62020CC0143
OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO
MICHALA BOBEKA
przedstawiona w dniu 2 września 2021 r. (
1
)
Sprawy połączone C‑143/20 i C‑213/20
A
przeciwko
O (C‑143/20)
i
G.W.,
E.S.
przeciwko
A. Towarzystwo Ubezpieczeń Życie S.A. (C‑213/20)
[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Sąd Rejonowy dla Warszawy‑Woli w Warszawie (Polska)]
Odesłanie prejudycjalne – Ochrona konsumentów – Dyrektywa 2002/83/WE – Umowy grupowego ubezpieczenia na życie związane z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym – Zakres i treść obowiązków przekazania informacji przed zawarciem umowy – Dyrektywa 2005/29/WE – Nieuczciwe praktyki handlowe – Zaniechania wprowadzające w błąd
I. Wprowadzenie
1.
Powództwa w postępowaniach głównych zostały wytoczone przez konsumentów w Polsce, którzy przystąpili do umów grupowego ubezpieczenia na życie. Konsumenci ci utrzymują, że przekazane im informacje na temat cech charakterystycznych owych produktów ubezpieczeniowych i związanego z nimi ryzyka nie posiadały wymaganego stopnia szczegółowości. W związku z tym wnoszą oni o zwrot wszystkich ulokowanych w tych produktach środków pieniężnych. W tym kontekście Sąd Rejonowy dla Warszawy‑Woli w Warszawie (Polska) kieruje do Trybunału szereg pytań odnoszących się do zakresu obowiązku informacyjnego przewidzianego w art. 36 ust. 1 dyrektywy 2002/83/WE (
2
) (zwanej dalej „dyrektywą w sprawie ubezpieczeń na życie”), jak również do konsekwencji wynikających z nieprzekazania (w pełni) takich informacji.
II. Ramy prawne
A.
Prawo Unii
1. Dyrektywa w sprawie ubezpieczeń na życie
2.
Dyrektywa w sprawie ubezpieczeń na życie ma na celu wyeliminowanie rozbieżności pomiędzy krajowymi prawodawstwami dotyczącymi nadzoru w drodze koordynacji niektórych aspektów podejmowania i prowadzenia działalności w zakresie ubezpieczeń na życie (
3
). W tym względzie motyw 52 owej dyrektywy przewiduje, że:
„Na rynku wewnętrznym ubezpieczeń konsument będzie miał szerszy i bardziej zróżnicowany wybór umów. Jeżeli chce on w pełni skorzystać z takiej różnorodności oraz większej konkurencyjności, musi mieć dostęp do takich niezbędnych informacji, które umożliwią mu dokonanie wyboru produktu najlepiej odpowiadającego jego potrzebom. Ten wymóg informacji jest tym bardziej istotny, jako że czas trwania zobowiązań może być bardzo długi. Przepisy podstawowe muszą dlatego zostać skoordynowane, aby konsument otrzymał jasną i rzetelną informację w sprawie głównych cech charakterystycznych produktów jemu zaproponowanych, jak również dane szczegółowe dotyczące organów, do których mogą kierować wszelkie skargi ubezpieczający, osoby ubezpieczone lub uprawnione”.
3.
Artykuł 36 dyrektywy w sprawie ubezpieczeń na życie, zatytułowany „Informacje dla ubezpieczających”, ma następujące brzmienie:
„1.   Przed zawarciem umowy ubezpieczenia, ubezpieczając[emu] przekazuje się co najmniej informacje wymienione w pkt A załącznika III.
[…]
3.   Państwo członkowskie zobowiązania może wymagać od zakładu ubezpieczeń dostarczenia informacji dodatkowych do tych wymienionych w załączniku III jedynie wtedy, gdy jest to konieczne do właściwego zrozumienia przez ubezpieczającego istotnych elementów zobowiązania.
4.   Państwo członkowskie zobowiązania ustanawia szczegółowe zasady wykonania niniejszego artykułu i załącznika III”.
4.
Załącznik III do owej dyrektywy, zatytułowany „Informacje dla ubezpieczających”, stanowi w części mającej znaczenie dla niniejszego postępowania:
„Następujące informacje, które muszą być przekazane ubezpieczającemu przed zawarciem umowy (A) lub w czasie obowiązywania umowy (B), muszą być przedstawione w sposób jasny i dokładny, na piśmie, w języku urzędowym państwa członkowskiego zobowiązania.
[…]
A. Przed zawarciem umowy
Informacje na temat zakładu ubezpieczeń
Informacje na temat zobowiązania
[…]
[…]
a)11 W przypadku ubezpieczeń wyrażonych w jednostkach funduszów inwestycyjnych – definicja jednostek, z którymi świadczenia są związane
a)12 Wskazanie rodzaju podstawowych aktywów dla ubezpieczeń związanych z funduszem inwestycyjnym
[…]”.
2. Dyrektywa o nieuczciwych praktykach handlowych
5.
Dyrektywa 2005/29/WE (
4
) (zwana dalej „dyrektywą o nieuczciwych praktykach handlowych”) ma zastosowanie „do nieuczciwych praktyk handlowych w rozumieniu art. 5, stosowanych przez przedsiębiorstwa wobec konsumentów przed zawarciem transakcji handlowej dotyczącej produktu, w trakcie jej zawierania oraz po jej zawarciu” (
5
). Artykuł 5 owej dyrektywy stanowi, co następuje:
„1.   Nieuczciwe praktyki handlowe są zabronione.
[…]
4.   Za nieuczciwe uznaje się w szczególności praktyki handlowe, które:
a)
wprowadzają błąd w rozumieniu art. 6 i 7;
[…]”.
6.
Artykuł 7 dyrektywy o nieuczciwych praktykach handlowych, zatytułowany „Zaniechania wprowadzające w błąd”, brzmi:
„1.   Praktykę handlową uznaje się za wprowadzającą w błąd, jeżeli w konkretnym przypadku, biorąc pod uwagę wszystkie jej cechy i okoliczności oraz ograniczenia środka przekazu, pomija ona istotne informacje potrzebne przeciętnemu konsumentowi, stosownie do okoliczności, do podjęcia świadomej decyzji dotyczącej transakcji i tym samym powoduje lub może powodować podjęcie przez przeciętnego konsumenta decyzji dotyczącej transakcji, której inaczej by nie podjął.
[…]
5.   Wymogi informacyjne ustanowione w prawie wspólnotowym, dotyczące komunikacji handlowej, w tym reklamy i marketingu, których niewyczerpujący wykaz zamieszczono w załączniku II, uznaje się za istotne”.
B.
Prawo polskie
7.
W chwili zaistnienia okoliczności faktycznych w postępowaniach głównych działalność ubezpieczeniowa w Polsce była regulowana ustawą o działalności ubezpieczeniowej (zwaną dalej „ustawą o działalności ubezpieczeniowej”) (
6
). Tą ustawą dokonano transpozycji dyrektywy w sprawie ubezpieczeń na życie.
8.
Artykuł 13 ustawy o działalności ubezpieczeniowej stanowił, w odpowiedniej części, co następuje:
„[…]
4.   W zakresie ubezpieczeń na życie, jeżeli są związane z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym, o których mowa w dziale I grupa 3 załącznika do ustawy, zakład ubezpieczeń jest obowiązany do określenia lub zawarcia w umowie ubezpieczenia:
1)
wykazu oferowanych ubezpieczeniowych funduszy kapitałowych;
2)
zasad ustalania wartości świadczeń oraz wartości wykupu ubezpieczenia, w tym również zasad umarzania jednostek ubezpieczeniowego funduszu kapitałowego i terminów ich zamiany na środki pieniężne i wypłaty świadczenia;
3)
regulaminu lokowania środków ubezpieczeniowego funduszu kapitałowego, obejmującego w szczególności charakterystykę aktywów wchodzących w skład tego funduszu, kryteria doboru aktywów oraz zasady ich dywersyfikacji i inne ograniczenia inwestycyjne;
4)
zasad i terminów wyceny jednostek ubezpieczeniowego funduszu kapitałowego;
5)
zasad ustalania wysokości kosztów oraz wszelkich innych obciążeń potrącanych ze składek ubezpieczeniowych lub z ubezpieczeniowego funduszu kapitałowego;
[…]”.
III. Okoliczności faktyczne, postępowanie przed sądem krajowym i pytania prejudycjalne
A.
Sprawa C‑143/20
9.
O (zwany dalej „pozwanym w sprawie C‑143/20”) jest osobą prawną z siedzibą w Polsce. Zawarł on z zakładem ubezpieczeń na życie umowę grupowego ubezpieczenia na życie związaną z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym. W ramach tej umowy zakład ubezpieczeń na życie występował w charakterze ubezpieczyciela, a pozwany w sprawie C‑143/20 – w charakterze ubezpieczającego.
10.
Ta konkretna umowa zawarta między pozwanym a zakładem ubezpieczeń była związana z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym. W regulaminie funduszu wskazano, że składki ubezpieczeniowe będą lokowane do 100% w certyfikaty wyemitowane przez B1. Wypłata z tych certyfikatów była oparta na indeksie B2.
11.
W dniu 8 października 2010 r. A, będący osobą fizyczną (zwany dalej „skarżącym w sprawie C‑143/20”), przystąpił do umowy grupowego ubezpieczenia na życie zawartej przez pozwanego w sprawie C‑143/20 i zakład ubezpieczeń. Zgodnie z postanowieniami deklaracji przystąpienia do owej umowy skarżący w sprawie C‑143/20 miał uiścić pierwszą składkę, a następnie uiszczać regularne składki bieżące płatne miesięcznie. Wskazany umownie okres ubezpieczenia wynosił 15 lat.
12.
W umowie ubezpieczenia nie określono zasad wyceny jednostek uczestnictwa ubezpieczeniowego funduszu kapitałowego, aktywów netto całego funduszu oraz certyfikatów, w które lokowano składki uiszczane przez skarżącego w sprawie C‑143/20. Nie wskazano w niej także metody obliczania wartości indeksu, na którym oparta była wypłata z tych certyfikatów.
13.
W regulaminie funduszu wyjaśniono jednak, że świadczenie gwarantowane przez zakład ubezpieczeń na koniec 15‑letniego okresu obowiązywania umowy nie będzie niższe niż łączna kwota zainwestowanych składek, natomiast może być ono wyższe w przypadku pozytywnej zmiany indeksu B2. W razie wypowiedzenia umowy ubezpieczenia przed zakończeniem okresu jej obowiązywania zakład ubezpieczeń zobowiązywał się zwrócić ubezpieczonemu kwotę równą każdoczesnej wartości jego udziałów w ubezpieczeniowym funduszu kapitałowym.
14.
Po upływie siedmiu lat, wobec znacznych strat wartości środków zainwestowanych przez skarżącego w sprawie C‑143/20, tenże skarżący wypowiedział przedmiotową umowę. Zakład ubezpieczeń wypłacił mu, tytułem wartości wykupu, kwotę odpowiadającą wartości jego udziałów w ubezpieczeniowym funduszu kapitałowym na dzień wypowiedzenia umowy ubezpieczenia.
15.
Skarżący w sprawie C‑143/20 wniósł do Sądu Rejonowego dla Warszawy‑Woli w Warszawie (Polska) powództwo o zapłatę. Utrzymuje on, że został wprowadzony w błąd co do charakteru inwestycji, w jakie miały być lokowane jego składki.
16.
Sąd odsyłający wskazuje, że – w zależności od wersji językowej – obowiązek informacyjny przewidziany w art. 36 ust. 1 dyrektywy w sprawie ubezpieczeń na życie w związku z pkt A ppkt a)11 i a)12 załącznika III do tej dyrektywy oraz art. 185 ust. 3 dyrektywy 2009/138/WE (
7
) (zwanej dalej „dyrektywą Wypłacalność II”) rodzi konieczność przekazania skarżącemu w sprawie C‑143/20 pełnych informacji na temat oferowanych instrumentów finansowych i strategii inwestycyjnych. Nieudzielenie takich informacji prowadzi do zaistnienia nieuczciwej praktyki handlowej w rozumieniu art. 5 i 7 dyrektywy o nieuczciwych praktykach handlowych.
17.
W tych okolicznościach faktycznych i prawnych Sąd Rejonowy dla Warszawy‑Woli w Warszawie postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:
„1)
[C]zy art. 185 ust. 3 lit. i) [dyrektywy Wypłacalność II], art. 36 ust. 1 [dyrektywy w sprawie ubezpieczeń na życie] w zw. z [jej] załącznikiem [III] A ppkt 12 należy wykładać tak, że w wypadku umów ubezpieczenia na życie związanych z funduszem inwestycyjnym (ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym), w którym to funduszu aktywami bazowymi są instrumenty pochodne (albo instrumenty finansowe strukturyzowane, w które wbudowano instrumenty pochodne) ubezpieczonemu konsumentowi ubezpieczyciel lub ubezpieczający (który oferuje takie ubezpieczenie, dystrybuuje produkt ubezpieczeniowy, »sprzedaje« ubezpieczenie) obowiązany jest przekazywać informacje o naturze, specyfikację typu, charakterystykę (ang. indication of the nature, niem. Angabe der Art., fr. indications sur la nature) instrumentu bazowego (instrumentu pochodnego albo instrumentu finansowego strukturyzowanego, w które wbudowano instrument pochodny), czy też wystarczającym jest wskazanie tylko rodzaju aktywów bazowych (podstawowych), bez przekazywania charakterystyki tego instrumentu?
2)
[W] wypadku odpowiedzi na pytanie pierwsze, iż ubezpieczyciel lub ubezpieczający (który oferuje takie ubezpieczenie, dystrybuuje produkt ubezpieczeniowy, »sprzedaje« ubezpieczenie związane z funduszem inwestycyjnym – ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym) obowiązany jest przekazywać konsumentowi informacje o naturze, specyfikację typu, charakterystykę instrumentu bazowego (instrumentu pochodnego albo instrumentu finansowego strukturyzowanego, w który wbudowano instrument pochodny), czy art. 185 ust. 3 lit. i) [dyrektywy Wypłacalność II], art. 36 ust. 1 [dyrektywy w sprawie ubezpieczeń na życie] w zw. z [jej] załącznikiem [III] A ppkt 12 należy wykładać tak, że przekazywana ubezpieczonemu‑konsumentowi informacja o naturze, specyfikacja typu, charakterystyka instrumentu bazowego (instrumentu pochodnego albo instrumentu finansowego strukturyzowanego, w które wbudowano instrument pochodny) powinna zawierać informacje tożsame – takie same jak wymagane przez art. 19 ust. 3 dyrektywy 2004/39/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 21 kwietnia 2004 r. w sprawie rynków instrumentów finansowych zmieniając[ej] dyrektywę Rady 85/611/EWG i 93/6/EWG i dyrektywę 2000/12/WE Parlamentu Europejskiego i Rady oraz uchylając[ej] dyrektywę Rady 93/22/EWG [(Dz.U. 2004, L 145, s. 1)] […], art. 24 ust. 4 dyrektywy [Parlamentu Europejskiego i Rady] 2014/65/UE z dnia 15 maja 2014 r. w sprawie rynków instrumentów finansowych oraz zmieniając[ej] dyrektywę 2002/92/WE i dyrektywę 2011/61/UE […] [(Dz.U. 2014, L 173, s. 349)] [(zwanej dalej »dyrektywą 2014/65/UE«)], tj. kompleksowe informacje o instrumentach pochodnych oraz proponowanych strategiach inwestycyjnych, które powinny obejmować stosowne wytyczne oraz ostrzeżenia o ryzyku związanym z inwestycjami w takie instrumenty lub odnoszącym się do poszczególnych strategii inwestycyjnych, w tym w szczególności informacje o metodologii wyceny instrumentu bazowego stosowanej przez ubezpieczyciela lub agenta kalkulacyjnego w czasie trwania okresu ochrony ubezpieczeniowej, informacje dotyczące ryzyka związanego z instrumentem pochodnym i jego emitentem, w tym dotyczące zmiany wartości instrumentu pochodnego w czasie, poszczególnych czynników determinujących te zmiany i stopnia ich wpływu na wartość?
3)
[C]zy art. 185 ust. 4 [dyrektywy Wypłacalność II] należy wykładać tak, że w przypadku umów ubezpieczenia na życie i dożycie z funduszem inwestycyjnym (ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym), gdzie aktywem bazowym funduszu jest instrument pochodny (albo instrument finansowy strukturyzowany, w który wbudowano instrument pochodny), ubezpieczyciel lub ubezpieczający (który oferuje takie ubezpieczenie, dystrybuuje produkt ubezpieczeniowy, »sprzedaje« ubezpieczenie) obowiązany jest przekazać konsumentowi‑ubezpieczonemu informacje tożsame – takie same jak wymagane przez art. 19 ust. 3 dyrektywy 2004/39/WE [i] art. 24 ust. 4 dyrektywy 2014/65/UE, tj. kompleksowe informacje o instrumentach pochodnych oraz proponowanych strategiach inwestycyjnych, które powinny obejmować stosowne wytyczne oraz ostrzeżenia o ryzyku związanym z inwestycjami w takie instrumenty lub odnoszącym się do poszczególnych strategii inwestycyjnych, w tym w szczególności informacje o metodologii wyceny instrumentu bazowego stosowanej przez ubezpieczyciela lub agenta kalkulacyjnego w czasie trwania okresu ochrony ubezpieczeniowej, informacje dotyczące ryzyka związanego z instrumentem pochodnym i jego emitentem, w tym dotyczące zmiany wartości instrumentu pochodnego w czasie, poszczególnych czynników determinujących te zmiany i stopnia ich wpływu na wartość?
4)
[W] wypadku udzielenia odpowiedzi pozytywnej na pytanie drugie lub trzecie (lub oba te pytania) – czy brak udzielenia konsumentowi‑ubezpieczonemu przez ubezpieczyciela lub ubezpieczającego oferującego ubezpieczenie na życie związane z funduszem inwestycyjnym (ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym) wymaganych (wskazanych w pytaniu drugim i trzecim) informacji przy oferowaniu konsumentowi ubezpieczenia stanowi nieuczciwą praktykę handlową w rozumieniu art. 5 [dyrektywy o nieuczciwych praktykach handlowych], czy brak udzielenia wymaganych informacji stanowi praktykę handlową wprowadzającą w błąd w rozumieniu art. 7 tej dyrektywy?
5)
[W] wypadku udzielenia negatywnej odpowiedzi zarówno na pytanie drugie, jak i trzecie – czy brak jasnego poinformowania konsumenta przez ubezpieczyciela lub ubezpieczającego, który oferuje takie ubezpieczenie, dystrybuuje produkt ubezpieczeniowy, »sprzedaje« ubezpieczenie na życie związane z funduszem inwestycyjnym (ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym), że środki funduszu inwestycyjnego (ubezpieczonego funduszu kapitałowego) są lokowane w instrumenty pochodne (albo produkty strukturyzowane, w które wbudowano instrumenty pochodne), stanowi nieuczciwą praktykę handlową w rozumieniu art. 5 dyrektywy o nieuczciwych praktykach handlowych, czy brak udzielenia wymaganych informacji stanowi praktykę handlową wprowadzającą w błąd w rozumieniu art. 7 tej dyrektywy?
6)
[W] wypadku udzielenia negatywnej odpowiedzi zarówno na pytanie drugie, jak i trzecie – czy brak szczegółowego wyjaśnienia konsumentowi przez ubezpieczyciela lub ubezpieczającego oferującego ubezpieczenie na życie związane z funduszem inwestycyjnym (ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym) dokładnej charakterystyki instrumentu, w który lokowane są środki funduszu inwestycyjnego (ubezpieczonego funduszu kapitałowego), obejmującej informacje o zasadach funkcjonowania takiego instrumentu, w sytuacji gdy jest to instrument pochodny (albo instrument strukturyzowany, w który wbudowano instrument pochodny), stanowi nieuczciwą praktykę handlową w rozumieniu art. 5 dyrektywy o nieuczciwych praktykach handlowych, czy brak udzielenia wymaganych informacji stanowi praktykę handlową wprowadzającą w błąd w rozumieniu art. 7 tej dyrektywy?”.
B.
Sprawa C‑213/20
18.
A. Towarzystwo Ubezpieczeń Życie S.A. (zwane dalej „pozwanym w sprawie C‑213/20”) jest osobą prawną z siedzibą w Polsce, która sprzedaje produkty ubezpieczeniowe na życie. W lipcu 2011 r. zawarło ono z A. S.A., czyli ze spółką prowadzącą działalność w sektorze bankowym, umowę grupowego ubezpieczenia na życie związaną z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym, w ramach której pozwany w sprawie C‑213/20 występował jako ubezpieczyciel, a A. S.A. – jako ubezpieczający (zwany dalej „ubezpieczającym w sprawie C‑213/20”).
19.
Ta konkretna umowa zawarta między pozwanym a ubezpieczającym w sprawie C‑213/20 była związana z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym. W regulaminie funduszu wskazano, że składki ubezpieczeniowe będą lokowane do 100% w powiązane z indeksem obligacje spółki trzeciej.
20.
G.W. i E.S., będące osobami fizycznymi (zwane dalej „skarżącymi w sprawie C‑213/20”), złożyły, odpowiednio w dniach 28 i 30 listopada 2011 r., indywidualne deklaracje wyrażające wolę przystąpienia do umowy grupowego ubezpieczenia na życie. Zgodnie z postanowieniami owych deklaracji skarżące w sprawie C‑213/20 miały uiścić pierwszą składkę, a następnie uiszczać regularne składki bieżące płatne miesięcznie. Wskazany umownie okres ubezpieczenia wynosił 15 lat.
21.
Ofertę przystąpienia do rozpatrywanej umowy grupowego ubezpieczenia na życie zaprezentowano na pojedynczym spotkaniu w lokalu ubezpieczającego. Produkt ubezpieczeniowy został przedstawiony skarżącym w sprawie C‑213/20 jako lokata kapitału w formie systematycznego oszczędzania. Ustna prezentacja produktu ubezpieczeniowego koncentrowała się na prezentacji wykresów dotyczących potencjalnych zysków z inwestycji w ubezpieczeniowy fundusz kapitałowy. Na tym samym spotkaniu skarżącym w sprawie C‑213/20 przekazano też dokumenty w postaci deklaracji przystąpienia i wzorców umownych.
22.
Skarżącym w sprawie C‑213/20 nie udzielono natomiast informacji na temat warunków nabycia emitowanych przez spółkę trzecią obligacji powiązanych z indeksem. W związku z powyższym skarżące w sprawie C‑213/20 nie dysponowały żadnymi informacjami dotyczącymi czynników ryzyka związanych z inwestowaniem w takie produkty strukturyzowane. Jedyne zawarte w regulaminie funduszu informacje o ryzyku odnosiły się w szczególności do ryzyka spadku, w wyniku zmian na rynkach finansowych, wartości indeksu, w który lokowane były składki ubezpieczeniowe, jak również do możliwości utraty części zainwestowanych składek w przypadku wypowiedzenia umowy ubezpieczenia przed końcem okresu ubezpieczenia.
23.
Ponadto przy składaniu deklaracji przystąpienia do umowy grupowego ubezpieczenia na życie skarżące w sprawie C‑213/20 podpisały pisemne oświadczenia, w których treści wyjaśniono, że w okresie ubezpieczenia wartość jednostek uczestnictwa funduszu może ulegać znacznym wahaniom ze względu na wycenę instrumentów finansowych wchodzących w jego skład. Niemniej jednak zostały one zapewnione, że na koniec 15‑letniego okresu obowiązywania umowy zostanie im wypłacona kwota odpowiadająca łącznej wartości jednostek uczestnictwa ubezpieczeniowego funduszu kapitałowego.
24.
Zgodnie z warunkami umowy grupowego ubezpieczenia na życie składki uiszczane przez skarżące w sprawie C‑213/20 były lokowane w emitowane przez spółkę trzecią obligacje powiązane z indeksem. W okresie ubezpieczenia wartość jednostek uczestnictwa ubezpieczeniowego funduszu kapitałowego stopniowo malała. Po upływie ośmiu lat skarżąca G.W. złożyła oświadczenie o wypowiedzeniu umowy, które stało się skuteczne w dniu 23 stycznia 2019 r.
25.
Zakład ubezpieczeń wypłacił G.W., tytułem wartości wykupu, kwotę odpowiadającą wartości jednostek uczestnictwa zgromadzonych przez nią na rachunku, którą pomniejszono o opłatę likwidacyjną. W chwili wystąpienia z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym skarżąca E.S. nadal uiszczała składki i nie wypowiedziała jeszcze stosunku prawnego wynikającego z umowy, do której przystąpiła.
26.
Niemniej jednak skarżące w sprawie C‑213/20 wytoczyły przeciwko pozwanemu powództwo przed Sądem Rejonowym dla Warszawy‑Woli w Warszawie. Na poparcie swoich żądań podnoszą one, że pozwany nie przekazał im pełnych informacji na temat cech charakterystycznych emitowanych przez spółkę trzecią obligacji powiązanych z indeksem oraz na temat związanego z nimi ryzyka. W związku z tym nie złożono skutecznego oświadczenia woli o przystąpieniu do umowy grupowego ubezpieczenia na życie.
27.
Sąd odsyłający zauważa, że choć skarżące w sprawie C‑213/20 nie są, formalnie rzecz biorąc, stronami umowy ubezpieczenia zawartej między pozwanym a ubezpieczającym, to jednak art. 36 ust. 1 dyrektywy w sprawie ubezpieczeń na życie przewiduje obowiązek przekazania „co najmniej informacj[i] wymienion[ych] w pkt A załącznika III” do owej dyrektywy „przed” zawarciem umowy ubezpieczenia. Zważywszy, że – w takich okolicznościach – konsument przyjmuje na siebie część obowiązków ubezpieczającego, w tym przede wszystkim obowiązek uiszczania składek, sąd odsyłający zastanawia się, czy ubezpieczonemu należy przekazać wszelkie informacje, które zostały przekazane ubezpieczającemu w sprawie C‑213/20 przy zawieraniu przez niego umowy z pozwanym w sprawie C‑213/20. Jeżeli tak by było, pojawiłaby się wątpliwość co do momentu, w którym należy przekazać takie informacje, jak również co do wykładni zakresu pkt A ppkt a)11 i a)12 załącznika III do dyrektywy w sprawie ubezpieczeń na życie.
28.
W związku z tym Sąd Rejonowy dla Warszawy‑Woli w Warszawie postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:
„1)
Czy art. 36 ust. 1 [dyrektywy w sprawie ubezpieczeń na życie] w związku z pkt A ppkt 12 załącznika nr III [do tej dyrektywy] powinien być rozumiany w ten sposób, że obowiązek udzielenia wskazanych tam informacji obejmuje również ubezpieczonego, jeśli nie jest on jednocześnie ubezpieczającym i występuje jako osoba przystępująca w charakterze konsumenta do umowy grupowego ubezpieczenia na życie i dożycie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym zawartej pomiędzy zakładem ubezpieczeń a ubezpieczającym przedsiębiorcą oraz jako faktyczny inwestor w zakresie środków pieniężnych uiszczanych tytułem składki ubezpieczeniowej?
2)
Czy, w razie twierdzącej odpowiedzi na pytanie pierwsze, art. 36 ust. 1 [dyrektywy w sprawie ubezpieczeń na życie] w związku z pkt A ppkt 11 i 12 załącznika nr III [do tej dyrektywy] powinien być rozumiany w ten sposób, że w ramach stosunku prawnego takiego jak w pytaniu pierwszym, obowiązek poinformowania o właściwościach aktywów kapitałowych związanych z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym oznacza również, że konsument‑ubezpieczony powinien zostać poinformowany w sposób wyczerpujący i zrozumiały o wszelkich ryzykach, ich rodzaju i skali, związanych z inwestowaniem w aktywa funduszu kapitałowego (takie jak obligacje strukturyzowane bądź instrumenty pochodne), czy też, w rozumieniu powołanego przepisu, wystarczające jest udzielenie konsumentowi‑ubezpieczonemu jedynie podstawowych informacji o głównych rodzajach ryzyka związanego z inwestowaniem środków za pośrednictwem ubezpieczeniowego funduszu kapitałowego?
3)
Czy art. 36 ust. 1 [dyrektywy w sprawie ubezpieczeń na życie] w związku z pkt A ppkt 11 i 12 załącznika nr III [do tej dyrektywy] powinien być rozumiany w ten sposób, że w ramach stosunku prawnego opisanego jak w pytaniu pierwszym i drugim wynika z niego obowiązek, aby konsument przystępujący do umowy ubezpieczenia na życie w charakterze ubezpieczonego został poinformowany o wszystkich ryzykach inwestycyjnych i związanych z nimi uwarunkowaniach, o jakich emitent aktywów (obligacji strukturyzowanych bądź instrumentów pochodnych) składających się na ubezpieczeniowy fundusz kapitałowy poinformował ubezpieczyciela?
4)
Czy, w razie pozytywnej odpowiedzi na pytania poprzedzające, art. 36 ust. 1 [dyrektywy w sprawie ubezpieczeń na życie] należy interpretować w ten sposób, że konsument przystępujący jako ubezpieczony do umowy grupowego ubezpieczenia na życie i dożycie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym powinien informacje dotyczące właściwości aktywów kapitałowych i ryzyk związanych z inwestowaniem w te aktywa otrzymać przed zawarciem umowy, w ramach wyodrębnionej procedury przedkontraktowej, a więc czy sprzeciwia się on takiemu przepisowi prawa krajowego, [jak] art. 13 ust. 4 [ustawy o działalności ubezpieczeniowej], w myśl którego wystarczające jest, że informacje te są ujawniane dopiero w treści umowy ubezpieczenia i w trakcie jej zawierania, a moment otrzymania informacji nie jest jednoznacznie i wyraźnie wyodrębniony i oddzielony w procedurze przystępowania do umowy?
5)
Czy, w razie pozytywnej odpowiedzi na pytania [od pierwszego do trzeciego], art. 36 ust. 1 [dyrektywy w sprawie ubezpieczeń na życie] w związku z pkt A ppkt 11 i 12 załącznika III [do tej dyrektywy] należy wykładać również w ten sposób, że prawidłowa realizacja określonego tam obowiązku informacyjnego powinna być traktowana jako element przedmiotowo istotny umowy grupowej umowy ubezpieczenia na życie i dożycie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym i czy w konsekwencji stwierdzenie, że obowiązek ten nie został wykonany prawidłowo, może skutkować przyznaniem ubezpieczonemu konsumentowi prawa do żądania zwrotu wszystkich uiszczonych składek ubezpieczeniowych z powodu ewentualnego stwierdzenia nieważności umowy bądź jej pierwotnej nieskuteczności lub też z powodu ewentualnego stwierdzenia nieważności bądź nieskuteczności indywidualnego oświadczenia o przystąpieniu do takiej umowy?”.
C.
Dalsze postępowanie przed Trybunałem
29.
Postanowieniem z dnia 24 marca 2021 r. sprawy C‑143/20 i C‑213/20 zostały połączone do celów łącznego rozpoznania w ramach ustnego etapu postępowania i wydania wyroku.
30.
Uwagi na piśmie zostały przedstawione przez skarżące w sprawie C‑213/20, pozwanego w sprawie C‑213/20, rządy grecki, włoski i polski oraz przez Komisję. Skarżące w sprawie C‑213/20, pozwany w sprawie C‑213/20, rządy włoski i polski oraz Komisja udzieliły również odpowiedzi na pytania na piśmie zadane przez Trybunał w dniu 23 marca 2021 r.
IV. Analiza
31.
Niniejsza opinia ma następującą strukturę. Rozpocznę od przedstawienia i wyjaśnienia natury rozpatrywanych produktów ubezpieczeniowych, a następnie streszczę wspólne okoliczności faktyczne istotne z punktu widzenia niniejszej opinii (część A). W dalszej kolejności przejdę do kwestii kolejności pytań zadanych przez sąd odsyłający (część B), aby później przeanalizować je co do istoty: ustalę, na kim spoczywa obowiązek informacyjny ustanowiony w art. 36 ust. 1 dyrektywy w sprawie ubezpieczeń na życie (część C); jakie informacje należy przekazać na podstawie tego przepisu (część D); kiedy należy je przekazać (część E) oraz jakie są konsekwencje uchybienia temu obowiązkowi (część F).
A.
Produkty grupowego ubezpieczenia na życie i istotne okoliczności faktyczne
32.
Sektor ubezpieczeń jest szczególnie delikatnym obszarem, jeżeli chodzi o potrzebę ochrony konsumenta (
8
). Umowy ubezpieczenia są produktami finansowymi złożonymi pod względem prawnym, mogącymi istotnie różnić się w zależności od oferującego je ubezpieczyciela oraz kreować znaczące i potencjalnie długotrwałe zobowiązania finansowe. W takim układzie konsument znajduje się oczywiście na pozycji słabszej względem ubezpieczyciela (
9
). W 2013 r. Komisja Europejska opracowała sprawozdanie dotyczące dyrektywy o nieuczciwych praktykach handlowych, w którym podkreśliła niepokojący fakt, że w dziedzinach usług finansowych i nieruchomości najczęściej zgłaszane nieuczciwe praktyki w państwach członkowskich dotyczą braku istotnych informacji na etapie reklamy i wprowadzającego w błąd opisu przedmiotowych produktów (
10
).
33.
To właśnie z tych powodów Trybunał roztacza w swoim orzecznictwie nad konsumentami szczelny parasol ochronny (
11
). Uznany zatem przez Trybunał wyższy poziom ochrony – która nie jest jednak bezwarunkowa (
12
) – służy zrównoważeniu pozycji negocjacyjnej słabszej strony wchodzącej w stosunek umowny z zakładem ubezpieczeń (a więc ubezpieczającego lub konsumenta) (
13
).
34.
Te same rozważania można odnieść do sektora ubezpieczeń na życie. Ogólnie rzecz ujmując, o ile zwykłe ubezpieczenie chroni przed zagrożeniami lub ryzykiem, które mogą się zmaterializować (a zatem ma ono wartość wyłącznie w przypadku zgłoszenia roszczenia), o tyle ubezpieczenie na życie stanowi zabezpieczenie finansowe, w ramach którego wypłata świadczenia jest skorelowana ze zdarzeniem pewnym. W związku z tym ten drugi produkt obejmuje zobowiązanie do wypłaty minimalnej kwoty zagwarantowanej w umowie lub kwoty odpowiadającej wycenie dokonanych na jej podstawie inwestycji w chwili zapadalności umowy.
35.
Umowa grupowego ubezpieczenia na życie jest pojedynczą umową ubezpieczenia na życie zawieraną między zakładem ubezpieczeń a ubezpieczającym. Konsumenci mogą się zdecydować na przystąpienie do takiej umowy grupowego ubezpieczenia, składając w tym przedmiocie indywidualne oświadczenia woli. W zamian za uiszczanie regularnych składek korzystają oni z ochrony oferowanej w ramach programu stanowiącego podstawę konkretnej umowy.
36.
Wiele produktów ubezpieczeniowych na życie czy też umów ubezpieczenia na życie konstruuje się jednak i sprzedaje wyłącznie jako instrumenty indywidualnego inwestowania finansowego bądź jako instrumenty mające z nimi wiele wspólnych elementów. Często są one reklamowane jako sposób oszczędzania na emeryturę. Tak właśnie jest w przypadku ubezpieczeń związanych z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym. W ramach tego rodzaju umów uiszczane składki są lokowane w „jednostki uczestnictwa” ubezpieczeniowego funduszu kapitałowego. Wartość tych jednostek jest uzależniona od aktywów bazowych funduszu. Jeżeli wartość takich aktywów bazowych ulega zmianom, to zmienia się również wartość jednostek uczestnictwa, w które lokowane są składki ubezpieczającego. Aby zaspokoić potrzebę zabezpieczenia się przed takimi ewentualnymi wahaniami wartości, w planach ubezpieczeń związanych z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym często przewiduje się „świadczenia gwarantowane na koniec okresu obowiązywania umowy”. Zasadniczo chodzi tu o określenie minimalnego poziomu wartości umowy w chwili jej zakończenia, to znaczy w chwili wygaśnięcia umowy, niezależnie od wartości rynkowej bazowych jednostek uczestnictwa.
37.
Rozpatrywany w postępowaniu głównym rodzaj programów ubezpieczenia na życie związanych z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym należy do popularnych produktów ubezpieczeniowych. Ich reklamy zapewniają przeciętnych konsumentów, że wraz z kupnem takiego produktu zaciągną oni bezpieczne i długoterminowe zobowiązanie do odkładania pewnej sumy pieniędzy, co prawdopodobnie przełoży się na większy zysk z chwilą wygaśnięcia polisy lub zajścia wskazanego w niej zdarzenia (
14
). Jak wyjaśnia sąd odsyłający, rozpatrywane sprawy stanowią w istocie tylko dwa przykłady wielu zawisłych przed nim sporów o podobnym charakterze.
38.
Wreszcie, przed przejściem do analizy (złożonej) istoty sporów w postępowaniach głównych, warto pokrótce przypomnieć istotne i wspólne okoliczności faktyczne, na tle których powstały spory rozpoznawane w postępowaniach głównych.
39.
W nieokreślonych przez sąd odsyłający terminach zawarte zostały dwie niezależne i niezwiązane ze sobą umowy grupowego ubezpieczenia na życie, których stronami były zakład ubezpieczeń i ubezpieczający. Oba te podmioty są osobami prawnymi. W 2010 i 2011 r. skarżący w postępowaniach głównych, którzy są osobami fizycznymi w Polsce oraz, jak się wydaje, również konsumentami na potrzeby stosowania odpowiednich przepisów prawa Unii, dobrowolnie przystąpili do tych umów, przewidujących objęcie ich ochroną ubezpieczeniową na okres 15 lat. Ze swej strony zobowiązali się oni do uiszczania co miesiąc stałej składki przez cały ten okres.
40.
Z uwagi na fakt, że odnośne ubezpieczenia na życie były związane z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym, zakład ubezpieczeń miał lokować składki uiszczane przez skarżących w „jednostkach uczestnictwa” tego funduszu (inaczej mówiąc – w udziałach w tym funduszu). Te inwestycje wiązały się z ryzykiem znaczących wahań wartości owych jednostek w okresie ubezpieczenia.
41.
Niemniej jednak skarżących zapewniono, że z chwilą zakończenia umowy, to jest po upływie 15 lat, zostanie im wypłacone świadczenie gwarantowane na koniec okresu obowiązywania umowy w wysokości odpowiadającej co najmniej łącznej kwocie zainwestowanych składek (sprawa C‑143/20) lub łącznej wartości jednostek uczestnictwa ubezpieczeniowego funduszu kapitałowego (sprawa C‑213/20). Istniała również możliwość wypłaty większego zysku, jeżeli w okresie ubezpieczenia wzrosłaby wartość lokat odnośnych funduszy, z którymi powiązano daną umowę grupowego ubezpieczenia na życie.
42.
W przypadku wypowiedzenia umowy ubezpieczenia przed jej zakończeniem skarżącym w postępowaniach głównych zwrócono by jedynie kwotę równą wartości odpowiednich jednostek uczestnictwa ubezpieczeniowego funduszu kapitałowego wycenionych w dniu wypowiedzenia umowy, która to kwota zostałaby pomniejszona o opłatę likwidacyjną. W przypadku postępowań głównych oznaczało to, że łączna wartość zwróconych środków była znacznie niższa niż wartość inwestycji dokonanej przez każdego skarżącego.
43.
Skarżący w postępowaniach głównych utrzymują, że nie otrzymali wystarczających informacji o naturze i cechach charakterystycznych instrumentów finansowych będących instrumentami bazowymi umów grupowego ubezpieczenia na życie, do których zdecydowali się przystąpić. W konsekwencji nie uzyskali oni dostatecznie jasnego obrazu towarzyszącego tym umowom ryzyka. W związku z tym wytoczyli oni powództwa, odpowiednio, przeciwko ubezpieczającemu (sprawa C‑143/20) i zakładowi ubezpieczeń (sprawa C‑213/20) w celu stwierdzenia nieważności deklaracji przystąpienia do rozpatrywanych umów grupowego ubezpieczenia na życie i zasądzenia zwrotu wszystkich zainwestowanych na podstawie tych umów środków pieniężnych.
B.
W przedmiocie przeformułowania pytań i ich kolejności
44.
Przed zbadaniem co do istoty pytań zadanych przez sąd odsyłający konieczne jest przedstawienie wstępnych wyjaśnień w przedmiocie dwóch aspektów rozpatrywanych spraw, mianowicie, w pierwszej kolejności, na temat mającego zastosowanie prawa Unii, oraz, w drugiej kolejności i w oparciu o rozważania dotyczące tego pierwszego aspektu, na temat przeformułowania i uproszczenia pytań prejudycjalnych.
45.
Po pierwsze, sąd odsyłający kieruje do Trybunału szereg pytań, w których zwraca się o dokonanie wykładni niektórych przepisów dyrektywy Wypłacalność II. Jak jednak słusznie wskazują rząd polski i Komisja, termin rozpoczęcia stosowania tej dyrektywy odsunięto w czasie do dnia 1 stycznia 2016 r. (
15
). W związku z tym, skoro skarżący w postępowaniach głównych złożyli deklaracje przystąpienia do rozpatrywanych umów grupowego ubezpieczenia na życie, odpowiednio, w dniu 8 października 2010 r. (sprawa C‑143/20) oraz w dniach 28 i 30 listopada 2011 r. (sprawa C‑213/20), dyrektywa Wypłacalność II nie ma zastosowania ratione temporis w niniejszych sprawach.
46.
Podobnie w pytaniu drugim w sprawie C‑143/20 sąd odsyłający zwraca się o porównanie ze sobą zakresu zastosowania art. 36 ust. 1 dyrektywy w sprawie ubezpieczeń na życie z art. 19 ust. 3 dyrektywy 2004/39/WE i z dyrektywą 2014/65/UE. Niemniej jednak dyrektywy 2004/39 i 2014/65 wyraźnie wyłączają z zakresu stosowania swoich przepisów zakłady ubezpieczeń (
16
). Ponadto dyrektywa 2014/65 w ogóle nie znajduje zastosowania ratione temporis do okoliczności faktycznych postępowań głównych. Jakakolwiek ocena dokonywana w świetle tych aktów prawnych miałaby więc charakter czysto teoretyczny (
17
).
47.
W związku z tym proponuję przeformułować pytania pierwsze i drugie w sprawie C‑143/20 oraz pytania pierwsze, drugie i trzecie w sprawie C‑213/20 w taki sposób, aby dotyczyły one wyłącznie wykładni art. 36 ust. 1 dyrektywy w sprawie ubezpieczeń na życie. Ponadto z uwagi na fakt, że pytanie trzecie w sprawie C‑143/20 zmierza wyłącznie do uzyskania wykładni art. 185 ust. 4 dyrektywy Wypłacalność II, staje się ono bezprzedmiotowe, a zatem Trybunał nie musi na nie odpowiadać.
48.
Po drugie, przeformułowane i uproszczone pytania odnoszą się do zagadnienia przekazywania informacji przed przystąpieniem do umowy ubezpieczenia na podstawie dyrektywy w sprawie ubezpieczeń na życie z czterech różnych perspektyw i dotyczą tego, na kim spoczywa obowiązek poinformowania konsumentów o cechach charakterystycznych produktów grupowego ubezpieczenia na życie związanych z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym i wiążącym się z nimi ryzyku; jakie informacje należy przekazać; kiedy należy przekazać takie informacje; oraz jakie są konsekwencje uchybienia temu obowiązkowi.
49.
Poprzez pytanie pierwsze w sprawie C‑143/20 i pytanie pierwsze w sprawie C‑213/20 zmierza się zasadniczo do ustalenia, na kim dokładnie spoczywa ustanowiony w art. 36 ust. 1 dyrektywy w sprawie ubezpieczeń na życie obowiązek przekazania informacji ubezpieczającemu. W szczególnych okolicznościach faktycznych postępowań głównych rozstrzygnięcie tej kwestii komplikuje fakt, że rzeczywistym „sprzedawcą” produktu ubezpieczeniowego nie jest zakład ubezpieczeń, lecz inna osoba (prawna) (część C).
50.
Poprzez pytanie drugie w sprawie C‑143/20 i pytania drugie i trzecie w sprawie C‑213/20 zmierza się zasadniczo do ustalenia, jakie informacje należy przekazać. W wersji przeformułowanej pytania te odnoszą się do tego, jakiego rodzaju informacje należy przekazać skarżącym w postępowaniach głównych i jaki musi być stopień szczegółowości tych informacji w świetle obowiązku ustanowionego w art. 36 ust. 1 dyrektywy w sprawie ubezpieczeń na życie w związku z pkt A ppkt a)11 i a)12 załącznika III do tej dyrektywy (część D).
51.
Kwestii tego, w jaki sposób należy przekazać informacje, dotyczy pytanie czwarte w sprawie C‑213/20. Poprzez owo pytanie zmierza się do ustalenia, czy art. 36 ust. 1 dyrektywy w sprawie ubezpieczeń na życie przewiduje wymóg ustanowienia wyodrębnionej procedury przedkontraktowej, w trakcie której konsumentowi należy przekazać informacje określone w pkt A załącznika III. Jeżeli okazałoby się, że przewiduje on taki wymóg, to sąd odsyłający zwraca się następnie o wyjaśnienie, czy artykuł ten stoi na przeszkodzie przepisowi prawa krajowego takiemu jak art. 13 ust. 4 ustawy o działalności ubezpieczeniowej, który nie określa, kiedy należy wykonać obowiązek informacyjny (część E).
52.
Pytania od czwartego do szóstego w sprawie C‑143/20 i pytanie piąte w sprawie C‑213/20 dotyczą konsekwencji uchybienia obowiązkowi przekazania konsumentowi informacji niezbędnych do powzięcia przez niego wiedzy o naturze i cechach charakterystycznych produktu ubezpieczeniowego. Poruszają one tę kwestię, odpowiednio, z perspektywy dyrektywy o nieuczciwych praktykach handlowych i dyrektywy w sprawie ubezpieczeń na życie (część F).
53.
Przeanalizuję kolejno te pytania.
C.
Na kim spoczywa obowiązek informacyjny i komu należy przekazać informacje?
54.
Poprzez pytanie pierwsze w sprawie C‑213/20 i pytanie pierwsze w sprawie C‑143/20 sąd odsyłający zmierza zasadniczo do ustalenia, czy ubezpieczony, który nie jest ubezpieczającym i który jedynie przystąpił jako konsument do umowy grupowego ubezpieczenia na życie związanej z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym, powinien otrzymać informacje objęte obowiązkiem informacyjnym ustanowionym w art. 36 ust. 1 dyrektywy w sprawie ubezpieczeń na życie.
55.
Pozwany w sprawie C‑213/20 uważa, że na te pytania należy udzielić odpowiedzi przeczącej. Twierdzi on, że art. 36 ust. 1 dyrektywy w sprawie ubezpieczeń na życie wprowadza obowiązek informacyjny jedynie w stosunkach między zakładem ubezpieczeń a ubezpieczającym. Artykuł 36 ust. 1 owej dyrektywy nie znajduje zastosowania w sytuacji, w której konsumenci przystępują do umowy grupowego ubezpieczenia na życie zawartej między zakładem ubezpieczeń a ubezpieczającym i nie stają się przy tym odrębnymi ubezpieczającymi.
56.
Skarżące w sprawie C‑213/20, rządy włoski i polski oraz Komisja utrzymują zasadniczo, że z wykładni systemowej i celowościowej art. 36 ust. 1 dyrektywy w sprawie ubezpieczeń na życie wynika, iż przewidziany w tym przepisie obowiązek informacyjny należy interpretować w ten sposób, że jego zakresem objęci są również konsumenci przystępujący do umowy grupowego ubezpieczenia na życie, jeżeli konsumenci ci przyjmują na siebie główne zobowiązania ubezpieczającego (takie jak uiszczanie składek i podjęcie ryzyka inwestycyjnego związanego z umową).
57.
Zgadzam się z tym drugim stanowiskiem.
58.
Zgodnie ze swymi motywami 2, 3 i 5 dyrektywa w sprawie ubezpieczeń na życie służy wspieraniu rynku wewnętrznego ubezpieczeń na życie, zapewniając jednocześnie ubezpieczającym i uprawnionym właściwą ochronę w Unii.
59.
Jeśli chodzi o drugi z tych celów, dyrektywa dąży do ochrony konsumentów przez umożliwienie im dokonania wyboru w oparciu o informacje (
18
). To podejście znalazło odzwierciedlenie w motywie 52 preambuły, w którym wyjaśniono, że dyrektywa w sprawie ubezpieczeń na życie ma na celu w szczególności skoordynowanie przepisów podstawowych, tak aby konsument otrzymał jasną i rzetelną informację w sprawie głównych cech charakterystycznych zaproponowanych mu produktów ubezpieczeniowych. W tym samym motywie wskazano, że aby ten konsument mógł w pełni korzystać z szerszej i bardziej zróżnicowanej oferty na jednolitym rynku ubezpieczeń, musi on otrzymać wszystkie niezbędne informacje umożliwiające mu dokonanie wyboru produktu najlepiej odpowiadającego jego potrzebom (
19
).
60.
Gwarancją takiej właściwej ochrony ma być między innymi obowiązek informacyjny przewidziany w art. 36 dyrektywy w sprawie ubezpieczeń na życie. W jego ust. 1 zapisano, że przed zawarciem „umowy ubezpieczenia”„ubezpieczającemu” przekazuje się co najmniej informacje wymienione w pkt A załącznika III. W ust. 2 owemu „ubezpieczającemu” przyznaje się prawo do tego, aby przez cały okres obowiązywania umowy ubezpieczenia był na bieżąco powiadamiany o wszelkich zmianach dotyczących informacji wymienionych w pkt B załącznika III. Jeżeli jest to konieczne do właściwego zrozumienia przez „ubezpieczającego” istotnych elementów zobowiązania, państwa członkowskie mogą – jak zapisano w ust. 3 – nałożyć na „zakład ubezpieczeń” większe obowiązki informacyjne aniżeli te przewidziane w ust. 1 i 2. Zgodnie z art. 36 ust. 4 owej dyrektywy szczegółowe zasady wykonania tych obowiązków reguluje prawo krajowe.
61.
Ustępy 1 i 2 art. 36 dyrektywy w sprawie ubezpieczeń na życie sformułowano w stronie biernej. Nie określają one podmiotu, na którym spoczywają przewidziane w nich obowiązki informacyjne. Tym samym różnią się one na przykład od ust. 3 tego artykułu, w którym wyraźnie wskazano „zakład ubezpieczeń” jako podmiot potencjalnie podlegający obowiązkom informacyjnym wykraczającym poza obowiązki zharmonizowane w dyrektywie.
62.
Dlaczego prawodawca Unii nie określił, na kim ma spoczywać obowiązek informacyjny w art. 36 ust. 1 (i ust. 2) dyrektywy w sprawie ubezpieczeń na życie? Uwagi stron nie zawierają żadnych wskazówek co do względów przemawiających za wyborem takiego sposobu zredagowania aktu prawnego. Żadnych informacji w tym zakresie nie dostarczają też dokumenty przygotowujące przyjęcie dyrektywy w sprawie ubezpieczeń na życie.
63.
Odpowiedź na pytanie, na kim spoczywa obowiązek informacyjny, jest jednoznaczna i intuicyjna w przypadku prostych stosunków umownych zakładających udział dwóch kontrahentów – tylko jednego ubezpieczyciela i tylko jednego ubezpieczającego. Odpowiedź na to samo pytanie nastręcza natomiast większych wątpliwości w przypadku bardziej złożonych struktur, w ramach których występują więcej niż tylko dwie strony. Co jeśli (pierwotny, formalny) ubezpieczający zaczyna zachęcać inne osoby do przystąpienia do umowy ubezpieczenia lub odsprzedaje takki produkt osobom trzecim, które to osoby trzecie faktycznie przejmują ryzyko prawne lub gospodarcze wynikające z umowy ubezpieczenia?
64.
Precyzyjna kwalifikacja prawna takich złożonych struktur będzie najpewniej w dużym stopniu uzależniona od mających zastosowanie kategorii ustanowionych w krajowych przepisach prawa (cywilnego) i od dokładnego rodzaju przewidzianych w nim konstrukcji prawnych. Niezależnie jednak od ostatecznie przyjętej w jego ramach systematyki lektura art. 36 ust. 1 dyrektywy w świetle jej motywów 2, 3 i 52 po prostu nie pozwala założyć, że konsument – któremu zawsze należy zapewniać ochronę w drodze przewidzianego w art. 36 obowiązku informacyjnego – całkowicie znika z pola widzenia. Wybór określonego modelu prowadzenia działalności lub sposobu sprzedaży produktów ubezpieczeniowych, a tym samym wejście do gry większej liczby podmiotów aniżeli przewidziana dotychczas w przepisach, nie może skutkować uchylaniem się od obowiązków ustanowionych w dyrektywie.
65.
Przyznaję, że objęcie zakresem art. 36 ust. 1 dyrektywy w sprawie ubezpieczeń na życie także bardziej złożonych sytuacji wymaga drobnego rozwinięcia tego przepisu (
20
). Niemniej jednak biorąc pod uwagę logikę i cel zarówno tego przepisu, jak i całej tej dziedziny prawa, ten zabieg jawi się jako całkiem naturalny. Wpisuje się on ponadto w strategię zakładającą użycie tak w art. 36 ust. 1, jak i w art. 36 ust. 2 dyrektywy strony biernej, dzięki której wskazano, kto ma otrzymać informacje, natomiast nie określono, kto ma je przekazać.
66.
W istocie, patrząc na sprawę w tym kontekście, przewidziane w art. 36 ust. 1 i 2 dyrektywy w sprawie ubezpieczeń na życie obowiązki informacyjne spoczywają na dowolnej stronie zawierającej umowę ubezpieczenia z „ubezpieczającym”. Nakładają one „dynamiczny” obowiązek informacyjny, który „przechodzi na następnego” wraz ze zmianą drugiej strony umowy ubezpieczenia. Z kolei ewentualny dodatkowy obowiązek, o którym mowa w ust. 3 tego artykułu, może zostać nałożony jedynie na „zakłady ubezpieczeń”, które stanowią zdefiniowaną i zamkniętą grupę w myśl wymogów z art. 4 dyrektywy w sprawie ubezpieczeń na życie, jeżeli państwa członkowskie postanowią wykroczyć poza zharmonizowane w dyrektywie normy minimalne. A zatem w razie powstania takiego dodatkowego obowiązku spoczywa on wyłącznie na kontrahentach jednego rodzaju (mianowicie na „zakładach ubezpieczeń”). Ten obowiązek pozostaje więc „statyczny”.
67.
Aby ustalić, na kim spoczywa dynamiczny obowiązek informacyjny ustanowiony w art. 36 ust. 1 dyrektywy w sprawie ubezpieczeń na życie, należy – w iście algebraicznym duchu – przeanalizować dwie zmienne. Pierwsza z nich dotyczy istnienia „umowy ubezpieczenia”. Druga z nich odnosi się do istnienia „ubezpieczającego”. Ustalę, jakie wartości te dwie zmienne przyjmują w okolicznościach postępowania głównego (pkt 1 i 2), a następnie udzielę odpowiedzi na pytanie pierwsze w sprawie C‑143/20 i na pytanie pierwsze w sprawie C‑213/20 (pkt 3).
1. W przedmiocie istnienia „umowy ubezpieczenia”
68.
Czym, na potrzeby stosowania dyrektywy w sprawie ubezpieczeń na życie, jest „umowa ubezpieczenia”? Sama dyrektywa nie wypowiada się na temat tego pojęcia. Nie zawiera ona też w tym zakresie odesłania do prawa państw członkowskich. W motywie 44 owej dyrektywy wyraźnie wyjaśniono bowiem, że nie zmierza ona do harmonizacji przepisów państw członkowskich dotyczących zobowiązań umownych. Decyzje co do treści takich przepisów pozostawia ona natomiast, o ile nie przewidziano inaczej, państwom członkowskim (
21
). W związku z tym zakresu terminu „umowa ubezpieczenia” należy poszukiwać z uwzględnieniem kontekstu dyrektywy w sprawie ubezpieczeń na życie, a on sam powinien znaleźć autonomiczną i jednolitą wykładnię właściwą prawu Unii (
22
).
69.
Trybunał Europejskiego Stowarzyszenia Wolnego Handlu (EFTA) miał już okazję wyjaśnić, że jednym z podstawowych elementów „umowy ubezpieczenia” w rozumieniu dyrektywy w sprawie ubezpieczeń na życie jest istnienie czynności prawnej pociągającej za sobą „nowe i niezależne przejęcie ryzyka w zamian za wynagrodzenie” (
23
). To podejście w różnych kontekstach przyjmuje też Trybunał, gdy analizuje główne cechy charakterystyczne transakcji ubezpieczeniowej. Również i w takim przypadku kluczowym elementem jest zaciągane przez ubezpieczyciela, w zamian za zapłatę składki z góry, zobowiązanie do zapewnienia ubezpieczonemu, w razie urzeczywistnienia się ryzyka objętego ubezpieczeniem, świadczenia uzgodnionego przy zawarciu umowy (
24
). Taka transakcja oznacza istnienie stosunku umownego pomiędzy (zazwyczaj) podmiotem świadczącym usługę ubezpieczenia a osobą, której ryzyka są objęte ubezpieczeniem (
25
).
70.
Wspólne dla obu definicji jest to, że kładą one nacisk na logikę gospodarczą (mianowicie na przejęcie ryzyka), a nie na formalne konstrukcje umowne. Rzeczywiście w szczególnym przypadku produktów ubezpieczeniowych na życie „ryzyko” przejmowane przez podmiot (instytucjonalny) (którym zazwyczaj jest zakład ubezpieczeń) sprowadza się do tego, że wypłata środków z polisy następuje w uzgodnionym okresie oraz że ubezpieczającemu pokrywa się wszelkie straty z chwilą zakończenia umowy. Zobowiązanie, na jakie godzi się ubezpieczający, polega zazwyczaj na opłacaniu składki przez cały okres ważności polisy.
71.
Nie ulega wątpliwości, że art. 36 dyrektywy w sprawie ubezpieczeń na życie ma na celu zapewnienie ubezpieczającym pomocy, tak aby mogli oni dokonać przemyślanego wyboru co do przyjęcia na siebie zobowiązań wynikających z nowo powstałego stosunku umownego dotyczącego produktów ubezpieczeniowych. W motywie 52 owej dyrektywy wyjaśniono bowiem, że u podstaw obowiązku informacyjnego leży zamiar wzmocnienia pozycji ubezpieczających i konsumentów, w sytuacji gdy dokonują oni czynności prawnej skutkującej zawarciem umowy ubezpieczenia na życie (
26
). Z powyższego wynika, że dyrektywa zmierza do wyposażenia tych stron we wszystkie narzędzia niezbędne do umożliwienia im dokonania własnej oceny ryzyka, które są gotowi podjąć (
27
).
72.
A zatem w sytuacji, w której konsument przejmuje nowe i niezależne ryzyko (lub zaciąga nowe i niezależne zobowiązanie) w drodze nawiązania tego rodzaju stosunku prawnego z osobą trzecią, obowiązki informacyjne przed zawarciem umowy oraz po jej zawarciu, które wynikają z art. 36 dyrektywy w sprawie ubezpieczeń na życie, służą zapewnieniu, aby ów konsument mógł dokonać świadomego wyboru najlepiej dopasowanej do niego umowy przed jej zawarciem oraz w trakcie jej obowiązywania.
73.
Ustalenie, czy takie zobowiązanie zostało zaciągnięte, staje się w takim ujęciu oceną okoliczności faktycznych w danej sprawie, do przeprowadzenia której najlepiej predysponowany jest sąd odsyłający. Z uwag przedstawionych Trybunałowi wynika jednak, że wydaje się bezsporne, iż skarżący w postępowaniach głównych złożyli indywidualne „deklaracje” przystąpienia do rozpatrywanych umów grupowego ubezpieczenia na życie. W ten sposób skarżący w postępowaniach głównych przystali na to, że będą im przysługiwać pewne prawa, a także przyjęli na siebie pewne obowiązki. Wśród owych obowiązków wskazuje się na obciążenie gospodarcze polegające na zobowiązaniu do regularnego uiszczania składek, które zakład ubezpieczeń będzie następnie lokować w jednostkach uczestnictwa ubezpieczeniowych funduszy kapitałowych. Z kolei rzeczone prawa znajdywałyby odzwierciedlenie w szczególności w postaci świadczenia gwarantowanego na koniec okresu obowiązywania umowy: po upływie 15 lat skarżącym wypłacono by kwotę potencjalnie przewyższającą łączną wartość środków zainwestowanych przez nich w ramach polisy albo też kwotę przynajmniej równą wartości tej inwestycji. Z uwagi na istnienie tych podstawowych elementów wydaje się, że – z punktu widzenia dyrektywy w sprawie ubezpieczeń na życie – deklaracje przystąpienia do rozpatrywanych umów grupowego ubezpieczenia na życie doprowadziły do zawarcia „umów ubezpieczenia” w rozumieniu owej dyrektywy.
74.
Tego wniosku nie zmienia przedstawione przez sąd odsyłający wyjaśnienie, zgodnie z którym – w prawie polskim – gdy konsument przystępuje do umowy grupowego ubezpieczenia na życie, nie staje się on faktycznie stroną tej umowy, lecz jedynie zyskuje status „ubezpieczonego”.
75.
Nie jest rolą Trybunału dokonywanie wykładni prawa krajowego i formułowanie uwag na jego temat. Mam jednak wątpliwości, w jaki sposób można uzyskać status ubezpieczonego w braku jakiejkolwiek umowy. Logicznie rzecz biorąc, zakładałbym, że ubezpieczony znajdujący się w takiej sytuacji musi pozostawać w jakimś stosunku prawnym (o charakterze umownym). Deklaracje przystąpienia, które niewątpliwie podpisali skarżący w postępowaniach głównych, można by uznać za wywołujące skutek w postaci przyłączenia się skarżących do pierwotnej umowy między ubezpieczycielem a ubezpieczającym i przyznania im statusu (współ)ubezpieczających na podstawie pierwotnej umowy. Alternatywnie te same deklaracje można by rozpatrywać w kategoriach drugiej umowy, zawieranej przez ubezpieczającego i ubezpieczonego. W związku z tym, w ujęciu prawa krajowego, mielibyśmy do czynienia z dwiema następującymi po sobie umowami: pierwszą, zawartą między ubezpieczycielem i pierwotnym ubezpieczającym, oraz drugą, zawartą między ubezpieczającym i konsumentem.
76.
Trudno jest mi jednak przyjąć, że na gruncie prawa krajowego nie ziścił się żaden z tych scenariuszy, a ubezpieczeni są faktycznie zawieszeni w jakiejś (bezumownej) próżni prawnej (
28
).
77.
Z informacji przedstawionych przez sąd odsyłający wynika, że jako bardziej prawdopodobna jawi się ta druga możliwość. W takim przypadku w świetle prawa krajowego istniałyby w rzeczywistości dwie następujące po sobie umowy. Z jednej strony mielibyśmy do czynienia z wcześniejszym stosunkiem prawnym łączącym zakład ubezpieczeń z „pierwotnym” ubezpieczającym, który to stosunek stanowi podstawę umowy grupowego ubezpieczenia na życie. Z drugiej strony istniałby nowy i niezależny późniejszy stosunek prawny łączący ubezpieczającego i konsumenta.
78.
Wydaje się zatem, że skarżący w postępowaniach głównych zawarli „umowę ubezpieczenia” w rozumieniu dyrektywy w sprawie ubezpieczeń na życie, i to niezależnie od niejasnej i nieuregulowanej kwalifikacji prawnej tej rzeczywistości gospodarczej w świetle prawa polskiego, jak również że te stosunki prawne wynikają w sposób odrębny z „pierwotnej” (i wcześniejszej) umowy ubezpieczenia zawartej między zakładem ubezpieczeń a ubezpieczającym.
2. Kto jest „ubezpieczającym” na gruncie rozpatrywanych umów ubezpieczenia?
79.
Dyrektywa w sprawie ubezpieczeń na życie nie zawiera także definicji „ubezpieczającego” ani nie odsyła w tym zakresie do prawa krajowego. Ze struktury dyrektywy w sprawie ubezpieczeń na życie zdaje się jednak wynikać, że o ile pojęcie „ubezpieczającego” rozumie się zazwyczaj jako odnoszące się do osoby będącej oferentem w ramach stosunku prawnego kwalifikującego się jako „umowa ubezpieczenia” (
29
), o tyle pojęcia te niekoniecznie muszą się ze sobą pokrywać (
30
).
80.
Co się tyczy art. 36 dyrektywy w sprawie ubezpieczeń na życie, Trybunał wskazał ostatnio, że zawarte w niej odesłanie do „ubezpieczającego” należy interpretować szeroko, tak aby to pojęcie obejmowało również „konsumenta”, a to ze względu na wyrażony w motywie 52 owej dyrektywy cel ochrony konsumentów (
31
).
81.
Moim zdaniem ten sam tok rozumowania należy też zastosować w niniejszych sprawach.
82.
Jak wyjaśniłem w pkt 77 i 78 niniejszej opinii, wydaje się, że w sprawach rozpatrywanych w postępowaniach głównych skarżący zawarli, z różnymi ubezpieczającymi, indywidualne „umowy ubezpieczenia” w rozumieniu art. 36 ust. 1 dyrektywy w sprawie ubezpieczeń na życie. Na gruncie tych umów, które wypływały, na późniejszym etapie, ze stosunku łączącego zakład ubezpieczeń z ubezpieczającymi w postępowaniach głównych, owi ubezpieczający występowali jako oferenci w odniesieniu do czynności przystąpienia do umowy grupowego ubezpieczenia na życie. Okoliczność, że owi ubezpieczający prawdopodobnie nie zrobili wiele więcej ponad to, iż działali w charakterze pośredników reklamujących grupowe ubezpieczenia na życie osobom trzecim (czyli skarżącym w postępowaniach głównych), nie wpływa na ich status jako oferentów na gruncie odnośnych późniejszych umów ubezpieczenia. Jak wyjaśnia bowiem sąd odsyłający, konsument przystępujący do umowy grupowego ubezpieczenia na życie może oczekiwać, że będzie korzystał z tych samych praw i że będą na nim spoczywać te same obowiązki, jakie wynikają z indywidualnej umowy ubezpieczenia na życie zawieranej bezpośrednio z zakładem ubezpieczeń.
83.
W związku z tym, z zastrzeżeniem dokonania weryfikacji przez sąd odsyłający, skarżący w postępowaniach głównych, choć są jedynie konsumentami polisy grupowego ubezpieczenia na życie, faktycznie wstąpili, z chwilą złożenia odnośnych „deklaracji” ubezpieczającym w postępowaniach głównych, w te same prawa i obowiązki co „ubezpieczający” w rozumieniu art. 36 ust. 1 dyrektywy w sprawie ubezpieczeń na życie.
3. Rozwiązanie równania
84.
Skoro kwestia obu zmiennych zawartych w art. 36 ust. 1 dyrektywy w sprawie ubezpieczeń na życie została już wyjaśniona, można teraz ustalić, czy ów przepis znajduje zastosowanie w okolicznościach rozpatrywanych spraw.
85.
Jak wyjaśniłem w pkt 66 niniejszej opinii, obowiązek przekazania informacji przed zawarciem umowy, który przewidziano w art. 36 ust. 1 dyrektywy w sprawie ubezpieczeń na życie, jest tego rodzaju, że ustanawia „przenośne” źródło obowiązku informacyjnego, który to obowiązek koncentruje się wokół potrzeby ochrony konkretnego konsumenta.
86.
Jak słusznie zauważa rząd polski, gdy ubezpieczający w postępowaniach głównych zaproponowali nawiązanie z odnośnymi skarżącymi odrębnych stosunków prawnych zakładających przejęcie przez tych skarżących nowego i niezależnego ryzyka w zamian za prawo do bycia objętymi grupowym ubezpieczeniem na życie, owi ubezpieczający stali się oferentami na gruncie rozpatrywanych umów ubezpieczenia. Tym samym doprowadzili oni do zaktualizowania się „dynamicznego” obowiązku informacyjnego przewidzianego w art. 36 ust. 1 dyrektywy w sprawie ubezpieczeń na życie. Owi ubezpieczający powinni byli zatem przekazać skarżącym w postępowaniach głównych co najmniej informacje wymienione w pkt A załącznika III do owej dyrektywy, tak aby umożliwić im przeprowadzenie oceny skutków odpowiedniego grupowego ubezpieczenia na życie i wiążącego się z nim ryzyka, jak również dokonanie wyboru owego ubezpieczenia przy pełnej znajomości wszystkich istotnych faktów.
87.
W świetle powyższych rozważań proponuję, aby Trybunał odpowiedział na pytanie pierwsze w sprawie C‑143/20 i na pytanie pierwsze w sprawie C‑213/20 w następujący sposób:
Artykuł 36 ust. 1 dyrektywy w sprawie ubezpieczeń na życie należy interpretować w ten sposób, że przewidziany w tym przepisie obowiązek przekazania informacji przed zawarciem umowy nakłada na drugą stronę umowy zawieranej z konsumentem, jeżeli ów konsument przystępuje do umowy grupowego ubezpieczenia na życie i nie staje się przy tym ubezpieczającym na gruncie podstawowej, pierwotnej umowy ubezpieczenia, wymóg przekazania temu konsumentowi co najmniej informacji wymienionych w pkt A załącznika III do owej dyrektywy.
D.
Jakie informacje należy przekazać?
88.
Poprzez pytanie drugie w sprawie C‑143/20 i pytania drugie i trzecie w sprawie C‑213/20 sąd odsyłający zmierza zasadniczo do uzyskania wskazówek dotyczących rodzaju i stopnia szczegółowości informacji, jakie muszą być przekazane skarżącym w postępowaniach głównych na podstawie art. 36 ust. 1 dyrektywy w sprawie ubezpieczeń na życie w związku z pkt A ppkt a)11 i a)12 załącznika III do tej dyrektywy. Sąd odsyłający dodaje, że z analizy porównawczej wersji niemieckiej, francuskiej, angielskiej i polskiej pkt A ppkt a)12 załącznika III do owej dyrektywy wynika, iż w polskiej wersji dyrektywy ustanowiono niższy pułap wymogów („wskazanie”) aniżeli w wersji niemieckiej, francuskiej i angielskiej, zgodnie z którymi istnieje obowiązek przekazywania informacji o naturze, specyfikacji typu i charakterystyce aktywów bazowych.
89.
W sprawie C‑143/20 skarżący zdaje się twierdzić w postępowaniu głównym, że powinny mu były zostać udzielone szczegółowe informacje o charakterystyce inwestycji i zasadach lokowania składki ubezpieczeniowej w poszczególne jednostki indeksu. Samo ujawnienie faktu, że inwestycja dotyczyła „certyfikatów”, jak wydaje się, iż uczynił to pozwany w tej sprawie, nie było wystarczające. Jeśli chodzi o sprawę C‑213/20, skarżące utrzymują, że powinny były otrzymać „kompletne” informacje na temat charakterystyki obligacji strukturyzowanych nabywanych do ubezpieczeniowych funduszy kapitałowych, w tym „szczegółowe” i „wyczerpujące” informacje o zakresie, skali i wszelkich rodzajach ryzyka związanego z takimi inwestycjami.
90.
Z kolei pozwany w sprawie C‑213/20 podnosi, że pkt A ppkt a)12 załącznika III do dyrektywy w sprawie ubezpieczeń na życie nie ustanawia wymogu udostępnienia „szczegółowego” opisu stopnia, skali i rodzaju ryzyka inwestycyjnego związanego z aktywami ubezpieczeniowego funduszu kapitałowego. Tego rodzaju informacje nie odnoszą się do „natury” aktywów bazowych dla ubezpieczeń związanych z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym w rozumieniu owego przepisu.
91.
Rząd polski i Komisja w dużej mierze podzielają to stanowisko. Strony te twierdzą zasadniczo, że w sposób jasny i precyzyjny należy poinformować jedynie o głównych cechach charakterystycznych reprezentatywnych aktywów bazowych ubezpieczeniowego funduszu kapitałowego. Oznacza to przekazanie informacji na temat charakteru ekonomicznego i prawnego takich aktywów, jak również związanego z nimi ryzyka.
92.
Zgadzam się z tym drugim stanowiskiem.
93.
Z pkt A ppkt a)11 i a)12 załącznika III do dyrektywy w sprawie ubezpieczeń na życie wynika, że wśród informacji, jakie należy przekazać konsumentowi przed zawarciem umowy grupowego ubezpieczenia na życie związanej z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym, muszą się znajdować dwa elementy. O pierwszym z nich jest mowa w ppkt a)11 tego załącznika – zgodnie z nim należy podać „definicję jednostek”, z którymi związane są świadczenia z tytułu ubezpieczenia. Z kolei drugi z nich jest wymieniony w ppkt a)12 tego samego załącznika – i zgodnie z nim wymagane jest „wskazanie rodzaju […] aktywów” bazowych dla ubezpieczeń związanych z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym.
94.
W braku dokładniejszych wyjaśnień „definicja jednostek” ubezpieczeniowego funduszu kapitałowego może, choć wcale nie musi, być niezwykle szczegółowa. Podobnie element, jakim jest „rodzaj aktywów” bazowych dla ubezpieczeń, można by objaśnić poprzez odwołanie się do ogólnego terminu finansowego (takiego jak na przykład „instrument pochodny”), ale mogłaby też zaistnieć konieczność przedstawienia w dość szczegółowy sposób rodzaju takich aktywów oraz ich funkcjonowania.
95.
W tym miejscu znaczenia nabiera motyw 52 dyrektywy w sprawie ubezpieczeń na życie. Zawarto w nim szereg kryteriów stanowiących wskazówki co do wykładni art. 36 ust. 1 owej dyrektywy i pkt A załącznika III do niej (
32
). W tym celu motyw 52 przewiduje, w części mającej znaczenie dla niniejszego postępowania, że owa dyrektywa powinna służyć skoordynowaniu w obrębie państw członkowskich minimalnego zakresu informacji, tak aby konsumentowi zapewniono dostęp „do takich niezbędnych informacji, które umożliwią mu dokonanie wyboru produktu najlepiej odpowiadającego jego potrzebom”. Konsumentowi należy przekazać „jasną i rzetelną informację” dotyczącą „głównych cech charakterystycznych produktów” (
33
), które zostały mu zaproponowane.
96.
Moim zdaniem wszystkie te rozważania prowadzą do trzech wniosków. Po pierwsze, celem dyrektywy w sprawie ubezpieczeń na życie nie była pełna harmonizacja zakresu informacji, jakie należy udostępnić konsumentowi przed zawarciem umowy ubezpieczenia. W związku z tym pozostawiono pewien margines swobody, w ramach którego prawo krajowe mogło wykroczyć ponad wymogi zawarte w dyrektywie w sprawie ubezpieczeń na życie. Po drugie, stopień szczegółowości informacji, jakie muszą zostać przekazane, zależy od oceny potrzeb wyrażonych przez konsumenta. Te potrzeby należy jednak wyważyć z obiektywnym kryterium „niezbędności”. Po trzecie, w zakres informacji ustalony po zakończeniu takiego procesu wyważania muszą wchodzić przynajmniej „główne cechy charakterystyczne” produktu ubezpieczeniowego. Co się tyczy ustanowionego w art. 36 ust. 1 dyrektywy w sprawie ubezpieczeń na życie obowiązku przekazania informacji przed zawarciem umowy, owe cechy charakterystyczne wymieniono w pkt A załącznika III do tej dyrektywy, zwłaszcza zaś w ppkt a)11 i a)12 (
34
).
97.
Oczywiste jest, że ocena tej trzeciej kwestii nie może być dokonywana in abstracto. Ze względu na złożoność produktów ubezpieczeniowych „główne cechy charakterystyczne” jednego produktu wcale nie muszą być głównymi cechami charakterystycznymi innego produktu. Ocena przestrzegania obowiązku informacyjnego ustanowionego w art. 36 ust. 1 dyrektywy w sprawie ubezpieczeń na życie musi być zatem przeprowadzana w każdym przypadku indywidualnie, w świetle konkretnych okoliczności faktycznych oraz z uwzględnieniem procesu wyważania opisanego w poprzednim punkcie niniejszej opinii.
98.
O ile nie jest zadaniem Trybunału dokonanie takiej weryfikacji w niniejszych sprawach, o tyle użyteczne może się okazać poczynienie trzech uwag dotyczących sformułowanych przez sąd odsyłający spostrzeżeń odnośnie do rozpatrywanych przezeń okoliczności faktycznych i kwestii prawnych.
99.
Po pierwsze, żadne różnice znaczeniowe występujące w polskiej wersji językowej pkt A ppkt a)11 załącznika III nie zmieniają zakresu informacji, jakie należy przekazać zgodnie z tym załącznikiem. Z utrwalonego orzecznictwa Trybunału w sposób oczywisty wynika, że sformułowania użytego w jednej z wersji językowych przepisu prawa Unii nie można traktować jako jedynej podstawy jego wykładni ani też nie można przyznawać mu w tym zakresie pierwszeństwa względem innych wersji językowych. Konieczność jednolitej wykładni aktu Unii wyklucza jego rozpatrywanie w jednej, w oderwaniu od innych, wersji językowej, natomiast wymaga interpretacji z uwzględnieniem ogólnej systematyki i celu uregulowania, którego przepis ten stanowi część (
35
).
100.
Po drugie, co się tyczy sytuacji skarżącego w sprawie C‑143/20, zgadzam się z sądem odsyłającym, rządem polskim i Komisją, że jednowyrazowa definicja sprowadzająca się do wskazania, iż jednostki uczestnictwa ubezpieczeniowego funduszu kapitałowego składają się z „instrumentów pochodnych” lub „produktów strukturyzowanych”, nie jest wystarczająca z punktu widzenia wymogów ustanowionych w pkt A ppkt a)11 załącznika III. Nie ulega wątpliwości, że wśród informacji dotyczących „głównych cech charakterystycznych” danego produktu należy zawrzeć przynajmniej pewien opis takich jednostek z gospodarczego i prawnego punktu widzenia, tak aby konsument mógł zdecydować, czy ów produkt odpowiada jego potrzebom.
101.
Ponadto sąd odsyłający wskazuje, że umowa przedstawiona skarżącemu w sprawie C‑143/20 nie określała zasad wyceny ani jednostek uczestnictwa funduszu, ani aktywów netto całego funduszu, a ponadto nie zawierała informacji na temat tego, w jaki sposób będą wybierane certyfikaty, w które ulokowane zostaną składki. Oczywiste jest, że informacje o tak ograniczonym zakresie nie wystarczają do tego, aby konsument był w stanie zrozumieć, jaki jest gospodarczy i prawny charakter aktywów bazowych, oraz dokonać oceny związanego z nimi ryzyka. Niemniej jednak ostatnie słowo w ramach tej analizy dokonywanej z uwzględnieniem pułapów wymogów informacyjnych z pkt A ppkt a)11 i a)12 załącznika III należy do sądu krajowego.
102.
Po trzecie, co się tyczy skarżących w sprawie C‑213/20, jeżeli motyw 52 dyrektywy ma mieć w ogóle jakieś znaczenie, to informacje, jakie należy przekazać skarżącym, nie mogą być „szczegółowe” czy też „wyczerpujące” w odniesieniu do zakresu, skali i wszelkich rodzajów ryzyka związanego z inwestycją. „Główne cechy charakterystyczne” danego produktu z definicji nie są ani „szczegółowe”, ani „wyczerpujące”. W tym względzie chodzi tylko o jego „główne” elementy. Niemożliwe jest bowiem oczywiście wyszczególnienie wszystkich rodzajów ryzyka wiążących się ze złożonym produktem inwestycyjnym. Wymagane jest wyłącznie podanie informacji o prawdziwej naturze instrumentu bazowego oraz o związanych z nim rodzajach ryzyka strukturalnego, które są znane lub które można racjonalnie przewidzieć w chwili przekazywania informacji. To powiedziawszy, należy wskazać, że jedynie sąd krajowy może dokonać pełnej oceny kwestii tego, czy żądania wysuwane przez skarżące w sprawie C‑213/20 wykraczają poza zakres wskazany w pkt A ppkt a)11 i a)12 załącznika III, zgodnie z wymogami art. 36 ust. 1 dyrektywy w sprawie ubezpieczeń na życie.
103.
W świetle powyższych rozważań proponuję, aby na pytanie drugie w sprawie C‑143/20 i na pytania drugie i trzecie w sprawie C‑213/20 Trybunał udzielił następującej odpowiedzi:
Artykuł 36 ust. 1 dyrektywy w sprawie ubezpieczeń na życie należy interpretować w ten sposób, że ustanawia on wymóg przekazania informacji o prawdziwej naturze produktu bazowego oraz o związanym z nim ryzyku strukturalnym. Informacje te obejmują definicję jednostek, z którymi związane są świadczenia z tytułu ubezpieczeń związanych z ubezpieczeniowymi funduszami kapitałowymi, jak również określenie natury aktywów bazowych dla tych ubezpieczeń, w tym przynajmniej główne gospodarcze lub prawne cechy charakterystyczne tych jednostek i aktywów bazowych.
Do sądu krajowego należy ustalenie, czy – w świetle konkretnych okoliczności danej sprawy – informacje przekazane konsumentowi odpowiadają pułapowi wymogów informacyjnych.
E.
Kiedy należy przekazać te informacje?
104.
Poprzez pytanie czwarte w sprawie C‑213/30 sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 36 ust. 1 dyrektywy w sprawie ubezpieczeń na życie przewiduje wymóg ustanowienia wyodrębnionej procedury przedkontraktowej, w trakcie której konsumentowi należy przekazać informacje określone w pkt A załącznika III. Jeżeli okazałoby się, że przewiduje on taki wymóg, sąd odsyłający zwraca się następnie o wyjaśnienie, czy ten artykuł stoi na przeszkodzie przepisowi prawa krajowego takiemu jak art. 13 ust. 4 ustawy o działalności ubezpieczeniowej, zgodnie z którym wystarczające jest przekazanie informacji wymaganych na podstawie art. 36 ust. 1 dyrektywy w sprawie ubezpieczeń na życie po raz pierwszy w umowie ubezpieczenia oraz w chwili jej podpisywania.
105.
Skarżące w sprawie C‑213/20 utrzymują, że informacje określone w pkt A załącznika III do dyrektywy w sprawie ubezpieczeń na życie powinny im były zostać przekazane przed podpisaniem deklaracji przystąpienia do odnośnej umowy grupowego ubezpieczenia na życie, a nie w chwili ich podpisywania. Tylko wtedy konsument mógłby podąć świadomą decyzję odnośnie do wyboru ubezpieczenia najlepiej odpowiadającego jego potrzebom.
106.
Pozwany w sprawie C‑213/20 i rząd polski nie zgadzają się z tym stanowiskiem. Zasadniczo wyjaśniają oni, że z brzmienia art. 36 ust. 1 dyrektywy w sprawie ubezpieczeń na życie nie można wywieść ani potrzeby istnienia procedury przedkontraktowej, ani tego, kiedy dokładnie należy przekazać konsumentowi informacje określone w pkt A załącznika III. Na tej podstawie pozwany w sprawie C‑213/20 i rząd polski wyjaśniają, że skoro art. 13 ust. 4 ustawy o działalności ubezpieczeniowej nie precyzuje, kiedy należy wykonać obowiązek informacyjny, to art. 36 ust. 1 dyrektywy w sprawie ubezpieczeń na życie nie stoi temu przepisowi na przeszkodzie.
107.
Komisja przeprowadza analogię z dotychczasowym orzecznictwem Trybunału w dziedzinie kredytów konsumenckich i praw konsumentów, w którym podobne obowiązki interpretowano w ten sposób, że ustanawiają one wymóg, aby informacje były udzielone „we właściwym czasie” przed podpisaniem umowy (
36
). W takim ujęciu przekazanie informacji określonych w pkt A załącznika III dopiero w chwili zawarcia umowy byłoby niewystarczające.
108.
Podzielam pogląd Komisji.
109.
Punkt wyjścia stanowi brzmienie art. 36 ust. 1 dyrektywy w sprawie ubezpieczeń na życie. Zgodnie z tym przepisem co najmniej informacje wymienione w pkt A załącznika III należy przekazać „[p]rzed
zawarciem umowy ubezpieczenia” (
37
). Przepis ten nie zawiera żadnych dodatkowych wyjaśnień w przedmiocie tego, kiedy należy przekazać te informacje, ani też tego, czy w prawie krajowym należy ustanowić wyodrębnioną procedurę przedkontraktową. W pkt A akapit pierwszy załącznika III dodano jedynie, że takie informacje muszą być przedstawione „w sposób jasny i dokładny, na piśmie, w języku urzędowym państwa członkowskiego zobowiązania”.
110.
Z brzmienia dyrektywy w sprawie ubezpieczeń na życie wynika zatem wymóg, aby określone w niej minimalne informacje przekazano przed zawarciem przedmiotowej umowy ubezpieczenia. Już samo to logicznie wyklucza przyjęcie, że „moment przekazania informacji” jest tożsamy z „momentem zawarcia umowy”.
111.
Ponadto, jak słusznie zauważył rząd polski, lektura art. 36 ust. 1 dyrektywy w sprawie ubezpieczeń na życie w związku z jej motywem 52 unaocznia, że rozdzielenie tych dwóch momentów służy zapewnieniu konsumentowi pewnego czasu na skorzystanie w pełni z różnorodności i zwiększonej konkurencji (na rynku wewnętrznym ubezpieczeń), tak aby umożliwić mu „wybór umowy najlepiej odpowiadającej jego potrzebom”.
112.
Niemniej w przeciwieństwie do niektórych innych instrumentów prawa Unii (
38
) dyrektywa w sprawie ubezpieczeń na życie nie ustanawia w tym względzie żadnego minimalnego terminu. W braku takich przepisów określenie zasad proceduralnych mających na celu zapewnienie w tym zakresie ochrony praw konsumentów należy do wewnętrznego porządku prawnego każdego państwa członkowskiego, na mocy zasady autonomii proceduralnej. Te zasady nie mogą być jednak mniej korzystne od zasad regulujących podobne sytuacje podlegające prawu wewnętrznemu (zasada równoważności) i nie mogą czynić wykonywania praw przyznanych przez prawo Unii praktycznie niemożliwym lub nadmiernie utrudnionym (zasada skuteczności) (
39
).
113.
Nic nie wskazuje na to, że spory w postępowaniach głównych dotyczą kwestii równoważności. Jak jednak sugeruje sąd odsyłający, w zakresie, w jakim art. 13 ust. 4 ustawy o działalności ubezpieczeniowej dopuszcza możliwość przekazania informacji określonych w pkt A załącznika III do dyrektywy w sprawie ubezpieczeń na życie jednocześnie
z zawarciem umowy ubezpieczenia na życie, należy zbadać ten przepis pod kątem skuteczności w osiągnięciu celu zamierzonego przez dyrektywę w sprawie ubezpieczeń na życie, a zwłaszcza przez jej art. 36 ust. 1.
114.
W tym względzie z wyjaśnień stron zawartych w aktach sprawy zdaje się wynikać, że art. 13 ust. 4 ustawy o działalności ubezpieczeniowej przejmuje nieostre sformułowanie, jakim posłużono się w art. 36 ust. 1 dyrektywy w sprawie ubezpieczeń na życie, natomiast nie precyzuje, kiedy należy przekazać informacje określone w pkt A załącznika III do owej dyrektywy.
115.
Samo w sobie nie stanowi to problemu. Artykuł 36 owej dyrektywy, nawet interpretowany w świetle jej przedmiotu i celu, nie wymaga, aby akt prawa krajowego dokonujący jego transpozycji przewidywał jakiś konkretny moment lub minimalny termin na przekazanie informacji albo nawet jakąś wyodrębnioną procedurę informacyjną. Jednocześnie jednak, ze względu na realia poszczególnych przypadków, konsument musi mieć wystarczająco dużo czasu, aby dokonać świadomego wyboru odnośnie do umowy ubezpieczenia, jaką zamierza zawrzeć. O takim świadomym wyborze można mówić jedynie wówczas, gdy konsumentowi przekazane zostają, na piśmie, odpowiednie minimalne informacje oraz gdy zapewnia się mu pewien czas – chyba że w sposób wyraźny postanawia on z niego nie korzystać – na rozważenie ryzyka i korzyści wynikających z podejmowanej decyzji dotyczącej umowy.
116.
Oczywiste jest, że zasada skuteczności stałaby na przeszkodzie udzielaniu takich informacji albo wyłącznie w formie ustnej, albo też na piśmie, lecz dopiero w chwili podpisywania umowy ubezpieczenia. Dlatego właśnie w niektórych unijnych dyrektywach dotyczących ochrony konsumentów jest mowa o konieczności przekazania konsumentowi minimum informacji „w stosownym czasie” przed sformułowaniem decyzji konsumpcyjnej (
40
). Trybunał wywiódł również podobnie subiektywne sformułowanie z brzmienia art. 6 ust. 1 dyrektywy 2011/83/UE, mimo że owa dyrektywa w ogóle go nie zawiera (
41
).
117.
Mając na uwadze przedmiot i cel dyrektywy w sprawie ubezpieczeń na życie, należy przyjąć, że taki sam okres „buforowy”, w trakcie którego konsument może sformułować decyzję, musi istnieć także w obszarze objętym jej zakresem regulacji. Dokładny czas trwania takiego odpowiedniego okresu do namysłu zależy siłą rzeczy od konkretnego przypadku; powinien on uwzględniać takie elementy jak złożoność proponowanej umowy ubezpieczenia, sytuacja danego konsumenta oraz okoliczności zawarcia umowy i jej przedstawienia. W związku z tym odpowiedź na pytanie, jaki dokładnie okres należy uznać za „stosowny czas” i czy zapewniono odpowiednią ilość czasu do „rozsądnego namysłu”, może oczywiście być różna w różnych przypadkach.
118.
W związku z tym proponuję, aby Trybunał odpowiedział na pytanie czwarte w sprawie C‑213/20 w następujący sposób:
Artykuł 36 ust. 1 dyrektywy w sprawie ubezpieczeń na życie należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie uregulowaniu krajowemu, które nie gwarantuje, iż w jakimś momencie przed zawarciem umowy konsumentowi zostaną przedstawione, na piśmie oraz w sposób jasny i dokładny, co najmniej informacje wymienione w pkt A załącznika III, które umożliwią mu, po upływie czasu do namysłu, dokonanie w tym względzie świadomego wyboru.
Do sądu krajowego należy ustalenie, czy te przesłanki są spełnione w sprawach w postępowaniach głównych.
F.
Jakie są konsekwencje uchybienia obowiązkowi przekazania tych informacji?
119.
Pytania od czwartego do szóstego w sprawie C‑143/20 i pytanie piąte w sprawie C‑213/20 dotyczą konsekwencji uchybienia obowiązkowi przekazania co najmniej informacji, o których mowa w art. 36 ust. 1 dyrektywy w sprawie ubezpieczeń na życie.
120.
Rzeczone pytania poruszają tę kwestię, odpowiednio, z perspektywy dyrektywy o nieuczciwych praktykach handlowych i dyrektywy w sprawie ubezpieczeń na życie. Z uwagi na fakt, że w przypadku kolizji pomiędzy ich przepisami ta druga dyrektywa ma pierwszeństwo przed tą pierwszą (
42
), w pierwszej kolejności należy przeanalizować pytanie piąte w sprawie C‑213/20. Dopiero wówczas, gdy po jego zbadaniu okaże się, że dyrektywa w sprawie ubezpieczeń na życie nie reguluje skutków uchybienia obowiązkowi przekazania co najmniej informacji określonych w pkt A załącznika III do tej dyrektywy, właściwe okaże się przejście do pytania czwartego w sprawie C‑143/20.
1. Czy art. 36 ust. 1 dyrektywy w sprawie ubezpieczeń na życie reguluje kwestię uchybienia obowiązkowi przekazania odnośnych informacji?
121.
Pytanie piąte w sprawie C‑213/20 dotyczy tego, czy art. 36 ust. 1 dyrektywy w sprawie ubezpieczeń na życie należy interpretować w taki sposób, że nieprawidłowe wykonanie przewidzianego w nim obowiązku skutkuje przyznaniem konsumentowi prawa do dochodzenia zwrotu wszystkich uiszczonych składek ubezpieczeniowych, z powodu czy to ewentualnego stwierdzenia nieważności umowy, czy też jej bezskuteczności.
122.
Moim zdaniem należy na to pytanie udzielić odpowiedzi przeczącej. Jak słusznie wskazują wszystkie strony z wyjątkiem skarżącej w sprawie C‑213/20, taka wykładnia nie wynika z art. 36 ust. 1 dyrektywy w sprawie ubezpieczeń na życie. Ten przepis po prostu nie reguluje konsekwencji uchybienia obowiązkowi przekazania informacji, które muszą zostać udzielone na podstawie jej art. 36 ust. 1 (
43
).
123.
Jak bowiem orzekł Trybunał, aczkolwiek odnośnie do przepisu będącego poprzednikiem obecnego art. 36 ust. 3 dyrektywy w sprawie ubezpieczeń na życie, „skutki, jakie prawo krajowe wiąże z brakiem przekazania tych informacji, co do zasady są pozbawione znaczenia w odniesieniu do zgodności obowiązku udzielenia informacji z [tym przepisem]” (
44
).
124.
Nic nie wskazuje na to, aby w przypadku art. 36 ust. 1 dyrektywy w sprawie ubezpieczeń na życie należało sformułować odmienny wniosek; na poparcie takiej tezy nie przytoczono ponadto żadnych argumentów. Oczywiście uchybienie obowiązkowi przekazania co najmniej informacji określonych w pkt A załącznika III do dyrektywy w sprawie ubezpieczeń na życie musi pociągać za sobą konsekwencje. Niemniej jednak to do prawa krajowego należy określenie, zgodnie z zasadą krajowej autonomii proceduralnej oraz z zastrzeżeniem wymogów równoważności i skuteczności, konkretnych rodzajów konsekwencji.
125.
W związku z tym moim zdaniem art. 36 ust. 1 dyrektywy w sprawie ubezpieczeń na życie nie reguluje konsekwencji uchybienia obowiązkowi przekazania co najmniej informacji wymienionych w pkt A załącznika III do tej dyrektywy, które to konsekwencje należy tym samym określić w prawie krajowym.
2. Czy art. 5 i 7 dyrektywy o nieuczciwych praktykach handlowych znajdują zastosowanie w okolicznościach postępowań głównych?
126.
Pytania od czwartego do szóstego w sprawie C‑143/20 dotyczą ponadto kwestii tego, czy uchybienie obowiązkowi przekazania co najmniej informacji wymaganych na podstawie art. 36 ust. 1 dyrektywy w sprawie ubezpieczeń na życie stanowi nieuczciwą praktykę handlową w rozumieniu art. 5 dyrektywy [o nieuczciwych praktykach handlowych] bądź zaniechanie wprowadzające w błąd w rozumieniu jej art. 7.
127.
Biorąc pod uwagę odpowiedź, jakiej proponuję udzielić na pytania pierwsze i drugie w sprawie C‑143/20 (
45
), pytania piąte i szóste zadane w tej samej sprawie stają się bezprzedmiotowe. W niniejszej sekcji przeanalizuję więc jedynie pytanie czwarte w sprawie C‑143/20, a zatem zbadam, czy uchybienie obowiązkowi przekazania konsumentowi pewnych minimalnych informacji może stanowić nieuczciwą praktykę handlową w rozumieniu art. 5 dyrektywy o nieuczciwych praktykach handlowych bądź zaniechanie wprowadzające w błąd w rozumieniu jej art. 7.
128.
Rząd polski i Komisja uważają zasadniczo, że uchybienie obowiązkowi przekazania co najmniej informacji wymaganych na podstawie art. 36 ust. 1 dyrektywy w sprawie ubezpieczeń na życie może stanowić nieuczciwą praktykę handlową w rozumieniu art. 5 dyrektywy o nieuczciwych praktykach handlowych. W szczególności może ono stanowić zaniechanie wprowadzające w błąd w rozumieniu art. 7 owej dyrektywy, jeżeli takie zaniechanie powoduje lub może powodować podjęcie przez przeciętnego konsumenta decyzji dotyczącej transakcji, której inaczej by nie podjął.
129.
Rząd polski dodaje, że tego stwierdzenia nie podważa art. 3 ust. 4 dyrektywy o nieuczciwych praktykach handlowych. Owa dyrektywa nie jest sprzeczna z dyrektywą w sprawie ubezpieczeń na życie. Uzupełnia ona natomiast dyrektywę w sprawie ubezpieczeń na życie w odniesieniu do konsekwencji niespełnienia minimalnych wymogów informacyjnych określonych w prawie Unii.
130.
W dużej mierze zgadzam się z Komisją i rządem polskim.
131.
W motywie 10 dyrektywy o nieuczciwych praktykach handlowych wyjaśniono, że zawarta w jej art. 3 ust. 4 „klauzula kolizyjna” znajduje zastosowanie tylko „w takim zakresie, w jakim nie istnieją szczególne przepisy prawa wspólnotowego regulujące określone aspekty nieuczciwych praktyk handlowych, takie jak wymogi informacyjne i zasady dotyczące sposobu prezentowania informacji konsumentom”. W związku z tym przyznaje ona pierwszeństwo innym przepisom prawa Unii, które przewidują takie konsekwencje (
46
).
132.
Jak jednak wyjaśniono w pkt 121–125 niniejszej opinii, dyrektywa w sprawie ubezpieczeń na życie nie reguluje szczególnej kwestii konsekwencji uchybienia obowiązkom informacyjnym przewidzianym w jej art. 36 ust. 1. W związku z tym nie może wystąpić żadna widoczna kolizja wynikająca z jednoczesnego stosowania tych dwóch instrumentów prawnych (
47
). Dyrektywa o nieuczciwych praktykach handlowych uzupełnia natomiast w tym względzie dyrektywę w sprawie ubezpieczeń na życie, wskazując jedynie, jakiego rodzaju wymogi przewidziane w art. 36 tej drugiej dyrektywy można uznać za „istotne” na potrzeby stosowania art. 7 tej pierwszej dyrektywy (
48
).
133.
Po wyjaśnieniu tej kwestii staje się konieczne ustalenie, czy uchybienie obowiązkowi informacyjnemu z art. 36 ust. 1 dyrektywy w sprawie ubezpieczeń na życie może stanowić nieuczciwą praktykę handlową w rozumieniu art. 5 dyrektywy o nieuczciwych praktykach handlowych bądź zaniechanie wprowadzające w błąd w rozumieniu jej art. 7.
134.
Dyrektywa o nieuczciwych praktykach handlowych ma na celu ustalenie jednolitych zasad dotyczących nieuczciwych praktyk handlowych przedsiębiorstw wobec konsumentów w celu przyczynienia się do prawidłowego funkcjonowania rynku wewnętrznego i zapewnienia wysokiego poziomu ich ochrony (
49
). Stosuje się ją do takich nieuczciwych praktyk stosowanych przed zawarciem transakcji handlowej, w trakcie jej zawierania oraz po jej zawarciu (
50
). W tym kontekście wydaje się bezsporne, że wyrażenie zgody na przystąpienie do umowy grupowego ubezpieczenia na życie związanej z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym będącej przedmiotem postępowania głównego spowodowało, iż pozwany i skarżący w postępowaniu głównym uczestniczyli w „praktykach handlowych” w rozumieniu art. 2 lit. d) tej dyrektywy (
51
).
135.
Artykuł 5 dyrektywy o nieuczciwych praktykach handlowych dotyczy zakazu nieuczciwych praktyk handlowych. Ten ogólny zakaz został zawarty w ust. 1 owego artykułu (
52
). W ust. 2 tego artykułu wyjaśniono, jakie praktyki uznaje się za nieuczciwe: chodzi o praktyki handlowe, które są sprzeczne z wymogami staranności zawodowej i które w sposób istotny zniekształcają lub mogą zniekształcić zachowanie gospodarcze „przeciętnego konsumenta” (
53
). Artykuł 5 ust. 4 zawiera definicje dwóch szczególnych kategorii „nieuczciwych” praktyk handlowych. Jedna z tych kategorii to praktyki handlowe „wprowadzające w błąd”.
136.
Artykuł 7 dyrektywy o nieuczciwych praktykach handlowych odnosi się do szczególnej kategorii „praktyk handlowych wprowadzających w błąd” (
54
). Dotyczy on „zaniechań wprowadzających w błąd”. Jego ust. 1 nakłada na przedsiębiorców obowiązek przekazania konsumentom wszystkich informacji uznawanych za „istotne”; uchybienie temu obowiązkowi podlega sankcjom przewidzianym w prawie krajowym (
55
), o ile pominięcie tych informacji powoduje lub może powodować podjęcie przez konsumenta decyzji dotyczącej transakcji, której inaczej by nie podjął.
137.
Jednocześnie z motywu 15 dyrektywy o nieuczciwych praktykach handlowych w związku z jej art. 7 ust. 5 i załącznikiem II wynika przewidziane przepisami domniemanie, że informacje wymagane na podstawie art. 36 dyrektywy o ubezpieczeniach na życie, w tym na podstawie jego ust. 1, należy uznać za „istotne” na potrzeby stosowania art. 7 ust. 1 dyrektywy o nieuczciwych praktykach handlowych (
56
).
138.
W związku z tym do sądu krajowego należy ustalenie, w świetle wszystkich przedstawionych mu okoliczności faktycznych, czy – po pierwsze – ubezpieczający w sprawie C‑143/20 nie przekazał „istotnych informacji” określonych w pkt A załącznika III do dyrektywy w sprawie ubezpieczeń na życie oraz czy – po drugie – wskutek pominięcia tych informacji skarżący w sprawie C‑143/20 (którego sytuację należy oceniać przez pryzmat standardu rozsądnie ostrożnego, przeciętnego konsumenta) podjął lub mógł podjąć decyzję dotyczącą transakcji, której inaczej by nie podjął (
57
).
139.
Co istotne, jest to ocena, której może dokonać jedynie sąd krajowy, dysponujący pełną wiedzą na temat okoliczności faktycznych postępowania głównego. Przydatne może się jeszcze okazać poruszenie dwóch kwestii, które zasługują na rozważenie przez sąd odsyłający w ramach oceny przeprowadzanej przezeń na podstawie art. 7 dyrektywy o nieuczciwych praktykach handlowych.
140.
Po pierwsze, należy pamiętać, że – na mocy art. 7 ust. 5 dyrektywy o nieuczciwych praktykach handlowych – prawodawca Unii uznał, iż informacje określone w pkt A załącznika III do dyrektywy w sprawie ubezpieczeń na życie stanowią bezwzględne minimum informacji, jakie należy przekazać w przypadku produktów ubezpieczeniowych na życie. Z motywu 52 dyrektywy w sprawie ubezpieczeń na życie wynika, że gdyby nie zostały one przekazane, konsument nie miałby możliwości dokonania wyboru „produktu najlepiej odpowiadającego jego potrzebom”. Te domniemania powinny w takim razie odegrać istotną rolę przy dokonywaniu oceny, czy nieprzekazanie informacji spowodowało lub mogło spowodować podjęcie przez przeciętnego konsumenta decyzji dotyczącej transakcji, której inaczej by nie podjął.
141.
Po drugie, kryterium oceny wykorzystywane na potrzeby ustalenia, czy przeciętny konsument podjąłby daną decyzję dotyczącą transakcji, ma charakter obiektywny. Odwołuje się ono do w rozsądnym zakresie poinformowanego i ostrożnego konsumenta (
58
). Jako takie kryterium to jest oderwane od jakichkolwiek szczególnych lub indywidualnych subiektywnych pragnień danego konsumenta. W szczególności subiektywne odczucia konsumenta, mianowicie że subiektywnie bardzo chciałby on otrzymać więcej informacji, nie mają charakteru rozstrzygającego przy dokonywaniu takiej (z konieczności zobiektywizowanej) oceny.
142.
W świetle powyższych rozważań proponuję, aby na pytanie czwarte w sprawie C‑143/20 Trybunał udzielił następującej odpowiedzi:
Artykuł 7 ust. 1 i 5 dyrektywy o nieuczciwych praktykach handlowych należy interpretować w ten sposób, że zaniechanie przekazania co najmniej informacji wymaganych na podstawie art. 36 ust. 1 dyrektywy w sprawie ubezpieczeń na życie stanowi praktykę handlową wprowadzającą w błąd, jeżeli – w jego kontekście faktycznym, przy uwzględnieniu wszystkich jego cech i dotyczących go okoliczności, jak również ograniczeń środka komunikacji – przeciętnemu konsumentowi nie udzielono informacji, które są mu potrzebne, stosownie do kontekstu, do podjęcia świadomej decyzji dotyczącej transakcji, co powoduje lub może powodować podjęcie przez tego konsumenta decyzji dotyczącej transakcji, której inaczej by nie podjął.
Do sądu krajowego należy ustalenie, czy ma to miejsce w postępowaniach głównych.
V. Wnioski
143.
Proponuję Trybunałowi, by na pytania prejudycjalne przedstawione przez Sąd Rejonowy dla Warszawy‑Woli w Warszawie (Polska) odpowiedział następująco:
Pytanie pierwsze w sprawie C‑143/20 i pytanie pierwsze w sprawie C‑213/20:
Artykuł 36 ust. 1 dyrektywy 2002/83/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 5 listopada 2002 r. dotyczącej ubezpieczeń na życie należy interpretować w ten sposób, że przewidziany w tym przepisie obowiązek przekazania informacji przed zawarciem umowy nakłada na drugą stronę umowy zawieranej z konsumentem, jeżeli ów konsument przystępuje do umowy grupowego ubezpieczenia na życie i nie staje się przy tym ubezpieczającym na gruncie podstawowej, pierwotnej umowy ubezpieczenia, wymóg przekazania temu konsumentowi co najmniej informacji wymienionych w pkt A załącznika III do owej dyrektywy.
Pytanie drugie w sprawie C‑143/20 i pytania drugie i trzecie w sprawie C‑213/20:
Artykuł 36 ust. 1 dyrektywy 2002/83 należy interpretować w ten sposób, że ustanawia on wymóg przekazania informacji o prawdziwej naturze produktu bazowego oraz o związanym z nim ryzyku strukturalnym. Te informacje obejmują definicję jednostek, z którymi związane są świadczenia z tytułu ubezpieczeń związanych z ubezpieczeniowymi funduszami kapitałowymi, jak również określenie natury aktywów bazowych dla tych ubezpieczeń, w tym przynajmniej główne gospodarcze lub prawne cechy charakterystyczne tych jednostek i aktywów bazowych. Do sądu krajowego należy ustalenie, czy – w świetle konkretnych okoliczności danej sprawy – informacje przekazane konsumentowi odpowiadają pułapowi wymogów informacyjnych.
Pytanie czwarte w sprawie C‑213/20:
Artykuł 36 ust. 1 dyrektywy 2002/83 należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie uregulowaniu krajowemu, które nie gwarantuje, iż w jakimś momencie przed zawarciem umowy konsumentowi zostaną przedstawione, na piśmie oraz w sposób jasny i dokładny, co najmniej informacje wymienione w pkt A załącznika III do tej dyrektywy, które umożliwią mu, po upływie czasu do namysłu, dokonanie w tym względzie świadomego wyboru. Do sądu krajowego należy ustalenie, czy te przesłanki są spełnione w sprawach w postępowaniach głównych.
Pytanie czwarte w sprawie C‑143/20:
Artykuł 7 ust. 1 i 5 dyrektywy 2005/29/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 11 maja 2005 r. dotyczącej nieuczciwych praktyk handlowych stosowanych przez przedsiębiorstwa wobec konsumentów na rynku wewnętrznym oraz zmieniającej dyrektywę Rady 84/450/EWG, dyrektywy 97/7/WE, 98/27/WE i 2002/65/WE Parlamentu Europejskiego i Rady oraz rozporządzenie (WE) nr 2006/2004 Parlamentu Europejskiego i Rady należy interpretować w ten sposób, że zaniechanie przekazania co najmniej informacji wymaganych na podstawie art. 36 ust. 1 dyrektywy 2002/83 stanowi praktykę handlową wprowadzającą w błąd, jeżeli – w jego kontekście faktycznym, przy uwzględnieniu wszystkich jego cech i dotyczących go okoliczności, jak również ograniczeń środka komunikacji – przeciętnemu konsumentowi nie udzielono informacji, które są mu potrzebne, stosownie do kontekstu, do podjęcia świadomej decyzji dotyczącej transakcji, co powoduje lub może powodować podjęcie przez tego konsumenta decyzji dotyczącej transakcji, której inaczej by nie podjął. Do sądu krajowego należy ustalenie, czy ma to miejsce w sprawach w postępowaniach głównych.
(
1
)	Język oryginału: angielski.
(
2
)	Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 5 listopada 2002 r. dotycząca ubezpieczeń na życie (Dz.U. 2002, L 345, s. 1).
(
3
)	Motyw 2 dyrektywy w sprawie ubezpieczeń na życie.
(
4
)	Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 11 maja 2005 r. dotycząca nieuczciwych praktyk handlowych stosowanych przez przedsiębiorstwa wobec konsumentów na rynku wewnętrznym oraz zmieniająca dyrektywę Rady 84/450/EWG, dyrektywy 97/7/WE, 98/27/WE i 2002/65/WE Parlamentu Europejskiego i Rady oraz rozporządzenie (WE) nr 2006/2004 Parlamentu Europejskiego i Rady (Dz.U. 2005, L 149, s. 22).
(
5
)	Artykuł 3 ust. 1 dyrektywy o nieuczciwych praktykach handlowych.
(
6
)	Ta ustawa została uchylona z dniem 1 stycznia 2016 r. ustawą o działalności ubezpieczeniowej i reasekuracyjnej z dnia 11 września 2015 r. (Dz.U. 2015, poz. 1844).
(
7
)	Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 25 listopada 2009 r. w sprawie podejmowania i prowadzenia działalności ubezpieczeniowej i reasekuracyjnej (Wypłacalność II) (Dz.U. 2009, L 335, s. 1).
(
8
)	Zobacz wyrok z dnia 4 grudnia 1986 r., Komisja/Niemcy (205/84, EU:C:1986:463, pkt 33), w którym Trybunał uznał, że w sektorze produktów ubezpieczeniowych na życie występują nadrzędne względy interesu ogólnego, które mogą uzasadniać ograniczenia swobody świadczenia usług.
(
9
)	Zobacz podobnie wyrok z dnia 19 grudnia 2013 r., Endress, C‑209/12, EU:C:2013:864, pkt 29.
(
10
)	Sprawozdanie Komisji dla Parlamentu Europejskiego, Rady i Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego, Pierwsze sprawozdanie w sprawie stosowania dyrektywy 2005/29/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 11 maja 2005 r. dotyczącej nieuczciwych praktyk handlowych stosowanych przez przedsiębiorstwa wobec konsumentów na rynku wewnętrznym oraz zmieniającej dyrektywę Rady 84/450/EWG, dyrektywy 97/7/WE, 98/27/WE i 2002/65/WE Parlamentu Europejskiego i Rady oraz rozporządzenie (WE) nr 2006/2004 Parlamentu Europejskiego i Rady, COM(2013) 139 final, s. 25.
(
11
)	Zobacz na przykład wyroki: z dnia 13 grudnia 2001 r., Heininger, C‑481/99, EU:C:2001:684, pkt 47; z dnia 19 grudnia 2013 r., Endress, C‑209/12, EU:C:2013:864, pkt 30; z dnia 23 kwietnia 2015 r., Van Hove, C‑96/14, EU:C:2015:262, pkt 50; z dnia 29 kwietnia 2015 r., Nationale‑Nederlanden Levensverzekering Mij, C‑51/13, EU:C:2015:286, pkt 21.
(
12
)	Wyrok z dnia 1 marca 2012 r., González Alonso, C‑166/11, EU:C:2012:119, pkt 27 i przytoczone tam orzecznictwo.
(
13
)	Wyrok z dnia 19 grudnia 2013 r., Endress, C‑209/12, EU:C:2013:864, pkt 29, 30. Zobacz także podobnie wyrok z dnia 23 kwietnia 2015 r., Van Hove, C‑96/14, EU:C:2015:262, pkt 50.
(
14
)	Jak słusznie wskazuje Komisja, rozpatrywane produkty nie są umowami grupowego ubezpieczenia na życie, do których przystąpienie jest obowiązkowe, takimi jak na przykład umowy zawierane w ramach stosunku pracy. Tego rodzaju umowy są wyłączone z zakresu stosowania art. 3 dyrektywy w sprawie ubezpieczeń na życie.
(
15
)	Ibidem, art. 311, zmieniony dyrektywą Parlamentu Europejskiego i Rady 2013/58/UE z dnia 11 grudnia 2013 r. zmieniającą dyrektywę 2009/138/WE (Wypłacalność II) w odniesieniu do terminu jej transpozycji i daty rozpoczęcia jej stosowania oraz daty uchylenia niektórych dyrektyw (Wypłacalność I) (Dz.U. 2013, L 341, s. 1).
(
16
)	Zobacz art. 2 ust. 1 lit. a) dyrektyw 2004/39 i 2014/65 oraz motyw 27 dyrektywy 2014/65.
(
17
)	Zobacz art. 94 i nast. dyrektywy 2014/65.
(
18
)	Wyrok Trybunału EFTA z dnia 10 maja 2016 r. w sprawach połączonych E‑15/15 i E‑16/15 Franz‑Josef Hagedorn und Vienna‑Life Lebensversicherung AG przeciwko Rainer Armbruster und Swiss Life (Liechtenstein) AG, pkt 52.
(
19
)	Podobnie wyroki: z dnia 5 marca 2002 r., Axa Royale Belge, C‑386/00, EU:C:2002:136, pkt 20; z dnia 29 kwietnia 2015 r., Nationale‑Nederlanden Levensverzekering Mij, C‑51/13, EU:C:2015:286, pkt 19.
(
20
)	Uważam więc, że z pewnością nie chodziłoby w tym przypadku o tak szeroko zakrojoną ekspansję interpretacyjną, na jaką w przeszłości w istocie godził się Trybunał, aby wypełnić – wywołane problemami lub niedociągnięciami w zakresie brzmienia czy też kształtu przepisów – luki w skutecznej ochronie konsumentów; zob. na przykład wyrok z dnia 19 listopada 2009 r., Sturgeon i in., C‑402/07 i C‑432/07, EU:C:2009:716, pkt 49–54.
(
21
)	Zobacz także motyw 7 i art. 36 ust. 4 dyrektywy w sprawie ubezpieczeń na życie.
(
22
)	Wyroki: z dnia 1 marca 2012 r., González Alonso, C‑166/11, EU:C:2012:119, pkt 25 i przytoczone tam orzecznictwo; z dnia 31 maja 2018 r., Länsförsäkringar Sak Försäkringsaktiebolag i in., C‑542/16, EU:C:2018:369, pkt 49. Zobacz także analogicznie wyrok z dnia 19 grudnia 2013 r., Koushkaki, C‑84/12, EU:C:2013:862, pkt 34.
(
23
)	Wyrok Trybunału EFTA z dnia 10 maja 2016 r. w sprawach połączonych E‑15/15 i E‑16/15 Franz‑Josef Hagedorn und Vienna‑Life Lebensversicherung AG przeciwko Rainer Armbruster und Swiss Life (Liechtenstein) AG, pkt 61.
(
24
)	Wyrok z dnia 31 maja 2018 r., Länsförsäkringar Sak Försäkringsaktiebolag i in., C‑542/16, EU:C:2018:369, pkt 50, który zawiera odesłanie do wyroków: z dnia 25 lutego 1999 r., CPP, C‑349/96, EU:C:1999:93, pkt 17; z dnia 26 marca 2015 r., Litaksa, C‑556/13, EU:C:2015:202, pkt 28.
(
25
)	Ibidem, pkt 50, który zawiera odesłanie do wyroku z dnia 17 marca 2016 r., Aspiro, C‑40/15, EU:C:2016:172, pkt 23 i przytoczone tam orzecznictwo.
(
26
)	Podobnie wyrok z dnia 2 kwietnia 2020 r., kunsthaus muerz, C‑20/19, EU:C:2020:273, pkt 35–36, 41.
(
27
)	Ibidem, pkt 39. Zobacz także podobnie wyroki: z dnia 19 grudnia 2013 r., Endress, C‑209/12, EU:C:2013:864, pkt 28, 29; z dnia 13 grudnia 2001 r., Heininger, C‑481/99, EU:C:2001:684, pkt 45, 47.
(
28
)	Gdyby tak było na gruncie prawa krajowego, to założyłbym, że większość pytań sądu odsyłającego rozpatrywanych w ramach niniejszego postępowania (o ile nie wszystkie te pytania) jest bezprzedmiotowa. Skarżący mogliby po prostu wytoczyć powództwo zawierające żądanie zwrotu bezpodstawnego wzbogacenia się przeciwko ubezpieczającemu, ponieważ to właśnie on otrzymałby w takim układzie ich środki pieniężne bez jakiejkolwiek podstawy prawnej.
(
29
)	Porównaj motywy 44–47 oraz art. 35 i art. 38 ust. 1, 2 i 5 dyrektywy w sprawie ubezpieczeń na życie.
(
30
)	Zobacz na przykład motywy 2 i 39 oraz art. 14 ust. 5 i art. 53 ust. 6 dyrektywy w sprawie ubezpieczeń na życie. Zobacz także opinia rzecznik generalnej E. Sharpston w sprawie Nationale‑Nederlanden Levensverzekering Mij, C‑51/13, EU:C:2014:1921, pkt 37.
(
31
)	Zobacz wyrok z dnia 2 kwietnia 2020 r., kunsthaus muerz, C‑20/19, EU:C:2020:273, pkt 35, 36, 41.
(
32
)	Podobnie wyrok z dnia 2 kwietnia 2020 r., kunsthaus muerz, C‑20/19, EU:C:2020:273, pkt 35, 36, 41.
(
33
)	Podkreślenie moje.
(
34
)	Zobacz analogicznie wyrok z dnia 5 marca 2002 r., Axa Royale Belge (C‑386/00, EU:C:2002:136, pkt 24), w odniesieniu do art. 31 ust. 3, załącznika II i motywu 23 dyrektywy Rady 92/96/EWG z dnia 10 listopada 1992 r. w sprawie koordynacji przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych odnoszących się do bezpośrednich ubezpieczeń na życie oraz zmieniającej dyrektywy 79/267/EWG i 90/619/EWG (Dz.U. 1992, L 360, s. 1).
(
35
)	Zobacz między innymi wyroki: z dnia 27 października 1977 r., Bouchereau, 30/77, EU:C:1977:172, pkt 14; z dnia 23 listopada 2016 r., Bayer CropScience i Stichting De Bijenstichting, C‑442/14, EU:C:2016:890, pkt 84; z dnia 25 lutego 2021 r., Bartosch Airport Supply Services, C‑772/19, EU:C:2021:141, pkt 26.
(
36
)	Wyroki: z dnia 18 grudnia 2014 r., CA Consumer Finance, C‑449/13, EU:C:2014:2464, pkt 46; z dnia 25 czerwca 2020 r., Bundesverband der Verbraucherzentralen und Verbraucherverbände, C‑380/19, EU:C:2020:498, pkt 33–35.
(
37
)	Podkreślenie moje.
(
38
)	Zobacz na przykład art. 3 ust. 1 dyrektywy 2002/65/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 23 września 2002 r. dotyczącej sprzedaży konsumentom usług finansowych na odległość oraz zmieniającej dyrektywę Rady 90/619/EWG oraz dyrektywy 97/7/WE i 98/27/WE (Dz.U. 2002, L 271, s. 16); a także art. 5 ust. 1 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/48/WE z dnia 23 kwietnia 2008 r. w sprawie umów o kredyt konsumencki oraz uchylającej dyrektywę Rady 87/102/EWG (Dz.U. 2008, L 133, s. 66).
(
39
)	Zobacz podobnie wyroki: z dnia 16 grudnia 1976 r., Rewe‑Zentralfinanz i Rewe‑Zentral, 33/76, EU:C:1976:188, pkt 5; z dnia 19 grudnia 2013 r., Endress, C‑209/12, EU:C:2013:864, pkt 23; z dnia 22 kwietnia 2021 r., PROFI CREDIT Slovakia, C‑485/19, EU:C:2021:313, pkt 52 i przytoczone tam orzecznictwo.
(
40
)	Zobacz przypis 38 powyżej.
(
41
)	Wyrok z dnia 25 czerwca 2020 r., Bundesverband der Verbraucherzentralen und Verbraucherverbände (C‑380/19, EU:C:2020:498, pkt 34), w którym dokonano wykładni art. 6 ust. 1 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2011/83/UE z dnia 25 października 2011 r. w sprawie praw konsumentów, zmieniającej dyrektywę Rady 93/13/EWG i dyrektywę 1999/44/WE Parlamentu Europejskiego i Rady oraz uchylającej dyrektywę Rady 85/577/EWG i dyrektywę 97/7/WE (Dz.U. 2011, L 304, s. 64).
(
42
)	Zobacz motyw 10 oraz art. 3 ust. 4 dyrektywy o nieuczciwych praktykach handlowych.
(
43
)	Porównaj konsekwencje wskazane w art. 35 ust. 1 dyrektywy w sprawie ubezpieczeń na życie. Zobacz także analogicznie wyrok z dnia 7 lipca 2016 r., Citroën Commerce, C‑476/14, EU:C:2016:527, pkt 44.
(
44
)	Wyrok z dnia 29 kwietnia 2015 r., Nationale-Nederlanden Levensverzekering Mij, C‑51/13, EU:C:2015:286, pkt 36. Zobacz także podobnie wyrok Trybunału EFTA z dnia 13 czerwca 2013 r. w sprawie E‑11/12 Beatrix Koch, Dipl. Kfm. Lothar Hummel i Stefan Müller przeciwko Swiss Life (Liechtenstein) AG, pkt 73.
(
45
)	Punkty 54–103 niniejszej opinii.
(
46
)	Zobacz analogicznie wyrok z dnia 13 września 2018 r., Wind Tre i Vodafone Italia, C‑54/17 i C‑55/17, EU:C:2018:710, pkt 61, 68, 69.
(
47
)	Zobacz analogicznie moja opinia w sprawie Ministerstwo Sprawiedliwości (C‑55/20, EU:C:2021:500, pkt 77–81).
(
48
)	Zobacz analogicznie wyrok z dnia 16 lipca 2015 r., Abcur, C‑544/13 i C‑545/13, EU:C:2015:481, pkt 78.
(
49
)	Wyrok z dnia 25 lipca 2018 r., Dyson, C‑632/16, EU:C:2018:599, pkt 28 i przytoczone tam orzecznictwo. Zobacz także podobnie wyrok z dnia 19 grudnia 2013 r., Trento Sviluppo i Centrale Adriatica, C‑281/12, EU:C:2013:859, pkt 31.
(
50
)	Artykuł 3 ust. 1 dyrektywy o nieuczciwych praktykach handlowych.
(
51
)	W odniesieniu do kwestii szerokiego sformułowania tego pojęcia zob. wyrok z dnia 25 lipca 2018 r., Dyson, C‑632/16, EU:C:2018:599, pkt 30 i przytoczone tam orzecznictwo.
(
52
)	Porównaj motyw 11 dyrektywy o nieuczciwych praktykach handlowych.
(
53
)	Przeciętny konsument to osoba, która polega na własnym osądzie i nie zleca sporządzenia ekspertyzy ani przeprowadzenia dodatkowych profesjonalnych badań; zob. na przykład wyroki: z dnia 4 czerwca 2015 r., Teekanne, C‑195/14, EU:C:2015:361, pkt 36 i przytoczone tam orzecznictwo; z dnia 21 stycznia 2016 r.Viiniverla, C‑75/15, EU:C:2016:35, pkt 25 i przytoczone tam orzecznictwo.
(
54
)	Podobnie wyroki: z dnia 19 grudnia 2013 r., Trento Sviluppo i Centrale Adriatica, C‑281/12, EU:C:2013:859, pkt 27 i przytoczone tam orzecznictwo; z dnia 7 września 2016 r., Deroo‑Blanquart, C‑310/15, EU:C:2016:633, pkt 44.
(
55
)	Zobacz art. 13 dyrektywy o nieuczciwych praktykach handlowych.
(
56
)	Niezależnie od tego, czy zakres „istotnych informacji” rzeczywiście pokrywa się z zakresem informacji wymienionych w pkt A załącznika III do dyrektywy w sprawie ubezpieczeń na życie.
(
57
)	Te same punkty odniesienia należy oczywiście przyjąć również w kontekście sprawy C‑213/20, gdyby sąd odsyłający zamierzał dokonać takiej oceny w ramach tego postępowania głównego.
(
58
)	Zobacz przypis 53 powyżej.