Zaak T‑48/16
Sigma Orionis SA
tegen
Europese Commissie
„Arbitragebeding – Zevende kaderprogramma voor activiteiten op het gebied van onderzoek, technische ontwikkeling en demonstratie (2007‑2013) en kaderprogramma ‚Horizon 2020’ voor onderzoek en innovatie – Opschorting van betalingen en beëindiging van subsidieovereenkomsten naar aanleiding van een financiële audit – Verzoek tot verkrijging van betaling van door de Commissie verschuldigde bedragen in het kader van de uitvoering van subsidieovereenkomsten – Niet-contractuele aansprakelijkheid”
Samenvatting – Arrest van het Gerecht (Eerste kamer) van 3 mei 2018
1.      Gerechtelijke procedure – Adiëring van het Gerecht op basis van een arbitragebeding – Overeenkomsten gesloten in het kader van een specifiek programma voor onderzoek, technologische ontwikkeling en demonstratie – Beroep van een begunstigde tot verkrijging van betaling van door de Commissie verschuldigde bedragen – Geen beslissing van de Commissie om de deelname van de verzoeker aan het programma te beëindigen – Geen procesbelang – Niet-ontvankelijkheid
(Art. 272 VWEU)
2.      Gerechtelijke procedure – Niet-ontvankelijkheidsgronden van openbare orde – Ambtshalve onderzoek door de rechter
(Reglement voor de procesvoering van het Gerecht, art. 129)
3.      Gerechtelijke procedure – Inleidend verzoekschrift – Vormvereisten – Vaststelling van het voorwerp van het geschil – Summiere uiteenzetting van de aangevoerde middelen – Ondubbelzinnige formulering van de conclusies van de verzoeker
[Reglement voor de procesvoering van het Gerecht, art. 76, d)]
4.      Europees Bureau voor Fraudebestrijding (OLAF) – Onderzoeken – Eindverslag van het onderzoek en aanbevelingen – Vermoeden van geldigheid bij gebreke van een andersluidende beslissing van de Unierechter – Ongeldigverklaring van het verslag door een nationale rechterlijke instantie – Geen invloed
(Art. 272 VWEU; verordening nr. 883/2013 van het Europees Parlement en de Raad, art. 3)
5.      Europees Bureau voor Fraudebestrijding (OLAF) – Onderzoeken – Controles en verificaties ter plaatse – Naleving van de in de betrokken lidstaat geldende regels en gebruiken – Voorbehoud ten gunste van het Unierecht
(Verordening nr. 883/2013 van het Europees Parlement en de Raad, art. 3, lid 3; verordening nr. 2185/96 van de Raad, art. 6, lid 1, derde alinea)
6.      Europees Bureau voor Fraudebestrijding (OLAF) – Onderzoeken – Controles en verificaties ter plaatse – Verplichting voor de onderzoekers van OLAF om zich door functionarissen van de nationale politie te laten vergezellen – Omvang – Recht van de bij het onderzoek betrokken personen om zich tegen die activiteiten te verzetten en om van dat recht in kennis te worden gesteld – Geen
(Verordening nr. 2185/96 van de Raad, art. 4 en 9)
7.      Europees Bureau voor Fraudebestrijding (OLAF) – Onderzoeken – Verplichting tot eerbiediging van de grondrechten – Omvang
(Verordening nr. 883/2013 van het Europees Parlement en de Raad, overweging 51; verordening nr. 2185/96 van de Raad, overweging 12)
8.      Grondrechten – Handvest van de grondrechten van de Europese Unie – Beschermingsniveau – Grondrechten gewaarborgd door de grondwet van een lidstaat – Mogelijkheid voor een lidstaat om zich daarop te beroepen om zich te verzetten tegen de toepassing van een Uniehandeling die in overeenstemming is met het Handvest – Uitgesloten
(Handvest van de grondrechten van de Europese Unie, art. 53)
9.      Recht van de Europese Unie – Beginselen – Evenredigheid – Draagwijdte – Eerbiediging door de instellingen van de Unie met betrekking tot handelingen die te plaatsen zijn in een contractueel kader – Verplichting van partijen bij een overeenkomst om die overeenkomst te goeder trouw uit te voeren
(Art. 5, lid 4, VEU)
10.    Begroting van de Europese Unie – Financiële bijstand van de Unie – Verplichting van de ontvanger om de voorwaarden voor toekenning van de bijstand in acht te nemen – Financiering uitsluitend voor daadwerkelijk gedane uitgaven – Bewijs dat de gedeclareerde kosten daadwerkelijk zijn gemaakt – Geen – Niet in aanmerking komende kosten
(Art. 317 VWEU)
11.    Gerechtelijke procedure – Maatregelen van instructie – Deskundigenonderzoek – Beoordelingsbevoegdheid van het Gerecht
[Reglement voor de procesvoering van het Gerecht, art. 88 en 91, e)]
12.    Niet-contractuele aansprakelijkheid – Voorwaarden – Onrechtmatigheid – Schade – Causaal verband – Ontbreken van een van de voorwaarden – Volledige verwerping van het beroep tot schadevergoeding
(Art. 340, tweede alinea, VWEU)
13.    Niet-contractuele aansprakelijkheid – Voorwaarden – Onrechtmatigheid – Schending van een contractuele bepaling – Daarvan uitgesloten – Uitzondering – Samenloop van verzoeken tot vergoeding van contractuele en niet-contractuele schade
(Art. 340, tweede alinea, VWEU)
1.      Zie de tekst van de beslissing.
(zie punten 47, 51, 52)
2.      Zie de tekst van de beslissing.
(zie punt 48)
3.      Zie de tekst van de beslissing.
(zie punt 54)
4.      Alleen de rechterlijke instanties van de Unie zijn bevoegd om de ongeldigheid van een handeling van de Unie vast te stellen. Bijgevolg blijft een verslag van het Europees Bureau voor Fraudebestrijding (OLAF) wettig bestaan in de rechtsorde van de Unie zolang het niet door de Unierechter ongeldig is verklaard, ook al heeft een nationale rechterlijke instantie dat verslag ongeldig verklaard in een strafrechtelijke procedure die in de betrokken lidstaat is aangespannen tegen een onderneming die financiering via subsidiëring door de Unie ontving.
Bijgevolg kan, ter uitvoering van het arrest van die nationale rechterlijke instantie, het verslag van OLAF weliswaar niet worden gebruikt in het kader van de strafrechtelijke procedure in die lidstaat, maar dat neemt niet weg dat de Commissie zich, in het kader van een onder het Unierecht vallende administratieve procedure waarop contractuele bepalingen zien, op dat verslag van OLAF kan baseren om maatregelen tot beëindiging van de met de onderneming gesloten overeenkomsten en tot opschorting van betalingen vast te stellen, zolang dat verslag niet door de Unierechter ongeldig is verklaard. De bij de nationale rechterlijke instantie gevoerde procedure kan bovendien geen invloed hebben op een beroep dat door die onderneming is ingesteld bij de Unierechter, omdat dit beroep, wat de verenigbaarheid van de door de Commissie getroffen maatregelen met de subsidieovereenkomsten en de door die overeenkomsten van toepassing verklaarde regels betreft, krachtens artikel 272 VWEU gelezen in samenhang met het in die overeenkomsten opgenomen arbitragebeding onder de exclusieve bevoegdheid van het Gerecht valt.
(zie punten 62, 63, 66, 70)
5.      Volgens artikel 3, lid 3, van verordening nr. 883/2013 betreffende onderzoeken door het Europees Bureau voor fraudebestrijding (OLAF) en artikel 6, lid 1, derde alinea, van verordening nr. 2185/96 betreffende de controles en verificaties ter plaatse die door de Commissie worden uitgevoerd ter bescherming van de financiële belangen van de Europese Gemeenschappen tegen fraudes en andere onregelmatigheden, worden de controles en verificaties ter plaatse door OLAF verricht in overeenstemming met de in de betrokken lidstaat geldende regels en gebruiken, onder voorbehoud van de geldende Uniewetgeving. Uit deze bepalingen volgt dat de controles en verificaties ter plaatse door OLAF plaatsvinden in een omgeving die wordt gekenmerkt door het nationale recht, maar dat dit recht hoe dan ook steeds ten gunste van het Unierecht buiten beschouwing moet worden gelaten wanneer dit door verordening nr. 883/2013 of verordening nr. 2185/96 wordt voorgeschreven.
(zie punten 78, 79)
6.      De aanwezigheid van nationale functionarissen bij de controles en verificaties ter plaatse door het Europees Bureau voor fraudebestrijding (OLAF) wordt geregeld door verordening nr. 2185/96 betreffende de controles en verificaties ter plaatse die door de Commissie worden uitgevoerd ter bescherming van de financiële belangen van de Europese Gemeenschappen tegen fraudes en andere onregelmatigheden, en wordt door die verordening vereist in twee omstandigheden. Die aanwezigheid is ten eerste noodzakelijk wanneer een marktdeelnemer zich tegen de controles en verificaties door OLAF verzet. Ten tweede moet de aanwezigheid van nationale functionarissen worden aanvaard wanneer laatstgenoemden hierom verzoeken.
Voorts klopt het dat verordening nr. 2185/96 in artikel 9 voorziet in de situatie waarin een marktdeelnemer zich verzet tegen de controles en verificaties ter plaatse door OLAF, en bepaalt dat in die situatie om bijstand van de nationale autoriteiten kan worden verzocht en dat hun activiteiten dan in overeenstemming met het nationale recht moeten worden verricht. Die bepaling verleent de marktdeelnemers evenwel niet het recht om zich tegen de door OLAF voorgenomen activiteiten te verzetten en, a fortiori, om van een dergelijk recht in kennis te worden gesteld, maar bepaalt enkel dat zij, in geval van verzet, kunnen worden gedwongen om die activiteiten te aanvaarden, waartoe bijstand van de nationale politie kan worden verlangd onder de door het nationale recht gestelde voorwaarden.
(zie punten 86, 94, 95, 110)
7.      De grondrechten dienen ertoe de uitoefening van de aan de instellingen van de Unie toegekende bevoegdheden te reguleren, ook in een contractueel kader, net zoals zij van toepassing zijn op de door de lidstaten binnen de werkingssfeer van het Unierecht vastgestelde handelingen. Deze algemene strekking van de grondrechten heeft tot gevolg dat de Commissie niet op basis van door het Europees Bureau voor fraudebestrijding (OLAF) in strijd met de grondrechten verzamelde gegevens de aan een marktdeelnemer verschuldigde bedragen kan opschorten of de overeenkomsten die haar aan een dergelijke marktdeelnemer binden kan beëindigen. Volgens verordening nr. 883/2013 betreffende onderzoeken door OLAF moeten de onderzoeken van OLAF immers in overeenstemming met de grondrechten worden verricht. Deze verplichting vloeit voort uit overweging 51 van deze verordening. Verordening nr. 2185/96 betreffende de controles en verificaties ter plaatse die door de Commissie worden uitgevoerd ter bescherming van de financiële belangen van de Europese Gemeenschappen tegen fraudes en andere onregelmatigheden, vermeldt in overweging 12 dat bij de controles en verificaties ter plaatse de fundamentele rechten van de betrokken personen worden geëerbiedigd.
(zie punten 102, 103, 105, 106)
8.      Zie de tekst van de beslissing.
(zie punten 115, 116)
9.      Het in artikel 5, lid 4, VEU neergelegde evenredigheidsbeginsel is een algemeen beginsel van Unierecht dat verlangt dat de instellingen van de Unie de grenzen van wat passend en nodig is om het met hun handelingen nagestreefde doel te bereiken, niet overschrijden. Dit beginsel geldt voor alle soorten handelingen waarvan door de Unie gebruik wordt gemaakt, los van de contractuele of niet-contractuele aard ervan. In de context van de uitvoering van contractuele verplichtingen draagt de eerbiediging van dit beginsel immers bij tot de nakoming van de meer algemene verplichting voor de partijen bij een overeenkomst om die overeenkomst te goeder trouw uit te voeren.
(zie punten 127, 128)
10.    Zie de tekst van de beslissing.
(zie punten 138, 139, 154)
11.    Zie de tekst van de beslissing.
(zie punt 155)
12.    Zie de tekst van de beslissing.
(zie punten 160, 161)
13.    De schending van een contractuele bepaling door een instelling kan op zichzelf niet leiden tot niet-contractuele aansprakelijkheid van deze instelling jegens een van de partijen waarmee zij de overeenkomst heeft gesloten waarvan die bepaling deel uitmaakt. In een dergelijk geval is de aan die instelling toerekenbare onrechtmatigheid namelijk van louter contractuele oorsprong en houdt zij verband met de op de instelling als contractant rustende verplichtingen en niet met enige andere hoedanigheid zoals die van bestuursorgaan. Bijgevolg kan het ter ondersteuning van een verzoek tot vergoeding van niet-contractuele schade aangevoerde argument dat een contractuele bepaling is geschonden, in dergelijke omstandigheden geen doel treffen.
Het kan evenwel niet worden uitgesloten dat een instelling van de Unie tegelijkertijd zowel contractueel als niet-contractueel aansprakelijk is jegens een van haar medecontractanten. De aard van de aan een instelling toerekenbare schadeveroorzakende onrechtmatige gedragingen die aanleiding kunnen geven tot een verzoek tot vergoeding van niet-contractuele schade, ligt immers niet bij voorbaat vast. Aangenomen dat een dergelijke samenloop van contractuele en niet-contractuele aansprakelijkheid van instellingen mogelijk is, kan hiervan uitsluitend sprake zijn wanneer de betrokken instelling ten gevolge van de haar toegerekende onrechtmatigheid niet alleen een contractuele verplichting maar ook een op haar rustende algemene verplichting schendt, en wanneer deze met die algemene verplichting verband houdende onrechtmatigheid bovendien andere schade heeft veroorzaakt dan die welke voortvloeit uit de onbehoorlijke uitvoering van de overeenkomst.
(zie punten 162‑164)