62017TJ0337_RES
Zaak T‑337/17
Air France-KLM
tegen
Europese Commissie
Arrest van het Gerecht (Vierde kamer – uitgebreid) van 30 maart 2022
„Mededinging – Mededingingsregelingen – Luchtvrachtmarkt – Besluit waarbij een inbreuk op artikel 101 VWEU, artikel 53 van de EER-Overeenkomst en artikel 8 van de Overeenkomst tussen de Gemeenschap en Zwitserland inzake luchtvervoer wordt vastgesteld – Onderlinge afstemming van onderdelen van de prijs voor luchtvrachtdiensten (brandstoftoeslag, veiligheidstoeslag, betaling van commissie over toeslagen) – Uitwisseling van informatie – Territoriale bevoegdheid van de Commissie – Eén enkele voortdurende inbreuk – Toerekenbaarheid van de inbreukmakende gedraging – Voorwaarden voor de toekenning van immuniteit – Gelijke behandeling – Motiveringsplicht – Bedrag van de geldboete – Waarde van de verkopen – Ernst van de inbreuk – Duur van de deelname aan de inbreuk – Verzachtende omstandigheden – Aanmoediging van mededingingsverstorende gedragingen door overheidsinstanties – Evenredigheid – Volledige rechtsmacht”
Mededinging – Vervoer – Mededingingsregels – Luchtvervoer – Verordening nr. 411/2004 – Werkingssfeer – Unie-derdelandenroutes en de EER(zonder Unie)-derdelandenroutes – Inkomende luchtvrachtdiensten – Daaronder begrepen
[Art. 101 en 102 VWEU; EER-Overeenkomst, art. 53 en 54 en bijlage XIII en Protocol nr. 21, zoals gewijzigd bij besluit nr. 40/2005 van het Gemengd Comité van de EER; Verordeningen van de Raad nr. 1/2003, art. 32, c), en nr. 411/2004, art. 1 en 3]
(zie punten 90‑97)
Mededinging – Unievoorschriften – Territoriale werkingssfeer – Bevoegdheid van de Commissie – Toelaatbaarheid met het oog op het internationaal publiekrecht – Uitvoering of gekwalificeerde gevolgen van misbruik in de EER – Alternatieve wegen – Criterium van het onmiddellijke, substantiële en voorzienbare gevolg – Omvang in geval van gedrag dat beperking van de mededinging beoogt
(Art. 101 VWEU; EER-Overeenkomst, art. 53)
(zie punten 99‑101, 116, 118‑127, 138‑140, 146‑154, 156‑158, 167‑173)
Beroep tot nietigverklaring – Middelen – Onbevoegdheid van de instelling die de bestreden handeling heeft vastgesteld – Ambtshalve onderzoek door de Unierechter – Voorwaarde – Inachtneming van het beginsel van hoor en wederhoor
(Art. 263 VWEU)
(zie punten 188, 189)
Mededinging – Administratieve procedure – Besluit van de Commissie waarbij een inbreuk wordt vastgesteld – Identificatie van de bestrafte inbreuken – Eisen die voortvloeien uit het beginsel van effectieve rechtsbescherming – Duidelijkheid en precisie van het dispositief van het besluit – Beoordeling – Voorrang van de bewoordingen van het dispositief boven de motivering
(Art. 101 VWEU; EER-Overeenkomst, art. 53; Overeenkomst tussen de Gemeenschap en Zwitserland inzake luchtvervoer, art. 8 en 11, lid 2; Handvest van de grondrechten van de Europese Unie, art. 47)
(zie punten 195, 196, 200‑205)
Mededinging – Unievoorschriften – Inbreuken – Toerekening – Moedermaatschappij en dochterondernemingen – Economische eenheid – Beoordelingscriteria – Daadwerkelijke uitoefening van een beslissende invloed op het gedrag van de dochteronderneming die kan worden afgeleid uit een bundel aanwijzingen in verband met de economische, organisatorische en juridische banden met de moedermaatschappij – Omstandigheden die het bestaan van een beslissende invloed kunnen aantonen – Bezit van nagenoeg het gehele kapitaal en bijna de helft van de stemrechten van de dochteronderneming – Invloed op de strategische keuzes – Cumulatie van functies binnen de maatschappelijke organen van de moedermaatschappij en die van haar dochteronderneming
(Art. 101 VWEU; EER-Overeenkomst, art. 53; Overeenkomst tussen de Gemeenschap en Zwitserland inzake luchtvervoer, art. 8; Verordening van de Raad nr. 1/2003, art. 2)
(zie punten 220, 221, 255, 270‑278)
Mededinging – Unievoorschriften – Inbreuken – Toerekening – Moedermaatschappij en dochterondernemingen – Economische eenheid – Beoordelingscriteria – Vermoeden van een beslissende invloed van de moedermaatschappij op de dochterondernemingen die volledig in haar handen zijn – Weerlegbaarheid – Op de moedermaatschappij rustende bewijslast van het tegendeel – Onvoldoende elementen om het vermoeden te weerleggen
(Art. 101 VWEU; EER-Overeenkomst, art. 53; Overeenkomst tussen de Gemeenschap en Zwitserland inzake luchtvervoer, art. 8; Verordening van de Raad nr. 1/2003, art. 2)
(zie punten 223, 224, 254, 256, 258‑268)
Handelingen van de instellingen – Motivering – Verplichting – Omvang – Tot meerdere adressaten gericht besluit waarbij een boete wegens inbreuk op de mededingingsregels wordt opgelegd – Toerekening van praktijken van een dochteronderneming aan haar moedermaatschappij – Noodzaak van een toereikende motivering – Combinatie van het vermoeden van daadwerkelijke uitoefening van beslissende invloed door een moedermaatschappij op haar dochteronderneming die volledig in handen is van die moedermaatschappij met andere bewijselementen
[Art. 101, lid 1, en art. 296 VWEU; EER-Overeenkomst, art. 53; Overeenkomst tussen de Gemeenschap en Zwitserland inzake luchtvervoer, art. 8; Handvest van de grondrechten van de Europese Unie, art. 41, lid 2, c); Verordening van de Raad nr. 1/2003, art. 2]
(zie punten 224‑228)
Mededinging – Unievoorschriften – Inbreuken – Toerekening – Moedermaatschappij en dochterondernemingen – Economische eenheid – Door een dochteronderneming gepleegde inbreuk – Toerekening aan de moedermaatschappij, gegrond op het bestaan van beslissende invloed op die dochteronderneming sedert de verwerving ervan – Omzetting van de moedermaatschappij in een houdstermaatschappij en wijziging van de naam – Geen invloed
(Art. 101 VWEU; EER-Overeenkomst, art. 53; Overeenkomst tussen de Gemeenschap en Zwitserland inzake luchtvervoer, art. 8; Verordening van de Raad nr. 1/2003, art. 2)
(zie punten 243‑248)
Mededinging – Unievoorschriften – Inbreuken – Toerekening – Rechtspersoon die verantwoordelijk is voor de exploitatie van de onderneming gedurende de inbreuk – Omzetting van deze rechtspersoon in een houdstermaatschappij gepaard gaande met een overdracht van haar operationele activiteiten aan een andere vennootschap in handen van laatstgenoemde – Aansprakelijkheid van de houdstermaatschappij als rechtsopvolgster – Inachtneming van de beginselen van persoonlijke verantwoordelijkheid en individualisering van straffen en sancties
(Art. 101 VWEU; EER-Overeenkomst, art. 53; Overeenkomst tussen de Gemeenschap en Zwitserland inzake luchtvervoer, art. 8; Verordening van de Raad nr. 1/2003, art. 2)
(zie punten 245, 303, 309‑313, 318)
Beroep tot nietigverklaring – Door een moedermaatschappij en haar dochteronderneming afzonderlijk ingestelde beroepen tegen een besluit van de Commissie waarbij hun de onrechtmatige gedraging wordt toegerekend van een aan beide voorafgaande onderneming – Verantwoordelijkheid van de moedermaatschappij als rechtsopvolgster – Betwisting door de moedermaatschappij van de toerekening van het litigieuze gedrag aan haar dochteronderneming als economisch opvolgster – Niet-ontvankelijkheid van de grief
(Art. 101 en 263 VWEU; EER-Overeenkomst, art. 53; Overeenkomst tussen de Gemeenschap en Zwitserland inzake luchtvervoer, art. 8)
(zie punten 313, 314)
Mededinging – Administratieve procedure – Besluit van de Commissie waarbij een inbreuk wordt vastgesteld – Gebruik van informatie als bewijsmateriaal verstrekt door een onderneming in een verzoek om immuniteit – Toelaatbaarheid ongeacht de uitkomst van het clementieverzoek
[Art. 101 VWEU; EER-Overeenkomst, art. 53; Overeenkomst tussen de Gemeenschap en Zwitserland inzake luchtvervoer, art. 8; Mededeling van de Commissie 2002/C 45/03, punt 11, b), en punt 33, en 2006/C 210/02, punten 31 en 37]
(zie punten 326‑338)
Mededinging – Geldboeten – Beoordeling aan de hand van het individuele gedrag van de onderneming – Invloed van het ontbreken van een sanctie jegens een andere marktdeelnemer – Geen – Eerbiediging van het gelijkheidsbeginsel samen met eerbiediging van het legaliteitsbeginsel – Omvang van de motiveringsplicht
(Art. 101 en 296 VWEU; EER-Overeenkomst, art. 53; Overeenkomst tussen de Gemeenschap en Zwitserland inzake luchtvervoer, art. 8; Handvest van de grondrechten van de Europese Unie, art. 20)
(zie punten 347, 351, 352, 357‑361)
Mededinging – Geldboeten – Hoogte van het bedrag – Bepaling – Bepaling van de hoogte van het basisbedrag – Bepaling van de verkoopwaarde – Verkoop in direct of indirect verband met de inbreuk – Kartel in de sector luchtvrachtdiensten – Mededingingsregeling die betrekking heeft op meerdere onderdelen van de prijs van vrachtdiensten – Inaanmerkingneming van het totale bedrag van de verkoop die verband houdt met vrachtdiensten – Toelaatbaarheid – Schending van het legaliteitsbeginsel en het evenredigheidsbeginsel inzake delicten en straffen – Geen
(Art. 101 VWEU; EER-Overeenkomst, art. 53; Overeenkomst tussen de Gemeenschap en Zwitserland inzake luchtvervoer, art. 8; Verordening van de Raad nr. 1/2003, art. 23, leden 2 en 3; Mededeling van de Commissie 2006/C 210/02, punten 6 en 13)
(zie punten 401‑408, 410‑421, 423‑430)
Mededinging – Geldboeten – Hoogte van het bedrag – Bepaling – Bepaling van de hoogte van het basisbedrag – Bepaling van de verkoopwaarde – Inaanmerkingneming van enkel de waarde van de verkoop in direct of indirect verband met de inbreuk in het betrokken geografisch gebied – Verkopen binnen de Europese Economische Ruimte – Kartel in de sector luchtvrachtdiensten – Inaanmerkingneming van de verkoopwaarde van de inkomende vrachtdiensten – Toelaatbaarheid
(Art. 101 VWEU; EER-Overeenkomst, art. 53; Overeenkomst tussen de Gemeenschap en Zwitserland inzake luchtvervoer, art. 8; Verordening van de Raad nr. 1/2003, art. 23, lid 2; Mededeling van de Commissie 2006/C 210/02, punt 13)
(zie punten 439‑451)
Mededinging – Geldboeten – Hoogte van het bedrag – Bepaling – Bepaling van de hoogte van het basisbedrag – Ernst van de inbreuk – Beoordelingscriteria – Aard van de inbreuk – Horizontaal prijskartel – Aan een dergelijke inbreuk inherente ernst die een hoge coëfficiënt voor de ernst rechtvaardigt
(Art. 101 VWEU; EER-Overeenkomst, art. 53; Overeenkomst tussen de Gemeenschap en Zwitserland inzake luchtvervoer, art. 8; Verordening van de Raad nr. 1/2003, art. 23, leden 2 en 3; Mededeling van de Commissie 2006/C 210/02, punten 19‑23)
(zie punten 470‑475)
Mededinging – Administratieve procedure – Besluit van de Commissie waarbij een inbreuk wordt vastgesteld – Bewijs van de inbreuk en van de duur ervan ten laste van de Commissie – Omvang van de bewijslast – Bewijs van een onderbreking van de inbreuk
(Art. 101 VWEU; EER-Overeenkomst, art. 53; Overeenkomst tussen de Gemeenschap en Zwitserland inzake luchtvervoer, art. 8; Verordening van de Raad nr. 1/2003, art. 2 en 23, leden 2 en 3)
(zie punten 534‑547)
Mededinging – Geldboeten – Hoogte van het bedrag – Bepaling – Aanpassing van de hoogte van het basisbedrag – Verzachtende omstandigheden – Deelneming die zou zijn afgedwongen – Omvang van de op de Commissie rustende motiveringsplicht
(Art. 101, lid 1, en art. 296 VWEU; EER-Overeenkomst, art. 53; Overeenkomst tussen de Gemeenschap en Zwitserland inzake luchtvervoer, art. 8; Verordening van de Raad nr. 1/2003, art. 23, leden 2 en 3; Mededeling van de Commissie 2006/C 210/02, punt 29)
(zie punten 553, 554, 564‑576)
Mededinging – Geldboeten – Hoogte van het bedrag – Bepaling – Rechterlijke toetsing – Volledige rechtsmacht van de Unierechter – Omvang – Beperking – Eerbiediging van het beginsel van gelijke behandeling – Inaanmerkingneming van de richtsnoeren voor de berekening van de geldboeten
(Art. 261 VWEU; Verordening van de Raad nr. 1/2003, art. 31; Mededeling van de Commissie 2006/C 210/02)
(zie punten 586‑592)
Samenvatting
Verzoekster, Air France-KLM, is een onderneming die is ontstaan uit de omzetting in een houdstermaatschappij en de wijziging van het doel en de naam van de voormalige vennootschap Air France. Zij bezit 100 % van de stemrechten en economische rechten in de vennootschap Air France (hierna: „Air France”) en 49 % van de stemrechten en 93,63 % van de economische rechten in Koninklijke Luchtvaartmaatschappij N.V. (hierna: „KLM”), twee luchtvervoerondernemingen die actief zijn op de markt voor luchtvrachtdiensten.
Verzoekster, Air France en KLM behoren tot de 19 adressaten van besluit C(2017) 1742 final van de Commissie van 17 maart 2017 betreffende een procedure op grond van artikel 101 VWEU, artikel 53 van de EER-Overeenkomst en artikel 8 van de Overeenkomst tussen de Europese Gemeenschap en de Zwitserse Bondsstaat inzake luchtvervoer (zaak AT.39258 – Luchtvracht) (hierna: „bestreden besluit”). Met dit besluit heeft de Europese Commissie het bestaan van één enkele voortdurende inbreuk op deze bepalingen vastgesteld, waarbij de betrokken ondernemingen in de periode tussen 1999 en 2006 hun gedrag op het gebied van prijsstelling voor het aanbieden van vrachtdiensten wereldwijd onderling hadden afgestemd. Omdat de Commissie verzoekster verantwoordelijk houdt voor deze inbreuk, heeft zij haar daarom voor de handelingen van Air France tussen 7 december 1999 en 14 februari 2006 en voor die van KLM tussen 5 mei 2004 en 14 februari 2006 twee geldboeten opgelegd, te weten een boete, hoofdelijk met Air France, van 182920000 EUR en een andere van 124440000 EUR, hoofdelijk met KLM.
Op 7 december 2005 ontving de Commissie uit hoofde van haar clementiemededeling van 2002 (
1
) een verzoek om immuniteit dat door Lufthansa en twee van haar dochterondernemingen (hierna: „Lufthansa”) was ingediend. In dit verzoek werd melding gemaakt van het bestaan van concurrentiebeperkende contacten tussen verschillende ondernemingen in de sector (hierna: „vervoerders”), met betrekking tot verschillende bestanddelen van de prijs van de in dit verband verleende diensten, namelijk de invoering van „brandstoftoeslagen”, „veiligheidstoeslagen” en, kort gezegd, de weigering om expediteurs een korting op deze toeslagen te verlenen. Op grond van de informatie die de Commissie tijdens haar onderzoeken heeft verzameld, heeft zij op 19 december 2007 een mededeling van punten van bezwaar naar 27 luchtvaartmaatschappijen gestuurd en vervolgens op 9 november 2010 tegen 21 luchtvaartmaatschappijen, waaronder verzoekster, Air France en KLM, een eerste besluit vastgesteld. (
2
) Dit werd echter nietig verklaard door het Gerecht bij arresten van 16 december 2015 (
3
), binnen de grenzen van de respectieve vorderingen daartoe, wegens tegenstrijdigheden in de motivering van genoemd besluit.
In zijn arrest wijst het Gerecht de vorderingen tot nietigverklaring van het bestreden besluit, alsmede de vorderingen tot verlaging van de hoogte van de aan verzoekster opgelegde boeten af. Het Gerecht bekrachtigt met name de redenen die zijn aangevoerd om verzoekster de betrokken handelingen van haar dochterondernemingen en van de voormalige vennootschap Air France toe te rekenen. Het Gerecht geeft evenwel preciseringen met betrekking tot het gebruik van bewijsmateriaal dat door een onderneming is aangeleverd in het kader van een verzoek om immuniteit tegen geldboeten, de omvang van de territoriale bevoegdheid van de Commissie in geval van praktijken die gedeeltelijk buiten de Unie hebben plaatsgevonden, en de toepassing van criteria om de hoogte van de geldboeten in dergelijke omstandigheden te bepalen.
Beoordeling van het Gerecht
In de eerste plaats oordeelt het Gerecht dat de Commissie, zonder de grenzen van haar eigen territoriale bevoegdheid te overschrijden, heeft vastgesteld dat er sprake was van één enkele voortdurende inbreuk op artikel 101 VWEU, artikel 53 van de EER-Overeenkomst en artikel 8 van de Overeenkomst tussen de Gemeenschap en Zwitserland inzake luchtvervoer, op de betrokken routes en binnen de in het bestreden besluit beschreven territoriale en temporele grenzen. (
4
)
In de tweede plaats is het Gerecht het ermee eens dat de Commissie verzoekster de onrechtmatige praktijken van Air France en KLM heeft toegerekend. Ten eerste wijst het Gerecht erop dat verzoekster aansprakelijk kon worden gesteld voor de onrechtmatige praktijken van de voormalige vennootschap Air France en, vanaf 5 mei 2004, die van KLM, zijnde de datum waarop laatstgenoemde werd overgenomen door de voormalige vennootschap Air France. Volgens het Gerecht zijn verzoekster en de voormalige vennootschap Air France namelijk één en dezelfde rechtspersoon, waarbij de tweede op 15 september 2004 in de eerste is „omgezet” door haar omvorming in een houdstermaatschappij, gepaard gaande met een wijziging van de naam en het doel.
Wat de praktijken van Air France na die datum betreft, herinnert het Gerecht er om te beginnen aan dat het feit dat verzoekster het volledige kapitaal en de aan de aandelen verbonden stemrechten van haar dochteronderneming in handen had, het vermoeden toeliet dat zij een beslissende invloed op haar dochteronderneming uitoefende. De Commissie heeft rechtens genoegzaam en zonder fouten uiteengezet waarom geen van de door verzoekster aangevoerde bewijzen voldoende was om dit vermoeden te weerleggen. Voorts mocht de Commissie zich op een reeks aanwijzingen baseren die ertoe strekten aan te tonen dat verzoekster beslissende invloed uitoefende op Air France, te weten de bevoegdheid van verzoekster om leiding en sturing te geven aan de activiteiten van Air France en deze te controleren, het bestaan van een voor Air France en KLM gemeenschappelijk structuur met betrekking tot met name het vrachtvervoer, en het feit dat verschillende leidinggevenden tegelijkertijd binnen zowel verzoekster als Air France functies vervulden.
Wat KLM betreft, is de Commissie niet uitgegaan van het vermoeden van de uitoefening van beslissende invloed, maar kon zij zich baseren op bewijsmateriaal dat vergelijkbaar is met het tegen Air France in aanmerking genomen bewijs om tot de slotsom te komen dat KLM zich niet autonoom op de markt gedroeg.
In de derde plaats wijst het Gerecht erop – in antwoord op het betoog van verzoekster dat het door Lufthansa in het kader van haar verzoek om immuniteit tegen geldboeten overgelegde bewijsmateriaal uit het dossier had moeten worden verwijderd omdat laatstgenoemde niet in aanmerking kwam voor een dergelijke immuniteit, gelet op de vermeende voortduring van haar inbreukmakende handelingen – dat de voorwaarden voor het verlenen van de immuniteit tegen geldboeten niets van doen hebben met de rechtmatigheid van het verzamelen van bewijsmateriaal, waarvan, in voorkomend geval, afhangt of de Commissie hiervan gebruik kan maken. Hoe dan ook zou volgens het Gerecht het nuttig effect van de clementieprocedure gevaar lopen wanneer het gebruik van bewijs dat in het kader van een verzoek om immuniteit is overgelegd, afhankelijk wordt gesteld van de naleving van die voorwaarden.
In de vierde plaats onderzoekt het Gerecht verzoeksters grieven tegen de bepaling van de hoogte van de geldboeten die de Commissie haar heeft opgelegd, meer in het bijzonder die betreffende het in aanmerking nemen, door de Commissie, van de ernst van de duur van de enkele en voortdurende inbreuk, onder de voorwaarden beschreven in de richtsnoeren van 2006. (
5
) Hierbij beschouwt het ten eerste de keuze voor een coëfficiënt van 16 %, op een schaal van 0 tot 30 %, wat betreft de ernst van inbreuk, als terecht. Om te beginnen is een dergelijke coëfficiënt namelijk zeer gunstig voor verzoekster, gelet op de ernst die inherent is aan de litigieuze praktijken, die als afspraak of horizontale praktijk op het gebied van prijzen moeten worden gekwalificeerd. Voorts heeft verzoekster de drie aanvullende factoren waarop de Commissie zich heeft gebaseerd om de coëfficiënt voor ernst te bepalen, namelijk de gecombineerde marktaandelen van de beschuldigde luchtvaartmaatschappijen, de geografische omvang van de enkele en voortdurende inbreuk en de uitvoering van de litigieuze praktijken, niet betwist dan wel niet op losse schroeven kunnen zetten. Ten tweede constateert het Gerecht, voor zover verzoekster heeft aangevoerd dat onvoldoende is aangetoond dat Air France gedurende de gehele beoordelingsperiode ononderbroken aan de inbreuk heeft deelgenomen, dat er geen direct bewijs is voor de voortzetting van de onderlinge afstemming gedurende elf maanden en dertien dagen tijdens de inbreukperiode. Gegeven het feit dat Air France zich gedurende deze periode niet publiekelijk heeft gedistantieerd of zich eerlijk en autonoom op de markt heeft gedragen, benadrukt het Gerecht evenwel dat dergelijke omstandigheden niet kunnen worden opgevat als een onderbreking van haar deelname aan de enkele en voortdurende inbreuk, maar hun verklaring vinden in de aard van deze inbreuk, de werking van de vrachtmarkt en het litigieuze kartel.
Ten slotte wijst het Gerecht de vorderingen af die strekken tot verlaging van de hoogte van de opgelegd geldboeten, zonder af te wijken van de berekeningsmethode die de Commissie in het bestreden besluit heeft gehanteerd.
(
1
)	Mededeling van de Commissie betreffende immuniteit tegen geldboeten en vermindering van geldboeten in kartelzaken (PB 2002, C 45, blz. 3).
(
2
)	Besluit C(2010) 7694 definitief van de Commissie van 9 november 2010 betreffende een procedure op grond van artikel 101 VWEU, artikel 53 van de EER-Overeenkomst en artikel 8 van de Overeenkomst tussen de Europese Gemeenschap en de Zwitserse Bondsstaat inzake luchtvervoer (zaak COMP/39258 – Luchtvracht).
(
3
)	Arresten van 16 december 2015, Air Canada/Commissie (T‑9/11, niet gepubliceerd, EU:T:2015:994); Koninklijke Luchtvaart Maatschappij/Commissie (T‑28/11, niet gepubliceerd, EU:T:2015:995), Japan Airlines/Commissie (T‑36/11, niet gepubliceerd, EU:T:2015:992); Cathay Pacific Airways/Commissie (T‑38/11, niet gepubliceerd, EU:T:2015:985); Cargolux Airlines/Commissie (T‑39/11, niet gepubliceerd, EU:T:2015:991); Latam Airlines Group en Lan Cargo/Commissie (T‑40/11, niet gepubliceerd, EU:T:2015:986); Singapore Airlines en Singapore Airlines Cargo Pte/Commissie (T‑43/11, niet gepubliceerd, EU:T:2015:989); Deutsche Lufthansa e.a./Commissie (T‑46/11, niet gepubliceerd, EU:T:2015:987); British Airways/Commissie (T‑48/11, niet gepubliceerd, EU:T:2015:988); SAS Cargo Group e.a./Commissie (T‑56/11, niet gepubliceerd, EU:T:2015:990); Air France KLM/Commissie (T‑62/11, niet gepubliceerd, EU:T:2015:996); Air France/Commissie (T‑63/11, niet gepubliceerd, EU:T:2015:993), en Martinair Holland/Commissie (T‑67/11, niet gepubliceerd, EU:T:2015:984).
(
4
)	Zie dienaangaande arrest van 30 maart 2022, Japan Airlines/Commissie (T‑340/17).
(
5
)	Richtsnoeren voor de berekening van geldboeten die uit hoofde van artikel 23, lid 2, onder a), van verordening (EG) nr. 1/2003 worden opgelegd (PB 2006, C 210, blz. 2).