62009CC0484_MT
Opinion of the Advocate-General
Opinion of the Advocate-General
I – Introduzzjoni
1. Il-Qorti Portugiża, it-Tribunal da Relação Porto ressqet talba għal deċiżjoni preliminari quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja skont l-Artikolu 234 KE (2) li għandha bħala suġġett l-interpretazzjoni tad-Direttivi 72/166/KEE (3), 84/5/KEE (4) u 90/232/KEE (5) . Il-qorti tar-rinviju qiegħda titlob essenzjalment li jiġi kkjarifikat jekk l-imsemmija direttivi jipprekludux leġizlazzjoni nazzjonali tad-dritt ċivili li, f’każ ta’ koresponsabbiltà fil-kawża tal-ħsara min-naħa tal-persuna li ġġarrab il-ħsara, tippermetti li tinqasam ir-responsabbiltà b’mod proporzjonali skont kemm l-imġiba perikoluża ta’ kull waħda mill-vetturi tkun ikkontribwixxiet għall-ħsara, bil-konsegwenza ta’ tnaqqis fl-ammont tal-kumpens għad-danni li jmiss lill-vittma tal-inċident min-naħa tal-kumpannija tal-assigurazzjoni għar-responsabbiltà ċivili fir-rigward tal-użu ta’ vetturi bil-mutur.
2. Il-kwistjoni tqajmet fil-kuntest ta’ kawża bejn M. Carvalho u l-Companhia Europeia de Seguros, S.A., kumpannija tal-assigurazzjoni għar-responsabbiltà ċivili rigward il-kumpens totali għad-danni patrimonjali u mhux patrimonjali li huwa ġarrab b’riżultat ta’ inċident tat-traffiku. B’kunsiderazzjoni tal-fatt li l-applikazzjoni diretta tal-imsemmija liġi nazzjonali tirriżulta fit-tnaqqis tal-ammont tal-kumpens bin-nofs, jidher li huwa meħtieġ li tiġi kkjarifikata l-kwistjoni li tikkonċerna l-konformità ta’ din il-liġi mad-dritt tal-Unjoni.
II – Il-kuntest ġuridiku
A – Id-dritt tal-Unjoni (6)
3. Fl-1972, il-leġiżlatur tal-Unjoni ta bidu, permezz ta’ direttivi, għall-proċess ta’ armonizzazzjoni tal-liġijiet tal-Istati Membri li jikkonċernaw l-assigurazzjoni għar-responsabbiltà ċivili fir-rigward tal-użu ta’ vetturi bil-mutur.
4. L-Ewwel Direttiva tistipula l-abolizzjoni tal-kontrolli tal-karta l-ħadra fil-fruntieri u l-introduzzjoni, fl-Istati Membri kollha, ta’ assigurazzjoni obbligatorja għar-responsabbiltà ċivili li tkopri l-ħsara li tkun seħħet fit-territorju Komunitarju.
5. Billi jibbaża fuq il-prinċipju li l-vittmi ta’ inċidenti tat-traffiku, ladarba tiġi stabbilita r-responsabbiltà, għandhom id-dritt li jiġu kkumpensati minn debitur li jkun f’pożizzjoni li jħallas, l-Artikolu 3(1) tal-Ewwel Direttiva jistipula kif ġej:
“Kull Stat Membru għandu […] jieħu l-miżuri kollha approprjati biex jassigura li r-responsabbiltà ċivili fir-rigward ta’ l-użu ta’ vetturi normalment ibbażati fit-territorju tiegħu ikun kopert minn assigurazzjoni. Il-limiti koperti tar-responsabbiltà u l-kondizzjonijiet tal-kopertura għandhom ikunu ddeterminati fuq il-bażi ta’ dawn il-miżuri.”
6. Barra dan, l-Artikolu 3(2) tad-direttiva jistipula, inter alia, dan li ġej:
“Kull Stat Membru għandu jieħu l-miżuri kollha approprjati biex jassigura li l-kuntratt ta’ l-assigurazzjoni jkopri wkoll:
– skond il-liġi fis-seħħ fl-Istati Membri l-oħra, kull telf jew inġurja kkawżata fit-territorju ta’ dawk l-Istati,
[…]”
7. Meta ġiet adottata t-Tieni Direttiva, il-leġiżlatur Komunitarju kellu l-ħsieb li jarmonizza d-diversi elementi ta’ din l-assigurazzjoni obbligatorja bl-iskop li jiggarantixxi livell minimu ta’ protezzjoni lill-vittmi ta’ inċidenti tat-traffiku u li jnaqqas id-diskrepanzi eżistenti fil-Komunità dwar il-portata ta’ din l-assigurazzjoni.
8. L-Artikolu 2(1) tat-Tieni Direttiva jistipula kif ġej:
“Kull Stat Membru għandu jieħu l-miżuri neċessarji biex jassigura li kull dispożizzjoni statutorja jew kull klawżola kontrattwali li tkun tinstab fil-polza ta’ l-assigurazzjoni maħruġa skond l-Artikolu 3(1) tad-Direttiva 72/166/KEE, li teskludi mill-assigurazzjoni l-użu jew is-sewqan ta’ vetturi minn:
– persuni li ma jkollhomx l-awtorizzazzjoni espressa jew impliċita għal dan, jew
– persuni li ma jkollhomx liċenzja li tippermettilhom isuqu l-vettura kkonċernata, jew
– persuni li ma jissodisfawx il-ħtiġijiet tekniċi statutorji li jikkonċernaw il-kondizzjoni u s-sigurtà tal-vettura kkonċernata, għandha għall-iskopijiet ta’ l-Artikolu 3(1) tad-Direttiva 72/166/KEE, titqies nulla fir-rigward ta’ pretensjonijiet minn partijiet terzi li kienu vittmi ta’ inċident.
Madankollu d-dispożizzjonijiet jew il-klawżola msemmija fl-ewwel inċiż tista’ tiġi invokata kontra persuni li minn jeddhom daħlu fil-vettura li kkaġunat il-ħsara jew il-korriment, meta l-assiguratur jista’ jipprova li dawn kienu jafu li l-vettura kienet misruqa.
[…]”
9. It-Tielet Direttiva ġiet adottata bl-iskop li tingħata interpretazzjoni ta’ wħud mid-dispożizzjonijiet li jikkonċernaw l-assigurazzjoni obbligatorja, peress li kienu għadhom jeżistu diskrepanzi sostanzjali fil-portata tal-kopertura pprovduta mill-assigurazzjoni.
10. Skont il-ħames premessa tat-Tielet Direttiva, b’mod partikolari f’uħud mill-Istati Membri, kienu jeżistu lakuni fil-kopertura pprovduta bl-assigurazzjoni obbligatorja tal-passiġġieri ta’ vetturi bil-mutur. Sabiex tiġi protetta din il-kategorija partikolarment vulnerabbli ta’ vittmi potenzjali, kien meħtieġ li dawn il-lakuni jimtlew.
11. Fl-aħħarnett, l-Artikolu 1 tat-Tielet Direttiva jistipula kif ġej:
“Mingħajr preġudizzju għat-tieni subparagrafu ta’ l-Artikolu 2(1) tad-Direttiva 84/5/KEE, l-assigurazzjoni li hemm referenza għaliha fl-Artikolu 3(1) tad-Direttiva 72/166/KEE għandha tkopri r-responsabbiltà għall-korrimenti fuq il-persuna tal-passiġġieri, apparti minn għax-xufier, li joriġinaw mill-użu ta’ vettura.
[…]”
12. Id-Direttiva 2009/103/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill, tas-16 ta’ Settembru 2009, dwar l-assigurazzjoni kontra responsabbiltà ċivili fir-rigward tal-użu ta’ vetturi bil-mutur u l-infurzar tal-obbligu ta’ assigurazzjoni kontra din ir-responsabbiltà, li daħlet fis-seħħ reċentement fit-8 ta’ Ottubru 2009 (7), tikkonsolida l-imsemmija direttivi li, għalhekk, ma għadhomx fis-seħħ. Peress li l-fatti li huma l-bażi tal-kawża prinċipali seħħew ħafna qabel ma daħlet fis-seħħ id-Direttiva 2009/103/KE, huma biss l-imsemmija direttivi li japplikaw għall-każ inkwistjoni.
B – Il-leġizlazzjoni nazzjonali
13. Id-dispożizzjonijiet tal-Kodiċi Ċivili Portugiż (Código Civil) li huwa applikabbli għall-kawża prinċipali jistipulaw kif ġej:
14. L-Artikolu 503(1): “Kull persuna li effettivament issuq vettura bil-mutur u li tużaha għall-interessi tagħha, anki jekk permezz ta’ persuna inkarigata minnha hija responsabbli għall-ħsara li tirriżulta mir-riskji konnessi mal-vettura nnifisha, kemm jekk tintuża u kemm jekk ma tintużax.”.
15. L-Artikolu 504(1): “Ir-responsabbiltà għad-danni kkawżati minn vetturi hija favur terzi, kif ukoll il-persuni passiġġieri”.
16. L-Artikolu 506(1): “Jekk mill-ħabta bejn żewġ vetturi jirriżultaw ħsarat għat-tnejn li huma jew għal waħda minnhom, u ma jkunx jista’ jiġi attribwit it-tort lil xi wieħed mis-sewwieqa, ir-responsabbiltà tinqasam proporzjonalment skont kif l-imġiba perikoluża ta’ kull waħda mill-vetturi tkun ikkontribwiet għad-danni; jekk id-danni jkunu ġew ikkawżati minn waħda biss mill-vetturi, mingħajr it-tort ta’ xi wieħed mis-sewwieqa, hija biss il-persuna responsabbli li għandha tħallas il-kumpens”.
17. L-Artikolu 506(2): “Fil-każ ta’ dubju, il-kontribut għall-inċident ta’ kull waħda mill-vetturi u t-tort ta’ kull wieħed mis-sewwieqa jitqiesu li kienu ugwali”.
III – Il-fatti, il-proċedura prinċipali u d-domanda preliminari
18. Fil-5 ta’ Awwissu 2000 seħħ inċident tat-traffiku li fih kienu involuti M. Carvalho, sewwieq u proprjetarju ta’ mutur, u karozza assigurata għar-responsabbiltà ċivili mal-Companhia Europeia de Seguros, S.A. L-inċident kellu konsegwenzi gravi għal M. Carvalho li ġarrab trawma kranjoenċefalika u li minn dakinhar ma jistax jaħdem iktar.
19. Peress li ma setgħetx tiġi ppruvata r-responsabbiltà tal-ebda wieħed mill-persuni involuti fl-inċident, jeżistu, skont it-teżi mressqa mill-qorti tar-rinviju, il-kundizzjonijiet biex jiġi stabbilit l-obbligu li jitħallas kumpens ibbażat fuq ir-responsabbiltà oġġettiva fis-sens tal-liġi nazzjonali Portugiża. Anki M. Carvalho, bħala vittma ta’ inċident, huwa benefiċċjarju ta’ din ir-responsabbiltà oġġettiva.
20. Il-qorti tar-rinviju tirrileva li l-liġi Portugiża, f’każijiet bħal dak inkwistjoni, fejn ir-responsabbiltà għall-inċident ma tistax tiġi imputata lin-nuqqas ta’ xi wieħed mis-sewwieqa, tistipula li għandha tiġi applikata r-regola tal-Artikolu 506 tal-Código Civil li jgħid li l-kumpens li għandu jitħallas lil persuna li ġġarrab id-danni għandu jitnaqqas skont il-perċentwali relattiv għall-kontribut fil-kawża tal-inċident u għad-danni li jirriżultaw, u għalhekk f’każ ta’ dubju għandu jitqies li l-kontribut għall-kawża tal-inċident ta’ kull waħda mill-vetturi kien ugwali. Jekk l-obbligu li jitħallas kumpens lill-persuna l-oħra involuta fl-inċident jiġi hekk imnaqqas, il-persuna li ġġarrab id-danni tista’ titlob biss lill-kumpannija tal-assigurazzjoni tal-imsemmija persuna s-somma mnaqqsa proporzjonalment.
21. Il-Qorti ta’ Relação Porto, li fil-kawża prinċipali trid tiddetermina l-ammont tad-danni, fid-dawl tal-interpretazzjoni mogħtija mill-Qorti tal-Ġustizzja għall-Ewwel, għat-Tieni u għat-Tielet Direttiva, esprimiet dubji dwar il-konformità tal-imsemmija leġiżlazzjoni nazzjonali mad-dritt tal-Unjoni. Din għalhekk issospendiet il-proċedura u għamlet lill-Qorti tal-Ġustizzja din id-domanda preliminari:
“F’inċident tat-traffiku li ma jkun imputabbli għal nuqqas tal-ebda wieħed mis-sewwieqa, u li jikkawża danni personali u materjali lil wieħed mis-sewwieqa (il-parti inġurjata li qed titlob il-kumpens), il-fatt li r-responsabbiltà għar-riskju tista’ tinqasam (Artikolu 506(1) u (2) tal-Kodiċi Ċivili), b’effett dirett fuq l-ammont ta’ kumpens li għandu jitħallas lill-parti inġurjata għad-danni materjali u mhux materjali li jirriżultaw mid-danni personali (fil-fatt dan it-tqassim ta’ responsabbiltà għar-riskju jwassal għal tnaqqis proporzjonali tal-ammont tal-kumpens), huwa kuntrarju għad-dritt Komunitarju, jiġifieri għall-Artikoli 3(1) tal-Ewwel Direttiva (Direttiva 72/166/KEE), 2(1) tat-Tieni Direttiva (84/5/KEE) u 1 tat-Tielet Direttiva (90/232/KEE), kif interpretati mill-Qorti tal-Ġustizzja tal-Komunitajiet Ewropej?”
IV – Il-proċedura quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja
22. Id-deċiżjoni tar-rinviju tal-24 ta’ Novembru 2009 waslet fir-Reġistru tal-Qorti tal-Ġustizzja fit-30 ta’ Novembru tal-istess sena.
23. Il-Gvernijiet tar-Repubblika Portugiża, tar-Repubblika Federali tal-Ġermanja, tar-Repubblika tal-Awstrija u tar-Repubblika Taljana, kif ukoll il-Kummissjoni Ewropea ppreżentaw osservazzjonijiet bil-miktub fit-terminu stipulat fl-Artikolu 23 tal-Istatut tal-Qorti tal-Ġustizzja.
24. Peress li l-ebda waħda mill-partijiet ma talbet li jsir smigħ, dawn il-konklużjonijiet setgħu jiġu fformulati wara l-laqgħa ġenerali tal-Qorti tal-Ġustizzja tal-5 ta’ Ottubru 2010.
V – L-argumenti prinċipali tal-partijiet
A – L-ammissibbiltà tat-talba għal deċiżjoni preliminari
25. Il- Gvern Ġermaniż
iqis li t-talba għal deċiżjoni preliminari hija parzjalment inammissibbli u preċiżament fil-parti fejn id-domanda tirreferi għall-Artikolu 1 tat-Tielet Direttiva. Fil-fehma tiegħu din id-dispożizzjoni ma hijiex rilevanti għad-deċiżjoni tal-kawża prinċipali, peress li din tirrigwarda biss l-obbligu ta’ kopertura ta’ assigurazzjoni għar-responsabbiltà ċivili għad-danni lill-persuna tal-passiġġieri l-oħrajn minbarra s-sewwieq. Madankollu, il-kawża inkwistjoni tikkonċerna d-danni li jseħħu mhux fir-rigward ta’ passiġġier iżda fir-rigward ta’ terza persuna. Id-domanda li saret mill-qorti tar-rinviju, sa fejn tirrigwarda l-interpretazzjoni tal-Artikolu 1 tat-Tielet Direttiva, ma għandha ebda relazzjoni mal-kawża li minnha oriġinat it-talba għal deċiżjoni preliminari.
B – Id-domanda preliminari magħmula
26. L-argumenti tal-partijiet jikkonċernaw, minn naħa, il-kamp ta’ applikazzjoni tad-Direttivi, u min-naħa l-oħra, il-portata tas-sentenza Candolin et (8) .
1. Il-kamp ta’ applikazzjoni tad-direttivi
27. Il- Gvern Portugiż
jirrileva li d-direttivi inkwistjoni ma jirregolaw bl-ebda mod ir-responsabbiltà ċivili. Għalhekk, fil-fehma tiegħu, id-domanda preliminari ma hijiex rilevanti fid-dawl tal-Artikolu 506 tal-Código Civil li sempliċement jistabbilixxi r-responsabbiltà għad-danni, filwaqt li l-konnessjoni bejn id-dritt għall-kumpens għad-danni u r-responsabbiltà ċivili hija rregolata bl-Artikolu 483 tal-Código Civil.
28. Il- Gvernijiet tal-Ġermanja, tal-Awstrija
u tal-Italja
jirrilevaw li kemm mir- ratio legis kif ukoll mill-formulazzjoni tat-tliet direttivi jrid jiġi dedott li dawn ma għandhomx l-iskop li jarmonizzaw ir-regoli dwar ir-responsabbiltà ċivili fl-Istati Membri.
29. Bil-kontra, il-leġiżlatur tal-Unjoni kellu l-iskop li jirregola l-portata tal-assigurazzjoni għar-responsabbiltà ċivili fir-rigward tal-użu ta’ vetturi bil-mutur sabiex jiġi ggarantit, permezz tat-tneħħija tad-diskrepanzi eżistenti dwar il-portata ta’ din l-assigurazzjoni, livell minimu ta’ protezzjoni għall-vittmi ta’ inċidenti tat-traffiku. Id-direttivi inkwistjoni, fil-fehma tal-gvernijiet imsemmija, ma jinkludu ebda regola li tikkonċerna d-determinazzjoni tat-tip ta’ responsabbiltà ċivili għal nuqqas jew dik li hija indipendenti minn nuqqas. Kif ġie rrilevat mill-Qorti tal-Ġustizzja fis-sentenza tal-14 ta’ Settembru 2000, Mendes Ferreira u Delgado Correia Ferreira (9), dan l-aspett jibqa’, fl-istat attwali tad-dritt Komunitarju, irriżervat għall-kompetenza tal-Istati Membri.
30. Għal dawn ir-raġunijiet ma tqumx il-kwistjoni jekk il-kriterji għall-imputazzjoni tar-responsabbiltà, kif imfissra mid-dritt nazzjonali, humiex konformi mad-dritt tal-Unjoni. Barra dan, id-direttivi jippresupponu li d-dritt għall-ħlas ta’ kumpens huwa rregolat mill-Istati Membri. Għalhekk, hija r-responsabbiltà tad-dritt sostantiv biex tiġi ddeterminata l-portata tal-obbligu li jitħallas kumpens tal-assigurazzjoni għar-responsabbiltà ċivili u mhux bil-maqlub, l-assigurazzjoni għar-responsabbiltà ċivili, li trid tiddetermina l-portata tar-responsabbiltà.
2. Il-portata tas-sentenza Candolin et
31. Il- Gvern Portugiż
jirrileva li mis-sentenza Candolin et
jirriżulta li d-dispożizzjonijiet tad-direttivi inkwistjoni ma jipprekludux Stat Membru milli jistipula f’liġi nazzjonali, ibbażata fuq kriterji ġenerali u astratti, limitazzjoni proporzjonali tad-dritt għal ħlas ta’ kumpens lil persuna li ġġarrab il-ħsara, skont in-nuqqas kontributorju tagħha. Sa fejn dawn ir-regoli jipprovdu għal evalwazzjoni ta’ każ b’każ, l-Artikolu 506 tal-Código Civil irid jitqies li huwa konformi mad-dritt tal-Unjoni.
32. Il- Gvern Ġermaniż
josserva li s-sentenza Candolin et, inter alia, ma tneħħix lill-Istati Membri l-possibbiltà li jistipulaw, bħala prinċipju, tnaqqis ibbażat fuq evalwazzjoni ta’ każ b’każ, sakemm jiġi osservat il-prinċipju tal-proporzjonalità, u dan huwa l-każ hawnhekk. Għall-iskopijiet ta’ evalwazzjoni tal-proporzjonalità jeħtieġ li jitfakkar li r-regoli dwar ir-responsabbiltà ċivili huma bbażati, b’mod ġenerali, fuq il-prinċipju li l-persuna li tikkawża l-ħsara hija responsabbli biss għall-ħsara kkawżata li hija imputabbli lilha; madankollu, fir-rigward tal-kumplament tad-danni, hija l-persuna li ġġarrab il-ħsara li għandha ssostnihom. Għalhekk din tista’ titlob biss kumpens għad-danni li ġew ikkawżati lilha mill-persuna li kkawżat il-ħsara. Min-naħa l-oħra din ma tistax titlob kumpens għad-danni li kienet responsabbli għalihom hija stess. Regoli simili japplikaw ukoll għall-assigurazzjoni obbligatorja għar-responsabbiltà ċivili tal-persuna li tikkawża l-ħsara. Dan ifisser li l-kumpannija tal-assigurazzjoni hija responsabbli bl-istess mod li huwa responsabbli l-awtur tal-ħsara.
33. Il- Gvern Awstrijak
u l- Gvern Taljan
huma tal-istess fehma li s-sentenza Candolin et
ma tapplikax għall-kawża prinċipali.
34. L-imsemmija gvernijiet jirrilevaw li mill-motivazzjoni tas-sentenza jirriżulta li l-portata tagħha hija limitata għal dawk il-każijiet fejn il-passiġġieri jkollhom inċident tat-traffiku. Dan jirriżulta, b’mod partikolari, minn kunsiderazzjonijiet inerenti fl-iskopijiet tad-direttivi, speċjalment tat-Tielet Direttiva. Il-Gvern Awstrijak u l-Gvern Taljan jenfasizzaw li t-Tielet Direttiva ġiet adottata bl-iskop li jimtlew il-lakuni fil-kopertura pprovduta mill-assigurazzjoni obbligatorja f’uħud mill-Istati Membri biex tiġi protetta dik il-kategorija, partikolarment vulnerabbli, ta’ vittmi potenzjali. Madankollu, fil-każ inkwistjoni, il-persuna li ġarrbet il-ħsara hija proprjament is-sewwieq.
35. Il- Gvern Awstrijak
u l-Gvern Ġermaniż
jirrilevaw, barra dan, li meta l-koresponsabbiltà individwali tas-sewwieq ma tikkundizzjonax l-evalwazzjoni finali, il-kumpannija tal-assigurazzjoni ssib ruħha qed tkopri talbiet għal kumpens li l-persuna li ġġarrab il-ħsara, abbażi tal-prinċipji tad-dritt nazzjonali tar-responsabbiltà oġġettiva, ma tistax tinforza b’mod effettiv minħabba l-koresponsabbiltà tagħha fir-rigward tas-sewwieq ta’ vettura li huwa obbligat li jħallas il-kumpens.
36. Il- Gvern Taljan isostni li l-estensjoni tas-sentenza Candolin et għall-kategoriji kollha ta’ terzi li jġarrbu ħsara, twassal għall-idea li l-kumpannija tal-assigurazzjoni tassumi fuqha l-effett ta’ sanzjoni, speċjalment peress li din tal-aħħar ikollha tħallas għal dawk id-danni li l-assigurat ma għandux iħallas skont il-leġiżlazzjoni nazzjonali dwar il-ħlas ta’ kumpens għad-danni.
37. Il- Kummissjoni sempliċement tirrileva li d-direttivi msemmija jipprekludu l-leġiżlazzjoni nazzjonali li hija s-suġġett tal-kawża, speċjalment peress li t-tnaqqis tal-kumpens lill-vittma ma kienx dovut għall-koresponsabbiltà tagħha fil-kawża tal-ħsara, bħalma kien il-każ fil-kawżi Candolin et (10) u Farrell (11), iżda għat-tqassim proporzjonali tar-responsabbiltà fl-assenza ta’ nuqqas min-naħa tal-vittma.
VI – Analiżi legali
A – L-ammissibbiltà tat-talba għal deċiżjoni preliminari
1. Interpretazzjoni differenti tad-domanda preliminari
38. Id-domanda preliminari hija fformulata bħallikieku l-qorti tar-rinviju qiegħda essenzjalment tistaqsi jekk ir-regola inkwistjoni inkluża fl-Artikolu 506(1)(2) tal-Código Civil Portugiż “tiksirx” id-dritt tal-Unjoni. Madankollu, huwa, konformi ma’ ġurisprudenza stabbilita li, barra minn rikors għal konstatazzjoni ta’ nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu, il-Qorti tal-Ġustizzja ma tistax tiddeċiedi dwar il-kompatibbiltà ta’ leġiżlazzjoni nazzjonali mad-dritt tal-Unjoni. Din il-kompetenza hija tal-qrati nazzjonali (12), wara li dawn eventwalment ikunu kisbu mill-Qorti tal-Ġustizzja, permezz ta’ rinviju għal deċiżjoni preliminari, il-kjarifiki neċessarji dwar il-portata u l-interpretazzjoni tad-dritt Komunitarju. L-osservanza reċiproka tal-kompetenzi rispettivi hija impliċita fil-koperazzjoni bejn il-Qorti tal-Ġustizzja u l-qrati nazzjonali li tiddistingwi l-proċedura ta’ talba għal deċiżjoni preliminari (13) .
39. Bl-iskop li l-qorti tar-rinviju tkun tista’ tagħmel evalwazzjoni tal-kompatibbiltà tal-liġi nazzjonali mad-dritt tal-Unjoni, jista’ jingħata sinjifikat differenti lid-domanda preliminari, fis-sens ta’ talba għal interpretazzjoni tad-dritt tal-Unjoni abbażi tal-Artikolu 234(1)(b) KE u preċisament inkonnessjoni mal-kwistjoni ta’ jekk id-dispożizzjonijiet tad-direttivi msemmija fid-domanda preliminari jipprekludux leġiżlazzjoni bħal dik inkwistjoni fil-kawża prinċipali. Jeħtieġ għalhekk li d-domanda preliminari tiġi kkunsidrata f’dan is-sens.
2. Ir-rilevanza tad-domanda preliminari
40. It-talba għal deċiżjoni preliminari għandha titqies li hija parzjalment inammissibbli safejn il-qorti nazzjonali titlob li tingħata interpretazzjoni tal-Artikolu 1 tat-Tielet Direttiva.
41.
Fil-fatt, l-imsemmija dispożizzjoni, fid-dawl ta’ analiżi iktar profonda, tirriżulta li hija irrilevanti għall-finijiet tad-deċiżjoni tal-kawża prinċipali peress li kif ġie osservat korrettement mill-Gvern Ġermaniż, din għandha esklużivament l-għan li testendi l-obbligu ta’ kopertura ta’ assigurazzjoni għar-responsabbiltà ċivili għad-danni lill-persuna tal-passiġġieri l-oħrajn minbarra s-sewwieq. Kif tindika l-ħames premessa tat-Tielet Direttiva, qabel ma ġiet adottata din id-direttiva, kienu jeżistu lakuni f’uħud mill-Istati Membri fil-kopertura pprovduta mill-assigurazzjoni obbligatorja għall-passiġġieri ta’ vetturi bil-mutur bil-konsegwenza li l-leġiżlatur tal-Unjoni qies li kien utli li, permezz tal-imsemmija direttiva, jimla dawn il-lakuni u li jipproteġi din il-kategorija, partikolarment vulnerabbli, ta’ vittmi potenzjali. Dan ġie rifless fl-Artikolu 1(1) tat-Tielet Direttiva li jgħid li l-assigurazzjoni taħt l-Artikolu 3(1) tad-Direttiva 72/166/KEE tkopri r-responsabbiltà għad-danni lill-persuna ta’ kwalunkwe passiġġier ieħor minbarra s-sewwieq li toriġina mill-użu tal-vettura. Barra minn hekk jeħtieġ li jiġi rrilevat li l-fatti li huma s-suġġett tal-kawża prinċipali ma jirrigwardawx id-drittijiet tal-passiġġieri iżda evidentement id-drittijiet biss tal-istess sewwieq. Fil-fatt, fid-deċiżjoni tar-rinviju ma hemmx elementi li abbażi tagħhom wieħed jista’ jiddeduċi li sfaw feruti passiġġieri oħrajn.
42. Huwa opportun li jitfakkar, f’dan il-kuntest, li meta d-domandi magħmula mill-qrati nazzjonali jikkonċernaw l-interpretazzjoni ta’ dispożizzjoni tad-dritt Komunitarju, bħala punt ta’ prinċipju, il-Qorti tal-Ġustizzja hija obbligata li tiddeċiedi, sakemm ma jkunx jidher b’mod evidenti li t-talba għal deċiżjoni preliminari tkun tali li, fir-realtà, twassalha biex tiddeċiedi permezz ta’ kawża fittizja jew biex tifformula opinjonijiet dwar kwistjonijiet ġenerali jew ipotetiċi, li l-interpretazzjoni tad-dritt Komunitarju mitluba ma għandha l-ebda relazzjoni mal-effettività jew mas-suġġett tal-kawża jew anki li l-Qorti tal-Ġustizzja ma għandhiex l-elementi ta’ fatt jew ta’ liġi meħtieġa biex tipprovdi soluzzjoni utili għall-kwistjonijiet li jiġu ppreżentati quddiemha (14) .
43. Fid-dawl tal-fatt li l-qorti nazzjonali ma wrietx b’liema mod l-interpretazzjoni tal-Artikolu 1 tat-Tielet Direttiva hija relatata mas-suġġett tal-kawża u li jista’ għalhekk jirriżulta rilevanti għall-iskopijiet tad-deċiżjoni, ma huwiex meħtieġ, fil-fehma tiegħi, li l-Qorti tal-Ġustizzja tiddeċiedi dwar din ir-regola, fl-ambitu tal-interpretazzjoni tad-direttivi.
B – Analiżi tad-domanda prelimiari
1. Kunsiderazzjonijiet introduttivi
44. Qabel ma ngħaddi għal analiżi tad-domanda preliminari, għandhom qabel xejn jitfissru fil-qosor kemm l-isforzi għall-armonizzazzjoni fis-settur tal-assigurazzjoni għar-responsabbiltà ċivili fir-rigward tal-użu ta’ vetturi bil-mutur, kif ukoll il-ġurisprudenza reċenti tal-Qorti tal-Ġustizzja li hija rilevanti għall-każ inkwistjoni rigward l-interpretazzjoni tal-Ewwel, tat-Tieni u tat-Tielet Direttiva li essenzjalment huma s-suġġett ta’ din il-proċedura. Din l-ispjegazzjoni hija intiża biex tinftiehem aħjar il-problema tal-kawża preżenti.
a) L-armonizzazzjoni fis-settur tal-assigurazzjoni għar-responsabbiltà ċivili fir-rigward tal-użu ta’ vetturi bil-mutur
45. L-armonizzazzjoni Ewropea tal-atti inklużi fl-assigurazzjoni għar-responsabbiltà ċivili fir-rigward tal-użu ta’ vetturi bil-mutur ingħatat bidu permezz tal-Konvenzjoni Ewropea dwar l-assigurazzjoni obbligatorja għar-responsabbiltà ċivili, tal-20 ta’ April 1959, li ġiet elaborata fil-qafas tal-Kunsill tal-Ewropa (15) . L-iskopijiet essenzjali tagħha kienu l-introduzzjoni fl-Ewropa kollha tal-assigurazzjoni obbligatorja għad-danni personali u materjali; l-għoti ta’ azzjoni diretta lill-persuna li ġġarrab il-ħsara (l-hekk imsejħa “action direct”) kontra l-assiguratur tal-awtur tal-ħsara; id-determinazzjoni ta’ kopertura minima ta’ assigurazzjoni Ewropea, kif ukoll l-obbligu tal-Istati Membri tal-Konvenzjoni li jwaqqfu fond għall-kumpens favur il-vittmi ta’ inċidenti tat-traffiku, anki fejn ma jkunx hemm assiguratur għar-responsabbiltà ċivili. Madankollu, din il-konvenzjoni ġiet irratifikata biss minn ftit Stati Membri u għalhekk kellha rilevanza prattika limitata (16) . L-iskopijiet tagħha ntlaħqu sussegwentement bl-adozzjoni tal-ewwel tliet direttivi tal-Unjoni Ewropea.
46. L-armonizzazzjoni tal-ordinamenti ġuridiċi tal-Istati Membri tal-Unjoni Ewropea fis-settur tal-assigurazzjoni għar-responsabbiltà ċivili fir-rigward tal-użu ta’ vetturi bil-mutur hija avvanzata ħafna fil-preżent. Fil-frattemp ġew adottati, f’dan is-settur, ħames direttivi li ġew ikkonsolidati reċentement bid-Direttiva 2009/103/KE. Dawn id-Direttivi għandhom l-iskop li, minn naħa, jiffaċilitaw il-moviment liberu tal-persuni permezz ta’ vetturi bil-mutur u li jiġu ggarantiti kundizzjonijiet ġenerali ta’ assigurazzjoni għar-responsabbiltà ċivili fir-rigward tal-użu ta’ vetturi bil-mutur għas-suq intern u, min-naħa l-oħra, li tittejjeb il-kopertura tal-assigurazzjoni tal-vittmi ta’ inċidenti fl-Unjoni Ewropea permezz tal-ħolqien ta’ standard uniformi minimu kif ukoll biex jagħmluha possibbli li jiġi sodisfatt, b’mod effettiv, id-dritt tagħhom għall-ħlas ta’ kumpens.
47. L-għanijiet stabbiliti mil-leġiżlatur tal-Unjoni ntlaħqu mil-lat ta’ regolamentazzjoni teknika, fis-sens li l-Ewwel Direttiva tistabbilixxi qabel xejn l-introduzzjoni, fl-Istati Membri kollha, ta’ assigurazzjoni obbligatorja għar-responsabbiltà ċivili li tkopri l-ħsara li sseħħ fit-territorju tal-Unjoni Ewropea. Għall-bidu, l-Istati Membri tħallew liberi li jistabbilixxu r-regolamentazzjoni tal-kopertura tad-danni u l-modalitajiet tal-assigurazzjoni obbligatorja, fejn kien fadal xi lakuni sinjifikanti f’dik li hija protezzjoni, b’mod partikolari fir-rigward tal-passiġġieri. Sussegwentement, bl-addozzjoni tat-Tieni Direttiva, sabiex tkun definita l-portata tal-assigurazzjoni tad-danni materjali u personali, ġew stipulati standards minimi li permezz tagħhom intlaħqet armonizzazzjoni iktar wiesgħa tal-protezzjoni ta’ dawk li jużaw it-toroq fl-Unjoni Ewropea. Fl-aħħar nett, it-Tielet Direttiva wessgħet il-kamp tal-applikazzjoni ratione personae
għall-passiġġieri ta’ vetturi bil-mutur li ma jkunux is-sewwieq. Ir-Raba’ Direttiva (17), li ma hijiex applikabbli għall-kawża prinċipali, tikkonċerna essenzjalment il-likwidazzjoni ta’ danni wara inċidenti tat-traffiku li jseħħu barra mill-pajjiż tal-oriġini tal-vittma. Bl-iskop li tiġi ffaċilitata t-talba ta’ terza persuna li ġġarrab ħsara għall-ħlas ta’ kumpens, huwa possibbli li, skont ir-Raba’ Direttiva, din titlob il-ħlas ta’ kumpens, proprju fl-istat tar-residenza tagħha, lill-mandatarju għal-likwidazzjoni tad-danni appuntat għal dak il-pajjiż mill-kumpannija tal-assigurazzjoni tal-persuna responsabbli (18) . Fl-aħħar nett, bl-adozzjoni tad-Direttiva 2005/14/KE (19), ġiet aġġornata u mtejba s-sistema Komunitarja tal-assigurazzjoni tal-vetturi bil-mutur, b’mod partikolari bl-estensjoni tad-dritt ta’ azzjoni diretta, stipulat fir-Raba’ Direttiva, għall-persuni kollha li jġarrbu ħsara.
48. Din l-attività leġiżlattiva, li żviluppat ħafna fil-livell tal-Unjoni Ewropea, ma tistax taħbi l-fatt li s-setgħat leġiżlattivi u l-marġini ta’ diskrezzjoni fit-traspożizzjoni, tal-Istati Membri, fis-settur tal-assigurazzjoni għar-responsabbiltà ċivili fir-rigward tal-użu ta’ vetturi bil-mutur, minħabba l-applikabbiltà limitata u settorjali tad-direttivi, għadhom sinjifikattivi ħafna, u dan iħalli spazju għal regoli speċifiċi ta’ Stati individwali, iżda li fl-istess ħin iżid il-periklu li proprju n-numru kbir ta’ leġiżlazzjonijiet nazzjonali jidderroga mir-rekwiżiti tad-direttivi u, fl-aħħar mill-aħħar, dawn ma jkunux iktar konformi mal-istandard minimu tad-dritt tal-Unjoni.
b) Il-limiti tas-setgħa leġiżlattiva tal-Istati Membri fid-dawl tal-ġurisprudenza reċenti tal-Qorti tal-Ġustizzja
49. Mhux biss għal din ir-raġuni, filwaqt li enfasizzat l-iskop tal-protezzjoni tal-vittmi (20) kif espress fit-tliet direttivi, il-Qorti tal-Ġustizzja ripetutament appellat lill-Istati Membri biex jirrispettaw dan l-istandard minimu u, b’mod partikolari, kull darba li kien jeżisti periklu konkret ta’ esklużjoni jew ta’ limitazzjoni tad-dritt għall-ħlas ta’ kumpens min-naħa tal-kumpanniji tal-assigurazzjoni favur terzi li ġarrbu ħsara. Għalhekk il-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja hija kkaratterizzata minn każistika ddettaljata.
50. Għall-iskopijiet tal-evalwazzjoni tad-domanda preliminari, jidher li huma partikolarment rilevanti is-sentenzi Candolin et
u Farrell, fejn il-Qorti tal-Ġustizzja indikat lill-Istati Membri l-limiti imposti mid-dritt tal-Unjoni Ewropea fuq is-setgħa leġiżlattiva tagħhom. Fuq kollox, din fakkret, f’dan ir-rigward, il-ġurisprudenza żviluppata sa issa li ssostni li “jirriżulta mis-suġġett ta’ l-Ewwel, it-Tieni u t-Tielet Direttiva, kif ukoll mill-mod kif ġew ifformulati, li ma jfittxux li jarmonizzaw is-sistemi ta’ responsabbiltà ċivili ta’ l-Istati membri u li, fl-istat attwali tad-dritt Komunitarju, dawn ta’ l-aħħar jibqgħu fil-libertà li jiddeterminaw is-sistema ta’ responsabbiltà ċivili applikabbli għall-inċidenti li seħħew mill-użu ta’ vetturi” (21) .
51. Kif irrilevat korrettement il-Qorti tal-Ġustizzja fis-sentenza Farrell, jeħtieġ li ssir distinzjoni bejn l-obbligu ta’ kopertura tal-assigurazzjoni
tal-passiġġieri u l-ammont tal-kumpens lil dawn tal-aħħar, jekk dawn jispiċċaw vittmi ta’ xi inċident ikkawżat minn vetturi bil-mutur. Tal-ewwel huwa ggarantit u ddefinit mil-leġiżlazzjonijiet Komunitarji, u t-tieni huwa essenzjalment irregolat mil-liġi nazzjonali (22) . F’dan il-kuntest wieħed jista’ jsostni, bħala punt ta’ prinċipju, li d-determinazzjoni tal-ammont tal-kumpens hija rriżervata għall-kompetenza tal-Istati Membri.
52. Madankollu, il-Qorti tal-Ġustizzja ppreċiżat li “[l]-Istati membri jridu jeżerċitaw il-kompetenzi tagħhom fir-rispett tad-dritt Komunitarju u, b’mod partikolari, l-Artikolu 3(1) ta’ l-ewwel Direttiva, l-Artikolu 2(1) tat-tieni Direttiva u l-Artikolu 1 tat-tielet Direttiva, fejn l-għan huwa li jiggarantixxu li l-assigurazzjoni obbligatorja ta’ vetturi b’mutur trid tippermetti lill-passiġġieri kollha vittmi ta’ inċident tat-traffiku kkawżat minn vettura li jkunu kkumpensati għall-ħsara li sostnew” (23) .
53. Għalhekk, il-Qorti tal-Ġustizzja, filwaqt li rreferiet għall-għan tad-direttivi li tingħata protezzjoni, fiż-żewġ sentenzi msemmija fakkret impliċitament li “id-dispożizzjonijiet nazzjonali li jirregolaw il-kumpens għall-inċidenti li seħħew mill-użu ta’ vetturi […] ma jistgħux jipprivaw dawn id-dispożizzjonijiet mill-effett utli tagħhom” (24) . Fil-fehma tal-Qorti tal-Ġustizzja, dan iseħħ “jekk__ biss fuq il-bażi tal-kontribuzzjoni tal-passaġġieri għat-twettiq tal-ħsara, leġiżlazzjoni nazzjonali, definita fuq il-bażi ta’ kriterji ġenerali u astratti, ikun imċaħħad lill-passiġġier id-dritt li jkun ikkumpensat mill-assigurazzjoni obbligatorja ta’ vettura b’mutur, ikun limitat tali dritt b’mod sproporzjonat” (25) . Skont il-Qorti tal-Ġustizzja “[h]uwa biss f’ċirkustanzi eċċezzjonali li, fuq il-bażi ta’ evalwazzjoni indiviwali, l-ammont tal-kumpens tal-vittma jista’ jkun limitat” (26) .
2. Fuq id-domanda preliminari nnifisha
54. Iż-żewġ punti ta’ liġi prinċipali li tqajmu f’din il-kawża u li jeħtieġ li jiġu analizzati hawnhekk huma preċiżament: a) jekk ir-regola li hija s-suġġett tal-kawża taqax fil-kamp ta’ applikazzjoni tad-direttivi u b) liema huma l-effetti konkreti tal-imsemmija ġurisprudenza.
a) L-applikabbiltà tad-direttivi
55. Qabel ma tiġi vverifikata l-applikabbiltà tad-direttivi, fil-fehma tiegħi huwa indispensabbli li jiġi rrilevat li s-sistema tal-assigurazzjoni għar-responsabbiltà ċivili hija kkaratterizatta minn serje ta’ relazzjonijiet legali differenti li jridu jiġu distinti minn xulxin b’mod rigoruż. Meta tkun ikkunsidrata b’mod kumplessiv, din is-sistema tistabbilixxi relazzjoni trilaterali bejn it-terza persuna li ġġarrab il-ħsara, il-persuna assigurata li tikkawża l-ħsara u l-kumpannija tal-assigurazzjoni. Ir-relazzjonijiet legali bejn il-kumpannija tal-assigurazzjoni u l-persuna li tikkawża l-ħsara li hija wkoll il-persuna assigurata, jifformaw is-suġġett tal-hekk imsejħa “relazzjoni ta’ assigurazzjoni u/jew ta’ kopertura”, filwaqt li l-hekk imsejħa “relazzjoni ta’ responsabbiltà ċivili” tikkonċerna r-relazzjoniet bejn il-persuna li tikkawża l-ħsara u t-terzi li jġarrbu l-ħsara (27) . Jeħtieġ ukoll li ssir distinzjoni f’dik li hija l-azzjoni diretta, jiġifieri d-dritt għall-ħlas ta’ kumpens għad-danni li l-ordinament ġuridiku jirrikonoxxi lit-terza persuna li ġġarrab il-ħsara fil-konfront tal-kumpannija tal-assigurazzjoni. Fl-evalwazzjoni tal-kwistjoni jekk il-leġiżlazzjoni inkwistjoni taqax fil-kamp ta’ applikazzjoni tad-Direttivi, jeħtieġ li jiġi ċċarat, qabel xejn, liema hija r-relazzjoni legali li l-imsemmija regoli għandhom l-intenzjoni li jirregolaw.
i) L-esklużjoni tar-regoli dwar ir-responsabbiltà ċivili
56. Id-direttivi jirregolaw diversi setturi tal-liġi tal-assigurazzjoni għar-responsabbiltà ċivili fir-rigward tal-użu ta’ vetturi bil-mutur. Il-qasam irregolat minnhom b’mod konkret jista’, għalhekk, ikun ikkunsidrat li huwa tipiku għal-liġi tal-assigurazzjoni għar-responsabbiltà ċivili, peress li dan jittratta minn naħa, il-protezzjoni tal-assigurat minn riskji imprevedibbli ta’ responsabbiltà iżda, min-naħa l-oħra, il-protezzjoni tat-terza persuna li ġġarrab ħsara (28) . Eżempju ta’ dan tal-aħħar jissemma fis-seba’ premessa tat-Tieni Direttiva li abbażi tagħha jrid jiġi ggarantit “li l-effetti ta’ ċerti klawżoli ta’ esklużjoni jkunu limitati għar-relazzjoni bejn l-assiguatur u l-persuna responsabbli gall-inċident”.
57. Indipendentement minn dan l-effett indiskutibbli ta’ protezzjoni ta’ terzi mogħti bid-direttivi, il-qasam irregolat minnhom – kif ġie rrilevat korrettement mill-Gvern Ġermaniż (29) – jibqa’ fi kwalunkwe każ limitat, qabel xejn, għad-dritt tal-assigurazzjoni għar-responsabbiltà ċivili fir-rigward tal-użu ta’ karozzi bil-mutur, li tirregola r-relazzjoni ta’ assigurazzjoni, jiġifieri r-relazzjoni bejn il-kumpannija tal-assigurazzjoni u l-persuna assigurata.
58. Barra dan, jeħtieġ li jiġi kkunsidrat ukoll il-fatt li l-leġiżlatur tal-Unjoni jagħti lill-Istati Membri marġini ta’ diskrezzjoni wiesa’ f’dik li hija t-traspożizzjoni, bl-iskop li jintlaħqu l-għanijiet tad-direttivi. Skont l-Artikolu 3(1) tal-Ewwel Direttiva dawn jistgħu jadottaw “il-miżuri kollha neċessarji” sabiex ir-responsabbiltà ċivili fir-rigward tal-użu ta’ vetturi bil-mutur li jkunu regolarment fit-territorju tagħhom tkun koperta b’assigurazzjoni. F’dan ir-rigward, il-leġiżlatur tal-Unjoni jippermetti lill-Istati Membri, fl-ambitu ta’ dawn il-miżuri, li jiddeterminaw kemm id-“id-danni koperti” kif ukoll “il-modalitajiet” tal-imsemmija assigurazzjoni. Fid-direttivi huwa indikat biss liema tip ta’ danni trid tkopri l-assigurazzjoni u liema persuni li ġarrbu l-ħsara għandhom jiġu kkumpensati.
59. La l-formulazzjoni tad-direttivi u lanqas il-qasam irregolat minnhom ma jindikaw li l-leġiżlatur tal-Unjoni kellu l-intenzjoni li jipproċedi għal armonizzazzjoni parzjali tar-regoli dwar il-ħlas ta’ kumpens għad-danni fir-rigward tar-relazzjoni bejn il-persuna assigurata u l-persuna li ġġarrab il-ħsara. Fil-verità, huwa pjuttost il-kuntrarju, kif juri biċ-ċar l-Artikolu 3(2) tal-Ewwel Direttiva, fejn jiġi affermat li l-kwistjoni jekk tkunx saret ħsara koperta bl-assigurazzjoni trid tiġi riżolta “skond il-liġi fis-seħħ fl-Istati Membri”. Il-formulazzjoni ta’ din id-dispożizzjoni hija prova tal-intenzjoni espliċita tal-leġiżlatur tal-Unjoni li jħalli r-regolamentazzjoni tar-responsabbiltà fil-kompetenza tal-Istati Membri. F’dan is-sens, wieħed jista’ jaqbel mal-opinjoni tal-Gvern Taljan (30), li ma jaqgħux fil-kamp ta’ applikazzjoni tad-direttivi, la l-kriterji tad-dritt sostantiv stabbiliti għall-iskopijiet ta’ evalwazzjoni tar-responsabbiltà għad-danni li jiġu kkawżati minn inċident tat-traffiku u lanqas il-grad ta’ responsabbiltà.
60. Il-ġurisprudenza stabbilita tal-Qorti tal-Ġustizzja invokata iktar ’il fuq, li ssostni li d-direttivi ma għandhomx l-għan li jarmonizzaw ir-regoli dwar ir-responsabbiltà ċivili fl-Istati Membri (31), ma jistgħux għalhekk jiġu kkontestati fuq punt ta’ liġi (32) . Dan huwa kkonfermat ukoll mis-sentenza Mendes Ferreira u Delgado Correia Ferreira (33), fejn il-Qorti tal-Ġustizzja ddikjarat li d-direttivi, pereżempju, ma jispeċifikawx it-tip ta’ responsabbiltà ċivili - oġġettiva jew għan-nuqqas - li trid tiġi koperta mill-assigurazzjoni. Il-Qorti tal-Ġustizzja f’din is-sentenza korrettement waslet għall-konklużjoni li fl-assenza ta’ leġiżlazzjoni Komunitarja, l-għażla tas-sistema legali dwar ir-responsabbiltà ċivili applikabbli għal inċidenti, fil-prinċipju, taqa’ taħt il-kompetenza tal-Istati Membri (34) . Minħabba l-fatt li r-regola Portugiża inkwistjoni trid tiġi kklassifikata taħt il-liġi nazzjonali dwar il-ħlas ta’ kumpens għad-danni, għal raġunijiet sistematiċi, din ma tistax tkun ikkunsidrata li tidħol fil-kamp ta’ applikazzjoni tad-direttivi.
61. L-opinjoni kuntrarja ma tistax tkun sostnuta lanqas billi jiġu invokati s-sentenzi Candolin et
u Farrell, iktar u iktar għax is-suġġetti rispettivi ta’ dawn il-kawżi prinċipali ma kinux ir-regoli dwar ir-responsabbiltà ċivili, imma pjuttost id-dispożizzjonijiet leġiżlattivi nazzjonali li kienu jirregolaw is-sistema tal-assigurazzjoni għar-responsabbiltà ċivili fir-rigward tal-użu ta’ vetturi bil-mutur (35) . Dawn kienu jistipulaw, inter alia, li d-drittijiet tal-persuna li ġġarrab il-ħsara fil-konfront tal-kumpannija tal-assigurazzjoni, taħt ċerti kundizzjonijiet definiti, jistgħu jitnaqqsu jew jiġu esklużi, pereżempju, meta dan, bħala passiġġier, ikun jaf jew imissu kien jaf bl-istat ta’ sakra tas-sewwieq, jew meta dan ikun ġarrab ħsara għax ikun ivvjaġġa f’vettura mhux ipproġettata jew attrezzata bis-sedili għat-trasport ta’ passiġġieri. L-imsemmija leġiżlazzjonijiet kellhom bħala suġġett il-kontenut tal-kuntratt tal-assigurazzjoni għar-responsabbiltà ċivili peress li kienu jillimitaw kunsiderevolment l-obbligu tal-kopertura tal-assigurazzjoni, iżda ma kinux jikkonċernaw ir-responsabbiltà ċivili fiha nnifisha. Din hija r-raġuni għalfejn fil-kawża Candolin et, inter alia, l-awtur tad-danni baqa’ obbligat li jħallas il-kumpens, b’mod illimitat, skont ir-regoli nazzjonali rilevanti tad-dritt ċivili (36) . L-istess jista’ jingħad anki għall-kawża Farrell (37) . Is-sitwazzjoni fattwali u legali eżistenti f’din il-kawża, hija differenti f’dan ir-rigward u ma tistax tkun ipparagunata ma’ dik fil-Kawżi Candolin et
u Farrell.
62. Għalhekk, jista’ jiġi kkonstatat li d-dispożizzjonjiet tad-direttivi ma għandhomx l-għan li jarmonizzaw ir-regoli dwar ir-responsabbiltà ċivili, u din hija r-raġuni għalfejn ma humiex suġġetti, għall-inqas mhux direttament, għad-dritt tal-Unjoni.
ii) In-natura anċillari tal-azzjoni diretta fir-rigward tar-reġoli dwar ir-responsabbiltà ċivili
63. Min-naħa l-oħra, jekk isir sostenn esklużiv fuq il-liġi ċivili, dan jista’ jisposta l-attenzjoni mill-fatt li d-dritt għall-ħlas tad-danni fir-relazzjoni bejn persuni privati ma jikkostitwixxix is-suġġett tal-kawża prinċipali li, bil-kontra, jittratta l-azzjoni tal-persuna li ġġarrab il-ħsara kontra l-kumpannija tal-assigurazzjoni. Din, b’differenza mill-azzjoni dwar ir-responsabbiltà ċivili, tista’ eventwalment tirriżulta suġġetta għar-regoli tad-dritt tal-Unjoni.
64. Qabel xejn jeħtieġ li jiġi vverifikat jekk l-imsemmija azzjoni tistax tiġi sseparata, mill-perspettiva loġika u legali, mill-azzjoni dwar ir-responsabbiltà ċivili. Tista’ iżda ssir oġġezzjoni fis-sens li d-dritt fil-konfront tal-kumpannija tal-assigurazzjoni huwa anċillari għall-azzjoni għall-ħlas tad-danni sal-punt li r-responsabbiltà taħt id-dritt sostantiv tiddetermina l-portata tal-obbligu ta’ garanzija tal-kumpannija tal-assigurazzjoni. Fil-fatt, it-tqassim tad-danni bejn l-entitajiet kollettivi tal-assigurazzjoni, normalment jippresupponi r-responsabbiltà legali għad-danni u jibbaża fuqha (38) . L-eżistenza tar-responsabbiltà ċivili fl-ewwel fażi hija l-kundizzjoni essenzjali għall-azzjoni diretta kontra l-kumpannija tal-assigurazzjoni fit-tieni fażi (39) .
65. Dan jikkorrispondi wkoll mat-teorija legali prevalenti għal ħafna żmien fl-ordinament ġuridiku tal-Istati Membri li ssostni li l-azzjoni diretta tiġi ddeterminata skont il-grad ta’ responsabbiltà tal-awtur tal-ħsara (40) . B’din l-interpretazzjoni, il-protezzjoni tal-persuna li ġġarrab il-ħsara, li għaliha hija maħsuba l-azzjoni diretta, ma tiġix imnaqqsa b’mod inġust, peress li din l-azzjoni għandha proprju l-għan li tipproteġi l-vittma ta’ inċident, partikolarment mill-insolvenza tal-persuna li tikkawża l-ħsara, kif ukoll biex tipprovvdilha permezz tal-kumpannija tal-assigurazzjoni, debitur li jkun f’pożizzjoni li jħallas il-kumpens. Jekk jitqies dan il-għan ta’ protezzjoni bbażat fuq id-dritt sostantiv, jirriżulta ċar li l-azzjoni diretta bl-ebda mod ma għandha l-intenzjoni li teħles lill-awtur tal-ħsara mir-responsabbiltà prevista mil-liġi ċivili u lanqas li testendi lil din ir-responsabbiltà.
66. Min-naħa l-oħra ma jistax jiġi nnegat li l-azzjoni diretta fil-konfront tal-kumpannija tal-assigurazzjoni hija ta’ natura legali awtonoma, ikkaratterizzata mill-kriterji proprji tagħha (41) . Filwaqt li fil-każ tal-azzjoni ċivili għall-ħlas tad-danni hemm primarjament l-idea ta’ kumpens għall-ħsara sostnuta ( iustitia commutativa ) (42), l-azzjoni fil-konfront tal-kumpannija tal-assigurazzjoni tidher li għandha bħala għan it-tqassim tar-riskji, is-solidarjetà u fl-aħħar mill-aħħar elementi ta’ ġustizzja distributtiva, f’sens Aristoteljan (43) ( iustitia distributiva ) (44) . L-iskop ewlieni tal-hekk imsejħa “action directe” hija fil-fatt il-garanzija u l-protezzjoni tal-vittma, li normalment hija l-iktar dgħajfa (45) .
67. Madankollu, separazzjoni tal-azzjoni tal-persuna li ġġarrab il-ħsara kontra l-kumpannija tal-assigurazzjoni, mill-azzjoni dwar ir-responsabbiltà ċivili tista’ twassal għal evalwazzjonijiet kontradittorji li diffiċilment jistgħu jiġu immaġinati, b’mod partikolari, jekk l-ewwel waħda teċċedi dak li huwa inkluż fl-azzjoni dwar ir-responsabbiltà taħt id-dritt sostantiv. Jekk, pereżempju, in-nuqqas kontributorju eventwali tal-persuna li ġġarrab il-ħsara jkun ikkunsidrat fil-kalkolu tad-danni skont il-liġi ċivili iżda mhux fl-evalwazzjoni tal-obbligu tal-garanzija tal-kumpannija tal-assigurazzjoni, l-assigurazzjoni għar-responsabbiltà ċivili jkollha tkopri talbiet għall-kumpens – u dwar dan il-punt ġie rrilevat korrettement mill-Gvern Awstrijak (46) u l-Gvern Ġermaniż (47) – li l-persuna li ġġarrab il-ħsara minħabba l-koresponsabbiltà tagħha, ma tistax tinforza b’mod effettiv, abbażi tal-prinċipji tar-responsabbiltà oġġettiva tad-dritt nazzjonali, kontra s-sewwieq ta’ vettura li jkun obbligat li jħallas il-kumpens. Madankollu, fid-direttivi ma hemm xejn li jindika li l-għan tagħhom huwa li l-vittma tingħata, fir-rigward tal-awtur tal-ħsara, u permezz tal-assigurazzjoni għar-responsabbiltà ċivili, drittijiet iktar estiżi minn dawk li joriġinaw mir-responsabbiltà koperta bl-assigurazzjoni.
68. Il-fatt li l-persuna li ġġarrab il-ħsara tingħata dritt ta’ kumpens iktar wiesa’ minn dak previst mid-dritt sostantiv dwar ir-responsabbiltà, jidher li ma jkunx idoneu u xieraq, u ċertament mhux mixtieq mil-leġiżlatur tal-Unjoni, fil-funzjoni tiegħu li jintlaħaq l-iskop tal-moviment liberu tal-vetturi bil-mutur u tal-persuni ġewwa l-Unjoni, imsemmija fit-tielet premessa tal-Ewwel Direttiva. Id-direttivi ġew adottati abbażi ta’ dawk ir-regoli fundamentali li għandhom jiffaċilitaw l-approssimizzazzjoni tad-dispożizzjonijiet leġiżlattivi proprju bl-iskop li jinkiseb il-moviment liberu tal-merkanzija u tal-persuni li huwa meħtieġ għat-twettiq tas-Suq Komuni. Id-“disparitajiet fil-liġijiet nazzjonali tal-Istati Membri jistgħu jfixklu l-moviment liberu ta’ vetturi bil-mutur u persuni fil-Komunità” msemmija fit-tieni premessa tal-Ewwel Direttiva, għalhekk ma humiex eliminati bil-fatt li l-azzjoni diretta fil-konfront tal-kumpanniji tal-assigurazzjoni, indipendentement mill-koresponsabbiltà taħt id-dritt ċivili imputabbli eventwalment lill-persuna li ġġarrab il-ħsara minħabba nuqqas jew koresponsabbiltà li tkun ta’ natura oġġettiva – pereżempju riskju tas-sewqan konness tipikament mal-użu ta’ mutur, dejjem jiġi rikonoxxut b’mod sħiħ. Fil-fatt, it-talba ta’ M. Carvalho twassal fl-aħħar mill-aħħar għal dan ir-riżultat.
69. Il-privileġġ tal-vittma, li jirriżulta li kieku titpoġġa f’pożizzjoni iktar favorevoli fir-rigward ta’ dik tal-kumpannija tal-assigurazzjoni milli kieku li ssib ruħha fiha kieku tkun obbligata tafferma d-dritt tagħha għall-kumpens kontra l-istess awtur tal-ħsara, ma jikkontribwixxix biex jiġu eliminati l-limitazzjonijiet tipiċi li jirriżultaw mid- diversi regoli tal-assigurazzjoni
(pereżempju, l-esklużjoni tar-responsabbiltà favur il-kumpanniji tal-assigurazzjoni) u li fir-rigward tagħhom id-direttivi huma verament indirizzati. Id-direttivi sempliċement jirregolaw dawn l-aspetti (48) . Il-limitazzjoni jew esklużjoni eventwali tad-drittijiet għall-ħlas ta’ kumpens għad-danni, abbażi ta’ evalwazzjonijiet espressi mir-regoli nazzjonali dwar ir-responsabbiltà ċivili, ma jippreżenta ebda “ostaklu” għall-moviment liberu tal-merkanzija u tal-persuni li jista’ jitneħħa billi jiġu invokati d-direttivi. F’dan il-kuntest, id-diversità tar-regoli tal-Istati Membri dwar ir-responsabbiltà hija stat ta’ fatt li fl-aħħar mill-aħħar wieħed irid jikkunsidra, fl-istat attwali tad-dritt tal-Unjoni.
70. L-għoti ta’ dritt għall-ħlas ta’ kumpens għad-danni iktar wiesa’ minn dak previst mid-dritt sostantiv dwar ir-responsabbiltà, għalhekk, ikun imur lil hinn ħafna minn dak li jikkunsidra li jkun idoneu u xieraq il-leġiżlatur tal-Unjoni sabiex jintlaħaq l-iskop tal-moviment liberu tal-vetturi u tal-persuni. Fid-dawl ta’ din is-sitwazzjoni legali ċara, fil-fehma tiegħi għandha tiġi eskluża interpretazzjoni tad-direttivi li abbażi tagħha ssir oġġezzjoni għal limitazzjoni jew esklużjoni eventwali tal-azzjoni diretta kontra l-kumpannija tal-assigurazzjoni. Fil-fatt, il-Qorti tal-Ġustizzja enfasizzat b’mod korrett fis-sentenzi Candolin et u Farrell, li “d-dispożizzjonijiet nazzjonali li jirregolaw il-kumpens għall-inċidenti li seħħew mill-użu ta’ vetturi […] ma jistgħux jipprivaw dawn id-dispożizzjonijiet mill-effett utli tagħhom” (49) . Ċertament, jekk din il-konstatazzjoni tinqara b’mod superfiċjali, tista’ faċilment twassal għal ekwivoki, b’mod partikolari minħabba l-formulazzjoni ġenerika tagħha. Huwa biss b’riżultat ta’ interpretazzjoni raġonevoli tal-imsemmi perijodu, b’kunsiderazzjoni tas-sitwazzjoni fattwali u legali li għandha tiġi evalwata minn każ għal ieħor, li jirriżulta fil-fatt li l-Qorti tal-Ġustizzja kienet qiegħda tirreferi esklużivament, fil-kunsiderazzjonijiet tagħha, għad-dispożizzjonijiet leġiżlattivi nazzjonali li kienu jirregolaw ir-relazzjoni bejn il-kumpannija tal-assigurazzjoni u l-persuna assigurata, u preċiżament b’mod tali li d-drittijiet tal-persuna li ġġarrab il-ħsara fil-konfront tal-kumpannija tal-assigurazzjoni f’sitwazzjonijiet speċifiċi kienu jiġu limitati jew saħansitra esklużi (50) . Għalhekk, il-konstatazzjonijiet tal-Qorti tal-Ġustizzja kienu qegħdin jirreferu biss għar-regoli dwar l-assigurazzjoni għar-responsabbiltà ċivili fir-rigward tal-użu tal-vetturi bil-mutur, li huma wkoll is-suġġett tar-regolamentazzjoni tad-direttivi, iżda bl-ebda mod għad-dritt nazzjonali dwar ir-responsabbiltà. L-appell tal-Gvern Taljan biex issir distinzjoni bejn iż-żewġ aspetti legali fl-analiżi tal-kawża preżenti (51) huwa għalhekk fondat.
71. Jekk il-perijodu msemmi iktar ’il fuq, meħud mis-sentenzi Candolin et
u Farrell, jiġi interpretat b’mod estensiv, jiġifieri li jinkludi wkoll ir-regoli nazzjonali dwar ir-responsabbiltà, dan iwassal għal indħil sinjifikattiv fl-ordinament ġuridiku tal-Istati Membri. Għalhekk, kull leġiżlazzjoni nazzjonali dwar ir-responsabbiltà, li tkun intiża biex tiddefinixxi l-portata tad-dritt tal-persuna li ġġarrab il-ħsara għall-ħlas ta’ kumpens għad-danni, tkun awtomatikament suġġetta għall-konformità mal-kriterji tal-ġurisprudenza Candolin (52), u dan jimmina l-prinċipju ta’ ċertezza legali (53), speċjalment peress li l-assiguratur għar-responsabbiltà ċivili ma jkunx f’kundizzjoni li jistabbilixxi a priori
għal liema danni u sa liema punt huma obbligati li jwieġbu. Riżultat bħal dan ma jkunx aċċettabbli mill-perspettiva tal-prattika legali.
72. Minn dak li ntqal iktar ’il fuq jirriżulta li n-natura anċillari tal-azzjoni diretta tal-persuna li ġġarrab il-ħsara fil-konfront tal-kumpannija tal-assigurazzjoni b’relazzjoni mal-azzjoni tar-responsabbiltà ċivili, tipprekludi s-separazzjoni tal-azzjoni diretta b’tali mod li din tal-aħħar ma taqax fil-kamp ta’ applikazzjoni tad-direttivi, la b’mod dirett u lanqas bl-effett ta’ interpretazzjoni inklinata lejn ir-raġunament tad-direttiva.
iii) Konklużjoni intermedja
73. Minn dak li ntqal iktar ’il fuq jirriżulta li l-leġiżlazzjoni nazzjonali li hija s-suġġett tal-kawża prinċipali, ma tidħolx fil-kamp tad-direttivi. Konsegwentement, id-direttivi ma jipprekludux tali leġiżlazzjoni.
b) L-applikabbiltà b’analoġija tal-ġurisprudenza Candolin
74. L-analiżi esposta iktar ’il fuq ikkonfermat li s-sitwazzjoni fattwali u legali tal-kawża preżenti hija differenti f’aspetti essenzjali minn dik li hija s-suġġett tal-Kawżi Candolin et
u Farrell. L-imsemmija sentenzi kienu jikkonċernaw settur li kien għadu jidħol fil-kamp ta’ applikazzjoni tad-direttivi, u għalhekk taħt l-effett tal-armonizzazzjoni tagħhom, preċiżament għas-sistema tal-assigurazzjoni għar-responsabbiltà ċivili fir-rigward tal-użu ta’ vetturi bil-mutur. Dan ma huwiex il-każ fil-kawża preżenti, peress li d-dritt dwar ir-responsabbiltà ċivili huwa espressament eskluż. Għar-raġunijiet imsemmija, lanqas ma għandha tiġi kkunsidrata interpretazzjoni tad-direttivi fis-sens li t-tnaqqis jew l-esklużjoni eventwali tal-azzjoni diretta kontra l-kumpannija tal-assigurazzjoni tista’ tiġi kkuntestata. Għalhekk, hija eskluża l-applikabbiltà ta’ din il-ġurisprudenza għal din il-kawża.
C – Konklużjoni
75. Fil-qosor irid jiġi kkonstatat li l-Ewwel, it-Tieni, u t-Tielet Direttivi ma jipprekludux li leġiżlazzjoni nazzjonali tad-dritt ċivili bħal ma huwa l-Artikolu 506 tal-Código Civil Portuġiż li, f’sitwazzjoni bħal dik preżenti fil-kawża prinċipali, jipprovdi li d-dritt tal-persuna li ġġarrab il-ħsara, abbażi tar-responsabbiltà oġġettiva, jitnaqqas bin-nofs b’mod fiss, fejn ma jistgħux jiġu stabbiliti l-kawżi tal-inċident.
VII – Konklużjoni
76. Fid-dawl ta’ dak kollu li ntqal iktar ’il fuq, nissuġġerixxi li l-Qorti tal-Ġustizzja tirrispondi għad-domandi preliminari li saru mit-Tribunal da Relação Porto kif ġej:
L-Ewwel Direttiva tal-Kunsill 72/166/KEE, tal-24 ta’ April 1972, dwar l-approssimazzjoni tal-liġijiet tal-Istati Membri li għandhom x’jaqsmu mar-responsabbiltà ċivili fir-rigward tal-użu ta’ vetturi bil-mutur, u l-infurzar tal-obbligu ta’ assigurazzjoni kontra din ir-responsabbiltà, it-Tieni Direttiva tal-Kunsill 84/5/KEE, tat-30  ta’ Diċembru  1983, dwar l-approssimazzjoni tal-liġijiet tal-Istati Membri li għandhom x’jaqsmu ma’ assigurazzjoni kontra r-responsabbiltà ċivili fir-rigward tal-użu ta’ vetturi bil-mutur, u t-Tielet Direttiva tal-Kunsill 90/232/KEE, tal-14 ta’ Mejju 1990, dwar l-approssimazzjoni tal-liġijiet tal-Istati Membri li għandhom x’jaqsmu ma’ assigurazzjoni kontra r-responsabbiltà ċivili fir-rigward tal-użu ta’ vetturi bil-mutur, ma jipprekludux leġiżlazzjoni nazzjonali tad-dritt ċivili li f’sitwazzjoni bħal dik preżenti fil-kawża prinċipali, meta wara ħabta bejn vetturi, it-tort ma jkun imputabbli lill-ebda wieħed miż-żewġ sewwieqa, u wieħed minnhom ikun sofra feriti u danni materjali minħabba dan l-inċident, tipprovdi li d-dritt tal-persuna li ġġarrab il-ħsara, abbażi tar-responsabbiltà oġġettiva, jitnaqqas bin-nofs fil-forma ta’ somma f’daqqa.
(1) .
(2)
– Wara t-Trattat ta’ Lisbona, tat-13 ta’ Diċembru 2007, li jemenda t-Trattat dwar l-Unjoni Ewropea u t-Trattat li jistabbilixxi l-Komunità Ewropea (ĠU C 306, p. 1), il-proċedura għal deċiżjoni preliminari hija, fil-preżent, irregolata mill-Artikolu 267 tat-Trattat dwar il-Funzjonament tal-Unjoni Ewropea.
(3)  –	Direttiva tal-Kunsill 72/166/KEE, tal-24 ta’ April 1972, dwar l-approssimazzjoni tal-liġijiet tal-Istati Membri li għandhom x’jaqsmu mar-responsabbiltà ċivili fir-rigward tal-użu ta’ vetturi bil-mutur, u l-infurzar tal-obbligu ta’ assigurazzjoni kontra din ir-responsabbiltà (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 6, Vol. 1, p. 10; iktar ’il quddiem l-“Ewwel Direttiva”).
(4)  –	It-Tieni Direttiva tal-Kunsill 84/5/KEE, tat-30 ta’ Diċembru 1983, dwar l-approssimazzjoni tal-liġijiet tal-Istati Membri li għandhom x’jaqsmu ma’ assigurazzjoni kontra r-responsabbiltà ċivili fir-rigward tal-użu ta’ vetturi bil-mutur (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 6, Vol. 7, p. 3; iktar ’il quddiem: it-“Tieni Direttiva”).
(5)  –	It-Tielet Direttiva tal-Kunsill 90/232/KEE, tal-14 ta’ Mejju 1990, dwar l-approssimazzjoni tal-liġijiet tal-Istati Membri li għandhom x’jaqsmu ma’ assigurazzjoni kontra r-responsabbiltà ċivili fir-rigward tal-użu ta’ vetturi bil-mutur (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 6, Vol. 1, p. 249, iktar ’il quddiem: it-“Tielet Direttiva”).
(6)  –	B’konformità mad-definizzjonijiet użati fit-TUE u fit-TFUE, l-espressjoni “dritt tal-Unjoni” hawnhekk tintuża bħala kunċett globali li jinkludi d-dritt Komunitarju u d-dritt tal-Unjoni. Iktar ’il quddiem, fejn ikunu kkonċernanti dispożizzjonijiet partikolari ta’ dritt primarju, ser jiġu indikati d-dispożizzjonijiet rilevanti ratione temporis .
(7)  – ĠU L 263, p. 11.
(8)  – Sentenza tat-30 ta’ Ġunju 2005, (C‑537/09, Ġabra p. I–5745).
(9)  –	Sentenza tal-14 ta’ Settembru 2000, (C‑348/98, Mendes Ferreira u Delgado Correira Ferreira, Ġabra p. I‑5711, punt 29.
(10)  –	Ara, iktar ’il fuq, in-nota ta’ qiegħ il-paġna 8.
(11)  – Sentenza tad-19 ta’ April 2007, (C‑356/05, Ġabra p. I‑3067).
(12)  –	Sentenzi tat-22 ta’ Marzu 1990, Triveneta et
vs Il-Kummissjoni, (C‑347/87, Ġabra p. I‑1083, punt 16), u tal-21 ta’ Ottubru 2010, Padawan (C‑467/08, Ġabra p. I‑0000, punt 61).
(13)  – Dwar it-tqassim ta’ kompiti bejn il-Qorti tal-Ġustizzja u l-qrati nazzjonali fir-rigward tal-interpretazzjoni u l-applikazzjoni tad-dritt tal-Unjoni, ara l-konklużjonijiet tiegħi tas-6 ta’ Lulju 2010, fil-Kawża Pénzügyi Lízing (C‑137/08, sentenza tad-9 ta’ Novembru 2010, Ġabra p. I‑0000).
(14)  –	Sentenzi tas-7 ta’ Jannar 2003, BIAO (C‑306/99, Ġabra p. I‑1, punt 89), tal-14 ta’ Diċembru 2006, Confederación Española de Empresarios de Estaciones de Servicio (C‑217/05, Ġabra p. I‑11987, punt 17), u tat-22 ta’ Diċembru 2008, Les Vergers du Vieux Tauves (C‑48/07, Ġabra p. I‑10627, punt 17.
.
(15)  –	Ara Reichert-Facilidades, F., (“Europäisches Versicherungsvertragsrecht?”, Festschrift für Ulrich Drobnig zum siebzigsten Geburtstag
(Editur Jürgen Basedow/Klaus J. Hopt/Hein Kötz), Tübingen, 1998, p. 127.
(16)  –	Ara Lemor, U., Kommentar zur Kraftfahrtversicherung
(Editur Hans Feyock/Peter Jacobsen/Ulf Lemor), it-tielet edizzjoni, München, parti I, paragrafu 5.
(17)  –	Direttiva tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill, tas-16 ta’ Mejju 2000, dwar l-approssimazzjoni tal-liġijiet tal-Istati Membri rigward l-assigurazzjoni kontra r-responsabbiltà ċivili fir-rigward tal-użu ta’ vetturi bil-mutur u li temenda d-Direttivi tal-Kunsill 72/239/KEE [73/239] u 88/357/KEE (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 6, Vol. 3, p. 331).
(18)  –	Kif jirrileva korrettement Schauer, M., “Bemerkungen zur Umsetzung der 4. Kfz-Haftpflicht-Richtlinie im österreichischen Recht”, Recht und Risiko – Festschrift für Helmut Kollhosser, Volum I (Versicherungsrecht), Karlsruhe, 2004, p. 293, l-iskop tar-Raba’ Direttiva kien li tippermetti lill-persuna li ġġarrab il-ħsara li twettaq likwidazzjoni tad-danni fl-istat tar-residenza tagħha. Ir-Raba’ Direttiva ggarantiet, b’dan il-mod, li jkun hemm titjib b’mod sostanzjali fil-protezzjoni tal-persuna li ġġarrab il-ħsara f’każ ta’ inċident barra l-pajjiż.
(19)  –	Direttiva 2005/14/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill, tal-11 ta’ Mejju 2005, li temenda d-Direttivi tal-Kunsill 72/166/KEE, 84/5/KEE, 88/357/KEE u 90/232/KEE u d-Direttiva 200 0/26/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill dwar l-assigurazzjoni kontra r-responsabbiltà ċivili fir-rigward tal-użu ta’ vetturi bil-mutur.
(20)  –	Sentenzi Candolin et (iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 8, punt 18), u tat-28 ta’ Marzu 1996, Ruiz Bernáldez ( Kawża C-129/94, Ġabra I‑1829, punt 20.
21
– Sentenzi Candolin et
(iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 8, punt 24) u Farrell (iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 11, punt 33). Ara wkoll is-sentenza Mendes Ferreira u Delgado Correia Ferreira (iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 9, punti 23 u 29). Fir-rigward tal-interpretazzjoni tal-Ewwel, it-Tieni, u t-Tielet Direttivi applikabbli għall-Istati tal-EFTA u taż-ŻEE, il-ġurisprudenza tal-Qorti tal-EFTA (skont il-prinċipju tal-omoġeneità previst mid-dritt taż-ŻEE), inter alia, is-sentenzi tal-14 ta’ Ġunju 2001, Helgadóttir (E-7/00, punt 30), u tal-20 ta’ Ġunju 2008, Nguyen (E-8/07, punt 24). Id-Direttivi huma applikabbli anki fir-rigward tal-Istati tal-EFTA/ŻEE skont il-punti 8, 9 u 19 tal-Anness IX għat-Trattat ŻEE.
(21) ––
(22)
– Sentenza Farrell (iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 11, punt 32).
(23)
–	Sentenza Candolin et
(iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 8, punt 27).
(24)  –	Sentenza Candolin et (iċċitata iktar 'il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 8, punt 28 u s-sentenza Farrell (iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 11, punt 34). Din il-ġurisprudenza tista’ tingħaqad ma’ ġurisprudenza simili, tal-Qorti tal-Ġustizzja tal-EFTA, u preċiżament, tas-sentenza tas-17 ta’ Novembru 1999, Storebrand u Finanger (E-1/99, Rapport tal-Qorti tal-EFTA Nru 1999, p. 119, punt 29), li fuqha l-Avukat Ġenerali Geelhoed ibbaża l-kunsiderazzjonijiet tiegħu li huma inklużi fil-konklużjonijiet tal-10 ta’ Marzu 2005 fil-Kawża Candolin et .
(25)  –	Sentenzi Candolin et
(iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 8, punt 29) u Farrell (iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 11, punt  35).
(26)
–	Sentenzi Candolin et
(iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 8, punt 29) u Farrell (iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 11, punt 35).
(27)  –	Ara, f’dan ir-rigward, Baumann, H., “Zur Überwindung des Trennungsprinzips im System von Haftpflicht und Haftpflichtversicherung”, Festgabe Zivilrechtslehrer 1934/1935
(Editur Walther Hadding), Berlin 1999, p. 13.
(28)  –	Ara Looschelders, D., Münchener Kommentar zum Versicherungsvertragsgesetz
(Editur Theo Langheid/Manfred Wandt), l-ewwel Edizzjoni 2010, Volum 1, Kapitlu 1, punt 117, von Bar, C., “Das Trennungsprinzip und die Geschichte des Wandels der Haftpflichtversicherung”, Archiv für die civilistische Praxis, 1981, Nru  181, p. 326.
(29)  –	Ara l-punt 10 tal-osservazzjonijiet tal-Gvern Ġermaniż.
(30)  –	Ara l- punt 13 tal-osservazzjonijiet tal-Gvern Taljan.
(31)  –	Ara l-punt 50 iktar ’il fuq.
(32)  –	Bħala punt ieħor li jsostni din l-opinjoni, jeħtieġ li jiġi kkunsidrat, f’dan il-kuntest, iċ-ċirkustanza li l-premessa 35 tar-Raba’ Direttiva (li mhijiex applikabbli għal dan il-każ) tistipula espressament li “[id-dispożizzjonijiet tad-Direttiva] ma jaffetwa[wx] [i]s-sustanza tal-liġi li għandha tkun applikata f’kull każ individwali”. Schauer, M., iċċitat iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 18, p. 294, jasal għall-konklużjoni li r-Raba’ Direttiva ma temenda bl-ebda mod ir-regola dwar il-qasam tar-responsabbiltà ċivili.
(33)  –	Iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna, punt  9.
(34)  –	Iċċitata iktar ’il fuq, fin-nota ta’ qiegħ il-paġna, punt 28.
(35)  –	Fil-kawża Candolin et
ġew ittrattati r-regoli legali Finlandiżi dwar l-assigurazzjoni ta’ vetturi bil-mutur (liikennevakuutuslaki). Min-naħa l-oħra, il-kawża Farell kienet tirrigwarda r-regoli li jikkonċernaw l-assigurazzjoni obbligatorja, ikkodifikati fil-liġi Irlandiża dwar l-użu ta’ vetturi fit-toroq (Road Traffic Act), kif ukoll ir-regolament dwar l-użu ta’ vetturi fit-toroq (Road Traffic Regulations).
(36)  –	Fis-sentenza Candolin et, is-sewwieq tal-vettura konvenut, (M. Ruokoranta), minkejja l-fatt li l-passiġġieri kellhom jindunaw bl-istat ta’ sakra tiegħu, baqa’ obbligat li jħallas il-kumpens skont ir-regoli nazzjonali applikabbli. Mill-punt 12 tas-sentenza, huwa evidenti li l-konvenut ġie kkundannat fl-ewwel istanza sabiex iħallas il-kumpens għad-danni lir-rikorrenti. Mill-punti 20 u 23 tal-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Geelhoed ippreżentati f’dik il-kawża, jista’ jiġi dedott li l-kumpens li l-konvenut kien obbligat li jħallas minħabba l-ħsara kkawżata, ma tnaqqasx.
(37)  –	Mill-punt 1.4 tad-deċiżjoni tar-rinviju, kif ukoll mill-punt 14 tal-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Stix-Hackl, ippreżentati fil-5 ta’ Ottubru 2006, huwa kkonfermat li r-rikors għall-ħlas tad-danni mressaq mir-rikorrenti ġie milqugħ. Hija biss l-evalwazzjoni tad-danni li ġiet posposta għas-seduta.
(38)  –	Ara Jansen, N., Die Struktur des Haftungsrechts, Tübingen, 2003, p. 115.
(39)  –	Ara Basedow, J./Fock, T., f’ Europäisches Versicherungsvertragsrecht (Edituri Jürgen Basedow/Till Fock), Tübingen, 2002, Volum I, p. 54, li jissuġġetta d-dritt għall-ħlas tal-kumpens fil-konfront tal-assigurazzjoni għall-verifika tal-inċident.
(40)  –	Ara Basedow, J./Fock, T., iċċitat iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 39, p. 108 et seq.
Ara wkoll il-pubblikazzjoni Europäisches Versicherungsvertragsrecht
(Edituri Jürgen Basedow/Till Fock), Tübingen, 2002, pereżempju għal Spanja: Schlenker, S., Volum II p. 1098, għall-Italja: D’Usseaux, F. B., Volum I, p. 727 et seq, għall-Greċja: Papathoma-Baetge, A., Volum I, p. 636, u għall-Awstrija: Lemmel, U., Volum II, p. 1098.
(41)  –	Ara Basedow, J./Fock, T., iċċitat iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna  39, p. 108  et seq .
(42)  –	Ara Jansen, N., iċċitat iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 38, p. 61, 112 u  115, li josserva li r-regoli dwar il-ħlas tal-kumpens għad-danni huma bbażati fuq il-prinċipju li l-persuna responsabbli mill-ħsara hija obbligata li tħallas kumpens għaliha. Skont Schiemann, G., Kommentar zum Bürgerlichen Gesetzbuch mit Einführungsgesetz und Nebengesetzen, Volume 2, Recht der Schuldverhältnisse, paragrafi 249 sa 254 (Schadensersatzrecht), premessi għall-paragrafi 249  et seq,
il-funzjoni ġenerali tal-ħlas tal-kumpens għad-danni tikkonsisti f’li jiġi ggarantit lill-persuna li ġġarrab il-ħsara li titħallas l-ekwivalenti tal-ħsara li sostniet, għal raġunijiet ta’ ġustizzja kumpensatorja. Dan il-kumpens irid jiġi kkalkulat b’tali mod li jkun l-iktar viċin possibbli ta’ sitwazzjoni ipotetika ta’ assenza ta’ ħsara, mingħajr, madankollu, ma l-persuna li ġġarrab il-ħsara tingħata xejn iktar.
(43)  –	Il-filosfu Grieg Aristotile, fil-ktieb tiegħu Etica Nicomachea (Ktieb V)
għamel distinzjoni bejn iż-żewġ tipi ta’ ġustizzja u ddefinixxa b’mod awtorevoli l-kunċett ta’ ġustizzja. Ara, f’dan ir-rigward, il-konklużjonijiet tiegħi ppreżentati fil-11 ta’ Mejju 2010, fil-Kawża Padawan,(iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 12, punt 74.
(44)  –	Ara Jansen, N., iċċitat iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 38, p. 114, li jiġbed l-attenzjoni dwar it-tqassim tal-obbligi ta’ responsabbiltà bejn entitajiet tal-assigurazzjoni kollettivi, jiġifieri, bejn assigurazzjonijiet u sistemi tas-sigurtà soċjali. Ta’ spiss iseħħ li la l-persuna li tikkawża l-ħsara u lanqas il-persuna li ġġarrab il-ħsara ma jipparteċipaw fi proċess tal-kumpens għad-danni. Minflok, ir-rikorrent jaġixxi legalment kontra l-assiguratur tar-responsabbiltà ċivili. L-imsemmija proċessi u regoli dwar ir-responsabbiltà, fil-fehma tal-awtur jidhru għalhekk li għandhom bħala suġġett mhux il-kumpens bejn l-awtur tal-ħsara u l-vittma, iżda pjuttost it-tqassim tad-danni bejn żewġ entitajiet tal-assigurazzjoni kollettivi. Basedow, J./Fock, T., (iċċitat iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 39, p. 6 jispeċifikaw li l-assigurazzjoni privata, fejn ikun hemm involuta l-assunzjoni tar-riskji fl-ambitu ta’ relazzjoni ta’ assigurazzjoni, tidħol parzjalment f’konflitt mas-sistemi tas-sigurtà soċjali li ta’ spiss ikunu kkonsolidati sew fl-Istati Membri tal-Unjoni. Is-similarità reċiproka hija evidenti, b’mod partikolari, mill-obbligi ta’ assigurazzjoni f’ħafna ordinamenti ġuridiċi, anki fis-settur tal-assigurazzjoni privata.
(45)  –	Ara Mansel, H.-P., Direktansprüche gegen Haftpflichtversicherer, Heidelberg, 1986; Lüttringhaus, J. D., “Der Direktanspruch im vergemeinschafteten IPR und IZVR ”, Versicherungsrecht, 4/2010, p. 183 u 186.
(46)  –	Ara l-punt 13 tal-osservazzjonijiet tal-Gvern Awstrijak.
(47)  –	Ara l-punt 20 tal-osservazzjonijiet tal-Gvern Ġermaniż.
(48)  –	Ara l-punt 57 tal-konklużjonijiet preżenti.
(49)  –	Ara l-punt 53 tal-konklużjonijiet preżenti.
(50)  –	Ara l-punt 61 tal-konklużjonijiet preżenti.
(51)  –	Ara l-punt 11 tal-osservazzjnoijiet tal-Gvern Taljan.
(52)  –	Ara l-punt 53 tal-konklużjonijiet preżenti.
(53)
– 	Origer, P.-C., Assurance et Responsabilité: bulletin de l’AIDA, Association internationale de droit des assurances, Section Luxembourg, 2006, Nru  9, p. 167, jikkritika, pereżempju, il-fatt li l-Qorti tal-Ġustizzja fis-sentenza Candolin et
ma speċifikatx x’għandu jinftihem bi “tnaqqis proporzjonali tal-kumpens”, u għalhekk ma tiġix eliminata l-inċertezza legali.