62023CJ0233_RES
Υπόθεση C‑233/23
Alphabet Inc.κ.λπ.
κατά
Autorità Garante della Concorrenza e del Mercato
(αίτηση του Consiglio di Stato για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως)
Απόφαση του Δικαστηρίου (τμήμα μείζονος συνθέσεως) της 25ης Φεβρουαρίου 2025
«Προδικαστική παραπομπή – Ανταγωνισμός – Δεσπόζουσα θέση – Άρθρο 102 ΣΛΕΕ – Ψηφιακές αγορές – Ψηφιακή πλατφόρμα – Άρνηση κατέχουσας δεσπόζουσα θέση επιχειρήσεως η οποία έχει αναπτύξει ψηφιακή πλατφόρμα να επιτρέψει σε τρίτη επιχείρηση, η οποία έχει αναπτύξει εφαρμογή, την πρόσβαση στην πλατφόρμα, διασφαλίζοντας τη διαλειτουργικότητα μεταξύ της εν λόγω πλατφόρμας και της εφαρμογής αυτής – Εκτίμηση της αναγκαιότητας της πρόσβασης σε ψηφιακή πλατφόρμα – Αποτελέσματα της προσαπτόμενης συμπεριφοράς – Αντικειμενική δικαιολόγηση – Ανάγκη να εκπονήσει η κατέχουσα δεσπόζουσα θέση επιχείρηση πρότυπο για μια κατηγορία εφαρμογών προκειμένου να καταστεί δυνατή η πρόσβαση – Ορισμός της σχετικής αγοράς επόμενου σταδίου
Δεσπόζουσα θέση – Κατάχρηση – Άρνηση κατέχουσας δεσπόζουσα θέση επιχειρήσεως να επιτρέψει σε άλλη επιχείρηση την πρόσβαση σε ένα προϊόν ή σε μια υπηρεσία που είναι αναγκαία για τη δραστηριότητά της – Υποδομή την οποία ανέπτυξε η κατέχουσα δεσπόζουσα θέση επιχείρηση προκειμένου να μπορεί να χρησιμοποιηθεί από τρίτες επιχειρήσεις και όχι αποκλειστικώς για τις ανάγκες της δικής της δραστηριότητας – Εκτίμηση του καταχρηστικού χαρακτήρα – Εφαρμογή της προϋπόθεσης περί αναγκαιότητας της πρόσβασης στην υποδομή εκ μέρους της επιχείρησης που ζήτησε την πρόσβαση – Δεν χωρεί
(Άρθρο 102 ΣΛΕΕ)
(βλ. σκέψεις 37-52)
Δεσπόζουσα θέση – Κατάχρηση – Έννοια – Αντικειμενική έννοια η οποία αφορά συμπεριφορές που μπορούν να επηρεάσουν τη δομή της αγοράς και έχουν ως αποτέλεσμα την παρακώλυση της διατήρησης ή της ανάπτυξης του ανταγωνισμού – Υποχρεώσεις της κατέχουσας δεσπόζουσα θέση επιχειρήσεως – Άσκηση υγιούς ανταγωνισμού – Κριτήρια εκτιμήσεως – Απόδειξη πρακτικών οι οποίες είναι δυνατόν να αναπτύξουν αντίθετα προς τους κανόνες του ανταγωνισμού αποτελέσματα στην αγορά – Περιστάσεις δυνάμενες να ληφθούν υπόψη
(Άρθρο 102 ΣΛΕΕ)
(βλ. σκέψεις 54-61)
Δεσπόζουσα θέση – Κατάχρηση – Άρνηση κατέχουσας δεσπόζουσα θέση επιχειρήσεως στην οποία ανήκει ψηφιακή πλατφόρμα να διασφαλίσει τη διαλειτουργικότητα μεταξύ εφαρμογής την οποία έχει αναπτύξει τρίτη επιχείρηση και της πλατφόρμας – Αντικειμενική δικαιολόγηση – Προϋποθέσεις – Βάρος αποδείξεως – Υποχρεώσεις της κατέχουσας δεσπόζουσα θέση επιχειρήσεως σε περίπτωση αδικαιολόγητης αρνήσεως
(Άρθρο 102 ΣΛΕΕ)
(βλ. σκέψεις 70-81)
Δεσπόζουσα θέση – Σχετική αγορά – Οριοθέτηση – Διακριτές αγορές – Προσδιορισμός της αγοράς επόμενου σταδίου – Κριτήρια εκτιμήσεως – Προσδιορισμός της δυνητικής αγοράς – Απουσία υποχρέωσης ακριβούς ορισμού της σχετικής αγοράς προϊόντων και της σχετικής γεωγραφικής αγοράς
(Άρθρο 102 ΣΛΕΕ)
(βλ. σκέψεις 83-86)
Σύνοψη
Επιληφθέν αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως, το τμήμα μείζονος συνθέσεως του Δικαστηρίου διευκρινίζει τις προϋποθέσεις υπό τις οποίες η άρνηση κατέχουσας δεσπόζουσα θέση επιχειρήσεως να διασφαλίσει τη διαλειτουργικότητα μεταξύ της ψηφιακής πλατφόρμας της και εφαρμογής τρίτου μπορεί να είναι καταχρηστική και να παραγάγει αντίθετα προς τον ανταγωνισμό αποτελέσματα. Διευκρινίζει επίσης τις περιστάσεις που μπορούν να προβληθούν ως αντικειμενικοί δικαιολογητικοί λόγοι μιας τέτοιας αρνήσεως καθώς και τις υποχρεώσεις που υπέχει η κατέχουσα δεσπόζουσα θέση επιχείρηση σε περίπτωση αδικαιολόγητης αρνήσεως.
Η Google LLC είναι θυγατρική εταιρία της Alphabet Inc., ελέγχει δε την Google Italy Srl, που εδρεύει στην Ιταλία. Το 2015, η Google έθεσε σε κυκλοφορία την πλατφόρμα Android Auto, η οποία παρέχει στους χρήστες κινητών συσκευών που λειτουργούν με το λειτουργικό σύστημα Android OS πρόσβαση στις εφαρμογές που υπάρχουν στις συσκευές αυτές απευθείας στην οθόνη του συστήματος πληροφόρησης και ψυχαγωγίας αυτοκινήτου οχήματος.
Το 2018, η Enel X Italia Srl, εταιρία του ομίλου Enel, ο οποίος διαχειρίζεται πάνω από το 60 % των διαθέσιμων σταθμών επαναφόρτισης για ηλεκτρικά αυτοκίνητα οχήματα στην Ιταλία, ζήτησε από την Google να προβεί στις αναγκαίες ενέργειες για να διασφαλίσει τη διαλειτουργικότητα της JuicePass, της εφαρμογής της Enel X Italia για την επαναφόρτιση ηλεκτρικών αυτοκινήτων οχημάτων, με την Android Auto.
Κατόπιν της αρνήσεως της Google, η Enel X Italia προσέφυγε στην ιταλική αρχή ανταγωνισμού. Με απόφαση του 2021, η αρχή αυτή εκτίμησε ότι η συμπεριφορά της Google η οποία συνίστατο στην παρεμπόδιση και στην καθυστέρηση της διαθεσιμότητας της εφαρμογής JuicePass στην πλατφόρμα Android Auto συνιστούσε κατάχρηση δεσπόζουσας θέσης κατά την έννοια του άρθρου 102 ΣΛΕΕ και επέβαλε πρόστιμο άνω των 100 εκατομμυρίων ευρώ στην Alphabet, στην Google και στην Google Italy.
Οι εταιρίες αυτές άσκησαν προσφυγή κατά της αποφάσεως του 2021 ενώπιον των ιταλικών διοικητικών δικαστηρίων. Κατόπιν της απορρίψεως της προσφυγής τους, προσέβαλαν την πρωτόδικη απόφαση ενώπιον του Consiglio di Stato (Συμβουλίου της Επικρατείας, Ιταλία), το οποίο αποφάσισε να υποβάλει στο Δικαστήριο προδικαστικό ερώτημα σχετικά με την ερμηνεία της έννοιας της «κατάχρησης δεσπόζουσας θέσης», κατά το άρθρο 102 ΣΛΕΕ, σε περίπτωση άρνησης πρόσβασης όπως η επίμαχη εν προκειμένω.
Εκτίμηση του Δικαστηρίου
Το Δικαστήριο κρίνει την αίτηση προδικαστικής αποφάσεως παραδεκτή και στη συνέχεια εξετάζει, κατά πρώτον, το ζήτημα αν η άρνηση κατέχουσας δεσπόζουσα θέση επιχειρήσεως η οποία έχει αναπτύξει ψηφιακή πλατφόρμα να διασφαλίσει τη διαλειτουργικότητα της πλατφόρμας αυτής με εφαρμογή την οποία έχει αναπτύξει τρίτη επιχείρηση, κατόπιν αιτήματος της τελευταίας, μπορεί να συνιστά κατάχρηση δεσπόζουσας θέσης, έστω και αν η εν λόγω πλατφόρμα δεν είναι απαραίτητη για την εμπορική εκμετάλλευση της ως άνω εφαρμογής σε αγορά επόμενου σταδίου κατά την έννοια της νομολογίας που απορρέει από την απόφαση Bronner (
1
).
Κατ’ αρχάς, το Δικαστήριο υπενθυμίζει ότι το άρθρο 102 ΣΛΕΕ απαγορεύει συμπεριφορές επιχειρήσεων που κατέχουν δεσπόζουσα θέση όπως αυτές που παρακωλύουν, λόγω της χρήσεως διαφορετικών μέσων από εκείνα που διέπουν τον υγιή ανταγωνισμό, τη διατήρηση ή την ανάπτυξη του ανταγωνισμού σε αγορά στην οποία ο ανταγωνισμός είναι ήδη εξασθενημένος, ακριβώς λόγω της παρουσίας μίας ή πλειόνων επιχειρήσεων που κατέχουν δεσπόζουσα θέση.
Στο πλαίσιο αυτό, το Δικαστήριο έκρινε, με την απόφαση Bronner, ότι η άρνηση παροχής πρόσβασης σε υποδομή η οποία έχει αναπτυχθεί από κατέχουσα δεσπόζουσα θέση επιχείρηση για τις ανάγκες των δικών της δραστηριοτήτων και η οποία ανήκει στην επιχείρηση αυτή δύναται να συνιστά κατάχρηση δεσπόζουσας θέσης υπό την προϋπόθεση όχι μόνον ότι η άρνηση αυτή είναι ικανή να εξαλείψει κάθε ανταγωνισμό στη σχετική αγορά εκ μέρους του αιτούντος την πρόσβαση και δεν μπορεί να δικαιολογηθεί αντικειμενικώς, αλλά και ότι η υποδομή αυτή καθεαυτήν είναι απαραίτητη για την άσκηση της δραστηριότητας του αιτούντος την πρόσβαση, υπό την έννοια ότι δεν υφίσταται κανένα πραγματικό ή δυνητικό υποκατάστατο της εν λόγω υποδομής.
Συναφώς, το Δικαστήριο υπογραμμίζει ότι η επιβολή των προϋποθέσεων αυτών δικαιολογούνταν από τις περιστάσεις της υπόθεσης Bronner, ήτοι από την άρνηση μιας κατέχουσας δεσπόζουσα θέση επιχειρήσεως να παράσχει σε ανταγωνιστή της πρόσβαση σε υποδομή την οποία είχε αναπτύξει για τις ανάγκες της δικής της δραστηριότητας, χωρίς να υφίσταται οποιαδήποτε άλλη συμπεριφορά.
Πράγματι, το να υποχρεωθεί μια κατέχουσα δεσπόζουσα θέση επιχείρηση, λόγω του καταχρηστικού χαρακτήρα της αρνήσεώς της, να συμβληθεί με ανταγωνιστή της προκειμένου να του επιτρέψει την πρόσβαση στην επίμαχη υποδομή θίγει ιδιαιτέρως την ελευθερία σύναψης συμβάσεων και το δικαίωμα ιδιοκτησίας της επιχειρήσεως. Επιπλέον, αν η εν λόγω πρόσβαση παρεχόταν πολύ εύκολα, μια κατέχουσα δεσπόζουσα θέση επιχείρηση δεν θα ήταν το ίδιο πρόθυμη να επενδύσει σε αποτελεσματικές υποδομές και στην ανάπτυξη ποιοτικών προϊόντων και υπηρεσιών, προς το συμφέρον των καταναλωτών, οι δε άλλες επιχειρήσεις δεν θα ωθούνταν να δημιουργήσουν ανταγωνιστικές εγκαταστάσεις.
Αντιθέτως, όταν κατέχουσα δεσπόζουσα θέση επιχείρηση έχει αναπτύξει μια υποδομή με την προοπτική να επιτραπεί σε τρίτες επιχειρήσεις να τη χρησιμοποιούν, δεν εφαρμόζεται η προϋπόθεση που έθεσε το Δικαστήριο με την απόφαση Bronner, σχετικά με τον απαραίτητο χαρακτήρα της εν λόγω υποδομής για την άσκηση της δραστηριότητας του αιτούντος πρόσβαση, διότι η προϋπόθεση αυτή δεν δικαιολογείται ούτε από τη διαφύλαξη της ελευθερίας συνάψεως συμβάσεων και του δικαιώματος ιδιοκτησίας της κατέχουσας δεσπόζουσα θέση επιχειρήσεως ούτε από την ανάγκη παροχής κινήτρου για επενδύσεις στην επιχείρηση αυτή. Το γεγονός ότι επιβάλλεται σε κατέχουσα δεσπόζουσα θέση επιχείρηση η υποχρέωση να παράσχει πρόσβαση σε υποδομή που έχει αναπτυχθεί για να χρησιμοποιηθεί από τρίτες επιχειρήσεις δεν μεταβάλλει ουσιωδώς το οικονομικό μοντέλο που πρυτάνευσε για την ανάπτυξη της υποδομής.
Εν προκειμένω, υπό την επιφύλαξη εξακριβώσεως από το αιτούν δικαστήριο, προκύπτει ότι η ψηφιακή πλατφόρμα δεν αναπτύχθηκε από την επιχείρηση στην οποία ανήκει αποκλειστικώς για τις ανάγκες της δικής της δραστηριότητας, δεδομένου ότι τρίτες επιχειρήσεις έχουν πρόσβαση στην εν λόγω ψηφιακή πλατφόρμα. Επομένως, η άρνηση παροχής πρόσβασης στην εν λόγω ψηφιακή πλατφόρμα μπορεί να συνιστά κατάχρηση δεσπόζουσας θέσης, έστω και αν η πλατφόρμα αυτή δεν είναι απαραίτητη για την εμπορική εκμετάλλευση της επίμαχης εφαρμογής στην αγορά επόμενου σταδίου, αλλά δύναται να καταστήσει την εφαρμογή ελκυστικότερη για τους καταναλωτές.
Κατά δεύτερον, το Δικαστήριο κρίνει ότι, ακόμη και αν τόσο η επιχείρηση που ζήτησε από κατέχουσα δεσπόζουσα θέση επιχείρηση να διασφαλίσει τη διαλειτουργικότητα της ψηφιακής πλατφόρμας της όσο και ανταγωνιστές της πρώτης επιχειρήσεως παρέμειναν ενεργοί στη σχετική αγορά και ενίσχυσαν τη θέση τους εντός της εν λόγω αγοράς, μολονότι δεν επωφελούνταν μιας τέτοιας διαλειτουργικότητας, το γεγονός αυτό και μόνον δεν αρκεί για να καταδειχθεί ότι η άρνηση της κατέχουσας δεσπόζουσα θέση επιχειρήσεως να ικανοποιήσει το αίτημα αυτό δεν ήταν ικανή να παραγάγει αντίθετα προς τον ανταγωνισμό αποτελέσματα.
Το Δικαστήριο υπενθυμίζει ότι η συμπεριφορά επιχειρήσεως κατέχουσας δεσπόζουσα θέση μπορεί να χαρακτηριστεί καταχρηστική εφόσον αποδεικνύεται ότι, λόγω της χρήσης μέσων διαφορετικών από εκείνα που διέπουν τον υγιή ανταγωνισμό, η συμπεριφορά αυτή έχει ως πραγματικό ή δυνητικό αποτέλεσμα να περιορίζει τον ανταγωνισμό αποκλείοντας εξίσου αποτελεσματικές ανταγωνίστριες επιχειρήσεις από τη σχετική αγορά ή τις σχετικές αγορές, ή εμποδίζοντας την ανάπτυξή τους στις αγορές αυτές.
Εντούτοις, για τον χαρακτηρισμό αυτόν δεν απαιτείται να αποδεικνύεται ότι το επιδιωκόμενο με την εν λόγω συμπεριφορά αποτέλεσμα, ήτοι ο αποκλεισμός των ανταγωνιστών από τη σχετική αγορά, επετεύχθη. Επομένως, μια αρχή ανταγωνισμού μπορεί να διαπιστώσει παράβαση του άρθρου 102 ΣΛΕΕ αποδεικνύοντας, βάσει απτών αποδεικτικών στοιχείων, ότι η επίμαχη συμπεριφορά ήταν πράγματι ικανή να παραγάγει αντίθετα προς τον ανταγωνισμό αποτελέσματα.
Συγκεκριμένα, η διατήρηση του ίδιου βαθμού ανταγωνισμού στη σχετική αγορά, ή ακόμη και η ανάπτυξη του ανταγωνισμού στην αγορά αυτή, δεν σημαίνει κατ’ ανάγκην ότι η προσαπτόμενη συμπεριφορά δεν είναι ικανή να παραγάγει αντίθετα προς τον ανταγωνισμό αποτελέσματα. Ειδικότερα, το Δικαστήριο επισημαίνει ότι ο καταχρηστικός χαρακτήρας μιας τέτοιας συμπεριφοράς δεν εξαρτάται από την ικανότητα των ανταγωνιστών να μετριάσουν τα εν λόγω αποτελέσματα.
Το Δικαστήριο εξετάζει, κατά τρίτον, τους αντικειμενικούς δικαιολογητικούς λόγους που μπορούν να προβληθούν προς στήριξη αρνήσεως προσβάσεως όπως η επίμαχη και τις ενδεχόμενες υποχρεώσεις που βαρύνουν την κατέχουσα δεσπόζουσα θέση επιχείρηση όταν η άρνηση αυτή δεν δικαιολογείται. Παρατηρεί συναφώς ότι η άρνηση διασφάλισης της διαλειτουργικότητας μεταξύ εφαρμογής τρίτου και της ψηφιακής πλατφόρμας κατέχουσας δεσπόζουσα θέση επιχειρήσεως μπορεί να δικαιολογηθεί αντικειμενικώς οσάκις η παροχή της εν λόγω διαλειτουργικότητας θα έθετε σε κίνδυνο την ακεραιότητα της οικείας πλατφόρμας ή την ασφάλεια της χρήσης της ή οσάκις άλλοι τεχνικοί λόγοι θα καθιστούσαν αδύνατη την εν λόγω διαλειτουργικότητα.
Σε διαφορετική περίπτωση, η κατέχουσα δεσπόζουσα θέση επιχείρηση υποχρεούται να διασφαλίσει τη διαλειτουργικότητα εντός εύλογου χρονικού διαστήματος, λαμβανομένων υπόψη τόσο των δυσχερειών που αντιμετωπίζει η επιχείρηση αυτή για την εκπόνηση του σχετικού προτύπου όσο και των αναγκών της τρίτης επιχειρήσεως, και, ενδεχομένως, έναντι προσήκοντος οικονομικού ανταλλάγματος, το οποίο πρέπει να είναι δίκαιο και αναλογικό, λαμβανομένου υπόψη του πραγματικού κόστους της εκπονήσεως και του δικαιώματος της κατέχουσας δεσπόζουσα θέση επιχειρήσεως να αντλήσει προσήκον κέρδος από αυτήν.
Κατά τέταρτον και τελευταίον, το Δικαστήριο διαπιστώνει ότι, προκειμένου να εκτιμήσει την ύπαρξη κατάχρησης συνιστάμενης σε άρνηση κατέχουσας δεσπόζουσα θέση επιχειρήσεως να διασφαλίσει τη διαλειτουργικότητα εφαρμογής τρίτου με την ψηφιακή πλατφόρμα της, η αρχή ανταγωνισμού μπορεί να περιοριστεί στο να προσδιορίσει απλώς την αγορά στην οποία η άρνηση αυτή μπορεί να παραγάγει αντίθετα προς τον ανταγωνισμό αποτελέσματα, ήτοι την αγορά επόμενου σταδίου, έστω και αν η αγορά αυτή δεν είναι παρά δυνητική. Ο προσδιορισμός αυτός δεν απαιτεί κατ’ ανάγκην ακριβή ορισμό της σχετικής αγοράς προϊόντων και της σχετικής γεωγραφικής αγοράς, ιδίως όταν η αγορά επόμενου σταδίου βρίσκεται ακόμη σε εξέλιξη ή εξελίσσεται ταχύτατα, με αποτέλεσμα η έκτασή της να μην είναι πλήρως ορισμένη κατά τον χρόνο θέσεως σε εφαρμογή της προβαλλόμενης ως καταχρηστικής συμπεριφοράς.
(
1
)	Απόφαση της 26ης Νοεμβρίου 1998, Bronner (C‑7/97, EU:C:1998:569).