Wydanie tymczasowe
OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO
ANDREI BIONDIEGO
przedstawiona w dniu 26 marca 2026 r.(1)
Sprawy połączone C‑266/24 P, C‑269/24 P i C‑289/24 P
Komisja Europejska
przeciwko
Ryanair DAC (C‑266/24 P)
i
Koninklijke Luchtvaart Maatschappij NV
przeciwko
Ryanair DAC,
Komisji Europejskiej (C‑269/24 P)
i
Société Air France,
Air France-KLM
przeciwko
Ryanair DAC,
Komisji Europejskiej (C‑289/24 P)
Odwołanie – Pomoc państwa – Pomoc przyznana przez Niderlandy na rzecz KLM w kontekście pandemii COVID-19 – Gwarancja państwa na pożyczkę bankową i pożyczka podporządkowana państwa – Decyzja uznająca pomoc za zgodną z rynkiem wewnętrznym – Określenie beneficjenta pomocy w kontekście grupy spółek
I.      Wprowadzenie
1.        Niniejsze postępowania odwoławcze stanowią kolejny z (obecnie dość licznych) przypadków, w których sądy Unii muszą ocenić zgodność krajowych środków przyjętych w celu złagodzenia tragicznych skutków pandemii COVID-19 z systemem prawa Unii w dziedzinie pomocy państwa.
2.        W tym kontekście Trybunał wyraźnie uznał stanowisko państw członkowskich, że są one uprawnione, na mocy art. 107 ust. 2 lit. b) TFUE(2) lub art. 107 ust. 3 lit. b) TFUE(3), do wspierania niektórych przedsiębiorstw krajowych, zamiast innych, ze względu na ich strukturalne znaczenie dla gospodarki danego państwa członkowskiego, na przykład w zakresie łączności, zatrudnienia i infrastruktury.
3.        Być może nadszedł czas, by
ponownie ocenić spójność orzeczeń Trybunału w przedmiocie stosowania zasad prawa Unii do środków przyjętych w kontekście poważnych sytuacji nadzwyczajnych, a także ich zasadność, zwłaszcza w świetle zdobytej i bardziej dogłębnej wiedzy w zakresie wpływu tych środków na rynek. Kontrola pomocy państwa, tak samo jak prawo konkurencji, jest rzeczywiście procesem dynamicznym. Jednak jej ostatecznym celem jest zawsze zapobieganie ustanawianiu barier na poziomie krajowym, niedopuszczanie do tego, aby zachowanie przedsiębiorstwa naruszało rzeczywistą i niezakłóconą konkurencję na rynku wewnętrznym oraz dążenie do wspólnych celów.
4.        Tymczasem w niniejszych postępowaniach odwoławczych Trybunał ma za zadanie skupić się wyłącznie na prawidłowym zastosowaniu niektórych podstawowych pojęć z dziedziny prawa pomocy państwa. W szczególności odwołania w niniejszych sprawach dotyczą kryteriów, które należy stosować przy określaniu beneficjenta środka stanowiącego pomoc państwa w kontekście grupy spółek. Komisja Europejska (w sprawie C‑266/24 P), spółka Koninklijke Luchtvaart Maatschappij NV (zwana dalej „KLM”)
(w sprawie C‑269/24 P) oraz spółki Air France-KLM S.A.
(zwana dalej „Air-France-KLM”) i Société Air France S.A. (zwana dalej „Air France”)
(w sprawie C‑289/24 P) wnoszą o uchylenie wyroku w sprawie T‑146/22 (zwanego dalej „zaskarżonym wyrokiem”), w którym Sąd stwierdził nieważność decyzji Komisji C(2021) 5437 final z dnia 16 lipca 2021 r.(4) (zwanej dalej „sporną decyzją”), gdy zatwierdził środki pomocy na rzecz przedsiębiorstwa lotniczego
KLM. Odwołania te stanowią część serii siedmiu odwołań, z których wszystkie dotyczą środków na rzecz spółek należących do grupy Air France-KLM(5).
II.    Kontekst sporu, sporna decyzja i zaskarżony wyrok
5.        KLM jest częścią grupy Air France-KLM, kierowanej przez Air France-KLM(6). Air France, będąca w 100 % własnością Air France-KLM, jest kolejną spółką zależną w grupie i spółką siostrzaną KLM(7).
6.        W dniu 26 czerwca 2020 r. Królestwo Niderlandów zgłosiło Komisji pomoc na rzecz KLM obejmującą, po pierwsze,
gwarancję państwa na pożyczkę, która miała zostać przyznana temu przedsiębiorstwu przez konsorcjum banków, a po drugie pożyczkę państwa (pomoc zwana dalej „rozpatrywanym środkiem”). Całkowity budżet pomocy wynosił 3,4 mld
EUR. Celem rozpatrywanego środka było tymczasowe dostarczenie KLM płynności, której KLM potrzebował, aby zmierzyć się z negatywnymi skutkami pandemii COVID-19. Królestwo Niderlandów uznało, że z uwagi na znaczenie KLM dla jego gospodarki i obsługi lotniczej upadłość tego przedsiębiorstwa pogłębiłaby poważne zaburzenia w gospodarce tego kraju spowodowane przez tę pandemię(8).
7.        Decyzją z dnia 13 lipca 2020 r. Komisja uznała, że rozpatrywany środek z jednej strony stanowi pomoc państwa w rozumieniu art. 107 ust. 1 TFUE, a z drugiej strony jest zgodny z rynkiem wewnętrznym na podstawie art. 107 ust. 3 lit. b) TFUE(9). Zgodnie z tą decyzją KLM był jedynym beneficjentem pomocy, z wyłączeniem innych spółek należących do grupy Air France-KLM(10).
8.        Wyrokiem z dnia 19 maja 2021 r., Ryanair/Komisja (KLM; Covid-19)(11), Sąd stwierdził nieważność decyzji pierwotnej ze względu na to, że była ona dotknięta brakiem uzasadnienia w odniesieniu do określenia beneficjenta rozpatrywanego środka. Poza tym Sąd zdecydował zawiesić skutki stwierdzenia nieważności tej decyzji do czasu wydania przez Komisję nowej decyzji na podstawie art. 108 TFUE(12).
9.        W dniu 16 lipca 2021 r. Komisja wydała sporną decyzję, w której uznała, że rozpatrywany środek stanowi pomoc państwa w rozumieniu art. 107 ust. 1 TFUE, zgodną
jednak z rynkiem wewnętrznym na podstawie art. 107 ust. 3 lit. b) TFUE, oraz że KLM
był jedynym beneficjentem pomocy, z wyłączeniem innych spółek należących do grupy Air France-KLM.
10.      Spółka Ryanair DAC (zwana dalej „Ryanairem”) wniosła o stwierdzenie nieważności spornej decyzji, podnosząc w szczególności, że Komisja błędnie określiła KLM jako jedynego beneficjenta pomocy. W zaskarżonym wyroku Sąd uwzględnił ten zarzut i stwierdził, że określenie beneficjenta rozpatrywanego środka pomocy powinno było obejmować Air France, Air France-KLM i KLM. Z tego powodu Sąd stwierdził nieważność spornej decyzji w całości bez badania pozostałych zarzutów podniesionych przez Ryanaira(13).
III. Żądania stron
11.      Komisja, KLM, Air France-KLM i Air France w swoich trzech odwołaniach wnoszą do Trybunału tytułem żądania głównego o uchylenie zaskarżonego wyroku, wydanie ostatecznego orzeczenia i obciążenie Ryanaira kosztami postępowania lub tytułem żądania ewentualnego o przekazanie sprawy Sądowi do ponownego rozpoznania oraz orzeczenie, że rozstrzygnięcie o kosztach postępowania nastąpi w orzeczeniu kończącym postępowanie w sprawie.
12.      Republika Francuska i Królestwo Niderlandów wnoszą do Trybunału o uwzględnienie odwołań i uchylenie zaskarżonego wyroku. Królestwo Niderlandów zwraca się dodatkowo do Trybunału o obciążenie Ryanaira kosztami postępowania.
13.      Ryanair wnosi do Trybunału o oddalenie odwołań i obciążenie Komisji, KLM, Air France-KLM i Air France kosztami postępowania.
IV.    W przedmiocie odwołań
14.      Komisja podnosi dwa zarzuty na poparcie swojego odwołania. W ramach zarzutu pierwszego wskazuje, że Sąd naruszył prawo, gdy zastosował błędne kryterium w celu określenia beneficjenta pomocy w ramach grupy przedsiębiorstw. W ramach zarzutu drugiego podnosi ona, że Sąd zastąpił ocenę Komisji własną oceną, przy czym nie wykazał w wystarczający sposób, że rozumowanie Komisji było dotknięte oczywistym błędem w ocenie.
15.      KLM (w sprawie C‑269/24 P)
oraz Air France-KLM i Air France (w sprawie C‑289/24 P) podnoszą trzy zarzuty na poparcie swoich odwołań, z których dwa pierwsze dotyczą tych samych naruszeń prawa, na które Komisja
wskazała w swoim odwołaniu w sprawie C‑266/24 P. W ramach zarzutu trzeciego KLM, Air France-KLM i Air France podnoszą, że Sąd naruszył prawo, gdy błędnie zinterpretował ramy prawne dotyczące pojęcia „pośrednich korzyści z pomocy państwa”.
A.      W przedmiocie zarzutu pierwszego
16.      W zarzucie pierwszym, skierowanym przeciwko pkt 54–159 zaskarżonego wyroku, Komisja, KLM, Air France-KLM i Air France (zwane dalej łącznie „wnoszącymi odwołania”), popierane przez Republikę Francuską i Królestwo Niderlandów, podnoszą, że Sąd zastosował błędne kryterium w celu określenia, które przedsiębiorstwo było beneficjentem pomocy przyznanej w ramach rozpatrywanego środka. Dokładniej rzecz ujmując, zdaniem wnoszących odwołania Sąd niesłusznie zrównał analizę tego, co stanowi „jedną jednostkę gospodarczą”, z analizą „beneficjenta” środka pomocy w kontekście grupy spółek, koncentrując się na czynnikach umożliwiających ustalenie istnienia takiej jednostki, zamiast określić, które przedsiębiorstwo rzeczywiście czerpie korzyści ze środka pomocy.
17.      Pomoc publiczna może być przyznawana na rzecz osób fizycznych lub prawnych. Zasady pomocy państwa mają jednak zastosowanie wyłącznie do przedsiębiorstw(14). Dokładniej rzecz ujmując, art. 107 ust. 1 TFUE zakłada w szczególności istnienie korzyści przyznanej przedsiębiorstwu(15). Te dwa pojęcia obejmują trzecie, które choć nie jest wyraźnie wymienione w art. 107 TFUE, ma zasadnicze znaczenie w prawie pomocy państwa, mianowicie pojęcie beneficjenta. Pojęcie beneficjenta – które jest istotne nie tylko do celów odzyskania pomocy, ale także analizy, czy środek krajowy jest objęty zakresem art. 107 ust. 1 oraz czy jest zgodny z rynkiem wewnętrznym – określa przedsiębiorstwo, które faktycznie korzysta z danej pomocy(16).
18.      Zgodnie z ugruntowanym kryterium wypracowanym przez Trybunał pojęcie przedsiębiorstwa odnosi się do podmiotów prowadzących działalność gospodarczą, niezależnie od ich statusu prawnego i sposobu finansowania(17), i należy je rozumieć jako oznaczające jednostkę gospodarczą, nawet jeśli z prawnego punktu widzenia jednostka ta składa się z kilku osób fizycznych lub prawnych(18).
19.      Pojęcie przedsiębiorstwa jako jednostki gospodarczej, wypracowane przez Trybunał na początku lat siedemdziesiątych ubiegłego wieku w kontekście postanowienia odpowiadającego obecnemu art. 101 TFUE, zostało przeniesione do innych ściśle powiązanych z sobą dziedzin prawa Unii, takich jak pomoc państwa(19) – i słusznie. Parafrazując rzecznika generalnego F.G. Jacobsa, dla zachowania spójności i jednolitości co do zasady te same pojęcia powinny, w ściśle powiązanych z sobą dziedzinach prawa Unii,
których cele są takie same, mieć identyczne znaczenie, chyba że uzasadnione jest inne rozwiązanie(20).
20.      Szereg prawnie niezależnych podmiotów można zatem uznać za część jednego przedsiębiorstwa do celów określenia kręgu beneficjentów pomocy państwa, jeżeli można uznać, że korzystają one, jako jednostka gospodarcza, z danego środka(21).
21.      Oczywiście nie oznacza to, że w każdym przypadku, gdy beneficjent pomocy państwa jest częścią grupy spółek, cała grupa musi być automatycznie uważana za faktycznego beneficjenta. W celu wyznaczenia granic przedsiębiorstwa – rozumianego jako jednostka gospodarcza – korzystającego ze środka pomocy w ramach takiej grupy spółek należy wziąć pod uwagę szereg czynników, które pozwalają określić w każdym przypadku przewidywalne skutki gospodarcze tego środka i korzyści, jakie ze sobą niesie. Jest to zatem zadanie o charakterze prospektywnym.
22.      W celu ustalenia, czy krytyka sformułowana przez wnoszące odwołania jest uzasadniona, należy zatem pokrótce przeanalizować etapy rozumowania przeprowadzonego odpowiednio przez Komisję i Sąd w celu ustalenia beneficjenta rozpatrywanego środka pomocy.
23.      W motywach 107–110 spornej decyzji Komisja, powołując się na orzecznictwo Sądu, przypomniała, po pierwsze, że spółki należące do grupy kapitałowej mogą być traktowane jako jedno przedsiębiorstwo do celów pomocy państwa, jeżeli tworzą jedną jednostkę gospodarczą ocenianą na podstawie czynników związanych z istnieniem powiązań między tymi przedsiębiorstwami, takich jak bezpośrednia lub pośrednia kontrola przez jeden podmiot, powiązania funkcjonalne i finansowe, identyczna lub równoległa działalność gospodarcza oraz szczególne klauzule umowne(22). Po drugie, Komisja, odwołując się do wyroku z dnia 3 lipca 2003 r., Belgia/Komisja(23), podkreśliła, że sam fakt, iż szereg przedsiębiorstw należy do tej samej grupy, niekoniecznie oznacza, że wszystkie one są ipso facto beneficjentami pomocy państwa, ponieważ pomoc może być ograniczona do konkretnych podmiotów w ramach grupy. Na podstawie tych kryteriów w motywach 112–117 spornej decyzji Komisja przeanalizowała następnie (i) powiązania funkcjonalne, gospodarcze i organizacyjne między Air France, KLM i Air France-KLM oraz (ii) porozumienia dotyczące rozpatrywanego środka i ryzyka rozdzielenia pomocy między tymi trzema podmiotami. Po przeprowadzeniu analizy Komisja uznała z jednej strony, że chociaż istniały pewne powiązania funkcjonalne, gospodarcze i organizacyjne(24), KLM korzystał de facto ze znacznej niezależności funkcjonalnej, finansowej i operacyjnej, w sposób niezależny zarządzał swoimi potrzebami związanymi z finansowaniem i płynnością (Air France-KLM nie sprawował żadnej kontroli nad jego środkami finansowymi) i dokonywał transakcji wewnątrz grupy na warunkach rynkowych(25). Z drugiej strony Komisja uznała, że mechanizmy umowne rozpatrywanego środka obejmowały liczne zabezpieczenia(26) gwarantujące, że środki finansowe zostaną wyłącznie i faktycznie przekazane
KLM, na rzecz którego to przedsiębiorstwa zostaną bezpośrednio przelane bez przechodzenia przez spółkę holdingową i bez możliwości przekazania ich części na rzecz Air France. W związku z tym Komisja stwierdziła, że KLM stanowi jednostkę gospodarczą odrębną od jego spółki dominującej i od Air France oraz że jest jedynym beneficjentem tego środka.
24.      W zaskarżonym wyroku, po pierwsze, Sąd zbadał powiązania kapitałowe, organizacyjne, funkcjonalne i gospodarcze między Air France-KLM, Air France i KLM
oraz ich odpowiednimi spółkami zależnymi i stwierdził, że wszystkie te powiązania wskazywały na to, iż owe podmioty tworzyły jedną jednostkę gospodarczą do celów stosowania zasad pomocy państwa(27). W szczególności Sąd stwierdził, że: (i) Air France-KLM sprawował kontrolę, bezpośrednio lub pośrednio ingerując w zarządzanie Air France i KLM(28), (ii) wniosek Komisji, że Air France i KLM korzystały z autonomii funkcjonalnej był nieuzasadniony(29), oraz że (iii) między Air France-KLM i jego spółkami zależnymi istniał pewien stopień ekonomicznej i finansowej współzależności, a także stopień integracji gospodarczej i współpracy między Air France i KLM(30). Po drugie, Sąd zbadał umowy, na podstawie których przyznano rozpatrywany środek, stwierdzając, że mechanizmy umowne w nich przewidziane nie pozwalały stwierdzić, iż jedynym beneficjentem rozpatrywanego środka pomocy był KLM(31) (pkt 132). Ponadto Sąd zbadał rodzaj przyznanego środka i kontekst, w jakim został on przyznany, stwierdzając, że Komisja nie uwzględniła decyzji Air France-KLM i Air France
jako części tego kontekstu(32).
25.      Muszę przyznać, że krytyka formułowana przez wnoszące odwołania
wobec rozumowania Sądu wydaje mi się zbyt formalistyczna i sprzeczna z nadrzędnym podejściem funkcjonalnym, któremu podlega prawo pomocy państwa. Używając prostego języka angielskiego (i mając nadzieję, że proste będą wszystkie wersje językowe), po prostu nie potrafię dostrzec żadnych rzeczywistych różnic między rekonstrukcją zaproponowaną przez Komisję w spornej decyzji a rozumowaniem Sądu.
26.      Zarówno sporna decyzja, jak i zaskarżony wyrok opierają się na indywidualnej i globalnej ocenie tych samych czynników zbadanych w dokładnie tej samej kolejności. Żadna z wnoszących odwołania nie kwestionuje znaczenia któregokolwiek z tych czynników ani nie twierdzi, że Sąd nie uwzględnił innych równie istotnych czynników. W szczególności przyznają one, że analiza powiązań gospodarczych, funkcjonalnych i organizacyjnych między różnymi podmiotami grupy spółek stanowi punkt wyjścia do ustalenia beneficjenta środka pomocy w ramach takiej grupy, ponieważ pozwala w szczególności na ustalenie stopnia autonomii decyzyjnej tych podmiotów.
27.      Zarówno sporna decyzja, jak i zaskarżony wyrok opierają się na tej samej
koncepcji przedsiębiorstwa jako jednostki gospodarczej i zasadniczo na tym samym orzecznictwie w celu ustalenia istnienia lub nieistnienia takiej jednostki w dziedzinie pomocy państwa(33). Tu także wnoszące odwołania nie kwestionują znaczenia tej
koncepcji ani tego orzecznictwa do celów określenia kręgu beneficjentów pomocy państwa w ramach grupy spółek.
28.      Komisja, odnosząc się do pkt 66 wyroku w sprawie AceaElectrabel(34), zauważa, że pojęcie „jednej jednostki gospodarczej” w kontekście pomocy państwa może różnić się od pojęcia mającego zastosowanie w innych dziedzinach prawa konkurencji. Nie przekonuje mnie jednak do końca ten argument.
29.      Podobnie jak pojęcie „przedsiębiorstwa” pojęcie „jednej jednostki gospodarczej” ma charakter funkcjonalny. Zaklasyfikowanie szeregu podmiotów jako jednej jednostki gospodarczej do celów prawa konkurencji, w tym pomocy państwa, jest uzależnione od konkretnego celu, któremu takie zaklasyfikowanie służy, i zależy od badanego kontekstu. W związku z tym różne podmioty mogą być uważane za niepodzielną całość do celów określenia beneficjenta pomocy państwa w konkretnym przypadku, nawet jeśli nie zostałyby one zakwalifikowane jako takie do celów związanych z innymi dziedzinami prawa konkurencji.
30.      Wnoszące odwołania podnoszą również, że Sąd nie uwzględnił orzecznictwa, zgodnie z którym za beneficjenta pomocy państwa może zostać uznana tylko jedna ze spółek należących do grupy, z wyłączeniem pozostałych spółek, a zatem oparł się na nieprawidłowych lub niekompletnych ramach prawnych. Powołują się one w szczególności na wyrok
Verlipack, w którym Trybunał wyjaśnił, że Komisja ma prawo uwzględnić brzmienie klauzul przeznaczenia środków w przypadku pożyczki publicznej i dojść do wniosku, że beneficjentem pomocy nie jest pożyczkobiorca, lecz inny podmiot, na rzecz którego ten pierwszy jest zobowiązany przenieść pożyczone środki pieniężne. Podnoszą one zasadniczo, że z wyroku tego wynika, iż przyznanie pomocy podmiotowi należącemu do grupy spółek może podlegać ograniczeniom w zakresie dostępu do środków lub w zakresie celów, dla których pomoc może zostać wykorzystana, w związku z czym w zależności od okoliczności każdego przypadku podmiot ten może zostać uznany za niezależną jednostkę do celów identyfikacji beneficjenta pomocy.
31.      W tym względzie zaznaczam przede wszystkim, że sam fakt, iż Sąd, inaczej niż Komisja w spornej decyzji(35), nie odniósł się w żaden sposób do wyroku Verlipack, gdy w pkt 54–61 zaskarżonego wyroku powołał się na orzecznictwo, które uznał za istotne, i przedstawił kryteria, które zastosował, nie oznacza, że wykluczył on, iż krąg beneficjentów pomocy państwa w ramach grupy spółek może być ograniczony do jednego podmiotu.
32.      Taka możliwość może bowiem zostać wykazana dopiero po dokonaniu oceny uwzględniającej wszystkie istotne czynniki wymienione powyżej i specyfikę każdego przypadku. Wobec tego nie można kwestionować rozumowania Sądu wyłącznie na podstawie podnoszonego pominięcia, jeżeli wygląda na to, że Sąd rzeczywiście dokonał takiej oceny. Ponadto Sąd nie uwzględnił wyroku
Verlipack ani wyroków z dnia 25 czerwca 1998 r.,
British Airways i in./Komisja(36), oraz z dnia 11 maja 2005 r., Saxonia Edelmetalle i ZEMAG/Komisja(37), na które wnoszące odwołania
również się powołują. Uznał on jednak, że sprawy, w których zapadły te wyroki, nie były porównywalne ze sprawami, które wówczas rozpatrywał, i stwierdził, inaczej niż w tamtych wyrokach, że kręgu beneficjentów rozpatrywanego środka pomocy nie można ograniczać do jednej spółki w ramach grupy, do której owa spółka należy(38).
33.      Komisja podnosi, że nie tylko pominięcie w pkt 54–62 zaskarżonego wyroku jakiegokolwiek odniesienia do wyroku
Verlipack, ale również odniesienia do pkt 11 zawiadomienia w sprawie pojęcia pomocy państwa(39) i do wyroku w sprawie AceaElectrabel w pkt 57 i 58 tego wyroku wskazują, że Sąd oparł się na nieprawidłowych ramach prawnych. Komisja twierdzi, że chociaż czynniki takie jak istnienie pakietu kontrolnego i inne powiązania funkcjonalne, gospodarcze i organizacyjne, na które powołano się we wspomnianym zawiadomieniu i w wyroku w sprawie AceaElectrabel, są przydatne zarówno do ustalenia, czy szereg podmiotów tworzy jedno przedsiębiorstwo, jak i do określenia beneficjenta pomocy, to waga i znaczenie tych czynników ulegają zmianie w zależności od tego, czy dąży się do zdefiniowania „przedsiębiorstwa” jako całości, czy też „beneficjenta”. Przyznaję, że nie do końca rozumiem tę krytykę.
34.      Jak wskazano powyżej, pojęcie „przedsiębiorstwa” oraz pojęcie „jednostki gospodarczej” są uzależnione od konkretnego zamierzonego celu. Oznacza to, że przy ustalaniu, czy w ramach grupy przedsiębiorstw beneficjentem środka pomocy jest tylko jeden z podmiotów wchodzących w skład grupy, jednostka złożona z kilku z tych podmiotów lub grupa jako całość, należy wziąć pod uwagę wszystkie istotne czynniki, które mogą różnić się w zależności od przypadku. W konsekwencji te same podmioty można uznać za jednostkę gospodarczą w odniesieniu do danego środka pomocy, a w odniesieniu do innego – już nie(40).
35.      W związku z tym w okolicznościach takich jak
okoliczności w niniejszych sprawach połączonych nie chodzi o to, jaką wagę lub znaczenie przypisze się powiązaniom gospodarczym, organizacyjnym i funkcjonalnym istniejącym między podmiotami tworzącymi grupę, które to powiązania muszą być ocenione wnikliwie i obiektywnie, lecz o to, czy w świetle szczególnych okoliczności sprawy jeden lub kilka z tych podmiotów można, pomimo tych powiązań, uznać za niezależne przedsiębiorstwo i za jedynego beneficjenta rozpatrywanej pomocy. Wydaje mi się, że Sąd
przyjął dokładnie ten tok rozumowania w zaskarżonym wyroku.
36.      Wnoszące odwołania podnoszą również w pokrywających się argumentach, że Sąd wykluczył możliwość skorzystania przez państwo członkowskie z gwarancji umownych w celu ograniczenia korzystania z pomocy do niektórych podmiotów w ramach grupy przedsiębiorstw. Moim zdaniem twierdzenie to jest bezzasadne.
37.      Sąd nie tylko wyraźnie przyznał, że „umowy, na podstawie których przyznano środek pomocy”, są jednym z szeregu czynników, które należy wziąć pod uwagę w ramach całościowej oceny dla ustalenia, czy odrębne podmioty prawne można uznać za tworzące jedną jednostkę gospodarczą do celów stosowania zasad pomocy państwa(41). Zbadał on również wnikliwie treść mechanizmów umownych zastosowanych w umowach, na podstawie których przyznano rozpatrywany środek pomocy, i stwierdził, że Komisja nie wykazała, aby mechanizmy te były wystarczające do zapobieżenia przekazywaniu bezpośrednio lub pośrednio środków finansowych przyznanych KLM
innym członkom grupy.
38.      W tym względzie moim zdaniem nie ma wątpliwości, jak wyjaśnił Sąd w pkt 134 zaskarżonego wyroku, że możliwość objęcia przez takie mechanizmy umowne pojedynczego podmiotu w ramach grupy przedsiębiorstw zależy od ich konkretnej treści, a także od specyfiki danej sprawy. Przeciwny wniosek, którego same wnoszące odwołania nie popierają, czyniłby określenie rzeczywistego beneficjenta środka pomocy, w kontekście takim jak
kontekst w niniejszych sprawach połączonych, działaniem czysto formalistycznym.
39.      Wyrok Verlipack nie tylko nie podważa takiego kazuistycznego podejścia, ale wręcz je potwierdza. W wyroku tym Trybunał przyznał, że  analiza rozpatrywanych klauzul przeznaczenia „może prowadzić do wniosku”, że beneficjentem pożyczek był podmiot inny niż pożyczkobiorca. Ogólniej rzecz ujmując, o ile wyrok
Verlipack z pewnością można interpretować jako potwierdzający znaczenie warunków, na jakich państwo członkowskie przyznaje pomoc, do celów zidentyfikowania przedsiębiorstwa, które rzeczywiście z niej korzysta, o tyle jego zakres nie powinien być moim zdaniem nadmiernie rozszerzany(42). W szczególności nie może być on interpretowany jako przyznający bezwarunkowe pierwszeństwo zapisów umownych nad rzeczywistością gospodarczą i skutecznością kontroli pomocy państwa.
40.      Przypominam ponadto, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału jedynym elementem decydującym o ustaleniu, czy środek należy zakwalifikować jako pomoc państwa, są skutki wywołane przez ten środek(43). Ta podstawowa zasada prawa pomocy państwa służy również jako wskazówka przy określaniu beneficjenta pomocy państwa. W sprawie, w której zapadł wyrok Verlipack, zastosowano podejście oparte na skutkach, które jest nieodłącznym elementem prawa pomocy państwa, i nie można powoływać się na nią na poparcie metody, która przypisuje nadmierne znaczenie mechanizmom umownym towarzyszącym udzielaniu pomocy bez dogłębnej analizy ich treści i skutków.
41.      Podsumowując, wydaje mi się, że to, co wnoszące odwołania określają jako zastosowanie nieprawidłowych lub niekompletnych ram prawnych oraz błędne zastosowanie lub błędną interpretację właściwego orzecznictwa lub „wagi”, jaką należy przypisać mającym zastosowanie kryteriom, stanowi jedynie różnicę we wnioskach, do których doszły Komisja i Sąd na podstawie stosownych okoliczności faktycznych i dowodów. Moim zdaniem zarówno Sąd, jak i Komisja zastosowały ten sam standard prawny.
42.      W świetle całości powyższych rozważań proponuję oddalić zarzut pierwszy we wszystkich niniejszych sprawach połączonych.
B.      W przedmiocie zarzutu drugiego
43.      Wnoszące odwołania, popierane przez Republikę Francuską i Królestwo Niderlandów, twierdzą, że badając przedstawioną w spornej decyzji analizę tego, kto jest beneficjentem rozpatrywanego środka, Sąd przekroczył granice swojej marginalnej kontroli w sprawach ekonomicznych
oraz zastąpił ocenę Komisji własną oceną okoliczności faktycznych i dowodów, przy czym nie wykazał w sposób wymagany prawem, aby rozumowanie Komisji było dotknięte jakimkolwiek oczywistym błędem w ocenie. Argumentują one przede wszystkim, że Sąd doszedł do wniosku przeciwnego do wniosku Komisji w spornej decyzji, przy czym nie stwierdził
on oczywistego błędu w ocenie na żadnym etapie analizy Komisji. Zarzut ten – który wbrew temu, co twierdzi Ryanair, jest ogólnie dopuszczalny – opiera się na czterech głównych argumentach, które rozważę osobno. Przed przystąpieniem do analizy warto pokrótce przypomnieć zasady regulujące standard kontroli sądowej mający zastosowanie w okolicznościach niniejszych spraw połączonych.
44.      Trybunał przyznał, że Komisji przysługują szerokie uprawnienia dyskrecjonalne przy ustalaniu, czy odrębne podmioty tworzą jednostkę gospodarczą, w celu określenia beneficjenta pomocy państwa(44). Określenie beneficjenta pomocy państwa w kontekście grupy przedsiębiorstw może rzeczywiście wymagać złożonych ocen ekonomicznych, a zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału kontrola takich ocen jest ograniczona. Mianowicie ogranicza się ona do stwierdzenia, że przestrzegane są przepisy proceduralne i zasady dotyczące obowiązku uzasadnienia, a także do sprawdzenia prawidłowości dokonanych ustaleń faktycznych oraz tego, czy nie doszło do naruszenia prawa, oczywistego błędu w ocenie okoliczności faktycznych lub nadużycia władzy. Do sądów Unii nie należy zastępowanie oceny Komisji własną oceną ekonomiczną.
45.      Trybunał wyjaśnił jednak, że szeroki zakres uznania, jaki przysługuje Komisji przy dokonywaniu złożonych ocen ekonomicznych, w szczególności w dziedzinie pomocy państwa, nie oznacza, że sądy Unii winny zrezygnować z kontroli interpretacji danych o charakterze ekonomicznym dokonanej przez Komisję(45). Sądy Unii powinny w szczególności nie tylko zweryfikować materialną dokładność przytoczonego materiału dowodowego, jego wiarygodność i spójność, ale także dokonać kontroli tego, czy ten materiał stanowi zbiór istotnych danych, które należy wziąć pod uwagę w celu oceny złożonej sytuacji, i czy może on stanowić poparcie dla wniosków wyciągniętych na jego podstawie(46). Jak już miałem okazję wskazać, intensywność kontroli sądowej ocen ekonomicznych zależy zatem faktycznie od stopnia ich złożoności, a także od tego, czy wiążą się one z wyborami politycznymi lub wyznaczaniem celów. W konsekwencji standard „marginalnej kontroli złożonych ocen ekonomicznych” nie powinien stać się ogólną formułą, która w sposób nieuzasadniony ogranicza sądy Unii w przeprowadzaniu wystarczająco intensywnej kontroli sądowej całych kategorii ocen(47). Jest tak tym bardziej w przypadku ocen dokonywanych na etapie ustalania czynników przyczyniających się do
wykazania istnienia pomocy państwa w rozumieniu art. 107 ust. 1 TFUE i określenia jej zakresu, takich jak identyfikacja przedsiębiorstwa korzystającego z pomocy.
46.      Jak przyznają same wnoszące odwołania, Sąd prawidłowo wyznaczył w pkt 59 i 60 zaskarżonego wyroku granice kontroli sądowej w rozpatrywanych sprawach, gdy powołał się na orzecznictwo przytoczone powyżej.
a)      Argument pierwszy: Sąd przekroczył granice kontroli sądowej w odniesieniu do powiązań kapitałowych, organizacyjnych i funkcjonalnych
47.      Wnoszące odwołania twierdzą zasadniczo, że wnioski Sądu dotyczące powiązań kapitałowych, organizacyjnych i funkcjonalnych nie są sprzeczne z wnioskami wyciągniętymi przez Komisję w spornej decyzji oraz że w zaskarżonym wyroku nie stwierdzono oczywistego błędu Komisji w ocenie
dotyczącej tych powiązań.
48.      Argument ten – który obejmuje kilka zarzutów szczegółowych, z których część jest niedopuszczalna, jak wykażę poniżej – nie jest moim zdaniem poparty staranną lekturą tego wyroku.
49.      Wbrew temu, co twierdzą wnoszące odwołania, z rozumowania leżącego u podstaw pkt 63–107 zaskarżonego wyroku wynika(48), że Sąd nie zaakceptował wniosku Komisji, zgodnie z którym pomimo „pewnych funkcjonalnych, ekonomicznych i organizacyjnych powiązań między Air France, KLM i [Air France-KLM]” (motyw 112 spornej decyzji) „KLM i Air France korzystają de facto ze znacznej autonomii funkcjonalnej, gospodarczej i organizacyjnej, zarówno względem siebie, jak i względem ich spółki dominującej” (motyw 113 spornej decyzji). Sąd stwierdził natomiast, że powiązania te – niezależnie od tego, czy badane oddzielnie, czy łącznie – były czynnikami wskazującymi na to, że te trzy podmioty nie mogą zostać uznane za niezależne do celów rozpatrywanego środka pomocy(49).
50.      Wnoszące odwołania mylą się również, gdy podnoszą, że Sąd nie stwierdził żadnego oczywistego błędu w ocenie w ramach rozumowania Komisji ani w jej wnioskach. Sąd dokonał kontroli motywów 112 i 113 spornej decyzji i uznał – w świetle informacji zawartych w tej decyzji, jak również przedstawionych argumentów i zgromadzonych dowodów, których dostępność dla Komisji w momencie przyjęcia spornej decyzji i których znaczenie nie były kwestionowane przez wnoszące odwołania(50) – że ustalenia Komisji dotyczące intensywności funkcjonalnych, ekonomicznych i organizacyjnych powiązań między Air France i KLM oraz między nimi i ich spółką dominującą nie były wystarczająco uzasadnione. Jak wynika z orzecznictwa przytoczonego w pkt 45 niniejszej opinii, Sąd nie przekroczył zatem granic kontroli sądowej w przedmiocie złożonych ocen ekonomicznych dokonanych przez Komisję w dziedzinie pomocy państwa.
51.      Podkreślona przez wnoszące odwołania okoliczność, że Sąd nie wskazał wyraźnie kategorii „oczywistego błędu w ocenie”, choć uczynił to w dalszej części zaskarżonego wyroku(51) i tylko jeden raz, nie podważa tego wniosku, gdyż odmienne podejście groziłoby przyznaniem pierwszeństwa wyborom leksykalnym Sądu zamiast istocie jego rozumowania.
52.      Z tych samych powodów co powody, które przedstawiono powyżej, jestem zdania, że twierdzenie wnoszących odwołania, iż Sąd zastąpił ocenę Komisji własną oceną, nie zasługuje na uwzględnienie.
53.      Sąd skupił się na kontroli oceny Komisji dotyczącej gospodarczych, organizacyjnych i funkcjonalnych powiązań istniejących między Air France-KLM, Air France i KLM w świetle przedstawionych mu argumentów i dowodów i stwierdził, że wniosków Komisji nie można utrzymać. W zakresie, w jakim twierdzenie to opiera się na podobno zbyt szczegółowym charakterze analizy Sądu, argument ten jest zbyt uproszczony i wynika z błędnej i restrykcyjnej koncepcji roli sądów Unii w dokonywaniu kontroli ocen ekonomicznych Komisji. Fakt, że kontrola ta może mieć ograniczony zakres, nie oznacza, że owe sądy nie są upoważnione, a nawet zobowiązane do jej przeprowadzenia w sposób dogłębny.
54.      W szczególności wbrew temu, co twierdzą Air France-KLM i Air France, Sąd nie zastąpił oceny Komisji swoją własną oceną w przedmiocie współpracy między Transavia France i Transavia Netherlands, o której mowa w pkt 82 zaskarżonego wyroku. Aby stwierdzić pewien stopień współpracy funkcjonalnej i handlowej między tymi spółkami, niezależnie od tego, że każda z nich posiadała własne licencje, certyfikaty, prawa przewozowe, przydziały czasu na start lub lądowanie, aktywa, personel i kierownictwo, Sąd nie oparł się wyłącznie na tym, że obie miały wspólną markę i stronę internetową. Podkreślił on, że Transavia istnieje na rynku, a także
widnieje w dokumentach grupy Air France-KLM, w szczególności w uniwersalnych dokumentach rejestracyjnych z 2019 r. i 2020 r., jako pojedynczy operator stanowiący segment „low cost” działalności handlowej tej grupy(52). W tym względzie należy przypomnieć, że jednolitość zachowania na rynku jest tym, co zwykle charakteryzuje kilka niezależnych pod względem prawnym podmiotów jako jedną „jednostkę gospodarczą”(53).
55.      W pozostałym zakresie argumenty podniesione przez wnoszące odwołania są moim zdaniem albo bezzasadne, albo niedopuszczalne, ponieważ mają na celu uzyskanie od Trybunału nowej oceny okoliczności faktycznych lub dowodów zbadanych przez Sąd, do czego, w braku dowodu na ich przeinaczenie, nie jest on właściwy(54).
56.      Po pierwsze, prawdą jest, jak podkreśla KLM, że w pkt 89 zaskarżonego wyroku Sąd niesłusznie oparł się na motywie 41 spornej decyzji, w którym szczegółowo przedstawiono udzielone przez Królestwo Niderlandów wyjaśnienia dotyczące powiązań funkcjonalnych w ramach grupy Air France-KLM, a który to motyw nie składa się na ocenę Komisji. Jednakże zaprezentowane przez Królestwo Niderlandów twierdzenie, że KLM i Air France były „funkcjonalnie niezależne”, jest popierane przez Komisję(55), która w swojej ocenie w dużej mierze odsyła do tych wyjaśnień(56).
57.      Po drugie, argument KLM, że w ramach grupy przedsiębiorstw należy się spodziewać pewnego poziomu powiązań funkcjonalnych i że pomimo pewnego stopnia koordynacji spółki zależne mogą nadal działać niezależnie, nawet w ramach jednej jednostki gospodarczej, jest bezskuteczny, ponieważ to właśnie wniosek, że KLM korzystał z takiej autonomii operacyjnej, Sąd uznał za niepoparty dowodami.
58.      Po trzecie, nawet jeśli twierdzenie wnoszących odwołania, zgodnie z którym przysługujące Air France-KLM prawo weta i prawo zatwierdzenia nie wykraczają poza zwyczajowe prerogatywy, z których korzysta każda spółka dominująca kontrolująca swoje spółki zależne, jest materialnie zgodne z prawdą, to nie jest ono moim zdaniem decydujące w kwestii tego, który podmiot w ramach grupy Air France-KLM mógłby zostać faktycznie uznany za podmiot korzystający bezpośrednio lub pośrednio z rozpatrywanego środka.
59.      Po czwarte, wbrew temu, co twierdzą wnoszące odwołania, w pkt 104 zaskarżonego wyroku Sąd nie uznał, że okoliczność, iż stosunki handlowe między Air France a KLM, jak również między tymi spółkami zależnymi a ich spółką dominującą były prowadzone na „normalnych warunkach rynkowych”, miała znaczenie wyłącznie dla celów podatkowych. Uznał on raczej, że okoliczność ta nie była wystarczająca do wykazania, iż owe podmioty posiadały autonomię gospodarczą w ramach grupy Air France-KLM, zważywszy na czynniki, które wcześniej wskazał w pkt 100–103 tego wyroku(57). Ponadto, jak wynika z pkt 105 zaskarżonego wyroku, Sąd uznał, że rozpatrywany środek skutkował wzmocnieniem pozycji finansowej grupy Air France-KLM jako całości poprzez udostępnienie znacznych kwot środków pieniężnych, które nie były dostępne w normalnych warunkach rynkowych, oraz poprzez uniknięcie upadłości KLM. Korzyść taka była zatem bardziej związana z korzystnymi skutkami, jakie przywrócenie płynności i rentowności KLM miałoby dla Air France-KLM i Air France, niż z ryzykiem przeniesienia pomocy w wyniku transakcji między tymi przedsiębiorstwami na warunkach nierynkowych. W związku z tym fakt, że takie transakcje były przeprowadzane na normalnych warunkach rynkowych, nie był kluczowy w uzasadnieniu Sądu.
60.      Po piąte, argumenty KLM i Air France-KLM oraz Air France kwestionujące wyżej wymienione twierdzenie z pkt 105 zaskarżonego wyroku w przedmiocie skutków rozpatrywanego środka dla grupy Air France-KLM jako całości, są niepoparte dowodami, a w każdym razie niedopuszczalne w zakresie, w jakim mają one skłonić Trybunał do skontrolowania oceny okoliczności faktycznych i dowodów dokonanej przez Sąd, bez powoływania się na ich przeinaczenie(58). Odnośnie do twierdzenia zawartego w pkt 106 tego wyroku, że „KLM prawdopodobnie nie mógłby kontynuować swojej działalności i tym samym zagroziłby również kontynuacji działalności prowadzonej wspólnie z Air France”, które to twierdzenie jest również kwestionowane przez wnoszące odwołania, podkreślę po prostu, że zgodnie ze sporną decyzją rozpatrywany środek został przewidziany i dopuszczony w celu zaradzenia poważnym brakom płynności KLM i uniknięcia upadłości tego przedsiębiorstwa(59). Wobec tego Sąd nie popełnił błędu, gdy stwierdził, że bez tego środka KLM prawdopodobnie nie byłby w stanie prowadzić swojej działalności, w tym działalności koordynowanej z Air France(60).
61.      Z całości powyższych rozważań wynika moim zdaniem, że podniesiony przez wnoszące odwołania
argument pierwszy, dotyczący powiązań organizacyjnych, funkcjonalnych i gospodarczych w ramach grupy Air France-KLM należy oddalić.
b)      Argument drugi: Sąd przekroczył granice kontroli sądowej w odniesieniu do umów, na podstawie których przyznano rozpatrywany środek
62.      Wnoszące odwołania, popierane przez Republikę Francuską i Królestwo Niderlandów, twierdzą, że Sąd nie wykazał, aby Komisja popełniła oczywisty błąd w ocenie, gdy stwierdziła w motywie 114 spornej decyzji, że zabezpieczenia zawarte w umowach, na podstawie których przyznano rozpatrywany środek(61), umożliwiały skuteczne i wyłączne przekazanie KLM rzeczywistej korzyści z tego środka, w taki sam sposób jak klauzula przeznaczenia środków.
Ten argument drugi, który obejmuje kilka różnych zarzutów szczegółowych, jest skierowany przeciwko pkt 108–132 zaskarżonego wyroku.
63.      Jak wskazano powyżej, istnienie klauzul przeznaczenia środków lub porozumień towarzyszących przyznaniu pomocy państwa na rzecz podmiotu wchodzącego w skład grupy spółek może pozwolić Komisji na zawężenie kręgu beneficjentów do tego jednego podmiotu, który do celów tej pomocy jest traktowany jako odrębne przedsiębiorstwo. Należy jednak pamiętać, że – jak również wskazałem powyżej – rezultat ten zależy od konkretnej treści takich klauzul lub uzgodnień umownych oraz od ogólnych okoliczności danej sprawy.
64.      Po pierwsze, wnoszące odwołania podnoszą, że Sąd niesłusznie skoncentrował się w pkt 112–118 zaskarżonego wyroku na roli i prerogatywach Air France-KLM wynikających z porozumienia ramowego i błędnie zinterpretował charakter takiego zaangażowania. Podkreślają one, że Air France-KLM był stroną owego porozumienia wyłącznie jako akcjonariusz KLM i w celu zapewnienia wypełnienia przez KLM jego zobowiązań wynikających ze środka pomocy. Twierdzenie to opiera się moim zdaniem na błędnym rozumieniu stanowiska Sądu(62).
65.      Wbrew temu, co wydają się sugerować wnoszące odwołania, w pkt 112–118 zaskarżonego wyroku Sąd nie starał się wykazać, że status Air France-KLM
jako strony porozumienia ramowego umożliwiał tej spółce
bezpośrednie korzystanie z rozpatrywanej pomocy, niwecząc w ten sposób wysiłki władz niderlandzkich, aby przekazać tę pomoc wyłącznie na rzecz
KLM. Uznał on raczej, że zaangażowanie Air France-KLM w przyznanie i wdrożenie rozpatrywanego środka świadczy o tym, iż rola tej spółki nie polegała wyłącznie na pośrednictwie, lecz była to rola czynnej strony umowy(63).
66.      W tym kontekście zrozumiałe jest, że Sąd, choć spotkała go za to krytyka ze strony wnoszących odwołania, nie określił w sposób bardziej szczegółowy charakteru praw, jakie Air France-KLM mógł wywieść z uczestnictwa w porozumieniu ramowym, które wydają się być głównie prawami zatwierdzenia w kontekście przestrzegania nałożonych przez władze niderlandzkie warunków przyznania rozpatrywanego środka. Takie szczegółowe określenie nie było potrzebne do celów rozumowania Sądu, zgodnie z którym Komisja nie uwzględniła lub nie uwzględniła należycie aktywnego zaangażowania(64) Air-France-KLM w przyznanie i wdrażanie(65) rozpatrywanego środka,
gdy określała beneficjenta tego środka.
67.      Po drugie, wnoszące odwołania podnoszą, że postanowienia umowne zawarte w umowach, na podstawie których przyznano rozpatrywany środek – a mianowicie klauzule przewidujące, że pomoc miała być wykorzystana wyłącznie na potrzeby biznesowe KLM, że dalsze pożyczki dla innych podmiotów należących do grupy Air France-KLM były zakazane, że wpływy ze środka nie mogły być wykorzystywane bezpośrednio
na rzecz Air France-KLM i że w celu zapewnienia przestrzegania tych obowiązków należało powołać przedstawiciela państwowego – uniemożliwiały podmiotom innym niż KLM bezpośrednie korzystanie z pomocy, a także
uniemożliwiały wszelkie pośrednie przekazywanie pomocy z KLM do innych spółek należących do grupy. Wyciągnąwszy inny wniosek, Sąd zastąpił ocenę Komisji własną oceną.
68.      Po pierwsze, Komisja twierdzi, że Sąd popełnił błąd, gdy dokonał analizy tych przepisów w oderwaniu od ich kontekstu i gdy nie wziął pod uwagę skutków rozpatrywanego środka jako całości. Takie twierdzenie jest moim zdaniem bezzasadne. Sąd zbadał mechanizmy umowne, o których mowa w spornej decyzji zarówno z osobna (zob.
pkt 120, 122, 128 i 130 zaskarżonego wyroku), jak i łącznie, i uznał, że nie pozwalają one na stwierdzenie, iż jedynym beneficjentem rozpatrywanego środka jest KLM (zob.
pkt 132 zaskarżonego wyroku).
69.      Po drugie, Komisja utrzymuje, że Sąd nie uwzględnił tych mechanizmów umownych z tego tylko powodu, iż nie mogły one uniemożliwić Air-France-KLM i Air France czerpania korzyści pośrednich, które nie stanowią pomocy pośredniej, lecz są co najwyżej wtórnymi skutkami gospodarczymi. Podobnie KLM podnosi, że Sąd nie wyjaśnił charakteru tych korzyści pośrednich ani nie uzasadnił, dlaczego Komisja powinna była uznać za prawdopodobne lub wystarczająco wiarygodne w swojej ocenie ex ante, że korzyści te zostaną osiągnięte, wobec czego oparł się on na hipotetycznych scenariuszach. Te zarzuty szczegółowe zostaną zbadane dokładniej w ramach analizy zarzutu trzeciego podniesionego w sprawach C‑269/24 P i C‑289/24 P.
70.      Po trzecie, Komisja podnosi, że Sąd nie ocenił łącznych skutków wyżej wymienionych mechanizmów umownych w świetle struktury przedsiębiorstwa i zarządzania grupy Air France-KLM. Komisja odnosi się do motywu 116 spornej decyzji, w którym wyjaśniła, że taka struktura wyklucza ryzyko, iż pomoc otrzymana przez KLM zostanie przekazana Air France w drodze umów o współpracy finansowej lub handlowej na korzystnych warunkach. Jednakże, jak wskazano w pkt 59 niniejszej opinii, zdaniem Sądu skutki rozpatrywanego środka dla Air France-KLM i KLM nie zależały od możliwości dalszego przekazania pomocy w drodze operacji na warunkach nierynkowych. Dlatego też taki zarzut szczegółowy również należy oddalić.
71.      Po czwarte, Air France-KLM i Air France twierdzą, że Sąd pominął dyskrecjonalną złożoną ocenę ekonomiczną przeprowadzoną przez Komisję w sekcji 2.5.3 spornej decyzji, która pokazuje znaczenie gwarancji umownych. W tym względzie pragnę zauważyć, że z jednej strony motywy 48–53 tej decyzji, znajdujące się we wspomnianej sekcji, zawierają jedynie wyjaśnienia przedstawione przez władze niderlandzkie w przedmiocie tych zabezpieczeń i nie obejmują żadnej oceny ze strony Komisji(66). Z drugiej strony, jak wskazano w pkt 68 niniejszej opinii, Sąd uwzględnił mechanizmy umowne, o których mowa w spornej decyzji, i uznał, że nie są one wystarczające do poparcia wniosków Komisji dotyczących kręgu beneficjentów rozpatrywanego środka.
72.      W świetle powyższego uważam, że argument drugi podniesiony przez wnoszące odwołanie również należy oddalić.
c)      Argument trzeci: sąd dopuścił się szeregu naruszeń prawa, gdy badał rodzaj przyznanego środka pomocy i kontekst, w jakim został on przyznany
73.      Wnoszące odwołania, popierane przez Republikę Francuską i Królestwo Niderlandów, podnoszą, że Sąd błędnie zarzucił Komisji, iż w swojej ocenie rozpatrywanego środka nie uwzględniła decyzji Air France
oraz decyzji Air France-KLM i Air France(67). Ten argument trzeci jest skierowany przeciwko pkt 140–146 zaskarżonego wyroku.
74.      Po pierwsze, wnoszące odwołania utrzymują, że Sąd popełnił błąd i sam sobie zaprzeczył, gdy zarzucił Komisji, iż nie zbadała szerzej decyzji Air France, choć przyznał wyraźnie w pkt 141 zaskarżonego wyroku, że Komisja uznała, iż decyzja ta nie ma znaczenia dla oceny rozpatrywanego środka.
75.      W tym względzie pragnę zauważyć, że z pkt 144 tego wyroku wynika, iż zdaniem Sądu o ile Komisja wspomniała o decyzji Air France, o tyle nie zbadała ona łącznych
skutków rozpatrywanego środka i środków będących przedmiotem decyzji Air France
oraz decyzji Air France-KLM i Air France,
zważywszy, że między tymi środkami istniał związek chronologiczny, strukturalny i gospodarczy. Nie dostrzegam żadnej sprzeczności w tym rozumowaniu.
76.      Ponadto sam fakt, że Komisja stwierdziła, iż trzy wyżej wymienione środki miały różnych beneficjentów – odpowiadających różnym podmiotom lub konfiguracjom podmiotów należących do tej samej grupy – nie podważa sam w sobie ciążącego na niej obowiązku zbadania ich wpływu na pozycję grupy jako całości. W przypadku gdy szereg podmiotów korzystających z pomocy państwa działa na rynku jako jedna jednostka, sztuczne i sprzeczne ze skutecznością kontroli pomocy państwa byłoby uznanie bez dalszej analizy, że skoro
owa pomoc była skierowana do każdego z tych podmiotów z osobna, to nie ma ona wpływu na jednostkę jako całość(68).
77.      Po drugie, wnoszące odwołania podnoszą, że Sąd popełnił błąd, gdy zarzucił Komisji, iż nie zbadała decyzji Air France-KLM i Air France, wydanej po przyjęciu decyzji pierwotnej, której nieważność została stwierdzona wyrokiem z dnia 19 maja 2021 r. Zważywszy, że zgodnie z orzecznictwem Trybunału w następstwie takiego stwierdzenia nieważności Komisja musiała postawić się w sytuacji, w jakiej znajdowała się w chwili wydawania decyzji pierwotnej, Komisja słusznie nie uwzględniła pomocy, o której mowa w decyzji Air France-KLM i Air France wydanej po dacie mającej znaczenie dla spornej decyzji.
78.      W tym względzie prawdą jest, że Trybunał wielokrotnie potwierdzał, iż postępowanie mające na celu zastąpienie aktu, którego nieważność stwierdzono, może zostać podjęte na nowo dokładnie od momentu, w którym wystąpiła niezgodność z prawem(69). Jednakże moim zdaniem stwierdzenie to ma konsekwencje głównie proceduralne i nie może uzasadniać tego, że w ramach ponownej oceny zgodności pomocy państwa z prawem po stwierdzeniu nieważności wcześniejszej decyzji Komisji instytucja ta nie bierze pod uwagę środka, który choć nie został jeszcze zgłoszony w chwili wydawania decyzji, której nieważność stwierdzono, pozostaje ściśle związany z tą pomocą i jest skierowany do podmiotów należących do tej samej grupy spółek.
79.      Ponadto Trybunał wyjaśnił również, że
aby zastosować się do wyroku stwierdzającego nieważność danego środka i zapewnić jego pełne wykonanie, dana instytucja ma obowiązek uwzględnić nie tylko sentencję wyroku, ale także uzasadnienie wskazujące na szczególne powody, które leżą u podstaw stwierdzenia niezgodności z prawem zawartego w sentencji i które instytucja ta musi mieć na względzie przy zastępowaniu środka, którego nieważność stwierdzono(70). W wyroku z dnia 19 maja 2021 r. stwierdzającym nieważność decyzji pierwotnej Sąd, nie odnosząc się do przyjętej dopiero decyzji Air France-KLM, podkreślił szczególną czujność, jaką Komisja powinna zachować przy badaniu powiązań między spółkami należącymi do tej samej grupy, w przypadku gdy istnieją powody do obaw co do wpływu kumulacji pomocy państwa w ramach tej samej grupy(71) na konkurencję, i zarzucił Komisji brak uzasadnienia odnośnie do możliwości, iż pomoc przyznana wcześniej Air France i zatwierdzona w decyzji Air France zostanie wykorzystana, choćby częściowo, na potrzeby KLM(72). W tym kontekście Sąd odrzucił ten sam tok rozumowania broniony przez Komisję w jej odwołaniu, a mianowicie, że skoro KLM nie był jednym z beneficjentów pomocy państwa przyznanej Air France i Air France-KLM, to nie była ona zobowiązana do przedstawienia jakiegokolwiek wyjaśnienia w przedmiocie łącznych skutków tych różnych środków dla pozycji grupy France-KLM jako całości(73).
80.      W związku z tym uważam, że w szczególnych okolicznościach niniejszych spraw Sąd nie naruszył prawa, gdy stwierdził, że Komisja miała obowiązek uwzględnić decyzję Air France oraz decyzję Air France-KLM i Air France w kontekście rozpatrywanego środka.
d)      Argument czwarty: Sąd nie przekroczył granic kontroli sądowej w odniesieniu do wyważenia przez Komisję czynników branych pod uwagę
81.      Wnoszące odwołania podnoszą, że żaden z elementów powołanych przez Sąd nie odnosi się do oceny dokonanej w motywie 117 spornej decyzji, w którym Komisja, korzystając z przysługujących jej szerokich uprawnień dyskrecjonalnych przy ocenie złożonych kwestii gospodarczych, dokonała wyważenia istotnych czynników wskazanych wcześniej w tej decyzji w celu rozstrzygnięcia, czy istnienie kontroli
oraz powiązań funkcjonalnych, gospodarczych i organizacyjnych między KLM, Air France-KLM i Air France oznaczało, że te dwie ostatnie spółki również korzystały ze środka pomocy pomimo struktury grupy i zarządzania nią oraz środków umownych zawartych w umowach, na podstawie których przyznano i wdrożono pomoc. Sąd nie stwierdził oczywistego błędu w ocenie w ramach takiego ważenia i w związku z tym zastąpił ocenę Komisji własną oceną.
82.      W tym względzie ograniczę się do stwierdzenia, po pierwsze, że motyw 117 spornej decyzji jest raczej wnioskiem wyciągniętym przez Komisję na podstawie jej wcześniejszych ocen przedstawionych w motywach 112–116 niż uzasadnionym wyważeniem różnych istotnych czynników(74), a po drugie, że Sąd doszedł do wniosku, iż dokonana przez Komisję analiza tych czynników była błędna na każdym etapie, co nieuchronnie podważyło wyważenie owych czynników.
e)      Wnioski w przedmiocie zarzutu drugiego
83.      Z powodów przedstawionych powyżej
uważam, że w każdej z niniejszych spraw połączonych zarzut drugi powinien zostać
oddalony.
C.      Zarzut trzeci w sprawach C‑269/24 P i C‑289/24 P
84.      Air France-KLM i Air France, a także KLM twierdzą, że Sąd nie dokonał prawidłowego rozróżnienia między korzyściami pośrednimi a wtórnymi skutkami gospodarczymi. Chociaż ich argumenty nie stanowią odrębnego zarzutu, pokrywają się one z argumentami podniesionymi przez Komisję i przedstawionymi w pkt 69 niniejszej opinii. Twierdzenia wnoszących odwołania są skierowane przeciwko pkt 147–158 zaskarżonego wyroku, w których Sąd oddalił argument Komisji, zgodnie z którym rozpatrywany środek miał co najwyżej „zwykłe wtórne skutki gospodarcze” wobec Air France-KLM i Air France, których nie można uznać za bezpośrednią lub pośrednią korzyść na ich rzecz.
85.      Pojęcie korzyści pośrednich jest bowiem raczej trudne do zdefiniowania. Orzecznictwo w tej kwestii nie jest obszerne(75). Natomiast w pkt 116 zawiadomienia w sprawie pojęcia pomocy państwa wyjaśniono, że należy odróżnić korzyści pośrednie od zwykłych wtórnych skutków gospodarczych, które są nieodłącznie związane z niemalże wszystkimi środkami pomocy państwa. W tym celu przewidywalne skutki środka należy badać ex ante. Tak więc z korzyścią pośrednią mamy do czynienia wówczas, gdy środek jest zaprojektowany w taki sposób, aby można było ukierunkować jego wtórne skutki „na możliwe do zidentyfikowania przedsiębiorstwa lub grupy przedsiębiorstw”. W przypisie 181 do tego zawiadomienia wyjaśniono natomiast, że zwykły wtórny skutek gospodarczy w formie większej produkcji, który nie jest równoznaczny z pomocą pośrednią, może wystąpić w przypadku, gdy pomoc jest po prostu przekazywana za pośrednictwem przedsiębiorstwa, na przykład pośrednika finansowego, które kieruje ją w całości do beneficjenta pomocy.
86.      Muszę przyznać, że uważam zawiadomienie w sprawie pojęcia pomocy państwa za narzędzie użyteczne w praktyce, ale kłopotliwe z konstytucyjnego punktu widzenia, ponieważ jest to instrument przyjęty w ramach art. 107 ust. 1 TFUE, określający obiektywne pojęcie, którego wykładnia spoczywa na sądach Unii, podczas gdy miękkie źródła prawa powinny ograniczać się do innych ustępów art. 107 TFUE, których stosowanie stanowi wyraźnie kompetencję Komisji.
87.      Choć może to wydawać się skomplikowane, sądy Unii zazwyczaj opierają się na tym zawiadomieniu,
również w zaskarżonym wyroku(76), i do tej pory orzekały one, że
owo zawiadomienie jest – podobnie jak każdy instrument prawa miękkiego mający na celu wyjaśnienie kryteriów, jakie Komisja zamierza stosować w ramach wykonywania przysługującego jej zakresu uznania – wiążące dla tej instytucji(77). Ostatnio Trybunał odniósł się konkretnie do definicji zawartej w wyżej wymienionym pkt 116 zawiadomienia w sprawie pojęcia pomocy państwa, stwierdzając, że Komisja ma obowiązek zbadania korzyści pośrednich oprócz korzyści bezpośrednich i w związku z tym nie może posłużyć się konkretnym argumentem w celu podważenia istnienia bezpośredniej korzyści bez jednoczesnego zbadania, czy doprowadziła ona do powstania korzyści pośredniej gdzie indziej(78).
88.      Jest zatem jasne, że korzyści pośrednie wymagają pewnego rodzaju
analizy de novo w przedmiocie tego, czy kryteria wymienione w art. 107 ust. 1 TFUE
są spełnione w odniesieniu do odrębnych beneficjentów w porównaniu z beneficjentami bezpośrednimi. Jeżeli jednak środek pomocy państwa przyznaje korzyść jednej jednostce gospodarczej, analiza, którą należy przeprowadzić, jest z definicji ograniczona do takiej jednostki i nie ma potrzeby badania pośrednich korzyści dla pojedynczych podmiotów tworzących tę jednostkę.
89.      W niniejszych sprawach połączonych Sąd uznał, że Komisja popełniła błąd, gdy wykluczyła Air France-KLM i Air France z kręgu beneficjentów rozpatrywanego środka, ponieważ zbadane istotne czynniki wskazywały, że owe przedsiębiorstwa stanowiły, do celów rozpatrywanego środka, jedną jednostkę gospodarczą z KLM i że umowy towarzyszące przyznaniu tego środka nie były wystarczające, w szczególności w świetle poziomu integracji w ramach grupy Air France-KLM, aby wykluczyć, że te trzy podmioty
mogły jako całość
czerpać z niego korzyści. Sąd dodał, że Air France-KLM i Air France czerpały przynajmniej korzyści pośrednie(79). Argumenty podniesione przez wnoszące odwołania w ramach zarzutu trzeciego należy zatem uznać za bezskuteczne.
90.      W każdym razie uważam, że owe argumenty nie mogą zostać uwzględnione. Korzyści wskazane przez Sąd – a mianowicie „przewidywalne skutki ex ante” polegające na: (i) poprawie sytuacji finansowej i stabilności finansowej Air France-KLM i całej grupy, w tym Air France; (ii) wzmocnieniu zdolności Air France-KLM do pozyskiwania funduszy na rynkach finansowych na potrzeby jego spółek zależnych, w tym Air France; (iii) zapewnieniu ciągłości działalności KLM, jednej z głównych spółek zależnych grupy, i uniknięciu sytuacji, w której ryzyko upadłości KLM mogłoby rozprzestrzenić się na Air France-KLM i całą grupę(80) – które dotyczą konkretnie grupy Air France-KLM oraz jej holdingu i jego spółki zależnej Air France, nie mogą zostać uznane w świetle wszystkich okoliczności niniejszych spraw za zwykłe wtórne skutki gospodarcze, które można porównać
ze skutkami, jakie mogą odnieść partnerzy handlowi beneficjenta pomocy państwa.
91.      Jestem zatem zdania, że
zarzut trzeci w sprawach C‑269/24 P i C‑289/24 P
również należy oddalić.
D.      Wnioski w przedmiocie odwołań
92.      Z powodów przedstawionych powyżej uważam, że odwołania w niniejszych sprawach powinny
zostać oddalone.
Wobec tego proponuję, aby Trybunał obciążył Komisję, KLM, Air France-KLM i Air France kosztami poniesionymi przez Ryanaira w związku z niniejszymi postępowaniami odwoławczymi i orzekł, że Republika Francuska, Królestwo Niderlandów i Komisja pokrywają własne koszty, zgodnie z art. 138 § 1 i art. 140 § 1 regulaminu postępowania przed Trybunałem, które mają zastosowanie w postępowaniu odwoławczym na podstawie art. 184 § 1 tego regulaminu.
V.      Wnioski
93.      W świetle całości powyższych rozważań proponuję, aby Trybunał oddalił odwołania, obciążył Komisję Europejską, Koninklijke Luchtvaart Maatschappij NV, Air France-KLM S.A. i Société Air France S.A. kosztami poniesionymi przez Ryanair DAC w związku z niniejszymi postępowaniami odwoławczymi i orzekł, że Republika Francuska, Królestwo Niderlandów i Komisja Europejska pokrywają własne koszty, zgodnie z art. 138 § 1 i art. 140 § 1 regulaminu postępowania przed Trybunałem, które mają zastosowanie w postępowaniu odwoławczym na podstawie art. 184 § 1 tego regulaminu.
1      Język oryginału: angielski.
2      Zobacz wyrok z dnia 28 września 2023 r.,
Ryanair/Komisja (C‑321/21 P, EU:C:2023:713, pkt 23).
3      Zobacz wyrok z dnia 30 maja 2024 r., Ryanair/Komisja (C‑353/21 P, EU:C:2024:437, pkt 29, 30).
4      Pomoc państwa SA.57116 (2020/N) – Niderlandy – COVID-19: Gwarancja państwa na pożyczkę i pożyczka państwowa na rzecz KLM.
5      Oprócz środka, którego dotyczą odwołania w niniejszych sprawach, mowa jest o dwóch innych środkach. Pierwszy z nich to pomoc indywidualna przyznana przez Republikę Francuską na rzecz Air France w formie, po pierwsze, gwarancji państwa w wysokości 90 % na pożyczkę w wysokości 4 mld EUR udzieloną przez konsorcjum banków, a po drugie, pożyczki akcjonariusza w wysokości maksymalnie 3 mld EUR, zatwierdzona w dniu 4 maja 2020 r. decyzją Komisji C(2020)2983 final w sprawie pomocy państwa SA.57082 (2020/N) – Francja – COVID-19 – Tymczasowe ramy prawne z art. 107 ust. 3 lit. b) – Gwarancja i pożyczka akcjonariusza na rzecz Air France (zwaną dalej „decyzją Air France”). Sąd stwierdził nieważność tej decyzji w wyroku z dnia 20 grudnia 2023 r., Ryanair i Malta Air/Komisja (Air France; COVID-19) (T‑216/21, EU:T:2023:822). Postępowania odwoławcze zainicjowane przez Komisję (w sprawie C‑166/24 P) oraz Air France-KLM i Air France (w sprawie C‑192/24 P) zostały zawieszone. Drugi środek stanowi pomoc indywidualną przyznaną przez Republikę Francuską w formie dokapitalizowania Air France i Air France-KLM SA (zwanych dalej łącznie „Air France-KLM”), zatwierdzoną w dniu 5 kwietnia 2021 r. decyzją Komisji C(2021) 2488 final w sprawie pomocy państwa SA.59913 – Francja – COVID-19 – Dokapitalizowanie Air France i holdingu Air France-KLM (zwaną dalej „decyzją Air France-KLM i Air France”), której nieważność stwierdził Sąd w wyroku z dnia 20 grudnia 2023 r., Ryanair i Malta Air/Komisja (Air France-KLM i Air France; COVID-19) (T‑494/21, EU:T:2023:831). Postępowania odwoławcze w przedmiocie tego wyroku zainicjowane przez Komisję (w sprawie C‑167/24 P) oraz Air France-KLM i Air France (w sprawie C‑193/24 P) również zawieszono.
6      Air France-KLM posiada bezpośrednio lub pośrednio 93,84 % kapitału zakładowego KLM, co stanowi 99,7 % praw gospodarczych, czyli praw do dywidend, i 49 % praw głosu. W momencie przyjęcia decyzji
C(2020) 4871 final w sprawie pomocy państwa SA.57116 (2020/N) – Niderlandy – COVID-19: Gwarancja państwa na pożyczkę i pożyczka państwowa na rzecz KLM
(zwanej dalej „decyzją pierwotną) Republika Francuska posiadała 14,3 % udziałów w Air France-KLM, a Królestwo Niderlandów – 14 %.
7      Odniesienia do KLM i Air France poniżej należy rozumieć jako odniesienia, odpowiednio, do KLM i jej spółek zależnych oraz do Air France i jej spółek zależnych.
8      Zaskarżony wyrok, pkt 5.
9      Zobacz decyzja pierwotna, o której mowa w przypisie 6.
10      Zaskarżony wyrok, pkt 7.
11      Wyrok w sprawie T‑643/20, EU:T:2021:286 (zwany dalej „wyrokiem z dnia 19 maja 2021 r.”).
12      Zaskarżony wyrok, pkt 9.
13      Na poparcie skargi Ryanair podniósł cztery inne zarzuty, dotyczące zasadniczo: (i) naruszenia postanowień traktatu FUE i ogólnych zasad prawa dotyczących niedyskryminacji, swobody świadczenia usług i swobody przedsiębiorczości; (ii) błędnego zastosowania art. 107 ust. 3 lit. b) TFUE; (iii) naruszenia jego praw proceduralnych oraz (iv) naruszenia obowiązku uzasadnienia.
14      Zobacz podobnie wyroki: z dnia 23 marca 2006 r., Enirisorse (C‑237/04, EU:C:2006:197, pkt 26, 27,
36); z dnia 20 listopada 2025 r., Staten genom Sjöfartsverket (C‑401/24, EU:C:2025:902, pkt 21).
15      Zobacz wyrok z dnia 20 listopada 2025 r., Staten genom Sjöfartsverket (C‑401/24, EU:C:2025:902, pkt 21).
16      Zobacz w szczególności wyroki: z dnia 21 marca 1991 r., Włochy/Komisja (C‑303/88, EU:C:1991:136, pkt 57); z dnia 29 lipca 2024 r., Koiviston Auto Helsinki/Komisja (C‑697/22 P, EU:C:2024:641, pkt 79).
17      Zobacz w szczególności wyrok z dnia 20 listopada 2025 r., Staten genom Sjöfartsverket (C‑401/24, EU:C:2025:902, pkt 21 i przytoczone tam orzecznictwo).
18      Zobacz wyrok z dnia 12 lipca 1984 r., Hydrotherm Gerätebau (170/83, EU:C:1984:271, pkt 11) i nowszy wyrok z dnia 13 lutego 2025 r.,
ILVA (Kara pieniężna za naruszenie RODO) (C‑383/23, EU:C:2025:84, pkt 22 i przytoczone tam orzecznictwo).
19      Zobacz wyroki z dnia 14 listopada 1984 r., Intermills/Komisja (323/82, EU:C:1984:345, pkt 11), z dnia 10 stycznia 2006 r., Cassa di Risparmio di Firenze i in. (C‑222/04, EU:C:2006:8, pkt 112–114); z dnia 16 grudnia 2010 r., AceaElectrabel Produzione/Komisja (C‑480/09 P, zwany dalej „wyrokiem w sprawie AceaElectrabel”, EU:C:2010:787, pkt 47–51). Zobacz też wyrok z dnia 22 czerwca 2006 r., Belgia i Forum 187/Komisja (C‑182/03 i C‑217/03, EU:C:2006:416, pkt 102). Odnośnie do orzecznictwa Sądu zob. w szczególności wyrok z dnia 17 marca 2015 r., Pollmeier Massivholz/Komisja (T‑89/09, EU:T:2015:153, pkt 122 i przytoczone tam orzecznictwo). W przedmiocie subsydiów zob. wyrok z dnia 28 listopada 2024 r., Hengshi Egypt Fiberglass Fabrics i Jushi Egypt for Fiberglass Industry/Komisja (C‑269/23 P i C‑272/23 P, EU:C:2024:984, pkt 156 i przytoczone tam orzecznictwo).
20      Opinia rzecznika generalnego F.G. Jacobsa w sprawie Cassa di Risparmio di Firenze i in. (C‑222/04, EU:C:2005:655, przypis 26).
21      Praktyka Komisji również potwierdza to podejście. Zobacz na przykład decyzja Komisji (UE) 2017/1283 z dnia 30 sierpnia 2016 r. w sprawie pomocy państwa SA.38373 (2014/C) (ex 2014/NN) (ex 2014/CP) wdrożonej przez Irlandię na rzecz Apple [notyfikowana jako dokument nr C(2016) 5605]
(Dz.U. 2017 L 187, s. 1)
(pkt 416–418) i decyzja Komisji (UE) 2016/1699 z dnia 11 stycznia 2016 r. w sprawie programu pomocy państwa dotyczącego zwolnienia z opodatkowania nadmiernych zysków SA.37667 (2015/C) (ex 2015/NN) wdrożonego przez Belgię [notyfikowana jako dokument nr C(2015) 9837]
(Dz.U. 2016 L 260, s. 61) (pkt 183–186). Wyroki Sądu potwierdzające tę ostatnią decyzję w szczególności w zakresie wykorzystania pojęcia jednostki gospodarczej przy określaniu kręgu beneficjentów pomocy państwa są obecnie przedmiotem postępowań odwoławczych przed Trybunałem [zob.
wyroki z dnia 20 września 2023 r.: Dow Silicones i in./Komisja (T‑858/16 i T‑867/16, EU:T:2023:570, pkt 111–119);
Magnetrol International i in./Komisja (T‑263/16 RENV, T‑265/16, T‑311/16, T‑319/16, T‑321/16, T‑343/16, T‑350/16, T‑444/16, T‑800/16 i T‑832/16, EU:T:2023:565, pkt 141–156)].
22      Komisja przytoczyła wyroki z dnia 14 października
2004 r., Pollmeier Malchow/Komisja (T‑137/02, EU:T:2004:304, pkt 50, 51), z dnia 8 września 2009 r., AceaElectrabel/Komisja (T‑303/05, EU:T:2009:312, pkt 101) i wyrok z dnia 19 maja 2021 r., pkt 47.
23      Wyrok w sprawie C‑457/00, EU:C:2003:387, zwany dalej „wyrokiem
Verlipack”.
24      Komisja wspomniała o następujących powiązaniach: (i) Air France i KLM należą do tej samej grupy spółek, która jest kontrolowana przez Air France-KLM; (ii) spółki należące do grupy Air France-KLM prowadzą równoległą działalność gospodarczą (czyli działalność związaną z pasażerskim i towarowym transportem lotniczym); (iii) Air France-KLM pomaga swoim spółkom zależnym koordynować niektóre z ich działalności, w szczególności w dziedzinie sprzedaży
oraz zarządzania cenami i przychodami; (iv) Air-France-KLM zapewnia ogólne funkcje wspierające swoim spółkom zależnym w niektórych, jakkolwiek ograniczonych, dziedzinach; v) Air France-KLM świadczy określone usługi finansowe na rzecz swoich spółek zależnych i może (okazjonalnie) pozyskiwać kapitał na rynkach na rzecz swoich spółek zależnych; (vi) Air-France-KLM ma pewne prawa weta w odniesieniu do biznesplanów, budżetów oraz wynagrodzeń, powoływania i odwoływania kadry wyższego szczebla w KLM; vii) Air-France-KLM ma prawo zatwierdzania operacji finansowania KLM przekraczających 150 mln EUR.
25      Komisja wskazała, że Air France-KLM nie udzielał KLM wsparcia finansowego oraz że koszty finansowania i wydatki operacyjne ponoszone przez KLM na rzecz jego spółek zależnych były rekompensowane płatnościami i prowizjami na warunkach rynkowych.
26      Zabezpieczenia te zostały wymienione w motywie 53 spornej decyzji.
27      Zaskarżony wyrok, pkt 63–107.
28      Zaskarżony wyrok, pkt 76.
29      Zaskarżony wyrok, pkt 96.
30      Zaskarżony wyrok, pkt 100–104.
31      Zaskarżony wyrok, pkt 108–132.
32      Zaskarżony wyrok, pkt 140–146.
33      Zobacz motywy 107 i 108 spornej decyzji oraz pkt 55 zaskarżonego wyroku. Jeśli chodzi o odniesienie do wyroku
Verlipack, dla większej szczegółowości zob.
pkt 28-32 niniejszej opinii.
34      W pkt 66 wyroku w sprawie AceaElectrabel Trybunał odrzucił argumenty przedstawione przez strony wnoszące odwołanie w sprawie, która doprowadziła do wydania tego wyroku, zgodnie z którymi Komisja uznała, że owe strony nie stanowiły jednej jednostki gospodarczej w świetle zasad mających zastosowanie do karteli lub koncentracji.
35      Zobacz motywy 109 i 110 spornej decyzji.
36      T‑371/94 i T‑394/94, EU:T:1998:140.
37      T‑111/01 i T‑133/01, EU:T:2005:166.
38      Zaskarżony wyrok, pkt 137, 138.
39      Zawiadomienie Komisji w sprawie pojęcia pomocy państwa w rozumieniu art. 107 ust. 1 [TFUE] (Dz.U. 2016, C 262, s. 1). W pkt 11 tego zawiadomienia przypomniano wyroki Trybunału stosujące pojęcie jednej „jednostki gospodarczej” w dziedzinie pomocy państwa. Przytoczono tam wyrok w sprawie AceaElectrabel, pkt 47–55, i wyrok z dnia 10 stycznia 2006 r., Cassa di Risparmio di Firenze i in. (C‑222/04, EU:C:2006:8, pkt 112).
40      Zobacz analogicznie wyrok z dnia 6 października 2021 r., Sumal (C‑882/19, EU:C:2021:800, pkt 47), w którym Trybunał wyjaśnił, że „jedna spółka dominująca może wchodzić w skład kilku jednostek gospodarczych, w zależności od danej działalności gospodarczej, utworzonych z niej samej i z różnych połączeń spółek zależnych należących do tej samej grupy spółek”.
41      Zaskarżony wyrok, pkt 56, 134.
42      Należy ponadto zauważyć, że okoliczności faktyczne sprawy, w której zapadł wyrok
Verlipack, są szczególne i dalece odmienne od tych w niniejszych spraw połączonych. Dwie pożyczki będące przedmiotem tamtej sprawy zostały udzielone w celu sfinansowania inwestycji niemieckiej grupy Heye w belgijską grupę Verlipack. Wydaje się, że Heye, pożyczkobiorca, oraz Verlipack, rzeczywisty beneficjent tych pożyczek, nie należały do tej samej grupy spółek w momencie przyznawania środka pomocy, a ich relacja ograniczała się do pomocy technicznej; zob.
motywy 12 i 107 decyzji Komisji 2001/856/WE z dnia 4 października 200 r. dotyczącej pomocy państwa na rzecz Verlipack – Belgia
(Dz.U. 2001 L 320, s. 28).
43      Zobacz wyrok z dnia 21 grudnia 2016 r., Komisja/Aer Lingus i Ryanair Designated Activity (C‑164/15 P i C‑165/15 P, EU:C:2016:990, pkt 68).
44      Zobacz pkt 63 wyroku w sprawie AceaElectrabel. Przed tym wyrokiem twierdzenie to pojawiało się jedynie w orzecznictwie Sądu, zob. wyrok z dnia 8 września 2009 r., AceaElectrabel/Komisja (T‑303/05, EU:T:2009:312, pkt 101 i przytoczone tam orzecznictwo).
45      Zobacz wyrok z dnia 2 września 2010 r., Komisja/Scott (C‑290/07 P, EU:C:2010:480, pkt 64).
46      W dziedzinie pomocy państwa zob. w szczególności wyroki: z dnia 2 września 2010 r., Komisja/Scott (C‑290/07 P, EU:C:2010:480, pkt 64); z dnia 20 września 2018 r., Hiszpania/Komisja (C‑114/17 P, EU:C:2018:753, pkt 104).
47      Zobacz moja opinia w sprawie Deutsche Lufthansa/Ryanair i in. (C‑457/23 P, EU:C:2025:802, pkt 18, 19).
48      W pkt 63–77 zaskarżonego wyroku dokonano dogłębnej kontroli analizy Komisji w świetle danych, na których została ona oparta, oraz argumentów i dowodów przedstawionych przez Ryanaira. Sąd stwierdził, iż powiązania te wskazywały z jednej strony, że Air France-KLM rzeczywiście sprawował kontrolę, bezpośrednio lub pośrednio ingerując w zarządzanie Air France i KLM, uczestnicząc
tym samym w wykonywanej przez nie działalności gospodarczej, a z drugiej strony, że na poziomie tej grupy istniała scentralizowana procedura podejmowania decyzji i pewna koordynacja, przynajmniej w odniesieniu do podejmowania niektórych ważnych decyzji.
Co się tyczy
powiązań funkcjonalnych między Air France-KLM, Air France i KLM, na koniec równie dogłębnej analizy przeprowadzonej w pkt 78–97 zaskarżonego wyroku Sąd uznał, że wniosek Komisji, zgodnie z którym Air France i KLM posiadały funkcjonalną autonomię, został podważony przez kilka elementów, a mianowicie (i) prawo weta Air France-KLM w odniesieniu do wynagrodzenia, powoływania i odwoływania kadry kierowniczej swoich spółek zależnych, (ii) uczestnictwo w podejmowaniu istotnych i strategicznych decyzji w dziedzinie finansowania, inwestycji i operacji dotyczących floty oraz (iii) istnienie pewnej integracji i współpracy funkcjonalnej między Air France i KLM i ich odpowiednimi spółkami zależnymi. Wreszcie odnośnie do powiązań gospodarczych między Air France-KLM, Air France i KLM Sąd stwierdził w pkt 98–107 zaskarżonego wyroku, że wniosek Komisji, zgodnie z którym te trzy podmioty korzystały de facto z autonomii gospodarczej, również był sprzeczny z szeregiem elementów wynikających ze spornej decyzji i z przedstawionych mu dowodów.
49      Zobacz odpowiednio pkt 77, 97 i 107 zaskarżonego wyroku.
50      Mianowicie uniwersalne dokumenty rejestracyjne Air France-KLM z 2019 r. i 2020 r. złożone w Autorité des marchés financiers (urzędzie rynków finansowych, Francja) zgodnie z rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2017/1129 z dnia 14 czerwca 2017 r. w sprawie prospektu, który ma być publikowany w związku z ofertą publiczną papierów wartościowych lub dopuszczeniem ich do obrotu na rynku regulowanym, oraz uchylenia dyrektywy 2003/71/WE (Dz.U. 2017, L 168, s. 12) (zwane dalej „uniwersalnymi dokumentami rejestracyjnymi z 2019 r. i 2020 r.”). Wnoszące odwołania kwestionują znaczenie, jakie Sąd nadał tym dokumentom. W tym względzie należy przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem wyłącznie Sąd jest właściwy do ustalenia i oceny okoliczności faktycznych oraz, co do zasady, do badania dowodów przyjętych na poparcie tych okoliczności faktycznych (zob. w szczególności wyrok z dnia 9 czerwca 2016 r., PROAS/Komisja, C‑616/13 P, EU:C:2016:415, pkt 52). Jeśli zatem dowody uzyskano w prawidłowy sposób przy poszanowaniu ogólnych zasad prawa i wymogów proceduralnych dotyczących ciężaru dowodu i postępowania dowodowego, wyłącznie do Sądu należy ocena, jaką wagę należy nadać przedstawionym mu dowodom. Tak więc z wyłączeniem przypadków wypaczenia tych dowodów ocena ta nie stanowi zagadnienia prawnego, które jako takie poddane jest kontroli Trybunału (zob. w szczególności wyrok z dnia 6 kwietnia 2006 r. w sprawie General Motors/Komisja, C‑551/03, EU:C:2006:229, pkt 52).
51      Zobacz pkt 159 zaskarżonego wyroku, w którym Sąd sformułował wnioski w kwestii beneficjenta rozpatrywanego środka pomocy.
52      Zobacz pkt 82 zaskarżonego wyroku. W pkt 102 tego wyroku Sąd podkreślił również, że Komisja przyznała, w kontekście środka organizacji postępowania, iż Air France-KLM wynegocjował wspólne zamówienie na statki powietrzne na rzecz KLM, Transavia Netherlands i Transavia France.
53      Zobacz w szczególności wyrok z dnia 22 stycznia 2026 r., Semural Waste & Energy (C‑812/24, EU:C:2026:38, pkt 44 i przytoczone tam orzecznictwo).
54      Zobacz w szczególności wyrok z dnia 23 listopada
2023 r., Ryanair i Airport Marketing Services (C‑758/21 P, EU:C:2023:917, pkt 124).
55      W motywie 113 spornej decyzji stwierdzono, że KLM i Air France „korzystają de facto ze znacznej autonomii funkcjonalnej”.
56      [„korzystają de facto
ze znacznej
autonomii funkcjonalnej”].
57      Mianowicie (i) fakt, że Air France-KLM generował przychody wyłącznie przez swoje spółki zależne, (ii) fakt, że holding działał w interesie swoich spółek zależnych, pozyskując środki finansowe na ich potrzeby na rynkach finansowych na podstawie pozycji finansowej grupy Air France-KLM jako całości oraz (iii) fakt, że istnieją porozumienia w sprawie podziału kosztów między Air France a KLM, a także prowadzone są wspólnie
przez te spółki działania.
58      Sąd oparł swoje twierdzenia dotyczące skutków rozpatrywanego środka na poziomie grupy Air France-KLM głównie na przedłożonych mu uniwersalnych dokumentach rejestracyjnych z 2019 r. i 2020 r.
59      Zobacz motywy 12 i 13 spornej decyzji i pkt 105 zaskarżonego wyroku.
60      To samo dotyczy wniosków wyciągniętych przez Sąd w pkt 126 zaskarżonego wyroku.
61      Rozpatrywany środek miał zostać przyznany na podstawie między innymi następujących umów opisanych w motywie 18
spornej decyzji: (i) porozumienia ramowego zawartego między państwem niderlandzkim, KLM i Air France-KLM (zwanego dalej „porozumieniem ramowym”); (ii) umowy w sprawie odnawialnej linii kredytowej zawartej między KLM i konsorcjum banków oraz (iii) umowy w sprawie pożyczki państwowej zawartej między państwem niderlandzkim a KLM.
62      W pkt 112–118 zaskarżonego wyroku Sąd wskazał, że Air France-KLM jest stroną porozumienia ramowego i że ów holding jako taki przyjął na siebie „prawa i obowiązki umowne” względem swoich kontrahentów w kontekście przyznania i wdrożenia rozpatrywanego środka.
Poza zatwierdzeniem finansowania w ramach rozpatrywanego środka (pkt 113) Sąd wspomniał o wyrażeniu zgody na plan restrukturyzacji KLM, o zmianie niektórych postanowień porozumień zawartych między Królestwem Niderlandów, Air France-KLM i KLM w chwili zatwierdzenia połączenia Air France i KLM w 2004 r. oraz o wdrożeniu innych warunków dotyczących w szczególności prawa pracy, jakości sieci i zrównoważonego rozwoju (pkt 114–117 zaskarżonego wyroku).
63      Zobacz pkt 153 zaskarżonego wyroku, w którym Sąd dokonał rozróżnienia między niniejszą sprawą i sprawą, w której zapadł wyrok Verlipack.
64      Zobacz pkt 118, 119.
65      Air France-KLM i Air France wydają się kwestionować trafność stwierdzenia Sądu, że Air France-KLM odegrał jakąkolwiek rolę we wdrażaniu rozpatrywanego środka, przy czym nie twierdzą one, że wystąpił błąd w interpretacji odpowiednich postanowień umownych, a tym bardziej
przeinaczenie ich treści.
66      Taka ocena znajduje się w motywach 114–117 spornej decyzji.
67      Zobacz przypis 5 niniejszej opinii.
68      Co się tyczy przyznania pomocy państwa podmiotom należącym do grup przedsiębiorstw działających w kilku państwach członkowskich, Sąd przypomniał również, że Komisja i państwa członkowskie mają wzajemny obowiązek lojalnej współpracy i że powinny one współpracować w dobrej wierze w celu zapewnienia pełnego przestrzegania postanowień traktatu FUE (zob.
pkt 164 zaskarżonego wyroku).
69      Zobacz w szczególności wyrok z dnia 3 października
2000 r., Industrie des poudres sphériques/Rada (C‑458/98 P, EU:C:2000:531, pkt 82), przytoczony przez Komisję w pismach procesowych.
70      Zobacz wyrok z dnia 3 października
2000 r., Industrie des poudres sphériques/Rada (C‑458/98 P, EU:C:2000:531, pkt 81).
71      Zobacz wyrok z dnia 19 maja 2021 r., pkt 48.
72      Zobacz wyrok z dnia 19 maja 2021 r., pkt 42, 43,
72.
73      Zobacz wyrok z dnia 19 maja 2021 r., pkt 37.
74      W motywie 117 spornej decyzji wskazano: „W każdym razie pomimo powiązań między KLM, Air France i [Air France-KLM] Komisja uważa, że, ogólnie rzecz biorąc, na podstawie materiału dowodowego przedstawionego w sekcji 2.5 i ocenionego w motywach 112–116 spółka zależna KLM jest wystarczająco niezależna pod względem prawnym i finansowym, aby można ją było uznać za jednostkę gospodarczą odrębną od [Air France-KLM] i Air France do celów stosowania zasad pomocy państwa do zgłoszonego środka pomocy”.
75      Zobacz w szczególności wyroki: z dnia 19 września 2000 r., Niemcy/Komisja (C‑156/98, EU:C:2000:467, pkt 26, 27); z dnia 13 czerwca 2002 r., Niderlandy/Komisja (C‑382/99, EU:C:2002:363,
pkt 55–69); i z dnia 28 lipca 2011 r., Mediaset/Komisja (C‑403/10 P, EU:C:2011:533, pkt 73–83).
76      Zaskarżony wyrok, pkt 152.
77      Zobacz wyrok z dnia 10 kwietnia
2024 r., Danske Slagtermestre/Komisja (T‑486/18 RENV, EU:C:2024:217, pkt 73).
78      Zobacz wyrok z dnia 16 października 2025 r., Niderlandy/Komisja (C‑59/24 P, EU:C:2025:798, pkt 91, 92).
79      Wynika to jasno z ogólnego rozumowania Sądu, a w szczególności z pkt 125–127 i 153 zaskarżonego wyroku, w których Sąd oddalił argument Komisji dotyczący istnienia zwykłych wtórnych skutków gospodarczych, gdy oparł się na wyroku w sprawie AceaElectrabel i kontroli sprawowanej przez Air France-KLM nad jego spółkami zależnymi, a także z pkt 154–156.
80      Zaskarżony wyrok, pkt 125–127, 155,
156.