62023CC0517
CONCLUSIE VAN ADVOCAAT-GENERAAL
M. SZPUNAR
van 24 oktober 2024 (
1
)
Zaak C‑517/23
Apothekerkammer Nordrhein
tegen
DocMorris NV
[verzoek van het Bundesgerichtshof (hoogste federale rechter in burgerlijke en strafzaken, Duitsland) om een prejudiciële beslissing]
„Verzoek om een prejudiciële beslissing – Geneesmiddelen voor menselijk gebruik – Richtlijn 2001/83/EG – Werkingssfeer – Receptplichtige geneesmiddelen – Reclame voor het gehele geneesmiddelenassortiment van een apotheek – Vouchers of een procentuele korting op de latere aankoop van andere producten – Rechtstreekse kortingen en betalingen”
I. Inleiding
1.
Worden patiënten die geneesmiddelen enkel op doktersvoorschrift kunnen aankopen en die worden aangetrokken door een korting van een buitenlandse postorderapotheek verlokt tot het consumeren van geneesmiddelen van dan wel tot het zakendoen met de specifieke apotheek die de korting aanbiedt? Bestaat er een reële behoefte om deze patiënten te beschermen tegen verkeerd en overmatig gebruik van geneesmiddelen? Zijn zij het slachtoffer van de farmaceutische industrie en van degenen die hun producten verkopen of toch eerder van hun ziekte waarvoor zij een kuur of verlichting zoeken? Gedragen patiënten met bijvoorbeeld de ziekte van Parkinson of multiple sclerose zich onmaatschappelijk wanneer zij „munt slaan” uit de aankoop van een geneesmiddel dat hun wordt vergoed?
2.
Deze vragen, die ter illustratie zijn gesteld, houden rechtstreeks verband met het voorwerp van het onderhavige verzoek om een prejudiciële beslissing van het Bundesgerichtshof (hoogste federale rechter in burgerlijke en strafzaken, Duitsland).
3.
In de onderhavige zaak verschijnt DocMorris, een Nederlandse postorderapotheek, ten aanzien waarvan het Hof reeds herhaaldelijk zaken heeft behandeld, opnieuw ten tonele, waarbij het ditmaal om kortingen gaat. Dergelijke praktijken zijn een doorn in het oog van de marktdeelnemers die reeds stevige voet aan de grond hebben op de nationale markt. Zij voeren aan dat het verlenen van kortingen op de verkoop van receptplichtige geneesmiddelen „reclame voor geneesmiddelen” in de zin van richtlijn 2001/83/EG (
2
) vormt.
4.
Het Bundesgerichtshof, dat wordt geconfronteerd met tegenstrijdige rechtspraak van de lagere Duitse rechterlijke instanties, verzoekt om verduidelijking van het begrip „reclame”, met name in de context van een reeks arresten die het Hof de afgelopen tien jaar heeft gewezen.
5.
In deze conclusie zal ik betogen dat kortingscampagnes als die welke hier aan de orde zijn geen reclame in de zin van artikel 86, lid 1, van richtlijn 2001/83 vormen, aangezien zij worden uitgevoerd in het kader van de aankoop van receptplichtige geneesmiddelen.
II. Toepasselijke bepalingen
A.
Unierecht
6.
Titel VIII van richtlijn 2001/83 heeft als opschrift „Reclame” en omvat de artikelen 86 tot en met 88. Titel VIII bis van deze richtlijn heeft als opschrift „Voorlichting en reclame” en omvat de artikelen 88 bis tot en met 100.
7.
Artikel 86 van diezelfde richtlijn luidt:
„1.   Voor de doeleinden van deze titel wordt onder ‚reclame voor geneesmiddelen’ verstaan, alle vormen van colportage, marktverkenning of stimulering, die bedoeld zijn ter bevordering van het voorschrijven, het afleveren, de verkoop of het verbruik van geneesmiddelen. Deze reclame houdt met name in:
–
reclame voor geneesmiddelen, die gericht is op het publiek,
–
reclame voor geneesmiddelen, die gericht is op degenen die gemachtigd zijn om geneesmiddelen voor te schrijven of af te leveren,
–
bezoeken van artsenbezoekers aan personen die gemachtigd zijn om geneesmiddelen voor te schrijven of af te leveren,
–
verstrekking van monsters,
–
aansporing om geneesmiddelen voor te schrijven of af te leveren door voordelen in geld of in natura toe te kennen, aan te bieden of in het vooruitzicht te stellen, tenzij de intrinsieke waarde van die voordelen zeer gering is,
–
sponsoring van bijeenkomsten voor verkoopbevordering die worden bijgewoond door personen die gemachtigd zijn om geneesmiddelen voor te schrijven of af te leveren,
–
sponsoring van wetenschappelijke congressen waaraan wordt deelgenomen door personen die gemachtigd zijn geneesmiddelen voor te schrijven of af te leveren, met name de vergoeding van hun reis- en verblijfkosten in dit verband.
2.   Niet onder deze titel begrepen zijn:
–
de etikettering en de bijsluiter, welke onder titel V vallen,
–
brieven, eventueel vergezeld van documentatie waarmee geen reclamedoeleinden worden nagestreefd, ter inwilliging van een specifiek verzoek om informatie over een bepaald geneesmiddel,
–
concrete informatie en de bijbehorende documentatie, bijvoorbeeld over wijziging van de verpakking, waarschuwingen voor ongewenste bijwerkingen in het kader van de geneesmiddelenbewaking, en over verkoopcatalogi en prijslijsten, voor zover daarin geen gegevens over het geneesmiddel staan,
–
informatie betreffende de volksgezondheid of menselijke ziekten, voor zover die geen verwijzing, zelfs niet indirect, naar een geneesmiddel bevat.”
8.
Artikel 87, lid 3, van richtlijn 2001/83 bepaalt:
„Reclame voor een geneesmiddel:
–
moet het rationele gebruik van een geneesmiddel bevorderen door het objectief voor te stellen zonder de eigenschappen ervan te overdrijven,
–
mag niet misleidend zijn.”
9.
Artikel 88, leden 1 tot en met 3, van deze richtlijn bepaalt:
„1.   De lidstaten verbieden publieksreclame voor geneesmiddelen:
a)
die overeenkomstig titel VI uitsluitend op medisch recept mogen worden geleverd,
[…]
2.   Publieksreclame mag worden gemaakt voor geneesmiddelen die qua samenstelling en doel zijn bedoeld en ontwikkeld om zo nodig met het advies van de apotheker maar zonder diagnose, voorschrift of toezicht van een arts te worden gebruikt.
3.   De lidstaten kunnen verbieden dat op hun grondgebied publieksreclame wordt gemaakt voor geneesmiddelen die voor vergoeding in aanmerking komen.”
B.
Duits recht
10.
§ 7, lid 1, eerste alinea, van het Gesetz über die Werbung auf dem Gebiete des Heilwesens – Heilmittelwerbegesetz (wet betreffende reclame in verband met gezondheidsaangelegenheden – wet betreffende reclame voor geneesmiddelen), in de op de feiten van het hoofdgeding toepasselijke versie (hierna: „HWG”), bepaalt:
„Het is verboden om geldelijke voordelen en andere promotiegeschenken (producten of diensten) aan te bieden, aan te kondigen of toe te kennen, of deze als beroepsbeoefenaar te aanvaarden, tenzij:
1.   deze geldelijke voordelen en promotiegeschenken van geringe waarde zijn. Voordelen en reclamegeschenken voor geneesmiddelen blijven verboden voor zover deze worden toegekend in strijd met de prijsvoorschriften die gelden op grond van het Arzneimittelgesetz [(hierna: ‚Duitse geneesmiddelenwet’)].
2.   deze voordelen en reclamegeschenken
a)
bestaan uit een bepaald geldbedrag respectievelijk een geldbedrag dat op een bepaalde wijze wordt berekend […]
[…]
De onder a) bedoelde voordelen en reclamegeschenken voor geneesmiddelen blijven verboden voor zover deze worden toegekend in strijd met de prijsvoorschriften die gelden op grond van de Duitse geneesmiddelenwet […];
[…]”
III. Feiten, procedure en prejudiciële vragen
11.
DocMorris levert vrij verkrijgbare en receptplichtige geneesmiddelen per postorder aan eindgebruikers in Duitsland. Apothekerkammer Nordrhein is de beroepsorganisatie van apothekers in de regio Nordrhein in Duitsland.
12.
Sinds 2012 heeft DocMorris verschillende kortingscampagnes gevoerd in het kader waarvan aan de klant bij aankoop van receptplichtige geneesmiddelen een voordeel werd geboden in de vorm van een rechtstreekse korting in contanten, een voucher voor een bepaald geldbedrag of een procentuele korting op de latere aankoop van andere producten (vrij verkrijgbare geneesmiddelen of niet-medische gezondheids- of schoonheidsproducten) bij DocMorris.
13.
Apothekerkammer Nordrhein beschouwt deze reclameacties als een inbreuk op de in het geneesmiddelenrecht vastgelegde vaste prijzen voor receptplichtige geneesmiddelen en heeft daarom – voor zover relevant voor het beroep in Revision –, via voorlopige bevelen die zijn uitgevaardigd door het Landgericht Köln (rechter in eerste aanleg Keulen, Duitsland), gedurende het tijdvak 2013‑2015 vijf voorlopige verbodsmaatregelen tegen DocMorris verkregen, die elk naar behoren ten uitvoer zijn gelegd.
14.
Op respectievelijk 8 mei 2013 (zaak 84 O 90/13), 26 september 2013 (zaak 84 O 220/13), en 4 november 2014 (zaak 84 O 208/14) verkreeg Apothekerkammer Nordrhein tegen DocMorris’ promoties voorlopige verbodsmaatregelen van het Landgericht Köln. Deze drie voorlopige verbodsmaatregelen werden elk naar behoren ten uitvoer gelegd. De voorlopige bevelen voor die maatregelen van 8 mei 2013 en 4 november 2014 werden door het Landgericht Köln vernietigd bij twee vonnissen van dezelfde datum, te weten 22 maart 2017.
15.
Op 5 november 2013 verkreeg Apothekerkammer Nordrhein een voorlopige verbodsmaatregel van het Landgericht Köln (zaak 84 O 256/13), die op 21 januari 2014 ten uitvoer werd gelegd, tegen een promotie van DocMorris die de volgende informatie bevatte:
„Stuur uw recept nu in!... Helaas kunnen we u de verplaatsing naar de postbus niet besparen. Maar om de reiskosten van bus en trein te compenseren, ontvangen nieuwe klanten 10 EUR van ons en dat bedrag wordt onmiddellijk op het factuurbedrag in mindering gebracht wanneer het recept wordt opgestuurd”,
waarbij de korting voor de bestelling van receptplichtige geneesmiddelen werd toegekend vanaf een bestelwaarde van 50 EUR. Het voorlopige bevel voor deze maatregel werd door het Landgericht Köln vernietigd bij vonnis van 22 maart 2017.
16.
Op 29 september 2015 verkreeg Apothekerkammer Nordrhein een voorlopige verbodsmaatregel van het Landgericht Köln (zaak 81 O 82/15), die op 26 mei 2016 ten uitvoer werd gelegd, tegen een promotie van DocMorris die de volgende informatie bevatte:
„Voucher van 5 EUR voor uw volgende bestelling van receptplichtige geneesmiddelen”,
waarbij het genoemde bedrag meteen op het factuurbedrag in mindering zou worden gebracht. Het voorlopige bevel voor deze maatregel werd door het Landgericht Köln vernietigd bij definitieve uitspraak van 21 maart 2017.
17.
De verwijzende rechter benadrukt dat elk van bovengenoemde vernietigingen was ingegeven door de gewijzigde omstandigheden in het licht van het arrest van het Hof in de zaak Deutsche Parkinson Vereinigung. (
3
)
18.
Bij de tenuitvoerlegging van een aantal voorlopige verbodsmaatregelen werden op verweersters verzoek dwangsommen aan DocMorris opgelegd.
19.
DocMorris vordert schadevergoeding van Apothekerkammer Nordrhein op grond dat de voorlopige verbodsmaatregelen van meet af aan ongerechtvaardigd waren.
20.
Het Landgericht Köln heeft de vordering afgewezen. In hoger beroep heeft DocMorris in essentie verzocht om Apothekerkammer Nordrhein te veroordelen tot betaling van een schadevergoeding ten bedrage van ten minste 18476648,12 EUR, vermeerderd met rente, en om vast te stellen dat Apothekerkammer Nordrhein aansprakelijk is voor eventuele verdere schade.
21.
Met haar beroep in Revision zet Apothekerkammer Nordrhein haar verzoek tot volledige afwijzing van de vordering verder.
22.
In die omstandigheden heeft het Bundesgerichtshof bij beslissing van 13 juli 2023, ingekomen bij het Hof op 10 augustus 2023, de behandeling van de zaak geschorst en het Hof van Justitie verzocht om een prejudiciële beslissing over de volgende vragen:
„1)
Valt reclame voor de aankoop van receptplichtige geneesmiddelen uit het gehele productassortiment van een apotheek binnen de werkingssfeer van de bepalingen inzake reclame voor geneesmiddelen die zijn neergelegd in richtlijn 2001/83 (titels VIII en VIII bis, artikelen 86 tot en met 100)?
2)
Indien de eerste vraag bevestigend wordt beantwoord: is het met de bepalingen van titel VIII, en in het bijzonder met artikel 87, lid 3, van richtlijn 2001/83 verenigbaar om een nationale bepaling [in casu § 7, lid 1, eerste volzin, tweede deel, punt 2, eerste alinea, onder a), HWG (Gesetz über die Werbung auf dem Gebiete des Heilwesens)] aldus uit te leggen dat zij in de weg staat aan het maken van reclame voor het gehele assortiment aan receptplichtige geneesmiddelen van een in een andere lidstaat gevestigde postorderapotheek door middel van reclamegeschenken in de vorm van vouchers voor een geldbedrag of een procentuele korting op de latere aankoop van andere producten?
3)
Eveneens indien de eerste vraag bevestigend wordt beantwoord: is het met de bepalingen van titel VIII en in het bijzonder met artikel 87, lid 3, van richtlijn 2001/83 verenigbaar om een nationale bepaling [in casu § 7, lid 1, eerste volzin, tweede deel, punt 2, eerste alinea, onder a), HWG] aldus uit te leggen dat zij toestaat dat reclame wordt gemaakt voor het gehele assortiment aan receptplichtige geneesmiddelen van een in een andere lidstaat gevestigde postorderapotheek door middel van reclamegeschenken in de vorm van rechtstreeks werkende prijsverminderingen en betalingen?”
23.
Partijen in het hoofdgeding, de Estse en de Poolse regering alsook de Europese Commissie hebben schriftelijke opmerkingen ingediend. Partijen in het hoofdgeding en de Europese Commissie hebben deelgenomen aan de mondelinge behandeling op 27 juni 2024.
IV. Analyse
A.
Eerste vraag: werkingssfeer van richtlijn 2001/83
24.
Met zijn eerste vraag wenst de verwijzende rechter in essentie te vernemen of kortingscampagnes van een apotheek in het kader waarvan aan de klant bij aankoop van receptplichtige geneesmiddelen een voordeel wordt geboden in de vorm van een rechtstreekse korting in contanten, een voucher voor een bepaald geldbedrag of een procentuele korting op de latere aankoop van andere producten (vrij verkrijgbare geneesmiddelen of niet-medische gezondheids- of schoonheidsproducten) „reclame voor geneesmiddelen” in de zin van artikel 86, lid 1, van richtlijn 2001/83 vormen.
25.
In casu bood DocMorris dergelijke kortingen aan haar klanten aan.
26.
Aangezien het om een grensoverschrijdende activiteit binnen de interne markt gaat, ligt de onderhavige zaak dus op de grens tussen de fundamentele vrijheden van de Verdragen, met name het vrije verkeer van goederen (geneesmiddelen) en diensten (de commerciële activiteit van het voeren van een apotheekbedrijf), en de specifieke regels die de Uniewetgever heeft vastgesteld op het gebied van geneesmiddelenreclame.
27.
Zoals de verwijzende rechter in zijn verzoek om een prejudiciële beslissing zorgvuldig uiteenzet, betreffen de bij de nationale rechterlijke instanties aanhangige gedingen – in het kader waarvan hij zich over een rechtsvraag dient uit te spreken – weliswaar de toepassing van de rechtspraak van het Hof op het gebied van het vrije verkeer van goederen, namelijk het arrest Deutsche Parkinson Vereinigung (
4
), maar betreft zijn verzoek aan het Hof de uitlegging van richtlijn 2001/83 in het licht van de arresten DocMorris (
5
) en EUROAPTIEKA. (
6
)
28.
Dit vraagt om een korte samenvatting, voor zover nodig voor de onderhavige zaak, van de aangehaalde rechtspraak van het Hof.
29.
Het is in feite niet de eerste keer dat het Hof vragen wordt gesteld over de door (hoofdzakelijk) postorderapotheken in rekening gebrachte prijzen en verleende kortingen, en het is juist tegen deze achtergrond dat de verwijzende rechter nadere toelichting wenst te verkrijgen over wat door het Unierecht wordt opgelegd dan wel toegestaan wanneer apothekers kortingen op geneesmiddelen geven aan klanten.
1. Actuele rechtspraak van het Hof
30.
In de rechtspraak bestaan twee stromingen die elkaar aanvullen.
a) Vrij verkeer in het kader van het VWEU
31.
In het arrest Deutsche Parkinson Vereinigung diende het Hof zich uit te spreken over de vraag of het op het nationale recht (
7
) gebaseerde verbod op een kortingsregeling waarbij aan patiënten verschillende bonussen werden gegeven bij de aankoop bij DocMorris van receptplichtige parkinsongeneesmiddelen, die enkel in apotheken verkrijgbaar waren, in strijd was met het vrije verkeer van goederen in de zin van de artikelen 34 en 36 VWEU.
32.
Het Hof heeft geoordeeld dat dit het geval was, aangezien de betrokken maatregel een maatregel van gelijke werking als een kwantitatieve beperking in de zin van artikel 34 VWEU vormde, die niet gerechtvaardigd kon worden op grond van artikel 36 VWEU, aangezien hij verder ging dan geschikt was om de nagestreefde doelstellingen te bereiken (
8
), en dus niet evenredig was (
9
). In dit verband heeft het Hof benadrukt dat het argument volgens hetwelk het nodig is een gelijkmatige voorziening met receptplichtige geneesmiddelen voor essentiële medische doeleinden op het volledige Duitse grondgebied te waarborgen, niet wordt gestaafd met enig gegeven dat voldoet aan de voorwaarden van artikel 36 VWEU. (
10
) Het Hof heeft in wezen geoordeeld dat bepaalde gegevens het aannemelijk maken dat toegenomen prijsconcurrentie tussen apotheken bevorderlijk zou zijn voor de gelijkmatige geneesmiddelenvoorziening, aangezien zij een aansporing zou vormen om apotheken te vestigen in gebieden waar het geringe aantal officina’s de mogelijkheid zou bieden om hogere prijzen in rekening te brengen (
11
), dat prijsconcurrentie van postorderapotheken ertoe zou kunnen leiden dat traditionele apotheken worden aangemoedigd bepaalde activiteiten te verbeteren in het algemeen belang, zoals de bereiding van geneesmiddelen op voorschrift of het op peil houden van een bepaalde voorraad en een bepaald assortiment van geneesmiddelen (
12
), en dat prijsconcurrentie de patiënt ten goede zou kunnen komen, aangezien zij het in voorkomend geval mogelijk zou maken receptplichtige geneesmiddelen in Duitsland aan te bieden tegen voordeliger prijzen dan die welke thans door deze lidstaat worden opgelegd. (
13
)
b) Reclame in het kader van richtlijn 2001/83
33.
In zijn arrest A (Reclame en onlineverkoop van geneesmiddelen) (
14
), dat betrekking had op de activiteit van een in een lidstaat gevestigde apotheek die erin bestond voor consumenten in een andere lidstaat langs diverse kanalen een grootschalige reclamecampagne voor zijn onlineverkoopdiensten van geneesmiddelen te voeren, heeft het Hof in essentie geoordeeld dat reclame voor onlineverkoopdiensten van geneesmiddelen niet binnen de werkingssfeer van de bepalingen van richtlijn 2001/83 inzake reclame voor geneesmiddelen valt, maar binnen die van richtlijn 2000/31/EG. (
15
)
34.
Vervolgens heeft het Hof in het arrest DocMorris (
16
), dat betrekking had op de reclamecampagne van een apotheek in de vorm van een promotioneel kansspel waarbij de deelnemers andere alledaagse gebruiksartikelen dan geneesmiddelen konden winnen en waaraan slechts kon worden deelgenomen door een bestelling voor een receptplichtig geneesmiddel in te sturen, geoordeeld dat deze reclamecampagne niet beoogt de klant bij zijn keuze voor een specifiek geneesmiddel te beïnvloeden, maar wel bij zijn – daaropvolgende – keuze van de apotheek waar hij dit geneesmiddel koopt, zodat een dergelijke reclamecampagne niet binnen de werkingssfeer van titel VIII van richtlijn 2001/83 valt.
35.
Ten slotte heeft het Hof in zijn arrest EUROAPTIEKA, dat betrekking had op een speciale aanbieding door apotheken en detailhandelaren in geneesmiddelen, namelijk een korting van 15 % op de aankoopprijs van om het even welk geneesmiddel bij de aankoop van ten minste drie producten, geoordeeld dat een dergelijke praktijk onder het begrip „reclame voor geneesmiddelen” in de zin van artikel 86, lid 1, van richtlijn 2001/83 valt. Het Hof heeft benadrukt dat dit ook het geval is wanneer de informatie in kwestie geen betrekking heeft op een specifiek geneesmiddel maar op ongespecificeerde geneesmiddelen.
c) Balans
36.
Daar waar de arresten A (Reclame en onlineverkoop van geneesmiddelen) (
17
) en DocMorris zijn gewezen in zaken met een grensoverschrijdend element in de hoofdgedingen, was dat niet het geval bij het arrest EUROAPTIEKA. In die zaak betrof het hoofdgeding een „zuiver interne situatie”.
37.
Zoals de Commissie in haar schriftelijke opmerkingen terecht benadrukt, kunnen voor de onderhavige zaak twee essentiële elementen uit de rechtspraak inzake richtlijn 2001/83 worden afgeleid.
38.
Ten eerste volgt uit het arrest EUROAPTIEKA dat de reclame voor geneesmiddelen in de zin van richtlijn 2001/83 niet beperkt is tot reclame voor individuele geneesmiddelen. Daarvan kan ook sprake zijn indien informatie over ongespecificeerde geneesmiddelen wordt verstrekt. Het feit dat de informatie in casu met name betrekking heeft op alle receptplichtige geneesmiddelen die afkomstig zijn uit het gehele productassortiment van een apotheek, staat derhalve als zodanig niet in de weg aan de toepassing van deze richtlijn.
39.
Ten tweede volgt uit het arrest DocMorris dat, wanneer een apotheek reclame maakt met behulp van informatie over ongespecificeerde geneesmiddelen, moet worden onderzocht of de reclame strekt tot aanmoediging van de geneesmiddelenaankoop of veeleer van het besluit in een later stadium ten gunste van de apotheek waar het geneesmiddel wordt gekocht. In dit laatste geval valt de reclame niet binnen de werkingssfeer van richtlijn 2001/83.
40.
Op basis van deze precedenten zal ik thans een analyse maken in het kader van richtlijn 2001/83.
2. Artikel 86, lid 1, van richtlijn 2001/83
a) Tekstuele uitlegging
41.
Om te beginnen zij eraan herinnerd dat richtlijn 2001/83 een volledige harmonisatie op het gebied van geneesmiddelenreclame tot stand heeft gebracht en uitdrukkelijk de gevallen opsomt waarin de lidstaten bepalingen mogen vaststellen die afwijken van de regels van deze richtlijn. (
18
)
42.
Blijkens artikel 86, lid 1, van richtlijn 2001/83 omvat „reclame voor geneesmiddelen” alle vormen van colportage, marktverkenning of stimulering, die bedoeld zijn ter bevordering van het voorschrijven, het afleveren, de verkoop of het verbruik van geneesmiddelen. (
19
)
43.
Uit de tekst van deze bepaling, en in het bijzonder uit de woorden „alle vormen”, volgt duidelijk dat het door de Uniewetgever gehanteerde begrip „reclame voor geneesmiddelen” zeer ruim is. (
20
)
44.
Niettemin blijkt even duidelijk uit de bewoordingen van een aantal bepalingen van de titels VIII en VIII bis van richtlijn 2001/83 dat een flink aantal van de bepalingen inzake reclame naar hun aard meer gericht zijn op fabrikanten (
21
), houders van een vergunning voor het in de handel brengen, groothandelaren (
22
), artsenbezoekers en importeurs, en niet noodzakelijkerwijs op apotheken die geneesmiddelen aan eindgebruikers, dat wil zeggen patiënten, verkopen. Zo lijkt het mij dat bijvoorbeeld reclame voor geneesmiddelen die gericht is op degenen die gemachtigd zijn om geneesmiddelen voor te schrijven of af te leveren (artikel 86, lid 1, tweede streepje, van richtlijn 2001/83) of bezoeken van artsenbezoekers aan personen die gemachtigd zijn om geneesmiddelen voor te schrijven (artikel 86, lid 1, derde streepje, van deze richtlijn) geen betrekking heeft op apotheken die aan patiënten verkopen, maar op actoren in een eerder stadium van de distributieketen. Hetzelfde geldt voor artikel 89, lid 1, onder a), van richtlijn 2001/833 (
23
): indien, zoals het Hof in het arrest EUROAPTIEKA heeft geoordeeld, een korting van 15 % wordt aangeboden op de aankoopprijs van om het even welk geneesmiddel bij de aankoop van ten minste drie producten, kan van een apotheek die aan de patiënt verkoopt, per definitie niet worden verwacht dat zij de naam van een geneesmiddel vermeldt.
45.
Volgens vaste rechtspraak van het Hof legt de in artikel 86, lid 1, van richtlijn 2001/83 opgenomen definitie weliswaar expliciet de nadruk op het doel van de boodschap, maar bevat zij geen enkele aanwijzing met betrekking tot de personen die deze informatie verspreiden. (
24
) Dit doel van de boodschap vormt het wezenlijke kenmerk van „reclame” in de zin van artikel 86, lid 1, van deze richtlijn en is het beslissende element om reclame van louter informatie te onderscheiden. (
25
) Dienovereenkomstig heeft het Hof deze bepaling ratione personae toegepast op „onafhankelijke derden” (
26
) alsook op apotheken en detailhandelaren in geneesmiddelen. (
27
)
46.
Wat met name de activiteiten van een apotheek betreft, valt de boodschap niet onder het begrip „reclame voor geneesmiddelen” in de zin van artikel 86, lid 1, van richtlijn 2001/83 wanneer de boodschap niet tot doel heeft invloed uit te oefenen op de keuze van de klant voor een bepaald geneesmiddel, maar op de latere keuze van de klant voor de apotheek bij welke hij dat geneesmiddel zou kopen. (
28
)
47.
Wanneer deze criteria op het onderhavige geval worden toegepast, blijkt dat de boodschap die door de handelspraktijken van DocMorris wordt overgebracht, tot doel heeft de patiënt ertoe aan te zetten specifiek naar de apotheek van DocMorris te komen. De boodschap is „kom naar ons”, en niet „koop deze (gespecificeerde of ongespecificeerde) geneesmiddelen”, waardoor DocMorris zich dus eerder concentreert op de verkoop aan patiënten en niet op de verkoop van een (al dan niet gespecificeerd) geneesmiddel.
48.
Deze vaststelling geldt mijns inziens zowel voor rechtstreekse kortingen als voor in het vooruitzicht gestelde kortingen.
49.
Wat de rechtstreekse kortingen betreft, weet de patiënt in dit geval beslist reeds welk product hij zal aanschaffen. Dit product is voorgeschreven door een daartoe gemachtigde beroepsbeoefenaar. De kortingen gelden uitsluitend voor de verkoop van receptplichtige geneesmiddelen. Wanneer de patiënt eenmaal zijn recept heeft ontvangen, rest hem enkel nog de apotheek te kiezen waar hij zijn geneesmiddel koopt. Alle andere factoren zijn reeds ingevuld door de arts: de vraag of een geneesmiddel moet worden voorgeschreven, de hoeveelheid die moet worden voorgeschreven, en de dosering en de toedieningsfrequentie ervan.
50.
Wat toekomstige kortingen betreft, wordt dezelfde als de hierboven beschreven boodschap aan de patiënt doorgegeven. Er ligt geen nadruk op het aansporen van een patiënt om een bepaald aantal geneesmiddelen te kopen. De kortingen gelden voor het gehele productassortiment van een apotheek (ook vrij verkrijgbare geneesmiddelen of niet-medische gezondheids- of schoonheidsproducten). Zoals hieronder nader zal worden uiteengezet (tweede en derde vraag), vormen geneesmiddelen dus slechts een deel van dit productassortiment.
51.
Bovendien verschilt de onderhavige zaak op dit punt aanzienlijk van de zaak die heeft geleid tot het arrest EUROAPTIEKA van het Hof. In die zaak, waarin een apotheek een korting van 15 % op de aankoopprijs van om het even welk geneesmiddel aanbood bij de aankoop van ten minste drie producten, had de apotheek de klant rechtstreeks en ondubbelzinnig ertoe aangezet meer ongespecificeerde geneesmiddelen te kopen. De patiënt kon van de aanbieding geen gebruikmaken zonder een bepaalde hoeveelheid geneesmiddelen te kopen. Zoals hierboven samengevat, vormt een dergelijke praktijk volgens mij duidelijk „reclame voor geneesmiddelen” in de zin van artikel 86, lid 1, van richtlijn 2001/83. Dat was overigens wat ik in mijn twee conclusies in die zaak in overweging heb gegeven aan het Hof.
52.
Een letterlijke uitlegging van artikel 86, lid 1, van richtlijn 2001/83 brengt mij dus tot de tussenconclusie dat handelspraktijken van een apotheek als die welke in deze zaak aan de orde zijn, geen reclame voor een geneesmiddel in de zin van die bepaling vormen.
53.
Deze conclusie vindt steun in een systematische en teleologische uitlegging van artikel 86, lid 1, van richtlijn 2001/83.
b) Systematische en teleologische uitlegging
54.
Ik zet in dit stadium even een stap terug om te achterhalen waar artikel 86, lid 1, van richtlijn 2001/83 thuishoort binnen het systeem en om de algemene opzet van die richtlijn te doorgronden.
55.
Richtlijn 2001/83 is een klassiek voorbeeld van een harmonisatiemaatregel (
29
) op het gebied van de interne markt, zoals duidelijk blijkt uit de considerans van deze richtlijn.
56.
Het uitgangspunt voor de politieke instellingen van de Unie (
30
) was weliswaar dat elke regeling op het gebied van de productie, distributie en gebruik van geneesmiddelen hoofdzakelijk de bescherming van de volksgezondheid tot doel heeft (
31
), maar dat dit doel moet worden bereikt door maatregelen die de ontwikkeling van de farmaceutische industrie en de handel in geneesmiddelen binnen de Unie niet mogen afremmen (
32
). Zij hebben vastgesteld dat de handel in geneesmiddelen binnen de Unie werd belemmerd door verschillen tussen sommige nationale voorschriften inzake geneesmiddelen (
33
) en dat deze verschillen rechtstreeks van invloed waren op de werking van de interne markt (
34
). Om deze belemmeringen weg te nemen, is besloten de relevante voorschriften onderling aan te passen. (
35
)
57.
De rechtsgrondslag voor deze onderlinge aanpassing is artikel 114 VWEU, dat wellicht de meest belangrijke is van alle harmonisatiebevoegdheden in het VWEU. Volgens dit artikel (
36
) kan de Uniewetgever voor de verwezenlijking van de doeleinden van artikel 26 VWEU volgens de gewone wetgevingsprocedure (
37
) harmonisatiemaatregelen vaststellen „die de instelling en de werking van de interne markt betreffen”. Het Hof legt deze bepaling aldus uit dat zij vereist dat harmonisatiemaatregelen de voorwaarden voor de instelling en de werking van de interne markt daadwerkelijk verbeteren. (
38
)
58.
Elke harmonisatiemaatregel streeft ernaar de nationale niveaus van bescherming van (in dit geval) de gezondheid gelijk te trekken met de bescherming die op Unieniveau wordt geboden. Dit is het eigenlijke doel van de harmonisatie. De bestaansreden van de harmonisatie van de nationale bepalingen inzake geneesmiddelenreclame is dus het creëren van een gelijk speelveld voor de marktdeelnemers, waardoor zij vrijelijk handel kunnen drijven, uiteraard binnen de grenzen van de door de Uniewetgever zelf vastgestelde regels. In dit verband moet het beschermingsniveau in de Unie hoog zijn, zoals blijkt uit artikel 114, lid 3, VWEU. (
39
)
59.
Aangezien geneesmiddelen, zoals Apothekerkammer Nordrhein herhaaldelijk heeft beklemtoond, geen producten zijn zoals alle andere, vereist het specifieke karakter van de markt van geneesmiddelen dat in alle stadia rekening wordt gehouden met de volksgezondheid. Overweging 2 van richtlijn 2001/83, waaraan hierboven is gerefereerd en waar ook het Hof naar heeft verwezen (
40
), bevestigt dus dat de voornaamste doelstelling van deze richtlijn de bescherming van de volksgezondheid is.
60.
De in de titels VIII (
41
) en VIII bis (
42
) van richtlijn 2001/83 vervatte regels inzake reclame moeten in deze context worden onderzocht. In overweging 43 van deze richtlijn, die specifiek betrekking heeft op reclame voor geneesmiddelen, heet het in wezen (
43
) dat de verschillen tussen de maatregelen die de lidstaten op dit gebied hebben getroffen, van invloed zijn op de werking van de interne markt. Het is dus de uitdrukkelijke bedoeling van richtlijn 2001/83 om dergelijke verschillen weg te nemen. (
44
)
61.
In dit verband wil ik benadrukken dat ik reeds de mening heb verkondigd dat wanneer voor de aankoop van een geneesmiddel een medisch recept is vereist, onder toezicht van de personen die bevoegd zijn om dergelijke geneesmiddelen voor te schrijven, een reclamecampagne van een apotheek het irrationele gebruik van geneesmiddelen niet kan bevorderen. (
45
)
62.
Ik zie niet in hoe de in de onderhavige zaak aan de orde zijnde handelspraktijken tot misbruik van geneesmiddelen zouden leiden. (
46
) Nogmaals, de beslissing inzake het voorschrijven van het product is reeds genomen. Dat het geneesmiddel is voorgeschreven draagt er reeds toe bij dat wordt gewaarborgd dat het overeenkomstig zijn beoogde doel zal worden gebruikt.
63.
Door het tegendeel te suggereren, zoals Apothekerkammer Nordrhein tijdens de mondelinge behandeling heeft gedaan, namelijk dat patiënten artsen zouden kunnen aansporen en overtuigen om hun specifieke producten of grotere hoeveelheden van specifieke producten voor te schrijven, worden niet alleen de standaardaannamen omgedraaid die ten grondslag liggen aan alle EU- en nationale wetgeving in kwestie (artsen als deskundigen schrijven voor, waarbij patiënten letterlijk aan de ontvangende kant staan), maar wordt ook getracht anderen in een kwaad daglicht te stellen: zogenaamd kwetsbare patiënten, opgehitst door hebzuchtige – in de regel buitenlandse – postorderapotheken, overtuigen onbetrouwbare artsen tot het voorschrijven van een buitensporige hoeveelheid geneesmiddelen. In dit verband kan ook steun worden gevonden in eerdere vaststellingen van het Hof, waarbij het als volgt heeft geoordeeld (
47
): „Uiteraard kan niet worden uitgesloten dat een verzoek van een geïnformeerde patiënt de arts ertoe brengt een ander geneesmiddel voor te schrijven dan hetgeen hij aanvankelijk wilde voorschrijven en dat de feitelijke informatie bijgevolg, al is het maar in zeer geringe mate, aan de stijging van de verkoopcijfers bijdraagt. Een dergelijke mogelijkheid volstaat evenwel niet om tot de conclusie te komen dat het de fabrikant van het geneesmiddel erom te doen is de afzet te bevorderen. Bovendien vormt zij in beginsel geen bijzonder gevaar voor de gezondheid van de patiënt, wanneer de arts meent dat zowel het ene als het andere geneesmiddel kan worden voorgeschreven. Evenmin kan zij de objectiviteit aantasten waarvan de arts, zoals in overweging 50 van richtlijn 2001/83 in herinnering wordt gebracht, blijk moet geven wanneer hij een bepaalde patiënt een geneesmiddel voorschrijft. De voorschrijvende arts mag volgens de beroepsregels een bepaald geneesmiddel immers niet voorschrijven wanneer het niet geschikt is voor de therapeutische behandeling van zijn patiënt.” (
48
)
64.
Tot slot sluit de bovenstaande redenering aan bij de beginselen die zijn neergelegd in artikel 16 van het Handvest, dat de vrijheid van ondernemerschap erkent. Het is logisch dat een apotheek probeert zijn bedrijf te promoten, hetgeen iets anders is dan het aanzetten van zijn klanten tot het gebruik van geneesmiddelen. De richtlijn regelt in beginsel enkel dit laatste aspect van de promotieactiviteiten. Artikel 16 van het Handvest vereist mijns inziens de voorgestelde uitlegging van de richtlijn, zodat het eerste aspect van de promotieactiviteiten, namelijk de promotie van een apotheek, niet wordt uitgesloten in de praktijk.
3. Conclusie
65.
Kortingscampagnes zijn in de eerste plaats bedoeld om patiënten te overhalen voor DocMorris te kiezen, en niet voor een andere apotheek. Zij hebben niet tot doel patiënten ertoe aan te zetten meer geneesmiddelen te gebruiken dan anders het geval zou zijn geweest. Een buitenlandse apotheek tracht veeleer de Duitse markt te betreden door een stabiele orderstroom te genereren: aangezien patiënten die receptplichtige geneesmiddelen nodig hebben dikwijls lijden aan chronische en mogelijk ongeneeslijke ziekten, zullen zij gedurende een lange periode gebruikmaken van dergelijke producten. Het spreekt vanzelf dat apotheken willen profiteren van deze winstgevende markt, waarin een recept vaak deel uitmaakt van een groter „abonnement”.
66.
Het antwoord dat ik op de eerste vraag in overweging geef is dan ook dat kortingscampagnes van een apotheek in het kader waarvan aan de klant bij aankoop van receptplichtige geneesmiddelen een voordeel wordt geboden in de vorm van een rechtstreekse korting in contanten, een voucher voor een bepaald geldbedrag of een procentuele korting op de latere aankoop van andere producten (vrij verkrijgbare geneesmiddelen of niet-medische gezondheids- of schoonheidsproducten), geen „reclame voor geneesmiddelen” in de zin van artikel 86, lid 1, van richtlijn 2001/83 vormen.
B.
Verdere overwegingen
67.
Ingevolge het antwoord dat ik voorstel op de eerste vraag hoeven de tweede en de derde vraag niet meer te worden onderzocht. Omwille van de volledigheid zal ik deze vragen niettemin onderzoeken. Vooraf wil ik benadrukken dat indien de bepalingen van richtlijn 2001/83 niet van toepassing zijn, de verwijzende rechter rekening zal moeten houden met het VWEU, in het bijzonder met de daarin verankerde fundamentele vrijheden. (
49
)
68.
Een verbod van het via promoties aanbieden van geneesmiddelen zoals dat in het hoofdgeding aan de orde is, vormt een maatregel van gelijke werking als een kwantitatieve beperking in de zin van artikel 34 VWEU. In wezen is er, net als in het arrest Deutsche Parkinson Vereinigung en anders dan in het arrest DocMorris, vormt de promotie in de onderhavige zaak geen verkoopmodaliteit, aangezien het verbod op die promotie de toegang van in andere lidstaten rechtmatig in de handel gebrachte farmaceutische producten tot de Duitse markt belemmert. Bovendien kan het, gelet op het arrest Deutsche Parkinson Vereinigung, geenszins worden gerechtvaardigd.
C.
Tweede en derde prejudiciële vraag
69.
Zoals hierboven is uiteengezet, wordt de volgende beoordeling gegeven voor het geval dat het Hof met betrekking tot de eerste vraag tot een andere dan de door mij voorgestelde conclusie komt.
70.
Met zijn tweede en derde vraag, die samen moeten worden onderzocht, wenst de verwijzende rechter in wezen te vernemen of de bepalingen van titel VIII, en met name artikel 87, lid 3, van richtlijn 2001/83, zich verzetten tegen kortingscampagnes van een apotheek in het kader waarvan aan de klant bij aankoop van receptplichtige geneesmiddelen een voordeel wordt geboden in de vorm van een rechtstreekse korting in contanten, een voucher voor een bepaald geldbedrag of een kortingspercentage op de latere aankoop van andere producten (vrij verkrijgbare geneesmiddelen of niet-medische gezondheids- of schoonheidsproducten).
71.
Over deze vraag moeten de volgende opmerkingen worden gemaakt.
72.
Om te beginnen is, zodra we ons binnen de werkingssfeer van richtlijn 2001/83 bevinden, artikel 88, lid 1, onder a), ervan van toepassing, met als gevolg dat reclame voor receptplichtige geneesmiddelen verboden is.
73.
Vervolgens heeft de reclame in kwestie uitsluitend betrekking op de aankoop van receptplichtige geneesmiddelen. Het is bij deze aankoop dat zowel de rechtstreekse als de toekomstige kortingen ingaan. Beide soorten kortingen zijn dus uitgesloten op grond van artikel 88, lid 1, onder a), van richtlijn 2001/83.
74.
Tot slot merk ik op dat de verwijzende rechter zelf twijfels heeft over de vraag of artikel 88, lid 1, onder a), van richtlijn 2001/83 op het onderhavige geval in het hoofdgeding van toepassing is. (
50
) Ik ben van mening dat, wanneer eenmaal vaststaat dat de richtlijn van toepassing is, dergelijke twijfel niet nodig is. Die twijfel toont veeleer aan dat, zoals nader is uiteengezet in de analyse van de eerste vraag, situaties als die in het hoofdgeding niet binnen de werkingssfeer van richtlijn 2001/83 vallen.
75.
Ik stel derhalve voor om op de tweede en derde prejudiciële vraag te antwoorden dat artikel 88, lid 1, onder a), van richtlijn 2001/83 aldus moet worden uitgelegd dat het zich ertegen verzet dat een apotheek kortingscampagnes voert in het kader waarvan aan de klant bij aankoop van receptplichtige geneesmiddelen een voordeel wordt geboden in de vorm van een rechtstreekse korting in contanten, een voucher voor een bepaald geldbedrag of een kortingspercentage op de latere aankoop van andere producten (vrij verkrijgbare geneesmiddelen of niet-medische gezondheids- of schoonheidsproducten).
V. Conclusie
76.
Gelet op het voorgaande geef ik het Hof in overweging de prejudiciële vraag van het Bundesgerichtshof te beantwoorden als volgt:
„Artikel 86, lid 1, van richtlijn 2001/83/EG van het Europees Parlement en de Raad van 6 november 2001 tot vaststelling van een communautair wetboek betreffende geneesmiddelen voor menselijk gebruik
moet aldus worden uitgelegd dat
kortingscampagnes van een apotheek in het kader waarvan aan de klant bij aankoop van receptplichtige geneesmiddelen een voordeel wordt geboden in de vorm van een rechtstreekse korting in contanten, een voucher voor een bepaald geldbedrag of een procentuele korting op de latere aankoop van andere producten (vrij verkrijgbare geneesmiddelen of niet-medische gezondheids- of schoonheidsproducten) geen ‚reclame voor geneesmiddelen’ in de zin van die bepaling vormen.”
(
1
)	Oorspronkelijke taal: Engels.
(
2
)	Richtlijn van het Europees Parlement en de Raad van 6 november 2001 tot vaststelling van een communautair wetboek betreffende geneesmiddelen voor menselijk gebruik (PB 2001, L 311, blz. 67), in de versie van richtlijn 2004/27/EG van het Europees Parlement en de Raad van 31 maart 2004 (PB 2004, L 136, blz. 34) (hierna: „richtlijn 2001/83”).
(
3
)	Arrest van 19 oktober 2016 (C‑148/15, EU:C:2016:776; hierna: „arrest Deutsche Parkinson Vereinigung”).
(
4
)	Zie met name de punten 4, 6, 7, 9, 10, 17 en 64 van het verzoek om een prejudiciële beslissing.
(
5
)	Arrest van 15 juli 2021 (C‑190/20, EU:C:2021:609; hierna: „arrest DocMorris”). Zie met name de punten 53, 54, 62 en 64 van het verzoek om een prejudiciële beslissing.
(
6
)	Arrest van 22 december 2022 (C‑530/20, EU:C:2022:1014; hierna: „arrest EUROAPTIEKA”). Zie met name de punten 54 en 59 van het verzoek om een prejudiciële beslissing.
(
7
)	§ 78 van de Duitse geneesmiddelenwet, in de destijds geldende versie.
(
8
)	Namelijk de bescherming van de gezondheid en het leven van personen.
(
9
)	Zie arrest Deutsche Parkinson Vereinigung (punt 46 en dictum).
(
10
)	Zie arrest Deutsche Parkinson Vereinigung (punt 37).
(
11
)	Zie arrest Deutsche Parkinson Vereinigung (punt 38).
(
12
)	Zie arrest Deutsche Parkinson Vereinigung (punt 40).
(
13
)	Zie arrest Deutsche Parkinson Vereinigung (punt 43).
(
14
)	Arrest van 1 oktober 2020 (C‑649/18, EU:C:2020:764, punten 50 en 59). Zie ook arrest EUROAPTIEKA (punt 49).
(
15
)	Richtlijn van het Europees Parlement en de Raad van 8 juni 2000 betreffende bepaalde juridische aspecten van de diensten van de informatiemaatschappij, met name de elektronische handel, in de interne markt („richtlijn inzake elektronische handel”) (PB 2000, L 178, blz. 1).
(
16
)	Punten 21 e.v. Zie ook arrest EUROAPTIEKA (punt 50).
(
17
)	Arrest van 1 oktober 2020 (C‑649/18, EU:C:2020:764).
(
18
)	Zie arrest van 8 november 2007, Gintec (C‑374/05, EU:C:2007:654, punt 39). De gevallen waarin de lidstaten dergelijke bepalingen kunnen vaststellen, zijn met name te vinden in artikel 88, lid 3, artikel 89, lid 1, onder b), artikel 89, lid 2, artikel 91 en artikel 96, lid 2, van richtlijn 2001/83. Zie voor het verschil tussen reclame en promotie Grzybczyk, K., in Ogiegło, L. (red.), Prawo farmaceutyczne. Komentarz, 2e druk, Warschau, 2015, artikel 52.
(
19
)	Deze definitie vloeit rechtstreeks voort uit de bewoordingen van artikel 86, lid 1, van richtlijn 2001/83 en niet, zoals het Hof in het arrest EUROAPTIEKA (punt 47) lijkt te suggereren, „[u]it een letterlijke, systematische en teleologische uitlegging van artikel 86, lid 1, van richtlijn 2001/83”. Zie over het begrip „reclame” ook Czyżewska, K., Dziurowicz, J., Łoś, K., Łukawska, N., Piekarczyk, K., in Czyżewska, K., Dziurowicz, J., Łoś, K., Łukawska, N., Piekarczyk, K., (red.), Reklama produktów leczniczych. Komentarz do artikel 52‑64 ustawy – Prawo farmaceutyczne, Warschau, 2020, artikel 52.
(
20
)	Zie arrest van 5 mei 2011, MSD Sharp & Dohme (C‑316/09, EU:C:2011:275, punt 29), en mijn conclusie in de zaak EUROAPTIEKA (C‑530/20, EU:C:2021:993, punt 45). Zie ook Streinz, R., Klaus, B., „C. V. Arzneimittelrecht”, punt 130, in Dauses, M. A., Ludwigs, M., Handbuch des EU-Wirtschaftsrechts, deel I, EL 53 (2021), C.H. Beck, München, 2024.
(
21
)	Over de algemene verplichtingen van fabrikanten en importeurs, zie titel IV van richtlijn 2001/83.
(
22
)	Artikel 1, lid 17, van richtlijn 2001/83 definieert „groothandel in geneesmiddelen” als iedere activiteit die erin bestaat geneesmiddelen aan te schaffen, te houden, te leveren of uit te voeren, uitgezonderd het verstrekken van geneesmiddelen aan het publiek. Deze activiteiten worden verricht met fabrikanten of hun depothouders, met importeurs, met andere groothandelaren of met apothekers en personen die in de betrokken lidstaat gemachtigd of gerechtigd zijn geneesmiddelen aan het publiek af te leveren.
(
23
)	Volgens deze bepaling moet, onverminderd artikel 88 van richtlijn 2001/83, publieksreclame voor een geneesmiddel ten minste de volgende gegevens bevatten: de benaming van het geneesmiddel en de algemeen gebruikelijke benaming, indien het geneesmiddel slechts één werkzame stof bevat, de gegevens die voor een goed gebruik van het geneesmiddel onontbeerlijk zijn, en een uitdrukkelijk en leesbaar verzoek om aandachtig de aanwijzingen op, naargelang van het geval, de bijsluiter of de buitenverpakking te lezen.
(
24
)	Zie arrest van 2 april 2009, Damgaard (C‑421/07, EU:C:2009:222, punten 20 e.v.). Zie ook mijn (aanvullende) conclusie in de zaak EUROAPTIEKA (C‑530/20, EU:C:2022:450, punt 30).
(
25
)	Zie arrest van 5 mei 2011, MSD Sharp & Dohme (C‑316/09, EU:C:2011:275, punt 31).
(
26
)	Zie arrest van 2 april 2009, Damgaard (C‑421/07, EU:C:2009:222, punt 22).
(
27
)	Zie arrest EUROAPTIEKA (punt 55).
(
28
)	Zie in die zin arrest DocMorris (punt 21).
(
29
)	Ik heb elders betoogd dat de termen „coördinatie”, „onderlinge aanpassing” en „harmonisatie” in het gehele VWEU zonder onderscheid worden gehanteerd. Zie mijn conclusie in de gevoegde zaken Trijber en Harmsen (C‑340/14 en C‑341/14, EU:C:2015:505, punt 52), en in de gevoegde zaken X en Visser (C‑360/15 en C‑31/16, EU:C:2017:397, punt 108). Zie op dit punt ook Ignatowicz Z., in Olszewski, W. L. (red.), Prawo farmaceutyczne. Komentarz, Warschau, 2016, artikel 52.
(
30
)	Ten behoeve van onderhavige conclusie versta ik onder de politieke instellingen van de Unie, de Commissie, de Raad en het Parlement.
(
31
)	Zie de tweede overweging van richtlijn 2001/83.
(
32
)	Zie de derde overweging van richtlijn 2001/83.
(
33
)	Uitgezonderd substanties of samengestelde substanties die levensmiddelen, voedsel voor dieren en cosmetische producten zijn.
(
34
)	Zie de vierde overweging van richtlijn 2001/83.
(
35
)	Zie de vijfde overweging van richtlijn 2001/83. Zie ook arrest van 8 november 2007, Gintec (C‑374/05, EU:C:2007:654, punt 19).
(
36
)	Zie artikel 114, lid 1, VWEU.
(
37
)	En na raadpleging van het Economisch en Sociaal Comité.
(
38
)	Zie arresten van 5 oktober 2000, Duitsland/Parlement en Raad (C‑376/98, EU:C:2000:544, punten 83 e.v.), 12 december 2006, Duitsland/Parlement en Raad (C‑380/03, EU:C:2006:772, punt 24), 8 juni 2010, Vodafone e.a. (C‑58/08, EU:C:2010:321, punt 32), en 3 september 2015, Inuit Tapiriit Kanatami e.a./ Commissie (C‑398/13 P, EU:C:2015:535, punt 26).
(
39
)	Volgens deze bepaling moet de Commissie bij haar voorstellen op het gebied van de volksgezondheid, de veiligheid, de milieubescherming en de consumentenbescherming uitgaan van een hoog beschermingsniveau, daarbij in het bijzonder rekening houdend met alle nieuwe ontwikkelingen die op wetenschappelijke gegevens zijn gebaseerd. Ook het Europees Parlement en de Raad trachten binnen hun respectieve bevoegdheden deze doelstelling te verwezenlijken.
(
40
)	Zie arrest EUROAPTIEKA (punt 39).
(
41
)	Deze titel draagt het opschrift „Reclame”.
(
42
)	Deze titel draagt het opschrift „Voorlichting en reclame”.
(
43
)	Overweging 43 is als volgt verwoord: „Alle lidstaten hebben bovendien bijzondere maatregelen betreffende geneesmiddelenreclame getroffen. Deze maatregelen verschillen onderling. Deze verschillen [zijn] van invloed op de werking van de interne markt omdat reclame die in de ene lidstaat wordt verbreid, consequenties kan hebben in de andere lidstaten.”
(
44
)	Zie in die zin mijn eerdergenoemde (aanvullende) conclusie in de zaak EUROAPTIEKA (C‑530/20, EU:C:2022:450, punt 40).
(
45
)	Zie mijn conclusie in de zaak EUROAPTIEKA (C‑530/20, EU:C:2021:993, punt 71) en mijn (aanvullende) conclusie in de zaak EUROAPTIEKA (C‑530/20, EU:C:2022:450, punt 29).
(
46
)	Artikel 1, punt 16, van richtlijn 2001/83 definieert „misbruik van geneesmiddelen” als een aanhoudend of incidenteel opzettelijk overmatig gebruik van geneesmiddelen dat gepaard gaat met schadelijke lichamelijke of psychische effecten.
(
47
)	Aangezien die vaststellingen betrekking hadden op een geval van reclame voor een bepaald geneesmiddel en niet op publieksreclame, ben ik van mening dat zij a fortiori gelden in de onderhavige zaak.
(
48
)	Zie arrest van 5 mei 2011, MSD Sharp & Dohme (C‑316/09, EU:C:2011:275, punt 37 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
(
49
)	Tenzij de nationale feitenrechter vaststelt dat de betrokken handelspraktijk hoofdzakelijk online plaatsvindt, waarbij fysieke reclame slechts een bijkomend element is. In dat geval moet de verwijzende rechter naar behoren rekening houden met het arrest van 1 oktober 2020, A (Reclame en onlineverkoop van geneesmiddelen) (C‑649/18, EU:C:2020:764), en nagaan of richtlijn 2000/31 al dan niet van toepassing is.
(
50
)	Zie punten 66 e.v. van het verzoek om een prejudiciële beslissing.