Wydanie tymczasowe
OPINIA RZECZNICZKI GENERALNEJ
JULIANE KOKOTT
przedstawiona w dniu 21 maja 2026 r.(1)
Sprawa C‑189/25
Umweltorganisation VIRUS – Verein Projektwerkstatt für Umwelt und Soziales i in.
(wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Bundesverwaltungsgericht [federalny sąd administracyjny, Austria])
Odesłanie prejudycjalne – Środowisko naturalne – Dyrektywa 2001/42/WE – Ocena wpływu niektórych
planów i programów na środowisko – Zakres zastosowania – Plan lub program w dziedzinie transportu – Ramy dla przyszłego zezwolenia na inwestycję dotyczącego przedsięwzięć – Pierwszy formalny akt przygotowawczy – Zezwolenie na budowę drogi udzielane w kilku etapach – Skutki braku oceny wpływu na środowisko planu lub programu dla kolejnych zezwoleń – Wykaz dróg federalnych – S
1 obwodnicy zewnętrznej Wiednia
I.      Wprowadzenie
1.        Wkrótce po upływie terminu implementacji dyrektywy SOOŚ (SOOŚ oznacza strategiczną ocenę oddziaływania na środowisko)(2) Austria zmieniła punkty trasy planowanej drogi ekspresowej stanowiącej wschodnią obwodnicę Wiednia (Austria). W ramach sporu prawnego dotyczącego zezwoleń wodnoprawnych na odcinku tej obwodnicy powstaje pytanie, czy ta zmiana punktów trasy wymagała przeprowadzenia oceny oddziaływania na środowisko. Bundesverwaltungsgericht (federalny sąd administracyjny) zwraca się zatem do Trybunału z pytaniem,
–        czy zmiana ta jako taka wymagała przeprowadzenia oceny oddziaływania na środowisko,
–        czy obowiązek ten miał zastosowanie ratione temporis, oraz
–        czy naruszenie obowiązku przeprowadzenia oceny miałoby wpływ na zgodność z prawem zezwolenia wodnoprawnego.
2.        W szczególności to ostatnie pytanie może mieć istotne znaczenie praktyczne, ponieważ dotyczy tego, czy brak oceny oddziaływania na środowisko może nawet po upływie długiego czasu podważyć skuteczność późniejszych decyzji.
II.    Ramy prawne
3.        Cele dyrektywy SOOŚ wynikają w szczególności z art. 1:
„Celem niniejszej dyrektywy jest zapewnienie wysokiego poziomu ochrony środowiska i przyczynienie się do uwzględniania aspektów środowiskowych w przygotowaniu i przyjmowaniu planów i programów w celu wspierania stałego rozwoju, poprzez zapewnienie, że zgodnie z niniejszą dyrektywą dokonywana jest ocena wpływu na środowisko niektórych planów i programów, które potencjalnie mogą powodować znaczący wpływ na środowisko”.
4.        Plany i programy są zdefiniowane w art. 2 lit. a) dyrektywy SOOŚ:
„Do celów niniejszej dyrektywy:
a) »plany i programy« oznaczają plany i programy, w tym współfinansowane przez Wspólnotę Europejską, jak również wszelkie ich modyfikacje:
–        przygotowywane lub przyjmowane przez organ na poziomie krajowym, regionalnym lub lokalnym lub przygotowywane przez organ do przyjęcia za pośrednictwem procedury ustawodawczej przez parlament lub rząd, i
–        wymagane przez przepisy ustawowe, wykonawcze lub administracyjne”.
5.        Obowiązek przeprowadzenia strategicznej oceny wpływu na środowisko jest uregulowany w art. 3 dyrektywy SOOŚ:
„1.      Ocenę wpływu na środowisko, zgodnie z art. 4–9, przeprowadza się w odniesieniu do określonych w ust. 2–4 planów i programów, które potencjalnie mogą powodować znaczący wpływ na środowisko.
2.      Z zastrzeżeniem art. 3 ocenę wpływu na środowisko przeprowadza się w odniesieniu do wszystkich planów i programów,
a)      które są przygotowane dla rolnictwa, leśnictwa, rybołówstwa, energetyki, przemysłu, transportu, gospodarki odpadami, gospodarki wodnej, telekomunikacji, turystyki, planów zagospodarowania przestrzennego lub użytkowania gruntu i które ustalają ramy dla przyszłego zezwolenia na inwestycję, dotyczącego projektów [przedsięwzięć] wymienionych w załącznikach I i II do [dyrektywy OOŚ(3)]; lub
b)      […]”.
6.        Zgodnie z art. 4 ust. 1 i pkt 7 lit. b) załącznika I do dyrektywy OOŚ „budowa autostrad i dróg szybkiego ruchu” wymaga przeprowadzenia oceny wpływu na środowisko.
7.        Artykuł 4 dyrektywy SOOŚ ustanawia ogólne obowiązki dotyczące przeprowadzenia oceny wpływu na środowisko:
„1.      Oceny wpływu na środowisko, określon[ej] w art. 3, dokonuje się podczas przygotowania planu lub programu i przed jego przyjęciem lub poddaniem procedurze ustawodawczej.
2.      […]
3.      W przypadku gdy plany i programy tworzą część hierarchii, państwa członkowskie, w celu uniknięcia powielania oceny, uwzględniają fakt, że oceny dokonuje się, zgodnie z niniejszą dyrektywą, na różnych poziomach hierarchii. W celu, między innymi, uniknięcia powielania oceny, państwa członkowskie stosują art. 5 ust. 2 i 3”.
8.        Artykuł 13 ust. 1 i 3 dyrektywy SOOŚ określa zastosowanie ratione temporis:
„1.      Państwa członkowskie wprowadzą w życie przepisy ustawowe, wykonawcze i administracyjne niezbędne do wykonania niniejszej dyrektywy do dnia 21 lipca 2004 r. Niezwłocznie powiadomią o tym Komisję.
2.      […]
3.      Obowiązek określony w art. 4 ust. 1 ma zastosowanie w odniesieniu do planów i programów, dla których pierwszy formalny akt przygotowawczy ma miejsce po dacie określonej w ust. 1. Plany i programy, na podstawie których sporządzany jest pierwszy formalny akt przygotowawczy przed tą datą i które zostają przyjęte lub poddane procedurze ustawodawczej w okresie dłuższym niż 24 miesiące po tej dacie, podlegają obowiązkowi określonemu w art. 4 ust. 1, chyba że państwa członkowskie podejmą decyzję na podstawie jednostkowych przypadków, iż jest to niewykonalne, i powiadomią o swojej decyzji społeczeństwo”.
III. Stan faktyczny i wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym
9.        Austriacka krajowa sieć dróg federalnych składa się z odcinków dróg opisanych w wykazach 1 (autostrady) i 2 (drogi ekspresowe) Bundesstraßengesetzes 1971 (ustawy o drogach federalnych z 1971 r., zwanej dalej „BStG”). Są one tam opisane w formie stałych punktów topograficznych, tak zwanych punktów trasy, między którymi droga federalna ustanawia połączenie. Te dwa wykazy BStG stanowią plan z dziedziny transportu, którego przyjęcie jest obowiązkowe.
10.      Przed upływem terminu implementacji dyrektywy SOOŚ, w dniu 29 marca 2002 r., droga ekspresowa S 1 obwodnicy zewnętrznej Wiednia została wpisana do wykazu 2 BStG z następującym opisem przebiegu trasy: „Węzeł Vösendorf (A 2, A 21) – węzeł Schwechat (A 4) – Wiedeń [Albern – Lobau/terminal naftowy (A 22)] – Großebersdorf (A 5) – Korneuburg (A 22)”.
11.      Po upływie terminu implementacji dyrektywy SOOŚ, w dniu 9 maja 2006 r., przebieg drogi ekspresowej S 1 obwodnicy zewnętrznej Wiednia został ponownie opisany w wykazie 2 BStG w następujący sposób: „Węzeł Vösendorf (A 2, A 21) – węzeł Rothneusiedl (A 24) – węzeł Rustenfeld – węzeł Schwechat (A 4) – węzeł przy Raasdorf (A 23) – węzeł przy Raasdorf (S 8) – węzeł Wiedeń/Süßenbrunn (S 2) – węzeł Eibesbrunn (A 5) – węzeł Korneuburg/zachód (A 22), włącznie z węzłem Rustenfeld – Leopoldsdorf (B 16)”. W odniesieniu do tych zmian BStG nie przeprowadzono natomiast ani oceny oddziaływania na środowisko, ani kontroli przesiewowej, to znaczy wstępnej oceny wpływu na środowisko.
12.      W dniu 26 marca 2009 r. podmiot występujący z wnioskiem o zatwierdzenie przedsięwzięcia, Autobahnen- und Schnellstraßen-Finanzierungs-Aktiengesellschaft (spółka finansująca budowę autostrad i dróg ekspresowych, zwana dalej „ASFINAG”), wystąpił do (ówczesnego) federalnego ministra ds. transportu, innowacji i technologii o zgodę na przedsięwzięcie „S 1 Wiener Außenring Schnellstraße, Abschnitt Schwechat – Süßenbrunn” (droga ekspresowa S 1 – obwodnica zewnętrzna Wiednia, odcinek Schwechat – Süßenbrunn), które miało być zrealizowane w krajach związkowych Wiedeń i Dolna Austria. Federalny minister ds. transportu, innowacji i technologii przeprowadził w odniesieniu do tego przedsięwzięcia ocenę oddziaływania na środowisko (zwaną dalej „OOŚ”) oraz procedurę udzielenia zezwolenia na inwestycję. W decyzji z dnia 26 marca 2015 r. udzielił on zezwolenia, zgodnie z Umweltverträglichkeitsprüfungsgesetzes 2000 (ustawą o ocenie oddziaływania na środowisko z 2000 r., zwaną dalej „ustawą UVP-G 2000”) oraz Forstgesetz 1975 (ustawą o leśnictwie z 1975 r.). Organ ten określił w niej przebieg drogi zgodnie z BStG, udzielił zezwolenia na wstępny projekt tunelu zgodnie z Straßentunnel-Sicherheitsgesetz (ustawą o bezpieczeństwie tuneli drogowych) i wydał zezwolenie na podstawie Luftfahrtgesetz (ustawy o lotnictwie) (zwanej dalej „zezwoleniem OOŚ”).
13.      Bundesverwaltungsgericht (federalny sąd administracyjny) w dniu 18 maja 2018 r. zmienił zezwolenie OOŚ i określił nowe ustalenia dodatkowe, tzn. przeformułował istniejące ustalenia dodatkowe. Pytanie, czy zmiany przebiegu z dnia 9 maja 2006 r. powinny były zostać poddane strategicznej ocenie oddziaływania na środowisko lub kontroli przesiewowej zgodnie z dyrektywą SOOŚ, a jeśli tak, to czy miałoby to wpływ na zezwolenie, zostało przez sąd w tym orzeczeniu dotyczącym zezwolenia OOŚ rozstrzygnięte negatywnie, z tego względu, że miały miejsce jedynie zmiany redakcyjne, a nie zmiany sieci drogowej w rozumieniu dyrektywy SOOŚ. Zezwolenie OOŚ stało się prawomocne.
14.      Następnie udzielono dalszych zezwoleń wodnoprawnych i środowiskowych dla pierwszego odcinka realizacji z Süßenbrunn do Groß Enzersdorf. Zezwolenia te są również prawomocne.
15.      Landeshauptmann von Wien (premier kraju związkowego Wiedeń) i Landeshauptfrau von Niederösterreich (premierka kraju związkowego
Dolna Austria) wydali decyzje o udzieleniu zezwolenia wodnoprawnego, które są
zaskarżone w postępowaniu głównym i dotyczą drugiego odcinka realizacji ze Schwechat do Groß-Enzersdorf.
16.      Kilka organizacji ochrony środowiska i osób fizycznych (zwanych dalej „skarżącymi”) wniosło skargi na te zezwolenia w postępowaniu głównym.
17.      Skarżący kwestionują między innymi umieszczenie S 1 w wykazie 2 BStG w brzmieniu uwzględniającym wszystkie zmiany, który leży u podstaw zezwolenia na przedsięwzięcie. W odniesieniu do tego planu niesłusznie nie zostały przeprowadzone ani strategiczna ocena oddziaływania na środowisko ani kontrola przesiewowa zgodnie z dyrektywą SOOŚ.
18.      Natomiast ASFINAG uważa, że pierwszy formalny akt przygotowawczy do zmian wpisu S 1 został wydany przed upływem terminu implementacji dyrektywy SOOŚ, w związku z czym dyrektywa ta nie ma zastosowania. Zmiany te były omawiane od 31 marca 2003 r. podczas licznych konsultacji z ekspertami i zostały przyjęte na spotkaniu zaangażowanych rządów krajów związkowych wraz z „radą ekspertów” w dniu 8 marca 2004 r. W protokole z tego spotkania wyraźnie stwierdzono, że nie będzie węzła przy terminalu naftowym. Podczas tego spotkania postanowiono również, po konsultacji z organami i ekspertami, że należy dalej kontynuować realizację wariantu tunelu bez połączenia z A 22. Ponadto ASFINAG powołuje się na prawomocne zezwolenie OOŚ w wersji zmienionej przez Bundesverwaltungsgericht (federalny sąd administracyjny).
19.      Bundesverwaltungsgericht (federalny sąd administracyjny) kieruje zatem do Trybunału następujące pytania:
„1)      Czy prawo Unii, a w szczególności art. 2 lit. a) i art. 3 ust. 2 lit. a) [dyrektywy SOOŚ], należy interpretować w ten sposób, że załącznik do krajowego przepisu ustawowego (wykaz), który uznaje pewne drogi za »drogi federalne« poprzez ustalenie określonych punktów geograficznych (punktu początkowego, punktów pośrednich [na trasie] i punktu końcowego), przy czym ustalenie to determinuje w sposób wiążący uprawnienie do złożenia wniosku o określenie przebiegu drogi w ramach konkretnego projektu [przedsięwzięcia], na który ma zostać w przyszłości udzielone zezwolenie, oraz właściwość organu udzielającego zezwolenia, ustanawia »ramy dla przyszłego zezwolenia na inwestycję« dotyczącego projektów [przedsięwzięć] wymienionych w załącznikach I i II do [dyrektywy OO]), nawet jeśli ten przepis ustawowy przewiduje wprawdzie szczególne warunki udzielenia zezwolenia na projekt [przedsięwzięcie], w tym w szczególności dotyczące bezpieczeństwa ruchu drogowego, funkcjonalnego znaczenia lub zgodności ze środowiskiem, ale te warunki udzielenia zezwolenia nie zawierają dalszych odniesień do określenia przebiegu drogi według punktów geograficznych?
W razie udzielenia odpowiedzi twierdzącej na pytanie pierwsze:
2)       Czy art. 13 ust. 3 dyrektywy SOOŚ należy interpretować w ten sposób, że pierwszy formalny akt przygotowawczy w rozumieniu tego przepisu ma miejsce już wtedy, gdy dokumenty, które zgodnie z odpowiednimi szczególnymi przepisami prawa administracyjnego obowiązującymi w danym państwie członkowskim mają zostać przygotowane przed zmianą planu, były w przygotowaniu, a w trakcie ich przygotowywania były również wielokrotnie przedstawiane zainteresowanym podmiotom lokalnym, lokalnym gminom i organom udzielającym zezwolenia oraz były omawiane przez ekspercki organ doradczy?
3)
Czy art. 3 ust. 2 lit. a) dyrektywy SOOŚ należy interpretować w ten sposób, że w przypadku, gdy zezwolenie na konkretny projekt [przedsięwzięcie] jest udzielane w kilku etapach na podstawie dyrektywy OOŚ, plan, którego kryteria i szczegółowe zasady stanowią bezpośrednio podstawę tylko dla pierwszego zezwolenia, ustanawia również ramy dla wszystkich dalszych zezwoleń niezbędnych do realizacji przedsięwzięcia?”.
20.      VIRUS, ASFINAG, Republika Austrii oraz Komisja Europejska przedstawiły swoje stanowiska w pisemnym etapie postępowania przed Trybunałem. Dwa inne stowarzyszenia złożyły pisma procesowe, w których przyłączyły się do argumentacji VIRUS, nie przedstawiając własnych uwag co do istoty sprawy. Trybunał odstąpił od przeprowadzenia rozprawy na podstawie art. 76 § 2 regulaminu postępowania, ponieważ uznał sprawę za wyjaśnioną w wystarczającym stopniu.
IV.    Ocena prawna
21.      Pytania prejudycjalne dotyczą tego, czy wyznaczenie punktów trasy wchodzi w zakres przedmiotowy obowiązku przeprowadzenia oceny zgodnie z dyrektywą SOOŚ, ponieważ ustala ramy dla przyszłego zezwolenia na inwestycję dotyczącego przedsięwzięć (o tym w części A), a jeśli tak, to czy obowiązek przeprowadzenia oceny miał również zastosowanie ratione temporis (o tym w części B). Jeżeli istniałby obowiązek przeprowadzenia oceny, powstaje kolejne pytanie, czy brak takiej oceny stoi na przeszkodzie wydaniu dalszych zezwoleń związanych z tym przedsięwzięciem (o tym w części C).
A.      Pytanie pierwsze: konieczność przeprowadzenia strategicznej oceny oddziaływania na środowisko w odniesieniu do ustalenia punktów trasy
22.      W pierwszym pytaniu Bundesverwaltungsgericht (federalny sąd administracyjny) pragnie ustalić, czy zmiana punktów trasy z dnia 9 maja 2006 r. wchodziła w zakres przedmiotowy obowiązku przeprowadzenia strategicznej oceny oddziaływania na środowisko.
23.      Zgodnie z art. 2 lit. a) dyrektywy SOOŚ pojęcie „planów i programów” obejmuje ich modyfikacje, przygotowywane przez organ do przyjęcia za pośrednictwem procedury ustawodawczej przez parlament oraz wymagane przez przepisy ustawowe, wykonawcze lub administracyjne.
24.      W związku z tym zmiany planów i programów mogą wymagać przeprowadzenia oceny oddziaływania na środowisko(4). Pozostałe przesłanki tego przepisu są również spełnione. Zmiany punktów trasy zostały przygotowane przez organ do przyjęcia za pośrednictwem procedury ustawodawczej przez parlament. Co prawda nie istnieje obowiązek dokonania zmiany, jednak zgodnie z orzecznictwem Trybunału wystarczy, że jej przyjęcie jest uregulowane w krajowych przepisach ustawowych lub wykonawczych określających organy właściwe do ich przyjęcia oraz procedurę ich przygotowania(5). Tak było również w przypadku spornej zmiany.
25.      Zgodnie z art. 3 ust. 2 lit. a) dyrektywy SOOŚ ocenę wpływu na środowisko przeprowadza się w odniesieniu do wszystkich planów i programów, które są przygotowane między innymi dla transportu i które ustalają ramy dla przyszłego zezwolenia na inwestycję, dotyczącego przedsięwzięć wymienionych w załącznikach I i II do dyrektywy OOŚ.
26.      Bezsporne jest, że sporna droga ekspresowa wchodzi w zakres dziedziny transportu i stanowi przedsięwzięcie w rozumieniu pkt 7 lit. b) załącznika I do dyrektywy OOŚ.
27.      Wątpliwości Bundesverwaltungsgericht (federalnego sądu administracyjnego) dotyczą raczej tego, czy już samo ustalenie tych punktów trasy zawiera wystarczająco szczegółowe zasady dotyczące treści, opracowania i realizacji takiego przedsięwzięcia, aby można je było uznać za ramy.
28.      Trybunał doprecyzował warunki, na jakich akt prawny ustala ramy dla przyszłego zezwolenia na inwestycję dotyczącego przedsięwzięć. Musi on określać reguły i procedury kontrolne mające zastosowanie do danego sektora i w ten sposób ustanawiać znaczącą liczbę kryteriów i szczegółowych zasad dotyczących zezwolenia oraz realizacji jednego lub wielu przedsięwzięć mogących mieć znaczący wpływ na środowisko(6). Taka wykładnia ma na celu zagwarantowanie, by przepisy, które mogą mieć znaczący wpływ na środowisko, podlegały ocenie wpływu na środowisko(7). Pojęcie „znaczącego zestawu kryteriów i szczegółowych zasad” należy rozumieć w sposób jakościowy, a nie ilościowy(8). Decydujące znaczenie ma zatem nie liczba przepisów, lecz to, jaki wpływ mogą one wywrzeć na środowisko.
29.      Trybunał wywnioskował z tego, że ramy są ustalane, gdy środek określa w szczególności kryteria i szczegółowe zasady dotyczące lokalizacji, charakteru, rozmiaru lub warunków takich przedsięwzięć lub alokacji zasobów związanych z przedsięwzięciem(9).
30.      Natomiast ogólny cel ochrony strefy ochronnej na podstawie prawa krajowego, który odpowiadał zasadniczo ustawowemu przepisowi ochronnemu, nie osiągnął zdaniem Trybunału tego progu, ponieważ mógł on wywierać jedynie pewien wpływ na lokalizację przedsięwzięć, utrudniając ją wewnątrz strefy ochronnej i, z drugiej strony, ułatwiając ją poza tą strefą(10).
31.      Bundesverwaltungsgericht (federalny sąd administracyjny) ma wątpliwości, w szczególności w świetle tych ostatnich ustaleń dotyczących wyznaczenia strefy ochronnej, czy ustalenie punktów trasy dla drogi ekspresowej ustanawia wystarczająco znaczący zbiór kryteriów i szczegółowych zasad udzielania zezwoleń i realizacji przedsięwzięcia. Punkty trasy nie wiążą się jeszcze z żadnymi konkretnymi wymogami dotyczącymi udzielania zezwoleń i realizacji przedsięwzięcia drogowego.
32.      Zgodnie z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym punkty trasy wyznaczają jednak korytarz, w obrębie którego ma przebiegać droga. Jest to istotny wymóg dotyczący lokalizacji. Dalsze doprecyzowanie przedsięwzięcia musi nastąpić w obrębie tego korytarza i mieć na celu realizację całego przedsięwzięcia określonego przez punkty trasy.
33.      Największy potencjał (negatywnego) wpływu tego przedsięwzięcia na środowisko tkwi jednak w wyborze trasy drogi ekspresowej. Co prawda skutki te zostaną doprecyzowane w późniejszym terminie, jednak znacznie ważniejsze jest to, o jaki typ drogi chodzi, gdzie przebiega droga i gdzie w związku z tym ma ona wpływ na środowisko.
34.      Jak stwierdził sam Bundesverwaltungsgericht (federalny sąd administracyjny), przedsięwzięcie ma wpływ między innymi na różnorodność biologiczną, glebę i zużycie ziemi w obszarze trasy. Ponadto drogi powodują w swoim otoczeniu hałas i zanieczyszczenie powietrza. Ponieważ chodzi o drogę ekspresową, a więc o duże przedsięwzięcie o znacznym natężeniu ruchu, należy spodziewać się znaczącego negatywnego wpływu na środowisko.
35.      Jak przyznaje również Austria, ustalenie niektórych punktów trasy projektu budowy dróg, które pozwala w sposób wiążący złożyć wniosek o określenie przebiegu drogi w ramach konkretnego przedsięwzięcia, na które ma zostać w przyszłości udzielone zezwolenie, ustala ramy dla przyszłego zezwolenia na inwestycję dotyczącego przedsięwzięć w rozumieniu art. 3 ust. 2 lit. a) dyrektywy SOOŚ.
36.      Zgodnie z argumentacją Austrii i ASFINAG zmiana punktów trasy w marcu 2006 r. była jednak w stosunku do ich pierwotnego ustalenia tak nieznaczna, że zmiana ta nie wymagała przeprowadzenia oceny oddziaływania na środowisko.
37.      W tym względzie należy przede wszystkim zauważyć, że kwestia ta nie jest przedmiotem wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym. Trybunał ma zatem swobodę rozstrzygnięcia, czy omówi tę kwestię, aby udzielić sądowi odsyłającemu użytecznej odpowiedzi(11).
38.      Austria przekonująco argumentuje, że zmiany wymagają oceny oddziaływania na środowisko tylko wtedy, gdy określają one w sposób istotny całość kryteriów i szczegółowych zasad, które mogą mieć znaczący wpływ na środowisko(12). Wynika to również a contrario z art. 3 ust. 3 dyrektywy SOOŚ(13).
39.      Z postanowienia odsyłającego nie wynika jednak, czy zmienione punkty trasy mogą powodować znaczący wpływ na środowisko. Z jednej strony, według Austrii i ASFINAG, chodzi jedynie o zmiany redakcyjne. Zgodnie z postanowieniem odsyłającym wcześniejsze orzeczenie sądu odsyłającego doprowadziło do podobnego wniosku(14). Z drugiej strony dodano nie tylko punkty trasy, ale także węzły, czyli połączenia z innymi drogami. Przede wszystkim jednak według postanowienia odsyłającego usunięty punkt trasy „Wiedeń [Albern – Lobau/terminal naftowy (A 22)]” dotyczy szczególnie wrażliwego aspektu drogi. W tym miejscu projekt drogi przecina bowiem Dunaj oraz park narodowy Donau-Auen. Wydaje się, że usunięcie tego punktu trasy wiąże się ze znaczącymi zmianami w planowaniu tej przeprawy. W związku z tym sąd odsyłający musi zbadać, czy zmiany te mogą mieć znaczący wpływ na środowisko.
40.      Jedynie tytułem uzupełnienia należy zauważyć, że to właśnie ta przeprawa przez Dunaj w korytarzu między punktami
trasy „węzeł Schwechat (A 4) – węzeł przy Raasdorf (A 23)” mogłaby prima facie mieć znaczący wpływ na obszary Natura 2000. Znajduje się tam, jak już wspomniano, park narodowy Donau-Auen (część wiedeńska) (AT1301000), a być może dotyczy to również obszaru Donau-Auen na wschód od Wiednia (AT1204000 i AT1204V00). Gdyby zmiana punktów trasy miała wpływ na skutki tej przeprawy, zgodnie z art. 6 ust. 3 dyrektywy siedliskowej(15) podlegała by ona odpowiedniej ocenie jej skutków dla danego terenu z punktu widzenia założeń jego ochrony. W takim przypadku, zgodnie z art. 3 ust. 2 lit. b) dyrektywy SOOŚ, przy zmianie punktów trasy należało bezwzględnie przeprowadzić ocenę wpływu na środowisko.
B.      Pytanie drugie: pierwszy formalny akt przygotowawczy
41.      Ponieważ ustalenie punktów trasy może wchodzić w zakres przedmiotowy obowiązku przeprowadzenia oceny oddziaływania na środowisko, należy omówić pytanie drugie. Dotyczy ono zastosowania ratione temporis obowiązku przeprowadzenia oceny oddziaływania na środowisko.
42.      Zmiany dotyczące ustalenia punktów trasy zostały przyjęte w dniu 9 maja 2006 r., czyli po upływie terminu implementacji dyrektywy SOOŚ, który upłynął w dniu 21 lipca 2004 r.
43.      ASFINAG powołuje się jednak na fakt, że te zmiany punktów trasy były przedmiotem dyskusji już od czasu spotkania inicjującego realizację przedsięwzięcia w dniu 31 marca 2003 r. podczas licznych konsultacji z ekspertami. W szczególności podczas spotkania zaangażowanych rządów krajów związkowych z „radą ekspertów” w dniu 8 marca 2004 r. podjęto pewne decyzje.
44.      Argument ten mógłby przeczyć obowiązkowi przeprowadzenia oceny oddziaływania na środowisko, ponieważ nie ma on zastosowania do wszystkich planów i programów przyjętych po upływie terminu implementacji. Zgodnie z art. 13 ust. 3 dyrektywy SOOŚ ocena wpływu na środowisko wymagana jest raczej w odniesieniu do planów i programów, dla których pierwszy formalny akt przygotowawczy miał miejsce po upływie terminu implementacji. Jeżeli pierwszy formalny akt przygotowawczy miał miejsce przed tą datą, dany środek podlegałby temu obowiązkowi tylko wtedy, gdyby został przyjęty lub poddany procedurze ustawodawczej w okresie dłuższym niż 24 miesiące po tej dacie. W niniejszym przypadku tak jednak nie jest, ponieważ zmiany wprowadzono już 9 maja 2006 r., a więc w ciągu 24 miesięcy od upływu terminu implementacji.
45.      Zgodnie z twierdzeniami ASFINAG zarówno spotkanie inicjujące realizację przedsięwzięcia, jak i kolejne konsultacje z ekspertami oraz spotkanie z dnia 8 marca 2004 r. stanowiły przygotowanie do zmian punktów trasy.
46.      Wątpliwe jest jednak, czy były to „formalne akty przygotowawcze”. Skarżący w postępowaniu głównym dostrzegają taki akt raczej dopiero w projekcie ministerialnym zmiany punktów trasy z 2005 r.
47.      ASFINAG opiera swoje stanowisko na przewodniku Komisji. Zgodnie z nim wyraz „formalny” niekoniecznie oznacza, że przygotowanie aktu musi być określone w przepisach krajowych i nie mówi nic o skutkach prawnych aktu w prawie krajowym. Każdy przypadek należy oceniać indywidualnie, biorąc przy tym pod uwagę takie czynniki jak charakter danego aktu, charakter wcześniejszych środków oraz fakt, że przepis przejściowy ma na celu zapewnienie pewności prawa i dobrej administracji(16).
48.      Chociaż taki przewodnik może być brany pod uwagę przy wykładni dyrektywy SOOŚ, nie jest on wiążący(17).
49.      Z powyższymi stwierdzeniami Komisji należy się zgodzić w tym zakresie, że pewność prawa ma decydujące znaczenie przy interpretacji pojęcia „pierwszego formalnego aktu przygotowawczego”(18). Wskazują na to geneza art. 13 ust. 3 dyrektywy SOOŚ, użycie pojęcia „formalny” oraz kontekst, w jakim pojęcie to jest używane.
50.      Artykuł 13 ust. 3 dyrektywy SOOŚ nawiązuje do orzecznictwa Trybunału, w którym Trybunał uznał, że w pierwotnej dyrektywie OOŚ(19) zawarto podobny przepis przejściowy. Wówczas Trybunał orzekł, że nie istnieje obowiązek przeprowadzenia oceny oddziaływania na środowisko w ramach procedury udzielenia zezwolenia na inwestycję, jeżeli data formalnego złożenia wniosku przypada przed upływem terminu implementacji(20). Uzasadnił ten wniosek tym, że dyrektywa dotyczy głównie przedsięwzięć o większej skali, których realizacja bardzo często wymaga dużo czasu. Postępowania te już na poziomie krajowym są skomplikowane. Nie byłoby właściwe dodatkowo je obciążać i opóźniać poprzez specyficzne wymogi dyrektywy, jeżeli zostały one formalnie wszczęte przed upływem terminu implementacji dyrektywy. Zastosowanie dyrektywy OOŚ mogłoby w takim przypadku mieć negatywny wpływ na już powstałe sytuacje prawne(21). W konsekwencji ustawodawca uwzględnił podobne przepisy przejściowe w niektórych(22), choć nie we wszystkich(23) późniejszych zmianach dyrektywy OOŚ.
51.      Trybunał odrzucił natomiast uznanie nieformalnych kontaktów i dyskusji między właściwym organem a wykonawcą przed upływem terminu implementacji za początek procedury udzielenia zezwolenia na inwestycję. Takie kontakty nie mogą być wykorzystywane, do celów stosowania dyrektywy, jako wiarygodne kryterium ustalenia daty wszczęcia procedury. Dotyczą one wprawdzie treści i zamiaru złożenia wniosku o wydanie zezwolenia na realizację przedsięwzięcia; data złożenia formalnego wniosku jest jednak jedynym dopuszczalnym kryterium. Kryterium to jest zgodne z zasadą pewności prawa i jest odpowiednie dla zachowania praktycznej skuteczności dyrektywy(24).
52.      Chociażby dlatego, że art. 13 ust. 3 dyrektywy SOOŚ w sposób oczywisty opiera się na tym orzecznictwie, formalny akt przygotowawczy w rozumieniu tego przepisu musi mieć charakter porównywalny z formalnym wnioskiem, który ma na celu wszczęcie procedury udzielenia zezwolenia na inwestycję. Ze względu na pewność prawa oraz aby uniknąć obchodzenia przepisów, w odniesieniu do momentu, w którym powstaje obowiązek przeprowadzenia oceny oddziaływania na środowisko należy stosować jasne kryteria.
53.      Inne kryteria istotne dla stosowania art. 13 ust. 3 dyrektywy SOOŚ, a mianowicie upływ terminu implementacji, okres 24 miesięcy od tej daty, jak również przyjęcie planu lub programu lub poddanie go procedurze ustawodawczej, mają ten status. Są to jasno określone daty, które są zazwyczaj podawane do wiadomości publicznej. Niekonsekwentne byłoby zatem akceptowanie mniej rygorystycznych wymogów w odniesieniu do ostatniego kryterium, jakim jest akt przygotowawczy, który musi mieć wyraźnie „formalny” charakter.
54.      Przemawia za tym również art. 2 lit. a) tiret drugie dyrektywy SOOŚ. Zgodnie z tym przepisem plany lub programy podlegające ocenie są wymagane przez przepisy ustawowe, wykonawcze lub administracyjne. Przyjęcie środka jest zatem uregulowane w krajowych przepisach ustawowych lub wykonawczych określających organy właściwe do ich przyjęcia oraz procedurę ich przygotowania(25). W przypadku braku takiego określenia nie istnieje również żaden plan ani program, który wymagałby oceny(26). Jeżeli jednak procedura przygotowania została określona, musi również istnieć akt przygotowawczy, który formalnie wszczyna tę procedurę.
55.      W związku z tym pierwszy formalny akt przygotowawczy musi stanowić część „formalnej” procedury. Taka procedura obejmuje określone, zdefiniowane pod względem formy etapy, w szczególności pierwszy etap, który jednoznacznie oznacza rozpoczęcie procedury.
56.      To, czy którekolwiek z czynności przygotowawczych wymienionych w pytaniu
drugim należy uznać za formalny akt przygotowawczy w świetle tych kryteriów, musi rozstrzygnąć sąd odsyłający.
57.      W tym zakresie musi on w szczególności zbadać, czy czynności te stanowią, zgodnie z mającym zastosowanie prawem krajowym, część formalnej procedury mającej na celu opracowanie zmian punktów trasy projektu budowy drogi.
58.      Dla wszczęcia takiej procedury nie wystarczy, że właściwe organy opierają się na podstawie prawnej, a czynności przygotowawcze co do zasady wchodzą w zakres ich kompetencji. Organy przewidziane w przepisach prawa mogą bowiem również działać nieformalnie przy wykonywaniu swoich funkcji.
59.      Fakt, że zmiana punktów trasy została ustalona w ramach procedury ustawodawczej, przemawia raczej za tym, by przedłożenie projektu ustawy uznać za pierwszy formalny akt przygotowawczy, o ile prawo krajowe nie przewiduje wcześniejszych formalnych aktów przygotowawczych dotyczących tej zmiany.
60.      Pierwszy formalny akt przygotowawczy w rozumieniu art. 13 ust. 3 dyrektywy SOOŚ musi zatem rozpoczynać, zgodnie z krajowymi przepisami ustawowymi, wykonawczymi i administracyjnymi, przewidzianą w tym przepisie procedurę przygotowania danego planu lub programu.
C.      Pytanie trzecie: skutki braku oceny oddziaływania na środowisko
61.      Poprzez pytanie trzecie Bundesverwaltungsgericht (federalny sąd administracyjny) zmierza do ustalenia, czy zgodnie z art. 3 ust. 2 lit. a) dyrektywy SOOŚ plan, którego kryteria i szczegółowe zasady stanowią bezpośrednią podstawę tylko dla pierwszego zezwolenia na przedsięwzięcie, które jest udzielane w kilku etapach na podstawie dyrektywy OOŚ, ustanawia również ramy dla wszystkich dalszych zezwoleń niezbędnych do realizacji przedsięwzięcia.
62.      Pytanie to zmierza do ustalenia, czy błędy w stosowaniu dyrektywy SOOŚ w odniesieniu do zmiany punktów trasy wpływają również na zgodność z prawem zezwoleń wodnoprawnych będących przedmiotem postępowania głównego.
63.      Zezwolenia te stanowią ostatni etap szeregu decyzji, z których wszystkie są niezbędne do umożliwienia budowy drogi. Najpierw austriacki parlament ustalił w ustawie punkty trasy,
to znaczy wprowadził do nich zmiany, następnie austriacki minister ds. transportu określił w szczególności dokładny przebieg trasy w decyzji o zatwierdzeniu oceny oddziaływania na środowisko z dnia 26 marca 2015 r.,
zmienionej przez Bundesverwaltungsgericht (federalny sąd administracyjny) w dniu 18 maja 2018 r., a w ostatnim etapie dwa austriackie kraje związkowe wydały zezwolenia wodnoprawne na realizację przedsięwzięcia.
64.      Pytanie prejudycjalne dotyczy zatem tego, czy skarga na te ostatnie zezwolenia z powodu błędu na pierwszym etapie może wywołać „efekt domina”, który uniemożliwi wykorzystanie wszystkich dotychczasowych decyzji wydanych na korzyść realizacji przedsięwzięcia.
65.      Punktem wyjścia dla odpowiedzi na to pytanie jest zasada lojalnej współpracy ustanowiona w art. 4 ust. 3 TUE. Zgodnie z tym przepisem państwa członkowskie mają obowiązek usuwania skutków naruszenia prawa Unii(27). Jeżeli doszło do naruszenia dyrektywy SOOŚ, ponieważ plan lub program nie został poddany wymaganej na jej podstawie strategicznej ocenie wpływu na środowisko, plan lub program ten musi zatem zostać zawieszony lub uchylony(28) w celu przeprowadzenia takiej oceny(29).
66.      Na tej podstawie Trybunał orzekł, że sądy krajowe powinny podjąć środki przewidziane prawem, właściwe w celu zapobieżenia, by tego rodzaju plan lub program, w tym przedsięwzięcia, które miałyby być zrealizowane w ramach takiego programu, mogły być wykonane bez dokonania oceny wpływu na środowisko(30). Wywiódł on z tego, że sąd krajowy jest co do zasady zobowiązany do uchylenia lub zawieszenia zezwolenia wydanego na podstawie planu lub programu, które zostały wydane z naruszeniem obowiązku przeprowadzenia oceny wpływu na środowisko(31).
67.      Bundesverwaltungsgericht (federalny sąd administracyjny) wyjaśnia, że zgodnie z prawem austriackim zezwolenia wodnoprawne nie opierają się bezpośrednio na ustaleniu punktów trasy. Te ostatnie stanowią jedynie podstawę zezwolenia OOŚ. Zezwolenia wodnoprawne nie mogą już zmienić tej prawomocnej decyzji.
68.      W tym samym kierunku zmierza również argumentacja ASFINAG, zgodnie z którą Trybunał w wyroku dotyczącym projektu budowy turbin wiatrowych w Aalter i Nevele zażądał jedynie uchylenia pozwolenia wydanego na podstawie danego planu lub programu(32). Rozważania zawarte w tym wyroku można jednak wytłumaczyć okolicznościami faktycznymi, które rzeczywiście dotyczyły pozwolenia udzielonego na podstawie danego planu lub programu.
69.      Podejście Trybunału sięga jednak znacznie dalej. Nie opiera się on wyłącznie na tym, czy plan lub program przyjęty z naruszeniem dyrektywy SOOŚ stanowi zgodnie z prawem krajowym podstawę prawną decyzji umożliwiającej realizację planu lub programu. Trybunał wymaga raczej, aby sądy podjęły odpowiednie środki w celu zapobieżenia realizacji planu lub programu(33).
70.      Celem jest skuteczne zapewnienie, aby skutki błędu popełnionego przy przyjmowaniu planu lub programu zostały faktycznie usunięte. Organom właściwym albo uniemożliwia się realizację planu lub programu, albo to one same usuwają nieprawidłowości przed rozpoczęciem realizacji, przeprowadzając uzupełniającą ocenę wpływu na środowisko(34).
71.      Zezwolenia wodnoprawne będące przedmiotem sporu w postępowaniu głównym są niezbędne do realizacji planu opierającego się na punktach trasy, a więc do budowy drogi ekspresowej. Jest to nawet ich jedyny cel. W związku z tym błąd w przyjęciu tego planu powoduje usunięcie „podstawy” zezwoleń wodnoprawnych. Jednocześnie uchylenie lub zawieszenie zezwoleń byłoby odpowiednim środkiem uniemożliwiającym realizację planu.
72.      Inaczej należałoby ewentualnie oceniać decyzje, które wprawdzie wchodzą w zakres stosowania planu lub programu, ale nie mają na celu jego realizacji. Jednak w niniejszej sprawie nie ma potrzeby rozstrzygania tej kwestii.
73.      W przeciwieństwie do tego, co twierdzi ASFINAG, prawomocność zezwolenia OOŚ nie wyklucza obowiązku uchylenia lub zawieszenia zezwoleń wodnoprawnych. Te ostatnie zezwolenia nie stały się bowiem jeszcze prawomocne, podczas gdy prawomocne zezwolenie OOŚ nie zostałoby bezpośrednio dotknięte ich uchyleniem lub zawieszeniem.
74.      Dla kompletności wywodu należy jedynie zauważyć, że obowiązek uchylenia lub zawieszenia późniejszych decyzji wykonawczych może wygasnąć. Wymaga to jednak, aby błąd popełniony przy przyjmowaniu planu lub programu został już usunięty w wyniku późniejszej oceny. Ocena ta musiałaby obejmować wszystkie kwestie, które powinny były być przedmiotem oceny wpływu na środowisko planu lub programu, czyli w tym przypadku zmiany punktów trasy(35).
75.      ASFINAG i Austria poinformowały Trybunał, że w międzyczasie faktycznie przeprowadzono taką ocenę. Ponadto w niniejszej sprawie można by wziąć pod uwagę ocenę oddziaływania na środowisko, która zgodnie z postanowieniem odsyłającym została przeprowadzona w związku z zezwoleniem OOŚ z dnia 26 marca 2015 r.(36). Ponadto Austria wspomina o dobrowolnej ocenie oddziaływania na środowisko przeprowadzonej przez miasto Wiedeń w latach 2001–2003 w oparciu o dyrektywę SOOŚ. Do sądu odsyłającego należy ustalenie, czy jedna z tych ocen była zgodna z wymogami dyrektywy SOOŚ.
76.      Z zastrzeżeniem usunięcia błędu sądy krajowe są zatem zobowiązane do podjęcia środków przewidzianych w ich prawie krajowym, które mogą skutecznie uniemożliwić realizację planu lub programu, w tym przedsięwzięć, które mają zostać opracowane w ramach tego planu lub programu, bez przeprowadzenia wymaganej przez dyrektywę SOOŚ oceny oddziaływania na środowisko tego planu lub programu. W tym celu muszą one w razie potrzeby uchylić lub zawiesić późniejsze decyzje dotyczące realizacji planu lub programu, mimo że plan lub program nie stanowił, ściśle rzecz biorąc, ani podstawy prawnej, ani warunku wydania tych decyzji.
V.      Wnioski
77.      Proponuję zatem, by Trybunał odpowiedział następująco na pytania prejudycjalne przedstawione przez Bundesverwaltungsgericht (federalny sąd administracyjny, Austria):
1)      Ustalenie niektórych punktów trasy projektu budowy drogi, które w sposób wiążący determinuje uprawnienie do złożenia wniosku o określenie przebiegu drogi w ramach konkretnego przedsięwzięcia, na które ma zostać w przyszłości udzielone zezwolenie, ustala ramy dla przyszłego zezwolenia na inwestycję dotyczącego przedsięwzięć w rozumieniu art. 3 ust. 2 lit. a) dyrektywy 2001/42/WE w sprawie oceny wpływu niektórych planów i programów na środowisko.
2)      Pierwszy formalny akt przygotowawczy w rozumieniu art. 13 ust. 3 dyrektywy SOOŚ musi rozpoczynać, zgodnie z krajowymi przepisami ustawowymi, wykonawczymi i administracyjnymi, przewidzianą w tym przepisie procedurę przygotowania danego planu lub programu.
3)      Z zastrzeżeniem usunięcia błędu sądy krajowe są zobowiązane do podjęcia środków przewidzianych w ich prawie krajowym, które mogą skutecznie uniemożliwić realizację planu lub programu, w tym przedsięwzięć, które mają zostać opracowane w ramach tego planu lub programu, bez przeprowadzenia wymaganej przez dyrektywę 2001/42 oceny oddziaływania na środowisko tego planu lub programu. W tym celu muszą one w razie potrzeby uchylić lub zawiesić późniejsze decyzje dotyczące realizacji planu lub programu, mimo że plan lub program nie stanowił, ściśle rzecz biorąc, ani podstawy prawnej, ani warunku wydania tych decyzji.
1      Język oryginału: niemiecki.
2      Dyrektywa 2001/42/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 27 czerwca 2001 r. w sprawie oceny wpływu niektórych planów i programów na środowisko (Dz.U. 2001, L 197, s. 30).
3      Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2011/92/UE z dnia 13 grudnia 2011 r. w sprawie oceny skutków wywieranych przez niektóre przedsięwzięcia publiczne i prywatne na środowisko (Dz.U. 2012, L 26, s. 1), ostatnio zmieniona dyrektywą 2014/52/UE (Dz.U. 2014, L 124, s. 1).
4      Wyroki: z dnia 22 marca 2012 r., Inter-Environnement Bruxelles i in. (C‑567/10, EU:C:2012:159, pkt 36–43); z dnia 10 września 2015 r., Dimos Kropias Attikis (C‑473/14, EU:C:2015:582, pkt 44); z dnia 25 czerwca 2020 r., A i in. (Turbiny wiatrowe w Aalter i Nevele) (C‑24/19, EU:C:2020:503, pkt 43).
5      Wyrok z dnia 25 czerwca 2020 r., A i in. (Turbiny wiatrowe w Aalter i Nevele) (C‑24/19, EU:C:2020:503, pkt 52).
6      Wyroki: z dnia 25 czerwca 2020 r., A i in. (Turbiny wiatrowe w Aalter i Nevele) (C‑24/19, EU:C:2020:503, pkt 67, 68); z dnia 22 lutego 2022 r., Bund Naturschutz in Bayern (C‑300/20, EU:C:2022:102, pkt 60).
7      Wyroki: z dnia 25 czerwca 2020 r., A i in. (Turbiny wiatrowe w Aalter i Nevele) (C‑24/19, EU:C:2020:503, pkt 68);
z dnia 22 lutego 2022 r., Bund Naturschutz in Bayern (C‑300/20, EU:C:2022:102, pkt 60, 61).
8      Wyroki z dnia 7 czerwca 2018 r.: Inter-Environnement Bruxelles i in. (C‑671/16, EU:C:2018:403, pkt 55); Thybaut i in.
(C‑160/17, EU:C:2018:401, pkt 55); a także wyrok z dnia 25 czerwca 2020 r., A i in. (Turbiny wiatrowe w Aalter i Nevele) (C‑24/19, EU:C:2020:503, pkt 70).
9      Wyrok z dnia 22 lutego 2022 r., Bund Naturschutz in Bayern (C‑300/20, EU:C:2022:102, pkt 62).
10      Wyrok z dnia 22 lutego 2022 r., Bund Naturschutz in Bayern (C‑300/20, EU:C:2022:102, pkt 66, 69).
11      Zobacz wyroki: z dnia 12 grudnia 1990 r., SARPP (C‑241/89, EU:C:1990:459, pkt 8); z dnia 18 grudnia 2014 r., Centre public d’action sociale d’Ottignies-Louvain-La-Neuve (C‑562/13, EU:C:2014:2453, pkt 37); z dnia 16 kwietnia 2026 r., Nitrogénművek (C‑519/24, EU:C:2026:297, pkt 20).
12      Wyroki: z dnia 8 maja 2019 r., Verdi Ambiente e Società (VAS) – Aps Onlus i in. (C‑305/18, EU:C:2019:384, pkt 52); z dnia 12 czerwca 2019 r., CFE (C‑43/18, EU:C:2019:483, pkt 71).
13      Wyrok z dnia 9 marca 2023 r., An Bord Pleanála i in. (Obszar St Teresa’s Gardens) (C‑9/22, EU:C:2023:176, Rn. 40).
14      Zgodnie z pkt 9 postanowienia odsyłającego jest to orzeczenie Bundesverwaltungsgericht (federalnego sądu administracyjnego) z dnia 18 maja 2018 r.
15      Dyrektywa Rady 92/43/EWG z dnia 21 maja 1992 r. w sprawie ochrony siedlisk przyrodniczych oraz dzikiej fauny i flory (Dz.U. 1992, L 206, s. 7).
16      Stosowanie dyrektywy 2001/42/WE Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie oceny wpływu niektórych planów i programów na środowisko (2003), pkt 3.65.
17      Zobacz wyrok z dnia 22 lutego 2024 r., PO i Moesgaard Meat 2012 (C‑311/22, EU:C:2024:145, pkt 55).
18      Zobacz moja opinia w sprawie Nomarchiaki Aftodioikisi Aitoloakarnanias i.in.(C‑43/10, EU:C:2011:651, pkt 162).
19      Dyrektywa Rady 85/337/EWG z dnia 27 czerwca 1985 r. w sprawie oceny skutków wywieranych przez niektóre przedsięwzięcia publiczne i prywatne na środowisko naturalne (Dz.U. 1985, L 175, s. 40).
20      Wyrok z dnia 18 czerwca 1998 r., Gedeputeerde Staten van Noord-Holland, C‑81/96, EU:C:1998:305, pkt 23).
21      Wyrok z dnia 18 czerwca 1998 r., Gedeputeerde Staten van Noord-Holland, C‑81/96, EU:C:1998:305, pkt 24).
22      Artykuł 3 ust. 2 dyrektywy Rady 97/11/WE z dnia 3 marca 1997 r. (Dz.U. 1997, L 73, s. 5) oraz art. 3 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2014/52/WE z dnia 16 kwietnia 2014 r. (Dz.U. 2014, L 124, s. 1).
23      W tym względzie wyrok z dnia 7 listopada 2013 r., Gemeinde Altrip i in. (C‑72/12, EU:C:2013:712, pkt 21–31).
24      Wyrok z dnia 11 sierpnia 1995 r., Komisja/Niemcy (C‑431/92, EU:C:1995:260, pkt 32).
25      Wyroki: z dnia 22 marca 2012 r., Inter-Environnement Bruxelles i in. (C‑567/10, EU:C:2012:159, pkt 31); z dnia 25 czerwca 2020 r., A i in. (Turbiny wiatrowe w Aalter i Nevele) (C‑24/19, EU:C:2020:503, pkt 52).
26      Wyrok z dnia 4 października 2024 r., Friends of the Irish Environment (Project Ireland 2040) (C‑727/22, EU:C:2024:825, pkt 29, 32).
27      Wyroki: z dnia 28 lutego 2012 r., Inter-Environnement Wallonie i Terre wallonne (C‑41/11, EU:C:2012:103, pkt 43);
z dnia 25 czerwca 2020 r., A i in. (Turbiny wiatrowe w Aalter i Nevele) (C‑24/19, EU:C:2020:503, pkt 83).
28      Wyrok z dnia 28 lutego 2012 r., Inter-Environnement Wallonie i Terre wallonne (C‑41/11, EU:C:2012:103, pkt 46).
29      Wyrok z dnia 25 czerwca 2020 r., A i in. (Turbiny wiatrowe w Aalter i Nevele)(C‑24/19, EU:C:2020:503, pkt 83).
30      Wyrok z dnia 28 lutego 2012 r., Inter-Environnement Wallonie i Terre wallonne (C‑41/11, EU:C:2012:103, pkt 47).
31      Wyrok z dnia 25 czerwca 2020 r., A i in. (Turbiny wiatrowe w Aalter i Nevele) (C‑24/19, EU:C:2020:503, pkt 83, 88 i 89).
32      Wyrok z dnia 25 czerwca 2020 r., A i in. (Turbiny wiatrowe w Aalter i Nevele) (C‑24/19, EU:C:2020:503, pkt 88).
33      Wyrok z dnia 28 lutego 2012 r., Inter-Environnement Wallonie i Terre wallonne (C‑41/11, EU:C:2012:103, pkt 47).
34      Zobacz wyrok z dnia 25 czerwca 2020 r., A i in. (Turbiny wiatrowe w Aalter i Nevele) (C‑24/19, EU:C:2020:503, pkt 83).
35      Wyroki: z dnia 22 września 2011 r., Valčiukienė i in. (C‑295/10, EU:C:2011:608, pkt 62); z dnia 10 września 2015 r., Dimos Kropias Attikis (C‑473/14, EU:C:2015:582, pkt 58).
36      Zobacz pkt 12 powyżej.