62022TJ0084_RES
Zaak T‑84/22
Credit Suisse Securities (Europe) Ltd en UBS Group AG, rechtsopvolgster van Credit Suisse Group AG, en UBS AG, rechtsopvolgster van Credit Suisse AG
tegen
Europese Commissie
Arrest van het Gerecht (Zevende kamer) van 23 juli 2025
„Mededinging – Mededingingsregelingen – Sector van de contante valutahandel (Forex) in G10-valuta – Besluit houdende vaststelling van een inbreuk op artikel 101 VWEU en artikel 53 van de EER-Overeenkomst – Uitwisseling van informatie – Overeenkomsten of onderling afgestemde feitelijke gedragingen met betrekking tot de handel in G10-valuta – Mededingingsbeperkende strekking – Eén enkele voortdurende inbreuk – Beginsel van behoorlijk bestuur – Rechten van de verdediging – Geldboeten – Basisbedrag – Vervangende waarde voor de waarde van de verkopen – Artikel 23, leden 2 en 3, van verordening (EG) nr. 1/2003 – Volledige rechtsmacht”
Mededinging – Administratieve procedure – Besluit van de Commissie waarbij een inbreuk wordt vastgesteld – Bewijs van de inbreuk en van de duur daarvan ten laste van de Commissie – Omvang van de bewijslast – Coördinatie en samenwerking in strijd met de verplichting voor elke onderneming om haar marktgedrag zelfstandig te bepalen – Coördinatie door traders van financiële instellingen van prijzen en handelsactiviteiten op het gebied van [valuta] – Uitwisseling van commercieel gevoelige informatie – Gedragingen met een mededingingsbeperkend karakter
(Art. 101, lid 1, VWEU)
(zie punten 45‑47, 85‑88, 93‑97, 102‑106, 112‑117, 122, 126, 134‑136, 142‑145, 150‑163, 170‑176, 181)
Gerechtelijke procedure – Inleidend verzoekschrift – Vormvereisten – Summiere uiteenzetting van de aangevoerde middelen – Algemene verwijzing naar andere geschriften die bij het verzoekschrift zijn gevoegd – Ontvankelijkheid – Voorwaarden
[Statuut van het Hof van Justitie, art. 21; Reglement voor de procesvoering van het Gerecht, art. 76, d)]
(zie punten 65‑74, 179, 180)
Mededinging – Administratieve procedure – Besluit van de Commissie waarbij een inbreuk wordt vastgesteld – Motiveringsplicht – Omvang
(Art. 101 en 296, tweede alinea, VWEU)
(zie punten 189, 321, 364)
Mededingingsregelingen – Aantasting van de mededinging – Beoordelingscriteria – Onderscheid tussen beperkingen naar strekking en beperkingen naar gevolg – Beperking naar strekking – Voldoende nadelige beïnvloeding – Beoordeling – Uitwisseling van commercieel gevoelige informatie tussen traders van financiële instellingen – Uitwisselingen gericht op prijscoördinatie, het delen van gevoelige informatie en de coördinatie van handelsactiviteiten – Uitwisselingen die neerkomen op een mededingingsbeperking naar strekking – Gestelde mededingingsbevorderende gevolgen van de informatie‑uitwisseling – Irrelevant
(Art. 101, lid 1, VWEU)
(zie punten 192‑198, 211‑217, 220‑225, 228‑230, 236‑241, 243‑246, 248‑250, 252‑254, 296‑302)
Mededinging – Administratieve procedure – Besluit van de Commissie waarbij een inbreuk wordt vastgesteld – Gebruik als bewijs van verklaringen van andere ondernemingen die aan inbreuk hebben deelgenomen – Toelaatbaarheid – Bewijskracht van verklaringen die de hoofddeelnemers aan een mededingingsregeling vrijwillig hebben afgelegd om in aanmerking te komen voor toepassing van de mededeling inzake medewerking
(Art. 101 VWEU; mededeling van de Commissie 2006/C 298/11)
(zie punten 262‑270)
Mededingingsregelingen – Verbod – Inbreuken – Overeenkomsten en onderling afgestemde feitelijke gedragingen, die één enkele inbreuk vormen – Toerekening van aansprakelijkheid aan een onderneming voor slechts een deel van die inbreuk – Voorwaarden
(Art. 101, lid 1, VWEU)
(zie punten 324‑327, 329, 349‑353)
Mededinging – Administratieve procedure – Besluit van de Commissie waarbij een inbreuk wordt vastgesteld – Bewijs van de inbreuk en van de duur daarvan ten laste van de Commissie – Omvang van de bewijslast – Eén enkele voortdurende inbreuk – Vraag of het gaat om één enkele inbreuk – Bestaan van een totaalplan waarmee één enkel mededingingsbeperkend doel wordt nagestreefd
(Art. 101, lid 1, VWEU)
(zie punten 328, 334‑342)
Mededingingsregelingen – Verbod – Inbreuken – Overeenkomsten en onderling afgestemde feitelijke gedragingen, die één enkele inbreuk vormen – Toerekening van aansprakelijkheid aan een onderneming voor slechts een deel van die inbreuk – Volstaan van stilzwijgende goedkeuring, zonder publiekelijke distantiëring of aangifte bij bevoegde instanties, voor aansprakelijkheid van de onderneming
(Art. 101, lid 1, VWEU)
(zie punten 357‑362)
Mededinging – Administratieve procedure – Beginsel van behoorlijk bestuur – Vereiste van onpartijdigheid – Draagwijdte – Schending – Geen
(Art. 101 VWEU; Handvest van de grondrechten van de Europese Unie, art. 41)
(zie punten 378‑387)
Mededinging – Geldboeten – Bedrag – Bepaling – Beoordelingsbevoegdheid van de Commissie – Rechterlijke toetsing – Volledige rechtsmacht van de Unierechter – Omvang – Vervanging van de motivering van de bestreden handeling
(Art. 101, 261 en 263 VWEU; verordening nr. 1/2003 van de Raad, art. 31)
(zie punten 391‑394)
Mededinging – Geldboeten – Bedrag – Bepaling – Vaststelling van het basisbedrag – Bepaling van de waarde van de verkopen – Gebruikmaking van een vervangende waarde – Verplichting voor de Commissie om rekening te houden met de meest betrouwbare beschikbare gegevens – Bewijslast inzake de naleving van deze verplichting
(Art. 101, lid 1, VWEU; verordening nr. 1/2003 van de Raad, art. 23, lid 3; mededeling van de Commissie 2006/C 210/02, punten 13 en 15)
(zie punten 403, 404, 424, 426‑443)
Mededinging – Geldboeten – Bedrag – Bepaling – Berekeningsmethode vastgesteld in de richtsnoeren van de Commissie – Verplichting van de Commissie om de richtsnoeren toe te passen met inachtneming van het beginsel van gelijke behandeling en het vertrouwensbeginsel
(Art. 101 VWEU; EER-Overeenkomst, art. 53; verordening nr. 1/2003 van de Raad, art. 23, lid 2; mededeling van de Commissie 2006/C 210/02)
(zie punt 425)
Mededinging – Geldboeten – Bedrag – Bepaling – Beginsel van gelijke behandeling – Inaanmerkingneming van de verschillen en de specifieke omstandigheden van de betrokken ondernemingen
(Art. 101 VWEU; verordening nr. 1/2003 van de Raad, art. 23, lid 2)
(zie punten 444‑446, 492‑494)
Mededinging – Geldboeten – Besluit waarbij geldboeten worden opgelegd – Motiveringsplicht – Omvang
(Art. 101 en 296 VWEU)
(zie punt 465)
Mededinging – Geldboeten – Bedrag – Bepaling – Vaststelling van het basisbedrag – Ernst van de inbreuk – Beoordelingscriteria – Ontbreken van dwingende of uitputtende lijst van criteria – Beoordelingsmarge van Commissie
(Art. 101 VWEU; verordening nr. 1/2003 van de Raad, art. 23, lid 3; mededeling van de Commissie 2006/C 210/02, punten 19‑23)
(zie punten 472‑477)
Mededinging – Geldboeten – Bedrag – Bepaling – Aanpassing van het basisbedrag – Beginsel van het persoonlijke karakter van sancties – Toepassing op de inaanmerkingneming van verzachtende of verzwarende omstandigheden
(Verordening nr. 1/2003 van de Raad, art. 23, lid 2; mededeling van de Commissie 2006/C 210/02)
(zie punten 493, 496, 504)
Mededinging – Geldboeten – Bedrag – Bepaling – Rechterlijke toetsing – Volledige rechtsmacht van de Unierechter – Omvang – Bepaling van het bedrag van de opgelegde geldboete – Beoordelingscriteria
(Art. 101, lid 1, en 261 VWEU; verordening nr. 1/2003 van de Raad, art. 23, lid 3, en 31)
(zie punten 509‑528)
Samenvatting
Het Gerecht bevestigt het besluit van de Europese Commissie (
1
) houdende vaststelling dat de ondernemingen Credit Suisse Group, Credit Suisse en Credit Suisse Securities (Europe) (hierna samen: „Credit Suisse”) hebben deelgenomen aan een kartel in de sector van de contante valutahandel in G10-valuta (
2
). Het Gerecht verklaart echter de in het besluit van de Commissie aan Credit Suisse opgelegde geldboete nietig wegens een fout van de Commissie bij het gebruik van bepaalde gegevens voor de berekening van de geldboete en legt, in antwoord op het verzoek van verzoeksters om verlaging van het bedrag van de geldboete, een geldboete op die lager is dan die welke in het bestreden besluit is opgelegd.
Naar aanleiding van een door UBS in 2013 ingediend clementieverzoek heeft de Commissie een onderzoek ingesteld naar het bestaan van een kartel in de sector van de contante valutahandel in G10-valuta. Contante valutatransacties kunnen worden gedefinieerd als een overeenkomst tussen twee partijen om twee valuta om te wisselen, namelijk om een bepaald bedrag (het „nominale bedrag”) van een eerste valuta te kopen tegen het equivalent daarvan in een tweede valuta tegen de waarde op het moment van de overeenkomst, dat wil zeggen tegen de geldende wisselkoersen. Die wisselkoersen variëren op basis van informatie over hun fundamentele waarde. Op korte termijn worden ze voornamelijk bepaald door de orderstromen van traders, terwijl de fundamentele factoren van de markt de wisselkoersen op langere termijn bepalen.
Aan het einde van haar onderzoek is de Commissie tot de vaststelling gekomen dat traders van verschillende ondernemingen die actief zijn in de bank- en financiële sector, waaronder Credit Suisse, informatie hadden uitgewisseld om een concurrentievoordeel te verkrijgen op de contante valutamarkt. Bovendien maakte dat gedrag volgens de Commissie deel uit van een totaalplan met één enkel mededingingsbeperkend doel. De Commissie heeft daarom vastgesteld dat Credit Suisse inbreuk had gemaakt op artikel 101, lid 1, VWEU door deel te nemen aan de uitwisseling van informatie in het kader van één enkele voortdurende inbreuk die tot doel had de mededinging op de markt voor contante valutatransacties in G10-valuta, die zich over de hele Europese Economische Ruimte (EER) uitstrekte, te beperken of te vervalsen. Bijgevolg heeft zij haar een geldboete van 83294000 EUR opgelegd.
UBS Group, als rechtsopvolgster van Credit Suisse Group, UBS, als rechtsopvolgster van Credit Suisse, en Credit Suisse Securities (Europe) hebben bij het Gerecht beroep ingesteld tot nietigverklaring van het bestreden besluit en, subsidiair, tot verlaging van het bedrag van de aan Credit Suisse opgelegde geldboete.
Beoordeling door het Gerecht
In de eerste plaats bevestigt het Gerecht het mededingingsbeperkende karakter van vrijwel alle gesprekken tussen de traders die tussen mei 2011 en juli 2012 hebben plaatsgevonden en waaraan Credit Suisse tussen 7 februari en 12 juli 2012 (hierna: „relevante periode”) heeft deelgenomen, aangezien die gesprekken de vorm hadden van uitwisselingen van commercieel gevoelige informatie.
Meer bepaald blijkt uit de gesprekken tussen de traders van de betrokken banken waarbij Credit Suisse betrokken was, op één uitzondering na, dat er precieze, actuele en vertrouwelijke informatie werd uitgewisseld. Gelet op de inhoud en de nauwkeurigheid van die informatie en het feit dat deze niet toegankelijk was voor de concurrenten die niet in de betrokken chatroom aanwezig waren, verschaften die gesprekken de ontvangers ervan een commercieel voordeel doordat zij in staat werden gesteld hun handelsstrategieën dienovereenkomstig aan te passen en de aan de contante valutamarkt inherente onzekerheden te verminderen.
Daaruit volgt dat de Commissie, ondanks haar beoordelingsfout met betrekking tot het mededingingsbeperkende karakter van een van die gesprekken, terecht tot de conclusie was gekomen dat uit de betrokken informatie-uitwisselingen kon worden afgeleid dat er sprake was van overeenkomsten en/of onderling afgestemde feitelijke gedragingen met een mededingingsbeperkend karakter in de zin van artikel 101 VWEU.
Wat in de tweede plaats de vraag betreft of de litigieuze informatie-uitwisselingen een „beperking naar strekking” vormen, herinnert het Gerecht eraan dat een dergelijke kwalificatie afhankelijk is van de vaststelling dat de betrokken overeenkomsten, gelet op hun inhoud, hun doelstellingen en hun economische en juridische context, in voldoende mate schadelijk zijn voor de mededinging.
In casu heeft de Commissie bij de beoordeling van de economische context van de betrokken informatie-uitwisselingen een fout begaan door tot de conclusie te komen dat de markt voor contante valutatransacties ten tijde van de feiten transparant was. Op een transparante markt is informatie namelijk onmiddellijk en kosteloos toegankelijk voor alle marktdeelnemers, hetgeen niet het geval is op de contante valutamarkt, gelet op de aanwezigheid van verschillende soorten informatie.
Die beoordelingsfout heeft echter geen invloed op de kwalificatie van de litigieuze informatie-uitwisselingen als „beperking naar strekking”. Die uitwisselingen, die betrekking hadden op bid-ask spreads, orders van klanten, open risicoposities en actuele of toekomstige handelsactiviteiten, maakten het namelijk mogelijk de normale aan de betrokken markt inherente onzekerheden te verminderen en waren dus voldoende schadelijk voor de mededinging.
Wat verzoeksters’ argumenten betreft dat het betrokken gedrag gerechtvaardigd zou zijn vanwege de mededingingsbevorderende gevolgen ervan, merkt het Gerecht op dat die gevolgen als zodanig niet in aanmerking moeten worden genomen bij de beoordeling of de litigieuze informatie-uitwisselingen een „beperking naar strekking” vormen. Voorts is het in aanmerking nemen van vermeende legitieme doelstellingen niet doorslaggevend voor die beoordeling.
In de derde plaats onderzoekt het Gerecht het middel waarmee het bestaan van één enkele voortdurende inbreuk wordt betwist. Volgens verzoeksters heeft de Commissie niet aangetoond dat er een totaalplan bestond met één enkel mededingingsbeperkend doel waaraan Credit Suisse wilde bijdragen en waarvan zij op de hoogte was.
In casu is het Gerecht van oordeel dat de Commissie op goede gronden tot de conclusie is gekomen dat het enkele mededingingsbeperkende doel dat de traders van de betrokken banken nastreefden, erin bestond de normale aan de markt voor contante valutatransacties inherente onzekerheden te verminderen, waardoor de traders werden gesterkt in hun beslissingen inzake prijsstelling en risicobeheer. De uitwisseling van commercieel gevoelige informatie, waaraan Credit Suisse heeft deelgenomen, had eveneens datzelfde doel.
Bovendien bevestigen verschillende objectieve factoren dat de mededingingsbeperkende gedragingen van de deelnemers met elkaar verbonden waren en gericht waren op de verwezenlijking van het doel dat met het door de Commissie geconstateerde totaalplan werd nagestreefd.
Allereerst volgden de betrokken gedragingen dezelfde werkwijze, namelijk dagelijkse en frequente gesprekken over commercieel gevoelige informatie binnen een privé-chatroom. Toegang daartoe was alleen mogelijk op persoonlijke uitnodiging.
Voorts betroffen die gedragingen een stabiele groep van ondernemingen en vonden zij plaats tussen dezelfde natuurlijke personen die namens die ondernemingen tijdens parallelle of aangrenzende perioden deelnamen. Die groep werd uitgebreid toen de trader van een van die banken van werkgever veranderde en bij Credit Suisse in dienst trad, waardoor ook Credit Suisse gedurende de gehele relevante periode deelnam aan de uitwisseling van commercieel gevoelige informatie in de betrokken chatroom.
Ten slotte hadden alle betrokken gedragingen betrekking op dezelfde producten, namelijk G10-valuta.
Wat de bedoeling van Credit Suisse om bij te dragen aan het gemeenschappelijke doel en haar kennis van het inbreukmakende gedrag van de andere deelnemers betreft, bevestigt het Gerecht dat de eerdere tewerkstelling van de trader van Credit Suisse deel uitmaakte van de context en in aanmerking kon worden genomen om vast te stellen dat Credit Suisse kennis had van de inbreuk.
Voorts herinnert het Gerecht eraan dat de vaststelling dat sprake is van één enkele inbreuk losstaat van de vraag of de verantwoordelijkheid voor die inbreuk in zijn geheel aan een onderneming kan worden toegerekend. Bovendien moet de toerekenbaarheid van de enkele voortdurende inbreuk aan een onderneming in haar geheel worden beoordeeld aan de hand van twee elementen, namelijk ten eerste haar opzettelijke bijdrage aan de gemeenschappelijke doelstellingen die door alle deelnemers worden nagestreefd, en ten tweede haar kennis van het door andere ondernemingen geplande of vertoonde inbreukmakende gedrag ter verwezenlijking van die doelstellingen, of het feit dat die onderneming dat gedrag redelijkerwijs had kunnen voorzien en bereid was het risico daarvan te aanvaarden.
Credit Suisse werd niet aansprakelijk gesteld voor de betrokken inbreuk in haar geheel, maar alleen voor zover zij heeft deelgenomen aan de uitgebreide en herhaaldelijke uitwisselingen van actuele of toekomstgerichte commercieel gevoelige informatie. Het is dus geenszins nodig om te onderzoeken of zij op de hoogte was van de heimelijke gedragingen van de andere deelnemers aan die inbreuk en of zij met haar eigen gedrag wilde bijdragen aan de gemeenschappelijke doelstellingen van alle deelnemers, aangezien die elementen geen invloed hebben op de toerekenbaarheid van de verweten inbreuk aan die bank.
Bovendien is het Gerecht van oordeel dat de Commissie op goede gronden tot de conclusie kon komen dat die bank op de hoogte was van de uitwisselingen die hadden plaatsgevonden in de betrokken chatroom waarop haar trader was ingelogd, ook al had die trader niet actief deelgenomen aan sommige van de in het bestreden besluit geanalyseerde uitwisselingen, en dat haar aansprakelijkheid, bij gebreke van elke publieke distantiëring door Credit Suisse of aangifte van de betrokken praktijken bij de administratieve instanties, kon worden vastgesteld. Een andere conclusie had zich enkel kunnen opdringen indien verzoeksters aan de hand van onomstotelijk en nauwkeurig gedateerd bewijsmateriaal hadden kunnen aantonen dat Credit Suisse daadwerkelijk geen kennis had genomen van de litigieuze uitwisselingen of daarvan pas kennis had genomen op een tijdstip waarop de informatie in die uitwisselingen niet langer gevoelig was.
In de vierde en laatste plaats onderzoekt het Gerecht het middel dat is ontleend aan fouten die de Commissie heeft begaan in de verschillende fasen van de berekening van het bedrag van de aan Credit Suisse opgelegde geldboete.
Om het bedrag van de opgelegde geldboete te bepalen, heeft de Commissie de in de richtsnoeren van 2006 (
3
) vastgelegde methode toegepast. Voor de berekening van het basisbedrag in het kader van die methode heeft zij echter besloten een vervangende waarde te gebruiken in plaats van de in punt 13 van die richtsnoeren bedoelde waarde van de verkopen. Als uitgangspunt voor de berekening van die vervangende waarde heeft de Commissie de geannualiseerde nominale bedragen genomen die overeenkomen met de meest verhandelde valutaparen van de transacties die hebben plaatsgevonden met tegenpartijen in de EER gedurende de maanden waarin de ondernemingen aan de inbreuk hebben deelgenomen. Die geannualiseerde nominale bedragen werden vervolgens vermenigvuldigd met een aanpassingsfactor die bestond uit een aanpassingsfactor in verband met market making en een aanpassingsfactor in verband met de handel voor eigen rekening.
Om de aanpassingsfactor in verband met market making te berekenen, heeft de Commissie een steekproef gebruikt van zestien informatie-uitwisselingen die in 2011 en 2012 hebben plaatsgevonden.
Na eraan te hebben herinnerd dat het aan de Commissie stond om erop toe te zien dat rekening werd gehouden met de meest betrouwbare gegevens die beschikbaar zijn, merkt het Gerecht op dat het beperkte aantal gesprekken in de steekproef, waarvan meer dan de helft geen betrekking heeft op de relevante periode, niet voldoende gedetailleerd is voor elk valutapaar dat door de Commissie bij die berekening als relevant is aangemerkt. Bijgevolg kan niet worden geoordeeld dat die steekproef gegevens verschaft die toereikend zijn om te garanderen dat alle betrokken valutaparen evenredig vertegenwoordigd zijn in het licht van de logica van de aanpassingsfactor in verband met market making, namelijk het in aanmerking nemen van het feit dat de inkomsten uit de transacties zijn opgenomen in de spread tussen de bied- en laatkoers die wordt toegepast op een transactie in een valutapaar met een EER-valuta.
De gegevens die verzoeksters aan de Commissie hebben voorgelegd om de aanpassingsfactor in verband met market making te bepalen, namelijk de Bloomberg BFIX-gegevens, waren daarentegen de meest betrouwbare beschikbare gegevens om de door de Commissie vastgestelde methode voor de berekening van de vervangende waarde toe te passen.
Die gegevens maken het namelijk mogelijk om alle valutaparen in aanmerking te nemen die bij de berekening van de betrokken aanpassingsfactor in aanmerking zijn genomen, vormen een significantere steekproef om de geannualiseerde nominale bedragen waarop die factor is toegepast evenredig weer te geven en hebben betrekking op de inbreukperiode van Credit Suisse. Zij moeten derhalve als coherenter, vollediger en betrouwbaarder worden beschouwd dan de gegevens waarop de Commissie zich heeft gebaseerd om het economische belang van de inbreuk en het relatieve gewicht van Credit Suisse daarin weer te geven.
Het gebruik van de Bloomberg BFIX-gegevens door de Commissie zou evenmin in strijd zijn geweest met het beginsel van gelijke behandeling ten opzichte van de andere deelnemers aan de inbreuk. Dat beginsel staat er niet aan in de weg dat rekening wordt gehouden met de geïndividualiseerde gegevens van de bij de inbreuk betrokken ondernemingen, terwijl voor de berekening van de vervangende waarde dezelfde methode wordt toegepast. Het gebruik van geïndividualiseerde gegevens met betrekking tot bid-ask spreads voor de periode van deelname van Credit Suisse aan de inbreuk is namelijk slechts een wijze van toepassing van de door de Commissie ontwikkelde methode die op alle partijen bij die inbreuk van toepassing is, die de inhoud ervan niet wijzigt, maar de nauwkeurigheid van de vervangende waarde van die bank met betrekking tot het belang en de omvang van haar activiteiten tijdens de periode van haar deelname aan de inbreuk alleen maar kan versterken.
In het licht van het voorgaande verklaart het Gerecht de in het bestreden besluit aan Credit Suisse opgelegde geldboete nietig.
In antwoord op het verzoek van verzoeksters om verlaging van het bedrag van de geldboete, op grond van de volledige rechtsmacht van het Gerecht krachtens artikel 261 VWEU en artikel 31 van verordening nr. 1/2003, en met name rekening houdend met de Bloomberg BFIX-gegevens bij de berekening van de vervangende waarde, legt het Gerecht vervolgens een geldboete op van 28920000 EUR, waarvoor verzoeksters hoofdelijk aansprakelijk zijn.
(
1
)	Besluit C(2021) 8612 final van de Commissie van 2 december 2021 inzake een procedure op grond van artikel 101 VWEU en artikel 53 van de EER-Overeenkomst [zaak AT.40135 – FOREX (Sterling Lads)] (hierna: „bestreden besluit”).
(
2
)	De valuta waarop het bestreden besluit betrekking heeft, zijn de euro (EUR), de Australische dollar (AUD), de Canadese dollar (CAD), de Zwitserse frank (CHF), de Deense kroon (DKK), het Britse pond (GBP), de yen (JPY), de Noorse kroon (NOK), de Nieuw-Zeelandse dollar (NZD), de Zweedse kroon (SEK) en de Amerikaanse dollar (USD).
(
3
)	Richtsnoeren voor de berekening van geldboeten die uit hoofde van artikel 23, lid 2, onder a), van verordening nr. 1/2003 worden opgelegd (PB 2006, C 210, blz. 2; hierna: „richtsnoeren van 2006”).