62003CC0181_PL
Opinion of the Advocate-General
Opinion of the Advocate-General
1. Trybunał został wezwany do wydania rozstrzygnięcia w przedmiocie odwołania złożonego przez Alberta Nardone od wyroku Sądu Pierwszej Instancji z dnia 26 lutego 2003 r. w sprawie Nardone przeciwko Komisji (zwanego dalej „zaskarżonym wyrokiem”)(2), oddalającego skargę wniesioną przez skarżącego, w której domagał się on uchylenia decyzji Komisji z dnia 20 marca 2000 r. Na mocy decyzji tej Komisja odrzuciła wniosek o przyznanie renty inwalidzkiej, powołując się na fakt niespełnienia przez niego warunków przyznania określonych w art. 13 załącznika VIII do regulaminu pracowniczego urzędników Wspólnot Europejskich (zwanego dalej „regulaminem”).
2. Sprawa tylko z pozoru wydaje się prosta. W rzeczywistości dotyczy ona dosyć skomplikowanych zagadnień prawnych. W dodatku pojawia się w kontekście chorób zawodowych związanych z narażeniem na działanie azbestu, których szczególny i delikatny charakter został uznany przez wszystkie Państwa Członkowskie i przez samą Wspólnotę(3) . Trybunał powinien przy rozpatrywaniu niniejszej sprawy uwzględnić jej szczególny charakter.
I – Ramy prawne i faktyczne odwołania
3. Artykuł 78 akapit pierwszy regulaminu stanowi: „Urzędnik uprawniony jest, na warunkach przewidzianych w art. 13–16 załącznika VIII, do renty inwalidzkiej w przypadku całkowitej i trwałej niezdolności do pełnienia służby, uniemożliwiającej mu wykonywanie obowiązków związanych ze stanowiskiem w jego kategorii”. Zgodnie z kolejnym akapitem, „[w] przypadku gdy niezdolność do pełnienia służby została spowodowana wypadkiem w trakcie lub w związku z pełnieniem obowiązków służbowych, jest następstwem choroby zawodowej lub nastąpiła w wyniku poświęcenia się w interesie ogółu lub wynika z narażenia swojego życia przez urzędnika w celu ratowania życia ludzkiego, renta inwalidzka wynosi 70% wynagrodzenia podstawowego tego urzędnika”. Artykuł 13 załącznika VIII stanowi, iż „[u]rzędnikowi, z zastrzeżeniem przepisów art. 1 ust. 1, przysługuje w okresie niezdolności do pełnienia służby renta inwalidzka zgodnie z art. 78 regulaminu pracowniczego, w przypadku gdy Komitet ds. Inwalidztwa stwierdzi, że urzędnik, który nie ukończył 65. roku życia w okresie, w którym nabywał uprawnienia emerytalne, stał się całkowicie i trwale niezdolny do pełnienia służby we Wspólnocie, co uniemożliwia mu wykonywanie obowiązków związanych ze stanowiskiem w jego kategorii i w związku z tym musi on zakończyć służbę”.
4. Albert Nardone rozpoczął służbę w Wysokiej Władzy EWWiS w 1963 r. W 1971 r. przeszedł do służby w Komisji i pełnił obowiązki kierownika pracowni ślusarskiej, mieszczącej się podziemiach, a następnie na parterze budynku Berlaymont w Brukseli (Belgia). W 1981 r. zrezygnował z pełnienia służby i utrzymywał, że od tego czasu jego stan zdrowia nie pozwalał mu na podjęcie jakiejkolwiek aktywności zawodowej. W dniu 18 listopada 1999 r. złożył, na podstawie art. 90 ust. 1 regulaminu, wniosek o przyznanie mu renty inwalidzkiej z tytułu choroby zawodowej. We wniosku tym skarżący powołał się na schorzenia związane z długotrwałym narażeniem na działanie azbestu w trakcie pełnienia obowiązków służbowych w Komisji. Komisja odrzuciła powyższy wniosek decyzją z dnia 20 marca 2000 r. (zwaną dalej „zaskarżoną decyzją”).
5. Albert Nardone złożył zażalenie na tę decyzję na podstawie art. 90 ust. 2 regulaminu. Po dorozumianym oddaleniu jego zażalenia złożył skargę, domagając się uchylenia zaskarżonej decyzji.
6. Zaskarżonym wyrokiem Sąd oddalił tę skargę. Po stwierdzeniu w pkt 14 zaskarżonego wyroku, że skarga dotyczyła zaskarżonej decyzji, nie zaś decyzji z dnia 26 października 1981 r., poprzez którą Komisja przyjęła rezygnację skarżącego, Sąd uznał, że była ona dopuszczalna. Jednakże, rozstrzygając co do istoty sprawy, oddalił wszystkie zarzuty podniesione w celu uzyskania uchylenia decyzji.
7. W pierwszej kolejności Sąd stwierdza, że ponieważ skarżący nie podniósł zarzutu bezprawności wobec właściwych przepisów regulaminu, nie można było wypowiadać się w sprawie zastosowania ogólnych zasad prawa, na które się on powoływał. W tym względzie Sąd stwierdza również, że Komisja odrzuciła wniosek o przyznanie renty inwalidzkiej z przyczyn przedstawionych w sposób zwięzły, lecz przejrzysty i związanych z faktem, że nie zostały spełnione ustanowione w regulaminie i załączniku VIII do niego warunki odnoszące się do sytuacji administracyjnej, nie zaś zdrowotnej skarżącego. W związku z powyższym Sąd oddalił podniesiony przez skarżącego zarzut nadużycia władzy.
8. Sąd uznał jednak za konieczne zbadanie poprawności zastosowania przez Komisję właściwych przepisów regulaminu w zaskarżonej decyzji. W tym względzie stwierdził, że nie zostały spełnione przesłanki wszczęcia postępowania w sprawie stwierdzenia niezdolności do pełnienia służby. Sąd zauważył, z jednej strony, że ponieważ skarżący złożył rezygnację w 1981 r., natomiast wniosek o przyznanie renty inwalidzkiej w 1999 r., nie mógł spełnić warunku, zgodnie z którym jedynie urzędnik zobowiązany do zakończenia służby ze względu na niemożność dalszego pełnienia obowiązków służbowych wywołaną stanem niezdolności do niej może być stroną w postępowaniu w sprawie stwierdzenia inwalidztwa. Z drugiej zaś strony, nie ulega wątpliwości, że skarżący, po złożeniu rezygnacji w 1981 r., nie mógł spełnić także drugiego warunku ustanowionego przez regulamin, zgodnie z którym, aby można było wszcząć postępowanie w sprawie stwierdzenia niezdolności do pełnienia służby, zainteresowany urzędnik musi być w trakcie nabywania praw do świadczeń emerytalnych.
9. Skarżący dla poparcia swego odwołania formułuje dwa zarzuty opierające się na błędnej ocenie obu warunków, które według Sądu stanowią podstawę do wszczęcia postępowania w sprawie stwierdzenia inwalidztwa.
10. Przed przystąpieniem do oceny odwołania należy zauważyć, że spór dotyczy decyzji o wszczęciu postępowania w sprawie stwierdzenia inwalidztwa, nie zaś ostatecznej decyzji o przyznaniu renty inwalidzkiej. Choć regulamin formalnie nie rozróżnia tych dwóch związanych ze sobą decyzji, to ustanawia dla nich odrębne warunki. Regulamin jest zredagowany w taki sposób, że decyzja o wszczęciu postępowania jest oddzielona od decyzji o przyznaniu urzędnikowi renty inwalidzkiej. Komisja podejmuje najpierw decyzję o zwołaniu Komitetu ds. Inwalidztwa, który następnie wydaje opinię, stanowiącą dla Komisji podstawę do podjęcia decyzji o przyznaniu renty. W tym systemie powołanie specjalnej komisji złożonej z ekspertów w zakresie medycyny pracy stanowi środek dowodowy wymagany zwykle w sprawach złożonych, w których konieczne jest dokonywanie ocen naukowych w celu umożliwienia organowi administracji podjęcia decyzji po zaznajomieniu się ze wszystkimi okolicznościami sprawy(4) .
II – Ocena zarzutów podniesionych w odwołaniu
11. Zasadniczy problem, jaki wyłania się w kontekście tego odwołania, dotyczy odpowiedzi na pytanie, czy urzędnik dotknięty chorobą zawodową do tego stopnia, że, jak się wydaje, jest niezdolny do podjęcia jakiejkolwiek nowej pracy, może, już po zaprzestaniu pełnienia służby, w chwili gdy przyczyny choroby zostały rozpoznane, dochodzić swych regulaminowych praw do otrzymania renty inwalidzkiej. W obecnym przypadku zdają się temu przeciwstawiać względy natury prawnej. W zaskarżonym wyroku dokonano ścisłego, przynajmniej na pierwszy rzut oka, zastosowania przepisów regulaminu. Co więcej, wyrok zdaje się opierać na jednoznacznym orzecznictwie Trybunału i Sądu w tej dziedzinie. Sąd dla poparcia swego rozumowania powołuje się w szczególności na wyrok Trybunału z dnia 17 maja 1984 r. w sprawie Bähr przeciwko Komisji(5) i na swój wyrok z dnia 3 czerwca 1999 r. w sprawie Coussios przeciwko Komisji(6), w którym Sąd zastosował zasady wypracowane przez Trybunał.
12. Obecna sprawa ma więc dwojaki charakter. Trzeba będzie bowiem wypowiedzieć się jednocześnie co do wykładni orzecznictwa Trybunału i co do zastosowania przepisów regulaminu w szczególnych okolicznościach, jakie legły u podstaw niniejszego sporu. Zawiłość sprawy polega na tym, że ani orzecznictwo, ani regulamin nie były tworzone z myślą o zastosowaniu ich w podobnych okolicznościach(7) .
A – W sprawie pierwszego zarzutu odwołania
13. Pierwszy zarzut wnoszącego odwołanie dotyczy sprzeczności między zaskarżonym wyrokiem i orzecznictwem Trybunału. W opinii wnoszącego odwołanie Sąd niesłusznie odmówił mu prawa do wszczęcia postępowania w sprawie stwierdzenia niezdolności do pełnienia służby w momencie, gdy złożył o to wniosek. Wynika to, jego zdaniem, z nietrafnej interpretacji przesłanki, jaką w tej materii wypracował Trybunał Sprawiedliwości.
14. Regulamin ustanawia warunki przyznania renty inwalidzkiej. Nie ustanawia natomiast wyraźnie przesłanek wszczęcia postępowania w sprawie stwierdzenia inwalidztwa na podstawie art. 78 regulaminu. W powołanym powyżej wyroku w sprawie Bähr przeciwko Komisji Trybunał wypowiedział się w tej sprawie w następujący sposób(8) :
„Z przepisów art. 13 załącznika VIII, który ustanawia zgodnie z art. 78 warunki, w jakich urzędnik jest uprawniony do otrzymania renty inwalidzkiej, jasno wynika, że jedynie urzędnik zobowiązany do zakończenia służby ze względu na niemożność dalszego pełnienia obowiązków służbowych wywołaną niezdolnością może być stroną w postępowaniu w sprawie stwierdzenia niezdolności do pełnienia służby.
W związku z tym urzędnik, który zaprzestał sprawowania służby kilka lat wcześniej i jest dotknięty chorobą, która uniemożliwiłaby mu pełnienie służby, gdyby znów chciał ją podjąć, nie może domagać się z tej tylko przyczyny wszczęcia postępowania w sprawie stwierdzenia niezdolności do pełnienia służby”.
15. W pkt 31 i 32 zaskarżonego wyroku Sąd oparł się bezpośrednio na tym orzeczeniu. Dlatego też bez trudu mógł stwierdzić, że skarżący, który złożył rezygnację w 1981 r., natomiast wniosek o przyznanie renty inwalidzkiej w 1999 r., znajdował się w sytuacji faktycznej opisanej przez Trybunał. Wywiódł z tego naturalnie, że pierwszy warunek przyznania renty nie został spełniony
16. Nie ulega wątpliwości, że Albert Nardone złożył swój wniosek już po zaprzestaniu pełnienia obowiązków służbowych. Czy wynika z tego jednak, że Komisja ma rację, uznając, że znajduje się on w sytuacji byłego urzędnika dotkniętego chorobą, która uniemożliwiłaby mu pełnienie służby, gdyby znów chciał ją podjąć ? Wydaje się, że przeprowadzone rozumowanie doprowadziło Sąd do wniosku, że sam fakt złożenia wniosku po ustaniu zatrudnienia uniemożliwia wszczęcie postępowania w sprawie stwierdzenia niezdolności do pełnienia służby.
17. Jednakże nie taki jest sens orzecznictwa Trybunału. Sądzę, że w powołanym wyroku Bähr przeciwko Komisji Trybunał ograniczył się do wywiedzenia przesłanki wszczęcia postępowania z przesłanki przyznania renty ustanowionej przez regulamin. Postępowanie w sprawie stwierdzenia niezdolności do pełnienia służby może być wszczęte jedynie wtedy, gdy można ustalić zbieżność między stanem niezdolności i pełnieniem służby na rzecz Wspólnot, z czego wynika trwała niezdolność do pełnienia obowiązków służbowych. W szczególnym przypadku wniosku o rentę z tytułu choroby zawodowej sama zbieżność nie wystarczy; należy ustalić istnienie związku przyczynowego. Należy wykazać, że „pełnienie obowiązków służbowych stanowi zasadniczą lub przeważającą przyczynę wystąpienia choroby lub pogłębienia się choroby już istniejącej”(9) . Dlatego też wydaje się oczywiste, że powoływanie się na jakieś „późniejsze zdarzenie”, które nastąpiło poza miejscem i czasem wykonywania aktywności zawodowej i tym samym bez związku z nim, nie może stanowić podstawy do wszczęcia postępowania w sprawie stwierdzenia niezdolności do pełnienia służby. W sytuacji, gdy związek między pełnieniem obowiązków służbowych i niezdolnością nie istnieje, nie wszczyna się postępowania.
18. W konsekwencji z reguły trzeba będzie odrzucać wnioski złożone zbyt późno, ale nie dlatego, że są złożone zbyt późno, lecz dlatego, że opóźnienie zmniejsza prawdopodobieństwo ustalenia związku przyczynowego między chorobą będącą przyczyną niezdolności do pełnienia służby i aktywnością zawodową. Istnieje bowiem domniemanie, że wniosek złożony zbyt późno odnosi się do zdarzenia, które nastąpiło po zaprzestaniu pełnienia służby i niezwiązanego z nim. Ponieważ wniosek taki w oczywisty sposób nie może spełnić przesłanki przyznania renty inwalidzkiej, jest słusznie uznawany za złożony bezpodstawnie.
19. Jednakże skarżący w obecnej sprawie nie powołuje się na jakieś „późniejsze zdarzenie”. Opiera się on na „nowych faktach” dotyczących natury jego schorzenia, które pojawiły się po tym, jak zaprzestał on pełnienia obowiązków służbowych. Przypomnijmy, że Komisja ustaliła już związek niektórych chorób, na które cierpi skarżący, z wykonywanym przez niego zawodem, w ramach przewidzianego w art. 73 regulaminu postępowania o przyznanie odszkodowania w razie inwalidztwa wynikającego z choroby zawodowej(10) . Nie ulega co prawda wątpliwości, że te dwa postępowania są odrębne, przy czym uznanie niezdolności do pracy na podstawie powołanego art. 73 nie umniejsza prawa do wszczęcia postępowania w sprawie stwierdzenia niezdolności do pełnienia służby na podstawie art. 78 regulaminu(11) . Powyższe ustalenia wystarczą jednak do stwierdzenia, że powoływane schorzenia nie mogą być traktowane jako zwykłe wydarzenia, które miały miejsce po ustaniu służby i nie mają z nią związku(12) . Chociaż skarżący złożył swój wniosek w 1999 r., nie stało się tak dlatego, że, jak zdają się sugerować rozważania Sądu zawarte w pkt 32 zaskarżonego wyroku, zachorował w tym czasie na nową chorobę, lecz dlatego, że zawodowy charakter jego schorzenia mógł zostać zdiagnozowany i rozpoznany dopiero kilka lat temu.
20. Sąd uznaje co prawda, że właściwe jest oddzielenie chwili złożenia wniosku o wszczęcie postępowania od chwili wystąpienia choroby. Jednakże w pkt 35–42 zaskarżonego wyroku czyni to, umiejscawiając swoje rozumowanie w kontekście powołanego powyżej wyroku Trybunału w sprawie Bähr przeciwko Komisji. Tymczasem ten ostatni wyrok został wydany w okolicznościach faktycznych całkowicie odmiennych od tych, które stanowią podstawę niniejszego odwołania. Ponadto rozumowanie, jakie Trybunał przeprowadził w tym wyroku, jest ściśle związane z okolicznościami sprawy. Należy więc rozważyć, czy zmiana okoliczności nie powinna była doprowadzić Sądu do przyjęcia innego rozumowania niż to, które przeprowadził Trybunał.
21. W sprawie Bähr przeciwko Komisji powoływano się na dwa odrębne zdarzenia, jedno zbieżne z pełnieniem obowiązków służbowych, drugie późniejsze, które miały uczynić urzędnika niezdolnym do pracy. Należało więc rozważyć, czy istniał jakiś związek między tymi dwoma zdarzeniami. Jeżeli udałoby się udowodnić, że drugi zawał, który spowodował niezdolność do pracy, był wynikiem pierwszego, związanego z pełnieniem obowiązków, możliwe byłoby ustalenie istnienia związku przyczynowego między niezdolnością do pracy i pełnieniem obowiązków służbowych. Stąd też logiczne byłoby przyjęcie możliwości wszczęcia postępowania w sprawie stwierdzenia inwalidztwa. W takim przypadku stały związek między dwiema chorobami umożliwiał ustalenie związku przyczynowego między inwalidztwem i sprawowaniem obowiązków służbowych.
22. Powołanie się na takie „zdarzenie ciągłe” mogłoby, w opinii rzecznika generalnego Verlorena van Themaata, wystarczyć do uzasadnienia wyjątku od przyjętej w regulaminie reguły, zgodnie z którą renta inwalidzka może być przyznana jedynie urzędnikowi zobowiązanemu do zakończenia służby na rzecz Wspólnot. Stwierdził on, że „w sytuacji gdy można wykazać istnienie związku przyczynowego między drugim i pierwszym zawałem i jeżeli okres czasu, jaki upłynął między tymi zawałami, nie jest długi, nie byłoby, być może, uzasadnione wyciąganie aż tak surowych konsekwencji z drugorzędnego zdania znajdującego się w przepisie umieszczonym w załączniku [»jest zobowiązany z tych względów do zakończenia służby na rzecz Wspólnot«]”(13) . W wyniku tej opinii Trybunał uznał szczególny charakter sytuacji. W wydanym wyroku przyjął wyjątek od zasady, w myśl której administracja nie ma obowiązku wykazania z urzędu przyczyny niezdolności do pełnienia służby(14) . I tak, „jeżeli ustalono, że inwalidztwo, którym dotknięty jest urzędnik, ma bezpośredni związek ze stanem zdrowia w chwili zaprzestania pełnienia obowiązków służbowych”, Trybunał uważa, że „Komisja winna zbadać, czy stan zdrowia skarżącego w chwili, w której wyraził on zamiar zaprzestania pełnienia obowiązków służbowych, pozwoliłby mu na ich kontynuowanie, jeżeli podjąłby on ostatecznie decyzję o pozostaniu w służbie Wspólnot”(15) . Jeżeli Komisja nie wywiąże się z tego obowiązku, podjęta przez nią decyzja odmawiająca powołania Komitetu ds. Inwalidztwa może zostać uznana za niezgodną z prawem.
23. Sąd, mimo iż przyznaje w pkt 36 zaskarżonego wyroku, że „okoliczności sprawy Bähr przeciwko Komisji, w której zapadł wyrok, różnią się od tych, z którymi mamy do czynienia obecnie”, postanawia przeprowadzić w toczącej się przed nim sprawie takie samo rozumowanie: polega ono na znalezieniu odpowiedzi na pytanie, czy Komisja miała obowiązek zwołać Komitet ds. Inwalidztwa, w chwili gdy skarżący złożył rezygnację. Sąd wywodzi następnie, że fakt, iż zarówno Komisja, jak i skarżący nie znali rzeczywistego stanu jego zdrowia, w momencie gdy złożył on rezygnację, zwalniał Komisję z obowiązku zwołania Komitetu ds. Inwalidztwa.
24. Wniosek ten jest zaskakujący. Oczywiste bowiem jest, że Albert Nardone znajduje się w innej sytuacji niż Paul Bähr. Drugi z nich utrzymywał, jak zauważa Sąd w pkt 41 zaskarżonego wyroku, że miało miejsce „zdarzenie poważne i ciągłe”, mianowicie choroba, która została jasno zidentyfikowana i której skutkom można, w pewnych przypadkach, zapobiec. Pierwszy natomiast powoływał się na istnienie schorzeń związanych z wykonywanym zawodem, których prawdziwa natura została odkryta dopiero później. O ile P. Bähr powoływał się na zdarzenie ciągłe, znane od samego początku, o tyle A. Nardone powołuje się na nowe fakty, ujawniając a posteriori istnienie stanów chorobowych związanych z pełnieniem przez niego obowiązków służbowych. W obecnej sprawie nie można było w 1981 r. w sposób pewny przewidzieć wystąpienia niezdolności do pełnienia służby mającej bezpośredni związek ze stanem zdrowia skarżącego w chwili ukończenia pełnienia obowiązków służbowych. Nie oznacza to wszakże, że związek ten nie istniał. Jednak w przypadku choroby, której natura i skutki ujawniają się dopiero po dość długim okresie utajenia, związek ten nie mógł zostać ustalony inaczej jak z opóźnieniem. W takiej sytuacji wszelkie informacje dotyczące rzeczywistego charakteru choroby, na którą cierpi urzędnik, mogą być zdobyte dopiero po ujawnieniu się pierwszych objawów chorób powodujących niezdolność do pełnienia służby.
25. Ważne jest, aby wyraźnie odróżnić zachorowanie, czyli moment zakażenia, od całkowitego jej ujawnienia się, to znaczy momentu, w którym wszystkie jej skutki dają się odczuć, a chory dowiaduje się o przyczynie choroby. Przypomnijmy, że w obecnej sprawie skarżący w trakcie pełnienia obowiązków służbowych był nieświadomy obecności azbestu i skutków, jakie miało dla niego narażenie na tę substancję. Nie był więc w stanie, w chwili zaprzestania pełnienia obowiązków służbowych, ustalić związku przyczynowego między tym narażeniem i schorzeniami, które zaczął już wtedy odczuwać.
26. W tej sytuacji problem pojawiający się w niniejszym sporze nie przedstawia się w takim samym świetle jak w powołanej powyżej sprawie Bähr przeciwko Komisji. Nie chodzi o to, by stwierdzić, czy Komisja nie dopełniła jednego ze swoich obowiązków, ponieważ nie zwołała ex officio Komitetu ds. Inwalidztwa, w chwili gdy skarżący wyraził chęć zaprzestania pełnienia obowiązków służbowych. Z jednej strony, Sąd prawidłowo wskazał w pkt 14 zaskarżonego wyroku, że spór nie dotyczył decyzji z dnia 26 października 1981 r., w której Komisja przyjęła rezygnację skarżącego. Z drugiej zaś strony, nie ulega wątpliwości, że jakiekolwiek zawinione zaniechanie w tym względzie ze strony Komisji, o ile dałoby się je ustalić, należy do problematyki odpowiedzialności pozaumownej Wspólnoty, nie zaś przyznawania renty inwalidzkiej. W tej sytuacji jedyny problem, jaki pozostaje do rozwiązania w obecnej sprawie dotyczy tego, czy postępowanie może być jeszcze wszczęte na wniosek zainteresowanego, w chwili gdy
choroba jest rozpoznana.
27. Zasada, według której postępowanie może zostać wszczęte jedynie przed ukończeniem służby, znajduje uzasadnienie w odniesieniu do „wypadków” związanych z pełnieniem służby. Taki przypadek rozpatrywał Sąd w powołanej powyżej sprawie Coussios przeciwko Komisji. O ile Sąd w tamtym przypadku oddalił skargę na decyzję Komisji odmawiającą przyznania renty inwalidzkiej, to zrobił to dlatego, że skarżący mógł bez przeszkód złożyć swój wniosek, kiedy jeszcze pozostawał na służbie(16) . Podobne rozwiązanie jest jeszcze dopuszczalne w przypadku „zdarzenia ciągłego”, którego skutki dają się przewidzieć i które pozostaje w bezpośrednim związku ze stanem zdrowia urzędnika w chwili ukończenia pełnienia obowiązków służbowych, pod warunkiem zobowiązania Komisji do powołania w odpowiednim czasie Komitetu ds. Inwalidztwa. Taki jest sens powołanego powyżej wyroku w sprawie Bähr przeciwko Komisji. Natomiast rozwiązanie to nie pasuje już do szczególnych okoliczności, które legły u podstaw obecnej sprawy.
28. W tym przypadku bowiem wymaganie, aby wniosek został złożony przez Komisję lub przez urzędnika, zanim ten nie opuści służby, jest równoznaczne z postawieniem warunku niemożliwego do spełnienia . Sprowadzałoby się to do uczynienia tego postępowania niedostępnym dla urzędników cierpiących na tego typu schorzenia. Przed ukończeniem służby, ze względu na stan nieświadomości odnoszący się do ich sytuacji, w którym mogą się znajdować, urzędnicy nie mogą dochodzić swych praw do renty. Po ukończeniu służby systematyczne odmawianie zwołania Komitetu ds. Inwalidztwa przez Komisję prowadzi do pozbawienia ich jakiejkolwiek możliwości ustalenia sytuacji, w jakiej się rzeczywiście znajdują.
29. Taki rezultat jest niedopuszczalny. Nie można, tak jak czyni to Sąd w pkt 41 zaskarżonego wyroku, opierać się na argumencie, według którego sam skarżący nie znał w 1981 r. rozmiaru skutków, jakie wywarło na jego zdrowiu wchłanianie pyłu azbestowego i pozostawał w tym stanie niewiedzy aż do 1992 r. Jeśli przyjąć to rozumowanie, aby móc skorzystać z prawa do wszczęcia postępowania w sprawie stwierdzenia inwalidztwa, skarżący musiałby zgodzić się na pozostawanie w służbie Komisji tak długo, aż choroba nie zostanie rozpoznana, i to nawet jeśli nie byłby już w stanie pełnić obowiązków służbowych. Podobny argument prowadzi w rzeczywistości do nałożenia na skarżącego podwójnej sankcji, polegającej, po pierwsze, na penalizowaniu przedwczesnego opuszczenia służby z przyczyn zdrowotnych, po drugie zaś, na całkowitym uniemożliwieniu mu skorzystania z prawa do renty. Trudno jest zarzucać skarżącemu, że nie posiadał wiedzy o czymś, o czym nie mógł wiedzieć. Stan nieświadomości, w jakim znajdowały się obie strony w trakcie pełnienia służby, nie może prowadzić do sankcjonowania tylko jednej z nich. Nie wypowiadając się nawet co do rzeczywistego charakteru niezdolności do pełnienia służby, na które się powołuje skarżący, trudno jest zrozumieć, dlaczego miałby on być pozbawiony, w takich okolicznościach, możliwości ponownego rozpatrzenia jego sprawy.
30. Z powyższego wnioskuję, że Sąd dopuścił się naruszenia prawa, nietrafnie interpretując orzecznictwo Trybunału, ponieważ nie uwzględnił odmiennych okoliczności, na których się ono opierało i w których powinno być stosowane. Tym samym pierwszy zarzut podniesiony w odwołaniu powinien zostać uwzględniony.
B – W sprawie drugiego zarzutu odwołania
31. Za pomocą zarzutu drugiego przytoczonego w odwołaniu skarżący podważa sposób, w jaki Sąd zastosował art. 13 załącznika VIII do regulaminu. Uważa, że Sąd nietrafnie orzekł, iż w chwili złożenia wniosku nie był on w trakcie nabywania prawa do świadczeń emerytalnych.
32. W pkt 33 zaskarżonego wyroku Sąd przypomina bowiem, że według art. 13 załącznika VIII do regulaminu urzędnik, który składa wniosek o rentę inwalidzką, musi, w chwili gdy Komitet ds. Inwalidztwa uznał go za całkowicie i trwale niezdolnego do służby, być ponadto w trakcie nabywania prawa do świadczeń emerytalnych. Skarżący utrzymuje wszakże, że należy uwzględnić fakt korzystania przez niego ze świadczenia z tytułu częściowej niezdolności do pracy, przyznanego mu na podstawie art. 73 regulaminu. To miałoby wystarczyć do stwierdzenia, że jego sytuacja administracyjna powinna ulec rewizji w taki sposób, aby przywrócono mu prawo do korzystania ze świadczeń.
33. Argument ten jest całkowicie nieuzasadniony. Nie ulega wątpliwości, że świadczenie, o którym mowa w art. 13 załącznika VIII do regulaminu, poświęconego „systemowi emerytalnemu” jest świadczeniem emerytalnym(17) . Tymczasem, jak zauważa Komisja, świadczenie, o którym mowa w art. 73, nie jest uwzględniane przy obliczaniu emerytury, w sposób ustanowiony w art. 2 i 3 wymienionego załącznika. Z tego wynika, że fakt pobierania tego świadczenia nie pozwala stwierdzić, że skarżący był w trakcie nabywania prawa do świadczeń emerytalnych, w chwili gdy złożył wniosek o przyznanie renty inwalidzkiej.
34. W ramach analizy przedstawionego zarzutu należy jednakże zważyć, czy Sąd trafnie orzekł, uznając „przesłankę” wywiedzioną z art. 13 załącznika VIII do regulaminu za warunek uniemożliwiający w rozpatrywanej sprawie wszczęcie postępowania w sprawie stwierdzenia niezdolności do pełnienia służby.
35. Artykuł 78 regulaminu wyraźnie uzależnia przyznanie renty inwalidzkiej od spełnienia warunków ustanowionych w art. 13–16 załącznika VIII do regulaminu. Należy więc dokładnie ustalić zakres sformułowania użytego w art. 13 załącznika VIII, według którego urzędnik może zostać uznany za całkowicie i trwale niezdolnego do pełnienia służby jedynie w okresie, w którym nabywał uprawnienia emerytalne. Uzasadnienie takiego sformułowania jest oczywiste: ma ono na celu uniknięcie jakiegokolwiek zbiegu systemów zabezpieczenia. Ustawodawca uznał za stosowne, aby były urzędnik pobierający już świadczenia w formie emerytury nie mógł pobierać innego świadczenia, którego jedynym celem jest właśnie zastąpienie, jeżeli zachodzi taka potrzeba, wynagrodzenia za pracę. W takim razie sporne sformułowanie art. 13 należy rozumieć jako zwykłe zawężenie kręgu uprawnionych do pobierania renty inwalidzkiej. W innych okolicznościach Komisja stwierdziła zresztą, że jeżeli spełniony jest podstawowy warunek przyznania renty inwalidzkiej postawiony przez regulamin i nie zachodzi ryzyko zbiegu świadczeń, nie trzeba sięgać do art. 13 załącznika VIII do regulaminu(18) . Podobnie Corte costituzionale (Włochy) orzekł, że ustawa nie może pozbawić pracowników prawa do pobierania renty inwalidzkiej, nawet jeżeli wniosek o nią został złożony już po osiągnięciu ustawowego wieku emerytalnego, w przypadkach, w których pracownicy ci nie mogą jeszcze pobierać emerytury(19) .
36. Byłoby nieostrożne rozszerzanie zakresu sformułowania użytego w art. 13 załącznika VIII do regulaminu poza zakaz zbiegu. Przypomnijmy, że przepis ten znajduje się w załączniku VIII do regulaminu, regulującym sprawy „systemu emerytalnego”. Odesłanie do tego przepisu, przewidziane w art. 78 regulaminu, nie może być więc interpretowane jako nowa przesłanka, ustanowiona obok przesłanek materialnych uzyskania prawa do renty inwalidzkiej przewidzianych przez regulamin, ale jako warunek odnoszący się do wykonywania chronionego przez ten regulamin prawa. Omawiany art. 13 ma więc pod tym względem charakter zwykłego wyjątku. Nawet jeśli przesłanki przyznania renty inwalidzkiej zostaną spełnione, nie będzie ona wypłacona, jeżeli zainteresowany urzędnik pobiera już emeryturę.
37. W każdym razie celem art. 13 załącznika VIII do regulaminu nie jest ograniczenie zakresu art. 78 regulaminu. Trybunał orzekł już zresztą, że przepis zawarty w załączniku nie może zniweczyć pełnej skuteczności przepisu podstawowego, z którym jest związany(20) . W nieco innym kontekście Trybunał przypomina, że terminy określone w załączniku nie mają charakteru prekluzyjnego, lecz stanowią jedynie reguły dobrej administracji(21) . Ta linia orzecznictwa może mieć zastosowanie w rozpatrywanej sprawie. Dlatego też uważam, że załącznik VIII nie może stanowić bezwzględnej przeszkody w uzyskaniu prawa do renty, jeżeli jednocześnie ustalono, że przesłanka przyznania renty ustanowiona przez regulamin może zostać spełniona. Warunkiem determinującym przyznanie renty na podstawie art. 78 regulaminu jest ustalenie związku przyczynowego między trwałym inwalidztwem uznanym za całkowite i pełnieniem obowiązków służbowych.
38. W rozpatrywanej sprawie zostało ustalone, że skarżący nie znajduje się w sytuacji zbiegu systemów zabezpieczenia. Z pewnością miał on prawo do zasiłku z tytułu przejścia w stan spoczynku, ustanowionego w art. 12 załącznika VIII do regulaminu, w chwili ukończenia swej aktywności zawodowej. Nie zmienia to jednak faktu, że zasiłek ten nie jest równoważny z rentą inwalidzką, o którą w każdym razie nie mógł wnioskować w 1981 r. z przyczyn, które zostały już omówione.
39. Artykuł 13 załącznika VIII ma ograniczony materialny zakres stosowania, który przybiera postać wyjątku. Jego podstawowym celem jest ustalenie warunków proceduralnych przyznania prawa do renty inwalidzkiej. W tym względzie precyzuje on, że renta inwalidzka może zostać przyznana jedynie po przeprowadzeniu specjalnego postępowania mającego na celu stwierdzenie stanu niemożności dalszego pełnienia obowiązków służbowych, w jakim pozostaje urzędnik. Z art. 13 załącznika VIII wynika po prostu, że w ramach tego postępowania Komitet ds. Inwalidztwa jest jedynym organem kompetentnym do wypowiadania się w kwestiach natury medycznej(22) .
40. W takim razie procedura musi mieć taki charakter, aby zapewnić skuteczność i ochronę uprawnienia zagwarantowanego przez regulamin. Prawo nie może być bowiem wykonywane, jeżeli nie istnieją właściwe środki do jego ochrony ( ubi ius, ibi remedium ). Takie też jest uzasadnienie zasad procedury: nie służą one tylko ustaleniu faktów, mających pomóc w podjęciu decyzji; służą one również zapewnieniu ochrony, innymi słowy możliwości dla każdego uprawnionego wykonywania prawa i jego dochodzenia.
41. W tej sytuacji naturalne jest, że stwierdzenie niezdolności do pełnienia służby z reguły
powinno zbiegać się w czasie z okresem sprawowania służby. Taki system proceduralny jest zgodny z zasadami dobrej administracji. Z jednej strony, oczywiste jest, że łatwiej jest ustalić istnienie związku przyczynowego, jeżeli postępowanie toczy się w okresie sprawowania służby. Z drugiej zaś strony, wykonywanie tego prawa nie może być nieograniczone w czasie. Wynika to z wymogów bezpieczeństwa prawnego i ochrony interesu publicznego.
42. Należy jednak upewnić się, że prawo do korzystania z renty inwalidzkiej może być wykonywane. Nie można przyjąć, że wyczerpało się ono, zanim jeszcze można było z niego skorzystać. Jednakże do takiego właśnie wniosku nieodwołalnie prowadzi rozumowanie przeprowadzone przez Sąd. Odmawiając w tym przypadku zwołania Komitetu ds. Inwalidztwa poza okresem sprawowania służby, uniemożliwił on wykonywanie prawa przyznanego przez regulamin(23) . Dlatego też uważam, że obecny system proceduralny nie daje się obronić w sytuacji, z jaką mamy do czynienia w rozpatrywanej sprawie, kiedy to choroba mogła zostać stwierdzona dopiero po zakończeniu służby, choć pojawiła się i wywarła swoje skutki jeszcze podczas jej sprawowania i to do tego stopnia, że stała się przyczyną całkowitej niezdolności do pracy.
43. Warunek odnoszący się do „okresu nabywania [przez urzędnika] prawa do świadczeń emerytalnych” nie jest uważany za rozstrzygający wtedy, gdy na przykład przypadkowe opóźnienia, za które urzędnik nie ponosi odpowiedzialności sprawiają, że Komitet ds. Inwalidztwa może zostać zwołany dopiero po przeszło sześciu latach od złożenia wniosku o stwierdzenie niezdolności do pełnienia służby, które nastąpiło jeszcze w trakcie pełnienia służby(24) . Byłoby nielogiczne i niesprawiedliwe odrzucenie możliwości zaistnienia pewnej przerwy między rozpoznaniem wniosku i pojawieniem się choroby, w p rzypadku gdy związek przyczynowy może być ustalony z całkowitą pewnością dopiero po zakończeniu pełnienia służby. Nie oznacza to, że termin do zwołania Komitetu ds. Inwalidztwa powinien być zupełnie nieograniczony. Istnieje jednak pewien rozsądny termin, biegnący od chwili stwierdzenia choroby i jej zawodowego charakteru, który powinien pozwolić na złożenie wniosku o taką rentę. Przyjęcie odmiennej decyzji sprowadzałoby się do uzależnienia wykonania indywidualnego prawa od dobrej woli administracji i stwarzałoby między urzędnikami, którym przysługują te same prawa, sytuację nierówności mającą swe źródło w naturze choroby, która ich dotknęła.
44. Uważam więc, że w okolicznościach, z jakimi spotykamy się w rozpatrywanej sprawie, warunki ustanowione w art. 13 załącznika VIII do regulaminu nie powinny być interpretowane w sposób odbierający skarżącemu prawo do wnioskowania o wszczęcie postępowania w sprawie stwierdzenia niezdolności do pełnienia służby wynikającej z choroby zawodowej.
45. Poprzez nietrafną wykładnię przepisów regulaminu w okolicznościach rozpatrywanej sprawy Sąd dopuścił się naruszenia prawa. W związku z tym drugi zarzut podniesiony w odwołaniu powinien również zostać uwzględniony.
III – Analiza odwołania
46. Zgodnie z art. 61 akapit pierwszy Statutu Trybunału Sprawiedliwości, Trybunał może, w przypadku uchylenia wyroku Sądu, orzec co do istoty sprawy, pod warunkiem że jest ona już dostatecznie wyjaśniona. W obecnej sytuacji błędy popełnione przez Sąd mogą być bez trudu naprawione. Trybunał powinien więc ostatecznie rozstrzygnąć w sprawie zarzutów podniesionych w skardze i odrzuconych przez Sąd w zakresie, w jakim jego wyrok zostanie uchylony.
47. Poprzez zarzuty, które powołuje, wnoszący odwołanie podnosi, iż w okolicznościach, z jakimi mamy do czynienia w rozpatrywanej sprawie powinna istnieć możliwość przyznania renty inwalidzkiej byłemu urzędnikowi, bez względu na fakt, że zrezygnował on ze służby.
48. Należy przypomnieć, że regulamin uzależnia przyznanie renty inwalidzkiej z tytułu choroby zawodowej od spełnienia dwóch odrębnych przesłanek: obowiązku przerwania służby, przy czym nie jest sprecyzowana forma, w jakiej powinno ono nastąpić, oraz stwierdzenia, w odpowiedniej formie przez specjalny komitet, trwałej niezdolności do służby określonej jako całkowita. Przy stosowaniu i interpretacji tych przesłanek należy szukać pewnej równowagi pomiędzy, z jednej strony, ochroną praw regulaminowych urzędników, z drugiej zaś, wymogami bezpieczeństwa prawnego i ochroną interesów (w szczególności finansowych) Wspólnoty. Równowaga taka wymaga ustalenia pewnych granic dla możliwości wszczynania postępowań w sprawie stwierdzenia niezdolności do pełnienia służby.
49. Określenie, w każdym poszczególnym przypadku, warunków tej równowagi jest zadaniem Komisji. Jednakże do właściwości Trybunału należy sprawdzenie, czy ocena dokonana przez Komisję mieści się w „rozsądnych granicach” i czy nie użyła ona swojej władzy „w sposób oczywiście błędny”(25) . Należy do niego w szczególności sprawdzenie, czy Komisja nie naruszyła poprzez swoją decyzję gwarancji regulaminowych, praw chronionych przez wspólnotowy porządek prawny i zasad dobrej administracji.
50. Z reguły ograniczenie możliwości wszczęcia postępowania do przypadków, gdy wniosek o to składa urzędnik, który nie ukończył jeszcze swej służby, jest niewątpliwie zgodne z regulaminem i z tymi zasadami. Jednakże w przypadku stwierdzenia choroby wywołanej narażeniem na działanie azbestu wydaje mi się konieczne uznanie, że wnioski mogą zostać przyjęte również po upływie okresu służby. Dwa rodzaje argumentów przemawiają, w mojej opinii, za takim rozwiązaniem.
51. Po pierwsze, w przypadku tych urzędników wchodzi w rachubę podstawowe prawo dostępu do świadczeń socjalnych zapewniających ochronę w razie choroby, wypadku przy pracy, niedołężności lub starości, a także utraty zatrudnienia. Prawo to wynika z art. 12 Europejskiej karty społecznej z 1961 r. i z pkt 10 wspólnotowej Karty socjalnych podstawowych praw pracowników z 1989 r., do których bezpośrednio odwołuje się art. 136 WE. Prawo to jest obecnie uznane przez art. 34 Karty podstawowych praw Unii Europejskiej(26) . Mimo że nie wywiera ona jeszcze wiążących skutków prawnych, można przyjąć, iż karta stanowi pewien dowód uznania i punkt odniesienia dla praw chronionych przez wspólnotowy porządek prawny(27) . Artykuł 78 regulaminu ma za zadanie zapewnienie takiej ochrony w ramach korpusu europejskiej służby publicznej.
52. Istnieje w prawie krajowym Państw Członkowskich znaczące orzecznictwo Corte costituzionale, według którego ustawa stanowiąca, iż nie można otrzymać renty inwalidzkiej, jeśli wniosek o nią został złożony po osiągnięciu ustawowego wieku emerytalnego, jest sprzeczna z art. 38 konstytucji włoskiej, który chroni prawo pracowników do dysponowania środkami do życia na wypadek choroby(28) . Podobnie zresztą ustawodawstwa krajowe przewidują zwykle pewien okres przedawnienia pozwalający na złożenie wniosku o rentę inwalidzką już po zakończeniu aktywności zawodowej. Zdarza się nawet, że w zakresie niezdolności do pracy związanej z narażeniem na działanie azbestu ustanowiono szczególne przepisy pozwalające na przywrócenie prawa do świadczeń i rent(29) .
53. Z pewnością nie chodzi w rozpatrywanej sprawie o to, aby podać w wątpliwość ważność regulaminu. Jednakże przy interpretacji jego przepisów należy wziąć pod uwagę istnienie prawa do ochrony w razie niezdolności do pełnienia służby. Bez najmniejszej wątpliwości ma tutaj zastosowanie zasada zgodnej interpretacji(30) . W myśl tej zasady przepisy regulujące sposób funkcjonowania systemu rent inwalidzkich powinny być interpretowane w sposób możliwie najbardziej zgodny z przepisami regulaminu, w których wykonaniu zostały ustanowione, i z podstawowymi prawami chronionymi przez wspólnotowy porządek prawny(31) . Z powyższego wynika, że Komisja powinna rozpatrywać wnioski o zwołanie Komitetu ds. Inwalidztwa, mając na uwadze cel, jaki przyświeca art. 78 regulaminu, mianowicie zabezpieczenie prawa do wynagrodzenia zastępczego, przybierającego postać renty inwalidzkiej, gdy zajdzie taka konieczność(32) . Tymczasem okazuje się, że Komisja w zaskarżonej decyzji dała pierwszeństwo takiej interpretacji przepisów proceduralnych, która uniemożliwiła wykonywanie prawa przyznanego przez regulamin. Odmawiając zwołania Komitetu ds. Inwalidztwa, w chwili gdy do niej o to wnioskowano, Komisja nietrafnie zinterpretowała przepisy regulaminu.
54. Po drugie, na instytucjach wspólnotowych ciąży obowiązek troski, zobowiązujący je do badania ze szczególną uwagą przedstawianych im przypadków osób fizycznych. Z orzecznictwa Trybunału wynika, że „pojęcie obowiązku troski ze strony administracji stanowi odbicie równowagi praw i obowiązków, ustanowionej przez regulamin w relacjach między organem władzy publicznej i pracownikiem służby cywilnej. Równowaga ta wymaga w szczególności, aby organ, orzekając w sprawie urzędnika, uwzględniał ogół elementów mogących mieć wpływ na podejmowaną przez niego decyzję i aby brał pod uwagę nie tylko interes instytucji, ale również interes zainteresowanego urzędnika”(33) . Z powyższego wynika, że na Komisji ciąży obowiązek współdziałania przy ustalaniu rzeczywistej sytuacji członków jej personelu(34) . Tymczasem w obecnym przypadku administracja, rozpatrując sprawę, nie wzięła pod uwagę wszystkich jej okoliczności. Należy zwrócić uwagę na to, że zaskarżona decyzja nie czyni żadnej wzmianki ani o okolicznościach związanych z intensywnym narażeniem na pył azbestowy, które skarżący powołał w swoim wniosku, ani o związku istniejącym między stwierdzoną niezdolnością do pełnienia służby i jego stanem zdrowia, w chwili gdy zakończył on sprawowanie służby, wynikającym z dokumentacji medycznej, jaką załączył do wniosku. Z dokumentacji tej Komisja zaczerpnęła jedynie stwierdzenie, że inwalidztwo istnieje w „chwili obecnej”, z czego wyciągnęła wniosek, że nie mogą zostać spełnione przesłanki ustanowione w regulaminie.
55. W takich okolicznościach nic nie sprzeciwiało się, wręcz przeciwnie, wszystko wskazywało na konieczność wszczęcia postępowania w sprawie stwierdzenia niezdolności do pełnienia służby, od momentu, w którym ostatecznie rozpoznano naturę i skutki choroby. W takim przypadku uzasadnione wymogi bezpieczeństwa prawnego i względy interesu ogółu będą chronione, jeśli złożenie wniosku nastąpi w „rozsądnym terminie” liczonym od dnia pierwszego stwierdzenia choroby przez lekarza(35) .
56. Tytułem uzupełnienia należy poruszyć jeszcze ostatnią kwestię. Czy należy uważać, że skarżący został słusznie pozbawiony przez Komisję prawa domagania się renty inwalidzkiej z tego względu, że, jak zauważyła ona w trakcie rozprawy, po pierwsze, dysponował on środkami do życia, ponieważ korzystał z ubezpieczenia chorobowego zapewnionego przez art. 73 regulaminu(36), i po drugie, przysługiwało mu jeszcze powództwo o odszkodowanie na mocy art. 236 Traktatu(37) ? Oba te argumenty powinny zostać odrzucone. Po pierwsze, z ustalonego orzecznictwa wynika, że kapitał otrzymany na podstawie art. 73 regulaminu traktowany jest jako odszkodowanie, które nie jest ekwiwalentem renty inwalidzkiej na podstawie art. 78, ani nie jest niezgodny z jej przyznaniem(38) . Po drugie, należy jasno zaznaczyć, że przyznanie zasiłku inwalidzkiego nie ma ani takiego samego celu, ani takiego samego skutku co naprawienie szkody. Z jednej strony, przyznanie odszkodowania wymaga ustalenia kwalifikowanej winy po stronie Komisji. Z drugiej zaś strony, Trybunał orzekł, iż otrzymanie odszkodowania z tytułu ubezpieczenia ustanowionego przez regulamin z zasady nie wyklucza możliwości przyznania odszkodowania na podstawie przepisów ogólnych o odpowiedzialności za szkodę. W wyroku z dnia 8 października 1986 r. w sprawie Leussink i in. przeciwko Komisji uznaje jako zasadę „prawo urzędnika i innych osób uprawnionych do wystąpienia o odszkodowanie uzupełniające, jeżeli instytucja odpowiada za wypadek na podstawie przepisów ogólnych, a świadczenia zapewnione przez regulamin nie wystarczają do całkowitego naprawienia poniesionej szkody”(39) . W praktyce Trybunał wyklucza jedynie takie zastosowanie tej zasady, które prowadziłoby do podwójnego naprawienia tej samej szkody(40) .
57. Z całości powyższych rozważań wynika, że zaskarżona decyzja dotknięta jest rażącym błędem zarówno co do wykładni, jak i co do zastosowania właściwych przepisów regulaminu. Należy więc stwierdzić nieważność decyzji Komisji w zakresie, w jakim odmawia ona wszczęcia na wniosek skarżącego postępowania w sprawie stwierdzenia niezdolności do pełnienia służby na podstawie art. 78 regulaminu.
IV – Wnioski
58. W związku z powyższym uważam, że należy uwzględnić zarzuty podniesione w odwołaniu i w konsekwencji uchylić wyrok Sądu z dnia 26 lutego 2003 r. w sprawie T‑59/01 Nardone przeciwko Komisji.
59. Ponadto proponuję Trybunałowi, aby, orzekając co do istoty sprawy:
– uchylił decyzję Komisji Wspólnot Europejskich z dnia 20 marca 2000 r. dotyczącą przyznania skarżącemu renty inwalidzkiej;
– obciążył Komisję kosztami obu postępowań.
(1) .
(2)  –	Wyrok w sprawie T‑59/01 Nardone przeciwko Komisji, Rec. str. II‑0000.
(3)  –	Zobacz w szczególności dyrektywa Rady 83/477/EWG z dnia 19 września 1983 r. w sprawie ochrony pracowników przed ryzykiem związanym z narażeniem na działanie azbestu w miejscu pracy (druga dyrektywa szczegółowa w rozumieniu art. 8 dyrektywy 80/1107/EWG) (Dz.U. L 263, str. 25), zmieniona dyrektywami Rady 91/382/EWG z dnia 25 czerwca 1991 r. (Dz.U. L 206, str. 16), 98/24/WE z dnia 7 kwietnia 1998 r. w sprawie ochrony zdrowia i bezpieczeństwa pracowników przed ryzykiem związanym ze środkami chemicznymi w miejscu pracy (czternasta dyrektywa szczegółowa w rozumieniu art. 16 ust. 1 dyrektywy 89/391/EWG) (Dz.U. 131, str. 11)
i dyrektywą 2003/18/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 27 marca 2003 r. (Dz.U. 97, str. 48). Zobacz uwagi ogólne na ten temat: E. Bothwell, „The Abestos Problem and the European Economic Community”, Columbia Journal of Transnational Law, 1993, str. 205.
(4)  –	W odniesieniu do Komitetu ds. Inwalidztwa zob. przepisy art. 7–9 załącznika II do regulaminu. Co do zakresu swobody uznania pozostawionego Komitetowi ds. Inwalidztwa przy dokonywaniu badania skarżącego zob. w szczególności wyrok z dnia 21 maja 1981 r. w sprawie 156/80 Morbelli przeciwko Komisji, Rec. str. 1357. Co do podziału kompetencji między komisją ekspertów i administracją zob. w szczególności wyrok z dnia 21 stycznia 1987 r. w sprawie 76/84 Rienzi przeciwko Komisji, Rec. str. 315, pkt 8–12.
(5)  –	Sprawa 12/83, Rec. str. 2155.
(6)  –	Sprawa T‑295/97, RecFP str. I‑A‑103 i II‑577.
(7)  –	„Neque leges senatus consulta ita scribi possunt, ut omnes casus qui quandoque inciderint comprehendantur”. Nie istnieje ustawa napisana w taki sposób, aby objąć wszystkie przypadki, które mogą mieć miejsce. (Julian, „Digeste” I.3, 3–10).
(8)  –	Powołany w przypisie 5 wyrok, pkt 12 i 13.
(9)  –	Opinia rzecznika generalnego Roemera w sprawie 29/71 Velozzi przeciwko Komisji (wyrok z dnia 13 lipca 1972 r., Rec. str. 513), str. 524. Zobacz podobnie również wyrok z dnia 4 października 1991 r. w sprawie C‑185/90 P Komisja przeciwko Gill, Rec. str. 4779, pkt 17, w którym Trybunał uznał, a contrario, że urzędnik musi udowodnić związek przyczynowy pomiędzy chorobą lub jej pogłębieniem się i pełnieniem obowiązków służbowych na rzecz Wspólnot, aby ustalić istnienie choroby zawodowej w rozumieniu art. 78 akapit drugi regulaminu.
(10)  –	Wynika to jasno z wyroku Sądu z dnia 15 grudnia 1999 r. w sprawie T‑27/98 Nardone przeciwko Komisji, RecFP str. I‑A‑267 i II‑1293, pkt 11, w którym Sąd orzekał w sprawie decyzji Komisji wydanej na podstawie art. 73 regulaminu na podstawie tych samych okoliczności faktycznych. Przypomnijmy, że choroby związane z narażeniem na działanie azbestu, takie jak azbestoza i mezolioma znajdują się na liście ustalonej przez Komisję w jej zaleceniu z dnia 19 września 2003 r. dotyczącym europejskiej listy chorób zawodowych (Dz.U. L 238, str. 28).
(11)  –	Według art. 25 przepisów dotyczących zabezpieczenia ryzyka choroby zawodowej urzędników Wspólnot Europejskich „uznanie trwałego i całkowitego lub częściowego inwalidztwa na podstawie art. 73 regulaminu i niniejszego uregulowania nie ma wpływu na stosowanie art. 78 regulaminu i odwrotnie”. Zobacz podobnie wyrok z dnia 24 października 1996 r. w sprawie C‑76/95 Komisja przeciwko Royale belge, Rec. str. I‑5501, pkt 86.
(12)  –	Podobnie Trybunał orzekł, iż „nie ma żadnych wystarczających powodów, aby twierdzić, że pojęcie choroby zawodowej powinno mieć inną treść w zależności od tego, czy chodzi o rentę inwalidzką z tytułu choroby zawodowej w rozumieniu art. 78 regulaminu, czy też o ubezpieczenie ryzyka choroby zawodowej w rozumieniu art. 73 regulaminu” (powołany powyżej w przypisie 7 wyrok w sprawie Komisja przeciwko Gill, pkt 14).
(13)  –	Opinia w sprawie Bähr przeciwko Komisji, powołana powyżej w przypisie 5.
(14)  –	Zasada ta wynika jasno z wyroku z dnia 12 stycznia 1983 r. w sprawie 257/81 K. przeciwko Radzie, Rec. str. 1, pkt 12.
(15)  –	Powołany powyżej w przypisie 5 wyrok w sprawie Bähr przeciwko Komisji, pkt 15 i 16. Wyróżnienie moje.
(16)  –	Należy sprecyzować, że w tej sprawie skarżący przedstawił Komisji oświadczenie o wypadku, który miał miejsce dnia 26 października 1993 r., to jest w czasie, w którym był on jeszcze w służbie, na którego podstawie otrzymał odszkodowanie z tytułu art. 73 regulaminu. Następnie, dopiero po decyzji o jego przyznaniu podjętej przez Komisję, złożył wniosek o rentę inwalidzką z tytułu art. 78 regulaminu, który, mimo że złożony cztery lata po tym, jak opuścił służbę, opierał się na tych samych zdarzeniach.
(17)  –	Należy zauważyć w tym miejscu, że nowy regulamin pracowniczy przyjęty w rozporządzeniu Rady (WE, Euratom) nr 723/2004 z dnia 22 marca 2004 r. zmieniającym regulamin pracowniczy urzędników Wspólnot Europejskich i warunki zatrudnienia innych pracowników Wspólnot Europejskich (Dz.U. L 124, str. 1), zakwalifikował świadczenie wypłacane z tytułu art. 78 jako „[zasiłek inwalidzki]”, a nie „[rentę inwalidzką]”. Natomiast tytuł załącznika VIII, odnoszącego się do „Systemu emerytalnego” pozostał bez zmian.
(18)  –	W swej odpowiedzi w sprawie Becker przeciwko Europejskiemu Trybunałowi Obrachunkowemu (wyrok Sądu z dnia 12 czerwca 2002 r. w sprawie T‑9/01, RecFP str. I‑A‑79 i II‑39) Komisja precyzuje, że w przypadku urzędnika przebywającego na urlopie bezpłatnym z przyczyn osobistych w warunkach określonych w art. 40 ust. 3 regulaminu, była gotowa wszcząć postępowanie w sprawie stwierdzenia niezdolności do pełnienia służby, mimo że urzędnik nie był w trakcie nabywania nowych praw do emerytury za wysługę lat. Powodem tego był w tym przypadku fakt, że zainteresowany urzędnik nie znajdował się w sytuacji „byłego urzędnika” pobierającego emeryturę. Według Komisji w tym szczególnym przypadku przepisy regulaminu miały pierwszeństwo przed przepisami art. 13 załącznika VIII do regulaminu.
(19)  –	Orzeczenie nr 436 z dnia 25 marca 1988 r., opublikowane w Giurisprudenza Costtuzionale, 1988, str. 1978.
(20)  –	Zobacz podobnie wyrok z dnia 8 marca 2001 r. w sprawie C‑215/99 Jauch, Rec. str. I‑1901, pkt 20–22 i opinia rzecznika generalnego Albera przedstawiona w tej sprawie, pkt 62 i 63.
(21)  –	Wyrok Trybunału z dnia 27 listopada 2001 r. w sprawie C‑270/99 P Z. przeciwko Parlamentowi, Rec. str. I‑9197, pkt 21.
(22)  –	Powołany powyżej w przypisie 14 wyrok w sprawie K. przeciwko Radzie, pkt 11.
(23)  –	Zobacz uwagi w pkt 26 niniejszej opinii.
(24)  –	W taki sposób orzekł Sąd w swym wyroku z dnia 6 kwietnia 1990 r. w sprawie T‑43/89 Gill przeciwko Komisji, Rec. str. II‑173, pkt 7.
(25)  –	Wyrok z dnia 3 kwietnia 2003 r. w sprawie C‑277/01 P Parlament przeciwko Samper, Rec. str. I‑3019, pkt 35.
(26)  –	Dz.U. 2000, C 364, str. 1.
(27)  –	Zobacz podobnie pkt 28 opinii rzecznika generalnego Tizzana w sprawie C‑173/99 BECTU (wyrok z dnia 26 czerwca 2001 r., Rec. str. I‑4881), oraz pkt 82 i 83 opinii rzecznika generalnego Légera w sprawie C‑353/99 P Rada przeciwko Hautala (wyrok z dnia 6 grudnia 2001 r., Rec. str. I‑9565).
(28)  –	Orzeczenie powołane powyżej w przypisie 19.
(29)  –	We Francji ustawa 98‑1194 dotycząca finansowania systemu zabezpieczenia społecznego na rok 1999 z dnia z 23 grudnia 1998 r. w brzmieniu ustalonym ustawą 2001‑1246 (JORF z dnia 26 grudnia 2001 r., str. 20552) ustanawia w swym art. 40 przywrócenie praw do świadczeń i odszkodowań z ubezpieczenia społecznego na rzecz osób dotkniętych chorobą związaną z narażeniem na działanie azbestu, bez możliwości postawienia im zarzutu przekroczenia terminu.
(30)  –	Chodzi tutaj o jedną z najbardziej charakterystycznych dla orzecznictwa wspólnotowego zasad interpretacji (zob. na przykład wyrok z dnia 10 września 1996 r. w sprawie C‑61/94 Komisja przeciwko Niemcom, Rec. str. I‑3989, pkt 52).
(31)  –	Zobacz analogicznie wyrok z dnia 29 czerwca 1995 r. w sprawie C‑135/93 Hiszpania przeciwko Komisji, Rec. str. I‑1651, pkt 37.
(32)  –	W sprawie celu art. 78 regulaminu zob. wyrok Sądu z dnia 27 czerwca 2000 r. w sprawie T‑47/97 Plug przeciwko Komisji, RecFP str. I‑A‑119 i II‑527, pkt 73.
(33)  –	Wyrok z dnia 29 czerwca 1994 r. w sprawie C‑298/93 P Klinke przeciwko Europejskiemu Trybunałowi Sprawiedliwości, Rec. str. I‑3009, pkt 38.
(34)  –	Zobacz również art. 24 regulaminu, który ustanawia po stronie Wspólnot obowiązek wspomagania ich pracowników.
(35)  –	Pojęcie „rozsądnego terminu” pojawia się już w przepisach dotyczących ubezpieczenia ryzyka wypadku przy pracy i chorób zawodowych przyjętych na podstawie art. 73 regulaminu. Artykuł 17 ust. 1 tych przepisów stanowi, iż „urzędnik, który wnioskuje o zastosowanie niniejszych przepisów z powodu choroby zawodowej, powinien złożyć oświadczenie administracji instytucji, w której wykonuje służbę, w rozsądnym terminie biegnącym od chwili zachorowania lub wystawienia pierwszego zaświadczenia lekarskiego. Oświadczenie to może zostać złożone przez urzędnika lub byłego urzędnika, jeżeli choroba, co do której podejrzewa się, że ma charakter zawodowy, ujawni się po ostatecznym zakończeniu służby”. Podobne pojęcie pojawia się również w orzecznictwie Trybunału, który rozstrzygał sprawy pewnych terminów nieoznaczonych w Traktacie (zob. np. wyrok z dnia 11 grudnia 1973 r. w sprawie 120/73 Lorenz, Rec. str. 1471, pkt 4).
(36)  –	Zobacz w tym względzie wyrok Sądu z dnia 15 grudnia 1999 r. w sprawie T‑27/98 Nardone przeciwko Komisji, RecFP str. I‑A‑267 i II‑1293.
(37)  –	Na tej podstawie zostało wniesione przez skarżącego powództwo do Sądu (sprawa T‑57/99 Nardone przeciwko Komisji). Sprawa ta została jednak zawieszona w oczekiwaniu na decyzje, jakie Komisja ma podjąć w wykonaniu wyroku Sądu z dnia 15 grudnia 1999 r., powołanego powyżej w przypisie 36.
(38)  –	Zobacz w szczególności powołany powyżej w przypisie 14 wyrok w sprawie K. przeciwko Radzie, pkt 10.
(39)  –	Sprawy połączone 169/83 i 136/84, Rec. str. 2801, pkt 13.
(40)  –	Wyrok z dnia 9 września 1999 r. w sprawie C‑257/98 P Lucaccioni przeciwko Komisji, Rec. str. I‑5251, pkt 21.