62024CJ0485
ΑΠΟΦΑΣΗ ΤΟΥ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟΥ (πρώτο τμήμα)
της 11ης Δεκεμβρίου 2025 (
*1
)
«Προδικαστική παραπομπή – Σύμβαση της Ρώμης για το εφαρμοστέο δίκαιο στις συμβατικές ενοχές – Άρθρο 6 – Σύμβαση εργασίας – Επιλογή από τα συμβαλλόμενα μέρη – Αναγκαστικού δικαίου διατάξεις του δικαίου που θα ήταν εφαρμοστέο ελλείψει επιλογής – Καθορισμός του δικαίου αυτού – Συνήθης τόπος εργασίας – Μεταβολή του συνήθους τόπου εργασίας κατά τη διάρκεια της σχέσεως εργασίας – Σύμβαση εργασίας η οποία συνδέεται στενότερα με άλλη χώρα – Κριτήρια εκτιμήσεως – Συνεκτίμηση του τελευταίου συνήθους τόπου εργασίας»
Στην υπόθεση C‑485/24,
με αντικείμενο αίτηση προδικαστικής αποφάσεως δυνάμει του άρθρου 267 ΣΛΕΕ, που υπέβαλε το Cour de cassation (Γαλλία) με απόφαση της 10 Ιουλίου 2024, η οποία περιήλθε στο Δικαστήριο στις 10 Ιουλίου 2024, στο πλαίσιο της δίκης
Locatrans Sàrl
κατά
ES,
ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ (πρώτο τμήμα),
συγκείμενο από τους F. Biltgen, πρόεδρο τμήματος, I. Ziemele, A. Kumin (εισηγητή), S. Gervasoni και M. Bošnjak, δικαστές,
γενικός εισαγγελέας: R. Norkus
γραμματέας: A. Calot Escobar
έχοντας υπόψη την έγγραφη διαδικασία,
λαμβάνοντας υπόψη τις παρατηρήσεις που υπέβαλαν:
–
η Locatrans Sàrl, εκπροσωπούμενη από τους O. Coudray, M. Grévy και G. Thouvenin, avocats,
–
η ES, εκπροσωπούμενη από τους A. Lyon-Caen, T. Lyon-Caen και F. Thiriez, avocats,
–
η Γαλλική Κυβέρνηση, εκπροσωπούμενη από τις B. Dourthe και M. Guiresse,
–
η Τσεχική Κυβέρνηση, εκπροσωπούμενη από την A. Pagáčová, τον M. Smolek και τον J. Vláčil,
–
η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, εκπροσωπούμενη από τους S. Noë και W. Wils,
αφού άκουσε τον γενικό εισαγγελέα που ανέπτυξε τις προτάσεις του κατά τη συνεδρίαση της 3ης Ιουλίου 2025,
εκδίδει την ακόλουθη
Απόφαση
1
Η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως αφορά την ερμηνεία των άρθρων 3 και 6 της Συμβάσεως για το εφαρμοστέο δίκαιο στις συμβατικές ενοχές, η οποία άνοιξε προς υπογραφή στη Ρώμη στις 19 Ιουνίου 1980 (ΕΕ 1984, L 146, σ. 7), στο εξής: Σύμβαση της Ρώμης).
2
Η εν λόγω αίτηση υποβλήθηκε στο πλαίσιο ένδικης διαφοράς μεταξύ της Locatrans Sàrl και του ES, με αντικείμενο διάφορες αξιώσεις αποζημιώσεως που προέβαλε ο ES κατά της Locatrans, πρώην εργοδότριας του, μετά τη λύση της συμβάσεως εργασίας του.
Το νομικό πλαίσιο
Η Σύμβαση της Ρώμης
3
Το άρθρο 3, παράγραφος 1, της Συμβάσεως της Ρώμης ορίζει τα εξής:
«Η σύμβαση διέπεται από το δίκαιο που επέλεξαν τα μέρη. Η επιλογή πρέπει να γίνεται ρητώς ή να συνάγεται σαφώς από τις διατάξεις της σύμβασης ή τα δεδομένα της υπόθεσης. Με την επιλογή τους τα συμβαλλόμενα μέρη μπορούν να επιλέγουν το εφαρμοστέο δίκαιο στο σύνολο ή σε μέρος μόνο της σύμβασης.»
4
Το άρθρο 6 της Συμβάσεως της Ρώμης, το οποίο φέρει τον τίτλο «Ατομική σύμβαση εργασίας», προβλέπει τα εξής:
«1.   Παρά τις διατάξεις του άρθρου 3, στη σύμβαση εργασίας η επιλογή από τους συμβαλλόμενους του εφαρμοστέου δικαίου δεν μπορεί να έχει ως αποτέλεσμα να στερήσει τον εργαζόμενο από την προστασία που του εξασφαλίζουν οι αναγκαστικού δικαίου διατάξεις του δικαίου που θα ήταν εφαρμοστέο σύμφωνα με την παράγραφο 2 του παρόντος άρθρου, σε περίπτωση που δεν είχε γίνει επιλογή.
2.   Παρά τις διατάξεις του άρθρου 4 και εφόσον δεν έχει γίνει επιλογή σύμφωνα με το άρθρο 3, η σύμβαση εργασίας διέπεται:
α)
από το δίκαιο της χώρας όπου ο εργαζόμενος παρέχει συνήθως την εργασία του σε εκτέλεση της σύμβασης, ακόμη κι αν έχει αποσπασθεί προσωρινά σε άλλη χώρα,
ή
β)
αν ο εργαζόμενος δεν παρέχει συνήθως την εργασία του σε μία μόνο χώρα, από το δίκαιο της χώρας όπου βρίσκεται η εγκατάσταση που τον προσέλαβε,
εκτός αν από το σύνολο των περιστάσεων συνάγεται ότι η σύμβαση εργασίας συνδέεται στενότερα με άλλη χώρα, οπότε εφαρμοστέο είναι το δίκαιο της άλλης αυτής χώρας.»
5
Το πρώτο πρωτόκολλο για την ερμηνεία από το Δικαστήριο των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων της Συμβάσεως για το εφαρμοστέο δίκαιο στις συμβατικές ενοχές, η οποία άνοιξε προς υπογραφή στη Ρώμη στις 19 Ιουνίου 1980 (ΕΕ 1989, L 48, σ. 1), ορίζει στο άρθρο 2 τα εξής:
«Τα ακόλουθα δικαστήρια μπορούν να ζητούν από το Δικαστήριο να αποφαίνεται προδικαστικά επί θέματος που ανακύπτει σε υπόθεση που εκκρεμεί ενώπιόν τους και αφορά την ερμηνεία των κειμένων που αναφέρονται στο άρθρο 1, εάν κρίνουν ότι η απόφαση για το ζήτημα αυτό είναι απαραίτητη για να εκδώσουν τη δική τους απόφαση:
[…]
β) τα δικαστήρια των συμβαλλόμενων κρατών όταν δικάζουν σε δεύτερο βαθμό.»
Ο κανονισμός Ρώμη I
6
Ο κανονισμός (ΕΚ) 593/2008 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 17ης Ιουνίου 2008, για το εφαρμοστέο δίκαιο στις συμβατικές ενοχές (Ρώμη Ι) (ΕΕ 2008, L 177, σ. 6, στο εξής: κανονισμός Ρώμη Ι), αντικατέστησε τη Σύμβαση της Ρώμης. Ο κανονισμός αυτός εφαρμόζεται στις συμβάσεις που έχουν συναφθεί από τις 17 Δεκεμβρίου 2009 και μετά.
7
Το άρθρο 8 του κανονισμού Ρώμη Ι, το οποίο φέρει τον τίτλο «Ατομικές συμβάσεις εργασίας», ορίζει τα εξής:
«1.   Η ατομική σύμβαση εργασίας διέπεται από το δίκαιο που επιλέγουν τα μέρη σύμφωνα με το άρθρο 3. Ωστόσο, η επιλογή αυτή δεν μπορεί να έχει ως αποτέλεσμα να στερήσει τον εργαζόμενο από την προστασία που του εξασφαλίζουν οι διατάξεις από τις οποίες δεν μπορεί να γίνει παρέκκλιση με συμφωνία κατά το δίκαιο που θα ήταν εφαρμοστέο βάσει των παραγράφων 2, 3 και 4 του παρόντος άρθρου, ελλείψει επιλογής.
2.   Στο μέτρο που το εφαρμοστέο στην ατομική σύμβαση εργασίας δίκαιο δεν έχει επιλεγεί από τα μέρη, η σύμβαση διέπεται από το δίκαιο της χώρας στην οποία ή, ελλείψει αυτού, από την οποία, ο εργαζόμενος παρέχει συνήθως την εργασία του κατ’ εκτέλεση της σύμβασης. Η χώρα της συνήθους εκτέλεσης εργασίας δεν θεωρείται ότι μεταβάλλεται όταν ο εργαζόμενος παρέχει την εργασία του σε μια άλλη χώρα προσωρινά.
3.   Όταν δεν μπορεί να καθορισθεί το εφαρμοστέο δίκαιο σύμφωνα με την παράγραφο 2, η σύμβαση διέπεται από το δίκαιο της χώρας όπου ευρίσκεται η εγκατάσταση της επιχείρησης που προσέλαβε τον εργαζόμενο.
4.   Όταν προκύπτει από το σύνολο των περιστάσεων ότι η σύμβαση συνδέεται στενότερα με χώρα άλλη από την προβλεπόμενη στις παραγράφους 2 ή 3, εφαρμόζεται το δίκαιο της άλλης αυτής χώρας.»
Η Σύμβαση των Βρυξελλών
8
Η Σύμβαση των Βρυξελλών, της 27ης Σεπτεμβρίου 1968, για τη διεθνή δικαιοδοσία και την εκτέλεση αποφάσεων σε αστικές και εμπορικές υποθέσεις (ΕΕ 1982, L 388, σ. 7), όπως τροποποιήθηκε με τις διαδοχικές Συμβάσεις για την προσχώρηση των νέων κρατών μελών στη Σύμβαση αυτή (στο εξής: Σύμβαση των Βρυξελλών), ορίζει στο άρθρο 5 τα εξής:
«Πρόσωπο που έχει την κατοικία του στο έδαφος συμβαλλόμενου κράτους μπορεί να εναχθεί σε άλλο συμβαλλόμενο κράτος:
1)
ως προς διαφορές εκ συμβάσεως, ενώπιον του δικαστηρίου του τόπου όπου εκπληρώθηκε ή οφείλει να εκπληρωθεί η παροχή· ως προς διαφορές από ατομικές συμβάσεις εργασίας, ο τόπος αυτός είναι εκείνος όπου ο εργαζόμενος εκτελεί συνήθως την εργασία του, ή, αν ο εργαζόμενος δεν εκτελεί συνήθως την εργασία του στην ίδια πάντα χώρα, ο εργοδότης είναι δυνατόν να εναχθεί ενώπιον του δικαστηρίου στην περιφέρεια του οποίου ήταν ή είναι εγκατεστημένη η επιχείρηση που τον προσέλαβε·
[…]».
Ο κανονισμός Βρυξέλλες I
9
Ο κανονισμός (ΕΚ) 44/2001 του Συμβουλίου, της 22ας Δεκεμβρίου 2000, για τη διεθνή δικαιοδοσία, την αναγνώριση και την εκτέλεση αποφάσεων σε αστικές και εμπορικές υποθέσεις (ΕΕ 2001, L 12, σ. 1, στο εξής: κανονισμός Βρυξέλλες I), αντικατέστησε τη Σύμβαση των Βρυξελλών.
10
Το άρθρο 19 του ως άνω κανονισμού ορίζει τα εξής:
«Εργοδότης που έχει την κατοικία του στο έδαφος κράτους μέλους μπορεί να εναχθεί:
1)
ενώπιον των δικαστηρίων του κράτους μέλους όπου έχει την κατοικία του ή
2)
σε άλλο κράτος μέλος:
α)
ενώπιον των δικαστηρίων του τόπου όπου ο εργαζόμενος συνήθως εκτελεί την εργασία του ή των δικαστηρίων του τελευταίου τόπου όπου συνήθως εκτελούσε την εργασία του ή·
β)
αν ο εργαζόμενος δεν εκτελεί ή δεν εκτελούσε συνήθως την εργασία του στην ίδια πάντα χώρα, ενώπιον των δικαστηρίων στην περιφέρεια του οποίου είναι ή ήταν εγκατεστημένη η επιχείρηση που τον προσέλαβε.»
Ο κανονισμός Βρυξέλλες Iα
11
Ο κανονισμός Βρυξέλλες I καταργήθηκε και αντικαταστάθηκε από τον κανονισμό (ΕΕ) 1215/2012 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 12ης Δεκεμβρίου 2012, για τη διεθνή δικαιοδοσία, την αναγνώριση και την εκτέλεση αποφάσεων σε αστικές και εμπορικές υποθέσεις (ΕΕ 2012, L 351, σ. 1, στο εξής: κανονισμός Βρυξέλλες Iα). Το άρθρο 19 του κανονισμού Βρυξέλλες Ι κατέστη το νυν άρθρο 21 του κανονισμού Βρυξέλλες Ια.
Η διαφορά της κύριας δίκης και το προδικαστικό ερώτημα
12
Με σύμβαση εργασίας η οποία συνήφθη στις 15 Οκτωβρίου 2002, o ES προσελήφθη ως οδηγός από τη Locatrans Sàrl (στο εξής: Locatrans), εταιρία μεταφορών εδρεύουσα στο Bettembourg (Λουξεμβούργο), με χρόνο μηνιαίας εργασίας 166 ώρες. Η σύμβαση εργασίας όριζε ότι εφαρμοστέο δίκαιο ήταν το λουξεμβουργιανό και ότι ο ES θα πραγματοποιούσε μεταφορές κυρίως από και προς τη Γερμανία, τις χώρες της Μπενελούξ, την Ιταλία, την Ισπανία, την Πορτογαλία και την Αυστρία.
13
Με έγγραφο της 14ης Ιανουαρίου 2014, η Locatrans ενημέρωσε τον ES για την απόφασή της να μειώσει τον αριθμό των ωρών εβδομαδιαίας εργασίας του σε 35 ώρες, ήτοι σε συνολικά 151,55 ώρες τον μήνα, με ισχύ από τις 16 Ιουλίου 2014. Ο ES αντιτάχθηκε στη μεταβολή αυτή.
14
Με έγγραφο της 31ης Μαρτίου 2014, η Locatrans ενημέρωσε τον ES ότι, κατόπιν ανάλυσης της εργασίας που παρέσχε ως μισθωτός κατά τους τελευταίους δεκαοκτώ μήνες, είχε διαπιστώσει ότι εκτελούσε σημαντικό μέρος της εργασίας του, ήτοι περισσότερο από το 50 %, στη Γαλλία και ότι, κατά συνέπεια, αυτή είχε υποχρέωση να τον ασφαλίσει στο γαλλικό σύστημα κοινωνικής ασφάλισης.
15
Με έγγραφο της 17ης Απριλίου 2014, η Locatrans επιβεβαίωσε στον ES την προσφορά θέσης σε γαλλική εταιρία και τον ενημέρωσε ότι από τις 16 Ιουλίου 2014 δεν θα ανήκε πλέον στο προσωπικό της Locatrans, λόγω της άρνησής του να δεχθεί τη μείωση του χρόνου εργασίας του.
16
Στις 8 Ιανουαρίου 2015 ο ES άσκησε αγωγή ενώπιον του conseil de prud’hommes de Dijon (δικαστηρίου εργατικών διαφορών Dijon, Γαλλία), αμφισβητώντας τη λύση της συμβάσεως εργασίας του και ζητώντας την καταβολή διαφόρων αποζημιώσεων.
17
Με απόφαση της 4ης Απριλίου 2017, το conseil de prud’hommes de Dijon (δικαστήριο εργατικών διαφορών Dijon) απέρριψε τις αξιώσεις του ES με την αιτιολογία ότι εφαρμοστέο δίκαιο όσον αφορά την εκτέλεση και τη λύση της συμβάσεως εργασίας του ήταν το λουξεμβουργιανό, ότι η παραίτηση του ES από την εργασία του ήταν σαφής και αδιαμφισβήτητη και ότι ουδείς λόγος συνέτρεχε να αναχαρακτηριστεί αυτή ως καταχρηστική απόλυση.
18
Ο ES άσκησε έφεση κατά της ανωτέρω αποφάσεως ενώπιον του cour d’appel de Dijon (εφετείου Dijon, Γαλλία), το οποίο, με απόφαση της 2ας Μαΐου 2019, εξαφάνισε την εν λόγω απόφαση.
19
Το εφετείο Dijon επισήμανε ότι τα συμβαλλόμενα μέρη στην επίμαχη σύμβαση εργασίας είχαν επιλέξει να εφαρμόσουν το λουξεμβουργιανό δίκαιο στη σχέση εργασίας, αλλά ότι η Locatrans, με την επιστολή της 31ης Μαρτίου 2014, η οποία μνημονεύεται στη σκέψη 14 της παρούσας αποφάσεως, είχε αναγνωρίσει ότι ο ES εκτελούσε το μεγαλύτερο μέρος της εργασίας του στη Γαλλία, γεγονός το οποίο επιβεβαίωσε ο ES. Υπό το πρίσμα του άρθρου 6 της Συμβάσεως της Ρώμης, το ως άνω δικαστήριο έκρινε ότι η επιλογή του λουξεμβουργιανού δικαίου από τα συμβαλλόμενα μέρη δεν μπορούσε να έχει ως αποτέλεσμα να στερήσει από τον ES την προστασία που του εξασφάλιζαν οι αναγκαστικού δικαίου διατάξεις του γαλλικού δικαίου, ιδίως εκείνες οι οποίες αφορούν την τροποποίηση και τη λύση της συμβάσεως εργασίας.
20
Ως εκ τούτου, το εφετείο Dijon αναχαρακτήρισε τη λύση της επίμαχης συμβάσεως εργασίας ως απόλυση, έκρινε ότι η απόλυση αυτή δεν στηριζόταν σε πραγματική και σοβαρή αιτία και υποχρέωσε τη Locatrans να καταβάλει στον ES διάφορα ποσά ως αποζημίωση.
21
Η Locatrans άσκησε αναίρεση κατά της εν λόγω αποφάσεως ενώπιον του Cour de cassation (Ανωτάτου Ακυρωτικού Δικαστηρίου, Γαλλία), το οποίο είναι το αιτούν δικαστήριο.
22
Το αιτούν δικαστήριο υπενθυμίζει ότι το άρθρο 6 της Συμβάσεως της Ρώμης προβλέπει στην παράγραφο 1 ότι η επιλογή από τους συμβαλλόμενους στη σύμβαση εργασίας του εφαρμοστέου δικαίου δεν μπορεί να έχει ως αποτέλεσμα να στερήσει τον εργαζόμενο από τις εγγυήσεις που του παρέχουν οι αναγκαστικού δικαίου διατάξεις του δικαίου που θα ήταν εφαρμοστέο στη σύμβαση σε περίπτωση που δεν είχε γίνει επιλογή. Επιπλέον, το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι το άρθρο 6, παράγραφος 2, ορίζει τα κριτήρια συνδέσεως της συμβάσεως εργασίας βάσει των οποίων πρέπει να καθορίζεται, ελλείψει επιλογής από τα συμβαλλόμενα μέρη, η lex contractus, το δε κριτήριο του άρθρου 6, παράγραφος 2, στοιχείο αʹ, είναι εκείνο της χώρας όπου ο εργαζόμενος «παρέχει συνήθως την εργασία του».
23
Το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει περαιτέρω ότι το Δικαστήριο, με την απόφαση της 15ης Μαρτίου 2011, Koelzsch (C‑29/10, EU:C:2011:151, σκέψη 50), έκρινε ότι η τελευταία αυτή διάταξη έχει την έννοια ότι, σε περίπτωση που ο εργαζόμενος ασκεί τις δραστηριότητές του σε περισσότερα από ένα συμβαλλόμενα κράτη, η χώρα στην οποία ο εργαζόμενος παρέχει συνήθως την εργασία του σε εκτέλεση της συμβάσεως, υπό την έννοια της ανωτέρω διατάξεως, είναι εκείνη στην οποία ή από την οποία ο εργαζόμενος, λαμβανομένου υπόψη του συνόλου των στοιχείων που χαρακτηρίζουν τη σχετική δραστηριότητα, εκπληρώνει το ουσιώδες μέρος των υποχρεώσεών του έναντι του εργοδότη του.
24
Με την ως άνω απόφαση, το Δικαστήριο αναφέρθηκε επίσης στη νομολογία του σχετικά με την ερμηνεία των κριτηρίων του άρθρου 5, σημείο 1, της Συμβάσεως των Βρυξελλών, από την οποία προκύπτει, κατά το αιτούν δικαστήριο, ότι το Δικαστήριο επιδιώκει ομοιόμορφη ερμηνεία των κριτηρίων συνδέσεως σε θέματα συγκρούσεως δικαιοδοσίας και συγκρούσεως νόμων.
25
Όσον αφορά το ως άνω άρθρο 5, σημείο 1, το Δικαστήριο, με την απόφαση της 27ης Φεβρουαρίου 2002, Weber (C‑37/00, EU:C:2002:122), έκρινε ότι, όταν πρόκειται για σύμβαση εργασίας σε εκτέλεση της οποίας ο μισθωτός ασκεί τις ίδιες δραστηριότητες για λογαριασμό του εργοδότη του σε περισσότερα του ενός συμβαλλόμενα κράτη, πρέπει κατ’ αρχήν να λαμβάνεται υπόψη ολόκληρη η διάρκεια της σχέσεως εργασίας για τον προσδιορισμό του τόπου όπου ο εργαζόμενος εκτελούσε συνήθως την εργασία του κατά την έννοια της εν λόγω διατάξεως. Τούτου λεχθέντος, η πλέον πρόσφατη περίοδος εργασίας πρέπει να λαμβάνεται υπόψη όταν ο εργαζόμενος, μετά την επί ορισμένο χρονικό διάστημα εκτέλεση της εργασίας του σε συγκεκριμένο τόπο, ασκεί στη συνέχεια τις δραστηριότητές του αδιαλείπτως σε άλλον τόπο, εφόσον, κατά τη σαφή βούληση των μερών, ο δεύτερος τόπος προορίζεται να καταστεί o νέος συνήθης τόπος εργασίας κατά την έννοια του εν λόγω άρθρου 5, σημείο 1.
26
Υπό το πρίσμα της ανωτέρω νομολογίας, το αιτούν δικαστήριο διερωτάται εάν, στην προκειμένη περίπτωση, για τον καθορισμό του εφαρμοστέου δικαίου ελλείψει σχετικής επιλογής από τα μέρη, πρέπει, προκειμένου να προσδιοριστεί ο τόπος όπου ο ενδιαφερόμενος παρείχε συνήθως την εργασία του, κατά την έννοια του άρθρου 6, παράγραφος 2, στοιχείο αʹ, της Συμβάσεως της Ρώμης, να ληφθεί υπόψη ολόκληρη η διάρκεια της σχέσεως εργασίας, ή εάν πρέπει να ληφθεί υπόψη μόνον η πλέον πρόσφατη περίοδος εργασίας.
27
Κατά το αιτούν δικαστήριο, μολονότι το κριτήριο του τελευταίου τόπου όπου ο μισθωτός παρείχε συνήθως την εργασία του είναι κρίσιμο για τον προσδιορισμό του έχοντος διεθνή δικαιοδοσία δικαστηρίου, δεδομένου ότι το εν λόγω κριτήριο επιτρέπει στον εργαζόμενο να προσφύγει στη δικαιοσύνη με μειωμένο κόστος, εντούτοις, διατηρεί αμφιβολίες ως προς το κατά πόσον το ίδιο αυτό κριτήριο δύναται να εφαρμοστεί και για τον καθορισμό του εφαρμοστέου δικαίου ελλείψει σχετικής επιλογής από τους συμβαλλόμενους στη σύμβαση εργασίας, δεδομένου ότι μια τέτοια προσέγγιση ενδέχεται να έχει ως αποτέλεσμα η ίδια σύμβαση εργασίας να υπόκειται διαδοχικώς σε αναγκαστικού δικαίου διατάξεις διαφορετικών δικαίων, ανάλογα με τις μεταβολές που επέρχονται στον τόπο εργασίας του εργαζομένου.
28
Υπό τις συνθήκες αυτές, το Cour de cassation (Ανώτατο Ακυρωτικό Δικαστήριο) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο το ακόλουθο προδικαστικό ερώτημα:
«Έχουν τα άρθρα 3 και 6 της [Συμβάσεως της Ρώμης] την έννοια ότι, σε περίπτωση που ο μισθωτός ασκεί τις ίδιες δραστηριότητες για λογαριασμό του εργοδότη του σε περισσότερα από ένα συμβαλλόμενα κράτη, πρέπει, προκειμένου να καθοριστεί το δίκαιο που θα ήταν εφαρμοστέο ελλείψει επιλογής των μερών, να λαμβάνεται υπόψη ολόκληρη η διάρκεια της σχέσης εργασίας για τον προσδιορισμό του τόπου όπου ο εργαζόμενος εκτελούσε συνήθως την εργασία του ή πρέπει να λαμβάνεται υπόψη η πλέον πρόσφατη περίοδος εργασίας όταν ο εργαζόμενος, μετά την επί ορισμένο χρονικό διάστημα εκτέλεση της εργασίας του σε συγκεκριμένο τόπο, ασκεί στη συνέχεια τις δραστηριότητές του αδιαλείπτως σε άλλον τόπο, ο οποίος, κατά τη σαφή βούληση των μερών, προορίζεται να καταστεί νέος συνήθης τόπος εργασίας;»
Επί του προδικαστικού ερωτήματος
29
Προκαταρκτικώς, επισημαίνεται ότι ο ES, χωρίς να προβάλλει ρητώς το απαράδεκτο του προδικαστικού ερωτήματος, αμφισβητεί την πραγματική παραδοχή στην οποία στηρίζεται το ερώτημα, υποστηρίζοντας ότι, στην πραγματικότητα, ο τόπος εργασίας του δεν μεταβλήθηκε κατά τη διάρκεια της σχέσεως εργασίας του. Αντιθέτως, εκλήθη να ασκήσει τη δραστηριότητά του μεταφορών σε διάφορους τόπους, αλλά στο πλαίσιο σημαντικού συνδέσμου με τη Γαλλία, η δε Locatrans, τελικά, απλώς επιβεβαίωσε και έλαβε υπόψη αυτή την κατάσταση κατά τη λύση της συμβάσεως εργασίας του. Επομένως, το υποβληθέν προδικαστικό ερώτημα δεν είναι λυσιτελές.
30
Συναφώς, υπενθυμίζεται ότι, κατά πάγια νομολογία, το άρθρο 267 ΣΛΕΕ θεσπίζει διαδικασία άμεσης συνεργασίας μεταξύ του Δικαστηρίου και των δικαστηρίων των κρατών μελών. Στο πλαίσιο της διαδικασίας αυτής, η οποία στηρίζεται σε σαφή διάκριση των καθηκόντων μεταξύ των εθνικών δικαστηρίων και του Δικαστηρίου, κάθε εκτίμηση των πραγματικών περιστατικών της υποθέσεως εμπίπτει στην αρμοδιότητα του εθνικού δικαστηρίου, στο οποίο εναπόκειται να εκτιμήσει, λαμβάνοντας υπόψη τις ιδιομορφίες της υποθέσεως, τόσο αν η έκδοση προδικαστικής αποφάσεως είναι αναγκαία για την έκδοση της δικής του αποφάσεως όσο και αν τα ερωτήματα που υποβάλλει στο Δικαστήριο είναι λυσιτελή, ενώ το Δικαστήριο είναι αρμόδιο αποκλειστικώς να αποφαίνεται επί της ερμηνείας ή του κύρους των νομοθετημάτων της Ένωσης, με βάση τα πραγματικά περιστατικά που του εκθέτει ο εθνικός δικαστής [πρβλ. αποφάσεις της 16ης Μαρτίου 1978, Oehlschläger_104/77, EU:C:1978:69, σκέψη 4, καθώς και της 4ης Οκτωβρίου 2024, Schrems (Δημοσιοποίηση δεδομένων στο ευρύ κοινό), C‑446/21, EU:C:2024:834, σκέψη 42 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία].
31
Επομένως, στο υποβληθέν προδικαστικό ερώτημα πρέπει να δοθεί απάντηση λαμβάνοντας υπόψη τα πραγματικά περιστατικά στα οποία στηρίζεται, όπως αυτά εκτίθενται από το αιτούν δικαστήριο.
32
Με το προδικαστικό ερώτημά του, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν τα άρθρα 3 και 6 της Συμβάσεως της Ρώμης έχουν την έννοια ότι, όταν ο εργαζόμενος, μετά την επί ορισμένο χρονικό διάστημα εκτέλεση της εργασίας του σε συγκεκριμένο τόπο, καλείται να ασκήσει τις δραστηριότητές του σε άλλον τόπο, ο οποίος καθίσταται ο νέος συνήθης τόπος εργασίας του εργαζομένου, ο τελευταίος αυτός τόπος πρέπει να λαμβάνεται υπόψη για τον καθορισμό του δικαίου που θα ήταν εφαρμοστέο σε περίπτωση που δεν είχε γίνει επιλογή από τα μέρη.
33
Προκειμένου να δοθεί απάντηση στο ως άνω ερώτημα, πρέπει κατ’ αρχάς να υπομνησθεί ότι, σύμφωνα με τον γενικό κανόνα του άρθρου 3 της Συμβάσεως της Ρώμης, η σύμβαση διέπεται από το δίκαιο που επέλεξαν τα συμβαλλόμενα μέρη.
34
Το άρθρο 6 της Συμβάσεως της Ρώμης θεσπίζει ειδικούς κανόνες συγκρούσεως για την ατομική σύμβαση εργασίας, οι οποίοι παρεκκλίνουν από τον γενικό αυτόν κανόνα, αφενός, περιορίζοντας, στο πλαίσιο της παραγράφου 1 του εν λόγω άρθρου, την ελευθερία επιλογής από τους συμβαλλόμενους του εφαρμοστέου δικαίου, και, αφετέρου, καθορίζοντας, στο πλαίσιο της παραγράφου 2 του ίδιου άρθρου, τα κριτήρια για τον καθορισμό του εφαρμοστέου δικαίου ελλείψει τέτοιας επιλογής.
35
Συγκεκριμένα, σύμφωνα με το άρθρο 6, παράγραφος 1, η επιλογή από τους συμβαλλόμενους στη σύμβαση εργασίας του εφαρμοστέου δικαίου σύμφωνα με το άρθρο 3 της Συμβάσεως της Ρώμης δεν μπορεί να έχει ως αποτέλεσμα να στερήσει από τον εργαζόμενο την προστασία που του εξασφαλίζουν οι αναγκαστικού δικαίου διατάξεις του δικαίου που θα ήταν εφαρμοστέο σύμφωνα με την παράγραφο 2 του εν λόγω άρθρου, σε περίπτωση που δεν είχε γίνει επιλογή.
36
Η τελευταία αυτή παράγραφος προβλέπει τα κριτήρια συνδέσεως της σύμβασης εργασίας βάσει των οποίων πρέπει να καθορίζεται η lex contractus, ελλείψει επιλογής από τα συμβαλλόμενα μέρη. Εντούτοις, από την παραπομπή του άρθρου 6, παράγραφος 1, της Συμβάσεως της Ρώμης στην παράγραφο 2 του εν λόγω άρθρου προκύπτει ότι τα κριτήρια που μνημονεύονται στην τελευταία αυτή παράγραφο ασκούν επιρροή και σε περίπτωση που οι συμβαλλόμενοι έχουν επιλέξει το εφαρμοστέο στη σύμβαση δίκαιο. Πράγματι, και στην περίπτωση αυτή, τα εν λόγω κριτήρια καθιστούν δυνατό τον καθορισμό του εφαρμοστέου δικαίου, προκειμένου να διασφαλιστεί στον εργαζόμενο, σύμφωνα με το άρθρο 6, παράγραφος 1, της Συμβάσεως της Ρώμης, η προστασία των αναγκαστικού δικαίου διατάξεων του δικαίου που θα ήταν εφαρμοστέο σύμφωνα με τα κριτήρια αυτά. Επομένως, η εφαρμογή των εν λόγω κριτηρίων μπορεί να έχει ως αποτέλεσμα την εφαρμογή δικαίου διαφορετικού από εκείνο το οποίο επέλεξαν οι συμβαλλόμενοι.
37
Τα εν λόγω κριτήρια είναι το κριτήριο της χώρας όπου ο εργαζόμενος «παρέχει συνήθως την εργασία του», το οποίο προβλέπεται από το άρθρο 6, παράγραφος 2, στοιχείο αʹ, της Συμβάσεως της Ρώμης, και, ελλείψει τέτοιου τόπου, το κριτήριο της έδρας της «εγκατάσταση[ς] που τον προσέλαβε», το οποίο προβλέπεται από το άρθρο 6, παράγραφος 2, στοιχείο βʹ, της εν λόγω Συμβάσεως.
38
Εξάλλου, κατά το τελευταίο τμήμα της παραγράφου 2, κανένα από τα δύο αυτά κριτήρια δεν έχει εφαρμογή οσάκις από «το σύνολο των περιστάσεων συνάγεται ότι η σύμβαση εργασίας συνδέεται στενότερα με άλλη χώρα, οπότε εφαρμοστέο είναι το δίκαιο της άλλης αυτής χώρας».
39
Επομένως, όταν καλείται να εφαρμόσει το άρθρο 6 της Συμβάσεως της Ρώμης, το δικαστήριο πρέπει, κατ’ αρχάς, να καθορίζει το εφαρμοστέο δίκαιο βάσει των ειδικών συνδέσμων που διαλαμβάνονται στην παράγραφο 2, στοιχεία αʹ και βʹ, του άρθρου αυτού, οι οποίοι πληρούν τη γενική προϋπόθεση της προβλεψιμότητας του εφαρμοστέου δικαίου και, επομένως, όσα επιτάσσει η αρχή της ασφάλειας δικαίου στις συμβατικές σχέσεις (απόφαση της 12ης Σεπτεμβρίου 2013, Schlecker, C‑64/12, EU:C:2013:551, σκέψη 35 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
40
Συναφώς, όσον αφορά το άρθρο 6, παράγραφος 2, στοιχείο αʹ, της Συμβάσεως της Ρώμης, το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι το κριτήριο της χώρας όπου ο εργαζόμενος «παρέχει συνήθως την εργασία του», το οποίο προβλέπεται στο ως άνω στοιχείο, πρέπει να ερμηνεύεται ευρέως, ενώ το κριτήριο της έδρας «της εγκατάστασης που τον προσέλαβε», το οποίο προβλέπεται στο άρθρο 6, παράγραφος 2, στοιχείο βʹ, πρέπει να εφαρμόζεται όταν το επιληφθέν δικαστήριο δεν είναι σε θέση να προσδιορίσει τη χώρα συνήθους παροχής της εργασίας (αποφάσεις της 15ης Μαρτίου 2011, Koelzsch, C‑29/10, EU:C:2011:151, σκέψη 43, και της 15ης Δεκεμβρίου 2011, Voogsgeerd, C‑384/10, EU:C:2011:842, σκέψη 35).
41
Ως εκ τούτου, σε μια περίπτωση η οποία αφορά έναν εργαζόμενο που ασκούσε τις δραστηριότητές του σε περισσότερα από ένα συμβαλλόμενα κράτη, το κριτήριο που περιλαμβάνεται στο άρθρο 6, παράγραφος 2, στοιχείο αʹ, της Συμβάσεως της Ρώμης προορίζεται να έχει εφαρμογή επίσης όταν το επιληφθέν δικαστήριο έχει τη δυνατότητα να καθορίσει το κράτος με το οποίο έχει σημαντικό σύνδεσμο η εργασία (αποφάσεις της 15ης Μαρτίου 2011, Koelzsch, C‑29/10, EU:C:2011:151, σκέψη 44, και της 15ης Δεκεμβρίου 2011, Voogsgeerd, C‑384/10, EU:C:2011:842, σκέψη 36).
42
Σε μια τέτοια περίπτωση, το κριτήριο της χώρας της συνήθους παροχής της εργασίας πρέπει να νοείται ως αναφερόμενο στον τόπο στον οποίο ή με βάση τον οποίο ο εργαζόμενος πραγματικά ασκεί τις επαγγελματικές του δραστηριότητες και, ελλείψει εργασιακού κέντρου, στον τόπο όπου ο εργαζόμενος ασκεί το μεγαλύτερο μέρος των δραστηριοτήτων του (αποφάσεις της 15ης Μαρτίου 2011, Koelzsch, C‑29/10, EU:C:2011:151, σκέψη 45, και της 15ης Δεκεμβρίου 2011, Voogsgeerd, C‑384/10, EU:C:2011:842, σκέψη 37).
43
Επισημαίνεται, ωστόσο, ότι οι υποθέσεις επί των οποίων εκδόθηκαν οι αποφάσεις της 15ης Μαρτίου 2011, Koelzsch (C‑29/10, EU:C:2011:151), και της 15ης Δεκεμβρίου 2011, Voogsgeerd (C‑384/10, EU:C:2011:842), αφορούσαν αμφότερες εργαζόμενο ο οποίος είχε ασκήσει, καθ’ όλη τη διάρκεια της σχέσεως εργασίας του, τις δραστηριότητές του σε περισσότερα από ένα συμβαλλόμενα κράτη και για τον οποίο το κριτήριο συνδέσεως οδηγούσε στον ίδιο συνήθη τόπο εργασίας. Αντιθέτως, λαμβανομένου υπόψη του πραγματικού πλαισίου, όπως αυτό περιγράφεται από το αιτούν δικαστήριο, η υπόθεση της κύριας δίκης αφορά την περίπτωση εργαζομένου ο οποίος ασκούσε επίσης τις δραστηριότητές του σε περισσότερα από ένα κράτη, αλλά του οποίου ο συνήθης τόπος εργασίας μεταφέρθηκε στο έδαφος άλλου συμβαλλομένου κράτους κατά την τελευταία περίοδο εκτελέσεως της συμβάσεως εργασίας του.
44
Όσον αφορά μια κατάσταση όπως αυτή που μνημονεύεται στην προηγούμενη σκέψη, διαπιστώνεται ότι το γράμμα του άρθρου 6, παράγραφος 2, στοιχείο αʹ, της Συμβάσεως της Ρώμης δεν παρέχει καμία διευκρίνιση όσον αφορά το χρονικό διάστημα της σχέσεως εργασίας που πρέπει να ληφθεί υπόψη για τον προσδιορισμό της χώρας όπου ο εργαζόμενος παρέχει συνήθως την εργασία του, κατά την έννοια της εν λόγω διατάξεως. Ελλείψει τέτοιας διευκρινίσεως, για τον προσδιορισμό αυτό, πρέπει, επομένως, να ληφθεί υπόψη η σχέση εργασίας στο σύνολό της.
45
Πλην όμως, όταν κατά τη διάρκεια της σχέσεως εργασίας στο σύνολό της, επήλθε μεταβολή όσον αφορά τον συνήθη τόπο εργασίας, δεν είναι δυνατό να προσδιοριστεί καμία χώρα, κατά την έννοια του άρθρου 6, παράγραφος 2, στοιχείο αʹ, της Συμβάσεως της Ρώμης.
46
Σε αυτό ακριβώς το πλαίσιο, το αιτούν δικαστήριο ζητεί να διευκρινιστεί εάν το κριτήριο της χώρας όπου ο εργαζόμενος «παρέχει συνήθως την εργασία του», κατά την έννοια του άρθρου 6, παράγραφος 2, στοιχείο αʹ, της Συμβάσεως της Ρώμης, μπορεί να ερμηνευθεί κατά τρόπο ανάλογο με το κριτήριο του «τόπου όπου ο εργαζόμενος εκτελεί συνήθως την εργασία του» που περιλαμβάνεται στο άρθρο 5, σημείο 1, της Σύμβασης των Βρυξελλών, όπως ερμηνεύθηκε από το Δικαστήριο με την απόφαση της 27ης Φεβρουαρίου 2002, Weber (C‑37/00, EU:C:2002:122).
47
Το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι, ως προς το τελευταίο αυτό ζήτημα, το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι, όταν πρόκειται για σύμβαση εργασίας σε εκτέλεση της οποίας ο μισθωτός ασκεί τις ίδιες δραστηριότητες για λογαριασμό του εργοδότη του σε περισσότερα του ενός συμβαλλόμενα κράτη, πρέπει κατ’ αρχήν να λαμβάνεται υπόψη ολόκληρη η διάρκεια της σχέσεως εργασίας για τον προσδιορισμό του τόπου όπου ο εργαζόμενος εκτελούσε συνήθως την εργασία του κατά την έννοια του εν λόγω άρθρου 5, σημείο 1 (απόφαση της 27ης Φεβρουαρίου 2002, Weber, C‑37/00, EU:C:2002:122, σκέψη 58). Εντούτοις, πρέπει να λαμβάνεται υπόψη η πλέον πρόσφατη περίοδος εργασίας, όταν ο εργαζόμενος, μετά την επί ορισμένο χρονικό διάστημα εκτέλεση της εργασίας του σε συγκεκριμένο τόπο, ασκεί τις δραστηριότητές του αδιαλείπτως σε άλλον τόπο, εφόσον, κατά τη σαφή βούληση των μερών, ο δεύτερος τόπος προορίζεται να καταστεί νέος συνήθης τόπος εργασίας κατά την έννοια του εν λόγω άρθρου 5, σημείο 1 (απόφαση της 27ης Φεβρουαρίου 2002, Weber, C‑37/00, EU:C:2002:122, σκέψη 54).
48
Συναφώς, είναι ασφαλώς αληθές ότι το Δικαστήριο, με τη σκέψη 33 της αποφάσεως της 15 Μαρτίου 2011, Koelzsch (C‑29/10, EU:C:2011:151), αναφέρθηκε στην ερμηνεία του άρθρου 5, σημείο 1, της Συμβάσεως των Βρυξελλών για την ερμηνεία του άρθρου 6, παράγραφος 2, της Συμβάσεως της Ρώμης.
49
Μολονότι, ασφαλώς, είναι επιθυμητό να υπάρχει συνοχή μεταξύ του καθ’ ύλην πεδίου εφαρμογής και των διατάξεων της Συμβάσεως της Ρώμης προς τη Σύμβαση των Βρυξελλών, εντούτοις, οι διατάξεις αυτές δεν πρέπει να ερμηνεύονται υπό το πρίσμα των διατάξεων της Συμβάσεως των Βρυξελλών (πρβλ. απόφαση της 3ης Οκτωβρίου 2019, Petruchová, C‑208/18, EU:C:2019:825, σκέψη 63 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
50
Πράγματι, η Σύμβαση της Ρώμης και η Σύμβαση των Βρυξελλών επιδιώκουν διαφορετικούς σκοπούς. Ενώ οι διατάξεις της Συμβάσεως της Ρώμης εφαρμόζονται, σύμφωνα με το άρθρο της 1, παράγραφος 1, στις συμβατικές ενοχές στις περιπτώσεις που εμπεριέχουν σύγκρουση νόμων, τούτο δε προκειμένου να καθοριστεί το εφαρμοστέο ουσιαστικό δίκαιο, η Σύμβαση των Βρυξελλών θεσπίζει κανόνες για τον προσδιορισμό του δικαστηρίου που έχει διεθνή δικαιοδοσία για την εκδίκαση διαφορών σε αστικές και εμπορικές υποθέσεις.
51
Ως εκ τούτου, μολονότι οι δύο Συμβάσεις θεσπίζουν, σε σχέση με τις ατομικές συμβάσεις εργασίας, κανόνες που αποσκοπούν στην προστασία του εργαζομένου ως του ασθενέστερου μέρους στη συμβατική σχέση, εντούτοις, δεν είναι πάντοτε δυνατό να εφαρμοστεί η ερμηνεία των διατάξεων της μιας Σύμβασης στις διατάξεις της άλλης.
52
Ειδικότερα, δεν είναι δυνατή ερμηνεία του κριτηρίου της χώρας όπου ο εργαζόμενος «παρέχει συνήθως την εργασία του», κατά την έννοια του άρθρου 6, παράγραφος 2, στοιχείο αʹ, της Συμβάσεως της Ρώμης, κατά τρόπο ανάλογο προς την ερμηνεία, στην οποία προέβη το Δικαστήριο με την απόφαση της 27ης Φεβρουαρίου 2002, Weber (C‑37/00, EU:C:2002:122), του κριτηρίου του «τόπου όπου ο εργαζόμενος εκτελεί συνήθως την εργασία του», κατά την έννοια του άρθρου 5, σημείο 1, της Συμβάσεως των Βρυξελλών.
53
Πράγματι, επισημαίνεται ότι το εν λόγω άρθρο 5, σημείο 1, έγινε το άρθρο 19 του κανονισμού Βρυξέλλες Ι και, στη συνέχεια, το άρθρο 21 του κανονισμού Βρυξέλλες Ια, καθόσον οι τελευταίες αυτές διατάξεις αναφέρονται ρητώς τόσο στον «τόπο όπου ο εργαζόμενος συνήθως εκτελεί την εργασία του» όσο και στον «τελευταίο τόπο όπου συνήθως εκτελούσε την εργασία του». Αντιθέτως, το άρθρο 6 της Συμβάσεως της Ρώμης είναι το νυν άρθρο 8 του κανονισμού Ρώμη Ι, το οποίο δεν προβαίνει σε τέτοια διάκριση, δεδομένου ότι ο νομοθέτης της Ένωσης δεν εναρμόνισε την εν λόγω διάταξη με εκείνη του άρθρου 19 του κανονισμού Βρυξέλλες Ι.
54
Επομένως, στο μέτρο που δεν είναι δυνατόν να προσδιορισθεί η χώρα στην οποία ο εργαζόμενος παρέχει συνήθως την εργασία του, κατά την έννοια του άρθρου 6, παράγραφος 2, στοιχείο αʹ, της Συμβάσεως της Ρώμης, πρέπει να ληφθεί υπόψη το κριτήριο της έδρας της «εγκατάσταση[ς] που τον προσέλαβε», κατά το άρθρο 6, παράγραφος 2, στοιχείο βʹ, της Συμβάσεως της Ρώμης, η οποία, εν προκειμένω, βρίσκεται στο Bettembourg.
55
Εντούτοις, και σύμφωνα με το άρθρο 6, παράγραφος 2, τελευταίο τμήμα της περιόδου, της Συμβάσεως της Ρώμης, οσάκις από το σύνολο των περιστάσεων συνάγεται ότι η σύμβαση εργασίας συνδέεται στενότερα με άλλη χώρα από εκείνη που προσδιορίζεται με βάση τα κριτήρια συνδέσεως που αναφέρονται στο άρθρο 6, παράγραφος 2, στοιχεία αʹ και βʹ, της Συμβάσεως της Ρώμης, το εθνικό δικαστήριο οφείλει να μην εφαρμόσει τα κριτήρια αυτά και να εφαρμόσει το δίκαιο της άλλης αυτής χώρας (βλ. απόφαση της 12ης Σεπτεμβρίου 2013, Schlecker, C‑64/12, EU:C:2013:551, σκέψη 36). Το ίδιο ισχύει όταν οι συμβαλλόμενοι έχουν επιλέξει, όπως εν προκειμένω, δίκαιο με τη σύμβαση, αν το δίκαιο αυτό στερεί από τον εργαζόμενο την προστασία των αναγκαστικού δικαίου διατάξεων του άλλου δικαίου.
56
Προς τούτο, το εθνικό δικαστήριο πρέπει να λάβει υπόψη το σύνολο των στοιχείων που χαρακτηρίζουν την εργασιακή σχέση και να εκτιμήσει ποιο ή ποια είναι, κατά τη γνώμη του, τα πλέον ουσιώδη. Μεταξύ των στοιχείων αυτών περιλαμβάνονται, μεταξύ άλλων, η χώρα όπου ο εργαζόμενος καταβάλλει τους σχετικούς φόρους και τέλη για τα εισοδήματα που πραγματοποιεί λόγω της δραστηριότητάς του, καθώς και η χώρα όπου ο εργαζόμενος έχει υπαχθεί σε φορέα κοινωνικής ασφαλίσεως και στα διάφορα προγράμματα συνταξιοδοτήσεως, ασφαλίσεως ασθενείας και αναπηρίας. Επιπλέον, το εθνικό δικαστήριο πρέπει επίσης να λάβει υπόψη το σύνολο των περιστάσεων της υποθέσεως, όπως είναι, μεταξύ άλλων, οι παράμετροι για τον καθορισμό των αποδοχών και των όρων εργασίας (πρβλ. απόφαση της 12ης Σεπτεμβρίου 2013, Schlecker, C‑64/12, EU:C:2013:551, σκέψεις 40 και 41).
57
Συναφώς, ο τόπος στον οποίο ο εργαζόμενος παρείχε την εργασία του κατά τη διάρκεια της τελευταίας περιόδου εκτελέσεως της συμβάσεως εργασίας του και ο οποίος προορίζεται να καταστεί νέος συνήθης τόπος εργασίας αποτελεί κρίσιμο στοιχείο που πρέπει να ληφθεί υπόψη στο πλαίσιο της εξέτασης του συνόλου των περιστάσεων σύμφωνα με το άρθρο 6, παράγραφος 2, τελευταίο τμήμα της περιόδου, της Συμβάσεως της Ρώμης.
58
Η ερμηνεία αυτή του άρθρου 6, παράγραφος 2, τελευταίο τμήμα της περιόδου, της Συμβάσεως της Ρώμης είναι σύμφωνη με τους σκοπούς που επιδιώκει η εν λόγω διάταξη, καθώς και με την εν λόγω Σύμβαση στο σύνολό της.
59
Αφενός, στο μέτρο που σκοπός του άρθρου 6 της Συμβάσεως της Ρώμης είναι να διασφαλισθεί η προσήκουσα προστασία του εργαζομένου, η εν λόγω διάταξη πρέπει να εγγυάται την εφαρμογή στη σύμβαση εργασίας του δικαίου της χώρας με την οποία συνδέεται στενότερα η σύμβαση αυτή (απόφαση της 12ης Σεπτεμβρίου 2013, Schlecker, C‑64/12, EU:C:2013:551, σκέψη 34).
60
Το γεγονός ότι μεταξύ των κρίσιμων στοιχείων, στο πλαίσιο της εξέτασης του συνόλου των περιστάσεων που πραγματοποιείται σύμφωνα με το άρθρο 6, παράγραφος 2, τελευταίο τμήμα της περιόδου, της ως άνω Συμβάσεως, λαμβάνεται υπόψη ο τόπος στον οποίο ο εργαζόμενος παρέσχε αδιαλείπτως την εργασία του κατά τη διάρκεια της τελευταίας περιόδου εκτελέσεως της συμβάσεως εργασίας του και ο οποίος προορίζεται να καταστεί νέος συνήθης τόπος εργασίας συνάδει προς τον ανωτέρω σκοπό.
61
Αφετέρου, η Σύμβαση της Ρώμης σκοπεί να αυξήσει το επίπεδο ασφάλειας δικαίου, ενισχύοντας την πίστη στη σταθερότητα των σχέσεων μεταξύ των συμβαλλομένων στη σύμβαση, γεγονός το οποίο προϋποθέτει ότι το σύστημα καθορισμού του εφαρμοστέου δικαίου είναι σαφές και ότι η εφαρμογή του δικαίου αυτού μπορεί να προβλεφθεί με ορισμένο βαθμό βεβαιότητας (πρβλ. απόφαση της 6ης Οκτωβρίου 2009, ICF, C‑133/08, EU:C:2009:617, σκέψη 44).
62
Συναφώς, επισημαίνεται ότι η εφαρμογή του κριτηρίου συνδέσεως που προβλέπεται στο άρθρο 6, παράγραφος 2, τελευταίο τμήμα της περιόδου, της Συμβάσεως της Ρώμης πρέπει, σύμφωνα με την απαίτηση της ασφάλειας δικαίου και της προβλεψιμότητας, να στηρίζεται σε αντικειμενικά στοιχεία. Συνιστά τέτοιο στοιχείο, δυνάμενο να αποτελέσει αντικείμενο αντικειμενικής διαπίστωσης, η περίσταση ότι ο εργαζόμενος, μετά την επί ορισμένο χρονικό διάστημα εκτέλεση της εργασίας του σε συγκεκριμένο τόπο, ασκεί τις δραστηριότητές του αδιαλείπτως σε άλλον τόπο, ο οποίος προορίζεται να καταστεί νέος συνήθης τόπος εργασίας.
63
Επομένως, εν προκειμένω, απόκειται στο αιτούν δικαστήριο να διαπιστώσει εάν, σύμφωνα με το άρθρο 6, παράγραφος 2, τελευταίο τμήμα της περιόδου, της Συμβάσεως της Ρώμης, από το σύνολο των περιστάσεων προκύπτει ότι η σύμβαση εργασίας, που αποτελεί αντικείμενο της κύριας δίκης, συνδέεται στενότερα με τη Γαλλία παρά με το Λουξεμβούργο, το δίκαιο του οποίου επέλεξαν οι συμβαλλόμενοι ως το εφαρμοστέο στην εν λόγω σύμβαση δίκαιο και στο έδαφος του οποίου βρίσκεται η έδρα της επιχείρησης που προσέλαβε τον ES. Στο πλαίσιο της εξέτασης αυτής, πρέπει να ληφθούν υπόψη όλα τα στοιχεία που χαρακτηρίζουν τη σχέση εργασίας, όπως ο τελευταίος συνήθης τόπος εργασίας του ES και η υποχρέωση υπαγωγής στο γαλλικό σύστημα κοινωνικής ασφάλισης.
64
Κατόπιν του συνόλου των προεκτεθέντων, στο υποβληθέν προδικαστικό ερώτημα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι τα άρθρα 3 και 6 της Συμβάσεως της Ρώμης και ιδίως το άρθρο 6, παράγραφος 2, τελευταίο τμήμα της περιόδου, έχουν την έννοια ότι, όταν ο εργαζόμενος, μετά την επί ορισμένο χρονικό διάστημα εκτέλεση της εργασίας του σε συγκεκριμένο τόπο, καλείται να ασκήσει τις δραστηριότητές του σε άλλον τόπο, ο οποίος προορίζεται να καταστεί ο νέος συνήθης τόπος εργασίας του, ο τελευταίος αυτός τόπος πρέπει να λαμβάνεται υπόψη, στο πλαίσιο της εξέτασης του συνόλου των περιστάσεων, προκειμένου να καθοριστεί το δίκαιο που θα ήταν εφαρμοστέο σε περίπτωση που δεν είχε γίνει επιλογή από τα μέρη.
Επί των δικαστικών εξόδων
65
Δεδομένου ότι η παρούσα διαδικασία έχει ως προς τους διαδίκους της κύριας δίκης τον χαρακτήρα παρεμπίπτοντος που ανέκυψε ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου, σε αυτό εναπόκειται να αποφανθεί επί των δικαστικών εξόδων. Τα έξοδα στα οποία υποβλήθηκαν όσοι υπέβαλαν παρατηρήσεις στο Δικαστήριο, πλην των ως άνω διαδίκων, δεν αποδίδονται.
Για τους λόγους αυτούς, το Δικαστήριο (πρώτο τμήμα) αποφαίνεται:
Τα άρθρα 3 και 6 της Συμβάσεως για το εφαρμοστέο δίκαιο στις συμβατικές ενοχές, η οποία άνοιξε προς υπογραφή στη Ρώμη στις 19 Ιουνίου 1980, και ιδίως το άρθρο 6, παράγραφος 2, τελευταίο τμήμα της περιόδου, έχουν την έννοια ότι, όταν ο εργαζόμενος, μετά την επί ορισμένο χρονικό διάστημα εκτέλεση της εργασίας του σε συγκεκριμένο τόπο, καλείται να ασκήσει τις δραστηριότητές του σε άλλον τόπο, ο οποίος προορίζεται να καταστεί ο νέος συνήθης τόπος εργασίας του, ο τελευταίος αυτός τόπος πρέπει να λαμβάνεται υπόψη, στο πλαίσιο της εξέτασης του συνόλου των περιστάσεων, προκειμένου να καθοριστεί το δίκαιο που θα ήταν εφαρμοστέο σε περίπτωση που δεν είχε γίνει επιλογή από τα μέρη.
(υπογραφές)
(
*1
)	Γλώσσα διαδικασίας: η γαλλική.