ΑΠΟΦΑΣΗ ΤΟΥ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟΥ (δέκατο τμήμα)
της 1ης Αυγούστου 2022 (*)
«Προδικαστική παραπομπή – Αιτούντες διεθνή προστασία – Οδηγία 2013/33/ΕΕ – Άρθρο 20, παράγραφοι 4 και 5 – Ιδιαίτερα βίαιη συμπεριφορά – Δικαίωμα των κρατών μελών να καθορίζουν τις εφαρμοστέες κυρώσεις – Περιεχόμενο – Ανάκληση των υλικών συνθηκών υποδοχής»
Στην υπόθεση C‑422/21,
με αντικείμενο αίτηση προδικαστικής αποφάσεως δυνάμει του άρθρου 267 ΣΛΕΕ, που υπέβαλε το Consiglio di Stato (Συμβούλιο της Επικρατείας, Ιταλία) με απόφαση της 30ής Δεκεμβρίου 2020, η οποία περιήλθε στο Δικαστήριο στις 9 Ιουλίου 2021, στο πλαίσιο της δίκης
Ministero dell’Interno
κατά
TO,
ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ (δέκατο τμήμα),
συγκείμενο από τους I. Jarukaitis, πρόεδρο τμήματος, Δ. Γρατσία (εισηγητή) και Z. Csehi, δικαστές,
γενικός εισαγγελέας: J. Richard de la Tour
γραμματέας: A. Calot Escobar
έχοντας υπόψη την έγγραφη διαδικασία,
λαμβάνοντας υπόψη τις παρατηρήσεις που υπέβαλαν:
–        η Ιταλική Κυβέρνηση, εκπροσωπούμενη από την G. Palmieri, επικουρούμενη από τους L. D’Ascia και D. Pintus, avvocati dello Stato,
–        η Βελγική Κυβέρνηση, εκπροσωπούμενη από τις M. Jacobs και M. Van Regemorter, επικουρούμενους από τον A. Detheux, avocat,
–        η Τσεχική Κυβέρνηση, εκπροσωπούμενη από τους M. Smolek και J. Vláčil,
–        η Γερμανική Κυβέρνηση, εκπροσωπούμενη από τον J. Möller και από την A. Hoesch,
–        η Ολλανδική Κυβέρνηση, εκπροσωπούμενη από τις M. Κ. Bulterman και Μ. Gijzen,
–        η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, εκπροσωπούμενη από τις A. Azéma και E. Montaguti,
κατόπιν της αποφάσεως που έλαβε, αφού άκουσε τον γενικό εισαγγελέα, να εκδικάσει την υπόθεση χωρίς ανάπτυξη προτάσεων,
εκδίδει την ακόλουθη
Απόφαση
1        Η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως αφορά την ερμηνεία του άρθρου 20, παράγραφοι 4 και 5, της οδηγίας 2013/33/ΕΕ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 26ης Ιουνίου 2013, σχετικά με τις απαιτήσεις για την υποδοχή των αιτούντων διεθνή προστασία (ΕΕ 2013, L 180, σ. 96).
2        Η αίτηση αυτή υποβλήθηκε στο πλαίσιο ένδικης διαφοράς μεταξύ του Ministero dell’ Interno (Υπουργείου Εσωτερικών, Ιταλία) και του TO σχετικά με αίτημα του τελευταίου να ακυρωθεί απόφαση της Prefettura di Firenze (νομαρχίας της Φλωρεντίας, Ιταλία) με την οποία αποκλείστηκε από τις υλικές συνθήκες υποδοχής.
Το νομικό πλαίσιο
Το δίκαιο της Ένωσης
3        Σκοπός της οδηγίας 2013/33, κατά το άρθρο της 1, είναι η θέσπιση προτύπων για την υποδοχή των αιτούντων διεθνή προστασία (στο εξής: αιτούντες) στα κράτη μέλη.
4        Το άρθρο 2 της εν λόγω οδηγίας, με τίτλο «Ορισμοί», προβλέπει τα εξής:
«Για τους σκοπούς της παρούσας οδηγίας νοούνται ως:
[…]
στ)      “συνθήκες υποδοχής”: η πλήρης δέσμη μέτρων που τα κράτη μέλη εφαρμόζουν προς όφελος των αιτούντων σύμφωνα με την παρούσα οδηγία·
ζ)      “υλικές συνθήκες υποδοχής”: οι συνθήκες υποδοχής που περιλαμβάνουν την παροχή στέγης, τροφής και ρουχισμού, σε είδος ή υπό μορφή οικονομικού βοηθήματος ή δελτίων, ή συνδυασμό των τριών, καθώς και ένα βοήθημα για τα καθημερινά έξοδα·
[…]
θ)      “κέντρο φιλοξενίας”: κάθε χώρος που χρησιμοποιείται για την ομαδική φιλοξενία των αιτούντων·
[…]».
5        Το άρθρο 8 της οδηγίας 2013/33, με τίτλο «Κράτηση», προβλέπει στην παράγραφο 3 τα ακόλουθα:
«Ο αιτών μπορεί να υποβληθεί σε κράτηση μόνο:
[…]
ε)      όταν απαιτείται για την προστασία της εθνικής ασφάλειας ή της δημόσιας τάξης,
[…]».
6        Το άρθρο 17 της ίδιας οδηγίας, με τίτλο «Γενικοί κανόνες για τις υλικές συνθήκες υποδοχής και την ιατροφαρμακευτική περίθαλψη», προβλέπει στις παραγράφους 1 έως 4 τα ακόλουθα:
«1.      Τα κράτη μέλη μεριμνούν για την παροχή υλικών συνθηκών υποδοχής στους αιτούντες όταν ασκούν αίτηση παροχής διεθνούς προστασίας.
2.      Τα κράτη μέλη μεριμνούν ώστε οι υλικές συνθήκες υποδοχής να εξασφαλίζουν στους αιτούντες επαρκές βιοτικό επίπεδο, το οποίο να διασφαλίζει τη συντήρησή τους και να προστατεύει τη σωματική και την ψυχική τους υγεία.
Τα κράτη μέλη μεριμνούν ώστε να επιτυγχάνεται αυτό το βιοτικό επίπεδο στην ειδική περίπτωση των ευάλωτων προσώπων, σύμφωνα με το άρθρο 21, καθώς και στην περίπτωση των προσώπων που τελούν υπό κράτηση.
3.      Τα κράτη μέλη δύνανται να εξαρτούν την παροχή του συνόλου ή μέρους των υλικών συνθηκών υποδοχής και της ιατροφαρμακευτικής περίθαλψης από την προϋπόθεση ότι οι αιτούντες δεν διαθέτουν επαρκείς πόρους που να τους εξασφαλίζουν κατάλληλο βιοτικό επίπεδο από απόψεως υγείας και να καθιστούν δυνατή τη συντήρησή τους.
4.      Τα κράτη μέλη μπορούν να απαιτούν από τους αιτούντες να καλύπτουν πλήρως ή εν μέρει το κόστος των υλικών συνθηκών υποδοχής και της ιατροφαρμακευτικής περίθαλψης που προβλέπει η παρούσα οδηγία, σύμφωνα με τη διάταξη της παραγράφου 3, όταν οι αιτούντες διαθέτουν επαρκείς πόρους, παραδείγματος χάριν εάν έχουν εργασθεί επί εύλογο χρονικό διάστημα.
Εάν αποκαλυφθεί ότι ο αιτών διέθετε επαρκείς πόρους για την κάλυψη των υλικών συνθηκών υποδοχής και ιατροφαρμακευτικής περίθαλψης καθόσο χρόνο καλύπτονταν οι εν λόγω βασικές ανάγκες, τα κράτη μέλη μπορούν να ζητούν την επιστροφή από τον αιτούντα.»
7        Το άρθρο 18 της οδηγίας 2013/33, το οποίο τιτλοφορείται «Λεπτομέρειες για τις υλικές συνθήκες υποδοχής», ορίζει στην παράγραφο 1 τα εξής:
«Εφόσον η στέγαση παρέχεται σε είδος, θα πρέπει να λαμβάνει μία από τις κατωτέρω μορφές ή να αποτελεί συνδυασμό τους:
α)      χώρο που χρησιμοποιείται προς τον σκοπό της στέγασης των αιτούντων κατά τη διάρκεια της εξέτασης αίτησης διεθνούς προστασίας που ασκείται στα σύνορα ή σε ζώνες διέλευσης·
β)      κέντρα φιλοξενίας που εξασφαλίζουν κατάλληλο βιοτικό επίπεδο·
γ)      ιδιωτικές κατοικίες, διαμερίσματα, ξενοδοχεία ή άλλοι χώροι προσαρμοσμένοι για τη στέγαση αιτούντων.»
8        Το άρθρο 20 της οδηγίας 2013/33, το οποίο αποτελεί τη μοναδική διάταξη του κεφαλαίου III της οδηγίας αυτής, τιτλοφορείται «Περιορισμός ή ανάκληση των υλικών συνθηκών υποδοχής». Το εν λόγω άρθρο έχει ως εξής:
«1.      Τα κράτη μέλη δύνανται να περιορίζουν ή, σε εξαιρετικές και δεόντως αιτιολογημένες περιπτώσεις, να ανακαλούν τις υλικές συνθήκες υποδοχής όταν ο αιτών:
α)      εγκαταλείπει τον τόπο διαμονής που έχει καθορίσει η αρμόδια αρχή χωρίς να την ενημερώσει ή, εφόσον απαιτείται, χωρίς άδεια, ή
β)      δεν συμμορφούται με υποχρεώσεις δήλωσης στοιχείων ή δεν ανταποκρίνεται σε αιτήσεις παροχής πληροφοριών ή δεν προσέρχεται, στα πλαίσια της διαδικασίας ασύλου, σε προσωπική συνέντευξη εντός εύλογης προθεσμίας που ορίζεται από το εθνικό δίκαιο, ή
γ)      έχει υποβάλει μεταγενέστερη αίτηση όπως καθορίζεται στο άρθρο 2 στοιχείο ιζ) της οδηγίας 2013/32/ΕΕ [του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 26ης Ιουνίου 2013, σχετικά με κοινές διαδικασίες για τη χορήγηση και ανάκληση του καθεστώτος διεθνούς προστασίας (ΕΕ 2013, L 180, σ. 60)].
Για τις περιπτώσεις α) και β), όταν ο αιτών εντοπισθεί ή προσέλθει αυτοβούλως στην αρμόδια αρχή, λαμβάνεται δεόντως αιτιολογημένη απόφαση, βασιζόμενη στους λόγους της εξαφάνισης, σχετικά με την ανανέωση της παροχής μερικών ή όλων των υλικών συνθηκών υποδοχής που είχαν αποσυρθεί ή περιορισθεί.
2.      Τα κράτη μέλη δύνανται επίσης να περιορίζουν τις υλικές συνθήκες υποδοχής, όταν διαπιστώνουν ότι ο αιτών, χωρίς δικαιολογημένη αιτία, δεν έχει υποβάλει αίτηση διεθνούς προστασίας το συντομότερο ευλόγως δυνατόν, μετά την άφιξη στο εν λόγω κράτος μέλος.
3.      Τα κράτη μέλη δύνανται να περιορίζουν ή να αφαιρούν την πρόσβαση στις υλικές συνθήκες υποδοχής, όταν ο αιτών έχει αποκρύψει τους οικονομικούς του πόρους και έχει, κατά συνέπεια, επωφεληθεί με τρόπο αθέμιτο από τις υλικές συνθήκες υποδοχής.
4.      Τα κράτη μέλη μπορούν να καθορίζουν τις κυρώσεις που ισχύουν για σοβαρές παραβάσεις των κανόνων των κέντρων φιλοξενίας, καθώς [και] για την επίδειξη ιδιαίτερα βίαιης συμπεριφοράς.
5.      Οι αποφάσεις για τον περιορισμό ή την αφαίρεση πρόσβασης στις υλικές συνθήκες υποδοχής ή για κυρώσεις που αναφέρονται στις παραγράφους 1, 2, 3 και 4 του παρόντος άρθρου λαμβάνονται σε ατομική, αντικειμενική και αμερόληπτη βάση και πρέπει να αιτιολογούνται. Οι αποφάσεις βασίζονται στην ειδική κατάσταση του συγκεκριμένου προσώπου, ιδίως όσον αφορά τα πρόσωπα τα οποία καλύπτονται από το άρθρο 21, λαμβανομένης υπόψη της αρχής της αναλογικότητας. Τα κράτη μέλη εξασφαλίζουν υπό οποιεσδήποτε συνθήκες την πρόσβαση σε ιατροφαρμακευτική περίθαλψη σύμφωνα με το άρθρο 19 και εξασφαλίζουν αξιοπρεπές επίπεδο διαβίωσης για όλους τους αιτούντες.
6.      Τα κράτη μέλη διασφαλίζουν ότι δεν ανακαλούνται ούτε περιορίζονται οι υλικές συνθήκες υποδοχής πριν ληφθεί απόφαση σύμφωνα με την παράγραφο 5.»
9        Το άρθρο 21 της οδηγίας 2013/33, το οποίο φέρει τον τίτλο «Γενική αρχή», προβλέπει ότι, κατά τη μεταφορά της οδηγίας αυτής στο εθνικό δίκαιο, τα κράτη μέλη λαμβάνουν υπόψη την ειδική κατάσταση των ευάλωτων προσώπων, στα οποία συγκαταλέγονται οι ανήλικοι και οι ασυνόδευτοι ανήλικοι.
Η ιταλική νομοθεσία
10      Το άρθρο 14 του decreto legislativo no142 – Attuazione della direttiva 2013/33/UE recante norme relative all’accoglienza dei richiedenti protezione internazionale, nonché della direttiva 2013/32/UE, recante procedure comuni ai fini del riconoscimento e della revoca dello status di protezione internazionale (νομοθετικού διατάγματος αριθ. 142 περί εφαρμογής της οδηγίας 2013/33/ΕΕ σχετικά με τις απαιτήσεις για την υποδοχή των αιτούντων διεθνή προστασία, καθώς και της οδηγίας 2013/32/ΕΕ σχετικά με κοινές διαδικασίες για τη χορήγηση και ανάκληση του καθεστώτος διεθνούς προστασίας), της 18ης Αυγούστου 2015 (GURI αριθ. 214, της 15ης Σεπτεμβρίου 2015, σ. 1), όπως ίσχυε κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών της κύριας δίκης (στο εξής: νομοθετικό διάταγμα 142/2015), ορίζει τα εξής:
«1.      Ο αιτών που υπέβαλε αίτηση [για την αναγνώριση του καθεστώτος του πρόσφυγα ή του καθεστώτος επικουρικής προστασίας] ο οποίος δεν διαθέτει επαρκή μέσα για να εξασφαλίσει κατάλληλο βιοτικό επίπεδο για τη συντήρηση του ιδίου και των μελών της οικογένειάς του έχει πρόσβαση, μαζί με τα μέλη της οικογένειάς του, στα μέτρα υποδοχής που προβλέπονται στο παρόν νομοθετικό διάταγμα.
[…]
3.      Για την πρόσβαση στα μέτρα υποδοχής που προβλέπει το παρόν νομοθετικό διάταγμα, ο αιτών δηλώνει, κατά τον χρόνο υποβολής της αιτήσεώς του, ότι δεν διαθέτει επαρκή μέσα διαβίωσης. Η νομαρχία – τοπικό γραφείο κυβερνήσεως αξιολογεί την ανεπάρκεια των μέσων διαβιώσεως που αναφέρονται στην παράγραφο 1 σε σχέση με το ετήσιο ποσό του κοινωνικού επιδόματος.
[…]»
11      Το άρθρο 23 του εν λόγω νομοθετικού διατάγματος προβλέπει τα εξής:
«1.      Ο νομάρχης της επαρχίας στην οποία είναι εγκατεστημένα τα κέντρα [πρώτης υποδοχής] αποφασίζει, με αιτιολογημένη απόφαση, την ανάκληση των μέτρων υποδοχής στις ακόλουθες περιπτώσεις:
[…]
e)      σοβαρή ή επαναλαμβανόμενη παράβαση εκ μέρους του αιτούντος άσυλο των κανόνων του κέντρου στο οποίο φιλοξενείται, περιλαμβανομένων των εκ προθέσεως ζημιών που προκλήθηκαν σε κινητά ή ακίνητα περιουσιακά στοιχεία, ή ιδιαίτερα βίαιη συμπεριφορά.
2.      Η απόφαση ανάκλησης λαμβάνεται αφού ληφθεί υπόψη η κατάσταση του αιτούντος, ιδίως όσον αφορά τις συνθήκες [υποδοχής ατόμων με ιδιαίτερες ανάγκες].
[…]
4.      Στην περίπτωση της παραγράφου 1, στοιχείο e, ο υπεύθυνος του κέντρου διαβιβάζει στη νομαρχία – τοπικό γραφείο κυβερνήσεως έκθεση σχετικά με τα γεγονότα που μπορούν να συνεπάγονται ενδεχόμενη ανάκληση, εντός τριών ημερών από τότε που συνέβησαν.
5.      Η απόφαση ανάκλησης των μέτρων υποδοχής αρχίζει να ισχύει από την κοινοποίησή της […]. Η απόφαση κοινοποιείται επίσης στον υπεύθυνο του κέντρου. Κατά της απόφασης ανάκλησης μπορεί να ασκηθεί προσφυγή ενώπιον του αρμόδιου περιφερειακού διοικητικού πρωτοδικείου.
[…]»
Η διαφορά της κύριας δίκης και τα προδικαστικά ερωτήματα
12      Ο TO, ως αιτών διεθνή προστασία, ήταν δικαιούχος των υλικών συνθηκών υποδοχής που προβλέπει το νομοθετικό διάταγμα 142/2015 και διέμενε σε κέντρο προσωρινής φιλοξενίας.
13      Από έκθεση της 28ης Ιουνίου 2019 που διαβίβασε η αρμόδια αστυνομική αρχή στη νομαρχία Φλωρεντίας προκύπτει ότι ο TO μαζί με άλλον αιτούντα διεθνή προστασία επιτέθηκαν στον χώρο σιδηροδρομικού σταθμού φραστικά και σωματικά σε έναν σιδηροδρομικό υπάλληλο και δύο αστυνομικούς της δημοτικής αστυνομίας της Φλωρεντίας. Οι τρεις τελευταίοι τραυματίστηκαν και χρειάστηκε να μεταβούν για περίθαλψη στην τοπική υπηρεσία επειγόντων περιστατικών.
14      Η νομαρχία Φλωρεντίας, αφού κάλεσε τον TO να υποβάλει τις παρατηρήσεις του, εξέδωσε απόφαση με την οποία ανακάλεσε, βάσει του άρθρου 14, παράγραφος 3, και του άρθρου 23, παράγραφος 1, στοιχείο e, του νομοθετικού διατάγματος 142/2015, τις υλικές συνθήκες υποδοχής.
15      Ο TO άσκησε προσφυγή κατά της απόφασης αυτής ενώπιον του Tribunale amministrativo regionale per la Toscana (διοικητικού πρωτοδικείου της περιφέρειας Τοσκάνης, Ιταλία). Το ως άνω δικαστήριο δέχθηκε την προσφυγή και ακύρωσε την απόφαση της νομαρχίας Φλωρεντίας. Το εν λόγω δικαστήριο έκρινε, κατ’ ουσίαν, ότι το άρθρο 23, παράγραφος 1, στοιχείο e, του νομοθετικού διατάγματος 142/2015 ήταν αντίθετο προς το δίκαιο της Ένωσης, όπως αυτό ερμηνεύθηκε από το Δικαστήριο με την απόφαση της 12ης Νοεμβρίου 2019, Haqbin (C‑233/18, EU:C:2019:956), στο μέτρο που η εν λόγω διάταξη προβλέπει την ανάκληση των υλικών συνθηκών υποδοχής ως μόνη δυνατή κύρωση υπό πραγματικές περιστάσεις όπως αυτές της υπόθεσης της κύριας δίκης.
16      Το Υπουργείο Εσωτερικών άσκησε έφεση κατά της απόφασης του Tribunale amministrativo regionale per la Toscana (διοικητικού πρωτοδικείου της περιφέρειας Τοσκάνης) ενώπιον του Consiglio di Stato (Συμβουλίου της Επικρατείας, Ιταλία), για τον λόγο ότι το πρωτοβάθμιο δικαστήριο είχε προβεί σε εσφαλμένη εφαρμογή τόσο του εθνικού δικαίου όσο και του δικαίου της Ένωσης, όπως αυτό ερμηνεύθηκε από το Δικαστήριο με την απόφαση της 12ης Νοεμβρίου 2019, Haqbin (C‑233/18, EU:C:2019:956).
17      Το αιτούν δικαστήριο εκφράζει αμφιβολίες ως προς την ερμηνεία της απόφασης της 12ης Νοεμβρίου 2019, Haqbin (C‑233/18, EU:C:2019:956), στην οποία προέβη το Tribunale amministrativo regionale per la Toscana (διοικητικό πρωτοδικείο της περιφέρειας Τοσκάνης).
18      Συναφώς, το αιτούν δικαστήριο υπενθυμίζει ότι, σύμφωνα με το άρθρο 20, παράγραφος 4, της οδηγίας 2013/33, τα κράτη μέλη μπορούν να καθορίζουν τις κυρώσεις που ισχύουν για σοβαρές παραβάσεις των κανόνων των κέντρων φιλοξενίας, καθώς και για την επίδειξη ιδιαίτερα βίαιης συμπεριφοράς. Δεν χωρεί αμφιβολία ότι η έννοια των «κυρώσεων», κατά τη διάταξη αυτή, περιλαμβάνει επίσης, κατ’ αρχήν, και την ανάκληση και τον περιορισμό των υλικών συνθηκών υποδοχής, όπως, άλλωστε, αναγνώρισε το Δικαστήριο με την απόφαση της 12ης Νοεμβρίου 2019, Haqbin (C‑233/18, EU:C:2019:956).
19      Το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι η αδυναμία ανάκλησης των υλικών συνθηκών υποδοχής ακόμη και σε περιπτώσεις ιδιαιτέρως σοβαρών και κολάσιμων πράξεων, που περιλαμβάνουν σωματική βία ή κατοχή ναρκωτικών, θα μπορούσε να οδηγήσει σε καταχρήσεις. Για τέτοιες πράξεις, οι λιγότερο αυστηρές κυρώσεις, όπως η τοποθέτηση του συγκεκριμένου προσώπου σε χωριστό τμήμα του κέντρου φιλοξενίας ή σε άλλο χώρο στέγασης, θα μπορούσαν να αποδειχθούν αναποτελεσματικές.
20      Συναφώς, το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι, κατά την εφαρμοστέα ιταλική νομοθεσία, οι αλλοδαποί δεν μπορούν να λάβουν άδεια διαμονής για μισθωτή ή μη μισθωτή εργασία αν έχουν καταδικαστεί για αξιόποινες πράξεις που θεωρούνται ιδιαίτερα σοβαρές και κολάσιμες. Ωστόσο, θα ήταν παράλογο να θεωρηθεί ότι οι δράστες εξίσου κολάσιμων πράξεων μπορούν να αποφύγουν τις αυστηρότερες κυρώσεις, όταν πρόκειται για αιτούντες διεθνή προστασία οι οποίοι, σε αντίθεση με τον προσφεύγοντα της κύριας δίκης στην υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση της 12ης Νοεμβρίου 2019, Haqbin (C‑233/18, EU:C:2019:956), δεν εμπίπτουν στην κατηγορία των ευάλωτων προσώπων του άρθρου 21 της οδηγίας 2013/33. Κατά το αιτούν δικαστήριο, η επέκταση των αρχών που απορρέουν από την ως άνω απόφαση στα πρόσωπα αυτά θα ισοδυναμούσε με την εφαρμογή ίδιας μεταχείρισης σε διαφορετικές καταστάσεις.
21      Επιπλέον, η ερμηνεία του άρθρου 20, παράγραφος 4, της οδηγίας 2013/33, στην οποία στηρίχθηκε το Tribunale amministrativo regionale per la Toscana (περιφερειακό διοικητικό δικαστήριο της Τοσκάνης), δεν λαμβάνει υπόψη τα κριθέντα με τη σκέψη 44 της απόφασης της 12ης Νοεμβρίου 2019, Haqbin (C‑233/18, EU:C:2019:956), κατά την οποία, μολονότι τα κράτη μέλη έχουν τη δυνατότητα να λαμβάνουν μέτρα σχετικά με τις υλικές συνθήκες υποδοχής προκειμένου να προστατευθούν από τον κίνδυνο κατάχρησης του συστήματος υποδοχής, πρέπει, ομοίως, να διαθέτουν την εν λόγω δυνατότητα σε περίπτωση σοβαρής παράβασης των κανόνων των κέντρων φιλοξενίας ή σε περίπτωση επίδειξης ιδιαίτερα βίαιης συμπεριφοράς.
22      Όσον αφορά τον σεβασμό της ανθρώπινης αξιοπρέπειας, τον οποίο υπογράμμισε το Δικαστήριο στην απόφαση της 12ης Νοεμβρίου 2019, Haqbin (C‑233/18, EU:C:2019:956), το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι ο σεβασμός αυτός μπορεί ενδεχομένως να διασφαλιστεί με την αυστηρή τήρηση των δικονομικών εγγυήσεων, ιδίως της υποχρέωσης διεξαγωγής πλήρους έρευνας καθώς και της υποχρέωσης αιτιολογήσεως των διοικητικών πράξεων. Σκοπός των εγγυήσεων αυτών είναι να αποτραπεί ο κίνδυνος, που περιγράφεται στη σκέψη 46 της αποφάσεως της 12ης Νοεμβρίου 2019, Haqbin (C‑233/18, EU:C:2019:956), να στερηθεί το συγκεκριμένο πρόσωπο, λόγω της ανάκλησης των υλικών συνθηκών υποδοχής, τη δυνατότητα να αντιμετωπίσει τις πλέον στοιχειώδεις ανάγκες του, όπως είναι η στέγαση, η τροφή, η ένδυση και η προσωπική καθαριότητα, γεγονός που θα τον περιήγε σε κατάσταση εξευτελισμού ασυμβίβαστη προς ένα αξιοπρεπές βιοτικό επίπεδο.
23      Τέλος, το αιτούν δικαστήριο διερωτάται επίσης αν η «ιδιαίτερα βίαιη συμπεριφορά», για την οποία μπορεί να επιβληθεί κύρωση δυνάμει του άρθρου 20, παράγραφος 4, της οδηγίας 2013/33, καλύπτει επίσης πράξεις που τελέσθηκαν εκτός κέντρου φιλοξενίας.
24      Υπό τις συνθήκες αυτές, το Consiglio di Stato (Συμβούλιο της Επικρατείας) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο το ακόλουθο προδικαστικό ερώτημα:
«Αντιτίθεται στο άρθρο 20, παράγραφοι 4 και 5, της οδηγίας [2013/33], εθνική ρύθμιση η οποία προβλέπει την ανάκληση μέτρων σχετικών με την υποδοχή ενήλικων αιτούντων, οι οποίοι δεν εμπίπτουν στην κατηγορία των “ευάλωτων προσώπων”, όταν ο αιτών θεωρείται ότι επέδειξε ιδιαίτερα βίαιη συμπεριφορά, εκτός του κέντρου φιλοξενίας, η οποία συνίσταται στη χρήση σωματικής βίας σε βάρος κρατικών λειτουργών και/ή προσώπων στα οποία έχει ανατεθεί δημόσια υπηρεσία, προκαλώντας στα θύματα τραυματισμό εξαιτίας του οποίου αναγκάστηκαν να προσφύγουν στο τοπικό τμήμα πρώτων βοηθειών;»
Επί του προδικαστικού ερωτήματος
25      Το προδικαστικό ερώτημα διαιρείται σε δύο σκέλη, τα οποία πρέπει να εξεταστούν χωριστά.
Επί του πρώτου σκέλους του προδικαστικού ερωτήματος
26      Με το πρώτο σκέλος του ερωτήματός του, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν το άρθρο 20, παράγραφος 4, της οδηγίας 2013/33 έχει την έννοια ότι εφαρμόζεται σε ιδιαίτερα βίαιη συμπεριφορά που έλαβε χώρα εκτός του κέντρου φιλοξενίας.
27      Υπενθυμίζεται, συναφώς, ότι το άρθρο 20, παράγραφος 4, της οδηγίας 2013/33 παρέχει στα κράτη μέλη τη δυνατότητα «να καθορίζουν τις κυρώσεις που ισχύουν για σοβαρές παραβάσεις των κανόνων των κέντρων φιλοξενίας, καθώς [και] για την επίδειξη ιδιαίτερα βίαιης συμπεριφοράς».
28      Κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, για την ερμηνεία διατάξεως του δικαίου της Ένωσης πρέπει να λαμβάνεται υπόψη όχι μόνον το γράμμα της, αλλά και το πλαίσιο στο οποίο αυτή εντάσσεται και οι σκοποί που επιδιώκονται με τη ρύθμιση της οποίας αποτελεί μέρος [απόφαση της 28ης Ιανουαρίου 2020, Επιτροπή κατά Ιταλίας (Οδηγία για την καταπολέμηση των καθυστερήσεων πληρωμών), C‑122/18, EU:C:2020:41, σκέψη 39 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία].
29      Από το γράμμα του άρθρου 20, παράγραφος 4, της οδηγίας 2013/33 προκύπτει ότι οι «σοβαρές παραβάσεις των κανόνων των κέντρων φιλοξενίας» και η «επίδειξη ιδιαίτερα βίαιης συμπεριφοράς» συνιστούν δύο διαφορετικές περιπτώσεις, καθεμία από τις οποίες αρκεί για να δικαιολογήσει την επιβολή κύρωσης.
30      Ελλείψει ρητού αντίθετου περιορισμού στη διατύπωση της εν λόγω διάταξης και λαμβανομένης υπόψη της ανάγκης ερμηνείας των διατάξεων του δικαίου της Ένωσης κατά τρόπο που να διασφαλίζεται η πρακτική αποτελεσματικότητά τους (πρβλ. απόφαση της 21ης Μαρτίου 2019, Falck Rettungsdienste και Falck, C‑465/17, EU:C:2019:234, σκέψη 32 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία), πρέπει να θεωρηθεί ότι η έννοια της «ιδιαίτερα βίαιης συμπεριφοράς» καλύπτει κάθε τέτοια συμπεριφορά, ανεξάρτητα από τον τόπο όπου εκδηλώθηκε.
31      Πράγματι, αν πρόθεση του νομοθέτη της Ένωσης ήταν να περιλάβει, στο άρθρο 20, παράγραφος 4, της οδηγίας 2013/33, μόνον την ιδιαίτερα βίαιη συμπεριφορά του αιτούντος διεθνή προστασία που εκδηλώθηκε εντός του κέντρου φιλοξενίας, δεν θα ήταν αναγκαία η ειδική αναφορά στην περίπτωση μιας τέτοιας συμπεριφοράς, στο μέτρο που η συμπεριφορά αυτή, εντός του κέντρου φιλοξενίας, θα συνιστούσε ασφαλώς σοβαρή παράβαση των κανόνων του κέντρου και θα καλυπτόταν, ως εκ τούτου, από την πρώτη περίπτωση της διάταξης αυτής, ενώ η δεύτερη περίπτωση θα ήταν περιττή.
32      Οι ανωτέρω εκτιμήσεις επιβεβαιώνονται τόσο από το πλαίσιο στο οποίο εντάσσεται το άρθρο 20, παράγραφος 4, της οδηγίας 2013/33 όσο και από τον σκοπό που επιδιώκει η διάταξη αυτή.
33      Όσον αφορά το πλαίσιο, αρκεί η διαπίστωση ότι οι παράγραφοι 1 έως 3 του εν λόγω άρθρου 20 αφορούν περιπτώσεις που μπορούν να δικαιολογήσουν τον περιορισμό ή την ανάκληση, κατά περίπτωση, των υλικών συνθηκών υποδοχής, οι οποίες δεν συνδέονται με συμπεριφορά που επιδείχθηκε εντός του κέντρου φιλοξενίας.
34      Όσον αφορά τον επιδιωκόμενο σκοπό, δεδομένου ότι σκοπός του άρθρου 20, παράγραφος 4, της οδηγίας 2013/33 είναι να παράσχει στα κράτη μέλη τη δυνατότητα να επιβάλλουν κατάλληλες κυρώσεις για ιδιαίτερα βίαιη συμπεριφορά του αιτούντος διεθνή προστασία, λαμβανομένου υπόψη του κινδύνου που μπορεί να έχει η συμπεριφορά αυτή για τη δημόσια τάξη και την ασφάλεια προσώπων και αγαθών (πρβλ. απόφαση της 12ης Νοεμβρίου 2019, Haqbin C‑233/18, EU:C:2019:956, σκέψη 44), ουδόλως δικαιολογείται ο περιορισμός αυτής της δυνατότητας μόνο για τις ιδιαίτερα βίαιες συμπεριφορές εντός του κέντρου φιλοξενίας.
35      Λαμβανομένου υπόψη του συνόλου των ανωτέρω σκέψεων, στο πρώτο σκέλος του υποβληθέντος ερωτήματος πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι το άρθρο 20, παράγραφος 4, της οδηγίας 2013/33 έχει την έννοια ότι εφαρμόζεται σε ιδιαίτερα βίαιη συμπεριφορά που επιδεικνύεται εκτός κέντρου φιλοξενίας.
Επί του δευτέρου σκέλους του προδικαστικού ερωτήματος
36      Με το δεύτερο σκέλος του ερωτήματός του, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν το άρθρο 20, παράγραφοι 4 και 5, της οδηγίας 2013/33 έχει την έννοια ότι αντιτίθεται στην επιβολή, σε αιτούντα διεθνή προστασία ο οποίος επέδειξε ιδιαίτερα βίαιη συμπεριφορά έναντι δημοσίων λειτουργών, κύρωσης συνιστάμενης στην ανάκληση των υλικών συνθηκών υποδοχής, κατά την έννοια του άρθρου 2, στοιχεία στʹ και ζʹ, της οδηγίας αυτής.
37      Συναφώς, το Δικαστήριο διαπίστωσε, βεβαίως, στη σκέψη 44 της αποφάσεως της 12ης Νοεμβρίου 2019, Haqbin (C‑233/18, EU:C:2019:956), ότι το άρθρο 20, παράγραφος 4, της οδηγίας 2013/33 δεν αποκλείει ρητώς τη δυνατότητα να αφορά η κύρωση τις υλικές συνθήκες υποδοχής.
38      Επιπλέον, όπως υποστήριξε μεταξύ άλλων η Επιτροπή, εφόσον τα κράτη μέλη έχουν τη δυνατότητα να λαμβάνουν μέτρα σχετικά με τις συνθήκες αυτές προκειμένου να προστατευθούν από κίνδυνο κατάχρησης του συστήματος υποδοχής, πρέπει, ομοίως, να διαθέτουν τη δυνατότητα αυτή σε περίπτωση σοβαρής παράβασης των κανόνων των κέντρων φιλοξενίας ή επίδειξης ιδιαίτερα βίαιης συμπεριφοράς, διότι τέτοιες πράξεις ενδέχεται πράγματι να διαταράξουν τη δημόσια τάξη καθώς και την ασφάλεια των προσώπων και των αγαθών.
39      Ωστόσο, το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι η επιβολή κύρωσης συνιστάμενης, αποκλειστικά βάσει λόγου προβλεπόμενου στο άρθρο 20, παράγραφος 4, της οδηγίας 2013/33, στην ανάκληση, έστω και προσωρινή, του συνόλου των υλικών συνθηκών υποδοχής ή των υλικών συνθηκών υποδοχής που αφορούν τη στέγαση, την τροφή ή την ένδυση θα ήταν ασυμβίβαστη με την υποχρέωση η οποία απορρέει από το άρθρο 20, παράγραφος 5, τρίτη περίοδος, της οδηγίας αυτής και η οποία αφορά την εξασφάλιση αξιοπρεπούς επιπέδου διαβίωσης για τον αιτούντα, καθώς θα του στερούσε τη δυνατότητα να αντιμετωπίσει τις πλέον στοιχειώδεις ανάγκες του, όπως είναι η στέγαση, η τροφή, η ένδυση και η προσωπική καθαριότητα (απόφαση της 12ης Νοεμβρίου 2019, Haqbin, C‑233/18, EU:C:2019:956, σκέψη 47).
40      Μια τέτοια κύρωση θα ήταν, επιπλέον, αντίθετη προς την απαίτηση περί αναλογικότητας η οποία κατοχυρώνεται στο άρθρο 20, παράγραφος 5, δεύτερη περίοδος, της οδηγίας 2013/33, καθόσον ακόμη και οι αυστηρότερες κυρώσεις που αποσκοπούν στην καταστολή, σε ποινικές υποθέσεις, των κατ’ άρθρο 20, παράγραφος 4, της οδηγίας αυτής παραβάσεων ή συμπεριφορών δεν μπορούν να στερούν από τον αιτούντα τη δυνατότητα να καλύψει τις πλέον στοιχειώδεις ανάγκες του (απόφαση της 12ης Νοεμβρίου 2019, Haqbin, C‑233/18, EU:C:2019:956, σκέψη 48).
41      Υπό το πρίσμα των σκέψεων αυτών, το γεγονός, το οποίο επικαλείται το αιτούν δικαστήριο, ότι η επιφέρουσα την κύρωση συμπεριφορά μπορεί να έχει ιδιαίτερα σοβαρό και κολάσιμο χαρακτήρα δεν μπορεί να οδηγήσει σε διαφορετικό συμπέρασμα.
42      Για τον ίδιο λόγο, δεν μπορεί να αντληθεί κανένας παραλληλισμός μεταξύ της κατάστασης του αιτούντος διεθνή προστασία που αδυνατεί να αντιμετωπίσει τις πλέον στοιχειώδεις ανάγκες του και εκείνης του υπηκόου τρίτης χώρας στον οποίο δεν χορηγήθηκε άδεια διαμονής για μισθωτή ή μη μισθωτή εργασία.
43      Το Δικαστήριο έχει πάντως υπογραμμίσει, στη σκέψη 52 της απόφασης της 12ης Νοεμβρίου 2019, Haqbin (C‑233/18, EU:C:2019:956), ότι τα κράτη μέλη μπορούν, στις περιπτώσεις του άρθρου 20, παράγραφος 4, της οδηγίας 2013/33, να επιβάλλουν, ανάλογα με τις περιστάσεις της συγκεκριμένης υπόθεσης και υπό την επιφύλαξη της τήρησης των απαιτήσεων του άρθρου 20, παράγραφος 5, της οδηγίας αυτής, κυρώσεις που δεν έχουν ως αποτέλεσμα τη στέρηση από τον αιτούντα των υλικών συνθηκών υποδοχής, όπως είναι η παραμονή του σε χωριστό τμήμα του κέντρου φιλοξενίας σε συνδυασμό με την απαγόρευση να έλθει σε επαφή με ορισμένους διαμένοντες στο κέντρο ή η μεταφορά του σε άλλο κέντρο φιλοξενίας ή σε άλλο χώρο στέγασης, κατά την έννοια του άρθρου 18, παράγραφος 1, στοιχείο γʹ, της εν λόγω οδηγίας.
44      Στην ίδια σκέψη, το Δικαστήριο επισήμανε επίσης ότι, ομοίως, το άρθρο 20, παράγραφοι 4 και 5, της οδηγίας 2013/33 δεν εμποδίζει τη λήψη μέτρου κράτησης του αιτούντος βάσει του άρθρου 8, παράγραφος 3, στοιχείο εʹ, της οδηγίας αυτής, εφόσον πληρούνται οι προϋποθέσεις των άρθρων 8 έως 11 της οδηγίας.
45      Όσον αφορά τις διαδικαστικές εγγυήσεις που περιβάλλουν, σύμφωνα με το εθνικό δίκαιο, την απόφαση ανάκλησης των υλικών συνθηκών υποδοχής η οποία εκδόθηκε εις βάρος αιτούντος διεθνή προστασία ο οποίος επιδεικνύει ιδιαίτερα βίαιη συμπεριφορά, επισημαίνεται ότι τέτοιες εγγυήσεις, όσο σημαντικές και αν είναι, δεν αποκλείουν τον κίνδυνο να βρεθεί ο συγκεκριμένος αιτών, λόγω της ανάκλησης, σε αδυναμία να καλύψει τις πλέον στοιχειώδεις ανάγκες του, όπως είναι η στέγαση, η τροφή, η ένδυση και η προσωπική καθαριότητα, τις οποίες το Δικαστήριο μνημόνευσε στη σκέψη 46 της απόφασης της 12ης Νοεμβρίου 2019, Haqbin (C‑233/18, EU:C:2019:956).
46      Υπογραμμίζεται επίσης ότι οι εκτιμήσεις που εκτίθενται στις σκέψεις 46 έως 52 της απόφασης της 12ης Νοεμβρίου 2019, Haqbin (C‑233/18, EU:C:2019:956), οι οποίες επαναλαμβάνονται, κατ’ ουσίαν, στις σκέψεις 39 έως 45 της παρούσας απόφασης, ισχύουν, όπως προκύπτει σαφώς από τις σκέψεις αυτές και από το ίδιο το γράμμα των εν λόγω διατάξεων, για κάθε αιτούντα διεθνή προστασία και όχι μόνον για τους αιτούντες που έχουν την ιδιότητα του «ευάλωτου προσώπου», κατά την έννοια του άρθρου 21 της οδηγίας 2013/33, για τους οποίους γίνεται λόγος στις σκέψεις 53 έως 55 της απόφασης της 12ης Νοεμβρίου 2019, Haqbin (C‑233/18, EU:C:2019:956).
47      Λαμβανομένου υπόψη του συνόλου των ανωτέρω σκέψεων, στο δεύτερο σκέλος του υποβληθέντος ερωτήματος πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι το άρθρο 20, παράγραφοι 4 και 5, της οδηγίας 2013/33 έχει την έννοια ότι αντιτίθεται στην επιβολή, σε αιτούντα διεθνή προστασία ο οποίος επέδειξε ιδιαίτερα βίαιη συμπεριφορά έναντι δημοσίων υπαλλήλων, κύρωσης συνιστάμενης στην ανάκληση των υλικών συνθηκών υποδοχής, κατά την έννοια του άρθρου 2, στοιχεία στʹ και ζʹ, της οδηγίας αυτής, που αφορούν τη στέγαση, την τροφή ή την ένδυση, καθόσον τούτο θα είχε ως αποτέλεσμα να στερηθεί ο αιτών τη δυνατότητα να αντιμετωπίσει τις πλέον στοιχειώδεις ανάγκες του. Η επιβολή άλλων κυρώσεων δυνάμει του ως άνω άρθρου 20, παράγραφος 4, πρέπει, σε κάθε περίπτωση, να πληροί τις προϋποθέσεις της παραγράφου 5 του άρθρου αυτού, ιδίως δε εκείνες που αφορούν τον σεβασμό της αρχής της αναλογικότητας και της ανθρώπινης αξιοπρέπειας.
Επί των δικαστικών εξόδων
48      Δεδομένου ότι η παρούσα διαδικασία έχει ως προς τους διαδίκους της κύριας δίκης τον χαρακτήρα παρεμπίπτοντος που ανέκυψε ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου, σ’ αυτό εναπόκειται να αποφανθεί επί των δικαστικών εξόδων. Τα έξοδα στα οποία υποβλήθηκαν όσοι υπέβαλαν παρατηρήσεις στο Δικαστήριο, πλην των ως άνω διαδίκων, δεν αποδίδονται.
Για τους λόγους αυτούς, το Δικαστήριο (δέκατο τμήμα) αποφαίνεται:
1)      Το άρθρο 20, παράγραφος 4, της οδηγίας 2013/33/ΕΕ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 26ης Ιουνίου 2013, σχετικά με τις απαιτήσεις για την υποδοχή των αιτούντων διεθνή προστασία, έχει την έννοια ότι εφαρμόζεται σε ιδιαίτερα βίαιη συμπεριφορά που επιδεικνύεται εκτός κέντρου φιλοξενίας.
2)      Το άρθρο 20, παράγραφοι 4 και 5, της οδηγίας 2013/33 έχει την έννοια ότι αντιτίθεται στην επιβολή, σε αιτούντα διεθνή προστασία ο οποίος επέδειξε ιδιαίτερα βίαιη συμπεριφορά έναντι δημοσίων υπαλλήλων, κύρωσης συνιστάμενης στην ανάκληση των υλικών συνθηκών υποδοχής, κατά την έννοια του άρθρου 2, στοιχεία στʹ και ζʹ, της οδηγίας αυτής, που αφορούν τη στέγαση, την τροφή ή την ένδυση, καθόσον τούτο θα είχε ως αποτέλεσμα να στερηθεί ο αιτών τη δυνατότητα να αντιμετωπίσει τις πλέον στοιχειώδεις ανάγκες του. Η επιβολή άλλων κυρώσεων δυνάμει του ως άνω άρθρου 20, παράγραφος 4, πρέπει, σε κάθε περίπτωση, να πληροί τις προϋποθέσεις της παραγράφου 5 του άρθρου αυτού, ιδίως δε εκείνες που αφορούν τον σεβασμό της αρχής της αναλογικότητας και της ανθρώπινης αξιοπρέπειας.
(υπογραφές)
*      Γλώσσα διαδικασίας: η ιταλική.