Υπόθεση T‑603/19
(δημοσίευση αποσπασμάτων)
Helsingin Bussiliikenne Oy
κατά
Ευρωπαϊκής Επιτροπής
Απόφαση του Γενικού Δικαστηρίου (έκτο πενταμελές τμήμα)της 14ης Σεπτεμβρίου 2022
«Κρατικές ενισχύσεις – Μεταφορές με λεωφορεία – Δάνειο εξοπλισμού και κεφαλαιουχικά δάνεια που χορηγήθηκαν από τον Δήμο του Ελσίνκι – Απόφαση με την οποία η ενίσχυση κηρύσσεται ασυμβίβαστη με την εσωτερική αγορά και διατάσσεται η ανάκτησή της – Οικονομική συνέχεια – Διαδικαστικά δικαιώματα των ενδιαφερομένων μερών – Άρθρο 6, παράγραφος 1, του κανονισμού (ΕΕ) 2015/1589 – Υποχρέωση αιτιολογήσεως»
1.      Ένδικη διαδικασία – Εισαγωγικό δικόγραφο της προσφυγής – Τυπικές προϋποθέσεις – Συνοπτική έκθεση των προβαλλόμενων λόγων – Γενική παραπομπή σε άλλα έγγραφα, μη συνημμένα στο δικόγραφο – Παραπομπή στο δικόγραφο προσφυγής που κατατέθηκε από άλλον προσφεύγοντα κατά της ίδιας αποφάσεως που εκδόθηκε στον τομέα του ανταγωνισμού – Απαράδεκτο
(Οργανισμός του Δικαστηρίου, άρθρο 21· Κανονισμός Διαδικασίας του Γενικού Δικαστηρίου, άρθρο 76, στοιχείο δʹ)
(βλ. σκέψεις 17, 18)
2.      Ενισχύσεις χορηγούμενες από τα κράτη – Διοικητική διαδικασία – Υποχρεώσεις της Επιτροπής – Δυνατότητα του δικαιούχου των ενισχύσεων να προβάλει δικαιώματα εξίσου ευρέα με τα δικαιώματα άμυνας αυτά καθεαυτά – Δεν υφίσταται – Δικαίωμα του δικαιούχου των ενισχύσεων να μετάσχει σε προσήκοντα βαθμό στη διαδικασία – Περιεχόμενο
(Άρθρο 108 § 2 ΣΛΕΕ· κανονισμός 2015/1589 του Συμβουλίου, άρθρο 6 § 1)
(βλ. σκέψεις 27-31)
3.      Ενισχύσεις χορηγούμενες από τα κράτη – Εξέτασή τους από την Επιτροπή – Διοικητική διαδικασία – Υποχρέωση της Επιτροπής να οχλήσει τους ενδιαφερομένους για να υποβάλουν τις παρατηρήσεις τους – Δικαίωμα του δικαιούχου της ενισχύσεως να μετάσχει σε προσήκοντα βαθμό στη διαδικασία – Επιχείρηση η οποία προσδιορίστηκε ως δικαιούχος στην απόφαση για την κίνηση της επίσημης διαδικασίας έρευνας και στη συνέχεια μεταβιβάστηκε σε άλλη εταιρία – Τελική απόφαση με την οποία η υποχρέωση ανάκτησης της ενίσχυσης επεκτείνεται στην αποκτώσα εταιρία λόγω της οικονομικής συνέχειας – Υποχρέωση της Επιτροπής να εκδώσει απόφαση περί διορθώσεως ή επεκτάσεως της απόφασης για την κίνηση της επίσημης διαδικασίας έρευνας – Δεν υφίσταται
(Άρθρο 108 § 2 ΣΛΕΕ)
(βλ. σκέψεις 32-41)
4.      Ενισχύσεις χορηγούμενες από τα κράτη – Εξέτασή τους από την Επιτροπή – Διοικητική διαδικασία – Υποχρέωση της Επιτροπής να οχλήσει τους ενδιαφερομένους για να υποβάλουν τις παρατηρήσεις τους – Δικαίωμα του δικαιούχου της ενισχύσεως να μετάσχει σε προσήκοντα βαθμό στη διαδικασία – Επιχείρηση η οποία προσδιορίστηκε ως δικαιούχος στην απόφαση για την κίνηση της επίσημης διαδικασίας έρευνας και στη συνέχεια μεταβιβάστηκε σε άλλη εταιρία – Τελική απόφαση με την οποία η υποχρέωση ανάκτησης της ενίσχυσης επεκτείνεται στην αποκτώσα εταιρία λόγω της οικονομικής συνέχειας – Δικαίωμα της αποκτώσας εταιρίας να συμμετάσχει στην επίσημη διαδικασία έρευνας – Περιεχόμενο
(Άρθρο 108 § 2 ΣΛΕΕ)
(βλ. σκέψεις 42-48)
5.      Ενισχύσεις χορηγούμενες από τα κράτη – Εξέτασή τους από την Επιτροπή – Διοικητική διαδικασία – Υποχρέωση της Επιτροπής να οχλήσει τους ενδιαφερομένους για να υποβάλουν τις παρατηρήσεις τους – Δικαίωμα του δικαιούχου της ενισχύσεως να μετάσχει σε προσήκοντα βαθμό στη διαδικασία – Επιχείρηση η οποία προσδιορίστηκε ως δικαιούχος στην απόφαση για την κίνηση της επίσημης διαδικασίας έρευνας και στη συνέχεια μεταβιβάστηκε σε άλλη εταιρία – Τελική απόφαση με την οποία η υποχρέωση ανάκτησης της ενίσχυσης επεκτείνεται στην αποκτώσα εταιρία λόγω της οικονομικής συνέχειας – Δικαίωμα της αποκτώσας εταιρίας να συμμετάσχει στην επίσημη διαδικασία έρευνας – Προσβολή – Ακύρωση της αποφάσεως που κηρύσσει την ενίσχυση ασυμβίβαστη με την εσωτερική αγορά και διατάσσει την ανάκτησή της – Προϋπόθεση – Ενδεχόμενο να καταλήξει η διοικητική διαδικασία σε διαφορετικό αποτέλεσμα σε περίπτωση που δεν υφίστατο η προσβολή
(Άρθρο 108 § 2 ΣΛΕΕ)
(βλ. σκέψεις 49-65)
6.      Ενισχύσεις χορηγούμενες από τα κράτη – Ανάκτηση παράνομης ενίσχυσης – Καθορισμός του οφειλέτη σε περίπτωση μεταβίβασης στοιχείων ενεργητικού – Επιχείρηση η οποία είναι δικαιούχος της ενίσχυσης και μεταβιβάστηκε σε άλλη εταιρία διαρκούσης της επίσημης διαδικασίας έρευνας – Υποχρέωση ανάκτησης που επεκτείνεται στην αποκτώσα εταιρία σε περίπτωση οικονομικής συνέχειας – Εκτίμηση του αν υφίσταται περίπτωση οικονομικής συνέχειας – Δικαστικός έλεγχος – Περιεχόμενο
(Άρθρο 108 § 2 ΣΛΕΕ)
(βλ. σκέψεις 75-81)
7.      Ενισχύσεις χορηγούμενες από τα κράτη – Ανάκτηση παράνομης ενίσχυσης – Καθορισμός του οφειλέτη σε περίπτωση μεταβίβασης στοιχείων ενεργητικού – Επιχείρηση η οποία είναι δικαιούχος της ενίσχυσης και μεταβιβάστηκε σε άλλη εταιρία διαρκούσης της επίσημης διαδικασίας έρευνας – Υποχρέωση ανάκτησης που επεκτείνεται στην αποκτώσα εταιρία σε περίπτωση οικονομικής συνέχειας – Εκτίμηση του αν υφίσταται περίπτωση οικονομικής συνέχειας – Κριτήρια – Μεταβίβαση της επιχείρησης η οποία είναι δικαιούχος της ενίσχυσης σε τιμή χαμηλότερη της τιμής της αγοράς – Εκτίμηση
(Άρθρο 108 § 2 ΣΛΕΕ)
(βλ. σκέψεις 84-115)
8.      Ενισχύσεις χορηγούμενες από τα κράτη – Ανάκτηση παράνομης ενίσχυσης – Καθορισμός του οφειλέτη σε περίπτωση μεταβίβασης στοιχείων ενεργητικού – Επιχείρηση η οποία είναι δικαιούχος της ενίσχυσης και μεταβιβάστηκε σε άλλη εταιρία διαρκούσης της επίσημης διαδικασίας έρευνας – Υποχρέωση ανάκτησης που επεκτείνεται στην αποκτώσα εταιρία σε περίπτωση οικονομικής συνέχειας – Εκτίμηση του αν υφίσταται περίπτωση οικονομικής συνέχειας – Κριτήρια – Εύρος και χρονοδιάγραμμα της πράξης μεταβίβασης της επιχείρησης η οποία είναι δικαιούχος της ενίσχυσης – Εκτίμηση
(Άρθρο 108 § 2 ΣΛΕΕ)
(βλ. σκέψεις 116-125)
9.      Ενισχύσεις χορηγούμενες από τα κράτη – Ανάκτηση παράνομης ενίσχυσης – Καθορισμός του οφειλέτη σε περίπτωση μεταβίβασης στοιχείων ενεργητικού – Επιχείρηση η οποία είναι δικαιούχος της ενίσχυσης και μεταβιβάστηκε σε άλλη εταιρία διαρκούσης της επίσημης διαδικασίας έρευνας – Υποχρέωση ανάκτησης που επεκτείνεται στην αποκτώσα εταιρία σε περίπτωση οικονομικής συνέχειας – Εκτίμηση του αν υφίσταται περίπτωση οικονομικής συνέχειας – Κριτήρια – Οικονομική λογική της πράξης μεταβίβασης της επιχείρησης που είναι δικαιούχος της ενίσχυσης – Εκτίμηση
(Άρθρο 108 § 2 ΣΛΕΕ)
(βλ. σκέψεις 126-130)
10.    Δίκαιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης – Αρχές – Προστασία της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης – Προϋποθέσεις – Συγκεκριμένες διαβεβαιώσεις εκ μέρους της διοίκησης – Δεν υφίστανται
(βλ. σκέψεις 150-152)
11.    Ενισχύσεις χορηγούμενες από τα κράτη – Ανάκτηση παράνομης ενίσχυσης – Επαναφορά στην προτέρα κατάσταση – Παραβίαση της αρχής της αναλογικότητας – Δεν υφίσταται
(Άρθρο 108 ΣΛΕΕ)
(βλ. σκέψεις 154-158)
Σύνοψη
Η εταιρία Helsingin Bussiliikenne (στο εξής: παλαιά HelB), η οποία ανήκε εξ ολοκλήρου στον Δήμο του Ελσίνκι (Φινλανδία), εκμεταλλευόταν λεωφορειακές γραμμές στην περιοχή του Ελσίνκι και προσέφερε υπηρεσίες ναυλωμένων μεταφορών και χρηματοδοτικής μίσθωσης λεωφορείων. Τον Δεκέμβριο του 2015 ο Δήμος του Ελσίνκι πώλησε την παλαιά HelB στην εταιρία Viikin Linja Oy. Σύμφωνα με τους όρους της πράξης πώλησης, η Viikin Linja Oy μετονομάστηκε σε Helsingin Bussiliikenne Oy (στο εξής: προσφεύγουσα).
Κατόπιν καταγγελίας που έλαβε, η Επιτροπή κίνησε επίσημη διαδικασία έρευνας, η οποία αφορούσε δάνειο εξοπλισμού και διάφορα κεφαλαιουχικά δάνεια τα οποία χορηγήθηκαν από τον Δήμο του Ελσίνκι κατά τα έτη 2002 έως 2012 υπέρ της παλαιάς HelB και της προκατόχου της HKL-Bussiliikenne (στο εξής: επίδικα μέτρα). Η απόφαση για την κίνηση της διαδικασίας δημοσιεύθηκε στην Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης στις 10 Απριλίου 2015 (1) και τα ενδιαφερόμενα μέρη κλήθηκαν να υποβάλουν τις παρατηρήσεις τους εντός προθεσμίας ενός μηνός από τη δημοσίευση της απόφασης. Η Επιτροπή, η οποία ενημερώθηκε τον Ιούνιο του 2015 για την επικείμενη μεταβίβαση της παλαιάς HelB στην προσφεύγουσα, δεν έλαβε παρατηρήσεις εκ μέρους της τελευταίας.
Με απόφαση της 28ης Ιουνίου 2019 (στο εξής: προσβαλλόμενη απόφαση) (2), η Επιτροπή διαπίστωσε ότι τα επίδικα μέτρα συνιστούσαν ασυμβίβαστη με την εσωτερική αγορά κρατική ενίσχυση, την οποία η Δημοκρατία της Φινλανδίας υποχρεούτο να ανακτήσει από τον δικαιούχο. Δεχόμενη ότι υπήρχε οικονομική συνέχεια μεταξύ της παλαιάς HelB και της προσφεύγουσας, η Επιτροπή επεξέτεινε την υποχρέωση επιστροφής της παράνομης ενίσχυσης και στην τελευταία.
Η προσφεύγουσα άσκησε προσφυγή ακυρώσεως κατά της ως άνω απόφασης, η οποία απορρίφθηκε από το έκτο πενταμελές τμήμα του Γενικού Δικαστηρίου. Στην απόφασή του, το Γενικό Δικαστήριο προσεγγίζει για πρώτη φορά το ζήτημα των διαδικαστικών υποχρεώσεων που υπέχει η Επιτροπή στο πλαίσιο της επίσημης διαδικασίας έρευνας που προβλέπεται στο άρθρο 108, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ έναντι οντότητας η οποία συνεχίζει την οικονομική δραστηριότητα του αρχικού δικαιούχου κρατικής ενίσχυσης και η οποία, λόγω της εφαρμογής του κριτηρίου της οικονομικής συνέχειας, υποχρεούται να επιστρέψει την ενίσχυση.
Εκτίμηση του Γενικού Δικαστηρίου
Προς στήριξη της προσφυγής ακυρώσεως που άσκησε, η προσφεύγουσα προσάπτει, μεταξύ άλλων, στην Επιτροπή ότι δεν της παρέσχε τη δυνατότητα να διατυπώσει τις απόψεις της πριν από την έκδοση της προσβαλλόμενης απόφασης. Κατά την προσφεύγουσα, η Επιτροπή ήταν υποχρεωμένη, μετά την πώληση της παλαιάς HelB, να διορθώσει ή να συμπληρώσει την απόφαση για την κίνηση της επίσημης διαδικασίας έρευνας ή, τουλάχιστον, να της παράσχει τη δυνατότητα να υποβάλει τις παρατηρήσεις της.
Κατ’ αρχάς, το Γενικό Δικαστήριο υπενθυμίζει ότι, βάσει του άρθρου 108, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ και του άρθρου 6, παράγραφος 1, του κανονισμού 2015/1589 (3), η Επιτροπή, όταν αποφασίσει να κινήσει την επίσημη διαδικασία έρευνας για ένα μέτρο ενίσχυσης, οφείλει να παράσχει στους ενδιαφερομένους τη δυνατότητα να υποβάλουν τις παρατηρήσεις τους. Η υποχρέωση αυτή δημιουργεί για τους ενδιαφερομένους δικαίωμα συμμετοχής, στον προσήκοντα βαθμό, στη διοικητική διαδικασία που διεξάγει η Επιτροπή, λαμβανομένων υπόψη των περιστάσεων της συγκεκριμένης περίπτωσης. Μολονότι η εν λόγω υποχρέωση αποτελεί κατ’ αυτόν τον τρόπο εγγύηση ότι οι ενδιαφερόμενοι μπορούν να εκφράσουν την άποψή τους, δεν θεμελιώνει, εντούτοις, δικαιώματα άμυνας υπέρ αυτών.
Όσον αφορά, εν συνεχεία, το επιχείρημα της προσφεύγουσας κατά το οποίο η Επιτροπή έπρεπε να διορθώσει και να επεκτείνει την απόφαση για την κίνηση της επίσημης διαδικασίας έρευνας προκειμένου να της παράσχει τη δυνατότητα να υποβάλει λυσιτελώς παρατηρήσεις κατόπιν της απόκτησης της παλαιάς HelB, το Γενικό Δικαστήριο επισημαίνει ότι η Επιτροπή υπέχει υποχρέωση διόρθωσης μόνο σε περίπτωση απόκλισης μεταξύ της απόφασης για την κίνηση της διαδικασίας και την τελική απόφαση όσον αφορά, μεταξύ άλλων, πραγματικά περιστατικά ή τον νομικό χαρακτηρισμό πραγματικών περιστατικών τα οποία είναι καθοριστικά για την εξέταση των επίμαχων μέτρων.
Εν προκειμένω η Επιτροπή, εξετάζοντας την ενίσχυση αποκλειστικά ως προς την παλαιά HelB, η οποία είχε σαφώς χαρακτηριστεί στην απόφαση για την κίνηση της επίσημης διαδικασίας έρευνας ως δικαιούχος των επίδικων μέτρων, δεν μετέβαλε την ανάλυσή της ούτε όσον αφορά τον δικαιούχο ούτε όσον αφορά την ύπαρξη της ενίσχυσης ή τη συμβατότητά της με την εσωτερική αγορά. Το γεγονός ότι η υποχρέωση ανάκτησης της παράνομης ενίσχυσης επεκτείνεται με την προσβαλλόμενη απόφαση στην προσφεύγουσα κατ’ εφαρμογήν του κριτηρίου της οικονομικής συνέχειας δεν μπορεί, στο πλαίσιο αυτό, να εξομοιωθεί με μεταβολή του δικαιούχου της επίμαχης ενίσχυσης, ούτε με διεύρυνση του αντικειμένου της διαδικασίας.
Αντιθέτως, το Γενικό Δικαστήριο κάνει δεκτό το επιχείρημα της προσφεύγουσας κατά το οποίο η Επιτροπή δεν την είχε συμπεριλάβει σε επαρκή βαθμό στην επίσημη διαδικασία έρευνας. Συγκεκριμένα, δεδομένου ότι η Επιτροπή, η οποία ήταν ενήμερη για τη επίμαχη μεταβίβαση από τον Ιούνιο του 2015, είχε αποφασίσει να εξετάσει το ζήτημα της οικονομικής συνέχειας μεταξύ της παλαιάς HelB και της προσφεύγουσας, όφειλε να συμπεριλάβει την τελευταία –ως πραγματικό δικαιούχο των επίδικων μέτρων– στην εν λόγω διαδικασία. Μη παρέχοντας στην προσφεύγουσα τη δυνατότητα να υποβάλει τις παρατηρήσεις της επί του ζητήματος της οικονομικής συνέχειας, η Επιτροπή προσέβαλε το κατοχυρωμένο στο άρθρο 108, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ δικαίωμά της.
Συναφώς, το Γενικό Δικαστήριο υπογραμμίζει, εντούτοις, ότι η προσβολή του διαδικαστικού δικαιώματος της προσφεύγουσας να συμμετάσχει στην επίσημη διαδικασία έρευνας δεν συνιστά παράβαση ουσιώδους τύπου, αλλά διαδικαστική πλημμέλεια η οποία μπορεί να έχει ως αποτέλεσμα την εν όλω ή εν μέρει ακύρωση της προσβαλλόμενης απόφασης μόνον εφόσον αποδεικνύεται ότι, ελλείψει της πλημμέλειας αυτής, η προσβαλλόμενη απόφαση θα μπορούσε να έχει διαφορετικό περιεχόμενο. Η προσφεύγουσα όμως δεν απέδειξε ότι, αν με τη συμμετοχή της στη διαδικασία της είχε παρασχεθεί η δυνατότητα να υποβάλει τις παρατηρήσεις τις οποίες σκόπευε να υποβάλει όσον αφορά την οικονομική συνέχεια, θα μπορούσε, βάσει των παρατηρήσεων αυτών, να μεταβληθεί η εκτίμηση στην οποία προέβη συναφώς η Επιτροπή. Το Γενικό Δικαστήριο απορρίπτει επομένως και την αιτίαση που αφορά παραβίαση των διαδικαστικών δικαιωμάτων.
1      Απόφαση C(2015) 80 τελικό, της 16ης Ιανουαρίου 2015, σχετικά με το μέτρο κρατικής ενίσχυσης SA.33846 (2015/C) (πρώην 2014/NN) (πρώην 2011/CP) – Φινλανδία – Helsingin Bussiliikenne Oy (ΕΕ 2015, C 116, σ. 22).
2      Απόφαση (ΕΕ) 2020/1814 της Επιτροπής, της 28ης Ιουνίου 2019, σχετικά με την κρατική ενίσχυση SA.33846 – (2015/C) (πρώην 2014/NN) (πρώην 2011/CP) την οποία έθεσε σε εφαρμογή η Φινλανδία υπέρ της Helsingin Bussiliikenne Oy (ΕΕ 2020, L 404, σ. 10).
3      Κανονισμός (ΕΕ) 2015/1589 του Συμβουλίου, της 13ης Ιουλίου 2015, περί λεπτομερών κανόνων για την εφαρμογή του άρθρου 108 της Συνθήκης για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ 2015, L 248, σ. 9).