WYROK TRYBUNAŁUz dnia 8 kwietnia 1976 r.(*)Równość wynagrodzeń pracowników płci żeńskiej i męskiej[…]W sprawie 43/75mającej
za przedmiot skierowany do Trybunału, na podstawie art. 177
traktatu EWG, przez cour du travail de Bruxelles wniosek o wydanie,
w ramach zawisłego przed tym sądem sporu międzyGabrielle Defrenne, byłą stewardessą, zamieszkałą w Bruxelles‑Jette_aSociété anonyme belge de navigation aérienne Sabena, z siedzibą w Brukseli_orzeczenia w trybie prejudycjalnym w przedmiocie wykładni art. 119 traktatu EWG_TRYBUNAŁ_w
składzie: R. Lecourt, prezes, H. Kutscher
i A. O’Keeffe, prezesi izb, A. M. Donner,
J. Mertens de Wilmars, P. Pescatore i M. Sørensen,
sędziowie_rzecznik generalny: M. Trabucchi_sekretarz: A. Van Houtte_wydaje następującyWyrok[…]Co do prawa1        Zważywszy,
że wyrokiem z dnia 23 kwietnia 1975 r., który wpłynął do
sekretariatu Trybunału w dniu 2 maja 1975 r., cour du
travail de Bruxelles zwrócił się na podstawie art. 177 traktatu EWG
z dwoma pytaniami prejudycjalnymi w przedmiocie skutków
i sposobu wdrażania art. 119 traktatu, dotyczącego zasady
równości wynagrodzeń mężczyzn i kobiet za taką samą pracę;2        że
pytania te zostały podniesione w ramach sporu pomiędzy stewardessą
a jej pracodawcą, SA Sabena w sprawie odszkodowania,
jakiego powódka w postępowaniu przed sądem krajowym żąda
z tego względu, iż w okresie od dnia 15 lutego
1963 r. do dnia 1 lutego 1966 r. była, jako kobieta,
ofiarą dyskryminacji w zakresie wynagrodzenia w stosunku do
kolegów, który wykonywali tę samą pracę jako „pracownicy pokładowi”;3        że
zgodnie z wyrokiem sądu krajowego strony zgadzają się co do tego,
iż praca stewardessy jest identyczna jak pracownika pokładowego oraz iż
dyskryminacja stewardessy w zakresie wynagrodzenia w omawianym
czasie jest w tych okolicznościach bezsporna; W przedmiocie pytania pierwszego (bezpośrednia skuteczność art. 119)4        Zważywszy,
że pierwsze pytanie dotyczy kwestii, czy art. 119 traktatu
„wprowadza sam z siebie i bezpośrednio do prawa wewnętrznego
każdego z państw członkowskich zasadę równości wynagrodzeń mężczyzn
i kobiet za taką samą pracę” oraz czy „daje w związku
z tym pracownikom, bez pośrednictwa jakiegokolwiek aktu krajowego,
prawo do dochodzenia przed sądami krajowymi poszanowania tej zasady”;5        że
w przypadku odpowiedzi twierdzącej stawia się dodatkowo pytanie,
od jakiego momentu należy uznać tę skuteczność;6        że
odpowiedź na drugą część pytania pierwszego zostanie udzielona wraz
z odpowiedzią na drugie pytanie;7        zważywszy,
że kwestię bezpośredniej skuteczności art. 119 należy rozpatrywać
z uwzględnieniem charakteru zasady równości wynagrodzeń, celu,
jakiemu służy to postanowienie, oraz jego miejsca w strukturze
traktatu;8        że art. 119 służy dwóm celom;9        że,
po pierwsze, w związku z różnicami w stopniu rozwoju
ustawodawstwa socjalnego w poszczególnych państwach członkowskich,
art. 119 ma za zadanie zapobiegać niekorzystnej sytuacji
przedsiębiorstw z siedzibą w państwach, które rzeczywiście
realizują zasadę równości wynagrodzeń, w konkurencji
z przedsiębiorstwami z siedzibą w państwach, które nie
wyeliminowały dotąd dyskryminacji kobiet w zakresie wynagrodzeń;10      że,
po drugie, postanowienie to realizuje cele społeczne Wspólnoty, która
nie jest wyłącznie związkiem o charakterze gospodarczym, lecz ma
jednocześnie za zadanie, jak zostało to podkreślone w preambule do
traktatu, zapewnić, poprzez działanie wspólne, postęp społeczny
i ciągłą poprawę warunków życia i pracy społeczeństw Europy;11      że
cel ten podkreśla umieszczenie art. 119 w rozdziale
poświęconym polityce społecznej, w którego wstępnym postanowieniu,
to jest w art. 117, zaznaczono potrzebę „promowania poprawy
warunków życia i pracy, tak aby umożliwić ich wyrównanie
z jednoczesnym zachowaniem postępu”;12      że
w związku z tym podwójnym celem, o charakterze
gospodarczym i społecznym, zasada równości wynagrodzeń stanowi
jeden z fundamentów Wspólnoty;13      że
stwierdzenie to wyjaśnia, dlaczego traktat przewiduje pełną realizację
tej zasady z końcem pierwszego etapu okresu przejściowego;14      że
dokonując wykładni tego postanowienia, nie można więc brać pod uwagę
argumentów opartych na opóźnieniach i oporach powodujących zwłokę
w skutecznym wprowadzeniu tej zasady w życie w niektórych
państwach członkowskich;15      że
w szczególności związek art. 119 z postępem
w wyrównywaniu warunków pracy pozwala odrzucić zastrzeżenie oparte
na możliwości realizacji tego postanowienia w inny sposób niż
poprzez podwyższanie najniższych wynagrodzeń;16      zważywszy,
że zgodnie z art. 119 akapit pierwszy państwa członkowskie
zobowiązane są zapewnić „stosowanie zasady równości wynagrodzeń dla
pracowników płci męskiej i żeńskiej za taką samą pracę”;17      że
art. 119 akapity drugi i trzeci uszczegóławia pojęcia
wynagrodzenia i pracy użyte w akapicie pierwszym tego
artykułu;18      że
przy stosowaniu tych postanowień należy dokonać rozróżnienia,
w ramach ogólnego zakresu zastosowania art. 119, pomiędzy
bezpośrednią i jawną dyskryminacją, którą można stwierdzić na
podstawie samych tylko kryteriów identyczności pracy i równości
wynagrodzeń określonych w tym artykule, oraz dyskryminacją
pośrednią i ukrytą, którą można ustalić jedynie za pomocą bardziej
szczegółowych przepisów wykonawczych, wspólnotowych lub krajowych;19      nie
można bowiem pominąć okoliczności, iż osiągnięcie w pełni celów,
jakim służy art. 119 poprzez eliminację wszelkiej dyskryminacji
pracowników ze względu na płeć, zarówno bezpośredniej, jak pośredniej,
nie tylko na szczeblu pojedynczych przedsiębiorstw, ale również całych
gałęzi przemysłu, a nawet światowej gospodarki, może wymagać
w niektórych przypadkach określenia kryteriów, do których
stosowania konieczne będzie wydanie stosownych przepisów wspólnotowych
lub krajowych;20      że
taki punkt widzenia narzuca się, tym bardziej iż wspólnotowe akty
dotyczące tej kwestii, o których będzie mowa przy odpowiedzi na
drugie pytanie, wdrażają art. 119 poprzez rozszerzenie ścisłego
kryterium „takiej samej pracy”, zgodnie zresztą z postanowieniami
Konwencji nr 100 w sprawie równości wynagrodzeń
Międzynarodowej Organizacji Pracy z 1951 r., której
art. 2 mówi o równości wynagrodzeń za pracę „równej wartości”;21      zważywszy,
że za dyskryminację bezpośrednią, którą można stwierdzić za pomocą
samych tylko kryteriów, jakich dostarcza art. 119, uznać można
w szczególności dyskryminację mającą źródło w przepisach prawa
lub układach zbiorowych pracy, gdyż do wykrycia tego rodzaju
dyskryminacji wystarczy analiza prawna;22      że
podobnie jest też w przypadku nierównego wynagradzania za taką
samą pracę kobiet i mężczyzn zatrudnionych w tym samym
zakładzie lub jednostce organizacyjnej, prywatnej lub publicznej;23      że
w obliczu takiej sytuacji – jak wskazują na to nawet obserwacje
poczynione w wyroku sądu krajowego – sąd jest w stanie ustalić
wszelkie okoliczności faktyczne pozwalające mu na rozstrzygnięcie, czy
pracownik płci żeńskiej otrzymuje wynagrodzenie niższe niż pracownik
płci męskiej na identycznym stanowisku;24      że
w każdym razie w takich sytuacjach art. 119 może być
bezpośrednio stosowany i stanowić dla podmiotów prawa źródło
uprawnień podlegających ochronie sądowej;25      że
w odniesieniu do dyskryminacji bezpośredniej w przypadku
takiej samej pracy przepisy krajowe wydane w celu wdrożenia zasady
równości wynagrodzeń ograniczają się zresztą zwykle do powtórzenia co do
istoty brzmienia art. 119;26      że
w tej mierze ustawodawstwo belgijskie jest szczególnie wymowne,
jako że art. 14 arrêté royal sur le travail des femmes (zarządzenie
królewskie nr 40 w sprawie pracy kobiet) z dnia
24 października 1967 r. stwierdza jedynie, że kobiety mają
prawo dochodzić przed właściwym sądem stosowania zasady równości
wynagrodzeń ustanowionej w art. 119, do którego zawarto tam po
prostu odesłanie;27      zważywszy, że nie można tego wniosku kwestionować ze względu na sformułowanie art. 119;28      że
nie można przede wszystkim podnosić przeciw jego bezpośredniej
skuteczności argumentu opartego na zastosowaniu w tym artykule
pojęcia „zasady”, ponieważ w języku traktatu wyrażenie to używane
jest w celu zaznaczenia fundamentalnej wagi niektórych postanowień,
co wynika na przykład z tytułu pierwszej części traktatu,
poświęconej „zasadom” oraz z art. 113, zgodnie z którym
wspólna polityka handlowa oparta jest na „jednolitych zasadach”;29      że
osłabienie tego pojęcia w taki sposób, iż stanie się tylko
niejasną wskazówką, naruszy pośrednio podstawy Wspólnoty i spójność
jej relacji zewnętrznych;30      że
nie można też opierać żadnych argumentów na tym, iż art. 119
skierowany jest wprost tylko do „państw członkowskich”;31      jak
bowiem Trybunał stwierdził w innych okolicznościach, formalne
skierowanie niektórych postanowień traktatu do państw członkowskich nie
wyklucza powierzenia jednocześnie określonych uprawnień każdej jednostce
zainteresowanej w wykonaniu nałożonych w tej drodze
zobowiązań;32      że
z samego brzmienia art. 119 wynika, iż nakłada on na państwa
członkowskie zobowiązanie rezultatu, który należy bezwzględnie osiągnąć
w określonym terminie;33      że
skuteczności tego postanowienia nie narusza fakt niewykonania przez
niektóre państwa członkowskie nałożonego zobowiązania ani
niewystarczająca reakcja instytucji wspólnotowych na to zaniechanie;34      że
zajęcie odmiennego stanowiska groziłoby uczynieniem z naruszenia
prawa zasady wykładni, czego Trybunał nie może zrobić, nie
sprzeniewierzywszy się zadaniu, jakie zostało mu powierzone
w art. 164 traktatu;35      że
w art. 119, gdy mówi on o „państwach członkowskich”,
chodzi o wszystkie pełnione przez te państwa funkcje, które mogą
służyć realizacji zasady równości wynagrodzeń;36      że
wbrew twierdzeniom uczestników postępowania postanowienie to nie
wyczerpuje się bynajmniej w odesłaniu do kompetencji krajowych
organów ustawodawczych;37      że
odniesienia w art. 119 do „państw członkowskich” nie można
zatem interpretować w ten sposób, iż wyklucza ono bezpośrednie
stosowanie traktatu w postępowaniu sądowym;38      zważywszy,
że nie można również uwzględnić zarzutu, zgodnie z którym
stosowanie przez sądy krajowe zasady równości wynagrodzeń skutkowałoby
zmianą ustaleń poczynionych przez strony aktów objętych wolnością
osobistą lub zawodową, na przykład indywidualne umowy o prace lub
układy zbiorowe;39      artykuł 119
ma bowiem charakter wiążący, wobec czego zakaz dyskryminacji
pracowników ze względu na płeć obowiązuje nie tylko wobec władz
publicznych, lecz dotyczy także wszelkich układów regulujących
w sposób zbiorowy pracę najemną, a także umów między osobami
fizycznymi czy prawnymi;40      zważywszy,
że na pierwsze pytanie należy w związku z tym odpowiedzieć
w ten sposób, iż na zasadę równości wynagrodzeń ustanowioną
w art. 119 można powoływać się przed sądami krajowymi, które
zobowiązane są chronić uprawnienia podmiotów prawa wynikające
z tego postanowienia, szczególnie w przypadku dyskryminacji
mającej źródło bezpośrednio w przepisach prawa lub układach
zbiorowych pracy, a także w przypadku nierównego wynagradzania
kobiet i mężczyzn za taką samą pracę wykonywaną w tym samym
zakładzie lub jednostce organizacyjnej, publicznej lub prywatnej; W przedmiocie pytania drugiego (wdrażanie art. 119 i kompetencje Wspólnoty oraz państw członkowskich)41      Zważywszy,
że drugie pytanie dotyczy kwestii, czy art. 119 zaczął być
„stosowany w prawie wewnętrznym państw członkowskich
w zależności od aktów wydawanych przez władze Wspólnoty”, czy też
należy „przyjąć w tej mierze wyłączną kompetencję ustawodawcy
krajowego”;42      że
zgodnie z tym, co zostało powiedziane powyżej, do pytania tego
należy dołączyć kwestię daty, od której art. 119 uznaje się za
bezpośrednio skuteczny;43      zważywszy,
że wobec powyższych kwestii należy, po pierwsze, ustalić chronologię
aktów wydanych na szczeblu wspólnotowym w celu wdrożenia
postanowienia, którego wykładnia jest przedmiotem sprawy;44      że
zgodnie z samym art. 119 zapewnić należy najpóźniej
z końcem pierwszego etapu okresu przejściowego powszechne
stosowanie zasady równości wynagrodzeń;45      że
z informacji podanych przez Komisję wynika, że istnieją jednak
poważne różnice i odstępy czasowe we wdrażaniu tej zasady
w poszczególnych państwach członkowskich;46      że
o ile w niektórych państwach członkowskich zasada ta była już
w istocie realizowana przed wejściem w życie traktatu, czy to
na podstawie wyraźnych przepisów konstytucyjnych i ustawowych, czy
praktyki życia społecznego potwierdzonej w układach zbiorowych
pracy, o tyle jej pełne wdrożenie w innych państwach
członkowskich napotyka na poważne opóźnienia;47      że
wobec takiej sytuacji państwa członkowskie przyjęły w dniu
30 grudnia 1961 r., w przeddzień terminu wyznaczonego
w art. 119, uchwałę w sprawie wyrównania wynagrodzeń
mężczyzn i kobiet, w celu sprecyzowania w niektórych
punktach treści zasady równości wynagrodzeń, opóźniając przy tym jej
wdrożenie zgodnie z określonym terminarzem;48      że
zgodnie z tą uchwałą wszelka dyskryminacja, bezpośrednia
i pośrednia, powinna zostać całkowicie wyeliminowana do dnia
31 grudnia 1964 r.;49      że
z informacji dostarczonych przez Komisję wynika, że liczne spośród
starych państw członkowskich nie zastosowały się do tej uchwały,
w związku z czym Komisja musiała, wykonując zadania powierzone
jej w art. 155 traktatu, zorganizować spotkanie
przedstawicieli rządów i partnerów społecznych w celu
dokonania oceny sytuacji i uzgodnienia działań na rzecz pełnej
realizacji celów wyznaczonych w art. 119;50      że
prace te doprowadziły do opracowania szeregu kolejnych sprawozdań na
temat sytuacji w pierwotnych państwach członkowskich,
z których ostatnie, podsumowujące dostępne dane, nosi datę
18 lipca 1973 r.;51      że
w podsumowaniu tego sprawozdania Komisja zapowiedziała wszczęcie
na podstawie art. 169 traktatu postępowań o uchybienie
przeciwko państwom członkowskim, które nie wywiązały się do tego czasu
ze zobowiązań nałożonych w art. 119, co jednakże nie miało
dalszych konsekwencji;52      że
wskutek podobnych rozmów z właściwymi władzami nowych państw
członkowskich Komisja stwierdziła w sprawozdaniu z dnia
17 lipca 1974 r., iż od 1 stycznia 1973 r.
art. 119 jest w pełni stosowany w stosunku do tych
państw, w związku z czym znajdują się one od tego dnia
w takiej samej sytuacji, jak pierwotne państwa członkowskie;53      że
Rada ze swej strony wydała, w celu przyspieszenia pełnej
realizacji art. 119, w dniu 10 lutego 1975 r.
dyrektywę nr 75/117 w sprawie zbliżenia ustawodawstw państw
członkowskich dotyczących stosowania zasady równości wynagrodzeń dla
mężczyzn i kobiet (Dz.U. L 45, str. 19);54      że
dyrektywa ta precyzuje w niektórych kwestiach znaczenie
art. 119 i wprowadza ponadto szereg przepisów mających na
celu, co do istoty, wzmocnienie sądowej ochrony pracowników, którzy
mogliby zostać poszkodowani wskutek niestosowania zasady równości
wynagrodzeń ustanowionej w art. 119;55      że
art. 8 tej dyrektywy wyznacza państwom członkowskim termin roku na
wprowadzenie w życie stosownych przepisów ustawowych, wykonawczych
i administracyjnych;56      zważywszy,
że z brzmienia art. 119 wynika wprost, iż stosowanie zasady
równości wynagrodzeń mężczyzn i kobiet należy w pełni
i nieodwołalnie zapewnić z końcem pierwszego etapu okresu
przejściowego, czyli do dnia 1 stycznia 1962 r.;57      że
uchwała państw członkowskich z dnia 30 grudnia 1961 r.,
bez uszczerbku dla pozytywnych skutków, jakie mogła mieć dla wsparcia
i przyspieszenia pełnego wdrożenia art. 119, nie mogła
w sposób ważny zmienić terminu wyznaczonego w traktacie;58      zmiana
traktatu bowiem dokonana może zostać – z zastrzeżeniem
szczególnych postanowień – wyłącznie w trybie przewidzianym
w art. 236;59      że
co więcej, jak wynika z powyższych rozważań, w braku
postanowień przejściowych zasada ustanowiona w art. 119
wywołuje w pełni skutki w stosunku do nowych państw
członkowskich z dniem wejścia w życie traktatu akcesyjnego,
czyli od dnia 1 stycznia 1973 r.;60      że
powyższego stanu prawnego nie mogła zmienić dyrektywa nr 75/117,
gdyż wydana została na podstawie art. 100, dotyczącego harmonizacji
ustawodawstw, i ma na celu wspierać, za pomocą szeregu działań na
szczeblu krajowym, właściwe stosowanie art. 119, szczególnie jeśli
chodzi o eliminację dyskryminacji pośredniej, nie może ona
natomiast osłabiać skuteczności tego artykułu ani zmieniać jego skutków
w czasie;61      zważywszy,
że o ile art. 119 jest skierowany wprost do państw
członkowskich i nakłada na nie obowiązek doprowadzenia, we
wskazanym terminie, do wdrożenia zasady równości wynagrodzeń
i dalszego jej stosowania, to taki obowiązek państw członkowskich
nie wyklucza kompetencji Wspólnoty w tej dziedzinie;62      że
wręcz przeciwnie, art. 119 określa jeden z celów traktatu
w ramach „polityki społecznej”, która jest przedmiotem tytułu III,
zawartego z kolei w trzeciej części, poświęconej „polityce
Wspólnoty”, z czego wynika kompetencja tej ostatniej;63      że
w braku wskazania wprost w art. 119 jakichkolwiek zadań,
jakie miałaby ewentualnie pełnić Wspólnota w celu realizacji
polityki społecznej, należy odwołać się do ogólnych zasad traktatu
i środków, jakie zostały w nim przewidziane, na przykład
w art. 100, 155, a w razie konieczności
w art. 235;64      że
żadne przepisy wykonawcze, czy to wydane przez instytucje Wspólnoty,
czy przez władze krajowe, nie są w stanie jednak podważyć
bezpośredniej skuteczności art. 119, o której mowa
w odpowiedzi na pierwsze pytanie;65      zważywszy,
że na drugie pytanie należy zatem odpowiedzieć w ten sposób, iż
art. 119 winien być w pełni stosowany w starych państwach
członkowskich od dnia 1 stycznia 1962 r., czyli od początku
drugiego etapu okresu przejściowego, a w nowych państwach
członkowskich od dnia 1 stycznia 1973 r., czyli od dnia
wejścia w życie traktatu akcesyjnego;66      że
pierwszego z tych terminów nie zmieniła uchwała państw
członkowskich z dnia 30 grudnia 1961 r.;67      że
dyrektywa Rady nr 75/117 nie narusza bezpośredniej skuteczności
art. 119, o której mowa w odpowiedzi na pierwsze pytanie,
i że termin wyznaczony w tej dyrektywie nie ma wpływu na
terminy określone w art. 119 traktatu EWG
i w traktacie akcesyjnym;68      że
nawet w dziedzinach, w których art. 119 nie jest
bezpośrednio skuteczny, nie można tego postanowienia interpretować
w ten sposób, iż zastrzega ono dla ustawodawcy krajowego wyłączną
kompetencję w zakresie wdrażania zasady równości wynagrodzeń, gdyż
może ona zostać wdrożona za pomocą przepisów wspólnotowych
i krajowych łącznie; W przedmiocie skutków niniejszego wyroku w czasie69      Zważywszy,
że rządy Irlandii i Zjednoczonego Królestwa zwracają uwagę na
ewentualne konsekwencje o charakterze gospodarczym stwierdzenia
przez Trybunał bezpośredniej skuteczności postanowień art. 119,
gdyż mogłoby to spowodować pojawienie się w wielu gałęziach
gospodarki roszczeń sięgających do dnia, od którego uznawano by taką
skuteczność;70      że
zdaniem tych rządów, biorąc pod uwagę znaczną liczbę zainteresowanych,
żądania takie, nieprzewidywalne dla przedsiębiorstw, mogłyby mieć
poważne następstwa dla ich sytuacji finansowej, a nawet doprowadzić
niektóre z nich do upadłości;71      zważywszy,
że praktyczne konsekwencje każdego orzeczenia sądowego należy oceniać
z rozwagą, nie można jednak posuwać się do zanegowania obiektywnego
charakteru prawa i podważać jego stosowania w przyszłości
z racji skutków, jakie orzeczenie sądowe wywoływać może
w odniesieniu do przeszłości;72      że
jednakże, wobec postępowania licznych państw członkowskich oraz
nastawienia Komisji, o którym wielokrotnie informowano
zainteresowane środowiska, należy wyjątkowo wziąć pod uwagę, iż
dopuszczano stosowanie przez zainteresowanych praktyk sprzecznych
z art. 119, lecz nie zakazanych jeszcze przez obowiązujące ich
prawo krajowe;73      że
okoliczność, iż Komisja nie wszczęła przeciwko państwom członkowskim
naruszającym zasadę równości wynagrodzeń postępowań o stwierdzenie
uchybienia w trybie art. 169, mimo ostrzeżeń, mogło utwierdzać
w błędnych wyobrażeniach co do skuteczności art. 119;74      że
w tych okolicznościach należy stwierdzić, iż wobec niewiedzy na
temat globalnej kwoty, na jaką opiewałyby wynagrodzenia, nadrzędne
wymogi bezpieczeństwa prawnego związane z całością będących
w grze interesów, zarówno publicznych jak prywatnych, nie pozwalają
co do zasady kwestionować wynagrodzeń wypłaconych w przeszłości;75      że
w związku z tym bezpośredniej skuteczności art. 119 nie
można podnosić na poparcie roszczeń dotyczących wynagrodzeń za okresy
wcześniejsze od daty niniejszego wyroku, z wyjątkiem pracowników,
którzy wnieśli wcześniej sprawę do sądu lub wszczęli podobne
postępowanie; W przedmiocie kosztów76      Zważywszy,
że koszty poniesione przez Komisję Wspólnot Europejskich, która
przedstawiła Trybunałowi uwagi, nie podlegają zwrotowi;77      że
dla stron postępowania przed cour du travail de Bruxelles niniejsze
postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii
podniesionej przed tym sądem, do niego zatem należy rozstrzygnięcie
o kosztach;z powyższych względówTRYBUNAŁ_rozstrzygając
w przedmiocie pytań postawionych mu przez cour du travail de Bruxelles
postanowieniem z dnia 23 kwietnia 1975 r., orzeka, co następuje:1)      Na
zasadę równości wynagrodzeń ustanowioną w art. 119 można
powoływać się przed sądami krajowymi, które zobowiązane są chronić
uprawnienia podmiotów prawa wynikające z tego postanowienia,
szczególnie w przypadku dyskryminacji mającej źródło bezpośrednio
w przepisach prawa lub układach zbiorowych pracy, a także
w przypadku nierównego wynagradzania kobiet i mężczyzn za taką
samą pracę wykonywaną w tym samym zakładzie lub jednostce
organizacyjnej, publicznej lub prywatnej.2)      Artykuł
119 winien być w pełni stosowany w starych państwach
członkowskich od dnia 1 stycznia 1962 r., czyli od początku
drugiego etapu okresu przejściowego, a w nowych państwach
członkowskich od dnia 1 stycznia 1973 r., czyli od dnia
wejścia w życie traktatu akcesyjnego. Pierwszego z tych
terminów nie zmieniła uchwała państw członkowskich z dnia
30 grudnia 1961 r.3)      Dyrektywa
Rady nr 75/117 nie narusza bezpośredniej skuteczności
art. 119, o której mowa w odpowiedzi na pierwsze pytanie,
a termin wyznaczony w tej dyrektywie nie ma wpływu na terminy
określone w art. 119 traktatu EWG i w traktacie
akcesyjnym.4)      Nawet
w dziedzinach, w których art. 119 nie jest bezpośrednio
skuteczny, nie można tego postanowienia interpretować w ten sposób,
iż zastrzega on dla ustawodawcy krajowego wyłączną kompetencję
w zakresie wdrażania zasady równości wynagrodzeń, gdyż może ona
zostać wdrożona za pomocą przepisów wspólnotowych i krajowych
łącznie.5)      Bezpośredniej
skuteczności art. 119 nie można podnosić na poparcie roszczeń
dotyczących wynagrodzeń za okresy wcześniejsze od daty niniejszego
wyroku, z wyjątkiem pracowników, którzy wnieśli wcześniej sprawę do
sądu lub wszczęli podobne postępowanie.LecourtKutscherO’KeeffeDonner       Mertens de WilmarsPescatore       SørensenWyrok ogłoszono na posiedzeniu jawnym w Luksemburgu w dniu 8 kwietnia 1976 r.Sekretarz       PrezesA. Van Houtte       R. Lecourt* Język postępowania: francuski.