62020CJ0498
ΑΠΟΦΑΣΗ ΤΟΥ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟΥ (όγδοο τμήμα)
της 10ης Μαρτίου 2022 (
*1
)
«Προδικαστική παραπομπή – Δικαστική συνεργασία σε αστικές υποθέσεις – Κανονισμός (ΕΕ) 1215/2012 – Άρθρο 7, σημείο 2 – Διεθνής δικαιοδοσία ως προς ενοχές εξ αδικοπραξίας ή οιονεί αδικοπραξίας – Αγωγή ασκηθείσα από σύνδικο πτώχευσης κατά τρίτου επ’ ωφελεία των πιστωτών – Τόπος επελεύσεως του ζημιογόνου γεγονότος – Άρθρο 8, σημείο 2 – Παρέμβαση ασκηθείσα από φορέα προάσπισης συλλογικών συμφερόντων – Κανονισμός (ΕΚ) 864/2007 – Πεδίο εφαρμογής – Γενικός κανόνας»
Στην υπόθεση C‑498/20,
με αντικείμενο αίτηση προδικαστικής αποφάσεως δυνάμει του άρθρου 267 ΣΛΕΕ, που υπέβαλε το Rechtbank Midden‑Nederland (πρωτοδικείο κεντρικών Κάτω Χωρών, Κάτω Χώρες) με απόφαση της 2ας Σεπτεμβρίου 2020, η οποία περιήλθε στο Δικαστήριο στις 29 Σεπτεμβρίου 2020, στο πλαίσιο της δίκης
ZK, ως διάδοχος του JM, σύνδικος πτώχευσης της BMA Nederland BV
κατά
BMA Braunschweigische Maschinenbauanstalt AG,
παρισταμένου του:
Stichting Belangbehartiging Crediteuren BMA Nederland,
ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ (όγδοο τμήμα),
συγκείμενο από τους N. Jääskinen, πρόεδρο τμήματος, M. Safjan (εισηγητή) και N. Piçarra, δικαστές,
γενικός εισαγγελέας: M. Campos Sánchez‑Bordona
γραμματέας: A. Calot Escobar
έχοντας υπόψη την έγγραφη διαδικασία,
λαμβάνοντας υπόψη τις παρατηρήσεις που υπέβαλαν:
–
o ZK, ως διάδοχος του JM, σύνδικος πτώχευσης της BMA Nederland BV, εκπροσωπούμενος από την I. Lintel και τον T. van Zanten, advocaten,
–
η BMA Braunschweigische Maschinenbauanstalt AG, εκπροσωπούμενη από τους L. Kortmann, B. Kraaipoel και N. Pannevis, advocaten,
–
το Stichting Belangbehartiging Crediteuren BMA Nederland, εκπροσωπούμενο από τον F. Eikelboom, advocaat,
–
η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, εκπροσωπούμενη από την M. Heller καθώς και από τον F. Wilman και τον M. Wilderspin,
αφού άκουσε τον γενικό εισαγγελέα που ανέπτυξε τις προτάσεις του κατά τη συνεδρίαση της 28ης Οκτωβρίου 2021,
εκδίδει την ακόλουθη
Απόφαση
1
Η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως αφορά την ερμηνεία, αφενός, του άρθρου 7, σημείο 2, και του άρθρου 8, σημείο 2, του κανονισμού (ΕΕ) 1215/2012 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 12ης Δεκεμβρίου 2012, για τη διεθνή δικαιοδοσία, την αναγνώριση και την εκτέλεση αποφάσεων σε αστικές και εμπορικές υποθέσεις (ΕΕ 2012, L 351, σ. 1), και, αφετέρου, του άρθρου 4 του κανονισμού (ΕΚ) 864/2007 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 11ης Ιουλίου 2007, για το εφαρμοστέο δίκαιο στις εξωσυμβατικές ενοχές («Ρώμη II») (ΕΕ 2007, L 199, σ. 40).
2
Η αίτηση αυτή υποβλήθηκε στο πλαίσιο ένδικης διαφοράς μεταξύ του ZK, ως διαδόχου του JM, συνδίκου πτώχευσης της BMA Nederland BV (στο εξής: BMA NL), και της BMA Braunschweigische Maschinenbauanstalt AG (στο εξής: BMA AG), με αντικείμενο τη ζημιογόνο συμπεριφορά την οποία η τελευταία φέρεται να επέδειξε εις βάρος των πιστωτών της BMA NL, κατά παράβαση του καθήκοντος επιμελείας που υπέχει.
Το νομικό πλαίσιο
Το δίκαιο της Ένωσης
Ο κανονισμός 1215/2012
3
Οι αιτιολογικές σκέψεις 15, 16 και 34 του κανονισμού 1215/2012 έχουν ως εξής:
«(15)
Οι κανόνες περί διεθνούς δικαιοδοσίας θα πρέπει να παρουσιάζουν υψηλό βαθμό προβλεψιμότητας και να βασίζονται στην αρχή της γενικής δωσιδικίας της κατοικίας του εναγομένου. Η δωσιδικία αυτή θα πρέπει να ισχύει πάντοτε, εκτός από μερικές συγκεκριμένες περιπτώσεις όπου το επίδικο αντικείμενο ή η αυτονομία των διαδίκων δικαιολογεί άλλο συνδετικό στοιχείο. Η κατοικία των νομικών προσώπων πρέπει να καθορίζεται αυτοτελώς ώστε να αυξάνεται η διαφάνεια των κοινών κανόνων και να αποφεύγονται οι συγκρούσεις δικαιοδοσίας.
(16)
Η δωσιδικία της κατοικίας του εναγομένου πρέπει να συμπληρωθεί από εναλλακτικές δωσιδικίες που θα ισχύουν λόγω του στενού συνδέσμου μεταξύ του δικαστηρίου και της διαφοράς ή για την ορθή απονομή της δικαιοσύνης. Η ύπαρξη στενού συνδέσμου θα πρέπει να παρέχει ασφάλεια δικαίου και να αποφεύγεται το ενδεχόμενο ο εναγόμενος να ενάγεται ενώπιον δικαστηρίου κράτους μέλους το οποίο δεν μπορούσε ευλόγως να προβλέψει. Αυτό το στοιχείο είναι σημαντικό, ιδίως σε διαφορές που αφορούν εξωσυμβατικές υποχρεώσεις οι οποίες απορρέουν από παραβιάσεις της ιδιωτικότητας και του δικαιώματος της προσωπικότητας, περιλαμβανομένης της δυσφήμισης.
[…]
(34)
Θα πρέπει να διασφαλισθεί η συνέχεια μεταξύ της σύμβασης [της 27ης Σεπτεμβρίου 1968 για τη διεθνή δικαιοδοσία και την εκτέλεση αποφάσεων σε αστικές και εμπορικές υποθέσεις (ΕΕ 1982, L 388, σ. 7), όπως τροποποιήθηκε με τις διαδοχικές συμβάσεις προσχώρησης των νέων κρατών μελών στη Σύμβαση αυτή (στο εξής: Σύμβαση των Βρυξελλών του 1968)], του κανονισμού [(ΕΚ) 44/2001 του Συμβουλίου, της 22ας Δεκεμβρίου 2000, για τη διεθνή δικαιοδοσία, την αναγνώριση και την εκτέλεση αποφάσεων σε αστικές και εμπορικές υποθέσεις (EE 2001, L 12, σ. 1),] και του παρόντος κανονισμού, και γι’ αυτό το σκοπό θα πρέπει να προβλεφθούν μεταβατικές διατάξεις. Η ίδια ανάγκη συνέχειας ισχύει και όσον αφορά την ερμηνεία των διατάξεων από το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης της σύμβασης των Βρυξελλών του 1968 και των κανονισμών που την αντικατέστησαν.»
4
Το κεφάλαιο II του κανονισμού 1215/2012, το οποίο φέρει τον τίτλο «Διεθνής δικαιοδοσία», περιλαμβάνει μεταξύ άλλων το τμήμα 1, που τιτλοφορείται «Γενικές διατάξεις», και το τμήμα 2, που τιτλοφορείται «Ειδικές δικαιοδοσίες». Το άρθρο 4, παράγραφος 1, το οποίο περιλαμβάνεται στο προαναφερθέν τμήμα 1 του κανονισμού, ορίζει τα εξής:
«Με την επιφύλαξη των διατάξεων του παρόντος κανονισμού, τα πρόσωπα που έχουν την κατοικία τους στο έδαφος κράτους μέλους ενάγονται ενώπιον των δικαστηρίων αυτού του κράτους μέλους, ανεξάρτητα από την ιθαγένειά τους.»
5
Το άρθρο 7 του ίδιου κανονισμού, το οποίο περιλαμβάνεται στο τμήμα 2 του κεφαλαίου II, προβλέπει τα εξής:
«Πρόσωπο που έχει την κατοικία του σε κράτος μέλος μπορεί να εναχθεί σε άλλο κράτος μέλος:
[...]
2)
ως προς ενοχές εξ αδικοπραξίας ή οιονεί αδικοπραξίας, ενώπιον του δικαστηρίου του τόπου όπου συνέβη ή ενδέχεται να συμβεί το ζημιογόνο γεγονός·
[...]».
6
Κατά το άρθρο 8, σημείο 2, του κανονισμού 1215/2012, περιλαμβανόμενο και αυτό στο τμήμα 2, πρόσωπο που έχει την κατοικία του στο έδαφος κράτους μέλους μπορεί επίσης να εναχθεί:
«αν πρόκειται για προσεπίκληση δικονομικού εγγυητή ή άλλη προσεπίκληση, ενώπιον του δικαστηρίου της κύριας δίκης, εκτός αν μόνος σκοπός της ήταν να απομακρύνει τον εγγυητή ή τον προσεπικαλούμενο από το δικαστήριο που θα είχε διεθνή δικαιοδοσία στην περίπτωσή τους».
Ο κανονισμός Ρώμη II
7
Η αιτιολογική σκέψη 7 του κανονισμού Ρώμη ΙI έχει ως εξής:
«Το ουσιαστικό πεδίο εφαρμογής και οι διατάξεις του παρόντος κανονισμού θα πρέπει να συνάδουν προς τον κανονισμό [44/2001] και προς τα νομοθετήματα σχετικά με το εφαρμοστέο δίκαιο στις συμβατικές ενοχές.»
8
Το άρθρο 1 του ως άνω κανονισμού, το οποίο φέρει τον τίτλο «Πεδίο εφαρμογής», προβλέπει στην παράγραφο 2 τα εξής:
«Εξαιρούνται του πεδίου εφαρμογής του παρόντος κανονισμού:
[...]
δ)
οι εξωσυμβατικές ενοχές που απορρέουν από το δίκαιο των εταιρειών και άλλων ενώσεων ή νομικών προσώπων όσον αφορά θέματα όπως η ίδρυση, με εγγραφή στο μητρώο ή κατ’ άλλον τρόπο, η ικανότητα δικαίου, η εσωτερική λειτουργία ή η εκκαθάριση εταιρειών και άλλων ενώσεων ή νομικών προσώπων, καθώς και από την προσωπική ευθύνη των εταίρων και των οργάνων για τις υποχρεώσεις της εταιρείας ή άλλων ενώσεων και νομικών προσώπων και από την προσωπική ευθύνη των ελεγκτών [έναντι] μιας εταιρείας ή των οργάνων της κατά τον νόμιμο έλεγχο των λογιστικών εγγράφων».
9
Το κεφάλαιο II του εν λόγω κανονισμού αφορά τις αδικοπραξίες. Το άρθρο 4 του κανονισμού τιτλοφορείται «Γενικός κανόνας» και ορίζει τα εξής:
«1.   Το εφαρμοστέο δίκαιο επί εξωσυμβατικής ενοχής η οποία απορρέει από αδικοπραξία είναι το δίκαιο της χώρας στην οποία επέρχεται η ζημία, ανεξαρτήτως της χώρας στην οποία έλαβε χώρα το ζημιογόνο γεγονός καθώς και της χώρας ή των χωρών στις οποίες το εν λόγω γεγονός παράγει έμμεσα αποτελέσματα, εκτός αν ορίζεται άλλως στον παρόντα κανονισμό.
2.   Ωστόσο, αν ο φερόμενος ως υπαίτιος και ο ζημιωθείς έχουν, κατά τον χρόνο επέλευσης της ζημίας, τη συνήθη διαμονή τους στην ίδια χώρα, εφαρμόζεται το δίκαιο της χώρας αυτής.
3.   Εάν, από το σύνολο των περιστάσεων, συνάγεται ότι η αδικοπραξία εμφανίζει προδήλως στενότερο δεσμό με χώρα άλλη από εκείνη που ορίζεται στις παραγράφους 1 ή 2, εφαρμόζεται το δίκαιο της χώρας αυτής. Ο προδήλως στενότερος δεσμός με άλλη χώρα μπορεί να βασίζεται ιδίως σε προϋπάρχουσα σχέση μεταξύ των μερών, όπως σύμβαση, η οποία συνδέεται στενά με την εν λόγω αδικοπραξία.»
Το ολλανδικό δίκαιο
10
Το άρθρο 305a του βιβλίου 3 του Burgerlijk Wetboek (αστικού κώδικα), που τέθηκε σε ισχύ την 1η Ιουλίου 1994, προβλέπει τα εξής:
«1.   Ίδρυμα ή ένωση που διαθέτει πλήρη δικαιοπρακτική ικανότητα δύναται να ασκήσει αγωγή για την προάσπιση παρεμφερών συμφερόντων άλλων προσώπων, εφόσον ενεργεί σύμφωνα με το καταστατικό του.
[…]
3.   Αγωγή όπως η μνημονευόμενη στην παράγραφο 1 δεν μπορεί να έχει ως αντικείμενο […] χρηματική αποζημίωση.
[…]»
Η διαφορά της κύριας δίκης και τα προδικαστικά ερωτήματα
11
Η BMA NL και η μητρική της εταιρία BMA Groep BV είναι εταιρίες εγκατεστημένες στις Κάτω Χώρες. Η BMA AG, η οποία είναι εγκατεστημένη στη Γερμανία, είναι η μητρική της BMA Groep και, συνεπώς, η «μητρική της μητρικής εταιρίας» της BMA NL. Η BMA Groep, η οποία κατέχει το 100 % των μεριδίων της BMA NL, είναι η μοναδική διαχειρίστρια αυτής.
12
Κατά το χρονικό διάστημα μεταξύ των ετών 2004 και 2011, η BMA AG χορήγησε στην BMA NL δάνεια συνολικού ύψους 38 εκατομμυρίων ευρώ. Κατά τις συμφωνίες χρηματοδότησης, διεθνή δικαιοδοσία έχουν τα γερμανικά δικαστήρια και εφαρμοστέο δίκαιο είναι το γερμανικό. Οι χρηματοδοτήσεις πραγματοποιούνταν μέσω τράπεζας εγκατεστημένης στις Κάτω Χώρες. Η BMA AG παρείχε επίσης σε ορισμένες περιπτώσεις εγγύηση για χρέη της BMA NL, ενώ πραγματοποιούσε και εισφορές στο κεφάλαιο της τελευταίας.
13
Στις αρχές του 2012, η BMA AG έπαψε να στηρίζει οικονομικά την BMA NL. Κατόπιν αυτού, η BMA NL υπέβαλε αίτηση κήρυξης σε πτώχευση. Κηρύχθηκε σε πτώχευση στις 3 Απριλίου 2012.
14
Από τις πληροφορίες που έχει στη διάθεσή του το Δικαστήριο προκύπτει ότι το ενεργητικό της πτωχευτικής περιουσίας της BMA NL δεν επαρκεί για την πλήρη ικανοποίηση όλων των πιστωτών, ότι η πλειονότητα των προσωρινώς επαληθευμένων εγχειρόγραφων απαιτήσεων ανήκει στην BMA AG και σε άλλες εγκατεστημένες στη Γερμανία εταιρίες του ομίλου, καθώς και ότι οι λοιποί πιστωτές που δεν ικανοποιήθηκαν είναι εγκατεστημένοι σε διάφορες άλλες χώρες, τόσο εντός της Ευρωπαϊκής Ένωσης όσο και εκτός αυτής.
15
Στην υπόθεση της κύριας δίκης, ο ZK άσκησε κατά της BMA AG αγωγή, η οποία στο ολλανδικό δίκαιο είναι γνωστή ως «αγωγή Peeters/Gatzen». Πρόκειται για αγωγή εξ αδικοπραξίας ή οιονεί αδικοπραξίας την οποία ασκεί ο σύνδικος κατά τρίτου που φέρεται ότι συμμετείχε στην επέλευση της ζημίας που προκλήθηκε στους πιστωτές κηρυχθείσας σε πτώχευση εταιρίας. Η αγωγή ασκείται για λογαριασμό –όχι όμως και επ’ ονόματι– του συνόλου των πιστωτών και αποσκοπεί στην αποκατάσταση της δυνατότητας είσπραξης των απαιτήσεών τους. Από την έκβαση της δίκης ωφελείται το σύνολο των πιστωτών. Για την έκδοση της σχετικής αποφάσεως δεν απαιτείται η εξέταση της ατομικής κατάστασης εκάστου εξ αυτών.
16
Ο ZK ισχυρίζεται ότι η BMA AG ενήργησε κατά τρόπο αθέμιτο παραβαίνοντας το καθήκον επιμελείας που υπέχει έναντι του συνόλου των πιστωτών της BMA NL και ότι η BMA AG ευθύνεται για τη ζημία που υπέστησαν οι τελευταίοι.
17
Κατά τον σύνδικο πτώχευσης, η παράβαση του ως άνω καθήκοντος συνίσταται, ειδικότερα, στο ότι η BMA AG έπαυσε να χρηματοδοτεί την BMA NL και τούτο είχε ως αποτέλεσμα να καταστεί αναπόφευκτη η πτώχευση της τελευταίας.
18
Κατόπιν ενστάσεως της BMA AG, το Rechtbank Midden‑Nederland (πρωτοδικείο κεντρικών Κάτω Χωρών, Κάτω Χώρες), το οποίο είναι το αιτούν δικαστήριο, έκρινε το 2018 ότι είχε διεθνή δικαιοδοσία να εκδικάσει την αγωγή του συνδίκου βάσει του κανονισμού (ΕΕ) 2015/848 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 20ής Μαΐου 2015, περί των διαδικασιών αφερεγγυότητας (EE 2015, L 141, σ. 19).
19
Το 2019, το ως άνω δικαστήριο έκανε δεκτή, βάσει του άρθρου 8, σημείο 2, του κανονισμού 1215/2012, την αίτηση του Stichting Belangenbehartiging Crediteuren BMA Nederland (στο εξής: Stichting) να παρέμβει στη διαδικασία της κύριας δίκης.
20
Σκοπός του Stichting είναι η προάσπιση των συμφερόντων των πιστωτών της BMA NL που υφίστανται ή έχουν υποστεί ζημία από τις πράξεις ή παραλείψεις της BMA AG. Το Stichting προασπίζεται τα συμφέροντα περισσότερων από 50 πιστωτών, οι απαιτήσεις των οποίων, συλλογικά, ανέρχονται περίπου στο 40 % του συνόλου των επαληθευμένων απαιτήσεων των μη συνδεόμενων με την BMA AG εγχειρόγραφων πιστωτών.
21
Το Stichting ισχυρίζεται επίσης, όπως και ο ZK, ότι η BMA AG ενήργησε κατά τρόπο αθέμιτο έναντι των πιστωτών και ότι υποχρεούται να αποκαταστήσει τη ζημία που, ως εκ τούτου, υπέστησαν οι τελευταίοι. Ωστόσο, ενώ ο σύνδικος ζητεί να πραγματοποιηθεί η καταβολή της αποζημίωσης στην πτωχευτική περιουσία της BMA NL, το Stichting ζητεί να καταβληθούν τα οφειλόμενα ποσά απευθείας σε καθέναν από τους πιστωτές.
22
Η αίτηση του Stichting έλαβε τη μορφή συλλογικής αγωγής, κατά την έννοια του άρθρου 305a του βιβλίου 3 του αστικού κώδικα.
23
Το αιτούν δικαστήριο αναγνωρίζει ότι, λαμβανομένης υπόψη της αποφάσεως της 6ης Φεβρουαρίου 2019, NK (C‑535/17, EU:C:2019:96), εσφαλμένως έκρινε ότι έχει διεθνή δικαιοδοσία βάσει του κανονισμού 2015/848. Θεωρεί, επομένως, ότι πρέπει να εκτιμήσει αν έχει διεθνή δικαιοδοσία να αποφανθεί επί των αιτημάτων του συνδίκου της πτώχευσης και του Stichting, ως παρεμβαίνοντος στη δίκη, βάσει του κανονισμού 1215/2012. Διαπιστώνει ότι το Δικαστήριο, στην απόφαση της 6ης Φεβρουαρίου 2019, NK (C‑535/17, EU:C:2019:96), δεν εξέφερε κρίση επί των εν λόγω ζητημάτων και υφίσταται συναφώς εύλογη αμφιβολία.
24
Το γεγονός ότι πρόκειται για συλλογική αγωγή η οποία ασκήθηκε για λογαριασμό μέρους του συνόλου των πιστωτών δυσχεραίνει επίσης τον προσδιορισμό του δικαίου το οποίο εφαρμόζεται στη «χώρ[α] στην οποία επέρχεται η ζημία» κατά την έννοια του άρθρου 4, παράγραφος 1, του κανονισμού Ρώμη ΙΙ και, ως εκ τούτου, το συγκεκριμένο ζήτημα χρήζει επίσης ερμηνείας από το Δικαστήριο.
25
Υπό τις συνθήκες αυτές, το Rechtbank Midden‑Nederland (πρωτοδικείο κεντρικών Κάτω Χωρών) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
«1)
α)
Έχει η φράση “του τόπου όπου συνέβη [...] το ζημιογόνο γεγονός” στο άρθρο 7, σημείο 2, του [κανονισμού 1215/2012] την έννοια ότι “τόπος όπου συνέβη το γενεσιουργό της ζημίας γεγονός” (Handlungsort) είναι ο τόπος όπου είναι εγκατεστημένη η εταιρία η οποία δεν είναι σε θέση να ικανοποιήσει τις απαιτήσεις των πιστωτών της, όταν η αδυναμία της εταιρίας οφείλεται στο ότι η “μητρική της μητρικής εταιρίας” της παρέβη το καθήκον επιμελείας που υπέχει έναντι των εν λόγω πιστωτών;
β)
Έχει η φράση “του τόπου όπου συνέβη [...] το ζημιογόνο γεγονός” στο άρθρο 7, σημείο 2, του [κανονισμού 1215/2012] την έννοια ότι “τόπος επελεύσεως της ζημίας” (Erfolgsort) είναι ο τόπος όπου είναι εγκατεστημένη η εταιρία η οποία δεν είναι σε θέση να ικανοποιήσει τις απαιτήσεις των πιστωτών της, όταν η αδυναμία της εταιρίας οφείλεται στο ότι η “μητρική της μητρικής εταιρίας” της παρέβη το καθήκον επιμελείας που υπέχει έναντι των εν λόγω πιστωτών;
γ)
Απαιτείται η συνδρομή πρόσθετων περιστάσεων προκειμένου να θεμελιωθεί η διεθνής δικαιοδοσία του δικαστηρίου του τόπου όπου είναι εγκατεστημένη η εταιρία η οποία δεν εκπληρώνει τις υποχρεώσεις της, και, σε περίπτωση καταφατικής απάντησης, ποιες είναι οι περιστάσεις αυτές;
δ)
Έχει σημασία για τον προσδιορισμό της διεθνούς δικαιοδοσίας του δικαστηρίου βάσει του άρθρου 7, σημείο 2, του [κανονισμού 1215/2012] το γεγονός ότι ο Ολλανδός σύνδικος της πτωχεύσεως της εταιρίας, η οποία δεν είναι σε θέση να ικανοποιήσει τις απαιτήσεις των πιστωτών της, άσκησε αγωγή αποζημίωσης εξ αδικοπραξίας στο πλαίσιο του εκ του νόμου καθήκοντός του για τη ρευστοποίηση της πτωχευτικής περιουσίας, για λογαριασμό (μολονότι όχι επ’ ονόματι) του συνόλου των πιστωτών; Μια τέτοια αγωγή έχει ως αποτέλεσμα να μην εξετάζεται η ατομική θέση των επιμέρους πιστωτών, ενώ ο εναγόμενος τρίτος δεν έχει στη διάθεσή του έναντι του συνδίκου της πτωχεύσεως όλα τα μέσα άμυνας που θα είχε ενδεχομένως στη διάθεσή του έναντι των επιμέρους πιστωτών.
ε)
Έχει σημασία για τον προσδιορισμό της διεθνούς δικαιοδοσίας του δικαστηρίου βάσει του άρθρου 7, σημείο 2, του [κανονισμού 1215/2012] το γεγονός ότι η κατοικία μέρους των πιστωτών, για λογαριασμό των οποίων ασκεί ο σύνδικος της πτωχεύσεως την αγωγή, δεν βρίσκεται στο έδαφος της Ευρωπαϊκής Ένωσης;
2)
Διαφέρει η απάντηση στο πρώτο ερώτημα εάν πρόκειται για αγωγή ασκηθείσα από ίδρυμα το οποίο έχει σκοπό την προάσπιση των συλλογικών συμφερόντων των πιστωτών που υπέστησαν ζημία κατά την έννοια του πρώτου ερωτήματος; Μια τέτοια συλλογική αγωγή έχει ως αποτέλεσμα να μην εξετάζεται στη σχετική δίκη α) ποιος είναι ο τόπος της κατοικίας των πιστωτών αυτών, β) υπό ποιες ειδικές περιστάσεις γεννήθηκαν οι απαιτήσεις των επιμέρους πιστωτών κατά της εταιρίας, και γ) κατά πόσον υφίσταται έναντι των επιμέρους πιστωτών καθήκον επιμελείας κατά τα προεκτεθέντα και εάν αυτό παραβιάστηκε.
3)
Έχει το άρθρο 8, σημείο 2, του [κανονισμού 1215/2012] την έννοια ότι, ανακαλώντας την απόφασή του με την οποία έκρινε ότι έχει διεθνή δικαιοδοσία για την εκδίκαση της κύριας αγωγής, το δικαστήριο ενώπιον του οποίου ασκήθηκε η εν λόγω αγωγή χάνει αυτομάτως και τη διεθνή δικαιοδοσία του για την εκδίκαση της ασκηθείσας παρεμβάσεως;
4)
α)
Έχει το άρθρο 4, παράγραφος 1, του [κανονισμού Ρώμη II] την έννοια ότι “χώρα στην οποία επέρχεται η ζημία” είναι εκείνη στην οποία είναι εγκατεστημένη η εταιρία η οποία δεν είναι σε θέση να αποκαταστήσει τη ζημία που υπέστησαν οι πιστωτές της λόγω της προαναφερθείσας παραβίασης του καθήκοντος επιμελείας;
β)
Έχει σημασία για τον προσδιορισμό της χώρας αυτής το γεγονός ότι οι αγωγές ασκήθηκαν από τον σύνδικο πτώχευσης στο πλαίσιο του εκ του νόμου καθήκοντός του για τη ρευστοποίηση της πτωχευτικής περιουσίας και από εκπρόσωπο συλλογικών συμφερόντων (collectieve belangenbehartiger) για λογαριασμό (μολονότι όχι επ’ ονόματι) του συνόλου των πιστωτών;
γ)
Έχει σημασία για τον προσδιορισμό της χώρας αυτής το γεγονός ότι μέρος των πιστωτών διαμένει εκτός του εδάφους της Ευρωπαϊκής Ένωσης;
δ)
Συνεπάγεται η ύπαρξη, μεταξύ της κηρυχθείσας σε πτώχευση ολλανδικής εταιρίας και της “μητρικής της μητρικής εταιρίας” της, συμφωνιών χρηματοδότησης στις οποίες συμφωνήθηκε με ρήτρα παρέκτασης η διεθνής δικαιοδοσία των γερμανικών δικαστηρίων και η εφαρμογή του γερμανικού δικαίου, ότι η φερόμενη αδικοπραξία της BMA AG εμφανίζει προδήλως στενότερο δεσμό με χώρα διαφορετική από τις Κάτω Χώρες, σύμφωνα με το άρθρο 4, παράγραφος 3, του κανονισμού Ρώμη ΙΙ;»
Επί των προδικαστικών ερωτημάτων
Επί του πρώτου ερωτήματος
26
Με το πρώτο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί να διευκρινιστεί, κατ’ ουσίαν, αν το άρθρο 7, σημείο 2, του κανονισμού 1215/2012 έχει την έννοια ότι τα δικαστήρια του τόπου στον οποίο είναι εγκατεστημένη εταιρία που περιήλθε σε αδυναμία να ικανοποιήσει τις απαιτήσεις των πιστωτών της, για τον λόγο ότι η «μητρική της μητρικής εταιρίας» της παρέβη το καθήκον επιμελείας που υπέχει έναντι των πιστωτών της πρώτης εταιρίας, έχουν διεθνή δικαιοδοσία να εκδικάσουν συλλογική αγωγή αποζημίωσης εξ αδικοπραξίας ή οιονεί αδικοπραξίας, την οποία άσκησε ο σύνδικος της πτώχευσης της εν λόγω εταιρίας στο πλαίσιο του εκ του νόμου καθήκοντός του για τη ρευστοποίηση της πτωχευτικής περιουσίας, για λογαριασμό, αλλά όχι επ’ ονόματι, του συνόλου των πιστωτών, οι οποίοι θα πρέπει στη συνέχεια να επιδιώξουν ατομικώς την αποζημίωσή τους.
27
Κατ’ αρχάς, υπενθυμίζεται ότι, καθόσον, σύμφωνα με την αιτιολογική σκέψη 34 του κανονισμού 1215/2012, αυτός καταργεί και αντικαθιστά τον κανονισμό 44/2001, ο οποίος αντικατέστησε με τη σειρά του τη Σύμβαση των Βρυξελλών του 1968, η διατυπωθείσα από το Δικαστήριο ερμηνεία των διατάξεων των τελευταίων ως άνω νομοθετημάτων ισχύει και για τον κανονισμό 1215/2012, εφόσον οι διατάξεις αυτές μπορούν να χαρακτηριστούν ως «ισοδύναμες». Τούτο ισχύει στην περίπτωση του άρθρου 5, σημείο 3, της Συμβάσεως αυτής, όπως έχει τροποποιηθεί, καθώς και του κανονισμού 44/2001, αφενός, και του άρθρου 7, σημείο 2, του κανονισμού 1215/2012, αφετέρου (απόφαση της 12ης Μαΐου 2021, Vereniging van Effectenbezitters, C‑709/19, EU:C:2021:377, σκέψη 23 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
28
Επίσης, υπενθυμίζεται ότι, κατά πάγια νομολογία, ο κανόνας περί ειδικής βάσεως διεθνούς δικαιοδοσίας που προβλέπεται στο άρθρο 7, σημείο 2, του κανονισμού 1215/2012, ο οποίος επιτρέπει στον ενάγοντα να ασκήσει αγωγή εξ αδικοπραξίας ή οιονεί αδικοπραξίας ενώπιον του δικαστηρίου του τόπου όπου συνέβη ή ενδέχεται να συμβεί το ζημιογόνο γεγονός, χρήζει αυτοτελούς και στενής ερμηνείας (απόφαση της 12ης Μαΐου 2021, Vereniging van Effectenbezitters, C‑709/19, EU:C:2021:377, σκέψη 24 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
29
Συνεπώς, ο κανόνας ειδικής δικαιοδοσίας που προβλέπει η ως άνω διάταξη, κατά παρέκκλιση από τον γενικό κανόνα της δικαιοδοσίας των δικαστηρίων της κατοικίας του εναγομένου ο οποίος διατυπώνεται στο άρθρο 4 του εν λόγω κανονισμού, στηρίζεται στην ύπαρξη ιδιαιτέρως στενού συνδέσμου μεταξύ της διαφοράς και του δικαστηρίου του τόπου όπου συνέβη το ζημιογόνο γεγονός, συνδέσμου ο οποίος δικαιολογεί την απονομή διεθνούς δικαιοδοσίας στο εν λόγω δικαστήριο για λόγους ορθής απονομής της δικαιοσύνης και αποτελεσματικής οργανώσεως της δίκης (πρβλ. αποφάσεις της 18ης Ιουλίου 2013, ÖFAB, C‑147/12, EU:C:2013:490, σκέψη 49, και της 24ης Νοεμβρίου 2020, Wikingerhof, C‑59/19, EU:C:2020:950, σκέψη 28).
30
Πράγματι, στις ενοχές εξ αδικοπραξίας ή οιονεί αδικοπραξίας, ο δικαστής του τόπου όπου συνέβη ή ενδέχεται να συμβεί το ζημιογόνο γεγονός είναι κατά κανόνα ο πλέον κατάλληλος να αποφανθεί, ιδίως για λόγους εγγύτητας με τη διαφορά και εύκολης διεξαγωγής των αποδείξεων (απόφαση της 18ης Ιουλίου 2013, ÖFAB, C‑147/12, EU:C:2013:490, σκέψη 50).
31
Το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι, όσον αφορά αγωγές με τις οποίες ζητείται να κριθούν υπεύθυνοι για τις οφειλές εταιρίας, η οποία έχει τεθεί υπό εκκαθάριση, ένα μέλος του διοικητικού συμβουλίου και ένας μέτοχος αυτής, ο κατά το άρθρο 5, σημείο 3, του κανονισμού 44/2001 «τόπος όπου συνέβη ή ενδέχεται να συμβεί το ζημιογόνο γεγονός» βρίσκεται στον τόπο με τον οποίο συνδέονται οι δραστηριότητες που ασκήθηκαν εκ μέρους της εν λόγω εταιρίας καθώς και η σχετική με τις δραστηριότητες αυτές οικονομική κατάσταση, ο τόπος δε αυτός, στην υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση της 18ης Ιουλίου 2013, ÖFAB (C‑147/12, EU:C:2013:490), προέκυπτε ότι ήταν ο τόπος της έδρας της εν λόγω εταιρίας (απόφαση της 18ης Ιουλίου 2013, ÖFAB, C‑147/12, EU:C:2013:490, σκέψεις 54 και 55).
32
Εν προκειμένω, πρέπει να γίνει δεκτό, κατ’ αναλογίαν, ότι, και στην περίπτωση που κρίνεται η διεθνής δικαιοδοσία για την εκδίκαση αγωγής αποζημίωσης ασκηθείσας από τον σύνδικο της πτώχευσης εταιρίας η οποία αδυνατεί να ικανοποιήσει τις απαιτήσεις των πιστωτών της, κατά της «μητρικής της μητρικής εταιρίας» της, για τον λόγο ότι η τελευταία αυτή εταιρία παρέβη το καθήκον επιμελείας που υπέχει έναντι των πιστωτών της εταιρίας που πτώχευσε, ο τόπος της έδρας της εταιρίας αποτελεί τον τόπο όπου συνέβη ή ενδέχεται να συμβεί το ζημιογόνο γεγονός, κατά την έννοια του άρθρου 7, σημείο 2, του κανονισμού 1215/2012.
33
Συγκεκριμένα, μπορεί να γίνει δεκτό ότι τα στοιχεία σχετικά με την εξέλιξη της οικονομικής κατάστασης της κηρυχθείσας σε πτώχευση εταιρίας, με βάση τα οποία μπορεί να εκτιμηθεί η ύπαρξη και η έκταση της προβαλλόμενης εν προκειμένω παράβασης του καθήκοντος επιμελείας, είναι διαθέσιμα στον τόπο στον οποίο είναι εγκατεστημένη η εν λόγω εταιρία.
34
Για τους λόγους αυτούς, από πλευράς ορθής απονομής της δικαιοσύνης και αποτελεσματικής οργανώσεως της δίκης, υφίσταται ιδιαιτέρως στενός σύνδεσμος μεταξύ της ασκηθείσας αγωγής και του εν λόγω τόπου, όπως απαιτεί η νομολογία που μνημονεύεται στη σκέψη 29 της παρούσας αποφάσεως. Εξάλλου, όπως υπογραμμίζεται στην αιτιολογική σκέψη 15 του κανονισμού 1215/2012, ο τόπος στον οποίο είναι εγκατεστημένη η εταιρία παρουσιάζει υψηλό βαθμό προβλεψιμότητας τόσο για τον ενάγοντα όσο και για την εναγόμενη εταιρία.
35
Αντιθέτως, η ζημία που υπέστη εμμέσως κάθε πιστωτής της κηρυχθείσας σε πτώχευση εταιρίας δεν ασκεί επιρροή για την εφαρμογή του άρθρου 7, σημείο 2, του κανονισμού 1215/2012 στην αγωγή που ασκεί ο σύνδικος στο πλαίσιο του εκ του νόμου καθήκοντός του για τη ρευστοποίηση της πτωχευτικής περιουσίας (βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 11ης Ιανουαρίου 1990, Dumez France και Tracoba, C‑220/88, EU:C:1990:8, σκέψη 21).
36
Επομένως, πρέπει να γίνει δεκτό ότι, σύμφωνα με το άρθρο 7, σημείο 2, του κανονισμού, το δικαστήριο στην περιφέρεια του οποίου είναι εγκατεστημένη η κηρυχθείσα σε πτώχευση εταιρία έχει διεθνή δικαιοδοσία να εκδικάσει συλλογική αγωγή αποζημίωσης εξ αδικοπραξίας ή οιονεί αδικοπραξίας, την οποία άσκησε ο σύνδικος της πτώχευσης στο πλαίσιο του εκ του νόμου καθήκοντός του για τη ρευστοποίηση της πτωχευτικής περιουσίας.
37
Δεν ασκεί συναφώς επιρροή το γεγονός ότι μια τέτοια αγωγή δεν αφορά την ατομική κατάσταση καθενός από τους πιστωτές και, ως εκ τούτου, ο τρίτος του οποίου ζητείται να αναγνωριστεί η ευθύνη δεν μπορεί να επικαλεστεί έναντι του συνδίκου που ενεργεί στο πλαίσιο του εκ του νόμου καθήκοντός του όλα τα μέσα άμυνας τα οποία ενδεχομένως διαθέτει έναντι ορισμένων μεμονωμένων πιστωτών.
38
Συγκεκριμένα, περιστάσεις όπως οι ανωτέρω, οι οποίες αφορούν ειδικά το είδος της αγωγής που προβλέπεται στο εφαρμοστέο εθνικό δίκαιο, δεν μπορούν να επηρεάσουν την αυτοτελή ερμηνεία του άρθρου 7, σημείο 2, του κανονισμού 1215/2012, το οποίο, με την ευρεία διατύπωσή του, καλύπτει μεγάλη ποικιλία ειδών ευθύνης (απόφαση της 30ής Νοεμβρίου 1976, Bier, 21/76, EU:C:1976:166, σκέψη 18), δεδομένου ότι η αναγωγή σε κριτήρια εκτιμήσεως του εθνικού ουσιαστικού δικαίου θα προσέκρουε στους επιδιωκόμενους από τον εν λόγω κανονισμό σκοπούς της ενοποιήσεως των κανόνων περί διεθνούς δικαιοδοσίας και της ασφάλειας δικαίου (βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 16ης Μαΐου 2013, Melzer, C‑228/11, EU:C:2013:305, σκέψεις 34 και 35).
39
Εξάλλου, δεδομένου ότι το Δικαστήριο έχει διευκρινίσει ότι το άρθρο 7, σημείο 2, του κανονισμού 1215/2012 καλύπτει και αμιγώς αναγνωριστικές αγωγές οι οποίες χρησιμεύουν ως βάση για τη μετέπειτα άσκηση αγωγών αποζημίωσης (βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 5ης Φεβρουαρίου 2004, DFDS Torline, C‑18/02, EU:C:2004:74, σκέψη 28), πρέπει να γίνει δεκτό ότι για τη θεμελίωση της διεθνούς δικαιοδοσίας βάσει της διάταξης αυτής δεν ασκεί επιρροή το γεγονός ότι, στο πλαίσιο συλλογικής αγωγής ασκηθείσας από τον σύνδικο, δεν εξετάζεται η ατομική κατάσταση κάθε πιστωτή ο οποίος, προκειμένου να αποζημιωθεί, δύναται να στηριχθεί στην εκδοθησόμενη επί της αγωγής απόφαση.
40
Συνεπώς, στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι το άρθρο 7, σημείο 2, του κανονισμού 1215/2012 έχει την έννοια ότι τα δικαστήρια του τόπου στον οποίο είναι εγκατεστημένη η εταιρία που περιήλθε σε αδυναμία να ικανοποιήσει τις απαιτήσεις των πιστωτών της, για τον λόγο ότι η «μητρική της μητρικής εταιρίας» της παρέβη το καθήκον επιμελείας που υπέχει έναντι των πιστωτών της πρώτης εταιρίας, έχουν διεθνή δικαιοδοσία να εκδικάσουν συλλογική αγωγή αποζημίωσης εξ αδικοπραξίας ή οιονεί αδικοπραξίας, την οποία άσκησε ο σύνδικος της πτώχευσης της εν λόγω εταιρίας στο πλαίσιο του εκ του νόμου καθήκοντός του για τη ρευστοποίηση της πτωχευτικής περιουσίας, για λογαριασμό, αλλά όχι επ’ ονόματι, του συνόλου των πιστωτών.
Επί του δευτέρου ερωτήματος
41
Με το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν η απάντηση στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα διαφέρει αν συνεκτιμηθεί ότι, στην υπόθεση της κύριας δίκης, ένα ίδρυμα ενεργεί για την προάσπιση των συλλογικών συμφερόντων των πιστωτών και η ασκηθείσα προς τον σκοπό αυτόν αγωγή δεν λαμβάνει υπόψη τις ατομικές περιστάσεις που αφορούν κάθε πιστωτή.
42
Εφόσον όμως το Stichting απλώς παρεμβαίνει στην υπόθεση της κύριας δίκης, η κατάστασή του και τα δικονομικά προνόμια που του παρέχει το εφαρμοστέο δίκαιο δεν μπορούν να επηρεάσουν το ζήτημα κατά πόσον το αιτούν δικαστήριο έχει διεθνή δικαιοδοσία να εκδικάσει την αγωγή που άσκησε ο σύνδικος.
43
Επομένως, το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα πρέπει να απαντηθεί υπό την έννοια ότι δεν διαφέρει η απάντηση στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα αν συνεκτιμηθεί ότι, στην υπόθεση της κύριας δίκης, ένα ίδρυμα ενεργεί για την προάσπιση των συλλογικών συμφερόντων των πιστωτών και η ασκηθείσα προς τον σκοπό αυτόν αγωγή δεν λαμβάνει υπόψη τις ατομικές περιστάσεις που αφορούν κάθε πιστωτή.
Επί του τρίτου ερωτήματος
44
Με το τρίτο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν το άρθρο 8, σημείο 2, του κανονισμού 1215/2012 έχει την έννοια ότι το επιληφθέν της κύριας αγωγής δικαστήριο, σε περίπτωση που ανακαλέσει την απόφασή του με την οποία έκρινε ότι έχει διεθνή δικαιοδοσία για την εκδίκαση της αγωγής αυτής, χάνει αυτομάτως και τη διεθνή δικαιοδοσία να αποφανθεί επί των αιτημάτων του παρεμβαίνοντος.
45
Βάσει του άρθρου 8, σημείο 2, του ως άνω κανονισμού, το δικαστήριο το οποίο έχει διεθνή δικαιοδοσία για την εκδίκαση της κύριας αγωγής έχει επίσης δικαιοδοσία, κατ’ αρχήν, και για την εκδίκαση τυχόν αίτησης παρέμβασης. Εξ αυτού συνάγεται, αντιθέτως, ότι αν το εν λόγω δικαστήριο ανακαλέσει την απόφασή του σχετικά με την κύρια αγωγή, κρίνοντας ότι δεν έχει εν τέλει διεθνή δικαιοδοσία για την εκδίκασή της, δεν μπορεί να έχει διεθνή δικαιοδοσία ούτε και για την εκδίκαση της αίτησης παρέμβασης.
46
Πρέπει να γίνει δεκτό ότι ερμηνεία αντίθετη προς την ως άνω διάταξη θα αντέκειτο στους σκοπούς για τους οποίους αυτή θεσπίστηκε και οι οποίοι συνίστανται, αφενός, στο να ελαχιστοποιηθεί η πιθανότητα παράλληλης εκδικάσεως της ίδιας υπόθεσης και να αποφεύγεται το ενδεχόμενο να εκδίδονται σε δύο κράτη μέλη ασυμβίβαστες μεταξύ τους αποφάσεις και, αφετέρου, στο να προβλέπεται δωσιδικία βάσει του στενού συνδέσμου μεταξύ του δικαστηρίου και της διαφοράς, προς διευκόλυνση του έργου της δικαιοσύνης (πρβλ. απόφαση της 21ης Ιανουαρίου 2016, SOVAG, C‑521/14, EU:C:2016:41, σκέψη 38).
47
Συγκεκριμένα, η κατά τα ως άνω διατήρηση της διεθνούς δικαιοδοσίας μόνον ως προς την αίτηση παρέμβασης θα είχε, κατ’ ανάγκην, ως αποτέλεσμα την παράλληλη εκδίκαση της ίδιας υπόθεσης.
48
Συνεπώς, στο τρίτο προδικαστικό ερώτημα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι το άρθρο 8, σημείο 2, του κανονισμού 1215/2012 έχει την έννοια ότι το επιληφθέν της κύριας αγωγής δικαστήριο, σε περίπτωση που ανακαλέσει την απόφασή του με την οποία έκρινε ότι έχει διεθνή δικαιοδοσία για την εκδίκαση της αγωγής αυτής, χάνει αυτομάτως και τη διεθνή δικαιοδοσία να αποφανθεί επί των αιτημάτων του παρεμβαίνοντος.
Επί του τετάρτου ερωτήματος
49
Με το τέταρτο προδικαστικό ερώτημα, το οποίο πρέπει να εξεταστεί ως σύνολο, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν το άρθρο 4 του κανονισμού Ρώμη ΙΙ έχει την έννοια ότι το εφαρμοστέο δίκαιο σε υποχρέωση αποζημίωσης απορρέουσα από το καθήκον επιμελείας που υπέχει η «μητρική της μητρικής εταιρίας» μιας κηρυχθείσας σε πτώχευση εταιρίας είναι, κατ’ αρχήν, το δίκαιο της χώρας στην οποία η τελευταία είναι εγκατεστημένη.
50
Κατ’ αρχάς, θα πρέπει να εξακριβωθεί κατά πόσον η επίμαχη στην κύρια δίκη ευθύνη εμπίπτει στο δίκαιο των εταιριών και, κατά συνέπεια, εξαιρείται από το πεδίο εφαρμογής του κανονισμού Ρώμη II βάσει του άρθρου 1, παράγραφος 2, στοιχείο δʹ, του εν λόγω κανονισμού. Συγκεκριμένα, μολονότι τυπικά το αιτούν δικαστήριο οριοθέτησε το ερώτημά του στο ζήτημα της ερμηνείας ορισμένης διάταξης του δικαίου της Ένωσης, τούτο δεν εμποδίζει το Δικαστήριο να του παράσχει όλα τα στοιχεία περί ερμηνείας του δικαίου της Ένωσης που μπορεί να αποδειχθούν χρήσιμα για την εκδίκαση της υπόθεσης της οποίας έχει επιληφθεί (απόφαση της 15ης Ιουλίου 2021, DocMorris, C‑190/20, EU:C:2021:609, σκέψη 23 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
51
Η συγκεκριμένη διάταξη αφορά τις εξωσυμβατικές ενοχές που απορρέουν από το δίκαιο των εταιριών και άλλων ενώσεων ή νομικών προσώπων όσον αφορά θέματα όπως η ίδρυση, με εγγραφή στο μητρώο ή κατ’ άλλον τρόπο, η ικανότητα δικαίου, η εσωτερική λειτουργία και η εκκαθάριση των εν λόγω οντοτήτων, καθώς και η προσωπική ευθύνη των εταίρων και των οργάνων για τις υποχρεώσεις των εν λόγω οντοτήτων και η προσωπική ευθύνη των ελεγκτών έναντι της εταιρίας ή των οργάνων της κατά τον έλεγχο των λογιστικών εγγράφων.
52
Υπενθυμίζεται ότι το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι η αντίστοιχη εξαίρεση ζητημάτων που ανάγονται στο δίκαιο των εταιριών, ενώσεων και νομικών προσώπων από το πεδίο εφαρμογής του κανονισμού (ΕΚ) 593/2008 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 17ης Ιουνίου 2008, για το εφαρμοστέο δίκαιο στις συμβατικές ενοχές (Ρώμη Ι) (ΕΕ 2008, L 177, σ. 6), όπως προβλέπεται στο άρθρο 1, παράγραφος 2, στοιχείο στʹ, του εν λόγω κανονισμού, αφορά αποκλειστικώς τις οργανικές πτυχές των εν λόγω οντοτήτων (απόφαση της 3ης Οκτωβρίου 2019, Verein für Konsumenteninformation, C‑272/18, EU:C:2019:827, σκέψη 35 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
53
Όπως επισήμανε ο γενικός εισαγγελέας στο σημείο 54 των προτάσεών του, αφενός, η προσωπική ευθύνη των εταίρων και των διαχειριστών, υπό την ιδιότητά τους αυτή, για τις υποχρεώσεις της εταιρίας, της ένωσης ή του νομικού προσώπου και, αφετέρου, η προσωπική ευθύνη των ελεγκτών έναντι της εταιρίας ή των οργάνων της κατά τον νόμιμο έλεγχο των λογιστικών εγγράφων, στις οποίες αναφέρεται το άρθρο 1, παράγραφος 2, στοιχείο δʹ, του κανονισμού Ρώμη II, δεν αποτελούν οργανικές πτυχές των εν λόγω εταιριών, ενώσεων και νομικών προσώπων και, ως εκ τούτου, το περιεχόμενο της προβλεπόμενης εξαίρεσης θα πρέπει να διευκρινιστεί με την εφαρμογή ενός λειτουργικού κριτηρίου.
54
Δεδομένου ότι ο σκοπός για τον οποίο θεσπίστηκε η εξαίρεση αυτή έγκειται στη βούληση του νομοθέτη να διατηρηθούν υπό το ενιαίο καθεστώς του lex societatis οι πτυχές για τις οποίες υφίσταται συγκεκριμένη λύση που προκύπτει από τη σύνδεσή τους με τη λειτουργία και τη δράση εταιρίας, ένωσης ή νομικού προσώπου, θα πρέπει να εξακριβώνεται σε κάθε συγκεκριμένη περίπτωση αν η εξωσυμβατική υποχρέωση των εταίρων, των διαχειριστών ή των ελεγκτών στους οποίους αναφέρεται το άρθρο 1, παράγραφος 2, στοιχείο δʹ, του κανονισμού Ρώμη II υφίσταται για λόγους που άπτονται αμιγώς του εταιρικού δικαίου ή αν υφίσταται για λόγους που δεν έχουν σχέση με το δίκαιο αυτό.
55
Όσον αφορά ειδικότερα την παράβαση του επίμαχου στην κύρια δίκη καθήκοντος επιμελείας, πρέπει να γίνει διάκριση αναλόγως του αν πρόκειται για το ειδικό καθήκον επιμελείας το οποίο απορρέει από τη σχέση μεταξύ του οργάνου και της εταιρίας και δεν εμπίπτει στο καθ’ ύλην πεδίο εφαρμογής του κανονισμού Ρώμη ΙΙ ή για το γενικό καθήκον επιμελείας erga omnes, το οποίο εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του εν λόγω κανονισμού. Η εκτίμηση αυτή εναπόκειται αποκλειστικώς στο αιτούν δικαστήριο.
56
Όσον αφορά το ζήτημα αν, στην περίπτωση που βάσει της εκτιμήσεως αυτής το αιτούν δικαστήριο διαπιστώσει ότι τυγχάνει εφαρμογής ο κανονισμός Ρώμη ΙΙ, το άρθρο 4, παράγραφος 1, του εν λόγω κανονισμού έχει την έννοια ότι η «χώρα στην οποία επέρχεται η ζημία» είναι εκείνη όπου είναι εγκατεστημένη η εταιρία η οποία δεν παρέχει αποζημίωση στους πιστωτές της για τη ζημία που υπέστησαν λόγω του ότι η «μητρική της μητρικής εταιρίας» της παρέβη το καθήκον επιμελείας, από τη σκέψη 35 της παρούσας αποφάσεως προκύπτει ότι η επίμαχη στην κύρια δίκη ζημία εκδηλώνεται, κατά πρώτον, στην περιουσία της κηρυχθείσας σε πτώχευση εταιρίας και, ως εκ τούτου, για τους πιστωτές της εταιρίας αυτής αποτελεί μόνον έμμεση ζημία.
57
Πλην όμως, το άρθρο 4, παράγραφος 1, του εν λόγω κανονισμού διευκρινίζει ότι δεν ασκεί επιρροή ούτε η χώρα στην οποία έλαβε χώρα το ζημιογόνο γεγονός ούτε η χώρα στην οποία θα μπορούσε αυτό να παράγει έμμεσα αποτελέσματα.
58
Συναφώς, το Δικαστήριο έχει επισημάνει ότι, όταν είναι δυνατόν να προσδιοριστεί η επέλευση άμεσης ζημίας, ο τόπος της άμεσης ζημίας είναι το κρίσιμο συνδετικό στοιχείο για τον προσδιορισμό του εφαρμοστέου δικαίου, ανεξαρτήτως των έμμεσων αποτελεσμάτων του ζημιογόνου γεγονότος (πρβλ. απόφαση της 10ης Δεκεμβρίου 2015, Lazar, C‑350/14, EU:C:2015:802, σκέψη 25).
59
Εξάλλου, από τη νομολογία του Δικαστηρίου σχετικά με τη διεθνή δικαιοδοσία ως προς τις ενοχές εξ αδικοπραξίας ή οιονεί αδικοπραξίας προκύπτει ότι ο τόπος όπου πραγματοποιήθηκε η ζημία είναι εκείνος στον οποίο εκδηλώθηκε η αρχική ζημία που υπέστησαν οι άμεσα ζημιωθέντες (πρβλ. απόφαση της 11ης Ιανουαρίου 1990, Dumez France και Tracoba, C‑220/88, EU:C:1990:8, σκέψη 22).
60
Σύμφωνα με την απαίτηση περί συνεκτικής εφαρμογής, η οποία διαλαμβάνεται στην αιτιολογική σκέψη 7 του κανονισμού Ρώμη II, η ως άνω νομολογία πρέπει να λαμβάνεται υπόψη και για τους σκοπούς της ερμηνείας του εν λόγω κανονισμού (πρβλ. απόφαση της 21ης Ιανουαρίου 2016, ERGO Insurance και Gjensidige Baltic, C‑359/14 και C‑475/14, EU:C:2016:40, σκέψη 43).
61
Επομένως, η χώρα στην οποία επέρχεται η ζημία, κατά την έννοια του άρθρου 4, παράγραφος 1, του κανονισμού Ρώμη ΙΙ, είναι η χώρα όπου είναι εγκατεστημένη η εταιρία η οποία δεν προσφέρει αποζημίωση για τη ζημία που υπέστησαν οι πιστωτές της λόγω του ότι η «μητρική της μητρικής εταιρίας» της παρέβη το καθήκον επιμελείας.
62
Όσον αφορά, κατά δεύτερον, το γεγονός ότι στην υπόθεση της κύριας δίκης ασκήθηκαν αγωγές είτε από σύνδικο, στο πλαίσιο του εκ του νόμου καθήκοντός του για ρευστοποίηση της πτωχευτικής περιουσίας, είτε από πρόσωπο το οποίο μεριμνά για την προάσπιση των συλλογικών συμφερόντων των πιστωτών για λογαριασμό –αλλά όχι εξ ονόματος– του συνόλου των πιστωτών, επισημαίνεται εξαρχής ότι, σύμφωνα με το καθεστώς που θεσπίζει ο κανονισμός Ρώμη ΙΙ, δεν ασκούν επιρροή όσον αφορά τον προσδιορισμό του τόπου επελεύσεως της ζημίας ούτε το πρόσωπο το οποίο ασκεί την αγωγή ούτε και το είδος της αγωγής.
63
Όσον αφορά το επιχείρημα περί του ότι μεταξύ της κηρυχθείσας σε πτώχευση εταιρίας, αφενός, και της «μητρικής της μητρικής εταιρίας» της, αφετέρου, είχε συναφθεί συμφωνία χρηματοδότησης στην οποία περιλαμβάνεται ρήτρα παρέκτασης διεθνούς δικαιοδοσίας, επισημαίνεται ότι, κατά το άρθρο 4, παράγραφος 3, του κανονισμού Ρώμη ΙΙ, ο προδήλως στενότερος δεσμός με άλλη χώρα μπορεί να βασίζεται ιδίως σε προϋπάρχουσα σχέση μεταξύ των μερών, όπως μια σύμβαση, η οποία συνδέεται στενά με την εν λόγω αδικοπραξία.
64
Όπως επισήμανε πάντως ο γενικός εισαγγελέας στα σημεία 89 και 92 των προτάσεών του, η ύπαρξη τέτοιας σχέσης δεν αρκεί αφ’ εαυτής για να αποκλειστεί η εφαρμογή του εφαρμοστέου βάσει του άρθρου 4, παράγραφοι 1 ή 2, δικαίου, ούτε και παρέχει δυνατότητα αυτόματης εφαρμογής του δικαίου της σύμβασης στην εξωσυμβατική ενοχή.
65
Συγκεκριμένα, ο δικαστής διαθέτει, βάσει του άρθρου 4, παράγραφος 3, του κανονισμού Ρώμη ΙΙ, περιθώριο εκτιμήσεως ως προς το εάν υφίσταται σημαντικός δεσμός μεταξύ της εξωσυμβατικής ενοχής και της χώρας της οποίας το δίκαιο διέπει την προϋπάρχουσα σχέση. Μόνον εφόσον κρίνει ότι επαληθεύεται τέτοιος δεσμός οφείλει να εφαρμόσει το δίκαιο της χώρας αυτής.
66
Επομένως, στο τέταρτο προδικαστικό ερώτημα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι το άρθρο 4 του κανονισμού Ρώμη ΙΙ έχει την έννοια ότι το εφαρμοστέο δίκαιο σε υποχρέωση αποζημίωσης απορρέουσα από το καθήκον επιμελείας που υπέχει η «μητρική της μητρικής εταιρίας» μιας κηρυχθείσας σε πτώχευση εταιρίας είναι, κατ’ αρχήν, το δίκαιο της χώρας στην οποία η τελευταία είναι εγκατεστημένη, καίτοι η προηγούμενη σύναψη μεταξύ των δύο αυτών εταιριών συμφωνίας χρηματοδότησης που περιλαμβάνει ρήτρα παρέκτασης διεθνούς δικαιοδοσίας αποτελεί περίσταση δυνάμενη να θεμελιώσει προδήλως στενότερους δεσμούς με άλλη χώρα, κατά την έννοια της παραγράφου 3 του εν λόγω άρθρου.
Επί των δικαστικών εξόδων
67
Δεδομένου ότι η παρούσα διαδικασία έχει ως προς τους διαδίκους της κύριας δίκης τον χαρακτήρα παρεμπίπτοντος που ανέκυψε ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου, σ’ αυτό εναπόκειται να αποφανθεί επί των δικαστικών εξόδων. Τα έξοδα στα οποία υποβλήθηκαν όσοι κατέθεσαν παρατηρήσεις στο Δικαστήριο, πλην των ως άνω διαδίκων, δεν αποδίδονται.
Για τους λόγους αυτούς, το Δικαστήριο (όγδοο τμήμα) αποφαίνεται:
1)
Το άρθρο 7, σημείο 2, του κανονισμού (ΕΕ) 1215/2012 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 12ης Δεκεμβρίου 2012, για τη διεθνή δικαιοδοσία, την αναγνώριση και την εκτέλεση αποφάσεων σε αστικές και εμπορικές υποθέσεις, έχει την έννοια ότι τα δικαστήρια του τόπου στον οποίο είναι εγκατεστημένη η εταιρία που περιήλθε σε αδυναμία να ικανοποιήσει τις απαιτήσεις των πιστωτών της, για τον λόγο ότι η «μητρική της μητρικής εταιρίας» της παρέβη το καθήκον επιμελείας που υπέχει έναντι των πιστωτών της πρώτης εταιρίας, έχουν διεθνή δικαιοδοσία να εκδικάσουν συλλογική αγωγή αποζημίωσης εξ αδικοπραξίας ή οιονεί αδικοπραξίας, την οποία άσκησε ο σύνδικος της πτώχευσης της εν λόγω εταιρίας στο πλαίσιο του εκ του νόμου καθήκοντός του για τη ρευστοποίηση της πτωχευτικής περιουσίας, για λογαριασμό, αλλά όχι επ’ ονόματι, του συνόλου των πιστωτών.
2)
Η απάντηση στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα δεν διαφέρει αν συνεκτιμηθεί ότι, στην υπόθεση της κύριας δίκης, ένα ίδρυμα ενεργεί για την προάσπιση των συλλογικών συμφερόντων των πιστωτών και η ασκηθείσα προς τον σκοπό αυτόν αγωγή δεν λαμβάνει υπόψη τις ατομικές περιστάσεις που αφορούν κάθε πιστωτή.
3)
Το άρθρο 8, σημείο 2, του κανονισμού 1215/2012 έχει την έννοια ότι το επιληφθέν της κύριας αγωγής δικαστήριο, σε περίπτωση που ανακαλέσει την απόφασή του με την οποία έκρινε ότι έχει διεθνή δικαιοδοσία για την εκδίκασή της αγωγής αυτής, χάνει εξ αυτού του λόγου αυτομάτως και τη διεθνή δικαιοδοσία να αποφανθεί επί των αιτημάτων του παρεμβαίνοντος.
4)
Το άρθρο 4 του κανονισμού (ΕΚ) 864/2007 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 11ης Ιουλίου 2007, για το εφαρμοστέο δίκαιο στις εξωσυμβατικές ενοχές («Ρώμη II»), έχει την έννοια ότι το εφαρμοστέο δίκαιο σε υποχρέωση αποζημίωσης απορρέουσα από το καθήκον επιμελείας που υπέχει η «μητρική της μητρικής εταιρίας» μιας κηρυχθείσας σε πτώχευση εταιρίας είναι, κατ’ αρχήν, το δίκαιο της χώρας στην οποία η τελευταία είναι εγκατεστημένη, καίτοι η προηγούμενη σύναψη μεταξύ των δύο αυτών εταιριών συμφωνίας χρηματοδότησης που περιλαμβάνει ρήτρα παρέκτασης διεθνούς δικαιοδοσίας αποτελεί περίσταση δυνάμενη να θεμελιώσει προδήλως στενότερους δεσμούς με άλλη χώρα, κατά την έννοια της παραγράφου 3 του εν λόγω άρθρου.
(υπογραφές)
(
*1
)	Γλώσσα διαδικασίας: η ολλανδική.