62021CC0660
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ
PRIIT PIKAMÄE
της 26ης Ιανουαρίου 2023 (
1
)
Υπόθεση C‑660/21
Procureur de la République
Ποινική διαδικασία
κατά
K.B.,
F.S.
[αίτηση του tribunal correctionnel de Villefranche-sur-Saône (Γαλλία)για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως]
«Προδικαστική παραπομπή – Χώρος ελευθερίας, ασφάλειας και δικαιοσύνης – Δικαστική συνεργασία σε ποινικές υποθέσεις – Άρθρο 82, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ – Αρχές της αμοιβαίας εμπιστοσύνης και αναγνώρισης – Δικαίωμα ενημέρωσης στο πλαίσιο ποινικών διαδικασιών – Δικαίωμα ενημέρωσης σχετικά με το δικαίωμα σιωπής – Οδηγία 2012/13/ΕΕ – Άρθρα 3 και 4 – Δικαιώματα υπεράσπισης – Αποτελεσματική δικαστική προστασία – Εθνική νομολογία που απαγορεύει στον ποινικό δικαστή να εξετάσει αυτεπαγγέλτως την προσβολή δικονομικών δικαιωμάτων που αντλούνται από το δίκαιο της Ένωσης – Δικονομική αυτονομία των κρατών μελών – Αρχές της ισοδυναμίας και της αποτελεσματικότητας»
1.
«Ενωμένοι στην πολυμορφία», αυτό είναι το έμβλημα της Ευρωπαϊκής Ένωσης (
2
) και αυτοί είναι οι όροι της πρόκλησης που πρέπει να αντιμετωπίσει στο οικοδόμημά της, καθώς μπορεί να είναι δύσκολο να επιτευχθεί ισορροπία μεταξύ αυτών των δύο πόλων. Τούτο ισχύει στον τομέα της δικαστικής συνεργασίας σε ποινικές υποθέσεις, η οποία παραδοσιακά παραπέμπει στην εθνική κυριαρχία, και ειδικότερα στον τομέα της ποινικής δικονομίας, ο οποίος ορθώς θεωρείται ως «ένας από τους τομείς του ποινικού δικαίου που είναι βαθύτερα ριζωμένοι στις νομικές παραδόσεις ή στον νομικό πολιτισμό των κρατών, αν όχι στις κατεξοχήν πολιτιστικές παραδόσεις τους και τον πολιτισμό τους» (
3
).
2.
Η υπό κρίση υπόθεση αφορά ακριβώς το ευαίσθητο ζήτημα της αποστολής του ποινικού δικαστή κατά το στάδιο της κύριας διαδικασίας, δεδομένου ότι το Δικαστήριο καλείται να αποφανθεί επί του ακόλουθου ερωτήματος: μπορεί το δικαστήριο να εξετάζει αυτεπαγγέλτως διαδικαστική πλημμέλεια που αφορά προσβολή του δικαιώματος ενημέρωσης του κατηγορουμένου σχετικά με το δικαίωμα σιωπής το οποίο αυτός διαθέτει;
Το νομικό πλαίσιο
Το δίκαιο της Ένωσης
3.
Στο πλαίσιο της υπό κρίση υποθέσεως κρίσιμα είναι το άρθρο 82, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ, τα άρθρα 3, 4 και 8, παράγραφος 2, της οδηγίας 2012/13/ΕΕ (
4
), το άρθρο 47 και το άρθρο 48, παράγραφος 2, του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (στο εξής: Χάρτης).
Το γαλλικό δίκαιο
4.
Το άρθρο 63‑1 του code de procédure pénale (κώδικα ποινικής δικονομίας, Γαλλία) (στο εξής: CPP) προβλέπει τα εξής:
«Το πρόσωπο που τίθεται υπό προσωρινή κράτηση ενημερώνεται αμέσως από αξιωματικό της δικαστικής αστυνομίας ή από αστυνομικό υπάλληλο, ο οποίος υπόκειται στον έλεγχο του εν λόγω αξιωματικού, σε γλώσσα την οποία κατανοεί, και εφόσον συντρέχει περίπτωση μέσω του εντύπου που προβλέπεται στο δέκατο τρίτο εδάφιο, σχετικά με:
1° Την επιβολή του μέτρου της προσωρινής κράτησής του καθώς και τη διάρκεια ισχύος του μέτρου και τυχόν παρατάσεις της διάρκειάς του·
2° Τον χαρακτηρισμό, την ημερομηνία και τον τόπο της πιθανολογούμενης αξιόποινης πράξης για την τέλεση ή την απόπειρα τέλεσης της οποίας είναι ύποπτος καθώς και τους λόγους που αναφέρονται στα σημεία 1° έως 6° του άρθρου 62-2 οι οποίοι δικαιολογούν την προσωρινή κράτηση του·
3° Τα ακόλουθα δικαιώματά του:
—
το δικαίωμα ενημέρωσης οικείου του ή του εργοδότη του καθώς και, αν πρόκειται για αλλοδαπό, των προξενικών αρχών του κράτους του οποίου είναι υπήκοος και, εφόσον παρίσταται ανάγκη, το δικαίωμα επικοινωνίας με τα πρόσωπα αυτά, κατά το άρθρο 63-2·
—
το δικαίωμα εξέτασης από ιατρό, κατά το άρθρο 63-3·
—
το δικαίωμα αρωγής από δικηγόρο, σύμφωνα με τα άρθρα 63-3-1 έως 63-4-3·
—
εφόσον κριθεί αναγκαίο, το δικαίωμα να του παρασχεθεί η συνδρομή διερμηνέα·
—
το δικαίωμα πρόσβασης, το συντομότερο δυνατό και το αργότερο πριν από τυχόν παράταση της προσωρινής κράτησης, στα έγγραφα που μνημονεύονται στο άρθρο 63-4-1·
—
το δικαίωμα υποβολής παρατηρήσεων στον εισαγγελέα ή, κατά περίπτωση, στον αρμόδιο για θέματα ατομικών ελευθεριών και προσωρινής κράτησης δικαστή, εφόσον ο εν λόγω δικαστής αποφαίνεται επί τυχόν παράτασης της διάρκειας της προσωρινής κράτησης, με αίτημα την άρση του εν λόγω μέτρου. Αν το εν λόγω πρόσωπο δεν εμφανισθεί ενώπιον του ως άνω δικαστή, μπορεί να διατυπώσει προφορικά τις παρατηρήσεις του στο πρακτικό ακροάσεως, το οποίο κοινοποιείται στον εν λόγω δικαστή πριν αποφανθεί επί της παράτασης του μέτρου·
—
το δικαίωμα, κατά την ακροαματική διαδικασία, αφού δηλώσει τα στοιχεία της ταυτότητάς του, να προβεί σε δηλώσεις, να απαντήσει στις ερωτήσεις που του έχουν τεθεί ή να σιωπήσει.
Εάν το πρόσωπο που έχει τεθεί υπό προσωρινή κράτηση είναι κωφό και δεν γνωρίζει ανάγνωση ή γραφή, πρέπει να επικουρείται από διερμηνέα νοηματικής γλώσσας ή άλλο ειδικευμένο πρόσωπο, το οποίο γνωρίζει γλώσσα ή μέθοδο που καθιστά δυνατή την επικοινωνία με το εν λόγω κωφό πρόσωπο. Επίσης, μπορεί να γίνει χρήση κάθε τεχνικού μέσου που καθιστά δυνατή την επικοινωνία με κωφό.
Εάν το πρόσωπο που έχει τεθεί υπό προσωρινή κράτηση δεν κατανοεί τη γαλλική γλώσσα, διερμηνέας του γνωστοποιεί τα δικαιώματά του, αφού, κατά περίπτωση, του δοθεί έντυπο για την άμεση ενημέρωσή του.
Στο πρακτικό επιβολής του μέτρου της προσωρινής κράτησης γίνεται μνεία της γνωστοποίησης κατ’ εφαρμογήν του παρόντος άρθρου, την οποία υπογράφει το πρόσωπο που έχει τεθεί υπό προσωρινή κράτηση. Σε περίπτωση άρνησης του εν λόγω προσώπου να υπογράψει, γίνεται σχετική αναφορά.
Κατ’ εφαρμογήν του άρθρου 803‑6, έγγραφο που εκθέτει τα δικαιώματα αυτά δίδεται στο πρόσωπο που έχει τεθεί υπό προσωρινή κράτηση κατά την κοινοποίηση της κράτησης του.»
5.
Το άρθρο 385, πρώτο εδάφιο, του CPP προβλέπει τα εξής:
«Το tribunal correctionnel (πλημμελειοδικείο) είναι αρμόδιο να διαπιστώνει την ακυρότητα των διαδικασιών που υποβάλλονται στην κρίση του, εκτός εάν επιλαμβάνεται υποθέσεως κατόπιν παραπομπής που διατάσσει ο ανακριτής ή το δικαστικό συμβούλιο.»
6.
Κατά το άρθρο 802 του CPP:
«Σε περίπτωση παραβάσεως των τύπων που προβλέπει ο νόμος επί ποινή ακυρότητας ή μη τηρήσεως ουσιωδών τύπων, κάθε δικαστήριο, συμπεριλαμβανομένου του Cour de cassation (Ανώτατου Ακυρωτικού Δικαστηρίου), το οποίο επιλαμβάνεται αιτήσεως ακυρώσεως ή το οποίο εξετάζει αυτεπαγγέλτως μια τέτοια παρατυπία, μπορεί να κηρύξει την ακυρότητα μόνον αν αυτή έχει ως αποτέλεσμα να θίγονται τα συμφέροντα του διαδίκου τον οποίο αφορά.»
Το ιστορικό της διαφοράς, οι διαδικασίες της κύριας δίκης και το προδικαστικό ερώτημα
7.
Το βράδυ της 22ας Μαρτίου 2021, υπάλληλοι της δικαστικής αστυνομίας εντόπισαν στον χώρο στάθμευσης μιας επιχείρησης την ύποπτη παρουσία δύο ατόμων τα οποία επιχείρησαν να κρυφτούν μόλις τους αντίκρισαν. Οι αστυνομικοί παρατήρησαν ότι η δεξαμενή καυσίμων ενός φορτηγού που ήταν σταθμευμένο εκεί ήταν ανοιχτή και ότι πλησίον του βρίσκονταν δοχεία βενζίνης. Στις 22:25, διεξάγοντας έρευνα στο πλαίσιο του αυτοφώρου για κλοπή καυσίμων, οι αστυνομικοί προέβησαν σε εξακρίβωση στοιχείων ταυτότητας των δύο υπόπτων, των K.B. και F.S, οι οποίοι δέθηκαν με χειροπέδες προκειμένου να αποφευχθεί τυχόν διαφυγή τους.
8.
Αφού έθεσαν ερωτήσεις στους K.B. και F.S., οι αστυνομικοί ενημέρωσαν τον αξιωματικό της δικαστικής αστυνομίας, ο οποίος ζήτησε την άμεση προσαγωγή των δύο συλληφθέντων προκειμένου να τεθούν υπό προσωρινή κράτηση.
9.
Οι αστυνομικοί κάλεσαν στη συνέχεια έναν άλλο αξιωματικό της αστυνομίας, ο οποίος έφτασε στο σημείο στις 22:40 και προέβη σε έρευνα του οχήματος των K.B. και F.S. Ο εν λόγω αξιωματικός τους έθεσε επίσης ερωτήσεις, στις οποίες απάντησαν. Κατά την έρευνα του οχήματος προέκυψαν ενοχοποιητικά στοιχεία, όπως πώματα, ένα χωνί και μια ηλεκτρική αντλία.
10.
Στις 22:50, ο εισαγγελέας ενημερώθηκε σχετικά με την επιβολή του μέτρου της προσωρινής κράτησης στους F.S. και K.B., στους οποίους γνωστοποιήθηκαν τα δικαιώματά τους στις 23:00 και στις 23:06 αντιστοίχως.
11.
Το αιτούν δικαστήριο, καλούμενο να δικάσει τους K.B. και F.S. για το αδίκημα της κλοπής καυσίμων κατά συναυτουργία, διαπιστώνει ότι διενεργήθηκε έρευνα και ελήφθησαν αυτοενοχοποιητικές δηλώσεις πριν από τη γνωστοποίηση στους K.B. και F.S. των δικαιωμάτων τους, όπως αυτά προβλέπονται στα άρθρα 3 και 4 της οδηγίας 2012/13. Λαμβανομένου υπόψη του όψιμου χαρακτήρα της επιβολής του μέτρου της προσωρινής κράτησης, της κοινοποίησης στον εισαγγελέα και της γνωστοποίησης των δικαιωμάτων, ιδίως του δικαιώματος σιωπής, η έρευνα του οχήματος, η προσωρινή κράτηση των υπόπτων και όλες οι επακόλουθες πράξεις θα πρέπει, κατ’ αρχήν, να ακυρωθούν.
12.
Το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει συναφώς ότι, κατά τη νομολογία του Cour de cassation (Ανώτατου Ακυρωτικού Δικαστηρίου, Γαλλία), πλην της περίπτωσης ανυπέρβλητου κωλύματος, οποιαδήποτε καθυστέρηση τόσο στην ενημέρωση των συλληφθέντων για τα δικαιώματά τους όσο και στην κοινοποίηση στον εισαγγελέα συνιστά λόγο ακυρότητας του μέτρου της προσωρινής κράτησης των προσώπων αυτών.
13.
Ωστόσο, το Cour de cassation (Ανώτατο Ακυρωτικό Δικαστήριο) έχει επίσης κρίνει ότι τα δικαστήρια δεν δύνανται να εξετάζουν αυτεπαγγέλτως ένσταση ακυρότητας της διαδικασίας, πλην της ένστασης αναρμοδιότητας, εφόσον ο κατηγορούμενος ο οποίος έχει το δικαίωμα να επικουρείται από δικηγόρο όταν παρίσταται ή εκπροσωπείται ενώπιον δικαστηρίου, έχει τη δυνατότητα να προβάλει την ένσταση ακυρότητας, και μάλιστα και κατ’ έφεση εάν ερημοδίκησε ή δεν εκπροσωπήθηκε στον πρώτο βαθμό (
5
).
14.
Εν προκειμένω όμως, κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση της υποθέσεως των K.B. και F.S., οι συνήγοροί τους δεν προέβαλαν ένσταση ακυρότητας της διαδικασίας.
15.
Κατά το αιτούν δικαστήριο, το αποτέλεσμα της νομολογίας αυτής του Cour de cassation (Ανώτατου Ακυρωτικού Δικαστηρίου) είναι ότι η υπεροχή και η πρακτική αποτελεσματικότητα του δικαίου της Ένωσης δεν διασφαλίζεται στον διάδικο από τον δικαστή, αλλά από τον δικηγόρο του. Επομένως, στο πλαίσιο υποθέσεων μικρής ποινικής απαξίας και/ή ως προς τους διαδίκους οι οποίοι δεν επικουρούνται από δικηγόρο, ο δικαστής δεν είναι σε θέση να διασφαλίσει την αποτελεσματικότητα του δικαίου της Ένωσης, διαπιστώνοντας αυτεπαγγέλτως, εφόσον συντρέχει τέτοια περίπτωση, την παραβίαση του δικαίου αυτού.
16.
Το αιτούν δικαστήριο παραπέμπει επ’ αυτού στη νομολογία του Δικαστηρίου, κατά την οποία, ελλείψει σχετικών ενωσιακών κανόνων, όπως εν προκειμένω, εναπόκειται στην εσωτερική έννομη τάξη κάθε κράτους μέλους να ρυθμίσει, δυνάμει της αρχής της δικονομικής αυτονομίας, τους δικονομικούς κανόνες για τα μέσα ένδικης προστασίας τα οποία αποσκοπούν στην προάσπιση των δικαιωμάτων των πολιτών, υπό τον όρο πάντως ότι οι κανόνες αυτοί δεν είναι λιγότερο ευνοϊκοί από εκείνους που διέπουν παρόμοιες καταστάσεις οι οποίες υπόκεινται στο εσωτερικό δίκαιο (αρχή της ισοδυναμίας) και ότι δεν καθιστούν πρακτικώς αδύνατη ή υπερβολικά δυσχερή την άσκηση των δικαιωμάτων που παρέχει το δίκαιο της Ένωσης (αρχή της αποτελεσματικότητας). Με την απόφαση δε της 14ης Δεκεμβρίου 1995, Peterbroeck (
6
), το Δικαστήριο έκρινε ότι το δίκαιο της Ένωσης δεν επιτρέπει την εφαρμογή εθνικού δικονομικού κανόνα που απαγορεύει στο εθνικό δικαστήριο το οποίο εκδικάζει διαφορά στο πλαίσιο της αρμοδιότητάς του να εξετάσει αυτεπαγγέλτως αν πράξη του εσωτερικού δικαίου συμβιβάζεται προς ενωσιακή διάταξη, αν δεν έχει γίνει επίκληση της διατάξεως αυτής από τον διάδικο εντός ορισμένης προθεσμίας.
17.
Επιπλέον, το αιτούν δικαστήριο παραπέμπει στη νομολογία του Δικαστηρίου στον τομέα της προστασίας του καταναλωτή, όπου το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι υφίσταται υποχρέωση του εθνικού δικαστηρίου να εξετάζει αυτεπαγγέλτως την παράβαση της οδηγίας 93/13/ΕΟΚ (
7
), καθόσον τέτοια εξέταση συμβάλλει στην επίτευξη των αποτελεσμάτων που επιδιώκει η οδηγία αυτή. Η ως άνω νομολογία αναγνωρίζει την ιδιότητα του εθνικού δικαστηρίου ως αρχής κράτους μέλους και τη συνακόλουθη υποχρέωσή του ως σημαντικού παράγοντα της διαδικασίας μεταφοράς των οδηγιών στο εσωτερικό δίκαιο, σε έναν ειδικό τομέα που χαρακτηρίζεται από την ασθενέστερη θέση στην οποία βρίσκεται ο ένας διάδικος. Κατά το αιτούν δικαστήριο, η συγκεκριμένη συλλογιστική, όπως ισχύει για τον καταναλωτή, θα μπορούσε κάλλιστα να εφαρμοστεί κατ’ αναλογίαν και στην περίπτωση του κατηγορουμένου σε ποινικές υποθέσεις, δεδομένου ότι ο τελευταίος δεν επικουρείται κατ’ ανάγκην από δικηγόρο προκειμένου να προβάλει τα δικαιώματά του.
18.
Το αιτούν δικαστήριο υπογραμμίζει ότι, αν το Δικαστήριο κρίνει ότι η απαγόρευση της αυτεπάγγελτης διαπίστωσης παράβασης εθνικής διατάξεως περί μεταφοράς οδηγίας στο εσωτερικό δίκαιο αντιβαίνει στο δίκαιο της Ένωσης, το εθνικό δικαστήριο θα μπορεί να διασφαλίσει την αποτελεσματικότητα του δικαίου της Ένωσης ακόμη και όταν ο διάδικος δεν επικουρείται από δικηγόρο ή όταν ο δικηγόρος του δεν έχει προβάλει παραβίαση του δικαίου της Ένωσης. Εν προκειμένω, το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι, αν του επιτραπεί να εξετάσει αυτεπαγγέλτως την καθυστερημένη γνωστοποίηση του δικαιώματος σιωπής, θα έχει τη δυνατότητα να ακυρώσει τις καθοριστικές για τη διαπίστωση της ενοχής των κατηγορουμένων πράξεις, ήτοι την έρευνα του οχήματος και τις αυτοενοχοποιητικές δηλώσεις που ελήφθησαν, καθώς και την προσωρινή κράτηση και τις επακόλουθες πράξεις.
19.
Υπό τις συνθήκες αυτές, το tribunal correctionnel de Villefranche-sur-Saône (πλημμελειοδικείο της Villefranche-sur-Saône, Γαλλία) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο το ακόλουθο προδικαστικό ερώτημα:
«Έχουν τα άρθρα 3 (Δικαίωμα ενημέρωσης σχετικά με τα δικαιώματα) και 4 (Έγγραφο δικαιωμάτων κατά τη σύλληψη) της [οδηγίας 2012/13], το άρθρο 7 (Δικαίωμα σιωπής) της [οδηγίας (ΕΕ) 2016/343], σε συνδυασμό με το άρθρο 48 (Τεκμήριο αθωότητας και δικαιώματα της υπεράσπισης) του [Χάρτη], την έννοια ότι αντιτίθενται στην επιβαλλόμενη στο εθνικό δικαστήριο απαγόρευση να εξετάζει αυτεπαγγέλτως την προσβολή των δικαιωμάτων άμυνας, όπως αυτά διασφαλίζονται από τις [εν λόγω] οδηγίες, ειδικότερα δε καθόσον το εθνικό δικαστήριο δεν δύναται να εξετάζει αυτεπαγγέλτως, στο πλαίσιο ακύρωσης της διαδικασίας, την παράλειψη γνωστοποίησης του δικαιώματος σιωπής κατά τον χρόνο της σύλληψης ή την καθυστερημένη γνωστοποίηση του δικαιώματος αυτού;»
Η διαδικασία ενώπιον του Δικαστηρίου
20.
Οι κατηγορούμενοι της κύριας δίκης, η Γαλλική και η Ιρλανδική Κυβέρνηση και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή υπέβαλαν γραπτές παρατηρήσεις και ανέπτυξαν προφορικώς τις παρατηρήσεις τους κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση της 20ής Σεπτεμβρίου 2022.
Ανάλυση
21.
Με το προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν τα άρθρα 3 και 4 της οδηγίας 2012/13 καθώς και το άρθρο 7 της οδηγίας 2016/343 (
8
), ερμηνευόμενα υπό το πρίσμα του άρθρου 48 του Χάρτη, έχουν την έννοια ότι δεν επιτρέπουν εθνική δικαστική πρακτική η οποία απαγορεύει στον ποινικό δικαστή που είναι αρμόδιος για την εκτίμηση της ενοχής του κατηγορουμένου να εξετάζει αυτεπαγγέλτως, στο πλαίσιο ακύρωσης της διαδικασίας (
9
), την προσβολή του δικαιώματος ενημέρωσης σχετικά με το δικαίωμα σιωπής του κατηγορουμένου.
Επί του ζητήματος αν η οδηγία 2012/13 τυγχάνει πράγματι εφαρμογής
22.
Κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση τέθηκε το ζήτημα κατά πόσον έχει εφαρμογή η οδηγία 2012/13, υπό το πρίσμα του γράμματος του άρθρου της 2, παράγραφος 1, το οποίο ορίζει ότι αυτή εφαρμόζεται «από τη στιγμή που ένα πρόσωπο ενημερώνεται από τις αρμόδιες αρχές κράτους μέλους, ότι θεωρείται ύποπτο ή κατηγορείται για την τέλεση αξιόποινης πράξης». Η διατύπωση αυτή μπορεί να αποκλείσει τη ratione temporis εφαρμογή της οδηγίας σε κάθε κατάσταση προγενέστερη της επίσημης γνωστοποίησης της συγκεκριμένης πληροφορίας.
23.
Υπενθυμίζεται ότι η οδηγία 2012/13 έχει ως σκοπό, κατά το άρθρο της 1, να θεσπίσει ελάχιστους κανόνες για τα δικαιώματα των υπόπτων και των κατηγορουμένων στο πλαίσιο της ποινικής διαδικασίας, μεταξύ άλλων και το δικαιώματός τους να ενημερώνονται σχετικά με τα δικαιώματά τους. Το πεδίο εφαρμογής της ως άνω οδηγίας ορίζεται στο άρθρο 2. Το άρθρο 3 της ίδιας οδηγίας προβλέπει ότι «[τ]α κράτη μέλη διασφαλίζουν την άμεση ενημέρωση του υπόπτου ή κατηγορούμενου όσον αφορά […] τα ακόλουθα δικονομικά δικαιώματα […] προκειμένου να διασφαλίσουν την αποτελεσματική άσκησή τους».
24.
Όπως αναφέρεται στην αιτιολογική σκέψη 19 της οδηγίας 2012/13, το δικαίωμα ενημέρωσης ως προς τα δικαιώματα αποσκοπεί στην κατοχύρωση του δίκαιου χαρακτήρα της ποινικής διαδικασίας και στη διασφάλιση της αποτελεσματικότητας των δικαιωμάτων υπεράσπισης, ήδη από τα πρώτα στάδια της διαδικασίας αυτής. Πράγματι, όπως προκύπτει από το σημείο 24 της πρότασης οδηγίας της Επιτροπής, της 20ής Ιουλίου 2010 [COM(2010) 392 τελικό], βάσει της οποίας εκδόθηκε η οδηγία 2012/13, το διάστημα αμέσως μετά τη στέρηση της ελευθερίας ενέχει τον μεγαλύτερο κίνδυνο καταχρηστικής απόσπασης ομολογίας και, για τον λόγο αυτόν, «έχει ιδιαίτερη σημασία το να ενημερώνεται ο ύποπτος ή κατηγορούμενος για τα δικαιώματά του εγκαίρως, δηλαδή αμέσως μετά τη σύλληψή του, και με τον πλέον αποτελεσματικό τρόπο». Επιπλέον, στην αιτιολογική σκέψη 19 της οδηγίας 2012/13 υπογραμμίζεται ότι ο ενδιαφερόμενος πρέπει να ενημερώνεται για τα δικαιώματά του «το αργότερο πριν από την πρώτη επίσημη εξέταση του υπόπτου ή κατηγορουμένου από την αστυνομία ή από άλλη αρμόδια αρχή», ενώ, κατά την αιτιολογική σκέψη 22 της οδηγίας αυτής, σε περίπτωση σύλληψης ή κράτησής του, πρέπει να παρέχεται «άμεσα» ενημέρωση με τη μορφή εγγράφου που περιλαμβάνει πληροφορίες σχετικά με τα ισχύοντα δικονομικά δικαιώματα (
10
).
25.
Από τα στοιχεία αυτά συνάγεται ότι οι ύποπτοι τέλεσης ποινικού αδικήματος πρέπει να ενημερώνονται για τα δικαιώματά τους το ταχύτερο δυνατόν από τη στιγμή που οι σχετικές υπόνοιες δικαιολογούν, σε περιπτώσεις πέραν του επείγοντος, τον περιορισμό της ελευθερίας τους από τις αρμόδιες αρχές μέσω μέτρων καταναγκασμού και, το αργότερο, πριν από την πρώτη επίσημη εξέτασή τους από την αστυνομία (
11
). Επομένως, δεδομένου ότι η γνωστοποίηση των δικαιωμάτων πρέπει να πραγματοποιείται σε πρώιμο στάδιο της διαδικασίας, προκειμένου να είναι αποτελεσματική, το Δικαστήριο έχει αποφανθεί ότι είναι δυνατόν οι αρμόδιες αρχές κράτους μέλους να ενημερώνουν τους ενδιαφερομένους ότι θεωρούνται ύποπτοι ή ότι κατηγορούνται για την τέλεση ποινικού αδικήματος μέσω επίσημης ειδοποίησης ή «με άλλο τρόπο» ή «ανεξαρτήτως της μορφής που λαμβάνει η ενημέρωση αυτή», ο δε τρόπος με τον οποίο η ενημέρωση αυτή περιέρχεται στους ενδιαφερομένους δεν ασκεί επιρροή (
12
).
26.
Επιπλέον, υπογραμμίζεται ότι, κατά την αιτιολογική σκέψη 14 της οδηγίας 2012/13, η οδηγία αυτή στηρίζεται στα δικαιώματα που κατοχυρώνει ο Χάρτης, και δη στα άρθρα του 6, 47 και 48 αναπτύσσοντας περαιτέρω τα άρθρα 5 και 6 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης για την Προάσπιση των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και των Θεμελιωδών Ελευθεριών η οποία υπογράφηκε στη Ρώμη στις 4 Νοεμβρίου 1950 (στο εξής: ΕΣΔΑ), όπως έχουν ερμηνευθεί από το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (στο εξής ΕΔΔΑ), και ότι ο όρος «ποινική κατηγορία» χρησιμοποιείται στην οδηγία με το ίδιο περιεχόμενο όπως η έννοια «κατηγορία» του άρθρου 6, παράγραφος 1, της ΕΣΔΑ. Συναφώς, υφίσταται «ποινική κατηγορία» όταν ένα πρόσωπο κατηγορείται επισήμως από τις αρμόδιες αρχές ή όταν οι πράξεις στις οποίες προβαίνουν οι αρχές λόγω υπονοιών που βαρύνουν το πρόσωπο αυτό έχουν σημαντικές επιπτώσεις στην κατάστασή του. Ειδικότερα, μεταξύ άλλων, όποιος συλλαμβάνεται επειδή υπάρχουν υπόνοιες ότι έχει διαπράξει ποινικό αδίκημα μπορεί να θεωρηθεί ότι «κατηγορείται για ποινικό αδίκημα» και να τύχει της προστασίας του άρθρου 6 της ΕΣΔΑ (
13
). Πιο συγκεκριμένα, κάθε «κατηγορούμενος», κατά την έννοια του άρθρου αυτού, δικαιούται να ενημερωθεί για το δικαίωμά του σιωπής (
14
).
27.
Από την απόφαση περί παραπομπής προκύπτει ότι, το βράδυ της 22ας Μαρτίου 2021, την προσοχή των αστυνομικών τράβηξε η παρουσία, στον χώρο στάθμευσης μιας επιχείρησης, δύο ατόμων τα οποία κινούνταν γύρω από ένα φορτηγό που βρισκόταν με ανοιχτή δεξαμενή καυσίμων ενώ γύρω του υπήρχαν δοχεία βενζίνης και τα οποία επιχείρησαν να κρυφτούν όταν αντίκρισαν τους αστυνομικούς, όπερ οδήγησε στην εξακρίβωση των στοιχείων τους και στη χειροπέδησή τους. Με αυτές τις αδιαμφισβήτητες καταναγκαστικές πράξεις, γνωστοποιήθηκε στους τελευταίους ότι θεωρούνταν ύποπτοι για την τέλεση αξιόποινης πράξης, εν προκειμένω κλοπής καυσίμων, γεγονός το οποίο είναι καθοριστικό για την εφαρμογή της οδηγίας 2012/13. Ως εκ τούτου, και όπως ορίζει το άρθρο 3, παράγραφος 1, στοιχείο εʹ, της οδηγίας 2012/13, τα άτομα αυτά είχαν το δικαίωμα να ενημερωθούν άμεσα ως προς τα δικαιώματά τους, περιλαμβανομένου και του δικαιώματος σιωπής.
28.
Τέλος, επισημαίνω ότι αν γινόταν δεκτή η προεκτεθείσα στο σημείο 22 των παρουσών προτάσεων ερμηνεία του άρθρου 2, παράγραφος 1, της οδηγίας 2012/13, το αποτέλεσμα θα ήταν να καταστεί η καθυστερημένη και, κατά συνέπεια, παράτυπη γνωστοποίηση των προβλεπόμενων δικαιωμάτων λόγος μη εφαρμογής της οδηγίας, όπερ δεν είναι, λογικά και νομικά, αποδεκτό.
Επί του περιεχομένου της αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως
29.
Εκτιμώ ότι είναι αναγκαίο, κατ’ αρχάς, να αποσαφηνιστεί το ακριβές νόημα του προδικαστικού ερωτήματος λαμβανομένης υπόψη της διατύπωσής του. Από την τελευταία προκύπτει ότι το αιτούν δικαστήριο φαίνεται να περιορίζει το ερώτημά του μόνο στην προβληματική της ενδεχόμενης ασυμβατότητας με το δίκαιο της Ένωσης μιας εθνικής νομολογιακής απαγόρευσης της αυτεπάγγελτης εξέτασης, η οποία αντιβαίνει στη δική του βούληση να ασκήσει μια τέτοια αρμοδιότητα. Επομένως, το προδικαστικό ερώτημα το οποίο υποβλήθηκε στο Δικαστήριο δεν αφορά την ύπαρξη τυχόν υποχρέωσης αυτεπάγγελτης εξέτασης που να επιβάλλεται στο εθνικό δικαστήριο από το δίκαιο της Ένωσης υπό τις περιστάσεις της υποθέσεως της κύριας δίκης.
30.
Κατ’ εμέ όμως, η ερμηνεία αυτή του προδικαστικού ερωτήματος είναι αμφισβητήσιμη, καθόσον το αιτούν δικαστήριο παραπέμπει ρητώς, με την απόφαση περί παραπομπής, στη νομολογία του Δικαστηρίου κατά την οποία ο εθνικός δικαστής έχει «καθήκον» να εξετάζει αυτεπαγγέλτως την παραβίαση του δικαίου της Ένωσης στον τομέα της προστασίας του καταναλωτή έναντι των καταχρηστικών ρητρών. Είναι σαφές ότι το αιτούν δικαστήριο εκτιμά ότι η προαναφερθείσα νομολογία πρέπει να τύχει εφαρμογής στην υπόθεση της κύριας δίκης λόγω της εξομοίωσης του κατηγορουμένου με τον καταναλωτή, δεδομένου του κοινού χαρακτηριστικού της ασθενέστερης θέσης τους στο πλαίσιο των σχετικών διαδικασιών. Είναι δε ενδεικτικό ότι τόσο οι κατηγορούμενοι της κύριας δίκης όσο και η Ιρλανδική και η Γαλλική Κυβέρνηση, αλλά και η Επιτροπή, συμπεριέλαβαν στις παρατηρήσεις τους στοιχεία απάντησης ως προς την ύπαρξη υποχρέωσης αυτεπάγγελτης εξέτασης απορρέουσας από το δίκαιο της Ένωσης, ζήτημα το οποίο φρονώ ότι είναι όντως δύσκολο να τεθεί αψήφιστα εκποδών αν ληφθεί υπόψη η απόφαση περί παραπομπής.
31.
Δεύτερον, σημειώνεται ότι το δίκαιο της Ένωσης προβλέπει το δικαίωμα σιωπής των υπόπτων ή των κατηγορουμένων σε δύο διακριτές νομικές πράξεις, ήτοι στην οδηγία 2012/13 και στην οδηγία 2016/343. Η πρώτη, στα άρθρα 3 και 4, προβλέπει την ύπαρξη του δικαιώματος ενημέρωσης και του δικαιώματος σιωπής, ενώ η δεύτερη, στο άρθρο 7, κατοχυρώνει το τελευταίο ως ουσιαστικό δικαίωμα μαζί με το δικαίωμα μη αυτοενοχοποίησης, τα οποία περιγράφονται αμφότερα ως πτυχές του τεκμηρίου αθωότητας. Κατά τις αιτιολογικές σκέψεις 26 και 27 της οδηγίας 2016/343, το δικαίωμα σιωπής και το δικαίωμα μη αυτοενοχοποίησης έχουν εφαρμογή σε σχέση με ζητήματα που αφορούν την προσαπτόμενη αξιόποινη πράξη και συνεπάγονται ότι οι αρμόδιες αρχές δεν πρέπει να εξαναγκάζουν τους υπόπτους ή τους κατηγορουμένους να παράσχουν πληροφορίες εάν δεν το επιθυμούν, ενώ η δεύτερη αιτιολογική σκέψη παραπέμπει στην ερμηνεία που έχει δώσει σχετικά το ΕΔΔΑ (
15
).
32.
Κατά το ΕΔΔΑ, το δικαίωμα μη αυτοενοχοποίησης αφορά πρωτίστως τον σεβασμό της βούλησης του κατηγορουμένου να τηρήσει σιωπή και προϋποθέτει ότι, σε μια ποινική υπόθεση, η κατηγορούσα αρχή επιδιώκει να θεμελιώσει την επιχειρηματολογία της κατά τέτοιο τρόπο ώστε να μην προσδίδεται βαρύτητα σε αποδεικτικά στοιχεία τα οποία αποκτήθηκαν με εξαναγκασμό ή πίεση, αγνοώντας τη βούληση του κατηγορουμένου. Η ratio των δικαιωμάτων αυτών έγκειται ειδικότερα στην προστασία του κατηγορουμένου από τον καταχρηστικό καταναγκασμό εκ μέρους των αρχών, χάρη στην οποία αποφεύγονται οι περιπτώσεις δικαστικής πλάνης και εκπληρώνονται καλύτερα οι στόχοι του άρθρου 6 της ΕΣΔΑ (
16
). Επομένως, το άρθρο 7 της οδηγίας 2016/343 και το άρθρο 6 της ΕΣΔΑ εκκινούν από την ίδια αντίληψη για τα δικαιώματά αυτά, ως μέσων προστασίας έναντι της εξαναγκαστικής απόκτησης αποδεικτικών στοιχείων από τις ερευνητικές και τις ανακριτικές αρχές παρά την προηγούμενη έκφραση της βούλησης του υπόπτου να σιωπήσει.
33.
Επισημαίνω ότι, λαμβανομένων υπόψη των πραγματικών περιστατικών της υποθέσεως της κύριας δίκης όπως προκύπτουν από την απόφαση περί παραπομπής, δεν τίθεται άμεσα ζήτημα ως προς την ουσία του ανωτέρω περιγραφόμενου δικαιώματος σιωπής, όπως κατοχυρώνεται στο άρθρο 7 της οδηγίας 2016/343, στο οποίο αναφέρεται το προδικαστικό ερώτημα. Το ζήτημα που εγείρεται εν προκειμένω σχετίζεται με το ότι η ύπαρξη του δικαιώματος σιωπής γνωστοποιήθηκε στους υπόπτους καθυστερημένα κατά παράβαση των άρθρων 3 και 4 της οδηγίας 2012/13, τα οποία έχουν μεταφερθεί στο εθνικό δίκαιο και προβλέπουν ότι η σχετική ενημέρωση πρέπει να γίνεται άμεσα. Υπό τις συνθήκες αυτές, το άρθρο 7 της οδηγίας 2016/343 δεν φαίνεται να ασκεί επιρροή όσον αφορά την απάντηση που καλείται να δώσει εν προκειμένω το Δικαστήριο.
34.
Επιπλέον, από την απόφαση περί παραπομπής καθίσταται σαφές ότι η υπόθεση της κύριας δίκης αφορά την ύπαρξη αποτελεσματικού ένδικου βοηθήματος, όπως απαιτείται από το άρθρο 8, παράγραφος 2, της οδηγίας 2012/13, το οποίο ορίζει ότι «ο ύποπτος ή κατηγορούμενος ή ο συνήγορός του έχει το δικαίωμα προσφυγής, σύμφωνα με τις προβλεπόμενες στο εθνικό δίκαιο διαδικασίες, κατά της ενδεχόμενης παράλειψης ή άρνησης της αρμόδιας αρχής να παράσχει τις πληροφορίες σύμφωνα με την παρούσα οδηγία».
35.
Ως εκ τούτου, διαπιστώνεται (
17
), αφενός, ότι επίμαχα στην υπόθεση της κύριας δίκης είναι ιδίως τα άρθρα 3 και 4, καθώς και το άρθρο 8, παράγραφος 2, της οδηγίας 2012/13 και, αφετέρου, ότι οι εν λόγω διατάξεις συγκεκριμενοποιούν τα θεμελιώδη δικαιώματα σε δίκαιη δίκη και σεβασμό των δικαιωμάτων υπεράσπισης, όπως αυτά κατοχυρώνονται ειδικότερα στο άρθρο 47 και στο άρθρο 48, παράγραφος 2, του Χάρτη και πρέπει να ερμηνεύονται υπό το πρίσμα των τελευταίων (
18
). Συναφώς, από τις επεξηγήσεις σχετικά με τον Χάρτη –οι οποίες, σύμφωνα με το άρθρο 6, παράγραφος 1, τρίτο εδάφιο, ΣΕΕ και το άρθρο 52, παράγραφος 7, του Χάρτη πρέπει να λαμβάνονται υπόψη για την ερμηνεία του– προκύπτει ότι τα άρθρα 47 και 48 του Χάρτη εξασφαλίζουν, στο δίκαιο της Ένωσης, την προστασία που παρέχεται με τα άρθρα 6 και 13 της ΕΣΔΑ (
19
). Επομένως, το Δικαστήριο οφείλει να ερμηνεύει τα ως άνω άρθρα του Χάρτη κατά τέτοιον τρόπο ώστε να διασφαλίζεται επίπεδο προστασίας σύμφωνο με εκείνο που κατοχυρώνεται στα άρθρα 6 και 13 της ΕΣΔΑ, όπως ερμηνεύονται από το ΕΔΔΑ (
20
).
36.
Υπό τις συνθήκες αυτές, πρέπει να γίνει δεκτό ότι το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν τα άρθρα 3 και 4, καθώς και το άρθρο 8, παράγραφος 2, της οδηγίας 2012/13, υπό το πρίσμα των άρθρων 47 και 48, παράγραφος 2, του Χάρτη, έχουν την έννοια ότι αποκλείουν ερμηνεία εθνικής διατάξεως βάσει της οποίας απαγορεύεται στο δικαστήριο, στο στάδιο της κύριας διαδικασίας και ενώ δεν έχει προηγηθεί προκαταρκτική εξέταση (
21
), να εξετάζει αυτεπαγγέλτως την ύπαρξη προσβολής του δικαιώματος ενημέρωσης του κατηγορουμένου ως προς το δικαίωμα σιωπής, η οποία συνιστά λόγο ένστασης ακυρότητας της διαδικασίας, και, σε περίπτωση καταφατικής απαντήσεως, αν το δίκαιο της Ένωσης αναγνωρίζει στο εθνικό δικαστήριο τη δυνατότητα ή του επιβάλλει την υποχρέωση να εξετάζει αυτεπαγγέλτως την ύπαρξη τέτοιας προσβολής.
37.
Για να δοθεί απάντηση στο ερώτημα αυτό πρέπει, κατά τη γνώμη μου, να ληφθούν υπόψη κατά την ερμηνεία των διατάξεων της οδηγίας 2012/13 και τα εγγενή όρια της νομικής βάσης επί της οποίας εκδόθηκε η εν λόγω οδηγία.
Επί της νομικής βάσης της οδηγίας 2012/13
38.
Πρώτον, υπενθυμίζεται ότι το άρθρο 67 ΣΛΕΕ ορίζει ότι «[η] Ένωση συγκροτεί χώρο ελευθερίας, ασφάλειας και δικαιοσύνης, με σεβασμό των θεμελιωδών δικαιωμάτων και των διαφορετικών νομικών συστημάτων και παραδόσεων των κρατών μελών». Το άρθρο 82, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ περιλαμβάνεται στο τρίτο μέρος, τίτλος V, κεφάλαιο 4 (το οποίο φέρει τον τίτλο «Δικαστική συνεργασία σε ποινικές υποθέσεις») και ορίζει τα εξής: «[κ]ατά τον βαθμό που είναι απαραίτητο για να διευκολυνθεί η αμοιβαία αναγνώριση των δικαστικών αποφάσεων και διαταγών καθώς και η αστυνομική και δικαστική συνεργασία σε ποινικές υποθέσεις που έχουν διασυνοριακές διαστάσεις, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο, αποφασίζοντας σύμφωνα με τη συνήθη νομοθετική διαδικασία μέσω οδηγιών, μπορούν να θεσπίζουν ελάχιστους κανόνες. Στους ελάχιστους αυτούς κανόνες συνεκτιμώνται οι διαφορές μεταξύ των νομικών συστημάτων και παραδόσεων των κρατών μελών».
39.
Το άρθρο 82, παράγραφος 2, στοιχείο βʹ, ΣΛΕΕ, το οποίο αποτελεί τη νομική βάση της οδηγίας 2012/13, επιτρέπει απλώς και μόνον τη θέσπιση ελάχιστων κανόνων σχετικών με τα «δικαιώματα των προσώπων» στην ποινική διαδικασία, όπερ σημαίνει ότι οι διατάξεις της οδηγίας αυτής δεν είναι δυνατόν να ορίζουν ούτε ποιο δικαστήριο είναι αρμόδιο να αποφαίνεται επί φερόμενων προσβολών των ουσιαστικών δικαιωμάτων που αναγνωρίζονται με την οδηγία, ούτε ποια είναι η φύση και η έκταση του δικαστικού ελέγχου, εφόσον δεν έχει ανατεθεί στον νομοθέτη της Ένωσης αρμοδιότητα ως προς το ζήτημα αυτό (
22
).
40.
Ως εκ τούτου, η οδηγία 2012/13 συμβάλλει στην ελάχιστη εναρμόνιση των ποινικών διαδικασιών εντός της Ευρωπαϊκής Ένωσης και δεν μπορεί να ερμηνευθεί ως πλήρης και εξαντλητική ρύθμιση. Αφήνει στα κράτη μέλη την ευχέρεια, όπως διευκρινίζεται στην αιτιολογική της σκέψη 40, να επεκτείνουν τα δικαιώματα που κατοχυρώνει, προκειμένου να εξασφαλίζουν υψηλότερο επίπεδο προστασίας και σε περιπτώσεις οι οποίες δεν προβλέπονται ρητώς από αυτή, με δεδομένο ότι το επίπεδο προστασίας δεν θα πρέπει ποτέ να υπολείπεται των προδιαγραφών που θέτει η ΕΣΔΑ, όπως αυτές ερμηνεύονται στη νομολογία του ΕΔΔΑ (
23
).
41.
Όπως ορθώς υπογραμμίζει η Επιτροπή, οι προαναφερθείσες διατάξεις του πρωτογενούς δικαίου αποσκοπούν στη διαφύλαξη των ιδιομορφιών των εθνικών ποινικών διαδικασιών και υποδηλώνουν ότι η παρέμβαση του δικαίου της Ένωσης στους κανόνες που διέπουν τις διαδικασίες αυτές πρέπει να είναι περιορισμένη, όπερ δύσκολα συνάδει, κατά τη γνώμη μου, με μια ερμηνεία της οδηγίας 2012/13 από το Δικαστήριο η οποία θα κατέληγε στο συμπέρασμα ότι το εθνικό δικαστήριο έχει τη δυνατότητα, ή κατά μείζονα λόγο την υποχρέωση, να εξετάζει αυτεπαγγέλτως, στο στάδιο της κύριας διαδικασίας και ενώ δεν έχει προηγηθεί προκαταρκτική εξέταση, την προσβολή των δικονομικών δικαιωμάτων που αναγνωρίζονται από την οδηγία αυτή.
42.
Δεύτερον, υπενθυμίζεται ότι το δίκαιο της Ένωσης στηρίζεται, όπως διευκρινίζεται στο άρθρο 2 ΣΕΕ, στη θεμελιώδη παραδοχή ότι κάθε κράτος μέλος μοιράζεται με τα υπόλοιπα κράτη μέλη, και αναγνωρίζει ότι και εκείνα μοιράζονται μαζί του, μια σειρά κοινών αξιών στις οποίες θεμελιώνεται η Ένωση. Η παραδοχή αυτή συνεπάγεται και δικαιολογεί την ύπαρξη αμοιβαίας εμπιστοσύνης μεταξύ των κρατών μελών ως προς την αναγνώριση των εν λόγω αξιών και, επομένως, ως προς την τήρηση του δικαίου της Ένωσης το οποίο τις υλοποιεί. Τόσο η αρχή της αμοιβαίας εμπιστοσύνης μεταξύ των κρατών μελών όσο και η αρχή της αμοιβαίας αναγνώρισης, η οποία αποτελεί επακόλουθο της πρώτης, έχουν θεμελιώδη σημασία στο δίκαιο της Ένωσης, δεδομένου ότι καθιστούν δυνατή τη δημιουργία και τη διατήρηση ενός χώρου χωρίς εσωτερικά σύνορα (
24
).
43.
Συναφώς, σκοπός της οδηγίας 2012/13, όπως προκύπτει από τις αιτιολογικές της σκέψεις 3, 4, 10 και 14, είναι να ενισχυθεί, μέσω της θέσπισης ελάχιστων κοινών κανόνων που διέπουν το δικαίωμα ενημέρωσης στις ποινικές διαδικασίες, η αμοιβαία εμπιστοσύνη μεταξύ των κρατών μελών στα αντίστοιχα συστήματά τους ποινικής δικαιοσύνης προκειμένου να διευκολυνθεί η αναγνώριση των αποφάσεων σε ποινικές υποθέσεις. Όπως αναφέρεται στην αιτιολογική σκέψη 4 της οδηγίας 2012/13, «[η] αμοιβαία αναγνώριση αποφάσεων επί ποινικών θεμάτων μπορεί να λειτουργήσει αποτελεσματικά μόνο σε κλίμα εμπιστοσύνης, ώστε όχι μόνο οι δικαστικές αρχές αλλά όλοι οι συντελεστές της ποινικής διαδικασίας να θεωρούν τις αποφάσεις των δικαστικών αρχών άλλων κρατών μελών ως ισοδύναμες με τις δικές τους, γεγονός που προϋποθέτει εμπιστοσύνη όχι μόνο στην επάρκεια των κανόνων άλλων κρατών μελών, αλλά και στην ορθή εφαρμογή τους».
44.
Πρέπει να προστεθεί ότι η αρχή της αμοιβαίας εμπιστοσύνης μεταξύ των κρατών μελών επιβάλλει, ιδίως όσον αφορά τον χώρο ελευθερίας, ασφάλειας και δικαιοσύνης, σε καθένα από τα κράτη μέλη να δέχεται, πλην εξαιρετικών περιστάσεων, ότι όλα τα υπόλοιπα κράτη μέλη τηρούν το δίκαιο της Ένωσης, και δη ότι σέβονται τα θεμελιώδη δικαιώματα που είναι αναγνωρισμένα από το δίκαιο της Ένωσης. Συνεπώς, τα κράτη μέλη μπορεί να υπέχουν από το δίκαιο της Ένωσης την υποχρέωση, όταν το θέτουν σε εφαρμογή, να θεωρούν δεδομένο τον σεβασμό των θεμελιωδών δικαιωμάτων από τα υπόλοιπα κράτη μέλη, με αποτέλεσμα να μην έχουν τη δυνατότητα ούτε να απαιτούν από κάποιο άλλο κράτος μέλος να εξασφαλίζει επίπεδο προστασίας των θεμελιωδών δικαιωμάτων υψηλότερο από εκείνο το οποίο εγγυάται το δίκαιο της Ένωσης, αλλά ούτε και, πλην εξαιρετικών περιπτώσεων, να ελέγχουν αν το άλλο κράτος μέλος έχει πράγματι σεβαστεί, σε μια συγκεκριμένη περίπτωση, τα κατοχυρωμένα από την Ένωση θεμελιώδη δικαιώματα (
25
).
45.
Η νομολογία αυτή αποτυπώνει ένα τεκμήριο αμοιβαίας εμπιστοσύνης στα εθνικά συστήματα προστασίας των θεμελιωδών δικαιωμάτων, το οποίο μπορεί να ανατραπεί μόνο σε εξαιρετικά περιορισμένες περιπτώσεις χαρακτηριζόμενες ως «εξαιρετικές περιστάσεις». Η εν λόγω νομολογία μπορεί να γίνει δεκτό ότι καλύπτει το σύνολο των πράξεων του παράγωγου δικαίου οι οποίες αφορούν την εκτέλεση ποινικών καταδικαστικών αποφάσεων που επιβάλλουν ποινή, ήτοι την απόφαση-πλαίσιο 2002/584/ΔΕΥ (
26
), την απόφαση-πλαίσιο 2008/909/ΔΕΥ (
27
) και την απόφαση-πλαίσιο 2008/675/ΔΕΥ (
28
).
46.
Πέραν της διαφύλαξης των ιδιομορφιών των εθνικών νομικών συστημάτων και του τεκμηρίου της ισοδυναμίας τους όσον αφορά την προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων, το νομικό ζήτημα που τίθεται από το αιτούν δικαστήριο πρέπει επίσης να εξεταστεί υπό το πρίσμα της αρχής της δικονομικής αυτονομίας των κρατών μελών, η οποία πλαισιώνεται από την ανάγκη τήρησης των απαιτήσεων που απορρέουν από τις αρχές της ισοδυναμίας και της αποτελεσματικότητας (
29
).
Επί της δικονομικής αυτονομίας των κρατών μελών
47.
Δεν αμφισβητείται ότι τα δικαιώματα που αντλούν οι KB και FS από το άρθρο 3, παράγραφος 1, στοιχείο εʹ, και το άρθρο 4, παράγραφος 2, της οδηγίας 2012/13 προσβλήθηκαν στο πλαίσιο της επίμαχης στην κύρια δίκη ποινικής διαδικασίας. Η υποχρέωση την οποία επιβάλλουν οι διατάξεις αυτές στις εθνικές αρχές να ενημερώνουν τους υπόπτους και τους κατηγορουμένους ως προς το δικαίωμα σιωπής έχει ουσιώδη σημασία για την αποτελεσματική διασφάλιση του δικαιώματος αυτού και, ως εκ τούτου, για την τήρηση του άρθρου 47 και του άρθρου 48, παράγραφος 2, του Χάρτη. Συγκεκριμένα, ελλείψει της ενημέρωσης αυτής, ο ενδιαφερόμενος δεν θα μπορούσε να γνωρίζει την ύπαρξη και την έκταση του συγκεκριμένου δικαιώματος ούτε να αξιώσει το σεβασμό του, οπότε θα τελούσε σε αδυναμία να ασκήσει πλήρως τα δικαιώματα του υπεράσπισης και να τύχει δίκαιης δίκης (
30
). Εντούτοις, επιβάλλεται να υπομνησθεί ότι, στην υπό κρίση υπόθεση, τα δύο άτομα που συνελήφθησαν ενημερώθηκαν πράγματι για τα δικαιώματά τους αλλά με καθυστέρηση, όπερ οδηγεί στην κατάφαση της προσβολής τους εφόσον η καθυστέρηση δεν δικαιολογείται από κάποιο ανυπέρβλητο κώλυμα (
31
).
48.
Όσον αφορά τις συνέπειες της προσβολής, από τις παρατηρήσεις της Γαλλικής Κυβέρνησης συνάγεται ότι το εθνικό δίκαιο διακρίνει μεταξύ ακυροτήτων δημοσίας τάξεως, οι οποίες αφορούν την οργάνωση, τη σύνθεση και την αρμοδιότητα των δικαστηρίων, και ακυροτήτων ιδιωτικής φύσης, οι οποίες προβλέπονται προς το συμφέρον των διαδίκων. Οι τελευταίες διαπιστώνονται μόνον εφόσον αποδεικνύεται ότι βλάπτονται τα συμφέροντα του προσώπου που τις επικαλείται, με εξαίρεση ορισμένες ιδιαίτερα σημαντικές εγγυήσεις, όπως το δικαίωμα σιωπής του οποίου η προσβολή θεωρείται κατ’ ανάγκην βλαπτική, και δεν μπορούν να εξετάζονται αυτεπαγγέλτως από τον δικαστή. Ο τελευταίος αυτός κανόνας προκύπτει από την ερμηνεία που έδωσε το Cour de cassation (Ανώτατο Ακυρωτικό Δικαστήριο) στο άρθρο 385, πρώτο εδάφιο, του CPP.
49.
Υπενθυμίζεται επ’ αυτού ότι το άρθρο 8, παράγραφος 2, της οδηγίας 2012/13 επιβάλλει στα κράτη μέλη την υποχρέωση να μεριμνούν ώστε ο ύποπτος ή κατηγορούμενος ή ο συνήγορός του να έχει, δυνάμει των προβλεπόμενων στο εθνικό δίκαιο διαδικασιών, το δικαίωμα προσφυγής κατά της ενδεχόμενης παράλειψης ή άρνησης της αρμόδιας αρχής να παράσχει πληροφορίες σύμφωνα με τα όσα ορίζει η οδηγία. Επομένως, ο νομοθέτης της Ένωσης έχει αναθέσει στα κράτη μέλη τη μέριμνα να αποφασίσουν σχετικά με τη φύση και τους κανόνες των μέσων ένδικης προστασίας που έχουν στη διάθεσή τους οι ενδιαφερόμενοι, καθώς και με τις συνέπειες οι οποίες θα απορρέουν από την προσβολή των δικαιωμάτων που προβλέπονται στην οδηγία 2012/13.
50.
Κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, ελλείψει σχετικής ενωσιακής ρύθμισης, εναπόκειται στην εσωτερική έννομη τάξη κάθε κράτους μέλους, δυνάμει της αρχής της δικονομικής αυτονομίας των κρατών μελών, να ορίζει τα αρμόδια δικαστήρια και να θεσπίζει λεπτομερείς δικονομικούς κανόνες για την άσκηση των μέσων ένδικης προστασίας που αποσκοπούν στην προάσπιση των δικαιωμάτων τα οποία αντλούν οι πολίτες από το δίκαιο της Ένωσης. Προς τούτο, σύμφωνα με την αρχή της καλόπιστης συνεργασίας η οποία αποτυπώνεται πλέον στο άρθρο 4, παράγραφος 3, ΣΕΕ, οι δικονομικοί κανόνες οι οποίοι διέπουν τα μέσα ένδικης προστασίας που αποσκοπούν στην προάσπιση των δικαιωμάτων τα οποία αντλούν οι πολίτες από το δίκαιο της Ένωσης δεν πρέπει να είναι λιγότερο ευνοϊκοί από εκείνους που αφορούν παρόμοια μέσα ένδικης προστασίας του εσωτερικού δικαίου (αρχή της ισοδυναμίας) και δεν πρέπει να καθιστούν πρακτικά αδύνατη ή υπερβολικά δυσχερή την άσκηση των δικαιωμάτων τα οποία παρέχει η έννομη τάξη της Ένωσης (αρχή της αποτελεσματικότητας). Αυτές οι απαιτήσεις ισοδυναμίας και αποτελεσματικότητας εκφράζουν τη γενική υποχρέωση των κρατών μελών να διασφαλίζουν την ένδικη προστασία των δικαιωμάτων που αντλούν οι πολίτες από το δίκαιο της Ένωσης, συμπεριλαμβανομένων των δικαιωμάτων υπεράσπισης (
32
).
Επί της αρχής της ισοδυναμίας
51.
Όσον αφορά την αρχή της ισοδυναμίας, από κανένα στοιχείο της δικογραφίας που έχει στη διάθεσή του το Δικαστήριο δεν προκύπτει, a priori, ότι η αρχή αυτή παραβιάζεται από την εφαρμογή του άρθρου 385, πρώτο εδάφιο, του CPP σε περίπτωση προσβολής των δικαιωμάτων τα οποία απορρέουν από την οδηγία 2012/13. Συγκεκριμένα, το εν λόγω άρθρο, όπως ερμηνεύεται κατά την αμφισβητούμενη δικαστική πρακτική, διέπει τις προϋποθέσεις υπό τις οποίες μπορεί να προβληθεί ακυρότητα ενώπιον του πλημμελειοδικείου, ανεξαρτήτως του αν αυτή η ακυρότητα οφείλεται σε προσβολή ατομικού δικαιώματος το οποίο βασίζεται σε διατάξεις του εθνικού δικαίου ή σε διατάξεις του δικαίου της Ένωσης (
33
).
Επί της αρχής της αποτελεσματικότητας
52.
Όσον αφορά την αρχή της αποτελεσματικότητας, υπενθυμίζεται ότι το δίκαιο της Ένωσης δεν υποχρεώνει τα κράτη μέλη να θεσπίζουν άλλα μέσα ένδικης προστασίας από εκείνα που προβλέπει το εσωτερικό δίκαιο, εκτός και αν από την όλη οικονομία της επίμαχης εθνικής έννομης τάξης προκύπτει ότι δεν υφίσταται κανένα μέσο ένδικης προστασίας το οποίο να καθιστά δυνατή, έστω και παρεμπιπτόντως, τη διασφάλιση του σεβασμού των δικαιωμάτων που οι πολίτες αντλούν από το δίκαιο της Ένωσης ή αν ο μόνος τρόπος πρόσβασης στη δικαιοσύνη είναι να αναγκαστούν οι πολίτες να παραβιάσουν τον νόμο (
34
).
53.
Από τη νομολογία του Δικαστηρίου καθίσταται επίσης σαφές ότι κάθε περίπτωση στην οποία τίθεται το ζήτημα αν εθνική δικονομική διάταξη καθιστά αδύνατη ή υπερβολικά δυσχερή την άσκηση των δικαιωμάτων που παρέχονται στους ιδιώτες από την έννομη τάξη της Ένωσης πρέπει να αναλύεται λαμβανομένης υπόψη της θέσης της διατάξεως εντός της όλης διαδικασίας ενώπιον των διαφόρων εθνικών αρχών, του τρόπου διεξαγωγής της και των ιδιαιτεροτήτων της. Υπό το πρίσμα αυτό, πρέπει να λαμβάνονται υπόψη, κατά περίπτωση, οι αρχές που αποτελούν τη βάση του εθνικού δικαιοδοτικού συστήματος, όπως η προστασία των δικαιωμάτων υπεράσπισης, η αρχή της ασφάλειας δικαίου και η εύρυθμη διεξαγωγή της διαδικασίας (
35
).
54.
Κατά τη νομολογία αυτή, για να κριθεί κατά πόσον τηρείται η αρχή της αποτελεσματικότητας δεν απαιτείται ανάλυση του συνόλου των μέσων έννομης προστασίας που υφίστανται σε ένα κράτος μέλος, αλλά απλώς μια ανάλυση της φερόμενης ως αντίθετης προς την ως άνω αρχή διατάξεως λαμβανομένου υπόψη του πλαισίου στο οποίο εντάσσεται, όπερ μπορεί να συνεπάγεται την ανάλυση και άλλων δικονομικών διατάξεων που εφαρμόζονται στο πλαίσιο του μέσου ένδικης προστασίας του οποίου η αποτελεσματικότητα αμφισβητείται ή την ανάλυση μέσων ένδικης προστασίας που έχουν το ίδιο αντικείμενο (
36
). Το Δικαστήριο κρίνει ότι οι αποφάσεις που εκδίδονται είναι, επομένως, απλώς το αποτέλεσμα κατά περίπτωση εκτιμήσεων οι οποίες αφορούν το όλο πραγματικό και νομικό πλαίσιο που χαρακτηρίζει κάθε υπόθεση και δεν είναι δυνατόν να μεταφερθούν αυτομάτως προς εφαρμογή σε τομείς διαφορετικούς από εκείνους στο πλαίσιο των οποίων εκδόθηκαν (
37
).
55.
Είναι σημαντικό, κατ’ εμέ, να υπογραμμιστεί η δυσκολία που παρουσιάζει το ανωτέρω εγχείρημα υπό το πρίσμα του τρόπου με τον οποίο επιλαμβάνεται το Δικαστήριο, εν προκειμένω της προδικαστικής παραπομπής. Ειδικότερα, η απόφαση περί παραπομπής πρέπει να αποτελεί, κατά προτεραιότητα, σημείο αναφοράς για την άντληση πληροφοριών σχετικών με την εφαρμοστέα εθνική νομοθεσία, οι οποίες πρέπει να συμπληρώνονται, σε περίπτωση που η απόφαση αυτή παρουσιάζει κενά όπως εν προκειμένω, από τις γραπτές παρατηρήσεις των ενδιαφερομένων μερών καθώς και, κατά περίπτωση, από το περιεχόμενο της επ’ ακροατηρίου συζητήσεως. Εν προκειμένω, θεωρώ ότι για να τοποθετηθεί η επίμαχη εθνική ρύθμιση στο πλαίσιό της όπως απαιτεί η νομολογία, θα πρέπει να ληφθούν υπόψη περισσότερες διατάξεις του εθνικού δικαίου.
56.
Όσον αφορά, πρώτον, τον ρόλο της εισαγγελικής αρχής στη Γαλλία, η Γαλλική Κυβέρνηση υποστηρίζει ότι από τις σχετικές διατάξεις του CPP (
38
) προκύπτει ότι αποστολή της αρχής αυτής είναι να σταθμίζει την υπεράσπιση των γενικών συμφερόντων της κοινωνίας, μέσω της δίωξης των ποινικών αδικημάτων, με τον σεβασμό των ατομικών ελευθεριών, αποτελώντας τον θεματοφύλακα των δικαιωμάτων των πολιτών καθ’ όλη τη διάρκεια της διαδικασίας. Μολονότι είναι αληθές ότι η ερμηνεία των σχετικών διατάξεων της οδηγίας 2012/13 δεν προϋποθέτει, αυστηρά, την εκτίμηση της έννοιας της «δικαστικής αρχής», πρέπει εντούτοις να τονιστεί ο ιδιαίτερα αμφιλεγόμενος χαρακτήρας ενός τέτοιου χαρακτηρισμού όσον αφορά τη γαλλική εισαγγελική αρχή.
57.
Το Cour de cassation (Ανώτατο Ακυρωτικό Δικαστήριο), όταν κλήθηκε να αποφανθεί επί του ζητήματος αν η εισαγγελική αρχή μπορεί νομίμως να ασκεί έλεγχο επί των μέτρων προσωρινής κράτησης υπό την έννοια του άρθρου 5, παράγραφος 3, της ΕΣΔΑ, κατά το οποίο «[π]αν πρόσωπον συλληφθέν ή κρατηθέν […] οφείλει να παραπεμφθή συντόμως ενώπιον δικαστού ή ετέρου δικαστικού λειτουργού νομίμως εντεταλμένου όπως εκτελή δικαστικά καθήκοντα», έκρινε, έχοντας ως γνώμονα τη νομολογία του ΕΔΔΑ (
39
), ότι η εισαγγελική αρχή, δεδομένου ότι δεν παρέχει εχέγγυα ανεξαρτησίας και αμεροληψίας και ότι είναι η διώκουσα αρχή, δεν συνιστά δικαστική αρχή κατά την έννοια του προαναφερθέντος άρθρου (
40
). Αντιθέτως, κατά πάγια νομολογία του Conseil constitutionnel (Συνταγματικού Δικαστηρίου, Γαλλία) η δικαστική αρχή που διασφαλίζει τον σεβασμό των ατομικών ελευθεριών περιλαμβάνει τόσο τους δικαστές όσο και τους εισαγγελείς και ο έλεγχος των πρώτων 48 ωρών προσωρινής κράτησης από την εισαγγελική αρχή δεν είναι αντισυνταγματικός (
41
). Επιπλέον, μολονότι η γαλλική εισαγγελική αρχή έχει αναγνωριστεί από το Δικαστήριο ως δικαστική αρχή, εντούτοις τούτο ισχύει αποκλειστικά στο ειδικό πλαίσιο της έκδοσης ευρωπαϊκού εντάλματος σύλληψης, κατά την έννοια του άρθρου 6, παράγραφος 1, της αποφάσεως-πλαισίου 2002/584. Το Δικαστήριο έκρινε ότι οι εισαγγελείς, οι οποίοι στη Γαλλία έχουν την ιδιότητα των δικαστικών λειτουργών, ενεργούν με ανεξαρτησία κατά την άσκηση των καθηκόντων που είναι συμφυή με την έκδοση ευρωπαϊκού εντάλματος σύλληψης (
42
).
58.
Πέραν του νομικού σχετικισμού όσον αφορά τον ορισμό της δικαστικής αρχής, ακόμη και εντός του ίδιου κράτους, και της συνακόλουθης διαπίστωσης της αντικειμενικής δυσχέρειας που προκύπτει ως προς την κατανόηση ενός εθνικού νομικού συστήματος, φρονώ ότι είναι δύσκολο, στο πλαίσιο αυτό, να θεωρηθεί ότι ο προληπτικός έλεγχος τον οποίο διενεργεί η γαλλική εισαγγελική αρχή, εν προκειμένω πλημμελής, αρκεί για να διασφαλίσει την αποτελεσματικότητα της προστασίας που εγγυάται η οδηγία 2012/13.
59.
Δεύτερον, από τις γραπτές και προφορικές παρατηρήσεις της Γαλλικής Κυβέρνησης συνάγεται ότι το δικαίωμα πρόσβασης σε δικηγόρο κατοχυρώνεται καθ’ όλη τη διάρκεια της ποινικής διαδικασίας (
43
), πράγμα το οποίο, εξάλλου, δεν αμφισβητείται στην υπό κρίση υπόθεση, και μάλιστα διευκολύνεται από τους μηχανισμούς δικαστικής αρωγής, ήτοι, αφενός, το ευεργέτημα πενίας, με το οποίο παρέχεται η δυνατότητα σε άπορους ή σε πρόσωπα με χαμηλά εισοδήματα να εξασφαλίσουν την πλήρη ή μερική κάλυψη από το Δημόσιο της δικαστικής δαπάνης, συμπεριλαμβανομένης της δικηγορικής αμοιβής, και, αφετέρου, τον αυτεπάγγελτο διορισμό συνηγόρου, με τον οποίο δικηγόρος διορισμένος από τον πρόεδρο του δικηγορικού συλλόγου ή από τον πρόεδρο του δικαστηρίου επικουρεί τον διάδικο στο πλαίσιο ποινικής διαδικασίας, είτε κατόπιν αιτήσεως του τελευταίου, επειδή δεν έχει δικηγόρο ή δεν είχε χρόνο να επιλέξει δικηγόρο, είτε επειδή η διαδικασία απαιτεί την παρουσία δικηγόρου και ο διάδικος δεν έχει.
60.
Όσον αφορά τον ρόλο του δικηγόρου, επισημαίνω ότι, μετά το πέρας κάθε συνομιλίας με το πρόσωπο που τελεί υπό προσωρινή κράτηση και κάθε ακρόασης ή κατ’ αντιπαράσταση εξέτασης στην οποία παρέστη, ο δικηγόρος μπορεί να υποβάλει γραπτές παρατηρήσεις οι οποίες επισυνάπτονται στα έγγραφα της διαδικασίας και να τις απευθύνει στον εισαγγελέα κατά τη διάρκεια της προσωρινής κράτησης. Μπορεί δε, μεταξύ άλλων, να μελετήσει την έκθεση με την οποία διαπιστώνεται η γνωστοποίηση της προσωρινής κράτησης και των δικαιωμάτων που συνδέονται με αυτήν, όπερ σημαίνει ότι του δίνεται η δυνατότητα να ελέγξει ότι τα δικαιώματα γίνονται σεβαστά, μεταξύ άλλων και ως προς τη χρονική διάσταση (
44
).
61.
Κατά την επί της ουσίας ακροαματική διαδικασία (
45
), η παρουσία δικηγόρου έχει καταστεί υποχρεωτική σε ορισμένες διαδικασίες, όπως όταν γίνεται άμεση προσαγωγή και το δικαστήριο καλείται να κρίνει πολύ άμεσα μετά τις προσαπτόμενες πράξεις, σε περιπτώσεις προ της δίκης ομολογίας ενοχής, ενώπιον του cour d’assises (κακουργιοδικείου, Γαλλία) που επιλαμβάνεται κακουργημάτων και σε όλες τις ποινικές διαδικασίες που αφορούν ανήλικο. Όταν η παρουσία δικηγόρου δεν είναι υποχρεωτική, ο κατηγορούμενος μπορεί, με δική του πρωτοβουλία, να επικουρείται ή να εκπροσωπείται από δικηγόρο της επιλογής του ή να ζητήσει διορισμό δικηγόρου, ενδεχομένως ακόμη και την ημέρα της επ’ ακροατηρίου συζήτησης. Πρέπει να υπομνησθεί ότι εάν η ένσταση ακυρότητας της διαδικασίας δεν προβλήθηκε πρωτοδίκως από κατηγορούμενο ο οποίος ερημοδίκησε ή δεν εκπροσωπήθηκε στο πρωτοβάθμιο δικαστήριο, υπάρχει η δυνατότητα προβολής της και κατ’ έφεση.
62.
Τρίτον, πρέπει να υπογραμμιστεί ότι το εισαγωγικό άρθρο του CPP περιλαμβάνει ένα εδάφιο που ορίζει ότι, σε υποθέσεις κακουργημάτων και πλημμελημάτων, δεν επιτρέπεται να εκδοθεί καταδικαστική απόφαση σε βάρος προσώπου αποκλειστικώς βάσει δηλώσεων στις οποίες προέβη χωρίς να έχει μπορέσει να μιλήσει με δικηγόρο και να λάβει τη συνδρομή του. Επιπλέον και κυρίως, με νόμο της 22ας Δεκεμβρίου 2021, ο οποίος τέθηκε σε ισχύ στις 31 Δεκεμβρίου του ιδίου έτους, το προαναφερθέν άρθρο περιλαμβάνει ένα νέο εδάφιο, το οποίο έχει ως εξής: «[σ]ε υποθέσεις κακουργημάτων ή πλημμελημάτων, το δικαίωμα σιωπής σχετικά με τις προσαπτόμενες πράξεις γνωστοποιείται σε κάθε ύποπτο ή κατηγορούμενο προτού υποβάλει τις παρατηρήσεις του και πριν από οποιαδήποτε ανακριτική πράξη, μεταξύ άλλων για τη συλλογή πληροφοριών σχετικών με την προσωπικότητά του ή για τη λήψη μέτρου ασφαλείας, κατά την πρώτη εμφάνισή του ενώπιον ανακριτικής υπηρεσίας, δικαστή, δικαστηρίου ή κάθε εντεταλμένου από δικαστική αρχή προσώπου ή υπηρεσίας. Ουδεμία καταδικαστική απόφαση μπορεί να εκδοθεί αποκλειστικώς βάσει δηλώσεων που έγιναν χωρίς να έχει γνωστοποιηθεί το εν λόγω δικαίωμα».
63.
Οι διατάξεις αυτές είναι ουσιώδεις καθόσον καθιστούν δυνατή την αυτόματη άρση της προσβολής του δικαιώματος ενημέρωσης των υπόπτων ή κατηγορουμένων για τα προβλεπόμενα από την οδηγία 2012/13 δικαιώματά τους, και δη για το δικαίωμα συνδρομής δικηγόρου και το δικαίωμα σιωπής, μέσω της «εξουδετέρωσης» τυχόν δηλώσεων των ενδιαφερομένων που έχουν ληφθεί παρατύπως κατά την προδικασία για τη διερεύνηση της ποινικής ευθύνης τους.
64.
Τέταρτον, μολονότι δεν αμφισβητείται ότι ο δικαστικός σχηματισμός δεν έχει την εξουσία να ελέγχει αυτεπαγγέλτως την ακυρότητα των πρακτικών που δεν έχουν συνταχθεί προσηκόντως, εντούτοις οφείλει να αποφανθεί ότι, λόγω της διαπιστωθείσα πλημμέλειας, στερούνται αποδεικτικής ισχύος. Συναφώς, το άρθρο 429 του CPP, το οποίο μνημονεύθηκε κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, προβλέπει ότι κάθε πρακτικό ή έκθεση έχει αποδεικτική αξία μόνον εφόσον είναι νομότυπο, αν ο συντάκτης του ενήργησε στο πλαίσιο της άσκησης των καθηκόντων του και αναφέρθηκε σε ζήτημα της αρμοδιότητάς του (
46
). Οι παράτυπες πράξεις δεν έχουν καμία αποδεικτική ισχύ. Επομένως, το αιτούν δικαστήριο θα πρέπει να μη λάβει υπόψη τα παράτυπα διαδικαστικά έγγραφα και να μην τους αναγνωρίσει οποιαδήποτε αποδεικτική αξία, με την παρατήρηση ότι η απώλεια της αποδεικτικής ισχύος των πρακτικών δεν είναι απόρροια της ακύρωσής τους. Το αιτούν δικαστήριο δύναται, σε συνάρτηση με την εκτίμησή του σχετικά με τα στοιχεία της δικογραφίας που παραμένουν έγκυρα, να αποφασίσει σύμφωνα με τη δική του πεποίθηση να απαλλάξει, ενδεχομένως, τους δύο κατηγορουμένους. Επιβάλλεται η διαπίστωση ότι η εν λόγω διάταξη παρέχει την ευχέρεια να μη ληφθούν υπόψη πληροφορίες και αποδεικτικά στοιχεία που αποκτήθηκαν κατά παράβαση των επιταγών του δικαίου της Ένωσης, εν προκειμένω των άρθρων 3 και 4 της οδηγίας 2012/13. Συνεπώς, η διαπιστωθείσα παρατυπία μπορεί να θεραπευθεί (
47
).
65.
Κατά συνέπεια, η ύπαρξη των δικονομικών αυτών κανόνων στη γαλλική έννομη τάξη εγγυάται την αποτελεσματικότητα του δικαίου της Ένωσης και η απαγόρευση προς το αιτούν δικαστήριο να εξετάσει αυτεπαγγέλτως μια ένσταση ακυρότητας της διαδικασίας η οποία αφορά καθυστερημένη γνωστοποίηση στους δύο κατηγορουμένους του δικαιώματος σιωπής, ως λόγο ακυρότητας ιδιωτικής φύσης, δεν παραβιάζει την αρχή της αποτελεσματικότητας, στο μέτρο που ο ως άνω κανόνας δεν μπορεί, αυτός καθεαυτόν, να καταστήσει πρακτικώς αδύνατη ή υπερβολικά δυσχερή την άσκηση των δικαιωμάτων που αντλούν οι ύποπτοι ή οι κατηγορούμενοι από το άρθρο 3, παράγραφος 1, στοιχείο εʹ, και από το άρθρο 4, παράγραφος 2, της οδηγίας 2012/13, σε συνδυασμό με το άρθρο 8, παράγραφος 2, της ίδιας οδηγίας.
66.
Το συμπέρασμα αυτό δεν μπορεί να τεθεί εν αμφιβόλω υπό το πρίσμα του άρθρου 47 και του άρθρου 48, παράγραφος 2, του Χάρτη. Ως προς το ζήτημα αυτό, αρκεί η επισήμανση ότι, όταν οι πολίτες έχουν στη διάθεσή τους, στον οικείο τομέα του δικαίου της Ένωσης, μέσο ένδικης προστασίας ικανό να διασφαλίσει τον σεβασμό των δικαιωμάτων που οι πολίτες αντλούν από το δίκαιο της Ένωσης, όπερ προκύπτει ότι συμβαίνει εν προκειμένω στη γαλλική έννομη τάξη, κανόνας του εθνικού δικαίου ο οποίος εμποδίζει το δικαστήριο να εξετάσει αυτεπαγγέλτως ένσταση ακυρότητας της διαδικασίας λόγω παράβασης διατάξεων που προστατεύουν το ιδιωτικό συμφέρον των προσώπων αυτών δεν μπορεί να ερμηνευθεί ως περιορισμός, υπό την έννοια του άρθρου 52, παράγραφος 1, του Χάρτη, του δικαιώματος πραγματικής προσφυγής και δίκαιης δίκης ούτε των δικαιωμάτων υπεράσπισης που κατοχυρώνονται, αντιστοίχως, στα άρθρο 47 και στο άρθρο 48, παράγραφος 2, του Χάρτη (
48
).
67.
Επομένως, καταλήγω ότι η προτεινόμενη αυτή ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης συνάδει με τη νομολογία του Δικαστηρίου και του ΕΔΔΑ σχετικά με το ζήτημα της αυτεπάγγελτης εξέτασης.
Επί της ευρωπαϊκής νομολογίας σχετικά με το ζήτημα της αυτεπάγγελτης εξέτασης
Επί της νομολογίας του Δικαστηρίου
68.
Σε αστικές και διοικητικές υποθέσεις, το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι το δίκαιο της Ένωσης, και ειδικότερα η αρχή της αποτελεσματικότητας, δεν επιβάλλει, κατ’ αρχήν, στα εθνικά δικαστήρια να εξετάζουν αυτεπαγγέλτως ισχυρισμό ο οποίος αφορά παράβαση διατάξεων του δικαίου της Ένωσης, ανεξαρτήτως της σπουδαιότητας των διατάξεων αυτών για την ευρωπαϊκή έννομη τάξη, εφόσον η εξέταση του συγκεκριμένου ισχυρισμού θα τα υποχρέωνε να υπερβούν τα όρια της ένδικης διαφοράς όπως αυτή προσδιορίστηκε από τους διαδίκους και να στηριχθούν σε άλλα γεγονότα και περιστάσεις πέραν εκείνων επί των οποίων θεμελίωσε το αίτημά του ο διάδικος που έχει συμφέρον για την εφαρμογή των εν λόγω διατάξεων. Ο περιορισμός αυτός της εξουσίας του εθνικού δικαστηρίου δικαιολογείται από την αρχή ότι οι διάδικοι έχουν την πρωτοβουλία της δίκης και, κατά συνέπεια, όταν κατά το εθνικό δικονομικό δίκαιο οι διάδικοι έχουν πράγματι τη δυνατότητα να προβάλουν ισχυρισμό βασιζόμενο στο δίκαιο της Ένωσης, ο εθνικός δικαστής μπορεί να ενεργεί αυτεπαγγέλτως μόνο σε εξαιρετικές περιπτώσεις, όταν αυτό απαιτείται χάριν του δημοσίου συμφέροντος (
49
).
69.
Το Δικαστήριο επισήμανε (
50
) επίσης ότι η νομολογία αυτή δεν τίθεται εν αμφιβόλω από τις παραδοχές των αποφάσεων της 14ης Δεκεμβρίου 1995, Peterbroeck (C‑312/93, EU:C:1995:437), και της 27ης Ιουνίου 2000, Océano Grupo Editorial (C‑240/98, EU:C:2000:346), οι οποίες μνημονεύονται στην απόφαση περί παραπομπής και χαρακτηρίζονται, η μεν, από ιδιαίτερα στη συγκεκριμένη υπόθεση περιστατικά που είχαν ως αποτέλεσμα να στερείται ο προσφεύγων της κύριας δίκης τη δυνατότητα να προβάλει λυσιτελώς το ασυμβίβαστο μιας εθνικής διατάξεως προς το δίκαιο Ένωσης, η δε, από την ανάγκη διασφάλισης στον καταναλωτή της αποτελεσματικής προστασίας στην οποία αποσκοπεί η οδηγία 93/13 (
51
).
70.
Το ζήτημα των καταχρηστικών ρητρών αποτέλεσε αδιαμφισβήτητα, στο δίκαιο προστασίας του καταναλωτή, την πύλη εισόδου για την αυτεπάγγελτη εξέταση εκ μέρους του εθνικού δικαστή, στον οποίο ανατέθηκε η εξουσία και, στη συνέχεια, το καθήκον να εξετάζει αυτεπαγγέλτως την καταχρηστικότητα μιας συμβατικής ρήτρας (
52
). Κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, το σύστημα προστασίας που καθιερώνει η οδηγία 93/13 στηρίζεται στην αντίληψη ότι ο καταναλωτής βρίσκεται σε ασθενέστερη θέση έναντι του επαγγελματία όσον αφορά τόσο την εξουσία διαπραγμάτευσης όσο και το επίπεδο πληροφόρησης, κατάσταση η οποία τον υποχρεώνει να αποδέχεται τους όρους που έχει εκ των προτέρων καταρτίσει ο επαγγελματίας, χωρίς να μπορεί να ασκήσει επιρροή επί του περιεχομένου τους. Λαμβανομένης υπόψη της ασθενέστερης αυτής θέσης, το άρθρο 6, παράγραφος 1, της εν λόγω οδηγίας προβλέπει ότι οι καταχρηστικές ρήτρες δεν δεσμεύουν τους καταναλωτές. Πρόκειται για διάταξη αναγκαστικού δικαίου η οποία έχει ως σκοπό να αντικαταστήσει την τυπική ισορροπία την οποία εγκαθιδρύει η σύμβαση μεταξύ των δικαιωμάτων και των υποχρεώσεων των συμβαλλομένων με μια ουσιαστική ισορροπία, ικανή να αποκαταστήσει τη μεταξύ τους ισότητα (
53
).
71.
Ο εθνικός δικαστής οφείλει ειδικότερα να εξετάζει αυτεπαγγέλτως τον καταχρηστικό χαρακτήρα συμβατικής ρήτρας που εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 93/13 και, κατ’ αυτόν τον τρόπο, να επανορθώνει την έλλειψη ισορροπίας η οποία υφίσταται μεταξύ του καταναλωτή και του επαγγελματία, εφόσον έχει στη διάθεσή του τα απαραίτητα προς τούτο νομικά και πραγματικά στοιχεία. Επιπλέον, η οδηγία 93/13 επιβάλλει στα κράτη μέλη, όπως προκύπτει από το άρθρο 7, παράγραφος 1, σε συνδυασμό με την εικοστή τέταρτη αιτιολογική της σκέψη, να προβλέπουν κατάλληλα και αποτελεσματικά μέτρα προκειμένου να παύσει η χρησιμοποίηση των καταχρηστικών ρητρών στις συμβάσεις που συνάπτονται από επαγγελματία με καταναλωτές. Λαμβάνοντας υπόψη τις επιταγές του άρθρου 6, παράγραφος 1, καθώς και του άρθρου 7, παράγραφος 1, της οδηγίας 93/13, ενός διατάξεων που δεν έχει ισοδύναμο στην οδηγία 2012/13, το Δικαστήριο έχει οριοθετήσει τον τρόπο με τον οποίο το εθνικό δικαστήριο οφείλει να διασφαλίζει την προστασία των δικαιωμάτων που οι καταναλωτές αντλούν από την οδηγία αυτή, διευκρινίζοντας παράλληλα ότι η προστασία του καταναλωτή δεν είναι απόλυτη (
54
). Συναφώς, το Δικαστήριο έχει καταστήσει σαφές ότι η τήρηση της αρχής της αποτελεσματικότητας δεν μπορεί να βαίνει μέχρι του σημείου να απαιτείται από το εθνικό δικαστήριο όχι μόνον να θεραπεύσει μια δικονομικής φύσεως παράλειψη του αγνοούντος τα δικαιώματά του καταναλωτή, αλλά και να επανορθώσει καθ’ ολοκληρία τις συνέπειες από την πλήρη αδράνεια του συγκεκριμένου καταναλωτή (
55
).
72.
Το αιτούν δικαστήριο εκτιμά ότι είναι δυνατή η εφαρμογή της προαναφερθείσας νομολογίας στη διαδικασία της κύριας δίκης επικαλούμενο ειδικότερα την ασθενέστερη θέση των καταναλωτών (
56
) και των κατηγορουμένων, προσέγγιση η οποία, κατά τη γνώμη μου, δεν μπορεί να γίνει δεκτή. Υπενθυμίζεται ότι η υπόθεση της κύριας δίκης εντάσσεται στη σφαίρα του ποινικού δικαίου, ενός τομέα άσχετου με τις συμβατικές ενοχές στο πλαίσιο του οποίου τόσο ο νομοθέτης όσο και ο δικαστής καλούνται να διασφαλίσουν τη στάθμιση μεταξύ, αφενός, της πρόληψης των προσβολών της δημόσιας τάξης, της αναζήτησης των δραστών ποινικών αδικημάτων και της καταστολής της εγκληματικότητας και, αφετέρου, των θεμελιωδών δικαιωμάτων του κατηγορουμένου, μεριμνώντας ταυτόχρονα για την ολοκλήρωση της διαδικασίας εντός εύλογου χρόνου. Επιπλέον, στο πλαίσιο της άσκησης της κατασταλτικής του εξουσίας, το κράτος αποσκοπεί όχι μόνον στην προστασία των συμφερόντων των θυμάτων των αδικημάτων, αλλά και των γενικότερων συμφερόντων της κοινωνίας που συγκροτούν το δημόσιο συμφέρον υπό ευρεία έννοια.
73.
Στο πλαίσιο αυτό, πρέπει να υπογραμμιστεί ότι, μετά την έκδοση της αποφάσεως-πλαισίου 2002/584, θεσπίστηκαν προοδευτικά στον τομέα της δικαστικής συνεργασίας σε ποινικές υποθέσεις, πράξεις των οποίων η συντονισμένη εφαρμογή έχει ως σκοπό να ενισχύσει την εμπιστοσύνη των κρατών μελών προς τις αντίστοιχες εθνικές έννομες τάξεις, με σκοπό τη διασφάλιση της αναγνώρισης και της εκτέλεσης των ποινικών αποφάσεων εντός της Ένωσης προκειμένου να αποφευχθεί η ατιμωρησία των δραστών αξιόποινων πράξεων (
57
) και να κατοχυρώνεται παράλληλα ο δίκαιος χαρακτήρα της ποινικής διαδικασίας. Όπως αναφέρουν οι αιτιολογικές σκέψεις 11, 12 και 14 της οδηγίας 2012/13, αυτή εντάσσεται στην προαναφερθείσα δέσμη δέσμης νομικών πράξεων που συγκεκριμενοποιούν τον οδικό χάρτη τον οποίο ενέκρινε το Συμβούλιο το 2009, με σκοπό την ενίσχυση των δικαιωμάτων των υπόπτων ή κατηγορουμένων καθ’ όλη τη διάρκεια της ποινικής διαδικασίας (
58
). Το σωρευτικό αποτέλεσμα αυτών των πράξεων, οι οποίες έρχονται να προστεθούν στις διατάξεις του Χάρτη, της ΕΣΔΑ και της νομολογίας του ΕΔΔΑ καθώς και στους εθνικούς μηχανισμούς, εξασφαλίζει πραγματική και ευρεία προστασία στους ενδιαφερόμενους των οποίων το καθεστώς δεν είναι επομένως συγκρίσιμο, ούτε από πλευράς επιπέδου πληροφόρησης, με εκείνο του καταναλωτή στο πλαίσιο της συμβατικής του σχέσης με έναν επαγγελματία (
59
). Υπό τις συνθήκες αυτές, καταλήγω ότι δεν νοείται στην υπό κρίση υπόθεση κατ’ αναλογίαν εφαρμογή της λύσης της εξομοίωσης της ευρωπαϊκής ρύθμισης με τους εσωτερικούς κανόνες δημόσιας τάξης, η οποία εφαρμόζεται σε σχέση με το άρθρο 6 της οδηγίας 93/13.
74.
Τέλος, στο σημείο αυτό, εκτιμώ ότι είναι αναγκαία μια αναφορά στην πρόσφατη νομολογία του Δικαστηρίου σχετικά με τον ρόλο του δικαστή στο πλαίσιο, αφενός, ποινικής διαδικασίας στηριζόμενης σε πληροφορίες ή αποδεικτικά στοιχεία που αποκτήθηκαν κατά παράβαση των απαιτήσεων της οδηγίας 2002/58/ΕΚ (
60
) και, αφετέρου, διαδικασίας ελέγχου προβλεπόμενων από το δίκαιο της Ένωσης προϋποθέσεων νομιμότητας της κράτησης υπηκόων τρίτων χωρών.
75.
Πρώτον, το Δικαστήριο έκρινε ότι το άρθρο 15, παράγραφος 1, της οδηγίας 2002/58, ερμηνευόμενο υπό το πρίσμα της αρχής της αποτελεσματικότητας, επιβάλλει στο εθνικό ποινικό δικαστήριο να μη λαμβάνει υπόψη πληροφοριακά και αποδεικτικά στοιχεία που έχουν αποκτηθεί μέσω μιας αντίθετης προς το ενωσιακό δίκαιο γενικευμένης διατήρησης όλων αδιακρίτως των δεδομένων κίνησης και των δεδομένων θέσης στο πλαίσιο ποινικής διαδικασίας κινηθείσας κατά προσώπων υπόπτων για εγκληματικές πράξεις, εφόσον τα πρόσωπα αυτά δεν έχουν δυνατότητα αποτελεσματικής υποβολής παρατηρήσεων επί των εν λόγω πληροφοριακών και αποδεικτικών στοιχείων, τα οποία προέρχονται από τομέα που εκφεύγει της γνώσης των δικαστών και δύνανται να ασκήσουν καθοριστική επιρροή στην εκτίμηση των πραγματικών περιστατικών (
61
). Μολονότι και στην περίπτωση εκείνη επρόκειτο για εφαρμογή της αρχής της αποτελεσματικότητας σε ποινική διαδικασία, όπως και στην υπόθεση της κύριας δίκης, η υπό κρίση υπόθεση δεν αφορά αποδεικτικά στοιχεία προερχόμενα από τομέα που εκφεύγει της γνώσης των δικαστών, τα οποία, αν γίνονταν δεκτά, θα έθεταν σε κίνδυνο την τήρηση της αρχής της εκατέρωθεν ακροάσεως και, ως εκ τούτου, το δικαίωμα σε δίκαιη δίκη.
76.
Δεύτερον, το Δικαστήριο έκρινε ότι το άρθρο 15, παράγραφοι 2 και 3, της οδηγίας 2008/115/ΕΚ (
62
), το άρθρο 9, παράγραφοι 3 και 5, της οδηγίας 2013/33/ΕΕ (
63
) και το άρθρο 28, παράγραφος 4, του κανονισμού (ΕΕ) 604/2013 (
64
), σε συνδυασμό με τα άρθρα 6 και 47 του Χάρτη, έχουν την έννοια ότι, στο πλαίσιο του ελέγχου της τήρησης των προϋποθέσεων νομιμότητας της κράτησης υπηκόου τρίτης χώρας οι οποίες απορρέουν από το δίκαιο της Ένωσης, η δικαστική αρχή οφείλει να εξετάζει αυτεπαγγέλτως, με βάση τα στοιχεία της υποθέσεως που περιήλθαν εις γνώσιν της, όπως συμπληρώθηκαν ή διευκρινίστηκαν κατά την ενώπιόν της κατ’ αντιμωλίαν διαδικασία, εάν ενδεχομένως δεν τηρήθηκε προϋπόθεση νομιμότητας την οποία δεν επικαλέστηκε ο ενδιαφερόμενος (
65
).
77.
Κατά τη γνώμη μου, η λύση αυτή υπαγορεύθηκε από ένα ειδικό κανονιστικό πλαίσιο, το οποίο διαφέρει ριζικά από εκείνο της υπό κρίση υποθέσεως. Το Δικαστήριο διευκρίνισε κατ’ αρχάς ότι, μολονότι η κράτηση υπηκόου τρίτης χώρας συνιστά σοβαρή επέμβαση στο δικαίωμα στην ελευθερία, το οποίο κατοχυρώνεται στο άρθρο 6 του Χάρτη, εντούτοις ο σκοπός ενός τέτοιου μέτρου, κατά την έννοια της οδηγίας 2008/115, της οδηγίας 2013/33 και του κανονισμού 604/2013, δεν είναι η δίωξη ή η καταστολή ποινικών αδικημάτων. Εν συνεχεία, και κυρίως, το Δικαστήριο επισήμανε ότι ο νομοθέτης της Ένωσης δεν περιορίστηκε στη θέσπιση κοινών κανόνων ουσιαστικού δικαίου όσον αφορά τις συνθήκες κράτησης, αλλά θεσμοθέτησε επίσης κοινούς διαδικαστικούς κανόνες, σκοπός των οποίων είναι να διασφαλιστεί η ύπαρξη, σε κάθε κράτος μέλος, καθεστώτος που να επιτρέπει στην αρμόδια δικαστική αρχή να αφήνει ελεύθερο τον ενδιαφερόμενο, ενδεχομένως κατόπιν αυτεπάγγελτης εξέτασης, μόλις προκύψει ότι η κράτησή του δεν είναι ή έχει παύσει να είναι νόμιμη (
66
). Το Δικαστήριο υπογράμμισε ότι η κράτηση που διατάσσεται από διοικητική αρχή υπόκειται σε δικαστική επανεξέταση είτε αυτεπαγγέλτως είτε κατόπιν αιτήσεως του ενδιαφερομένου, μολονότι όσον αφορά τη συνέχιση του μέτρου κράτησης, η αρμόδια αρχή υποχρεούται να πραγματοποιεί αυτεπαγγέλτως την επανεξέταση, ακόμη και αν δεν το έχει ζητήσει ο ενδιαφερόμενος. Σε ένα κανονιστικό πλαίσιο το οποίο χαρακτηρίζεται από την αυτεπάγγελτη εξέταση από τον δικαστή όταν προκύπτει ότι δεν συντρέχουν ή έχουν πλέον παύσει να συντρέχουν οι προϋποθέσεις νομιμότητας της κράτησης και το οποίο μπορεί να συνεπάγεται τη διεξαγωγή διαδικασίας χωρίς να παρίσταται ο κρατούμενος, ήταν θεωρητικά δύσκολο να υιοθετηθεί λύση διαφορετική από εκείνη της αυτεπάγγελτης εξέτασης από τον δικαστή της μη τήρησης προϋπόθεσης νομιμότητας της κράτησης «την οποία δεν επικαλέστηκε ο ενδιαφερόμενος».
78.
Υπό το πρίσμα της αυστηρής αυτής οριοθέτησης αναφορικά με το μέτρο της κράτησης όπως περιγράφηκε ανωτέρω, το Δικαστήριο απέκλινε από τη συνήθη νομολογία του σχετικά, αφενός, με την a priori έλλειψη υποχρέωσης αυτεπάγγελτης εξέτασης σε διοικητικές υποθέσεις στις οποίες έχει εφαρμογή η αρχή της διαθέσεως, και, αφετέρου, με την υλοποίηση της αρχής της αποτελεσματικότητας (
67
). Ωστόσο, στην υπό κρίση υπόθεση, είναι πρόδηλο ότι δεν υπάρχει στο δίκαιο της Ένωσης ανάλογη οριοθέτηση σε δικονομικό επίπεδο, με συνέπεια να μην νοείται, κατά τη γνώμη μου, ενδεχόμενο κατ’ αναλογίαν εφαρμογής της λύσης που υιοθετήθηκε όσον αφορά τον δικαστικό έλεγχο της κράτησης.
Επί της νομολογίας του ΕΔΔΑ
79.
Κατά την εξέταση μιας αιτίασης στηριζόμενης στο άρθρο 6 της ΕΣΔΑ, το ΕΔΔΑ πρέπει κατ’ ουσίαν να κρίνει αν η ποινική διαδικασία είχε, στο σύνολό της δίκαιο χαρακτήρα, σε συνάρτηση με τις ιδιαίτερες περιστάσεις της κάθε υποθέσεως. Επομένως, η τήρηση των απαιτήσεων της δίκαιης δίκης εκτιμάται κατά περίπτωση, με γνώμονα τη διεξαγωγή της διαδικασίας στο σύνολό της και όχι βάσει μεμονωμένης εξέτασης ενός συγκεκριμένου στοιχείου ή περιστατικού, μολονότι δεν μπορεί να αποκλειστεί το ενδεχόμενο ένα συγκεκριμένο στοιχείο να είναι τόσο καθοριστικό ώστε να καθιστά δυνατή την κρίση περί δίκαιης δίκης σε πρώιμο στάδιο (
68
). Λαμβανομένης υπόψη της φύσης του δικαιώματος μη αυτοενοχοποίησης και του δικαιώματος σιωπής, το ΕΔΔΑ εκτιμά ότι, κατ’ αρχήν, δεν μπορεί να δικαιολογηθεί η μη γνωστοποίηση των δικαιωμάτων αυτών σε έναν ύποπτο. Ωστόσο, σε περίπτωση που ο τελευταίος δεν είχε ενημερωθεί σχετικώς, πρέπει να διερευνηθεί αν, παρά το κενό αυτό, η διαδικασία στο σύνολό της ήταν δίκαιη (
69
).
80.
Η συνολική αυτή αξιολόγηση μπορεί να περιλαμβάνει την έλεγχο της αποτελεσματικότητας της νομικής συνδρομής, το δικαίωμα στην οποία κατοχυρώνεται στο άρθρο 6, παράγραφος 3, στοιχείο γʹ, της ΕΣΔΑ. Το ΕΔΔΑ εκτιμά ότι, βάσει της ανεξαρτησίας του δικηγορικού σώματος έναντι του κράτους, η υπεράσπιση εναπόκειται κατ’ ουσίαν στον κατηγορούμενο και στον δικηγόρο του, είτε ο τελευταίος διορίζεται από το δικαστήριο είτε αμείβεται από τον εντολέα του. Εντούτοις, αν η παράλειψη του διορισμένου δικηγόρου είναι πρόδηλη ή γνωστοποιείται επαρκώς στις αρχές με άλλον τρόπο, οι τελευταίες οφείλουν να λάβουν μέτρα για να διασφαλίσουν ότι ο κατηγορούμενος απολαύει πράγματι του δικαιώματος νομικής συνδρομής. Ωστόσο, το Δημόσιο δεν μπορεί να θεωρηθεί υπεύθυνο για τυχόν πλημμέλεια δικηγόρου που διορίστηκε στο πλαίσιο της δικαστικής αρωγής (
70
).
81.
Συναφώς, η ευθύνη του κράτους μπορεί να θεμελιωθεί όταν ο δικηγόρος παραλείπει εντελώς να ενεργήσει για λογαριασμό του κατηγορουμένου (
71
) ή δεν τηρεί έναν αμιγώς τυπικό κανόνα που απαιτείται για την άσκηση μέσου ένδικης προστασίας, περιπτώσεις οι οποίες δεν είναι δυνατόν να εξομοιωθούν με εσφαλμένη γραμμή υπεράσπισης ή πλημμέλεια στην επιχειρηματολογία όπου δεν μπορεί να στοιχειοθετηθεί τέτοια ευθύνη, το δε ΕΔΔΑ έχει επίσης λάβει υπόψη, στο πλαίσιο συνολικής εκτίμησης των περιστάσεων, το γεγονός ότι ο προσφεύγων ήταν αλλοδαπός ο οποίος δεν γνώριζε τη γλώσσα της διαδικασίας και αντιμετώπιζε κατηγορίες που θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε βαριά ποινή φυλάκισης. Στην τελευταία αυτή περίπτωση, το ΕΔΔΑ αποφάνθηκε ότι το εθνικό δικαστήριο θα μπορούσε να καλέσει τον διορισμένο δικηγόρο να συμπληρώσει ή να διορθώσει το δικόγραφό του αντί να κηρύξει την αίτηση αναιρέσεως απαράδεκτη (
72
).
82.
Πέραν του ότι ο ρόλος του ΕΔΔΑ είναι να αποφαίνεται επί των διαφορών που άγονται ενώπιόν του και όχι να αποφαίνεται in abstracto ή να εναρμονίζει τα διάφορα νομικά συστήματα, παρατηρώ, λαμβανομένων υπόψη των ιδιαίτερων περιστάσεων κάθε υποθέσεως (
73
), ότι οι προαναφερθείσες περιπτώσεις, οι οποίες αντιπροσωπεύουν μια περιοριστική προσέγγιση, διαφέρουν από τις περιστάσεις της υποθέσεως της κύριας δίκης. Ειδικότερα, πρέπει να υπογραμμιστεί ότι το δικαίωμα σιωπής και το δικαίωμα ενημέρωσης ως προς τα δικονομικά δικαιώματα είναι ατομικά δικαιώματα που βρίσκονται στην ελεύθερη διάθεση των κατόχων τους και εναπόκειται αποκλειστικά στους κατηγορουμένους και στους συνηγόρους τους να ορίσουν τη στρατηγική υπεράσπισης, η οποία μπορεί να περιλαμβάνει τη μη επίκληση προσβολής των δικαιωμάτων αυτών για λόγους που αφορούν ειδικώς τα ενδιαφερόμενα πρόσωπα (
74
). Μια τέτοια περίπτωση δεν μπορεί, αυτή καθεαυτήν, να εξομοιωθεί κατ’ ανάγκην με εκείνη της «πρόδηλης παράλειψης» που απαιτεί θετικά μέτρα από την πλευρά του αρμόδιου δικαστηρίου (
75
). Κατά την ακροαματική διαδικασία, ο δικαστής δεν υποκαθιστά τους διαδίκους στην επιλογή των στρατηγικών υπεράσπισής τους.
Ενδιάμεσο συμπέρασμα
83.
Λαμβανομένου υπόψη του συνόλου των προεκτεθέντων, προτείνω στο Δικαστήριο να αποφανθεί ότι τα άρθρα 3 και 4 της οδηγίας 2012/13, καθώς και το άρθρο 8, παράγραφος 2, της οδηγίας 2012/13, ερμηνευόμενα υπό το πρίσμα του άρθρου 47 και του άρθρου 48, παράγραφος 2, του Χάρτη και των αρχών της ισοδυναμίας και της αποτελεσματικότητας, δεν αποκλείουν ερμηνεία εθνικής διατάξεως βάσει της οποίας απαγορεύεται στο δικαστήριο, στο στάδιο της κύριας δίκης και ενώ δεν έχει προηγηθεί προκαταρκτική εξέταση, να εξετάζει αυτεπαγγέλτως την προσβολή του δικαιώματος του κατηγορουμένου να ενημερωθεί σχετικά με το δικαίωμα σιωπής.
84.
Κατά τη γνώμη μου, η συγκριτική ανάλυση των εθνικών εννόμων τάξεων (
76
) δεν θα πρέπει να οδηγήσει σε διαφορετική ερμηνεία. Μια γρήγορη επισκόπηση των νομοθεσιών των διαφόρων κρατών μελών όχι μόνον δεν αντανακλά την κλασική summa divisio μεταξύ κατηγορητικού και ανακριτικού συστήματος, η οποία συνεπάγεται θεωρητικά έναν αντιστοίχως παθητικό ή ενεργητικό ρόλο του δικαστή, αλλά αναδεικνύει την αλληλοδιείσδυση των δύο αυτών συστημάτων, καθώς και την ποικιλομορφία και την πολυπλοκότητα των ποινικών διαδικασιών, οι οποίες στηρίζονται σε συνδυασμούς κανόνων που καθιστούν τη συγκριτική εξέταση ευαίσθητο εγχείρημα με αβέβαια μάλιστα αποτελέσματα. Επομένως, τα εθνικά συστήματα, είτε προβλέπουν είτε όχι, σε περίπτωση προσβολής του δικαιώματος ενημέρωσης, μηχανισμούς, ενίοτε αυτόματους, για την επέλευση εννόμων συνεπειών με βάση τους κανόνες παραδεκτού των αποδεικτικών στοιχείων ή τους κανόνες ακυρότητας των παράτυπων διαδικαστικών πράξεων, καθορίζουν λιγότερο ή περισσότερο αυστηρά τον ρόλο που διαδραματίζει ο κατηγορούμενος και, κατ’ αντιστοιχίαν ο δικαστής, κατά την εφαρμογή των ως άνω μηχανισμών.
85.
Πάντως, όλες οι εθνικές έννομες τάξεις που εξετάστηκαν καθιερώνουν το σύστημα της ελεύθερης απόδειξης το οποίο παραπέμπει στην ελευθερία του δικαστή κατά την εκτίμηση των αποδείξεων και, μολονότι μπορεί να ακολουθούν διαφορετικές δικονομικές οδούς, έχουν όλες την ίδια μέριμνα ή τον ίδιο σκοπό, ήτοι να μην παράγει αποτελέσματα μια παράτυπη διαδικαστική πράξη όπως σε περιπτώσεις προσβολής του δικαιώματος ενημέρωσης, μεταξύ άλλων, σχετικά με το δικαίωμα σιωπής. Όπως ορθώς αναφέρεται στο «ερευνητικό σημείωμα» 22/006, ελλείψει επίσημης απόρριψης ενός αποδεικτικού στοιχείου από τον δικαστή, τυχόν πλημμέλεια της διαδικασίας στο πλαίσιο της λήψης του συγκεκριμένου αποδεικτικού στοιχείου μπορεί πάντοτε να ληφθεί υπόψη στο πλαίσιο της αποφάσεως επί της ουσίας, όσον αφορά την αποδεικτική αξία του στοιχείου αυτού, όπως ακριβώς επισημάνθηκε στα προηγούμενα σημεία των παρουσών προτάσεων σε σχέση με τη γαλλική έννομη τάξη.
86.
Γεννάται λοιπόν το ερώτημα: είναι αναγκαίο και δη σκόπιμο να υιοθετήσει το Δικαστήριο μια λύση που να παρέχει στο εθνικό δικαστήριο την ευχέρεια, ή κατά μείζονα λόγο να του επιβάλλει μια υποχρέωση, αυτεπάγγελτης εξέτασης της οποίας, ως έχουν τα πράγματα, είναι αδύνατον να μετρηθούν όλες οι συνέπειες τόσο επί της πολύπλοκης αρχιτεκτονικής δομής των εθνικών δικονομικών συστημάτων, όπως έχει διαμορφωθεί σε αναζήτηση αυτής της τόσο δυσεύρετης ισορροπίας μεταξύ της ανάγκης καταστολής των ποινικών αδικημάτων και του δικαιώματος των κατηγορουμένων σε δίκαιη δίκη (
77
), όσο και επί της οργάνωσης των εθνικών δικαστικών συστημάτων (
78
); Εξάλλου, η εφαρμογή από τον δικαστή της αυτεπάγγελτης εξέτασης νοείται προφανώς μόνον υπό την αυστηρή τήρηση της αρχής της εκατέρωθεν ακροάσεως, όπερ μπορεί να συνεπάγεται επιμήκυνση της διαδικασίας (
79
).
87.
Κατά τη γνώμη μου, μια τέτοια λύση δεν είναι αναγκαία για την ενίσχυση της νομιμότητας της αμοιβαίας εμπιστοσύνης την οποία προϋποθέτει η αμοιβαία αναγνώριση. Αναμφισβήτητα το δίκαιο της Ένωσης έχει αναπτυχθεί σημαντικά στον τομέα της δικαστικής συνεργασίας σε ποινικές υποθέσεις, σε σημείο που να μπορεί πλέον να γίνει λόγος για ένα κεκτημένο ή μια σημαντική κοινή κληρονομιά που έχει συμβάλει σε μια ανωφερή πορεία ευθυγράμμισης των εθνικών νομικών συστημάτων όσον αφορά την προστασία των δικονομικών δικαιωμάτων των υπόπτων ή κατηγορουμένων και σε μια πραγματική πρόοδο ως προς την ένταξη των συστημάτων αυτών στην Ένωση. Στο πλαίσιο αυτό, πρέπει να υπογραμμιστεί ότι, αφενός, όπως τόνισε η Γαλλική Κυβέρνηση, το ζητούμενο στην προκειμένη περίπτωση δεν είναι να βρεθεί, στο πλαίσιο ενός οιονεί διακρατικού ανταγωνισμού, το εθνικό σύστημα που διασφαλίζει την καλύτερη προστασία των εν λόγω δικαιωμάτων (
80
) και ότι, αφετέρου, όπως επισημαίνεται στη θεωρία, δεν υφίσταται υποκειμενικό δικαίωμα υπαγωγής στο σύστημα που προστατεύει περισσότερο τα ατομικά δικαιώματα (
81
).
88.
Δεδομένου ότι πρόκειται για ένα ζήτημα που εκφράζει τις ιδιαιτερότητες των εθνικών νομικών συστημάτων, τις οποίες οι συντάκτες των Συνθηκών δεσμεύθηκαν να διατηρήσουν (
82
), καθώς και για την ερμηνεία μιας οδηγίας που κυριολεκτικά αναθέτει στους υπόπτους ή κατηγορουμένους ή στους δικηγόρους τους τη μέριμνα να καταγγέλλουν τυχόν προσβολές των προβλεπόμενων σε αυτήν δικαιωμάτων ώστε να επέρχονται οι αναγκαίες έννομες συνέπειες, φρονώ ότι το Δικαστήριο πρέπει να επιδείξει φειδώ και να φροντίσει να δώσει μια απάντηση που να είναι αποδεκτή στις εθνικές έννομες τάξεις (
83
). Σύμφωνα με τον Μοντεσκιέ, τον Γάλλο φιλόσοφο και συγγραφέα του Διαφωτισμού, «είναι μερικές φορές απαραίτητο να αλλάξει ο νόμος. Ωστόσο, κάτι τέτοιο σπάνια συμβαίνει· και όταν έρχεται εκείνη η ώρα, πρέπει να επιδεικνύουμε τη μέγιστη δυνατή προσοχή» (
84
). Εν προκειμένω, εφαρμοζόμενη στο έργο της νομολογίας, η επίκληση αυτή πρέπει, εν πάση περιπτώσει, να οδηγήσει στην απόρριψη της λύσης που θα επέβαλλε μια υποχρέωση αυτεπάγγελτης εξέτασης η οποία θα επιβάρυνε περαιτέρω τα καθήκοντα των εθνικών δικαστών που καλούνται ήδη να αντεπεξέλθουν στην ταυτόχρονη εφαρμογή των εθνικών κανόνων δικαίου, του πρωτογενούς και του παράγωγου δικαίου της Ένωσης, συμπεριλαμβανομένου του Χάρτη, και των πάσης φύσεως συμβατικών κανόνων, συμπεριλαμβανομένης της ΕΣΔΑ, εργάζονται υπό θεσμικές συνθήκες χαρακτηριζόμενες από έντονες διαφορές (
85
) και διατρέχουν τον κίνδυνο στοιχειοθέτησης ευθύνης όσον αφορά το καθήκον το οποίο υπέχουν ως εγγυητές της νομιμότητας. Διότι, προς υπόμνηση της αναπόφευκτης ανθρώπινης συνιστώσας της ένδικης διαδικασίας, ο δικαστής δεν είναι αλάνθαστος, όπως άλλωστε και οι λοιποί παράγοντες της ποινικής δίκης, οι οποίοι δεν πρέπει να απαλλάσσονται των ευθυνών τους.
Πρόταση
89.
Λαμβανομένων υπόψη των προεκτεθέντων, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στο tribunal correctionnel de Villefranche-sur-Saône (πλημμελειοδικείο Villefrane-sur-Saône, Γαλλία) ως εξής:
Τα άρθρα 3 και 4 της οδηγίας 2012/13, καθώς και το άρθρο 8, παράγραφος 2, της οδηγίας 2012/13/ΕΕ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 22ας Μαΐου 2012, σχετικά με το δικαίωμα ενημέρωσης στο πλαίσιο ποινικών διαδικασιών, ερμηνευόμενα υπό το πρίσμα του άρθρου 47 και του άρθρου 48, παράγραφος 2, του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, καθώς και των αρχών της ισοδυναμίας και της αποτελεσματικότητας,
έχουν την έννοια ότι:
δεν αποκλείουν την ερμηνεία εθνικής διατάξεως βάσει της οποίας δεν επιτρέπεται στο δικαστήριο, κατά το στάδιο της κύριας διαδικασίας και ενώ δεν έχει προηγηθεί προκαταρκτική εξέταση, να εξετάζει αυτεπαγγέλτως την προσβολή του δικαιώματος του κατηγορουμένου να ενημερωθεί σχετικά με το δικαίωμα σιωπής, υπό την προϋπόθεση ότι οι εθνικοί δικονομικοί κανόνες, αφενός, κατοχυρώνουν το δικαίωμα πρόσβασης των υπόπτων ή των κατηγορουμένων σε δικηγόρο πριν και κατά το στάδιο της κύριας διαδικασίας και, αφετέρου, διασφαλίζουν ότι μπορεί να ληφθεί υπόψη ο παράνομος χαρακτήρας τυχόν διαδικαστικών πράξεων που έχουν διενεργηθεί ή τυχόν αποδεικτικών στοιχείων που έχουν αποκτηθεί κατά προσβολή του προαναφερθέντος δικαιώματος, είτε μέσω μηχανισμών ακυρότητας ή απαραδέκτου είτε κατά την εκτίμηση της αποδεικτικής ισχύος τους.
(
1
)	Γλώσσα του πρωτοτύπου: η γαλλική.
(
2
)	Δήλωση αριθ. 52 που ενσωματώθηκε στη Συνθήκη της Λισσαβώνας η οποία υπογράφηκε από 16 από τα 27 κράτη μέλη.
(
3
)	Weyembergh, A., «L’harmonisation des procédures pénales au sein de l’Union européenne», Archives de politique criminelle, no 26, εκδ. Pédone, 2004 (https://www.cairn.info/revue-archives-de-politique-criminelle-2004-1-page-37.htm).
(
4
)	Οδηγία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου της 22ας Μαΐου 2012, σχετικά με το δικαίωμα ενημέρωσης στο πλαίσιο ποινικών διαδικασιών (ΕΕ 2012, L 142, σ. 1).
(
5
)	Cour de cassation (Ανώτατο Ακυρωτικό Δικαστήριο), 6 Φεβρουαρίου 2018, αίτηση αναιρέσεως αριθ. 17-82826.
(
6
)	Απόφαση C‑312/93 (EU:C:1995:437).
(
7
)	Οδηγία του Συμβουλίου, της 5ης Απριλίου 1993 σχετικά με τις καταχρηστικές ρήτρες των συμβάσεων που συνάπτονται με καταναλωτές (ΕΕ 1993, L 95, σ. 29).
(
8
)	Οδηγία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 9ης Μαρτίου 2016, για την ενίσχυση ορισμένων πτυχών του τεκμηρίου αθωότητας και του δικαιώματος παράστασης του κατηγορουμένου στη δίκη του στο πλαίσιο ποινικής διαδικασίας (ΕΕ 2016, L 65, σ. 1).
(
9
)	Η φράση «ακύρωση της διαδικασίας» μπορεί να προκαλέσει σύγχυση, δεδομένου ότι, κατά πάγια νομολογία του Cour de cassation (Ανώτατου Ακυρωτικού Δικαστηρίου), η έκταση της ακύρωσης, η οποία εναπόκειται στην εκτίμηση του δικαστή, διέπεται από το κριτήριο της πράξης ως αναγκαίου ερείσματος. Με άλλα λόγια, η ακύρωση εκτείνεται μόνον στα στάδια της διαδικασίας των οποίων η ακυρωθείσα ή το ακυρωθέν έγγραφο αποτελεί το «αναγκαίο έρεισμα» (βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 15ης Οκτωβρίου 2003, αίτηση αναιρέσεως αριθ. 03-82.683).
(
10
)	Απόφαση της 19ης Σεπτεμβρίου 2019, Rayonna prokuratura Lom (C‑467/18, EU:C:2019:765, σκέψεις 51 και 52).
(
11
)	Απόφαση της 19ης Σεπτεμβρίου 2019, Rayonna prokuratura Lom (C‑467/18, EU:C:2019:765, σκέψη 53).
(
12
)	Βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 12ης Μαρτίου 2020, VW (Δικαίωμα πρόσβασης σε δικηγόρο σε περίπτωση μη εμφάνισης) (C‑659/18, EU:C:2020:201, σκέψεις 24 έως 26), αναφορικά με το άρθρο 2, παράγραφος 1, της οδηγίας 2013/48/ΕΕ, του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 22ας Οκτωβρίου 2013, σχετικά με το δικαίωμα πρόσβασης σε δικηγόρο στο πλαίσιο ποινικής διαδικασίας και διαδικασίας εκτέλεσης του ευρωπαϊκού εντάλματος σύλληψης, καθώς και σχετικά με το δικαίωμα ενημέρωσης τρίτου προσώπου σε περίπτωση στέρησης της ελευθερίας του και με το δικαίωμα επικοινωνίας με τρίτα πρόσωπα και με προξενικές αρχές κατά τη διάρκεια της στέρησης της ελευθερίας (ΕΕ 2013, L 294, σ. 1), το οποίο ορίζει το πεδίο εφαρμογής της τελευταίας με την ίδια σχεδόν διατύπωση όπως το άρθρο 2, παράγραφος 1, της οδηγίας 2012/13 (απόφαση της 19ης Σεπτεμβρίου 2019, Rayonna prokuratura Lom, C‑467/18, EU:C:2019:765, σκέψη 38).
(
13
)	Απόφαση της 23ης Νοεμβρίου 2021, IS (Μη σύννομο της διατάξεως περί παραπομπής) (C‑564/19, EU:C:2021:949, σκέψη 121).
(
14
)	Απόφαση του ΕΔΔΑ της 13ης Σεπτεμβρίου 2016, Ibrahim κ.λπ. κατά Ηνωμένου Βασιλείου (CE:ECHR:2016:0913JUD005054108, § 272).
(
15
)	Μολονότι δεν μνημονεύονται ρητώς στο άρθρο 6 της ΕΣΔΑ, το δικαίωμα σιωπής και το δικαίωμα μη αυτοενοχοποίησης αποτελούν γενικώς αναγνωρισμένους διεθνείς κανόνες που βρίσκονται στον πυρήνα της έννοιας της «δίκαιης δίκης» η οποία κατοχυρώνεται στο εν λόγω άρθρο. Δεδομένου ότι η ΕΣΔΑ αποσκοπεί στη διασφάλιση δικαιωμάτων που δεν είναι θεωρητικά και πλασματικά, αλλά πραγματικά και ουσιαστικά, το ΕΔΔΑ εκτιμά ότι είναι εγγενές στοιχείο του δικαιώματος μη αυτοενοχοποίησης του δικαιώματος σιωπής και του δικαιώματος νομικής αρωγής το δικαίωμα κάθε «κατηγορουμένου» κατά την έννοια του ως άνω άρθρου 6 να ενημερώνεται ως προς τα προαναφερθέντα αυτά δικαιώματα (απόφαση του ΕΔΔΑ της 13ης Σεπτεμβρίου 2016, Ibrahim κ.λπ. κατά Ηνωμένου Βασιλείου, CE:ECHR:2016:0913JUD005054108, § 266 και 272).
(
16
)	Απόφαση του ΕΔΔΑ της 13ης Σεπτεμβρίου 2016, Ibrahim κ.λπ. κατά Ηνωμένου Βασιλείου (CE:ECHR:2016:0913JUD005054108, § 266).
(
17
)	Υπενθυμίζω ότι, στο πλαίσιο της διαδικασίας συνεργασίας την οποία καθιερώνει το άρθρο 267 ΣΛΕΕ, ακόμη και αν, τυπικώς, το αιτούν δικαστήριο έχει περιορίσει το ερώτημά του στην ερμηνεία μιας συγκεκριμένης διατάξεως του ενωσιακού δικαίου, τούτο δεν εμποδίζει το Δικαστήριο να του παράσχει όλα τα στοιχεία ερμηνείας του ενωσιακού δικαίου που μπορεί να του είναι χρήσιμα για την εκδίκαση της υποθέσεως της οποίας έχει επιληφθεί, ανεξαρτήτως αν το αιτούν δικαστήριο έχει αναφερθεί σε αυτά κατά τη διατύπωση των ερωτημάτων του. Εναπόκειται επομένως στο Δικαστήριο να συναγάγει από το σύνολο των στοιχείων που του παρέχει το εθνικό δικαστήριο, και ιδίως από το σκεπτικό της αποφάσεως περί παραπομπής, ποια στοιχεία του ενωσιακού δικαίου χρήζουν ερμηνείας λαμβανομένου υπόψη του αντικειμένου της διαφοράς της κύριας δίκης [απόφαση της 1ης Αυγούστου 2022, TL (Παράλειψη ορισμού διερμηνέα και παράλειψη μετάφρασης) (C‑242/22 PPU, EU:C:2022:611, σκέψη 37)].
(
18
)	Πρβλ. απόφαση της 1ης Αυγούστου 2022, TL (Παράλειψη ορισμού διερμηνέα και παράλειψη μετάφρασης) (C‑242/22 PPU, EU:C:2022:611, σκέψη 42).
(
19
)	Απόφαση της 13ης Σεπτεμβρίου 2018, UBS Europe κ.λπ. (C‑358/16, EU:C:2018:715, σκέψη 50).
(
20
)	Απόφαση της 23ης Νοεμβρίου 2021, IS (Μη σύννομο της διατάξεως περί παραπομπής) (C‑564/19, EU:C:2021:949, σκέψη 101).
(
21
)	Θεωρώ ότι η διευκρίνιση αυτή είναι επιβεβλημένη επειδή πρόκειται για χαρακτηριστικό της διαδικασίας της κύριας δίκης, η οποία διέπεται από το άρθρο 385, εδάφιο 1, του CPP.
(
22
)	Είναι αξιοσημείωτο ότι ο νομοθέτης μπορεί επίσης, βάσει του άρθρου 82, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ, να θεσπίσει ελάχιστους κανόνες ως προς το παραδεκτό των αποδείξεων μεταξύ των κρατών μελών (στοιχείο αʹ), τα δικαιώματα των θυμάτων της εγκληματικότητας (στοιχείο γʹ) και ειδικές πτυχές της ποινικής διαδικασίας, πέραν εκείνων στις οποίες αναφέρονται τα στοιχεία αʹ έως γʹ της συγκεκριμένης διατάξεως, υπό την προϋπόθεση ότι πρόκειται για πτυχές που έχουν προηγουμένως προσδιοριστεί με απόφαση η οποία εκδίδεται ομόφωνα από το Συμβούλιο, μετά από έγκριση του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου Αξίζει να υπογραμμιστούν οι προϋποθέσεις για τη θέσπιση αυτού του τρίτου τύπου κανόνα. Το ίδιο ισχύει και για την παράγραφο 3 του άρθρου 82 σχετικά με τη δυνατότητα ενός μέλους του Συμβουλίου να αντιταχθεί σε σχέδιο οδηγίας το οποίο, κατά τη γνώμη του, θίγει θεμελιώδεις πτυχές του εθνικού του συστήματος ποινικής δικαιοσύνης.
(
23
)	Πρβλ. απόφαση της 13ης Ιουνίου 2019, Moro (C‑646/17, EU:C:2019:489, σκέψεις 36 και 54), και, κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 19ης Σεπτεμβρίου 2018, Milev (C‑310/18 PPU, EU:C:2018:732, σκέψη 47).
(
24
)	Απόφαση της 11ης Μαρτίου 2020, SF (Ευρωπαϊκό ένταλμα συλλήψεως – Εγγύηση διαμεταγωγής στο κράτος εκτελέσεως) (C‑314/18, EU:C:2020:191, σκέψεις 35 και 36).
(
25
)	Γνωμοδότηση 2/13 (Προσχώρηση της Ένωσης στην ΕΣΔΑ), της 18ης Δεκεμβρίου 2014 (EU:C:2014:2454, σκέψεις 191 και 192).
(
26
)	Απόφαση-πλαίσιο του Συμβουλίου, της 13ης Ιουνίου 2002, για το ευρωπαϊκό ένταλμα σύλληψης και τις διαδικασίες παράδοσης μεταξύ των κρατών μελών (ΕΕ 2002, L 190, σ. 1), όπως τροποποιήθηκε με την απόφαση-πλαίσιο 2009/299/ΔΕΥ του Συμβουλίου, της 26ης Φεβρουαρίου 2009 (ΕΕ 2009, L 81, σ. 24) στο εξής: απόφαση-πλαίσιο 2002/584. Με την απόφαση της 25ης Ιουλίου 2018, Minister for Justice and Equality (Ελλείψεις του δικαστικού συστήματος) (C‑216/18 PPU, EU:C:2018:586), το Δικαστήριο αναγνώρισε τη δυνατότητα της δικαστικής αρχής εκτέλεσης να διακόψει τη διαδικασία παράδοσης λόγω φερόμενης προσβολής του θεμελιώδους δικαιώματος του ενδιαφερομένου για δίκαιη δίκη, κατόπιν ελέγχου σε δύο στάδια, ήτοι της διαπίστωσης, βάσει αντικειμενικών, αξιόπιστων, συγκεκριμένων και δεόντως επικαιροποιημένων στοιχείων σχετικών με τη λειτουργία του δικαστικού συστήματος στο κράτος μέλος το οποίο εξέδωσε το ένταλμα, ότι υπάρχουν συστημικές ή, τουλάχιστον, γενικευμένες πλημμέλειες που συνεπάγονται πραγματικό κίνδυνο προσβολής του ουσιώδους περιεχομένου του ως άνω δικαιώματος και, σε περίπτωση τέτοιας διαπίστωσης, της επαλήθευσης in concreto ότι συντρέχουν σοβαροί και αποδεδειγμένοι λόγοι να θεωρηθεί ότι ο ενδιαφερόμενος θα διατρέξει τέτοιο κίνδυνο σε περίπτωση παράδοσής του στο συγκεκριμένο κράτος. Η πολύ μεγάλη αυστηρότητα του ελέγχου αυτού καταδεικνύει τη σημασία και την ισχύ της αρχής της αμοιβαίας αναγνώρισης στο πλαίσιο του στόχου να εκτελούνται οι καταδικαστικές αποφάσεις όπως έχουν εκδοθεί.
(
27
)	Απόφαση-πλαίσιο του Συμβουλίου, της 27ης Νοεμβρίου 2008, σχετικά με την εφαρμογή της αρχής της αμοιβαίας αναγνώρισης σε ποινικές αποφάσεις οι οποίες επιβάλλουν ποινές στερητικές της ελευθερίας ή μέτρα στερητικά της ελευθερίας, για το σκοπό της εκτέλεσής τους στην Ευρωπαϊκή Ένωση (ΕΕ 2008, L 327, σ. 27). Ο λόγος μη εκτέλεσης του ευρωπαϊκού εντάλματος σύλληψης ο οποίος έγινε δεκτός με την απόφαση της 25ης Ιουλίου 2018, Minister for Justice and Equality (Ελλείψεις του δικαστικού συστήματος) (C‑216/18 PPU, EU:C:2018:586), αποτελεί, mutatis mutandis, λόγο μη μεταφοράς δυνάμει της αποφάσεως-πλαισίου 2008/909.
(
28
)	Απόφαση-πλαίσιο του Συμβουλίου της 24ης Ιουλίου 2008, για τη συνεκτίμηση των καταδικαστικών αποφάσεων μεταξύ των κρατών μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης επ’ ευκαιρία νέας ποινικής διαδικασίας (ΕΕ 2008, L 220, σ. 32). Βλ. απόφαση της 5ης Ιουλίου 2018, Lada (C‑390/16, EU:C:2018:532, σκέψεις 37 και 38).
(
29
)	Στη σκέψη 19 της αποφάσεως περί παραπομπής γίνεται ακριβώς λόγος για την εφαρμογή των δύο αυτών αρχών.
(
30
)	Βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 1ης Αυγούστου 2022, TL (Παράλειψη ορισμού διερμηνέα και παράλειψη μετάφρασης) (C‑242/22 PPU, EU:C:2022:611, σκέψη 78).
(
31
)	Βλ. σημείο 8 της αποφάσεως περί παραπομπής.
(
32
)	Πρβλ. αποφάσεις της 18ης Μαρτίου 2010, Alassini κ.λπ. (C‑317/08 έως C‑320/08, EU:C:2010:146, σκέψη 49), της 27ης Ιουνίου 2013, Agrokonsulting-04 (C‑93/12, EU:C:2013:432, σκέψεις 35 και 36), και της 1ης Αυγούστου 2022, TL (Παράλειψη ορισμού διερμηνέα και παράλειψη μετάφρασης) (C‑242/22 PPU, EU:C:2022:611, σκέψη 75).
(
33
)	Πρβλ. απόφαση της 1ης Αυγούστου 2022, TL (Παράλειψη ορισμού διερμηνέα και παράλειψη μετάφρασης) (C‑242/22 PPU, EU:C:2022:611, σκέψη 76). Πρέπει να υπογραμμιστεί ότι οι εθνικοί κανόνες δημοσίας τάξεως οι οποίοι αφορούν την οργάνωση, τη σύνθεση και τη δικαιοδοσία των δικαστηρίων και των οποίων η παράβαση πρέπει να εξετάζεται αυτεπαγγέλτως από το δικαστήριο, δεν έχουν, προφανώς, παρόμοιο αντικείμενο με τις σχετικές διατάξεις του δικαίου της Ένωσης (βλ. αποφάσεις της 7ης Ιουνίου 2007, van der Weerd κ.λπ., C‑222/05 έως C‑225/05, EU:C:2007:318, σκέψεις 29 και 30, και της 17ης Μαρτίου 2016, Bensada Benallal, C‑161/15, EU:C:2016:175).
(
34
)	Απόφαση της 21ης Δεκεμβρίου 2021, Randstad Italia (C‑497/20, EU:C:2021:1037, σκέψη 62).
(
35
)	Αποφάσεις της 14ης Δεκεμβρίου 1995, Peterbroeck (C‑312/93, EU:C:1995:437, σκέψη 14), της 7ης Ιουνίου 2007, van der Weerd κ.λπ. (C‑222/05 έως C‑225/05, EU:C:2007:318, σκέψη 33), και της 11ης Σεπτεμβρίου 2019, Călin (C‑676/17, EU:C:2019:700, σκέψη 42).
(
36
)	Απόφαση της 28ης Ιουνίου 2022, Επιτροπή κατά Ισπανίας (Παραβίαση του δικαίου της Ένωσης από τον νομοθέτη) (C‑278/20, EU:C:2022:503, σκέψεις 59 και 60).
(
37
)	Πρβλ. απόφαση της 21ης Νοεμβρίου 2002, Cofidis (C‑473/00, EU:C:2002:705, σκέψη 37).
(
38
)	Κατά το άρθρο 31 του CPP, η εισαγγελική αρχή ασκεί ποινική δίωξη και απαιτεί την εφαρμογή του νόμου, τηρουμένης της αρχής της αμεροληψίας στην οποία υπόκειται. Στο πλαίσιο των καθηκόντων της ως επικεφαλής της δικαστικής αστυνομίας, σύμφωνα με το άρθρο 39‑3 του CPP, είναι επιφορτισμένη με τον έλεγχο της νομιμότητας των μέσων που χρησιμοποιούν τα όργανα τα οποία διενεργούν τις έρευνες και μεριμνά ώστε οι έρευνες να αποσκοπούν στην αποκάλυψη της αλήθειας και να διεξάγονται προς διερεύνηση των ενοχοποιητικών και των απαλλακτικών στοιχείων, με σεβασμό στα δικαιώματα του θύματος, του καταγγέλλοντος και του υπόπτου.
(
39
)	Αποφάσεις του ΕΔΔΑ της 29ης Μαρτίου 2010, Medvedyev κ.λπ. κατά Γαλλίας (CE:ECHR:2010:0329JUD000339403), και της 23ης Νοεμβρίου 2010, Moulin κατά Γαλλίας (CE:ECHR:2010:1123JUD003710406).
(
40
)	Αποφάσεις του Cour de cassation (Ανώτατου Ακυρωτικού Δικαστηρίου) της 15ης Δεκεμβρίου 2010 (αίτηση αναιρέσεως αριθ. 10-83.674) και της 18ης Ιανουαρίου 2011 (αίτηση αναιρέσεως αριθ. 10-84.980).
(
41
)	Conseil constitutionnel (Συνταγματικό Δικαστήριο), 30 Ιουλίου 2010, QPC αριθ. 2010-14/22.
(
42
)	Απόφαση της 12ης Δεκεμβρίου 2019, Parquet général du Grand-Duché de Luxembourg et Openbaar Ministerie (Εισαγγελείς πλημμελειοδικών της Λυών και της Tours) (C‑566/19 PPU και C‑626/19 PPU, EU:C:2019:1077, σκέψεις 52 έως 58).
(
43
)	Στην απόφαση της 26ης Ιουνίου 2007, Ordre des barreaux francophones et germanophone κ.λπ. (C‑305/05, EU:C:2007:383, σκέψη 31), το Δικαστήριο υπενθύμισε ότι, κατά τη νομολογία του ΕΔΔΑ, η έννοια «δίκαιη δίκη» του άρθρου 6 της ΕΣΔΑ περιλαμβάνει διάφορα στοιχεία, όπως, μεταξύ άλλων, τα δικαιώματα άμυνας, την αρχή της ισότητας των όπλων των διαδίκων, το δικαίωμα πρόσβασης στη δικαιοσύνη και το δικαίωμα πρόσβασης στις υπηρεσίες συνηγόρου τόσο σε αστικές όσο και σε ποινικές υποθέσεις.
(
44
)	Βλ. άρθρα 63-4-3 και 64-4-3 του CPP.
(
45
)	Σημειωτέον ότι, σε περίπτωση δίωξης με κλήση κατά τα προβλεπόμενα στο άρθρο 390-1 του CPP, όπως συμβαίνει εν προκειμένω με τους δύο κατηγορουμένους, το άρθρο 388-4 του CPP ορίζει ότι οι δικηγόροι των διαδίκων μπορούν να μελετήσουν τον φάκελο της δικογραφίας στη γραμματεία του δικαστηρίου του tribunal judiciaire (πρωτοδικείου, Γαλλία) αμέσως μετά την κλήτευση ή το αργότερο δύο μήνες μετά την επίδοση της κλήσης και ότι, κατόπιν αιτήσεώς τους, οι διάδικοι ή ο δικηγόρος τους μπορούν να λάβουν αντίγραφο των εγγράφων της δικογραφίας
(
46
)	Βλ. Murbach-Vibert, M., και Payen, H., «Relevé d’office des nullités et office du juge pénal», AJ Pénal, Λυών, 2018, σ. 403. Τα πρακτικά που αφορούν μια πράξη, όπως μια ακρόαση ή την έρευνα ενός οχήματος, ισχύουν κατ’ αρχήν ως απλές πληροφορίες και, επομένως, αποτελούν ένα αποδεικτικό στοιχείο μεταξύ των λοιπών στοιχείων της δικογραφίας χωρίς μεγαλύτερη αξία. Ως εκ τούτου, επαφίενται στην ελεύθερη εκτίμηση του δικαστή και οι διάδικοι μπορούν ελεύθερα να τα αμφισβητήσουν στο πλαίσιο κατ’ αντιμωλία συζήτησης ενώπιον του δικαστηρίου.
(
47
)	Όπως θα εκτεθεί στη συνέχεια με τη συγκριτική ανάλυση των νομοθεσιών των κρατών μελών, η διάταξη αυτή του γαλλικού δικαίου αποτελεί μέρος των γνωστών σε διάφορα κράτη μέλη μηχανισμών που καθιστούν δυνατή τη συνεκτίμηση του παράνομου χαρακτήρα των διενεργηθεισών διαδικαστικών πράξεων ή των αποδεικτικών στοιχείων που αποκτήθηκαν κατά προσβολή των δικονομικών δικαιωμάτων των υπόπτων ή κατηγορουμένων μέσω μηχανισμών ακυρότητας ή απαραδέκτου και/ή κατά την εκτίμηση της αποδεικτικής ισχύος των σχετικών πράξεων ή στοιχείων.
(
48
)	Πρβλ. αποφάσεις της 21ης Δεκεμβρίου 2021, Randstad Italia (C‑497/20, EU:C:2021:1037, σκέψη 57), και της 7ης Ιουλίου 2022, F. Hoffmann-La Roche κ.λπ. (C‑261/21, EU:C:2022:534, σκέψη 57).
(
49
)	Πρβλ. αποφάσεις της 7ης Ιουνίου 2007, van der Weerd κ.λπ. (C‑222/05 έως C‑225/05, EU:C:2007:318, σκέψη 41), και της 26ης Απριλίου 2017, Farkas (C‑564/15, EU:C:2017:302, σκέψη 32 και 33). Στις προτάσεις του στην υπόθεση Bensada Benallal (C‑161/15, EU:C:2016:3, σημείο 42), σχετικά με προσφυγή κατά αποφάσεως περί απαγόρευσης διαμονής η οποία είχε φθάσει στο στάδιο της αναιρετικής διαδικασίας, ο γενικός εισαγγελέας P. Mengozzi είχε εξηγήσει ότι το αιτούν δικαστήριο δεν ζητούσε από το Δικαστήριο διευκρινίσεις ως προς το περιεχόμενο της αρχής της αποτελεσματικότητας για τους ακόλουθους λόγους: «το γεγονός ότι το διοικητικό δικαστήριο τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας δεν μπορεί να εξετάσει αυτεπαγγέλτως ή πρέπει να απορρίψει ως απαράδεκτο λόγο αντλούμενο από προσβολή του δικαιώματος προηγούμενης ακρόασης που προβάλλεται για πρώτη φορά ενώπιόν του ουδόλως σημαίνει ότι οι εθνικοί δικονομικοί κανόνες καθιστούν αδύνατη ή υπέρμετρα δυσχερή την επίκληση της προσβολής του δικαιώματος αυτού ενώπιον των εθνικών δικαστηρίων. Υπό το πρίσμα της αρχής της αποτελεσματικότητας, αυτό που έχει σημασία, κατά τη νομολογία του Δικαστηρίου, είναι ότι οι διάδικοι είχαν πράγματι τη δυνατότητα να προβάλουν λόγο βασιζόμενο στο δίκαιο της Ένωσης ενώπιον εθνικού δικαστηρίου […] Με άλλα λόγια, η αρχή αυτή δεν απαιτεί από τον εθνικό δικαστή να επανορθώσει τις συνέπειες της αδράνειας ή της παράλειψης των διαδίκων, εφόσον αυτοί είχαν πράγματι τη δυνατότητα, βάσει των εθνικών δικονομικών κανόνων, να προβάλουν λόγο αντλούμενο από την παραβίαση του δικαίου της Ένωσης. Δεδομένου ότι είναι βέβαιο ότι αυτό συμβαίνει εν προκειμένω, εφόσον ο αναιρεσείων της κύριας δίκης εκπροσωπήθηκε, άλλωστε, από δικηγόρο ήδη από την άσκηση του ενδίκου βοηθήματος πρωτοδίκως, η εφαρμογή της αρχής της αποτελεσματικότητας δεν έχει ως συνέπεια την υποχρέωση του αιτούντος δικαστηρίου να εξετάσει αυτεπαγγέλτως λόγο αντλούμενο από την προσβολή του δικαιώματος προηγούμενης ακρόασης, ανεξαρτήτως της σπουδαιότητας του δικαιώματος αυτού για την έννομη τάξη της Ένωσης». Σημειώνω ότι, στην απόφαση της 17ης Μαρτίου 2016, Bensada Benallal (C‑161/15, EU:C:2016:175, σκέψη 28), το Δικαστήριο ακολούθησε ρητώς τις προτάσεις αυτές αναφέροντας ότι, «το ζητούμενο στην υπόθεση της κύριας δίκης είναι η τήρηση όχι της αρχής της αποτελεσματικότητας, αλλά αποκλειστικά της αρχής της ισοδυναμίας».
(
50
)	Απόφαση της 7ης Ιουνίου 2007, van der Weerd κ.λπ. (C‑222/05 έως C‑225/05, EU:C:2007:318, σκέψεις 39 και 40).
(
51
)	Η νομική βάση της οδηγίας αυτής είναι το πρώην άρθρο 100 A της Συνθήκης περί ιδρύσεως της Ευρωπαϊκής Οικονομικής Κοινότητας, το οποίο προβλέπει τη θέσπιση μέτρων για την προσέγγιση των νομοθετικών, κανονιστικών και διοικητικών διατάξεων των κρατών μελών που έχουν ως αντικείμενο την εγκαθίδρυση και τη λειτουργία της εσωτερικής αγοράς.
(
52
)	Cour de cassation (Ανώτατο Ακυρωτικό Δικαστήριο), «Contentieux des clauses abusives: illustration d’un dialogue des juges», Recueil annuel des études, La Documentation française, 2022.
(
53
)	Αποφάσεις της 11ης Μαρτίου 2020, Lintner (C‑511/17, EU:C:2020:188, σκέψη 23), και της 17ης Μαΐου 2022, SPV Project 1503 κ.λπ. (C‑693/19 και C‑831/19, EU:C:2022:395, σκέψεις 51 και 52). Το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι, δεδομένης της φύσης και της σπουδαιότητας του δημοσίου συμφέροντος στο οποίο στηρίζεται η προστασία την οποία παρέχει η οδηγία 93/13 στους καταναλωτές, το άρθρο 6 της οδηγίας αυτής πρέπει να θεωρηθεί ως ισοδύναμο προς τους εθνικούς κανόνες που αποτελούν, στο πλαίσιο της εσωτερικής έννομης τάξης, κανόνες δημοσίας τάξης και παρέχουν στον εθνικό δικαστή τη δυνατότητα να εκτιμά αυτεπαγγέλτως τον καταχρηστικό χαρακτήρα μιας συμβατικής ρήτρας (απόφαση της 30ής Μαΐου 2013, Asbeek Brusse και de Man Garabito, C‑488/11, EU:C:2013:341, σκέψεις 44 έως 46).
(
54
)	Πρβλ. απόφαση της 17ης Μαΐου 2022, SPV Project 1503 κ.λπ. (C‑693/19 και C‑831/19, EU:C:2022:395, σκέψεις 53 έως 55 και 58).
(
55
)	Αποφάσεις της 6ης Οκτωβρίου 2009, Asturcom Telecomunicaciones (C‑40/08, EU:C:2009:615, σκέψη 41)· της 17ης Μαΐου 2022, SPV Project 1503 κ.λπ. (C‑693/19 και C‑831/19, EU:C:2022:395, σκέψη 60), και της 30ής Ιουνίου 2022, Profi Credit Bulgaria (Αυτεπάγγελτος συμψηφισμός σε περίπτωση καταχρηστικής ρήτρας) (C‑170/21, EU:C:2022:518, σκέψη 48).
(
56
)	Από τη νομολογία του Δικαστηρίου προκύπτει ότι οι εξουσίες που αναγνωρίζονται στα εθνικά δικαστήρια έχουν κριθεί αναγκαίες για τη διασφάλιση αποτελεσματικής προστασίας του καταναλωτή, λαμβανομένου ιδίως υπόψη του μη αμελητέου κινδύνου να αγνοούν οι καταναλωτές τα δικαιώματά τους ή να συναντούν δυσχέρειες κατά την άσκησή τους. Το Δικαστήριο έχει αποφανθεί ότι σε διαφορές που αφορούν συχνά περιορισμένα ποσά, η αμοιβή δικηγόρου ενδέχεται να υπερβαίνει το επίδικο ποσό, πράγμα το οποίο, σε συνδυασμό με την αδυναμία να ζητηθεί το ευεργέτημα πενίας, μπορεί να αποθαρρύνει τον καταναλωτή να αμυνθεί κατά της εφαρμογής μιας καταχρηστικής ρήτρας.
(
57
)	Απόφαση της 12ης Δεκεμβρίου 2019, Parquet général du Grand-Duché de Luxembourg και Openbaar Ministerie (Εισαγγελείς πλημμελειοδικών της Λυών και της Tours) (C‑566/19 PPU και C‑626/19 PPU, EU:C:2019:1077, σκέψη 43).
(
58
)	Οδηγία 2010/64/ΕΕ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 20ής Οκτωβρίου 2010, σχετικά με το δικαίωμα σε διερμηνεία και μετάφραση κατά την ποινική διαδικασία (ΕΕ 2010, L 280, σ. 1)· οδηγία 2013/48· οδηγία 2016/343, και οδηγία (ΕΕ) 2016/1919 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 26ης Οκτωβρίου 2016, σχετικά με τη δικαστική αρωγή για υπόπτους και κατηγορουμένους στο πλαίσιο ποινικών διαδικασιών και για καταζητουμένους σε διαδικασίες εκτέλεσης του ευρωπαϊκού εντάλματος σύλληψης (ΕΕ 2016, L 297, σ.1).
(
59
)	Επισημαίνω ότι το ΕΔΔΑ εκτιμά ότι στο στάδιο της προδικασίας ο κατηγορούμενος βρίσκεται συχνά σε ιδιαίτερα ευάλωτη θέση και ότι, στις περισσότερες περιπτώσεις, η ευάλωτη αυτή κατάσταση μπορεί να αντισταθμιστεί επαρκώς μόνο με τη συνδρομή δικηγόρου (αποφάσεις του ΕΔΔΑ της 27ης Νοεμβρίου 2008, Salduz κατά Τουρκίας, CE:ECHR:2008:1127JUD003639102, § 52 και 54, και της 13ης Σεπτεμβρίου 2016, Ibrahim κ.λπ. κατά Ηνωμένου Βασιλείου, CE:ECHR:2016:0913JUD005054108, § 253), υπενθυμίζεται δε ότι η πρόσβαση στις υπηρεσίες δικηγόρου κατοχυρώνεται τόσο στην οδηγία 2013/48 όσο και στο εθνικό δίκαιο.
(
60
)	Οδηγία 2002/58/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 12ης Ιουλίου 2002, σχετικά με την επεξεργασία των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα και την προστασία της ιδιωτικής ζωής στον τομέα των ηλεκτρονικών επικοινωνιών (οδηγία για την προστασία ιδιωτικής ζωής στις ηλεκτρονικές επικοινωνίες) (ΕΕ 2002, L 201, σ. 37), όπως τροποποιήθηκε με την οδηγία 2009/136/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 25ης Νοεμβρίου 2009 (ΕΕ 2009, L 337, σ. 11) (στο εξής: οδηγία 2002/58).
(
61
)	Αποφάσεις της 6ης Οκτωβρίου 2020, La Quadrature du Net κ.λπ. (C‑511/18, C‑512/18 και C‑520/18, EU:C:2020:791, σκέψεις 226 έως 228), και της 2ας Μαρτίου 2021, Prokuratuur (Προϋποθέσεις πρόσβασης σε δεδομένα σχετιζόμενα με ηλεκτρονικές επικοινωνίες) (C‑746/18, EU:C:2021:152, σκέψη 44).
(
62
)	Οδηγία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 16ης Δεκεμβρίου 2008, σχετικά με τους κοινούς κανόνες και διαδικασίες στα κράτη μέλη για την επιστροφή των παρανόμως διαμενόντων υπηκόων τρίτων χωρών (ΕΕ 2008, L 348, σ. 98).
(
63
)	Οδηγία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 26ης Ιουνίου 2013, σχετικά με τις απαιτήσεις για την υποδοχή των αιτούντων διεθνή προστασία (ΕΕ 2013, L 180, σ. 96).
(
64
)	Κανονισμός του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 26ης Ιουνίου 2013, για τη θέσπιση των κριτηρίων και μηχανισμών για τον προσδιορισμό του κράτους μέλους που είναι υπεύθυνο για την εξέταση αίτησης διεθνούς προστασίας που υποβάλλεται σε κράτος μέλος από υπήκοο τρίτης χώρας ή από απάτριδα (ΕΕ 2013, L 180, σ. 31).
(
65
)	Απόφαση της 8ης Νοεμβρίου 2022, Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid και X (Αυτεπάγγελτη εξέταση της κρατήσεως) (C‑704/20 και C‑39/21, EU:C:2022:858, σκέψη 94).
(
66
)	Απόφαση της 8ης Νοεμβρίου 2022, Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid και X (Αυτεπάγγελτη εξέταση της κρατήσεως) (C‑704/20 και C‑39/21, EU:C:2022:858, σκέψεις 83 έως 85).
(
67
)	Απόφαση της 8ης Νοεμβρίου 2022, Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid και X (Αυτεπάγγελτη εξέταση της κρατήσεως) (C‑704/20 και C‑39/21, EU:C:2022:858, σκέψεις 74, 86 και 94).
(
68
)	Το ΕΔΔΑ υπογραμμίζει ότι αιτίαση περί προσβολής, κατά την προδικασία, δικαιωμάτων που προβλέπονται ρητώς ή σιωπηρώς στο άρθρο 6 της ΕΣΔΑ προβάλλεται κατά κανόνα κατά τη διάρκεια της δίκης, με τις συζητήσεις σχετικά με την αποδοχή των αποδεικτικών στοιχείων που συνελέγησαν και ότι, μολονότι το ΕΔΔΑ δεν είναι υποχρεωμένο να αποφανθεί, κατ’ αρχήν, επί του παραδεκτού ορισμένων ειδών αποδεικτικών στοιχείων, οφείλει να εξετάσει αν η διαδικασία, περιλαμβανομένου του τρόπου συλλογής των αποδεικτικών στοιχείων, ήταν δίκαιη στο σύνολό της. Προς τούτο, το ΕΔΔΑ λαμβάνει υπόψη διάφορους παράγοντες και, ιδίως, το νομικό πλαίσιο που διέπει την προδικασία και το παραδεκτό των αποδεικτικών στοιχείων κατά το στάδιο αυτό, καθώς και το κατά πόσον το πλαίσιο αυτό τηρείται ή όχι, τη δυνατότητα ή μη του προσφεύγοντος να αμφισβητήσει τη γνησιότητα των συλλεγέντων αποδεικτικών στοιχείων και να αντιταχθεί στην προσκόμισή τους, τη χρήση των αποδεικτικών στοιχείων, ειδικότερα δε το ζήτημα αν αυτά αποτελούν αναπόσπαστο ή σημαντικό μέρος των επιβαρυντικών στοιχείων επί των οποίων στηρίχθηκε η καταδίκη, καθώς και την ισχύ των λοιπών στοιχείων της δικογραφίας και την ύπαρξη άλλων εγγυήσεων στο εσωτερικό δίκαιο και στην εσωτερική πρακτική (απόφαση του ΕΔΔΑ της 13ης Σεπτεμβρίου 2016, Ibrahim κ.λπ. κατά Ηνωμένου Βασιλείου, CE:ECHR:2016:0913JUD005054108, § 254 και 274).
(
69
)	Απόφαση του ΕΔΔΑ της 13ης Σεπτεμβρίου 2016, Ibrahim κ.λπ. κατά Ηνωμένου Βασιλείου (CE:ECHR:2016:0913JUD005054108, § 250, 251 και 273).
(
70
)	Αποφάσεις του ΕΔΔΑ της 19ης Δεκεμβρίου 1989, Kamasinski κατά Αυστρίας (CE:ECHR:1989:1219JUD000978382, § 65), της 24ης Νοεμβρίου 1993, Imbrioscia κατά Ελβετίας (CE:ECHR:1993:1124JUD001397288, § 41), και της 26ης Ιουλίου 2011, Huseyn κ.λπ. κατά Αζερμπαϊτζάν (CE:ECHR:2011:0726JUD003548505, § 180).
(
71
)	Απόφαση του ΕΔΔΑ της 13ης Μαΐου 1980, Artico κατά Ιταλίας (CE:ECHR:1980:0513JUD000669474, § 33 και 36).
(
72
)	Απόφαση του ΕΔΔΑ της 10ης Οκτωβρίου 2002, Czekalla κατά Πορτογαλίας (CE:ECHR:2002:1010JUD003883097, § 65, 66, 68 και 71). Στην απόφαση της 20ής Ιανουαρίου 2009, Güveç κατά Τουρκίας (CE:ECHR:2009:0120JUD007033701, § 131), το ΕΔΔΑ εφάρμοσε κατ’ εξαίρεση τη νομολογία του σχετικά με την αποτελεσματικότητα της δικαστικής αρωγής σε μια υπόθεση όπου η τελευταία παρασχέθηκε από ιδιώτη δικηγόρο, αλλά υπό περιστάσεις που διαφέρουν ιδιαίτερα από αυτές της υπό κρίση υποθέσεως. Λαμβάνοντας υπόψη τη νεαρή ηλικία του προσφεύγοντος (15 έτη), τη σοβαρότητα των αδικημάτων για τα οποία κατηγορήθηκε (μεταξύ άλλων, δραστηριότητες που αποσκοπούσαν σε απόσχιση εθνικού εδάφους, οι οποίες τιμωρούνταν τότε με θανατική ποινή), τους προφανώς αντιφατικούς ισχυρισμούς που διατυπώθηκαν εναντίον του από την αστυνομία και από έναν μάρτυρα κατηγορίας, το γεγονός ότι ο προσφεύγων εκπροσωπήθηκε προδήλως ανεπαρκώς από τον δικηγόρο του (ο οποίος δεν είχε παραστεί σε πλείονες επ’ ακροατηρίου συζητήσεις) και τις πολυάριθμες απουσίες του προσφεύγοντος κατά τις επ’ ακροατηρίου συζητήσεις, το ΕΔΔΑ κατέληξε στο συμπέρασμα ότι το δικαστήριο θα έπρεπε να είχε ενεργήσει αμέσως για να εξασφαλίσει στον προσφεύγοντα αποτελεσματική εκπροσώπηση ενώπιον του δικαστηρίου.
(
73
)	Απόφαση του ΕΔΔΑ της 9ης Νοεμβρίου 2018, Beuze κατά Βελγίου (CE:ECHR:2018:1109JUD007140910, § 148).
(
74
)	Θα μπορούσε συναφώς να δοθεί το παράδειγμα ενός διαδικαστικού εγγράφου από το οποίο προκύπτει η αθωότητα του κατηγορουμένου, πλην όμως είναι παράτυπο ή ανεπαρκές, εν πάση περιπτώσει, προς απόδειξη της αθωότητας, λαμβανομένων υπόψη των λοιπών έγκυρων αποδεικτικών στοιχείων που περιέχονται στη δικογραφία, ή της περίπτωσης όπου ο κατηγορούμενος έχει ήδη αποζημιώσει το θύμα πριν από την ακροαματική διαδικασία προτίθεται να αναγνωρίσει την ποινική ευθύνη του κατά τη διάρκειά της τελευταίας.
(
75
)	Το συμπέρασμα αυτό επιβάλλεται ανεξαρτήτως της ιδιότητας, που δεν διευκρινίζεται στην απόφαση περί παραπομπής, των συνηγόρων των δύο κατηγορουμένων, ως δικηγόρων που διορίστηκαν για στο πλαίσιο της δικαστικής αρωγής ή που αμείβονται από τους εν λόγω κατηγορούμενους. Οι κατηγορούμενοι της κύριας δίκης αναφέρθηκαν επανειλημμένως κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση στην απόφαση του ΕΔΔΑ της 7ης Οκτωβρίου 2008, Bogumil κατά Πορτογαλίας (CE:ECHR:2008:1007JUD003522803, § 46 έως 50), η οποία αφορά πρόσωπο που επικουρήθηκε από ασκούμενο δικηγόρο και, στη συνέχεια, από διορισμένο δικηγόρο ο οποίος παρενέβη στη διαδικασία μόνο για να ζητήσει να απαλλαγεί από τα καθήκοντά του και να αντικατασταθεί, ως εκ τούτου, από νέα δικηγόρο που διορίστηκε αυτεπαγγέλτως την ίδια ημέρα της ακροαματικής διαδικασίας και είχε τη δυνατότητα να μελετήσει τη δικογραφία λίγο περισσότερο από πέντε ώρες, χρονικό διάστημα το οποίο κρίθηκε πολύ σύντομο για μια σοβαρή υπόθεση που θα μπορούσε να οδηγήσει σε βαριά ποινή. Υπό τις συνθήκες αυτές, οι οποίες δεν σχετίζονται με την υπό κρίση υπόθεση, το ΕΔΔΑ έκρινε ότι το εθνικό δικαστήριο μπορούσε να αναβάλει τη συζήτηση με δική του πρωτοβουλία.
(
76
)	Βλ. ερευνητικό σημείωμα 22/006 σχετικά με την εξουσία του ποινικού δικαστή σε περίπτωση προσβολής του δικαιώματος του κατηγορουμένου να ενημερωθεί για τα δικονομικά δικαιώματά του, το οποίο συντάχθηκε στο πλαίσιο της υπό κρίσης υποθέσεως, κατόπιν αιτήματος του ίδιου του Δικαστηρίου, από τη Διεύθυνση Έρευνας και Τεκμηρίωσης του Δικαστηρίου. Παραπομπή χωρεί μόνο σε εκείνο το τμήμα του σημειώματος το οποίο αφορά κύρια διαδικασία χωρίς να έχει προηγηθεί προκαταρκτική εξέταση, όπως στην περίπτωση στην υπόθεση της κύριας δίκης. Πέραν του ότι το συγκεκριμένο έγγραφο αφορά τις νομοθεσίες 19 μόνον κρατών μελών, το περιεχόμενό του αντανακλά την αντικειμενική δυσκολία κατανόησης των εθνικών νομικών συστημάτων, όσον αφορά τη διάρθρωση των δικονομικών κανόνων και την οργάνωση των δικαστηρίων, τις νομοθετικές διατάξεις και τις σχετικές εθνικές νομολογίες, οι οποίες είναι ενίοτε αντιφατικές, καθώς και τις θέσεις που διατυπώνονται στη νομική θεωρία.
(
77
)	Ως προς το ζήτημα αυτό, συμμερίζομαι πλήρως την παρατήρηση του ΕΔΔΑ ότι η ποινική δίκη συνεπάγεται εν γένει μια πολύπλοκη αλληλεπίδραση διαφόρων πτυχών της ποινικής διαδικασίας (απόφαση του ΕΔΔΑ της 13ης Σεπτεμβρίου 2016, Ibrahim κ.λπ. κατά Ηνωμένου Βασιλείου, CE:ECHR:2016:0913JUD005054108, § 274).
(
78
)	Παραπέμπω στους ενδοιασμούς της Ιρλανδικής Κυβέρνησης όσον αφορά τις συνέπειες της αυτεπάγγελτης εξέτασης σε ένα σύστημα ποινικής δικαιοσύνης χαρακτηριστικό του οποίου είναι ότι η συντριπτική πλειονότητα υποθέσεων εκδικάζονται στο πλαίσιο απλοποιημένων διαδικασιών αναγνώρισης της ενοχής με βάση έναν οργανισμό που περιλαμβάνει μικρό αριθμό δικαστών σε σύγκριση με εκείνον των δικηγόρων.
(
79
)	Εκτός της κατηγορούσας αρχής η οποία θα πρέπει κατ’ ανάγκην να ερωτηθεί, θα είναι απαραίτητο να ακουστούν τα θύματα αξιόποινων πράξεων, υπέρ των οποίων τα κράτη μέλη οφείλουν, σύμφωνα με την οδηγία 2012/29/ΕΕ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 25ης Οκτωβρίου 2012, για τη θέσπιση ελάχιστων προτύπων σχετικά με τα δικαιώματα, την υποστήριξη και την προστασία θυμάτων της εγκληματικότητας και για την αντικατάσταση της αποφάσεως-πλαισίου 2001/220/ΔΕΥ του Συμβουλίου (ΕΕ 2012, L 315, σ. 57), να εξασφαλίζουν τη δυνατότητα συμμετοχής τους στην ποινική διαδικασία και, ειδικότερα, ακρόασης κατά τη διάρκεια της ποινικής διαδικασίας και προσκόμισης αποδεικτικών στοιχείων. Ας ληφθεί ως παράδειγμα η περίπτωση της ερημοδικίας ενός θύματος το οποίο ενδεχομένως διαμένει σε κράτος μέλος διαφορετικό από εκείνο όπου τελέστηκε και διώχθηκε το αδίκημα και το οποίο έχει ζητήσει εγγράφως αποζημίωση από τον φερόμενο ως δράστη του ποινικού αδικήματος. Η τήρηση της αρχής της εκατέρωθεν ακροάσεως θα επέβαλλε την αναβολή της δίκης, τη συνακόλουθη διεξαγωγή συζήτησης σχετικά με την τύχη του κατηγορουμένου, προκειμένου να διασφαλιστεί η παρουσία του στην εξ αναβολής δικάσιμο, και ενδεχομένως την προσωρινή κράτησή του εν αναμονή της δίκης, μολονότι μπορεί κάλλιστα να δικαιούται, λόγω λευκού ποινικού μητρώου, να του χορηγηθεί αναστολή αν επιβληθεί ποινή φυλάκισης.
(
80
)	Σημαίνει, αλήθεια, η απαγόρευση της αυτεπάγγελτης εξέτασης ότι το γαλλικό δίκαιο είναι λιγότερο προστατευτικό σε σχέση με μια άλλη έννομη τάξη που την προβλέπει, αλλά δεν περιλαμβάνει τον κατοχυρωμένο στο γαλλικό δίκαιο κανόνα ότι οι κατηγορούμενοι ή ο δικηγόρος τους πρέπει να έχουν τον τελευταίο λόγο στην ποινική δίκη;
(
81
)	Weyembergh, A., «L’harmonisation des procédures pénales au sein de l’Union européenne», Archives de politique criminelle, αριθ. 26, εκδ. Pédone, 2004, σ. 60 (https://www.cairn.info/revue-archives-de-politique-criminelle-2004-1-page-37.htm). Επισημαίνω ότι, στην απόφαση της 26ης Φεβρουαρίου 2013, Melloni (C‑399/11, EU:C:2013:107, σκέψεις 55 έως 64), το Δικαστήριο έκρινε, λαμβάνοντας υπόψη τις αρχές της αμοιβαίας εμπιστοσύνης και αναγνώρισης, ότι ο αυτόματος χαρακτήρας της παράδοσης ενός καταδικασθέντος ερήμην προσώπου σε βάρος του οποίου έχει εκδοθεί ευρωπαϊκό ένταλμα σύλληψης είναι επιβεβλημένος ακόμη και αν στη συνταγματική τάξη του κράτους μέλους εκτέλεσης ισχύουν απαιτητικότερες προδιαγραφές ως προς το δικαίωμα σε δίκαιη δίκη.
(
82
)	Η απάντηση που καλείται να δώσει το Δικαστήριο πρέπει επίσης να ενσωματώσει το άρθρο 51, παράγραφος 2, του Χάρτη, κατά το οποίο ο παρών Χάρτης δεν διευρύνει το πεδίο εφαρμογής του δικαίου της Ένωσης πέραν των αρμοδιοτήτων της Ένωσης και «δεν θεσπίζει νέες αρμοδιότητες και καθήκοντα για την Ένωση, ούτε τροποποιεί τις αρμοδιότητες και τα καθήκοντα όπως ορίζονται στις Συνθήκες». Επομένως, η ερμηνεία των κρίσιμων διατάξεων της οδηγίας 2012/13 υπό το πρίσμα των άρθρων 47 και 48 του Χάρτη δεν μπορεί να οδηγήσει σε υπέρμετρη παρέμβαση στα εθνικά δικονομικά δικαιώματα.
(
83
)	Παρατηρώ ότι το Δικαστήριο, παρά το γεγονός ότι έχει επανειλημμένα κληθεί προς τούτο με τις προτάσεις των γενικών εισαγγελέων, δεν έχει χαρακτηρίσει, εξ όσων γνωρίζω, τον λόγο που αντλείται από προσβολή των δικαιωμάτων υπεράσπισης ως δημόσιας τάξης και, κατά συνέπεια, ως ζήτημα που μπορεί ή πρέπει να εξεταστεί αυτεπαγγέλτως από τον δικαστή της Ένωσης. Εξάλλου, στην απόφαση της 17ης Μαρτίου 2016, Bensada Benallal (C‑161/15, EU:C:2016:175), το Δικαστήριο δεν συνήγαγε από τον θεμελιώδη χαρακτήρα της γενικής αρχής του σεβασμού των δικαιωμάτων άμυνας στο δίκαιο της Ένωσης ότι έπρεπε να εξομοιωθεί με τους εθνικούς κανόνες δημόσιας τάξης, οι οποίοι συνεπάγονται κατ’ αρχήν αυτεπάγγελτη εξέταση από τον δικαστή σε περίπτωση προσβολής τους, ως έχουσα ισοδύναμη σημασία στο εθνικό δίκαιο.
(
84
)	Περσικές επιστολές, επιστολή 79.
(
85
)	Βλ. έκθεση 2022 της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την Αποτελεσματικότητα της Δικαιοσύνης, (https://www.coe.int/fr/web/cepej/cepej-work/evaluation-of-judicial-systems).