Edizzjoni Provviżorja
KONKLUŻJONIJIET TAL-AVUKAT ĠENERALI
SPIELMANN
ippreżentati fis‑26 ta’ Frar 2026 (1)
Kawża C‑876/24
I.G.V.
vs
Vueling Airlines SA
(talba għal deċiżjoni preliminari mressqa mill-Juzgado de Primera Instancia no 1 de Fuenlabrada (il-Qorti tal-Ewwel Istanza Nru 1 ta’ Fuenlabrada, Spanja))
“Rinviju għal deċiżjoni preliminari – Trasport bl-ajru ta’ passiġġieri u l-bagalji tagħhom – Regolament Nru 2027/97 – Artikolu 3(1) – Konvenzjoni ta’ Montréal – Artikolu 33(1) – Telf tal-bagalji waqt titjira – Trasport imwettaq ġewwa Stat Membru – Qorti kompetenti – Kuntratt online – Post fejn it-trasportatur għandu uffiċċju li permezz tiegħu ġie konkluż il-kuntratt – Residenza prinċipali u permanenti tal-passiġġier – Servizz prinċipali jew anċillari”
Introduzzjoni
1.        Din it-talba għal deċiżjoni preliminari tirrigwarda d-determinazzjoni tal-qorti li għandha ġurisdizzjoni sabiex tieħu konjizzjoni ta’ tilwima dwar talba għal kumpens għad-danni subiti minħabba t-telf ta’ bagalji matul trasport bl-ajru bejn żewġ ajruporti li jinsabu fl-istess Stat Membru, meta l-kuntratt ta’ trasport ġie konkluż mill-passiġġier permezz ta’ pjattaforma indipendenti ta’ bejgħ online, mid-dar tiegħu, li tinsab f’lokalità oħra tal-istess Stat Membru.
2.        Din it-talba tressqet mill-Juzgado de Primera Instancia no 1 de Fuenlabrada (il-Qorti tal-Ewwel Istanza Nru 1 ta’ Fuenlabrada, Spanja) u tirrigwarda b’mod iktar speċifiku l-interpretazzjoni tal-Artikolu 33(1) tal-Konvenzjoni ta’ Montréal (2) u tal-Artikolu 3(1) tar-Regolament (KE) Nru 2027/97 (3). Din hija l-ewwel darba li l-Qorti tal-Ġustizzja ntalbet tinterpreta kif għandu jiġi ddeterminat il-forum ta’ “fejn [it-trasportatur] għandu post tan-negozju li permezz tiegħu sar il-kuntratt”, stabbilit bl-Artikolu 33(1) tal-Konvenzjoni ta’ Montréal, dwar il-ġurisdizzjoni. Din il-kawża tippermetti wkoll li jiġu indirizzati l-isfidi li jirriżultaw mill-konklużjoni tal-kuntratti ta’ trasport bl-ajru online dwar il-lokalizzazzjoni tal-imsemmija kuntratti għal finijiet ġudizzjarji.
Il‑kuntest ġuridiku
Id‑dritt internazzjonali
3.        Skont l-Artikolu 33 tal-Konvenzjoni ta’ Montréal, intitolat “Il-Ġurisdizzjoni”:
“1.      Azzjoni għad-danni għandha tinġieb, skond l-għażla ta’ l-attur, fit-territorju ta’ wieħed mill-Istati Partijiet, jew quddiem il-qorti tad-domiċilju tat-trasportatur jew tal-post prinċipali tan-negozju tiegħu, jew fejn għandu post tan-negozju li permezz tiegħu sar il-kuntratt jew quddiem il-qorti fil-post tad-destinazzjoni.
2.      Fir-rigward ta’ dannu li jirriżulta mill-mewt jew id-dannu ta’ passiġġier, azzjoni tista’ tinġieb quddiem waħda mill-qrati msemmija fil-paragrafu 1 ta’ dan l-Artikolu, jew fit-territorju ta’ Stat Parti li fih fil-ħin ta’ l-inċident il-passiġġier għandu r-residenza prinċipali u permanenti tiegħu u li għaliha jew minnha t-trasportatur jopera servizzi għat-trasport ta’ passiġġieri bl-ajru, jew bl-inġenji ta’ l-ajru proprji tiegħu, jew bl-inġenji ta’ l-ajru ta’ trasportatur ieħor skond ftehim kummerċjali, u li fih dak it-trasportatur iwettaq in-negozju tiegħu ta’ trasport tal-passiġġieri bl-ajru minn fond mikri minn jew proprjetà tat-trasportatur stess jew minn trasportatur ieħor li miegħu għandu ftehim kummerċjali.
3.      Għall-iskopijiet tal-paragrafu 2,
[...]
(b)      ‘residenza prinċipali u permanenti’ tfisser l-abitazzjoni fissa u permanenti tal-passiġġier fil-ħin tal-inċident. [...]”
Id‑dritt tal‑Unjoni
4.        L-Artikolu 1 tar-Regolament Nru 2027/97 jipprovdi li l-imsemmi regolament “jimplimenta d-dispożizzjonijiet relevanti tal-Konvenzjoni ta’ Montreal fir-rigward tat-trasport ta’ passiġġieri u l-bagalji tagħhom bl-ajru u jistabbilixxi ċerti dispożizzjonijiet supplimentari. Jestendi wkoll l-applikazzjoni ta’ dawn id-dispożizzjonijiet għat-trasport bl-ajru fi ħdan Stat Membru wieħed”.
5.        L-Artikolu 3(1) tar-Regolament Nru 2027/97 jistabbilixxi li “[i]r-responsabbiltà ta’ trasportatur bl-ajru Komunitarju fir-rigward ta’ passiġġieri u l-bagalji tagħhom tiġi regolata mid-dispożizzjonijiet kollha tal-Konvenzjoni ta’ Montreal pertinenti għal din ir-responsabbiltà”.
Il‑kawża prinċipali, id‑domandi preliminari u l‑proċedura quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja
6.        Fit‑8 ta’ Novembru 2023, I.G.V. ikkonkludiet ma’ Vueling Airlines S.A., linja tal-ajru li s-sede tagħha tinsab f’Viladecans (Barcelona, Spanja), kuntratt ta’ trasport bl-ajru li jirrigwarda titjira bejn l-ajruport ta’ Madrid (Spanja) u dak ta’ Barcelona (Spanja). Dan il-kuntratt ġie konkluż mid-dar ta’ I.G.V., f’Fuenlabrada (Spanja), permezz ta’ pjattaforma indipendenti ta’ bejgħ online.
7.        Bħala servizz addizzjonali għat-titjir, I.G.V. ikkonkludiet personalment, fl-ajruport ta’ Madrid, kuntratt ta’ reġistrazzjoni tal-bagalji. Dawn il-bagalji ntilfu matul il-vjaġġ bejn Madrid u Barcelona, u t-telf tagħhom ġie kkonstatat fl-ajruport ta’ Barcelona, fejn I.G.V. ħadet it-tieni titjira lejn l-ajruport ta’ Ruma (l-Italja), mingħajr ma setgħet tirkupra jew tirreġistra mill-ġdid il-bagalji tagħha.
8.        Sussegwentement I.G.V. ressqet quddiem il-qorti tar-rinviju, il-Juzgado de Primera Instancia no 1 de Fuenlabrada (il-Qorti tal-Ewwel Istanza, Nru 1 ta’ Fuenlabrada), talba għal kumpens għad-danni subiti minħabba t-telf tal-bagalji tagħha matul it-trasport bl-ajru bejn Madrid u Barcelona. Għal dan l-għan, hija pprovdiet provi dokumentarji tal-ispejjeż sostnuti f’Ruma sabiex tissostitwixxi l-kontenut tal-bagalji.
9.        Il-qorti tar-rinviju tippreċiża li I.G.V. ma pprovdiet ebda dokumentazzjoni jew informazzjoni dwar ix-xiri tat-tieni titjira u lanqas dwar eventwali titjira ta’ ritorn bejn Ruma u Madrid, b’tali mod li hija titlaq mill-premessa li ma kienx hemm “trasport internazzjonali” fis-sens tal-Artikolu 1 tal-Konvenzjoni ta’ Montréal. Għaldaqstant, hija tistaqsi dwar il-ġurisdizzjoni tagħha sabiex tieħu konjizzjoni tal-kawża li hija adita biha.
10.      F’dan ir-rigward, il-qorti tar-rinviju tirrileva qabelxejn li, skont il-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja, l-Artikolu 33 tal-Konvenzjoni ta’ Montréal jirregola b’mod partikolari t-tqassim tal-ġurisdizzjoni territorjali bejn il-qrati ta’ kull wieħed mill-Istati Partijiet għaliha (4). Issa, jekk jitqies li din id-dispożizzjoni ma tapplikax għat-trasport bl-ajru mwettaq fi Stat Membru, il-qorti tar-rinviju, li hija l-qorti tal-post ta’ residenza ta’ I.G.V., ikollha għalhekk ġurisdizzjoni sabiex tieħu konjizzjoni tal-kawża li hija adita biha skont ir-regoli previsti mill-Kodiċi tal-Proċedura Ċivili (5), li jippermettu lil I.G.V., bħala konsumatur, tagħżel il-forum tad-domiċilju tagħha.
11.      Sa fejn ir-regola stabbilita fl-Artikolu 33 tal-Konvenzjoni ta’ Montréal hija applikabbli, il-qorti tar-rinviju tistaqsi sussegwentement dwar il-possibbiltà li jitqies li għandha ġurisdizzjoni skont il-forum ta’ “fejn [it-trasportatur] għandu post tan-negozju li permezz tiegħu sar il-kuntratt”, kif previst fl-Artikolu 33(1) ta’ din il-konvenzjoni.
12.      F’dan ir-rigward, il-qorti tar-rinviju tenfasizza d-diversi interpretazzjonijiet li għamlu ċerti qrati tal-espressjoni “fejn [it-trasportatur] għandu post tan-negozju li permezz tiegħu sar il-kuntratt”. Għalhekk, qorti Kanadiża eskludiet li l-kunċett ta’ “stabbiliment”, fis-sens ta’ din id-dispożizzjoni, jista’ jiġi interpretat bħala li jirreferi għall-kompjuter użat għax-xiri tal-biljetti (6). Min-naħa l-oħra, ċerti qrati Spanjoli kif ukoll il-Corte suprema di cassazione (il-Qorti Suprema tal-Kassazzjoni, l-Italja) qiesu li dawn it-termini jistgħu jkopru r-residenza prinċipali u permanenti li minnha passiġġier jixtri biljett (7). Skont il-qorti tar-rinviju, ir-regoli ta’ interpretazzjoni tat-Trattati ma jeskludux din l-interpretazzjoni wiesgħa tal-Artikolu 33(1) tal-Konvenzjoni ta’ Montréal.
13.      Fl-aħħar nett, il-qorti tar-rinviju tistaqsi jekk it-termini “post tan-negozju li permezz tiegħu sar il-kuntratt”, li jinsabu fl-Artikolu 33(1) tal-Konvenzjoni ta’ Montréal, għandhomx jinftiehmu bħala li jirreferu għall-uffiċċju li permezz tiegħu ġie konkluż il-kuntratt prinċipali jew is-servizz prinċipali ta’ trasport bl-ajru, jew jekk għandhiex issir distinzjoni bejn din il-provvista u l-provvista anċillari tas-servizz addizzjonali ta’ trasport tal-bagalji, konkluż personalment fl-ajruport ta’ Madrid, b’mod partikolari meta, bħal f’dan il-każ, id-dannu kkawżat jirrigwarda speċifikament lil dan tal-aħħar.
14.      Il-qorti tar-rinviju żżid li r-risposti tal-Qorti tal-Ġustizzja jistgħu jwassluha sabiex tastjeni mill-kawża u sabiex tibgħat lura l-kawża prinċipali quddiem il-qrati tal-provinċja ta’ Barcelona.
15.      F’dawn iċ-ċirkustanzi, il-Juzgado de Primera Instancia no 1 de Fuenlabrada (il-Qorti tal-Ewwel Istanza Nru 1 ta’ Fuenlabrada) iddeċidiet li tissospendi l-proċeduri quddiemha u li tagħmel id-domandi preliminari li ġejjin lill-Qorti tal-Ġustizzja:
“1)      L-Artikolu 3(1) tar-[Regolament Nru 2027/97] għandu jiġi interpretat fis-sens li r-responsabbiltà ta’ trasportatur tal-ajru Komunitarju fir-rigward tat-trasport tal-passiġġieri u tal-bagalji tagħhom hija rregolata mill-Artikolu 33 tal-[Konvenzjoni ta’ Montréal], inkluż għat-trasport fi ħdan Stat Membru tal-Unjoni Ewropea?
2)      L-Artikolu 33(1) tal-Konvenzjoni ta’ Montreal jista’ jiġi interpretat fis-sens li l-post fejn it-trasportatur għandu uffiċċju li permezz tiegħu jkun ġie konkluż il-kuntratt ta’ trasport bl-ajru jista’ jkun ir-residenza prinċipali u permanenti tal-passiġġier meta l-kuntratt ikun ġie konkluż online?
3)      L-Artikolu 33(1) tal-Konvenzjoni ta’ Montreal għandu jiġi interpretat fis-sens li l-post fejn it-trasportatur għandu uffiċċju li permezz tiegħu jkun ġie konkluż l-kuntratt jagħmel riferiment għall-post fejn ikun ġie konkluż il-kuntratt dwar is-servizz prinċipali ta’ trasport bl-ajru u mhux għall-post ta’ konklużjoni tal-kuntratt dwar is-servizz aċċessorju li minnu tirriżulta r-responsabbiltà tat-trasportatur, jekk dan il-post tal-aħħar huwa distint minn dak tal-ewwel?”
16.      Ġew ippreżentati osservazzjonijiet bil-miktub mill-Kummissjoni Ewropea, mill-Gvern Spanjol u minn Vueling Airlines. Skont l-Artikolu 101 tar-Regoli tal-Proċedura tal-Qorti tal-Ġustizzja, il-Qorti tal-Ġustizzja bagħtet talba għal kjarifika lill-qorti tar-rinviju, li rrispondietha permezz ta’ ittra tal‑4 ta’ Novembru 2025. Il-Kummissjoni, il-Gvern Spanjol u Vueling Airlines ippreżentaw l-osservazzjonijiet orali tagħhom waqt is-seduta li nżammet fid‑19 ta’ Novembru 2025.
Analiżi
17.      L-Artikolu 33(1) tal-Konvenzjoni ta’ Montréal, li s-sustanza tiegħu ġiet riprodotta mill-Artikolu 28(1) tal-Konvenzjoni ta’ Varsavja (8), jiddetermina l-qrati li għandhom ġurisdizzjoni fit-territorju ta’ wieħed mill-Istati Partijiet sabiex jieħdu konjizzjoni ta’ azzjoni mressqa minn passiġġier tal-ajru kontra trasportatur. Din id-dispożizzjoni toffri lir-rikorrenti erba’ fora li quddiemhom huma jistgħu, skont l-għażla tagħhom, iressqu l-azzjoni għad-danni tagħhom, jiġifieri l-qorti (i) tad-domiċilju tat-trasportatur, (ii) tal-post prinċipali tan-negozju tiegħu, (iii) tal-post fejn għandu uffiċċju li permezz tiegħu ġie konkluż il-kuntratt u (iv) tal-post ta’ destinazzjoni. B’differenza mill-Konvenzjoni ta’ Varsavja, il-Konvenzjoni ta’ Montréal iżżid, fit-tieni paragrafu tal-Artikolu 33 tagħha, li, fil-każ ta’ dannu li jirriżulta mill-mewt jew minn ferita fuq il-persuna mġarrba minn passiġġier, l-azzjoni għad-danni tista’ wkoll titressaq fit-territorju ta’ Stat Parti fejn il-passiġġier għandu r-residenza prinċipali u permanenti tiegħu fil-mument tal-inċident, sakemm it-trasportatur ikollu wkoll rabta kummerċjali ma’ dan il-post.
18.      Fil-kuntest ta’ din il-kawża, id-diskussjoni tiffoka fuq l-interpretazzjoni li għandha tingħata lit-tielet forum stabbilit mill-Artikolu 33(1) tal-Konvenzjoni ta’ Montréal, u lill-espressjoni “fejn [it-trasportatur] għandu post tan-negozju li permezz tieghu sar il-kuntratt”. Peress li l-Konvenzjoni ta’ Montréal tifforma parti integrali mill-ordinament ġuridiku tal-Unjoni, il-Qorti tal-Ġustizzja għandha ġurisdizzjoni sabiex tagħti deċiżjoni preliminari dwar l-interpretazzjoni tagħha (9).
19.      Il-qorti tar-rinviju tistaqsi b’mod partikolari dwar il-possibbiltà li dan it-tielet forum jitqies li jinkludi r-residenza prinċipali u permanenti tal-passiġġier, meta l-kuntratt ta’ trasport bl-ajru jkun ġie konkluż online (it-tieni domanda), kif ukoll dwar in-neċessità li tiġi kkonstatata l-eżistenza ta’ servizz prinċipali li jiddetermina l-post ta’ ġurisdizzjoni xieraq (it-tielet domanda). Qabel ma nindirizza l-analiżi ta’ dawn id-domandi, ser neżamina l-applikabbiltà tal-Artikolu 33 tal-Konvenzjoni ta’ Montréal għall-każ inkwistjoni, peress li s-serq li fit-tmiem tiegħu ġie kkonstatat it-telf tal-bagalji seħħ fi ħdan Stat Membru wieħed tal-Unjoni (l-ewwel domanda).
Fuq l‑ewwel domanda
20.      Permezz tal-ewwel domanda tagħha, il-qorti tar-rinviju tistaqsi essenzjalment jekk l-Artikolu 3(1) tar-Regolament Nru 2027/97 għandux jiġi interpretat fis-sens li d-determinazzjoni tal-qrati li għandhom ġurisdizzjoni territorjali kompetenti sabiex jieħdu konjizzjoni ta’ azzjoni għad-danni kontra trasportatur bl-ajru tal-Unjoni hija rregolata mill-Artikolu 33 tal-Konvenzjoni ta’ Montréal, inkluż f’dak li jirrigwarda t-trasport imwettaq fi ħdan Stat Membru tal-Unjoni.
21.      Infakkar li, skont ġurisprudenza stabbilita, għall-interpretazzjoni ta’ dispożizzjoni tad-dritt tal-Unjoni għandhom jittieħdu inkunsiderazzjoni mhux biss it-termini tagħha, iżda wkoll il-kuntest tagħha u l-għanijiet li l-leġiżlazzjoni li minnha tagħmel parti tfittex li tilħaq (10).
22.      Jirriżulta mill-kliem tal-Artikolu 3(1) tar-Regolament Nru 2027/97 li “[i]r-responsabbiltà ta’ trasportatur bl-ajru Komunitarju fir-rigward ta’ passiggieri u l-bagalji taghhom tigi regolata mid-dispożizzjonijiet kollha tal-Konvenzjoni ta’ Montreal pertinenti għal din ir-responsabbiltà” (11).
23.      Madankollu, l-Artikolu 1 tar-Regolament Nru 2027/97 jipprovdi li dan ir-regolament jimplimenta id-“dispożizzjonijiet relevanti tal-Konvenzjoni ta’ Montreal fir-rigward tat-trasport ta’ passiggieri u l-bagalji taghhom bl-ajru”(12). Għalkemm iżid li “[j]estendi wkoll l-applikazzjoni ta’ dawn id-dispożizzjonijiet għat-trasport bl-ajru fi ħdan Stat Membru wiehed”, l-imsemmi regolament ma jippreċiżax dak li jrid ifisser b’“dispożizzjonijiet rilevanti” u ma jirreferix espressament għall-Artikolu 33 tal-Kovenzjoni ta’ Montréal, li tirrigwarda d-determinazzjoni tal-qrati kompetenti sabiex jieħdu konjizzjoni tal-azzjoni għad-danni kontra trasportatur bl-ajru (13). Barra minn hekk, il-premessi tal-istess regolament jenfasizzaw b’mod iktar speċifiku l-ħtieġa li jiġu standardizzati l-“livell u natura ta’ responsabbiltà” tat-trasport nazzjonali u internazzjonali, mingħajr ma tingħata informazzjoni dwar x’inhi l-ġurisdizzjoni (14).
24.      Għaldaqstant, wieħed jista’ jistaqsi dwar dak li l-Artikolu 1 tar-Regolament Nru 2027/97 jifhem b’“dispożizzjonijiet rilevanti” tal-Konvenzjoni ta’ Montréal u, b’mod iktar partikolari, li jiġi mistoqsi jekk dan ir-regolament jestendix il-kamp ta’ applikazzjoni tar-regoli ta’ ġurisdizzjoni msemmija fl-Artikolu 33 ta’ din il-konvenzjoni, iżda biss dak tad-dispożizzjonijiet sostantivi (15).
25.      Skont l-Avukat Ġenerali Szpunar, huwa possibbli li jiġi kkunsidrat li r-riferiment stabbilit mill-Artikolu 3(1) tar-Regolament Nru 2027/97 jirrigwarda d-dispożizzjonijiet kollha tal-Kapitolu III tal-Konvenzjoni ta’ Montréal dwar ir-responsabbiltà tat-trasportaturi bl-ajru, inklużi dawk dwar ir-regoli ta’ ġurisdizzjoni li jinsabu fl-Artikolu 33 ta’ din il-konvenzjoni. Tali pożizzjoni hija bbażata fuq il-kunsiderazzjoni li r-Regolament Nru 2027/97 huwa intiż li jissuġġetta r-responsabbiltà tat-trasportaturi bl-ajru għal sistema unika, kemm għat-trasport internazzjonali kif ukoll għal dak nazzjonali fi ħdan l-Unjoni. Dan l-għan jitlob interpretazzjoni wiesgħa tar-riferimenti msemmi fl-Artikolu 3(1) ta’ dan ir-regolament. F’dan il-każ, ir-regoli ta’ ġurisdizzjoni jagħmlu parti mis-soluzzjoni globali prevista mill-Konvenzjoni ta’ Montreal li hija intiża li telimina l-kunflitti tal-liġijiet u li tistabbilixxi sistema ta’ responsabbiltà prevedibbli, billi tipproteġi lill-passiġġieri u tippermetti għaldaqstant lit-trasportaturi bl-ajru biex jiġġestixxu r-riskji bl-aħjar mod. L-Avukat Ġenerali Szpunar fakkar ukoll li l-integrazzjoni mill-qrib tar-relazzjonijiet ekonomiċi ġewwa s-suq intern ifisser li tilwima, anki jekk tkun qamet wara inċident li jseħħ waqt titjira domestika, tista’ faċilment tikseb dimensjoni transkonfinali. Din il-kunsiderazzjoni tiġġustifika l-applikazzjoni ta’ regoli ta’ ġurisdizzjoni uniformi f’dak li jikkonċerna r-responsabbiltà marbuta mat-titjiriet nazzjonali u internazzjonali ġewwa l-Unjoni (16).
26.      Fil-fehma tiegħi, l-analiżi magħmula mill-Avukat Ġenerali Szpunar hija kkonfermata mill-kuntest li fih jidħlu d-dispożizzjonijiet tar-Regolament Nru 2027/97 kif ukoll mill-għanijiet imfittxija minn din il-leġiżlazzjoni.
27.      F’dan ir-rigward, infakkar li r-Regolament Nru 2027/97, inizjalment adottat sabiex jintegra l-Konvenzjoni ta’ Varsavja fl-ordinament ġuridiku Komunitarju u sabiex jaqa’ fil-limiti tar-responsabbiltà tat-trasportaturi bl-ajru kif stabbiliti minn din il-konvenzjoni (17), kien is-suġġett ta’ riformulazzjoni intiża sabiex tallinjaha mad-dispożizzjonijiet tal-Konvenzjoni ta’ Montréal (18).
28.      Ċertament, mix-xogħol preparatorju għall-adozzjoni tar-Regolament Nru 2027/97 ma jirriżultax li l-leġiżlatur tal-Unjoni indirizza espressament l-applikazzjoni tar-regola ta’ ġurisdizzjoni stabbilita mill-Artikolu 33 tal-Konvenzjoni ta’ Montréal għat-trasport bl-ajru mwettaq fit-territorju ta’ Stat Membru wieħed.
29.      Madankollu, minn naħa, nirrileva li ċerti kunsiderazzjonijiet dwar id-determinazzjoni tal-qrati li għandhom ġurisdizzjoni kienu madwar l-adozzjoni tar-Regolament Nru 2027/97, fil-verżjoni oriġinali tiegħu. Fil-fatt, il-proposta għal-regolament ippreżentata mill-Kummissjoni kienet tipprevedi, fl-Artikolu 7 tagħha, li “[i]l-persuni intitolati għal kumpens f’każ ta’ inċident li jinvolvi trasportaturi bl-ajru tal-Komunità jistgħu, minbarra l-possibilitajiet li joffri l-Artikolu 28 tal-Konvenzjoni ta’ Varsavja, iressqu azzjoni għad-danni quddiem il-qrati tal-[I]stati Membri fejn il-vjaġġatur għandu d-domiċilju jew ir-residenza permanenti tiegħu” (19). [traduzzjoni mhux uffiċjali] Madankollu, dan l-Artikolu 7 tneħħa, minħabba l-“problemi legali u materjali kumplessi ħafna” li kien iqajjem, minħabba l-“possibbiltà li jitressqu proċeduri għal dikjarazzjoni ta’ responsabbiltà quddiem il-qrati tal-Istati Membri fejn il-vjaġġatur għandu d-domiċilju jew ir-residenza permanenti tiegħu”, u li “kellhom jiġu riżolti qabel ma t-talba għal kumpens tkun tista’ tiġi solvuta” (20). [traduzzjoni mhux uffiċjali]
30.      Fil-fehma tiegħi, mit-tħassir tal-Artikolu 7 tal-proposta għal regolament ippreżentata mill-Kummissjoni jirriżulta li, waqt l-adozzjoni tar-Regolament Nru 2027/97, fil-verżjoni oriġinali tiegħu, il-leġiżlatur tal-Unjoni xtaq jirreferi għall-Artikolu 28(1) tal-Konvenzjoni ta’ Varsavja sabiex jiddetermina l-qrati li għandhom ġurisdizzjoni sabiex jieħdu konjizzjoni tat-talbiet għad-danni mressqa abbażi tal-imsemmi regolament u ma jipprevedix għażla ta’ qorti addizzjonali jew distinta.
31.      Min-naħa l-oħra, għandu jiġi kkonstatat li l-premessa 4 tar-Regolament Nru 2027/97, fil-verżjoni oriġinali tiegħu kif ukoll kif emendat, tindika li “fis-suq tal-avjazzjoni interna, id-distinzjoni bejn trasport nazzjonali u internazzjonali giet eleminata”. Bl-istess mod, il-premessa 8 tar-Regolament Nru 889/2002 tipprovdi li “[f]is-suq intern tal-avjazzjoni, id-distinzjoni bejn trasport nazzjonali u internazzjonali giet eliminata u huwa għalhekk xieraq li jkun hemm l-istess livell u natura ta’ responsabbiltà fit-trasport internazzjonali u nazzjonali fil-Komunità”. Fl-espożizzjoni tal-motivi tal-proposta tar-Regolament Nru 889/2002, il-Kummissjoni barra minn hekk indikat li r-Regolament Nru 2027/97, fil-verżjoni oriġinali tiegħu, japplika “għat-trasportaturi kollha tal-Komunità Ewropea, indipendentement mill-vjaġġi mwettqa, id-dispożizzjonijiet tiegħu jkopru t-trasport intern, intra-Komunitarju u internazzjonali ta’ passiġġieri”. [traduzzjoni mhux uffiċjali] L-emendi tar-Regolament Nru 2027/97 kienu intiżi għalhekk, b’mod partikolari, sabiex “[i]semmu d-dispożizzjonijiet dwar ir-responsabbiltà, l-eżenzjoni u l-kumpens f’każ ta’ mewt jew korriment eżattament fuq it-testi tad-dispożizzjonijiet ekwivalenti fil-Konvenzjoni ta’ Montreal, sabiex is-sistema applikabbli għat-trasportaturi Komunitarji tkun uniformi, indipendentement min-natura internazzjonali, intra-Komunitarja jew interna tal-vjaġġ” (21). [traduzzjoni mhux uffiċjali]
32.      Minn dan jirriżulta li kemm ir-regoli sostantivi kif ukoll ir-regoli proċedurali tal-Konvenzjoni ta’ Montréal huma intiżi li japplikaw għat-trasport bl-ajru mwettaq fit-territorju ta’ Stat Membru wieħed biss (22), peress li l-politika Ewropea tat-trasport bl-ajru hija intiża għall-armonizzazzjoni ta’ ċerti oqsma tar-responsabbiltà tat-trasportaturi u għall-applikazzjoni ta’ sett koerenti ta’ drittijiet tal-vjaġġaturi, sabiex tirrifletti, fid-dritt tal-Unjoni, l-għan ta’ uniformità mfittex minn din il-konvenzjoni.
33.      Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti, nissuġġerixxi li l-Qorti tal-Ġustizzja tirrispondi għall-ewwel domanda preliminari li l-Artikolu 3(1) tar-Regolament Nru 2027/97 għandu jiġi interpretat fis-sens li d-determinazzjoni tal-qrati li għandhom ġurisdizzjoni territorjali sabiex jieħdu konjizzjoni ta’ azzjoni għad-danni kontra trasportatur bl-ajru tal-Unjoni hija rregolata mill-Artikolu 33 tal-Konvenzjoni ta’ Montréal, inkluż f’dak li jirrigwarda t-trasport imwettaq ġewwa Stat Membru tal-Unjoni.
Fuq it‑tieni domanda
34.      Permezz tat-tieni domanda tagħha, il-qorti tar-rinviju essenzjalment tistaqsi jekk l-Artikolu 33(1) tal-Konvenzjoni ta’ Montréal għandux jiġi interpretat fis-sens li “fejn [it-trasportatur] għandu post tan-negozju li permezz tiegħu sar il-kuntratt” jistax jinkludi r-residenza prinċipali u permanenti tal-passiġġier meta l-kuntratt ikun ġie konkluż online.
35.      Preliminarjament, infakkar li hija ġurisprudenza stabbilita li d-dispożizzjonijiet ta’ trattat internazzjonali, bħall-Konvenzjoni ta’ Montréal, għandhom jiġu interpretati in bona fide, skont is-sens ordinarju li għandu jingħata lit-termini tagħhom fil-kuntest tagħhom u fid-dawl tal-għan u tal-iskop tagħhom, skont id-dritt internazzjonali ġenerali, li huwa impost fuq l-Unjoni, kif ikkodifikat mill-Artikolu 31 tal-Konvenzjoni ta’ Vjenna dwar il-Liġi tat-Trattati, tat‑23 ta’ Mejju 1969 (Ġabra tat-Trattati tan-Nazzjonijiet Uniti,
Vol. 1155, p. 331) (iktar ’il quddiem il-“Konvenzjoni ta’ Vjenna”) (23). Barra minn hekk, l-Artikolu 32 ta’ din il-konvenzjoni jipprovdi li jistgħu jintużaw mezzi komplementari ta’ interpretazzjoni, b’mod partikolari x-xogħlijiet preparatorji tat-trattat inkwistjoni u ċ-ċirkustanzi li fihom ġie konkluż (24).
36.      Ulterjorment, peress li l-Qorti tal-Ġustizzja hija biss waħda mill-ħafna qrati madwar id-dinja li għandhom ġurisdizzjoni sabiex jinterpretaw il-Konvenzjoni ta’ Montréal, u peress li l-applikazzjoni uniformi ta’ din il-konvenzjoni fl-Istati Partijiet kollha huwa ideal li għandu jintlaħaq, huwa xieraq li l-Qorti tal-Ġustizzja tieħu inkunsiderazzjoni d-deċiżjonijiet mogħtija mill-qrati ta’ dawn l-Istati Partijiet u tagħtihom l-importanza li jistħoqqilhom, mingħajr ma, madankollu, teħtieġ li ssegwihom mingħajr kritika (25).
37.      Skont il-Qorti tal-Ġustizzja, l-Artikolu 33(1) tal-Konvenzjoni ta’ Montréal, dwar il-ġurisdizzjoni, jiddetermina mhux biss liema Stat għandu ġurisdizzjoni legali sabiex jieħu konjizzjoni ta’ kawża, iżda wkoll il-qorti li, fost dawk li għandhom is-sede tagħhom f’dan it-territorju, tista’ tiddikjara li għandha ġurisdizzjoni ratione loci, permezz ta’ kriterji ta’ rabta preċiżi. Għaldaqstant, il-Qorti tal-Ġustizzja kkunsidrat li, mill-kliem tiegħu stess, l-Artikolu 33(1) tal-Konvenzjoni ta’ Montréal għandu jitqies li jirregola mhux biss it-tqassim tal-ġurisdizzjoni bejn l-Istati Partijiet għal din il-konvenzjoni, iżda wkoll it-tqassim tal-ġurisdizzjoni territorjali bejn il-qrati ta’ kull wieħed minn dawn l-Istati (26).
38.      Fost l-erba’ fora stabbiliti mill-Artikolu 33(1) tal-Konvenzjoni ta’ Montréal, it-tielet wieħed, li jikkorrispondi għall-“fejn [it-trasportatur] għandu post tan-negozju li permezz tiegħu sar il-kuntratt”, ġab miegħu diversi diffikultajiet ta’ interpretazzjoni, b’mod partikolari sa fejn is-settur tal-ajru adatta ruħu għat-tkabbir mgħaġġel tal-biljetti online u fid-dawl tan-numru dejjem jikber ta’ passiġġieri li jixtru l-biljetti tal-ajru tagħhom esklużivament b’dan il-mod. Nirrileva f’dan ir-rigward li l-ġurisprudenza nazzjonali ma tippreżentax uniformità fl-interpretazzjoni li hija tagħti ta’ din l-espressjoni fir-rigward tal-possibbiltà li jitqies li hija tkopri l-qorti tal-post tar-residenza prinċipali u permanenti tal-passiġġier.
39.      B’hekk, District Court f’California (il-Qorti Distrettwali, l-Istati Uniti) qieset li biljett elettroniku normalment jinħareġ fil-post fejn jinxtara u li kuntratt huwa “konkluż”, fis-sens tal-Artikolu 28 tal-Konvenzjoni ta’ Varsavja, fil-post fejn twettaq l-aħħar att essenzjali għall-qbil tal-intenzjonijiet tal-partijiet, jiġifieri “il-post fejn l-aċċettatur” jesprimi jew juri l-kunsens tiegħu. Linja tal-ajru barranija li għandha sħubija ma’ trasportatur bl-ajru Amerikan tista’ għalhekk titqies li għandha essenzjalment post ta’ attività fl-Istati Uniti li permezz tiegħu hija tista’ tikkonkludi kuntratti, u tiġi mħarrka f’California meta l-passiġġier ikun aċċetta l-offerta u wettaq l-att finali ta’ ħlas jew f’daru f’California permezz tal-internet jew fl-ajruport ta’ Los Angeles (27).
40.      Bl-istess mod, kif issostni l-qorti tar-rinviju, skont il-Corte suprema di cassazione (il-Qorti Suprema tal-Kassazzjoni), meta l-biljetti jinxtraw b’mod elettroniku, il-post ta’ stabbiliment li permezz tiegħu ġie konkluż il-kuntratt għandu jiġi identifikat indipendentement mill-post fiżiku tal-aġenziji, tas-sussidjarji jew tal-fergħat tat-trasportatur bl-ajru kkonċernat. Għalhekk, hija tirrikonoxxi l-ġurisdizzjoni tal-qrati Taljani tad-domiċilju tal-passiġġier fil-każ ta’ xiri dirett online ta’ biljetti bl-għan ta’ trasport internazzjonali bl-ajru, minħabba li d-domiċilju tax-xerrejja huwa l-post fejn saru jafu bl-aċċettazzjoni tal-proposta magħmula permezz tat-trażmissjoni elettronika tal-ordni u tal-ħlas tal-korrispettiv (28).
41.      Min-naħa l-oħra, f’Québec (il-Kanada), qorti diġà ċaħdet l-argument li “post tan-negozju li permezz tiegħu sar il-kuntratt” jista’ jkun il-post ta’ kompjuter personali, bħala l-post fejn inxtraw il-biljetti tal-ajru (29).
42.      Il-qrati Franċiżi jqisu wkoll li l-qorti tad-domiċilju tal-passiġġier ma għandhiex ġurisdizzjoni territorjali sabiex tieħu konjizzjoni ta’ azzjoni għad-danni mressqa abbażi tal-Konvenzjoni ta’ Montréal, inkluż meta l-biljett tal-ajru jkun inxtara direttament fuq is-sit internet ta’ linja tal-ajru Franċiża jew permezz ta’ aġenzija tal-ivvjaġġar li topera esklużivament fuq l-internet (30).
43.      Barra minn hekk, fil-Lussemburgu, il-juge de paix (il-Qorti Konċiljatorja) tiddikjara ruħha sistematikament li ma għandhiex ġurisdizzjoni territorjali sabiex tieħu konjizzjoni ta’ azzjoni għad-danni mressqa abbażi tal-Konvenzjoni ta’ Montréal għal danni materjali, meta s-sede tal-linja tal-ajru tkun tinsab fi Stat ieħor, meta t-talba tirrigwarda titjira li d-destinazzjoni tagħha tinsab fi Stat ieħor, u “meta mid-dokumenti ppreżentati waqt il-kawża ma jirriżultax li [t-trasportatur bl-ajru] għandu stabbiliment fil-Lussemburgu li permezz tiegħu ġie konkluż il-kuntratt ta’ trasport fil-qasam tal-avjazzjoni”, minkejja li l-biljett tal-ajru nxtara online (31).
44.      Għaldaqstant, għandu jiġi kkonstatat li, fil-preżent, ma teżistix interpretazzjoni stabbilita tal-espressjoni “fejn [it-trasportatur] għandu post tan-negozju li permezz tiegħu sar il-kuntratt” fi ħdan l-Istati Partijiet għall-Konvenzjoni ta’ Montréal.
45.      Madankollu, għandu jiġi rrilevat li mix-xogħlijiet preparatorji tal-Konvenzjoni ta’ Montréal jirriżulta li kien hemm diversi dibattiti madwar il-kwistjoni taż-żieda ta’ “ħames qorti”, li tikkorrispondi għad-domiċilju jew għar-residenza prinċipali u permanenti tal-passiġġier, mal-erba’ fora previsti fl-Artikolu 28 tal-Konvenzjoni ta’ Varsavja. Iż-żieda ta’ dan il-forum addizzjonali kienet is-suġġett ta’ kontroversji qawwija u oppożizzjonijiet min-naħa ta’ diversi delegazzjonijiet, u kienet l-insistenza tal-Istati Uniti tal-Amerika li ppermettiet li l-passiġġieri jkunu jistgħu jressqu azzjoni legali kontra t-trasportatur fl-Istat ta’ oriġini tagħhom (32), bla ħsara madankollu għal ċerti kundizzjonijiet.
46.      Skont dawn il-kundizzjonijiet, il-forum tat-“territorju ta’ Stat Parti fejn il-passiġġier ikollu r-residenza prinċipali u permanenti tiegħu fil-mument tal-inċident”, kif previst fl-Artikolu 33(2) tal-Konvenzjoni ta’ Montréal, huwa applikabbli biss jekk it-talbiet għad-danni jkunu bbażati fuq il-mewt jew il-feriti fuq il-persuna tal-passiġġier. Barra minn hekk, dan il-forum jżomm rabta mat-trasportaturi bl-ajru. Fil-fatt, huwa meħtieġ li t-trasportatur “jopera servizzi tat-trasport bl-ajru” lejn jew mit-territorju tal-Istat Parti fejn il-passiġġier għandu r-residenza prinċipali u permanenti tiegħu, “jew bl-inġenji tal-ajru tiegħu stess jew b’inġenji tal-ajru ta’ trasportatur ieħor skont ftehim kummerċjali”, u “jwettaq l-attivitajiet tat-trasport bl-ajru tiegħu minn postijiet li huwa stess jew trasportatur ieħor li miegħu jkollu ftehim kummerċjali jikri jew jippossjedi” (33).
47.      Issa, kif indikat ġustament il-Kummissjoni waqt is-seduta, fiż-żmien tan-negozjati dwar l-adozzjoni tal-Konvenzjoni ta’ Montréal, l-Istati Partijiet kienu jafu dwar l-użu tar-riżervazzjoni online (34).
48.      Fid-dawl tal-oppożizzjonijiet espressi minn diversi delegazzjonijiet fir-rigward taż-żieda ta’ “ħames ġurisdizzjoni” u tal-portata limitata tagħha mal-prosekuzzjonijiet għal danni fiżiċi subiti mill-passiġġieri, sakemm it-trasportatur bl-ajru juża s-servizzi tiegħu u jwettaq l-attivitajiet tiegħu, direttament jew permezz ta’ ftehim kummerċjali ma’ trasportatur ieħor, fil-pajjiż ikkonċernat, fil-fehma tiegħi, ma huwiex il-kompitu tagħna li jiġi estiż il-kamp ta’ applikazzjoni ta’ dan il-forum għal talbiet oħra minbarra dawk espressament imsemmija fit-test tal-Artikolu 33(2) tal-Konvenzjoni ta’ Montréal (35).
49.      Barra minn hekk, li jiġi aċċettat li “l-ispazju virtwali jikkorrispondi għaż-żona ġeografika” (36) tar-residenza prinċipali u permanenti ta’ kull passiġġier ikollu l-konsegwenza li s-sempliċi aċċessibbiltà ta’ pjattaforma ta’ bejgħ online tiġġustifika l-ġurisdizzjoni tal-qrati tar-residenza prinċipali u permanenti ta’ kull passiġġier. Tali riżultat jidhirli li jmur kontra l-għanijiet ta’ prevedibbiltà u ta’ ċertezza legali fil-ħatra tal-qrati li għandhom ġurisdizzjoni territorjali mfittxija mill-Artikolu 33 tal-Konvenzjoni ta’ Montréal (37).
50.      Inżid li, għalkemm tali interpretazzjoni ma hijiex l-iktar waħda protettiva għall-passiġġieri, id-dritt tat-trasport bl-ajru huwa dritt speċjali, peress li l-passiġġieri tradizzjonalment jitqiesu li jagħmlu parti minn kategorija partikolari ta’ konsumaturi (38). Jekk wieħed jieħu bħala eżempju, b’analoġija, ir-Regolament (KE) Nru 261/2004 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tal‑11 ta’ Frar 2004 li jistabbilixxi regoli komuni dwar il-kumpens u l-assistenza għal passiġġieri fil-każ li ma jitħallewx jitilgħu u ta’ kanċellazzjoni jew dewmien twil ta’ titjiriet, u li li jħassar ir-Regolament (KEE) Nru 295/91 (39), il-Qorti tal-Ġustizzja ppreċiżat li l-passiġġieri li jfittxu kumpens mingħand trasportatur bl-ajru abbażi ta’ dan ir-regolament jistgħu jressqu l-kawża tagħhom jew quddiem il-qrati tal-post fejn jinsab l-uffiċċju rreġistrat ta’ dan it-trasportatur, l-amministrazzjoni ċentrali tiegħu jew il-post prinċipali tan-negozju tiegħu, jew quddiem il-qrati tal-post fejn is-servizzi ġew jew kellhom jiġu pprovduti, jiġifieri, il-post tat-tluq jew il-post tal-wasla tal-ajruplan (40). Għalhekk, id-domiċilju jew ir-residenza prinċipali u permanenti tal-passiġġier lanqas ma tikkostitwixxi kriterju ta’ rabta li jippermetti li tiġi indikata l-qorti li għandha ġurisdizzjoni f’każijiet bħal dawn.
51.      Għaldaqstant, il-passiġġieri tal-ajru għandhom ikunu konxji mill-fatt li, sakemm ir-residenza prinċipali u permanenti tagħhom ma tikkoinċidix mad-domiċilju tal-linja tal-ajru, il-post prinċipali tan-negozju tagħhom jew il-post ta’ destinazzjoni tat-titjira, huma ma jistgħux jinvokaw l-Artikolu 33(1) tal-Konvenzjoni ta’ Montréal sabiex iressqu azzjoni quddiem il-qrati tal-post fejn tinsab ir-residenza prinċipali u permanenti tagħhom.
52.      Il-fatt li l-biljett tal-ajru ġie akkwistat permezz ta’ pjattaforma indipendenti ta’ bejgħ online u mhux direttament fuq is-sit tal-linja tal-ajru ma jbiddilx dan il-qari li nipproponi li jsir tal-Artikolu 33(1) tal-Konvenzjoni ta’ Montréal.
53.      Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti, nipproponi li l-Qorti tal-Ġustizzja tirrispondi għat-tieni domanda preliminari fis-sens li l-Artikolu 33(1) tal-Konvenzjoni ta’ Montréal għandu jiġi interpretat fis-sens li l-post “fejn [it-trasportatur] għandu post tan-negozju li permezz tiegħu sar il-kuntratt ta’ trasport bl-ajru” ma jinkludix ir-residenza prinċipali u permanenti tal-passiġġier meta l-kuntratt ikun ġie konkluż online.
Fuq it‑tielet domanda
54.      Permezz tat-tielet domanda tagħha, il-qorti tar-rinviju essenzjalment tistaqsi jekk l-Artikolu 33(1) tal-Konvenzjoni ta’ Montréal għandux jiġi interpretat fis-sens li l-post fejn it-trasportatur għandu post tan-negozju li permezz tiegħu “l-kuntratt” ġie konkluż jirreferi għall-post fejn ġie konkluż il-kuntratt dwar il-provvista prinċipali ta’ trasport bl-ajru u mhux għall-post tal-konklużjoni tal-kuntratt dwar is-servizz anċillari li minnu tirriżulta r-responsabbiltà tat-trasportatur, jekk dan l-aħħar post huwiex distint minn tal-ewwel.
55.      Infakkar li mit-termini tal-Artikolu 33(1) tal-Konvenzjoni ta’ Montréal jirriżulta li r-rikorrent jista’ jagħżel li jħarrek lit-trasportatur bl-ajru kkonċernat, fit-territorju ta’ wieħed mill-Istati Partijiet, inter alia, quddiem il-qorti tal-post fejn it-trasportatur “għandu post tan-negozju li permezz tiegħu sar il-kuntratt”. Permezz tal-kliem tagħha, din id-dispożizzjoni tissuġġerixxi li l-kunċett ta’ “kuntratt” jirreferi b’mod iktar ġenerali għall-“kuntratt tat-trasport bl-ajru”, li jista’ jirrigwarda kemm it-trasport internazzjonali ta’ passiġġieri kif ukoll ta’ bagalji jew ta’ merkanzija, konformement mal-kamp ta’ applikazzjoni ta’ din il-konvenzjoni.
56.      Min-naħa l-oħra, dan l-artikolu ma jippreċiżax jekk, fil-każ ta’ trasport bl-ajru ta’ passiġġieri akkumpanjati minn bagalji rreġistrati, il-kuntratt ta’ trasport ta’ passiġġieri għandux jiġi distint mill-kuntratt ta’ trasport tal-imsemmija bagalji meta l-post ta’ konklużjoni ta’ dawn il-kuntratti ma jikkoinċidix jew jekk, kif issostni l-Kummissjoni, ir-reġistrazzjoni tal-bagalji għandhiex sistematikament titqies bħala servizz anċillari għal kuntratt wieħed ta’ trasport ta’ passiġġieri. Barra minn hekk, tali preċiżazzjonijiet ma jirriżultaw minn ebda dispożizzjoni oħra tal-Konvenzjoni ta’ Montréal, u lanqas mix-xogħol preparatorju.
57.      Madankollu, kemm jekk jitqies li t-trasport tal-bagalji huwa servizz anċillari inkluż f’kuntratt uniku ta’ trasport bl-ajru ta’ passiġġieri (41) jew kuntratt separabbli fih innifsu, distint mill-kuntratt ta’ trasport ta’ passiġġieri (42), jidhirli li hija meħtieġa l-istess interpretazzjoni tal-Artikolu 33(1) tal-Konvenzjoni ta’ Montréal.
58.      Fil-fatt, fil-kuntest ta’ trasport bl-ajru ta’ passiġġieri (43), it-trasport ta’ bagalji dejjem jeżisti b’mod anċillari għat-trasport tal-passiġġier inkwistjoni, li tiegħu huwa prerekwiżit (44). Huwa irrilevanti jekk dan is-servizz jitqiesx bħala “servizz” anċillari għal kuntratt uniku ta’ trasport bl-ajru ta’ passiġġieri jew jekk jistax jiġi kklassifikat bħala “kuntratt” anċillari għall-kuntratt prinċipali ta’ trasport bl-ajru ta’ passiġġieri. Servizz jew kuntratt anċillari ma jistax jitqies li huwa determinanti sabiex jiġi identifikat il-post fejn it-trasportatur għandu stabbiliment li permezz tiegħu “ġie konkluż il-kuntratt”. Is-servizz prinċipali għandu jipprevali (45), b’tali mod li l-qorti adita għandha torjenta ruħha, sabiex tiddetermina l-ġurisdizzjoni tagħha, fuq il-prinċipju li l-anċillari jsegwi l-prinċipali (46).
59.      It-tielet forum previst fl-Artikolu 33(1) tal-Konvenzjoni ta’ Montréal, li jippreżenta ruħu lir-rikorrent f’azzjoni għad-danni kontra trasportatur bl-ajru, jirrigwarda għalhekk il-qorti tal-post fejn it-trasportatur għandu post tan-negozju li permezz tiegħu ġie konkluż il-kuntratt ta’ trasport prinċipali jew is-servizz prinċipali.
60.      Din l-interpretazzjoni hija konformi mal-għanijiet li tfittex li tilħaq il-Konvenzjoni ta’ Montréal. Fil-fatt, mill-preambolu ta’ din il-konvenzjoni jirriżulta li l-Istati Partijiet tagħha kellhom l-intenzjoni mhux biss li “tigi assigurata l-protezzjoni tal-interessi tal-konsumaturi fit-trasport internazzjonali bl-ajru”, iżda wkoll iwettqu “armozzazzjoni u kodifikazzjoni akbar ta’ ċerti regoli li jirregolaw [dan it-trasport, sabiex] jigi akkwistat bilanc ekwu ta’ l-interessi” preżenti (47).
61.      Issa, l-interpretazzjoni li tgħid li, bit-termini “post tan-negozju li permezz tiegħu sar il-kuntratt”, l-Artikolu 33(1) tal-Konvenzjoni ta’ Montréal jindika l-istabbiliment li permezz tiegħu ġie konkluż il-kuntratt prinċipali jew is-servizz prinċipali, hija ta’ natura li tikkontribwixxi għall-bilanċ tal-interessi tal-konsumaturi u tat-trasportaturi bl-ajru, billi tiżgura prevedibbiltà ikbar u ċertezza legali aħjar. Fil-fatt, tali interpretazzjoni tevita li jiġi kkunsidrat li l-passiġġieri li jitolbu t-trasport tal-bagalji tagħhom meta jippreżentaw ruħhom fl-ajruport, wara l-konklużjoni ta’ kuntratt ta’ trasport bl-ajru ta’ passiġġieri f’post distint, jingħataw għażla differenti ta’ ġurisdizzjoni fil-każ ta’ azzjoni għad-danni li tirriżulta minn dannu kkawżat lill-bagalji, meta mqabbla mal-passiġġieri li fl-istess ħin xtraw is-servizzi relatati mat-trasport tal-passiġġier u tal-bagalji tiegħu.
62.      Għaldaqstant nipproponi li l-Qorti tal-Ġustizzja tirrispondi għat-tielet domanda preliminari fis-sens li l-Artikolu 33(1) tal-Konvenzjoni ta’ Montréal għandu jiġi interpretat fis-sens li l-post fejn it-trasportatur għandu post tan-negozju li permezz tiegħu ġie konkluż “il-kuntratt” jirreferi għall-post fejn ġie konkluż il-kuntratt dwar is-servizz prinċipali tat-trasport bl-ajru u mhux għall-post tal-konklużjoni tal-kuntratt dwar is-servizz anċillari li minnu tirriżulta r-responsabbiltà tat-trasportatur, jekk dan l-aħħar post huwa distint minn tal-ewwel.
63.      Jiena nista’ nieqaf hawnhekk, peress li pproponejt risposti preċiżi għat-tliet domandi preliminari magħmula lill-Qorti tal-Ġustizzja.
64.      Madankollu, il-qorti tar-rinviju indikat diversi drabi li, jekk ir-risposti mogħtija mill-Qorti tal-Ġustizzja kellhom jeskludu l-ġurisdizzjoni tagħha bħala qorti tal-post tar-residenza prinċipali u permanenti tal-passiġġier, hija jkollha tirrinunzja l-ġurisdizzjoni favur il-qrati tal-provinċja ta’ Barcelona, li jikkorrispondu għat-tliet fora l-oħra stabbiliti fl-Artikolu 33(1) tal-Konvenzjoni ta’ Montréal, jiġifieri l-qorti tad-domiċilju tat-trasportatur, dik tal-post prinċipali tan-negozju tiegħu, kif ukoll dik tal-post ta’ destinazzjoni. Peress li nikkunsidra li l-post “fejn [it-trasportatur] għandu post tan-negozju li permezz tiegħu sar il-kuntratt” ma jistax jinftiehem bħala li jirreferi għar-residenza prinċipali u permanenti tal-passiġġier, minħabba li riflessjoni iktar wiesgħa dwar l-interpretazzjoni li hija possibbli ta’ din l-espressjoni, b’mod partikolari meta l-kuntratt ta’ trasport huwa konkluż online, jidhirli li tikkompleta b’mod utli r-risposti mogħtija lill-qorti tar-rinviju.
Dwar l-interpretazzjoni tal-espressjoni “fejn [it-trasportatur] għandu post tan-negozju li permezz tiegħu sar il-kuntratt”
65.      Fl‑1929, meta ġiet adottata l-Konvenzjoni ta’ Varsavja, ix-xiri ta’ biljetti tal-ajru kien jikkorrispondi għal tranżazzjonijiet li fihom kważi l-biljetti kollha kienu jinxtraw personalment mill-klijent mill-uffiċċju tal-linja tal-ajru. Għalkemm il-passiġġieri setgħu wkoll, f’ċerti każijiet, jixtru l-biljetti tagħhom mill-kaxxier ta’ kumpannija oħra jew ta’ aġent tal-ivvjaġġar terz, li ma kienx iwettaq it-trasport, li miegħu l-linja tal-ajru li wettqet l-imsemmi trasport kienet ikkonkludiet sħubija, l-uffiċċji li fihom kienu jitwettqu x-xiri jew l-irtirar tal-biljetti kienu jokkupaw sistematikament pożizzjoni ġeografika preċiża.
66.      Id-dħul fis-servizz tal-kompjuters u l-aċċess għall-internet żviluppaw fit-tieni nofs tas-seklu għoxrin, li ppermetta lil-linji tal-ajru, sa mill-aħħar ta’ dan is-seklu, joffru biljetti tal-ajru għar-riżervazzjoni fuq l-internet. Għalkemm din il-possibbiltà kienet magħrufa mill-awturi tal-Konvenzjoni ta’ Montréal, dawn mingħajr dubju ma setgħux jikkunsidraw il-portata tal-impatt li l-iżviluppi teknoloġiċi jkollhom fuq il-wasla tal-biljetti online. Huma għalhekk qiesu li kien xieraq li jżommu, fl-Artikolu 33(1) tal-Konvenzjoni ta’ Montréal, il-formulazzjoni tal-Artikolu 28(1) tal-Konvenzjoni ta’ Varsavja.
67.      Ix-xiri ta’ biljetti online madankollu jikkontesta l-metodi klassiċi ta’ lokalizzazzjoni tal-kuntratti għal finijiet ġudizzjarji. Fil-biċċa l-kbira tat-tranżazzjonijiet li jinvolvu biljetti elettroniċi, il-linja tal-ajru u l-passiġġier ma jinsabux fl-istess ġurisdizzjoni jew saħansitra fl-istess pajjiż. Id-distanza fiżika bejn il-partijiet u l-fatt li l-konklużjoni tal-kuntratt titwettaq permezz ta’ att li ma huwiex firma tradizzjonali jqajmu għalhekk il-kwistjoni tad-determinazzjoni eżatta tal-post “fejn [it-trasportatur] għandu post tan-negozju li permezz tiegħu sar il-kuntratt”, fis-sens tal-Konvenzjoni ta’ Montréal.
68.      Fuq livell strettament letterali, il-formulazzjoni tal-Artikolu 33(1) tal-Konvenzjoni ta’ Montréal hija essenzjalment identika għal dik tal-Artikolu 28(1) tal-Konvenzjoni ta’ Varsavja. Min-naħa l-oħra, jekk il-Konvenzjoni ta’ Varsavja kienet awtentika biss bil-Franċiż (48), it-test tal-Konvenzjoni ta’ Montréal huwa awtentiku fil-lingwa Franċiża, Ingliża, Għarbija, Ċiniża, Spanjola u Russa (49). Issa, mal-ewwel daqqa ta’ għajn, wieħed jista’ jistaqsi dwar l-eżistenza ta’ diverġenza possibbli bejn il-formulazzjoni tal-verżjoni fil-lingwa Franċiża tat-tielet forum stabbilita mill-Artikolu 33(1) tal-Konvenzjoni ta’ Montréal, minn naħa, u dik tal-verżjoni tal-lingwa Ingliża u dik Spanjola, min-naħa l-oħra (50).
69.      Fil-fatt, filwaqt li l-verżjoni bil-lingwa Franċiża tirreferi għall-“lieu où [le transporteur] possèdeunétablissement par le soin duquel le contrat a été conclu”, il-verżjoni fil-lingwa Ingliża tipprovdi li dan huwa l-post “where it has a place of business through which the contract has been made” (fejn huwa għandu stabbiliment/post tax-xogħol li permezz tiegħu ġie konkluż il-kuntratt) u l-verżjoni bil-lingwa Spanjola tirreferi għall-post “en que tiene una oficina por cuyo conducto se ha celebrado el contrato” (fejn għandu uffiċċju li permezz tiegħu ġie konkluż il-kuntratt) (51).
70.      Ċertament, il-multilingwiżmu u d-diversità lingwistika li tirriżulta minnhom għandhom ġeneralment il-konsegwenza li element partikolari jista’ jkollu isem jew denominazzjoni differenti f’kull verżjoni lingwistika, mingħajr ma dan jirrifletti sistematikament differenza ta’ sens (52).
71.      Madankollu, għandu jiġi rrilevat, kif diġà semmejt fil-punt 38 ta’ dawn il-konklużjonijiet, li t-tielet forum stabbilit bl-Artikolu 33(1) tal-Konvenzjoni ta’ Montréal ma hijiex is-suġġett ta’ interpretazzjoni uniformi mid-diversi qrati nazzjonali li applikawha, inkluż dak li għandu jinftiehem bit-termini “ikollu uffiċċju” u l-ekwivalenti tagħhom fil-verżjonijiet lingwistiċi differenti.
72.      Għalhekk, il-kunċett ta’ “pussess” ta’ “stabbiliment” wassal għal interpretazzjoni restrittiva ta’ dan il-forum minn ċerti qrati Franċiżi, li eskludew l-uffiċċji ta’ mandatarju, inkarigat mill-bejgħ ta’ biljetti, indipendenti mill-linja tal-ajru (53). Għall-kuntrarju, qrati oħra jqisu li dawn it-termini, jew tal-inqas l-ekwivalenti lingwistiċi tiegħu, jinkludi firxa wiesgħa ta’ postijiet u jinkludi mhux biss il-fergħa jew l-infrastruttura materjali tal-linja tal-ajru li permezz tagħha nbiegħu l-biljetti, iżda wkoll il-postijiet ġestiti permezz ta’ aġent indipendenti fejn jinbiegħu l-biljett u li jeżerċita l-attivitajiet tiegħu għall-benefiċċju tal-kumpannija tal-ajru. Dan japplika b’mod partikolari għall-qrati Amerikani (54), Taljani (55) u Norveġiżi (56).
73.      Niddubita l-intenzjoni tal-awturi tal-Konvenzjoni ta’ Montréal f’dan ir-rigward. Matul in-negozjati, ġie żgurat li t-termini magħżula għall-verżjoni tal-lingwa Ingliża u dik Spanjola jikkorrispondu bl-iktar mod preċiż possibbli mal-ekwivalenti Franċiża tagħhom, li t-termini tagħhom kienu diġà jinsabu fil-Konvenzjoni ta’ Varsavja, jew inkella diverġenza ta’ opinjoni influwenzat l-għażla tat-termini fil-verżjonijiet lingwistiċi l-oħra (57)?
74.      Ix-xogħol preparatorju tal-Konvenzjoni ta’ Montréal ma jippermettix li tingħata risposta inekwivoka għal din id-domanda. Fil-fatt, għalkemm jista’ jiġi kkonstatat li t-tielet forum stabbilit mill-Artikolu 33(1) tal-verżjoni bil-lingwa Ingliża tal-Konvenzjoni ta’ Montréal kien is-suġġett ta’ varjazzjoni fil-formulazzjoni matul in-negozjati, l-espressjoni “has an establishment by which the contract has been made”, li tinsab f’ċerti proposti, ġiet issostitwita b’ “has a place of business through which the contract has been made”, ir-raġunijiet għal tali emenda ma jirriżultawx b’mod ċar mix-xogħlijiet preparatorji (58). Barra minn hekk, id-diskussjonijiet dwar it-tifsira mogħtija lill-kunċett ta’ “establishment” bil-lingwa Ingliża kienu jirrigwardaw speċifikament l-użu ta’ dan it-terminu fid-diversi proposti tal-formulazzjoni tad-dispożizzjoni li kienet ser issir l-Artikolu 33(2) tal-Konvenzjoni ta’ Montréal. Għalkemm dawn id-diskussjonijiet jissuġġerixxu li l-kunċett ta’ “establishment” għandu tifsira iktar ristretta minn dik mogħtija lill-kunċett ta’ “place of business” (59), ix-xogħol preparatorju ma jippermettix li jiġi ddeterminat jekk l-għażla finali tat-termini li jinsabu fil-paragrafu 1 kinitx iddettata minn tali kunsiderazzjonijiet, u lanqas x’kien il-kunċett ta’ “place of business” fir-rigward ta’ dak ta’ “stabbiliment” fil-verżjoni Franċiża.
75.      Fir-rigward tal-interpretazzjoni ta’ trattat internazzjonali, infakkar li, kif indikat fil-punt 35 ta’ dawn il-konklużjonijiet, il-Konvenzjoni ta’ Vjenna tipprovdi, fl-Artikolu 31(1) tagħha li, trattat għandu jiġi interpretat “in bona fide konformement mat-tifsira ordinarja li għandha tingħata lit-termini tat-trattat fil-kuntest tagħhom u fid-dawl tal-għan u tal-iskop tiegħu”. Barra minn hekk, l-Artikolu 33 tagħha, iddedikat għall-interpretazzjoni tat-trattati awtentikati f’żewġ lingwi jew iktar, jistabbilixxi, fil-paragrafu 3, li “[i]t-termini tat-trattat huma preżunti li għandhom l-istess tifsira f’kull test awtentiku”. Inżid ngħid li, skont l-Artikolu 33(4) ta’ din il-konvenzjoni, meta l-paragun tat-testi awtentiċi juri differenza ta’ sens li l-applikazzjoni tar-regoli l-oħra ta’ interpretazzjoni ma tippermettix li tiġi eliminata, is-sens li għandu jittieħed huwa dak li, “[j]irrikonċilja bl-aħjar mod it-testi fid-dawl tal-għan u tal-iskop tat-trattat” (60).
76.      Il-formulazzjoni tal-Artikolu 28(1) tal-Konvenzjoni ta’ Varsavja, li s-sustanza tiegħu ġiet riprodotta fl-Artikolu 33(1) tal-Konvenzjoni ta’ Montréal, kienet mingħajr dubju tikkorrispondi mal-prattiki ta’ bejgħ ta’ dak iż-żmien, kif imsemmija fil-punt 65 ta’ dawn il-konklużjonijiet. Mill-erba’ fora proposti, tlieta huma diretti lejn post li miegħu t-trasportatur bl-ajru għandu rabta mill-qrib, jiġifieri d-domiċilju tiegħu, il-post prinċipali tan-negozju tiegħu, u l-post fejn għandu post tan-negozju li permezz tiegħu ġie konkluż il-kuntratt. F’kuntratt ta’ trasport internazzjonali bl-ajru, huwa improbabbli li d-domiċilju jew il-post prinċipali tan-negozju tat-trasportatur ikun jinsab fil-pajjiż li fih il-passiġġier jagħmel ir-riżervazzjoni tiegħu. Fir-rigward tar-raba’ għażla, dwar il-post ta’ destinazzjoni, għalkemm jidher li huwa ġeneralment aċċettat li, fil-każ ta’ titjira bir-ritorn, dan il-post jikkoinċidi mal-post tat-tluq (61), dan ma japplikax għal titjira mingħajr ritorn.
77.      F’dawn iċ-ċirkustanzi, ġie sostnut li t-tielet forum stabbilit mill-Artikolu 28(1) tal-Konvenzjoni ta’ Varsavja, dak tal-“[post] fejn [it-trasportatur] ikollu uffiċċju li permezz tiegħu jkun sar il-kuntratt”, ippermetta lill-passiġġieri jibbenefikaw minn għażla ta’ qorti iktar favorevoli, għaliex tinsab fl-Istat Parti fejn inxtara l-biljett, sakemm il-kumpannija teżerċita attività kummerċjali hemmhekk (62). Tali qari tal-intenzjoni tal-awturi tal-Konvenzjoni ta’ Varsavja, li hija intiża sabiex tippermetti tal-inqas iż-żamma ta’ azzjoni quddiem il-qrati tal-pajjiż fejn ikun inxtara l-biljett meta t-trasportatur ikollu preżenza kummerċjali hemmhekk, jidhirli li hija konvinċenti. Barra minn hekk, fil-fehma tiegħi għandu jiġi kkunsidrat li din l-intenzjoni nżammet mill-awturi tal-Konvenzjoni ta’ Montréal.
78.      Fil-fatt, filwaqt li l-Konvenzjoni ta’ Varsavja ġiet adottata sabiex tiffavorixxi l-iżvilupp tal-industrija tat-trasport bl-ajru (63) li kienet għada fil-bidu, għandu jiġi rrilevat li fost l-għanijiet tal-Konvenzjoni ta’ Montréal, skont il-preambolu ta’ din il-konvenzjoni, hemm espressament dak li tiġi żgurata “l-protezzjoni tal-interessi tal-konsumaturi fit-trasport internazzjonali bl-ajru u l-bżonn ghal kumpens ekwu bbażat fuq il-principju ta’ restituzzjoni”, b’mod partikolari fil-każ ta’ inċident, permezz ta’ sistema ta’ responsabbiltà oġġettiva tat-trasportaturi bl-ajru. Il-Konvenzjoni ta’ Montréal b’hekk temmet is-sistema ta’ responsabbiltà favorevoli ħafna mogħtija lit-trasportaturi bl-ajru mill-Konvenzjoni ta’ Varsavja. Barra minn hekk, kif indikajt fil-punt 60 ta’ dawn il-konklużjonijiet, il-Konvenzjoni ta’ Montréal kellha wkoll l-għan li tikseb “bilanċ ekwu” bejn l-interessi tal-passiġġieri u dawk tat-trasportaturi. Issa, kif jirriżulta essenzjalment mill-premessa 7 tar-Regolament Nru 889/2002, il-Konvenzjoni ta’ Montréal saħħet il-protezzjoni tal-passiġġieri u tal-aventi kawża tagħhom u ma tistax tiġi interpretata b’mod li ddgħajjef il-protezzjoni tagħhom meta mqabbla mal-leġiżlazzjoni preċedenti (64).
79.      F’dinja globalizzata li rat it-tkabbir tas-suq tal-kumpanniji tal-ajru, fejn il-passiġġieri jiġu offruti għażla apparentement infinita ta’ offerti ta’ vvjaġġar ma’ diversi kumpanniji barranin, u fejn il-maġġoranza l-kbira tax-xiri ta’ biljetti tal-ajru jsir fuq l-internet, liema interpretazzjoni għandha tingħata lill-espressjoni “fejn [it-trasportatur] għandu post tan-negozju li permezz tiegħu sar il-kuntratt” meta l-kuntratt ta’ trasport jiġi konkluż online?
80.      Kif jirriżulta mill-punti 45 sa 53 ta’ dawn il-konklużjonijiet, u filwaqt li jien konxju li din l-opinjoni tmur kontra parti mill-ġurisprudenza, b’mod partikolari dik tal-qrati Taljani u Spanjoli, jiena tal-fehma li, fil-każ ta’ xiri ta’ biljett tal-ajru online, il-post “fejn [it-trasportatur] għandu post tan-negozju li permezz tiegħu sar il-kuntratt” ma jistax jinftiehem bħala li jirreferi għall-post tad-domiċilju jew tar-residenza prinċipali u permanenti tal-passiġġier.
81.      Barra minn hekk, anki jekk jitqies li l-kuntratt ta’ trasport bl-ajru huwa konkluż meta l-passiġġier jikkonferma l-intenzjoni tiegħu li jħallas il-biljett tal-ajru fuq is-sit internet tal-linja tal-ajru, ta’ aġenzija tal-ivvjaġġar jew ta’ pjattaforma indipendenti ta’ bejgħ online, il-post li minnu huwa jwettaq tali riżervazzjoni ma jistax, fil-fehma tiegħi, jikkorrispondi għall-post fejn it-trasportatur għandu stabbiliment li permezz tiegħu jiġi konkluż il-kuntratt. Iż-żieda fil-mobbiltà tal-individwi madwar id-dinja u l-iżvilupp tal-aċċess għall-internet għandhom il-konsegwenza li jimmultiplikaw il-postijiet fejn tali riżervazzjoni tista’ tiġi ffinalizzata, u dan jimmultiplika l-qrati immaġinabbli, irrispettivament mir-rabtiet tal-passiġġier jew tal-linja tal-ajru ma’ dawn il-qrati. Issa, jidhirli li jmur kontra l-għan li jinstab bilanċ bejn l-interessi tal-konsumaturi u tat-trasportaturi tal-ajru, kif ukoll in-neċessità li tiġi żgurata prevedibbiltà ikbar u ċertezza legali aħjar, li jiġi kkunsidrat li, bil-ħolqien ta’ paġna tal-internet biss, il-kumpanniji tal-ajru għandhom jaċċettaw ir-riskju li jiġu mfittxija kullimkien fid-dinja (65).
82.      Il-post tal-ħruġ tal-biljett lanqas ma jista’ jikkorrispondi għall-“fejn [it-trasportatur] għandu post tan-negozju li permezz tiegħu sar il-kuntratt”. Fil-fatt, l-istess problema ta’ multiplikazzjoni tal-postijiet isseħħ fil-każ ta’ biljett elettroniku mibgħut fil-kaxxa tal-posta elettronika jew fuq it-telefon ċellulari tal-passiġġier. Barra minn hekk, mill-Konvenzjoni ta’ Montréal jirriżulta li l-ħruġ tal-biljett sempliċement jikkonferma r-relazzjoni kuntrattwali bejn il-partijiet (66).
83.      Il-Kummissjoni ssuġġeriet, b’riżerva, waqt is-seduta, li jista’ jittieħed inkunsiderazzjoni b’mod alternattiv il-post fejn jinsab is-server ospitanti tal-linja tal-ajru, peress li l-passiġġier jikkuntattja lil dan is-server b’mod elettroniku u d-data tiegħu hija rreġistrata wkoll f’dan il-post. Madankollu, għandu jiġi rrilevat li l-Corte suprema di cassazione (il-Qorti Suprema tal-Kassazzjoni) ċaħdet din l-għażla, minħabba li jkun irraġonevoli li jiġi impost fuq il-passiġġier il-kompitu li jiddetermina l-post tas-server ikkonċernat. Hija għalhekk qieset li, kuntrarjament għal sitwazzjoni fejn il-biljetti jinxtraw bit-telefon jew fuq il-post mingħand il-linja tal-ajru, il-passiġġier ma għandu ebda għarfien tal-lokalizzazzjoni ġeografika tas-server tal-kumpannija fil-mument meta jaċċedi għas-sit. Hija żiedet li tali investigazzjoni twassal għal riżultati inċerti u tkun diffiċilment kompatibbli mal-għanijiet ta’ prevedibbiltà mfittxija mir-regoli ta’ ġurisdizzjoni (67). Jiena naqbel ma’ din l-analiżi.
84.      Minn dan għandu jiġi konkluż li l-“fejn [it-trasportatur] għandu post tan-negozju li permezz tiegħu sar il-kuntratt” ma jistax jiġi ddefinit ġeografikament fil-każ ta’ xiri ta’ biljetti tal-ajru fuq l-internet, b’tali mod li t-tielet forum stabbilit mill-Artikolu 33(1) tal-Konvenzjoni ta’ Montréal ma huwiex għad-dispożizzjoni tal-passiġġier?
85.      Jiena ma naqbilx.
86.      Fil-fatt, li kieku kellu jkun hekk, il-passiġġieri li jagħżlu titjira operata minn kumpannija barranija jkollhom l-għażla tagħhom ta’ qrati limitata għall-qrati tad-domiċilju tat-trasportatur, tal-post prinċipali tan-negozju tiegħu, jew tal-post ta’ destinazzjoni, u jkunu jinsabu f’sitwazzjoni li fiha ma jistgħux iressqu azzjoni kontra t-trasportatur bl-ajru ħlief quddiem qrati barranin fil-każ ta’ tilwima. Tali sistema tirriskja li tibbenefika essenzjalment lit-trasportaturi, peress li hija partikolarment flessibbli u tnaqqas b’mod konsiderevoli l-ispejjeż tat-trattament tar-riżverazzjonijiet u tal-biljetti, filwaqt li ġġiegħel lill-passiġġieri jressqu azzjoni legali f’pajjiż barrani li miegħu ma jkollhom l-ebda kuntatt (68)
87.      Fil-fehma tiegħi, dan joħloq sitwazzjoni ta’ żbilanċ bejn il-passiġġieri u t-trasportaturi bl-ajru li l-awturi tal-Konvenzjoni ta’ Montréal kellhom l-intenzjoni li jevitaw.
88.      Għalhekk ikun xieraq li wieħed ma jkunx limitat għal interpretazzjoni purament litterali tal-Artikolu 33(1) ta’ din il-konvenzjoni, iżda li pjuttost tiġi adottata interpretazzjoni wiesgħa, li tieħu inkunsiderazzjoni l-istat attwali tas-settur tal-ajru u t-trasformazzjoni tiegħu permezz ta’ avvanzi teknoloġiċi, u tkun l-iktar waħda xierqa sabiex jintlaħaq l-għan u jitwettaq l-iskop tal-Konvenzjoni ta’ Montréal. Fil-qosor, isir interpretazzjoni evoluttiva ta’ din id-dispożizzjoni, “fid-dawl tal-kundizzjonijiet tal-ħajja” u tal-ivvjaġġar “attwali”, sabiex tiġi parafrażi l-formula klassika tal-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem (69).
89.      Issa, l-element essenzjali li fuqu huwa bbażat it-tielet forum stabbilit mill-Artikolu 33(1) tal-Konvenzjoni ta’ Montréal, fid-dawl tal-intenzjoni li fuqha hija bbażata l-adozzjoni ta’ din id-dispożizzjoni, kif esposta fil-punt 77 ta’ dawn il-konklużjonijiet, jikkonsisti fil-fehma tiegħi fl-installazzjoni permanenti u rikonoxxibbli ta’ trasportatur bl-ajru, li jinsab f’post li fih il-passiġġier jista’ jidħol f’kuntatt miegħu. Fid-dinja tal-lum, minħabba l-għajbien tal-uffiċċji fiżiċi miżmuma, jew ġestiti, minn jew f’isem it-trasportaturi bl-ajru, u d-dematerjalizzazzjoni tax-xiri tal-biljetti tal-ajru, l-interpretazzjoni ta’ dan il-post bħala li jkopri, fil-każ ta’ kuntratt konkluż online, l-ajruport li fih it-trasportatur bl-ajru jipproċedi, direttament jew permezz ta’ ftehim kummerċjali ma’ trasportatur ieħor, għar-reġistrazzjoni tal-passiġġieri u tal-bagalji tagħhom jista’ jissodisfa din l-intenzjoni kif ukoll l-għanijiet segwiti mill-Konvenzjoni ta’ Montréal.
90.      Trasportatur bl-ajru li jopera servizzi ta’ trasport lejn u minn pajjiżi li jitilqu minn ajruport se jistabbilixxi għadd ta’ bankijiet hemmhekk u jimpjega persunal hemmhekk. Barra minn hekk, dan il-persunal huwa awtorizzat joffri servizzi komplementari għat-titjira tal-passiġġieri, f’isem u għan-nom tal-linja tal-ajru. Għaldaqstant, dan huwa post tan-negozju (“a place of business”), li fih it-trasportatur jeżerċita attività, li hija marbuta mill-qrib mal-bejgħ ta’ biljetti tal-ajru (70).
91.      Tali interpretazzjoni tippermetti li jiġi evitat li, f’diversi xenarji, l-eżerċizzju tad-dritt għal azzjoni legali tal-passiġġier ikun limitat għall-qrati ta’ pajjiż barrani li miegħu huwa ma għandu ebda kuntatt, kif semmejt fil-punt 86 ta’ dawn il-konklużjonijiet. Hija tirrispetta wkoll l-għan li jiġi stabbilit bilanċ bejn il-possibbiltà għall-individwi li jressqu kawżi quddiem il-qrati nazzjonali tagħhom u l-protezzjoni tal-linji tal-ajru mill-obbligu li jiddefendu ruħhom f’pajjiżi fejn ma għandhom l-ebda preżenza kummerċjali. Barra minn hekk, hija għandha l-vantaġġ li tkun konformi mal-għanijiet ta’ prevedibbiltà u ta’ ċertezza legali. Huwa possibbli li jiġi sostnut li, jekk trasportatur bl-ajru jagħżel li jopera s-servizzi ta’ trasport tiegħu minn ajruport partikolari, huwa jirrikonoxxi li huwa jeżerċita l-attivitajiet tiegħu hemmhekk u għandu jaċċetta li jitressaq quddiem il-qrati tal-post fejn jinsab l-ajruport inkwistjoni. It-trasportatur ma jillimitax ruħu li jżomm paġna tal-internet aċċessibbli għal kulħadd fuq l-internet, iżda joffri b’mod konkret servizzi ta’ trasport bl-ajru minn ajruporti speċifiċi, b’tali mod li deliberatament jidderieġi l-attività tiegħu lejn il-post ikkonċernat. Billi jipproċedi għar-reġistrazzjoni ta’ passiġġieri f’ajruport partikolari, minnu stess jew, jekk ikun il-każ, permezz ta’ kumpannija oħra li lilha jissottokuntratta dan ir-rwol (71), huwa jista’ għalhekk jantiċipa li huwa possibbli li titressaq azzjoni ġudizzjarja kontrih f’dan il-post.
92.      Inżid ngħid li tali interpretazzjoni ma hijiex inkoerenti fid-dawl tar-risposta għat-tielet domanda preliminari li nipproponi lill-Qorti tal-Ġustizzja. Fin-nuqqas ta’ dan, rikorrent li, bħal fil-każ tal-kawża inkwistjoni fil-kawża prinċipali, ikkonkluda kuntratt ta’ trasport bl-ajru ta’ passiġġier online li miegħu żdied, fl-ajruport, fil-preżenza tal-persunal tal-linja tal-ajru, kuntratt anċillari ta’ trasport ta’ bagalja, ma jistax jinvoka l-post “fejn [it-trasportatur] għandu post tan-negozju li permezz tiegħu sar il-kuntratt”, minkejja li t-tilwima tirrigwarda t-telf tal-imsemmija bagalja.
93.      Madankollu, għandu jiġi rrilevat li l-interpretazzjoni proposta fil-punt 89 ta’ dawn il-konklużjonijiet timplika wkoll li tingħata tifsira wiesgħa lill-kliem “li permezz tiegħu sar il-kuntratt”, peress li x-xiri tal-biljetti tal-ajru f’tali ċirkustanzi ma twettaqx formalment fil-bankijiet ġestiti f’isem u għan-nom tal-linja tal-ajru.
94.      F’dan ir-rigward, għalkemm il-Kummissjoni, waqt is-seduta, semmiet is-sentenza Ryanair (72) tal-Qorti tal-Ġustizzja li fiha hija indikat li passiġġier ma jistax jinvoka l-lokalizzazzjoni tal-fergħa ta’ linja tal-ajru sabiex iressaq tilwima quddiem il-qrati ta’ dan il-post, meta xejn ma jippermetti li jiġi stabbilit li l-kuntratt ta’ trasport bl-ajru, li ġie konkluż online, ġie konkluż permezz ta’ din il-fergħa, għandu jiġi rrilevat li din il-kawża kienet tirrigwarda l-interpretazzjoni tal-Artikolu 7(5) tar-Regolament Brussell Ia fil-kuntest ta’ talba għal kumpens għal titjira mdewma, imressqa abbażi tar-Regolament Nru 261/2004. Issa, skont ġurisprudenza stabbilita tal-Qorti tal-Ġustizzja, wieħed mill-kriterji li jippermettu li jiġi ddeterminat jekk azzjoni ġudizzjarja hijiex “relatata mal-operat ta’ fergħa”, fis-sens ta’ din id-dispożizzjoni tar-Regolament Brussell Ia, jirrigwarda l-fatt li t-tilwima għandha tikkonċerna kemm atti relatati mal-operat tal-imsemmija fergħa, kif ukoll impenji meħuda minnha f’isem il-kumpannija omm, meta dawn tal-aħħar għandhom jiġu eżegwiti fl-Istat fejn tinsab din il-fergħa (73).
95.      Il-kawża li tat lok għas-sentenza Ryanair hija għalhekk ikkaratterizzata minn ċirkustanzi differenti minn dawk rilevanti f’dan il-każ, sa fejn il-persunal ta’ linja tal-ajru li għandha uffiċċji jew bankijiet f’ajruport jipparteċipa fir-relazzjoni ġuridika bejn din il-linja tal-ajru u l-passiġġier ikkonċernat.
96.      Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti, jekk minkejja kollox kellu jiġi konkluż li, fil-każ ta’ xiri ta’ biljetti tal-ajru online, ma huwiex iktar possibbli li t-tielet forum stabbilit mill-Artikolu 33(1) tal-Konvenzjoni ta’ Montréal jiġi interpretat b’mod konkret, jibqa’ biss ix-xewqa li l-Istati Partijiet għal din il-konvenzjoni, jew saħansitra l-leġiżlatur tal-Unjoni, jieħdu ħsieb id-domanda u jipproponu aġġornament tad-dispożizzjonijiet dwar il-ġurisdizzjoni f’każijiet bħal dawn, sabiex jiġu indirizzati l-isfidi li jirriżultaw mill-iżviluppi tekniċi reċenti.
97.      Inżid li riflessjoni iktar ġenerali dwar il-qrati li quddiemhom il-passiġġieri tal-Unjoni jistgħu jibdew proċeduri legali tkun iktar utli peress li, peress li d-dispożizzjonijiet tar-Regolament Nru 261/2004 u d-dispożizzjonijiet tal-Konvenzjoni ta’ Montréal jinsabu f’kuntesti differenti (74) u jaqgħu taħt oqfsa regolatorji distinti (75), passiġġier li ma jitħalliex jitla’ jew li jsofri dewmien twil, li sussegwentement tintilef il-bagalja tiegħu, ikun potenzjalment imġiegħel iressaq azzjoni kontra t-trasportatur, abbażi, rispettivament, tar-Regolament Nru 261/2004 u tal-Konvenzjoni ta’ Montréal, quddiem qrati differenti (76). Dan in-nuqqas ta’ uniformità, li mhux ser jonqos milli jikkawża ħafna konfużjoni, jidhirli li huwa partikolarment sfortunat.
Konklużjoni
98.      Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti, nipproponi li l-Qorti tal-Ġustizzja tirrispondi b’dan il-mod għad-domandi preliminari magħmula mill-Juzgado de Primera Instancia no 1 de Fuenlabrada (il-Qorti tal-Ewwel Istanza Nru 1 ta’ Fuenlabrada, Spanja):
1)      L-Artikolu 3(1) tar-Regolament tal-Kunsill (KE) Nru 2027/97 tad‑9 ta’ Ottubru 1997 dwar ir-responsabbilta ta’ trasportaturi bl-ajru fl-eventwalità ta’ inċidenti, kif emendat bir-Regolament (KE) Nru 889/2002 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tat‑13 ta’ Mejju 2002,
għandu jiġi interpretat fis-sens li:
id-determinazzjoni tal-qrati li għandhom ġurisdizzjoni territorjali sabiex jieħdu konjizzjoni ta’ azzjoni għad-danni kontra trasportatur bl-ajru tal-Unjoni hija rregolata mill-Artikolu 33 tal-Konvenzjoni għall-Unifikazzjoni ta’ Ċerti Regoli għat-Trasport Internazzjonali bl-Ajru, konkluża f’Montréal fit‑28 ta’ Mejju 1999, li ġiet iffirmata mill-Komunità Ewropea fid‑9 ta’ Diċembru 1999, u approvata f’isimha permezz tad-Deċiżjoni 2001/539/KE tal-Kunsill tal‑5 ta’ April 2001 (il-Konvenzjoni ta’ Montréal), inkluż f’dak li jirrigwarda t-trasport imwettaq ġewwa Stat Membru tal-Unjoni.
2)      L-Artikolu 33(1) tal-Konvenzjoni ta’ Montréal,
għandu jiġi interpretat fis-sens li:
il-post “fejn [it-trasportatur] għandu post tan-negozju li permezz tiegħu sar il-kuntratt” ma jinkludix ir-residenza prinċipali u permanenti tal-passiġġier meta l-kuntratt ikun ġie konkluż online.
3)      L-Artikolu 33(1) tal-Konvenzjoni ta’ Montréal,
għandu jiġi interpretat fis-sens li:
il-post fejn it-trasportatur għandu post tan-negozju li permezz tiegħu ġie konkluż “il-kuntratt” jirreferi għall-post fejn ġie konkluż il-kuntratt dwar is-servizz prinċipali tat-trasport bl-ajru u mhux għall-post tal-konklużjoni tal-kuntratt dwar is-servizz anċillari li minnu tirriżulta r-responsabbiltà tat-trasportatur, jekk dan l-aħħar post huwa distint minn tal-ewwel.
1      Lingwa oriġinali: il-Franċiż.
2      Il-Konvenzjoni għall-Unifikazzjoni ta’ Ċerti Regoli għat-Trasport Internazzjonali bl-Ajru (Il-Konvenzjoni ta’ Montreal), konkluża f’Montréal fit‑28 ta’ Mejju 1999, ġiet iffirmata mill-Komunità Ewropea fid‑9 ta’ Diċembru 1999, u approvata f’isimha permezz tad-Deċiżjoni 2001/539/KE tal-Kunsill tal‑5 ta’ April 2001 (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 7, Vol. 5, p. 491) (iktar ’il quddiem il-“Konvenzjoni ta’ Montréal”).
3      Regolament tal-Kunsill (KE) Nru 2027/97 tad‑9 ta’ Ottubru 1997 dwar ir-responsabbilta ta’ trasportaturi bl-ajru fl-eventwalità ta’ inċidenti (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 7, Vol. 3, p. 489), kif emendat bir-Regolament (KE) Nru 889/2002 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tat‑13 ta’ Mejju 2002 (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 7, Vol. 6, p. 246).
4      Il-qorti tar-rinviju tirreferi għas-sentenza tas‑7 ta’ Novembru 2019, Guaitoli et (C‑213/18, iktar ’il quddiem is-“sentenza Guaitoli”, EU:C:2019:927, punt 55).
5      Artikolu 52(3) tal-Ley 1/2000 de Enjuiciamiento Civil (il-Kodiċi tal-Proċedura Ċivili) (BOE Nru 7, tat‑8 ta’ Jannar 2000, p. 575).
6      Ara s-sentenza Nru 500-32-700113-162, tad‑19 ta’ Marzu 2018, Charbonneau vs Scoot Pte Ltd. (Scoot Airlines), Court of Quebec (il-Qorti ta’ Québec, il-Kanada) (2018 QCCQ 1645)
(iktar ’il quddiem is-“sentenza Charbonneau vs Scoot Pte Ltd. (Scoot Airlines)”).
7      Il-qorti tar-rinviju tirreferi għad-Digriet Nru 2132/2020, tas‑6 ta’ Novembru 2020, tar-Raba’ Awla tal-Audiencia Provincial de Bizkaia (il-Qorti Provinċjali ta’ Bizkaia, Spanja) (ES:APBI:2020:1742A), kif ukoll għal sentenza Nru 286/2019, tal‑11 ta’ Novembru 2019, tal-Juzgado Mercantil no  4 de Barcelona (il-Qorti Kummerċjali Nru 4 ta’ Barcelona, Spanja) (ES:JMB:2019:10412), filwaqt li tippreċiża li, fil-parti l-kbira tad-deċiżjonijiet ġudizzjarji, l-imħallfin spiss ikkonkludew li l-qrati Spanjoli ma kellhomx ġurisdizzjoni internazzjonali għat-trasport internazzjonali mwettaq minn kumpanniji tal-ajru mhux Spanjoli. Hija tirreferi wkoll għad-Digriet Nru 18257, tat‑8 ta’ Lulju 2019, tal-awli magħquda tal-Corte suprema di cassazione (il-Qorti Suprema tal-Kassazzjoni), u għad-Digriet Nru 3561, tat‑13 ta’ Frar 2020, tal-istess qorti.
8      Skont l-Artikolu 28(1) tal-Konvenzjoni għall-Unifikazzjoni ta’ Ċerti Regoli għat-Trasport Internazzjonali bl-Ajru, iffirmata f’Varsavja, fit‑12 ta’ Ottubru 1929 (iktar ’il quddiem il-“Konvenzjoni ta’ Varsavja”), “[a]zzjoni għad-danni għandha tinġieb, skont kif jagħżel ir-rikorrenti, fit-territorju ta’ wieħed mill-Partijiet Għolja Kontraenti, jew quddiem il-qorti tad-domiċilju tat-trasportatur jew tal-post prinċipali tan-negozju tiegħu jew fejn ikollu uffiċċju li permezz tiegħu jkun sar il-kuntratt, jew quddiem il-qorti fil-post tad-destinazzjoni.” [traduzzjoni mhux uffiċjali]
9      Ara s-sentenzi tat‑30 ta’ April 1974, Haegeman (181/73, EU:C:1974:41, punt 5); tat‑30 ta’ Settembru 1987, Demirel (12/86, EU:C:1987:400, punt 7), u tad‑19 ta’ Diċembru 2019, Niki Luftfahrt (C‑532/18, EU:C:2019:1127, punt 30 u l-ġurisprudenza ċċitata).
10      Ara s-sentenza tat‑3 ta’ Settembru 2020, NIKI Luftfahrt (C‑530/19, EU:C:2020:635, punt 23 u l-ġurisprudenza ċċitata).
11      Enfasi miżjuda minni.
12      Enfasi miżjuda minni.
13      Għalkemm il-Qorti tal-Ġustizzja diġà kellha l-okkażjoni tindika li l-Artikolu 1 tar-Regolament Nru 2027/97 jagħmel l-Konvenzjoni ta’ Montréal applikabbli għat-trasport bl-ajru mwettaq fit-territorju ta’ Stat Membru wieħed biss (ara s-sentenzi tas‑26 ta’ Frar 2015, Wucher Helicopter u Euro-Aviation Versicherung (C‑6/14, EU:C:2015:122, punt 34), u tad‑9 ta’ Settembru 2015, Prüller-Frey (C‑240/14, EU:C:2015:567, punt 28)), dawn il-kawżi kienu jirrigwardaw rispettivament id-determinazzjoni tal-istatus ta’ “passiġġier” u ta’ “trasportatur bl-ajru”, fis-sens tal-Konvenzjoni ta’ Montréal u tal-imsemmi regolament, u mhux l-għażla tal-qorti li għandha ġurisdizzjoni.
14      B’hekk, il-premessa 4 tar-Regolament Nru 2027/97, fil-verżjoni oriġinali tiegħu (kif emendat), tindika li “id-distinzjoni bejn trasport nazzjonali u internazzjonali giet eleminata; [...] huwa ghalhekk xieraq li jkun hemm l-istess livell u natura ta’ responsabbilità kemm fit-trasport nazzjonali u internazzjonali ”.
15      Din id-domanda saret b’mod partikolari mill-Avukat Ġenerali Szpunar fil-konklużjonijiet tiegħu fil-kawża Prüller-Frey (C‑240/14, EU:C:2015:325, punt 55). Fl-aħħar mill-aħħar, il-Qorti tal-Ġustizzja ma ddeċidietx f’dan ir-rigward.
16      Ara l-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Szpunar fil-kawża Prüller-Frey (C‑240/14, EU:C:2015:325, punti 57 sa 61).
17      Il-premessi 1, 3, 7 u 15 tar-Regolament Nru 2027/97, fil-verżjoni oriġinali tiegħu.
18      Ara l-premessa 6 tar-Regolament Nru 889/2002.
19      Proposta għal Regolament (KE) tal-Kunsill dwar ir-responsabbiltà ta’ trasportaturi bl-ajru f’każ ta’ inċident, tal‑20 ta’ Diċembru 1995 (COM(95) 724 final) (ĠU 1996, C 104, p. 18). Enfasi miżjuda minni.
20      Ara l-Pożizzjoni Komuni (KE) Nru 16/97 adottata mill-Kunsill fl‑24 ta’ Frar 1997 bil-ħsieb tal-adozzjoni tar-Regolament (KE) Nru .../97 tal-Kunsill, ta ..., dwar ir-responsabbiltà ta’ trasportaturi bl-ajru f’każ ta’ inċident (ĠU 1997, C 123, p. 89).
21      Proposta għal Regolament tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill li jemenda r-Regolament (KE) Nru 2027/97 dwar ir-responsabbiltà tat-trasportaturi bl-ajru f’każ ta’ inċident (COM(2000) 340 final) (ĠU 2000, C 337, p. 68), speċjalment il-punti 13 u 14(ii). Enfasi miżjuda minni. Ara, wkoll, Deleuze, N., “Introduzzjoni”, fil-La responsabilité du transport aérien de la Communauté : (droit positif et droit prospectif), Atelier national de reproduction des thèses, Lille, 2001, p. 27.
22      Madankollu, din l-estensjoni tapplika biss għat-trasport bl-ajru ta’ passiġġieri u ta’ bagalji, peress li dan huwa l-kamp ta’ applikazzjoni tar-Regolament Nru 2027/97, fil-verżjoni oriġinali tiegħu kif ukoll kif emendat. Ara Cachard, O., Ben Hamida, W. u Dalmau, R., “Chapitre 3 – Le transport international aérien de marchandises”, f’Droit des affaires internationales : commerce international et investissement, Librairie générale de droit et de jurisprudence-Lextenso, Paris, 2024, ir-Raba’ Edizzjoni, p. 468, nru 867.
23      Ara s-sentenza tad‑9 ta’ Lulju 2020, Vueling Airlines (C‑86/19, EU:C:2020:538, punt 27 u l-ġurisprudenza ċċitata).
24      Ara s-sentenza tas‑16 ta’ Ottubru 2025, Iberia Líneas Aéreas de España u IATA España (Kunċett ta’ “bagalji”) (C‑218/24, EU:C:2025:794, punt 27 u l-ġurisprudenza ċċitata).
25      Ara l-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Emiliou fil-kawża Austrian Airlines (L-Ewwel Għajnuna Abbord Inġenju tal-Ajru) (C‑510/21, EU:C:2023:19, punti 38 u 39).
26      Ara is-sentenza Guaitoli (punti 50 sa 55). Huwa interessanti li jiġi rrilevat li l-qrati Amerikani għandhom interpretazzjoni differenti tal-Artikolu 33(1) tal-Konvenzjoni ta’ Montréal. Huma jqisu li din id-dispożizzjoni, kif ukoll l-Artikolu 28(1) tal-Konvenzjoni ta’ Varsavja li ppreċedietha, jindikaw biss il-ġurisdizzjoni tal-Istat ikkonċernat u mhux id-distretti jew is-subdiviżjonijiet li jistgħu jeżistu fi ħdanu, peress li d-determinazzjoni tal-qorti territorjalment kompetenti hija għalhekk suġġetta għad-dritt intern. F’dan ir-rigward, ara de Juglart, M., “Transport soumis au régime de responsabilité”, f’Traité de droit aérien, Librairie générale de droit et de jurisprudence, Paris, t. 2, 1992, ir-Tieni Edizzjoni, p. 439 sa 440; Dettling-Ott, R., “Article 28”, f’Warsaw Convention : Commentary, annotata minn Giemulla, E., Schmid, R., Müller-Rostin, W. u Ehlers, P. N., Kluwer Law International, Den Haag, Kapitolu 3, suppliment 15 (January 2002), p. 4 sa 5, nru 6 sa 8; Dettling-Ott, R., « “Article 33”, f’Convention for the Unification of Certain Rules for International Carriage by Air, Done at Montreal on 28 May 1999 (Montreal Convention of 1999), annotata minn Giemulla, E., Schmid, R., Dettling-Ott, R. u Müller-Rostin, W., Kluwer Law International, il-Pajjiżi l-Baxxi, 2022, p. 537 sa 539, nru 20 sa 24.
27      Ara s-sentenza tas‑7 ta’ Lulju 2005, Polanski vs KLM Royal Dutch Airlines, United States District Court (il-Qorti Distrettwali), S.D. California (378 F. Supp. 2d 1222);
Tillery, R., “Airline Liability – The Warsaw Convention – United States District Court of the Southern District of California Holds That the Passenger May Bring Suit in the United States because It Is KLM’s Place of Business through Which the Contract Was Made: Polanski v. KLM Royal Dutch Airlines”, Journal of Air Law and Commerce, vol. 71, nru 1, 2006, p. 70 sa 71.
28      Ara d-Digrieti Nru 18257, tat‑8 ta’ Lulju 2019, u Nru 3561, tat‑13 ta’ Frar 2020, tal-Corte suprema di cassazione (il-Qorti Suprema tal-Kassazzjoni). Barra minn hekk, kif ġustament sostniet il-qorti tar-rinviju, ċerti qrati Spanjoli jqisu wkoll li l-post tal-konklużjoni tal-kuntratt “huwa s-sit internet li permezz tiegħu l-vjaġġaturi rriżervaw mid-dar tagħhom, mill-post tax-xogħol tagħhom jew minn kull post pubbliku ieħor li għandu konnessjoni mingħajr fili”, b’tali mod li passiġġier jista’ jħarrek trasportatur bl-ajru quddiem il-qrati tad-domiċilju tiegħu (ara d-Digriet Nru 2132/2020, tas‑6 ta’ Novembru 2020, tar-Raba’ Awla tal-Audiencia Provincial de Bizkaia (il-Qorti Provinċjali ta’ Bizkaia) (ES:APBI:2020:1742A). Ara, ukoll, is-sentenza Nru 286/2019, tal‑11 ta’ Novembru 2019, tal-Juzgado de lo Mercantil Nru 4 de Barcelona (il-Qorti Kummerċjali Nru 4 ta’ Barcelona, Spanja) (ES:JMB:2019:10412)).
29      Ara s-sentenza Charbonneau vs Scoot Pte Ltd. (Scoot Airlines); CMS Law-Now, “Aviation: e-ticketing jurisdiction under the Montreal Convention 1999”, Scotland, United Kingdom, 2018, disponibbli fl-indirizzz li ġej: https://cms-lawnow.com/en/ealerts/2018/06/aviation-e-ticketing-jurisdiction-under-the-montreal-convention-1999.
30      Ara s-sentenzi Nru 09–17.372, tat‑23 ta’ Ġunju 2011, Cour de cassation (il-Qorti tal-Kassazzjoni, Franza), awla ċivili 1, mingħajr preċedent; Nru 18/05005, tas‑7 ta’ Marzu 2019, Cour d’appel de Toulouse (il-Qorti tal-Appell ta’ Toulouse, Franza); Nru 12/01346, tal‑24 ta’ Settembru 2012, Cour d’appel de Bordeaux (il-Qorti tal-Appell ta’ Bordeaux, Franza), u Nru 15/04926, tat‑8 ta’ April 2016, Cour d’appel de Poitiers (il-Qorti tal-Appell ta’ Poitiers, Franza).
31      Ara d-Deċiżjonijiet Nru 2830/2024, tal‑24 ta’ Settembru 2024, RPL 336/23; Nru 774/2025, tas‑26 ta’ Frar 2025, RPL 285/24, u Nru 775/2025, tas‑26 ta’ Frar 2025, RPL 309/24, le juge de Paix (Luxembourg) (il-Qorti Konċiljatorja, il-Lussemburgu).
32      Ara International Civil Aviation Organization, International Conference on Air Law (Convention for the Unification of Certain rules for International Carriage by Air), Montreal – Canada, 10 sa 28 ta’ Mejju 1999, Vol. I, Minutes, Vol. II, Documents, u Vol. III, Preparatory Materials (Doc 9775-DC/2) ; Deiró, G., “Jurisdiction and Conflicts of Laws in Contracts of International Carriage by Air”, Air & Space Law, Vol. 37, Nru 4 u 5, 2012, p. 346 ; Huggler, H., “Still Far From Home – How Personal Jurisdiction Doctrine Undercuts The Montreal Convention’s “Fifth Jurisdiction” For “Wandering Americans”’, Journal of Air Law and Commerce, Vol. 89, Nruo2,  2024, p. 251 sa 295 ; Derache, C., “Forum Shopping in Air Law : Analysis of the Situation in France from a Defence Lawyer’s Perspective”, Air & Space Law, Vol. 45, Nru 6, 2020, p. 616 sa 617.
33      Bħala paragun, il-Protokoll li jemenda l-Konvenzjoni għall-Unifikazzjoni ta’ Ċerti Regoli għat-Trasport Internazzjonali bl-Ajru, iffirmata f’Varsavja fit‑12 ta’ Ottubru 1929 u emendata mill-Protokoll ta’ Den Haag fit‑28 ta’ Settembru 1955, iffirmat fil-Gwatemala fit‑8 ta’ Marzu 1971, kien jipprevedi, fl-Artikolu XII tiegħu, il-“ħames ġurisdizzjoni” għall-azzjonijiet għad-danni mressqa minħabba danni li jirriżultaw mhux biss mill-mewt, minn ferita fuq il-persuna jew minn dewmien ta’ passiġġieri, iżda wkoll mid-distruzzjoni, mit-telf, mid-dannu jew mid-dewmien tal-bagalji. Dan il-Protokoll qatt ma daħal fis-seħħ.
34      L-Istati Uniti tal-Amerika kienu insistew fuq il-fatt li l-introduzzjoni ta’ “ħames forum ta’ ġurisdizzjoni” jew ta’ “ħames qorti” kienet tiffaċilita d-determinazzjoni tal-qrati kompetenti, li kienet issir iktar kumplessa minħabba, b’mod partikolari, “il-ħruġ ta’ biljetti elettroniċi, ir-riżervazzjoni online, eċċ.”. Ara International Civil Aviation organization, International Conference on Air Law (Convention for the Unification of Certain rules for International Carriage by Air),  Montreal – Canada, 10 sa 28 ta’ Mejju 1999, Vol. II, Documents (Doc 9775-DC/2), p. 102.
35      Din id-distinzjoni għandha b’mod partikolari bħala prinċipju l-konsegwenza li, jekk passiġġier iressaq azzjoni għal dannu fiżiku quddiem il-qrati tal-Istat Parti li fih tinsab ir-residenza prinċipali u permanenti tiegħu fil-mument tal-inċident, huwa għandu potenzjalment iressaq azzjoni oħra għal dannu jew telf ta’ bagalja quddiem qorti differenti. Ara Tang, Z. S., “Aviation Jurisdiction and Protection of Passengers”, European Journal of Consumer Law – Revue européenne de droit de la consommation, Nru 2, 2011, p. 341.
36      Espressjoni użata mill-Avukat Ġenerali Campos Sánchez-Bordona fil-konklużjonijiet tiegħu fil-kawża Stichting Right to Consumer Justice u Stichting App Stores Claims (C‑34/24, EU:C:2025:212, punt 60).
37      Barra minn hekk, nirrileva li, meta ddeċidiet dwar l-Artikolu 33(2) tal-Konvenzjoni ta’ Montréal, f’kawża li tirrigwarda dannu fiżiku subit minn passiġġier, l-United States Court of Appeals For The District of Columbia Circuit (il-Qorti tal-Appell tal-Istati Uniti tal-Amerika għaċ-Ċirkwit tad-Distrett ta’ Columbia) essenzjalment ikkunsidrat li s-sempliċi aċċessibbiltà tas-sit internet ta’ linja tal-ajru fit-territorju ta’ distrett ma tippermettix li jiġi konkluż li l-imsemmija linja tal-ajru hija simili għal impriża nazzjonali li teżerċita l-attivitajiet tagħha fit-territorju inkwistjoni (ara s-sentenza Nru 19-7034, tad‑19 ta’ Jannar 2021, Erwin-Simpson vs AirAsia Berhad, United States Court of Appeals For The District of Columbia Circuit (il-Qorti tal-Appell tal-Istati Uniti għaċ-Ċirkwit tad-Distrett ta’ Columbia), https://cases.justia.com/federal/appellate-courts/cadc/19-7034/19-7034-2021-01-19.pdf?ts=1611072048. Ara wkoll, memorandum ta’ opinjoni, tat‑22 ta’ Marzu 2019, tal-Imħallef Christopher R. Cooper, fil-kawża li tat lok għas-sentenza Erwin-Simpson vs AirAsia Berhad, D.C. Circuit (375 F. Supp. 3d 8, D.C. Cir. 2019), disponibbli fl-indirizz li ġej: https://law.justia.com/cases/federal/district-courts/district-of-columbia/dcdce/1:2018cv00083/192721/17/,
fejn huwa indika li t-teorija li tgħid li sit internet aċċessibbli għall-Amerikani huwa biżżejjed sabiex tiġi stabbilita l-ġurisdizzjoni materjali ta’ qorti twessa’ l-ħames ġurisdizzjoni b’mod eċċessiv. Tali raġunament japplika wkoll fir-rigward tat-tielet forum stabbilit mill-Artikolu 33(1) tal-Konvenzjoni ta’ Montréal).
38      Fid-dritt tal-Unjoni, l-applikazzjoni tar-regoli ta’ ġurisdizzjoni twassal, bħala prinċipju, għall-konsumaturi sabiex ikunu jistgħu jadixxu lill-qorti tad-domiċilju tagħhom. Dan jirriżulta mill-Artikolu 18(1) tar-Regolament (UE) Nru 1215/2012 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tat‑12 ta’ Diċembru 2012 dwar il-ġurisdizzjoni u r-rikonoxximent u l-eżekuzzjoni ta’ sentenzi fi kwistjonijiet ċivili u kummerċjali (ĠU 2012, L 351, p. 1) (iktar ’il quddiem ir-“Regolament Brussell Ia”), li jipprovdi li “[k]onsumatur jista’ jressaq proċedimenti kontra l-parti l-oħra ta’ kuntratt jew fil-qrati ta’ l-Istat Membru li fih jkun domiċiljat dak il-parti jew fil-qrati tal-post fejn ikun domiċiljat il-konsumatur” (li qabel kien l-Artikolu 16(1) tar-Regolament tal-Kunsill (KE) Nru 44/2001 tat‑22 ta’ Diċembru 2000 dwar ġurisdizzjoni u rikonoxximent u eżekuzzjoni ta’ sentenzi f’materji ċivili u kummerċjali (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 19, Vol. 4, p. 42) (iktar ’il quddiem ir-“Regolament Brussell I”)). Issa, skont l-Artikolu 17(3) tar-Regolament Brussell Ia (li qabel kien l-Artikolu 15(3) tar-Regolament Brussell I), din id-dispożizzjoni, li tinsab fit-Taqsima 4, dwar il-“[ġ]urisdizzjoni dwar kuntratti tal-konsumatur”, “ m’għandhiex tapplika għal kuntratt ta’ trasport apparti minn kuntratt li, għal prezz inklużiv, jipprovdi għal taħlita ta’ vjaġġar u akkomodazzjoni.”. Ara, inter alia, Cachard, O., “Le transport international aérien de passager”, Recueil des cours de l’Académie de droit international de La Haye, t. 373, 2014, Martinus Nijhoff Publishers, Leiden/Boston, 2015, p. 98, Nru 139.
39      ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 7, Vol. 1, p. 306.
40      Il-Qorti tal-Ġustizzja indikat li r-regoli ta’ ġurisdizzjoni internazzjonali li japplikaw għat-talbiet imressqa abbażi tar-Regolament Nru 261/2004 għandhom jiġu eżaminati fid-dawl tar-Regolament Brussell Ia (preċedentement ir-Regolament Brussell I), b’tali mod li l-qorti li għandha ġurisdizzjoni tiġi ddeterminata abbażi tar-regola ġenerali ta’ ġurisdizzjoni stabbilita fl-Artikolu 4 tar-Regolament Brussell Ia (li qabel kien l-Artikolu 2 tar-Regolament Brussell I), li tattribwixxi l-ġurisdizzjoni lill-qrati tal-Istat Membru li fit-territorju tiegħu l-konvenut ikun iddomiċiljat, kif ukoll ir-regola ta’ ġurisdizzjoni speċjali bbażata fuq il-post ta’ eżekuzzjoni tal-obbligu li jservi bħala bażi għat-talba, li tinsab fil-punt 1(b) tal-Artikolu 7, tar-Regolament Brussell Ia (li qabel kien il-punt 1(b) tal-Artikolu 5 tar-Regolament Brussell I) (ara s-sentenzi tad‑9 ta’ Lulju 2009, Rehder (C‑204/08, EU:C:2009:439, punti 28 sa 32 u 41 sa 43), u tal‑10 ta’ Marzu 2016, Flight Refund (C‑94/14, EU:C:2016:148, punt 46) ; Clavel, S., “Le passager aérien est-il un consommateur comme les autres? Réflexions inspirées par le droit à l’accès effectif à un tribunal”, f’Études à la mémoire de Philippe Neau-Leduc : le juriste dans la cité, Librairie générale de droit et de jurisprudence-Lextenso, Issy-les-Moulineaux, 2018, p. 235, kif ukoll Tang, Z. S., “Aviation Jurisdiction and Protection of Passengers”, op. cit., p. 349).
41      Skont l-Avukat Ġenerali Bot, l-eżekuzzjoni ta’ kuntratt ta’ trasport bl-ajru timplika diversi servizzi li fosthom insibu r-reġistrazzjoni, it-tlugħ u li jintlaqgħu l-passiġġieri abbord l-ajruplan, it-trasport ta’ dawn tal-aħħar u tal-bagalji tagħhom mill-post ta’ tluq sal-post tal-wasla, u f’kundizzjonijiet ta’ sigurtà, li jittieħed ħsieb tal-passiġġieri matul it-titjira, l-inżul tagħhom u, finalment, il-konsenja tal-bagalji tagħhom (ara l-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Bot fil-kawża Vueling Airlines (C‑487/12, EU:C:2014:27, punt 46)).
42      F’dan il-każ, mill-elementi tal-proċess u mill-formulazzjoni tat-tielet domanda preliminari jirriżulta li l-kuntratt ta’ reġistrazzjoni tal-bagalji konkluż fl-ajruport ta’ Madrid huwa kkunsidrat bħala anċillari għall-kuntratt prinċipali ta’ trasport ta’ passiġġieri. L-istess japplika fi Franza (ara l-Artikolu L6421-1 tal-Kodiċi ta’ Trasporti fejn “[i]l-kuntratt ta’ trasport tal-passiġġieri għandu jiġi kkonstatat bil-ħruġ ta’ biljett, individwali jew kollettiv. Il-kuntratt ta’ trasport tal-bagalji għandu jiġi stabbilit bil-ħruġ ta’ dokument ta’ identifikazzjoni għal kull bagalja rreġistrata”).
43      F’dan il-każ ma tqumx il-kwistjoni tal-qorti li għandha ġurisdizzjoni sabiex tieħu konjizzjoni ta’ azzjoni għad-danni kontra trasportatur tal-bagalji biss, mingħajr il-passiġġier li jakkumpanjahom.
44      Bħala prinċipju, fil-każ ta’ nuqqas ta’ imbark effettiv ta’ passiġġier fuq ajruplan, il-bagalji rreġistrati tiegħu jitneħħew mill-istiva ta’ qabel it-titjira.
45      Nippreċiża li ma huwiex il-każ li jiġi kkunsidrat li, meta tilwima kontra trasportatur bl-ajru tinvolvi diversi talbiet, li huma bbażati fuq strumenti legali differenti, bħar-Regolament Nru 261/2004 minn naħa, u l-Konvenzjoni ta’ Montréal min-naħa l-oħra, il-qorti adita għandha tiddetermina l-obbligu prinċipali, bejn diversi obbligi inkwistjoni, sabiex tistabbilixxi l-ġurisdizzjoni tagħha. Fil-fatt, infakkar li l-Qorti tal-Ġustizzja diġà indikat li d-drittijiet u r-regoli ta’ ġurisdizzjoni bbażati rispettivament fuq id-dispożizzjonijiet tar-Regolament Nru 261/2004 u d-dispożizzjonijiet tal-Konvenzjoni ta’ Montréal jaqgħu taħt oqfsa regolamentari distinti (ara, f’dan is-sens, is-sentenza Guaitoli (punti 34 sa 36)).
46      Ara, f’dan is-sens u b’analoġija, is-sentenzi tal‑14 ta’ Lulju 2016, Granarolo (C‑196/15, EU:C:2016:559, punt 33 u l-ġurisprudenza ċċitata); tat‑8 ta’ Marzu 2018, Saey Home & Garden (C‑64/17, EU:C:2018:173, punt 36), u tat‑28 ta’ Novembru 2024, VariusSystems (C‑526/23, EU:C:2024:985, punt 20).
47      Ara t-tielet u l-ħames paragrafi tal-preambolu tal-Konvenzjoni ta’ Montréal.
48      Skont l-Artikolu 36 tal-Konvenzjoni ta’ Varsavja, “[d]in il-konvenzjoni hija miktuba bil-Franċiż f’kopja waħda” [traduzzjoni mhux uffiċjali]. L-istess kien japplika għat-Trattat ta’ Pariġi, tat‑18 ta’ April 1951, li jistabbilixxi l-Komunità Ewropea tal-Faħam u tal-Azzar. Ara Pescatore, P., “Sur les dérives linguistiques de l’Union européenne et quelques moyens de s’en sortir”, Études de droit communautaire européen 1962-2007 : avec une liste bibliographique, Bruylant, Bruxelles, 2008, p. 997.
49      Ara d-dispożizzjonijiet finali tal-Konvenzjoni ta’ Montréal: “MAGHMUL f’Montreal fit‑28 ta’ Mejju tas-sena elf disa’ mija u disgħa u disgħin fil-lingwa Ingliża, Għarbija, Ciniża, Franciża, Russa, u Spanjola, u kull test huwa ugwalment awtentiku [...]”.
50      Ir-riflessjoni tiegħi hija limitata għall-verżjonijiet bil-lingwa Spanjola, Franċiża u Ingliża, peress li ma nistax nifhem il-kumplessitajiet li jistgħu jirriżultaw mill-verżjonijiet bil-lingwa Għarbija, Ċiniża u Russa.
51      Enfasi miżjuda minni.
52      Ara Papaux, A. u Samson, R., “1969 Vienna Convention – Article 33. Interpretation of treaties authenticated in two or more languages”, The Vienna Conventions on the Law of Treaties : A Commentary, Corten, O. u Klein, P. (edituri), Oxford University Press, 2011, p. 868. Ara, ukoll, b’analoġija, il-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Tanchev fil-kawża Tesco Stores ČR (C‑881/19, EU:C:2021:830, punt 44).
53      Ara Dettling-Ott, R., “Artikolu 33”, op. cit., p. 542, li jirreferi għas-sentenza tat‑2 ta’ Marzu 1962, Herfroy vs ARTOP Artop et la Cie Companhia de Securos Imperio, cour d’appel de Paris (il-Qorti tal-Appell ta’ Pariġi, Franza), R.F.D.A., 1962, p. 177, u għas-sentenza Orchestre Symphonique de Vienne vs TWA, tribunal de grande instance de la Seine (il-Qorti tal-Ewwel Istanza ta’ Seine, Franza), R.F.D.A., 1972, p. 202. Ara, ukoll is-sentenza Nru 14/00969, tal‑1 ta’ Lulju 2014, cour d’appel de Paris (il-Qorti tal-Appell ta’ Pariġi).
54      Ara is-sentenzi tat‑18 ta’ Diċembru 1956, Berner vs United Airlines, Appellate Division of the Supreme Court of New York, First Department (Diviżjoni tal-Appell tal-Qorti Suprema ta’ New York, L-Ewwel Awla, l-Istati Uniti) (3 A.D.2d 9 – 157 N.Y.S.2d 884), disponibbli fl-indirizz li ġej: https://www.casemine.com/judgement/us/59149ed4add7b04934660a24/amp, u tat‑13 ta’ Mejju 1966, Eck vs United Arab Airlines, Inc., United States Court of Appeals, Second Circuit (il-Qorti tal-Appell tal-Istati Uniti, it-Tieni Ċirkwit) (360 F.2d 804), disponibbli fl-indirizz li ġej: https://law.justia.com/cases/federal/appellate-courts/F2/360/804/390725/ (iktar ’il quddiem “is-sentenza Eck vs. United Arab Airlines, Inc.”) ; de Juglart, M., “Transport soumis au régime de responsabilité”, op. cit., p. 443 ; Dettling-Ott, R., “Article 28”, op. cit., p. 8. Ara, wkoll, Cachard, O. “Le transport international aérien de passager », op. cit., p. 95 sa  96, Nru 134, li jirrileva li din l-interpretazzjoni hija stabbilita mill-ġurisdprudenza, b’mod partikolari dik Ġermaniża, Svizzera u dik Amerikana.
55      Il-Corte suprema di cassazione (il-Qorti Suprema tal-Kassazzjoni) tqis li l-fatt li aġenzija tal-ivvjaġġar hija awtorizzata toħroġ dokument ta’ trasport f’isem linja tal-ajru jippermetti li jiġi kkunsidrat, abbażi ta’ sempliċi preżunzjoni komuni, li “din l-aġenzija kienet awtorizzata mit-trasportatur sabiex toħroġ biljetti u li għalhekk tirrappreżenta uffiċċju tal-biljetti tat-trasportatur innifsu”, skont ftehim bilaterali speċifiku, li jista’ jikklassifikaha bħala amministratur, mandatarju jew sottokuntrattur tas-servizzi tat-trasportatur bl-ajru. Għalhekk, sabiex jiġi affermat li t-trasportatur bl-ajru għandu stabbiliment li permezz tiegħu jiġi konkluż kuntratt, fis-sens tal-Artikolu 33 tal-Konvenzjoni ta’ Montréal, “huwa meħtieġ li t-trasportatur jkollu fl-Italja stabbiliment adegwat tiegħu stess (per eżempju, uffiċċju tal-biljetti), jew ta’ entità li magħha [huwa] marbut mill-qrib magħha b’kuntratt (per eżempju, amministratur/mandatarju), li permezz tiegħu jbigħ il-biljetti tal-ajru” (traduzzjoni libera) (ara Digriet Nru 24632, tal‑5 ta’ Novembru 2020, Corte suprema di cassazione, sez. VI. civ. (il-Qorti Suprema tal-Kassazzjoni, Sezzjoni Ċivili VI) (Rv. 659913-02, punti 6.3.2. u 6.3.3), disponibbli fl-indirizz li ġej : https://www.fog.it/giurisprud/ca-20-24632.pdf ; Dominelli, S., “The Italian Supreme Court on Competence and Jurisdiction in Flight Cancellation Claims”, 12 ta’ Novembru 2020, ippublikat fuq is-sit internet Conflict of Laws.net – Views and News in Private International Law, disponibbli fl-indirizz li ġej : https://conflictoflaws.net/2020/the-italian-supreme-court-on-competence-and-jurisdiction-in-flight-cancellation-claims/.
56      Ara Fuglevåg, I., “An important Court decision regarding transportation of seafood by air from Norway – Article 33 of the Montreal Convention”, 3 ta’ Mejju 2024, ppubblikat fis-sit internet Simonsen Vogtwiig, disponibbli fl-indirizz li ġej : https://svw.no/en/insights/an-important-court-decision-regarding-transportation-of-seafood-by-air-from-norway. Minn dan l-artikolu jirriżulta li l-qrati Norveġiżi jsegwu l-istess approċċ bħall-qrati Taljani u jitbiegħdu volontarjament mill-approċċ tal-qrati Franċiżi.
57      Ara, b’analoġija, fir-rigward tat-Trattati tal-Komunità Ekonomika Ewropea, Lipstein, K., “Some Practical Comparative Law : The Interpretation of Multi-Lingual Treaties With Special Regard to the EEC Treaties”, Tulane Law Review, vol. 48, Nru 4, 1973 u 1974, p. 907 sa 915.
58      Il-kunċett ta’ “establishment” kien jidher b’mod iktar speċifiku fit-traduzzjoni ppreżentata mir-Renju Unit filwaqt li t-terminu “place of business” ġie propost mill-Istati Uniti tal-Amerika. Ara International Civil Aviation organization, International Conference on Air Law (Convention for the Unification of Certain rules for International Carriage by Air), Montreal – Canada, 10 sa 28 ta’ Mejju 1999, Vol. III, Prepartory Materials (Doc 9775-DC/2), Attachment D, p. 337.
59      Ara International Civil Aviation Organization, International Conference on Air Law (Convention for the Unification of Certain rules for International Carriage by Air), Montreal – Canada, 10 sa 28 ta’ Mejju 1999, Vol. III, Prepartory Materials (Doc 9775-DC/2). Matul in-negozjati madwar iż-żieda tal-ħames qorti dwar il-prosekuzzjoni għal dannu fiżiku mġarrab mill-passiġġieri, l-ewwel nett ġew proposti diversi terminoloġiji. L-għan kien li l-passiġġier ikun jista’ jagħżel il-qorti “in which the carrier (has a commercial presence) (has an establishment) (operates a service)” (C-WP/10470 Attachment, A-12, p. 42) jew “in which the carrier has an establishment” (enfasi miżjuda minni). It-tielet paragrafu intiż li jiddefinixxi l-kunċett ta’ “establishment” kien ġie propost ukoll: “For the purposes of paragraph 2 of this Article, “establishment” means premises leased or owned by the carrier concerned from which, (through its own managerial and administrative employees,) it conducts its business of carriage by air” (enfasi miżjuda minni) (C-WP/10613 Attachment, A-13, p. 99, kif ukoll Attachment D, D-13, p. 219). Ċerti diskussjonijiet enfasizzaw is-sens strett li kellha d-definizzjoni tat-terminu “establishment” fir-rigward ta’ dan il-paragrafu 2, kif ukoll il-problema li tiġi limitata d-definizzjoni f’dan il-paragrafu, filwaqt li dan l-istess kunċett kien jinsab ukoll fil-paragrafu 1. Issemmiet ukoll it-tifsira usa’ mogħtija lil dan il-kunċett mill-Istati Uniti tal-Amerika. (ara Attachment E, Discussion material, p. 319, kif ukoll Report of the fourth meeting of the secretariat study group on the modernization of the “Warsaw System” (Montreal, 26–27 January 1998), p. 326, punti 4.16 u 4.17, u p. 328, punt 4.28). Il-kunċett ta’ “establishment”, li jinsab fil-paragrafu 2, ġie sussegwentement issostitwit bit-terminu “place of business” sabiex jsir il-formula li bħalissa hija kkunsidrata awtorevoli, u l-paragrafu 3, intiż sabiex jiddefinixxi l-kunċett ta’ “establishment”, tħassar (enfasi miżjuda minni) (“Article 27 – Jurisdiction”, Attachment C, p. 336).
60      Għal aktar informazzjoni dwar l-interpretazzjoni tat-trattati internazzjonali, ara Prieto Ramos, F. u Pacho Aljanati, L., “Comparative Interpretation of Multilingual Law in International Courts : Patterns and Implications for Translation”, Institutional Translation for International Governance : Enhancing Quality in Multilingual Legal Communication, Bloomsbury, London, 2018, p. 181 sa 201 ; Villiger, M. E., “Section 3. Interpretation of Treaties », f’Commentary on the 1969 Vienna Convention on the Law of Treaties, Martinus Nijhoff Publishers, Leiden/Boston, 2009, p. 415 sa 462 ; Pacho Aljanati, L., “Multilingual EU Law : A New Way of Thinking”, European Journal of Legal Studies, edizzjoni speċjali, ħarifa 2018, p. 5 sa 46 ; Daillier, P. u Pellet, A., Droit international public (Nguyen Quoc Dinh), Librairie Générale de Droit et de Jurisprudence, Paris, 2002, is-seba’ edizzjoni, p. 253 sa 266, Nru 162 sa 170 ; Verhoeven, J., Droit International Public, Larcier, Bruxelles, 2000, p. 421 sa 423. Dan l-awtur tal-aħħar jippreċiża barra minn hekk li “[l]’important n’est pas dans l’‘exactitude’ qu[e l’interprétation] serait censée assurer ; elle tient exclusivement à la justification rationnelle qu’elle apporte à la signification qui est concrètement donnée au traité dans la situation particulière où la portée de celui-ci a été mise en cause” (p. 422). Ara, wkoll, Qorti EDB, 10 ta’ Diċembru 2007, Stoll vs L-Isvizzera (Awla Manja) (CE:ECHR:2007:1210JUD006969801).
61      Ara l-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Saugmandsgaard Øe fil-kawża Guaitoli et (C‑213/18, EU:C:2019:524, nota ta’ qiegħ il-paġna numru 38) ; Dettling-Ott, R., “Article 33”,
op. cit., p. 546 ; Bernigaud, S. et al., Droit du transport de passagers. Droits français et de l’Union européenne, Larcier, Collection Paradigme, Bruxelles, 2016, p. 251 ; Letacq, F., “Fasc. 460 : Transport aérien. – Sources du droit applicable. – Titre de transport. – Responsabilité. Action en réparation”, JurisClasseur Civil Code : Art. 1240 à 1245-17, 11 ta’ April 2019, paragrafi 167 u 168. Dan l-aħħar awtur jindika li madankollu mhux il-qrati kollha jsegwu dan l-approċċ, u xi wħud jidhru li jieħdu inkunsiderazzjoni d-destinazzjoni ta’ kull titjira individwali.
62      Ara s-sentenza Eck vs. United Arab Airlines, Inc.: “Article 28(1)’s third provision [...] clearly manifests the framers’ intention to permit, at least in some cases, the maintenance of suit in the courts of the country where the ticket was purchased. [...] The central purpose of Article 28(1)’s third provision was to make venue always proper in the country where the ticket was purchased — assuming it is a High Contracting Party — if, but only if, the defendant has a place of business there”.
63      Ara Correia, V., “Section 1 . Le dépassement du droit international de l’aviation civile en matière de droits des passagers”, f’ L’Union européenne et le droit international de l’aviation civile, Bruylant, Brussell, 2014, l-ewwel edizzjoni, p. 768.
64      Ara l-premessa 7 tar-Regolament Nru 889/2002, li tgħid li “[i]r-Regolament u l-Konvenzjoni ta’ Montreal isahhu l-protezzjoni tal-passiggieri u tad-dipendenti taghhom u ma jistghux jigu interpretati sabiex idghajfu l-protezzjoni taghhom fir-rigward tal-legislazzjoni preżenti fid-data tal-adozzjoni ta’ dan ir-Regolament”.
Ara, wkoll, il-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Emiliou fil-kawża Austrian Airlines (L-Ewwel Għajnuna Abbord Inġenju tal-Ajru) (C‑510/21, EU:C:2023:19, punt 46), kif ukoll Deleuze, N., “Introduction”, op. cit., p. 9 sa 11.
65      Fis-sentenza tat‑28 ta’ Novembru 2024, VariusSystems (C‑526/23, EU:C:2024:985), il-Qorti tal-Ġustizzja eżaminat id-determinazzjoni tal- “post ta’ eżekuzzjoni”, fis-sens tat-tieni inċiż tal-punt 1(b) tal-Artikolu 7 tar-Regolament Brussell Ia, ta’ kuntratt ta’ provvista ta’ software, eżegwit online. Wara li indikat li għandu jiġi ddeterminat il-post tal-provvista prinċipali tas-servizzi, il-Qorti tal-Ġustizzja kkunsidrat li dan huwa l-post fejn il-klijent jaċċedi għas-software, jiġifieri dak fejn huwa jikkonsulta u juża s-software, u li, meta l-imsemmi software jintalab jintuża f’postijiet differenti, dan il-post jinsab fid-domiċilju ta’ dan il-klijent. Għar-raġunijiet esposti fil-punti 45 sa 52 kif ukoll 80 ta’ dawn il-konklużjonijiet, jiena tal-fehma li tali raġunament ma huwiex sempliċement trasponibbli għall-bejgħ ta’ biljetti tal-ajru online.
66      L-Artikolu 3(2) tal-Konvenzjoni ta’ Varsavja, li s-sustanza tiegħu hija riprodotta fl-Artikolu 3(5) tal-Konvenzjoni ta’ Montréal, jistabbilixxi li l-assenza ta’ biljett jew ta’ dokument ta’ trasport la taffettwa l-eżistenza u lanqas il-validità tal-kuntratt ta’ trasport. Minn dan jirriżulta li l-biljett innifsu ma jistax jitqies bħala li jikkostitwixxi l-kuntratt. Ara Tillery, R., “Airline Liability – The Warsaw Convention – United States District Court of the Southern District of California Holds That the Passenger May Bring Suit in the United States because It Is KLM’s Place of Business through Which the Contract Was Made: Polanski v. KLM Royal Dutch Airlines”, op. cit., p. 95 ; Lyck, P. u Dornic, B. A., “Electronic Ticketing under the Warsaw Convention : The Risk of ‘Going Ticketless’ on International Flights”, Air & Space Law, Vol. XXII, Nru 1, 1997, p. 16.
67      Ara d-Digrieti Nru 18257, tat‑8 ta’ Lulju 2019, u Nru 3561, tat‑13 ta’ Frar 2020, tal-Corte suprema di cassazione (il-Qorti Suprema tal-Kassazzjoni).
68      Ara Lyck, P. u Dornic, B. A., “Electronic Ticketing under the Warsaw Convention : The Risk of ‘Going Ticketless’ on International Flights”, op. cit., p. 26.
69      Ara, inter alia, Qorti EDB, 28 ta’ Lulju 1999, Selmouni vs Franza (CE:ECHR:1999:0728JUD002580394, punt 101 u l-ġurisprudenza ċċitata). Il-Qorti tal-Ġustizzja diġà pproċediet ukoll għal tali interpretazzjoni, billi invokat in-neċessità li kull dispożizzjoni tad-dritt Komunitarju titqiegħed fil-kuntest tagħha, li tiġi interpretata fid-dawl tad-dispożizzjonijiet kollha ta’ dan id-dritt, tal-għanijiet tagħha u tal-istat tal-evoluzzjoni tagħha fid-data li fiha għandha ssir l-applikazzjoni tad-dispożizzjoni inkwistjoni (ara s-sentenza tas‑6 ta’ Ottubru 1982, Cilfit (283/81, EU:C:1982:335, punt 20)). Il-Konvenzjoni Ewropea għall-Protezzjoni tad-Drittijiet tal-Bniedem u tal-Libertajiet Fundamentali, iffirmata f’Ruma fl‑4 ta’ Novembru 1950, bħala “strument ħaj”, li għandu jiġi interpretat fid-dawl tal-kundizzjonijiet tal-ħajja attwali, hija barra minn hekk il-pilastru li ntgħażel għall-ġabra ta’ Mélanges en l’honneur de Christos L. Rozakis, La Convention européenne des droits de l’homme, un instrument vivant, Spielmann, D., Tsirli, M. u Voyatzis, P., (edituri) Bruylant, Brussell, 2011, il-qoxra ta’ wara.
70      Ara Cachard, O., “Le transport international aérien de passager”, op. cit., p. 95 sa 96, Nru 134, li jqis li “[m]eta l-kunċett ta’ stabbiliment huwa ekonomiku, għandha tiġi proposta interpretazzjoni wiesgħa li tkopri l-każijiet ta’ preżenza kummerċjali fit-tul tat-trasportatur permezz tal-infrastruttura materjali ta’ aġent li għandu ċerta permanenza” [traduzzjoni libera]. Madankollu, huwa jżid li “[g]ħandu jiġi vverifikat jekk il-kuntratt ta’ trasport inkwistjoni ġiex konkluż permezz ta’ dan l-istabbiliment”.[traduzzjoni libera].
Madankollu, ninnota li, skont l-interpretazzjoni stretta tat-tielet forum stabbilit mill-Artikolu 33(1) tal-Konvenzjoni ta’ Montréal, il-cour d’appel de Limoges (il-Qorti tal-Appell ta’ Limoges (Franza), Awla Ċivili, fis-sentenza Nru 15/00345, tal‑11 ta’ Frar 2016, ikkunsidrat li l-fatt li topera rotta regolari bejn Limoges u Lyon (Franza) u li tirreklama tali titjiriet fi ħdan l-ajruport ta’ Limoges ma huwiex biżżejjed sabiex Limoges tiġi kklassifikata bħala post fejn il-linja tal-ajru għandha stabbiliment. Nipproponi li din l-interpretazzjoni tiġi skartata.
71      Hawnhekk ma naqbilx mal-interpretazzjoni segwita mill-qrati Franċiżi u nfakkar li dan il-kriterju ġie adottat, fost l-oħrajn, mill-Corte suprema di casazione (il-Qorti Suprema tal-Kassazzjoni), kif jirriżulta min-nota ta’ qiegħ il-paġna 55 ta’ dawn il-konklużjonijiet, u mill-Qorti tal-Appell ta’ New York fis-sentenza Eck vs United Arab Airlines, Inc.
72      Sentenza tal‑11 ta’ April 2019 (C‑464/18, iktar ’il quddiem is-“sentenza Ryanair”, EU:C:2019:311).
73      Ara s-sentenza Ryanair (punti 32 sa 36). Barra minn hekk, il-Qorti tal-Ġustizzja rrilevat li s-servizzi pprovduti mill-fergħa inkwistjoni dehru li kienu jirrigwardaw kwistjonijiet fiskali.
74      Ara s-sentenza tat‑22 ta’ Diċembru 2008, Wallentin-Hermann (C‑549/07, EU:C:2008:771, punt 32 u l-ġurisprudenza ċċitata).
75      Ara, f’dan is-sens, is-sentenzi tad‑9 ta’ Lulju 2009, Rehder (C‑204/08, EU:C:2009:439, punt 27), u Guaitoli (punti 34 sa 36).
76      La l-Konvenzjoni ta’ Varsavja u lanqas il-Konvenzjoni ta’ Montréal ma stabbilixxew bażi ta’ ġurisdizzjoni bbażata fuq il-post ta’ eżekuzzjoni tal-obbligu li jservi bħala bażi għat-talba, kif jidher fl-Artikolu 7(1)(b) tar-Regolament Brussell Ia (li qabel kien l-Artikolu 5(1)(b) tar-Regolament Brussell I).
Ara Cachard, O., “Le transport international aérien de passager”, op. cit., p. 93, Nru 127, li jqis li dan jirriżulta mill-fatt li, “ipotetikament, il-kuntratt jitwettaq suċċessivament fuq l-[I]stat tat-tluq, fuq l-[I]stati li minn fuqhom tgħaddi t-titjira, fuq l-ibħra miftuħa u fuq l-[I]stat ta’ destinazzjoni.
Issa, kif inhu klassiku fid-dritt tat-trasport, jista’ jkun diffiċli li jiġi llokalizzat id-dannu, b’mod partikolari d-dannu kkawżat lill-bagalji” [traduzzjoni libera].
Inżid li, fil-prinċipju, element barrani huwa meħtieġ sabiex ir-Regolament Brussell Ia ikun applikabbli.
Ara Quéguiner, J-S., “Variations sur la condition d’internationalité et l’internationalisation volontaire des contrats internes”, f’d’Avout, L., et al., “Droit International privé de l’Union européenne (2024)”, Journal du droit international (Clunet), LexisNexis, Pariġi, Ottubru 2025, Nru 4, Kronaka Nru 9, p. 1491 sa 1502.