62022CJ0399_RES
Zaak C‑399/22
Confédération paysanne
tegen
Ministère de l’Agriculture et de la Souveraineté alimentaireenMinistère de l’Économie, des Finances et de la Souveraineté industrielle et numérique
[verzoek om een prejudiciële beslissing, ingediend door de Conseil d’État (Frankrijk)]
Arrest van het Hof (Grote kamer) van 4 oktober 2024
„Prejudiciële verwijzing – Gemeenschappelijke handelspolitiek – Internationale overeenkomsten – Euromediterrane overeenkomst waarbij een associatie tot stand wordt gebracht tussen de Europese Gemeenschappen en hun lidstaten, enerzijds, en het Koninkrijk Marokko, anderzijds – Wijziging van de protocollen nrs. 1 en 4 van de Euromediterrane overeenkomst – Verordening (EU) nr. 1169/2011 – Artikel 9 – Artikel 26, lid 2 – Uitvoeringsverordening (EU) nr. 543/2011 – Artikel 3, leden 1 en 2 – Artikel 5, leden 1 en 2 – Artikel 8 – Artikel 15, leden 1 en 4 – Bijlage I – Bijlage IV – Verordening (EU) nr. 1308/2013 – Artikel 76 – Verstrekking van voedselinformatie aan consumenten – Verplichte vermelding van het land van oorsprong of van de plaats van herkomst van een levensmiddel – Groenten en fruit die in de Westelijke Sahara zijn geoogst – Verzoek aan een lidstaat om eenzijdig de invoer van die producten op zijn grondgebied te verbieden – Verplichte vermelding van de Westelijke Sahara als plaats van herkomst van de op dat grondgebied geoogste tomaten en meloenen”
Gemeenschappelijke handelspolitiek – Werkingssfeer – Euro-mediterrane associatieovereenkomst EG-Marokko – Invoer in de Unie van landbouwproducten – Daaronder begrepen
(Art. 207, lid 1, VWEU)
(zie punten 42‑44)
Gemeenschappelijke handelspolitiek – Gemeenschappelijke regeling voor de invoer – Verordening 2015/478 – Vrijwaringsregeling – Werkingssfeer – Exclusieve bevoegdheid van de Unie – Bevoegdheid van de Commissie om vrijwaringsmaatregelen vast te stellen in het kader van de samenwerkingsmechanismen van de Euro-mediterrane associatieovereenkomst EG-Marokko – Bevoegdheid van de lidstaten om eenzijdig vrijwaringsmaatregelen vast te stellen die de invoer verbieden van landbouwproducten die systematisch niet in overeenstemming zijn met het Unierecht inzake de vermelding van het land of het gebied van oorsprong – Geen
[Art. 2, lid 1, art. 3, lid 1, e), art. 36 en art. 207, lid 1, VWEU; verordeningen van het Europees Parlement en de Raad nr. 1308/2013, art. 194 en 2015/478, art. 1, art. 15, lid 1, en art. 24, lid 2, a)]
(zie punten 46‑55 en dictum 1)
Harmonisatie van de wetgevingen – Verstrekking van voedselinformatie aan consumenten – Verbod van etikettering die de koper kan misleiden – Verordening nr. 1169/2011 – Werkingssfeer – Specifieke bepalingen inzake de vermelding van de oorsprong van verse groenten en fruit in verordeningen nr. 1308/2013 en nr. 543/2011 – Daarvan uitgesloten
[Verordeningen van het Europees Parlement en de Raad nr. 1169/2011, art. 1, leden 4, 9 en 26, en nr. 1308/2013, art. 75, lid 3, j), en art. 76; verordening nr. 543/2011 van de Commissie, art. 1, lid 1, en bijlage I, deel A]
(zie punten 67‑69)
Landbouw – Gemeenschappelijke ordening van de markten – Groenten en fruit – Verordening nr. 543/2011 – Verplichte voedselinformatie – Verplichte vermelding van het land van oorsprong of van de plaats van herkomst van een levensmiddel – Weglating van die vermelding waardoor de consument kan worden misleid – Groenten en fruit van oorsprong uit de door Marokko bezette Westelijke Sahara – Verplichting om op die groenten en fruit het gebied van oorsprong daarvan te vermelden, dat op dezelfde wijze wordt bepaald als het douanegebied – Begrip douanegebied – Gebied van de Westelijke Sahara – Daaronder begrepen – Koninkrijk Marokko – Daarvan uitgesloten
(Verordeningen van het Europees Parlement en de Raad nr. 952/2013, art. 60, en nr. 1308/2013, art. 76, lid 1; verordeningen van de Commissie nr. 543/2011, art. 3, lid 1, en bijlage 1, deel A, punt 4, en deel B, deel 10, afdeling VI en 2020/1470)
(zie punten 72, 73, 79‑81, 83, 86‑89 en dictum 2)
Landbouw – Gemeenschappelijke ordening van de markten – Groenten en fruit – Voorwaarden voor het in de handel brengen – Vermelding van het land van oorsprong – Begrip land van oorsprong – Uitlegging in het licht van de verordeningen inzake douane voor de bepaling van de niet-preferentiële oorsprong van goederen – Land of gebied waar de producten zijn geoogst – Begrepen onder dat begrip
[Verordeningen van het Europees Parlement en de Raad nr. 952/2013, art. 59, c), art. 60 en art. 61, en nr. 1308/2013, art. 76; verordening nr. 543/2011 van de Commissie, art. 3, lid 1, en bijlage 1, deel A, punt 4 en deel B, afdeling VI]
(zie punten 74‑78)
Internationale overeenkomsten – Overeenkomsten van de Unie – Euro-mediterrane associatieovereenkomst EG-Marokko – Marokko – Territoriale werkingssfeer – Niet-autonoom gebied van de Westelijke Sahara dat niet onder de soevereiniteit van de partijen valt – Daarvan uitgesloten
(Euro-mediterrane associatieovereenkomst EG-Marokko, art. 11)
(zie punten 82, 85)
Samenvatting
Naar aanleiding van een verzoek om een prejudiciële beslissing van de Conseil d’État (hoogste bestuursrechter, Frankrijk) oordeelt de Grote kamer van het Hof dat artikel 207 VWEU, verordening nr. 2015/478 (
1
) en verordening nr. 1308/2013 (
2
) een lidstaat niet toestaan eenzijdig een maatregel vast te stellen die de invoer verbiedt van landbouwproducten waarvan het etiket systematisch niet in overeenstemming is met het Unierecht inzake de vermelding van het land of het gebied van oorsprong. Voorts benadrukt het Hof dat artikel 76 van verordening nr. 1308/2013, gelezen in samenhang met artikel 3, lid 1, van uitvoeringsverordening nr. 543/2011 (
3
), aldus moet worden uitgelegd dat op het etiket van op het grondgebied van de Westelijke Sahara geoogste Charentaismeloenen en kerstomaten, in de stadia van invoer en verkoop aan de consument de Westelijke Sahara bij uitsluiting als land van oorsprong moet worden vermeld.
Dit verzoek is ingediend in het kader van een geding tussen enerzijds de Confédération paysanne, een Franse landbouworganisatie, en anderzijds de ministre de l’Agriculture et de la Souveraineté alimentaire (minister van Landbouw en Voedselvoorziening, Frankrijk) en de ministre de l’Économie, des Finances et de la Souveraineté industrielle et numérique (minister van Economische Zaken, Financiën en Industriële en Digitale Soevereiniteit, Frankrijk) over de wettigheid van het impliciete besluit van laatstgenoemden tot afwijzing van haar verzoek om de invoer van op het grondgebied van de Westelijke Sahara geoogste kerstomaten en Charentaismeloenen (hierna: „in het hoofdgeding aan de orde zijnde producten”) te verbieden.
Op 2 oktober 2020 heeft de Confédération paysanne bij de Conseil d’État, de verwijzende rechter, een beroep ingesteld dat ertoe strekte het impliciete besluit van die ministers tot afwijzing van haar verzoek nietig te verklaren, en die ministers te gelasten die invoer te verbieden. Zij betoogt dat het grondgebied van de Westelijke Sahara geen deel uitmaakt van het grondgebied van het Koninkrijk Marokko en dat een etiket dat vermeldt dat de in het hoofdgeding aan de orde zijnde producten van oorsprong uit Marokko zijn, daarom in strijd is met de bepalingen van het Unierecht inzake de verstrekking van informatie aan consumenten over de oorsprong van te koop aangeboden groenten en fruit.
De verwijzende rechter vraagt zich met name af of de relevante regels van het Unierecht een lidstaat toestaan om een nationale maatregel vast te stellen die de invoer verbiedt van producten uit een derde land waarvan het etiket het land of gebied van oorsprong niet correct vermeldt, en of deze regels toestaan dat het etiket van die producten zowel in het stadium van de invoer als in het stadium van de verkoop aan de consument het Koninkrijk Marokko als land van oorsprong vermeldt of dat dit etiket alleen het grondgebied van de Westelijke Sahara moet vermelden.
Beoordeling door het Hof
Wat in de eerste plaats de vraag betreft of artikel 207 VWEU, de basisverordening betreffende vrijwaringsmaatregelen en verordening nr. 1308/2013 aldus moeten worden uitgelegd dat zij een lidstaat toestaan eenzijdig een maatregel vast te stellen die de invoer verbiedt van landbouwproducten waarvan het etiket systematisch niet in overeenstemming is met het Unierecht inzake de vermelding van het land of het gebied van oorsprong, herinnert het Hof er om te beginnen aan dat artikel 3, lid 1, onder e), VWEU de Unie een exclusieve bevoegdheid toekent op het gebied van de gemeenschappelijke handelspolitiek, die overeenkomstig artikel 207, lid 1, VWEU wordt gegrond op eenvormige beginselen en wordt gevoerd in het kader van de beginselen en doelstellingen van het externe optreden van de Unie.
Voorts verduidelijkt het Hof dat, in de gevallen waarin bij de Verdragen op een bepaald gebied een exclusieve bevoegdheid aan de Unie wordt toegedeeld, alleen de Unie wetgevend kan optreden en juridisch bindende handelingen kan vaststellen. (
4
) De lidstaten kunnen op een dergelijk gebied namelijk uitsluitend wetgevend optreden en juridisch bindende handelingen vaststellen als zij daartoe door de Unie gemachtigd zijn of ter uitvoering van de handelingen van de Unie. Wanneer zij daartoe niet gemachtigd zijn, mogen de lidstaten dus niet eenzijdig een maatregel vaststellen om de invoer van een categorie producten van oorsprong uit een derdelandsgebied of derde land te verbieden, wanneer deze invoer anderszins is toegestaan en gereguleerd door een door de Unie gesloten handelsovereenkomst.
Artikel 24, lid 2, onder a), van de basisverordening betreffende vrijwaringsmaatregelen bepaalt inderdaad dat deze verordening geen beletsel vormt voor de vaststelling of toepassing door de lidstaten van verboden, kwantitatieve beperkingen of toezichtmaatregelen die zijn ingesteld op bepaalde specifieke gronden. Het Hof merkt echter op dat deze bepaling andere relevante bepalingen van het Unierecht onverlet laat. Wat bijvoorbeeld de invoer van landbouwproducten betreft, is de Europese Commissie op grond van artikel 194 van verordening nr. 1308/2013 als enige bevoegd om vrijwaringsmaatregelen te nemen met betrekking tot de invoer in de Unie van producten die binnen de werkingssfeer van verordening nr. 1308/2013 vallen. Artikel 24, lid 2, onder a), van de basisverordening betreffende vrijwaringsmaatregelen kan derhalve niet aldus worden uitgelegd dat het de lidstaten de bevoegdheid verleent eenzijdig vrijwaringsmaatregelen vast te stellen met betrekking tot de invoer van landbouwproducten.
Dienaangaande benadrukt het Hof dat, wanneer exporteurs de Unierechtelijke bepalingen inzake de verstrekking van informatie aan consumenten over de oorsprong van te koop aangeboden groenten en fruit op grote schaal niet naleven, het in voorkomend geval aan de Commissie, en niet aan een lidstaat is om in te grijpen in het kader van de samenwerkingsmechanismen waarin de associatieovereenkomst voorziet.
In de tweede plaats onderzoekt het Hof de vraag of artikel 76 van verordening nr. 1308/2013, gelezen in samenhang met artikel 3, lid 1, van uitvoeringsverordening nr. 543/2011, aldus moet worden uitgelegd dat op het etiket van de in het hoofdgeding aan de orde zijnde producten in de stadia van invoer en verkoop aan de consument de Westelijke Sahara als land van oorsprong moet worden vermeld en het Koninkrijk Marokko niet als zodanig genoemd mag worden.
Het Hof brengt in dit verband in herinnering dat in overweging 8 van uitvoeringsverordening nr. 543/2011, in het licht waarvan de in artikel 3, lid 1, van die uitvoeringsverordening vastgestelde eisen moeten worden gelezen, in wezen is vermeld dat de op grond van de handelsnormen vereiste aanduidingen duidelijk op de verpakking en/of het etiket van de betrokken producten moeten worden aangebracht, met name om misleiding van de consument te voorkomen. De vermelding van het land van oorsprong die noodzakelijkerwijs op producten als die in het hoofdgeding moet worden aangebracht, mag dus niet misleidend zijn.
Gelet op artikel 60 van verordening nr. 952/2013 (
5
), is de verplichting om het land van oorsprong van de in het hoofdgeding aan de orde zijnde producten te vermelden, die enerzijds voortvloeit uit de algemene handelsnormen in deel A van bijlage I bij uitvoeringsverordening nr. 543/2011 en uit de specifieke handelsnormen van deel 10 van deel B van bijlage I bij die uitvoeringsverordening, en anderzijds uit artikel 76, lid 1, van verordening nr. 1308/2013, niet alleen van toepassing op producten die afkomstig zijn uit „landen”, maar ook op producten die afkomstig zijn uit „gebieden”, waartoe geografische gebieden kunnen behoren die weliswaar onder de rechtsmacht of de internationale verantwoordelijkheid van een staat vallen, maar volkenrechtelijk gezien niettemin een eigen status hebben die onderscheiden is van die van de betrokken staat.
Het Hof stelt vast dat de in het hoofdgeding aan de orde zijnde producten zijn geoogst op het grondgebied van de Westelijke Sahara, en herinnert eraan dat dit een van het Koninkrijk Marokko onderscheiden gebied vormt. (
6
) Bijlage I bij uitvoeringsverordening 2020/1470 (
7
) voorziet in afzonderlijke codes en omschrijvingen voor de Westelijke Sahara en het Koninkrijk Marokko.
In deze omstandigheden stelt het Hof vast dat het grondgebied van de Westelijke Sahara moet worden beschouwd als een douanegebied in de zin van artikel 60 van verordening nr. 952/2013 en, bijgevolg, van verordening nr. 1308/2013 en uitvoeringsverordening nr. 543/2011. Bijgevolg kan de aanduiding van het land van oorsprong die op de in het hoofdgeding aan de orde zijnde producten moet worden aangebracht, enkel de Westelijke Sahara als zodanig vermelden, aangezien die producten op dat gebied zijn geoogst. Het Hof verduidelijkt dat elke andere aanduiding misleidend zou zijn, omdat de consument zo een onjuiste voorstelling zou kunnen krijgen van de werkelijke oorsprong van de in het hoofdgeding aan de orde zijnde producten, aangezien de indruk kan worden gewekt dat deze producten afkomstig zijn van een andere plaats dan het grondgebied waar zij zijn geoogst.
(
1
)	Verordening (EU) 2015/478 van het Europees Parlement en de Raad van 11 maart 2015 betreffende de gemeenschappelijke regeling voor de invoer (PB 2015, L 83, blz. 16; hierna: „basisverordening betreffende vrijwaringsmaatregelen”).
(
2
)	Verordening (EU) nr. 1308/2013 van het Europees Parlement en de Raad van 17 december 2013 tot vaststelling van een gemeenschappelijke marktordening voor landbouwproducten en tot intrekking van de verordeningen (EEG) nr. 922/72, (EEG) nr. 234/79, (EG) nr. 1037/2001 en (EG) nr. 1234/2007 van de Raad (PB 2013, L 347, blz. 671).
(
3
)	Uitvoeringsverordening (EU) nr. 543/2011 van de Commissie van 7 juni 2011 tot vaststelling van nadere bepalingen voor de toepassing van verordening (EG) nr. 1234/2007 van de Raad, wat de sectoren groenten en fruit en verwerkte groenten en fruit betreft (PB 2011, L 157, blz. 1), zoals gewijzigd bij uitvoeringsverordening (EU) nr. 594/2013 van de Commissie van 21 juni 2013 (PB 2013, L 170, blz. 43).
(
4
)	Artikel 2, lid 1, VWEU.
(
5
)	Verordening (EU) nr. 952/2013, van het Europees Parlement en van de Raad van 9 oktober 2013 tot vaststelling van het douanewetboek van de Unie (PB 2013, L 269, blz. 1).
(
6
)	Zie arresten van 21 december 2016, Raad/Front Polisario (C‑104/16 P, EU:C:2016:973, punt 92), en 27 februari 2018, Western Sahara Campaign UK (C‑266/16, EU:C:2018:118, punt 62).
(
7
)	Uitvoeringsverordening (EU) 2020/1470 van de Commissie van 12 oktober 2020 betreffende de nomenclatuur van landen en gebieden voor de Europese statistieken over internationale handel in goederen en betreffende de geografische uitsplitsing voor andere bedrijfsstatistieken (PB 2020, L 334, blz. 2).