62024CJ0668
ΑΠΟΦΑΣΗ ΤΟΥ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟΥ (δέκατο τμήμα)
της 29ης Ιανουαρίου 2026 (
*1
)
«Προδικαστική παραπομπή – Κοινωνική πολιτική – Οδηγία 1999/70/ΕΚ – Συμφωνία-πλαίσιο για την εργασία ορισμένου χρόνου που συνήφθη από τη CES, την UNICE και το CEEP – Συμβάσεις εργασίας ορισμένου χρόνου στον κλάδο των ιδρυμάτων λυρικής τέχνης και συμφωνικής μουσικής – Εργαζόμενη που απασχολείται βάσει διαδοχικών συμβάσεων ορισμένου χρόνου – Ρήτρα 5 – Μέτρα για την επιβολή κυρώσεων σε περίπτωση καταχρηστικής χρησιμοποίησης διαδοχικών συμβάσεων ή σχέσεων εργασίας ορισμένου χρόνου – Εθνική ρύθμιση η οποία δεν επιτρέπει επαναχαρακτηρισμό της σύμβασης εργασίας, αλλά προβλέπει, μεταξύ άλλων, την αποκατάσταση της προκληθείσας ζημίας»
Στην υπόθεση C‑668/24,
με αντικείμενο αίτηση προδικαστικής αποφάσεως δυνάμει του άρθρου 267 ΣΛΕΕ, που υπέβαλε το Tribunale di Milano (πρωτοδικείο Μιλάνου, Ιταλία) με απόφαση της 7ης Οκτωβρίου 2024, η οποία περιήλθε στο Δικαστήριο στις 11 Οκτωβρίου 2024, στο πλαίσιο της δίκης
Eliz Erkut Duygu
κατά
Fondazione Teatro alla Scala di Milano,
ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ (δέκατο τμήμα),
συγκείμενο από τους J. Passer, πρόεδρο τμήματος, Δ. Γρατσία και B. Smulders (εισηγητή), δικαστές,
γενικός εισαγγελέας: R. Norkus
γραμματέας: A. Calot Escobar
έχοντας υπόψη την έγγραφη διαδικασία,
λαμβάνοντας υπόψη τις παρατηρήσεις που υπέβαλαν:
–
η Ε. Erkut Duygu, εκπροσωπούμενη από τον F. Andretta, την E. Casali και τον L. De Andreis, avvocati,
–
το Fondazione Teatro alla Scala di Milano, εκπροσωπούμενο από την G. Brambilla, τον A. Giussani, τον L. Molteni και τον A. Rampolla, avvocati,
–
η Ιταλική Κυβέρνηση, εκπροσωπούμενη από τον S. Fiorentino, επικουρούμενο από την L. Fiandaca και τον A. Giovannini, avvocati dello Stato,
–
η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, εκπροσωπούμενη από τις S. Delaude και D. Recchia,
κατόπιν της αποφάσεως που έλαβε, αφού άκουσε τον γενικό εισαγγελέα, να εκδικάσει την υπόθεση χωρίς ανάπτυξη προτάσεων,
εκδίδει την ακόλουθη
Απόφαση
1
Η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως αφορά την ερμηνεία των ρητρών 4 και 5 της συμφωνίας-πλαισίου για την εργασία ορισμένου χρόνου, η οποία συνήφθη στις 18 Μαρτίου 1999 (στο εξής: συμφωνία-πλαίσιο) και περιλαμβάνεται στο παράρτημα της οδηγίας 1999/70/ΕΚ του Συμβουλίου, της 28ης Ιουνίου 1999, σχετικά με τη συμφωνία-πλαίσιο για την εργασία ορισμένου χρόνου που συνήφθη από τη CES, την UNICE και το CEEP (ΕΕ 1999, L 175, σ. 43).
2
Η αίτηση αυτή υποβλήθηκε στο πλαίσιο ένδικης διαφοράς μεταξύ της Eliz Erkut Duygu, μπαλαρίνας, και του Fondazione Teatro alla Scala di Milano (Ιδρύματος Σκάλα του Μιλάνου, Ιταλία) (στο εξής: Ίδρυμα) σχετικά με τον χαρακτηρισμό της σχέσης εργασίας μεταξύ των μερών αυτών, η οποία προέκυψε από διαδοχικές συμβάσεις εργασίας ορισμένου χρόνου συναφθείσες μεταξύ των ετών 2016 και 2019.
Το νομικό πλαίσιο
Το δίκαιο της Ένωσης
3
Κατά το άρθρο 2, πρώτο εδάφιο, της οδηγίας 1999/70:
«Τα κράτη μέλη θέτουν σε ισχύ τις νομοθετικές, κανονιστικές και διοικητικές διατάξεις που είναι απαραίτητες για να συμμορφωθούν με την παρούσα οδηγία το αργότερο στις 10 Ιουλίου 2001 ή διασφαλίζουν, το αργότερο την ημερομηνία αυτή, ότι οι κοινωνικοί εταίροι λαμβάνουν τα αναγκαία μέτρα μέσω συμφωνίας, τα δε κράτη μέλη οφείλουν να λαμβάνουν κάθε απαραίτητο μέτρο που να τους επιτρέπει ανά πάσα στιγμή να είναι σε θέση να διασφαλίζουν τα αποτελέσματα που επιβάλλει η παρούσα οδηγία. Ενημερώνουν αμέσως σχετικά την [Ευρωπαϊκή] Επιτροπή.»
4
Το σημείο 8 των γενικών παρατηρήσεων της συμφωνίας-πλαισίου έχει ως εξής:
«εκτιμώντας ότι οι συμβάσεις εργασίας ορισμένου χρόνου αποτελούν χαρακτηριστικό στοιχείο της απασχόλησης σε ορισμένους τομείς, επαγγέλματα και δραστηριότητες που μπορεί να εξυπηρετεί και τους εργοδότες και τους εργαζομένους».
5
Η ρήτρα 4 της συμφωνίας-πλαισίου, η οποία επιγράφεται «Αρχή της μη διάκρισης», ορίζει τα εξής:
«1. Όσον αφορά τις συνθήκες απασχόλησης, οι εργαζόμενοι ορισμένου χρόνου δεν πρέπει να αντιμετωπίζονται δυσμενώς σε σχέση με τους αντίστοιχους εργαζομένους αορίστου χρόνου μόνο επειδή έχουν σύμβαση ή σχέση εργασίας ορισμένου χρόνου, εκτός αν αυτό δικαιολογείται από αντικειμενικούς λόγους.
[…]
3. Οι λεπτομέρειες εφαρμογής της παρούσας ρήτρας καθορίζονται από τα κράτη μέλη ύστερα από διαβούλευση με τους κοινωνικούς εταίρους ή/και από τους κοινωνικούς εταίρους, λαμβάνοντας υπόψη την κοινοτική νομοθεσία και τη νομοθεσία, τις συλλογικές συμβάσεις και την πρακτική σε εθνικό επίπεδο.
[…]»
6
Η ρήτρα 5 της συμφωνίας-πλαισίου, η οποία φέρει τον τίτλο «Μέτρα για την αποφυγή κατάχρησης», προβλέπει τα ακόλουθα:
«1. Για να αποτραπεί η κατάχρηση που μπορεί να προκύψει από τη χρησιμοποίηση διαδοχικών συμβάσεων ή σχέσεων εργασίας ορισμένου χρόνου, τα κράτη μέλη, ύστερα από διαβουλεύσεις με τους κοινωνικούς εταίρους σύμφωνα με την εθνική νομοθεσία, συλλογικές συμβάσεις ή πρακτική, ή/και οι κοινωνικοί εταίροι, όταν δεν υπάρχουν ισοδύναμα νομοθετικά μέτρα για την πρόληψη των καταχρήσεων, λαμβάνουν κατά τρόπο που να λαμβάνει υπόψη τις ανάγκες ειδικών τομέων ή/και κατηγοριών εργαζομένων ένα ή περισσότερα από τα ακόλουθα μέτρα:
α)
αντικειμενικούς λόγους που να δικαιολογούν την ανανέωση τέτοιων συμβάσεων ή σχέσεων εργασίας·
β)
τη μέγιστη συνολική διάρκεια διαδοχικών συμβάσεων ή σχέσεων εργασίας ορισμένου χρόνου·
γ)
τον αριθμό των ανανεώσεων τέτοιων συμβάσεων ή σχέσεων εργασίας.
2. Τα κράτη μέλη ύστερα από διαβουλεύσεις με τους κοινωνικούς εταίρους ή/και οι κοινωνικοί εταίροι καθορίζουν, όταν χρειάζεται, υπό ποιες συνθήκες οι συμβάσεις ή σχέσεις εργασίας ορισμένου χρόνου:
α)
θεωρούνται “διαδοχικές”·
β)
χαρακτηρίζονται συμβάσεις ή σχέσεις αορίστου χρόνου.»
Το ιταλικό δίκαιο
Η πράξη νομοθετικού περιεχομένου 64, της 30ής Απριλίου 2010
7
Το άρθρο 3, παράγραφος 6, της decreto-legge n. 64 – Disposizioni urgenti in materia di spettacolo e attività culturali (πράξης νομοθετικού περιεχομένου 64, για τη θέσπιση επειγουσών διατάξεων σχετικά με τα θεάματα και τις πολιτιστικές δραστηριότητες), της 30ής Απριλίου 2010 (GURI αριθ. 100, της 30ής Απριλίου 2010), η οποία κυρώθηκε, κατόπιν τροποποιήσεων, με τον legge n. 100 (νόμο 100) της 29ης Ιουνίου 2010 (GURI αριθ. 150, της 30ής Ιουνίου 2010, σ. 2), ορίζει, αφενός, ότι το άρθρο 3, παράγραφοι 4 και 5, του legge n. 426 – Provvedimenti straordinari a sostegno delle attività musicali (νόμου 426, περί εκτάκτων μέτρων για τη στήριξη των μουσικών δραστηριοτήτων), της 22ας Ιουλίου 1977 (GURI αριθ. 206, της 28ης Ιουλίου 1977), εξακολουθεί να εφαρμόζεται στα ιδρύματα λυρικής τέχνης και συμφωνικής μουσικής, ανεξάρτητα από τη μετατροπή τους σε νομικά πρόσωπα ιδιωτικού δικαίου. Αφετέρου, προβλέπει ότι οι διατάξεις του άρθρου 1, παράγραφοι 01 και 2, του decreto legislativo n. 368 – Attuazione della direttiva 1999/70/CE relativa all’accordo quadro sul lavoro a tempo determinato concluso dall’UNICE, dal CEEP e dal CES (νομοθετικού διατάγματος 368, περί μεταφοράς στην εθνική έννομη τάξη της οδηγίας 1999/70/ΕΚ σχετικά με τη συμφωνία-πλαίσιο για την εργασία ορισμένου χρόνου που συνήφθη από τη CES, την UNICE και το CEEP), της 6ης Σεπτεμβρίου 2001 (GURI αριθ. 235, της 9ης Οκτωβρίου 2001), δεν εφαρμόζονται στα ιδρύματα λυρικής τέχνης και συμφωνικής μουσικής.
Η πράξη νομοθετικού περιεχομένου 91, της 8ης Αυγούστου 2013
8
Το άρθρο 11 της decreto-legge n. 91 – Disposizioni urgenti per la tutela, la valorizzazione e il rilancio dei beni e delle attività culturali e del turismo (πράξης νομοθετικού περιεχομένου 91, για τη θέσπιση επειγουσών διατάξεων για την προστασία, την αξιοποίηση και την προώθηση των πολιτιστικών αγαθών και δραστηριοτήτων και του τουρισμού), της 8ης Αυγούστου 2013 (GURI αριθ. 186, της 9ης Αυγούστου 2013) –η οποία κυρώθηκε, κατόπιν τροποποιήσεων, με τον legge n. 112 (νόμο 112) της 7ης Οκτωβρίου 2013 (GURI αριθ. 236, της 8ης Οκτωβρίου 2013, σ. 1)–, το οποίο φέρει τον τίτλο «Επείγουσες διατάξεις για την εξυγίανση των ιδρυμάτων λυρικής τέχνης και συμφωνικής μουσικής και την ανάκαμψη του εθνικού μουσικού συστήματος υψηλού επιπέδου», ορίζει στην παράγραφο 19 τα εξής:
«Η σχέση εργασίας αορίστου χρόνου με τα ιδρύματα λυρικής τέχνης και συμφωνικής μουσικής συνάπτεται αποκλειστικά μέσω δημόσιων διαδικασιών επιλογής. […]»
Το νομοθετικό διάταγμα 81/2015
9
Το αιτούν δικαστήριο διευκρινίζει ότι οι επίμαχες στην υπόθεση της κύριας δίκης συμβάσεις συνήφθησαν εν μέρει υπό το κράτος του αρχικού κειμένου του decreto legislativo n. 81 – Disciplina organica dei contratti di lavoro e revisione della normativa in tema di mansioni, a norma dell’articolo 1, comma 7, della legge 10 dicembre 2014, n. 183 (νομοθετικού διατάγματος 81 για τη συστηματική ρύθμιση των συμβάσεων εργασίας και την αναθεώρηση της νομοθεσίας περί των επαγγελματικών καθηκόντων, κατ’ εφαρμογήν του άρθρου 1, παράγραφος 7, του νόμου 183 της 10ης Δεκεμβρίου 2014), της 15ης Ιουνίου 2015 (τακτικό συμπλήρωμα στην GURI αριθ. 144, της 24ης Ιουνίου 2015, στο εξής: νομοθετικό διάταγμα 81/2015), και εν μέρει υπό το κράτος του εν λόγω νομοθετικού διατάγματος, όπως τροποποιήθηκε με το νομοθετικό διάταγμα 87 της 12ης Ιουλίου 2018, το οποίο κυρώθηκε με τον νόμο 96 της 9ης Αυγούστου 2018 (στο εξής: νομοθετικό διάταγμα 81/2015, όπως τροποποιήθηκε).
10
Το άρθρο 19 του νομοθετικού διατάγματος 81/2015 όριζε τα εξής:
«1.   Η σύμβαση εξαρτημένης εργασίας μπορεί να συναφθεί για ορισμένη διάρκεια που δεν υπερβαίνει τους 36 μήνες.
2.   Εκτός αν προβλέπεται διαφορετικά στις συλλογικές συμβάσεις και με εξαίρεση τις εποχιακές δραστηριότητες που αναφέρονται στο άρθρο 21, παράγραφος 2, η διάρκεια των σχέσεων εργασίας ορισμένου χρόνου που συνδέουν τον ίδιο εργοδότη με τον ίδιο εργαζόμενο, βάσει διαδοχικών συμβάσεων που συνάπτονται για την εκτέλεση καθηκόντων του ίδιου επιπέδου και της ίδιας νομικής κατηγορίας και ανεξάρτητα από τις περιόδους διακοπής μεταξύ των συμβάσεων, δεν μπορεί να υπερβαίνει τους 36 μήνες. Για τον υπολογισμό του χρονικού αυτού διαστήματος, λαμβάνονται επίσης υπόψη οι περίοδοι αποστολών που συνεπάγονται καθήκοντα του ίδιου επιπέδου και της ίδιας νομικής κατηγορίας, εκτελούμενα μεταξύ των ίδιων προσώπων, στο πλαίσιο της προσφυγής στην εργασία ορισμένου χρόνου. Σε περίπτωση υπέρβασης του ορίου των 36 μηνών, κατόπιν μίας και μόνης σύμβασης ή διαδοχικών συμβάσεων, η σύμβαση μετατρέπεται σε σύμβαση αορίστου χρόνου από την ημερομηνία υπέρβασης του χρονικού αυτού διαστήματος.
3.   Με την επιφύλαξη της παραγράφου 2, μπορεί να συναφθεί ενώπιον της κατά τόπον αρμόδιας διεύθυνσης εργασίας άλλη σύμβαση ορισμένου χρόνου μεταξύ των ίδιων προσώπων, μέγιστης διάρκειας 12 μηνών. Σε περίπτωση μη τήρησης της περιγραφείσας διαδικασίας και σε περίπτωση υπέρβασης της καθορισθείσας με την ίδια αυτή σύμβαση διάρκειας, η σύμβαση μετατρέπεται σε σύμβαση αορίστου χρόνου από την ημερομηνία σύναψής της.»
11
Το άρθρο 21 του νομοθετικού αυτού διατάγματος προέβλεπε τα εξής:
«1.   Η διάρκεια της σύμβασης ορισμένου χρόνου μπορεί να παραταθεί, με τη συναίνεση του εργαζομένου, μόνον αν η αρχική διάρκεια της σύμβασης είναι μικρότερη των 36 μηνών και, σε κάθε περίπτωση, το πολύ πέντε φορές εντός περιόδου 36 μηνών, ανεξαρτήτως του αριθμού των συμβάσεων. Εάν ο αριθμός των παρατάσεων είναι μεγαλύτερος, η σύμβαση μετατρέπεται σε σύμβαση αορίστου χρόνου κατά την ημερομηνία έναρξης ισχύος της έκτης παράτασης.
2.   Εάν ο εργαζόμενος επαναπροσληφθεί για ορισμένο χρόνο εντός δέκα ημερών από τη λήξη σύμβασης διάρκειας μη υπερβαίνουσας τους έξι μήνες, ή εντός είκοσι ημερών από τη λήξη σύμβασης διάρκειας μεγαλύτερης των έξι μηνών, η δεύτερη σύμβαση μετατρέπεται σε σύμβαση αορίστου χρόνου. Οι διατάξεις της παρούσας παραγράφου δεν εφαρμόζονται στους εργαζομένους που απασχολούνται σε εποχιακές δραστηριότητες οι οποίες ορίζονται με διάταγμα του Υπουργείου Εργασίας και Κοινωνικής Πολιτικής ούτε στις περιπτώσεις που προβλέπονται από τις συλλογικές συμβάσεις. Οι διατάξεις του διατάγματος 1525 του Προέδρου της Δημοκρατίας της 7ης Οκτωβρίου 1963 εξακολουθούν να εφαρμόζονται μέχρι την έκδοση του διατάγματος που προβλέπεται στη δεύτερη περίοδο.
[…]»
12
Κατά το άρθρο 29, παράγραφος 3, του εν λόγω νομοθετικού διατάγματος:
«Οι διατάξεις του άρθρου 19, παράγραφοι 1 έως 3, και του άρθρου 21 δεν εφαρμόζονται στο καλλιτεχνικό και τεχνικό προσωπικό των ιδρυμάτων μουσικής παραγωγής τα οποία αφορά το νομοθετικό διάταγμα 367 της 29ης Ιουνίου 1996.»
13
Κατά το αιτούν δικαστήριο, η τελευταία αυτή διάταξη αποτελεί συνέχεια της προϊσχύσασας διάταξης, δηλαδή του άρθρου 11, παράγραφος 4, του νομοθετικού διατάγματος 368 της 6ης Σεπτεμβρίου 2001, το οποίο προέβλεπε ότι οι κανόνες των άρθρων 4 και 5 του τελευταίου αυτού νομοθετικού διατάγματος, οι οποίοι αφορούν, αντιστοίχως, τα χρονικά όρια και τα σχετικά με την αιτία όρια που εφαρμόζονται στις συμβάσεις ορισμένου χρόνου και τη μετατροπή της σύμβασης σε σύμβαση αορίστου χρόνου σε περίπτωση μη τήρησής τους, δεν εφαρμόζονταν στο καλλιτεχνικό και τεχνικό προσωπικό των ιδρυμάτων μουσικής παραγωγής.
14
Το άρθρο 19 του νομοθετικού διατάγματος 81/2015, όπως τροποποιήθηκε, προέβλεπε τα εξής:
«1.   Η σύμβαση εξαρτημένης εργασίας μπορεί να συναφθεί για ορισμένη διάρκεια που δεν υπερβαίνει τους 12 μήνες. Μπορεί να συναφθεί για μεγαλύτερη διάρκεια, η οποία ωστόσο δεν μπορεί να υπερβαίνει τους 24 μήνες, μόνον εφόσον πληρούται τουλάχιστον μία από τις ακόλουθες προϋποθέσεις:
а)
τούτο δικαιολογείται από προσωρινές και αντικειμενικές ανάγκες, που δεν σχετίζονται με τη συνήθη δραστηριότητα, ή από ανάγκες αναπλήρωσης άλλων εργαζομένων·
b)
τούτο δικαιολογείται από ανάγκες που συνδέονται με προσωρινή, σημαντική και μη προβλέψιμη αύξηση της συνήθους δραστηριότητας. […]
((b-bis)
τούτο δικαιολογείται από συγκεκριμένες ανάγκες οι οποίες προβλέπονται από τις συλλογικές συμβάσεις που αναφέρονται στο άρθρο 51.))
((1.1 Η διάρκεια που υπερβαίνει τους 12 μήνες, αλλά εν πάση περιπτώσει δεν υπερβαίνει τους 24 μήνες, κατά τα οριζόμενα στην παράγραφο 1 του παρόντος άρθρου, μπορεί να προβλέπεται στις συμβάσεις εξαρτημένης εργασίας σε περίπτωση συγκεκριμένων αναγκών καθοριζόμενων στις συλλογικές συμβάσεις εργασίας που αναφέρονται στο άρθρο 51, κατ’ εφαρμογήν της εν λόγω παραγράφου 1, στοιχείο b-bis), έως τις 30 Σεπτεμβρίου 2022.))
1-bis. Εάν η σύμβαση συνήφθη για διάρκεια μεγαλύτερη των 12 μηνών χωρίς να πληρούνται οι προϋποθέσεις της παραγράφου 1, η σύμβαση μετατρέπεται σε σύμβαση αορίστου χρόνου από την ημερομηνία υπέρβασης του χρονικού διαστήματος των 12 μηνών.
[…]
2.   Εκτός αν προβλέπεται διαφορετικά στις συλλογικές συμβάσεις και με εξαίρεση τις εποχιακές δραστηριότητες που αναφέρονται στο άρθρο 21, παράγραφος 2, η διάρκεια των σχέσεων εργασίας ορισμένου χρόνου που συνδέουν τον ίδιο εργοδότη με τον ίδιο εργαζόμενο, βάσει διαδοχικών συμβάσεων που συνάπτονται για την εκτέλεση καθηκόντων του ίδιου επιπέδου και της ίδιας νομικής κατηγορίας και ανεξάρτητα από τις περιόδους διακοπής μεταξύ των συμβάσεων, δεν μπορεί να υπερβαίνει τους 24 μήνες. Για τον υπολογισμό του χρονικού αυτού διαστήματος, λαμβάνονται επίσης υπόψη οι περίοδοι αποστολών που συνεπάγονται καθήκοντα του ίδιου επιπέδου και της ίδιας νομικής κατηγορίας, εκτελούμενα μεταξύ των ίδιων προσώπων, στο πλαίσιο της προσφυγής στην εργασία ορισμένου χρόνου. Σε περίπτωση υπέρβασης του ορίου των 24 μηνών, κατόπιν μίας και μόνης σύμβασης ή διαδοχικών συμβάσεων, η σύμβαση μετατρέπεται σε σύμβαση αορίστου χρόνου από την ημερομηνία υπέρβασης του χρονικού αυτού διαστήματος. […]
3.   Με την επιφύλαξη της παραγράφου 2, μπορεί να συναφθεί ενώπιον της κατά τόπον αρμόδιας διεύθυνσης εργασίας άλλη σύμβαση ορισμένου χρόνου μεταξύ των ίδιων προσώπων, μέγιστης διάρκειας 12 μηνών. Σε περίπτωση μη τήρησης της περιγραφείσας διαδικασίας και σε περίπτωση υπέρβασης της καθορισθείσας με την ίδια αυτή σύμβαση διάρκειας, η σύμβαση μετατρέπεται σε σύμβαση αορίστου χρόνου από την ημερομηνία σύναψής της.»
15
Το άρθρο 21 του νομοθετικού διατάγματος 81/2015, όπως τροποποιήθηκε, είχε ως εξής:
«01.   Η σύμβαση μπορεί να ανανεωθεί μόνον εφόσον τηρούνται οι προϋποθέσεις του άρθρου 19, παράγραφος 1. Η σύμβαση μπορεί να παραταθεί ελεύθερα κατά τους πρώτους 12 μήνες και, στη συνέχεια, μόνον εφόσον πληρούνται οι προϋποθέσεις του άρθρου 19, παράγραφος 1. Σε περίπτωση παράβασης των διατάξεων της πρώτης και της δεύτερης περιόδου, η σύμβαση μετατρέπεται σε σύμβαση αορίστου χρόνου. Οι συμβάσεις που αφορούν εποχιακές δραστηριότητες, κατά την έννοια της παραγράφου 2 του παρόντος άρθρου, μπορούν να ανανεώνονται ή να παρατείνονται ακόμη και αν δεν πληρούνται οι προϋποθέσεις του άρθρου 19, παράγραφος 1. […]
1.   Η διάρκεια της σύμβασης ορισμένου χρόνου μπορεί να παραταθεί, με τη συναίνεση του εργαζομένου, μόνον αν η αρχική διάρκεια της σύμβασης είναι μικρότερη των 24 μηνών και, σε κάθε περίπτωση, το πολύ τέσσερις φορές εντός περιόδου 24 μηνών, ανεξαρτήτως του αριθμού των συμβάσεων. Εάν ο αριθμός των παρατάσεων είναι μεγαλύτερος, η σύμβαση μετατρέπεται σε σύμβαση αορίστου χρόνου κατά την ημερομηνία έναρξης ισχύος της πέμπτης παράτασης.
[…]
2.   Εάν ο εργαζόμενος επαναπροσληφθεί για ορισμένο χρόνο εντός δέκα ημερών από τη λήξη σύμβασης διάρκειας μη υπερβαίνουσας τους έξι μήνες, ή εντός είκοσι ημερών από τη λήξη σύμβασης διάρκειας μεγαλύτερης των έξι μηνών, η δεύτερη σύμβαση μετατρέπεται σε σύμβαση αορίστου χρόνου. Οι διατάξεις της παρούσας παραγράφου δεν εφαρμόζονται στους εργαζομένους που απασχολούνται σε εποχιακές δραστηριότητες οι οποίες ορίζονται με διάταγμα του Υπουργείου Εργασίας και Κοινωνικής Πολιτικής ούτε στις περιπτώσεις που προβλέπονται από τις συλλογικές συμβάσεις. Οι διατάξεις του διατάγματος 1525 του Προέδρου της Δημοκρατίας της 7ης Οκτωβρίου 1963 εξακολουθούν να εφαρμόζονται μέχρι την έκδοση του διατάγματος που προβλέπεται στη δεύτερη περίοδο. […]
[…]»
Η διαφορά της κύριας δίκης και το προδικαστικό ερώτημα
16
Η ενάγουσα της κύριας δίκης, Eliz Erkut Duygu, εργάστηκε ως μπαλαρίνα στο μπαλέτο του Ιδρύματος, στο πλαίσιο διαφόρων συμβάσεων, μεταξύ των ετών 2014 και 2019. Πιο συγκεκριμένα, μετά από μια πρώτη σύμβαση εξαρτημένης εργασίας ορισμένου χρόνου από τις 4 Νοεμβρίου 2014 έως τις 18 Ιανουαρίου 2015, κατά τη διάρκεια της οποίας απασχολούνταν ως μαθητευόμενη, συνήψε, κατόπιν διαδικασίας επιλογής, μια σειρά διαδοχικών συμβάσεων ως αυτοαπασχολούμενη μεταξύ της 16ης Αυγούστου 2016 και της 9ης Ιουλίου 2019.
17
Εκτιμώντας ότι ήταν διαρκώς ενταγμένη στο προσωπικό του Ιδρύματος και ότι είχε παράσχει την εργασία της υπό τους ίδιους όρους με εκείνους που ίσχυαν για το προσωπικό το οποίο απασχολούνταν με σύμβαση αορίστου χρόνου, η Ε. Erkut Duygu προσέφυγε ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου, του Tribunale di Milano (πρωτοδικείου Μιλάνου, Ιταλία), επικαλούμενη τον παράνομο χαρακτήρα των συμβάσεων που είχε συνάψει με το Ίδρυμα ως αυτοαπασχολούμενη. Ζήτησε να αναγνωριστεί ο εξαρτημένος χαρακτήρας της σχέσης εργασίας και να διαταχθεί η επαναπρόσληψή της, λόγω της καταχρηστικότητας των διαδοχικών συμβάσεων εργασίας ορισμένου χρόνου.
18
Το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι η διαφορά της οποίας έχει επιληφθεί εντάσσεται στο πλαίσιο διαδικασιών οι οποίες κινήθηκαν από άλλους χορευτές του Ιδρύματος και επί των οποίων το Tribunale di Milano (πρωτοδικείο Μιλάνου) έχει ήδη αποφανθεί. Ειδικότερα, στο πλαίσιο κατάστασης όπου τα πραγματικά περιστατικά ήταν συγκρίσιμα με αυτά της υπό κρίση υπόθεσης, το ως άνω δικαστήριο αναγνώρισε τον αμιγώς πλασματικό χαρακτήρα των συμβάσεων που είχαν συναφθεί μεταξύ του Ιδρύματος και των εν λόγω χορευτών ως αυτοαπασχολουμένων, καθώς και τη χρήση των συμβάσεων αυτών ως μέσου καταστρατήγησης της εφαρμοστέας νομοθεσίας, και διαπίστωσε ότι η σχέση εργασίας ήταν εξαρτημένη. Ωστόσο, δεν διατάχθηκε η επαναπρόσληψη των εργαζομένων, δεδομένου ότι η δυνατότητα επιβολής κυρώσεων λόγω καταχρηστικότητας των διαδοχικών συμβάσεων ορισμένου χρόνου μέσω της μετατροπής τους σε συμβάσεις αορίστου χρόνου αποκλείστηκε βάσει νομολογιακής θέσης που καθιερώθηκε για πρώτη φορά από την ολομέλεια του Corte suprema di cassazione (Ανωτάτου Ακυρωτικού Δικαστηρίου, Ιταλία) το 2023. Κατ’ αυτόν τον τρόπο, το εν λόγω ανώτατο δικαστήριο αναθεώρησε την προηγούμενη νομολογία του, η οποία έτεινε να αναγνωρίζει και στον κλάδο των ιδρυμάτων λυρικής τέχνης και συμφωνικής μουσικής την πλήρη προστασία που απορρέει από τη διαπίστωση της ύπαρξης σχέσης εξαρτημένης εργασίας σε περίπτωση καταχρηστικών διαδοχικών συμβάσεων ορισμένου χρόνου.
19
Το αιτούν δικαστήριο εκτιμά ότι το πλαίσιο αυτό δικαιολογεί την υποβολή ερωτήματος στο Δικαστήριο σχετικά με την ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης. Συγκεκριμένα, μολονότι έχει επίγνωση του ότι ένα ζήτημα ουσιαστικά παρόμοιο με αυτό που τίθεται στην υπό κρίση υπόθεση εξετάστηκε από το Δικαστήριο στην απόφαση της 25ης Οκτωβρίου 2018, Sciotto (C‑331/17, στο εξής: απόφαση Sciotto, EU:C:2018:859), εντούτοις, κατόπιν της απόφασης εκείνης, αφενός, ο Ιταλός νομοθέτης εξέδωσε την decreto-legge n. 59 (πράξη νομοθετικού περιεχομένου 59), της 28ης Ιουνίου 2019, η οποία κυρώθηκε με τον legge n. 81 – Misure urgenti in materia di personale delle fondazioni lirico sinfoniche (νόμο 81 περί επειγόντων μέτρων όσον αφορά το προσωπικό των ιδρυμάτων λυρικής τέχνης και συμφωνικής μουσικής), της 8ης Σεπτεμβρίου 2019 (στο εξής: πράξη νομοθετικού περιεχομένου 59). Αφετέρου, το Corte suprema di cassazione (Ανώτατο Ακυρωτικό Δικαστήριο) μετέβαλε τη νομολογία του και, ως εκ τούτου, είναι σκόπιμο να υποβληθεί εκ νέου ερώτημα στο Δικαστήριο σχετικά με τη συμβατότητα με το δίκαιο της Ένωσης της εθνικής νομοθεσίας που έχει εφαρμογή στις επίμαχες στην υπόθεση της κύριας δίκης συμβάσεις εργασίας, όπως αυτή έχει ερμηνευθεί από το εν λόγω ανώτατο δικαστήριο.
20
Επ’ αυτού, το αιτούν δικαστήριο διευκρινίζει, κατ’ αρχάς, ότι οι επίμαχες στην υπόθεση της κύριας δίκης συμβάσεις συνήφθησαν, εν μέρει, υπό το κράτος του νομοθετικού διατάγματος 81/2015 και, εν μέρει, υπό το κράτος του νομοθετικού διατάγματος 81/2015, όπως τροποποιήθηκε.
21
Επισημαίνει επίσης ότι καμία από τις συμβάσεις αυτές δεν εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της πράξης νομοθετικού περιεχομένου 59. Η νέα αυτή νομοθεσία, η οποία θεσπίστηκε προκειμένου να αποκατασταθεί η συμβατότητα του εθνικού δικαίου με τις αρχές που διατυπώθηκαν στην απόφαση Sciotto, δεν έχει εφαρμογή ratione temporis, δεδομένου ότι θεσπίστηκε αφού η E. Erkut Duygu είχε συνάψει την τελευταία σύμβαση.
22
Εν συνεχεία, το αιτούν δικαστήριο υπογραμμίζει ότι, παρά το γεγονός ότι, όσον αφορά τις συμβάσεις ορισμένου χρόνου στον κλάδο των ιδρυμάτων λυρικής τέχνης και συμφωνικής μουσικής, η εθνική νομοθεσία προέβλεπε ανέκαθεν ένα καθεστώς το οποίο εξαιρούσε τις οντότητες αυτές από το γενικό καθεστώς που έχει εφαρμογή στους λοιπούς οικονομικούς τομείς, η κρατούσα εθνική νομολογία δεν έκρινε ότι όλες οι διατάξεις που απαγορεύουν την πρόσληψη με σύμβαση αορίστου χρόνου για λόγους ελέγχου των δημοσίων δαπανών εμποδίζουν τη σύναψη σχέσης εργασίας αορίστου χρόνου σε περίπτωση αποδεδειγμένης κατάχρησης των συμβάσεων εργασίας ορισμένου χρόνου.
23
Ειδικότερα, διαμορφώθηκε μια νομολογιακή θέση με σκοπό να προστατευθεί η νομική κατάσταση των εργαζομένων και, επομένως, να καταστεί δυνατή η σύναψη σύμβασης αορίστου χρόνου, ακόμη και σε περίπτωση απαγόρευσης πρόσληψης εργαζομένων για αόριστο χρόνο. Στο πλαίσιο αυτό, το αιτούν δικαστήριο παραπέμπει στην απόφαση 6547/2014 του Corte suprema di cassazione (Ανωτάτου Ακυρωτικού Δικαστηρίου) και στην απόφαση 260/2015 του Corte costituzionale (Συνταγματικού Δικαστηρίου, Ιταλία).
24
Εντούτοις, η προηγούμενη αυτή νομολογία η οποία ευνοούσε τη μετατροπή της σύμβασης ορισμένου χρόνου σε σύμβαση αορίστου χρόνου μεταβλήθηκε κατόπιν της έκδοσης της απόφασης Sciotto.
25
Συγκεκριμένα, το Corte suprema di cassazione (Ανώτατο Ακυρωτικό Δικαστήριο) έκρινε, με τις αποφάσεις 5542/2023 και 5556/2023, ότι η μετατροπή της σύμβασης ορισμένου χρόνου σε σύμβαση αορίστου χρόνου δεν αποτελεί μέρος των κυρώσεων τις οποίες προβλέπει η εθνική νομοθεσία που εφαρμόζεται στα ιδρύματα λυρικής τέχνης και συμφωνικής μουσικής. Το ανώτατο αυτό δικαστήριο έκρινε ότι, ως αντιστάθμισμα για την καταχρηστική χρησιμοποίηση διαδοχικών συμβάσεων ορισμένου χρόνου, το εθνικό δίκαιο προέβλεπε, προκειμένου να αποκατασταθεί η τεκμαιρόμενη ζημία, χαρακτηριζόμενη ως «κοινοτική ζημία», ελάχιστη αποζημίωση κυμαινόμενη μεταξύ 2,5 και 12 μηνιαίων μισθών, με την επιφύλαξη της δυνατότητας να αποδειχθεί η ύπαρξη μεγαλύτερης ζημίας.
26
Το αιτούν δικαστήριο διευκρινίζει ότι, στις ανωτέρω αποφάσεις, το Corte suprema di cassazione (Ανώτατο Ακυρωτικό Δικαστήριο) εξέτασε ρητώς το ζήτημα της συμβατότητας της νομολογίας του με τις αρχές που διατύπωσε το Δικαστήριο στην απόφαση Sciotto. Ωστόσο, το αιτούν δικαστήριο εκφράζει αμφιβολίες ως προς τη συμβατότητα αυτή, δεδομένου ότι το Δικαστήριο φαίνεται να έχει αναφέρει σαφώς, στην απόφαση Sciotto, ότι η μετατροπή της σύμβασης ορισμένου χρόνου σε σύμβαση αορίστου χρόνου είναι το μόνο μέτρο που μπορεί να διασφαλίσει την τήρηση της ρήτρας 5 της συμφωνίας-πλαισίου σε περίπτωση κατάχρησης που προκύπτει από τη χρησιμοποίηση διαδοχικών συμβάσεων εργασίας ορισμένου χρόνου.
27
Επιπλέον, το αιτούν δικαστήριο εκτιμά ότι το Δικαστήριο έχει καταστήσει σαφές το οριζόντιο δεσμευτικό αποτέλεσμα της αρχής της απαγόρευσης των διακρίσεων. Πλην όμως, το Corte suprema di cassazione (Ανώτατο Ακυρωτικό Δικαστήριο) δεν επέδειξε ιδιαίτερη δεκτικότητα ως προς την αρχή αυτή. Στις αποφάσεις του που μνημονεύονται στη σκέψη 25 της παρούσας απόφασης, το εν λόγω ανώτατο δικαστήριο επισήμανε ότι οι σχέσεις μεταξύ των εργαζομένων και των ιδρυμάτων λυρικής τέχνης και συμφωνικής μουσικής δεν είναι συγκρίσιμες με εκείνες των μισθωτών που απασχολούνται σε άλλους εργοδότες του ιδιωτικού τομέα, λαμβανομένης υπόψη της ιδιαίτερης φύσης των σχέσεων αυτών, η οποία συνδέεται με τον ουσιαστικά δημόσιο χαρακτήρα των ως άνω ιδρυμάτων, παρά τη μετατροπή τους σε οντότητες ιδιωτικού δικαίου. Επομένως, η σχέση μεταξύ του εργαζομένου και ενός τέτοιου ιδρύματος προσομοιάζει μάλλον με σχέση εργασίας του δημόσιου τομέα η οποία βασίζεται σε σύμβαση.
28
Κατά το αιτούν δικαστήριο, όμως, το γεγονός ότι μια ιδιωτική οντότητα επιδιώκει δημόσιους σκοπούς ή λαμβάνει εν μέρει δημόσια χρηματοδότηση δεν είναι ικανό να μεταβάλει τον ιδιωτικό χαρακτήρα της. Στο πλαίσιο αυτό, το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι το Δικαστήριο έκρινε, στην απόφαση Sciotto, ότι ο δημόσιος ή ιδιωτικός χαρακτήρας του εργοδότη δεν δικαιολογεί, αυτός καθεαυτόν, τη μειωμένη προστασία του εργαζομένου.
29
Τέλος, το αιτούν δικαστήριο παρατηρεί ότι η ύπαρξη διάκρισης μεταξύ των εργαζομένων ορισμένου χρόνου στον κλάδο των ιδρυμάτων λυρικής τέχνης και συμφωνικής μουσικής και των εργαζομένων ορισμένου χρόνου σε άλλους κλάδους, την οποία απέκλεισε το Corte suprema di cassazione (Ανώτατο Ακυρωτικό Δικαστήριο) με τις αποφάσεις του που μνημονεύονται στη σκέψη 25 της παρούσας απόφασης, αναγνωρίστηκε ρητώς και επικρίθηκε από το Δικαστήριο στη σκέψη 71 της απόφασης Sciotto.
30
Υπό τις συνθήκες αυτές, το Tribunale di Milano (πρωτοδικείο Μιλάνου) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο το ακόλουθο προδικαστικό ερώτημα:
«Έχουν οι ρήτρες 4 και 5 της [συμφωνίας-πλαισίου] την έννοια ότι αντιτίθενται σε εθνική ρύθμιση, όπως η επίμαχη στην υπόθεση της κύριας δίκης, σύμφωνα με την ερμηνεία στην οποία προέβη η Ολομέλεια του Corte suprema di cassazione (Ανωτάτου Ακυρωτικού Δικαστηρίου) με τις αποφάσεις αριθ. 5542/2023 και 5556/2023, βάσει της οποίας οι κανόνες του κοινού δικαίου που διέπουν τις σχέσεις εργασίας και επιβάλλουν ως κύρωση, για την καταχρηστική χρησιμοποίηση διαδοχικών συμβάσεων ορισμένου χρόνου, την αυτόματη μετατροπή της συμβάσεως ορισμένου χρόνου σε σύμβαση αορίστου χρόνου, σε περίπτωση καταχρηστικών διαδοχικών συμβάσεων ορισμένου χρόνου, δεν εφαρμόζονται στον κλάδο δραστηριότητας των ιδρυμάτων λυρικής τέχνης και συμφωνικής μουσικής, εφόσον το προβλεπόμενο στον κλάδο αυτόν μέτρο, σε αντίθεση με την πλειονότητα των οικονομικών κλάδων, συνίσταται στην αποκατάσταση της ζημίας, έστω και αν ισχύουν ευνοϊκότεροι κανόνες περί αποδείξεως, στηριζόμενοι σε τεκμήρια, και θεμελιώνεται ευθύνη των διευθυντικών στελεχών σε περίπτωση δόλου ή βαριάς αμέλειας;»
Επί του προδικαστικού ερωτήματος
Επί του παραδεκτού
31
Κατά πρώτον, το Ίδρυμα και η Ιταλική Κυβέρνηση υποστηρίζουν ότι η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως είναι απαράδεκτη.
32
Εν συνόψει, ισχυρίζονται, κατ’ αρχάς, ότι το αιτούν δικαστήριο δεν εκθέτει τη σχέση που υφίσταται μεταξύ των διατάξεων του δικαίου της Ένωσης και της εφαρμοστέας στη διαφορά της κύριας δίκης εθνικής νομοθεσίας και ότι παρέθεσε ελλιπώς τα κρίσιμα στοιχεία της διαφοράς αυτής. Ειδικότερα, δεν γίνεται μνεία της ακριβούς διάρκειας καθεμιάς από τις επίμαχες στην υπόθεση της κύριας δίκης συμβάσεις εργασίας και, με τη γενική αναφορά στις ένδικες διαδικασίες στις οποίες εντάσσεται η διαφορά της κύριας δίκης, δεν μπορεί να γίνει αντιληπτό αν υφίστανται καταχρηστικές διαδοχικές συμβάσεις εργασίας ορισμένου χρόνου. Επιπλέον, το Ίδρυμα παρατηρεί ότι η σχέση εργασίας που υφίσταται μεταξύ του ιδίου και της Ε. Erkut Duygu στηρίζεται σε συλλογική σύμβαση εργασίας προβλέπουσα μέγιστη διάρκεια εργασίας 60 μηνών, η δε δυνατότητα αυτή παρέχεται από το άρθρο 19 του νομοθετικού διατάγματος 81/2015. Ως εκ τούτου, το γεγονός ότι οι ρήτρες 4 και 5 της συμφωνίας-πλαισίου ενδέχεται να αντιτίθενται στη γενική ρύθμιση που έχει εφαρμογή στον κλάδο των ιδρυμάτων λυρικής τέχνης και συμφωνικής μουσικής δεν ασκεί καμία επιρροή στη διαφορά της κύριας δίκης, δεδομένου ότι ο κίνδυνος να χρησιμοποιηθούν καταχρηστικά διαδοχικές συμβάσεις τέτοιου είδους λόγω της απουσίας μέγιστης συνολικής διάρκειας που να ισχύει για τη σχέση εργασίας, στον οποίο βασίστηκε η απόφαση Sciotto, δεν μπορεί σε καμία περίπτωση να ανακύψει εν προκειμένω.
33
Περαιτέρω, η απόφαση περί παραπομπής δεν περιέχει αρκούντως ακριβή περιγραφή του εθνικού νομικού πλαισίου στο οποίο εντάσσεται η διαφορά αυτή, όσον αφορά τόσο τη σχετική νομολογία όσο και τη σχετική νομοθεσία. Ειδικότερα, το αιτούν δικαστήριο δεν έκανε πλήρη αναφορά στο περιεχόμενο των αποφάσεων των ανωτάτων δικαστηρίων στις οποίες παραπέμπει ούτε, άλλωστε, στη νομολογία του Δικαστηρίου. Επιπλέον, το αιτούν δικαστήριο αναφέρθηκε μόνον εν μέρει στο άρθρο 29 του νομοθετικού διατάγματος 81/2015, του οποίου η παράγραφος 4 προέβλεπε ότι το άρθρο αυτό εφαρμόζεται «[μ]ε την επιφύλαξη των διατάξεων του άρθρου 36 του νομοθετικού διατάγματος 165 [της 30ής Μαρτίου 2001, με τίτλο “Γενικοί κανόνες για την οργάνωση της εργασίας στη δημόσια διοίκηση” (GURI αριθ. 106, της 9ης Μαΐου 2001, τακτικό συμπλήρωμα αριθ. 112)]». Το τελευταίο αυτό άρθρο, όπως ερμηνεύθηκε με τις αποφάσεις του Corte suprema di cassazione (Ανωτάτου Ακυρωτικού Δικαστηρίου) στις οποίες παραπέμπει το αιτούν δικαστήριο, είχε εφαρμογή κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών της υπόθεσης της κύριας δίκης. Δυνάμει του εν λόγω άρθρου, ο οικείος εργαζόμενος έχει δικαίωμα σε αποκατάσταση της ζημίας που προκλήθηκε από την παροχή εργασίας κατά παράβαση διατάξεων αναγκαστικού δικαίου σχετικών με τις συμβάσεις εργασίας ορισμένου χρόνου οι οποίες έχουν εφαρμογή στον κλάδο αυτόν καθώς και σε ελάφρυνση του βάρους απόδειξης της ζημίας την οποία υπέστη κατ’ αυτόν τον τρόπο. Επιπλέον, το διευθυντικό στέλεχος της οντότητας που απασχολεί τον εν λόγω εργαζόμενο θεωρείται υπεύθυνο για την οικονομική ζημία που προκαλείται στο Δημόσιο, σε περίπτωση εκ προθέσεως παράβασης των εφαρμοστέων διατάξεων σχετικά με τις συμβάσεις εργασίας ορισμένου χρόνου ή βαριάς αμέλειας εκ μέρους του. Το ανωτέρω διευθυντικό στέλεχος στερείται επίσης κάθε έκτακτη αμοιβή λόγω επίτευξης αποτελέσματος και η παράβαση αυτή λαμβάνεται υπόψη κατά την ανανέωση της σύμβασής του.
34
Τέλος, το αιτούν δικαστήριο ζητεί από το Δικαστήριο να εκτιμήσει ένα ζήτημα επί του οποίου το τελευταίο έχει ήδη αποφανθεί με την απόφαση Sciotto και με την απόφαση της 7ης Μαρτίου 2018, Santoro (C‑494/16, EU:C:2018:166).
35
Συναφώς, κατά πάγια νομολογία, τα σχετικά με την ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης ερωτήματα που υποβάλλει ο εθνικός δικαστής εντός του κανονιστικού και πραγματικού πλαισίου το οποίο ο ίδιος προσδιορίζει με δική του ευθύνη, και του οποίου την ακρίβεια δεν οφείλει να ελέγξει το Δικαστήριο, θεωρούνται κατά τεκμήριο λυσιτελή. Δεδομένου ότι το αιτούν δικαστήριο είναι το μόνο αρμόδιο να ερμηνεύσει και να εφαρμόσει το εθνικό δίκαιο, το Δικαστήριο οφείλει να λάβει υπόψη το κανονιστικό πλαίσιο στο οποίο εντάσσονται τα προδικαστικά ερωτήματα, όπως αυτό προσδιορίζεται στην απόφαση περί παραπομπής (βλ. αποφάσεις της 15ης Μαΐου 2003, Salzmann, C‑300/01, EU:C:2003:283, σκέψη 31, και της 28ης Ιανουαρίου 2025, ASG 2, C‑253/23, EU:C:2025:40, σκέψεις 56 και 57 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία). Το Δικαστήριο μπορεί να απορρίψει αίτηση υποβληθείσα από εθνικό δικαστήριο μόνον όταν είναι πρόδηλο ότι η ζητούμενη ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης ουδεμία σχέση έχει με το υποστατό ή το αντικείμενο της διαφοράς της κύριας δίκης, όταν το πρόβλημα είναι υποθετικής φύσεως ή, ακόμη, όταν το Δικαστήριο δεν έχει στη διάθεσή του τα αναγκαία πραγματικά και νομικά στοιχεία προκειμένου να δώσει χρήσιμη απάντηση στα ερωτήματα που του έχουν υποβληθεί [αποφάσεις της 14ης Νοεμβρίου 2024, S. (Μεταβολή της σύνθεσης δικαστικού σχηματισμού), C‑197/23, EU:C:2024:956, σκέψη 43, και της 1ης Αυγούστου 2025, Alace και Canpelli, C‑758/24 και C‑759/24, EU:C:2025:591, σκέψη 38 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία].
36
Επιπλέον, η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως πρέπει να πληροί τις απαιτήσεις του άρθρου 94 του Κανονισμού Διαδικασίας του Δικαστηρίου και, ως εκ τούτου, να περιέχει, μεταξύ άλλων, έκθεση των λόγων που οδήγησαν το αιτούν δικαστήριο να υποβάλει ερωτήματα ως προς την ερμηνεία ορισμένων διατάξεων του δικαίου της Ένωσης, καθώς και της κατά τη γνώμη του σχέσεως μεταξύ των διατάξεων αυτών και της εφαρμοστέας στη διαφορά της κύριας δίκης εθνικής νομοθεσίας.
37
Εν προκειμένω, το αιτούν δικαστήριο έλαβε θέση ως προς τον χαρακτηρισμό που πρέπει να αποδοθεί στις επίμαχες στην υπόθεση της κύριας δίκης συμβάσεις. Πράγματι, αφενός, επισήμανε ότι, στο πλαίσιο κατάστασης όπου τα πραγματικά περιστατικά ήταν παρόμοια με αυτά της υπόθεσης της οποίας έχει επιληφθεί εν προκειμένω, είχε αναγνωρίσει τον αμιγώς πλασματικό χαρακτήρα των συμβάσεων που είχαν συναφθεί με το Ίδρυμα από αυτοαπασχολούμενους καθώς και την καταχρηστικότητα των διαδοχικών αυτών συμβάσεων, η οποία δεν μπορούσε να επισύρει ως κύρωση τη μετατροπή των εν λόγω συμβάσεων σε συμβάσεις εργασίας αορίστου χρόνου. Υπογραμμίζοντας, όμως, τον τουλάχιστον δυνητικά πλασματικό και καταχρηστικό χαρακτήρα των ανωτέρω συμβάσεων, το αιτούν δικαστήριο παρέθεσε τα κρίσιμα πραγματικά περιστατικά της διαφοράς της κύριας δίκης με δική του ευθύνη και εξέθεσε τη σχέση που υφίσταται μεταξύ των διατάξεων του δικαίου της Ένωσης και της εφαρμοστέας εθνικής νομοθεσίας, καθώς και τη σχέση μεταξύ της ζητούμενης ερμηνείας του δικαίου της Ένωσης και του υποστατού ή του αντικειμένου της διαφοράς της κύριας δίκης.
38
Αφετέρου, από την απόφαση περί παραπομπής προκύπτει ότι το αιτούν δικαστήριο απέρριψε το ενδεχόμενο να ασκεί επιρροή μια συλλογική σύμβαση την οποία το Ίδρυμα επικαλέστηκε ως βάση της επίμαχης στην υπόθεση της κύριας δίκης σχέσης εργασίας δυνάμει του άρθρου 19 του νομοθετικού διατάγματος 81/2015. Πράγματι, επισημαίνεται ότι, πέραν του χαρακτηρισμού των επίμαχων στην υπόθεση της κύριας δίκης συμβάσεων, όπως αυτός παρατίθεται στην προηγούμενη σκέψη, το αιτούν δικαστήριο αναφέρθηκε στο άρθρο 29 του εν λόγω νομοθετικού διατάγματος, κατά το οποίο οι διατάξεις του άρθρου 19, παράγραφοι 1 έως 3, αυτού δεν εφαρμόζονται στο καλλιτεχνικό και τεχνικό προσωπικό των ιδρυμάτων μουσικής παραγωγής, όπως είναι το Ίδρυμα.
39
Εν συνεχεία, εκφράζοντας τις αμφιβολίες του ως προς τη συμβατότητα, με τις ρήτρες 4 και 5 της συμφωνίας-πλαισίου, της εθνικής νομοθεσίας που έχει εφαρμογή στα πραγματικά περιστατικά της υπόθεσης της κύριας δίκης, όπως αυτή έχει ερμηνευθεί από ανώτατο εθνικό δικαστήριο, το αιτούν δικαστήριο εξέθεσε τους λόγους που το οδήγησαν να υποβάλει ερώτημα ως προς την ερμηνεία των ανωτέρω διατάξεων του δικαίου της Ένωσης. Επομένως, τήρησε τις απαιτήσεις του άρθρου 94 του Κανονισμού Διαδικασίας.
40
Εξάλλου, όσον αφορά την ακρίβεια ή την πληρότητα της εθνικής νομολογίας ή νομοθεσίας που παρατίθεται στην απόφαση περί παραπομπής, βεβαίως, εν προκειμένω, το αιτούν δικαστήριο δεν προέβη σε συγκεκριμένες παραπομπές σε εθνική διάταξη εφαρμοστέα στη διαφορά της κύριας δίκης η οποία να προβλέπει, ως μέτρο κύρωσης, τη δυνατότητα στοιχειοθέτησης της ευθύνης των διευθυντικών στελεχών σε περίπτωση βαριάς αμέλειας ή εκ προθέσεως παράβασης των εθνικών διατάξεων σχετικά με τις συμβάσεις εργασίας ορισμένου χρόνου. Ωστόσο, διαπιστώνεται ότι από την εκ μέρους του παράθεση των αποφάσεων 5542/2023 και 5556/2023 του Corte suprema di cassazione (Ανωτάτου Ακυρωτικού Δικαστηρίου) προκύπτει ότι το αιτούν δικαστήριο εκτιμά ότι τέτοιος κανόνας ίσχυε κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών της διαφοράς της κύριας δίκης. Επομένως, δεδομένου ότι δεν αποκλείεται ο κανόνας αυτός να αποτελεί μέρος της νομοθεσίας που έχει εφαρμογή στις επίμαχες στην υπόθεση της κύριας δίκης συμβάσεις εργασίας, το Δικαστήριο έχει στη διάθεσή του επαρκή νομικά και πραγματικά στοιχεία προκειμένου να δώσει χρήσιμη απάντηση στο αιτούν δικαστήριο. Εξ αυτού συνάγεται επίσης ότι το προδικαστικό ερώτημα δεν έχει, στον βαθμό αυτό, υποθετικό χαρακτήρα.
41
Τέλος, όσον αφορά τον ισχυρισμό ότι το Δικαστήριο έχει ήδη αποφανθεί επί του ζητήματος που τέθηκε, υπενθυμίζεται ότι το άρθρο 267 ΣΛΕΕ παρέχει στα εθνικά δικαστήρια ευρύτατη ευχέρεια να απευθύνονται στο Δικαστήριο όταν θεωρούν ότι υπόθεση που εκκρεμεί ενώπιόν τους εγείρει ζητήματα ερμηνείας διατάξεων του δικαίου της Ένωσης. Επομένως, η ύπαρξη πάγιας νομολογίας σχετικά με συγκεκριμένο ζήτημα του δικαίου της Ένωσης μπορεί ενδεχομένως να οδηγήσει το Δικαστήριο στην έκδοση διάταξης, βάσει του άρθρου 99 του Κανονισμού Διαδικασίας, αλλά δεν μπορεί σε καμία περίπτωση να επηρεάσει το παραδεκτό αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως σε περίπτωση που εθνικό δικαστήριο αποφασίσει, στο πλαίσιο της εξουσίας εκτιμήσεως που διαθέτει, να απευθυνθεί στο Δικαστήριο βάσει του άρθρου 267 ΣΛΕΕ (απόφαση της 19ης Ιουνίου 2025, Bulgarian posts, C‑785/23, EU:C:2025:462, σκέψη 42 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
42
Κατά δεύτερον, η Ιταλική Κυβέρνηση και η Επιτροπή φρονούν ότι το υποβληθέν ερώτημα είναι απαράδεκτο κατά το μέρος που αφορά τη ρήτρα 4 της συμφωνίας-πλαισίου. Συγκεκριμένα, από τη νομολογία του Δικαστηρίου συνάγεται ότι δεν μπορεί να γίνει επίκληση της διάταξης αυτής στο πλαίσιο προβαλλόμενης άνισης μεταχείρισης μεταξύ εργαζομένων ορισμένου χρόνου.
43
Επ’ αυτού, πρέπει να σημειωθεί ότι το αιτούν δικαστήριο δεν εγείρει, με την αίτηση προδικαστικής αποφάσεως, το ζήτημα της δυσμενούς μεταχείρισης των εργαζομένων ορισμένου χρόνου σε σχέση με τους εργαζομένους αορίστου χρόνου που τελούν σε συγκρίσιμη κατάσταση, αλλά το ζήτημα της διαφορετικής μεταχείρισης μεταξύ διαφόρων κατηγοριών εργαζομένων ορισμένου χρόνου αναλόγως του οικονομικού κλάδου στον οποίο ασκούν την επαγγελματική τους δραστηριότητα, δηλαδή των εργαζομένων ορισμένου χρόνου στον κλάδο των ιδρυμάτων λυρικής τέχνης και συμφωνικής μουσικής και των εργαζομένων ορισμένου χρόνου σε άλλους κλάδους.
44
Το Δικαστήριο έχει κρίνει, όμως, ότι τυχόν διαφορετική μεταχείριση μεταξύ ορισμένων κατηγοριών προσωπικού ορισμένου χρόνου δεν εμπίπτει στο πεδίο της αρχής της απαγόρευσης των διακρίσεων την οποία κατοχυρώνει η συμφωνία-πλαίσιο, δεδομένου ότι η αρχή αυτή εφαρμόστηκε και εξειδικεύθηκε με την εν λόγω συμφωνία αποκλειστικά όσον αφορά τη διαφορετική μεταχείριση των εργαζομένων ορισμένου χρόνου και των εργαζομένων αορίστου χρόνου οι οποίοι τελούν σε συγκρίσιμη κατάσταση (απόφαση της 13ης Ιανουαρίου 2022, MIUR και Ufficio Scolastico Regionale per la Campania, C‑282/19, EU:C:2022:3, σκέψη 72 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
45
Η σκέψη 71 της απόφασης Sciotto, στην οποία παραπέμπει ρητώς το αιτούν δικαστήριο για να αιτιολογήσει το προδικαστικό του ερώτημα σχετικά με την εν λόγω ρήτρα 4, δεν θέτει υπό αμφισβήτηση την ανωτέρω νομολογία. Συγκεκριμένα, μολονότι η σκέψη αυτή κάνει λόγο για ενδεχόμενη διάκριση μεταξύ εργαζομένων ορισμένου χρόνου στον κλάδο δραστηριότητας των ιδρυμάτων λυρικής τέχνης και συμφωνικής μουσικής και εργαζομένων σε άλλους κλάδους, δεν μπορεί να συναχθεί εξ αυτού ότι μια τέτοια διάκριση, ακόμη και αν θεωρηθεί αποδεδειγμένη, εμπίπτει στη ρήτρα 4 της συμφωνίας-πλαισίου. Πράγματι, στην εν λόγω σκέψη απλώς αναφέρεται ότι οι εργαζόμενοι άλλων κλάδων μπορούν, μέσω της μετατροπής της σύμβασής τους, να χαρακτηριστούν «αντίστοιχοι εργαζόμενοι αορίστου χρόνου» κατά την έννοια της ρήτρας αυτής. Αντιθέτως, από την ανωτέρω σκέψη δεν προκύπτει ότι η διαφορετική μεταχείριση μεταξύ διαφόρων κατηγοριών εργαζομένων ορισμένου χρόνου αναλόγως του οικονομικού κλάδου στον οποίο ασκούν την επαγγελματική τους δραστηριότητα εμπίπτει στην εν λόγω ρήτρα 4.
46
Επομένως, η ρήτρα 4 της συμφωνίας-πλαισίου δεν έχει εφαρμογή στη διαφορά της κύριας δίκης. Κατά το μέρος αυτό, το προδικαστικό ερώτημα είναι απαράδεκτο.
Επί της ουσίας
47
Με το μοναδικό προδικαστικό ερώτημά του, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν η ρήτρα 5 της συμφωνίας-πλαισίου έχει την έννοια ότι αντιτίθεται σε εθνική ρύθμιση, όπως αυτή έχει ερμηνευθεί από ανώτατο εθνικό δικαστήριο, κατά την οποία οι κανόνες του κοινού δικαίου που διέπουν τις σχέσεις εργασίας και αποσκοπούν στην επιβολή κυρώσεων για την καταχρηστική χρησιμοποίηση διαδοχικών συμβάσεων εργασίας ορισμένου χρόνου μέσω της αυτόματης μετατροπής των συμβάσεων αυτών σε σύμβαση εργασίας αορίστου χρόνου δεν έχουν εφαρμογή στον κλάδο δραστηριότητας των ιδρυμάτων λυρικής τέχνης και συμφωνικής μουσικής, και η οποία προβλέπει, ως μέτρα επιβολής κυρώσεων για την καταχρηστική χρησιμοποίηση διαδοχικών συμβάσεων εργασίας ορισμένου χρόνου στον κλάδο αυτόν, αφενός, τη δυνατότητα χορήγησης ενός ελάχιστου ποσού ως αποζημίωσης για την προκληθείσα ζημία, η οποία μπορεί να αποδειχθεί βάσει τεκμηρίου, υπό την επιφύλαξη της χορήγησης αποζημίωσης για μεγαλύτερη ζημία, και, αφετέρου, τη δυνατότητα στοιχειοθέτησης της ευθύνης των διευθυντικών στελεχών των εν λόγω ιδρυμάτων σε περίπτωση βαριάς αμέλειας ή εκ προθέσεως παράβασης της σχετικής με τις συμβάσεις αυτές εθνικής νομοθεσίας.
48
Κατά πάγια νομολογία, η ρήτρα 5 της συμφωνίας-πλαισίου αφορά μέτρα τα οποία αποσκοπούν στην αποτροπή της κατάχρησης που προκύπτει από τη χρησιμοποίηση διαδοχικών συμβάσεων ή σχέσεων εργασίας ορισμένου χρόνου. Δεν προβλέπει συγκεκριμένες κυρώσεις για την περίπτωση που διαπιστώνονται καταχρηστικές πρακτικές. Σε μια τέτοια περίπτωση, απόκειται στις εθνικές αρχές να λαμβάνουν μέτρα που πρέπει να είναι όχι μόνο σύμφωνα προς την αρχή της αναλογικότητας, αλλά και αρκούντως αποτελεσματικά και αποτρεπτικά για να εξασφαλίζουν την πλήρη αποτελεσματικότητα των κανόνων που έχουν θεσπισθεί κατ’ εφαρμογήν της συμφωνίας-πλαισίου (αποφάσεις της 8ης Μαΐου 2019, Rossato και Conservatorio di Musica F.A. Bonporti, C‑494/17, EU:C:2019:387, σκέψη 27 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία, καθώς και της 13ης Ιουνίου 2024, DG de la Función Pública, Generalitat de Catalunya και Departamento de Justicia de la Generalitat de Catalunya, C‑331/22 και C‑332/22, EU:C:2024:496, σκέψη 67 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
49
Επομένως, στην περίπτωση καταχρηστικής χρησιμοποίησης διαδοχικών συμβάσεων ή σχέσεων εργασίας ορισμένου χρόνου, πρέπει να υπάρχει δυνατότητα εφαρμογής μέτρου το οποίο να παρέχει αποτελεσματικές και ισοδύναμες εγγυήσεις για την προστασία των εργαζομένων, ώστε να επιβάλλονται δεόντως κυρώσεις για την κατάχρηση αυτή και να εξαλείφονται οι συνέπειες της παράβασης του δικαίου της Ένωσης. Πράγματι, κατά το άρθρο 2, πρώτο εδάφιο, της οδηγίας 1999/70, στην οποία προσαρτάται η συμφωνία-πλαίσιο, τα κράτη μέλη οφείλουν να «λαμβάνουν κάθε απαραίτητο μέτρο που να τους επιτρέπει ανά πάσα στιγμή να είναι σε θέση να διασφαλίζουν τα αποτελέσματα που επιβάλλει η [ως άνω] οδηγία» (απόφαση της 13ης Ιουνίου 2024, DG de la Función Pública, Generalitat de Catalunya και Departamento de Justicia de la Generalitat de Catalunya, C‑331/22 και C‑332/22, EU:C:2024:496, σκέψη 69).
50
Επ’ αυτού, πρέπει κατ’ αρχάς να υπενθυμιστεί ότι, κατά πάγια νομολογία, η μετατροπή διαδοχικών συμβάσεων εργασίας ορισμένου χρόνου σε σύμβαση εργασίας αορίστου χρόνου δεν είναι υποχρεωτική σε περίπτωση καταχρηστικής χρησιμοποίησης των πρώτων αυτών συμβάσεων (πρβλ. απόφαση της 22ας Φεβρουαρίου 2024, Consejería de Presidencia, Justicia e Interior de la Comunidad de Madrid κ.λπ., C‑59/22, C‑110/22 και C‑159/22, EU:C:2024:149, σκέψη 124 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία). Ειδικότερα, το Δικαστήριο έχει κρίνει, όσον αφορά εθνική νομοθεσία που έχει εφαρμογή στον κλάδο των ιδρυμάτων λυρικής τέχνης και συμφωνικής μουσικής, ότι η συμφωνία-πλαίσιο δεν επιβάλλει γενική υποχρέωση των κρατών μελών να προβλέπουν μια τέτοια μετατροπή (πρβλ. απόφαση Sciotto, σκέψη 59).
51
Υπενθυμίζεται επίσης ότι η ρήτρα 5 της συμφωνίας-πλαισίου δεν εμποδίζει, αυτή καθεαυτήν, ένα κράτος μέλος να αντιμετωπίζει διαφορετικά την καταχρηστική χρησιμοποίηση διαδοχικών συμβάσεων ή σχέσεων εργασίας ορισμένου χρόνου αναλόγως του αν οι εν λόγω συμβάσεις ή σχέσεις εργασίας συνήφθησαν με εργοδότη ο οποίος ανήκει στον ιδιωτικό τομέα ή με εργοδότη υπαγόμενο στον δημόσιο τομέα (απόφαση της 7ης Μαρτίου 2018, Santoro, C‑494/16, EU:C:2018:166, σκέψη 42).
52
Ομοίως, η εφαρμογή διαφορετικών κανόνων σε συγκεκριμένο τομέα της οικονομίας λόγω των ιδιαιτεροτήτων που τον χαρακτηρίζουν δεν απαγορεύεται a priori (πρβλ. απόφαση Sciotto, σκέψεις 46 έως 48). Στο πλαίσιο αυτό, μπορεί, εξάλλου, να γίνει αναφορά στο σημείο 8 των γενικών παρατηρήσεων της συμφωνίας-πλαισίου, κατά το οποίο οι συμβάσεις εργασίας ορισμένου χρόνου αποτελούν χαρακτηριστικό στοιχείο της απασχόλησης σε ορισμένους τομείς, επαγγέλματα και δραστηριότητες που μπορεί να εξυπηρετεί και τους εργοδότες και τους εργαζομένους.
53
Επομένως, η ρήτρα 5 της συμφωνίας-πλαισίου δεν αντιτίθεται, κατ’ αρχήν, σε εθνική νομοθεσία, όπως η επίμαχη στην υπόθεση της κύριας δίκης, η οποία απαγορεύει, στον συγκεκριμένο κλάδο των ιδρυμάτων λυρικής τέχνης και συμφωνικής μουσικής, την αυτόματη μετατροπή μιας σύμβασης εργασίας ορισμένου χρόνου σε σύμβαση εργασίας αορίστου χρόνου σε περίπτωση καταχρηστικής χρησιμοποίησης της πρώτης από τις συμβάσεις αυτές.
54
Πάντως, κατ’ εφαρμογήν της νομολογίας που παρατίθεται στις σκέψεις 48 και 49 της παρούσας απόφασης, επισημαίνεται ότι, για να μπορεί να θεωρηθεί σύμφωνη με τη συμφωνία-πλαίσιο μια εθνική ρύθμιση η οποία απαγορεύει, στον κλάδο των ιδρυμάτων λυρικής τέχνης και συμφωνικής μουσικής, να επιβάλλεται ως κύρωση για την καταχρηστική χρησιμοποίηση διαδοχικών συμβάσεων εργασίας ορισμένου χρόνου η μετατροπή τους σε σύμβαση εργασίας αορίστου χρόνου, η εσωτερική έννομη τάξη του οικείου κράτους μέλους πρέπει να προβλέπει, στον συγκεκριμένο κλάδο, άλλο αποτελεσματικό μέτρο για την αποτροπή της καταχρηστικής χρησιμοποίησης διαδοχικών συμβάσεων εργασίας ορισμένου χρόνου και, εφόσον παρίσταται ανάγκη, για την επιβολή σχετικών κυρώσεων (πρβλ. αποφάσεις Sciotto, σκέψη 60, και της 22ας Φεβρουαρίου 2024, Consejería de Presidencia, Justicia e Interior de la Comunidad de Madrid κ.λπ., C‑59/22, C‑110/22 και C‑159/22, EU:C:2024:149, σκέψη 127 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
55
Δεδομένου, όμως, ότι δεν είναι έργο του Δικαστηρίου να αποφαίνεται επί της ερμηνείας εθνικής νομοθεσίας ή νομολογίας, η αποστολή που έγκειται στην εκτίμηση του αν το εσωτερικό δίκαιο προβλέπει τέτοιο μέτρο εναπόκειται στα αρμόδια εθνικά δικαστήρια (πρβλ. απόφαση της 13ης Ιουνίου 2024, DG de la Función Pública, Generalitat de Catalunya και Departamento de Justicia de la Generalitat de Catalunya, C‑331/22 και C‑332/22, EU:C:2024:496, σκέψη 70 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
56
Τούτου λεχθέντος, το Δικαστήριο, αποφαινόμενο επί αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως, δύναται, εφόσον παρίσταται ανάγκη, να προβεί σε διευκρινίσεις προκειμένου να καθοδηγήσει το εθνικό δικαστήριο στην κρίση του σχετικά με τη ρύθμιση την οποία αφορά η εκκρεμούσα ενώπιόν του διαφορά (απόφαση της 8ης Μαΐου 2019, Rossato και Conservatorio di Musica F.A. Bonporti, C‑494/17, EU:C:2019:387, σκέψη 29 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
57
Εν προκειμένω, το αιτούν δικαστήριο αναφέρει, στο προδικαστικό του ερώτημα, εθνική ρύθμιση η οποία προβλέπει, ως μέτρα επιβολής κυρώσεων για την καταχρηστική χρησιμοποίηση διαδοχικών συμβάσεων εργασίας ορισμένου χρόνου, δύο διακριτά μέτρα, δηλαδή, αφενός, τη δυνατότητα αποκατάστασης της προκληθείσας ζημίας και, αφετέρου, τη δυνατότητα στοιχειοθέτησης της ευθύνης των διευθυντικών στελεχών του οικείου ιδρύματος λυρικής τέχνης ή συμφωνικής μουσικής, σε περίπτωση βαριάς αμέλειας ή εκ προθέσεως παράβασης εκ μέρους τους της εθνικής νομοθεσίας σχετικά με τις συμβάσεις εργασίας ορισμένου χρόνου.
58
Όσον αφορά, κατά πρώτον, την αποζημίωση που μπορεί να λάβει ο εργαζόμενος, από την απόφαση περί παραπομπής προκύπτει ότι η ρύθμιση που έχει εφαρμογή στις επίμαχες στην υπόθεση της κύριας δίκης συμβάσεις εργασίας, όπως αυτή έχει ερμηνευθεί από το Corte suprema di cassazione (Ανώτατο Ακυρωτικό Δικαστήριο), προβλέπει την αποκατάσταση της προκληθείσας ζημίας, η οποία συνίσταται σε τεκμαιρόμενη ζημία που προσδιορίζεται σε συνάρτηση με ένα ελάχιστο και ένα μέγιστο ποσό, με την επιφύλαξη της δυνατότητας να αποδειχθεί η ύπαρξη μεγαλύτερης ζημίας. Το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει, στο πλαίσιο αυτό, ότι το εθνικό δίκαιο εγγυάται τη χορήγηση ελάχιστης αποζημίωσης η οποία κυμαίνεται μεταξύ 2,5 και 12 μηνιαίων μισθών.
59
Επ’ αυτού, πρέπει να γίνει δεκτό, πρώτον, ότι μια τέτοια ρύθμιση, η οποία προβλέπει την αποζημίωση του θιγόμενου εργαζομένου για ζημία που προσδιορίζεται βάσει τεκμηρίου, με την επιφύλαξη της δυνατότητας απόδειξης της ύπαρξης μεγαλύτερης ζημίας, μπορεί να συνιστά αποτελεσματικό μέτρο για την επιβολή κυρώσεων σε περίπτωση καταχρηστικής χρησιμοποίησης διαδοχικών συμβάσεων εργασίας ορισμένου χρόνου. Στο πλαίσιο αυτό, το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι, λαμβανομένων υπόψη των εγγενών δυσκολιών της απόδειξης της απώλειας ευκαιρίας, ένας μηχανισμός τεκμηρίων μπορεί να ικανοποιεί την απαίτηση περί αποτελεσματικότητας, όταν σκοπός του είναι να εξασφαλίσει στον εργαζόμενο ο οποίος, λόγω της καταχρηστικής χρησιμοποίησης διαδοχικών συμβάσεων ορισμένου χρόνου, απώλεσε ευκαιρίες εργασίας τη δυνατότητα εξάλειψης των συνεπειών μιας τέτοιας παραβίασης του δικαίου της Ένωσης (απόφαση της 7ης Μαρτίου 2018, Santoro, C‑494/16, EU:C:2018:166, σκέψη 50).
60
Τούτου λεχθέντος, από την απόφαση περί παραπομπής δεν προκύπτουν τα όρια που θέτει η εν λόγω εθνική ρύθμιση στη δυνατότητα χρήσης συμβάσεων εργασίας ορισμένου χρόνου όσον αφορά τη μέγιστη διάρκεια ή τη συνολική μέγιστη διάρκεια. Πράγματι, σύμφωνα με την εθνική ρύθμιση που έχει εφαρμογή ratione temporis στις επίμαχες στην υπόθεση της κύριας δίκης συμβάσεις, όπως αυτή παρατίθεται από το αιτούν δικαστήριο, τα άρθρα 19 έως 21 του νομοθετικού διατάγματος 81/2015 και του νομοθετικού διατάγματος 81/2015, όπως τροποποιήθηκε, τα οποία προέβλεπαν, αντιστοίχως, το όριο της διάρκειας μιας σύμβασης εργασίας ορισμένου χρόνου και τις προϋποθέσεις παράτασης της διάρκειας της σύμβασης ορισμένου χρόνου, δεν έχουν εφαρμογή στα ιδρύματα λυρικής τέχνης και συμφωνικής μουσικής.
61
Όπως, όμως, επισήμανε η Επιτροπή, σε νομοθετικό πλαίσιο το οποίο δεν επιβάλλει όρια ως προς τη διάρκεια ούτε προϋποθέσεις για τις ανανεώσεις ή τις παρατάσεις των συμβάσεων εργασίας ορισμένου χρόνου, εξακολουθεί να είναι δύσκολο να αποδειχθεί ο καταχρηστικός χαρακτήρας της χρήσης τέτοιων συμβάσεων, ενώ η απόδειξή του είναι αναγκαία προκειμένου να μπορεί να ζητηθεί η αποκατάσταση της ζημίας. Επομένως, ο καθορισμός των εν λόγω ορίων και προϋποθέσεων, όπως προκύπτει από την πράξη νομοθετικού περιεχομένου 59, η οποία ωστόσο δεν έχει εφαρμογή ratione temporis στη διαφορά της κύριας δίκης, μπορεί να συμβάλει, σε μεγάλο βαθμό, στην αποτελεσματικότητα των κανόνων που προβλέπουν ελάφρυνση του βάρους απόδειξης της ζημίας αυτής και, ως εκ τούτου, στην αποτελεσματικότητα του μέτρου προστασίας του εργαζομένου που είναι θύμα καταχρηστικής χρησιμοποίησης διαδοχικών συμβάσεων εργασίας ορισμένου χρόνου.
62
Δεύτερον, όσον αφορά τον υπολογισμό του ποσού της αποζημίωσης, το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι η αρχή της πλήρους αποκατάστασης της προκληθείσας ζημίας και η αρχή της αναλογικότητας επιβάλλουν στα κράτη μέλη να προβλέπουν, σε περίπτωση όπως αυτή της διαφοράς της κύριας δίκης, προσήκουσα αποκατάσταση της ζημίας, η οποία να υπερβαίνει την αμιγώς συμβολική αποζημίωση, χωρίς ωστόσο να βαίνει πέραν των ορίων της πλήρους αποκατάστασης (απόφαση της 13ης Ιουνίου 2024, DG de la Función Pública, Generalitat de Catalunya και Departamento de Justicia de la Generalitat de Catalunya, C‑331/22 και C‑332/22, EU:C:2024:496, σκέψη 83).
63
Συναφώς, από τη νομολογία του Δικαστηρίου συνάγεται ότι εθνικό μέτρο το οποίο καθορίζει ανώτατο όριο αποζημίωσης που μπορεί να χορηγηθεί σε περίπτωση όπως αυτή της διαφοράς της κύριας δίκης δεν καθιστά δυνατή ούτε την αναλογική και αποτελεσματική αποκατάσταση σε περιπτώσεις κατάχρησης που υπερβαίνουν ορισμένη διάρκεια ετών ούτε την προσήκουσα και πλήρη αποκατάσταση των ζημιών που απορρέουν από τέτοιες καταχρήσεις (πρβλ. απόφαση της 13ης Ιουνίου 2024, DG de la Función Pública, Generalitat de Catalunya και Departamento de Justicia de la Generalitat de Catalunya, C‑331/22 και C‑332/22, EU:C:2024:496, σκέψη 81). Πράγματι, όπως παρατήρησε η Επιτροπή, ένα μέτρο το οποίο προβλέπει τέτοιο ανώτατο όριο στο ποσό της αποζημίωσης που μπορεί να χορηγηθεί δεν θα έχει αποτρεπτικό αποτέλεσμα για τον εργοδότη αφ’ ης στιγμής θα έχει συμπληρωθεί το ανώτατο όριο αποζημίωσης.
64
Εν προκειμένω, όπως επισημάνθηκε στη σκέψη 58 της παρούσας απόφασης, από την απόφαση περί παραπομπής προκύπτει ότι η εθνική ρύθμιση που έχει εφαρμογή στις επίμαχες στην υπόθεση της κύριας δίκης συμβάσεις εργασίας, όπως αυτή έχει ερμηνευθεί από το Corte suprema di cassazione (Ανώτατο Ακυρωτικό Δικαστήριο), αφενός, εξασφαλίζει τη χορήγηση ελάχιστης αποζημίωσης, η οποία ανέρχεται σε ποσό κυμαινόμενο μεταξύ 2,5 και 12 μηνιαίων μισθών, και, αφετέρου, δεν φαίνεται να προβλέπει ανώτατο όριο, καθόσον ο εργαζόμενος έχει τη δυνατότητα να αποδείξει ότι υπέστη μεγαλύτερη ζημία.
65
Στο μέτρο που η ρύθμιση αυτή παρέχει στον εθνικό δικαστή τη δυνατότητα να επιδικάσει προσήκουσα και πλήρη αποζημίωση για την προκληθείσα ζημία, καθόσον επιτρέπει, σε περίπτωση που αποδειχθεί ότι η ζημία είναι μεγαλύτερη, να χορηγηθεί ποσό ανώτερο του ελάχιστου προβλεπόμενου, η εν λόγω ρύθμιση θα μπορούσε να θεωρηθεί ως μέτρο αναλογικό και, ως εκ τούτου, αποτελεσματικό για την επιβολή κυρώσεων σε περίπτωση καταχρηστικής χρησιμοποίησης διαδοχικών συμβάσεων εργασίας ορισμένου χρόνου. Επιπλέον, η απουσία ανώτατου ορίου μπορεί να συμβάλει στον αποτρεπτικό χαρακτήρα του μέτρου αυτού, καθώς είναι δυνατόν να παρακινήσει τους εργοδότες να περιορίσουν τη χρήση διαδοχικών συμβάσεων εργασίας ορισμένου χρόνου, να τηρήσουν τη μέγιστη διάρκεια των εν λόγω συμβάσεων και να θέσουν τέρμα στις ανανεώσεις ή παρατάσεις που υπερβαίνουν τη διάρκεια αυτή.
66
Εξάλλου, δεδομένου ότι ο αναλογικός και αποτρεπτικός χαρακτήρας μιας τέτοιας αποζημίωσης εξαρτάται από τα ειδικά χαρακτηριστικά της συγκεκριμένης περίπτωσης επί της οποίας καλείται να αποφανθεί ο εθνικός δικαστής, επισημαίνεται, στο πλαίσιο αυτό, ότι η Επιτροπή παρατήρησε ότι ο Ιταλός νομοθέτης τροποποίησε, κατά τη διάρκεια του έτους 2024, το άρθρο 36, παράγραφος 5, του νομοθετικού διατάγματος 165 της 30ής Μαρτίου 2001, πράγμα που οδήγησε σε αύξηση του ποσού της αποζημίωσης η οποία μπορεί να χορηγηθεί σε περίπτωση καταχρηστικής χρησιμοποίησης διαδοχικών συμβάσεων εργασίας ορισμένου χρόνου. Πράγματι, ο εργαζόμενος που υπήρξε θύμα τέτοιας κατάχρησης δικαιούται αποζημίωση κυμαινόμενη μεταξύ των αποδοχών των 4 και των 24 τελευταίων μηνών που θεωρούνται ως μήνες αναφοράς, με την επιφύλαξη του δικαιώματος του εργαζομένου να αποδείξει ότι υπέστη μεγαλύτερη ζημία. Στο πλαίσιο αυτό, το εν λόγω θεσμικό όργανο αναφέρθηκε επίσης σε απόφαση του Tribunale ordinario di Cuneo (πρωτοδικείου Cuneo, Ιταλία), της 24ης Σεπτεμβρίου 2024, η οποία επιβάλλει, με την εφαρμογή των ποσών που καθορίζει η ανωτέρω διάταξη, όπως τροποποιήθηκε, κυρώσεις, μεταξύ άλλων, για πραγματικά περιστατικά που έλαβαν χώρα πριν από την έναρξη ισχύος της διάταξης αυτής.
67
Κατά δεύτερον, καθόσον η ρύθμιση που έχει εφαρμογή στις επίμαχες στην υπόθεση της κύριας δίκης συμβάσεις εργασίας, όπως αυτή έχει ερμηνευθεί από το Corte suprema di cassazione (Ανώτατο Ακυρωτικό Δικαστήριο), προβλέπει, πέραν της δυνατότητας αποκατάστασης της προκληθείσας ζημίας, και κανόνα κατά τον οποίο μπορεί να στοιχειοθετηθεί ευθύνη του ή των διευθυντικών στελεχών του οικείου ιδρύματος λυρικής τέχνης ή συμφωνικής μουσικής για την οικονομική ζημία που προκλήθηκε στο Δημόσιο λόγω της παράβασης των διατάξεων σχετικά με τις συμβάσεις εργασίας ορισμένου χρόνου οι οποίες έχουν εφαρμογή στον συγκεκριμένο κλάδο, όταν η παράβαση αυτή έχει γίνει εκ προθέσεως ή οφείλεται σε βαριά αμέλεια του ή των εν λόγω διευθυντικών στελεχών –πράγμα που το αιτούν δικαστήριο οφείλει να εξακριβώσει, λαμβανομένων υπόψη των όσων εκτέθηκαν στη σκέψη 40 της παρούσας απόφασης–, επισημαίνεται ότι το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι το γεγονός ότι η εθνική νομοθεσία υποχρεώνει τις διοικήσεις να ζητούν, σε μια τέτοια περίπτωση, από τα υπεύθυνα διευθυντικά στελέχη την επιστροφή των ποσών που καταβλήθηκαν στους εργαζομένους ως αποζημίωση για τη ζημία που αυτοί υπέστησαν λόγω της παράβασης των ανωτέρω διατάξεων, αποτελεί ένα μόνον από τα μέτρα με σκοπό την πρόληψη και την πάταξη της κατάχρησης των συμβάσεων εργασίας ορισμένου χρόνου και εναπόκειται στο αιτούν δικαστήριο να εξακριβώσει αν η στοιχειοθέτηση της ευθύνης αυτής έχει αρκούντως αποτελεσματικό και αποτρεπτικό χαρακτήρα ώστε να διασφαλίζεται η πλήρης αποτελεσματικότητα των κανόνων που θεσπίζονται κατ’ εφαρμογήν της συμφωνίας‑πλαισίου (απόφαση Sciotto, σκέψη 63).
68
Κατά την εκτίμηση του χαρακτήρα αυτού, το αιτούν δικαστήριο θα πρέπει, κατά περίπτωση, να λάβει υπόψη το γεγονός, το οποίο επικαλούνται το Ίδρυμα και η Ιταλική Κυβέρνηση και το οποίο επίσης υπόκειται σε εξακρίβωση εκ μέρους του αιτούντος δικαστηρίου, ότι η ρύθμιση που έχει εφαρμογή στις επίμαχες στην υπόθεση της κύριας δίκης συμβάσεις εργασίας προβλέπει, πέραν της ανωτέρω δυνατότητας στοιχειοθέτησης της προσωπικής ευθύνης του διευθυντικού στελέχους για την οικονομική ζημία που προκλήθηκε στο Δημόσιο, την άρνηση χορήγησης στο διευθυντικό στέλεχος οποιασδήποτε έκτακτης αμοιβής λόγω επίτευξης αποτελέσματος και/ή τη συνεκτίμηση της ευθύνης αυτής στο πλαίσιο της ανανέωσης της σύμβασης του διευθυντικού στελέχους. Πράγματι, τέτοιου είδους μέτρα αποτελούν παρεπόμενα μέτρα τα οποία ενδέχεται να έχουν σημαντικό αποτρεπτικό αποτέλεσμα, λόγω των δυνητικά αρνητικών συνεπειών τους σε περίπτωση καταχρηστικής χρησιμοποίησης διαδοχικών συμβάσεων εργασίας ορισμένου χρόνου επί της επαγγελματικής σταδιοδρομίας και, ενδεχομένως, επί της προσωπικής περιουσίας του υπεύθυνου για μια τέτοια κατάχρηση διευθυντικού στελέχους.
69
Τέλος, πρέπει να επισημανθεί ότι, σε περίπτωση που το αιτούν δικαστήριο κρίνει ότι τα μέτρα για την επιβολή κυρώσεων λόγω καταχρηστικής χρησιμοποίησης διαδοχικών συμβάσεων ή σχέσεων εργασίας ορισμένου χρόνου τα οποία προβλέπονται από τη ρύθμιση που έχει εφαρμογή στις επίμαχες στην υπόθεση της κύριας δίκης συμβάσεις εργασίας, όπως αυτή έχει ερμηνευθεί από το Corte suprema di cassazione (Ανώτατο Ακυρωτικό Δικαστήριο), δεν μπορούν να χαρακτηριστούν ως αποτελεσματικά μέτρα κατά την έννοια της νομολογίας που παρατίθεται στη σκέψη 54 της παρούσας απόφασης, το εν λόγω αιτούν δικαστήριο οφείλει να μεριμνήσει, στο μέτρο του δυνατού, ώστε να ερμηνεύσει το εθνικό δίκαιο κατά τρόπο που να διασφαλίζει την πλήρη αποτελεσματικότητα της οδηγίας 1999/70 και να καταλήξει σε λύση σύμφωνη προς τον σκοπό που επιδιώκει η οδηγία αυτή.
70
Στο πλαίσιο αυτό, υπενθυμίζεται ότι η ρήτρα 5 της συμφωνίας-πλαισίου δεν είναι ανεπιφύλακτη και αρκούντως ακριβής ώστε να έχει άμεσο αποτέλεσμα. Δεν είναι, όμως, δυνατή η επίκληση τέτοιας διάταξης μη έχουσας άμεσο αποτέλεσμα, αυτής καθεαυτήν, από ιδιώτη ενώπιον εθνικού δικαστηρίου στο πλαίσιο διαφοράς σχετικής με το δίκαιο της Ένωσης, προκειμένου να αποκλειστεί η εφαρμογή ρύθμισης του εθνικού δικαίου που αντιβαίνει στην εν λόγω διάταξη (πρβλ. απόφαση της 3ης Ιουνίου 2021, Instituto Madrileño de Investigación y Desarrollo Rural, Agrario y Alimentario, C‑726/19, EU:C:2021:439, σκέψεις 79 και 80 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
71
Από πάγια νομολογία προκύπτει πάντως ότι, κατά την εφαρμογή του εσωτερικού δικαίου, τα εθνικά δικαστήρια οφείλουν να το ερμηνεύουν κατά το μέτρο του δυνατού υπό το πρίσμα του κειμένου και του σκοπού της σχετικής οδηγίας, προκειμένου να επιτυγχάνεται το αποτέλεσμα που επιδιώκεται με την οδηγία αυτή και προκειμένου, κατά συνέπεια, να συμμορφώνονται προς το άρθρο 288, τρίτο εδάφιο, ΣΛΕΕ. Η υποχρέωση του εθνικού δικαστηρίου να αναφέρεται στο περιεχόμενο μιας οδηγίας όταν ερμηνεύει και εφαρμόζει τους σχετικούς κανόνες του εσωτερικού δικαίου έχει ως όρια τις γενικές αρχές του δικαίου, ιδίως τις αρχές της ασφάλειας δικαίου και της μη αναδρομικότητας, και δεν μπορεί να αποτελέσει έρεισμα για την contra legem ερμηνεία του εθνικού δικαίου (πρβλ. απόφαση της 13ης Ιουνίου 2024, DG de la Función Pública, Generalitat de Catalunya και Departamento de Justicia de la Generalitat de Catalunya, C‑331/22 και C‑332/22, EU:C:2024:496, σκέψεις 102 έως 104 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
72
Τούτου δοθέντος, στην περίπτωση αυτή, το εθνικό δικαστήριο οφείλει να πράξει ό,τι είναι δυνατόν εντός των ορίων της αρμοδιότητάς του, λαμβάνοντας υπόψη το σύνολο του εσωτερικού δικαίου και εφαρμόζοντας τις αναγνωρισμένες από το δίκαιο αυτό μεθόδους ερμηνείας, για να ερμηνεύσει τις σχετικές διατάξεις του εσωτερικού δικαίου, στο μέτρο του δυνατού, κατά τρόπο σύμφωνο προς τη ρήτρα 5 της συμφωνίας-πλαισίου και να εφαρμόσει το εσωτερικό δίκαιο κατά τρόπον ώστε να επιβληθούν οι προσήκουσες κυρώσεις για την καταχρηστική χρησιμοποίηση διαδοχικών συμβάσεων εργασίας ορισμένου χρόνου και να εξαλειφθούν οι συνέπειες της παραβίασης του δικαίου της Ένωσης, προκειμένου να διασφαλιστεί η πλήρης αποτελεσματικότητα της οδηγίας 1999/70 και να επιτευχθεί λύση σύμφωνη προς τον σκοπό που επιδιώκει η οδηγία αυτή (πρβλ. απόφαση της 13ης Ιουνίου 2024, DG de la Función Pública, Generalitat de Catalunya και Departamento de Justicia de la Generalitat de Catalunya, C‑331/22 και C‑332/22, EU:C:2024:496, σκέψεις 105 και 107).
73
Κατόπιν των ανωτέρω σκέψεων, στο προδικαστικό ερώτημα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι η ρήτρα 5 της συμφωνίας-πλαισίου έχει την έννοια ότι δεν αντιτίθεται σε εθνική ρύθμιση, όπως αυτή έχει ερμηνευθεί από ανώτατο εθνικό δικαστήριο, κατά την οποία οι κανόνες του κοινού δικαίου που διέπουν τις σχέσεις εργασίας και αποσκοπούν στην επιβολή κυρώσεων για την καταχρηστική χρησιμοποίηση διαδοχικών συμβάσεων εργασίας ορισμένου χρόνου μέσω της αυτόματης μετατροπής των συμβάσεων αυτών σε σύμβαση εργασίας αορίστου χρόνου δεν έχουν εφαρμογή στον κλάδο δραστηριότητας των ιδρυμάτων λυρικής τέχνης και συμφωνικής μουσικής, και η οποία προβλέπει, ως μέτρα επιβολής κυρώσεων για την καταχρηστική χρησιμοποίηση διαδοχικών συμβάσεων εργασίας ορισμένου χρόνου στον κλάδο αυτόν, αφενός, τη δυνατότητα χορήγησης ενός ελάχιστου ποσού ως αποζημίωσης για την προκληθείσα ζημία, η οποία μπορεί να αποδειχθεί βάσει τεκμηρίου, υπό την επιφύλαξη της χορήγησης αποζημίωσης για μεγαλύτερη ζημία, και, αφετέρου, τη δυνατότητα στοιχειοθέτησης της ευθύνης των διευθυντικών στελεχών των εν λόγω ιδρυμάτων σε περίπτωση βαριάς αμέλειας ή εκ προθέσεως παράβασης εκ μέρους τους της σχετικής με τις συμβάσεις αυτές εθνικής νομοθεσίας, υπό την προϋπόθεση ότι τα ανωτέρω μέτρα καθιστούν δυνατή την επιβολή αποτελεσματικών κυρώσεων για τη διαπιστωθείσα κατάχρηση, όπερ εναπόκειται στο εθνικό δικαστήριο να εκτιμήσει. Εάν το εθνικό δικαστήριο κρίνει ότι τα εν λόγω μέτρα δεν καθιστούν δυνατή την επιβολή τέτοιων κυρώσεων σε περίπτωση καταχρηστικής χρησιμοποίησης συμβάσεων εργασίας ορισμένου χρόνου στον κλάδο δραστηριότητας των ιδρυμάτων λυρικής τέχνης και συμφωνικής μουσικής, οφείλει να ερμηνεύσει, στο μέτρο του δυνατού, το εθνικό του δίκαιο κατά τρόπο σύμφωνο προς την ανωτέρω ρήτρα, προκειμένου να διασφαλίσει την πλήρη αποτελεσματικότητα της οδηγίας 1999/70 και να καταλήξει σε λύση σύμφωνη προς τον σκοπό που αυτή επιδιώκει.
Επί των δικαστικών εξόδων
74
Δεδομένου ότι η παρούσα διαδικασία έχει ως προς τους διαδίκους της κύριας δίκης τον χαρακτήρα παρεμπίπτοντος που ανέκυψε ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου, σ’ αυτό εναπόκειται να αποφανθεί επί των δικαστικών εξόδων. Τα έξοδα στα οποία υποβλήθηκαν όσοι υπέβαλαν παρατηρήσεις στο Δικαστήριο, πλην των ως άνω διαδίκων, δεν αποδίδονται.
Για τους λόγους αυτούς, το Δικαστήριο (δέκατο τμήμα) αποφαίνεται:
Η ρήτρα 5 της συμφωνίας-πλαισίου για την εργασία ορισμένου χρόνου, η οποία συνήφθη στις 18 Μαρτίου 1999 και περιλαμβάνεται στο παράρτημα της οδηγίας 1999/70/ΕΚ του Συμβουλίου, της 28ης Ιουνίου 1999, σχετικά με τη συμφωνία-πλαίσιο για την εργασία ορισμένου χρόνου που συνήφθη από τη CES, την UNICE και το CEEP,
έχει την έννοια ότι:
δεν αντιτίθεται σε εθνική ρύθμιση, όπως αυτή έχει ερμηνευθεί από ανώτατο εθνικό δικαστήριο, κατά την οποία οι κανόνες του κοινού δικαίου που διέπουν τις σχέσεις εργασίας και αποσκοπούν στην επιβολή κυρώσεων για την καταχρηστική χρησιμοποίηση διαδοχικών συμβάσεων εργασίας ορισμένου χρόνου μέσω της αυτόματης μετατροπής των συμβάσεων αυτών σε σύμβαση εργασίας αορίστου χρόνου δεν έχουν εφαρμογή στον κλάδο δραστηριότητας των ιδρυμάτων λυρικής τέχνης και συμφωνικής μουσικής, και η οποία προβλέπει, ως μέτρα επιβολής κυρώσεων για την καταχρηστική χρησιμοποίηση διαδοχικών συμβάσεων εργασίας ορισμένου χρόνου στον κλάδο αυτόν, αφενός, τη δυνατότητα χορήγησης ενός ελάχιστου ποσού ως αποζημίωσης για την προκληθείσα ζημία, η οποία μπορεί να αποδειχθεί βάσει τεκμηρίου, υπό την επιφύλαξη της χορήγησης αποζημίωσης για μεγαλύτερη ζημία, και, αφετέρου, τη δυνατότητα στοιχειοθέτησης της ευθύνης των διευθυντικών στελεχών των εν λόγω ιδρυμάτων σε περίπτωση βαριάς αμέλειας ή εκ προθέσεως παράβασης εκ μέρους τους της σχετικής με τις συμβάσεις αυτές εθνικής νομοθεσίας, υπό την προϋπόθεση ότι τα ανωτέρω μέτρα καθιστούν δυνατή την επιβολή αποτελεσματικών κυρώσεων για τη διαπιστωθείσα κατάχρηση, όπερ εναπόκειται στο εθνικό δικαστήριο να εκτιμήσει. Εάν το εθνικό δικαστήριο κρίνει ότι τα εν λόγω μέτρα δεν καθιστούν δυνατή την επιβολή τέτοιων κυρώσεων σε περίπτωση καταχρηστικής χρησιμοποίησης συμβάσεων εργασίας ορισμένου χρόνου στον κλάδο δραστηριότητας των ιδρυμάτων λυρικής τέχνης και συμφωνικής μουσικής, οφείλει να ερμηνεύσει, στο μέτρο του δυνατού, το εθνικό του δίκαιο κατά τρόπο σύμφωνο προς την ανωτέρω ρήτρα, προκειμένου να διασφαλίσει την πλήρη αποτελεσματικότητα της οδηγίας 1999/70 και να καταλήξει σε λύση σύμφωνη προς τον σκοπό που αυτή επιδιώκει.
(υπογραφές)
(
*1
)	Γλώσσα διαδικασίας: η ιταλική.