Wydanie tymczasowe
OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO
MANUELA CAMPOSA SÁNCHEZA-BORDONY
przedstawiona w dniu 29 stycznia 2026 r.(1)
Sprawa C‑98/24 [Koda](i)
przy udziale:
A.K.,
R.K.,
R.F. von K.-K,
L.P.
[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez notariusza działającego jako komisarz sądowy Obvodní soud pro Prahu 1 (sądu rejonowego dla Pragi 1, Republika Czeska)]
Odesłanie prejudycjalne – Współpraca sądowa w sprawach cywilnych – Rozporządzenie (UE) nr 650/2012 – Pojęcie „rozrządzenia na wypadek śmierci” – Umowa dotycząca spadku – Skutki wiążące umowy dotyczącej spadku – Oświadczenie o wydziedziczeniu – Zdolność rozrządzającego – Prawo właściwe – Zmiana prawa właściwego – Przepisy przejściowe
1.        Przedmiotem wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym w niniejszej sprawie jest dokonanie wykładni przepisów rozporządzenia (UE) nr 650/2012(2). Chodzi tu o określenie spadkobierców osoby, która kilka razy dokonała rozrządzenia swoim majątkiem na wypadek śmierci, przed
datą pełnego zastosowania tego rozporządzenia i po niej.
2.        Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym został złożony przez notariusza z Republiki Czeskiej, który zgodnie z jego własnymi słowami(3) występuje w charakterze komisarza sądowego wyznaczonego przez sąd właściwy w sprawach spadkowych.
I.      Ramy prawne
A.      Prawo Unii. Rozporządzenie nr 650/2012
3.        W rozumieniu art. 3 („Definicje”) ust. 1:
„Do celów niniejszego rozporządzenia:
[…]
b)      »umowa dotycząca spadku« oznacza umowę, w tym umowę wynikającą z testamentów wzajemnych, która odpłatnie lub nieodpłatnie tworzy, zmienia lub pozbawia praw do przyszłego spadku lub przyszłych spadków po co najmniej jednej osobie będącej stroną umowy;
c)      »testament wspólny« oznacza testament sporządzony w jednym dokumencie przez co najmniej dwie osoby;
d)      »rozrządzenie na wypadek śmierci« oznacza testament, testament wspólny lub umowę dotyczącą spadku;
[…]”.
4.        Artykuł 3 („Definicje”) ust. 2 stanowi:
„Do celów niniejszego rozporządzenia termin »sąd« oznacza każdy organ sądowy i wszystkie inne organy oraz przedstawicieli zawodów prawniczych właściwych w sprawach spadkowych, którzy wykonują funkcje sądowe lub działają na podstawie przekazania uprawnień przez organ sądowy lub działają pod kontrolą organu sądowego, pod warunkiem że takie inne organy i przedstawiciele zawodów prawniczych zapewniają gwarancje bezstronności i prawa wszystkich stron do bycia wysłuchanymi oraz pod warunkiem, że ich orzeczenia na mocy prawa państwa członkowskiego, w którym działają:
a)      mogą być przedmiotem zaskarżenia do organu sądowego lub ponownego rozpoznania przez organ sądowy; oraz
b)      mają moc i skutek podobne do orzeczenia organu sądowego w takiej samej sprawie.
[…]”.
5.        Zgodnie z art. 21 („Zasada ogólna”) ust. 1:
„Jeżeli przepisy niniejszego rozporządzenia nie stanowią inaczej, prawem właściwym dla ogółu spraw dotyczących spadku jest prawo państwa, w którym zmarły miał miejsce zwykłego pobytu w chwili śmierci”.
6.        Artykuł 22 („Wybór prawa”) ust. 1 stanowi:
„Każdy może dokonać wyboru prawa państwa, którego obywatelstwo posiada w chwili dokonywania wyboru lub w chwili śmierci, jako prawa, któremu podlega ogół spraw dotyczących jego spadku.
[…]”.
7.        Stosownie do art. 25 („Umowy dotyczące spadku”):
„[…]
2.      Umowa dotycząca spadku odnosząca się do dziedziczenia po kilku osobach jest dopuszczalna wyłącznie wtedy, gdy jest dopuszczalna na mocy każdego z praw, którym na mocy niniejszego rozporządzenia podlegałoby dziedziczenie po wszystkich tych osobach, gdyby zmarły w dniu zawarcia tej umowy.
Umowa dotycząca spadku, która jest dopuszczalna na mocy akapitu pierwszego, podlega, w odniesieniu do jej ważności materialnej i jej skutków pomiędzy stronami, w tym warunków jej rozwiązania, temu spośród praw, o których mowa w akapicie pierwszym, z którym ma najściślejszy związek.
3.      Niezależnie od ust. 1 i 2 strony mogą wybrać jako prawo, któremu podlega ich umowa dotycząca spadku w odniesieniu do jej dopuszczalności, ważności materialnej oraz jej skutków pomiędzy stronami, w tym warunków jej rozwiązania, prawo, które osoba lub jedna z osób, których spadku umowa dotyczy, mogła wybrać zgodnie z art. 22 na warunkach w nim określonych”.
8.        Artykuł 26 („Ważność materialna rozrządzeń na wypadek śmierci”) stanowi:
„1.      Do celów art. 24 i 25 następujące elementy odnoszą się do ważności materialnej:
a)      zdolność osoby dokonującej rozrządzenia na wypadek śmierci do dokonania takiego rozrządzenia;
b)      szczególne przyczyny uniemożliwiające osobie dokonującej rozrządzenia dokonanie go na korzyść pewnych osób lub uniemożliwiające danej osobie otrzymanie majątku spadkowego od osoby dokonującej rozrządzenia;
[…]
2.      W przypadku gdy dana osoba posiada zdolność do dokonania rozrządzenia na wypadek śmierci na mocy prawa właściwego zgodnie z art. 24 lub 25, późniejsza zmiana prawa właściwego pozostaje bez wpływu na jej zdolność do zmiany lub odwołania tego rozrządzenia”.
9.        Zgodnie z art. 83 („Przepisy przejściowe”):
„1.      Niniejsze rozporządzenie stosuje się do dziedziczenia po osobach zmarłych w dniu lub po dniu 17 sierpnia 2015 r.
[…]
3.      Rozrządzenie na wypadek śmierci dokonane przed dniem 17 sierpnia 2015 r. jest dopuszczalne i ważne materialnie oraz formalnie, o ile spełnia warunki określone w rozdziale III lub jeżeli jest ono dopuszczalne i ważne materialnie oraz formalnie na podstawie przepisów prawa prywatnego międzynarodowego, które obowiązywały w chwili dokonania rozrządzenia w państwie, w którym zmarły miał miejsce zwykłego pobytu lub w którymkolwiek z państw, którego obywatelstwo posiadał lub w państwie członkowskim organu rozpatrującego sprawę spadkową.
4.      Jeżeli rozrządzenie na wypadek śmierci zostało dokonane przed dniem 17 sierpnia 2015 r. zgodnie z prawem, które zmarły mógł wybrać zgodnie z niniejszym rozporządzeniem, prawo to uważa się za wybrane jako prawo właściwe dla dziedziczenia”.
10.      Artykuł 84 („Wejście w życie”) stanowi:
„Niniejsze rozporządzenie wchodzi w życie dwudziestego dnia po jego opublikowaniu w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej.
Niniejsze rozporządzenie stosuje się od dnia 17 sierpnia 2015 r., z wyjątkiem art. 77 i 78, które stosuje się od dnia 16 listopada
2014 r., oraz art. 79, 80 i 81, które stosuje się od dnia 5 lipca 2012 r.”.
B.      Prawo czeskie
11.      Uprawnienie notariuszy do działania w charakterze komisarzy sądowych w postępowaniach spadkowych reguluje Zákon č. 292/2013 Sb., o zvláštních řízeních soudních(4). Zastosowanie mają w szczególności §§ 100–105, 113, 123, 138, 168–170 i 185.
12.      Zgodnie z Zákon č. 89/2012 Sb., občanský zákoník(5), rozrządzeniami na wypadek śmierci w ścisłym znaczeniu tego pojęcia są umowy dotyczące spadku, testamenty i kodycyle (§ 1491). Testament wspólny został wyraźnie wykluczony (§ 1496).
II.    Okoliczności faktyczne, postępowanie spadkowe i pytania prejudycjalne
13.      L.K., zmarły, po którym spadek jest przedmiotem sporu, zmarł w dniu 24 sierpnia 2022 r. w Republice Czeskiej, gdzie miał miejsce zwykłego pobytu.
14.      W chwili śmierci L.K. posiadał podwójne obywatelstwo niemieckie i czeskie oraz był wdowcem(6). Miał dwie córki (E.D. i N.K.) oraz troje wnucząt (A.K., R.K. i R.F. von K.-K.), dzieci N.K.
15.      Zgodnie z informacjami zawartymi w aktach sprawy L.K. dokonał następujących rozrządzeń na wypadek swojej śmierci:
–        w dniu 2 listopada 1999 r. przed niemieckim notariuszem sporządził wraz z żoną „gemeinschaftliches Testament”(7) zgodnie z niemieckim kodeksem cywilnym (zwanym dalej „BGB”)(8). Ten rodzaj testamentu znany jest jako „testament berliński”. Testament z dnia 2 listopada 1999 r. został częściowo zmieniony wspólnym oświadczeniem małżonków, złożonym w dniu 8 lutego 2001 r. przed tym samym notariuszem;
–        w dniu 23 czerwca 2015 r. złożył przed notariuszem w Republice Czeskiej oświadczenie o wydziedziczeniu (akt notarialny)(9);
–        w dniu 20 grudnia 2017 r. sporządził w formie dokumentu urzędowego przed innym notariuszem w Republice Czeskiej testament, w którym w którym wyznaczył L.P. jako spadkobierczynię. W tym (nowym) testamencie dokonano, zgodnie z art. 22 ust. 1 rozporządzenia nr 650/2012, wyboru prawa właściwego dla dziedziczenia na korzyść prawa czeskiego.
16.      Po otwarciu spadku pełnomocnik N.K. (jednej z córek L.K.) oraz A.K., R.K. i R.F. von K.-K. (wnuków L.K.) podniósł, że testament sporządzony w dniu 2 listopada 1999 r. przez zmarłego i jego żonę stanowił ważne oświadczenie wspólnej ostatniej woli, sporządzone zgodnie z prawem niemieckim(10).
17.      Obvodní soud pro Prahu 1 (sąd rejonowy dla Pragi 1, Republika Czeska) postanowieniem 37 D 227/2022‑118 orzekł, że:
–        czeskie sądy posiadają jurysdykcję do orzekania w przedmiocie spadku zgodnie z art. 4 rozporządzenia nr 650/2012;
–        zgodnie z art. 22 ust. 1 rozporządzenia nr 650/2012 prawem, któremu podlega ogół spraw dotyczących dziedziczenia, jest prawo czeskie;
–        postępowanie spadkowe będzie dalej prowadzone wyłącznie z udziałem L.P., jako jedynej spadkobierczyni zmarłego, na mocy testamentu sporządzonego w dniu 20 grudnia 2017 r.
18.      N.K. (córka zmarłego) oraz A.K., R.K. i R.F. von K.-K. (wnuki zmarłego) zaskarżyli postanowienie 37 D 227/2022‑118.
19.      Městský soud v Praze (sąd miejski w Pradze, Republika Czeska) w postępowaniu odwoławczym utrzymał w mocy zaskarżone postanowienie w zakresie wyłączenia N.K. (córki zmarłego) z postępowania spadkowego, lecz uchylił je w pozostałym zakresie i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania przez sąd pierwszej instancji, stwierdzając, co następuje:
–        zgodnie z art. 26 ust. 2 rozporządzenia nr 650/2012, jeżeli dana osoba posiada zdolność do dokonania rozrządzenia na wypadek śmierci zgodnie z porządkiem prawnym mającym zastosowanie na mocy art. 24 lub 25 rozporządzenia nr 650/2012, to późniejsza zmiana prawa właściwego pozostaje bez wpływu na jej zdolność do zmiany lub odwołania tego rozrządzenia;
–        z przesłanki tej wynika, że zdolność (możliwość bycia podmiotem praw) L.K. do zmiany lub odwołania tej części „testamentu berlińskiego”, w której wskazał swoje wnuki jako spadkobierców, w przypadku gdy jego żona umrze przed nim, podlega bezwzględnie prawu niemieckiemu jako prawu właściwemu dla ogółu spraw dotyczących dziedziczenia, „wybranemu” w zastosowaniu art. 83 ust. 4 rozporządzenia nr 650/2012;
–        jeżeli spadkodawca miał zdolność do zawarcia umowy dotyczącej spadku zgodnie z prawem niemieckim, to miał również prawo do jej zmiany lub odwołania w każdym czasie zgodnie z tym samym prawem. Prawo to można wykonać niezależnie od przepisów prawa właściwego dla ogółu spraw dotyczących dziedziczenia w chwili zmiany lub odwołania, to jest niezależnie od prawa czeskiego wybranego później przez spadkodawcę;
–        na zastosowanie prawa niemieckiego (w celu zmiany lub odwołania testamentu) nie ma wpływu okoliczność, że prawo czeskie nie tylko nie zakazywało spadkodawcy odwołania uprzedniego powołania spadkobierców dokonanego w „testamencie berlińskim”, lecz także umożliwiało mu to bez żadnych ograniczeń;
–        w rezultacie sąd pierwszej instancji, po zapoznaniu się z treścią przepisów prawa niemieckiego, miał ustalić, czy i, w danym przypadku, na jakich warunkach zgodnie z prawem niemieckim można wyłączyć skutki części umowy dotyczącej spadku zawartej przez małżonków w zakresie powołania jako spadkobierców wnuków A.K., R.K. i R.F. von K.-K.;
–        dopiero po wyjaśnieniu tej kwestii możliwe będzie ustalenie, czy dalsze rozrządzenia spadkodawcy (oświadczenie o wydziedziczeniu z dnia 23 czerwca 2015 r. oraz testament z dnia 20 grudnia 2017 r.) pozwalają na rozstrzygnięcie sporu pomiędzy spadkobierczynią wskazaną w testamencie z dnia 20 grudnia 2017 r. a wnukami L.K.
20.      W związku z powyższym notariusz działający jako komisarz sądowy Obvodní soud pro Prahu 1 (sądu rejonowego dla Pragi 1) przedstawił Trybunałowi następujące pytania prejudycjalne:
„1)      Czy art. 83 ust. 3 i 4 rozporządzenia nr 650/2012 w związku z art. 3 ust. 1 lit. d) rozporządzenia nr 650/2012 należy interpretować w ten sposób, że pojęcie rozrządzenia na wypadek śmierci obejmuje również oświadczenie o wydziedziczeniu?
2)      W przypadku odpowiedzi twierdzącej na pytanie pierwsze – czy art. 83 ust. 4 rozporządzenia nr 650/2012 musi być interpretowany w ten sposób, że jeżeli spadkodawca przed dniem 17 sierpnia 2015 r. dokonał na piśmie więcej rozrządzeń na wypadek śmierci, które były zgodne z prawem państwa, które spadkodawca mógłby wybrać zgodnie z rozporządzeniem nr 650/2012, to prawem, które uważa się za wybrane jako prawo właściwe dla dziedziczenia, jest prawo, zgodnie z którym spadkodawca po raz ostatni przed dniem 17 sierpnia 2015 r. dokonał rozrządzenia na wypadek śmierci?
3)      Czy art. 26 ust. 2 rozporządzenia nr 650/2012 należy interpretować w ten sposób, że jeżeli spadkodawca był ograniczony w swojej zdolności do dokonania rozrządzenia na wypadek śmierci w związku z rozrządzeniem na wypadek śmierci dokonanym przed dniem 17 sierpnia 2015 r. zgodnie z prawem, któremu podlegał ogół spraw dotyczących spadku po nim, i jeżeli w wyniku późniejszej zmiany tego prawa doszło do zmiany warunków wykonywania jego zdolności do dokonania rozrządzenia, to czy spadkodawca nadal jest ograniczony w swojej zdolności do dokonania rozrządzenia zgodnie z prawem, które byłoby prawem właściwym dla dziedziczenia po tym spadkodawcy w razie jego śmierci w dniu zawarcia umowy dotyczącej spadku, a to bez względu na to, że zgodnie z prawem, któremu podlega ogół spraw dotyczących spadku po nim na dzień jego śmierci, spadkodawca był uprawniony do rozwiązania (odwołania lub zmiany) umowy dotyczącej spadku?”.
III. Postępowanie przed Trybunałem
21.      Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym wpłynął do Trybunału w dniu 6 lutego 2024 r.
22.      Uwagi na piśmie przedstawili L.P. oraz, łącznie, A.K., R.K. i R.F. von K.-K., jak również rządy czeski i polski oraz Komisja.
23.      Trybunał zwrócił się do rządu czeskiego o przedstawienie wyjaśnień w przedmiocie określonych aspektów systemu prawnego mającego zastosowanie do notariuszy działających jako komisarze sądowi w postępowaniach spadkowych. Odpowiedź rządu czeskiego otrzymano w dniu 10 października 2025 r.
24.      W rozprawie, która została przeprowadzona w dniu 20 listopada 2025 r., wzięli udział L.P. oraz, łącznie, A.K., R.K. i R.F. von K.-K., jak również rządy czeski i niemiecki, a także Komisja.
IV.    Analiza
A.      Dopuszczalność wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym
25.      W postępowaniu wszczętym w Republice Czeskiej w sprawie spadku po L.K. do notariusza działającego jako komisarz sądowy należy ustalenie, kim są spadkobiercy zmarłego.
26.      W zasadzie nic nie stoi na przeszkodzie, aby notariusza, działającego z upoważnienia sądu lub pod jego kontrolą, można było uznać za „sąd” w rozumieniu art. 3 ust. 2 rozporządzenia nr 650/2012.
27.      Jednakże spełnienie przesłanek określonych w art. 3 ust. 2 rozporządzenia nr 650/2012 samo w sobie nie wystarcza, aby notariusz mógł złożyć wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym na podstawie art. 267 TFUE(11).
28.      Pojęcie „sądu”, o którym mowa w art. 267 TFUE, wymaga autonomicznej analizy szeregu elementów, takich jak podstawa prawna jego istnienia, jego stały charakter, obligatoryjność jego jurysdykcji, kontradyktoryjność postępowania, stosowanie przepisów prawa oraz jego niezawisłość(12).
29.      W fazie pisemnej postępowania przed Trybunałem nie podniesiono zarzutów formalnych co do dopuszczalności wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym(13).Notariusz, który złożył wniosek, oświadczył na wstępie, że jego zdaniem jest on uprawniony do złożenia wniosku(14).
30.      Natomiast w fazie ustnej postępowania prejudycjalnego miał miejsce spór
w tej kwestii
w świetle z jednej strony orzecznictwa Trybunału,
a z drugiej strony orzecznictwa Ústavní soud (trybunału konstytucyjnego, Republika Czeska; zwanego dalej „Trybunałem Konstytucyjnym”).
1.      Orzecznictwo Trybunału
31.      W wyroku Komisja/Republika Czeska, wydanym w postępowaniu w przedmiocie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego dotyczącym naruszenia art. 49 TFUE(15), Trybunał przeanalizował funkcje wykonywane przez notariuszy w Republice Czeskiej.
32.      W szczególności szczegółowo zbadał uprawnienia notariuszy w postępowaniach spadkowych oraz powody, dla których są one wykonywane na podstawie konsensusu(16).
33.      W wyniku dokonanej analizy Trybunał stwierdził, że uprawnienia te nie mogą zostać uznane za bezpośredni i konkretny przejaw wykonywania władzy publicznej(17).
34.      Z góry zaznaczam, że stwierdzenie to wystarczyłoby, aby zakończyć spór w przedmiocie dopuszczalności wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym: jeżeli notariusz, który bierze udział w postępowaniu spadkowym, nie wykonuje funkcji władzy publicznej, trudno uznać go za sąd, który z definicji uczestniczy w wykonywaniu władzy publicznej.
2.      Stanowisko Trybunału Konstytucyjnego
35.      Jeśli chodzi
o Trybunał Konstytucyjny, odmówił on „organom quasi-sądowym” (notariuszom pełniącym funkcję komisarzy sądowych w postępowaniach spadkowych) legitymacji do podnoszenia kwestii niezgodności z konstytucją zgodnie z art. 95 ust. 2 konstytucji Republiki Czeskiej(18).
36.      W orzeczeniu z dnia 17 września 2025 r.
(pkt 9) czeski Trybunał Konstytucyjny podkreśla zasadnicze różnice między ochroną prawną zapewnianą przez „sądy” a ochroną zapewnianą przez „inne osoby”, takie jak komisarze sądowi.
37.      Zdaniem Trybunału Konstytucyjnego „[…] notariusze nie posiadają cech szczególnych przypisanych sądom. W szczególności notariusze nie cieszą się tak wysokim poziomem niezależności, jak sądy, mogą zostać odwołani przez ministra sprawiedliwości i nie podlegają tak szerokiemu zakazowi łączenia funkcji, jak sędziowie, w szczególności w odniesieniu do innych władz państwowych”(19).
38.      W sporze dotyczącym dopuszczalności, który miał miejsce podczas rozprawy, wszyscy uczestnicy, z wyjątkiem Komisji, utrzymywali, że orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego nie ma znaczenia dla oceny spełnienia przesłanek charakteryzujących „sąd” dla celów art. 267 TFUE.
39.      Zgadzam się jednak z Komisją, że orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego, mimo że wydane w innej sprawie, wyjaśnia system prawny mający zastosowanie do notariuszy działających jako komisarze sądowi w postępowaniach spadkowych.
3.      Ocena
40.      Z względów, które przedstawię poniżej, uważam, że nie tylko gwarancje, lecz również uprawnienia decyzyjne, które czeski porządek prawny przyznaje notariuszom działającym jako komisarze sądowi, różnią się istotnie od tych, które charakteryzują „funkcję sądowniczą” właściwą dla sądów.
a)      Gwarancje
41.      W odniesieniu do gwarancji niezależności i nieusuwalności notariuszy rząd czeski stwierdził, że wyznaczenie komisarza sądowego prowadzącego każdą sprawę spadkową odbywa się zgodnie z ustalonym harmonogramem i na podstawie z góry określonych kryteriów, które gwarantują sprawiedliwy i przewidywalny podział spraw(20).
42.      W odniesieniu do orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego rząd czeski podniósł podczas rozprawy, że z jednej strony gwarancje niezależności i nieusuwalności sądów są interpretowane, dla celów krajowego prawa konstytucyjnego, w sposób bardziej rygorystyczny, niż wymaga tego art. 267 TFUE. Z drugiej strony podkreślił, że notariusze korzystają z gwarancji nieusuwalności zasadniczo porównywalnych z gwarancjami przysługującymi sędziom. Spór dotyczył w szczególności uprawnień ministra sprawiedliwości do odwołania sędziów i notariuszy, które mają być ściśle ograniczone do wyjątkowych przypadków określonych w ustawie(21).
43.      W tym właśnie celu w orzeczeniu Trybunału Konstytucyjnego, aby przeciwstawić system dotyczący notariuszy systemowi mającemu zastosowanie do sądów,
podkreślono jednak, że minister może podjąć decyzję o odwołaniu notariusza oraz że notariusz nie cieszy się takim samym poziomem niezależności jak sądy(22).
44.      Ponadto należy rozróżnić między uprawnieniami do odwołania notariuszy (przez ministra)
w ogóle a przypadkami odwołania (przez właściwy sąd) notariusza wyznaczonego jako komisarz sądowy w danym postępowaniu spadkowym.
45.      W odniesieniu do ostatniej z tych kwestii rząd czeski stwierdził w odpowiedzi na pytanie Trybunału, że sąd właściwy w sprawach spadkowych zachowuje uprawnienie do odwołania mandatu wyznaczonego w ten sposób notariusza „z powodu uchybień”(23) popełnionych w trakcie sprawowania funkcji. Uchybienia te „mogą mieć miejsce w szczególności wtedy, gdy istnieje ryzyko, że sprawa nie zostanie rozstrzygnięta w rozsądnym terminie”(24).
46.      Ta przyczyna odwołania, zawarta w czeskiej ustawie nr 292/2013(25), potwierdza, że notariusz, jako komisarz sądowy, nie posiada statusu nieusuwalności właściwego dla sądu.
47.      W tych okolicznościach notariusze sprawujący funkcję komisarzy sądowych w postępowaniach spadkowych w Republice Czeskiej nie korzystają z gwarancji niezależności i nieusuwalności porównywalnych z tymi, które są zazwyczaj przyznawane sędziom. Paragraf 104 ust. 1 ustawy nr 292/2013 potwierdza, że komisarze sądowi podlegają kierownictwu i kontroli właściwego sądu, który pozostaje „podmiotem odpowiedzialnym” za prowadzone postępowanie.
b)      Uprawnienia decyzyjne w postępowaniach sądowych
48.      W odniesieniu do uprawnień decyzyjnych przyznanych notariuszom w sprawach spadkowych należy rozróżnić dwie sytuacje:
–        gdy spór dotyczy wyłącznie oceny prawnej
(a okoliczności faktyczne są bezsporne), notariusz ma obowiązek rozstrzygnąć „kwestię prawną”;
–        gdy spór dotyczy okoliczności faktycznych spornych dla stron, notariusz nie jest właściwy do rozstrzygnięcia sporu i powinien wezwać strony do zwrócenia się do właściwego sądu.
49.      Rozróżnienie uprawnień decyzyjnych w zależności od tego, czy chodzi o okoliczności faktyczne, czy prawne, stanowi moim zdaniem dodatkową wskazówkę, że notariusz, jako komisarz sądowy, dysponuje bardziej ograniczonymi uprawnieniami w zakresie oceny i podejmowania decyzji niż te, które przysługują zazwyczaj prawdziwemu sądowi.
50.      Z tego względu, pomimo przeciwnej opinii wyrażonej przez rząd czeski, trudno mi odrzucić trafność ustaleń dokonanych przez Trybunał w wyroku Komisja/Republika Czeska: uprawnienia notariuszy są wykonywane wyłącznie na podstawie konsensusu.
51.      Aczkolwiek jest oczywiste, że w tamtym przypadku analiza została przeprowadzona dla celów oceny ewentualnego naruszenia art. 49 TFUE, orzeczenie Trybunału ma znaczenie dla wykluczenia „wykonywania funkcji sądowej” zgodnie z art. 267 TFUE.
52.      Zdaniem Trybunału, „[j]eżeli […] organ nie jest powołany do rozstrzygnięcia sporu, to mimo iż spełniałby inne przesłanki określone w orzecznictwie Trybunału, nie może być uznany za organ wykonujący funkcję sądową”(26).
c)      Wnioski pośrednie
53.      Podsumowując, uważam, że notariusz pełniący funkcję komisarza sądowego w postępowaniu spadkowym nie działa w charakterze „sądu” w rozumieniu art. 267 TFUE.
54.      Proponowane przeze mnie rozwiązanie nie narusza skuteczności mechanizmu prejudycjalnego przewidzianego w art. 267 TFUE ani jednolitości wykładni prawa Unii,
której ochrona jest celem tego przepisu.
55.      Osiągnięcie tych celów zostało w każdym razie zapewnione dzięki możliwości wniesienia do sądu środków zaskarżenia od postanowień notariusza, który – choć może działać w charakterze „sądu” zgodnie z rozporządzeniem
nr 650/2012 – nie spełnia przesłanek, aby zostać jednocześnie uznany za „sąd” w rozumieniu art. 267 TFUE(27). W ramach wniesionych środków zaskarżenia sądy kolejnych instancji mogą przedstawiać Trybunałowi pytania w przedmiocie wykładni prawa Unii.
56.      W świetle powyższego uważam, że wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym należy odrzucić. Jednakże na wypadek, gdyby Trybunał nie podzielił tego stanowiska, zaproponuję odpowiedź na przedstawione pytania.
B.      Analiza istoty sprawy
57.      Należy przede wszystkim ustalić, czy spadkodawca, który w 1999 r. zawarł umowę dotyczącą spadku zgodnie z prawem niemieckim, mógł następnie odstąpić od treści tej umowy ze szkodą dla osób (swoich wnuków), które zostały w niej wskazane jako spadkobiercy.
58.      Późniejsze działanie spadkodawcy na niekorzyść osób, które wyznaczył na spadkobierców w 1999 r., znalazło wyraz w oświadczeniu o wydziedziczeniu tych osób (2015 r.). Następnie spadkodawca sporządził nowy testament (2017 r.), w którym jako jedyną spadkobierczynię wyznaczył osobę spoza kręgu rodziny.
59.      W pierwszym pytaniu prejudycjalnym zwrócono się o wyjaśnienie, czy rozporządzenie nr 650/2012 ma zastosowanie do oświadczeń wyrażających wolę L.K. wykluczenia określonych spadkobierców z dziedziczenia.
60.      W przypadku odpowiedzi twierdzącej na pytanie pierwsze organ odsyłający zwraca się ponadto o wyjaśnienie:
–        które prawo ma zastosowanie dla ogółu spraw dotyczących dziedziczenia po L.K.
Organ odsyłający nie jest pewien, jak określić to prawo, jeżeli kolejne rozrządzenia na wypadek śmierci były dokonywane wcześniej niż data pełnego zastosowania rozporządzenia nr 650/2012 i podlegają różnym porządkom prawnym;
–        jakie znaczenie dla rozstrzygnięcia sporu ma zasada, zgodnie z którą jeżeli dana osoba posiada zdolność do dokonywania rozrządzeń na wypadek śmierci zgodnie z prawem właściwym w chwili dokonywania rozrządzenia, to późniejsza zmiana prawa właściwego nie ma wpływu na jej zdolność do odwołania lub zmiany dokonanego rozrządzenia.
1.      System prawny
61.      Przed przystąpieniem do analizy tych pytań uważam za przydatne przypomnienie niektórych aspektów systemu prawnego ustanowionego na mocy rozporządzenia nr 650/2012 w odniesieniu do spraw spadkowych o charakterze transgranicznym.
a)      Określenie prawa właściwego dla rozrządzeń na wypadek śmierci
62.      Zgodnie z rozporządzeniem nr 650/2012 różne prawa mogą mieć zastosowanie: a) do spadku po osobie oraz b) do rozrządzenia na wypadek śmierci (rectius: w odniesieniu do konkretnych aspektów tego rozrządzenia) dokonanego przez tę samą osobę.
63.      Rozporządzenie nr 650/2012 stanowi co do zasady, że jedno prawo ma zastosowanie do
ogółu spraw dotyczących dziedziczenia. Określa je jako prawo państwa, w którym zmarły miał miejsce zwykłego pobytu w chwili śmierci(28). Alternatywnie umożliwia ono spadkodawcy wskazanie prawa państwa, którego obywatelstwo posiadał
on w chwili dokonywania wyboru lub w chwili śmierci(29).
64.      Aby zapewnić pewność prawa osobom, które chcą zaplanować dziedziczenie po nich(30), prawem, które reguluje dopuszczalność i ważność materialną(31) poszczególnych rozrządzeń, jest:
–        w przypadku rozrządzenia na wypadek śmierci innego niż umowa dotycząca spadku – prawo, które miałoby zastosowanie do dziedziczenia, gdyby spadkodawca zmarł w dniu dokonania rozrządzenia („prawo hipotetyczne”)(32), lub, jeśli tak wybierze, prawo państwa, którego był obywatelem w chwili dokonywania rozrządzenia(33);
–        w przypadku umów spadkowych uregulowanie jest odmienne w zależności od tego, czy dotyczą one dziedziczenia po jednej osobie(34), czy po kilku osobach(35).
b)      Zakres czasowy zastosowania rozporządzenia nr 650/2012
65.      Zgodnie z art. 83 ust. 1 rozporządzenia nr 650/2012 datą decydującą o jego zastosowaniu jest data śmierci zmarłego.
66.      Z przepisu tego w związku z art. 84 wynika, że rozporządzenie nr 650/2012 ma zastosowanie dla ogółu spraw dotyczących dziedziczenia po osobach, które zmarły w dniu 17 sierpnia 2015 r. lub po tej dacie.
67.      Artykuł 83 ust. 3 rozporządzenia nr 650/2012 ustanawia jednak system przejściowy dotyczący dziedziczenia, w przypadku gdy przed dniem 17 sierpnia 2015 r. dokonano rozrządzenia na wypadek śmierci.
68.      Zgodnie z art. 83 ust. 4 rozporządzenia nr 650/2012, jeżeli rozrządzenie na wypadek śmierci zostało dokonane przed dniem 17 sierpnia 2015 r. zgodnie z prawem, które spadkodawca mógł wybrać zgodnie z tym rozrządzeniem, prawo to uważa się za wybrane jako prawo właściwe dla ogółu spraw dotyczących dziedziczenia.
2.      Pierwsze pytanie prejudycjalne
69.      Organ odsyłający zwraca się o wyjaśnienie, czy art. 83 ust. 3 i 4 rozporządzenia nr 650/2012 w związku z art. 3 ust. 1 lit. d) tego rozrządzenia można interpretować w ten sposób, że „pojęcie rozrządzenia na wypadek śmierci obejmuje również oświadczenie o wydziedziczeniu”.
70.      W niniejszej sprawie pytanie to ma służyć wyjaśnieniu, czy oświadczenie z dnia 23 czerwca 2015 r., w którym L.K. wydziedziczył swoje wnuki, było rozrządzeniem na wypadek śmierci.
71.      Odpowiedź twierdząca oznaczałaby, że oświadczenie to mieści się w zakresie przedmiotowym rozporządzenia nr 650/2012. W takim przypadku, na mocy art. 83 ust. 3, tego rodzaju rozrządzenie na wypadek śmierci należy uznać za dopuszczalne i ważne, o ile spełnia ono warunki (formalne i materialne) przewidziane w przepisach kolizyjnych:
–        rozdziale III rozporządzenia nr 650/2012 albo
–        obowiązujących w państwie, w którym zmarły miał miejsce zamieszkania w chwili składania oświadczenia o wydziedziczeniu, albo
–        obowiązujących w każdym z państw, których obywatelstwo posiadał składający oświadczenie w chwili złożenia oświadczenia.
72.      Odpowiedź twierdząca otworzyłaby również drogę do fikcji(36) wyboru prawa właściwego dla ogółu spraw dotyczących dziedziczenia (a nie tylko dla wydziedziczenia), którą ustanawia, jako przepis przejściowy, art. 83 ust. 4 rozporządzenia nr 650/2012. Właśnie ten drugi aspekt wydaje się interesować organ odsyłający: w zależności od tego, które prawo jest właściwe, L.K. mógłby odwołać postanowienia umowy dotyczącej spadku z dnia 2 listopada 1999 r.
(a tym samym wydziedziczyć swoje wnuki)
lub ich nie odwołać.
73.      Jak wyjaśnię w odniesieniu do drugiego pytania prejudycjalnego, uważam, że w okolicznościach niniejszej sprawy nie ma potrzeby odwoływania się do systemu przejściowego, o którym mowa w art. 83 rozporządzenia nr 650/2012, w celu ustalenia, które prawo reguluje ogół spraw dotyczących dziedziczenia, ponieważ zmarły w sposób wyraźny wybrał to prawo w testamencie z dnia 20 grudnia 2017 r. W związku z tym nie jest również konieczne badanie zakresu użytego w tym przepisie przejściowym pojęcia „rozrządzenia na wypadek śmierci” (oraz tego, czy obejmuje ono oświadczenie o wydziedziczeniu).
74.      Jednakże przeprowadzę tę analizę, na wypadek gdyby Trybunał zajął inne stanowisko.
75.      W celu zachowania spójności pojęcie „rozrządzenia na wypadek śmierci” powinno być interpretowane w ten sam sposób we wszystkich przepisach, w których pojawia się ono w rozporządzeniu nr 650/2012. Aby zapewnić tę spójność oraz jednolite rozumienie tekstu, w art. 3 rozporządzenia nr 650/2012 zawarto szereg definicji.
76.      W szczególności w art. 3 ust. 1 lit. d) rozporządzenia nr 650/2012 „rozrządzenie na wypadek śmierci” zdefiniowano jako „testament, testament wspólny lub umowę dotyczącą spadku”. Nie wspomniano w nim w sposób wyraźny o oświadczeniu o wydziedziczeniu.
77.      Należy wyjaśnić, czy pomimo tego milczenia oświadczenie o wydziedziczeniu mieści się w pojęciu „rozrządzenia na wypadek śmierci”, co wymaga dokonania wykładni ostatniego z tych pojęć. Ponieważ nie ma wyraźnego odesłania do porządków prawnych państw członkowskich, wykładnia ta będzie wykładnią autonomiczną(37).
78.      Artykuł 3 ust. 1 rozporządzenia nr 650/2012 zawiera co do zasady katalog zamknięty. Analiza jego treści pozwala jednak stwierdzić, że pojęcie zdefiniowane w jego lit. d) odnosi się do formalnego, a nie materialnego charakteru danego rozrządzenia na wypadek śmierci (niezależnie od tego, czy chodzi o testament, testament wspólny czy umowę dotyczącą spadku).
79.      O ile, co oczywiste, art. 3 ust. 1 rozporządzenia nr 650/2012 nie zawiera pojęcia „oświadczenia o wydziedziczeniu”, o tyle nie zawiera on również – aby odwołać się do niektórych typowych ze względu na treść rozrządzeń na wypadek śmierci – pojęć „spadkobiercy” czy „zapisobiorcy”.
80.      Uważam, że z materialnego punktu widzenia pojęcie „rozrządzenia na wypadek śmierci” należy interpretować szeroko, aby odzwierciedlić szeroki zakres zastosowania rozporządzenia nr 650/2012, który znajduje odzwierciedlenie w art. 3 ust. 1 lit. a) i w motywie 9 tego rozporządzenia(38), oraz aby pozostawało ono zgodne z jego celami(39).
81.      W związku z tym zgadzam się z Komisją, że pojęcie „testamentu” (jako kategoria odrębna od „testamentu wspólnego” i „umowy dotyczącej spadku”), aczkolwiek nie zostało zdefiniowane jako takie w rozporządzeniu nr 650/2012(40), obejmuje wszystkie jednostronne oświadczenia, za pomocą których dana osoba decyduje o losach swojego majątku po jej śmierci, aby dziedziczenie po niej nie było (lub nie było całkowicie) dziedziczeniem ustawowym.
82.      Wydziedziczenie mieści się w tej definicji. Okoliczność, że jest to czynność mająca na celu nie przekazanie majątku spadkowego, lecz pozbawienie określonych osób prawa do dziedziczenia, nie przeszkadza w zakwalifikowaniu jej jako rozrządzenie na wypadek śmierci. Negatywny lub pozytywny charakter wyrażenia woli zmarłego w zakresie przeznaczenia jego majątku nie wydaje mi się decydujący; decydujące znaczenie ma natomiast to, że wyrażenie woli ma wpływ na dziedziczenie po zmarłym.
83.      Ma to miejsce w przypadku wydziedziczenia: wykluczenie niektórych osób, które co do zasady byłyby uprawnione do dziedziczenia po zmarłym, skutkuje (jeśli jest ważne) tym, że osoby te zostają wyłączone z dziedziczenia i tworzy się nowy porządek dziedziczenia.
84.      W oparciu o tę przesłankę oświadczenie o wydziedziczeniu złożone w dniu 17 sierpnia 2015 r. lub po tej dacie podlega przepisom kolizyjnym określonym w rozdziale III rozporządzenia nr 650/2012. Artykuł 83 ust. 3 i 4 tego rozporządzenia ma zastosowanie, jeżeli oświadczenie zostało złożone przed dniem 17 sierpnia 2015 r., a jego autor zmarł w tym dniu lub po tej dacie.
3.      Drugie pytanie prejudycjalne
85.      W przypadku gdyby (zgodnie z moją propozycją) odpowiedź na pierwsze pytanie prejudycjalne była odpowiedzią twierdzącą, organ odsyłający powziął wątpliwość w przedmiocie prawa właściwego dla dziedziczenia i zwraca się o dokonanie wykładni art. 83 ust. 4 rozporządzenia nr 650/2012.
86.      Organ odsyłający rozważa sytuację spadkodawcy, który przed dniem 17 sierpnia 2015 r. dokonał kilku rozrządzeń na wypadek śmierci, „które były zgodne z prawem państwa, które spadkodawca mógłby wybrać zgodnie z rozporządzeniem [nr 650/2012]”. Organ ten zwraca się o wyjaśnienie, czy w tej sytuacji „prawem, które uważa się za wybrane jako prawo właściwe dla dziedziczenia, jest prawo, zgodnie z którym spadkodawca po raz ostatni przed [dniem 17 sierpnia 2015 r.] dokonał rozrządzenia na wypadek śmierci”.
87.      U podstaw tego pytania leżą dwie przesłanki, które nie wydają mi się zasadne:
–        z jednej strony, jak wyjaśnię w dalszej części, nie uważam, aby należało zastosować prawo właściwe dla ogółu spraw dotyczących dziedziczenia w celu rozstrzygnięcia, czy L.K. mógł wydziedziczyć swoje wnuki (lub sporządzić testament na rzecz osoby spoza kręgu rodziny), jednostronnie odwołując lub zmieniając umowę dotyczącą spadku zawartą uprzednio z żoną;
–        z drugiej strony, nawet gdyby należało zastosować prawo właściwe dla ogółu spraw dotyczących dziedziczenia, uważam, że w okolicznościach niniejszej sprawy nie należałoby określać tego prawa w sposób proponowany przez organ odsyłający. Moim zdaniem określenie prawa właściwego nie wymaga w niniejszej sprawie zastosowania art. 83 ust. 4 rozporządzenia nr 650/2012, jak twierdzi organ odsyłający.
88.      Z postanowienia odsyłającego wynika bowiem, że zmarły sporządził testament przed notariuszem w dniu 20 grudnia 2017 r. i dokonał w nim wyboru prawa zgodnie z art. 22 rozporządzenia nr 650/2012(41): to jest prawa, które ma zastosowanie dla ogółu spraw dotyczących dziedziczenia(42).
89.      W oparciu o tę informację rozumiem, że jeżeli spadkodawca skorzysta z możliwości wyboru prawa właściwego (możliwości oferowanej mu przez rozporządzenie nr 650/2012), o ile rozporządzenie to jest już ratione temporis w pełni stosowane, to fikcja prawna zawarta w art. 83 ust. 4 tego rozporządzenia
nie ma zastosowania. Prawem właściwym dla dziedziczenia jest po prostu prawo wskazane przez spadkodawcę w testamencie sporządzonym po dacie zastosowania rozporządzenia nr 650/2012.
90.      Ten wniosek pośredni potwierdzają pozostałe przepisy rozporządzenia nr 650/2012.
91.      Rozporządzenie nr 650/2012 ma,
zgodnie z jego art. 83 ust. 1, zastosowanie do dziedziczenia po osobach zmarłych w dniu 17 sierpnia 2015 r. lub po tej dacie. W celu ustalenia prawa właściwego dla rozrządzeń na wypadek śmierci dokonanych przez te osoby w dowolnej chwili przed dniem 17 sierpnia 2015 r.(43) należy zapoznać się z rozdziałem III rozporządzenia nr 650/2012.
92.      Owo zastosowanie rozporządzenia nr 650/2012 wymaga jednak pewnych korekt, o których mowa w jego art. 83. Przepis ten przewiduje system przejściowy dla oceny ważności ewentualnego wyboru prawa (ust. 2) dokonanego przed dniem 17 sierpnia 2015 r. lub dopuszczalności i ważności rozrządzeń na wypadek śmierci (ust. 3) dokonanych przed dniem 17 sierpnia 2015 r.
93.      Jak już wskazałem w innym miejscu(44), celem systemu przejściowego jest zabezpieczenie tych czynności przed zmianami legislacyjnymi dokonanymi po dniu, w którym zmarły zdecydował o losach swojego majątku po jego śmierci, która nastąpiła po dacie pełnego zastosowania rozporządzenia nr 650/2012. W ten sposób dąży się do zachowania woli spadkodawcy i poszanowania uzasadnionych oczekiwań wynikających z jego planów co do dziedziczenia.
94.      Zgodnie z art. 83 ust. 4 rozporządzenia nr 650/2012, jeżeli rozrządzenie na wypadek śmierci dokonane przed dniem 17 sierpnia 2015 r. zostało dokonane „zgodnie z prawem, które zmarły mógł wybrać zgodnie z [tym] rozporządzeniem, prawo to uważa się za wybrane jako prawo właściwe dla dziedziczenia”.
95.      Fikcja ta wywiera ten sam skutek co wybór prawa dokonany zgodnie z rozporządzeniem nr 650/2012, to jest, krótko mówiąc, wskazuje porządek prawny mający zastosowanie dla ogółu spraw dotyczących dziedziczenia(45). Fikcja ta opiera się na założeniu, że spadkodawca, który zmarł w dniu 17 sierpnia 2015 r. lub po tej dacie, dokonał uprzednio rozrządzenia na wypadek śmierci zgodnie z prawem państwa, którego obywatelstwo posiadał(46), i uznaje to prawo za mające zastosowanie dla ogółu spraw dotyczących dziedziczenia.
96.      Moim zdaniem można wskazać dwa względy wyjaśniające wprowadzenie tej fikcji:
–        z jednej strony wyklucza się dzięki niej stosowanie prawa państwa ostatniego miejsca zwykłego pobytu zmarłego(47) w odniesieniu do spraw, co do których ten się nie wypowiedział. W praktyce pomaga to uniknąć sytuacji, w której kilka różnych praw może mieć zastosowanie do dziedziczenia(48), co ułatwia postępowanie spadkowe;
–        z drugiej strony wykładnia systemowa art. 83 ust. 4 w związku z art. 83 ust. 2 i 3 rozporządzenia nr 650/2012 skłania do wniosku, że przepis ten został sformułowany z uwzględnieniem ustawodawstw państw członkowskich w zakresie dziedziczenia transgranicznego obowiązujących przed przyjęciem tego rozporządzenia.
97.      Przed przyjęciem rozporządzenia nr 650/2012 większość porządków prawnych państw członkowskich uznawała obywatelstwo zmarłego za łącznik dla przepisów kolizyjnych w sprawach związanych z dziedziczeniem(49). Istniało zatem duże prawdopodobieństwo, że osoba, która dokonując rozrządzenia swoim majątkiem na wypadek śmierci, kierowała się prawem państwa, którego obywatelstwo posiada, wierzyła, że prawo to reguluje każdy aspekt dziedziczenia po niej.
98.      Z kolei w rozporządzeniu nr 650/2012 łącznikiem jest ostatnie miejsce zwykłego pobytu zmarłego(50). Bez systemu, o którym mowa w art. 83 ust. 4, znaczna liczba spraw związanych z dziedziczeniem byłaby narażona na ryzyko podlegania prawu innemu niż to, którego zmarły (i osoby zainteresowane dziedziczeniem) prawdopodobnie oczekiwali.
99.      W świetle powyższego uważam, że odwoływanie się do fikcji ustanowionej na mocy art. 83 ust. 4 rozporządzenia nr 650/2012 nie jest konieczne, jeżeli, tak jak w niniejszej sprawie, po dniu 17 sierpnia 2015 r. dokonano wyboru prawa, wyraźnie zawartego w treści testamentu sporządzonego w 2017 r.(51), mającego zastosowanie dla ogółu spraw dotyczących dziedziczenia.
100. Należy założyć, że począwszy od dnia 17 sierpnia 2015 r. zmarły znał(52) lub powinien był znać przepisy kolizyjne ustanowione w rozporządzeniu nr 650/2012. Jeżeli po tej dacie zmarły wybrał jako prawo właściwe dla ogółu spraw dotyczących dziedziczenia prawo państwa, którego obywatelstwo posiadał (prawo czeskie), to świadomie skorzystał z możliwości, jaką dał mu art. 22 rozporządzenia nr 650/2012.
4.      Trzecie pytanie prejudycjalne
101. W trzecim pytaniu prejudycjalnym zwrócono się o dokonanie wykładni art. 26 ust. 2 rozporządzenia nr 650/2012(53).
102. Przepis ten ma zastosowanie, w sytuacji gdy: a) dana osoba posiada zdolność do dokonania rozrządzenia na wypadek śmierci zgodnie z prawem właściwym na podstawie art. 24 lub 25 rozporządzenia nr 650/2012 oraz b) nastąpiła późniejsza zmiana prawa właściwego.
103. W przypadku wystąpienia obu tych okoliczności art. 26 ust. 2 rozporządzenia nr 650/2012 stanowi, że późniejsza zmiana prawa właściwego nie ma wpływu na zdolność tej osoby do zmiany lub odwołania rozrządzenia na wypadek śmierci, które zostało uprzednio dokonane.
104. Organ odsyłający opisuje tę sytuację w następujący sposób:
–        „spadkodawca był ograniczony w swojej zdolności do dokonania rozrządzenia na wypadek śmierci w związku z rozrządzeniem na wypadek śmierci dokonanym przed dniem 17 sierpnia 2015 r. zgodnie z prawem, któremu podlegał ogół spraw dotyczących spadku”, oraz
–        „w wyniku późniejszej zmiany tego prawa doszło do zmiany warunków wykonywania jego zdolności do dokonania rozrządzenia”.
105. W tej sytuacji organ odsyłający zwraca się o wyjaśnienie, czy spadkodawca „nadal jest ograniczony w swojej zdolności do dokonania rozrządzenia zgodnie z prawem, które byłoby prawem właściwym dla dziedziczenia po tym spadkodawcy w razie jego śmierci w dniu zawarcia umowy dotyczącej spadku, a to bez względu na to, że zgodnie z prawem, któremu podlega ogół spraw dotyczących spadku po nim na dzień jego śmierci, spadkodawca był uprawniony do rozwiązania (odwołania lub zmiany) umowy dotyczącej spadku”.
106. Organ odsyłający traktuje kwestię możliwości odwołania umowy dotyczącej spadku w kategoriach „zdolności”. Moim zdaniem podejście to jest błędne.
107. Pojęcie „zdolności” użyte w art. 26 ust. 1 lit. a) rozporządzenia nr 650/2012 nie odnosi się do ograniczeń w dysponowaniu, które, jak ma to miejsce w niniejszej sprawie, wynikają z umowy dotyczącej spadku. Ograniczenia te dotyczą „skutków [umowy] pomiędzy stronami, w tym warunków […] rozwiązania [umowy]”, które reguluje art. 25 tego rozporządzenia(54).
108. Pojęcie „zdolności” w rozumieniu art. 26 ust. 1 lit. a) rozporządzenia nr 650/2012 nie obejmuje bowiem żadnych aspektów związanych z możliwością dokonania rozrządzenia własnym majątkiem po śmierci. Świadczy o tym przede wszystkim okoliczność, że
ów art. 26 ust. 1 oddzielnie reguluje zdolność do dokonania rozrządzenia na wypadek śmierci [lit. a)] oraz szczególne przyczyny uniemożliwiające dokonanie rozrządzenia na rzecz pewnych osób [lit. b)]:
–        w zakresie art. 26 ust. 1 lit. a) mieszczą się szczególne warunki dotyczące rozrządzania majątkiem na wypadek śmierci, wymagane w celu zapewnienia, aby spadkodawca posiadał zdolność rozumienia swoich działań. Zazwyczaj chodzi tu o przepisy ustanawiające przesłanki dotyczące wieku(55) lub wymagające, aby spadkodawca był w pełni władz umysłowych w chwili dokonywania rozrządzenia;
–        natomiast art. 26 ust. 1 lit. b) rozporządzenia nr 650/2012 odnosi się do innych ograniczeń, które dotyczą
nie
zdolności spadkodawcy, lecz szczególnych przyczyn uniemożliwiających mu dokonanie rozrządzenia na rzecz pewnych osób(56). Chodzi o przyczyny, które ze względu na funkcjonalny związek między tymi osobami a spadkodawcą nie wpływają na jego „zdolność” w ścisłym tego słowa znaczeniu, lecz skutkują tym, że spadkodawca posiada ograniczoną swobodę dokonania rozrządzenia.
109. Zdolność do dokonania rozrządzenia w rozumieniu art. 26 ust. 1 lit. a) rozporządzenia nr 650/2012 pozostaje niezmieniona, jeżeli spadkodawca sam ograniczył w drodze ważnej umowy zakres swojej swobody w przedmiocie odwołania lub zmiany w przyszłości rozrządzenia na wypadek śmierci (dokonanego przed dniem 17 sierpnia 2015 r.).
110. Zawarte w art. 26 ust. 1 lit. a) rozporządzenia nr 650/2012 odniesienie do zdolności spadkodawcy wpisuje się, jak wskazuje tytuł tego artykułu, w kategorię „ważności materialnej rozrządzeń na wypadek śmierci”.
111. Wśród kwestii uregulowanych w art. 25 rozporządzenia nr 650/2012 ważność materialna umów dotyczących spadku została zestawiona ze skutkami, jakie umowy te wywołują między stronami (w tym warunkami ich rozwiązania): nie należy ich mylić.
112. Innymi słowy: ograniczenie lub, w danym przypadku, całkowita utrata prawa do jednostronnego odwołania lub zmiany postanowień umowy dotyczącej spadku(57) nie są tożsame ze zdolnością do dokonania rozrządzenia. Kto był zdolny do zawarcia umowy dotyczącej spadku, jest również zdolny (chyba że zmienią się jego warunki osobiste)(58) do jej zmiany lub odwołania.
113. Jednakże przy wykonywaniu zdolności do dokonania rozrządzenia na wypadek śmierci, które zmienia wcześniejszą umowę dotyczącą spadku, może się zdarzyć, że prawo krajowe regulujące tego rodzaju umowy nie zezwala spadkodawcy na ich zmianę. W takim przypadku ograniczenie swobody (nie zdolności) dokonania rozrządzenia wynika, powtarzam,
nie z braków w zdolności danej osoby, lecz z określonych szczególnych przyczyn, które uniemożliwiają spadkodawcy dokonanie zmian w umowie dotyczącej spadku.
114. Rozumiem zatem, że ograniczenia swobody dokonywania rozrządzeń w zakresie umowy dotyczącej spadku nie powinny być kwalifikowane jako kwestia „zdolności” w rozumieniu art. 26 ust. 1 lit. a) rozporządzenia nr 650/2012, a zatem również dla celów art. 26 ust. 2 tego rozporządzenia(59).
115. Uregulowania dotyczące skutków umowy dotyczącej spadku znajdują się w innym przepisie rozporządzenia nr 650/2012 i są one uzależnione od prawa właściwego określonego w innych przepisach. W szczególności:
–        w przypadku umów dotyczących spadków zawartych w dniu 17 sierpnia 2015 r. lub po tej dacie art. 25 rozporządzenia nr 650/2012 ustanawia jako prawo właściwe dla skutków wiążących umowy prawo obowiązujące w chwili jej zawarcia;
–        w przypadku umów dotyczących spadków zawartych przed dniem 17 sierpnia 2015 r. (jak w niniejszej sprawie) przez osoby, po których spadek otworzył się po tej dacie, określenie prawa właściwego jest uzależnione od wykładni art. 83 ust. 3 rozporządzenia nr 650/2012(60).
V.      Wnioski
116. W świetle powyższego proponuję, aby wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym uznać za niedopuszczalny.
117. Alternatywnie, jeżeli wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym zostanie uznany za dopuszczalny, proponuję, aby notariuszowi, którego Obvodní soud pro Prahu 1 (sąd rejonowy dla Pragi 1) wyznaczył jako komisarza sądowego, odpowiedzieć w następujący sposób:
Artykuł 3 ust. 1 lit. d), art. 22 ust. 1, art. 25, art. 26 ust. 1 i 2 oraz art. 83 ust. 3 i 4 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 650/2012 z dnia 4 lipca 2012 r. w sprawie jurysdykcji, prawa właściwego, uznawania i wykonywania orzeczeń, przyjmowania i wykonywania dokumentów urzędowych dotyczących dziedziczenia oraz w sprawie ustanowienia europejskiego poświadczenia spadkowego
należy interpretować w ten sposób, że:
–        pojęcie „rozrządzenia na wypadek śmierci” zawarte w art. 3 ust. 1 lit. d) rozporządzenia nr 650/2012 obejmuje oświadczenie o wydziedziczeniu, do którego ma zatem zastosowanie art. 83 ust. 3 i 4 tego rozporządzenia;
–        fikcja wyboru prawa przewidziana w art. 83 ust. 4 rozporządzenia nr 650/2012 nie ma zastosowania, jeżeli zmarły dokonał – na podstawie art. 22 ust. 1 rzeczonego rozporządzenia –
wyboru prawa właściwego dla dziedziczenia po nim po dacie pełnego zastosowania tego rozporządzenia;
–        art. 26 ust. 1 lit. a) i ust. 2 rozporządzenia nr 650/2012 w przedmiocie zdolności spadkodawcy do dokonania rozrządzenia na wypadek śmierci nie ma na celu uregulowania, czy i, w danym przypadku, na jakich warunkach osoba zawierająca umowę dotyczącą spadku w przedmiocie dziedziczenia po więcej niż jednej osobie może ją następnie zmienić lub odwołać. Skutki wiążące umowy dotyczącej spadku reguluje art. 25 rozporządzenia nr 650/2012.
1      Język oryginału: hiszpański.
i      Niniejszej sprawie została nadana fikcyjna nazwa. Nie odpowiada ona rzeczywistej nazwie ani rzeczywistemu nazwisku żadnej ze stron postępowania.
2      Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 4 lipca 2012 r. w sprawie jurysdykcji, prawa właściwego, uznawania i wykonywania orzeczeń, przyjmowania i wykonywania dokumentów urzędowych dotyczących dziedziczenia oraz w sprawie ustanowienia europejskiego poświadczenia spadkowego (Dz.U. 2012, L 201, s. 107; sprostowania:
Dz.U. 2012, L 344, s. 3; Dz.U. 2013, L 60, s. 140; Dz.U. 2019, L 243, s. 9).
3      Pismo z dnia 26 lutego 2025 r., złożone w odpowiedzi na pytanie Trybunału Sprawiedliwości z dnia 28 stycznia 2025 r.
4      Ustawa o szczególnych postępowaniach sądowych, zwana dalej „ustawą nr 292/2013”.
5      Ustawa nr 89/2012 Sb. ustanawiająca kodeks cywilny.
6      Jego żona, E.K., zmarła w dniu 9 stycznia 2007 r.
7      W postanowieniu odsyłającym używa się zamiennie wyrażeń „testament wspólny” i „umowa dotycząca spadku” w odniesieniu do testamentu sporządzonego w dniu 2 listopada 1999 r. (zmienionego następnie w 2001 r.).
Wskazano w nim, że testament wspólny można uznać za „umowę dotyczącą spadku” w rozumieniu art. 3 ust. 1 lit. b) rozporządzenia nr 650/2012. Jednakże „testament wspólny” ma w tym przepisie własne miejsce: zob. art. 3 ust. 1 lit. c). Ponadto wyjaśniając pojęcie „rozrządzenia na wypadek śmierci” zawarte w art. 3 ust. 1 lit. d),
przepis ten
przedstawia oba te wyrażenia oddzielnie. Uważam, że cechą charakterystyczną „testamentu wspólnego” w rozumieniu rozporządzenia nr 650/2012 jest jedność aktu (w wymiarze formalnym). Z kolei umowa dotycząca spadku jest definiowana przez współzależność zawartych w niej postanowień o charakterze materialnym. Podczas rozprawy kilku jej uczestników (w tym Komisja Europejska i rząd niemiecki) przyjęło to samo stanowisko oraz wskazało, że pojęcia „testamentu wspólnego” i „umowy dotyczącej spadku” nie wykluczają się wzajemnie: jeżeli w ramach „testamentu berlińskiego” w jednym akcie zawarte są współzależne i wzajemne postanowienia o charakterze materialnym, nie będzie błędem określenie go zarówno jako „umowa dotycząca spadku”, jak i jako „testament wspólny” (aczkolwiek w celu uniknięcia nieporozumień lepiej tego nie robić). Bez uszczerbku dla oceny, której musi dokonać organ rozstrzygający spór, wszystko wskazuje na to, że istniała rzeczywista „umowa dotycząca spadku”, dlatego też będę odnosił się do pierwszego testamentu L.K. jako „testamentu z dnia 2 listopada 1999 r.”, „testamentu berlińskiego” lub „umowy dotyczącej spadku”.
8      W postanowieniu odsyłającym nie wskazano jasno, które osoby zostały w testamencie z dnia 2 listopada 1999 r. wyznaczone jako spadkobiercy. Podczas rozprawy pełnomocnicy obu stron zgodzili się, że chodziło o wnuki spadkodawców (ponadto zaistniały
rozbieżności co do tego, czy jako spadkobierca został wskazany również pozostały przy życiu małżonek).
9      W postanowieniu odsyłającym nie wskazano również, kto został wydziedziczony. Podczas rozprawy okazało się, że L.K. wydziedziczył swoje córki i wnuki.
10      W piśmie z dnia 30 listopada 2022 r. pełnomocnik ten szczegółowo przedstawił system prawny BGB oraz treść testamentu. Podniósł on, że spadkodawca i jego żona wyraźnie ograniczyli swoją swobodę dokonywania rozrządzeń na wypadek śmierci (w języku niemieckim „Testierfreiheit”) w przypadku śmierci jednego z nich. Pozostały przy życiu małżonek mógłby zmienić krąg swoich spadkobierców, jedynie ograniczając swój wybór do osób wymienionych w testamencie małżonków.
11      Zobacz postanowienie z dnia 1 września 2021 r., OKR (Odesłanie prejudycjalne zastępcy notarialnego) (C‑387/20, zwane dalej „postanowieniem OKR”, EU:C:2021:751, pkt 31).
12      Postanowienie OKR, pkt 22 i przytoczone tam orzecznictwo.
13      Uwagi na piśmie rządu czeskiego i Komisji zawierały pozytywne wnioski w przedmiocie dopuszczalności. Podczas rozprawy Komisja zmodyfikowała swoje stanowisko, stwierdzając, że dopuszczalność jest wątpliwa.
14      W części zatytułowanej „W przedmiocie legitymacji komisarza sądowego wyznaczonego do działania w imieniu Obvodní soud pro Prahu 1 [sądu rejonowego dla Pragi 1] w celu złożenia wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym” notariusz stwierdza, że zgodnie z art. 103 ust. 4 ustawy nr 292/2013, działając jako komisarz sądowy w postępowaniach spadkowych, posiada on „wszystkie uprawnienia przysługujące sądowi jako organowi publicznemu wykonującemu funkcję sądową” (wyróżnienie
moje). Stwierdzenie to nie jest jednak zgodne z tym, co Trybunał zawarł w wyroku z dnia 15 marca 2018 r., Komisja/Republika Czeska (C‑575/16, zwanym dalej „wyrokiem Komisja/Republika Czeska”, EU:C:2018:186).
15      Zarzut naruszenia art. 49 TFUE został oparty na wymogu posiadania obywatelstwa w celu wykonywania zawodu notariusza. Wymóg ten został później zniesiony w wyniku wyroku Komisja/Republika Czeska.
16      Punkty 117–127 wyroku Komisja/Republika Czeska. Wbrew stanowisku rządu czeskiego przedstawionemu podczas rozprawy, wyrok ten nie ograniczał się do zbadania ogólnych uprawnień notariuszy, lecz uwzględniał przede wszystkim ich szczególną funkcję w postępowaniach spadkowych, takich jak postępowanie główne w niniejszej sprawie.
17      Punkt 126 wyroku Komisja/Republika Czeska.
18      Orzeczenie
Pl. ÚS 29/25 z dnia 17 września 2025 r.
19      Ibidem, pkt 10.
20      Punkty 3–5 pisemnej odpowiedzi rządu czeskiego z dnia 10 października 2025 r. na pytanie Trybunału.
21      Uregulowanie w zakresie odwołania i rezygnacji notariuszy czeskich może wykazywać pewne podobieństwa do zasad mających zastosowanie wobec członków organu odsyłającego w sprawie będącej źródłem wyroku z dnia 7 maja 2024 r., NADA i in. (C‑115/22, EU:C:2024:384). W sprawie tej chodziło o Unabhängige Schiedskommission Wien (niezależną komisję arbitrażową w Wiedniu, Austria), w przypadku której mandat jej członków może „zostać cofnięty wcześniej »z poważnych powodów«, na podstawie decyzji, którą podejmuje jedynie federalny minister […], czyli członek organu władzy wykonawczej, przy czym nie ustalono uprzednio precyzyjnych kryteriów ani gwarancji” (pkt 49,
52). Podczas rozprawy rząd czeski podniósł, że minister nie ma w tym zakresie żadnego marginesu uznania i może odwołać notariusza tylko w przypadku zaistnienia jednej z przyczyn określonych w ustawie.
22      Podczas rozprawy rząd czeski przyznał, że Trybunał Konstytucyjny w swoim orzeczeniu właściwie opisał system prawny regulujący sytuację czeskich notariuszy.
23      Punkt 6 pisemnej odpowiedzi rządu czeskiego z dnia 10 października 2025 r. na pytanie Trybunału.
24      Punkt 7 pisemnej odpowiedzi rządu czeskiego z dnia 10 października 2025 r. na pytanie Trybunału. Wyróżnienie
moje.
25      Paragraf 104 ust. 1 ustawy nr 292/2013: „Sąd uchyli mandat notariusza również w przypadku, gdy nie złożono wniosku, jeżeli istnieje ryzyko, że sprawa nie zostanie rozstrzygnięta w rozsądnym terminie, a notariusz został zawiadomiony na piśmie o możliwości uchylenia mandatu przez sąd”.
26      Postanowienie OKR, pkt 23,
24. Wyróżnienie
moje. W niniejszej sprawie nie jest do końca jasne, czy spór dotyczy wyłącznie kwestii prawnej, czy obejmuje również okoliczności faktyczne. Zapytani o tę kwestię podczas rozprawy pełnomocnicy stron potwierdzili, że ma miejsce spór dotyczący okoliczności faktycznych w odniesieniu do przyczyn, które doprowadziły do wydziedziczenia wnuków.
27      Postanowienie OKR, pkt 33.
28      Artykuł 21 ust. 1 rozporządzenia nr 650/2012.
29      Artykuł 22 ust. 1 rozporządzenia nr 650/2012.
30      Motyw 48 rozporządzenia nr 650/2012.
31      W przedmiocie pojęcia „ważności materialnej” w rozumieniu art. 24 i 25 rozporządzenia nr 650/2012 zob.
art. 26 ust. 1.
32      Artykuł 24 ust. 1. Kolejność ta jest ustalana zgodnie z art. 21 rozporządzenia nr 650/2012.
33      Artykuł 24 ust. 2 rozporządzenia nr 650/2012. Wybór musi spełniać warunki określone w art. 22. Zgodnie z motywem 51 może on dotyczyć wyłącznie prawa państwa, którego obywatelem był zmarły w dniu, w którym dokonał wyboru.
34      W odniesieniu do umów spadkowych, z wyjątkiem wyboru prawa, dopuszczalność, ważność materialna i skutki pomiędzy stronami umów dotyczących dziedziczenia po jednej osobie podlegają prawu, które na mocy rozporządzenia nr 650/2012 miałoby zastosowanie do dziedziczenia, gdyby osoba ta zmarła w dniu zawarcia umowy. Zobacz art. 25 ust. 3 z odesłaniem do warunków przewidzianych w art. 22 oraz motyw 51 rozporządzenia nr 650/2012.
35      Dopuszczalność tych umów spadkowych uzależniona jest od łącznego zastosowania praw, którym podlegałoby dziedziczenie po każdej ze stron, gdyby zmarły
one w dniu zawarcia umowy. Spośród tych praw prawo mające najściślejszy związek z umową reguluje jej ważność materialną i skutki pomiędzy stronami. Zobacz art. 25 ust. 1, 2 i 3 rozporządzenia nr 650/2012. Zgodnie z art. 22 w związku z motywem 51 można wybrać jedynie prawo państwa, którego obywatelstwo posiadają strony lub jedna z nich w chwili zawierania umowy.
36      Używam tego pojęcia w opinii przedstawionej w sprawie E.E. (Jurysdykcja i prawo właściwe dla dziedziczenia) (C‑80/19, EU:C:2020:230, pkt 104, 107, 112). Trybunał określa ten mechanizm jako „domniemanie”: wyrok z dnia 9 września 2021 r., RK (Stwierdzenie braku jurysdykcji) (C‑422/20, EU:C:2021:718, pkt 53 [56]).
37      Analogicznie wyrok z dnia 9 września 2021 r., UM (Umowa przeniesienia własności mortis causa) (C‑277/20, EU:C:2021:708, pkt 29).
38      Motyw 9
rozumie przez dziedziczenia po osobie zmarłej „wszystkie formy przejścia składników majątku, praw i obowiązków na skutek śmierci, czy to na podstawie dobrowolnego rozrządzenia na wypadek śmierci, czy to w drodze dziedziczenia ustawowego”.
39      W odniesieniu do wykładni art. 3 ust. 1 lit. b) rozporządzenia nr 650/2012 zob. wyrok z dnia 9 września 2021 r., UM (Umowa przeniesienia własności mortis causa) (C‑277/20, EU:C:2021:708, pkt 33): „Taką wykładnię potwierdza cel realizowany przez to rozporządzenie, polegający na unikaniu fragmentaryzacji dziedziczenia, zgodnie z zasadą jednolitości spadku, oraz na ustanowieniu jednolitego reżimu prawnego mającego zastosowanie do wszystkich cywilnoprawnych aspektów mającego skutki transgraniczne dziedziczenia majątku po osobie zmarłej, a w szczególności do »wszystkich form przejścia składników majątku […] na skutek śmierci«, jak wynika z motywu 9 […]”. Do tych celów należy dodać cele wskazane w motywie 7: w szczególności cel dotyczący umożliwienia obywatelom uregulowania swoich spraw spadkowych.
40      Który zawiera definicję pozostałych dwóch pojęć: zobacz art. 3 ust. 1 lit. b) i c).
41      Należy również wskazać, że organ, który wydał postanowienie 37 D 227/2022‑118 (następnie zaskarżone), uznał prawo czeskie za mające zastosowanie do ogółu spraw dotyczących dziedziczenia właśnie z uwagi na wybór dokonany przez L.K.
42      Wyrok z dnia 9 września 2021 r., UM (Umowa przeniesienia własności mortis causa) (C‑277/20, EU:C:2021:708, pkt 39). Rozbieżność między wersjami językowymi rozporządzenia nr 650/2012 w tej kwestii, która wciąż się utrzymuje, a która polega na tym, że tylko niektóre z nich precyzują, iż chodzi o ogół spraw dotyczących dziedziczenia, została zauważona przez rzecznika generalnego J. Richarda de la Toura w opinii przedstawionej w sprawie UM (Umowa przeniesienia własności mortis causa) (C‑277/20, EU:C:2021:531, pkt 53 i przypis 42).
43      Nie ma znaczenia, czy rozrządzenie na wypadek śmierci zostało dokonane przed dniem wejścia w życie rozporządzenia nr 650/2012 (16 sierpnia 2012 r.) czy pomiędzy tą datą a dniem 17 sierpnia 2015 r.
44      Opinia przedstawiona w sprawie E.E. (Jurysdykcja i prawo właściwe dla dziedziczenia) (C‑80/19, EU:C:2020:230, pkt 101,
102).
45      Wyrok z dnia 9 września 2021 r., RK (Stwierdzenie braku jurysdykcji) (C‑422/20, EU:C:2021:718, pkt 53 [56]).
46      Jest to jedyna możliwość wyboru, jaką rozporządzenie nr 650/2012 oferuje spadkodawcy: zob. art. 22 ust. 1.
47      Zgodnie z art. 21 ust. 1 rozporządzenia nr 650/2012 jest to co do zasady prawo właściwe w przypadku braku wyboru.
48      Zgodnie z art. 83 ust. 2 rozporządzenia nr 650/2012 w celu ustalenia dopuszczalności oraz ważności formalnej i merytorycznej rozrządzenia na wypadek śmierci dokonanego przed dniem 17 sierpnia 2015 r. mogą mieć zastosowanie prawa inne niż prawo państwa, którego obywatelem był zmarły. W ust. 4 tego artykułu zakłada się w każdym razie, że rozporządzenie to zostało dokonane zgodnie z prawem państwa, którego obywatelem był zmarły.
49      Z dziewiętnastu państw członkowskich, które regulowały sprawy dotyczące dziedziczenia o charakterze transgranicznym w sposób jednolity, szesnaście preferowało ten łącznik.
50      Wybór prawa stanowi wyjątek: wyrok z dnia 12 października 2023 r., OP (Wybór prawa państwa trzeciego dla dziedziczenia) (C‑21/22, EU:C:2023:766, pkt 31).
51      Nie byłoby to również konieczne, gdyby przed tym dniem dokonano wyboru prawa, ważnego na mocy art. 84 ust. 2 rozporządzenia nr 650/2012. Zobacz wyrok z dnia 16 lipca 2020 r., E.E. (Jurysdykcja i prawo właściwe dla dziedziczenia) (C‑80/19, EU:C:2020:569, pkt 92).
52      Należy przypuszczać, że tak było w przypadku L.K., choćby poprzez udział notariusza w sporządzeniu testamentu w 2017 r.
53      Artykuł 26 ust. 2 rozporządzenia nr 650/2012 został wprowadzony do sprawy przez sąd apelacyjny. Uchylając zaskarżone postanowienie, sąd ten nakazał sądowi pierwszej instancji ustalenie w świetle prawa niemieckiego (a nie czeskiego), czy zmarły mógł odwołać lub zmienić „testament berliński” po śmierci swojej żony. W postanowieniu odsyłającym nie wskazano, czy okoliczność, że „testament berliński” został sporządzony przed dniem 17 sierpnia 2015 r., ma wpływ na zastosowanie art. 26 ust. 2 rozporządzenia nr 650/2012.
54      W odniesieniu do umów zawartych po dniu 17 sierpnia 2015 r. W odniesieniu do umów zawartych przed tą datą
zob.
pkt 115 poniżej.
55      Tak rozumie to Komisja w pkt 62 swoich uwag na piśmie, podając jako przykład przesłanki dotyczącej zdolności do sporządzenia testamentu warunek ukończenia osiemnastego roku życia.
56      Albo szczególnych przyczyn uniemożliwiających osobie otrzymanie majątku spadkowego od osoby dokonującej rozrządzenia.
57      Innymi słowy: czy i, w danym przypadku, w jaki sposób można odzyskać prawo do ponownego dokonania rozrządzenia na wypadek śmierci majątkiem, który był przedmiotem umowy dotyczącej spadku.
58      Albo zmieni się prawo regulujące warunki osobiste w wyniku zastosowania danego łącznika: to jest, jeżeli miejsce zwykłego pobytu spadkodawcy w chwili dokonania rozrządzenia na wypadek śmierci jest inne niż miejsce zwykłego pobytu, które spadkodawca posiada w chwili, gdy zamierza je zmienić lub odwołać. Celem art. 26 ust. 2 rozporządzenia nr 650/2012 jest właśnie unieważnienie skutków takiej zmiany, jeżeli miałaby ona skutkować uniemożliwieniem spadkodawcy dokonania pożądanej przez niego zmiany lub pożądanego
odwołania.
59      Moim zdaniem art. 26 ust. 2 rozporządzenia nr 650/2012 stanowi przede wszystkim wyjątek od art. 24 ust. 3, który dotyczy zmiany lub odwołania rozrządzenia na wypadek śmierci innego niż umowa dotycząca spadku. Na mocy tego przepisu prawem właściwym dla tych czynności nie jest prawo mające zastosowanie w dniu dokonania danego rozrządzenia, lecz prawo obowiązujące w chwili jego odwołania lub zmiany. Aby uniknąć sytuacji, w której na mocy tego prawa spadkodawca zostałby w sposób nieoczekiwany „związany” swoim rozrządzeniem, art. 26 ust. 2 wyłącza tę zdolność z zakresu jego zastosowania. W praktyce przepis ten wprowadza powszechnie przyjętą zasadę, zgodnie z którą (jednostronne) rozrządzenia na wypadek śmierci podlegają co do zasady odwołaniu.
60      Ustęp ten,
zgodnie
z jego literalnym brzmieniem, dotyczy wyłącznie prawa regulującego dopuszczalność oraz ważność formalną i materialną rozrządzeń na wypadek śmierci, lecz nie ma zastosowania do ich skutków.