62022CJ0369_RES
Zaak C‑369/22 P
Société Air France SA
tegen
Europese Commissie
Arrest van het Hof (Vijfde kamer) van 26 februari 2026
„Hogere voorziening – Mededinging – Mededingingsregelingen – Luchtvrachtmarkt – Besluit van de Europese Commissie waarbij een inbreuk op artikel 101 VWEU, artikel 53 van de Overeenkomst betreffende de Europese Economische Ruimte en artikel 8 van de Overeenkomst tussen de Europese Gemeenschap en de Zwitserse Bondsstaat inzake luchtvervoer wordt vastgesteld – Onderlinge afstemming van onderdelen van de prijs voor luchtvrachtdiensten (brandstoftoeslag, veiligheidstoeslag en weigering van betaling van commissies over toeslagen) – Inkomende luchtvrachtdiensten – Territoriale bevoegdheid van de Commissie – Gekwalificeerde gevolgen – Berekening van de geldboete – Verzachtende omstandigheid – Inaanmerkingneming van reguleringsstelsels van derde landen – Gelijke behandeling – Duur van de deelname aan de enkele voortdurende inbreuk – Bewijs – Deelname aan de verschillende onderdelen van de enkele voortdurende inbreuk”
Mededinging – Vervoer – Mededingingsregels – Luchtvervoer – Verordening nr. 411/2004 – Werkingssfeer – Unie-derdelandenroutes en EER (zonder Unie)-derdelandenroutes – Inkomende luchtvrachtdiensten – Daaronder begrepen
(Art. 101 VWEU; EER-Overeenkomst, art. 53; besluit nr. 40/2005 van het Gemengd Comité van de EER; verordeningen van de Raad nr. 1/2003, art. 32, en nr. 411/2004)
(zie punten 55‑61)
Mededinging – Unieregels – Territoriale werkingssfeer – Bevoegdheid van de Commissie – Toelaatbaarheid krachtens het internationaal publiekrecht – Uitvoering of gekwalificeerde gevolgen van de misbruikpraktijken in de EER – Alternatieve wegen – Criterium van het onmiddellijke, wezenlijke en voorzienbare gevolg – Strekking
(Art. 101 VWEU; EER-Overeenkomst, art. 53)
(zie punten 70‑94)
Mededinging – Unieregels – Territoriale werkingssfeer – Bevoegdheid van de Commissie – Toelaatbaarheid krachtens het internationaal publiekrecht – Uitvoering of gekwalificeerde gevolgen van de misbruikpraktijken in de EER – Alternatieve wegen – Criterium van het onmiddellijke, wezenlijke en voorzienbare gevolg – Bewijslast – Verdeling onder de Commissie en de betrokken ondernemingen
(Art. 101 VWEU; EER-Overeenkomst, art. 53)
(zie punten 95‑101)
Beroep tot nietigverklaring – Bevoegdheid van de Unierechter – Omvang – Bevoegdheid van het Gerecht om zijn eigen motivering in de plaats te stellen van die van de instelling die de bestreden handeling heeft vastgesteld – Daarvan uitgesloten – Bevoegdheid van het Gerecht om de motivering van de bestreden handeling toe te lichten in antwoord op de voor het Gerecht aangevoerde argumenten – Daaronder begrepen
(Art. 263 VWEU)
(zie punten 102‑106)
Hogere voorziening – Middelen – Middel gericht tegen een overweging ten overvloede – Falend middel
(Art. 256, lid 1, tweede alinea, VWEU; Statuut van het Hof van Justitie, art. 58, eerste alinea)
(zie punten 109‑113, 120‑125, 177)
Beroep tot nietigverklaring – Bevoegdheid van de Unierechter – Omvang – Verbod om ultra petita te beslissen – Onderzoek ambtshalve door de Unierechter van een niet-aangevoerd middel dat betrekking heeft op de inhoudelijke rechtmatigheid van het bestreden besluit – Ontoelaatbaarheid
(Art. 263 VWEU)
(zie punt 128)
Mededinging – Geldboeten – Bedrag – Bepaling – Rechterlijke toetsing – Volledige rechtsmacht van de Unierechter – Omvang – Bepaling van het bedrag van de opgelegde geldboete – Eerbiediging van het gelijkheidsbeginsel – Geen schending door het Gerecht
(Art. 101, lid 1, en 261 VWEU; verordening nr. 1/2003 van de Raad, art. 31)
(zie punten 129‑131)
Mededinging – Administratieve procedure – Besluit van de Commissie waarbij een inbreuk wordt vastgesteld – Bewijs van de inbreuk en van de duur daarvan ten laste van de Commissie – Omvang van de bewijslast – Enkele voortdurende inbreuk – Geen deelname aan de heimelijke bijeenkomsten gedurende een bepaalde periode – Niet van invloed indien uit objectieve en onderling overeenstemmende bewijzen blijkt dat de deelname aan de inbreuk gedurende die periode is voortgezet
(Art. 101 VWEU)
(zie punten 140‑155)
Hogere voorziening – Middelen – Middel dat voor het eerst wordt aangevoerd in hogere voorziening – Niet-ontvankelijkheid – Middel waarmee alleen de gegrondheid van het bestreden arrest wordt betwist – Middel dat zijn oorsprong vindt in het bestreden arrest zelf – Ontvankelijkheid
(Art. 256, lid 1, VWEU; Statuut van het Hof van Justitie, art. 58; Reglement voor de procesvoering van het Hof, art. 170)
(zie punten 163‑171)
Mededinging – Administratieve procedure – Besluit van de Commissie waarbij een inbreuk wordt vastgesteld – Bewijs van de inbreuk en van de duur daarvan ten laste van de Commissie – Omvang van de bewijslast – Enkele voortdurende inbreuk – Bewijs van de duur geleverd door aanwijzingen en samenloop van omstandigheden
(Art. 101 VWEU)
(zie punten 172‑176, 179‑182)
Hogere voorziening – Middelen – Onjuiste beoordeling van de feiten en het bewijsmateriaal – Niet-ontvankelijkheid – Toetsing door het Hof van de beoordeling van de feiten en het bewijsmateriaal – Uitgesloten, behoudens het geval van een onjuiste opvatting
(Art. 256, lid 1, tweede alinea, VWEU; Statuut van het Hof van Justitie, art. 58, eerste alinea)
(zie punten 183‑185)
Samenvatting
In een reeks van dertien arresten verwerpt het Hof vrijwel alle hogere voorzieningen die door verschillende luchtvaartmaatschappijen (
1
) die betrokken waren bij het „luchtvrachtkartel” waren ingesteld tegen de uitspraken van het Gerecht (
2
) over hun beroepen tot nietigverklaring van het besluit waarbij de Europese Commissie hun boeten had opgelegd wegens deelname aan deze mededingingsregeling (
3
). Alleen de hogere voorziening van SAS Cargo Group wordt door het Hof gedeeltelijk toegewezen, omdat het Gerecht bij de uitoefening van zijn volledige rechtsmacht de boete van deze luchtvaartmaatschappij onjuist heeft berekend (
4
).
Op 7 december 2005 had de Commissie op grond van haar clementieregeling van 2002 een immuniteitsverzoek van Lufthansa en twee van haar dochterondernemingen ontvangen. Volgens dat verzoek bestonden er tussen meerdere ondernemingen die actief waren op de luchtvrachtmarkt (hierna: „vervoerders”) mededingingsverstorende contacten met betrekking tot de invoering van brandstoftoeslagen en veiligheidstoeslagen voor luchtvrachtdiensten en in essentie de weigering om aan de expediteurs kortingen op deze toeslagen te verlenen. Op grond van de door haar verzamelde gegevens en haar onderzoek heeft de Commissie op 9 november 2010 een eerste besluit (
5
) ten aanzien van 21 vervoerders vastgesteld.
In dat besluit is de Commissie van mening dat de vervoerders hadden deelgenomen aan één enkele voortdurende inbreuk op artikel 101 VWEU, artikel 53 van de Overeenkomst betreffende de Europese Economische Ruimte (hierna: „EER-Overeenkomst”) en artikel 8 van de Overeenkomst EG-Zwitserland inzake luchtvervoer, doordat zij hun gedrag op het gebied van prijsstelling voor het aanbieden van vrachtdiensten hadden gecoördineerd. Dit besluit is echter geheel of gedeeltelijk nietig verklaard door het Gerecht wegens tegenstrijdigheden in de motivering van dat besluit.
Naar aanleiding van deze arresten tot nietigverklaring heeft de Commissie in het litigieuze besluit het bestaan van één enkele voortdurende inbreuk vastgesteld, waarbij 19 luchtvaartmaatschappijen in perioden tussen 1999 en 2006 hun gedrag op het gebied van de prijsstelling voor het aanbieden van vrachtdiensten wereldwijd hadden gecoördineerd. Zij maakten onderling afspraken over de invoering van brandstof- en veiligheidstoeslagen en over de weigering om commissie te betalen. De Commissie heeft hen dan ook corrigerende maatregelen en geldboeten opgelegd wegens hun deelname aan deze inbreuk.
Naar aanleiding van meerdere beroepen die door rekwirantes waren ingesteld en die in hoofdzaak strekten tot gehele of gedeeltelijke nietigverklaring van het litigieuze besluit voor zover dit hen betrof, alsook tot intrekking of verlaging van de opgelegde geldboete, heeft het Gerecht de beroepen van Martinair, KLM, Cargolux, Air France-KLM, Air France, Lufthansa en Singapore Airlines verworpen. Bij de overige rekwirantes heeft het Gerecht het litigieuze besluit daarentegen gedeeltelijk nietig verklaard en de geldboete verlaagd rekening houdend met hun betrokkenheid bij de inbreuk.
Daarop hebben rekwirantes bij het Hof verschillende hogere voorzieningen ingesteld tegen deze arresten.
Beoordeling door het Hof
Ter ondersteuning van hun respectieve hogere voorzieningen voeren rekwirantes verschillende middelen aan, die met name betrekking hebben op:
1.
de bevoegdheid van de Commissie om een inbreuk op de mededingingsregels vast te stellen en te bestraffen met betrekking tot vrachtdiensten vanaf luchthavens in derde landen naar lidstaten van de Unie of andere EER-staten die geen lid zijn van de Unie (hierna: „inkomende vrachtdiensten”);
2.
het onderzoek door het Gerecht van de gegrondheid van het litigieuze besluit;
3.
schending van de rechten van de verdediging;
4.
de uitoefening van volledige rechtsmacht door het Gerecht.
1) Bevoegdheid van de Commissie om een inbreuk op de mededingingsregels met betrekking tot inkomende vrachtdiensten vast te stellen en te bestraffen
Het Hof verduidelijkt dat verordening nr. 1/2003 (
6
), zoals gewijzigd bij verordening nr. 411/2004 (
7
), ziet op het luchtvervoer „tussen” de Unie en derde landen en dus zowel van toepassing is op luchtvervoer vanuit de Unie naar derde landen als op luchtvervoer vanuit derde landen naar de Unie, en wijst vervolgens de middelen af die zijn ontleend aan onbevoegdheid van de Commissie om een schending van artikel 101 VWEU en artikel 53 van de EER-Overeenkomst met betrekking tot inkomende vrachtdiensten vast te stellen en te bestraffen.
In dit verband herinnert het Gerecht eraan dat de Commissie een gedraging buiten het grondgebied van de Unie of de EER mag vaststellen en bestraffen, voor zover deze gedraging op dat grondgebied ten uitvoer is gelegd (hierna: „uitvoeringscriterium”) of voorzienbaar was dat die daar een onmiddellijk en wezenlijk gevolg zou hebben (hierna: „criterium van de gekwalificeerde gevolgen”).
De Commissie oordeelde in het litigieuze besluit dat in dit geval aan deze twee criteria was voldaan, maar het Gerecht heeft de territoriale bevoegdheid van de Commissie louter bevestigd op basis van het criterium van de gekwalificeerde gevolgen.
In dit verband merkt het Hof om te beginnen op dat het Gerecht geen blijk heeft gegeven van een onjuiste rechtsopvatting door de bevoegdheid van de Commissie te bevestigen op basis van het criterium van de „gekwalificeerde gevolgen” alleen, aangezien dit criterium en het uitvoeringscriterium een alternatief karakter hebben.
Omdat verschillende rekwirantes het Gerecht bovendien hebben verweten dat het het bestaan van gekwalificeerde gevolgen heeft afgeleid uit de kwalificatie van het kartel als „mededingingsbeperking naar strekking”, preciseert het Hof vervolgens dat deze grieven voortvloeien uit een onjuiste lezing van het bestreden arrest.
Het Hof verwerpt ook de grieven waarin het Gerecht wordt verweten dat het zijn motivering aangaande de toepassing van het criterium van de gekwalificeerde gevolgen in de plaats heeft gesteld van die van de Commissie. In dit verband herinnert het Hof eraan dat wanneer het Gerecht zich ertoe beperkt te antwoorden op de door de partijen aangevoerde argumenten en aldus de motivering van de bestreden handeling toelicht, niet kan worden geoordeeld dat het zijn eigen motivering in de plaats stelt van die van de instelling die de handeling heeft verricht. Bovendien kan een dergelijke onrechtmatige vervanging van de motivering evenmin worden afgeleid uit het feit dat de elementen waarmee het Gerecht kon nagaan of de Commissie haar extraterritoriale bevoegdheid ten aanzien van het criterium van de gekwalificeerde gevolgen had gerechtvaardigd, waren ontleend aan overwegingen buiten het deel van het litigieuze besluit over de internationale bevoegdheid van de Commissie.
Ten slotte verwerpt het Hof de verschillende grieven inzake onjuiste rechtsopvattingen waarvan het Gerecht blijk zou hebben gegeven bij zijn toetsing van de toepassing van het criterium van de gekwalificeerde gevolgen door de Commissie.
In dit verband herinnert het Hof eraan dat de Commissie op grond van dit criterium moet aantonen dat de betrokken gedragingen voorzienbare, onmiddellijke en wezenlijke gevolgen hebben binnen de Unie of, zoals hier, binnen de EER.
Wat de voorzienbaarheid van de betrokken praktijken betreft, benadrukt het Hof in de eerste plaats dat alle schade met het ontstaan waarvan de karteldeelnemers naar de algemene ervaring redelijkerwijs rekening moeten houden, wordt beschouwd als voorzienbaar, in tegenstelling tot schade die het gevolg is van een volstrekt uitzonderlijke samenloop van omstandigheden.
Aangezien de brandstoftoeslag, de veiligheidstoeslag en de weigering om commissie te betalen onderling afgestemde horizontale prijsafspraken vorm-en en dergelijke afspraken met grote waarschijnlijkheid de mededinging nadelig beïnvloeden, staat volgens het Hof vast dat deze gedragingen leiden tot een verhoging van de totale prijs van inkomende vrachtdiensten. Hieruit volgt dat het Gerecht dus niet concreet het effect van de toeslagen op de totale verkoopprijs van de vrachtdiensten hoefde te onderzoeken, noch hoefde na te gaan of en in hoeverre de expediteurs deze prijsverhoging daadwerkelijk aan de verzenders hadden doorberekend, noch of en in hoeverre de verzenders deze stijging van de vervoerskosten daadwerkelijk aan de consumenten hadden doorberekend.
Overeenkomstig de algemene regels inzake de bewijsvoering heeft het Gerecht evenmin de bewijslast omgekeerd door te onderzoeken of rekwirantes elementen hadden aangevoerd op grond waarvan de vaststelling dat de gevolgen van de betrokken gedragingen binnen de EER voorzienbaar waren, kon worden weerlegd.
Wat het onmiddellijke karakter van de gevolgen van de betrokken praktijken betreft, preciseert het Hof in de tweede plaats dat het voor de vervulling van deze voorwaarde volstaat dat de betrokken mededingingsverstorende gedraging een onmiddellijk gevolg in de Unie of de EER kan teweegbrengen.
In dit verband verwerpt het Hof met name de grieven dat de gevolgen van het gedrag van rekwirantes voor de mededinging in de EER niet onmiddellijk waren doordat die gevolgen afhingen van de handelswijze van andere spelers in de causaliteitsketen, namelijk de expediteurs en de verzenders, aangezien deze handelswijze volgens de normale werking van de markt objectief voortvloeit uit de betrokken mededingingsregeling.
Wat het wezenlijke karakter van de gevolgen van de betrokken praktijken betreft, verwerpt het Hof in de derde plaats de grieven dat het Gerecht zich voor zijn conclusie dat het effect op de prijzen van de ingevoerde goederen wezenlijk was, heeft gebaseerd op kenmerken van de litigieuze mededingingsregeling die niet in het litigieuze besluit waren vermeld.
Aangezien de Commissie ten aanzien van de onderlinge afstemming op het gebied van de inkomende vrachtdiensten afzonderlijk beschouwd had vastgesteld dat aan het criterium van de gekwalificeerde gevolgen was voldaan, was het voor het Gerecht overigens overbodig om te onderzoeken of aan het criterium van de gekwalificeerde gevolgen was voldaan gelet op de gevolgen van de enkele voortdurende inbreuk als geheel beschouwd.
2) Onderzoek van de gegrondheid van het litigieuze besluit
Wat de toetsing door het Gerecht van de gegrondheid van het litigieuze besluit betreft, voeren sommige rekwirantes grieven aan over met name:
(a) het bestaan van één enkele voortdurende inbreuk en hun deelname daaraan;
(b) de kwalificatie van de betrokken praktijken als beperking naar strekking;
(c) het feit dat het litigieuze besluit ten aanzien van Latam Airlines Group en Lan Cargo slechts gedeeltelijk nietig is verklaard;
(d) de verjaring van de sanctiebevoegdheid van de Commissie met betrekking tot gedragingen op de intra-EER-routes en de Unie-Zwitserlandroutes.
a) Bestaan van één enkele voortdurende inbreuk en deelname van rekwirantes daaraan
Wat in de eerste plaats de geografische reikwijdte van de betrokken praktijken betreft, merkt het Hof op dat er geen tegenstrijdigheid bestaat tussen enerzijds het dispositief van het litigieuze besluit, waarin de omvang van de betrokken mededingingsverstorende gedraging als wereldwijd wordt aangemerkt, en anderzijds de motivering van dat besluit, waarin bepaalde Unie-derdelandenroutes worden uitgesloten. Er moet namelijk een onderscheid worden gemaakt tussen het begrip „gedraging”, dat betrekking heeft op een geheel van feiten, en het begrip „inbreuk”, dat betrekking heeft op de juridische kwalificatie die aan deze gedragingen wordt gegeven. Ongeacht de motivering waarop een besluit van een instelling van de Unie berust, kan trouwens alleen het dispositief van dit besluit, gelezen in het licht van de motivering die noodzakelijk is ter ondersteuning ervan, rechtsgevolgen hebben.
In de tweede plaats herinnert het Hof eraan dat ter beantwoording van de vraag of verschillende gedragingen als één enkele voortdurende inbreuk kunnen worden aangemerkt, niet hoeft te worden nagegaan of zij complementair zijn, in die zin dat elk ervan is bedoeld om het hoofd te bieden aan een of meer gevolgen van de normale mededinging, en dat zij door hun wisselwerking bijdragen tot de verwezenlijking van het geheel van de mededingingsbeperkende gevolgen dat de daders beogen, en dit in het kader van een globaal plan met één enkel doel. Zelfs indien de Commissie had nagelaten een dergelijke complementariteit tussen de litigieuze overeenkomsten en gedragingen aan te tonen, zoals sommige rekwirantes stellen, is dit verzuim op zich dus niet van dien aard dat de kwalificatie ervan als één enkele voortdurende inbreuk daardoor gebrekkig werd.
In de derde plaats benadrukt het Hof dat het slechts in beperkte mate heeft aanvaard dat een bepaalde mededingingsverstorende gedraging van de werkingssfeer van de artikelen 101 en 102 VWEU kan worden uitgesloten, in die zin dat de nationale wetgeving de betrokken ondernemingen ertoe heeft verplicht of dat deze wetgeving iedere mogelijkheid van concurrerend gedrag van hun kant heeft uitgeschakeld. Indien een nationale wet zich ertoe beperkt ondernemingen tot autonome mededingingsverstorende gedragingen aan te zetten of deze te vergemakkelijken, blijven de artikelen 101 en 102 VWEU op deze ondernemingen van toepassing. Aangezien deze rechtspraak zowel op de regelgeving van de lidstaten als op die van derde landen van toepassing is, is het aan de betrokken ondernemingen om aan te tonen dat de nationale wetgevingen van de betrokken derde landen de gedraging in kwestie niet hadden gestimuleerd maar opgelegd.
In de vierde plaats verwerpt het Hof de argumenten die rekwirantes hebben aangevoerd om hun deelname aan de door de Commissie bestrafte enkele voortdurende inbreuk te betwisten.
In dit verband herinnert het Hof er met name aan dat het feit dat, in het geval van een inbreuk die zich over verschillende jaren uitstrekt, het rechtstreekse bewijs van de tenuitvoerlegging van een overeenkomst door een onderneming niet is geleverd voor welbepaalde tijdvakken, niet eraan in de weg staat dat haar deelname aan de inbreuk gedurende deze tijdvakken desalniettemin wordt vastgesteld, mits deze vaststelling berust op objectieve en onderling overeenstemmende aanwijzingen. In een dergelijk geval mag het Gerecht zijn beoordeling van het bestaan en de duur van een mededingingsverstorende gedraging of overeenkomst baseren op een algemene evaluatie van alle relevante bewijzen en aanwijzingen van de Commissie, waaronder met name de gevolgen van de betrokken mededingingsverstorende gedraging.
Het Hof verwerpt bovendien het middel waarmee Air Canada het Gerecht verwijt op meerdere punten blijk te hebben gegeven van een onjuiste rechtsopvatting door haar aansprakelijk te stellen voor routes waarop zij niet vloog of niet mocht vliegen, te weten de intra-EER-routes en de Unie-Zwitserlandroutes.
In dit verband merkt het Hof op dat uit de vaststellingen van het Gerecht in het bestreden arrest blijkt dat Air Canada met haar eigen gedrag heeft willen bijdragen aan het bereiken van de gemeenschappelijke doelstellingen van alle deelnemers en dat zij de inbreukmakende gedragingen die de andere ondernemingen met het oog op die doelstellingen planden of in praktijk brachten, kende. Het Gerecht heeft dan ook geen blijk gegeven van een onjuiste rechtsopvatting door daaruit af te leiden dat de Commissie Air Canada aansprakelijk mocht stellen voor de enkele voortdurende inbreuk voor zover deze betrekking had op de intra-EER-routes en de Unie-Zwitserlandroutes, los van haar eventuele hoedanigheid van potentiële concurrent op die routes.
In de vijfde plaats benadrukt het Hof dat de Commissie weliswaar voldoende nauwkeurig bepaalde en onderling overeenstemmende bewijzen dient aan te voeren die de overtuiging kunnen dragen dat de inbreuk is gepleegd, maar dat het Gerecht niet gehouden is een besluit van de Commissie nietig te verklaren louter omdat deze in dat besluit feiten vermeldt die geen direct bewijs vormen voor de deelname van de betrokken onderneming aan de ten laste gelegde inbreuk. Het volstaat namelijk dat het Gerecht, zoals het hier heeft gedaan, nagaat of alle onderzochte elementen steun konden bieden voor de conclusie dat de betrokken onderneming aan de enkele voortdurende inbreuk heeft deelgenomen. In dit verband – zo gaat het Hof verder – kunnen bewijzen betreffende contacten vóór de inbreukperiode of met betrekking tot gedragingen die niet onder de bevoegdheid van de Commissie vallen, de uitlegging van ander bewijsmateriaal in verband met die periode bevestigen, teneinde dat bewijsmateriaal nader te duiden of om aan te tonen dat bepaalde soorten gedragingen of praktijken zich herhaaldelijk hebben voorgedaan.
In de zesde en laatste plaats verwerpt het Hof het middel van Cargolux dat het Gerecht het gelijkheidsbeginsel heeft geschonden door haar deelname aan het onderdeel van de inbreuk inzake de weigering om commissie te betalen te bevestigen en tegelijkertijd de betrokkenheid van British Airways in dit verband uit te sluiten, aangezien deze twee vervoerders zich niet in vergelijkbare situaties bevonden wat betreft de tegen hen gebruikte bewijzen om hun deelname aan dat onderdeel van de inbreuk aan te tonen.
De beslissing van het Gerecht om de geldboete van Cargolux niet evenveel te verlagen als die van SAS Cargo Group, schendt evenmin het gelijkheidsbeginsel. SAS Cargo Group kreeg die verlaging namelijk omdat de vaststelling dat zij aan het onderdeel van de inbreuk betreffende de weigering om commissie te betalen had deelgenomen, nietig was verklaard.
b) Kwalificatie van de betrokken gedragingen als beperking naar strekking
In de eerste plaats brengt het Hof in herinnering dat bij de beoordeling of een overeenkomst tussen ondernemingen of een besluit van een ondernemersvereniging de mededinging in die mate nadelig beïnvloedt dat dit kan worden geacht een mededingingsbeperkende „strekking” in de zin van artikel 101, lid 1, VWEU te hebben, volgens vaste rechtspraak moet worden gelet op de bewoordingen en de doelstellingen ervan, alsook op de economische en juridische context. Voor overeenkomsten of collusiepraktijken die bijzonder ernstige schendingen van het mededingingsrecht vormen – zoals in dit geval een horizontale prijsafspraak – kan de Commissie haar analyse van de economische en juridische context van de praktijk evenwel beperken tot hetgeen strikt noodzakelijk is om te kunnen besluiten dat er sprake is van een mededingingsbeperkende strekking.
In de tweede plaats verwerpt het Hof het argument dat de betrokken onderlinge afstemming slechts betrekking had op een deel van de prijs van het betrokken product of de betrokken dienst. Die omstandigheid toont namelijk geenszins aan dat het bij deze gedraging niet gaat om een vorm van coördinatie die naar zijn aard moet worden geacht schadelijk te zijn voor de werking van de normale mededinging. Integendeel, een dergelijke gedraging leidt alleen al door haar aard tot een prijsstijging, waardoor de middelen inefficiënt worden ingezet, hetgeen in het bijzonder de consumenten schaadt.
Het argument dat de weigering om commissie te betalen een gerechtvaardigde reactie van de luchtvaartmaatschappijen was op het beweerdelijke onrechtmatige gedrag van de expediteurs, overtuigt evenmin, aangezien het aan de overheid en niet aan particuliere ondernemingen staat om de naleving van de wettelijke voorschriften te verzekeren. Zelfs indien deze omstandigheid zou zijn aangetoond, kan zij hoe dan ook geen rechtvaardiging vormen voor een inbreuk op artikel 101 VWEU, laat staan voor collusie waarvan het Gerecht heeft vastgesteld dat die voldoende schadelijk is voor de mededinging om als een beperking naar strekking te worden aangemerkt.
c) Slechts gedeeltelijke nietigverklaring van het litigieuze besluit voor zover het Latam Airlines Group en Lan Cargo betreft
In zijn arrest Latam Airlines Group en Lan Cargo/Commissie heeft het Gerecht het litigieuze besluit nietig verklaard voor wat betreft de deelname van Latam Airlines Group en Lan Cargo aan de onderdelen van de enkele voortdurende inbreuk die verband hielden met de veiligheidstoeslag en de weigering om commissie te betalen, op grond dat de Commissie ten onrechte had aangenomen dat Lan Cargo kennis had van die onderdelen van de inbreuk.
Ter ondersteuning van hun hogere voorziening bekritiseerden Latam Airlines Group en Lan Cargo het Gerecht omdat dit het litigieuze besluit ten aanzien van hen slechts gedeeltelijk nietig had verklaard, terwijl de door de Commissie gemaakte fout tot een volledige nietigverklaring van dat besluit had moeten leiden.
In dit verband herinnert het Hof eraan dat de vaststelling van het feit dat de Commissie niet rechtens genoegzaam heeft aangetoond dat een onderneming, toen zij deelnam aan een van de mededingingsverstorende gedragingen waaruit één enkele voortdurende inbreuk bestaat, de andere inbreukmakende gedragingen die de andere karteldeelnemers met het oog op die doelstellingen verrichtten, kende of redelijkerwijs kon voorzien en bereid was het risico ervan te aanvaarden, niet tot gevolg mag hebben dat deze onderneming wordt bevrijd van haar aansprakelijkheid voor dat deel van de gedragingen waarvoor haar deelname is bewezen of waarvoor vaststaat dat zij daadwerkelijk aansprakelijk kan worden gesteld. In dat geval dient de Unierechter zich te beperken tot een gedeeltelijke nietigverklaring van het bestreden besluit van de Commissie.
Hieruit volgt dat het Gerecht geen blijk heeft gegeven van een onjuiste opvatting door het litigieuze besluit slechts gedeeltelijk nietig te verklaren omdat de deelname van Lan Cargo aan de contacten in verband met de brandstoftoeslag niet ter discussie was gesteld.
Bovendien betekende de omstandigheid dat de Commissie niet heeft aangetoond dat Lan Cargo op de hoogte was van de informatie-uitwisselingen in verband met de veiligheidstoeslag of de weigering om commissie te betalen, niet dat er geen sprake kon zijn van één enkele voortdurende inbreuk, maar dat de vastgestelde inbreuk niet in zijn geheel aan deze vervoerder kon worden toegerekend.
d) Verjaring van de sanctiebevoegdheid van de Commissie ten aanzien van de gedragingen betreffende de intra-EER-routes en de Unie-Zwitserlandroutes
Het Hof verwerpt ook de grieven dat het Gerecht overeenkomstig artikel 25 van verordening nr. 1/2003 ambtshalve de verjaring had moeten opwerpen van de bevoegdheid van de Commissie om sancties op te leggen ten aanzien van gedragingen betreffende de intra-EER-routes en de Unie-Zwitserlandroutes.
In dit verband merkt het Hof op dat zowel uit de bewoordingen als uit de context en de doelstellingen van verordening nr. 1/2003 blijkt dat de termijnen van artikel 25 moeten worden beschouwd als verjaringstermijnen. Uit vaste rechtspraak volgt echter dat de eerbiediging van een verjaringstermijn niet ambtshalve door de rechter van de Unie kan worden opgeworpen, maar door de betrokken partij aan de orde moet worden gesteld.
In dit verband verwerpt het Hof ook het betoog dat het middel inzake het verstrijken van de verjaringstermijn van de sanctiebevoegdheid van de Commissie moet worden gelijkgesteld met een middel ontleend aan de onbevoegdheid van de Commissie om rekwirantes een geldboete op te leggen. Artikel 25 van verordening nr. 1/2003 verplicht de Commissie weliswaar om een bepaalde inbreuk te bestraffen binnen een bepaalde termijn, maar deze bepaling beoogt niet en leidt er ook niet toe dat de Commissie haar bevoegdheid verliest om sancties op te leggen voor andere inbreuken dan die waarvoor de verjaring geldt. Daarnaast blijft de Commissie, zelfs wanneer de verjaringstermijn voor de sanctiebevoegdheden van de Commissie is verstreken, bevoegd om een verjaarde inbreuk vast te stellen, mits zij aantoont dat zij een rechtmatig belang heeft om een dergelijke inbreuk bij besluit vast te stellen.
Volgens het Hof kunnen de betrokken rekwirantes evenmin schending van het gelijkheidsbeginsel aanvoeren. Zij kunnen niet stellen dat zij ongelijk zijn behandeld ten opzichte van de luchtvaartmaatschappijen die voor het Gerecht in het gelijk zijn gesteld op basis van het argument dat de vordering van de Commissie gedeeltelijk was verjaard. Dit verschil in behandeling vloeit namelijk uitsluitend voort uit de objectieve omstandigheid dat deze rekwirantes dit middel niet hebben aangevoerd terwijl zij dat hadden kunnen doen.
Het Hof benadrukt bovendien dat de verjaringstermijn evenmin vergelijkbaar is met de procestermijnen, die zijn ingesteld om een goede rechtsbedeling, duidelijkheid en rechtszekerheid te waarborgen. Dit is echter niet het geval met de verjaringstermijn, die hoofdzakelijk tot doel heeft de betrokken ondernemingen te beschermen.
Verder impliceert het feit dat de krachtens artikel 23, lid 2, van verordening nr. 1/2003 opgelegde geldboeten als „strafrechtelijk” in de zin van artikel 6 van het Europees Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens en de fundamentele vrijheden moeten worden aangemerkt, op zich niet dat met de verjaring van de sanctiebevoegdheid van de Commissie een doel van algemeen belang wordt nagestreefd dat verder gaat dan de bescherming van de betrokken ondernemingen.
3) Schending van de rechten van verdediging
Wat de eerbiediging van de rechten van de verdediging van rekwirantes betreft, stelt het Hof vast dat het enkele feit dat de Commissie geen volledige en automatische toegang heeft verleend tot de antwoorden van de andere karteldeelnemers op de mededeling van punten van bezwaar, geen schending oplevert van de rechten van verdediging van de betrokken ondernemingen, die een eerste aanwijzing dienen te geven van het nut voor hun verdediging van documenten die hun niet zijn meegedeeld. Het Hof herinnert er in dit verband aan dat er tijdens een administratieve procedure geen recht bestaat op volledige en automatische toegang tot het dossier.
Het Hof merkt voorts op dat de Commissie de rechten van verdediging van ondernemingen waaraan een mededeling van punten van bezwaar is gericht, en in het bijzonder hun recht om te worden gehoord over de internationale bevoegdheid van de Commissie om mededingingsverstorende gedragingen buiten het grondgebied van de Unie of de EER te bestraffen, niet schendt op de enkele grond dat die mededeling niet uitdrukkelijk aangeeft op welk criterium de Commissie zich wil baseren om die gedragingen te bestraffen, aangezien in die mededeling staat dat zij voornemens is de adressaten ervan op basis van dergelijke gedragingen een sanctie op te leggen wegens schending van artikel 101 VWEU en artikel 53 van de EER-Overeenkomst en daarbij de voornaamste elementen worden uiteengezet die zij daartoe in aanmerking wil nemen.
4) Uitoefening van volledige rechtsmacht door het Gerecht
Wat de uitoefening door het Gerecht van zijn volledige rechtsmacht betreft, verklaart het Hof dat de uitoefening van deze bevoegdheid bij de vaststelling van het bedrag van de opgelegde geldboete weliswaar niet mag leiden tot discriminatie tussen ondernemingen die aan een inbreuk op de mededingingsregels hebben deelgenomen, maar dat het Gerecht het gelijkheidsbeginsel niet schendt wanneer het de geldboete verlaagt van een onderneming waarvan een middel in die zin is aanvaard, zonder een soortgelijke verlaging toe te passen voor andere ondernemingen die zich in een vergelijkbare situatie bevinden maar dat middel niet voor deze rechterlijke instantie hebben aangevoerd.
Wat daarentegen de berekening door het Gerecht van de aan SAS Cargo Group opgelegde geldboete betreft, stelt het Hof vast dat het Gerecht bij de uitoefening van zijn volledige rechtsmacht op verschillende punten blijk heeft gegeven van een onjuiste rechtsopvatting door in de berekeningsgrondslag van die boete de over de binnenlandse routes behaalde omzet van deze onderneming op te nemen teneinde een gelijke behandeling ten opzichte van de andere beschuldigde vervoerders te waarborgen. In het bijzonder bleek uit de overgelegde gegevens geenszins dat alle beschuldigde luchtvaartmaatschappijen die het litigieuze besluit hadden betwist, anders dan SAS Cargo e.a., hun eventuele omzet over routes die binnen één enkele lidstaat of één enkele overeenkomstsluitende partij werden verzorgd, hadden opgenomen in de waarde van hun verkopen die de basis had gevormd voor de berekening van hun geldboeten. Het Gerecht beschikte dus niet over gegevens waarmee het met zekerheid had kunnen vaststellen dat er sprake was van een schending van het gelijkheidsbeginsel die het had moeten corrigeren.
Bijgevolg vernietigt het Hof het arrest van het Gerecht in de zaak SAS Cargo Group e.a. gedeeltelijk en doet het de zaak zelf af door deze ondernemingen geldboeten op te leggen die lager zijn dan die van het bestreden arrest.
Gelet op het voorgaande wijst het Hof daarentegen alle andere hogere voorzieningen af die door de luchtvaartmaatschappijen die betrokken waren bij het „luchtvrachtkartel” waren ingesteld.
(
1
)	In casu Air Canada, Air France-KLM, Société Air France (hierna: „Air France”), Koninklijke Luchtvaart Maatschappij NV (hierna: „KLM”), British Airways plc, Cargolux Airlines International SA (hierna: „Cargolux”), Cathay Pacific Airways Ltd, Deutsche Lufthansa AG (hierna: „Lufthansa”), Japan Airlines International Co. Ltd (hierna: „Japan Airlines”), Latam Airlines Group SA en Lan Cargo SA, Martinair Holland NV (hierna: „Martinair”), SAS Cargo Group e.a. (hierna: „SAS Cargo Group”), Singapore Airlines Ltd en Singapore Airlines Cargo Pte Ltd (hierna: „Singapore Airlines”) (hierna samen: „rekwirantes”).
(
2
)	Arresten van 30 maart 2022, Martinair Holland/Commissie (T‑323/17, EU:T:2022:174), Koninklijke Luchtvaart Maatschappij/Commissie (T‑325/17, EU:T:2022:176), Air Canada/Commissie (T‑326/17, EU:T:2022:177), Cargolux Airlines/Commissie (T‑334/17, EU:T:2022:178), Air France-KLM/Commissie (T‑337/17, EU:T:2022:179), Air France/Commissie (T‑338/17, EU:T:2022:180), Japan Airlines/Commissie (T‑340/17, EU:T:2022:181), British Airways/Commissie (T‑341/17, EU:T:2022:182); Deutsche Lufthansa e.a./Commissie (T‑342/17, EU:T:2022:183), Cathay Pacific Airways/Commissie (T‑343/17, EU:T:2022:184), Latam Airlines Group en Lan Cargo/Commissie (T‑344/17, EU:T:2022:185), Singapore Airlines en Singapore Airlines Cargo/Commissie (T‑350/17, EU:T:2022:186).
(
3
)	Besluit C(2017) 1742 final van de Commissie van 17 maart 2017 betreffende een procedure op grond van artikel 101 VWEU, artikel 53 van de EER-Overeenkomst en artikel 8 van de Overeenkomst tussen de Europese Gemeenschap en de Zwitserse Bondsstaat inzake luchtvervoer (zaak AT.39258 - Luchtvracht) (hierna: „litigieus besluit”).
(
4
)	Arrest van 30 maart 2022, SAS Cargo Group e.a./Commissie (T‑324/17, EU:T:2022:175).
(
5
)	Besluit C(2010) 7694 definitief van 9 november 2010 betreffende een procedure op grond van artikel 101 VWEU, artikel 53 van de EER-Overeenkomst en artikel 8 van de Overeenkomst tussen de Europese Gemeenschap en de Zwitserse Bondsstaat inzake luchtvervoer (zaak COMP/39258 - Luchtvracht).
(
6
)	Verordening (EG) nr. 1/2003 van de Raad van 16 december 2002 betreffende de uitvoering van de mededingingsregels van de artikelen [101] en [102 VWEU] (PB 2003, L 1, blz. 1).
(
7
)	Verordening (EG) nr. 411/2004 van de Raad van 26 februari 2004 houdende intrekking van verordening (EEG) nr. 3975/87 en houdende wijziging van verordening (EEG) nr. 3976/87 en verordening (EG) nr. 1/2003 wat betreft het luchtvervoer tussen de Gemeenschap en derde landen (PB 2004, L 68, blz. 1).