62023CC0337
OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO
ANTHONY’EGO MICHAELA COLLINSA
przedstawiona w dniu 12 września 2024 r. (
1
)
Sprawa C‑337/23
APS Beta Bulgaria EOOD,
Agentsia za kontrol na prosrocheni zadalzhenia AD
[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Sofiyski rayonen sad (sąd rejonowy w Sofii, Bułgaria)]
Odesłanie prejudycjalne – Ochrona konsumentów – Nieuczciwe warunki – Dyrektywa 93/13/EWG – Dyrektywa 2008/48/WE – Odpłatne poręczenie udzielone przez profesjonalnego poręczyciela uzgodnionego z kredytodawcą – Umowy o kredyt wiązany – Spłata kredytu przez poręczyciela – Wstąpienie w prawa kredytodawcy
I. Wprowadzenie
1.
Niniejszy wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Sofiyski rayonen sad (sąd rejonowy w Sofii, Bułgaria) zmierza do uzyskania stanowiska Trybunału co do szeregu pytań dotyczących zgodności z prawem Unii określonych postanowień w umowach o kredyt konsumencki, w okolicznościach, gdy cesjonariusze poręczeń kredytowych dochodzą od konsumentów-kredytobiorców zwrotu kwot pożyczonych na podstawie tych umów.
II. Ramy prawne
A.
Prawo Unii
2.
Artykuł 3 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/48/WE z dnia 23 kwietnia 2008 r. w sprawie umów o kredyt konsumencki oraz uchylającej dyrektywę Rady 87/102/EWG (
2
) stanowi:
„Na użytek niniejszej dyrektywy stosuje się następujące definicje:
[…]
c)
»umowa o kredyt« oznacza umowę, na mocy której kredytodawca udziela kredytu konsumenckiego lub daje przyrzeczenie udzielenia kredytu konsumenckiego w formie odroczonej płatności, pożyczki lub innego podobnego świadczenia finansowego […]
[…]
n)
»umowa o kredyt wiązany« oznacza umowę o kredyt, zgodnie z którą
(i)
dany kredyt służy wyłącznie finansowaniu innej umowy dotyczącej dostawy określonych towarów lub świadczenia określonej usługi; oraz
(ii)
obie te umowy stanowią z obiektywnego punktu widzenia jedną transakcję handlową; uznaje się, że jedna transakcja handlowa ma miejsce wtedy, gdy dostawca towarów lub usług sam finansuje kredyt na potrzeby konsumenta lub, w przypadku finansowania przez stronę trzecią, jeżeli kredytodawca korzysta z usług dostawcy towarów lub usług w związku z zawarciem lub przygotowywaniem umowy o kredyt lub w przypadku gdy dane towary lub świadczenie danej usługi jest wyraźnie określone w umowie o kredyt”.
3.
Zgodnie z art. 15 ust. 2 dyrektywy 2008/48:
„Jeżeli towary lub usługi objęte umową o kredyt wiązany nie zostały dostarczone lub zostały dostarczone jedynie w części, lub nie są zgodne z umową dotyczącą ich dostawy, konsument ma prawo dochodzić swoich uprawnień wobec kredytodawcy, jeżeli dochodzenie praw przysługujących konsumentowi zgodnie z przepisami lub umową dostawy towarów lub świadczenia usług wobec dostawcy nie odniosło skutku. Państwa członkowskie określają zakres i warunki, na jakich można skorzystać z tych środków prawnych”.
4.
Zgodnie z art. 17 ust. 1 dyrektywy 2008/48:
„W przypadku gdy prawa kredytodawcy wynikające z umowy o kredyt lub sama umowa zostają przeniesione na stronę trzecią, konsument ma prawo powoływać się wobec cesjonariusza na wszelkie uprawnienia, jakie przysługiwały mu względem pierwotnego kredytodawcy, włącznie z potrąceniem wzajemnych roszczeń, jeżeli jest ono dopuszczalne w danym państwie członkowskim”.
5.
Artykuł 22 dyrektywy 2008/48 stanowi:
„1.   W zakresie, w jakim niniejsza dyrektywa zawiera zharmonizowane przepisy, państwa członkowskie nie mogą utrzymywać w swoim prawie krajowym ani wprowadzać do niego przepisów odbiegających od przepisów określonych w niniejszej dyrektywie. […]
2.   Państwa członkowskie zapewniają, by konsumenci nie mogli zrzekać się praw przyznanych im na mocy przepisów prawa krajowego wprowadzających w życie niniejszą dyrektywę lub do niej się odnoszących.
3.   Państwa członkowskie zapewniają ponadto, by przepisy, które przyjmują w celu wykonania niniejszej dyrektywy, nie mogły być obchodzone poprzez sposób formułowania umów, w szczególności poprzez włączenie wypłat lub umów o kredyt objętych zakresem zastosowania niniejszej dyrektywy do umów o kredyt, które z uwagi na swój charakter lub cel mogłyby stwarzać możliwości uniknięcia stosowania jej przepisów.
[…]”.
B.
Prawo bułgarskie
6.
Zgodnie z artykułem 147 ust. 1 Zakon za zadalzheniyata i dogovorite (
3
) (ustawy o zobowiązaniach i umowach, z późn. zm., zwanej dalej „ZZD”):
„Poręczyciel pozostaje zobowiązany do zapłaty także po dacie, w której zobowiązanie główne stanie się wymagalne, jeśli kredytodawca wniósł powództwo przeciw dłużnikowi w ciągu 6 miesięcy. Przepis ten stosuje się także w przypadku, gdy poręczyciel wyraźnie ograniczył udzielone poręczenie do okresu zobowiązania głównego.
Przedłużenie terminu wyznaczonego dłużnikowi przez kredytodawcę nie jest skuteczne względem poręczyciela, jeśli nie wyraził on na nie zgody”.
III. Spór w postępowaniu głównym, pytania prejudycjalne i postępowanie przed Trybunałem
7.
Na podstawie odrębnych umów o kredyt konsumencki Easy Asset Management AD i Kredisimo AD, będące na gruncie prawa bułgarskiego osobami prawnymi, udzieliły kredytobiorcom-konsumentom kredytów w kwotach od 300 bułgarskich lewów (BGN) (około 150 EUR) do 1700 BGN (około 870 EUR) (
4
), z oprocentowaniem na poziomie około 40–50 % i okresami spłaty od 3 do 18 miesięcy. We wszystkich tych umowach przewidziano zobowiązanie kredytobiorcy-konsumenta do przedstawienia zabezpieczenia w postaci poręczenia (
5
). Poręczenie to mogło zostać udzielone przez dwie osoby fizyczne, które spełniały określone kryteria (
6
), bank lub spółkę zatwierdzoną przez kredytodawcę (
7
). W każdej ze spraw przed sądem odsyłającym konsument-kredytobiorca przedstawił poręczenie udzielone przez spółkę zatwierdzoną przez kredytodawcę, tj. albo Financial Bulgaria EOOD, spółkę zależną od Easy Asset Management AD, albo I Trust EOOD. W związku z brakiem spłaty kredytu przez konsumenta-kredytobiorcę poręczyciel dokonał wypłaty na rzecz kredytodawcy tytułem poręczenia. Następnie poręczyciele przenieśli należne im odpowiednio odsetki na APS Beta Bulgaria EOOD (pierwszego wnioskodawcę, zwanego dalej: „APS Beta Bulgaria”) lub na Agentsia za kontrol na prosrocheni zadalzhenia AD (drugiego wnioskodawcę, zwanego dalej „Agentsia”).
8.
Postępowanie przed sądem odsyłającym dotyczy siedmiu wniosków złożonych przez APS Beta Bulgaria i Agentsia (
8
) w postępowaniu ex parte o wydanie tytułów wykonawczych przeciwko konsumentom-kredytobiorcom w odniesieniu do kwot wypłaconych przez poręczycieli kredytodawcom na podstawie umów kredytowych (
9
). Kwoty te obejmowały wynagrodzenie za udzielenie poręczenia, wynoszące ponad 75 % łącznych kwot do spłaty na podstawie umów kredytowych.
9.
Sąd odsyłający zwraca uwagę, że Varhoven kasatsionen sad (najwyższy sąd kasacyjny, Bułgaria), interpretuje art. 147 ust. 1 ZZD w ten sposób, że w przypadku gdy kredytodawca nie wytoczył powództwa przeciwko dłużnikowi w terminie 6 miesięcy od dnia wymagalności zobowiązania, jakiekolwiek poręczenie spłaty tego zobowiązania wygasa z mocy prawa, które stosuje się z urzędu (
10
). Niektóre sądy krajowe stoją na stanowisku, że jedynie poręczyciel może powoływać się na art. 147 ust. 1 ZZD względem kredytodawcy. Niezależnie od okoliczności, że zobowiązanie poręczyciela względem kredytodawcy mogło wygasnąć wskutek braku wniesienia przez kredytodawcę powództwa przeciwko dłużnikowi w terminie, poręczyciel może dochodzić od kredytobiorcy, który dopuścił się zwłoki, wszelkich kwot, jakie zapłacił tytułem poręczenia (
11
). W pierwszej, drugiej i trzeciej sprawie przed sądem odsyłającym, Financial Bulgaria EOOD i I Trust EOOD dokonały wypłat na rzecz kredytodawcy po upływie 6 miesięcy od momentu wymagalności ostatniej raty i przeniosły swoje wierzytelności z tytułu poręczenia na APS Beta Bułgaria. W czwartej, siódmej i ósmej sprawie Financial Bulgaria EOOD dokonał spłaty zobowiązania po upływie 6 miesięcy od momentu wymagalności ostatniej raty i przeniósł swoje wierzytelności z tytułu poręczenia na Agentsia. W piątej sprawie Financial Bulgaria EOOD dokonał spłaty zobowiązania przed upływem 6-miesięcznego terminu i przeniósł swoje wierzytelności z tytułu poręczenia na Agentsia.
10.
W tych okolicznościach Sofiyski rayonen sad (sąd rejonowy w Sofii) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:
„1)
Czy art. 4 ust. 2 i art. 6 ust. 1 dyrektywy Rady 93/13/EWG[ (
12
)] […] w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich należy interpretować w ten sposób, że gdy w umowie o kredyt określono zobowiązanie konsumenta do zawarcia umowy poręczenia, na podstawie której poręczycielem jest podmiot wskazany przez wierzyciela, treść umowy poręczenia nie stanowi »głównego przedmiotu« umowy z tym podmiotem trzecim, lecz jest częścią treści umowy o kredyt? Czy ma przy tym znaczenie kwestia, czy wierzyciel i poręczyciel są podmiotami powiązanymi?
2)
Czy pkt 1 lit. i) załącznika do [dyrektywy 93/13] należy interpretować w ten sposób, że gdy konsument jest zobowiązany do zapewnienia poręczyciela w ramach już zawartej umowy o kredyt – przy czym jedną z możliwości uczynienia tego jest zaangażowanie podmiotu wskazanego przez wierzyciela – treść zobowiązania konsumenta wynikającego z umowy poręczenia, zawartej później w dniu zawarcia umowy o kredyt, należy uznać za niejasną ze względu na brak możliwości wyboru lub zaproponowania przez konsumenta podmiotu, który zostanie mu wskazany przez wierzyciela jako przyszły poręczyciel?
3)
Na wypadek udzielenia na pytanie poprzedzające odpowiedzi, że przedmiot umowy poręczenia jest jasny, czy pkt 1 lit. i), j) i m) załącznika do [dyrektywy 93/13] należy interpretować w ten sposób, że gdy konsument zobowiązał się do zapewnienia poręczyciela w ramach zawartej już umowy o kredyt – przy czym jedną z możliwości uczynienia tego jest zaangażowanie podmiotu wskazanego przez wierzyciela – treść zobowiązania konsumenta wynikającego z umowy o kredyt należy uznać za niejasną, co może prowadzić do nieważności umowy o kredyt lub niektórych jej warunków?
4)
Czy art. 4 ust. 1 [dyrektywy 93/13] w związku z art. 8 dyrektywy 2005/29/WE[ (
13
)] dotyczącej nieuczciwych praktyk handlowych należy interpretować w ten sposób, że sytuacja, w której podmiot udzielający kredytu przewiduje zawarcie przez konsumenta umowy z podmiotem wskazanym przez wierzyciela w celu zabezpieczenia jego roszczenia wobec konsumenta, stanowi zawsze przypadek wykorzystania niekorzystnej sytuacji konsumenta, i stąd – agresywną praktykę handlową?
5)
Na wypadek udzielenia odpowiedzi przeczącej na pytanie czwarte, czy art. 4 ust. 1 i art. 7 [dyrektywy 93/13] w związku z art. 8 dyrektywy [2005/29] należy interpretować w ten sposób, że w jednostronnym postępowaniu sądowym takim jak postępowanie dotyczące wydania nakazu zapłaty, w którym konsument nie bierze udziału, sąd może uzasadnić wątpliwość związaną z nieuczciwością warunku umownego jedynie na podstawie wątpliwości, że warunek mógł być zaakceptowany przez konsumenta w wyniku nieuczciwej praktyki handlowej – czy też tę nieuczciwą praktykę handlową należy ustalić w sposób pewny?
6)
Czy art. 15 ust. 2 [dyrektywy 2008/48] należy interpretować w ten sposób, że przepis ten ma zastosowanie w przypadkach, w których umowa o kredyt jest powiązana z dodatkową usługą – udzieleniem płatnego poręczenia przez podmiot trzeci – i umożliwia konsumentowi dochodzenie nie tylko własnych roszczeń związanych z nieuczciwym zachowaniem poręczyciela, takim jak zapłata po upływie ustawowego terminu, lecz również podniesienie zarzutów procesowych, które wyłączają zobowiązanie wobec poręczyciela?
7)
Czy art. 15 ust. 2 [dyrektywy 2008/48] w związku z zasadą skuteczności, lub ewentualnie, jeśliby przyjąć, że umowa o kredyt i umowa poręczenia są transakcjami powiązanymi – art. 5 i art. 7 [dyrektywy 93/13] w związku z pkt 1 lit. b) i c) załącznika do tej dyrektywy dopuszcza orzecznictwo krajowe, zgodnie z którym w przypadku gdy poręczyciel powiązanej umowy o kredyt konsumencki, który otrzymał wynagrodzenie od konsumenta za poręczenie umowy o kredyt, zapłacił głównemu wierzycielowi na podstawie warunku zawartego w umowie pomimo upływu ustawowego terminu takiego jak określony w art. 147 [ZZD], który to upływ zgodnie z orzecznictwem skutkuje całkowitym wygaśnięciem poręczenia, poręczyciel ten – pomimo tego – może powołać się na subrogację w prawa pierwotnego wierzyciela i domagać się zapłaty od głównego dłużnika, powołując się na niejasność aktów sądów stosujących prawo?
8)
Czy art. 3 lit. g) [dyrektywy 2008/48] w związku z art. 5 [dyrektywy 93/13] należy interpretować w ten sposób, że przy określonym w umowie o kredyt zobowiązaniu do zawarcia umowy poręczenia powiązanej z umową o kredyt, co jest związane z podwyższeniem całkowitej kwoty zobowiązania z tytułu kredytu, rzeczywista roczna stopa oprocentowania kredytu powinna być również obliczana zgodnie z podwyższonymi ratami z tytułu wynagrodzenia poręczyciela? Czy ma przy tym znaczenie kwestia, kto wybrał poręczyciela i czy poręczyciel jest powiązany z pierwotnym wierzycielem?
9)
Czy art. 10 ust. 2 lit. g) [dyrektywy 2008/48] należy interpretować w ten sposób, że nieprawidłowe wskazanie rzeczywistej rocznej stopy oprocentowania w umowie o kredyt zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem-kredytobiorcą należy uznać za brak wskazania rzeczywistej rocznej stopy oprocentowania w umowie o kredyt, a sąd krajowy powinien zastosować konsekwencje wynikające z prawa krajowego przewidziane na wypadek braku wskazania rzeczywistej rocznej stopy oprocentowania w umowie o kredyt konsumencki? Czy należy przyjąć, że konsekwencje te bezwzględnie wiążą również poręczyciela, który dokonał zapłaty, w jego stosunkach z konsumentem?
10.
Czy art. 23 zdanie drugie [dyrektywy 2008/48] należy interpretować w ten sposób, że przewidziana przez ustawodawcę krajowego sankcja nieważności umowy o kredyt konsumencki, w ramach której zwrotowi podlega wyłącznie pożyczona kwota główna, jest proporcjonalna w przypadkach, w których w umowie o kredyt konsumencki nie zawarto dokładnego wskazania rzeczywistej rocznej stopy oprocentowania, nie określając jej w odniesieniu do profesjonalnego poręczyciela wybranego przez wierzyciela (pomimo że wysokość takiego oprocentowania została wskazana w treści umowy o kredyt)?
11)
Czy art. 2 ust. 2 dyrektywy 2009/138/WE[ (
14
)] w sprawie podejmowania i prowadzenia działalności ubezpieczeniowej i reasekuracyjnej (Wypłacalność II) […] w związku z lit. A pkt 14 załącznika nr 1 do tej dyrektywy należy interpretować w ten sposób, że zawodowe prowadzenie działalności polegającej na odpłatnym udzielaniu poręczeń, w ramach której spółka będąca poręczycielem wypłaca w każdym przypadku braku spłaty pełną kwotę kredytu zaciągniętego przez konsumenta będącego głównym dłużnikiem, a wynagrodzenie jest wypłacane niezależnie od niewykonania przez konsumenta obowiązku spłaty każdej raty kredytu, jest »działalnością ubezpieczeniową« w rozumieniu wspomnianej dyrektywy?
12)
Na wypadek udzielenia odpowiedzi twierdzącej na pytanie jedenaste, czy art. 14 ust. 1 [dyrektywy 2009/138] należy interpretować w ten sposób, że podmiot prowadzący działalność, o której mowa w pytaniu jedenastym, podlega obowiązkowi uzyskania licencji od krajowych organów regulacyjnych odpowiedzialnych za udzielanie licencji ubezpieczycielom?”.
11.
Uwagi na piśmie przedstawiły Trybunałowi Agentsia, rząd czeski (
15
) oraz Komisja Europejska.
IV. Ocena
12.
Trybunał poprosił mnie o wyrażenie opinii co do odpowiedzi na szóste i siódme pytanie prejudycjalne. Agentsia i Komisja proponują, aby Trybunał udzielił na te pytania odpowiedzi łącznej; przychylam się do tej sugestii.
13.
W ramach ustanowionej w art. 267 TFUE procedury do Trybunału należy udzielenie sądowi odsyłającemu użytecznej odpowiedzi, która umożliwi mu rozstrzygnięcie zawisłego przed nim sporu. Z tego względu Trybunał musi w razie potrzeby przeformułować przedłożone mu pytania (
16
). Przez pytania szóste i siódme sąd odsyłający dąży do ustalenia, po pierwsze, czy art. 15 ust. 2 dyrektywy 2008/48 ma zastosowanie do umów o kredyt, z którymi związane jest udzielenie odpłatnego poręczenia przez podmiot trzeci, i po drugie, czy art. 5 i 7 dyrektywy 93/13 w związku z pkt 1 lit. b) i c) załącznika do tej dyrektywy stosuje się do orzecznictwa krajowego, zgodnie z którym poręczyciel, który dokonał wypłaty na rzecz głównego wierzyciela umowy o kredyt konsumencki, może domagać się zapłaty od głównego dłużnika, niezależnie od wygaśnięcia poręczenia.
A.
W przedmiocie dopuszczalności pytania szóstego i siódmego
Uwagi stron
14.
Agentsia podnosi, że umowa poręczenia zapewnia kredytodawcy dodatkowe zabezpieczenie kredytu i zapewnia, że umowa zostanie wykonana w pełni i w ustalonym terminie. Owa umowa poręczenia jest odrębna od umowy między kredytodawcą a konsumentem-kredytobiorcą, w związku z czym tych dwóch umów nie można uznać za jedną transakcję handlową. Ponadto, wspomniana umowa poręczenia nie stanowi finansowania umowy kredytowej. Umowa kredytowa i umowa poręczenia nie stanowią zatem „umowy o kredyt wiązany”, zdefiniowanej w art. 3 lit. n) dyrektywy 2008/48. Ponieważ art. 15 ust. 2 dyrektywy 2008/48 stosuje się jedynie do umów o kredyt wiązany, nie ma on zastosowania do transakcji, do których odnosi się odesłanie prejudycjalne. Pytania szóste i siódme nie odnoszą się do okoliczności faktycznych sprawy, maja charakter hipotetyczny i tym samym są niedopuszczalne.
15.
Komisja nie zgłasza żadnych uwag w przedmiocie dopuszczalności pytań szóstego i siódmego.
Ocena
16.
Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału procedura przewidziana w art. 267 TFUE jest instrumentem współpracy między Trybunałem i sądami krajowymi, dzięki któremu Trybunał dostarcza sądom krajowym elementów wykładni prawa Unii, które są im niezbędne dla rozstrzygnięcia przedstawionych przed nimi sporów. W ramach tej współpracy jedynie do sądu krajowego, przed który wniesiono spór i który musi przyjąć odpowiedzialność za mające zapaść orzeczenie sądowe, należy ocena – w świetle szczególnych okoliczności rozpatrywanej przez niego sprawy – zarówno konieczności uzyskania orzeczenia w trybie prejudycjalnym dla wydania wyroku, jak i znaczenia przedstawionych Trybunałowi pytań. Jeśli przedstawione pytania dotyczą wykładni prawa Unii, Trybunał jest co do zasady zobowiązany wydać orzeczenie. Pytania dotyczące wykładni prawa Unii przedstawione przez sąd krajowy w ramach ustalonego przez niego stanu faktycznego i prawnego, którego prawidłowość nie podlega ocenie przez Trybunał, korzystają z domniemania posiadania znaczenia dla sprawy. Odmowa wydania przez Trybunał odpowiedzi na przedstawione przez sąd krajowy pytanie prejudycjalne jest możliwa tylko wtedy, gdy jest oczywiste, że wykładnia prawa Unii, o którą wnioskowano, nie ma żadnego związku ze stanem faktycznym lub z przedmiotem sporu w postępowaniu głównym, gdy problem jest natury hipotetycznej bądź gdy Trybunał nie dysponuje elementami stanu faktycznego lub prawnego, które są konieczne do udzielenia użytecznej odpowiedzi na przedstawione mu pytanie (
17
).
17.
Pytania szóste i siódme zmierzają do ustalenia, czy art. 15 ust. 2 dyrektywy 2008/48 stosuje się do umów kredytowych, z którymi związane jest udzielenie poręczeń przez podmioty trzecie w zamian za opłatę uiszczaną przez dłużnika, i w szczególności, czy umowy te stanowią „umowy kredytu wiązanego” w rozumieniu dyrektywy 2008/48. Poprzez te dwa pytania Trybunał został zapytany, czy określone przepisy wtórnego prawa Unii mogą mieć zastosowanie do opisanych w odesłaniu prejudycjalnym okoliczności faktycznych, które nie są sporne między stronami postępowania. Nie ulega wątpliwości, że takie okoliczności mieszczą się w zakresie orzecznictwa powołanego w pkt 16 niniejszej opinii. W związku z tym proponuję, aby Trybunał uznał pytania szóste i siódme za dopuszczalne.
B.
Co do istoty
Uwagi stron
18.
Ze względów wskazanych w pkt 14 niniejszej opinii Agentsia podnosi, że art. 15 ust. 2 dyrektywy 2008/48 nie ma zastosowania w przypadku, gdy umowa kredytowa jest powiązana ze świadczeniem usług dodatkowych, w tym przypadku poręczenia udzielonego przez podmiot trzeci za opłatą. Agentsia przyznaje, że pytanie siódme dotyczy kwestii prawa krajowego związanych z wygaśnięciem poręczenia, a nie roszczeniami względem kredytodawcy wynikającymi z dostawy towarów lub świadczenia usług. Agentsia zauważa także, że okoliczność, iż poręczyciel nie powołał się na art. 147 ZZD względem kredytodawcy, niezależnie od upływu 6 miesięcy od wymagalności należności głównej, nie wywiera skutków względem konsumenta-kredytobiorcy. Dług pozostaje należny, niezależnie od tożsamości osoby, której jest on należny.
19.
Komisja podziela pogląd, że umowy kredytowe będące przedmiotem postępowań przed sądem odsyłającym nie spełniają wymogów określonych w art. 3 lit. n) dyrektywy 2008/48 i w konsekwencji nie stanowią umów kredytu wiązanego, do których odnosi się art. 15 ust. 2 dyrektywy 2008/48. Udzielony kredyt nie służył wyłącznie ani częściowo finansowaniu umowy dotyczącej dostawy określonych towarów lub świadczenia określonej usługi. Umowy poręczenia są zatem dodatkowe względem umowy kredytowej i nie zapewniają kredytu na zakup towarów lub usług. Komisja podnosi, że pytanie siódme wydaje się być ukierunkowane na zastosowanie i wykładnię prawa krajowego, a nie na postanowienie umowy konsumenckiej, w związku z czym przepisy dyrektywy 93/13 w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich nie mają zastosowania.
20.
Komisja sugeruje jednak, że udzielając odpowiedzi na pytania szóste i siódme Trybunał powinien mieć na względzie szczególne okoliczności, w których wniesiono odesłanie prejudycjalne. Powiązanie pomiędzy kredytodawcą a poręczycielem wydaje się mieć taki charakter (
18
), że stanowi czynnik zniechęcający poręczyciela do powoływania się na art. 147 ust. 1 ZZD w celu wygaszenia poręczenia. Gdyby konsument-kredytobiorca był uprawniony do powoływania się na ten przepis względem kredytodawcy, to mógłby uniknąć spłaty pożyczonej kwoty. Uwagi te są szczególnie istotne w przypadku, gdy dostęp do umowy o kredyt jest uzależniony od uzyskania przez konsumenta-kredytobiorcę poręczenia od podmiotu wskazanego przez kredytodawcę.
21.
Komisja wskazuje także, że dochodzi do obejścia art. 17 dyrektywy 2008/48 w przypadku, gdy poręczyciel może na podstawie umowy poręczenia zabezpieczyć spłatę długu przez konsumenta-kredytobiorcę, ale nie może zabezpieczyć przeniesienia prawa do dochodzenia tego długu. W ocenie Komisji art. 17 dyrektywy 2008/48 opiera się na założeniu, że podmiot przejmujący wierzytelność jest podmiotem trzecim niezależnym od kredytodawcy. Ochrona wynikająca z tego przepisu powinna mieć zastosowanie a fortiori w przypadku, gdy poręczyciel jest spółką zależną pierwotnego kredytodawcy. Ustalenie, zgodnie z którym kredytodawca i poręczyciel, działający w ramach jednej transakcji handlowej, godzą się na wygaśnięcie uprawnień konsumenta-kredytobiorcy względem kredytodawcy, stanowi obejście przepisów dyrektywy 2008/48, sprzeczne z jej art. 22 ust. 3.
Ocena
– Artykuł 15 ust. 2 dyrektywy 2008/48
22.
Zgodnie z art. 3 lit. n) dyrektywy 2008/48, aby wystąpiła „umowa o kredyt wiązany” muszą być spełnione łącznie dwa warunki: aby dany kredyt służył wyłącznie finansowaniu innej umowy dotyczącej dostawy określonych towarów lub świadczenia określonej usługi; oraz aby obie te umowy stanowiły z obiektywnego punktu widzenia jedną transakcję handlową (
19
). Z odesłania prejudycjalnego jasno wynika, że umowy o kredyt rozpatrywane w sprawach przed sądem odsyłającym nie służą finansowaniu zakupu określonych towarów lub usług. Również umowy poręczenia nie stanowią usługi finansowanej przez umowy kredytowe. Jak słusznie zauważa Komisja, umowa poręczenia jest dodatkowa względem umowy o kredyt. Owe dwie umowy nie spełniają zatem pierwszego z warunków, które muszą być spełnione łącznie, aby wystąpiła „umowa o kredyt wiązany” w rozumieniu dyrektywy 2008/48. Ponieważ art. 15 ust. 2 stosuje się do „umów o kredyt wiązany” zdefiniowanych w ten sposób, przepis ten nie może mieć zastosowania do umów, które nie mieszczą się w zakresie tej definicji.
– Artykuły 5 i 7 dyrektywy 93/13
23.
Według sądu odsyłającego krajowe orzecznictwo interpretuje art. 147 ZZD w ten sposób, że przepis ten umożliwia poręczycielowi, który dokonał spłaty na rzecz głównego kredytodawcy, dochodzenie zapłaty od dłużnika niezależnie od faktu, że poręczenie uznaje się za wygasłe z mocy prawa (
20
). Celem dyrektywy 93/13 jest zbliżenie przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych państw członkowskich odnoszących się do nieuczciwych warunków umownych w umowach zawieranych pomiędzy sprzedawcą lub dostawcą a konsumentem. Artykuł 5 dyrektywy 93/13 wprowadza wymóg, aby warunki wyrażone w umowach na piśmie były sporządzone prostym i zrozumiałym językiem, oraz aby wszelkie wątpliwości co do treści danego warunku były interpretowane na korzyść konsumenta. Artykuł 7 dyrektywy 93/13 dotyczy stałego stosowania nieuczciwych warunków w umowach z konsumentami. Jak wskazała Komisja, w zakresie w jakim pytanie siódme odnosi się do art. 5 i 7 dyrektywy 93/13, w związku z pkt 1 lit. b) i c) załącznika do tej dyrektywy, dotyczy ono zastosowania prawa krajowego, a nie interpretacji postanowienia umowy z konsumentem. Jako że wspomniane przepisy prawa Unii wskazują, że stosuje się je do nieuczciwych warunków w umowach z konsumentami, nie regulują one stosowania przepisów prawa krajowego, takich jak art. 147 ZZD (
21
).
– Obejście przepisów dyrektywy 2008/48
24.
Artykuł 267 TFUE nadaje Trybunałowi właściwość do interpretowania prawa Unii w ramach odpowiedzi na pytania skierowane do niego przez sąd krajowy (
22
). Choć w celu udzielenia użytecznej odpowiedzi Trybunał może uwzględnić normy prawa Unii, do których sąd odsyłający nie poczynił odesłania w swoim pytaniu (
23
), to jego właściwość w tym względzie jest ograniczona przez wyraźny rozdział zadań Trybunału i sądów krajowych przewidziany w art. 267 TFUE (
24
), zgodnie w którym sądy krajowe decydują na jakie pytania dotyczące interpretacji prawa Unii poszukują odpowiedzi (
25
). Tym samym, na sądach krajowych spoczywa obowiązek podjęcia decyzji w kwestii formy i treści pytań, które chcą przedstawić Trybunałowi, a stronom postępowania głównego nie przysługuje uprawnienie do dokonywania zmian w treści tych pytań (
26
). Taki stan rzeczy jest zgodny z orzecznictwem, zgodnie z którym Trybunał powinien zapewnić rządom państw członkowskich oraz stronom możliwość przedstawienia uwag do pytań skierowanych do Trybunału zgodnie z art. 23 statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (
27
).
25.
Niniejsze postępowanie stanowi dobry przykład przynajmniej niektórych względów uzasadniających nałożenie ograniczeń na sprawowanie przez Trybunał jurysdykcji na podstawie art. 267 TFUE. Ponieważ sąd odsyłający nie zwrócił się o interpretację art. 17 ust. 2 dyrektywy 2008/48, nie było przedmiotem dyskusji, czy istnieje prawne uzasadnienie dla stwierdzenia Komisji, że przepis ten opiera się na założeniu, iż podmiot przejmujący zobowiązanie, do którego przepis ten się odnosi, musi być podmiotem trzecim niezależnym od pierwotnego kredytodawcy. Z brzmienia art. 22 ust. 3 dyrektywy 2008/48 wynika również jasno, że zobowiązuje on państwa członkowskie do zapewnienia, aby przepisy, które przyjmują w celu wykonania tej dyrektywy, nie były obchodzone (
28
). Ponieważ sąd odsyłający nie zwrócił się do Trybunału o interpretację art. 22 ust. 3 dyrektywy 2008/48, nie można mu zarzucać, że nie wskazał, czy przepisy, które w ocenie Komisji mogą być obchodzone, zostały ustanowione w tym celu. Trybunał jest zatem pozbawiony danych niezbędnych do przedstawienia sądowi odsyłającemu wykładni art. 22 ust. 3 dyrektywy 2008/48, która byłaby przydatna dla rozstrzygnięcia toczącego się przed tym sądem postępowania. Tego rodzaju rezultaty są niezgodne z właściwym przebiegiem postępowania w trybie art. 267 TFUE.
V. Wnioski
26.
Proponuję zatem, aby na szóste i siódme pytanie prejudycjalne przedstawione przez Sofiyski rayonen sad (sąd rejonowy w Sofii, Bułgaria) Trybunał udzielił następującej odpowiedzi:
„1)
Artykuł 15 ust. 2 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/48/WE z dnia 23 kwietnia 2008 r. w sprawie umów o kredyt konsumencki oraz uchylającej dyrektywę Rady 87/102/EWG nie ma zastosowania do umów o kredyt powiązanych z dodatkowa usługą, tj. udzieleniem odpłatnego poręczenia przez podmiot trzeci, w przypadku gdy owe umowy o kredyt nie służą wyłącznie finansowaniu umowy dotyczącej dostawy możliwych do zidentyfikowania towarów lub świadczenia możliwej do zidentyfikowania usługi.
2)
Artykuły 5 i 7 dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich w związku z pkt 1 lit. b) i c) załącznika do tej dyrektywy nie mają zastosowania do orzecznictwa krajowego, zgodnie z którym poręczyciel, który dokonał wypłaty na rzecz kredytodawcy umowy o kredyt konsumencki, może dochodzić zapłaty od dłużnika niezależnie od wygaśnięcia tego poręczenia”.
(
1
)	Język oryginału: angielski.
(
2
)	Dz.U. 2008, L 133, s. 66, zmienionej dyrektywą Komisji 2011/90/UE z dnia 14 listopada 2011 r. (Dz.U. 2011, L 296, s. 35), dyrektywą Parlamentu Europejskiego i Rady 2014/17/UE z dnia 4 lutego 2014 r. (Dz.U. 2014, L 60, s. 34), rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/1011 z dnia 8 czerwca 2016 r. (Dz.U. 2016, L 171, s. 1), rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/1243 z dnia 20 czerwca 2019 r. (Dz.U. 2019, L 198, s. 241), oraz dyrektywą Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2021/2167 z dnia 24 listopada 2021 r. (Dz.U. 2021, L 438, s. 1).
(
3
)	Dziennik urzędowy nr 275 z dnia 22 listopada 1950 r., obowiązująca od 1 stycznia 1951 r., ze zmianami opublikowanymi w dzienniku urzędowym nr 35 z dnia 27 kwietnia 2021 r.
(
4
)	Dyrektywa 2008/48/WE nie ma zastosowania do umów o kredyt na kwotę niższą niż 200 EUR: zobacz art. 2 ust. 2 lit. c).
(
5
)	W jednej ze spraw poręczenie nie było wymagane, jednakże przy braku poręczenia kredytobiorca musiał czekać 14 dni na zatwierdzenie kredytu. W przypadku gdy konsument-kredytobiorca podpisał umowę poręczenia z podmiotem wybranym przez kredytodawcę w ciągu 48 godzin od utworzenia umowy o kredyt albo przedstawił bezwarunkowe poręczenie bankowe w ciągu 10 dni od tej daty, uzyskiwał zatwierdzenie kredytu w ciągu 24 godzin. Komisja zwróciła uwagę, że takie warunki skutkowały wywieraniem na konsumentach-kredytobiorcach presji, aby akceptowali poręczycieli wybranych przez kredytodawcę.
(
6
)	Według sądu odsyłającego ta opcja była dostępna w niektórych ze spraw, których dotyczy niniejsze odwołanie prejudycjalne.
(
7
)	Drugi wnioskodawca, Agentsia, podnosi, że nie wybierał on ani nie wskazywał proponowanego poręczyciela profesjonalnego, a jedynie go zaakceptował.
(
8
)	Postanowieniem z dnia 26 października 2023 r. sąd odsyłający poinformował Trybunał, że przedmiot postanowienia odsyłającego został cofnięty w odniesieniu do szóstego z ośmiu wniosków.
(
9
)	Sąd odsyłający wskazuje, ze konsumenci-kredytobiorcy, którzy nie są stronami toczących się postępowań, mogą kwestionować opisane przez niego okoliczności.
(
10
)	Uchwała interpretacyjna nr 4/2013 z dnia 18 czerwca 2014 r. zgromadzenia ogólnego izby cywilnej i gospodarczej Varhoven kasatsionen sad (najwyższego sądu kasacyjnego).
(
11
)	Zobacz przykładowo postanowienie Sofiyski gradski sad (sądu miejskiego w Sofii) nr 5389 z dnia 1 marca 2019 r. wydane w drugiej instancji w sprawie cywilnej nr 2165/2019.
(
12
)	Dz.U. 1993, L 95, s. 29, zmienionej dyrektywą Parlamentu Europejskiego i Rady 2011/83/UE z dnia 25 października 2011 r. (Dz.U. 2011, L 304, s. 64) oraz dyrektywą Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/2161 z dnia 27 listopada 2019 r. (Dz.U. 2019, L 328, s. 7).
(
13
)	Dyrektywa 2005/29/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 11 maja 2005 r. dotycząca nieuczciwych praktyk handlowych stosowanych przez przedsiębiorstwa wobec konsumentów na rynku wewnętrznym oraz zmieniająca dyrektywę Rady 84/450/EWG, dyrektywy 97/7/WE, 98/27/WE i 2002/65/WE oraz rozporządzenie (WE) nr 2006/2004 Parlamentu Europejskiego i Rady („dyrektywa o nieuczciwych praktykach handlowych”) (Dz.U. 2005, L 149, s. 22).
(
14
)	Dyrektywa 2009/138/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 25 listopada 2009 r. w sprawie podejmowania i prowadzenia działalności ubezpieczeniowej i reasekuracyjnej (Wypłacalność II) (Dz.U. 2009, L 335, s. 1).
(
15
)	Rząd czeski ograniczył swoje uwagi na piśmie do odpowiedzi na jedenaste pytanie sformułowane w postanowieniu odsyłającym.
(
16
)	Zobacz podobnie wyrok z dnia 10 lutego 2022 r., Bezirkshauptmannschaft Hartberg-Fürstenfeld (Termin przedawnienia) (C‑219/20, EU:C:2022:89, pkt 33).
(
17
)	Zobacz podobnie wyrok z dnia 8 grudnia 2016 r., Eurosaneamientos i in. (C‑532/15 i C‑538/15, EU:C:2016:932, pkt 26–28 i przytoczone tam orzecznictwo).
(
18
)	Komisja wskazuje, że Financial Bulgaria EOOD jest spółką zależną Easy Asset Management AD. W odniesieniu do relacji pomiędzy Credisimo AD i I Trust EOOD Komisja podnosi, po pierwsze, że kredytodawca wybrał poręczyciela umowy kredytu konsumenckiego. Po drugie, poręczyciel nie powołał się na wygaśnięcie poręczenia względem kredytodawcy, podczas gdy poręczyciel biorący pod uwagę możliwość, że konsument-kredytobiorca może mieć trudności finansowe, byłby raczej skłonny tak uczynić, a nie narażać się na ryzyko braku spłaty zobowiązania przez konsumenta-kredytobiorcę.
(
19
)	Zobacz przykładowo wyrok z dnia 21 grudnia 2023 r., BMW Bank i in. (C‑38/21, C‑47/21 i C‑232/21, EU:C:2023:1014, pkt 301), dotyczący umów o kredyt na dostawę pojazdów mechanicznych.
(
20
)	Do Trybunału nie należy ocena wykładni przepisów krajowych ani rozstrzyganie, czy wykładnia dokonana przez sąd krajowy jest prawidłowa, w ramach postępowania ustanowionego w art. 267 TFUE: zobacz przykładowo wyroki: z dnia 21 września 2016 r., Etablissements Fr. Colruyt (C‑221/15, EU:C:2016:704, pkt 15), oraz z dnia 5 czerwca 2018 r., Grupo Norte Facility (C‑574/16, EU:C:2018:390, pkt 32).
(
21
)	W pkt 104 i 157 odesłania prejudycjalnego wskazano, że jedna z umów o kredyt zawiera postanowienie, na podstawie którego poręczyciel pozostaje zobowiązany, zgodnie z warunkami umowy poręczenia, po momencie, w którym zobowiązania konsumenta wynikające z umowy o kredyt konsumencki stają się wymagalne, niezależnie od tego, czy kredytodawca wszczął postępowanie przeciwko konsumentowi-kredytobiorcy i/lub poręczycielowi w ciągu 6 miesięcy od momentu, w którym zobowiązanie stało się wymagalne. Agentsia podnosi, że tego rodzaju postanowienie jest korzystne dla konsumentów, ponieważ ich zobowiązania są poręczane przez innego dłużnika, od którego kredytodawca może dochodzić spłaty długu.
(
22
)	Zobacz przykładowo wyrok z dnia 27 marca 2014 r., Torralbo Marcos (C‑265/13, EU:C:2014:187, pkt 27 i przytoczone tam orzecznictwo).
(
23
)	Zobacz przykładowo wyrok z dnia 17 października 2019 r., Comida paralela 12 (C‑579/18, EU:C:2019:875, pkt 22 i przytoczone tam orzecznictwo).
(
24
)	Zobacz przykładowo wyroki: z dnia 20 czerwca 2024 r., Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid (Delegowanie obywateli państw trzecich) (C‑540/22, EU:C:2024:530, pkt 105) oraz z dnia 27 czerwca 2024 r., Ministero della Giustizia (C‑41/23, EU:C:2024:554, pkt 33 i przytoczone tam orzecznictwo).
(
25
)	Zobacz przykładowo wyrok z dnia 9 lipca 2020 r., Raiffeisen Bank i BRD Groupe Societé Générale (C‑698/18 i C‑699/18, EU:C:2020:537, pkt 46). Z orzecznictwa Trybunału wynika również, że jeżeli sąd odsyłający wyraźnie zaznaczył w postanowieniu odsyłającym, iż w jego ocenie zadanie pytania nie jest konieczne albo gdy w sposób dorozumiany odmówił przedstawienia Trybunałowi kwestii podniesionej przez jedną ze stron, Trybunał nie może udzielić odpowiedzi na to pytanie ani uwzględnić go w ramach swojej odpowiedzi na odesłanie prejudycjalne: zobacz przykładowo wyrok z dnia 13 grudnia 2018 r., Touring Tours und Travel i Sociedad de Transportes (C‑412/17 i C‑474/17, EU:C:2018:1005, pkt 41 i przytoczone tam orzecznictwo).
(
26
)	Zobacz przykładowo wyroki: z dnia 18 lipca 2013 r., Consiglio Nazionale dei Geologi (C‑136/12, EU:C:2013:489, pkt 29 i 30) oraz z dnia 22 grudnia 2022 r., Airbnb Ireland i Airbnb Payments UK (C‑83/21, EU:C:2022:1018, pkt 82–84 i przytoczone tam orzecznictwo).
(
27
)	Zobacz przykładowo wyroki: z dnia 16 października 2014 r., Welmory (C‑605/12, EU:C:2014:2298, pkt 34 i przytoczone tam orzecznictwo), oraz z dnia 17 grudnia 2020 r., BAKATI PLUS (C‑656/19, EU:C:2020:1045, pkt 33).
(
28
)	Zobacz wyrok z dnia 21 marca 2024 r., Profi Credit Bulgaria (Usługi dodatkowe związane z umową o kredyt) (C‑714/22, EU:C:2024:263, pkt 41 i przytoczone tam orzecznictwo).