Υπόθεση C‑521/21
MJ
κατά
AA
(αίτηση του Sąd Rejonowy Poznań για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως)
Απόφαση του Δικαστηρίου (τμήμα μείζονος συνθέσεως) της 24ης Μαρτίου 2026
« Προδικαστική παραπομπή – Κράτος δικαίου – Αποτελεσματική δικαστική προστασία στους τομείς που διέπονται από το δίκαιο της Ένωσης – Ανεξαρτησία των δικαστών – Άρθρο 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ – Άρθρο 47, δεύτερο εδάφιο, του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης – Εθνική νομοθεσία και νομολογία που απαγορεύουν στα εθνικά δικαστήρια την αμφισβήτηση της νομιμότητας των δικαστηρίων και των συνταγματικών οργάνων ή τη διαπίστωση ή εκτίμηση της νομιμότητας του διορισμού των δικαστών ή των δικαιοδοτικών εξουσιών τους – Υποχρέωση του δικαστή που έχει επιληφθεί αίτησης εξαίρεσης άλλου δικαστή να ελέγξει αν πληρούται στο πρόσωπό του η απαίτηση περί “δικαστηρίου που έχει προηγουμένως συσταθεί νομίμως” – Διορισμός δικαστών στα τακτικά δικαστήρια στην Πολωνία – Έλλειψη ανεξαρτησίας του Krajowa Rada Sądownictwa (Εθνικού Δικαστικού Συμβουλίου, Πολωνία) – Απουσία αποτελεσματικού μέσου ένδικης προστασίας των υποψηφίων για θέση δικαστή των τακτικών δικαστηρίων – Δικαστής ο οποίος δεν αποτελεί “ανεξάρτητο και αμερόληπτο δικαστήριο που έχει προηγουμένως συσταθεί νομίμως” – Δυνατότητα εξαίρεσης δικαστή από δικαστικό σχηματισμό »
1.        Κράτη μέλη – Υποχρεώσεις – Πρόβλεψη των ενδίκων βοηθημάτων και μέσων που είναι αναγκαία για να διασφαλίζεται η αποτελεσματική δικαστική προστασία – Σεβασμός της αρχής της ανεξαρτησίας των δικαστών – Υπεροχή – Υποχρεώσεις των εθνικών δικαστηρίων – Εθνική νομοθεσία και νομολογία που απαγορεύουν στα εθνικά δικαστήρια την αμφισβήτηση της νομιμότητας των δικαστηρίων και των συνταγματικών οργάνων ή τη διαπίστωση ή εκτίμηση της νομιμότητας του διορισμού των δικαστών ή των δικαιοδοτικών εξουσιών τους – Δεν επιτρέπονται – Υποχρέωση του δικαστή που έχει επιληφθεί αίτησης εξαίρεσης άλλου δικαστή για λόγους που αφορούν τις συνθήκες διορισμού του να ελέγξει αν πληρούται στο πρόσωπό του εξαιρούμενου δικαστή η απαίτηση περί δικαστηρίου που έχει προηγουμένως συσταθεί νομίμως
(Άρθρο 19 § 1, εδ. 2, ΣΕΕ· άρθρο 267 ΣΛΕΕ· Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, άρθρο 47)
(βλ. σκέψεις 55-66, διατακτ. 1)
2.        Προδικαστικά ερωτήματα – Αρμοδιότητα του Δικαστηρίου – Όρια – Εφαρμογή του δικαίου της Ένωσης στη διαφορά της κύριας δίκης – Δεν εμπίπτει – Παροχή στο αιτούν δικαστήριο όλων των σχετικών με το δίκαιο της Ένωσης ερμηνευτικών στοιχείων – Εμπίπτει
(Άρθρο 267 ΣΛΕΕ)
(βλ. σκέψη 80)
3.        Κράτη μέλη – Υποχρεώσεις – Πρόβλεψη των ενδίκων βοηθημάτων και μέσων που είναι αναγκαία για να διασφαλίζεται η αποτελεσματική δικαστική προστασία – Τήρηση της απαιτήσεως περί δικαστηρίου που έχει συσταθεί νομίμως – Αίτηση εξαίρεσης δικαστή – Έλεγχος, από το εθνικό δικαστήριο που επιλαμβάνεται αίτησης εξαίρεσης δικαστή, της τήρησης της ανωτέρω απαίτησης – Δικαστής που διορίστηκε σε θέση τακτικού δικαστή κατόπιν διαδικασίας στην οποία μετείχε όργανο το οποίο δεν παρείχε επαρκή εχέγγυα ανεξαρτησίας – Απουσία αποτελεσματικού μέσου ένδικης προστασίας των υποψηφίων για θέση δικαστή των τακτικών δικαστηρίων – Οι περιστάσεις αυτές δεν ασκούν επιρροή στην ανεξαρτησία και την αμεροληψία του εν λόγω δικαστή – Προϋπόθεση
(Άρθρο 19 § 1, εδ. 2, ΣΕΕ· Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, άρθρο 47)
(βλ. σκέψεις 79, 81-94, διατακτ. 2)
Σύνοψη
Το τμήμα μείζονος συνθέσεως, επιληφθέν αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως την οποία υπέβαλε το Sąd Rejonowy Poznań-Stare Miasto w Poznaniu (επαρχιακό δικαστήριο Poznań-Stare Miasto, Πολωνία), διευκρινίζει τη νομολογία του Δικαστηρίου σχετικά με την απαίτηση περί «δικαστηρίου που έχει προηγουμένως συσταθεί νομίμως», κατά την έννοια του άρθρου 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ και του άρθρου 47 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (στο εξής: Χάρτης). Ειδικότερα, αποφαίνεται επί της έκτασης του ελέγχου στον οποίο πρέπει να προβεί ο δικαστής στον οποίο ανατίθεται η εξέταση αίτησης εξαίρεσης δικαστή των τακτικών δικαστηρίων λόγω πλημμελειών της διαδικασίας διορισμού του, καθώς και επί των συνεπειών που πρέπει να έχει η εξέταση αυτή.
Στο πλαίσιο ένδικης διαφοράς με αντικείμενο μια συμβατική απαίτηση, ο εναγόμενος της κύριας δίκης ζήτησε, με έγγραφο της 21ης Μαΐου 2021, την εξαίρεση της δικαστή S. C., στην οποία είχε ανατεθεί η υπόθεση της κύριας δίκης. Με την αίτηση εξαίρεσης υποστήριξε ότι δεν ήταν έγκυρος ο διορισμός της σε θέση δικαστή, επειδή το πόρισμα σχετικά με τον διορισμό της είχε εκδοθεί από το Krajowa Rada Sądownictwa (Εθνικό Δικαστικό Συμβούλιο, Πολωνία) (στο εξής: KRS) υπό τη νέα του σύνθεση, του οποίου η συνταγματικότητα είχε αμφισβητηθεί από το Naczelny Sąd Administracyjny (Ανώτατο Διοικητικό Δικαστήριο).
Η εξέταση της αίτησης εξαίρεσης ανατέθηκε σε μονομελή σχηματισμό του αιτούντος δικαστηρίου, που διατηρεί αμφιβολίες όσον αφορά ορισμένες πτυχές του διορισμού της δικαστή S. C.
Στο ως άνω πλαίσιο, το αιτούν δικαστήριο αποφάσισε να αναστείλει τη διαδικασία προκείμενου να υποβάλει στο Δικαστήριο ερωτήματα με τα οποία ζήτησε, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν συνάδουν με το δίκαιο της Ένωσης, αφενός, η διαδικασία διορισμού της εξαιρούμενης δικαστή, ιδίως λαμβανομένων υπόψη της σύνθεσης και του ρόλου του KRS στην εν λόγω διαδικασία, καθώς και της έλλειψης αποτελεσματικής προσφυγής των μετεχόντων σε αυτή, και, αφετέρου, οι εφαρμοστέες εθνικές διατάξεις, όπως έχουν ερμηνευθεί από το Trybunał Konstytucyjny (Συνταγματικό Δικαστήριο, Πολωνία), δυνάμει των οποίων η εξέταση της νομιμότητας του διορισμού των δικαστών εμπίπτει στην αποκλειστική αρμοδιότητα του Izba Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych (τμήματος εκτάκτου ελέγχου και δημοσίων υποθέσεων, Πολωνία) του Sąd Najwyższy (Ανωτάτου Δικαστηρίου, Πολωνία) (1).
Εκτίμηση του Δικαστηρίου
Πρώτον, το Δικαστήριο αποφαίνεται ότι το άρθρο 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ, το άρθρο 47 του Χάρτη και η αρχή της υπεροχής του δικαίου της Ένωσης αντιτίθενται στη νομοθεσία κράτους μέλους και στη νομολογία του συνταγματικού δικαστηρίου του που την ερμηνεύει οι οποίες παρέχουν αποκλειστική αρμοδιότητα σε ορισμένο όργανο να αποφαίνεται επί αιτήσεως εξαίρεσης δικαστή για λόγους που αφορούν τις συνθήκες διορισμού του, αλλά στερούν όμως το όργανο αυτό από την ευχέρεια να εξετάσει την αίτηση εξαίρεσης, αν με αυτήν αμφισβητείται η νομιμότητα της διαδικασίας διορισμού του εν λόγω δικαστή. Το Δικαστήριο διευκρινίζει ότι εναπόκειται στο εθνικό δικαστήριο ενώπιον του οποίου υποβάλλεται τέτοια αίτηση εξαίρεσης να μην εφαρμόσει τη νομοθεσία αυτή, όπως ερμηνεύεται με τη νομολογία του συνταγματικού δικαστηρίου, και να εξετάσει το ίδιο τη νομιμότητα του διορισμού του δικαστή, ελέγχοντας ιδίως αν πληρούται στο πρόσωπό του η απαίτηση περί «δικαστηρίου που έχει προηγουμένως συσταθεί νομίμως», και, εφόσον είναι αναγκαίο, διατάσσοντας την εξαίρεσή του αν οι τυχόν πλημμέλειες τις οποίες ενέχει η διαδικασία διορισμού του συνεπάγονται παράβαση της απαίτησης αυτής.
Εν προκειμένω, το αιτούν δικαστήριο οφείλει να μην εφαρμόσει την πολωνική ρύθμιση, όπως αυτή ερμηνεύεται ιδίως από το Συνταγματικό Δικαστήριο με την απόφαση της 14ης Ιουλίου 2021, η οποία του απαγορεύει να εξετάσει τη νομιμότητα του διορισμού της δικαστή S. C. και το υποχρεώνει να παραπέμψει την αίτηση εξαίρεσης στο τμήμα εκτάκτου ελέγχου και δημοσίων υποθέσεων, προκειμένου αυτό να προβεί στην εξέτασή της και, εφόσον το κρίνει αναγκαίο, να αποφασίσει την εξαίρεση της δικαστή.
Ως προς το ζήτημα αυτό, το Δικαστήριο επισημαίνει επίσης ότι, λαμβανομένου υπόψη του συστημικού χαρακτήρα των παράτυπων διορισμών σε θέσεις δικαστή στην Πολωνία, που αφορούν το 30 % των δικαστών στο εν λόγω κράτος μέλος, μια κατά περίπτωση εκτίμηση της τήρησης της απαίτησης περί «δικαστηρίου που έχει προηγουμένως συσταθεί νομίμως», στο πλαίσιο διαδικασιών εξαίρεσης για λόγους που αφορούν τις συνθήκες διορισμού των εξαιρούμενων δικαστών, δεν αρκεί, κατ’ αρχήν, προκειμένου να διασφαλιστεί η πλήρης τήρηση της απαίτησης που απορρέει από το άρθρο 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ να εξετάζονται οι υποθέσεις που εμπίπτουν στο δίκαιο της Ένωσης από ανεξάρτητα δικαστήρια. Πράγματι, η ύπαρξη συστημικών ή γενικευμένων προσβολών της ανεξαρτησίας της εθνικής δικαστικής εξουσίας είναι ικανή να θίξει τόσο την ομαλή λειτουργία της διαδικασίας προδικαστικής παραπομπής όσο και την ενότητα, τη συνοχή και την πλήρη αποτελεσματικότητα του δικαιώματος αποτελεσματικής ένδικης προστασίας, του οποίου η εν λόγω διαδικασία αποτελεί ουσιώδες στοιχείο.
Κατά συνέπεια, προκειμένου, αφενός, να αποκατασταθεί η εμπιστοσύνη του κοινού στο δικαστικό σύστημα και να διασφαλιστεί η τήρηση της αρχής της διάκρισης των εξουσιών και, αφετέρου, να εξασφαλιστεί η συνέχεια και η αποτελεσματικότητα της λειτουργίας της δικαιοσύνης, συμπεριλαμβανομένης της αποτελεσματικότητας της διαδικασίας προδικαστικής παραπομπής, εναπόκειται στην εθνική έννομη τάξη, δυνάμει του άρθρου 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ, να θεσπίσει κανονιστικό πλαίσιο το οποίο επιτρέπει την εκτίμηση του κατά πόσον τα πρόσωπα που διορίστηκαν παρατύπως σε θέση δικαστή μπορούν να συνεχίσουν να ασκούν τα καθήκοντά τους. Η διάταξη αυτή δεν επιβάλλει, ωστόσο, στα κράτη μέλη ένα ενιαίο πρότυπο για τη διασφάλιση αποτελεσματικής δικαστικής προστασίας ή για την αποκατάσταση της εμπιστοσύνης στο δικαστικό σύστημα. Συνεπώς, τα κράτη μέλη έχουν ευρύ περιθώριο εκτίμησης όσον αφορά το περιεχόμενο του θεσπιζόμενου προς τον σκοπό αυτό νομοθετικού πλαισίου, υπό την προϋπόθεση πάντως ότι αυτό διασφαλίζει ότι μόνο τα διορισθέντα παρατύπως πρόσωπα τα οποία παρέχουν επαρκή εχέγγυα ανεξαρτησίας και αμεροληψίας μπορούν να συνεχίσουν να ασκούν τα καθήκοντά τους.
Δεύτερον, το Δικαστήριο διαπιστώνει ότι το άρθρο 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ και το άρθρο 47 του Χάρτη δεν αντιτίθενται στον χαρακτηρισμό ως «ανεξάρτητου και αμερόληπτου δικαστηρίου» ενός μονομελούς δικαστικού σχηματισμού που συγκροτείται από δικαστή ο οποίος διορίστηκε στη θέση του κατόπιν διαδικασίας διορισμού χαρακτηριζόμενης από το ότι, κατά πρώτον, η υποψηφιότητά του προτάθηκε από όργανο που δεν παρέχει επαρκή εχέγγυα ανεξαρτησίας ώστε να μη δημιουργείται καμία εύλογη αμφιβολία στους πολίτες ως προς το σύννομο των διαδικασιών διορισμού δικαστών στις οποίες το όργανο αυτό μετέχει και, κατά δεύτερον, οι λοιποί μετέχοντες στην επίμαχη διαδικασία διορισμού δεν είχαν δικαίωμα αποτελεσματικής δικαστικής προσφυγής, εφόσον δεν συντρέχουν άλλα κρίσιμα στοιχεία σχετικά με το πλαίσιο στο οποίο εντασσόταν η διαδικασία διορισμού τα οποία να είναι τέτοιας φύσης και σοβαρότητας ώστε, συνολικώς εξεταζόμενα, να είναι ικανά να θέσουν υπό αμφισβήτηση την ανεξαρτησία ή την αμεροληψία του εν λόγω δικαστή.
Το Δικαστήριο υπενθυμίζει επί του ζητήματος αυτού ότι τυχόν πλημμέλεια κατά τον διορισμό των δικαστών εντός του οικείου δικαστικού συστήματος συνιστά παράβαση της απαιτήσεως περί «δικαστηρίου που έχει προηγουμένως συσταθεί νομίμως», ιδίως όταν η πλημμέλεια αυτή είναι τέτοιας φύσεως και σοβαρότητας ώστε να προκαλεί πραγματικό κίνδυνο ασκήσεως αθέμιτης διακριτικής ευχέρειας εκ μέρους άλλων εξουσιών, ιδίως δε της εκτελεστικής, με συνέπεια να υπονομεύεται το αδιάβλητο του αποτελέσματος στο οποίο καταλήγει η διαδικασία διορισμού και να δημιουργείται με τον τρόπο αυτό στους πολίτες εύλογη αμφιβολία ως προς την ανεξαρτησία και την αμεροληψία του συγκεκριμένου δικαστή ή των συγκεκριμένων δικαστών.
Εναπόκειται σε τελική ανάλυση στο αιτούν δικαστήριο να εξετάσει τις ενδεχόμενες πλημμέλειες που εμφιλοχώρησαν στη διαδικασία διορισμού της S. C. και τις επιπτώσεις που αυτές μπορούν να έχουν επί της ιδιότητάς της ως δικαστή που πληροί τις προϋποθέσεις του άρθρου 47 του Χάρτη.
Ως προς τα στοιχεία που πρέπει να ληφθούν υπόψη στο ανωτέρω πλαίσιο, το Δικαστήριο τονίζει ότι, όσον αφορά το γεγονός ότι ο διορισμός της S. C. προτάθηκε από το KRS υπό τη νέα του σύνθεση, η περίσταση ότι το όργανο αυτό δεν παρέχει επαρκή εχέγγυα ανεξαρτησίας δεν αρκεί, αφ’ εαυτής, για να γίνει δεκτό ότι συντρέχει παράβαση των απαιτήσεων που είναι σύμφυτες με το άρθρο 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ και το άρθρο 47 του Χάρτη. Το αυτό ισχύει και όσον αφορά την έλλειψη δικαιώματος αποτελεσματικής προσφυγής για τους μετέχοντες στην οικεία διαδικασία διορισμού, οι οποίοι μπορούσαν να προσφύγουν μόνον ενώπιον του τμήματος εκτάκτου ελέγχου και δημοσίων υποθέσεων το οποίο δεν πληρούσε την απαίτηση περί «δικαστηρίου που έχει προηγουμένως συσταθεί νομίμως» (2). Συνεπώς, από τις δύο αυτές περιστάσεις, όταν λαμβάνονται υπόψη μεμονωμένα, δεν μπορεί να συναχθεί ότι η εξαιρούμενη δικαστής δεν πληροί την ως άνω απαίτηση και, κατά συνέπεια, να αποφασιστεί η εξαίρεσή της.
Πράγματι, προκειμένου να εκτιμηθεί αν οι δικαστές πληρούν τις απαιτήσεις ανεξαρτησίας και αμεροληψίας και συνιστούν «δικαστήριο που έχει προηγουμένως συσταθεί νομίμως» κατά την έννοια των προαναφερθεισών διατάξεων, πρέπει όχι μόνο να εξετάζονται τα στοιχεία που σχετίζονται με τη διαδικασία διορισμού, αλλά και να λαμβάνονται υπόψη και άλλα κρίσιμα στοιχεία του ευρύτερου πλαισίου, μέσω της διεξαγωγής σφαιρικής εκτιμήσεως των συνολικών περιστάσεων του διορισμού.
Εν προκειμένω, υπό την επιφύλαξη του ελέγχου στον οποίο οφείλει να προβεί το αιτούν δικαστήριο, δεν φαίνεται ως προς τον διορισμό της δικαστή S. C. να συντρέχει άλλη πραγματική και νομική περίσταση ικανή να θέσει υπό αμφισβήτηση την ανεξαρτησία ή την αμεροληψία της.
1      Πρόκειται ιδίως για την απόφαση του Συνταγματικού Δικαστηρίου της 14ης Ιουλίου 2021 (υπόθεση P 7/20). Το Δικαστήριο, σε μεταγενέστερο της υποβολής της αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως στην παρούσα υπόθεση χρόνο, εξέτασε την εν λόγω απόφαση του Συνταγματικού Δικαστηρίου με την απόφαση της 18ης Δεκεμβρίου 2025, Επιτροπή κατά Πολωνίας (Έλεγχος ultra vires της νομολογίας του Δικαστηρίου - Υπεροχή του δικαίου της Ένωσης) (C‑448/23, EU:C:2025:975).
2      Με την απόφαση της 21ης Δεκεμβρίου 2023, Krajowa Rada Sądownictwa (Παραμονή δικαστή σε ενεργό υπηρεσία) (C‑718/21, EU:C:2023:1015), το Δικαστήριο διαπίστωσε ότι το τμήμα εκτάκτου ελέγχου και δημοσίων υποθέσεων δεν αποτελεί «ανεξάρτητο και αμερόληπτο δικαστήριο που έχει προηγουμένως συσταθεί νομίμως».