62009CJ0105_PL
Strony
Motywy wyroku
Sentencja
Strony
W sprawach połączonych C‑105/09 i C‑110/09
mających za przedmiot wnioski o wydanie, na podstawie art. 234 WE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożone przez Conseil d’État (Belgia) postanowieniami z dnia 11 marca 2009 r., które wpłynęły do Trybunału w dniach 20 i 23 marca 2009 r., w postępowaniu:
Terre wallonne ASBL (C‑105/09),
Inter-Environnement Wallonie ASBL (C‑110/09)
przeciwko
Région wallonne,
TRYBUNAŁ (czwarta izba),
w składzie: J.C. Bonichot, prezes izby, C. Toader (sprawozdawca), K. Schiemann, P. Kūris, i L. Bay Larsen, sędziowie
rzecznik generalny: J. Kokott,
sekretarz: R. Şereş, administrator,
uwzględniając procedurę pisemną i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 21 stycznia 2010 r.,
rozważywszy uwagi przedstawione:
– w imieniu Inter-Environnement Wallonie ASBL przez adwokata J. Sambona,
– w imieniu Région wallonne przez adwokata A. Gillaina,
– w imieniu rządu belgijskiego przez T. Materne’a i C. Pochet, działających w charakterze pełnomocników,
– w imieniu rządu czeskiego przez M. Smolka, działającego w charakterze pełnomocnika,
– w imieniu Komisji Europejskiej przez S. Pardo Quintillán oraz J.B. Laignelota, działających w charakterze pełnomocników,
po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 4 marca 2010 r.,
wydaje następujący
Wyrok
Motywy wyroku
1. Wnioski o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczą wykładni art. 3 dyrektywy 2001/42/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 27 czerwca 2001 r. w sprawie oceny wpływu niektórych planów i programów na środowisko (Dz.U. L 197, s. 30).
2. Niniejsze wnioski zostały złożone w ramach dwóch sporów pomiędzy Terre wallonne ASBL i Inter-Environnement Wallonie ASBL a Région wallonne mających za przedmiot uchylenie zarządzenia rządu Walonii z dnia 15 lutego 2007 r. zmieniającego księgę drugą code de l’environnement (kodeksu ochrony środowiska) stanowiącej kodeks wodny w zakresie zrównoważonego zarządzania azotem w rolnictwie ( Moniteur belge z dnia 7 marca 2007 r., s. 11118, zwanego dalej „zaskarżonym zarządzeniem”).
Ramy prawne
Prawo Unii
Dyrektywa 91/676/EWG
3. Artykuł 1 dyrektywy Rady 91/676/EWG z dnia 12 grudnia 1991 r. dotyczącej ochrony wód przed zanieczyszczeniami powodowanymi przez azotany pochodzenia rolniczego (Dz.U. L 375, s. 1) stanowi:
„Niniejsza dyrektywa ma na celu:
– zmniejszenie zanieczyszczenia wody spowodowanego lub wywołanego przez azotany pochodzące ze źródeł rolniczych, oraz
– zapobieganie dalszemu zanieczyszczeniu [tego rodzaju].”
4. Artykuł 3 ust. 1 i 2 tej dyrektywy stanowi:
1. Wody dotknięte zanieczyszczeniami oraz wody, które mogą być dotknięte zanieczyszczeniami, jeśli nie zostaną podjęte działania w zastosowaniu art. 5, określane są przez państwa członkowskie zgodnie z kryteriami określonymi w załączniku I.
2. Państwa członkowskie, w ciągu dwuletniego okresu po notyfikacji niniejszej dyrektywy, wyznaczają jako strefy podatne [zagrożenia] wszystkie znane obszary gleby w ramach ich terytoriów, z których mają miejsce spływy do wód określonych zgodnie z ust. 1 i które przyczyniają się do zanieczyszczania. Powiadamiają one Komisję o tym wstępnym wyznaczeniu w ciągu sześciu miesięcy.
5. Artykuł 4 omawianej dyrektywy ma następujące brzmienie:
„1. Państwa członkowskie, w celu zapewnienia dla wszystkich wód ogólnego poziomu ochrony przed zanieczyszczeniem, w ciągu dwuletniego okresu od notyfikacji niniejszej dyrektywy:
a) ustanawiają zbiór lub zbiory zasad dobrej praktyki rolniczej, które mają zostać dobrowolnie wprowadzane w życie przez rolników, które powinny zawierać postanowienia obejmujące co najmniej pozycje określone w załączniku II [część] A;
[…]”.
6. Zgodnie z art. 5 tejże dyrektywy:
„1. W ciągu dwuletniego okresu, po wstępnym wyznaczeniu określonym w art. 3 ust. 2, lub też w ciągu jednego roku od każdego dodatkowego wyznaczenia określonego w art. 3 ust. 4, państwa członkowskie do celów realizacji celów określonych w art. 1 ustanawiają programy działania w odniesieniu do wyznaczonych stref zagrożenia.
2. Program działania może odnosić się do wszystkich stref zagrożenia na terytorium danego państwa członkowskiego lub, w przypadku gdy państwo członkowskie uznaje to za właściwe, mogą zostać ustanowione różne programy dla różnych stref zagrożenia lub ich części.
3. Programy działań uwzględniają:
a) dostępne dane naukowo-techniczne, głównie w odniesieniu do odpowiednich udziałów azotu pochodzące ze źródeł rolniczych oraz pochodzącego z innych źródeł;
b) warunki środowiska w odpowiednich regionach zainteresowanych państw członkowskich.
4. Programy działania są wprowadzane w życie w ciągu czterech lat od ich ustanowienia i składają się z następujących obowiązkowych środków:
a) środków określonych w załączniku III;
b) tych środków, które państwo członkowskie określiło w zbiorze(-ach) zasad dobrej praktyki rolniczej ustalonym zgodnie z art. 4, z wyjątkiem tych, które zostały zastąpione środkami określonymi w załączniku III.
5. Ponadto państwa członkowskie podejmują w ramach programów działania takie dodatkowe środki lub wzmożone działania, jakie uznają za niezbędne, jeśli na wstępie lub w świetle doświadczenia uzyskanego podczas wykonywania programów działania staje się widoczne, że środki określone w ust. 4 nie będą wystarczające do osiągnięcia celów określonych w art. 1. Wybierając środki lub działania, państwa członkowskie uwzględniają ich skuteczność i koszt w stosunku do innych możliwych środków zapobiegawczych.
[…]”.
7. Załącznik III do dyrektywy 91/676, zatytułowany „Środki, które należy włączyć do programów działania, jak określono w art. 5 ust. 4 lit. a)”, przewiduje:
„1. Środki obejmują zasady odnoszące się do:
[…]
2. pojemności zbiorników do przechowywania odchodów zwierzęcych; pojemność ta musi przekraczać pojemność wymaganą do przechowywania w najdłuższym okresie, podczas którego rolnicze wykorzystanie w strefie zagrożenia jest zabronione, z wyjątkiem przypadków, gdy może zostać dowiedzione właściwym władzom, iż wszelkie ilości odchodów zwierzęcych nadmierne w stosunku do rzeczywistej pojemności przechowywania zostaną usunięte w sposób, który nie będzie szkodliwy dla środowiska;
[…]”.
Dyrektywa 2001/42
8. Artykuł 2 dyrektywy 2001/42 stanowi:
„Do celów niniejszej dyrektywy:
a) »plany i programy« oznaczają plany i programy, w tym współfinansowane przez Wspólnotę Europejską, jak również wszelkie ich modyfikacje:
– przygotowywane lub przyjmowane przez organ na poziomie krajowym, regionalnym lub lokalnym lub przygotowywane przez organ do przyjęcia za pośrednictwem procedury ustawodawczej przez parlament lub rząd, i
– wymagane przez przepisy ustawowe, wykonawcze lub administracyjne;
b) »ocena wpływu na środowisko« oznacza przygotowanie sprawozdania dotyczącego środowiska, przeprowadzenie konsultacji, uwzględnienie sprawozdania dotyczącego środowiska i wyników konsultacji przy podejmowaniu decyzji i dostarczenie informacji na temat decyzji zgodnie z art. 4–9;
[…]”.
9. Zgodnie z art. 3 tej dyrektywy:
„1. Ocenę wpływu na środowisko, zgodnie z art. 4–9, przeprowadza się w odniesieniu do określonych w ust. 2–4 planów i programów, które potencjalnie mogą powodować znaczący wpływ na środowisko.
2. Z zastrzeżeniem art. 3, ocenę wpływu na środowisko przeprowadza się w odniesieniu do wszystkich planów i programów,
a) które są przygotowane dla rolnictwa, leśnictwa, rybołówstwa, energetyki, przemysłu, transportu, gospodarki odpadami, gospodarki wodnej, telekomunikacji, turystyki, planów zagospodarowania przestrzennego lub użytkowania gruntu i które ustalają ramy dla przyszłego zezwolenia na inwestycję, dotyczącego projektów wymienionych w załącznikach I i II do dyrektywy 85/337/EWG; lub
b) które, ze względu na potencjalny wpływ na tereny, zostały uznane za wymagające oceny na podstawie art. 6 lub 7 dyrektywy 92/43/EWG.
3. Plany i programy określone w ust. 2, określające użytkowanie małych obszarów na poziomie lokalnym oraz niewielkie modyfikacje planów i programów, określonych w ust. 2, wymagają oceny wpływu na środowisko tylko w przypadku, gdy państwa członkowskie stwierdzają, że mogą one potencjalnie powodować znaczący wpływ na środowisko.
4. Państwa członkowskie ustalają, czy plany i programy inne niż określone w ust. 2 i które określają ramy dla przyszłego zezwolenia na inwestycję dotyczącego projektów, mogą potencjalnie powodować znaczący wpływ na środowisko.
5. Państwa członkowskie ustalają, czy plany i programy określone w ust. 3 i 4 mogą potencjalnie powodować znaczący wpływ na środowisko, poprzez rozpatrywanie każdej sprawy na zasadzie jednostkowych przypadków lub poprzez wyszczególnienie rodzajów planów i programów lub przez połączenie obu podejść. W tym celu państwa członkowskie w każdym przypadku uwzględniają odpowiednie kryteria określone w załączniku II dla zapewnienia objęcia niniejszą dyrektywą planów i programów o potencjalnym znaczącym wpływie na środowisko.
[...]”.
Dyrektywa 85/337/EWG
10. Artykuł 1 ust. 2 dyrektywy Rady 85/337/EWG z dnia 27 czerwca 1985 r. w sprawie oceny skutków wywieranych przez niektóre przedsięwzięcia publiczne i prywatne na środowisko naturalne (Dz.U. L 175, s. 40) zmienionej dyrektywą Rady 97/11/WE z dnia 3 marca 1997 r. (Dz.U. L 73, s. 5, zwanej dalej „dyrektywą 85/337”) stanowi:
„Do celów niniejszej dyrektywy:
»przedsięwzięcie« oznacza:
– wykonanie prac budowlanych lub innych instalacji lub systemów,
– inne interwencje w otoczeniu naturalnym i krajobrazie, włącznie z wydobywaniem zasobów mineralnych;
[…]”.
11. Zgodnie z art. 4 ust. 1 dyrektywy 85/337 przedsięwzięcia wymienione w załączniku I do niej podlegają ocenie ich wpływu na środowisko.
12. Zgodnie z art. 8 wspomnianej dyrektywy:
„Rezultaty konsultacji oraz informacje zebrane zgodnie z art. 5–7 muszą być uwzględnione w procedurze zezwolenia na inwestycję”.
13. Załącznik I do dyrektywy 85/337, zatytułowany „Przedsięwzięcia podlegające przepisom art. 4 ust. 1”, brzmi:
„[…]
17. Urządzenia do intensywnej hodowli drobiu lub świń o pojemności większej niż:
a) 85 000 stanowisk dla brojlerów, 60 000 stanowisk dla kur;
b) 3000 stanowisk dla świń produkcyjnych (ponad 30 kg); lub
c) 900 stanowisk dla macior.
[…]”.
14. Załącznik II do tej dyrektywy, zatytułowany „Przedsięwzięcia podlegające przepisom art. 4 ust. 2”, wymienia:
„1. Rolnictwo, leśnictwo i akwakultura
[…]
b) Przedsięwzięcia w celu wykorzystania nieużytków i obszarów półnaturalnych do intensywnego użytkowania rolnego;
[…]
e) Urządzenia do intensywnej hodowli żywca (przedsięwzięcia niewymienione w załączniku I);
[…]”.
Dyrektywa 2003/35/WE
15. Motyw 10 dyrektywy 2003/35/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 26 maja 2003 r. przewidującej udział społeczeństwa w odniesieniu do sporządzania niektórych planów i programów w zakresie środowiska oraz zmieniającej w odniesieniu do udziału społeczeństwa i dostępu do wymiaru sprawiedliwości dyrektywy Rady 85/337/EWG i 96/61/WE (Dz.U. L 156, s. 17) ma następujące brzmienie:
„W związku z niektórymi dyrektywami należy wprowadzić przepisy w dziedzinie środowiska, które wymagałyby od państw członkowskich opracowywania planów i programów odnoszących się do środowiska, ale które nie zawierałyby wystarczających przepisów w sprawie udziału społeczeństwa, aby zapewnić ten udział zgodnie z postanowieniami Konwencji z Aarhus [o dostępie do informacji, udziale społeczeństwa w podejmowaniu decyzji oraz dostępie do sprawiedliwości w sprawach dotyczących środowiska zawartej w imieniu Wspólnoty Europejskiej przez decyzję Rady 2005/370/WE z dnia 17 lutego 2005 r., Dz.U. L 124, s. 1, zwanej dalej „Konwencją z Aarhus”], w szczególności jej art. 7. Inne odnośne prawodawstwo wspólnotowe przewiduje już udział społeczeństwa w przygotowywaniu planów i programów oraz, w przyszłości, wymogi udziału społeczeństwa zgodne z Konwencją z Aarhus zostaną włączone od samego początku do odnośnej legislacji”.
16. Artykuł 2 ust. 2 i 5 tej dyrektywy, zatytułowany „Udział społeczeństwa dotyczący planów i programów”, stanowi:
„2. Państwa członkowskie zapewniają, że społeczeństwo otrzyma wczesne i skuteczne możliwości uczestnictwa w przygotowywaniu i modyfikowaniu lub rewidowaniu żądanych planów albo programów, sporządzanych na mocy przepisów wymienionych w załączniku I.
[...]
5. Niniejszy artykuł nie ma zastosowania do planów i programów określonych w załączniku I, dla których procedura udziału społeczeństwa przeprowadzana jest zgodnie z [dyrektywą 2001/42] Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 27 czerwca 2001 r. w sprawie oceny wpływu niektórych planów i programów na środowisko lub zgodnie z dyrektywą 2000/60/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 23 października 2000 r. ustanawiającą ramy wspólnotowego działania w dziedzinie polityki wodnej”.
17. Załącznik I do dyrektywy 2003/35, zatytułowany „Przepisy dotyczące planów i programów określonych w art. 2”, brzmi następująco:
„[…]
c) Artykuł 5 ust. 1 [dyrektywy Rady 91/676].
[…]”.
Prawo krajowe
18. Dyrektywa 2001/42 została transponowana do prawa regionu Walonii przez art. D. 52 i nast. księgi pierwszej code de l’environnement ( Moniteur belge
z dnia 9 lipca 2004 r., s. 54654).
19. Artykuł D.53 tego kodeksu stanowi:
„1. Ocenę wpływu planów i programów na środowisko przeprowadza się zgodnie z art. 52–61 w odniesieniu do planów i programów, których wykaz I został ustanowiony przez rząd, które:
1° są przygotowane dla rolnictwa, leśnictwa, rybołówstwa, energetyki, przemysłu, transportu, gospodarki odpadami, gospodarki wodnej, telekomunikacji, turystyki, i które ustalają ramy dla przyszłego zezwolenia na inwestycję, dotyczącego projektów umieszczonych w wykazie ustanowionym na mocy art. 66 [ust.] 2; lub
2° podlegają ocenie zgodnie z art. 29 ustawy z dnia 12 lipca 1973 r. o ochronie przyrody
[…]
3. Rząd może poddać ocenie z uwagi na ich wpływ na środowisko zgodnie z niniejszym rozdziałem plany lub programy mogące wywoływać znaczny wpływ na środowisko i które nie zostały przewidziane w przepisach ustawodawczych, wykonawczych i administracyjnych.
[…]”.
20. Artykuł R. 47 tego kodeksu stanowi:
„Wykaz planów i programów określonych w art. 53 ust. [1] części dekretowej został umieszczony w załączniku V”.
21. Omawiany załącznik V do zarządzenia rządu Walonii z dnia 17 marca 2005 r. dotyczącego księgi pierwszej code de l’environnement ( Moniteur belge
z dnia 4 maja 2005 r., s. 21184) zawiera w szczególności program działania w zakresie jakości powietrza, program działania w zakresie jakości gleb i program działania w zakresie ochrony środowiska. Załącznik ten jednakże nie wymienia programu działania w zakresie zarządzania azotem w rolnictwie w strefach zagrożenia, który został początkowo wprowadzony do prawa regionu Walonii zarządzeniem z dnia 10 października 2002 r.
22. Co się tyczy w szczególności tego ostatniego programu działania, odpowiednie obecnie obowiązujące przepisy prawa regionu Walonii objęte są zaskarżonym zarządzeniem.
23. Zarządzeniem tym określono warunki mające zastosowanie do zarządzania azotem w rolnictwie na całym obszarze regionu Walonii. Dotyczy ono również zarządzania azotem w strefach zagrożenia, w których ustanawia program działania określony w art. 5 dyrektywy 91/676. Strefy zagrożenia stanowią 42% obszaru tego regionu i 54% jego użytków rolnych.
24. Rozdział IV zaskarżonego zarządzenia zawiera sekcję 3 zatytułowaną „Warunki mające zastosowanie do zarządzania azotem w rolnictwie na całym obszarze regionu Walonii”. Sekcja ta zawiera z jednej strony działy 1–5, mające zastosowanie na całym obszarze tego regionu, w tym również w strefach zagrożenia, i działy 6–7 mające zastosowanie wyłącznie w strefach zagrożenia. Razem działy te składają się na program działania określony w art. 5 ust. 1 dyrektywy 91/676.
Postępowanie przed sądem krajowym i pytania prejudycjalne
25. W wyroku z dnia 22 września 2005 r. w sprawie C‑221/03 Komisja przeciwko Belgii, Zb.Orz. s. I‑8307, Trybunał orzekł, iż nie ustanawiając w wyznaczonym terminie przepisów koniecznych do pełnego i prawidłowego wykonania dyrektywy 91/676, Królestwo Belgii uchybiło zobowiązaniom, które ciążyły na nim na mocy tej dyrektywy.
26. W celu wykonania tego wyroku rząd Walonii przyjął, zgodnie z art. 5 dyrektywy 91/676, zaskarżone zarządzenie. Zarządzenie to zmienia księgę drugą code de l’environnement stanowiącą kodeks wodny w zakresie zrównoważonego zarządzania azotem w rolnictwie.
27. Terre Wallonne ASBL i Inter-Environnement Wallonie ASBL wniosły do Conseil d’État o uchylenie tego zarządzenia, zarzucając w szczególności, że program zawarty w tym zarządzeniu nie został poddany ocenie wpływu na środowisko zgodnie z dyrektywą 2001/42.
28. Rząd Walonii utrzymywał, że program zarządzania azotem w rolnictwie nie wchodzi w zakres stosowania dyrektywy 2001/42.
29. Sąd krajowy uważa, że nie można wykluczyć, by programy działania, takie jak program przewidziany w dyrektywie 91/676, były planami lub programami w rozumieniu dyrektywy 2001/42. Sąd ten zauważa ponadto, że żaden przepis prawa regionu Walonii obowiązujący w dniu wydania zaskarżonego zarządzenia nie wymagał poddania planu zarządzania azotem ocenie jego wpływu na środowisko naturalne, że nie zostało ustalone, iż sytuacja ta jest sprzeczna z dyrektywą 2001/42, i że prawidłowe stosowanie prawa Unii nie jest na tyle oczywiste, iż nie ma miejsca na żadne racjonalne wątpliwości.
30. Conseil d’État postanowił zatem zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:
„1) Czy program zarządzania azotem dotyczący wyznaczonych stref zagrożenia, którego ustanowienie przewiduje art. 5 ust. 1 [dyrektywy 91/676], jest planem lub programem w rozumieniu art. 3 ust. 2 [lit. a)] [dyrektywy 2001/42], który jest sporządzany na potrzeby sektora rolnictwa, leśnictwa, rybołówstwa, energetyki, przemysłu, transportu, gospodarki odpadami, gospodarki wodnej, telekomunikacji, turystyki, planów zagospodarowania przestrzennego lub użytkowania gruntu oraz czy program ten określa ramy zezwolenia na realizację przedsięwzięć wymienionych w załącznikach I i II [do dyrektywy 85/337] w przyszłości?
2) Czy program zarządzania azotem dotyczący wyznaczonych stref zagrożenia, którego ustanowienie przewiduje art. 5 ust. 1 [dyrektywy 91/676], jest planem lub programem w rozumieniu art. 3 ust. 2 [lit. b) dyrektywy 2001/42], w odniesieniu do którego, zważając na jego możliwy wpływ na te tereny, wymagana jest ocena zgodnie z art. 6 i 7 [dyrektywy 92/43], w szczególności w sytuacji, gdy dany program zarządzania azotem ma zastosowanie do wszystkich wyznaczonych stref zagrożenia w regionie Walonii?
3) Czy program zarządzania azotem obejmujący wyznaczone strefy zagrożenia, którego ustanowienie przewiduje art. 5 ust. 1 [dyrektywy 91/676], jest planem lub programem innym niż przewidziane w art. 3 ust. 2 dyrektywy [2001/42], który definiuje ramy zezwolenia na realizację przedsięwzięć w przyszłości, dla których państwa członkowskie winny ustalić na podstawie art. 3 ust. 4 [dyrektywy 2001/42], czy mogą one mieć znaczący wpływ na środowisko zgodnie [z art. 3 ust. 5 tej dyrektywy]?”.
W przedmiocie pytań prejudycjalnych
W przedmiocie pytania pierwszego
31. W pytaniu pierwszym sąd krajowy zmierza zasadniczo do ustalenia, czy program zarządzania azotem w rolnictwie, taki jak będący przedmiotem postępowania w sprawie przed sądem krajowym, może stanowić plan lub program, o którym mowa w art. 3 ust. 2 lit. a) dyrektywy 2001/42.
32. Na wstępie należy zauważyć, że zasadniczy cel dyrektywy 2001/42, jak wynika z jej art. 1, polega na poddawaniu ocenie wpływu na środowisko planów i programów, które potencjalnie mogą powodować znaczący wpływ na środowisko w czasie ich przygotowania i przed ich przyjęciem.
33. W przypadku gdy taka ocena wpływu na środowisko jest wymagana przez dyrektywę 2001/42, dyrektywa ta ustanawia minimalne wymogi dotyczące przygotowania sprawozdania dotyczącego wpływu na środowisko, wdrażania procedury konsultacji, uwzględniania wyników oceny środowiskowej, jak również dostarczania informacji na temat decyzji przyjętej w wyniku przeprowadzenia oceny.
34. W celu ustalenia, czy programy działania opracowane na podstawie art. 5 ust. 1 dyrektywy 91/676 (zwane dalej „programami działania”) objęte są art. 3 ust. 2 lit. a) dyrektywy 2001/42, należy w pierwszej kolejności ocenić, czy te programy działania są „planami i programami” w rozumieniu art. 2 lit. a) tej ostatniej dyrektywy, a w drugiej kolejności, czy spełniają wymagania ustalone w jej art. 3 ust. 2 lit. a).
W przedmiocie zastosowania art. 2 dyrektywy 2001/42
35. Należy przede wszystkim stwierdzić, że programy działania są z jednej strony przygotowywane przez organ na poziomie krajowym, regionalnym lub lokalnym albo przygotowywane przez organ do ich przyjęcia w ramach procedury ustawodawczej przez parlament lub rząd, a z drugiej strony wymagane na mocy przepisu ustawowego, wykonawczego lub administracyjnego.
36. Należy następnie podnieść, iż dyrektywa 91/676 wymaga sporządzenia takich programów działania we wszystkich „strefach zagrożenia” wyznaczonych przez państwa członkowskie zgodnie z jej przepisami i że te programy muszą zawierać środki i działania takiego rodzaju, jak te wymienione w jej art. 5, przeznaczone do walki z zanieczyszczeniami powodowanymi przez azotany, których wdrożenie i monitorowanie należy do państw członkowskich. Właściwe organy powinny również okresowo ponownie dokonywać oceny adekwatności środków i działania oraz, w razie potrzeby, zrewidować programy działania.
37. Ponadto, jak podniosła rzecznik generalny w pkt 25–28 opinii, takie stwierdzenie wsparte jest przez motyw 10 dyrektywy 2003/35, jak również przez art. 2 ust. 5 oraz załącznik I do tej dyrektywy.
38. W tym względzie należy przypomnieć, że dyrektywa 2003/35 przewiduje udział społeczeństwa w odniesieniu do sporządzania niektórych planów i programów w zakresie środowiska w celu dostosowania prawa Unii do konwencji z Aarhus.
39. Z motywu 10 dyrektywy 2003/35 wynika, iż niektóre akty wspólnotowe już zawierały przepisy dotyczące udziału społeczeństwa w przygotowywaniu planów i programów, które były zgodne z konwencją z Aarhus. W związku z powyższym art. 2 ust. 5 tej dyrektywy wyłącza z zakresu stosowania tego artykułu „plany i programy” wymienione w załączniku I do tej dyrektywy, dla których takie przepisy zostały już wdrożone zgodnie z dyrektywą 2001/42. Wśród tych planów i programów znajdują się programy działania określone w art. 5 ust. 1 dyrektywy 91/676.
40. Artykuł 2 ust. 5 dyrektywy 2003/35 został co prawda przyjęty w ramach przepisów dotyczących udziału społeczeństwa w odniesieniu do sporządzania niektórych planów i programów w zakresie środowiska. Byłoby jednakże sprzeczne przyznanie, że programy działania wchodzą w zakres stosowania art. 2 dyrektywy 2001/42, wówczas gdy obejmują przepisy dotyczące udziału społeczeństwa w odniesieniu do przyjmowania planów i programów, lecz także, że te same programy działania nie są już objęte zakresem stosowania tego przepisu, w przypadku gdy dotyczą oceny skutków dla środowiska.
41. Należy wreszcie uściślić, że chociaż nie każdy akt ustawodawczy dotyczący ochrony wód przed zanieczyszczeniami powodowanymi przez azotany pochodzenia rolniczego jest „planem” lub „programem” w rozumieniu dyrektywy 2001/42, sama okoliczność, iż taki akt został przyjęty w drodze ustawodawczej, nie powoduje wykluczenia go z zakresu stosowania tej dyrektywy, jeżeli posiada on cechy wspomniane w pkt 36 niniejszego wyroku.
42. Z powyższych rozważań wynika, że zarówno z uwagi na cechy, jakie posiadają, jak i z uwagi na sam zamiar ustawodawcy unijnego, programy działania są „planami” i „programami” w rozumieniu dyrektywy 2001/42.
W przedmiocie stosowania art. 3 ust. 2 lit. a) dyrektywy 2001/42
43. Należy podnieść, że zgodnie z art. 3 ust. 2 lit. a) dyrektywy 2001/42 systematycznej ocenie wpływu na środowisko podlegają „plany” i „programy”, które z jednej strony są przygotowywane na potrzeby niektórych sektorów, a z drugiej strony ustalają ramy dla przyszłego zezwolenia na inwestycję, dotyczącego przedsięwzięć wymienionych w załącznikach I i II do dyrektywy 85/337/EWG.
44. Co się tyczy pierwszego warunku przewidzianego w art. 3 ust. 2 lit. a) dyrektywy 2001/42, wystarczy stwierdzić, iż sam tytuł dyrektywy 91/676 wskazuje, że programy działania są przygotowywane na potrzeby sektora rolnictwa.
45. W odniesieniu do drugiego warunku, w celu ustalenia, czy programy działania ustalają ramy dla przyszłego zezwolenia na inwestycję, dotyczącego projektów wymienionych w załącznikach I i II do dyrektywy 85/337, należy zbadać treść i cel tych programów, uwzględniając zakres przewidzianej w tej dyrektywie oceny wpływu programów na środowisko.
46. W zakresie celów programów działania z dyrektywy 91/676, a w szczególności z jej motywów dziewiątego do jedenastego, art. 1 i 3–5, jak również z załączników do niej wynika zatem, że programy te obejmują całościową ocenę w strefach zagrożenia problemów środowiskowych związanych z zanieczyszczeniem powodowanym przez azotany pochodzenia rolniczego i że tworzą zorganizowany system zmierzający do zapewnienia ogólnego poziomu ochrony przed takim zanieczyszczeniem.
47. Specyficzny charakter rzeczonych programów polega na tym, że przedstawiają globalne i spójne podejście mające charakter konkretnego i szczegółowego planowania, obejmującego strefy zagrożenia, w danym przypadku na całym terytorium kraju i dotyczącego redukcji zanieczyszczeń spowodowanych przez azotany pochodzenia rolniczego, jak również zapobieganie zanieczyszczeniu.
48. W odniesieniu do programów działania z art. 5 dyrektywy 91/676 w związku z załącznikiem III do tej dyrektywy wynika, że omawiane programy składają się z określonych konkretnych i obowiązkowych środków, które dotyczą między innymi okresów, kiedy rolnicze wykorzystanie niektórych rodzajów nawozu jest zakazane, pojemności zbiorników do przechowywania odchodów zwierzęcych, sposobów rolniczego wykorzystania i maksymalnej ilości odchodów zwierzęcych zawierających azot, która może być rolniczo wykorzystana (zob. podobnie wyrok z dnia 8 września 2005 r. w sprawie C‑416/02 Komisja przeciwko Hiszpanii, Zb.Orz. s. I‑7487, pkt 34). Środki te w szczególności zapewniają, jak przewiduje pkt 2 załącznika III do dyrektywy 91/676, że dla każdego gospodarstwa rolnego lub hodowlanego ilość odchodów zwierzęcych, wykorzystywanych rolniczo każdego roku, w tym wprost od zwierząt, nie przekroczy określonej ilości na hektar, która odpowiada ilości odchodów zwierzęcych zawierającej do 170 kg azotu.
49. Jeśli chodzi o zakres oceny wpływu programów na środowisko przewidzianej w dyrektywie 85/337, należy przypomnieć na wstępie, że środki wymienione w programach działania dotyczą urządzeń do intensywnej hodowli żywca wymienionych w pkt 17 załącznika I i w pkt 1 lit. e) załącznika II do dyrektywy 85/337.
50. Należy przypomnieć, że w ramach oceny wpływu na środowisko przewidzianej w dyrektywie 85/337 władze krajowe muszą uwzględniać nie tylko bezpośrednie skutki planowanych robót, lecz także skutki wywierane na środowisko naturalne, które mogą wynikać z użytkowania i eksploatacji systemów będących rezultatem tych robót (wyroki: z dnia 28 lutego 2008 r. w sprawie C‑2/07 Abraham i in., Zb.Orz. s. I‑1197, pkt 43; z dnia 25 lipca 2008 r. w sprawie C‑142/07 Ecologistas en Acción-CODA, Zb.Orz. s. I‑6097, pkt 39).
51. W szczególności w odniesieniu do urządzeń przeznaczonych do intensywnej hodowli żywca taka ocena wpływu na środowisko musi uwzględnić wpływ tych urządzeń na jakość wody (zob. podobnie wyrok z dnia 8 września 2005 r. w sprawie C‑121/03 Komisja przeciwko Hiszpanii, Zb.Orz. s. I‑7569, pkt 88).
52. Jak słusznie zauważyła rzecznik generalny w pkt 80 opinii, art. 8 dyrektywy 85/337 wymaga, aby względy środowiskowe, które podlegają uregulowaniu przez programy działania, były uwzględniane przy wydawaniu zezwolenia na przedsięwzięcia eksploatacji takich urządzeń.
53. Ponadto należy stwierdzić, że z art. 5 ust. 4 dyrektywy 91/676 wynika, iż programy działania przyjęte zgodnie z ustępem 1 tego artykułu muszą przewidywać zespół środków, od których przestrzegania może być uzależnione wydanie zezwolenia, które może być przyznane na przedsięwzięcia wymienione w załącznikach I i II do dyrektywy 85/337, i dla określenia których dyrektywa 91/676 przyznaje państwom członkowskim pewien zakres uznania. Dzieje się tak w szczególności w przypadku środków dotyczących przechowywania odchodów zwierzęcych określonych w załączniku III do dyrektywy 91/676 w odniesieniu do przedsięwzięć w zakresie urządzeń przeznaczonych do intensywnej hodowli żywca wymienionych w załącznikach I i II do dyrektywy 85/337.
54. W takim przypadku – którego wystąpienie i zakres powinien jednak zbadać sąd krajowy w świetle danego programu działania – należy przyjąć, że jeżeli chodzi o omawiane środki, ten program działania powinien zostać uznany za określający ramy zezwolenia na realizację przedsięwzięć wymienionych w załącznikach I i II do dyrektywy 85/337 w przyszłości w rozumieniu art. 3 ust. 2 lit. a) dyrektywy 2001/42.
55. W świetle całości powyższych rozważań na pierwsze pytanie należy odpowiedzieć, że program działania przyjęty zgodnie z art. 5 ust. 1 dyrektywy 91/676 jest co do zasady planem lub programem określonym w art. 3 ust. 2 lit. a) dyrektywy 2001/42, w przypadku gdy stanowi „plan” lub „program” w rozumieniu art. 2 lit. a) tej ostatniej dyrektywy i gdy zawiera środki, od których przestrzegania uzależnione jest wydanie zezwolenia, które może być przyznane na realizację przedsięwzięć wymienionych w załącznikach I i II do dyrektywy 85/337.
W przedmiocie pytań drugiego i trzeciego
56. Zważywszy na odpowiedź udzieloną na pytanie pierwsze należy stwierdzić, że dla rozstrzygnięcia zawisłego przed sądem krajowym sporu nie jest konieczne rozstrzygnięcie kwestii, czy art. 3 ust. 2 lit. b) dyrektywy 2001/42 wymaga również dokonania oceny wpływu programów działania na środowisko.
57. Nie ma zatem potrzeby odpowiadania na pytanie drugie.
58. Uwzględniając okoliczność, że art. 3 ust. 4 dyrektywy 2001/42 znajduje zastosowanie tylko w przypadku, gdy przepisy ust. 2 tego samego artykułu nie mają zastosowania, nie ma konieczności udzielenia odpowiedzi na pytanie trzecie.
W przedmiocie kosztów
59. Dla stron postępowania przed sądem krajowym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed tym sądem, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż poniesione przez strony postępowania przed sądem krajowym, nie podlegają zwrotowi.
Sentencja
Z powyższych względów Trybunał (czwarta izba) orzeka, co następuje:
Program działania przyjęty zgodnie z art. 5 ust. 1 dyrektywy Rady 91/676/EWG z dnia 12 grudnia 1991 r. dotyczącej ochrony wód przed zanieczyszczeniami powodowanymi przez azotany pochodzenia rolniczego jest co do zasady planem lub programem określonym w art. 3 ust. 2 lit. a) dyrektywy 2001/42/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 27 czerwca 2001 r. w sprawie oceny wpływu niektórych planów i programów na środowisko, w przypadku gdy stanowi „plan” lub „program” w rozumieniu art. 2 lit. a) tej ostatniej dyrektywy i gdy zawiera środki, od których przestrzegania uzależnione jest wydanie zezwolenia, które może być przyznane na realizację przedsięwzięć wymienionych w załącznikach I i II do dyrektywy Rady 85/337/EWG z dnia 27 czerwca 1985 r. w sprawie oceny skutków wywieranych przez niektóre przedsięwzięcia publiczne i prywatne na środowisko naturalne zmienionej dyrektywą Rady 97/11/WE z dnia 3 marca 1997 r.