62021CC0524
KONKLUŻJONIJIET TAL-AVUKAT ĠENERALI
RICHARD DE LA TOUR
ippreżentati fid‑29 ta’ Settembru 2022 (
1
)
Kawżi magħquda C‑524/21 u C‑525/21
IG
vs
Agenţia Judeţeană de Ocupare a Forţei de Muncă Ilfov (C‑524/21)
u
Agenţia Municipală pentru Ocuparea Forţei de Muncă Bucureşti
vs
IM (C‑525/21)
(talbiet għal deċiżjoni preliminari mressqa mill-Curtea de Apel Bucureşti (il-Qorti tal-Appell ta’ Bukarest, ir-Rumanija))
“Rinviju għal deċiżjoni preliminari – Politika soċjali – Direttiva 2008/94/KE – Protezzjoni tal-impjegati f’każ ta’ insolvenza tal-persuna li timpjega – Teħid ta’ responsabbiltà mill-istituzzjonijiet ta’ garanzija tal-pretensjonijiet tal-impjegati – Limitazzjoni tal-obbligu ta’ ħlas tal-istituzzjonijiet ta’ garanzija – Irkupru f’każ li jinqabeż il‑perijodu ta’ tliet xhur qabel/wara l-ftuħ tal-proċedura ta’ insolvenza”
I. Introduzzjoni
1.
Dawn it-talbiet għal deċiżjoni preliminari jirrigwardaw l‑interpretazzjoni tad-Direttiva 2008/94/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tat‑22 ta’ Ottubru 2008 dwar il-protezzjoni ta’ l-impjegati fil‑każ ta’ l-insolvenza ta’ min iħaddimhom (
2
).
2.
Dawn it-talbiet tressqu fil-kuntest ta’ kawżi bejn, minn naħa, IG u l-Agenția Județeană de Ocupare a Forței de Muncă Ilfov (l‑Aġenzija Dipartimentali għall-Impjieg ta’ Ilfov, ir-Rumanija, iktar ’il quddiem l-“AJOFM Ilfov”) (Kawża C‑524/21) u min-naħa l-oħra, l‑Agenția Municipală pentru Ocuparea Forței de Muncă Bucureşti (l‑Aġenzija Muniċipali għall-Impjieg ta’ Bukarest, ir-Rumanija, iktar ’il quddiem l-“AMOFM Bukarest”) u IM (Kawża C‑525/21) dwar l-irkupru tal-ammonti mħallsa minn istituzzjoni ta’ garanzija ta’ salarji għal pretensjonijiet ta’ salarji mhux imħallsa minħabba l-insolvenza tal‑persuna li timpjega. Fil-fatt, tqum il-kwistjoni dwar jekk u kif dawn l‑ammonti jistgħu jiġu rkuprati mingħand l-impjegat meta ma jkunux tħallsu għall-perijodu ta’ referenza previst fid‑Direttiva 2008/94 jew meta jkunu ntalbu barra mit-terminu legali nazzjonali ta’ preskrizzjoni.
3.
F’dawn il-konklużjonijiet, li, konformement mat-talba tal-Qorti tal-Ġustizzja, huma ffukati fuq it-tielet u l-ħames domanda preliminari, ser nispjega r‑raġunijiet li għalihom id-Direttiva 2008/94 kif ukoll il-prinċipji ta’ ekwivalenza, ta’ effettività u ta’ protezzjoni tal-aspettattivi leġittimi għandhom jiġu interpretati fis-sens li jipprekludu leġiżlazzjoni u prassi nazzjonali li jipprevedu, mingħajr miżuri tranżitorji, l-irkupru ta’ ammonti mħallsa bi żball għal perijodi mhux inklużi fil-qafas legali jew mitluba barra mit-terminu legali ta’ preskrizzjoni, meta l-ex impjegati kkonċernati ma jkunux għadhom jistgħu jitolbu l-ħlas ta’ ammonti għas-salarji mhux imħallsa mill-istituzzjoni ta’ garanzija.
4.
Fil-każijiet fejn, fid-data tal-irkupru jew tad-deċiżjoni tal-qorti adita, l-impjegati jkunu għadhom jistgħu jinvokaw id-drittijiet tagħhom abbażi tad-Direttiva 2008/94, il-qorti tar-rinviju għandha tivverifika li l‑modalitajiet ta’ implimentazzjoni ta’ din id-direttiva li jirrigwardaw l‑irkupru tal-ewwel ammonti mħallsa huma konformi, minn naħa, mal-prinċipju ta’ ekwivalenza li jirrikjedi li dawn il-modalitajiet proċedurali ma jkunux inqas favorevoli minn dawk relatati mat-trattament ta’ sitwazzjonijiet paragunabbli ta’ natura purament interna u, min-naħa l‑oħra, mal-prinċipju ta’ effettività, li jirrikjedi li l-imsemmija modalitajiet proċedurali ma jagħmlux impossibbli jew eċċessivament diffiċli fil-prattika l-eżerċizzju tad-drittijiet mogħtija mid-dritt tal‑Unjoni.
II. Il‑kuntest ġuridiku
A.
Id‑Direttiva 2008/94
5.
Il-premessi 2, 3 u 7 tad-Direttiva 2008/94 jiddikjaraw:
“(2)
Il-Karta tal-Komunità dwar id-Drittijiet Fundamentali Soċjali tal‑Ħaddiema adottata fid‑9 ta’ Diċembru 1989 tiddikjara, fil‑punt 7, li l-iżvilupp komplet tas-suq intern għandu jwassal għal titjib fil-kondizzjonijiet ta’ l-għajxien u tax-xogħol tal-ħaddiema [fl-Unjoni Ewropea] u li dan it-titjib għandu jkopri, fejn meħtieġ, l-iżvilupp ta’ ċerti aspetti tar-regolamenti tax-xogħol bħal proċeduri għal sensji kollettivi u dawk li jirrigwardaw il-fallimenti.
(3)
Jeħtieġ li jsir provvediment għall-protezzjoni ta’ l-impjegati fil-każ ta’ l-insolvenza ta’ min iħaddimhom u biex jiġi żgurat livell minimu ta’ protezzjoni, speċjalment biex jiġu garantiti pretensjonijiet mhux imħallsa b’kont meħud tal-ħtieġa ta’ żvilupp, ekonomiku u soċjali, bilanċjat [fl-Unjoni]. Għal dan il-għan, l-Istati Membri għandhom jistabbilixxu korp li jiggarantixxi l-ħlas tal-pretensjonijiet pendenti ta’ l-impjegati kkonċernati.
[…]
(7)
L-Istati Membri jistgħu jiffissaw limitazzjonijiet tar-responsabbiltà ta’ l-istituzzjonijiet ta’ garanzija. Dawk il-limitazzjonijiet għandhom ikunu kompatibbli ma’ l-għan soċjali tad-Direttiva u jistgħu jieħdu kont tal-livelli differenti tal-pretensjonijiet.”
6.
Il-Kapitolu I ta’ din id-direttiva, intitolat “Kamp ta’ applikazzjoni u definizzjonijiet”, jinkludi l-Artikoli 1 u 2.
7.
Skont l-Artikolu 1(1) tal-imsemmija direttiva:
“Din id-Direttiva għandha tapplika għall-pretensjonijiet ta’ l-impjegati li jirriżultaw mill-kuntratti ta’ impjieg jew minn relazzjonijiet ta’ impjieg u dawk eżistenti kontra dawk li jħaddmu meta jkunu fi stat ta’ insolvenza fis-sens ta’ l-Artikolu 2(1).”
8.
L-Artikolu 2(1) tad-Direttiva 2008/94 jipprevedi:
“Għall-finijiet ta’ din id-Direttiva, min iħaddem għandu jitqies bħala fi stat ta’ insolvenza meta tkun saret talba għall-ftuħ ta’ proċeduri kollettivi bbażati fuq l-insolvenza ta’ dak li jħaddem, kif ikun previst mil-liġijiet, regolamenti u dispożizzjonijiet amministrattivi ta’ Stat Membru, u li jinvolvu d-divestiment parzjali jew totali ta’ l-assi ta’ dak li jħaddem u l‑ħatra ta’ stralċjarju jew ta’ persuna li twettaq kompitu simili, u ta’ l‑awtorità li tkun kompetenti skond id-dispożizzjonijiet imsemmija tkun:
(a)
jew iddeċidiet li tiftaħ il-proċeduri, jew;
(b)
stabbilixxiet li l-impriża jew in-negozju ta’ min iħaddem ingħalqu b’mod definittiv u li l-assi disponibbli ma jkunux suffiċjenti sabiex jiġġustifikaw il-ftuħ tal-proċeduri.”
9.
Il-Kapitolu II tad-Direttiva 2008/94, intitolat “Dispożizzjonijiet dwar l-istituzzjonijiet ta’ garanzija”, jinkludi l-Artikoli 3 sa 5.
10.
L-Artikolu 3 ta’ din id-direttiva jipprovdi:
“L-Istati Membri għandhom jieħdu l-miżuri meħtieġa sabiex jiżguraw li l-istituzzjonijiet ta’ garanzija jiggarantixxu, suġġett għall-Artikolu 4, il‑ħlas tal-pretensjoniet pendenti, ta’ ħaddiema, li jirriżultaw minn kuntratti ta’ impjieg jew minn relazzjonijiet ta’ impjieg, inkluża, fejn previst mil-liġijiet nazzjonali, paga terminali fi tmiem ir-relazzjonijiet ta’ l-impjieg.
Il-pretensjonijiet li tidħol għalihom l-istituzzjoni ta’ garanzija għandhom ikunu l-pretensjonijiet pendenti tal-ħlas tal-paga relatati ma’ perijodu preċedenti ta’ żmien u/jew, skond il-każ applikabbli, wara data speċifikata stabbilita mill-Istati Membri.”
11.
L-Artikolu 4 tal-imsemmija direttiva huwa fformulat kif ġej:
“1.   L-Istati Membri għandhom ikollhom l-għażla li jillimitaw ir‑responsabbiltà ta’ l-istituzzjonijiet ta’ garanzija imsemmija fl‑Artikolu 3.
2.   Jekk l-Istati Membri jeżerċitaw l-għażla msemmija fil-paragrafu 1, għandhom jispeċifikaw it-tul tal-perijodu ta’ żmien li għalih għandhom jiġu sodisfatti l-pretensjonijiet pendenti mill-istituzzjoni ta’ garanzija. Madankollu, dan ma jistax ikun iqsar minn perijodu ta’ żmien li jkopri r‑rimunerazzjoni ta’ l-aħħar tliet xhur tar-relazzjoni ta’ impjieg qabel u/jew wara d-data msemmija fit-tieni paragrafu ta’ l-Artikolu 3.
L-Istati Membri jistgħu jinkludu dan il-perijodu minimu ta’ tliet xhur f’perijodu ta’ żmien ta’ referenza ta’ mhux anqas minn sitt xhur.
L-Istati Membri li jkollhom perijodu ta’ żmien ta’ referenza ta’ mhux anqas minn 18-il xahar jistgħu jillimitaw il-perijodu li għalih jiġu sodisfatti l-pretensjonijiet pendenti mill-istituzzjoni ta’ garanzija għal tmien ġimgħat. F’dan il-każ, dawk il-perijodi ta’ żmien li jkunu l-aktar favorevoli għall-impjegat għandhom jintużaw għall-kalkolu tal-perijodu minimu ta’ żmien.
3.   L-Istati Membri jistgħu jistabbilixxu limiti massimi rigward il‑ħlasijiet magħmula mill-istituzzjoni ta’ garanzija. Dawn il-limiti massimi m’għandhomx jaqgħu taħt livell li jkun soċjalment kompatibbli ma’ l-għan soċjali ta’ din id-Direttiva.
Jekk l-Istati Membri jeżerċitaw din il-għażla, għandhom jgħarrfu lill‑Kummissjoni [Ewropea] bil-metodi użati sabiex jiġi stabbilit il-limitu massimu.”
12.
L-Artikolu 12(a) ta’ din l-istess direttiva jipprevedi:
“Din id-Direttiva ma taffettwax l-għażla ta’ l-Istati Membri:
(a)
li jieħdu l-miżuri meħtieġa biex jevitaw l-abbużi.”
B.
Id‑dritt Rumen
13.
L-Artikolu 2 tal-Legea nr. 200/2006 privind constituirea și utilizarea Fondului de garantare pentru plata creanțelor salariale (il-Liġi Nru 200/2006 dwar il-Kostituzzjoni u l-Użu tal-Fond ta’ Garanzija għall‑Ħlas ta’ Pretensjonijiet Salarjali) (
3
), tat‑22 ta’ Mejju 2006, jistipula:
“Il-Fondului de garantare [pentru plata creanțelor salariale [(il-Fond ta’ Garanzija għall-Ħlas ta’ pretensjonijiet ta’ salarji, ir-Rumanija, iktar ’il quddiem il-“Fond ta’ Garanzija”)] jiżgura l-ħlas ta’ pretensjonijiet salarjali li jirriżultaw minn kuntratti individwali ta’ impjieg u minn ftehim kollettivi ta’ impjieg konklużi bejn l-impjegati u l-persuni li jimpjegaw li fil-konfront tagħhom ingħataw deċiżjonijiet ġudizzjarji definittivi ta’ ftuħ ta’ proċedura ta’ insolvenza u fir-rigward ta’ liema ġiet deċiża miżura totali jew parzjali ta’ tneħħija tad-dritt ta’ ġestjoni […]”
14.
L-Artikolu 13(1)(a) ta’ din il-liġi jipprevedi:
“Fil-limiti jew skont il-kundizzjonijiet stipulati f’dan il-kapitolu, il‑kategoriji segwenti ta’ pretensjonijiet salarjali huma koperti mir‑riżorsi tal-Fond ta’ Garanzija:
a)
l-arretrati tas-salarju.”
15.
Skont l-Artikolu 14(1) tal-imsemmija liġi:
“L-ammont totali tal-pretensjonijiet salarjali koperti mill-Fond ta’ Garanzija ma jistax jeċċedi l-ammont ta’ tliet salarji gross medji nazzjonali għal kull impjegat.”
16.
L-Artikolu 15(1) u (2) tal-istess liġi jipprovdi:
“(1)   Il-pretensjonijiet salarjali msemmija fl-Artikolu 13(1)(a), (c), (d) u (e) huma koperti għal perijodu ta’ tliet xhur kalendarji.
(2)   Il-perijodu msemmi fil-paragrafu 1 huwa l-perijodu qabel id-data li fiha l-għoti tad-drittijiet huwa mitlub u jiġi qabel jew wara d-data tal-ftuħ tal-proċedura ta’ insolvenza.”
17.
L-Artikolu 5(1) tan-Normele metodologice de aplicare a Legii nr. 200/2006 privind constituirea și utilizarea Fondului de garantare pentru plata creanțelor salariale (ir-Regoli Metodoloġiċi ta’ Applikazzjoni tal‑[Liġi Nru 200/2006]) (
4
), tal‑21 ta’ Diċembru 2006, jipprevedi:
“Il-pretensjonijiet salarjali msemmija fl-Artikolu 13(1)(a), (c), (d) u (e) tal-Liġi [Nru 200/2006] huma relatati mal-perijodu ta’ tliet xhur kalendarji msemmi fl-Artikolu 15(1) ta’ [din] il-Liġi – perijodu li jiġi qabel ix-xahar li fih jintalab l-għoti tad-drittijiet.”
18.
L-Artikolu 7 tar-Regoli Metodoloġiċi jipprovdi:
“(1)   Meta l-pretensjonijiet tal-impjegati tal-persuna li timpjega fi stat ta’ insolvenza huma qabel ix-xahar tal-ftuħ tal-proċedura ta’ insolvenza, il‑perijodu ta’ tliet xhur kalendarji msemmi fl-Artikolu 15(1) tal-Liġi [Nru 200/2006] jiġi qabel id-data tal-ftuħ tal-proċedura.
(2)   Meta l-pretensjonijiet tal-impjegati tal-persuna li timpjega fi stat ta’ insolvenza huma wara x-xahar tal-ftuħ tal-proċedura ta’ insolvenza, il‑perijodu msemmi fl-Artikolu 15(1) ta’ [din] il-Liġi jiġi wara d-data tal‑ftuħ tal-proċedura.”
19.
Skont l-Artikolu 47(1) tal-Legea nr. 76/2002 privind sistemul asigurărilor pentru șomaj și stimularea ocupării forței de muncă (il-Liġi Nru 76/2002 dwar l-Iskema tal-Assigurazzjoni tal-Qgħad u l-Ħolqien tal‑Impjiegi) (
5
), tas‑16 ta’ Jannar 2002:
“L-ammonti indebitament imħallsa mill-baġit tal-assigurazzjoni tal-qgħad u kull dejn ieħor tal-baġit tal-assigurazzjoni tal-qgħad minbarra dak li ġej mill-kontribuzzjoni għall-assigurazzjoni għall-impjieg huma rkuprati abbażi ta’ deċiżjonijiet mogħtija mill-aġenziji dwar l-impjieg […], li jikkostitwixxu titoli eżekuttivi.”
20.
L-Artikolu 73(1) tal-Legea nr. 500/2002 privind finanțele publice (il-Liġi Nru 500/2002 dwar il-Finanzi Pubbliċi) (
6
), tal‑11 ta’ Lulju 2002, jipprevedi:
“L-irkupru tal-ammonti li jirrapreżentaw telf/ħlas irregolari ta’ fondi pubbliċi, stabbiliti mill-awtoritajiet ta’ superviżjoni kompetenti, jinkludi l‑interessi u penali għal ħlas tardiv jew żidiet għal ħlas tardiv, skont il‑każ, applikabbli għad-dħul baġitarju, ikkalkolat għall-perijodu minn meta jsir it-telf/ħlas sal-irkupru tal-ammonti.”
III. Il‑kawżi prinċipali u d‑domandi preliminari
A.
Il‑Kawża C‑524/21
21.
Permezz ta’ deċiżjoni tat‑13 ta’ Marzu 2017, l-AJOFM Ilfov laqgħet it-talba mressqa fit‑8 ta’ Frar 2017 minn stralċjarju ġudizzjarju sabiex jiġi stabbilit u mħallas l-ammont tal-pretensjonijiet salarjali kopert mill-Fond ta’ Garanzija li għalih kellha dritt IG għax-xhur bejn Mejju u Lulju 2013, wara l-falliment tal-persuna li timpjegaha. L-ammont ta’ dawn il‑pretensjonijiet salarjali kien stabbilit bħala RON 1308 (madwar EUR 287) (
7
).
22.
Billi bbażat ruħha fuq l-interpretazzjoni tal-Artikolu 15(1) u (2) tal-Liġi Nru 200/2006 mogħtija mill-Înalta Curte de Casație și Justiție (il‑Qorti Għolja tal-Kassazzjoni u tal-Ġustizzja, ir-Rumanija) fis‑sentenza tagħha tal‑5 ta’ Marzu 2018, Nru 16/2018 (
8
), il-Curtea de Conturi (il-Qorti tal-Awdituri, ir-Rumanija), permezz ta’ deċiżjoni tas‑6 ta’ Awwissu 2019, ordnat lill-Agenția Națională pentru Ocuparea Forței de Muncă (l-Aġenzija Nazzjonali għall-Impjieg, ir-Rumanija) tapplika l‑miżuri intiżi sabiex tiġi stabbilita l-portata tat-telf u sabiex jiġu rkuprati l-ħlasijiet li saru mill-Fond ta’ Garanzija għall-arretrati ta’ salarji dovuti minn ċerti persuni li jimpjegaw fi stat ta’ insolvenza, relatati ma’ perijodi li jmorru lil hinn mill-qafas legali.
23.
Wara din id-deċiżjoni, fil‑31 ta’ Diċembru 2019, id-Direttur Eżekuttiv tal-AJOFM Ilfov ordna l-irkupru tal-ammont tal-pretensjonijiet salarjali ta’ IG, flimkien mal-interessi u penali għal ħlas tardiv. Insostenn tad-deċiżjoni tiegħu, huwa qies li t-talba sabiex dawn il‑pretensjonijiet jiġu koperti mill-Fond ta’ Garanzija tressqet fit‑8 ta’ Frar 2017, filwaqt li d-data ta’ ftuħ tal-proċedura ta’ insolvenza kontra l-ex persuna li timpjega lil IG, li kienet għalhekk tistabilixxi l‑perijodu ta’ referenza li matulu tali talba setgħet titressaq, kienet id‑19 ta’ Marzu 2010. Għalhekk, din it-talba ta’ teħid ta’ responsabbiltà, skont l-AJOFM Ilfov, ma kinitx saret fit-termini koperti mil‑leġiżlazzjoni u għalhekk kienet inammissibbli.
24.
Permezz ta’ rikors ippreżentat fis‑17 ta’ Marzu 2020, IG ikkontestat ġudizzjarjament id-deċiżjoni tal-AJOFM Ilfov quddiem it‑Tribunalul Bucureşti (il-Qorti tal-Muniċipalità ta’ Bukarest, ir‑Rumanija). Permezz ta’ sentenza ċivili tal‑25 ta’ Mejju 2020, din il‑qorti ċaħdet ir-rikors ta’ IG bħala infondat.
25.
Biex waslet għal din il-konklużjoni, it-Tribunalul Bucureşti (il‑Qorti tal-Muniċipalità ta’ Bukarest) ibbażat ruħha, minn naħa, fuq is-sentenza tal-Qorti tal-Kassazzjoni tal‑5 ta’ Marzu 2018, li, essenzjalment, stipulat li l-perijodu ta’ tliet xhur li għalih il-Fond ta’ Garanzija jista’ jkopri u jħallas il-pretensjonijiet salarjali tal-persuna li timpjega fi stat ta’ insolvenza juża esklużivament bħala referenza d-data ta’ ftuħ tal-proċedura ta’ insolvenza. F’dan il-każ, peress li din il‑proċedura kienet formalment infetħet kontra l-ex persuna li timpjegaha fid‑19 ta’ Marzu 2010, IG ma kellha tibbenefika mill‑ħlas tal-pretensjonijiet salarjali biss għall-perijodi, rispettivament, mix-xahar ta’ Diċembru 2009 sax-xahar ta’ Frar 2010 u mix-xahar ta’ April 2010 sax-xahar ta’ Ġunju 2010.
26.
Barra minn hekk, billi kienet taf li t-talba mressqa mill-istralċjarju ġudizzjarju kienet tkopri l-pretensjonijiet salarjali għax-xhur minn Mejju sa Lulju 2013, li b’hekk kienu barra mill-perijodu ta’ referenza kif stabbilit mis-sentenza tal-Qorti tal-Kassazzjoni tal‑5 ta’ Marzu 2018, it‑Tribunalul Bucureşti (il-Qorti tal-Muniċipalità ta’ Bukarest) qieset li ma kien hemm ebda bażi legali sabiex tittieħed responsabbiltà għal dawn il-pretensjonijiet għall-perijodu mitlub.
27.
Min-naħa l-oħra, sabiex tiċħad ir-rikors ta’ IG, din il-qorti warrbet ukoll l-argument tagħha li l-AJOFM Ilfov ma kellhiex kompetenza sabiex tistabbilixxi u tirkupra l-ammont tal-pretensjonijiet salarjali inkwistjoni. B’dan il-mod, l-imsemmija qorti sostniet li l-leġiżlatur Rumen kien ippreveda espressament li l-ammonti mħallsa indebitament mill-baġit tal-assigurazzjoni tal-qgħad, bħall-pretensjonijiet salarjali rċevuti minn IG, kellhom jiġu rkuprati mingħand il-benefiċjarji li, f’dak li jirrigwarda l-Fond ta’ Garanzija, kienu l-impjegati, u mhux il-persuni li jimpjegaw, peress li dawn tal-aħħar huma, essenzjalment, persuni taxxabbli.
28.
IG appellat quddiem il-Curtea de Apel Bucureşti (il-Qorti tal‑Appell ta’ Bukarest, ir-Rumanija) kontra s-sentenza tat-Tribunalul Bucureşti (il‑Qorti tal-Muniċipalità ta’ Bukarest). Insostenn tar-rikors tagħha, IG issostni, fl-ewwel lok, li l-evalwazzjoni tal-qorti tal-ewwel istanza hija bbażata fuq applikazzjoni żbaljata mill-Înalta Curte de Casație și Justiție (il-Qorti Għolja tal-Kassazzjoni u tal-Ġustizzja) tad‑dispożizzjonijiet rilevanti fir-rigward tagħha, peress li din l‑evalwazzjoni tqiegħed inkwistjoni d-drittijiet salarjali li l-appellanta allegatament akkwistat b’mod legali permezz tad-deċiżjoni tal-AJOFM Ilfov tat‑13 ta’ Marzu 2017, fejn dan l-att amministrattiv ma setax jiġi rrevokat peress li kien diġà daħal fis-sistema rregolata mid-dritt ċivili.
29.
Fit-tieni lok, IG tqis li d-dispożizzjonijiet tal‑Artikolu 15(2) tal‑Liġi Nru 200/2006, kif interpretati fis-sentenza tal-Qorti tal‑Kassazzjoni tal‑5 ta’ Marzu 2018, ma jistgħux jiġu kkunsidrati iktar bħala bażi legali tad-deċiżjoni tal-AJOFM Ilfov tat‑13 ta’ Marzu 2017, peress li kienu ġew iddikjarati kuntrarji għall‑Constituția (il‑Kostituzzjoni) permezz ta’ deċiżjoni tal-Curtea Constituțională (il‑Qorti Kostituzzjonali, ir-Rumanija) (
9
).
30.
Fit-tielet lok, IG tenfasizza l-fatt li t-Tribunalul Bucureşti (il-Qorti tal‑Muniċipalità ta’ Bukarest) kienet skorrettament warrbet l-argument ibbażat fuq il-fatt li l-AJOFM Ilfov ma kellhiex kompetenza peress li hija kienet żbaljata dwar il-benefiċjarju tad-dispożizzjonijiet tal-Liġi Nru 200/2006. B’hekk, IG issostni li l-impjegat ma huwiex il‑benefiċjarju ta’ din il-liġi peress li huwa jikseb drittijiet salarjali wara li jkun wettaq ix-xogħol, filwaqt li hija l-persuna li timpjega li tħallas il-kontribuzzjoni lill-Fond ta’ Garanzija.
B.
Il‑Kawża C‑525/21
31.
Permezz ta’ deċiżjoni tal‑14 ta’ Marzu 2018, l-AMOFM Bukarest laqgħet it-talba mressqa minn stralċjarju ġudizzjarju sabiex jiġi stabbilit u mħallas l-ammont ta’ pretensjonijiet salarjali koperti mill-Fond ta’ Garanzija li minnhom kellha tibbenefika IM għax-xhur ta’ Ottubru u ta’ Novembru 2017 minħabba l-insolvenza tal-persuna li timpjegaha. L‑ammont ta’ dawn il-pretensjonijiet kien stabbilit għal RON 3143 (madwar EUR 674) (
10
).
32.
Abbażi tad-deċiżjoni tal-Curtea de Conturi (il-Qorti tal-Awdituri) tas‑6 ta’ Awwissu 2019, kif deskritta fil-punt 22 ta’ dawn il‑konklużjonijiet, id-Direttur Eżekuttiv tal-AMOFM Bukarest, permezz ta’ deċiżjoni tat‑2 ta’ Diċembru 2019, issupplimentata fis‑6 ta’ Diċembru 2019 (iktar ’il quddiem id-“deċiżjoni tas‑6 ta’ Diċembru 2019”), annula d-deċiżjoni tal-AMOFM Bukarest tal‑14 ta’ Marzu 2018, billi qies li l-perijodu li għalih il-pretensjonijiet salarjali kienu tħallsu ma kienx jikkorrispondi mal-perijodu ta’ referenza, kif stabbilit mis-sentenza tal-Qorti tal-Kassazzjoni tal‑5 ta’ Marzu 2018.
33.
Barra minn hekk, permezz tad-deċiżjoni tas‑6 ta’ Diċembru 2019, ġie kkonstatat li l-perijodu li għalih il-Fond ta’ Garanzija seta’ jkopri u jħallas il-pretensjonijiet salarjali ta’ IM kien jieħu bħala referenza esklużivament id-data ta’ ftuħ tal-proċedura ta’ insolvenza kontra l‑persuna li timpjegaha, jiġifieri t‑22 ta’ Jannar 2015, b’tali mod li l‑ammont ta’ dawn il-pretensjonijiet allegatament kien tħallas indebitament. Għalhekk, id-Direttur Eżekuttiv tal-AMOFM Bukarest ordna l-irkupru tal-ammont inkwistjoni.
34.
Permezz ta’ rikors ippreżentat fil‑21 ta’ Jannar 2020 quddiem it‑Tribunalul Bucureşti (il-Qorti tal-Muniċipalità ta’ Bukarest), IM ikkontestat id-deċiżjoni tas‑6 ta’ Diċembru 2019, billi talbet biex tinħeles mill-ħlas tal-ammont inkwistjoni u li l-eżekuzzjoni ta’ dan l-att kellu jiġi sospiż sakemm tingħata deċiżjoni fuq il-mertu.
35.
Permezz ta’ sentenza ċivili tal‑14 ta’ Lulju 2020, din il-qorti laqgħet it-talba ta’ IM u annullat id-deċiżjoni tas‑6 ta’ Diċembru 2019. F’dan ir-rigward, hija kkonstatat, minn naħa, li d-dispożizzjonijiet tal‑Artikolu 15(2) tal-Liġi Nru 200/2006, kif interpretati fis-sentenza tal‑Qorti tal-Kassazzjoni tal‑5 ta’ Marzu 2018, ma għandhomx jiġu applikati f’dan il-każ peress li kienu ġew iddikjarati kuntrarji għall‑Kostituzzjoni mill-Curtea Constituțională (il-Qorti Kostituzzjonali) (
11
).
36.
Minn naħa l-oħra, it-Tribunalul Bucureşti (il-Qorti tal‑Muniċipalità ta’ Bukarest) applikat il-ġurisprudenza tal-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem (
12
), li tistipula li talba għal irkupru retroattiv ta’ benefiċċji soċjali li tħallsu bi żball tikser id-dispożizzjonijiet tal-Artikolu 1 tal-Protokoll Addizzjonali tal-Konvenzjoni għall‑Protezzjoni tad-Drittijiet tal-Bniedem u tal-Libertajiet Fundamentali (
13
). Din il-qorti qieset, l-ewwel, li l-ħlas ta’ benefiċċji soċjali inkwistjoni kien jaqa’ taħt il-kunċetti ta’ “pussess” u ta’ “aspettattivi leġittimi” fis-sens ta’ din il-konvenzjoni u, it-tieni, li l‑obbligu impost fuq IM mill-awtorità amministrattiva biex tirrimborsa dawn il-benefiċċji soċjali kien jikkostitwixxi ksur tal-prinċipju ta’ proporzjonalità.
37.
It-Tribunalul Bucureşti (il-Qorti tal-Muniċipalità ta’ Bukarest) ikkonkludiet li IM, peress li b’ebda mod ma kkontribwixxiet għall-għoti tal-pretensjonijiet salarjali mħallsa mill-Fond ta’ Garanzija, ma għandhiex tinżamm responsabbli għall-iżball tal-AMOFM Bukarest peress li din tal-aħħar kienet inkarigata mill-analiżi tat-talba tal-istralċjarju ġudizzjarju fid-dawl tal-kompetenzi tagħha nnifisha.
38.
Sussegwentement, l-AMOFM Bukarest ippreżentat appell quddiem il-Curtea de Apel Bucureşti (il-Qorti tal-Appell ta’ Bukarest) kontra s-sentenza tat-Tribunalul Bucureşti (il-Qorti tal-Muniċipalità ta’ Bukarest). Din l-aġenzija ssostni, essenzjalment, li l-qorti tal-ewwel istanza kienet, fl-istess waqt, interpretat b’mod żbaljat u kisret il‑portata tas-sentenza tal-Qorti tal-Kassazzjoni tal‑5 ta’ Marzu 2018, kif ukoll ta’ diversi dispożizzjonijiet tal-Liġi Nru 200/2006.
39.
B’mod iktar speċifiku, l-AMOFM Bukarest issostni li l-ammont imħallas lil IM bħala pretensjonijiet salarjali ma huwiex dovut lilha peress li d-dritt individwali pretiż ma kienx jaqa’ fil-qafas legali ta’ tliet xhur qabel jew tliet xhur wara d-data ta’ ftuħ tal-proċedura ta’ insolvenza kontra l-persuna li timpjega.
C.
Il‑motivazzjoni tal‑qorti tar‑rinviju u d‑domandi preliminari
40.
Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti, il-qorti tar-rinviju tqis li, anki jekk l-AJOFM Ilfov (Kawża C‑524/21) u l-AMOFM Bukarest (Kawża C‑525/21) implimentaw il-Liġi Nru 200/2006 li tittrasponi d-Direttiva 2008/94 billi ħallsu lil IG u lil IM il-pretensjonijiet salarjali koperti mill-Fond ta’ Garanzija, id-deċiżjoni tas‑6 ta’ Awwissu 2019 tal‑Curtea de Conturi (il-Qorti tal-Awdituri) wasslet għal evalwazzjoni mill-ġdid sussegwenti tat-talbiet għal ħlas diġà aċċettati minn dan il-fond. Għalhekk, din l-evalwazzjoni mill-ġdid tirrappreżenta reviżjoni tad-dritt individwali ta’ kull ħaddiem għall-ħlas tad-dannu relatat ma’ perijodu li mhux inkluż fil-qafas legali jew mitlub barra mit‑terminu legali ta’ preskrizzjoni.
41.
Skont l-interpretazzjoni tal-qorti tar-rinviju, tali prassi amministrattiva toħloq sitwazzjoni serja għal dawn il-ħaddiema mhux biss billi tikkawża preġudizzju għaċ-ċertezza u s-sigurtà ta’ relazzjonijiet legali permezz ta’ evalwazzjoni mill-ġdid tal‑pretensjonijiet salarjali diġà mħallsa, iżda wkoll billi tordna l‑irkupru ta’ ammonti rċevuti, flimkien, jekk ikun il-każ, ma’ interessi u penali għal ħlas tardiv u dan fin-nuqqas ta’ kwalunkwe bażi legali għal dan il-għan.
42.
Barra minn hekk, din il-qorti tqis li din il-prassi amministrattiva tikkontradixxi l-għan soċjali tad-Direttiva 2008/94, kif iddefinit fil‑premessi 3 u 7 tagħha, u li interpretazzjoni mill-Qorti tal-Ġustizzja tad-dispożizzjonijiet rilevanti ta’ din id-direttiva jgħinu sabiex jiġu solvuti n-numru sinjifikattiv ta’ kawżi li jirrigwardaw fatti simili u deċiżi b’mod differenti mill-qrati nazzjonali.
43.
F’dawn iċ-ċirkustanzi, il-Curtea de Apel Bucureşti (il-Qorti tal‑Appell ta’ Bukarest) iddeċidiet li tissospendi l-proċeduri quddiemha u li tagħmel lill-Qorti tal-Ġustizzja d-domandi preliminari segwenti:
“1)
Id-dispożizzjonijiet tal-Artikolu 1(1) u tal-Artikolu 2(1) tad‑[Direttiva 2008/94], fir-rigward tal-kunċett awtonomu ta’ “stat ta’ insolvenza”, jipprekludu leġiżlazzjoni nazzjonali li tittrasponi [din id-]Direttiva, jiġifieri l-Artikolu 15(1) u (2) tal-[Liġi Nru 200/2006] flimkien mal-Artikolu 7 ta[r-Regoli Metodoloġiċi]) fl‑interpretazzjoni mogħtija mill-Înalta Curte de Casație și Justiție [Il-Qorti Għolja tal-Kassazzjoni u tal-Ġustizzja] – Sezzjoni Kompetenti għar-Riżoluzzjoni ta’ Kwistjonijiet ta’ Liġi, permezz tad-Deċiżjoni Nru 16/2018, li tgħid li l-perijodu ta’ 3 xhur, fir‑rigward ta’ liema il-Fond ta’ Garanzija jista’ jieħu responsabbiltà u jħallas id-djun salarjali tal-persuna li timpjega li hija insolventi, jirreferi esklużivament għad-data tal-ftuħ tal‑proċedura ta’ insolvenza?
2)
Id-dispożizzjonijiet [tat-tieni subparagrafu] tal-Artikolu 3 u tal‑Artikolu 4(2) tad-Direttiva 2008/94 jipprekludu l‑Artikolu 15(1) u (2) tal-[Liġi Nru 200/2006] fl-interpretazzjoni mogħtija mill-Înalta Curte de Casație și Justiție [il-Qorti Għolja tal‑Kassazzjoni u tal-Ġustizzja] – Sezzjoni Kompetenti għar-Riżoluzzjoni ta’ Kwistjonijiet ta’ Liġi – permezz tad-Deċiżjoni Nru 16/2018, li tgħid li l-perijodu massimu ta’ 3 xhur, fir-rigward ta’ liema il-Fond ta’ Garanzija jista’ jieħu responsabbiltà u jħallas id-djun salarjali tal-persuna li timpjega li hija insolventi, jinsab fl‑intervall ta’ riferiment ta’ 3 xhur immedjatament qabel il-ftuħ tal‑proċedura ta’ insolvenza u ta’ 3 xhur immedjatament wara l-ftuħ tal-proċeduri ta’ insolvenza?
3)
Hija konformi mal-għan soċjali tad-Direttiva 2008/94 u mad‑dispożizzjonijiet tal-Artikolu 12(a) tad-Direttiva 2008/94, prassi amministrattiva nazzjonali li permezz tagħha, skont deċiżjoni tal-Curții de Conturi [Il-Qorti tal-Awdituri] u fl-assenza ta’ regoli nazzjonali speċifiċi li jobbligaw il-ħlas lura mill-ħaddiem, tiġi rkuprata mingħand il-ħaddiem is-somma li allegatament tħallset għall-perijodi mhux inklużi fil-qafas legali jew li kienet mitluba barra mit-terminu legali ta’ preskrizzjoni?
4)
Fl-interpretazzjoni tal-kunċett ta’ ‘abbuż’ fl-Artikolu 12(a) tad‑Direttiva 2008/94, l-irkupru mingħand il-ħaddiem, bil-għan li jiġi osservat it-terminu ta’ preskrizzjoni ġenerali, ta’ drittijiet salarjali mħallsa mill-Fond permezz tal-istralċjarju ġudizzjarju, jikkostitwixxi ġustifikazzjoni oġġettiva suffiċjenti?
5)
Interpretazzjoni u prassi amministrattiva nazzjonali, li permezz tagħhom id-djun [pretensjonijiet] salarjali li l-ħlas lura tagħhom qed jintalab mill‑ħaddiema jiġu assimilati ma’ dejn fiskali li jġarrab interessi u penali għal ħlas tardiv, huma kompatibbli mad-dispożizzjonijiet u mal-iskop tad-Direttiva 2008/94?”
44.
Osservazzjonijiet bil-miktub ġew sottomessi mill-Gvern Rumen u dak Spanjol kif ukoll mill-Kummissjoni.
IV. Analiżi
45.
Preliminarjament, nixtieq nindika li l-kwistjoni tal-possibbiltà u tal-modalitajiet tal-irkupru tal-ammonti mħallsa lill-impjegati ta’ persuna li timpjega fi stat ta’ insolvenza permezz tal-istituzzjoni ta’ garanzija abbażi tad-Direttiva 2008/94 hija distinta minn dawk relatati, minn naħa, mal-iffissar tal-perijodu ta’ referenza li fih jinsab il-perijodu minimu ta’ tliet xhur li matulu l-pretensjonijiet salarjali huma żgurati u, min-naħa l-oħra, id-definizzjoni tal-kunċett ta’ “abbuż” fis-sens tal‑Artikolu 12(a) ta’ din id-direttiva.
46.
Huwa għalhekk li, konformement mat-talba tal-Qorti tal-Ġustizzja, ser nittratta biss it-tielet u l-ħames domandi preliminari, li, barra minn hekk, jistgħu jkunu s-suġġett ta’ analiżi u ta’ risposta komuni għaż-żewġ kawżi. Għalhekk, bħala ipoteżi, kif issuġġeriet mill-qorti tar-rinviju, ser inqis li l-ħlasijiet li l-irkupru tagħhom huwa mitlub saru għal perijodi li ma humiex inklużi fil-qafas legali jew mitluba barra mit-terminu legali ta’ preskrizzjoni.
47.
Peress li d-Direttiva 2008/94 ma tgħid xejn dwar dan il-punt, il‑modalitajiet ta’ rkupru ta’ pretensjonijiet salarjali li tħallsu bi żball jaqgħu taħt l-awtonomija proċedurali tal-Istati Membri (
14
). B’hekk, il-Qorti tal‑Ġustizzja diġà ddeċidiet, fir-rigward tad-Direttiva 80/987/KEE (
15
), li r‑regoli applikabbli għall-preskrizzjoni jew għall-irkupru ta’ pagamenti indebiti (
16
) għandhom ikunu dawk li jinsabu fil‑leġiżlazzjoni nazzjonali tal-Istat Membru kkonċernat.
48.
Madankollu, huwa wkoll paċifiku li din l-awtonomija hija bbażata fuq in-neċessità li jiġu osservati l-prinċipji ta’ effettività u ta’ ekwivalenza (
17
), li magħhom, f’dan il-każ, jista’ jiżdied dak ta’ protezzjoni tal-aspettattivi leġittimi.
49.
Qabel ma neżamina l-proċedura implimentata fil-każijiet inkwistjoni fir-rigward ta’ kull wieħed minn dawn il-prinċipji, nixtieq infakkar tliet punti.
50.
Qabel kollox, l-għan soċjali tad-Direttiva 2008/94 huwa muri b’mod ċar fil-premessi 3 u 7 tagħha. Barra minn hekk, dan l-għan ġie rrikonoxxut mill-Qorti tal-Ġustizzja li ddeċidiet li, skont ġurisprudenza stabbilita sew, l-għan soċjali ta’ din id-direttiva huwa dak li jiġi ggarantit lill‑impjegati kollha minimu ta’ protezzjoni fil-livell tal-Unjoni fil-każ ta’ insolvenza tal-persuna li timpjega permezz tal-ħlas tal‑pretensjonijiet mhux imħallsa li jirriżultaw minn kuntratti jew minn relazzjonijiet ta’ xogħol u li jinvolvu r-remunerazzjoni li tirrigwarda perijodu ddeterminat (
18
). Konsegwentement, l-imsemmi għan għandu jkun ta’ gwida għall-Istati Membri fl-implimentazzjoni tad-drittijiet li jirriżultaw mill-imsemmija direttiva (
19
).
51.
Sussegwentement, il-Qorti tal-Ġustizzja rrilevat li d‑Direttiva 2008/94, permezz tal-possibbiltà li l-Istati Membri għandhom, li jillimitaw, sa ċertu punt, il-garanzija tagħhom, tieħu inkunsiderazzjoni l-kapaċità finanzjarja ta’ dawn l-Istati Membri u tipprova żżomm l-istabbiltà finanzjarja tal-istituzzjonijiet ta’ garanzija tagħhom (
20
). Madankollu, fil-kawżi li wasslu għas-sentenzi ċċitati fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 18 ta’ dawn il-konklużjonijiet, il-kontenzjuż intrabat mal-mument tad-deċiżjoni dwar jekk jitħallsux jew le l-benefiċċji mitluba u mhux fl-istadju tal-irkupru ta’ benefiċċji li diġà tħallsu.
52.
Finalment, jidhirli li, mill-mument meta t-talba għal kumpens issir minn professjonist u mhux direttament mill-impjegat, ir-riskju ta’ abbuż huwa eskluż, anki jekk mill-elementi pprovduti fit-talbiet għal deċiżjoni preliminari ma jirriżultax li l-abbuż huwa inkwistjoni fil-kawżi prinċipali.
53.
Fl-ewwel lok, fir-rigward tal-prinċipju ta’ ekwivalenza, għandu jitfakkar li l-applikazzjoni ta’ dan il-prinċipju tirrikjedi li jsir paragun bejn il-proċedura kkontestata prevista mid-dritt tal-Unjoni u l-proċeduri simili ta’ dritt intern f’sitwazzjonijiet paragunabbli sabiex jiġi żgurat li l‑kundizzjonijiet tal-ewwel proċedura ma humiex inqas favorevoli (
21
).
54.
Il-qorti tar-rinviju tindika li l-proċedura tad-dritt nazzjonali li fuqha hija bbażata, b’analoġija, minħabba n-nuqqas ta’ dispożizzjoni fil‑liġi, il-proċedura ta’ rkupru applikata f’dan il-każ hija proċedura użata għall-irkupru ta’ djun fiskali mhux imħallsa flimkien mal-ħlas ta’ interessi u ta’ penali għal ħlas tardiv.
55.
Kif tirrileva l-Kummissjoni, l-irkupru ta’ djun fiskali mhux imħallsa b’ebda mod ma huwa paragunabbli mal-irkupru ta’ ħlas żejjed ta’ pretensjonijiet salarjali, b’mod partikolari f’każijiet bħal dawk tal-każ inkwistjoni. Fil-fatt, l-impjegat, kreditur ta’ persuna li timpjega fi stat ta’ insolvenza minħabba salarji mhux imħallsa, jinsab f’sitwazzjoni fejn, wara żball li ma jidhirx li jista’ jiġi attribwit lilu, ikun irċieva, bi żball, l‑ammonti li jiggarantixxu l-ħlas tas-salarji dovuti, iżda għandu jirrimborsahom, flimkien mal-interessi u l-penali għal ħlas tardiv. B’hekk, mhux biss il-pretensjoni salarjali tiegħu tibqa’ mhux imħallsa minkejja li tliet xhur salarju kellu jiġi ggarantit lilu, iżda, barra minn hekk, ikollu jħallas interessi u penali għal ħlas tardiv għal perijodu li beda jiddekorri xahar wara d-deċiżjoni li dawn l-ammonti għandhom jitħallsu (Kawża C‑524/21).
56.
Għalhekk, jidhirli li, sabiex tiġi evalwata l-osservanza tal‑prinċipju ta’ ekwivalenza, il-paragun għandu jsir mhux mal-proċeduri ta’ rkupru ta’ djun fil-qasam fiskali, iżda pjuttost ma’ dawk ta’ djun fil‑qasam tas-sigurtà soċjali li jipprevedu rkupru ta’ benefiċċji indebiti. Għandu jitfakkar ukoll li l-Qorti tal-Ġustizzja ddeċicidet li “t‑talba għall-ħlas ta’ pagi mhux imħallsa tal-impjegat fil-konfront tal-[Fond ta’ Garanzija] u dik ta’ impjegat bħal dan fil-konfront ta’ min iħaddmu fi stat ta’ insolvenza mhumiex simili” (
22
).
57.
Barra minn hekk, fil-kawża li wasslet għas-sentenza Pasquini, li kienet tirrigwarda azzjoni għall-irkupru ta’ ammonti mħallsa indebitament fir-rigward ta’ pensjoni tal-irtirar, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li l-istħarriġ dwar il-prinċipju ta’ ekwivalenza kien jirrigwarda kemm il-preskrizzjoni kif ukoll l-irkupru ta’ ammonti mħallsa indebitament, u b’mod usa’ l-modalitajiet kollha proċedurali ta’ trattament ta’ sitwazzjonijiet paragunabbli (
23
), kif ukoll it-teħid inkunsiderazzjoni tal-bona fide (
24
).
58.
Fi kwalunkwe każ, fil-kawżi prinċipali, anki jekk kellhom jitħallsu xi interessi, dan seta’ jsir biss b’effett minn notifika lill-impjegati tal‑obbligu ta’ rimbors tal-ammonti mħallsa bi żball u mhux, bħal fil‑proċeduri ta’ rkupru fiskali applikati fil-kawża prinċipali, b’effett mid‑data tal-“materjalizzazzjoni tad-dannu/ħlas” irregolari ta’ fondi pubbliċi (
25
).
59.
B’hekk, hija l-qorti tar-rinviju li għandha, fir-rigward tal-prinċipju ta’ ekwivalenza, tivverifika l-elementi segwenti: il-possibbiltà li jiġi rkuprat l-ammont imħallas indebitament, it-teħid inkunsiderazzjoni tal‑bona fide u, jekk ikun il-każ, il-punt ta’ tluq tal-interessi moratorji.
60.
Fit-tieni lok, fir-rigward tal-prinċipju ta’ effettività, il-Qorti tal‑Ġustizzja stipulat ir-regola li l-modalitajiet proċedurali applikati bis‑saħħa tad-dritt nazzjonali ma għandhomx ikunu tali li jirrendu prattikament impossibbli jew eċċessivament diffiċli l-eżerċizzju tad-drittijiet mogħtija mid-dritt tal-Unjoni (
26
).
61.
F’dan il-każ, jekk l-irkupru jiġi ffinalizzat, l-impjegati jkollhom jirrimborsaw l-ammonti riċevuti, flimkien mal-interessi u penali għal ħlas tardiv, minkejja li d-dispożizzjonijiet tad‑Direttiva 2008/94 jiggarantulhom minimu ta’ ħlas ta’ tliet xhur ta’ salarji f’każ ta’ insolvenza tal-persuna li timpjegahom.
62.
Din il-possibbiltà toħloq żewġ diffikultajiet fir-rigward tal‑prinċipju ta’ effettività.
63.
Fil-fatt, minn naħa, il-fatti deskritti fil-kawżi prinċipali jidhru jindikaw li l-konsegwenzi tan-nuqqasijiet ta’ kontroll mill‑istralċjarju ġudizzjarju, professjonist ikkwalifikat inkarigat mit-talba għall-ħlas tal-ammonti ggarantiti, kif ukoll mill-Aġenzija għall‑Impjieg u l-Istituzzjoni ta’ Garanzija li tawtorizza u timplimenta l-ħlas tagħhom, ibatihom l-impjegat, li jista’ jkun kostrett jirrimborsa dawn l-ammonti diversi snin wara l-ħlas tagħhom. Dan ma għandux ikun il-każ sabiex l-impjegat jiġi ggarantit l-eżerċizzju tad‑drittijiet li huwa jislet mid-Direttiva 2008/94 mingħajr ma dan ikun eċċessivament diffiċli. B’mod partikolari, il-possibbiltà li l-awtorità kompetenti tippreżenta azzjoni għall-irkupru ta’ ammonti mħallsa indebitament diversi snin wara, jiġifieri mingħajr terminu ta’ preskrizzjoni, u tuża proċedura rriżervata għall-frodi fiskali, hija tali li tiddiswadi lill-impjegat mill-eżerċizzju ta’ dawn id-drittijiet. Barra minn hekk, jekk l-irkupru jinbeda f’mument fejn l-azzjoni tal-impjegat għall-ħlas tas-salarji hija preskritta jew jekk għandha ssir bilfors permezz ta’ stralċjarju ġudizzjarju li jista’ ma jkunx għadu jkopri dan ir-rwol, l-impjegat isib ruħu f’sitwazzjoni ta’ impossibbiltà li jikseb il-garanzija tas-salarji prevista minn din id-direttiva. Għalhekk, il-prinċipju ta’ effettività ma huwiex osservat.
64.
Min-naħa l-oħra, anki jekk talba ġdida għal benefiċċji tibqa’ possibbli, il-kundanna għall-ħlas ta’ interessi u ta’ penali għal ħlas tardiv għall‑ewwel ħlas tista’ titqies li tippreġudika l-prinċipju ta’ effettività. Fil-fatt, peress li l-Artikolu 4(2) tad-Direttiva 2008/94 jistipula li, a minima, l-ammont tal-aħħar tliet salarji għandu jkun iggarantit, li jkun previst irkupru li għall-impjegat ifisser li jħallas lura iktar minn dak li jkun irċieva jkompli jaggrava l-preġudizzju ta’ dan il-prinċipju.
65.
Konsegwentement, il-qorti tar-rinviju għandha tivverifika jekk id‑data li fiha l-irkupru huwa implimentat tħallix xorta l-possibbiltà lill‑impjegat li jitlob il-garanzija tal-pretensjonijiet salarjali prevista fit‑tieni paragrafu tal-Artikolu 3 tad-Direttiva 2008/94 u, jekk dan ikun il-każ, jekk l-applikazzjoni ta’ interessi u ta’ penali għal ħlas tardiv fuq il-ħlas indebitu hijiex ta’ natura li tnaqqas l-ammont iggarantit mid-dispożizzjonijiet ta’ din id-direttiva. Huwa b’dawn il‑kundizzjonijiet li l-effettività ta’ dawn id-drittijiet hija żgurata bil‑leġiżlazzjoni u l-prassi nazzjonali.
66.
Fi kwalunkwe każ, l-interpretazzjoni ġurisprudenzjali dwar il‑perijodu ta’ referenza (
27
), segwita mill-ordni tal-Curtea de Conturi (il‑Qorti tal-Awdituri) għall-irkupru tal-ħlasijiet magħmula preċedentament barra minn dan il-perijodu ta’ referenza, mingħajr miżuri tranżitorji, huma ta’ natura, fihom infushom, li jippreġudikaw il-prinċipju ta’ effettività. Fil-fatt, u jekk issir analoġija, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet, f’kawża ta’ tnaqqis tat-terminu li matulu jista’ jintalab ir-rimbors ta’ ammonti mħallsa bi ksur tad-dritt tal-Unjoni, li “[s]istema tranżitorja [li tippermetti lill-partijiet f’kawża li jkollhom terminu suffiċjenti sabiex ikunu jistgħu jressqu t-talbiet għal rimbors li huma kellhom dritt iressqu taħt il-leġiżlazzjoni l-antika] hija neċessarja peress li l-applikazzjoni immedjata għal dawn it-talbiet ta’ terminu ta’ preskrizzjoni iqsar minn dak li kien preċedentament fis-seħħ ikollha l-effett li ċċaħħad retroattivament lil ċerti partijiet fil-kawża mid-dritt tagħhom għal rimbors jew li tħallilhom biss terminu qasir wisq sabiex jinvokaw dan id-dritt” (
28
). [traduzzjoni mhux uffiċjali] Iktar u iktar, irkupru implimentat mingħajr miżuri tranżitorji li jakkumpanjawh intiżi li jipproteġu d-drittijiet miksuba tal‑impjegati jidhirli li jikser il-prinċipju ta’ effettività.
67.
Fit-tielet u l-aħħar lok, nixtieq insemmi l-konformità tal‑leġiżlazzjoni u tal-prassi nazzjonali inkwistjoni fir-rigward tal‑prinċipju ta’ protezzjoni tal-aspettattivi leġittimi. Dan il-prinċipju jipproteġi lill-individwi “kontra emendi tar-regola tad-dritt li, anki jekk ikunu legali, huma tant drastiċi li l-konsegwenzi tagħhom huma inevitabbilment xokkanti” (
29
).
68.
Il-Qorti tal-Ġustizzja rrikonoxxiet li l-prinċipju ta’ protezzjoni tal‑aspettattivi leġittimi huwa wieħed mill-prinċipji fundamentali tal‑Unjoni (
30
) u ddeċidiet li “persuna ma tistax tibbaża l-aspettattivi tagħha fuq l-assenza totali ta’ emenda leġiżlattiva, iżda tista’ biss tikkontesta l‑modalitajiet ta’ applikazzjoni ta’ tali emenda” (
31
).
69.
Hija spjegat li “id-dritt li wieħed jinvoka l-prinċipju ta’ protezzjoni tal-aspettattivi leġittimi huwa dritt ta’ kull parti fil-kawża li taħseb li meta istituzzjoni tal-Unjoni tagħtiha assigurazzjonijiet preċiżi tkun ħolqot, fir‑rigward tagħha, tamiet fondati. Għall-kuntrarju, ħadd ma jista’ jinvoka ksur ta’ dan il-prinċipju fl-assenza tal-imsemmija assigurazzjonijiet” (
32
). Hija aċċettat ukoll li dan il-prinċipju għandu jiġi osservat mill-Istati Membri meta jimplimentaw id-dritt tal-Unjoni (
33
).
70.
Minkejja li dan il-prinċipju huwa ħafna drabi applikat mill-Qorti tal-Ġustizzja fil-kawżi ta’ restituzzjoni ta’ taxxi miġbura indebitament minn Stat Membru bi ksur tar-regoli tad-dritt tal-Unjoni (
34
) jew ta’ rkupru ta’ għajnuna mill-Istat (
35
), dan madankollu ġie applikat ukoll fil-qasam tal-irkupru ta’ ammonti mħallsa indebitament fir-rigward ta’ pensjonijiet tal-irtirar (
36
).
71.
Għalhekk jidhirli li huwa possibbli u mixtieq li dan jiġi applikat ukoll fil-każijiet inkwistjoni peress, iktar minn assigurazzjonijiet speċifiċi, l‑impjegati rċevew l-ammonti mitluba għall-perijodu minimu previst mid‑Direttiva 2008/94, jiġifieri tliet xhur salarju. Konsegwentement, huma kellhom kull raġun jaħsbu li dawn l-ammonti kienu dovuti, u dan iktar u iktar peress li l-ammonti kienu ntalbu minn professjonist tal-proċeduri ta’ insolvenza, l-istralċjarju ġudizzjarju, u mħallsa mill-istituzzjoni kompetenti, jiġifieri l-istituzzjoni ta’ garanziji ta’ salarji.
72.
Jekk il-Qorti tal-Ġustizzja tiżgura, sabiex tosserva l-prinċipju ta’ protezzjoni tal-aspettattivi leġittimi, li jkun hemm miżuri tranżitorji implimentati minn Stat Membru f’każ ta’ bidla fil-leġiżlazzjoni li ma tkunx favur il-persuna kkonċernata sabiex tipproteġi d-drittijiet miksuba abbażi tad-dritt tal-Unjoni (
37
), l-istess għandu jkun, fl-opinjoni tiegħi, meta jkun hemm l-irkupru tal-ammonti rċevuti fis-sitwazzjonijiet inkwistjoni fil-kawżi prinċipali.
73.
Fil-fatt, wara bidla ġurisprudenzjali mhux akkumpanjata b’miżuri tranżitorji intiżi li jippreżervaw id-drittijiet miksuba abbażi tad‑Direttiva 2008/94, l-irkupru tal-ammonti mħallsa qabel il-bidla, mibdi f’data fejn talba ġdida ta’ ħlas konformi mar-rekwiżiti l-ġodda ġurisprudenzjali ma tkunx għadha possibbli, kemm minħabba t-terminu ta’ preskrizzjoni applikabbli għal din it-talba jew minħabba t-tmiem tar‑rwol tal-istralċjarju ġudizzjarju jekk l-impjegati ma jistgħux jitolbu l-ħlas tagħhom huma stess, jikser il-prinċipju ta’ protezzjoni tal-aspettattivi leġittimi.
74.
Bħala konklużjoni, jidhirli li d-Direttiva 2008/94 kif ukoll il-prinċipji ta’ ekwivalenza, ta’ effettività u ta’ protezzjoni tal-aspettattivi leġittimi għandhom jiġu interpretati fis-sens li jipprekludu leġiżilazzjoni u prassi nazzjonali li jipprevedu, mingħajr miżuri tranżitorji, l-irkupru ta’ ammonti mħallsa bi żball għal perijodi mhux inklużi fil-qafas legali jew mitluba barra mit-terminu legali ta’ preskrizzjoni, meta l-ex impjegati kkonċernati ma jkunux iżjed f’pożizzjoni li jitolbu l-ħlas ta’ ammonti dovuti bħala salarji mhux imħallsa mill-istituzzjoni ta’ garanzija.
75.
Fil-każijiet fejn, fid-data tal-irkupru jew tad-deċiżjoni tal-qorti adita, l-impjegati jkunu għadhom jistgħu jinvokaw id-drittijiet tagħhom ibbażati fuq id-Direttiva 2008/94, il-qorti tar-rinviju għandha tivverifika li l-modalitajiet ta’ implimentazzjoni ta’ din id-direttiva li jirrigwardaw l-irkupru tal-ewwel ammonti mħallsa huma konformi, minn naħa, mal-prinċipju ta’ ekwivalenza li jirrikjedi li dawn il-modalitajiet proċedurali ma humiex inqas favorevoli minn dawk relatati mat‑trattament ta’ sitwazzjonijiet paragunabbli ta’ natura purament interna u, min-naħa l-oħra, mal-prinċipju ta’ effettività, li jirrikjedi li l‑imsemmija modalitajiet proċedurali ma jagħmlux impossibbli jew eċċessivament diffiċli fil-prattika l-eżerċizzju tad-drittijiet mogħtija mid‑dritt tal-Unjoni.
V. Konklużjoni
76.
Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti, nipproponi lill-Qorti tal-Ġustizzja tirrispondi t-tielet u l-ħames domanda preliminari magħmula mill-Curtea de Apel Bucureşti (il-Qorti tal-Appell ta’ Bukarest, ir-Rumanija) bil-mod segwenti:
1)
Id-Direttiva 2008/94/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tat‑22 ta’ Ottubru 2008 dwar il-protezzjoni tal-impjegati fil-każ tal‑insolvenza ta’ min iħaddimhom, u l-prinċipji ta’ ekwivalenza, ta’ effettività u ta’ protezzjoni tal-aspettattivi leġittimi
għandhom jiġu interpretati fis-sens li:
jipprekludu leġiżlazzjoni u prassi nazzjonali li jipprevedu, mingħajr miżuri tranżitorji, l-irkupru ta’ ammonti mħallsa bi żball għal perijodi mhux inklużi fil-qafas legali jew mitluba barra mit-terminu legali ta’ preskrizzjoni, meta l-ex impjegati kkonċernati ma humiex f’pożizzjoni li jitolbu l-ħlas ta’ ammonti bħala salarji mhux imħallsa mingħand l-istituzzjoni ta’ garanzija.
2)
Fil-każijiet fejn, fid-data tal-irkupru jew tad-deċiżjoni tal-qorti adita, l-impjegati jkunu għadhom f’pożizzjoni li jinvokaw id-drittijiet tagħhom ibbażati fuq id-Direttiva 2008/94, il-qorti tar-rinviju għandha tivverifika li l-modalitajiet ta’ implimentazzjoni ta’ din id‑direttiva li jirrigwardaw l-irkupru tal-ewwel ammonti mħallsa huma konformi, minn naħa, mal-prinċipju ta’ ekwivalenza li jirrikjedi li dawn il-modalitajiet proċedurali ma humiex inqas favorevoli minn dawk relatati mat-trattament ta’ sitwazzjonijiet paragunabbli ta’ natura purament interna u, min-naħa l-oħra, mal‑prinċipju ta’ effettività, li jirrikjedi li l-imsemmija modalitajiet proċedurali ma jagħmlux impossibbli jew eċċessivament diffiċli fil‑prattika l-eżerċizzju tad-drittijiet mogħtija mid-dritt tal-Unjoni.
(
1
)	Lingwa oriġinali: il-Franċiż.
(
2
)	ĠU 2008, L 283, p. 36.
(
3
)	Monitorul Oficial al României, parti I, no453 tal‑25 ta’ Mejju 2006, iktar ’il quddiem il-“Liġi Nru 200/2006”.
(
4
)	Monitorul Oficial al României, parti I, Nru 1038 tat‑28 ta’ Diċembru 2006, iktar ’il quddiem ir-“Regoli Metodoloġiċi”.
(
5
)	Monitorul Oficial al României, parti I, Nru 103 tas‑6 ta’ Frar 2002.
(
6
)	Monitorul Oficial al României, parti I, Nru 597 tat‑13 ta’ Awwissu 2002.
(
7
)	Skont ir-rata tal-kambju tat‑13 ta’ Marzu 2017.
(
8
)	Iktar ’il quddiem is-“sentenza tal-Qorti ta’ Kassazzjoni tal‑5 ta’ Marzu 2018”. F’din is-sentenza, din il-qorti qieset li, skont l-Artikolu 15(1) u (2) tal-Liġi Nru 200/2006, il-perijodu ta’ referenza li matulu l-ħlas ta’ pretensjonijiet salarjali għal arretrati ta’ salarji dovuti minn persuni li jimpjegaw fi stat ta’ insolvenza jista’ jsir ikopri t-tliet xhur li jiġu immedjatament qabel il-ftuħ tal-proċedura ta’ insolvenza u, rispettivament, it-tliet xhur li jiġu immedjatament wara din id-data.
(
9
)	Ara d-deċiżjoni Nru 565 tal-Curtea Constituțională (il-Qorti Kostituzzjonali) tat‑8 ta’ Lulju 2020.
(
10
)	Bir-rata tal-kambju tal‑14 ta’ Marzu 2018.
(
11
)	Ara n-nota ta’ qiegħ il-paġna 9 ta’ dawn il-konklużjonijiet.
(
12
)	Din il-qorti bbażat ruħha fuq is-sentenza tal-Qorti EDB tas‑26 ta’ April 2018, Čakarević vs Il-Kroazja (CE:ECHR:2018:0426JUD004892113).
(
13
)	Konvenzjoni ffirmata f’Ruma fl‑4 ta’ Novembru 1950.
(
14
)	Ara s-sentenza tas‑16 ta’ Lulju 2009, Visciano (C‑69/08, iktar ’il quddiem is‑“sentenza Visciano”, EU:C:2009:468, punt 30).
(
15
)	Direttiva tal-Kunsill tal‑20 ta’ Ottubru 1980 dwar it-taqrib tal-liġijiet ta’ l-Istati Membri dwar il-protezzjoni tal-impjegati f’każ ta’ l-insolvenza ta’ min iħaddimhom (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 5, Vol. 1, p. 217).
(
16
)	Ara, b’analoġija, fir-rigward ta’ ammonti mħallsa iżda mhux dovuti taħt pensjoni tax-xjuħija, is-sentenza tad‑19 ta’ Ġunju 2003, Pasquini, (C‑34/02, iktar ’il quddiem is-“sentenza Pasquini, EU:C:2003:366, punt 53).
(
17
)	Ara s-sentenza Visciano (punt 39).
(
18
)	Ara s-sentenzi tal‑25 ta’ Lulju 2018, Guigo (C‑338/17, EU:C:2018:605, punt 28 u l‑ġurisprudenza ċċitata), kif ukoll tal‑25 ta’ Novembru 2020, Sociálna poisťovňa (C‑799/19, EU:C:2020:960, punt 64).
(
19
)	Ara s-sentenza tal‑25 ta’ Lulju 2018, Guigo (C‑338/17, EU:C:2018:605, punt 29).
(
20
)	Ara s-sentenza tal‑25 ta’ Lulju 2018, Guigo (C‑338/17, EU:C:2018:605, punt 31 u l‑ġurisprudenza ċċitata).
(
21
)	Ara s-sentenza Visciano (punt 39).
(
22
)	Ara s-sentenza Visciano (punt 41).
(
23
)	Ara s-sentenza Pasquini (punt 62 u t-tielet paragrafu tad-dispożittiv).
(
24
)	Ara s-sentenza Pasquini (punt 63).
(
25
)	Ara l-Artikolu 73(1) tal-Liġi Nru 500/2002 dwar il-Finanzi Pubbliċi.
(
26
)	Ara s-sentenza Pasquini (punt 58) u Visciano (punt 39).
(
27
)	Ara s-sentenza tal-Qorti tal-Kassazzjoni tal‑5 ta’ Marzu 2018. Infakkar li, f’din is‑sentenza, din il-qorti qieset li, skont l-Artikolu 15(1) u (2) tal-Liġi Nru 200/2006, il-perijodu ta’ referenza li matulu l-ħlas ta’ pretensjonijiet salarjali għall- arretrati ta’ salarji dovuti minn persuni li jimpjegaw fi stat ta’ insolvenza jista’ jingħata huwa għat-tliet xhur immedjatament qabel il-ftuħ tal-proċedura ta’ insolvenza u, rispettivament, għat-tliet xhur immedjatament wara din id-data.
(
28
)	Ara s-sentenza tal‑11 ta’ Lulju 2002, Marks & Spencer (C‑62/00, iktar ’il quddiem is-“sentenza Marks & Spencer”, EU:C:2002:435, punt 38).
(
29
)	Ara Puissochet, J.-P., “Vous avez dit confiance légitime?: Le principe de confiance légitime en droit communautaire”, L’État de droit, Mélanges en l’honneur de Guy Braibant, Dalloz, Pariġi, 1996, p. 581 sa 596, b’mod partikolari p. 593.
(
30
)	Ara s-sentenzi tas‑7 ta’ Ġunju 2005, VEMW et (C‑17/03, EU:C:2005:362, punt 73 u l-ġurisprudenza ċċitata), kif ukoll tal‑14 ta’ Marzu 2013, Agrargenossenschaft Neuzelle (C‑545/11, EU:C:2013:169, punt 23 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
31
)	Ara s-sentenza tas‑7 ta’ Ġunju 2005, VEMW et (C‑17/03, EU:C:2005:362, punt 81 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
32
)	Ara s-sentenza tas‑16 ta’ Diċembru 2020, Il-Kunsill et vs K. Chrysostomides & Co. et (C‑597/18 P, C‑598/18 P, C‑603/18 P u C‑604/18 P, EU:C:2020:1028, punt 178 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
33
)	Ara s-sentenza Marks & Spencer (punt 44 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
34
)	Ara s-sentenzi Marks & Spencer (punt 46) u tat‑12 ta’ Diċembru 2013, Test Claimants in the Franked Investment Income Group Litigation (C‑362/12, EU:C:2013:834, punt 45).
(
35
)	Ara, b’mod partikolari, is-sentenza tal‑20 ta’ Settembru 1990, Il-Kummissjoni vs Il‑Ġermanja, (C‑5/89, EU:C:1990:320 punt 16).
(
36
)	Ara s-sentenza Pasquini (punt 71).
(
37
)	Ara s-sentenza Marks & Spencer (punti 38, 45 u 46).