62021CJ0331
SENTENZA TAL-QORTI TAL-ĠUSTIZZJA (It-Tielet Awla)
26 ta’ Ottubru 2023 (
*1
)
“Rinviju għal deċiżjoni preliminari – Artikolu 101 TFUE – Akkordji – Projbizzjoni ta’ akkordji – Ftehimiet bejn impriżi – Distinzjoni bejn ftehim vertikali u ftehim orizzontali – Kompetizzjoni potenzjali – Restrizzjoni tal-kompetizzjoni minħabba l-għan jew minħabba r-riżultat – Ftehim bejn fornitur tal-elettriku u bejjiegħ bl-imnut ta’ prodotti ta’ konsum kbir li jopera hypermarkets u supermarkets – Klawżola ta’ nuqqas ta’ kompetizzjoni – Regolament (UE) Nru 330/2010 – Kuntratt ta’ aġenzija – Liberalizzazzjoni tas-suq tal-provvista tal-elettriku”
Fil-Kawża C‑331/21,
li għandha bħala suġġett talba għal deċiżjoni preliminari skont l-Artikolu 267 TFUE, imressqa mit-Tribunal da Relação de Lisboa (il-Qorti tal-Appell tal-Lisbona, il-Portugall), permezz ta’ deċiżjoni tas‑6 ta’ April 2021, li waslet fil-Qorti tal-Ġustizzja fis‑26 ta’ Mejju 2021, fil-proċedura
EDP – Energias de Portugal, SA,
EDP Comercial – Comercialização de Energia SA,
MC retail SGPS SA, li kienet Sonae MC SGPS SA,
Modelo Continente Hipermercados SA
vs
Autoridade da Concorrência,
fil-preżenza ta’:
Ministério Público,
IL-QORTI TAL-ĠUSTIZZJA (It-Tielet Awla),
komposta minn K. Jürimäe (Relatriċi), Presidenta tal-Awla, N. Piçarra, M. Safjan, N. Jääskinen u M. Gavalec, Imħallfin,
Avukat Ġenerali: A. Rantos,
Reġistratur: M. Ferreira, Amministratriċi Prinċipali,
wara li rat il-proċedura bil-miktub u wara s-seduta tad‑9 ta’ Novembru 2022,
wara li kkunsidrat l-osservazzjonijiet ippreżentati:
–
għal EDP – Energias de Portugal, SA, minn C Botelho Moniz, T. Coelho Magalhães, T. Geraldo, P. Gouveia e Melo, J. Lima Cluny, u L. Nascimento Ferreira, advogados,
–
għal EDP Comercial – Comercialização de Energia SA, minn C. Botelho Moniz, T. Coelho Magalhães, T. Geraldo, P. Gouveia e Melo, J. Lima Cluny u L. Nascimento Ferreira, advogados,
–
għal MC retail SGPS SA, li kienet Sonae MC SGPS SA, minn I. Gouveia, G. Rosas, D. Silva Ramalho u C. Vieira Peres, advogados,
–
għal Modelo Continente Hipermercados SA, minn J. Vieira Peres, advogado,
–
għall-Autoridade da Concorrência, minn D. Cardoso, A Cruz Nogueira u I. Nascimento, advogadas,
–
għall-Gvern Portugiż, minn P. Barros da Costa u C. Chambel Alves, bħala aġenti, assistiti minn S. Assis Ferreira, advogada,
–
għall-Kummissjoni Ewropea, minn S. Baches Opi, T. Baumé, P. Caro de Sousa u B. Rechena, bħala aġenti,
wara li semgħet il-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali, ippreżentati fis-seduta tat‑2 ta’ Marzu 2023,
tagħti l-preżenti
Sentenza
1
It-talba għal deċiżjoni preliminari tirrigwarda l-interpretazzjoni tal-Artikolu 101 TFUE u tal-Artikolu 1(1)(a) u (c) tar-Regolament tal-Kummissjoni (UE) Nru 330/2010 tal‑20 ta’ April 2010 dwar l-applikazzjoni tal-Artikolu 101(3) tat-Trattat dwar il-Funzjonament tal-Unjoni Ewropea għal kategoriji ta’ akkordji vertikali u prattiċi miftiehma (ĠU 2010, L 102, p. 1).
2
Din it-talba tressqet fil-kuntest ta’ tilwima bejn, minn naħa, EDP – Energias de Portugal, SA (iktar ’il quddiem “EDP Energias”), EDP Comercial – Comercialização de Energia SA (iktar ’il quddiem “EDP Comercial”), MC retail SGPS SA (li kienet Sonae MC SGPS SA u, fil-mument tal-fatti fil-kawża prinċipali, Sonae Investimentos SGSP SA u SONAE MC – Modelo Continente SGPS (iktar ’il quddiem “MC retail”) kif ukoll Modelo Continente Hipermercados SA (iktar ’il quddiem “Modelo Continente”) u, min-naħa l-oħra, l-Autoridade da Concorrência (iktar ’il quddiem l-“AdC”) dwar multi imposti minħabba l-konklużjoni ta’ ftehim antikompetittiv.
Il‑kuntest ġuridiku
Id‑dritt tal‑Unjoni
Ir‑Regolament Nru 330/2010
3
L-Artikolu 1 tar-Regolament Nru 330/2010, bit-titolu “Definizzjonijiet”, jipprovdi:
“1.   Għall-iskopijiet ta’ dan ir-Regolament, għandhom japplikaw id-definizzjonijiet li ġejjin:
(a)
‘akkordju vertikali’ tfisser akkordju jew prattika miftiehma konkluż bejn żewġ impriżi jew aktar li kull waħda minnhom topera, għall-iskopijiet tal-akkordju jew tal-prattika miftiehma, f’livell differenti tal-katina ta’ produzzjoni jew ta’ distribuzzjoni, u li jirrigwarda l-kondizzjonijiet li taħthom il-partijiet jistgħu jixtru, ibiegħu jew ibiegħu mill-ġdid ċerti oġġetti jew servizzi;
(b)
‘restrizzjoni vertikali’ tfisser restrizzjoni tal-kompetizzjoni f’akkordju vertikali li taqa’ fl-ambitu tal-Artikolu 101(1) [TFUE];
(c)
‘impriża konkorrenti’ tfisser kompetitur attwali jew potenzjali; ‘kompetitur attwali’ tfisser impriża attiva fl-istess suq rilevanti; ‘kompetitur potenzjali’ tfisser impriża li, fin-nuqqas tal-akkordju vertikali, f’każ li jkun hemm żieda żgħira iżda permanenti fil-prezzijiet relattivi, x’aktarx tagħmel, għal raġunijiet realistiċi u mhux sempliċiment bħala possibbiltà teoretika, fi ħdan perjodu qasir ta’ żmien, l-investimenti addizzjonali meħtieġa jew spejjeż oħra meħtieġa għal konverżjoni biex tidħol fis-suq rilevanti;
[…]”
Il‑Linji gwida dwar restrizzjonijiet vertikali
4
Il-Linji gwida dwar restrizzjonijiet vertikali, li jinsabu fil-Komunikazzjoni tal-Kummissjoni tal‑10 ta’ Mejju 2010 [SEC (2010) 411 finali, iktar ’il quddiem il-“Linji gwida dwar restrizzjonijiet vertikali”], jippreċiżaw, b’mod partikolari, il-kamp ta’ applikazzjoni tar-Regolament Nru 330/2010.
5
It-Titolu II tal-Linji gwida dwar restrizzjonijiet vertikali, bit-titolu “Akkordji vertikali li ġeneralmanet jaqgħu barra mill-ambitu tal-Artikolu 101(1) [TFUE]”, jinkludi l-paragrafu 2, bit-titolu “Akkordji ta’ aġenzija”, li jinkludi, b’mod partikolari, il-punti 12 sa 17 ta’ dawn il-linji gwida, ifformulati kif ġej:
“(12)
Aġent hu persuna ġuridika jew fiżika li tingħata l-awtorità li tinnegozja u/jew tikkonkludi kuntratti f’isem persuna oħra (il-prinċipal), jew f’isem l-aġent stess jew f’isem il-prinċipal:
–
għax-xiri ta’ oġġetti jew servizzi mill-prinċipal, jew
–
għall-bejgħ ta’ oġġetti jew servizzi fornuti mill-prinċipal.
(13)
Il-fattur determinanti fid-definizzjoni ta’ akkordju ta’ aġenzija għall-applikazzjoni tal-Artikolu 101(1) [TFUE] hu r-riskju kummerċjali jew finanzjarju tal-aġent rigward l-attivitajiet li għalihom kien maħtur bħala aġent mill-prinċipal. F’dan ir-rigward huwa immaterjali għall-valutazzjoni jekk l-aġent jaġixxix għal prinċipal wieħed jew bosta minnhom. Il-kwalifika mogħtija lill-akkordju tagħhom mill-partijiet jew mil-leġiżlazzjoni nazzjonali wkoll mhijiex rilevanti għal din il-valutazzjoni.
(14)
Hemm tliet tipi ta’ riskju finanzjarju jew kummerċjali li huma rilevanti għad-definizzjoni ta’ akkordju ta’ aġenzija għall-applikazzjoni tal-Artikolu 101(1) [TFUE]. L-ewwel nett, hemm ir-riskji speċifiċi għall-kuntratt li huma direttament relatati mal-kuntratti konklużi u/jew negozjati mill-aġent f’isem il-prinċipal, bħalma hu l-finanzjament tal-istokks. It-tieni nett, hemm riskji relatati ma’ investimenti speċifiċi għas-suq. Dawn huma investimenti speċifikament meħtieġa għat-tip ta;’ attività li għaliha l-aġent kien maħtur mill-prinċipal, jiġifieri li huma meħtieġa sabiex jippermettu lill-aġent jikkonkludi u/jew jinnegozja dan it-tip ta’ kuntratt. Investimenti bħal dawn huma normalment irrekuperabbli, li tfisser li hekk kif iħalli dak il-qasam partikolari ta’ attività, l-investiment ma jkunx jista’ jintuża għal attivitajiet oħra jew jiġi mibjugħ jekk mhux b’telf sinifikanti. It-tielet nett, jeżistu riskji relatati ma’ attivitajiet oħra li jsiru fl-istess suq tal-prodott, sal-punt li l-prinċipal jista’ jitlob lill-aġent iwettaq tali attivitajiet, iżda mhux bħala aġent f’isem il-prinċipal iżda għar-riskju tiegħu stess.
(15)
Għall-finijiet tal-applikazzjoni tal-Artikolu 101(1), l-akkordju se jkun kwalifikat bħala akkordju ta’ aġenzija jekk l-aġent ma jiħux riskji jew jieħu biss riskji ftit li xejn sinifikanti fir-rigward tal-kuntratti konklużi u/jew negozjati f’isem il-prinċipal, fir-rigward ta’ investimenti speċifiċi għas-suq għal dak il-qasam ta’ attività, u fir-rigward ta’ attivitajiet oħra li l-prinċipal jirrikjedi li jsiru fl-istess suq tal-prodott. Madankollu, riskji li huma relatati mal-attività ta’ prestazzjoni ta’ servizzi ta’ aġenzija b’mod ġenerali, bħalma hu r-riskju tad-dħul tal-aġent li jkun dipendenti fuq is-suċċess tiegħu bħala aġent jew investimenti ġenerali, pereżempju, fil-bini jew fil-persunal, huma immaterjali għal din l-istima.
(16)
Għall-iskop tal-applikazzjoni tal-Artikolu 101(1), akkordju għalhekk se jiġi ġeneralment ikkunsidrat bħala akkordju ta’ aġenzija fejn il-proprjetà fl-oġġetti tal-kuntratt li ġew mixtrija jew mibjugħa mhijiex tal-aġent, jew mhux l-aġent innifsu li jforni s-servizzi tal-kuntratt u fejn l-aġent:
(a)
ma jikkontribwixxix għall-ispejjeż relatati mal-forniment/xiri tal-oġġetti jew servizzi tal-kuntratt, inklużi l-ispejjeż għat-trasport tal-oġġetti. Dan ma jipprekludix lill-aġent milli jwettaq is-servizz tat-trasport, kemm-il darba l-ispejjeż ikunu koperti mill-prinċipal;
(b)
ma jżommx bi spejjeż għalih jew b’riskju tiegħu ħażniet tal-oġġetti tal-kuntratt, inklużi l-ispejjeż għall-iffinanzjar tal-ħażniet u l-ispejjeż għat-telf tal-ħażniet u jista’ jirritorna oġġetti mhux mibjugħa lill-prinċipal mingħajr ħlas, sakemm l-aġent ma jkunx responsabbli għal nuqqas tiegħu (pereżempju, billi jonqos milli jkun konformi ma’ miżuri ta’ sigurtà raġonevoli sabiex jevita telf ta’ ħażniet);
(c)
ma jiħux responsabbiltà fil-konfront ta’ terzi persuni għal ħsara kawżata mill-prodott mibjugħ (responsabbiltà għall-prodott), sakemm, bħala aġent, ma jkunx responsabbli għal nuqqas f’dan ir-rigward;
(d)
ma jiħux responsabbiltà għan-nuqqas ta’ twettiq tal-kuntratt min-naħa tal-klijenti, bl-eċċezzjoni tat-telf tal-kummissjoni tal-aġent, sakemm l-aġent ma jkunx responsabbli għal nuqqas (pereżempju, billi jonqos milli jkun konformi ma’ miżuri raġonevoli ta’ sigurtà jew kontra s-serq jew jonqos milli jirrispetta miżuri raġonevoli sabiex jirrapporta serq lill-prinċipal jew lill-puliżija jew sabiex jikkomunika lill-prinċipal it-tagħrif kollu meħtieġ li jkun disponibbli għalih dwar l-affidabilità finanzjarja tal-klijent).
(e)
mhuwiex, direttament jew indirettament, obbligat li jinvesti fil-promozzjoni tal-bejgħ, bħalma huma kontribuzzjonijiet għall-baġits tar-reklamar tal-prinċipal;
(f)
ma jagħmilx investimenti speċifikament għas-suq fit-tagħmir, bini jew taħriġtal-persunal, bħal pereżempju it-tank għall-ħażna tal-petrol fil-każ ta’ bejgħ ta’ petrol bl-imnut jew softwer speċifiku għall-bejgħ ta’ kuntratti tal-assigurazzjoni fil-każ ta’ aġenti tal-assigurazzjoni, sakemm dawn l-ispejjeżma jitħallsux kollha lura mill-prinċipal;
(g)
ma jwettaqx attivitajiet oħra fi ħdan l-istess suq tal-prodott meħtieġa mill-prinċipal, sakemm dawn l-attivitajiet ma jitħallsux kollha lura mill-prinċipal.
(17)
Din il-lista mhijiex eżawrjenti. Madankollu, fejn l-aġent daħal għal wieħed jew aktar mir-riskji jew spejjeż imsemmija fil-paragrafi (14), (15) u (16), l-akkordju bejn l-aġent u l-prinċipal ma jiġix kwalifikat bħala akkordju ta’ aġenzija. Il-kwistjoni ta’ riskju għandha tiġi vvalutata fuq bażi ta’ każ b’każ, u fid-dawl tar-realtà ekonomika tas-sitwazzjoni aktar milli tal-forma legali. Għal raġunijiet prattiċi, l-analiżi tar-riskju tista’ tibda b’valutazzjoni tar-riskji speċifiċi għall-kuntratt. Jekk l-aġent jidħol għal riskji speċifiċi għall-kuntratt, dan ikun biżżejjed sabiex jiġi konkluż li l-aġent hu distributur indipendenti. Għall-kuntrarju, jekk l-aġent ma jidħolx għal riskji speċifiċi għall-kuntratt, allura ikun meħtieġ li titkompla l-analiżi billi jiġu vvalutati r-riskji relatati mal-investimenti speċifiċi għas-suq. Fl-aħħar nett, jekk l-aġent ma jidħolx għal riskji speċifiċi għall-kuntratt u riskji relatati ma’ investimenti speċifiċi għas-suq, ir-riskji relatati ma’ attivitajiet oħra meħtieġa fi ħdan l-istess suq tal-prodott jistgħu jkunu jridu jiġu kkunsidrati.”
6
Skont il-punti 24 u 25 tal-imsemmija linji gwida:
“(24)
L-Artikolu 1(1) tar-Regolament [Nru 330/2010] jiddefinixxi ‘akkordju vertikali’ bħala ‘akkordju jew prattika miftiehma konkluż bejn żewġ impriżi jew aktar li kull waħda minnhom topera, għall-iskopijiet tal-akkordju jew tal-prattika miftiehma, f’livell differenti tal-katina ta’ produzzjoni jew ta’ distribuzzjoni, u li jirrigwarda l-kondizzjonijiet li taħthom il-partijiet jistgħu jixtru, ibiegħu jew ibiegħu mill-ġdid ċerti oġġetti jew servizzi’.”
(25)
Id-definizzjoni ta’ ‘akkordju vertikali’ imsemmija fil-paragrafu (24) għandha erba’ elementi ewlenin:
[…]
(ċ)
L-akkordju jew prattika miftiehma jkunu bejn impriżi li kull waħda minnhom topera, għall-għanijiet tal-akkordju, f’livell differenti tal-katina ta’ produzzjoni jew distribuzzjoni. Dan ifisser pereżempju li impriża tipproduċi materja prima li l-impriża l-oħra tuża fil-prodott tagħha, jew li l-ewwel ikun manifattur, it-tieni bejjiegħ bl-ingrossa u t-tielet bejjiegħ bl-imnut. Dan ma jipprekludix impriża milli tkun attiva f’aktar minn livell wieħed tal-katina ta’ produzzjoni jew distribuzzjoni;
[…]”
7
Il-punt 27 tal-imsemmija linji gwida jippreċiża:
“L-Artikolu 2(4) tar-Regolament [Nru 330/2010] jeskludi b’mod espliċitu mill-applikazzjoni tiegħu ‘akkordji vertikali konklużi bejn impriżi konkorrenti’. Il-ftehimiet vertikali bejn kompetituri huma ttrattati, fir-rigward tal-effetti ta’ kollużjoni possibbli tagħhom, fil-[Linji Gwida dwar il-ftehimiet ta’ kooperazzjoni orizzontali]. Madankollu, l-aspetti vertikali ta’ dawn il-ftehimiet għandhom jiġu evalwati fid-dawl ta’ dawn il-linji gwida. L-Artikolu 1(1)(c) tar-Regolament [Nru 330/2010] jiddefinixxi impriża konkorrenti bħala ‘kompetitur attwali jew potenzjali’. Żewġ kumpaniji huma ttrattati bħala kompetituri attwali jekk ikunu attivi fl-istess suq rilevanti. Kumpanija hija ttrattata bħala kompetitur potenzjali ta’ kumpanija oħra jekk, fin-nuqqas ta’ akkordju, fil-każ li jkun hemm żieda żgħira iżda permanenti fil-prezzijiet relattivi, x’aktarx li din l-ewwel kumpanija tagħmel, fi ħdan perjodu ta’ żmien qasir li normalment ma jaqbiżx sena, l-investimenti addizzjonali meħtieġa jew spejjeż oħra meħtieġa għal konverżjoni biex tidħol fis-suq rilevanti li fih il-kumpanija l-oħra tkun attiva. Din il-valutazzjoni trid tkun ibbażata fuq sisien realistiċi; is-sempliċi possibbilità teoretika li tidħol f’suq mhijiex biżżejjed. Distributur li jipprovdi speċifikazzjonijiet lill-manifattur sabiex jipproduċi oġġetti partikolari tal-marka tad-distributur ma għandux jitqies bħala manifattur ta’ oġġetti bħal dawn ta’ marka proprja.”
Id‑dritt Portugiż
8
L-Artikolu 9(1) tal-Lei no19/2012 – Aprova o novo regime jurídico da concorrência, revogando as Leis nos 18/2003, de 11 de junho, e 39/2006, de 25 de agosto, e procede à segunda alteração à lei no 2/99, de 13 de janeiro (il-Liġi Nru 19/2012 li Tapprova s-Sistema Ġuridika l-Ġdida tal-Kompetizzjoni, Tirrevoka l-Liġijiet Nri 18/2003 tal‑11 ta’ Ġunju, u 39/2006 tal‑25 ta’ Awwissu, u Temenda Għat-Tieni Darba l-Liġi Nru 2/99 tat‑13 ta’ Jannar), tat‑8 ta’ Mejju 2012 (Diário da República, Serje I, Nruo89/2012 tat‑8 ta’ Mejju 2012, iktar ’il quddiem is-“SĠĠK”), jipprovdi:
“Huma pprojbiti l-ftehimiet bejn impriżi, il-prattiki miftiehma bejn impriżi u d-deċiżjonijiet ta’ assoċjazzjonijiet ta’ impriżi li għandhom bħala għan jew bħala riżultat li jipprekludu, li joħolqu distorsjoni jew li jirrestrinġu b’mod sinjifikattiv il-kompetizzjoni fuq is-suq nazzjonali kollu jew parti minnu […]”
Il‑kawża prinċipali u d‑domandi preliminari
9
Mit-talba għal deċiżjoni preliminari jirriżulta li Modelo Continente u MC retail jagħmlu parti minn grupp ta’ kumpanniji tal-injam, it-turiżmu u l-enerġija, b’organizzazzjoni taħt l-awspiċji ta’ holdings u ta’ sottoholdings, strutturati skont is-settur ta’ attività u/jew il-qasam tan-negozju (iktar ’il quddiem il-“Grupp Sonae”).
10
Fi ħdan dan il-grupp, Modelo Continente hija attiva fis-settur tad-distribuzzjoni ta’ prodotti tal-ikel u ta’ konsum kbir fil-Portugall. Hija topera direttament jew indirettament, permezz ta’ holdings, grupp ta’ ħwienet li joperaw taħt l-ismijiet Continente, Continente Modelo u Continente Bom Dia. Mc retail, li l-għan tagħha kien l-immaniġġjar ta’ ishma, kienet attiva, meta seħħew il-fatti fil-kawża prinċipali, fis-settur tad-distribuzzjoni bl-imnut. Hija kellha 100 % tal-kapital ta’ Modelo Continente Hipermercados.
11
EDP Energias u EDP Comercial jifformaw parti minn konglomerat Portugiż li l-kumpannija omm tiegħu hija EDP Energias, attiva, b’mod partikolari, fis-settur tal-produzzjoni u tal-provvista tal-elettriku u tal-gass naturali fil-Portugall (iktar ’il quddiem il-“Grupp EDP”). Il-Grupp EDP huwa l-ikbar attur Portugiż fis-swieq tal-produzzjoni, tad-distribuzzjoni u tal-provvista tal-elettriku, it-tielet attur għall-produzzjoni tal-elettriku u wieħed mill-ikbar distributuri tal-gass fil-peniżola Iberika.
12
Fil‑5 ta’ Jannar 2012, EDP Comercial u Modelo Continente kkonkludew ftehim ta’ sħubija li kien jiddefinixxi t-termini u l-kundizzjonijiet tal-“Pjan EDP Continente”. Dan il-ftehim kien intiż li jattira klijenti, jistimula l-bejgħ u joffri skontijiet lill-konsumaturi. Fid-data tal-konklużjoni tal-imsemmi ftehim, dawn iż-żewġ kumpanniji ma kinux f’sitwazzjoni ta’ kompetizzjoni effettiva fis-swieq distinti tal-bejgħ bl-imnut ta’ prodotti tal-ikel u ta’ konsum kbir kif ukoll tal-provvista tal-elettriku u tal-gass naturali fil-Portugall.
13
Il-klawżola 2.1 tal-ftehim ta’ sħubija kienet tiddefinixxi l-għan u l-portata tiegħu billi kienet tipprevedi, essenzjalment, li jiġi ffavorit l-iżvilupp tal-attivitajiet ta’ provvista tal-elettriku minn EDP Comercial, u ta’ distribuzzjoni bl-imnut ta’ prodotti tal-ikel minn Modelo Continente f’hypermarkets u f’supermarkets differenti kif ukoll fi stabbilimenti kummerċjali operati minn kumpanniji oħra affiljati mal-Grupp Sonae.
14
Minn perspettiva kummerċjali, il-“Pjan EDP Continente” kien jipprevedi skontijiet fuq il-prezzijiet tal-elettriku li kienu rriżervati għall-klijenti li kellhom il-“kard Continente”, kard ta’ skont maħruġa minn Modelo Continente fil-kuntest ta’ programm ta’ lealtà.
15
Minbarra ż-żamma ta’ din il-kard, il-klijenti li kienu jixtiequ jissottoskrivu għall-“Pjan EDP Continente” kellhom jiffirmaw kuntratt ta’ provvista tal-elettriku b’vultaġġ baxx ma’ EDP Comercial taħt skema liberalizzata fil-Portugall. Dawn il-klijenti b’hekk kienu jibbenefikaw minn skont ta’ 10 % fuq il-konsum tal-elettriku tagħhom. Dan l-iskont kien jirriżulta fil-ħruġ ta’ kupuni ta’ skont li jikkorrispondu għall-ammont ta’ dan l-iskont u kkreditati fuq il-kard Continente tal-klijenti kkonċernati. Dawn tal-aħħar setgħu għalhekk jużawhom sabiex jixtru fl-istabbilimenti msemmija fil-klawżola 2.1 tal-ftehim ta’ sħubija inkwistjoni fil-kawża prinċipali.
16
Inizjalment, l-ammont tal-iskontijiet kien kompletament sostnut minn EDP Comercial. Modelo Continente kellha toħroġ kull xahar nota ta’ debitu għall-ammont tal-kupuni maħruġa u effettivament attivati matul ix-xahar preċedenti, liema nota kellha titħallas fl-aħħar tax-xahar li fih kull fattura kienet maħruġa. Madankollu, skont iż-żieda fil-kummerċ fl-istabbilimenti tal-Grupp Sonae u ż-żieda fid-dħul mill-bejgħ b’riżultat tal-“Pjan EDP Continente”, kien previst li Model Continente ssostni parti mill-iskontijiet mogħtija.
17
L-ispejjeż l-oħra tas-sħubija, relatati mar-reklamar, mal-marketing, mal-komunikazzjoni u mal-proċeduri ta’ difiża, kienu sostnuti f’partijiet indaqs minn EDP Comercial u Modelo Continente.
18
Il-klawżola 12.1 tal-ftehim ta’ sħubija inkwistjoni fil-kawża prinċipali, bit-titolu “Esklużività”, kienet tipprovdi:
“Matul il-perijodu ta’ dan il-ftehim, u matul perijodu ta’ sena wara x-xoljiment tiegħu, Modelo Continente tobbliga ruħha li:
a)
ma tiżviluppax, direttament jew permezz ta’ kumpannija li fiha Sonae Investimentos SGPS SA għandha parteċipazzjoni maġġoritarja, l-attività ta’ provvista ta’ elettriku u ta’ gass naturali fil-Portugall kontinentali;
b)
ma tinnegozjax jew tistabbilixxi, ma’ kwalunkwe fornitur ta’ elettriku jew ta’ gass naturali li ma huwiex f’relazzjoni ta’ kontroll jew ta’ grupp ma’ EDP Comercial […], ftehimiet ta’ sħubija, ta’ koimpriżi, ftehim ta’ prinċipju, ta’ kampanji pubbliċitarji jew oħrajn, li għandhom bħala għan jew bħala riżultat l-għoti ta’ skontijiet jew vantaġġi oħra finanzjarji marbuta mal-elettriku jew mal-gass naturali, irrispettivament mill-modalitatjiet tagħhom.
[…]”
19
Skont il-klawżola 12.2 ta’ dan il-ftehim, EDP Comercial ikkommettiet ruħha għal obbligi simili fir-rigward tas-suq tad-distribuzzjoni bl-imnut ta’ prodotti tal-ikel fil-Portugall kontinentali.
20
Il-ftehim ta’ sħubija inkwistjoni fil-kawża prinċipali baqa’ fis-seħħ sal‑31 ta’ Diċembru 2012, minkejja li l-adeżjoni tal-konsumaturi mal-“Pjan EDP Continente” kienet miftuħa biss bejn id‑9 ta’ Jannar 2012 u l‑4 ta’ Marzu 2012.
21
Is-sottoskrizzjoni għal kuntratti ta’ provvista tal-elettriku kienet miftuħa f’network ta’ 180 spazju kummerċjali operat minn Modelo Continente, li l-provvista tiegħu kienet maqsuma bejn EDP Comercial u Modelo Continente. 146775 klijent issottoskrivew għall-“Pjan EDP Continente”, li minnhom 137144 baqgħu kuntrattwalment marbuta ma’ EDP Comercial matul u wara t-tmiem tal-kampanja.
22
L-ammont ta’ skontijiet li minnu bbenefikaw il-membri tal-“Pjan EDP Continente” tela’ għal EUR 6907354, u r-rata ta’ attivazzjoni totali tal-kupuni laħqet madwar EUR 6024252. Minn dan l-ammont, l-ammont ta’ EUR 1795912 kien sostnut minn Modelo Continente.
23
Il-qorti tar-rinviju tindika li l-ftehim ta’ sħubija inkwistjoni fil-kawża prinċipali kkoinċida ma’ fażi kruċjali tal-proċess ta’ liberalizzazzjoni tas-suq tal-provvista tal-elettriku fil-Portugall, peress li t-tariffi rregolati għall-vultaġġ baxx normali kienu jiskadu fi tmiem is-sena 2012. Il-Grupp EDP għalhekk ipprova jaqbad numru kbir ta’ klijenti fis-suq nazzjonali liberalizzat, billi pprofitta minn perijodu li fih dan is-suq kien għadu ma laħaqx il-quċċata fir-rigward tat-tranżizzjoni tal-klijenti ta’ vultaġġ baxx.
24
F’dan ir-rigward, mit-talba għal deċiżjoni preliminari jirriżulta li l-proċess ta’ liberalizzazzjoni tal-provvista tal-elettriku fil-Portugall seħħ b’mod progressiv b’effett mill‑1995. Il-qafas regolamentari Portugiż applikabbli għall-kummerċjalizzazzjoni tal-enerġija elettrika ffavorixxa, sa mill‑1995, sistema ta’ kompetizzjoni ħielsa f’dan is-settur, billi ssemplifika l-kundizzjonijiet legali għall-aċċess u għall-eżerċizzju tal-attività ta’ provvista tal-elettriku, li hija suġġetta biss għal reġistrazzjoni iktar milli għal liċenzja, u b’hekk ġie ffavorit id-dħul ta’ operaturi indipendenti.
25
Il-qorti tar-rinviju tippreċiża li, fl‑2006, il-Portugall stabbilixxa perijodu tranżitorju li matulu l-konsumaturi setgħu jagħżlu bejn is-suq regolamentat u s-suq liberalizzat abbażi biss tal-inċentività u tal-attrazzjoni kummerċjali tal-offerti, mingħajr ebda piż jew restrizzjoni regolamentari.
26
B’effett mill‑1 ta’ Jannar 2011, it-tariffi rregolati applikabbli għall-klijenti finali għall-provvista tal-elettriku b’vultaġġ għoli ħafna, b’vultaġġ għoli u b’vultaġġ medju kif ukoll b’vultaġġ baxx speċifiku, tħassru. It-tariffi rregolati applikabbli għall-provvista tal-elettriku b’vultaġġ baxx (ħwienet żgħar/djar) tħassru, mill‑1 ta’ Lulju 2012, għall-klijenti finali b’saħħa kuntrattwali ta’ 10.35 kVA jew iktar u, mill‑1 ta’ Jannar 2013, għall-klijenti b’saħħa kuntrattwali ta’ inqas minn 10.35 kVA. Wara dawn id-dati, il-konklużjoni ta’ kuntratti ġodda setgħet issir biss fis-suq liberalizzat. Madankollu, ġew stabbiliti mekkaniżmi tariffarji tranżitorji għall-konsumaturi li ma kinux għażlu, f’dawn l-aħħar dati, li jidħlu f’kuntratt fis-suq liberalizzat. Tariffi ddefiniti mill-Entidade Reguladora dos Serviços Energéticos (l-Awtorità ta’ Regolamentazzjoni tas-Servizzi tal-Enerġija, il-Portugall) kellhom japplikaw għal dawn il-konsumaturi, bi prezzijiet miżjuda sabiex tiġi ffavorita t-tranżizzjoni lejn is-suq liberalizzat. L-aħħar waħda minn dawn l-iskemi tranżitorji skadiet fil‑31 ta’ Diċembru 2017.
27
Skont il-qorti tar-rinviju, f’dan il-kuntest, il-Grupp Sonae żviluppa bejn l‑2002 u l‑2008 attività fis-suq tal-provvista tal-elettriku fil-Portugall, permezz ta’ sħubija ma’ Endesa, attur storiku fi Spanja fis-suq tal-produzzjoni u tal-provvista tal-elettriku. Din is-sħubija ħadet il-forma ta’ impriża konġunta, stabbilita fl‑1 ta’ Mejju 2002, Sodesa – Comercialização de Energia SA (iktar ’il quddiem “Sodesa”), miżmuma 50 % minn kull waħda mill-kumpanniji parteċipanti, bil-għan tal-provvista tal-elettriku u servizzi fis-suq liberalizzat Portugiż.
28
F’Mejju 2007, il-Grupp EDP tilef ishma mis-suq fis-suq liberalizzat tal-provvista tal-elettriku fil-Portugall. Il-kompetituri tiegħu, bħal Sodesa u Unión Fenosa, laħqu ishma mis-suq akkumulati ta’ iktar minn 50 % tal-klijenti li għażlu li jbiddlu fornitur. Dan it-telf ta’ ishma mis-suq kien madankollu limitat għas-segment industrijali.
29
Barra minn hekk, mis-sena 2004, Modelo Continente u Petróleos de Portugal – Petrogal SA, operatur preżenti, b’mod partikolari, fis-suq tal-provvista tal-elettriku fil-Portugall u fis-suq tal-provvista tal-fjuwil, żviluppaw sħubija li tagħti skontijiet lill-klijenti komuni. Barra minn hekk, il-Grupp Sonae ilu attiv, sa mill‑2009, fis-suq tal-produzzjoni tal-elettriku permezz ta’ pannelli fotovoltajċi installati fuq il-bjut tal-bini f’użu.
30
Permezz ta’ deċiżjoni tal‑4 ta’ Mejju 2017, l-AdC imponiet fuq ir-rikorrenti fil-kawża prinċipali multi għall-ksur tal-Artikolu 9 tas-SĠĠK, li jirriproduċi, essenzjalment, l-Artikolu 101 TFUE.
31
Skont l-AdC, il-ksur tad-dritt tal-kompetizzjoni kien jikkonsisti fil-konklużjoni ta’ ftehim ta’ sħubija bejn dawn l-impriżi li kien intiż li jaqsam is-swieq, fil-forma ta’ klawżola ta’ nuqqas ta’ kompetizzjoni, fis-swieq tal-provvista tal-elettriku, tal-gass naturali u tad-distribuzzjoni bl-imnut tal-prodotti tal-ikel, li t-tlieta li huma jinsabu fil-Portugall kontinentali. Barra minn hekk, dan il-ftehim ġie implimentat f’mument kruċjali tal-proċess ta’ liberalizzazzjoni tas-suq nazzjonali tal-provvista tal-elettriku, fatt li kien saħħaħ in-natura antikompetittiva tal-ftehim.
32
Barra minn hekk, l-AdC qieset, b’mod partikolari, li l-ftehim ta’ sħubija inkwistjoni fil-kawża prinċipali la jikkostitwixxi kuntratt ta’ aġenzija u lanqas ftehim vertikali għall-finijiet tal-applikazzjoni tar-regoli tal-kompetizzjoni, u li ma setax jiġi eskluż li l-klawżola 12.1(a) u l-klawżola 12.2 ta’ dan il-ftehim jaqgħu taħt “kooperazzjoni orizzontali”. Għalhekk, il-klawżola ta’ nuqqas ta’ kompetizzjoni inkluża f’dan il-ftehim kellha tiġi kklassifikata bħala restrizzjoni minħabba l-għan u kienet tikkostitwixxi ksur tal-projbizzjoni stabbilita fl-Artikolu 9 tas-SĠĠK.
33
Wara rikors ippreżentat mir-rikorrenti fil-kawża prinċipali, it-Tribunal da Concorrência, Regulação e Supervisão (il-Qorti tal-Kompetizzjoni, tar-Regolazzjoni u tal-Kontroll, il-Portugall) ikkonfermat, permezz ta’ sentenza tat‑30 ta’ Settembru 2020, id-deċiżjoni ta’ sanzjoni inkwistjoni fil-kawża prinċipali, iżda naqqset b’ 10 % l-ammont tal-multi imposti. Sabiex tikkonstata l-eżistenza ta’ restrizzjoni tal-kompetizzjoni minħabba l-għan, dik il-qorti, b’mod partikolari, ħadet inkunsiderazzjoni l-attivitajiet ta’ Grupp Sonae fis-swieq tal-produzzjoni u tal-provvista ta’ elettriku qabel u matul l-implimentazzjoni tal-ftehim ta’ sħubija.
34
Ir-rikorrenti fil-kawża prinċipali kif ukoll l-AdC appellaw minn dik is-sentenza quddiem it-Tribunal da Relação de Lisboa (il-Qorti tal-Appell ta’ Lisbona, il-Portugall), li hija l-qorti tar-rinviju.
35
Il-qorti tar-rinviju għandha dubji dwar jekk il-ftehim ta’ sħubija inkwistjoni fil-kawża prinċipali u, b’mod iktar partikolari, il-klawżola ta’ nuqqas ta’ kompetizzjoni inkluża fih setgħux ikollhom effett negattiv fuq il-kompetizzjoni għas-swieq ikkonċernati. F’dan ir-rigward, hija tenfasizza li r-rikorrenti fil-kawża prinċipali ma kinux f’sitwazzjoni ta’ kompetizzjoni effettiva f’dawn is-swieq. Barra minn hekk, hija tikkonstata l-assenza ta’ elementi li jistgħu juru l-eżistenza ta’ preparamenti jew ta’ investimenti sinjifikattivi u suffiċjenti minn Modelo Continente jew mill-kumpanniji li jagħmlu parti mill-Grupp Sonae.
36
Il-qorti tar-rinviju tistaqsi wkoll dwar il-kundizzjonijiet meħtieġa sabiex tali ftehim ikun jista’ jiġi kklassifikat bħala restrizzjoni tal-kompetizzjoni minħabba l-għan, għall-kuntrarju ta’ restrizzjoni tal-kompetizzjoni minħabba r-riżultat, peress li l-konsumaturi kisbu ċerti vantaġġi minnu.
37
Hija tfakkar li, skont il-ġurisprudenza reċenti tal-Qorti tal-Ġustizzja, huwa possibbli li l-preżunzjoni li skontha ċerti prattiki suffiċjentement restrittivi minħabba l-għan tagħhom sabiex ikunu serjament dannużi għall-kompetizzjoni jipproduċu riżultati antikompetittivi tiġi mwarrba meta l-ftehimiet ikunu intiżi għal għanijiet leġittimi u proporzjonati jew meta jintwerew għanijiet jew riżultati favur il-kompetizzjoni. Hija tistaqsi, barra minn hekk, jekk il-ftehim ta’ sħubija inkwistjoni fil-kawża prinċipali jistax jiġi kklassifikat bħala kuntratt ta’ aġenzija u għalhekk jevita, b’applikazzjoni tad-dispożizzjoni nazzjonali ekwivalenti għall-Artikolu 101(3) TFUE, il-projbizzjoni prevista fl-Artikolu 101(1) TFUE.
38
F’dawn iċ-ċirkustanzi, it-Tribunal da Relação de Lisboa (il-Qorti tal-Appell ta’ Lisbona) iddeċidiet li tissospendi l-proċeduri u tagħmel id-domandi preliminari segwenti lill-Qorti tal-Ġustizzja:
“1)
L-Artikolu 101 TFUE, li minnu huwa ispirat l-Artikolu 9 [tas-SĠĠK], għandu jiġi interpretat fis-sens li jippermetti l-klassifikazzjoni ta’ klawżola ta’ nonkompetizzjoni, bħal dawk inklużi fl-Artikoli 12.1 u 12.2 […] tal-Ftehim ta’ Sħubija [inkwistjoni fil-kawża prinċipali] bħala ftehim ta’ restrizzjoni minħabba l-għan, konkluż bejn fornitur tal-elettriku u bejjiegħ tal-ikel bl-imnut li jopera hypermarkets u supermarkets, li jkollu bħala għan l-għoti ta’ skontijiet lill-klijenti li fl-istess waqt jissottoskrivu għal Pjan Tariffarju għall-Enerġija speċifiku tal-fornitur tal-elettriku, disponibbli fil-Portugall kontinentali, u li għandhom karta ta’ fedeltà tal-bejjiegħ tal-ikel bl-imnut, liema skontijiet jistgħu jingħataw biss f’xiri ta’ prodotti fl-istabbilimenti ta’ dan il-bejjiegħ jew ta’ kumpanniji konnessi miegħu, meta dan il-ftehim ikun jinkludi klawżoli oħra li jipprovdu li l-għan tiegħu kien li jissaħħaħ l-eżerċizzju tal-attivitajiet tal-kumpanniji kkonċernati […] u meta jkun intwera li l-konsumaturi jiksbu vantaġġi […], mingħajr analiżi tal-effetti konkreti ta’ ħsara għall-kompetizzjoni li jirriżultaw mill-imsemmija klawżoli 12.1 u 12.2?
2)
L-Artikolu 101(1) TFUE jista’ jiġi interpretat fis-sens li ftehim li ma jiġux eżerċitati ċerti attivitajiet ekonomiċi u li jikkorrispondi għal allegat tqassim ta’ swieq bejn żewġ impriżi jista’ jitqies bħala restrizzjoni tal-kompetizzjoni minħabba l-għan meta dan ikun konkluż bejn entitajiet li ma huma kompetituri attwali jew potenzjali f’ebda wieħed mis-swieq koperti mill-obbligu msemmi, anki jekk is-swieq koperti mill-istess obbligu jistgħu jitqiesu li huma liberalizzati jew mingħajr ostakoli legali għad-dħul li ma jistgħux jiġu megħluba?
3)
L-Artikolu 101(1) TFUE jista’ jiġi interpretat fis-sens li fornitur tal-elettriku u bejjiegħ tal-ikel bl-imnut li jopera hypermarkets u supermarkets li kkonkludew ftehim bejniethom intiż għall promozzjoni reċiproka tat-twettiq tan-negozju tagħhom u għal żieda fil-bejgħ tal-prodotti tal-parti l-oħra (u, fil-każ tal bejjiegħ tal-ikel bl-imnut, ta’ kumpanniji li fihom il kumpannija parent tiegħu jkollha sehem maġġoritarju), għandhom jitqiesu bħala kompetituri potenzjali meta l-bejjiegħ tal-ikel bl-imnut u dawn il-kumpanniji tal-aħħar li għandhom konnessjoni miegħu ma kinux jeżerċitaw, fid-data ta’ konklużjoni tal-Ftehim, l-attività ta’ fornitur tal-elettriku, fis-suq ġeografiku inkwistjoni jew fi kwalunkwe suq ieħor, u meta ma jkunx ġie pprovat fil-proċedura li huma kellhom l-intenzjoni jeżerċitaw dik l-attività hemmhekk jew li kienu ħadu passi preparatorji għall eżerċizzju tal-istess attività?
4)
Ir-risposta għad-domanda preċedenti tibqa’ valida jekk kumpannija oħra li fiha kumpannija parent tal-bejjiegħ tal-ikel bl imnut li huwa parti fil-Ftehim ikollha sehem maġġoritarju (iżda mingħajr ma ebda waħda minn dawn iż-żewġ entitajiet tkun ġiet akkużata jew ikkundannata mill-[AdC] u mingħajr ma kienet parti fil-proċedura quddiem din il-qorti), li ma kinitx taqa’ taħt il-kamp ta’ applikazzjoni suġġettiv tal-obbligu ta’ nonkompetizzjoni, kellha sehem ta’ 50 % f’entità terza li eżerċitat attivitajiet ta’ provvista tal-elettriku fil-Portugall, li waqfu tliet snin u nofs qabel il-konklużjoni tal-Ftehim bil-ħall ta’ din tal-aħħar?
5)
Ir-risposta għad-domanda preċedenti tkun l-istess jekk l-impriża ta’ bejgħ bl-imnut li hija parti fil-Ftehim tipproduċi l-elettriku permezz ta’ installazzjonijiet ta’ miniġenerazzjoni u ta’ mikroġenerazzjoni li jinsabu fuq is-soqfa tal-istabbilimenti tagħha iżda fejn l-elettriku kollu prodott jiġi kkonsenjat, bi prezzijiet irregolati, lill-Fornitur tal-Aħħar Istanza?
6)
Ir-risposta għar-raba’ domanda tibqa’ valida jekk l-impriża ta’ bejgħ bl-imnut li hija parti fil-Ftehim tkun ikkonkludiet kuntratt ieħor ta’ kooperazzjoni kummerċjali, tmien snin qabel id-data ta’ dan il-ftehim, (u li jkun għadu fis-seħħ, fid-data tal-Ftehim) ma’ terz, fornitur ta’ kombustibbli likwidi, li jkun intiż għall-għoti ta’ skontijiet reċiproċi fir-rigward tax-xiri ta’ dawn il-prodotti u tal prodotti mibjugħin fil-hypermarkets u fis-supermarkets tal impriża, li fiha l-impriża li hija l-parti l-oħra fil-kuntratt, min naħa tagħha, minbarra li hija fornitur ta’ kombustibbli likwidi hija wkoll fornitur tal-elettriku fil-Portugall kontinentali, u fejn ma ntweriex li l-partijiet, fid-data tal-konklużjoni tal-Ftehim, kellhom l-intenzjoni jew ħadu passi preparatorji biex jestendu l-imsemmi kuntratt għall-provvista tal-elettriku?
7)
Ir-risposta għar-raba’ domanda tibqa’ valida jekk kumpannija oħra li fiha kumpannija parent tal-bejjiegħ tal-ikel bl-imnut li huwa parti fil-Ftehim ikollha sehem maġġoritarju (iżda wkoll mingħajr ma ebda waħda minn dawn iż-żewġ entitajiet tkun ġiet akkużata jew ikkundannata mill-[AdC] jew mingħajr ma kienet parti fil-proċedura quddiem din il-qorti), li ma kinitx taqa’ taħt il-kamp ta’ applikazzjoni suġġettiv tal-obbligu ta’ nonkompetizzjoni, kienet tipproduċi elettriku f’ċentrali ta’ koġenerazzjoni iżda li fiha l-elettriku kollu prodott kien jiġi kkonsenjat, bi prezzijiet irregolati, lill-Fornitur tal-Aħħar Istanza?
8)
Fil-każ ta’ risposta fl-affermattiv għad-domandi preċedenti, l Artikolu 101(1) TFUE għandu jiġi interpretat fis-sens li klawżola li tipprekludi lill-imsemmi bejjiegħ tal-ikel bl-imnut, għall-perijodu ta’ applikabbiltà tal-Ftehim u għas-sena immedjatament segwenti, milli jeżerċita attivitajiet ta’ provvista ta’ elettriku waħdu jew permezz ta’ kumpannija li fiha kumpannija parent tiegħu ikollha sehem maġġoritarju u li hija parti fil-proċedura, fit-territorju kopert mill-Ftehim, tista’ titqies bħala restrittiva minħabba l-għan?
9)
Il-kunċett ta’ ‘kompetitur potenzjali’, fis-sens tal-Artikolu 101 TFUE [u] tal-Artikolu 1(1)(c) tar-Regolament [Nru 330/2010], għandu jiġi interpretat fis-sens li jinkludi impriża marbuta bi klawżola ta’ nonkompetizzjoni li tkun preżenti f’suq ta’ prodott għalkollox distint minn dak tal-parti l-oħra fil-ftehim, meta fil-proċess quddiem il-qorti nazzjonali ma jkunux jeżistu indizji konkreti (bħal proġetti, investimenti jew tħejjijiet oħra) li, qabel u fl-assenza ta’ din il-klawżola, l-impriża inkwistjoni setgħet tidħol fis-suq tal-parti l-oħra f’perijodu qasir ta’ żmien, u meta lanqas ma ntwera li tali impriża, qabel u fl-assenza ta’ din il klawżola, kienet ipperċepita mill-parti l-oħra fil-kuntratt bħala kompetitur potenzjali fis-suq inkwistjoni?
10)
L-Artikolu 101(1) TFUE jista’ jiġi interpretat fis-sens li s-sempliċi fatt li ftehim ta’ kollaborazzjoni [inkwistjoni fil-kawża prinċipali] bejn impriża attiva fis-suq tal elettriku u impriża attiva fil-bejgħ bl-imnut kemm ta’ ikel kif ukoll ta’ prodotti mhux tal-ikel għal konsum domestiku, għall promozzjoni reċiproka tal-attivitajiet rispettivi tagħhom (li fl-ambitu tiegħu, fost oħrajn, l-ewwel impriża tagħti skontijiet lill klijenti tagħha fuq il-konsum tagħhom tal-elettriku li t-tieni impriża tapplika fuq il-prezz tax-xiri magħmul minn dawn il klijenti fil-ħwienet), jinkludi klawżola li tgħid li ż-żewġ partijiet ma għandhomx jikkompetu kontra xulxin u li ma għandhomx jikkonkludu ftehim simili ma’ kompetituri ta’ waħda jew tal-oħra, ifisser li l-għan ta’ din il-klawżola huwa r-restrizzjoni tal kompetizzjoni fis-sens tal-Artikolu 101(1) TFUE meta:
–
il-portata ratione temporis tal-klawżola inkwistjoni (perijodu ta’ sena mill-ftehim, inkrementat b’sena ulterjuri) tikkoinċidi mal-perijodu ddefinit fl-istess ftehim, li matulu l-partijiet ma humiex awtorizzati jużaw sigrieti kummerċjali jew għarfien espert miksub fl-ambitu tal-implimentazzjoni tal kollaborazzjoni fi proġetti ma’ terzi;
–
il-portata ġeografika tal-klawżola hija limitata għall-portata ġeografika tal-ftehim;
–
il-kamp ta’ applikazzjoni suġġettiv tal-klawżola jkun limitat għall-partijiet tal-ftehim u għall-impriżi li fihom dawn ikollhom sehem maġġoritarju u għall-impriżi l-oħra tal-istess grupp li wkoll ikollhom fil-pussess tagħhom u/jew joperaw stabbilimenti ta’ bejgħ koperti mill-ftehim;
–
il-portata suġġettiva tal-klawżola teskludi l-maġġoranza kbira tal-kumpanniji li jappartjenu għall-istess grupp ekonomiku tal-partijiet, li, għalhekk, ma humiex marbuta mill-klawżola u jistgħu jikkompetu mal-parti l-oħra matul u wara ż-żmien li fih il-ftehim ikun fis-seħħ;
–
l-impriżi koperti mill-klawżola ta’ nonkompetizzjoni jkunu preżenti fi swieq ta’ prodotti għalkollox distinti u ma jkunx ġie pprovat li, fil-mument tal-konklużjoni tal-ftehim, kienu żviluppaw proġetti jew pjanijiet, jew wettqu investimenti jew ħadu passi preparatorji oħra, biex jidħlu fis-suq tal prodott tal-parti l-oħra?
11)
Il-kunċett ta’ ‘ftehim vertikali’ fis-sens tal-Artikolu 101(1) TFUE [u] tal-Artikolu 1(1)(a) tar-Regolament [Nru 330/2010] għandu jiġi interpretat fis-sens li jkopri ftehim bil-karatteristiċi deskritti fid domandi preċedenti, li fl-ambitu tiegħu l-partijiet jinsabu preżenti fis-swieq ta’ prodotti għalkollox distinti u li ma ġiex ipprovat li kienu għamlu, qabel u fl-assenza tal-ftehim, proġetti, investimenti jew pjanijiet biex jidħlu fis-suq tal-prodotti tal-parti l oħra, iżda li fl-ambitu tiegħu, għall-iskopijiet tal-ftehim inkwistjoni, iqiegħdu għad-dispożizzjoni reċiproka ta’ xulxin in networks kummerċjali rispettivi tagħhom, il-saħħa ta’ bejgħ tagħhom u l-għarfien espert tagħhom biex jippromwovu, jiksbu u jżidu l-klijentela u n-negozju tal-parti l-oħra?”
Fuq il‑ġurisdizzjoni tal‑Qorti tal‑Ġustizzja u fuq l‑ammissibbiltà tad‑domandi preliminari
39
Fir-rigward, l-ewwel, tal-ġurisdizzjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja, għandu jiġi rrilevat li r-rikorrenti fil-kawża prinċipali ġew ikkundannati b’applikazzjoni tad-dritt Portugiż, jiġifieri abbażi tas-SĠĠK, u mhux taħt dispożizzjoni tad-dritt tal-Unjoni. Madankollu, il-qorti tar-rinviju tosserva li d-dispożizzjonijiet nazzjonali rilevanti jirriproduċu, essenzjalment, l-Artikolu 101 TFUE u li dawn huma interpretati bl-istess mod bħal din id-dispożizzjoni tad-dritt tal-Unjoni, fid-dawl tal-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja.
40
Skont ġurisprudenza stabbilita, fil-kuntest tal-proċedura prevista fl-Artikolu 267 TFUE, il-Qorti tal-Ġustizzja ma għandhiex ġurisdizzjoni sabiex tinterpreta d-dritt nazzjonali, peress li dan huwa esklużivament il-kompitu tal-qorti tar-rinviju. (ara, f’dan is-sens, is-sentenzi tal‑1 ta’ Diċembru 1965, Dekker_33/65, EU:C:1965:118, p. 1116, kif ukoll tat‑30 ta’ Jannar 2020, Generics (UK) et, C‑307/18, EU:C:2020:52, punt 25).
41
Madankollu l-Qorti tal-Ġustizzja għandha ġurisdizzjoni sabiex tagħti deċiżjoni fuq talba għal deċiżjoni preliminari li tkun tirrigwarda dispożizzjonijiet tad-dritt tal-Unjoni, f’sitwazzjonijiet li fihom, għalkemm il-fatti inkwistjoni fil-kawża prinċipali ma jkunux jaqgħu direttament taħt il-kamp ta’ applikazzjoni ta’ dan id-dritt, id-dispożizzjonijiet tal-imsemmi dritt ikunu saru applikabbli mid-dritt nazzjonali minħabba riferiment minn dan tal-aħħar għall-kontenut tagħhom (ara, f’dan is-sens, is-sentenzi tat‑18 ta’ Ottubru 1990, Dzodzi, C‑297/88 u C‑197/89, EU:C:1990:360, punti 41 u 42, kif ukoll tat‑30 ta’ Jannar 2020, Generics (UK) et, C‑307/18, EU:C:2020:52, punt 26).
42
Fil-fatt, meta leġiżlazzjoni nazzjonali tkun tikkonforma ruħha, għas-soluzzjonijiet li din toffri għal sitwazzjonijiet purament interni, ma’ dawk adottati mid-dritt tal-Unjoni, sabiex, pereżempju, jiġu evitati distorzjonijiet eventwali tal-kompetizzjoni, jew ukoll sabiex tkun żgurata proċedura unika f’sitwazzjonijiet paragunabbli, ikun jeżisti interess ċert tal-Unjoni li, sabiex jiġu evitati diverġenzi f’interpretazzjonijiet futuri, id-dispożizzjonijiet jew il-kunċetti meħuda mid-dritt tal-Unjoni jingħataw interpretazzjoni uniformi, indipendentement miċ-ċirkustanzi li fihom huma jkollhom japplikaw (ara, f’dan is-sens, is-sentenzi tat‑18 ta’ Ottubru 1990, Dzodzi, C‑297/88 u C‑197/89, EU:C:1990:360, punt 37, kif ukoll tat‑30 ta’ Jannar 2020, Generics (UK) et, C‑307/18, EU:C:2020:52, punt 27).
43
Issa, f’dan il-każ, hekk kif jirriżulta mill-informazzjoni kkomunikata mill-qorti tar-rinviju, l-Artikolu 9 tas-SĠĠK jirriproduċi s-sustanza tal-Artikolu 101 TFUE u huwa applikat mill-awtoritajiet nazzjonali kompetenti kif ukoll mill-qrati nazzjonali b’mod konformi ma’ din l-aħħar dispożizzjoni.
44
Minn dan isegwi li l-Qorti tal-Ġustizzja għandha ġurisdizzjoni sabiex tirrispondi għad-domandi preliminari.
45
It-tieni, fir-rigward tal-ammissibbiltà tad-domandi preliminari, għandu jitfakkar li r-rinviju għal deċiżjoni preliminari, li huwa strument ta’ kooperazzjoni bejn il-Qorti tal-Ġustizzja u l-qrati nazzjonali, huwa msejjes fuq djalogu bejn qorti u oħra. Għalkemm hija l-qorti tar-rinviju li għandha tevalwa jekk l-interpretazzjoni ta’ dispożizzjoni legali tal-Unjoni hijiex neċessarja sabiex hija tkun tista’ ssolvi t-tilwima mressqa quddiemha, fid-dawl tal-mekkaniżmu tal-proċedura prevista fl-Artikolu 267 TFUE, hija wkoll l-imsemmija qorti li għandha tiddeċiedi b’liema mod għandhom jiġu fformulati dawn id-domandi. Għalkemm l-istess qorti hija libera li tistieden lill-partijiet fit-tilwima mressqa quddiemha sabiex jissuġġerixxu formulazzjonijiet li jistgħu jiġu adottati għall-formulazzjoni tad-domandi preliminari, madankollu hija l-istess qorti li, waħedha, għandha tiddeċiedi fl-aħħar mill-aħħar kemm il-forma kif ukoll il-kontenut tagħhom sentenza tad‑29 ta’ Ġunju 2023, Super Bock Bebidas, C‑211/22, EU:C:2023:529, punt 21 u l-ġurisprudenza ċċitata).
46
Id-domandi dwar l-interpretazzjoni tad-dritt tal-Unjoni magħmula mill-qorti nazzjonali fil-kuntest leġiżlattiv u fattwali li hija għandha r-responsabbiltà li tiddefinixxi, u li ma huwiex il-kompitu tal-Qorti tal-Ġustizzja li tivverifika l-eżattezza tiegħu, jibbenefikaw minn preżunzjoni ta’ rilevanza. Ir-rifjut tal-Qorti tal-Ġustizzja li tagħti deċiżjoni fuq domanda magħmula minn qorti nazzjonali huwa possibbli biss jekk ikun jidher b’mod manifest li l-interpretazzjoni mitluba tad-dritt tal-Unjoni ma għandha ebda rabta mar-realtà jew mas-suġġett tat-tilwima fil-kawża prinċipali, meta l-problema tkun ta’ natura ipotetika jew inkella meta l-Qorti tal-Ġustizzja ma jkollhiex il-punti ta’ fatt u ta’ liġi neċessarji sabiex tirrispondi b’mod utli għad-domandi li jkunu sarulha (sentenza tad‑29 ta’ Ġunju 2023, Super Bock Bebidas, C‑211/22, EU:C:2023:529, punt 22 u l-ġurisprudenza ċċitata).
47
F’dan l-aħħar rigward, għandu jitfakkar li, skont ġurisprudenza stabbilita, li issa hija riflessa fl-Artikolu 94(a) u (b) tar-Regoli tal-Proċedura tal-Qorti tal-Ġustizzja, in-neċessità li tingħata interpretazzjoni tad-dritt tal-Unjoni li tkun utli għall-qorti nazzjonali teżiġi li dik il-qorti tiddefinixxi l-kuntest fattwali u leġiżlattiv li taħtu jaqgħu d-domandi magħmula minnha jew li, minn tal-inqas, tispjega s-sitwazzjonijiet fattwali li fuqhom ikunu bbażati dawn id-domandi. Dawn ir-rekwiżiti japplikaw b’mod partikolari fil-qasam tal-kompetizzjoni, li huwa kkaratterizzat minn sitwazzjonijiet ta’ fatt u ta’ liġi kumplessi (sentenza tad‑29 ta’ Ġunju 2023, Super Bock Bebidas, C‑211/22, EU:C:2023:529, punt 23 u l-ġurisprudenza ċċitata).
48
Barra minn hekk, huwa indispensabbli, hekk kif jistipula l-Artikolu 94(c) tar-Regoli tal-Proċedura, li t-talba għal deċiżjoni preliminari tkun tinkludi l-espożizzjoni tar-raġunijiet li wasslu lill-qorti tar-rinviju jkollha dubji dwar l-interpretazzjoni jew dwar il-validità ta’ ċerti dispożizzjonijiet tad-dritt tal-Unjoni, kif ukoll ir-rabta li hija tistabbilixxi bejn dawn id-dispożizzjonijiet u l-leġiżlazzjoni nazzjonali applikabbli għat-tilwima fil-kawża prinċipali.
49
F’dan il-każ, fl-ispirtu ta’ kooperazzjoni inerenti għad-djalogu bejn qorti u oħra u sabiex il-Qorti tal-Ġustizzja tkun tista’ tagħti l-iktar deċiżjoni utli possibbli, kien ikun preferibbli li l-qorti tar-rinviju tesponi, b’mod iktar fil-qosor u ċar, il-perspettiva tagħha stess tat-tilwima mressqa quddiemha kif ukoll tal-kwistjonijiet ta’ liġi li fuqhom hija msejsa t-talba tagħha għal deċiżjoni preliminari tagħha iktar milli tirriproduċi, b’mod eċċessivament twil, diversi siltiet mid-dokumenti tal-proċess li tressaq quddiemha.
50
Bl-istess mod, hekk kif jirrilevaw, essenzjalment, il-Kummissjoni u l-Gvern Portugiż, għalkemm il-qorti tar-rinviju esponiet ir-raġunijiet li wassluha sabiex tressaq talba għal deċiżjoni preliminari quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja, kien ikun fl-interess ta’ kooperazzjoni utli li hija twettaq ukoll formulazzjoni mill-ġdid tad-domandi ssuġġeriti lilha mill-partijiet fil-kawża prinċipali, sabiex jiġu evitati sovrappożizzjonijiet inutli bejn dawn id-domandi u li hija tikkjarifika l-premessi ġuridiċi u fattwali li fuqhom dawn id-domandi huma bbażati.
51
Barra minn hekk, għandu jiġi rrilevat li d-deċiżjoni tar-rinviju tiddistingwi, fost il-fatti rilevanti, dawk li huma meqjusa bħala stabbiliti minn dawk li ma humiex meqjusa bħala stabbiliti. Issa, it-tieni domanda hija bbażata fuq ipoteżijiet fattwali li huma identifikati bħala li ma humiex stabbiliti inkwantu din titlaq mill-premessa ta’ assenza ta’ kompetizzjoni potenzjali minkejja li waħda mill-kwistjonijiet prinċipali ta’ liġi li jiġġustifikaw ir-rinviju għal deċiżjoni preliminari tirrigwarda dan il-kunċett.
52
Bl-istess mod, id-disa’ domanda tqajjem l-ipoteżi li ma hemmx prova li l-impriża preżenti fis-suq tal-provvista tal-elettriku kienet tqis il-kokontraenti tagħha, li tbigħ prodotti tal-ikel bl-imnut, bħala kompetitur potenzjali. Madankollu, din l-ipoteżi ma taqax taħt il-fatti stabbiliti hekk kif esposti mill-qorti tar-rinviju. Għall-kuntrarju, mit-talba għal deċiżjoni preliminari jirriżulta li t-Tribunal da Concorrência, Regulação e Supervisão (il-Qorti tal-Kompetizzjoni, tar-Regolazzjoni u tal-Kontroll) ħadet inkunsiderazzjoni, sabiex tiddeċiedi fl-ewwel istanza, il-fatt li r-rikorrenti fil-kawża prinċipali kienu jqisu ruħhom mutwalment u reċiprokament bħala kompetituri potenzjali.
53
Fl-aħħar, l-ipoteżi fattwali tal-għaxar domanda li skontha l-portata tal-klawżola ta’ nuqqas ta’ kompetizzjoni tikkoinċidi mal-perijodu li matulu l-partijiet fil-ftehim ta’ sħubija inkwistjoni fil-kawża prinċipali ma kinux awtorizzati jużaw sigrieti kummerċjali jew għarfien espert miksub matul l-implimentazzjoni ta’ din is-sħubija ma taqax taħt il-fatti stabbiliti iżda, għall-kuntrarju, taħt il-fatti li ma ġewx ipprovati.
54
Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti, hemm lok li t-tieni domanda titqies bħala inammissibbli. Fir-rigward tad-disa’ u tal-għaxar domanda, dawn għandhom jitqiesu bħala inammissibbli sa fejn dawn huma bbażati fuq l-ipoteżijiet imsemmija fil-punti preċedenti.
Fuq id‑domandi preliminari
55
Preliminarjament, għandu jiġi osservat li d-domandi preliminari jikkoinċidu parzjalment sa fejn dawn jirrigwardaw l-interpretazzjoni ta’ numru limitat ta’ kunċetti tad-dritt tal-Unjoni, filwaqt li jvarjaw l-ipoteżijiet fattwali.
56
F’dan ir-rigward, skont ġurisprudenza stabbilita tal-Qorti tal-Ġustizzja, fil-kuntest tal-proċedura ta’ kooperazzjoni bejn il-qrati nazzjonali u l-Qorti tal-Ġustizzja stabbilita fl-Artikolu 267 TFUE, huwa l-kompitu ta’ din tal-aħħar li tagħti lill-qorti nazzjonali risposta utli li tippermettilha tiddeċiedi t-tilwima mressqa quddiemha. F’dan id-dawl, jekk ikun il-każ, il-Qorti tal-Ġustizzja għandha tifformula mill-ġdid id-domandi li jkunu sarulha. F’dan ir-rigward, il-Qorti tal-Ġustizzja għandha tislet mill-elementi kollha pprovduti mill-qorti nazzjonali, u b’mod partikolari mill-motivazzjoni tad-deċiżjoni tar-rinviju, l-elementi tad-dritt tal-Unjoni li jkunu jeħtieġu interpretazzjoni fid-dawl tas-suġġett tal-kawża. (ara, f’dan is-sens, is-sentenzi tad‑29 ta’ Novembru 1978, Redmond_83/78, EU:C:1978:214, punt 26, kif ukoll tal‑20 ta’ April 2023, Blue Air Aviation, C‑775/21 u C‑826/21, EU:C:2023:307, punt 58).
57
F’dan il-każ, hekk kif jissuġġerixxi l-Avukat Ġenerali fil-punti 33 u 34 tal-konklużjonijiet tiegħu, hemm lok li d-domandi magħmula jiġu fformulati mill-ġdid billi jinġabru flimkien meta dawn jirrigwardaw problema komuni li dwarha l-qorti tar-rinviju tfittex li tikseb kjarifiki.
58
F’dan ir-rigward, it-tielet sas-seba’ u d-disa’ domanda jirrigwardaw il-kriterji rilevanti sabiex jiġi ddeterminat jekk żewġ impriżi preżenti fi swieq ta’ prodotti distinti humiex f’sitwazzjoni ta’ kompetizzjoni potenzjali. Il-ħdax‑il domanda tirrigwarda l-kunċetti ta’ “kuntratt ta’ aġenzija” u ta’ “ftehim vertikali”. L-għaxar domanda tirrigwarda l-kundizzjonijiet li fihom restrizzjoni għall-kompetizzjoni tista’ titqies bħala anċillari għal ftehim li ma jkollux għan antikompetittiv. L-ewwel u t-tmien domanda jistgħu wkoll jiġu ttrattati flimkien peress li dawn jirrigwardaw id-distinzjoni bejn il-kunċett ta’ “restrizzjoni tal-kompetizzjoni minħabba l-għan” u dak ta’ “restrizzjoni tal-kompetizzjoni minħabba r-riżultat”.
Fuq it‑tielet sas‑seba’ u d‑disa’ domanda, relatati mal‑kunċett ta’ “kompetizzjoni potenzjali”
59
Permezz tat-tielet sas-seba’ u d-disa’ domanda tagħha, il-qorti tar-rinviju tistaqsi, essenzjalment, jekk u taħt liema kundizzjonijiet l-Artikolu 101(1) TFUE għandu jiġi interpretat fis-sens li impriża li topera network ta’ bejjiegħa bl-imnut ta’ prodotti ta’ konsum kbir tista’ titqies bħala li hija, fis-suq tal-elettriku, kompetitur potenzjali ta’ fornitur tal-elettriku li miegħu hija kkonkludiet ftehim ta’ sħubija li jinkludi klawżola ta’ nuqqas ta’ kompetizzjoni, anki jekk din l-impriża ma kienet teżerċita ebda attività f’dan is-suq ta’ prodott.
60
Skont ġurisprudenza stabbilita, sabiex jiġi evalwat jekk impriża li tkun assenti minn suq tkunx tinsab f’kompetizzjoni potenzjali ma’ impriża waħda jew iktar diġà preżenti f’dan is-suq, għandu jiġi ddeterminat jekk jeżistux possibbiltajiet reali u konkreti li din tal-ewwel tidħol fl-imsemmi suq u tikkompeti ma’ dik jew ma’ dawk tal-aħħar (sentenza tat‑30 ta’ Jannar 2020, Generics (UK) et, C‑307/18, EU:C:2020:52, punt 36 kif ukoll il-ġurisprudenza ċċitata).
61
Għalhekk, fil-każ ta’ ftehim li jkollu bħala konsegwenza li impriża tinżamm temporanjament barra mis-suq, għandu jiġi ddeterminat jekk kienx hemm, fl-assenza tal-imsemmi ftehim, possibbiltajiet reali u konkreti li din l-impriża taċċedi għall-imsemmi suq u tikkompeti mal-impriżi li huma stabbiliti fih (sentenza tat‑30 ta’ Jannar 2020, Generics (UK) et, C‑307/18, EU:C:2020:52, punt 37).
62
Tali kriterju jeskludi li l-konstatazzjoni ta’ relazzjoni ta’ kompetizzjoni potenzjali tista’ tirriżulta mis-sempliċi possibbiltà, purament ipotetika, ta’ tali dħul jew ukoll minn sempliċi rieda tal-impriża mhux preżenti fis-suq ikkonċernat. Għall-kuntrarju, dan bl-ebda mod ma jeħtieġ li jintwera b’ċertezza li din l-impriża ser tidħol effettivament fis-suq ikkonċernat u, iktar u iktar, li hija tkun f’pożizzjoni, sussegwentement, li tibqa’ fih (sentenza tat‑30 ta’ Jannar 2020, Generics (UK) et, C‑307/18, EU:C:2020:52, punt 38).
63
B’hekk, il-prova ta’ sitwazzjoni ta’ kompetizzjoni potenzjali għandha tkun sostnuta minn numru ta’ elementi fattwali konkordanti li jieħdu inkunsiderazzjoni l-istruttura tas-suq kif ukoll il-kuntest ekonomiku u ġuridiku li jirregola l-funzjonament tiegħu, intiżi li jiġi stabbilit li l-impriża kkonċernata kien ikollha, fl-assenza ta’ ftehim, possibbiltajiet reali u konkreti li taċċedi għas-suq ikkonċernat (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tat‑30 ta’ Jannar 2020, Generics (UK) et, C‑307/18, EU:C:2020:52, punt 39).
64
Fis-sentenza tat‑30 ta’ Jannar 2020, Generics (UK) et (C‑307/18, EU:C:2020:52, punt 58), il-Qorti tal-Ġustizzja b’hekk ħadet inkunsiderazzjoni l-ispeċifiċitajiet tas-suq tal-prodotti mediċinali kif ukoll il-kuntest ekonomiku u ġuridiku ta’ dan is-suq sabiex tiddeċiedi, essenzjalment, li manifattur ta’ prodotti mediċinali ġeneriċi għandu jitqies bħala kompetitur potenzjali ta’ manifattur ta’ prodotti mediċinali ta’ verżjonijiet tal-bidu, proprjetarju ta’ privattivi farmaċewtiċi fuq il-prodott mediċinali kkonċernat, meta huwa effettivament ikollu d-determinazzjoni soda kif ukoll il-kapaċità stess li jidħol fis-suq ikkonċernat.
65
Hekk kif irrileva l-Avukat Ġenerali fil-punt 55 tal-konklużjonijiet tiegħu u kuntrarjament għal dak li jsostnu r-rikorrenti fil-kawża prinċipali, l-interpretazzjoni tal-kunċett ta’ “kompetizzjoni potenzjali” mogħtija mill-Qorti tal-Ġustizzja fis-sentenza msemmija fil-punt preċedenti ma tistax titqies bħala li hija ta’ portata ġenerali. Fil-fatt, tali livell ta’ prova meħtieġ sabiex jintwera li l-impriża kkonċernata kien ikollha, fl-assenza ta’ ftehim, possibbiltajiet reali u konkreti li taċċedi għas-suq ikkonċernat huwa bbażat fuq analiżi speċifika għas-swieq tal-prodotti mediċinali inkwistjoni fil-kawża li tat lok għall-imsemmija sentenza.
66
F’dan il-każ, mid-deċiżjoni tar-rinviju jirriżulta li l-ftehim ta’ sħubija inkwistjoni fil-kawża prinċipali kkoinċida ma’ fażi kruċjali tal-proċess ta’ liberalizzazzjoni tas-suq tal-provvista tal-elettriku, peress li t-tariffi rregolati għall-vultaġġ baxx normali kienu jiskadu fit-tmiem tas-sena 2012. Għalhekk ma kienx għadu meħtieġ li tinkiseb awtorizzazzjoni sabiex tiġi żviluppata attività f’dan is-suq. Il-Grupp EDP kien ipprova jaqbad numru kbir ta’ klijenti fis-suq nazzjonali liberalizzat, billi pprofitta minn perijodu li fih dan is-suq kien għadu ma laħaqx il-quċċata fir-rigward tat-tranżizzjoni tal-klijenti ta’ vultaġġ baxx. Għaldaqstant, minn tali deskrizzjoni jirriżulta li, bla ħsara għal verifiki li jaqgħu taħt il-ġurisdizzjoni esklużiva tal-qorti tar-rinviju, il-kuntest ekonomiku u ġuridiku speċifiku għal dan is-suq ma jistax jiġi pparagunat mas-suq tal-prodotti mediċinali, li huwa rregolat ħafna u għandu ostakoli għad-dħul bħal privattivi li jipproteġu dawn il-prodotti mediċinali.
67
F’dan il-kuntest, il-qorti tar-rinviju tistaqsi lill-Qorti tal-Ġustizzja, essenzjalment, dwar ir-rilevanza ta’ ċertu numru ta’ indizji probatorji li jistgħu jittieħdu inkunsiderazzjoni sabiex tintwera l-eżistenza ta’ sitwazzjoni ta’ kompetizzjoni potenzjali. B’mod partikolari, hija tistaqsi lill-Qorti tal-Ġustizzja jekk għandhomx jittieħdu inkunsiderazzjoni l-intenzjoni jew il-perċezzjoni li l-partijiet f’dan il-ftehim ta’ sħubija kellhom tal-attivitajiet tal-entitajiet tal-grupp, li fih hija integrata l-impriża li ma hijiex preżenti fis-suq ikkonċernat, jew inkella tal-attivitajiet tal-imsemmija impriża f’dan is-suq u fis-swieq upstream jew konnessi qabel l-iffirmar tal-ftehim inkwistjoni fil-kawża prinċipali kif ukoll il-passi preparatorji tal-istess impriża sabiex tidħol f’dan is-suq.
68
Għalkemm hija l-qorti tar-rinviju li għandha tevalwa r-rilevanza, f’dan il-każ, tal-elementi li hija għandha quddiemha, il-Qorti tal-Ġustizzja tista’ madankollu tipprovdilha ċerti indikazzjonijiet utli f’dan ir-rigward.
69
Fir-rigward, fl-ewwel lok, tar-rilevanza ta’ provi suġġettivi, il-Qorti tal-Ġustizzja diġà ddeċidiet, konformement ma’ dak li tfakkar fil-punt 63 ta’ din is-sentenza, li l-prova ta’ sitwazzjoni ta’ kompetizzjoni potenzjali għandha tkun sostnuta minn numru ta’ elementi fattwali konkordanti li jieħdu inkunsiderazzjoni l-istruttura tas-suq kif ukoll il-kuntest ekonomiku u ġuridiku li jirregola l-funzjonament tiegħu. Għaldaqstant, indizju ta’ natura suġġettiva, bħas-sempliċi rieda tal-impriża li ma hijiex preżenti fis-suq ikkonċernat li tidħol fih jew ukoll il-perċezzjoni li għandha tagħha l-impriża li hija diġà attiva f’dan is-suq, ma jistax jikkostitwixxi indizju awtonomu, deċiżiv jew indispensabbli sabiex tintwera sitwazzjoni ta’ kompetizzjoni potenzjali.
70
Madankollu, hekk kif irrileva, essenzjalment, l-Avukat Ġenerali fil-punt 66 tal-konklużjonijiet tiegħu, xejn ma jipprekludi li tali element suġġettiv jittieħed inkunsiderazzjoni sabiex jiġu sostnuti indizji oġġettivi konkordanti u, għalhekk, sabiex tissaħħaħ il-prova tal-eżistenza ta’ possibbiltajiet reali u konkreti ta’ dħul fis-suq ikkonċernat.
71
Fir-rigward, b’mod iktar partikolari, tal-perċezzjoni li l-impriża diġà preżenti fis-suq għandha tal-impriża li magħha hija kkonkludiet ftehim li kien jipprevedi li din tal-aħħar tinżamm barra minn dan is-suq, għandu jiġi osservat, hekk kif irrileva l-Avukat Ġenerali fil-punt 73 tal-konklużjonijiet tiegħu, li l-konklużjoni ta’ tali ftehim tirrappreżenta indizju qawwi tal-eżistenza ta’ sitwazzjoni ta’ kompetizzjoni potenzjali. Fil-fatt, li kieku l-partijiet fi ftehim ta’ nuqqas ta’ kompetizzjoni ma kinux jikkunsidraw lil xulxin bħala kompetituri potenzjali, bħala prinċipju, huma ma kien ikollhom l-ebda raġuni sabiex jikkonkludu tali ftehim. Tali indizju jista’ għalhekk jissostanzja b’mod utli l-elementi oġġettivi intiżi li juru l-possibbiltajiet reali u konkreti għall-impriża li ma hijiex preżenti fis-suq li tidħol fih.
72
Fir-rigward, fit-tieni lok, tal-attivitajiet tal-entitajiet tal-grupp li fih hija integrata din l-impriża kif ukoll tal-attivitajiet ta’ din l-impriża fis-suq ikkonċernat kif ukoll fis-swieq upstream u konnessi qabel l-iffirmar tal-ftehim inkwistjoni, għandu jitqies li tali elementi jistgħu wkoll jittieħdu inkunsiderazzjoni għall-identifikazzjoni ta’ sitwazzjoni ta’ kompetizzjoni potenzjali. Ċertament, l-eżistenza ta’ possibbiltajiet reali u konkreti ta’ dħul fis-suq ikkonċernat għandha tiġi evalwata fid-data tal-konklużjoni tal-ftehim inkwistjoni, b’tali mod li huma loġikament esklużi l-indizji relatati ma’ ċirkustanzi sussegwenti għall-konklużjoni ta’ dan il-ftehim. Madankollu, l-istess ma japplikax għall-attivitajiet ekonomiċi preċedenti fis-suq ikkonċernat jew fis-swieq upstream jew konnessi tal-entitajiet tal-grupp tal-impriża li ma hijiex preżenti f’dan is-suq jew ta’ din l-impriża f’dawn is-swieq. Fil-fatt, tali attivitajiet jistgħu b’mod partikolari jirriżultaw rilevanti sabiex jiġu ddeterminati l-ostakoli possibbli għad-dħul jew l-istruttura tas-suq, jew ukoll jikkostitwixxu indizji ta’ strateġija ekonomika vijabbli potenzjali ta’ dħul fis-suq ikkonċernat.
73
F’dan il-każ, il-qorti tar-rinviju tiddikjara li Sodesa, ikkontrollata b’mod konġunt mill-Grupp Sonae u minn Endesa, l-attur storiku fi Spanja fis-suq tal-produzzjoni u tal-provvista tal-elettriku, kienet attiva fil-Portugall fis-suq tal-provvista tal-elettriku mill‑2002 sal‑2008. Bl-istess mod, il-Grupp Sonae, permezz ta’ waħda mill-entitajiet tiegħu, akkwista impriża li kellha u li kienet topera impjant ta’ koġenerazzjoni tal-elettriku. Barra minn hekk, Modelo Continente kienet tipproduċi, fil-mument tal-ftehim ta’ sħubija inkwistjoni fil-kawża prinċipali, l-elettriku permezz ta’ installazzjonijiet ta’ miniġenerazzjoni u ta’ mikroġenerazzjoni li jinsabu fuq is-soqfa tal-istabbilimenti tagħha u kienet tbigħ dan l-elettriku lill-fornitur tal-aħħar istanza. Fl-aħħar, fir-rigward ta’ kuntratti relatati, il-qorti ssemmi wkoll il-fatt li Modelo Continente kkonkludiet ma’ fornitur ta’ fjuwil likwidu kuntratt ta’ skontijiet trażversali, simili għall-ftehim ta’ sħubija inkwistjoni fil-kawża prinċipali.
74
F’dan ir-rigward, hekk kif irrileva l-Avukat Ġenerali fil-punt 78 tal-konklużjonijiet tiegħu, hemm lok li jitqies li, indipendentement mill-kwistjoni dwar jekk il-Grupp Sonae setax jitqies bħala l-istess impriża waħda, fis-sens tad-dritt tal-kompetizzjoni, l-attivitajiet ekonomiċi tal-entitajiet differenti tal-grupp fis-suq ikkonċernat qabel l-iffirmar tal-ftehim ta’ sħubija inkwistjoni fil-kawża prinċipali jistgħu jittieħdu inkunsiderazzjoni peress li dawn jikkostitwixxu elementi fattwali rilevanti sabiex tiġi kkaratterizzata sitwazzjoni ta’ kompetizzjoni potenzjali. Minbarra l-ħolqien jew it-trasferiment possibbli ta’ għarfien espert utli għad-dħul fis-suq ikkonċernat, tali elementi jistgħu b’mod partikolari jkunu rilevanti sabiex jiġi evalwat jekk l-impriża kkonċernata setax ikollha strateġija ekonomika vijabbli sabiex tidħol f’dan is-suq. Dan jista’, b’mod partikolari, ikun il-każ jekk din l-impriża tkun diġà wriet il-kapaċità tagħha li tuża l-preżenza qawwija tagħha f’suq ġeografiku partikolari sabiex tidħol f’setturi ta’ attività ġodda permezz ta’ sħubiji ma’ impriżi li huma diġà attivi fis-swieq tal-prodotti kkonċernati. Bl-istess mod, l-attivitajiet tal-impriża inkwistjoni fi swieq konnessi mas-suq ikkonċernat jistgħu jittieħdu inkunsiderazzjoni jekk dawn jippermettu li tiġi ssostanzjata l-prova tal-possibbiltajiet reali u konkreti ta’ din l-impriża li tidħol f’dan is-suq.
75
Fir-rigward, fit-tielet lok, tar-rilevanza tal-passi preparatorji tal-impriża kkonċernata sabiex tidħol fis-suq ikkonċernat, dawn ma jistgħux jikkostitwixxu, hekk kif irrileva l-Avukat Ġenerali fil-punt 69 tal-konklużjonijiet tiegħu, rekwiżit awtonomu sabiex tintwera l-eżistenza ta’ sitwazzjoni ta’ kompetizzjoni potenzjali. Fil-fatt, tali passi jkunu rilevanti biss sa fejn dawn jistgħu jkunu utli sabiex jintwera li l-impriża kkonċernata kellha possibbiltajiet reali u konkreti li tidħol fis-suq ikkonċernat. Għaldaqstant ma jistax jitqies li għandu neċessarjament jiġi stabbilit li l-impriża kkonċernata ħadet passi preparatorji sabiex titqies bħala kompetitur potenzjali fis-suq ikkonċernat.
76
Fi kwalunkwe każ, l-eventwali importanza ta’ tali passi għall-finijiet tad-dħul fis-suq ikkonċernat tiddependi, b’mod partikolari, mill-istruttura ta’ dan is-suq kif ukoll mill-kuntest ekonomiku u ġuridiku li jirregola l-funzjonament tiegħu. Għalhekk, il-Qorti tal-Ġustizzja, essenzjalment, iddeċidiet li tali passi jistgħu jirriżultaw sinjifikattivi meta dan is-suq ikollu, bħal fil-każ ta’ suq ta’ prodott mediċinali, diversi ostakoli għad-dħul. (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tat‑30 ta’ Jannar 2020, Generics (UK) et, C‑307/18, EU:C:2020:52, punt 43).
77
Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet kollha preċedenti, ir-risposta għat-tielet sas-seba’ u għad-disa’ domanda għandha tkun li l-Artikolu 101(1) TFUE għandu jiġi interpretat fis-sens li impriża li topera network ta’ bejjiegħa bl-imnut ta’ prodotti ta’ konsum kbir għandha titqies bħala li hija, fis-suq tal-elettriku, kompetitur potenzjali ta’ fornitur tal-elettriku li miegħu hija kkonkludiet ftehim ta’ sħubija li jinkludi klawżola ta’ nuqqas ta’ kompetizzjoni, anki jekk din l-impriża ma kienet teżerċita ebda attività f’dan is-suq fil-mument tal-konklużjoni ta’ dan il-ftehim, sakemm jintwera, abbażi ta’ numru ta’ elementi fattwali konkordanti li jieħdu inkunsiderazzjoni l-istruttura tas-suq kif ukoll il-kuntest ekonomiku u ġuridiku li jirregola l-funzjonament tiegħu, li hemm possibbiltajiet reali u konkreti li l-imsemmija impriża tidħol fl-imsemmi suq u tikkompeti ma’ dan il-fornitur.
Fuq il‑ħdax‑il domanda, relatata mad‑distinzjoni bejn ftehim vertikali u ftehim orizzontali
78
Permezz tal-ħdax‑il domanda tagħha, il-qorti tar-rinviju tistaqsi, essenzjalment, jekk l-Artikolu 101(3) TFUE, moqri flimkien mal-Artikolu 1(1)(a) tar-Regolament Nru 330/2010, għandux jiġi interpretat fis-sens li ftehim ta’ sħubija kummerċjali konkluż bejn żewġ impriżi attivi fi swieq ta’ prodotti differenti, liema swieq ma humiex upstream jew downstream minn xulxin, meta dan il-ftehim ikun jikkonsisti f’li jiġi ffavorit l-iżvilupp tal-bejgħ tal-prodotti ta’ dawn iż-żewġ impriżi permezz ta’ mekkaniżmu ta’ promozzjoni u ta’ skontijiet trażversali, fejn kull waħda minn dawn l-impriżi tassumi parti mill-ispejjeż marbuta mal-implimentazzjoni ta’ din is-sħubija, jaqa’ taħt il-kategoriji ta’ “ftehimiet vertikali” u ta’ “kuntratti ta’ aġenzija”.
79
Preliminarjament, minn naħa, għandu jiġi osservat, hekk kif irrileva l-Avukat Ġenerali fil-punt 98 tal-konklużjonijiet tiegħu, li hija l-qorti tar-rinviju li għandha tevalwa n-natura antikompetittiva tal-klawżola ta’ nuqqas ta’ kompetizzjoni, indipendentement min-natura tal-ftehim ta’ sħubija inkwistjoni fil-kawża prinċipali, b’mod partikolari fid-dawl tan-natura anċillari tagħha għal dan il-ftehim. Huwa għalhekk biss fil-perspettiva ta’ din l-aħħar ipoteżi li għandha tingħata risposta għal din id-domanda.
80
Min-naħa l-oħra, l-Artikolu 101(3) TFUE jipprevedi eżenzjoni mill-applikazzjoni tal-Artikolu 101(1) TFUE għall-ftehimiet li jipproduċu vantaġġi suffiċjenti sabiex jikkumpensaw l-effetti antikompetittivi. Għall-finijiet tal-applikazzjoni ta’ din l-ewwel dispożizzjoni, ir-Regolament Nru 330/2010 jistabbilixxi, għal ċerti kategoriji ta’ ftehimiet, il-kundizzjonijiet li fihom l-eżenzjoni prevista mill-imsemmija dispożizzjoni tista’ tiġi implimentata. Għaldaqstant, hija l-qorti tar-rinviju li għandha tivverifika mhux biss jekk il-ftehim ta’ sħubija inkwistjoni fil-kawża prinċipali jaqax taħt waħda mill-kategoriji ta’ ftehimiet hekk identifikati, iżda wkoll, jekk ikun il-każ, jekk il-kundizzjonijiet kollha previsti mill-imsemmi regolament humiex effettivament issodisfatti sabiex il-ftehim ta’ sħubija inkwistjoni fil-kawża prinċipali jibbenefika mill-eċċezzjoni prevista fl-istess dispożizzjoni.
81
Dan premess, hemm lok li jiġi rrilevat li l-Artikolu 1(1)(a) tar-Regolament Nru 330/2010 jiddefinixxi l-“ftehim vertikali” bħala ftehim jew prattika miftiehma bejn żewġ impriżi jew iktar li kull waħda minnhom topera, għall-finijiet tal-ftehim jew tal-prattika miftiehma, f’livell differenti tal-katina ta’ produzzjoni jew ta’ distribuzzjoni, u dwar il-kundizzjonijiet li taħthom il-partijiet jistgħu jixtru, ibiegħu jew ibiegħu mill-ġdid ċerti oġġetti jew servizzi.
82
Issa, il-Linji gwida dwar restrizzjonijiet vertikali jinkludu l-kuntratti ta’ aġenzija fost il-ftehimiet vertikali li ġeneralment ma jaqgħux taħt l-Artikolu 101(1) TFUE u jiddefinixxuhom bħala kuntratti li permezz tagħhom aġent għandu s-setgħa li jinnegozja u/jew jikkonkludi kuntratti f’isem persuna oħra, il-prinċipal, bil-għan, b’mod partikolari, tal-bejgħ ta’ oġġetti jew ta’ servizzi pprovduti minn dan il-prinċipal. Il-punt 13 ta’ dawn il-linji gwida jippreċiża li l-fattur determinanti għad-definizzjoni ta’ kuntratt ta’ aġenzija għall-finijiet tal-applikazzjoni tal-Artikolu 101(1) TFUE huwa r-riskju kummerċjali jew finanzjarju sostnut mill-aġent fir-rigward tal-attivitajiet li għalihom il-prinċipal innominah. Fi kliem ieħor, għall-finijiet tal-applikazzjoni ta’ din id-dispożizzjoni, ftehim jitqies bħala kuntratt ta’ aġenzija jekk l-aġent ma jieħu l-ebda riskju, jew jieħu biss ftit li xejn, fil-kuntest tal-kuntratti li huwa jinnegozja jew li huwa jikkonkludi f’isem il-prinċipal.
83
F’dan il-każ, ir-rikorrenti fil-kawża prinċipali jsostnu li l-ftehim ta’ sħubija inkwistjoni fil-kawża prinċipali għandu jiġi analizzat bħala żewġ kuntratti ta’ aġenzija trażversali, fejn kull waħda mill-partijiet kontraenti hija responsabbli għall-promozzjoni tal-bejgħ tal-parti kontraenti l-oħra. Madankollu, mid-deċiżjoni tar-rinviju jirriżulta li l-ispejjeż relatati mal-implimentazzjoni tal-“Pjan EDP Continente” ġew sostnuti b’mod ugwali mill-partijiet f’dan il-ftehim ta’ sħubija.
84
F’dan ir-rigward, mill-punti 81 u 82 ta’ din is-sentenza jirriżulta li ftehim li jaqsam bejn il-partijiet kontraenti r-riskji marbuta mal-operazzjonijiet li huwa jipprevedi ma jistax jiġi kklassifikat bħala kuntratt ta’ aġenzija. Bl-istess mod, meta l-partijiet kontraenti ma joperawx, għall-finijiet tal-ftehim jew tal-prattika miftiehma inkwistjoni, fi ħdan l-istess katina ta’ produzzjoni jew ta’ distribuzzjoni, tali klassifikazzjoni ma tistax tiġi aċċettata.
85
Madankollu, hija biss il-qorti tar-rinviju li għandha tikklassifika l-ftehim ta’ sħubija inkwistjoni fil-kawża prinċipali billi tieħu inkunsiderazzjoni l-preċiżazzjonijiet kollha preċedenti.
86
Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti, ir-risposta għall-ħdax‑il domanda għandha tkun li l-Artikolu 101(3) TFUE, moqri flimkien mal-Artikolu 1(1)(a) tar-Regolament Nru 330/2010, għandu jiġi interpretat fis-sens li ftehim ta’ sħubija kummerċjali konkluż bejn żewġ impriżi attivi fi swieq ta’ prodotti differenti, liema swieq ma humiex upstream jew downstream minn xulxin, meta dan il-ftehim ikun jikkonsisti f’li jiġi ffavorit l-iżvilupp tal-bejgħ tal-prodotti ta’ dawn iż-żewġ impriżi permezz ta’ mekkaniżmu ta’ promozzjoni u ta’ skontijiet trażversali, fejn kull waħda minn dawn l-impriżi tassumi parti mill-ispejjeż marbuta mal-implimentazzjoni ta’ din is-sħubija, ma jaqax taħt il-kategoriji ta’ “ftehimiet vertikali” u ta’ “kuntratti ta’ aġenzija”.
Fuq l‑għaxar domanda, relatata mal-kunċett ta’ “restrizzjoni anċillari”
87
Permezz tal-għaxar domanda tagħha, il-qorti tar-rinviju tistaqsi, essenzjalment, jekk l-Artikolu 101(1) TFUE għandux jiġi interpretat fis-sens li klawżola ta’ nuqqas ta’ kompetizzjoni inkluża fi ftehim ta’ sħubija kummerċjali konkluż bejn żewġ impriżi attivi fi swieq ta’ prodotti differenti u intiża li tiffavorixxi l-iżvilupp tal-bejgħ tal-prodotti ta’ dawn iż-żewġ impriżi permezz ta’ mekkaniżmu ta’ promozzjoni u ta’ skontijiet trażversali tista’ titqies bħala li hija restrizzjoni anċillari għal dan il-ftehim ta’ sħubija.
88
Skont ġurisprudenza stabbilita, jekk operazzjoni jew attività partikolari ma tkunx taqa’ taħt il-prinċipju ta’ projbizzjoni previst fl-Artikolu 101(1) TFUE minħabba n-newtralità tagħha jew l-effett pożittiv tagħha fil-livell tal-kompetizzjoni, restrizzjoni tal-awtonomija kummerċjali ta’ parteċipant wieħed jew iktar f’din l-operazzjoni jew f’din l-attività lanqas ma tkun taqa’ taħt l-imsemmi prinċipju ta’ projbizzjoni jekk din ir-restrizzjoni tkun oġġettivament neċessarja għall-implimentazzjoni tal-imsemmija operazzjoni jew tal-imsemmija attività u tkun proporzjonata għall-għanijiet ta’ waħda jew tal-oħra (ara, f’dan is-sens, is-sentenzi tal‑11 ta’ Settembru 2014, MasterCard et vs Il‑Kummissjoni, C‑382/12 P, EU:C:2014:2201, punt 89, kif ukoll tat‑23 ta’ Jannar 2018, F. Hoffmann‑La Roche et, C‑179/16, EU:C:2018:25, punt 69).
89
B’hekk, meta ma jkunx possibbli li tiġi sseparata tali restrizzjoni mill-operazzjoni jew mill-attività prinċipali mingħajr ma jiġu kompromessi l-eżistenza u l-għan ta’ din l-operazzjoni jew ta’ din l-attività, hemm lok li tiġi eżaminata l-kompatibbiltà mal-Artikolu 101 TFUE ta’ din ir-restrizzjoni flimkien mal-kompatibbiltà tal-operazzjoni jew tal-attività prinċipali li din hija anċillari għaliha, u dan minkejja li, meħuda waħedha, tali restrizzjoni tista’ tidher, mal-ewwel daqqa ta’ għajn, li tkun taħt il-prinċipju ta’ projbizzjoni tal-Artikolu 101(1) TFUE (ara, f’dan is-sens, is-sentenzi tal‑11 ta’ Settembru 2014, MasterCard et vs Il‑Kummissjoni, C‑382/12 P, EU:C:2014:2201, punt 90, kif ukoll tat‑23 ta’ Jannar 2018, F. Hoffmann‑La Roche et, C‑179/16, EU:C:2018:25, punt 70).
90
Meta jkollu jiġi ddeterminat jekk restrizzjoni antikompetittiva tistax taħrab mill-projbizzjoni prevista fl-Artikolu 101(1) TFUE minħabba li din tkun anċillari għal operazzjoni prinċipali li ma jkollhiex tali natura antikompetittiva, għandu jiġi eżaminat jekk it-twettiq ta’ din l-operazzjoni jkunx impossibbli fl-assenza tar-restrizzjoni inkwistjoni. Il-fatt li l-imsemmija operazzjoni sempliċement issir iktar diffiċli sabiex titwettaq, jew anki inqas profitabbli, mingħajr ir-restrizzjoni inkwistjoni ma jistax jitqies bħala li jagħti lil din ir-restrizzjoni n-natura “oġġettivament neċessarja” meħtieġa sabiex din tkun tista’ tiġi kklassifikata bħala anċillari. Fil-fatt, tali interpretazzjoni tkun twassal sabiex dan il-kunċett jiġi estiż għal restrizzjonijiet li ma jkunux strettament indispensabbli għat-twettiq tal-operazzjoni prinċipali. Tali riżultat ikun jippreġudika l-effett utli tal-projbizzjoni prevista fl-Artikolu 101(1) TFUE. (ara, f’dan is-sens, is-sentenzi tal‑11 ta’ Settembru 2014, MasterCard et vs Il‑Kummissjoni, C‑382/12 P, EU:C:2014:2201, punt 91, kif ukoll tat‑23 ta’ Jannar 2018, F. Hoffmann‑La Roche et, C‑179/16, EU:C:2018:25, punt 71).
91
F’dan il-każ, mid-deċiżjoni tar-rinviju jirriżulta li kull waħda mill-partijiet kontraenti fil-ftehim ta’ sħubija inkwistjoni fil-kawża prinċipali ntrabtet, skont il-klawżola ta’ nuqqas ta’ kompetizzjoni inkluża fih, għal perijodu ta’ sentejn, jiġifieri sena iktar mit-tul previst għal dan il-ftehim ta’ sħubija, li ma tiżviluppax, direttament jew indirettament, attività fis-suq li fih kienet topera l-parti kontraenti l-oħra. Fir-rigward, b’mod iktar speċifiku, tas-suq tal-provvista tal-elettriku, din il-klawżola ta’ nuqqas ta’ kompetizzjoni ma kinitx limitata biss għall-provvista tal-elettriku b’ vultaġġ baxx bħall-imsemmi ftehim ta’ sħubija iżda kienet tkopri wkoll il-provvista tal-elettriku għall-vultaġġ medju u għoli intiż għall-klijenti industrijali. L-imsemmija klawżola kienet tipprojbixxi wkoll lil Modelo Continente milli tinnegozja jew tistabbilixxi ftehim ma’ fornitur ieħor tal-elettriku li jkollu l-għan jew ir-riżultat li jagħti skontijiet jew vantaġġi monetarji oħra marbuta mal-provvista tal-elettriku.
92
Ir-rikorrenti fil-kawża prinċipali jsostnu li l-klawżola ta’ nuqqas ta’ kompetizzjoni inkluża fil-ftehim ta’ sħubija inkwistjoni fil-kawża prinċipali kienet intiża sempliċement sabiex tipprekludi lill-partijiet f’dan il-ftehim milli jużaw għall-benefiċċju tagħhom informazzjoni kummerċjalment sensittiva skambjata għall-finijiet tal-implimentazzjoni tal-“Pjan EDP Continente”, u li din l-informazzjoni kienet tirrigwarda, b’mod partikolari, l-iskema ta’ konsum tal-elettriku tal-klijenti li aderixxew għall-“Plan EDP Continente”. Issa, il-klawżoli ta’ kunfidenzjalità u ta’ protezzjoni tal-proprjetà intellettwali u tad-data ma kinux suffiċjenti sabiex jiġu protetti l-investimenti magħmula kif ukoll l-għarfien espert kondiviż. Il-klawżola ta’ nuqqas ta’ kompetizzjoni inkwistjoni fil-kawża prinċipali b’hekk ippermettiet li jiġi kopert dan ir-riskju.
93
F’dan ir-rigward, hija l-qorti tar-rinviju li għandha tevalwa jekk din il-klawżola ta’ nuqqas ta’ kompetizzjoni kinitx oġġettivament neċessarja għall-implimentazzjoni tal-ftehim ta’ sħubija inkwistjoni fil-kawża prinċipali u jekk din kinitx proporzjonata mal-għanijiet imfittxija minn dan il-ftehim. Sabiex isir dan, għandu b’mod partikolari jiġi vverifikat jekk kienx hemm soluzzjoni li tirrestrinġi inqas il-kompetizzjoni, li l-partijiet fl-imsemmi ftehim setgħu jirrikorru għaliha fil-mument tal-konklużjoni tiegħu, sabiex jilħqu dawn l-għanijiet. Għal dan l-għan, il-qorti tar-rinviju tista’, b’mod partikolari, tieħu inkunsiderazzjoni l-portata tal-klawżola ta’ nuqqas ta’ kompetizzjoni sabiex tivverifika jekk din tikkorrispondix għall-għan u għall-portata spatiotemporal tal-ftehim ta’ sħubija inkwistjoni fil-kawża prinċipali.
94
Mill-kunsiderazzjonijiet preċedenti jirriżulta li r-risposta għall-għaxar domanda għandha tkun li l-Artikolu 101(1) TFUE għandu jiġi interpretat fis-sens li klawżola ta’ nuqqas ta’ kompetizzjoni inkluża fi ftehim ta’ sħubija kummerċjali konkluż bejn żewġ impriżi attivi fi swieq ta’ prodotti differenti u intiża li tiffavorixxi l-iżvilupp tal-bejgħ tal-prodotti ta’ dawn iż-żewġ impriżi permezz ta’ mekkaniżmu ta’ promozzjoni u ta’ skontijiet trażversali ma tistax titqies bħala li hija restrizzjoni anċillari għal dan il-ftehim ta’ sħubija, ħlief jekk ir-restrizzjoni kkawżata minn din il-klawżola tkun oġġettivament neċessarja għall-implimentazzjoni tal-imsemmi ftehim ta’ sħubija u proporzjonata għall-għanijiet tiegħu.
Fuq l‑ewwel u t‑tmien domanda, relatati mad-distinzjoni bejn “restrizzjoni tal-kompetizzjoni minħabba l-għan” u “restrizzjoni tal-kompetizzjoni minħabba r-riżultat”
95
Permezz tal-ewwel u tat-tmien domanda tagħha, il-qorti tar-rinviju tistaqsi, essenzjalment, jekk l-Artikolu 101(1) TFUE għandux jiġi interpretat fis-sens li klawżola ta’ nuqqas ta’ kompetizzjoni li tikkonsisti, b’mod partikolari, fil-kuntest ta’ ftehim ta’ sħubija kummerċjali, fil-projbizzjoni ta’ waħda mill-partijiet f’dan il-ftehim milli tidħol fis-suq nazzjonali tal-provvista tal-elettriku li fih il-parti l-oħra fl-imsemmi ftehim hija attur prinċipali, u dan fil-mument tal-aħħar fażijiet tal-liberalizzazzjoni ta’ dan is-suq, anki jekk il-konsumaturi jiksbu ċerti vantaġġi mill-imsemmi ftehim u din il-klawżola ta’ nuqqas ta’ kompetizzjoni hija limitata ratione temporis, tikkostitwixxi ftehim li għandu bħala għan il-prevenzjoni, ir-restrizzjoni jew id-distorsjoni tal-kompetizzjoni.
96
Skont l-Artikolu 101(1) TFUE, huma inkompatibbli mas-suq intern u pprojbiti l-ftehimiet kollha bejn impriżi, id-deċiżjonijiet kollha ta’ assoċjazzjonijiet ta’ impriżi u l-prattiki miftiehma kollha li jistgħu jaffettwaw il-kummerċ bejn l-Istati Membri u li għandhom bħala għan jew bħala riżultat il-prevenzjoni, ir-restrizzjoni jew id-distorsjoni tal-kompetizzjoni fi ħdan is-suq intern.
97
Sabiex jaqa’ taħt il-projbizzjoni prevista f’din id-dispożizzjoni, ftehim għandu jkollu “bħala għan jew bħala riżultat” il-prevenzjoni, ir-restrizzjoni jew id-distorsjoni tal-kompetizzjoni fis-suq intern. Skont ġurisprudenza stabbilita tal-Qorti tal-Ġustizzja sa mis-sentenza tat‑30 ta’ Ġunju 1966, LTM (56/65, EU:C:1966:38), in-natura alternattiva ta’ din il-kundizzjoni, indikata bil-konġunzjoni “jew”, twassal qabel kollox għall-ħtieġa li jitqies l-għan stess tal-ftehim (ara, f’dan is-sens, is-sentenzi tas‑26 ta’ Novembru 2015, Maxima Latvija, C‑345/14, EU:C:2015:784, punt 16 u l-ġurisprudenza ċċitata, kif ukoll tat‑18 ta’ Novembru 2021, Visma Enterprise, C‑306/20, EU:C:2021:935, punti 54 u 55 kif ukoll il-ġurisprudenza ċċitata). Għalhekk, meta jiġi stabbilit li ftehim għandu għan antikompetittiv, ma hemmx lok li jiġu mfittxija l-effetti tiegħu fuq il-kompetizzjoni (sentenza tad‑29 ta’ Ġunju 2023, Super Bock Bebidas, C‑211/22, EU:C:2023:529, punt 31 u l-ġurisprudenza ċċitata).
98
Barra minn hekk, il-kunċett ta’ “restrizzjoni tal-kompetizzjoni minħabba l-għan” għandu jiġi interpretat b’mod restrittiv. Għaldaqstant, dan il-kunċett jista’ jiġi applikat biss għal ċerti tipi ta’ koordinazzjoni bejn impriżi li juru grad suffiċjenti ta’ dannu għall-kompetizzjoni sabiex ikun jista’ jitqies li l-eżami tal-effetti tagħhom ma huwiex neċessarju (sentenza tad‑29 ta’ Ġunju 2023, Super Bock Bebidas, C‑211/22, EU:C:2023:529, punt 32 u l-ġurisprudenza ċċitata).
99
Fil-fatt, ċerti prattiki kollużivi bejn impriżi jiżvelaw, fihom innifishom u fid-dawl tal-kontenut tad-dispożizzjonijiet tagħhom, tal-għanijiet tagħhom kif ukoll tal-kuntest ekonomiku u ġuridiku li minnu dawn jifformaw parti, grad suffiċjenti ta’ dannu għall-kompetizzjoni sabiex ikun jista’ jitqies li l-eżami tal-effetti tagħhom ma huwiex neċessarju, peress li ċerti forom ta’ koordinazzjoni bejn impriżi jistgħu jitqiesu, min-natura tagħhom stess, bħala li huma ta’ dannu għall-funzjonament tajjeb tal-proċess normali tal-kompetizzjoni (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tat‑30 ta’ Jannar 2020, Generics (UK) et, C‑307/18, EU:C:2020:52, punt 67 kif ukoll il-ġurisprudenza ċċitata).
100
Fost dawn il-prattiki kollużivi li jistgħu jaqgħu taħt il-kategorija ta’ restrizzjonijiet minħabba l-għan hemm il-ftehimiet ta’ tqassim tas-swieq. Fil-fatt, tali ftehimiet jikkostitwixxu ksur partikolarment serju tal-kompetizzjoni (ara, f’dan is-sens, is-sentenzi tal‑5 ta’ Diċembru 2013, Solvay Solexis vs Il‑Kummissjoni, C‑449/11 P, EU:C:2013:802, punt 82, kif ukoll tal‑4 ta’ Settembru 2014, YKK et vs Il‑Kummissjoni, C‑408/12 P, EU:C:2014:2153, punt 26), peress li għandhom għan li jirrestrinġi l-kompetizzjoni fihom infushom u jaqgħu taħt kategorija ta’ ftehimiet espressament ipprojbita mill-Artikolu 101(1) TFUE, fejn tali għan ma jistax jiġi ġġustifikat permezz ta’ analiżi tal-kuntest ekonomiku li taħtu jaqa’ l-aġir antikompetittiv inkwistjoni (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tal‑20 ta’ Jannar 2016, Toshiba Corporation vs Il‑Kummissjoni (C‑373/14 P, EU:C:2016:26, punt 28 u l-ġurisprudenza ċċitata).
101
L-istess japplika għall-ftehimiet ta’ esklużjoni tas-swieq, peress li dawn għandhom l-għan li jeliminaw il-kompetizzjoni potenzjali u li jipprekludu l-kompetizzjoni libera billi jżommu kompetitur potenzjali barra mis-suq ikkonċernat.
102
F’tali ipoteżi, l-analiżi tal-kuntest ekonomiku u ġuridiku li taħtu jaqa’ tali ftehim tista’ tkun limitata għal dak li jirriżulta li huwa strettament neċessarju sabiex tiġi konkluża l-eżistenza ta’ restrizzjoni tal-kompetizzjoni minħabba l-għan (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tal‑20 ta’ Jannar 2016, Toshiba Corporation vs Il‑Kummissjoni (C‑373/14 P, EU:C:2016:26, punt 29). F’dan ir-rigward, l-għan antikompetittiv ta’ ftehim ta’ din in-natura jista’ għalhekk jiġi kkonfermat mill-fatt li dan iseħħ f’kuntest partikolari ta’ liberalizzazzjoni tas-suq li jikkorrispondi għat-tneħħija ta’ ostakoli sinjifikattivi għad-dħul
103
Bl-istess mod, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li, meta l-partijiet fi ftehim jibbażaw ruħhom fuq effetti favur il-kompetizzjoni marbuta miegħu, dawn l-effetti għandhom, bħala elementi tal-kuntest ta’ dan il-ftehim, jittieħdu debitament inkunsiderazzjoni għall-finijiet tal-klassifikazzjoni tiegħu bħala “restrizzjoni minħabba l-għan” sa fejn dawn jistgħu jikkontestaw l-evalwazzjoni globali tal-grad suffiċjentement dannuż tal-prattika kollużiva kkonċernata fir-rigward tal-kompetizzjoni u, konsegwentement, il-klassifikazzjoni tagħha bħala “restrizzjoni minħabba l-għan” (sentenza tat‑12 ta’ Jannar 2023, HSBC Holdings et vs Il‑Kummissjoni, C‑883/19 P, EU:C:2023:11, punt 139 kif ukoll il-ġurisprudenza ċċitata).
104
Madankollu, is-sempliċi eżistenza ta’ effetti favur il-kompetizzjoni ma tistax tkun biżżejjed sabiex tali klassifikazzjoni tiġi eskluża. Fil-fatt, huwa biss jekk dawn l-effetti jkunu pprovati, ikunu rilevanti, ikunu speċifiċi għall-ftehim ikkonċernat, ikunu suffiċjentement sinjifikattivi u jkunu jistgħu jippermettu raġonevolment li tiġi ddubitata n-natura suffiċjentement dannuża fir-rigward tal-kompetizzjoni ta’ dan il-ftehim li l-klassifikazzjoni bħala restrizzjoni minħabba l-għan għandha tiġi eskluża (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tat‑30 ta’ Jannar 2020, Generics (UK) et, C‑307/18, EU:C:2020:52, punti 103, 105 sa 107).
105
F’dan il-każ, hija l-qorti tar-rinviju li għandha tieħu inkunsiderazzjoni l-fatt, irrilevat minnha fid-deċiżjoni tar-rinviju, li l-applikazzjoni tal-klawżola ta’ nuqqas ta’ kompetizzjoni inkwistjoni fil-kawża prinċipali kkoinċidiet mal-kuntest partikolari tal-aħħar fażi ta’ liberalizzazzjoni tas-suq tal-provvista tal-elettriku fil-Portugall. Bl-istess mod, hija l-qorti tar-rinviju li għandha tivverifika, fil-każ li l-klawżola ta’ nuqqas ta’ kompetizzjoni ma kinitx anċillari għall-ftehim ta’ sħubija inkwistjoni fil-kawża prinċipali, jekk l-effetti favur il-kompetizzjoni invokati mir-rikorrenti fil-kawża prinċipali kinux effettivament speċifiċi għal din il-klawżola u mhux sempliċement marbuta ma’ dan il-ftehim.
106
Fid-dawl tal-motivi kollha preċedenti, ir-risposta għall-ewwel u għat-tmien domanda għandha tkun li l-Artikolu 101(1) TFUE għandu jiġi interpretat fis-sens li klawżola ta’ nuqqas ta’ kompetizzjoni li tikkonsisti, b’mod partikolari, fil-kuntest ta’ ftehim ta’ sħubija kummerċjali, fil-projbizzjoni ta’ waħda mill-partijiet f’dan il-ftehim milli tidħol fis-suq nazzjonali tal-provvista tal-elettriku li fih il-parti l-oħra fl-imsemmi ftehim tkun attur prinċipali, u dan fil-mument tal-aħħar fażijiet tal-liberalizzazzjoni ta’ dan is-suq, minkejja li l-konsumaturi jiksbu ċerti vantaġġi mill-imsemmi ftehim u minkejja li din il-klawżola ta’ nuqqas ta’ kompetizzjoni hija limitataratione temporis, tikkostitwixxi ftehim li għandu bħala għan il-prevenzjoni, ir-restrizzjoni jew id-distorsjoni tal-kompetizzjoni, sakemm minn analiżi tal-kontenut ta’ din il-klawżola kif ukoll tal-kuntest ekonomiku u ġuridiku tagħha jirriżulta li l-imsemmija klawżola tippreżenta grad suffiċjenti ta’ dannu fir-rigward tal-kompetizzjoni sabiex ikun jista’ jitqies li l-eżami tal-effetti tagħha ma huwiex neċessarju.
Fuq l‑ispejjeż
107
Peress li l-proċedura għandha, fir-rigward tal-partijiet fil-kawża prinċipali, in-natura ta’ kwistjoni mqajma quddiem il-qorti tar-rinviju, hija dik il-qorti li tiddeċiedi fuq l-ispejjeż. L-ispejjeż sostnuti għas-sottomissjoni tal-osservazzjonijiet lill-Qorti tal-Ġustizzja, barra dawk tal-imsemmija partijiet, ma jistgħux jitħallsu lura.
Għal dawn il-motivi, Il-Qorti tal-Ġustizzja (It-Tielet Awla) taqta’ u tiddeċiedi:
1)
L-Artikolu 101(1) TFUE
għandu jiġi interpretat fis-sens li:
impriża li topera network ta’ bejjiegħa bl-imnut ta’ prodotti ta’ konsum kbir għandha titqies bħala li hija, fis-suq tal-elettriku, kompetitur potenzjali ta’ fornitur tal-elettriku li miegħu hija kkonkludiet ftehim ta’ sħubija li jinkludi klawżola ta’ nuqqas ta’ kompetizzjoni, anki jekk din l-impriża ma kienet teżerċita ebda attività f’dan is-suq ta’ prodott fil-mument tal-konklużjoni ta’ dan il-ftehim, sakemm jintwera, abbażi ta’ numru ta’ elementi fattwali konkordanti li jieħdu inkunsiderazzjoni l-istruttura tas-suq kif ukoll il-kuntest ekonomiku u ġuridiku li jirregola l-funzjonament tiegħu, li hemm possibbiltajiet reali u konkreti li l-imsemmija impriża tidħol fl-imsemmi suq u tikkompeti ma’ dan il-fornitur.
2)
L-Artikolu 101(3) TFUE, moqri flimkien mal-Artikolu 1(1)(a) tar-Regolament tal-Kummissjoni (UE) Nru 330/2010 tal‑20 ta’ April 2010 dwar l-applikazzjoni tal-Artikolu 101(3) tat-Trattat dwar il-Funzjonament tal-Unjoni Ewropea għal kategoriji ta’ akkordji vertikali u prattiċi miftiehma,
għandu jiġi interpretat fis-sens li:
ftehim ta’ sħubija kummerċjali konkluż bejn żewġ impriżi attivi fi swieq ta’ prodotti differenti, liema swieq ma humiex upstream jew downstream minn xulxin, meta dan il-ftehim ikun jikkonsisti f’li jiġi ffavorit l-iżvilupp tal-bejgħ tal-prodotti ta’ dawn iż-żewġ impriżi permezz ta’ mekkaniżmu ta’ promozzjoni u ta’ skontijiet trażversali, fejn kull waħda minn dawn l-impriżi tassumi parti mill-ispejjeż marbuta mal-implimentazzjoni ta’ din is-sħubija, ma jaqax taħt il-kategoriji ta’ “ftehimiet vertikali” u ta’ “kuntratti ta’ aġenzija”.
3)
L-Artikolu 101(1) TFUE
għandu jiġi interpretat fis-sens li:
klawżola ta’ nuqqas ta’ kompetizzjoni inkluża fi ftehim ta’ sħubija kummerċjali konkluż bejn żewġ impriżi attivi fi swieq ta’ prodotti differenti u intiża li tiffavorixxi l-iżvilupp tal-bejgħ tal-prodotti ta’ dawn iż-żewġ impriżi permezz ta’ mekkaniżmu ta’ promozzjoni u ta’ skontijiet trażversali ma tistax titqies bħala li hija restrizzjoni anċillari għal dan il-ftehim ta’ sħubija, ħlief jekk ir-restrizzjoni kkawżata minn din il-klawżola tkun oġġettivament neċessarja għall-implimentazzjoni tal-imsemmi ftehim ta’ sħubija u proporzjonata għall-għanijiet tiegħu.
4)
L-Artikolu 101(1) TFUE
għandu jiġi interpretat fis-sens li:
klawżola ta’ nuqqas ta’ kompetizzjoni li tikkonsisti, b’mod partikolari, fil-kuntest ta’ ftehim ta’ sħubija kummerċjali, fil-projbizzjoni ta’ waħda mill-partijiet f’dan il-ftehim milli tidħol fis-suq nazzjonali tal-provvista tal-elettriku li fih il-parti l-oħra fl-imsemmi ftehim tkun attur prinċipali, u dan fil-mument tal-aħħar fażijiet tal-liberalizzazzjoni ta’ dan is-suq, minkejja li l-konsumaturi jiksbu ċerti vantaġġi mill-imsemmi ftehim u minkejja li din il-klawżola ta’ nuqqas ta’ kompetizzjoni hija limitata ratione temporis, tikkostitwixxi ftehim li għandu bħala għan il-prevenzjoni, ir-restrizzjoni jew id-distorsjoni tal-kompetizzjoni, sakemm minn analiżi tal-kontenut ta’ din il-klawżola kif ukoll tal-kuntest ekonomiku u ġuridiku tagħha jirriżulta li l-imsemmija klawżola tippreżenta grad suffiċjenti ta’ dannu fir-rigward tal-kompetizzjoni sabiex ikun jista’ jitqies li l-eżami tal-effetti tagħha ma huwiex neċessarju.
Firem
(
*1
)	Lingwa tal-kawża: il-Portugiż.