62020CC0331
KONKLUŻJONIJIET TAL-AVUKATA ĠENERALI
ĆAPETA
ippreżentati fis‑7 ta’ April 2022 (
1
)
Kawżi magħquda C-331/20 P u C-343/20 P
Volotea, SA (C-331/20 P)
easyJet Airline Company Ltd. (C-343/20 P)
vs
Il-Kummissjoni Ewropea
(Appell – Rikors għal annullament – Għajnuna mill-Istat – Imputabbiltà – Benefiċjarji indiretti – Applikabbiltà u applikazzjoni tat-test tal-operatur f’ekonomija tas-suq)
I. Introduzzjoni
1.
“L’inverno aveva rinfrescato anche il colore delle rocce.” (“Ix-Xitwa kienet iffriskat anki lill-kulur tal-blat”) (
2
).
2.
Dawn il-kawżi jwasslu għal ħafna staġuni wara li Grazia Deledda ddeskriviet b’mod pittoresk il-wasla tar-rebbiegħa fuq il-gżira ta’ Sardegna, l-Italja (
3
). Madankollu, fil-qalba tagħhom, huma wkoll jikkonċernaw is-sbuħija sottovalutata ta’ Sardegna waqt ix-xhur xitwija.
3.
Kien preċiżament sabiex jinkoraġġixxi t-turiżmu waqt dan l-istaġun, li r-Regione Autonoma della Sardegna (ir-Reġjun Awtonomu ta’ Sardegna, l-Italja, iktar ’il quddiem ir-“Reġjun Awtonomu”) stabbilixxa skema sabiex jattira titjiriet lejn ajruporti li jinstabu fuq il-gżira ta’ Sardegna (iktar ’il quddiem l-“iskema ta’ għajnuna”).
4.
Il-Kummissjoni Ewropea kkonstatat li din l-iskema tikkostitwixxi għajnuna inkompatibbli favur diversi kumpanniji tal-ajru (iktar ’il quddiem id-“deċiżjoni kkontestata”) (
4
). Fost dawn il-kumpanniji tal-ajru li minn għandhom l-għajnuna għandha tiġi rkuprata kienu l-Volotea SA u l-easyJet Airline Company Ltd (b’mod kollettiv, iktar ’il quddiem “l-appellanti”). Dawn il-partijiet ikkontestaw mingħajr suċċess id-deċiżjoni tal-Kummissjoni quddiem il-Qorti Ġenerali (
5
). Iż-żewġ kumpanniji appellaw mid-deċiżjonijiet tal-Qorti Ġenerali.
5.
F’dawn il-kawżi, il-Qorti tal-Ġustizzja hija mistiedna sabiex tevalwa numru ta’ konstatazzjonijiet tal-Qorti Ġenerali li jirrigwardaw id-determinazzjoni tal-iskema tar-Reġjun bħala għajnuna mill-Istat. Madankollu, il-problema ċara li qiegħda tiġi evitata hija l-applikabbiltà tat-test tal-operatur f’ekonomija tas-suq (iktar ’il quddiem it-test tal-“OES”).
II. Il‑fatti u l‑proċeduri
A.
L‑isfond tat‑tilwima
6.
Il-fatti u l-isfond legali ta’ dawn il-kawżi huma deskritti fid-dettall fis-sentenzi appellati (
6
). Għall-finijiet ta’ dawn il-konklużjonijiet, jistgħu jitqassru kif ġej.
7.
Permezz tal-legge regionale n. 10 — Misure per lo sviluppo del trasporto aereo (il-Liġi Reġjonali Nru 10 — Miżuri dwar l-iżvilupp tat-trasport bl-ajru) (
7
) (iktar ’il quddiem il-“Liġi 10/2010”), ir-Reġjun Awtonomu għamel disponibbli finanzjament lill-kumpanniji tal-ajru sabiex jiftaħ rotot ġodda u jiġu żviluppati rotot eżistenti lejn u minn Sardegna, inkluż waqt ix-xhur xitwija.
8.
Il-finanzjament kien ittrasferit lill-kumpanniji tal-ajru permezz ta’ tliet ajruporti ta’ Sardegna. Tnejn biss minn dawn l-ajruporti jikkonċernaw lil dawn il-kawżi: l-ajruporti ta’ Cagliari-Elmas u ta’ Olbia. Dawn huma amministrati minn kumpanniji li huma proprjetà maġġoritarja tal-kamra tal-kummerċ ta’ Cagliari-Elmas jew ta’ azzjonisti privati (b’mod kollettiv, iktar ’il quddiem l-“operaturi tal-ajruporti”).
9.
Permezz ta’ miżuri li jimplimentaw il-Liġi 10/2010, ir-Reġjun Awtonomu ddefinixxa l-attivitajiet li jistgħu jirċievu l-finanzjament. Dawk ta’ interess għal dawn l-appelli huma ż-żieda fit-traffiku tal-ajru mill-kumpanniji tal-ajru (attività 1) u l-promozzjoni ta’ Sardegna bħala destinazzjoni turistika mill-kumpanniji tal-ajru (attività 2).
10.
Il-finanzjament mill-baġit tar-Reġjun Awtonomu kien ipprovdut fil-forma ta’ għotja. Din l-għotja kienet ippremjata lill-operaturi tal-ajruporti, li sussegwentement, iddistribwixxew il-finanzjament lill-kumpanniji tal-ajru varji. Ir-Reġjun Awtonomu rrilaxxa l-finanzjament biss wara l-evalwazzjoni u l-approvazzjoni ta’ “pjanijiet ta’ attivitajiet” iddettaljati, li l-operaturi kellhom jissottomettu għalihom. Ir-Reġjun Awtonomu ssorvelja wkoll l-implimentazzjoni tagħhom.
11.
L-appellanti huma kumpanniji tal-ajru li kkonkludew kuntratti mal-operaturi tal-ajruporti sabiex iwettqu l-attivitajiet 1 u 2. Il-pjanijiet rispettivi tagħhom ta’ attivitajiet kienu approvati mir-Reġjun Awtonomu, u sussegwentement l-appellanti rċevew kumpens għalihom mill-operaturi tal-ajruporti, skont l-iskema deskritta iktar ’il fuq, talli żiedu n-numru ta’ titjiriet u rotot għal u minn żewġ ajruporti u talli ppromwovu lil Sardegna bħala destinazzjoni turistika.
12.
Fit‑30 ta’ Novembru 2011, skont l-Artikolu 108(3) TFUE, ir-Repubblika Taljana nnotifikat l-iskema lill-Kummissjoni. Wara li nbdiet proċedura ta’ investigazzjoni formali, il-Kummissjoni adottat id-deċiżjoni kkontestata fid‑29 ta’ Lulju 2016.
13.
Din id-deċiżjoni tiddikjara li l-iskema ta’ għajnuna inkwistjoni ma tinvolvix għajnuna mill-Istat fis-sens tal-Artikolu 107(1) TFUE lill-operaturi tal-ajruporti (l-Artikolu 1(1) tad-deċiżjoni kkontestata); li hija tikkostitwixxi għajnuna mill-Istat favur il-kumpanniji tal-ajru involuti, inkluż l-appellanti, safejn hija tikkonċerna t-tħaddim ta’ dawn il-kumpanniji tal-ajru fl-ajruporti ta’ Cagliari-Elmas u ta’ Olbia (l-Artikolu 1(2) ta’ din id-deċiżjoni); li l-għajnuna inkwistjoni kienet daħlet fis-seħħ mill-Italja bi ksur tal-Artikolu 108(3) TFUE u li hija inkompatibbli mas-suq intern (l-Artikolu 1(3) u (4) tad-deċiżjoni kkontestata). Hija, finalment, teħtieġ li din l-għajnuna tkun irkuprata mill-kumpanniji tal-ajru (l-Artikolu 2(1) ta’ dik id-deċiżjoni).
B.
L‑azzjonijiet quddiem il‑Qorti Ġenerali
14.
Permezz ta’ rikorsi ppreżentati fis‑6 ta’ Settembru 2017 u fil‑11 ta’ Jannar 2018, l-appellanti ppreżentaw rikorsi għal annullament tad-deċiżjoni kkontestata.
15.
Fit‑13 ta’ Mejju 2020, il-Qorti Ġenerali tat is-sentenzi appellati. Hija ċaħdet ir-rikorsi tal-appellanti u ordnatilhom sabiex iħallsu l-ispejjeż tal-proċeduri.
C.
Il‑proċedura quddiem il‑Qorti tal-Ġustizzja
16.
Fl-appell tagħha quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja, ippreżentat fit‑22 ta’ Lulju 2020, Volotea titlob lill-Qorti tal-Ġustizzja sabiex tannulla l-punti 1 u 2 tal-parti operattiva tas-sentenza fil-Kawża T-607/17; tannulla l-Artikolu 1 tad-deċiżjoni kkontestata u l-ordni ta’ rkupru fuq l-Italja safejn hija tikkonċerna lil Volotea; u, sussidjarjament, tannulla l-punti 1 u 2 tal-parti operattiva tas-sentenza fil-Kawża T‑607/17, tibgħat il-kawża lura lill-Qorti Ġenerali għal eżami mill-ġdid; u tordna lill-Kummissjoni sabiex tħallas l-ispejjeż.
17.
Fl-appell tagħha quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja, ippreżentat fit‑23 ta’ Lulju 2020, easyJet titlob lill-Qorti tal-Ġustizzja sabiex tannulla s-sentenza fil-Kawża T-8/18 u/jew sabiex tannulla l-Artikoli 1, 2, 3 u 4 tad-deċiżjoni kkontestata safejn tikkonċerna lil easyJet; u, sussidjarjament, sabiex tannulla s-sentenza appellata, tibgħat il-kawża lura lill-Qorti Ġenerali għal eżami mill-ġdid; u tordna lill-Kummissjoni sabiex tħallas l-ispejjeż.
18.
Min-naħa tagħha, il-Kummissjoni ssostni li l-Qorti tal-Ġustizzja għandha tiċħad l-appelli u tikkundanna lill-appellanti għall-ispejjeż.
19.
Permezz ta’ deċiżjoni tal-President tat-Tielet Awla tal-Qorti tal-Ġustizzja tat‑22 ta’ Frar 2021, iż-żewġ kawżi ngħaqdu għall-finijiet tal-konklużjonijiet u tas-sentenza.
20.
Il-partijiet wieġbu għal mistoqsijiet bil-miktub li sarulhom mill-Qorti tal-Ġustizzja.
III. Evalwazzjoni
21.
Filwaqt li t-Trattati ma fihomx definizzjoni ta’ x’tikkostitwixxi għajnuna mill-Istat, il-Qorti tal-Ġustizzja nsistiet li dan il-kunċett jeħtieġ interpretazzjoni fuq il-bażi tal-elementi oġġettivi tiegħu (
8
). Interpretat b’dan il-mod, l-Artikolu 107(1) TFUE fih erba’ kundizzjonijiet kumulattivi (prinċipali): li l-miżura inkwistjoni tkun imputabbli lill-Istat jew iffinanzjata permezz ta’ riżorsi tal-Istat; li tikkonċerna lil impriża; li tagħti vantaġġ lil din l-impriża; u li din il-miżura hija selettiva. Miżura li tissodisfa dawn il-kriterji hija ġeneralment meqjusa li tkun kapaċi twassal għal distorsjoni tal-kompetizzjoni u taffettwa l-kummerċ fis-suq intern (
9
).
22.
Minħabba l-iżvilupp f’kif l-għan tal-kontroll tal-għajnuna mill-Istat jinftiehem (
10
), u bħala konsegwenza tal-immaġinazzjoni mhux eżawrjenti tal-Istati Membri meta tikkonċerna l-interventi fis-suq, il-Qorti tal-Ġustizzja hija ffaċċjata bil-bżonn kostanti sabiex tispjega mill-ġdid il-kriterji fundamentali tal-Artikolu 107(1) TFUE u sabiex taġġustahom għall-applikazzjoni tagħhom f’sitwazzjonijiet ġodda. Dawn il-kawżi ma huma tal-ebda eċċezzjoni għal din ir-regola.
23.
Fil-fatt, l-iskema inkwistjoni f’dawn il-kawżi tidher ħila immaġinattiva sabiex jitwasslu iktar turisti lejn Sardegna, inkluż waqt ix-xhur xitwija, u bil-ħsieb sabiex jissaħħaħ l-iżvilupp ekonomiku ta’ dan ir-reġjun.
24.
Billi Sardegna hija gżira, it-turisti jistgħu naturalment jaslu bl-ajru. Il-linji tal-ajru jinnegozjaw mal-ajruporti. L-iskema maħsuba mir-Reġjun Awtonomu għalhekk involviet lill-ajruporti sabiex jiżviluppaw pjanijiet u jaħdmu flimkien mal-linji tal-ajru sabiex iġibu iktar titjiriet lejn il-gżira. Jekk dawn il-pjanijiet ikunu approvati mir-Reġjun Awtonomu, dan tal-aħħar kien jipprovdi finanzjament lill-operaturi tal-ajruporti, li jiddistribwixxi dan il-finanzjament lil-linji tal-ajru kkonċernati. L-iskema għalhekk involviet reċiproċità kemm tal-attur pubbliku (ir-Reġjun Awtonomu) kif ukoll dak privat (l-ajruporti u l-linji tal-ajru).
25.
Għall-finijiet tal-kunċett ta’ għajnuna mill-Istat, id-disinn ta’ din l-iskema tqajjem diversi mistoqsijiet. Pereżempju, it-twassil tal-finanzjament permezz ta’ intermedjarju privat jelimina l-provenjenza pubblika ta’ dan il-finanzjament? Liema mill-partijiet privati involuti, jekk mhux it-tnejn li huma, għandhom jitqiesu l-benefiċjarju ta’ din l-iskema? Finalment, din l-imsemmija skema tipprovdi vantaġġ li ma kienx ikun disponibbli fis-suq?
26.
Il-Qorti tal-Ġustizzja talbet li jiena niffoka l-analiżi tiegħi sabiex nipprovdi tweġibiet għal dawn il-mistoqsijiet. Għalhekk, jiena ser nirrestrinġi l-konklużjonijiet tiegħi għall-kunċetti ta’ imputabbiltà (IV); benefiċjarji sekondarji tal-għajnuna (V); u l-metodoloġija għad-determinazzjoni jew l-esklużjoni tal-eżistenza ta’ vantaġġ (VI).
IV. Imputabbiltà
27.
Il-finanzjament mill-Istat jew permezz ta’ riżorsi tal-Istat huwa element kostituttiv tal-kunċett ta’ għajnuna mill-Istat (
11
). Dan ifisser li r-riżorsi użati f’miżura għandhom ikunu imputabbli lill-Istat (
12
). Fl-appelli rispettivi tagħhom, l-appellanti jikkontestaw preċiżament din id-determinazzjoni: huma jsostnu li l-finanzjament irċevut mill-operaturi tal-ajruporti ma jistax ikun imputabbli lir-Reġjun Awtonomu (
13
).
28.
L-argumenti tagħhom huma essenzjalment fuq tliet binarji (
14
). L-ewwel, huma jsostnu li, fis-sentenzi appellati, il-Qorti Ġenerali naqset li tevalwa b’mod xieraq l-kriterji li jirriżultaw mis-sentenza Franza vs Il‑Kummissjoni. B’mod partikolari, huwa sostnut li l-fatt li l-Qorti Ġenerali straħet fuq l-eżistenza ta’ mekkaniżmu ta’ superviżjoni sabiex tissorvelja d-distribuzzjoni u l-użu tal-finanzjament inkwistjoni kien insuffiċjenti sabiex tiġi stabbilita l-imputabbiltà. It-tieni, l-appellanti jallegaw li l-Qorti Ġenerali applikat b’mod żbaljat is-sentenza Il-Belġju u Magnetrol International vs Il-Kummissjoni (
15
), billi hija ma evalwatx jekk l-operaturi tal-ajruporti kellhomx marġni ta’ diskrezzjoni sabiex jiddefinixxu l-elementi essenzjali tal-iskema ta’ għajnuna inkwistjoni. It-tielet, huma jargumentaw li l-preżenza ta’ riżorsi tal-Istat tista’ tkun ikkonfermata biss fejn l-Istat jeżerċita kontroll fuq il-finanzjament kif ukoll fuq l-amministraturi ta’ dan il-finanzjament (f’dan il-każ, l-operaturi tal-ajruporti). Tali rekwiżit jirriżulta mis-sentenza tal-Qorti tal-Ġustizzja f’Il-Ġermanja vs Il-Kummissjoni (
16
).
29.
Jiena ma naqbilx mat-tliet argumenti kollha.
30.
Fir-rigward tal-ewwel argument, fis-sentenza Franza vs Il‑Kummissjoni, il-Qorti tal-Ġustizzja stabbilixxiet numru ta’ indizji li kollettivament jistgħu juru li miżuri meħuda minn ċerti impriżi huma fil-fatt imputabbli lill-Istat (
17
). Permezz ta’ din l-evalwazzjoni, il-Kummissjoni tista’ sussegwentement tistabbilixxi jekk iċ-ċirkustanzi ta’ każ jippuntawx lejn il-preżenza ta’ direzzjoni mill-Istat (
18
). Dan ifisser, tista’ tikkonkludi li l-Istat kien involut fl-adozzjoni ta’ miżura, jew tal-inqas li ma huwiex probabbli li huwa ma kienx involut fl-influwenza tal-adozzjoni ta’ dawn il-miżuri (
19
).
31.
Madankollu, is-sentenza Franza vs Il‑Kummissjoni kkonċernat impriżi pubbliċi. Meta qieset il-kwistjoni tal-limitu ta’ prova fir-rigward ta’ impriżi privati, il-Qorti tal-Ġustizzja fis-sentenza Il-Kummissjoni vs l-Italja et spjegat li l-Kummissjoni għandha tipprovdi iktar minn provi ċirkostanzjali: dak li huwa meħtieġ huwa li tistabbilixxi katina kompleta ta’ avvenimenti u għalhekk turi prova deċiżiva ta’ imputabbiltà (
20
).
32.
Minħabba d-data tal-għoti tas-sentenza Il-Kummissjoni vs l-Italja et, hija sfortuna li l-partijiet f’dawn l-appelli ma setgħux jieħdu pożizzjoni dwar jekk dan it-tbegħid mill-aforiżmu “iċ-ċirkostanzi ma jistgħux jigdbu” kellux iwassal għal bidliet fl-analiżi tal-Qorti Ġenerali.
33.
Madankollu, jiena naqra s-sentenzi appellati fis-sens li jindikaw li l-Qorti Ġenerali dehret li tkun sodisfatta li l-investigazzjoni tal-Kummissjoni żvelat provi ta’ imputabbiltà deċiżivi.
34.
Għalhekk, fil-punti 70 u 94 tas-sentenzi appellati rispettivi, il-Qorti Ġenerali osservat li “huwa ċar […] mill-implimentazzjoni tiegħu fil-prattika jirriżulta li l-fondi mħallsa mill-imsemmi reġjun lill-operaturi tal-ajruporti kienu dawk li ntużaw minn dawn tal-aħħar sabiex jirremuneraw lill-kumpanniji kontraenti”. B’mod simili, fil-punti 86 u 118 tagħhom, il-Qorti Ġenerali spjegat li “il-Kummissjoni qieset, fid-deċiżjoni kkontestata, li l-fondi mqiegħda għad-dispożizzjoni tal-operaturi tal-ajruporti mir-Reġjun Awtonomu kellhom jintużaw u effettivament intużaw skont l-istruzzjonijiet adottati mill-imsemmi reġjun, f’dan il-każ bħala remunerazzjoni għas-servizzi pprovduti mill-kumpanniji tal-ajru” (
21
). Finalment, f’diversi punti tas-sentenzi appellati, il-Qorti Ġenerali fakkret li l-operaturi tal-ajruporti nnifishom ammettew li jaġixxu taħt il-kontroll u d-direzzjoni tar-Reġjun Awtonomu, u li huma ttrasferew il-finanzjament inkwistjoni biss bl-aspettattiva li dawn is-somom ikunu mħallsa lura minn din l-awtorità pubblika (
22
).
35.
Isegwi, fil-fehma tiegħi, li l-Qorti Ġenerali kkonstatat li l-provi disponibbli li għandha urew, sal-livell ta’ prova meħtieġ, prova tal-fatturi stabbiliti mill-Qorti tal-Ġustizzja fis-sentenza Franza vs Il‑Kummissjoni, kif applikati fil-każ ta’ impriżi privati fis-sentenza Il‑Kummissjoni vs l-Italja et.
36.
Fir-rigward tat-tieni argument, jiena bl-istess mod m’iniex konvinta li l-Qorti Ġenerali applikat b’mod żbaljat is-sentenza Il-Belġju u Magnetrol International vs Il‑Kummissjoni (
23
).
37.
Din il-kawża kkonċernat, inter alia, il-kwistjoni dwar jekk prattiki amministrattivi sistematiċi li japprovaw talbiet għal eżenzjoni ta’ qligħ żejjed minn kumpanniji multinazzjonali kinux kapaċi li jikkostitwixxu fattur rilevanti fl-evalwazzjoni tal-eżistenza de facto ta’ skema ta’ għajnuna (
24
).
38.
L-ewwel, kif il-Kummissjoni ġustament tiddikjara, l-appelli huma silenzjużi dwar kif din is-sentenza tkun rilevanti fil-kuntest ta’ dawn il-kawżi. Fl-iskema inkwistjoni f’dawn il-kawżi, ma aħniex iffaċċjati bi prattika amministrattiva sistematika u mhux bil-miktub. Pjuttost il-kuntrarju, fil-fatt, il-Qorti Ġenerali kkonstatat li kien hemm għanijiet u kriterji espressi stabbiliti mir-Reġjun Awtonomu fil-Liġi 10/2010, li l-operaturi kienu qegħdin jimplimentaw (
25
).
39.
It-tieni, anki jekk din is-sentenza kienet rilevanti, għandu jiġi osservat li fis-sentenzi appellati, il-Qorti Ġenerali evalwat il-marġni ta’ diskrezzjoni tal-operaturi tal-ajruporti sabiex tiddefinixxi elementi essenzjali tal-iskema ta’ għajnuna inkwistjoni (
26
). Hija kkonstatat li ma hemm l-ebda indikazzjoni li l-operaturi tal-ajruporti jistgħu jmorru lil hinn mill-marġini stabbiliti mil-Liġi 10/2010. Fil-fatt, skont il-Qorti Ġenerali, id-diskrezzjoni tal-operaturi kienet limitata mir-Reġjun Awtonomu sa fejn dan tal-aħħar seta’ jikkontrolla kemm l-ammont tal-għajnuna mogħtija lill-operaturi tal-ajruporti kif ukoll id-direzzjoni mill-ġdid ta’ dawn is-somom (b’mod sħiħ) lill-appellanti (
27
).
40.
Indur finalment għat-tielet argument, ma jsegwix, fil-fehma tiegħi, mis-sentenza Il-Ġermanja vs Il‑Kummissjoni li riżorsi tal-Istat jistgħu jitqiesu biss li jeżistu meta l-amministratur tal-finanzjament tal-Istat huwa suġġett għall-kontroll kostanti tal-Istat. Dak li jikkonferma din il-kawża huwa li l-Istat jiżgura setgħa li jiddisponi mill-finanzjament kif ukoll mill-amministrazzjoni tiegħu (
28
). Bla dubju, dan ir-rekwiżit ma huwiex wieħed ġdid (
29
).
41.
Il-kuntrarju, fil-fehma tiegħi, jippermetti li r-regoli dwar l-għajnuna mill-Istat jiġu evitati permezz tal-ħolqien ta’ istituzzjonijiet li huma responsabbli sabiex jamministraw l-għajnuna, iżda li, bħal fil-każ tal-operaturi tal-ajruporti, ma humiex huma stess ikkontrollati mill-Istat (
30
).
42.
Fil-fatt, huwa preċiżament għal din ir-raġuni li l-Qorti tal-Ġustizzja ċaħdet b’mod konsistenti l-bżonn sabiex tiddistingwi bejn jekk l-għajnuna hijiex mogħtija direttament mill-Istat jew minn korpi pubbliċi jew privati li ġew stabbiliti jew maħtura sabiex jimplimentaw l-iskema tal-Istat (
31
).
43.
Fid-dawl tal-punti preċedenti, nipproponi li l-Qorti tal-Ġustizzja għandha tiċħad il-kontestazzjoni tal-appellanti għall-konstatazzjoni ta’ imputabbiltà bħala infondata (
32
).
V. Benefiċjarji
44.
Fid-deċiżjoni kkontestata, il-Kummissjoni kkonstatat li numru ta’ kumpanniji tal-ajru, inkluż l-appellanti, kienu benefiċjarji tal-għajnuna mill-Istat (Artikolu 1(2) tagħha). Fl-istess ħin, il-Kummissjoni kkonstatat li l-operaturi tal-ajruporti ma rċevewx tali għajnuna u għalhekk ma setgħux jitqiesu benefiċjarji tal-iskema ta’ għajnuna (Artikolu 1(1) tad-deċiżjoni kkontestata).
45.
L-appellanti jikkontestaw l-aħħar konstatazzjoni. Huma jsostnu essenzjalment li l-operaturi tal-ajruporti rċevew vantaġġ skont din l-iskema.
46.
Anki jekk il-kontestazzjoni għall-Artikolu 1(1) tad-deċiżjoni ma huwiex l-oġġett ta’ dawn l-appelli, dawn l-argumenti huma wkoll rilevanti fir-rigward tal-kontestazzjoni tal-Artikolu 1(2) tagħha, u possibbilment ukoll fir-rigward tal-effetti li jirriżultaw mill-Artikolu 2 tad-deċiżjoni kkontestata, minħabba li l-konstatazzjoni riżultanti jista’ jkollha impatt fuq l-ammont tal-għajnuna li għandu jiġi mħallas lura mill-kumpanniji tal-ajru (
33
).
47.
Jiena għalhekk, ser nindirizza ż-żewġ argumenti li abbażi tagħhom il-Qorti Ġenerali kkonkludiet li l-operaturi tal-ajruporti ma humiex benefiċjarji (sekondarji) skont l-iskema ta’ għajnuna.
48.
L-ewwel argument (prinċipali) li straħet fuqu l-Qorti Ġenerali huwa li l-operaturi tal-ajruporti għaddew lill-kumpanniji tal-ajru l-finanzjament sħiħ irċevut mir-Reġjun Awtonomu.
49.
Dan l-argument huwa rilevanti? Fil-fehma tiegħi, ma huwiex (
34
).
50.
Vantaġġ jista’ jingħata lill-impriżi oħrajn minbarra dawk li r-riżorsi tal-Istat ġew ittrasferiti direttament lilhom (dan huwa dak li huwa indikat ukoll bħala “vantaġġ indirett”) (
35
). Tali vantaġġ għandu jkun distint minn sempliċement effetti ekonomiċi sekondarji li jirriżultaw u li huma inerenti f’ħafna mill-miżuri ta’ għajnuna mill-Istat, u li huma eżentati mir-reviżjoni ta’ għajnuna mill-Istat (
36
).
51.
Dan iqajjem il-mistoqsija dwar kif wieħed għandu jiddistingwi bejn effetti ekonomiċi li jirriżultaw inċidentalment, bħala effett sekondarju tal-iskema ta’ għajnuna u vantaġġi indiretti “reali” li huma intiżi għal ċerti benefiċjarji “moħbija”.
52.
Fl-Avviż tagħha dwar il-kunċett ta’ għajnuna mill-Istat, il-Kummissjoni tispjega li “l-effetti prevedibbli tal-miżura għandhom jiġu eżaminati minn perspettiva ex ante” (
37
). Għalhekk, vantaġġ indirett ikun preżenti biss “jekk il-miżura hija mfassla b’tali mod li tiggwida l-effetti sekondarji tagħha lejn impriżi identifikabbli jew gruppi ta’ impriżi” (
38
).
53.
Għalhekk, jidhirli, li sabiex tivverifika li vantaġġ indirett ma huwiex “imlibbes” bħala effett anċillari ta’ skema, f’dawn il-każijiet il-Kummissjoni kellha l-obbligu sabiex teżamina jekk id-disinn tal-iskema ħasibx għal ċerti vantaġġi “ex ante” għall-operaturi tal-ajruporti li kienu iktar minn elementi inerenti tal-iskema ta’ għajnuna inkwistjoni (
39
). Wara kollox, l-operaturi tal-ajruporti kellhom irwol attiv li jużaw f’dan id-disinn u għalhekk kellhom interess ekonomiku f’din l-iskema li joperaw fuq ċertu livell ta’ kapaċità (u dan huwa minnu, minkejja li l-pjanijiet tagħhom ikollhom jiġu approvati mir-Reġjun Awtonomu u minkejja l-fatt li tal-aħħar osserva l-implimentazzjoni ta’ dawk il-pjanijiet).
54.
Fil-fatt, jiena nista’ nimmaġina sitwazzjoni fejn, pereżempju, fil-pjan ta’ skeda ta’ titjira lejn ajruport partikolari, iż-żieda ta’ titjira waħda iktar minn dak li jkun neċessarju sabiex tkopri l-ispejjeż operattivi tiegħu setgħet tiżgura vantaġġ lil dan l-ajruport (u għalhekk lill-operatur tiegħu) (
40
).
55.
Huwa preċiżament għal dik ir-raġuni, li kont nargumenta li huwa biss loġiku li, fejn, bħal f’dawn il-każijiet, parti tagħmel talba suffiċjentement sostanzjata li jeżisti, fil-fatt, benefiċjarju “moħbi” jew “addizzjonali”, il-Qorti Ġenerali hija meħtieġa li tevalwa, abbażi taċ-ċirkustanzi disponibbli għaliha, jekk il-Kummissjoni wettqet evalwazzjoni suffiċjentement kompleta biex tidentifika wkoll il-preżenza ta’ xi benefiċjarji indiretti taħt dik l-iskema ta’ għajnuna.
56.
Billi l-Qorti ma għamletx hekk f’dawn il-każijiet, nieħu l-pożizzjoni li żbaljat meta kkonstatat li l-Kummissjoni kienet korretta meta qieset l-analiżi “ex ante” tal-profitabbiltà ekonomika tal-kuntratti ta’ servizz konklużi bejn l-operaturi tal-ajruporti u l-kumpanniji tal-ajru bħala irrilevanti, kif aċċettat mir-Reġjun Awtonomu (
41
).
57.
It-tieni argument invokat mill-Qorti Ġenerali huwa li l-operaturi tal-ajruporti ma kinux jidħlu f’kuntratti mal-kumpanniji tal-ajru li kieku ma kienx hemm il-finanzjament tar-Reġjun skont l-iskema (
42
).
58.
Ma narax kif dan il-fatt (jekk fil-fatt dan huwa konstatazzjoni ta’ fatt) jikkontribwixxi għall-konklużjoni minnha nnifisha li parteċipazzjoni fl-iskema ta’ għajnuna inkwistjoni ma ħolqitx vantaġġ ukoll għall-operaturi tal-ajruporti.
59.
Jekk xejn, din turi l-konklużjoni kuntrarja: li l-operaturi tal-ajruporti għażlu li jipparteċipaw fl-iskema biss għaliex huma kienu l-benefiċjarji ta’ vantaġġ li ma kienx jaslilhom skont kundizzjonijiet tas-suq normali.
60.
Madankollu, dak l-element ta’ vantaġġ huwa preċiżament dak li ma kienx investigat iktar. Fil-fehma tiegħi, analiżi iktar fil-profond dwar il-benefiċċji riċevuti potenzjalment mill-operaturi tal-ajruporti kien ikun neċessarju, sabiex jitneħħa kull dubju.
61.
Fuq din il-bażi, jiena nipproponi li l-Qorti tal-Ġustizzja tikkonstata li l-Qorti Ġenerali żbaljat meta kkunsidrat, li l-analiżi “ex ante” tal-profitabbiltà ekonomika tal-kuntratti ta’ servizz konklużi bejn l-operaturi tal-ajruporti u l-kumpanniji tal-ajru kienet irrilevanti għad-determinazzjoni tal-benefiċjarji skont l-iskema ta’ għajnuna inkwistjoni.
VI. Vantaġġ
62.
Fl-appelli tagħhom, l-appellanti ma jaqblux mal-fatt li l-Qorti Ġenerali qablet mal-konstatazzjoni tal-Kummissjoni li t-test tal-OES ma kienx applikabbli għall-iskema ta’ għajnuna inkwistjoni sabiex jeskludi l-eżistenza ta’ vantaġġ (
43
).
63.
It-test tal-OES huwa għodda analitika użata mill-Kummissjoni sabiex teskludi l-eżistenza ta’ vantaġġ lil impriża miksuba permezz tal-intervent tal-Istat fuq suq partikolari. Dan it-test jeħtieġ analiżi ekonomika kumplessa sabiex jiġi evalwat jekk investitur privat ipotetiku f’suq partikolari jipparteċipax f’intervent paragunabbli u fuq l-istess termini bħall-Istat.
64.
Kif indikat ġustament mill-appellanti, il-Qorti tal-Ġustizzja qieset li l-Kummissjoni għandha obbligu li twettaq it-test tal-OES fis-sitwazzjonijiet kollha li huwa applikabbli fihom (
44
).
65.
Hija preċiżament din il-kwistjoni tal-applikabbiltà tat-test tal-OES li sa issa, ma ġietx illuminata b’mod suffiċjenti mill-ġurisprudenza. B’mod partikolari, jibqa’ mhux ċar f’liema sitwazzjonijiet l-intervent tal-Istat fis-suq huwiex paragunabbli b’mod raġonevoli mal-aġir potenzjali ta’ operatur fis-suq.
66.
Sabiex noffri xi ideat dwar kif insolvi din il-kwistjoni, huwa utli li nirrifletti dwar l-għan li fuqu kien żviluppat it-test tal-OES u kif dan l-għan evolva mal-ġurisprudenza.
A.
L‑għan u l‑evoluzzjoni tat‑test tal-OES
67.
Introdott b’mod parallel mad-Direttiva dwar it-trasparenza tal-1980 (
45
), it-test tal-OES kien intiż inizjalment sabiex jevalwa l-aġir tal-impriżi pubbliċi (jiġifieri, dawk li fihom l-Istat kien is-sid) meta jikkompetu fl-istess suq bħal impriżi privati (
46
).
68.
Dan huwa wkoll fejn l-idea tal-Istat li jaġixxi bħala “azzjonist” (li, fil-lingwaġġ ta’ dak iż-żmien, kien magħruf bħala “l-akkwist minn kumpanniji pubbliċi” ta’ ishma fil-kapital tal-kumpannija) toriġina. (
47
).
69.
Ir-ratio legis tat-test tal-OES kien għalhekk iffurmat mill-bżonn li jinstab mod sabiex jippermetti lill-Istat li jkun parteċipant fis-suq mingħajr ma jnaqqar mill-effettività tad-dixxiplina tal-għajnuna mill-Istat (
48
). Iktar speċifikament, dan it-test serva sabiex jeskludi mill-kunċett ta’ għajnuna mill-Istat dawk l-azzjonijiet tal-Istat fejn tal-aħħar “niżel fis-suq” sabiex jikkompeti ma’ impriżi oħrajn f’kundizzjonijiet simili. Tali kundizzjonijiet simili tqiesu preżenti fejn l-investiment tal-Istat fl-impriża tiegħu stess, jew mill-impriżi tiegħu stess, kien ta’ tip li seta’ jkun ikkontemplat minn investitur privat (
49
).
70.
Huwa preċiżament fid-dawl ta’ dan ir-ratio legis li t-test tal-OES huwa ħafna drabi deskritt fir-rigward tal-possibbiltà għal Stati Membri li jagħżlu ekonomija mħallta, li tinftiehem bħala waħda li fiha l-Istat huwa preżenti wkoll fis-suq flimkien ma’ impriżi privati (
50
). Għalhekk, isir ir-riferiment li huwa ħafna drabi rripetut għan-newtralità fis-sistema tal-proprjetà tal-Artikolu 345 TFUE u l-prinċipju ta’ ugwaljanza li huwa marbut miegħu (
51
).
71.
Madankollu, l-iktar ġurisprudenza reċenti tal-Qorti tal-Ġustizzja tidher li tindika li t-test tal-OES għandu jsib ukoll applikazzjoni ’l barra minn dawk il-konfini tradizzjonali tal-proprjetà tal-Istat u parteċipazzjoni azzjonarja (
52
).
72.
Dan iwassal għal żewġ modi ta’ kif tista’ tinftiehem l-applikabbiltà tat-test tal-OES.
73.
Minn naħa, meta mifhuma fl-applikazzjoni storika tagħha, l-applikabbiltà tat-test tal-OES tista’ tkun ristretta biss għal dawk is-sitwazzjonijiet li fihom l-Istat jaġixxi bħala azzjonist f’suq partikolari. Min-naħa l-oħra, minħabba li l-Istat jista’ wkoll jintervjeni fuq is-suq permezz ta’ mezzi oħra minbarra proprjetà jew parteċipazzjoni azzjonarja, li jiġi ristrett it-test tal-OES għal dawk is-sitwazzjonijiet ikun interpretazzjoni wisq dejqa tal-utilità ta’ dan it-test.
74.
Fil-fatt, fil-fehma tiegħi, it-test tal-OES jista’ jkun utli, u għalhekk applikabbli, f’dawk is-sitwazzjonijiet kollha li fihom l-intervent tal-Istat fis-suq jista’ jkun imxebbah mal-azzjoni ta’ parteċipant fis-suq privat. Din l-evalwazzjoni ta’ “ekwivalenza” tmur lil hinn mill-konfini tradizzjonali ta’ parteċipazzjoni azzjonarja u proprjetà. Jiġifieri, jekk operatur fis-suq privat jista’ jidher li jaġixxi bl-istess mod bħall-Istat, it-test tal-OES jista’ jiżvela jekk l-azzjoni tal-Istat kinitx konformi mas-suq. Dan sussegwentement, jassisti fl-esklużjoni tal-eżistenza ta’ vantaġġ (u għalhekk benefiċċju li jikkostitwixxi għajnuna mill-Istat).
B.
Id‑dikotomija ta’ “awtorità pubblika” versus “attur ekonomiku”
75.
Apparentement iddistakkata mir-ratio legis oriġinali tagħha, l-applikabbiltà tat-test tal-OES tidher li evolviet sabiex tiġi rregolata minn dikotomija li tikkonfondi (u, frankament, li tqarraq).
76.
Ikkunsidra, pereżempju, is-sentenza Il‑Kummissjoni vs EDF (
53
). F’din is-sentenza, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li “l-applikabbiltà tal-kriterju tal-investitur privat jiddependi […] fuq il-fatt li l-Istat Membru kkonċernat jagħti vantaġġ ekonomiku lil impriża proprjetà tiegħu fil-kwalità tiegħu ta’ azzjonist u mhux fil-kwalità tiegħu ta’ awtorità pubblika” (
54
). Bl-istess mod, f’Ryanair vs Il-Kummissjoni, il-Qorti Ġenerali nnotat li “filwaqt li huwa kjarament neċessarju, meta l-Istat jaġixxi bħala impriża li topera bħala investitur privat, li jiġi analizzat l-aġir tiegħu b’riferiment għall-prinċipju tal-investitur privat, l-applikazzjoni ta’ dan il-prinċipju għandha tkun eskluża fil-każ li l-Istat jaġixxi bħala awtorità pubblika” [traduzzjoni mhux uffiċjali] (
55
). Finalment, kliem simili huwa riprodott ukoll fl-Avviż tal-Kummissjoni dwar il-kunċett tal-għajnuna mill-Istat (
56
).
77.
Billi wieħed isegwi dawn l-eżempji u l-lingwa użata fihom, il-kwistjoni dwar l-applikabbiltà tat-test tal-OES hija marbuta mal-Istat li jaġixxi bħala operatur ekonomiku (permezz ta’ parteċipazzjoni azzjonarja). Dawn l-attivitajiet għandhom ikunu distinti mill-attivitajiet tal-Istat li jaġixxi bħala awtorità pubblika. Fl-ewwel xenarju, skont il-loġika tal-ġurisprudenza, it-test tal-OES japplika. Fix-xenarju tal-aħħar, dan it-test ma japplikax.
78.
Ma naħsibx li din id-distinzjoni hija valida (
57
).
79.
Hemm żewġ fehmiet possibbli tal-espressjoni tal-“Istat li jaġixxi bħala awtorità pubblika”. Skont fehma minnhom, din l-espressjoni tista’ tiddenota Stat li jaġixxi fl-interess pubbliku (pereżempju, sabiex jissaħħaħ l-iżvilupp ekonomiku, iżomm l-impjiegi, jew jiġi protett l-ambjent). Fehma oħra hija, li din l-espressjoni tista’ tinftiehem fis-sens li l-Istat jaġixxi permezz ta’ strumenti ta’ politika pubblika (jiġifieri, leġiżlazzjoni, regolament jew, saħansitra, taxxi). Madankollu, l-ebda interpretazzjoni ma realment issostni l-konklużjonijiet li ntlaħqu mill-ġurisprudenza (jew mill-Kummissjoni) dwar ir-raġuni għalfejn it-test tal-OES kien jew ma kienx applikabbli.
80.
Fir-rigward tal-ewwel fehim tal-kunċett ta’ “Stat li jaġixxi bħala awtorità pubblika”, il-ġurisprudenza tikkunsidra li r-raġunijiet li jimmotivaw lil Stat sabiex jintervjeni fis-suq ma humiex rilevanti (
58
). Fil-fatt, jekk Stat jaġixxix sabiex jippreserva l-impjieg, sabiex jipproteġi l-ambjent, sabiex isaħħaħ it-turiżmu jew sempliċement sabiex jamministra l-kumpannija tiegħu stess kompletament ma għandhomx x’jaqsmu mal-kwistjoni dwar jekk l-impriża benefiċjarja akkwistatx benefiċċju li jirriżulta minn dan l-intervent li seta’ kien ipprovdut mis-suq taħt l-istess kundizzjonijiet. L-applikabbiltà tat-test tal-OES ma tistax, għalhekk, tkun eskluża għal dawn ir-raġunijiet biss.
81.
Fir-rigward tat-tieni fehma, għandu jiġi osservat li t-test tal-OES kien applikat f’okkażjonijiet varji li fihom l-Istat aġixxa permezz tal-użu ta’ strumenti ta’ setgħa pubblika; jiġifieri, strumenti li ma humiex disponibbli lill-operatur fis-suq privat. Pereżempju, f’numru ta’ kawżi, l-Istat intervjena fis-suq sabiex jiddifferixxi jew jaħfer il-pagament ta’ dejn tat-taxxa u obbligi finanzjarji oħrajn dovuti lill-Istat minn impriżi privati (
59
). B’mod simili, f’Il-Kummissjoni vs EDF (
60
), l-Istat intervjena permezz ta’ setgħat fiskali u regolatorji, u f’Ryanair vs Il-Kummissjoni (
61
) l-intervent seħħ permezz ta’ setgħat leġiżlattivi u regolatorji. F’dawn il-kawżi kollha, madankollu, xi forma tat-test tal-OES kienet applikata. Dan ifisser li l-applikabbiltà tiegħu ma tistax tiġi eskluża sempliċement għaliex l-Istat qed jaġixxi permezz ta’ strumenti ta’ setgħa pubblika.
82.
Sabiex tinħall din id-dikotomija, ċertament ma jgħinx li l-ġurisprudenza xi drabi tuża d-distinzjoni bejn l-Istat li jaġixxi bħala “attur ekonomiku” u l-Istat li jaġixxi bħala “awtorità pubblika” mhux sabiex tiddeċiedi dwar l-applikabbiltà tat-test tal-OES, iżda pjuttost matul l-applikazzjoni tiegħu (
62
). Dan huwa minnu partikolarment f’sitwazzjonijiet fejn il-Qorti tal-Ġustizzja tixtieq tenfasizza li l-ispejjeż u l-benefiċċji tal-Istat bħala awtorità pubblika, li jikkonċernaw, pereżempju, ir-rata ta’ impjieg jew iż-żieda fid-dħul baġitarju, ma humiex meħudin inkunsiderazzjoni meta jiġi applikat dan it-test. B’mod kunċettwali, din id-distinzjoni hija loġika, għaliex operatur fis-suq ipotetiku, li wara kollox, iservi ta’ komparatur, mhux ser jieħu inkunsiderazzjoni tali tħassib meta jiddeċiedi fuq il-movimenti tiegħu fis-suq (
63
). Madankollu, dawn il-kunsiderazzjonijiet jidħlu biss fl-istampa malli l-applikabbiltà tat-test tal-OES tkun ikkonfermata u fl-ebda punt preċedenti għal dan.
83.
Fil-qasir, jiena nieħu l-pożizzjoni li huwa żbaljat li jiġi deċiż li l-applikabbiltà tat-test tal-OES timxi fuq il-bażi tad-dikotomija bejn “awtorità pubblika” u “operatur ekonomiku”. It-test tal-OES ifittex li jiddetermina jew jelimina l-eżistenza ta’ vantaġġ maħluq għal impriża b’riferiment lejn il-konformità mal-ekonomija tas-suq ta’ ċertu aġir mill-Istat. Bħala tali, huwa b’mod realistiku applikabbli fis-sitwazzjonijiet kollha li fihom l-Istat iwettaq attivitajiet paragunabbli ma “attivitajiet tas-suq”, inkluż meta “l-Istat bħala awtorità pubblika” jaġixxi b’mod paragunabbli ma’ operatur fis-suq. Dan jimplika li l-applikabbiltà tat-test tal-OES għandha tiġi deċiża b’inkjesta oġġettiva dwar kif l-Istat jinteraġixxi ma’ impriżi f’suq partikolari, indipendentement mill-forma u r-raġunijiet għal din l-interazzjoni.
C.
Kif jiġi deċiż jekk it‑test tal‑OES huwiex applikabbli?
84.
Fid-dawl tal-punti preċedenti, jiena tal-opinjoni li l-applikabbiltà tat-test tal-OES hija rregolata min-natura tal-attivitajiet tal-Istat. Dan ifisser li l-applikabbiltà tat-test tal-OES tippresupponi li l-Istat jintervjeni permezz ta’ attività li hija paragunabbli ma’ dik li tista’ tkun prevista fis-suq.
85.
Iżda kif wieħed jevalwa jekk attività ekwivalenti hijiex possibbli fis-suq?
86.
Fil-fehma tiegħi, il-Kummissjoni għandha tqiegħed lilha nnifisha fil-pożizzjoni tal-impriża benefiċjarja u tevalwa, mill-perspettiva tagħha, jekk il-benefiċċju rċevut (pereżempju, l-għoti ta’ garanzija ta’ kreditu, injezzjoni ta’ kapital, jew maħfra tad-dejn) setax ġie ugwalment offrut minn impriżi oħrajn f’dan is-suq. Jekk it-tweġiba għal din il-mistoqsija hija fl-affermattiv, it-test tal-OES huwa applikabbli.
87.
Xi eżempji jistgħu jikkjarifikaw il-proposta tiegħi. Fis-suq, impriża tista’ tirċievi differiment ta’ self minn kreditur. Din l-attività tista’ titwettaq ukoll mill-Istat: jista’, pereżempju, japprova differiment ta’ taxxa lil impriża. Bħala tali, mill-perspettiva tal-impriża riċevitriċi, l-Istat qed jagħti benefiċċju tal-istess natura bħala kreditur (privat). Minħabba li azzjoni tal-Istat ta’ dan it-tip, konsegwentement, issib ekwivalenza fis-suq, minkejja l-fatt li l-Istat jista’ jkun li aġixxa bħala awtorità pubblika, għandu jkun possibbli li jiġi evalwat l-intervent tiegħu permezz tat-test tal-OES (
64
).
88.
Biex nieħdu t-tieni eżempju: jekk l-Istat jixtri servizzi ta’ kummerċjalizzazzjoni fis-suq, dan jibbenefika lill-impriża li mingħandha huwa xtara dawn is-servizzi. L-akkwist ta’ tali servizzi ma huwiex attività li Stat biss jista’ jwettaq. Hija tranżazzjoni sempliċi ta’ xiri. Fi kliem ieħor, minħabba li l-Istat iwettaq attività paragunabbli ma’ dik ta’ kwalunkwe impriża privata oħra, it-test tal-OES għandu jkun applikabbli sabiex jivverifika n-natura tal-konformità mas-suq ta’ dan l-akkwist (servizz).
89.
Ikkunsidra, fl-aħħar, it-tielet eżempju: jekk Stat jagħti liċenzja operattiva b’xejn lil impriża li altrimenti kienet tkun bil-ħlas, l-Istat jintervjeni fis-suq permezz ta’ twettiq ta’ attività li hija waħedha żżomm ta’ “gatekeeper” għal dan is-suq. Impriża privata ma tista’ qatt tirreplika din l-attività. Għalhekk, fl-evalwazzjoni dwar jekk din il-liċenzja operattiva b’xejn tikkostitwixxix għajnuna mill-Istat, ma hemm l-ebda post għat-test tal-OES. Operatur ekonomiku privat ma jista’ qatt ikun l-istrument ta’ miżura għall-paragun.
90.
Il-punt li nixtieq nagħmel b’dawn l-eżempji huwa li ġej: it-test tal-OES huwa applikabbli kull meta Stat iwettaq attività li tista’ tiġi rreplikata fis-suq minn operaturi privati. Naturalment, dan jista’ jsir mhux biss meta l-Istat jaġixxi bħala azzjonist, iżda wkoll meta huwa jaġixxi bħala awtorità pubblika (kemm jekk huwa jsegwi skopijiet ekonomiċi, soċjali, ambjentali jew politika oħra). Il-mistoqsija determinanti hija jekk it-tip ta’ attività ekonomika inkwistjoni hijiex ta’ natura li tista’ tkun prevista fis-suq. Jekk it-tweġiba għal din il-mistoqsija hija fl-affermattiv, it-test tal-OES huwa applikabbli.
91.
Nixtieq nindika li l-applikabbiltà tat-test tal-OES bla ebda mod, ma tippreġudika, ir-riżultat tal-applikazzjoni tiegħu. Jekk attività tistax tiġi rreplikata jew le fis-suq (u għalhekk it-test tal-OES ikun applikabbli) ma huwiex deċiżiv għall-mistoqsija dwar jekk benefiċċju partikolari jikkostitwixxix vantaġġ. Din il-mistoqsija tal-aħħar tiddependi fuq l-applikazzjoni tat-test tal-OES, li tibbaża fuq analiżi ekonomika li teżamina jekk operatur fis-suq (ipotetiku) jagħtix l-istess benefiċċju b’kundizzjonijiet simili bħal dawk mogħtija mill-Istat (
65
).
D.
Applikazzjoni f’dawn il‑kawżi
92.
Fis-sentenzi appellati, il-Qorti Ġenerali laqgħet iċ-ċaħda tal-Kummissjoni għall-applikabbiltà tat-test tal-OES abbażi ta’ żewġ argumenti. L-ewwel, hija kkunsidrat li r-Reġjun Awtonomu ma aġixxiex bħala azzjonist, għaliex huwa ma kienx is-sid tal-operaturi tal-ajruporti involuti (
66
). It-tieni, hija straħet fuq il-fatt li, billi adotta l-iskema ta’ għajnuna, ir-Reġjun Awtonomu aġixxa “fil-kuntest ta’ politika ekonomika ġenerali”, għalhekk, “esklużivament bħala awtorità pubblika” (
67
).
93.
Fid-dawl tal-ispjegazzjonijiet preċedenti, jiena tal-opinjoni li l-argumenti mressqa mill-Qorti Ġenerali huma insuffiċjenti sabiex jeskludu l-applikabbiltà tat-test tal-OES.
94.
Kif spjegajt fil-punti 71, 74 u 83 ta’ dawn il-konklużjonijiet, l-iktar ġurisprudenza reċenti tal-Qorti tal-Ġustizzja kif ukoll ir-ratio legis sħiħ li huwa l-bażi tat-test tal-OES ma jillimitawx l-applikabbiltà tiegħu biss għal sitwazzjonijiet fejn l-Istat isir parti mis-suq permezz ta’ proprjetà f’impriża. Il-fatt li r-Reġjun Awtonomu ma huwiex is-sid tal-operaturi tal-ajruporti li permezz tagħhom implimenta l-iskema tiegħu huwa, għalhekk, insuffiċjenti sabiex jeskludi l-applikazzjoni tat-test tal-OES.
95.
Bl-istess mod, ma huwiex deċiżiv għal evalwazzjoni li tirrigwarda l-applikabbiltà tat-test tal-OES jekk ir-Reġjun Awtonomu aġixxiex “fil-kuntest ta’ politika ekonomika ġenerali” jew bħala “awtorità pubblika”. Kif spjegajt fil-punt 80 ta’ dawn il-konklużjonijiet, l-intenzjoni wara l-intervent tal-Istat sempliċement ma hijiex fattur li għandu jittieħed inkunsiderazzjoni f’dan l-istadju tal-analiżi.
96.
Fil-fatt, kif spjegajt fis-sezzjoni preċedenti ta’ dawn il-konklużjonijiet, meta evalwat jekk il-Kummissjoni eskluditx b’mod xieraq l-applikabbiltà tat-test tal-OES, il-Qorti Ġenerali kellha tivverifika jekk l-istituzzjoni evalwatx, mill-perspettiva tal-appellanti, jekk il-finanzjament irċevut mir-Reġjun Awtonomu ngħatax permezz ta’ attività li setgħet tiġi rreplikata fis-suq.
97.
Nikkunsidra għalhekk, li l-Qorti Ġenerali żbaljat bil-mod li hija ġġustifikat in-nuqqas ta’ applikabbiltà tat-test tal-OES f’dawn il-kawżi.
98.
Sussegwentement, wara li kkonkludiet li t-test tal-OES ma kienx applikabbli, il-Qorti Ġenerali evalwat l-eżistenza ta’ vantaġġ lill-appellanti billi qieset l-attivitajiet tar-Reġjun Awtonomu mill-perspettiva ta’ akkwirent ta’ servizzi.
99.
Anki jekk jiena dubjuża dwar jekk l-għotja għall-ħolqien ta’ titjiriet ġodda tistax tikkostitwixxi akkwist ta’ servizzi, naqbel li, bħala prinċipju, it-test tal-“akkwirent ta’ servizzi” jista’ fil-fatt jaġixxi bħala mezz sabiex tiġi ddeterminata l-eżistenza jew l-esklużjoni ta’ vantaġġ. Madankollu, minħabba li dan l-approċċ jippresupponi li l-Istat aġixxa bħala operatur ekomomiku sabiex jixtri servizzi fis-suq, din l-evalwazzjoni ma tikkostitwixxi, min-natura tagħha, xejn iktar milli waħda mill-iterazzjonijiet tat-test tal-OES. Jiġifieri, it-test innifsu li l-Qorti Ġenerali rrifjutat bħala inapplikabbli għaliex hija kkunsidrat li r-Reġjun Awtonomu ma aġixxiex bħala operatur ekonomiku.
100.
Anki jekk dan huwa minnu, hemm żewġ punti li jirrigwardaw l-evalwazzjoni alternattiva tal-Qorti Ġenerali (li tistrieħ fuq it-test tal-“akkwirent ta’ servizzi”) li jistħoqqilhom analiżi ulterjuri. L-ewwel punt jirrigwarda l-argument tal-appellanti li l-Qorti Ġenerali eċċediet il-ġurisdizzjoni tagħha meta laqgħet id-deċiżjoni kkontestata fuq il-motivi ta’ raġunament alternattiv. It-tieni punt jirrigwarda l-passi tal-analiżi fi ħdan it-test tax-xerrej tas-servizz, kif proposti mill-Qorti Ġenerali.
101.
L-ewwel, fir-rigward tal-kompetenza tal-Qorti Ġenerali, huwa minnu li, permezz tan-natura amministrattiva tal-proċedura tal-għajnuna mill-Istat, il-Qorti Ġenerali tgawdi biss minn ġurisdizzjoni limitata. Bħala tali, hija ma tistax tissostitwixxi l-evalwazzjoni ekonomika tagħha stess ma’ dik tal-Kummissjoni (
68
).
102.
Essenzjalment, dan jirrikjedi lill-Qorti Ġenerali sabiex tevalwa jekk il-motivazzjoni formali fid-deċiżjoni kkontestata fihiex l-informazzjoni rilevanti kollha li tippermettilha li tissostanzja l-konklużjonijiet li rriżultaw minnha (
69
). Dan huwa partikolarment minnu, minħabba li fil-qasam tal-għajnuna mill-Istat, il-Kummissjoni tagħlaq il-proċedura investigattiva tagħha permezz ta’ deċiżjoni (
70
).
103.
Madankollu, il-Qorti tal-Ġustizzja kkjarifikat li, ħlief fil-każ fejn ebda element materjali ma jiġġustifika dan il-pjan ta’ azzjoni, il-Qorti Ġenerali, fi proċeduri ta’ rikors għal annullament, tista’ tasal tinterpreta l-motivazzjoni tal-miżura kkontestata b’mod differenti minn dik tal-awtur tagħha, u anki, f’ċerti ċirkustanzi, tiċħad il-motivazzjoni formali adottata minn dan tal-aħħar (
71
).
104.
Huwa preċiżament dan l-ispazju li użat il-Qorti Ġenerali f’dawn il-kawżi. Għalhekk, fis-sentenzi appellati, din il-qorti kkumplementat il-motivazzjoni (ċertament qasira u, ikkunsidrata waħedha, insuffiċjenti) li diġà kienet tinstab fil-premessa 386 tad-deċiżjoni kkontestata (
72
) permezz ta’ argumenti skambjati bejn il-partijiet kif ukoll informazzjoni miksuba waqt il-proċeduri bil-miktub u orali li kienet adita bihom (
73
).
105.
Tali sitwazzjoni ma taqax, għalhekk, fil-kategorija ta’ motivazzjoni ssostitwita fil-kuntest tal-ġurisdizzjoni ta’ reviżjoni tal-Qorti Ġenerali minħabba li l-Qorti Ġenerali bbażat fuq motivazzjoni eżistenti fid-deċiżjoni, mingħajr ma biddlet il-kontenut tagħha.
106.
It-tieni, fir-rigward tal-elementi kostitwenti tat-test tal-“akkwirent tas-servizzi”, il-Qorti Ġenerali kkunsidrat li l-eżistenza ta’ vantaġġ tista’ biss tiġi eskluża jekk, l-ewwel, l-akkwist tas-servizzi inkwistjoni sar permezz ta’ proċedura ta’ sejħa għal offerti miftuħa, trasparenti, u nondiskriminatorja u, it-tieni, ir-Reġjun Awtonomu kellu bżonn reali għas-servizzi miksuba.
107.
Fir-rigward tar-rekwiżit għal proċedura ta’ selezzjoni miftuħa u kompetittiva, nista’ nkun fil-qosor. Ir-razzjonalità ekonomika tax-xiri ta’ prodotti u servizzi tista’ fil-fatt tintwera mill-fatt innifsu li dan sar permezz ta’ tali proċedura. Dan huwa għalfejn tali xiri mill-awtoritajiet pubbliċi għall-finijiet operattivi tagħhom stess huma, bħala regola, suġġetti għad-direttivi tal-kuntratti pubbliċi (
74
). Madankollu, jiena m’iniex konvinta li, f’sitwazzjoni bħal dik f’dawn il-kawżi, fejn ir-Reġjun Awtonomu aġixxa permezz ta’ intermedjarji ta’ operaturi fis-suq privati, li ssir insistenza għal proċedura simili għal dik meħtieġa mid-direttivi tal-kuntratti pubbliċi tkun l-unika mod sabiex tiżgura li s-servizzi inkwistjoni huma pprezzati f’termini tas-suq.
108.
Safejn ir-rekwiżit ta’ bżonn ġenwin huwa kkonċernat, il-loġika apparenti fundamentali ta’ din l-evalwazzjoni tidher li hija din: anki jekk xiri minn awtorità pubblika sar skont it-termini tas-suq, hemm ir-rekwiżit addizzjonali li dan ix-xiri huwa proporzjonat għal “bżonnijiet ġenwini” tal-awtorità inkwistjoni (
75
).
109.
Huwa minnu li operatur fis-suq ekonomikament razzjonali huwa preżunt li jakkwista biss dawk is-servizzi (jew prodotti) li huwa realment jeħtieġ għat-twettiq tal-attivitajiet tiegħu (jew sabiex jikseb l-għan li huwa jrid jilħaq) (
76
). Il-Qorti Ġenerali kkunsidrat li r-Reġjun Awtonomu seta’ kellu bżonn ġenwin sabiex jixtri s-servizzi inkwistjoni (li jirrigwardaw titjiriet u kummerċjalizzazzjoni) sabiex jippromwovi l-gżira ta’ Sardegna bħala destinazzjoni turistika.
110.
Madankollu, wieħed kif għandu jikkwantifika dan il-bżonn?
111.
F’dawn il-kawżi, ir-Reġjun Awtonomu ma “kisibx” titjiriet u servizzi ta’ kummerċjalizzazzjoni sabiex jissodisfa l-bżonnijiet tiegħu (bħal pereżempju meta Stat jixtri siġġijiet tal-uffiċċju għal uffiċji tal-gvern). Għaldaqstant, ma kien hemm l-ebda punt ta’ riferiment intern li skontu n-numru ta’ servizzi miksuba seta’ jiġi evalwat. Dak li fittex ir-Reġjun Awtonomu billi xtara dawn is-servizzi (jekk fil-fatt it-tnejn li huma jistgħu jitqiesu servizzi) kien li jinħolqu, tal-inqas parzjalment, provvista ġdida (permezz ta’ titjiriet) u talba ġdida (permezz ta’ servizzi ta’ kummerċjalizzazzjoni) għas-suq ta’ Sardegna. Għal dawn it-tipi ta’ attivitajiet, operatur fis-suq ikun wettaq analiżi tal-ispejjeż u l-benefiċċji billi jieħu inkunsiderazzjoni l-finanzjament meħtieġ u r-redditu mistenni. Ma huwiex ċar mid-deċiżjoni kkontestata jekk ir-Reġjun Awtonomu wettaqx tali evalwazzjoni jew jekk huwa operax skont l-aspettattivi stabbiliti li jirrigwardaw, pereżempju, in-numru ta’ turisti li l-iskema kienet intenzjonata li tattira. Lanqas ma jidher mid-deċiżjoni kkontestata li l-Kummissjoni pprovat tinvestiga jekk tali analiżi twettqitx.
112.
F’tali ċirkustanzi, jiena ma nistax nifhem il-bażi li fuqha l-Qorti Ġenerali setgħet b’mod leġittimu tiddikjara li l-akkwist ta’ servizzi ta’ kummerċjalizzazzjoni inkwistjoni kien iktar mill-“bżonnijiet reali” (
77
). Konsegwentement, jiena nikkunsidra li l-Qorti Ġenerali żbaljat ukoll fl-applikazzjoni tal-elementi li jikkostitwixxu t-test tal-“akkwirent tas-servizzi”.
113.
Jiena għalhekk nipproponi li l-Qorti tal-Ġustizzja għandha tilqa’ l-argumenti tal-appellanti li l-Qorti Ġenerali żbaljat bil-mod li hija wettqet it-test tal-“akkwirent tas-servizzi”.
VII. Konklużjoni
114.
Fuq il-bażi tal-konklużjonijiet milħuqa iktar ’il fuq, nipproponi li l-Qorti tal-Ġustizzja għandha tilqa’ l-argumenti tal-appellanti li jirrigwardaw il-mod li bih il-Qorti Ġenerali:
–
kkonfermat il-konstatazzjoni tal-Kummissjoni Ewropea li l-analiżi “ex ante” tal-profitabbiltà ekonomika tal-kuntratti ta’ servizz konklużi bejn l-operaturi tal-ajruporti u l-kumpanniji tal-ajru kienet irrilevanti għad-determinazzjoni tal-benefiċjarji skont l-iskema ta’ għajnuna inkwistjoni;
–
ġġustifikat in-nuqqas ta’ applikabbiltà tat-test tal-operatur f’ekonomija tas-suq; u
–
wettqet it-test tal-“akkwirent tas-servizzi”.
(
1
)	Lingwa oriġinali: l-Ingliż.
(
2
)	Mill-poeżija “La primavera” ta’ Grazia Deledda.
(
3
)	Fl‑1926, Deledda (1871 sa 1936) kienet l-ewwel mara Taljana li rebħet il-Premju Nobel fil-Letteratura.
(
4
)	Deċiżjoni tal-Kummissjoni (UE) 2017/1861 tad‑29 ta’ Lulju 2016 dwar l-Għajnuna mill-Istat SA 33983 (2013/C) (ex 2012/NN) (ex 2011/N) — l-Italja — Kumpens lill-ajruporti ta’ Sardinja għall-obbligi ta’ servizz pubbliku (SIEĠ) (ĠU 2017, L 268, p. 1).
(
5
)	Sentenzi tat‑13 ta’ Mejju 2020, Volotea vs Il‑Kummissjoni (T-607/17, EU:T:2020:180) u tat‑13 ta’ Mejju 2020, easyJet Airline vs Il‑Kummissjoni (T‑8/18, EU:T:2020:182) (iktar ’il quddiem is-“sentenzi appellati”).
(
6
)	Ibid, punti 1 sa 41 u 1 sa 45 rispettivament.
(
7
)	Bollettino ufficiale della Regione autonoma della Sardegna nru. 12, 16 ta’ April 2010.
(
8
)	Ara, pereżempju, is-sentenza tal‑1 ta’ Lulju 2008, Chronopost vs UFEX et (C‑341/06 P u C‑342/06 P, EU:C:2008:375, punt 141 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
9
)	Ara s-sentenza tas‑17 ta’ Settembru 1980, Philip Morris Holland vs Il‑Kummissjoni (730/79, EU:C:1980:209, punt 11) (li kkonstatat li l-kompetizzjoni titqies li kienet distorta jekk miżura tnaqqas il-piż impost fuq impriża benefiċjarja u għalhekk issaħħaħ il-pożizzjoni tagħha meta mqabbla ma’ impriżi li jikkompetu). Fuq l-irwol minuri li huwa involut fil-prattika mill-elementi li jirrigwardaw id-distorsjoni tal-kompetizzjoni u l-effett tas-suq intern, inkluż l-approċċ iddifferenzjat meħud fir-rigward tal-Artikolu 101 TFUE, ara Soltész, U., “Part II: Article 107 TFEU”, f’Säcker, F. J, Montag, F. (edituri), European State Aid Law: A Commentary, Bloomsbury Publishing, Londra, 2016, punti 454, 489 u 490.
(
10
)	Ara, f’dan is-sens, Merola, M. u Caliento F., “Is the notion of aid broadening or shrinking over time, and if so, why? A subjective view on the rationale of the case law”, f’Parcu, L., Monti, G. U Botta, M., EU State Aid Law. Emerging Trends at the National and EU Level, Edward Elgar Publishing, Cheltenham, 2020, p. 46 sa 48 (li jispjega li l-kontroll tal-għajnuna mill-Istat sar għodda governattiva sabiex jiġu kkontrollati l-politiki ekonomiċi tal-Istat Membru).
(
11
)	Kif spjega l-Avukat Ġenerali Jacobs fil-konklużjonijiet tiegħu fi PreussenElektra (C‑379/98, EU:C:2000:585, punti 114 sa 133).
(
12
)	Sentenza tas‑16 ta’ Mejju 2002, Franza vs Il-Kummissjoni (C‑482/99, EU:C:2002:294, iktar ’il quddiem is-“sentenza Franza vs Il-Kummissjoni”, punti 51 sa 57).
(
13
)	F’dan ir-rigward, jiena nosserva li l-ewwel u t-tieni fergħat tat-tieni parti tal-ewwel aggravju tal-appell fil-Kawża C-331/20 P huma diretti kontra l-punti 69 sa 98 tas-sentenza fil-Kawża T-607/17, filwaqt li t-tielet aggravju tal-appell fil-Kawża C‑343/20 P huwa dirett speċifikament kontra l-punti 126, 127, 160 u 161 tas-sentenza fil-Kawża T-8/18.
(
14
)	F’okkażjonijiet varji fl-ewwel u t-tieni fergħa tat-tieni parti tal-ewwel aggravju tal-appell fil-Kawża C‑331/20 P u t-tielet aggravju tal-appell fil-Kawża C‑343/20 P, l-appellanti ugwalment jikkritikaw, f’termini ġeneriċi, determinazzjonijiet fattwali varji tal-Qorti Ġenerali. Minħabba l-ġurisdizzjoni tal-appell tal-Qorti tal-Ġustizzja, dawn l-argumenti huma inammissibbli.
(
15
)	Sentenza tal‑14 ta’ Frar 2019, (T-131/16 u T-263/16, EU:T:2019:91“is-sentenza f’Il-Belġju u Magnetrol International vs Il‑Kummissjoni”.)
(
16
)	Sentenza tat‑28 ta’ Marzu 2019 (C-405/16 P, EU:C:2019:268).
(
17
)	Punti 52 sa 56 tas-sentenza Franza vs Il‑Kummissjoni. Kif tfakkar, iktar reċenti, fis-sentenza tat‑2 ta’ Marzu 2021, Il-Kummissjoni vs L-Italja et (C‑425/19 P, EU:C:2021:154, iktar ’il quddiem is-“sentenza Il-Kummissjoni vs l-Italja et”), punti 61 sa 62), dawn jinkludu, speċifikament, “l-indizji kollha li juru, fil-każ konkret, jew, minn naħa, l-involviment tal-awtoritajiet pubbliċi, jew l-improbabbiltà ta’ assenza ta’ involviment fl-adozzjoni ta’ miżura fid-dawl ukoll tal-portata tagħha, tal-kontenut tagħha jew tar-rekwiżiti li din tinvolvi, jew, min-naħa l-oħra, l-assenza tal-involviment tal-imsemmija awtoritajiet fl-adozzjoni tal-imsemmija miżura…”. Din il-konklużjoni tista’ tkun sostnuta permezz ta’ provi tal-fatt li “l-impriża pubblika inkwistjoni ma tkunx setgħet tieħu d-deċiżjoni kkontestata mingħajr ma tieħu inkunsiderazzjoni r-rekwiżiti tal-awtoritajiet pubbliċi jew tad-direttivi maħruġa mill-awtoritajiet pubbliċi, l-integrazzjoni tal-impriża pubblika fl-istrutturi tal-amministrazzjoni pubblika, in-natura tal-attivitajiet tagħha u l-eżerċizzju tagħhom fis-suq f’kundizzjonijiet normali ta’ kompetizzjoni ma’ investituri privati, l-istatus ġuridiku tal-impriża, jew anki l-intensità tas-sorveljanza eżerċitata mill-awtoritajiet pubbliċi”.
(
18
)	Jew, kif Maxian Rusche, T., Micheau C, Piffaut, H. u Van de Casteele, K., semmewha, il-preżenza ta’ “smoking gun”. Ara Faull, J., u Nikpay, A., (edituri), The EU Law of Competition, it-tielet edizzjoni, Oxford University Press, Oxford, 2014, punt 17.33.
(
19
)	Ara wkoll, is-sentenzi tas‑17 ta’ Settembru 2014, Commerz Nederland (C‑242/13, EU:C:2014:2224, punti 31 sa 33); tat‑18 ta’ Mejju 2017, Fondul Proprietatea (C‑150/16, EU:C:2017:388, punti 18 sa 20); u tat‑23 ta’ Novembru 2017, SACE u Sace BT vs Il‑Kummissjoni (C-472/15 P, mhux ippubblikata, EU:C:2017:885, punti 34 sa 36).
(
20
)	Ara, f’dan is-sens, il-punti 67, 69 u 72 tas-sentenza Il-Kummissjoni vs l-Italja et.
(
21
)	Enfasi miżjuda.
(
22
)	Sentenzi tat‑13 ta’ Mejju 2020, Volotea vs Il-Kummissjoni (T‑607/17, EU:T:2020:180, punti 72, 75, 91 u 104) u tat‑13 ta’ Mejju 2020, easyJet Airline vs Il‑Kummissjoni (T‑8/18, EU:T:2020:182, punti 96, 99, u 125).
(
23
)	Punt 120 tas-sentenza f’Il‑Belġju u Magnetrol International vs Il‑Kummissjoni
(
24
)	Ninnota li s-sentenza kienet inbidlet fl-appell, minħabba li l-Qorti tal-Ġustizzja qieset preċiżament tali prattiki bħala indizju rilevanti għall-finijiet li jinstab in-nuqqas ta’ “miżuri ta’ implimentazzjoni oħra” fis-sens tal-Artikolu 1(d) tar-Regolament tal-Kunsill (UE) 2015/1589 tat‑13 ta’ Lulju 2015 li jistabbilixxi regoli dettaljati għall-applikazzjoni tal-Artikolu 108 tat-Trattat dwar il-Funzjonament tal-Unjoni Ewropea (kodifikazzjoni) (ĠU 2015, L 248, p. 9). Ara l-punt 112 tas-sentenza f’ Il-Belġju u Magnetrol International vs Il‑Kummissjoni.
(
25
)	Sentenzi tat‑13 ta’ Mejju 2020, Volotea vs Il‑Kummissjoni (T‑607/17, EU:T:2020:180, punti 88 sa 92) u tat‑13 ta’ Mejju 2020, easyJet Airline vs Il‑Kummissjoni (T‑8/18, EU:T:2020:182, punti 121 sa 125).
(
26
)	Ibid., punti 71 u 72 u 95 u 96 rispettivament.
(
27
)	Ibid., punti 94 u 98 u 129 sa 132 rispettivament.
(
28
)	Sentenza tat‑28 ta’ Marzu 2019, Il-Ġermanja vs Il‑Kummissjoni (C‑405/16 P, EU:C:2019:268, punt 73). Ara wkoll, f’dan is-sens, il-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Campos Sánchez-Bordona f’Georgsmarienhütte et (C‑135/16, EU:C:2018:120, punt 112).
(
29
)	Ara, pereżempju, is-sentenzi tas‑17 ta’ Lulju 2008, Essent Netwerk Noord et (C‑206/06, EU:C:2008:413, punt 70); tad‑19 ta’ Diċembru 2013, Association Vent De Colère! et (C‑262/12, EU:C:2013:851, punt 21); u tat‑13 ta’ Settembru 2017, ENEA (C‑329/15, EU:C:2017:671, punt 25).
(
30
)	Ara, b’mod partikolari, is-sentenza tat‑2 ta’ Frar 1988, Kwekerij van der Kooy et vs Il‑Kummissjoni (67/85, 68/85 u 70/85, EU:C:1988:38, punt 35), kif iktar reċentement tfakkar fis-sentenza tad‑9 ta’ Novembru 2017, Il‑Kummissjoni vs TV2/Danmark (C‑656/15 P, EU:C:2017:836, punt 45).
(
31
)	Ara, b’mod partikolari, is-sentenzi tat‑13 ta’ Marzu 2001, PreussenElektra (C‑379/98, EU:C:2001:160, punt 58) u tat‑30 ta’ Mejju 2013, Doux Élevage u Coopérative agricole UKL-ARREE (C‑677/11, EU:C:2013:348, punt 26).
(
32
)	Din il-konstatazzjoni tirrigwarda l-partijiet ammissibbli tal-ewwel u t-tieni fergħat tat-tieni parti tal-ewwel aggravju tal-appell fil-Kawża C‑331/20 P u tat-tielet aggravju tal-appell fil-Kawża C‑343/20 P.
(
33
)	Aspett li ġie enfasizzat ġustament mill-Qorti Ġenerali fis-sentenza tagħha tat‑13 ta’ Mejju 2020, Volotea vs Il‑Kummissjoni (T‑607/17, EU:T:2020:180, punt 58).
(
34
)	Għalkemm irriżultaw minn ċirkostanzi differenti, u mqajma mill-appellanti, f’dan ir-rigward hija indikattiva s-sentenza tal‑25 ta’ Lulju 2018, Il‑Kummissjoni vs Spanja et (C‑128/16 P, EU:C:2018:591). F’din is-sentenza, il-Qorti tal-Ġustizzja kkonstatat li s-sempliċi fatt li vantaġġ, mogħti lil organizzazzjoni ta’ interess ekonomiku, huwa mgħoddi fl-intier tiegħu lill-membri ta’ din l-organizzazzjoni ma jfissirx li awtomatikament lil ta’ qabel mhux benefiċjarju għall-finijiet tal-iskema ta’ għajnuna inkwistjoni (ibid, punti 45 u 46).
(
35
)	Ara l-Avviż tal-Kummissjoni dwar il-kunċett ta’ għajnuna mill-Istat kif imsemmi fl-Artikolu 107(1) tat-Trattat dwar il-Funzjonament tal-Unjoni Ewropea (ĠU 2016, C 262, p. 1), punt 115.
(
36
)	Ara, l-iktar notevoli, is-sentenza tat‑13 ta’ Marzu 2001, PreussenElektra (C‑379/98, EU:C:2001:160, punt 62) (li kkonstatat li tnaqqis fl-irċevuti tat-taxxa għall-Istat huwa “karatteristika inerenti” tad-dispożizzjoni leġiżlattiva inkwistjoni). Ara wkoll is-sentenzi tas‑17 ta’ Marzu 1993, Sloman Neptun (C‑72/91 u C‑73/91, EU:C:1993:97, punt 21); tal‑1 ta’ Diċembru 1998, Ecotrade (C‑200/97, EU:C:1998:579, punt 36); tas‑17 ta’ Ġunju 1999, Piaggio (C‑295/97, EU:C:1999:313, punt 42); u tal‑15 ta’ Lulju 2004, Pearle et (C‑345/02, EU:C:2004:448, punt 36).
(
37
)	L-Avviż tal-Kummissjoni dwar il-kunċett ta’ għajnuna mill-Istat kif imsemmi fl-Artikolu 107(1) tat-Trattat dwar il-Funzjonament tal-Unjoni Ewropea (ĠU 2016, C 262, p. 1), punt 116.
(
38
)	Ibid.
(
39
)	Tali effetti anċillari huma preżenti biss minħabba konnessjoni funzjonarja jew awtomatika mal-miżura inkwistjoni, b’mod li huma jsegwu naturalment minn din l-iskema jew għaliex dawn l-effetti anċillari huma neċessarji għall-funzjonament tajjeb tal-attività sostnuta taħthom.
(
40
)	Ara, f’dan is-sens, Nicolaides, P., State Aid Uncovered, Critical Analysis of Development in State Aid 2020, Lexxion, Berlin, 2021, p. 86 u 87.
(
41
)	Ara s-sentenzi tat‑13 ta’ Mejju 2020, Volotea vs Il‑Kummissjoni (T‑607/17, EU:T:2020:180), punt 125), u tat‑13 ta’ Mejju 2020, easyJet Airline vs Il‑Kummissjoni (T-8/18, EU:T:2020:182, punt 191).
(
42
)	Ara s-sentenza tat‑13 ta’ Mejju 2020, easyJet Airline vs Il‑Kummissjoni (T‑8/18, EU:T:2020:182, punt 225).
(
43
)	Dawn l-argumenti huma ppreżentati fl-ewwel u t-tielet fergħat tal-ewwel parti tal-ewwel aggravju tal-appell fil-Kawża C-331/20 P u fl-ewwel żewġ aggravji tal-appell fil-Kawża C‑343/20 P u huma diretti b’mod rispettiv kontra l-punti 122 sa 145 tas-sentenza fil-Kawża T‑607/17 u punti 175 sa 177 u 189 sa 191 tas-sentenza fil-Kawża T-8/18.
(
44
)	Ara s-sentenza tal‑5 ta’ Ġunju 2012, Il‑Kummissjoni vs EDF (C‑124/10 P, EU:C:2012:318, punt 103) (“il-kriterju tal-investitur privat ma huwiex eċċezzjoni li ma tapplikax ħlief fuq talba ta’ Stat Membru... jirriżulta li dan il-kriterju, meta jkun applikabbli, jinsab fost l-elementi li l-Kummissjoni għandha tieħu inkunsiderazzjoni sabiex tistabbilixxi l-eżistenza ta’ tali għajnuna.”) Ara wkoll is-sentenza tal‑20 ta’ Settembru 2017, Il-Kummissjoni vs Frucona Košice (C‑300/16 P, EU:C:2017:706, punti 23 sa 25 u 29).
(
45
)	Id-Direttiva tal-Kummissjoni 80/723/KEE tal‑25 ta’ Ġunju 1980 fuq it-trasparenza tar-relazzjonijiet finanzjarji bejn l-Istati Membri u l-impriżi pubbliċi (ĠU 1980, L 195, p. 35), illum kodifikata fid-Direttiva tal-Kummissjoni 2006/111/KE tas‑16 ta’ Novembru 2006 dwar it-trasparenza tar-relazzjonijiet finanzjarji bejn l-Istati Membri u l-impriżi pubbliċi kif ukoll dwar it-trasparenza finanzjarja fi ħdan ċerti impriżi (ĠU 2006, L 318, p. 17).
(
46
)	Piernas López, J. J., The Concept of State Aid Under EU Law: From Internal market to competition and beyond, Oxford University Press, Oxford, 2015, p. 78.
(
47
)	Ara l-applikazzjoni tal-Artikoli 92 u 93 għall-parteċipazzjoni tal-awtoritajiet pubbliċi fil-kapital tal-kumpannija (“Bulletin of the European Communities”, 9‑1984), p. 28 u 93 sa 95.
(
48
)	Ara, f’dan is-sens, l-argument tal-Belġju fis-sentenza tal‑10 ta’ Lulju 1986, Il‑Belġju vs Il‑Kummissjoni (40/85, EU:C:1986:305, punt 9), li jiddikjara li jekk ir-Reġjun ta’ Wallonia kien ipprojbit milli jieħu sehem fiż-żieda fil-kapital ta’ impriża dan kien jirriżulta f’diskriminazzjoni tal-Istat fir-rigward ta’ azzjonisti privati fl-istess kumpannija.
(
49
)	Kif jidher mis-sentenzi tal-bidu tal-Qorti tal-Ġustizzja fuq regola simili li tinstab fl-Artikolu 4(c) tat-Trattat li jistabbilixxi l-Komunità Ewropea tal-Faħam u l-Azzar (KEFA), l-eżistenza ta’ vantaġġ ma tistax tiġi eskluża sakemm l-iskambju huwa “f’kull mument ekwivalenti għall-ammont ta’ spejjeż” [traduzzjoni mhux uffiċjali]. Ara, pereżempju, is-sentenza tat‑23 ta’ Frar 1961, De Gezamenlijke Steenkolenmijnen in Limburg v High Authority (30/59, EU:C:1961:2, p. 31).
(
50
)	Ara, pereżempju, “Second Report on Competition Policy”, anness mas-Sitt Rapport Ġenerali dwar l-Attivitajiet tal-Komunitajiet (Uffiċċju tal-Pubblikazzjonijiet tal-Komunitajiet Ewropej, 1973), punt 124, li juża l-kunċett ta’ “kapitaliżmu tal-Istat” [traduzzjoni mhux uffiċjali].
(
51
)	Ara pereżempju, l-Avviż tal-Kummissjoni dwar il-kunċett ta’ għajnuna mill-Istat kif imsemmi fl-Artikolu 107(1) tat-Trattat dwar il-Funzjonament tal-Unjoni Ewropea (ĠU 2016, C 262, p. 1), punt 73: “L-ordni ġuridiku tal-Unjoni huwa newtrali f’dak li jirrigwarda d-dritt għall-proprjetà […] u bl-ebda mod ma jippreġudika d-dritt tal-Istati Membri biex jaġixxu bħala operaturi ekonomiċi”. Ara wkoll, Hancher, L., Ottervanger, T. u Slot, P.J., EU State Aids, Sweet and Maxwell, Londra, 2021, p. 96 u l-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Szpunar f’Il-Kummissjoni vs FIH Holding u FIH Erhvervsbank (C‑579/16 P, EU:C:2017:911, punt 34).
(
52
)	Ara s-sentenzi tal‑24 ta’ Jannar 2013, Frucona Košice vs Il‑Kummissjoni (C‑73/11 P, EU:C:2013:32, punt 71) u tas‑6 ta’ Marzu 2018, Il‑Kummissjoni vs FIH Holding u FIH Erhvervsbank (C‑579/16 P, EU:C:2018:159, punt 46 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
53
)	Sentenza tal‑5 ta’ Ġunju 2012 (C‑124/10 P, EU:C:2012:318).
(
54
)	Ibid, punt 81 (enfażi miżjuda). Madankollu, din il-kawża għandha tinftiehem fil-kuntest tagħha stess, li fih l-Istat Franċiż kien fil-fatt is-sid ta’ Électricité de France (EDF). Għalhekk, id-dikjarazzjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja li, “fil-każ ta’ impriżi pubbliċi”, l-evalwazzjoni tal-preżenza ta’ vantaġġ issir billi jiġi applikat “il-kriterju tal-investitur privat” (ibid, punt 78) ma tistax tinftiehem li tfisser li dan it-test huwa applikabbli biss f’tali sitwazzjonijiet.
(
55
)	Sentenza tas‑17 ta’ Diċembru 2008 (T‑196/04, EU:T:2008:585, punt 85) (enfasi miżjuda). F’din il-kawża, madankollu, b’mod simili bħas-sentenza tal‑5 ta’ Ġunju 2012, Il-Kummissjoni vs EDF (C‑124/10 P, EU:C:2012:318), l-Istat kien is-sid tal-ajruport benefiċjarju. B’mod simili, ara wkoll is-sentenza tal‑11 ta’ Settembru 2012, Corsica Ferries France vs Il‑Kummissjoni (T‑565/08, EU:T:2012:415, punt 79), ikkonfermata fl-appell fis-sentenza tal‑4 ta’ Settembru 2014, SNCM u France vs Corsica Ferries France (C‑533/12 P u C-536/12 P, EU:C:2014:2142).
(
56
)	Avviż tal-Kummissjoni dwar il-kunċett ta’ għajnuna mill-Istat kif imsemmi fl-Artikolu 107(1) tat-Trattat dwar il-Funzjonament tal-Unjoni Ewropea (ĠU 2016 C 262, p. 1), punt 77.
(
57
)	B’mod simili, ara Kohler, M., “New Trends Concerning the Application of the Private Investor Test”, European State Aid Law Quarterly, 2011, Vol. 10(1), p. 21‑33.
(
58
)	Ara s-sentenzi tat‑2 ta’ Lulju 1974, L-Italja vs Il-Kummissjoni (173/73, EU:C:1974:71, punt 13); tad‑29 ta’ Frar 1996, Il-Belġju vs Il-Kummissjoni (C‑56/93, EU:C:1996:64, punt 79); u tal‑5 ta’ Ġunju 2012, Il-Kummissjoni vs EDF (C‑124/10 P, EU:C:2012:318, punt 77).
(
59
)	Ara, pereżempju is-sentenzi tat‑22 ta’ Novembru 2007, Spanja vs Lenzing (C‑525/04 P, EU:C:2007:698), punt 2 li jiċċita l-punt 27 tas-sentenza appellata f’dak il-każ) (differiment ta’ ħlas tas-sigurtà soċjali); tal‑14 ta’ Settembru 2004, Spanja vs Il‑Kummissjoni (C‑276/02, EU:C:2004:521, punt 13) (nuqqas ta’ ħlas ta’ taxxi u kontribuzzjonijiet tas-sigurtà soċjali); tal‑21 ta’ Marzu 2013, Il-Kummissjoni vs Buczek Automotive (C‑405/11 P, mhux ippubblikata, EU:C:2013:186, punt 2, li jiċċita l-punt 14 tas-sentenza appellata f’dik il-kawża) (deroga tad-dejn pubbliku); tal‑20 ta’ Settembru 2017, Il-Kummissjoni vs Frucona Košice (C‑300/16 P, EU:C:2017:706, punt 2, li jiċċita l-punt 25 tas-sentenza appellata f’din il-kawża) (remissjoni ta’ dejn fiskali); u tal‑11 ta’ Lulju 2002, HAMSA vs Il-Kummissjoni (T‑152/99, EU:T:2002:188, punt 10) (remissjoni ta’ dejn pubbliku).
(
60
)	Sentenza tal‑5 ta’ Ġunju 2012, Il-Kummissjoni vs EDF (C‑124/10 P, EU:C:2012:318, punti 17 u 21).
(
61
)	Sentenza tas‑17 ta’ Diċembru 2008, Ryanair vs Il-Kummissjoni (T‑196/04, EU:T:2008:585, punt 15).
(
62
)	Ara s-sentenza tal‑14 ta’ Settembru 1994, Spanja vs Il-Kummissjoni (C‑278/92 sa C‑280/92, EU:C:1994:325, punt 22) u tat‑28 ta’ Jannar 2003, Il-Ġermanja vs Il‑Kummissjoni (C‑334/99, EU:C:2003:55, punt 134). Ara wkoll Kohler, M., “New Trends Concerning the Application of the Private Investor Test”, European State Aid Law Quarterly, 2011, Vol.10(1), p. 21-33, fi p. 26.
(
63
)	Il-punt huwa li dawk l-ispejjeż u l-benefiċċji biss li huma mistennija li jkunu rilevanti għall-operatur tas-suq jistgħu jittieħdu inkunsiderazzjoni meta jiġi evalwat jekk tali operatur ipotetiku jistax jaġixxi bl-istess mod bħall-Istat.
(
64
)	Jekk l-impriża inkwistjoni tkunx tista’ fil-fatt tinnegozja differiment ta’ self skont kundizzjonijiet li jkunu l-istess jew simili bħal dik mogħtija mill-Istat hija sussegwentement mistoqsija li tindirizza l-applikazzjoni tat-test tal-OES. Ma hijiex waħda li tirrigwarda l-applikabbiltà ta’ dan it-test.
(
65
)	Fir-rigward tal-metodi sabiex tiġi stabbilita l-osservanza tat-test tal-OES, ara Robins, N. u Puglisi, L., “The market economy operator principle: an economic role model for assessing economic advantage”, f’Hancher, L. and Piernas Lopez, J.‑J, (edituri) Research handbook on European State Aid Law, Edward Elgar Publishing, Cheltenham, 2021, p. 15 sa 39, f’p. 21 et seq.
(
66
)	Sentenzi tat‑13 ta’ Mejju 2020, Volotea vs Il-Kummissjoni (T‑607/17, EU:T:2020:180, punti 118, 119 u 127) u tat‑13 ta’ Mejju 2020, easyJet Airline vs Il-Kummissjoni (T‑8/18, EU:T:2020:182, punti 176, 177 u 193).
(
67
)	Ibid, punti 125 u 191 rispettivament.
(
68
)	Ara, pereżempju, is-sentenza tal‑10 ta’ Diċembru 2020, Comune di Milano vs Il‑Kummissjoni (C‑160/19 P, EU:C:2020:1012, punt 100 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
69
)	Ara, pereżempju, is-sentenza tal‑11 ta’ Novembru 2021, Autostrada Wielkopolska vs Il-Kummissjoni u Il-Polonja (C‑933/19 P, EU:C:2021:905, punt 117).
(
70
)	Li jfisser li motivazzjoni iktar profonda hija meħtieġa mill-Kummissjoni milli fil-każ ta’ atti ta’ applikazzjoni ġenerali, bħal regolamenti. Ara, pereżempju, is-sentenzi tal‑15 ta’ April 2008, Nuova Agricast (C‑390/06, EU:C:2008:224, punt 79 u l-ġurisprudenza ċċitata) u tal‑10 ta’ Settembru 2015, Fliesen-Zentrum Deutschland (C‑687/13, EU:C:2015:573, punti 76 sa 78 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
71
)	Sentenza tas‑6 ta’ Ottubru 2021, World Duty Free Group u Spanja vs Il‑Kummissjoni (C‑51/19 P u C-64/19 P, EU:C:2021:793, punt 71 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
72
)	Il-parti rilevanti ta’ din il-premessa tinqara kif ġej: “Barra minn hekk, minkejja d-dispożizzjonijiet tal-Liġi 10/2010, ma ġiet stabbilita l-ebda proċedura ta’ ħruġ ta’ offerti bil-ħsieb li jintgħażlu linji tal-ajru u jiġu ffinanzjati pjanijiet ta’ attività. L-operaturi tal-ajruport ippubblikaw avviżi fis-siti web rispettivi tagħhom u għażlu l-aħjar offerta, jiġifieri l-appoġġ finanzjarju pprovdut lil linji tal-ajru ma segwiex proċedura ta’ ħruġ ta’ offerti miftuħa u trasparenti. […] Minħabba f’hekk, anke jekk saru proċeduri ta’ ħruġ ta’ offerti tajbin sabiex jintgħażlu l-linji tal-ajru, dan ma jeliminax l-eżistenza ta’ vantaġġ”.
(
73
)	Sentenzi tat‑13 ta’ Mejju 2020, Volotea vs Il-Kummissjoni (T‑607/17, EU:T:2020:180, punt 131 sa 145) u tat‑13 ta’ Mejju 2020, easyJet Airline vs Il‑Kummissjoni (T‑8/18, EU:T:2020:182, punti 198 sa 211).
(
74
)	Għalkemm proċedura ta’ sejħa għal offerti ma hijiex dejjem neċessarja sabiex teskludi l-preżenza ta’ għajnuna. Ara s-sentenza tal‑24 ta’ Ottubru 2013, Land Burgenland et vs Il-Kummissjoni (C‑214/12 P, C‑215/12 P u C‑223/12 P, EU:C:2013:682, punt 93 u l-ġurisprudenza ċċitata). B’mod simili, l-Avviż tal-Kummissjoni dwar il-kunċett ta’ għajnuna mill-Istat kif imsemmi fl-Artikolu 107(1) tat-Trattat dwar il-Funzjonament tal-Unjoni Ewropea (ĠU 2016 C 262, p. 1), punt 97 et seq.
(
75
)	Ara, f’dan is-sens, is-sentenzi tat‑13 ta’ Mejju 2020, Volotea vs Il-Kummissjoni (T‑607/17, EU:T:2020:180, punt 136) u tat‑13 ta’ Mejju 2020, easyJet Airline vs Il-Kummissjoni (T‑8/18, EU:T:2020:182, punt 203). Fl-istess sens, is-sentenza tal‑5 ta’ Awwissu 2003, P & O European Ferries (Vizcaya) u Diputación Foral de Vizcaya vs Il-Kummissjoni (T‑116/01 u T‑118/01, EU:T:2003:217, punt 121).
(
76
)	Li huwa dak li, fl-opinjoni tiegħi, il-Qorti Ġenerali fis-sentenza tagħha tat‑28 ta’ Jannar 1999, BAI vs Il-Kummissjoni (T‑14/96, EU:T:1999:12, punti 73, 76 u 79) kienet qiegħda tipprova tistabbilixxi.
(
77
)	Sentenzi tat‑13 ta’ Mejju 2020, Volotea vs Il-Kummissjoni (T‑607/17, EU:T:2020:180, punt 139) u tat‑13 ta’ Mejju 2020, easyJet Airline vs Il‑Kummissjoni (T‑8/18, EU:T:2020:182, punt 206).