62023CC0530
OPINIA RZECZNIK GENERALNEJ
TAMARY ĆAPETY
przedstawiona w dniu 14 listopada 2024 r. (
1
)
Sprawa C‑530/23 [Barało] (
i
)
K.P.
przy udziale:
Prokuratora Rejonowego we Włocławku
[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Sąd Rejonowy we Włocławku (Polska)]
Odesłanie prejudycjalne – Współpraca wymiarów sprawiedliwości w sprawach karnych – Gwarancje procesowe dla osób wymagających szczególnego traktowania będących podejrzanymi lub oskarżonymi w postępowaniu karnym – Prawo dostępu do adwokata – Dyrektywa 2013/48/UE – Dyrektywa (UE) 2016/1919 – Dopuszczalność dowodów
I. Wprowadzenie
1.
Jakie szczególne wymogi prawo Unii nakłada na organy krajowe prowadzące postępowanie karne z udziałem osób wymagających szczególnego traktowania? To zagadnienie stanowi wspólny wątek piętnastu pytań stawianych przez sąd odsyłający w niniejszej sprawie.
2.
Pytania prejudycjalne dotyczą dyrektywy 2013/48 (
2
) w sprawie prawa dostępu do adwokata oraz dyrektywy 2016/1919 (
3
) wzmacniającej skuteczność tego prawa przez zobowiązanie państw członkowskich do zapewnienia pomocy prawnej z urzędu. Artykułem 13 dyrektywy 2013/48, a także art. 9 dyrektywy 2016/1919 nałożono na państwa członkowskie obowiązek uwzględnienia szczególnych potrzeb osób wymagających szczególnego traktowania.
3.
Jako że osoba, której dotyczy postępowanie główne, cierpi na chorobę psychiczną, a przez to wymaga szczególnego traktowania, sąd odsyłający dąży do ustalenia, jakie konkretnie obowiązki powstają w tym kontekście dla organów krajowych prowadzących postępowanie karne.
4.
Chociaż Trybunał zajmował się już dyrektywą 2013/48, nigdy dotąd, jeżeli nie liczyć krótkiej wzmianki (
4
) i kilku odniesień poczynionych przez rzeczników generalnych (
5
), nie dokonywał wykładni dyrektywy 2016/1919.
II. Okoliczności faktyczne, pytania prejudycjalne i postępowanie przed Trybunałem
5.
K.P. został oskarżony w postępowaniu karnym o to, że, po pierwsze, posiadał 8,50 grama marihuany i 33,83 grama amfetaminy, a po drugie, kierował pojazdem, znajdując się pod wpływem środka działającego podobnie do alkoholu i mając we krwi amfetaminę. Okoliczności postawienia zarzutów były następujące:
6.
Zgodnie z informacjami sądu odsyłającego w dniu 21 lipca 2022 r., tuż przed północą, policjanci zauważyli pojazd poruszający się w dziwny sposób i wydający nienaturalne dźwięki. Podjechali oni do pojazdu prowadzonego przez K.P., a po krótkiej rozmowie z K.P. odjechali.
7.
Nieco później ci sami policjanci otrzymali przez radio komunikat o kolizji drogowej z udziałem dwóch pojazdów, a ponieważ pojazd K.P. pasował do opisu jednego z pojazdów biorących udział w kolizji, ponownie udali się na miejsce, w którym widzieli go po raz pierwszy. K.P. znajdował się poza pojazdem, sprawiał wrażenie nerwowego i wypowiadał się chaotycznie. Policjanci zadawali mu pytania i zażądali wydania rzeczy, których posiadanie może być zabronione.
8.
K.P. oświadczył, że nie kierował pojazdem, oraz wydał im posiadane przy sobie torebki foliowe zawierające biały proszek i zielony susz. Po nałożeniu mu kajdanek i zatrzymaniu (o godz. 00.05 w dniu 22 lipca 2022 r.) przewieziono go do szpitala, gdzie pobrano od niego krew do badań na zawartość środków odurzających.
9.
Po przebadaniu substancji i ustaleniu, że są to marihuana i amfetamina, o godz. 12.15 w dniu 22 lipca 2022 r. postawiono K.P. zarzut posiadania nielegalnych substancji. Pouczono go o prawie do korzystania z pomocy obrońcy z wyboru i możliwości wystąpienia o pomoc prawną z urzędu z uwagi na sytuację ekonomiczną. Pouczono go też o prawie do składania wyjaśnień oraz do odmowy składania wyjaśnień.
10.
K.P. nie zrzekł się prawa do korzystania z pomocy obrońcy, ale też nie zwrócił się o jego wyznaczenie. Brak jest dowodu świadczącego o próbie zbadania przez policjanta, czy w momencie przesłuchania podejrzany znajdował się w stanie pod wpływem środków odurzających lub czy był zdolny do zrozumienia i odtworzenia zdarzeń, które miały miejsce.
11.
K.P. nie przyznał się do dokonania zarzucanego przestępstwa oraz odmówił składania wyjaśnień, podpisania protokołu i zapoznania z aktami sprawy na koniec dochodzenia. Przesłuchanie nie było rejestrowane w postaci zapisu audiowizualnego. W przesłuchaniu nie uczestniczył obrońca ani też organ prowadzący postępowanie nie zwrócił się do sądu o ustanowienie obrońcy z urzędu. K.P. zwolniono z zatrzymania o godz. 12.31 w dniu 22 lipca 2022 r.
12.
W sierpniu i wrześniu 2022 r. policja przesłuchiwała lekarkę psychiatrii w kwestii stanu psychicznego K.P., a prokurator uzyskał dokumentację medyczną ze szpitala psychiatrycznego, w którym K.P. był wcześniej hospitalizowany.
13.
Po opublikowaniu wyników badań krwi w dniu 7 sierpnia 2022 r. K.P. postawiono dodatkowo zarzut kierowania pojazdem pod wpływem środków odurzających. K.P. został poinformowany o tym w dniu 14 października 2022 r., w czasie gdy przebywał jako pacjent w szpitalu psychiatrycznym, gdzie został następnie przesłuchany.
14.
Podobnie jak w przypadku przesłuchania w dniu 22 lipca 2022 r., to drugie przesłuchanie odbyło się bez obecności obrońcy, prokurator nie zwrócił się też do sądu o ustanowienie dla K.P. obrońcy z urzędu, a przesłuchanie nie zostało zarejestrowane w postaci zapisu audiowizualnego. I tym razem K.P. został pouczony o prawie do korzystania z pomocy obrońcy, prawie do wystąpienia o pomoc prawną z urzędu z uwagi na sytuację ekonomiczną, a także o prawie do składania wyjaśnień oraz do odmowy składania wyjaśnień. K.P. zażądał dostępu do akt oraz uzasadnienia przedstawienia zarzutów, a stosowne dokumenty na piśmie doręczono jego matce w dniu 27 października 2022 r.
15.
W dniu 15 grudnia 2022 r. prokurator wniósł akt oskarżenia przeciwko K.P. do Sądu Rejonowego we Włocławku (Polska). K.P. ustanowił adwokata.
16.
Postanowieniem z dnia 28 lutego 2023 r. sąd odsyłający nakazał prokuratorowi Prokuratury Rejonowej we Włocławku uzupełnienie dochodzenia poprzez przesłuchanie K.P. w obecności obrońcy oraz poprzez uzyskanie opinii biegłych psychiatrów w odniesieniu do stanu zdrowia psychicznego K.P. w chwili czynów i w czasie postępowania.
17.
W dniu 3 marca 2023 r. prokurator złożył zażalenie na to postanowienie, podnosząc, że materiał dowodowy nie wymaga uzupełnienia, a uzyskana dokumentacja medyczna nie daje podstaw do badania K.P. przez biegłych w celu ustalenia stanu jego zdrowia psychicznego. W dniu 29 marca 2023 r. Sąd Okręgowy we Włocławku uwzględnił zażalenie prokuratora i sprawa powróciła do sądu odsyłającego.
18.
Sąd odsyłający uważa, że dyrektywa 2016/1919 i dyrektywa 2013/48 nie zostały prawidłowo i całościowo zaimplementowane do polskiego porządku prawnego, wskutek czego doszło do naruszenia praw K.P. przysługujących mu na mocy prawa Unii jako osobie wymagającej szczególnego traktowania.
19.
W świetle powyższych okoliczności faktycznych Sąd Rejonowy we Włocławku, będący sądem odsyłającym, zwrócił się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:
„1)
Czy art. 2 ust. 1 lit. b) i art. 4 ust. 5 oraz art. 9 w zw. z motyw[ami] 18, 19, 24 i 27 [dyrektywy 2016/1919] w związku z treścią art. 3 ust. 2 lit. a) i c) i art. 3 ust. 3 lit. a) [dyrektywy 2013/48] w interpretacji ukierunkowanej treścią określoną w sekcji 6, 7, 11, 13 [zalecenia Komisji] należy interpretować w ten sposób, że wprowadzają one normę bezpośrednio skuteczną i bezwzględnie obowiązującą, która czyni niedopuszczalnym przeprowadzenie czynności w postaci przesłuchania osoby wymagającej szczególnego traktowania lub osoby znajdującej się w szczególnie trudnej sytuacji bez udziału obrońcy w sytuacji zaistnienia obiektywnych przesłanek faktycznych do przyznania pomocy prawnej, gdy jednocześnie organ postępowania przygotowawczego zaniecha przyznania pomocy prawnej z urzędu (także doraźnej lub tymczasowej) bez zbędnej zwłoki i przed przesłuchaniem danej osoby [osoby wymagającej szczególnego traktowania in concreto] przez policję, inny organ ścigania lub przez organ sądowy, lub przed przeprowadzeniem konkretnych czynności dochodzeniowo-śledczych lub dowodowych[?]
2)
Czy art. 2 ust. 1 lit. b) i art. 4 ust. 5 oraz art. 9 w zw. z motyw[ami] 18, 19, 24 i 27 [dyrektywy 2016/1919] w związku z treścią art. 1 ust. 2 [tej dyrektywy] w interpretacji ukierunkowanej treścią pkt sekcji 6, 7, 11, 13 [zalecenia Komisji] mimo faktycznych przesłanek do przeprowadzenia niezwłocznej identyfikacji należy interpretować w ten sposób, że brak identyfikacji procesowej potencjalnie szczególnej sytuacji lub uznania osoby za wymagającą szczególnego traktowania i brak możliwości zakwestionowania oceny ich potencjalnej szczególnie trudnej sytuacji oraz przyznania osobie takiej obrońcy z urzędu bez zbędnej zwłoki nie [są] dopuszczalne w żadnym przypadku w sprawach o czyny zabronione zagrożone karą pozbawienia wolności, a okoliczności zaniechania identyfikacji i przyznania obrońcy z urzędu muszą być wprost stwierdzone w zaskarżalnej co do zasady decyzji o przystąpieniu do przesłuchania pod nieobecnoś[ć] adwokata[?]
3)
Czy art. 2 ust. 1 lit. b) i art. 4 ust. 5 oraz art. 9 w zw. z motyw[ami] 18, 19, 24 i 27 [dyrektywy 2016/1919] w związku z treścią art. 1 ust. 2 [tej dyrektywy] w interpretacji ukierunkowanej treścią sekcji 3 ust. 7 [zalecenia Komisji] należy interpretować w ten sposób, że brak wprowadzenia przez państwo członkowski[e] w ramy postępowania karnego domniemania szczególnie trudnej sytuacji należy interpretować w ten sposób, że uniemożliwia to podejrzanemu korzystanie z gwarancyjnego charakteru art. 9 [dyrektywy 2016/1919] w interpretacji ukierunkowanej treścią sekcji 11 [zalecenia Komisji], a co za tym idzie – organy wymiaru sprawiedliwości obowiązane są w takiej sytuacji do bezpośredniego stosowania przepisów dyrektywy[?]
4)
Na wypadek odpowiedzi twierdzącej na co najmniej jedno z pytań [od pierwszego do trzeciego] – czy wymienione w tych pytaniach przepisy obu dyrektyw należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie przepisom krajowym, takim jak:
a)
art. 301 [zdanie drugie] [kodeksu postępowania karnego, zwanego dalej »k.p.k.«], zgodnie z którym wyłącznie na żądanie podejrzanego przesłuchuje się go z udziałem ustanowionego obrońcy, a niestawiennictwo obrońcy na przesłuchanie podejrzanego nie tamuje przesłuchania;
b)
art. 79 § 1 pkt 3 i 4 k.p.k., zgodnie z którym w postępowaniu karnym oskarżony (podejrzany) musi mieć obrońcę, jeżeli zachodzi uzasadniona wątpliwość, czy jego zdolność rozpoznania znaczenia czynu lub kierowania swoim postępowaniem nie była w czasie popełnienia tego czynu wyłączona lub w znacznym stopniu ograniczona oraz gdy zachodzi uzasadniona wątpliwość, czy stan jego zdrowia psychicznego pozwala na udział w postępowaniu lub prowadzenie obrony w sposób samodzielny oraz rozsądny[?]
5)
Czy art. 3 ust. 2 lit. a) w zw. z art. 3 ust. 3 lit. b) [dyrektywy 2013/48] w powiązaniu z zasadą pierwszeństwa i bezpośredniej skuteczności dyrektyw nakładają na organy postępowania przygotowawczego, sądy oraz wszelkie organy państwa [obowiązek] pominięcia przepisów prawa krajowego niezgodnych z dyrektywą, takich jak wymienione w pytaniu [czwartym], a w konsekwencji – wobec upływu terminu implementacji – do zastąpienia normy krajowej ww. bezpośrednio skutecznymi normami dyrektywy[?]
6)
Czy art. 2 ust. 1 lit. b) i art. 4 ust. 5 oraz art. 9 w zw. z motyw[ami] 19, 24 i 27 [dyrektywy 2016/1919] należy interpretować w ten sposób, że w braku podjęcia decyzji o przyznaniu lub w przypadku zaniechania przyznania pomocy prawnej z urzędu osobie wymagającej szczególnego traktowania lub osobie, co do której zachodzi domniemanie szczególnie trudnej sytuacji zgodnie z treścią sekcji 3 pkt 7 [zalecenia Komisji], a następnie wobec dokonania z udziałem takiej osoby czynności dochodzeniowo-śledczych przez organ policji lub inny organ ścigania, w tym czynności, której nie można powtórzyć przed sądem, sąd krajowy rozpoznający sprawę w postępowaniu karnym, jak również wszelkie inne organy państwa sprawujące wymiar sprawiedliwości w postępowaniu karnym (a więc – organy postępowania przygotowawczego) zobligowane są do pominięcia przepisów prawa krajowego niezgodnych z dyrektywą, takich jak wymienione w pytaniu [czwartym], a w konsekwencji – wobec upływu terminu implementacji – do zastąpienia normy krajowej ww. bezpośrednio skutecznymi normami dyrektywy[,] nawet w przypadku gdy osoba taka po zakończeniu dochodzeni[a] (lub śledztwa) i złożeniu przez oskarżyciela publicznego aktu oskarżenia do sądu ustanowiła obrońcę z wyboru[?]
7)
Czy art. 2 ust. 1 lit. b) i art. 4 ust. 5 oraz art. 9 w zw. z motyw[ami] 19, 24 i 27 [dyrektywy 2016/1919] w związku z treścią art. 1 ust. 2 [tej dyrektywy] w interpretacji ukierunkowanej treścią sekcji 6, 7, 11, 13 [zalecenia Komisji] należy interpretować w ten sposób, że państwo członkowskie zobowiązane jest zagwarantować natychmiastową identyfikację i uznanie szczególnie trudnej sytuacji podejrzanego oraz pomoc prawną z urzędu podejrzanym lub oskarżonym w postępowaniu karnym, co do których zachodzi domniemanie szczególnie trudnej sytuacji lub osób wymagających szczególnego traktowania, a pomoc ta ma charakter obligatoryjny nawet w sytuacji braku zwrócenia się przez właściwy organ do niezależnego eksperta o ocenę powagi szczególnie trudnej sytuacji, potrzeb osoby wymagającej szczególnego traktowania oraz adekwatności wszelkich środków podjętych lub przewidzianych wobec osoby wymagającej szczególnego traktowania aż do czasu dokonania prawidłowej oceny dokonanej przez niezależnego eksperta?
8)
Na wypadek odpowiedzi twierdzącej na pytanie [siódme] – czy ww. przepisy dyrektywy i [zalecenia Komisji] należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie przepisom krajowym, takim jak art. 79 § 1 pkt 3 i 4 k.p.k., zgodnie z którym w postępowaniu karnym oskarżony musi mieć obrońcę[,] tylko jeśli zachodzi uzasadniona wątpliwość, czy jego zdolność rozpoznania znaczenia czynu lub kierowania swoim postępowaniem nie była w czasie popełnienia tego czynu wyłączona lub w znacznym stopniu ograniczona[,] oraz gdy zachodzi uzasadniona wątpliwość, czy stan jego zdrowia psychicznego pozwala na udział w postępowaniu lub prowadzenie obrony w sposób samodzielny oraz rozsądny[?]
9)
Czy art. 2 ust. 1 lit. b) i art. 4 ust. 5 oraz art. 9 w zw. z motyw[ami] 19, 24 i 27 [dyrektywy 2016/1919] w związku z treścią art. 1 ust. 2 [tej dyrektywy] w interpretacji ukierunkowanej treścią sekcji 6, 7, 11, 13 [zalecenia Komisji] oraz zasadę domniemania szczególnie trudnej sytuacji należy interpretować w ten sposób, że właściwe organy (prokuratura, policja), najpóźniej przed pierwszym przesłuchaniem osoby podejrzanej przez policję lub inny właściwy organ, powinny niezwłocznie dokonać procesowej identyfikacji i uznania szczególnie trudnej sytuacji podejrzanego w postępowaniu karnym i zagwarantować mu udzielenie pomocy prawnej lub pomocy doraźnej (tymczasowej) oraz odstąpić od przesłuchania podejrzanego aż do momentu ustanowienia pomocy prawnej z urzędu lub udzielenia osobie pomocy doraźnej (tymczasowej)[?]
10)
W przypadku odpowiedzi pozytywnej na pytanie [dziewiąte], czy art. 2 ust. 1 lit. b) i art. 4 ust. 5 oraz art. 9 w zw. z motyw[ami] 19, 24 i 27 [dyrektywy 2016/1919] w związku z treścią art. 1 ust. 2 [tej dyrektywy] w interpretacji ukierunkowanej treścią sekcji 6, 7, 11, 13 [zalecenia Komisji] należy interpretować w ten sposób, że nakłada on na państwa członkowskie obowiązek wyraźnego określenia w swoim prawie krajowym powodów i kryteriów odstępstw od natychmiastowej identyfikacji i uznania szczególnie trudnej sytuacji podejrzanego w postępowaniu karnym oraz zagwarantowania mu udzielenia pomocy prawnej lub pomocy doraźnej (tymczasowej), zaś ewentualne wszelkie odstępstwa powinny być proporcjonalne, ograniczone w czasie i nie powinny naruszać zasady rzetelności postępowania, a przy tym powinny one przybrać formę procesową decyzji w sprawie zezwolenia na czasowe odstępstwo, od której co do zasady powinno przysługiwać uprawnienie strony do żądania poddania tej decyzji ocenie sądu[?]
11)
Czy art. 19 ust. 1 akapit [drugi] TUE i art. 47 Karty praw podstawowych [Unii Europejskiej, zwanej dalej »Kartą«] w związku z art. 3 ust. 2 lit. a) i art. 3 ust. 3 lit. a) i b) [dyrektywy 2013/48] w związku z art. 1 ust. 2 i motywem 27 [dyrektywy 2016/1919] oraz w związku z art. 8 [dyrektywy 2016/1919] należy interpretować w ten sposób, że w sytuacji braku przyznania przez organ procesowy i określenia przyczyn zaniechania decyzji o przyznaniu pomocy prawnej z urzędu osobie, co do której zachodzi domniemanie szczególnie trudnej sytuacji lub/i wymagających szczególnego traktowania (zgodnie z treścią zalece[ń] 7 i 11 [zalecenia Komisji]), osoba taka ma prawo do efektywnego środka prawnego, a za taki uznać należy instytucję prawa procesowego krajowego przewidzianą w art. 344a k.p.k., nakazującą zwrot sprawy prokuratorowi w celu:
a)
przeprowadzenia przez organ postępowania przygotowawczego identyfikacji i uznania szczególnie trudnej sytuacji podejrzanego w postępowaniu karnym;
b)
umożliwienia podejrzanemu konsultacji z obrońcą przed przystąpieniem do przesłuchania;
c)
przeprowadzenia przesłuchania podejrzanego w obecności obrońcy z rejestracją audiowizualną samego przesłuchania;
d)
umożliwienia obrońcy zaznajomienia z aktami postępowania i złożenia ewentualnych wniosków dowodowych przez osobę wymagającą szczególnego traktowania i adwokata ustanowionego z urzędu lub adwokata ustanowionego przez podejrzanego;
[?]
12)
Czy art. 4 [Karty] w związku z art. 6 ust. 1[, 2 i 3 TUE] w związku z art. 3 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności [zwanej dalej »EKPC«] sporządzonej w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r., zmienionej następnie Protokołami nr 3, 5 i 8 oraz uzupełnionej Protokołem nr 2, w związku z domniemaniem szczególnie trudnej sytuacji zgodnie z treścią zalecenia 7 [zalecenia Komisji] należy interpretować w ten sposób, że przesłuchanie podejrzanego przez policjanta lub inną osobę uprawnioną do dokonania czynności dochodzeniowo-śledczej w warunkach szpitala psychiatrycznego bez uwzględnienia stanu niepewności i w warunkach szczególn[ie] ograniczonej swobody wypowiedzeni[a] się i swoistej bezbronności psychicznej i pod nieobecność adwokata stanowi nieludzkie traktowanie i jako takie dyskwalifikuje w ogóle taką czynność procesową przesłuchania jako sprzeczną z prawami podstawowymi Unii[?]
13)
W przypadku odpowiedzi twierdzącej na pytanie [dwunaste], czy przepisy powołane w pytaniu [dwunastym] należy interpretować w ten sposób, że uprawniają one (względnie – zobowiązują) sąd krajowy rozpoznający sprawę w postępowaniu karnym – objętą zakresem stosowania [dyrektywy 2016/1919] w związku z zaleceniem 7 [zalecenia Komisji] oraz zakresem stosowania [dyrektywy 2013/48] – ale też wszelkie inne organy postępowania karnego podejmujące czynności procesowe w sprawie do pominięcia przepisów prawa krajowego niezgodnych z dyrektywą, w tym w szczególności do pominięcia art. 168a k.p.k., a w konsekwencji – wobec upływu terminu implementacji – do zastąpienia normy krajowej ww. bezpośrednio skutecznymi normami dyrektywy nawet w przypadku, gdy osoba taka po zakończeniu dochodzeni[a] (lub śledztwa) i złożeniu przez oskarżyciela publicznego aktu oskarżenia do sądu ustanowiła obrońcę z wyboru[?]
14)
Czy art. 2 ust. 1 lit. b) i art. 4 ust. 5 oraz art. 9 w zw. z motyw[ami] 19, 24 i 27 [dyrektywy 2016/1919] w powiązaniu z art. 3 ust. 2 lit. a), b) i c) oraz art. 3 ust. 3 lit. b) [dyrektywy 2013/48] w związku z art. 19 ust. 1 akapit [drugi] TUE oraz zasadę efektywności w prawie Unii Europejskiej należy interpretować w ten sposób, że prokurator[,] działając na etapie postępowania przygotowawczego w sprawie karnej[,] zobligowany jest działać z pełnym poszanowaniem wymogów dyrektyw[y] 2016/1919 wywierających bezpośredni skutek i tym samym – zapewnić, aby podejrzany lub oskarżony objęty ochroną ww. dyrektywy w postępowaniu zapewnioną miał skuteczną ochronę prawną począwszy od najwcześniejszego spośród następujących terminów:
a)
przed ich przesłuchaniem przez policję lub inny organ ścigania lub organ sądowy;
b)
w momencie prowadzenia przez organy ścigania lub inne właściwe organy czynności dochodzeniowych lub innych czynności dowodowych zgodnie z art. 3 ust. 3 lit. c) [dyrektywy 2013/48];
c)
niezwłocznie po pozbawieniu wolności (przez co należy rozumieć także pobyt w szpitalu psychiatrycznym), a w razie konieczności – zobowiązany jest on do pominięcia ewentualnych zarządzeń przełożonych prokuratorów, jeśli przekonany jest, iż zastosowanie się do nich spowodowałoby uszczerbek dla skutecznej ochrony podejrzanego, wobec którego zachodzi domniemanie szczególnego traktowania i szczególnie trudnej sytuacji, w tym dla jego prawa do rzetelnego procesu lub dla innego prawa przyznanego mu dyrektywą 2016/1919 w powiązaniu z dyrektywą [2013/48][?]
15)
W przypadku odpowiedzi pozytywnej na pytanie z pkt [czternaste] – czy art. 19 ust. 1 akapit [drugi] TUE określający zasadę efektywnej ochrony prawnej w związku z art. 2 TUE, w związku z zasadą poszanowania państwa prawnego zgodnie z jej wykładnią dokonaną w orzecznictwie Trybunału {vide: wyrok TSUE z dnia 27 maja 2019 r., [OG i PI (Prokuratury w Lubece i w Zwickau), C‑508/18 i C‑82/19 PPU, EU:C:2019:456]}, a także czy zasadę niezawisłości sędziowskiej określoną w art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE i art. 47 [Karty], zgodnie z wykładnią dokonaną w orzecznictwie Trybunału (vide: wyrok z dnia 27 lutego 2018 r., Associação Sindical dos Juízes Portugueses, C‑64/16, EU:C:2018:117) należy interpretować w ten sposób, że zasady te ze względu na możliwość wydawania wiążących poleceń prokuratorom niższego szczebla przez Prokuratora Generalnego lub przełożonych prokuratur zobowiązujące prokuratorów niższego szczebla do pomijania bezpośrednio skutecznych przepisów unijnych lub utrudniające ich stosowanie stoją na przeszkodzie ustawodawstwu krajowemu, które wskazuje na bezpośrednią zależność prokuratury od organu wykonawczego[,] tj. Ministra Sprawiedliwości, a także stoją na przeszkodzie istnieniu uregulowań krajowych, które ograniczają i niezależność prokuratora w zakresie stosowania prawa Unii, a w szczególności:
a)
art. 1 § 2, art. 3 § 1 pkt 1 i [3] oraz art. 7 § 1–6 i § 8, a także art. 13 § 1 i 2 ustawy z dnia 28 stycznia 2016 r. roku – Prawo o prokuraturze, których treść wskazuje na to, że Minister Sprawiedliwości, będący jednocześnie Prokuratorem Generalnym i naczelnym organem prokuratury ma prawo wydawać polecenia wiążące prokuratorom niższego rzędu również w zakresie ograniczającym lub utrudniającym bezpośrednie stosowanie prawa Unii[?]”.
20.
Uwagi na piśmie przedstawiły Prokuratura Rejonowa we Włocławku (Polska), rządy czeski i polski oraz Komisja Europejska.
21.
Nie przeprowadzono rozprawy.
III. Prawo właściwe
A.
Dyrektywa 2013/48
22.
W art. 3 ust. 1–3 dyrektywy 2013/48 przewidziano prawo dostępu do adwokata w postępowaniu karnym w sposób następujący:
„1.   Państwa członkowskie zapewniają, aby podejrzani i oskarżeni mieli prawo dostępu do adwokata w takim terminie i w taki sposób, aby osoby te mogły rzeczywiście i skutecznie wykonywać przysługujące im prawo do obrony.
2.   Podejrzani lub oskarżeni mają prawo dostępu do adwokata bez zbędnej zwłoki. W każdym wypadku podejrzani lub oskarżeni mają dostęp do adwokata począwszy od najwcześniejszego spośród następujących terminów:
a)
przed ich przesłuchaniem przez policję lub inny organ ścigania lub organ sądowy;
b)
w momencie prowadzenia przez organy ścigania lub inne właściwe organy czynności dochodzeniowych lub innych czynności dowodowych zgodnie z ust. 3 lit. c);
c)
niezwłocznie po pozbawieniu wolności;
d)
zanim zostali wezwani do stawiennictwa przed sądem właściwym w sprawach karnych w odpowiednim czasie, zanim stawią się przed tym sądem.
3.   Prawo dostępu do adwokata pociąga za sobą, co następuje:
a)
państwa członkowskie zapewniają, aby podejrzani lub oskarżeni mieli prawo do spotykania się na osobności i porozumiewania się z reprezentującym ich adwokatem, także przed przesłuchaniem przez policję lub inny organ ścigania lub organ sądowy;
b)
państwa członkowskie zapewniają, aby podejrzani lub oskarżeni mieli prawo do obecności i skutecznego udziału ich adwokata w czasie ich przesłuchiwania. Taki udział musi być zgodny z procedurami określonymi w prawie krajowym, pod warunkiem że takie procedury pozostają bez uszczerbku dla skutecznego wykonywania odnośnego prawa i dla jego istoty. Jeżeli adwokat bierze udział w przesłuchaniu, fakt ten jest odnotowywany, z wykorzystaniem procedury protokołowania, zgodnie z prawem krajowym danego państwa członkowskiego;
c)
państwa członkowskie zapewniają, aby podejrzani lub oskarżeni mieli co najmniej prawo do obecności swojego adwokata podczas następujących czynności dochodzeniowych lub dowodowych, w przypadku gdy czynności te są przewidziane w prawie krajowym oraz jeżeli dla danej czynności jest wymagana lub dozwolona obecność podejrzanego lub oskarżonego:
(i)
okazania w celu rozpoznania;
(ii)
konfrontacji;
(iii)
eksperymentów procesowych polegających na odtworzeniu przebiegu przestępstwa”.
23.
Artykuł 12 dyrektywy 2013/48, zatytułowany „Środki naprawcze”, brzmi następująco:
„1.   Państwa członkowskie zapewniają, aby podejrzani lub oskarżeni w postępowaniu karnym, jak również osoby podlegające nakazowi w postępowaniu dotyczącym europejskiego nakazu aresztowania miały do dyspozycji na mocy prawa krajowego skuteczny środek naprawczy w przypadku naruszenia ich praw przewidzianych w niniejszej dyrektywie.
2.   Bez uszczerbku dla krajowych przepisów i systemów dotyczących dopuszczalności dowodów państwa członkowskie zapewniają, aby w postępowaniu karnym przy ocenie wyjaśnień złożonych przez podejrzanych lub oskarżonych lub dowodów uzyskanych z naruszeniem ich prawa dostępu do adwokata lub w przypadkach, gdy zezwolono na odstępstwo od tego prawa zgodnie z art. 3 ust. 6, przestrzegane były prawo do obrony i prawo do rzetelnego postępowania”.
24.
Wreszcie art. 13 dyrektywy 2013/48, zatytułowany „Osoby wymagające szczególnego traktowania”, stanowi:
„Państwa członkowskie zapewniają, aby przy stosowaniu niniejszej dyrektywy uwzględniane były odrębne potrzeby podejrzanych i oskarżonych wymagających szczególnego traktowania”.
B.
Dyrektywa 2016/1919
25.
Dyrektywa 2016/1919 reguluje świadczenie pomocy prawnej z urzędu na rzecz podejrzanych, oskarżonych lub też osób, których dotyczy wniosek w postępowaniu dotyczącym europejskiego nakazu aresztowania (
6
). W art. 2 ust. 1 jej zakres zdefiniowano w następujący sposób:
„Niniejsza dyrektywa ma zastosowanie do podejrzanych i oskarżonych w postępowaniu karnym, którzy mają prawo dostępu do adwokata na mocy dyrektywy 2013/48/UE i którzy:
a)
zostali pozbawieni wolności;
b)
muszą mieć adwokata zgodnie z prawem Unii lub prawem krajowym; lub
c)
są zobowiązani do uczestniczenia w czynnościach dochodzeniowo-śledczych lub dowodowych, lub mają prawo w nich uczestniczyć, w tym przynajmniej w:
(i)
okazaniu osoby;
(ii)
konfrontacji;
(iii)
odtworzeniu przebiegu czynu zabronionego”.
26.
W art. 3 dyrektywy 2016/1919 zdefiniowano pomoc prawną z urzędu jako „finansowanie przez państwo członkowskie pomocy adwokata, umożliwiające korzystanie z prawa dostępu do adwokata”.
27.
Artykuł 4 dyrektywy 2016/1919 reguluje warunki przyznawania pomocy prawnej z urzędu w postępowaniu karnym w następujący sposób:
„1.   Państwa członkowskie zapewniają podejrzanym i oskarżonym, którzy nie posiadają wystarczających środków na pokrycie kosztów pomocy adwokata, prawo do pomocy prawnej z urzędu, gdy wymaga tego interes wymiaru sprawiedliwości.
2.   Państwa członkowskie mogą zastosować ocenę sytuacji majątkowej, ocenę zasadności lub obie te oceny, aby ustalić, czy należy przyznać pomoc prawną z urzędu zgodnie z ust. 1.
3.   W przypadku gdy państwo członkowskie stosuje ocenę sytuacji majątkowej, uwzględnia wszystkie istotne i obiektywne czynniki, takie jak dochód, majątek i sytuację rodzinną danej osoby, a także koszt pomocy adwokata oraz stopę życiową w tym państwie członkowskim, w celu ustalenia, czy zgodnie z kryteriami mającymi zastosowanie w tym państwie członkowskim podejrzany lub oskarżony nie dysponuje wystarczającymi środkami, aby pokryć koszty pomocy adwokata.
4.   W przypadku gdy państwo członkowskie stosuje ocenę zasadności, uwzględnia wagę czynu zabronionego, złożoność sprawy oraz surowość grożącej kary w celu ustalenia, czy interes wymiaru sprawiedliwości wymaga przyznania pomocy prawnej z urzędu. W każdym przypadku kryteria oceny zasadności uznaje się za spełnione w następujących sytuacjach:
a)
w przypadku gdy podejrzany lub oskarżony jest postawiony przed właściwym sądem lub sędzią w celu podjęcia decyzji w sprawie pozbawienia wolności, na jakimkolwiek etapie postępowania w zakresie niniejszej dyrektywy; oraz
b)
w czasie pozbawienia wolności.
5.   Państwa członkowskie zapewniają przyznanie pomocy prawnej z urzędu bez zbędnej zwłoki, najpóźniej przed przesłuchaniem przez policję, inny organ ścigania lub organ sądowy, lub przed przeprowadzeniem czynności dochodzeniowo-śledczych lub dowodowych, o których mowa w art. 2 ust. 1 lit. c).
6.   Pomocy prawnej z urzędu udziela się jedynie do celów postępowania karnego, w którym dana osoba jest podejrzanym lub oskarżonym o popełnienie czynu zabronionego”.
28.
Zgodnie z art. 8 dyrektywy 2016/1919 państwa członkowskie „zapewniają, aby podejrzani i oskarżeni a także osoby, których dotyczy wniosek, miały prawo do skutecznego środka naprawczego na mocy prawa krajowego w przypadku naruszenia ich praw wynikających z niniejszej dyrektywy”.
29.
Wreszcie art. 9 dyrektywy 2016/1919, zatytułowany „Osoby wymagające szczególnego traktowania”, stanowi, że państwa członkowskie „zapewniają, aby przy wdrażaniu niniejszej dyrektywy uwzględniane były szczególne potrzeby podejrzanych, oskarżonych i osób, których dotyczy wniosek, wymagających szczególnego traktowania”.
IV. Analiza
30.
Piętnaście pytań zadanych przez sąd odsyłający dotyczy różnych aspektów postępowania karnego z udziałem osoby wymagającej szczególnego traktowania. Moją analizę tych pytań podzielę na pięć zagadnień, analizując w obrębie każdego z nich nie tylko treść danego pytania, lecz także zastrzeżenia dotyczące dopuszczalności podnoszone przez niektórych uczestników postępowania.
31.
Pierwsze czternaście pytań dotyczy czterech zagadnień regulowanych dyrektywami 2013/48 i 2016/1919: szczególnego traktowania, skutecznych środków naprawczych, nieludzkiego lub poniżającego traktowania oraz bezpośredniego skutku. Pytanie piętnaste dotyczy niezależności prokuratora, a więc zagadnienia wykraczającego poza zakres tych dwóch dyrektyw. Po dokonaniu zwięzłej analizy możliwości stosowania dwóch wspomnianych dyrektyw (część A) przejdę do omówienia po kolei pięciu wymienionych wyżej zagadnień (części B–F).
A.
Możliwość zastosowania dwóch przytoczonych dyrektyw
32.
Zgodnie z art. 2 ust. 1 dyrektywy 2013/48 dyrektywę tę stosuje się „od chwili poinformowania [podejrzanych lub oskarżonych] przez właściwe organy państwa członkowskiego, za pomocą oficjalnego powiadomienia lub w inny sposób, o tym, że są podejrzani lub oskarżeni o popełnienie przestępstwa, niezależnie od tego, czy zostali pozbawieni wolności”. Trybunał doprecyzował już, że obejmuje to jakikolwiek tryb tego powiadomienia, a zatem sposób, w jaki taka informacja dotrze do danej osoby, jest nieistotny (
7
).
33.
Mając na uwadze okoliczności faktyczne przedstawione w pkt 7–9 powyżej, nie budzi wątpliwości, że dyrektywa 2013/48 miała zastosowanie do K.P. od chwili, gdy policjanci zwrócili się do niego o przekazanie nielegalnych substancji, a następnie nałożyli mu kajdanki i dokonali zatrzymania (
8
).
34.
Co więcej, art. 2 ust. 1 dyrektywy 2016/1919 stanowi, że ma ona zastosowanie do osób, które mają prawo do pomocy adwokata na mocy dyrektywy 2013/48 i które między innymi zostały pozbawione wolności lub muszą mieć adwokata zgodnie z prawem Unii lub prawem krajowym.
35.
Zastosowanie dyrektywy 2016/1919 do K.P. zależy zatem od tego, czy w świetle dyrektywy 2013/48 przysługuje mu prawo do pomocy adwokata.
36.
Zgodnie z art. 3 ust. 2 dyrektywy 2013/48 podejrzani lub oskarżeni „mają prawo dostępu do adwokata bez zbędnej zwłoki”. Zgodnie z art. 3 ust. 2 lit. a) nastąpi to w każdym wypadku co najmniej „przed ich przesłuchaniem przez policję lub inny organ ścigania lub organ sądowy”. Artykuł 4 ust. 5 dyrektywy 2016/1919 stanowi jednocześnie, że pomoc prawną z urzędu zapewnia się „bez zbędnej zwłoki, najpóźniej przed przesłuchaniem przez policję, inny organ ścigania lub organ sądowy”.
37.
Uważam zatem, że zgodnie z dyrektywą 2013/48 K.P. powinien był mieć adwokata (
9
), a zatem ma do niego zastosowanie dyrektywa 2016/1919 (
10
).
B.
Wymóg szczególnego traktowania (pytania pierwsze, drugie, trzecie, siódme, dziewiąte i dziesiąte)
38.
W pytaniu pierwszym sąd odsyłający dąży do ustalenia, czy okoliczność, iż dana osoba wymaga szczególnego traktowania, uniemożliwia organom w postępowaniu karnym przesłuchanie takiej osoby bez obecności obrońcy i bez przyznania jej pomocy prawnej z urzędu, w sytuacji gdy spełnione są warunki uzyskania takiej pomocy.
39.
W pytaniu drugim sąd odsyłający dąży do ustalenia, czy w sytuacji gdy dana osoba jest oskarżona o czyn zabroniony zagrożony karą pozbawienia wolności, brak identyfikacji wymogu szczególnego traktowania tej osoby należy wyrazić wprost w decyzji, co stanowi przesłankę przeprowadzenia przesłuchania bez obecności obrońcy.
40.
W pytaniu trzecim sąd odsyłający dąży do ustalenia, czy dyrektywa 2016/1919 i dyrektywa 2013/48 wprowadzają domniemanie szczególnie trudnej sytuacji, które to domniemanie państwa członkowskie mają obowiązek stosować w toku postępowania karnego.
41.
W pytaniu siódmym sąd odsyłający zastanawia się nad obowiązkami, jakie nakładają dyrektywa 2013/48 i dyrektywa 2016/1919 na organy krajowe w zakresie zapewnienia uznania osoby za wymagającą szczególnego traktowania, a także nad prawami w postępowaniu karnym, które powstają z tego tytułu dla danej osoby.
42.
W pytaniu dziewiątym sąd odsyłający dąży do ustalenia, czy właściwe organy w postępowaniu karnym mają obowiązek niezwłocznie identyfikować i uznawać wymóg szczególnego traktowania podejrzanego, zapewnić mu pomoc prawną z urzędu i odstąpić od przesłuchania aż do momentu zapewnienia takiej pomocy.
43.
Wreszcie w pytaniu dziesiątym, na wypadek gdyby odpowiedź na pytanie dziewiąte była twierdząca, sąd odsyłający dąży do ustalenia, czy państwa członkowskie muszą określić w swoim ustawodawstwie szczegółowe podstawy i kryteria stosowania wyjątków od natychmiastowej identyfikacji i uznania wymogu szczególnego traktowania oraz od wynikającego z takiej okoliczności zapewnienia pomocy prawnej z urzędu. Co więcej, dąży do ustalenia, czy taki wyjątek musi być proporcjonalny, ograniczony w czasie i zgodny z zasadą rzetelności postępowania i czy stronie zainteresowanej powinno przysługiwać względem niego uprawnienie do żądania kontroli sądowej.
44.
Wspólnym mianownikiem tych pytań jest pojęcie wymogu szczególnego traktowania, a także obowiązki organów krajowych polegające na dokonaniu jego identyfikacji w odpowiednim czasie i podjęciu dalszych kroków stosownie do okoliczności. W dalszej części przedstawię zatem wskazówki dotyczące określania, kim jest osoba wymagająca szczególnego traktowania (zob. śródtytuł 1 poniżej), a następnie dokonam wykładni obu dyrektyw i obowiązków, które nakładają one na organy krajowe, w sytuacji gdy podejrzanym lub oskarżonym jest osoba wymagająca szczególnego traktowania (zob. śródtytuł 2 poniżej).
1. Kim jest osoba wymagająca szczególnego traktowania?
45.
W 2009 r. Rada przyjęła podejście stopniowe w odniesieniu do regulacji poszczególnych praw procesowych w postępowaniu karnym, w tym specjalnych zabezpieczeń dla osób podejrzanych lub oskarżonych wymagających szczególnego traktowania (
11
). Niemniej jednak jak dotąd to ambitne zamierzenie prawodawcze względem osób wymagających szczególnego traktowania (
12
) osiągnięto wyłącznie w odniesieniu do dzieci będących podejrzanymi lub oskarżonymi w postępowaniu karnym (
13
).
46.
Wobec braku dalszego prawodawstwa Unii, w którym zdefiniowano by szerzej wymóg szczególnego traktowania (
14
), Komisja opublikowała zalecenie w sprawie gwarancji procesowych dla osób wymagających szczególnego traktowania podejrzanych lub oskarżonych w postępowaniu karnym (
15
).
47.
Zdefiniowano w nim osoby wymagające szczególnego traktowania jako osoby, „[które] nie są w stanie zrozumieć postępowania karnego i skutecznie w nim uczestniczyć ze względu na swój wiek, stan umysłowy lub fizyczny bądź niepełnosprawność” (
16
).
48.
Dodatkowo w zaleceniu Komisji wprowadzono domniemanie szczególnie trudnej sytuacji, sugerujące, że „[p]aństwa członkowskie powinny wprowadzić domniemanie szczególnie trudnej sytuacji, zwłaszcza wobec osób ze znacznie obniżoną sprawnością psychiczną, intelektualną, fizyczną lub sensoryczną lub osób cierpiących na chorobę psychiczną lub zaburzenia funkcji poznawczych, które utrudniają im zrozumienie postępowania i skuteczne uczestnictwo w postępowaniu” (
17
).
49.
Choroby psychiczne lub zaburzenia psychiczne są ogólnie trudniejsze do zidentyfikowania niż wymóg szczególnego traktowania wynikający z młodego wieku, dlatego też przedstawiciele doktryny krytycznie odnieśli się do decyzji Komisji, by dyrektywą objąć jedynie dzieci, a ochronę dorosłych wymagających szczególnego traktowania pozostawić na poziomie zwykłego zalecenia (
18
).
50.
Zalecenie Komisji jest aktem niewiążącym, któremu brakuje mocy prawnej koniecznej do nałożenia na organy krajowe definitywnych obowiązków w postępowaniu karnym.
51.
Chociaż w wyroku Grimaldi (
19
) Trybunał uznał, że sądy krajowe powinny brać zalecenia pod uwagę, stwierdzenie to nie oznacza, że zalecenia mają charakter prawnie wiążący. Trybunał stwierdził jedynie, że dokonując wykładni pozostałych norm prawa Unii, nie można ignorować zaleceń, ale nie zasugerował, że powodują one powstanie jakiegokolwiek obowiązku osiągnięcia rezultatu. Zalecenia nie nakładają zatem na sądy krajowe obowiązku dokonywania wykładni zgodnej.
52.
Fakt, że Rada wezwała państwa członkowskie, by „brały pod uwagę” zalecenie Komisji (
20
), także nie zmienia tego, że jest ono niewiążące. De facto tylko jedno państwo członkowskie zgłosiło Komisji przyjęcie środków koniecznych do wdrożenia tego zalecenia (
21
).
53.
Ani zatem definicja osoby wymagającej szczególnego traktowania, ani domniemanie szczególnie trudnej sytuacji osób z określonymi niepełnosprawnościami, chorobami lub zaburzeniami proponowane w zaleceniu Komisji (zob. pkt 47 i 48 niniejszej opinii) nie są wiążące dla państw członkowskich.
54.
Wobec braku w prawie Unii przepisów szczegółowych – poza zaleceniem Komisji – pozostają nam odpowiadające sobie przepisy art. 13 dyrektywy 2013/48 (
22
) i art. 9 dyrektywy 2016/1919 (
23
), z których wynika wymóg zapewnienia przez państwa członkowskie, „aby […] uwzględniane były odrębne potrzeby podejrzanych i oskarżonych wymagających szczególnego traktowania” (
24
).
55.
Dokonując wykładni art. 13 dyrektywy 2013/48, Trybunał Sprawiedliwości stwierdził, że osobę umysłowo chorą (
25
) należy uznać za wymagającą szczególnego traktowania. Jest tak niezależnie od faktu, że w dyrektywie nie wyszczególniono wprost kategorii osób wymagających szczególnego traktowania (
26
).
56.
Stanowisko to znajduje potwierdzenie w orzecznictwie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka (zwanego dalej „ETPC”). Uznaje się w nim uczestnictwo w postępowaniu karnym za skuteczne, gdy „oskarżony rozumie ogólnie charakter procesu sądowego i wyzwania, z którymi musi się zmierzyć, w tym pojmuje znaczenie kary, która może być na niego nałożona” (
27
).
57.
Dodatkowo, dokonując oceny ogólnej rzetelności postępowania karnego, ETPC sporządził wykaz istotnych czynników, wśród których na pierwszym miejscu znalazło się to, „czy skarżący był osobą podlegającą szczególnej ochronie, ze względu na swój wiek bądź stan zdrowia psychicznego” (
28
).
58.
Wreszcie ETPC stwierdził również, że osoba dorosła podlega szczególnej ochronie w przypadku uzależnienia od alkoholu lub ostrego zatrucia alkoholowego, niepełnosprawności fizycznej lub choroby, przynależności do grupy znajdującej się w niekorzystnej sytuacji społecznej i zaburzeń psychicznych (
29
).
59.
Ogólnie rzecz biorąc, bez konieczności przedstawiania wyczerpującej definicji osoby wymagającej szczególnego traktowania na potrzeby niniejszej sprawy, możemy stwierdzić z całą pewnością, że w świetle prawa Unii osoby z zaburzeniami psychicznymi, takie jak K.P., uznaje się za podejrzanych lub oskarżonych wymagających szczególnego traktowania.
60.
Przejdę teraz do obowiązków, jakie w dwóch wspomnianych już dyrektywach nałożono na organy krajowe w związku z czynnościami podejmowanymi wobec osób wymagających szczególnego traktowania na etapie postępowania przygotowawczego, i korelujących z tym praw przysługujących osobom wymagającym szczególnego traktowania.
2. Obowiązki organów krajowych w postępowaniu karnym, w sytuacji gdy podejrzany lub oskarżony jest osobą wymagającą szczególnego traktowania
61.
Komisja twierdzi, że art. 9 dyrektywy 2016/1919 należy interpretować w ten sposób, że wprowadza on obowiązek dokonania przez właściwe organy oceny szczególnie trudnej sytuacji, gdy powezmą one wiedzę o okoliczności wskazującej na określone zaburzenie psychiczne lub chorobę psychiczną. Zdaniem Komisji odmienne odczytanie tego przepisu pozbawiałoby go skuteczności (effet utile). Instytucja ta rozszerza tę interpretację również na stwierdzenie, że nie można odmówić pomocy prawnej z urzędu osobom wymagającym szczególnego traktowania bez dokonania w pierwszej kolejności oceny stanu psychicznego danej osoby.
62.
Podobnie rząd polski uważa, że prawo polskie przewiduje również, iż właściwe organy powinny przyznać pomoc prawną z urzędu, gdy tylko powezmą wiedzę, że dana osoba może wymagać szczególnego traktowania. W przeciwieństwie do Komisji rząd ten nie uznaje jednak istnienia domniemania szczególnie trudnej sytuacji, o którym mowa w zaleceniu Komisji.
63.
Zgadzam się z rządem polskim, że jak już wyjaśniłam (
30
), zalecenie Komisji, zgodnie z którym państwa członkowskie powinny w swoich porządkach prawnych przewidzieć w określonych sytuacjach domniemanie szczególnie trudnej sytuacji, nie ma charakteru prawnie wiążącego. W tym względzie uważam też, że tryb określenia wymogu szczególnego traktowania danej osoby pozostaje obecnie w gestii państw członkowskich.
64.
Komisja ma jednak rację, stwierdzając, że art. 9 dyrektywy 2016/1919 – a więc i art. 13 dyrektywy 2013/48 – zostałby pozbawiony znaczenia, gdyby na organach krajowych nie ciążył pewien obowiązek uznania wymogu szczególnego traktowania podejrzanego lub oskarżonego i odpowiedniego reagowania w takim przypadku. Sądy krajowe muszą dokonywać wykładni prawa krajowego w taki sposób, aby nie pozbawiać prawa Unii sensu.
65.
Artykuł 9 dyrektywy 2016/1919 i art. 13 dyrektywy 2013/48 należy interpretować w ten sposób, że właściwe organy mają obowiązek dochować staranności w odniesieniu do rozpatrzenia możliwości, że podejrzany lub oskarżony wymaga szczególnego traktowania ze względu na trudności w rozumieniu postępowania lub udziału w nim (
31
). Obowiązek ten ma skutek bezpośredni. Jeżeli zachodzi podejrzenie wymogu szczególnego traktowania organy muszą szczególnie zadbać o zapewnienie ochrony praw przewidzianych dyrektywami 2013/48 i 2016/1919.
66.
Co się tyczy prawa dostępu do adwokata, nawet gdyby K.P. nie wymagał szczególnego traktowania, zgodnie z art. 3 ust. 2 dyrektywy 2013/48 powinien mieć prawo do korzystania z pomocy adwokata w trakcie przesłuchania przez policję, a z pewnością niezwłocznie po pozbawieniu wolności. Prawa tego należy przestrzegać tym bardziej, gdy osoba wymaga szczególnego traktowania.
67.
Uważam zatem, że art. 3 ust. 2 dyrektywy 2013/48 w związku z jej art. 13 ma bezpośredni skutek i należy interpretować go w ten sposób, iż właściwe organy, które są świadome ewentualnego wymogu szczególnego traktowania podejrzanego lub oskarżonego, muszą zapewnić mu pomoc adwokata.
68.
Jeżeli chodzi o przyznanie pomocy prawnej z urzędu, przekonuje mnie analogiczna wykładnia (
32
).
69.
W sytuacji gdy zastosowanie ma dyrektywa 2016/1919, pomoc prawną z urzędu można przyznać na podstawie oceny sytuacji majątkowej (
33
), oceny zasadności (
34
) lub obu tych ocen jednocześnie. Ogólnie rzecz biorąc, art. 4 ust. 1 tej dyrektywy stanowi, że „podejrzan[i] i oskarż[eni], którzy nie posiadają wystarczających środków na pokrycie kosztów pomocy adwokata, [mają] prawo do pomocy prawnej z urzędu, gdy wymaga tego interes wymiaru sprawiedliwości”.
70.
Zgadzam się ze wszystkimi uczestnikami niniejszego postępowania, że gdy zostanie stwierdzone, iż podejrzany lub oskarżony wymaga szczególnego traktowania, brak zapewnienia pomocy prawnej z urzędu może zagrażać ich skutecznemu uczestnictwu w postępowaniu. Jest to zgodne z art. 4 ust. 5 dyrektywy 2016/1919, w którym nałożono na państwa członkowskie obowiązek zapewnienia przyznania pomocy prawnej z urzędu bez zbędnej zwłoki, a przynajmniej przed pierwszym przesłuchaniem przez policję.
71.
Dotyczy to tym bardziej sytuacji takiej jak w postępowaniu głównym, gdy czyn zagrożony jest karą pozbawienia wolności (
35
).
72.
Uważam zatem, że art. 2 ust. 1 dyrektywy 2016/1919 w związku z jej art. 4 ust. 1 i 5 oraz art. 9 ma bezpośredni skutek i należy interpretować go w ten sposób, iż właściwe organy, które są świadome ewentualnego wymogu szczególnego traktowania podejrzanego lub oskarżonego, muszą przyznać mu pomoc prawną z urzędu. Ma to szczególne znaczenie, gdy zarzucany czyn zabroniony jest zagrożony karą pozbawienia wolności.
3. Wnioski dotyczące szczególnie trudnej sytuacji [wymogu szczególnego traktowania]
73.
Prawo Unii w obecnym kształcie nie nakłada na państwa członkowskie obowiązku wprowadzenia domniemania szczególnie trudnej sytuacji. To w prawie krajowym określa się szczegółowo tryb i procedury ustalania wymogu szczególnego traktowania danej osoby.
74.
Artykuł 9 dyrektywy 2016/1919 i art. 13 dyrektywy 2013/48 należy interpretować w ten sposób, że właściwe organy mają obowiązek dochować staranności w odniesieniu do rozpatrzenia możliwości, że podejrzany lub oskarżony wymaga szczególnego traktowania ze względu na trudności w rozumieniu postępowania lub udziału w nim. Obowiązek ten ma skutek bezpośredni. Jeżeli zachodzi podejrzenie szczególnie trudnej sytuacji, organy muszą szczególnie zadbać o zapewnienie ochrony praw przewidzianych dyrektywami 2013/48 i 2016/1919.
75.
Artykuł 3 ust. 2 dyrektywy 2013/48 w związku z jej art. 13 ma bezpośredni skutek i należy interpretować go w ten sposób, że właściwe organy, które są świadome ewentualnego wymogu szczególnego traktowania podejrzanego lub oskarżonego, muszą zapewnić mu pomoc adwokata.
76.
Artykuł 2 ust. 1 dyrektywy 2016/1919 w związku z jej art. 4 ust. 1 i 5 oraz art. 9 ma bezpośredni skutek i należy interpretować go w ten sposób, że właściwe organy, które są świadome ewentualnego wymogu szczególnego traktowania podejrzanego lub oskarżonego, muszą przyznać mu pomoc prawną z urzędu. Ma to szczególne znaczenie, gdy zarzucany czyn zabroniony jest zagrożony karą pozbawienia wolności.
C.
Środki naprawcze (pytania drugie i dziesiąte)
77.
W pytaniach drugim i dziesiątym sąd odsyłający dąży do ustalenia, czy na państwach członkowskich spoczywa obowiązek zapewnienia, aby zarówno decyzja o przystąpieniu do przesłuchania osoby wymagającej szczególnego traktowania bez obecności adwokata, jak i decyzja o natychmiastowej identyfikacji i uznaniu osoby za wymagającą szczególnego traktowania podlegały kontroli sądowej.
78.
Zarówno w art. 12 dyrektywy 2013/48, jak i w art. 8 dyrektywy 2016/1919 przewidziano obowiązek zapewnienia przez państwa członkowskie skutecznych środków naprawczych dla podejrzanych lub oskarżonych w przypadku naruszenia ich praw wynikających z każdej z tych dyrektyw.
79.
Prawo do skutecznego środka prawnego obejmuje prawo dostępu do sądu właściwego do oceny i naprawy naruszenia uprawnienia wynikającego z prawa Unii. Trybunał potwierdził to już wiele lat temu wyrokiem Johnston (
36
), a ten sam wymóg wynika obecnie z art. 47 Karty.
80.
Niemniej jednak we wspomnianych dyrektywach nie określono konsekwencji, jakie pociąga za sobą stwierdzenie przez sąd naruszenia prawa dostępu do adwokata lub pomocy prawnej z urzędu. Wybór pozostawiono w nich państwom członkowskim, wymagając jedynie skuteczności przewidzianego środka.
81.
Ściślej mówiąc, w dyrektywach nie poruszono kwestii, czy należy odrzucić dowody zgromadzone z naruszeniem wymienionych praw. Odnoszę wrażenie, że zagadnienie to stanowi sedno zadanego przez sąd odsyłający pytania o kontrolę sądową określonych czynności podjętych przez organy w postępowaniu przygotowawczym.
82.
Uczestnicy postępowania, w szczególności prokuratura rejonowa, w uwagach na piśmie przedłożonych Trybunałowi kładą olbrzymi nacisk na fakt, iż dwa wyżej wspomniane przepisy nie zawierają zasady, w myśl której sąd krajowy powinien uznać za niedopuszczalne dowody zgromadzone z naruszeniem dyrektyw, a kwestia ta nie jest regulowana prawem Unii.
83.
Przyjmując to samo stanowisko, które przyjęłam w sprawie M.S. i in. (
37
), zgadzam się z argumentem prokuratury rejonowej: odpowiednie przepisy prawa Unii nie regulują obecnie kwestii dopuszczalności dowodów w krajowym postępowaniu karnym. W obecnym stanie rzeczy dopuszczalność dowodów pozostaje kwestią prawa krajowego (
38
).
84.
Niemniej jednak w sprawach, w których zastosowanie ma prawo Unii, odpowiednie przepisy krajowe nie mogą naruszać art. 47 i 48 Karty (
39
).
85.
W moim przekonaniu poszanowanie praw podstawowych ustanowionych w art. 47 i 48 Karty wymaga, aby sędziowie krajowi mieli zapewnioną niezbędną elastyczność umożliwiającą im ocenę ogólnej rzetelności postępowania. W razie gdy uznają oni, że dany dowód musi zostać wyeliminowany, ponieważ został uzyskany z naruszeniem prawa do obrony, powinni móc swobodnie go wyeliminować. Innymi słowy, prawo Unii nie reguluje dopuszczalności dowodów, natomiast stoi na przeszkodzie temu, by prawo krajowe ograniczało przysługujące sędziom rozpoznającym sprawę co do istoty uprawnienia do swobodnej oceny dowodów oraz do wyciągania z takiej oceny wszelkich konsekwencji, jakie uważają oni za konieczne (
40
).
86.
Podobne podejście przyjął także Europejski Trybunał Praw Człowieka, który uznał, że EKPC nie reguluje dopuszczalności dowodów (
41
), ponieważ ocena jest ograniczona do stwierdzenia, czy nie uchybiono ogólnej rzetelności postępowania (
42
).
87.
Podsumowując, z zasady skutecznej ochrony sądowej wynika wymóg, aby naruszenie uprawnienia wywodzonego z prawa Unii podlegało kontroli sądowej. W art. 12 dyrektywy 2013/48 ani w art. 8 dyrektywy 2016/1919 nie określono jednak, jakie środki naprawcze są odpowiednie, lecz pozostawiono decyzję w tym zakresie państwom członkowskim, wymagając jedynie, aby wybrany środek naprawczy był skuteczny. Poszanowanie praw podstawowych ustanowionych w art. 47 i 48 Karty wymaga jednak, aby sędziowie krajowi mieli zapewnioną niezbędną elastyczność umożliwiającą im ocenę ogólnej rzetelności postępowania. W razie gdy uznają oni, że dany dowód musi zostać wyeliminowany, ponieważ został uzyskany z naruszeniem praw procesowych, które jest równoznaczne z naruszeniem prawa do obrony, powinni móc swobodnie go wyeliminować.
D.
Nieludzkie lub poniżające traktowanie (pytanie dwunaste)
88.
W pytaniu dwunastym sąd odsyłający dąży do ustalenia, czy przesłuchiwanie podejrzanego przez policjanta lub inną uprawnioną osobę w szpitalu psychiatrycznym, bez uwzględnienia stanu niepewności, w warunkach szczególnie ograniczonej swobody wypowiedzenia się i swoistej bezbronności psychicznej oraz pod nieobecność adwokata stanowi nieludzkie lub poniżające traktowanie w świetle art. 4 Karty.
89.
Zgodnie z art. 94 regulaminu postępowania przed Trybunałem niezbędne jest, aby sąd odsyłający określił ramy faktyczne i prawne stawianych przez siebie pytań lub przynajmniej wyjaśnił okoliczności faktyczne, na których opierają się te pytania (
43
).
90.
Sąd odsyłający wyjaśnił w postanowieniu odsyłającym, że gdy policja przesłuchiwała K.P. w dniu 14 października 2022 r., przebywał on w szpitalu psychiatrycznym. Nie przedstawiono jednak żadnych dodatkowych szczegółowych informacji dotyczących tego przesłuchania, które pozwoliłyby Trybunałowi sformułować wskazówki odnośnie do możliwego naruszenia zakazu nieludzkiego lub poniżającego traktowania.
91.
Z tego względu, z uwagi na brak dostatecznych informacji, uważam, że Trybunał powinien uznać pytanie dwunaste za niedopuszczalne.
92.
Niemniej jednak w celu zapewnienia kompletności wywodu Trybunał mógłby wskazać sądowi krajowemu odpowiednie parametry, które ten mógłby później wykorzystać przy ustalaniu okoliczności faktycznych i rozstrzyganiu w przedmiocie naruszenia zakazu nieludzkiego lub poniżającego traktowania.
93.
Trybunał w wyroku Jawo (
44
) stwierdził, że art. 4 Karty oraz art. 3 EKPC mają taki sam zakres i znaczenie. Użyteczne jest zatem powołanie się na orzecznictwo Europejskiego Trybunału Praw Człowieka (
45
).
94.
Przy ustalaniu, czy doszło w postępowaniu karnym do nieludzkiego lub poniżającego traktowania osoby wymagającej szczególnego traktowania, Europejski Trybunał Praw Człowieka w wyroku w sprawie Khlaifia i in. przeciwko Włochom uznał, że ocena, czy traktowanie jest nieludzkie lub poniżające, jest „względna i zależy od wszystkich okoliczności sprawy, w szczególności czasu trwania traktowania, jego skutków fizycznych lub psychicznych oraz, w niektórych przypadkach: płci, wieku oraz stanu zdrowia ofiary” (
46
).
95.
Europejski Trybunał Praw Człowieka podał przykłady aspektów, które można brać pod uwagę, określając dotkliwość traktowania indywidualnie dla każdego przypadku. Wśród przykładów znalazły się: cel, dla którego doszło do złego traktowania wraz z intencją lub motywacją za nim stojącą; kontekst, w jakim doszło do złego traktowania, np. atmosfera podwyższonego napięcia i emocji; to, czy ofiara znajduje się w szczególnie trudnej sytuacji, co zwykle ma miejsce w przypadku osób pozbawionych wolności (
47
).
96.
Z całą pewnością można uznać, że w świetle przytoczonego orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka fakt, iż K.P. został przesłuchany bez obecności adwokata podczas pobytu w szpitalu psychiatrycznym, nie stanowi sam w sobie nieludzkiego lub poniżającego traktowania.
97.
Niemniej jednak ocena okoliczności faktycznych i stwierdzenie ewentualnego naruszenia art. 4 Karty należy do sądu krajowego.
E.
Skutek bezpośredni (pytania czwarte, piąte, szóste, ósme, jedenaste, trzynaste i czternaste)
98.
W pytaniach czwartym, piątym, szóstym, ósmym, jedenastym, trzynastym i czternastym sąd odsyłający zastanawia się nad konsekwencjami, jakie należy wyciągnąć z faktu, że odpowiednie przepisy rozpatrywanych dyrektyw są bezpośrednio skuteczne.
99.
Prokuratura rejonowa, rząd polski i Komisja podnoszą, że pytanie czternaste, które dotyczy obowiązków prokuratora na etapie postępowania przygotowawczego, nie ma znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy zawisłej przed sądem odsyłającym, a zatem jest niedopuszczalne.
100.
Nie podzielam tego stanowiska. Dla sądu odsyłającego ma znaczenie, czy działania prokuratora na etapie postępowania przygotowawczego były zgodne z prawem Unii, dla potrzeb właściwej oceny, i ewentualnego wykluczenia, przedłożonego mu materiału dowodowego. Uważam zatem pytanie czternaste za dopuszczalne.
101.
Należy dodać, że prokuratura rejonowa twierdzi w uwagach na piśmie, iż w przepisach krajowych będących przedmiotem sprawy nie ma nic problematycznego z perspektywy prawa Unii i raczej to osoby prowadzące postępowanie dopuściły się błędów i zaniechań w stosunku do K.P.
102.
Ponieważ kwestia ta ostatecznie wymaga rozstrzygnięcia przez sąd odsyłający, podsumuję jedynie konsekwencje wynikające z sytuacji, w której odpowiednie prawo Unii w świetle wykładni Trybunału Sprawiedliwości różni się od prawa krajowego rozumianego stosownie do wykładni dokonanej przez sąd odsyłający.
103.
Trybunał wielokrotnie odnosił się już w swoim orzecznictwie do konsekwencji bezpośredniego skutku. Podobnie jak uczyniłam to w sprawie M.S. i in. (
48
), ograniczę się zatem jedynie do przytoczenia najważniejszych konsekwencji dotyczących niniejszej sprawy.
104.
Na mocy art. 19 ust. 1 TUE i art. 267 akapit pierwszy TFUE Trybunał jest właściwy do dokonywania wykładni jedynie prawa Unii, podczas gdy wykładnia prawa krajowego należy wyłącznie do sądów krajowych (
49
).
105.
Zgodnie z tym ścisłym podziałem kompetencji między Trybunałem a sądami krajowymi Trybunał nie może orzekać o zgodności prawa krajowego z prawem Unii (
50
). Do sądu odsyłającego należy, po otrzymaniu odpowiedzi od Trybunału, wyciągnięcie wymaganych konsekwencji dla mających zastosowanie przepisów krajowych (
51
).
106.
Konsekwencje ewentualnego stwierdzenia przez sąd krajowy niezgodności między prawem krajowym a prawem Unii są następujące:
107.
Jeżeli sąd krajowy może dokonać wykładni istniejących przepisów prawa krajowego zgodnie z prawem Unii w wykładni nadanej mu przez Trybunał, powinien tak uczynić (
52
). Taka wykładnia zgodna prawa krajowego i jego stosowanie powinny prowadzić sąd odsyłający do takiego samego rezultatu, jaki wynika z obowiązującego prawa Unii. W niniejszej sprawie oznacza to, że osobie wymagającej szczególnego traktowania musi przysługiwać uprawnienie do stwierdzenia przez właściwe organy istnienia wobec niej wymogu szczególnego traktowania, do przesłuchania jej w obecności adwokata, a jeżeli osoba ta nie wyznaczyła adwokata – do przyznania jej pomocy prawnej z urzędu.
108.
Jeżeli sąd krajowy nie może dokonać wykładni prawa krajowego w sposób zgodny z prawem Unii, w grę wchodzi zasada bezpośredniej skuteczności. Zgodnie z tą zasadą jednostki mogą dochodzić swoich uprawnień przyznanych im przez prawo Unii, powołując się bezpośrednio na przepisy prawa Unii przed sądami krajowymi, a sądy krajowe mają obowiązek uznawać te uprawnienia, stosując bezpośrednio odpowiednie przepisy prawa Unii (
53
).
109.
Jeżeli owe prawa kolidują z uregulowaniami krajowymi, prawo Unii upoważnia sądy krajowe do odstąpienia od stosowania takich sprzecznych przepisów prawa krajowego. To uprawnienie wynika z kumulatywnego skutku obowiązujących w Unii konstytucyjnych zasad bezpośredniej skuteczności i pierwszeństwa prawa Unii (
54
).
110.
Krótko mówiąc, sąd odsyłający powinien starać się usunąć wszelkie ewentualne przeszkody w uznawaniu praw przewidzianych przepisami prawa Unii w drodze wykładni zgodnej odpowiednich przepisów prawa krajowego. Jeżeli wykładnia zgodna jest niemożliwa, sąd odsyłający musi odstąpić od stosowania sprzecznych norm krajowych i zapewnić ochronę uprawnieniom wynikającym z prawa Unii.
111.
Wreszcie, za zapewnienie pełnej skuteczności przepisów prawa Unii odpowiedzialne są nie tylko sądy krajowe, lecz również krajowe organy administracyjne (
55
) i wszystkie inne organy państwowe (
56
). Zasady wykładni zgodnej, bezpośredniej skuteczności i pierwszeństwa prawa Unii wiążą zatem wszystkie organy państwowe, które są ponadto zobowiązane uznawać prawa wynikające z prawa Unii.
112.
Oznacza to, że na etapie postępowania przygotowawczego prokurator i policja muszą uznawać prawa osób wymagających szczególnego traktowania oraz swoje skorelowane z nimi obowiązki bezpośrednio na podstawie odpowiednich dyrektyw. Muszą oni interpretować prawo krajowe zgodnie z rezultatami, których osiągnięcia wymagają te dyrektywy. Alternatywnie są oni zobowiązani odstąpić od stosowania norm prawa krajowego, aby umożliwić ochronę osób wymagających szczególnego traktowania w sposób określony w tych dyrektywach. Obejmuje to wszelkie normy prawa krajowego, które uniemożliwiałyby prokuratorowi prowadzącemu postępowanie zapewnienie pełnej skuteczności w stosowaniu prawa Unii, takie jak wiążące polecenia prokuratora wyższego szczebla lub innego organu.
113.
Jeżeli prokurator lub inny organ prowadzący postępowanie karne nie zapewni pełnej skuteczności prawu Unii (czy to wskutek braku interpretacji norm krajowych zgodnej z prawem Unii, czy też poprzez zastosowanie norm krajowych sprzecznych z prawem Unii), sąd, przed którym toczy się postępowanie karne, musi stwierdzić, iż te organy państwowe naruszyły obowiązki spoczywające na nich na mocy prawa Unii.
F.
Niezależność prokuratora
114.
W pytaniu piętnastym sąd odsyłający dąży do ustalenia, czy z art. 2 TUE, art. 19 ust. 1 TUE, zasady państwa prawa, zasady niezawisłości sędziowskiej i art. 47 Karty wynika wymóg, aby prokurator był niezależny.
115.
Prokuratura rejonowa, rząd polski i Komisja wyrażają wątpliwości co do dopuszczalności tego pytania.
116.
W orzecznictwie Trybunału ugruntowane jest stanowisko, iż pytania, które przedstawił sąd krajowy „w ramach stanu prawnego i faktycznego, za którego ustalenie jest on odpowiedzialny i którego prawidłowość nie podlega kontroli Trybunału, korzystają z domniemania, że mają znaczenie dla sprawy” (
57
). Jeżeli jednak Trybunał uzna, że odpowiedź na przedstawione pytania nie jest niezbędna, aby umożliwić sądowi odsyłającemu wydanie wyroku w zawisłej przed nim sprawie, odmówi udzielania na nie odpowiedzi (
58
).
117.
Nie sądzę, aby pytanie dotyczące ogólnego ustroju prokuratury w Polsce miało bezpośrednie znaczenie dla postępowania karnego zawisłego przed sądem odsyłającym. Prokurator, bez względu na to, czy pozostaje niezależny od władzy wykonawczej, jest zobowiązany zagwarantować prawa osób wymagających szczególnego traktowania w postępowaniu karnym, które przysługują im na podstawie prawa Unii (
59
).
118.
Z tego względu proponuję, aby Trybunał uznał pytanie piętnaste za niedopuszczalne.
V. Wnioski
119.
W świetle powyższego proponuję Trybunałowi, by na pytania prejudycjalne przedstawione przez Sąd Rejonowy we Włocławku (Polska) odpowiedział następująco:
1)
W odpowiedzi na zadane przez sąd odsyłający pytania pierwsze, drugie, trzecie, siódme, dziewiąte i dziesiąte: prawo Unii w obecnym kształcie nie nakłada na państwa członkowskie obowiązku wprowadzenia domniemania szczególnie trudnej sytuacji. To w prawie krajowym określa się szczegółowo tryb i procedury ustalania wymogu szczególnego traktowania osoby.
Artykuł 9 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/1919 z dnia 26 października 2016 r. w sprawie pomocy prawnej z urzędu dla podejrzanych i oskarżonych w postępowaniu karnym oraz dla osób, których dotyczy wniosek w postępowaniu dotyczącym europejskiego nakazu aresztowania, i art. 13 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2013/48/UE z dnia 22 października 2013 r. w sprawie prawa dostępu do adwokata w postępowaniu karnym i w postępowaniu dotyczącym europejskiego nakazu aresztowania oraz w sprawie prawa do poinformowania osoby trzeciej o pozbawieniu wolności i prawa do porozumiewania się z osobami trzecimi i organami konsularnymi w czasie pozbawienia wolności należy interpretować w ten sposób, że właściwe organy mają obowiązek dochować staranności w odniesieniu do możliwości, że podejrzany lub oskarżony wymaga szczególnego traktowania ze względu na trudności w rozumieniu postępowania lub udziału w nim. Obowiązek ten ma skutek bezpośredni. Jeżeli zachodzi podejrzenie szczególnie trudnej sytuacji, organy muszą szczególnie zadbać o zapewnienie ochrony praw przewidzianych dyrektywami 2013/48 i 2016/1919.
Artykuł 3 ust. 2 dyrektywy 2013/48 w związku z jej art. 13 ma bezpośredni skutek i należy interpretować go w ten sposób, że właściwe organy, które są świadome ewentualnego wymogu szczególnego traktowania podejrzanego lub oskarżonego, muszą zapewnić mu pomoc adwokata.
Artykuł 2 ust. 1 dyrektywy 2016/1919 w związku z jej art. 4 ust. 1 i 5 oraz art. 9 ma bezpośredni skutek i należy interpretować go w ten sposób, że właściwe organy, które są świadome ewentualnego wymogu szczególnego traktowania podejrzanego lub oskarżonego, muszą przyznać mu pomoc prawną z urzędu. Ma to szczególne znaczenie, gdy zarzucany czyn zabroniony jest zagrożony karą pozbawienia wolności.
2)
W odpowiedzi na zadane przez sąd odsyłający pytania drugie i dziesiąte: z zasady skutecznej ochrony sądowej wynika wymóg, aby wszelkie naruszenia uprawnienia wywodzonego z prawa Unii podlegały kontroli sądowej. W art. 12 dyrektywy 2013/48 ani w art. 8 dyrektywy 2016/1919 nie określono jednak, jakie środki naprawcze są odpowiednie, lecz pozostawiono decyzję w tym zakresie państwom członkowskim, wymagając jedynie, aby wybrany środek naprawczy był skuteczny. Poszanowanie praw podstawowych ustanowionych w art. 47 i 48 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej wymaga jednak, aby sędziowie krajowi mieli zapewnioną niezbędną elastyczność umożliwiającą im ocenę ogólnej rzetelności postępowania. W razie gdy uznają oni, że dany dowód musi zostać wyeliminowany, ponieważ został uzyskany z naruszeniem praw procesowych, które jest równoznaczne z naruszeniem prawa do obrony, powinni móc swobodnie go wyeliminować.
3)
Pytanie dwunaste należy uznać za niedopuszczalne ze względu na brak dostatecznych informacji.
4)
W odpowiedzi na pytania czwarte, piąte, szóste, ósme, jedenaste, trzynaste i czternaste: sąd odsyłający powinien usunąć wszelkie ewentualne przeszkody dla uznania bezpośrednio skutecznych praw przysługujących na mocy dyrektyw 2013/48 i 2016/1919, dokonując wykładni prawa krajowego w sposób zgodny z tymi dyrektywami. Jeżeli nie jest to możliwe, sąd odsyłający powinien odstąpić od stosowania sprzecznych norm krajowych na podstawie zasady bezpośredniej skuteczności i pierwszeństwa prawa Unii. Zasady wykładni zgodnej, bezpośredniej skuteczności i pierwszeństwa prawa Unii wiążą wszystkie organy państwowe, które są ponadto zobowiązane uznawać uprawnienia wynikające z prawa Unii. Oznacza to, że na etapie postępowania przygotowawczego prokurator i policja są zobowiązani uznawać prawa osób wymagających szczególnego traktowania oraz swoje skorelowane z nimi obowiązki bezpośrednio na podstawie odpowiednich dyrektyw. Jeżeli tego nie uczynią, sąd, przed którym toczy się postępowanie karne, musi stwierdzić, że te organy państwowe naruszyły obowiązki spoczywające na nich na mocy prawa Unii.
5)
Pytanie piętnaste jest niedopuszczalne ze względu na brak bezpośredniego znaczenia dla postępowania głównego zawisłego przed sądem odsyłającym.
(
1
)	Język oryginału: angielski.
(
i
)	Niniejszej sprawie została nadana fikcyjna nazwa. Nie odpowiada ona rzeczywistej nazwie ani rzeczywistemu nazwisku żadnej ze stron postępowania.
(
2
)	Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2013/48/UE z dnia 22 października 2013 r. w sprawie prawa dostępu do adwokata w postępowaniu karnym i w postępowaniu dotyczącym europejskiego nakazu aresztowania oraz w sprawie prawa do poinformowania osoby trzeciej o pozbawieniu wolności i prawa do porozumiewania się z osobami trzecimi i organami konsularnymi w czasie pozbawienia wolności (Dz.U. 2013, L 294, s. 1) (zwana dalej „dyrektywą 2013/48”).
(
3
)	Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/1919 z dnia 26 października 2016 r. w sprawie pomocy prawnej z urzędu dla podejrzanych i oskarżonych w postępowaniu karnym oraz dla osób, których dotyczy wniosek w postępowaniu dotyczącym europejskiego nakazu aresztowania (Dz.U. 2016, L 297, s. 1) (zwana dalej „dyrektywą 2016/1919”).
(
4
)	Wyrok z dnia 22 czerwca 2023 r., K.B. i F.S. (Uwzględnianie z urzędu w sprawach karnych) (C‑660/21, EU:C:2023:498, pkt 44, 49, 53).
(
5
)	Opinia rzecznika generalnego M. Bobeka w sprawie Moro (C‑646/17, EU:C:2019:95, przypis 15); opinia rzecznika generalnego P. Pikamäe w sprawie Spetsializirana prokuratura (Pouczenie o prawach) (C‑649/19, EU:C:2020:758, pkt 53, 81); opinia rzecznika generalnego P. Pikamäe w sprawie K.B. i F.S. (Uwzględnianie z urzędu w sprawach karnych) (C‑660/21, EU:C:2023:52, przypis 58); opinia rzecznik generalnej T. Ćapety w sprawie M.S. i in. (Prawa procesowe osoby małoletniej) (C‑603/22, EU:C:2024:157, przypisy 14, 34); opinia rzecznika generalnego P. Pikamäe w sprawach 1Dream, 1Dream i in. oraz Lireva Investments i FORTRESS FINANCE (C‑767/22, C‑49/23 i C‑161/23, EU:C:2024:608, pkt 55).
(
6
)	Zgodnie z art. 1 ust. 2 dyrektywy 2016/1919: „Niniejsza dyrektywa uzupełnia dyrektywy 2013/48/UE i (UE) 2016/800. Żaden z przepisów niniejszej dyrektywy nie może być interpretowany jako ograniczający prawa określone w tych dyrektywach”.
(
7
)	Wyrok z dnia 7 września 2023 r., Rayonna prokuratura Lovech, teritorialno otdelenie Lukovit (Przeszukanie osoby) (C‑209/22, EU:C:2023:634, pkt 37). W kwestii dostosowania tej szerokiej wykładni i orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka zob. opinia rzecznika generalnego M. Bobeka w sprawie VW (Prawo dostępu do obrońcy w wypadku niestawiennictwa) (C‑659/18, EU:C:2019:940, pkt 35 i przytoczone tam orzecznictwo).
(
8
)	Podobnie osobę uznaje za podejrzaną, a więc i objętą zakresem wspomnianej dyrektywy, w sytuacji gdy policjanci dokonują „przeszukania danej osoby i zatrzymania rzeczy, co do których osoba ta zadeklarowała, że ma je w swoim posiadaniu, czynności te, po pierwsze, wykazują, że osoba ta jest odtąd uznawana za podejrzaną przez właściwy organ, i po drugie, informują, w sposób dorozumiany, lecz ewidentny, wspomnianą osobę o tym podejrzeniu” (zob. wyrok z dnia 7 września 2023 r., Rayonna prokuratura Lovech, teritorialno otdelenie Lukovit (Przeszukanie osoby) (C‑209/22, EU:C:2023:634, pkt 43).
(
9
)	W aktach sprawy w żaden sposób nie wskazano, aby K.P. zrzekł się prawa do korzystania z pomocy adwokata. Gdyby jednak tak było, na organach ciążyłby dodatkowy obowiązek przedstawienia K.P. „jasnych i wystarczających informacji w prostym i zrozumiałym języku, zważywszy jego status osoby wymagającej szczególnego traktowania, o treści [prawa do korzystania z pomocy adwokata] oraz o możliwych konsekwencjach jego zrzeczenia się”. Wyrok z dnia 14 maja 2024 r., Stachev (C‑15/24 PPU, EU:C:2024:399, pkt 64).
(
10
)	Kwestia faktycznego uprawnienia do korzystania z pomocy prawnej z urzędu na warunkach przewidzianych dyrektywą 2016/1919 stanowi odrębne zagadnienie, które omówię w części IV.B.2 poniżej.
(
11
)	Rezolucja Rady z dnia 30 listopada 2009 r. dotycząca harmonogramu działań mających na celu umocnienie praw procesowych osób podejrzanych lub oskarżonych w postępowaniu karnym (Dz.U. 2009, C 295, s. 1).
(
12
)	Komisja przyznała, że w kwestii wymogu szczególnego traktowania wśród państw członkowskich nie ma konsensusu; zob. dokument roboczy służb Komisji pod tytułem Ocena skutków towarzysząca dokumentowi „Wniosek dotyczący dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie gwarancji procesowych dla dzieci będących podejrzanymi lub oskarżonymi w postępowaniu karnym” z dnia 27 listopada 2013 r., SWD(2013) 480 final, s. 12–28.
(
13
)	Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/800 z dnia 11 maja 2016 r. w sprawie gwarancji procesowych dla dzieci będących podejrzanymi lub oskarżonymi w postępowaniu karnym (Dz.U. 2016, L 132, s. 1), motywy 4–6.
(
14
)	L. Mergaerts, Defence lawyers’ views on and identification of suspect vulnerability in criminal proceedings, International Journal of the Legal Profession, Vol. 29(3), 2022, s. 281, 283.
(
15
)	Zalecenie Komisji z dnia 27 listopada 2013 r. w sprawie gwarancji procesowych dla osób wymagających szczególnego traktowania podejrzanych lub oskarżonych w postępowaniu karnym (Dz.U. 2013, C 378, s. 8) (zwane dalej „zaleceniem Komisji”). W odniesieniu do krytyki zalecenia jako ogólnego i niejasnego zob. M. Meysman, Quo vadis with vulnerable defendants in the EU?, European Criminal Law Review, Vol. 4(2), 2014, s. 179, 188.
(
16
)	Zalecenie Komisji, motyw 1. W odniesieniu do krytyki definicji jako zbyt wąskiej zob. L. Waddington, Exploring Vulnerability in EU law: an analysis of ‘vulnerability’ in EU criminal law and consumer protection law, European Law Review, Vol. 45(6), 2020, s. 779, 791.
(
17
)	Zalecenie Komisji, pkt 7. Już w 2003 r. Komisja uznała osoby ze schorzeniami psychicznymi (np. cierpiące na choroby psychiczne takie jak schizofrenia) za wymagające szczególnego traktowania. Zobacz zielona księga Komisji w sprawie zabezpieczeń proceduralnych, z których mogą korzystać podejrzani oraz oskarżeni w postępowaniu karnym w Unii Europejskiej [COM(2003) 75 wersja ostateczna].
(
18
)	W odniesieniu do krytyki w tym względzie i szerszego omówienia niechęci Komisji do nacisku na przyjęcie wiążącego aktu prawnego dotyczącego dorosłych wymagających szczególnego traktowania, a także przedstawienia wynikających z tego problemów zob. M. Meysman, przypis 15, op.cit., s. 191–193. Co do okoliczności, które doprowadziły ostatecznie do wyboru przez Komisję formy zalecenia, zob. S. van der Aa, Variable vulnerabilities? Comparing the rights of adult vulnerable suspects and vulnerable victims under EU law, New Journal of European Criminal Law, Vol. 7(1), 2016, s. 39, 43–47.
(
19
)	Sądy krajowe „mają obowiązek uwzględniać zalecenia przy rozstrzyganiu przedłożonych im sporów, w szczególności jeżeli zalecenia rzucają światło na wykładnię krajowych przepisów przyjętych w celu zapewnienia ich wdrożenia lub mają na celu uzupełnienie przepisów prawa wspólnotowego o charakterze wiążącym”. Wyrok z dnia 13 grudnia 1989 r., Grimaldi (C‑322/88, EU:C:1989:646, pkt 18).
(
20
)	Konkluzje Rady w sprawie ochrony osób pełnoletnich szczególnej troski w całej Europie (Dz.U. 2021, C 330 I, s. 1) (zwane dalej „konkluzjami Rady”), s. 5–6. W tym samym dokumencie Rada zwróciła się również do Komisji „o przeanalizowanie, czy istnieje potrzeba kompleksowego wzmocnienia gwarancji procesowych dla osób pełnoletnich szczególnej troski, które są podejrzanymi lub oskarżonymi w postępowaniu karnym”.
(
21
)	Ibidem, pkt 10.
(
22
)	Motyw 51 dyrektywy 2013/48 stanowi dodatkowo: „U podstaw właściwego wymierzania sprawiedliwości leży obowiązek zadbania o podejrzanych lub oskarżonych znajdujących się w potencjalnie gorszej sytuacji. Prokuratura, organy ścigania i organy sądowe powinny zatem umożliwić takim osobom skuteczne wykonywanie praw przewidzianych w niniejszej dyrektywie, na przykład poprzez uwzględnienie wszelkich potencjalnych słabości mających wpływ na zdolność tych osób do korzystania z prawa dostępu do adwokata i prawa do tego, by o pozbawieniu ich wolności została poinformowana osoba trzecia, a także poprzez podejmowanie odpowiednich działań mających zagwarantować te prawa”.
(
23
)	Motyw 18 dyrektywy 2016/1919 stanowi dodatkowo: „Państwa członkowskie powinny określić rozwiązania praktyczne dotyczące udzielania pomocy prawnej z urzędu. Takie rozwiązania mogłyby przewidywać, że pomocy prawnej z urzędu udziela się na wniosek podejrzanego, oskarżonego lub osoby, której dotyczy wniosek. W szczególności, z uwagi na potrzeby osób wymagających szczególnego traktowania, wniosek taki nie powinien jednak być istotnym warunkiem przyznania pomocy prawnej z urzędu”.
(
24
)	Podobny przepis istnieje w odniesieniu do prawa do informacji; zob. art. 3 ust. 2 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2012/13/UE z dnia 22 maja 2012 r. w sprawie prawa do informacji w postępowaniu karnym (Dz.U. 2012, L 142, s. 1).
(
25
)	„Osoby umysłowo chore należy zatem uznać za osoby wymagające szczególnego traktowania dla celów tego przepisu, ponieważ ze względu na poważne zaburzenia umysłowe osoby te mogą nie zrozumieć przekazywanych im informacji dotyczących ich praw”. Wyrok z dnia 19 września 2019 r., Rayonna prokuratura Lom (C‑467/18, EU:C:2019:765, pkt 47). W wyroku z dnia 14 maja 2024 r., Stachev (C‑15/24 PPU, EU:C:2024:399, pkt 60), Trybunał doszedł do takich samych wniosków w odniesieniu do osoby niepiśmiennej.
(
26
)	Wyrok z dnia 19 września 2019 r., Rayonna prokuratura Lom (C‑467/18, EU:C:2019:765, pkt 48).
(
27
)	Wyrok ETPC z dnia 10 listopada 2004 r. w sprawie S.C. przeciwko Zjednoczonemu Królestwu (CE:ECHR:2004:0615JUD006095800, § 29). Zobacz też wyrok ETPC z dnia 23 marca 2016 r. w sprawie Blokhin przeciwko Rosji (CE:ECHR:2016:0323JUD004715206, § 195).
(
28
)	Wyrok ETPC z dnia 13 września 2016 r. w sprawie Ibrahim i in. przeciwko Zjednoczonemu Królestwu (CE:ECHR:2016:0913JUD005054108, § 274).
(
29
)	Wyroki ETPC: z dnia 31 marca 2009 r. w sprawie Płonka przeciwko Polsce (CE:ECHR:2009:0331JUD002031002); z dnia 27 stycznia 2011 r. w sprawie Bortnik przeciwko Ukrainie (CE:ECHR:2011:0127JUD003958204); z dnia 16 marca 2010 r. w sprawie Orsus i in. przeciwko Chorwacji (CE:ECHR:2010:0316JUD001576603); z dnia 23 marca 2016 r. w sprawie Blohkin przeciwko Rosji (CE:ECHR:2016:0323JUD004715206); z dnia 16 grudnia 2010 r. w sprawie Borotyuk przeciwko Ukrainie (CE:ECHR:2010:1216JUD003357904). Aby zapoznać się z przeglądem, zob. L. Mergaerts i R. Dehaghani, Protecting vulnerable suspects in police investigations in Europe: Lessons learned from England and Wales and Belgium, New Journal of European Criminal Law, Vol. 11(3), 2020, s. 313.
(
30
)	Zobacz pkt 46–53 powyżej.
(
31
)	Sąd odsyłający wyjaśnił, że policjanci odnotowali, iż K.P. zachowywał i wypowiadał się niezbornie. Z całą pewnością stanowi to okoliczność, która mogła nasunąć im przypuszczenie, że K.P. może być osobą wymagającą szczególnego traktowania.
(
32
)	Motyw 23 dyrektywy 2016/1919 stanowi, że państwa członkowskie powinny zapewnić zgodność z Zasadami i wytycznymi ONZ dotyczącymi dostępu do pomocy prawnej w sprawach karnych. Zasada 10 tych zasad i wytycznych stanowi, że właściwe organy powinny zastosować szczególne środki w celu zapewnienia między innymi osobom z chorobami psychicznymi rzeczywistego dostępu do pomocy prawnej z urzędu. Dostęp: https://www.unodc.org/documents/justice-and-prison-reform/UN_principles_and_guidlines_on_access_to_legal_aid.pdf.
(
33
)	Zgodnie z art. 4 ust. 3 dyrektywy 2016/1919 przy ocenie sytuacji majątkowej państwo członkowskie „uwzględnia wszystkie istotne i obiektywne czynniki, takie jak dochód, majątek i sytuację rodzinną danej osoby, a także koszt pomocy adwokata oraz stopę życiową w tym państwie członkowskim, w celu ustalenia, czy zgodnie z kryteriami mającymi zastosowanie w tym państwie członkowskim podejrzany lub oskarżony nie dysponuje wystarczającymi środkami, aby pokryć koszty pomocy adwokata”.
(
34
)	Zgodnie z art. 4 ust. 4 dyrektywy 2016/1919 przy ocenie zasadności państwo członkowskie „uwzględnia wagę czynu zabronionego, złożoność sprawy oraz surowość grożącej kary w celu ustalenia, czy interes wymiaru sprawiedliwości wymaga przyznania pomocy prawnej z urzędu. W każdym przypadku kryteria oceny zasadności uznaje się za spełnione w następujących sytuacjach: a) w przypadku gdy podejrzany lub oskarżony jest postawiony przed właściwym sądem lub sędzią w celu podjęcia decyzji w sprawie pozbawienia wolności, na jakimkolwiek etapie postępowania w zakresie niniejszej dyrektywy; oraz b) w czasie pozbawienia wolności”.
(
35
)	Przykładowo w art. 4 ust. 4 dyrektywy 2016/1919 jako czynniki, które państwo członkowskie może uwzględnić przy ustalaniu, czy przyznanie pomocy prawnej z urzędu jest zasadne, wymienia się „wagę czynu zabronionego, złożoność sprawy oraz surowość grożącej kary”.
(
36
)	Wyrok z dnia 15 maja 1986 r., Johnston (222/84, EU:C:1986:206, pkt 58).
(
37
)	Opinia rzecznik generalnej T. Ćapety w sprawie M.S. i in. (Prawa procesowe osoby małoletniej) (C‑603/22, EU:C:2024:157, pkt 118–127).
(
38
)	Trybunał potwierdził to stanowisko w odniesieniu do dyrektywy 2016/800 w wyroku z dnia 5 września 2024 r., M.S. i in. (Prawa procesowe osoby małoletniej) (C‑603/22, EU:C:2024:685, pkt 169–174). Wyjątek od tego stanowiska stanowi dokonana przez Trybunał wykładnia art. 14 ust. 7 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2014/41/UE z dnia 3 kwietnia 2014 r. w sprawie europejskiego nakazu dochodzeniowego w sprawach karnych (Dz.U. 2014, L 130, s. 1). Zobacz wyrok z dnia 30 kwietnia 2024 r., M.N. (EncroChat) (C‑670/22, EU:C:2024:372, pkt 126–131).
(
39
)	Wyrok z dnia 7 września 2023 r., Rayonna prokuratura Lovech, teritorialno otdelenie Lukovit (Przeszukanie osoby) (C‑209/22, EU:C:2023:634, pkt 58–61).
(
40
)	Zobacz to samo rozstrzygnięcie w odniesieniu do dyrektywy 2016/800, w sytuacji gdy osobami wymagającymi szczególnego traktowania są dzieci, wyrok z dnia 5 września 2024 r., M.S. i in. (Prawa procesowe osoby małoletniej) (C‑603/22, EU:C:2024:685, pkt 167, 168, 174).
(
41
)	Wyroki ETPC: z dnia 12 lipca 1988 r. w sprawie Schenk przeciwko Szwajcarii (CE:ECHR:1988:0712JUD001086284, §§ 45, 46); z dnia 1 marca 2007 r. w sprawie Heglas przeciwko Republice Czeskiej (CE:ECHR:2007:0301JUD000593502, § 84); z dnia 11 lipca 2017 r. w sprawie Moreira Ferreira przeciwko Portugalii (skarga nr 2) (CE:ECHR:2017:0711JUD001986712, § 83).
(
42
)	Wyrok ETPC z dnia 17 stycznia 2017 r. w sprawie Habran i Dalem przeciwko Belgii (CE:ECHR:2017:0117JUD004300011, § 94).
(
43
)	Wyrok z dnia 21 marca 2024 r., Remia Com Impex (C‑10/23, EU:C:2024:259, pkt 29).
(
44
)	Wyrok z dnia 19 marca 2019 r., Jawo (C‑163/17, EU:C:2019:218, pkt 91).
(
45
)	Tak jak Trybunał czynił to wielokrotnie, np. w wyroku z dnia 15 lipca 2021 r., Komisja/Polska (System odpowiedzialności dyscyplinarnej sędziów) (C‑791/19, EU:C:2021:596, pkt 165).
(
46
)	Wyrok ETPC z dnia 15 grudnia 2016 r. w sprawie Khlaifia i in. przeciwko Włochom (CE:ECHR:2016:1215JUD001648312, § 159).
(
47
)	Europejski Trybunał Praw Człowieka dodał, że „zgodnie z tym przepisem państwo musi zapewnić, że pozbawienie wolności danej osoby odbywa się w warunkach zgodnych z poszanowaniem ludzkiej godności, że sposób i metoda jego wykonania nie narażają jej na cierpienie lub trudności o intensywności przekraczającej nieunikniony poziom cierpienia nieodłącznie wiążącego się z pozbawieniem wolności, oraz że, uwzględniając praktyczne wymagania związane z uwięzieniem, jej zdrowie i dobre samopoczucie są odpowiednio zabezpieczone”, ibidem, pkt 160.
(
48
)	Moja opinia w sprawie M.S. i in. (Prawa procesowe osoby małoletniej) (C‑603/22, EU:C:2024:157, pkt 128–135).
(
49
)	Wyroki: z dnia 17 czerwca 1999 r., Piaggio (C‑295/97, EU:C:1999:313, pkt 29); z dnia 15 stycznia 2013 r., Križan i in. (C‑416/10, EU:C:2013:8, pkt 58).
(
50
)	Wyrok z dnia 21 stycznia 1993 r., Deutsche Shell (C‑188/91, EU:C:1993:24, pkt 27).
(
51
)	Zobacz podobnie wyrok z dnia 17 czerwca 1999 r., Piaggio (C‑295/97, EU:C:1999:313, pkt 32).
(
52
)	Wyroki: z dnia 13 listopada 1990 r., Marleasing (C‑106/89, EU:C:1990:395, pkt 8); z dnia 24 stycznia 2012 r., Dominguez (C‑282/10, EU:C:2012:33, pkt 23–27).
(
53
)	Wyroki: z dnia 5 lutego 1963 r., van Gend & Loos (26/62, EU:C:1963:1, s. 13); z dnia 8 marca 2022 r., Bezirkshauptmannschaft Hartberg-Fürstenfeld (Bezpośrednia skuteczność) (C‑205/20, EU:C:2022:168, pkt 37); z dnia 5 września 2024 r., M.S. i in. (Prawa procesowe osoby małoletniej) (C‑603/22, EU:C:2024:685, pkt 118).
(
54
)	Zobacz na przykład wyroki: z dnia 18 stycznia 2022 r., Thelen Technopark Berlin (C‑261/20, EU:C:2022:33, pkt 25, 26); a także z dnia 24 czerwca 2019 r., Popławski (C‑573/17, EU:C:2019:530, pkt 53, 54).
(
55
)	Wyrok z dnia 22 czerwca 1989 r., Costanzo (103/88, EU:C:1989:256, pkt 31).
(
56
)	Wyrok z dnia 4 grudnia 2018 r., Minister for Justice and Equality i Commissioner of An Garda Síochána (C‑378/17, EU:C:2018:979, pkt 38).
(
57
)	Wyrok z dnia 8 grudnia 2022 r., Inspektor v Inspektorata kam Visshia sadeben savet (Cele przetwarzania danych osobowych – Postępowanie karne) (C‑180/21, EU:C:2022:967, pkt 66).
(
58
)	Wyrok z dnia 26 marca 2020 r., Miasto Łowicz i Prokurator Generalny (C‑558/18 i C‑563/18, EU:C:2020:234, pkt 43, 45).
(
59
)	Pytanie piętnaste stanowi nieomal dokładne odzwierciedlenie pytania czternastego lit. b) zadanego w sprawie M.S. i in. Jak zauważyłam w opinii wydanej w tamtej sprawie, pytanie to było niedopuszczalne, ponieważ – tak jak w niniejszej sprawie – było oderwane od kontekstu sprawy, co czyniło je hipotetycznym. Zobacz moja opinia w sprawie M.S. i in. (Prawa procesowe osoby małoletniej) (C‑603/22, EU:C:2024:157, pkt 54–59).