Voorlopige editie
CONCLUSIE VAN ADVOCAAT-GENERAAL
M. SZPUNAR
van 18 december 2025 (1)
Zaak C‑598/24
CY
tegen
Gândul Media Network SRL,
HO
[verzoek van de Înaltă Curte de Casație și Justiție (hoogste rechterlijke instantie, Roemenië) om een prejudiciële beslissing]
„ Prejudiciële verwijzing – Intellectuele eigendom – Richtlijn 2001/29/EG – Auteursrecht en naburige rechten – Artikel 2 – Reproductierecht – Artikel 3 – Recht van mededeling aan het publiek – Begrip ‚werk’ – Op Facebook gedeelde korte tekst die is overgenomen in de onlinepers – Artikel 5, lid 3, onder c) – Beperkingen en restricties – Beperking voor verslaggeving over actuele gebeurtenissen – Mate van harmonisatie ”
Inleiding
1.        Het auteursrecht van de Unie voorziet in een aantal beperkingen op de uitsluitende rechten van auteurs, waardoor gebruikers van werken zonder hun toestemming bepaalde handelingen kunnen verrichten die normaal gesproken binnen het alleenrecht van de houder van de auteursrechten vallen.
2.        Op één na zijn al deze beperkingen facultatief. De lidstaten beschikken dus over een ruime beoordelingsmarge, niet alleen wat betreft de keuze van de beperkingen die zij in hun nationale recht willen omzetten, maar ook wat betreft de concrete tenuitvoerlegging ervan.
3.        Dankzij sommige van deze beperkingen kan evenwel het exclusieve karakter van de privileges van auteurs in overeenstemming worden gebracht met de grondrechten van gebruikers van werken, in het bijzonder de vrijheid van meningsuiting in al haar facetten. Ik kan mij dan ook moeilijk voorstellen dat deze beperkingen niet op de een of andere manier zullen worden omgezet in het nationale recht van alle lidstaten.(2)
4.        De onderhavige zaak biedt het Hof de gelegenheid om te verduidelijken wat de omvang is van de beoordelingsmarge van de lidstaten bij de omzetting van de beperking die de vrijheid van de pers om te informeren over actuele gebeurtenissen moet beschermen.
Toepasselijke bepalingen
Unierecht
5.        De artikelen 2, 3 en 5 van richtlijn 2001/29/EG van het Europees Parlement en de Raad van 22 mei 2001 betreffende de harmonisatie van bepaalde aspecten van het auteursrecht en de naburige rechten in de informatiemaatschappij(3) bepalen het volgende:
„Artikel 2
[...]
De lidstaten voorzien ten behoeve van:
a)      auteurs, met betrekking tot hun werken,
[...]
in het uitsluitende recht, de directe of indirecte, tijdelijke of duurzame, volledige of gedeeltelijke reproductie van dit materiaal, met welke middelen en in welke vorm ook, toe te staan of te verbieden.
Artikel 3
[...]
1.      De lidstaten voorzien ten behoeve van auteurs in het uitsluitende recht, de mededeling van hun werken aan het publiek, per draad of draadloos, met inbegrip van de beschikbaarstelling van hun werken voor het publiek op zodanige wijze dat deze voor leden van het publiek op een door hen individueel gekozen plaats en tijd toegankelijk zijn, toe te staan of te verbieden.
[...]
Artikel 5
[...]
3.      De lidstaten kunnen beperkingen of restricties op de in de artikelen 2 en 3 bedoelde rechten stellen ten aanzien van:
[...]
c)      weergave in de pers, mededeling aan het publiek of beschikbaarstelling van gepubliceerde artikelen over actuele economische, politieke of religieuze onderwerpen of uitzendingen of ander materiaal van dezelfde aard, in gevallen waarin dat gebruik niet uitdrukkelijk is voorbehouden, en voor zover de bron, waaronder de naam van de auteur, wordt vermeld, of het gebruik van werken of ander materiaal in verband met de verslaggeving over actuele gebeurtenissen, voor zover dit uit een oogpunt van voorlichting gerechtvaardigd is en, voor zover, de bron – waaronder de naam van de auteur – wordt vermeld, tenzij dit niet mogelijk blijkt;
[...]
5.      De in de leden 1, 2, 3 en 4 bedoelde beperkingen en restricties mogen slechts in bepaalde bijzondere gevallen worden toegepast mits daarbij geen afbreuk wordt gedaan aan de normale exploitatie van werken of ander materiaal en de wettige belangen van de rechthebbende niet onredelijk worden geschaad.”
Roemeens recht
6.        Artikel 35, leden 1 en 2, van Lege nr. 8/1996 privind dreptul de autor și drepturile conexe (wet nr. 8/1996 inzake het auteursrecht en de naburige rechten) van 14 maart 1996(4) bepaalt:
„1.      De volgende vormen van gebruik van een werk dat reeds aan het publiek is meegedeeld, zijn toegestaan zonder toestemming van de auteur en zonder betaling van een vergoeding, mits zij verenigbaar zijn met de eerlijke gebruiken, niet in strijd zijn met een normale exploitatie van het werk en geen schade toebrengen aan de auteur of de houders van gebruiksrechten:
[...]
2.      Onder de in lid 1 genoemde voorwaarden is de reproductie, verspreiding, uitzending of mededeling aan het publiek zonder direct of indirect commercieel of economisch voordeel toegestaan van:
[...]
c)      korte fragmenten uit werken in verband met de verslaggeving over actuele gebeurtenissen, voor zover het doel van de verslaggeving dit rechtvaardigt;
[...]”
7.        Artikel 35, lid 4, van deze wet bepaalt met name met betrekking tot de in lid 2, onder c), genoemde gevallen dat de bron en de naam van de auteur van het gebruikte werk moeten worden vermeld, tenzij dit niet mogelijk blijkt.
Feiten, procedure en prejudiciële vragen
8.        Op 8 september 2021 heeft verzoekster in het hoofdgeding, een docente, een tekst van 22 regels op haar Facebookpagina geplaatst met de titel „Richtsnoeren voor ouders aan het begin van het schooljaar”. Zij gaf daarin op een humoristische en didactische manier te kennen dat zij geen cadeaus wilde ontvangen van de ouders van haar leerlingen.
9.        Op 14 september 2021 heeft de journalist HO op de website van de onlinekrant Gândul, die wordt beheerd door Gândul Media Network SRL, een vennootschap naar Roemeens recht, een artikel gepubliceerd met de titel „De ongewone boodschap van een docente voor ouders die van plan zijn haar cadeautjes te geven aan het begin van het schooljaar”, waarin na de kop de volledige tekst is overgenomen die verzoekster in het hoofdgeding heeft gepubliceerd. Volgens de verwijzingsbeslissing wordt niet betwist dat de betrokken tekst zonder voorafgaande toestemming van verzoekster in het hoofdgeding is gebruikt en dat haar naam en de bron van die tekst later zijn toegevoegd door middel van een hyperlink naar de originele tekst.
10.      Verzoekster in het hoofdgeding heeft een beroep ingesteld waarbij zij zich beriep op het recht op vergoeding van de materiële en immateriële schade als gevolg van de inbreuk op haar auteursrecht. Bij vonnis van 26 april 2022 heeft de Tribunal București (rechter in eerste aanleg Boekarest, Roemenië) het beroep verworpen, omdat deze van oordeel was dat de betrokken tekst niet in aanmerking kwam voor auteursrechtelijke bescherming. Bij arrest van 3 mei 2023 heeft de Curte de Apel București (rechter in tweede aanleg Boekarest, Roemenië) dit vonnis bevestigd.
11.      Verzoekster in het hoofdgeding heeft cassatieberoep ingesteld bij de Înaltă Curte de Casație și Justiție (hoogste rechterlijke instantie, Roemenië), die heeft besloten de behandeling van de zaak te schorsen en het Hof de volgende prejudiciële vragen te stellen:
„1)      Moet artikel 2, onder a), van richtlijn [2001/29] aldus worden uitgelegd dat een op een socialenetwerksite geplaatste tekst waarin een mening over ongepast geachte sociale praktijken tot uitdrukking wordt gebracht, kan worden beschouwd als een auteursrechtelijk beschermd werk?
2)      Moet artikel 5, lid 3, onder c), van richtlijn [2001/29] aldus worden uitgelegd dat het in de weg staat aan een nationale wettelijke bepaling op grond waarvan met het oog op de verslaggeving over actuele gebeurtenissen enkel korte fragmenten uit een werk, en niet het werk in zijn geheel, met name wanneer het om een werk van geringe omvang gaat, mogen worden gebruikt, en dan alleen op voorwaarde dat er geen sprake is van direct of indirect commercieel of economisch voordeel?”
12.      Het verzoek om een prejudiciële beslissing is op 16 september 2024 bij het Hof ingekomen. Schriftelijke opmerkingen zijn ingediend door verzoekster in het hoofdgeding, de Roemeense regering en de Europese Commissie. Het Hof heeft besloten om uitspraak te doen zonder pleitzitting.
Analyse
13.      In de onderhavige zaak zijn twee prejudiciële vragen aan het Hof gesteld. Overeenkomstig de wens van het Hof zal ik mij in deze conclusie richten op de tweede vraag. Wat de eerste vraag betreft, volstaat het dat het Hof zijn vaste rechtspraak in herinnering brengt, volgens welke de kwalificatie van een voorwerp als „werk” in de zin van het auteursrecht van de Unie slechts vereist dat aan twee cumulatieve voorwaarden is voldaan, namelijk dat het voorwerp oorspronkelijk is, in die zin dat het een eigen intellectuele schepping van de auteur ervan is, en dat het de uitdrukking vormt van die schepping(5). Omstandigheden zoals de lengte van de tekst, de plaats van publicatie en het al dan niet behoren tot een vooraf bepaald literair genre hebben dus geen invloed op die kwalificatie. De beoordeling van de vraag of in een specifiek geval aan deze twee voorwaarden is voldaan, is feitelijk van aard en valt daarom onder de bevoegdheid van de feitenrechter.
14.      Ik ga dus meteen over tot de analyse van de tweede prejudiciële vraag.
Voorwerp van de tweede prejudiciële vraag
15.      De tweede prejudiciële vraag betreft de uitlegging van artikel 5, lid 3, onder c), van richtlijn 2001/29.
16.      Meer in het bijzonder wenst de verwijzende rechter opheldering over de uitlegging van het laatste deel van deze bepaling, dat de beperking voor verslaggeving over actuele gebeurtenissen regelt. Krachtens deze bepaling kunnen de lidstaten beperkingen of restricties op de uitsluitende rechten stellen ten aanzien van „het gebruik van werken of ander materiaal in verband met de verslaggeving over actuele gebeurtenissen, voor zover dit uit een oogpunt van voorlichting gerechtvaardigd is en, voor zover, de bron – waaronder de naam van de auteur – wordt vermeld, tenzij dit niet mogelijk blijkt”.
17.      Uit het verzoek om een prejudiciële beslissing blijkt dat de verwijzende rechter in de eerste plaats wenst te vernemen of de publicatie van de in het hoofdgeding aan de orde zijnde tekst kan worden aangemerkt als een „actuele gebeurtenis” in de zin van artikel 5, lid 3, onder c), van richtlijn 2001/29 en in de tweede plaats of de Roemeense wettelijke regeling tot omzetting daarvan met diezelfde bepaling verenigbaar is, voor zover deze Roemeense regeling het toegestane gebruik beperkt tot „korte fragmenten” uit werken en verbiedt om daarmee enig – zelfs indirect – commercieel of economisch voordeel te behalen, terwijl deze beperkingen niet voorkomen in de betrokken bepaling van richtlijn 2001/29. Alleen dit tweede aspect komt tot uiting in de tweede vraag. Het eerste aspect betreft echter de vraag of de beperking voor verslaggeving over actuele gebeurtenissen van toepassing is op het hoofdgeding. Het lijkt mij dan ook nuttig om de twijfels van de verwijzende rechter op dit punt weg te nemen.
18.      Er zij op gewezen dat het hoofdgeding geen betrekking heeft op een toetsing van de geldigheid van de betrokken nationale bepaling aan richtlijn 2001/29, maar op een specifiek geschil waarop deze nationale bepaling van toepassing zou kunnen zijn. Bijgevolg staat het uitsluitend aan de verwijzende rechter om deze bepaling zo veel mogelijk in overeenstemming met deze richtlijn uit te leggen of, in voorkomend geval, in het hoofdgeding buiten toepassing te laten.(6) De verenigbaarheid van de betrokken nationale bepaling met richtlijn 2001/29 moet derhalve door deze rechter worden beoordeeld in het licht van de omstandigheden van het hoofdgeding en rekening houdend met het feit dat een juist evenwicht tussen de betrokken grondrechten moet worden verzekerd.
19.      Meer in het bijzonder wenst de verwijzende rechter met zijn tweede prejudiciële vraag in wezen te vernemen wat de voorwaarden zijn voor de toepassing van artikel 5, lid 3, onder c), in fine, van richtlijn 2001/29 en of deze bepaling aldus moet worden uitgelegd dat zij in de weg staat aan een nationale wettelijke regeling tot omzetting daarvan die het toegestane gebruik voor verslaggeving over actuele gebeurtenissen beperkt tot korte fragmenten en verbiedt dat daaruit direct of indirect economisch voordeel wordt gehaald.
Rechtspraak over de beperking voor verslaggeving over actuele gebeurtenissen
20.      Alvorens de door de verwijzende rechter opgeworpen rechtsvragen te analyseren, lijkt het mij noodzakelijk om een kort overzicht te geven van de rechtspraak betreffende artikel 5, lid 3, onder c), in fine, van richtlijn 2001/29.
21.      Het hoofdgeding betreft een bijzonder geval van toepassing van de in deze bepaling genoemde beperking, aangezien de publicatie van het werk dat wordt gebruikt voor de verslaggeving over een actuele gebeurtenis, zelf deze gebeurtenis vormt en de betrokken verslaggeving in wezen bestaat in een mededeling aan het publiek van de inhoud van dat werk. Het Hof heeft echter impliciet maar noodzakelijkerwijs toegestaan dat deze beperking in dergelijke omstandigheden wordt toegepast, met name in het arrest Spiegel Online(7).
22.      In dit arrest heeft het Hof ook de grote lijnen van de uitlegging van artikel 5, lid 3, onder c), in fine, van richtlijn 2001/29 uitgezet en met name geoordeeld dat deze bepaling de daarin genoemde beperking niet volledig harmoniseert en de lidstaten een aanzienlijke beoordelingsmarge laat bij de nadere omschrijving van de toepassingsvoorwaarden, zodat zij de betrokken belangen kunnen afwegen. Volgens het Hof vloeit deze beoordelingsmarge met name voort uit de in die bepaling opgenomen zinsnede „voor zover dit uit een oogpunt van voorlichting gerechtvaardigd is”(8).
23.      Desondanks heeft het Hof ook geoordeeld dat de beoordelingsmarge van de lidstaten in verschillende opzichten beperkt was.(9)
24.      In de eerste plaats moeten de lidstaten bij de uitvoering van artikel 5, lid 3, onder c), in fine, van richtlijn 2001/29 voldoen aan de uit het Unierecht voortvloeiende vereisten, waaronder met name de in die bepaling gestelde voorwaarden, en aan het evenredigheidsbeginsel.(10)
25.      In de tweede plaats moeten de lidstaten ervoor zorgen dat zij geen afbreuk doen aan de doelstellingen van richtlijn 2001/29 betreffende de invoering van een hoog niveau van bescherming van het auteursrecht en de goede werking van de interne markt en moeten zij tegelijkertijd de nuttige werking van de betrokken beperking handhaven.(11)
26.      In de derde plaats is de beoordelingsmarge van de lidstaten afgebakend door artikel 5, lid 5, van richtlijn 2001/29.
27.      In de vierde en laatste plaats moeten de lidstaten zich bij de omzetting van artikel 5, lid 3, onder c), in fine, van de richtlijn baseren op een uitlegging daarvan die het mogelijk maakt om een juist evenwicht tussen de verschillende door de rechtsorde van de Unie beschermde grondrechten te verzekeren.(12) Het gaat hierbij met name om het in artikel 17, lid 2, van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie (hierna: „Handvest”) verankerde recht op intellectuele eigendom van auteurs en de door artikel 11 van het Handvest gewaarborgde vrijheid van meningsuiting en informatievrijheid van gebruikers.(13)
28.      Artikel 5, lid 3, onder c), in fine, van richtlijn 2001/29 moet in de onderhavige zaak in het licht van deze rechtspraak worden uitgelegd.
Kwalificatie als „actuele gebeurtenis”
29.      De verwijzende rechter wenst in de eerste plaats te vernemen of artikel 5, lid 3, onder c), in fine, van richtlijn 2001/29 kan worden toegepast in het geval van een mededeling aan het publiek door een onlinekrant van een aan het begin van het schooljaar op een Facebookpagina gepubliceerde tekst waarin een docent verklaart dat hij bepaald gedrag ongepast acht op school. De twijfels van deze rechter houden met name verband met het feit dat de krant het publieke debat over dit onderwerp niet heeft aangemoedigd, bijvoorbeeld door haar lezers uit te nodigen om te reageren.
30.      Wat het begrip „actuele gebeurtenis” in de zin van artikel 5, lid 3, onder c), in fine, van richtlijn 2001/29 betreft, heeft het Hof geoordeeld dat dit betrekking heeft op „een gebeurtenis waarbij het publiek op het moment dat verslag ervan wordt gegeven belang heeft om daarover te worden geïnformeerd”(14).
31.      Ik denk niet dat het passend is om verdere elementen toe te voegen aan de definitie van dit begrip. Ten eerste moet deze definitie, gezien het doel van de betrokken beperking – namelijk de bescherming van het recht van de pers om te informeren en van het publiek om te worden geïnformeerd –, immers alle aangelegenheden omvatten die vanuit maatschappelijk oogpunt van belang zijn op het moment dat het publiek erover wordt geïnformeerd. Ten tweede hangen het niveau van bescherming van de auteursrechten en de ernst van de inbreuk op die rechten niet af van de aard van de gebeurtenis waarvan door het gebruik van het betrokken beschermde werk verslag wordt gedaan. De afweging van de betrokken belangen pleit in dit verband derhalve duidelijk voor een ruime definitie van het begrip „actuele gebeurtenis”, zoals geformuleerd door het Hof.
32.      De beoordeling of de publicatie van een docent die daarin zijn mening geeft dat bepaalde vormen van gedrag ongepast zijn op school, moet worden aangemerkt als een „actuele gebeurtenis”, valt uiteraard onder de bevoegdheid van de nationale rechter. Naar mijn mening staat niets een dergelijke kwalificatie in de weg, aangezien de informatie over de werking van het schoolsysteem een onderwerp is dat duidelijk van belang kan zijn voor het publiek en de betrokken mening inzicht kan geven in de praktijken die van invloed zijn op de werking van het schoolsysteem.
33.      Het feit dat in dit geval de lezers van de krant waarin het betrokken werk werd gebruikt, niet werden uitgenodigd om te reageren, lijkt mij hier niet van belang. Dit was inderdaad wel zo in de zaak die aanleiding gaf tot het arrest Funke Medien(15), zoals de verwijzende rechter opmerkt, maar deze omstandigheid vormt geenszins een voorwaarde voor de toepassing van artikel 5, lid 3, onder c), in fine, van richtlijn 2001/29.
34.      Zoals het Hof al heeft opgemerkt, moet de in dit artikel bedoelde „verslaggeving” worden opgevat als het geven van informatie over een actuele gebeurtenis. Voorts houdt een verslag van die gebeurtenis inderdaad meer in dan de loutere bekendmaking daarvan, maar het begrip „verslaggeving” in de gebruikelijke betekenis daarvan vereist niet dat de gebruiker een gedetailleerde analyse van die gebeurtenis geeft.(16) Hetzelfde geldt a fortiori voor een uitnodiging om te reageren, aangezien dit duidelijk verder gaat dan de gebruikelijke betekenis van het begrip „verslaggeving”. Meer in het algemeen moet worden opgemerkt dat een debat inderdaad vaak het gewenste gevolg kan zijn van de uitoefening van de vrijheid van meningsuiting, maar dat het geenszins een voorwaarde daarvoor is.
35.      Voor de toepasselijkheid van artikel 5, lid 3, onder c), in fine, van richtlijn 2001/29 volstaat dus dat het betrokken beschermde werk wordt gebruikt om informatie te verstrekken over een gebeurtenis die op het moment dat deze informatie wordt verstrekt, van belang is voor het publiek.
Voorwaarden voor de toepassing van de beperking voor verslaggeving over actuele gebeurtenissen in de Roemeense wetgeving
36.      De twijfels van de verwijzende rechter over de verenigbaarheid van de Roemeense regeling inzake de beperking voor verslaggeving over actuele gebeurtenissen met artikel 5, lid 3, onder c), in fine, van richtlijn 2001/29 hebben betrekking op twee punten, namelijk het feit dat het toegestane gebruik beperkt is tot korte fragmenten uit werken en dat het verboden is om daar direct of indirect economisch of commercieel voordeel uit te halen.(17)
Beperking van het toegestane gebruik tot korte fragmenten uit werken
37.      De twijfel van de verwijzende rechter over de verenigbaarheid van de Roemeense wetgeving ter omzetting van artikel 5, lid 3, onder c), in fine, van richtlijn 2001/29 betreft het feit dat deze bepaling het gebruik van „werken” toestaat, terwijl de Roemeense wetgeving het toegestane gebruik beperkt tot „korte fragmenten uit werken”.
38.      Ik wil van meet af aan opmerken dat de Roemeense wetgever hiermee mijns inziens de beoordelingsmarge waarover hij bij de omzetting van deze bepaling beschikt, zoals gedefinieerd door het Hof(18), niet heeft overschreden.
39.      In de eerste plaats volgt uit de bewoordingen en de opzet van artikel 5, lid 3, onder c), in fine, van richtlijn 2001/29 dat deze bepaling facultatief is voor de lidstaten, zoals het geval is voor nagenoeg alle in deze richtlijn vastgestelde beperkingen op het auteursrecht. Volgens een universeel aanvaarde uitleggingsregel geldt dat wie het meerdere mag, ook het mindere mag, zodat de lidstaten in beginsel niet verplicht zijn om deze beperkingen bij de uitvoering ervan in hun volledige omvang om te zetten.
40.      Bovendien bevat deze bepaling zelf een beperking, namelijk dat het gebruik op grond van de beperking voor verslaggeving over actuele gebeurtenissen alleen is toegestaan „voor zover dit uit een oogpunt van voorlichting gerechtvaardigd is”. Volgens het Hof laat deze formulering de lidstaten een ruime beoordelingsmarge bij de tenuitvoerlegging van die beperking.(19) Deze beoordelingsmarge heeft noodzakelijkerwijs in het bijzonder betrekking op de mate waarin een werk wordt gebruikt. Binnen dit kader hebben de lidstaten daarom het recht om het toegestane gebruik te beperken tot korte fragmenten uit werken als zij van mening zijn dat een uitgebreider gebruik niet gerechtvaardigd wordt door het doel van voorlichting dat met de betrokken beperking wordt nagestreefd.
41.      In de tweede plaats is een dergelijke beperking in overeenstemming met het doel van richtlijn 2001/29 om een hoog niveau van auteursrechtelijke bescherming tot stand te brengen, en doet zij naar mijn mening geen afbreuk aan de nuttige werking van de in artikel 5, lid 3, onder c), in fine, van deze richtlijn genoemde beperking. Het doel van deze bepaling is niet om het gebruik van beschermde werken als zodanig toe te staan, maar om te voorkomen dat de vrijheid om te informeren over actuele gebeurtenissen op onredelijke wijze wordt beperkt door uitsluitende rechten op bescherming van werken die – op de een of andere manier – verband houden met deze gebeurtenissen. Maar zelfs wanneer, zoals in dit geval, het werk zelf of de publicatie ervan de gebeurtenis is waarvan verslag wordt gegeven, kan deze verslaggeving niet worden verward met de reproductie en mededeling aan het publiek van het werk in zijn geheel, omdat anders de betekenis van de betrokken bepaling volledig zou worden verdraaid. De beperking van het toegestane gebruik tot korte fragmenten uit werken doet daarom geen afbreuk aan de nuttige werking van de betreffende beperking.
42.      In de derde plaats moet de tenuitvoerlegging van de in artikel 5, leden 2 en 3, van richtlijn 2001/29 genoemde beperkingen in overeenstemming zijn met lid 5 van dat artikel. Deze laatste bepaling behelst drie voorwaarden, ook wel een „driestappentoets” genoemd, op grond waarvan beperkingen op het auteursrecht slechts in bepaalde bijzondere gevallen mogen worden toegepast mits daarbij geen afbreuk wordt gedaan aan de normale exploitatie van werken en de wettige belangen van de rechthebbende niet onredelijk worden geschaad.
43.      In dit verband moet worden opgemerkt dat de volledige reproductie en mededeling aan het publiek van een werk per definitie afbreuk doet aan de normale exploitatie van het werk en bijgevolg – dit is de logica van de driestappentoets – de wettige belangen van de auteur op onredelijke wijze schaadt. In een dergelijke situatie komt de secundaire mededeling van het werk die in het kader van de beperking plaatsvindt namelijk in de plaats van de oorspronkelijke mededeling, waardoor de geadresseerden zich niet langer tot de oorspronkelijke mededeling hoeven te wenden, met als gevolg dat afbreuk wordt gedaan aan de normale exploitatie van het werk door de auteur.
44.      Een mededeling aan het publiek is op internet vaak permanent en gemakkelijk reproduceerbaar. De auteur kan daardoor alle controle verliezen over het werk dat onafhankelijk van zijn wil circuleert met als gevolg dat niet alleen zijn vermogensrechten maar ook zijn morele rechten worden geschaad.(20) Hoewel de betrokken beperking hoofdzakelijk dient ter bescherming van het recht van de pers om verslag te geven over actuele gebeurtenissen(21), is de toepassing van deze beperking bovendien niet afhankelijk van het feit of de betrokken gebruiker een formele status als persorgaan heeft. Op internet kan iedereen beweren verslag te geven van een actuele gebeurtenis en deze beperking gebruiken om een werk zonder toestemming van de auteur aan het publiek mee te delen. Er is dus een aanzienlijk risico op misbruik.
45.      Ik ben dan ook van mening dat het in het licht van artikel 5, lid 5, van richtlijn 2001/29 legitiem is dat een lidstaat het toegestane gebruik in het kader van de beperking voor verslaggeving over actuele gebeurtenissen beperkt tot korte fragmenten uit werken.
46.      In de vierde plaats moet bij de toepassing van deze beperking het juiste evenwicht worden bewaard tussen de toepasselijke grondrechten, met name enerzijds het in artikel 17, lid 2, van het Handvest verankerde recht op intellectuele eigendom en anderzijds de door artikel 11 van het Handvest beschermde vrijheid van meningsuiting en persvrijheid. De vraag rijst derhalve of de beperking van het toegestane gebruik tot korte fragmenten uit werken dit evenwicht bewaart.
47.      Wat de intellectuele eigendom betreft, heb ik er al op gewezen dat de mededeling aan het publiek van een volledig werk zonder toestemming van de auteur een ernstige inbreuk vormt op de rechten van de auteur. In extreme gevallen, zoals die welke in punt 44 van deze conclusie worden genoemd, waarin de auteur de controle over de exploitatie van zijn werk verliest, zou deze inbreuk naar mijn mening duidelijk onevenredig zijn. De beperking van het krachtens de beperking voor verslaggeving over actuele gebeurtenissen toegestane gebruik tot korte fragmenten uit werken draagt bij aan de bescherming van dit grondrecht.
48.      Aan de andere kant wordt de vrijheid van meningsuiting natuurlijk beperkt. Deze beperking lijkt mij echter niet onevenredig. De vrijheid van meningsuiting waar het hier om gaat betreft het verstrekken van informatie over een gebeurtenis. Het gebruik van het beschermde werk dient daarom alleen als illustratie om deze informatie aan te vullen en mag niet het belangrijkste onderdeel ervan vormen. Het gebruik van korte fragmenten zou daarom normaal gesproken voldoende moeten zijn. Uiteraard moeten de fragmenten waarvan het gebruik is toegestaan een redelijke lengte hebben om het gewenste informatieve doel te bereiken. Dit aspect betreft echter de concrete toepassing van het nationale recht.
49.      Dit geldt naar mijn mening in principe ongeacht de lengte van het betrokken werk. In het geval van werken die zo kort zijn dat het enkel zinvol is dat zij in hun geheel worden gereproduceerd, moet de nationale regeling van de betrokken lidstaat, zoals uitgelegd door de nationale rechterlijke instanties, echter het gebruik van deze werken in hun geheel toestaan, door deze werken zelf als fragmenten te beschouwen, indien dit noodzakelijk is om het nagestreefde informatieve doel te bereiken. In alle andere gevallen is het normaal gesproken mogelijk om uit een werk de passages te halen die nodig zijn met het oog op de te verstrekken informatie, zonder het werk in zijn geheel te reproduceren. Ik herinner eraan dat artikel 5, lid 3, onder c), in fine, van richtlijn 2001/29 niet tot doel heeft om het gebruik van beschermde werken zonder toestemming van de rechthebbenden toe te staan, maar om de vrijheid van verslaggeving over actuele gebeurtenissen te waarborgen.
50.      Bovendien maken technieken als hyperlinks het in veel situaties, met name op internet, waaronder de situatie in het hoofdgeding, mogelijk om het publiek toegang te geven tot het volledige betrokken werk en zo gemakkelijk het gewenste doel te bereiken zonder dat daarvoor toestemming van de auteur nodig is, maar ook zonder dat inbreuk wordt gemaakt op de rechten van de auteur.(22) In dergelijke gevallen is de reproductie en mededeling aan het publiek van het volledige werk dus niet noodzakelijk om te voldoen aan de eisen van vrijheid van meningsuiting en informatie.
51.      Ik concludeer hieruit dat artikel 5, lid 3, onder c), in fine, van richtlijn 2001/29 zich niet verzet tegen een wettelijke regeling van een lidstaat die het gebruik voor verslaggeving over actuele gebeurtenissen beperkt tot korte fragmenten uit werken, mits de lengte van het fragment waarvan het gebruik is toegestaan, toereikend is om het nagestreefde informatieve doel te bereiken.
Verbod om economisch of commercieel voordeel te behalen
52.      Problematischer is het verbod in de Roemeense wetgeving om uit het gebruik van een werk in het kader van de beperking voor verslaggeving over actuele gebeurtenissen enig direct of indirect economisch of commercieel voordeel te halen.
53.      De verwijzende rechter geeft niet aan wat de precieze betekenis is van de uitdrukking „enig direct of indirect commercieel of economisch voordeel” in het Roemeense recht. Een ruime uitlegging van het verbod op indirect economisch voordeel zou echter ernstige twijfels oproepen. Persorganen hebben een fundamentele functie in een democratische samenleving om het publiek te informeren en controle uit te oefenen op de deelnemers aan het openbare leven, maar zij oefenen meestal ook een economische activiteit uit. Deze activiteit kan rechtstreeks door de klanten of via reclame worden gefinancierd. In beide gevallen vormt de publicatie van informatie de verleende dienst, waarvan de inhoud, die klanten aantrekt, van invloed is op de inkomsten van de betrokken marktdeelnemer. Deze marktdeelnemer haalt dus een indirect economisch voordeel uit al zijn publicaties, met inbegrip van verslagen van actuele gebeurtenissen waarin beschermde werken worden gebruikt in het kader van de desbetreffende beperking.
54.      Het verbod op een dergelijk indirect voordeel doet dus afbreuk aan de nuttige werking van deze beperking, omdat het daardoor eigenlijk onmogelijk wordt om deze toe te passen op persorganen waarvan de exploitatie een economische activiteit vormt.(23) Het spreekt vanzelf dat een dergelijk verbod geen grondslag vindt in de bewoordingen van artikel 5, lid 3, onder c), in fine, van richtlijn 2001/29. De zinsnede „voor zover dit uit een oogpunt van voorlichting gerechtvaardigd is” heeft namelijk geen betrekking op het economische voordeel dat indirect kan worden verkregen, maar uitsluitend op de mate waarin de beschermde werken worden gebruikt.
55.      Dit verbod wordt evenmin gerechtvaardigd door de driestappentoets van artikel 5, lid 5, van richtlijn 2001/29. In tegenstelling tot een direct voordeel dat voortvloeit uit het gebruik van een werk en dat kan worden gelijkgesteld met een commerciële exploitatie van het werk, wordt door een indirect voordeel dat bestaat uit de financiering van de persactiviteit met de inkomsten uit deze activiteit, met inbegrip van de publicatie van verslagen over actuele gebeurtenissen, geen afbreuk gedaan aan de normale exploitatie van werken die voor die verslagen worden gebruikt en evenmin onredelijke schade toebrengen aan de auteurs ervan. Bijgevolg tast dat verbod ook het evenwicht aan tussen de verschillende grondrechten die de beperking voor verslaggeving over actuele gebeurtenissen met elkaar tracht te verzoenen.
56.      Door een verbod in te stellen om enig indirect economisch voordeel te halen uit het gebruik van beschermde werken in het kader van de beperking voor verslaggeving over actuele gebeurtenissen, heeft de Roemeense wetgever dus de grenzen overschreden van de beoordelingsmarge waarover hij beschikt bij de omzetting van artikel 5, lid 3, onder c), in fine, van richtlijn 2001/29. Deze bepaling moet derhalve aldus worden uitgelegd dat zij zich tegen een dergelijk verbod verzet.
Conclusie
57.      Gelet op een en ander geef ik het Hof in overweging om de tweede prejudiciële vraag van de Înaltă Curte de Casație și Justiție te beantwoorden als volgt:
„Artikel 5, lid 3, onder c), in fine, van richtlijn 2001/29/EG van het Europees Parlement en de Raad van 22 mei 2001 betreffende de harmonisatie van bepaalde aspecten van het auteursrecht en de naburige rechten in de informatiemaatschappij
moet aldus worden uitgelegd dat
–        voor de toepasselijkheid ervan volstaat dat het betrokken werk wordt gebruikt om informatie te verstrekken over een gebeurtenis die op het moment dat deze informatie wordt verstrekt van belang is voor het publiek;
–        het zich niet verzet tegen een wettelijke regeling van een lidstaat die het toegestane gebruik voor verslaggeving over actuele gebeurtenissen beperkt tot korte fragmenten uit werken, mits de lengte van het fragment waarvan het gebruik is toegestaan, toereikend is om het nagestreefde informatieve doel te bereiken;
–        het zich verzet tegen een wettelijke regeling van een lidstaat die verbiedt om enig indirect commercieel of economisch voordeel te halen uit het gebruik van werken voor verslaggeving over actuele gebeurtenissen.”
1      Oorspronkelijke taal: Frans.
2      Zie in die zin met name arrest van 29 juli 2019, Spiegel Online (C‑516/17, EU:C:2019:625, punten 42 en 43; hierna: „arrest Spiegel Online”).
3      PB 2001, L 167, blz. 10.
4      Monitorul Oficial al României, deel I, nr. 60 van 26 maart 1996.
5      Zie laatstelijk arrest van 24 oktober 2024, Kwantum Nederland en Kwantum België (C‑227/23, EU:C:2024:914, punt 48).
6      Zie in die zin recentelijk arrest van 28 januari 2025, ASG 2 (C‑253/23, EU:C:2025:40, punten 90, 91 en 93).
7      Punten 60-74, en met name punt 69 van dit arrest. Zie eveneens arrest van 29 juli 2019, Funke Medien NRW (C‑469/17, EU:C:2019:623, punt 75).
8      Arrest Spiegel Online, punten 27-29.
9      Arrest Spiegel Online, punt 30.
10      Arrest Spiegel Online, punten 31-34.
11      Arrest Spiegel Online, punten 35 en 36.
12      Arrest Spiegel Online, punten 37 en 38.
13      Arrest Spiegel Online, punt 42.
14      Arrest Spiegel Online, punt 67.
15      Arrest van 29 juli 2019 (C‑469/17, EU:C:2019:623, punt 75).
16      Arrest Spiegel Online, punt 66.
17      De Commissie merkt ook op dat artikel 35, lid 2, onder c), van wet nr. 8/1996 van 14 maart 1996, anders dan artikel 5, lid 3, onder c), in fine, van richtlijn 2001/29, niet voorziet in een verplichting om de bron, waaronder de naam van de auteur, van het gebruikte werk te vermelden. Een dergelijk vereiste vloeit echter voort uit artikel 35, lid 4, van die wet en heeft met name betrekking op de in lid 2, onder c), van dat artikel bedoelde gevallen.
18      Zie de punten 22-27 van de onderhavige conclusie en de aldaar aangehaalde rechtspraak.
19      Zie punt 22 van deze conclusie en aldaar aangehaalde rechtspraak.
20      Ter illustratie: bij het schrijven van de onderhavige conclusie was de in het hoofdgeding aan de orde zijnde tekst nog steeds beschikbaar op de website van Gândul en op ten minste twee andere websites die de tekst hadden overgenomen, hoewel de hyperlink naar de originele tekst niet meer werkte, waarschijnlijk omdat deze was verwijderd van de plaats waar hij oorspronkelijk was gepubliceerd.
21      Zie in die zin het arrest Spiegel Online (punt 70).
22      Zie met name arrest van 13 februari 2014, Svensson e.a. (C‑466/12, EU:C:2014:76, punt 1 van het dictum).
23      In de praktijk dus op alle persorganen, aangezien zelfs de zogenoemde „publieke” media zelden uitsluitend door de staat worden gefinancierd.