62017TJ0455_RES
Sprawa T‑455/17
Naser Bateni
przeciwko
Radzie Unii Europejskiej
Wyrok Sądu (pierwsza izba) z dnia 7 lipca 2021 r.
Odpowiedzialność pozaumowna – Wspólna polityka zagraniczna i bezpieczeństwa – Środki ograniczające podjęte wobec Iranu – Wykaz osób i podmiotów, w odniesieniu do których ma zastosowanie zamrożenie środków finansowych i zasobów gospodarczych – Właściwość Sądu – Przedawnienie – Wystarczająco istotne naruszenie normy prawnej przyznającej uprawnienia jednostkom
Wspólna polityka zagraniczna i bezpieczeństwa – Właściwość sądu Unii – Skarga o zadośćuczynienie – Skarga mająca na celu zadośćuczynienie za krzywdę, jaką miał ponieść skarżący w wyniku błędnego umieszczenia go w wykazach osób i podmiotów, do których mają zastosowanie środki ograniczające – Objęcie zakresem stosowania
(art. 340 TFUE; decyzje Rady: 2011/783 i 2013/661; rozporządzenia Rady: nr 1245/2011, nr 267/2012, nr 1154/2013)
(zob. pkt 48–51)
Skarga o zadośćuczynienie – Termin przedawnienia – Rozpoczęcie biegu terminu – Odpowiedzialność za indywidualne działanie – Krzywda – Data wystąpienia szkodliwych skutków tego działania
(statut Trybunału Sprawiedliwości, art. 46, art. 53 akapit pierwszy; rozporządzenia Rady: nr 1245/2011, nr 267/2012, nr 1154/2013)
(zob. pkt 61–63, 69–71)
Odpowiedzialność pozaumowna – Przesłanki – Wystarczająco istotne naruszenie prawa Unii – Uznanie przysługujące instytucji w trakcie przyjmowania aktu – Ocena bezprawności aktu lub zachowania instytucji – Konieczność uwzględnienia elementów kontekstowych i temporalnych – Istnienie wystarczająco istotnego naruszenia prawa Unii – Brak
(art. 340 TFUE; rozporządzenia Rady: nr 1245/2011, nr 267/2012, nr 1154/2013)
(zob. pkt 83, 86, 87, 89–93, 114, 115, 119–121, 123, 124, 128, 129)
Wspólna polityka zagraniczna i bezpieczeństwa – Środki ograniczające wobec Iranu – Zamrożenie środków finansowych osób, podmiotów lub organów uznanych przez Radę za zaangażowane w rozprzestrzenianie broni jądrowej – Obowiązek rozszerzenia tego środka na podmioty posiadane lub kontrolowane przez ten podmiot – Pojęcie podmiotu posiadanego lub kontrolowanego – Możliwość wywierania wpływu przez podmioty lub organy uznane przez Radę za zaangażowane w rozprzestrzenianie broni jądrowej na decyzje posiadanego lub kontrolowanego podmiotu – Umieszczenie w wykazach takich osób lub podmiotów w celu uniknięcia obchodzenia środków ograniczających – Objęcie zakresem stosowania
(rozporządzenia Rady: nr 1245/2011, nr 267/2012, nr 1154/2013)
(zob. pkt 94)
Odpowiedzialność pozaumowna – Przesłanki – Niezgodność z prawem – Wystarczająco istotne naruszenie prawa Unii – Wymóg oczywistego i poważnego przekroczenia przez instytucje granic ich uprawnień dyskrecjonalnych – Środki w postaci zamrożenia środków finansowych – Ocena zgodności z prawem zachowania instytucji – Dowód – Publiczne źródła informacji – Wystarczająco istotne naruszenie materialnych przesłanek umieszczenia w wykazach – Brak
(art. 21 TUE; rozporządzenia Rady: nr 1245/2011, nr 267/2012, nr 1154/2013)
(zob. pkt 97–107, 110–113, 125–127, 130)
Wspólna polityka zagraniczna i bezpieczeństwa – Środki ograniczające wobec Iranu – Zamrożenie środków finansowych osób, podmiotów lub organów zaangażowanych w rozprzestrzenianie broni jądrowej lub udzielających wsparcia takim działaniom – Wsparcie działalności Iranu stwarzającej zagrożenie rozprzestrzeniania broni jądrowej – Pojęcie – Osoby i podmioty świadczące usługi ubezpieczenia lub inne istotne usługi na rzecz przedsiębiorstwa świadczącego usługi w zakresie przewozów morskich Islamskiej Republiki Iranu lub podmiotów do niego należących, przez nie kontrolowanych lub działających na jego rachunek – Zakres
[decyzja Rady 2010/413, zmieniona decyzją 2013/497, art. 20 ust. 1 lit. b); rozporządzenia Rady: nr 267/2012, zmienione rozporządzeniem nr 971/2013, art. 23 ust. 2 lit. e), nr 1154/2013]
(zob. pkt 116, 117)
Odpowiedzialność pozaumowna – Przesłanki – Wystarczająco istotne naruszenie normy prawnej przyznającej uprawnienia jednostkom – Skorzystanie z prawa do wniesienia skargi, które doprowadziło do wydania wyroku stwierdzającego nieważność – Skuteczna ochrona sądowa – Naruszenie – Brak
(art. 340 akapit drugi TFUE)
(zob. pkt 131, 132)
Streszczenie
W następstwie przyjęcia przez Radę Bezpieczeństwa Organizacji Narodów Zjednoczonych szeregu rezolucji dotyczących programu rozprzestrzeniania broni jądrowej rozwijanego przez Islamską Republikę Iranu (
1
) i wymagających między innymi od państw członkowskich zamrożenia, z uwagi na ich działalność morską, aktywów przedsiębiorstwa żeglugowego Islamic Republic of Iran Shipping Lines (zwanego dalej „IRISL”) oraz osób fizycznych lub prawnych, które mogłyby być powiązane z tym przedsiębiorstwem, Rada Unii Europejskiej przyjęła środki ograniczające przeciwko IRISL, przeciwko HTTS Hanseatic Trade Trust & Shipping (zwanej dalej „HTTS”) (
2
) – spółce prawa niemieckiego prowadzącej działalność agenta morskiego i zarządcy technicznego statków, oraz przeciwko Naserowi Bateniemu (
3
). Następnie Rada wielokrotnie przedłużała stosowanie tych środków.
Nazwa HTTS została ponownie umieszczona w wykazie osób i podmiotów objętych tymi środkami w dniu 25 października 2010 r. z tym uzasadnieniem, że znajdowała się w posiadaniu lub działała na rachunek IRISL (
4
), oraz w dniu 23 stycznia 2012 r. z tym uzasadnieniem, że była zarejestrowana w Niemczech pod tym samym adresem co IRISL Europe GmbH, a jej dyrektor, Naser Bateni, był uprzednio zatrudniony przez IRISL (
5
). Nazwisko tego ostatniego zostało umieszczone w spornym wykazie w dniu 1 grudnia 2011 r., co uzasadniono tym, że był on byłym dyrektorem ds. prawnych IRISL oraz dyrektorem HTTS, objętej sankcjami przez Unię. Po dostosowaniu przez Radę kryteriów umieszczenia w wykazie w ten sposób, że zostały wskazane bezpośrednio „osoby i podmioty zapewniające ubezpieczenie lub inne istotne usługi […] IRISL lub podmiotom do [niego] należącym lub przez [niego] kontrolowanym lub działającym w [jego] imieniu […]” (
6
), nazwisko Nasera Bateniego zostało pozostawione w wykazie z tego powodu, że działał on w imieniu IRISL, do 2008 r. był jej dyrektorem, a następnie dyrektorem zarządzającym IRISL Europe oraz dyrektorem HTTS, która jako główny przedstawiciel świadczyła istotne usługi na rzecz podmiotów działających na morzu, SAPID i HDSL, które również zostały wskazane jako podmioty działające w imieniu IRISL (
7
).
HTTS i Naser Bateni (zwani dalej „skarżącymi”), a także spółka IRISL zaskarżyli do Sądu większość środków ograniczających zastosowanych wobec nich przez Radę i uzyskali stwierdzenie ich nieważności (
8
). W tym kontekście skarżący wystąpili, na podstawie art. 268 i 340 TFUE, mających zastosowanie w dziedzinie odpowiedzialności pozaumownej Unii, o naprawienie szkód i krzywd doznanych ich zdaniem w wyniku umieszczenia ich w spornych wykazach. Podnosili oni również, że dokonane umieszczenia ich nazwy i nazwiska w odnośnych wykazach stanowiły wystarczająco istotne naruszenia norm prawnych przyznających uprawnienia jednostkom (
9
).
W obu tych sprawach Sąd oddalił żądania odszkodowawcze skarżących i przypomniał w szczególności, że stwierdzenie niezgodności z prawem aktu prawnego Unii samo w sobie nie jest wystarczające, by uznać, że automatycznie dochodzi do powstania odpowiedzialności pozaumownej Unii w związku z bezprawnością zachowania zarzucanego jednej z jej instytucji.
Ocena Sądu
W obu sprawach Sąd zbadał, czy okoliczności podnoszone przez skarżących pozwalają na wykazanie, że przedmiotowe umieszczenia w wykazach stanowiły wystarczające istotne naruszenia normy prawnej mającej na celu przyznanie uprawnień jednostkom, czego wymaga orzecznictwo w dziedzinie odpowiedzialności pozaumownej Unii.
W tej kwestii Sąd w rzeczonych sprawach przypomniał, że czynniki, które należy uwzględnić w ramach oceny wystarczająco istotnego naruszenia normy prawa Unii przyznającej uprawnienia jednostkom, powinny odnosić się do momentu, w którym zainteresowana instytucja wydała daną decyzję lub dopuściła się danego zachowania. Przypomniał również, że oczywisty błąd w ocenie jako zarzut podnoszony na poparcie skargi o stwierdzenie nieważności należy odróżnić od oczywistego i poważnego przekroczenia granic uprawnień dyskrecjonalnych, podnoszonego w celu stwierdzenia takiego naruszenia w ramach skargi odszkodowawczej.
Sąd wskazał, że Rada dysponowała wieloma elementami stanowiącymi poszlaki na istnienie związków między IRISL, HTTS i Naserem Batenim.
Sąd wskazał w szczególności, że pojęcie spółki „będącej w posiadaniu lub pod kontrolą innego podmiotu” pozostawiało Radzie zakres uznania oraz że przedstawiła ona elementy zdatne jej zdaniem do wykazania charakteru związku między HTTS, IRISL i Naserem Batenim. W sprawie T‑455/17 Sąd stwierdził również, że umieszczenia nazwiska skarżącego w wykazach opierały się zarówno na osobistym związku między nim a IRISL, jak i na okoliczności, że skarżący pełnił funkcję kierowniczą w spółce, która miała być pod kontrolą lub w posiadaniu IRISL, w szczególności w HTTS, która zapewniała istotne usługi innym spółkom, które miały być pod kontrolą lub w posiadaniu IRISL. Sąd stwierdził w tym względzie, że nawet przy założeniu, że przy dokonywaniu spornych umieszczeń w wykazach Rada popełniła błąd w ocenie, opierając się na przywołanych okolicznościach, nie sposób uznać, że błąd ten był rażący i nieusprawiedliwiony i że organ administracji działający ze zwykłą ostrożnością i starannością nie dopuściłby się go w podobnych okolicznościach.
Wreszcie, Sąd oddalił zarzuty szczegółowe skarżących, zgodnie z którymi umieszczenia ich w wykazach, również oparte na udziale spółek przedsiębiorstwa IRSL, w tym SAPID i HDSL, w rozprzestrzenianiu broni jądrowej nie odpowiadały rzeczywistości z uwagi na stwierdzenie w dniu 16 września 2013 r. nieważności środków ograniczających zastosowanych wobec IRISL (
10
). Trybunał przypomniał, że zgodność z prawem zaskarżonych aktów trzeba oceniać stosownie do okoliczności faktycznych i prawnych istniejących w dniu, w którym akt został przyjęty, oraz podkreślił, że nie została wówczas podważona materialna prawdziwość trzech naruszeń embarga na broń wprowadzonego przez Organizację Narodów Zjednoczonych, a także, że zaangażowane IRISL w trzy incydenty dotyczące transportu sprzętu wojskowego zwiększało ryzyko, że przedsiębiorstwo to było również zaangażowane w incydenty dotyczące transportu sprzętu związanego z rozprzestrzenianiem broni jądrowej, a zatem Rada nie dopuściła się naruszenia materialnych przesłanek umieszczenia w wykazie mogącego spowodować powstanie odpowiedzialności pozaumownej Unii.
W konsekwencji obie skargi odszkodowawcze Sąd oddalił w całości.
(
1
)	Rezolucje Rady Bezpieczeństwa Organizacji Narodów Zjednoczonych 1737(2006), 1747(2007), 1803(2008) i 1929(2010).
(
2
)	Decyzja Rady 2010/413/WPZiB z dnia 26 lipca 2010 r. w sprawie środków ograniczających wobec Iranu i uchylająca wspólne stanowisko 2007/140/WPZiB (Dz.U. 2010, L 195, s. 39) i rozporządzenie wykonawcze Rady (UE) nr 668/2010 z dnia 26 lipca 2010 r. w sprawie wdrożenia art. 7 ust. 2 rozporządzenia (WE) nr 423/2007 dotyczącego środków ograniczających wobec Iranu (Dz.U. 2010, L 195, s. 25).
(
3
)	Decyzja Rady 2011/783/WPZiB z dnia 1 grudnia 2011 r. dotycząca zmiany decyzji 2010/413/WPZiB w sprawie środków ograniczających wobec Iranu (Dz.U. 2011, L 319, s. 71) i rozporządzenie wykonawcze Rady (UE) nr 1245/2011 z dnia 1 grudnia 2011 r. dotyczące wykonania rozporządzenia (UE) nr 961/2010 z dnia 25 października 2010 r. w sprawie środków ograniczających wobec Iranu (Dz.U. 2011, L 319, s. 11).
(
4
)	Rozporządzenie Rady (UE) nr 961/2010 z dnia 25 października 2010 r. w sprawie środków ograniczających wobec Iranu i uchylające rozporządzenie nr 423/2007 (Dz.U. 2010, L 281, s. 1).
(
5
)	Decyzja Rady 2012/35/WPZiB z dnia 23 stycznia 2012 r. zmieniająca decyzję 2010/413/WPZiB w sprawie środków ograniczających wobec Iranu (Dz.U. 2012, L 19, s. 22) i rozporządzenie wykonawcze Rady (UE) nr 54/2012 z dnia 23 stycznia 2012 r. dotyczące wykonania rozporządzenia (UE) nr 961/2010 w sprawie środków ograniczających wobec Iranu (Dz.U. 2012, L 19, s. 1).
(
6
)	Artykuł 20 ust. 1 lit. b) decyzji Rady 2010/413/WPZiB z dnia 26 lipca 2010 r. w sprawie środków ograniczających wobec Iranu i uchylającej wspólne stanowisko 2007/140/WPZiB(Dz.U. 2010. L 195, s. 39), zmienionej decyzją 2013/497/WPZiB i art. 23 ust. 2 lit. e) rozporządzenia Rady (UE) nr 267/2012 z dnia 23 marca 2012 r. w sprawie środków ograniczających wobec Iranu i uchylającego rozporządzenie (UE) nr 961/2010 (Dz.U. 2012, L 88, s. 1), zmienionego rozporządzeniem (UE) nr 971/2013.
(
7
)	Decyzja Rady 2013/661/WPZiB z dnia 15 listopada 2013 r. zmieniająca decyzję 2010/413/WPZiB w sprawie środków ograniczających wobec Iranu (Dz.U. 2013, L 306, s. 18) i rozporządzenie wykonawcze Rady (UE) nr 1154/2013 z dnia 15 listopada 2013 r. dotyczące wykonania rozporządzenia (UE) nr 267/2012 w sprawie środków ograniczających wobec Iranu (Dz.U 2013, L 306, s. 3).
(
8
)	Zobacz wyroki: z dnia 7 grudnia 2011 r., HTTS/Rada (T‑562/10, EU:T:2011:716); z dnia 12 czerwca 2013 r., HTTS/Rada (T‑128/12 i T‑182/12, EU:T:2013:312); z dnia 6 września 2013 r., Bateni/Rada (T‑42/12 i T‑181/12, EU:T:2013:409); z dnia 16 września 2013 r., Islamic Republic of Iran Shipping Lines i in./Rada (T‑489/10, EU:T:2013:453); a także z dnia 18 września 2015 r., HTTS i Bateni/Rada (T‑45/14, EU:T:2015:650).
(
9
)	W sprawie HTTS/Rada (T‑692/15, EU:T:2017:890) Sąd, wyrokiem z dnia 13 grudnia 2017 r., oddalił najpierw żądanie odszkodowawcze HTTS. Wyrok ten został następnie uchylony przez Trybunał wyrokiem z dnia 10 września 2019 r., HTTS/Rada (C‑123/18 P EU:C:2018:694), i sprawa została przekazana Sądowi do ponownego rozpoznania.
(
10
)	Wyrok z dnia 16 września 2013 r., Islamic Republic of Iran Shipping Lines i in./Rada (T‑489/10, EU:T:2013:453).