe. Lista w należyty sposób uwzględnia różnorodność tradycji prawnych państw członkowskich, a jednocześnie ma za zadanie zapewnić funkcjonowanie rynku wewnętrznego. Państwa członkowskie powinny w sposób spójny stosować te wyjątki i ograniczenia, co zostanie ustalone podczas oceniania wdrożenia przepisów w przyszłości”.
4        Artykuł 2 tej dyrektywy, zatytułowany „Prawo do zwielokrotniania utworu”, stanowi:
„Państwa członkowskie przewidują wyłączne prawo do zezwalania lub zabraniania bezpośredniego lub pośredniego, tymczasowego lub stałego zwielokrotniania utworu, przy wykorzystaniu wszelkich środków i w jakiejkolwiek formie, w całości lub częściowo:
a)      dla autorów – w odniesieniu do ich utworów;
b)      dla artystów wykonawców – w odniesieniu do utrwaleń ich przedstawień;
c)      dla producentów fonogramów – w odniesieniu do ich fonogramów;
[…]”.
5        Artykuł 3 wspomnianej dyrektywy, zatytułowany „Prawo do publicznego udostępniania utworów i prawo podawania do publicznej wiadomości innych przedmiotów objętych ochroną”, stanowi:
„1.      Państwa członkowskie powinny zapewnić autorom wyłączne prawo do zezwalania lub zabraniania na jakiekolwiek publiczne udostępnianie ich utworów, drogą przewodową lub bezprzewodową, włączając podawanie do publicznej wiadomości ich utworów w taki sposób, że osoby postronne mają do nich dostęp w wybranym przez siebie miejscu i czasie.
2.      Państwa członkowskie powinny przewidzieć wyłączne prawo do zezwalania lub zabraniania na jakiekolwiek podawanie do publicznej wiadomości utworów, drogą przewodową lub bezprzewodową, w taki sposób, że osoby postronne mają do nich dostęp w wybranym przez siebie miejscu i czasie:
a)      dla artystów wykonawców – w odniesieniu do utrwaleń ich przedstawień;
b)      dla producentów fonogramów – w odniesieniu do ich fonogramów;
c)      dla producentów pierwszych utrwaleń filmów – w odniesieniu do oryginału i kopii ich filmów;
d)      dla organizacji radiowych i telewizyjnych – w odniesieniu do utrwaleń ich programów, niezależnie od tego, czy te programy transmitowane są przewodowo lub bezprzewodowo, włączając drogę kablową lub satelitarną.
3.      Czynności publicznego udostępniania utworów i podawania do publicznej wiadomości określone w niniejszym artykule nie powodują wyczerpania praw określonych w ust. 1 i 2”.
6        Artykuł 5 rzeczonej dyrektywy, zatytułowany „Wyjątki i ograniczenia”, przewiduje:
„[…]
3.      Państwa członkowskie mogą przewidzieć wyjątki lub ograniczenia w odniesieniu do praw określonych w art. 2 i 3 w następujących przypadkach:
[…]
k)      korzystania do celów karykatury, parodii lub pastiszu;
[…]
5.      Wyjątki i ograniczenia przewidziane w ust. 1, 2, 3 i 4 powinny być stosowane tylko w niektórych szczególnych przypadkach, które nie naruszają normalnego wykorzystania dzieła lub innego przedmiotu objętego ochroną ani nie powodują nieuzasadnionej szkody dla uzasadnionych interesów podmiotów praw autorskich”.
Prawo niemieckie
7        Paragraf 51a Gesetz über Urheberrecht und verwandte Schutzrechte (Urheberrechtsgesetz) [ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (ustawy o prawie autorskim)] z dnia 9 września 1965 r. (BGBl. 1965 I, s. 1273) w brzmieniu mającym zastosowanie do sporu w postępowaniu głównym (zwanej dalej „UrhG”) wszedł w życie w dniu 7 czerwca 2021 r. i stanowi:
„Dozwolone jest zwielokrotnianie, rozpowszechnianie i publiczne udostępnianie opublikowanego utworu do celów karykatury, parodii
lub pastiszu.
Prawo, o którym mowa w zdaniu pierwszym, obejmuje korzystanie z odwzorowania lub z każdego innego zwielokrotnienia wykorzystanego utworu, nawet jeżeli to odwzorowanie lub inne zwielokrotnienie jest chronione prawem autorskim lub prawem pokrewnym”.
8        Zgodnie z § 83 i § 85 ust. 4 UrhG oddział 6 części 1 tej ustawy, którego częścią jest jej § 51a, ma zastosowanie odpowiednio do praw artystów wykonawców oraz praw producentów fonogramów.
Postępowanie główne i pytania prejudycjalne
9        SD i UP są kompozytorami utworu muzycznego „Nur mir”, który ukazał się na fonogramach wyprodukowanych w 1997 r. przez spółkę Pelham.
10      CG
oraz RL, który zmarł w 2020 r., to członkowie założyciele zespołu muzycznego Kraftwerk, który w 1977 r. opublikował fonogram zawierający utwór muzyczny „Metall auf Metall”.
11      CG
oraz YN, będąca następczynią prawną RL, twierdzą, że Pelham i in. skopiowali w postaci cyfrowej (zsamplowali) trwającą w przybliżeniu dwie sekundy próbkę (sampel) sekwencji rytmicznej utworu muzycznego „Metall auf Metall” i włączyli tę próbkę, w postaci kolejnych powtórzeń, do utworu muzycznego „Nur mir”, mimo że mieli możliwość samodzielnego nagrania wspomnianej sekwencji.
12      CG i YN podnoszą tytułem zarzutu głównego, że Pelham i in. naruszyli prawo pokrewne prawu autorskiemu, przysługujące im jako producentowi fonogramów. Tytułem pomocniczym podnoszą naruszenie prawa pokrewnego, jakie przysługuje im jako artystom wykonawcom, a w dalszej kolejności – naruszenie praw autorskich CG do utworu muzycznego. Wreszcie, tytułem pomocniczym w ostatniej kolejności, podnoszą oni, że Pelham i in. naruszyli uregulowania dotyczące konkurencji, które to uregulowania przewidują sankcje za pasożytnictwo.
13      CG i RL wnieśli skargę do Landgericht Hamburg (sądu krajowego w Hamburgu, Niemcy) i zażądali zaprzestania naruszenia, przyznania im odszkodowania, przekazania określonych informacji i przekazania fonogramów w celu ich zniszczenia.
14      Wyrokiem z dnia 8 października 2004 r. sąd ten uwzględnił ową skargę, a apelacja od tego wyroku, wniesiona przez Pelham i in. do Oberlandesgericht Hamburg (wyższego sądu krajowego w Hamburgu, Niemcy), została oddalona wyrokiem z dnia 7 czerwca 2006 r. Po wniesieniu przez Pelham i in. do Bundesgerichtshof (federalnego trybunału sprawiedliwości, Niemcy) skargi rewizyjnej ten, wyrokiem z dnia 20 listopada 2008 r., uchylił wyrok wydany przez Oberlandesgericht Hamburg (wyższy sąd krajowy w Hamburgu), a sprawa została przekazana rzeczonemu sądowi do ponownego rozpoznania. Wyrokiem z dnia 17 sierpnia 2011 r. sąd ów ponownie oddalił apelację wniesioną przez Pelham i in. od wyroku z dnia 8 października 2004 r. Wyrokiem z dnia 13 grudnia 2012 r.
Bundesgerichtshof (federalny trybunał sprawiedliwości) oddalił kolejną skargę rewizyjną, wniesioną przez Pelham i in. od wspomnianego wyroku z dnia 17 sierpnia 2011 r.
15      Tenże wyrok z dnia 13 grudnia 2012 r., podobnie jak poprzedni wyrok Bundesgerichtshof (federalnego trybunału sprawiedliwości) z dnia 20 listopada 2008 r., a także drugi wyrok Oberlandesgericht Hamburg (wyższego sądu krajowego w Hamburgu) – z dnia 17 sierpnia 2011 r., zostały uchylone przez Bundesverfassungsgericht (federalny trybunał konstytucyjny, Niemcy), który odesłał sprawę do Bundesgerichtshof (federalnego trybunału sprawiedliwości) do ponownego rozpoznania.
16      W ramach owego trzeciego postępowania rewizyjnego Bundesgerichtshof (federalny trybunał sprawiedliwości) zwrócił się do Trybunału z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, dotyczącym między innymi wykładni art. 2 lit. c) i art. 5 ust. 3 lit. d) dyrektywy 2001/29 oraz art. 9 ust. 1 lit. b) dyrektywy 2006/115/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 12 grudnia 2006 r. w sprawie prawa najmu i użyczenia oraz niektórych praw pokrewnych prawu autorskiemu w zakresie własności intelektualnej (Dz.U. 2006, L 376, s. 28).
17      W
wyroku z dnia 29 lipca 2019 r., Pelham i in. (C‑476/17, EU:C:2019:624) Trybunał orzekł między innymi, że art. 2 lit. c) dyrektywy 2001/29 w świetle Karty praw podstawowych Unii Europejskiej (zwanej dalej „Kartą”) należy interpretować w ten sposób, że przyznane w tym przepisie na rzecz producenta fonogramów wyłączne prawo do zezwalania na zwielokrotnianie lub zakazywania zwielokrotniania jego fonogramu umożliwia mu sprzeciwienie się wykorzystaniu przez osobę trzecią próbki dźwiękowej, nawet bardzo krótkiej, pobranej z jego fonogramu w celu włączenia tej próbki do innego fonogramu, chyba że próbka ta zostanie na nim zamieszczona w zmienionej i nierozpoznawalnej dla ucha postaci. Trybunał orzekł również, że art. 9 ust. 1 lit. b) dyrektywy 2006/115 należy interpretować w ten sposób, iż fonogram, który zawiera próbki muzyczne przeniesione z innego fonogramu, nie stanowi „kopii” tego fonogramu w rozumieniu tego przepisu, ponieważ nie obejmuje on całości lub istotnej części tego fonogramu.
18      Wyrokiem z dnia 30 kwietnia 2020 r.
Bundesgerichtshof (federalny trybunał sprawiedliwości) uchylił wyrok Oberlandesgericht Hamburg (wyższego sądu krajowego w Hamburgu) z dnia 7 czerwca 2006 r. i przekazał temu sądowi sprawę do ponownego rozpoznania. Wyrokiem z dnia 28 kwietnia 2022 r. rzeczony sąd zmienił wyrok Landgericht Hamburg (sądu krajowego w Hamburgu) z dnia 8 października 2004 r. i w ramach dokonanej oceny rozróżnił trzy odrębne okresy.
19      Co się tyczy okresu pierwszego, a mianowicie okresu trwającego do dnia upływu terminu na dokonanie transpozycji dyrektywy 2001/29, co nastąpiło w dniu 22 grudnia 2002 r., Oberlandesgericht Hamburg (wyższy sąd krajowy w Hamburgu) wykluczył jakiekolwiek naruszenie praw autorskich lub praw pokrewnych na podstawie przepisów UrhG w wersji mającej zastosowanie w owym okresie.
20      Co się tyczy okresu drugiego, trwającego od dnia upływu terminu na dokonanie transpozycji dyrektywy 2001/29 do dnia wejścia w życie, w dniu 7 czerwca 2021 r., przewidzianej w § 51a UrhG regulacji określającej ograniczenia w odniesieniu do praw autorskich, sąd ten, po pierwsze, nakazał Pelham i in. przekazanie informacji dotyczącej liczby wyprodukowanych lub wprowadzonych do obrotu w tym okresie fonogramów zawierających nagrania dźwiękowe utworu muzycznego „Nur mir” oraz przekazanie kopii tych fonogramów w celu ich zniszczenia, a po drugie orzekł, że Pelham i in. są zobowiązani do zapłaty odszkodowania. Sąd ten stwierdził między innymi, że poprzez ponowną publikację w 2004 r. dwóch fonogramów zawierających nagrania tego utworu Pelham i in. naruszyli prawo do zwielokrotniania, które przysługiwało CG i RL jako producentom fonogramów, ponieważ sekwencja przejęta z utworu muzycznego „Metall auf Metall” była wyraźnie słyszalna
w utworze muzycznym „Nur mir” i rozpoznawalna dla słuchacza znającego pierwszy z tych utworów. Ponadto poprzez wyprodukowanie i wprowadzenie do obrotu dwóch fonogramów w 2004 r.
Pelham i in. naruszyli prawa autorskie CG do przejętej sekwencji rytmicznej, ponieważ ta spełniała wymogi, którym powinien odpowiadać utwór chroniony prawem autorskim.
21      Co się tyczy okresu trwającego od dnia wejścia w życie, w dniu 7 czerwca 2021 r., § 51a UrhG, rzeczony sąd wykluczył jakiekolwiek naruszenie praw autorskich i praw pokrewnych, stwierdziwszy, że przejęcie – poprzez zsamplowanie – sekwencji rytmicznej utworu muzycznego „Metall auf Metall” stanowi korzystanie do celów „pastiszu”, dozwolone na mocy tego przepisu.
22      CG i YN wnieśli do Bundesgerichtshof (federalnego trybunału sprawiedliwości), będącego sądem odsyłającym, skargę rewizyjną w odniesieniu do części wspomnianego wyroku z dnia 28 kwietnia 2022 r., w której odrzucono ich żądania w zakresie, w jakim dotyczyły one okresu, który rozpoczął się po dniu 7 czerwca 2021 r.
23      Sąd ten uważa, że Oberlandesgericht Hamburg (wyższy sąd krajowy w Hamburgu) słusznie stwierdził, że dopuszczono się naruszenia praw przysługujących powodom w postępowaniu głównym – jako producentom fonogramów i artystom wykonawcom, ze względu na to, że Pelham i in. przejęli przedmiotową sekwencję rytmiczną w formie, która pomimo niewielkiej modyfikacji była jednak rozpoznawalna dla ucha.
24      Sąd ów uważa, że Oberlandesgericht Hamburg (wyższy sąd krajowy w Hamburgu) nie dopuścił się również naruszenia prawa, gdy stwierdził, iż wspomniana sekwencja rytmiczna stanowi utwór muzyczny, który może być chroniony prawem autorskim.
25      Jednak sąd odsyłający wskazuje, że zgodnie z § 51a zdanie pierwsze UrhG dozwolone jest zwielokrotnianie, rozpowszechnianie i publiczne udostępnianie opublikowanego utworu do celów karykatury, parodii
lub pastiszu. Sąd ten dodaje, że zgodnie z § 83 i § 85 ust. 4 UrhG przepis ten ma zastosowanie do praw pokrewnych prawu autorskiemu przysługujących artyście wykonawcy lub producentowi fonogramów.
26      Będąc zdania, że sporne przejęcie sekwencji rytmicznej nie spełnia wymogów uznania za „karykaturę” lub „parodię”, ponieważ nie ma jakiejkolwiek podstawy, by sądzić, że utwór muzyczny „Nur mir” stanowi wypowiedź humorystyczną lub prześmiewczą, Bundesgerichtshof (federalny trybunał sprawiedliwości) dąży do ustalenia, czy sporne przejęcie można uznać za dokonane do celów „pastiszu” w rozumieniu art. 5 ust. 3 lit. k) dyrektywy 2001/29, bowiem § 51a UrhG należy interpretować zgodnie z tym przepisem, którego transpozycję do prawa niemieckiego wspomniany paragraf ma na celu.
27      Wobec tego Bundesgerichtshof (federalny trybunał sprawiedliwości) zastanawia się, po pierwsze, czy regulacja określająca ograniczenia w odniesieniu do praw autorskich i praw pokrewnych, dotycząca korzystania z utworu lub z innego przedmiotu objętego ochroną do celów pastiszu w rozumieniu art. 5 ust. 3 lit. k) dyrektywy 2001/29, ma charakter rezydualny (Auffangtatbestand) i obejmuje w każdym razie konfrontację artystyczną z istniejącym utworem lub innym przedmiotem odniesienia, w tym w formie „samplowania” (samplingu), czy też pojęcie „pastiszu” podlega kryteriom ograniczającym, takim jak wymóg humorystyczności, naśladowania stylu bądź wyrażania hołdu.
28      Kwestia ta ma w opinii sądu odsyłającego decydujące znaczenie dla rozstrzygnięcia sporu w postępowaniu głównym, biorąc pod uwagę, że Oberlandesgericht Hamburg (wyższy sąd krajowy w Hamburgu) stwierdził, iż utwór muzyczny „Nur mir” przypomina sekwencję rytmiczną przejętą z utworu muzycznego „Metall auf Metall”, jednocześnie wykazując w porównaniu z nią uchwytne różnice, lecz nie stanowi ani naśladowania stylu tej sekwencji rytmicznej, ani wypowiedzi humorystycznej lub prześmiewczej. Sąd ów stwierdził ponadto, że utwór muzyczny „Nur mir” stanowi konfrontację artystyczną z rzeczoną sekwencją rytmiczną, polegającą na tym, że sekwencja ta została wykorzystana w utworze należącym do innego gatunku muzycznego, przy czym – pomimo spowolnienia tempa oraz przesunięcia rytmicznego – pozostaje rozpoznawalna jako nawiązująca do oryginału.
29      Bundesgerichtshof (federalny trybunał sprawiedliwości) wskazuje w tym względzie, że z faktu uregulowania wyjątków dotyczących pastiszu, karykatury i parodii w tym samym przepisie może wynikać, iż wszystkie te trzy wyjątki mają wspólne istotne cechy charakterystyczne, między innymi tę, że przypominają istniejący utwór, jednocześnie wykazując w porównaniu z nim uchwytne różnice. Natomiast sąd ten nie jest pewien, czy pojęcie „pastiszu” wymaga oprócz tego, by utwór posiadał inne istotne cechy charakterystyczne, takie jak prześmiewczość czy humorystyczność – co jest wymagane w przypadku karykatury i parodii, by naśladował styl danego utworu czy też wreszcie by stanowił pewien rodzaj hołdu dla niego. Cel art. 5 ust. 3 lit. k) dyrektywy 2001/29, polegający na zapewnieniu właściwej równowagi między prawami i interesami autorów z jednej strony a prawami i interesami użytkowników przedmiotów objętych ochroną – między innymi wolnością wypowiedzi i sztuki, zagwarantowanymi w art. 11 i 13 Karty – z drugiej strony, może przemawiać za wykładnią, zgodnie z którą wyjątek dotyczący pastiszu ma charakter rezydualny i obejmuje w każdym razie konfrontację artystyczną z istniejącym utworem, do którego się odnosi, w tym w formie samplowania.
30      Po drugie,
Bundesgerichtshof (federalny trybunał sprawiedliwości) zastanawia się, czy stwierdzenie, że utwór lub inny przedmiot chroniony prawem autorskim wykorzystuje się „do celów” pastiszu, zakłada istnienie po stronie użytkownika zamiaru wykorzystania tego utworu – lub tego przedmiotu objętego ochroną – do takich celów, ponieważ Oberlandesgericht Hamburg (wyższy sąd krajowy w Hamburgu) stwierdził, że zamiar taki nie jest wymagany i że nie ma wobec tego potrzeby dokonywania ustaleń w tym względzie.
31      W tych okolicznościach Bundesgerichtshof (federalny trybunał sprawiedliwości) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:
„1)      Czy regulacja ograniczająca prawa autorskie, dotycząca korzystania do celów pastiszu w rozumieniu art. 5 ust. 3 lit. k) dyrektywy 2001/29, ma charakter rezydualny (Auffangtatbestand), tak że obejmuje ona w każdym razie konfrontację artystyczną z istniejącym wcześniej utworem lub innym przedmiotem odniesienia, w tym w formie samplowania (samplingu)? Czy kryteria ograniczające, takie jak wymóg humoru, naśladowania stylu lub hołdu, mają zastosowanie do pojęcia pastiszu?
2)      Czy wykorzystanie »do celów« pastiszu w rozumieniu art. 5 ust. 3 lit. k) dyrektywy 2001/29 wymaga ustalenia zamiaru użytkownika co do wykorzystania przedmiotu chronionego prawem autorskim w celu pastiszu, czy też wystarczy, że charakter pastiszu jest rozpoznawalny dla osoby, która zna przedmiot chroniony prawem autorskim, do
którego się odniesiono, i która posiada zrozumienie intelektualne niezbędne do postrzegania pastiszu?”.
W przedmiocie pytań prejudycjalnych
W przedmiocie pytania pierwszego
32      Poprzez pytanie pierwsze sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 5 ust. 3 lit. k) dyrektywy 2001/29 należy interpretować w ten sposób, że wyjątek dotyczący „pastiszu” w rozumieniu tego przepisu ma charakter rezydualny (Auffangtatbestand) i obejmuje, co najmniej, każdą konfrontację artystyczną z istniejącym utworem, w tym w formie „samplowania” (samplingu), przy czym nie jest konieczne, by owa konfrontacja stanowiła wypowiedź humorystyczną, naśladowanie stylu lub wyraz hołdu.
33      Zgodnie z art. 5 ust. 3 lit. k) dyrektywy 2001/29 państwa członkowskie mogą przewidzieć wyjątki lub ograniczenia w odniesieniu do wyłącznych praw do zwielokrotniania i do publicznego udostępniania utworów, o których to prawach mowa w art. 2 i 3 tej dyrektywy, jeżeli chodzi o korzystanie do celów karykatury, parodii lub pastiszu.
34      Ponieważ pojęcie „pastiszu” nie zostało zdefiniowane w dyrektywie 2001/29, a art. 5 ust. 3 lit. k) tej dyrektywy nie zawiera jakiegokolwiek odniesienia do prawa krajowego w zakresie znaczenia, jakie należy temu pojęciu nadać, to zgodnie z utrwalonym orzecznictwem należy je uznać za pojęcie autonomiczne prawa Unii, które na terytorium Unii należy interpretować w sposób jednolity, zgodnie ze zwyczajowym znaczeniem przedmiotowego terminu w języku potocznym oraz z uwzględnieniem kontekstu, w jaki rzeczone pojęcie się wpisuje, a także celów realizowanych przez ten przepis (zob. podobnie wyroki: z dnia 3 września 2014 r., Deckmyn i Vrijheidsfonds, C‑201/13, EU:C:2014:2132, pkt 14, 15 i 19;
a także z dnia 29 lipca 2019 r., Spiegel Online, C‑516/17, EU:C:2019:625, pkt 62, 65).
35      Jeśli chodzi, po pierwsze, o zwyczajowe znaczenie terminu „pastisz”, należy zauważyć, podobnie jak co do istoty stwierdził rzecznik generalny w pkt 49–57 opinii, że termin ten jest rzadko używany w języku potocznym i że choć powszechnie używa się go w odniesieniu do utworu, którego styl naśladuje styl innego utworu, innego artysty lub innych utworów należących do tego samego nurtu artystycznego, obejmuje on jednak cały szereg znaczeń.
36      I tak w pewnych ujęciach znaczeniowych nawet ukryte naśladownictwo, dokonane z zamiarem wprowadzenia w błąd, może zostać uznane za „pastisz”, podczas gdy w innych ujęciach wymagane jest jawne, rozpoznawalne wykorzystanie charakterystycznych elementów jednego lub kilku wcześniejszych utworów w nowym utworze, naśladującym ów utwór lub owe utwory, w celu nawiązania z nimi artystycznego lub twórczego dialogu.
37      Ponadto o ile niektóre ujęcia znaczeniowe ograniczają pojęcie pastiszu do naśladowania humorystycznego lub satyrycznego, a inne – do naśladowania stylu, o tyle według wielu ujęć korzystanie wchodzące w zakres tego pojęcia może przybierać różne formy i wynikać z różnych zamiarów, takich jak oddanie hołdu pastiszowanemu utworowi lub utworom, wyrażenie pewnej formy humoru lub krytyki bądź też oddanie się czystemu ćwiczeniu stylistycznemu.
38      W związku z tym, biorąc pod uwagę, że zwyczajowe rozumienie terminu „pastisz” nie jest jednoznaczne, należy przy jego wykładni opierać się na kontekście, w jaki termin ów się wpisuje, oraz na celach realizowanych
przez art. 5 ust. 3 lit. k) dyrektywy 2001/29.
39      Co się tyczy, po drugie, kontekstu, w jaki wpisuje się pojęcie „pastiszu”, należy stwierdzić, że art. 5 ust. 3 lit. k) dyrektywy 2001/29 wymienia oprócz pastiszu – jako wyjątki w odniesieniu do wyłącznych praw do zwielokrotniania i do publicznego udostępniania utworów, o których mowa w art. 2 i 3 tej dyrektywy – „karykaturę” i „parodię”.
40      Połączenie tych trzech pojęć w jednym przepisie pozwala uznać, że w zamyśle prawodawcy Unii mają one pewne wspólne istotne cechy charakterystyczne, a mianowicie między innymi to, że przypominają one istniejący utwór, jednocześnie wykazując w porównaniu z nim uchwytne różnice (zob. podobnie wyrok z dnia 3 września 2014 r., Deckmyn i Vrijheidsfonds, C‑201/13, EU:C:2014:2132, pkt 20).
41      Jednakże, jak zasadniczo zauważył rzecznik generalny w pkt 62 i 69 opinii, gdy w art. 5 ust. 3 lit. k) dyrektywy 2001/29 prawodawca Unii wymienił na równi trzy odrębne pojęcia, zamierzał on dopuścić trzy kategorie korzystania z utworu, które – choć mogą się częściowo pokrywać – muszą jednak być interpretowane w sposób zapewniający skuteczność (effet utile) każdego z tych wyjątków. W związku z tym Trybunał nie powinien interpretować jednego lub kilku z tych pojęć jako zbędnych z punktu widzenia prawa.
42      Wynika z tego, po pierwsze, że o ile pastisz może, podobnie jak parodia i karykatura, stanowić wypowiedź humorystyczną lub prześmiewczą (zob. podobnie wyrok z dnia 3 września 2014 r., Deckmyn i Vrijheidsfonds, C‑201/13, EU:C:2014:2132, pkt 20), o tyle nie można wymagać, by koniecznie tak było, ponieważ taka wykładnia pojęcia „pastiszu” skutkowałaby przyznaniem temu wyjątkowi zakresu identycznego do zakresu pojęć „parodii” lub „karykatury” i podważałaby w ten sposób jego skuteczność (effet utile).
43      Po drugie, pojęcia „pastiszu” nie można interpretować w ten sposób, że obejmuje ono każdy utwór, który przypomina istniejący utwór i wykazuje w porównaniu z nim uchwytne różnice, ponieważ jak wynika z pkt 40 niniejszego wyroku, taka wykładnia skutkowałaby tym, że dwa pozostałe wyjątki wymienione w art. 5 ust. 3 lit. k) dyrektywy 2001/29 stałyby się zbędne.
44      Ponadto, jak wskazał co do istoty rzecznik generalny w pkt 69 i 71 opinii i jak wynika z pkt 40 niniejszego wyroku, nic w kontekście art. 5 ust. 3 lit. k) dyrektywy 2001/29 ani, ogólniej, art. 5 nie wskazuje na to, by wyjątek dotyczący „pastiszu” miał mieć w zamyśle prawodawcy Unii charakter rezydualny i obejmować każdą formę twórczego wykorzystania materiałów chronionych prawem autorskim.
45      Po trzecie, w odniesieniu do celu, który przyświeca art. 5 ust. 3 lit. k) dyrektywy 2001/29, z motywów 3 i 31 dyrektywy 2001/29 wynika, że art. 5 ust. 3 lit. k) tej dyrektywy ma na celu zabezpieczenie, w szczególności w środowisku cyfrowym, właściwej równowagi między interesem podmiotów praw autorskich i praw pokrewnych w zakresie ochrony ich praw własności intelektualnej z jednej strony a ochroną interesów i praw podstawowych użytkowników przedmiotów objętych ochroną – a konkretnie wolności wypowiedzi i wolności artystycznej gwarantowanych w art. 11 i 13 Karty – oraz interesem publicznym z drugiej strony (zob. podobnie wyroki: z dnia 3 września 2014 r., Deckmyn i Vrijheidsfonds, C‑201/13, EU:C:2014:2132, pkt 25, 26;
a także z dnia 29 lipca 2019 r., Pelham i in., C‑476/17, EU:C:2019:624, pkt 32).
46      Prawdą jest, jak wynika z motywów 4, 9 i 10 dyrektywy 2001/29, że dyrektywa ta ma na celu zapewnienie wysokiego poziomu ochrony prawa autorskiego i praw pokrewnych poprzez przyznanie, w swych art. 2 i 3, wyłącznych praw do zwielokrotniania i do publicznego udostępniania utworów. Jednak prawo własności intelektualnej zapisane w art. 17 ust. 2 Karty nie jest prawem bezwzględnym, lecz należy je wyważyć z innymi prawami podstawowymi, w tym między innymi z wolnością sztuki, zagwarantowaną w art. 13 Karty i objętą wolnością wypowiedzi, chronioną z kolei na mocy art. 11 Karty (zob. podobnie wyrok z dnia 29 lipca 2019 r., Pelham i in., C‑476/17, EU:C:2019:624, pkt 33, 34 i przytoczone tam orzecznictwo).
47      Wynika z tego, że przy wykładni i stosowaniu w konkretnej sytuacji wyjątków przewidzianych w art. 5 ust. 3 lit. k) dyrektywy 2001/29 należy zachować właściwą równowagę między interesami i prawami osób, o których mowa w art. 2 i 3 tej dyrektywy, z jednej strony a wolnością wypowiedzi i wolnością artystyczną użytkowników przedmiotów chronionych prawem autorskim oraz interesem publicznym z drugiej strony (zob. podobnie wyrok z dnia 3 września 2014 r., Deckmyn i Vrijheidsfonds, C‑201/13, EU:C:2014:2132, pkt 27).
48      Uwzględniając w szczególności cel art. 5 ust. 3 lit. k) dyrektywy 2001/29 oraz fakt, że wyjątki przewidziane w tym przepisie same obejmują prawa przysługujące użytkownikom przedmiotów objętych ochroną, mające na celu zagwarantowanie poszanowania podstawowych wolności, pojęcie „pastiszu” należy interpretować nie w sposób ścisły, lecz w pełnej zgodności z tym celem i tymi wolnościami (zob. podobnie wyroki: z dnia 29 lipca 2019 r., Funke Medien NRW, C‑469/17, EU:C:2019:623, pkt 69–71; z dnia 29 lipca 2019 r., Spiegel Online, C‑516/17, EU:C:2019:625, pkt 53–55).
49      W tych okolicznościach należy wskazać, po pierwsze, że pojęcie „pastiszu” nie może obejmować ukrytego naśladownictwa przedmiotów objętych ochroną ani tym bardziej plagiatów. Nawet bowiem przy założeniu, że takie formy korzystania z przedmiotów chronionych prawem autorskim mogą, pod pewnymi warunkami, wchodzić w zakres wolności wypowiedzi lub wolności sztuki, wykładnia tego pojęcia, zgodnie z którą formy te byłyby na mocy art. 5 ust. 3 lit. k) dyrektywy 2001/29 dozwolone bez uprzedniego zezwolenia podmiotów praw autorskich, nie pozwoliłaby na osiągnięcie właściwej równowagi między ochroną praw własności intelektualnej tych podmiotów a ochroną praw podstawowych użytkowników przedmiotów objętych ochroną oraz interesem publicznym, którą to równowagę starał się ustanowić prawodawca Unii. W związku z tym pojęcie to zakłada, że chodzi o formy jawnego korzystania z przedmiotów objętych ochroną i rozpoznawalne jako takie.
50      Po drugie, jeśli chodzi o kwestię, jakie konkretnie formy jawnego korzystania z przedmiotów objętych ochroną wchodzą w zakres pojęcia „pastiszu”, należy stwierdzić, biorąc pod uwagę cel realizowany w art. 5 ust. 3 lit. k) dyrektywy 2001/29 – polegający na zapewnieniu poszanowania wolności wypowiedzi i wolności sztuki – oraz rozważania przedstawione w pkt 35–43 niniejszego wyroku, że pojęcie to odnosi się do utworów, które przypominają jeden lub kilka istniejących utworów, jednocześnie wykazując w porównaniu z nimi uchwytne różnice, w celu nawiązania z tymi utworami formy artystycznego lub twórczego dialogu, który jako taka forma jest rozpoznawalny.
51      W tym względzie należy przede wszystkim stwierdzić, że aby taki dialog można było nawiązać, elementy wykorzystane w nowym utworze muszą być charakterystyczne dla utworu lub utworów, z których pochodzą.
52      Następnie, jak co do istoty zauważył rzecznik generalny w pkt 65 i 66 opinii, ponieważ samo wykorzystanie elementów utworu, które – pojedynczo lub w połączeniu – są chronione prawem autorskim, może wymagać zezwolenia podmiotu praw autorskich, wyjątek dotyczący pastiszu powinien w pewnym stopniu umożliwiać wykorzystanie takich objętych ochroną elementów, ponieważ w przeciwnym razie byłby pozbawiony skuteczności (effet utile).
53      Wreszcie artystyczny lub twórczy dialog z utworem lub utworami, z których pochodzą wykorzystane elementy, może przybierać różne formy, w szczególności formę naśladowania stylu tych dzieł, hołdu dla nich lub humorystycznej bądź krytycznej konfrontacji z nimi.
54      W niniejszej sprawie sąd odsyłający stara się ustalić w szczególności, czy przejęcie – poprzez zsamplowanie (sampling) – sekwencji rytmicznej utworu muzycznego może wchodzić w zakres przewidzianego w art. 5 ust. 3 lit. k) dyrektywy 2001/29 wyjątku dotyczącego „pastiszu”.
55      W tym względzie należy przypomnieć, po pierwsze, że technika ta, która polega na tym, że użytkownik pobiera, najczęściej za pomocą sprzętu elektronicznego, próbkę fonogramu i wykorzystuje ją w celu stworzenia nowego utworu, stanowi formę wyrazu artystycznego, który objęty jest zakresem wolności sztuki, która z kolei chroniona jest na mocy art. 13 Karty (zob. podobnie wyrok z dnia 29 lipca 2019 r., Pelham i in., C‑476/17, EU:C:2019:624, pkt 35).
56      Po drugie, przyznane producentowi fonogramów w art. 2 lit. c) dyrektywy 2001/29 wyłączne prawo do zezwalania na zwielokrotnianie jego fonogramu lub zabraniania takiego zwielokrotniania pozwala mu co do zasady sprzeciwić się wykorzystaniu przez osobę trzecią próbki dźwiękowej z jego fonogramu w celu włączenia owej próbki do innego fonogramu w taki sposób, że pozostaje ona rozpoznawalna dla ucha. Jest to zgodne z konkretnym celem wyłącznego prawa producenta fonogramów, określonym w motywie 10 tej dyrektywy, którym jest ochrona dokonanych przez tego producenta nakładów inwestycyjnych. Jak bowiem stwierdził we wspomnianym motywie prawodawca Unii, wytworzenie fonogramów wymaga znacznych nakładów inwestycyjnych, tak że konieczne jest zapewnienie producentom tych fonogramów możliwości uzyskania zadowalającej stopy zwrotu (zob. podobnie wyrok z dnia 29 lipca 2019 r., Pelham i in., C‑476/17, EU:C:2019:624, pkt 29–31).
57      Zatem właściwą równowagę, którą należy zapewnić między ochroną wolności sztuki a ochroną praw autorskich i praw pokrewnych, osiąga się wtedy, gdy w zakres wyjątku dotyczącego „pastiszu” wchodzi przejęcie, poprzez zsamplowanie, sekwencji rytmicznej utworu muzycznego, o ile pobraną w ten sposób próbkę wykorzystuje się do stworzenia utworu odpowiadającego wymogom określonym w pkt 49–53 niniejszego wyroku.
58      W świetle całości powyższych rozważań odpowiedź na pytanie pierwsze powinna brzmieć: art. 5 ust. 3 lit. k) dyrektywy 2001/29 należy interpretować w ten sposób, że wyjątek dotyczący „pastiszu” w rozumieniu tego przepisu nie ma charakteru rezydualnego (Auffangtatbestand), lecz obejmuje utwory, które przypominają jeden lub kilka istniejących utworów, jednocześnie wykazując w porównaniu z nimi uchwytne różnice, i które wykorzystują niektóre
charakterystyczne, chronione prawem autorskim
elementy tych istniejących utworów, w tym poprzez „samplowanie” (sampling), w celu nawiązania z tymi utworami artystycznego lub twórczego dialogu, rozpoznawalnego jako taki i mogącego przyjmować różne formy, między innymi formę jawnego naśladowania stylu rzeczonych utworów, hołdu dla nich bądź też humorystycznej lub krytycznej konfrontacji z tymi utworami.
W przedmiocie pytania drugiego
59      Poprzez pytanie drugie sąd odsyłający zmierza w istocie do ustalenia, czy art. 5 ust. 3 lit. k) dyrektywy 2001/29 należy interpretować w ten sposób, że aby korzystanie miało miejsce „do celów” pastiszu w rozumieniu tego przepisu, konieczne jest stwierdzenie, że użytkownik, który chce powołać się na ten przepis, miał zamiar wykorzystać istniejący utwór w takich celach, czy też wystarczy, że charakter „pastiszu” jest rozpoznawalny dla osoby znającej ten utwór i posiadającej wymagany poziom zrozumienia intelektualnego.
60      Jak wynika z odpowiedzi na pytanie pierwsze, zakwalifikowanie jako pastiszu wymaga między innymi, by w nowym utworze, który może przyjmować różne formy, wykorzystano charakterystyczne, objęte ochroną elementy istniejącego utworu w celu nawiązania z tym utworem artystycznego lub twórczego dialogu rozpoznawalnego jako taki.
61      Jednak jak co do istoty wskazał rzecznik generalny w pkt 82 opinii, w celu zagwarantowania niezbędnej pewności prawa kwestię, czy tak właśnie jest, należy oceniać w sposób obiektywny, czyli ów „pastiszowy” charakter powinien być rozpoznawalny dla osób znających istniejący utwór, z którego elementy te zostały zapożyczone.
62      W związku z tym odpowiedź na pytanie drugie powinna brzmieć następująco: art. 5 ust. 3 lit. k) dyrektywy 2001/29 należy interpretować w ten sposób, że aby korzystanie miało miejsce „do celów” pastiszu w rozumieniu tego przepisu, wystarczające jest, by charakter „pastiszu” był rozpoznawalny dla osoby znającej istniejący utwór, z którego dokonano zapożyczeń.
W przedmiocie kosztów
63      Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi.
Z powyższych względów Trybunał (wielka izba) orzeka, co następuje:
1)      Artykuł 5 ust. 3 lit. k) dyrektywy 2001/29/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 22 maja 2001 r. w sprawie harmonizacji niektórych aspektów praw autorskich i pokrewnych w społeczeństwie informacyjnym
należy interpretować w ten sposób, że:
wyjątek dotyczący „pastiszu” w rozumieniu tego przepisu nie ma charakteru rezydualnego (Auffangtatbestand), lecz obejmuje utwory, które przypominają jeden lub kilka istniejących utworów, jednocześnie wykazując w porównaniu z nimi uchwytne różnice, i które wykorzystują niektóre charakterystyczne, chronione prawem autorskim elementy tych istniejących utworów, w tym poprzez „samplowanie” (sampling), w celu nawiązania z tymi utworami artystycznego lub twórczego dialogu, rozpoznawalnego jako taki i mogącego przyjmować różne formy, między innymi formę jawnego naśladowania stylu rzeczonych utworów, hołdu dla nich bądź też humorystycznej lub krytycznej konfrontacji z tymi utworami.
2)      Artykuł 5 ust. 3 lit. k) dyrektywy 2001/29
należy interpretować w ten sposób, że:
aby korzystanie miało miejsce „do celów” pastiszu w rozumieniu tego przepisu, wystarczające jest, by charakter „pastiszu” był rozpoznawalny dla osoby znającej istniejący utwór, z którego dokonano zapożyczeń.
Podpisy
*      Język postępowania: niemiecki.