62019CC0930
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ
MACIEJ SZPUNAR
της 22ας Μαρτίου 2021 (
1
)
Υπόθεση C‑930/19
X
κατά
État belge
[αίτηση του Conseil du contentieux des étrangers(Συμβουλίου επίλυσης ενδίκων διαφορών αλλοδαπών, Βέλγιο)για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως]
«Προδικαστική παραπομπή – Ιθαγένεια της Ένωσης – Δικαίωμα ελεύθερης κυκλοφορίας και ελεύθερης διαμονής στο έδαφος των κρατών μελών – Οδηγία 2004/38/ΕΚ – Άρθρο 13, παράγραφος 2 – Δικαίωμα διαμονής των μελών της οικογένειας πολίτη της Ένωσης – Γάμος πολίτη της Ένωσης και υπηκόου τρίτης χώρας – Διατήρηση του δικαιώματος διαμονής του υπηκόου τρίτης χώρας, θύματος ενδοοικογενειακής βίας, σε περίπτωση λύσης του γάμου – Υποχρέωση απόδειξης της ύπαρξης επαρκών πόρων – Μη ύπαρξη της υποχρέωσης αυτής στην οδηγία 2003/86/ΕΚ – Κύρος – Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης – Άρθρα 20 και 21 – Ίση μεταχείριση – Διάκριση λόγω της ιθαγένειας του συντηρούντος»
Περιεχόμενα
I. Εισαγωγή
II. Το νομικό πλαίσιο
A. Το δίκαιο της Ένωσης
1. Ο Χάρτης
2. Η οδηγία 2004/38
3. Η οδηγία 2003/86
B. Το βελγικό δίκαιο
III. Το ιστορικό της υπόθεσης της κύριας δίκης, το προδικαστικό ερώτημα και η διαδικασία ενώπιον του Δικαστηρίου
IV. Ανάλυση
A. Επί της αρμοδιότητας του Δικαστηρίου
B. Επί της δυνατότητας εφαρμογής του άρθρου 13, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, στοιχείο γʹ, της οδηγίας 2004/38
1. Επί της αναγκαιότητας της ανάλυσης σχετικά με τη δυνατότητα εφαρμογής του άρθρου 13, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, στοιχείο γʹ, της οδηγίας 2004/38
2. Επί της εμβέλειας της νομολογίας του Δικαστηρίου σχετικά με το άρθρο 13, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, στοιχεία αʹ και γʹ, της οδηγίας 2004/38
α) Η απόφαση Singh κ.λπ
1) Ανάλυση της συλλογιστικής που εφαρμόστηκε στην απόφαση Singh κ.λπ
i) Επί της έννοιας της φράσης «αναχώρηση του πολίτη της Ένωσης από το κράτος μέλους υποδοχής»: η αλυσιτέλεια της συνδυαστικής ερμηνείας των άρθρων 12 και 13 της οδηγίας 2004/38
ii) Επί της απώλειας του παράγωγου δικαιώματος διαμονής του συζύγου, υπηκόου τρίτης χώρας, ως συνέπειας της «αναχώρησης» του πολίτη της Ένωσης από το κράτος μέλος υποδοχής κατά την έννοια του άρθρου 12 της οδηγίας 2004/38
2) Οριοθέτηση της εμβέλειας της απόφασης Singh κ.λπ
β) Η απόφαση NA
1) Η απόφαση NA ως συνέχεια της συλλογιστικής που απορρέει από την απόφαση Singh κ.λπ
2) Επί της αναγκαιότητας επικαιροποίησης της απόφασης NA
i) Το γράμμα του άρθρου 13, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, στοιχείο γʹ, της οδηγίας 2004/38
ii) Ο σκοπός, το πλαίσιο και το ιστορικό θέσπισης του άρθρου 13, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, στοιχείο γʹ, της οδηγίας 2004/38
3. Ενδιάμεσο συμπέρασμα όσον αφορά τη δυνατότητα εφαρμογής της οδηγίας 2004/38
4. Επί των πρόσφατων εξελίξεων της νομοθεσίας της Ένωσης και των κρατών μελών όσον αφορά την προστασία των θυμάτων ενδοοικογενειακής βίας: νομικές εξελίξεις οι οποίες πρέπει να ληφθούν υπόψη
Γ. Επί του προδικαστικού ερωτήματος
1. Επί της αρχής της απαγόρευσης των διακρίσεων και του άρθρου 21 του Χάρτη
2. Επί της αρχής της απαγόρευσης των διακρίσεων και του άρθρου 21 του Χάρτη
α) Επί του συγκρίσιμου χαρακτήρα της κατάστασης υπηκόου τρίτης χώρας, συζύγου πολίτη της Ένωσης, στο πλαίσιο της οδηγίας 2004/38 και της κατάστασης υπηκόου τρίτης χώρας, συζύγου επίσης υπηκόου τρίτης χώρας, στο πλαίσιο της οδηγίας 2003/86
1) Η ιθαγένεια της Ένωσης και η κοινή πολιτική σε θέματα μεταναστευτικού δικαίου: δύο διαφορετικοί τομείς με διακριτές αρχές και διακριτούς σκοπούς
2) Οι οδηγίες 2003/86 και 2004/38: δύο διαφορετικά καθεστώτα βασισμένα σε διακριτούς σκοπούς
i) Το καθεστώς που θεσπίζεται με την οδηγία 2003/86
ii) Το καθεστώς που θεσπίζεται με την οδηγία 2004/38
β) Ενδιάμεσο συμπέρασμα
V. Πρόταση
I. Εισαγωγή
1.
Η υπό κρίση αίτηση προδικαστικής αποφάσεως αφορά το κύρος του άρθρου 13, παράγραφος 2, της οδηγίας 2004/38/ΕΚ (
2
) υπό το πρίσμα των άρθρων 20 και 21 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (στο εξής: Χάρτης) (
3
).
2.
Η αίτηση υποβλήθηκε στο πλαίσιο διαφοράς μεταξύ του προσφεύγοντος της κύριας δίκης, υπηκόου τρίτης χώρας, θύματος κατά τη διάρκεια του γάμου του πράξεων ενδοοικογενειακής βίας τις οποίες τέλεσε εις βάρος του η πρώην σύζυγός του, πολίτης της Ένωσης, και του État belge (Βελγικού Δημοσίου) σχετικά με τη διατήρηση από τον προσφεύγοντα του δικαιώματος διαμονής σε αυτό το κράτος μέλος.
3.
Ειδικότερα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί να διευκρινιστεί αν το άρθρο 13, παράγραφος 2, της οδηγίας 2004/38 είναι ανίσχυρο, καθότι η διάταξη αυτή εξαρτά, σε περίπτωση διαζυγίου, ακύρωσης του γάμου ή λήξης της καταχωρισμένης συμβίωσης, τη διατήρηση του δικαιώματος διαμονής του υπηκόου τρίτης χώρας, συζύγου πολίτη της Ένωσης, που υπήρξε θύμα ενδοοικογενειακής βίας, από την προϋπόθεση, μεταξύ άλλων, να διαθέτει επαρκείς πόρους, ενώ το άρθρο 15, παράγραφος 3, της οδηγίας 2003/86/ΕΚ (
4
) δεν εξαρτά, σε περίπτωση διαζυγίου ή χωρισμού, τη διατήρηση του δικαιώματος διαμονής υπηκόου τρίτης χώρας που άσκησε το δικαίωμα οικογενειακής επανένωσης από την προϋπόθεση αυτή.
4.
Η υπό κρίση υπόθεση παρέχει στο Δικαστήριο την ευκαιρία να αποφανθεί επί του κύρους του άρθρου 13, παράγραφος 2, της οδηγίας 2004/38, καθώς και τη δυνατότητα να διευκρινίσει την εμβέλεια των αποφάσεων Singh κ.λπ. (
5
) και NA (
6
) στο πλαίσιο των πρόσφατων εξελίξεων της νομοθεσίας της Ένωσης και των κρατών μελών όσον αφορά την προστασία των θυμάτων ενδοοικογενειακής βίας.
II. Το νομικό πλαίσιο
Α. Το δίκαιο της Ένωσης
1.
Ο Χάρτης
5.
Το άρθρο 20 του Χάρτη, που επιγράφεται «Ισότητα έναντι του νόμου», ορίζει ότι «[ό]λοι οι άνθρωποι είναι ίσοι έναντι του νόμου».
6.
Το άρθρο 21 του Χάρτη, με τίτλο «Απαγόρευση διακρίσεων», ορίζει στις παραγράφους 1 και 2 τα εξής:
«1.   Απαγορεύεται κάθε διάκριση ιδίως λόγω φύλου, φυλής, χρώματος, εθνοτικής καταγωγής ή κοινωνικής προέλευσης, γενετικών χαρακτηριστικών, γλώσσας, θρησκείας ή πεποιθήσεων, πολιτικών φρονημάτων ή κάθε άλλης γνώμης, ιδιότητας μέλους εθνικής μειονότητας, περιουσίας, γέννησης, αναπηρίας, ηλικίας ή γενετήσιου προσανατολισμού.
2.   Εντός του πεδίου εφαρμογής των Συνθηκών και με την επιφύλαξη των ειδικών διατάξεών τους, απαγορεύεται κάθε διάκριση λόγω ιθαγενείας.»
2.
Η οδηγία 2004/38
7.
Το άρθρο 13 της οδηγίας 2004/38, με τίτλο «Διατήρηση του δικαιώματος διαμονής από τα μέλη της οικογένειας σε περίπτωση διαζυγίου, ακύρωσης του γάμου ή λήξης της καταχωρισμένης συμβίωσης», ορίζει στην παράγραφο 2 τα ακόλουθα:
«Με την επιφύλαξη του δεύτερου εδαφίου, το διαζύγιο, η ακύρωση του γάμου ή η λήξη της καταχωρισμένης συμβίωσης κατά τα αναφερόμενα στο άρθρο 2 παράγραφος 2 στοιχείο β) δεν συνεπάγεται απώλεια του δικαιώματος διαμονής των μελών της οικογένειας του πολίτη της Ένωσης τα οποία δεν είναι υπήκοοι κράτους μέλους, στις ακόλουθες περιπτώσεις:
α)
αν ο γάμος ή η καταχωρισμένη συμβίωση διήρκεσε, έως την έναρξη της διαδικασίας έκδοσης διαζυγίου ή ακύρωσης του γάμου ή τη λήξη της καταχωρισμένης συμβίωσης κατά τα αναφερόμενα στο άρθρο 2 παράγραφος 2 στοιχείο β), τρία έτη τουλάχιστον, εκ των οποίων το ένα έτος στο κράτος μέλος υποδοχής, ή
[…]
γ)
αν τούτο υπαγορεύεται από ιδιαιτέρως δυσχερείς καταστάσεις, όπως σε περίπτωση που το μέλος της οικογένειας κατέστη θύμα οικογενειακής βίας ενόσω υφίστατο ο γάμος ή η καταχωρημένη συμβίωση, […]
[…].
Πριν από την απόκτηση του δικαιώματος μόνιμης διαμονής, το δικαίωμα διαμονής των ενδιαφερομένων εξακολουθεί να τελεί υπό την προϋπόθεση ότι μπορούν να αποδείξουν ότι είναι μισθωτοί ή μη μισθωτοί ή ότι διαθέτουν επαρκείς πόρους για τους ίδιους και τα μέλη της οικογένειάς τους, ούτως ώστε να μην επιβαρύνουν κατά τη διάρκεια της παραμονής τους το σύστημα κοινωνικής πρόνοιας του κράτους μέλους υποδοχής, και ότι έχουν πλήρη ασφαλιστική κάλυψη ασθενείας στο κράτος μέλος υποδοχής, ή ότι είναι μέλη της ήδη συσταθείσας στο κράτος μέλος υποδοχής οικογένειας ενός προσώπου το οποίο πληροί αυτές τις προϋποθέσεις. Η έννοια των “επαρκών πόρων” ορίζεται στο άρθρο 8 παράγραφος 4.
Τα εν λόγω μέλη της οικογένειας διατηρούν το δικαίωμα διαμονής αποκλειστικά σε προσωπική βάση.»
3.
Η οδηγία 2003/86
8.
Το άρθρο 15, παράγραφοι 3 και 4, της οδηγίας 2003/86 ορίζει τα εξής:
«3.   Σε περίπτωση χηρείας, διαζυγίου, χωρισμού ή θανάτου εξ αίματος ανιόντων ή κατιόντων πρώτου βαθμού, μπορεί να χορηγείται αυτόνομη άδεια διαμονής, κατόπιν αίτησης, εφόσον απαιτείται, στα πρόσωπα που έχουν εισέλθει στο κράτος μέλος δυνάμει οικογενειακής επανένωσης. Τα κράτη μέλη θεσπίζουν διατάξεις οι οποίες εξασφαλίζουν τη χορήγηση αυτόνομης άδειας διαμονής σε περίπτωση ιδιαιτέρως δυσχερών περιστάσεων.
4.   Οι όροι της χορήγησης και της διάρκειας της αυτόνομης άδειας διαμονής θεσπίζονται από το εθνικό δίκαιο.»
Β. Το βελγικό δίκαιο
9.
Από την απόφαση περί παραπομπής προκύπτει ότι το άρθρο 13, παράγραφος 2, της οδηγίας 2004/38 μεταφέρθηκε στο βελγικό δίκαιο με το άρθρο 42quater του loi sur l’accès au territoire, le séjour, l’établissement et l’éloignement des étrangers (νόμου περί πρόσβασης στο έδαφος, διαμονής, εγκατάστασης και απομάκρυνσης αλλοδαπών), της 15ης Δεκεμβρίου 1980 (
7
) (στο εξής: νόμος της 15ης Δεκεμβρίου 1980).
10.
Το άρθρο 42quater, παράγραφος 1, πρώτο εδάφιο, σημείο 4, και τρίτο εδάφιο, του νόμου της 15ης Δεκεμβρίου 1980, ως ίσχυε κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών της κύριας δίκης, έχει ως εξής:
«§ 1 Ο   υπουργός ή το εξουσιοδοτημένο από αυτόν πρόσωπο δύναται να θέσει τέλος, εντός πέντε ετών από την αναγνώριση του δικαιώματος διαμονής, στο δικαίωμα διαμονής μέλους της οικογένειας πολίτη της Ένωσης, το οποίο δεν είναι πολίτης της Ένωσης και διαμένει [στο Βασίλειο του Βελγίου] ως μέλος της οικογένειας του πολίτη της Ένωσης, στις ακόλουθες περιπτώσεις:
[…]
4o ο γάμος με τον πολίτη της Ένωσης, τον οποίο συνόδευσε ή με τον οποίο επανενώθηκε [στο Βασίλειο του Βελγίου] λύθηκε, η καταχωρισμένη συμβίωση έληξε […] ή δεν υφίσταται πλέον συνοίκηση·
[…].
Κατά τη λήψη της απόφασης με την οποία τίθεται τέλος στη διαμονή, ο υπουργός ή το εξουσιοδοτημένο από αυτόν πρόσωπο λαμβάνει υπόψη τη διάρκεια της διαμονής του ενδιαφερομένου στο Βασίλειο [του Βελγίου], την ηλικία του, την κατάσταση της υγείας του, την οικογενειακή και την οικονομική του κατάσταση, την κοινωνική και πολιτιστική ενσωμάτωσή του στο Βασίλειο [του Βελγίου] και το εύρος των δεσμών του με τη χώρα καταγωγής.» (
8
)
11.
Το άρθρο 42quater, παράγραφος 4, πρώτο εδάφιο, σημείο 4, και δεύτερο εδάφιο, του ως άνω νόμου ορίζει τα εξής:
«§ 4   Με την επιφύλαξη της παραγράφου 5, η περίπτωση που προβλέπεται στην παράγραφο 1, πρώτο εδάφιο, σημείο 4, δεν εφαρμόζεται:
4o […] εάν τούτο υπαγορεύεται από ιδιαιτέρως δυσχερείς καταστάσεις, όπως σε περίπτωση που το μέλος της οικογένειας αποδεικνύει ότι υπήρξε θύμα οικογενειακή βίας καθώς και πράξεων βίας οι οποίες προβλέπονται στα άρθρα 375, 398 έως 400, 402, 403 ή 405 του ποινικού κώδικα, στο πλαίσιο του γάμου ή της καταχωρισμένης συμβίωσης που προβλέπεται στο άρθρο 40bis, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, σημείο 1 ή 2·
και εφόσον ο ενδιαφερόμενος αποδεικνύει ότι είναι μισθωτός ή μη μισθωτός εργαζόμενος στο Βέλγιο ή ότι διαθέτει επαρκείς πόρους κατά το άρθρο 40, παράγραφος 4, δεύτερο εδάφιο, ώστε να μην επιβαρύνει το σύστημα κοινωνικής πρόνοιας του Βασιλείου [του Βελγίου] κατά τη διάρκεια της διαμονής του, και ότι διαθέτει ασφάλιση ασθενείας η οποία καλύπτει το σύνολο των κινδύνων στο Βέλγιο, ή ότι είναι μέλος οικογένειας ήδη συσταθείσας στο Βασίλειο [του Βελγίου] προσώπου το οποίο πληροί τις προϋποθέσεις αυτές.»
12.
Από την απόφαση περί παραπομπής προκύπτει ότι το άρθρο 15, παράγραφος 3, της οδηγίας 2003/86 μεταφέρθηκε στο βελγικό δίκαιο με το άρθρο 11, παράγραφος 2, του νόμου της 15ης Δεκεμβρίου 1980.
13.
Το άρθρο 11, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, σημείο 2, και δεύτερο, τέταρτο και πέμπτο εδάφιο, του νόμου της 15ης Δεκεμβρίου 1980 ορίζει τα εξής:
«§ 2   Ο υπουργός ή το εξουσιοδοτημένο από αυτόν πρόσωπο δύναται να αποφασίσει ότι ο αλλοδαπός στον οποίο επιτράπηκε να διαμένει στο Βασίλειο [του Βελγίου] βάσει του άρθρου 10 δεν έχει πλέον δικαίωμα διαμονής στο Βασίλειο [του Βελγίου], εάν συντρέχει οποιαδήποτε από τις ακόλουθες περιπτώσεις:
[…]
2o
Ο αλλοδαπός και ο αλλοδαπός με τον οποίο επανενώθηκε δεν διάγουν ή δεν διάγουν πλέον πραγματικό συζυγικό ή οικογενειακό βίο·
[…].
Η απόφαση που βασίζεται στο σημείο […] 2 […] μπορεί να ληφθεί μόνον κατά τη διάρκεια των πρώτων πέντε ετών από τη χορήγηση της άδειας διαμονής ή, στις περιπτώσεις που προβλέπονται στο άρθρο 12bis, παράγραφος 3 ή 4, κατόπιν της χορήγησης του εγγράφου που βεβαιώνει την υποβολή της αίτησης.
[…]
Ο υπουργός ή το εξουσιοδοτημένο από αυτόν πρόσωπο δεν δύναται να θέσει τέλος στη διαμονή βάσει του πρώτου εδαφίου, […] σημείο 2 […], εάν ο αλλοδαπός αποδεικνύει ότι υπήρξε θύμα, κατά τη διάρκεια του γάμου ή της συμβίωσης, πράξης η οποία προβλέπεται στα άρθρα 375, 398 έως 400, 402, 403 ή 405 του ποινικού κώδικα. […]
Κατά τη λήψη της απόφασης περί τερματισμού της διαμονής βάσει του πρώτου εδαφίου, […] σημείο 2 […], ο υπουργός ή το εξουσιοδοτημένο από αυτόν πρόσωπο λαμβάνει υπόψη τον χαρακτήρα και τη σταθερότητα των οικογενειακών δεσμών του ενδιαφερομένου και τη διάρκεια της διαμονής του στο Βασίλειο [του Βελγίου], καθώς και την ύπαρξη οικογενειακών, πολιτιστικών και κοινωνικών δεσμών με τη χώρα καταγωγής του.»
III. Το ιστορικό της υπόθεσης της κύριας δίκης, το προδικαστικό ερώτημα και η διαδικασία ενώπιον του Δικαστηρίου
14.
Στις 26 Σεπτεμβρίου 2010, ο προσφεύγων της κύριας δίκης, αλγερινής ιθαγένειας, συνήψε γάμο με Γαλλίδα υπήκοο στο Αλγέρι (Αλγερία). Στις 22 Φεβρουαρίου 2012, μετέβη στο Βέλγιο, με θεώρηση για διαμονή σύντομης διαρκείας, με σκοπό την επανένωση με τη σύζυγό του, η οποία διέμενε σε αυτό το κράτος μέλος.
15.
Στις 20 Απριλίου 2012, η σύζυγος του προσφεύγοντος της κύριας δίκης γέννησε το πρώτο τέκνο τους, γαλλικής ιθαγένειας.
16.
Στις 7 Μαΐου 2013, ο προσφεύγων της κύριας δίκης υπέβαλε αίτηση χορήγησης άδειας διαμονής μέλους της οικογένειας πολίτη της Ένωσης, ως σύζυγος Γαλλίδας υπηκόου, άδεια την οποία έλαβε στις 13 Δεκεμβρίου 2013 και η οποία ίσχυε έως τις 3 Δεκεμβρίου 2018.
17.
Το 2015, ύστερα από σχεδόν πέντε έτη γάμου και δύο έτη συμβίωσης στο Βέλγιο, ο προσφεύγων της κύριας δίκης, θύμα ενδοοικογενειακής βίας εκ μέρους της συζύγου του, αναγκάστηκε να εγκαταλείψει την οικογενειακή στέγη. Αρχικά έγινε δεκτός σε καταφύγιο και εν συνεχεία, στις 22 Μαΐου 2015, εγκαταστάθηκε σε κατάλυμα στο Tournai (Βέλγιο). Στις 2 Μαρτίου 2015, ο προσφεύγων της κύριας δίκης υπέβαλε μήνυση σχετικά με τις πράξεις ενδοοικογενειακής βίας.
18.
Κατόπιν έκθεσης περί συνοίκησης, της 30ής Οκτωβρίου 2015, στην οποία διαπιστώθηκε η μη συνοίκηση του προσφεύγοντος της κύριας δίκης και της συζύγου του, καθόσον αυτή και η θυγατέρα τους διέμεναν στη Γαλλία από τις 10 Σεπτεμβρίου 2015, η Βελγική Κυβέρνηση εξέδωσε, στις 2 Μαρτίου 2016, απόφαση τερματισμού του δικαιώματος διαμονής άνω των τριών μηνών του προσφεύγοντος της κύριας δίκης, συνοδευόμενη από διαταγή αναχώρησης από την επικράτεια. Εντούτοις, η απόφαση αυτή ακυρώθηκε με απόφαση που εξέδωσε στις 16 Σεπτεμβρίου 2016 το Conseil du contentieux des étrangers (Συμβούλιο επίλυσης ενδίκων διαφορών αλλοδαπών, Βέλγιο).
19.
Με επιστολή της 10ης Μαρτίου 2017, το καθού της κύριας δίκης ζήτησε από τον προσφεύγοντα της κύριας δίκης συμπληρωματικές πληροφορίες, μεταξύ άλλων απόδειξη των μέσων διαβίωσής του και ασφάλιση ασθενείας. Στις 2 Μαΐου 2017, ο προσφεύγων της κύριας δίκης ενημέρωσε το καθού της κύριας δίκης ότι ήταν θύμα ενδοοικογενειακής βίας εκ μέρους της συζύγου του και ζήτησε τη διατήρηση του δικαιώματός του διαμονής κατ’ εφαρμογήν του άρθρου 42quater, παράγραφος 4, πρώτο εδάφιο, σημεία 1, 3 και 4, του νόμου της 15ης Δεκεμβρίου 1980.
20.
Με απόφαση της 14ης Δεκεμβρίου 2017, το καθού της κύριας δίκης έθεσε τέλος στο δικαίωμα διαμονής του προσφεύγοντος της κύριας δίκης, χωρίς τούτο να συνοδεύεται από διαταγή αναχώρησης από την επικράτεια, με την αιτιολογία ότι δεν είχε προσκομίσει στοιχεία τα οποία αποδεικνύουν, μεταξύ άλλων, ότι διέθετε ίδια μέσα διαβίωσης. Στις 26 Ιανουαρίου 2018, ο προσφεύγων της κύριας δίκης άσκησε προσφυγή ακυρώσεως της απόφασης αυτής ενώπιον του Conseil du contentieux des étrangers (Συμβουλίου επίλυσης ενδίκων διαφορών αλλοδαπών).
21.
Το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι το άρθρο 42quater, παράγραφος 4, του νόμου της 15ης Δεκεμβρίου 1980, το οποίο μετέφερε στο βελγικό δίκαιο το άρθρο 13, παράγραφος 2, της οδηγίας 2004/38, προβλέπει ότι, σε περίπτωση διαζυγίου ή λήξης της συνοίκησης των συζύγων, η διατήρηση του δικαιώματος διαμονής υπηκόου τρίτης χώρας ο οποίος υπήρξε κατά τη διάρκεια του γάμου θύμα ενδοοικογενειακής βίας εκ μέρους του/της συζύγου του, πολίτη της Ένωσης, υπόκειται σε ορισμένες προϋποθέσεις, περιλαμβανομένης εκείνης να διαθέτει επαρκείς πόρους και ασφάλεια ασθενείας. Το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει επίσης ότι, υπό τις ίδιες περιστάσεις, το άρθρο 11, παράγραφος 2, του νόμου της 15ης Δεκεμβρίου 1980, το οποίο μετέφερε στο βελγικό δίκαιο το άρθρο 15, παράγραφος 3, της οδηγίας 2003/86, εξαρτά τη χορήγηση αυτοτελούς άδειας στον υπήκοο τρίτης χώρας που είχε δικαίωμα οικογενειακής επανένωσης με νομίμως διαμένοντα στο Βέλγιο υπήκοο τρίτης χώρας από την απόδειξη και μόνον της ύπαρξης ενδοοικογενειακής βίας.
22.
Το αιτούν δικαστήριο παρατηρεί ότι οι υπήκοοι τρίτων χωρών που είναι θύματα ενδοοικογενειακής βίας εκ μέρους του/της συζύγου τους τυγχάνουν διαφορετικής μεταχείρισης ανάλογα με το αν είχαν δικαίωμα οικογενειακής επανένωσης με πολίτη της Ένωσης ή με υπήκοο τρίτης χώρας και ότι η διαφορετική αυτή μεταχείριση ερείδεται στις διατάξεις των οδηγιών 2004/38 και 2003/86.
23.
Υπό τις συνθήκες αυτές, το Conseil du contentieux des étrangers (Συμβούλιο επίλυσης ενδίκων διαφορών αλλοδαπών), με απόφαση της 13ης Δεκεμβρίου 2019, που περιήλθε στη Γραμματεία του Δικαστηρίου στις 20 Δεκεμβρίου 2019, αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να θέσει στο Δικαστήριο το ακόλουθο προδικαστικό ερώτημα:
«Αντιβαίνει το άρθρο 13, παράγραφος 2, της [οδηγίας 2004/38] στα άρθρα 20 και 21 του [Χάρτη], καθόσον προβλέπει ότι το διαζύγιο, η ακύρωση του γάμου ή η λήξη της καταχωρισμένης συμβίωσης δεν συνεπάγονται απώλεια του δικαιώματος διαμονής των μελών της οικογένειας του πολίτη της Ένωσης που δεν είναι πολίτες κράτους μέλους –ιδίως αν αυτό υπαγορεύεται από ιδιαιτέρως δυσχερείς καταστάσεις, όπως στην περίπτωση που το μέλος της οικογένειας υπήρξε θύμα ενδοοικογενειακής βίας ενόσω υφίστατο ο γάμος ή η καταχωρισμένη συμβίωση–, αλλά μόνον υπό την προϋπόθεση ότι οι ενδιαφερόμενοι αποδεικνύουν ότι είναι μισθωτοί ή μη μισθωτοί, ή ότι διαθέτουν επαρκείς πόρους για τους ίδιους και για τα μέλη της οικογένειάς τους, ούτως ώστε να μην επιβαρύνουν κατά τη διάρκεια της παραμονής τους το σύστημα κοινωνικής πρόνοιας του κράτους μέλους υποδοχής, και ότι έχουν πλήρη ασφαλιστική κάλυψη ασθενείας στο κράτος μέλος υποδοχής, ή ότι είναι μέλη της ήδη συσταθείσας στο κράτος μέλος υποδοχής οικογένειας ενός προσώπου το οποίο πληροί τις προϋποθέσεις αυτές, μολονότι το άρθρο 15, παράγραφος 3, της [οδηγίας 2003/86], το οποίο προβλέπει την ίδια δυνατότητα διατήρησης του δικαιώματος διαμονής, δεν εξαρτά την εν λόγω διατήρηση από την τελευταία ως άνω προϋπόθεση;»
24.
Γραπτές παρατηρήσεις κατέθεσαν ο προσφεύγων της κύριας δίκης, η Βελγική Κυβέρνηση, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, το Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή.
25.
Κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση που διεξήχθη στις 7 Δεκεμβρίου 2020, προφορικές παρατηρήσεις ανέπτυξαν ενώπιον του Δικαστηρίου οι εκπρόσωποι του προσφεύγοντος της κύριας δίκης, της Βελγικής Κυβέρνησης, του Κοινοβουλίου, του Συμβουλίου και της Επιτροπής.
IV. Ανάλυση
26.
Στη συνέχεια, θα εξετάσω, κατ’ αρχάς, λαμβανομένου υπόψη του επιχειρήματος που προέβαλε συναφώς η Βελγική Κυβέρνηση, αν το Δικαστήριο είναι αρμόδιο να απαντήσει στο προδικαστικό ερώτημα (ενότητα Α). Εκτιμώντας ότι το Δικαστήριο είναι όντως αρμόδιο, θα αναλύσω εν συνεχεία τη δυνατότητα εφαρμογής του άρθρου 13, παράγραφος 2, της οδηγίας 2004/38 ώστε να διασκεδαστεί κάθε αμφιβολία σχετικά με το παραδεκτό του προδικαστικού ερωτήματος στην υπό κρίση υπόθεση (ενότητα Β). Τέλος, θα εξετάσω το κύρος της διάταξης αυτής (ενότητα Γ).
Α. Επί της αρμοδιότητας του Δικαστηρίου
27.
Στις γραπτές παρατηρήσεις της, η Βελγική Κυβέρνηση υποστηρίζει ότι το Δικαστήριο δεν είναι αρμόδιο να απαντήσει στο υποβληθέν από το αιτούν δικαστήριο ερώτημα. Πρώτον, κατά τη Βελγική Κυβέρνηση, το αιτούν δικαστήριο διατηρεί αμφιβολίες για το κύρος του άρθρου 13, παράγραφος 2, της οδηγίας 2004/38 όχι σε σχέση με κανόνα του δικαίου της Ένωσης αλλά σε σχέση με κανόνα του εθνικού δικαίου τον οποίο θέσπισε ο Βέλγος νομοθέτης στο πλαίσιο της αρμοδιότητας που αναγνωρίζει σε αυτόν το άρθρο 15, παράγραφοι 2 και 3, της οδηγίας 2003/86. Δεύτερον, η μη τήρηση των προβλεπόμενων στο άρθρο 13, παράγραφος 2, της οδηγίας 2004/38 προϋποθέσεων θίγει τους κανόνες κατανομής των αρμοδιοτήτων μεταξύ της Ένωσης και των κρατών μελών. Τέλος, τρίτον, οι διατάξεις του Χάρτη δεν μπορούν να θέσουν υπό αμφισβήτηση τις αρμοδιότητες των κρατών μελών, όπως αυτές που αφορούν τις προϋποθέσεις διαμονής των υπηκόων τρίτων χωρών που δεν έχουν το καθεστώς μελών της οικογένειας πολίτη της Ένωσης.
28.
Συναφώς, υπενθυμίζεται ότι το άρθρο 19, παράγραφος 3, στοιχείο βʹ, ΣΕΕ και το άρθρο 267, πρώτο εδάφιο, στοιχείο βʹ, ΣΛΕΕ προβλέπουν ότι το Δικαστήριο είναι αρμόδιο να αποφαίνεται προδικαστικώς επί της ερμηνείας του δικαίου της Ένωσης και του κύρους όλων ανεξαιρέτως των πράξεων των θεσμικών οργάνων της Ένωσης (
9
), δεδομένου ότι οι πράξεις τους πρέπει να συνάδουν πλήρως τόσο με τις διατάξεις των Συνθηκών και τις συνταγματικές αρχές που απορρέουν από αυτές όσο και με τις διατάξεις του Χάρτη (
10
).
29.
Εν προκειμένω, το αιτούν δικαστήριο θεωρεί ότι, στο άρθρο 13, παράγραφος 2, της οδηγίας 2004/38 και στο άρθρο 15, παράγραφος 3, της οδηγίας 2003/86, ο νομοθέτης της Ένωσης ρύθμισε –μεταξύ άλλων, σε περιπτώσεις διαζυγίου και χωρισμού– τις προϋποθέσεις διατήρησης του δικαιώματος διαμονής υπηκόου τρίτης χώρας θύματος πράξεων βίας εκ μέρους του/της συζύγου του κατά τρόπο διαφορετικό ανάλογα με το αν ο/η σύζυγος είναι πολίτης της Ένωσης ή υπήκοος τρίτης χώρας. Το αιτούν δικαστήριο εκτιμά ότι, κατ’ αυτόν τον τρόπο, ο νομοθέτης της Ένωσης καθιέρωσε διαφορετική μεταχείριση βασισμένη στην ιθαγένεια του συντηρούντος συζύγου, κατά παράβαση των άρθρων 20 και 21 του Χάρτη. Θεωρώντας ότι το καθεστώς που θεσπίζεται με το άρθρο 13, παράγραφος 2, της οδηγίας 2004/38 για τους υπηκόους τρίτων χωρών, συζύγους πολίτη της Ένωσης, είναι λιγότερο ευνοϊκό από εκείνο που θεσπίζεται με το άρθρο 15, παράγραφος 3, της οδηγίας 2003/86 για τους υπηκόους τρίτων χωρών, συζύγους επίσης υπηκόου τρίτης χώρας, το αιτούν δικαστήριο ζητεί από το Δικαστήριο να εκτιμήσει το κύρος του άρθρου 13, παράγραφος 2, της οδηγίας 2004/38 υπό το πρίσμα των άρθρων 20 και 21 του Χάρτη.
30.
Υπό τις συνθήκες αυτές, φρονώ ότι οι αντιρρήσεις που προέβαλε η Βελγική Κυβέρνηση όσον αφορά την αρμοδιότητα του Δικαστηρίου δεν ευσταθούν.
Β. Επί της δυνατότητας εφαρμογής του άρθρου 13, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, στοιχείο γʹ, της οδηγίας 2004/38
31.
Με το προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί από το Δικαστήριο να αποφανθεί επί του κύρους του άρθρου 13, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, στοιχείο γʹ, της οδηγίας 2004/38.
32.
Επισημαίνεται εξαρχής ότι, πριν από την εξέταση του κύρους της διάταξης αυτής, πρέπει να διαπιστωθεί αν το προδικαστικό ερώτημα είναι παραδεκτό. Προς τούτο, πρέπει να εξεταστεί αν το άρθρο 13, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, στοιχείο γʹ, της οδηγίας αυτής τυγχάνει εφαρμογής στην υπό κρίση υπόθεση.
33.
Συγκεκριμένα, η Επιτροπή διατηρεί αμφιβολίες όσον αφορά τη δυνατότητα εφαρμογής του άρθρου 13, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, στοιχείο γʹ, της οδηγίας 2004/38 σε κατάσταση όπως η επίμαχη στην κύρια δίκη. Οι αμφιβολίες της απορρέουν από το ότι το αιτούν δικαστήριο δεν παρέχει κανένα στοιχείο σχετικό με το διαζύγιο ή την ακύρωση του γάμου του προσφεύγοντος της κύριας δίκης. Συναφώς, κατά την Επιτροπή, από την απόφαση NA (
11
) προκύπτει ότι η εφαρμογή του άρθρου 13, παράγραφος 2, της οδηγίας αυτής προϋποθέτει ότι το διαζύγιο μεταξύ του υπηκόου τρίτης χώρας και του πολίτη της Ένωσης έχει εκδοθεί ή ο γάμος τους έχει ακυρωθεί ή ότι, τουλάχιστον, έχει κινηθεί διαδικασία προς τον σκοπό αυτό προτού ο πολίτης της Ένωσης εγκαταλείψει το κράτος μέλος υποδοχής.
34.
Αντιθέτως, οι διάδικοι της κύριας δίκης και οι λοιποί παρεμβαίνοντες δεν αμφισβητούν τη δυνατότητα εφαρμογής της διάταξης αυτής. Αυτή είναι επίσης η άποψη του αιτούντος δικαστηρίου το οποίο, στο πλαίσιο του προδικαστικού ερωτήματος, στήριξε τη συλλογιστική του στη δυνατότητα εφαρμογής της διάταξης αυτής.
35.
Θα εξετάσω το ζήτημα αυτό προκειμένου να διασκεδαστεί κάθε αμφιβολία όσον αφορά το ότι η εκτίμηση του κύρους της διάταξης αυτής θα μπορούσε να μην έχει καμία σχέση με το υποστατό ή το αντικείμενο της διαφοράς της κύριας δίκης (
12
). Επομένως, προτού εξετάσω το προδικαστικό ερώτημα, θα ελέγξω αν πρόσωπο το οποίο τελεί σε κατάσταση όπως αυτή του προσφεύγοντος της κύριας δίκης εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 13, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, στοιχείο γʹ, της οδηγίας 2004/38.
1.
Επί της αναγκαιότητας της ανάλυσης σχετικά με τη δυνατότητα εφαρμογής του άρθρου 13, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, στοιχείο γʹ, της οδηγίας 2004/38
36.
Όσον αφορά τις προϋποθέσεις εφαρμογής του άρθρου 13, παράγραφος 2, της οδηγίας 2004/38, υπενθυμίζεται ότι, στην απόφαση NA (
13
), το Δικαστήριο αποφάνθηκε «ότι η εφαρμογή της διατάξεως αυτής, περιλαμβανομένου του δικαιώματος που αντλείται από το άρθρο 13, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, στοιχείο γʹ, της οδηγίας 2004/38, προϋποθέτει το διαζύγιο των ενδιαφερομένων». Στο πλαίσιο αυτό, το Δικαστήριο έκρινε ότι, σε περίπτωση κατά την οποία υπήκοος τρίτης χώρας υπήρξε κατά τη διάρκεια του γάμου του θύμα πράξεων ενδοοικογενειακής βίας εκ μέρους πολίτη της Ένωσης, τον οποίο διεζεύχθη, ο πολίτης αυτός της Ένωσης πρέπει να διαμένει στο κράτος μέλος υποδοχής, σύμφωνα με το άρθρο 7, παράγραφος 1, της οδηγίας 2004/38, έως την ημερομηνία έναρξης της διαδικασίας έκδοσης διαζυγίου, προκειμένου ο ως άνω υπήκοος τρίτου κράτους να δύναται βασίμως να επικαλεστεί το άρθρο 13, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, στοιχείο γʹ, της οδηγίας αυτής (
14
).
37.
Επομένως, καθοριστικό στοιχείο στην υπόθεση της κύριας δίκης είναι η ημερομηνία έναρξης της διαδικασίας έκδοσης διαζυγίου. Συναφώς, απαντώντας σε αίτημα παροχής πληροφοριών που του απηύθυνε το Δικαστήριο, το αιτούν δικαστήριο επισήμανε ότι η αίτηση διαζυγίου υποβλήθηκε στις 5 Ιουλίου 2018 και ότι το διαζύγιο εκδόθηκε στις 24 Ιουλίου 2018, με ισχύ από τις 2 Οκτωβρίου 2018 (
15
).
38.
Επομένως, εν προκειμένω, κατ’ εφαρμογήν της νομολογίας που απορρέει από την απόφαση NA (
16
), δεδομένου ότι η ημερομηνία έναρξης της διαδικασίας έκδοσης διαζυγίου είναι μεταγενέστερη της ημερομηνίας κατά την οποία η σύζυγος του προσφεύγοντος της κύριας δίκης εγκατέλειψε τη βελγική επικράτεια, ο προσφεύγων δεν εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 13, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, στοιχείο γʹ, της οδηγίας 2004/38 (
17
).
39.
Φρονώ, εντούτοις, ότι ο προσφεύγων της κύριας δίκης εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της διάταξης αυτής.
40.
Στις παρατηρήσεις που ακολουθούν, θα εκθέσω τους λόγους για τους οποίους είμαι πεπεισμένος ότι η επίμαχη στην κύρια δίκη διάταξη τυγχάνει εφαρμογής στην υπό κρίση υπόθεση και για τους οποίους πρέπει να αναλυθεί εμβριθώς η εμβέλεια της νομολογίας που απορρέει από την απόφαση NA (
18
). Επιπλέον, στο πλαίσιο της ανάλυσης θα αποσαφηνιστεί η έννοια της διάταξης αυτής προτού εξεταστεί το κύρος της. Όπως προκύπτει από τη νομολογία του Δικαστηρίου, βάσει γενικής ερμηνευτικής αρχής, ένα μέτρο της Ένωσης πρέπει, όντως, να ερμηνεύεται, στο μέτρο του δυνατού, κατά τρόπο ώστε να μην θίγεται το κύρος του και σύμφωνα με το σύνολο του πρωτογενούς δικαίου (
19
).
41.
Επομένως, θα εξετάσω κατ’ αρχάς την εμβέλεια της σχετικής με το άρθρο 13, παράγραφος 2, της οδηγίας 2004/38 νομολογίας του Δικαστηρίου. Βάσει της εξέτασης αυτής, θα προτείνω εν συνεχεία ερμηνεία του άρθρου 13, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, στοιχείο γʹ, της εν λόγω οδηγίας η οποία θα είναι όχι μόνο συνεπής με το γράμμα, το πλαίσιο, τον σκοπό και το ιστορικό θέσπισης της διάταξης αυτής, αλλά θα καθιστά επίσης δυνατή τη διαφύλαξη της συνολικής συνοχής του νομικού συστήματος της Ένωσης και της πολιτικής της όσον αφορά την προστασία των θυμάτων πράξεων ενδοοικογενειακής βίας.
2.
Επί της εμβέλειας της νομολογίας του Δικαστηρίου σχετικά με το άρθρο 13, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, στοιχεία αʹ και γʹ, της οδηγίας 2004/38
42.
Παρότι είναι όντως η μόνη απόφαση στην οποία το Δικαστήριο προέβη σε ερμηνεία του άρθρου 13, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, στοιχείο γʹ, της οδηγίας 2004/38, η απόφαση NA (
20
)ακολουθεί εντούτοις τη λογική της απόφασης Singh κ.λπ. (
21
). Επομένως, η ανάλυσή μου θα επικεντρωθεί στις δύο αυτές αποφάσεις.
α)
Η απόφαση Singh κ.λπ.
43.
Η υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση Singh κ.λπ. (
22
) αφορούσε τρεις υπηκόους τρίτων χωρών οι οποίοι, κατόπιν του γάμου τους με πολίτες της Ένωσης που διέμεναν και εργάζονταν στην Ιρλανδία, είχαν αποκτήσει, δυνάμει του άρθρου 7, παράγραφος 2, της οδηγίας 2004/38, δικαίωμα διαμονής στο συγκεκριμένο κράτος μέλος ως σύζυγοι που συνοδεύουν ή μεταβαίνουν για να συναντήσουν πολίτη της Ένωσης στο κράτος μέλος υποδοχής. Και στις τρεις περιπτώσεις, η διαδικασία έκδοσης διαζυγίου είχε κινηθεί μετά την εγκατάλειψη της ιρλανδικής επικράτειας από τις συζύγους.
44.
Με το πρώτο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο στην υπόθεση εκείνη ζητούσε να διευκρινιστεί, μεταξύ άλλων, αν το δικαίωμα διαμονής στην Ιρλανδία των τριών συζύγων, υπηκόων τρίτων χωρών, μπορούσε να διατηρηθεί βάσει του άρθρου 13, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2004/38. Το Δικαστήριο αναδιατύπωσε το ερώτημα αυτό ως εξής: «Με το πρώτο του ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί εάν το άρθρο 13, παράγραφος 2, της οδηγίας 2004/38 έχει την έννοια ότι υπήκοος τρίτης χώρας, που έχει διαζευχθεί πολίτη της Ένωσης, του οποίου ο γάμος διήρκησε τρία τουλάχιστον έτη πριν από την έναρξη της διαδικασίας εκδόσεως διαζυγίου, εκ των οποίων το ένα έτος στο κράτος μέλος υποδοχής, δύναται να διατηρήσει το δικαίωμα διαμονής στο κράτος μέλος αυτό, βάσει της ως άνω διατάξεως, όταν ο σύζυγος που είναι πολίτης της Ένωσης αναχώρησε από το κράτος μέλος αυτό πριν από την έναρξη της διαδικασίας εκδόσεως διαζυγίου» (
23
).
45.
Αφού υπενθύμισε ότι οι υπήκοοι τρίτων χωρών, μέλη της οικογένειας πολίτη της Ένωσης, μπορούν να αξιώνουν να τους αναγνωρισθεί το δικαίωμα διαμονής μόνο στο κράτος μέλος υποδοχής εντός του οποίου διαμένει ο πολίτης αυτός και όχι σε άλλο κράτος μέλος (
24
), το Δικαστήριο αποφάνθηκε ότι, εάν, πριν από την κίνηση διαδικασίας έκδοσης διαζυγίου, ο πολίτης της Ένωσης εγκαταλείψει το κράτος μέλος διαμονής του συζύγου του, υπηκόου τρίτης χώρας, προκειμένου να εγκατασταθεί σε άλλο κράτος μέλος ή σε τρίτη χώρα, το παράγωγο δικαίωμα διαμονής του συζύγου, υπηκόου τρίτης χώρας, βάσει του άρθρου 7, παράγραφος 2, της οδηγίας 2004/38 λήγει κατά την αναχώρηση του πολίτη της Ένωσης και, ως εκ τούτου, δεν μπορεί να διατηρείται βάσει του άρθρου 13, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, στοιχείο αʹ, της οδηγίας αυτής (
25
). Συγκεκριμένα, κατά το Δικαστήριο, για να μπορέσει υπήκοος τρίτης χώρας να διατηρήσει το δικαίωμά του διαμονής βάσει της τελευταίας ως άνω διατάξεως, πρέπει ο σύζυγός του, πολίτης της Ένωσης, να διαμένει στο κράτος μέλος υποδοχής, σύμφωνα με τα όσα ορίζει το άρθρο 7, παράγραφος 1, της οδηγίας 2004/38, μέχρι την ημερομηνία έναρξης της διαδικασίας έκδοσης διαζυγίου (
26
). Βάσει της συλλογιστικής αυτής, το Δικαστήριο έκρινε ότι το άρθρο 13, παράγραφος 2, της οδηγίας 2004/38 έχει την έννοια ότι «υπήκοος τρίτης χώρας, ο οποίος έχει διαζευχθεί πολίτη της Ένωσης, ο δε γάμος διήρκησε τρία τουλάχιστον έτη μέχρι την έναρξη της διαδικασίας εκδόσεως διαζυγίου, εκ των οποίων το ένα έτος στο κράτος μέλος υποδοχής, δεν δύναται να διατηρήσει το δικαίωμα διαμονής στο εν λόγω κράτος μέλος βάσει της διατάξεως αυτής, όταν η αναχώρηση από αυτό το κράτος μέλος του συζύγου που είναι πολίτης της Ένωσης προηγήθηκε της ενάρξεως της διαδικασίας εκδόσεως διαζυγίου» (
27
).
1) Ανάλυση της συλλογιστικής που εφαρμόστηκε στην απόφαση Singh κ.λπ.
46.
Εκτιμώ ότι η απάντηση που δόθηκε στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα στην απόφαση Singh κ.λπ. είναι τουλάχιστον συζητήσιμη (
28
), και τούτο για τους τρεις ακόλουθους λόγους.
47.
Πρώτον, από την ερμηνεία του άρθρου 13, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2004/38, επιβάλλεται η διαπίστωση ότι ο νομοθέτης της Ένωσης δεν εξάρτησε την εφαρμογή της διάταξης αυτής, η οποία επιτρέπει στους/στις συζύγους, υπηκόους τρίτων χωρών, να διατηρούν το δικαίωμα διαμονής, από την προϋπόθεση να διαμένει ο πολίτης της Ένωσης στο κράτος μέλος υποδοχής έως την ημερομηνία έναρξης της διαδικασίας έκδοσης διαζυγίου. Συγκεκριμένα, η διάταξη αυτή μνημονεύει μόνον την προϋπόθεση ότι «ο γάμος ή η καταχωρισμένη συμβίωση διήρκεσε, έως την έναρξη της διαδικασίας έκδοσης διαζυγίου ή ακύρωσης του γάμου ή τη λήξη της καταχωρισμένης συμβίωσης […], τρία έτη τουλάχιστον, εκ των οποίων το ένα έτος στο κράτος μέλος υποδοχής» (
29
).
48.
Δεύτερον, επιβάλλεται η επισήμανση ότι, μολονότι στην υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση Singh κ.λπ., το πρώτο προδικαστικό ερώτημα αφορούσε το άρθρο 13, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2004/38, το Δικαστήριο αναδιατύπωσε εντούτοις το ερώτημα αυτό παραπέμποντας στο άρθρο 13, παράγραφος 2, της οδηγίας αυτής (
30
). Επομένως, η απάντηση του Δικαστηρίου δεν περιορίζεται στην περίπτωση που προβλέπεται στο άρθρο 13, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, στοιχείο αʹ, της εν λόγω οδηγίας, αλλά αφορά όλες τις περιπτώσεις που προβλέπονται στο άρθρο 13, παράγραφος 2, αυτής (
31
).
49.
Ως εκ τούτου, η απάντηση του Δικαστηρίου στο ούτως αναδιατυπωθέν ερώτημα βασίζεται όχι μόνο στις προϋποθέσεις που έθεσε ο νομοθέτης της Ένωσης για την εφαρμογή του άρθρου 13, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2004/38, αλλά και σε μια νέα προϋπόθεση. Με άλλα λόγια, απαιτώντας να διαμένει ο/η σύζυγος πολίτης της Ένωσης στο κράτος μέλος υποδοχής έως την ημερομηνία έναρξης της διαδικασίας έκδοσης διαζυγίου, το Δικαστήριο έθεσε μια πρόσθετη προϋπόθεση σε σχέση με τις προβλεπόμενες στο άρθρο 13, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, στοιχείο αʹ, της οδηγίας αυτής. Επομένως, η προϋπόθεση αυτή προστέθηκε κατά την ερμηνεία του άρθρου 13, παράγραφος 2, στο σύνολο αυτής (
32
), της εν λόγω οδηγίας μέσω της νομολογιακής διάπλασης του δικαίου.
50.
Τρίτον, παρότι αντιλαμβάνομαι απολύτως τη συλλογιστική που εφάρμοσε το Δικαστήριο στην απόφαση Singh κ.λπ. (
33
) και συμμερίζομαι, κατ’ αρχήν, την ανάλυσή του, η οποία εκτίθεται στις σκέψεις 50 έως 57 της απόφασης αυτής, δεν συμφωνώ με το συμπέρασμα το οποίο αντλείται από την ανάλυση αυτή, στη σκέψη 67 της εν λόγω απόφασης. Συγκεκριμένα, το Δικαστήριο επισήμανε κατ’ αρχάς ότι, υπό περιστάσεις όπως αυτές της υπόθεσης της κύριας δίκης, «ήδη με την αναχώρηση του πολίτη της Ένωσης έχει παύσει να υφίσταται το δικαίωμα διαμονής του συζύγου υπηκόου τρίτης χώρας ο οποίος διαμένει στο κράτος μέλος υποδοχής». Διευκρίνισε εν συνεχεία ότι «η μεταγενέστερη υποβολή αιτήσεως διαζυγίου δεν επάγεται αναβίωση του δικαιώματος αυτού, καθόσον το άρθρο 13 της οδηγίας 2004/38 αναφέρεται μόνον σε “διατήρηση” υφιστάμενου δικαιώματος διαμονής» (
34
).
51.
Στο σημείο αυτό, εκτιμώ ότι είναι σκόπιμο να επισημάνω ότι, ακολουθώντας τη γραμμή που χάραξε η γενική εισαγγελέας J. Kokott, το Δικαστήριο στήριξε την απόφανση αυτή σε «συνδυαστική θεώρηση» των άρθρων 12 και 13 της οδηγίας 2004/38 (
35
).
52.
Εντούτοις, διατηρώ αμφιβολίες όχι μόνον όσον αφορά τη λυσιτέλεια της συνδυαστικής θεώρησης των δύο αυτών άρθρων (
36
) αλλά επίσης όσον αφορά τη συνέπεια που αντλείται από τη θεώρηση αυτή, ήτοι, αφενός, ότι –στο πλαίσιο του άρθρου 12 της οδηγίας 2004/38– η αναχώρηση του συζύγου, πολίτη της Ένωσης, μπορεί να συνεπάγεται αυτομάτως την απώλεια του παράγωγου δικαιώματος διαμονής του συζύγου που είναι υπήκοος τρίτης χώρας και, αφετέρου, ότι –στο πλαίσιο του άρθρου 13 της οδηγίας αυτής– η αναχώρηση του συζύγου, πολίτη της Ένωσης, μπορεί να έχει ως αποτέλεσμα να στερεί από τον σύζυγο υπήκοο τρίτης χώρας την προβλεπόμενη στο άρθρο 13, παράγραφος 2, της οδηγίας προστασία και να καθιστά τη διάταξη αυτή κενή περιεχομένου και άνευ πρακτικής αποτελεσματικότητας.
i) Επί της έννοιας της φράσης «αναχώρηση του πολίτη της Ένωσης από το κράτος μέλους υποδοχής»: η αλυσιτέλεια της συνδυαστικής ερμηνείας των άρθρων 12 και 13 της οδηγίας 2004/38
53.
Όπως επισήμανα στο σημείο 51 των παρουσών προτάσεων, η απόφαση του Δικαστηρίου ότι «ήδη με την αναχώρηση του πολίτη της Ένωσης έχει παύσει να υφίσταται το δικαίωμα διαμονής του συζύγου υπηκόου τρίτης χώρας ο οποίος διαμένει στο κράτος μέλος υποδοχής» (
37
) στηρίζεται στη συνδυαστική ερμηνεία των άρθρων 12 και 13 της οδηγίας 2004/38. Θεωρώ, όμως, ότι η ερμηνεία αυτή δεν είναι λυσιτελής και τούτο για τους ακόλουθους λόγους.
54.
Πρώτον, υπενθυμίζεται ότι η οδηγία 2004/38 διακρίνει σαφώς δύο είδη καταστάσεων στις οποίες ο νομοθέτης της Ένωσης προέβλεψε τη διατήρηση του δικαιώματος διαμονής των μελών της οικογένειας πολίτη της Ένωσης: την αναχώρηση (ή τον θάνατο) πολίτη της Ένωσης από το κράτος μέλος υποδοχής, αντικείμενο του άρθρου 12 της οδηγίας αυτής, και το διαζύγιο, την ακύρωση του γάμου ή τη λήξη της καταχωρισμένης συμβίωσης, αντικείμενο του άρθρου 13 της εν λόγω οδηγίας.
55.
Αφενός, η αναχώρηση, κατά την έννοια του άρθρου 12 της οδηγίας 2004/38, δεν συνδέεται με το διαζύγιο, την ακύρωση του γάμου ή τη λήξη της καταχωρισμένης συμβίωσης. Συγκεκριμένα, όπως υπογράμμισε η Επιτροπή απαντώντας σε ερώτηση του Δικαστηρίου κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, η «αναχώρηση», κατά τη διάταξη αυτή, νοείται ως «απλή αναχώρηση», ήτοι πραγματική αναχώρηση χωρίς πρόθεση επανόδου στο κράτος μέλος υποδοχής η οποία δεν δικαιολογείται από την πρόθεση χωρισμού, διαζυγίου, ακύρωσης του γάμου ή τερματισμού της καταχωρισμένης συμβίωσης.
56.
Αφετέρου, το άρθρο 13 της οδηγίας 2004/38 δεν κάνει καμία μνεία στην αναχώρηση, αλλά μόνο στο διαζύγιο, στην ακύρωση του γάμου ή στη λήξη της καταχωρισμένης συμβίωσης. Επομένως, εάν ο σύζυγος πολίτης της Ένωσης εγκαταλείπει το κράτος μέλος υποδοχής και κινεί διαδικασία έκδοσης διαζυγίου στο κράτος μέλος καταγωγής του, η αναχώρησή του είναι κατ’ ανάγκην αναχώρηση εν όψει διαζυγίου, ακύρωσης του γάμου ή λήξης της καταχωρισμένης συμβίωσης (
38
). Επιπλέον, εάν υποτεθεί ότι, στην ίδια αυτή περίπτωση, ο πολίτης της Ένωσης αναχωρεί με το ανήλικο τέκνο των συζύγων χωρίς αυτοί να έχουν συνάψει σχετική συμφωνία, η εφαρμογή του άρθρου 12, παράγραφος 3, της οδηγίας 2004/38 θα προϋποθέτει κατ’ ανάγκην ότι δικαστήριο ανέθεσε την οριστική επιμέλεια του τέκνου στον υπήκοο τρίτης χώρας στο πλαίσιο του χωρισμού, του διαζυγίου ή της λήξης της καταχωρισμένης συμβίωσης, οπότε η κατάσταση αυτή θα διέπεται από το άρθρο 13, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, στοιχείο βʹ, της οδηγίας.
57.
Λαμβανομένων υπόψη των παρατηρήσεων αυτών, η έννοια της «αναχώρησης», κατά το άρθρο 12 της οδηγίας 2004/38, δεν μπορεί να ερμηνευθεί ως ισοδύναμη της αναχώρησης εν όψει διαζυγίου, ακύρωσης του γάμου ή λήξης της καταχωρισμένης συμβίωσης στο πλαίσιο του άρθρου 13 της οδηγίας αυτής και πρέπει, επομένως, να ερμηνευθεί διαφορετικά στο πλαίσιο καθενός από τα δύο εν λόγω άρθρα, διότι αυτά έχουν διαφορετικούς σκοπούς.
58.
Δεύτερον, όπως επισήμανε η Επιτροπή απαντώντας σε ερώτηση του Δικαστηρίου κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, δεδομένου ότι από την αιτιολογική σκέψη 15 της οδηγίας 2004/38 προκύπτει σαφώς ότι σκοπός του άρθρου της 13 είναι να «παρέχεται νομική προστασία στα μέλη της οικογένειας σε περίπτωση […], διαζυγίου», το να θεωρηθεί η αναχώρηση εν όψει διαζυγίου ως πραγματική αναχώρηση χωρίς πρόθεση επανόδου στο κράτος μέλος υποδοχής, κατά την έννοια του άρθρου 12 της οδηγίας αυτής, θα εμπόδιζε τον σύζυγο του πολίτη της Ένωσης, να τύχει της προβλεπόμενης στο άρθρο 13, παράγραφος 2, της οδηγίας νομικής προστασίας, η οποία συνίσταται στη διατήρηση του παράγωγου δικαιώματος διαμονής και, ως εκ τούτου, θα αντέβαινε προδήλως στον σκοπό της διάταξης αυτής (
39
).
ii) Επί της απώλειας του παράγωγου δικαιώματος διαμονής του συζύγου, υπηκόου τρίτης χώρας, ως συνέπειας της «αναχώρησης» του πολίτη της Ένωσης από το κράτος μέλος υποδοχής κατά την έννοια του άρθρου 12 της οδηγίας 2004/38
59.
Μεταβάλλει η αναχώρηση του συζύγου, πολίτη της Ένωσης, αυτομάτως, τη νομική κατάσταση του συζύγου, υπηκόου τρίτης χώρας, με άμεση συνέπεια την αυτόματη απώλεια του παράγωγου δικαιώματος διαμονής;
60.
Κατά την άποψή μου, ακόμη και στο πλαίσιο του άρθρου 12 της οδηγίας 2004/38, η απώλεια του παράγωγου δικαιώματος διαμονής του συζύγου, υπηκόου τρίτης χώρας, δεν μπορεί να θεωρηθεί αυτόματη συνέπεια κάθε αναχώρησης του πολίτη της Ένωσης, και τούτο για τους ακόλουθους λόγους.
61.
Πρώτον, διευκρινίζεται γενικώς ότι η ιδιότητα του «δικαιούχου», κατά την έννοια του άρθρου 3, παράγραφος 1, της οδηγίας 2004/38, στο μέτρο που είναι αποτέλεσμα του γάμου υπηκόου τρίτης χώρας με πολίτη της Ένωσης ο οποίος ασκούσε την ελευθερία κυκλοφορίας στο κράτος μέλος υποδοχής στο οποίο διαμένουν μαζί, μπορεί, κατ’ αρχήν, να απολεσθεί όταν ο πολίτης της Ένωσης εγκαταλείπει το έδαφος αυτού του κράτους μέλους.
62.
Εντούτοις, κατά την άποψή μου, πρέπει να γίνει διάκριση μεταξύ, αφενός, των καταστάσεων που δεν πληρούν τις προϋποθέσεις που τίθενται στο άρθρο 12, παράγραφος 3, της οδηγίας 2004/38 –όπως πραγματική αναχώρηση του πολίτη της Ένωσης από το κράτος μέλος υποδοχής, χωρίς πρόθεση επανόδου σε αυτό, η οποία δεν δικαιολογείται λόγω διαζυγίου, ακύρωσης του γάμου ή λήξης της καταχωρισμένης συμβίωσης, ενώ ο σύζυγός του, υπήκοος τρίτης χώρας, επιθυμεί να παραμείνει στο κράτος μέλος υποδοχής στο οποίο διέμεναν μαζί χωρίς να βαρύνεται με τη συντήρηση τέκνου (
40
)– και, αφετέρου, των καταστάσεων προσωρινού χαρακτήρα, στις οποίες πρέπει να θεωρείται ότι ο πολίτης της Ένωσης και ο σύζυγός του, υπήκοος τρίτης χώρας, εξακολουθούν να έχουν την ιδιότητα «δικαιούχων» κατά την έννοια του άρθρου 3, παράγραφος 1, της οδηγίας 2004/38. Συγκεκριμένα, στην περίπτωση που ο πολίτης της Ένωσης πρέπει να επιστρέψει ή να διαμείνει προσωρινά στο κράτος μέλος ιθαγένειάς του, ή μετακινείται και διαμένει προσωρινά σε άλλο κράτος μέλος για δεόντως αιτιολογημένους λόγους (
41
), ο σύζυγός του, υπήκοος τρίτης χώρας, ο οποίος παραμένει στο κράτος μέλος υποδοχής, μεταξύ άλλων προκειμένου να μην απολέσει την εργασία του ή για να παρακολουθήσει σπουδές ή επαγγελματική κατάρτιση, πρέπει να εξακολουθεί να εμπίπτει στην έννοια του «δικαιούχου», κατά το άρθρο 3, παράγραφος 1, της οδηγίας 2004/38 (
42
), για το αναγκαίο διάστημα προκειμένου να βρει νέα εργασία ή να ολοκληρώσει τις σπουδές του.
63.
Υπενθυμίζεται ότι, εν πάση περιπτώσει, από το άρθρο 16, παράγραφος 3, της οδηγίας 2004/38 προκύπτει ότι το αδιάλειπτο της διαμονής δεν θίγεται από προσωρινές απουσίες που δεν υπερβαίνουν συνολικά τους έξι μήνες ετησίως ούτε από απουσίες μεγαλύτερης διάρκειας για την εκπλήρωση υποχρεωτικής στρατιωτικής θητείας ή από μία απουσία δώδεκα συναπτών μηνών κατ’ ανώτατο όριο για σοβαρούς λόγους, ιδίως εγκυμοσύνη και μητρότητα, σοβαρή ασθένεια, σπουδές ή επαγγελματική κατάρτιση ή απόσπαση σε άλλο κράτος μέλος ή τρίτη χώρα.
64.
Δεύτερον, είναι πρόδηλο ότι η δεύτερη, τρίτη ή τέταρτη μετακίνηση πολίτη της Ένωσης προς άλλο κράτος μέλος εμπίπτει στο δικαίωμα ελεύθερης κυκλοφορίας όπως και η πρώτη μετακίνηση προς το οικείο κράτος μέλος υποδοχής, ακόμη και αν η μετακίνηση αφορά περιορισμένο χρονικό διάστημα. Αποκλείεται η σύνδεση του δικαιώματος ελεύθερης κυκλοφορίας των πολιτών της Ένωσης με τον τρόπο με τον οποίο οι σύζυγοι επιθυμούν να οργανώνουν τον συζυγικό βίο τους, απαιτώντας από αυτούς να ζουν μαζί σε περιστάσεις που δεν δικαιολογούν κάτι τέτοιο (
43
). Η οικονομική ή επαγγελματική κατάσταση του ζεύγους μπορεί, μεταξύ άλλων, να οδηγήσει τον σύζυγο πολίτη της Ένωσης να δεχθεί να εργαστεί προσωρινά σε άλλο κράτος μέλος (
44
).
65.
Τρίτον, η αποδοχή του ενδεχομένου να χάνει αυτομάτως ο σύζυγος υπήκοος τρίτης χώρας το παράγωγο δικαίωμα διαμονής σε περιπτώσεις στις οποίες ο πολίτης της Ένωσης ασκεί το δικαίωμα ελεύθερης κυκλοφορίας που διαθέτει όχι μόνο θα αντέβαινε στους σκοπούς που επιδιώκει η οδηγία 2004/38 αλλά θα συνιστούσε εμπόδιο στην ελευθερία κυκλοφορίας που απολαύει κάθε πολίτης της Ένωσης δυνάμει του άρθρου 21 ΣΛΕΕ. Συγκεκριμένα, αυτή η αυτόματη απώλεια θα μπορούσε να αποτρέψει τον σύζυγο, πολίτη της Ένωσης, από την άσκηση του δικαιώματος ελεύθερης κυκλοφορίας που διαθέτει και να τον οδηγήσει, για παράδειγμα, να αρνηθεί προσφορά απασχόλησης σε άλλο κράτος μέλος.
66.
Τέλος, τέταρτον, η υποχρέωση σεβασμού της ιδιωτικής και της οικογενειακής ζωής, η οποία κατοχυρώνεται στο άρθρο 7 του Χάρτη, συνιστά επιχείρημα κατά της αυτόματης απώλειας του δικαιώματος διαμονής. Συγκεκριμένα, το να θεωρηθεί ότι ο σύζυγος υπήκοος τρίτης χώρας χάνει αυτομάτως το παράγωγο δικαίωμα διαμονής που διαθέτει, όταν ο πολίτης της Ένωσης μετακινείται και διαμένει προσωρινά σε άλλο κράτος μέλος για δεόντως αιτιολογημένους λόγους, θα συνιστούσε προσβολή του δικαιώματος στην ιδιωτική και οικογενειακή ζωή σε σχέση με την ελευθερία κυκλοφορίας του οικείου πολίτη της Ένωσης (
45
). Υπό το πρίσμα του άρθρου 7 του Χάρτη, αυτό θα μπορούσε να έχει ως συνέπεια τη διατήρηση του δικαιώματος διαμονής υπηκόου τρίτης χώρας που παραμένει έγγαμος (
46
).
67.
Υπό τις περιστάσεις αυτές, η απώλεια του παράγωγου δικαιώματος διαμονής του συζύγου, υπηκόου τρίτης χώρας, δεν μπορεί να θεωρηθεί αυτόματη
σε κάθε περίπτωση και εξαρτάται από την εξέταση κάθε επιμέρους περίπτωσης.
68.
Σε συνέχεια των παρατηρήσεων αυτών, επανέρχομαι στην ανάλυση της απόφασης Singh κ.λπ.
2) Οριοθέτηση της εμβέλειας της απόφασης Singh κ.λπ.
69.
Από τα προεκτεθέντα προκύπτει ότι, χωρίς να τίθεται υπό αμφισβήτηση η ανάλυση του Δικαστηρίου στις σκέψεις 50 έως 57 της απόφασης Singh κ.λπ. (
47
), δεν είναι δυνατόν να υποστηριχθεί ότι, όπως συνάγεται από τη σκέψη 67 της εν λόγω αποφάσεως, η αναχώρηση του συζύγου, πολίτη της Ένωσης, από το κράτος μέλος υποδοχής εν όψει διαζυγίου, ακύρωσης του γάμου ή λήξης της καταχωρισμένης συμβίωσης θα είχε ως συνέπεια την απώλεια του δικαιώματος διαμονής του συζύγου, υπηκόου τρίτης χώρας.
70.
Πρώτον, στην υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση Singh κ.λπ. (
48
), πληρούνταν οι προϋποθέσεις περί διάρκειας του γάμου ή της καταχωρισμένης συμβίωσης, οι οποίες προβλέπονται στο άρθρο 13, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2004/38. Επομένως, κατά την κρίση μου, είναι σαφές ότι, στην περίπτωση αυτή, η εν λόγω διάταξη εφαρμόζεται μεταξύ, αφενός, του χρονικού σημείου κατά το οποίο οι σύζυγοι αποφασίζουν να χωρίσουν δικαστικώς, να ζητήσουν την έκδοση απόφασης συναινετικού διαζυγίου ή να κινήσουν διαδικασία έκδοσης διαζυγίου και, αφετέρου, του χρονικού σημείου έκδοσης της απόφασης διαζυγίου, και τούτου ανεξαρτήτως της ημερομηνίας αναχώρησης του πολίτη της Ένωσης εν όψει, μεταξύ άλλων, διαζυγίου. Συναφώς, υπενθυμίζεται ότι, σε ορισμένες εθνικές νομοθεσίες, απαιτείται διάσταση ή η παρέλευση περιόδου περίσκεψης προτού επιτραπεί στους συζύγους να υπογράψουν συμφωνία ή να υποβάλουν αίτηση έκδοσης διαζυγίου (
49
).
71.
Περαιτέρω, εκτιμώ ότι είναι σημαντικό να επισημάνω ότι το Δικαστήριο έχει αποφανθεί ότι «ο συζυγικός δεσμός δεν μπορεί να θεωρηθεί λυμένος εφόσον δεν έχει παυθεί οριστικά από την αρμόδια αρχή». Διευκρίνισε επίσης ότι «[α]υτό δεν συμβαίνει στην περίπτωση των συζύγων που ζουν απλώς σε διάσταση, ακόμα και όταν έχουν την πρόθεση να διαζευχθούν προσεχώς» (
50
).
72.
Επομένως, κατά την άποψή μου θα είναι οξύμωρο να θεωρηθεί, αφενός, ότι στο πλαίσιο του άρθρου 12 της οδηγίας 2004/38, όταν η έγγαμη συμβίωση των συζύγων είναι πραγματική, ο σύζυγος, υπήκοος τρίτης χώρας, χάνει αυτομάτως το παράγωγο δικαίωμα διαμονής που διαθέτει με την αναχώρηση του πολίτη της Ένωσης από το κράτος μέλος υποδοχής, ενώ αυτό το δικαίωμα διαμονής αναγνωρίστηκε σε αυτόν, μεταξύ άλλων, λόγω του γάμου, και, αφετέρου, ότι στο πλαίσιο του άρθρου 16 της οδηγίας αυτής, όταν οι σύζυγοι, κατά τη διάρκεια της συνεχούς πενταετούς περιόδου διαμονής, αποφάσισαν να χωρίσουν και να συζήσουν με άλλα πρόσωπα, ο σύζυγος, υπήκοος τρίτης χώρας, μπορεί να αποκτήσει δικαίωμα μόνιμης διαμονής (
51
).
73.
Δεύτερον, όσον αφορά το άρθρο 13, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2004/38, υπογραμμίζεται ότι, στις παρατηρήσεις της σχετικά με το άρθρο 13, παράγραφος 2 (
52
), η Επιτροπή επισήμανε ότι «η λύση του γάμου προϋποθέτει κατ’ ανάγκη, για λόγους ασφάλειας δικαίου, την έκδοση αμετάκλητης δικαστικής απόφασης περί διαζυγίου. Αν ο χωρισμός δεν έχει προσλάβει νομικό περίβλημα, το δικαίωμα διαμονής του/της συζύγου παραμένει άθικτο» (
53
).
74.
Στο πλαίσιο αυτό, όπως προκύπτει από τα σημεία 53 έως 58 των παρουσών προτάσεων, πρέπει κατ’ αρχάς να καθοριστεί αν η αναχώρηση του συζύγου, πολίτη της Ένωσης, είναι «απλή αναχώρηση» (άρθρο 12 της οδηγίας 2004/38), ήτοι πραγματική αναχώρηση χωρίς πρόθεση επανόδου στο κράτος μέλος υποδοχής η οποία δεν δικαιολογείται λόγω διαζυγίου, ακύρωσης του γάμου ή λήξης της καταχωρισμένης συμβίωσης, ή αν, αντιθέτως, πρόκειται για «αναχώρηση εν όψει διαζυγίου, ακύρωσης του γάμου ή λήξης της καταχωρισμένης συμβίωσης» (άρθρο 13 της οδηγίας αυτής).
75.
Λαμβανομένων υπόψη των προεκτεθέντων, είμαι πεπεισμένος ότι, εν αντιθέσει προς ό,τι συνάγεται από τη σκέψη 67 της απόφασης Singh κ.λπ. (
54
), η αναχώρηση πολίτη της Ένωσης εν όψει διαζυγίου, ακύρωσης του γάμου ή λήξης της καταχωρισμένης συμβίωσης δεν έχει ως αποτέλεσμα την απώλεια του παράγωγου δικαιώματος διαμονής του συζύγου, υπηκόου τρίτης χώρας, εάν πληρούνται οι προϋποθέσεις του άρθρου 13, παράγραφος 2, της οδηγίας αυτής. Εν πάση περιπτώσει, προτού καταστεί οριστική η απώλεια του παράγωγου δικαιώματος διαμονής είναι αναγκαία η εξέταση κάθε μεμονωμένης περίπτωσης από τις αρμόδιες αρχές (
55
).
β)
Η απόφαση NA
1) Η απόφαση NA ως συνέχεια της συλλογιστικής που απορρέει από την απόφαση Singh κ.λπ.
76.
Η υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση NA (
56
) αφορούσε Πακιστανή υπήκοο συζευγμένη με Γερμανό υπήκοο. Το ζεύγος διέμενε στο Ηνωμένο Βασίλειο όπου ο σύζυγος εργαζόταν είτε ως μισθωτός είτε ως μη μισθωτός. Η σύζυγος, θύμα πλειόνων πράξεων ενδοοικογενειακής βίας –εκ των οποίων η πιο πρόσφατη είχε λάβει χώρα τον Οκτώβριο του 2006 ενώ είχε εισέλθει στον πέμπτο μήνα της εγκυμοσύνης της–, είχε κινήσει το 2008, μετά την αναχώρηση του συζύγου της από το Ηνωμένο Βασίλειο τον Δεκέμβριο του 2006, διαδικασία έκδοσης διαζυγίου σε αυτό το κράτος μέλος και είχε εξασφαλίσει την αποκλειστική επιμέλεια των δύο τέκνων τους (
57
). Αυτά είχαν μεν τη γερμανική ιθαγένεια, πλην όμως είχαν γεννηθεί στο Ηνωμένο Βασίλειο, όπου και πήγαιναν σχολείο από το 2009 και το 2010 (
58
).
77.
Όσον αφορά το δικαίωμα διαμονής της συζύγου στο Ηνωμένο Βασίλειο, το Δικαστήριο υπενθύμισε κατ’ αρχάς ότι, βάσει του άρθρου 13, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, στοιχείο γʹ, της οδηγίας 2004/38, το διαζύγιο δεν συνεπάγεται απώλεια του δικαιώματος διαμονής των μελών της οικογένειας πολίτη της Ένωσης τα οποία δεν έχουν την ιθαγένεια κράτους μέλους όταν υπαγορεύεται από ιδιαιτέρως δυσχερείς καταστάσεις, όπως σε περιπτώσεις ασκήσεως ενδοοικογενειακής βίας ενόσω υφίστατο ο γάμος (
59
). Εντούτοις, το Δικαστήριο, παραπέμποντας στην απόφαση Singh κ.λπ., επανέλαβε ότι ο πολίτης της Ένωσης, σύζυγος υπηκόου τρίτης χώρας, πρέπει να διαμένει στο κράτος μέλος υποδοχής, σύμφωνα με το άρθρο 7, παράγραφος 1, της οδηγίας 2004/38, μέχρι την ημερομηνία έναρξης της διαδικασίας έκδοσης διαζυγίου, προκειμένου ο εν λόγω υπήκοος να μπορεί να επικαλεστεί τη διατήρηση του δικαιώματός του διαμονής το οποίο προβλέπεται στο άρθρο 13, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, στοιχείο γʹ, της εν λόγω οδηγίας (
60
). Τούτο, όμως, δεν συνέβαινε στην υπόθεση εκείνη. Επομένως, το Δικαστήριο έκρινε ότι το άρθρο 13, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, στοιχείο γʹ, της οδηγίας 2004/38 έχει την έννοια ότι υπήκοος τρίτης χώρας ο οποίος έχει διαζευχθεί πολίτη της Ένωσης και ο οποίος υπήρξε, κατά τη διάρκεια του γάμου, θύμα πράξεων ενδοοικογενειακής βίας εκ μέρους του δευτέρου δεν μπορεί να διατηρήσει το δικαίωμά του διαμονής στο κράτος μέλος υποδοχής, βάσει της διατάξεως αυτής, σε περίπτωση κατά την οποία η δικαστική διαδικασία για την έκδοση διαζυγίου κινήθηκε κατόπιν της αναχώρησης του συζύγου ο οποίος είναι πολίτης της Ένωσης από αυτό το κράτος μέλος (
61
).
78.
Παρατηρώ, κατ’ αρχάς, ότι η εφαρμογή της λογικής της απόφασης Singh κ.λπ. (
62
) στην ερμηνεία του άρθρου 13, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, στοιχείο γʹ, της οδηγίας 2004/38 στάθηκε δυνατή στο πλαίσιο της υπόθεσης επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση NA (
63
) λόγω της αναδιατύπωσης εκ μέρους του Δικαστηρίου του πρώτου προδικαστικού ερωτήματος στην απόφαση Singh κ.λπ. (
64
). Όπως προεκτέθηκε (
65
), η μνεία του Δικαστηρίου, γενικώς, στο άρθρο 13, παράγραφος 2, της οδηγίας 2004/38 (
66
), παρέσχε τη δυνατότητα εφαρμογής της ερμηνείας που έδωσε στη διάταξη αυτή σε όλες τις προβλεπόμενες στο άρθρο 13, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, της οδηγίας αυτής περιπτώσεις, περιλαμβανομένης της πρόσθετης προϋπόθεσης ότι ο πολίτης της Ένωσης πρέπει να διαμένει στο κράτος μέλος υποδοχής έως την ημερομηνία έναρξης της δικαστικής διαδικασίας έκδοσης διαζυγίου (
67
).
79.
Εκτιμώ, εντούτοις, ότι η αναδιατύπωση αυτή δεν ήταν αναγκαία εφόσον η απάντηση στο ερώτημα όπως υποβλήθηκε από το εθνικό δικαστήριο θα ήταν αρκούντως χρήσιμη ώστε το εθνικό δικαστήριο να είχε μπορέσει να επιλύσει τη διαφορά που είχε υποβληθεί στην κρίση του (
68
).
80.
Τούτου λεχθέντος, και δεδομένου ότι προτείνω την οριοθέτηση της εμβέλειας της απόφασης Singh κ.λπ., θα εκθέσω εν συνεχεία τους λόγους για τους οποίους θεωρώ αναγκαία την επικαιροποίηση της απόφασης NA (
69
).
2) Επί της αναγκαιότητας επικαιροποίησης της απόφασης NA
i) Το γράμμα του άρθρου 13, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, στοιχείο γʹ, της οδηγίας 2004/38
81.
Όσον αφορά την ερμηνεία του άρθρου 13, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, στοιχείο γʹ, της οδηγίας 2004/38, αφενός, προκύπτει σαφώς από το γράμμα του άρθρου 13, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, της οδηγίας αυτής ότι το διαζύγιο δεν συνεπάγεται απώλεια του δικαιώματος διαμονής των μελών της οικογένειας του πολίτη της Ένωσης που δεν είναι υπήκοοι κράτους μέλους όταν μία από τις πραγματικές καταστάσεις οι οποίες μνημονεύονται στη διάταξη αυτή συντελέστηκε στο παρελθόν, ήτοι, μεταξύ άλλων, όταν «ο γάμος διήρκεσε, έως την έναρξη της διαδικασίας έκδοσης διαζυγίου […], τρία έτη τουλάχιστον, εκ των οποίων το ένα έτος στο κράτος μέλος υποδοχής» (στοιχείο αʹ), ή εάν τούτο υπαγορεύεται από ιδιαιτέρως δυσχερείς καταστάσεις, όπως «σε περίπτωση που το μέλος της οικογένειας κατέστη θύμα οικογενειακή βίας ενόσω
υφίστατο ο γάμος» (στοιχείο γʹ) (
70
).
82.
Αφετέρου, το γράμμα της διάταξης αυτής και η χρήση του διαζευκτικού συνδέσμου «ή» μετά την παράθεση κάθε περίπτωσης που συνεπάγεται τη διατήρηση του δικαιώματος διαμονής (σημεία αʹ έως δʹ) υποδεικνύουν σαφώς τη βούληση του νομοθέτη της Ένωσης να προβλέψει εναλλακτικές περιπτώσεις (
71
) στις οποίες το διαζύγιο δεν συνεπάγεται απώλεια του δικαιώματος διαμονής του συζύγου, υπηκόου τρίτης χώρας.
83.
Συναφώς, εκτιμώ ότι είναι σημαντικό να προσθέσω ότι στα σχόλια σχετικά με το άρθρο 13 της πρότασης που κατέληξε στην οδηγία 2004/38, η Επιτροπή εξέθεσε ότι οι σκοποί των προϋποθέσεων που τίθενται στο άρθρο 13, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, στοιχεία αʹ και γʹ, της οδηγίας 2004/38 είναι διαφορετικοί, ήτοι, αντιστοίχως, «να αποτρέπονται οι απόπειρες καταστρατήγησης των διατάξεων περί του δικαιώματος διαμονής με τη μέθοδο των εικονικών γάμων» (
72
) και «[να καλύπτεται] ιδίως [η περίπτωση] της άσκησης βίας στο πλαίσιο της οικογένειας» (
73
).
ii) Ο σκοπός, το πλαίσιο και το ιστορικό θέσπισης του άρθρου 13, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, στοιχείο γʹ, της οδηγίας 2004/38
84.
Επισημαίνεται ότι, όπως προκύπτει από τη νομολογία του Δικαστηρίου, λαμβανομένων υπόψη του πλαισίου και των σκοπών που επιδιώκει η οδηγία 2004/38, οι διατάξεις της δεν πρέπει να ερμηνεύονται περιοριστικά και, εν πάση περιπτώσει, κατά τρόπο που να στερούνται την πρακτική αποτελεσματικότητά τους (
74
).
85.
Όσον αφορά τον σκοπό της οδηγίας 2004/38 και, ειδικότερα, του άρθρου της 13, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, στοιχείο γʹ, από την αιτιολογική σκέψη 15 της οδηγίας προκύπτει ότι στόχος της εν λόγω διάταξης είναι να «παρέχεται νομική προστασία στα μέλη της οικογένειας σε περίπτωση […] διαζυγίου». Στην εν λόγω αιτιολογική σκέψη γίνεται ρητώς μνεία στον «σεβασμ[ό] του οικογενειακού βίου και της ανθρώπινης αξιοπρέπειας», με την επισήμανση ότι «υπό ορισμένες […] συνθήκες προς αποφυγή καταχρήσεως, θα πρέπει να λαμβάνονται μέτρα τα οποία θα εξασφαλίζουν ότι, στις περιπτώσεις αυτές, τα μέλη της οικογένειας τα οποία διαμένουν ήδη στην επικράτεια του κράτους μέλους υποδοχής διατηρούν το δικαίωμα διαμονής τους αποκλειστικά σε προσωπική βάση» (
75
).
86.
Δεν θα είναι, επομένως, οξύμωρο να θεωρηθεί ότι η νομική προστασία που το άρθρο 13, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, στοιχείο γʹ, της οδηγίας 2004/38 επιδιώκει να παράσχει στα πρόσωπα αυτά, η οποία συνίσταται στη διατήρηση του δικαιώματος διαμονής αποκλειστικά σε προσωπική βάση όταν κατά τη διάρκεια του γάμου τελέστηκαν πράξεις βίας, μπορεί να εξαρτάται από την απόφαση και μόνον του πολίτη της Ένωσης που τέλεσε αυτές τις πράξεις βίας να εγκαταλείψει το έδαφος του κράτους μέλους υποδοχής;
87.
Συναφώς, υπογραμμίζεται ότι, στις παρατηρήσεις σχετικά με το άρθρο 13, παράγραφος 2 (
76
), η Επιτροπή επισήμανε ότι η διάταξη αυτή «στοχεύει στο να κατοχυρωθεί μέχρι ενός σημείου νομικά η θέση των προσώπων αυτών, των οποίων το δικαίωμα διαμονής απορρέει από τον οικογενειακό δεσμό που αντιπροσωπεύει ο γάμος και τα οποία, ως εκ τούτου, θα μπορούσαν να πέσουν θύματα εκβιασμού σε σχέση με το διαζύγιο».
88.
Σκοπός του άρθρου 13, παράγραφος 2, της οδηγίας αυτής είναι όντως να αποφευχθεί αυτός ο εκβιασμός σε σχέση με το διαζύγιο. Εντούτοις, εάν εφαρμοζόταν σε συνδυασμό με το άρθρο 12 της οδηγίας αυτής, θα μπορούσε να έχει ως αποτέλεσμα να υποστούν τα πρόσωπα αυτά (
77
), των οποίων το δικαίωμα διαμονής συνδέεται με τον οικογενειακό δεσμό του γάμου, όχι μόνον εκβιασμό σε σχέση με το διαζύγιο αλλά επίσης εκβιασμό σε σχέση με την αναχώρηση (
78
).
89.
Όπως προεκτέθηκε (
79
), όμως, η συνδυαστική ερμηνεία των άρθρων 12 και 13 της οδηγίας 2004/38 δεν είναι, κατά την άποψή μου, λυσιτελής, στο μέτρο που η αντιμετώπιση της «αναχώρησης εν όψει διαζυγίου» ως «αναχώρησης» κατά την έννοια του άρθρου 12 της οδηγίας αυτής θα εμπόδιζε τον σύζυγο του πολίτη της Ένωσης να τύχει της προβλεπόμενης στο άρθρο 13, παράγραφος 2, της εν λόγω οδηγίας νομικής προστασίας, η οποία συνίσταται στη διατήρηση του δικαιώματος διαμονής στις περιπτώσεις που προβλέπονται στη διάταξη αυτή και, ως εκ τούτου, θα αντέβαινε προδήλως στον σκοπό της εν λόγω διάταξης. Επομένως, εκτιμώ ότι είναι σαφές ότι, σε περίπτωση χωρισμού ή διαζυγίου κατόπιν ενδοοικογενειακής βίας, το άρθρο 13, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, στοιχείο γʹ, της οδηγίας 2004/38 εφαρμόζεται πλήρως και, επομένως, το παράγωγο δικαίωμα διαμονής του συζύγου, υπηκόου τρίτης χώρας, πρέπει να διατηρηθεί από το χρονικό σημείο τέλεσης των πράξεων ενδοοικογενειακής βίας έως το χρονικό σημείο έκδοσης της απόφασης διαζυγίου.
90.
Υπενθυμίζεται επιπλέον ότι, αφενός, η προβλεπόμενη στο άρθρο 12, παράγραφος 3, της οδηγίας 2004/38 προστασία αφορά τη διατήρηση, υπό ορισμένες προϋποθέσεις, του δικαιώματος διαμονής των μελών της οικογένειας σε περίπτωση «αναχώρησης»γενικώς του πολίτη της Ένωσης (πραγματική αναχώρηση χωρίς πρόθεση επανόδου) και ότι, αφετέρου, το άρθρο 13, παράγραφος 2, της οδηγίας αυτής ρυθμίζει ειδικές καταστάσεις στις οποίες ο πολίτης της Ένωσης μπορεί να αποφασίσει να εγκαταλείψει το κράτος μέλος υποδοχής στο πλαίσιο διαζυγίου, ακύρωσης του γάμου ή λήξης της καταχωρισμένης συμβίωσης (αναχώρηση εν όψει διαζυγίου). Λαμβανομένης υπόψη της διαφορετικής φύσεως των δύο αυτών μορφών αναχώρησης, μπορεί να υποστηριχθεί ότι το άρθρο 13, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, στοιχείο γʹ, της οδηγίας 2004/38 συνιστά lex specialis σε σχέση με το άρθρο 12, παράγραφος 3, της οδηγίας αυτής στο μέτρο που, στις δύο αυτές διατάξεις, η φύση της αναχώρησης του πολίτη της Ένωσης είναι διαφορετική. Είναι, επομένως, πρόδηλο ότι, σε περίπτωση αναχώρησης του συζύγου, πολίτη της Ένωσης, εν όψει διαζυγίου, πρέπει να εφαρμοστεί το άρθρο 13, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, στοιχείο γʹ, της οδηγίας 2004/38 ως ειδική διάταξη. Συγκεκριμένα, η διάταξη αυτή υπερισχύει του γενικού κανόνα του άρθρου 12 της οδηγίας 2004/38 στις καταστάσεις τις οποίες το άρθρο 13, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, στοιχείο γʹ, της οδηγίας αυτής στοχεύει να ρυθμίσει ειδικώς, ήτοι, μεταξύ άλλων, εκείνες στις οποίες ο σύζυγος, πολίτης της Ένωσης, τέλεσε πράξεις ενδοοικογενειακής βίας και εγκαταλείπει μεταγενέστερα το κράτος μέλος υποδοχής.
91.
Επομένως, ορθώς, κατά την άποψή μου, ο γενικός εισαγγελέας M. Wathelet είχε θεωρήσει ότι «οι καταστάσεις του άρθρου 13, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, της οδηγίας 2004/38 πρέπει να αντιμετωπίζονται ως βάσεις επί των οποίων δύναται να θεμελιωθεί η διατήρηση του δικαιώματος διαμονής του υπηκόου τρίτης χώρας, συζύγου πολίτη της Ένωσης […]. Εάν ο εν λόγω σύζυγος, πολίτης της Ένωσης, εγκαταλείψει το κράτος μέλος υποδοχής προ της πραγματώσεως κάποιας εκ των καταστάσεων αυτών, το άρθρο 13 δεν δύναται να έχει ως αποτέλεσμα τη “διατήρηση” του δικαιώματος διαμονής [ (
80
)] [πλην όμως,] στην περίπτωση κατά την οποία η κατ’ άρθρο 12, παράγραφος 3, αναχώρηση λαμβάνει χώρα κατόπιν κάποιου εκ των περιστατικών –και όχι του διαζυγίου stricto sensu– το οποίο δικαιολογεί τη διατήρηση του δικαιώματος διαμονής δυνάμει του άρθρου 13, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, η μεταγενέστερη αναχώρηση του πολίτη της Ένωσης ουδεμία επιρροή ασκεί» (
81
).
3.
Ενδιάμεσο συμπέρασμα όσον αφορά τη δυνατότητα εφαρμογής της οδηγίας 2004/38
92.
Λαμβανομένων υπόψη των προεκτεθέντων, εκτιμώ ότι είναι αναγκαία η επικαιροποίηση της απόφασης NA, όχι μόνο βάσει του γράμματος, του πλαισίου, του σκοπού και του ιστορικού θέσπισης του άρθρου 13, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, στοιχείο γʹ, της οδηγίας 2004/38, αλλά επίσης με γνώμονα τις πρόσφατες εξελίξεις της νομοθεσίας της Ένωσης σχετικά με την προστασία των θυμάτων της εγκληματικότητας, ιδίως δε των θυμάτων ενδοοικογενειακής βίας.
93.
Τούτου λεχθέντος, εκτιμώ, επομένως, ότι πρόσωπο σε κατάσταση όπως αυτή του προσφεύγοντος της κύριας δίκης εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 2004/38. Επομένως, διαπιστώνεται ότι το προδικαστικό ερώτημα είναι παραδεκτό.
4.
Επί των πρόσφατων εξελίξεων της νομοθεσίας της Ένωσης και των κρατών μελών όσον αφορά την προστασία των θυμάτων ενδοοικογενειακής βίας: νομικές εξελίξεις οι οποίες πρέπει να ληφθούν υπόψη
94.
Κατά την ερμηνεία του άρθρου 13, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, στοιχείο γʹ, της οδηγίας 2004/38, δεν πρέπει να υποτιμάται η νομική, πολιτική και κοινωνική σημασία της αναγνώρισης της σοβαρότητας του προβλήματος της ενδοοικογενειακής βίας. Η άποψη ότι η ενδοοικογενειακή βία δεν πρέπει να ασκεί επιρροή στην εφαρμογή της διάταξης αυτής δεν συνάδει με το νομικό σύστημα της Ένωσης στο σύνολό του και είναι ιδιαιτέρως δύσκολο να προβληθεί επιτυχώς στο παρόν στάδιο της πολιτικής της Ένωσης σε θέματα προστασίας των θυμάτων πράξεων ενδοοικογενειακής βίας.
95.
Πρώτον, η νομοθεσία της Ένωσης εξελίχθηκε όσον αφορά την αναγνώριση των δικαιωμάτων, τη στήριξη και την προστασία των θυμάτων της εγκληματικότητας, περιλαμβανομένων των θυμάτων ενδοοικογενειακής βίας.
96.
Στο πλαίσιο αυτό, υπογραμμίζεται ότι η οδηγία 2012/29/ΕΕ (
82
) συνέβαλε στην ενίσχυση των δικαιωμάτων των θυμάτων της εγκληματικότητας (
83
) και, όσον αφορά τα εξαιρετικά ευάλωτα πρόσωπα (
84
), κάνει ειδική μνεία στα θύματα ενδοοικογενειακής βίας (
85
). Συγκεκριμένα, στην αιτιολογική σκέψη 18 της εν λόγω οδηγίας, επισημαίνεται ότι η βία στο πλαίσιο στενών σχέσεων αποτελεί σοβαρό και συχνά συγκεκαλυμμένο κοινωνικό πρόβλημα και ότι τα θύματα βίας στο πλαίσιο στενών σχέσεων ενδέχεται, επομένως, να χρειάζονται ειδικά μέτρα προστασίας (
86
). Ειδικότερα, το άρθρο 1, παράγραφος 1, πρώτο και δεύτερο εδάφιο, της οδηγίας 2012/29 ορίζουν, αντιστοίχως, ότι σκοπός της «είναι να εξασφαλίσει ότι τα θύματα της εγκληματικότητας τυγχάνουν της δέουσας πληροφόρησης, υποστήριξης και προστασίας και είναι ικανά να συμμετέχουν στην ποινική διαδικασία» και ότι «[τ]α δικαιώματα που θεσπίζονται στην παρούσα οδηγία ισχύουν για όλα τα θύματα χωρίς διακρίσεις, ασχέτως του καθεστώτος διαμονής τους».
97.
Είναι αληθές ότι, κατά την αιτιολογική σκέψη 10 της οδηγίας 2012/29, αυτή «δεν εξετάζει τους όρους διαμονής των θυμάτων της εγκληματικότητας στην επικράτεια των κρατών μελών» και ότι «[η] καταγγελία εγκλήματος και η συμμετοχή σε ποινική διαδικασία δεν δημιουργούν δικαιώματα όσον αφορά το καθεστώς διαμονής του θύματος» (
87
). Φρονώ, εντούτοις, ότι η οδηγία αυτή δεν πρέπει να παραβλέπεται πλήρως κατά την ερμηνεία του άρθρου 13, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, στοιχείο γʹ, της οδηγίας 2004/38, λαμβανομένων ειδικότερα υπόψη της συνολικής συνοχής του νομικού συστήματος της Ένωσης και της πολιτικής της σε θέματα προστασίας των θυμάτων πράξεων ενδοοικογενειακής βίας.
98.
Ας μου επιτραπεί να αποσαφηνίσω την άποψη αυτή.
99.
Κατά την αιτιολογική σκέψη 57 της οδηγίας 2012/29, «[τ]α θύματα […] βίας στο πλαίσιο στενών σχέσεων […] τείνουν να υφίστανται σε μεγάλο βαθμό δευτερογενή και επαναλαμβανόμενη θυματοποίηση, εκφοβισμό και αντεκδίκηση».
100.
Πώς θα μπορούσε, επομένως, να ερμηνευθεί το άρθρο 13, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, στοιχείο γʹ, της οδηγίας 2004/38 (
88
) κατά τρόπο που θα εμπόδιζε, προσκρούοντας σαφώς στον σκοπό της οδηγίας αυτής (
89
), τον σύζυγο του πολίτη της Ένωσης που είναι υπήκοος τρίτης χώρας να τύχει της νομικής προστασίας που προβλέπεται στη διάταξη αυτή, ενώ η οδηγία 2012/29 απαιτεί από τα κράτη μέλη «να αξιολογείται με ιδιαίτερη προσοχή αν τα θύματα αυτά κινδυνεύουν να υποστούν τέτοια θυματοποίηση, εκφοβισμό και αντεκδίκηση» και «να υπάρχει ισχυρό τεκμήριο ότι τα εν λόγω θύματα θα ωφεληθούν από τα ειδικά μέτρα προστασίας» (
90
);
101.
Κατά δεύτερον, κατά το άρθρο 1 του Χάρτη, το οποίο επιγράφεται «Ανθρώπινη αξιοπρέπεια», «[η] ανθρώπινη αξιοπρέπεια είναι απαραβίαστη. Πρέπει να είναι σεβαστή και να προστατεύεται». Επιπλέον, μολονότι στερείται νομικής ισχύος, η δήλωση όσον αφορά το άρθρο 8 της Συνθήκης ΛΕΕ (
91
) επιβεβαιώνει την πολιτική βούληση των κρατών μελών να καταπολεμήσουν όλες τις μορφές οικογενειακής βίας.
102.
Κατά τρίτον, τα κράτη μέλη αναγνωρίζουν ολοένα και περισσότερο, τόσο σε διεθνές (
92
) όσο και σε εθνικό επίπεδο, τη σημασία της κατάρτισης νομοθεσίας σχετικά με τη βία στο πλαίσιο στενών σχέσεων και την ενδοοικογενειακή βία.
103.
Συναφώς, υπενθυμίζεται ότι το άρθρο 59, παράγραφος 1, της Σύμβασης της Κωνσταντινούπολης (
93
) ορίζει ότι «[τ]α Μέρη λαμβάνουν τα αναγκαία νομοθετικά ή άλλα μέτρα προκειμένου να διασφαλίσουν ότι τα θύματα των οποίων το καθεστώς διαμονής εξαρτάται από εκείνο του/της συζύγου ή συντρόφου όπως διαλαμβάνεται στην εσωτερική νομοθεσία, σε περίπτωση λύσης του γάμου ή της σχέσης, δικαιούνται, κατόπιν αίτησης, αυτοτελούς άδειας διαμονής σε περίπτωση ιδιαιτέρως δυσχερών συνθηκών, ανεξάρτητα από τη διάρκεια του γάμου ή της σχέσης. Οι όροι οι οποίοι αναφέρονται στη χορήγηση και τη διάρκεια της αυτοτελούς άδειας διαμονής καθορίζονται από την εσωτερική νομοθεσία» (
94
).
104.
Ασφαλώς, από τη διάταξη αυτή προκύπτει ότι η άδεια διαμονής δεν χορηγείται αυτομάτως στα θύματα ενδοοικογενειακής βίας και μπορεί να εξαρτάται από προϋποθέσεις τις οποίες είναι αρμόδιοι να θεσπίσουν, μεταξύ άλλων, οι νομοθέτες των κρατών μελών, βάσει του εθνικού τους δικαίου (
95
), ή, σε περίπτωση προσχώρησης της Ένωσης στη Σύμβαση αυτή, ο νομοθέτης της Ένωσης. Εντούτοις, προκύπτει επίσης ότι οι εθνικοί νομοθέτες δεν μπορούν να εξαρτήσουν τη χορήγηση της εν λόγω άδειας διαμονής από προϋπόθεση βασισμένη στη διάρκεια του γάμου ή της σχέσης.
105.
Εξάλλου, το άρθρο 59, παράγραφος 3, της εν λόγω Σύμβασης ορίζει ότι τα μέρη χορηγούν ανανεώσιμη άδεια διαμονής στα θύματα σε περίπτωση που η αρμόδια αρχή θεωρεί ότι η διαμονή τους είναι αναγκαία λόγω της προσωπικής τους κατάστασης ή σε περίπτωση που η αρμόδια αρχή θεωρεί ότι η διαμονή τους είναι αναγκαία για τη συνεργασία τους με τις αρμόδιες αρχές για την έρευνα ή τις ποινικές διαδικασίες. Κατά την επεξηγηματική έκθεση της Σύμβασης, η διάταξη αυτή καλύπτει, μεταξύ άλλων, τις περιπτώσεις στις οποίες η προσωπική κατάσταση του θύματος είναι τέτοια ώστε να μην μπορεί ευλόγως να απαιτηθεί από αυτό να εγκαταλείψει την επικράτεια. Στην έκθεση διευκρινίζεται ότι το κριτήριο της προσωπικής κατάστασης του θύματος πρέπει να αξιολογείται βάσει διάφορων παραγόντων, περιλαμβανομένων της ασφάλειας του θύματος, της κατάστασης της υγείας του, της οικογενειακής κατάστασής του ή της κατάστασης στη χώρα καταγωγής του (
96
).
106.
Από τη σύντομη αυτή εξέταση του άρθρου 59 της Σύμβασης της Κωνσταντινούπολης προκύπτει ότι, στο πλαίσιο αυτής, η εξουσία των μερών να καθορίζουν τους όρους χορήγησης αυτοτελούς άδειας διαμονής συνοδεύεται από την υποχρέωση να λαμβάνουν υπόψη, κατά τη συγκεκριμένη εφαρμογή των όρων αυτών, την ειδική κατάσταση του θύματος και να χορηγούν άδεια διαμονής όταν η κατάσταση αυτή το απαιτεί.
107.
Τούτου λεχθέντος, μολονότι η Σύμβαση της Κωνσταντινούπολης δεν έχει, επί του παρόντος (
97
), άμεσο αντίκτυπο στην ερμηνεία του άρθρου 13, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, στοιχείο γʹ, της οδηγίας 2004/38, δεν ισχύει το ίδιο για τις νομικές εξελίξεις τις οποίες συνεπάγεται και οι οποίες τροφοδοτούν τις πολιτικές και κοινωνικές αλλαγές όσον αφορά την προστασία των θυμάτων ενδοοικογενειακής βίας. Συγκεκριμένα, στο μέτρο που το άρθρο 59, παράγραφος 1, της Σύμβασης αυτής παρέχει στα θύματα τη δυνατότητα να εξασφαλίσουν την αναγκαία προστασία των αρχών χωρίς να φοβούνται ότι ο δράστης των πράξεων βίας θα λάβει, ή θα απειλήσει να λάβει, ως αντεκδίκηση, μέτρα για την ανάκληση του δικαιώματος διαμονής που τελεί υπό τον έλεγχό του (
98
), εκτιμώ ότι δεν είναι συνεπές, ανεξαρτήτως της προσχώρησης της Ένωσης στη Σύμβαση αυτή (
99
), να παραβλεφθεί ο κίνδυνος «εκβιασμού σε σχέση με το διαζύγιο» ή «εκβιασμού σε σχέση με την αναχώρηση» κατά την ερμηνεία του άρθρου 13, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, στοιχείο γʹ, της οδηγίας 2004/38. Επιπλέον, αυτό θα είχε ως αποτέλεσμα να εμποδίζονται τα θύματα να τύχουν της προβλεπόμενης στη διάταξη αυτή προστασίας, ενώ σκοπός της είναι ακριβώς να προστατεύσει τον σύζυγο υπήκοο τρίτης χώρας ο οποίος υπήρξε, μεταξύ άλλων, «θύμα ενδοοικογενειακής βίας ενόσω υφίστατο ο γάμος ή η καταχωρισμένη συμβίωση», διατηρώντας το δικαίωμά του διαμονής στο κράτος μέλος υποδοχής.
108.
Εν κατακλείδι, διαπιστώνεται ότι η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως είναι παραδεκτή. Επομένως, θα εξετάσω εν συνεχεία το ζήτημα του κύρους της επίμαχης διάταξης.
Γ. Επί του προδικαστικού ερωτήματος
109.
Με το προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, από το Δικαστήριο να αποφανθεί επί του κύρους του άρθρου 13, παράγραφος 2, της οδηγίας 2004/38 υπό το πρίσμα των άρθρων 20 και 21 του Χάρτη.
110.
Ειδικότερα, όπως προκύπτει από την ίδια τη διατύπωση του προδικαστικού ερωτήματος και τις σχετικές επεξηγήσεις που περιέχονται στην αίτηση προδικαστικής αποφάσεως, το αιτούν δικαστήριο ζητεί να διευκρινιστεί αν η διάταξη αυτή είναι ανίσχυρη στο μέτρο που εξαρτά, σε περίπτωση διαζυγίου, ακύρωσης του γάμου ή λήξης της καταχωρισμένης συμβίωσης, τη διατήρηση του δικαιώματος διαμονής υπηκόου τρίτης χώρας, συζύγου πολίτη της Ένωσης που υπήρξε θύμα ενδοοικογενειακής βίας, από την προϋπόθεση, μεταξύ άλλων, να διαθέτει επαρκείς πόρους, ενώ το άρθρο 15, παράγραφος 3, της οδηγίας 2003/86 δεν εξαρτά, σε περίπτωση διαζυγίου ή χωρισμού, τη διατήρηση του δικαιώματος διαμονής υπηκόου τρίτης χώρας που είχε δικαίωμα οικογενειακής επανένωσης από την προϋπόθεση αυτή. Κατά το αιτούν δικαστήριο, τούτο συνιστά παραβίαση της αρχής της ίσης μεταχείρισης η οποία κατοχυρώνεται στα άρθρα 20 και 21 του Χάρτη.
1.
Επί της αρχής της απαγόρευσης των διακρίσεων και του άρθρου 21 του Χάρτη
111.
Διατηρώ αμφιβολίες όσον αφορά το κατά πόσον είναι κρίσιμο το άρθρο 21 του Χάρτη όταν πρέπει να εξεταστεί, όπως στην υπό κρίση υπόθεση, αν το καθεστώς που θεσπίζεται με το άρθρο 13, παράγραφος 2, της οδηγίας 2004/38 για τους υπηκόους τρίτων χωρών, συζύγους πολίτη της Ένωσης, είναι λιγότερο ευνοϊκό από εκείνο που θεσπίζεται με το άρθρο 15, παράγραφος 3, της οδηγίας 2003/86 για τους υπηκόους τρίτων χωρών, συζύγους επίσης υπηκόου τρίτης χώρας.
112.
Όσον αφορά το άρθρο 21, παράγραφος 1, του Χάρτη, παρατηρώ ότι δεν υφίσταται σύνδεσμος μεταξύ της επίμαχης στην υπό κρίση υπόθεση κατάστασης και του ενδεικτικού καταλόγου λόγων που μνημονεύονται στη διάταξη αυτή (
100
). Συγκεκριμένα, υπενθυμίζεται, όπως ορθώς επισήμανε η Επιτροπή, ότι το άρθρο 13, παράγραφος 2, δεύτερο εδάφιο, της οδηγίας 2004/38 εφαρμόζεται σε κάθε υπήκοο τρίτης χώρας, μέλος της οικογένειας πολίτη της Ένωσης, και τούτο χωρίς καμία διάκριση βασιζόμενη στους λόγους που μνημονεύονται στο άρθρο 21, παράγραφος 1, του Χάρτη. Επομένως, δεδομένου ότι η διαφορετική μεταχείριση την οποία εικάζεται ότι εισάγει το άρθρο 13, παράγραφος 2, της οδηγίας 2004/38 βασίζεται στην ιθαγένεια, από το γράμμα του άρθρου 21, παράγραφος 1, του Χάρτη προκύπτει ότι η διάταξη αυτή δεν είναι κρίσιμη εν προκειμένω.
113.
Όσον αφορά το άρθρο 21, παράγραφος 2 του Χάρτη, κατά τις επεξηγήσεις σχετικά με τον Χάρτη (
101
), αυτό αντιστοιχεί στο άρθρο 18, πρώτο εδάφιο, ΣΛΕΕ και πρέπει να εφαρμόζεται σύμφωνα με τη συγκεκριμένη διάταξη της Συνθήκης ΛΕΕ (
102
). Εντούτοις, όπως έχει διευκρινίσει το Δικαστήριο, το άρθρο 18, πρώτο εδάφιο, ΣΛΕΕ δεν προορίζεται να έχει εφαρμογή σε περιπτώσεις ενδεχόμενης διαφορετικής μεταχείρισης μεταξύ υπηκόων των κρατών μελών και υπηκόων τρίτων χωρών (
103
). Επομένως, το άρθρο 21, παράγραφος 2, του Χάρτη δεν είναι επίσης κρίσιμο όταν πρέπει να εξεταστεί, όπως ζητεί το αιτούν δικαστήριο, η νομιμότητα της διαφορετικής μεταχείρισης μεταξύ, αφενός, υπηκόων τρίτων χωρών, συζύγων πολιτών της Ένωσης, στο πλαίσιο της οδηγίας 2004/38 και μεταξύ, αφετέρου, υπηκόων τρίτων χωρών, συζύγων επίσης υπηκόων τρίτης χώρας, που είχαν δικαίωμα οικογενειακής επανένωσης βάσει της οδηγίας 2003/86.
114.
Αντιθέτως, διαπιστώνεται ότι το πεδίο εφαρμογής του άρθρου 20 του Χάρτη είναι ιδιαιτέρως ευρύ. Συγκεκριμένα, το άρθρο αυτό, το οποίο ορίζει ότι όλοι οι άνθρωποι είναι ίσοι έναντι του νόμου, δεν οριοθετεί ρητώς το πεδίο εφαρμογής του και, ως εκ τούτου, εφαρμόζεται σε όλες τις καταστάσεις που διέπονται από το δίκαιο της Ένωσης (
104
), όπως αυτές που εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 13, παράγραφος 2, της οδηγίας 2004/38. Εκτιμώ, επομένως, ότι το κύρος του άρθρου 13, παράγραφος 2, της οδηγίας 2004/38 πρέπει να εκτιμηθεί μόνον ως προς το άρθρο 20 του Χάρτη.
2.
Επί της αρχής της ίσης μεταχείρισης και του άρθρου 20 του Χάρτη
115.
Κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, η ισονομία, κατά το άρθρο 20 του Χάρτη, αποτελεί γενική αρχή του δικαίου της Ένωσης η οποία επιτάσσει να μην αντιμετωπίζονται διαφορετικά παρόμοιες καταστάσεις ούτε να αντιμετωπίζονται με τον ίδιο τρόπο διαφορετικές μεταξύ τους καταστάσεις, εκτός αν η διαφορετική αυτή αντιμετώπιση δικαιολογείται αντικειμενικά (
105
). Από την ίδια αυτή νομολογία προκύπτει ότι, προκειμένου να διαπιστωθεί παραβίαση της αρχής της ίσης μεταχείρισης, απαιτείται να είναι οι εξεταζόμενες καταστάσεις συγκρίσιμες υπό το πρίσμα του συνόλου των στοιχείων που τις χαρακτηρίζουν, ιδίως δε υπό το πρίσμα του αντικειμένου και του σκοπού της πράξης που εισάγει την επίμαχη διάκριση, εξυπακουομένου ότι πρέπει να λαμβάνονται υπόψη ως προς το ζήτημα αυτό οι αρχές και οι σκοποί του τομέα στον οποίο εμπίπτει η πράξη αυτή (
106
). Συγκεκριμένα, καθόσον οι καταστάσεις δεν είναι συγκρίσιμες, η διαφορετική μεταχείριση των οικείων καταστάσεων δεν θίγει την ισότητα έναντι του νόμου, η οποία κατοχυρώνεται στο άρθρο 20 του Χάρτη (
107
).
116.
Εν συνεχεία θα εξετάσω αυτόν ακριβώς τον συγκρίσιμο χαρακτήρα των καταστάσεων στην υπό κρίση υπόθεση.
α)
Επί του συγκρίσιμου χαρακτήρα της κατάστασης υπηκόου τρίτης χώρας, συζύγου πολίτη της Ένωσης, στο πλαίσιο της οδηγίας 2004/38 και της κατάστασης υπηκόου τρίτης χώρας, συζύγου επίσης υπηκόου τρίτης χώρας, στο πλαίσιο της οδηγίας 2003/86
117.
Στην υπό κρίση υπόθεση τίθεται το ζήτημα του αν, όσον αφορά τις προϋποθέσεις διατήρησης του παράγωγου δικαιώματος διαμονής, ο υπήκοος τρίτης χώρας που υπήρξε θύμα πράξεων ενδοοικογενειακής βίας κατά τη διάρκεια του γάμου του εκ μέρους συζύγου, πολίτη της Ένωσης, ο οποίος εμπίπτει στο άρθρο 13, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, στοιχείο γʹ, της οδηγίας 2004/38, βρίσκεται σε κατάσταση συγκρίσιμη με εκείνη υπηκόου τρίτης χώρας που υπήρξε θύμα τέτοιων πράξεων κατά τη διάρκεια του γάμου του εκ μέρους συζύγου, υπηκόου τρίτης χώρας, ο οποίος εμπίπτει στο άρθρο 15, παράγραφος 3, της οδηγίας 2003/86.
118.
Ο προσφεύγων της κύριας δίκης υποστηρίζει, στις παρατηρήσεις του, ότι, λαμβανομένων υπόψη του αντικειμένου και του κοινού σκοπού που επιδιώκουν οι δύο αυτές διατάξεις, οι εξεταζόμενες εν προκειμένω καταστάσεις είναι συγκρίσιμες. Την αντίθετη άποψη υποστηρίζουν η Βελγική Κυβέρνηση, το Κοινοβούλιο, το Συμβούλιο και η Επιτροπή.
119.
Προκειμένου να εκτιμηθεί ο συγκρίσιμος χαρακτήρας των δύο αυτών καταστάσεων, πρέπει να εξεταστούν οι αρχές και οι σκοποί των τομέων στους οποίους υπάγονται οι οδηγίες 2004/38 και 2003/86.
1) Η ιθαγένεια της Ένωσης και η κοινή πολιτική σε θέματα μεταναστευτικού δικαίου: δύο διαφορετικοί τομείς με διακριτές αρχές και διακριτούς σκοπούς
120.
Θα υπενθυμίσω συνοπτικά τις διαφορές στην κατανομή αρμοδιοτήτων μεταξύ της Ένωσης και των κρατών μελών, όπως αυτή προκύπτει από τις νομικές βάσεις οι οποίες ρυθμίζουν, στις Συνθήκες, την έκδοση νομοθετικών πράξεων που καθορίζουν, αφενός, το καθεστώς των υπηκόων τρίτων χωρών και, αφετέρου, το καθεστώς των πολιτών της Ένωσης.
121.
Κατ’ αρχάς, στον τομέα του χώρου ελευθερίας, ασφάλειας και δικαιοσύνης (
108
), η Ένωση έχει συντρέχουσα αρμοδιότητα με τα κράτη μέλη, η οποία προβλέπεται στο άρθρο 4, παράγραφος 2, στοιχείο ιʹ, ΣΛΕΕ. Οι επιδιωκόμενοι σκοποί και οι πρακτικές λεπτομέρειες άσκησης της εν λόγω αρμοδιότητας διευκρινίζονται στον τίτλο V του τρίτου μέρους της Συνθήκης ΛΕΕ. Το άρθρο 67, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ προβλέπει ότι η Ένωση εξασφαλίζει την απουσία ελέγχων των προσώπων στα εσωτερικά σύνορα και αναπτύσσει κοινή πολιτική στους τομείς του ασύλου, της μετανάστευσης και του ελέγχου των εξωτερικών συνόρων, η οποία βασίζεται στην αλληλεγγύη μεταξύ των κρατών μελών και είναι δίκαιη έναντι των υπηκόων τρίτων χωρών. Επιπλέον, το άρθρο 79, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ ορίζει ότι στόχος της κοινής μεταναστευτικής πολιτικής είναι να διασφαλίζει την αποτελεσματική διαχείριση των μεταναστευτικών ροών, τη δίκαιη μεταχείριση των υπηκόων τρίτων χωρών που διαμένουν νόμιμα στα κράτη μέλη καθώς και την πρόληψη της παράνομης μετανάστευσης και της εμπορίας ανθρώπων και την ενισχυμένη καταπολέμησή της. Επομένως, για τη λήψη κάθε μέτρου το οποίο προβλέπεται στο άρθρο 79, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ εφαρμόζεται η συνήθης νομοθετική διαδικασία.
122.
Εν συνεχεία, η αρμοδιότητα της Ένωσης σε θέματα μετανάστευσης είναι αρμοδιότητα εναρμόνισης. Επομένως, το προβάδισμα ή η προτεραιότητα της άσκησής της σε σχέση με την αρμοδιότητα των κρατών μελών ποικίλλει αναλόγως της ακριβούς εκτάσεως και του βαθμού εντάσεως της παρεμβάσεως της Ένωσης (
109
). Θεσπίζονται, επομένως, κοινοί κανόνες μέσω οδηγιών (
110
) τις οποίες τα κράτη μέλη υποχρεούνται να μεταφέρουν στο εσωτερικό τους δίκαιο, πλην όμως τα κράτη μέλη δύνανται να νομοθετούν επί ζητημάτων τα οποία δεν καταλαμβάνονται από το δίκαιο της Ένωσης, έχουν δε επίσης τη δυνατότητα να παρεκκλίνουν από τους κοινούς κανόνες, στο μέτρο που το δίκαιο της Ένωσης το επιτρέπει. Υπό τις συνθήκες αυτές, τα κράτη μέλη διατηρούν, κατ’ αρχήν, τις αρμοδιότητές τους στον τομέα του μεταναστευτικού δικαίου.
123.
Αντιθέτως, αυτό δεν συμβαίνει στον τομέα της ιθαγένειας της Ένωσης και της ελεύθερης κυκλοφορίας των προσώπων. Συγκεκριμένα, όσον αφορά τα δικαιώματα ελεύθερης κυκλοφορίας και διαμονής στο έδαφος όλων των κρατών μελών τα οποία οι πολίτες της Ένωσης αντλούν άμεσα από το άρθρο 20, παράγραφος 2, στοιχείο αʹ, και το άρθρο 21, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, η εξουσία εκτίμησης που διαθέτουν τα κράτη μέλη σε θέματα μετανάστευσης δεν μπορεί να θίξει την εφαρμογή των διατάξεων περί ιθαγένειας της Ένωσης ή περί ελεύθερης κυκλοφορίας, ακόμη και αν οι διατάξεις αυτές αφορούν όχι μόνον την κατάσταση των πολιτών της Ένωσης, αλλά και την κατάσταση των υπηκόων τρίτων χωρών που είναι μέλη των οικογενειών τους. Το αντίθετο δεν θα μπορούσε προφανώς να συνάδει με τη δημιουργία μιας εσωτερικής αγοράς για την οποία «είναι απαραίτητο οι προϋποθέσεις εισόδου και διαμονής πολίτη της Ένωσης σε κράτος μέλος του οποίου δεν είναι υπήκοος να είναι ίδιες σε όλα τα κράτη μέλη» (
111
).
124.
Τέλος, υπενθυμίζεται ότι το νομικό καθεστώς που αναγνωρίζεται στους υπηκόους τρίτων χωρών, στο πλαίσιο των οδηγιών που απορρέουν από την κοινή πολιτική σε θέματα μεταναστευτικού δικαίου, και το καθεστώς των πολιτών της Ένωσης και των υπηκόων τρίτων χωρών, μελών των οικογενειών τους, είναι διαφορετικά και βασίζονται σε διαφορετικές νομικές λογικές (
112
). Συγκεκριμένα, λαμβανομένης υπόψη της αρχής της δοτής αρμοδιότητας, η έκταση της κάλυψης και της προστασίας που διασφαλίζονται από το παράγωγο δίκαιο της Ένωσης δεν είναι ίδια στα δύο καθεστώτα: στον τομέα του μεταναστευτικού δικαίου της Ένωσης, υπήκοος τρίτης χώρας δεν διαθέτει τα ίδια δικαιώματα με πολίτη της Ένωσης (
113
). Η διάκριση αυτή έχει επίσης συνέπειες στο νομικό καθεστώς των μελών της οικογένειας των δύο αυτών υποκειμένων δικαίου, ιδίως στο πλαίσιο των καθεστώτων που καθιερώνουν οι οδηγίες 2003/86 και 2004/38.
125.
Στο ίδιο πνεύμα, κατά τη θεωρία, η διάκριση που γίνεται στις Συνθήκες μεταξύ των πολιτών της Ένωσης και των υπηκόων τρίτων χωρών δεν έχει μόνο σημασιολογικό χαρακτήρα, καθόσον αντικατοπτρίζει μια «θεμελιώδη συνταγματική διάσταση στο επίκεντρο του ευρωπαϊκού εγχειρήματος» στο μέτρο που αναδεικνύει θεμελιώδη διάκριση μεταξύ, αφενός, των δικαιωμάτων ελεύθερης κυκλοφορίας των πολιτών της Ένωσης και των μελών της οικογένειάς τους και, αφετέρου, της έλλειψης ισοδύναμων εγγυήσεων στο επίπεδο των Συνθηκών για τους υπηκόους τρίτων χωρών (
114
) στο πλαίσιο της κοινής πολιτικής στον τομέα του μεταναστευτικού δικαίου.
126.
Από τις ως άνω διαφορές στις αρχές και τους σκοπούς των σχετικών τομέων προκύπτει ότι οι επίμαχες καταστάσεις δεν είναι, κατ’ αρχήν, συγκρίσιμες. Εντούτοις, προκειμένου να ολοκληρώσω την εξέταση του συγκρίσιμου χαρακτήρα των καταστάσεων αυτών, πρέπει να αναλύσω εν συνεχεία το αντικείμενο και τον σκοπό που επιδιώκουν αντιστοίχως οι οδηγίες 2003/86 και 2004/38.
2) Οι οδηγίες 2003/86 και 2004/38: δύο διαφορετικά καθεστώτα βασισμένα σε διακριτούς σκοπούς
i) Το καθεστώς που θεσπίζεται με την οδηγία 2003/86
127.
Η οδηγία 2003/86 εντάσσεται στο πλαίσιο της αποστολής που ανατίθεται στην Ένωση με το άρθρο 79 ΣΛΕΕ (
115
). Ειδικότερα, νομική βάση της οδηγίας αυτής είναι το άρθρο 63, σημείο 3, στοιχείο αʹ, της Συνθήκης ΕΚ, νυν άρθρο 79, παράγραφος 2, στοιχείο αʹ, ΣΛΕΕ, από την έναρξη ισχύος της Συνθήκης της Λισσαβώνας, το οποίο αφορά την κοινή μεταναστευτική πολιτική. Κατά το άρθρο 1 της οδηγίας 2003/86, σκοπός αυτής είναι να καθορίσει τους όρους υπό τους οποίους μπορούν να ασκούν το δικαίωμα οικογενειακής επανένωσης οι υπήκοοι τρίτων χωρών που διαμένουν νόμιμα στην επικράτεια των κρατών μελών (
116
). Επιπλέον, από την αιτιολογική σκέψη 4 προκύπτει ότι η οδηγία αυτή έχει ως γενικό σκοπό να διευκολύνει την ενσωμάτωση των υπηκόων τρίτων χωρών στα κράτη μέλη καθιστώντας δυνατό τον οικογενειακό βίο μέσω της οικογενειακής επανένωσης (
117
).
128.
Στο πλαίσιο αυτό, υπενθυμίζεται κατ’ αρχάς ότι το δικαίωμα οικογενειακής επανένωσης στο πλαίσιο της οδηγίας 2003/86 εξαρτάται από αυστηρές προϋποθέσεις οι οποίες αφορούν τόσο τον συντηρούντα όσο και τον/τη σύζυγό του. Επομένως, στο σύστημα που καθιερώνει η οδηγία 2003/86, κατά το άρθρο της 3, παράγραφος 1, αυτή εφαρμόζεται όταν ο συντηρών κατέχει άδεια διαμονής που έχει εκδοθεί από κράτος μέλος, διάρκειας ισχύος ανώτερης ή ίσης με ένα έτος, και έχει εύλογη προοπτική να αποκτήσει δικαίωμα μόνιμης διαμονής. Στην περίπτωση αυτή, το άρθρο 4, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2003/86 ορίζει ότι τα κράτη μέλη επιτρέπουν την είσοδο και τη διαμονή του συζύγου του συντηρούντος, δυνάμει της οδηγίας αυτής και υπό την επιφύλαξη της τήρησης των προϋποθέσεων που αναφέρονται στο κεφάλαιο IV και στο άρθρο 16 της εν λόγω οδηγίας.
129.
Εν συνεχεία, όσον αφορά τις απαιτούμενες για τον συντηρούντα προϋποθέσεις, υπενθυμίζεται ότι, κατά την υποβολή της αίτησης οικογενειακής επανένωσης, το συγκεκριμένο κράτος μέλος μπορεί να απαιτήσει από τον σύζυγο που υπέβαλε την αίτηση να προσκομίσει αποδεικτικά στοιχεία ότι ο συντηρών διαθέτει κατάλυμα, ασφάλιση ασθενείας και τακτικούς πόρους, επαρκείς για τη συντήρηση του ιδίου/της ιδίας και των μελών της οικογένειάς του/της, χωρίς να απαιτείται προσφυγή στο σύστημα κοινωνικής αρωγής του συγκεκριμένου κράτους μέλους (
118
). Συναφώς, η αρμόδια αρχή του οικείου κράτους μέλους μπορεί, μεταξύ άλλων, να ανακαλέσει την άδεια οικογενειακής επανένωσης οσάκις ο συντηρών δεν διαθέτει πλέον σταθερά, τακτικά και επαρκή έσοδα, κατά την έννοια του άρθρου 7, παράγραφος 1, στοιχείο γʹ, της οδηγίας 2003/86 (
119
). Επιπλέον, το κράτος μέλος μπορεί να απαιτήσει να έχει διαμείνει ο συντηρών νόμιμα στην επικράτειά του για διάστημα το οποίο να μην υπερβαίνει τα δύο έτη, προτού επιτραπεί στα μέλη της οικογένειάς του/της να επανενωθούν μαζί του/της (
120
), και να διαθέτει επαρκείς πόρους για τη συντήρηση της οικογένειάς του/της καθ’ όλη τη διάρκεια της διαμονής αυτής στο έδαφος του συγκεκριμένου κράτους μέλους, ήτοι μέχρι τη χορήγηση στα μέλη της οικογένειας άδειας διαμονής ανεξάρτητης από την άδεια του συντηρούντος (
121
).
130.
Τέλος, όσον αφορά τις απαιτούμενες προϋποθέσεις για τα μέλη της οικογένειας για τα οποία ζητείται η οικογενειακή επανένωση, το κράτος μέλος μπορεί, βάσει του άρθρου 7, παράγραφος 2, της οδηγίας 2003/86, να απαιτήσει από τους υπηκόους των τρίτων χωρών να συμμορφωθούν προς τα μέτρα ενσωμάτωσης (
122
), σύμφωνα με το εθνικό δίκαιο.
131.
Ειδικότερα, όσον αφορά το άρθρο 15 της οδηγίας 2003/86, επισημαίνεται ότι από την αιτιολογική σκέψη 15 της οδηγίας αυτής προκύπτει ότι σκοπός του άρθρου αυτού είναι να προωθήσει την ενσωμάτωση των υπηκόων τρίτων χωρών συζύγων επίσης υπηκόων τρίτης χώρας σε περίπτωση λύσης του γάμου. Στο πλαίσιο αυτό, το άρθρο 15, παράγραφος 3, της εν λόγω οδηγίας προβλέπει, μεταξύ άλλων, ότι σε περίπτωση διαζυγίου ή χωρισμού, μπορεί να χορηγείται αυτόνομη άδεια διαμονής, κατόπιν αίτησης, εφόσον απαιτείται, στα πρόσωπα που έχουν εισέλθει στο κράτος μέλος δυνάμει οικογενειακής επανένωσης. Η διάταξη αυτή προβλέπει επίσης ότι τα κράτη μέλη θεσπίζουν διατάξεις οι οποίες εξασφαλίζουν τη χορήγηση αυτόνομης άδειας διαμονής σε περίπτωση ιδιαιτέρως δυσχερών περιστάσεων. Συναφώς, διευκρινίζεται ότι, βάσει του άρθρου 15, παράγραφος 4, της ίδιας οδηγίας, οι όροι της χορήγησης και της διάρκειας της αυτόνομης άδειας διαμονής θεσπίζονται από το εθνικό δίκαιο. Συγκεκριμένα, το Δικαστήριο έχει αποφανθεί ότι, προβλέποντας, στο άρθρο 15, παράγραφος 4, της οδηγίας 2003/86, μια παραπομπή στο εθνικό δίκαιο, ο νομοθέτης της Ένωσης εξέφρασε την πρόθεσή του να αφήσει στην εξουσία εκτίμησης κάθε κράτους μέλους τον προσδιορισμό των όρων για τη χορήγηση αυτόνομης άδειας διαμονής σε υπήκοο τρίτης χώρας (
123
). Κατά την άποψή μου, αυτή η εξουσία εκτίμησης αφορά την αναγνώριση αυτόνομου δικαιώματος διαμονής στις περιπτώσεις που προβλέπονται στο άρθρο 15, παράγραφος 3, της οδηγίας αυτής.
132.
Επιπλέον, επισημαίνεται ότι το άρθρο 16, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 2003/86 επιτρέπει στα κράτη μέλη να απορρίπτουν αίτηση εισόδου και διαμονής για λόγους οικογενειακής επανένωσης ή, ενδεχομένως, να ανακαλούν ή να αρνούνται να ανανεώσουν την άδεια διαμονής μέλους της οικογένειας «όταν ο συντηρών και το μέλος ή τα μέλη της οικογένειάς του δεν διάγουν ή δεν διάγουν πλέον πραγματικό συζυγικό ή οικογενειακό βίο» (
124
).
133.
Τούτου λεχθέντος, η ανάκληση ή η άρνηση ανανέωσης δεν μπορεί να πραγματοποιείται αυτομάτως. Συγκεκριμένα, όπως έχει αποφανθεί το Δικαστήριο, από τη χρήση των όρων «μπορούν […] να ανακαλούν» στη διάταξη αυτή προκύπτει ότι τα κράτη μέλη διαθέτουν περιθώριο εκτίμησης ως προς την ανάκληση αυτή. Επιπλέον, κατά το άρθρο 17 της οδηγίας 2003/86, το συγκεκριμένο κράτος μέλος οφείλει να διενεργεί προηγουμένως εξατομικευμένη εξέταση της κατάστασης του οικείου μέλους της οικογένειας, προβαίνοντας σε ισόρροπη και εύλογη εκτίμηση όλων των εμπλεκομένων συμφερόντων (
125
). Επιπλέον, τα μέτρα ανάκλησης της άδειας διαμονής πρέπει να θεσπίζονται τηρουμένων των θεμελιωδών δικαιωμάτων, ιδίως του δικαιώματος στον σεβασμό της ιδιωτικής και οικογενειακής ζωής, το οποίο κατοχυρώνεται στο άρθρο 7 του Χάρτη (
126
).
134.
Επομένως, τα κράτη μέλη οφείλουν να τηρούν την αρχή της αναλογικότητας και να σέβονται τους σκοπούς που επιδιώκει ο νομοθέτης της Ένωσης (
127
). Όπως ορθώς υπογράμμισε η Επιτροπή, αυτό συνεπάγεται ότι, ακόμη και όταν εξαρτούν τη χορήγηση αυτόνομης άδειας –στις προβλεπόμενες στο άρθρο 15, παράγραφος 3, της οδηγίας 2003/86 περιπτώσεις– από ουσιαστικές προϋποθέσεις, οι εθνικές αρχές πρέπει να καθιστούν λιγότερο αυστηρές, ακόμη και να μην εφαρμόζουν, τις προϋποθέσεις αυτές εάν, υπό τις συγκεκριμένες περιστάσεις της υπό εξέταση περίπτωσης, αυτό επιβάλλουν η τήρηση της αρχής της αναλογικότητας ή η απαίτηση να μην θιγούν οι σκοποί του άρθρου 15 της οδηγίας αυτής (
128
).
135.
Από τα προεκτεθέντα συνάγεται ότι βούληση του νομοθέτη της Ένωσης δεν ήταν να διασφαλίσει στους υπηκόους τρίτων χωρών παράγωγο δικαίωμα διαμονής, αλλά να διασφαλίσει σε αυτούς τη δυνατότητα να υποβάλουν αίτηση άδειας διαμονής, της οποίας η χορήγηση καθώς και η διατήρηση διέπονται από κανόνες με σκοπό τον καθορισμό των κοινών όρων για την άσκηση του δικαιώματος οικογενειακής επανένωσης. Κατ’ αυτόν τον τρόπο, ο νομοθέτης της Ένωσης διασφάλισε την προσέγγιση των εθνικών νομοθεσιών σε θέματα μετανάστευσης βάσει της αρμοδιότητας που ανατίθεται από το άρθρο 79 ΣΛΕΕ.
ii) Το καθεστώς που θεσπίζεται με την οδηγία 2004/38
136.
Η οδηγία 2004/38 εκδόθηκε βάσει των άρθρων 12, 18, 40, 44 και 52 της Συνθήκης ΕΚ (νυν άρθρα 18, 21, 46, 50 και 59 ΣΛΕΕ, αντιστοίχως) με σκοπό να διευκολυνθεί η άσκηση του θεμελιώδους ατομικού δικαιώματος –το οποίο αναγνωρίζεται άμεσα στους πολίτες της Ένωσης από το άρθρο 21, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ– ελεύθερης κυκλοφορίας και διαμονής στο έδαφος των κρατών μελών, καθώς και να ενισχυθεί το δικαίωμα αυτό. Στην αιτιολογική σκέψη 5 της οδηγίας αυτής υπογραμμίζεται ότι το εν λόγω δικαίωμα, προκειμένου να ασκείται υπό αντικειμενικές συνθήκες αξιοπρέπειας, πρέπει να παρέχεται και στα μέλη της οικογένειας των πολιτών αυτών, ανεξαρτήτως της ιθαγένειάς τους (
129
). Ειδικότερα, το παράγωγο δικαίωμα διαμονής του συζύγου, υπηκόου τρίτης χώρας, μπορεί να προκύπτει από το γεγονός και μόνον του γάμου με πολίτη της Ένωσης ο οποίος άσκησε το δικαίωμα ελεύθερης κυκλοφορίας (
130
).
137.
Στο πλαίσιο αυτό, το σύστημα που προβλέπει η οδηγία 2004/38 ρυθμίζει την άσκηση της ελεύθερης κυκλοφορίας πολίτη της Ένωσης και των μελών της οικογένειάς του από την άφιξή τους στο κράτος μέλος υποδοχής και, ενδεχομένως, έως την αναχώρησή τους από αυτό. Επομένως, το δικαίωμα διαμονής στο κράτος μέλος υποδοχής ρυθμίζεται από την οδηγία αυτή βάσει συστήματος πλειόνων βαθμίδων και καταλήγει στο δικαίωμα μόνιμης διαμονής (
131
). Συγκεκριμένα, ευθύς εξαρχής, το προβλεπόμενο στο άρθρο 6 της οδηγίας 2004/38 δικαίωμα διαμονής έως τρεις μήνες δεν υπόκειται σε καμία προϋπόθεση και σε καμία διατύπωση πέραν της υποχρέωσης να διαθέτει ο ενδιαφερόμενος δελτίο ταυτότητας ή διαβατήριο σε ισχύ (
132
). Εν συνεχεία, το δικαίωμα διαμονής άνω των τριών μηνών εξαρτάται από τις προϋποθέσεις που προβλέπονται στο άρθρο 7, παράγραφος 1, της οδηγίας αυτής (
133
). Τέλος, στο άρθρο 16 της εν λόγω οδηγίας προβλέπεται το δικαίωμα μόνιμης διαμονής (
134
) για τους πολίτες της Ένωσης και τα μέλη της οικογένειάς τους που έχουν διαμείνει νομίμως για συνεχές χρονικό διάστημα πέντε ετών στο κράτος μέλος υποδοχής (
135
).
138.
Συναφώς, επισημαίνεται ότι το άρθρο 21, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ και οι διατάξεις της οδηγίας 2004/38 δεν αναγνωρίζουν κανένα αυτοτελές δικαίωμα στους υπηκόους τρίτων χωρών. Τα δικαιώματα που ενδεχομένως αναγνωρίζονται βάσει των σχετικών με την ιθαγένεια της Ένωσης διατάξεων του δικαίου της Ένωσης στους υπηκόους αυτούς είναι δικαιώματα που απορρέουν από την εκ μέρους πολίτη της Ένωσης άσκηση του δικαιώματος ελεύθερης κυκλοφορίας (
136
). Εντούτοις, ο νομοθέτης της Ένωσης προέβλεψε, στα άρθρα 12 και 13 της οδηγίας αυτής, τη διατήρηση του δικαιώματος διαμονής των μελών της οικογένειας πολίτη της Ένωσης σε δύο διαφορετικές περιπτώσεις (
137
), ήτοι, αντιστοίχως, σε περίπτωση θανάτου ή αναχώρησης του πολίτη της Ένωσης και σε περίπτωση διαζυγίου, ακύρωσης του γάμου ή λήξης της καταχωρισμένης συμβίωσης (
138
). Ενώ οι καταστάσεις αυτές δεν επηρεάζουν το δικαίωμα διαμονής των μελών της οικογένειας του πολίτη της Ένωσης που έχουν την ιθαγένεια κράτους μέλους (
139
), δεν ισχύει το ίδιο για τα μέλη της οικογένειας πολίτη της Ένωσης που είναι υπήκοοι τρίτης χώρας, τα οποία πρέπει να πληρούν ορισμένες ειδικές προϋποθέσεις προκειμένου να διατηρήσουν το παράγωγο δικαίωμά τους διαμονής.
139.
Όπως προκύπτει από το άρθρο 13, παράγραφος 2, της οδηγίας 2004/38, ειδικές προϋποθέσεις ισχύουν, μεταξύ άλλων σε περίπτωση διαζυγίου, για τον υπήκοο τρίτης χώρας, σύζυγο του πολίτη της Ένωσης. Συγκεκριμένα, όπως προεκτέθηκε, προκειμένου να διατηρήσει το δικαίωμά του διαμονής, αυτός πρέπει να εμπίπτει σε μία από τις εναλλακτικές περιπτώσεις οι οποίες προβλέπονται στο άρθρο 13, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, της οδηγίας αυτής (
140
). Στην περίπτωση που δεν έχει αποκτήσει ακόμη το δικαίωμα μόνιμης διαμονής, ο νομοθέτης της Ένωσης προέβλεψε, στο δεύτερο εδάφιο της διάταξης αυτής, τη διατήρηση του δικαιώματος διαμονής, αποκλειστικά σε προσωπική βάση, μόνον εφόσον πληροί τις προϋποθέσεις που προβλέπονται σε αυτό, και ιδίως την προϋπόθεση να διαθέτει επαρκείς πόρους. Οι προϋποθέσεις αυτές είναι, στην πραγματικότητα, ισοδύναμες εκείνων που πρέπει να πληροί, βάσει του άρθρου 13, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, της οδηγίας 2004/38, ο σύζυγος πολίτη της Ένωσης ο οποίος έχει την ιθαγένεια κράτους μέλους πριν από την απόκτηση του δικαιώματος μόνιμης διαμονής (
141
).
140.
Όσον αφορά τις προβλεπόμενες στο άρθρο 13, παράγραφος 2, της οδηγίας 2004/38 προϋποθέσεις, όπως ορθώς υπογράμμισε η Επιτροπή στις παρατηρήσεις της, ενδέχεται εντούτοις, σε συγκεκριμένες περιπτώσεις –ιδίως όταν, λόγω πράξεων ενδοοικογενειακής βίας εκ μέρους του πολίτη της Ένωσης εις βάρος του συζύγου, υπηκόου τρίτης χώρας, η εφαρμογή των προϋποθέσεων αυτών θα εμπόδιζε την επίτευξη των σκοπών που προβλέπονται στη διάταξη αυτή ή θα αντέβαινε στην αρχή της αναλογικότητας–, οι εθνικές αρχές να πρέπει να καταστήσουν λιγότερο αυστηρές, ακόμη και ενδεχομένως να μην εφαρμόσουν, τις προϋποθέσεις της διάταξης αυτής. Επομένως, επιτρέπεται κάποια ευελιξία προκειμένου να αντιμετωπιστούν καταστάσεις στις οποίες ο σύζυγος, υπήκοος τρίτης χώρας και θύμα ενδοοικογενειακής βίας, πρέπει να αποκτήσει τα αναγκαία προσόντα προκειμένου να βρει εργασία.
141.
Υπενθυμίζεται συναφώς ότι, βάσει του άρθρου 37 της οδηγίας 2004/38, τα κράτη μέλη μπορούν να εφαρμόζουν νομοθετικές, κανονιστικές ή διοικητικές διατάξεις οι οποίες είναι ευνοϊκότερες για τα πρόσωπα που εμπίπτουν στην οδηγία αυτή. Όπως επίσης διευκρίνισε η Επιτροπή, εθνική διάταξη ή διοικητική πρακτική η οποία καθιστά ενδεχομένως λιγότερο αυστηρές ή μη εφαρμόσιμες τις προϋποθέσεις του άρθρου 13, παράγραφος 2, δεύτερο εδάφιο, της οδηγίας 2004/38, και ιδίως αυτή που προβλέπει ότι ο ενδιαφερόμενος πρέπει να διαθέτει επαρκείς πόρους, σε συγκεκριμένη ειδική περίπτωση στην οποία αυτό απαιτείται από τις περιστάσεις, δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι αντιβαίνει στον σκοπό της οδηγίας αυτής. Υπενθυμίζεται επίσης ότι στην αιτιολογική σκέψη 15 διευκρινίζεται ότι σκοπός της διάταξης αυτής είναι να παράσχει νομική προστασία στους υπηκόους τρίτων χωρών, συζύγους πολίτη της Ένωσης, που υπήρξαν θύματα ενδοοικογενειακής βίας, ιδίως σε περίπτωση διαζυγίου.
142.
Από τις παρατηρήσεις αυτές προκύπτει, λαμβανομένου υπόψη του συνταγματικού χαρακτήρα του δικαιώματος ελεύθερης κυκλοφορίας και διαμονής των πολιτών της Ένωσης στο έδαφος των κρατών μελών το οποίο αναγνωρίζεται άμεσα από τις Συνθήκες –δικαιώματος το οποίο συνοδεύεται από αυξημένες εγγυήσεις και προορίζεται να καταστεί μόνιμο στο πλαίσιο του συστήματος που καθιερώνει η οδηγία 2004/38–, ότι είναι όχι μόνον συνεπές, αλλά και θεμιτό, σε περίπτωση διαζυγίου, προκειμένου να διατηρήσει το παράγωγο δικαίωμά του διαμονής, βάσει του άρθρου 13, παράγραφος 2, δεύτερο εδάφιο, της οδηγίας αυτής, να υπόκειται ο σύζυγος του πολίτη της Ένωσης, υπήκοος τρίτης χώρας, σε προϋποθέσεις τουλάχιστον ισοδύναμες με εκείνες που επιβάλλονται στον σύζυγο ενός πολίτη της Ένωσης ο οποίος έχει την ιθαγένεια κράτους μέλους.
143.
Επομένως, λαμβανομένων υπόψη των διαφορών που διαπιστώθηκαν, αφενός, μεταξύ των καθεστώτων που καθιερώθηκαν από τις οδηγίες 2003/86 και 2004/38 –οι οποίες έχουν διακριτές νομικές βάσεις και διακριτούς σκοπούς που δικαιολογούν τα διαφορετικά νομικά καθεστώτα των υπηκόων τρίτων χωρών, συζύγων πολιτών της Ένωσης, και των υπηκόων τρίτων χωρών, συζύγων επίσης υπηκόων τρίτων χωρών–, και, αφετέρου, μεταξύ των σκοπών που επιδιώκονται με το άρθρο 13, παράγραφος 2, της οδηγίας 2004/38 και εκείνων που επιδιώκονται με το άρθρο 15, παράγραφος 3, της οδηγίας 2003/86, πρέπει να θεωρηθεί ότι οι σχετικές καταστάσεις δεν είναι συγκρίσιμες.
β)
Ενδιάμεσο συμπέρασμα
144.
Από την εξέταση του συγκρίσιμου χαρακτήρα των επίμαχων καταστάσεων προκύπτει ότι αυτές είναι προδήλως διαφορετικές. Επομένως, το νομικό καθεστώς των υπηκόων τρίτων χωρών, συζύγων πολιτών της Ένωσης, απορρέει από δικαίωμα εγγυημένο σε συνταγματικό επίπεδο από τις Συνθήκες και εξαρτάται από τις προϋποθέσεις που θέτει η οδηγία 2004/38 τις οποίες τα κράτη μέλη υποχρεούνται να τηρούν. Αντιθέτως, το καθεστώς των υπηκόων τρίτων χωρών, συζύγων επίσης υπηκόων τρίτων χωρών, βασίζεται σε αρμοδιότητα εναρμόνισης, η οποία συνεπάγεται ότι τα κράτη μέλη διαθέτουν εξουσία εκτίμησης όσον αφορά τις προϋποθέσεις που θέτει η οδηγία 2003/86. Ως εκ τούτου, τα δικαιώματα που αντλούνται από τα καθεστώτα που καθιερώνουν οι δύο αυτές οδηγίες είναι διαφορετικά.
145.
Οι παρατηρήσεις αυτές οδηγούν στο συμπέρασμα ότι οι δύο επίμαχες καταστάσεις δεν είναι συγκρίσιμες. Επομένως, διαφορετική μεταχείριση των υπηκόων τρίτων χωρών, θυμάτων ενδοοικογενειακής βίας εκ μέρους του συζύγου τους, ανάλογα με το αν είχαν δικαίωμα οικογενειακής επανένωσης με πολίτη της Ένωσης ή με υπήκοο τρίτης χώρας, δεν συνιστά προσβολή του δικαιώματος «ισότητας έναντι του νόμου», το οποίο κατοχυρώνεται στο άρθρο 20 του Χάρτη, των υπηκόων τρίτων χωρών που εμπίπτουν στη μία ή στην άλλη περίπτωση.
V. Πρόταση
146.
Λαμβανομένου υπόψη του συνόλου των προεκτεθέντων, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στο προδικαστικό ερώτημα που υπέβαλε το Conseil du contentieux des étrangers (Συμβούλιο επίλυσης ενδίκων διαφορών αλλοδαπών, Βέλγιο) ως εξής:
Από την εξέταση του προδικαστικού ερωτήματος δεν προέκυψε κανένα στοιχείο ικανό να θίξει το κύρος του άρθρου 13, παράγραφος 2, της οδηγίας 2004/38/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 29ης Απριλίου 2004, σχετικά με το δικαίωμα των πολιτών της Ένωσης και των μελών των οικογενειών τους να κυκλοφορούν και να διαμένουν ελεύθερα στην επικράτεια των κρατών μελών, για την τροποποίηση του κανονισμού (ΕΟΚ) αριθ. 1612/68 και την κατάργηση των οδηγιών 64/221/ΕΟΚ, 68/360/ΕΟΚ, 72/194/ΕΟΚ, 73/148/ΕΟΚ, 75/34/ΕΟΚ, 75/35/ΕΟΚ, 90/364/ΕΟΚ, 90/365/ΕΟΚ και 93/96/ΕΟΚ (ΕΕ 2004, L 158, σ. 77, καθώς και διορθωτικό ΕΕ 2004, L 229, σ. 35), υπό το πρίσμα των άρθρων 20 και 21 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
(
1
)	Γλώσσα του πρωτοτύπου: η γαλλική.
(
2
)	Οδηγία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 29ης Απριλίου 2004, σχετικά με το δικαίωμα των πολιτών της Ένωσης και των μελών των οικογενειών τους να κυκλοφορούν και να διαμένουν ελεύθερα στην επικράτεια των κρατών μελών, για την τροποποίηση του κανονισμού (ΕΟΚ) αριθ. 1612/68 και την κατάργηση των οδηγιών 64/221/ΕΟΚ, 68/360/ΕΟΚ, 72/194/ΕΟΚ, 73/148/ΕΟΚ, 75/34/ΕΟΚ, 75/35/ΕΟΚ, 90/364/ΕΟΚ, 90/365/ΕΟΚ και 93/96/ΕΟΚ (ΕΕ 2004, L 158, σ. 77, καθώς και διορθωτικό ΕΕ 2004, L 229, σ. 35).
(
3
)	ΕΕ 2016, C 202, σ. 389.
(
4
)	Οδηγία του Συμβουλίου, της 22ας Σεπτεμβρίου 2003, σχετικά με το δικαίωμα οικογενειακής επανένωσης (ΕΕ 2003, L 251, σ. 12).
(
5
)	Απόφαση της 16ης Ιουλίου 2015 (C‑218/14, EU:C:2015:476).
(
6
)	Απόφαση της 30ής Ιουνίου 2016 (C‑115/15, EU:C:2016:487).
(
7
)	Moniteur belge της 31ης Δεκεμβρίου 1980, σ. 14584.
(
8
)	Το άρθρο 42quater, παράγραφος 1, τρίτο εδάφιο, του νόμου της 15ης Δεκεμβρίου 1980 μεταφέρει, κατά τα φαινόμενα, στο εθνικό δίκαιο το άρθρο 28 της οδηγίας 2004/38.
(
9
)	Αποφάσεις της 13ης Δεκεμβρίου 1989, Grimaldi (C‑322/88, EU:C:1989:646, σκέψη 8), της 13ης Ιουνίου 2017, Florescu κ.λπ. (C‑258/14, EU:C:2017:448, σκέψη 30), και της 27ης Φεβρουαρίου 2018, Western Sahara Campaign UK (C‑266/16, EU:C:2018:118, σκέψη 44).
(
10
)	Απόφαση της 14ης Μαΐου 2019, M κ.λπ. (Ανάκληση του καθεστώτος πρόσφυγα) (C‑391/16, C‑77/17 και C‑78/17, EU:C:2019:403, σκέψη 71).
(
11
)	Απόφαση της 30ής Ιουνίου 2016 (C‑115/15, EU:C:2016:487).
(
12
)	Απόφαση της 22ας Δεκεμβρίου 2010, Gowan Comércio Internacional e Serviços (C‑77/09, EU:C:2010:803, σκέψη 25). Βλ., επίσης, απόφαση της 28ης Μαρτίου 2017, Rosneft (C‑72/15, EU:C:2017:236, σκέψη 50).
(
13
)	Απόφαση της 30ής Ιουνίου 2016 (C‑115/15, EU:C:2016:487, σκέψη 48).
(
14
)	Απόφαση της 30ής Ιουνίου 2016, NA (C‑115/15, EU:C:2016:487, σκέψη 50).
(
15
)	Απόφαση του tribunal de première instance de Tournai (πρωτοδικείου Tournai, Βέλγιο).
(
16
)	Απόφαση της 30ής Ιουνίου 2016 (C‑115/15, EU:C:2016:487).
(
17
)	Στην περίπτωση αυτή, ο προσφεύγων της κύριας δίκης δεν θα μπορούσε να διατηρήσει το παράγωγο δικαίωμα διαμονής βάσει της διάταξης αυτής και τούτο ανεξαρτήτως του αν μπορεί να αποδείξει ότι πληροί, πριν από την απόκτηση δικαιώματος μόνιμης διαμονής, την προϋπόθεση της επάρκειας πόρων, η οποία προβλέπεται στο άρθρο 13, παράγραφος 2, δεύτερο εδάφιο, της οδηγίας αυτής και βρίσκεται στο επίκεντρο του προδικαστικού ερωτήματος περί κύρους που υπέβαλε το αιτούν δικαστήριο.
(
18
)	Απόφαση της 30ής Ιουνίου 2016 (C‑115/15, EU:C:2016:487).
(
19
)	Βλ., μεταξύ άλλων, αποφάσεις της 16ης Σεπτεμβρίου 2010, Χατζή (C‑149/10, EU:C:2010:534, σκέψη 43), και της 31ης Ιανουαρίου 2013, McDonagh (C‑12/11, EU:C:2013:43, σκέψη 44).
(
20
)	Απόφαση της 30ής Ιουνίου 2016 (C‑115/15, EU:C:2016:487).
(
21
)	Απόφαση της 16ης Ιουλίου 2015 (C‑218/14, EU:C:2015:476).
(
22
)	Απόφαση της 16ης Ιουλίου 2015 (C‑218/14, EU:C:2015:476).
(
23
)	Απόφαση της 16ης Ιουλίου 2015, Singh κ.λπ. (C‑218/14, EU:C:2015:476, σκέψη 48). Η υπογράμμιση δική μου.
(
24
)	Απόφαση της 16ης Ιουλίου 2015, Singh κ.λπ., (C‑218/14, EU:C:2015:476, σκέψη 55). Το Δικαστήριο παραπέμπει στο σημείο αυτό στην απόφαση της 8ης Νοεμβρίου 2012, Iida (C‑40/11, EU:C:2012:691), επισημαίνεται δε ότι οι περιστάσεις της υπόθεσης επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση αυτή διαφέρουν από εκείνες της υπόθεσης επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση Singh κ.λπ., καθόσον ο Y. Iida διέμενε όχι στο κράτος μέλος υποδοχής της συζύγου του αλλά στο κράτος μέλος καταγωγής αυτής και, ως εκ τούτου, δεν ήταν δυνατόν να αναγνωριστεί σε αυτόν δικαίωμα διαμονής βάσει της οδηγίας 2004/38.
(
25
)	Απόφαση της 16ης Ιουλίου 2015, Singh κ.λπ. (C‑218/14, EU:C:2015:476, σκέψη 62).
(
26
)	Πρβλ. απόφαση της 16ης Ιουλίου 2015, Singh κ.λπ. (C‑218/14, EU:C:2015:476, σκέψη 66).
(
27
)	Απόφαση της 16ης Ιουλίου 2015, Singh κ.λπ. (C‑218/14, EU:C:2015:476, σκέψη 70 και διατακτικό). Στη σκέψη 68 της απόφασης αυτής, το Δικαστήριο υπογράμμισε πάντως ότι, σε μια τέτοια περίπτωση, το εθνικό δίκαιο μπορεί να παρέχει ευρύτερη προστασία σε υπηκόους τρίτης χώρας, ώστε να τους επιτρέπεται να συνεχίζουν να διαμένουν στην επικράτεια του κράτους μέλους υποδοχής.
(
28
)	Βλ., για κριτική θεώρηση της απόφασης αυτής, Strumia, F., «Divorce immediately, or leave. Rights of third country nationals and family protection in the context of EU citizens’ free movement: Kuldip Singh and Others», Common Market Law Review, 2016, τ. 53(5), σ. 1373 έως 1393.
(
29
)	Η υπογράμμιση δική μου. Παρατηρώ ότι στη διάταξη αυτή δεν προσδιορίζεται το έτος, εκ των τριών που πρέπει να διήρκεσε ο γάμος πριν από την έναρξη της διαδικασίας έκδοσης διαζυγίου ή τη λήξη της καταχωρισμένης συμβίωσης, κατά το οποίο ο υπήκοος τρίτης χώρας έπρεπε να είχε διαμείνει στο κράτος μέλος υποδοχής.
(
30
)	Απόφαση της 16ης Ιουλίου 2015, Singh κ.λπ. (C‑218/14, EU:C:2015:476, σκέψη 48). Βλ. σημείο 44 των παρουσών προτάσεων.
(
31
)	Το στοιχείο αυτό έχει σημασία για την ορθή κατανόηση της εμβέλειας της απόφασης της 30ής Ιουνίου 2016, NA (C‑115/15, EU:C:2016:487), και των λόγων για τους οποίους εκτιμώ ότι είναι αναγκαία η επικαιροποίηση της νομολογίας που απορρέει από την απόφαση αυτή.
(
32
)	Ήτοι, περιλαμβανομένων των στοιχείων αʹ έως δʹ.
(
33
)	Απόφαση της 16ης Ιουλίου 2015, Singh κ.λπ. (C‑218/14, EU:C:2015:476).
(
34
)	Απόφαση της 16ης Ιουλίου 2015, Singh κ.λπ. (C‑218/14, EU:C:2015:476, σκέψη 67). Η υπογράμμιση δική μου.
(
35
)	Βλ. προτάσεις της γενικής εισαγγελέα J. Kokott στην υπόθεση Singh κ.λπ. (C‑218/14, EU:C:2015:306, σημεία 25 και 26): «Ο λόγος είναι ότι το άρθρο 13 της οδηγίας 2004/38, βάσει του γράμματός του, δεν απαιτεί ούτε να διαμείνει ο πολίτης της Ένωσης μαζί με τον σύζυγό του στο κράτος μέλος υποδοχής μέχρι την ολοκλήρωση της διαδικασίας εκδόσεως του διαζυγίου ούτε επίσης να διεξαχθεί και να ολοκληρωθεί η διαδικασία εκδόσεως του διαζυγίου στο κράτος αυτό.» Εντούτοις, η γενική εισαγγελέας J. Kokott διευκρίνισε εν συνεχεία ότι «[σ]ε περίπτωση […] συνδυαστικής –αντί μεμονωμένης– θεωρήσεως των άρθρων 12 και 13 της οδηγίας 2004/38, δεν συνάγεται από την αυστηρώς κατά γράμμα ερμηνεία του άρθρου 13 της οδηγίας η διατήρηση του δικαιώματος διαμονής των διαζευγμένων υπηκόων τρίτων χωρών». Η υπογράμμιση δική μου. Πρβλ. Briddick, C., «Combatting or Enabling Domestic Violence? Evaluating the Residence Rights of Migrant Victims of Domestic Violence in Europe», International and Comparative Law Quarterly, τ. 69(4), 2020, σ. 1013-1034, ιδίως σ. 1021, και, της ιδίας, «Secretary of State for the Home Department v NA», Journal of Immigration Asylum and Nationality Law, 2016, τ. 30(4), σ. 368-374.
(
36
)	Θα εξετάσω το ζήτημα αυτό διεξοδικότερα στο πλαίσιο της ανάλυσης της απόφασης της 30ής Ιουνίου 2016, NA (C‑115/15, EU:C:2016:487). Βλ. σημεία 53 έως 58 των παρουσών προτάσεων.
(
37
)	Απόφαση της 16ης Ιουλίου 2015, Singh κ.λπ. (C‑218/14, EU:C:2015:476, σκέψη 67).
(
38
)	Αντιλαμβάνομαι την «αναχώρηση εν όψει διαζυγίου, ακύρωσης του γάμου ή λήξης της καταχωρισμένης συμβίωσης» υπό την έννοια ότι, μόλις εγκαταλείπει το κράτος μέλος υποδοχής, ο σύζυγος, πολίτης της Ένωσης, κινεί διαδικασία έκδοσης διαζυγίου, ακύρωσης του γάμου ή λήξης της καταχωρισμένης συμβίωσης στο κράτος μέλος καταγωγής του ή σε άλλο κράτος μέλος (εκτός εάν το εφαρμοστέο στο διαζύγιο, στην ακύρωση του γάμου ή στη λήξη της καταχωρισμένης συμβίωσης δίκαιο απαιτεί ένα ορισμένο χρονικό διάστημα διακοπής της έγγαμης συμβίωσης ή μια περίοδο περίσκεψης πριν από την έκδοση του διαζυγίου). Μπορεί επίσης να νοηθεί ως αναχώρηση η οποία συνδέεται με την επέλευση ορισμένων γεγονότων που δικαιολογούν το διαζύγιο, την ακύρωση του γάμου ή τη λήξη της καταχωρισμένης συμβίωσης, όπως, μεταξύ άλλων, το γεγονός ότι το πρόσωπο «υπήρξε θύμα ενδοοικογενειακής βίας ενόσω υφίστατο ο γάμος ή η καταχωρισμένη συμβίωση». Επομένως, η αναχώρηση που συνδέεται με τα γεγονότα αυτά πρέπει να θεωρείται αναχώρηση εν όψει διαζυγίου, ακύρωσης του γάμου ή λήξης της καταχωρισμένης συμβίωσης.
(
39
)	Πρβλ. Strumia, F., όπ.π., σ. 1381. Βλ., επίσης, σημείο 87 των παρουσών προτάσεων.
(
40
)	Αυτή είναι επίσης η περίπτωση της N. Chenchooliah στην υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση της 10ης Σεπτεμβρίου 2019, Chenchooliah (C‑94/18, EU:C:2019:693, σκέψη 43). Όπως προκύπτει από τα πραγματικά περιστατικά που εξέθεσε το αιτούν δικαστήριο, «[ο] πολίτης της Ένωσης επέστρεψε στο κράτος μέλος του οποίου έχει την ιθαγένεια, εν προκειμένω για να εκτίσει ποινή φυλακίσεως».
(
41
)	Μεταξύ άλλων για να υποβληθεί σε ιατρική θεραπεία, δεόντως επιβεβαιωμένη, ή για να φροντίσει προσωρινά μέλος της οικογένειάς του το οποίο πάσχει από σοβαρή ασθένεια.
(
42
)	Όσον αφορά τη διατήρηση της άδειας διαμονής σε περίπτωση προσωρινών απουσιών, βλ. άρθρο 11, παράγραφος 2, της οδηγίας 2004/38.
(
43
)	Βλ. σημεία 62 και 63 καθώς και υποσημείωση 41 των παρουσών προτάσεων.
(
44
)	Μνημονεύοντας την περίπτωση των συζύγων που ζουν και εργάζονται σε διαφορετικά κράτη μέλη, η γενική εισαγγελέας J. Kokott, στις προτάσεις της στην υπόθεση Singh κ.λπ. (C‑218/14, EU:C:2015:306, σημείο 48), επισημαίνει ότι «[τ]ο σύστημα της οδηγίας 2004/38 εμπεριέχει ωστόσο μια ασυμμετρία. Συγκεκριμένα, μετά την αναχώρηση του πολίτη της Ένωσης είναι δυνατόν ο υπήκοος τρίτης χώρας σύζυγός του να απολέσει το δικαίωμα διαμονής του στο μέχρι τότε κράτος μέλος υποδοχής, ακόμη και αν δεν θίγεται η έγγαμη σχέση, εάν δεν συνοδέψει τον πολίτη της Ένωσης επί παραδείγματι για επαγγελματικούς λόγους και ενώ επίσης δεν έχει την επιμέλεια κοινού τέκνου, ενώ αντιθέτως το δικαίωμα διαμονής του υπηκόου τρίτης χώρας στο κράτος μέλος υποδοχής, βάσει του άρθρου 13 της οδηγίας 2004/38, διατηρείται σε ισχύ σε περίπτωση λύσεως του γάμου εφόσον φροντίσει να εκδοθεί το διαζύγιο εγκαίρως». Η υπογράμμιση δική μου.
(
45
)	Συναφώς, όπως επισήμανε ο γενικός εισαγγελέας Y. Bot στις προτάσεις του στην υπόθεση Ogieriakhi (C‑244/13, EU:C:2014:323, σημείο 42): «Το να απαιτείται από τα οικεία πρόσωπα να συνοικούν επί μονίμου βάσεως συνιστά, κατά την άποψή μου, επέμβαση στην ιδιωτική και οικογενειακή ζωή τους, αντίθετη προς το άρθρο 7 του [Χάρτη]. Ο ρόλος των εθνικών αρχών δεν έγκειται στην επιβολή αντιλήψεως περί συμβιώσεως ή συγκεκριμένου τρόπου ζωής στους υπηκόους άλλων κρατών μελών και στα μέλη των οικογενειών τους, καθόσον μάλιστα δεν υφίσταται παρόμοια απαίτηση για τους ημεδαπούς (η υπογράμμιση δική μου). Παρότι οι ως άνω παρατηρήσεις του γενικού εισαγγελέα Y. Bot αφορούν την απαίτηση περί συνοίκησης στο πλαίσιο της ερμηνείας του άρθρου 10 του κανονισμού (ΕΟΚ) 1612/68 του Συμβουλίου, της 15ης Οκτωβρίου 1968, περί της ελεύθερης κυκλοφορίας των εργαζομένων στο εσωτερικό της Κοινότητας (ΕΕ ειδ. έκδ. 05/001, σ. 33), φρονώ ότι, από την άποψη του θεμελιώδους δικαιώματος του σεβασμού της ιδιωτικής και οικογενειακής ζωής, οι εν λόγω παρατηρήσεις ισχύουν επίσης σε καταστάσεις στις οποίες οι σύζυγοι ζουν χωριστά, μεταξύ άλλων για επαγγελματικούς λόγους, λόγους υγείας ή άλλους παρόμοιους λόγους.
(
46
)	Πρβλ. προτάσεις της γενικής εισαγγελέα J. Kokott στην υπόθεση Singh κ.λπ. (C‑218/14, EU:C:2015:306, σημείο 49).
(
47
)	Απόφαση της 16ης Ιουλίου 2015 (C‑218/14, EU:C:2015:476).
(
48
)	Απόφαση της 16ης Ιουλίου 2015 (C‑218/14, EU:C:2015:476).
(
49
)	Μεταξύ άλλων, κατά το πολωνικό δίκαιο, η έκδοση του διαζυγίου βασίζεται στη διαπίστωση κλονισμού του συζυγικού δεσμού κατά τρόπο οριστικό και διαρκή, προϋποθέσεις οι οποίες πρέπει να συντρέχουν σωρευτικώς [άρθρο 56, παράγραφος 1, του κώδικα περί οικογένειας και επιμέλειας (CFT)]· κατά το γαλλικό δίκαιο, ένας σύζυγος μπορεί να υποβάλει αίτηση έκδοσης διαζυγίου λόγω οριστικού κλονισμού του συζυγικού δεσμού σε περίπτωση διακοπής της έγγαμης συμβίωσης επί δύο έτη κατά την ημερομηνία της κλήσης με αίτημα διαζυγίου, και τούτο προϋποθέτει έλλειψη συνοίκησης και βούληση λύσης του γάμου· κατά το φινλανδικό δίκαιο, το διαζύγιο των συζύγων εκδίδεται μετά την παρέλευση περιόδου περίσκεψης διάρκειας έξι μηνών, πλην όμως είναι δυνατή η έκδοση διαζυγίου χωρίς την τήρηση της περιόδου περίσκεψης, όταν οι σύζυγοι δεν συνοικούν πλέον επί δύο έτη κατά την ημερομηνία υποβολής της αίτησης έκδοσης διαζυγίου· κατά το γερμανικό δίκαιο, βάσει του άρθρου 1566 του Bürgerliches Gesetzbuch (αστικού κώδικα), το δικαστήριο θεωρεί, κατά αμάχητο τεκμήριο, ότι ο γάμος έχει κλονιστεί ανεπανόρθωτα κατόπιν παρέλευσης ορισμένου χρονικού διαστήματος χωρισμού, όταν η αίτηση διαζυγίου υποβάλλεται από αμφοτέρους τους συζύγους οι οποίοι ζουν ήδη χωριστά επί ένα έτος, ή υποβάλλεται από έναν εκ των συζύγων με συναίνεση του ετέρου συζύγου και ζουν ήδη χωριστά επί ένα έτος, ή υποβάλλεται από έναν εκ των συζύγων χωρίς τη συναίνεση του ετέρου συζύγου, πλην όμως η διάσταση διαρκεί ήδη επί τρία έτη. Κατά το άρθρο 1565, παράγραφος 2, του αστικού κώδικα, εάν η διάσταση των συζύγων έχει διάρκεια μικρότερη του έτους, ο γάμος λύεται μόνο σε ορισμένες εξαιρετικές περιπτώσεις, για παράδειγμα, εάν η συνέχιση του γάμου δεν είναι αποδεκτή για τον σύζυγο που ζητεί το διαζύγιο για λόγους που καταλογίζονται στον έτερο σύζυγο (για παράδειγμα, κακοποίηση από τον έτερο σύζυγο). Όσον αφορά άλλες εθνικές κανονιστικές ρυθμίσεις, βλ. επίσης, «Διαζύγιο», Διαδικτυακή πύλη της ευρωπαϊκής ηλεκτρονικής δικαιοσύνης, στη διεύθυνση https://e‑justice.europa.eu/content_divorce-45-el.do (τελευταία επικαιροποίηση: 26 Οκτωβρίου 2020).
(
50
)	Αποφάσεις της 13ης Φεβρουαρίου 1985, Diatta (267/83, EU:C:1985:67, σκέψη 20), και της 10ης Ιουλίου 2014, Ogieriakhi (C‑244/13, EU:C:2014:2068, σκέψη 37).
(
51
)	Πρβλ., στο πλαίσιο της ερμηνείας του άρθρου 10 του κανονισμού 1612/68, απόφαση της 10ης Ιουλίου 2014, Ogieriakhi (C‑244/13, EU:C:2014:2068, σκέψη 47 και διατακτικό).
(
52
)	Βλ. πρόταση οδηγίας του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου σχετικά με το δικαίωμα των πολιτών της Ένωσης και των μελών των οικογενειών τους να κυκλοφορούν και να διαμένουν ελεύθερα στο έδαφος των κρατών μελών [COM(2001) 257 final (ΕΕ 2001, C 270 E, σ. 150].
(
53
)	Η υπογράμμιση δική μου.
(
54
)	Απόφαση της 16ης Ιουλίου 2015 (C‑218/14, EU:C:2015:476).
(
55
)	Λαμβανομένης υπόψη της διάρκειας ορισμένων εθνικών διαδικασιών δικαστικού χωρισμού, διαζυγίου, ακύρωσης του γάμου ή λήξης της καταχωρισμένης συμβίωσης, απόκειται στο εθνικό δικαστήριο να εκτιμήσει αν, για παράδειγμα, διαδικασία έκδοσης διαζυγίου κινηθείσα λίγο μετά την αναχώρηση του πολίτη της Ένωσης από το κράτος μέλος υποδοχής θα μπορούσε να θεωρηθεί αναχώρηση εν όψει διαζυγίου κατά την έννοια του άρθρου 13, παράγραφος 2, της οδηγίας 2004/38. Βλ. υποσημείωση 38 των παρουσών προτάσεων.
(
56
)	Απόφαση της 30ής Ιουνίου 2016 (C‑115/15, EU:C:2016:487, σκέψεις 48 και 49).
(
57
)	Το αιτούν δικαστήριο είχε εκθέσει τα εξής: «Στις 5 Δεκεμβρίου 2006, [ο σύζυγος] ζήτησε από τη βρετανική υπηρεσία συνόρων να ακυρώσει την άδεια διαμονής της NA, διότι ο ίδιος είχε εγκατασταθεί μόνιμα στο Πακιστάν και ζήτησε να ενημερωθεί για την ακύρωση της άδειας διαμονής της συζύγου του».
(
58
)	Η NA είχε επίσης υποβάλει αίτηση για την απόκτηση δικαιώματος μόνιμης διαμονής στο Ηνωμένο Βασίλειο, πλην όμως η αρμόδια εθνική αρχή είχε απορρίψει την αίτηση αυτή. Πρβλ. απόφαση της 30ής Ιουνίου 2016, NA (C‑115/15, EU:C:2016:487, σκέψεις 15 έως 22).
(
59
)	Απόφαση της 30ής Ιουνίου 2016, NA (C‑115/15, EU:C:2016:487, σκέψη 49).
(
60
)	Πρβλ. απόφαση της 30ής Ιουνίου 2016, NA (C‑115/15, EU:C:2016:487, σκέψη 36).
(
61
)	Απόφαση της 30ής Ιουνίου 2016, NA (C‑115/15, EU:C:2016:487, σκέψη 51).
(
62
)	Απόφαση της 16ης Ιουλίου 2015 (C‑218/14, EU:C:2015:476).
(
63
)	Απόφαση της 30ής Ιουνίου 2016 (C‑115/15, EU:C:2016:487).
(
64
)	Απόφαση της 16ης Ιουλίου 2015 (C‑218/14, EU:C:2015:476).
(
65
)	Βλ. σημεία 44, 48 και 49 των παρουσών προτάσεων.
(
66
)	Απόφαση της 16ης Ιουλίου 2015, Singh κ.λπ. (C‑218/14, EU:C:2015:476, σκέψη 48). Βλ. σημείο 44 των παρουσών προτάσεων.
(
67
)	Βλ. σημείο 47 των παρουσών προτάσεων.
(
68
)	Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 1ης Φεβρουαρίου 2017, Município de Palmela (C‑144/16, EU:C:2017:76, σκέψη 20 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
(
69
)	Αυτή είναι, άλλωστε, η κρατούσα στη θεωρία άποψη. Βλ., μεταξύ άλλων, Gazin, F., «Maintien d’un droit de séjour d’un ressortissant d’un État tiers avec un citoyen européen en présence d’enfants et en cas de divorce et de violence domestique commise pendant le mariage: la Cour confirme son interprétation sévère de l’article 13 de la directive 2004/38/CE verrouillant l’accès au droit de séjour à titre individuel des ressortissants de pays tiers mais accepte de reconnaître audits ressortissants un droit de séjour dérivé sur le fondement de l’article 12 du règlement (CEE) no 1612/68 et de l’article 21 TFUE», Europe, 2016, Σεπτέμβριος Comm. αριθ. 8‑9, σ. 28 και 29· Peers, S., «Domestic violence and free movement of EU citizens: a shameful CJEU ruling», 2016, διατίθεται στη διεύθυνση http://eulawanalysis.blogspot.com/2016/07/domestic-violence-and-free-movement-of.html· Barbou des Places, S., «Le droit de séjour des ressortissants d’États tiers ayant la garde effective d’enfants citoyens de l’Union», Revue critique de droit international privé, 2017, αριθ. 1, σ. 45· Oosterom-Staples, H., «Residence Rights for Caring Parents who are also Victims of Domestic Violence», European Journal of Migration and Law, 2017, τ. 19(4), σ. 396-424· και Gyeney, L., «Sensitive Issues before the European Court of Justice – The Right of Residence of Third Country Spouses Who Became Victims of Domestic Violence, as Well as Same-Sex Spouses in the Scope of Application of the Free Movement Directive (Legal Analysis of the NA and Coman Cases)», Hungarian Yearbook of International Law and European Law, 2017, αριθ. 1, σ. 211-256.
(
70
)	Η υπογράμμιση δική μου. Όπως υπογράμμισε ο γενικός εισαγγελέας M. Wathelet στις προτάσεις του στην υπόθεση NA (C‑115/15, EU:C:2016:259, σημείο 66), «[ε]πομένως, υφίσταται κατ’ ανάγκην χρονική απόσταση μεταξύ της ενδοοικογενειακής βίας, συνθήκης που ενεργοποιεί τη διάταξη, και του διαζυγίου».
(
71
)	Στην πρόταση της Επιτροπής για οδηγία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου σχετικά με το δικαίωμα των πολιτών της Ένωσης και των μελών των οικογενειών τους να κυκλοφορούν και να διαμένουν ελεύθερα στο έδαφος των κρατών μελών [COM(2001) 257 final, σ. 150], η Επιτροπή επισημαίνει: «Το δικαίωμα που αναγνωρίζεται με την εν λόγω διάταξη ισχύει υπό τις εξής τρεις εναλλακτικές προϋποθέσεις: α) ο γάμος έχει διαρκέσει […] ή, β) η επιμέλεια […] έχει ανατεθεί […] ή, γ) η λύση του γάμου οφείλεται σε εξαιρετικά δύσκολες περιστάσεις» (Η συνδρομή μίας έστω εξ αυτών αρκεί για τη διατήρηση του δικαιώματος διαμονής). Τον εναλλακτικό χαρακτήρα των προϋποθέσεων αυτών τόνισε ο γενικός εισαγγελέας M. Wathelet στις προτάσεις του στην υπόθεση NA (C‑115/15, EU:C:2016:259, σημείο 60).
(
72
)	Βλ. σημείο 73 των παρουσών προτάσεων.
(
73
)	Συναφώς, η Επιτροπή διευκρίνισε ότι «[η] διατύπωση που χρησιμοποιείται στο άρθρο [13, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, στοιχείο γʹ] είναι αόριστη και αποσκοπεί στην κάλυψη ιδίως της περίπτωσης της άσκησης βίας στο πλαίσιο της οικογένειας» [COM(2001) 257 final, σ. 150].
(
74
)	Αποφάσεις της 25ης Ιουλίου 2008, Metock κ.λπ. (C‑127/08, EU:C:2008:449, σκέψη 84), και της 18ης Δεκεμβρίου 2014, McCarthy κ.λπ. (C‑202/13, EU:C:2014:2450, σκέψη 32).
(
75
)	Η υπογράμμιση δική μου.
(
76
)	Βλ. πρόταση οδηγίας του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, σχετικά με το δικαίωμα των πολιτών της Ένωσης και των μελών των οικογενειών τους να κυκλοφορούν και να διαμένουν ελεύθερα στο έδαφος των κρατών μελών [COM(2001) 257 final, σ. 150]. Η υπογράμμιση δική μου.
(
77
)	Εκτός εάν έχουν την αποκλειστική επιμέλεια ανήλικου τέκνου (βλ. άρθρο 12, παράγραφος 3, της οδηγίας 2004/38).
(
78
)	Συναφώς, ο γενικός εισαγγελέας M. Wathelet επισήμανε στις προτάσεις του στην υπόθεση NA (C‑115/15, EU:C:2016:259, σημείο 70): «[…] ένας τέτοιος κίνδυνος “εκβιασμού σε σχέση με το διαζύγιο” ή παραιτήσεως από διαζύγιο ενδημεί σε πλαίσια ενδοοικογενειακής βίας. Συγκεκριμένα, η απώλεια, εκ μέρους του υπηκόου τρίτης χώρας, συζύγου πολίτη της Ένωσης, του παράγωγου δικαιώματος διαμονής σε περίπτωση αναχωρήσεως του πολίτη της Ένωσης θα μπορούσε να χρησιμοποιείται ως μέσο πιέσεως για ματαίωση του διαζυγίου, ενώ τέτοιες περιστάσεις είναι ούτως ή άλλως ικανές να αποδυναμώσουν ψυχολογικώς το θύμα και, εν πάση περιπτώσει, να του εμποιήσουν φόβο έναντι του δράστη της βίας».
(
79
)	Βλ. σημεία 53 έως 58 των παρουσών προτάσεων.
(
80
)	Όσον αφορά τις περιπτώσεις στις οποίες ο σύζυγος εγκαταλείπει το κράτος μέλος υποδοχής πριν από την πραγμάτωση μίας εκ των καταστάσεων που προβλέπονται στο άρθρο 13, παράγραφος 2, της οδηγίας 2004/38, η προσωρινή αναχώρηση του πολίτη της Ένωσης δεν συνεπάγεται για τον σύζυγο, υπήκοο τρίτης χώρας, απώλεια του παράγωγου δικαιώματος διαμονής στις περιπτώσεις που προβλέπονται στο άρθρο 16, παράγραφος 3, της οδηγίας 2004/38. Πρβλ. σημεία 61 έως 63 των παρουσών προτάσεων.
(
81
)	Βλ. προτάσεις του γενικού εισαγγελέα M. Wathelet στην υπόθεση NA (C‑115/15, EU:C:2016:259, σημεία 61 και 62). Η υπογράμμιση δική μου.
(
82
)	Οδηγία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 25ης Οκτωβρίου 2012, για τη θέσπιση ελάχιστων προτύπων σχετικά με τα δικαιώματα, την υποστήριξη και την προστασία θυμάτων της εγκληματικότητας και για την αντικατάσταση της απόφασης-πλαισίου 2001/220/ΔΕΥ του Συμβουλίου (ΕΕ 2012, L 315, σ. 57). Η οδηγία αυτή έπρεπε να μεταφερθεί στο εθνικό δίκαιο έως τις 16 Νοεμβρίου 2015. Υπενθυμίζεται ότι η εν λόγω οδηγία «επιδιώκει να τοποθετήσει το θύμα ενός εγκλήματος στο επίκεντρο του συστήματος ποινικής δικαιοσύνης και έχει ως στόχο να ενισχύσει τα δικαιώματα των θυμάτων της εγκληματικότητας, ούτως ώστε να μπορεί κάθε θύμα να απολαύει του ίδιου επιπέδου δικαιωμάτων, ανεξάρτητα από τον τόπο όπου διαπράχθηκε η αξιόποινη πράξη, από την ιθαγένειά του ή από το καθεστώς διαμονής του». Ψήφισμα του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, της 30ής Μαΐου 2018, που αφορά την εφαρμογή της οδηγίας 2012/29, 2016/2328(INI). Το ψήφισμα αυτό του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου διατίθεται στη διεύθυνση https://www.europarl.europa.eu/doceo/document/TA-8-2018-0229_EL.html. Η υπογράμμιση δική μου.
(
83
)	Κατά το άρθρο 2, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, σημείο i, της οδηγίας 2012/29, ως «θύμα» νοείται «φυσικό πρόσωπο το οποίο υπέστη ζημία, συμπεριλαμβανομένης της σωματικής, ψυχικής ή συναισθηματικής βλάβης ή της οικονομικής ζημίας, που προκλήθηκε απευθείας από αξιόποινη πράξη».
(
84
)	Όπως τα παιδιά (αιτιολογική σκέψη 14), οι γυναίκες θύματα βίας λόγω φύλου (αιτιολογικές σκέψεις 6 και 17), τα άτομα με αναπηρία (αιτιολογική σκέψη 15), τα θύματα τρομοκρατίας (αιτιολογική σκέψη 16), τα άτομα ΛΟΑΔΜ ή τα θύματα εμπορίας ανθρώπων (αιτιολογική σκέψη 17). Ειδικότερα, η αιτιολογική σκέψη 17 της οδηγίας 2012/29 διαλαμβάνει τα εξής: «Η βία που στρέφεται κατά προσώπου λόγω φύλου, ταυτότητας ή έκφρασης του φύλου του εν λόγω προσώπου ή θίγει δυσανάλογα πρόσωπα συγκεκριμένου φύλου νοείται ως βία λόγω φύλου. Ενδέχεται να προκαλέσει σωματική, σεξουαλική, ψυχική, συναισθηματική ή ψυχολογική βλάβη ή οικονομική ζημία του θύματος. Η βία λόγω φύλου νοείται ως μορφή διάκρισης και ως παραβίαση των θεμελιωδών ελευθεριών του θύματος και περιλαμβάνει τη βία στο πλαίσιο στενών σχέσεων […]» (η υπογράμμιση δική μου).
(
85
)	Βλ. αιτιολογικές σκέψεις 17 και 18 της οδηγίας 2012/29. Βλ., επίσης, έκθεση του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου που αφορά την εφαρμογή της οδηγίας 2012/29 […], της 14ης Μαΐου 2018, A8‑0168/2018, σ. 16, σημείο 13: «[Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο] υπενθυμίζει στα κράτη μέλη ότι τα θύματα που βρίσκονται σε παράτυπο καθεστώς διαμονής θα πρέπει επίσης να έχουν πρόσβαση σε δικαιώματα και υπηρεσίες […], όπως είναι η νομική προστασία και η ψυχολογικο‑κοινωνική και οικονομική στήριξη από τα κράτη μέλη, χωρίς τον φόβο της απέλασης […]· καλεί τα κράτη μέλη να θεσπίσουν νομοθεσία που παρέχει στα θύματα τα οποία δεν διαθέτουν επίσημα έγγραφα, ή στα θύματα με καθεστώς διαμονής εξαρτώμενου μέλους, διαύλους διαφυγής από καταστάσεις κακοποίησης και τη δυνατότητα να αποκτούν αυτοτελές καθεστώς διαμονής […]». Διατίθεται στη διεύθυνση https://www.europarl.europa.eu/doceo/document/A-8-2018-0168_EL.pdf.
(
86
)	Κατά την αιτιολογική σκέψη 18 της οδηγίας 2012/29, «[σ]τις περιπτώσεις που η βία διαπράττεται στο πλαίσιο στενής σχέσης, δράστης είναι πρόσωπο το οποίο είναι ή υπήρξε σύζυγος ή σύντροφος του θύματος ή είναι άλλο μέλος της οικογενείας του, ασχέτως αν ο δράστης μοιράζεται ή έχει μοιρασθεί την ίδια στέγη με το θύμα. Η βία αυτή μπορεί να καλύπτει σωματική, σεξουαλική, ψυχολογική ή οικονομική βία και να προξενεί σωματική, ψυχική ή συναισθηματική βλάβη ή οικονομική ζημία. Η βία στο πλαίσιο στενών σχέσεων αποτελεί σοβαρό και συχνά συγκεκαλυμμένο κοινωνικό πρόβλημα που μπορεί να προκαλεί συστηματικό ψυχολογικό και σωματικό τραυματισμό με σοβαρές συνέπειες, διότι ο δράστης είναι πρόσωπο το οποίο ευλόγως έχει την εμπιστοσύνη του θύματος […]». Παρότι αυτό το είδος βίας αφορά τόσο τους άνδρες όσο και τις γυναίκες, στην αιτιολογική σκέψη 18 επισημαίνεται ότι «[ο]ι γυναίκες θίγονται δυσανάλογα από αυτήν τη μορφή βίας και η κατάσταση μπορεί να είναι χειρότερη αν η γυναίκα είναι εξαρτημένη από τον δράστη οικονομικά, κοινωνικά ή όσον αφορά το δικαίωμα διαμονής της». Η υπογράμμιση δική μου.
(
87
)	Αντιθέτως, η οδηγία 2004/81/ΕΚ του Συμβουλίου, της 29ης Απριλίου 2004, σχετικά με τον τίτλο παραμονής που χορηγείται στους υπηκόους τρίτων χωρών θύματα εμπορίας ανθρώπων ή συνέργειας στη λαθρομετανάστευση, οι οποίοι συνεργάζονται με τις αρμόδιες αρχές (ΕΕ 2004, L 261, σ. 1), «εισάγει την άδεια παραμονής για θύματα της εμπορίας ανθρώπων ή, εάν ένα κράτος αποφασίσει να επεκτείνει το πεδίο εφαρμογής αυτής της οδηγίας, στους υπηκόους τρίτων χωρών θύματα συνέργειας στη λαθρομετανάστευση, στους οποίους η άδεια παραμονής προσφέρει κατάλληλο κίνητρο συνεργασίας με τις αρμόδιες αρχές. Η οδηγία περιέχει επίσης ορισμένες εγγυήσεις έναντι καταχρήσεων». Βλ. αιτιολογική σκέψη 9 της οδηγίας αυτής.
(
88
)	Αποφάσεις της 25ης Ιουλίου 2008, Metock κ.λπ. (C‑127/08, EU:C:2008:449, σκέψη 84), και της 18ης Δεκεμβρίου 2014, McCarthy κ.λπ. (C‑202/13, EU:C:2014:2450, σκέψη 32). Βλ., επίσης, σημείο 84 των παρουσών προτάσεων.
(
89
)	Ο σκοπός αυτός συνίσταται στην παροχή νομικής προστασίας, μεταξύ άλλων, στα θύματα ενδοοικογενειακής βίας των οποίων το δικαίωμα διαμονής συνδέεται με τον οικογενειακό δεσμό του γάμου (ή της καταχωρισμένης συμβίωσης) και τα οποία θα μπορούσαν να υποστούν, για τον λόγο αυτό, εκβιασμό σε σχέση με το διαζύγιο ή με την αναχώρηση. Βλ. αιτιολογική σκέψη 15 της οδηγίας 2004/38· COM(2001) 257 final, σ. 150, καθώς και σημεία 82 έως 88 των παρουσών προτάσεων.
(
90
)	Βλ. αιτιολογική σκέψη 57 της οδηγίας 2012/29.
(
91
)	Δήλωση αριθ. 19 που προσαρτάται στην τελική πράξη της Διακυβερνητικής Διάσκεψης η οποία υιοθέτησε τη Συνθήκη της Λισσαβώνας που υπεγράφη στις 13 Δεκεμβρίου 2007 (ΕΕ 2008, C 115, σ. 345, και ΕΕ 2012, C 326, σ. 347).
(
92
)	Βλ., μεταξύ άλλων, άρθρα 2, 3 και 14 της Σύμβασης για την Προάσπιση των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και των Θεμελιωδών Ελευθεριών, η οποία υπεγράφη στη Ρώμη στις 4 Νοεμβρίου 1950, καθώς και απόφαση του ΕΔΔΑ της 9ης Ιουνίου 2009, Opuz κατά Τουρκίας (ECHR:2009:0609JUD003340102, § 132): «Η ενδοοικογενειακή βία είναι φαινόμενο το οποίο μπορεί να προσλάβει διάφορες μορφές –σωματική βλάβη, ψυχολογική βία, προσβλητικές πράξεις– […]. Πρόκειται για ένα γενικό πρόβλημα, κοινό σε όλα τα κράτη μέλη, το οποίο δεν αναδεικνύεται πάντοτε, καθότι εντάσσεται συχνά στο πλαίσιο προσωπικών σχέσεων ή περιορισμένων κύκλων, και το οποίο δεν αφορά αποκλειστικά και μόνον τις γυναίκες. Ενδοοικογενειακή βία μπορούν να υποστούν και οι άνδρες, καθώς και τα παιδιά, τα οποία είναι συχνά άμεσα ή έμμεσα θύματα αυτής […]». Η υπογράμμιση δική μου. Επιπλέον, όλα τα κράτη μέλη έχουν κυρώσει τη Σύμβαση για την εξάλειψη όλων των μορφών διακρίσεων κατά των γυναικών, η οποία υιοθετήθηκε από τη Γενική Συνέλευση των Ηνωμένων Εθνών στις 18 Δεκεμβρίου 1979 και τέθηκε σε ισχύ στις 3 Σεπτεμβρίου 1981 (Recueil des traités des Nations unies, τόμος 1249, σ. 13). Η Ένωση δεν είναι συμβαλλόμενο μέρος στη Σύμβαση αυτή.
(
93
)	Σύμβαση του Συμβουλίου της Ευρώπης για την πρόληψη και την καταπολέμηση της βίας κατά των γυναικών και της ενδοοικογενειακής βίας (Σύμβαση της Κωνσταντινούπολης), της 11ης Μαΐου 2011, Série des Traités du Conseil de l’Europe αριθ. 210. Σχετικά με το ενδεχόμενο προσχώρησης της Ένωσης στη Σύμβαση αυτή, βλ. αίτηση γνωμοδότησης 1/19, Σύμβαση της Κωνσταντινούπολης, η οποία εκκρεμεί ενώπιον του Δικαστηρίου.
(
94
)	Βλ., επίσης, σημείο 1 επ. της επεξηγηματικής έκθεσης της Σύμβασης της Κωνσταντινούπολης, Série des Traités du Conseil de l’Europe αριθ. 210, διατίθεται στη διεύθυνση https://rm.coe.int/16800d38c9: «Η βία κατά των γυναικών, περιλαμβανομένης της ενδοοικογενειακής βίας, αποτελεί μια από τις σοβαρότερες μορφές προσβολής των δικαιωμάτων του προσώπου λόγω φύλου στην Ευρώπη και εξακολουθεί να καλύπτεται από ένα πέπλο σιωπής. Η ενδοοικογενειακή βία –εις βάρος άλλων θυμάτων, όπως παιδιά, άνδρες και ηλικιωμένοι– είναι επίσης παραγνωρισμένο φαινόμενο, το οποίο αφορά εντούτοις υπερβολικά μεγάλο αριθμό οικογενειών ώστε να μπορεί να παραβλέπεται». Η υπογράμμιση δική μου.
(
95
)	Κατά το σημείο 303 της επεξηγηματικής έκθεσης της Σύμβασης της Κωνσταντινούπολης: «Οι συντάκτες θεώρησαν προτιμότερο να αφήσουν τα μέρη να ορίσουν, βάσει του εσωτερικής τους νομοθεσίας, τους όρους υπό τους οποίους μπορεί να χορηγηθεί στα θύματα, κατόπιν αιτήσεώς τους, αυτοτελής άδεια διαμονής και τη διάρκεια αυτής. Αυτό προϋποθέτει τον ορισμό αρχών οι οποίες θα είναι αρμόδιες να καθορίσουν αν η σχέση λύεται λόγω της βίας που υπέστη το θύμα, καθώς και τα αποδεικτικά στοιχεία τα οποία θα πρέπει να προσκομίζονται. Τέτοια στοιχεία θα μπορούσαν να είναι, όλως ενδεικτικώς, εκθέσεις της αστυνομίας, καταδικαστική απόφαση δικαστηρίου, διάταξη περί απαγόρευσης ή προστασίας, ιατρικά αποδεικτικά στοιχεία, διάταξη διαζυγίου, αναφορές κοινωνικών υπηρεσιών ή εκθέσεις ΜΚΟ […]».
(
96
)	Βλ. σημείο 307 της επεξηγηματικής έκθεσης της Σύμβασης της Κωνσταντινούπολης.
(
97
)	Η κατάσταση θα μπορούσε να μεταβληθεί, εάν η Ένωση προσχωρήσει σε αυτήν.
(
98
)	Βλ. σημείο 304 της επεξηγηματικής έκθεσης της Σύμβασης της Κωνσταντινούπολης.
(
99
)	Μολονότι είναι αληθές ότι η Σύμβαση αυτή δεν εφαρμόζεται εν προκειμένω, ελλείψει προσχώρησης της Ένωσης σε αυτήν, θα μπορούσε εντούτοις να αποτελέσει πηγή έμπνευσης για την ερμηνεία του άρθρου 13, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, στοιχείο γʹ, της οδηγίας 2004/38.
(
100
)	Ελλείψει τέτοιου συνδέσμου, στη θεωρία γίνεται λόγος για «σχέση επικουρικότητας» των άρθρων 20 και 21 του Χάρτη· βλ. Bribosia, E., Rorive, I., και Hislaire, J., «Article 20. – Égalité en droit», σε F. Picod, C. Rizcallah, και S. Van Drooghenbroeck (επιμ.), Charte des droits fondamentaux de l’Union européenne. Commentaire article par article (2η έκδ.), Βρυξέλλες, Bruylant, 2019, σ. 533: «[…] Το άρθρο 20 θα μπορούσε να προβληθεί προκειμένου να ελεγχθούν η συνοχή και η ορθολογικότητα, ως προς τον επιδιωκόμενο σκοπό, κάθε διαφορετικής μεταχείρισης, ανεξαρτήτως λόγου». Βλ., επίσης, Bell, M., «Article 20 – Equality before the Law», σε Peers, S., Hervey, T., Kenner, J., και Ward, A. (επιμ.), The EU Charter of Fundamental Rights – A commentary, Οξφόρδη, Hart Publishing, 2014, σ. 563, ιδίως σ. 577.
(
101
)	ΕΕ 2007, C 303, σ. 17.
(
102
)	Γνωμοδότηση 1/17 (ΣΟΕΣ ΕΕ-Καναδά) της 30ής Απριλίου 2019 (EU:C:2019:341, σκέψη 168).
(
103
)	Γνωμοδότηση 1/17 (ΣΟΕΣ ΕΕ-Καναδά) της 30ής Απριλίου 2019 (EU:C:2019:341, σκέψη 169), και απόφαση της 4ης Ιουνίου 2009, Βάτσουρας και Κουπατάντζε (C‑22/08 και C‑23/08, EU:C:2009:344, σκέψη 52).
(
104
)	Γνωμοδότηση 1/17 (ΣΟΕΣ ΕΕ-Καναδά) της 30ής Απριλίου 2019 (EU:C:2019:341, σκέψη 171 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
(
105
)	Αποφάσεις της 11ης Ιουλίου 2006, Franz Egenberger (C‑313/04, EU:C:2006:454, σκέψη 33), της 17ης Οκτωβρίου 2013, Schaible (C‑101/12, EU:C:2013:661, σκέψη 76), και διάταξη της 26ης Μαρτίου 2020, Luxaviation (C‑113/19, EU:C:2020:228, σκέψη 36).
(
106
)	Βλ., μεταξύ άλλων, αποφάσεις της 16ης Δεκεμβρίου 2008, Arcelor Atlantique et Lorraine κ.λπ. (C‑127/07, EU:C:2008:728, σκέψη 26), της 7ης Μαρτίου 2017, RPO (C‑390/15, EU:C:2017:174, σκέψη 42), και της 22ας Ιανουαρίου 2019, Cresco Investigation (C‑193/17, EU:C:2019:43, σκέψη 42).
(
107
)	Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 22ας Μαΐου 2014, Glatzel (C‑356/12, EU:C:2014:350, σκέψη 84).
(
108
)	Συναφώς, το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι «οι διατάξεις που εφαρμόζονται στον χώρο Σένγκεν προβλέπουν ρητώς ότι δεν θίγουν την ελεύθερη κυκλοφορία των πολιτών της Ένωσης και των μελών των οικογενειών τους που τους συνοδεύουν ή πηγαίνουν να τους συναντήσουν, την οποία εγγυάται, μεταξύ άλλων, η οδηγία 2004/38» (απόφαση της 18ης Ιουνίου 2020, Ryanair Designated Activity Company, C‑754/18, EU:C:2020:478, σκέψη 40).
(
109
)	Στο πρωτόκολλο αριθ. 25 σχετικά με την άσκηση των συντρεχουσών αρμοδιοτήτων (ΕΕ 2012, C 326, σ. 307), το οποίο προσαρτάται στις Συνθήκες ΕΕ και ΛΕΕ, προβλέπεται ότι, «[…] όταν η Ένωση αναλαμβάνει δράση σε συγκεκριμένο τομέα, το πεδίο άσκησης αυτής της αρμοδιότητας καλύπτει μόνο τα στοιχεία που διέπονται από την εν λόγω πράξη της Ένωσης και, συνεπώς, δεν καλύπτει ολόκληρο τον τομέα».
(
110
)	Αυτό συμβαίνει ειδικότερα στην περίπτωση της οδηγίας 2003/86.
(
111
)	Πρβλ. απόφαση της 25ης Ιουλίου 2008, Metock κ.λπ. (C‑127/08, EU:C:2008:449, σκέψη 68).
(
112
)	Βλ. προτάσεις μου στην υπόθεση Ryanair Designated Activity Company (C‑754/18, EU:C:2020:131 σημείο 34).
(
113
)	Υπενθυμίζεται, εντούτοις, ότι οι υπήκοοι τρίτης χώρας μπορούν, στον τομέα του μεταναστευτικού δικαίου, να επικαλεστούν μεταξύ άλλων τον Χάρτη, στο μέτρο που αυτός εφαρμόζεται στο πεδίο εφαρμογής του δικαίου της Ένωσης. Όσον αφορά την οδηγία 2003/86, βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 14ης Μαρτίου 2019, Y. Z. κ.λπ. (Απάτη στο πλαίσιο της οικογενειακής επανένωσης) (C‑557/17, EU:C:2019:203, σκέψη 53).
(
114
)	Thym, D., «Legal Framework for EU Entry and Border Control Policies», σε K. Hailbronner και D. Thym (επιμ.), EU Immigration and Asylum Law. Commentary, 2η έκδ., Μόναχο/Οξφόρδη/Μπάντεν-Μπάντεν, C.H. Beck/Hart Publishing/Nomos, 2016, σ. 272, ιδίως σ. 285. Στο ίδιο έργο, βλ., επίσης, Hailbronner, K., και Thym, D., «Introduction EU Immigration and Asylum Law: Constitutional Framework and Principles for Interpretation», όπ.π., ιδίως σ. 4: «Η εννοιολογική αυτονομία του χώρου ελευθερίας, ασφάλειας και δικαιοσύνης επιβεβαιώνει ότι το ευρωπαϊκό δίκαιο σε θέματα μετανάστευσης και ασύλου δεν αναπαράγει το καθεστώς κινητικότητας των πολιτών της Ένωσης. Αντιθέτως, το δίκαιο σε θέματα μετανάστευσης και ασύλου χαρακτηρίζεται σήμερα από ένα σύνολο διάφορων σκοπών καθορισμένων στις Συνθήκες της Ένωσης, οι οποίοι τέθηκαν με τη Συνθήκη της Λισσαβώνας».
(
115
)	Βλ. σημείο 121 των παρουσών προτάσεων.
(
116
)	Κατά το άρθρο 3, παράγραφος 3, της οδηγίας 2003/86, η οδηγία αυτή δεν εφαρμόζεται στα μέλη της οικογένειας πολίτη της Ένωσης.
(
117
)	Απόφαση της 14ης Μαρτίου 2019, Y. Z. κ.λπ. (Απάτη στο πλαίσιο της οικογενειακής επανένωσης) (C‑557/17, EU:C:2019:203, σκέψη 47 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
(
118
)	Βλ. άρθρο 7, παράγραφος 1, της οδηγίας 2003/86.
(
119
)	Απόφαση της 21ης Απριλίου 2016, Khachab (C‑558/14, EU:C:2016:285, σκέψη 38 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
(
120
)	Βλ. άρθρο 8, πρώτο εδάφιο, της οδηγίας 2003/86.
(
121
)	Βλ. άρθρο 16, παράγραφος 1, της οδηγίας 2003/86. Βλ., επίσης, προτάσεις του γενικού εισαγγελέα P. Mengozzi στην υπόθεση Khachab (C‑558/14, EU:C:2015:852, σημείο 31).
(
122
)	Επί της υποχρέωσης επιτυχούς υποβολής σε εξέταση περί κοινωνικής ενσωμάτωσης, βλ. απόφαση της 9ης Ιουλίου 2015, K και A (C‑153/14, EU:C:2015:453).
(
123
)	Απόφαση της 7ης Νοεμβρίου 2018, C και A (C‑257/17, EU:C:2018:876, σκέψη 49).
(
124
)	Η υπογράμμιση δική μου. Αντιθέτως, αυτό δεν συμβαίνει στην περίπτωση του υπηκόου τρίτης χώρας, συζύγου πολίτη της Ένωσης. Πρβλ. αποφάσεις της 13ης Φεβρουαρίου 1985, Diatta (267/83, EU:C:1985:67, σκέψη 20), και της 10ης Ιουλίου 2014, Ogieriakhi (C‑244/13, EU:C:2014:2068, σκέψη 37). Βλ., επίσης, σημείο 71 των παρουσών προτάσεων.
(
125
)	Πρβλ. απόφαση της 14ης Μαρτίου 2019, Y. Z. κ.λπ. (Απάτη στο πλαίσιο της οικογενειακής επανένωσης) (C‑557/17, EU:C:2019:203, σκέψη 51 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
(
126
)	Βλ. απόφαση της 14ης Μαρτίου 2019, Y. Z. κ.λπ. (Απάτη στο πλαίσιο της οικογενειακής επανένωσης) (C‑557/17, EU:C:2019:203, σκέψη 53). Βλ., επίσης, αιτιολογική σκέψη 2 της οδηγίας 2003/86.
(
127
)	Πρβλ. απόφαση της 7ης Νοεμβρίου 2018, C και A (C‑257/17, EU:C:2018:876, σκέψη 51).
(
128
)	Βλ. αιτιολογική σκέψη 15 της οδηγίας 2003/86. Βλ., επίσης, σημείο 131 των παρουσών προτάσεων.
(
129
)	Αποφάσεις της 14ης Νοεμβρίου 2017, Lounes (C‑165/16, EU:C:2017:862, σκέψη 31), και της 18ης Δεκεμβρίου 2014, McCarthy κ.λπ. (C‑202/13, EU:C:2014:2450, σκέψεις 31 και 32).
(
130
)	Βλ. άρθρο 2 σημείο 2, και άρθρο 3, παράγραφος 1, της οδηγίας 2004/38,
(
131
)	Πρβλ. αποφάσεις της 21ης Δεκεμβρίου 2011, Ziolkowski και Szeja (C‑424/10 και C‑425/10, EU:C:2011:866, σκέψη 38), της 16ης Ιανουαρίου 2014, Onuekwere (C‑378/12, EU:C:2014:13, σκέψη 30), και της 17ης Απριλίου 2018, B και Vomero (C‑316/16 και C‑424/16, EU:C:2018:256, σκέψη 51).
(
132
)	Κατά το άρθρο 14, παράγραφος 1, της οδηγίας αυτής, το δικαίωμα αυτό διατηρείται ενόσω οι πολίτες της Ένωσης ή τα μέλη της οικογένειάς τους δεν αποτελούν υπέρμετρο βάρος για το σύστημα κοινωνικής πρόνοιας του κράτους μέλους υποδοχής.
(
133
)	Συγκεκριμένα, βάσει του άρθρου 14, παράγραφος 2, της οδηγίας 2004/38, οι πολίτες της Ένωσης και τα μέλη της οικογένειάς τους έχουν αυτό το δικαίωμα διαμονής ενόσω πληρούν τους όρους που προβλέπονται, μεταξύ άλλων, στο άρθρο 7 της οδηγίας αυτής, στόχος των οποίων είναι να αποφευχθεί να καταστούν υπέρμετρο βάρος για το σύστημα κοινωνικής πρόνοιας του κράτους μέλους υποδοχής.
(
134
)	Ειδικότερα, από το άρθρο 16, παράγραφος 1, της οδηγίας 2004/38 προκύπτει ότι το δικαίωμα μόνιμης διαμονής δεν υπόκειται στις προϋποθέσεις του κεφαλαίου III της οδηγίας αυτής.
(
135
)	Εντούτοις, κατά παρέκκλιση από το άρθρο 16 της οδηγίας 2004/38, προβλέπεται δικαίωμα μόνιμης διαμονής στο κράτος μέλος υποδοχής, πριν από τη συμπλήρωση αυτού του συνεχούς χρονικού διαστήματος πέντε ετών διαμονής, για τους εργαζομένους οι οποίοι έχουν παύσει να ασκούν τη δραστηριότητά τους στο κράτος μέλος υποδοχής και τα μέλη της οικογένειάς τους τα οποία πληρούν τις προϋποθέσεις που προβλέπονται στο άρθρο 17 της οδηγίας αυτής.
(
136
)	Απόφαση της 18ης Δεκεμβρίου 2014, McCarthy κ.λπ. (C‑202/13, EU:C:2014:2450, σκέψη 34 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
(
137
)	Βλ. σημεία 54 έως 58 των παρουσών προτάσεων.
(
138
)	Δυνάμει του άρθρου 18 της οδηγίας 2004/38, τα μέλη της οικογένειας πολίτη της Ένωσης που μνημονεύονται στο άρθρο 12, παράγραφος 2, και στο άρθρο 13, παράγραφος 2, της οδηγίας αυτής, τα οποία πληρούν τις προϋποθέσεις που θέτουν οι ως άνω διατάξεις, αποκτούν δικαίωμα μόνιμης διαμονής αφότου διαμείνουν νομίμως στο κράτος μέλος υποδοχής για συνεχές χρονικό διάστημα πέντε ετών. Σχετικά με τα άρθρα 12 και 13 της εν λόγω οδηγίας, βλ. την ανάλυσή μου επί της δυνατότητας εφαρμογής του άρθρου 13, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, στοιχείο γʹ, της ίδιας οδηγίας, στα σημεία 53 έως 58 των παρουσών προτάσεων.
(
139
)	Με την επιφύλαξη του άρθρου 12, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, της οδηγίας 2004/38, το οποίο ορίζει ότι, «[π]ριν από την απόκτηση δικαιώματος μόνιμης διαμονής, οι ενδιαφερόμενοι πρέπει να πληρούν τους όρους που καθορίζονται στο άρθρο 7 παράγραφος 1 στοιχεία α), β), γ) ή δ)», καθώς και του άρθρου 13, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, της οδηγίας αυτής, το οποίο προβλέπει ότι, «[π]ριν από την απόκτηση δικαιώματος μόνιμης διαμονής, οι ενδιαφερόμενοι πρέπει να πληρούν τους όρους που καθορίζονται στο άρθρο 7 παράγραφος 1 στοιχεία α), β), γ) ή δ)».
(
140
)	Υπενθυμίζεται ότι από την ανάλυσή μου επί της δυνατότητας εφαρμογής του άρθρου 13, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2004/38 προκύπτει ότι πρόσωπο ευρισκόμενο σε κατάσταση όπως αυτή του προσφεύγοντος της κύριας δίκης εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας αυτής. Βλ. σημεία 36 έως 93 των παρουσών προτάσεων.
(
141
)	Υπογραμμίζεται, εντούτοις, για παν ενδεχόμενο, ότι η κατάσταση υπηκόου τρίτης χώρας, συζύγου πολίτη της Ένωσης, ο οποίος υπήρξε θύμα ενδοοικογενειακής βίας και ο οποίος, καθότι δεν διαθέτει επαρκείς πόρους και ασφάλιση ασθενείας, υποχρεούται να εγκαταλείψει το κράτος μέλος υποδοχής και να επιστρέψει στην τρίτη χώρα δεν είναι, κατ’ αρχήν, συγκρίσιμη με την κατάσταση πολίτη της Ένωσης, συζύγου πολίτη της Ένωσης, ο οποίος υπήρξε θύμα ενδοοικογενειακής βίας και ο οποίος, υπό τις ίδιες περιστάσεις, υποχρεούται να εγκαταλείψει το κράτος μέλος υποδοχής και να επιστρέψει στο κράτος μέλος του οποίου έχει την ιθαγένεια. Συγκεκριμένα, δεν χωρεί αμφιβολία ότι η αναχώρηση του υπηκόου τρίτης χώρας, θύματος ενδοοικογενειακής βίας, σε τρίτη χώρα έχει πολύ πιο σημαντικές συνέπειες όσον αφορά τη διάρρηξη των δεσμών με το κράτος μέλος υποδοχής από ό,τι η αναχώρηση πολίτη της Ένωσης, θύματος ενδοοικογενειακής βίας, στο κράτος μέλος του οποίου έχει την ιθαγένεια ή σε άλλο κράτος μέλος.