62023CJ0471
ΑΠΟΦΑΣΗ ΤΟΥ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟΥ (όγδοο τμήμα)
της 6ης Μαρτίου 2025 (
*1
)
«Προδικαστική παραπομπή – Οικονομική, κοινωνική και εδαφική συνοχή – Ίδιοι πόροι της Ευρωπαϊκής Ένωσης – Προστασία των οικονομικών συμφερόντων της Ένωσης – Κανονισμός (ΕΕ) 1303/2013 – Άρθρο 2, σημείο 10 – Έννοια του “δικαιούχου” – Δημοσιονομική διόρθωση λόγω παράβασης εθνικής ρύθμισης στον τομέα των δημοσίων συμβάσεων – Αποδέκτης απόφασης δημοσιονομικής διόρθωσης – Προσδιορισμός της ευθύνης για τη διόρθωση αυτή και συμβατική κατανομή της ευθύνης μεταξύ του δικαιούχου και του διαχειριστή της κρατικής ενίσχυσης – Συμμετοχή στη διοικητική και στην ένδικη διαδικασία σχετικά με την απόφαση αυτή – Άρθρα 41 και 47 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης»
Στις συνεκδικαζόμενες υποθέσεις C‑471/23 και C‑477/23,
με αντικείμενο δύο αιτήσεις προδικαστικής αποφάσεως δυνάμει του άρθρου 267 ΣΛΕΕ, που υπέβαλε το Varhoven administrativen sad (Ανώτατο Διοικητικό Δικαστήριο, Βουλγαρία) με αποφάσεις της 13ης Ιουλίου 2023, οι οποίες περιήλθαν στο Δικαστήριο στις 25 Ιουλίου 2023, στο πλαίσιο των δικών
Obshtina Veliko Tarnovo (C‑471/23),
Obshtina Belovo (C‑477/23)
κατά
Rakovoditel na Upravlyavashtia organ na Operativna programa «Regioni v rastezh» 2014-2020 (C‑471/23),
Rakovoditel na Upravlyavashtia organ na Operativna programa «Оkolna sreda» 2014-2020 (C‑477/23),
παρισταμένης της:
Varhovna administrativna prokuratura,
ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ (όγδοο τμήμα),
συγκείμενο από τους N. Jääskinen, πρόεδρο του ενάτου τμήματος, προεδρεύοντα του ογδόου τμήματος, M. Gavalec (εισηγητή) και J. Passer, δικαστές,
γενική εισαγγελέας: T. Ćapeta
γραμματέας: A. Calot Escobar
έχοντας υπόψη την έγγραφη διαδικασία,
λαμβάνοντας υπόψη τις παρατηρήσεις που υπέβαλαν:
–
ο Obshtina Belovo, εκπροσωπούμενος από την A. A. Kecheva,
–
ο Rakovoditel na Upravlyavashtia organ na Operativna programa «Оkolna sreda» 2014-2020, εκπροσωπούμενος από την G. Simeonova,
–
η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, εκπροσωπούμενη από τις D. Drambozova και C. Ehrbar και τον J. Hradil,
κατόπιν της αποφάσεως που έλαβε, αφού άκουσε τη γενική εισαγγελέα, να εκδικάσει την υπόθεση χωρίς ανάπτυξη προτάσεων,
εκδίδει την ακόλουθη
Απόφαση
1
Οι αιτήσεις προδικαστικής αποφάσεως αφορούν την ερμηνεία του άρθρου 2, σημεία 10, 36 και 37, του κανονισμού (ΕΕ) 1303/2013 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 17ης Δεκεμβρίου 2013, περί καθορισμού κοινών διατάξεων για το Ευρωπαϊκό Ταμείο Περιφερειακής Ανάπτυξης, το Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Ταμείο, το Ταμείο Συνοχής, το Ευρωπαϊκό Γεωργικό Ταμείο Αγροτικής Ανάπτυξης και το Ευρωπαϊκό Ταμείο Θάλασσας και Αλιείας και περί καθορισμού γενικών διατάξεων για το Ευρωπαϊκό Ταμείο Περιφερειακής Ανάπτυξης, το Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Ταμείο, το Ταμείο Συνοχής και το Ευρωπαϊκό Ταμείο Θάλασσας και Αλιείας και για την κατάργηση του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 1083/2006 (ΕΕ 2013, L 347, σ. 320, και διορθωτικό ΕΕ 2016, L 200, σ. 140), όπως τροποποιήθηκε με τον κανονισμό (ΕΕ, Ευρατόμ) 2018/1046 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 18ης Ιουλίου 2018 (ΕΕ 2018, L 193, σ. 1) (στο εξής: κανονισμός 1303/2013), καθώς και των άρθρων 41 και 47 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (στο εξής: Χάρτης).
2
Οι αιτήσεις αυτές υποβλήθηκαν στο πλαίσιο δύο ενδίκων διαφορών εκ των οποίων η μεν πρώτη μεταξύ του Obshtina Veliko Tarnovo (Δήμου Veliko Tarnovo, Βουλγαρία) και του Rakovoditel na Upravlyavashtia organ na Operativna programa «Regioni v rastezh» 2014-2020 (προϊσταμένου της διαχειριστικής αρχής του επιχειρησιακού προγράμματος «Περιφέρειες σε Ανάπτυξη» 2014‑2020) (C‑471/23), η δε η δεύτερη μεταξύ του Obshtina Belovo (Δήμου Belovo, Βουλγαρία) και του Rakovoditel na Upravlyavashtia organ na Operativna programa «Okolna sreda» 2014-2020 (προϊσταμένου της διαχειριστικής αρχής του επιχειρησιακού προγράμματος «Περιβάλλον» 2014‑2020) (C‑477/23), σχετικά με τον τρόπο λήψης αποφάσεων για την επιβολή δημοσιονομικής διόρθωσης κατόπιν παρατυπιών που διαπιστώθηκαν στο πλαίσιο της υλοποίησης έργων συγχρηματοδοτούμενων από τα Ταμεία της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Το νομικό πλαίσιο
Το δίκαιο της Ένωσης
Ο κανονισμός (ΕΚ) 1370/2007
3
Κατά τις αιτιολογικές σκέψεις 5, 33 και 36 του κανονισμού (ΕΚ) 1370/2007 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 23ης Οκτωβρίου 2007, για τις δημόσιες επιβατικές σιδηροδρομικές και οδικές μεταφορές και την κατάργηση των κανονισμών του Συμβουλίου (ΕΟΚ) αριθ. 1191/69 και (ΕΟΚ) αριθ. 1107/70 (ΕΕ 2007, L 315, σ. 1):
«(5)
[…] Εάν τα κράτη μέλη, σύμφωνα με τον παρόντα κανονισμό, επιλέξουν να εξαιρέσουν ορισμένους γενικούς κανόνες από το πεδίο εφαρμογής του, θα πρέπει να τυγχάνει εφαρμογής το γενικό καθεστώς κρατικών ενισχύσεων.
[…]
(33)
Το Δικαστήριο των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων, με τις σκέψεις 87 έως 95 της απόφασης της 24ης Ιουλίου 2003[, Altmark Trans και Regierungspräsidium Magdeburg (C‑280/00, EU:C:2003:415)], έκρινε ότι οι αποζημιώσεις για την παροχή δημόσιας υπηρεσίας δεν συνιστούν πλεονέκτημα κατά την έννοια του άρθρου [107 ΣΛΕΕ], υπό τον όρο ότι πληρούνται σωρευτικά τέσσερα κριτήρια. Εφόσον δεν πληρούνται τα κριτήρια αυτά, ενώ πληρούνται τα γενικά κριτήρια εφαρμογής του άρθρου [107,] παράγραφος 1[, ΣΛΕΕ], η αποζημίωση για την παροχή δημόσιας υπηρεσίας συνιστά κρατική ενίσχυση εμπίπτουσα στα άρθρα [93, 106, 107 και 108 ΣΛΕΕ].
[…]
(36)
[…] Κάθε αποζημίωση χορηγούμενη σε σχέση με την παροχή δημοσίων υπηρεσιών επιβατικών μεταφορών, εκτός εκείνων που εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής του παρόντος κανονισμού, η οποία ενδέχεται να συνεπάγεται κρατικές ενισχύσεις κατά την έννοια του άρθρου [107, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ], θα πρέπει να συμφωνεί με τις διατάξεις των άρθρων [93, 106, 107 και 108 ΣΛΕΕ], συμπεριλαμβανομένης κάθε συναφούς ερμηνείας του Δικαστηρίου των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων, και ειδικότερα της απόφασης [της 24ης Ιουλίου 2003, Altmark Trans και Regierungspräsidium Magdeburg (C‑280/00, EU:C:2003:415)]. […]»
Ο κανονισμός 1303/2013
4
Οι αιτιολογικές σκέψεις 65 και 66 του κανονισμού 1303/2013 έχουν ως εξής:
«(65)
Τα κράτη μέλη θα πρέπει να λάβουν τα κατάλληλα μέτρα για να εξασφαλίσουν τη σωστή διαμόρφωση και ορθή λειτουργία των συστημάτων διαχείρισης και ελέγχου ώστε να υπάρξει βεβαιότητα για τη νόμιμη και κανονική χρήση των [Ευρωπαϊκών Διαρθρωτικών και Επενδυτικών Ταμείων (ΕΔΕΤ)]. […]
(66)
Σύμφωνα με την αρχή της επιμερισμένης διαχείρισης, τα κράτη μέλη και η [Ευρωπαϊκή] Επιτροπή θα πρέπει να είναι υπεύθυνα για τη διαχείριση και τον έλεγχο των προγραμμάτων. Τα κράτη μέλη θα πρέπει να φέρουν την πρωταρχική ευθύνη, μέσω των συστημάτων τους διαχείρισης και ελέγχου, για την υλοποίηση και τον έλεγχο των πράξεων στα προγράμματα. […]»
5
Το άρθρο 1 του κανονισμού αυτού, το οποίο φέρει τον τίτλο «Αντικείμενο», έχει ως εξής:
«Ο παρών κανονισμός θεσπίζει τους κοινούς κανόνες που εφαρμόζονται στο Ευρωπαϊκό Ταμείο Περιφερειακής Ανάπτυξης (ΕΤΠΑ), το Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Ταμείο (ΕΚΤ), το Ταμείο Συνοχής, το Ευρωπαϊκό Γεωργικό Ταμείο Αγροτικής Ανάπτυξης (ΕΓΤΑΑ) και το Ευρωπαϊκό Ταμείο Θάλασσας και Αλιείας (ΕΤΘΑ), τα οποία λειτουργούν βάσει ενός κοινού πλαισίου (στο εξής “Ευρωπαϊκά Διαρθρωτικά και Επενδυτικά Ταμεία – ΕΔΕΤ”). […]
[…]»
6
Το άρθρο 2 του εν λόγω κανονισμού, το οποίο φέρει τον τίτλο «Ορισμοί», προβλέπει τα εξής:
«Για τους σκοπούς του παρόντος κανονισμού, ισχύουν οι ακόλουθοι ορισμοί.
[…]
10)
“δικαιούχος”: δημόσιος ή ιδιωτικός φορέας ή φυσικό πρόσωπο που έχει την ευθύνη για την έναρξη ή την έναρξη και την εφαρμογή πράξεων· και
α)
στο πλαίσιο των κρατικών ενισχύσεων ο φορέας που λαμβάνει την ενίσχυση, με εξαίρεση την περίπτωση όπου η ενίσχυση ανά επιχείρηση ανέρχεται σε λιγότερα από 200000 [ευρώ], περιπτώσεις για τις οποίες το οικείο κράτος μέλος μπορεί να αποφασίσει ότι δικαιούχος είναι ο φορέας που χορηγεί την ενίσχυση, με την επιφύλαξη των κανονισμών (ΕΕ) αριθ. 1407/2013 [της Επιτροπής, της 18ης Δεκεμβρίου 2013, σχετικά με την εφαρμογή των άρθρων 107 και 108 [ΣΛΕΕ] στις ενισχύσεις ήσσονος σημασίας (ΕΕ 2013, L 352, σ. 1)], (ΕΕ) αριθ. 1408/2013 [της Επιτροπής, της 18ης Δεκεμβρίου 2013, σχετικά με την εφαρμογή των άρθρων 107 και 108 [ΣΛΕΕ] στις ενισχύσεις ήσσονος σημασίας (“de minimis”) στον γεωργικό τομέα (ΕΕ 2013, L 352, σ. 9),] και (ΕΕ) αριθ. 717/2014 της Επιτροπής[, της 27ης Ιουνίου 2014, σχετικά με την εφαρμογή των άρθρων 107 και 108 [ΣΛΕΕ] στις ενισχύσεις ήσσονος σημασίας στους τομείς της αλιείας και της υδατοκαλλιέργειας (ΕΕ 2014, L 190, σ. 45)]· και
β)
στο πλαίσιο των χρηματοοικονομικών μέσων σύμφωνα με το δεύτερο μέρος τίτλος IV του παρόντος κανονισμού, ο φορέας που εφαρμόζει το χρηματοοικονομικό μέσο ή το Ταμείο Χαρτοφυλακίου, κατά περίπτωση·
[…]
36)
“παρατυπία”: κάθε παράβαση του ενωσιακού δικαίου ή του σχετικού με την εφαρμογή του εθνικού δικαίου, η οποία προκύπτει από πράξη ή παράλειψη οικονομικού φορέα που εμπλέκεται στην θέσπιση των ΕΔΕΤ, και η οποία ζημιώνει ή ενδέχεται να ζημιώσει τον προϋπολογισμό της Ένωσης με καταλογισμό αδικαιολόγητης δαπάνης στον προϋπολογισμό της Ένωσης·
37)
“οικονομικός φορέας” σημαίνει οποιοδήποτε φυσικό ή νομικό πρόσωπο ή άλλη οντότητα που λαμβάνει μέρος στην εφαρμογή της βοήθειας από τα ΕΔΕΤ, με εξαίρεση κράτος μέλος που ασκεί τα δικαιώματά του ως δημόσια αρχή·
[…]».
7
Το άρθρο 143 του κανονισμού 1303/2013, το οποίο φέρει τον τίτλο «Δημοσιονομικές διορθώσεις από τα κράτη μέλη», ορίζει τα εξής:
«1.   Τα κράτη μέλη φέρουν την πρωταρχική ευθύνη για τη διερεύνηση των παρατυπιών και την επιβολή των αναγκαίων δημοσιονομικών διορθώσεων και την επιδίωξη της ανάκτησης των σχετικών ποσών. Σε περίπτωση συστημικής παρατυπίας, το κράτος μέλος επεκτείνει την έρευνά του για να καλυφθούν όλες οι πράξεις που έχουν ενδεχομένως επηρεαστεί.
2.   Τα κράτη μέλη προβαίνουν στις απαιτούμενες δημοσιονομικές διορθώσεις όσον αφορά τις μεμονωμένες ή συστημικές παρατυπίες που διαπιστώνονται σε πράξεις ή επιχειρησιακά προγράμματα. Οι δημοσιονομικές διορθώσεις συνίστανται στην ακύρωση ολόκληρης ή μέρους της δημόσιας συνεισφοράς σε μια πράξη ή επιχειρησιακό πρόγραμμα. Το κράτος μέλος λαμβάνει υπόψη τη φύση και τη σοβαρότητα των παρατυπιών και την οικονομική απώλεια των Ταμείων ή του ΕΤΘΑ και εφαρμόζει αναλογική διόρθωση. Οι δημοσιονομικές διορθώσεις εγγράφονται στους λογαριασμούς για τη λογιστική χρήση κατά τη διάρκεια της οποίας αποφασίζεται η ακύρωση.
[…]»
Το βουλγαρικό δίκαιο
Ο ZUSEFSU
8
Κατά το άρθρο 70 του Zakon za upravlenie na sredstvata ot evropeyskite fondove pri spodeleno upravlenie (νόμου για τη διαχείριση των πόρων των ευρωπαϊκών Ταμείων υπό καθεστώς επιμερισμένης διαχείρισης, DV αριθ. 101, της 22ας Δεκεμβρίου 2015, ο οποίος πριν από την τροποποίησή του με το DV αριθ. 51, του 2022, η οποία τέθηκε σε ισχύ την 1η Ιουλίου 2022, έφερε τον εξής τίτλο: Zakon za upravlenie na sredstvata ot evropeyskite strukturni i investitsionni fondove [νόμος για τη διαχείριση των πόρων των ευρωπαϊκών διαρθρωτικών και επενδυτικών ταμείων – ZUSESIF]), όπως ίσχυε κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών της διαφοράς της κύριας δίκης (στο εξής: ZUSEFSU):
«(1)   Η χρηματοδοτική στήριξη από πόρους των ΕΔΕΤ μπορεί να ακυρωθεί, εν όλω ή εν μέρει, με δημοσιονομική διόρθωση για τους ακόλουθους λόγους:
[…]
9.
λόγω παρατυπίας συνιστάμενης σε παράβαση των προβλεπόμενων στο κεφάλαιο 4 κανόνων για την ανάδειξη αναδόχου, διαπραχθείσας με πράξη ή παράλειψη του δικαιούχου, η οποία ζημιώνει ή ενδέχεται να ζημιώσει τους πόρους των Ευρωπαϊκών Διαρθρωτικών και Επενδυτικών Ταμείων·
[…]
(2)   Οι παρατυπίες που επισύρουν δημοσιονομικές διορθώσεις δυνάμει της παραγράφου 1, σημείο 9, ορίζονται με κανονιστική πράξη του Υπουργικού Συμβουλίου.»
9
Κατά το άρθρο 73, παράγραφος 1, του ZUSEFSU:
«Η δημοσιονομική διόρθωση καθορίζεται, ως προς τη βάση και το ποσό, με αιτιολογημένη απόφαση του προϊσταμένου της διαχειριστικής αρχής που ενέκρινε το έργο.»
Ο νόμος περί δημοσίων συμβάσεων
10
Το άρθρο 2, παράγραφος 2, του Zakon za obshtestvenite porachki (νόμου περί δημοσίων συμβάσεων, DV αριθ. 13, της 16ης Φεβρουαρίου 2016) προβλέπει ότι, κατά τη σύναψη δημοσίων συμβάσεων, οι αναθέτουσες αρχές δεν επιτρέπεται να περιορίζουν τον ανταγωνισμό επιβάλλοντας όρους ή απαιτήσεις που συνεπάγονται αδικαιολόγητο πλεονέκτημα ή που περιορίζουν αδικαιολόγητα την πρόσβαση των οικονομικών φορέων στις δημόσιες συμβάσεις και που δεν συνάδουν με το αντικείμενο, την αξία, την πολυπλοκότητα, την ποσότητα ή την έκταση της δημόσιας σύμβασης.
Οι διαφορές των κύριων δικών και τα προδικαστικά ερωτήματα
Η υπόθεση C‑471/23
11
Κατόπιν διαδικασίας ανάθεσης στο πλαίσιο του επιχειρησιακού προγράμματος «Περιφέρειες σε Ανάπτυξη» 2014-2020, το οποίο αποτελεί μέρος του συμφώνου εταιρικής σχέσης της Δημοκρατίας της Βουλγαρίας για την περίοδο προγραμματισμού 2014-2020, η επιχορήγηση «Εφαρμογή ολοκληρωμένων σχεδίων ανάκαμψης και αστικής ανάπτυξης 2014-2020» χορηγήθηκε απευθείας στον Δήμο Veliko Tarnovo.
12
Στις 24 Αυγούστου 2018 ο δήμος συνήψε συμφωνία εταιρικής σχέσης με τον «Organizatsia na dvizhenieto, parkingi i garazhi» EOOD (οργανισμό οδικής κυκλοφορίας, χώρων στάθμευσης αυτοκινήτων και γκαράζ, στο εξής: δημοτική επιχείρηση). Κατά τη συμφωνία εταιρικής σχέσης, ο δήμος και η δημοτική επιχείρηση αποτελούν, αντιστοίχως, «επικεφαλής εταίρο» και «εταίρο» του έργου «Ολοκληρωμένες αστικές μεταφορές της πόλης Veliko Tarnovo» στο πλαίσιο του προαναφερθέντος επιχειρησιακού προγράμματος.
13
Κατά τα προβλεπόμενα στη συμφωνία εταιρικής σχέσης, ο επικεφαλής εταίρος και ο εταίρος υποχρεούνται να συνάψουν διοικητική σύμβαση σε περίπτωση έγκρισης του έργου. Ο εταίρος, ήτοι, εν προκειμένω, η δημοτική επιχείρηση, υποχρεούται να διεξαγάγει, ως αναθέτουσα αρχή, διαδικασία σύναψης δημόσιας σύμβασης, σύμφωνα με τον νόμο περί δημοσίων συμβάσεων, με αντικείμενο την προμήθεια τροχαίου υλικού. Επιπλέον, η ίδια συμφωνία ορίζει ότι, αν, στο πλαίσιο της διαδικασίας αυτής, διαπραχθούν παραβάσεις δικαιολογούσες την επιβολή δημοσιονομικής διόρθωσης, η συμβεβλημένη στη σύμβαση για την οποία επιβάλλεται η διόρθωση αναθέτουσα αρχή βαρύνεται με τα κονδύλια που αφορά η διόρθωση μέχρι του ύψους αυτής.
14
Στις 19 Ιουλίου 2019 ο Δήμος Veliko Tarnovo, ως δικαιούχος της επιχορήγησης «Εφαρμογή ολοκληρωμένων σχεδίων ανάκαμψης και αστικής ανάπτυξης 2014‑2020», συνήψε διοικητική σύμβαση με τη διαχειριστική αρχή του επιχειρησιακού προγράμματος «Περιφέρειες σε Ανάπτυξη» 2014-2020 για την υλοποίηση της πρότασης του εν λόγω έργου, συνολικού ποσού11133732,51 βουλγαρικών λεβ (BGN) (περίπου 5700000 ευρώ), το οποίο αποτελείται από την εν λόγω επιχορήγηση ύψους 10409573,31 BGN (περίπου 5300000 ευρώ) και από την ίδια συνεισφορά του δικαιούχου ύψους 724159,20 BGN (περίπου 370000 ευρώ).
15
Η ως άνω διοικητική σύμβαση προβλέπει ότι μέρος του ποσού της επίμαχης επιχορήγησης συνιστά κρατική ενίσχυση προς τον φορέα παροχής της δημόσιας υπηρεσίας επιβατικών μεταφορών υπό τη μορφή αποζημίωσης για την παροχή δημόσιας υπηρεσίας, σύμφωνα με τον κανονισμό 1370/2007. Διαχειριστής της ενίσχυσης είναι ο Δήμος Veliko Tarnovo, ο οποίος οφείλει να διασφαλίζει την υλοποίηση του εφαρμοστέου καθεστώτος σε συμμόρφωση προς τις απορρέουσες από τον ως άνω κανονισμό απαιτήσεις στις οποίες συγκαταλέγονται η θέσπιση και η εφαρμογή κατάλληλων μηχανισμών ελέγχου της τήρησής τους.
16
Σύμφωνα με τους γενικούς όρους της διοικητικής σύμβασης, ο δικαιούχος ευθύνεται έναντι της διαχειριστικής αρχής του επιχειρησιακού προγράμματος «Περιφέρειες σε Ανάπτυξη» 2014-2020 για τις πράξεις των εταίρων και των εξωτερικών αναδόχων κατά την εκτέλεση του οικείου έργου και αναλαμβάνει «για ίδιο λογαριασμό όλους τους κινδύνους, μεταξύ των οποίων και τις μη επιλέξιμες δαπάνες και τις δημοσιονομικές διορθώσεις που καταλογίζονται στην επιχορήγηση του προϋπολογισμού του έργου».
17
Η δημοτική επιχείρηση, αφού κίνησε διαδικασία σύναψης δημόσιας σύμβασης υπό την ιδιότητα του φορέα παροχής υπηρεσιών γενικού οικονομικού συμφέροντος και του ορισθέντος ως αποδέκτη κρατικής ενίσχυσης προερχόμενης από πόρους των ΕΔΕΤ, στις 31 Μαρτίου 2020 συνήψε δημόσια σύμβαση, με αντικείμενο την προμήθεια τριών ηλεκτρικών λεωφορείων, με την ανάδοχο εταιρία «Excelor-Alfa» DZZD.
18
Κατόπιν υποβολής αναφοράς για παρατυπίες, η διαχειριστική αρχή του επιχειρησιακού προγράμματος «Περιφέρειες σε Ανάπτυξη» 2014-2020 εξέδωσε στις 11 Μαΐου 2022 απόφαση επιβολής δημοσιονομικής διόρθωσης έναντι του Δήμου Veliko Tarnovo (στο εξής: απόφαση δημοσιονομικής διόρθωσης της 11ης Μαΐου 2022) λόγω παρατυπίας, κατά την έννοια του άρθρου 70, παράγραφος 1, σημείο 9, του ZUSEFSU, την οποία διέπραξε η δημοτική επιχείρηση. Η δημοσιονομική αυτή διόρθωση ανερχόταν στο 25 % των επιλέξιμων για χρηματοδότηση από τα ΕΔΕΤ πόρων για την εν λόγω δημόσια σύμβαση.
19
Ο Δήμος Veliko Tarnovo άσκησε προσφυγή κατά της προαναφερθείσας απόφασης ενώπιον του Administrativen sad Veliko Tarnovo (διοικητικού πρωτοδικείου Veliko Tarnovo, Βουλγαρία).
20
Με απόφαση της 1ης Νοεμβρίου 2022, το πρωτοβάθμιο δικαστήριο απέρριψε την προσφυγή με το σκεπτικό ότι μόνος δικαιούχος της επίμαχης επιχορήγησης ήταν ο προαναφερθείς δήμος, διότι ήταν συμβαλλόμενο μέρος στη διοικητική σύμβαση περί της οποίας γίνεται λόγος στη σκέψη 14 της παρούσας απόφασης, και ότι, ως συμβαλλόμενος στη σύμβαση αυτήν, μπορούσε νομίμως να θεωρηθεί αποδέκτης της διοικητικής πράξης για τον καθορισμό της οικείας δημοσιονομικής διόρθωσης. Το ίδιο δικαστήριο επισήμανε επίσης ότι το γεγονός ότι ο δήμος, ως δικαιούχος της επιχορήγησης, συνήψε συμφωνίες εταιρικής σχέσης για ορισμένες δραστηριότητες δεν τον απαλλάσσει από την ευθύνη που φέρει ως συμβαλλόμενος στην εν λόγω διοικητική σύμβαση ο οποίος διατηρεί άμεση σχέση με τη διαχειριστική αρχή του επιχειρησιακού προγράμματος «Περιφέρειες σε Ανάπτυξη» 2014-2020. Τέλος, το ως άνω πρωτοβάθμιο δικαστήριο διαπίστωσε ότι η ρήτρα σχετικά με την ευθύνη για παραβάσεις και κινδύνους, συμπεριλαμβανομένων των δημοσιονομικών διορθώσεων, είχε αναγωγικό χαρακτήρα, υπό την έννοια ότι σκοπός της ήταν ο προσδιορισμός του ευθυνόμενου για τις εν λόγω διορθώσεις στο πλαίσιο των εσωτερικών σχέσεων μεταξύ των εταίρων.
21
Ο Δήμος Veliko Tarnovo άσκησε αναίρεση κατά της ως άνω απόφασης ενώπιον του Varhoven administrativen sad (Ανωτάτου Διοικητικού Δικαστηρίου, Βουλγαρία), ήτοι του αιτούντος δικαστηρίου.
22
Κατά το αιτούν δικαστήριο, πρέπει καταρχάς να ερμηνευθεί η έννοια του «δικαιούχου» κατά το άρθρο 2, σημείο 10, του κανονισμού 1303/2013, προκειμένου να δοθεί απάντηση στο ερώτημα αν ο Δήμος Veliko Tarnovo είναι ο μοναδικός δικαιούχος της επίμαχης επιχορήγησης και αν, υπό την ιδιότητα αυτή, παραβίασε το βουλγαρικό δίκαιο με αποτέλεσμα να επιβληθεί δημοσιονομική διόρθωση.
23
Εν συνεχεία, το αιτούν δικαστήριο διερωτάται αν ο Δήμος Veliko Tarnovo μπορεί να θεωρηθεί ως ο αποδέκτης της απόφασης δημοσιονομικής διόρθωσης της 11ης Μαΐου 2022 λόγω παρατυπίας, κατά την έννοια του άρθρου 2, σημείο 36, του κανονισμού 1303/2013, την οποία διέπραξε η δημοτική επιχείρηση και αν πρέπει, ως εκ τούτου, να αναλάβει την ευθύνη για τις παραβάσεις που διαπράχθηκαν κατά τη διαδικασία σύναψης δημόσιας σύμβασης την οποία κίνησε η εν λόγω επιχείρηση, μολονότι ο δήμος δεν χρησιμοποιεί τους προερχόμενους από τα ΕΔΕΤ πόρους στο πλαίσιο της δημόσιας σύμβασης που συνήφθη κατόπιν της διαδικασίας αυτής.
24
Τέλος, αν διαπιστωθεί ότι δικαιούχος της επιχορήγησης για την οποία επιβλήθηκε η δημοσιονομική διόρθωση είναι η δημοτική επιχείρηση υπό την ιδιότητα του λήπτη της επιχορήγησης και του δημόσιου οργανισμού που φέρει την ευθύνη για την κίνηση και την εκτέλεση της συγκεκριμένης πράξης απόκτησης τροχαίου υλικού, ανακύπτει περαιτέρω το ζήτημα γιατί δεν της διασφαλίστηκε το δικαίωμα συμμετοχής στη διαδικασία καθορισμού της εν λόγω δημοσιονομικής διόρθωσης και αν θα έπρεπε να έχει ικανότητα να μετάσχει ως διάδικος στο πλαίσιο της δίκης για την ακύρωση της πράξης διόρθωσης ενώπιον του Administrativen sad Veliko Tarnovo (διοικητικού πρωτοδικείου Veliko Tarnovo).
25
Υπό τις συνθήκες αυτές, το Varhoven administrativen sad (Ανώτατο Διοικητικό Δικαστήριο) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
«1)
Εμπίπτει ο διαχειριστής κρατικής ενίσχυσης υπό τη μορφή πόρων που προέρχονται από τα [ΕΔΕΤ], ο οποίος δεν είναι αποδέκτης της ενίσχυσης, στην έννοια του “δικαιούχου” της ενίσχυσης στο πλαίσιο των κρατικών ενισχύσεων κατά την έννοια του άρθρου [2], σημείο 10, του [κανονισμού 1303/2013];
2)
Μπορεί εγκύρως να θεωρηθεί ο διαχειριστής κρατικής ενίσχυσης υπό τη μορφή πόρων από τα ΕΔΕΤ, ο οποίος δεν είναι το πρόσωπο που χρησιμοποιεί την ενίσχυση βάσει δημόσιας σύμβασης, ως αποδέκτης της απόφασης που επιβάλλει δημοσιονομική διόρθωση λόγω παράβασης του εθνικού δικαίου ή του δικαίου της Ένωσης στο πλαίσιο της σύναψης δημόσιας σύμβασης;
3)
Πρέπει να συντρέχουν στο πρόσωπο που συνιστά τον αποδέκτη του διοικητικού μέτρου της “δημοσιονομικής διόρθωσης” λόγω παρατυπίας κατά την έννοια του άρθρου 2, σημείο 36, του κανονισμού 1303/2013, σε περίπτωση κρατικής ενίσχυσης υπό την μορφή πόρων από τα ΕΔΕΤ, σωρευτικώς δύο προϋποθέσεις, ήτοι να αποτελεί το εν λόγω πρόσωπο τον αποδέκτη της ενίσχυσης που προέρχεται από πόρους τους οποίους αφορά η παρατυπία και να είναι εκείνο το οποίο χρησιμοποίησε τους εν λόγω πόρους;
4)
Μπορεί η ευθύνη για παραβάσεις του νόμου κατά τη χρήση κρατικής ενίσχυσης υπό τη μορφή πόρων από τα ΕΔΕΤ να ρυθμιστεί ή να ανακατανεμηθεί συμβατικά μεταξύ του αποδέκτη και του διαχειριστή της ενίσχυσης ή ευθύνεται ο αποδέκτης της ενίσχυσης που τη χρησιμοποιεί παράνομα;
5)
Υφίσταται εις ολόκληρον ευθύνη του αποδέκτη της ενίσχυσης και του διαχειριστή της και πρέπει αυτή η εις ολόκληρον ευθύνη να προβλέπεται στη σύμβαση για τη χορήγηση της ενίσχυσης;
6)
Αντιτίθενται τα άρθρα 41 και 47 του [Χάρτη] σε εθνική διοικητική πρακτική και νομολογία σε περίπτωση όπως η επίμαχη στην κύρια δίκη, σύμφωνα με την οποία, δεν παρέχεται σε “φορέα παροχής υπηρεσίας γενικού οικονομικού συμφέροντος”, όπως [η δημοτική επιχείρηση], ο οποίος φέρεται ότι παρέβη τον νόμο για τη σύναψη δημοσίων συμβάσεων κατά τη σύναψη δημόσιας σύμβασης στο πλαίσιο διαδικασίας για τη χρήση πόρων από τα ΕΔΕΤ [οι οποίοι συνιστούν] κρατική ενίσχυση ούτε δικαίωμα συμμετοχής στη διαδικασία με την οποία επιβλήθηκε δημοσιονομική διόρθωση σε σχέση με σύμβαση που έχει συνάψει ούτε δικαίωμα συμμετοχής στην ένδικη διαδικασία προσβολής της εν λόγω διοικητικής πράξης, με το σκεπτικό ότι ο φορέας αυτός, ως εταίρος του Δήμου, υπέχει αστική ευθύνη εξ αναγωγής, η οποία απορρέει από τη συμφωνία εταιρικής σχέσης;»
Η υπόθεση C‑477/23
26
Η υπόθεση C‑477/23 αφορά τη χρήση των ΕΔΕΤ για την περίοδο 2014‑2020 στο πλαίσιο «συνδυασμένης διαδικασίας για τον σχεδιασμό και την κατασκευή εγκαταστάσεων λιπασματοποίησης και εγκαταστάσεων προεπεξεργασίας οικιακών αποβλήτων», σκοπός της οποίας είναι η μείωση της ποσότητας των αποβλήτων που απορρίπτονται σε χώρους υγειονομικής ταφής με την παροχή πρόσθετης δυναμικότητας για την προεπεξεργασία των μη διαχωρισμένων αποβλήτων, καθώς και για τη χωριστή συλλογή και ανακύκλωση μέσω λιπασματοποίησης των πράσινων και/ή βιοαποδομήσιμων αποβλήτων.
27
Στο πλαίσιο της διαδικασίας για τη λήψη άμεσης επιχορήγησης όσον αφορά την περιφέρεια Pazardzhik (Βουλγαρία), διάφοροι δήμοι, μεταξύ των οποίων και οι Δήμοι Pazardzhik και Belovo, κατήρτισαν πρόταση κοινού έργου ώστε να λάβουν την εν λόγω επιχορήγηση. Οι οικείοι δήμοι έπρεπε να υπογράψουν διοικητική σύμβαση για τη λήψη επιχορήγησης στο πλαίσιο του επιχειρησιακού προγράμματος «Περιβάλλον» 2014-2020. Η σύμβαση αυτή προβλέπει ότι οι συμβαλλόμενοι δήμοι ορίζουν τον Δήμο Pazardzhik ως «επικεφαλής δήμο». Επιπλέον, σύμφωνα με την ίδια σύμβαση, δικαιούχοι είναι όλοι οι δήμοι τους οποίους αφορά η σύμβαση, παρότι δίπλα στην ονομασία εκάστου δήμου αναγράφεται επιπροσθέτως και η ιδιότητα του «εταίρου».
28
Από τις λεπτομέρειες εφαρμογής του έργου που εγκρίθηκε στο πλαίσιο της ως άνω διαδικασίας, οι οποίες αποτελούν αναπόσπαστο μέρος της διοικητικής σύμβασης για την οποία γίνεται λόγος στην προηγούμενη σκέψη, προκύπτει ότι ο μεν Δήμος Pazardzhik, ως «επικεφαλής δήμος», είναι υπεύθυνος για τη διαχείριση του έργου και μπορεί να λαμβάνει στον τραπεζικό του λογαριασμό τα σχετικά κεφάλαια και να τα διανέμει στους δήμους εταίρους, οι δε δήμοι εταίροι μετέχουν από κοινού με τον επικεφαλής δήμο στην προετοιμασία καθώς και στην τεχνική και οικονομική υλοποίηση του έργου. Στο πλαίσιο αυτό, ο Δήμος Belovo όφειλε να διεξαγάγει τη διαδικασία σύναψης δημόσιας σύμβασης και να προβεί στην ανάθεση της σύμβασης αυτής με αντικείμενο τον σχεδιασμό, την εποπτεία υπό την ιδιότητα του μελετητή, την κατασκευή, την παράδοση και την κατασκευή εγκατάστασης λιπασματοποίησης πράσινων και/ή βιοαποικοδομήσιμων αποβλήτων που συλλέγονται χωριστά, δυναμικότητας 2000 τόνων ετησίως.
29
Στο πλαίσιο της διαδικασίας ανάθεσης της εν λόγω δημόσιας σύμβασης, ο Δήμος Belovo, ως αναθέτουσα αρχή, συνήψε δημόσια σύμβαση με την εταιρία «Delchev Engineering» EOOD.
30
Με απόφαση της 21ης Μαρτίου 2022, η διαχειριστική αρχή του επιχειρησιακού προγράμματος «Περιβάλλον» 2014-2020 επέβαλε στον Δήμο Pazardzhik δημοσιονομική διόρθωση ύψους 10 % επί των επιλέξιμων δαπανών για χρηματοδότηση από τα ΕΔΕΤ στο πλαίσιο της εν λόγω δημόσιας σύμβασης (στο εξής: απόφαση δημοσιονομικής διόρθωσης της 21ης Μαρτίου 2022). Η δημοσιονομική αυτή διόρθωση επιβλήθηκε λόγω παρατυπίας, κατά την έννοια του άρθρου 70, παράγραφος 1, σημείο 9, του ZUSEFSU, την οποία διέπραξε ο Δήμος Belovo.
31
Ο Δήμος Belovo, ο οποίος δεν είναι ο αποδέκτης της απόφασης δημοσιονομικής διόρθωσης της 21ης Μαρτίου 2022, άσκησε προσφυγή κατά της απόφασης αυτής ενώπιον του Administrativen sad Pazardzhik (διοικητικού πρωτοδικείου Pazardzhik, Βουλγαρία). Με απόφαση της 26ης Οκτωβρίου 2022, το διοικητικό πρωτοδικείο απέρριψε την προσφυγή κρίνοντας ότι, μολονότι η απόφαση δημοσιονομικής διόρθωσης όριζε ως μοναδικό αποδέκτη της τον Δήμο Pazardzhik, ο Δήμος Belovo είχε υπογράψει υπό την ιδιότητα της αναθέτουσας αρχής τη δημόσια σύμβαση και είχε έννομο συμφέρον για την άσκηση της εν λόγω προσφυγής. Παρά ταύτα, το διοικητικό πρωτοδικείο αποφάνθηκε ότι η απόφαση δημοσιονομικής διόρθωσης είχε εκδοθεί σύμφωνα με το βουλγαρικό δίκαιο.
32
Ο Δήμος Belovo άσκησε αναίρεση κατά της ως άνω απόφασης ενώπιον του Varhoven administrativen sad (Ανωτάτου Διοικητικού Δικαστηρίου, Βουλγαρία), ήτοι του αιτούντος δικαστηρίου.
33
Κατά το αιτούν δικαστήριο, υπάρχουν αποκλίσεις στην εθνική νομολογία όσον αφορά πραγματικές καταστάσεις ανάλογες των επίμαχων στην υπό κρίση υπόθεση σε σχέση με την ίδια διαδικασία χρηματοδότησης από τα ΕΔΕΤ.
34
Συγκεκριμένα, αφενός, από ορισμένες εθνικές αποφάσεις προκύπτει ότι μόνον ο επικεφαλής δήμος του οικείου έργου είναι «δικαιούχος» κατά την έννοια του άρθρου 2, σημείο 10, του κανονισμού 1303/2013 όπως επίσης και ο αποδέκτης της απόφασης δημοσιονομικής διόρθωσης, ενώ οι λοιποί δήμοι εταίροι δεν έχουν τέτοια ιδιότητα. Επομένως, στις υποθέσεις επί των οποίων εκδόθηκαν οι εν λόγω εθνικές αποφάσεις, οι δήμοι εταίροι, πλην του επικεφαλής, δεν είχαν γίνει δεκτοί ούτε ως ενδιαφερόμενα μέρη στη διαδικασία καθορισμού της επίμαχης δημοσιονομικής διόρθωσης ούτε ως διάδικοι στην ένδικη διαδικασία για την ακύρωση της πράξης επιβολής της διόρθωσης αυτής, ακόμη και στην περίπτωση που η παρατυπία για την οποία επιβλήθηκε η δημοσιονομική διόρθωση αναγόταν στους εν λόγω δήμους εταίρους.
35
Αφετέρου, κατά την κρίση ορισμένων εθνικών δικαστηρίων, σε περίπτωση παράβασης των κανόνων για τη σύναψη δημοσίων συμβάσεων εκ μέρους δήμου ο οποίος δαπανά ποσά προερχόμενα από τα ΕΔΕΤ, ο δήμος αυτός πρέπει να θεωρηθεί ως αποδέκτης της επίμαχης πράξης δημοσιονομικής διόρθωσης καθώς και ως έχων το δικαίωμα να μετάσχει στη διαδικασία καθορισμού της οικονομικής διόρθωσης και να αμυνθεί ενώπιον δικαστηρίου.
36
Εξάλλου, το αιτούν δικαστήριο εκφράζει αμφιβολίες ως προς τον τρόπο με τον οποίο πρέπει να προσδιοριστεί η ευθύνη για δημοσιονομικές διορθώσεις απορρέουσες από παραβάσεις των κανόνων για τη σύναψη δημοσίων συμβάσεων στο πλαίσιο της χρήσης των ΕΔΕΤ.
37
Υπό τις συνθήκες αυτές, το Varhoven administrativen sad (Ανώτατο Διοικητικό Δικαστήριο) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
«1)
Αντιτίθεται η ερμηνεία του άρθρου 2, σημεία 10, 36 και 37 του κανονισμού 1303/2013 σε εθνική ρύθμιση ή πρακτική ερμηνείας και εφαρμογής της εν λόγω ρύθμισης σύμφωνα με την οποία, σε περίπτωση όπως η επίμαχη στην κύρια δίκη, μόνον ένας από τους δήμους-εταίρους (συμβαλλόμενα μέρη στη διοικητική σύμβαση για την επιχορήγηση), ο οποίος υπέγραψε τη διοικητική σύμβαση για την επιχορήγηση ως επικεφαλής εταίρος, θεωρείται ως δικαιούχος της επιχορήγησης από πόρους που προέρχονται από τα ΕΔΕΤ; Ποιες προϋποθέσεις πρέπει να πληροί ένας οργανισμός προκειμένου να χαρακτηριστεί ως “δικαιούχος” κατά την έννοια του άρθρου 2, σημείο 10, του κανονισμού 1303/2013, σε περίπτωση όπως η υπό κρίση;
2)
Αντιτίθεται η ερμηνεία του άρθρου 2, σημεία 10, 36 και 37, του κανονισμού 1303/2013 σε εθνική ρύθμιση ή πρακτική ερμηνείας και εφαρμογής της εν λόγω ρύθμισης σύμφωνα με την οποία, σε περίπτωση όπως η επίμαχη στην κύρια δίκη, η δημοσιονομική διόρθωση λόγω παράβασης των διατάξεων περί δημοσίων συμβάσεων που διέπραξε οικονομικός φορέας επιβλήθηκε με απόφαση της οποίας αποδέκτης είναι άλλος οικονομικός φορέας ο οποίος δεν διέπραξε μεν καμία παράβαση, αναφέρεται όμως ως επικεφαλής εταίρος στη σύμβαση για την επιχορήγηση;
3)
Αντιτίθεται ο κανονισμός 1303/2013 σε εθνική ρύθμιση ή πρακτική ερμηνείας και εφαρμογής της εν λόγω ρύθμισης σύμφωνα με την οποία η ευθύνη για τη δημοσιονομική διόρθωση μπορεί να ανακατανεμηθεί συμβατικά μεταξύ των εταίρων του έργου ή πρέπει κάθε οικονομικός φορέας να φέρει την ευθύνη για τις δημοσιονομικές διορθώσεις που σχετίζονται με τις παραβάσεις που διέπραξε κατά τη χρήση πόρων από τα ΕΔΕΤ βάσει των συμβάσεων στις οποίες έχει συμβληθεί;
4)
Αντιτίθενται τα άρθρα 41 και 47 του [Χάρτη] σε εθνική διοικητική πρακτική και νομολογία σε περίπτωση όπως η επίμαχη στην κύρια δίκη, σύμφωνα με την οποία δεν παρέχεται σε δήμο ο οποίος κατά τη σύναψη δημόσιας σύμβασης στο πλαίσιο της χρήσης πόρων από τα ΕΔΕΤ φέρεται να παραβίασε τον νόμο για τη σύναψη δημοσίων συμβάσεων ούτε δικαίωμα συμμετοχής στη διαδικασία με την οποία επιβλήθηκε δημοσιονομική διόρθωση που αφορά σύμβαση την οποία έχει συνάψει ούτε δικαίωμα συμμετοχής στη δικαστική διαδικασία προσβολής της εν λόγω διοικητικής πράξης, με την αιτιολογία ότι, ως εταίρος, μπορεί βάσει της συμφωνίας εταιρικής σχέσης να προσφύγει ενώπιον των πολιτικών δικαστηρίων;»
Επί των προδικαστικών ερωτημάτων
Επί του πρώτου προδικαστικού ερωτήματος στην υπόθεση C‑471/23 και επί του πρώτου προδικαστικού ερωτήματος στην υπόθεση C‑477/23
38
Με το πρώτο προδικαστικό ερώτημα στην υπόθεση C‑471/23 και με το πρώτο προδικαστικό ερώτημα στην υπόθεση C‑477/23, τα οποία πρέπει να εξεταστούν από κοινού, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν το άρθρο 2, σημείο 10, του κανονισμού 1303/2013 έχει την έννοια ότι μπορεί να εμπίπτει στην έννοια του «δικαιούχου», κατά τη διάταξη αυτή, φορέας ο οποίος έχει μεν την ευθύνη για την έναρξη ή την έναρξη και την εφαρμογή των οικείων πράξεων, πλην όμως δεν λαμβάνει κρατική ενίσχυση κατά την έννοια του άρθρου 2, σημείο 10, στοιχείο αʹ, όπως επίσης και φορέας ο οποίος δεν έχει υπογράψει διοικητική σύμβαση επιχορήγησης ως «επικεφαλής».
39
Το άρθρο 2, σημείο 10, του κανονισμού 1303/2013 ορίζει, καταρχάς, ως «δικαιούχο» τον δημόσιο ή ιδιωτικό φορέα ή το φυσικό πρόσωπο που έχει την ευθύνη για την έναρξη ή την έναρξη και την εφαρμογή πράξεων. Εν συνεχεία, η διάταξη αυτή διευκρινίζει, στα στοιχεία αʹ και βʹ, ότι ο φορέας αυτός είναι, αντιστοίχως, στο πλαίσιο των κρατικών ενισχύσεων, εκείνος που λαμβάνει την ενίσχυση, εκτός εάν η ενίσχυση που χορηγείται ανά επιχείρηση είναι κατώτερη των 200000 ευρώ, οπότε το οικείο κράτος μέλος μπορεί να αποφασίσει ότι δικαιούχος είναι ο φορέας που χορηγεί την ενίσχυση, με την επιφύλαξη των κανονισμών 1407/2013, 1408/2013 και 717/2014, και, στο πλαίσιο των χρηματοοικονομικών μέσων που εμπίπτουν στον τίτλο IV του δεύτερου μέρους του κανονισμού 1303/2013, ο φορέας που εφαρμόζει το χρηματοοικονομικό μέσο ή το Ταμείο Χαρτοφυλακίου, κατά περίπτωση.
40
Από το γράμμα του πρώτου μέρους του ορισμού της έννοιας αυτής που προβλέπεται στο ως άνω άρθρο 2, σημείο 10, προκύπτει ότι τα κράτη μέλη διαθέτουν ορισμένο περιθώριο εκτίμησης προκειμένου να καθορίσουν αν ο δικαιούχος, ως δημόσιος ή ιδιωτικός φορέας ή φυσικό πρόσωπο, έχει την ευθύνη είτε μόνο για την έναρξη των σχετικών πράξεων είτε τόσο για την έναρξη όσο και για την εφαρμογή τους.
41
Το δε δεύτερο μέρος της διάταξης αυτής προβλέπει κανόνες για τον καθορισμό του δικαιούχου στις περιπτώσεις κρατικών ενισχύσεων και χρηματοοικονομικών μέσων που εμπίπτουν στον τίτλο IV του δεύτερου μέρους του κανονισμού 1303/2013.
42
Συναφώς, επισημαίνεται ότι οι προϋποθέσεις που προβλέπονται στο εισαγωγικό εδάφιο του άρθρου 2, σημείο 10, του κανονισμού και εκείνες που προβλέπονται στο άρθρο 2, σημείο 10, στοιχεία αʹ και βʹ, χωρίζονται με τον σύνδεσμο «και». Ωστόσο, η χρήση του εν λόγω συνδέσμου δεν σημαίνει ότι οι προϋποθέσεις αυτές είναι σωρευτικής φύσης. Απεναντίας, οι διατάξεις του εισαγωγικού εδαφίου προβλέπουν γενικό κανόνα, ενώ οι διατάξεις του άρθρου 2, σημείο 10, στοιχεία αʹ και βʹ, συνιστούν συμπληρωματικούς κανόνες που αφορούν ειδικές καταστάσεις.
43
Επομένως, διαπιστώνεται ότι το γράμμα του άρθρου 2, σημείο 10, του κανονισμού 1303/2013 ουδόλως αποκλείει την ύπαρξη περισσότερων δικαιούχων για την ίδια πράξη.
44
Συναφώς, επισημαίνεται ότι, όπως προκύπτει από την αιτιολογική σκέψη 66 του κανονισμού, την πρωταρχική ευθύνη για την εφαρμογή των πράξεων που εκτελούνται στο πλαίσιο των προγραμμάτων φέρουν τα κράτη μέλη, τα οποία είναι ελεύθερα να καθορίζουν, μεταξύ άλλων, τον φορέα που έχει την ευθύνη για την έναρξη των σχετικών πράξεων ή για την έναρξη και την εφαρμογή τους, όπως και τον φορέα που λαμβάνει την επίμαχη ενίσχυση.
45
Αντίθετη ερμηνεία θα μπορούσε να οδηγήσει σε καταστάσεις στις οποίες κανένας φορέας δεν θα μπορούσε να χαρακτηριστεί δικαιούχος, κατά την έννοια του άρθρου 2, σημείο 10, του κανονισμού 1303/2013, διότι κανένας δεν θα ήταν δυνατόν να πληροί τις δύο προϋποθέσεις που προβλέπονται στο εισαγωγικό εδάφιο του άρθρου 2, σημείο 10, και στο σημείο 10, στοιχεία αʹ ή βʹ.
46
Εξάλλου, όπως επισήμανε, κατ’ ουσίαν, η Επιτροπή με τις γραπτές παρατηρήσεις της, όσον αφορά τη συγκεκριμένη περίπτωση που προβλέπεται στο άρθρο 2, σημείο 10, στοιχείο αʹ, του κανονισμού 1303/2013, δεδομένου ότι μια επιχορήγηση μπορεί να συμπεριλαμβάνει διάφορες μορφές στήριξης, ορισμένες εκ των οποίων αποτελούν κρατικές ενισχύσεις, μια τέτοια ερμηνεία θα απαιτούσε, για εκείνα τα μέρη της πράξης τα οποία αφορά η ενίσχυση, δικαιούχος να είναι ο φορέας που λαμβάνει την ενίσχυση κατά την έννοια του άρθρου 2, σημείο 10, στοιχείο αʹ, ενώ, για τα λοιπά μέρη της ίδιας πράξης, δικαιούχος να είναι ο φορέας που έχει την ευθύνη για την έναρξη ή την έναρξη και την εφαρμογή της πράξης αυτής κατά την έννοια του εισαγωγικού εδαφίου του εν λόγω άρθρου 2, σημείο 10. Ωστόσο, η ερμηνεία αυτή δύναται να προσκρούει στις πρακτικές δυσχέρειες που συνδέονται με το γεγονός ότι οι επιχορηγήσεις συχνά αλληλεξαρτώνται και με τον προσδιορισμό εκείνων που μπορούν να λάβουν τη μορφή κρατικών ενισχύσεων.
47
Εν προκειμένω, από τη δικογραφία που έχει στη διάθεσή του το Δικαστήριο προκύπτει ότι, στην υπόθεση C‑471/23, δυνάμει της διοικητικής σύμβασης που συνήφθη με τη διαχειριστική αρχή του επιχειρησιακού προγράμματος «Περιφέρειες σε Ανάπτυξη» 2014-2020 για την υλοποίηση της πρότασης του επίμαχου στην υπόθεση αυτή έργου, ο Δήμος Veliko Tarnovo ορίστηκε υπεύθυνος για την υλοποίηση του έργου αυτού, ενώ η δημοτική επιχείρηση ορίστηκε ως αποδέκτης κρατικής ενίσχυσης. Συναφώς, μέρος της επιχορήγησης για το εν λόγω έργο συνιστά κρατική ενίσχυση, πλην όμως το αιτούν δικαστήριο δεν διευκρινίζει αν το ποσό της ενίσχυσης αυτής είναι μικρότερο από 200000 ευρώ. Στην υπόθεση C‑477/23, ο Δήμος Pazardzhik, ως «επικεφαλής» δήμος, ο οποίος είναι υπεύθυνος για τη διαχείριση του επίμαχου στην υπόθεση αυτή έργου, μετέχει από κοινού με άλλους δήμους, συμπεριλαμβανομένου του δήμου Belovo, στην προετοιμασία και την τεχνική και οικονομική υλοποίηση του τελευταίου αυτού έργου.
48
Συναφώς, εναπόκειται στο αιτούν δικαστήριο, το οποίο είναι το μόνο αρμόδιο να εκτιμήσει τα πραγματικά περιστατικά της διαφοράς της κύριας δίκης και να ερμηνεύσει την οικεία εθνική νομοθεσία, να κρίνει αν την ευθύνη για την έναρξη ή την έναρξη και την εφαρμογή των οικείων πράξεων κατά την έννοια του άρθρου 2, σημείο 10, εισαγωγικό εδάφιο, του κανονισμού 1303/2013 έχει στην μεν υπόθεση C‑471/23 ο Δήμος Veliko Tarnovo στη δε υπόθεση C‑477/23 οι Δήμοι Pazardzhik και Belovo, αν η ενίσχυση που έλαβε η δημοτική επιχείρηση στην υπόθεση C‑471/23 εμπίπτει στην έννοια των «κρατικών ενισχύσεων» κατά το εν λόγω άρθρο 2, σημείο 10, στοιχείο αʹ, του εν λόγω κανονισμού και ποιο είναι, κατά περίπτωση, το ποσό της ενίσχυσης.
49
Συναφώς, υπενθυμίζεται, όπως επισήμανε και η Επιτροπή, ότι από τις αιτιολογικές σκέψεις 5, 33 και 36 του κανονισμού 1370/2007 καθώς και από την πάγια νομολογία του Δικαστηρίου προκύπτει ότι η αποζημίωση για την παροχή δημόσιας υπηρεσίας, η οποία χορηγείται τηρουμένων όλων των προϋποθέσεων που καθορίζονται στον εν λόγω κανονισμό, δεν συνιστά κρατική ενίσχυση.
50
Εξάλλου, όπως προκύπτει από τη σκέψη 43 της παρούσας απόφασης, μολονότι, δυνάμει του άρθρου 2, σημείο 10, στοιχείο αʹ, του κανονισμού 1303/2013, στο πλαίσιο των κρατικών ενισχύσεων, ο φορέας που λαμβάνει την ενίσχυση πρέπει να θεωρείται δικαιούχος κατά την έννοια της διάταξης αυτής, εντούτοις τίποτε δεν αποκλείει το ενδεχόμενο ένας φορέας που πληροί τις προϋποθέσεις του εισαγωγικού εδαφίου του άρθρου 2, σημείο 10, να μπορεί επίσης να θεωρηθεί και δικαιούχος κατά την έννοια της τελευταίας αυτής διάταξης.
51
Όσον αφορά το ερώτημα του αιτούντος δικαστηρίου, στην υπόθεση C‑477/23, σχετικά με το αν δικαιούχος της επίμαχης επιχορήγησης πρέπει να θεωρηθεί μόνον ο δημόσιος φορέας που έχει υπογράψει διοικητική σύμβαση επιχορήγησης ως «επικεφαλής», διαπιστώνεται ότι το άρθρο 2, σημείο 10, του κανονισμού 1303/2013 δεν προβλέπει ειδικές κατηγορίες δυνητικών δικαιούχων.
52
Επομένως, εφόσον ένας φορέας έχει την ευθύνη για την έναρξη ή την έναρξη και την εφαρμογή πράξεων, μπορεί να θεωρηθεί «δικαιούχος» κατά την έννοια της διάταξης αυτής, τούτο δε ανεξαρτήτως του αν έχει οριστεί «επικεφαλής».
53
Εκ των ανωτέρω συνάγεται ότι στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα στην υπόθεση C‑471/23 και στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα στην υπόθεση C‑477/23 πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι το άρθρο 2, σημείο 10, του κανονισμού 1303/2013 έχει την έννοια ότι μπορεί να εμπίπτει στην έννοια του «δικαιούχου», κατά τη διάταξη αυτή, φορέας ο οποίος έχει μεν την ευθύνη για την έναρξη ή την έναρξη και την εφαρμογή των οικείων πράξεων, πλην όμως δεν λαμβάνει κρατική ενίσχυση κατά την έννοια του άρθρου 2, σημείο 10, στοιχείο αʹ, όπως επίσης και φορέας ο οποίος δεν έχει υπογράψει διοικητική σύμβαση επιχορήγησης ως «επικεφαλής».
Επί του δεύτερου, του τρίτου, του τέταρτου και του πέμπτου προδικαστικού ερωτήματος στην υπόθεση C‑471/23, καθώς και επί του δεύτερου και του τρίτου προδικαστικού ερωτήματος στην υπόθεση C‑477/23
54
Με το δεύτερο, το τρίτο, το τέταρτο και το πέμπτο προδικαστικό ερώτημα στην υπόθεση C‑471/23, καθώς και με το δεύτερο και το τρίτο προδικαστικό ερώτημα στην υπόθεση C‑477/23, τα οποία πρέπει να εξεταστούν από κοινού, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν το άρθρο 2, σημεία 36 και 37, του κανονισμού 1303/2013 έχει την έννοια ότι αντιτίθεται, αφενός, σε εθνική ρύθμιση κατά την οποία απόφαση δημοσιονομικής διόρθωσης λόγω παράβασης των κανόνων για τη σύναψη δημοσίων συμβάσεων μπορεί να απευθύνεται σε οικονομικό φορέα διαφορετικό από εκείνον που διέπραξε την παράβαση και, αφετέρου, στην ύπαρξη εις ολόκληρον ευθύνης για τη δημοσιονομική διόρθωση ή στη δυνατότητα συμβατικής κατανομής της ευθύνης αυτής μεταξύ του εν λόγω οικονομικού φορέα και εκείνου που διέπραξε την παράβαση ή στην ανάληψη της εν λόγω ευθύνης από τον τελευταίο.
55
Προκαταρκτικώς, υπενθυμίζεται ότι, δυνάμει του άρθρου 2, σημείο 36, του κανονισμού 1303/2013, παρατυπία, κατά την έννοια της διάταξης αυτής, συνιστά κάθε παραβίαση του δικαίου της Ένωσης ή του σχετικού με την εφαρμογή του εθνικού δικαίου, η οποία προκύπτει από πράξη ή παράλειψη οικονομικού φορέα που συμμετέχει στην υλοποίηση του συστήματος των ΕΔΕΤ και η οποία ζημιώνει ή ενδέχεται να ζημιώσει τον προϋπολογισμό της Ένωσης με τον καταλογισμό σε αυτόν αδικαιολόγητης δαπάνης.
56
Επιπλέον, το άρθρο 143, παράγραφος 1, του κανονισμού αυτού προβλέπει, μεταξύ άλλων, ότι τα κράτη μέλη φέρουν την πρωταρχική ευθύνη για τη διερεύνηση των παρατυπιών, την επιβολή των αναγκαίων δημοσιονομικών διορθώσεων και την κίνηση των διαδικασιών ανάκτησης. Προς τούτο, όπως ορίζει η παράγραφος 2 του άρθρου αυτού, τα κράτη μέλη προβαίνουν στις απαιτούμενες δημοσιονομικές διορθώσεις σε σχέση με τις μεμονωμένες ή συστημικές παρατυπίες που διαπιστώνονται σε πράξεις ή επιχειρησιακά προγράμματα.
57
Ωστόσο, καμία διάταξη του εν λόγω κανονισμού δεν προβλέπει κανόνες σχετικούς με τον καθορισμό των αποδεκτών μιας πράξης δημοσιονομικής διόρθωσης.
58
Συναφώς, υπενθυμίζεται ότι η υποχρέωση επιστροφής οφέλους που αποκτήθηκε αδικαιολογήτως μέσω παρατυπίας δεν συνιστά κύρωση, αλλά απλώς συνέπεια της διαπίστωσης ότι δεν συνέτρεχαν οι αναγκαίες προϋποθέσεις για τη λήψη του οφέλους το οποίο απορρέει από την ενωσιακή ρύθμιση, με αποτέλεσμα ότι το όφελος αποκτήθηκε χωρίς νόμιμη αιτία (απόφαση της 1ης Οκτωβρίου 2020, Elme Messer Metalurgs, C‑743/18, EU:C:2020:767, σκέψη 64 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
59
Επομένως, η επιστροφή οφέλους που αποκτήθηκε αδικαιολογήτως μέσω παρατυπίας, κατά την έννοια του άρθρου 2, σημείο 36, του κανονισμού 1303/2013, δεν πρέπει οπωσδήποτε να αναζητείται από τον φορέα που διέπραξε την παρατυπία αυτή.
60
Εν προκειμένω, από τη δικογραφία που έχει στη διάθεσή του το Δικαστήριο προκύπτει ότι, στην υπόθεση C‑471/23, ο Δήμος Veliko Tarnovo υπέγραψε την επίμαχη διοικητική σύμβαση επιχορήγησης με τη διαχειριστική αρχή του επιχειρησιακού προγράμματος «Περιφέρειες σε Ανάπτυξη» 2014-2020 και ήταν ο αποδέκτης της απόφασης δημοσιονομικής διόρθωσης της 11ης Μαΐου 2022, παρά το γεγονός ότι η επίμαχη παρατυπία φέρεται να διαπράχθηκε από την δημοτική επιχείρηση. Στην υπόθεση C‑477/23, οι οικείοι δήμοι, συμπεριλαμβανομένων του Δήμου Belovo που φέρεται ότι διέπραξε την επίμαχη παρατυπία και του Δήμου Pazardzhik ως «επικεφαλής δήμου», υπέγραψαν όλοι την επίμαχη διοικητική σύμβαση επιχορήγησης, ο δε δεύτερος δήμος ήταν ο αποδέκτης της απόφασης δημοσιονομικής διόρθωσης της 21ης Μαρτίου 2022.
61
Διαπιστώνεται ότι, όπως προκύπτει από τη σκέψη 59 της παρούσας απόφασης, μπορούν να είναι αποδέκτες πράξης δημοσιονομικής διόρθωσης οργανισμοί δημοσίου δικαίου όπως οι δήμοι τους οποίους αφορούν οι υποθέσεις των κύριων δικών, καίτοι δεν διέπραξαν παρατυπία, κατά την έννοια του άρθρου 2, σημείο 36, του κανονισμού 1303/2013.
62
Όσον αφορά το ζήτημα της ευθύνης για τις δημοσιονομικές διορθώσεις λόγω της παράβασης των κανόνων για τη σύναψη δημοσίων συμβάσεων στο πλαίσιο της χρήσης των ΕΔΕΤ, υπενθυμίζεται ότι οι διαφορές σχετικά με την ανάκτηση αχρεωστήτως καταβληθέντων δυνάμει του δικαίου της Ένωσης ποσών πρέπει, ελλείψει διατάξεων της Ένωσης, να επιλύονται από τα εθνικά δικαστήρια, κατ’ εφαρμογήν του εθνικού τους δικαίου, υπό την επιφύλαξη των ορίων που επιβάλλει το δίκαιο της Ένωσης (απόφαση της 17ης Νοεμβρίου 2022, Avicarvil Farms, C‑443/21, EU:C:2022:899, σκέψη 37 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
63
Επομένως, ελλείψει διάταξης στον κανονισμό 1303/2013 σχετικής με την ως άνω ευθύνη, η ευθύνη αυτή καθορίζεται από το εθνικό δίκαιο και τις συμβατικές υποχρεώσεις των συμμετεχόντων σε συγκεκριμένη πράξη.
64
Ως εκ τούτου και αναλόγως του περιεχομένου των συμβατικών αυτών δεσμεύσεων, μολονότι κάθε ενδιαφερόμενος οικονομικός φορέας μπορεί να θεωρηθεί εις ολόκληρον υπεύθυνος έναντι της αρμόδιας εθνικής αρχής για την ίδια πράξη, η οικονομική αυτή ευθύνη μπορεί επίσης να κατανεμηθεί μεταξύ των οικείων οικονομικών φορέων ή να αναληφθεί μόνον από τον οικονομικό φορέα που διέπραξε την επίμαχη παρατυπία.
65
Πάντως, το Δικαστήριο έχει επίσης κρίνει ότι η αρχή της ασφάλειας δικαίου επιτάσσει, αφενός, οι κανόνες δικαίου να είναι σαφείς και ακριβείς και, αφετέρου, η εφαρμογή τους να μπορεί να προβλεφθεί από τους πολίτες, ιδίως όταν οι κανόνες αυτοί ενδέχεται να έχουν δυσμενείς συνέπειες. Ειδικότερα, η αρχή αυτή απαιτεί, μεταξύ άλλων, να παρέχει η επίμαχη ρύθμιση στους ενδιαφερομένους τη δυνατότητα να γνωρίζουν με ακρίβεια την έκταση των υποχρεώσεων που τους επιβάλλει, καθώς και να είναι οι ενδιαφερόμενοι σε θέση να γνωρίζουν με βεβαιότητα τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις τους και να λαμβάνουν, συνακόλουθα, τα μέτρα τους [απόφαση της 4ης Οκτωβρίου 2024, Λιθουανία κ.λπ. κατά Κοινοβουλίου και Συμβουλίου (Δέσμη μέτρων για την κινητικότητα), C‑541/20 έως C‑555/20, EU:C:2024:818, σκέψη 158 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία].
66
Εξάλλου, η αρχή της ασφάλειας δικαίου πρέπει να τηρείται με ιδιαίτερη αυστηρότητα όταν πρόκειται για διατάξεις που μπορούν να έχουν οικονομικές επιπτώσεις (πρβλ. απόφαση της 29ης Απριλίου 2021, Banco de Portugal κ.λπ., C‑504/19, EU:C:2021:335, σκέψη 52 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
67
Εν προκειμένω, από τις αποφάσεις περί παραπομπής προκύπτει ότι, στην υπόθεση C‑471/23, ο Δήμος Veliko Tarnovo αναλαμβάνει για ίδιο λογαριασμό όλους τους κινδύνους, συμπεριλαμβανομένων, μεταξύ άλλων, των δημοσιονομικών διορθώσεων που καταλογίζονται στην επιχορήγηση από τον προϋπολογισμό του επίμαχου έργου, ενώ η δημοτική επιχείρηση δεν φαίνεται να έχει τέτοια οικονομική ευθύνη έναντι της διαχειριστικής αρχής του επιχειρησιακού προγράμματος «Περιφέρειες σε Ανάπτυξη» 2014-2020. Αντιθέτως, στην υπόθεση C‑477/23, οι οικείοι δήμοι μετέχουν από κοινού, μεταξύ άλλων, στην οικονομική υλοποίηση του επίμαχου έργου, ο δε Δήμος Pazardzhik, ως «επικεφαλής δήμος», μπορεί να λαμβάνει στον τραπεζικό του λογαριασμό τα σχετικά κεφάλαια και να τα διανέμει στους δήμους εταίρους.
68
Συναφώς, εναπόκειται στο αιτούν δικαστήριο να εξακριβώσει, αφενός, ποιοι οικονομικοί φορείς φέρουν την οικονομική ευθύνη έναντι των αντίστοιχων διαχειριστικών αρχών σύμφωνα με το εθνικό δίκαιο και τους όρους των επίμαχων συμβάσεων και, αφετέρου, αν οι εν λόγω οικονομικώς ευθυνόμενοι φορείς ήταν σε θέση να γνωρίζουν ότι, σε περίπτωση παρατυπίας κατά την εκτέλεση του οικείου έργου, θα ευθύνονται, είτε αποκλειστικώς, είτε εις ολόκληρον, είτε με άλλον τρόπο, για τη δημοσιονομική διόρθωση έναντι των εν λόγω διαχειριστικών αρχών.
69
Από τα προεκτεθέντα προκύπτει ότι στο δεύτερο, στο τρίτο, στο τέταρτο και στο πέμπτο προδικαστικό ερώτημα στην υπόθεση C‑471/23, καθώς και στο δεύτερο και στο τρίτο προδικαστικό ερώτημα στην υπόθεση C‑477/23, πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι το άρθρο 2, σημεία 36 και 37, του κανονισμού 1303/2013 έχει την έννοια ότι δεν αντιτίθεται ούτε σε εθνική ρύθμιση κατά την οποία απόφαση δημοσιονομικής διόρθωσης λόγω παράβασης των κανόνων για τη σύναψη δημοσίων συμβάσεων μπορεί να απευθύνεται σε οικονομικό φορέα διαφορετικό από εκείνον που διέπραξε την παράβαση ούτε στην ύπαρξη εις ολόκληρον ευθύνης για τη δημοσιονομική διόρθωση, στη δυνατότητα συμβατικής κατανομής της ευθύνης αυτής μεταξύ του ως άνω οικονομικού φορέα και εκείνου που διέπραξε την παράβαση ή στην ανάληψη της εν λόγω ευθύνης από τον τελευταίο, υπό την επιφύλαξη ότι οι οικονομικώς ευθυνόμενοι οικονομικοί φορείς είναι σε θέση να γνωρίζουν ότι, σε περίπτωση παρατυπίας κατά την εκτέλεση του επίμαχου έργου, θα φέρουν, για τον λόγο αυτόν, την ευθύνη έναντι της οικείας διαχειριστικής αρχής για την εν λόγω δημοσιονομική διόρθωση.
Επί του έκτου προδικαστικού ερωτήματος στην υπόθεση C‑471/23 και επί του τέταρτου προδικαστικού ερωτήματος στην υπόθεση C‑477/23
70
Με το έκτο προδικαστικό ερώτημα στην υπόθεση C‑471/23 καθώς και με το τέταρτο προδικαστικό ερώτημα στην υπόθεση C‑477/23, τα οποία πρέπει να εξεταστούν από κοινού, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν τα άρθρα 41 και 47 του Χάρτη έχουν την έννοια ότι αντιτίθενται σε εθνική πρακτική σύμφωνα με την οποία οικονομικός φορέας ο οποίος διέπραξε παρατυπία, κατά την έννοια του άρθρου 2, σημείο 36, του κανονισμού 1303/2013, για την οποία επιβλήθηκε δημοσιονομική διόρθωση, δεν δικαιούται να μετάσχει ούτε στη διαδικασία καθορισμού της δημοσιονομικής διόρθωσης ούτε στην ένδικη διαδικασία για την ακύρωσή της, για τον λόγο ότι ο ως άνω οικονομικός φορέας έχει στη διάθεσή του ένδικο βοήθημα αστικής φύσης βάσει συμφωνίας εταιρικής σχέσης.
71
Προκαταρκτικώς, επισημαίνεται ότι, όπως προκύπτει από την αιτιολογική σκέψη 65 του κανονισμού αυτού, τα κράτη μέλη θα πρέπει να λάβουν τα κατάλληλα μέτρα για να εξασφαλίσουν τη σωστή διαμόρφωση και ορθή λειτουργία των συστημάτων διαχείρισης και ελέγχου ώστε να υπάρξει βεβαιότητα για τη νόμιμη και κανονική χρήση των ΕΔΕΤ και ότι, σύμφωνα με το άρθρο 143, παράγραφος 1, του εν λόγω κανονισμού, εναπόκειται πρωτίστως στα κράτη μέλη, μεταξύ άλλων, να ερευνούν τις παρατυπίες και να προβαίνουν στις αναγκαίες δημοσιονομικές διορθώσεις.
72
Κατά τη λήψη τέτοιων μέτρων εφαρμογής του δικαίου της Ένωσης, τα κράτη μέλη οφείλουν να τηρούν τις γενικές αρχές του δικαίου αυτού καθώς και τις διατάξεις του Χάρτη [απόφαση της 30ής Ιανουαρίου 2024, Agentsia Patna infrastruktura (Ευρωπαϊκή χρηματοδότηση οδικών υποδομών), C‑471/22, EU:C:2024:99, σκέψη 40 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία].
73
Δεδομένου ότι, στο πλαίσιο αυτό, το αιτούν δικαστήριο παραπέμπει συγκεκριμένα στο άρθρο 41 του Χάρτη σχετικά με το δικαίωμα σε χρηστή διοίκηση, υπογραμμίζεται ότι το προαναφερθέν άρθρο απευθύνεται στα όργανα και τους οργανισμούς της Ένωσης και όχι στα όργανα και στους φορείς των κρατών μελών, με αποτέλεσμα οι ιδιώτες να μη δύνανται να επικαλεστούν το εν λόγω άρθρο έναντι των εθνικών αρχών. Εντούτοις, εφόσον κράτος μέλος εφαρμόζει το δίκαιο της Ένωσης, οι απαιτήσεις που απορρέουν από την αρχή της χρηστής διοίκησης, ως γενική αρχή του δικαίου της Ένωσης, ιδίως δε το δικαίωμα κάθε προσώπου στην αμερόληπτη και εντός ευλόγου προθεσμίας εξέταση των υποθέσεών του, έχουν εφαρμογή στο πλαίσιο της διαδικασίας που διεξάγει η αρμόδια εθνική αρχή [απόφαση της 30ής Ιανουαρίου 2024, Agentsia Patna infrastruktura (Ευρωπαϊκή χρηματοδότηση οδικών υποδομών), C‑471/22, EU:C:2024:99, σκέψη 41 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία].
74
Στο μέτρο που το αιτούν δικαστήριο κάνει επίσης μνεία του δικαιώματος συμμετοχής στη διαδικασία, διευκρινίζεται ότι το δικαίωμα αυτό, καθόσον καθιστά δυνατή την άσκηση του δικαιώματος ακρόασης, αποτελεί αναπόσπαστο μέρος των δικαιωμάτων άμυνας, ο σεβασμός των οποίων συνιστά γενική αρχή του δικαίου της Ένωσης. Το δικαίωμα ακρόασης εγγυάται σε όλους τη δυνατότητα να γνωστοποιούν λυσιτελώς την άποψή τους κατά τη διάρκεια της διοικητικής διαδικασίας και πριν από την έκδοση οποιασδήποτε απόφασης που θα μπορούσε να επηρεάσει δυσμενώς τα συμφέροντά τους, ακόμη και όταν η τήρηση μιας τέτοιας διατύπωσης δεν προβλέπεται ρητώς από την εφαρμοστέα ρύθμιση. Ο κανόνας ότι ο αποδέκτης μιας βλαπτικής πράξης πρέπει να έχει τη δυνατότητα να υποβάλει τις παρατηρήσεις του πριν ληφθεί η απόφαση αυτή έχει ως σκοπό να είναι η αρμόδια αρχή σε θέση να λάβει λυσιτελώς υπόψη όλα τα στοιχεία που ασκούν επιρροή [απόφαση της 30ής Ιανουαρίου 2024, Agentsia Patna infrastruktura (Ευρωπαϊκή χρηματοδότηση οδικών υποδομών), C‑471/22, EU:C:2024:99, σκέψη 42 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία].
75
Ο κανόνας αυτός εφαρμόζεται σε διοικητική διαδικασία για τον καθορισμό δημοσιονομικής διόρθωσης, η οποία διεξάγεται από τις εθνικές αρχές λόγω της διάπραξης παρατυπίας κατά την έννοια του άρθρου 2, σημείο 36, του κανονισμού 1303/2013.
76
Εξάλλου, το δικαίωμα της αποτελεσματικής δικαστικής προστασίας που κατοχυρώνεται με το άρθρο 47 του Χάρτη συνίσταται από διάφορα στοιχεία, στα οποία καταλέγονται ιδίως τα δικαιώματα άμυνας, η αρχή της ισότητας των όπλων, το δικαίωμα πρόσβασης σε δικαστήρια, καθώς και το δικαίωμα ακρόασης, άμυνας και εκπροσώπησης [απόφαση της 30ής Ιανουαρίου 2024, Agentsia Patna infrastruktura (Ευρωπαϊκή χρηματοδότηση οδικών υποδομών), C‑471/22, EU:C:2024:99, σκέψη 46 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία].
77
Εν προκειμένω, όπως επισημάνθηκε στη σκέψη 67 της παρούσας απόφασης, και υπό την επιφύλαξη εξακρίβωσης από το αιτούν δικαστήριο, στην υπόθεση C‑471/23, η δημοτική επιχείρηση η οποία φέρεται ότι διέπραξε την παρατυπία δεν είχε συμβατική σχέση με τη διαχειριστική αρχή του επιχειρησιακού προγράμματος «Περιφέρειες σε Ανάπτυξη» 2014-2020 και δεν προκύπτει ότι φέρει οικονομική ευθύνη, έναντι της αρχής αυτής, για την υλοποίηση του επίμαχου έργου. Όσον αφορά την υπόθεση C‑477/23, το αιτούν δικαστήριο δεν αναφέρει ποιος από τους οικείους δήμους αναλαμβάνει τέτοια οικονομική ευθύνη.
78
Συναφώς, επισημαίνεται ότι, στο μέτρο που το αιτούν δικαστήριο καταλήγει στο συμπέρασμα ότι ο οικονομικός φορέας ο οποίος διέπραξε την παρατυπία δεν ευθύνεται οικονομικώς, έναντι της οικείας διαχειριστικής αρχής, για την υλοποίηση του επίμαχου έργου, οι γενικές αρχές του δικαίου της Ένωσης περί χρηστής διοίκησης και σεβασμού των δικαιωμάτων άμυνας, καθώς και το άρθρο 47 του Χάρτη, δεν αντιτίθενται στο να μην έχει ο οικονομικός αυτός φορέας δικαίωμα συμμετοχής στη διαδικασία για τον καθορισμό της δημοσιονομικής διόρθωσης και στην ένδικη διαδικασία για την ακύρωσή της.
79
Σε μια τέτοια περίπτωση, στην οποία μια απόφαση δημοσιονομικής διόρθωσης δεν θίγει άμεσα τα συμφέροντα του ως άνω οικονομικού φορέα, αλλά αντιθέτως θίγει εκείνα του οικονομικώς υπευθύνου, έναντι της οικείας διαχειριστικής αρχής, για την υλοποίηση του έργου, ο οικονομικώς υπεύθυνος πρέπει να έχει δικαίωμα συμμετοχής στη διαδικασία καθορισμού της δημοσιονομικής διόρθωσης και στην ένδικη διαδικασία για την ακύρωσή της.
80
Αντιθέτως, στο μέτρο που το αιτούν δικαστήριο διαπιστώνει ότι ο οικονομικός φορέας που διέπραξε την παρατυπία είναι οικονομικώς υπεύθυνος, έναντι της οικείας διαχειριστικής αρχής, για την υλοποίηση του επίμαχου έργου και ότι, επομένως, τα συμφέροντά του θίγονται άμεσα από την απόφαση δημοσιονομικής διόρθωσης που εκδίδεται κατόπιν της διαπίστωσης της παρατυπίας, οι γενικές αρχές του δικαίου της Ένωσης περί χρηστής διοίκησης και σεβασμού των δικαιωμάτων άμυνας, καθώς και το άρθρο 47 του Χάρτη, δεν επιτρέπουν να μην μπορεί αυτός ο οικονομικός φορέας να εκθέσει τις απόψεις του κατά τη διαδικασία καθορισμού της εν λόγω δημοσιονομικής διόρθωσης και να μην έχει πρόσβαση σε δικαστήριο προκειμένου να την προσβάλει.
81
Συναφώς, το γεγονός που επισημαίνει το αιτούν δικαστήριο, ότι δηλαδή ο εν λόγω οικονομικός φορέας φέρει εξ αναγωγής αστική ευθύνη και μπορεί να έχει δικαιώματα στο πλαίσιο αστικής δίκης έναντι του κύριου δικαιούχου δυνάμει της συμφωνίας εταιρικής σχέσης με τον επικεφαλής εταίρο, δεν ασκεί επιρροή, διότι ένα τέτοιο ένδικο βοήθημα αστικής φύσης δεν παρέχει στον οικονομικό φορέα τη δυνατότητα να προσβάλει αυτή καθεαυτή την έκδοση βλαπτικής γι’ αυτόν απόφασης επιβολής δημοσιονομικής διόρθωσης.
82
Κατόπιν των προεκτεθέντων, στο έκτο προδικαστικό ερώτημα στην υπόθεση C‑471/23 καθώς και στο τέταρτο προδικαστικό ερώτημα στην υπόθεση C‑477/23 πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι οι γενικές αρχές του δικαίου της Ένωσης περί χρηστής διοίκησης και περί σεβασμού των δικαιωμάτων άμυνας, καθώς και το άρθρο 47 του Χάρτη έχουν την έννοια ότι αντιτίθενται σε εθνική πρακτική σύμφωνα με την οποία οικονομικός φορέας ο οποίος διέπραξε παρατυπία, κατά την έννοια του άρθρου 2, σημείο 36, του κανονισμού 1303/2013, για την οποία επιβλήθηκε δημοσιονομική διόρθωση, δεν δικαιούται να μετάσχει ούτε στη διαδικασία καθορισμού της δημοσιονομικής διόρθωσης ούτε στην ένδικη διαδικασία με αίτημα την ακύρωσή της, για τον λόγο ότι έχει στη διάθεσή του ένδικο βοήθημα αστικής φύσης βάσει συμφωνίας εταιρικής σχέσης, εφόσον ο ως άνω φορέας είναι οικονομικώς υπεύθυνος, έναντι της οικείας διαχειριστικής αρχής, για την υλοποίηση του επίμαχου έργου.
Επί των δικαστικών εξόδων
83
Δεδομένου ότι η παρούσα διαδικασία έχει ως προς τους διαδίκους της κύριας δίκης τον χαρακτήρα παρεμπίπτοντος που ανέκυψε ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου, σ’ αυτό εναπόκειται να αποφανθεί επί των δικαστικών εξόδων. Τα έξοδα στα οποία υποβλήθηκαν όσοι υπέβαλαν παρατηρήσεις στο Δικαστήριο, πλην των ως άνω διαδίκων, δεν αποδίδονται.
Για τους λόγους αυτούς, το Δικαστήριο (όγδοο τμήμα) αποφαίνεται:
1)
Το άρθρο 2, σημείο 10, του κανονισμού (ΕΕ) 1303/2013 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 17ης Δεκεμβρίου 2013, περί καθορισμού κοινών διατάξεων για το Ευρωπαϊκό Ταμείο Περιφερειακής Ανάπτυξης, το Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Ταμείο, το Ταμείο Συνοχής, το Ευρωπαϊκό Γεωργικό Ταμείο Αγροτικής Ανάπτυξης και το Ευρωπαϊκό Ταμείο Θάλασσας και Αλιείας και περί καθορισμού γενικών διατάξεων για το Ευρωπαϊκό Ταμείο Περιφερειακής Ανάπτυξης, το Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Ταμείο, το Ταμείο Συνοχής και το Ευρωπαϊκό Ταμείο Θάλασσας και Αλιείας και για την κατάργηση του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 1083/2006, όπως τροποποιήθηκε με τον κανονισμό (ΕΕ, Ευρατόμ) 2018/1046 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 18ης Ιουλίου 2018,
έχει την έννοια ότι:
μπορεί να εμπίπτει στην έννοια του «δικαιούχου», κατά τη διάταξη αυτή, φορέας ο οποίος έχει μεν την ευθύνη για την έναρξη ή την έναρξη και την εφαρμογή των οικείων πράξεων, πλην όμως δεν λαμβάνει κρατική ενίσχυση κατά την έννοια του άρθρου 2, σημείο 10, στοιχείο αʹ, όπως επίσης και φορέας ο οποίος δεν έχει υπογράψει διοικητική σύμβαση επιχορήγησης ως «επικεφαλής».
2)
Το άρθρο 2, σημεία 36 και 37, του κανονισμού 1303/2013, όπως τροποποιήθηκε με τον κανονισμό 2018/1046,
έχει την έννοια ότι:
δεν αντιτίθεται ούτε σε εθνική ρύθμιση κατά την οποία απόφαση δημοσιονομικής διόρθωσης λόγω παράβασης των κανόνων για τη σύναψη δημοσίων συμβάσεων μπορεί να απευθύνεται σε οικονομικό φορέα διαφορετικό από εκείνον που διέπραξε την παράβαση ούτε στην ύπαρξη εις ολόκληρον ευθύνης για τη δημοσιονομική διόρθωση, στη δυνατότητα συμβατικής κατανομής της ευθύνης αυτής μεταξύ του ως άνω οικονομικού φορέα και εκείνου που διέπραξε την παράβαση ή στην ανάληψη της εν λόγω ευθύνης από τον τελευταίο, υπό την επιφύλαξη ότι οι οικονομικώς ευθυνόμενοι οικονομικοί φορείς είναι σε θέση να γνωρίζουν ότι, σε περίπτωση παρατυπίας κατά την εκτέλεση του επίμαχου έργου, θα φέρουν, για τον λόγο αυτόν, την ευθύνη έναντι της οικείας διαχειριστικής αρχής για την εν λόγω δημοσιονομική διόρθωση.
3)
Οι γενικές αρχές του δικαίου της Ένωσης περί χρηστής διοίκησης και περί σεβασμού των δικαιωμάτων άμυνας, καθώς και το άρθρο 47 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης
έχουν την έννοια ότι:
αντιτίθενται σε εθνική πρακτική σύμφωνα με την οποία οικονομικός φορέας ο οποίος διέπραξε παρατυπία, κατά την έννοια του άρθρου 2, σημείο 36, του κανονισμού 1303/2013, όπως τροποποιήθηκε με τον κανονισμό 2018/1046, για την οποία επιβλήθηκε δημοσιονομική διόρθωση, δεν δικαιούται να μετάσχει ούτε στη διαδικασία καθορισμού της δημοσιονομικής διόρθωσης ούτε στην ένδικη διαδικασία με αίτημα την ακύρωσή της, για τον λόγο ότι έχει στη διάθεσή του ένδικο βοήθημα αστικής φύσης βάσει συμφωνίας εταιρικής σχέσης, εφόσον ο ως άνω φορέας είναι οικονομικώς υπεύθυνος, έναντι της οικείας διαχειριστικής αρχής, για την υλοποίηση του επίμαχου έργου.
(υπογραφές)
(
*1
)	Γλώσσα διαδικασίας: η βουλγαρική.