62015CC0598
OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO
NILSA WAHLA
przedstawiona w dniu 29 czerwca 2017 r. (
1
)
Sprawa C‑598/15
Banco Santander SA
przeciwko
Cristobalinie Sánchez López
[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Juzgado de Primera Instancia de Jerez de la Frontera (sąd pierwszej instancji w Jerez de la Frontera, Hiszpania)]
Odesłanie prejudycjalne – Dyrektywa 93/13/EWG – Nieuczciwe warunki w umowach kredytu zawartych z konsumentami – Uprawnienia sądu krajowego do uwzględnienia z urzędu nieuczciwego charakteru warunku w umowie kredytu hipotecznego w ramach procedury uproszczonej uznawania praw wpisanych do rejestru nieruchomości
1.
Niniejszy wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, dotyczący zasadniczo art. 3, 6 i 7 dyrektywy 93/13/EWG (
2
), daje Trybunałowi sposobność do przedstawienia pewnych wyjaśnień w przedmiocie uprawnień, jakie należy przyznać sądowi krajowemu ze względu na skuteczność ochrony konsumentów gwarantowanej w tej dyrektywie.
2.
Natomiast niniejsza sprawa, będąca kontynuacją wcześniejszych spraw dotyczących hiszpańskiej procedury egzekucji wierzytelności zabezpieczonych hipoteką (
3
), odnosi się dokładniej do tzw. „uproszczonej” procedury egzekucyjnej będącej następstwem rozpoczęcia przed notariuszem pozasądowej realizacji zabezpieczenia hipotecznego. Z mającego zastosowanie do okoliczności sprawy w postępowaniu głównym prawa hiszpańskiego wynika, że ta uproszczona procedura zmierza do ochrony i wykonania praw rzeczowych wpisanych w szczególności do rejestru nieruchomości. Powstaje zatem pytanie o to, czy skuteczność ochrony konsumentów wynikającej z dyrektywy 93/13 wymaga, aby sąd krajowy mógł kontrolować ewentualny nieuczciwy charakter warunków zawartych w umowie o kredyt hipoteczny na etapie znacznie późniejszym niż zbycie własności nieruchomości, na której została ustanowiona hipoteka.
Ramy prawne
Prawo Unii
3.
Artykuł 3 ust. 1 dyrektywy 93/13 przewiduje:
„Warunki umowy, które nie były indywidualnie negocjowane, mogą być uznane za nieuczciwe, jeśli stoją w sprzeczności z wymogami dobrej wiary, powodują znaczącą nierównowagę wynikających z umowy, praw i obowiązków stron ze szkodą dla konsumenta”.
4.
Artykuł 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 stanowi:
„Państwa członkowskie stanowią, że na mocy prawa krajowego nieuczciwe warunki w umowach zawieranych przez sprzedawców lub dostawców z konsumentami nie będą wiążące dla konsumenta, a umowa w pozostałej części będzie nadal obowiązywała strony, jeżeli jest to możliwe po wyłączeniu z niej nieuczciwych warunków”.
5.
Zgodnie z art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 „[z]arówno w interesie konsumentów, jak i konkurentów państwa członkowskie zapewnią stosowne i skuteczne środki mające na celu zapobieganie stałemu stosowaniu nieuczciwych warunków w umowach zawieranych przez sprzedawców i dostawców z konsumentami”.
Prawo hiszpańskie
6.
W art. 250 ust. 1 Ley 1/2000, de Enjuiciamento Civil (ustawy nr 1/2000 – kodeks postępowania cywilnego) z dnia 7 stycznia 2000 r. (
4
) przewidziano:
„W postępowaniu uproszczonym rozpoznawane są, niezależnie od wartości, następujące powództwa:
[…]
7)
wniesione przez osoby, którym przysługują prawa rzeczowe wpisane do rejestru nieruchomości, w których dochodzi się skuteczności tych praw względem osób, które im się sprzeciwiają lub zakłócają ich wykonywanie, nie posiadając wpisanego tytułu uzasadniającego sprzeciw lub zakłócanie”.
7.
Zgodnie z art. 444 ust. 2 kodeksu postępowania cywilnego pozwany na wniosek powoda wnosi określoną przez sąd kaucję, aby uzyskać możliwość podniesienia sprzeciwu wobec wniosku złożonego w ramach postępowania na podstawie art. 250 ust. 1 pkt 7 kodeksu postępowania cywilnego. Ponadto podstawy sprzeciwu, na które może on się powołać, zostały wymienione wyczerpująco w art. 444 ust. 2 kodeksu postępowania cywilnego. Nie ma wśród nich podstawy dotyczącej występowania nieuczciwych warunków w umowie pożyczki hipotecznej, leżących u podstaw pozasądowej sprzedaży.
8.
Zgodnie z art. 440 ust. 2 kodeksu postępowania cywilnego, jeśli pozwany nie stawi się przed sądem lub jeśli stawi się, nie wnosząc kaucji, sąd po wysłuchaniu pozwanego nakazuje wydanie nieruchomości i eksmisję jej mieszkańca.
9.
Pozasądowe wykonanie prawa z hipoteki jest w szczególności regulowane art. 41 Ley Hipotecaria (ustawy o hipotece, zwanej dalej „ustawą o hipotece”) (
5
). Przepis ten w brzmieniu mającym zastosowanie do okoliczności faktycznych sprawy w postępowaniu głównym przewidywał, co następuje:
„Sprawy z zakresu prawa rzeczowego wynikające z praw wpisanych do rejestru mogą być wytaczane w postępowaniu uproszczonym uregulowanym w [ustawie o hipotece] przeciwko osobom, które, nie mając wpisanego tytułu, sprzeciwiają się tym prawom lub zakłócają ich wykonywanie. Sprawy te, opierające się na wiarygodności wpisu do rejestru, uznanej w art. 38, wymagają zawsze potwierdzenia bez żadnego sprzeciwu ważności odpowiedniego wpisu przez podmiot prowadzący rejestr”.
10.
Zgodnie z art. 129 ustawy o hipotece „[e]gzekucję wierzytelności zabezpieczonej hipoteką można przeprowadzić bezpośrednio z mienia obciążonego hipoteką, zgodnie z przepisami [kodeksu postępowania cywilnego] […]. Ponadto w akcie ustanowienia hipoteki można uzgodnić pozasądową sprzedaż mienia obciążonego hipoteką […] na wypadek niewykonania zabezpieczonego zobowiązania. Sprzedaż pozasądowa będzie przeprowadzona przed notariuszem z zachowaniem formalności przewidzianych w rozporządzeniu w sprawie hipoteki”.
11.
Decreto por el que se aprueba el Reglamento Hipotecario (dekret zatwierdzający rozporządzenie w sprawie hipoteki) z dnia 14 lutego 1947 r. (
6
) określa przebieg procedury sprzedaży pozasądowej.
12.
W myśl art. 234 rozporządzenia w sprawie hipoteki:
„1.   Prowadzenie egzekucji pozasądowej wierzytelności zabezpieczonej hipoteką przewidzianej w art. 129 [ustawy o hipotece] wymaga, by akt ustanowienia hipoteki przewidywał, że strony poddają się temu postępowaniu, oraz aby wymieniał:
1)
szacowaną przez strony wartość nieruchomości, która ewentualnie będzie służyć jako cena wywoławcza przy licytacji […];
2)
adres wskazany przez dłużnika hipotecznego dla celów wezwań i doręczeń […];
3)
osobę, która w wypadku sprzedaży pozasądowej powinna podpisać akt sprzedaży nieruchomości w imieniu dłużnika hipotecznego, przy czym można wskazać dla tych celów samego wierzyciela.
2.   Klauzula, w której strony ustanawiające pożyczkę i zabezpieczenie hipoteczne poddają się procedurze pozasądowej egzekucji wierzytelności zabezpieczonej hipoteką, winna być wyodrębniona od innych klauzul tego aktu”.
13.
Artykuł 236‑l rozporządzenia w sprawie hipoteki stanowi:
„1.   Po zweryfikowaniu najlepszej oferty lub przyznania własności i w razie potrzeby po złożeniu ceny kupna do depozytu notariusz wpisuje akt na roczną listę uwierzytelnianych przez niego dokumentów, zaś oferujący najlepszą cenę lub osoba, której własność została przyznana, z jednej strony i właściciel mieszkania z drugiej strony stwierdzają zawarcie ich umowy w formie aktu notarialnego […].
[…]
3.   Akt notarialny jest wystarczającym tytułem do dokonania wpisu (w rejestrze nieruchomości) na rzecz osoby, która wygrała licytację lub której przyznano własność […]”.
14.
Artykuł 236‑m rozporządzenia w sprawie hipoteki stanowi:
„Osoba, której przyznano własność, może domagać się objęcia w posiadanie nabytego mienia przed sądem pierwszej instancji miejsca, w którym jest ono położone”.
15.
Artykuł 236‑ñ rozporządzenia w sprawie hipoteki stanowi:
„1.   Notariusz zawiesza postępowanie wyłącznie w razie wykazania dokumentami, że [toczy się postępowanie karne dotyczące sfałszowania tytułu hipotecznego lub w razie powiadomienia przez organ prowadzący rejestr (nieruchomości) o późniejszym złożeniu dokumentu dotyczącego wykreślenia hipoteki] […].
2.   Po sprawdzeniu niektórych okoliczności wymienionych w poprzednim punkcie notariusz zawiesza pozasądową egzekucję wierzytelności zabezpieczonej hipoteką do czasu, odpowiednio, zakończenia postępowania karnego lub postępowania rejestrowego. Pozasądowa egzekucja wierzytelności zabezpieczonej hipoteką zostaje wznowiona na wniosek dochodzącego swoich praw wierzyciela, jeżeli nie zostanie stwierdzone sfałszowanie aktu lub nie zostanie wpisane wykreślenie hipoteki”.
16.
Zgodnie z art. 236‑o rozporządzenia w sprawie hipoteki:
„Do wszystkich pozostałych zarzutów dłużnika, posiadaczy będących osobami trzecimi i innych zainteresowanych osób, należy stosować przepisy pięciu ostatnich ustępów art. 132 [ustawy o hipotece], jeśli ma ona zastosowanie”.
17.
Piąty przepis przejściowy Ley 1/2013, de medidas para reforzar la protección a los deudores hipotecarios, reestructuración de deuda y alquiler social (ustawy nr 1/2013 w sprawie środków zmierzających do wzmocnienia ochrony dłużników hipotecznych, restrukturyzacji długu i mieszkań socjalnych) z dnia 14 maja 2013 r. (
7
) zmienił pod różnymi względami art. 129 ustawy o hipotece. Przewidziano w nim, że zmiany te mają zastosowanie w przypadkach sprzedaży pozasądowej mienia obciążonego hipoteką rozpoczętych po wejściu w życie niniejszej ustawy, niezależnie od daty podpisania aktu ustanawiającego hipotekę. W przypadkach sprzedaży pozasądowych rozpoczętych przed wejściem w życie ustawy nr 1/2013 i sprzedaży, w których własność mienia obciążonego hipoteką nie została przyznana, notariusz zawiesza sprzedaż, jeżeli w terminie zawitym jednego miesiąca od dnia następującego po dniu wejścia w życie ustawy nr 1/2013 którakolwiek ze stron wykaże, że zaskarżyła do właściwego sądu, zgodnie z przepisami art. 129 ustawy o hipotece, nieuczciwy charakter któregoś z warunków umowy o kredyt hipoteczny stanowiącego podstawę sprzedaży pozasądowej lub określającego kwotę wymagalną.
Okoliczności faktyczne leżące u podstaw sporu, pytania prejudycjalne i postępowanie przed Trybunałem
18.
W dniu 21 grudnia 2004 r. Cristobalina Sánchez López zawarła z Banco Español de Crédito SA, obecnie Banco Santander SA umowę pożyczki na zakup mieszkania z zabezpieczeniem hipotecznym.
19.
W klauzuli 11 tej umowy, zatytułowanej „postępowanie pozasądowe”, przewidziano w szczególności, że strony godzą się na pozasądowe postępowanie egzekucyjne z hipoteki. W klauzuli tej uzgodniono również upoważnienie banku do reprezentowania dłużnika hipotecznego przy podpisywaniu aktu sprzedaży.
20.
W dniu 24 marca 2011 r. Banco Santander wszczął pozasądową egzekucję z zabezpieczenia hipotecznego przed notariuszem. Postępowanie to zakończyło się w dniu 15 grudnia 2011 r. przyznaniem wierzycielowi mieszkania obciążonego hipoteką bez uprzednio określonej ceny wywoławczej, ponieważ mieszkanie zostało sprzedane za kwotę odpowiadającą 59,7% wartości, jaka została oszacowana na potrzeby realizacji zabezpieczenia hipotecznego. W konsekwencji dłużniczka nadal była winna kwotę 13482,97 EUR.
21.
Notariusz sporządził w dniu 23 lutego 2012 r. akt notarialny sprzedaży mieszkania wierzycielowi bez udziału dłużnika, który był w tym celu reprezentowany przez wierzyciela, zgodnie z klauzulą 11 umowy pożyczki hipotecznej. Ten akt został wpisany do rejestru nieruchomości w dniu 12 kwietnia 2012 r.
22.
Następnie, w dniu 23 września 2014 r., Banco Santander złożył pozew o wszczęcie uproszczonego postępowania na podstawie art. 250 ust. 1 pkt 7 kodeksu postępowania cywilnego z zamiarem uzyskania orzeczenia sądowego nakazującego eksmisję C. Sánchez López oraz objęcie mieszkania w posiadanie przez bank.
23.
Ponadto Banco Santander ustalił na kwotę 10000 EUR kaucję, jaką dłużniczka musiałaby wpłacić, aby podnieść sprzeciw wobec jego pozwu.
24.
W ramach tego postępowania C. Sánchez López nie stawiła się przed sądem odsyłającym, Juzgado de Primera Instancia de Jerez de la Frontera (sądem pierwszej instancji w Jerez de la Frontera, Hiszpania).
25.
W takich właśnie okolicznościach Juzgado de Primera Instancia de Jerez de la Frontera (sąd pierwszej instancji w Jerez de la Frontera) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:
„1)
Czy jest sprzeczne z wymienionymi przepisami dyrektywy [93/13] i jej celami uregulowanie takie jak uregulowanie krajowe, które ustanawia postępowanie takie jak postępowanie w trybie art. 250 ust. 1 pkt 7 [kodeksu postępowania cywilnego], w którym sąd ma obowiązek wydania wyroku nakazującego wydanie lokalu mieszkalnego, do którego była prowadzona egzekucja, osobie, której lokal ten został przyznany w pozasądowym postępowaniu egzekucyjnym, w którym to postępowaniu, zgodnie z obowiązującym systemem uregulowanym w art. 129 [ustawy o hipotece] w brzmieniu nadanym ustawą 1/2000 z dnia 7 stycznia 2000 r. i w art. 234–236‑o [rozporządzenia w sprawie hipoteki] […], nie było możliwości ani przeprowadzenia z urzędu kontroli sądowej nieuczciwych warunków umownych, ani skutecznego sprzeciwu dłużnika na takiej podstawie, czy to w ramach egzekucji pozasądowej, czy to w ramach odrębnego procesu sądowego?
2)
Czy jest sprzeczne z wymienionymi przepisami dyrektywy [93/13] i jej celami uregulowanie takie jak piąty przepis przejściowy z ustawy 1/2013, który zezwala na zawieszenie przez notariusza pozasądowego postępowania egzekucyjnego dotyczącego wierzytelności zabezpieczonej hipoteką, które było wszczęte w chwili wejścia w życie ustawy 1/2013, jedynie wówczas, gdy konsument wykaże, że zaskarżył nieuczciwy charakter któregoś z warunków umowy o kredyt hipoteczny stanowiącego podstawę sprzedaży pozasądowej lub określającego kwotę wymagalną, i to o ile to odrębne żądanie zostało wniesione przez konsumenta w terminie jednego miesiąca od opublikowania ustawy 1/2013, mimo braku osobistego doręczenia konsumentowi informacji o tym terminie oraz zanim nastąpi przyznanie własności przez notariusza?
3)
Czy wymienione przepisy dyrektywy [93/13], jej cel oraz obowiązek, jaki nakłada ona na sąd krajowy, polegający na badaniu z urzędu nieuczciwych warunków umownych w umowach konsumenckich bez potrzeby złożenia stosownego wniosku przez konsumenta, należy interpretować w ten sposób, że pozwalają one sądowi krajowemu, w postępowaniu takim jak to ustanowione w art. 250 ust. 1 pkt 7 kodeksu postępowania cywilnego lub w procedurze »sprzedaży pozasądowej« uregulowanej w art. 129 [ustawy o hipotece], na niestosowanie prawa krajowego, kiedy nie pozwala ono na kontrolę sądową z urzędu, zważywszy na jasność przepisów [rzeczonej] dyrektywy i utrwalone stanowisko [Trybunału] w przedmiocie ciążącego na sądach krajowych obowiązku badania z urzędu istnienia nieuczciwych warunków umownych w sporach dotyczących umów konsumenckich?
4)
Czy jest sprzeczne z wymienionymi przepisami dyrektywy [93/13] i jej celami uregulowanie krajowe takie jak art. 129 [ustawy o hipotece] w brzmieniu nadanym ustawą 1/2013, który jako jedyny skuteczny środek ochrony praw konsumentów usankcjonowanych w [rzeczonej] dyrektywie i w odniesieniu do pozasądowych postępowań egzekucyjnych dotyczących wierzytelności zabezpieczonych hipoteką przewiduje zwykłe uprawnienie notariusza do pouczenia o istnieniu nieuczciwych warunków umownych; lub możliwość, że dłużnik będący konsumentem, przeciwko któremu prowadzona jest egzekucja pozasądowa, założy sprawę w odrębnym postępowaniu sądowym, zanim notariusz przyzna nieruchomość, z której była prowadzona egzekucja?
5)
Czy jest sprzeczne z wymienionymi przepisami dyrektywy [93/13] i jej celami uregulowanie krajowe takie jak art. 129 ustawy o hipotece w brzmieniu nadanym ustawą 1/2013 i art. 234–236 [rozporządzenia w sprawie hipoteki], które ustanawia pozasądowe postępowanie egzekucyjne w odniesieniu do kredytów hipotecznych zawartych między przedsiębiorcami a konsumentami, w którym nie istnieje jakakolwiek możliwość badania przez sąd z urzędu nieuczciwych warunków umownych?”.
26.
Uwagi na piśmie zostały złożone przez Banco Santander, rząd hiszpański oraz Komisję Europejską.
27.
Rozprawa, w której wzięły udział Banco Santander, rząd hiszpański i Komisja, odbyła się w dniu 25 kwietnia 2017 r.
Analiza
Oczywista niedopuszczalność pytań drugiego, czwartego i piątego
28.
Jak wskazały w istocie zainteresowane strony, które przedstawiły swoje uwagi na piśmie, pytania sądu odsyłającego są dwojakiego rodzaju.
29.
Pytania pierwsze i trzecie odnoszą się do zgodności systemu prawnego postępowania uproszczonego w trybie art. 250 ust. 1 ustawy o hipotece w brzmieniu obowiązującym w chwili okoliczności faktycznych sprawy w postępowaniu głównym oraz do konsekwencji, jakie sąd krajowy winien wyciągnąć w szczególności z urzędu z ewentualnej niezgodności tego systemu z dyrektywą 93/13.
30.
Pytania drugie, czwarte i piąte dotyczą natomiast zgodności art. 129 ustawy o hipotece, w brzmieniu wynikającym z ustawy nr 1/2013 i przepisami wykonawczymi do niej, z przepisami dyrektywy 93/13.
31.
Ten ostatni system prawny nie ma zastosowania do okoliczności faktycznych sprawy w postępowaniu głównym.
32.
Ustawa 1/2013 przewiduje bowiem, w piątym przepisie przejściowym, że zmiany, które ona wprowadza, mają zastosowanie do pozasądowych sprzedaży mienia obciążonego hipoteką, jeśli postępowanie zostało wszczęte po jej wejściu w życie (mianowicie w dniu 15 maja 2013 r.), i to bez względu na to, kiedy została podpisana umowa ustanawiająca hipotekę. Skoro pozasądowe postępowanie egzekucyjne rozpatrywane w postępowaniu głównym zostało zakończone na długo przed tą datą, mianowicie w dniu 23 lutego 2012 r., ustawa ta nie ma zastosowania ratione temporis do sporu w postępowaniu głównym, jak zresztą wydaje się wskazywać sąd krajowy.
33.
Wynika z tego, że pytania prejudycjalne drugie, czwarte i piąte należy uznać za oczywiście niedopuszczalne, ponieważ nie dotyczą one wykładni prawa Unii, która byłaby obiektywnie potrzebna sądowi odsyłającemu do wydania orzeczenia (
8
).
Badanie co do istoty pytań pierwszego i trzeciego
34.
Pytania prejudycjalne pierwsze i trzecie, które są ściśle powiązane, dotyczą zakresu uprawnień sądu wynikających ze skuteczności dyrektywy 93/13 w ramach postępowania egzekucyjnego w zakresie praw rzeczowych na nieruchomościach wpisanych już do rejestru nieruchomości.
35.
Na wstępie chciałbym wyrazić moje wątpliwości co do sposobu sformułowania przedstawionych pytań – a w konsekwencji co do ich formalnej dopuszczalności – oraz co do wniosków, jakie sąd odsyłający wydaje się wyprowadzać z orzecznictwa dotyczącego skuteczności ochrony wynikającej z dyrektywy 93/13.
36.
Oryginalność niniejszej sprawy polega bowiem na tym, że warunek, którego nieuczciwość się podnosi, mianowicie warunek pozwalający na przeprowadzenie postępowania pozasądowego z wynikającymi z niego konsekwencjami, to właśnie ten warunek, który zgodnie z moim rozumieniem umożliwił ostatecznie skuteczne wniesienie sprawy w postępowaniu głównym do sądu odsyłającego, i to wiele lat po zamknięciu tego postępowania w ramach postępowania uproszczonego przewidzianego w art. 41 ustawy o hipotece i wspomnianego w art. 250 ust. 1 pkt 7 kodeksu postępowania cywilnego.
37.
Zresztą, jeśli chodzi o związek istniejący między postępowaniem głównym a stosowaniem dyrektywy 93/13, zauważono, że do sądu krajowego w ramach postępowania uproszczonego należy, ściśle rzecz ujmując, nie ocena ważności umowy o kredyt hipoteczny, ponieważ umowa ta wywarła już wszystkie swoje skutki, ale jedynie ważności tytułu własności wpisanego do rejestru nieruchomości. Ze wskazówek dostarczonych w uwagach na piśmie wynika, że rozpatrywana umowa została przekazana do akt sprawy dopiero na odpowiedni wniosek.
38.
W pytaniach pierwszym i trzecim sąd odsyłający rozważa zatem, w sposób co najmniej niespotykany, uregulowanie krajowe mające zastosowanie do postępowania zmierzającego do wykonania prawa własności zarejestrowanego zgodnie z prawem.
39.
Poprzez pytanie pierwsze sąd odsyłający zmierza bowiem do ustalenia, czy ustawodawstwo hiszpańskie obowiązujące w chwili okoliczności faktycznych – a w szczególności art. 250 ust. 1 pkt 7 kodeksu postępowania cywilnego i art. 129 ustawy o hipotece – które zobowiązuje sąd krajowy do wydania orzeczenia umożliwiającego objęcie w posiadanie lokalu mieszkalnego nabytego przez instytucję finansową w ramach pozasądowego postępowania egzekucyjnego przewidzianego w art. 129 ustawy o hipotece, jest zgodne lub niezgodne z art. 3 ust. 1 i 2, art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13. Wskazuje on, że ani w toku pozasądowego postępowania egzekucyjnego z hipoteki, ani w toku późniejszego postępowania sądowego zmierzającego do przyznania prowadzącemu egzekucję spokojnego posiadania nieruchomości, nie istniała możliwość sądowej kontroli nieuczciwych warunków, oraz że nie została przewidziana dla konsumenta żadna możliwość skutecznego sprzeciwu we właściwym czasie.
40.
Poprzez pytanie trzecie sąd odsyłający zmierza do określenia konsekwencji ewentualnego stwierdzenia niezgodności właściwego uregulowania krajowego. Zmierza ona w szczególności do ustalenia, czy sąd może na podstawie swojego obowiązku kontrolowania nieuczciwych warunków zawartych w umowach konsumenckich, odstąpić od stosowania spornego uregulowania krajowego.
41.
Chciałbym w pierwszej kolejności w skrócie przypomnieć wnioski płynące z orzecznictwa Trybunału co do zakresu uprawnień powierzonych sądowi i gwarancji, jakich należy udzielić konsumentom ze względu na skuteczność dyrektywy 93/13 w bardzo szczególnych ramach pozasądowego postępowania egzekucyjnego z hipoteki. W drugiej kolejności wyjaśnię powody, dla których interwencja sądu w kształcie proponowanym przez sąd krajowy ze względu na skuteczność dyrektywy 93/13 nie wydaje mi się w niniejszej sprawie wymagana, ani nawet celowa.
Wnioski z orzecznictwa dotyczącego zakresu uprawnień sądu i gwarancji, jakie należy przyznać konsumentom w ramach pozasądowych postępowań egzekucyjnych z hipoteki
42.
Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem (
9
) system ochrony ustanowiony na mocy dyrektywy 93/13 opiera się na założeniu, iż konsument znajduje się w gorszym położeniu niż przedsiębiorca, zarówno pod względem możliwości negocjacyjnych, jak i ze względu na stopień poinformowania, i w związku z tym godzi on się na warunki sformułowane uprzednio przez przedsiębiorcę, nie mając wpływu na ich treść.
43.
Po pierwsze, w art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 ustanowiono zasadę, zgodnie z którą konsument nie może być związany nieuczciwymi warunkami zawartymi w umowach.
44.
Uwzględniając gorsze położenie. w którym znajduje się konsument, art. 6 ust. 1 omawianej dyrektywy, bezwzględnie obowiązujący przepis o charakterze normy porządku publicznego (
10
), którego celem jest zniwelowanie braku równowagi między kontrahentami, był interpretowany jako uprawniający sąd krajowy – lub zobowiązujący, jeśli dysponuje on niezbędnymi okolicznościami faktycznymi i prawnymi – do dokonania z urzędu oceny nieuczciwego charakteru warunku umownego zawartego w umowie między konsumentem a przedsiębiorcą (
11
).
45.
Jeśli chodzi o zgodność ustawodawstwa procesowego z dyrektywą 93/13, a w szczególności procedury dotyczącej realizacji zabezpieczeń i wykonywania przez notariuszy gwarancji towarzyszących umowom o kredyt zawartym z konsumentami (
12
), należy przypomnieć, że ukształtowanie krajowych mechanizmów egzekucji i ingerencji notariuszy w tych ramach objęte jest wewnętrznym porządkiem prawnym państw członkowskich zgodnie z zasadą autonomii proceduralnej, z zastrzeżeniem poszanowania zasad równoważności i skuteczności (
13
).
46.
Co do zasady skuteczności, jedynej rzeczywiście podniesionej w niniejszej sprawie (
14
), Trybunał, wypowiadając się w szczególności w przedmiocie przepisów procesowych dotyczących egzekucji z hipoteki, podkreślił, że w braku skutecznej kontroli potencjalnie nieuczciwego charakteru warunków umowy stanowiących podstawę tytułu egzekucyjnego, nie może zostać zagwarantowane poszanowanie praw przyznanych w dyrektywie 93/13 (
15
).
47.
Jeśli chodzi o uregulowania krajowe dotyczące pozasądowej egzekucji z hipoteki, Trybunał wskazał pewne elementy, które mogą okazać się niezbędne w celu zagwarantowania ochrony konsumentów przewidzianej w tej dyrektywie.
48.
I tak, w pierwszej kolejności, w odniesieniu do słowackich przepisów procesowych, zostało uznane uprawnienie sądu krajowego, do którego wniesiono sprawę w toku postępowania pozasądowego, do zawieszenia przeprowadzenia sprzedaży nieruchomości. Niemniej jednak przepisy dyrektywy 93/13 zostały zinterpretowane w ten sposób, że nie sprzeciwiają się one uregulowaniu krajowemu umożliwiającemu zaspokojenie roszczenia, którego podstawą są warunki umowy mogące mieć nieuczciwy charakter, w drodze pozasądowej egzekucji z nieruchomości stanowiącej przedmiot zabezpieczenia ustanowionego przez konsumenta w zakresie, w jakim przepisy te praktycznie nie uniemożliwiają albo nadmiernie nie utrudniają ochrony praw, jakie ta dyrektywa przyznaje konsumentowi (
16
).
49.
W drugiej kolejności Trybunał uznał, że skoro z jednej strony notariusz jest w stanie pełnić rolę prewencyjną wobec niedozwolonego charakteru warunków tej umowy, a ponadto do jego zadań należy wyraźnie zapewnienie, poprzez porady, równego traktowania stron we wszystkich postępowaniach mieszczących się w zakresie jego obowiązków w celu zwrócenia uwagi konsumenta na potencjalnie nieuczciwy charakter warunku umowy, oraz skoro, z drugiej strony, konsument ma prawo kwestionować ważność umowy, której wykonania zażądano, to skuteczność ochrony przewidzianej w omawianej dyrektywie jest co do zasady zagwarantowana (
17
).
50.
Należy jednak podkreślić, że jeśli chodzi o twierdzenie, zgodnie z którym notariusz mógłby uruchomić egzekucję na podstawie umowy bez badania nieuczciwego charakteru warunków umowy, orzecznictwo dotyczące uwzględniania z urzędu nieuczciwych warunków umowy wpisuje się w szczególne ramy sprawowania funkcji sądowniczej i nie może zostać, zważywszy na fundamentalne różnice między tą funkcją a funkcją notarialną, zostać przeniesione na tę ostatnią (
18
).
51.
Ponadto zasada skuteczności nie może sięgać tak dalece, by wymagać od sądu krajowego nie tylko naprawienia skutków zaniechania o charakterze proceduralnym ze strony konsumentów nieznających swoich praw, lecz również skompensowania w całości absolutnej bierności zainteresowanego konsumenta, który nie uczestniczył w sądowym postępowaniu egzekucyjnym na żadnym etapie (
19
).
52.
Ostatecznie Trybunał uznał zatem, że procedura pozasądowej sprzedaży nieruchomości, niezależnie od okoliczności, iż nie umożliwia ona notariuszowi wypowiedzenia się co do istnienia ewentualnego nieuczciwego warunku w umowie, nie narusza skuteczności dyrektywy 93/13, ponieważ konsumentowi przysługiwała możliwość wniesienia sprawy do sądu, a sąd mógł zastosować środki tymczasowe w celu zawieszenia ewentualnej licytacji zorganizowanej przez notariusza (
20
).
53.
Po drugie, jeśli chodzi o art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13, który zobowiązuje państwa członkowskie do wprowadzenia skutecznych środków w celu zapobiegania stosowaniu nieuczciwych warunków umownych, to nie nakazuje on modyfikacji procedur ustanowionych na poziomie krajowym w całości. Chodzi jedynie o zapewnienie, że rozpatrywane przepisy krajowe, analizowane w swoim kontekście z uwzględnieniem wszystkich istniejących środków zaskarżenia, mogą zagwarantować istnienie odpowiednich i skutecznych środków mających na celu zapobieganie stosowaniu niedozwolonych postanowień w umowach zawieranych z konsumentami i to, by takie postanowienia nie wiązały konsumentów (
21
).
54.
Należy stwierdzić, że w każdym przypadku, w którym Trybunał postanowił skrytykować przepis krajowy w aspekcie skuteczności dyrektywy 93/13, sąd rozpatrujący sprawę mógł nadal stwierdzić nieważność warunku, a w ten sposób albo go pominąć, albo zakwestionować procedurę zajęcia lub zbycia mienia, która jeszcze się nie zakończyła. Chodziło wówczas bowiem albo o postępowanie co do istoty, w którym miało zapaść orzeczenie deklaratoryjne, w ramach którego sąd rozpatrujący sprawę mógł zbadać ewentualnie nieuczciwy charakter warunku w umowie zawartej między konsumentem a przedsiębiorcą, albo o postępowanie egzekucyjne, którego podstawą była taka umowa, mogąca zawierać nieuczciwy warunek.
55.
Innymi słowy, w sprawach przedstawionych dotychczas Trybunałowi, to właśnie w ramach toczącego się postępowania egzekucyjnego i z uwzględnieniem stwierdzonego lub zakładanego istnienia nieuczciwego warunku w umowie kredytu hipotecznego leżącej u podstaw sporu sąd rozpatrujący sprawę zwracał się o wyjaśnienia co do zakresu ochrony przyznanej na podstawie dyrektywy 93/13.
56.
I tak w sprawie, w której zapadł wyrok Aziz (
22
), przeniesienie własności rozpatrywanej nieruchomości jeszcze nie nastąpiło, ponieważ nieruchomość, pomimo wystawienia jej na licytację, nie znalazła nabywcy, a M. Aziz na krótko przed orzeczeniem o jego eksmisji zwrócił się do właściwego sądu krajowego o wydanie wyroku deklaratoryjnego w celu uzyskania stwierdzenia nieważności warunku w umowie o kredyt hipoteczny.
57.
To właśnie w świetle tych wskazówek należy zbadać procedurę uznawania praw rzeczowych rozpatrywaną w sprawie w postępowaniu głównym, uwzględniając kontekst legislacyjny, w jaki się ona wpisuje.
Możliwość uwzględnienia z urzędu nieuczciwego charakteru warunków zawartych w umowie nie może rozciągać się na procedurę uznawania praw rzeczowych niezależną od procedury przyznania własności mienia
58.
W niniejszej sprawie należy stwierdzić, że nie mamy do czynienia ani z postępowaniem egzekucyjnym w sprawie nakazu zapłaty, ani z postępowaniem egzekucyjnym, które nie zostało zakończone i w którym nadal wydawałoby się korzystne orzeczenie o nieuczciwym charakterze warunków w zawartej uprzednio umowie o hipotekę.
59.
Postępowanie toczące się przed sądem odsyłającym ma na celu wyłącznie uzyskanie skuteczności prawa własności wpisanego do rejestru zgodnie z prawem. Jak sąd ten wskazał w odpowiedzi na pytanie zadane przez Trybunał, postępowanie to ma jedynie na celu ochronę wpisanych do rejestru praw rzeczowych.
60.
Moim zdaniem należy odróżnić procedurę pozasądowej sprzedaży od procedury uproszczonej regulowanej w art. 41 ustawy o hipotece.
61.
Procedura pozasądowej sprzedaży, która zgodnie z art. 234 rozporządzenia w sprawie hipoteki wymaga porozumienia stron w akcie ustanawiającym hipotekę, ma na celu sporządzenie aktu notarialnego obejmującego przeniesienie własności nieruchomości na rzecz wygrywającego licytację w szczególności poprzez wpis do rejestru nieruchomości.
62.
Procedura uproszczona uznawania praw rzeczowych, w niniejszej sprawie regulowana w art. 41 ustawy o hipotece, która jest niezależna od procedury pozasądowej sprzedaży przed notariuszem, zmierza natomiast do ochrony prawa uprawnionego z prawa rzeczowego wpisanego w szczególności – ale nie tylko – do rejestru nieruchomości. Ta procedura nie ma związku z ewentualną umową konsumencką, co do której sąd krajowy ma się wypowiedzieć, ale zmierza wyłącznie do zbadania, czy rzeczywiście istnieje wpisane prawo w celu zapewnienia mu skuteczności.
63.
Z pewnością skorzystanie z procedury uproszczonej wynika domyślnie z klauzuli 11 umowy zawartej w dniu 21 grudnia 2004 r. między C. Sánchez López a Banco Santander, która to klauzula przewidywała poddanie się procedurze pozasądowej przed notariuszem w przypadku egzekucji z hipoteki.
64.
Niemniej jednak procedura regulowana w art. 41 ustawy o hipotece, do której odnoszą się pytania prejudycjalne pierwsze i trzecie, zmierza do ochrony praw rzeczowych wynikającej ze sprzedaży pozasądowej, poprzez którą właściciel rzeczywiście obejmuje nieruchomość w posiadanie.
65.
Ta ostatnia procedura jest oparta nie na spornej umowie o kredyt hipoteczny, ale na tytule własności wpisanym do rejestru nieruchomości. Po zakończeniu postępowania w sprawie sprzedaży pozasądowej umowa o hipotekę bowiem wygasa, a obciążenie hipoteką ustaje.
66.
W niniejszej sprawie wydaje się bowiem, że procedura sprzedaży przed notariuszem wywarła wszystkie swoje skutki ze względu na wystawienie na licytację i przyznanie własności nieruchomości.
67.
Innymi słowy, procedura uproszczona rozpatrywana w niniejszej sprawie jest więc, jak podkreślił rząd hiszpański, niezależna od sprzedaży pozasądowej lub wszelkiej innej procedury egzekucyjnej z hipoteki.
68.
Wydaje mi się dość oczywiste, że dyrektywa 93/13 nie może zostać uznana za mającą zastosowanie do spornego postępowania, które zmierza do ustalenia praw rzeczowych w celu powołania się na nie, a nie do wykonania umowy zawartej między konsumentem a przedsiębiorcą.
69.
Ponadto Trybunał przypominał przy wielu okazjach, że w każdym przypadku analiza kwestii, czy przepis krajowego prawa procesowego powoduje, iż stosowanie prawa Unii staje się niemożliwe lub nadmiernie utrudnione, musi uwzględniać miejsce tego przepisu w całym postępowaniu, tryb tego postępowania i jego szczególne cechy przed różnymi sądami krajowymi (
23
).
70.
Jak podkreślił rząd hiszpański, wydaje się, że dłużniczka miała możliwość, w toku pozasądowego postępowania w sprawie przeniesienia własności mienia obciążonego hipoteką, sprzeciwić się mu i złożyć wniosek o jego zawieszenie z powodu występowania nieuczciwego warunku w umowie pożyczki hipotecznej, domagając się przy tym przyjęcia środków tymczasowych w celu zawieszenia sprzedaży nieruchomości, której była właścicielką.
71.
W każdym razie należy stwierdzić, że niniejsza sprawa różni się od spraw dotychczas przedstawianych Trybunałowi, ponieważ w niniejszej sprawie wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym nie wymienia żadnych okoliczności faktycznych umożliwiających ustalenie, że sąd odsyłający uważał, iż warunek w spornej umowie, inny niż warunek odnoszący się do pozasądowego postępowania egzekucyjnego, mógłby mieć nieuczciwy charakter w rozumieniu art. 3 ust. 1 dyrektywy 93/13.
72.
I tak w sprawie Aziz, drugie pytanie prejudycjalne dotyczyło wyraźnie warunków w umowie dotyczących wcześniejszej wymagalności spłaty i wysokości odsetek za zwłokę (
24
). W sprawie Finanmadrid EFC w postanowieniu odsyłającym wskazano na istnienie wątpliwości co do potencjalnie nieuczciwego charakteru niektórych warunków w rozpatrywanej umowie (
25
).
73.
Jakkolwiek prawdą jest, że sąd krajowy jest zobowiązany do dokonania z urzędu oceny nieuczciwego charakteru każdego warunku w umowie objętego zakresem stosowania omawianej dyrektywy, nawet w braku wyraźnego odpowiedniego wniosku, od chwili, gdy dysponuje on w tym celu niezbędnymi informacjami na temat okoliczności prawnych i faktycznych (
26
), to jednak należy także wskazać na wątpliwość co do ewentualnego nieuczciwego charakteru innego warunku w umowie rozpatrywanej w postępowaniu głównym.
74.
Należy bowiem przypomnieć, że dyrektywa 93/13 ma na celu zapobieżenie wprowadzaniu takich warunków do umów pomiędzy konsumentami a przedsiębiorcami (motyw czwarty), ewentualne zniesienie takich warunków w takich umowach i wreszcie uniknięcie związania konsumentów takimi warunkami (motyw dwudziesty pierwszy).
75.
Skoro umowa, niebędąca przedmiotem postępowania toczącego się przed sądem co do istoty, zawierająca jakoby warunek, który może być nieuczciwy, wyczerpała swoje skutki ze względu na ostateczne przeniesienie własności nieruchomości rozpatrywanej w postępowaniu głównym, nie wydaje się już celowe zastanawianie się w szczególności nad koniecznością uniknięcia lub zniesienia wprowadzenia takiego warunku.
76.
Uwzględniając wszystkie te okoliczności jestem zdania, że ochrona przyznana w dyrektywie 93/13 nie wymaga, aby sąd był upoważniony do orzekania o nieuczciwym charakterze warunku zawartego w umowie o hipotekę w ramach postępowania, niezależnego od postępowania egzekucyjnego z hipoteki, zmierzającego do zapewnienia skuteczności prawa własności rozpatrywanej nieruchomości.
77.
Podjęcie innej decyzji w tej sprawie niekoniecznie byłoby moim zdaniem korzystne dla zainteresowanego konsumenta czy też pożądane z punktu widzenia poszanowania zasady pewności prawa i nabytych już praw własności.
78.
Po pierwsze, stwierdzenie niezgodności rozpatrywanej procedury z dyrektywą 93/13 nie wydaje się siłą rzeczy opierać na ochronie zainteresowanego konsumenta, ochronie, która, jak pragnę przypomnieć, stanowi z pewnością główny cel realizowany przez dyrektywę 93/13.
79.
Jakkolwiek postanowienie odsyłające okazuje się zawierać wiele luk, jeśli chodzi o sytuację pozwanej w postępowaniu głównym, to z okoliczności faktycznych przedstawionych Trybunałowi przez Banco Santander i rząd hiszpański wynika, że podczas gdy przyznanie własności nieruchomości zostało dokonane aktem notarialnym w dniu 23 lutego 2012 r., oraz gdy zostało ono wpisane do rejestru nieruchomości w dniu 12 kwietnia 2012 r., C. Sánchez López zwróciła się do Banco Santander o możliwość pozostania w rozpatrywanym mieszkaniu na podstawie konwencji w sprawie utworzenia socjalnego funduszu nieruchomości ustanowionego na poziomie krajowym w dniu 17 stycznia 2013 r. W dniu 19 listopada 2015 r., C. Sánchez López i Banco Santander zawarli umowę objętą tą konwencją, która umożliwia w szczególności C. Sánchez López pozostanie w tym mieszkaniu jako lokatorce w zamian za czynsz w wysokości około 90 EUR. Nie wyraziła ona przy tym najwyraźniej woli podważenia umowy o hipotekę, którą uprzednio zawarła, chociaż, jak się wydaje, miała do tego okazję. Co więcej, nic nie wskazuje na to, że zainteresowany konsument zamierzał kwestionować ostateczny charakter przeniesienia własności zajmowanej przez siebie nieruchomości, przeniesienia wynikającego z przyznania własności dokonanego w dniu 15 grudnia 2011 r., które zostało wpisane do rejestru nieruchomości w dniu 12 kwietnia 2012 r.
80.
Innymi słowy, nie jest pewne, że kwestionowanie tej procedury będzie mogło przynieść „korzyść” rozpatrywanemu konsumentowi. Skoro warunek w umowie uznany za nieuczciwy nie jest wiążący dla konsumenta, można byłoby stwierdzić nieważność pozasądowej egzekucji z hipoteki, a konsument zalegający ze spłatą stałby się ponownie związany umową pożyczki hipotecznej. Skoro bowiem nie można określić innego warunku w umowie, który byłby potencjalnie nieuczciwy, pierwotne ramy prawne stałyby się ponownie obowiązujące, w niniejszej sprawie bez zmiany warunków dotyczących spłaty. Należy przypomnieć, że prawo do skutecznej ochrony konsumenta obejmuje możliwość odstąpienia od podnoszenia swoich praw (
27
).
81.
Ponadto nie można wykluczyć, że stwierdzenie nieważności umowy o hipotekę rozpatrywanej w niniejszej sprawie doprowadzi zainteresowanego konsumenta do sytuacji jeszcze mniej korzystnej, ponieważ doprowadzi do unieważnienia przyznania własności nieruchomości i w konsekwencji do podważenia socjalnej umowy najmu zawartej następnie między Banco Santander a C. Sánchez López.
82.
Po drugie, uprawnienie sądu do uwzględnienia z urzędu ewentualnego nieuczciwego charakteru warunków w zawartej uprzednio umowie o hipotekę, która wyczerpała wszystkie swoje skutki, ponieważ nieruchomość obciążona hipoteką stała się przedmiotem ostatecznego przeniesienia własności, oznaczałoby zakwestionowanie ze względu na skuteczność dyrektywy 93/13 prawa własności nieruchomości, mającego podstawę nie w umowie zawartej z konsumentami, ale w pozasądowym przyznaniu tytułu.
83.
W niniejszej sprawie należy zauważyć, że kwestionowane prawo rzeczowe zostało wpisane do rejestru własności około cztery lata przed postanowieniem odsyłającym w niniejszej sprawie. Jakkolwiek w sprawie w postępowaniu głównym prawo to przysługuje Banco Santander, to jednak mogłoby się okazać, że jakikolwiek inny podmiot nabył tę nieruchomość od czasu jej wpisu do rejestru.
84.
Z tego względu wydaje się niezgodne z zasadą pewności prawa i własności podważanie w oparciu o skuteczność dyrektywy 93/13 nabytych praw własności, skoro nie można już mówić o piętnowaniu istnienia nieuczciwego warunku zawartego w umowie między przedsiębiorcą a konsumentem, który nadal wywierałby swoje skutki.
Wnioski
85.
Uwzględniając wszystkie powyższe rozważania, proponuję udzielić na pytania przedstawione przez Juzgado de Primera Instancia de Jerez de la Frontera (sąd pierwszej instancji w Jerez de la Frontera, Hiszpania) następującej odpowiedzi:
Dyrektywa Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich nie ma zastosowania do procedury takiej jak przewidziana w art. 41 Ley Hipotecaria (ustawy o hipotece) i w art. 250 ust. 1 Ley 1/2000 de Enjuiciamiento Civil (ustawy nr 1/2000 – kodeks postępowania cywilnego) z dnia 7 stycznia 2000 r., ponieważ przedmiotem tej procedury nie jest ocena lub wykonanie umowy między przedsiębiorcą i konsumentem, lecz zmierza ona jedynie do zapewnienia skuteczności prawa własności nabytego zgodnie z prawem i wpisanego do rejestru nieruchomości.
(
1
)	Język oryginału: francuski.
(
2
)	Dyrektywa Rady z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz.U. 1993, L 95, s. 29 – wyd. spec. w jęz. polskim, rozdz. 15, t. 2, s. 288).
(
3
)	Zobacz w szczególności wyroki: z dnia 14 marca 2013 r., Aziz (C‑415/11, EU:C:2013:164); z dnia 30 kwietnia 2014 r., Barclays Bank (C‑280/13, EU:C:2014:279); z dnia 17 lipca 2014 r., Sánchez Morcillo i Abril García (C‑169/14, EU:C:2014:2099); z dnia 21 stycznia 2015 r., Unicaja Banco i Caixabank (C‑482/13, C‑484/13, C‑485/13 i C‑487/13, EU:C:2015:21); postanowienie z dnia 16 lipca 2015 r., Sánchez Morcillo i Abril García (C‑539/14, EU:C:2015:508); wyroki: z dnia 29 października 2015 r., BBVA (C‑8/14, EU:C:2015:731); z dnia 26 stycznia 2017 r., Banco Primus (C‑421/14, EU:C:2017:60).
(
4
)	BOE nr 7 z dnia 8 stycznia 2000 r., s. 575–728 (zwana dalej „kodeksem postępowania cywilnego”).
(
5
)	BOE nr 58 z dnia 27 lutego 1946 r.
(
6
)	Reglamento hipotecario (rozporządzenie w sprawie hipoteki), BOE nr 106 z dnia 16 kwietnia 1947 r.
(
7
)	BOE nr 116 z dnia 15 maja 2013 r., s. 36373 (zwana dalej „ustawą nr 1/2013”).
(
8
)	Zobacz podobnie wyrok z dnia 5 marca 2015 r., Banco Privado Português i Massa Insolvente do Banco Privado Português (C‑667/13, EU:C:2015:151, pkt 41 i przytoczone tam orzecznictwo).
(
9
)	Zobacz w szczególności wyroki: z dnia 10 września 2014 r., Kušionová (C‑34/13, EU:C:2014:2189, pkt 48 i przytoczone tam orzecznictwo); z dnia 1 października 2015 r., ERSTE Bank Hungary (C‑32/14, EU:C:2015:637, pkt 39).
(
10
)	Zobacz w szczególności wyroki: z dnia 26 października 2006 r., Mostaza Claro (C‑168/05, EU:C:2006:675, pkt 36); z dnia 26 stycznia 2017 r., Banco Primus (C‑421/14, EU:C:2017:60, pkt 42 i przytoczone tam orzecznictwo).
(
11
)	Zobacz podobnie wyroki: z dnia 14 marca 2013 r., Aziz (C‑415/11, EU:C:2013:164, pkt 46 i przytoczone tam orzecznictwo); z dnia 21 grudnia 2016 r., Gutiérrez Naranjo i in. (C‑154/15, C‑307/15 i C‑308/15, EU:C:2016:980, pkt 58).
(
12
)	Zobacz w szczególności wyroki: z dnia 10 września 2014 r., Kušionová (C‑34/13, EU:C:2014:2189, pkt 49); z dnia 1 października 2015 r., ERSTE Bank Hungary (C‑32/14, EU:C:2015:637, pkt 48).
(
13
)	Zobacz w szczególności wyroki: z dnia 14 marca 2013 r., Aziz (C‑415/11, EU:C:2013:164, pkt 50 i przytoczone tam orzecznictwo); z dnia 1 października 2015 r., ERSTE Bank Hungary (C‑32/14, EU:C:2015:637, pkt 49).
(
14
)	W niniejszej sprawie nie występuje żaden element mogący wzbudzić wątpliwości co do zgodności uregulowania rozpatrywanego w postępowaniu głównym z zasadą równoważności.
(
15
)	Zobacz w szczególności wyroki: z dnia 14 marca 2013 r., Aziz (C‑415/11, EU:C:2013:164, pkt 59); z dnia 18 lutego 2016 r., Finanmadrid EFC (C‑49/14, EU:C:2016:98, pkt 46).
(
16
)	Zobacz w szczególności wyrok z dnia 10 września 2014 r., Kušionová (C‑34/13, EU:C:2014:2189, pkt 60, 68).
(
17
)	Zobacz w szczególności wyrok z dnia 1 października 2015 r., ERSTE Bank Hungary (C‑32/14, EU:C:2015:637, pkt 57, 60).
(
18
)	Zobacz wyrok z dnia 1 października 2015 r., ERSTE Bank Hungary (C‑32/14, EU:C:2015:637, pkt 47).
(
19
)	Zobacz podobnie wyroki z dnia 6 października 2009 r., Asturcom Telecomunicaciones (C‑40/08, EU:C:2009:615, pkt 47); z dnia 10 września 2014 r., Kušionová (C‑34/13, EU:C:2014:2189, pkt 56).
(
20
)	Zobacz podobnie wyrok z dnia 1 października 2015 r., ERSTE Bank Hungary (C‑32/14, EU:C:2015:637, pkt 59–61).
(
21
)	Zobacz w szczególności wyrok z dnia 1 października 2015 r., ERSTE Bank Hungary (C‑32/14, EU:C:2015:637, pkt 52).
(
22
)	Wyrok z dnia 14 marca 2013 r., Aziz (C‑415/11, EU:C:2013:164, pkt 26–27).
(
23
)	Wyrok z dnia 14 czerwca 2012 r., Banco Español de Crédito (C‑618/10, EU:C:2012:349, pkt 49 i przytoczone tam orzecznictwo).
(
24
)	Wyrok z dnia 14 marca 2013 r., Aziz (C‑415/11, EU:C:2013:164, pkt 65 i nast.).
(
25
)	Wyrok z dnia 18 lutego 2016 r., Finanmadrid EFC (C‑49/14, EU:C:2016:98, pkt 22).
(
26
)	Zobacz w szczególności wyrok z dnia 4 czerwca 2009 r., Pannon GSM (C‑243/08, EU:C:2009:350, pkt 32).
(
27
)	Zobacz w szczególności wyroki: z dnia 21 lutego 2013 r., Banif Plus Bank (C‑472/11, EU:C:2013:88, pkt 35); z dnia 14 kwietnia 2016 r., Sales Sinués i Drame Ba (C‑381/14 i C‑385/14, EU:C:2016:252, pkt 25).