ΠΡΟΤΑΣΗΣ WARNER — ΥΠΟΘΕΣΗ 4/80 
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ 
JEAN-PIERRE WARNER 
της 16ης Σεπτεμβρίου 1980 * 
Κύριε Πρόεδρε, 
Κύριοι δικαστές, 
Την υπό κρίση αίτηση για την έκδοση προ­
δικαστικής αποφάσεως υπέβαλε, σύμφωνα 
με το άρθρο 177 της Συνθήκης ΕΟΚ, το 
tribunal du travail του Charleroi. Ο ενάγων 
της κύριας δίκης είναι ο Remo D'Amico, 
ιταλός υπήκοος κάτοικος Βελγίου, εναγό­
μενο είναι δε το Office national des pensions 
pour travailleurs salariés (ONPTS). H μεταξύ 
τους διαφορά αφορά τη σύνταξη γήρατος 
του D'Amico. 
Τα πραγματικά περιστατικά είναι τα ακό­
λουθα. 
Ο D'Amico γεννήθηκε στην Ιταλία στις 
12 Μαρτίου 1932. Από το Μάρτιο 1947 (ήταν 
τότε 15 ετών) μέχρι το Σεπτέμβριο 1952 (δη­
λαδή μέχρι το εικοστό και ήμισυ έτος της 
ηλικίας του), απασχολήθηκε στην Ιταλία 
ως εργαζόμενος σε γεωργική επιχείρηση 
και κατέβαλε κατά τη διάρκεια αυτής της 
περιόδου 194 εβδομάδες εισφορών στο ιτα­
λικό σύστημα κοινωνικής ασφαλίσεως. Με­
τέβη στη συνέχεια στο Βέλγιο όπου εργά­
στηκε ως ανθρακωρύχος μέχρι τις 5 Ιου­
λίου 1973. Έπαυσε να εργάζεται αυτή την 
ημερομηνία λόγω ασθενείας. Του καταβλή­
θηκε βελγική σύνταξη αναπηρίας βάσει 
του ειδικού συστήματος που είχε εφαρμογή 
στους ανθρακωρύχους, από 1ης Νοεμβρίου 
1973. Την ίδια εποχή του χορηγήθηκε η ιτα­
λική σύνταξη αναπηρίας, λαμβανομένων 
υπόψη των ασφαλιστικών περιόδων που 
συμπλήρωσε στην Ιταλία. 
Ο εκπρόσωπος ad litem του D'Amico δήλω­
σε ότι ο πελάτης του είχε δικαίωμα επ' αυ­
τής της ιταλικής συντάξεως λόγω του συ­
νυπολογισμού και του αναλογικού επιμε­
ρισμού των περιόδων ασφαλίσεως που συ­
μπλήρωσε στην Ιταλία και στο Βέλγιο, σύμ­
φωνα με τις διατάξεις του κανονισμού 
1408/71 του Συμβουλίου και ότι, αν δεν υφί-
σταντο αυτές οι διατάξεις, δεν θα μπορού­
σε να αξιώσει την ιταλική σύνταξη. Από 
την πλευρά της, η Ιταλική Κυβέρνηση δή­
λωσε ότι ο D'Amico είχε υπαχθεί στην Ιτα­
λία επί χρονικό διάστημα, αρκετό για να 
δικαιούται ιταλικής σύνταξης αναπηρίας 
δυνάμει του μόνου ιταλικού δικαίου, χωρίς 
να παρίσταται ανάγκη προσφυγής στις δια­
τάξεις του κοινοτικού δικαίου. Ευτυχώς 
δεν νομίζω ότι η λύση αυτού του προβλή­
ματος εξαρτάται από το ποια από τις δύο 
αυτές απόψεις είναι η ορθή. Ο εκπρόσωπος 
ad litem του D'Amico δήλωσε επίσης ότι το 
ποσό της ιταλικής συντάξεως που ελάμβα­
νε ο τελευταίος αφαιρείτο από τη βελγική 
σύνταξη αναπηρίας, κατ' εφαρμογή της 
βελγικής κανονιστικής ρυθμίσεως που α­
παγορεύει τη σώρευση των παροχών. 
Και εκ νέου αυτό είναι το πρόβλημα. 
* Γλώσσα του πρωτοτύπου: η αγγλική. 
180
D'AMICO KATA ONPTS 
Από 1ης Οκτωβρίου 1977, η βελγική σύντα­
ξη αναπηρίας του D'Amico μετατράπηκε 
σε σύνταξη λόγω αποχωρήσεως. Αυτή η 
μετατροπή υπήρξε το αποτέλεσμα αιτή­
σεως, υποβληθείσας από τον ενδιαφερόμε­
νο με σκοπό να απολαύει ορισμένων διατά­
ξεων του βασιλικού διατάγματος 50 της 
24ης Οκτωβρίου 1967 περί συντάξεως λόγω 
αποχωρήσεως και συντάξεως επιζώντων 
των μισθωτών εργαζομένων (Moniteur 
belge, 27.10.1967, σ. 11 258). Ειδικότερα, το 
άρθρο 10, παράγραφος 2 του εν λόγω βασι­
λικού διατάγματος, όπως τροποποιήθηκε με 
τον νόμο της 26ης Ιουνίου 1972 (Moniteur 
belge, 30.6.1972, σ. 7738), και όπως τροπο­
ποιήθηκε εκ νέου με νόμο της 28ης Μαρ­
τίου 1975 (Moniteur beige, 8.4.1975, σ. 4108) 
ορίζει, καθόσον ενδιαφέρει την υπό κρίση 
υπόθεση, τα εξής: 
«ο εργαζόμενος ... ο οποίος απασχολήθηκε 
συνήθως και κυρίως ως εργάτης ορυχείων 
επί τουλάχιστον είκοσι έτη, μπορεί να λά­
βει σύνταξη λόγω αποχωρήσεως, η οποία 
κτάται κατά ένα τριακοστό ανά ημερολο­
γιακό έτος απασχολήσεως υπό την ιδιότη­
τα του εργάτη ορυχείου. Αν δεν συγκεντρώ­
νει τριάντα έτη συνήθους και κυρίας απα­
σχολήσεως υπό την ιδιότητα του εργάτη 
ορυχείου ... αλλά έχει συμπληρώσει τουλά­
χιστον είκοσι πέντε έτη, θεωρείται αποδε­
δειγμένη η συνήθης και κυρία απασχόληση 
υπ' αυτή την ιδιότητα επί αριθμό συμπλη­
ρωματικών ημερολογιακών ετών, ίσο προς 
τη διαφορά μεταξύ των τριάκοντα και του 
αριθμού των ημερολογιακών ετών συνή­
θους και κυρίας απασχολήσεως αποδεικνυ-
όμενων υπ' αυτή την ιδιότητα.» 
Κατά το βελγικό δίκαιο, ένας εργάτης ορυ­
χείου μπορεί, επομένως, να τεθεί σε σύντα­
ξη μετά είκοσι έτη απασχολήσεως στα ορυ­
χεία, λαμβάνοντας μειωμένη σύνταξη λόγω 
αποχωρήσεως, υπολογιζόμενη σε σχέση με 
τον αριθμό των ετών απασχολήσεως. Αν, 
εξάλλου, απασχολήθηκε επί 25 έτη, θεωρεί­
ται ότι συμπλήρωσε συνολικά τριάντα έτη 
και έχει δικαίωμα, για το λόγο αυτό, σε 
πλήρη σύνταξη. Φαίνεται επίσης ότι οι πε­
ρίοδοι, για τις οποίες ο εργάτης ορυχείου 
δικαιούται παροχές αναπηρίας, θεωρού­
νται, για τους σκοπούς του άρθρου 10, πα­
ράγραφος 2, ως περίοδοι απασχολήσεως, 
έτσι ώστε τον Οκτώβριο 1977 ο D'Amico δι­
καιολογούσε 25 έτη που του παρείχαν δι­
καίωμα σε πλήρη σύνταξη λόγω αποχωρή­
σεως. 
Μια τέτοια σύνταξη πράγματι του χορηγή­
θηκε από το ONPTS. Εν τούτοις, σύμφωνα 
με γενική πρακτική που ακολουθεί το 
ONPTS, κατά τις δηλώσεις του τελευταίου, 
όσον αφορά τους διακινούμενους εργαζο­
μένους, ο εν λόγω οργανισμός μείωσε αυτή 
τη σύνταξη στα 26/30 του ανωτάτου ποσού 
για να αποφευχθεί, κατά το ONPTS, όπως ο 
D'Amico πιστωθεί δυο φορές με τις ίδιες πε­
ριόδους ασφαλίσεως, μια πρώτη φορά ως 
πραγματική περίοδο που συμπληρώθηκε 
στην Ιταλία και, δεύτερη φορά, ως τεκμαι­
ρομένη περίοδο συμπληρωθείσα στο Βέλ­
γιο. Ο λόγος για τον οποίο αυτή η μείωση 
δεν ανήλθε παρά σε 4/30 — και όχι όπως θα 
μπορούσε κανείς να αναμένει σε 5,5/30 — 
οφείλεται στο ότι, κατ' εφαρμογή ορισμέ­
νων διατάξεων του βασιλικού διατάγματος 
— δεν θα απασχολήσω το Δικαστήριο με 
λεπτομέρειες — η συμπληρωθείσα από τον 
D'Amico περίοδος στην Ιταλία θεωρήθηκε 
ως μη υπερβαίνουσα τα 4 έτη. 
Αμφισβητώντας τη νομιμότητα αυτής της 
μειώσεως, ο D'Amico έγειρε αγωγή ενώπιον 
του tribunal du travail του Charleroi. Το Δι­
καστήριο είχε ασφαλώς την ευκαιρία να 
αποφανθεί ότι ένα κράτος μέλος έχει το δι­
καίωμα να νομοθετεί, προς αποφυγή της 
σωρεύσεως πλασματικών περιόδων ασφα­
λίσεως που αναγνωρίζονται βάσει της δι­
κής του νομοθεσίας με πραγματικές περιό­
δους που συμπληρώθηκαν σε άλλο κράτος 
μέλος — υποθέσεις 12/67 Guissart (ECR. 
1967, σ. 563), και 50/75 Massonet (ECR. 1975, 
σ. 1473, ειδικότερα στη σ. 1484). Η υποστη-
ριχθείσα από τον D'Amico ενώπιον του 
181
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ WARNER — ΥΠΟΘΕΣΗ 4/80 
tribunal άποψη ήταν ωστόσο όχι ότι η μεί­
ωση της συντάξεως του δεν συμβιβαζόταν 
με το κοινοτικό δίκαιο, αλλά ότι δεν υφί-
σταντο στο βελγικό δίκαιο διατάξεις επι­
τρέπουσες αυτή τη μείωση. Προς υποστή­
ριξη της απόψεως του, ο εκπρόσωπος ad 
litem του D'Amico αναφέρθηκε σε απόφα­
ση, εκδοθείσα στις 29 Ιουνίου 1979 από το 
cour du travail της Λιέγης στην υπόθεση 
ONPTS κατά Schiabello (Αριθ. γενικού πινα­
κίου 6463/78). Το αναφυέν, επομένως, αρχι­
κό ζήτημα ενώπιον του tribunal αφορούσε 
αποκλειστικά το βελγικό δίκαιο. 
Ο εκπρόσωπος της εισαγγελικής αρχής στο 
tribunal έθιξε εξ ιδίας πρωτοβουλίας νέο 
σημείο, ήτοι ότι το άρθρο 25 του βασιλικού 
διατάγματος εμπόδιζε, ως προς τον ενάγο­
ντα, τη λήψη βελγικής συντάξεως λόγω α­
ποχωρήσεως, οποιοδήποτε και αν είναι το 
ποσό της. Αυτό το άρθρο, το οποίο τροπο­
ποιήθηκε με το άρθρο 10 του νόμου της 
27ης Ιουλίου 1970 (Moniteur belge, 11.8.1971, 
σ. 9410) ορίζει, καθόσον ενδιαφέρει την υπό 
κρίση υπόθεση, τα εξής: 
«Εκτός των περιπτώσεων και υπό τις καθο­
ριζόμενες από το Βασιλέα προϋποθέσεις, η 
σύνταξη λόγω αποχωρήσεως και η σύνταξη 
επιζώντων δεν καταβάλλονται παρά μόνον 
αν ο δικαιούχος ... δεν απολαύει αποζημιώ­
σεως λόγω ... αναπηρίας ... κατ' εφαρμογή 
βελγικής ή αλλοδαπής νομοθεσίας περί 
κοινωνικής ασφαλίσεως.» 
Ο εκπρόσωπος της εισαγγελικής αρχής 
θεώρησε ότι αυτή η διάταξη συνιστούσε 
ρήτρα «αναστολής» των παροχών, που μπο­
ρούσε να αντιταχθεί στον ενδιαφερόμενο 
δυνάμει της πρώτης φράσεως του άρ­
θρου 12, παράγραφος 2, του κανονισμού 
1408/71 και επομένως, ότι ο D'Amico, ως 
δικαιούχος ιταλικής συντάξεως αναπηρίας, 
δεν είχε δικαίωμα σε καταβολή βελγικής 
συντάξεως λόγω αποχωρήσεως. 
Καθόσον ενδιαφέρει την υπό κρίση υπόθε­
ση, το άρθρο 12, παράγραφος 2 ορίζει τα 
εξής: 
«Οι διατάξεις περί μειώσεως, αναστολής ή 
καταργήσεως, που προβλέπονται από τη 
νομοθεσία κράτους μέλους σε περίπτωση 
σωρεύσεως μιας παροχής με άλλες παρο­
χές κοινωνικής ασφαλίσεως ... εφαρμόζο­
νται εις βάρος του δικαιούχου, ακόμη και 
αν πρόκειται περί παροχών που εκτήθησαν 
δυνάμει της νομοθεσίας άλλου κράτους μέ­
λους ... Ο κανών αυτός δεν ισχύει, όταν ο 
δικαιούχος λαμβάνει παροχές της ίδιας φύ­
σεως για αναπηρία, γήρας,... που καταβάλ­
λονται από τους φορείς δύο ή περισσοτέ­
ρων κρατών μελών σύμφωνα με τις διατά­
ξεις των άρθρων 46...» 
Το ONPTS είχε αποφύγει να κάνει μνεία αυ­
τής της διατάξεως, λαμβάνοντας υπόψη 
υπηρεσιακό σημείωμα της 4ης Ιουλίου 1972 
σχετικό με οδηγίες του Υπουργού Κοινωνι­
κής Προνοίας και που αντικαθιστούσε προ­
γενέστερες οδηγίες, ορίζοντας ότι μια αλ­
λοδαπή σύνταξη αναπηρίας, καταβαλλόμε­
νη στο έτος της ηλικίας που θεωρείται το 
κανονικό για σύνταξη λόγω αποχωρήσεως 
στο Βέλγιο, έπρεπε να εξομοιώνεται με σύ­
νταξη λόγω αποχωρήσεως. Ο εκπρόσωπος 
της εισαγγελικής αρχής αμφισβήτησε 
ωστόσο αυτό το επιχείρημα με την αιτιολο­
γία ότι υπουργικές οδηγίες ή εγκύκλιοι δεν 
μπορούν να τροποποιούν τις διατάξεις βα­
σιλικού διατάγματος. 
Αυτή, επομένως, η άποψη που υποστήριξε 
ο εκπρόσωπος της εισαγγελικής αρχής ενώ­
πιον του tribunal προκάλεσε την παραπο­
μπή της υποθέσεως στο Δικαστήριο. Ο εκ­
πρόσωπος ad litem του D'Amico υποστήριξε 
την άποψη ότι η ιταλική σύνταξη αναπη­
ρίας δεν είναι «αποζημίωση» κατά την έν­
νοια του άρθρου 25 του βασιλικού διατάγ­
ματος, το tribunal όμως δεν φαίνεται να 
έχει συμμερισθεί αυτή την άποψη. 
182
D'AMICO KATA ONPTS 
Στην περίπτωση κατά την οποία η υποστη­
ριζόμενη από τον εκπρόσωπο της εισαγγε­
λικής αρχής άποψη είναι ορθή, το αποτέλε­
σμα είναι εκπληκτικό. Ορισμένοι, μεταξύ 
των ενδιαφερομένων διαδίκων, που κατέθε­
σαν παρατηρήσεις ενώπιον του Δικαστη­
ρίου χρησιμοποίησαν ακόμα βαρύτερες εκ­
φράσεις: για παράδειγμα, ο εκπρόσωπος ad 
litem του D'Amico χαρακτήρισε μια τέτοια 
εφαρμογή ως «αθέμιτη», ενώ η μεν Επι­
τροπή θεώρησε από την πλευρά της ότι αυ­
τή η εφαρμογή ήταν «άπρεπη» το δε Συμ­
βούλιο «απαράδεκτη». Σε μια τέτοια κατά­
σταση, ο D'Amico, επιλέγοντας τη μετατρο­
πή της βελγικής συντάξεως αναπηρίας σε 
σύνταξη λόγω αποχωρήσεως, όπως προ­
φανώς είχε το δικαίωμα κατά το βελγικό δί­
καιο, βλέπει σε τελευταία ανάλυση να στε­
ρείται οποιουδήποτε δικαιώματος σε σύ­
νταξη στο Βέλγιο για την πλέον των 20 
ετών περίοδο, κατά την οποία απασχολήθη­
κε σ' αυτή τη χώρα και, σ' αυτή την περί­
πτωση, δεν θα του απέμενε παρά η οφειλό­
μενη σύνταξη αναπηρίας για τα πέντε και 
ήμισυ έτη απασχολήσεως που συμπλήρωσε 
στην Ιταλία, πριν ακόμη συμπληρώσει το 
εικοστό έτος της ηλικίας του. Οι αριθμοί 
που αναφέρονται στη Διάταξη περί πα­
ραπομπής είναι χαρακτηριστικοί. Η πλήρης 
βελγική σύνταξη του D'Amico ανέρχεται σε 
254 133 βελγικά φράγκα ετησίως. Μειωμένη 
στα 26/30 ανέρχεται σε 234 925 βελγικά 
φράγκα· σ' αυτό το ποσό προστίθεται επί­
δομα 9 405 βελγικών φράγκων για προμή­
θεια άνθρακα. Το ποσό της ιταλικής του 
συντάξεως ισοδυναμεί με 28 293 βελγικά 
φράγκα. 
Δεν υφίσταται αμφιβολία ότι, αν η ιταλική 
σύνταξη του D'Amico είχε μετατραπεί σε 
σύνταξη γήρατος κατά το ίδιο χρονικό ση­
μείο ή περίπου, κατά το οποίο μετατράπηκε 
η βελγική του σύνταξη, δεν θα είχε τεθεί το 
πρόβλημα. Είναι, ωστόσο, δεδομένο ότι βά­
σει της εφαρμοστέας ιταλικής νομοθεσίας 
η ιταλική σύνταξη του D'Amico δεν μπορεί, 
σε καμιά περίπτωση, να μετατραπεί σε σύ­
νταξη γήρατος. 
Η αρχή που θα εφαρμοζόταν, αν η βελγική 
σύνταξη και η ιταλική σύνταξη του D'Ami­
co είχαν διατηρήσει τον ίδιο χαρακτήρα, εί­
ναι σαφής και επ' αυτού του σημείου συμ­
φωνούν όλοι οι ενδιαφερόμενοι διάδικοι 
που κατέθεσαν παρατηρήσεις ενώπιον του 
Δικαστηρίου. Πρόκειται περί αρχής καθιε­
ρωθείσας με πάγια νομολογία που είναι 
εφεξής γνωστή, στην οποία — εκτός της 
Βελγικής Κυβερνήσεως — όλος ο κόσμος 
θεώρησε καθήκον να παραπέμψουν, δηλα­
δή στην υπόθεση 22/77, στην πρώτη υπόθε­
ση Mura (ECR. 1977, σ. 1699), στην υπόθεση 
37/77 Greco (ibid., σ. 1711), στην υπόθεση 
98/77, στην πρώτη υπόθεση Schaap (ECR. 
1978, σ. 707), στην υπόθεση 105/77, Boer-
boom-Kersies (ibid., σ. 717), και τέλος στην 
υπόθεση 236/78, τη δεύτερη υπόθεση Mura 
(ECR. 1979, σ. 1819). Αυτή η νομολογία κα­
θιερώνει την αρχή κατά την οποία, σε μια 
τέτοια κατάσταση, ο ενδιαφερόμενος έχει 
δικαίωμα, στο κράτος μέλος όπου τέθηκε 
το ζήτημα, επί της μεγαλύτερης παροχής 
μεταξύ, της παροχής την οποία μπορεί να 
αξιώσει βάσει της νομοθεσίας αυτού του 
μόνου κράτους μέλους στο σύνολο της, συ­
μπεριλαμβανομένης κάθε αντισωρευτικής 
διατάξεως που μπορεί να περιέχει, και, α­
φετέρου, της παροχής την οποία μπορεί να 
αξιώσει, κατ' εφαρμογή των διατάξεων του 
κανονισμού 1408/71 στο σύνολο του, συ­
μπεριλαμβανομένης της δεύτερης φράσεως 
του άρθρου 12, παράγραφος 2, το οποίο 
αποκλείει τις αντισωρευτικές εθνικές δια­
τάξεις και του άρθρου 46, παράγραφος 3, 
που περιέχει αυτό που θα μπορούσε να 
αποκληθεί κοινοτική διάταξη κατά της σω­
ρεύσεως (κατά τη νομολογία, η ίδια αρχή 
εφαρμόζεται, στην ουσία, κάθε φορά που η 
σχετική κοινοτική νομοθεσία είναι ο πα­
λαιός κανονισμός 3 — βλ. ειδικότερα την 
υπόθεση 26/78 Viola (ECR. 1978, σ. 1771). Σε 
μια τέτοια κατάσταση και αν υποτεθεί ότι 
μία βελγική διάταξη κατά της σωρεύσεως 
είχε ως αποτέλεσμα να του στερήσει εντε­
λώς το δικαίωμα του επί βελγικής συντάξε­
ως, ο D'Amico, θα είχε, συνεπώς, το δικαίω­
μα, παρά την ύπαρξη της βελγικής διατάξε­
ως κατά της σωρεύσεως, να λάβει στο Βέλ­
γιο σύνταξη, υπολογιζόμενη σύμφωνα με 
τις διατάξεις του κανονισμού 1408/71, και 
183
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ WARNER — ΥΠΟΘΕΣΗ 4/80 
ειδικότερα του άρθρου 46 του εν λόγω 
κανονισμού. 
Το ζήτημα είναι αν η ίδια αρχή εφαρμόζε­
ται στην προκειμένη περίπτωση, παρ' όλον 
ότι μόνο η βελγική σύνταξη του D'Amico 
μετατράπηκε σε σύνταξη λόγω αποχωρήσε­
ως. Περισσότεροι από τους ενδιαφερομέ­
νους διαδίκους που κατέθεσαν προτάσεις 
ενώπιον του Δικαστηρίου υποστήριξαν, ότι 
η απάντηση σ' αυτό το ερώτημα πρέπει να 
είναι θετική. Αναφέρθηκαν σχετικώς στο 
άρθρο 43 του κανονισμού 1408/71, καθώς 
και στην υπόθεση 180/78, Brouwer-Kaune 
(ECR. 1979, σ. 2111). Επ' αυτού του σημείου 
δεν υποστηρίχθηκε καμιά αντίθετη άποψη. 
Το άρθρο 43, που αποτελεί μέρος του τίτλου 
III του κανονισμού, δηλαδή του κεφαλαίου 
περί «αναπηρίας», φέρει τον τίτλο «μετα­
τροπή των παροχών αναπηρίας σε παροχές 
γήρατος». Περιλαμβάνει τρεις παραγρά­
φους, εκ των οποίων οι δύο πρώτες έχουν 
ως εξής: 
«1. Οι παροχές αναπηρίας μετατρέπονται 
ενδεχομένως σε παροχές γήρατος κατά 
τους όρους που προβλέπονται στη νο­
μοθεσία ή στις νομοθεσίες, δυνάμει 
των οποίων χορηγήθησαν και σύμφωνα 
με τις διατάξεις του κεφαλαίου 3. 
2. Κάθε φορέας κράτους μέλους που οφεί­
λει παροχές αναπηρίας, συνεχίζει να 
καταβάλλει στο δικαιούχο παροχών α­
ναπηρίας, ο οποίος, σύμφωνα με τις 
διατάξεις του άρθρου 49, δύναται να 
αξιώσει παροχές γήρατος δυνάμει της 
νομοθεσίας άλλων κρατών μελών, τις 
παροχές αναπηρίας που δικαιούται κα­
τά τη νομοθεσία που εφαρμόζει ο φορέ­
ας αυτός μέχρι τη στιγμή, κατά την 
οποία οι διατάξεις της παραγράφου 1 
δύνανται να εφαρμοστούν για το φο­
ρέα αυτό.» 
(Ενθυμείται το Δικαστήριο ότι το κεφά­
λαιο 3, το οποίο περιλαμβάνει τα άρθρα 44 
έως 51, είναι το κεφάλαιο που αφορά τη 
σύνταξη «γήρατος και θανάτου» και ότι 
εφαρμόζεται, δυνάμει του άρθρου 40, «κατ' 
αναλογία», στις παροχές αναπηρίας, εκτός 
αν ο εργαζόμενος για τον οποίο πρόκει­
ται έχει υπαχθεί αποκλειστικά σε νομοθε­
σίες, κατά τις οποίες το ποσό των παροχών 
αναπηρίας είναι ανεξάρτητο από τη διάρ­
κεια των περιόδων ασφαλίσεως — νομοθε­
σίες γενικά γνωστές υπό την ονομασία 
«τύπου Α».) 
Η παράγραφος 3 του άρθρου 43 περιέχει 
διάταξη εφαρμοστέα αποκλειστικώς σε 
ορισμένες περιπτώσεις στις οποίες οι παρο­
χές αναπηρίας χορηγήθηκαν σύμφωνα με 
τις διατάξεις του άρθρου 39. Αυτή η διάτα­
ξη εφαρμόζεται στους εργαζόμενους που 
έχουν υπαχθεί αποκλειστικά σε νομοθεσίες 
του τύπου Α. Δεν νομίζω ότι αυτή η παρά­
γραφος 3 διαφωτίζει το ερώτημα περισσό­
τερο από ό,τι οι παράγραφοι 1 και 2. 
Αυτό που προβάλλουν οι παράγραφοι 1 και 
2 είναι ότι οι συντάκτες του κανονισμού 
αντιμετώπισαν την περίπτωση, κατά την 
οποία η σύνταξη αναπηρίας εργαζόμενου, 
δικαιούχου μέχρι τότε παροχών αναπηρίας 
σε περισσότερα κράτη μέλη, μετατρέπεται 
σε παροχή γήρατος σε ένα από αυτά τα 
κράτη. Η παράγραφος 2 ορίζει ρητώς ότι ο 
ενδιαφερόμενος εξακολουθεί, σε παρόμοια 
περίπτωση να λαμβάνει την παροχή ανα­
πηρίας του στο ή στα άλλα κράτη μέλη. 
Εννοείται, ασφαλώς, ότι το ότι συνεχίζει 
να λαμβάνει μία τέτοια παροχή αναπηρίας 
δεν έχει ως αποτέλεσμα να τον στερήσει 
από το δικαίωμα του να λαμβάνει την πα­
ροχή γήρατος, εφόσον αυτή αντικατέστησε 
την παροχή αναπηρίας στο πρώτο κράτος 
μέλος. 
Η δυσχέρεια που ανακύπτει τότε οφείλεται 
στο ότι δεν απαντάται πουθενά στον κανο-
184
D'AMICO KATA ONPTS 
νισμό ρητή διάταξη ορίζουσα ότι, στις πε­
ριπτώσεις εφαρμογής του άρθρου 43, οι πα­
ροχές αναπηρίας και γήρατος, οι οποίες 
συνεπώς προστίθενται, πρέπει να θεωρού­
νται ότι είναι «της ιδίας φύσεως» προς το 
σκοπό εφαρμογής του δευτέρου εδαφίου 
της παραγράφου 2 του άρθρου 12. 
Ακόμη και αν δεν υπήρχε η νομολογία, θα 
είχα καταλήξει στο συμπέρασμα ότι αυτή η 
διάταξη είναι σιωπηρή, ώστε να αποφεύγε­
ται αυτό που θα ήταν παράλογο αποτέλε­
σμα και, επί πλέον, ασυμβίβαστο προς την 
έβδομη και όγδοη αιτιολογική σκέψη του 
προοιμίου του κανονισμού 1408/71, οι 
οποίες αναφέρουν τα εξής: 
«Εκτιμώντας ότι οι κανόνες συντονισμού 
που εθεσπίσθησαν για την εφαρμογή των 
διατάξεων του άρθρου 51 της Συνθήκης 
πρέπει να εξασφαλίζουν στους εργαζομέ­
νους, οι οποίοι διακινούνται στο εσωτερι­
κό της Κοινότητος, τα κεκτημένα δικαιώ­
ματα και πλεονεκτήματα, χωρίς να δύνα­
νται να προκαλέσουν αδικαιολόγητες σω­
ρεύσεις· 
ότι προς το σκοπό αυτό οι δικαιούχοι πα­
ροχών αναπηρίας, γήρατος και θανάτου 
(συντάξεις), πρέπει να δύνανται να απο­
λαύουν του συνόλου των παροχών που έ­
χουν αποκτήσει στα διάφορα κράτη μέλη· 
ότι, προς αποφυγή όμως αδικαιολογήτων 
σωρεύσεων που προκύπτουν ιδίως από τη 
χρονική σύμπτωση περιόδων ασφαλίσεως 
και περιόδων εξομοιουμένων προς αυτές, 
είναι αναγκαίο να τεθεί ως ανώτατο όριο 
το υψηλότερο ποσό παροχής, που θα όφει­
λε ένα από αυτά τα κράτη στον εργαζό­
μενο, αν αυτός είχε ασκήσει εκεί ολόκληρη 
την επαγγελματική του δραστηριότητα.» 
Αυτή η άποψη ενισχύεται και με τις προτά­
σεις που ανέπτυξε ο γενικός εισαγγελέας 
Capotorti στην υπόθεση Brouwer-Kaune, κα­
θώς και με την απόφαση του Δικαστηρίου 
επί της ιδίας υποθέσεως. Ειδικότερα, ο γε­
νικός εισαγγελέας Capotorti τόνισε το γεγο­
νός ότι παρ' όλον ότι οι υποθέσεις Mura, 
Greco, Schaap και Boerboom-Kersjes ήταν 
όλες σχετικές με παροχές της ιδίας φύσεως, 
προστιθέμενες η μία στην άλλη, το Δικα­
στήριο δεν είχε την πρόθεση να περιορίσει 
την έκταση των αποφάσεων του σε μια 
τέτοια κατάσταση· προσέθεσε ότι οι νομο­
λογιακές λύσεις που προκύπτουν από αυ­
τές τις αποφάσεις έπρεπε να έχουν εφαρ­
μογή και στην περίπτωση που αφορά το άρ­
θρο 43, ήτοι στην περίπτωση συνυπάρξεως 
παροχών αναπηρίας και γήρατος. Αυτή την 
άποψη προφανώς δέχθηκε το Δικαστήριο. Ο 
γενικός εισαγγελέας Capotorti στήριξε εν 
μέρει τα συμπεράσματα του, όπως και εγώ 
στην υπό κρίση υπόθεση, επί της έβδομης 
και όγδοης αιτιολογικής σκέψεως του προ­
οιμίου του κανονισμού 1408/71. 
Κατά μία άποψη, η υπόθεση Brouwer-Kaune 
ήταν πιο δύσκολη από την υπό κρίση υπό­
θεση. Βάσει πραγματικών περιστατικών, 
όπως αυτά είχαν ερμηνευθεί από το ολλαν­
δικό παραπέμπον δικαστήριο, η Brouwer-
Kaune δεν είχε ποτέ συγχρόνως δικαίωμα 
επί δύο συντάξεων αναπηρίας. Η γερμανι­
κή της σύνταξη αναπηρίας είχε μετατραπεί 
σε σύνταξη γήρατος πριν από τη χορήγηση 
της ολλανδικής της συντάξεως αναπηρίας. 
Η περίπτωση της, επομένως, δεν ενέπιπτε 
το πεδίο εφαρμογής των ρητών διατάξεων 
του άρθρου 43, παράγραφος 2. Εν τούτοις, 
το Δικαστήριο, έκρινε την περίπτωση της 
ως απόδειξη κενού που έπρεπε να πληρωθεί 
κατ' αναλογία. Το Δικαστήριο προσέθεσε 
ότι «θα μπορούσε μάλιστα να θεωρηθεί, 
στην περίπτωση που αυτή η λύση δεν θα 
μπορούσε να γίνει δεκτή, ότι το Συμβούλιο 
δεν εξεπλήρωσε πλήρως την υποχρέωση 
που υπέχει από το άρθρο 51 της Συνθήκης 
να προβλέπει, στον τομέα της κοινωνικής 
ασφαλίσεως, μέτρα που είναι απαραίτητα 
για την εγκαθίδρυση της ελεύθερης κυκλο­
φορίας των εργαζομένων». Και, αυτή θα ή­
ταν η κατάσταση στην υπό κρίση υπόθεση, 
αν θα έπρεπε να θεωρηθεί ότι το δεύτερο 
185
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ WARNER — ΥΠΟΘΕΣΗ 4/80 
εδάφιο της παραγράφου 2 του άρθρου 12 
δεν μπορούσε να ερμηνευθεί ότι έχει εφαρ­
μογή στην προκειμένη περίπτωση. 
Δεν απομένει, συνεπώς, πλέον παρά το πρό­
βλημα της διατυπώσεως, κατά τον ικανο­
ποιητικότερο δυνατό τρόπο, της απαντήσε­
ως στα ερωτήματα που υπέβαλε προς το 
Δικαστήριο το tribunal du travail του 
Charleroi. Το πρόβλημα γεννάται εκ του ότι 
τα εν λόγω ερωτήματα είναι συντεταγμένα 
κατά τρόπο ιδιαίτερα γενικό, και μάλιστα 
από ορισμένες απόψεις είναι άσχετα. Τα 
ερωτήματα διατυπώθηκαν ως εξής: 
«Όταν ένας πρώην εργαζόμενος, ιταλικής 
ιθαγένειας, κάτω των 60 ετών κατοικεί στο 
Βέλγιο- όταν του αναγνωρίστηκε, στο Βέλ­
γιο, πλήρης σταδιοδρομία ανθρακωρύχου 
30/30, βάσει 25 ετών απασχολήσεως στο 
Βέλγιο ως ανθρακωρύχου· όταν του χορη­
γήθηκε, στην Ιταλία, σύνταξη αναπηρίας, 
βάσει ιταλικής σταδιοδρομίας· 
1) Συμβιβάζεται το άρθρο 25 του βασιλι­
κού διατάγματος 50 της 24ης Οκτωβρίου 
1967 (όπως τροποποιήθηκε με το νόμο 
της 27ης Ιουλίου 1971, άρθρο 10) περί 
συντάξεως γήρατος και συντάξεως επι­
ζώντων των μισθωτών εργαζομένων 
προς το αντικείμενο των άρθρων 12, 46 
και 50 του κανονισμού 1408/71 του Συμ­
βουλίου; 
2) Συμβιβάζεται το άρθρο 25 του βασιλι­
κού διατάγματος της 24ης Οκτωβρίου 
1967 (όπως τροποποιήθηκε με jo νόμο 
της 27ης Ιουλίου 1971, άρθρο 10) προς τα 
άρθρα 48 έως 51 της Συνθήκης της Ρώ­
μης; 
3) Συμβιβάζονται τα άρθρα 12, 46 και 50 
του κανονισμού 1408/71 του Συμβουλίου 
προς τα άρθρα 48 έως 51 της Συνθήκης 
της Ρώμης;» 
Επί της διατυπώσεως αυτών των ερωτημά­
των επιβάλλονται τα εξής σχόλια. 
Πρώτον, δεν έχει σημασία, από την άποψη 
του κοινοτικού δικαίου, αν η ηλικία του εν­
διαφερόμενου εργαζόμενου είναι μικρότερη 
ή μεγαλύτερη των 60 ετών. 
Δεύτερον, το Δικαστήριο δεν είναι αρμόδιο, 
στο πλαίσιο αιτήσεως για την έκδοση προ­
δικαστικής αποφάσεως, η οποία υποβλή­
θηκε κατ' εφαρμογή του άρθρου 177, για να 
επιλύσει απ' ευθείας το ζήτημα αν το άρ­
θρο 25 του βασιλικού διατάγματος συμβι­
βάζεται ή όχι προς το κοινοτικό δίκαιο. Εν 
τούτοις, αν τα όσα ανέφερα σε σχέση με το 
εν λόγω δίκαιο είναι ορθά, τέτοιο πρόβλημα 
δεν τίθεται. Αν υποτεθεί ορθή η άποψη του 
εκπρόσωπου της Εισαγγελικής Αρχής, κατά 
την οποία, λαμβανομένου υπόψη του άρ­
θρου 25, ο D'Amico δεν δικαιούται καμιά 
σύνταξη βάσει του μόνου βελγικού δικαί­
ου, δεν μπορεί παρά να γίνει δεκτό ότι ο 
D'Amico δικαιούται να διεκδικήσει, παρά 
την ύπαρξη του άρθρου 25, την καταβολή 
συντάξεως στο Βέλγιο βάσει των σχετικών 
διατάξεων του κανονισμού 1408/71. 
Τρίτον, φαίνεται απίθανο το άρθρο 50 του 
κανονισμού 1408/71 να έχει σχέση με την 
προκειμένη υπόθεση. Μπορεί να γίνει η 
σκέψη ότι το tribunal du travail αναφέρθηκε 
σ' αυτό το άρθρο 50, λαμβανομένου υπόψη 
του γεγονότος ότι, στον τομέα της κοινωνι­
κής ασφαλίσεως των διακινουμένων εργα­
ζομένων, η πρακτική του ONPTS φαίνεται 
ότι είναι να θεωρεί την πλήρη βελγική σύ­
νταξη ως «ελαχίστη παροχή» για την εφαρ­
μογή αυτού του άρθρου και, επομένως, 
στην περίπτωση κατά την οποία το ποσό 
της βελγικής συντάξεως του ενδιαφερομέ­
νου, μειωμένης σύμφωνα με την προανα­
φερθείσα πρακτική του ONPTS, αυξημένο 
κατά τις παροχές που καταβάλλονται από 
άλλα κράτη μέλη, αποδεικνύεται κατώτερο 
186
D'AMICO KATA ONPTS 
του ποσού της πλήρους βελγικής του συ­
ντάξεως, στο να του καταβάλει συμπλήρω­
μα ίσο προς τη διαφορά. 
Αυτός ο κανόνας δεν εφαρμόστηκε στην 
προκειμένη περίπτωση, δεδομένου ότι το 
συνολικό ποσό της μειωμένης βελγικής συ­
ντάξεως του D'Amico και της ιταλικής του 
συντάξεως υπερβαίνει το ποσό της πλή­
ρους βελγικής του συντάξεως. Εν πάση πε­
ριπτώσει, δεν νομίζω ότι το Δικαστήριο 
μπορεί επωφελώς να προσθέσει στα όσα 
έκρινε, σχετικά με αυτό το άρθρο 50, στην 
υπόθεση 64/77, Torri (ECR. 1977, σ. 2299), 
στην οποία αναφέρθηκαν τόσο το ONPTS 
όσο και το Συμβούλιο και η Επιτροπή. 
Τέταρτον, αν τα όσα ανέφερα περί σιωπη­
ρού περιεχομένου των σχετικών διατάξεων 
του κανονισμού 1408/71 είναι ορθά, η υπό 
κρίση υπόθεση δεν αφορά κανένα ζήτημα 
σχετικό με το αν η μία ή η άλλη από αυτές 
τις διατάξεις συμβιβάζονται με τα άρθρα 
48 έως 51 της Συνθήκης. 
Προτείνω, επομένως, στο Δικαστήριο, αντί να επιζητήσει να απαντήσει απ' ευ­
θείας στα υποβληθέντα από το tribunal du travail ερωτήματα, να επιχειρήσει να 
διατυπώσει την απόφαση του κατά τέτοιο τρόπο ώστε να μπορέσει να διαφωτί­
σει όσο είναι δυνατό το επιφορτισμένο μ' αυτή την υπόθεση tribunal. Η διατύ­
πωση της αποφάσεως του Δικαστηρίου θα μπορούσε, συνεπώς, να είναι η ακό­
λουθη: 
Στην περίπτωση κατά την οποία, λόγω αντισωρευτικής διατάξεως, προβλεπόμε­
νης από τη νομοθεσία ενός κράτους μέλους, ο εργαζόμενος στερείται του ευερ­
γετήματος παροχής γήρατος την οποία άλλως θα δικαιούχο δυνάμει αυτής μόνο 
της νομοθεσίας, ο αρμόδιος φορέας του εν λόγω κράτους μέλους πρέπει να του 
χορηγήσει την παροχή γήρατος, την οποία δικαιούται βάσει των διατάξεων των 
άρθρων 44 έως 51 του κανονισμού 1408/71 του Συμβουλίου. Στην περίπτωση κα­
τά την οποία η παροχή γήρατος προκύπτει από τη μετατροπή παροχής αναπη­
ρίας, οποιαδήποτε παροχή αναπηρίας, η οποία εξακολουθεί να του οφείλεται 
σε άλλο κράτος μέλος σύμφωνα με τις διατάξεις του άρθρου 43, παράγραφος 2, 
του κανονισμού, πρέπει να θεωρείται, για την εφαρμογή του άρθρου 12, παρά­
γραφος 2, του εν λόγω κανονισμού, ότι είναι της ιδίας φύσεως με την εν λόγω 
παροχή γήρατος. 
187