62017CJ0623_RES
Υπόθεση C‑623/17
Privacy International
κατά
Secretary of State for Foreign and Commonwealth Affairs κ.λπ.
(αίτηση του Investigatory Powers Tribunal για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως)
Απόφαση του Δικαστηρίου (τμήμα μείζονος συνθέσεως) της 6ης Οκτωβρίου 2020
«Προδικαστική παραπομπή – Επεξεργασία δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα στον τομέα των ηλεκτρονικών επικοινωνιών – Πάροχοι υπηρεσιών ηλεκτρονικών επικοινωνιών – Γενική και χωρίς διάκριση διαβίβαση των δεδομένων κίνησης και των δεδομένων θέσης – Διαφύλαξη της εθνικής ασφάλειας – Οδηγία 2002/58/ΕΚ – Πεδίο εφαρμογής – Άρθρο 1, παράγραφος 3, και άρθρο 3 – Απόρρητο των ηλεκτρονικών επικοινωνιών – Προστασία – Άρθρο 5 και άρθρο 15, παράγραφος 1 – Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης – Άρθρα 7, 8 και 11, καθώς και άρθρο 52, παράγραφος 1 – Άρθρο 4, παράγραφος 2, ΣΕΕ»
Προσέγγιση των νομοθεσιών – Τομέας των τηλεπικοινωνιών – Επεξεργασία των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα και προστασία της ιδιωτικής ζωής στον τομέα των ηλεκτρονικών επικοινωνιών – Οδηγία 2002/58 – Πεδίο εφαρμογής – Εθνική ρύθμιση που επιβάλλει στους παρόχους υπηρεσιών ηλεκτρονικών επικοινωνιών την υποχρέωση διαβίβασης των δεδομένων κίνησης και θέσης στις υπηρεσίες ασφαλείας και πληροφοριών – Σκοπός της διαφύλαξης της εθνικής ασφάλειας – Εμπίπτει
(Άρθρο 4 § 2 ΣΕΕ· οδηγία 2002/58 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, όπως τροποποιήθηκε με την οδηγία 2009/136, άρθρα 1 §§ 1 και 3, 3 και 15 § 1)
(βλ. σκέψεις 35‑39, 41‑44, 46, 48, 49, διατακτ. 1)
Προσέγγιση των νομοθεσιών – Τομέας των τηλεπικοινωνιών – Επεξεργασία των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα και προστασία της ιδιωτικής ζωής στον τομέα των ηλεκτρονικών επικοινωνιών – Οδηγία 2002/58 – Ευχέρεια των κρατών μελών να περιορίζουν την εμβέλεια ορισμένων δικαιωμάτων και υποχρεώσεων – Εθνική ρύθμιση που επιβάλλει στους παρόχους υπηρεσιών ηλεκτρονικών επικοινωνιών την υποχρέωση διαβίβασης των δεδομένων κίνησης και θέσης στις υπηρεσίες ασφαλείας και πληροφοριών – Σκοπός της διαφύλαξης της εθνικής ασφάλειας – Δεν επιτρέπεται
(Άρθρο 4 § 2 ΣΕΕ· Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, άρθρα 7, 8, 11 και 52 § 1· οδηγία 2002/58 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, όπως τροποποιήθηκε με την οδηγία 2009/136, άρθρα 5 § 1 και 15 § 1)
(βλ. σκέψεις 55‑62, 65‑82, διατακτ. 2)
Σύνοψη
Το Δικαστήριο επιβεβαιώνει ότι το δίκαιο της Ένωσης αντιτίθεται σε εθνική ρύθμιση η οποία επιβάλλει σε πάροχο υπηρεσιών ηλεκτρονικών επικοινωνιών τη γενική και χωρίς διάκριση διαβίβαση ή διατήρηση δεδομένων κίνησης και θέσης, με σκοπό την καταπολέμηση των αδικημάτων εν γένει ή τη διαφύλαξη της εθνικής ασφάλειας
Αντιθέτως, σε περιπτώσεις στις οποίες ένα κράτος μέλος αντιμετωπίζει σοβαρή απειλή για την εθνική ασφάλεια, η οποία είναι πραγματική και ενεστώσα ή προβλέψιμη, μπορεί να παρεκκλίνει από την υποχρέωση διασφάλισης του απορρήτου των δεδομένων σχετικά με τις ηλεκτρονικές επικοινωνίες, επιβάλλοντας, με νομοθετικά μέτρα, γενική και χωρίς διάκριση διατήρηση των δεδομένων αυτών για το χρονικό διάστημα που είναι απολύτως αναγκαίο, με δυνατότητα, όμως, παράτασής του σε περίπτωση εξακολούθησης της απειλής αυτής. Όσον αφορά την καταπολέμηση της σοβαρής εγκληματικότητας και την πρόληψη των σοβαρών απειλών κατά της δημόσιας ασφάλειας, ένα κράτος μέλος μπορεί επίσης να προβλέπει τη στοχευμένη διατήρηση των δεδομένων αυτών καθώς και την κατεπείγουσα διατήρησή τους. Μια τέτοια επέμβαση στα θεμελιώδη δικαιώματα πρέπει να συνοδεύεται από αποτελεσματικές εγγυήσεις και να ελέγχεται από ανεξάρτητο δικαστήριο ή διοικητική αρχή. Ομοίως, επιτρέπεται σε κράτος μέλος να προβαίνει σε γενική και χωρίς διάκριση διατήρηση των διευθύνσεων IP που εκχωρούνται στην πηγή μιας επικοινωνίας, εφόσον η διάρκεια διατήρησης περιορίζεται στο απολύτως αναγκαίο, ή ακόμη να προβαίνει σε γενική και χωρίς διάκριση διατήρηση των δεδομένων σχετικά με την ταυτότητα των χρηστών των μέσων ηλεκτρονικών επικοινωνιών, χωρίς στην τελευταία αυτή περίπτωση να τίθεται συγκεκριμένο χρονικό όριο για την εν λόγω διατήρηση
Κατά τα τελευταία έτη, το Δικαστήριο έχει αποφανθεί, με πολλές αποφάσεις, επί της διατήρησης και της πρόσβασης στα δεδομένα προσωπικού χαρακτήρα στον τομέα των ηλεκτρονικών επικοινωνιών (
1
). Η σχετική νομολογία, ειδικότερα δε η απόφαση Tele2 Sverige και Watson κ.λπ., με την οποία το Δικαστήριο έκρινε, μεταξύ άλλων, ότι τα κράτη μέλη δεν μπορούν να επιβάλουν στους παρόχους υπηρεσιών ηλεκτρονικών επικοινωνιών γενική και χωρίς διάκριση υποχρέωση διατήρησης των δεδομένων κίνησης και θέσης, προκάλεσε ανησυχίες σε ορισμένα κράτη, τα οποία φοβήθηκαν ότι στερήθηκαν ένα μέσο που θεωρούν αναγκαίο για τη διαφύλαξη της εθνικής ασφάλειας και την καταπολέμηση της εγκληματικότητας.
Σε αυτό ακριβώς το πλαίσιο, το Investigatory Powers Tribunal (ειδικό δικαιοδοτικό όργανο προστασίας των δεδομένων και της ιδιωτικής ζωής, Ηνωμένο Βασίλειο) (Privacy International, C‑623/17), το Conseil d’État (Συμβούλιο της Επικρατείας, Γαλλία) (La Quadrature du Net κ.λπ., συνεκδικασθείσες υποθέσεις C‑511/18 και C‑512/18), καθώς και το Cour constitutionnelle (Συνταγματικό Δικαστήριο, Βέλγιο) (Ordre des barreaux francophones et germanophone κ.λπ., C‑520/18) επιλήφθηκαν διαφορών σχετικών με τη νομιμότητα των ρυθμίσεων που θέσπισαν ορισμένα κράτη μέλη στους τομείς αυτούς και οι οποίες προέβλεπαν ειδικότερα την υποχρέωση των παρόχων υπηρεσιών ηλεκτρονικών επικοινωνιών να διαβιβάζουν σε δημόσια αρχή ή να διατηρούν γενικώς και αδιακρίτως τα δεδομένα κίνησης και θέσης των χρηστών.
Με δύο αποφάσεις που εκδόθηκαν στις 6 Οκτωβρίου 2020, το Δικαστήριο κρίνει κατ’ αρχάς ότι η οδηγία για την προστασία της ιδιωτικής ζωής στις ηλεκτρονικές επικοινωνίες έχει εφαρμογή σε εθνικές ρυθμίσεις που επιβάλλουν στους παρόχους υπηρεσιών ηλεκτρονικών επικοινωνιών την υποχρέωση να προβαίνουν, για τη διαφύλαξη της εθνικής ασφάλειας και την καταπολέμηση της εγκληματικότητας, σε επεξεργασία δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα, όπως είναι η διαβίβαση των δεδομένων σε δημόσιες αρχές ή η διατήρησή τους. Επιπλέον, το Δικαστήριο, επιβεβαιώνοντας ταυτοχρόνως τη νομολογία του που απορρέει από την απόφαση Tele2 Sverige και Watson κ.λπ., περί του δυσανάλογου χαρακτήρα μιας γενικής και χωρίς διάκριση διατήρησης των δεδομένων κίνησης και θέσης, παρέχει διευκρινίσεις, μεταξύ άλλων, ως προς την έκταση των εξουσιών που αναγνωρίζει η οδηγία αυτή στα κράτη μέλη όσον αφορά τη διατήρηση τέτοιων δεδομένων για τους προαναφερθέντες σκοπούς.
Κατ’ αρχάς, το Δικαστήριο φροντίζει να διαλύσει τις αμφιβολίες που διατυπώθηκαν στο πλαίσιο των υπό κρίση υποθέσεων ως προς τη δυνατότητα εφαρμογής της οδηγίας για την προστασία της ιδιωτικής ζωής στις ηλεκτρονικές επικοινωνίες. Συγκεκριμένα, πολλά κράτη μέλη που υπέβαλαν γραπτές παρατηρήσεις στο Δικαστήριο εξέφρασαν αποκλίνουσα άποψη επί του ζητήματος αυτού. Υποστήριξαν, μεταξύ άλλων, ότι η οδηγία αυτή δεν έχει εφαρμογή στις επίμαχες εθνικές ρυθμίσεις, στο μέτρο που αυτές αποσκοπούν στη διαφύλαξη της εθνικής ασφάλειας η οποία υπάγεται στην αποκλειστική αρμοδιότητά τους, όπως προκύπτει ιδίως από το άρθρο 4, παράγραφος 2, τρίτη περίοδος, ΣΕΕ. Ωστόσο, το Δικαστήριο κρίνει ότι εθνικές κανονιστικές ρυθμίσεις οι οποίες επιβάλλουν στους παρόχους υπηρεσιών ηλεκτρονικών επικοινωνιών την υποχρέωση διατήρησης των δεδομένων κίνησης και θέσης ή ακόμη την υποχρέωση διαβίβασης των δεδομένων αυτών στις εθνικές αρχές ασφαλείας και πληροφοριών προς τον σκοπό αυτό εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας.
Στη συνέχεια, το Δικαστήριο υπενθυμίζει ότι η οδηγία για την προστασία της ιδιωτικής ζωής στις ηλεκτρονικές επικοινωνίες (
2
) δεν επιτρέπει να καταστεί κανόνας η παρέκκλιση από την καταρχήν υποχρέωση διασφάλισης του απορρήτου των ηλεκτρονικών επικοινωνιών και των συναφών δεδομένων και από την απαγόρευση αποθήκευσης των δεδομένων αυτών. Τούτο συνεπάγεται ότι η οδηγία αυτή επιτρέπει μεν στα κράτη μέλη να λαμβάνουν, μεταξύ άλλων για σκοπούς εθνικής ασφάλειας, νομοθετικά μέτρα για τον περιορισμό της εμβέλειας των δικαιωμάτων και των υποχρεώσεων που η ίδια προβλέπει, ιδίως της υποχρέωσης διασφάλισης του απορρήτου των επικοινωνιών και των δεδομένων κίνησης (
3
), αλλά μόνον εφόσον τηρούνται οι γενικές αρχές του δικαίου της Ένωσης, στις οποίες συγκαταλέγεται η αρχή της αναλογικότητας, και γίνονται σεβαστά τα θεμελιώδη δικαιώματα που κατοχυρώνονται στον Χάρτη (
4
).
Στο πλαίσιο αυτό, το Δικαστήριο κρίνει, αφενός, στην υπόθεση Privacy International, ότι η οδηγία για την προστασία της ιδιωτικής ζωής στις ηλεκτρονικές επικοινωνίες, ερμηνευόμενη υπό το πρίσμα του Χάρτη, αντιτίθεται σε εθνική ρύθμιση η οποία επιβάλλει στους παρόχους υπηρεσιών ηλεκτρονικών επικοινωνιών, για τη διαφύλαξη της εθνικής ασφάλειας, υποχρέωση γενικής και χωρίς διάκριση διαβίβασης των δεδομένων κίνησης και θέσης στις υπηρεσίες ασφαλείας και πληροφοριών. Αφετέρου, στις συνεκδικασθείσες υποθέσεις La Quadrature du Net κ.λπ., καθώς και στην υπόθεση Ordre des barreaux francophones et germanophone κ.λπ., το Δικαστήριο κρίνει ότι η ίδια αυτή οδηγία αντιτίθεται σε νομοθετικά μέτρα που επιβάλλουν προληπτικώς στους παρόχους υπηρεσιών ηλεκτρονικών επικοινωνιών την υποχρέωση γενικής και χωρίς διάκριση διατήρησης των δεδομένων κίνησης και θέσης. Συγκεκριμένα, οι εν λόγω υποχρεώσεις γενικής και χωρίς διάκριση διαβίβασης και διατήρησης των δεδομένων αυτών συνιστούν ιδιαιτέρως σοβαρές επεμβάσεις στα θεμελιώδη δικαιώματα που κατοχυρώνει ο Χάρτης, χωρίς η συμπεριφορά των υποκειμένων των δεδομένων να συνδέεται με τον σκοπό που επιδιώκει η επίμαχη ρύθμιση. Κατ’ ανάλογο τρόπο, το Δικαστήριο διαπιστώνει ότι το άρθρο 23, παράγραφος 1, του γενικού κανονισμού για την προστασία δεδομένων (
5
), ερμηνευόμενο υπό το πρίσμα του Χάρτη, αντιτίθεται σε εθνική ρύθμιση η οποία επιβάλλει στους παρόχους πρόσβασης σε υπηρεσίες ηλεκτρονικής επικοινωνίας προς το κοινό και στους παρόχους υπηρεσιών αποθήκευσης τη γενική και χωρίς διάκριση διατήρηση, μεταξύ άλλων, των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα που σχετίζονται με τις υπηρεσίες αυτές.
Αντιθέτως, το Δικαστήριο εκτιμά ότι, σε περιπτώσεις στις οποίες το οικείο κράτος μέλος αντιμετωπίζει σοβαρή απειλή για την εθνική ασφάλεια η οποία είναι πραγματική και ενεστώσα ή προβλέψιμη, η οδηγία για την προστασία της ιδιωτικής ζωής στις ηλεκτρονικές επικοινωνίες, ερμηνευόμενη υπό το πρίσμα του Χάρτη, δεν αποκλείει τη δυνατότητα να διατάσσονται οι πάροχοι υπηρεσιών ηλεκτρονικών επικοινωνιών να προβαίνουν σε γενική και χωρίς διάκριση διατήρηση των δεδομένων κίνησης και θέσης. Στο πλαίσιο αυτό, το Δικαστήριο διευκρινίζει ότι η απόφαση που προβλέπει τη σχετική διαταγή, για χρονικό διάστημα περιοριζόμενο στο απολύτως αναγκαίο, πρέπει να μπορεί να αποτελέσει αντικείμενο αποτελεσματικού ελέγχου είτε από δικαστήριο είτε από ανεξάρτητη διοικητική αρχή της οποίας η απόφαση έχει δεσμευτικό αποτέλεσμα, προκειμένου να εξακριβωθεί αν συντρέχει κάποια από τις περιπτώσεις αυτές καθώς και αν τηρούνται οι σχετικές προϋποθέσεις και εγγυήσεις που πρέπει να έχουν θεσπιστεί. Υπό τις ίδιες αυτές συνθήκες, η εν λόγω οδηγία δεν αντιτίθεται ούτε στην αυτοματοποιημένη ανάλυση των δεδομένων, ιδίως των δεδομένων κίνησης και θέσης, του συνόλου των χρηστών μέσων ηλεκτρονικών επικοινωνιών.
Το Δικαστήριο προσθέτει ότι η οδηγία για την προστασία της ιδιωτικής ζωής στις ηλεκτρονικές επικοινωνίες, ερμηνευόμενη υπό το πρίσμα του Χάρτη, δεν αντιτίθεται σε νομοθετικά μέτρα που επιτρέπουν τη στοχευμένη διατήρηση των δεδομένων κίνησης και θέσης, η οποία πρέπει να περιορίζεται χρονικώς στο απολύτως αναγκαίο και να οριοθετείται βάσει αντικειμενικών στοιχείων που δεν εισάγουν διακρίσεις, ανάλογα με τις κατηγορίες των υποκειμένων των διατηρούμενων δεδομένων ή με τη χρήση γεωγραφικού κριτηρίου. Ομοίως, η οδηγία αυτή δεν αντιτίθεται σε νομοθετικά μέτρα τα οποία προβλέπουν γενική και χωρίς διάκριση διατήρηση των διευθύνσεων IP που εκχωρούνται στην πηγή μιας επικοινωνίας, εφόσον η διάρκεια διατήρησης περιορίζεται στο απολύτως αναγκαίο, ούτε σε μέτρα που προβλέπουν τέτοια διατήρηση των δεδομένων σχετικά με την ταυτότητα των χρηστών των ηλεκτρονικών επικοινωνιών, και μάλιστα στην τελευταία αυτή περίπτωση τα κράτη μέλη δεν υποχρεούνται να περιορίζουν χρονικώς τη διατήρηση. Επιπλέον, η εν λόγω οδηγία δεν αντιτίθεται σε νομοθετικό μέτρο το οποίο επιτρέπει την κατεπείγουσα διατήρηση των δεδομένων που έχουν στη διάθεσή τους οι πάροχοι υπηρεσιών, εφόσον ανακύπτουν καταστάσεις στις οποίες παρίσταται ανάγκη διατήρησης των εν λόγω δεδομένων πέραν των νόμιμων προθεσμιών διατήρησης των δεδομένων προκειμένου να διαλευκανθούν σοβαρά ποινικά αδικήματα ή προσβολές της εθνικής ασφάλειας, όταν τα εν λόγω αδικήματα ή προσβολές έχουν ήδη διαπιστωθεί ή όταν μπορεί ευλόγως να πιθανολογηθεί η ύπαρξή τους.
Επιπλέον, το Δικαστήριο κρίνει ότι η οδηγία για την προστασία της ιδιωτικής ζωής στις ηλεκτρονικές επικοινωνίες, ερμηνευόμενη υπό το πρίσμα του Χάρτη, δεν αντιτίθεται σε εθνική κανονιστική ρύθμιση η οποία επιβάλλει στους παρόχους υπηρεσιών ηλεκτρονικών επικοινωνιών την υποχρέωση να συλλέγουν σε πραγματικό χρόνο, μεταξύ άλλων, δεδομένα κίνησης και θέσης, εφόσον η συλλογή τέτοιων δεδομένων περιορίζεται στα πρόσωπα για τα οποία υπάρχουν βάσιμες υπόνοιες ότι εμπλέκονται καθ’ οιονδήποτε τρόπο σε τρομοκρατικές δραστηριότητες και εφόσον υπόκειται σε προηγούμενο έλεγχο είτε από δικαστήριο είτε από ανεξάρτητη διοικητική αρχή, η απόφαση της οποίας έχει δεσμευτικό αποτέλεσμα, προκειμένου να διασφαλιστεί ότι η εν λόγω συλλογή σε πραγματικό χρόνο επιτρέπεται μόνον εντός των ορίων του απολύτως αναγκαίου. Σε περιπτώσεις έκτακτης ανάγκης, ο έλεγχος πρέπει να διενεργείται το ταχύτερο δυνατό.
Τέλος, το Δικαστήριο εξετάζει το ζήτημα της διατήρησης των διαχρονικών αποτελεσμάτων εθνικής ρύθμισης η οποία κρίθηκε ασύμβατη με το δίκαιο της Ένωσης. Επ’ αυτού, το Δικαστήριο κρίνει ότι ένα εθνικό δικαστήριο δεν μπορεί να εφαρμόσει διάταξη του εθνικού του δικαίου η οποία του παρέχει την εξουσία να περιορίζει χρονικώς τα αποτελέσματα απόφασης εκδιδόμενης από το εν λόγω δικαστήριο δυνάμει του δικαίου αυτού, με την οποία διαπιστώνεται η έλλειψη νομιμότητας εθνικής νομοθεσίας που επιβάλλει στους παρόχους υπηρεσιών ηλεκτρονικών επικοινωνιών υποχρέωση γενικής και χωρίς διάκριση διατήρησης των δεδομένων κίνησης και των δεδομένων θέσης η οποία κρίθηκε αντίθετη προς την οδηγία για την προστασία της ιδιωτικής ζωής στις ηλεκτρονικές επικοινωνίες, ερμηνευόμενη υπό το πρίσμα του Χάρτη.
Τούτου λεχθέντος, προκειμένου να δώσει χρήσιμη απάντηση στο εθνικό δικαστήριο, το Δικαστήριο υπενθυμίζει ότι, στο παρόν στάδιο εξέλιξης του δικαίου της Ένωσης, το παραδεκτό και η αξία των αποδεικτικών στοιχείων που αποκτήθηκαν μέσω διατήρησης δεδομένων αντίθετης προς το δίκαιο της Ένωσης, στο πλαίσιο ποινικής διαδικασίας κινηθείσας κατά υπόπτων για πράξεις σοβαρού εγκλήματος, μπορεί να εκτιμηθεί αποκλειστικά βάσει του εθνικού δικαίου. Εντούτοις, το Δικαστήριο διευκρινίζει ότι η οδηγία για την προστασία της ιδιωτικής ζωής στις ηλεκτρονικές επικοινωνίες, ερμηνευόμενη υπό το πρίσμα της αρχής της αποτελεσματικότητας, επιβάλλει στο εθνικό ποινικό δικαστήριο να μη λαμβάνει υπόψη αποδεικτικά στοιχεία αποκτηθέντα μέσω γενικής και χωρίς διάκριση διατήρησης των δεδομένων κίνησης και θέσης μη συνάδουσας με το δίκαιο της Ένωσης, στο πλαίσιο τέτοιας ποινικής διαδικασίας, εφόσον οι ύποπτοι για εγκληματικές πράξεις δεν έχουν δυνατότητα αποτελεσματικής υποβολής παρατηρήσεων επί των εν λόγω αποδεικτικών στοιχείων.
(
1
)	Συγκεκριμένα, με την απόφαση της 8ης Απριλίου 2014, Digital Rights Ireland κ.λπ. (C‑293/12 και C‑594/12, EU:C:2014:238) (βλ. ΑΤ αριθ. 54/14), το Δικαστήριο έκρινε άκυρη την οδηγία 2006/24/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 15ης Μαρτίου 2006, για τη διατήρηση δεδομένων που παράγονται ή υποβάλλονται σε επεξεργασία σε συνάρτηση με την παροχή διαθεσίμων στο κοινό υπηρεσιών ηλεκτρονικών επικοινωνιών ή δημοσίων δικτύων επικοινωνιών και για την τροποποίηση της οδηγίας 2002/58/ΕΚ (ΕΕ 2006, L 105, σ. 54), με την αιτιολογία ότι η επέμβαση στα κατοχυρωμένα στον Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (στο εξής: Χάρτης) δικαιώματα σεβασμού της ιδιωτικής ζωής και προστασίας των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα την οποία συνεπάγεται η γενική και χωρίς διάκριση διατήρηση των δεδομένων κίνησης και θέσης που προβλέπει η οδηγία αυτή δεν περιορίζεται στο απολύτως αναγκαίο. Με την απόφαση της 21ης Δεκεμβρίου 2016, Tele2 Sverige και Watson κ.λπ. (C‑203/15 και C‑698/15, EU:C:2016:970) (βλ. ΑΤ αριθ. 145/16), το Δικαστήριο ερμήνευσε εν συνεχεία το άρθρο 15, παράγραφος 1, της οδηγίας 2002/58/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 12ης Ιουλίου 2002, σχετικά με την επεξεργασία των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα και την προστασία της ιδιωτικής ζωής στον τομέα των ηλεκτρονικών επικοινωνιών (οδηγία για την προστασία της ιδιωτικής ζωής στις ηλεκτρονικές επικοινωνίες) (ΕΕ 2002, L 201, σ. 37), όπως τροποποιήθηκε με την οδηγία 2009/136/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 25ης Νοεμβρίου 2009 (ΕΕ 2009, L 337, σ. 11) (στο εξής: οδηγία για την προστασία της ιδιωτικής ζωής στις ηλεκτρονικές επικοινωνίες). Το άρθρο αυτό εξουσιοδοτεί τα κράτη μέλη –για λόγους διαφύλαξης, μεταξύ άλλων, της εθνικής ασφάλειας– να λαμβάνουν «νομοθετικά μέτρα» προκειμένου να περιορίζουν ορισμένα δικαιώματα και υποχρεώσεις που προβλέπει η οδηγία. Τέλος, με την απόφαση της 2ας Οκτωβρίου 2018, Ministerio Fiscal (C‑207/16, EU:C:2018:788) (βλ. ΑΤ αριθ. 141/18), το Δικαστήριο ερμήνευσε το ίδιο αυτό άρθρο 15, παράγραφος 1, σε υπόθεση που αφορούσε την πρόσβαση των δημοσίων αρχών στα δεδομένα σχετικά με την ταυτότητα των χρηστών των μέσων ηλεκτρονικών επικοινωνιών.
(
2
)	Άρθρο 15, παράγραφοι 1 και 3, της οδηγίας 2002/58.
(
3
)	Άρθρο 5, παράγραφος 1, της οδηγίας 2002/58.
(
4
)	Ειδικότερα, άρθρα 7, 8 και 11, καθώς και άρθρο 52, παράγραφος 1, του Χάρτη.
(
5
)	Κανονισμός (ΕΕ) 2016/679 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 27ης Απριλίου 2016, για την προστασία των φυσικών προσώπων έναντι της επεξεργασίας των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα και για την ελεύθερη κυκλοφορία των δεδομένων αυτών και την κατάργηση της οδηγίας 95/46/ΕΚ (Γενικός Κανονισμός για την Προστασία Δεδομένων) (EE 2016, L 119, σ. 1).