Προσωρινό κείμενο
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ
ΝΙΚΟΛΑ ΑΙΜΙΛΙΟΥ
της
4ης
Σεπτεμβρίου
2025 (1)
Υπόθεση C‑440/23
FB
κατά
European Lotto and Betting Ltd,
Deutsche
Lotto
Und
Sportwetten
Ltd
[αίτηση του Prim’Awla tal-Qorti Ċivili(πρώτου τμήματος του πολιτικού δικαστηρίου, Μάλτα)για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως]
« Προδικαστική παραπομπή – Ελεύθερη παροχή υπηρεσιών – Άρθρο 56 ΣΛΕΕ – Τυχερά παίγνια – Επιχειρήσεις παροχής τυχερών παιγνίων οι οποίες είναι εγκατεστημένες και έχουν λάβει άδεια στο κράτος μέλος
Α και οι οποίες παρέχουν διαδικτυακά τυχερά παίγνια στο κράτος μέλος
Β – Απαγόρευση των διαδικτυακών τυχερών παιγνίων στο εθνικό δίκαιο του κράτους μέλους
Β – Αγωγή ασκηθείσα στο κράτος μέλος
Α με την οποία ασκείται το δικαίωμα υπαναχώρησης από τη σύμβαση τυχερών παιγνίων και με την οποία ζητείται η επιστροφή των κατατεθέντων στοιχημάτων λόγω του παράνομου χαρακτήρα της σύμβασης αυτής βάσει του δικαίου του κράτους μέλους
Β – Αμυντικός ισχυρισμός περί ασυμβατότητας του εν λόγω δικαίου με το άρθρο 56 ΣΛΕΕ – Διεθνής δικαιοδοσία των δικαστηρίων του κράτους μέλους
Α να εξετάζουν τη συμβατότητα του δικαίου του κράτους μέλους
Β με το δίκαιο της Ένωσης – Αμυντικός ισχυρισμός περί κατάχρησης του δικαίου της Ένωσης »
I.      Εισαγωγή
1.        Η υπό κρίση αίτηση προδικαστικής αποφάσεως, την οποία υπέβαλε το Prim’Awla tal-Qorti Ċivili (πρώτο τμήμα του πολιτικού δικαστηρίου, Μάλτα), αφορά αγωγή που άσκησε ενώπιον του εν λόγω δικαστηρίου ο εκδοχέας καταναλωτή, ο οποίος έχει τη συνήθη διαμονή του στη Γερμανία, κατά δύο εταιριών εγκατεστημένων στη Μάλτα. Ο ενάγων ζητεί να του επιστραφούν τα στοιχήματα τα οποία ο καταναλωτής αυτός είχε καταθέσει (και απολέσει) κατά τη συμμετοχή του σε τυχερά παίγνια που προσέφεραν οι εν λόγω εταιρίες. Προς τούτο, ισχυρίζεται ότι, δεδομένου ότι τα παίγνια αυτά προσφέρθηκαν στη Γερμανία κατά παράβαση των γερμανικών κανόνων περί τυχερών παιγνίων, η υποκείμενη σύμβαση τυχερών παιγνίων αντίκειτο στον νόμο και, ως εκ τούτου, ήταν άκυρη. Κατά συνέπεια, οι εταιρίες αυτές θα πρέπει να επιστρέψουν τα εν λόγω στοιχήματα.
2.        Οι εναγόμενες εταιρίες προβάλλουν δύο αμυντικούς ισχυρισμούς κατά της εν λόγω αξίωσης επιστροφής. Πρώτον, η επίμαχη σύμβαση τυχερών παιγνίων είναι νόμιμη και, ως εκ τούτου, έγκυρη. Συγκεκριμένα, οι γερμανικοί κανόνες περί τυχερών παιγνίων δεν θα πρέπει να εφαρμοστούν στην κύρια δίκη, διότι αντιβαίνουν στην ελεύθερη παροχή υπηρεσιών η οποία προβλέπεται στο άρθρο 56 ΣΛΕΕ. Δεύτερον, η προβολή της εν λόγω αξίωσης συνιστά, εν πάση περιπτώσει, κατάχρηση του δικαίου της Ένωσης.
3.        Τα ερωτήματα που υπέβαλε το αιτούν δικαστήριο αφορούν τους δύο αυτούς ισχυρισμούς. Ωστόσο, κατόπιν αιτήματος του Δικαστηρίου, θα περιορίσω τις παρούσες προτάσεις στην εξέταση i)
του παραδεκτού των ερωτημάτων που αφορούν τον πρώτο αμυντικό ισχυρισμό και, στο πλαίσιο αυτό, του λεπτού ζητήματος εάν και σε ποιον βαθμό τα δικαστήρια κράτους μέλους (εν προκειμένω, της Δημοκρατίας της Μάλτας) έχουν διεθνή δικαιοδοσία να ελέγχουν τη συμβατότητα των κανόνων άλλου κράτους μέλους (εν προκειμένω, της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας) με το δίκαιο της Ένωσης, και ii)
του δεύτερου αμυντικού ισχυρισμού.
II.    Το νομικό πλαίσιο
Α.      Το δίκαιο της Ένωσης
4.        Το άρθρο 6 του κανονισμού
(ΕΚ)
593/2008 (2) (στο εξής: κανονισμός Ρώμη I), το οποίο φέρει τον τίτλο «Συμβάσεις καταναλωτών», ορίζει τα εξής:
«1.      Με την επιφύλαξη των άρθρων 5 και
7, η σύμβαση που συνάπτει φυσικό πρόσωπο για σκοπό που μπορεί να θεωρηθεί ξένος προς την επαγγελματική του δραστηριότητα (“ο καταναλωτής”) με άλλο πρόσωπο που ενεργεί στο πλαίσιο της άσκησης της επαγγελματικής του δραστηριότητας (“ο επαγγελματίας”), διέπεται από το δίκαιο της χώρας όπου ο καταναλωτής έχει τη συνήθη διαμονή του, εφόσον ο επαγγελματίας:
[...]
β      με οιοδήποτε μέσο κατευθύνει αυτές τις δραστηριότητές του σε αυτή τη χώρα ή σε διάφορες χώρες μεταξύ των οποίων και η συγκεκριμένη χώρα,
και η σύμβαση εμπίπτει στο πεδίο των εν λόγω δραστηριοτήτων.
2.      Παρά την παράγραφο 1, τα συμβαλλόμενα μέρη μπορούν να επιλέξουν το εφαρμοστέο δίκαιο σε μια σύμβαση, που πληροί τις απαιτήσεις της παραγράφου 1, σύμφωνα με το άρθρο 3. Η επιλογή αυτή δεν μπορεί, ωστόσο, να έχει ως αποτέλεσμα να στερήσει τον καταναλωτή από την προστασία που του εξασφαλίζουν οι διατάξεις από τις οποίες δεν μπορεί να γίνει παρέκκλιση με συμφωνία, σύμφωνα με το δίκαιο που θα ήταν εφαρμοστέο βάσει της παραγράφου 1 ελλείψει επιλογής.»
Β.      Το γερμανικό δίκαιο
5.        Κατά τον κρίσιμο χρόνο, το άρθρο 4 της Staatsvertrag zum Glücksspielwesen in Deutschland (κρατικής συμφωνίας περί τυχερών παιγνίων στη Γερμανία), της
15ης
Δεκεμβρίου
2011 (στο εξής: γερμανικός νόμος περί τυχερών παιγνίων), όριζε τα εξής:
«(1)      Δημόσια τυχερά παίγνια μπορούν να διοργανωθούν ή να πραγματοποιηθούν μόνο κατόπιν άδειας των αρμοδίων αρχών του ενδιαφερόμενου κράτους. Η διοργάνωση τυχερών παιγνίων χωρίς την εν λόγω άδεια (παράνομος στοιχηματισμός) και η συμμετοχή σε πληρωμές που αφορούν παράνομο στοιχηματισμό απαγορεύονται.
[...]
(4)      Απαγορεύεται η διοργάνωση δημόσιων τυχερών παιγνίων στο διαδίκτυο.
(5)      Κατά παρέκκλιση από την παράγραφο 4, τα ομόσπονδα κράτη μπορούν, προκειμένου να επιτύχουν καλύτερα τους σκοπούς του άρθρου 1, να επιτρέπουν την κατανομή και τη διενέργεια λαχειοφόρων αγορών καθώς και τη διοργάνωση και διενέργεια στοιχηματισμού σε αθλητικά γεγονότα στο διαδίκτυο […]».
6.        Το άρθρο 134 του Bürgerliches Gesetzbuch (Αστικού Κώδικα, στο εξής: γερμανικός Αστικός Κώδικας) ορίζει ότι «[δ]ικαιοπραξία η οποία αντίκειται σε απαγόρευση που επιβάλλεται διά νόμου είναι άκυρη εκτός εάν προβλέπεται άλλως από τον νόμο».
7.        Το άρθρο 812 του γερμανικού Αστικού Κώδικα ορίζει ότι «[ό]ποιος αποκτά οτιδήποτε από τρίτον άνευ νομίμου αιτίας λόγω της εκτελέσεως συμβάσεως από τρίτο ή καθ’ οιονδήποτε εις βάρος του τρόπο, υποχρεούται να το επιστρέψει» (3).
III. Τα πραγματικά περιστατικά, η διαδικασία ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου και τα προδικαστικά ερωτήματα
8.        Από τη διάταξη περί παραπομπής και από την απάντηση του αιτούντος δικαστηρίου σε αίτηση παροχής διευκρινίσεων που απηύθυνε το Δικαστήριο, προκύπτει ότι η European Lotto and Betting Ltd και η Deutsche Lotto Und Sportwetten Ltd (στο εξής, από κοινού: εναγόμενες εταιρίες) προσφέρουν διαδικτυακές «δευτερεύουσες κληρώσεις» (ένα είδος τοποθέτησης στοιχημάτων στις κληρώσεις που διοργανώνονται από παρόχους κληρώσεων), καθώς και διαδικτυακούς κουλοχέρηδες από την έδρα τους στη Μάλτα. Οι εν λόγω εταιρίες κατευθύνουν τη δραστηριότητά τους, μεταξύ άλλων, στη Γερμανία μέσω του ιστοτόπου Lottoland.com. Κατά τον κρίσιμο χρόνο, οι εναγόμενες εταιρίες κατείχαν άδεια διοργάνωσης τυχερών παιγνίων εκδοθείσα από τη Maltese Gaming Authority (MGA) [Αρχή Παιγνίων της Μάλτας (ΑΠΜ)] σύμφωνα με τη μαλτέζικη νομοθεσία. Εντούτοις, δεν κατείχαν την απαιτούμενη, βάσει του γερμανικού νόμου περί τυχερών παιγνίων, άδεια διοργάνωσης τυχερών παιγνίων στη Γερμανία (4).
9.        Μεταξύ της
5ης
Ιουνίου
2019 και της
12ης
Ιουλίου
2021, ένας καταναλωτής ο οποίος είχε τη συνήθη διαμονή του στο Erfurt (Γερμανία) (στο εξής: παίκτης) συμμετείχε σε «δευτερεύουσες κληρώσεις», καθώς και σε διαδικτυακούς κουλοχέρηδες στον ιστότοπο των εναγόμενων εταιριών. Προς τούτο, αποδέχθηκε τους οικείους γενικούς όρους συναλλαγών, συνάπτοντας, κατ’ ουσίαν, σύμβαση τυχερών παιγνίων με (μία από) τις εν λόγω εταιρίες (5).
Κατ’ αυτόν τον τρόπο, στοιχημάτισε (και απώλεσε) σημαντικό χρηματικό ποσό.
10.      Εν συνεχεία, ο παίκτης άσκησε αγωγή ενώπιον του Landesgericht Erfurt (πρωτοδικείου Erfurt, Γερμανία) κατά των εναγόμενων εταιριών με αίτημα την επιστροφή των στοιχημάτων που είχε καταθέσει στα εν λόγω τυχερά παίγνια.
11.      Δυνάμει σύμβασης που συνήφθη στις 21 Νοεμβρίου 2022, ενόσω εκκρεμούσε η εν λόγω δίκη, ο παίκτης εκχώρησε την απαίτηση αυτή στον FB. Εν συνεχεία, ο παίκτης παραιτήθηκε από την αγωγή.
12.      Στις 21 Ιανουαρίου 2023 ο FB προέβαλε την εκχωρηθείσα απαίτηση επιστροφής έναντι των εναγόμενων εταιριών στο πλαίσιο αγωγής που άσκησε ενώπιον του Prim’Awla tal-Qorti Ċivili (πρώτου τμήματος του πολιτικού δικαστηρίου). Στο πλαίσιο της εν λόγω διαδικασίας, ο FB ισχυρίστηκε ότι οι εν λόγω εταιρίες προσέφεραν παρανόμως τυχερά παίγνια στη Γερμανία, δεδομένου ότι δεν κατείχαν σχετική άδεια από τις γερμανικές αρχές, όπως απαιτεί ο γερμανικός νόμος περί τυχερών παιγνίων. Επομένως, η σύμβαση τυχερών παιγνίων που συνήψε ο παίκτης αντίκειτο στον νόμο και, ως εκ τούτου, ήταν άκυρη βάσει του άρθρου 134 του γερμανικού Αστικού Κώδικα. Κατά συνέπεια, ζήτησε να υποχρεωθούν οι εταιρίες αυτές, βάσει του άρθρου 812 του εν λόγω Κώδικα (αδικαιολόγητος πλουτισμός), να επιστρέψουν τα στοιχήματα που κατέθεσε ο παίκτης.
13.      Οι εναγόμενες εταιρίες ζήτησαν να απορριφθεί επί της ουσίας η αγωγή του FB. Προέβαλαν δύο αμυντικούς ισχυρισμούς συναφώς. Πρώτον, ως εταιρίες εγκατεστημένες στη Μάλτα, οι οποίες δραστηριοποιούνται βάσει νόμιμης άδειας διοργάνωσης τυχερών παιγνίων στη Μάλτα, παρείχαν νομίμως τις υπηρεσίες τους στη Γερμανία βάσει της ελεύθερης παροχής υπηρεσιών που προβλέπεται στο άρθρο 56 ΣΛΕΕ. Οι διατάξεις του γερμανικού νόμου περί τυχερών παιγνίων επέβαλαν αδικαιολόγητο περιορισμό της εν λόγω ελευθερίας και, ως εκ τούτου, δεν θα πρέπει να εφαρμοστούν στην κύρια δίκη. Επομένως, η επίμαχη σύμβαση τυχερών παιγνίων θα πρέπει να θεωρηθεί νόμιμη, έγκυρη και εκτελεστή. Δεύτερον, η προβολή της εν λόγω αξίωσης επιστροφής συνιστά κατάχρηση του δικαίου της Ένωσης, δεδομένου ότι ο παίκτης επιδίωξε και συμμετείχε εκούσια στα επίμαχα τυχερά παίγνια, έχοντας πλήρη επίγνωση του γεγονότος ότι τα παίγνια αυτά προσφέρονταν από επιχειρήσεις εγκατεστημένες στη Μάλτα οι οποίες δεν είχαν λάβει σχετική άδεια στη Γερμανία.
14.      Υπό τις περιστάσεις αυτές, το Prim’Awla tal-Qorti Ċivili (πρώτο τμήμα του πολιτικού δικαστηρίου) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
«1)      Έχει το [άρθρο]
56 ΣΛΕΕ την έννοια ότι η παραβίαση της αρχής της ελεύθερης παροχής υπηρεσιών μέσω της γενικής απαγόρευσης λειτουργίας διαδικτυακών κουλοχέρηδων στο κράτος μέλος του καταναλωτή (χώρα προορισμού) που έχει επιβληθεί έναντι επιχειρήσεων λειτουργίας διαδικτυακών καζίνο οι οποίες έχουν λάβει άδεια και υπόκεινται σε νομοθετικές ρυθμίσεις στο κράτος προελεύσεώς τους (Μάλτα) δεν μπορεί να δικαιολογηθεί από επιτακτικούς λόγους δημοσίου συμφέροντος,
–        στην περίπτωση που το κράτος μέλος προορισμού επιτρέπει ταυτοχρόνως σε ιδιώτες παρόχους τη διενέργεια παρόμοιων παιγνίων τα οποία είναι πανταχού παρόντα στο έδαφός του μέσω αδειοδοτημένων κουλοχέρηδων σε καταστήματα ηλεκτρονικών παιχνιδιών και εστιατόρια, καθώς και εντατική δραστηριότητα τυχερών παιγνίων σε καζίνο που εδρεύουν στο έδαφός του και αδειοδοτημένες εθνικές επιχειρήσεις κληρώσεων σε περισσότερα από 20 000 πρακτορεία τα οποία απευθύνονται στο κοινό, και επίσης
–        επιτρέπει τη διενέργεια αδειοδοτημένων διαδικτυακών δραστηριοτήτων τυχερών παιγνίων σε ιδιώτες διοργανωτές παιγνίων στοιχηματισμού σε αθλητικά γεγονότα και σε ιπποδρομίες καθώς και σε άλλους ιδιώτες πράκτορες διαδικτυακών κληρώσεων οι οποίοι πωλούν τα προϊόντα των υπαγόμενων στην κρατική αρμοδιότητα κληρώσεων και άλλων αδειοδοτημένων κληρώσεων,
ενώ, αντίθετα, το ίδιο αυτό κράτος μέλος –σε αντίθεση με τις [] αποφάσεις του Δικαστηρίου στις υποθέσεις Deutsche Parkinson (C‑148/15, σκέψη 35), Markus Stoß (C‑316/07) και Lindman (C‑42/02)– δεν έχει, προφανώς, παράσχει επιστημονικά αποδεικτικά στοιχεία από τα οποία να προκύπτει ότι τα συγκεκριμένα παίγνια ενέχουν ιδιαίτερους κινδύνους οι οποίοι σχετίζονται σημαντικά με την επίτευξη των στόχων που επιδιώκονται με τη ρύθμισή του, ιδίως δε την αποτροπή των προβληματικών παιγνίων, και ότι λαμβανομένων υπόψη των συγκεκριμένων κινδύνων η απαγόρευση των διαδικτυακών κουλοχέρηδων –σε αντίθεση με όλες τις προσφορές παιχνιδιών που επιτρέπονται για τους διαδικτυακούς και σταθερούς κουλοχέρηδες– μπορεί να θεωρηθεί ρύθμιση κατάλληλη, αναπόφευκτη και αναλογική για την επίτευξη των σκοπών της ρύθμισης;
2)      Έχει το άρθρο 56 ΣΛΕΕ την έννοια ότι αντίκειται στην εφαρμογή της γενικής απαγόρευσης των διαδικτυακών τυχερών παιγνίων καζίνου που περιέχεται στο άρθρο 4, παράγραφοι 1 και
4[,
του γερμανικού νόμου περί τυχερών παιγνίων], εφόσον [ο νόμος αυτός], σύμφωνα με το άρθρο [του]
1, δεν αποσκοπεί στην καθολική απαγόρευση των τυχερών παιγνίων αλλά στην […] “καθοδήγηση του φυσικού ενστίκτου στοιχηματισμού του πληθυσμού σε συνήθεις και εποπτευόμενους διαύλους καθώς και στην αντιμετώπιση της ανάπτυξης και της διαδόσεως των χωρίς άδεια τυχερών παιγνίων στις μαύρες αγορές” και λαμβανομένου υπόψη ότι υπάρχει αξιοσημείωτη ζήτηση για διαδικτυακούς κουλοχέρηδες από τους παίκτες;
3)      Έχει το άρθρο 56 ΣΛΕΕ την έννοια ότι δεν μπορεί να επιβληθεί γενική απαγόρευση της προσφοράς διαδικτυακών παιχνιδιών καζίνου εφόσον:
–        οι κυβερνήσεις σε όλα τα ομόσπονδα κράτη του εν λόγω κράτους μέλους έχουν ήδη συμφωνήσει ότι οι κίνδυνοι που συνεπάγονται οι εν λόγω προσφορές διαδικτυακών τυχερών παιγνίων μπορούν να αντιμετωπιστούν αποτελεσματικότερα μέσω ενός συστήματος προηγούμενης επίσημης έγκρισης και όχι μέσω της πλήρους απαγόρευσης και
–        έχουν ήδη συντάξει και συμφωνήσει επί ενός μελλοντικού ρυθμιστικού πλαισίου μέσω της αντίστοιχης κρατικής συμφωνίας η οποία αντικαθιστά την πλήρη απαγόρευση με ένα σύστημα προηγούμενης έγκρισης,
–        και εν αναμονή αυτής της μελλοντικής ρυθμίσεως έχουν αποφασίσει να αποδέχονται τις αντίστοιχες προσφορές τυχερών παιγνίων χωρίς άδεια από τις γερμανικές αρχές υπό την προϋπόθεση συμμορφώσεώς τους προς ορισμένες απαιτήσεις μέχρι την έκδοση των αδειών από τις γερμανικές αρχές,
μολονότι κατά την […] [απόφαση Winner Wetten (C409/06)] η εφαρμογή του δικαίου της Ένωσης δεν μπορεί να ανασταλεί προσωρινώς;
4)      Έχει το άρθρο 56 ΣΛΕΕ την έννοια ότι το κράτος μέλος (προορισμού) δεν μπορεί να δικαιολογήσει τη θέσπιση εθνικής νομοθετικής ρυθμίσεως για επιτακτικούς λόγους δημοσίου συμφέροντος, στην περίπτωση που:
–        η ρύθμιση αυτή δεν επιτρέπει στους καταναλωτές να τοποθετήσουν αδειοδοτημένα, διασυνοριακά στοιχήματα σε άλλα κράτη μέλη (προελεύσεως) σε κληρώσεις που έχουν λάβει άδεια στο κράτος μέλος προορισμού οι οποίες επιτρέπονται και ρυθμίζονται νομοθετικώς στο κράτος αυτό και
–        στην περίπτωση που οι κληρώσεις έχουν λάβει άδεια στο κράτος μέλος προορισμού και η νομοθετική ρύθμιση αποσκοπεί στην προστασία των παικτών και των ανηλίκων
–        και εφόσον η ρύθμιση των αδειοδοτημένων στοιχηματισμών σε κληρώσεις στο κράτος μέλος προέλευσης αποσκοπεί επίσης στην προστασία των παικτών και των ανηλίκων και παρέχει το ίδιο επίπεδο προστασίας με τη ρύθμιση των κληρώσεων στο κράτος προορισμού;
5)      Έχει το άρθρο 56 ΣΛΕΕ την έννοια ότι η διάταξη αυτή δεν επιτρέπει την ανάκτηση απολεσθέντων στοιχημάτων στο πλαίσιο της συμμετοχής σε (δευτερεύουσες) κληρώσεις, η οποία στηρίζεται στην προβαλλόμενη ακυρότητα των δικαιοπραξιών λόγω της απουσίας άδειας στο κράτος μέλος του καταναλωτή, εάν:
–        δεν προβλέπεται από τον νόμο τέτοιου είδους άδεια για (δευτερεύουσες) κληρώσεις από ιδιώτες παρόχους,
–        και η παράλειψη αυτή δικαιολογείται από τα εθνικά δικαστήρια λόγω της φερόμενης διαφοράς μεταξύ του στοιχήματος που τίθεται σε έναν κρατικό πάροχο επί του αποτελέσματος κληρώσεως που διοργανώνεται από κρατικό φορέα και του στοιχήματος σε ιδιώτη πάροχο επί του αποτελέσματος κρατικής κληρώσεως;
6)      Έχει το άρθρο 56 ΣΛΕΕ την έννοια ότι δεν επιτρέπει την επιστροφή των απολεσθέντων στοιχημάτων στο πλαίσιο της συμμετοχής σε (δευτερεύουσες) κληρώσεις, η οποία στηρίζεται στη φερόμενη ακυρότητα των δικαιοπραξιών λόγω της έλλειψης άδειας στο κράτος μέλος του καταναλωτή εάν:
–        δεν προβλέπεται από τον νόμο τέτοιου είδους άδεια για (δευτερεύουσες) κληρώσεις από ιδιώτες παρόχους,
–        και η παράλειψη αυτή υπέρ των διοργανωτών κρατικών κληρώσεων δικαιολογείται από τα εθνικά δικαστήρια λόγω της φερόμενης διαφοράς μεταξύ του στοιχήματος που τίθεται σε έναν κρατικό πάροχο επί του αποτελέσματος κληρώσεως που διοργανώνεται από κρατικό φορέα και του στοιχήματος σε ιδιώτη πάροχο επί του αποτελέσματος κρατικής κληρώσεως;
7)      Έχει το άρθρο 56 ΣΛΕΕ και η απαγόρευση κατάχρησης δικαιώματος ([…] απόφαση Niels Kratzer [C‑423/15]) την έννοια ότι δεν επιτρέπει την επιστροφή απολεσθέντων στοιχημάτων που στηρίζεται στην απουσία άδειας από τις γερμανικές αρχές και στον αδικαιολόγητο πλουτισμό όταν ο διοργανωτής έχει λάβει άδεια και εποπτεύεται από τις αρχές σε άλλο κράτος μέλος και οι αξιώσεις του παίχτη επί περιουσιακών στοιχείων καθώς και οι αξιώσεις καταβολής είναι εξασφαλισμένες από το δίκαιο του κράτους μέλους στο οποίο έχει την έδρα του ο διοργανωτής;»
15.      Η διάταξη περί παραπομπής εκδόθηκε στις 11 Ιουλίου 2023 και υποβλήθηκε στις 14 Ιουλίου 2023 στο Δικαστήριο. Ο FB, οι εναγόμενες εταιρίες, η Μαλτέζικη, η Τσεχική, η Γερμανική, η Βελγική και η Ιταλική Κυβέρνηση, καθώς και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, υπέβαλαν γραπτές παρατηρήσεις. Οι ίδιοι μετέχοντες στη διαδικασία, με εξαίρεση την Τσεχική και την Ιταλική Κυβέρνηση, εκπροσωπήθηκαν κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση της
9ης
Απριλίου
2025.
IV.    Ανάλυση
16.      Η υπό κρίση υπόθεση είναι μία από τις υποθέσεις που αφορούν τυχερά παίγνια τα οποία προσφέρονται διαδικτυακά από εταιρίες εγκατεστημένες στη Μάλτα. Συνήθως, οι ιστότοποι τους οποίους διαχειρίζονται οι εν λόγω εταιρίες όχι μόνον είναι προσβάσιμοι από, αλλά απευθύνονται (μέσω των ονομάτων των εν λόγω ιστοτόπων, των χρησιμοποιούμενων γλωσσών, της διαφήμισης κ.λπ.) και σε άλλα κράτη μέλη (συμπεριλαμβανομένης, εν προκειμένω, της Γερμανίας). Κατά κανόνα, οι εν λόγω εταιρίες παρέχουν τις υπηρεσίες τους βάσει αδειών διοργάνωσης τυχερών παιγνίων οι οποίες εκδίδονται από τις αρχές της Μάλτας κατά το μαλτέζικο δίκαιο (και οι οποίες φέρεται ότι καλύπτουν την προσφορά τυχερών παιγνίων όχι μόνο στη Μάλτα, αλλά και από τη Μάλτα). Εντούτοις, οι εταιρίες αυτές δεν έχουν λάβει άδεια από τις αρχές των κρατών μελών‑αποδεκτών για την προσφορά τέτοιων παιγνίων στο έδαφός τους, όπως απαιτεί η νομοθεσία περί τυχερών παιγνίων των εν λόγω κρατών (ή προσφέρουν παίγνια τα οποία απαγορεύονται πλήρως στο εν λόγω κράτος, όπως οι επίμαχοι στην κύρια δίκη διαδικτυακοί κουλοχέρηδες και οι επίμαχες στην κύρια δίκη «δευτερεύουσες κληρώσεις» (6)).
17.      Σημαντικός αριθμός καταναλωτών στα εν λόγω κράτη μέλη‑αποδέκτες συμμετέχει σε αυτά τα διαδικτυακά τυχερά παίγνια. Πολλοί από αυτούς χάνουν σημαντικά χρηματικά ποσά. Τα τελευταία χρόνια, οι εν λόγω παίκτες επιδίωξαν να αποκαταστήσουν τη ζημία που υπέστησαν ασκώντας (ή προσλαμβάνοντας εξειδικευμένους δικηγόρους με σκοπό να ασκήσουν αυτοί για λογαριασμό τους) αγωγή ενώπιον των οικείων εθνικών δικαστηρίων κατά μαλτέζικων εταιριών παροχής τυχερών παιγνίων. Κατά κανόνα, η βάση της αγωγής συνίσταται στο ότι i)
ο καταναλωτής κατέθεσε και απώλεσε στοιχήματα στα τυχερά παίγνια στο πλαίσιο σύμβασης τυχερών παιγνίων που συνήψε με μία από τις εν λόγω εταιρίες· ii)
δεδομένου ότι η συγκεκριμένη εταιρία δεν είχε λάβει άδεια από τις αρχές του κράτους μέλους‑αποδέκτη, η εν λόγω σύμβαση αντίκειτο, στην πραγματικότητα, στον νόμο και, ως εκ τούτου, ήταν άκυρη βάσει του εθνικού δικαίου περί συμβάσεων· iii)
κατά συνέπεια, η εν λόγω εταιρία υποχρεούται, βάσει του εθνικού δικαίου περί αδικαιολόγητου πλουτισμού, να επιστρέψει τα εν λόγω στοιχήματα. Φαίνεται ότι χιλιάδες τέτοιες αγωγές έχουν εκδικαστεί ή εκκρεμούν επί του παρόντος στην Αυστρία και τη Γερμανία (7). Φαίνεται επίσης ότι μέχρι στιγμής, στην πλειονότητα των περιπτώσεων, τα εν λόγω δικαστήρια έχουν κάνει δεκτές τέτοιες αγωγές (8).
18.      Όπως ήταν αναμενόμενο, οι μαλτέζικες εταιρίες παροχής τυχερών παιγνίων αμφισβητούν τις εν λόγω αγωγές με τις οποίες προβάλλονται αξιώσεις επιστροφής. Φαίνεται ότι συχνά αρνούνται να συμμορφωθούν προς τις αποφάσεις που έχουν εκδοθεί σε βάρος τους, καθόσον θεωρούν ότι οι αποφάσεις αυτές είναι προδήλως εσφαλμένες. Συναφώς, κατέφυγαν στη μαλτέζικη νομοθεσία. Λαμβανομένου υπόψη i)
ότι τα κράτη μέλη‑αποδέκτες, στο μέτρο που επιβάλλουν τους οικείους εθνικούς κανόνες περί τυχερών παιγνίων στις μαλτέζικες εταιρίες παροχής τυχερών παιγνίων, περιορίζουν αδικαιολόγητα την ελεύθερη παροχή υπηρεσιών των εταιριών αυτών, η οποία προβλέπεται στο άρθρο 56 ΣΛΕΕ, και ii)
ότι οι αγωγές αυτές θα μπορούσαν να έχουν καταστροφικές συνέπειες στη βιομηχανία τυχερών παιγνίων της Μάλτας, ο εν λόγω νομοθέτης εξέδωσε στις 12 Ιουνίου 2023 νόμο, ήτοι τον «Abbozz ta’ Liġi
55», με τον οποίο προστέθηκε νέο άρθρο 56A στον μαλτέζικο νόμο περί τυχερών παιγνίων. Το εν λόγω άρθρο ορίζει, κατ’ ουσίαν, ότι οι ασκούμενες ενώπιον των μαλτέζικων δικαστηρίων αγωγές παικτών με τις οποίες αμφισβητείται η νομιμότητα των παιγνίων που προσφέρονται από μαλτέζικες εταιρίες είναι απαράδεκτες, καθώς και ότι κάθε αλλοδαπή απόφαση η οποία κάνει δεκτή μια τέτοια αγωγή δεν αναγνωρίζεται ούτε εκτελείται στη Μάλτα ως ζήτημα δημοσίας τάξεως.
19.      Στο ειδικό αυτό πλαίσιο, η υπό κρίση υπόθεση έχει ευαίσθητο χαρακτήρα, δεδομένου ότι αφορά αξίωση επιστροφής η οποία δεν προβλήθηκε από τον παίκτη στο πλαίσιο άσκησης αγωγής ενώπιον του οικείου εθνικού (in casu, γερμανικού) δικαστηρίου, αλλά από δικηγόρο, ο οποίος εξαγόρασε και στον οποίο εκχωρήθηκε η εν λόγω απαίτηση, ενώπιον μαλτέζικου δικαστηρίου. Το εν λόγω δικαστήριο καλείται, στο πλαίσιο των αμυντικών ισχυρισμών που προέβαλαν οι εναγόμενες εταιρίες, να εξετάσει: i)
τη συμβατότητα του γερμανικού νόμου περί τυχερών παιγνίων με την ελεύθερη παροχή υπηρεσιών που προβλέπεται στο άρθρο 56 ΣΛΕΕ και ii)
τον καταχρηστικό χαρακτήρα της προβολής των εν λόγω αξιώσεων επιστροφής (9).
20.      Το πρώτο έως και το έκτο ερώτημα επικεντρώνονται στον πρώτο αμυντικό ισχυρισμό. Κατόπιν αιτήματος του Δικαστηρίου, στο τμήμα
Α των παρουσών προτάσεων δεν θα εξετάσω το βάσιμο, αλλά μόνον το παραδεκτό των εν λόγω ερωτημάτων, το οποίο αμφισβητούν αρκετές από τις κυβερνήσεις που υπέβαλαν παρατηρήσεις. Το έβδομο ερώτημα αφορά τον δεύτερο αμυντικό ισχυρισμό που προέβαλαν οι εναγόμενες εταιρίες, κατά τον οποίο η προβολή αξίωσης επιστροφής όπως η επίμαχη συνιστά κατάχρηση του δικαίου της Ένωσης. Θα εξετάσω το εν λόγω ερώτημα στο τμήμα
Β των παρουσών προτάσεων.
Α.      Επί του παραδεκτού του πρώτου έως και του έκτου ερωτήματος
21.      Η Μαλτέζικη (ακόμη και αν τούτο εκπλήσσει), η Γερμανική και η Ιταλική Κυβέρνηση αμφισβητούν το παραδεκτό του πρώτου έως και του έκτου ερωτήματος, υπό το πρίσμα των αποφάσεων-ορόσημο που εξέδωσε το Δικαστήριο στις υποθέσεις Foglia I (10) και FogliaII (11).
22.      Υπενθυμίζεται ότι η υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκαν οι εν λόγω αποφάσεις αφορούσε διαφορά εκ συμβάσεως μεταξύ δύο Ιταλών υπηκόων, η οποία ήχθη ενώπιον ιταλικού δικαστηρίου, στο οποίο τέθηκε παρεμπιπτόντως το ζήτημα της συμβατότητας γαλλικού φόρου με το άρθρο 95 ΕΟΚ (νυν άρθρο 110 ΣΛΕΕ). Το εν λόγω ιταλικό δικαστήριο υπέβαλε στο Δικαστήριο διάφορα προδικαστικά ερωτήματα προκειμένου να διευκολυνθεί κατά την εκτίμηση της συμβατότητας αυτής. Συναφώς, το Δικαστήριο έκρινε ότι «οφείλει να επιδεικνύει [...] ιδιαιτέρα προσοχή», όσον αφορά το παραδεκτό (12) «ερωτ[ημάτων] που έχ[ουν] ως σκοπό να παράσχ[ουν] την δυνατότητα στον δικαστή να εκτιμήσει το αν η νομοθεσία ενός άλλου Κράτους μέλους συμβιβάζεται με το δίκαιο [της Ένωσης]» (13). Επιπλέον, υπό το πρίσμα των περιστάσεων της υπόθεσης (ιδίως του γεγονότος ότι οι διάδικοι της κύριας δίκης φαίνεται ότι συμφώνησαν ως προς το ότι ο γαλλικός φόρος ήταν ασυμβίβαστος με το δίκαιο της Ένωσης και δεν τον αμφισβήτησαν ενώπιον των γαλλικών δικαστηρίων), το Δικαστήριο αρνήθηκε να απαντήσει στα υποβληθέντα ερωτήματα, με την αιτιολογία ότι η εν λόγω υπόθεση συνιστούσε «διαδικασί[α] που είναι προκατασκευασμένη από τους διαδίκους» προκειμένου ένα ιταλικό δικαστήριο να προβεί σε εξέταση του γαλλικού δικαίου και, στο πλαίσιο αυτό, «να αγάγουν το Δικαστήριο στο να λάβει θέση επί ορισμένων προβλημάτων δικαίου [της Ένωσης], τα οποία δεν ανταποκρίνονται σε αντικειμενική ανάγκη που συνδέεται με την επίλυση [πραγματικής] διαφοράς» (14).
23.      Στην υπό κρίση υπόθεση, οι ενστάσεις που υπέβαλαν η Μαλτέζικη, η Γερμανική και η Ιταλική Κυβέρνηση αφορούν, ειδικότερα, το γεγονός 1)
ότι η διάταξη περί παραπομπής φέρεται να μην περιέχει επαρκή στοιχεία που να παρέχουν στο Δικαστήριο τη δυνατότητα να εξακριβώσει ότι η εκ μέρους του απάντηση όσον αφορά τη συμβατότητα κανόνων, όπως οι προβλεπόμενοι στον γερμανικό νόμο περί τυχερών παιγνίων, με το άρθρο 56 ΣΛΕΕ είναι «αναγκαία» για την έκδοση της απόφασης του αιτούντος δικαστηρίου, κατά την έννοια του άρθρου 267 ΣΛΕΕ· 2)
ότι, εν πάση περιπτώσει, μια τέτοια απάντηση ουδέποτε θα μπορούσε να είναι «αναγκαία», διότι τα δικαστήρια ενός κράτους μέλους φέρεται να μην έχουν διεθνή δικαιοδοσία να εξετάσουν τη συμβατότητα του δικαίου άλλου κράτους μέλους με το δίκαιο της Ένωσης· και 3)
ότι, ακόμη και αν υφίστατο τέτοια διεθνής δικαιοδοσία, η διαφορά της κύριας δίκης, όπως και εκείνη επί της οποίας εκδόθηκαν οι αποφάσεις Foglia I και Foglia II, φέρεται να μην είναι «πραγματική». Στα ακόλουθα τμήματα θα εξετάσω με τη σειρά τις εν λόγω ενστάσεις.
1.      Είναι τα παρασχεθέντα στοιχεία επαρκή;
24.      Η ένσταση που αφορά εικαζόμενη ανεπάρκεια των στοιχείων που παρέσχε το αιτούν δικαστήριο, την οποία υπέβαλε μόνον η Γερμανική Κυβέρνηση, είναι διττή.
25.      Αφενός, η εν λόγω κυβέρνηση υποστηρίζει ότι η διάταξη περί παραπομπής δεν διευκρινίζει εάν ο FB έχει πράγματι δικαίωμα άσκησης αγωγής ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου. Πρώτον, από κανένα στοιχείο της διατάξεως αυτής δεν προκύπτει ότι η επίδικη απαίτηση επιστροφής εκχωρήθηκε νομίμως στον FB. Αντιθέτως, φαίνεται ότι οι γενικοί όροι συναλλαγών που ίσχυαν για την υποκείμενη σύμβαση τυχερών παιγνίων απαγόρευαν στους παίκτες να εκχωρήσουν τα δικαιώματά τους βάσει της εν λόγω σύμβασης. Δεύτερον, το άρθρο 56A του μαλτέζικου νόμου περί τυχερών παιγνίων καθιστά απαράδεκτη την αγωγή η οποία ασκήθηκε ενώπιον των μαλτέζικων δικαστηρίων και με την οποία προβάλλεται η εν λόγω αξίωση επιστροφής (15).
Εάν η αγωγή του FB πρέπει να απορριφθεί στο σύνολό της για τον λόγο ότι δεν ο FB δεν έχει το σχετικό δικαίωμα άσκησης, παρέλκει η εξέταση επί της ουσίας της εν λόγω αγωγής, πράγμα που καθιστά, ως εκ τούτου, τα υποβληθέντα ερωτήματα υποθετικά.
26.      Συναφώς, επισημαίνω ότι, κατόπιν αιτήσεως παροχής διευκρινίσεων που απηύθυνε το Δικαστήριο, το αιτούν δικαστήριο απέρριψε τις εν λόγω αντιρρήσεις, από κανένα δε στοιχείο
από αυτά που έχει στη διάθεσή του το Δικαστήριο δεν προκύπτει ότι η αγωγή του FB είναι προδήλως απαράδεκτη. Πρώτον, όσον αφορά τους επίμαχους γενικούς όρους συναλλαγών, το αιτούν δικαστήριο εκτίμησε, σιωπηρά, ότι αυτοί δεν αποτελούν ζήτημα, η δε εξέταση του ενδεχόμενου αποτελέσματος τέτοιων συμβατικών όρων δεν εμπίπτει στην αρμοδιότητα του Δικαστηρίου βάσει του άρθρου 267 ΣΛΕΕ (16). Δεύτερον, όσον αφορά το άρθρο 56A του μαλτέζικου νόμου περί τυχερών παιγνίων, το αιτούν δικαστήριο διευκρίνισε ότι η αγωγή του FB ασκήθηκε (στις 21 Ιανουαρίου 2023) πριν από την έναρξη ισχύος της εν λόγω διάταξης (στις 12 Ιουνίου 2023), ότι η διάταξη αυτή δεν έχει αναδρομική ισχύ και, ως εκ τούτου, ότι δεν ασκεί επιρροή στο παραδεκτό της εν λόγω αγωγής (17).
27.      Αφετέρου, η Γερμανική Κυβέρνηση υποστηρίζει ότι στη διάταξη περί παραπομπής δεν διευκρινίζονται οι λόγοι για τους οποίους το γερμανικό δίκαιο έχει εφαρμογή στη διαφορά της κύριας δίκης. Είναι προφανές ότι, εάν το αιτούν δικαστήριο δεν υποχρεούται, στην πραγματικότητα, να αποφανθεί επί της εν λόγω διαφοράς βάσει του γερμανικού δικαίου, η απάντηση στο πρώτο έως και το έκτο ερώτημα «παρέλκει» συναφώς (18).
28.      Μολονότι το αιτούν δικαστήριο θα μπορούσε να είχε επεκταθεί περισσότερο επί του θέματος στη διάταξη περί παραπομπής, εντούτοις, φρονώ ότι, υπό το πρίσμα i)
των πραγματικών περιστατικών που εκτίθενται στην εν λόγω διάταξη και ii)
του σχετικού νομοθετήματος της Ένωσης που έχει εφαρμογή εν προκειμένω, η εν λόγω ένσταση είναι αβάσιμη.
29.      Υπενθυμίζω ότι η αγωγή του FB αφορά την προβαλλόμενη ακυρότητα της επίμαχης σύμβασης τυχερών παιγνίων (λόγω του φερόμενου ως παράνομου αντικειμένου της), η οποία θα πρέπει να συνεπάγεται υποχρέωση των εναγόμενων εταιριών να επιστρέψουν τα στοιχήματα που κατέθεσε ο παίκτης. Κατ’ ουσίαν, η αγωγή αυτή αφορά αστικές και εμπορικές υποθέσεις, και, ειδικότερα, διαφορές εκ συμβάσεως. Το δίκαιο που διέπει την εν λόγω αγωγή πρέπει να προσδιοριστεί υπό το πρίσμα των ενοποιημένων κανόνων του κανονισμού Ρώμη
Ι. Κατ’ εφαρμογήν του νομοθετήματος αυτού, δεν υπάρχει αμφιβολία ότι τα διάφορα ζητήματα που εγείρονται με την εν λόγω αγωγή πρέπει να επιλυθούν από το αιτούν δικαστήριο βάσει του γερμανικού δικαίου.
30.      Πρώτον, το ζήτημα, αφενός, κατά πόσον συγκεκριμένη σύμβαση είναι άκυρη όταν το αντικείμενό της είναι παράνομο και, αφετέρου, κατά πόσον η ακυρότητα αυτή συνεπάγεται για κάθε συμβαλλόμενο δικαίωμα επιστροφής των παροχών που έλαβε από τον αντισυμβαλλόμενο διέπεται από το δίκαιο που διέπει την επίμαχη σύμβαση βάσει του άρθρου 10, παράγραφος 1, και του άρθρου 12, παράγραφος 1, στοιχείο εʹ, του κανονισμού Ρώμη
Ι, η δε επίμαχη σύμβαση τυχερών παιγνίων διέπεται από το γερμανικό δίκαιο, σύμφωνα με το άρθρο 6, παράγραφος 1, του εν λόγω κανονισμού (19). Το γεγονός ότι, όπως υπογράμμισε η Γερμανική Κυβέρνηση ενώπιον του Δικαστηρίου, οι γενικοί όροι συναλλαγών που είχαν εφαρμογή στη σύμβαση αυτή παρέπεμπαν στο μαλτέζικο δίκαιο δεν μεταβάλλει το εν λόγω συμπέρασμα (20).
31.      Δεύτερον, φρονώ ότι είναι σαφές ότι, προκειμένου να εξακριβωθεί κατά πόσον η επίμαχη σύμβαση τυχερών παιγνίων είχε πράγματι παράνομο αντικείμενο, λαμβάνονται υπόψη οι απαγορεύσεις που προβλέπονται στο δίκαιο της χώρας στην οποία έπρεπε να εκτελεστεί η εν λόγω σύμβαση. Στην υπό κρίση υπόθεση, επρόκειτο για τη Γερμανία. Μολονότι οι εναγόμενες εταιρίες παρείχαν τις οικείες υπηρεσίες τυχερών παιγνίων από τη Μάλτα, εντούτοις, οι υπηρεσίες αυτές ελήφθησαν από τον παίκτη στη Γερμανία, από όπου συμμετείχε στα επίμαχα τυχερά παίγνια και κατέθεσε τα επίμαχα στοιχήματα (21). Είναι προφανές ότι ο γερμανικός νόμος περί τυχερών παιγνίων πρέπει να ληφθεί υπόψη από το αιτούν δικαστήριο για την έκδοση απόφασης επί της διαφοράς.
32.      Εξάλλου, το συμπέρασμα αυτό θα ήταν, κατά τη γνώμη μου, το ίδιο, ακόμη και αν η επίμαχη σύμβαση τυχερών παιγνίων διεπόταν από το δίκαιο της Μάλτας (22). Συγκεκριμένα, το άρθρο 9, παράγραφος 3, του κανονισμού Ρώμη
Ι επιτρέπει στο δικαστήριο που επιλαμβάνεται διαφοράς εκ συμβάσεως να προσδώσει ισχύ στις «υπερισχύουσες διατάξεις αναγκαστικού δικαίου [(23)]
της χώρας όπου πρέπει να εκπληρωθούν ή έχουν εκπληρωθεί οι υποχρεώσεις που απορρέουν από τη σύμβαση, στο μέτρο που οι εν λόγω υπερισχύουσες διατάξεις αναγκαστικού δικαίου καθιστούν παράνομη την εκτέλεση της σύμβασης», ανεξαρτήτως του δικαίου που διέπει τη σύμβαση. Κανόνες, όπως ο προβλεπόμενος στον γερμανικό νόμο περί τυχερών παιγνίων, οι οποίοι επιδιώκουν σκοπούς δημοσίας τάξεως που θεωρούνται ουσιώδεις από τον εθνικό νομοθέτη (βλ.
σημείο
70 των παρουσών προτάσεων) και οι οποίοι, προς διασφάλιση των σκοπών αυτών, ρυθμίζουν κάθε δικαιοπραξία η οποία αφορά τυχερά παίγνια και η οποία λαμβάνει χώρα (ή θεωρείται ότι λαμβάνει χώρα) στην εθνική επικράτεια χαρακτηρίζονται ευχερώς ως «υπερισχύουσες διατάξεις αναγκαστικού δικαίου». Επιπλέον, μολονότι τα επιληφθέντα δικαστήρια του κράτους μέλους διαθέτουν, κατ’ αρχήν, ορισμένη εξουσία εκτιμήσεως όταν πρόκειται να «δοθεί ισχύς» στις εν λόγω «υπερισχύουσες διατάξεις αναγκαστικού δικαίου» (24), εντούτοις, φρονώ ότι σε περίπτωση επίκλησης του παράνομου χαρακτήρα συγκεκριμένης σύμβασης για τον λόγο ότι η σύμβαση αυτή παραβαίνει τις εν λόγω «διατάξεις» άλλου κράτους μέλους (όπως εν προκειμένω), τα δικαστήρια αυτά θα πρέπει, κατά κανόνα, να προσδώσουν ισχύ στις διατάξεις αυτές. Η πρόσδοση ισχύος στις εν λόγω «διατάξεις» συνιστά απτή απόδειξη της καλόπιστης συνεργασίας μεταξύ των κρατών μελών, η οποία δικαιολογείται λαμβανομένης υπόψη της «ειδικής σχέσης» που συνδέει τα εν λόγω κράτη μέλη.
2.      Επί της διεθνούς δικαιοδοσίας των δικαστηρίων κράτους μέλους να εξετάζουν τη συμβατότητα του δικαίου άλλου κράτους μέλους με το δίκαιο της Ένωσης
33.      Στην υπό κρίση υπόθεση, είναι σαφές (και αδιαμφισβήτητο) ότι το αιτούν δικαστήριο, ήτοι το μαλτέζικο δικαστήριο, έχει διεθνή δικαιοδοσία να εκδικάσει και να αποφανθεί επί της αγωγής του FB, δυνάμει του νομοθετήματος της Ένωσης που ρυθμίζει τη διεθνή δικαιοδοσία των δικαστηρίων των κρατών μελών σε τέτοιου είδους αστικές και εμπορικές υποθέσεις, ήτοι του κανονισμού
(ΕΕ)
1215/2012 (25) (στο εξής: κανονισμός Βρυξέλλες
Ια), και, ειδικότερα, του άρθρου 4, παράγραφος 1, του κανονισμού αυτού (26). Εντούτοις, όπως διευκρινίστηκε στο προηγούμενο τμήμα, κατά τον κανονισμό Ρώμη
Ι, το εν λόγω δικαστήριο οφείλει να αποφανθεί επί της αγωγής βάσει του γερμανικού δικαίου. Στην πραγματικότητα, πρόκειται για αρκετά κοινή κατάσταση στον χώρο ελευθερίας, ασφάλειας και δικαιοσύνης (στο εξής: ΧΕΑΔ).
34.      Όσον αφορά την ουσιαστική βασιμότητα της αγωγής του FB, είναι εξίσου σαφές ότι εάν το αιτούν δικαστήριο έπρεπε να εφαρμόσει στην υπό κρίση υπόθεση την απαγόρευση των διαδικτυακών τυχερών παιγνίων, η οποία προβλέπεται στον γερμανικό νόμο περί τυχερών παιγνίων, το εν λόγω δικαστήριο θα έπρεπε να κρίνει ότι η επίμαχη σύμβαση τυχερών παιγνίων αντίκειται στον νόμο και, ως εκ τούτου, είναι άκυρη, όπως ισχυρίζεται ο FB (πράγμα που μπορεί να θεμελιώσει δικαίωμα επιστροφής των στοιχημάτων που κατέθεσε ο παίκτης (27)).
35.      Εντούτοις, υπενθυμίζω ότι οι εναγόμενες εταιρίες υποστηρίζουν, διά της προβολής αμυντικών ισχυρισμών, ότι η απαγόρευση αυτή (στο μέτρο που εφαρμόζεται στις επιχειρήσεις παροχής τυχερών παιγνίων, όπως οι ίδιες, οι οποίες είναι εγκατεστημένες και έχουν λάβει άδεια σε άλλα κράτη μέλη) αντιβαίνει στο άρθρο 56 ΣΛΕΕ. Κατά συνέπεια, το αιτούν δικαστήριο θα πρέπει i)
να μην εφαρμόσει τις σχετικές διατάξεις του γερμανικού νόμου περί τυχερών παιγνίων, ii)
να κρίνει, ως λογική συνέπεια, ότι η επίμαχη σύμβαση είναι νόμιμη και έγκυρη και iii)
να απορρίψει την αγωγή του FB.
36.      Επομένως, το ζήτημα συμβατότητας εγείρεται ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου ως προκριματικό ζήτημα (κατά την έννοια του ιδιωτικού διεθνούς δικαίου). Συγκεκριμένα, δεδομένου ότι η αξίωση του FB προϋποθέτει ότι η απαγόρευση που προβλέπεται στον γερμανικό νόμο περί τυχερών παιγνίων είναι εφαρμόσιμη, το εν λόγω δικαστήριο θα πρέπει, κατά λογική ακολουθία, να εξετάσει πρώτο, κατά σειρά, το ζήτημα αυτό, προκειμένου, στη συνέχεια, να επιλύσει αναλόγως τα κύρια ζητήματα, ήτοι κατά πόσον η σύμβαση τυχερών παιγνίων είναι έγκυρη και, ως εκ τούτου, κατά πόσον ο FB μπορεί να δικαιούται επιστροφή των κατατεθέντων στοιχημάτων. Αυτός είναι ο λόγος υποβολής του πρώτου έως και του έκτου ερωτήματος.
37.      Εντούτοις, η Ιταλική Κυβέρνηση θεωρεί ότι τα δικαστήρια κράτους μέλους δεν έχουν διεθνή δικαιοδοσία να εξετάσουν τη συμβατότητα του δικαίου άλλου κράτους μέλους με το δίκαιο της Ένωσης, έστω και ως προκριματικό ζήτημα (κατά την έννοια του ιδιωτικού διεθνούς δικαίου) στο πλαίσιο αστικής ή εμπορικής διαφοράς μεταξύ ιδιωτών. Μόνον τα δικαστήρια του κράτους μέλους του οποίου η νομοθεσία αμφισβητείται θα μπορούσαν να το πράξουν. Επομένως, το αιτούν δικαστήριο, ήτοι το μαλτέζικο δικαστήριο, οφείλει να θεωρήσει ότι ο γερμανικός νόμος περί τυχερών παιγνίων είναι συμβατός με το δίκαιο της Ένωσης (μέχρις ότου τα γερμανικά δικαστήρια αποφανθούν διαφορετικά).
38.      Ασφαλώς, σε μια τέτοια περίπτωση, το πρώτο έως και το έκτο ερώτημα είναι αμιγώς υποθετικά. Επομένως, το εν λόγω ζήτημα της διεθνούς δικαιοδοσίας πρέπει να εξεταστεί από το Δικαστήριο στην υπό κρίση υπόθεση. Εξάλλου, η νομολογία του Δικαστηρίου δεν είναι απολύτως σαφής ως προς το σημείο αυτό. Στις αποφάσεις Foglia I και Foglia II, το Δικαστήριο εξέφρασε επιφυλάξεις ως προς το εάν τα δικαστήρια κράτους μέλους θα μπορούσαν να εξετάσουν τη συμβατότητα του δικαίου άλλου κράτους μέλους με το δίκαιο της Ένωσης. Πάντως, μολονότι το Δικαστήριο διευκρίνισε ότι θα επιδείκνυε «ιδιαιτέρα προσοχή» όσον αφορά το παραδεκτό των υποβληθεισών προς τούτο αιτήσεων προδικαστικής αποφάσεως, εντούτοις, δεν αρνήθηκε ρητά τη διεθνή δικαιοδοσία των εθνικών δικαστηρίων όσον αφορά τη διενέργεια ενός τέτοιου ελέγχου. Πράγματι, σε πολλές υποθέσεις, τόσο προγενέστερες όσο και μεταγενέστερες της έκδοσης των δύο αυτών αποφάσεων, το Δικαστήριο δέχθηκε σιωπηρά ότι τα δικαστήρια των κρατών μελών έχουν διεθνή δικαιοδοσία, καθόσον έκανε δεκτές τις εν λόγω αιτήσεις προδικαστικής αποφάσεως (28).
Με την απόφασή του Eau de Cologne & Parfümerie-Fabrik 4711 (29),
το Δικαστήριο διευκρίνισε μάλιστα ότι δικαστήριο κράτους μέλους μπορεί να υποβάλει ερωτήματα «που σκοπός τους είναι να επιτρέψουν [σε αυτό] να κρίνει [...] [τη] συμφωνία με το [ενωσιακό] δίκαιο διατάξεων της νομοθεσίας κράτους μέλους διαφορετικού από εκείνο στο οποίο ανήκει το παραπέμπον δικαστήριο». Ωστόσο, το Δικαστήριο ουδέποτε εξέτασε ρητά το υποκείμενο ζήτημα της διεθνούς δικαιοδοσίας.
39.      Η υπό κρίση υπόθεση παρέχει κάλλιστα στο Δικαστήριο την ευκαιρία να διευκρινίσει ότι τα δικαστήρια των κρατών μελών όχι μόνον έχουν διεθνή δικαιοδοσία, αλλά επίσης οφείλουν να εξετάζουν τη συμβατότητα του δικαίου άλλων κρατών μελών με το δίκαιο της Ένωσης όταν το ζήτημα αυτό τίθεται ως προκριματικό ζήτημα (κατά την έννοια του ιδιωτικού διεθνούς δικαίου) στο πλαίσιο αστικής ή εμπορικής διαφοράς που εκκρεμεί ενώπιόν τους
(α). Εντούτοις, τα δικαστήρια αυτά οφείλουν να επιδεικνύουν αυτοσυγκράτηση κατά την άσκηση της εν λόγω διεθνούς δικαιοδοσίας
(β).
α)      Τα δικαστήρια των κρατών μελών έχουν διεθνή δικαιοδοσία να εξετάζουν τη συμβατότητα του δικαίου άλλου κράτους μέλους με το δίκαιο της Ένωσης
40.      Κατά τη γνώμη μου, η εν λόγω διεθνής δικαιοδοσία των δικαστηρίων κράτους μέλους επιρρωννύεται από τις γενικές αρχές του ουσιαστικού δικαίου της Ένωσης
(1) και του ιδιωτικού διεθνούς δικαίου της Ένωσης
(2), και δεν τίθεται υπό αμφισβήτηση ούτε από το εθιμικό δημόσιο διεθνές δίκαιο
(3), ούτε από τους προβληματισμούς σχετικά τα δικαιώματα άμυνας του κράτους μέλους του οποίου το δίκαιο έχει εφαρμογή στη διαφορά
(4), ούτε από τη δυνατότητα άσκησης της εν λόγω διεθνούς δικαιοδοσίας από πρακτική σκοπιά
(5).
1)      Οι γενικές αρχές του ουσιαστικού δικαίου της Ένωσης
41.      Με την απόφαση-ορόσημο van Gend & Loos (30), το Δικαστήριο κατοχύρωσε τη γενική αρχή ότι οι διατάξεις του δικαίου της Ένωσης, οι οποίες είναι αρκούντως σαφείς, ακριβείς και ανεπιφύλακτες, παράγουν άμεσο αποτέλεσμα και, ως εκ τούτου, «γενν[ούν] [...] δικαιώματα», τα οποία οι ιδιώτες δύνανται να επικαλεστούν ενώπιον των δικαστηρίων των κρατών μελών, ακόμη και στο πλαίσιο διαφορών μεταξύ ιδιωτών. Τα δικαστήρια του κράτους μέλους που έχουν επιληφθεί της εν λόγω διαφοράς οφείλουν να αποφανθούν σύμφωνα με τις διατάξεις αυτές. Επιπλέον, εάν ένας διάδικος προβάλλει το επιχείρημα ότι εθνικός κανόνας ο οποίος έχει κατ’ αρχήν εφαρμογή στη διαφορά στην πραγματικότητα δεν είναι συμβατός με μια τέτοια διάταξη του δικαίου της Ένωσης η οποία έχει άμεσο αποτέλεσμα, κατά πάγια νομολογία, αρχής γενομένης από την απόφαση Simmenthal (31), δυνάμει της αρχής της υπεροχής του δικαίου της Ένωσης, τα εν λόγω δικαστήρια όχι μόνον έχουν διεθνή δικαιοδοσία, αλλά επίσης οφείλουν να εξετάσουν τη συμβατότητα αυτήν, και, εφόσον διαπιστωθεί ότι υφίσταται σύγκρουση, να μην εφαρμόσουν τον εν λόγω εθνικό κανόνα στην ενώπιόν τους διαδικασία. Αμφότερες οι αρχές αποσκοπούν στη διασφάλιση των δικαιωμάτων που αντλούν οι ιδιώτες από το δίκαιο της Ένωσης και στην ομοιόμορφη εφαρμογή του στα κράτη μέλη.
42.      Από τη σκοπιά των αρχών αυτών και της λογικής στην οποία στηρίζονται, φρονώ ότι δεν υπάρχει λόγος να γίνει διάκριση όσον αφορά την επίμαχη στην υπό κρίση υπόθεση περίπτωση, κατά την οποία το δικαστήριο κράτους μέλους καλείται να αποφανθεί επί αστικής και εμπορικής διαφοράς βάσει του δικαίου άλλου κράτους μέλους. Οι ιδιώτες θα πρέπει επίσης να μπορούν να επικαλεστούν, σε μια τέτοια περίπτωση, ενώπιον των δικαστηρίων αυτών, τα δικαιώματα που αντλούν από το άμεσο αποτέλεσμα του δικαίου της Ένωσης (32).
Επομένως, σε περίπτωση φερόμενης σύγκρουσης μεταξύ των κανόνων άλλου κράτους μέλους και των διατάξεων του δικαίου της Ένωσης οι οποίες έχουν άμεσο αποτέλεσμα, το επιληφθέν δικαστήριο έχει διεθνή δικαιοδοσία και οφείλει, εφόσον τούτο είναι αναγκαίο για την έκβαση της υπόθεσης, να εξετάσει το εν λόγω ζήτημα και, σε περίπτωση που διαπιστωθεί ασυμβατότητα, να μην εφαρμόσει τους επίμαχους κανόνες. Σε αντίθετη περίπτωση, θα μπορούσε να επέλθει απώλεια των δικαιωμάτων αυτών στο πλαίσιο της επίμαχης διαδικασίας.
43.      Για παράδειγμα, στην υπό κρίση υπόθεση, δεν αμφισβητείται ότι το άρθρο 56 ΣΛΕΕ, το οποίο επικαλούνται οι εναγόμενες εταιρίες ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου, παράγει άμεσο αποτέλεσμα, ακόμη και στο πλαίσιο διαφορών μεταξύ ιδιωτών (33). Σε περίπτωση που το αιτούν δικαστήριο εξετάσει τη συμβατότητα του γερμανικού νόμου περί τυχερών παιγνίων με το άρθρο 56 ΣΛΕΕ και διαπιστώσει ότι υφίσταται σύγκρουση μεταξύ των εν λόγω διατάξεων, το αιτούν δικαστήριο θα μπορούσε να προστατεύσει τα δικαιώματα που αντλούν οι εναγόμενες εταιρίες από τη Συνθήκη i)
αφήνοντας ανεφάρμοστο τον εν λόγω νόμο, ii)
αποφαινόμενο, κατά συνέπεια, ότι η επίμαχη σύμβαση τυχερών παιγνίων είναι έγκυρη και iii)
απορρίπτοντας την αγωγή του FB ως αβάσιμη (34). Αντιθέτως, εάν το δικαστήριο αυτό δεν διέθετε τέτοια εξουσία (και υποχρέωση) ελέγχου, οι εναγόμενες εταιρίες θα στερούνταν πλήρως την κύρια άμυνά τους κατά της αγωγής του FB. Συγκεκριμένα, δεδομένου ότι το εν λόγω δικαστήριο δεν θα μπορούσε, στο παρόν στάδιο εξέλιξης του δικαίου της Ένωσης, να υποβάλει στα γερμανικά δικαστήρια παρεμπίπτον ερώτημα ως προς το κύρος του γερμανικού νόμου περί τυχερών παιγνίων, θα όφειλε να θεωρήσει ότι ο εν λόγω νόμος είναι συμβατός με το δίκαιο της Ένωσης και να αποφανθεί αναλόγως. Επομένως, η αγωγή αυτή θα μπορούσε να ευδοκιμήσει παρά τα δυνητικά δικαιώματα που απορρέουν από το δίκαιο της Ένωσης (35).
44.      Αντίθετη λύση θα υπονόμευε επίσης την ομοιόμορφη εφαρμογή του δικαίου της Ένωσης. Εάν η συμβατότητα των εθνικών κανόνων κράτους μέλους με το δίκαιο της Ένωσης μπορούσε να εξεταστεί μόνον από τα δικαστήρια του εν λόγω κράτους, τούτο θα σήμαινε, στην πράξη, ότι η εφαρμογή του δικαίου αυτού θα διαφοροποιούνταν τελείως αναλόγως του εάν η ίδια αστική και εμπορική διαφορά ήχθη ενώπιον των δικαστηρίων του εν λόγω κράτους μέλους ή σε άλλο κράτος μέλος.
2)      Οι γενικές αρχές του ιδιωτικού διεθνούς δικαίου της Ένωσης
45.      Όσον αφορά το ιδιωτικό διεθνές δίκαιο της Ένωσης, υπενθυμίζω ότι, δυνάμει των αρχών που διέπουν τις συγκρούσεις δικαιοδοσίας σε αστικές και εμπορικές υποθέσεις βάσει του κανονισμού Βρυξέλλες
Ια, όταν τα δικαστήρια κράτους μέλους έχουν, δυνάμει του κανονισμού αυτού, διεθνή δικαιοδοσία να εκδικάσουν και να αποφανθούν επί διαφοράς (όπως, εν προκειμένω, το αιτούν δικαστήριο), τα εν λόγω δικαστήρια έχουν επίσης διεθνή δικαιοδοσία να αποφανθούν επί κάθε προκριματικού ζητήματος (κατά την έννοια του ιδιωτικού διεθνούς δικαίου) (36) το οποίο μπορεί να ανακύψει στο πλαίσιο της εν λόγω διαφοράς (37). Επιπλέον, υποχρεούνται να ασκήσουν την εν λόγω διεθνή δικαιοδοσία. Δεν δύνανται να αρνηθούν να αποφανθούν επί της διαφοράς ή επί ορισμένων κρίσιμων πτυχών της (38). Αμφότερες οι αρχές αποσκοπούν στη διασφάλιση της ορθής απονομής της δικαιοσύνης και της ασφάλειας δικαίου για τους διαδίκους.
46.      Υπό το πρίσμα των αρχών αυτών, φρονώ ότι δεν συντρέχει λόγος να αντιμετωπίζεται διαφορετικά ένα προκριματικό ζήτημα (κατά την έννοια του ιδιωτικού διεθνούς δικαίου) το οποίο αφορά τη συμβατότητα των κανόνων άλλου κράτους μέλους με το δίκαιο της Ένωσης. Τα δικαστήρια κράτους μέλους τα οποία, δυνάμει του κανονισμού Βρυξέλλες
Ια, έχουν διεθνή δικαιοδοσία να εκδικάσουν και να αποφανθούν επί διαφοράς στο πλαίσιο της οποίας ανακύπτει ένα τέτοιο ζήτημα, έχουν επίσης διεθνή δικαιοδοσία, βάσει του εν λόγω νομοθετήματος, να αποφανθούν επί του προκριματικού αυτού ζητήματος, οφείλουν δε να το πράξουν όταν τούτο είναι αναγκαίο για την έκβαση της υπόθεσης.
47.      Από τη σκοπιά της σύγκρουσης δικαίων, το αποτέλεσμα είναι το ίδιο. Πράγματι, όταν ένα δικαστήριο κράτους μέλους καλείται, δυνάμει των διατάξεων του κανονισμού Ρώμη
Ι, να «εφαρμόσει» το δίκαιο άλλου κράτους μέλους σε μια διαφορά, πλείονες μηχανισμοί που προβλέπονται στον εν λόγω κανονισμό επιτρέπουν επίσης, ή ακόμη και υποχρεώνουν, το δικαστήριο αυτό να εξετάσει, όπου είναι σκόπιμο, τη συμβατότητα του εν λόγω εθνικού δικαίου με το δίκαιο της Ένωσης και, σε περίπτωση σύγκρουσης, να μην εφαρμόσει το εθνικό δίκαιο.
48.      Πρώτον, μια τέτοια εξουσία (και υποχρέωση) του επιληφθέντος δικαστηρίου θα μπορούσε να θεωρηθεί σύμφυτη με το καθήκον «εφαρμογής» του δικαίου που έχει οριστεί ως εφαρμοστέο στη διαφορά. Πράγματι, όταν οι διατάξεις του εν λόγω κανονισμού ορίζουν συγκεκριμένο αλλοδαπό δίκαιο ως «εφαρμοστέο» αναφέρονται στην αλλοδαπή έννομη τάξη στο σύνολό της. Το επιληφθέν δικαστήριο οφείλει, υπό το πρίσμα των διαφόρων κανόνων που απαρτίζουν την εν λόγω έννομη τάξη και της ιεραρχίας τους, να εκδώσει απόφαση επί της διαφοράς η οποία να αντικατοπτρίζει, στο μέτρο του δυνατού, απόφαση την οποία θα εξέδιδε δικαστήριο του οικείου κράτους (39).
Τούτο είναι αναγκαίο για τους σκοπούς της ασφάλειας δικαίου και της διεθνούς αρμονίας των αποφάσεων που επιδιώκει ο κανονισμός Ρώμη
Ι (40).
49.      Είναι σαφές ότι, όταν το δίκαιο κράτους μέλους ορίζεται ως εφαρμοστέο σε μια διαφορά βάσει του κανονισμού Ρώμη
Ι, το δίκαιο της Ένωσης συνιστά αναπόσπαστο μέρος της εν λόγω έννομης τάξης και βρίσκεται στην κορυφή της ιεραρχίας της. Δικαστήριο του εν λόγω κράτους, το οποίο καλείται να αποφανθεί επί της ίδιας διαφοράς, οφείλει (όπως διευκρινίστηκε στο σημείο
41 των παρουσών προτάσεων) να προβεί σε έλεγχο και να μην εφαρμόσει αντίθετο εθνικό κανόνα. Επομένως, το επιληφθέν δικαστήριο οφείλει να πράξει το ίδιο (41).
50.      Δεύτερον, το επιληφθέν δικαστήριο δύναται να εξετάσει τη συμβατότητα των κανόνων άλλου κράτους μέλους με το δίκαιο της Ένωσης και, σε περίπτωση σύγκρουσης, να αφήσει τους κανόνες αυτούς ανεφάρμοστους βάσει της ρήτρας της δημόσιας τάξης η οποία προβλέπεται στο άρθρο 21 του κανονισμού Ρώμη
Ι.
51.      Συγκεκριμένα, η εν λόγω διάταξη επιτρέπει στο επιληφθέν δικαστήριο να μην εφαρμόσει το δίκαιο που έχει οριστεί ως εφαρμοστέο εάν η εφαρμογή του δικαίου αυτού είναι «προδήλως ασυμβίβαστη με τη δημόσια τάξη (“ordre public”) του δικάζοντος δικαστή». Είναι προφανές ότι, όπως ακριβώς το δίκαιο της Ένωσης αποτελεί μέρος της έννομης τάξης του κράτους μέλους του οποίου το δίκαιο έχει οριστεί ως εφαρμοστέο στην υπόθεση (εν προκειμένω, της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας), αποτελεί επίσης αναπόσπαστο μέρος της έννομης τάξης του κράτους του δικάζοντος δικαστή (εν προκειμένω, της έννομης τάξης της Μάλτας). Επομένως, η «πρόδηλη ασυμβατότητα» με το δίκαιο της Ένωσης (ή, έστω, με ορισμένες διατάξεις οι οποίες θεωρούνται ουσιώδεις στην έννομη τάξη της Ένωσης) δικαιολογεί τη μη εφαρμογή των αντίθετων εθνικών κανόνων βάσει της εν λόγω ρήτρας (42).
52.      Τέλος, όταν γίνεται επίκληση των κανόνων κράτους μέλους ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου άλλου κράτους μέλους, ως «υπερισχ[υουσών] διατάξε[ων] αναγκαστικού δικαίου», κατά το άρθρο 9, παράγραφος 3, του κανονισμού Ρώμη
Ι, το δικαστήριο αυτό διαθέτει πλήρη εξουσία εκτιμήσεως, δυνάμει της εν λόγω διάταξης, προκειμένου να εξετάσει τη συμβατότητα των κανόνων αυτών με το δίκαιο της Ένωσης και, σε περίπτωση ασυμβατότητας, να αρνηθεί να «προσδώσει ισχύ» στους εν λόγω κανόνες.
3)      Εθιμικό δημόσιο διεθνές δίκαιο
53.      Αντιθέτως προς ό,τι υποστηρίζεται ενίοτε στην ακαδημαϊκή βιβλιογραφία, είμαι της γνώμης ότι η διεθνής δικαιοδοσία (και η υποχρέωση) των δικαστηρίων ενός κράτους μέλους να εξετάζουν τη συμβατότητα του δικαίου άλλου κράτους μέλους με το δίκαιο της Ένωσης, όταν το ζήτημα αυτό ανακύπτει ως προκριματικό ζήτημα (κατά την έννοια του ιδιωτικού διεθνούς δικαίου) στο πλαίσιο αστικής και εμπορικής διαφοράς, δεν παραβιάζει το εθιμικό δημόσιο διεθνές δίκαιο. Ειδικότερα, δεν υφίσταται αθέμιτη επέμβαση στη διεθνή δικαιοδοσία των δικαστηρίων του δεύτερου κράτους μέλους (43).
54.      Εξυπακούεται ότι τα δικαστήρια κράτους μέλους δεν μπορούν, σύμφωνα με την αρχή της μη επέμβασης, να εκδώσουν απόφαση περί ακύρωσης της νομοθεσίας άλλου κράτους μέλους λόγω ασυμβατότητας με το δίκαιο της Ένωσης ή να εκδώσουν erga omnes απόφαση επ’ αυτού. Ο λόγος είναι προφανής: τα δικαστήρια ενός κράτους δεν μπορούν να ακυρώσουν πράξεις οργάνου άλλου κράτους (εν προκειμένω, του νομοθέτη). Τα δικαστήρια του κράτους στο οποίο ανήκει το όργανο διαθέτουν καθ’ ύλην αποκλειστική διεθνή δικαιοδοσία ως προς το ζήτημα αυτό, κατά το δημόσιο διεθνές δίκαιο (44). Κατά συνέπεια, εν προκειμένω, τα μαλτέζικα δικαστήρια δεν θα μπορούσαν να εκδώσουν νομίμως απόφαση με ισχύ erga omnes, με την οποία ο γερμανικός νόμος περί τυχερών παιγνίων θα κηρύσσετο ασυμβίβαστος με το δίκαιο της Ένωσης. Μόνον τα γερμανικά δικαστήρια θα μπορούσαν να το πράξουν.
55.      Αντιθέτως, όταν τα δικαστήρια κράτους μέλους εξετάζουν τη συμβατότητα του δικαίου άλλου κράτους μέλους με το δίκαιο της Ένωσης ως προκριματικό ζήτημα (κατά την έννοια του ιδιωτικού διεθνούς δικαίου) στο πλαίσιο αστικής και εμπορικής διαφοράς, προβαίνουν απλώς σε έναν τέτοιο έλεγχο και, σε περίπτωση ασυμβατότητας, αφήνουν ανεφάρμοστους τους αντίθετους κανόνες στη συγκεκριμένη διαφορά, με μοναδικό σκοπό την έκδοση επί της ουσίας απόφασης επί της επίδικης αγωγής. Με την απόφαση αυτή διαπιστώνονται τα ιδιωτικά δικαιώματα των διαδίκων και, ως εκ τούτου, η απόφαση αυτή έχει ισχύ μόνον inter partes. Δεν προορίζεται να θίξει το κύρος του δικαίου του άλλου κράτους μέλους. Η αποκλειστική διεθνής δικαιοδοσία των δικαστηρίων του εν λόγω κράτους γίνεται σεβαστή (45).
56.      Χάριν πληρότητας, υπενθυμίζω ότι τα κράτη μέλη, όταν προσχώρησαν στην Ευρωπαϊκή Ένωση και επέλεξαν να μετάσχουν στον ΧΕΑΔ, συναίνεσαν στην τήρηση του δικαίου της Ένωσης. Συναίνεσαν επίσης στην εκδίκαση των αστικών και εμπορικών διαφορών που διέπονται από τους «οικείους» κανόνες (σύμφωνα με τον κανονισμό Ρώμη
Ι) από τα δικαστήρια άλλων κρατών μελών (σύμφωνα με τον κανονισμό Βρυξέλλες
Ια). Υπό το πρίσμα των διευκρινίσεων που δόθηκαν στα δύο προηγούμενα τμήματα, τούτο σημαίνει ότι τα κράτη μέλη συναίνεσαν επίσης, σιωπηρά, στην εξέταση της συμβατότητας των «οικείων» κανόνων από τα εν λόγω άλλα δικαστήρια ως προκριματικού ζητήματος (κατά την έννοια του ιδιωτικού διεθνούς δικαίου) στο πλαίσιο μιας τέτοιας διαφοράς.
4)      Τα δικαιώματα άμυνας του οικείου κράτους μέλους
57.      Με την απόφασή του Foglia II, το Δικαστήριο εξέφρασε ανησυχίες για το γεγονός ότι, όταν τα δικαστήρια κράτους μέλους οφείλουν να εξετάσουν τη συμβατότητα του δικαίου άλλου κράτους μέλους με το δίκαιο της Ένωσης στο πλαίσιο διαφοράς μεταξύ ιδιωτών, τα δικαιώματα άμυνας του δεύτερου κράτους μέλους δεν μπορούν να διασφαλιστούν επαρκώς, διότι το κράτος αυτό δεν εκπροσωπείται ενώπιον των δικαστηρίων του πρώτου κράτους μέλους (46). Αρκετές από τις κυβερνήσεις που υπέβαλαν παρατηρήσεις ενώπιον του Δικαστηρίου στην υπό κρίση υπόθεση ενέμειναν στο εν λόγω ζήτημα. Ειδικότερα, υπογράμμισαν ότι, κατά τη νομολογία του Δικαστηρίου, όταν ένας ιδιώτης ισχυρίζεται ότι μια εθνική νομοθετική πράξη περιορίζει την ελεύθερη παροχή υπηρεσιών η οποία προβλέπεται στο άρθρο 56 ΣΛΕΕ, εναπόκειται στο οικείο κράτος μέλος να διαπιστώσει ότι η εν λόγω εθνική νομοθετική πράξη δικαιολογείται αντικειμενικά και είναι σύμφωνη προς την αρχή της αναλογικότητας (47). Ωστόσο, σε περίπτωση όπως αυτή της υπό κρίση υπόθεσης, το εν λόγω δικαστήριο θα στερούνταν τη δυνατότητα να προβεί σε μια τέτοια διαπίστωση.
58.      Κατ’ αρχάς, θα ήθελα να επισημάνω ότι η εν λόγω νομολογία αφορά το βάρος απόδειξης σε διαδικασίες που κινούνται κατά κράτους μέλους λόγω παράβασης των διατάξεων της Ένωσης περί ελεύθερης κυκλοφορίας (είτε πρόκειται για διαδικασίες επί παραβάσει είτε για αγωγές ενώπιον εθνικών δικαστηρίων). Αντιθέτως, όταν ένα τέτοιο ζήτημα ανακύπτει παρεμπιπτόντως στο πλαίσιο διαδικασίας μεταξύ ιδιωτών, το βάρος απόδειξης συνιστά δικονομικό ζήτημα το οποίο πρέπει να επιλυθεί βάσει της lex fori (48).
59.      Κατόπιν της εν λόγω διευκρίνισης, φρονώ ότι δεν υφίσταται πράγματι ζήτημα όσον αφορά τα δικαιώματα άμυνας του οικείου κράτους μέλους (49).
60.      Πρώτον, αποτελεί μάλλον συνήθη πρακτική ένα κράτος να μην εκπροσωπείται σε δίκες μεταξύ ιδιωτών στις οποίες ανακύπτει παρεμπιπτόντως ζήτημα κύρους του εθνικού δικαίου. Εν προκειμένω, φαίνεται ότι η Γερμανική Κυβέρνηση δεν θα είχε εκπροσωπηθεί ούτε εάν η δίκη εκκρεμούσε ενώπιον ενός εκ των εθνικών δικαστηρίων της. Υπενθυμίζω ότι τούτο δικαιολογείται από το γεγονός ότι η εκδοθησόμενη απόφαση έχει ισχύ μόνον inter partes και, ως εκ τούτου, δεν είναι δεσμευτική για τις αρχές του εν λόγω κράτους μέλους.
61.      Δεύτερον, πέραν του ότι ενδέχεται να υφίσταται δυνατότητα επέμβασης του οικείου κράτους μέλους ενώπιον των επιληφθέντων δικαστηρίων βάσει του δικονομικού δικαίου που εφαρμόζουν τα εν λόγω δικαστήρια (50), η προδικαστική διαδικασία παρέχει, δυνάμει του άρθρου 267 ΣΛΕΕ, κατάλληλες και επαρκείς εγγυήσεις για την προστασία των συμφερόντων του εν λόγω κράτους.
62.      Συναφώς, είμαι της γνώμης ότι, όταν τα δικαστήρια κράτους μέλους επιλαμβάνονται αστικής ή εμπορικής διαφοράς, η οποία πρέπει να επιλυθεί υπό το πρίσμα του δικαίου άλλου κράτους μέλους, και ένας διάδικος αμφισβητεί τη συμβατότητα του εφαρμοστέου εθνικού δικαίου με το δίκαιο της Ένωσης, είναι σκόπιμο τα εν λόγω δικαστήρια να υποβάλουν αίτηση προδικαστικής αποφάσεως δυνάμει του άρθρου 267 ΣΛΕΕ. Σε περίπτωση υποβολής αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως, το οικείο κράτος μέλος δικαιούται να υποβάλει γραπτές και προφορικές παρατηρήσεις, ακόμη και
αν δεν είναι διάδικος της κύριας δίκης. Το γεγονός ότι το εν λόγω κράτος δεν διαθέτει, στο πλαίσιο της διαδικασίας αυτής, τις ευρύτερες δυνατότητες άμυνας που διαθέτει στο πλαίσιο διαδικασίας που διεξάγεται κατ’ αντιμωλία βάσει του άρθρου 258 ΣΛΕΕ είναι, κατά τη γνώμη μου, άνευ σημασίας. Πράγματι, όπως έχει επανειλημμένως αναγνωρίσει το Δικαστήριο, οι δύο διαδικασίες είναι, ως εκ της φύσεώς τους, διαφορετικές (51).
5)      Η δυνατότητα άσκησης διεθνούς δικαιοδοσίας από πρακτική σκοπιά
63.      Οι μετέχοντες στη διαδικασία που εκπροσωπήθηκαν κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση διατύπωσαν επίσης τις απόψεις τους, κατόπιν αιτήματος του δικαστικού σχηματισμού, ως προς το κατά πόσον, από πρακτικής απόψεως, τα δικαστήρια κράτους μέλους έχουν δικαιοδοσία να εξετάζουν τη συμβατότητα των κανόνων άλλου κράτους μέλους με το δίκαιο της Ένωσης. Πέραν των γλωσσικών και πολιτιστικών διαφορών, μπορεί να αποδειχθεί δυσχερές για τα δικαστήρια αυτά να προσδιορίσουν με βεβαιότητα το περιεχόμενο των εν λόγω κανόνων. Η ασυμβατότητα με το δίκαιο της Ένωσης θα μπορούσε να θεωρηθεί ότι οφείλεται σε εσφαλμένη κατανόηση των εν λόγω κανόνων.
64.      Είναι εύκολο να διαπιστωθεί από πού προέρχονται οι εν λόγω αμφιβολίες. Το αλλοδαπό δίκαιο θεωρείται παραδοσιακά, κατά τους δικονομικούς κανόνες των δικαστηρίων των κρατών μελών, διαφορετικό από το «οικείο» δίκαιο. Συναφώς, δεν ισχύει το αξίωμα «iura novit curia». Δεν τεκμαίρεται ότι τα εν λόγω δικαστήρια γνωρίζουν το δίκαιο μιας άλλης χώρας. Επομένως, παραδοσιακά, οι εν λόγω κανόνες επιβάλλουν στους διαδίκους που επικαλούνται το αλλοδαπό δίκαιο να αποδείξουν, στην πράξη, το περιεχόμενο του δικαίου αυτού. Εντούτοις, οι εν λόγω διάδικοι συχνά δεν το πράττουν κατά τρόπο αντικειμενικό ή, έστω, πειστικό. Αντιθέτως, τείνουν να παρουσιάζουν το αλλοδαπό δίκαιο κατά τρόπο αποσπασματικό, χρησιμοποιώντας τις ένορκες βεβαιώσεις που συντάσσονται από πραγματογνώμονες προσληφθέντες και αμειβόμενους από τους ίδιους (52). Οι εν λόγω δυσχέρειες υφίστανται, σε ορισμένο βαθμό, στην υπόθεση της κύριας δίκης (53).
65.      Ωστόσο, οι εν λόγω προβληματισμοί μπορούν να μετριαστούν.
66.      Κατά τη γνώμη μου, το ζήτημα του τρόπου προσδιορισμού του περιεχομένου του εφαρμοστέου δικαίου εμπίπτει, ως εκ της φύσεώς του, στους δικονομικούς κανόνες κάθε κράτους μέλους. Εντούτοις, οι εν λόγω δικονομικοί κανόνες δεν μπορούν να στερήσουν τους κανόνες σύγκρουσης δικαίων που προβλέπονται στον κανονισμό Ρώμη
I από την πρακτική αποτελεσματικότητά τους. Προκειμένου το αλλοδαπό δίκαιο να «εφαρμοστεί» πιστά, όπως απαιτούν οι διατάξεις του κανονισμού Ρώμη
Ι, και να επιτευχθούν οι σκοποί της ασφάλειας δικαίου και της διεθνούς αρμονίας των αποφάσεων που επιδιώκονται με τον εν λόγω κανονισμό, το αλλοδαπό δίκαιο θα πρέπει να προσδιοριστεί ορθά. Τούτο συνεπάγεται, κατά τη γνώμη μου, την ύπαρξη, έως έναν βαθμό, καθήκοντος επιμέλειας του επιληφθέντος δικαστηρίου, ιδίως όταν αμφισβητείται η συμβατότητα του αλλοδαπού αυτού δικαίου με το δίκαιο της Ένωσης.
67.      Συναφώς, επισημαίνω ότι η πρόσβαση των δικαστηρίων κράτους μέλους στη νομοθεσία άλλων κρατών μελών καθίσταται ολοένα και πιο ευχερής εντός του ΧΕΑΔ. Ολοένα και περισσότερα νομοθετήματα και αποφάσεις είναι εύκολα προσβάσιμα ηλεκτρονικά [ιδίως, μέσω της διαδικτυακής πύλης της ηλεκτρονικής δικαιοσύνης και του συστήματος ευρωπαϊκού αναγνωριστικού κωδικού νομολογίας (ECLI)]. Επιπλέον, διάφοροι μηχανισμοί συνεργασίας επιτρέπουν στα εν λόγω δικαστήρια να λάβουν από τις αρχές του κράτους μέλους του οποίου το δίκαιο έχει εφαρμογή στη διαφορά, διευκρινίσεις ως προς το περιεχόμενο του δικαίου αυτού, ιδίως, i)
η Ευρωπαϊκή Σύμβαση για την πληροφόρηση για το αλλοδαπό δίκαιο, η οποία συνήφθη στο Λονδίνο στις 7 Ιουνίου 1968, και ii)
το ευρωπαϊκό δικαστικό δίκτυο για αστικές και εμπορικές υποθέσεις (54). Στην πραγματικότητα, φρονώ ότι, δυνάμει της αρχής της καλόπιστης συνεργασίας, τα εν λόγω δικαστήρια οφείλουν να χρησιμοποιούν τους μηχανισμούς αυτούς σε περίπτωση αμφιβολίας ως προς το περιεχόμενο του εν λόγω δικαίου (οι δε αρχές του οικείου κράτους μέλους οφείλουν να συνδράμουν δεόντως τα εν λόγω δικαστήρια συναφώς).
β)      Τα δικαστήρια των κρατών μελών οφείλουν να επιδεικνύουν αυτοσυγκράτηση κατά την άσκηση της εν λόγω διεθνούς δικαιοδοσίας
68.      Μολονότι τα δικαστήρια των κρατών μελών έχουν διεθνή δικαιοδοσία να εξετάζουν τη συμβατότητα του δικαίου άλλων κρατών μελών με το δίκαιο της Ένωσης ως προκριματικό ζήτημα (κατά την έννοια του ιδιωτικού διεθνούς δικαίου), εντούτοις, λόγοι νομιμοποίησης
(1) και αμοιβαίας εμπιστοσύνης
(2) δικαιολογούν την επίδειξη, εκ μέρους των εν λόγω δικαστηρίων, ορισμένης αυτοσυγκράτησης συναφώς.
1)      Οι προβληματισμοί σχετικά με την έλλειψη νομιμοποίησης
69.      Όπως επισημαίνει η Επιτροπή, η διαδικασία ελέγχου της συμβατότητας του δικαίου άλλου κράτους μέλους με το δίκαιο της Ένωσης δεν είναι πάντοτε η ίδια. Ενίοτε, το δίκαιο της Ένωσης έχει εναρμονίσει ή ενοποιήσει συγκεκριμένο τομέα, χωρίς να καταλείπει περιθώριο εκτιμήσεως στα κράτη μέλη. Η ασυμβατότητα, στην περίπτωση αυτή, μπορεί να αποδειχθεί από το γεγονός και μόνον ότι συγκεκριμένος εθνικός κανόνας εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του εν λόγω νομοθετήματος της Ένωσης και ότι το νομοθέτημα αυτό δεν περιέχει ούτε επιτρέπει τον εν λόγω κανόνα (55). Ενίοτε, το δίκαιο της Ένωσης καταλείπει ορισμένο περιθώριο εκτιμήσεως στις εθνικές αρχές όσον αφορά τη θέσπιση νομοθετικών πράξεων, αλλά τα όρια του εν λόγω περιθωρίου εξαρτώνται εξ
ολοκλήρου από κοινούς κανόνες του δικαίου της Ένωσης (όπως, για παράδειγμα, κατά πόσον ορισμένη δικονομική προθεσμία καταλείπει επαρκή περιθώρια στον διάδικο προκειμένου να αμυνθεί αποτελεσματικά βάσει του άρθρου 47 του Χάρτη) (56).
70.      Αντιθέτως, όσον αφορά άλλους τομείς, το δίκαιο της Ένωσης αναγνωρίζει σημαντικό περιθώριο εκτιμήσεως στις εθνικές αρχές. Τούτο συμβαίνει, κατά κανόνα, όταν το δίκαιο της Ένωσης προβλέπει απλώς αρνητική εναρμόνιση. Για παράδειγμα, εν προκειμένω, δεν αμφισβητείται ότι ο γερμανικός νόμος περί τυχερών παιγνίων περιορίζει την ελεύθερη παροχή υπηρεσιών η οποία προβλέπεται στο άρθρο 56 ΣΛΕΕ. Εντούτοις, μια τέτοια εθνική ρύθμιση είναι επιτρεπτή εάν i)
δικαιολογείται από επιτακτικό λόγο δημοσίου συμφέροντος (πράγμα το οποίο επίσης ισχύει σαφώς εν προκειμένω, δεδομένου ότι ο εν λόγω νόμος αποσκοπεί στην πρόληψη της απάτης, του εθισμού στα τυχερά παίγνια κ.λπ.) και ii)
είναι αναλογική προς τον επιδιωκόμενο σκοπό (πράγμα το οποίο συνιστά τον πραγματικό πυρήνα του ζητήματος συμβατότητας).
71.      Εξάλλου, όπως υπογράμμισαν η Τσεχική, η Βελγική και η Ιταλική Κυβέρνηση, το Δικαστήριο παγίως αναγνωρίζει ότι «η νομοθεσία περί τυχερών παιγνίων περιλαμβάνεται μεταξύ των τομέων εκείνων στους οποίους υπάρχουν σημαντικές διαφορές ηθικής, θρησκευτικής και πολιτιστικής φύσης μεταξύ των κρατών μελών». Επομένως, κατά κανόνα, κάθε κράτος μέλος διαθέτει ευρεία εξουσία εκτιμήσεως όσον αφορά τη ρύθμιση του τομέα βάσει των δικών του, μεταξύ άλλων, ιστορικών, πολιτιστικών, οικονομικών και κοινωνικοπολιτικών χαρακτηριστικών. Η αναλογικότητα των μέτρων που λαμβάνονται θα πρέπει να ελέγχεται υπό το πρίσμα των εν λόγω χαρακτηριστικών (57).
72.      Συναφώς, διακρίνω βάσιμα στοιχεία στο επιχείρημα της Ιταλικής Κυβέρνησης ότι τα δικαστήρια του οικείου κράτους μέλους είναι τα πλέον κατάλληλα για τη διενέργεια ενός τέτοιου ελέγχου. Ως αναπόσπαστο μέρος της εθνικής έννομης τάξης και έχοντας εμπεριστατωμένη γνώση της κατάστασης στο εν λόγω κράτος μέλος, τα δικαστήρια αυτά μπορούν να κατανοήσουν σε βάθος την εκτίμηση των ανταγωνιστικών συμφερόντων στην οποία προβαίνει ο νομοθέτης (58). Αντιθέτως, τα δικαστήρια άλλου κράτους μέλους δεν είναι τα πλέον κατάλληλα να το πράξουν. Στην πραγματικότητα, θα μπορούσε εύκολα να λεχθεί ότι δεν νομιμοποιούνται να προβούν σε έλεγχο τέτοιων κυρίαρχων επιλογών άλλου κράτους (59).
73.      Εν προκειμένω, η βασιμότητα της ένστασης έλλειψης νομιμοποίησης ενισχύεται ακόμη περισσότερο εάν ληφθεί υπόψη η πρόδηλη απόκλιση μεταξύ της προσέγγισης (και των συμφερόντων) των δύο οικείων κρατών μελών: αφενός, της Δημοκρατίας της Μάλτας, ως του κράτους στο οποίο είναι εγκατεστημένοι οι πάροχοι διαδικτυακών υπηρεσιών τυχερών παιγνίων και το οποίο έχει θεσπίσει νομοθεσία που ευνοεί τον εν λόγω τομέα· αφετέρου, της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας, ως του απρόθυμου λήπτη των εν λόγω διαδικτυακών υπηρεσιών. Εξάλλου, δεν μπορεί να αγνοηθεί το ιδιαίτερο πλαίσιο στο οποίο εντάσσεται η υπό κρίση υπόθεση και το οποίο υπομνήσθηκε στα σημεία
16 έως 18 των παρουσών προτάσεων. Υπό το πρίσμα των εν λόγω στοιχείων, η άποψη ότι ένα μαλτέζικο δικαστήριο προβαίνει σε έλεγχο της αναλογικότητας του γερμανικού νόμου περί τυχερών παιγνίων φαίνεται, για πολλούς, ασυνάρτητη.
74.      Εντούτοις, είμαι της γνώμης ότι οι εν λόγω προβληματισμοί μπορούν να μετριαστούν εάν τα δικαστήρια ενός κράτους μέλους, όταν ενεργούν ως αιτούν δικαστήριο, επιδεικνύουν ορισμένη αυτοσυγκράτηση στο πλαίσιο ενός τέτοιου ελέγχου. Θα πρέπει να λαμβάνουν δεόντως υπόψη το περιθώριο εκτιμήσεως που διαθέτει ο αλλοδαπός νομοθέτης και, υπό το πρίσμα της εκ μέρους τους περιορισμένης κατανόησης του πλαισίου και της περιορισμένης νομιμοποίησής τους, να αφήνουν ανεφάρμοστο το δίκαιο άλλου κράτους μέλους μόνο σε περίπτωση πρόδηλης ασυμβατότητας με το δίκαιο της Ένωσης (για παράδειγμα, όταν η νομολογία του Δικαστηρίου είναι πάγια, εμπεριστατωμένη και σαφής ως προς το τι δύνανται και τι δεν δύνανται να πράξουν τα κράτη μέλη σε σχέση με ορισμένους τομείς). Ασφαλώς, όσο πιο πρόδηλος είναι ο δυσανάλογος χαρακτήρας των επίμαχων κανόνων, τόσο λιγότερο μπορεί να προσαφθεί στο αλλοδαπό δικαστήριο ότι προέβη σε ενέργειες που αντίκεινται στο δίκαιο (60).  Προς τούτο, και όπως προεκτέθηκε, είναι σκόπιμο, αφενός, τα εν λόγω δικαστήρια να υποβάλουν αίτηση προδικαστικής αποφάσεως στο Δικαστήριο δυνάμει του άρθρου 267 ΣΛΕΕ προκειμένου να μην καταλήξουν, άνευ συνδρομής, σε ένα τέτοιο σημαντικό συμπέρασμα και, αφετέρου, να είναι δυνατή η δέουσα ακρόαση του οικείου κράτους μέλους.
2)      Αμοιβαία εμπιστοσύνη
75.      Κατά τη γνώμη μου, υπέρ της εν λόγω προσέγγισης συνηγορούν λόγοι αμοιβαίας εμπιστοσύνης. Συναφώς, υπενθυμίζω ότι η αρχή της αμοιβαίας εμπιστοσύνης, η οποία έχει, στο δίκαιο της Ένωσης, θεμελιώδη σημασία, επιβάλλει, ιδίως όσον αφορά τον ΧΕΑΔ, σε καθένα από τα κράτη μέλη να δέχονται, πλην εξαιρετικών περιστάσεων, ότι όλα τα λοιπά κράτη μέλη τηρούν το δίκαιο της Ένωσης (61).
76.      Επομένως, όταν τα δικαστήρια ενός κράτους μέλους καλούνται να εφαρμόσουν το δίκαιο άλλου κράτους μέλους στο πλαίσιο αστικής και εμπορικής διαφοράς, βάσει του κανονισμού Ρώμη
Ι, οφείλουν να θεωρούν κατά τεκμήριο ότι το δίκαιο αυτό είναι συμβατό με το δίκαιο της Ένωσης. Μολονότι το εν λόγω τεκμήριο δεν είναι αμάχητο (62), εντούτοις, πρέπει να είναι ισχυρό, διαφορετικά η αμοιβαία εμπιστοσύνη θα τεθεί υπό αμφισβήτηση. Επομένως, το δίκαιο άλλου κράτους μέλους θα πρέπει να εξετάζεται μόνο σε περίπτωση που υφίστανται επαρκή αποδεικτικά στοιχεία
ασυμβατότητας με το δίκαιο της Ένωσης (63) και να μην εφαρμόζεται μόνον όταν, κατόπιν ελέγχου, υφίσταται πρόδηλη σύγκρουση με το τελευταίο.
77.      Θα ήθελα να διατυπώσω μία τελευταία παρατήρηση επί του εν λόγω ζητήματος. Όπως υπογραμμίζει η Βελγική Κυβέρνηση, όταν τα δικαστήρια του κράτους μέλους που θέσπισε τους επίμαχους εθνικούς κανόνες έχουν ήδη εκδώσει αποφάσεις επί της συμβατότητας των εν λόγω κανόνων με το δίκαιο της Ένωσης (64), η αρχή της αμοιβαίας εμπιστοσύνης επιτάσσει τα δικαστήρια άλλου κράτους μέλους, τα οποία έχουν επιληφθεί παρεμπιπτόντως του ζητήματος αυτού, να λάβουν δεόντως υπόψη τους λόγους στους οποίους στηρίζονται οι συγκεκριμένες αποφάσεις, στο πλαίσιο της δικής τους εξέτασης του ζητήματος (65). Επομένως, εν προκειμένω, το γεγονός ότι τα γερμανικά δικαστήρια έχουν (όπως φαίνεται) ήδη αποφανθεί ότι ο γερμανικός νόμος περί τυχερών παιγνίων είναι συμβατός με το άρθρο 56 ΣΛΕΕ δεν μπορεί να αγνοηθεί από το αιτούν δικαστήριο. Το αιτούν δικαστήριο δεν θα μπορούσε να αποφανθεί διαφορετικά παρά μόνον κατόπιν προσεκτικής εξέτασης της συλλογιστικής των γερμανικών δικαστηρίων.
3.      Ο προβαλλόμενος «κατασκευασμένος» χαρακτήρας της διαφοράς
78.      Η τελευταία ένσταση που πρέπει να εξεταστεί αφορά τον προβαλλόμενο «κατασκευασμένο» χαρακτήρα της διαφοράς της κύριας δίκης. Κατά την Ιταλική Κυβέρνηση, η εν λόγω διαφορά μπορεί να συνιστά «διαδικασί[α] που είναι προκατασκευασμένη από τους διαδίκους» προκειμένου να αμφισβητηθεί η συμβατότητα του γερμανικού νόμου περί τυχερών παιγνίων με το δίκαιο της Ένωσης.
79.      Συναφώς, απαιτούνται ορισμένες επισημάνσεις προς το Δικαστήριο.
80.      Αντιλαμβάνομαι την απροθυμία του Δικαστηρίου, στην υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκαν οι αποφάσεις Foglia I και Foglia II, να συνδράμει ένα ιταλικό δικαστήριο στον έλεγχο της συμβατότητας ρύθμισης του γαλλικού φορολογικού δικαίου με το δίκαιο της Ένωσης. Εκτός από τις ενστάσεις που εξετάστηκαν στα προηγούμενα τμήματα, επισημαίνεται μία σημαντική πτυχή συναφώς. Έχω επανειλημμένως επισημάνει ότι, στο πλαίσιο διαφοράς μεταξύ ιδιωτών, οι αποφάσεις των δικαστηρίων κράτους μέλους έχουν ισχύ μόνον inter partes, πράγμα που συμβάλλει στο να θεωρείται επιτρεπτός ένας τέτοιος έλεγχος του δικαίου άλλου κράτους μέλους. Αντιθέτως, οι προδικαστικές αποφάσεις που εκδίδει το Δικαστήριο έχουν ισχύ erga omnes, δεδομένου ότι ερμηνεύουν κατά τρόπο επίσημο τις σχετικές διατάξεις του δικαίου της Ένωσης, όπως έπρεπε να ερμηνεύονται ανέκαθεν. Μολονότι μια τέτοια προδικαστική απόφαση δεν μπορεί να κηρύξει ασυμβίβαστη με το δίκαιο της Ένωσης συγκεκριμένη εθνική νομοθετική πράξη, εντούτοις, τα στοιχεία που παρέχει το Δικαστήριο όσον αφορά την ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης ενδέχεται να είναι τόσο συγκεκριμένα ώστε, στην πραγματικότητα, το αποτέλεσμα θα μπορούσε να είναι το ίδιο. Σε τελική ανάλυση, μια τέτοια προδικαστική απόφαση θα μπορούσε να έχει σημαντικά σοβαρότερο αντίκτυπο στην υπό εξέταση εθνική νομοθετική πράξη.
81.      Λαμβανομένου υπόψη του γεγονότος αυτού, αφενός, το Δικαστήριο θα πρέπει πράγματι να είναι ιδιαίτερα «προσεκτικό» ως προς το κατά πόσον η εκ μέρους του απάντηση είναι «αναγκαία» προκειμένου το αιτούν δικαστήριο να αποφανθεί επί της διαφοράς που εκκρεμεί ενώπιόν του, κατά την έννοια του άρθρου 267 ΣΛΕΕ. Λαμβανομένου υπόψη του ευαίσθητου χαρακτήρα του ζητήματος, ένα εθνικό δικαστήριο οφείλει να εξετάζει τη συμβατότητα του δικαίου άλλου κράτους μέλους με το δίκαιο της Ένωσης όχι απλώς χάριν πληρότητας, αλλά όταν τούτο είναι αναγκαίο. Το Δικαστήριο δεν θα πρέπει να συνδράμει το εν λόγω δικαστήριο και να προβεί σε erga omnes ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης, όταν τούτο προδήλως δεν συμβαίνει (66).
82.      Όταν προκύπτει ότι το εθνικό δικαστήριο οφείλει, αναπόφευκτα, να προβεί σε έναν τέτοιο έλεγχο προκειμένου να αποφανθεί επί της διαφοράς που εκκρεμεί ενώπιόν του (όπως φαίνεται να συμβαίνει εν προκειμένω) και ότι, ως εκ τούτου, τα σχετικά προδικαστικά ερωτήματα που υπέβαλε το εν λόγω δικαστήριο είναι «αναγκαία» συναφώς, το Δικαστήριο θα πρέπει να απαντήσει στα ερωτήματα αυτά. Όπως επισημάνθηκε στο προηγούμενο τμήμα, στην πραγματικότητα είναι σκόπιμο το εθνικό δικαστήριο να υποβάλει αίτηση προδικαστικής αποφάσεως εντός του συγκεκριμένου αυτού πλαισίου. Το Δικαστήριο πρέπει να επιτελέσει τον ρόλο του. Η ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης δεν μπορεί να επαφίεται αποκλειστικά στο δικαστήριο εκείνο. Κατά τη γνώμη μου, αυτή είναι η ορθή προσέγγιση στην υπό κρίση υπόθεση.
83.      Εντούτοις, το Δικαστήριο θα πρέπει να λάβει υπόψη, κατά τη διατύπωση της απάντησής του, τον ευαίσθητο χαρακτήρα της κατάστασης και τα όρια της διεθνούς δικαιοδοσίας του αιτούντος δικαστηρίου, όπως εκτέθηκαν στα σημεία 70 έως
74 των παρουσών προτάσεων. Αντί να προβεί σε συνολική εξέταση όλων των στοιχείων του επίμαχου εθνικού δικαίου, θα πρέπει, κατά τη γνώμη μου, να παράσχει απλώς επαρκή ερμηνευτικά στοιχεία προκειμένου το εθνικό δικαστήριο να εκτιμήσει κατά πόσον το υπό εξέταση εθνικό δίκαιο είναι προδήλως ασυμβίβαστο με το δίκαιο της Ένωσης. Κατά κανόνα, στην υπόθεση της κύριας δίκης, τούτο θα είχε ως συνέπεια να αποσαφηνιστεί εάν, υπό το πρίσμα της σχετικής νομολογίας, κανόνες όπως οι προβλεπόμενοι στον γερμανικό νόμο περί τυχερών παιγνίων φαίνεται να είναι γενικώς αποδεκτοί ή, αντιθέτως, προδήλως δυσανάλογοι.
84.      Αφετέρου, φρονώ ότι το Δικαστήριο δεν θα πρέπει να προβεί σε εξέταση του «πραγματικού χαρακτήρα» της υποκείμενης διαφοράς. Υπενθυμίζω ότι οι αποφάσεις Foglia I και Foglia II έχουν επικριθεί ιδιαίτερα συναφώς (67).
Στην πραγματικότητα, η εν λόγω προσέγγιση ουδέποτε υιοθετήθηκε από το Δικαστήριο σε άλλες υποθέσεις, οι οποίες αφορούσαν διαφορές μεταξύ ιδιωτών στις οποίες το εθνικό δίκαιο ετίθετο εμμέσως υπό αμφισβήτηση, ακόμη και όταν ο «κατασκευασμένος» χαρακτήρας της διαφοράς ήταν μάλλον προφανής (68).
85.      Δεν θα επαναλάβω όλα τα επιχειρήματα που προβλήθηκαν κατά ενός τέτοιου ελέγχου στα σχόλια της θεωρίας. Υπενθυμίζω απλώς ότι το ζήτημα κατά πόσον η διαφορά της κύριας δίκης είναι «πραγματική» ή κατά πόσον πρόκειται για «υπόθεση που δημιουργεί προηγούμενο (test case)», η οποία ήχθη προς εκδίκαση από τη βιομηχανία τυχερών παιγνίων της Μάλτας, δεν θα πρέπει, ενδεχομένως, να ασκεί επιρροή στην απονομή αρμοδιότητας στο Δικαστήριο. Αυτό που έχει σημασία είναι κατά πόσον ένα εθνικό δικαστήριο καλείται να αποφανθεί επί της υπόθεσης και κατά πόσον η απάντηση στα προδικαστικά ερωτήματα θα ήταν λυσιτελής για την έκδοση απόφασης εκ μέρους του εν λόγω δικαστηρίου. Αντιθέτως, δεν εναπόκειται στο Δικαστήριο, βάσει του άρθρου 267 ΣΛΕΕ, η εξέταση των υποκείμενων προθέσεων των διαδίκων όταν ασκούν αγωγή. Ακόμη και αν το Δικαστήριο μπορούσε να προβεί σε μια τέτοια εξέταση, θα ήταν εξαιρετικά δυσχερές (αν όχι αδύνατον) να διαπιστωθεί η έλλειψη «πραγματικού χαρακτήρα» της διαφοράς.
86.      Εν προκειμένω, για παράδειγμα, μολονότι οι περιστάσεις της υπόθεσης ενδέχεται να εγείρουν υπόνοιες συναφώς, εντούτοις, κανένα από τα στοιχεία της δικογραφίας δεν αρκεί για να διαπιστωθεί με βεβαιότητα ο «κατασκευασμένος» χαρακτήρας της διαφοράς.
87.      Πρώτον, θα μπορούσαν να διατυπωθούν εικασίες σχετικά με την εκχώρηση της απαίτησης του παίκτη. Ο FB είναι Γερμανός δικηγόρος, αλλά οι εναγόμενες εταιρίες άφησαν να εννοηθεί κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση ότι είναι εγγεγραμμένος στον δικηγορικό σύλλογο Μάλτας. Ο FB ισχυρίζεται ότι η εκτέλεση μιας τέτοιας καταναλωτικής απαίτησης ανήκει στο «επιχειρηματικό μοντέλο» του και ότι εξαγόρασε απαιτήσεις από «πλείονες παίκτες», αλλά, όταν του ζητήθηκε από τον δικαστικό σχηματισμό να επιβεβαιώσει τον αριθμό των εν λόγω απαιτήσεων, απάντησε «λιγότερες από δέκα» (πράγμα που θα μπορούσε, ενδεχομένως, να σημαίνει μόνον την επίδικη απαίτηση). Ο FB προσπάθησε επίσης να εξηγήσει τους λόγους για τους οποίους εξαγόρασε απαίτηση την οποία γνώριζε ότι θα ήταν δύσκολο να εισπράξει, δεδομένου ότι οι μαλτέζικες εταιρίες αρνούνται τέτοιες αγωγές, η δε Δημοκρατία της Μάλτας εξέδωσε τον «Abbozz ta’ Liġi
55». Εντούτοις, είναι αδύνατον να εξακριβωθούν οι λόγοι που οδήγησαν στη λήψη της απόφασής του.
88.      Δεύτερον, θα μπορούσε επίσης να τεθεί το ζήτημα, όπως υποστηρίζει η Ιταλική Κυβέρνηση, για ποιον λόγο η διαδικασία κινήθηκε στη Μάλτα, λαμβανομένης υπόψη της απόκλισης των συμφερόντων μεταξύ του εν λόγω κράτους μέλους και της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας στην προκειμένη περίπτωση. Εντούτοις, όπως υποστηρίζει η Επιτροπή, δεν υπάρχει τίποτα εγγενώς μεμπτό σε αυτή την ενέργεια. Όπως επισήμανα, τα μαλτέζικα δικαστήρια έχουν γενική διεθνή δικαιοδοσία για την εκδίκαση της διαφοράς, δυνάμει του άρθρου 4 του κανονισμού Βρυξέλλες
Ια. Επιπλέον, μολονότι οι παίκτες μπορούν να κινήσουν διαδικασία κατά μαλτέζικων εταιριών παροχής τυχερών παιγνίων στο «οικείο» κράτος μέλος (εν προκειμένω, την Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας) δυνάμει των κανόνων προστασίας των καταναλωτών που προβλέπονται στον εν λόγω κανονισμό, ιδίως του άρθρου 18, παράγραφος 1 (69), εντούτοις, ο FB δεν θα μπορούσε να επικαλεστεί τους εν λόγω κανόνες, δεδομένου ότι δεν είναι καταναλωτής (70).
89.      Τέλος, ούτε το γεγονός ότι αμφότεροι οι διάδικοι συμφώνησαν ότι το αιτούν δικαστήριο θα υποβάλει την υπό κρίση αίτηση προδικαστικής αποφάσεως, όπως υπογραμμίζει η Ιταλική Κυβέρνηση, αποτελεί ένδειξη συμπαιγνίας. Επιπλέον –χωρίς το αντίθετο να συνιστά, αφ’ εαυτού, ένδειξη–, επισημαίνω ότι οι διάδικοι διαφωνούν ως προς την απάντηση που πρέπει να δοθεί από το Δικαστήριο.
Β.      Συνιστά η εκ μέρους των παικτών προβολή αξιώσεων επιστροφής κατάχρηση του δικαίου της Ένωσης; (έβδομο ερώτημα)
90.      Το έβδομο ερώτημα του αιτούντος δικαστηρίου αφορά τον δεύτερο αμυντικό ισχυρισμό που προέβαλαν οι εναγόμενες εταιρίες. Με το εν λόγω ερώτημα το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί εάν, όταν καταναλωτής συμμετείχε, από το κράτος μέλος της συνήθους διαμονής του, στα διαδικτυακά τυχερά παίγνια που προσφέρονται στο κράτος αυτό –χωρίς άδεια των αρχών του εν λόγω κράτους– από επιχείρηση παροχής τυχερών παιγνίων εγκατεστημένη σε άλλο κράτος μέλος, η αρχή της απαγόρευσης της κατάχρησης του δικαίου της Ένωσης αποκλείει τη δυνατότητα του εν λόγω καταναλωτή να ασκήσει αγωγή κατά της επιχείρησης αυτής με αίτημα την επιστροφή των στοιχημάτων που κατέθεσε λόγω ακυρότητας της υποκείμενης σύμβασης τυχερών παιγνίων βάσει του εφαρμοστέου δικαίου περί συμβάσεων (71).
91.      Η απάντηση στο εν λόγω ερώτημα είναι, κατά τη γνώμη μου, απλή.
92.      Αφενός, εάν από την απάντηση του Δικαστηρίου στο πρώτο έως και το έκτο ερώτημα προκύπτει ότι ο γερμανικός νόμος περί τυχερών παιγνίων είναι (προδήλως) ασυμβίβαστος με το άρθρο 56 ΣΛΕΕ, η αγωγή του εν λόγω παίκτη με την οποία προβάλλεται αξίωση επιστροφής θα πρέπει να απορριφθεί ως αβάσιμη. Συγκεκριμένα, ο νόμος αυτός θα πρέπει να μείνει ανεφάρμοστος, η δε σύμβαση τυχερών παιγνίων που συνήφθη μεταξύ του παίκτη και της εταιρίας παροχής τυχερών παιγνίων δεν θα μπορούσε, κατά συνέπεια, να θεωρηθεί ότι αντίκειται στον νόμο και ότι, ως εκ τούτου, είναι άκυρη βάσει του εφαρμοστέου δικαίου περί συμβάσεων (in casu, του γερμανικού δικαίου).
93.      Αφετέρου, εάν οι κανόνες που προβλέπονται στον γερμανικό νόμο περί τυχερών παιγνίων κριθούν συμβατοί με το άρθρο 56 ΣΛΕΕ, το δίκαιο της Ένωσης δεν θα αποκλείσει τυχόν συνέπειες που προβλέπονται στο εθνικό δίκαιο όσον αφορά την προσφορά τυχερών παιγνίων (ή τη συμμετοχή σε αυτά) που απαγορεύονται βάσει των εν λόγω κανόνων. Επομένως, η υποκείμενη σύμβαση τυχερών παιγνίων θα μπορούσε να θεωρηθεί ότι αντίκειται στον νόμο και ότι, ως εκ τούτου, είναι άκυρη βάσει του εφαρμοστέου δικαίου περί συμβάσεων. Επισημαίνω ότι, αντιθέτως προς όσα υποστηρίζουν οι εναγόμενες εταιρίες, η εν λόγω «κύρωση» (ούτως ειπείν) δεν συνιστά χωριστό περιορισμό της ελεύθερης παροχής υπηρεσιών, ο οποίος απαιτεί χωριστή εκτίμηση της νομιμότητάς του, αλλά την αναγκαία και λογική συνέπεια που απορρέει από τον παράνομο χαρακτήρα της σύμβασης. Το ζήτημα κατά πόσον και σε ποιον βαθμό η υπαναχώρηση από τη σύμβαση συνεπάγεται δικαίωμα επιστροφής των παροχών που έλαβε κάθε συμβαλλόμενος από τον αντισυμβαλλόμενο πρέπει επίσης να επιλυθεί αποκλειστικά βάσει του δικαίου που διέπει τις επίμαχες συμβάσεις τυχερών παιγνίων (72).
94.      Αντιθέτως, η γενική αρχή της απαγόρευσης της κατάχρησης του δικαίου της Ένωσης δεν ασκεί επιρροή στο πλαίσιο αυτό. Υπενθυμίζω ότι η εν λόγω αρχή δεν επιτρέπει την καταχρηστική επίκληση του δικαίου της Ένωσης (73). Εντούτοις, η εκ μέρους του παίκτη προβολή αξιώσεων επιστροφής δεν στηρίζεται σε διατάξεις του δικαίου της Ένωσης, αλλά αποκλειστικά στο εθνικό δίκαιο (ήτοι, εν προκειμένω, στον γερμανικό νόμο περί τυχερών παιγνίων και στον γερμανικό Αστικό Κώδικα) (74).
95.      Η μάλλον δημιουργική επιχειρηματολογία που προέβαλαν οι εναγόμενες εταιρίες και η Μαλτέζικη Κυβέρνηση προκειμένου να πείσουν το Δικαστήριο περί του αντιθέτου δεν είναι βάσιμη. Είναι σαφές ότι, όπως υποστηρίζουν οι εν λόγω μετέχουσες στη διαδικασία, η περίπτωση εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 56 ΣΛΕΕ λόγω του διασυνοριακού χαρακτήρα της. Εντούτοις, αντιθέτως προς όσα ισχυρίζονται οι ίδιες μετέχουσες στη διαδικασία, οι παίκτες που προβάλλουν τέτοιες αξιώσεις επιστροφής δεν ασκούν καταχρηστικά το δικαίωμα να λαμβάνουν υπηρεσίες από τη Μάλτα, το οποίο αντλούν από την εν λόγω διάταξη, για τον λόγο ότι η ελευθερία αυτή τους επέτρεψε αρχικά να συνάψουν τις επίμαχες συμβάσεις τυχερών παιγνίων. Πρώτον, οι παίκτες δεν εξαρτώνται από την εν λόγω ελευθερία όσον αφορά τη σύναψη των επίμαχων συμβάσεων. Η ύπαρξη και μόνο του διαδικτύου παρέσχε τη δυνατότητα σε αυτούς να προβούν στην εν λόγω σύναψη. Δεύτερον, οι παίκτες ούτε κατά την άσκηση του δικαιώματος υπαναχώρησης από τις συμβάσεις αυτές επικαλούνται την εν λόγω ελευθερία, αλλά τους εθνικούς κανόνες που την περιορίζουν. Αντιθέτως, ο πρώτος αμυντικός ισχυρισμός των εναγόμενων εταιριών στηρίζεται στο άρθρο 56 ΣΛΕΕ. Στην πραγματικότητα, μόνον αυτές επικαλούνται την ελευθερία που κατοχυρώνεται στην εν λόγω διάταξη.
96.      Κατά συνέπεια, το ζήτημα κατά πόσον ένας παίκτης δικαιούται επιστροφή των στοιχημάτων που κατέθεσε ή κατά πόσον η επιστροφή αυτή θα πρέπει να περιοριστεί ή να μη διαταχθεί, όπως υποστηρίζουν οι εναγόμενες εταιρίες και η Μαλτέζικη Κυβέρνηση, για τον λόγο ότι η προβολή της αξίωσης συνιστά ένδειξη κακόπιστης προβολής ή ότι ο παίκτης έσφαλε καθόσον επέλεξε να συμμετάσχει στα επίμαχα τυχερά παίγνια [κατ’ εφαρμογήν ορισμένης αρχής, όπως της αρχής «nemo auditur propriam turpitudinem allegans» του λατινικού δικαίου ή της αρχής του «estoppel» του κοινοδικαίου (common law)] συνιστά, όπως προαναφέρθηκε, ζήτημα το οποίο πρέπει να επιλυθεί αποκλειστικά βάσει του εθνικού δικαίου που διέπει την επίμαχη σύμβαση τυχερών παιγνίων (ήτοι του γερμανικού δικαίου).
97.      Στην πραγματικότητα, όπως διευκρίνισε η Γερμανική Κυβέρνηση κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, φαίνεται ότι στο γερμανικό δίκαιο υφίσταται διάταξη η οποία καλύπτει το εν λόγω ζήτημα, ήτοι το άρθρο 817 του γερμανικού Αστικού Κώδικα. Η εν λόγω κυβέρνηση διευκρίνισε επίσης ότι η διάταξη αυτή εξετάστηκε από τα γερμανικά δικαστήρια στο πλαίσιο έκδοσης απόφασης επί αγωγών παικτών με τις οποίες προβλήθηκαν αξιώσεις επιστροφής. Φαίνεται ότι η πλειονότητα των δικαστηρίων αρνήθηκε να εφαρμόσει την εν λόγω διάταξη με την αιτιολογία ότι, καίτοι η συμμετοχή σε παράνομα τυχερά παίγνια απαγορεύεται επίσης βάσει του γερμανικού δικαίου (75), εντούτοις, οι παίκτες δεν τέλεσαν ποινικό αδίκημα, διότι δεν γνώριζαν, κατά τον χρόνο της συμμετοχής τους στα επίμαχα τυχερά παίγνια, ότι τα εν λόγω παίγνια ήταν παράνομα στη Γερμανία (δεδομένου ότι παραπλανήθηκαν από τον πάροχο, ο οποίος δημιούργησε σε αυτούς εντύπωση περί του αντιθέτου) (76). Ενώπιον του Δικαστηρίου οι εναγόμενες εταιρίες αρνήθηκαν ότι παραπλάνησαν τους παίκτες και αμφισβήτησαν το κατά πόσον, εν πάση περιπτώσει, η γνώση του παράνομου χαρακτήρα θα πρέπει πράγματι να συνιστά προϋπόθεση εφαρμογής του άρθρου 817 του γερμανικού Αστικού Κώδικα. Ασφαλώς, δεν εναπόκειται στο Δικαστήριο, αλλά στο αιτούν δικαστήριο, να αποφανθεί επί των εν λόγω πραγματικών ζητημάτων και επί των εν λόγω ζητημάτων ερμηνείας του γερμανικού δικαίου.
98.      Λαμβανομένων υπόψη των προεκτεθέντων, στο έβδομο ερώτημα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι, όταν ένας καταναλωτής συμμετείχε, από το κράτος μέλος της συνήθους διαμονής του, στα διαδικτυακά τυχερά παίγνια που προσφέρονται στο κράτος αυτό –χωρίς άδεια των αρχών του εν λόγω κράτους– από επιχείρηση παροχής τυχερών παιγνίων εγκατεστημένη σε άλλο κράτος μέλος, η αρχή της απαγόρευσης της κατάχρησης του δικαίου της Ένωσης δεν αποκλείει τη δυνατότητα του εν λόγω καταναλωτή να ασκήσει αγωγή κατά της επιχείρησης αυτής με αίτημα την επιστροφή των στοιχημάτων που κατέθεσε λόγω ακυρότητας της υποκείμενης σύμβασης τυχερών παιγνίων βάσει του εφαρμοστέου δικαίου περί συμβάσεων.
V.      Πρόταση
99.      Λαμβανομένων υπόψη όλων των προεκτεθέντων, προτείνω στο Δικαστήριο:
–        να κρίνει ότι τα ερωτήματα που υπέβαλε το Prim’Awla tal-Qorti Ċivili (πρώτο τμήμα του πολιτικού δικαστηρίου, Μάλτα) είναι παραδεκτά·
–        να απαντήσει στο έβδομο προδικαστικό ερώτημα ως εξής:
Όταν ένας καταναλωτής συμμετείχε, από το κράτος μέλος της συνήθους διαμονής του, στα διαδικτυακά τυχερά παίγνια που προσφέρονται στο κράτος αυτό –χωρίς άδεια των αρχών του εν λόγω κράτους– από επιχείρηση παροχής τυχερών παιγνίων εγκατεστημένη σε άλλο κράτος μέλος, η αρχή της απαγόρευσης της κατάχρησης του δικαίου της Ένωσης δεν αποκλείει τη δυνατότητα του εν λόγω καταναλωτή να ασκήσει αγωγή κατά της επιχείρησης αυτής με αίτημα την επιστροφή των στοιχημάτων που κατέθεσε λόγω ακυρότητας της υποκείμενης σύμβασης τυχερών παιγνίων βάσει του εφαρμοστέου δικαίου περί συμβάσεων.
1      Γλώσσα του πρωτοτύπου: η αγγλική.
2      Κανονισμός του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 17ης Ιουνίου 2008, για το εφαρμοστέο δίκαιο στις συμβατικές ενοχές (Ρώμη Ι) (ΕΕ 2008, L 177, σ. 6).
3      Η μετάφραση των εν λόγω διατάξεων του γερμανικού δικαίου στην αγγλική γλώσσα παρασχέθηκε από το αιτούν δικαστήριο με τη διάταξή του περί παραπομπής. Η παρατήρηση αυτή αφορά την αγγλική γλωσσική εκδοχή των παρουσών προτάσεων.
4      Μολονότι
υφίσταται διχογνωμία σχετικά με το εν λόγω ζήτημα (βλ. υποσημείωση 53 των παρουσών προτάσεων), εντούτοις, φαίνεται ότι κατά τον κρίσιμο χρόνο οι εναγόμενες εταιρίες δεν θα μπορούσαν να έχουν αποκτήσει μια τέτοια άδεια, διότι τα διαδικτυακά τυχερά παίγνια ήταν, κατά κανόνα, απαγορευμένα (βλ. άρθρο 4, παράγραφος 4, του γερμανικού νόμου περί τυχερών παιγνίων). Καίτοι υφίστατο εξαίρεση η οποία επέτρεπε τη χορήγηση αδειών για διοργάνωση κληρώσεων (βλ. άρθρο 4, παράγραφος 5, του εν λόγω νόμου), εντούτοις, φαίνεται ότι i) οι «δευτερεύουσες κληρώσεις» δεν θεωρούνταν πραγματικές κληρώσεις, αλλά ένα είδος απαγορευμένου διαδικτυακού στοιχηματισμού, και ii) εν πάση περιπτώσει, οι άδειες διοργάνωσης κληρώσεων χορηγούνταν μόνο σε επιχειρήσεις ελεγχόμενες από τα γερμανικά ομόσπονδα κράτη (πράγμα το οποίο δεν ίσχυε στην περίπτωση των εναγόμενων εταιριών).
5      Από τη διάταξη περί παραπομπής δεν προκύπτει με απόλυτη σαφήνεια με ποια από τις εναγόμενες εταιρίες είχε συναφθεί η εν λόγω σύμβαση.
6      Βλ. υποσημείωση 4 των παρουσών προτάσεων.
7      Βλ. Pena, P., Schumann, H., και Peigné, M., «EU citizens lose out as Malta regulatory “sledgehammer” protects gambling giants», Investigate Europe, 6 Μαρτίου 2025.
8      Αν και όχι πάντοτε· βλ. τμήμα Β των παρουσών προτάσεων.
9      Βλ. σημείο 13 των παρουσών προτάσεων.
10      Απόφαση της 11ης Μαρτίου 1980, Foglia (104/79, στο εξής: απόφαση Foglia I, EU:C:1980:73).
11      Απόφαση της 16ης Δεκεμβρίου 1981, Foglia (244/80, στο εξής: απόφαση Foglia II, EU:C:1981:302).
12      Ειδικότερα, με τις δύο αυτές αποφάσεις, το Δικαστήριο έκρινε ότι, όταν δεν πληρούνται οι προϋποθέσεις του (νυν) άρθρου 267 ΣΛΕΕ, το Δικαστήριο δεν έχει αρμοδιότητα να αποφανθεί επί των υποβληθέντων ερωτημάτων [βλ. απόφαση Foglia I (σκέψη 13 και διατακτικό) και απόφαση Foglia II (σκέψεις 19 και 30)]. Αντιθέτως, με άλλες αποφάσεις, το Δικαστήριο έκρινε ότι σε μια τέτοια περίπτωση τα ερωτήματα είναι απαράδεκτα (βλ., για παράδειγμα, απόφαση της 3ης Απριλίου 2025, Swiftair, C‑701/23, EU:C:2025:237, σκέψη 28 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία). Δεδομένου ότι αμφότερες οι προσεγγίσεις οδηγούν, στην πράξη, στο ίδιο αποτέλεσμα, δεν είναι αναγκαίο να εξεταστεί η εν λόγω απόκλιση στην υπό κρίση υπόθεση. Χάριν απλότητας, θα εξετάσω το ζήτημα σαν να επρόκειτο για ζήτημα παραδεκτού.
13      Απόφαση Foglia II (σκέψη 30).
14      Απόφαση Foglia II (σκέψη 18).
15      Βλ. σημείο 18 των παρουσών προτάσεων.
16      Εν πάση περιπτώσει, είναι εύκολο να γίνει αντιληπτός ο λόγος για τον οποίο το αιτούν δικαστήριο αγνόησε τους γενικούς αυτούς όρους συναλλαγών. Η αγωγή του FB δεν στηρίζεται στα δικαιώματα του παίκτη που απορρέουν από τη σύμβαση, αλλά σε προβαλλόμενη ακυρότητα της εν λόγω σύμβασης και στο δίκαιο περί αδικαιολόγητου πλουτισμού.
17      Μολονότι η συμβατότητα της εν λόγω μαλτέζικης νομοθεσίας με το δίκαιο της Ένωσης, στην πραγματικότητα, αμφισβητείται έντονα από ορισμένους από τους μετέχοντες στη διαδικασία που υπέβαλαν παρατηρήσεις ενώπιον του Δικαστηρίου, εντούτοις, δεν είναι ούτε αναγκαίο ούτε σκόπιμο να εξεταστεί το εν λόγω ζήτημα στην υπό κρίση υπόθεση.
18      Βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 21ης Ιανουαρίου 2003, Bacardi-Martini και Cellier des Dauphins (C‑318/00, EU:C:2003:41, σκέψεις 45 έως 54).
19      Ειδικότερα, το άρθρο 6, παράγραφος 1, ορίζει ότι οι συμβάσεις που συνάπτονται μεταξύ καταναλωτών και επαγγελματιών διέπονται από το δίκαιο της χώρας όπου ο καταναλωτής έχει τη συνήθη διαμονή του (εν προκειμένω, της Γερμανίας), εφόσον ο επαγγελματίας κατευθύνει τις δραστηριότητές του σε αυτήν τη χώρα και η σύμβαση εμπίπτει στο πεδίο της εν λόγω δραστηριότητας. Στην υπό κρίση υπόθεση, i) η επίμαχη σύμβαση τυχερών παιγνίων συνήφθη μεταξύ ενός καταναλωτή (του παίκτη) και ενός επαγγελματία (μίας από τις εναγόμενες εταιρίες). Το γεγονός ότι ο παίκτης εκχώρησε στη συνέχεια την απαίτησή του επιστροφής στον FB (ο οποίος δεν είναι καταναλωτής) δεν ασκεί επιρροή συναφώς. Πράγματι, μια τέτοια εκχώρηση απαίτησης δεν μεταβάλλει τη φύση της υποκείμενης σύμβασης. Εξάλλου, εάν η εκχώρηση αυτή είχε ως αποτέλεσμα να μεταβληθεί το εφαρμοστέο στη σύμβαση αυτή δίκαιο, η ασφάλεια δικαίου θα ετίθετο υπό αμφισβήτηση. Επιπλέον, ii) οι εναγόμενες εταιρίες κατηύθυναν τη δραστηριότητά τους με αντικείμενο τα τυχερά παίγνια στη Γερμανία (βλ. σημείο 8 των παρουσών προτάσεων) και iii) η επίμαχη σύμβαση ενέπιπτε σαφώς στο πεδίο της εν λόγω δραστηριότητας. Τέλος, η εξαίρεση που προβλέπεται στο άρθρο 6, παράγραφος 4, η οποία αφορά τις «σ[υμβάσεις] [...] όταν οι οφειλόμενες στον καταναλωτή υπηρεσίες πρέπει να παρασχεθούν αποκλειστικά σε χώρα άλλη από εκείνη της συνήθους διαμονής του», δεν έχει εφαρμογή εν προκειμένω, δεδομένου ότι οι εναγόμενες εταιρίες παρείχαν τις συμφωνηθείσες υπηρεσίες στη Γερμανία μέσω του ιστοτόπου τους (βλ. σημείο 31 των παρουσών προτάσεων και, κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 3ης Οκτωβρίου 2019, Verein für Konsumenteninformation, C‑272/18, EU:C:2019:827, σκέψεις 52 και 53).
20      Μολονότι το άρθρο 6, παράγραφος 2, του κανονισμού Ρώμη Ι επιτρέπει στα συμβαλλόμενα μέρη να επιλέξουν διαφορετικό δίκαιο, εντούτοις, η επιλογή αυτή «δεν μπορεί [...] να έχει ως αποτέλεσμα να στερήσει τον καταναλωτή από την προστασία που του εξασφαλίζουν οι [διατάξεις αναγκαστικού δικαίου της χώρας της συνήθους διαμονής του]». Επιπλέον, δεδομένου ότι η προβλεπόμενη στους επίμαχους γενικούς όρους συναλλαγών συμφωνία επιλογής του εφαρμοστέου δικαίου δεν ήταν διαφανής ως προς το ζήτημα αυτό (πράγμα το οποίο δεν αμφισβητούν οι εναγόμενες εταιρίες), η συμφωνία αυτή θεωρείται «καταχρηστική» κατά την έννοια του άρθρου 3, παράγραφος 1, της οδηγίας 93/13/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 5ης Απριλίου 1993, σχετικά με τις καταχρηστικές ρήτρες των συμβάσεων που συνάπτονται με καταναλωτές (ΕΕ 1993, L 5, σ. 29), και, ως εκ τούτου, άκυρη (βλ. απόφαση της 28ης Ιουλίου 2016, Verein für Konsumenteninformation, C‑191/15, EU:C:2016:612, σκέψη 71).
21      Βλ., κατ’ αναλογίαν, προτάσεις μου στην υπόθεση NM και OU (C‑77/24, EU:C:2025:432, σημεία 65 και 66)· και αποφάσεις της 3ης Οκτωβρίου 2019, Verein für Konsumenteninformation (C‑272/18, EU:C:2019:827, σκέψη 53), και της 28ης Νοεμβρίου 2024, VariusSystems Digital solutions (C‑526/23, EU:C:2024:985, σκέψη 22).
22      Εάν υποτεθεί ότι το δίκαιο περί συμβάσεων της Μάλτας περιέχει, όπως το γερμανικό δίκαιο περί συμβάσεων, κανόνα κατά τον οποίο μια σύμβαση πρέπει να έχει νόμιμο αντικείμενο, πράγμα που ασφαλώς συμβαίνει εν προκειμένω.
23      Το άρθρο 9, παράγραφος 1, του κανονισμού Ρώμη Ι ορίζει την έννοια αυτή ως «κανόνες η τήρηση των οποίων κρίνεται πρωταρχικής σημασίας από μια χώρα για τη διασφάλιση των δημοσίων συμφερόντων της, όπως π.χ. της πολιτικής, κοινωνικής ή οικονομικής οργάνωσής της, σε τέτοιο βαθμό ώστε να επιβάλλεται η εφαρμογή τους σε κάθε περίπτωση που εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής τους [...]».
24      Βλ. άρθρο 9, παράγραφος 3, δεύτερο εδάφιο, του κανονισμού Ρώμη Ι.
25      Κανονισμός του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 12ης Δεκεμβρίου 2012, για τη διεθνή δικαιοδοσία, την αναγνώριση και την εκτέλεση αποφάσεων σε αστικές και εμπορικές υποθέσεις (ΕΕ 2012, L 351, σ. 1).
26      Υπενθυμίζω, συναφώς, ότι i) το άρθρο 4, παράγραφος 1, του κανονισμού Βρυξέλλες Ια απονέμει γενική διεθνή δικαιοδοσία στα δικαστήρια του κράτους μέλους στο οποίο έχει την κατοικία του ο εναγόμενος και ότι ii) οι εναγόμενες εταιρίες έχουν την έδρα τους στη Μάλτα και, ως εκ τούτου, θεωρούνται ότι έχουν στον τόπο αυτόν την «κατοικία» τους (βλ. άρθρο 63, παράγραφος 1, του εν λόγω κανονισμού).
27      Αλλά όχι κατ’ ανάγκην. Βλ., επί του θέματος, τμήμα Β των παρουσών προτάσεων.
28      Βλ., μεταξύ άλλων, αποφάσεις της 4ης Φεβρουαρίου 1965, Albatros (20/64, EU:C:1965:8), της 22ας Σεπτεμβρίου 1976, Import Gadgets (22/76, EU:C:1976:126), της 30ής Νοεμβρίου 1977, Cayrol (52/77, EU:C:1977:196), της 12ης Ιουλίου 1979, Union laitière normande (244/78, EU:C:1979:198), της 10ης Νοεμβρίου 1982, Rau Lebensmittelwerke
(261/81, EU:C:1982:382), της 23ης Νοεμβρίου 1989, Eau de Cologne & Parfümerie-Fabrik 4711 (C‑150/88, EU:C:1989:594), της 9ης Ιουνίου 1992, Delhaize και Le Lion (C‑47/90, EU:C:1992:250), της 5ης Ιουνίου 1997, Celestini (C‑105/94, EU:C:1997:277), και της 7ης Ιουλίου 2022, LKW WALTER (C‑7/21, EU:C:2022:527). Με τις αποφάσεις του της 10ης Δεκεμβρίου 2002, der Weduwe (C‑153/00, EU:C:2002:735), και της 21ης Ιανουαρίου 2003, Bacardi-Martini και Cellier des Dauphins (C‑318/00, EU:C:2003:41), το Δικαστήριο έκρινε ότι η εν λόγω αίτηση προδικαστικής αποφάσεως είναι απαράδεκτη, πλην όμως λόγω έλλειψης παρασχεθέντων στοιχείων και/ή λόγω της σαφώς υποθετικής φύσεως των υποβληθέντων ερωτημάτων.
29      Απόφαση της 23ης Νοεμβρίου 1989 (C‑150/88, EU:C:1989:594, σκέψη 12).
30      Απόφαση της 5ης Φεβρουαρίου 1963 (26/62, EU:C:1963:1, Συλλογή, σ. 11 έως 13).
31      Απόφαση της 15ης Δεκεμβρίου 1976 (35/76, EU:C:1976:180).
32      Βλ. προτάσεις του γενικού εισαγγελέα J. P. Warner στην υπόθεση Foglia (104/79, EU:C:1980:22, Συλλογή, σ. 764)· Hatzopoulos, V., «De l’arrêt “Foglia-Novello” à l’arrêt “TWD Textilwerke” – La jurisprudence de la Cour relative à la recevabilité des renvois préjudiciels», Revue
trimestrielle
de
droit économique
européen, τόμος 3, 1994, σ. 206 έως 207· και Bebr, G., «The possible implications of Foglia v. Novello II», Common
Market
Law
Review, τόμος 19, αριθ. 3, 1982, σ. 437έως 439.
33      Βλ. απόφαση της 18ης Δεκεμβρίου 2007, Laval un Partneri (C‑341/05, EU:C:2007:809,
σκέψεις 97 και 98). Βλ. επίσης, κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 9ης Ιουνίου 1992, Delhaize και Le Lion (C‑47/90, EU:C:1992:250, σκέψεις 28 και 29).
34      Επομένως, αντιθέτως προς ό,τι άφησε να εννοηθεί το Δικαστήριο με την απόφασή του Foglia II (σκέψη 28), τα δικαστήρια κράτους μέλους τα οποία επιλαμβάνονται μιας τέτοιας διαφοράς στο πλαίσιο αστικών και εμπορικών υποθέσεων είναι σε θέση να παράσχουν στους διαδίκους αποτελεσματική νομική προστασία έναντι της νομοθεσίας άλλου κράτους μέλους, όταν υφίσταται σύγκρουση με το δίκαιο της Ένωσης [ακόμη και αν –πράγμα το οποίο είχε, ενδεχομένως, διαβλέψει το Δικαστήριο– τα δικαστήρια αυτά δεν μπορούν να ακυρώσουν την επίμαχη εθνική νομοθεσία (βλ. σημείο 54 των παρουσών προτάσεων)].
35      Είναι σαφές ότι σε ορισμένες περιπτώσεις τα δικαστήρια κράτους μέλους θα μπορούσαν να αναστείλουν την ενώπιόν τους διαδικασία, να αναμείνουν από τους διαδίκους να ασκήσουν αγωγή ενώπιον των δικαστηρίων του κράτους μέλους του οποίου το δίκαιο αμφισβητείται, τα οποία θα κρίνουν κατά πόσον υφίσταται συμβατότητα, και, στη συνέχεια, να αποφανθούν αναλόγως. Εντούτοις, τούτο ενδέχεται να μην είναι πάντοτε δυνατό για τους διαδίκους ούτε είναι πάντοτε δυνατή η αναστολή της διαδικασίας κατ’ αυτόν τον τρόπο χωρίς να καθυστερήσει η απονομή δικαιοσύνης στους διαδίκους σε σημείο αρνησιδικίας.
36      Με την επιφύλαξη της εφαρμογής του άρθρου 24, παράγραφος 4, του κανονισμού Βρυξέλλες Iα.
37      Τούτο ισχύει ακόμη και όταν το εν λόγω ζήτημα δεν αφορά, αυτό καθεαυτό, «αστικ[ή] και εμπορικ[ή] υπ[όθεση]» (για παράδειγμα, ζήτημα δημοσίου δικαίου, όπως η απαγόρευση του παράνομου στοιχηματισμού). Βλ. πρώτες προτάσεις μου στην υπόθεση BSH Hausgeräte (C‑339/22, EU:C:2024:159, σημεία 42 και 43 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
38      Βλ. απόφαση της 1ης Μαρτίου 2005, Owusu (C‑281/02, EU:C:2005:120, σκέψη 37).
39      Βλ. Cerqueira, G., «La hiérarchie étrangère des normes devant le juge français», σε Société de législation comparée (έκδ.), L’application du droit étranger,
Συλλογή «Colloques», αριθ. 36, 2018, σ. 95 έως 129, στις
σ. 101 έως 105, 110, 112 και 113, και Bergé, J.-S., «Lieux et formes d’application du droit étranger soumis à un contrôle de constitutionnalité et de conventionnalité», σε Société de législation comparée (έκδ), Contrôle de constitutionnalité et de conventionnalité du droit étranger,
Συλλογή «Colloques», αριθ. 34, 2017, σ. 17 έως 35, στις σ. 20 και 32.
40      Πρβλ. αιτιολογική σκέψη 6 του κανονισμού Ρώμη Ι.
41      Πρβλ. Neumayer, K. H., «Fremdes Recht und Normenkontrolle», RabelsZ, 1958, τόμος 23, σ. 585 επ.· H. Kahn-Freund, O., General Problems of Private International Law, Sijthoff & Noordhoff, 2η έκδ., 1980, σ. 306· και Michaels, R., και Jansen, N., «Die Auslegung und Fortbildung ausländischen Rechts», Zeitschrift für Zivilprozess, 2003, τόμος 116, αριθ. 1, σ. 3 έως 55, στη σ. 33.
42      Βλ., κατ’ αναλογίαν, αποφάσεις της 1ης Ιουνίου 1999, Eco Swiss (C‑126/97, EU:C:1999:269, σκέψεις 35 έως 39), και της 28ης Μαρτίου 2000, Krombach (C‑7/98, EU:C:2000:164, σκέψη 37).
43      Βάσει της αρχής της μη επέμβασης, ένα κράτος δεν επιτρέπεται να επεμβαίνει σε υποθέσεις που άπτονται, κατά βάση, της αρμοδιότητας άλλου κράτους.
44      Βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 25ης Φεβρουαρίου 2025, BSH Hausgeräte (C‑339/22, EU:C:2025:108, σκέψη 73), και δεύτερες προτάσεις μου στην υπόθεση BSH Hausgeräte (C‑339/22, EU:C:2024:687, σημεία 15 και 16).
45      Βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 25ης Φεβρουαρίου 2025, BSH Hausgeräte (C‑339/22, EU:C:2025:108, σκέψεις 74 και 75), και δεύτερες προτάσεις μου στην υπόθεση BSH Hausgeräte (C‑339/22, EU:C:2024:687, σημεία 17 και 18).
46      Απόφαση Foglia II (σκέψη 29).
47      Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 10ης Ιουλίου 2025, INTERZERO Trajnostne rešitve za svet brez odpadkov κ.λπ. (C‑254/23, EU:C:2025:569, σκέψη 101 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
48      Ή της lex causae, σε θέματα συμβατικών ενοχών, κατά το άρθρο 18 του κανονισμού Ρώμη Ι.
49      Επισημαίνω ότι, κατόπιν της έκδοσης της απόφασης Foglia II, το Δικαστήριο δεν φαίνεται να ασχολήθηκε επίσης ιδιαίτερα με το εν λόγω ζήτημα (βλ., συναφώς, μνημονευόμενη στην υποσημείωση 28 των παρουσών προτάσεων νομολογία).
50      Βλ. απόφαση Foglia II (σκέψη 24).
51      Βλ. απόφαση της 3ης Απριλίου 1968, Molkerei-Zentrale Westfalen κατά Lippe (28/67, EU:C:1968:17). Βλ., επίσης, προτάσεις του γενικού εισαγγελέα G. Slynn στην υπόθεση Foglia (244/80, EU:C:1981:175, Συλλογή, σ. 3074)· Barav, A., «Preliminary censorship? The judgment of the European Court in Foglia v. Novello», European Law Review, τόμος 5, 1980, σ. 443 έως 468, στις σ. 465 έως 467· Hatzopoulos, V.,
υποσημείωση32, όπ.π., σ. 208· και Bebr, G., υποσημείωση 32, όπ.π., σ. 433 έως 434.
52      Βλ. Mélin, F., «La cooperation internationale dans la recherche du droit étranger: les méthodes classiques», σε Société de législation comparée (έκδ.), L’application du droit étranger,
υποσημείωση
39, όπ.π., σ. 39 έως 49, στη
σ. 42.
53      Υφίσταται αβεβαιότητα όσον αφορά τους κανόνες που διέπουν τις «δευτερεύουσες κληρώσεις» βάσει του γερμανικού νόμου περί τυχερών παιγνίων. Οι εναγόμενες εταιρίες υποστηρίζουν ότι οι εν λόγω «δευτερεύουσες κληρώσεις» ρυθμίζονται ως κληρώσεις, βάσει του άρθρου 4, παράγραφος 4, του νόμου αυτού. Επομένως, αμφισβητούν την αναλογικότητα της απαίτησης λήψης άδειας που προβλέπεται στην εν λόγω διάταξη, ιδίως το γεγονός ότι μόνον οι επιχειρήσεις που ελέγχονται από το κράτος μπορούν να λάβουν τέτοια άδεια κατά το άρθρο 10 του εν λόγω νόμου (βλ. τέταρτο έως έκτο ερώτημα του αιτούντος δικαστηρίου). Εντούτοις, η Γερμανική Κυβέρνηση υποστηρίζει ότι οι «δευτερεύουσες κληρώσεις» συνιστούν, στην πραγματικότητα, ένα είδος διαδικτυακού στοιχηματισμού, ο οποίος απαγορεύεται βάσει του άρθρου 4, παράγραφος 4, του εν λόγω νόμου. Επομένως, το καθεστώς που έχει εφαρμογή στις κληρώσεις στη Γερμανία δεν ασκεί επιρροή στην έκβαση της διαφοράς της κύριας δίκης.
54      Βλ. άρθρο 3, παράγραφος 2, στοιχείο βʹ, και άρθρο 5, παράγραφος 2, στοιχείο γʹ, της απόφασης 2001/470/ΕΚ του Συμβουλίου, της 28ης Μαΐου 2001, σχετικά με τη δημιουργία ενός ευρωπαϊκού δικαστικού δικτύου για αστικές και εμπορικές υποθέσεις (ΕΕ 2001, L 174, σ. 25), όπως τροποποιήθηκε με την απόφαση 568/2009/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 18ης Ιουνίου 2009 (ΕΕ 2009, L 168, σ. 35).
55      Βλ., για μια τέτοια περίπτωση, απόφαση της 23ης Νοεμβρίου 1989, Eau de Cologne & Parfümerie-Fabrik 4711 (C‑150/88, EU:C:1989:594).
56      Βλ., για την περίπτωση αυτή, απόφαση της 7ης Ιουλίου 2022, LKW WALTER (C‑7/21, EU:C:2022:527).
57      Βλ., μεταξύ άλλων, αποφάσεις της 8ης Σεπτεμβρίου 2009, Liga Portuguesa de Futebol Profissional και Bwin International (C‑42/07, EU:C:2000:519, σκέψη 57), και της 2ας Μαρτίου 2023, Recreatieprojecten Zeeland κ.λπ. (C‑695/21, EU:C:2005:144, σκέψη 15).
58      Βλ., για παράδειγμα, απόφαση της 2ας Ιουνίου 2016, Bogendorff von Wolffersdorff (C‑438/14, EU:C:2016:401, σκέψη 78).
59      Βλ. Batiffol, H., και Lagarde, P., Droit international privé,
τόμος 1, Librairie générale de droit et de jurisprudence, 6η
έκδ., αριθ. 331, 1974. Αυτή η διαφαινόμενη έλλειψη νομιμοποίησης εξηγεί τους λόγους για τους οποίους, για παράδειγμα, στο Ηνωμένο Βασίλειο τα δικαστήρια αρνούνται να προβούν σε έλεγχο των κυρίαρχων επιλογών που διατυπώνονται στη νομοθεσία άλλου κράτους (βάσει του δόγματος της «πράξεως κρατικής κυριαρχίας») (βλ., συναφώς, Dickinson, A., «Acts of State and the frontiers of private (international) law», Journal of Private International Law, τόμος 14, 1η έκδ., 2018, σ. 1 έως 37).
60      Βλ., κατ’ αναλογίαν, de Vareilles-Sommières, P., «Le conflit hiérarchique étranger de normes devant le juge judiciaire français – Applications à la constitutionalité et à la conventionnalité de la loi étrangère», σε
Société de législation comparée (έκδ), υποσημείωση39, όπ.π., σ. 49 έως 62, στις
σ. 59 και 60.
61      Βλ. γνωμοδότηση 2/13 (Προσχώρηση της Ένωσης στην ΕΣΔΑ) της 18ης Δεκεμβρίου 2014 (EU:C:2014:2454, σκέψεις 191 και 192).
62      Πρβλ. απόφαση της 21ης Δεκεμβρίου 2011, N. S. κ.λπ. (C‑411/10 και C‑493/10, EU:C:2011:865, σκέψεις 99, 100 και 105).
63      Βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 29ης Ιουλίου 2024, Breian (C‑318/24 PPU, EU:C:2024:658, σκέψη 78 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
64      Επισημαίνω ότι οι εν λόγω αποφάσεις δεν μπορούν να επωφεληθούν από τους μηχανισμούς αναγνώρισης και εκτέλεσης που προβλέπονται στον κανονισμό Βρυξέλλες Iα. Πράγματι, οι αλλοδαπές αποφάσεις που έχουν ως αντικείμενο το κύρος δημοσίου δικαίου δεν αφορούν αστικές και εμπορικές υποθέσεις.
65      Βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 19ης Ιουνίου 2025, KN (C‑219/25 PPU, EU:C:2025:456, σκέψεις 45 έως 52 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
66      Βλ. αποφάσεις της 10ης Δεκεμβρίου 2002, der Weduwe (C‑153/00, EU:C:2002:735), και της 21ης Ιανουαρίου 2003, Bacardi-Martini και Cellier des Dauphins (C‑318/00, EU:C:2003:41).
67      Βλ., μεταξύ άλλων, Barav, A.,
υποσημείωση 51, όπ.π.· Bebr, G., υποσημείωση 32, όπ.π.· Hatzopoulos, V., υποσημείωση 32, όπ.π.· και Albers-Llorens, A., «Judicial protection before the Court of Justice of the European Union», σε Peers, S., και Barnard, C. (εκδ.), European Union Law, 2η έκδ., Oxford University Press, Οξφόρδη, 2017, σ. 299.
68      Βλ., για παράδειγμα, αποφάσεις της 9ης Φεβρουαρίου 1995, Leclerc-Siplec (C‑412/93, EU:C:1995:26), της 13ης Μαρτίου 2001, PreussenElektra (C‑379/98, EU:C:2001:160), και της 22ας Νοεμβρίου
2005, Mangold (C‑144/04, EU:C:2005:709).
69      Το άρθρο 18, παράγραφος 1, του κανονισμού Βρυξέλλες Ια ορίζει ότι αγωγή του καταναλωτή κατά του επαγγελματία ασκείται, μεταξύ άλλων, «ενώπιον των δικαστηρίων του τόπου κατοικίας του καταναλωτή» (forum actoris).
70      Βλ. απόφαση της 19ης Ιανουαρίου 1993, Shearson Lehman Hutton (C‑89/91, EU:C:1993:15, σκέψεις 23 έως 25).
71      Η Γερμανική Κυβέρνηση ισχυρίζεται ότι το ερώτημα αυτό είναι επίσης απαράδεκτο, για τον λόγο ότι η διάταξη περί παραπομπής δεν περιέχει επαρκείς εξηγήσεις ως προς τους λόγους που οδήγησαν το αιτούν δικαστήριο να ζητήσει διευκρινίσεις σχετικά με το ερώτημα αυτό. Η θέση αυτή δεν με βρίσκει σύμφωνο. Στην εν λόγω διάταξη διαλαμβάνεται ότι οι εναγόμενες εταιρίες υποστηρίζουν ότι η αγωγή του FB θα πρέπει να απορριφθεί (μεταξύ άλλων) για τον λόγο ότι η άσκησή της συνιστά κατάχρηση του δικαίου της Ένωσης. Η διάταξη περιγράφει επίσης σε τι συνίσταται η προβαλλόμενη κατάχρηση εκ μέρους του παίκτη (εκούσια συμμετοχή σε διαδικτυακά τυχερά παίγνια και, ως εκ τούτου, μεταγενέστερα, προβολή αξίωσης επιστροφής των χρημάτων λόγω του παράνομου χαρακτήρα των εν λόγω παιγνίων). Επομένως, το Δικαστήριο έχει στη διάθεσή του επαρκή στοιχεία προκειμένου i) να αντιληφθεί τη λυσιτέλεια του εν λόγω ερωτήματος και ii) να παράσχει χρήσιμη απάντηση.
72      Βλ. άρθρο 12, παράγραφος 1, στοιχείο εʹ, του κανονισμού Ρώμη Ι.
73      Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 13ης Μαρτίου 2014, SICES κ.λπ. (C‑155/13, EU:C:2014:145, σκέψη 29 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
74      Το γεγονός ότι, όπως υποστηρίζουν οι εναγόμενες εταιρίες, οι παίκτες επικαλούνται συνήθως το άρθρο 18, παράγραφος 1, του κανονισμού Βρυξέλλες Ια προκειμένου να ασκήσουν αγωγή ενώπιον των οικείων «εθνικών» δικαστηρίων δεν ασκεί επιρροή συναφώς. Τούτο αφορά τη διεθνή δικαιοδοσία, και όχι τα ουσιαστικά δικαιώματα που επικαλούνται οι εν λόγω παίκτες προς στήριξη της αγωγής τους.
75      Βλ. άρθρο του Strafgesetzbuch (Ποινικού Κώδικα).
76      Φαίνεται ότι σε ορισμένες περιπτώσεις, οι οποίες μνημονεύθηκαν από τη Γερμανική και τη Βελγική Κυβέρνηση, τα δικαστήρια της Γερμανίας απέρριψαν το εν λόγω αίτημα επιστροφής βάσει του άρθρου 817 του γερμανικού Αστικού Κώδικα.