Προσωρινό κείμενο
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ
JULIANE KOKOTT
της 26ης Μαρτίου 2026 (1)
Υποθέσεις C-531/24 και C-895/24
An Taisce - The National Trust for Ireland κ.λπ.
[αίτηση του High Court (ανώτερου δικαστηρίου, Ιρλανδία) για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως]
« Προδικαστική παραπομπή – Περιβάλλον – Οδηγία 91/676/ΕΟΚ – Προστασία των υδάτων από τη νιτρορύπανση γεωργικής προέλευσης – Προγράμματα δράσης για τις ευπρόσβλητες ζώνες – Έγκριση παρεκκλίσεως για τη διασπορά ποσότητας αζώτου προερχόμενης από ζωική κόπρο η οποία υπερβαίνει τη μέγιστη προβλεπόμενη ποσότητα – Οδηγία 2000/60/ΕΚ – Θέσπιση πλαισίου κοινοτικής δράσης στον τομέα της πολιτικής των υδάτων – Πρόγραμμα μέτρων – Οδηγία 92/43/ΕΟΚ – Διατήρηση των φυσικών οικοτόπων καθώς και της άγριας πανίδας και χλωρίδας – Εκτίμηση των επιπτώσεων στους τόπους Natura 2000, λαμβανομένων υπόψη των στόχων διατήρησής τους – Οδηγία 2001/42/ΕΚ – Εκτίμηση των περιβαλλοντικών επιπτώσεων ορισμένων σχεδίων και προγραμμάτων – Μέτρα ελέγχου – Υλικά περιουσιακά στοιχεία – Εναλλακτικές δυνατότητες »
Περιεχόμενα
I.
Εισαγωγή
II.
Το νομικό πλαίσιο
Α.
Το δίκαιο της Ένωσης
1.
Η οδηγία για τη νιτρορύπανση
2.
Έγκριση παρέκκλισης χορηγούμενη από την Επιτροπή
3.
Η οδηγία για τους οικοτόπους
4.
Η οδηγία-πλαίσιο για τα ύδατα
5.
Η οδηγία ΣΕΠΕ
Β.
Το ιρλανδικό δίκαιο
III.
Τα πραγματικά περιστατικά και οι αιτήσεις προδικαστικής αποφάσεως
IV.
Νομική εκτίμηση
Α.
Η εκτίμηση βάσει της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα
1.
Το πρόγραμμα δράσης βάσει της οδηγίας για τη νιτρορύπανση στο κανονιστικό πλαίσιο της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα
2.
Εξέταση των προγραμμάτων δράσης βάσει της οδηγίας για τη νιτρορύπανση στο πλαίσιο της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα
3.
Η παρέκκλιση που ενέκρινε η Επιτροπή
4.
Ενδιάμεσο συμπέρασμα
Β.
Εκτίμηση των επιπτώσεων στους τόπους Natura 2000
1.
Καθήκον εκτιμήσεως των επιπτώσεων
2.
Αντικείμενο της εκτίμησης επιπτώσεων
3.
Ενδιάμεσο συμπέρασμα
Γ.
Η στρατηγική περιβαλλοντική εκτίμηση
1.
Πρώτο έως και τέταρτο ερώτημα στην υπόθεση C-531/24
2.
Έβδομο προδικαστικό ερώτημα στην υπόθεση C-531/24 – Μέτρα παρακολούθησης στην περιβαλλοντική μελέτη
α)
Παρουσίαση μέτρων παρακολούθησης που πληρούν τις απαιτήσεις του άρθρου 10 της οδηγίας ΣΕΠΕ
β)
Ακρίβεια των πληροφοριών σχετικά με τα μέτρα παρακολούθησης
γ)
Αντιμετώπιση απρόβλεπτων δυσμενών περιβαλλοντικών επιπτώσεων
3.
Όγδοο ερώτημα στην υπόθεση C-531/24 και πρώτο ερώτημα στην υπόθεση C-895/24 – υλικά περιουσιακά στοιχεία
4.
Δεύτερο προδικαστικό ερώτημα στην υπόθεση C-895/24 – Εξέταση εναλλακτικών δυνατοτήτων στην περιβαλλοντική μελέτη
Δ.
Ένατο προδικαστικό ερώτημα στην υπόθεση C-531/24 – Επιπτώσεις για την έγκριση από την Επιτροπή της διασποράς αυξημένων ποσοτήτων νιτρικών ιόντων
Ε.
Διατήρηση των αποτελεσμάτων
V.
Πρόταση
I.      Εισαγωγή
1.        Ποιες είναι οι απαιτήσεις που προκύπτουν από την αλληλεπίδραση μεταξύ της οδηγίας για τη νιτρορύπανση (2) και της οδηγίας για τους οικοτόπους (3), της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα (4) και της οδηγίας ΣΕΠΕ (όπου ΣΕΠΕ η στρατηγική εκτίμηση περιβαλλοντικών επιπτώσεων) (5) όταν η Επιτροπή εγκρίνει, κατόπιν αιτήματος κράτους μέλους, παρέκκλιση που επιτρέπει τη διασπορά ζωικής κόπρου σε γεωργικές εκτάσεις σε μεγαλύτερη ποσότητα από την προβλεπόμενη στην οδηγία για τη νιτρορύπανση; Αυτό είναι το αντικείμενο δύο αιτήσεων προδικαστικής αποφάσεως που υπέβαλε το High Court (ανώτερο δικαστήριο, Ιρλανδία).
2.        Οι αιτήσεις αυτές σκοπούν στην αποσαφήνιση των απαιτήσεων της οδηγίας για τους οικοτόπους, της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα και της οδηγίας ΣΕΠΕ όσον αφορά την εκτίμηση των περιβαλλοντικών επιπτώσεων μιας παρέκκλισης όπως αυτή που προβλέπει το ιρλανδικό πρόγραμμα δράσης για τη ρύθμιση των εκπομπών νιτρικών ιόντων στη γεωργία. Επιπλέον, το High Court (ανώτερο δικαστήριο) ζητεί να διευκρινιστεί αν η απάντηση στα ερωτήματα που αφορούν την εκτίμηση περιβαλλοντικών επιπτώσεων θέτει υπό αμφισβήτηση το κύρος της έγκρισης της παρεκκλίσεως από την Επιτροπή (6).
II.    Το νομικό πλαίσιο
Α.      Το δίκαιο της Ένωσης
1.      Η οδηγία για τη νιτρορύπανση
3.        Το άρθρο 1 της οδηγίας για τη νιτρορύπανση ορίζει τους σκοπούς της ως ακολούθως:
«Η παρούσα οδηγία αποβλέπει:
–        στη μείωση της ρύπανσης των υδάτων που προκαλείται άμεσα ή έμμεσα από νιτρικά ιόντα γεωργικής προελεύσεως και
–        στην πρόληψη της περαιτέρω ρύπανσης αυτού του είδους.»
4.        Το άρθρο 2, στοιχείο ιʹ, της οδηγίας για τη νιτρορύπανση ορίζει την έννοια της ρυπάνσεως ως εξής:
«[...] η άμεση ή έμμεση απόρριψη στο υδάτινο περιβάλλον αζωτούχων ενώσεων γεωργικής προέλευσης, με αποτέλεσμα να δημιουργούνται κίνδυνοι για την ανθρώπινη υγεία, βλάβες στους ζώντες οργανισμούς και στα υδάτινα οικοσυστήματα ή ζημιές στις εγκαταστάσεις αναψυχής ή να παρακωλύονται άλλες θεμιτές χρήσεις του νερού».
5.        Κατά το άρθρο 3 της οδηγίας για τη νιτρορύπανση, τα κράτη μέλη χαρακτηρίζουν ως ευπρόσβλητες ζώνες ορισμένες περιοχές της επικράτειάς τους οι οποίες υφίστανται υπερβολική ρύπανση από άζωτο, στις οποίες υπάρχει κίνδυνος τέτοιας ρυπάνσεως ή οι οποίες θα μπορούσαν να συμβάλουν σε αυτήν με την αποστράγγιση των σχετικών εκτάσεων.
6.        Το άρθρο 5 προβλέπει ότι τα κράτη μέλη καταρτίζουν προγράμματα δράσης για τις ευπρόσβλητες ζώνες ή για το σύνολο της επικράτειάς τους ως ακολούθως:
«1.      Εντός διετίας μετά τον προβλεπόμενο στο άρθρο 3 παράγραφος 2 αρχικό χαρακτηρισμό, ή εντός ενός έτους μετά από κάθε χαρακτηρισμό προβλεπόμενο στο άρθρο 3 παράγραφος 4, τα κράτη μέλη εκπονούν προγράμματα δράσης όσον αφορά τις χαρακτηρισμένες ευπρόσβλητες περιοχές για να επιτύχουν τους στόχους του άρθρου 1.
2.      Ένα πρόγραμμα δράσης μπορεί να αφορά όλες τις ευπρόσβλητες ζώνες της επικράτειας ενός κράτους μέλους ή, όταν το κράτος μέλος το κρίνει σκόπιμο, μπορούν να καταρτίζονται διαφορετικά προγράμματα για διάφορες ευπρόσβλητες ζώνες ή τμήματα ζωνών.
3.      Τα προγράμματα δράσης λαμβάνουν υπόψη:
α)      τα διαθέσιμα επιστημονικά και τεχνικά στοιχεία, και μάλιστα εκείνα που αφορούν τις σχετικές εισροές αζώτου γεωργικής και άλλης προέλευσης·
β)      τις περιβαλλοντικές συνθήκες στις συγκεκριμένες περιοχές του ενδιαφερόμενου κράτους μέλους.»
4.      Τα προγράμματα δράσης εφαρμόζονται εντός τετραετίας από τη σύνταξή τους και περιλαμβάνουν τα εξής υποχρεωτικά μέτρα:
α)      τα μέτρα του παραρτήματος ΙΙΙ·
β)      τα μέτρα τα οποία τα κράτη μέλη περιλαμβάνουν στον ή στους κώδικες ορθής γεωργικής πρακτικής που καταρτίζονται σύμφωνα με το άρθρο 4, εκτός από όσα έχουν καταστεί κενά νοήματος λόγω των μέτρων του παραρτήματος III.
5.      Επιπλέον, στα πλαίσια των προγραμμάτων δράσης, τα κράτη μέλη λαμβάνουν τα συμπληρωματικά μέτρα ή τις ενισχυμένες δράσεις που κρίνουν ότι απαιτούνται εάν, εξαρχής ή βάσει της πείρας που αποκτάται κατά την εφαρμογή των προγραμμάτων δράσης, καθίσταται καταφανές ότι τα μέτρα της παραγράφου 4 δεν επαρκούν για την επίτευξη των στόχων του άρθρου 1. Κατά την επιλογή αυτών των μέτρων ή δράσεων, τα κράτη μέλη λαμβάνουν υπόψη τους την αποτελεσματικότητά τους καθώς και το κόστος τους σε σχέση με άλλα δυνατά προληπτικά μέτρα.»
7.        Το απαραίτητο περιεχόμενο των προγραμμάτων δράσης προκύπτει από τις απαιτήσεις της ορθής γεωργικής πρακτικής σύμφωνα με το άρθρο 4 της οδηγίας για τη νιτρορύπανση, καθώς και από τις ειδικές απαιτήσεις του παραρτήματος III.
Αν τα μέτρα αυτά δεν επαρκούν για την πρόληψη της νιτρορύπανσης, το κράτος μέλος οφείλει, δυνάμει του άρθρου 5, παράγραφος 5, να προβλέψει ευρύτερα μέτρα.
8.        Το παράρτημα III, σημείο 2, της οδηγίας για τη νιτρορύπανση διευκρινίζει τα μέτρα που πρέπει να περιλαμβάνουν τα κράτη μέλη στα προγράμματα δράσης τους όσον αφορά την ποσότητα κόπρου που διασπείρεται στο έδαφος:
«Τα μέτρα αυτά εξασφαλίζουν ότι, για κάθε γεωργική ή κτηνοτροφική μονάδα, η ποσότητα κόπρου που προστίθεται κάθε χρόνο στο έδαφος, είτε από ανθρώπους είτε από τα ίδια τα ζώα, δεν υπερβαίνει μια καθορισμένη ποσότητα ανά εκτάριο.
Η ποσότητα αυτή ανά εκτάριο είναι η ποσότητα κόπρου που περιέχει 170 kg άζωτο. Ωστόσο:
α)      [...]
β)      κατά τη διάρκεια του πρώτου τετραετούς προγράμματος δράσης και μετά απ’ αυτό, τα κράτη μέλη μπορούν να ορίζουν ποσότητες διαφορετικές από τις προαναφερόμενες. Οι ποσότητες αυτές πρέπει να καθορίζονται έτσι ώστε να μην θέτουν σε κίνδυνο την επίτευξη των στόχων του άρθρου 1 και πρέπει να βασίζονται σε αντικειμενικά κριτήρια, όπως π.χ.:
— παρατεταμένες καλλιεργητικές περίοδοι,
— καλλιέργειες με μεγάλες ανάγκες αζώτου,
— υψηλή βροχόπτωση στην ευπρόσβλητη ζώνη,
— εδάφη με ιδιαίτερα μεγάλη απονιτρωτική ικανότητα.
Εάν ένα κράτος μέλος επιτρέπει τη διασπορά διαφορετικής ποσότητας δυνάμει του στοιχείου β), πρέπει να ενημερώνει σχετικά την Επιτροπή, η οποία εξετάζει την αιτιολόγηση με τη διαδικασία του άρθρου 9.»
2.      Έγκριση παρέκκλισης χορηγούμενη από την Επιτροπή
9.        Στις αιτιολογικές σκέψεις 17 και 23 της εκτελεστικής απόφασης 2022/696, η Επιτροπή εξήγησε την επίδικη έγκριση παρέκκλισης ως εξής:
«(17)      Με βάση τα στοιχεία που αναφέρονται στις αιτιολογικές σκέψεις 11 έως 13, οι όροι που προβλέπονται στην παρούσα απόφαση θα πρέπει να ενισχυθούν σε σύγκριση με εκείνους που προβλέπονται στην εκτελεστική απόφαση (ΕΕ) 2018/209. Οι όροι που έχουν θεσπιστεί καθώς και τα συστήματα παρακολούθησης και ελέγχου θα πρέπει να επαρκούν για να διασφαλιστεί ότι η παρέκκλιση αυτή συνάδει με τους νομικά δεσμευτικούς στόχους της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα [...].
[...]
(23)      Η παρέκκλιση που προβλέπεται στην παρούσα απόφαση δεν θίγει τις υποχρεώσεις της Ιρλανδίας να εφαρμόζει την οδηγία [για τους οικοτόπους], συμπεριλαμβανομένης της [αποφάσεως της 7ης Νοεμβρίου 2018, Coöperatie Mobilisation for the Environment κ.λπ. (C-293/17 και C-294/17, EU:C:2018:882)], ιδίως όσον αφορά την ερμηνεία του άρθρου 6, παράγραφος 3, της εν λόγω οδηγίας.»
10.      Το άρθρο 1 της εκτελεστικής απόφασης 2022/696 επιτρέπει τη λίπανση άνω των 170 kg αζώτου ανά εκτάριο ετησίως, υπό τους όρους που αναφέρονται στα άρθρα 4 έως 12.
11.      Κατά το άρθρο 4 της εκτελεστικής απόφασης 2022/696, οι γεωργοί γεωργικών εκμεταλλεύσεων χορτολιβαδικών εκτάσεων που επιθυμούν να επωφεληθούν από παρέκκλιση υποβάλλουν, κάθε χρόνο, αίτηση χορήγησης άδειας.
Το άρθρο 5 επιτρέπει τη διασπορά κοπριάς μέχρι 250 kg αζώτου ανά εκτάριο ετησίως και παραπέμπει σε επιπλέον προϋποθέσεις.
3.      Η οδηγία για τους οικοτόπους
12.      Το άρθρο 6, παράγραφοι 2 έως 4, της οδηγίας για τους οικοτόπους ρυθμίζει την προστασία των τόπων Natura 2000 ως εξής:
«2.      Τα κράτη μέλη θεσπίζουν τα κατάλληλα μέτρα ώστε στις ειδικές ζώνες διατήρησης να αποφεύγεται η υποβάθμιση των φυσικών οικοτόπων και των οικοτόπων ειδών, καθώς και οι ενοχλήσεις που έχουν επιπτώσεις στα είδη για τα οποία οι ζώνες έχουν ορισθεί, εφόσον οι ενοχλήσεις αυτές θα μπορούσαν να έχουν επιπτώσεις σημαντικές όσον αφορά τους στόχους της παρούσας οδηγίας.
3.      Κάθε σχέδιο, μη άμεσα συνδεόμενο ή αναγκαίο για τη διαχείριση του τόπου, το οποίο όμως είναι δυνατόν να επηρεάζει σημαντικά τον εν λόγω τόπο, καθεαυτό ή από κοινού με άλλα σχέδια, εκτιμάται δεόντως ως προς τις επιπτώσεις του στον τόπο, λαμβανομένων υπόψη των στόχων διατήρησής του. Βάσει των συμπερασμάτων της εκτίμησης των επιπτώσεων στον τόπο και εξαιρουμένης της περίπτωσης των διατάξεων της παραγράφου 4, οι αρμόδιες εθνικές αρχές συμφωνούν για το οικείο σχέδιο μόνον αφού βεβαιωθούν ότι δεν θα παραβλάψει την ακεραιότητα του τόπου περί του οποίου πρόκειται και, ενδεχομένως, αφού εκφρασθεί πρώτα η δημόσια γνώμη.
4.      Εάν, παρά τα αρνητικά συμπεράσματα της εκτίμησης των επιπτώσεων και ελλείψει εναλλακτικών λύσεων, ένα σχέδιο πρέπει να πραγματοποιηθεί για άλλους επιτακτικούς λόγους σημαντικού δημοσίου συμφέροντος, περιλαμβανομένων λόγων κοινωνικής ή οικονομικής φύσεως, το κράτος μέλος λαμβάνει κάθε αναγκαίο αντισταθμιστικό μέτρο ώστε να εξασφαλισθεί η προστασία της συνολικής συνοχής του Natura 2000. Το κράτος μέλος ενημερώνει την Επιτροπή σχετικά με τα αντισταθμιστικά μέτρα που έλαβε.
[...]»
4.      Η οδηγία-πλαίσιο για τα ύδατα
13.      Το άρθρο 4, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, σημεία i και ii, της οδηγίας‑πλαισίου για τα ύδατα προβλέπει την απαγόρευση υποβαθμίσεως και την υποχρέωση βελτιώσεως των επιφανειακών υδάτων.
Το στοιχείο γʹ περιλαμβάνει ειδικό καθεστώς για τις προστατευόμενες περιοχές:
«1.      Προκειμένου να καταστούν λειτουργικά τα προγράμματα για τη λήψη μέτρων που καθορίζονται στα σχέδια διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού:
α)      για τα επιφανειακά ύδατα:
i)      τα κράτη μέλη εφαρμόζουν τα αναγκαία μέτρα για την πρόληψη της υποβάθμισης της κατάστασης όλων των συστημάτων επιφανειακών υδάτων, με την επιφύλαξη της εφαρμογής των παραγράφων 6 και 7 και με την επιφύλαξη της παραγράφου 8·
ii)      τα κράτη μέλη προστατεύουν, αναβαθμίζουν και αποκαθιστούν όλα τα συστήματα των επιφανειακών υδάτων, με την επιφύλαξη της εφαρμογής του σημείου iii) για τα τεχνητά, και ιδιαιτέρως τροποποιημένα υδατικά συστήματα, με σκοπό την επίτευξη μιας καλής κατάστασης των επιφανειακών υδάτων το αργότερο δεκαπέντε έτη μετά την ημερομηνία έναρξης ισχύος της παρούσας οδηγίας, σύμφωνα με τις διατάξεις του παραρτήματος V, με την επιφύλαξη της εφαρμογής των παρατάσεων που καθορίζονται σύμφωνα με την παράγραφο 4 και της εφαρμογής των παραγράφων 5, 6 και 7 και με την επιφύλαξη της παραγράφου 8·
iii)      [...]
με την επιφύλαξη των σχετικών διεθνών συμφωνιών που αναφέρονται στο άρθρο 1 για τα ενδιαφερόμενα μέρη·
[...]
γ) για τις προστατευόμενες περιοχές
Τα κράτη μέλη συμμορφούνται με όλα τα πρότυπα και τους στόχους το αργότερο δεκαπέντε έτη μετά την ημερομηνία έναρξης ισχύος της παρούσας οδηγίας, εκτός αν προβλέπεται άλλως στην κοινοτική νομοθεσία σύμφωνα με την οποία έχουν καθοριστεί οι επιμέρους προστατευόμενες περιοχές.»
14.      Το άρθρο 5 της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα ρυθμίζει την εκτίμηση της καταστάσεως των υδάτων ως εξής:
«1.      Κάθε κράτος μέλος εξασφαλίζει ότι, για κάθε περιοχή λεκάνης απορροής ποταμού ή για κάθε τμήμα διεθνούς περιοχής λεκάνης απορροής ποταμού το οποίο βρίσκεται στο έδαφός του, αναλαμβάνεται:
—      ανάλυση των χαρακτηριστικών της,
—      επισκόπηση των επιπτώσεων των ανθρώπινων δραστηριοτήτων στην κατάσταση των επιφανειακών και των υπόγειων υδάτων και
—      οικονομική ανάλυση της χρήσης ύδατος,
σύμφωνα με τις τεχνικές προδιαγραφές των παραρτημάτων II και III, και ότι θα έχει περατωθεί το αργότερο τέσσερα έτη μετά την ημερομηνία ενάρξεως ισχύος της παρούσας οδηγίας.
2.      Οι αναλύσεις και επισκοπήσεις που αναφέρονται στην παράγραφο 1 επανεξετάζονται και, εάν απαιτείται, ενημερώνονται το αργότερο δεκατρία έτη μετά την ημερομηνία έναρξης ισχύος της παρούσας οδηγίας, στη συνέχεια δε, ανά εξαετία.»
15.      Το άρθρο 10 της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα θεσπίζει μια συνδυασμένη προσέγγιση για τις απορρίψεις ρύπων από σημειακές και διάχυτες πηγές.
Αυτό περιλαμβάνει ρητώς την καθιέρωση ελέγχων των εκπομπών βάσει των καλύτερων διαθέσιμων τεχνικών και των βέλτιστων περιβαλλοντικών πρακτικών δυνάμει της οδηγίας για τη νιτρορύπανση. Το άρθρο 10, παράγραφος 3, προβλέπει επίσης τη δυνατότητα καθορισμού αυστηρότερων όρων:
«Όταν ένας ποιοτικός στόχος ή ένα ποιοτικό πρότυπο, είτε έχει καθοριστεί σύμφωνα με την παρούσα οδηγία, στις οδηγίες που αναφέρονται στο παράρτημα IX, είτε σύμφωνα με οιοδήποτε άλλο κοινοτικό νομοθέτημα, απαιτεί αυστηρότερους όρους [...], καθορίζονται αναλόγως και αυστηρότεροι έλεγχοι εκπομπών.»
16.      Το άρθρο 11, παράγραφος 1, της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα προβλέπει πρόγραμμα μέτρων για την επίτευξη των στόχων της οδηγίας ως εξής:
«1.      Κάθε κράτος μέλος μεριμνά για τη θέσπιση, για κάθε περιοχή λεκάνης απορροής ποταμού ή για το τμήμα διεθνούς περιοχής λεκάνης απορροής ποταμού που ευρίσκεται εντός της επικράτειάς του, προγράμματος μέτρων, λαμβάνοντας υπόψη τα αποτελέσματα των αναλύσεων που απαιτούνται δυνάμει του άρθρου 5, προκειμένου να επιτευχθούν οι στόχοι που καθορίζονται δυνάμει του άρθρου 4. […]
2.      Κάθε πρόγραμμα μέτρων περιλαμβάνει τα “βασικά” μέτρα που προσδιορίζονται στην παράγραφο 3 και, όπου απαιτείται, “συμπληρωματικά” μέτρα.
3.      Τα “βασικά μέτρα” είναι οι στοιχειώδεις απαιτήσεις που πρέπει να πληρούνται και συνίστανται:
α)      στα μέτρα που απαιτούνται για την εφαρμογή της κοινοτικής νομοθεσίας για την προστασία των υδάτων, συμπεριλαμβανομένων των μέτρων που απαιτούνται δυνάμει της νομοθεσίας που προσδιορίζεται στο άρθρο 10 και στο μέρος Α του παραρτήματος VI·
[...]»
5.      Όταν τα στοιχεία παρακολούθησης ή άλλα στοιχεία υποδεικνύουν ότι δεν είναι πιθανόν να επιτευχθούν οι στόχοι που τίθενται δυνάμει του άρθρου 4 για το υδατικό σύστημα, το κράτος μέλος μεριμνά ώστε:
–        να διερευνώνται τα αίτια της πιθανής αποτυχίας,
–        να εξετάζονται οι σχετικές άδειες και εξουσιοδοτήσεις και να αναθεωρούνται οσάκις είναι σκόπιμο,
–        να αναθεωρούνται και να προσαρμόζονται τα προγράμματα παρακολούθησης οσάκις είναι σκόπιμο και
–        να θεσπίζονται τα πρόσθετα μέτρα που είναι αναγκαία προκειμένου να επιτευχθούν οι εν λόγω στόχοι, συμπεριλαμβανομένης, οσάκις είναι σκόπιμο, της θέσπισης αυστηρότερων περιβαλλοντικών προτύπων, σύμφωνα με τις διαδικασίες που προβλέπονται στο παράρτημα V.
Όταν τα αίτια αυτά οφείλονται σε περιστάσεις που απορρέουν από φυσικά αίτια ή από ανωτέρα βία και είναι εξαιρετικές ή δεν μπορούσαν ευλόγως να έχουν προβλεφθεί, ιδίως ακραίες πλημμύρες και παρατεταμένες ξηρασίες, το κράτος μέλος μπορεί να αποφασίζει ότι η εφαρμογή πρόσθετων μέτρων είναι ανέφικτη, με την επιφύλαξη του άρθρου 4 παράγραφος 6.»
17.      Κατά το παράρτημα VI, μέρος Α, σημείο ix, της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα, η οδηγία για τη νιτρορύπανση συνιστά βάση για τα μέτρα που πρέπει να περιλαμβάνονται στα προγράμματα μέτρων του άρθρου 11, παράγραφος 3, στοιχείο αʹ, της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα.
18.      Το παράρτημα II, σημείο 1.4, της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα συγκεκριμενοποιεί τον προσδιορισμό των πιέσεων ως ακολούθως:
«Τα κράτη μέλη συλλέγουν και διατηρούν πληροφορίες για τον τύπο και το μέγεθος των σημαντικών ανθρωπογενών πιέσεων που ενδέχεται να ασκούνται στα συστήματα επιφανειακών υδάτων κάθε περιοχής λεκάνης απορροής ποταμού, ιδίως δε:
[...]
υπολογίζουν και προσδιορίζουν τη σημαντική ρύπανση από διάχυτες πηγές, ιδίως από ουσίες του παραρτήματος VIII, που προέρχονται από αστικές, βιομηχανικές, γεωργικές και άλλες εγκαταστάσεις και δραστηριότητες, βάσει, μεταξύ άλλων, των πληροφοριών που συλλέγονται δυνάμει:
i)      των άρθρων 3, 5 και 6 της οδηγίας [για τη νιτρορύπανση], [...]».
19.      Οι συνέπειες των πληροφοριών που λαμβάνονται κατ’ αυτόν τον τρόπο αποτελούν το αντικείμενο του παραρτήματος II, σημείο 1.5, της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα:
«Τα κράτη μέλη αξιολογούν την ευαισθησία της κατάστασης των συστημάτων επιφανειακών υδάτων στις προαναφερόμενες πιέσεις.
Τα κράτη μέλη χρησιμοποιούν τις πληροφορίες που συλλέγουν σύμφωνα με τα ανωτέρω, καθώς και κάθε άλλη διαθέσιμη πληροφορία, συμπεριλαμβανομένων των δεδομένων παρακολούθησης του περιβάλλοντος, προκειμένου να αξιολογούν κατά πόσον είναι πιθανόν τα συστήματα επιφανειακών υδάτων μιας περιοχής λεκάνης απορροής ποταμού να μην τηρήσουν τους ποιοτικούς περιβαλλοντικούς στόχους που καθορίζονται για τα συστήματα αυτά βάσει του άρθρου 4. Για την αξιολόγηση αυτή, τα κράτη μέλη μπορούν να χρησιμοποιούν και τεχνικές μοντελοποίησης.
Για τα συστήματα για τα οποία εντοπίζεται κίνδυνος μη τήρησης των ποιοτικών περιβαλλοντικών στόχων, πρέπει να διεξάγεται, κατά περίπτωση, περαιτέρω χαρακτηρισμός με στόχο τη βελτιστοποίηση του σχεδιασμού τόσο των προγραμμάτων παρακολούθησης που απαιτούνται δυνάμει του άρθρου 8, όσο και των προγραμμάτων μέτρων που απαιτούνται δυνάμει του άρθρου 11.»
5.      Η οδηγία ΣΕΠΕ
20.      Οι στόχοι της οδηγίας ΣΕΠΕ καθορίζονται, μεταξύ άλλων, στο άρθρο 1:
«Στόχος της παρούσας οδηγίας είναι η υψηλού επιπέδου προστασία του περιβάλλοντος και η ενσωμάτωση περιβαλλοντικών ζητημάτων στην προετοιμασία και θέσπιση σχεδίων και προγραμμάτων με σκοπό την προώθηση βιώσιμης ανάπτυξης, εξασφαλίζοντας ότι, σύμφωνα με την παρούσα οδηγία, θα γίνεται εκτίμηση των περιβαλλοντικών επιπτώσεων για ορισμένα σχέδια και προγράμματα που ενδέχεται να έχουν σημαντικές επιπτώσεις στο περιβάλλον.»
21.      Το άρθρο 2, στοιχείο αʹ, της οδηγίας ΣΕΠΕ ορίζει την έννοια των σχεδίων και των προγραμμάτων ως εξής:
«Για τους σκοπούς της παρούσας οδηγίας:
α)      ως “σχέδια και προγράμματα” νοούνται τα σχέδια και προγράμματα, συμπεριλαμβανομένων εκείνων που συγχρηματοδοτούνται από την Ευρωπαϊκή Κοινότητα, καθώς και οι τροποποιήσεις τους:
–        που εκπονούνται ή/και εγκρίνονται από μια αρχή σε εθνικό, περιφερειακό ή τοπικό επίπεδο ή που εκπονούνται από μια αρχή προκειμένου να εγκριθούν, μέσω νομοθετικής διαδικασίας, από το Κοινοβούλιο ή την Κυβέρνηση, και
–        που απαιτούνται βάσει νομοθετικών, κανονιστικών ή διοικητικών διατάξεων.»
22.      Η υποχρέωση διενέργειας στρατηγικής εκτίμησης περιβαλλοντικών επιπτώσεων ρυθμίζεται στο άρθρο 3 της οδηγίας ΣΕΠΕ ως εξής:
«1.      Πραγματοποιείται εκτίμηση περιβαλλοντικών επιπτώσεων, σύμφωνα με τα άρθρα 4 έως 9, για σχέδια και προγράμματα που αναφέρονται στις παραγράφους 2 έως 4, και τα οποία ενδέχεται να έχουν σημαντικές επιπτώσεις στο περιβάλλον.
2.      Με την επιφύλαξη της παραγράφου 3, πραγματοποιείται εκτίμηση περιβαλλοντικών επιπτώσεων για όλα τα σχέδια και προγράμματα,
α)      τα οποία εκπονούνται για τη γεωργία, δασοπονία, αλιεία, ενέργεια, βιομηχανία, μεταφορές, διαχείριση αποβλήτων, διαχείριση υδάτινων πόρων, τηλεπικοινωνίες, τουρισμό, χωροταξία ή χρήση του εδάφους και τα οποία καθορίζουν το πλαίσιο για μελλοντικές άδειες έργων που απαριθμούνται στα παραρτήματα Ι και ΙΙ της [οδηγίας ΕΠΕ (7)], ή
β)      για τα οποία, λόγω των συνεπειών που ενδέχεται να έχουν σε ορισμένους τόπους, απαιτείται εκτίμηση των περιβαλλοντικών επιπτώσεων σύμφωνα με τα άρθρα 6 και 7 της [οδηγίας για τους οικοτόπους (8)].
[...]»
23.      Το άρθρο 5 της οδηγίας ΣΕΠΕ αφορά το περιεχόμενο της εκτίμησης των περιβαλλοντικών επιπτώσεων και τη συνεκτίμηση εναλλακτικών δυνατοτήτων:
«1.      Σε περίπτωση που απαιτείται εκτίμηση περιβαλλοντικών επιπτώσεων σύμφωνα με το άρθρο 3 παράγραφος 1, εκπονείται περιβαλλοντική μελέτη στην οποία εντοπίζονται, περιγράφονται και αξιολογούνται οι ενδεχόμενες σημαντικές επιπτώσεις που θα έχει στο περιβάλλον η εφαρμογή του σχεδίου ή προγράμματος, καθώς και λογικές εναλλακτικές δυνατότητες λαμβανομένων υπόψη των στόχων και του γεωγραφικού πεδίου εφαρμογής του σχεδίου ή προγράμματος. Οι πληροφορίες που πρέπει να παρέχονται γι’ αυτό το σκοπό περιέχονται στο παράρτημα Ι.
2.      Η περιβαλλοντική μελέτη που εκπονείται σύμφωνα με την παράγραφο 1 περιλαμβάνει τις πληροφορίες που ευλόγως μπορεί να απαιτηθούν λαμβάνοντας υπόψη τις υφιστάμενες γνώσεις και μεθόδους εκτίμησης, το περιεχόμενο και το επίπεδο λεπτομερειών στο σχέδιο ή το πρόγραμμα, το στάδιο της διαδικασίας λήψης αποφάσεως και το βαθμό στον οποίο ορισμένα θέματα αξιολογούνται καλύτερα σε διαφορετικά επίπεδα της εν λόγω διαδικασίας ώστε να αποφεύγεται η επανάληψη της εκτίμησης.
3.      [...]»
24.      Το άρθρο 9, παράγραφος 1, της οδηγίας ΣΕΠΕ ρυθμίζει το περιεχόμενο της αποφάσεως σχετικά με το σχέδιο ή το πρόγραμμα ως ακολούθως:
«1. Όταν εγκρίνεται ένα σχέδιο ή πρόγραμμα, τα κράτη μέλη εξασφαλίζουν ότι ενημερώνονται οι αρχές που αναφέρονται στο άρθρο 6 παράγραφος 3, το κοινό και κάθε κράτος μέλος με το οποίο διεξήχθησαν διαβουλεύσεις σύμφωνα με το άρθρο 7 και ότι τίθενται στη διάθεση των ενημερωνόμενων τα ακόλουθα στοιχεία:
α)      το σχέδιο ή το πρόγραμμα όπως εγκρίθηκε,
β)      συνοπτική δήλωση σχετικά με τον τρόπο με τον οποίο ενσωματώθηκαν τα περιβαλλοντικά ζητήματα στο σχέδιο ή πρόγραμμα και σχετικά με τον τρόπο με τον οποίο, σύμφωνα με το άρθρο 8, ελήφθησαν υπόψη η περιβαλλοντική μελέτη που εκπονήθηκε σύμφωνα με το άρθρο 5, τυχόν γνώμες που εκφράσθηκαν σύμφωνα με το άρθρο 6 και τα αποτελέσματα των διενεργηθεισών σύμφωνα με το άρθρο 7 διαβουλεύσεων, καθώς και σχετικά με τους λόγους για τους οποίους επελέγη το σχέδιο ή πρόγραμμα όπως εγκρίθηκε, λαμβάνοντας υπόψη και τις άλλες λογικές εναλλακτικές δυνατότητες που εξετάστηκαν και
γ)      τα μέτρα που αποφασίζονται για την παρακολούθηση σύμφωνα με το άρθρο 10.»
25.      Το άρθρο 10, παράγραφος 1, της οδηγίας ΣΕΠΕ ρυθμίζει την παρακολούθηση των περιβαλλοντικών επιπτώσεων των σχεδίων και προγραμμάτων ως εξής:
«Τα κράτη μέλη παρακολουθούν τις σημαντικές περιβαλλοντικές επιπτώσεις από την εφαρμογή των σχεδίων και προγραμμάτων, προκειμένου, μεταξύ άλλων, να εντοπίσουν εγκαίρως απρόβλεπτες δυσμενείς επιπτώσεις και να είναι σε θέση να αναλάβουν την κατάλληλη επανορθωτική δράση.»
26.      Οι πληροφορίες που πρέπει να περιλαμβάνονται στην περιβαλλοντική έκθεση καθορίζονται στο παράρτημα Ι της οδηγίας ΣΕΠΕ:
«Οι πληροφορίες που πρέπει να παρέχονται σύμφωνα με το άρθρο 5 παράγραφος 1, με την επιφύλαξη του άρθρου 5 παράγραφοι 2 και 3, είναι οι εξής:
α)      [...]
γ)      τα περιβαλλοντικά χαρακτηριστικά των περιοχών που ενδέχεται να επηρεαστούν σημαντικά·
δ)      τα τυχόν υφιστάμενα περιβαλλοντικά προβλήματα που αφορούν το σχέδιο ή πρόγραμμα συμπεριλαμβανομένων, κατά κύριο λόγο, εκείνων που αφορούν περιοχές ιδιαίτερης περιβαλλοντικής σημασίας, όπως περιοχές που χαρακτηρίζονται σύμφωνα με [την οδηγία για τους οικοτόπους ή την οδηγία για την προστασία των πτηνών],
ε)      οι στόχοι περιβαλλοντικής προστασίας που έχουν τεθεί σε διεθνές ή κοινοτικό επίπεδο ή σε επίπεδο κρατών μελών, οι οποίοι αφορούν το σχέδιο ή πρόγραμμα, και ο τρόπος με τον οποίο οι στόχοι αυτοί καθώς και τα περιβαλλοντικά ζητήματα έχουν ληφθεί υπόψη κατά την προετοιμασία του,
στ)      οι ενδεχόμενες σημαντικές επιπτώσεις [...] στο περιβάλλον, συμπεριλαμβανομένων θεμάτων όπως η βιοποικιλότητα, ο πληθυσμός, η υγεία των ανθρώπων, η πανίδα, η χλωρίδα, το έδαφος, τα ύδατα, ο αέρας, οι κλιματικοί παράγοντες, τα υλικά περιουσιακά στοιχεία, η πολιτιστική κληρονομιά συμπεριλαμβανομένης της αρχιτεκτονικής και αρχαιολογικής κληρονομιάς, το τοπίο και οι σχέσεις μεταξύ των ανωτέρω παραγόντων,
ζ)      [...]
η)      η παρουσίαση σε γενικές γραμμές των λόγων για τους οποίους επελέγησαν οι εξετασθείσες εναλλακτικές δυνατότητες και η περιγραφή του τρόπου διενέργειας της εκτίμησης, με μνεία των τυχόν δυσκολιών (όπως τεχνικά ελαττώματα ή έλλειψη τεχνογνωσίας) που προέκυψαν κατά τη συγκέντρωση των απαιτούμενων πληροφοριών,
θ)      περιγραφή των προβλεπόμενων μέτρων σχετικά με τον έλεγχο σύμφωνα με το άρθρο 10,
ι)      [...]».
Β.      Το ιρλανδικό δίκαιο
27.      Με βάση το άρθρο 4 του Planning and Development Act 2000 [νόμου του 2000 περί χωροταξικού σχεδιασμού και ανάπτυξης] και το άρθρο 28 της European Communities (Bird and Natural Habitats) Regulations 2011 [κανονιστικής απόφασης του 2011, εκδοθείσας στο πλαίσιο ρυθμίσεων των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων (για τα πτηνά και τους φυσικούς οικοτόπους)], οι γεωργικές δραστηριότητες μπορούν να απαγορευθούν αν ενδέχεται να επηρεάσουν προστατευόμενες σύμφωνα με την οδηγία για τους οικοτόπους ή την οδηγία για την προστασία των πτηνών περιοχές.
28.      Η διασπορά κόπρου που υπερβαίνει τα 170 kg αζώτου ανά εκτάριο ετησίως ρυθμίζεται κυρίως στο άρθρο 35, παράγραφος 1, της European Union (Good Agricultural Practice for Protection of Waters) Regulations 2022 (S.I. No. 113/2022) [κανονιστικής απόφασης του 2022, εκδοθείσας στο πλαίσιο ρυθμίσεων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (περί ορθής γεωργικής πρακτικής για την προστασία των υδάτων) (νομοθετικό διάταγμα αριθ. 113/2022)], όπως τροποποιήθηκε με το S.I. No 393/2022 [νομοθετικό διάταγμα αριθ. 393/2022] (στο εξής: Regulations 2022), ως ακολούθως:
«Η διασπορά κόπρου σε εκτάσεις εκμεταλλεύσεως, η οποία πραγματοποιείται σε διάρκεια ενός έτους
και υπερβαίνει την ποσότητα που αναφέρεται στο άρθρο 20, παράγραφος 1, δεν θεωρείται παράβαση του εν λόγω εδαφίου, εφόσον πληρούνται όλες οι ακόλουθες προϋποθέσεις:
(a)      Ο ιδιοκτήτης της εκμεταλλεύσεως έχει υποβάλει, για το συγκεκριμένο έτος, αίτηση στον Υπουργό Γεωργίας, Τροφίμων και Θαλάσσιας Πολιτικής για παρέκκλιση από τις απαιτήσεις του εν λόγω υποάρθρου·
β)      η αίτηση που αναφέρεται στο στοιχείο (a) συμπληρώνεται δεόντως με τη μορφή που καθορίζεται από τον Υπουργό και έως την ημερομηνία που ορίζει εκείνος·
(c)      η αίτηση που αναφέρεται στο στοιχείο (a) συνοδεύεται από γραπτή δέσμευση του ιδιοκτήτη να συμμορφωθεί με όλους τους όρους που ορίζονται στο παράρτημα 5, και
(d)      όλοι οι όροι που απαριθμούνται στο παράρτημα 5 πληρούνται από τον ιδιοκτήτη όσον αφορά την εκμετάλλευση.»
29.      Το παράρτημα 5 της Regulations 2022 περιορίζει, μεταξύ άλλων, την ποσότητα αζώτου σε 250 kg.
30.      Εάν η αίτηση δεν πληροί τις απαιτήσεις, ο Υπουργός πρέπει να την απορρίψει σύμφωνα με το άρθρο 35, παράγραφος 2, της Regulations 2022.
Η παράγραφος 3 προβλέπει ότι γεωργική εκμετάλλευση δεν πρέπει να λάβει άδεια για το επόμενο έτος, εάν διαπιστωθεί ότι κατά το τρέχον έτος δεν πληροί τις απαιτήσεις των άρθρων 6 έως 9 της απόφασης της Επιτροπής.
III. Τα πραγματικά περιστατικά και οι αιτήσεις προδικαστικής αποφάσεως
31.      Οι αιτήσεις προδικαστικής αποφάσεως εκθέτουν τα πραγματικά περιστατικά ως ακολούθως.
32.      Με βάση το άρθρο 5, παράγραφος 2, της οδηγίας για τη νιτρορύπανση, η Ιρλανδία εφαρμόζει σχετικό πρόγραμμα δράσης στο σύνολο της επικράτειάς της.
33.      Στην αίτηση προδικαστικής αποφάσεως παρατίθενται αποφάσεις της Επιτροπής από το 2007, οι οποίες παρέχουν τη δυνατότητα στην Ιρλανδία, στο πλαίσιο των προγραμμάτων δράσης της για τη νιτρορύπανση, να επιτρέπει, υπό ορισμένες προϋποθέσεις, τη διασπορά κόπρου που περιέχει έως και 250 kg αζώτου ανά εκτάριο ετησίως (9). Αντικείμενο της κύριας δίκης αποτελούν η πλέον πρόσφατη κατά τον χρόνο της προδικαστικής παραπομπής απόφαση της Επιτροπής και το αντίστοιχο πρόγραμμα δράσης για τη νιτρορύπανση όσον αφορά τα έτη 2022 έως 2025.
34.      Συγχρόνως, η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως παραπέμπει σε εκθέσεις της ιρλανδικής Environmental Protection Agency (υπηρεσίας προστασίας περιβάλλοντος· στο εξής: EPA), κατά τις οποίες σχεδόν το ήμισυ των ποταμών και των λιμνών της Ιρλανδίας δεν βρίσκονται πλέον σε ικανοποιητική κατάσταση λόγω των υπερβολικά υψηλών επιβαρύνσεων με φώσφορο και άζωτο (10).
35.      Ο Minister for Housing, Local Government and Heritage (Υπουργός Στέγασης, Τοπικής Αυτοδιοίκησης και Πολιτιστικής Κληρονομιάς, Ιρλανδία) υπέβαλε το επίμαχο πρόγραμμα δράσης για τη νιτρορύπανση σε εκτίμηση επιπτώσεων όσον αφορά τους τόπους Natura 2000. Ωστόσο, δεν διενεργήθηκε πλήρης εκτίμηση των περιβαλλοντικών επιπτώσεων των γεωργικών δραστηριοτήτων που απελευθερώνουν νιτρικά ιόντα, οι οποίες πραγματοποιούνται βάσει της παρεκκλίσεως σχετικά με τη διασπορά αζώτου στο έδαφος. Οι έλεγχοι επικεντρώθηκαν αποκλειστικά στα προβλεπόμενα μέτρα προστασίας. Ωστόσο, από τις πηγές (ιδίως από τις εκθέσεις της EPA και από την «Natura Impact Statement» [επιστημονική γνωμοδότηση σχετικά με τις επιπτώσεις στις περιοχές Natura 2000 που προβλέπεται από το ιρλανδικό δίκαιο] για το σχέδιο διαχείρισης βάσει της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα της Ιρλανδίας για τα έτη 2022 έως 2027) προκύπτει σαφώς ότι η εκτίμηση των περιβαλλοντικών επιπτώσεων των υποκείμενων γεωργικών δραστηριοτήτων θα είχε πιθανώς καταδείξει σημαντικές αρνητικές επιπτώσεις στο περιβάλλον και σε ευρωπαϊκούς τόπους κατά την έννοια της οδηγίας για τους οικοτόπους.
36.      Σύμφωνα με την προαναφερθείσα «Natura Impact Statement» για το σχέδιο διαχείρισης των υδάτων της Ιρλανδίας, είναι κρίσιμο να εκτιμηθούν οι επιπτώσεις όλων των παρεκκλίσεων που χορηγήθηκαν σε ορισμένες γεωργικές εκμεταλλεύσεις στο πλαίσιο του προγράμματος δράσης για τη νιτρορύπανση και να ληφθούν υπόψη, κατά τρόπο αξιόπιστο, οι δυσμενείς σωρευτικές επιβαρύνσεις. Από τις 130 000 και πλέον γεωργικές εκμεταλλεύσεις στην Ιρλανδία, περίπου 6 500 γεωργοί ζητούν, ετησίως, την εφαρμογή της παρέκκλισης. Η συντριπτική πλειονότητα των αιτούντων αυτών είναι γαλακτοπαραγωγοί. Δεν δημοσιεύεται καμία ατομική παρέκκλιση, αλλά μόνο συγκεντρωτικά στοιχεία σχετικά με την τοποθεσία των οικείων γεωργικών εκμεταλλεύσεων ανά τοπική εκλογική περιφέρεια. Στην πράξη, καμία από τις αποφάσεις αυτές δεν έχει υποβληθεί δεόντως σε εκτίμηση επιπτώσεων· δεν υπάρχει ούτε πρακτικό σύστημα για τον σκοπό αυτόν. Συναφώς, η εθνική νομοθεσία που μεταφέρει την οδηγία για τους οικοτόπους στο εσωτερικό δίκαιο δεν εφαρμόζεται στην πράξη.
37.      Επιπλέον, ο Minister for Housing, Local Government and Heritage (Υπουργός Στέγασης, Τοπικής Αυτοδιοίκησης και Πολιτιστικής Κληρονομιάς) υπέβαλε το πρόγραμμα δράσης για τη νιτρορύπανση σε στρατηγική περιβαλλοντική εκτίμηση, αλλά δεν εξέτασε τις εναλλακτικές δυνατότητες εξίσου λεπτομερώς με το ίδιο το πρόγραμμα. Επίσης, δεν εξετάσθηκε το πρόγραμμα δράσης για τη νιτρορύπανση σύμφωνα με το άρθρο 4 της οδηγίας‑πλαισίου για τα ύδατα και δεν διενεργήθηκε πλήρης εκτίμηση των επιπτώσεων των υποκείμενων γεωργικών δραστηριοτήτων.
38.      Όσον αφορά τη στρατηγική εκτίμηση περιβαλλοντικών επιπτώσεων, οι πλήρεις λεπτομέρειες της παρακολούθησης δεν συμπεριλήφθηκαν στην περιβαλλοντική έκθεση. Η περιβαλλοντική έκθεση δεν περιείχε περιγραφή των προγραμματισμένων μέτρων παρακολούθησης, σύμφωνα με το άρθρο 10 της οδηγίας ΣΕΠΕ επαρκώς λεπτομερή ώστε να διασφαλίζεται η συμμόρφωση με το άρθρο 10.
Ειδικότερα, η έκθεση δεν διευκρίνιζε πώς θα πραγματοποιούνταν η εν λόγω παρακολούθηση, πότε θα διενεργούνταν, πώς θα εφαρμοζόταν και πώς θα αντιμετώπιζε τυχόν απρόβλεπτες δυσμενείς επιπτώσεις στο περιβάλλον.
39.      Οι οικονομικές επιπτώσεις στα υλικά περιουσιακά στοιχεία εξετάσθηκαν στο πλαίσιο της στρατηγικής εκτίμησης περιβαλλοντικών επιπτώσεων και θεωρήθηκαν υπέρτερης σημασίας έναντι επιλογών που θα ήταν ενδεχομένως πιο φιλικές προς το περιβάλλον. Εν προκειμένω, συνεκτιμήθηκαν ευρύτερα οικονομικά ζητήματα, όπως τα υλικά περιουσιακά στοιχεία, ο συνολικός κοινωνικός αντίκτυπος των γεωργικών δραστηριοτήτων, οι επιπτώσεις του σχεδίου ή του έργου στον γεωργικό τομέα και στην παραγωγική ικανότητα και το εισόδημα των γεωργών, η βιωσιμότητα του γεωργικού τομέα της Ιρλανδίας, η αλυσίδα εφοδιασμού τροφίμων και η απασχόληση σημαντικού μέρους του πληθυσμού.
40.      Στις 9 Μαρτίου 2022 ο Minister for Housing, Local Government and Heritage [Υπουργός Στέγασης, Τοπικής Αυτοδιοίκησης και Πολιτιστικής Κληρονομιάς] ενέκρινε το πέμπτο πρόγραμμα δράσης για τη νιτρορύπανση για την περίοδο 2022-2025 και υπέγραψε την Good Agricultural Practice Regulations [κανονιστική απόφαση περί ορθής γεωργικής πρακτικής] (S.I, αριθ. 113).
Στις 29 Απριλίου 2022, η Επιτροπή παρέτεινε την παρέκκλιση που είχε χορηγηθεί προηγουμένως στην Ιρλανδία βάσει του παραρτήματος ΙΙΙ, σημείο 2, της οδηγίας για τη νιτρορύπανση. Κατόπιν τούτου, στις 28 Ιουλίου 2022, ο Υπουργός συμπλήρωσε το πρόγραμμα δράσης με αντίστοιχες κανονιστικές ρυθμίσεις (S. I, αριθ. 393).
41.      Στις 31 Μαΐου 2022, η An Taisce άσκησε προσφυγή ενώπιον του High Court (ανώτερου δικαστηρίου, Ιρλανδία) με αίτημα τον δικαστικό έλεγχο του προγράμματος δράσης. Στο πλαίσιο της διαδικασίας αυτής, το High Court (ανώτερο δικαστήριο, Ιρλανδία) υπέβαλε στο Δικαστήριο δύο αιτήσεις προδικαστικής αποφάσεως, οι οποίες καταχωρίσθηκαν από το Δικαστήριο ως υποθέσεις C-531/24 και C-895/24 και ενώθηκαν για να συνεκδικασθούν στις 11 Νοεμβρίου 2025.
42.      Τα προδικαστικά ερωτήματα στην υπόθεση C-531/24 έχουν ως εξής:
1)      Πρέπει να γίνει δεκτό ότι το άρθρο 6, παράγραφος 3, της οδηγίας για τους οικοτόπους, το άρθρο 4, παράγραφος 1, της οδηγίας-πλαίσιο για τα ύδατα και/ή το άρθρο 3, παράγραφος 1, της οδηγίας ΣΕΠΕ, ερμηνευόμενα υπό το πρίσμα του άρθρου 3, παράγραφος 3, ΣΕΕ και/ή του άρθρου 11 και/ή του άρθρου 191, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ και/ή του άρθρου 37 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων, συνεπάγονται ότι ένα πρόγραμμα δράσης κατ’ εφαρμογήν του άρθρου 5 της οδηγίας για τη νιτρορύπανση, για το οποίο πραγματοποιείται εκτίμηση βάσει των εν λόγω οδηγιών ή σε σχέση με αυτές, πρέπει να εκτιμάται ως προς τις περιβαλλοντικές επιπτώσεις των γεωργικών δραστηριοτήτων οι οποίες εκπέμπουν νιτρικά ιόντα και οι οποίες θα ασκηθούν βάσει παρεκκλίσεων χορηγούμενων στο πλαίσιο του σχεδίου, είτε γενικώς είτε στο μέτρο που οι εν λόγω επιπτώσεις επέρχονται έμμεσα λόγω της απουσίας από το σχέδιο αυστηρότερων μέτρων προστασίας, και όχι με γνώμονα τα μέτρα προστασίας και μόνον που περιλαμβάνονται ρητώς στο σχέδιο;
2)      Σε περίπτωση αρνητικής απάντησης στο πρώτο ερώτημα εν γένει, έχουν οι παρατιθέμενες διατάξεις το εν λόγω αποτέλεσμα όταν οι διατάξεις της εθνικής νομοθεσίας του οικείου κράτους μέλους περί της εκτίμησης των μεμονωμένων παρεκκλίσεων που χορηγούνται στο πλαίσιο προγράμματος δράσης κατ’ εφαρμογήν του άρθρου 5 της οδηγίας για τη νιτρορύπανση δεν εφαρμόζονται στην πράξη στο πλαίσιο αυτό, με αποτέλεσμα να μην πραγματοποιείται στην πράξη, βάσει της οδηγίας για τους οικοτόπους, εκτίμηση των μεμονωμένων παρεκκλίσεων που χορηγούνται στο πλαίσιο του σχεδίου ως προς τις επιπτώσεις, στους ευρωπαϊκούς τόπους, των γεωργικών δραστηριοτήτων οι οποίες εκπέμπουν νιτρικά ιόντα και οι οποίες θα ασκηθούν βάσει των εν λόγω παρεκκλίσεων;
3)      Πρέπει να γίνει δεκτό ότι το άρθρο 6, παράγραφος 3, της οδηγίας για τους οικοτόπους και/ή το άρθρο 3, παράγραφος 1 και/ή το άρθρο 5, παράγραφος 1 και/ή το άρθρο 11, παράγραφος 2, της οδηγίας ΣΕΠΕ, ερμηνευόμενα υπό το πρίσμα του άρθρου 3, παράγραφος 3, ΣΕΕ και/ή του άρθρου 11 και/ή του άρθρου 191, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ και/ή του άρθρου 37 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων, συνεπάγονται ότι η εκτίμηση σχεδίου ή προγράμματος το οποίο υπόκειται στα εν λόγω άρθρα και το οποίο ενδέχεται να έχει περιβαλλοντικές επιπτώσεις σε υδατικό σύστημα πρέπει να περιλαμβάνει εκτίμηση υπό το πρίσμα του άρθρου 4 της οδηγίας-πλαίσιο για τα ύδατα, είτε μεμονωμένα είτε σε συνδυασμό με άλλα δεσμευτικά μέτρα που έχει λάβει το κράτος μέλος, τα οποία είναι αρκούντως αυστηρά ώστε να διασφαλιστεί ότι το σχέδιο ή το πρόγραμμα δεν θα προκαλέσει επιδείνωση της κατάστασης του συστήματος επιφανειακών υδάτων ούτε θα θέσει σε κίνδυνο την επίτευξη καλής κατάστασης των επιφανειακών υδάτων ή την επίτευξη καλού οικολογικού δυναμικού και καλής χημικής κατάστασης των επιφανειακών υδάτων έως την προβλεπόμενη στην οδηγία-πλαίσιο για τα ύδατα ημερομηνία, και, σε καταφατική περίπτωση, απαιτούν οι εν λόγω διατάξεις ή οποιαδήποτε από αυτές να διαλαμβάνεται ρητά και/ή με σαφήνεια και κατά τρόπο επαληθεύσιμο στην εκτίμηση αυτή κατά πόσον οι οικείοι περιβαλλοντικοί στόχοι της οδηγίας-πλαίσιο για τα ύδατα θα επιτευχθούν μετά την έγκριση του σχεδίου ή του προγράμματος, είτε γενικώς είτε στην ειδική περίπτωση της προτεινόμενης θέσπισης βασικού μέτρου κατά τα οριζόμενα στο άρθρο 11, παράγραφος 3, της οδηγίας-πλαίσιο για τα ύδατα και, ειδικότερα, της έγκρισης προγράμματος δράσης για τη νιτρορύπανση βάσει του άρθρου 5 της οδηγίας για τη νιτρορύπανση (κατά τα αναφερόμενα στο τμήμα Α, σημείο ix, του παραρτήματος VI της οδηγίας-πλαίσιο για τα ύδατα, το οποίο μνημονεύεται στο άρθρο 11, παράγραφος 3, στοιχείο αʹ, της εν λόγω οδηγίας);
4)      Εάν στο μεν τρίτο ερώτημα δοθεί η απάντηση ότι η εκτίμηση σχεδίου ή προγράμματος, το οποίο υπόκειται στο άρθρο 6, παράγραφος 3, της οδηγίας για τους οικοτόπους και/ή στο άρθρο 3, παράγραφος 1, της οδηγίας ΣΕΠΕ και το οποίο ενδέχεται να έχει περιβαλλοντικές επιπτώσεις σε υδατικό σύστημα, πρέπει να περιλαμβάνει εκτίμηση υπό το πρίσμα του άρθρου 4 της οδηγίας-πλαίσιο για τα ύδατα, στο δε πρώτο ή στο δεύτερο ερώτημα δοθεί η απάντηση ότι η εκτίμηση για τους σκοπούς της οδηγίας ΣΕΠΕ, όσον αφορά τη συμμόρφωση προς την οδηγία-πλαίσιο για τα ύδατα, πρέπει να περιλαμβάνει εκτίμηση των περιβαλλοντικών επιπτώσεων των γεωργικών δραστηριοτήτων οι οποίες εκπέμπουν νιτρικά ιόντα και οι οποίες θα ασκηθούν βάσει παρεκκλίσεων χορηγούμενων στο πλαίσιο του σχεδίου, και/ή, ιδίως, εκτίμηση της μη πρόβλεψης αυστηρότερων διατάξεων σε ορισμένο σχέδιο, πρέπει να γίνει δεκτό ότι το άρθρο 4, παράγραφος 1, της οδηγίας-πλαίσιο για τα ύδατα (και, συγκεκριμένα, η αρχή του δικαίου η οποία συνεπάγεται ότι τα κράτη μέλη υποχρεούνται να αρνηθούν την έγκριση μεμονωμένου έργου, εκτός εάν χορηγηθεί παρέκκλιση, όταν το έργο αυτό ενδέχεται να προκαλέσει επιδείνωση της κατάστασης ορισμένου συστήματος επιφανειακών υδάτων ή όταν θέτει σε κίνδυνο την επίτευξη καλής κατάστασης των επιφανειακών υδάτων ή την επίτευξη καλού οικολογικού δυναμικού και καλής χημικής κατάστασης των επιφανειακών υδάτων έως την προβλεπόμενη στην οδηγία ημερομηνία), ερμηνευόμενο υπό το πρίσμα του άρθρου 3, παράγραφος 3, ΣΕΕ και/ή του άρθρου 11 και/ή του άρθρου 191, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ και/ή του άρθρου 37 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων, συνεπάγεται ότι ορισμένο κράτος μέλος πρέπει επίσης να αρνηθεί την έγκριση σχεδίου, εάν η ειδική προστασία που παρέχει το σχέδιο, είτε μεμονωμένα είτε σε συνδυασμό με άλλα δεσμευτικά μέτρα που έχει λάβει το κράτος μέλος, δεν είναι αρκούντως αυστηρή ώστε να διασφαλιστεί ότι οι γεωργικές δραστηριότητες οι οποίες εκπέμπουν νιτρικά ιόντα και οι οποίες θα ασκηθούν βάσει παρεκκλίσεων χορηγούμενων στο πλαίσιο του σχεδίου δεν θα προκαλέσουν επιδείνωση της κατάστασης ορισμένου συστήματος επιφανειακών υδάτων ούτε θα θέσουν σε κίνδυνο την επίτευξη καλής κατάστασης των επιφανειακών υδάτων ή την επίτευξη καλού οικολογικού δυναμικού και καλής χημικής κατάστασης των επιφανειακών υδάτων έως την προβλεπόμενη στην οδηγία-πλαίσιο για τα ύδατα ημερομηνία, είτε γενικώς είτε στην ειδική περίπτωση της προτεινόμενης θέσπισης βασικού μέτρου κατά τα οριζόμενα στο άρθρο 11, παράγραφος 3, της οδηγίας-πλαίσιο για τα ύδατα και, ειδικότερα, της έγκρισης προγράμματος δράσης για τη νιτρορύπανση βάσει του άρθρου 5 της οδηγίας για τη νιτρορύπανση (κατά τα αναφερόμενα στο τμήμα Α, σημείο ix, του παραρτήματος VI της οδηγίας-πλαίσιο για τα ύδατα, το οποίο μνημονεύεται στο άρθρο 11, παράγραφος 3, στοιχείο αʹ, της εν λόγω οδηγίας);
5)      Σε περίπτωση αρνητικής απάντησης στο τρίτο και/ή στο τέταρτο ερώτημα εν γένει, έχουν οι παρατιθέμενες διατάξεις το προαναφερθέν αποτέλεσμα, όταν οι διατάξεις της εθνικής νομοθεσίας του οικείου κράτους μέλους περί της εκτίμησης των μεμονωμένων παρεκκλίσεων που χορηγούνται στο πλαίσιο προγράμματος δράσης κατ’ εφαρμογήν του άρθρου 5 της οδηγίας για τη νιτρορύπανση δεν εφαρμόζονται στην πράξη στο πλαίσιο αυτό, με αποτέλεσμα να μην πραγματοποιείται στην πράξη, βάσει της οδηγίας για τους οικοτόπους (είτε υπό το πρίσμα του άρθρου 4 της οδηγίας-πλαίσιο για τα ύδατα είτε κατ’ άλλον τρόπο), εκτίμηση των μεμονωμένων παρεκκλίσεων που χορηγούνται στο πλαίσιο του σχεδίου ως προς τις επιπτώσεις, στα υδατικά συστήματα του κράτους μέλους, των γεωργικών δραστηριοτήτων οι οποίες εκπέμπουν νιτρικά ιόντα και οι οποίες θα ασκηθούν βάσει των εν λόγω παρεκκλίσεων;
6)      Πρέπει να γίνει δεκτό ότι το άρθρο 4 της οδηγίας-πλαίσιο για τα ύδατα, ερμηνευόμενο υπό το πρίσμα του άρθρου 3, παράγραφος 3, ΣΕΕ και/ή του άρθρου 11 και/ή του άρθρου 191, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ και/ή του άρθρου 37 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων, συνεπάγεται ότι ορισμένο σχέδιο ή πρόγραμμα, ιδίως ένα πρόγραμμα δράσης για τη νιτρορύπανση κατ’ εφαρμογήν της οδηγίας για τη νιτρορύπανση, το οποίο ενδέχεται να επηρεάσει την κατάσταση οποιουδήποτε σχετικού υδατικού συστήματος κράτους μέλους, μπορεί να εγκριθεί από την αρμόδια αρχή κράτους μέλους μόνον εάν η αρμόδια αρχή υποχρεούται να εξακριβώσει πρώτον, ότι η έγκριση του σχεδίου ή του προγράμματος δεν είναι ικανή να προκαλέσει επιδείνωση της κατάστασης τυχόν συστήματος επιφανειακών υδάτων, το οποίο έχει χαρακτηριστεί ή θα έπρεπε να έχει χαρακτηριστεί από το εν λόγω κράτος μέλος ως «τύπος» συστήματος επιφανειακών υδάτων, ούτε ενδέχεται να θέσει σε κίνδυνο την επίτευξη καλής κατάστασης των επιφανειακών υδάτων ή την επίτευξη καλού οικολογικού δυναμικού και καλής χημικής κατάστασης του εν λόγω συστήματος επιφανειακών υδάτων, και, δεύτερον, ότι η έγκριση του σχεδίου ή του προγράμματος συνάδει με τα μέτρα που εφαρμόζονται δυνάμει του προγράμματος το οποίο θεσπίστηκε βάσει της οδηγίας-πλαίσιο για τα ύδατα, σύμφωνα με το άρθρο 11 της εν λόγω οδηγίας, για την οικεία περιοχή λεκάνης απορροής ποταμού;
7)      Πρέπει να γίνει δεκτό ότι το άρθρο 5, παράγραφος 1 και το στοιχείο θʹ του παραρτήματος I της οδηγίας ΣΕΠΕ, ερμηνευόμενα υπό το πρίσμα του άρθρου 3, παράγραφος 3, ΣΕΕ και/ή του άρθρου 11 και/ή του άρθρου 191, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ και/ή του άρθρου 37 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων, συνεπάγονται ότι η περιβαλλοντική μελέτη αυτή καθαυτή πρέπει να περιλαμβάνει περιγραφή των προβλεπόμενων μέτρων ελέγχου βάσει του άρθρου 10 αρκούντως λεπτομερώς ώστε να αποδειχθεί η τήρηση του άρθρου 10, συμπεριλαμβανομένων λεπτομερειών σχετικά με τον τρόπο και τον χρόνο κατά τον οποίο θα διεξαχθεί ο εν λόγω έλεγχος και/ή τον τρόπο με τον οποίο θα ασκηθεί, καθώς και τον τρόπο με τον οποίο θα αντιμετωπιστούν τυχόν διαπιστωθείσες απρόβλεπτες δυσμενείς περιβαλλοντικές συνέπειες;
8)      Εξαιρείται από τον όρο «υλικά περιουσιακά στοιχεία» ο οποίος περιέχεται στο στοιχείο στʹ του παραρτήματος Ι της οδηγίας ΣΕΠΕ, η αξία των εν λόγω περιουσιακών στοιχείων και/ή, ειδικότερα, στην περίπτωση της εκτίμησης προγράμματος δράσης κατ’ εφαρμογήν του άρθρου 5 της οδηγίας για τη νιτρορύπανση, εξαιρούνται από τον όρο αυτόν οι ευρύτερες κοινωνικές επιπτώσεις των γεωργικών δραστηριοτήτων, ο αντίκτυπος του σχεδίου ή του έργου στον γεωργικό κλάδο, καθώς και στην παραγωγή και το εισόδημα των γεωργών, η βιωσιμότητα του γεωργικού κλάδου στο οικείο κράτος μέλος, η αλυσίδα τροφίμων και η απασχόληση σημαντικού μέρους του πληθυσμού, και, σε καταφατική περίπτωση, συνεπάγεται η οδηγία ΣΕΠΕ ότι η εξέταση των εν λόγω ζητημάτων πάσχει έλλειψη νομιμότητας κατά την εκτίμηση των επιπτώσεων του σχεδίου;
9)      Εάν από τις απαντήσεις σε ένα ή περισσότερα από το πρώτο έως το όγδοο ερώτημα προκύπτει ότι η έγκριση του προγράμματος δράσης για τη νιτρορύπανση συνεπάγεται παράβαση της οδηγίας για τους οικοτόπους, της οδηγίας-πλαίσιο για τα ύδατα και/ή της οδηγίας ΣΕΠΕ, είναι η απόφαση 2022/696 της Επιτροπής ανίσχυρη, λαμβανομένων υπόψη, μεταξύ άλλων, του άρθρου 3, παράγραφος 3, ΣΕΕ και/ή του άρθρου 11 και/ή του άρθρου 191, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ και/ή του άρθρου 37 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων;
43.      Τα δύο συμπληρωματικά ερωτήματα στην υπόθεση C-895/24 έχουν ως εξής:
1)      Έχουν τα άρθρα 5, παράγραφος 1, και/ή 9, παράγραφος 1, στοιχείο β’, της οδηγίας ΣΕΠΕ, καθώς και το στοιχείο στ’, του παραρτήματος I, της ίδιας οδηγίας, την έννοια ότι δεν επιτρέπεται να αποδίδεται στα υλικά περιουσιακά στοιχεία μεγαλύτερη βαρύτητα σε σχέση με τους άλλους παράγοντες, συμπεριλαμβανομένων των λοιπών περιβαλλοντικών επιπτώσεων, για τους σκοπούς της εκτιμήσεως που προβλέπεται στο άρθρο 3, παράγραφος 1, της ως άνω οδηγίας και/ή ότι ως προτιμώμενη έκβαση της εκτιμήσεως αυτής πρέπει να επιλέγεται η λύση η οποία συνεπάγεται τις λιγότερο δυσμενείς περιβαλλοντικές επιπτώσεις;
2)      Έχουν τα άρθρα 5, παράγραφος 1, και/ή 9, παράγραφος 1, στοιχείο β’, της οδηγίας ΣΕΠΕ, καθώς και το στοιχείο στ’, του παραρτήματος I, της ίδιας οδηγίας, την έννοια ότι οι εναλλακτικές δυνατότητες πρέπει να προσδιορίζονται, περιγράφονται και αξιολογούνται με παρόμοιο τρόπο για τους σκοπούς της εκτιμήσεως που προβλέπεται στο άρθρο 3, παράγραφος 1, της εν λόγω οδηγίας;
44.      Σε αμφότερες τις υποθέσεις, κατέθεσαν γραπτές παρατηρήσεις η An Taisce – The National Trust for Ireland, η Irish Creamery Milk Suppliers Association (ICMSA), η Ιρλανδία, καθώς και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή και, επιπλέον, στην υπόθεση C-531/24, η Feirmeoirí Aontuithe na hÉireann Iontaobaithe Teoranta ως Trustee for the Irish Farmers’ Association (IFA) και στην υπόθεση C-895/24 η Γερμανία.
45.      Στις 11 Δεκεμβρίου 2025, το Δικαστήριο διεξήγαγε επ’ ακροατηρίου συζήτηση και για τις δύο υποθέσεις, στην οποία μετείχαν η An Taisce, η IFA, η ICMSA, η Ιρλανδία και η Επιτροπή.
IV.    Νομική εκτίμηση
46.      Η οδηγία για τη νιτρορύπανση σκοπεί στην παροχή των αναγκαίων μέσων για τη διασφάλιση της προστασίας των υδάτων από τη νιτρορύπανση γεωργικής προελεύσεως (11). Όπως προκύπτει από το άρθρο 5, παράγραφος 1, της οδηγίας για τη νιτρορύπανση, για την επίτευξη των σκοπών αυτών, τα κράτη μέλη υποχρεούνται να καταρτίζουν και να εφαρμόζουν προγράμματα δράσεως που να καλύπτουν τις ζώνες που έχουν χαρακτηριστεί ως ευπρόσβλητες από την άποψη αυτή (12).
Ωστόσο, δυνάμει του άρθρου 3, παράγραφος 5, μπορούν να χρησιμοποιούν τέτοια προγράμματα, όπως η Ιρλανδία, σε ολόκληρη την επικράτειά τους.
47.      Βάσει του άρθρου 5, παράγραφος 4, στοιχεία αʹ και βʹ, τα εν λόγω προγράμματα δράσης πρέπει να περιλαμβάνουν ορισμένα υποχρεωτικά μέτρα που απαριθμούνται στα παραρτήματα II και III της οδηγίας (13).
Στην προκειμένη περίπτωση, τα περισσότερα από τα μέτρα αυτά θεσπίστηκαν στις 9 Μαρτίου 2022. Δεν αποτελούν αντικείμενο των αιτήσεων προδικαστικής αποφάσεως, ούτε της σχετικής εθνικής διαφοράς, στο μέτρο που μπορεί να γίνει αντιληπτό. Συναφώς, δεν θα εξετάσω περαιτέρω τη μεταφορά των εν λόγω απαιτήσεων στο εσωτερικό δίκαιο και τις ενδεχόμενες αναγκαίες περιβαλλοντικές εκτιμήσεις στο πλαίσιο αυτό.
48.      Εντούτοις, κατά το παράρτημα ΙΙΙ, σημείο 2, της οδηγίας για τη νιτρορύπανση, το πρόγραμμα δράσης πρέπει, μεταξύ άλλων, να διασφαλίζει ότι οι γεωργοί χρησιμοποιούν ετησίως και ανά εκτάριο μόνον κόπρο που περιέχει κατ’ ανώτατο όριο 170 kg αζώτου. Δυνάμει του παραρτήματος ΙΙΙ, σημείο 2, στοιχείο βʹ, τα κράτη μέλη μπορούν να επιτρέπουν μεγαλύτερες ποσότητες, υπό την προϋπόθεση ότι τούτο δεν θίγει τους σκοπούς της οδηγίας. Για τον λόγο αυτόν, με το πέμπτο πρόγραμμα δράσης για τη νιτρορύπανση, όπως και με τα προηγούμενα προγράμματα δράσης, η Ιρλανδία επιτρέπει σε όλες τις γεωργικές εκμεταλλεύσεις να χρησιμοποιούν έως και 250 kg αζώτου ανά εκτάριο ετησίως, υπό ορισμένες προϋποθέσεις. Μόνον η ρύθμιση αυτή, η οποία θεσπίστηκε μόλις στις 28 Ιουλίου 2022, αποτελεί αντικείμενο των υπό κρίση αιτήσεων προδικαστικής αποφάσεως.
49.      Σύμφωνα με το παράρτημα ΙΙΙ, σημείο 2, στοιχείο βʹ, της οδηγίας για τη νιτρορύπανση, τα κράτη μέλη οφείλουν να αιτιολογήσουν στην Επιτροπή το συμβατό της παρεκκλίσεως αυτής με τους σκοπούς της οδηγίας για τη νιτρορύπανση. Η Επιτροπή εξετάζει την αιτιολόγηση και αποφασίζει σχετικά με την έγκριση της αυξημένης ποσότητας αζώτου.
50.      Επιπλέον, η οδηγία για τη νιτρορύπανση δεν προβλέπει περαιτέρω εκτίμηση των περιβαλλοντικών επιπτώσεων της αύξησης της διασποράς αζώτου. Με τις δύο αιτήσεις προδικαστικής αποφάσεως ζητείται, ωστόσο, να διευκρινιστεί αν και κατά πόσον τέτοια εκτίμηση είναι αναγκαία υπό το πρίσμα της οδηγίας για τους οικοτόπους, της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα και της οδηγίας ΣΕΠΕ.
51.      Πράγματι, η οδηγία-πλαίσιο για τα ύδατα επιβάλλει στα κράτη μέλη την υποχρέωση να εξετάζουν τις επιπτώσεις της αύξησης της διασποράς αζώτου στα ύδατα (σχετικά υπό Α). Μολονότι πρέπει να αξιολογούνται και οι επιπτώσεις στα υπόγεια ύδατα (14), θα περιορίσω τη συλλογιστική μου στα επιφανειακά ύδατα, διότι τα ερωτήματα του High Court (ανώτερου δικαστηρίου) αφορούν μόνον αυτά.
52.      Η υποχρέωση εκτιμήσεως βάσει της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα καλύπτει επίσης τις δυσμενείς επιπτώσεις στους τόπους Natura 2000, αλλά οι προϋποθέσεις εκτιμήσεως απορρέουν από την οδηγία για τους οικοτόπους (σχετικά υπό Β). Περαιτέρω απαιτήσεις σχετικά με την εκτίμηση των περιβαλλοντικών επιπτώσεων και τη συμμετοχή του κοινού απορρέουν από την οδηγία ΣΕΠΕ (σχετικά υπό Γ). Τέλος, πρέπει να εξεταστεί αν οι παραβιάσεις του δικαίου της Ένωσης που ενδέχεται να διαπιστωθούν κατά την εξέταση των λοιπών ζητημάτων σχετικά με την έγκριση της διασποράς αυξημένων ποσοτήτων αζώτου θέτουν υπό αμφισβήτηση το κύρος της αποφάσεως της Επιτροπής σχετικά με την εν λόγω άδεια (σχετικά υπό Δ). Επιπλέον, επιβάλλονται ορισμένες παρατηρήσεις όσον αφορά το αν το αιτούν δικαστήριο μπορεί να διατηρήσει σε ισχύ τα αποτελέσματα του σχεδίου δράσης σε περίπτωση που διαπιστώσει ότι η Ιρλανδία το θέσπισε, εν όλω ή τουλάχιστον εν μέρει, κατά παράβαση των προαναφερθεισών διατάξεων (σχετικά υπό Ε).
Α.      Η εκτίμηση βάσει της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα
53.      Μολονότι τα έξι πρώτα ερωτήματα στην υπόθεση C-531/24 αναφέρονται όλα στην οδηγία-πλαίσιο για τα ύδατα, με το τρίτο, το τέταρτο, το πέμπτο και το έκτο προδικαστικό ερώτημα ζητείται πρωτίστως να διευκρινιστεί αν η Ιρλανδία μπορούσε να θεσπίσει το πρόγραμμα δράσης και, ειδικότερα, να επιτρέψει τη διασπορά αυξημένων ποσοτήτων αζώτου υπό το πρίσμα της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα.
54.      Με το τέταρτο ερώτημά του, το High Court (ανώτερο δικαστήριο, Ιρλανδία) ζητεί να διευκρινιστεί αν το άρθρο 4, παράγραφος 1, της οδηγίας‑πλαισίου για τα ύδατα αποκλείει την έγκριση προγράμματος δράσης όταν τα προβλεπόμενα μέτρα προστασίας δεν επαρκούν για τη διασφάλιση της καλής κατάστασης των επιφανειακών υδάτων σύμφωνα με το άρθρο 4, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, σημείο ii.
55.      Το ερώτημα αυτό είναι υποθετικό και, ως εκ τούτου, απαράδεκτο. Βεβαίως, υπάρχουν ενδείξεις ότι η εξέταση των προβλεπόμενων μέτρων προστασίας θα οδηγούσε στο συμπέρασμα ότι το πρόγραμμα δράσης θα παραβίαζε την υποχρέωση βελτίωσης που προβλέπει το άρθρο 4, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, σημείο ii, της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα (15).
Πάντως, από την αίτηση προδικαστικής αποφάσεως και, ειδικότερα, από τις εκτιμήσεις του High Court (ανώτερου δικαστηρίου) ως προς το τρίτο ερώτημα, προκύπτει ότι δεν υπήρξε ουσιαστική εξέταση των επιπτώσεων του προγράμματος δράσης για τους σκοπούς του άρθρου 4 και ασφαλώς δεν υπήρξε ρητή σχετική εκτίμηση (16).
Επομένως, και το πέμπτο ερώτημα είναι εν μέρει υποθετικό, στο μέτρο που συνδέεται με το τέταρτο ερώτημα.
56.      Αντιθέτως, είναι παραδεκτά το τρίτο και το έκτο ερώτημα, με τα οποία ζητείται να διευκρινιστεί αν η άδεια διασποράς αυξημένων ποσοτήτων αζώτου πρέπει να εξεταστεί προκειμένου να διαπιστωθεί αν συνάδει με τους σκοπούς του άρθρου 4 της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα, καθώς και το πέμπτο ερώτημα, στο μέτρο που συνδέεται με το τρίτο ερώτημα.
57.      Ως εκ τούτου, θα εξετάσω ακολούθως, πρώτα, τον ρόλο του προγράμματος δράσης βάσει της οδηγίας για τη νιτρορύπανση όσον αφορά την εφαρμογή της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα, και έπειτα τις υποχρεώσεις ελέγχου που απορρέουν από αυτό όσον αφορά την έγκριση της διασποράς υψηλότερων ποσοτήτων αζώτου. Τέλος, πρέπει να εξεταστεί η σημασία της εγκρίσεως της άδειας αυτής από την Επιτροπή.
1.      Το πρόγραμμα δράσης βάσει της οδηγίας για τη νιτρορύπανση στο κανονιστικό πλαίσιο της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα
58.      Κατά το άρθρο 1, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, η οδηγία-πλαίσιο για τα ύδατα σκοπεί στη δημιουργία ενός κανονιστικού πλαισίου για την προστασία ιδίως των εσωτερικών επιφανειακών υδάτων.
Το πλαίσιο αυτό σκοπεί στην πρόληψη της περαιτέρω υποβάθμισης, αλλά και στη βελτίωση της κατάστασης των υδάτινων οικοσυστημάτων και των χερσαίων οικοσυστημάτων που εξαρτώνται άμεσα από αυτά (17).
59.      Κατά συνέπεια, το άρθρο 4, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, της οδηγίας‑πλαισίου για τα ύδατα περιέχει δύο διακριτές, αν και στενά συνδεόμενες, υποχρεώσεις.
Αφενός, δυνάμει του άρθρου 4, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, σημείο i, τα κράτη μέλη εφαρμόζουν τα αναγκαία μέτρα για την πρόληψη της υποβάθμισης της κατάστασης όλων των συστημάτων επιφανειακών υδάτων (απαγόρευση υποβάθμισης).
Αφετέρου, κατά το άρθρο 4, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, σημείο ii, τα κράτη μέλη προστατεύουν, αναβαθμίζουν και αποκαθιστούν όλα τα επιφανειακά ύδατα προκειμένου να επιτύχουν «καλή κατάσταση» των υδάτων το αργότερο έως το τέλος του 2015 (υποχρέωση βελτιώσεως) (18).
Ωστόσο, το άρθρο 4, παράγραφος 4, επιτρέπει στα κράτη μέλη να αναβάλουν έως το 2027 τις προθεσμίες για την επίτευξη των στόχων που μνημονεύονται στο άρθρο 4, παράγραφος 1.
60.      Με βάση τα στοιχεία της ιρλανδικής EPA, η καλή οικολογική κατάσταση των επιφανειακών υδάτων, κατά την έννοια του άρθρου 4 της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα, προϋποθέτει ότι αυτά περιέχουν λιγότερο από 8 mg/l NO3 (19).
Αντιθέτως, η οριακή τιμή στην οποία αναφέρεται η οδηγία για τη νιτρορύπανση είναι σημαντικά υψηλότερη, δηλαδή 50 mg/l NO3. Κατά το παράρτημα Ι, μέρος Α, σημείο 1, σε συνδυασμό με την οδηγία 75/440/ΕΟΚ (20), η οποία έχει εν τω μεταξύ καταργηθεί, πρόκειται για την οριακή τιμή του ύδατος από το οποίο παράγεται πόσιμο νερό, για το οποίο ισχύει το ίδιο όριο σύμφωνα με την οδηγία για το πόσιμο νερό (21). Η διαφορά αυτή μαρτυρά ότι ορισμένοι οικότοποι και ορισμένα είδη είναι σαφώς πιο ευαίσθητα στα νιτρικά ιόντα από ό,τι οι άνθρωποι (22).
61.      Μολονότι η οδηγία για τη νιτρορύπανση προβλέπει σαφώς υψηλότερη οριακή τιμή για τα νιτρικά ιόντα από εκείνη που απαιτείται, ενδεχομένως, από την οδηγία-πλαίσιο για τα ύδατα, τα προγράμματα δράσης βάσει της οδηγίας για τη νιτρορύπανση είναι κρίσιμα στο πλαίσιο της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα. Πράγματι, κατά το άρθρο 11, παράγραφος 1, κάθε κράτος μέλος οφείλει να καταρτίσει πρόγραμμα μέτρων για την επίτευξη των στόχων του άρθρου 4 της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα.
Κατά το άρθρο 11, παράγραφοι 2 και 3, στοιχείο αʹ, καθώς και το άρθρο 10 και το παράρτημα VI, μέρος A, σημείο ix, της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα, η εφαρμογή της οδηγίας για τη νιτρορύπανση ανήκει στα «βασικά μέτρα» που πρέπει να περιλαμβάνονται στα προγράμματα μέτρων.
Ως εκ τούτου, τα προγράμματα δράσης συνιστούν μέρος αυτού του προγράμματος μέτρων.
2.      Εξέταση των προγραμμάτων δράσης βάσει της οδηγίας για τη νιτρορύπανση στο πλαίσιο της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα
62.      Δεδομένου ότι ένα πρόγραμμα δράσης βάσει της οδηγίας για τη νιτρορύπανση αποτελεί μέρος του προγράμματος μέτρων που προβλέπει η οδηγία-πλαίσιο για τα ύδατα, τα μέτρα ενός προγράμματος δράσης και, ειδικότερα, η επιτρεπόμενη διασπορά αζώτου για γεωργικούς σκοπούς πρέπει να εξετάζονται προκειμένου να εξακριβωθεί αν συνάδουν με τους σκοπούς του άρθρου 4 της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα.
Ειδικότερα, κατά πάγια νομολογία, η απαγόρευση υποβάθμισης με βάση το άρθρο 4, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, παραμένει δεσμευτική σε όλα τα στάδια εφαρμογής της οδηγίας και ισχύει για «κάθε είδος» και κάθε κατάσταση συστήματος επιφανειακών υδάτων (23), όπως ορθώς επισημαίνει η Επιτροπή.
Δεν μπορεί να ισχύει κάτι διαφορετικό και ως προς την υποχρέωση βελτίωσης.
63.      Όπως ορθώς επισημαίνουν η ICMSA και η Ιρλανδία, δεν πρόκειται για μεμονωμένη εξέταση του προγράμματος δράσης ή για την έγκριση αυξημένων ποσοτήτων αζώτου. Αντιθέτως, αυτά πρέπει να εξεταστούν ως στοιχεία του προγράμματος μέτρων στο σύνολό του. Ωστόσο, οι επιπτώσεις του προγράμματος δράσης, και ιδίως της αδειοδότησης, στους σκοπούς του άρθρου 4 της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα πρέπει να ληφθούν πλήρως υπόψη κατά την εξέταση αυτή.
Επομένως, πρέπει να καθίσταται δυνατόν να γνωρίζουμε ποια είναι τα αποτελέσματα της εγκρίσεως που αφορά την αύξηση των ποσοτήτων αζώτου και πώς η εξέταση κατέληξε στο συμπέρασμα αυτό.
64.      Η ανάγκη να συμπεριληφθεί η γεωργική διασπορά αζώτου προκύπτει επίσης από τις πληροφορίες που πρέπει να λαμβάνουν υπόψη τα κράτη μέλη με βάση τα άρθρα 5 και 8, καθώς και τα παραρτήματα II, V και VIII της οδηγίας‑πλαισίου για τα ύδατα και, σύμφωνα με το άρθρο 11, παράγραφοι 1 και 5, κατά τον καθορισμό του προγράμματος μέτρων.
65.      Το άρθρο 11, παράγραφος 1, της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα προβλέπει ρητώς ότι το πρόγραμμα μέτρων καταρτίζεται με γνώμονα τα αποτελέσματα των αναλύσεων που απαιτούνται δυνάμει του άρθρου 5.
Κατά το σημείο 1.4 του παραρτήματος II, οι αναλύσεις αυτές περιλαμβάνουν, μεταξύ άλλων, τη σημαντική ρύπανση από διάχυτες πηγές προερχόμενες από γεωργικές εγκαταστάσεις και δραστηριότητες. Συναφώς, το σημείο 1.4 του παραρτήματος II της οδηγίας για τη νιτρορύπανση παραπέμπει ρητώς στις πληροφορίες που πρέπει να συλλέγονται βάσει της οδηγίας για τη νιτρορύπανση, δηλαδή κυρίως στις πληροφορίες σχετικά με τις εισροές αζώτου, καθώς και στις ουσίες που απαριθμούνται στο παράρτημα VIII της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα, όπου τα νιτρικά ιόντα μνημονεύονται ακόμη (24) στο σημείο 11 ως ουσία που συμβάλλει στον ευτροφισμό.
66.      Κατά το παράρτημα II, σημείο 1.5, παράγραφος 3, της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα, όταν υπάρχει κίνδυνος τα υδατικά συστήματα να μην επιτύχουν τους ποιοτικούς περιβαλλοντικούς στόχους, τα κράτη μέλη πρέπει, κατά περίπτωση, να βελτιστοποιούν τον σχεδιασμό των προγραμμάτων μέτρων που αναφέρονται στο άρθρο 11.
67.      Επιπλέον, το άρθρο 11, παράγραφος 5, της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα απαιτεί την προσαρμογή του προγράμματος μέτρων όταν τα δεδομένα παρακολούθησης δείχνουν ότι είναι απίθανο να επιτευχθούν οι στόχοι του άρθρου 4.
Στην περίπτωση αυτή, το κράτος μέλος οφείλει, μεταξύ άλλων, να εξετάσει τους λόγους της αποφάσεως αυτής, να εξετάσει τις αντίστοιχες άδειες και εγκρίσεις και, ενδεχομένως, να αναθεωρήσει και να θεσπίσει τα αναγκαία συμπληρωματικά μέτρα. Οι λεπτομέρειες της παρακολούθησης αυτής καθορίζονται στο άρθρο 8 και στο παράρτημα V.
Το παράρτημα V, σημείο 1.3.3, προβλέπει, ιδίως, λεπτομέρειες παρακολούθησης, βάσει των οποίων προσδιορίζονται οι λόγοι για τους οποίους δεν επιτεύχθηκαν οι περιβαλλοντικοί στόχοι, προκειμένου να καταρτιστεί, σε αυτή τη βάση, το πρόγραμμα μέτρων σύμφωνα με το άρθρο 11.
68.      Συνεπώς, στο πλαίσιο προγράμματος δράσης βάσει της οδηγίας για τη νιτρορύπανση, κράτος μέλος μπορεί να επιτρέψει τη διασπορά αυξημένης ποσότητας αζώτου μόνον εφόσον εξετάσει και διαπιστώσει, ιδίως βάσει των άρθρων 5 και 8 της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα, ότι δεν θίγει τους σκοπούς του άρθρου 4 της οδηγίας αυτής.
69.      Η εξέταση της έγκρισης αυξημένων ποσοτήτων αζώτου θα μπορούσε να ελαχιστοποιηθεί με τη θέσπιση ενός αποτελεσματικού συστήματος διασφάλισης των σκοπών του άρθρου 4 της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα στο πλαίσιο χρήσης της έγκρισης από μεμονωμένες γεωργικές εκμεταλλεύσεις.
Καταρχήν, το σύστημα αυτό θα έπρεπε να διασφαλίζει ότι οι εν λόγω εκμεταλλεύσεις παράγουν από κοινού μόνον τόση ποσότητα αζώτου που να μην προκαλεί υποβάθμιση της καταστάσεως των επιφανειακών υδάτων, λαμβανομένων υπόψη όλων των άλλων εισροών αζώτου, και ότι δεν εμποδίζεται η επίτευξη καλής καταστάσεως. Το πέμπτο ερώτημα στην υπόθεση C-531/24 στηρίζεται, πάντως, στη διαπίστωση ότι δεν υφίσταται τέτοιο σύστημα. Ως εκ τούτου, η έγκριση προϋποθέτει πλήρη εξέταση.
70.      Εάν κράτος μέλος διαπιστώσει ότι η αυξημένη διασπορά αζώτου δεν συνάδει με την απαγόρευση υποβάθμισης ή την απαίτηση βελτίωσης κατά το άρθρο 4, παράγραφος 1, της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα, τούτο δεν σημαίνει κατ’ ανάγκην ότι η εν λόγω διασπορά δεν επιτρέπεται.
Αντιθέτως, θα μπορούσε να επιτραπεί αν εφαρμοζόταν μία από τις παρεκκλίσεις που προβλέπει και το άρθρο 4 (25).
71.      Το συμπέρασμα αυτό δεν αναιρείται από το επιχείρημα της Ιρλανδίας ότι οι στόχοι του άρθρου 4 της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα δεν μπορούν να επιτευχθούν μόνο με το πρόγραμμα δράσης.
Είναι προφανές ότι και άλλα μέρη του προγράμματος μέτρων είναι αναγκαία για την επίτευξη των στόχων του άρθρου 4.
Είναι επίσης δυνατή η κατά προτεραιότητα μείωση των εισροών από άλλες πηγές σε περίπτωση υπερβολικά υψηλών εισροών νιτρικών ιόντων στο πλαίσιο του προγράμματος μέτρων. Ωστόσο, κατά την συνολική εξέταση του προγράμματος δράσης, ένα κράτος μέλος πρέπει να διασφαλίζει ότι, βάσει όλων των προβλεπόμενων μέτρων, η διασπορά νιτρικών ιόντων θα είναι τέτοια ώστε να τηρούνται οι στόχοι του άρθρου 4.
Τούτο προϋποθέτει, μεταξύ άλλων, ότι τα αποτελέσματα της εγκρίσεως αύξησης της διασποράς αζώτου πρέπει να προσδιορίζονται και να λαμβάνονται υπόψη στο πλαίσιο προγράμματος δράσης βάσει της οδηγίας για τη νιτρορύπανση.
3.      Η παρέκκλιση που ενέκρινε η Επιτροπή
72.      Ασφαλώς, με την εκτελεστική απόφαση (ΕΕ) 2022/696, η Επιτροπή ενέκρινε τη διασπορά αυξημένης ποσότητας αζώτου και στην αιτιολογική σκέψη 17 δέχτηκε, βάσει στοιχείων, ότι η παρέκκλιση αυτή είναι συμβατή με τους στόχους της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα.
Τούτο όμως ουδόλως μεταβάλλει το καθήκον ελέγχου του κράτους μέλους ούτε συνεπάγεται κατ’ ανάγκην τη συμβατότητα των εγκεκριμένων μέτρων με την οδηγία-πλαίσιο για τα ύδατα.
73.      Από κανένα στοιχείο της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα δεν προκύπτει ότι η Επιτροπή θα μπορούσε να εγκρίνει παρέκκλιση από τους σκοπούς της. Αντιθέτως, οι δυνατότητες παρεκκλίσεως ρυθμίζονται εξαντλητικώς στο άρθρο 4 και εμπίπτουν στην αρμοδιότητα των κρατών μελών.
Η Επιτροπή μπορεί μόνο να παρακολουθεί τη συμμόρφωση με τους εν λόγω κανόνες και, κατά περίπτωση, να κινεί διαδικασίες επί παραβάσει.
74.      Ούτε η οδηγία για τη νιτρορύπανση και, ειδικότερα, η προβλεπόμενη σε αυτήν δυνατότητα εγκρίσεως αυξημένων ποσοτήτων αζώτου μπορούν να θεωρηθούν ως παρέκκλιση από τους σκοπούς του άρθρου 4 της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα.
Βεβαίως, η ερμηνεία της οδηγίας για τη νιτρορύπανση, ως lex specialis σε σχέση με την οδηγία-πλαίσιο για τα ύδατα, θα ήταν εφικτή από μεθοδολογικής απόψεως, αλλά η τελευταία οδηγία σκοπεί, κατά το άρθρο 1, στοιχείο γʹ, στην ενίσχυση της προστασίας και τη βελτίωση του υδάτινου περιβάλλοντος.
Επιπλέον, με βάση το άρθρο 4, παράγραφος 2, πρέπει να εφαρμόζεται σε κάθε περίπτωση ο αυστηρότερος στόχος.
Τούτο αντικατοπτρίζεται επίσης στο γεγονός ότι, κατά την ιρλανδική ΕΡΑ, η καλή κατάσταση των επιφανειακών υδάτων προϋποθέτει οριακή τιμή για τα νιτρικά ιόντα σαφώς χαμηλότερη από την προβλεπόμενη στην οδηγία για τη νιτρορύπανση (26). Αυτός ο φιλόδοξος στόχος της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα δεν θα μπορούσε να επιτευχθεί εάν εξακολουθούσαν να ισχύουν παλαιότεροι και λιγότερο φιλόδοξοι στόχοι σε ορισμένους τομείς της πολιτικής για τα ύδατα.
75.      Ως εκ τούτου, η οδηγία-πλαίσιο για τα ύδατα, ως lex posterior, περιέχει αυστηρότερες απαιτήσεις τις οποίες πρέπει να πληρούν και τα μέτρα που στηρίζονται στην παλαιότερη οδηγία για τη νιτρορύπανση.
76.      Εν προκειμένω, παρέλκει το ζήτημα αν οι ελεγκτικές εξουσίες της Επιτροπής, βάσει του παραρτήματος III, σημείο 2, στοιχείο βʹ, της οδηγίας για τη νιτρορύπανση περιλαμβάνουν τις αυστηρότερες απαιτήσεις της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα ή αν περιορίζονται στις απαιτήσεις της οδηγίας για τη νιτρορύπανση. Πράγματι, ο έλεγχος αυτός περιορίζεται στην εξέταση της αιτιολογήσεως που παρέχει το κράτος μέλος. Ωστόσο, στο κράτος μέλος, η Επιτροπή δεν διαθέτει δικές της εξουσίες έρευνας ή ερευνητικά εργαλεία για την εκτίμηση της συμβατότητας με την οδηγία-πλαίσιο για τα ύδατα. Επομένως, στο μέτρο που η Επιτροπή εξετάζει τη συμμόρφωση με τους σκοπούς της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα στο πλαίσιο της διαδικασίας αυτής, το κράτος μέλος πρέπει να έχει εκθέσει την εν λόγω συμμόρφωση στην αιτιολογία και, ως εκ τούτου, να την έχει ελέγξει, πρώτα, το ίδιο.
77.      Για τον λόγο αυτόν, η αιτιολογική σκέψη 17 της εκτελεστικής απόφασης 2022/696 προβλέπει μόνον εκτίμηση από την Επιτροπή της εγκρίσεως διασποράς αυξημένης ποσότητας αζώτου.
Η εκτελεστική απόφαση όμως δεν μπορεί να ορίζει κατά τρόπο δεσμευτικό ότι η εν λόγω έγκριση συνάδει με την οδηγία-πλαίσιο για τα ύδατα.
4.      Ενδιάμεσο συμπέρασμα
78.      Επομένως, επιβάλλεται η διαπίστωση ότι, στο πλαίσιο προγράμματος δράσης βάσει του άρθρου 5 της οδηγίας για τη νιτρορύπανση, κράτος μέλος μπορεί να εγκρίνει τη διασπορά αυξημένης ποσότητας αζώτου μόνον αφού εξετάσει και διαπιστώσει, ιδίως βάσει των άρθρων 5 και 8 της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα, ότι τούτο δεν θίγει τους σκοπούς του άρθρου 4 της οδηγίας αυτής.
Ωστόσο, η εξέταση αυτή μπορεί να παραλειφθεί, εάν διασφαλίζεται ότι η χρήση της συγκεκριμένης δυνατότητας από τις επιμέρους εκμεταλλεύσεις αποτελεί αντικείμενο ελέγχου. Εάν προέκυπτε από εξέταση ότι η αυξημένη διασπορά δεν συμβιβάζεται με την απαγόρευση υποβάθμισης ή την απαίτηση βελτίωσης σύμφωνα με το άρθρο 4, παράγραφος 1, οι στόχοι του άρθρου 4 θα διασφαλίζονταν μόνον αν εφαρμοζόταν μία από τις παρεκκλίσεις που επίσης προβλέπονται.
Β.      Εκτίμηση των επιπτώσεων στους τόπους Natura 2000
79.      Οι στόχοι του άρθρου 4, παράγραφος 1, της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα δεν εξαντλούνται, πάντως, στην απαγόρευση της υποβάθμισης και στην απαίτηση βελτίωσης κατά το στοιχείο αʹ.
Όπως τονίζει η Επιτροπή, τα κράτη μέλη θα πρέπει μάλλον να υπόκεινται στο άρθρο 4, παράγραφος 1, στοιχείο γʹ, στο ίδιο χρονικό πλαίσιο, δηλαδή το αργότερο έως το 2027 (27) θα πρέπει να πληρούν επίσης όλα τα πρότυπα και τους στόχους για τις προστατευόμενες περιοχές.
Κατά το άρθρο 6 και το παράρτημα IV, σημείο 1, στοιχείο v, τούτο ισχύει, μεταξύ άλλων, για τους τόπους Natura 2000, εφόσον η διατήρηση ή η βελτίωση της καταστάσεως των υδάτων αποτελεί σημαντικό παράγοντα για την προστασία των τόπων (28).
80.      Αυτός είναι ένας περαιτέρω στόχος που πρέπει να επιτύχουν τα προγράμματα μέτρων βάσει του άρθρου 11 της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα και, κατά συνέπεια, τα προγράμματα δράσης βάσει της οδηγίας για τη νιτρορύπανση (29).
Ως εκ τούτου, πριν από την κατάρτιση ενός προγράμματος δράσης, τα κράτη μέλη πρέπει επίσης να εξετάζουν τις επιπτώσεις του στους τόπους του δικτύου Natura 2000.
81.      Τα κριτήρια αυτής της εξέτασης προκύπτουν από το άρθρο 6, παράγραφος 3, της οδηγίας για τους οικοτόπους.
Κατ’ αρχάς, λοιπόν, επιβάλλεται να εξεταστεί αν, σύμφωνα με τη διάταξη αυτή, πρέπει να αξιολογηθεί η δυνατότητα αύξησης της διασποράς αζώτου σε πρόγραμμα δράσης βάσει της οδηγίας για τη νιτρορύπανση. Στη συνέχεια, πρέπει να διευκρινιστεί το αντικείμενο της εξετάσεως αυτής. Συνεπώς, τα δύο πρώτα προδικαστικά ερωτήματα στην υπόθεση C-531/24 αφορούν τη δέουσα εκτίμηση της εγκρίσεως βάσει του άρθρου 6, παράγραφος 3, της οδηγίας για τους οικοτόπους.
Το αιτούν δικαστήριο ζητεί να διευκρινιστεί αν η εξέταση μπορεί να περιοριστεί στα μέτρα προστασίας που προβλέπει το πρόγραμμα δράσης ή αν, αντιθέτως, πρέπει να καλύπτει τις συνέπειες που έχουν τα νιτρικά ιόντα από γεωργικές δραστηριότητες τα οποία επιτρέπονται βάσει του προγράμματος. Στην περίπτωση κατά την οποία η εξέταση αυτή θα μπορούσε, καταρχήν, να περιοριστεί στα προβλεπόμενα μέτρα προστασίας, το αιτούν δικαστήριο ερωτά επίσης μήπως το συμπέρασμα αυτό είναι διαφορετικό αν, στην πράξη, ούτε οι εν λόγω γεωργικές δραστηριότητες αποτελούν αντικείμενο δέουσας εκτιμήσεως στο επίπεδο των μεμονωμένων εκμεταλλεύσεων.
82.      Δεδομένου ότι τα μέρη διαφωνούν ως προς το εάν ένα πρόγραμμα δράσης υπόκειται σε δέουσα εκτίμηση σύμφωνα με το άρθρο 6, παράγραφος 3, της οδηγίας για τους οικοτόπους, θα εξετάσω κατ’ αρχάς το ζήτημα αυτό (σχετικά υπό 1) και, στη συνέχεια, το αντικείμενο της σχετικής εκτιμήσεως (σχετικά υπό 2).
1.      Καθήκον εκτιμήσεως των επιπτώσεων
83.      Κατά το άρθρο 6, παράγραφος 3, δεύτερη περίοδος, οι αρμόδιες εθνικές αρχές εγκρίνουν ένα σχέδιο ή έργο, βάσει των συμπερασμάτων της εκτίμησης των επιπτώσεων στον τόπο και εξαιρουμένης της περίπτωσης των διατάξεων του άρθρου 6, παράγραφος 4, μόνον αφού βεβαιωθούν ότι δεν θα παραβλάψει την ακεραιότητα του τόπου Natura 2000.
Προς τούτο, το άρθρο 6, παράγραφος 3, πρώτη περίοδος, προβλέπει ότι κάθε σχέδιο μη άμεσα συνδεόμενο ή αναγκαίο για τη διαχείριση προστατευόμενης ζώνης, το οποίο όμως είναι δυνατόν να επηρεάζει σημαντικά τον εν λόγω τόπο, καθεαυτό ή από κοινού με άλλα σχέδια, εκτιμάται δεόντως ως προς τις επιπτώσεις του στον τόπο, λαμβανομένων υπόψη των στόχων διατήρησής του.
84.      Η έγκριση της αυξήσεως της διασποράς αζώτου σε πρόγραμμα δράσης βάσει της οδηγίας για τη νιτρορύπανση δεν συνδέεται άμεσα ούτε είναι αναγκαία για τη διαχείριση των τόπων Natura 2000.
85.      Ωστόσο, η έγκριση δεν συνιστά συγκατάθεση για έργο κατά την έννοια του άρθρου 6, παράγραφος 3, της οδηγίας για τους οικοτόπους.
Παρέχει απλώς τη δυνατότητα διασποράς αυξημένης ποσότητας αζώτου σε μεγάλο αριθμό γεωργικών εκμεταλλεύσεων. Εν πάση περιπτώσει, η χρήση της δυνατότητας αυτής από ορισμένες επιχειρήσεις θα μπορούσε να θεωρηθεί ως έργο (30).
86.      Ωστόσο, η έγκριση στο πλαίσιο του προγράμματος δράσης θα μπορούσε να συνιστά σχέδιο κατά την έννοια του άρθρου 6, παράγραφος 3, της οδηγίας για τους οικοτόπους.
87.      Δεδομένου ότι η οδηγία δεν ορίζει την έννοια του «σχεδίου», είναι βεβαίως λογικό να λαμβάνονται υπόψη συγκεκριμένα μέσα του εθνικού δικαίου, αλλά, ελλείψει παραπομπής σε αυτά, πρόκειται για έννοια του δικαίου της Ένωσης η οποία πρέπει να ερμηνεύεται αυτοτελώς (31).
88.      Οι διάφορες γλωσσικές αποδόσεις του άρθρου 6, παράγραφος 3, της οδηγίας για τους οικοτόπους παρέχουν θεωρητικά τη δυνατότητα να αποδοθούν στην έννοια του «σχεδίου», κατά το μάλλον ή ήττον, διαφορετικές σημασίες.
Στη γαλλική γλώσσα, ο όρος «plan» μπορεί να σημαίνει μια επίπεδη έκταση και, συχνά, νοούνται με τον όρο αυτόν ειδικές γραφικές παραστάσεις.
89.      Ωστόσο, λαμβανομένης υπόψη της οικονομίας της διατάξεως, η έννοια του «σχεδίου» πρέπει, κατά πιο αφηρημένο τρόπο, να νοηθεί ως καθορίζουσα ορισμένους σκοπούς και εξηγώντας τον τρόπο επιτεύξεώς τους. Η ερμηνεία αυτή καθιστά, καταρχήν, δυνατή την εκτίμηση των επιπτώσεων ενός σχεδίου βάσει των στόχων διατήρησης ενός τόπου Natura 2000, κατά την έννοια του άρθρου 6, παράγραφος 3, πρώτη περίοδος, της οδηγίας για τους οικοτόπους, ή την έγκριση του σχεδίου εκ μέρους της αρχής κατά την έννοια του άρθρου 6, παράγραφος 3, δεύτερη περίοδος, της οδηγίας για τους οικοτόπους.
90.      Μολονότι είναι αληθές ότι η έννοια του «σχεδίου» έχει κατά τα ανωτέρω ευρύτατη σημασία, ακριβώς για τον λόγο αυτόν καθιστά δυνατή την επίτευξη του σκοπού του άρθρου 6, παράγραφος 3, της οδηγίας για τους οικοτόπους.
Πράγματι, η εν λόγω διάταξη σκοπεί στην αποτελεσματική πρόληψη των βλαβών στους τόπους Natura 2000 που προκαλούνται από σχέδια ή έργα (32). Ο σκοπός αυτός δεν θα επιτυγχανόταν αν ο όρος «σχέδιο» (ή ακόμη και ο όρος «έργο») ερμηνευόταν υπό την έννοια ότι δεν απαιτείται εξέταση ορισμένων βλαβών –για τις οποίες ευθύνεται ο άνθρωπος. Ο σκοπός αυτός αντικατοπτρίζεται επίσης στο γεγονός ότι οι περισσότερες από τις αρχικές γλωσσικές αποδόσεις της διατάξεως αυτής καλύπτουν «όλα» (33) τα σχέδια και έργα. Αντιθέτως, δεν απαιτείται σαφής διάκριση μεταξύ των εννοιών «σχέδιο» και «έργο», τουλάχιστον για τους σκοπούς του άρθρου 6, παράγραφος 3, της οδηγίας για τους οικοτόπους, δεδομένου ότι αμφότερες οι έννοιες έχουν τις ίδιες έννομες συνέπειες.
91.      Κατά συνέπεια, η γενική έγκριση για τη διασπορά αυξημένων ποσοτήτων αζώτου από γεωργικές εκμεταλλεύσεις αποτελεί σχέδιο κατά την έννοια του άρθρου 6, παράγραφος 3, της οδηγίας για τους οικοτόπους, διότι έχει ως σκοπό τη διευκόλυνση τέτοιας πρακτικής και, ως μέσο για την επίτευξη του σκοπού αυτού, την αντίστοιχη άδεια.
92.      Ωστόσο, η ευρεία ερμηνεία της έννοιας του «σχεδίου» δεν συνεπάγεται κατ’ ανάγκην ότι όλα τα μέτρα τα οποία περιέχουν σκοπούς και τρόπο με τον οποίο πρέπει να επιτευχθούν οφείλουν οπωσδήποτε να υποβάλλονται σε εκτίμηση επιπτώσεων. Οι περιορισμοί της υποχρεώσεως εκτιμήσεως προκύπτουν μάλλον από την ανάγκη διαπιστώσεως μιας αρκούντως προσδιορίσιμης απειλής για τον τόπο, καθώς και από το γεγονός ότι η εκτίμηση των επιπτώσεων πρέπει να είναι κατάλληλη.
93.      Πρώτον__ το άρθρο 6, παράγραφος 3, της οδηγίας για τους οικοτόπους απαιτεί τη δέουσα εκτίμηση μόνον εάν η πράξη ενδέχεται να επηρεάσει σημαντικά μια περιοχή του δικτύου Natura 2000, πράγμα το οποίο το Δικαστήριο αντιλαμβάνεται ως την πιθανότητα ή τον κίνδυνο τέτοιου επηρεασμού (34).
Λαμβανομένης ιδίως υπόψη της αρχής της προφυλάξεως, τέτοια πιθανότητα ή κίνδυνος υφίσταται όταν δεν μπορεί να αποκλειστεί, βάσει αντικειμενικών στοιχείων, ότι το οικείο σχέδιο ή έργο θα επηρεάσει σημαντικά τους στόχους διατηρήσεως του οικείου τόπου (35). Η εκτίμηση αυτή πρέπει να πραγματοποιείται, μεταξύ άλλων, υπό το πρίσμα των ειδικών περιβαλλοντικών χαρακτηριστικών και συνθηκών των περιοχών τις οποίες αφορά το πρόγραμμα δράσης (36). Κατά συνέπεια, το Δικαστήριο απαίτησε να υποβληθούν ορισμένα σχέδια χρήσεως γης σε εκτίμηση βάσει του δικαίου του Ηνωμένου Βασιλείου, για τον λόγο ότι μπορούσαν να επηρεάσουν σημαντικά την έγκριση έργων και, ως εκ τούτου, τις οικείες προστατευόμενες περιοχές (37).
94.      Η υπερβολική εναπόθεση αζώτου λόγω της διασποράς στο έδαφος μπορεί να επηρεάσει σημαντικά τους τόπους του δικτύου Natura 2000 (38). Καθοριστικής σημασίας συναφώς είναι, μεταξύ άλλων, τα επιστημονικά όρια επιβαρύνσεως των διαφόρων τύπων οικοτόπων, γνωστά ως critical loads (39). Η Επιτροπή αναφέρει ως παραδείγματα τους βάλτους και τους υγροτόπους, καθώς και το ποταμόστρακο (Margaritifera margaritifera), τα οποία είναι πολύ ευαίσθητα στα νιτρικά ιόντα, ακόμη και σε επίπεδα πολύ χαμηλότερα από το όριο που ορίζει η οδηγία για τη νιτρορύπανση (50 mg/l). Επομένως, όταν γεωργικές εκμεταλλεύσεις μπορούν, εντός ή πλησίον των τόπων Natura 2000, να διασπείρουν αυξημένη ποσότητα αζώτου στα εδάφη τους, υπάρχει πιθανότητα ή κίνδυνος να επηρεαστούν σημαντικά οι τόποι αυτοί.
95.      Δεύτερον, η εκτίμηση των επιπτώσεων μπορεί να πραγματοποιηθεί ευλόγως μόνον εάν ο κίνδυνος βλάβης στους τόπους Natura 2000 είναι ήδη επαρκώς προσδιορίσιμος. Τα μέτρα τα οποία, μολονότι δημιουργούν έναν αφηρημένο κίνδυνο δυσμενών επιπτώσεων στις προστατευόμενες περιοχές, δεν καθιστούν ακόμη δυνατό τον προσδιορισμό συγκεκριμένων επιπτώσεων σε μεμονωμένους τόπους, δεν μπορούν να εκτιμηθούν υπό το πρίσμα των επιπτώσεών τους στους στόχους διατήρησης των τόπων Natura 2000. Για τον λόγο αυτόν, σε διαδικασία κατά της Ιταλίας, το Δικαστήριο έκρινε ότι τα σχέδια πρέπει, πρώτον, να διακρίνονται από απλές προκαταρκτικές εκτιμήσεις της διοικήσεως και, δεύτερον, να έχουν τέτοιο βαθμό ακρίβειας ώστε να είναι αναγκαία η εκτίμηση των επιπτώσεων στον τόπο (40).
96.      Η έγκριση της διασποράς αυξημένων ποσοτήτων αζώτου δεν έχει κατ’ ανάγκην ως αποτέλεσμα ότι ορισμένοι τόποι του δικτύου Natura 2000 επηρεάζονται από την υπερβολική εναπόθεση αζώτου. Ο κίνδυνος τέτοιας βλάβης μπορεί να αποδειχθεί μόνον όταν είναι γνωστό ποιες γεωργικές εκμεταλλεύσεις κάνουν χρήση της δυνατότητας που παρέχει η έγκριση.
97.      Ωστόσο, τούτο δεν σημαίνει ότι δεν είναι δυνατή η εκτίμηση των επιπτώσεων της έγκρισης. Αντιθέτως, θα μπορούσε να υποτεθεί ότι όλες οι γεωργικές εκμεταλλεύσεις κάνουν πλήρη χρήση της δυνατότητας που παρέχει η έγκριση και να εξετασθεί, επί της βάσεως αυτής, αν επηρεάζονται τόποι Natura 2000.
98.      Τρίτον, δεδομένου ότι τέτοια εκτίμηση είναι δυνατή, αλλά πολύ επαχθής, έχει σημασία ο περιορισμός κατά τον οποίο η εκτίμηση των επιπτώσεων πρέπει να είναι «κατάλληλη». Αυτός ο χαρακτηρισμός της εκτίμησης δεν υφίσταται σε όλες τις πρωτότυπες γλωσσικές εκδόσεις του άρθρου 6, παράγραφος 3, της οδηγίας για τους οικοτόπους (41), αλλά τουλάχιστον απαντάται σε όλες τις γλώσσες στη δέκατη αιτιολογική σκέψη της.
99.      Επομένως, δεν θα ήταν κατάλληλο, ορισμένα ζητήματα να εξετάζονται επανειλημμένως στο πλαίσιο διαδικασιών αδειοδότησης περισσότερων σταδίων, ενώ ο κίνδυνος ή η πιθανότητα σημαντικής υποβάθμισης παραμένουν αμετάβλητα από το ένα επίπεδο στο άλλο (42). Ωστόσο, είναι επίσης κατάλληλο να πραγματοποιηθεί εξέταση το συντομότερο δυνατόν, ώστε να μπορούν να ληφθούν πλήρως υπόψη οι ενδεχόμενες βλάβες (43). Ειδικότερα, θα πρέπει να αποφευχθεί το ενδεχόμενο να έχουν ήδη ληφθεί, σε πρώιμο στάδιο του σχεδιασμού, αποφάσεις που προκαλούν περιβαλλοντικές βλάβες κατά την υλοποίηση των έργων, αλλά δεν μπορούν πλέον να τροποποιηθούν σε μεταγενέστερο στάδιο (44).
100. Εν προκειμένω, δεν φαίνεται, εκ πρώτης όψεως, κατάλληλο να υποτεθεί ότι όλες οι γεωργικές εκμεταλλεύσεις κάνουν χρήση της δυνατότητας διασποράς αυξημένων ποσοτήτων αζώτου και να πραγματοποιηθεί, επ’ αυτής της βάσεως, εκτίμηση των επιπτώσεων. Τέτοια εξέταση θα ήταν πολύ επαχθής και δεν θα ήταν αναγκαία λαμβανομένης υπόψη της προηγούμενης εμπειρίας κατά τη χρήση της άδειας. Πράγματι, κατά την αίτηση προδικαστικής αποφάσεως, «μόνον» 6 500 περίπου από τις 130 000 γεωργικές εκμεταλλεύσεις κάνουν όντως χρήση της παρέκκλισης.
101. Η απλή δυνατότητα διασποράς αυξημένων ποσοτήτων δεν συνιστά ακόμη απόφαση η οποία δεν θα μπορούσε να αμφισβητηθεί στο πλαίσιο μεταγενέστερης εκτιμήσεως των επιπτώσεων. Αντιθέτως, θα αρκούσε να υποβάλλονται μόνον οι εκμεταλλεύσεις που επιθυμούν να διασπείρουν περισσότερο άζωτο σε προκαταρκτική εκτίμηση σχετικά με το αν υπάρχει πιθανότητα ή κίνδυνος σημαντικής υποβάθμισης των τόπων Natura 2000. Αν τούτο δεν μπορούσε να αποκλειστεί, ιδίως λόγω των γεωγραφικών συνθηκών και των στόχων διατηρήσεως των τόπων Natura 2000 που ενδέχεται να επηρεαστούν, θα έπρεπε να διενεργηθεί πλήρης έλεγχος, πράγμα που θα μπορούσε να οδηγήσει τις αρμόδιες αρχές να αρνηθούν τη χορήγηση της παρέκκλισης.
102. Ωστόσο, λόγω του σωρευτικού αποτελέσματος της διασποράς αζώτου (45), είναι αναγκαίο να εξεταστούν από κοινού οι εκμεταλλεύσεις των οποίων οι απορρίψεις αζώτου ενδέχεται να προκαλέσουν εναπόθεση σε συγκεκριμένη περιοχή του δικτύου Natura 2000. Σε αντίθετη περίπτωση, θα υπήρχε κίνδυνος οι αρχικώς ελεγχόμενες εκμεταλλεύσεις να εξαντλήσουν την αποδεκτή ποσότητα αζώτου και να μην υπάρχει κανένα περιθώριο για τις εκμεταλλεύσεις που θα ελέγχονταν στη συνέχεια. Ομοίως, σε περίπτωση παράλληλων αλλά χωριστών δοκιμών, θα μπορούσε να εγκριθεί υπερβολική ποσότητα αζώτου.
103. Ενδέχεται, κατά την πρώτη έγκριση αυξημένων ποσοτήτων αζώτου, η Ιρλανδία να μπορούσε, βάσει της μεταφοράς της οδηγίας περί οικοτόπων στο εσωτερικό δίκαιο, να θεωρήσει ότι θα πραγματοποιούνταν τέτοια εκτίμηση μεμονωμένων εκμεταλλεύσεων. Ωστόσο, η εμπειρία από προηγούμενα προγράμματα δράσης αποκλείει πλέον τέτοια εικασία. Πράγματι, σύμφωνα με τα στοιχεία που περιλαμβάνονται στην αίτηση προδικαστικής αποφάσεως, η διασπορά αυξημένων ποσοτήτων αζώτου από ορισμένες γεωργικές εκμεταλλεύσεις ουδέποτε εξετάστηκε βάσει του άρθρου 6, παράγραφος 3.
Το πέμπτο ιρλανδικό πρόγραμμα δράσης δεν περιέχει επίσης καμία ένδειξη περί του ότι η διάταξη αυτή ή οι ιρλανδικές ρυθμίσεις για τη μεταφορά στο εσωτερικό δίκαιο πρέπει να τηρούνται κατά τη διασπορά αυξημένων ποσοτήτων αζώτου. Επομένως, κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, η Ιρλανδία παραδέχθηκε ότι δεν υφίσταται μέχρι σήμερα εκτίμηση σε επίπεδο εκμεταλλεύσεως και ανακοίνωσε ότι οι αρμόδιες αρχές θα εργαστούν στο μέλλον για να διασφαλίσουν την τήρηση του άρθρου 6, παράγραφος 3.
104. Ωστόσο, ενόσω οι ιρλανδικές αρχές δεν έχουν λάβει τέτοια μέτρα, οι γεωργικές εκμεταλλεύσεις διασπείρουν αυξημένες ποσότητες αζώτου λόγω της έγκρισης που χορηγήθηκε με το πρόγραμμα δράσης. Ελλείψει ατομικής ή ομαδικής εκτιμήσεως, εξακολουθούν να υφίστανται εύλογες επιστημονικές αμφιβολίες ως προς το ότι η αυξημένη διασπορά δεν θα επιφέρει υποβάθμιση των τόπων Natura 2000 λόγω της εναποθέσεως αζώτου.
105. Συνεπώς, η ρύθμιση που επιτρέπει τη διασπορά αυτή δεν μπορεί να γίνει δεκτή ελλείψει εκτιμήσεως των επιπτώσεων βάσει του άρθρου 6, παράγραφος 3, της οδηγίας για τους οικοτόπους.
106. Βεβαίως, η Ιρλανδία ορθώς υπογραμμίζει ότι έχω ήδη υποστηρίξει ότι από την οδηγία για τη νιτρορύπανση δεν προκύπτει ότι ένα πρόγραμμα δράσης επηρεάζει κατ’ ανάγκην την έγκριση σχεδίων που ενδέχεται να επηρεάσουν σημαντικά προστατευόμενες περιοχές (46). Ωστόσο, η εκτίμηση αυτή στηρίχθηκε προδήλως και στην παραδοχή –η οποία διαψεύδεται εν προκειμένω από την αίτηση προδικαστικής αποφάσεως– ότι οι αρμόδιες εθνικές αρχές θα εξέταζαν τα μέτρα που καλύπτονται από το πρόγραμμα δράσης σε μεμονωμένες περιπτώσεις σύμφωνα με το άρθρο 6, παράγραφος 3, της οδηγίας για τους οικοτόπους.
107. Επιπλέον, ένα πρόγραμμα δράσης που περιορίζεται στην εφαρμογή των απαιτήσεων της οδηγίας για τη νιτρορύπανση –για παράδειγμα με τον καθορισμό της μέγιστης ποσότητας αζώτου που πρέπει να διασπείρεται η οποία προβλέπεται στην εν λόγω οδηγία– διαφέρει από την παρέκκλιση που επιτρέπει την αύξηση της ποσότητας αζώτου. Το πρώτο είναι ένας εκ του νόμου περιορισμός των δυσμενών επιπτώσεων στο περιβάλλον. Το τελευταίο επιτρέπει τη λήψη μέτρων με πιο σημαντικές δυσμενείς επιπτώσεις στο περιβάλλον από αυτές που προβλέπει ο νόμος.
108. Μόνο για λόγους πληρότητας πρέπει να υπομνησθεί ότι μπορεί να απαιτείται εκτίμηση των επιπτώσεων και για τη διασπορά αζώτου που δεν υπερβαίνει τη μέγιστη ποσότητα που προβλέπει η οδηγία για τη νιτρορύπανση. Πράγματι, η μέγιστη ποσότητα δεν καθορίστηκε λαμβανομένων υπόψη των σαφώς χαμηλότερων ορίων επιβαρύνσεως των τύπων οικοτόπων και των ειδών που απαντούν στις προστατευόμενες ζώνες (47). Σε περίπτωση υπέρβασης των ορίων αυτών, υπάρχει κίνδυνος να επηρεαστούν σημαντικά οι τόποι του δικτύου Natura 2000.
2.      Αντικείμενο της εκτίμησης επιπτώσεων
109. Σύμφωνα με το άρθρο 6, παράγραφος 3, δεύτερη περίοδος, της οδηγίας για τους οικοτόπους, οι αρμόδιες εθνικές αρχές μπορούν να εγκρίνουν ένα σχέδιο, εν προκειμένω το πρόγραμμα δράσης, μόνον εάν, βάσει των συμπερασμάτων της εκτίμησης των επιπτώσεων στον τόπο, διαπιστώσουν ότι κανένας τόπος του δικτύου Natura 2000 δεν θα επηρεαστεί από το έργο.
Κατά πάγια νομολογία, μπορούν να προβούν στη διαπίστωση αυτή μόνον εφόσον, από επιστημονικής απόψεως, αποκλείεται κάθε εύλογη αμφιβολία ως προς το ότι δεν θα επέλθει τέτοια προσβολή (48).
110. Επομένως, η δέουσα εκτίμηση δεν πρέπει να παρουσιάζει κενά και πρέπει να περιέχει πλήρεις, ακριβείς και οριστικές διαπιστώσεις και συμπεράσματα, ώστε να αίρεται κάθε εύλογη αμφιβολία, από επιστημονικής απόψεως, ως προς τις επιπτώσεις του σχεδιαζόμενου σχεδίου ή έργου στον οικείο προστατευόμενο τόπο (49). Οφείλει να προσδιορίσει, λαμβάνοντας υπόψη τις βέλτιστες επιστημονικές γνώσεις επί του θέματος, όλες τις πτυχές του σχεδίου ή του έργου που θα μπορούσαν, αφ’ εαυτών ή σε συνδυασμό με άλλα σχέδια ή έργα, να επηρεάσουν τους στόχους διατηρήσεως των οικείων τόπων (50).
111. Η ανάγκη εκτιμήσεως των επιπτώσεων του προγράμματος δράσης στηρίζεται σε εύλογες επιστημονικές αμφιβολίες ως προς το ότι, λόγω της αυξήσεως της διασποράς αζώτου, δεν θα υπάρξει υποβάθμιση των τόπων Natura 2000 λόγω της εναποθέσεως αζώτου (51).
112. Επομένως, η εκτίμηση των επιπτώσεων πρέπει να σκοπεί στην άρση των αμφιβολιών αυτών. Κατά συνέπεια, πρέπει να περιλαμβάνει εξέταση περί του αν η αύξηση της διασποράς νιτρικών ιόντων θα έχει ως αποτέλεσμα την υποβάθμιση των στόχων διατηρήσεως των τόπων Natura 2000 μέσω της εναποθέσεως νιτρικών ιόντων.
3.      Ενδιάμεσο συμπέρασμα
113. Όσον αφορά την οδηγία για τους οικοτόπους, στα δύο πρώτα ερωτήματα στην υπόθεση C-531/24 πρέπει επομένως να δοθεί η απάντηση ότι πρόγραμμα δράσης βάσει του άρθρου 5 της οδηγίας για τη νιτρορύπανση, το οποίο επιτρέπει σε όλες τις εκμεταλλεύσεις ενός κράτους μέλους να διασπείρουν αυξημένες ποσότητες νιτρικών ιόντων υπό ορισμένες προϋποθέσεις, πρέπει να εξεταστεί στο πλαίσιο του καθορισμού του προγράμματος μέτρων σύμφωνα με το άρθρο 11 της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα και σύμφωνα με το άρθρο 6, παράγραφος 3, της οδηγίας για τους οικοτόπους, ως προς το αν αποκλείεται κάθε εύλογη αμφιβολία, από επιστημονικής απόψεως, ότι οι τόποι Natura 2000 δεν θα επηρεασθούν δυσμενώς από τις εναποθέσεις αζώτου ως αποτέλεσμα της εν λόγω διασποράς.
Ωστόσο, η εξέταση αυτή μπορεί να παραλειφθεί, εφόσον διασφαλίζεται ότι η χρήση αυτής της δυνατότητας ελέγχεται από τις επιμέρους εκμεταλλεύσεις σύμφωνα με το άρθρο 6, παράγραφος 3.
Γ.      Η στρατηγική περιβαλλοντική εκτίμηση
114. Το πρώτο έως και το τέταρτο προδικαστικό ερώτημα, καθώς και το έβδομο και το όγδοο προδικαστικό ερώτημα στην υπόθεση C-531/24 και τα δύο ερωτήματα στην υπόθεση C-895/24 αφορούν την εφαρμογή της οδηγίας ΣΕΠΕ. Τα τέσσερα πρώτα ερωτήματα στην υπόθεση C-531/24 αφορούν, πέραν των προαναφερθέντων ζητημάτων, το αν η έγκριση της αυξήσεως της διασποράς αζώτου στο πλαίσιο του προγράμματος δράσης έπρεπε να αποτελέσει αντικείμενο στρατηγικής εκτιμήσεως περιβαλλοντικών επιπτώσεων, η οποία να περιλαμβάνει, μεταξύ άλλων, τις επιπτώσεις στους τόπους Natura 2000 και στους σκοπούς του άρθρου 4 της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα (σχετικά υπό 1).
Με το έβδομο προδικαστικό ερώτημα στην υπόθεση C-531/24, το High Court (ανώτερο δικαστήριο, Ιρλανδία) ζητεί να διευκρινιστεί ο τρόπος με τον οποίο πρέπει να αντιμετωπίζονται τα μέτρα παρακολούθησης των περιβαλλοντικών επιπτώσεων (σχετικά υπό 2). Το όγδοο ερώτημα στην υπόθεση C-531/24 και το πρώτο ερώτημα στην υπόθεση C-895/24 αφορούν τη μεταχείριση των υλικών περιουσιακών στοιχείων (σχετικά υπό 3). Το δεύτερο ερώτημα στην υπόθεση C‑895/24 αφορά την εξέταση των εναλλακτικών δυνατοτήτων (σχετικά υπό 4).
1.      Πρώτο έως και τέταρτο ερώτημα στην υπόθεση C-531/24
115. Προκειμένου να δοθεί απάντηση στο πρώτο έως και το τέταρτο προδικαστικό ερώτημα στην υπόθεση C-531/24, πρέπει κατ’ αρχάς να διευκρινιστεί για ποιον λόγο η έγκριση διασποράς αυξημένης ποσότητας αζώτου απαιτεί στρατηγική εκτίμηση των περιβαλλοντικών επιπτώσεων και να εξηγηθεί ότι πρέπει να εξετασθούν οι επιπτώσεις στους σκοπούς του άρθρου 4 της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα και στους τόπους Natura 2000.
116. Η έγκριση καλύπτεται από τον ορισμό των σχεδίων και προγραμμάτων στο άρθρο 2, παράγραφος 2, στοιχείο αʹ, της οδηγίας ΣΕΠΕ, δεδομένου ότι εκδόθηκε από την Ιρλανδική Κυβέρνηση μέσω νομοθετικής διαδικασίας και έπρεπε να καταρτιστεί σύμφωνα με την οδηγία για τη νιτρορύπανση.
117. Η έγκριση αποτελεί μέρος του προγράμματος δράσης βάσει της οδηγίας για τη νιτρορύπανση, το οποίο απαιτεί στρατηγική περιβαλλοντική εκτίμηση σύμφωνα με το άρθρο 3, παράγραφος 2, στοιχείο αʹ, της οδηγίας ΣΕΠΕ, διότι καθορίζει ένα πλαίσιο για τα έργα βάσει της οδηγίας ΕΠΕ (52).
Ειδικά για την έγκριση, υποχρέωση εξέτασης προκύπτει και από το άρθρο 3, παράγραφος 2, στοιχείο βʹ, διότι η έγκριση –όπως έχει ήδη εξηγηθεί (53)– τουλάχιστον στην υπό κρίση υπόθεση (54), λόγω των πιθανών επιπτώσεών της σε τόπους Natura 2000, προϋποθέτει δέουσα εκτίμηση επιπτώσεων σύμφωνα με το άρθρο 6, παράγραφος 3, της οδηγίας για τους οικοτόπους.
118. Η περιβαλλοντική έκθεση μιας στρατηγικής περιβαλλοντικής εκτίμησης εντοπίζει, περιγράφει και αξιολογεί σύμφωνα με το άρθρο 5, παράγραφος 1, της οδηγίας ΣΕΠΕ, ιδίως τις πιθανές σημαντικές επιπτώσεις που θα έχει στο περιβάλλον η υλοποίηση του σχεδίου ή του προγράμματος.
Αυτές περιλαμβάνουν, κατά το παράρτημα Ι, στοιχείο δʹ, όλα τα τρέχοντα περιβαλλοντικά προβλήματα που έχουν σχέση με το σχέδιο ή το πρόγραμμα. Στο πλαίσιο αυτό, θα πρέπει να ληφθούν ιδιαιτέρως υπόψη τα προβλήματα που σχετίζονται με τόπους ιδιαίτερης περιβαλλοντικής σημασίας, όπως οι περιοχές Natura 2000 που έχουν χαρακτηριστεί βάσει της οδηγίας για την προστασία των πτηνών και της οδηγίας για τους οικοτόπους. Το στοιχείο εʹ διευκρινίζει περαιτέρω ότι πρέπει να περιγράφονται οι καθορισμένοι στόχοι περιβαλλοντικής προστασίας που έχουν σημασία για το σχέδιο ή το πρόγραμμα και ο τρόπος με τον οποίο οι στόχοι αυτοί και όλες οι περιβαλλοντικές παράμετροι έχουν ληφθεί υπόψη κατά την εκπόνηση του σχεδίου ή του προγράμματος. Κατά το στοιχείο στʹ, οι πληροφορίες που πρέπει να παρέχονται περιλαμβάνουν επίσης πιθανές σημαντικές επιπτώσεις στο περιβάλλον, συμπεριλαμβανομένων πτυχών όπως, μεταξύ άλλων, η βιοποικιλότητα, η πανίδα, η χλωρίδα και τα ύδατα.
119. Ως εκ τούτου, το περιεχόμενο της εξέτασης της συμβατότητας με τους στόχους του άρθρου 4 της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα (55) και η δέουσα εκτίμηση σύμφωνα με το άρθρο 6, παράγραφος 3, της οδηγίας για τους οικοτόπους (56) έπρεπε να αποτελούν αντικείμενο της περιβαλλοντικής μελέτης.
Ελλείψει των ελέγχων αυτών, η περιβαλλοντική μελέτη ήταν ελλιπής.
120. Αυτή η περιβαλλοντική έκθεση έπρεπε να αποτελέσει τη βάση για τη συμμετοχή του κοινού σύμφωνα με το άρθρο 6 της οδηγίας ΣΕΠΕ και, με βάση το άρθρο 8, η έκθεση και οι γνώμες έπρεπε να ληφθούν υπόψη κατά την έγκριση της παρέκκλισης.
Οι ενέργειες αυτές θα ήταν επίσης ελλιπείς αν η περιβαλλοντική μελέτη ήταν ελλιπής.
121. Συνοψίζοντας, επιβάλλεται η διαπίστωση ότι η χορήγηση έγκρισης για την αύξηση της διασποράς αζώτου από γεωργικές εκμεταλλεύσεις στο πλαίσιο προγράμματος δράσης βάσει της οδηγίας για τη νιτρορύπανση απαιτεί εκτίμηση περιβαλλοντικών επιπτώσεων σύμφωνα με την οδηγία ΣΕΠΕ, στην οποία προσδιορίζονται, περιγράφονται και αξιολογούνται οι επιπτώσεις της έγκρισης αυτής στους σκοπούς του άρθρου 4 της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα και στους τόπους Natura 2000.
2.      Έβδομο προδικαστικό ερώτημα στην υπόθεση C-531/24 – Μέτρα παρακολούθησης στην περιβαλλοντική μελέτη
122. Το άρθρο 10, παράγραφος 1, της οδηγίας ΣΕΠΕ προβλέπει ότι τα κράτη μέλη παρακολουθούν τις σημαντικές επιπτώσεις της εφαρμογής των σχεδίων και προγραμμάτων, προκειμένου, μεταξύ άλλων, να εντοπίζουν εγκαίρως απρόβλεπτες δυσμενείς επιπτώσεις και να είναι σε θέση να λαμβάνουν κατάλληλα μέτρα για την επανόρθωση της κατάστασης.
Με το έβδομο προδικαστικό ερώτημα στην υπόθεση C-531/24, το High Court (ανώτερο δικαστήριο, Ιρλανδία) ζητεί να διευκρινιστεί αν η περιβαλλοντική μελέτη πρέπει να περιέχει αρκούντως λεπτομερή περιγραφή των σχεδιαζόμενων μέτρων παρακολούθησης, ώστε να διασφαλίζεται η συμμόρφωση με το άρθρο 10 (σχετικά υπό Α), ιδίως λεπτομέρειες σχετικά με τον τρόπο με τον οποίο θα λαμβάνει χώρα η εν λόγω παρακολούθηση, πότε θα πραγματοποιείται και/ή πώς θα εφαρμόζεται η παρακολούθηση (σχετικά, υπό Β) και ποια θα είναι η αντίδραση σε τυχόν απρόβλεπτες δυσμενείς περιβαλλοντικές επιπτώσεις που ενδέχεται να εντοπιστούν (σχετικά υπό Γ).
α)      Παρουσίαση μέτρων παρακολούθησης που πληρούν τις απαιτήσεις του άρθρου 10 της οδηγίας ΣΕΠΕ
123. Κατά το άρθρο 5, παράγραφος 1, δεύτερη περίοδος, της οδηγίας ΣΕΠΕ, το παράρτημα I προσδιορίζει τις πληροφορίες που πρέπει να περιλαμβάνονται στην περιβαλλοντική μελέτη.
Οι πληροφορίες αυτές περιλαμβάνουν, σύμφωνα με το παράρτημα Ι, στοιχείο θʹ, περιγραφή των σχεδιαζόμενων μέτρων παρακολούθησης που προβλέπονται στο άρθρο 10.
124. Δεδομένου ότι το παράρτημα Ι, στοιχείο θʹ, της οδηγίας ΣΕΠΕ απαιτεί μόνον την υποβολή των σχεδιαζόμενων μέτρων παρακολούθησης, θα μπορούσε να θεωρηθεί ότι η περιβαλλοντική μελέτη δεν απαιτείται να περιέχει πληροφορίες για το ζήτημα αυτό, εάν δεν σχεδιάζεται (ακόμη) κανένα μέτρο.
125. Ωστόσο, η Ιρλανδία ορθώς επισημαίνει ότι οι πληροφορίες που αναφέρονται στο παράρτημα I της οδηγίας ΣΕΠΕ πρέπει να παρέχονται σύμφωνα με το άρθρο 5, παράγραφοι 2 και 3.
Βάσει του άρθρου 5, παράγραφος 2, η περιβαλλοντική έκθεση περιλαμβάνει τις πληροφορίες που μπορούν εύλογα να απαιτηθούν.
Στο πλαίσιο αυτό, πρέπει να λαμβάνει υπόψη τις τρέχουσες γνώσεις και μεθόδους αξιολόγησης, το περιεχόμενο και τον βαθμό λεπτομέρειας του σχεδίου ή του προγράμματος, τη θέση του στη διαδικασία λήψης αποφάσεων, καθώς και τον βαθμό στον οποίο ορισμένες πτυχές μπορούν να εξεταστούν καλύτερα στα διάφορα στάδια της διαδικασίας, προκειμένου να αποφεύγονται οι πολλαπλές αξιολογήσεις.
126. Κατά συνέπεια, πρέπει βεβαίως να αναγνωριστεί στην Ιρλανδία ότι τα κράτη μέλη διαθέτουν ορισμένη διακριτική ευχέρεια όσον αφορά τις πληροφορίες που παρέχουν στην περιβαλλοντική έκθεση σχετικά με τα μέτρα παρακολούθησης.
127. Ωστόσο, το άρθρο 5, παράγραφος 2, της οδηγίας ΣΕΠΕ καθορίζει επίσης τα όρια της εν λόγω διακριτικής ευχέρειας, ο έλεγχος της οποίας απόκειται στα εθνικά δικαστήρια (57).
Πράγματι, η έκθεση δεν πρέπει να περιέχει περισσότερες πληροφορίες από ό,τι μπορεί ευλόγως να απαιτηθεί, αλλά δεν πρέπει να περιέχει ούτε λιγότερες πληροφορίες.
128. Πάντως, η υποβολή της περιβαλλοντικής μελέτης μπορεί (και πρέπει) ευλόγως να απαιτείται μόνον αφού οι αρμόδιες αρχές έχουν προβλέψει τα αναγκαία μέτρα για τη συμμόρφωση προς το άρθρο 10 της οδηγίας ΣΕΠΕ.
Πράγματι, το άρθρο 9, παράγραφος 1, στοιχείο γʹ, προβλέπει ότι, κατά την έγκριση του σχεδίου ή του προγράμματος, λαμβάνονται τα μέτρα παρακολουθήσεως που αναφέρονται στο άρθρο 10.
Επομένως, το παράρτημα I, στοιχείο i, στηρίζεται στην παραδοχή ότι έχουν σχεδιαστεί τέτοια μέτρα και προβλέπει την κοινοποίηση των πληροφοριών αυτών, μολονότι δεν πρόκειται, stricto sensu, για προσδιορισμό, περιγραφή ή εκτίμηση των περιβαλλοντικών επιπτώσεων.
129. Όσον αφορά το παρόν πρόγραμμα δράσης και την έγκριση διασποράς αυξημένης ποσότητας αζώτου, πρέπει να προστεθεί ότι η Ιρλανδία δεν το κατήρτισε για πρώτη φορά, αλλά για πέμπτη φορά. Στην πραγματικότητα, θα έπρεπε να έχουν ήδη ληφθεί τα κατάλληλα μέτρα παρακολούθησης. Δεν είναι σαφές γιατί η συνέχιση των μέτρων αυτών δεν κατέστη δυνατό να εξηγηθεί στην περιβαλλοντική μελέτη.
130. Επιπλέον, θα έπρεπε επίσης να υπάρχουν μέτρα παρακολούθησης βάσει του άρθρου 8 και του παραρτήματος V της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα, τα οποία, σύμφωνα με το άρθρο 10 παράγραφος 2, της οδηγίας ΣΕΠΕ, μπορούν να χρησιμοποιηθούν για την παρακολούθηση των αποτελεσμάτων των επίμαχων μέτρων.
Αν συνέβαινε κάτι τέτοιο, η Ιρλανδία θα έπρεπε να είχε αναφερθεί στα μέτρα αυτά.
131. Επομένως, η περιβαλλοντική έκθεση πρέπει να περιγράφει, σύμφωνα με το άρθρο 5 και το παράρτημα I, στοιχείο i, καθώς και το άρθρο 10 της οδηγίας ΣΕΠΕ, τα μέτρα για την παρακολούθηση των σημαντικών επιπτώσεων της εφαρμογής του προγράμματος δράσης και, ιδίως, της έγκρισης της διασποράς αυξημένων ποσοτήτων αζώτου.
β)      Ακρίβεια των πληροφοριών σχετικά με τα μέτρα παρακολούθησης
132. Το High Court (ανώτερο δικαστήριο, Ιρλανδία) ζητεί επίσης να διευκρινιστεί σε ποιον βαθμό η έκθεση αυτή πρέπει να περιλαμβάνει τον τρόπο παρακολούθησης.
133. Η παρουσίαση των σχεδιαζόμενων μέτρων παρακολούθησης που προβλέπονται στην περιβαλλοντική έκθεση πρέπει να καθιστά δυνατή τη συζήτηση των μέτρων αυτών στο πλαίσιο της συμμετοχής του κοινού που προβλέπεται στα άρθρα 6 και 7 της οδηγίας ΣΕΠΕ.
Ως εκ τούτου, οι πληροφορίες που περιέχονται στην περιβαλλοντική μελέτη πρέπει να είναι επαρκώς λεπτομερείς ώστε να επιτρέπουν στο κοινό να εκτιμήσει κατά πόσον τα σχεδιαζόμενα μέτρα επαρκούν για την εκπλήρωση των απαιτήσεων του άρθρου 10.
134. Το άρθρο 10 της οδηγίας ΣΕΠΕ απαιτεί την παρακολούθηση όλων των σημαντικών περιβαλλοντικών επιπτώσεων της εφαρμογής των σχεδίων και προγραμμάτων, δηλαδή όλων των επιπτώσεων που έχουν ήδη προσδιοριστεί, περιγραφεί και αξιολογηθεί στο πλαίσιο της εκτίμησης περιβαλλοντικών επιπτώσεων.
135. Στην υπόθεση της κύριας δίκης, είναι προφανές ότι ιδίως οι επιπτώσεις της διασποράς αυξημένων ποσοτήτων αζώτου από τις γεωργικές εκμεταλλεύσεις στις ποσότητες νιτρικών ιόντων στα επιφανειακά ύδατα και στους τόπους Natura 2000 επιβάλλεται να παρακολουθούνται.
136. Επιπλέον, η αναγκαιότητα παρακολούθησης των τόπων Natura 2000 είναι ανεξάρτητη από το αν η γενική έγκριση διασποράς στο πρόγραμμα δράσης στηρίζεται σε δέουσα εκτίμηση σύμφωνα με το άρθρο 6, παράγραφος 3, της οδηγίας για τους οικοτόπους, διότι διασφαλίζεται ότι η αίτηση εξετάζεται σε επίπεδο μεμονωμένων εκμεταλλεύσεων (58).
Πράγματι, το γεγονός ότι η εκτίμηση αυτή είναι καταλληλότερη σε επίπεδο εκμετάλλευσης δεν δικαιολογεί την εγκατάλειψη της εφαρμογής του άρθρου 10 της οδηγίας ΣΕΠΕ.
Αντιθέτως, η παρακολούθηση που απαιτείται βάσει της διατάξεως αυτής αποτελεί σημαντικό έλεγχο του κατά πόσον οι εκτιμήσεις που διενεργήθηκαν σε επίπεδο εκμεταλλεύσεως απέφεραν τα ορθά αποτελέσματα.
137. Κατά συνέπεια, τα μέτρα παρακολούθησης πρέπει να περιγράφονται στην περιβαλλοντική έκθεση με τόση λεπτομέρεια ώστε να μπορεί να ελεγχθεί η συμμόρφωση προς το άρθρο 10 της οδηγίας ΣΕΠΕ, η οποία καλύπτει και τις επιπτώσεις στις ποσότητες νιτρικών ιόντων στα επιφανειακά ύδατα και στους τόπους Natura 2000 όταν επιτρέπεται η διασπορά αυξημένων ποσοτήτων αζώτου από γεωργικές εκμεταλλεύσεις.
γ)      Αντιμετώπιση απρόβλεπτων δυσμενών περιβαλλοντικών επιπτώσεων
138. Τέλος, το High Court (ανώτερο δικαστήριο, Ιρλανδία) ζητεί να αποσαφηνισθεί αν η περιβαλλοντική μελέτη πρέπει επίσης να διευκρινίζει τον τρόπο με τον οποίο θα αντιμετωπιστούν τυχόν απρόβλεπτες δυσμενείς επιπτώσεις στο περιβάλλον που ενδέχεται να προκύψουν.
139. Συναφώς, πρέπει να γίνει δεκτή η άποψη της Επιτροπής ότι η οδηγία ΣΕΠΕ δεν περιέχει καμία σχετική απαίτηση. Το άρθρο 10 έχει ως αποκλειστικό σκοπό να επιτρέψει στα κράτη μέλη να λάβουν τα κατάλληλα μέτρα για την επανόρθωση της κατάστασης.
140. Αντιθέτως, το ζήτημα αν τα κράτη μέλη πρέπει να λάβουν διορθωτικά μέτρα μπορεί να προκύψει από άλλες ρυθμίσεις. Όπως έχει ήδη επισημανθεί, με βάση το άρθρο 11, παράγραφος 5, της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα, τα κράτη μέλη πρέπει να προσαρμόσουν το πρόγραμμα μέτρων εάν τα δεδομένα παρακολούθησης δείχνουν ότι οι στόχοι του άρθρου 4 δεν είναι πιθανό να επιτευχθούν (59).
Επιπλέον, το άρθρο 6, παράγραφος 2, της οδηγίας για τους οικοτόπους επιβάλλει στα κράτη μέλη την υποχρέωση να αποφεύγουν την υποβάθμιση των φυσικών οικοτόπων και των οικοτόπων ειδών στους τόπους Natura 2000.
141. Ωστόσο, τα μέτρα που πρέπει να λαμβάνονται σε περίπτωση απρόβλεπτων δυσμενών επιπτώσεων στο περιβάλλον μπορούν να καθορίζονται μόνον υπό το πρίσμα των εν λόγω επιπτώσεων. Συχνά μπορούν να ληφθούν διαφορετικά μέτρα, παρέχοντας διακριτική ευχέρεια στις αρμόδιες αρχές των κρατών μελών.
142. Τούτο είναι επίσης δυνατό όταν στα επιφανειακά ύδατα ή στους τόπους Natura 2000 σημειώνονται μεγαλύτερες από τις αναμενόμενες ποσότητες νιτρικών ιόντων. Πράγματι, μείωση των εισροών νιτρικών ιόντων μπορεί επίσης να επιτευχθεί αν το κράτος μέλος μειώσει τις απορρίψεις νιτρικών ιόντων από άλλες πηγές πλην της γεωργίας.
143. Επομένως, στο πλαίσιο της εκτιμήσεως περιβαλλοντικών επιπτώσεων, δεν είναι αναγκαίο να προσδιοριστεί η αντίδραση σε απρόβλεπτες δυσμενείς επιπτώσεις στο περιβάλλον.
3.      Όγδοο ερώτημα στην υπόθεση C-531/24 και πρώτο ερώτημα στην υπόθεση C-895/24 – υλικά περιουσιακά στοιχεία
144. Το όγδοο ερώτημα στην υπόθεση C-531/24 και το πρώτο ερώτημα στην υπόθεση C-895/24 αφορούν τη συνεκτίμηση «υλικών περιουσιακών στοιχείων» στο πλαίσιο της εκτιμήσεως περιβαλλοντικών επιπτώσεων. Το ερώτημα αυτό εξηγείται από το γεγονός ότι, κατά την εκτίμηση των περιβαλλοντικών επιπτώσεων, ελήφθη υπόψη η οικονομική σημασία της γεωργίας προκειμένου να δοθεί προτεραιότητα στην έγκριση της διασποράς αυξημένων ποσοτήτων αζώτου σε σχέση με επιλογές φιλικότερες προς το περιβάλλον. Η An Taisce αμφιβάλλει ως προς το αν τούτο συνάδει με την οδηγία ΣΕΠΕ.
145. Το σημείο εκκίνησης της συλλογιστικής της An Taisce είναι ορθό. Βεβαίως, το άρθρο 5 και το παράρτημα I, στοιχείο στʹ, της οδηγίας ΣΕΠΕ προβλέπουν ότι η περιβαλλοντική μελέτη προσδιορίζει, περιγράφει και αξιολογεί τις επιπτώσεις στα υλικά περιουσιακά στοιχεία.
Ωστόσο, στην εισαγωγή του παραρτήματος Ι, στοιχείο στʹ, διευκρινίζεται ότι πρόκειται για περιβαλλοντικές επιπτώσεις που επηρεάζουν τα υλικά περιουσιακά στοιχεία. Επιπλέον, στο πλαίσιο της οδηγίας ΕΠΕ, το Δικαστήριο υπογράμμισε ότι μπορούν να λαμβάνονται υπόψη μόνον οι επιπτώσεις σε αγαθά οι οποίες, ως εκ της φύσεώς τους, ενδέχεται να έχουν επιπτώσεις και στο περιβάλλον. Αντιθέτως, οι επιπτώσεις στην αξία των εν λόγω αγαθών δεν ασκούν επιρροή για την εφαρμογή της οδηγίας ΕΠΕ (60).
146. Επομένως, στο πλαίσιο της εγκρίσεως της διασποράς αυξημένων ποσοτήτων αζώτου, θα μπορούσε να θεωρηθεί, για παράδειγμα, ότι η αλιεία επηρεάζεται αν, λόγω της πρακτικής αυτής, τα ύδατα παρουσιάζουν ευτροφισμό. Θα μπορούσε επίσης να θεωρηθεί ότι ενδεχόμενες αυξήσεις της αποδόσεως λόγω της λίπανσης συνιστούν επιπτώσεις στο περιβάλλον.
147. Αντιθέτως, το γεγονός ότι οι γεωργικές εκμεταλλεύσεις πρέπει να διασπείρουν κόπρο που περιέχει άζωτο διότι προέρχεται από την κτηνοτροφία (61), με αποτέλεσμα αυστηρότεροι περιορισμοί της διασποράς στο έδαφος να απαιτούν μείωση του ζωικού κεφαλαίου, δεν αποτελεί περιβαλλοντική επίπτωση της έγκρισης, αλλά οικονομική συνέπεια ενδεχόμενου περιορισμού.
148. Από αυτό προκύπτει, ωστόσο, μόνον ότι η παράμετρος αυτή δεν επιβάλλεται να προσδιορίζεται, να περιγράφεται και να αξιολογείται στην περιβαλλοντική έκθεση σύμφωνα με το άρθρο 5 και το παράρτημα I, στοιχείο στʹ, της οδηγίας ΣΕΠΕ.
149. Πάντως, οι διατάξεις αυτές δεν απαγορεύουν να λαμβάνονται υπόψη στο πλαίσιο της εκτιμήσεως περιβαλλοντικών επιπτώσεων και εκτιμήσεις σχετικές με την οικονομική σημασία της γεωργίας. Αντιθέτως, μάλιστα, είναι αναγκαίες τέτοιες εκτιμήσεις κατά την επιλογή εναλλακτικών δυνατοτήτων, όταν περιλαμβάνονται μεταξύ των λόγων για τους οποίους ορισμένα μέτρα προτιμήθηκαν έναντι άλλων.
150. Πράγματι, κατά το άρθρο 9, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, της οδηγίας ΣΕΠΕ, μετά την έγκριση ενός σχεδίου ή προγράμματος, πρέπει να τίθεται στη διάθεση του κοινού και των οικείων αρχών δήλωση στην οποία συνοψίζονται, μεταξύ άλλων, οι λόγοι για τους οποίους επελέγη το σχέδιο ή πρόγραμμα, κατόπιν σταθμίσεως με τις εύλογες εναλλακτικές λύσεις που εξετάστηκαν.
151. Επομένως, η έννοια των «υλικών περιουσιακών στοιχείων» του παραρτήματος I, στοιχείο στʹ, της οδηγίας ΣΕΠΕ καλύπτει μόνον τις υλικές αξίες που επηρεάζονται από τις περιβαλλοντικές επιπτώσεις ενός σχεδίου ή προγράμματος. Ωστόσο, ο κοινωνικός αντίκτυπος των γεωργικών δραστηριοτήτων, ο αντίκτυπος του σχεδίου ή του έργου στον γεωργικό τομέα, καθώς και οι παραγωγικές επιδόσεις και τα εισοδήματα των γεωργών, η βιωσιμότητα του γεωργικού τομέα του οικείου κράτους μέλους, η αλυσίδα εφοδιασμού τροφίμων και η απασχόληση σημαντικού μέρους του πληθυσμού μπορούν να ληφθούν υπόψη στην εκτίμηση περιβαλλοντικών επιπτώσεων προκειμένου να δικαιολογηθεί, σύμφωνα με το άρθρο 9, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, της εν λόγω οδηγίας, η επιλογή μεταξύ διαφόρων εναλλακτικών δυνατοτήτων.
4.      Δεύτερο προδικαστικό ερώτημα στην υπόθεση C-895/24 – Εξέταση εναλλακτικών δυνατοτήτων στην περιβαλλοντική μελέτη
152. Με το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα στην υπόθεση C-895/24 ζητείται να διευκρινιστεί αν το άρθρο 5, παράγραφος 1, ή/και το άρθρο 9, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, και το παράρτημα I, στοιχείο ηʹ, της οδηγίας ΣΕΠΕ έχουν ως αποτέλεσμα ότι, για τους σκοπούς της εκτίμησης βάσει του άρθρου 3, παράγραφος 1, της παρούσας οδηγίας, οι εναλλακτικές δυνατότητες πρέπει να προσδιορίζονται, να περιγράφονται και να αξιολογούνται με συγκρίσιμο τρόπο.
153. Για να απαντήσω στο ερώτημα αυτό, θα ακολουθήσω σε μεγάλο βαθμό τις σκέψεις που ανέπτυξα στις προτάσεις μου στην υπόθεση Friends of the Irish Environment (Projet Ireland 2040) (62), τις οποίες το Δικαστήριο δεν εξέτασε στην απόφασή του επί της υποθέσεως αυτής (63).
154. Κατά το άρθρο 5, παράγραφος 1, της οδηγίας ΣΕΠΕ, η περιβαλλοντική μελέτη εντοπίζει, περιγράφει και αξιολογεί τις πιθανές σημαντικές περιβαλλοντικές επιπτώσεις της εφαρμογής του σχεδίου ή προγράμματος, καθώς και εύλογες εναλλακτικές δυνατότητες, λαμβάνοντας υπόψη τους στόχους και το γεωγραφικό πεδίο εφαρμογής του σχεδίου ή προγράμματος.
155. Ως εκ τούτου, οι εύλογες εναλλακτικές δυνατότητες πρέπει να αποτελούν αντικείμενο της περιβαλλοντικής μελέτης. Η διάταξη αυτή όμως θα μπορούσε να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι οι πιθανές σημαντικές επιπτώσεις στο περιβάλλον πρέπει να προσδιορίζονται, να περιγράφονται και να αξιολογούνται μόνο σε σχέση με την προτιμώμενη επιλογή. Υπέρ της απόψεως αυτής συνηγορεί επίσης το γεγονός ότι οι λοιπές διατάξεις της οδηγίας ΣΕΠΕ αφορούν την εκτίμηση περιβαλλοντικών επιπτώσεων του οικείου σχεδίου ή προγράμματος και όχι την εκτίμηση εύλογων εναλλακτικών δυνατοτήτων.
156. Ωστόσο, τουλάχιστον το ολλανδικό κείμενο του άρθρου 5, παράγραφος 1, της οδηγίας ΣΕΠΕ, επιβάλλει να προσδιορίζονται, περιγράφονται και αξιολογούνται και οι σημαντικές περιβαλλοντικές επιπτώσεις των εναλλακτικών δυνατοτήτων.
Σε κάθε περίπτωση, η αξιολόγηση των εναλλακτικών δυνατοτήτων, για την οποία γίνεται λόγος σε όλες τις γλωσσικές αποδόσεις, μπορεί να περιλαμβάνει και τις περιβαλλοντικές επιπτώσεις των εναλλακτικών δυνατοτήτων, επομένως τον εντοπισμό και την περιγραφή αυτών.
157. Τέτοια συνεκτίμηση των επιπτώσεων των εναλλακτικών δυνατοτήτων στο περιβάλλον συνάδει με τον σκοπό της οδηγίας ΣΕΠΕ. Κατά την αιτιολογική σκέψη 4 και το άρθρο 1, πρέπει να συμβάλλει, μέσω της εκτιμήσεως των περιβαλλοντικών επιπτώσεων, στην ενσωμάτωση περιβαλλοντικών ζητημάτων στην κατάρτιση και την έγκριση σχεδίων και προγραμμάτων.
Η εκτίμηση των εναλλακτικών δυνατοτήτων η οποία δεν λαμβάνει υπόψη τις επιπτώσεις τους στο περιβάλλον δεν θα ήταν σύμφωνη με τον σκοπό αυτόν.
158. Κατά την επιλογή μεταξύ διαφορετικών εναλλακτικών δυνατοτήτων, οι περιβαλλοντικές εκτιμήσεις έχουν ιδιαίτερη σημασία. Η οδηγία ΣΕΠΕ εκδόθηκε διότι, στο πλαίσιο αδειοδότησης έργων βάσει της οδηγίας ΕΠΕ, προέκυπτε συχνά ότι υπήρχαν απαιτήσεις που απέκλειαν ορισμένες επιλογές, παρόλο που αυτές είχαν λιγότερες δυσμενείς επιπτώσεις στο περιβάλλον (64). Επομένως, σκοπός της εκτιμήσεως των περιβαλλοντικών επιπτώσεων είναι να διασφαλίσει ότι οι εν λόγω απαιτήσεις θα θεσπιστούν μόνον εφόσον είναι τουλάχιστον γνωστές οι εναλλακτικές δυνατότητες που είναι πιο φιλικές προς το περιβάλλον.
159. Ως εκ τούτου, οι περιβαλλοντικές επιπτώσεις των εύλογων εναλλακτικών δυνατοτήτων πρέπει επίσης να προσδιορίζονται, να περιγράφονται και να αξιολογούνται στην περιβαλλοντική μελέτη. Για τον σκοπό αυτόν, το άρθρο 5, παράγραφος 1, της οδηγίας ΣΕΠΕ ορίζει, ως σημεία αναφοράς, τους στόχους και το γεωγραφικό πεδίο εφαρμογής του σχεδίου ή προγράμματος.
Εναλλακτικές δυνατότητες που δεν επιτυγχάνουν τους στόχους ή υπερβαίνουν το γεωγραφικό πεδίο εφαρμογής δεν είναι, κατά κανόνα, εύλογες και δεν χρήζουν περαιτέρω εκτίμησης.
160. Εντούτοις, οι αρμόδιες αρχές δεν πρέπει να περιορίζουν αδικαιολόγητα το εύρος της εκτίμησης αποκλείοντας εκ προοιμίου δυνητικά εύλογες εναλλακτικές δυνατότητες λόγω των καθοριζόμενων στόχων ή του γεωγραφικού πεδίου εφαρμογής.
161. Η σκέψη αυτή στηρίζεται και στο άρθρο 5, παράγραφος 2, της οδηγίας ΣΕΠΕ.
Τούτο ορίζει ότι πρέπει να λαμβάνεται υπόψη η θέση του σχεδίου ή του προγράμματος στη διαδικασία λήψης αποφάσεων, καθώς και ο βαθμός στον οποίο ορισμένες πτυχές αξιολογούνται καλύτερα σε διαφορετικά επίπεδα της εν λόγω διαδικασίας, ώστε να αποφεύγεται η επανάληψη της εκτίμησης. Παραδείγματος χάριν, σε περίπτωση σχεδίου για την κατασκευή αυτοκινητοδρόμου μπορεί να τεθεί το ζήτημα κατά πόσον πρέπει να εξεταστεί, ως εύλογη εναλλακτική δυνατότητα, η σιδηροδρομική σύνδεση. Η εν λόγω εκτίμηση είναι, όμως, περιττή αν η βασική απόφαση για το έργο οδοποιίας λήφθηκε στο πλαίσιο ενός γενικότερου σχεδίου, όπου έχει ήδη γίνει σύγκριση των δύο εναλλακτικών δυνατοτήτων.
162. Όσον αφορά τις πληροφορίες βάσει των οποίων προσδιορίζονται οι εύλογες εναλλακτικές δυνατότητες, το παράρτημα Ι, στοιχείο ηʹ, της οδηγίας ΣΕΠΕ προβλέπει ότι οι πληροφορίες που παρέχονται στην περιβαλλοντική μελέτη πρέπει να περιλαμβάνουν μόνον παρουσίαση σε γενικές γραμμές των λόγων για τους οποίους επελέγησαν οι εξετασθείσες εναλλακτικές δυνατότητες. Η παρουσίαση πρέπει να καταδεικνύει τους λόγους για τους οποίους οι εξετασθείσες εναλλακτικές δυνατότητες θεωρούνται εύλογες, ενώ άλλες δεν θεωρούνται εύλογες, δηλαδή ο τρόπος με τον οποίο προσδιορίστηκαν οι εύλογες εναλλακτικές δυνατότητες.
163. Πάντως, η έννοια της «παρουσίασης σε γενικές γραμμές» δεν αναφέρεται στην περιγραφή και αξιολόγηση των εύλογων εναλλακτικών δυνατοτήτων. Επομένως, δεν μπορεί να αποτελέσει βάση για τον περιορισμό της έκτασης των πληροφοριών. Αντιθέτως, το άρθρο 5, παράγραφος 2, της οδηγίας ΣΕΠΕ, προβλέπει πληροφορίες που ευλόγως μπορεί να απαιτηθούν με γνώμονα τις υφιστάμενες γνώσεις και μεθόδους εκτίμησης, το περιεχόμενο και το επίπεδο λεπτομερειών στο σχέδιο ή το πρόγραμμα, καθώς και τα περαιτέρω στοιχεία που αναφέρθηκαν στο σημείο 161.
164. Ωστόσο, ένα από τα σημαντικότερα κριτήρια για το περιεχόμενο της περιβαλλοντικής μελέτης δεν μνημονεύεται ρητώς: Η παρουσίαση των περιβαλλοντικών επιπτώσεων πρέπει, μεταξύ άλλων, να αποδεικνύει ότι το εγκριθέν σχέδιο ή πρόγραμμα είναι συμβατό με τις εφαρμοστέες ουσιαστικές απαιτήσεις της περιβαλλοντικής νομοθεσίας (65). Πράγματι, περιβαλλοντικές επιπτώσεις οι οποίες αντιβαίνουν σε διατάξεις του δικαίου περιβάλλοντος είναι, σε κάθε περίπτωση, κρίσιμες (66).
165. Δεν είναι δικαιολογημένος ο φόβος
που εκφράζει η Ιρλανδίας ότι τούτο σημαίνει ότι πρέπει να εξεταστεί η συμβατότητα όλων των εναλλακτικών δυνατοτήτων με όλες τις πιθανές περιβαλλοντικές απαιτήσεις. Το σημείο αφετηρίας είναι μάλλον η εξέταση της εναλλακτικής δυνατότητας που τελικώς έγινε δεκτή ως συμβατή με τις απαιτήσεις αυτές.
166. Εν προκειμένω, τίθεται ιδίως το ζήτημα αν η έγκριση αυξήσεως των ποσοτήτων αζώτου συνάδει με την οδηγία για τη νιτρορύπανση, την οδηγία-πλαίσιο για τα ύδατα και την οδηγία για τους οικοτόπους. Ωστόσο, εάν η έγκριση βασίζεται σε παρέκκλιση βάσει του άρθρου 4, παράγραφος 7, της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα και/ή του άρθρου 6, παράγραφος 4, της οδηγίας για τους οικοτόπους, θα πρέπει να εφαρμόζονται τα κριτήρια που προβλέπονται σε αυτές για την επιλογή μεταξύ διαφόρων εναλλακτικών δυνατοτήτων.
Όσον αφορά το άρθρο 6, παράγραφος 4, της οδηγίας για τους οικοτόπους, το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι η ακεραιότητα των τόπων Natura 2000 παραβλάπτεται μόνον εφόσον, μεταξύ άλλων, δεν υπάρχουν εναλλακτικές λύσεις λιγότερο επιβλαβείς για την ακεραιότητα του οικείου τόπου (67).
167. Αντιθέτως, η οδηγία ΣΕΠΕ δεν προβλέπει ουσιώδη κριτήρια για την επιλογή εναλλακτικών δυνατοτήτων (68). Συνεπώς, δεν υποχρεώνει τις αρμόδιες αρχές να επιλέξουν την εναλλακτική δυνατότητα που επιβαρύνει λιγότερο το περιβάλλον. Όπως ήδη παρατηρήθηκε (69), αποκλειστικός σκοπός της εκτίμησης περιβαλλοντικών επιπτώσεων είναι η απόφαση επιλογής να λαμβάνεται κατόπιν συνεκτίμησης των σημαντικών περιβαλλοντικών επιπτώσεων.
168. Επομένως, εάν η επιλογή μεταξύ διαφόρων εναλλακτικών δυνατοτήτων δεν εξαρτάται από ουσιώδεις απαιτήσεις άλλων νομοθετικών διατάξεων, για τον καθορισμό των πληροφοριών που ευλόγως μπορεί να απαιτηθούν, εκτός από τα στοιχεία που προβλέπονται στο άρθρο 5, παράγραφος 2, της οδηγίας ΣΕΠΕ, κρίσιμης σημασίας είναι, ιδίως, δύο περαιτέρω στοιχεία.
Πρώτον, όσον αφορά τα κρίσιμα για τη λήψη αποφάσεως επιχειρήματα, τα στοιχεία αυτά πρέπει να παρέχουν τη δυνατότητα σύγκρισης μεταξύ της προτιμώμενης επιλογής και των εναλλακτικών δυνατοτήτων. Δεύτερον, τα στοιχεία πρέπει να επιτρέπουν να λαμβάνονται υπόψη, στο πλαίσιο αυτής της σύγκρισης, οι καθοριστικής σημασίας περιβαλλοντικοί προβληματισμοί.
169. Κατά συνέπεια, αν η επιλογή μεταξύ των εναλλακτικών δυνατοτήτων στηρίζεται, για παράδειγμα, κυρίως σε οικονομικούς λόγους, τα οικονομικά πλεονεκτήματα και μειονεκτήματα όλων των εύλογων εναλλακτικών δυνατοτήτων πρέπει να προσδιορίζονται και να περιγράφονται τουλάχιστον σε βαθμό που να καθίσταται σαφής η σχέση μεταξύ των διαφόρων εναλλακτικών. Ωστόσο, θα πρέπει επίσης να διευκρινιστεί αν τα οικονομικά οφέλη οδηγούν σε δυσμενείς περιβαλλοντικές επιπτώσεις που θα μπορούσαν να αποφευχθούν με άλλες επιλογές. Ειδάλλως, οι περιβαλλοντικοί προβληματισμοί δεν θα λαμβάνονταν επαρκώς υπόψη κατά την επιλογή μεταξύ των εξεταζόμενων εναλλακτικών δυνατοτήτων.
170. Οι απαιτήσεις αυτές δεν αποκλείουν το ενδεχόμενο η εκτίμηση περιβαλλοντικών επιπτώσεων της προτιμώμενης επιλογής να είναι λεπτομερέστερη από την εκτίμηση των περιβαλλοντικών επιπτώσεων των άλλων εξετασθεισών εναλλακτικών δυνατοτήτων, συμπεριλαμβανομένων των οικονομικών επιπτώσεων. Τούτο είναι αναμενόμενο ιδίως στην περίπτωση που τα πλεονεκτήματα της προτιμώμενης επιλογής υπερισχύουν αισθητά έναντι των εναλλακτικών δυνατοτήτων που εξετάστηκαν, ακόμα και υπό το πρίσμα των περιβαλλοντικών επιπτώσεων. Στην περίπτωση αυτή, τυχόν λεπτομερέστερες πληροφορίες δεν έχουν καμία ειδική σημασία όσον αφορά τις εξετασθείσες εναλλακτικές δυνατότητες, ενώ οι πληροφορίες που αφορούν τις περιβαλλοντικές επιπτώσεις της προτιμώμενης επιλογής είναι σημαντικές για τη μεταγενέστερη υλοποίηση του σχεδίου ή προγράμματος.
171. Αν, όμως, τα πλεονεκτήματα και τα μειονεκτήματα των διαφόρων εναλλακτικών δυνατοτήτων είναι παρόμοιας βαρύτητας, δυσχεραίνεται η αιτιολόγηση της αποφάσεως επιλογής. Σε τέτοια περίπτωση μπορεί να είναι αναγκαίο να συμπεριληφθούν στην περιβαλλοντική μελέτη λεπτομερέστερες πληροφορίες σχετικά με τις εύλογες εναλλακτικές δυνατότητες, ακόμα και αν αυτό συνεπάγεται πιο απαιτητική προσπάθεια. Τούτο ισχύει ιδίως εάν η εξέταση εναλλακτικών δυνατοτήτων είναι επίσης ουσιαστικής νομικής φύσης, διότι εξυπηρετεί την εφαρμογή μιας διάταξης παρέκκλισης όπως το άρθρο 6, παράγραφος 4, της οδηγίας για τους οικοτόπους ή το άρθρο 4, παράγραφος 7, της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα.
172. Επομένως, στο δεύτερο προδικαστικό ερώτημα στην υπόθεση C-895/24 πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι κατά το άρθρο 5, παράγραφοι 1 και 2, της οδηγίας ΣΕΠΕ, η περιβαλλοντική μελέτη πρέπει να περιλαμβάνει τις πληροφορίες σχετικά με τις εξετασθείσες εύλογες εναλλακτικές δυνατότητες σε σχέση με το εγκριθέν σχέδιο ή πρόγραμμα, οι οποίες είναι αναγκαίες για:
–      να διαπιστωθεί η τήρηση των απαιτήσεων άλλων κανονιστικών ρυθμίσεων σχετικά με την εξέταση των εναλλακτικών δυνατοτήτων, και
–      να διαπιστωθεί κατά πόσον συνεκτιμήθηκαν οι περιβαλλοντικές επιπτώσεις στο πλαίσιο σύγκρισης των εξετασθεισών εναλλακτικών δυνατοτήτων κατά την απόφαση περί εγκρίσεως του σχεδίου ή προγράμματος.
Δ.      Ένατο προδικαστικό ερώτημα στην υπόθεση C-531/24 – Επιπτώσεις για την έγκριση από την Επιτροπή της διασποράς αυξημένων ποσοτήτων νιτρικών ιόντων
173. Με το ένατο προδικαστικό ερώτημα στην υπόθεση C-531/24, το High Court (ανώτερο δικαστήριο, Ιρλανδία) ζητεί να διευκρινιστεί αν τυχόν παραβάσεις της οδηγίας για τους οικοτόπους, της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα και/ή της οδηγίας ΣΕΠΕ, οι οποίες διαπιστώθηκαν στο πλαίσιο των λοιπών ερωτημάτων, έχουν ως αποτέλεσμα την ακύρωση της εκτελεστικής αποφάσεως (ΕΕ) 2022/696 της Επιτροπής.
174. Ωστόσο, οι μετέχοντες στη διαδικασία υποστήριξαν ομόφωνα, κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, ότι το ζήτημα αυτό ήταν πρόωρο στο συγκεκριμένο χρονικό σημείο. Επί του παρόντος, οι παραβιάσεις του δικαίου της Ένωσης που αναφέρονται στο ερώτημα είναι μεν πιθανές, αλλά δεν έχουν ακόμη διαπιστωθεί. Αντιθέτως, το αιτούν δικαστήριο πρέπει να εξακριβώσει, υπό το φως των απαντήσεων του Δικαστηρίου στα λοιπά προδικαστικά ερωτήματα και βάσει άλλων επιχειρημάτων που προέβαλαν οι μετέχοντες στη διαδικασία, αν η Ιρλανδία παρέβη πράγματι τις προαναφερθείσες οδηγίες.
175. Βεβαίως, κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, η Ιρλανδία παραδέχθηκε ότι, κατά παράβαση του άρθρου 6, παράγραφος 3, της οδηγίας για τους οικοτόπους, δεν έχει ακόμη πραγματοποιηθεί εκτίμηση των επιπτώσεων της διασποράς αυξημένων ποσοτήτων αζώτου από ορισμένες γεωργικές εκμεταλλεύσεις.
Συγχρόνως όμως το εν λόγω κράτος μέλος αμφισβήτησε κατηγορηματικά ότι η έγκριση των αυξημένων αυτών ποσοτήτων πρέπει να εξεταστεί στο πλαίσιο του προγράμματος δράσης.
176. Ως εκ τούτου, οι διαπιστώσεις που είναι αναγκαίες για την απάντηση στο ένατο προδικαστικό ερώτημα στην υπόθεση C-531/24 δεν είναι ακόμη διαθέσιμες μέχρι σήμερα.
177. Επομένως, στο παρόν στάδιο, το ερώτημα αυτό είναι υποθετικό και, κατά συνέπεια, απαράδεκτο.
178. Για λόγους πληρότητας, πρέπει να σημειωθεί ότι η An Taisce θα μπορούσε να προβάλει τυχόν αμφιβολίες σχετικά με τη νομιμότητα της εκτελεστικής αποφάσεως (ΕΕ) 2022/696 μέσω αίτησης εσωτερικής επανεξέτασης σύμφωνα με το άρθρο 10 του κανονισμού Aarhus (70).
Ε.      Διατήρηση των αποτελεσμάτων
179. Σε περίπτωση που το αιτούν δικαστήριο καταλήξει στο συμπέρασμα ότι η Ιρλανδία ενέκρινε το σχέδιο δράσης, εν όλω ή εν μέρει, κατά παράβαση των εξεταζόμενων εν προκειμένω διατάξεων, ορισμένοι μετέχοντες στη διαδικασία προτείνουν τη διατήρηση των αποτελεσμάτων του.
180. Καταρχήν, οι ελλείψεις των διαφόρων περιβαλλοντικών εκτιμήσεων θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε αναστολή ή ακύρωση αποφάσεως που λαμβάνεται βάσει αυτών. Πράγματι, δυνάμει της αρχής της καλόπιστης συνεργασίας που κατοχυρώνεται στο άρθρο 4, παράγραφος 3, ΣΕΕ, τα κράτη μέλη υποχρεούνται να εξαλείφουν τις συνέπειες της παραβάσεως του δικαίου της Ένωσης (71).
Τούτο διαπίστωσε ρητώς το Δικαστήριο όσον αφορά την παντελή έλλειψη της απαιτούμενης στρατηγικής περιβαλλοντικής εκτιμήσεως (72) και το απαίτησε, τουλάχιστον σιωπηρώς, ως προϋπόθεση όσον αφορά τις ελλείψεις μιας στρατηγικής περιβαλλοντικής εκτίμησης (73).
181. Φαίνεται επίσης ότι αποκλείεται να αποφευχθεί αυτή η έννομη συνέπεια με την αιτιολογία ότι τα εν λόγω σφάλματα, όπως αποδεικνύεται, δεν μπόρεσαν να μεταβάλουν το αποτέλεσμα της διαδικασίας λήψης αποφάσεων (74). Πράγματι, με βάση τις διαθέσιμες πληροφορίες, είναι απίθανο να επιτραπεί η διασπορά αυξημένων ποσοτήτων αζώτου χωρίς να εφαρμοστεί το άρθρο 6, παράγραφος 4, της οδηγίας για τους οικοτόπους και, τουλάχιστον, μία από τις παρεκκλίσεις που προβλέπει το άρθρο 4 της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα.
Ωστόσο, τα υπέρτερα συμφέροντα που είναι αναγκαία προς τούτο δεν μπορούν να τεκμαίρονται για κάθε γεωργική εκμετάλλευση της Ιρλανδίας που μπορεί να επικαλεστεί την έγκριση.
182. Εντούτοις, δεδομένου ότι η αναστολή ή η κατάργηση εθνικής διάταξης αντίθετης προς το δίκαιο της Ένωσης μπορεί να έχει αρνητικές συνέπειες, το Δικαστήριο έχει δεχθεί εξαιρέσεις από τον κανόνα σύμφωνα με τον οποίο τα εθνικά μέτρα που θεσπίζονται κατά παράβαση του δικαίου της Ένωσης πρέπει να ακυρώνονται, πράγμα το οποίο υπενθυμίζει επίσης η Επιτροπή. Αφού το Δικαστήριο έθεσε κατ’ αρχάς τέσσερις σχετικές προϋποθέσεις (75), ορθώς τις περιόρισε στα ουσιώδη στοιχεία τους με την απόφαση A κ.λπ. (Ανεμογεννήτριες σε Aalter και Nevele) ως εξής:Η διατήρηση σε ισχύ πρέπει να είναι, πρώτον, αναγκαία για να διασφαλιστεί ένα επιτακτικό συμφέρον, όπως η συνέχιση της εφαρμογής μιας πράξης της Ένωσης που αφορά την προστασία του περιβάλλοντος (76) ή η πρόληψη σημαντικών βλαβών στον ενεργειακό εφοδιασμό του κράτους μέλους (77). Κατά συνέπεια, δεύτερον, δεν πρέπει ιδίως να διαρκεί περισσότερο από ό,τι είναι αναγκαίο για να θεραπεύσει τις ελλείψεις μιας εκτίμησης περιβαλλοντικών επιπτώσεων καλύπτοντας αυτές εκ των υστέρων (78).
183. Βάσει των κριτηρίων αυτών, υπάρχουν σοβαροί λόγοι για τη διατήρηση των αποτελεσμάτων του σχεδίου δράσης. Η κατάργησή του θα δημιουργούσε νομικό κενό ασυμβίβαστο με την υποχρέωση της Ιρλανδίας να θεσπίσει τα μέτρα μεταφοράς της οδηγίας για τη νιτρορύπανση (79). Όλοι οι περιορισμοί της διασποράς νιτρικών ιόντων από τις γεωργικές εκμεταλλεύσεις που περιέχονται στο σχέδιο δράσης θα καταργηθούν πρώτα χωρίς να αντικατασταθούν. Τούτο θα μπορούσε επίσης να υπονομεύσει τους σκοπούς της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα και της οδηγίας για τους οικοτόπους.
184. Ωστόσο, οι ανωτέρω εκτιμήσεις στο πλαίσιο των παρουσών προτάσεων δεν αφορούν το σχέδιο δράσης στο σύνολό του, αλλά μόνον την έγκριση της διασποράς αυξημένων ποσοτήτων αζώτου. Η έγκριση αυτή μπορεί να διαχωριστεί από το υπόλοιπο σχέδιο δράσης, όπως καταδεικνύεται επίσης από το γεγονός ότι εκδόθηκε λίγους μήνες μετά τις άλλες διατάξεις. Σε περίπτωση ακυρώσεώς της, θα εξακολουθούσαν να ισχύουν οι λοιποί περιορισμοί της διασποράς νιτρικών ιόντων και θα διατηρούνταν το ανώτατο όριο των 170 kg αζώτου ανά εκτάριο ετησίως (80).
185. Στα ανωτέρω φαίνεται να μπορούν να αντιταχθούν μόνον τα οικονομικά μειονεκτήματα για τις γεωργικές εκμεταλλεύσεις που κάνουν χρήση της παρεκκλίσεως προκειμένου να διασπείρουν αυξημένες ποσότητες αζώτου. Οι εκμεταλλεύσεις αυτές θα έπρεπε είτε να μειώσουν το ζωικό τους κεφάλαιο είτε να βρουν άλλους αγοραστές για την κόπρο που δεν θα μπορούσαν να διασπείρουν στις εκτάσεις που χρησιμοποιούσαν προηγουμένως. Μολονότι είναι αμφίβολο αν το συμφέρον αυτό είναι εξίσου σημαντικό με το ήδη αναγνωρισμένο συμφέρον για τον ενεργειακό εφοδιασμό ενός κράτους μέλους (81), απόκειται εν τέλει στο εθνικό δικαστήριο να εκτιμήσει αν αρκεί για να δικαιολογήσει την προσωρινή διατήρηση της έγκρισης.
V.      Πρόταση
186. Επομένως, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στις δύο αιτήσεις προδικαστικής αποφάσεως ως εξής:
1)      Στο πλαίσιο προγράμματος δράσης βάσει του άρθρου 5 της οδηγίας 91/676/ΕΟΚ για την προστασία των υδάτων από τη νιτρορύπανση γεωργικής προέλευσης, ένα κράτος μέλος μπορεί να εγκρίνει τη διασπορά αυξημένης ποσότητας αζώτου στη γεωργία μόνον αφού εξετάσει, ιδίως βάσει των άρθρων 5 και 8 της οδηγίας 2000/60/ΕΚ για τη θέσπιση πλαισίου κοινοτικής δράσης στον τομέα της πολιτικής των υδάτων, και διαπιστώσει ότι τούτο δεν θίγει τους στόχους του άρθρου 4 της οδηγίας αυτής.
Ωστόσο, η εξέταση αυτή μπορεί να παραλειφθεί, εάν διασφαλίζεται ότι η χρήση της συγκεκριμένης δυνατότητας από τις επιμέρους εκμεταλλεύσεις αποτελεί αντικείμενο ελέγχου. Εάν προέκυπτε από εξέταση ότι η αυξημένη διασπορά δεν συμβιβάζεται με την απαγόρευση υποβάθμισης ή την απαίτηση βελτίωσης σύμφωνα με το άρθρο 4, παράγραφος 1, οι στόχοι του άρθρου 4 θα διασφαλίζονταν μόνον αν εφαρμοζόταν μία από τις παρεκκλίσεις που επίσης προβλέπονται.
2)      Πρόγραμμα δράσης βάσει του άρθρου 5 της οδηγίας 91/676, το οποίο επιτρέπει σε όλες τις εκμεταλλεύσεις ενός κράτους μέλους να διασπείρουν αυξημένες ποσότητες νιτρικών ιόντων υπό ορισμένες προϋποθέσεις, πρέπει να εξεταστεί στο πλαίσιο του καθορισμού του προγράμματος μέτρων σύμφωνα με το άρθρο 11 της οδηγίας 2000/60 και σύμφωνα με το άρθρο 6, παράγραφος 3, της οδηγίας 92/43/ΕΟΚ, ως προς το αν αποκλείεται κάθε εύλογη αμφιβολία, από επιστημονικής απόψεως, ότι οι τόποι Natura 2000 δεν θα επηρεασθούν δυσμενώς από τις εναποθέσεις αζώτου ως αποτέλεσμα της εν λόγω διασποράς.
Ωστόσο, η εξέταση αυτή μπορεί να παραλειφθεί, εφόσον διασφαλίζεται ότι η χρήση αυτής της δυνατότητας ελέγχεται από τις επιμέρους εκμεταλλεύσεις σύμφωνα με το άρθρο 6, παράγραφος 3.
3)      Η χορήγηση έγκρισης για την αύξηση της διασποράς αζώτου από γεωργικές εκμεταλλεύσεις στο πλαίσιο προγράμματος δράσης βάσει της οδηγίας 91/676 απαιτεί εκτίμηση περιβαλλοντικών επιπτώσεων σύμφωνα με την οδηγία 2001/42/ΕΚ, σχετικά με την εκτίμηση των περιβαλλοντικών επιπτώσεων ορισμένων σχεδίων και προγραμμάτων, στην οποία προσδιορίζονται, περιγράφονται και αξιολογούνται οι επιπτώσεις της έγκρισης αυτής στους σκοπούς του άρθρου 4 της οδηγίας 2000/60 και στους τόπους Natura 2000.
4)      Η περιβαλλοντική έκθεση πρέπει να περιγράφει, σύμφωνα με το άρθρο 5 και το παράρτημα I, στοιχείο i, καθώς και το άρθρο 10 της οδηγίας 2001/42, τα μέτρα για την παρακολούθηση των σημαντικών επιπτώσεων της εφαρμογής του προγράμματος δράσης και, ιδίως, της έγκρισης της διασποράς αυξημένων ποσοτήτων αζώτου.
Τα μέτρα παρακολούθησης πρέπει να περιγράφονται στην περιβαλλοντική έκθεση με τόση λεπτομέρεια ώστε να μπορεί να ελεγχθεί η συμμόρφωση προς το άρθρο 10 της οδηγίας αυτής, η οποία καλύπτει και τις επιπτώσεις στις ποσότητες νιτρικών ιόντων στα επιφανειακά ύδατα και στους τόπους Natura 2000 όταν επιτρέπεται η διασπορά αυξημένων ποσοτήτων αζώτου από γεωργικές εκμεταλλεύσεις.
Στο πλαίσιο της εκτιμήσεως περιβαλλοντικών επιπτώσεων, δεν είναι αναγκαίο να προσδιοριστεί η αντίδραση σε απρόβλεπτες δυσμενείς επιπτώσεις στο περιβάλλον.
5)      Η έννοια των «υλικών περιουσιακών στοιχείων» του παραρτήματος I, στοιχείο στʹ, της οδηγίας 2001/42 καλύπτει μόνον τις υλικές αξίες που επηρεάζονται από τις περιβαλλοντικές επιπτώσεις ενός σχεδίου ή προγράμματος. Ωστόσο, ο κοινωνικός αντίκτυπος των γεωργικών δραστηριοτήτων, ο αντίκτυπος του σχεδίου ή του έργου στον γεωργικό τομέα, καθώς και οι παραγωγικές επιδόσεις και τα εισοδήματα των γεωργών, η βιωσιμότητα του γεωργικού τομέα του οικείου κράτους μέλους, η αλυσίδα εφοδιασμού τροφίμων και η απασχόληση σημαντικού μέρους του πληθυσμού μπορούν να ληφθούν υπόψη στην εκτίμηση περιβαλλοντικών επιπτώσεων προκειμένου να δικαιολογηθεί, σύμφωνα με το άρθρο 9, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, της εν λόγω οδηγίας, η επιλογή μεταξύ διαφόρων εναλλακτικών δυνατοτήτων.
6)      Κατά το άρθρο 5, παράγραφοι 1 και 2, της οδηγίας 2001/42, η περιβαλλοντική μελέτη πρέπει να περιλαμβάνει τις πληροφορίες σχετικά με τις εξετασθείσες εύλογες εναλλακτικές δυνατότητες σε σχέση με το εγκριθέν σχέδιο ή πρόγραμμα, οι οποίες είναι αναγκαίες για:
–        να διαπιστωθεί η τήρηση των απαιτήσεων άλλων κανονιστικών ρυθμίσεων σχετικά με την εξέταση των εναλλακτικών δυνατοτήτων, και
–        να διαπιστωθεί κατά πόσον συνεκτιμήθηκαν οι περιβαλλοντικές επιπτώσεις στο πλαίσιο σύγκρισης των εξετασθεισών εναλλακτικών δυνατοτήτων κατά την απόφαση περί εγκρίσεως του σχεδίου ή προγράμματος.
1      Γλώσσα του πρωτοτύπου: η γερμανική.
2      Οδηγία 91/676/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 12ης Δεκεμβρίου 1991, για την προστασία των υδάτων από τη νιτρορύπανση γεωργικής προέλευσης (ΕΕ 1991, L 375, σ. 1), όπως τροποποιήθηκε με τον κανονισμό (ΕΚ) 1137/2008 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 22ας Οκτωβρίου 2008 (ΕΕ 2008, L 311, σ. 1).
3      Οδηγία 92/43/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 21ης Μαΐου 1992, για τη διατήρηση των φυσικών οικοτόπων καθώς και της άγριας πανίδας και χλωρίδας (ΕΕ 1992, L 206, σ. 7), όπως τροποποιήθηκε με την οδηγία 2013/17/ΕΕ του Συμβουλίου, της 13ης Μαΐου 2013, για την προσαρμογή ορισμένων οδηγιών στον τομέα του περιβάλλοντος, λόγω της προσχώρησης της Δημοκρατίας της Κροατίας (ΕΕ 2013, L 158, σ. 193).
4      Οδηγία 2000/60/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 23ης Οκτωβρίου 2000, για τη θέσπιση πλαισίου κοινοτικής δράσης στον τομέα της πολιτικής των υδάτων (ΕΕ 2000, L 327, σ. 1), όπως τροποποιήθηκε με την οδηγία 2014/101/ΕΕ της Επιτροπής, της 30ής Οκτωβρίου 2014 (ΕΕ 2014, L 311, σ. 32).
5      Οδηγία 2001/42/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 27ης Ιουνίου 2001, σχετικά με την εκτίμηση των περιβαλλοντικών επιπτώσεων ορισμένων σχεδίων και προγραμμάτων (ΕΕ 2001, L 197, σ. 30).
6      Εκτελεστική απόφαση (ΕΕ) 2022/696 της Επιτροπής, της 29ης Απριλίου 2022, σχετικά με την έγκριση παρέκκλισης την οποία ζήτησε η Ιρλανδία κατ’ εφαρμογή της οδηγίας 91/676/ΕΟΚ (ΕΕ 2022, L 129, σ. 37).
7      Οδηγία 2011/92/ΕΕ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 13ης Δεκεμβρίου 2011, για την εκτίμηση των επιπτώσεων ορισμένων σχεδίων δημοσίων και ιδιωτικών έργων στο περιβάλλον (ΕΕ 2012, L 26, σ. 1), όπως τροποποιήθηκε εσχάτως με την οδηγία 2014/52/ΕΕ (ΕΕ 2014, L 124, σ. 1).
8      Οδηγία 92/43/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 21ης Μαΐου 1992, για τη διατήρηση των φυσικών οικοτόπων καθώς και της άγριας πανίδας και χλωρίδας (ΕΕ 1992, L 206, σ. 7), όπως τροποποιήθηκε με την οδηγία 2013/17/ΕΕ του Συμβουλίου, της 13ης Μαΐου 2013 (ΕΕ 2013, L 158, σ. 193).
9      Απόφαση 2007/697/ΕΚ της Επιτροπής, της 22ας Οκτωβρίου 2007, σχετικά με την έγκριση παρέκκλισης, την οποία ζήτησε η Ιρλανδία κατ’ εφαρμογή της οδηγίας 91/676/ΕΟΚ (ΕΕ 2007, L 284, σ. 27), απόφαση 2011/127/ΕΕ της Επιτροπής, της 24ης Φεβρουαρίου 2007, για την τροποποίηση της απόφασης 2007/697/ΕΚ σχετικά με την έγκριση παρέκκλισης την οποία ζήτησε η Ιρλανδία σύμφωνα με την οδηγία 91/676/ΕΟΚ (ΕΕ 2011, L 51, σ. 19), εκτελεστική απόφαση 2014/112/ΕΕ της Επιτροπής, της 27ης Φεβρουαρίου 2014, σχετικά με την έγκριση παρέκκλισης την οποία ζήτησε η Ιρλανδία κατ’ εφαρμογή της οδηγίας 91/676/ΕΟΚ (ΕΕ 2014, L 61, σ. 7), εκτελεστική απόφαση (ΕΕ) 2018/209 της Επιτροπής, της 8ης Φεβρουαρίου 2018, σχετικά με την έγκριση παρέκκλισης την οποία ζήτησε η Ιρλανδία κατ’ εφαρμογή της οδηγίας 91/676/ΕΟΚ (ΕΕ 2018, L 39, σ. 5), και η επίδικη εκτελεστική απόφαση.
Από τη χρονολογική σειρά των αποφάσεων αυτών προκύπτει ότι η Ιρλανδία ζήτησε έγκριση παρέκκλισης, κατόπιν της αποφάσεως της 11ης Μαρτίου 2004, Επιτροπή κατά Ιρλανδίας (C‑396/01, EU:C:2004:136), με την οποία διαπιστώθηκε ότι η οδηγία για τη νιτρορύπανση δεν είχε μεταφερθεί επαρκώς στο εσωτερικό δίκαιο.
10      Water Quality Monitoring Report on Nitrogen and Phosphorus Concentrations in Irish Waters 2020 (έκθεση παρακολούθησης της ποιότητας των υδάτων όσον αφορά τις συγκεντρώσεις αζώτου και φωσφόρου στα ιρλανδικά ύδατα του 2020) και Water Quality 2020 Indicators Report (έκθεση για τους δείκτες ποιότητας των υδάτων του 2020).
11      Αποφάσεις της 2ας Οκτωβρίου 2003, Επιτροπή κατά Κάτω Χωρών (C-322/00, EU:C:2003:532, σκέψη 41), και της 4ης Σεπτεμβρίου 2014, Επιτροπή κατά Γαλλίας (C-237/12, EU:C:2014:2152, σκέψη 25).
12      Βλ. απόφαση της 4ης Σεπτεμβρίου 2014, Επιτροπή κατά Γαλλίας (C-237/12, EU:C:2014:2152, σκέψη 26).
13      Βλ. απόφαση της 4ης Σεπτεμβρίου 2014, Επιτροπή κατά Γαλλίας (C-237/12, EU:C:2014:2152, σκέψη 28).
14      Βλ. απόφαση της 20ής Νοεμβρίου 2025, Επιτροπή κατά Ιρλανδίας (Oδηγία-πλαίσιο στον τομέα της πολιτικής των υδάτων) (C-204/24, EU:C:2025:912).
15      Βλ., για παράδειγμα, σημεία 46 και 47 της αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως.
16      Σημεία 67 και 96 της αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως.
17      Αποφάσεις της 1ης Ιουλίου 2015, Bund für Umwelt und Naturschutz Deutschland (C-461/13, EU:C:2015:433, σκέψη 36), της 28ης Μαΐου 2020, Land Nordrhein-Westfalen (C-535/18, EU:C:2020:391, σκέψη 67), και της 24ης Ιουνίου 2021, Επιτροπή κατά Ισπανίας (Υποβάθμιση της φυσικής περιοχής Doñana) (C-559/19, EU:C:2021:512, σκέψη 36).
18      Αποφάσεις
της 1ης
Ιουλίου 2015, Bund für Umwelt und Naturschutz Deutschland (C-461/13, EU:C:2015:433, σκέψη 39), και
της 28ης
Μαΐου 2020, Land Nordrhein-Westfalen (C-535/18, EU:C:2020:391, σκέψη 68).
19      Water Quality in Ireland 2019-2024 (2025),
σ. 22 και 33.
20      Οδηγία του Συμβουλίου, της 16ης Ιουνίου 1975, περί της απαιτούμενης ποιότητας των υδάτων επιφανείας που προορίζονται για την παραγωγή πόσιμου ύδατος στα κράτη μέλη (ΕΕ ειδ. έκδ. 15/001, σ. 80).
21      Νυν άρθρο 4, παράγραφος 1, και παράρτημα I, μέρος Β, της οδηγίας (ΕΕ) 2020/2184 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 16ης Δεκεμβρίου 2020, σχετικά με την ποιότητα του νερού ανθρώπινης κατανάλωσης (ΕΕ 2020, L 455, σ. 1).
22      Βλ. επίσης, σημείο 94 των παρουσών προτάσεων.
23      Αποφάσεις της 1ης Ιουλίου 2015, Bund für Umwelt und Naturschutz Deutschland (C-461/13, EU:C:2015:433, σκέψη 50), και της 25ης Απριλίου 2024, Sweetman (C-301/22, EU:C:2024:347, σκέψη 54).
24      Πρόσφατα, το Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο συμφώνησαν να διαγραφεί το σημείο 11 του παραρτήματος VIII της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα (έγγραφο 13706/25 του Συμβουλίου της 8ης Οκτωβρίου 2025, σ.121).
25      Σχετικά με την έγκριση έργων υποδομής, αποφάσεις της 1ης Ιουλίου 2015, Bund für Umwelt und Naturschutz Deutschland (C-461/13, EU:C:2015:433, σκέψη 50), και της 28ης Μαΐου 2020, Land Nordrhein-Westfalen (C-535/18, EU:C:2020:391, σκέψη 74).
26      Βλ.
σημείο 60 των παρουσών προτάσεων.
27      Βλ.
σημείο 60 των παρουσών προτάσεων.
28      Απόφαση της 24ης Ιουνίου 2021, Επιτροπή κατά Ισπανίας (υποβάθμιση της φυσικής περιοχής Doñana) (C-559/19, EU:C:2021:512, σκέψη 132).
29      Πρβλ. απόφαση της 24ης Ιουνίου 2021, Επιτροπή κατά Ισπανίας (υποβάθμιση της φυσικής περιοχής Doñana) (C-559/19, EU:C:2021:512, σκέψη 134).
30      Πρβλ. απόφαση της 7ης Νοεμβρίου 2018, Coöperatie Mobilisation for the Environment κ.λπ. (C-293/17 και C-294/17, EU:C:2018:882, σκέψεις 69 έως 72).
31      Βλ. αποφάσεις της 18ης Ιανουαρίου 1984, Ekro (327/82, EU:C:1984:11, σκέψη 11), της 11ης Ιουλίου 2006, Chacón Navas (C-13/05, EU:C:2006:456, σκέψη 40), και της 8ης Απριλίου 2025, Ευρωπαϊκή Εισαγγελία (δικαστικός έλεγχος των διαδικαστικών πράξεων) (C-292/23, EU:C:2025:255, σκέψη 51).
32      Αποφάσεις της 7ης Σεπτεμβρίου 2004, Waddenvereniging και Vogelbeschermingsvereniging (C-127/02, EU:C:2004:482, σκέψη 58), της 17ης Απριλίου 2018, Επιτροπή κατά Πολωνίας (δάσος της Białowieża) (C-441/17, EU:C:2018:255, σκέψη 118), και της 7ης Νοεμβρίου 2018, Coöperatie Mobilisation for the Environment κ.λπ. (C-293/17 και C-294/17, EU:C:2018:882, σκέψη 100).
33      Ισπανικά: «cualquier», δανικά: «alle», ελληνικά: «κάθε», αγγλικά: «any», γαλλικά: «tout», ιταλικά: «qualsiasi» και ολλανδικά: «elk». Μόνον η γερμανική και η πορτογαλική απόδοση δεν έχουν τέτοια αόριστη αντωνυμία.
34      Αποφάσεις της 7ης Σεπτεμβρίου 2004, Waddenvereniging και Vogelbeschermingsvereniging (C-127/02, EU:C:2004:482, σκέψεις 41 και 43), της 17ης Απριλίου 2018, Επιτροπή κατά Πολωνίας (δάσος της Białowieża) (C-441/17, EU:C:2018:255, σκέψη111), και της 29ης Ιουλίου 2019, Inter-Environnement Wallonie και Bond Beter Leefmilieu Vlaanderen (C-411/17, EU:C:2019:622, σκέψη 119).
35      Αποφάσεις της 7ης Σεπτεμβρίου 2004, Waddenvereniging και Vogelbeschermingsvereniging (C-127/02, EU:C:2004:482, σκέψη 44), της 29ης Ιουλίου 2019, Inter-Environnement Wallonie και Bond Beter Leefmilieu Vlaanderen (C-411/17, EU:C:2019:622, σκέψη 134), και της 9ης Σεπτεμβρίου 2020, Friends of the Irish Environment (C-254/19, EU:C:2020:680, σκέψη 51).
36      Απόφαση της 7ης Σεπτεμβρίου 2004, Waddenvereniging και Vogelbeschermingsvereniging (C‑127/02, EU:C:2004:482, σκέψη 48), της 29ης Ιουλίου 2019, Inter-Environnement Wallonie και Bond Beter Leefmilieu Vlaanderen (C-411/17, EU:C:2019:622, σκέψη 134), και της 17ης Απριλίου 2018, Επιτροπή κατά Πολωνίας (δάσος της Białowieża) (C-441/17, EU:C:2018:255, σκέψη 112).
37      Απόφαση της 20ής Οκτωβρίου 2005, Επιτροπή κατά Ηνωμένου Βασιλείου (C-6/04, EU:C:2005:626, σκέψη 55).
38      Βλ. απόφαση της 7ης Νοεμβρίου 2018, Coöperatie Mobilisation for the Environment κ.λπ., C‑293/17 και C-294/17, EU:C:2018:882, σκέψεις 69 έως 72), και προτάσεις μου στις υποθέσεις αυτές (C-293/17 και C-294/17, EU:C:2018:622, σημεία 58 έως 64).
39      Σχετικές οι προτάσεις μου στις συνεκδικασθείσες υποθέσεις Coöperatie Mobilisation for the Environment κ.λπ. (C-293/17 και C-294/17, EU:C:2018:622, σημεία 62 έως 64 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
40      Απόφαση της 4ης Οκτωβρίου 2007, Επιτροπή κατά Ιταλίας (συμφωνίες προγράμματος και εργασίες στην Αλταμούρα) (C-179/06, EU:C:2007:578, σκέψη 41). Βλ. και απόφαση της 29ης Ιουλίου 2019, Inter-Environnement Wallonie και Bond Beter Leefmilieu Vlaanderen (C-411/17, EU:C:2019:622, σκέψη 143).
41      Ισπανικά: «adecuada», ελληνικά «δεόντως», αγγλικά: «appropriate», γαλλικά: «appropriée», ιταλικά: «opportuna», ολλανδικά: «passende» και πορτογαλικά: «adequada». Η έννοια αυτή απουσιάζει από το δανικό και το γερμανικό κείμενο του άρθρου 6, παράγραφος 3.
42      Βλ. και άρθρο 4, παράγραφος 3, άρθρο 5, παράγραφος 2, και άρθρο 11, παράγραφος 2, της οδηγίας ΣΕΠΕ και αποφάσεις της 22ας Σεπτεμβρίου 2011, Valčiukienė κ.λπ. (C-295/10, EU:C:2011:608, σκέψη 62), της 10ης Σεπτεμβρίου 2015, Δήμος Κρωπίας Αττικής (C-473/14, EU:C:2015:582, σκέψη 58), και της 29ης Ιουλίου 2019, Inter‑Environnement Wallonie και Bond Beter Leefmilieu Vlaanderen (C‑411/17, EU:C:2019:622, σκέψη 152).
43      Βλ. άρθρο 6, παράγραφος 2, της οδηγίας ΣΕΠΕ, άρθρο 6, παράγραφοι 2 και 4 της οδηγίας ΕΠΕ και άρθρο 2, παράγραφος 2, της οδηγίας 2003/35/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 26ης Μαΐου 2003, σχετικά με τη συμμετοχή του κοινού στην κατάρτιση ορισμένων σχεδίων και προγραμμάτων που αφορούν το περιβάλλον και την τροποποίηση των οδηγιών 85/337/ΕΟΚ και 96/61/ΕΚ του Συμβουλίου όσον αφορά τη συμμετοχή του κοινού και την πρόσβαση στη δικαιοσύνη (ΕΕ 2003, L 156, σ. 17), καθώς και προτάσεις μου στις συνεκδικασθείσες υποθέσεις Comune di Corridonia κ.λπ. (C-196/16 και C-197/16, EU:C:2017:249, σημείο 26). Βλ. και απόφαση της 29ης Ιουλίου 2019, Inter‑Environnement Wallonie και Bond Beter Leefmilieu Vlaanderen (C-411/17, EU:C:2019:622, σκέψη 143).
44      Βλ., σχετικά με την οδηγία ΣΕΠΕ, απόφαση της 9ης Μαρτίου 2023, An Bord Pleanála κ.λπ. (οικόπεδο των κήπων St Teresa’s Gardens) (C-9/22, EU:C:2023:176, σκέψεις 57 και 58), και προτάσεις μου στις συνεκδικασθείσες υποθέσεις Terre wallonne και Inter-Environnement Wallonie (C-105/09 και C-110/09, EU:C:2010:120, σημείο 32), καθώς και στις υποθέσεις CFE και Terre wallonne (C-43/18 και C-321/18, EU:C:2019:56, σημείο 84).
45      Βλ. προτάσεις μου στις συνεκδικασθείσες υποθέσεις Coöperatie Mobilisation for the Environment κ.λπ. (C-293/17 και C-294/17, EU:C:2018:622, σημεία 41 έως 44).
46      Βλ. προτάσεις μου στις συνεκδικασθείσες υποθέσεις Terre wallonne και Inter-Environnement Wallonie (C‑105/09 και C‑110/09, EU:C:2010:120, σημείο 92).
47      Βλ.
σημείο 94 των παρουσών προτάσεων.
48      Αποφάσεις της 7ης Σεπτεμβρίου 2004, Waddenvereniging και Vogelbeschermingsvereniging (C-127/02, EU:C:2004:482, σκέψη 59), της 29ης Ιουλίου 2019, Inter-Environnement Wallonie και Bond Beter Leefmilieu Vlaanderen (C-411/17, EU:C:2019:622, σκέψη 120), και της 15ης Ιουνίου 2023, Eco Advocacy (C-721/21, EU:C:2023:477, σκέψη 38)
49      Αποφάσεις της 24ης Νοεμβρίου 2011, Επιτροπή κατά Ισπανίας (C-404/09, EU:C:2011:768, σκέψη 100), της 17ης Απριλίου 2018, Επιτροπή κατά Πολωνίας (Δάσος της Białowieża) (C‑441/17, EU:C:2018:255, σκέψη 139), της 7ης Νοεμβρίου 2018, Coöperatie Mobilisation for the Environment κ.λπ. (C-293/17 και C-294/17, EU:C:2018:882, σκέψη 98), και της 15ης Ιουνίου 2023, Eco Advocacy (C-721/21, EU:C:2023:477, σκέψη 39).
50      Αποφάσεις της 7ης Σεπτεμβρίου 2004, Waddenvereniging και Vogelbeschermingsvereniging (C-127/02, EU:C:2004:482, σκέψη 54), της 17ης Απριλίου 2018, Επιτροπή κατά Πολωνίας (Δάσος της Białowieża) (C-441/17, EU:C:2018:255, σκέψη 113), και της 15ης Ιουνίου 2023, Eco Advocacy (C-721/21, EU:C:2023:477, σκέψη 38).
51      Βλ.
σημείο 94 των παρουσών προτάσεων.
52      Απόφαση της 17ης Ιουνίου 2010, Terre wallonne και Inter-Environnement Wallonie, (C-105/09 και C-110/09, EU:C:2010:355, σκέψη 54).
53      Βλ.
σημεία 86 έως 105 των παρουσών προτάσεων.
54      Βλ.σημεία 103 και 104
των παρουσών προτάσεων, σχετικά με την καταλληλότητα του ελέγχου στο επίπεδο της έγκρισης.
55      Βλ.
σημεία 62 έως 70
των παρουσών προτάσεων.
56      Βλ.
σημεία 109 έως 112
των παρουσών προτάσεων.
57      Βλ. αποφάσεις της 16ης Σεπτεμβρίου 1999, WWF κ.λπ. (C-435/97, EU:C:1999:418, σκέψη 71), και της 28ης Φεβρουαρίου 2008, Abraham κ.λπ. (C-2/07, EU:C:2008:133, σκέψεις 38 και 39).
58      Βλ.
σημεία 100 έως 104
των παρουσών προτάσεων.
59      Βλ.
σημείο 67
των παρουσών προτάσεων.
60      Απόφαση της 14ης Μαρτίου 2013, Leth, (C-420/11, EU:C:2013:166, σκέψεις 25 και 30).
61      Ενδεικτικά, απόφαση της 3ης Οκτωβρίου 2013, Brady (C-113/12, EU:C:2013:627).
62      Υπόθεση C-727/22 (ΕΕ:C:2024:266, σκέψεις 43 έως 67).
63      Απόφαση της 4ης Οκτωβρίου 2024 (C-727/22, EU:C:2024:825).
64      Απόφαση της 9ης Μαρτίου 2023, An Bord Pleanála κ.λπ. (οικόπεδο των κήπων St Teresa’s Gardens) (C-9/22, EU:C:2023:176, σκέψεις 57 και 58), και προτάσεις μου στις συνεκδικασθείσες υποθέσεις Terre wallonne και Inter-Environnement Wallonie (C-105/09 και C-110/09, EU:C:2010:120, σημείο 32, με περαιτέρω παραπομπές).
65      Πρβλ., όσον αφορά την οδηγία ΕΠΕ, αποφάσεις της 28ης Μαΐου 2020, Land Nordrhein-Westfalen (C-535/18, EU:C:2020:391, σκέψη 81), και της 24ης Φεβρουαρίου 2022, Namur-Est Environnement (C-463/20, EU:C:2022:121, σκέψη 52).
66      Βλ. προτάσεις μου στις υποθέσεις Mellor (C-75/08, EU:C:2009:32, σημεία 54 και 55) και Namur-Est Environnement (C-463/20, EU:C:2021:868, σημείο 45) και πρβλ. απόφαση της 9ης Μαρτίου 2023, Sdruzhenie «Za Zemyata - dostap do pravosadie» κ.λπ. (C‑375/21, EU:C:2023:173, σκέψη 50).
67      Απόφαση της 16ης Ιουλίου 2020, WWF Italia Onlus κ.λπ. (C-411/19, EU:C:2020:580, σκέψη 43).
68      Βλ., σχετικά με την οδηγία ΕΠΕ, απόφαση της 14ης Μαρτίου 2013, Leth (C-420/11, EU:C:2013:166, σκέψη 46).
69      Βλ.
σημείο 157 των παρουσών προτάσεων.
70      Κανονισμός (ΕΚ) 1367/2006 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 6ης Σεπτεμβρίου 2006, για την εφαρμογή στα όργανα και τους οργανισμούς της Κοινότητας των διατάξεων της σύμβασης του Århus σχετικά με την πρόσβαση στις πληροφορίες, τη συμμετοχή του κοινού στη λήψη αποφάσεων και την πρόσβαση στη δικαιοσύνη για περιβαλλοντικά θέματα (ΕΕ 2006, L 264, σ. 13), όπως τροποποιήθηκε με τον κανονισμό (ΕΕ) 2021/1767 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 6ης Οκτωβρίου 2021 (ΕΕ 2021, L 356, σ. 1).
Η
An Taisce υπέβαλε
τέτοια
αίτηση
κατά
της
εκτελεστικής
απόφασης (ΕΕ) 2026/67 της
Επιτροπής, της 22ας
Δεκεμβρίου 2025,
της 22ας Δεκεμβρίου 2025, για την τροποποίηση της εκτελεστικής απόφασης (ΕΕ) 2022/696 σχετικά με την έγκριση παρέκκλισης την οποία ζήτησε η Ιρλανδία κατ’ εφαρμογή της οδηγίας 91/676/ΕΟΚ του Συμβουλίου για την προστασία των υδάτων από τη νιτρορύπανση γεωργικής προέλευσης
(C/2025/9263) (IR/2026/359859).
71      Αποφάσεις της 28ης Φεβρουαρίου 2012, Inter-Environnement Wallonie und Terre wallonne (C‑41/11, EU:C:2012:103, σκέψη 43), και της 25ης Ιουνίου 2020, A κ.λπ. (Ανεμογεννήτριες σε Aalter και Nevele) (C-24/19, EU:C:2020:
503, σκέψη 83).
72      Απόφαση
της 28ης
Φεβρουαρίου 2012, Inter-Environnement Wallonie and Terre wallonne (C‑41/11, EU:C:2012:103, σκέψεις 43 και 44).
73      Απόφαση
της 28ης
Ιουλίου 2016, Association France Nature Environnement (C-379/15, EU:C:2016:603, σκέψεις 25 έως 27 και 30 επ.).
74      Βλ., όσον αφορά την εκτίμηση περιβαλλοντικών επιπτώσεων βάσει της οδηγίας ΕΠΕ, απόφαση της 7ης Νοεμβρίου 2013, Δήμος Altrip κ.λπ. (C-72/12, EU:C:2013:712, σκέψεις 53 και 54).
75      Αποφάσεις
της 28ης
Φεβρουαρίου 2012, Inter-Environnement Wallonie και
Terre wallonne (C‑41/11, EU:C:2012:103, σκέψη 63), και
της 28ης
Ιουλίου 2016, Association France Nature Environnement (C-379/15, EU:C:2016:603, σκέψη 43).
76      Απόφαση της 25ης Ιουνίου 2020, Α κ.λπ. (Ανεμογεννήτριες σε Aalter και Nevele) (C-24/19, EU:C:2020:503, σκέψη 90).
77      Αποφάσεις της 29ης Ιουλίου 2019, Inter-Environnement Wallonie και Bond Beter Leefmilieu Vlaanderen (C-411/17, EU:C:2019:622, σκέψη 179), και της 25ης Ιουνίου 2020, Α κ.λπ. (Ανεμογεννήτριες στο Aalter και στο Nevele) (C-24/19, EU:C:2020:503, σκέψη 92).
78      Απόφαση της 25ης Ιουνίου 2020, Α κ.λπ. (Ανεμογεννήτριες σε Aalter και Nevele) (C-24/19, EU:C:2020:503, σκέψη 94).
79      Απόφαση της 17ης Ιουνίου 2010, Terre wallonne και Inter-Environnement Wallonie (C-105/09 και C-110/09, EU:C:2010:355, σκέψη 56).
80      Άρθρο 20 της
ιρλανδικής Regulations 2022 (Good Agricultural Practice for Protection of Waters).
81      Αποφάσεις
της 29ης
Ιουλίου 2019, Inter-Environnement Wallonie και Bond Beter Leefmilieu Vlaanderen (C-411/17, EU:C:2019:622, σκέψη 179), και
της 25ης
Ιουνίου 2020, Α
κ.λπ. (Ανεμογεννήτριες
στο
Aalter και
στο
Nevele) (C-24/19, EU:C:2020:503, σκέψη 92).