Sprawa C‑143/23
KIiFAprzeciwkoVolkswagen Bank GmbHiMercedes-Benz Bank AG
[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Landgericht Ravensburg (Niemcy)]
Wyrok Trybunału (czwarta izba) z dnia 30 października 2025 r.
Odesłanie prejudycjalne – Ochrona konsumentów – Umowa o kredyt przeznaczony na zakup pojazdu samochodowego – Dyrektywa 2008/48/WE – Artykuł 10 ust. 2 lit. l) – Wymogi dotyczące informacji, które należy wskazać w umowie – Obowiązek określenia stopy odsetek za opóźnienie – Artykuł 14 ust. 1 – Prawo do odstąpienia od umowy – Rozpoczęcie biegu terminu na odstąpienie od umowy w przypadku braku wskazania stopy odsetek za opóźnienie – Skorzystanie z prawa do odstąpienia od umowy mające charakter nadużycia – Skutki skorzystania z prawa do odstąpienia od umowy o kredyt powiązanej z umową zakupu pojazdu – Obowiązki konsumenta względem kredytodawcy – Metoda obliczania rekompensaty za utratę przez finansowany towar wartości – Artykuł 14 ust. 3 lit. b) – Zapłata odsetek w następstwie odstąpienia od umowy o kredyt powiązanej z umową dostawy towarów
1.        Ochrona konsumentów – Umowy o kredyt konsumencki – Dyrektywa 2008/48 – Wymogi dotyczące informacji, które należy wskazać w umowie – Obowiązek wskazania stopy odsetek za opóźnienie w postaci konkretnej wartości procentowej – Brak informacji o stopie odsetek za opóźnienie w umowie lub późniejszego przekazania tej informacji konsumentowi – Brak uruchomienia biegu terminu na odstąpienie od umowy
[dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/48, motywy 7, 9, 31, art. 10 ust. 2 lit. l), art. 14 ust. 1 akapit drugi lit. b)]
(zob. pkt 66–75; pkt 1 sentencji)
2.        Ochrona konsumentów – Umowy o kredyt konsumencki – Dyrektywa 2008/48 – Wymogi dotyczące informacji, które należy wskazać w umowie – Obowiązek wskazania stopy odsetek za opóźnienie w postaci konkretnej wartości procentowej – Brak informacji o stopie odsetek za opóźnienie w umowie lub późniejszego przekazania tej informacji konsumentowi – Brak uruchomienia biegu terminu na odstąpienie od umowy – Skorzystanie przez konsumenta z przysługującego mu prawa do odstąpienia od umowy w sposób stanowiący nadużycie ze względu na jego zachowanie, które miało miejsce w okresie między zawarciem umowy a odstąpieniem od niej – Brak
[dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/48, art. 10 ust. 2 lit. l), art. 14 ust. 1]
(zob. pkt 78, 79, 82–85; pkt 2 sentencji)
3.        Ochrona konsumentów – Umowy o kredyt konsumencki – Dyrektywa 2008/48 – Prawo do odstąpienia od umowy – Skutki odstąpienia od umowy o kredyt powiązanej z umową zakupu pojazdu – Rekompensata za utratę wartości należna kredytodawcy od konsumenta przy zwrocie pojazdu – Metoda obliczania – Orzecznictwo krajowe przewidujące odliczenie od ceny sprzedaży pojazdu ceny zakupu płaconej przez dealera w chwili zwrotu pojazdu – Niedopuszczalność – Warunek
[dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/48, art. 3 lit. n), art. 10 ust. 2 lit. l), art. 14 ust. 1]
(zob. pkt 89–100; pkt 3 sentencji)
4.        Ochrona konsumentów – Umowy o kredyt konsumencki – Dyrektywa 2008/48 – Prawo do odstąpienia od umowy – Skutki odstąpienia od umowy o kredyt powiązanej z umową zakupu pojazdu – Pełna harmonizacja przepisów dotyczących tych skutków – Brak
[dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/48, motyw 35, art. 2 ust. 1, art. 3 lit. n), art. 14 ust. 3 lit. b)]
(zob. pkt 103–110; pkt 4 sentencji)
5.        Ochrona konsumentów – Umowy o kredyt konsumencki – Dyrektywa 2008/48 – Prawo do odstąpienia od umowy – Skutki odstąpienia od umowy o kredyt powiązanej z umową zakupu pojazdu – Uregulowania krajowe przewidujące po stronie konsumenta obowiązek zapłaty na rzecz kredytodawcy odsetek od zadłużenia za okres między wypłatą środków a zwrotem pojazdu – Dopuszczalność
[dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/48, motyw 8, art. 14 ust. 1, art. 14 ust. 3 lit. b)]
(zob. pkt 113–119; pkt 5 sentencji)
Streszczenie
Trybunał, do którego Landgericht Ravensburg (sąd krajowy w Ravensburgu, Niemcy) zwrócił się z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, wypowiedział się – na gruncie dyrektywy 2008/48(1) – w przedmiocie momentu rozpoczęcia biegu terminu na odstąpienie od umowy oraz w przedmiocie możliwości uznania, że konsument skorzystał z prawa do odstąpienia od umowy o kredyt powiązanej z umową zakupu pojazdu w sposób stanowiący nadużycie. Zbadał on ponadto skutki skorzystania z tego prawa, a konkretniej – uściślił obowiązki spoczywające na konsumencie względem kredytodawcy.
KI i FA zgodnie z wnioskami, z którymi wystąpili w dniach 1 marca 2019 r. i 30 listopada 2017 r., zawarli z, odpowiednio, Mercedes-Benz Bank i Volkswagen Bank (zwanymi dalej „odnośnymi bankami”) umowy o kredyt przeznaczony na zakup pojazdu samochodowego na użytek prywatny. Kwoty kredytów wypłacono bezpośrednio dealerom samochodowym, którzy działali jako pośrednicy kredytowi odnośnych banków i od których zakupiono pojazdy. W żadnej z umów o kredyt nie wskazano, w postaci liczby określającej wartość procentową, stopy odsetek za opóźnienie obowiązującej w chwili ich zawarcia.
Po wpłaceniu zaliczek i uregulowaniu części miesięcznych rat kredytu KI i FA pismami z dni 31 października 2019 r. i 20 lipca 2020 r. poinformowali, że korzystają z przysługującego im prawa do odstąpienia od rozpatrywanych umów o kredyt. Uważali oni bowiem, że termin na odstąpienie od umowy przewidziany w prawie krajowym nie rozpoczął jeszcze biegu ze względu na to, że w umowach tych nie wskazano, w postaci konkretnej wartości procentowej, stopy odsetek za opóźnienie.
KI i FA wytoczyli przed sądem odsyłającym powództwa, domagając się zwrotu miesięcznych rat kredytu spłaconych do chwili odstąpienia przez nich od rozpatrywanych umów o kredyt oraz zaliczek wpłaconych dealerowi, a także stwierdzenia, że w związku z odstąpieniem od tych umów nie są oni zobowiązani do zapłaty jakiejkolwiek kwoty z ich tytułu – czy to w zakresie pożyczonego kapitału, czy odsetek. Ze swej strony KI twierdził również, że nie jest od niego należna żadna rekompensata za spadek wartości zakupionego pojazdu.
Sąd odsyłający zastanawiał się przede wszystkim, czy w przypadku skorzystania przez kredytobiorcę z przysługującego mu prawa do odstąpienia od umowy o kredyt powiązanej z umową zakupu pojazdu kredytodawca może dochodzić rekompensaty za utratę przez ten pojazd wartości, a jeżeli tak, to do jakiej wysokości. Następnie sąd ten pytał o moment rozpoczęcia biegu terminu na odstąpienie od umowy w braku wskazania stopy odsetek za opóźnienie obowiązującej w chwili zawarcia rozpatrywanych umów o kredyt. Ponadto sąd odsyłający miał wątpliwości co do tego, czy możliwe jest uznanie, że konsument skorzystał z przysługującego mu prawa do odstąpienia od umowy w sposób stanowiący nadużycie, w przypadku gdy nadal używa on pojazdu do czasu rozstrzygnięcia przez sądy krajowe, czy odstąpienie od umowy było skuteczne, i odmawia zapłaty rekompensaty z tytułu utraty przez pojazd wartości w wyniku jego używania. Wreszcie sąd ten pytał, czy dyrektywa 2008/48 dokonała pełnej harmonizacji obowiązku zapłaty przez kredytobiorcę odsetek od kapitału, także gdy finansowany kredyt jest powiązany z umową zakupu towarów. Na wypadek udzielenia odpowiedzi przeczącej sąd odsyłający zastanawiał się, czy zgodne z tą dyrektywą jest to, aby kredytobiorca po skorzystaniu z przysługującego mu prawa do odstąpienia od umowy o kredyt powiązanej z umową zakupu pojazdu był zobowiązany do zapłaty przewidzianych w tej pierwszej umowie odsetek od zadłużenia za okres między wypłaceniem sprzedawcy pojazdu środków z tytułu kredytu a dniem zwrócenia tego pojazdu kredytodawcy lub sprzedawcy.
Ocena Trybunału
W pierwszej kolejności Trybunał, wypowiadając się w przedmiocie momentu rozpoczęcia biegu terminu na odstąpienie od umowy(2), przypomniał, że termin ten rozpoczyna bieg dopiero w dniu, w którym – w szczególności – konsument otrzymał informacje przewidziane w art. 10 dyrektywy 2008/48(3). I tak, jeżeli informacja udzielona konsumentowi przez kredytodawcę na podstawie art. 10 ust. 2 tej dyrektywy okaże się niepełna lub błędna, termin ten rozpoczyna bieg tylko wtedy, gdy niepełny lub błędny charakter tej informacji nie może wpłynąć na zdolność konsumenta do ustalenia zakresu praw i obowiązków, jakie wynikają dla niego z odnośnej dyrektywy. Jednakże sytuację charakteryzującą się udzieleniem informacji niepełnej lub błędnej należy odróżnić od sytuacji, w której wymaganej informacji brakuje.
Co się tyczy wskazania w umowie o kredyt stopy odsetek za opóźnienie obowiązującej w chwili zawarcia tej umowy, Trybunał przypomniał, że obowiązek podania tej stopy w postaci konkretnej wartości procentowej(4) pozwala konsumentowi poznać konsekwencje ewentualnego opóźnienia w płatności. Wskazanie tej stopy odsetek w postaci konkretnej wartości procentowej jest bowiem niezbędne, aby konsument mógł ustalić zakres swojego zobowiązania umownego, w szczególności w odniesieniu do konsekwencji finansowych mogących wynikać z niewykonania przez niego obowiązku zapłaty lub z opóźnienia w jego wykonaniu. Informacja ta może tym samym mieć wpływ nie tylko na decyzję konsumenta o zawarciu umowy, lecz również na jego zdolność do zaplanowania sposobu zarządzania spłatą zaciągniętego kredytu. W związku z tym Trybunał orzekł, że przewidziany w art. 14 ust. 1 dyrektywy 2008/48 termin na odstąpienie od umowy nie rozpoczyna biegu, gdy w umowie o kredyt nie wskazano, w postaci konkretnej wartości procentowej, stopy odsetek za opóźnienie obowiązującej w chwili zawarcia umowy, i to dopóki informacja ta nie zostanie należycie przekazana konsumentowi.
W drugiej kolejności Trybunał zbadał, czy możliwe jest uznanie, że konsument skorzystał z przysługującego mu prawa do odstąpienia od umowy w sposób stanowiący nadużycie. Przypomniawszy, że podmioty prawa nie mogą powoływać się na normy prawa Unii w sposób noszący znamiona oszustwa lub nadużycia, zwrócił on uwagę, że kredytodawca nie może skutecznie uznać, że ze względu na znaczny upływ czasu między zawarciem umowy a skorzystaniem z prawa do odstąpienia od niej konsument nadużył tego prawa, w sytuacji gdy jednej z przewidzianych w art. 10 ust. 2 dyrektywy 2008/48 informacji obowiązkowych nie zawarto w umowie o kredyt ani nie przekazano należycie w późniejszym czasie, bez względu na to, czy konsument ten nie wiedział o istnieniu przysługującego mu prawa do odstąpienia od umowy. W tych okolicznościach w przypadku braku wskazania w umowie o kredyt, w postaci konkretnej wartości procentowej, informacji o stopie odsetek za opóźnienie obowiązującej w chwili jej zawarcia, która jest jedną z owych informacji obowiązkowych, kredytodawca nie może podnosić zarzutu, że skorzystanie z prawa do odstąpienia od umowy miało charakter nadużycia. W takim przypadku termin na odstąpienie od umowy nie rozpoczął bowiem biegu. W konsekwencji Trybunał doszedł do wniosku, że art. 14 ust. 1 dyrektywy 2008/48 stoi na przeszkodzie temu, by kredytodawca mógł skutecznie podnieść zarzut, że konsument skorzystał z prawa do odstąpienia od umowy w sposób stanowiący nadużycie ze względu na jego zachowanie – które miało miejsce w okresie między zawarciem umowy a skorzystaniem z prawa do odstąpienia od umowy, a nawet po skorzystaniu z tego prawa – w przypadku gdy informacji, w postaci konkretnej wartości procentowej, o stopie odsetek za opóźnienie obowiązującej w chwili zawarcia tej umowy nie zawarto w umowie o kredyt ani nie przekazano należycie w późniejszym czasie.
W trzeciej kolejności Trybunał uznał, że art. 14 ust. 1 dyrektywy 2008/48 w świetle zasady skuteczności stoi na przeszkodzie orzecznictwu krajowemu, zgodnie z którym w przypadku skorzystania przez konsumenta z prawa do odstąpienia od umowy o kredyt powiązanej z umową zakupu pojazdu kwotę rekompensaty za utratę wartości, należnej kredytodawcy od tego konsumenta przy zwrocie pojazdu, oblicza się poprzez odjęcie od ceny sprzedaży stosowanej przez dealera w chwili nabycia pojazdu przez wspomnianego konsumenta ceny zakupu płaconej przez dealera w chwili zwrotu tego pojazdu, w zakresie, w jakim ta metoda obliczania uwzględnia elementy niezwiązane z używaniem wspomnianego pojazdu przez owego konsumenta.
Aby dojść do takiego wniosku, Trybunał zwrócił uwagę, że dyrektywa 2008/48 nie zawiera przepisów regulujących skutki skorzystania przez konsumenta z przysługującego mu prawa do odstąpienia od umowy o kredyt powiązanej z umową dostawy towarów. Uregulowanie kwestii dotyczących zwrotu towaru finansowanego z kredytu i wszelkich kwestii powiązanych należy zatem do państw członkowskich, pod warunkiem że przepisy krajowe i orzecznictwo krajowe regulujące skutki skorzystania z prawa do odstąpienia od umowy nie naruszają funkcjonalności ani skuteczności tego prawa do tego stopnia, by czynić skorzystanie z niego niemożliwym lub nadmiernie utrudnionym w praktyce. Byłoby tak zaś wówczas, gdyby kwota rekompensaty za utratę przez towar wartości, należnej kredytodawcy od konsumenta przy zwrocie towaru, okazała się nieproporcjonalna w stosunku do ceny zakupu tego towaru.
W tym kontekście Trybunał uściślił, że oceny proporcjonalnego charakteru rekompensaty, której można domagać się od konsumenta w następstwie skorzystania przez niego z przysługującego mu prawa do odstąpienia od umowy, należy dokonywać w wyniku przeprowadzenia szczegółowej analizy, z uwzględnieniem specyfiki używania danego towaru i stanu pojazdu w chwili jego zwrotu, w szczególności w zakresie ewentualnych uszkodzeń mechanicznych lub obniżenia wartości estetycznej, jakie wynikają z jego używania. W tym względzie sam fakt, że kwota ustalonej w ten sposób rekompensaty może być wysoka w stosunku do ceny nabycia pojazdu przez konsumenta, nie może jako taki przesądzać o tym, że owa rekompensata jest nieproporcjonalna i że metoda jej obliczania czyni skorzystanie z prawa do odstąpienia od umowy niemożliwym lub nadmiernie utrudnionym w praktyce. Jest tak o tyle, o ile kwota tej rekompensaty obiektywnie odzwierciedla rzeczywisty spadek wartości tego pojazdu wynikający z używania go przez konsumenta i z jego stanu w chwili jego zwrotu.
Natomiast metoda obliczania oparta wyłącznie na stwierdzonej różnicy w cenie między zakupem a odsprzedażą pojazdu, która uwzględnia elementy niezwiązane z jego używaniem, takie jak marże handlowe i koszty odsprzedaży – ustalane jednostronnie przez dealera samochodowego – a także podatek od wartości dodanej, nie pozwala na oszacowanie spadku wartości wspomnianego pojazdu wynikającego z jego używania przez konsumenta. Ponadto ze względu na to, że elementy te wchodzą w grę nawet w przypadku, gdy pojazdu nie zarejestrowano ani nie używano przed skorzystaniem z prawa do odstąpienia od umowy, wydaje się, że metoda ta nakłada na tego konsumenta obciążenie, które wynika wyłącznie ze skorzystania z przysługującego mu prawa do odstąpienia od umowy. W tych okolicznościach taka metoda obliczania rekompensaty za utratę przez towar wartości może prowadzić do ustalenia takiej kwoty rekompensaty, która będzie nieproporcjonalna w stosunku do ceny zakupu tego towaru, oraz czynić skorzystanie z prawa do odstąpienia od umowy w praktyce niemożliwym lub nadmiernie utrudnionym.
W czwartej kolejności Trybunał stwierdził, że dyrektywa 2008/48 nie dokonuje pełnej harmonizacji przepisów dotyczących skutków prawnych, jakie mogą wynikać ze skorzystania przez konsumenta z przysługującego mu prawa do odstąpienia od umowy o kredyt powiązanej z umową zakupu pojazdu. W tym względzie przypomniał on, że dyrektywa ta nie zawiera przepisów regulujących skutki, jakie na umowę dostawy towarów wywiera skorzystanie przez konsumenta z tego prawa względem umowy o kredyt powiązanej z tą umową dostawy towarów. W szczególności dyrektywa 2008/48 nie określa, co dzieje się z finansowanym towarem ani jakie są ewentualne interakcje między umową o kredyt wiązany a umową zakupu pojazdu(5). Co więcej, żaden przepis tej dyrektywy nie reguluje sytuacji, w której prawo do odstąpienia od umowy, z którego korzysta konsument, dotyczy samej umowy o kredyt wiązany. Otóż w braku szczegółowych uregulowań Unii w tej dziedzinie właściwymi procedurami służącymi realizacji ochrony konsumentów przewidzianej w dyrektywie 2008/48 są – zgodnie z zasadą autonomii proceduralnej państw członkowskich – procedury ustanowione w wewnętrznym porządku prawnym tych państw. To do państw członkowskich należy zatem określenie – z poszanowaniem zasad równoważności i skuteczności – skutków skorzystania z tego prawa do odstąpienia od umowy o kredyt powiązanej z umową dostawy towarów, w tym, w stosownym przypadku, w odniesieniu do obowiązku uregulowania odsetek narosłych od pożyczonego kapitału, a także sposobu procedowania w tym zakresie.
W piątej i ostatniej kolejności Trybunał wyjaśnił, że art. 14 ust. 1 dyrektywy 2008/48 nie stoi na przeszkodzie uregulowaniom krajowym, zgodnie z którymi konsument po skorzystaniu z przysługującego mu prawa do odstąpienia od umowy o kredyt powiązanej z umową zakupu pojazdu jest zobowiązany do zapłaty przewidzianych w tej pierwszej umowie odsetek od zadłużenia za okres między wypłaceniem sprzedawcy finansowanego pojazdu środków z kredytu a dniem zwrócenia pojazdu kredytodawcy lub sprzedawcy. Artykuł 14 ust. 3 lit. b) zdanie pierwsze dyrektywy 2008/48 ma bowiem na celu zapewnienie równowagi między ochroną konsumentów a swobodnym przepływem ofert kredytowych. W tych okolicznościach ewentualnie nałożony na konsumenta obowiązek uiszczenia odsetek od zadłużenia obliczonych z uwzględnieniem rzeczywistego okresu udostępnienia środków pozwala na utrzymanie równowagi umownej i zapobiega zaistnieniu sytuacji, w której jedna strona poprzez skorzystanie z przysługującego jej prawa do odstąpienia od umowy osiąga nienależną korzyść ze szkodą dla drugiej strony, gwarantując tym samym sprawiedliwy rozkład obciążeń i korzyści wynikających z wykonania, choćby częściowego i ograniczonego czasowo, umowy o kredyt. Po pierwsze bowiem, kredytodawca tymczasowo wyzbył się kwoty kredytu, która została wypłacona sprzedawcy pojazdu w interesie konsumenta, co wiąże się dla niego z unieruchomieniem środków i podjęciem ryzyka finansowego. Po drugie, odsetki naliczane od pożyczonego kapitału są nie karą, lecz świadczeniem spełnianym w zamian za uzyskanie dostępu do kredytu, a to co do zasady czynność odpłatna, niezależnie od skorzystania z prawa do odstąpienia od umowy.
1      Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/48/WE z dnia 23 kwietnia 2008 r. w sprawie umów o kredyt konsumencki oraz uchylająca dyrektywę Rady 87/102/EWG (Dz.U. 2008, L 133, s. 66).
2      Przewidzianego w art. 14 ust. 1 dyrektywy 2008/48.
3      Artykuł 14 ust. 1 akapit drugi lit. b) dyrektywy 2008/48.
4      Zgodnie z art. 10 ust. 2 lit. l) dyrektywy 2008/48.
5      Artykuł 14 ust. 3 lit. b) zdanie pierwsze dyrektywy 2008/48.