Edizzjoni Provviżorja
SENTENZA TAL-QORTI TAL-ĠUSTIZZJA (Il-Ħames Awla)
16 ta’ April 2026 (*)
“Rinviju għal deċiżjoni preliminari – Artikolu 56 TFUE – Libertà li jiġu pprovduti servizzi – Detentur ta’ liċenzja maħruġa minn Stat Membru li tawtorizza l‑organizzazzjoni ta’ logħob tal-ażżard online – Leġiżlazzjoni ta’ Stat Membru ieħor li tissuġġetta l-organizzazzjoni tal-logħob tal-ażżard online għal awtorizzazzjoni – Raġunijiet imperattivi ta’ interess ġenerali – Logħob fuq slot machines online – Lotteriji sekondarji – Rimbors tal-imħatri mitlufa – Abbuż ta’ dritt”
Fil-Kawża C‑440/23,
li għandha bħala suġġett talba għal deċiżjoni preliminari skont l-Artikolu 267 TFUE, imressqa mill-Prim’Awla tal-Qorti Ċivili (Malta) permezz ta’ deċiżjoni tal‑11 ta’ Lulju 2023, li waslet fil-Qorti tal-Ġustizzja fl‑14 ta’ Lulju 2023, fil-proċedura
FB
vs
European Lotto and Betting Ltd,
Deutsche Lotto-und Sportwetten Ltd.,
IL-QORTI TAL-ĠUSTIZZJA (Il-Ħames Awla),
komposta minn M. L. Arastey Sahún, Presidenta tal-Awla, J. Passer, E. Regan, D. Gratsias (Relatur) u B. Smulders, Imħallfin,
Avukat Ġenerali: N. Emiliou,
Reġistratur: C. Strömholm, Amministratriċi,
wara li rat il-proċedura bil-miktub u wara s-seduta tad‑9 ta’ April 2025,
wara li kkunsidrat l-osservazzjonijiet ippreżentati:
–        għal FB, minnu stess,
–        għal European Lotto and Betting Ltd u Deutsche Lotto-und Sportwetten Ltd., minn S. Camilleri, avukat, u R. Karpenstein, Rechtsanwalt,
–        għall-Gvern Malti, minn A. Buhagiar, bħala aġent, assistita minn D. Sarmiento Ramírez-Escudero, abogado, u Z. Sciberras, avukat,
–        għall-Gvern Belġjan, minn A. De Brouwer, C. Jacob u L. Van den Broeck, bħala aġenti, assistiti minn V. Ramognino, R. Verbeke u P. Vlaemminck, avocats,
–        għall-Gvern Ċek, minn M. Smolek, T. Suchá u J. Vláčil, bħala aġenti,
–        għall-Gvern Ġermaniż, minn J. Möller u P.‑L. Krüger, bħala aġenti,
–        għall-Gvern Taljan, minn S. Fiorentino u G. Palmieri, bħala aġenti,
–        għall-Kummissjoni Ewropea, minn L. Armati u M. Mataija, bħala aġenti,
wara li semgħet il-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali, ippreżentati fis-seduta tal‑4 ta’ Settembru 2025,
tagħti l-preżenti
Sentenza
1        It-talba għal deċiżjoni preliminari tirrigwarda l-interpretazzjoni tal-Artikolu 56 TFUE u tal-prinċipju ta’ projbizzjoni ta’ abbuż tad-dritt.
2        Din it-talba tressqet fil-kuntest ta’ kawża bejn, minn naħa, FB u, min-naħa l-oħra, European Lotto and Betting Ltd u Deutsche Lotto-und Sportwetten Ltd., żewġ kumpanniji li għandhom is-sede tagħhom Malta, dwar talba għall-irkupru ta’ mħatri mitlufa fil-kuntest ta’ logħob fuq slot machines online u ta’ mħatri fuq ir-riżultati tat-tlugħ ta’ lotteriji.
Il-kuntest ġuridiku
Id-dritt tal-Unjoni
Ir-Regolament (KE) Nru 593/2008
3        L-Artikolu 3 tar-Regolament (KE) Nru 593/2008 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tas‑17 ta’ Ġunju 2008 dwar il-liġi applikabbli għall-obbligazzjonijiet kuntrattwali (Ruma I) (ĠU 2008, L 177, p. 6, rettifika fil-ĠU 2009, L 309, p. 87, iktar ’il quddiem ir-“Regolament Ruma I”), intitolat “Libertà ta’ l-għażla”, jipprevedi, fil-paragrafi 1 sa 3 tiegħu:
“1.      Kuntratt għandu jkun regolat mil-liġi magħżula mill-partijiet. L-għażla għandha ssir espressament jew tkun manifestata b’mod ċar permezz tat-termini tal-kuntratt jew taċ-ċirkostanzi tal-każ. Bl-għażla tagħhom, il-partijiet jistgħu jagħżlu l-liġi applikabbli għat-totalità jew għal parti biss tal-kuntratt.
[…]
3.      Fejn l-elementi l-oħra kollha rilevanti għas-sitwazzjoni fil-ħin ta’ l-għażla jinsabu f’pajjiż divers mill-pajjiż li tiegħu intgħażlet il-liġi, l-għażla tal-partijiet m’għandhiex tippreġudika l-applikazzjoni ta’ dispożizzjonijiet tal-liġi, ta’ dak il-pajjiż l-ieħor, li ma jistgħux jiġu derogati bi ftehim.”
4        L-Artikolu 6 tar-Regolament Ruma I, intitolat “Kuntratti ta’ konsum”, jipprovdi, fil-paragrafi 1 u 2 tiegħu:
“1.      Bla ħsara għall-Artikoli 5 u 7, kuntratt konkluż minn persuna fiżika għal skop li jista’ jitqies bħala mhux relatat mas-sengħa jew professjoni tagħha (‘il-konsumatur’), ma’ persuna oħra li taġixxi fl-eżerċizzju tas-sengħa jew professjoni tagħha (‘il-professjonist’) għandu jkun regolat mil-liġi tal-pajjiż fejn il-konsumatur ikollu r-residenza abitwali tiegħu, bil-kondizzjoni li:
a)      il-professjonist jeżerċita l-attivitajiet kummerċjali jew professjonali tiegħu fil-pajjiż fejn il-konsumatur ikollu r-residenza abitwali tiegħu, jew
b)      bi kwalunkwe mezz, jindirizza dawn l-attivitajiet lejn dak il-pajjiż jew lejn diversi pajjiżi inkluż dak il-pajjiż,
u li l-kuntratt jaqa’ fl-ambitu ta’ dawn l-attivitajiet.
2.      Minkejja l-paragrafu 1, il-partijiet jistgħu jagħżlu l-liġi applikabbli għal kuntratt li tissodisfa r-rekwiżiti tal-paragrafu 1, skond l-Artikolu 3. Tali għażla, madankollu, ma tistax twassal sabiex iċċaħħad lill-konsumatur mill-protezzjoni mogħtija lilu minn dispożizzjonijiet li ma jistgħux jiġu derogati bi ftehim taħt il-liġi li, fin-nuqqas ta’ l-għażla, kienet tkun applikabbli abbażi tal-paragrafu 1.”
5        Skont l-Artikolu 9 ta’ dan ir-regolament, intitolat “Dispożizzjonijiet obbligatorji prevalenti”:
“1.      Id-dispożizzjonijiet obbligatorji prevalenti huma dispożizzjonijiet li r-rispett tagħhom huwa meqjus bħala kruċjali minn pajjiż għas-salvagwardja ta’ l-interessi pubbliċi tiegħu, bħall-organizzazzjoni politika, soċjali jew ekonomika tiegħu, tant li dawn ikunu applikabbli fi kwalunkwe sitwazzjoni li taqa’ fl-ambitu tagħhom, irrispettivament mill-liġi applikabbli għall-kuntratt skond dan ir-Regolament.
2.      Xejn f’dan ir-Regolament m’għandu jirrestrinġi l-applikazzjoni tad-dispożizzjonijiet obbligatorji prevalenti tal-liġi tal-forum.
3.      Jista’ jingħata effett lid-dispożizzjonijiet obbligatorji prevalenti tal-liġi tal-pajjiż fejn l-obbligazzjonijiet li jirriżultaw mill-kuntratt jkunu jridu jitwettqu jew ikunu twettqu, sa fejn dawn dispożizzjonijiet obbligatorji prevalenti jagħmlu illegali t-twettiq tal-kuntratt. Sabiex jiġi deċiż jekk għandux jingħata effett lil dawn id-dispożizzjonijiet, għandhom jitqiesu n-natura u l-għan tagħhom kif ukoll il-konsegwenzi li ġejjin mill-applikazzjoni jew min-nuqqas ta’ applikazzjoni tagħhom.”
6        L-Artikolu 10 tal-imsemmi regolament, intitolat “Kunsens u validità materjali”, jipprovdi:
“1.      L-eżistenza u l-validità ta’ kuntratt jew ta’ dispożizzjoni ta’ kuntratt għandhom jiġu determinati mil-liġi li tkun applikabbli għalih taħt dan ir-Regolament kieku l-kuntratt jew id-dispożizzjoni kienu validi.
2.      Madankollu, sabiex parti tistabbilixxi li ma tkunx tat il-kunsens tagħha, tista’ tirriferi għal-liġi tal-pajjiż li fih ikollha r-residenza abitwali tagħha jekk miċ-ċirkostanzi jirriżulta li ma jkunx raġonevoli li jiġi determinat l-effett tal-komportament ta’ tali parti skond il-liġi speċifikata fil-paragrafu 1.”
7        L-Artikolu 12 tal-istess regolament, intitolat “Ambitu tal-liġi applikabbli”, jipprevedi, fil-paragrafu 1 tiegħu:
“Il-liġi applikabbli għal kuntratt skond dan ir-Regolament għandha tirregola partikolarment:
[…]
e)      il-konsegwenzi tan-nullità tal-kuntratt.
[…]”
8        L-Artikolu 19 tar-Regolament Ruma I, intitolat “Residenza abitwali”, jipprevedi, fil-paragrafu 3 tiegħu:
“Għall-finijiet tad-determinazzjoni tar-residenza abitwali, iż-żmien rilevanti għandu jkun iż-żmien meta jiġi konkluż il-kuntratt.”
9        L-Artikolu 21 ta’ dan ir-regolament, intitolat “Ordni pubbliku tal-forum”, huwa fformulat kif ġej:
“L-applikazzjoni ta’ dispożizzjoni tal-liġi, ta’ kwalunkwe pajjiż, speċifikata minn dan ir-Regolament tista’ tiġi miċħuda biss jekk tali applikazzjoni tkun manifestament inkompatibbli ma’ l-ordni pubbliku tal-forum.”
Ir-Regolament (UE) Nru 1215/2012
10      L-Artikolu 4(1) tar-Regolament (UE) Nru 1215/2012 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tat‑12 ta’ Diċembru 2012 dwar il-ġurisdizzjoni u r-rikonoxximent u l-eżekuzzjoni ta’ sentenzi fi kwistjonijiet ċivili u kummerċjali (ĠU 2012, L 351, p. 1), li jagħmel parti mit-Taqsima 1 tal-Kapitolu II ta’ dan ir-regolament, intitolata “Dispożizzjonijiet ġenerali”, jipprovdi:
“Soġġetti għal dan ir-Regolament, persuni b’domiċilju fi Stat Membru għandhom, independentament min-nazzjonalità tagħhom, jitressqu quddiem il-qrati ta’ dak l-Istat Membru.”
11      L-Artikolu 5 tal-imsemmi regolament, li jagħmel parti minn din it-Taqsima 1, jipprovdi, fil-paragrafu 1 tiegħu:
“Persuni domiċiljati fi Stat Membru jistgħu jitressqu quddiem il-qrati ta’ Stat Membru ieħor biss bis-saħħa tar-regoli mniżżla fit-Taqsimiet 2 sa 7 ta’ dan il-Kapitolu.”
12      It-Taqsima 4 tal-Kapitolu II tal-istess regolament, intitolata “Ġurisdizzjoni dwar kuntratti tal-konsumatur”, tinkludi, b’mod partikolari, l-Artikoli 17 u 18 tiegħu.
13      L-Artikolu 17(1) tar-Regolament Nru 1215/2012 jipprevedi:
“Fi kwistjonijiet li għandhom x’jaqsmu ma’ kuntratt konkluż minn xi persuna, il-konsumatur, għal skop li jista’ jitqies lil hinn minn negozju jew professjoni tiegħu, il-ġurisdizzjoni għandha tiġi determinata b’din it-Taqsima, […], jekk:
a)      ikun kuntratt ta’ bejgħ ta’ oġġetti li jitħallsu bin-nifs;
b)      ikun kuntratt għal self li jitħallas bin-nifs, jew għal xi għamla oħra ta’ kreditu, magħmula sabiex tiffinanzja l-bejgħ ta’ oġġetti; jew
c)      fil-każijiet l-oħra kollha, il-kuntratt ikun ġie konkluż ma’ persuna li tinvolvi ruħha f’attivitajiet kummerċjali jew professjonali fl-Istat Membru tad-domiċilju tal-konsumatur jew, bi kwalunkwe mezzi, tidderieġi tali attivitajiet lejn dak l-Istat Membru jew lejn diversi Stati inkluż dak l-Istat Membru, u l-kuntratt jidħol fl-ambitu ta’ attivitajiet bħal dawk.”
14      L-Artikolu 18(1) ta’ dan ir-regolament jipprevedi:
“Konsumatur jista’ jressaq proċedimenti kontra l-parti l-oħra ta’ kuntratt fil-qrati tal-Istat Membru li fih tkun domiċiljata dik il-parti jew, irrispettivament mid-domiċilju tal-parti l-oħra, fil-qrati tal-post fejn ikun domiċiljat il-konsumatur.”
Id-dritt Ġermaniż
Il-GlüStV tal‑2012
15      L-Artikolu 1 tal-iStaatsvertrag zum Glücksspielwesen in Deutschland (it-Trattat tal-Istat dwar il-Logħob tal-Ażżard fil-Ġermanja) tal‑15 ta’ Diċembru 2011, fil-verżjoni tiegħu applikabbli għat-tilwima fil-kawża prinċipali (iktar ’il quddiem il-“GlüStV tal‑2012”), konkluż bejn il-Länder, jipprovdi, fil-punt 2 tiegħu, li wieħed mill-għanijiet tiegħu huwa li jidderieġi x-xewqa naturali tal-logħob tal-popolazzjoni lejn oqsma rregolati u ssorveljati, billi tiġi proposta offerta limitata ta’ logħob tal-ażżard li tikkostitwixxi alternattiva xierqa għal-logħob tal-ażżard mhux awtorizzat, u li jiġi miġġieled l-iżvilupp u t-tixrid tal-logħob tal-ażżard illegali fis-swieq paralleli.
16      L-Artikolu 4(1), (4) u (5) tal-GlüStV tal‑2012 jipprevedi:
“1.      L-organizzazzjoni u s-senserija tal-logħob tal-ażżard pubbliku jistgħu jsiru biss bil-permess tal-awtorità kompetenti tal-[Land] rispettiv. L-organizzazzjoni ta’ logħob tal-ażżard mingħajr tali permess (logħob tal-ażżard mhux liċenzjat) u l-parteċipazzjoni fi ħlasijiet b’konnessjoni ma’ logħob tal-ażżard mhux liċenzjat huma pprojbiti.
[…]
4.      L-organizzazzjoni ta’ logħob tal-ażżard pubbliku fuq l-internet hija pprojbita.
5.      B’deroga mill-paragrafu 4, il-Land jista’, sabiex jintlaħqu aħjar l-għanijiet tal-Artikolu 1, jippermetti d-distribuzzjoni diretta u s-senserija ta’ lotteriji kif ukoll l-organizzazzjoni u s-senserija ta’ mħatri sportivi fuq l-internet […]”
17      Konformement mal-Artikolu 10(2) u (6) tal-GlüStV tal‑2012, l-għoti ta’ liċenzja għal-lotteriji huwa rriżervat għall-fornituri kkontrollati mill-Istat.
Il‑Kodiċi Ċivili Ġermaniż
18      L-Artikolu 134 tal-Bürgerliches Gesetzbuch (il-Kodiċi Ċivili), fil-verżjoni tiegħu applikabbli għat-tilwima fil-kawża prinċipali (iktar ’il quddiem il-“Kodiċi Ċivili Ġermaniż”), jipprevedi li kull att ġuridiku kuntrarju għal projbizzjoni legali huwa null, sakemm il-liġi ma tipprovdix mod ieħor.
19      L-Artikolu 812(1) tal-Kodiċi Ċivili Ġermaniż jipprovdi:
“Kull min, mingħajr bażi legali u għad-detriment ta’ terz, jikseb xi ħaġa permezz ta’ prestazzjoni ta’ dan it-terz jew b’xi mod ieħor, huwa obbligat li jirrestitwixxi l-ħaġa lil dan it-terz.
[…]”
It-tilwima fil-kawża prinċipali u d-domandi preliminari
20      Il-konvenuti fil-kawża prinċipali huma żewġ kumpanniji stabbiliti Malta li joffru servizzi ta’ logħob tal-ażżard online, b’mod partikolari logħob fuq slot machines u mħatri fuq ir-riżultati tat-tlugħ ta’ lotteriji, skont liċenzja maħruġa mill-Awtorità ta’ Malta dwar il-Logħob. Dawn iż-żewġ kumpanniji jeżerċitaw l-attività tagħhom b’mod partikolari lejn is-suq Ġermaniż permezz tas-sit internet tagħhom.
21      Mit-talba għal deċiżjoni preliminari u mill-proċess li għandha l-Qorti tal-Ġustizzja jsegwi li l-leġiżlazzjoni Ġermaniża kienet tipprevedi, sal‑1 ta’ Lulju 2021, projbizzjoni ġenerali tal-logħob tal-ażżard online, bl-eċċezzjoni, mis-sena 2012, tal-imħatri sportivi u fuq it-tiġrijiet taż-żwiemel, kif ukoll tad-distribuzzjoni diretta u tas-senserija ta’ lotteriji, li l-organizzazzjoni tagħhom kienet, madankollu, irriżervata għal persuni ġuridiċi rregolati mid-dritt pubbliku jew għal persuni ġuridiċi rregolati mid-dritt privat li fihom persuni ġuridiċi rregolati mid-dritt pubbliku jkollhom direttament jew indirettament sehem determinanti. Skont din it-talba, minkejja din il-projbizzjoni ġenerali, “[f]il-Ġermanja, l-islot machines huma preżenti kullimkien, kemm fis-swali tal-logħob u fir-ristoranti kif ukoll f’diversi każinòs”.
22      Fir-rigward tal-imħatri online fuq ir-riżultati tat-tlugħ ta’ lotteriji (iktar ’il quddiem il-“lotteriji sekondarji”), mit-talba għal deċiżjoni preliminari jsegwi li, skont il-leġiżlazzjoni Ġermaniża applikabbli għat-tilwima fil-kawża prinċipali kif interpretata mill-qrati Ġermaniżi, il-lotteriji sekondarji huma kkunsidrati bħala sempliċi mħatri fuq l-internet li jaqgħu, għalhekk, taħt il-projbizzjoni ġenerali tal-logħob tal-ażżard online.
23      Huwa f’dan il-kuntest li persuna li għandha r-residenza abitwali tagħha fil-Ġermanja (iktar ’il quddiem il-“ġugatur oriġinali”) użat is-servizzi proposti mill-konvenuti fil-kawża prinċipali matul il-perijodu mill‑5 ta’ Ġunju 2019 sat‑12 ta’ Lulju 2021.
24      Mit-tweġiba tal-Prim’Awla tal-Qorti Ċivili (Malta), li hija l-qorti tar-rinviju, għat-talba għal kjarifiki li saritilha mill-Qorti tal-Ġustizzja fil‑15 ta’ April 2024 skont l-Artikolu 101(1) tar-Regoli tal-Proċedura tagħha, isegwi li, konformement mal-kundizzjonijiet ġenerali li jirregolaw il-kuntratt konkluż bejn il-ġugatur oriġinali u l-konvenuti fil-kawża prinċipali, ir-relazzjoni kuntrattwali kkonċernata kellha tiġi rregolata mid-dritt Malti. Madankollu, il-qorti tar-rinviju tqis li, skont l-Artikolu 6(2) tar-Regolament Ruma I, huwa d-dritt Ġermaniż li huwa applikabbli għal din ir-relazzjoni kuntrattwali. Hija tqis, f’dan ir-rigward, li, skont dan id-dritt tal-aħħar u fid-dawl tal-projbizzjoni ġenerali tal-logħob tal-ażżard online prevista, fid-data tal-fatti fil-kawża prinċipali, mil-leġiżlazzjoni Ġermaniża, il-kuntratt li jorbot lil dan il-ġugatur mal-konvenuti fil-kawża prinċipali għandu, skont l-Artikolu 812 tal-Kodiċi Ċivili Ġermaniż, jitqies li huwa null.
25      Huwa abbażi ta’ dan l-artikolu tal-Kodiċi Ċivili Ġermaniż li l-imsemmi ġugatur ressaq, quddiem il-Landgericht Erfurt (il-Qorti Reġjonali ta’ Erfurt, il-Ġermanja), azzjoni kontra l-konvenuti fil-kawża prinċipali intiża għall-irkupru tal-imħatri li huwa kien tilef matul il-perijodu kkonċernat. Meta l-proċedura kienet għadha pendenti, l-istess ġugatur, permezz ta’ kuntratt konkluż fil‑21 ta’ Novembru 2021, ittrasferixxa d-drittijiet tiegħu taħt l-imsemmija relazzjoni kuntrattwali lir-rikorrent fil-kawża prinċipali, li, min-naħa tiegħu, ressaq quddiem il-qorti tar-rinviju, kontra l-konvenuti fil-kawża prinċipali, azzjoni intiża għall-irkupru tal-imħatri mitlufa mill-ġugatur oriġinali. Skont id-dikjarazzjonijiet tal-konvenuti fil-kawża prinċipali waqt is-seduta quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja, ir-rikors ippreżentat quddiem il-Landgericht Erfurt (il-Qorti Reġjonali ta’ Erfurt) ġie, minn dak iż-żmien, irtirat.
26      Ir-rikorrent fil-kawża prinċipali jallega li, peress li kellhom biss liċenzja Maltija, il-konvenuti fil-kawża prinċipali pprovdew is-servizzi inkwistjoni fil-kawża prinċipali lill-ġugatur oriġinali illegalment. Din l-illegalità wasslet għan-nullità tal-kuntratt konkluż bejn dawn tal-aħħar u dan il-ġugatur.
27      Il-konvenuti fil-kawża prinċipali jqisu, min-naħa tagħhom, li, bi ksur tal-libertà tagħhom li jipprovdu servizzi ggarantita fl-Artikolu 56 TFUE, kien impossibbli għalihom li jiksbu permess sabiex jipprovdu, fil-Ġermanja, servizzi ta’ slot machines u ta’ lotteriji sekondarji. Għaldaqstant, hija l-projbizzjoni hekk imposta li kienet illegali u mhux il-provvista tas-servizzi inkwistjoni fil-kawża prinċipali. Barra minn hekk, il-ġugatur oriġinali aġixxa “b’mod abbużiv u b’mala fide”.
28      Ir-rikorrent fil-kawża prinċipali jikkontesta dan l-argument u jinvoka, f’dan ir-rigward, il-fatt li, skont il-ġurisprudenza tal-qrati reġjonali superjuri Ġermaniżi, tali argumenti qatt ma ġew aċċettati f’kawżi li għandhom bħala suġġett talbiet għar-rimbors ta’ mħatri mitlufa minn konsumaturi ta’ servizzi bħal dawk inkwistjoni fil-kawża prinċipali.
29      Il-qorti tar-rinviju tiddubita li l-interpretazzjoni tad-dritt tal-Unjoni mill-qrati Ġermaniżi tista’ tistabbilixxi restrizzjoni ġġustifikata għal-libertà li jiġu pprovduti servizzi ta’ operaturi bħall-konvenuti fil-kawża prinċipali.
30      Fir-rigward, minn naħa, tal-logħob fuq slot machines online, il-qorti tar-rinviju tindika li, fl-aħħar tas-sena 2019, il-Länder qablu li jemendaw il-GlüStV tal‑2012, sabiex jagħmlu possibbli l-kisba ta’ liċenzja għal-logħob tal-ażżard online u, b’mod partikolari, “għad-distribuzzjoni diretta u s-senserija ta’ lotteriji, għall-organizzazzjoni, is-senserija u d-distribuzzjoni diretta ta’ mħatri sportivi u ta’ mħatri fuq it-tiġrijiet taż-żwiemel kif ukoll għall-organizzazzjoni u d-distribuzzjoni diretta ta’ logħob tal-każinò online, ta’ logħob fuq slot machines virtwali u ta’ poker online”. L-abbozz ta’ din l-emenda tal-qafas regolatorju ġie nnotifikat lill-Kummissjoni Ewropea.
31      Fid-dawl tal-iżvilupp ta’ dan il-qafas regolatorju, il-Kapijiet tal-Kanċelleriji tal-Istat u tas-Senat tal-Länder adottaw ċirkulari dwar l-organizzazzjoni tal-logħob tal-ażżard għal perijodu tranżitorju sal‑1 ta’ Lulju 2021. Skont it-talba għal deċiżjoni preliminari, din iċ-ċirkulari tippreċiża li, “[s]at‑30 ta’ Ġunju 2021, ir-repressjoni tal-offerti ta’ logħob mhux awtorizzat [kienet] ser tiffoka fuq il-fornituri li fir-rigward tagħhom huwa prevedibbli li jixtiequ jevitaw ukoll leġiżlazzjoni futura probabbli”.
32      F’dan il-kuntest, l-awtoritajiet superjuri ta’ sorveljanza tal-logħob tal-ażżard tal-Länder ħabbru l-adozzjoni ta’ linji gwida komuni li kienu jipprovdu li, fid-dawl tal-emenda tal-leġiżlazzjoni mill‑1 ta’ Lulju 2021, “l-offerti ta’ logħob fuq slot machines virtwali u ta’ poker online li [ma kinux] eliġibbli għal liċenzja – id-distribuzzjoni diretta u l-organizzazzjoni – ġeneralment jagħmlu parti miċ-ċirkustanzi li ma [kinux ser] jittieħdu inkunsiderazzjoni fl-applikazzjoni tal-leġiżlazzjoni li tirregola l-logħob tal-ażżard”, bil-kundizzjoni li jissodisfaw ċerti kundizzjonijiet stabbiliti f’dawn il-linji gwida.
33      F’dan ir-rigward, il-konvenuti fil-kawża prinċipali jsostnu li huwa impossibbli li tiġi ammessa l-ġustifikazzjoni tal-projbizzjoni ġenerali preċedenti tal-logħob tal-każinò online fid-dawl tal-għanijiet segwiti mill-GlüStV tal‑2012, inkwantu l-Länder stess, billi kellhom f’moħħhom li jemendaw il-qafas regolatorju espost fil-punti preċedenti u billi nnotifikaw l-abbozz tal-GlüStV emendat lill-Kummissjoni, “indikaw b’mod ċar li l-għanijiet ta’ [dan it-trattat] setgħu jintlaħqu fil-kuntest ta’ intervent inqas oneruż fil-forma ta’ sistema ta’ awtorizzazzjoni minn qabel”, u dan anki qabel ma l-emenda tal-leġiżlazzjoni kkonċernata saret effettiva fl‑1 ta’ Lulju 2021, fid-dawl tal-miżuri meħuda matul il-perijodu ta’ tranżizzjoni msemmi fil-punt 31 ta’ din is-sentenza.
34      Fir-rigward, min-naħa l-oħra, tal-lotteriji sekondarji, il-qorti tar-rinviju tikkonstata li, sa mis-sena 2017, il-qrati Ġermaniżi kollha “ħallew miftuħa l-kwistjoni dwar jekk il-monopolju tal-Istat [fuq il-lotteriji] kienx iġġustifikat”. F’dan ir-rigward, huwa diffiċli li wieħed jifhem għaliex, fil-każ ta’ servizz identiku għall-konsumatur, għandha ssir distinzjoni bejn imħatra ma’ fornitur pubbliku fuq ir-riżultat ta’ lotterija organizzata mill-Istat u mħatra ma’ organizzatur privat irregolat fi Stat Membru ieħor fuq ir-riżultat ta’ din il-lotterija.
35      Huwa f’dawn iċ-ċirkustanzi li l-Prim’Awla tal-Qorti Ċivili ddeċidiet li tissospendi l-proċeduri quddiemha u li tagħmel lill-Qorti tal-Ġustizzja d-domandi preliminari li ġejjin:
“1.      L-Artikolu 56 TFUE għandu jiġi interpretat bħala li l-ksur tal-libertà ta’ servizzi permezz ta’ projbizzjoni ġenerali ta’ slots online fl-Istat Membru tal-konsumatur (l-Istat ta’ destinazzjoni) lejn operaturi tal-każinò online li huma liċenzjati u rregolati fl-Istat ta’ oriġini tagħhom (Malta) ma jistax ikun ġġustifikat b’raġunijiet imperattivi tal-ġid komuni,
–        jekk l-Istat Membru ta’ destinazzjoni fl-istess ħin qiegħed jippermetti logħob tal-ażżard simili, liema logħob huwa pprovdut fi stabbilimenti fiżiċi kullimkien bi slots liċenzjati misjuba fi swali tal-logħob diġitali u ristoranti għal operaturi privati, logħob tal-ażżard iktar intensiv f’każinòs li jinsabu fi stabbilimenti fiżiċi, operazzjonijiet liċenzjati tal-lotterija nazzjonali operati mil-lotteriji tal-Istat f’iktar minn 20,000 ħanut aġent li jindirizzaw lill-pubbliku, u
–        li jippermetti operazzjonijiet liċenzjati ta’ logħob tal-azzard online għal operaturi privati ta’ attività ta’ imħatri sportivi u imħatri marbuta mat-tiġrijiet taż-żwiemel u għal brokers privati tal-lotterija online li jbiegħu l-prodotti tal-lotteriji proprjetà tal-Istat u ta’ lotteriji liċenzjati oħrajn,
filwaqt li l-istess Stat Membru – kuntrarju għas-sentenzi [tad‑19 ta’ Ottubru 2016, Deutsche Parkinson Vereinigung (C‑148/15, EU:C:2016:776, punt 35)], [tat‑8 ta’ Settembru 2010, Stoß et (C‑316/07, C‑358/07 sa C‑360/07, C‑409/07 u C‑410/07, EU:C:2010:504)] u [tat‑13 ta’ Novembru 2003, Lindman (C‑42/02, EU:C:2003:613)] – apparentement ma pprovdiex prova xjentifika li turi li hemm perikoli speċifiċi f’dawn il-logħob li jikkontribwixxu b’mod sostanzjali għall-kisba tal-għanijiet mfittxija mir-regolamenti tiegħu, b’mod partikolari l-prevenzjoni ta’ attivitajiet ta’ logħob tal-ażżard problematiku,
u li fid-dawl ta’ dawn il-perikoli, li l-projbizzjoni tiġi ristretta għal slots online [biss] – b’kuntrast għall-offerti kollha tal-logħob tal-ażżard li huma permessi għal slots online u slots pprovduti fi stabbilimenti fiżiċi – tista’ titqies xierqa, obbligatorja u proporzjonata sabiex jintlaħqu l-għanijiet regolatorji?
2.      L-Artikolu 56 TFUE għandu jiġi interpretat bħala li jipprekludi l-applikazzjoni ta’ projbizzjoni totali ta’ attività tal-każinò online inkluża fil-paragrafu 4(1) u (4) [tal-GlüStV tal‑2012] jekk ir-regolament Ġermaniż dwar il-logħob tal-ażżard […], skont il-punt 1 tiegħu, ma għandux l-iskop ta’ projbizzjoni totali tal-logħob tal-ażżard, iżda li ‘jmexxi l-istint naturali tal-attività tal-logħob tal-ażżard tal-popolazzjoni lejn sistemi ordnati u sistemi ta’ superviżjoni kif ukoll li jikkontrobilanċja l-iżvilupp u l-firxa tal-attività ta’ logħob tal-ażżard mhux awtorizzata fi swieq illegali’ u [hemm domanda kunsiderevoli min-naħa ta’ ġugaturi għal slot machines]?
3.      L-Artikolu 56 TFUE għandu jiġi interpretat b’tali mod li projbizzjoni ġenerali ta’ offerti ta’ każinò online ma tistax tiġi applikata jekk
–        gvernijiet fl-Istati Federali kollha ta’ dan l-Istat Membru diġà ftehmu li l-perikoli ta’ tali offerti ta’ logħob tal-ażżard online jistgħu jiġu miġġielda b’mod iktar effettiv permezz ta’ sistema ta’ approvazzjoni uffiċjali minn qabel milli permezz ta’ projbizzjoni totali
–        fasslu u ftehmu fuq il-qafas regolamentari futur permezz ta’ trattat statali korrispondenti li jissostitwixxi l-projbizzjoni totali b’sistema ta’ approvazzjoni minn qabel,
–        u b’antiċipazzjoni ta’ dan ir-regolament futur, jiddeċiedu li jaċċettaw offerti korrispondenti ta’ attività ta’ logħob tal-ażżard mingħajr permess Ġermaniż suġġett għall-osservanza ta’ ċerti rekwiżiti sakemm jinħarġu liċenzji Ġermaniżi,
għalkemm skont [is-sentenza tat‑8 ta’ Settembru 2010, Winner Wetten, (C‑409/06, EU:C:2010:503)], id-dritt tal-Unjoni Ewropea ma jistax jiġi temporanjament sospiż?
4.      L-Artikolu 56 TFUE għandu jiġi interpretat b’tali mod li Stat Membru (ta’ destinazzjoni) ma jistax jiġġustifika regolament nazzjonali b’raġunijiet imperattivi tal-ġid komuni, jekk
–        dak ir-regolament jipprojbixxi lill-konsumaturi milli jagħmlu imħatri transkonfinali liċenzjati fi Stat Membru ieħor (ta’ oriġini) [fuq ir-riżultati ta’] lotteriji liċenzjati fl-Istat Membru ta’ destinazzjoni li huma permessi u rregolati hemm u
–        jekk il-lotteriji huma liċenzjati fl-Istat Membru ta’ destinazzjoni u r-regolament għandu l-għan li jipproteġi ġugaturi u minuri
–        u jekk ir-regolament tal-attività liċenzjata tal-imħatri fuq [ir-riżultati ta’] lotteriji fl-Istat Membru ta’ oriġini għandu l-għan ukoll li jipproteġi ġugaturi u minuri u jipprovdi l-istess livell ta’ protezzjoni bħar-regolament tal-lotteriji fl-Istat ta’ destinazzjoni?
5.      L-Artikolu 56 TFUE għandu jiġi interpretat b’tali mod li din ir-regola tipprekludi l-irkupru ta’ imħatri mitlufa matul il-parteċipazzjoni f’lotteriji (sekondarji) abbażi tal-affermata illegalità tat-tranżazzjonijiet minħabba n-nuqqas ta’ liċenzja fl-Istat Membru tal-konsumatur, jekk
–        tali liċenzja għal lotteriji (sekondarji) privati hija eskluża fil-liġi,
–        u dik l-esklużjoni hija ġġustifikata mill-qrati nazzjonali b’differenza affermata bejn imħatra magħmula mal-operatur statali fuq l-eżitu ta’ lotterija organizzata mill-Istat u imħatra magħmula ma’ organizzatur privat fuq l-eżitu ta’ lotterija statali?
6.      L-Artikolu 56 TFUE għandu jiġi interpretat b’tali mod li jipprekludi l-irkupru ta’ imħatri mitlufa matul parteċipazzjoni f’lotteriji (sekondarji) bbażati fuq l-affermata illegalità tat-tranżazzjonijiet minħabba n-nuqqas ta’ liċenzja fl-Istat Membru tal-konsumatur jekk
–        hemm esklużjoni ta’ tali liċenzja għal lotteriji (sekondarji) privati fil-liġi
–        u jekk dik l-esklużjoni favur l-organizzaturi tal-lotterija tal-Istat hija ġġustifikata mill-qrati nazzjonali b’differenza affermata bejn imħatra magħmula ma’ operatur statali fuq l-eżitu ta’ lotterija organizzata mill-Istat u imħatra magħmula ma’ organizzatur privat fuq l-eżitu tal-istess lotterija tal-istat?
7.      L-Artikolu 56 TFUE u l-projbizzjoni tal-abbuż ta’ dritt ([sentenza tat‑28 ta’ Lulju 2016, Kratzer (C‑423/15, EU:C:2016:604)]), għandhom jiġu interpretati bħala li jipprekludu talba għal rimbors ta’ imħatri mitlufa bbażata fuq in-nuqqas ta’ permess Ġermaniż u arrikkiment indebitu fejn l-organizzatur huwa liċenzjat u jaqa’ taħt is-superviżjoni ta’ awtoritajiet fi Stat Membru ieħor u t-talbiet għall-assi u għall-ħlas tal-ġugatur huma ggarantiti mil-liġi tal-Istat Membru li fih l-organizzatur huwa stabbilit?”
Il-proċedura quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja
36      Permezz ta’ ittra tal‑5 ta’ Jannar 2026, li waslet il-Qorti tal-Ġustizzja fil‑15 ta’ Jannar 2026, il-qorti tar-rinviju bagħtet l-osservazzjonijiet tal-konvenuti fil-kawża prinċipali dwar il-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali tal‑4 ta’ Settembru 2025.
37      F’dan ir-rigward, għandu jitfakkar li, skont it-tieni paragrafu tal-Artikolu 252 TFUE, l-Avukat Ġenerali għandu jippreżenta pubblikament, bl-ikbar imparzjalità u b’indipendenza sħiħa, konklużjonijiet motivati dwar il-kawżi li, skont l-Istatut tal-Qorti tal-Ġustizzja tal-Unjoni Ewropea, jeħtieġu l-intervent tiegħu. Il-Qorti tal-Ġustizzja la hija marbuta b’dawn il-konklużjonijiet u lanqas bil-motivazzjoni li abbażi tagħha l-Avukat Ġenerali jasal għal dawn il-konklużjonijiet (sentenza tad‑29 ta’ Jannar 2026, Keladis I u Keladis II, C‑72/24 u C‑73/24, EU:C:2026:51, punt 63 u l-ġurisprudenza ċċitata).
38      F’dan il-kuntest, għandu jiġi rrilevat ukoll li la l-Istatut tal-Qorti tal-Ġustizzja tal-Unjoni Ewropea u lanqas ir-Regoli tal-Proċedura ma jipprevedu l-possibbiltà għall-partijiet jew għall-partijiet ikkonċernati msemmija fl-Artikolu 23 ta’ dan l-Istatut li jippreżentaw osservazzjonijiet bi tweġiba għall-konklużjonijiet ippreżentati mill-Avukat Ġenerali. In-nuqqas ta’ qbil ta’ parti jew ta’ tali parti kkonċernata mal-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali, ikunu liema jkunu l-kwistjonijiet li huwa jeżamina fihom, ma jistax, konsegwentement, jikkostitwixxi fih innifsu raġuni li tiġġustifika l-ftuħ mill-ġdid tal-fażi orali tal-proċedura (sentenza tad‑29 ta’ Jannar 2026, Keladis I u Keladis II, C‑72/24 u C‑73/24, EU:C:2026:51, punt 64 kif ukoll il-ġurisprudenza ċċitata).
39      F’dan il-każ, mingħajr ma talbu formalment il-ftuħ mill-ġdid tal-fażi bil-miktub jew orali tal-proċedura quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja, il-konvenuti fil-kawża prinċipali madankollu argumentaw, fil-punt 9.4 tal-osservazzjonijiet tagħhom imsemmija fil-punt 36 ta’ din is-sentenza, li la fil-proċedura quddiem il-qorti tar-rinviju u lanqas fil-proċedura quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja ma kellhom il-possibbiltà li jieħdu pożizzjoni dwar punt ta’ liġi li huwa s-suġġett tal-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali, jiġifieri dak li jiġi ddeterminat jekk l-allegat ksur tad-dritt tal-Unjoni kellux jitqies bħala manifest fiċ-ċirkustanzi tal-każ.
40      F’dan ir-rigward, huwa biżżejjed li jitfakkar li, skont l-Artikolu 83 tar-Regoli tal-Proċedura, il-Qorti tal-Ġustizzja tista’, f’kull ħin, wara li jinstema’ l-Avukat Ġenerali, tordna l-ftuħ mill-ġdid tal-fażi orali tal-proċedura, b’mod partikolari jekk tqis li ma għandhiex informazzjoni biżżejjed jew meta waħda mill-partijiet tkun ippreżentat, wara l-għeluq ta’ din il-fażi, fatt ġdid ta’ natura li jeżerċita influwenza deċiżiva fuq id-deċiżjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja, jew inkella meta l-kawża jkollha tiġi deċiża abbażi ta’ argument li ma kienx indirizzat mill-partijiet jew mill-partijiet ikkonċernati msemmija fl-Artikolu 23 tal-Istatut tal-Qorti tal-Ġustizzja tal-Unjoni Ewropea.
41      F’din il-kawża, il-Qorti tal-Ġustizzja għandha l-informazzjoni kollha neċessarja sabiex tirrispondi għad-domandi magħmula mill-qorti tar-rinviju. Barra minn hekk, l-osservazzjonijiet tal-konvenuti fil-kawża prinċipali msemmija fil-punt 36 ta’ din is-sentenza ma juru ebda fatt ġdid ta’ natura li jista’ jeżerċita influwenza deċiżiva fuq id-deċiżjoni li l-Qorti tal-Ġustizzja hija mitluba tagħti.
42      F’dawn iċ-ċirkustanzi, il-Qorti tal-Ġustizzja tqis, wara li nstema’ l-Avukat Ġenerali, li ma hemmx lok li tordna l-ftuħ mill-ġdid tal-fażi orali tal-proċedura.
Fuq id-domandi preliminari
Fuq l-ammissibbiltà
43      Il-Gvern Ġermaniż u dak Taljan jikkontestaw l-ammissibbiltà tat-talba għal deċiżjoni preliminari. Min-naħa tiegħu, il-Gvern Malti jikkontesta l-ammissibbiltà tal-ewwel sar-raba’ domanda.
44      F’dan ir-rigward, il-Gvern Ġermaniż iqis, essenzjalment, li hemm lakuni fit-talba għal deċiżjoni preliminari, li skont hu ma tinkludix l-informazzjoni li madankollu hija neċessarja sabiex tippermetti lill-Qorti tal-Ġustizzja tifhem kemm il-kuntest tat-tilwima fil-kawża prinċipali kif ukoll tiżgura ruħha li huwa fil-fatt id-dritt Ġermaniż li huwa applikabbli f’din il-kawża. Barra minn hekk, dan il-gvern jinvoka l-applikazzjoni tal-Artikolu 56A tal-Att dwar il-Logħob, li għandu l-effett li “jirrendi illegali […] l-azzjonijiet ġudizzjarji mressqa f’Malta kontra l-operaturi tal-logħob tal-ażżard li għandhom liċenzja maħruġa f’Malta”. Issa, peress li dan l-att huwa applikabbli f’dan il-każ, jekk jitqies li huwa konformi mad-dritt tal-Unjoni, it-talba għal deċiżjoni preliminari ma tkunx rilevanti għas-soluzzjoni tat-tilwima fil-kawża prinċipali.
45      Il-Gvern Taljan jinvoka, b’mod partikolari, is-sentenza tal‑11 ta’ Marzu 1980, Foglia (104/79, EU:C:1980:73), li permezz tagħha l-Qorti tal-Ġustizzja ddikjarat li ma kellhiex ġurisdizzjoni sabiex tagħti deċiżjoni dwar talba għal deċiżjoni preliminari billi qieset li l-partijiet fil-kawża prinċipali riedu jiksbu deċiżjoni kontra s-sistema fiskali Franċiża tal-inbejjed likuri permezz ta’ proċedura quddiem qorti Taljana bejn żewġ partijiet li kellhom qbil dwar ir-riżultat li kellu jintlaħaq. Dan il-gvern josserva, minn naħa, li, f’dan il-każ, l-azzjoni għar-rimbors tressqet quddiem qorti Maltija wara trasferiment ta’ kreditu ta’ rimbors, filwaqt li l-qrati Ġermaniżi laqgħu tali talbiet b’mod kostanti u, min-naħa l-oħra, li l-partijiet fil-kawża prinċipali talbu “konġuntament” rinviju għal deċiżjoni preliminari, u r-rikorrent fil-kawża prinċipali sostna li tali rinviju huwa neċessarju sabiex “tiġi żgurata ċ-ċertezza legali u ċ-ċarezza legali tal-mudell kummerċjali tiegħu”. Issa, l-imsemmi gvern ifakkar, filwaqt li jsemmi fuq dan il-punt b’mod partikolari s-sentenza tat‑18 ta’ Diċembru 2007, ZF Zefeser (C‑62/06, EU:C:2007:811, punt 15), li l-kompitu fdat lill-Qorti tal-Ġustizzja fl-Artikolu 267 TFUE ma huwiex li tagħti opinjonijiet konsultattivi dwar domandi ġenerali jew ipotetiċi.
46      Barra minn hekk, skont l-istess Gvern, qorti Maltija ma hijiex fl-aħjar pożizzjoni sabiex tevalwa l-għanijiet tal-leġiżlazzjoni Ġermaniża fil-qasam tal-logħob tal-ażżard jew il-mezzi xierqa sabiex tipproteġi dawn l-għanijiet. Fil-fatt, bħalma jsegwi mis-sentenza tat‑22 ta’ Jannar 2015, Stanley International Betting u Stanleybet Malta (C‑463/13, EU:C:2015:25, punt 51), il-leġiżlazzjoni dwar il-logħob tal-ażżard tagħmel parti mill-oqsma li fihom jeżistu diverġenzi kunsiderevoli ta’ natura morali, reliġjuża u kulturali bejn l-Istati Membri. Għall-finijiet tal-applikazzjoni tal-“iskala ta’ valuri” nazzjonali li tagħmel riferiment għaliha din il-ġurisprudenza, hija biss qorti li tappartjeni għall-Istat Membru li l-leġiżlazzjoni tiegħu hija kkonċernata li għandha ġurisdizzjoni. Fil-każijiet kollha, meta tapplika d-dritt Ġermaniż, il-qorti tar-rinviju għandha pjuttost tagħmel riferiment għall-interpretazzjoni ta’ dan id-dritt mill-qrati Ġermaniżi, li repetutament iddeċidew li r-restrizzjonijiet imposti mil-leġiżlazzjoni Ġermaniża għall-provvista ta’ servizzi ta’ logħob tal-ażżard kienu konformi mal-għanijiet stabbiliti mil-leġiżlatur Ġermaniż.
47      Il-Gvern Malti, min-naħa tiegħu, jinvoka, b’mod partikolari, is-sentenzi tas‑16 ta’ Diċembru 1981, Foglia (244/80, EU:C:1981:302) u tal‑21 ta’ Jannar 2003, Bacardi-Martini u Cellier des Dauphins (C‑318/00, EU:C:2003:41), li jenfasizzaw, minn naħa, il-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja dwar it-tilwim fittizju u, min-naħa l-oħra, dik dwar il-fatt li n-neċessità, għal qorti ta’ Stat Membru, li tiddeċiedi dwar il-konformità tad-dritt ta’ Stat Membru ieħor mad-dritt tal-Unjoni għandha tirriżulta b’mod partikolarment ċar mit-talba għal deċiżjoni preliminari sabiex il-Qorti tal-Ġustizzja taċċetta li tirrispondiha. Dan il-gvern isostni, b’mod partikolari, li, fit-tilwima fil-kawża prinċipali, il-qorti tar-rinviju ma ġġustifikatx din in-neċessità b’mod suffiċjenti fir-rigward tal-ewwel sar-raba’ domanda.
48      Min-naħa tagħha, filwaqt li tirrileva li t-talba għal deċiżjoni preliminari fiha lakuni, il-Kummissjoni tindika, minn naħa, li l-preżentata ta’ rikors quddiem qorti li r-rikorrent iqis li hija iktar probabbli li tuża l-possibbiltà rrikonoxxuta lilha mill-Artikolu 267 TFUE ma tikkostitwixxix fiha nnifisha abbuż. Min-naħa l-oħra, jidher li teżisti tilwima reali bejn il-partijiet fil-kawża prinċipali, filwaqt li l-konformità mal-Artikolu 56 TFUE tal-leġiżlazzjoni Ġermaniża, li l-portata tagħha ma hijiex ikkontestata, tikkostitwixxi b’mod ċar kwistjoni importanti għas-soluzzjoni tat-tilwima fil-kawża prinċipali, jekk jitqies li din il-leġiżlazzjoni hija effettivament applikabbli f’dan il-każ.
49      Għandu jitfakkar, fl-ewwel lok, li, għalkemm il-qrati nazzjonali huma liberi li jistaqsu lill-Qorti tal-Ġustizzja f’kull mument tal-proċedura li huma jqisu xieraq u għalkemm huma tali qrati biss li għandhom il-kompitu li jevalwaw, fid-dawl taċ-ċirkustanzi partikolari tal-kawża li jkunu aditi biha, kemm in-neċessità ta’ deċiżjoni preliminari sabiex ikunu f’pożizzjoni li jagħtu s-sentenza tagħhom kif ukoll ir-rilevanza tad-domandi li huma jagħmlu lill-Qorti tal-Ġustizzja, il-ħtieġa li tingħata interpretazzjoni tad-dritt tal-Unjoni li tkun utli għal dawn il-qrati teżiġi, madankollu, li dawn jiddefinixxu l-kuntest fattwali u regolatorju li jidħlu fih id-domandi li huma jagħmlu jew li, għall-inqas, huma jispjegaw l-ipoteżijiet fattwali li fuqhom huma bbażati d-domandi (digriet tal‑25 ta’ Marzu 2022, IP et (Stabbiliment tal-materjalità tal-fatti fil-kawża prinċipali), C‑609/21, EU:C:2022:232, punt 21 kif ukoll il-ġurisprudenza ċċitata).
50      Dan ingħad, minn ġurisprudenza stabbilita tal-Qorti tal-Ġustizzja jsegwi li din tal-aħħar tista’ tiddikjara talba magħmula minn qorti nazzjonali inammissibbli biss meta jkun jidher b’mod manifest li l-interpretazzjoni mitluba tad-dritt tal-Unjoni ma jkollha ebda relazzjoni mal-fatti attwali jew mas-suġġett tat-tilwima fil-kawża prinċipali, meta l-problema tkun ta’ natura ipotetika jew meta l-Qorti tal-Ġustizzja ma jkollhiex quddiemha l-punti ta’ fatt u ta’ liġi meħtieġa sabiex tagħti risposta utli għad-domandi li jsirulha. Madankollu, ma jistax jiġi rikjest li, qabel ma tadixxi lill-Qorti tal-Ġustizzja, il-qorti tar-rinviju tagħmel il-konstatazzjonijiet fattwali u l-evalwazzjonijiet ta’ dritt kollha li hija għandha tagħmel fil-kuntest tal-kompitu ġudizzjarju tagħha. Fil-fatt, huwa suffiċjenti li s-suġġett tat-tilwima fil-kawża prinċipali kif ukoll il-kwistjonijiet prinċipali tagħha għall-ordinament ġuridiku tal-Unjoni jkunu jirriżultaw mid-deċiżjoni tar-rinviju (ara, f’dan is-sens, id-digriet tal‑25 ta’ Marzu 2022, IP et
(Stabbiliment tal-materjalità tal-fatti fil-kawża prinċipali), C‑609/21, EU:C:2022:232, punti 24 u 25 kif ukoll il-ġurisprudenza ċċitata).
51      F’dan il-kuntest, għandu jiġi indikat li, bħalma huwa espost fil-punt 24 ta’ din is-sentenza, fir-risposta tagħha għat-talba għal kjarifiki indirizzata lill-Qorti tal-Ġustizzja, il-qorti tar-rinviju, b’mod partikolari, semmiet il-punti li kienu wassluha tqis li d-dritt Ġermaniż kien applikabbli għat-tilwima fil-kawża prinċipali u ppreċiżat li l-Att dwar il-Logħob ma kienx applikabbli għal din it-tilwima.
52      Għalhekk, f’dan il-każ, fid-dawl tal-informazzjoni li tinkludi t-talba għal deċiżjoni preliminari kif ikkonfermata u ppreċiżata fit-tweġiba ta’ dik il-qorti għal din it-talba għal kjarifiki, ma jidhirx b’mod manifest li l-interpretazzjoni mitluba tad-dritt tal-Unjoni ma għandhiex rabta mas-suġġett tat-tilwima fil-kawża prinċipali jew li l-problema li għandha quddiemha l-qorti tar-rinviju hija ta’ natura ipotetika. Barra minn hekk, il-Qorti tal-Ġustizzja għandha l-punti ta’ fatt u ta’ liġi neċessarji sabiex tirrispondi b’mod utli għad-domandi magħmula lilha.
53      B’mod partikolari, minn naħa, ebda element tal-proċess għad-dispożizzjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja ma jippermetti li tiġi ddubitata r-rilevanza tad-dritt Ġermaniż għas-soluzzjoni tat-tilwima fil-kawża prinċipali.
54      Skont l-Artikolu 6(1) tar-Regolament Ruma I, kuntratt konkluż minn konsumatur ma’ bejjiegħ jew fornitur għandu jkun irregolat mil-liġi tal-pajjiż fejn dan il-konsumatur ikollu r-residenza abitwali tiegħu, bil-kundizzjoni li jiġu osservati l-kundizzjonijiet stabbiliti f’din id-dispożizzjoni, jiġifieri li dan il-bejjiegħ jew fornitur jeżerċita l-attività tiegħu fil-pajjiż li fih l-imsemmi konsumatur ikollu r-residenza abitwali tiegħu, jew li, bi kwalunkwe mezz, jindirizza din l-attività lejn dan il-pajjiż jew lejn diversi pajjiżi, fosthom dan tal-aħħar, u li l-kuntratt jidħol fil-kuntest ta’ din l-attività (digriet tal‑14 ta’ Marzu 2024, N1 Interactive, C‑429/22, EU:C:2024:245, punt 26 u l-ġurisprudenza ċċitata). F’dan il-każ, ma huwiex ikkontestat li l-ġugatur oriġinali kellu r-residenza abitwali tiegħu fil-Ġermanja, pajjiż li lejh il-konvenuti fil-kawża prinċipali indirizzaw l-offerta tagħhom ta’ logħob tal-ażżard online. Konsegwentement, id-dritt Ġermaniż jirregola l-kuntratt konkluż bejn dan il-ġugatur u dawn il-konvenuti.
55      Bħalma enfasizza l-Avukat Ġenerali fil-punt 30 tal-konklużjonijiet tiegħu, din il-kunsiderazzjoni ma tistax tiġi affettwata mill-fatt li l-imsemmi ġugatur sussegwentement ittrasferixxa l-kreditu tiegħu, peress li tali ċirkustanza ma tistax tbiddel in-natura tal-kuntratt konkluż bejn l-istess ġugatur u l-konvenuti fil-kawża prinċipali. L-istess japplika għall-fatt, imqajjem mill-Gvern Ġermaniż fl-osservazzjonijiet bil-miktub tiegħu, li l-kundizzjonijiet ġenerali applikabbli għal dan il-kuntratt kienu jagħmlu riferiment għad-dritt Malti.
56      Ċertament, l-Artikolu 6(2) tar-Regolament Ruma I jipprevedi espressament li l-partijiet jistgħu, konformement mal-Artikolu 3 ta’ dan ir-regolament, jagħżlu l-liġi applikabbli għal kuntratt li jaqa’ taħt il-paragrafu 1 ta’ dan l-artikolu, bil-kundizzjoni, madankollu, li din l-għażla ma jkollhiex ir-riżultat li ċċaħħad lill-konsumatur mill-protezzjoni li jiżgurawlu d-dispożizzjonijiet li ma tistax issir deroga minnhom skont il-liġi li kienet tkun applikabbli, fl-assenza ta’ din l-għażla, abbażi tal-Artikolu 6(1) tal-imsemmi regolament (digriet tal‑14 ta’ Marzu 2024, N1 Interactive, C‑429/22, EU:C:2024:245, punt 27 u l-ġurisprudenza ċċitata).
57      Il-qorti tar-rinviju, li l-ġurisdizzjoni tagħha sabiex tiddeċiedi t-tilwima fil-kawża prinċipali skont l-Artikoli 4, 5, 17 u 18 tar-Regolament Nru 1215/2012 ma hijiex ikkontestata, tqis, għalhekk, li l-għażla tad-dritt applikabbli magħmula mill-konvenuti fil-kawża prinċipali u mill-ġugatur oriġinali, jiġifieri l-għażla tad-dritt Malti, tmur kontra din ir-regola, inkwantu, skont id-dritt Ġermaniż, li, fl-assenza ta’ tali għażla, għandu jkun applikabbli, dan il-kuntratt għandu jitqies li huwa null, inkwantu s-suġġett tiegħu kien, skont il-leġiżlazzjoni Ġermaniża applikabbli għall-kawża prinċipali, jiġifieri l-GlüStV tal‑2012, illegali.
58      Fi kwalunkwe każ, bħalma rrileva l-Avukat Ġenerali fil-punt 31 tal-konklużjonijiet tiegħu, sabiex jiġi ddeterminat jekk il-kuntratt inkwistjoni fit-tilwima fil-kawża prinċipali kellux suġġett illegali, għandhom jittieħdu inkunsiderazzjoni l-projbizzjonijiet previsti mid-dritt tal-pajjiż li fih dan il-kuntratt kellu jiġi eżegwit, jiġifieri, f’dan il-każ, id-dritt Ġermaniż. Għalkemm, ċertament, il-konvenuti fil-kawża prinċipali kienu jipprovdu s-servizzi tagħhom tal-logħob tal-ażżard minn Malta, xorta jibqa’ l-fatt li dawn is-servizzi kienu jintużaw mill-ġugatur oriġinali fil-Ġermanja, pajjiż li minnu pparteċipa fil-logħob tal-ażżard inkwistjoni u għamel l-imħatri kkonċernati.
59      Min-naħa l-oħra, anki jekk jitqies li l-applikazzjoni tal-Artikolu 56A tal-Att dwar il-Logħob setgħet tirrendi d-domandi magħmula ipotetiċi, il-qorti tar-rinviju ppreċiżat, fir-risposta tagħha għat-talba għal kjarifiki msemmija fil-punt 24 ta’ din is-sentenza, li l-azzjoni tar-rikorrent fil-kawża prinċipali kienet tressqet fil‑21 ta’ Jannar 2023, jiġifieri qabel it‑12 ta’ Ġunju 2023, data tad-dħul fis-seħħ ta’ din id-dispożizzjoni li ma għandhiex effett retroattiv, u, konsegwentement, ma jistax ikollha effett fuq it-tilwima fil-kawża prinċipali.
60      Fit-tieni lok, fir-rigward tal-ġurisprudenza invokata mill-Gvern Taljan u minn dak Malti u, b’mod partikolari, dik li tirriżulta mis-sentenzi tal‑11 ta’ Marzu 1980, Foglia (104/79, EU:C:1980:73), tas‑16 ta’ Diċembru 1981, Foglia (244/80, EU:C:1981:302), u tal‑21 ta’ Jannar 2003, Bacardi-Martini u Cellier des Dauphins (C‑318/00, EU:C:2003:41), huwa biżżejjed li jiġi kkonstatat, bħalma għamlu l-Kummissjoni kif ukoll l-Avukat Ġenerali fil-punti 38 u 86 sa 89 tal-konklużjonijiet tiegħu, li, f’dan il-każ, ma jidhirx li l-problema li għandha quddiemha l-qorti tar-rinviju hija ipotetika u li, għaldaqstant, ir-risposta għad-domandi magħmula tista’ ma tkunx, minħabba f’hekk, neċessarja għas-soluzzjoni tat-tilwima fil-kawża prinċipali, u lanqas li din it-tilwima hija fittizja.
61      Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti kollha, għandu jitqies li t-talba għal deċiżjoni preliminari hija ammissibbli.
Fuq l-ewwel, it-tieni u r-raba’ domanda
62      Permezz tal-ewwel, tat-tieni u tar-raba’ domanda tagħha, li għandhom jiġu eżaminati flimkien, il-qorti tar-rinviju tistaqsi, essenzjalment, jekk l-Artikolu 56 TFUE għandux jiġi interpretat fis-sens li jipprekludi leġiżlazzjoni nazzjonali li timponi projbizzjoni fuq l-organizzazzjoni online ta’ logħob ta’ każinò, b’mod partikolari ta’ logħob fuq slot machines, kif ukoll ta’ mħatri, bħal-lotteriji sekondarji, meta l-għan tagħha jkun li tiggwida l-istint naturali tal-logħob tal-popolazzjoni lejn sistemi ordnati u kkontrollati kif ukoll li tiġġieled kontra l-iżvilupp u t-tixrid tal-logħob tal-ażżard mhux awtorizzat fis-swieq paralleli, u dan, l-ewwel, meta jkun hemm domanda kunsiderevoli min-naħa ta’ ġugaturi għal slot machines online, it-tieni, meta l-Istat Membru kkonċernat jawtorizza, barra minn hekk, logħob simili, inklużi lotteriji, fi stabbilimenti fiżiċi, it-tielet, meta dan l-Istat Membru jippermetti l-offerta ta’ mħatri sportivi u fuq it-tiġrijiet taż-żwiemel online minn operaturi liċenzjati, kif ukoll is-senserija ta’ operaturi privati għall-bejgħ ta’ prodotti ta’ lotteriji tal-Istat u ta’ lotteriji oħra taħt liċenzja u, ir-raba’, meta l-leġiżlazzjoni tal-Istat Membru li tiegħu l-operatur li qiegħed ifittex li joffri, b’mod partikolari, servizzi ta’ lotteriji sekondarji, għandu liċenzja, għandha l-istess għanijiet bħal dawk tal-leġiżlazzjoni tal-Istat Membru li timponi projbizzjoni ġenerali fuq l-offerta ta’ tali servizzi.
63      Skont ġurisprudenza stabbilita, l-attivitajiet li jippermettu lill-utenti jipparteċipaw, bi ħlas, f’logħob ta’ flus jikkostitwixxu attivitajiet ta’ servizzi, fis-sens tal-Artikolu 56 TFUE. B’mod partikolari, tali servizzi jidħlu fil-kamp ta’ applikazzjoni ta’ dan l-artikolu meta l-fornitur ikun stabbilit fi Stat Membru differenti minn dak li fih jiġi offrut is-servizz, b’mod partikolari permezz tal-internet (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tat‑8 ta’ Settembru 2010, Carmen Media Group, C‑46/08, EU:C:2010:505, punti 40 u 41 kif ukoll il-ġurisprudenza ċċitata).
64      Ġie repetutament deċiż li kull Stat Membru li t-territorju tiegħu jkun kopert bi proposta ta’ tali servizzi li joriġinaw, permezz tal-internet, minn tali operatur, iżomm il-possibbiltà li jimponi fuqu l-osservanza tar-restrizzjonijiet stipulati mil-leġiżlazzjoni tiegħu f’dan il-qasam, sakemm dawn ir-restrizzjonijiet ikunu jissodisfaw ir-rekwiżiti li jirriżultaw mid-dritt tal-Unjoni, b’mod partikolari fir-rigward tan-natura nondiskriminatorja tagħhom u tal-proporzjonalità tagħhom (sentenza tat‑8 ta’ Settembru 2010, Carmen Media Group, C‑46/08, EU:C:2010:505, punt 44 u l-ġurisprudenza ċċitata).
65      F’dan ir-rigward, fir-rigward tal-ġustifikazzjonijiet li jistgħu jiġu aċċettati fil-preżenza ta’ miżuri interni li jirrestrinġu l-libertà li jiġu pprovduti servizzi, il-Qorti tal-Ġustizzja kemm‑il
darba ddikjarat li l-għanijiet imfittxija mil-leġiżlazzjonijiet nazzjonali adottati fil-qasam tal-logħob u tal-imħatri huma normalment marbuta, meqjusa fl-intier tagħhom, mal-protezzjoni tad-destinatarji tas-servizzi kkonċernati, u b’mod iktar ġenerali tal-konsumaturi, kif ukoll mal-protezzjoni tal-ordni soċjali. Hija enfasizzat ukoll li tali għanijiet jinsabu fost ir-raġunijiet imperattivi ta’ interess ġenerali li jistgħu jiġġustifikaw ostakoli għal-libertà li jiġu pprovduti servizzi (sentenza tat‑8 ta’ Settembru 2010, Carmen Media Group, C‑46/08, EU:C:2010:505, punt 45 u l-ġurisprudenza ċċitata).
66      Għalhekk mill-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja jsegwi li huwa l-kompitu ta’ kull Stat Membru li jevalwa jekk, fil-kuntest tal-għanijiet leġittimi li huwa jfittex, huwiex neċessarju li jipprojbixxi attivitajiet ta’ din in-natura totalment jew parzjalment, jew sempliċement li jirrestrinġihom u li jipprevedi għal dan il-għan modalitajiet ta’ kontroll ftit jew wisq stretti, u n-neċessità u l-proporzjonalità tal-miżuri hekk adottati għandhom jiġu evalwati biss fid-dawl tal-għanijiet imfittxija u tal-livell ta’ protezzjoni li jridu jiżguraw l-awtoritajiet nazzjonali kkonċernati (sentenza tat‑8 ta’ Settembru 2010, Carmen Media Group, C‑46/08, EU:C:2010:505, punt 46 u l-ġurisprudenza ċċitata).
67      Għalhekk, huma l-qrati nazzjonali li għandhom jivverifikaw jekk restrizzjoni deċiża minn Stat Membru hijiex xierqa sabiex tiżgura li jintlaħaq wieħed jew iktar mill-għanijiet invokati minn dan l-Istat Membru, sal-livell ta’ protezzjoni mfittex minnu, u jekk din ir-restrizzjoni tmurx lil hinn minn dak li huwa neċessarju sabiex jintlaħaq (sentenza tat‑8 ta’ Settembru 2010, Stoß et, C‑316/07, C‑358/07 sa C‑360/07, C‑409/07 u C‑410/07, EU:C:2010:504, punt 78 kif ukoll il-ġurisprudenza ċċitata).
68      Fil-kuntest ta’ din l-evalwazzjoni, il-qrati nazzjonali għandhom jieħdu inkunsiderazzjoni l-aspett li l-leġiżlazzjoni dwar il-logħob tal-ażżard tagħmel parti mill-oqsma li fihom jeżistu diverġenzi kunsiderevoli ta’ natura morali, reliġjuża u kulturali bejn l-Istati Membri u li, fl-assenza ta’ armonizzazzjoni fil-livell tal-Unjoni Ewropea f’dan il-qasam, huwa kull Stat Membru li għandu jevalwa, f’dawn l-oqsma, skont l-iskala ta’ valuri tiegħu, ir-rekwiżiti li tinvolvi l-protezzjoni tal-interessi kkonċernati (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tal‑24 ta’ Jannar 2013, Stanleybet et, C‑186/11 u C‑209/11, EU:C:2013:33, punt 24 kif ukoll il-ġurisprudenza ċċitata).
69      Għal dan il-għan, il-qrati nazzjonali għandhom, b’mod partikolari meta jintalbu, bħalma huwa l-każ fit-tilwima fil-kawża prinċipali, japplikaw il-leġiżlazzjoni f’dan il-qasam ta’ Stat Membru ieħor, jagħmlu użu minn kull għodda proċedurali għad-dispożizzjoni tagħhom u, skont il-każ, mill-proċedura stabbilita mill-Artikolu 267 TFUE.
70      B’mod partikolari, skont il-ġurisprudenza, fid-dawl tas-setgħa ta’ evalwazzjoni li għandhom l-Istati Membri fir-rigward tad-determinazzjoni tal-livell ta’ protezzjoni tal-konsumaturi u tal-ordni soċjali fis-settur tal-logħob tal-ażżard, ma huwiex meħtieġ, fir-rigward tal-kriterju ta’ proporzjonalità, li miżura restrittiva stabbilita mill-awtoritajiet ta’ Stat Membru tikkorrispondi għal kunċett komuni għall-Istati Membri kollha fir-rigward tal-modalitajiet ta’ protezzjoni tal-interess leġittimu inkwistjoni (sentenza tat‑8 ta’ Settembru 2010, Carmen Media Group, C‑46/08, EU:C:2010:505, punt 104 u l-ġurisprudenza ċċitata).
71      Madankollu, għandu jitfakkar, f’dan il-kuntest, li leġiżlazzjoni nazzjonali hija xierqa li tiggarantixxi t-twettiq tal-għanijiet invokati biss jekk tissodisfa effettivament r-rieda li dawn jintlaħqu b’mod koerenti u sistematiku (sentenza tat‑22 ta’ Settembru 2022, Admiral Gaming Network et, C‑475/20 sa C‑482/20, EU:C:2022:714, punt 57 kif ukoll il-ġurisprudenza ċċitata).
72      F’dan il-każ, fid-dawl tal-ġurisprudenza ċċitata fil-punt 65 ta’ din is-sentenza, għandu jiġi kkonstatat, qabelxejn, li l-għan li l-istint naturali tal-logħob tal-popolazzjoni jiġi ggwidat lejn sistemi ordnati u kkontrollati kif ukoll li jiġi miġġieled l-iżvilupp u t-tixrid tal-logħob tal-ażżard mhux awtorizzat fis-swieq paralleli huwa intiż li jipproteġi, minn naħa, lid-destinatarji tas-servizzi kkonċernati, jiġifieri lill-konsumaturi, u, min-naħa l-oħra, l-ordni soċjali fis-settur tal-logħob tal-ażżard. Konsegwentement, dan jista’ jiġġustifika ksur tal-libertà li jiġu pprovduti servizzi.
73      Barra minn hekk, għandu jiġi osservat li l-qorti tar-rinviju ma ssemmi ebda element li jista’ juri li l-leġiżlazzjoni nazzjonali inkwistjoni fil-kawża prinċipali tinkludi regoli diskriminatorji fil-konfront tal-operaturi stabbiliti fi Stati Membri oħra.
74      Fid-dawl ta’ dawn il-konstatazzjonijiet, għandu, sussegwentement, jiġi eżaminat, minn naħa, jekk leġiżlazzjoni li għandha l-karatteristiċi rrilevati mill-qorti tar-rinviju hijiex xierqa sabiex tiżgura li jintlaħaq l-għan imsemmi fil-punt 72 ta’ din is-sentenza, u dan fil-livell ta’ protezzjoni mfittex mill-Istat Membru kkonċernat kif ukoll b’mod koerenti u sistematiku, u, min-naħa l-oħra, jekk tmurx lil hinn minn dak li huwa neċessarju sabiex dan jintlaħaq.
75      Għandu jitfakkar, f’dan ir-rigward, li, skont il-ġurisprudenza, quddiem domandi intiżi sabiex jippermettu lil qorti nazzjonali tevalwa l-konformità mad-dritt tal-Unjoni tad-dispożizzjonijiet nazzjonali, il-Qorti tal-Ġustizzja tista’ tipprovdi l-punti ta’ interpretazzjoni tad-dritt tal-Unjoni li jippermettu lil dik il-qorti ssolvi l-problema ġuridika li tkun adita biha. L-istess japplika għall-evalwazzjoni tal-kompatibbiltà mad-dritt tal-Unjoni tad-dispożizzjonijiet ta’ Stat Membru differenti minn dak tal-qorti tar-rinviju (ara s-sentenza tat‑23 ta’ Novembru 1989, Eau de Cologne & Parfümerie-Fabrik 4711, C‑150/88, EU:C:1989:594, punt 12; ara wkoll, f’dan is-sens u b’analoġija, is-sentenza tat‑8 ta’ Diċembru 2022, Luxury Trust Automobil, C‑247/21, EU:C:2022:966, punt 67 u l-ġurisprudenza ċċitata).
76      Fir-rigward, l-ewwel, tal-fatt li l-leġiżlazzjoni inkwistjoni fil-kawża prinċipali tawtorizza l-offerta ta’ logħob simili, inklużi lotteriji, fi stabbilimenti fiżiċi, minn ġurisprudenza stabbilita jsegwi li l-karatteristiċi speċifiċi għall-offerta ta’ logħob tal-ażżard fuq l-internet jistgħu jkunu sors ta’ riskji ta’ natura differenti u ikbar fil-qasam tal-protezzjoni tal-konsumaturi, u b’mod partikolari ta’ żgħażagħ u ta’ persuni li għandhom tendenza partikolari għal-logħob jew li jistgħu jiżviluppaw tali tendenza, meta mqabbla mas-swieq tradizzjonali ta’ tali logħob. Minbarra n-nuqqas ta’ kuntatt dirett bejn il-konsumatur u l-operatur, il-faċilità għalkollox partikolari u l-permanenza tal-aċċess għal-logħob offrut fuq l-internet kif ukoll il-volum u l-frekwenza potenzjalment għoljin ta’ tali offerta ta’ natura internazzjonali, f’ambjent li huwa barra minn hekk ikkaratterizzat minn iżolament tal-ġugatur, anonimat u assenza ta’ kontroll soċjali, huma kollha fatturi ta’ natura li jiffavorixxu żvilupp tal-vizzju tal-logħob u tal-infiq eċċessiv relatat miegħu kif ukoll, għaldaqstant, li jżidu l-konsegwenzi negattivi relatati miegħu (ara, f’dan is-sens, is-sentenzi tat‑8 ta’ Settembru 2010, Carmen Media Group, C‑46/08, EU:C:2010:505, punt 103; tat‑30 ta’ Ġunju 2011, Zeturf, C‑212/08, EU:C:2011:437, punt 80;
kif ukoll tat‑28 ta’ Frar 2018, Sporting Odds, C‑3/17, EU:C:2018:130, punt 41 u l-ġurisprudenza ċċitata).
77      Għalhekk, fid-dawl tas-setgħa ta’ evalwazzjoni li għandhom l-Istati Membri fir-rigward tad-determinazzjoni tal-livell ta’ protezzjoni tal-konsumaturi u tal-ordni soċjali fis-settur tal-logħob tal-ażżard, miżura ta’ projbizzjoni li tkopri kull offerta ta’ logħob tal-ażżard permezz tal-internet tista’, bħala prinċipju, titqies li hija xierqa sabiex jintlaħqu għanijiet leġittimi bħal dak imsemmi fil-punt 72 ta’ din is-sentenza, minkejja li l-offerta ta’ tali logħob tibqa’ awtorizzata permezz ta’ sistemi iktar tradizzjonali (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tat‑8 ta’ Settembru 2010, Carmen Media Group, C‑46/08, EU:C:2010:505, punti 104 u 105 kif ukoll il-ġurisprudenza ċċitata).
78      It-tieni, iċ-ċirkustanza invokata mill-qorti tar-rinviju li, minkejja din il-projbizzjoni, teżisti, fil-Ġermanja, domanda kunsiderevoli min-naħa ta’ ġugaturi għal slot machines online ma tistax timmina din il-konklużjoni. Fil-fatt, l-eżistenza ta’ domanda kunsiderevoli għal tali servizzi online bl-ebda mod ma tfisser li ma jeżistix numru daqstant kunsiderevoli ta’ ġugaturi li, minħabba l-leġiżlazzjoni restrittiva inkwistjoni fil-kawża prinċipali, huma ddevjati mis-servizzi offruti online sabiex jagħmlu użu minn dawk offruti fi stabbilimenti fiżiċi. Konsegwentement, tali ċirkustanza ma tistax turi li l-leġiżlazzjoni inkwistjoni fil-kawża prinċipali ma hijiex xierqa sabiex tiggarantixxi li jintlaħaq l-għan imsemmi fil-punt 82 ta’ din is-sentenza.
79      Fir-rigward, it-tielet, taċ-ċirkustanza li ċerti tipi ta’ logħob tal-ażżard online, jiġifieri l-imħatri sportivi u fuq it-tiġrijiet taż-żwiemel kif ukoll is-senserija għall-bejgħ ta’ prodotti tal-lotteriji tal-Istat u ta’ lotteriji oħrajn taħt liċenzja, ma jaqgħux taħt il-projbizzjoni inkwistjoni fil-kawża prinċipali, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li d-diversi tipi ta’ logħob tal-ażżard jista’ jkollhom differenzi sinjifikattivi, b’mod partikolari fir-rigward tal-modalitajiet konkreti ta’ organizzazzjoni tagħhom, tal-volum tal-imħatri u tar-rebħ li jikkaratterizzawhom, tan-numru ta’ ġugaturi potenzjali li jistgħu jirrikorru għalihom, tal-preżentazzjoni tagħhom, tal-frekwenza tagħhom, tal-qosor tagħhom jew tan-natura repetittiva tagħhom u tar-reazzjonijiet li huma jqajmu fil-ġugaturi (ara, f’dan is-sens, is-sentenzi tat‑8 ta’ Settembru 2010, Carmen Media Group, C‑46/08, EU:C:2010:505, punt 62, kif ukoll tat‑8 ta’ Settembru 2010, Stoß et, C‑316/07, C‑358/07 sa C‑360/07, C‑409/07 u C‑410/07, EU:C:2010:504, punt 95).
80      Għalhekk, iċ-ċirkustanza li diversi tipi ta’ logħob tal-ażżard huma suġġetti, pereżempju, uħud minnhom għal projbizzjoni, oħrajn għal monopolju pubbliku jew anki għal sistema ta’ awtorizzazzjonijiet mogħtija lil operaturi privati, ma tistax, fiha nnifisha, twassal sabiex tirrendi mingħajr ġustifikazzjoni, fid-dawl tal-għanijiet leġittimi li huma għandhom, il-miżuri li jidhru prima facie bħala l-iktar restrittivi u l-iktar effettivi. Fil-fatt, tali diverġenza ta’ sistemi ġuridiċi ma hijiex, fiha nnifisha, ta’ natura li taffettwa l-adegwatezza ta’ tali miżuri li jilħqu l-għan ta’ prevenzjoni tal-inkoraġġiment taċ-ċittadini għal infiq eċċessiv relatat mal-logħob u tal-ġlieda kontra l-vizzju tal-logħob (sentenza tat‑8 ta’ Settembru 2010, Carmen Media Group, C‑46/08, EU:C:2010:505, punt 63).
81      F’dan il-każ, l-imħatri sportivi huma differenti b’mod sostanzjali minn logħob tal-ażżard online ieħor, bħal-logħob tal-każinò, inkwantu, minn naħa, minħabba l-għan tagħhom, huma indirizzati lil ċirku ta’ ġugaturi iktar ristrett u, min-naħa l-oħra, il-frekwenza tagħhom tiddependi mill-frekwenza tal-avvenimenti sportivi li huma jirrigwardaw. Dawn il-konstatazzjonijiet japplikaw iktar u iktar għall-imħatri fuq it-tiġrijiet taż-żwiemel online li, barra minn hekk, skont id-dikjarazzjonijiet tal-Gvern Ġermaniż waqt is-seduta, fl‑2020 kienu jirrappreżentaw biss parti żgħira ħafna mis-suq ikkonċernat.
82      Mill-banda l-oħra, il-logħob tal-każinò fuq l-internet jista’ jattira kull tip ta’ pubbliku u, b’mod partikolari, pubbliku partikolarment żagħżugħ, anki minħabba l-preżentazzjoni grafika tiegħu u r-regoli ġeneralment sempliċi li jirregolawh. Barra minn hekk, il-frekwenza ta’ aċċess potenzjali għal dan it-tip ta’ logħob ma għandha, bħala prinċipju, ebda limitu.
83      Il-kunsiderazzjonijiet esposti fil-punt 81 dwar l-imħatri sportivi japplikaw fir-rigward tas-senserija minn operaturi privati għall-bejgħ ta’ prodotti ta’ lotteriji, b’mod partikolari f’dak li jirrigwarda l-frekwenza ta’ aċċess potenzjali kif ukoll il-modalitajiet konkreti ta’ organizzazzjoni ta’ tali lotteriji, organizzazzjoni rriżervata, fil-Ġermanja, għal operaturi pubbliċi.
84      Barra minn hekk, mill-perspettiva tal-garanziji offruti lill-ġugaturi fil-każ ta’ rebħ, il-Gvern Belġjan u, essenzjalment, il-Gvern Ġermaniż, affermaw, waqt is-seduta, li l-lotteriji sekondarji ma jistgħux jiġu pparagunati mal-lotteriji “primarji”, inkwantu r-riskju ta’ nuqqas ta’ ħlas fil-każ ta’ rebħ ta’ ammont kbir huwa kważi ineżistenti fil-kuntest ta’ dawn tal-aħħar, peress li s-somom li jikkorrispondu għar-rebħ potenzjali huma bħala prinċipju disponibbli qabel it-tlugħ.
85      F’dan il-kuntest, għandu jiġi rrilevat li l-qorti tar-rinviju tqajjem ukoll mistoqsijiet li jirriżultaw mill-aspett li l-Istat Membru kkonċernat jidher li ma stabbilixxiex li huwa kellu, qabel l-adozzjoni tal-leġiżlazzjoni inkwistjoni fil-kawża prinċipali, provi xjentifiċi li juru li l-logħob mhux awtorizzat jippreżenta perikoli speċifiċi.
86      F’dan ir-rigward, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li, jekk Stat Membru jkollu l-intenzjoni li jinvoka għan xieraq sabiex jagħmel leġittimu l-ostakolu għal-libertà li jiġu pprovduti servizzi li jirriżulta minn miżura nazzjonali restrittiva, huwa għandu jipprovdi lill-qorti adita sabiex tiddeċiedi fuq din il-kwistjoni l-elementi kollha ta’ natura li jippermettulha tiżgura ruħha li din il-miżura tissodisfa r-rekwiżiti li joħorġu mill-prinċipju ta’ proporzjonalità (sentenza tat‑8 ta’ Settembru 2010, Stoß et, C‑316/07, C‑358/07 sa C‑360/07, C‑409/07 u C‑410/07, EU:C:2010:504, punt 71 kif ukoll il-ġurisprudenza ċċitata).
87      Madankollu, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet ukoll li ma jistax jiġi dedott li Stat Membru huwa mċaħħad mill-possibbiltà li jistabbilixxi li miżura restrittiva interna tissodisfa tali rekwiżiti għas-sempliċi raġuni li dan l-Istat Membru ma huwiex f’pożizzjoni li jippreżenta studji li jkunu servew bħala bażi għall-adozzjoni tal-leġiżlazzjoni inkwistjoni (sentenza tat‑8 ta’ Settembru 2010, Stoß et, C‑316/07, C‑358/07 sa C‑360/07, C‑409/07 u C‑410/07, EU:C:2010:504, punt 72).
88      Għaldaqstant, iċ-ċirkustanza msemmija fil-punt 85 ta’ din is-sentenza ma tistax, waħedha, timmina l-proporzjonalità u, b’mod partikolari, in-natura xierqa tal-leġiżlazzjoni inkwistjoni fil-kawża prinċipali.
89      Mill-bqija, għandu jiġi osservat li l-informazzjoni pprovduta lill-Qorti tal-Ġustizzja, kif tirriżulta b’mod partikolari mill-osservazzjonijiet bil-miktub tal-Gvern Ġermaniż ibbażati fuq il-kummenti uffiċjali tal-GlüStV tal‑2012, għandha t-tendenza li turi l-eżistenza ta’ elementi li jistgħu jistabbilixxu l-proporzjonalità u, b’mod partikolari, in-natura xierqa tal-leġiżlazzjoni inkwistjoni fil-kawża prinċipali.
90      Ir-raba’, il-qorti tar-rinviju tixtieq tkun taf jekk projbizzjoni bħal dik tal-lotteriji sekondarji tistax titqies li hija ġġustifikata meta l-leġiżlazzjoni tal-Istat Membru li l-operatur ikkonċernat għandu liċenzja tiegħu għandha l-istess għanijiet bħal dawk tal-leġiżlazzjoni tal-Istat Membru ta’ destinazzjoni.
91      F’dan ir-rigward huwa biżżejjed li jitfakkar li, fid-dawl tal-assenza ta’ armonizzazzjoni fil-livell tal-Unjoni tal-leġiżlazzjoni fis-settur tal-logħob tal-ażżard offrut online kif ukoll tad-diverġenzi sinjifikattivi bejn l-għanijiet imfittxija u l-livelli ta’ protezzjoni mfittxija mil-leġiżlazzjonijiet tad-diversi Stati Membri, is-sempliċi fatt li operatur joffri legalment servizzi fi Stat Membru, fejn huwa stabbilit u fejn bħala prinċipju huwa diġà suġġett għal kundizzjonijiet legali u għal kontrolli min-naħa tal-awtoritajiet kompetenti ta’ dan l-aħħar Stat, ma jistax jitqies li huwa garanzija suffiċjenti ta’ protezzjoni tal-konsumaturi nazzjonali kontra r-riskji ta’ frodi u ta’ kriminalità, fid-dawl tad-diffikultajiet li jistgħu jiltaqgħu magħhom, f’tali kuntest, l-awtoritajiet tal-Istat Membru ta’ stabbiliment sabiex jevalwaw il-kwalitajiet u l-integrità professjonali tal-operaturi kkonċernati (sentenza tal‑15 ta’ Settembru 2011, Dickinger u Ömer, C‑347/09, EU:C:2011:582, punt 96 kif ukoll il-ġurisprudenza ċċitata).
92      Minn dan jirriżulta li, anki jekk jitqies li żewġ Stati Membri jfittxu, fil-kuntest tal-leġiżlazzjonijiet rispettivi tagħhom fil-qasam tal-logħob tal-ażżard, għanijiet simili jew saħansitra identiċi, mhux biss il-livell ta’ protezzjoni mfittex minn kull wieħed minnhom u l-mezzi sabiex dan jintlaħaq jistgħu jkunu differenti, iżda wkoll id-diffikultajiet potenzjali identifikati fil-punt preċedenti ta’ din is-sentenza ma jistgħux neċessarjament jitqiesu bħala esklużi.
93      Għaldaqstant, l-elementi invokati mill-qorti tar-rinviju la jistgħu jimminaw il-proporzjonalità, la l-koerenza u lanqas in-natura sistematika ta’ leġiżlazzjoni bħal dik inkwistjoni fil-kawża prinċipali.
94      Din il-konklużjoni ma tistax tiġi mminata mill-allegazzjoni tal-konvenuti fil-kawża prinċipali li l-projbizzjoni inkwistjoni fil-kawża prinċipali teżisti flimkien ma’ sistema ta’ awtorizzazzjoni minn qabel fil-forma ta’ konċessjonijiet prevista għal-logħob fuq slot machines fuq l-internet fil-Land ta’ Schleswig-Holstein. Il-Gvern Ġermaniż ammetta waqt is-seduta li l-Land ta’ Schleswig-Holstein kien aderixxa mal-GlüStV tal‑2012 biss fid‑9 ta’ Frar 2013. Madankollu, huwa osserva wkoll, minn naħa, li l-leġiżlazzjoni iktar permissiva adottata minn dan il-Land kienet applikabbli biss għal perijodu qasir u, min-naħa l-oħra, li, kuntrarjament għal dak li sostna l-Gvern Malti waqt is-seduta, il-ftit konċessjonijiet li kien għad baqa’ wara s-sena 2013 kienu ġew limitati fit-territorju tal-Land inkwistjoni.
95      Issa, kif iddeċidiet il-Qorti tal-Ġustizzja, anki jekk jitqies li l-leġiżlazzjoni ta’ Land, iktar permissiva minn dik fis-seħħ fil-Länder l-oħra, tista’ eventwalment tippreġudika l-koerenza ġenerali tal-leġiżlazzjoni kkonċernata, is-sitwazzjoni legali derogatorja ta’ Land limitata ratione temporis u ratione loci ma tistax, fiċ-ċirkustanzi tat-tilwima fil-kawża prinċipali, tqiegħed serjament inkwistjoni l-kapaċità tar-restrizzjonijiet applikabbli fil-Länder l-oħra kollha sabiex jintlaħqu l-għanijiet leġittimi ta’ interess ġenerali li huma jfittxu (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tat‑12 ta’ Ġunju 2014, Digibet u Albers, C‑156/13, EU:C:2014:1756, punt 36).
96      Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti kollha, ir-risposta għall-ewwel, għat-tieni u għar-raba’ domanda għandha tkun li l-Artikolu 56 TFUE għandu jiġi interpretat fis-sens li ma jipprekludix leġiżlazzjoni nazzjonali li timponi projbizzjoni fuq l-organizzazzjoni online ta’ logħob ta’ każinò, b’mod partikolari ta’ logħob fuq slot machines, kif ukoll ta’ mħatri, bħal-lotteriji sekondarji, meta l-għan tagħha jkun li torjenta l-istint naturali tal-logħob tal-popolazzjoni lejn sistemi ordnati u kkontrollati kif ukoll li tiġġieled kontra l-iżvilupp u t-tixrid tal-logħob tal-ażżard mhux awtorizzat fis-swieq paralleli, u dan anki jekk:
–        hemm domanda kunsiderevoli min-naħa ta’ ġugaturi għal slot machines online;
–        l-Istat Membru kkonċernat jawtorizza, barra minn hekk, logħob simili, inklużi lotteriji, fi stabbilimenti fiżiċi;
–        dan l-Istat Membru jippermetti l-offerta ta’ mħatri sportivi u fuq it-tiġrijiet taż-żwiemel online minn operaturi liċenzjati, kif ukoll is-senserija minn operaturi privati għall-bejgħ ta’ prodotti ta’ lotteriji tal-Istat u ta’ lotteriji oħra taħt liċenzja u
–        il-leġiżlazzjoni tal-Istat Membru li l-operatur li jfittex li joffri, b’mod partikolari, servizzi ta’ lotteriji sekondarji għandu liċenzja tiegħu għandha l-istess għanijiet bħal dawk tal-leġiżlazzjoni tal-Istat Membru li timponi projbizzjoni ġenerali ta’ offerta ta’ tali servizzi.
Fuq it-tielet domanda
97      Permezz tat-tielet domanda tagħha, il-qorti tar-rinviju tistaqsi, essenzjalment, jekk l-Artikolu 56 TFUE għandux jiġi interpretat fis-sens li jipprekludi li jiġu rrikonoxxuti, fil-kuntest ta’ tilwima partikolari, il-konsegwenzi ġuridiċi ta’ projbizzjoni fuq logħob ta’ każinò online meta, sussegwentement għall-fatti li jistgħu jagħtu lok għal dawn il-konsegwenzi, tkun ġiet adottata deċiżjoni li din il-projbizzjoni tiġi ssostitwita b’sistema ta’ awtorizzazzjoni minn qabel u jkun ġie stabbilit perijodu ta’ tranżizzjoni, li matulu l-offerti ta’ logħob li jistgħu jkunu konformi mal-leġiżlazzjoni futura jiġu aċċettati bil-kundizzjoni li jiġu osservati ċerti rekwiżiti.
98      Għandu jitfakkar li, waqt l-istħarriġ tal-proporzjonalità li hija mitluba teżerċita qorti nazzjonali, din tal-aħħar għandha twettaq evalwazzjoni globali taċ-ċirkustanzi madwar l-adozzjoni u l-implimentazzjoni tal-leġiżlazzjoni restrittiva kkonċernata, skont approċċ mhux statiku, iżda dinamiku, fis-sens li hija għandha tieħu inkunsiderazzjoni l-evoluzzjoni taċ-ċirkustanzi wara l-adozzjoni ta’ din il-leġiżlazzjoni (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tal‑14 ta’ Ġunju 2017, Online Games et, C‑685/15, EU:C:2017:452, punti 52 u 53 kif ukoll il-ġurisprudenza ċċitata, u d-digriet tat‑18 ta’ Mejju 2021, Fluctus et, C‑920/19, EU:C:2021:395, punt 46).
99      Madankollu, skont il-ġurisprudenza, is-sempliċi ċirkustanza li l-qafas leġiżlattiv applikabbli fi Stat Membru ġie emendat ma tistax timmina l-proporzjonalità u l-koerenza tiegħu kif kien fis-seħħ qabel din l-emenda. Kif iddeċidiet repetutament il-Qorti tal-Ġustizzja, politika ta’ espansjoni kkontrollata tal-attivitajiet ta’ logħob tal-ażżard, bħas-sostituzzjoni tas-sistema ta’ projbizzjoni b’sistema ta’ awtorizzazzjoni minn qabel, tista’ tkun koerenti kemm mal-għan li jikkonsisti fil-prevenzjoni tal-użu tal-attivitajiet ta’ logħob tal-ażżard għal finijiet kriminali jew frawdolenti kif ukoll mal-għan li jiġi evitat l-inċentiv li ssir nefqa eċċessiva marbuta mal-logħob u mal-għan intiż għall-ġlieda kontra l-vizzju tal-logħob, billi l-konsumaturi jiġu diretti lejn l-offerta li toriġina mill-operaturi awtorizzati, offerta li għandha tkun protetta kemm minn elementi kriminali kif ukoll tkun maħsuba sabiex il-konsumaturi jiġu protetti aħjar minn nefqa eċċessiva u mill-vizzju tal-logħob (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tat‑28 ta’ Frar 2018, Sporting Odds, C‑3/17, EU:C:2018:130, punt 29).
100    Sabiex jintlaħaq dan l-għan ta’ ggwidar lejn sistemi kkontrollati, l-operaturi awtorizzati għandhom jikkostitwixxu alternattiva affidabbli, iżda fl-istess ħin attraenti, għal attività pprojbita, li jista’ jimplika b’mod partikolari l-użu ta’ tekniki ġodda ta’ distribuzzjoni (sentenza tat‑28 ta’ Frar 2018, Sporting Odds, C‑3/17, EU:C:2018:130, punt 29). Madankollu, mill-ġurisprudenza jirriżulta li, jekk Stat Membru jwettaq riforma li tintroduċi sistema ta’ awtorizzazzjoni amministrattiva minn qabel fir-rigward tal-offerta ta’ ċerti tipi ta’ logħob tal-ażżard, din għandha tkun ibbażata fuq kriterji oġġettivi, nondiskriminatorji u magħrufa minn qabel, b’mod li jiġi limitat l-eżerċizzju tas-setgħa ta’ evalwazzjoni tal-awtoritajiet nazzjonali sabiex din ma tkunx tista’ tintuża b’mod arbitrarju (ara s-sentenza tal‑4 ta’ Frar 2016, Ince, C‑336/14, EU:C:2016:72, punt 55 u l-ġurisprudenza ċċitata).
101    Madankollu, politika ta’ espansjoni kkontrollata tal-attivitajiet ta’ logħob tal-ażżard tista’ titqies li hija koerenti biss jekk, minn naħa, l-attivitajiet kriminali u frawdolenti marbuta mal-logħob u, min-naħa l-oħra, il-vizzju tal-logħob, setgħu, fiż-żmien meta seħħew il-fatti inkwistjoni fil-kawża prinċipali, jikkostitwixxu problema għall-Istat Membru kkonċernat u jekk espansjoni tal-attivitajiet awtorizzati u rregolati kienet tkun ta’ natura li tirrimedja tali problema (ara s-sentenzi tat‑28 ta’ Frar 2018, Sporting Odds, C‑3/17, EU:C:2018:130, punt 31, kif ukoll tal‑11 ta’ Ġunju 2015, Berlington Hungary et, C‑98/14, EU:C:2015:386, punt 71 u l-ġurisprudenza ċċitata).
102    F’dan il-każ, huma tali ċirkustanzi u, b’mod partikolari, id-domanda kunsiderevoli għal slot machines online, imsemmija barra minn hekk mill-qorti tar-rinviju, kif ukoll l-eżistenza ta’ “suq parallel” tas-servizzi kkonċernati li, bħalma rrileva l-Gvern Ġermaniż kemm fl-osservazzjonijiet bil-miktub tiegħu kif ukoll waqt is-seduta, immotivaw ir-riformi introdotti fil-Ġermanja, imsemmija fit-tielet domanda.
103    F’dawn iċ-ċirkustanzi, il-fatt li, matul perijodu ta’ tranżizzjoni, il-Länder iddeċidew, permezz taċ-ċirkulari msemmija fil-punt 31 ta’ din is-sentenza, li japplikaw il-qafas leġiżlattiv eżistenti biss fir-rigward tal-fornituri tal-logħob li ma jistgħux jissodisfaw ir-rekwiżiti tal-leġiżlazzjoni futura, ma jistax ikollu effett fir-rigward tal-konsegwenzi ġuridiċi li għandhom, jekk ikun il-każ, jiġu rrikonoxxuti għall-projbizzjoni inkwistjoni fil-kawża prinċipali.
104    Fil-fatt, minn naħa, tali sistema tranżitorja eċċezzjonali tidher li hija intiża sabiex tiżgura li t-tranżizzjoni mis-sistema inkwistjoni fil-kawża prinċipali għal sistema iktar permissiva ssir fl-aħjar kundizzjonijiet ta’ ċertezza ġuridika possibbli. Min-naħa l-oħra, l-applikabbiltà ta’ tali sistema tranżitorja, fil-każ ta’ fornitur tal-logħob bħall-konvenuti fil-kawża prinċipali, tista’ tkun biss, fil-kuntest ta’ tilwima bħalma hija t-tilwima fil-kawża prinċipali, ipotetika. Barra minn hekk, anki jekk jitqies li din is-sistema tranżitorja setgħet tiġi applikata f’ċerti każijiet, tali ċirkustanza ma tistax, waħedha, timmina l-koerenza u n-natura xierqa tas-sistema ġuridika inkwistjoni fil-kawża prinċipali u ma tidhirx li tista’ twassal għal riżultat kuntrarju għall-għan imfittex (ara, f’dan is-sens u b’analoġija, is-sentenza tat‑8 ta’ Settembru 2010, Carmen Media Group, C‑46/08, EU:C:2010:505, punti 106 u 110).
105    Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti kollha, ir-risposta għat-tielet domanda għandha tkun li l-Artikolu 56 TFUE għandu jiġi interpretat fis-sens li ma jipprekludix li jiġu rrikonoxxuti, fil-kuntest ta’ tilwima partikolari, il-konsegwenzi ġuridiċi ta’ projbizzjoni fuq logħob ta’ każinò online meta, sussegwentement għall-fatti li jistgħu jagħtu lok għal dawn il-konsegwenzi, tkun ġiet adottata deċiżjoni li din il-projbizzjoni tiġi ssostitwita b’sistema ta’ awtorizzazzjoni minn qabel u jkun ġie stabbilit perijodu ta’ tranżizzjoni, li matulu l-offerti ta’ logħob li jistgħu jkunu konformi mal-leġiżlazzjoni futura jiġu aċċettati bil-kundizzjoni li jiġu osservati ċerti rekwiżiti.
Fuq il‑ħames u s‑sitt domanda
106    Permezz tal-ħames u tas-sitt domanda tagħha, li għandhom jiġu eżaminati flimkien, il-qorti tar-rinviju tistaqsi, essenzjalment, jekk l-Artikolu 56 TFUE għandux jiġi interpretat fis-sens li jipprekludi r-rikonoxximent tan-nullità ta’ kuntratt konkluż bejn konsumatur, residenti fi Stat Membru, u operatur li joffri servizzi ta’ lotteriji sekondarji online minn Stat Membru ieħor meta, skont il-leġiżlazzjoni tal-ewwel Stat Membru, il-ħruġ ta’ liċenzja għall-organizzazzjoni ta’ tali mħatri huwa eskluż għall-operaturi privati.
107    Bħalma huwa indikat fil-punt 22 ta’ din is-sentenza, mit-talba għal deċiżjoni preliminari jsegwi li, skont il-leġiżlazzjoni inkwistjoni fil-kawża prinċipali kif interpretata mill-qrati Ġermaniżi, il-lotteriji sekondarji huma kkunsidrati bħala sempliċi mħatri fuq l-internet li jaqgħu, għalhekk, taħt il-projbizzjoni tal-logħob tal-ażżard online applikabbli fil-kawża prinċipali.
108    Għaldaqstant, iċ-ċirkustanza li, skont il-leġiżlazzjoni inkwistjoni fil-kawża prinċipali, l-organizzazzjoni tal-lotteriji hija rriżervata għall-operaturi pubbliċi ma jista’ jkollha ebda effett fuq is-soluzzjoni tat-tilwima fil-kawża prinċipali. Fil-fatt, minn naħa, skont il-qorti tar-rinviju, din it-tilwima tirrigwarda biss imħatri mitlufa fil-kuntest tal-parteċipazzjoni tal-ġugatur oriġinali f’lotteriji sekondarji u, min-naħa l-oħra, skont l-ispjegazzjonijiet li pprovda l-Gvern Ġermaniż kemm fl-osservazzjonijiet bil-miktub tiegħu kif ukoll waqt is-seduta, l-organizzazzjoni u s-senserija ta’ tali lotteriji kienu, skont din il-leġiżlazzjoni, ipprojbiti lil kull operatur u mhux biss lill-operaturi li ma humiex ikkontrollati mill-Istat.
109    Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti kollha, ir-risposta għall-ħames u għas-sitt domanda għandha tkun li l-Artikolu 56 TFUE għandu jiġi interpretat fis-sens li ma jipprekludix ir-rikonoxximent tan-nullità ta’ kuntratt konkluż bejn konsumatur, residenti fi Stat Membru, u operatur li joffri servizzi ta’ lotteriji sekondarji online minn Stat Membru ieħor meta, skont il-leġiżlazzjoni tal-ewwel Stat Membru, il-ħruġ ta’ liċenzja għall-organizzazzjoni ta’ tali mħatri huwa eskluż għall-operaturi privati.
Fuq is-seba’ domanda
110    Permezz tas-seba’ domanda tagħha, il-qorti tar-rinviju tistaqsi, essenzjalment, jekk l-Artikolu 56 TFUE u l-prinċipju ta’ projbizzjoni tal-abbuż ta’ dritt għandhomx jiġu interpretati fis-sens li jipprekludu li konsumatur li jkun ipparteċipa, mill-Istat Membru tar-residenza abitwali tiegħu, f’logħob tal-ażżard offrut fuq l-internet minn operatur li ma jkollux liċenzja maħruġa minn dan l-Istat Membru iżda minn Stat Membru ieħor, iressaq kontra dan l-operatur azzjoni ċivili għall-ħlas lura tal-imħatri li huwa jkun għamel, abbażi tan-nullità tal-kuntratt ta’ logħob tal-ażżard ikkonċernat, konformement mad-dritt tal-kuntratti applikabbli.
111    F’dan ir-rigward, għandu jiġi rrilevat, bħalma għamel l-Avukat Ġenerali fil-punt 30 tal-konklużjonijiet tiegħu, li l-kwistjoni dwar jekk kuntratt partikolari huwiex invalidu meta s-suġġett tiegħu jkun illegali u jekk din l-invalidità twassalx, għal kull parti, għal dritt għall-ħlas lura tal-vantaġġi li hija tkun irċeviet taħt dan il-kuntratt, taqa’ taħt id-dritt li jirregola l-imsemmi kuntratt skont l-Artikolu 10(1) u l-Artikolu 12(1)(e) tar-Regolament Ruma I. Issa, f’dan il-każ, bħalma jsegwi mill-punti 53 sa 58 ta’ din is-sentenza, id-dritt li jirregola l-kuntratt konkluż bejn il-ġugatur oriġinali u l-konvenuti fil-kawża prinċipali huwa d-dritt Ġermaniż.
112    Barra minn hekk, bħalma rrileva l-Avukat Ġenerali fil-punt 93 tal-konklużjonijiet tiegħu, inkwantu, bħalma jsegwi mill-kunsiderazzjonijiet ifformulati fir-rigward tal-ewwel sas-sitt domanda, l-Artikolu 56 TFUE għandu jiġi interpretat fis-sens li ma jipprekludix leġiżlazzjoni bħal dik deskritta mill-qorti tar-rinviju, in-nullità ta’ kuntratt bħal dak konkluż bejn il-ġugatur oriġinali u l-konvenuti fil-kawża prinċipali li l-kawża tiegħu tkun illegali skont din il-leġiżlazzjoni ma tistax tikkostitwixxi restrizzjoni distinta għal-libertà li jiġu pprovduti servizzi, li teħtieġ evalwazzjoni distinta tal-legalità tagħha, iżda hija l-konsegwenza neċessarja tal-illegalità ta’ dan il-kuntratt.
113    Ċertament, skont il-ġurisprudenza invokata mill-qorti tar-rinviju, il-partijiet fil-kawża ma jistgħux jinvokaw ir-regoli tal-Unjoni b’mod frawdolenti jew abbużiv (sentenza tat‑28 ta’ Lulju 2016, Kratzer, C‑423/15, EU:C:2016:604, punt 37). Madankollu, bħalma rrileva l-Avukat Ġenerali fil-punt 94 tal-konklużjonijiet tiegħu, f’dan il-każ, l-azzjoni għal ħlas lura mressqa fil-kawża prinċipali ma hijiex ibbażata fuq id-dritt tal-Unjoni, iżda kompletament fuq id-dritt Ġermaniż.
114    Mill-bqija, għalkemm ċertament ma jistax jiġi eskluż li, f’każ bħal dak inkwistjoni fil-kawża prinċipali, il-ġugatur seta’ jagħmel użu mis-servizzi proposti minn impriża bħall-konvenuti fil-kawża prinċipali meta kien kompletament konxju ta’ projbizzjoni bħal dik applikabbli għal din it-tilwima u tal-konsegwenzi eventwali tagħha, tali kwistjoni tista’ tiġi deċiża biss abbażi tad-dritt nazzjonali applikabbli.
115    Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti kollha, ir-risposta għas-seba’ domanda għandha tkun li l-Artikolu 56 TFUE u l-prinċipju ta’ projbizzjoni tal-abbuż ta’ dritt għandhom jiġu interpretati fis-sens li ma jipprekludux li konsumatur li jkun ipparteċipa, mill-Istat Membru tar-residenza abitwali tiegħu, f’logħob tal-ażżard offrut fuq l-internet minn operatur li ma jkollux liċenzja maħruġa minn dan l-Istat Membru iżda minn Stat Membru ieħor, iressaq kontra dan l-operatur azzjoni ċivili għall-ħlas lura tal-imħatri li huwa jkun għamel, abbażi tan-nullità tal-kuntratt ta’ logħob tal-ażżard ikkonċernat, konformement mad-dritt tal-kuntratti applikabbli.
Fuq l-ispejjeż
116    Peress li l-proċedura għandha, fir-rigward tal-partijiet fil-kawża prinċipali, in-natura ta’ kwistjoni mqajma quddiem il-qorti tar-rinviju, hija dik il-qorti li għandha tiddeċiedi fuq l-ispejjeż. L-ispejjeż sostnuti għas-sottomissjoni tal-osservazzjonijiet lill-Qorti tal-Ġustizzja, barra dawk tal-imsemmija partijiet, ma jistgħux jitħallsu lura.
Għal dawn il-motivi, Il-Qorti tal-Ġustizzja (Il-Ħames Awla) taqta’ u tiddeċiedi:
1)      L-Artikolu 56 TFUE għandu jiġi interpretat fis-sens li ma jipprekludix leġiżlazzjoni nazzjonali li timponi projbizzjoni fuq l-organizzazzjoni online ta’ logħob ta’ każinò, b’mod partikolari ta’ logħob fuq slot machines, kif ukoll ta’ mħatri, bħalma huma l-imħatri online fuq ir-riżultati tat-tlugħ ta’ lotteriji, meta l-għan tagħha jkun li torjenta l-istint naturali tal-logħob tal-popolazzjoni lejn sistemi ordnati u kkontrollati kif ukoll li tiġġieled kontra l-iżvilupp u t-tixrid tal-logħob tal-ażżard mhux awtorizzat fis-swieq paralleli, u dan anki jekk:
–        hemm domanda kunsiderevoli min-naħa ta’ ġugaturi għal slot machines online;
–        l-Istat Membru kkonċernat jawtorizza, barra minn hekk, logħob simili, inklużi lotteriji, fi stabbilimenti fiżiċi;
–        dan l-Istat Membru jippermetti l-offerta ta’ mħatri sportivi u fuq it-tiġrijiet taż-żwiemel online minn operaturi liċenzjati, kif ukoll is-senserija minn operaturi privati għall-bejgħ ta’ prodotti ta’ lotteriji tal-Istat u ta’ lotteriji oħra taħt liċenzja u
–        il-leġiżlazzjoni tal-Istat Membru li l-operatur li jfittex li joffri, b’mod partikolari, servizzi ta’ mħatri fuq ir-riżultati tat-tlugħ ta’ lotteriji għandu liċenzja tiegħu għandha l-istess għanijiet bħal dawk tal-leġiżlazzjoni tal-Istat Membru li timponi projbizzjoni ġenerali ta’ offerta ta’ tali servizzi.
2)      L-Artikolu 56 TFUE għandu jiġi interpretat fis-sens li ma jipprekludix li jiġu rrikonoxxuti, fil-kuntest ta’ tilwima partikolari, il-konsegwenzi ġuridiċi ta’ projbizzjoni fuq logħob ta’ każinò online meta, sussegwentement għall-fatti li jistgħu jagħtu lok għal dawn il-konsegwenzi, tkun ġiet adottata deċiżjoni li din il-projbizzjoni tiġi ssostitwita b’sistema ta’ awtorizzazzjoni minn qabel u jkun ġie stabbilit perijodu ta’ tranżizzjoni, li matulu l-offerti ta’ logħob li jistgħu jkunu konformi mal-leġiżlazzjoni futura jiġu aċċettati bil-kundizzjoni li jiġu osservati ċerti rekwiżiti.
3)      L-Artikolu 56 TFUE għandu jiġi interpretat fis-sens li ma jipprekludix ir-rikonoxximent tan-nullità ta’ kuntratt konkluż bejn konsumatur, residenti fi Stat Membru, u operatur li joffri servizzi ta’ mħatri online fuq ir-riżultati tat-tlugħ ta’ lotteriji minn Stat Membru ieħor meta, skont il-leġiżlazzjoni tal-ewwel Stat Membru, il-ħruġ ta’ liċenzja għall-organizzazzjoni ta’ tali mħatri huwa eskluż għall-operaturi privati.
4)      L-Artikolu 56 TFUE u l-prinċipju ta’ projbizzjoni tal-abbuż ta’ dritt għandhom jiġu interpretati fis-sens li ma jipprekludux li konsumatur li jkun ipparteċipa, mill-Istat Membru tar-residenza abitwali tiegħu, f’logħob tal-ażżard offrut fuq l-internet minn operaturi li ma jkollhomx liċenzja maħruġa minn dan l-Istat Membru iżda minn Stat Membru ieħor, iressaq kontra dan l-operatur azzjoni ċivili għall-ħlas lura tal-imħatri li huwa jkun għamel, abbażi tan-nullità tal-kuntratt ta’ logħob tal-ażżard ikkonċernat, konformement mad-dritt tal-kuntratti applikabbli.
Firem
*      Lingwa tal-kawża: l-Ingliż.