62024CJ0131
ΑΠΟΦΑΣΗ ΤΟΥ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟΥ (πρώτο τμήμα)
της 26ης Φεβρουαρίου 2026 (
*1
)
«Προδικαστική παραπομπή – Περιβάλλον – Διατήρηση των αγρίων πτηνών – Οδηγία 2009/147/ΕΚ – Απαγόρευση σκόπιμης ενόχλησης των πτηνών – Άρθρο 5, στοιχείο δʹ – Σχέδιο κατασκευής οδού το οποίο μπορεί να προκαλέσει ενόχληση σε συγκεκριμένα άτομα ορισμένων ειδών – Μέτρα αποτροπής και μετριασμού των ενοχλήσεων – Απόδειξη της αποτελεσματικότητας των εν λόγω μέτρων – Αιτιολογημένη αξιολόγηση δικαστικού πραγματογνώμονα»
Στην υπόθεση C‑131/24,
με αντικείμενο αίτηση προδικαστικής αποφάσεως δυνάμει του άρθρου 267 ΣΛΕΕ, που υπέβαλε το Bundesverwaltungsgericht (Ομοσπονδιακό Διοικητικό Δικαστήριο, Αυστρία) με απόφαση της 15ης Φεβρουαρίου 2024, η οποία περιήλθε στο Δικαστήριο στις 16 Φεβρουαρίου 2024, στο πλαίσιο της δίκης
Umweltorganisation VIRUS – Verein Projektwerkstatt für Umwelt und Soziales,
Bürgerinitiative «Nein zur Spange Wörth»,
Umweltorganisation Verein Lebenswertes Traisental,
Umweltorganisation FG LANIUS – Forschungsgemeinschaft für regionale Faunistik und angewandten Naturschut,
A. H. κ.λπ.,
κατά
Land Niederösterreich, εκπροσωπούμενου από την Amt der Niederösterreichischen Landesregierung, Abteilung Landesstraßenplanung – ST3,
παρισταμένου του:
Land Niederösterreich, εκπροσωπούμενου από την Amt der Niederösterreichischen Landesregierung, Gruppe Wirtschaft, Sport und Tourismus, Abteilung Anlagenrecht – WST1,
Stadt St. Pölten,
Marktgemeinde Ober-Grafendorf,
Autobahnen- und Schnellstraßen-Finanzierungs-Aktiengesellschaft (ASFINAG),
ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ (πρώτο τμήμα),
συγκείμενο από τους F. Biltgen, πρόεδρο τμήματος, I. Ziemele, A. Kumin, S. Gervasoni (εισηγητή) και M. Bošnjak, δικαστές,
γενική εισαγγελέας: J. Kokott
γραμματέας: A. Calot Escobar
έχοντας υπόψη την έγγραφη διαδικασία,
λαμβάνοντας υπόψη τις παρατηρήσεις που υπέβαλαν:
–
η Umweltorganisation VIRUS – Verein Projektwerkstatt für Umwelt und Soziales, εκπροσωπούμενη από τον W. Rehm,
–
η Bürgerinitiative «Nein zur Spange Wörth», εκπροσωπούμενη από τον W. Schachinger, Rechtsanwalt,
–
το Land Niederösterreich, εκπροσωπούμενο από την Amt der Niederösterreichischen Landesregierung, Abteilung Landesstraßenplanung – ST3, και από τους M. Hecht και J. Peer, Rechtsanwälte,
–
ο Stadt St. Pölten, εκπροσωπούμενος από τον C. Schneider, Rechtsanwalt,
–
η Autobahnen- und Schnellstraßen-Finanzierungs-Aktiengesellschaft (ASFINAG), εκπροσωπούμενη από τους C. Holzer και C. Schmelz, Rechtsanwälte,
–
η Αυστριακή Κυβέρνηση, εκπροσωπούμενη από τον A. Posch, την J. Schmoll και τον M. Kopetzki,
–
η Τσεχική Κυβέρνηση, εκπροσωπούμενη από τη L. Langrová και από τους M. Smolek και J. Vláčil,
–
η Σουηδική Κυβέρνηση, εκπροσωπούμενη από την C. Meyer-Seitz,
–
η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, εκπροσωπούμενη από τους C. Hermes και N. Ruiz García,
αφού άκουσε τη γενική εισαγγελέα που ανέπτυξε τις προτάσεις της κατά τη συνεδρίαση της 18ης Σεπτεμβρίου 2025,
εκδίδει την ακόλουθη
Απόφαση
1
Η υπό κρίση αίτηση προδικαστικής αποφάσεως αφορά την ερμηνεία των άρθρων 2 και 5 της οδηγίας 2009/147/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 30ής Νοεμβρίου 2009, περί της διατηρήσεως των αγρίων πτηνών (ΕΕ 2010, L 20, σ. 7, στο εξής: οδηγία για τα πτηνά).
2
Η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως υποβλήθηκε στο πλαίσιο ένδικης διαφοράς μεταξύ, αφενός, της Umweltorganisation VIRUS – Verein Projektwerkstatt für Umwelt und Soziales (Ένωσης Εργαστηρίου Προγραμμάτων για το Περιβάλλον και τα Κοινωνικά Θέματα, στο εξής: VIRUS), της Bürgerinitiative «Nein zur Spange Wörth» (πρωτοβουλίας πολιτών «Όχι στη διακλάδωση Wörth»), της Umweltorganisation Verein Lebenswertes Traisental (Ένωσης Μια κοιλάδα του Traisen όπου αξίζει να ζεις), της Umweltorganisation FG LANIUS – Forschungsgemeinschaft für regionale Faunistik und angewandten Naturschutz (FG LANIUS – ερευνητικής κοινότητας για την περιφερειακή πανίδα και την εφαρμοσμένη προστασία της φύσης) και των A.H κ.λπ. και, αφετέρου, του Land Niederösterreich, εκπροσωπούμενου από την Amt der Niederösterreichischen Landesregierung, Abteilung Landesstraßenplanung – ST3 (Υπηρεσία της κυβέρνησης του ομόσπονδου κρατιδίου της Κάτω Αυστρίας, τμήμα «Σχεδιασμός οδών που υπάγονται στην αρμοδιότητα του ομόσπονδου κρατιδίου» – ST3), σχετικά με την απόφαση περί εγκρίσεως της κατασκευής μιας εθνικής οδού.
Το νομικό πλαίσιο
Το δίκαιο της Ένωσης
Η οδηγία για τα πτηνά
3
Οι αιτιολογικές σκέψεις 3, 5, 7 και 8 της ως άνω οδηγίας έχουν ως εξής:
«(3)
Στο ευρωπαϊκό έδαφος των κρατών μελών, ένας μεγάλος αριθμός ειδών πτηνών που ζουν εκ φύσεως σε άγρια κατάσταση υφίσταται μείωση του πληθυσμού του, η οποία είναι ταχύτατη σε ορισμένες περιπτώσεις και η μείωση αυτή αποτελεί σοβαρό κίνδυνο για τη διατήρηση του φυσικού περιβάλλοντος, ιδίως εξαιτίας των απειλητικών συνεπειών της για τη βιολογική ισορροπία.
[...]
(5)
Η διατήρηση των πτηνών που ζουν εκ φύσεως σε άγρια κατάσταση στο ευρωπαϊκό έδαφος των κρατών μελών είναι αναγκαία για την πραγμάτωση των στόχων της [Ευρωπαϊκής] Κοινότητας στους τομείς της βελτιώσεως των συνθηκών ζωής και της αειφόρου ανάπτυξης.
[...]
(7)
Η διατήρηση αυτή έχει ως αντικείμενο τη μακροπρόθεσμη προστασία και τη διαχείριση φυσικών πόρων ως αναπόσπαστο μέρος της κληρονομιάς των ευρωπαϊκών λαών. Επιτρέπει τη ρύθμιση των πόρων αυτών και ρυθμίζει την εκμετάλλευσή τους με βάση τα αναγκαία μέτρα για τη διατήρηση και την προσαρμογή των φυσικών ισορροπιών των ειδών στα όρια του λογικά δυνατού.
(8)
Η διαφύλαξη, η διατήρηση ή η αποκατάσταση μιας επαρκούς ποικιλίας και εκτάσεως οικοτόπων είναι απαραίτητες για τη διατήρηση όλων των ειδών πτηνών. Ορισμένα είδη πτηνών πρέπει να αποτελέσουν αντικείμενο μέτρων ειδικής διατηρήσεως σε σχέση με τον οικότοπό τους, ώστε να εξασφαλισθεί η επιβίωση και η αναπαραγωγή τους στην περιοχή εξαπλώσεώς τους. Αυτά τα μέτρα πρέπει ομοίως να λαμβάνουν υπόψη τα αποδημητικά είδη και να είναι συντονισμένα, με σκοπό τη δημιουργία συνεκτικού δικτύου.»
4
Το άρθρο 1 της εν λόγω οδηγίας ορίζει τα εξής:
«1.   Η παρούσα οδηγία αφορά τη διατήρηση όλων των ειδών πτηνών που ζουν εκ φύσεως σε άγρια κατάσταση στο ευρωπαϊκό έδαφος των κρατών μελών στο οποίο εφαρμόζεται η συνθήκη. Έχει αντικείμενο την προστασία, τη διαχείριση και τη ρύθμιση των ειδών αυτών και κανονίζει την εκμετάλλευσή τους.
2.   Η παρούσα οδηγία εφαρμόζεται στα πτηνά, τα αυγά τις φωλιές και τους οικοτόπους τους.»
5
Το άρθρο 2 της ίδιας οδηγίας ορίζει τα εξής:
«Τα κράτη μέλη υιοθετούν όλα τα αναγκαία μέτρα με σκοπό να διατηρηθεί ή να προσαρμοσθεί ο πληθυσμός όλων των ειδών των πτηνών που αναφέρονται στο άρθρο 1 σε επίπεδο που να ανταποκρίνεται μεταξύ άλλων στις οικολογικές, επιστημονικές και μορφωτικές απαιτήσεις, λαμβάνοντας, ωστόσο, υπόψη τις οικονομικές και ψυχαγωγικές απαιτήσεις.»
6
Το άρθρο 5 της οδηγίας για τα πτηνά προβλέπει τα εξής:
«Με την επιφύλαξη των άρθρων 7 και 9, τα κράτη μέλη υιοθετούν τα αναγκαία μέτρα για να εγκαθιδρύσουν ένα γενικό καθεστώς προστασίας όλων των ειδών πτηνών που αναφέρονται στο άρθρο 1 και περιλαμβάνουν ειδικότερα την απαγόρευση:
α)
τ[ης] εκ προθέσεως [θανατώσεως] ή συλλήψεως πτηνών με οιονδήποτε τρόπο·
β)
της εκ προθέσεως καταστροφής ή βλάβης των φωλιών και των αυγών και της αφαιρέσεως των φωλιών·
γ)
της συλλογής των αυγών στη φύση και της κατοχής τους, έστω και κενών·
δ)
της σκόπιμης ενόχλησης των πτηνών, ιδιαίτερα κατά την περίοδο αναπαραγωγής και εξαρτήσεως, όταν αυτή έχει σημαντικές συνέπειες σε σχέση με τους αντικειμενικούς σκοπούς της παρούσας οδηγίας·
ε)
της κατοχής των ειδών πτηνών, των οποίων απαγορεύεται η θήρα και η σύλληψη.»
7
Το άρθρο 9 της ως άνω οδηγίας προβλέπει τα εξής:
«1.   Εφόσον δεν υπάρχουν άλλες ικανοποιητικές λύσεις, τα κράτη μέλη μπορούν να μην εφαρμόσουν τις διατάξεις των άρθρων 5 έως 8 για τους εξής λόγους:
α)
–
για λόγους υγείας και δημόσιας ασφάλειας,
–
για λόγους αεροπορικής ασφάλειας,
–
για να προληφθούν σοβαρές ζημιές στις καλλιέργειες, στα οικιακά ζώα, στα δάση, στην αλιεία και στα ύδατα,
–
για την προστασία της χλωρίδας και πανίδας·
β)
για ερευνητικούς και διδακτικούς σκοπούς, για σκοπούς εμπλουτισμού πληθυσμών και επανεισαγωγής, καθώς και για εκτροφή σχετική με αυτές τις ενέργειες·
γ)
για να επιτραπεί με αυστηρά ελεγχόμενους όρους και τρόπο επιλεκτικό η σύλληψη, η κράτηση και η ορθολογική εκμετάλλευση ορισμένων πτηνών σε μικρές ποσότητες.»
Η οδηγία για τους οικοτόπους
8
Το άρθρο 2 της οδηγίας 92/43/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 21ης Μαΐου 1992, για τη διατήρηση των φυσικών οικοτόπων καθώς και της άγριας πανίδας και χλωρίδας (ΕΕ 1992, L 206, σ. 7, στο εξής: οδηγία για τους οικοτόπους), ορίζει τα εξής:
«1.   Η παρούσα οδηγία σκοπό έχει να συμβάλει στην προστασία της βιολογικής ποικιλομορφίας, μέσω της διατήρησης των φυσικών οικοτόπων, καθώς και της άγριας χλωρίδας και πανίδας στο ευρωπαϊκό έδαφος των κρατών μελών όπου εφαρμόζεται η συνθήκη.
2.   Τα μέτρα τα οποία λαμβάνονται σύμφωνα με την παρούσα οδηγία αποσκοπούν στη διασφάλιση της διατήρησης ή της αποκατάστασης σε ικανοποιητική κατάσταση διατήρησης, των φυσικών οικοτόπων και των άγριων ειδών χλωρίδας και πανίδας κοινοτικού ενδιαφέροντος.
3.   Κατά τη λήψη μέτρων σύμφωνα με την παρούσα οδηγία, λαμβάνονται υπόψη οι οικονομικές, κοινωνικές και πολιτιστικές απαιτήσεις, καθώς και οι περιφερειακές και τοπικές ιδιομορφίες.»
9
Το άρθρο 6 της ως άνω οδηγίας προβλέπει τα εξής:
«1.   Για τις ειδικές ζώνες διατήρησης, τα κράτη μέλη καθορίζουν τα αναγκαία μέτρα διατήρησης που ενδεχομένως συνεπάγονται ειδικά ενδεδειγμένα σχέδια διαχείρισης ή ενσωματωμένα σε άλλα σχέδια διευθέτησης και τα δέοντα κανονιστικά, διοικητικά ή συμβατικά μέτρα που ανταποκρίνονται στις οικολογικές απαιτήσεις των τύπων φυσικών οικοτόπων του παραρτήματος I και των ειδών του παραρτήματος II, τα οποία απαντώνται στους τόπους.
2.   Τα κράτη μέλη θεσπίζουν τα κατάλληλα μέτρα ώστε στις ειδικές ζώνες διατήρησης να αποφεύγεται η υποβάθμιση των φυσικών οικοτόπων και των οικοτόπων ειδών, καθώς και οι ενοχλήσεις που έχουν επιπτώσεις στα είδη για τα οποία οι ζώνες έχουν ορισθεί, εφόσον οι ενοχλήσεις αυτές θα μπορούσαν να έχουν επιπτώσεις σημαντικές όσον αφορά τους στόχους της παρούσας οδηγίας.
3.   Κάθε σχέδιο, μη άμεσα συνδεόμενο ή αναγκαίο για τη διαχείριση του τόπου, το οποίο όμως είναι δυνατόν να επηρεάζει σημαντικά τον εν λόγω τόπο, καθεαυτό ή από κοινού με άλλα σχέδια, εκτιμάται δεόντως ως προς τις επιπτώσεις του στον τόπο, λαμβανομένων υπόψη των στόχων διατήρησής του. Βάσει των συμπερασμάτων της εκτίμησης των επιπτώσεων στον τόπο και εξαιρουμένης της περίπτωσης των διατάξεων της παραγράφου 4, οι αρμόδιες εθνικές αρχές συμφωνούν για το οικείο σχέδιο μόνον αφού βεβαιωθούν ότι δεν θα παραβλάψει την ακεραιότητα του τόπου περί του οποίου πρόκειται και, ενδεχομένως, αφού εκφρασθεί πρώτα η δημόσια γνώμη.
4.   Εάν, παρά τα αρνητικά συμπεράσματα της εκτίμησης των επιπτώσεων και ελλείψει εναλλακτικών λύσεων, ένα σχέδιο πρέπει να πραγματοποιηθεί για άλλους επιτακτικούς λόγους σημαντικού δημοσίου συμφέροντος, περιλαμβανομένων λόγων κοινωνικής ή οικονομικής φύσεως, το κράτος μέλος λαμβάνει κάθε αναγκαίο αντισταθμιστικό μέτρο ώστε να εξασφαλισθεί η προστασία της συνολικής συνοχής του Natura 2000. Το κράτος μέλος ενημερώνει την Επιτροπή σχετικά με τα αντισταθμιστικά μέτρα που έλαβε.
Όταν ο τόπος περί του οποίου πρόκειται είναι τόπος όπου ευρίσκονται ένας τύπος φυσικού οικοτόπου προτεραιότητας ή/και ένα είδος προτεραιότητας, είναι δυνατόν να προβληθούν μόνον επιχειρήματα σχετικά με την υγεία ανθρώπων και τη δημόσια ασφάλεια ή σχετικά με θετικές συνέπειες πρωταρχικής σημασίας για το περιβάλλον, ή, κατόπιν γνωμοδοτήσεως της Επιτροπής, άλλοι επιτακτικοί σημαντικοί λόγοι σημαντικού δημοσίου συμφέροντος.»
10
Το άρθρο 12 της ίδιας οδηγίας προβλέπει τα εξής:
«1.   Τα κράτη μέλη λαμβάνουν τα αναγκαία μέτρα ώστε να θεσπισθεί ένα καθεστώς αυστηρής προστασίας των ζωικών ειδών που αναφέρονται στο σημείο α) του παραρτήματος IV, στην περιοχή φυσικής κατανομής τους, που να απαγορεύει:
α)
κάθε μορφή σύλληψης ή θανάτωσης, εκ προθέσεως, δειγμάτων αυτών των ειδών λαμβανομένων στη φύση·
β)
να παρενοχλούνται εκ προθέσεως τα εν λόγω είδη, ιδίως κατά την περίοδο αναπαραγωγής, την περίοδο κατά την οποία τα νεογνά εξαρτώνται από τη μητέρα, τη χειμερία νάρκη και τη μετανάστευση·
γ)
την εκ προθέσεως καταστροφή ή τη συλλογή των αυγών στο φυσικό περιβάλλον·
δ)
τη βλάβη ή καταστροφή των τόπων αναπαραγωγής ή των τόπων ανάπαυσης.
2.   Τα κράτη μέλη απαγορεύουν την κατοχή, τη μεταφορά, την πώληση, ή την ανταλλαγή και την προσφορά προς πώληση ή ανταλλαγή των δειγμάτων των ειδών που έχουν συλληφθεί στο φυσικό περιβάλλον, εκτός εκείνων που συλλέγησαν νομίμως πριν από τη θέση σε εφαρμογή της παρούσας οδηγίας.
3.   Οι απαγορεύσεις που προβλέπονται στην παράγραφο 1 στοιχεία α) και β) και στην παράγραφο 2 εφαρμόζονται σε όλα τα στάδια της ζωής των ζώων που αναφέρονται στο παρόν άρθρο.
4.   Τα κράτη μέλη θεσπίζουν ένα σύστημα συνεχούς παρακολούθησης των τυχαίων συλλήψεων ή θανατώσεων των ειδών της πανίδας που απαριθμούνται στο σημείο α) του παραρτήματος IV. Βάσει των πληροφοριών που συγκεντρώνονται, τα κράτη μέλη αναλαμβάνουν τις απαιτούμενες περαιτέρω έρευνες ή μέτρα διατήρησης ώστε να διασφαλισθεί ότι οι τυχαίες συλλήψεις ή θανατώσεις δεν θα έχουν σημαντικές αρνητικές επιπτώσεις στα εν λόγω είδη.»
Το αυστριακό δίκαιο
11
Το άρθρο 18 του Niederösterreichisches Naturschutzgesetz 2000 (νόμου του ομόσπονδου κρατιδίου της Κάτω Αυστρίας του 2000 περί προστασίας της φύσης) (LGBl. 5500-0), το οποίο φέρει τον τίτλο «Προστασία των ειδών», ορίζει τα εξής:
«1.   Οι κανόνες περί προστασίας των ειδών έχουν ως αντικείμενο την προστασία και τη διατήρηση των ειδών της άγριας πανίδας και χλωρίδας στη φυσική και ιστορική τους ποικιλομορφία. Η προστασία των ειδών περιλαμβάνει:
1)
την προστασία των ζώων, των φυτών και των οικοσυστημάτων τους από τις προερχόμενες από τον άνθρωπο προσβολές, ιδίως από τις παρεμβάσεις του,
2)
την προστασία, τη διατήρηση, την ανάπτυξη και την αποκατάσταση των οικοτόπων των ειδών της άγριας πανίδας και χλωρίδας, καθώς και την προστασία των λοιπών συνθηκών διαβιώσεώς τους
[...]
2.   Η κυβέρνηση του ομόσπονδου κρατιδίου, με κανονιστική απόφαση, κηρύσσει προστατευόμενα είδη, πλήρως ή, όταν τούτο αρκεί για τη διατήρηση του είδους, μερικώς ή προσωρινώς, τα άγρια φυτά ή τα άγρια ζώα που δεν είναι θηράματα κατά την έννοια του Niederösterreichisches Jagdgesetz 1974 [(νόμου του ομόσπονδου κρατιδίου της Κάτω Αυστρίας του 1974 περί θήρας)] (LGBl. 6500), των οποίων ο πληθυσμός πρέπει να προστατευθεί ή να διατηρηθεί:
1)
λόγω του σπάνιου χαρακτήρα τους ή της απειλής που αντιμετωπίζει ο πληθυσμός τους,
2)
για επιστημονικούς ή πολιτιστικούς λόγους,
3)
λόγω της χρησιμότητας ή της σημασίας τους για το οικοσύστημα, ή
4)
προς τον σκοπό της διατήρησης της ποικιλομορφίας ή της ιδιαιτερότητας της φύσης και των τοπίων.
Η κανονιστική απόφαση μπορεί να ορίζει τα είδη ζώων ή φυτών των οποίων ο πληθυσμός απειλείται με εξαφάνιση στο έδαφος του ομόσπονδου κρατιδίου.
[...]
4.   Όσον αφορά τα είδη που προστατεύονται ειδικώς σύμφωνα με τις παραγράφους 2 και 3, απαγορεύεται:
[...]
3)
να καταστρέφονται, να αφαιρούνται ή να βλάπτονται τα αυγά, οι προνύμφες, οι χρυσαλίδες ή οι φωλιές των ζώων αυτών ή τόποι φωλεοποίησης, αναπαραγωγής, ωοτοκίας ή καταφυγής τους, καθώς και
4)
να διαταράσσονται οι βιότοποι, οι τόποι αναπαραγωγής και οι οικότοποι των απειλούμενων με εξαφάνιση ειδών που αναφέρονται στον κανονισμό, ιδίως με τη λήψη φωτογραφιών ή την πραγματοποίηση κινηματογραφικών λήψεων.»
Η διαφορά της κύριας δίκης και τα προδικαστικά ερωτήματα
12
Το 2014 το ομόσπονδο κρατίδιο της Κάτω Αυστρίας ζήτησε άδεια κατασκευής, σε μια μερικώς δασώδη περιοχή νότια του St. Pölten (Αυστρία), μιας οδού δύο λωρίδων ανά κατεύθυνση και μήκους 1,69 χιλιομέτρων, η οποία θα αποτελούσε διακλάδωση με τον αυτοκινητόδρομο S34.
13
Μετά την εκτίμηση των περιβαλλοντικών επιπτώσεών του, το εν λόγω σχέδιο εγκρίθηκε με απόφαση της 12ης Νοεμβρίου 2019.
14
Οι προσφεύγοντες της κύριας δίκης άσκησαν προσφυγές κατά της ανωτέρω αποφάσεως ενώπιον του Bundesverwaltungsgericht (Ομοσπονδιακού Διοικητικού Δικαστηρίου, Αυστρία), ήτοι του αιτούντος δικαστηρίου.
15
Ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου οι προσφεύγοντες υποστηρίζουν ότι εντός της περιμέτρου των έργων βρίσκονται περιοχές αναπαραγωγής της σιταρήθρας, της πεδινής πέρδικας και του ορτυκιού, τα οποία είναι πτηνά που φωλεοποιούν στο έδαφος σε ανοιχτά χωράφια, και ότι ο θόρυβος από τη μελλοντική κυκλοφορία αυτοκινήτων θα παρενοχλήσει επίσης πολλά άλλα είδη δασικών πτηνών σε εγγύτητα με αυτή την περίμετρο, ιδίως τη μεσοτσικλιτάρα. Συγκεκριμένα, η σχεδιαζόμενη οδός αναμένεται, σύμφωνα με τις εκτιμήσεις, να καταστήσει δυνατή την κυκλοφορία περίπου 12000 οχημάτων ημερησίως.
16
Από την αίτηση προδικαστικής αποφάσεως προκύπτει ότι, προκειμένου να περιοριστούν οι επιπτώσεις στους πληθυσμούς άγριων πτηνών που απαντούν στον τόπο ή πλησίον αυτού, το επίμαχο σχέδιο προβλέπει διάφορα μέτρα, μεταξύ άλλων ότι οι εργασίες θα μπορούν να πραγματοποιηθούν μόνον κατά τη διάρκεια ορισμένων μηνών του έτους και ότι τα παλαιά δένδρα σε απόσταση τουλάχιστον 300 μέτρων από τον δρόμο και σε έκταση 6,6 εκταρίων θα πρέπει να διατηρηθούν.
17
Σύμφωνα με την έκθεση των δύο πραγματογνωμόνων που όρισε το αιτούν δικαστήριο, τα προβλεπόμενα μέτρα, εάν εφαρμοστούν, θα αποτρέψουν οποιαδήποτε σημαντική ενόχληση των οικείων ειδών. Ωστόσο, οι πραγματογνώμονες παραδέχονται ότι τα μέτρα αυτά δεν θα αποτρέψουν το ενδεχόμενο το εν λόγω σχέδιο να έχει επιπτώσεις επί μεμονωμένων ατόμων, αν μη τι άλλο λόγω και μόνον της διάρκειας ζωής των περισσότερων από τα οικεία δασικά πτηνά. Διαβεβαιώνουν, ωστόσο, ότι τα εν λόγω μέτρα εγγυώνται τη διατήρηση του οικοτόπου των εν λόγω ειδών και τις απαιτούμενες προϋποθέσεις φωλεοποίησής τους.
18
Οι προσφεύγοντες της κύριας δίκης αμφισβητούν την ανωτέρω εκτίμηση.
19
Το αιτούν δικαστήριο διερωτάται, πρώτον, αν τα μέτρα που αποσκοπούν στην αποτροπή ή τον περιορισμό των ενοχλήσεων των ειδών πτηνών που επηρεάζονται από το επίμαχο σχέδιο μπορούν να ληφθούν υπόψη για την εκτίμηση του κατά πόσον το εν λόγω σχέδιο πληροί τις απαιτήσεις του άρθρου 5, στοιχείο δʹ, της οδηγίας για τα πτηνά. Κατά την άποψή του, η νομολογία του Δικαστηρίου που απαγορεύει να λαμβάνονται υπόψη τα μέτρα που αποσκοπούν στην αποφυγή ή τον περιορισμό των επιβλαβών συνεπειών στον προστατευόμενο τόπο κατά το στάδιο του προελέγχου που προηγείται της δέουσας εκτιμήσεως που προβλέπεται στο άρθρο 6, παράγραφος 3, της οδηγίας για τους οικοτόπους δεν μπορεί να μεταφερθεί στο άρθρο 5, στοιχείο δʹ, της οδηγίας για τα πτηνά.
20
Αντιθέτως, το αιτούν δικαστήριο εκτιμά ότι η ερμηνεία του άρθρου 5, στοιχείο δʹ, της οδηγίας για τα πτηνά πρέπει να εναρμονισθεί με την ερμηνεία του άρθρου 12, παράγραφος 1, στοιχείο δʹ, της οδηγίας για τους οικοτόπους, όπως αυτή διατυπώνεται από την Επιτροπή στο έγγραφο καθοδήγησης σχετικά με την αυστηρή προστασία των ζωικών ειδών κοινοτικού ενδιαφέροντος βάσει της τελευταίας οδηγίας [C(2021) 7301 final]. Το βασικό κριτήριο, κατά την ερμηνεία αυτή, είναι η διατήρηση ή η βελτίωση της διαρκούς οικολογικής λειτουργίας του τόπου.
21
Δεδομένου ότι το άρθρο 5, στοιχείο δʹ, της οδηγίας για τα πτηνά απαγορεύει μόνον τις ενοχλήσεις που έχουν σημαντικές συνέπειες σε σχέση με τους σκοπούς της οδηγίας, η ύπαρξη ενός τέτοιου αποτελέσματος πρέπει να εκτιμάται λαμβανομένων υπόψη των μέτρων πρόληψης και μετριασμού των ενοχλήσεων που περιλαμβάνει το σχέδιο. Η εφαρμογή παρέκκλισης δυνάμει του άρθρου 9 της εν λόγω οδηγίας είναι απαραίτητη μόνον εάν το σχέδιο που συνοδεύεται από τα εν λόγω μέτρα πρέπει να απαγορευθεί σύμφωνα με το άρθρο 5, στοιχείο δʹ, της ίδιας οδηγίας.
22
Δεύτερον, το αιτούν δικαστήριο διερωτάται ποια στοιχεία πρέπει να απαιτούνται για την απόδειξη της αποτελεσματικότητας των μέτρων που αποσκοπούν στην πρόληψη ή τον περιορισμό των ενοχλήσεων που απορρέουν από το σχέδιο.
23
Ειδικότερα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί να διευκρινιστεί αν το επίπεδο βεβαιότητας, που απαιτείται από το άρθρο 5, στοιχείο δʹ, της οδηγίας για τα πτηνά, όσον αφορά την αποτελεσματικότητα των εν λόγω μέτρων είναι συγκρίσιμο με εκείνο που η Επιτροπή, στο έγγραφο καθοδήγησης σχετικά με την αυστηρή προστασία των ζωικών ειδών κοινοτικού ενδιαφέροντος βάσει της οδηγίας για τους οικοτόπους, θεωρεί ότι απαιτείται από το άρθρο 12, παράγραφος 1, στοιχείο δʹ, της τελευταίας αυτής οδηγίας. Η ερμηνεία της Επιτροπής συνεπάγεται αξιολόγηση της αποτελεσματικότητας των μέτρων αποτροπής και μετριασμού των ενοχλήσεων βάσει εκθέσεων πραγματογνωμόνων οι οποίοι διορίζονται από τις αρχές ή τα δικαστήρια, υπό την προϋπόθεση ότι οι αξιολογήσεις που περιέχονται στις εκθέσεις αυτές μπορούν να υποστηριχθούν επιστημονικώς, με βάση τις τρέχουσες γνώσεις, και αιτιολογούνται λεπτομερώς.
24
Αντιθέτως, το αιτούν δικαστήριο εκτιμά ότι οι αξιολογήσεις των δικαστικών πραγματογνωμόνων που έχουν τα ως άνω χαρακτηριστικά θα ήταν ανεπαρκείς αν εφαρμοζόταν ο βαθμός απόδειξης που έχει καθορίσει το Δικαστήριο όσον αφορά τα μέτρα αποφυγής ή περιορισμού των επιπτώσεων στις οποίες αναφέρεται το άρθρο 6, παράγραφος 3, της οδηγίας για τους οικοτόπους και σύμφωνα με τον οποίο πρέπει να αποκλείεται κάθε εύλογη αμφιβολία από επιστημονική άποψη.
25
Το αιτούν δικαστήριο διερωτάται αν πρέπει να εφαρμόσει τον βαθμό απόδειξης που αφορά την εφαρμογή του άρθρου 12, παράγραφος 1, στοιχείο δʹ, της οδηγίας για τους οικοτόπους ή τον βαθμό απόδειξης που αφορά τα μέτρα για την αποφυγή ή τον περιορισμό των επιπτώσεων στις οποίες αναφέρεται το άρθρο 6, παράγραφος 3, της εν λόγω οδηγίας. Κατά την άποψή του ουδείς λόγος συντρέχει να μη χρησιμοποιηθεί το τελευταίο αυτό κριτήριο στο πλαίσιο της αξιολόγησης της προστασίας των ζωικών ειδών που επηρεάζονται από το επίμαχο σχέδιο.
26
Επομένως, η αποτελεσματικότητα των εν λόγω μέτρων θα πρέπει να αποδεικνύεται από την επιστημονική τεκμηρίωση σε τέτοιο βαθμό ώστε να μην υφίσταται συναφώς καμία εύλογη αμφιβολία.
27
Εν προκειμένω, αυτό θα σήμαινε ότι τα προτεινόμενα μέτρα σχετικά με τη μεσοτσικλιτάρα δεν θα μπορούσαν να θεωρηθούν ότι διασφαλίζουν τη διατήρηση της βιολογικής λειτουργίας του είδους αυτού, δεδομένου ότι δεν υφίσταται επιστημονική τεκμηρίωση που να αποδεικνύει την αποτελεσματικότητά τους.
28
Υπό τις συνθήκες αυτές, το Bundesverwaltungsgericht (Ομοσπονδιακό Διοικητικό Δικαστήριο) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
«1)
Έχει το άρθρο 5 της οδηγίας για τα πτηνά την έννοια ότι η πράξη της σκόπιμης ενόχλησης, κατά το στοιχείο δʹ του άρθρου αυτού, δεν στοιχειοθετείται όταν είναι μεν πιθανό να προκληθεί ενόχληση σε μεμονωμένα άτομα συγκεκριμένου είδους, πλην όμως οποιαδήποτε συνέπεια σε σχέση με τους αντικειμενικούς σκοπούς του άρθρου 2 της οδηγίας αυτής είναι δυνατό να αποτραπεί με μέτρα που εφαρμόζονται αποτελεσματικά, εγκαίρως και προσηκόντως;
2)
Σε περίπτωση καταφατικής απαντήσεως στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα: προκειμένου να αποκλειστεί οποιαδήποτε επιστημονική αμφιβολία όσον αφορά την αποτελεσματικότητα των μέτρων αρκεί προς τούτο η δεόντως τεκμηριωμένη τεχνική αξιολόγηση δικαστικού πραγματογνώμονα ή, αντιθέτως, πρέπει να υπάρχει αντικειμενική επιστημονική τεκμηρίωση η οποία να καταδεικνύει επιτυχή εμπειρία στην πράξη σε σχέση με τα μέτρα αυτά;»
Επί του αιτήματος επαναλήψεως της προφορικής διαδικασίας
29
Με δικόγραφο που κατέθεσε στη Γραμματεία του Δικαστηρίου στις 21 Οκτωβρίου 2025, η VIRUS ζήτησε την επανάληψη της προφορικής διαδικασίας, κατ’ εφαρμογήν του άρθρου 83 του Κανονισμού Διαδικασίας του Δικαστηρίου.
30
Προς στήριξη του αιτήματός της, η VIRUS υποστηρίζει ότι οι προτάσεις της γενικής εισαγγελέα J. Kokott στην υπόθεση Voore Mets και Lemeks Põlva (C‑784/23, EU:C:2025:67), η απόφαση της 1ης Αυγούστου 2025, Voore Mets και Lemeks Põlva (C‑784/23, EU:C:2025:609), και οι προτάσεις της γενικής εισαγγελέα στην υπό κρίση υπόθεση δημοσιεύθηκαν μετά την περάτωση της έγγραφης διαδικασίας και συνιστούν νέα πραγματικά περιστατικά δυνάμενα να ασκήσουν αποφασιστική επιρροή επί της αποφάσεως του Δικαστηρίου. Επιπλέον, η VIRUS αιτιολογεί το αίτημά της περί επαναλήψεως της προφορικής διαδικασίας επικαλούμενη τις διαφωνίες που εκφράζει ως προς τις ανωτέρω προτάσεις.
31
Δυνάμει του άρθρου 83 του Κανονισμού Διαδικασίας, το Δικαστήριο μπορεί οποτεδήποτε, αφού ακούσει τον γενικό εισαγγελέα, να διατάξει την επανάληψη της προφορικής διαδικασίας, ιδίως αν κρίνει ότι δεν έχει διαφωτιστεί επαρκώς ή όταν ένας διάδικος, μετά τη λήξη της διαδικασίας αυτής, επικαλείται νέο πραγματικό περιστατικό δυνάμενο να ασκήσει αποφασιστική επιρροή επί της αποφάσεως του Δικαστηρίου.
32
Τούτο, ωστόσο, δεν συμβαίνει εν προκειμένω.
33
Πράγματι, ούτε οι προτάσεις της γενικής εισαγγελέα J. Kokott στην υπόθεση Voore Mets και Lemeks Põlva (C‑784/23, EU:C:2025:67) ή στην υπό κρίση υπόθεση ούτε η απόφαση της 1ης Αυγούστου 2025, Voore Mets και Lemeks Põlva (C‑784/23, EU:C:2025:609), συνιστούν νέα πραγματικά περιστατικά δυνάμενα να ασκήσουν αποφασιστική επιρροή επί της αποφάσεως την οποία καλείται να εκδώσει το Δικαστήριο στην υπό κρίση υπόθεση. Επιπλέον, λαμβανομένων υπόψη όλων των στοιχείων που έχει στη διάθεσή του, το Δικαστήριο εκτιμά ότι έχει διαφωτιστεί επαρκώς προκειμένου να αποφανθεί επί της υπό κρίση αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως.
34
Όσον αφορά, εξάλλου, τις μνημονευόμενες στη σκέψη 33 της παρούσας αποφάσεως διαφωνίες που διατύπωσε η VIRUS ως προς τις προτάσεις, υπενθυμίζεται, αφενός, ότι ο Οργανισμός του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης και ο Κανονισμός Διαδικασίας δεν προβλέπουν δυνατότητα των κατά το άρθρο 23 του Οργανισμού αυτού ενδιαφερομένων να διατυπώνουν παρατηρήσεις σε απάντηση των προτάσεων του γενικού εισαγγελέα (απόφαση της 16ης Νοεμβρίου 2021, Prokuratura Rejonowa w Mińsku Mazowieckim κ.λπ., C‑748/19 έως C‑754/19, EU:C:2021:931, σκέψη 30 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
35
Αφετέρου, δυνάμει του άρθρου 252, δεύτερο εδάφιο, ΣΛΕΕ, ο γενικός εισαγγελέας διατυπώνει δημοσία, με πλήρη αμεροληψία και ανεξαρτησία, αιτιολογημένες προτάσεις επί των υποθέσεων οι οποίες, σύμφωνα με τον Οργανισμό του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης, απαιτούν την παρέμβασή του. Επομένως, δεν πρόκειται για διατύπωση γνώμης απευθυνόμενης προς τους δικαστές ή τους διαδίκους η οποία να προέρχεται από αρχή εκτός του Δικαστηρίου, αλλά για ατομική και αιτιολογημένη γνώμη, την οποία διατυπώνει δημόσια ένα μέλος του ίδιου του οργάνου. Υπό τις συνθήκες αυτές, επί των προτάσεων του γενικού εισαγγελέα δεν διεξάγεται συζήτηση μεταξύ των διαδίκων (πρβλ. απόφαση της 6ης Οκτωβρίου 2021, Sumal, C‑882/19, EU:C:2021:800, σκέψη 21). Εξάλλου, το Δικαστήριο δεν δεσμεύεται ούτε από τις προτάσεις του γενικού εισαγγελέα ούτε από την αιτιολογία βάσει της οποίας αυτός καταλήγει στις εν λόγω προτάσεις. Κατά συνέπεια, η διαφωνία οποιουδήποτε ενδιαφερομένου με τις προτάσεις του γενικού εισαγγελέα, όποια και αν είναι τα ζητήματα που εξετάζει ο γενικός εισαγγελέας με τις προτάσεις του, δεν μπορεί να συνιστά, αυτή καθεαυτή, λόγο ο οποίος δικαιολογεί την επανάληψη της προφορικής διαδικασίας [απόφαση της 16ης Νοεμβρίου 2021, Prokuratura Rejonowa w Mińsku Mazowieckim κ.λπ., C‑748/19 έως C‑754/19, EU:C:2021:931, σκέψη 31 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία].
36
Υπό τις συνθήκες αυτές, το Δικαστήριο, αφού άκουσε τη γενική εισαγγελέα, κρίνει ότι δεν συντρέχει λόγος να διατάξει την επανάληψη της προφορικής διαδικασίας.
Επί των προδικαστικών ερωτημάτων
Επί του πρώτου προδικαστικού ερωτήματος
37
Με το πρώτο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν το άρθρο 5, στοιχείο δʹ, της οδηγίας για τα πτηνά έχει την έννοια ότι δεν υφίσταται σκόπιμη ενόχληση, κατά την εν λόγω διάταξη, όταν τα μέτρα που εφαρμόζονται στο πλαίσιο ενός σχεδίου καθιστούν δυνατό να αποτραπεί οποιαδήποτε σημαντική συνέπεια σε σχέση με τους σκοπούς της οδηγίας.
38
Κατά πρώτον, υπενθυμίζεται ότι, πρώτον, σύμφωνα με το άρθρο 5, στοιχείο δʹ, της οδηγίας για τα πτηνά, τα κράτη μέλη οφείλουν να απαγορεύουν τη σκόπιμη ενόχληση όλων των ειδών πτηνών που ζουν εκ φύσεως σε άγρια κατάσταση στο ευρωπαϊκό έδαφος των κρατών μελών, ιδιαίτερα κατά την περίοδο αναπαραγωγής και εξαρτήσεως, όταν αυτή έχει σημαντικές συνέπειες σε σχέση με τους σκοπούς της οδηγίας.
39
Δεύτερον, υπενθυμίζεται επίσης ότι η ως άνω απαγόρευση συμπληρώνει τις λοιπές απαγορεύσεις που προβλέπονται στο άρθρο 5, στοιχεία αʹ έως γʹ, της εν λόγω οδηγίας, οι οποίες αφορούν, ιδίως, την εκ προθέσεως θανάτωση ή σύλληψη πτηνών των ειδών αυτών, καθώς και την εκ προθέσεως καταστροφή ή βλάβη των φωλιών και των αυγών τους. Ωστόσο, όλες αυτές οι απαγορεύσεις εφαρμόζονται όχι μόνο στις ανθρώπινες δραστηριότητες που έχουν ως σκοπό να βλάψουν τα πτηνά, αλλά και σε εκείνες οι οποίες, αν και προδήλως δεν έχουν τέτοιο σκοπό, συνεπάγονται την αποδοχή της πιθανότητας τέτοιας βλάβης (πρβλ. απόφαση της 1ης Αυγούστου 2025, Voore Mets και Lemeks Põlva, C‑784/23, EU:C:2025:609, σκέψη 49). Επομένως, το σχέδιο κατασκευής οδού που αποτελεί το αντικείμενο της διαφοράς της κύριας δίκης, μολονότι δεν έχει ως σκοπό να βλάψει τα πτηνά, ενδέχεται να εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 5, στοιχείο δʹ, της οδηγίας για τα πτηνά.
40
Τρίτον, από το άρθρο 1 της οδηγίας για τα πτηνά, ερμηνευόμενο υπό το πρίσμα των αιτιολογικών σκέψεων 3, 5, 7 και 8 αυτής, προκύπτει ότι οι σκοποί της εν λόγω οδηγίας συνίστανται στη διατήρηση ή την αποκατάσταση σε ικανοποιητικό επίπεδο του πληθυσμού όλων των ειδών πτηνών που ζουν εκ φύσεως σε άγρια κατάσταση στο ευρωπαϊκό έδαφος των κρατών μελών. Σύμφωνα με το άρθρο 2 της οδηγίας για τα πτηνά, το επίπεδο αυτό πρέπει να ανταποκρίνεται, μεταξύ άλλων, στις οικολογικές, επιστημονικές και μορφωτικές απαιτήσεις, λαμβανομένων, ωστόσο, υπόψη των οικονομικών και ψυχαγωγικών απαιτήσεων (πρβλ. απόφαση της 1ης Αυγούστου 2025, Voore Mets και Lemeks Põlva, C‑784/23, EU:C:2025:609, σκέψη 51).
41
Ως εκ τούτου, το άρθρο 5, στοιχείο δʹ, της οδηγίας για τα πτηνά απαγορεύει τις ενοχλήσεις που έχουν σημαντικές συνέπειες στο επίπεδο του πληθυσμού των ειδών αγρίων πτηνών που θεωρείται ικανοποιητικό, και όχι σε άτομα των ειδών αυτών, εκτός αν ο πληθυσμός ενός συγκεκριμένου είδους αγρίων πτηνών είναι τόσο περιορισμένος ώστε η ενόχληση μεμονωμένων ατόμων του είδους αυτού να μπορεί να θέσει σε κίνδυνο τη διατήρησή του.
42
Κατά δεύτερον, για την ερμηνεία του άρθρου 5, στοιχείο δʹ, της οδηγίας για τα πτηνά, προκειμένου να δοθεί απάντηση στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα, κατά πάγια νομολογία, πρέπει να λαμβάνεται υπόψη όχι μόνον το γράμμα της εν λόγω διατάξεως, αλλά και το πλαίσιο στο οποίο εντάσσεται και οι σκοποί που επιδιώκονται με τη ρύθμιση της οποίας αποτελεί μέρος (πρβλ. απόφαση της 4ης Μαρτίου 2021, Föreningen Skydda Skogen, C‑473/19 και C‑474/19, EU:C:2021:166, σκέψη 32 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
43
Πρώτον, όσον αφορά το γράμμα του άρθρου 5, στοιχείο δʹ, της οδηγίας για τα πτηνά, επισημαίνεται ότι, σε αντίθεση με τις απαγορεύσεις του άρθρου 5, στοιχεία αʹ και βʹ, της ως άνω οδηγίας, η εκεί προβλεπόμενη απαγόρευση, ήτοι η απαγόρευση της σκόπιμης ενόχλησης των πτηνών, ιδίως κατά την περίοδο αναπαραγωγής και εξαρτήσεως, εφαρμόζεται «όταν [η ενόχληση] έχει σημαντικές συνέπειες σε σχέση με τους αντικειμενικούς σκοπούς της [εν λόγω] οδηγίας» (απόφαση της 1ης Αυγούστου 2025, Voore Mets και Lemeks Põlva, C‑784/23, EU:C:2025:609, σκέψη 50). Κατά συνέπεια, σε αντίθεση με ό,τι απαιτείται για την εφαρμογή του άρθρου 5, στοιχεία αʹ και βʹ, της ίδιας οδηγίας, η εξέταση των επιπτώσεων μιας ανθρώπινης δραστηριότητας στο επίπεδο του πληθυσμού των οικείων ειδών πτηνών δεν ασκεί επιρροή για την εφαρμογή της απαγορεύσεως του άρθρου 5, στοιχείο δʹ, της οδηγίας για τα πτηνά (πρβλ. απόφαση της 1ης Αυγούστου 2025, Voore Mets και Lemeks Põlva, C‑784/23, EU:C:2025:609, σκέψη 54).
44
Επομένως, από το γράμμα του άρθρου 5, στοιχείο δʹ, της οδηγίας και από το πλαίσιο στο οποίο εντάσσεται η εν λόγω διάταξη προκύπτει ότι η απαγόρευση της σκόπιμης ενόχλησης στην οποία αναφέρεται η διάταξη αυτή δεν έχει εφαρμογή εάν κατάλληλα προληπτικά μέτρα αποτρέπουν αποτελεσματικά την ενόχληση των άγριων πτηνών από ένα σχέδιο ή είναι πράγματι ικανά να περιορίσουν την ενόχληση αυτή κατά τρόπον ώστε να μην έχει σημαντικές συνέπειες στους σκοπούς της οδηγίας για τα πτηνά. Ως εκ τούτου, η ύπαρξη τέτοιων μέτρων, η εφαρμογή των οποίων προβλέπεται από το σχέδιο, πρέπει να λαμβάνεται υπόψη κατά την εκτίμηση του κατά πόσον η απαγόρευση ενόχλησης των αγρίων πτηνών που προβλέπεται στο άρθρο 5, στοιχείο δʹ, της οδηγίας για τα πτηνά αντιτίθεται στο σχέδιο.
45
Δεύτερον, για την επίτευξη των σκοπών της οδηγίας για τα πτηνά, που υπομνήσθηκαν στη σκέψη 40 της παρούσας αποφάσεως, ήτοι τη διατήρηση ή την αποκατάσταση σε ικανοποιητικό επίπεδο του πληθυσμού των ειδών αγρίων πτηνών, δεν είναι απαραίτητη η εκτίμηση των ενοχλήσεων που προκαλεί ένα σχέδιο στα είδη αγρίων πτηνών ανεξάρτητα από τα συνοδευτικά μέτρα του σχεδίου που προτείνονται για την πρόληψη ή τον περιορισμό των εν λόγω συνεπειών. Πράγματι, μόνον οι ενοχλήσεις που θα υποστούν πράγματι τα είδη άγριων πτηνών λόγω της υλοποιήσεως του σχεδίου, όπως αυτό συνοδεύεται από τα εν λόγω μέτρα, έχουν σημασία υπό το πρίσμα των σκοπών αυτών.
46
Η ανωτέρω ανάλυση δεν αναιρείται, αντιθέτως προς όσα υποστηρίζουν οι προσφεύγοντες της κύριας δίκης με τις γραπτές παρατηρήσεις τους, από το συμπέρασμα στο οποίο κατέληξε το Δικαστήριο με την απόφαση της 12ης Απριλίου 2018, People Over Wind και Sweetman (C‑323/17, EU:C:2018:244). Πράγματι, όπως έκρινε το Δικαστήριο με την ως άνω απόφαση, αν τα μέτρα που αποσκοπούν στην αποτροπή ή τον περιορισμό των επιβλαβών συνεπειών ενός σχεδίου δεν μπορούν να λαμβάνονται υπόψη κατά το στάδιο του προελέγχου του εν λόγω σχεδίου στο πλαίσιο της οδηγίας για τους οικοτόπους, τούτο οφείλεται στο γεγονός ότι το πρώτο αυτό στάδιο αναλύσεως αποσκοπεί στο να καθοριστεί αν το εν λόγω σχέδιο πρέπει να υποβληθεί στην επίσημη διαδικασία εκτιμήσεως των επιπτώσεών του σε μια ζώνη προστασίας, σύμφωνα με το άρθρο 6, παράγραφος 3, πρώτη περίοδος, της οδηγίας περί οικοτόπων. Αντιθέτως, δεδομένου ότι το άρθρο 5, στοιχείο δʹ, της οδηγίας για τα πτηνά δεν διακρίνει δύο στάδια εκτιμήσεως των ενοχλήσεων τις οποίες ενδέχεται να υποστούν τα είδη αγρίων πτηνών λόγω σχεδίων, οι ενοχλήσεις αυτές πρέπει να εκτιμώνται εκ προοιμίου συνολικά, λαμβανομένων υπόψη, προς τούτο, των μέτρων που αποσκοπούν στην αποτροπή ή τον μετριασμό τους.
47
Από τα προεκτεθέντα προκύπτει ότι το άρθρο 5, στοιχείο δʹ, της οδηγίας για τα πτηνά έχει την έννοια ότι δεν υφίσταται σκόπιμη ενόχληση, κατά την έννοια της εν λόγω διατάξεως, όταν τα μέτρα που εφαρμόζονται στο πλαίσιο ενός σχεδίου καθιστούν δυνατή την αποτροπή οποιασδήποτε σημαντικής συνέπειας αντίθετης προς τους σκοπούς της οδηγίας που αφορούν τη διατήρηση ή την αποκατάσταση σε ικανοποιητικό επίπεδο του πληθυσμού όλων των ειδών πτηνών που ζουν εκ φύσεως σε άγρια κατάσταση στο ευρωπαϊκό έδαφος των κρατών μελών, λαμβανομένων υπόψη, μεταξύ άλλων, των οικολογικών, επιστημονικών και μορφωτικών απαιτήσεων, καθώς και των οικονομικών και ψυχαγωγικών απαιτήσεων.
Επί του δευτέρου προδικαστικού ερωτήματος
48
Με το δεύτερο προδικαστικό ερώτημά του, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν η αποτελεσματικότητα των μέτρων που αποσκοπούν στην αποτροπή οποιασδήποτε ενόχλησης η οποία έχει σημαντικές συνέπειες στα είδη αγρίων πτηνών, κατά την έννοια του άρθρου 5, στοιχείο δʹ, της οδηγίας για τα πτηνά, μπορεί να αποδεικνύεται με αιτιολογημένη αξιολόγηση δικαστικού πραγματογνώμονα ή αν πρέπει να αποδεικνύεται βάσει επιστημονικής τεκμηρίωσης που να καταδεικνύει την επιτυχή εφαρμογή των εν λόγω μέτρων στην πράξη.
49
Κατά πρώτον, επισημαίνεται ότι, όπως υπογράμμισε και η γενική εισαγγελέας με το σημείο 86 των προτάσεών της, ούτε το άρθρο 5 ούτε κάποια άλλη διάταξη της οδηγίας για τα πτηνά προβλέπει κανόνες περί διεξαγωγής των αποδείξεων στο πλαίσιο της εξέτασης των ενοχλήσεων που προκαλούνται στα είδη άγριων πτηνών από ανθρώπινη δραστηριότητα.
50
Υπό τις συνθήκες αυτές, στην εσωτερική έννομη τάξη κάθε κράτους μέλους απόκειται, σύμφωνα με την αρχή της δικονομικής αυτονομίας, και υπό την επιφύλαξη των αρχών της ισοδυναμίας και της αποτελεσματικότητας, να καθορίσει τους λεπτομερείς κανόνες διεξαγωγής των αποδείξεων, τα παραδεκτά ενώπιον του αρμοδίου εθνικού δικαστηρίου αποδεικτικά στοιχεία ή, ακόμη, τις αρχές που διέπουν την εκτίμηση, από το δικαστήριο αυτό, της αποδεικτικής ισχύος των υποβαλλόμενων στην κρίση του αποδεικτικών στοιχείων, καθώς και το απαιτούμενο επίπεδο αποδείξεως (πρβλ. απόφαση της 21ης Ιουνίου 2017, W κ.λπ., C‑621/15, EU:C:2017:484, σκέψη 25).
51
Η αρχή της ισοδυναμίας απαιτεί οι εν λόγω διαδικαστικές ρυθμίσεις να μην είναι λιγότερο ευνοϊκές από εκείνες που διέπουν παρόμοιες καταστάσεις που υπάγονται στο εσωτερικό δίκαιο (πρβλ. απόφαση της 8ης Μαΐου 2025, Beevers Kaas, C‑581/23, EU:C:2025:323, σκέψη 44). Επομένως, η εν λόγω αρχή δεν αντιτίθεται στην απόδειξη της αποτελεσματικότητας των μέτρων που αποσκοπούν στην αποτροπή οποιασδήποτε σημαντικής ενόχλησης των οικείων ειδών βάσει της αιτιολογημένης αξιολόγησης δικαστικού πραγματογνώμονα, εφόσον το εθνικό δίκαιο επιτρέπει αυτόν τον τρόπο αποδείξεως σε παρόμοιες καταστάσεις που διέπονται από το εσωτερικό δίκαιο, όπερ απόκειται στο αιτούν δικαστήριο να εξακριβώσει.
52
Η αρχή της αποτελεσματικότητας απαιτεί οι εν λόγω δικονομικοί κανόνες να μην καθιστούν πρακτικώς αδύνατη ή υπερβολικά δυσχερή την εφαρμογή του δικαίου της Ένωσης (πρβλ. αποφάσεις της 21ης Ιουνίου 2017, W κ.λπ., C‑621/15, EU:C:2017:484, σκέψη 26 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία, και της 30ής Ιανουαρίου 2025, Caronte & Tourist, C‑511/23, EU:C:2025:42, σκέψη 44).
53
Συναφώς, επισημαίνεται ότι, όπως υπογράμμισε, κατ’ ουσίαν, η γενική εισαγγελέας με το σημείο 88 των προτάσεών της, όσον αφορά την απαγόρευση σκόπιμης ενόχλησης των αγρίων πτηνών που προβλέπεται στο άρθρο 5, στοιχείο δʹ, της οδηγίας για τα πτηνά, η αρχή της αποτελεσματικότητας συνεπάγεται ότι η απόδειξη ότι μια τέτοια ενόχληση έχει σημαντικές συνέπειες στους σκοπούς της οδηγίας δεν πρέπει να καθίσταται υπερβολικά δυσχερής. Το ίδιο ισχύει και για την απόδειξη ότι η ενόχληση δεν έχει σημαντικές συνέπειες στους σκοπούς της εν λόγω οδηγίας.
54
Κατά δεύτερον, υπενθυμίζεται ότι τα κράτη μέλη, όταν εφαρμόζουν το δίκαιο της Ένωσης, είναι υποχρεωμένα να εξασφαλίζουν την τήρηση των απαιτήσεων που απορρέουν από την αρχή της χρηστής διοικήσεως (πρβλ. απόφαση της 22ας Σεπτεμβρίου 2022, Országos Idegenrendészeti Főigazgatóság κ.λπ., C‑159/21, EU:C:2022:708, σκέψη 44 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
55
Η αρχή αυτή επιβάλλει, μεταξύ άλλων, στη διοικητική αρχή να προβαίνει σε επιμελή και αμερόληπτη εξέταση όλων των κρίσιμων πτυχών, κατά τρόπον ώστε, κατά την έκδοση της αποφάσεώς της, να διαθέτει τα κατά το δυνατόν πληρέστερα και πλέον αξιόπιστα στοιχεία (πρβλ. απόφαση της 14ης Μαΐου 2020, Agrobet CZ, C‑446/18, EU:C:2020:369, σκέψη 44 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
56
Η αρχή της χρηστής διοικήσεως επιβάλλει επίσης στη διοίκηση να αιτιολογεί τις αποφάσεις της, όταν εφαρμόζει το δίκαιο της Ένωσης (πρβλ. απόφαση της 24ης Φεβρουαρίου 2022, SC Cridar Cons, C‑582/20, EU:C:2022:114, σκέψη 54 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
57
Κατά τρίτον, όσον αφορά την εκτίμηση των περιβαλλοντικών κινδύνων, αυτή πρέπει να πραγματοποιείται, σύμφωνα με το άρθρο 191, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ, τηρουμένης της αρχής της προφύλαξης. Υπό το πρίσμα αυτό, οι αρμόδιες αρχές οφείλουν, ιδίως, να λαμβάνουν υπόψη τα πλέον αξιόπιστα διαθέσιμα επιστημονικά δεδομένα, καθώς και τα πλέον πρόσφατα αποτελέσματα της διεθνούς έρευνας (πρβλ. αποφάσεις της 1ης Οκτωβρίου 2019, Blaise κ.λπ., C‑616/17, EU:C:2019:800, σκέψεις 46, 93 και 94, και της 12ης Ιουνίου 2025, Eesti Suurkiskjad, C‑629/23, EU:C:2025:429, σκέψη 42). Αντιθέτως, δεν μπορεί να απαιτείται η απόδειξη της αποτελεσματικότητας των εν λόγω μέτρων βάσει επιστημονικής τεκμηρίωσης που να καταδεικνύει την επιτυχή εφαρμογή των μέτρων αυτών στην πράξη, δεδομένου ότι μια τέτοια τεκμηρίωση δεν είναι κατ’ ανάγκην διαθέσιμη.
58
Υπό το πρίσμα των ανωτέρω παρατηρήσεων, στο δεύτερο προδικαστικό ερώτημα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι η αποτελεσματικότητα των μέτρων που αποσκοπούν στην αποτροπή οποιασδήποτε ενόχλησης η οποία έχει σημαντικές συνέπειες στα είδη αγρίων πτηνών, κατά την έννοια του άρθρου 5, στοιχείο δʹ, της οδηγίας για τα πτηνά, μπορεί να αποδεικνύεται με αιτιολογημένη αξιολόγηση δικαστικού πραγματογνώμονα, υπό την προϋπόθεση ότι η αξιολόγηση αυτή στηρίζεται στα πλέον αξιόπιστα διαθέσιμα επιστημονικά δεδομένα και στα πλέον πρόσφατα αποτελέσματα της διεθνούς έρευνας. Αντιθέτως, δεν μπορεί να απαιτείται η απόδειξη της αποτελεσματικότητας των εν λόγω μέτρων βάσει επιστημονικής τεκμηρίωσης που να καταδεικνύει την επιτυχή εφαρμογή τους στην πράξη.
Επί των δικαστικών εξόδων
59
Δεδομένου ότι η παρούσα διαδικασία έχει ως προς τους διαδίκους της κύριας δίκης τον χαρακτήρα παρεμπίπτοντος που ανέκυψε ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου, σε αυτό εναπόκειται να αποφανθεί επί των δικαστικών εξόδων. Τα έξοδα στα οποία υποβλήθηκαν όσοι υπέβαλαν παρατηρήσεις στο Δικαστήριο, πλην των ως άνω διαδίκων, δεν αποδίδονται.
Για τους λόγους αυτούς, το Δικαστήριο (πρώτο τμήμα) αποφαίνεται:
1)
Το άρθρο 5, στοιχείο δʹ, της οδηγίας 2009/147/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 30ής Νοεμβρίου 2009, περί της διατηρήσεως των αγρίων πτηνών,
έχει την έννοια ότι:
δεν υφίσταται σκόπιμη ενόχληση, κατά την έννοια της εν λόγω διατάξεως, όταν τα μέτρα που εφαρμόζονται στο πλαίσιο ενός σχεδίου καθιστούν δυνατή την αποτροπή οποιασδήποτε σημαντικής συνέπειας αντίθετης προς τους σκοπούς της οδηγίας που αφορούν τη διατήρηση ή την αποκατάσταση σε ικανοποιητικό επίπεδο του πληθυσμού όλων των ειδών πτηνών που ζουν εκ φύσεως σε άγρια κατάσταση στο ευρωπαϊκό έδαφος των κρατών μελών, λαμβανομένων υπόψη, μεταξύ άλλων, των οικολογικών, επιστημονικών και μορφωτικών απαιτήσεων, καθώς και των οικονομικών και ψυχαγωγικών απαιτήσεων.
2)
Η αποτελεσματικότητα των μέτρων που αποσκοπούν στην αποτροπή οποιασδήποτε ενόχλησης η οποία έχει σημαντικές συνέπειες στα είδη αγρίων πτηνών, κατά την έννοια του άρθρου 5, στοιχείο δʹ, της οδηγίας 2009/147, μπορεί να αποδεικνύεται με αιτιολογημένη αξιολόγηση δικαστικού πραγματογνώμονα, υπό την προϋπόθεση ότι η αξιολόγηση αυτή στηρίζεται στα πλέον αξιόπιστα διαθέσιμα επιστημονικά δεδομένα και στα πλέον πρόσφατα αποτελέσματα της διεθνούς έρευνας. Αντιθέτως, δεν μπορεί να απαιτείται η απόδειξη της αποτελεσματικότητας των εν λόγω μέτρων βάσει επιστημονικής τεκμηρίωσης που να καταδεικνύει την επιτυχή εφαρμογή τους στην πράξη.
(υπογραφές)
(
*1
)	Γλώσσα διαδικασίας: η γερμανική.