62003CC0230_PL
Opinion of the Advocate-General
Opinion of the Advocate-General
1. Bundesverwaltungsgericht (Niemcy) przedłożył Trybunałowi na podstawie art. 234 WE dwa pytania prejudycjalne w sprawie wykładni art. 6 decyzji nr 1/80 Rady Stowarzyszenia z dnia 19 września 1980 r. w sprawie rozwoju stowarzyszenia pomiędzy Wspólnotą Europejską a Turcją(2) (zwanej dalej „decyzją nr 1/80”).
2. Przepis ten przyznaje pracownikom tureckim określone prawa, których zakres zależy od czasu trwania zatrudnienia w jednym z państw członkowskich.
3. Wątpliwości sądu krajowego dotyczą skutków niektórych przerw w wykonywaniu zawodu marynarza dla obliczania okresu zatrudnienia niezbędnego dla uzyskania prawa do swobodnego dostępu do dowolnej pracy zarobkowej.
I – Przepisy mające zastosowanie w sprawie
4. Stosunki pomiędzy Republiką Turecką a Unią Europejską zmieniają się w zależności od aktualnych okoliczności politycznych i gospodarczych(3), ale ich ramy prawne pozostają niezmienione(4) .
A – Układ stowarzyszeniowy
5. W dniu 12 września 1963 r. w Ankarze zawarto układ ustanawiający stowarzyszenie pomiędzy Europejską Wspólnotą Gospodarczą a Turcją, zatwierdzony i ratyfikowany w imieniu Wspólnoty decyzją Rady 64/732/EWG z dnia 23 grudnia 1963 r.(5) (zwany dalej „układem stowarzyszeniowym”).
6. Jak już wspomniałem w opinii w sprawie Öztürk(6), układ stowarzyszeniowy ma na celu wspieranie ciągłego i zrównoważonego wzmocnienia powiązań handlowych między obydwiema stronami, zapewnienie przyspieszonego wzrostu gospodarki tureckiej, a także podniesienie poziomu zatrudnienia i polepszenia warunków życia w tym państwie. Preambuła stanowi, że wsparcie przez Wspólnotę wysiłków obywateli tureckich w celu poprawy ich warunków bytowych ułatwi późniejszą akcesję tego państwa(7) .
7. W celu realizacji tych dążeń układ stowarzyszeniowy rozróżnia fazę przygotowawczą dla wzmocnienia gospodarki tureckiej przy wsparciu wspólnotowym (art. 3), fazę przejściową zmierzającą do stopniowego ustanawiania unii celnej(8) poprzez zbliżanie różnych polityk finansowych (art. 4) oraz fazę końcową dotyczącą wzmocnienia koordynacji tych polityk (art. 5).
8. W celu zapewnienia stopniowego rozwoju tego systemu sygnatariusze spotykają się w ramach Rady, która działa na podstawie kompetencji przyznanej jej przez układ stowarzyszeniowy (art. 6) i która w określonych przypadkach posiada władzę decyzyjną dla osiągnięcia ustalonych celów.
9. Druga faza wymagała zbadania przez umawiające się strony stopniowej liberalizacji przepływu pracowników(9), dokonywanej na podstawie art. 48 i 49 (obecnie, po zmianie, art. 39 WE i 40 WE) oraz art. 50 traktatu EWG (po zmianie art. 41 WE) (art. 12)(10) .
B – Protokół dodatkowy
10. Faza tymczasowa zakończyła się w 1970 r. wraz z wprowadzeniem do układu stowarzyszeniowego (art. 62) protokołu dodatkowego(11), który wszedł w życie w 1973 r. w celu uszczegółowienia warunków, wymogów i tempa realizacji kolejnego etapu (art. 1).
11. Tytuł II reguluje swobodny przepływ osób i usług, pierwszy rozdział poświęcony pracownikom zawiera art. 36, zgodnie z którym swoboda ta będzie osiągana stopniowo zgodnie z zasadami wyrażonymi w art. 12 układu stowarzyszeniowego, pomiędzy końcem dwunastego i dwudziestego drugiego roku następujących po wejściu w życie tego układu(12) . Rada Stowarzyszenia przyjmie przepisy niezbędne do realizacji tego celu.
12. Artykuł 37 przyznaje obywatelom tureckim zatrudnionym we Wspólnocie równość traktowania z obywatelami państw członkowskich w zakresie warunków pracy oraz wynagrodzenia.
C – Decyzja nr 1/80
13. W następstwie decyzji nr 2/76 z dnia 20 grudnia 1976 r. w sprawie wykonania art. 12 układu stowarzyszeniowego Rada Stowarzyszenia przyjęła decyzję nr 1/80(13) .
14. Artykuł 6 znajduje się w rozdziale II zatytułowanym „Postanowienia społeczne”, w sekcji 1 poświęconej „Kwestiom dotyczącym zatrudnienia i swobodnego przepływu pracowników”. Brzmi on następująco:
„1. Pracownik turecki legalnie zatrudniony na rynku pracy państwa członkowskiego ma w tym państwie, z zastrzeżeniem postanowień art. 7 dotyczącego dostępu członków jego rodziny do zatrudnienia, prawo:
– po roku legalnego zatrudnienia, do odnowienia pozwolenia na pracę u tego samego pracodawcy, o ile jego stanowisko zostaje zachowane;
– po trzech latach legalnego zatrudnienia i z zastrzeżeniem pierwszeństwa pracowników z państw członkowskich Wspólnoty, przyjęcia, w tym samym zawodzie u dowolnego pracodawcy, oferty pracy złożonej na normalnych warunkach i zarejestrowanej przez służby zatrudnienia tego państwa członkowskiego;
– po czterech latach legalnego zatrudnienia, swobodnego dostępu do dowolnej pracy najemnej.
2. Urlopy wypoczynkowe i nieobecność w pracy z powodu macierzyństwa, wypadku przy pracy lub krótkotrwałej choroby są wliczane do okresu legalnego zatrudnienia. Okresy niezawinionego bezrobocia, należycie poświadczone przez właściwe władze oraz nieobecność w pracy z powodu długotrwałej choroby, jakkolwiek nie zaliczają się do okresu legalnego zatrudnienia, nie naruszają praw nabytych z tytułu poprzedniego zatrudnienia.
[…]”.
II – Okoliczności faktyczne, postępowanie przed sądem krajowym oraz pytania prejudycjalne
15. Mehmet Sedef, obywatel turecki urodzony w 1952 r., zatrudniony był jako marynarz przez różnych pracodawców niemieckich, dlatego też nie potrzebował pozwolenia na pracę, a tylko pozwolenie na pobyt, które otrzymywał sukcesywnie, gdyż jego ważność jest ograniczona przez każdy stosunek
pracy. Począwszy od 18 stycznia 1993 r., został uznany za niezdolnego do wykonywania tego zawodu z powodów zdrowotnych.
16. Czas, który upłynął pomiędzy rozpoczęciem przez niego pracy a stwierdzeniem niezdolności do pracy, można podzielić – jak wskazał sąd krajowy – na cztery kategorie:
1.º okres zatrudnienia, łącznie z corocznymi urlopami wypoczynkowymi, gdzie zatrudniony był u tego samego pracodawcy przez ponad rok, ale zawsze krócej niż trzy lata(14) ;
2.º okres bezrobocia, do którego są zaliczane wyłącznie okresy poświadczone przez władze, które wahają się od miesiąca i kilku dni aż do ośmiu miesięcy(15) ;
3.º okres zwolnień chorobowych, krótkich lub dłuższych, a w jednym przypadku przekraczających jeden rok(16), oraz
4.º inne okresy łącznie z tymi kwalifikowanymi przez samego zainteresowanego jako „urlopy bezpłatne”, w liczbie siedemnastu, wahającymi się od jednego do siedemdziesięciu dni, które wynoszą w okresie w przybliżeniu piętnastu lat około trzynastu miesięcy (7,2%)(17) .
17. W 1992 r., w celu podjęcia pracy najemnej na lądzie, zabiegał on o uzyskanie pozwolenia na pobyt, które nie byłoby ograniczone do działalności zawodowej w sektorze żeglugi morskiej, a którego miasto Hamburg mu odmówiło.
18. Verwaltungsgericht (sąd administracyjny) w Hamburgu, do którego zwrócił się M. Sedef, orzekł na podstawie art. 6 decyzji nr 1/80, wydanie pozwolenia na pobyt.
19. Pozwany organ wniósł apelację do Oberverwaltungsgericht Hamburg, który ją uwzględnił, uznając, że wymagane warunki postawione przez powoływany przepis nie zostały spełnione.
20. M. Sedef złożył rewizję, a Bundesverwaltungsgericht, uznając, że wnioskodawca nie ma prawa do otrzymania zezwolenia na podstawie przepisów krajowych(18) i że mógłby mieć je tylko na podstawie prawa wspólnotowego, postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału Sprawiedliwości z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:
„1) Czy art. 6 ust. 1 tiret trzecie i ust. 2 decyzji nr 1/80 […] należy interpret ować w ten sposób, że pracownik turecki, który był od 1977 r. przez ponad 15 lat legalnie zatrudniony przy wykonywaniu niewymagających zezwolenia prac w żegludze morskiej państwa członkowskiego u kolejnych pracodawców należących do legalnego rynku pracy i który spełniał podczas tego okresu warunki określone w art. 6 ust. 1 tiret pierwsze decyzji nr 1/80, ma prawo do uzyskania pozwolenia na pobyt, gdy w jego zatrudnieniu w żegludze morskiej – oprócz wielu przerw spowodowanych chorobą i niezawinionym bezrobociem poświadczonym przez właściwe władze – wystąpiło pomiędzy dwiema kolejnymi umowami o pracę 17 przerw trwających od 1 do 70 dni (w sumie około 13 miesięcy), i że pracownik turecki, zgodnie z tym co twierdzi, spędzał okresy wydłużonych przerw u swojej rodziny w Turcji, a w tym zakresie nie stwierdzano niezawinionego bezrobocia? Czy ma znaczenie w odniesieniu do tego, że przerwy takie są charakterystyczne dla wykonywanej działalności (w niniejszym przypadku […] w żegludze morskiej)?
2) Czy prawo do uzyskania pozwolenia na pobyt na podstawie art. 6 ust. 1 tiret trzecie decyzji nr 1/80 wiąże się z wcześniejszym spełnieniem przez pracownika tureckiego warunków określonych w art. 6 ust. 1 tiret drugie decyzji nr 1/80? Czy ma znaczenie w tym zakresie okoliczność, że zmiana pracodawcy przed upływem 3 lat jest charakterystyczna dla wykonywanej działalności (w niniejszym przypadku […] w żegludze morskiej)?”.
III – Postępowanie przed Trybunałem
21. W terminie określonym w art. 20 statutu Trybunału Sprawiedliwości Freie und Hansestadt Hamburg, rząd niemiecki i Komisja przedłożyły uwagi na piśmie.
22. Na rozprawie w dniu 30 czerwca 2005 r. przedstawiciele M. Sedefa oraz Komisji przedstawili ustnie swoje stanowiska.
IV – Analiza pytań prejudycjalnych
23. Ponieważ pytania sądu krajowego dotyczą art. 6 decyzji nr 1/80, niezbędne jest najpierw przedstawienie kilku uwag ogólnych w kwestii treści tego przepisu w świetle okoliczności faktycznych sprawy; należy ponadto zwrócić uwagę na znaczenie tego, iż M. Sedef był marynarzem.
A – System prawny ustanowiony w art. 6 decyzji nr 1/80
24. Decyzja nr 1/80 nie zrównuje pracowników tureckich z pracownikami wspólnotowymi, ponieważ nie korzystają oni z udogodnień wynikających ze swobodnego przepływu oraz nie korzystają ani z prawa zakładania przedsiębiorstw, ani z prawa osiedlania. Korzystają jedynie z niektórych ułatwień w państwie przyjmującym, na którego terytorium legalnie wjechali i byli legalnie zatrudnieni przez określony czas(19) ; ich sytuacja nie jest również podobna do sytuacji obywateli państw trzecich(20) .
25. Artykuł 6 decyzji nr 1/80 stawia wymóg „legalnego zatrudnienia na rynku pracy państwa członkowskiego” jako konieczny do spełnienia warunek dla uzyskania różnych praw, w zależności od czasu trwania zatrudnienia.
1. Zatrudnienie na legalnym rynku pracy
26. Aby ten podstawowy warunek został spełniony, stosunek pracy musi być umiejscowiony w obszarze wspólnotowym lub przynajmniej powinien być ściśle z nim związany, a ponadto powinien stanowić zatrudnienie „legalne”.
27. Dla zbadania, czy pierwszy z tych warunków został spełniony, orzecznictwo korzysta z analogicznych kryteriów do tych, które stosuje w dziedzinie swobodnego przepływu pracowników(21), a istnienie związku stwierdza się przez wykonywanie na rzecz innej osoby i pod jej kierownictwem rzeczywistej i efektywnej działalności ekonomicznej, za które otrzymuje wynagrodzenie(22) . Stosowane zasady są takie same dla zbadania powiązania terytorialnego, obowiązkowo biorąc pod uwagę miejsce zatrudnienia oraz wykonywania działalności zarobkowej, ale także ustawodawstwa krajowego w dziedzinie prawa pracy i ubezpieczeń społecznych(23) .
28. Legalność wejścia na rynek pracy zakłada istnienie ustabilizowanej i pewnej sytuacji(24), a także przestrzeganie przez pracownika przepisów ustawowych i wykonawczych przyjmującego państwa członkowskiego, a tym samym bycie uprawnionym do wykonywania zawodu w tym państwie(25) .
2. Przyznane uprawnienia
29. System stopniowej integracji nadaje różne przywileje, które się zmieniają i których przyznanie zależy od spełnienia warunków, zmieniających się w zależności od okresu zatrudnienia na danym stanowisku(26) .
30. Artykuł 6 ust. 1 decyzji nr 1/80, który zgodnie z utrwalonym orzecznictwem ma skutek bezpośredni(27), wymienia w swoich trzech tiret każdy z trzech rodzajów uprawnień, które nabywa się stopniowo w miarę przedłużania się zatrudnienia w państwie członkowskim, co pociąga za sobą przedłużenie związanego z nim prawa pobytu(28) .
31. Jeżeli legalne zatrudnienie trwa ponad rok, możliwe jest przedłużenie pozwolenia na pracę z pierwotnym pracodawcą; jeżeli trwa dwa lata dłużej, można zmienić pracodawcę, ale nie zawód ani kraj; wreszcie po kolejnym roku prawo do wykonywania dowolnej działalności zarobkowej jest dostępne w tym samym państwie.
32. Wraz z osiągnięciem ostatniego szczebla, uzyskane przywileje mogą zostać utracone tylko w przypadku ostatecznego porzucenia rynku pracy, bez względu na przyczynę(29), lub wskutek przekroczenia rozsądnego terminu dla nawiązania nowego stosunku pracy po przejściowym braku aktywności zawodowej(30) .
3. Obliczenie upływającego czasu
33. Uprawnienia określone we wszystkich tiret art. 6 ust. 1 decyzji nr 1/80 powstają pod warunkiem, że praca była wykonywana „nieprzerwanie” przez rok, trzy lub cztery lata. Tak więc, jeżeli praca przestaje być wykonywana, następuje przerwanie biegu terminu, którego upływ stanowi spełnienie warunku, co powoduje, że jeżeli praca zostaje znów podjęta, to naliczanie nie jest kontynuowane, ale zaczyna się od początku.
34. Uznając, że powyższa zasada może pociągać za sobą pewne niesłuszne rozwiązania, ust. 2 przewiduje różne wyjątki, rozróżniając zależnie od rodzaju i długości przerw w pracy te, które mają skutek pozytywny, gdyż upływający czas jest zrównany z czasem normalnie przepracowanym (urlop wypoczynkowy, nieobecność w pracy z powodu macierzyństwa, wypadku przy pracy lub krótkotrwałej choroby), oraz te, które zapobiegają skutkom negatywnym, ponieważ nie pozwalają na naruszenie praw wcześniej nabytych (niezawinionego bezrobocia należycie poświadczonego przez właściwe władze oraz nieobecność w pracy z powodu długotrwałej choroby).
35. W tych ostatnich przypadkach osoba, która przerwała działalność zawodową z jednego z wymienionych powodów, nie musi naliczać czasu tak, jak gdyby nigdy nie była legalnie zatrudniona w państwie przyjmującym(31) .
36. Szczególne zasady dotyczące ciągłości działalności przestają znajdować zastosowanie, gdy pracownik turecki spełni przewidziane w art. 6 ust. 1 tiret trzecie warunki dotyczące skorzystania z bezwarunkowej swobody, przyznanej mu przez ten przepis(32), a ponadto jest uprawniony do zawieszenia swojego udziału w rynku pracy, ponieważ jest on już legalnie włączony do jego struktury(33) . Nie należy mylić tego przypadku, w którym nie zalicza się niektórych przerw w pracy, z przypadkami wcześniejszymi, gdzie chodzi o nabycie uprawnień.
37. Należy również podkreślić, że pomimo iż wymienione warunki powinny być interpretowane w sposób zawężający(34), bo w przeciwnym wypadku obliczenia zostałyby zniekształcone, to w pewnych okolicznościach należy uwzględniać inne okresy, przeważnie krótkotrwałe(35) .
B – Wykładnia art. 6 decyzji nr 1/80 oraz zawód marynarza
38. Pod koniec każdego z pytań prejudycjalnych przedłożonych Trybunałowi, sąd krajowy nawiązuje do roli, jaką odgrywa szczególny charakter zawodu marynarza.
39. Żeglugę morską cechuje to, że stanowi sektor, dla którego od samego początku charakterystyczne były niebezpieczeństwa i ogromne trudności, ponieważ związany jest on z nieprzyjaznym i nieprzejednanym środowiskiem(36), nawet jeśli warunki, w jakich się odbywa, z czasem bardzo się zmieniły. „Dla nas marynarzy, pływających na pełnym morzu, morze jest przede wszystkim szlakiem, to prawie wyłącznie droga. Ale jaka droga! Nigdy nie zapomnę, jak pierwszy raz płynąłem przez ocean. Na morzach całego świata panowały jeszcze żaglowce. Cóż to były za czasy! Nie mówię, że morze było wówczas lepsze, nie. Ale było bardziej poetyckie, bardziej tajemnicze, mniej znane. Dzisiaj morze się coraz bardziej uprzemysławia; marynarz ma swój żelazny statek, wie, kiedy płynie, a kiedy zawija do portu; wie, którego dnia i o której godzinie...; kiedyś było inaczej, płynął zdany na los, na szczęście, na korzystne wiatry [...], dziś morze się zmieniło, statki się zmieniły i marynarz także się zmienił”. Tak opowiadał bohater sławnego hiszpańskiego pisarza pokolenia 1898(37) .
40. Zawód ten, zarówno wczoraj, jak i dziś, wykazuje szereg znaczących różnic w porównaniu z innymi zawodami. Surowość oraz szczególny charakter pracy i życia na morzu zostały wzięte pod uwagę przez prawo międzynarodowe(38), prawo państw członkowskich(39) oraz prawo wspólnotowe.
41. Na poziomie wspólnotowym można przywołać jako przykład dyrektywę Rady nr 1999/63/WE z dnia 21 czerwca 1999 r. dotyczącą Umowy w sprawie organizacji czasu pracy marynarzy przyjętej przez Stowarzyszenie Armatorów Wspólnoty Europejskiej (ECSA) i Federację Związków Zawodowych Pracowników Transportu w Unii Europejskiej (FST)(40) oraz dyrektywę Parlamentu Europejskiego i Rady nr 1999/95/WE z dnia 13 grudnia 1999 r. dotyczącą egzekwowania przepisów odnoszących się do godzin pracy marynarzy na pokładach statków zawijających do portów Wspólnoty(41) .
42. Tak jak ma to miejsce w innych dziedzinach, czyli na przykład w transporcie(42), szczególny charakter pracy marynarzy znalazł odbicie w normach, zwłaszcza dotyczących ochrony i bezpieczeństwa.
43. Istnienie odrębnej regulacji pokazuje, że tam gdzie uznano to za stosowne, wzięto pod uwagę szczególny charakter danego zawodu.
44. Decyzja nr 1/80 nie odwołuje się do określonej kategorii pracowników, tak więc unormowania te dotyczą bez rozróżnienia pracowników wszystkich zawodów.
45. Stwierdzenia tego nie naruszają postanowienia art. 12, który zezwala państwom członkowskim i Turcji przejściowo nie stosować automatycznie art. 6 i 7 w sytuacji zaistnienia lub przewidywanego zaistnienia poważnych zakłóceń poziomu życia lub zatrudnienia w regionie lub gałęzi działalności, lub w zawodzie, gdyż to ostatnie odesłanie ma charakter ogólny i wynika z wyjątkowego i przejściowego charakteru sytuacji.
46. Ponadto Trybunał stwierdził, że brzmienie art. 6 ust. 1 jest ogólne i bezwarunkowe, ponieważ nie przyznaje państwom członkowskim możliwości pozbawienia niektórych kategorii tureckich pracowników uprawnień, które ten przepis przyznaje im w sposób bezpośredni(43) . Doktryna ta może zostać przeniesiona na grunt wszystkich przypadków, w których zamierza się podkreślić szczególny charakter danego zawodu.
47. W związku z tym charakterystyczne cechy zawodu, w szerokim tego słowa znaczeniu, nie są istotne dla dokonania wykładni powoływanej normy, której jednolitość byłaby zagrożona, gdyby dopuścić wyjątki i gdyby ustalać reguły w zależności od zajmowanego stanowiska, ponieważ wówczas nic nie przeszkodziłoby innym środowiskom pracy w domaganiu się uprzywilejowanego traktowania; to zaowocowałoby kazuistycznym orzecznictwem, zaprzeczającym spójności systemu i bezpieczeństwu prawnemu, ale nic nie stoi na przeszkodzie temu, by w sytuacji gdy kwestionowane są uprawnienia uznane przez ten przepis, uwzględnić szczególne okoliczności danego przypadku.
C – Pierwsze pytanie prejudycjalne
48. Główna wątpliwość sądu krajowego dotyczy wykładni art. 6 ust. 1 tiret trzecie oraz ust. 2 decyzji nr 1/80, dla oceny wpływu – na uznanie swobodnego dostępu do zawodu – przerw, które nie wynikają ani z sytuacji należycie poświadczonego bezrobocia, ani z choroby, a także skutków tego, że zmiana pracodawcy jest charakterystyczna dla tego zawodu, ten ostatni punkt, wspólny z innym przedłożonym pytaniem, został już jednak przedstawiony.
49. W takich okolicznościach niniejszej sprawy pojawił się problem, gdyż M. Sedef pracował ponad piętnaście lat na niemieckich statkach u różnych pracodawców, ale według szczegółów podanych przez Bundesverwaltungsgericht pracował bez przerwy tylko przez okres niezbędny dla skorzystania z uprawnień określonych w tiret pierwszym powoływanego przepisu, czyli z możliwości odnowienia pozwolenia na pracę z pierwotnym pracodawcą.
50. Gdyby zsumowano przerwy wahające się od jednego do siedemdziesięciu dni, które zainteresowany kwalifikuje jako „urlopy bezpłatne”, otrzymano by liczbę ustaloną do osiągnięcia maksymalnego poziomu przewidzianego w tiret trzecim, ale pod warunkiem, że okresy te będą się mieściły w ramach ust. 2 przepisu, o którym mowa.
51. Wydaje się jasne, że nie można uznać ich za urlopy wypoczynkowe lub też za nieobecności z powodu krótkotrwałej choroby, które oczywiście mogą być uwzględnione, i tak też to rozumie sąd krajowy.
52. Nie należy ich także zrównywać z okresami, w których zainteresowany cierpiał na przewlekłe schorzenia, o których zresztą wspomniano.
53. Co do zrównania z przypadkiem niezawinionego bezrobocia, przepis, o którym mowa, wymienia tylko te, które zostały należycie poświadczone przez właściwe władze. Poświadczanie to powinno być interpretowane zgodnie z celem leżącym u jego podstaw, jakim jest zapobieganie oszustwom, poprzez ułatwienie państwu kontroli pracowników, jako że brak oficjalnej rejestracji wpływałby negatywnie na legalność sytuacji(44) .
54. Tymczasem z informacji przekazanych w postanowieniu Bundesverwaltungsgericht wynika, że zainteresowany mógł zasadnie zrezygnować z zarejestrowania się jako poszukujący pracy w związku z perspektywą znalezienia jej w krótkim terminie(45), co zresztą wcześniej zdarzało się wielokrotnie. Wynika z tego, że po powrocie do Niemiec zwykle bez większego problemu pracował zarobkowo(46), gdzie zresztą dla wykonywania zawodu marynarza nie jest wymagane pozwolenie na pracę, a wystarczy tylko pozwolenie na pobyt.
55. W konsekwencji należałoby zrównać krótkie przerwy z okresem niezawinionego bezrobocia należycie poświadczonego przez właściwe władze, ponieważ nie pozbawiają one legalnej przynależności do rynku pracy państwa wspólnotowego i nie zagrażają celowości oficjalnego poświadczania bezrobocia(47) .
56. Pogląd ten jest również uzasadniony przez to, że – jak już wspomniałem wcześniej – art. 6 decyzji nr 1/80 dotyczy swobodnego przepływu pracowników, stawiając warunek ciągłości w wykonywaniu zawodu, która to okoliczność została w wystarczający sposób udowodniona w przypadku M. Sedefa.
57. Znajduje on również oparcie w wyroku z dnia 17 kwietnia 1997 r. w sprawie Kadiman(48) przywołanym przez Komisję w pisemnych uwagach. Pomimo że wyrok odnosi się do art. 7 decyzji nr 1/80 dotyczącego łączenia członków rodziny pracownika tureckiego, w sytuacji gdy przebywają oni w państwie przyjmującym przez trzy lata „w sposób nieprzerwany”, uznaje on, „że zainteresowany opuszcza wspólne miejsce zamieszkania przez rozsądny okres czasu i z uzasadnionych powodów, na przykład w celu wyjazdu na wakacje lub odwiedzenia rodziny w kraju pochodzenia” (pkt 48).
58. Niektóre z okresów, o których mowa, mogłyby zostać zaliczone do tego ostatniego przypadku, jednak nie dotyczy to tych, które się nadmiernie przedłużały, ponieważ zbyt długo nie dochodziło do skonkretyzowania ofert pracy lub ponieważ odwiedziny u krewnych nieprzewidzianie się przedłużyły.
59. W każdym razie nie do Trybunału należy rozróżnienie przypadków podlegających art. 6 ust. 2 decyzji nr 1/80, ponieważ wkroczyłby w ten sposób w kompetencje sądu krajowego; Trybunał powinien ograniczyć się zatem do dostarczenia niezbędnych wytycznych dla właściwego zastosowania prawa wspólnotowego w postępowaniu przed sądem krajowym.
60. Powyższe rozważania prowadzą mnie do zaproponowania, aby na pierwsze pytanie prejudycjalne odpowiedzieć w ten sposób, że art. 6 ust. 2 decyzji nr 1/80 obejmuje przerwy w stosunku pracy takie jak w niniejszym przypadku, za wyjątkiem tych, które nadmiernie się przedłużają, ponieważ zbyt długo nie dochodziło do skonkretyzowania oferty pracy lub ponieważ odwiedziny u krewnych trwały nieracjonalnie długo, przy czym kwalifikacja tych przerw należy do sądu krajowego.
D – Drugie pytanie prejudycjalne
61. Bundesverwaltungsgericht pragnie również wiedzieć, czy dla skorzystania z prawa, o którym stanowi art. 6 ust. 1 tiret trzecie decyzji nr 1/80, konieczne jest wcześniejsze spełnienie przez pracownika tureckiego warunków określonych w art. 6 ust. 1 tiret drugie.
62. Tiret wymienionego przepisu przyznają stopniowo coraz szersze uprawnienia w odniesieniu do swobodnego dostępu do zawodu, w zależności od czasu trwania legalnego zatrudnienia. Jeżeli rozważyć wyłącznie aspekt czasowy stosunku pracy, można dokonać samodzielnej analizy warunków odpowiadających każdej fazie, w tym sensie, że poziom wyższy obejmuje poziomy niższe – czyli cztery i trzy lata obejmują odpowiednio trzy lata i rok.
63. Trudność pojawia się podczas badania, czy umowa o pracę została zawarta z jednym pracodawcą lub wieloma pracodawcami, ponieważ dopiero po upływie trzech lat pracy przekracza się próg określony w tiret drugim, z możliwością przyjęcia od tego momentu ofert innych pracodawców niż pracodawca pierwotny.
64. System stopniowej integracji z art. 6 ust. 1 decyzji nr 1/80 zakłada, że aby osiągnąć najwyższy poziom uprawnień, należy przekraczać po kolei kolejne progi, bez możliwości zatem osiągnięcia od razu stopnia ostatniego.
65. Graficznie można to przedstawić za pomocą czterech koncentrycznych okręgów. W najmniejszym znajduje się tylko ekspektatywa, ale pracując przez rok u tego samego pracodawcy, wkracza się do drugiego okręgu i nabywa możliwość odnowienia pozwolenia na pracę; w przypadku gdy upłynęły trzy lata pracy – z założenia u tego samego pracodawcy – przekracza się próg trzeciego okręgu, który przy zachowaniu tego samego zawodu, pozwala na zmianę pracodawcy, po czterech latach tej samej pracy do swobody wyboru pracodawcy dochodzi możliwość wyboru każdej innej działalności zawodowej.
66. W tym zakresie należy przywołać utrwalone orzecznictwo z ww. wyroku w sprawie Eroglu, z którego wynika, że art. 6 ust. 1 tiret pierwsze decyzji nr 1/80 stosuje się, gdy przedłużenie pozwolenia na pracę jest wymagane „dla dalszego wykonywania pracy u tego samego pracodawcy przez okres dłuższy niż pierwotny rok legalnego zatrudnienia” (pkt 13), bez możliwości rozszerzenia jego zakresu dla zmiany pracodawcy „przed upływem trzech lat określonych w tiret trzecim”, co ponadto „pozbawiłoby pracowników państw członkowskich przyznanego im na podstawie tego tiret pierwszeństwa przy okazji zmiany przez pracownika tureckiego pracodawcy” (pkt 14).
67. W tym samym duchu wyrok z dnia 29 maja 1997 r. w sprawie Eker(49) wskazuje, że „spójność systemu stopniowej integracji [...] zostałaby zachwiana, gdyby zainteresowany miał prawo zawrzeć umowę z innym pracodawcą, zanim nawet spełnił określony w ust. 1 tiret pierwsze warunek wykonywania przez rok legalnej pracy [...ponieważ] dopiero po trzech latach legalnej pracy w danym państwie członkowskim pracownik turecki nabywa prawo dostępu do pracy u innego pracodawcy [...]” (pkt 23).
68. Przedstawione powyżej argumenty stanowią punkt wyjścia do udzielenia odpowiedzi na postawione pytanie, jednak nie można ich pojmować w sposób automatyczny, z pominięciem innych okoliczności, których wagę podkreśliło państwo członkowskie, orzekając w kwestii wniosku pracownika tureckiego. Gdyby abstrahować od tych szczególnych okoliczności, przepis stosowany byłby dosłownie, bez uwzględnienia celu i ducha, stanowiących dlań inspirację, bez baczenia na ideę sprawiedliwości, która pozwala na dokonanie wykładni celowościowej i systemowej jej postulatów.
69. W istocie treść postanowienia odsyłającego wskazuje, że władze niemieckie przyznały M. Sedefowi, bez najmniejszych zastrzeżeń, pozwolenia na pobyt, których potrzebował, by pracować jako marynarz, nawet gdy o nie zabiegał w celu zawarcia umowy z różnymi przedsiębiorstwami, mimo że jego stosunek pracy z jednym pracodawcą nigdy nie trwał dłużej niż trzy lata, a zaledwie raz przekroczył rok(50) . Oddalono się więc od ścisłego brzmienia normy, równoważąc ogół występujących czynników, w celu dostosowania ducha przepisu do szczególnych okoliczności przypadku M. Sedefa. Dopiero w chwili, gdy zwrócił się z wnioskiem o pracę na lądzie, postawiono wymóg ścisłego poszanowania norm wynikających z tiret art. 6 ust. 1(51) .
70. Podobnie ww. wyrok w sprawie Ertanir, również przywołany przez Komisję w pisemnych uwagach, nakazuje, aby uwzględniać „krótkotrwałe okresy, gdy pracownik turecki nie posiadał w przyjmującym państwie członkowskim ważnego pozwolenia na pobyt lub na pracę i wobec których nie stosuje się art. 6 ust. 2 tej decyzji, jeżeli właściwe władze przyjmującego państwa członkowskiego nie zakwestionowały legalności pobytu zainteresowanego na obszarze tego państwa, ale przeciwnie, wydały mu nowe pozwolenie na pobyt lub na pracę” (pkt 69).
71. W świetle tego orzecznictwa należy stwierdzić, że w okolicznościach takich jak w niniejszej sprawie trwające ponad szesnaście lat zachowanie władz państwowych, polegające na elastycznej interpretacji warunków określonych w trzech tiret art. 6 ust. 1 decyzji nr 1/80, spowodowało, że sytuacja zainteresowanego pozornie zdawała się być zgodna z prawem. Potwierdza to fakt, że mimo iż zainteresowany uzyskał tylko uprawnienie określone w tiret pierwszym, które pozwala na przedłużenie umowy z pierwotnym pracodawcą, to sukcesywnie i wielokrotnie wydawano pozwolenia umożliwiające pracę w innych przedsiębiorstwach tego sektora, podczas gdy uprawnienie to jest przewidziane przez tiret drugie, które stawia wymóg ponadtrzyletniego stosunku pracy z tym samym armatorem.
72. Dodatkowym elementem jest stwierdzenie przynależności do legalnego rynku pracy w Niemczech oraz stabilności zatrudnienia od rozpoczęcia przez zainteresowanego pracy w charakterze marynarza w 1977 r. aż do stwierdzenia jego niezdolności do wykonywania tego zawodu w 1993 r.(52) .
73. Charakterystyczne cechy niniejszej sprawy, nadany decyzji nr 1/80 przez Trybunał effet utile, a także cel układu stowarzyszeniowego łącznie z innymi znajdującymi zastosowanie przepisami, zmierzającymi do stopniowego osiągania swobody przepływu pracowników, podpowiadają w okolicznościach takich, jak te, które zostały przedstawione, autonomiczne badanie warunków określonych w art. 6 ust. 1 tiret trzecie decyzji nr 1/80(53), bez uprzedniego sprawdzania wymogów określonych w tiret drugim.
V – Wnioski
74. Wobec powyższego proponuję, aby Trybunał udzielił następujących odpowiedzi na pytania prejudycjalne przedłożone mu przez Bundesverwaltungsgericht:
1) Artykuł 6 ust. 2 decyzji nr 1/80 Rady Stowarzyszenia z dnia 19 września 1980 r. w sprawie rozwoju stowarzyszenia pomiędzy Europejską Wspólnotą Gospodarczą a Turcją odnosi się do przerw w stosunkach pracy wskazanych w niniejszym przypadku, za wyjątkiem takich, które nadmiernie się przedłużają, ponieważ zbyt długo nie dochodziło do skonkretyzowania oferty pracy lub ponieważ odwiedziny u krewnych trwały nieracjonalnie długo, przy czym kwalifikacja takich przerw należy do obowiązków sądu krajowego.
2) Aby otrzymać pozwolenie na pobyt na podstawie art. 6 ust. 1 decyzji nr 1/80, należy najpierw spełnić warunki z tiret drugiego tego przepisu, z tym że badanie wymogów nałożonych przez tiret trzecie, w szczególnych okolicznościach, takich jak w przypadku umowy o pracę w niniejszej sprawie, może zostać przeprowadzone w sposób autonomiczny.
(1) .
(2)  –	W braku oficjalnej publikacji tekst znajduje się w Accord d’association et protocoles CEE‑Turquie et autres textes de base, Rada Wspólnot Europejskich, Bruksela 1992, str. 327 i nast. W kwestii negocjacji i procedury tworzenia układu zob. L.C. Ananiades., L’Association aux Communautés européennes, Librairie générale de droit et de jurisprudence, Paryż 1967, str. 50–59 oraz G. Lesort, „L’Association avec la Turquie”, L’Association à la Communauté Économique Européenne. Aspects juridiques, Presses Universitaires de Bruxelles, Bruksela 1970, str. 89–111.
(3)  –	J.A. Núñez Villaverde, „Turquía y la UE: una carrera de obstáculos sin fin”, Política Exterior, 1998, nr 63, str. 65 i nast.
(4)  –	A. Olesti Rayo, „El Acuerdo de Asociación con Turquía y el régimen jurídico de los trabajadores de nacionalidad turca en la Unión Europea”, Revista de Derecho Communitario Europeo, nr 7, styczeń-czerwiec 2000, str. 51.
(5)  –	Dz.U. 1964, 217, str. 3685.
(6)  –	Wyrok z dnia 28 kwietnia 2004 r. w sprawie C‑373/02, Rec. str. I‑3605.
(7)  –	Zgodnie z art. 28, jeżeli funkcjonowanie Stowarzyszenia pozwoli mieć nadzieję na pełne przyjęcie zobowiązań wynikających z traktatu WE przez Republikę Turecką, umawiające się strony rozważą możliwość przystąpienia do Unii Europejskiej.
(8)  –	C. Hartler i S. Laura, „The EU model and Turkey. A case for Thanksgiving”, Journal of World Trade, 1999, nr 3, str. 147 i nast.
(9)  –	Wymiana pism dokonana w dniu 12 września 1963 r. pomiędzy przewodniczącymi obu delegacji (Dz.U. 1964, 217, str. 3701) upoważniła Radę Stowarzyszenia do zbadania kwestii dotyczących siły roboczej w Turcji już od pierwszej fazy.
(10)  –	Tak samo jak art. 52–56 oraz art. 58 traktatu EWG (po zmianach art. 43 WE–46 WE oraz art. 48 WE) stanowią podstawę stopniowego ustanawiania prawa do zakładania przedsiębiorstw (art. 13), a art. 55, 56 oraz art. 58–65 traktatu EWG (po zmianach art. 45 WE, 46 WE oraz art. 48 WE–54 WE) – swobody świadczenia usług.
(11)  –	Podpisany w Brukseli w dniu 23 listopada 1970 r., zatwierdzony i ratyfikowany w imieniu Wspólnoty rozporządzeniem Rady (EWG) nr 2760/72 z dnia 19 grudnia 1972 r. (Dz.U. L 293, str. 1). W tym samym dniu podpisano protokół finansowy załączony do układu stowarzyszeniowego.
(12)  –	Z wyroku z dnia 30 września 1987 r. w sprawie 12/86 Demirel, Rec. str. 3719, pkt 23, wynika, że ani art. 12 układu stowarzyszeniowego, ani art. 36 protokołu nie mają skutku bezpośredniego, jednak ta okoliczność, od czasu wyroków z dnia 20 września 1990 r. w sprawie C‑192/89 Sevince, Rec. str. I‑3461, pkt 2; z dnia 26 listopada 1998 r. w sprawie C‑1/97 Birden, Rec. str. I‑7747, pkt 52 oraz z dnia 8 maja 2003 r. w sprawie C‑171/01 Wählergruppe Gemeinsam, Rec. str. I‑4301, pkt 64, nie stoi na przeszkodzie temu, by decyzje Rady Stowarzyszenia realizujące w określonych punktach programy wynikające z układu miały skutek bezpośredni.
(13)  –	Jak wynika z wyroku z dnia 6 czerwca 1995 r. w sprawie C‑434/93 Bozkrut, Rec. str. I‑1475, pkt 14, decyzja nr 2/76 stanowi pierwszy etap w ustanawianiu swobody przepływu pracowników, które jest kontynuowane na podstawie decyzji nr 1/80. Ta sama idea jest wyrażona nie tylko w ww. wyroku w sprawie Birden, pkt 52, ale także w wyroku z dnia 23 stycznia 1997 r. w sprawie C‑171/95 Tetik, Rec. str. I‑329, pkt 20; z dnia 30 września 1997 r. w sprawie C‑36/96 Günaydin, Rec. str. I‑5143, pkt 20 i 21, oraz w sprawie C‑98/96 Ertanir, Rec. str. I‑5179, pkt 20 i 21; z dnia 10 lutego 2000 r. w sprawie C‑340/97 Nazli, Rec. str. I‑957, pkt 52; z dnia 19 listopada 2002 r. w sprawie C‑188/00 Kurz, Rec. str. I‑10691, pkt 40, oraz z dnia 2 czerwca 2005r. w sprawie C‑136/03 Dörr i Ünal, Zb.Orz. str.I‑4759, pkt 66).
(14)  – Konkretnie: od 31.8.1977 r. do 20.11.1977 r.; od 28.11.1977 r. do 10.2.1978 r.; od 7.3.1978 r. do 12.9.1978 r.; od 17.11.1978 r. do 14.6.1979 r.; od 16.8.1979 r. do 21.6.1980 r.; od 27.7.1980 r. do 9.11.1981 r.; od 4.12.1981 r. do 13.4.1982 r.; od 7.8.1982 r. do 27.10.1983 r.; od 2.11.1983 r. do 18.5.1984 r.; od 16.7.1984 r. do 23.7.1985 r.; od 21.10.1986 r. do 22.2.1987 r.; od 22.11.1988 r. do 14.3.1989 r.; od 14.4.1989 r. do 24.6.1989 r.; od 3.7.1989 r. do 23.9.1989 r.; od 2.1.1990 r. do 31.1.1990 r.; od 7.2.1990 r. do 26.2.1991 r. oraz od 15. 2.1992 r. do 10.9.1992 r.
(15)  – Od 23.6.1982 r. do 6.8.1982 r.; od 13.6.1984 r. do 14.7.1984 r.; od 1.8.1986 r. do 20.10.1986 r.; od 7.4.1987 r. do 20.6.1988 r.; od 18.8.1988 r. do 21.11.1988 r.; od 3.4.1991 r. do 30.11.1911 r. oraz od 2.12.1991 r. do 13.1.1992 r.
(16)  – Od 11.2.1978 r. do 23.2.1978 r.; od 19.6.1980 r. do 6.7.1980 r.; od 13.6.1985 r. do 31.7.1986 r.; od 16.2.1987 r. do 31.3.1987 r.; od 24.9.1989 r. do 1.1.1990 r.; od 27.2.1991 r. do 2.4.1991 r. oraz od 11.9.1992 r. do 18.1.1993 r.
(17)  – Od 21.11.1977 r. do 27.11.1977 r.; od 24.2.1978 r. do 6.3.1978 r.; od 13.9.1978 r. do 16.11.1978 r.; od 15.6.1979 r. do 15.8.1979 r.; od 7.7.1980 r. do 26.7.1980 r.; od 10.11.1981 r. do 3.12.1981 r.; od 14.4.1982 r. do 22.6.1982 r.; od 28.10.1983 r. do 1.11.1983 r.; od 19.5.1984 r. do 12.6.1984 r.; w dniu 15.7.1984 r.; od 1.4.1987 r. do 6.4.1987 r.; od 21.6.1988 r. do 17.8.1988 r.; od 15.3.1989 r. do 13.4.1989 r.; od 25.6.1989 r. do 2.7.1989 r.; od 1.2.1990 r. do 6.2.1990 r.; w dniu 1.12.1991 r., oraz od 14.1.1992 r. do 14.2.1992 r.
(18)
–	Stosowane łącznie przepisy wynikające z art. 10 niemieckiej ustawy o obcokrajowcach (Ausländergesetz) z dnia 9 lipca 1990 r. (BGB1. I, str. 1354) oraz rozporządzenia dotyczącego pozwoleń na pracę (Arbeitsaufenthaltsverordnung) z dnia 18 grudnia 1990 r. (BGB1. I, str. 2994).
(19)  –	Wymienione wyżej wyroki w sprawie Tetik (pkt 29) oraz w sprawie Günaydin (pkt 22). Doktryna dokonała rozróżnienia pomiędzy „swobodnym przepływem stowarzyszeniowym” a „swobodnym przepływem wspólnotowym” ze względu na ich treść: H. Krück, „Die Freizügigkeit der Arbeitnehmer nach dem Assoziierungsabkommen EG/Türkei”, EuR
1984, str. 292 i nast. oraz C. Rumpf, „La libre circulation des travailleurs turcs et l’association entre la Communauté européenne et la Turquie: de Demirel à Kus en passant par Sevince”, Actualités du droit, 1994, nr 2, str. 271.
(20)  –	Zgodnie z art. 8 ust. 1 decyzji nr 1/80 pracownicy tureccy mają pierwszeństwo przed pracownikami z państw trzecich w sytuacji, gdy we Wspólnocie brakuje siły roboczej państw członkowskich mogącej odpowiedzieć na daną ofertę zatrudnienia.
(21)  –	Faktycznie do obywateli tureckich korzystających z praw przyznanych im w decyzji nr 1/80 stosuje się zasady zawarte w art. 39 WE, 40 WE i 41 WE (ww. wyroki w sprawie Birden, pkt 23 oraz w sprawie Kurz, pkt 30 i 31).
(22)  –	Wymienione wyżej wyroki w sprawie Günaydin, pkt 31, oraz w sprawie Ertanir, pkt 43.
(23)  –	Wymienione wyżej wyroki w sprawie Bozkurt, pkt 23; w sprawie Günaydin, pkt 29; w sprawie Ertanir, pkt 39; w sprawie Birden, pkt 33 oraz w sprawie Kurz, pkt 37.
(24)  –	Wymienione wyżej wyroki w sprawie Sevince, pkt 30 oraz w sprawie Bozkurt, pkt 26.
(25)  –	Wymienione wyżej wyroki w sprawie Birden, pkt 51; w sprawie Nazli, pkt 31 i 32 oraz w sprawie Kurz, pkt 39. Podobnie, pomimo że negują legalność zatrudnienia w przedstawionych okolicznościach, wyroki z dnia 16 grudnia 1992 r. w sprawie C‑237/91 Kus, Rec. str. I‑6781, pkt 18; z dnia 5 czerwca 1997 r. w sprawie C‑285/95 Kol, Rec. str. I‑3069, pkt 29 oraz ww. w sprawie Sevince, pkt 31. W doktrynie: R. Gutmann, „Die aufenthaltsrechtliche Bedeutung des Beschlusses n°1/80 des Assoziationsrats EWG-Türkei” Assoziierungsabkommen der EU mit Drittstaaten, Wiedeń 1998, str. 66.
(26)  –	Wyrok z dnia 5 października 1994 r. w sprawie C‑355/93 Eroglu, Rec. str. I‑5113, pkt 12; a także ww. w sprawie Tetik, pkt 23; w sprawie Günaydin, pkt 25 oraz w sprawie Ertanir, pkt 25.
(27)  –	Wymienione wyżej wyroki w sprawie Sevince, pkt 26; w sprawie Eroglu, pkt 11; w sprawie Tetik, pkt 22; w sprawie Günaydin, pkt 24 oraz w sprawie Kurz, pkt 26.
(28)  –	Wyrok z dnia 11 maja 2000 r. w sprawie C‑37/98 Savas, Rec. str. I‑2927, pkt 60; a także ww. wyroki w sprawie Sevince, pkt 29; w sprawie Kus, pkt 33; w sprawie Eroglu, pkt 20; w sprawie Bozkurt, pkt 28; w sprawie Günaydin, pkt 26; w sprawie Ertanir, pkt 26; w sprawie Nazli, pkt 28; w sprawie Kurz, pkt 27 oraz w sprawie Dörr i Ünal, pkt 66.
(29)  –	Wymieniony wyżej wyrok w sprawie Bozkurt, pkt 39.
(30)  –	Wymieniony wyżej wyrok w sprawie Nazli, pkt 44.
(31)  –	Wymieniony wyżej wyrok w sprawie Tetik, pkt 39 i 40.
(32)  –	Wymieniony wyżej wyrok w sprawie Nazli, pkt 35, i wyrok z dnia 7 lipca 2005 r. w sprawie C‑383/03 Dogan, Zb.Orz. str.I‑6237, pkt 16. Zgodnie z tym orzecznictwem nie każda przerwa w pracy powoduje automatyczną utratę praw nabytych na podstawie art. 6 ust. 1 decyzji nr 1/80, ponieważ dla takiego skutku niezbędne jest ostateczne zaprzestanie wykonywania pracy (wyrok w sprawie Nazli pkt 36–39).
(33)  –	Wymieniony wyżej wyrok w sprawie Nazli, pkt 40. Takie samo określenie jest stosowane na przykład w ww. wyrokach w sprawie Birden, pkt 37 i 64 oraz sentencja, i w sprawie Ertanir, pkt 62 oraz sentencja, a w kwestii rocznego okresu w wyrokach w sprawie Günaydin pkt 55 oraz sentencja, a także niedawno w sprawie Ertanir, pkt 38, w kwestii trzech lat.
(34)  –	O. Rumpf, „Wann erlischt das Aufenthaltsrecht nach Artykuł 6 I des Beschlusses Nr. 1/80 des Assoziationsrates EWG-Türkei?” Neue Zeitschrift für Verwaltungrecht, 1994, str. 1189, twierdzi, że sytuacje określone w ust. 2 mają charakter wyczerpujący, a przerwy, nawet najkrótsze, skutkują pozbawieniem praw nabytych. Bundesverwaltungsgericht w postanowieniu o odesłaniu przyznał, że zgodnie z jego aktualnym wówczas orzecznictwem wyliczenie uznawano za enumeratywne.
(35)  –	Wymieniony wyżej wyrok w sprawie Ertanir, pkt 69.
(36)  –	Zgodnie ze statystykami przedstawionymi podczas spotkania dotyczącego spraw morskich na międzynarodowej konferencji pracy w 1996 r., od 1994 do 1996 r. zatonęło 180 statków przekraczających 500 ton, co kosztowało życie ponad 1 200 osób, zarówno pasażerów, jak i załogi.
(37)  –	P. Baroja, Las inquietudes de Shanti Andia, collection Austral, Espasa Calpe, 8.edycja, Madryd 1970, str. 13 i 15. Komisja zrelacjonowała ten fakt poprzez stwierdzenie: „Młodzi są coraz gorzej przygotowani do spędzania długiego okresu czasu na morzu, z dala od rodziny, dzieci i przyjaciół. Nawet najbardziej pociągające aspekty tego zawodu, jak możliwość zwiedzenia świata, zobaczenia egzotycznych miejsc, wydają się zanikać z powodu unowocześnienia techniki żeglugi, zgodnie z którą statki przybijają do portu na bardzo krótko albo nawet pozostają poza portem przy dokonywaniu transakcji handlowych. Ponadto nowoczesne statki mają bardzo nieliczną załogę, składającą się często z osób różnej narodowości, niemówiącej tym samym językiem, co prowadzi do poczucia odosobnienia”: pkt 1.2.2 komunikatu Komisji do Rady i Parlamentu Europejskiego w sprawie szkolenia i rekrutacji marynarzy [COM(2001)188 wersja ostateczna].
(38)  –	Wyliczyć można szereg konwencji podpisanych w ramach Międzynarodowej Organizacji Pracy dotyczących „marynarzy”, a w szczególności konwencje nr 7 i 58 dotyczące najniższego wieku (pracy w marynarce) z 1920 i 1936 r.; nr 8 w sprawie odszkodowania (na wypadek zatonięcia statku) z 1920 r.; nr 9 w sprawie pośrednictwa pracy z 1920 r.; nr 16 o oględzinach lekarskich dzieci i młodocianych (zatrudnionych na statkach) z 1921 r.; nr 22 dotycząca umowy najmu marynarzy z 1926 r.; nr 23 dotycząca repatriacji marynarzy z 1926 r.; nr 54 i 72 dotyczące urlopów wypoczynkowych marynarzy z 1936 i 1946 r.; nr 55 w sprawie obowiązków armatora na wypadek choroby lub wypadku marynarzy z 1936 r.; nr 56 w sprawie ubezpieczenia zdrowotnego marynarzy z 1936 r.; nr 57 w sprawie czasu pracy na pokładzie i liczebności załogi z 1936 r., nr 68 dotycząca zaopatrzenia w żywność i służby wyżywienia (załóg na statkach) z 1946 r.; nr 70 dotycząca zabezpieczenia socjalnego marynarzy z 1946 r.; nr 71 dotycząca emerytur marynarzy z 1946 r.; nr 76, 93 i 109 dotyczące wynagrodzenia, czasu pracy na pokładzie i liczebności załogi z 1946, 1949 i 1958 r.; nr 134 dotycząca zapobiegania wypadkom (marynarzy) z 1970 r.; nr 145 dotycząca ciągłości zatrudnienia (marynarzy) z 1976 r.; nr 147 dotycząca żeglugi handlowej (minimalnych norm) z 1976r.; nr 163 dotycząca dobrobytu marynarzy z 1987 r., nr 166 dotycząca repatriacji marynarzy z 1987 r.; nr 179 dotycząca rekrutacji i pośrednictwa pracy marynarzy z 1996 r. oraz nr 180 dotycząca czasu pracy marynarzy i liczebności statków z 1996 r. Również w ramach Organizacji Narodów Zjednoczonych istnieje szereg aktów prawnych takich jak konwencja o Prawie Morza z 1982 r.
(39)  –	W Hiszpanii można zacytować na przykład dekret nr 2864/1974 z dnia 30 sierpnia 1974 r. zatwierdzający jednolity tekst ustaw 116/1969 z dnia 30 grudnia 1969 r. i 24/1972 z dnia 21 czerwca 1972 r. dotyczący szczególnego uregulowania ubezpieczenia społecznego marynarzy (BOE nr 243 z dnia 10 października 1972 r.); dekret królewski nr 1561/1995 z dnia 21 września 1995 r. w sprawie specjalnych godzin pracy dotyczących żeglugi morskiej (BOE nr 230 z dnia 26 września 1995 r.), zmieniony dekretem królewskim nr 285/2002 z dnia 22 marca 2002 r. (BOE nr 82 z dnia 5 kwietnia 2002 r.), lub dekret królewski nr 258/1999 z dnia 12 lutego 1999 r. ustalający minimalne warunki w zakresie ochrony zdrowia i opieki medycznej marynarzy (BOE nr 47 z dnia 24 lutego 1999 r.).
(40)  –	Dz.U. L 167, str. 33.
(41)  –	Dz.U. 2000, L 14, str. 29.
(42)  –	Dyrektywa 2002/15/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 11 marca 2002 r. w sprawie organizacji czasu pracy osób wykonujących czynności w trasie w zakresie transportu drogowego (Dz.U. L 80, str. 35).
(43)  –	Wymieniony wyżej wyrok w sprawie Eratnir, pkt 33. E. Tezcan, „Le droit du travail et le droit de séjour des travailleurs turcs dans l’Union européenne à la lumière des arrêts récents de la Cour de justice des Communautés européennes”, Revue du Marché commun et de l’Union européenne, nr 445, luty 2001, str. 124 i 125.
(44)  –	Ta sama idea jest wyrażona w pkt 41 ww. wyroku w sprawie Tetik, w kwestii pracownika legalnie zatrudnionego ponad cztery lata, ponieważ warunek dostępu do legalnego rynku pracy co do zasady jest spełniony, gdy „zainteresowany będący bez pracy spełnia wszelkie formalności wymagane przez dane państwo członkowskie, na przykład rejestrując się jako poszukujący pracy i pozostając w dyspozycji służb zatrudnienia tego państwa przez wymagany okres czasu”.
(45)  –	Z tego postanowienia o odesłaniu wynika, że marynarz, który otrzymał nową pracę na statku, który jeszcze nie dopłynął do portu, może zarejestrować się jako bezrobotny i może to nawet zrobić z opóźnieniem.
(46)  –	Zgodnie ze stwierdzeniem zawartym w postanowieniu o odesłaniu „na ogół szybko i bez żadnego problemu znajdował on nowe zatrudnienie po każdym ze swoich »urlopów bezpłatnych«”.
(47)  –	Miało to miejsce w przypadku, na przykład w okresie od 23 czerwca 1982 r. do 20 czerwca 1988 r., kiedy „urlopy bezpłatne” ciągnęły się od 28 października do 1 listopada 1983 r., od 19 maja do 12 czerwca 1984 r. – kiedy to nazajutrz rozpoczął się okres bezrobocia od 13 czerwca, 15 lipca 1984 r. oraz od 1 do 6 kwietnia 1987 r.
(48)  –	Sprawa C‑351/95, Rec. str. I‑2133.
(49)  –	Sprawa C‑386/95, Rec. str. I‑2697.
(50)  –	Orzeczenie Verwaltungsgericht Hamburg z dnia 10 grudnia 1996 r., str. 4 i nast.
(51)  –	Można podnieść, że zmiana podejścia jest związana z faktem, że zgodnie z ustawodawstwem niemieckim do zatrudnienia marynarza wystarczy pozwolenie na pobyt, a pozwolenie na pracę jest niezbędne tylko do pracy na lądzie, jednakże wyjaśnienie to nie ma znaczenia dla celów decyzji nr 1/80, w której ważna jest z jednej strony integracja z legalnym rynkiem pracy, a z drugiej strony legalne wykonywanie pracy, bez konieczności posiadania określonego zezwolenia do tego celu.
(52)  –	Tabelka załączona przez Niemcy do uwag zgłoszonych na piśmie jest w tym zakresie bardzo wymowna; dla każdego roku przyporządkowano kolumnę, w której różnymi kolorami wskazano okresy zatrudnienia, zwolnień chorobowych, bezrobocia poświadczonego przez władze oraz „urlopów bezpłatnych”.
(53)  –	Trybunał powołuje się na to w szczególności w ww. wyrokach w sprawie Tetik, pkt 31; w sprawie Günaydin i in., pkt 38; w sprawie Birden, pkt 37 oraz w sprawie Kurz, pkt 68.