62012CC0371
ΠΡΟΤΆΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΫ ΕΙΣΑΓΓΕΛΈΑ
NILS WAHL
της 9ης Οκτωβρίου 2013 (
1
)
Υπόθεση C‑371/12
Enrico Petillo Carlo Petillo
κατά
Unipol
[αίτηση του Tribunale di Tivoli (Ιταλία)για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως]
«Ασφάλιση αστικής ευθύνης από την κυκλοφορία αυτοκινήτων οχημάτων — Οδηγία 72/166/ΕΟΚ — Άρθρο 3 — Οδηγία 84/5/ΕΟΚ — Άρθρο 1 — Οδηγία 90/232/ΕΟΚ — Άρθρο 1α — Δικαίωμα αποζημιώσεως — Περιορισμός του δικαιώματος αποζημιώσεως — Ηθική βλάβη»
1.
Εν προκειμένω, το Δικαστήριο καλείται, κατ’ ουσίαν, να αποφανθεί αν μια εθνική διάταξη η οποία ρυθμίζει το ύψος του ποσού που οφείλεται προς ικανοποίηση μη περιουσιακής ζημίας (ηθικής βλάβης) εξαιτίας τροχαίου ατυχήματος είναι σύμφωνη προς τους κανόνες της Ευρωπαϊκής Ένωσης περί ασφαλίσεως αυτοκινήτων.
2.
Το ερώτημα αυτό θέτει μια σειρά από σημαντικά ερμηνευτικά ζητήματα σε σχέση με τους εφαρμοστέους κανόνες της Ένωσης. Η λύση που θα δοθεί στα ερμηνευτικά αυτά ζητήματα μπορεί να επηρεάσει στην πράξη απευθείας περισσότερα από 1500000 άτομα που υφίστανται, σε ετήσια βάση, σωματικές βλάβες ως αποτέλεσμα τροχαίων ατυχημάτων στην Ευρωπαϊκή Ένωση (
2
). Επιπλέον, η ερμηνεία των εν λόγω κανόνων είναι ιδιαίτερα σημαντική για τις ασφαλιστικές επιχειρήσεις, καθόσον η ασφάλιση της αστικής ευθύνης που προκύπτει από την κυκλοφορία αυτοκινήτων οχημάτων αντιπροσωπεύει ένα σημαντικό μέρος των ασφαλιστικών δραστηριοτήτων στην Ευρωπαϊκή Ένωση.
I – Το νομικό πλαίσιο
Α – Το δίκαιο της Ένωσης
3.
Το άρθρο 3 της οδηγίας 72/166/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 24ης Απριλίου 1972, περί εναρμονίσεως των νομοθεσιών των κρατών μελών των σχετικών με την ασφάλιση της αστικής ευθύνης που προκύπτει από την κυκλοφορία αυτοκινήτων οχημάτων και με τον έλεγχο της υποχρεώσεως προς ασφάλιση της ευθύνης αυτής (
3
) (στο εξής: πρώτη οδηγία), ορίζει τα ακόλουθα:
«1.   Κάθε κράτος μέλος λαμβάνει, υπό την επιφύλαξη εφαρμογής του άρθρου 4, όλα τα απαραίτητα μέτρα ώστε η αστική ευθύνη, η σχετική με την κυκλοφορία οχημάτων με συνήθη στάθμευση στο έδαφός του να καλύπτεται από ασφάλιση. Η έκταση της καλυπτομένης ευθύνης και οι όροι και συνθήκες της καλύψεως καθορίζονται με βάση τα μέτρα αυτά.
2.   Κάθε κράτος μέλος λαμβάνει κάθε απαραίτητο μέτρο ώστε η ασφαλιστική σύμβαση να καλύπτει επίσης:
—
τις ζημίες που προκαλούνται στο έδαφος των άλλων κρατών μελών, σύμφωνα με τις ισχύουσες νομοθεσίες στα κράτη αυτά·
—
τις ζημίες που υπέστησαν υπήκοοι των κρατών μελών κατά την διάρκεια απ’ ευθείας ταξιδίου τους μεταξύ δύο επικρατειών, στις οποίες ισχύει η Συνθήκη περί ιδρύσεως της Ευρωπαϊκής Οικονομικής Κοινότητος, εφ’ όσον δεν υπάρχει εθνικό γραφείο ασφαλίσεως που φέρει την ευθύνη στο έδαφος του κράτους διελεύσεως. Σ’ αυτήν την περίπτωση, η ζημία καλύπτεται σύμφωνα με την ισχύουσα εθνική νομοθεσία περί υποχρεωτικής ασφαλίσεως που ισχύει στο κράτος μέλος εντός του οποίου σταθμεύει συνήθως το όχημα.»
4.
Το άρθρο 1 της δεύτερης οδηγίας 84/5/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 30ής Δεκεμβρίου 1983, για την προσέγγιση των νομοθεσιών των κρατών μελών των σχετικών με την ασφάλιση της αστικής ευθύνης που προκύπτει από την κυκλοφορία αυτοκινήτων οχημάτων (
4
) (στο εξής: δεύτερη οδηγία), ορίζει τα εξής:
«1.   Η ασφάλιση που αναφέρεται στο άρθρο 3, παράγραφος 1, της [πρώτης οδηγίας] καλύπτει υποχρεωτικά τις υλικές ζημίες και τις σωματικές βλάβες.
[…]»
5.
Κατά το άρθρο 1α της τρίτης οδηγίας 90/232/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 14ης Μαΐου 1990, για την προσέγγιση των νομοθεσιών των κρατών μελών σχετικά με την ασφάλιση αστικής ευθύνης που προκύπτει από την κυκλοφορία αυτοκινήτων οχημάτων (
5
) (στο εξής: τρίτη οδηγία):
«Η ασφάλιση που αναφέρεται στο άρθρο 3, παράγραφος 1, της [πρώτης οδηγίας] καλύπτει τις σωματικές βλάβες και τις υλικές ζημίες που υπέστησαν πεζοί, ποδηλάτες και άλλοι μη μηχανοκίνητοι χρήστες των δρόμων οι οποίοι, συνεπεία ατυχήματος στο οποίο εμπλέκεται μηχανοκίνητο όχημα, δικαιούνται αποζημίωση σύμφωνα με το εθνικό αστικό δίκαιο. Το παρόν άρθρο δεν προδικάζει ούτε την αστική ευθύνη ούτε το ποσό της αποζημίωσης.»
6.
Η πρώτη, η δεύτερη και η τρίτη οδηγία κωδικοποιήθηκαν, κατ’ ουσίαν, με την οδηγία 2009/103/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 16ης Σεπτεμβρίου 2009, σχετικά με την ασφάλιση της αστικής ευθύνης που προκύπτει από την κυκλοφορία αυτοκινήτων οχημάτων και τον έλεγχο της υποχρεώσεως προς ασφάλιση της ευθύνης αυτής (
6
), η οποία τους κατήργησε. Το άρθρο 3 της οδηγίας 2009/103, με τίτλο «Υποχρέωση ασφάλισης των οχημάτων», προβλέπει τα εξής:
«Κάθε κράτος μέλος λαμβάνει, υπό την επιφύλαξη εφαρμογής του άρθρου 5, όλα τα κατάλληλα μέτρα ώστε η αστική ευθύνη, η σχετική με την κυκλοφορία οχημάτων με συνήθη στάθμευση στο έδαφός του να καλύπτεται από ασφάλιση.
Η έκταση της καλυπτόμενης ευθύνης και οι όροι και συνθήκες της καλύψεως καθορίζονται με βάση τα μέτρα που αναφέρονται στο πρώτο εδάφιο.
Κάθε κράτος μέλος λαμβάνει κάθε κατάλληλο μέτρο ώστε η ασφαλιστική σύμβαση να καλύπτει επίσης:
α)
τις ζημίες που προκαλούνται στο έδαφος των άλλων κρατών μελών, σύμφωνα με τις ισχύουσες νομοθεσίες στα κράτη αυτά·
β)
τις ζημίες που υπέστησαν υπήκοοι των κρατών μελών κατά τη διάρκεια απευθείας ταξιδίου τους μεταξύ δύο επικρατειών, στις οποίες εφαρμόζεται η συνθήκη, εφόσον δεν υπάρχει εθνικό γραφείο ασφαλίσεως που φέρει την ευθύνη στο έδαφος του κράτους διελεύσεως. Σ’ αυτήν την περίπτωση, η ζημία καλύπτεται σύμφωνα με την ισχύουσα εθνική νομοθεσία περί υποχρεωτικής ασφαλίσεως που ισχύει στο κράτος μέλος εντός του οποίου το όχημα έχει τη συνήθη στάθμευσή του.
Η ασφάλιση που αναφέρεται στο πρώτο εδάφιο καλύπτει υποχρεωτικά και τις υλικές ζημιές και τις σωματικές βλάβες.»
Β – Το ιταλικό δίκαιο
7.
Το άρθρο 139 του νομοθετικού διατάγματος 209 της 7ης Σεπτεμβρίου 2005, για τη θέσπιση του Κώδικα Ιδιωτικών Ασφαλίσεων (
7
) (στο εξής: Κώδικας Ιδιωτικών Ασφαλίσεων), με τίτλο «Ελαφρά βλάβη της υγείας», ορίζει τα ακόλουθα:
«1)   Αποζημίωση για ελαφρά βλάβη της υγείας που προκύπτει από ατυχήματα προκαλούμενα από τη χρήση μηχανοκίνητων οχημάτων και σκαφών πρέπει να παρέχεται σύμφωνα με τα ακόλουθα κριτήρια και μέτρα:
a)
για μόνιμη βλάβη της υγείας, με αποτέλεσμα αναπηρία ίση προς ή μικρότερη από 9 %, καταβάλλεται ποσό που βαίνει αναλογικώς αυξανόμενο για κάθε ποσοστιαία μονάδα αναπηρίας. Για τον υπολογισμό του ποσού αυτού, σε κάθε ποσοστιαία μονάδα αναπηρίας εφαρμόζεται ο αντίστοιχος συντελεστής που περιλαμβάνεται στην παράγραφο 6. Το προκύπτον από τον υπολογισμό αυτό ποσό μειώνεται με την πρόοδο της ηλικίας του ενδιαφερομένου ατόμου κατά 0,5 % για κάθε έτος ηλικίας από το ενδέκατο έτος και μετά. Η αξία της πρώτης μονάδας είναι ίση προς 674,78 ευρώ·
b)
για πρόσκαιρη βλάβη της υγείας, χορηγείται ποσό 39,37 ευρώ ανά ημέρα πλήρους ανικανότητας. Σε περίπτωση πρόσκαιρης ανικανότητας μικρότερης από 100 %, το σχετικό ποσό υπολογίζεται σε συνάρτηση με το ποσοστό ανικανότητας που αναγνωρίζεται για κάθε ημέρα.
2)   Ως “βλάβη της υγείας” κατά την έννοια της παραγράφου 1 νοείται η ιατροδικαστικώς βεβαιώσιμη, πρόσκαιρη ή μόνιμη, προσβολή της ψυχοσωματικής ακεραιότητας του ατόμου η οποία έχει επίπτωση στις καθημερινές δραστηριότητες και στη δυναμική των βιοτικών σχέσεων του παθόντος, ασχέτως προς τον ενδεχόμενο αντίκτυπο στην ικανότητά του να παράγει εισόδημα.
3)   Το αρμόδιο δικαστήριο μπορεί να αυξήσει το ποσό της υπολογιζομένης σύμφωνα με την παράγραφο 1 βλάβης της υγείας κατά ένα πέμπτον το πολύ, συνεκτιμώντας ευλόγως τις υποκειμενικές ψυχοσωματικές συνθήκες του παθόντος.
4)   Με προεδρικό διάταγμα [...] καταρτίζεται ειδικός πίνακας με βαθμούς προσβολής της ψυχοσωματικής ακεραιότητας, που περιλαμβάνει μονάδες αναπηρίας από μία έως εννέα.
5)   Τα ποσά της παραγράφου 1 αναπροσαρμόζονται ετησίως με υπουργική απόφαση […], κατ’ αναλογία προς τη μεταβολή του εθνικού δείκτη τιμών καταναλωτή για τις οικογένειες εργατών και υπαλλήλων, που καθορίζεται από την ISTAT [Στατιστική Υπηρεσία].
6)   Για τον υπολογισμό του ποσού της παραγράφου 1, στοιχείο a), για 1 ποσοστιαία μονάδα αναπηρίας εφαρμόζεται συντελεστής ίσος προς 1,0, για 2 ποσοστιαίες μονάδες αναπηρίας εφαρμόζεται συντελεστής ίσος προς 1,1, για 3 ποσοστιαίες μονάδες αναπηρίας εφαρμόζεται συντελεστής ίσος προς 1,2, για 4 ποσοστιαίες μονάδες αναπηρίας εφαρμόζεται συντελεστής ίσος προς 1,3, για 5 ποσοστιαίες μονάδες αναπηρίας εφαρμόζεται συντελεστής ίσος προς 1,5, για 6 ποσοστιαίες μονάδες αναπηρίας εφαρμόζεται συντελεστής ίσος προς 1,7, για 7 ποσοστιαίες μονάδες αναπηρίας εφαρμόζεται συντελεστής ίσος προς 1,9, για 8 ποσοστιαίες μονάδες αναπηρίας εφαρμόζεται συντελεστής ίσος προς 2,1, για 9 ποσοστιαίες μονάδες αναπηρίας εφαρμόζεται συντελεστής ίσος προς 2,3.»
II – Τα πραγματικά περιστατικά, η διαδικασία και τα προδικαστικά ερωτήματα
8.
Ο ενάγων της κύριας δίκης, Enrico Petillo, υπήρξε θύμα τροχαίου ατυχήματος στις 21 Σεπτεμβρίου 2007. Έχει ασκήσει αγωγή ενώπιον του Tribunale di Tivoli (πρωτοβάθμιου δικαστηρίου του Tivoli) ζητώντας αποζημίωση από την ασφαλιστική εταιρία Unipol Assicurazioni S.p.a. (στο εξής: Unipol) προς αποκατάσταση της υλικής ζημίας και προς ικανοποίηση της ηθικής βλάβης που, κατά την άποψή του, υπέστη ως αποτέλεσμα του ατυχήματος. Ειδικότερα, ο E. Petillo ζήτησε από τη Unipol ποσό 14155 ευρώ για την ηθική βλάβη, αλλά η Unipol, με βάση τα κριτήρια που προβλέπονται στο άρθρο 139 του Κώδικα Ιδιωτικών Ασφαλίσεων, κατέβαλε μόνο 2700 ευρώ ως αποζημίωση για αυτό το είδος βλάβης.
9.
Έχοντας αμφιβολίες ως προς τη συμφωνία του άρθρου 139 του Κώδικα Ιδιωτικών Ασφαλίσεων προς το δίκαιο της Ένωσης, το Tribunale di Tivoli αποφάσισε να αναστείλει τη διαδικασία και να υποβάλει το ακόλουθο προδικαστικό ερώτημα:
«Λαμβανομένων υπόψη των οδηγιών 72/166/ΕΟΚ, 84/5/ΕΟΚ, 90/232/ΕΟΚ και 2009/103/ΕΚ που διέπουν την υποχρεωτική ασφάλιση της αστικής ευθύνης εκ της κυκλοφορίας αυτοκινήτων, επιτρέπεται η εσωτερική νομοθεσία κράτους μέλους να θέτει –καθορίζοντας διά νόμου δεσμευτικά κριτήρια υπολογισμού των ζημιών που προκύπτουν από τροχαία ατυχήματα και μόνο γι’ αυτές– έναν εν τοις πράγμασι (ποσοτικό) περιορισμό της ευθύνης για μη περιουσιακή ζημία η οποία βαρύνει τα πρόσωπα εκείνα (ασφαλιστικές εταιρίες) τα οποία, σύμφωνα με τις ως άνω οδηγίες, υποχρεούνται να εγγυώνται την υποχρεωτική ασφάλιση για ζημίες από την κυκλοφορία οχημάτων;»
10.
Γραπτές παρατηρήσεις στην παρούσα διαδικασία υπέβαλαν η Unipol, η Ιταλική, η Γερμανική, η Ελληνική, η Ισπανική, η Λεττονική και η Λιθουανική Κυβέρνηση, καθώς και η Επιτροπή.
11.
Στις 29 Απριλίου 2013 το Δικαστήριο ζήτησε ορισμένες διευκρινίσεις από το αιτούν δικαστήριο σχετικά με το πεδίο εφαρμογής του άρθρου 139 του Κώδικα Ιδιωτικών Ασφαλίσεων και, παράλληλα, ζήτησε από τους διαδίκους που μετείχαν στην προφορική διαδικασία να εκφράσουν την άποψή τους σχετικά με την απάντηση που πρέπει να δοθεί στο αιτούν δικαστήριο.
12.
Το Tribunale di Tivoli ανταποκρίθηκε στο αίτημα του Δικαστηρίου στις 23 Μαΐου 2013. Η Unipol, η Ιταλική, η Γερμανική, η Ελληνική, η Ισπανική και η Λεττονική Κυβέρνηση, καθώς και η Επιτροπή, υπέβαλαν προφορικές παρατηρήσεις κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση της 3ης Ιουλίου 2013.
III – Ανάλυση
Α – Επί του παραδεκτού
13.
Η Unipol και η Ιταλική Κυβέρνηση υποστηρίζουν ότι το προδικαστικό ερώτημα είναι απαράδεκτο, δεδομένου ότι το Tribunale di Tivoli δεν εξέθεσε τους λόγους για τους οποίους η απάντηση του Δικαστηρίου είναι αναγκαία για να εκδώσει την απόφασή του. Επιπλέον, η Unipol υποστηρίζει ότι το ερώτημα είναι απαράδεκτο διότι, κατά την άποψή της, δεν υπάρχει καμία αμφιβολία ως προς τη συμφωνία του άρθρου 139 του Κώδικα Ιδιωτικών Ασφαλίσεων προς το κοινοτικό δίκαιο.
14.
Συναφώς, θα ήθελα να υπενθυμίσω ότι, στο πλαίσιο προδικαστικών διαδικασιών, όσον αφορά τα υποβαλλόμενα ερωτήματα γίνεται δεκτό κατά τεκμήριο ότι τα ερωτήματα αυτά αφορούν άμεσα την οικεία υπόθεση. Με βάση το πνεύμα δικαστικής συνεργασίας στην οποία στηρίζεται το άρθρο 267 ΣΛΕΕ, το Δικαστήριο αρνείται να απαντήσει σε τέτοια ερωτήματα μόνο σε ορισμένες ειδικές περιπτώσεις: όταν είναι προφανές ότι η ζητούμενη ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης δεν έχει καμία σχέση με τα πραγματικά περιστατικά της διαφοράς της κύριας δίκης ή με το αντικείμενό της· όταν το πρόβλημα είναι υποθετικής φύσεως· ή όταν το Δικαστήριο δεν διαθέτει τα αναγκαία πραγματικά και νομικά στοιχεία προκειμένου να δώσει λυσιτελή απάντηση στα υποβαλλόμενα ερωτήματα (
8
).
15.
Δεν νομίζω ότι, στην παρούσα υπόθεση, η ζητούμενη ερμηνεία δεν έχει καμία σχέση με τα πραγματικά περιστατικά της κύριας δίκης ή με το αντικείμενό της. Αντιθέτως, στη διάταξή του περί υποβολής προδικαστικού ερωτήματος το αιτούν δικαστήριο εκθέτει τους λόγους για τους οποίους τίθεται ζήτημα συμφωνίας του άρθρου 139 του Κώδικα Ιδιωτικών Ασφαλίσεων προς τις σχετικές διατάξεις της Ένωσης και γιατί κρίνει αναγκαίο να υποβάλει το ζήτημα στο Δικαστήριο ζητώντας την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως.
16.
Περαιτέρω, όσον αφορά το επιχείρημα που προέβαλε η Unipol περί ανυπαρξίας κάθε σχετικής αμφιβολίας, αρκεί να επισημανθεί ότι, κατά το άρθρο 267 ΣΛΕΕ, τα εθνικά δικαστήρια έχουν ευρύτατη διακριτική ευχέρεια για την υποβολή ερωτημάτων στο Δικαστήριο εφόσον κρίνουν ότι σε υπόθεση που εκκρεμεί ενώπιόν τους ανακύπτουν ζητήματα που αφορούν την ερμηνεία ή το κύρος διατάξεων του δικαίου της Ένωσης, τα οποία απαιτούν σχετική απόφαση. Το άρθρο 267 ΣΛΕΕ παρέχει στα εθνικά δικαστήρια την εξουσία –και, ενδεχομένως, τους επιβάλλει την υποχρέωση– να υποβάλλουν ένα ή περισσότερα προδικαστικά ερωτήματα. Τούτο είναι επίσης δυνατόν όταν το αιτούν δικαστήριο εκτιμά αυτεπαγγέλτως ότι η ουσία της διαφοράς εγείρει ζήτημα ερμηνείας ή αμφιβολίες ως προς το κύρος πράξεως του δικαίου της Ένωσης (
9
). Το γεγονός ότι ένας από τους διαδίκους της κύριας δίκης, εν προκειμένω η Unipol, δεν έχει καμία αμφιβολία ως προς τη συμφωνία της επίμαχης εθνικής νομοθεσίας προς το δίκαιο της Ένωσης δεν έχει καμία επίπτωση επί του παραδεκτού της αιτήσεως εκδόσεως προδικαστικής αποφάσεως.
Β – Επί της ουσίας
17.
Με το ερώτημά του το αιτούν δικαστήριο ερωτά το Δικαστήριο αν εθνική διάταξη όπως το άρθρο 139 του Κώδικα Ιδιωτικών Ασφαλίσεων είναι σύμφωνη προς την πρώτη, τη δεύτερη και την τρίτη οδηγία, καθώς και προς την οδηγία 2009/103.
18.
Καταρχάς, πρέπει να παρατηρήσω ότι –όπως υποστήριξαν αρκετοί από τους διαδίκους που υπέβαλαν παρατηρήσεις στο Δικαστήριο– η οδηγία 2009/103 δεν έχει εφαρμογή ratione temporis στα πραγματικά περιστατικά της κύριας δίκης. Πράγματι, το ατύχημα που έδωσε λαβή σε τελική ανάλυση για τη διαφορά της κύριας δίκης συνέβη το 2007. Εν πάση περιπτώσει, όπως θα εξηγήσω στη συνέχεια, η έναρξη ισχύος της οδηγίας 2009/103 δεν επέφερε κάποια τροποποίηση στο εφαρμοστέο στην προκειμένη περίπτωση νομικό πλαίσιο της Ένωσης.
19.
Στη συνέχεια, πριν ασχοληθώ λεπτομερώς με την ουσία των νομικών ζητημάτων που ανακύπτουν από την παρούσα διαδικασία, νομίζω ότι είναι σημαντικό να εξεταστούν τα ζητήματα αυτά σε συνάρτηση με το ορθό νομικό και πραγματικό πλαίσιο. Προς τούτο, θα εκθέσω πρώτα εν συντομία τους λόγους για τους οποίους το αιτούν δικαστήριο έχει αμφιβολίες όσον αφορά τη συμφωνία του άρθρου 139 του Κώδικα Ιδιωτικών Ασφαλίσεων με την ευρωπαϊκή νομοθεσία. Κατόπιν, θα προβώ σε επισκόπηση της σχετικής νομολογίας του Δικαστηρίου όσον αφορά την πρώτη, τη δεύτερη και την τρίτη οδηγία.
1. Αμφιβολίες του αιτούντος δικαστηρίου
20.
Το Tribunale di Tivoli εξηγεί ότι, δυνάμει των άρθρων 2043 και 2059 του ιταλικού Αστικού Κώδικα, στην ιταλική έννομη τάξη, όταν συντρέχει εξωσυμβατική ευθύνη λόγω τόσο υλικών ζημιών όσο και ηθικής βλάβης, πρέπει, καταρχήν, να καταβάλλεται αποζημίωση ή χρηματική ικανοποίηση. Το Corte Costituzionale [συνταγματικό δικαστήριο] και το Suprema Corte di Cassazione [ανώτατο ακυρωτικό δικαστήριο] της Ιταλίας έχουν επανειλημμένα τονίσει ότι η ενιαία έννοια της «ηθικής βλάβης» καλύπτει «όλες τις ζημίες που προκύπτουν ως αποτέλεσμα προσβολής κάθε πτυχής της προσωπικότητας» (
10
). Πάντως, κατά το αιτούν δικαστήριο, στη συνήθη πρακτική τους, τα ιταλικά δικαστήρια εκτιμούν συνήθως ότι η ηθική βλάβη περιλαμβάνει διαφορετικές επί μέρους κατηγορίες ζημίας: (i) «βλάβη της υγείας» («danno biologico»)· (ii) «ψυχολογική βλάβη» («danno morale», που σημαίνει ψυχική ταλαιπωρία που προκαλείται από τον τραυματισμό)· και (iii) «εναπομένουσα ζημία» (που συχνά αναφέρεται ως «danno esistenziale», ως μια κατηγορία που καλύπτει τη ζημία η οποία συνίσταται, σε γενικές γραμμές, στη μείωση της ικανότητας του ατόμου να απολαύει πλήρως των δικαιωμάτων που έχει συνήθως κάθε πολίτης σε μια ελεύθερη κοινωνία). Η κατηγοριοποίηση αυτή χρησιμοποιείται, σε συνδυασμό με άλλους παράγοντες, για να καθορίσει το κατάλληλο ποσό της αποζημιώσεως που πρέπει να καταβληθεί στον ζημιωθέντα. Σε γενικές γραμμές, τα εθνικά δικαστήρια που επιλαμβάνονται υποθέσεων εξωσυμβατικής ευθύνης δεν δεσμεύονται από τις εκ του νόμου προβλεπόμενες παραμέτρους όταν αποφασίζουν για το ύψος της αποζημιώσεως που οφείλεται λόγω ηθικής βλάβης.
21.
Ωστόσο, η εξωσυμβατική ευθύνη που προκύπτει από τροχαία ατυχήματα διέπεται από τον Κώδικα Ιδιωτικών Ασφαλίσεων, ο οποίος αποτελεί lex specialis σε σχέση με τον Αστικό Κώδικα. Ειδικότερα, όσον αφορά την ηθική βλάβη, σε περίπτωση τροχαίων ατυχημάτων με αποτέλεσμα ελαφρές σωματικές βλάβες, το άρθρο 139 του Κώδικα Ιδιωτικών Ασφαλίσεων καθορίζει τις παραμέτρους που πρέπει να τηρούν τα εθνικά δικαστήρια όταν προσδιορίζουν την αποζημίωση λόγω βλάβης της υγείας που καταβάλλει ο ασφαλιστής αστικής ευθύνης.
22.
Το αιτούν δικαστήριο αμφιβάλλει αν το άρθρο 139 του Κώδικα Ιδιωτικών Ασφαλίσεων είναι σύμφωνο προς την υποχρέωση καταβολής αποζημιώσεως για κάθε ζημία, όπως προβλέπεται στην πρώτη, τη δεύτερη και την τρίτη οδηγία. Κατά την άποψη του εν λόγω δικαστηρίου, το άρθρο 139 θέτει στην πραγματικότητα τρεις σημαντικούς περιορισμούς στην εξουσία του εθνικού δικαστηρίου να επιδικάζει κατάλληλη αποζημίωση για ζημίες που προκαλούνται από τροχαία ατυχήματα με αποτέλεσμα ελαφρές σωματικές βλάβες. Πρώτον, τα εθνικά δικαστήρια υποχρεούνται να τηρούν συγκεκριμένες παραμέτρους κατά τον υπολογισμό της αποζημιώσεως για «βλάβη της υγείας», σε αντίθεση με άλλες περιπτώσεις εξωσυμβατικής ευθύνης. Δεύτερον, η αποζημίωση μπορεί να προσαρμόζεται στις συγκεκριμένες περιστάσεις της κάθε υποθέσεως σε περιορισμένο μόνο βαθμό (
11
). Τρίτον, το άρθρο 139 του Κώδικα Ιδιωτικών Ασφαλίσεων δεν φαίνεται να επιτρέπει την παροχή οποιασδήποτε αποζημιώσεως για «ψυχολογική βλάβη» που υπέστη ο ζημιωθείς (μολονότι το αιτούν δικαστήριο διευκρινίζει ότι η εν λόγω ερμηνεία της διατάξεως αυτής δεν γίνεται αποδεκτή από όλα τα ιταλικά δικαστήρια).
2. Η νομολογία του Δικαστηρίου
23.
Οι διατάξεις της πρώτης, της δεύτερης και της τρίτης οδηγίας που αφορούν την παρούσα υπόθεση έχουν ήδη ερμηνευθεί από το Δικαστήριο με διάφορες αποφάσεις.
24.
Με τη νομολογία του το Δικαστήριο επισημαίνει ότι οι κοινοί σκοποί της πρώτης, της δεύτερης και της τρίτης οδηγίας είναι να διασφαλιστεί, πρώτον, η ελεύθερη κυκλοφορία τόσο των αυτοκινήτων που συνήθως σταθμεύουν στο έδαφος της Ένωσης όσο και των ατόμων που επιβαίνουν σε αυτά και, δεύτερον, το ότι τα θύματα των ατυχημάτων που προκαλούνται από τα ως άνω αυτοκίνητα θα έχουν παρόμοια μεταχείριση, ανεξαρτήτως του τόπου εντός της Ευρωπαϊκής Ένωσης όπου συμβαίνει το ατύχημα (
12
). Ωστόσο, οι οδηγίες αυτές δεν αποσκοπούν στην εναρμόνιση των συστημάτων αστικής ευθύνης των κρατών μελών και, στο παρόν στάδιο εξελίξεως του δικαίου της Ένωσης, τα κράτη μέλη εξακολουθούν να είναι ελεύθερα να καθορίζουν το εφαρμοστέο σύστημα αστικής ευθύνης στα τροχαία ατυχήματα (
13
).
25.
Βάσει των ανωτέρω, το Δικαστήριο διακρίνει μεταξύ της υποχρεώσεως παροχής ασφαλιστικής καλύψεως της αστικής ευθύνης για ζημίες που προκαλούνται από αυτοκίνητα οχήματα, η οποία προσδιορίζεται και διασφαλίζεται από τη νομοθεσία της Ένωσης, και της εκτάσεως της αποζημιώσεως που πρέπει να παρέχεται στα θύματα βάσει της αστικής ευθύνης του ασφαλισμένου, ζήτημα το οποίο, κατ’ ουσίαν, διέπεται από το εθνικό δίκαιο (
14
).
26.
Όσον αφορά την υποχρέωση παροχής ασφαλιστικής καλύψεως, το Δικαστήριο έχει δεχθεί ότι τα κράτη μέλη «είναι υποχρεωμένα να διασφαλίζουν ότι η ισχύουσα κατά το εθνικό τους δίκαιο αστική ευθύνη καλύπτεται από ασφάλιση σύμφωνη με τις διατάξεις των τριών ανωτέρω οδηγιών» (
15
). Ειδικότερα, κατά το Δικαστήριο, το άρθρο 3, παράγραφος 1, της πρώτης οδηγίας, όπως έχει αποσαφηνιστεί και συμπληρωθεί με τη δεύτερη και την τρίτη οδηγία, προσδιορίζει, ιδίως, «τα είδη ζημιών και τους τρίτους, θύματα ατυχήματος, που η ασφάλιση αυτή πρέπει να καλύπτει» (
16
).
27.
Πάντως, όσον αφορά τα ζητήματα τα οποία, καταρχήν, διέπονται από την εθνική νομοθεσία περί αστικής ευθύνης, το Δικαστήριο κατέστησε σαφές ότι τα κράτη μέλη «οφείλουν, κατά την άσκηση των αρμοδιοτήτων τους στον τομέα αυτό, να τηρούν το δίκαιο της Ένωσης». Στο πλαίσιο αυτό, το Δικαστήριο διευκρίνισε ότι «οι εθνικές διατάξεις που ρυθμίζουν την αποζημίωση για ζημίες που προκαλούνται από την κυκλοφορία αυτοκίνητων οχημάτων δεν μπορούν να καταλύουν την πρακτική αποτελεσματικότητα της πρώτης, της δεύτερης και της τρίτης οδηγίας» (
17
).
28.
Το Δικαστήριο έχει εφαρμόσει τις αρχές αυτές σε υποθέσεις που αφορούσαν εθνικούς κανόνες οι οποίοι απαγορεύουν ή περιορίζουν την αποζημίωση όταν το θύμα του ατυχήματος συνέβαλε στην πρόκληση της ζημίας ή τραυματισμού του. Στην απόφαση Ambrósio Lavrador το Δικαστήριο έκρινε ότι η πρώτη, η δεύτερη και η τρίτη οδηγία θα καθίσταντο άνευ πρακτικής αποτελεσματικότητας σε περίπτωση που, «μια εθνική ρύθμιση, η οποία στηρίζεται σε γενικά και αφηρημένα κριτήρια, είτε δεν αναγνωρίζει στο θύμα το δικαίωμα να λάβει αποζημίωση βάσει της υποχρεωτικής ασφαλίσεως της ευθύνης από αυτοκινητιστικά ατυχήματα είτε περιορίζει δυσανάλογα το δικαίωμα αυτό» (
18
). Ομοίως, στην απόφαση Candolin κ.λπ. και στην απόφαση Farrell, το Δικαστήριο έκρινε ασυμβίβαστους προς τις εν λόγω οδηγίες τους εθνικούς κανόνες που επιτρέπουν την αντίθετη προς την αρχή της αναλογικότητας άρνηση χορηγήσεως αποζημιώσεως ή τον δυσανάλογο περιορισμό της αποζημιώσεως που δικαιούνται οι επιβάτες δυνάμει της υποχρεωτικής ασφαλίσεως της αστικής ευθύνης που προκύπτει από την κυκλοφορία μηχανοκίνητων οχημάτων (
19
).
29.
Λαμβανομένων υπόψη των στοιχείων αυτών, θα εξετάσω τώρα το ερώτημα που υπέβαλε το εθνικό δικαστήριο.
3. Επί του προδικαστικού ερωτήματος
30.
Το αιτούν δικαστήριο, όπως επεξηγείται ανωτέρω, φαίνεται ότι έχει την άποψη ότι το άρθρο 139 του Κώδικα Ιδιωτικών Ασφαλίσεων δεν συμβιβάζεται με τις διατάξεις της πρώτης, της δεύτερης και της τρίτης οδηγίας. Η Επιτροπή, σε κάποιο βαθμό, συμμερίζεται την άποψη αυτή.
31.
Αντιθέτως, η Unipol και όλες οι κυβερνήσεις που κατέθεσαν παρατηρήσεις στην παρούσα διαδικασία φρονούν ότι διατάξεις όπως το άρθρο 139 του Κώδικα Ιδιωτικών Ασφαλίσεων είναι σύμφωνες προς το δίκαιο της Ένωσης. Κατά τη γνώμη τους, η διάταξη αυτή ρυθμίζει απλώς την έκταση της αποζημιώσεως που πρέπει να παρέχεται στα θύματα των τροχαίων ατυχημάτων, ζήτημα το οποίο διέπεται από τις εθνικές νομοθεσίες.
32.
Πιστεύω ότι, για να δοθεί απάντηση στο υποβαλλόμενο ερώτημα, είναι αναγκαία μια νομική ανάλυση σε δύο στάδια.
33.
Καταρχάς, πρέπει να εξεταστεί αν το άρθρο 139 του Κώδικα Ιδιωτικών Ασφαλίσεων είναι συμβατό με την υποχρέωση παροχής ασφαλιστικής καλύψεως, σύμφωνα με το άρθρο 3, παράγραφος 1, της πρώτης οδηγίας, όπως συμπληρώθηκε με τη δεύτερη και την τρίτη οδηγία. Αν συμβαίνει αυτό, θα πρέπει ακόμη να καθοριστεί, στη συνέχεια, αν το άρθρο 139 του Κώδικα Ιδιωτικών Ασφαλίσεων έχει ως αποτέλεσμα να καθιστά την πρώτη, τη δεύτερη και την τρίτη οδηγία άνευ πρακτικής αποτελεσματικότητας, στερώντας από τα θύματα το δικαίωμα αποζημιώσεως ή περιορίζοντας το δικαίωμα αυτό κατά τρόπο αντίθετο με την αρχή της αναλογικότητας.
34.
Στη συνέχεια, θα εξηγήσω γιατί πιστεύω, όπως η Unipol και οι κυβερνήσεις που κατέθεσαν παρατηρήσεις στην παρούσα διαδικασία, ότι διατάξεις όπως το άρθρο 139 του Κώδικα Ιδιωτικών Ασφαλίσεων είναι σύμφωνες με την πρώτη, τη δεύτερη και την τρίτη οδηγία.
α) Είναι το άρθρο 139 του Κώδικα Ιδιωτικών Ασφαλίσεων σύμφωνο προς το άρθρο 3, παράγραφος 1, της πρώτης οδηγίας;
35.
Όπως προαναφέρθηκε, κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, η πρώτη, η δεύτερη και η τρίτη οδηγία υποχρεώνουν τα κράτη μέλη να διασφαλίζουν ότι η αστική ευθύνη από την κυκλοφορία οχημάτων με συνήθη στάθμευση στο έδαφός τους καλύπτεται από ασφάλιση και καθορίζουν, μεταξύ άλλων, τα είδη ζημιών που πρέπει να καλύπτονται από την εν λόγω ασφάλιση.
36.
Ως εκ τούτου, μπορώ να φανταστώ δύο περιπτώσεις στις οποίες διάταξη όπως το άρθρο 139 του Κώδικα Ιδιωτικών Ασφαλίσεων θα μπορούσε να αντιβαίνει προς την εν λόγω αρχή. Πρώτον, αν απέκλειε από την υποχρεωτική ασφάλιση ένα είδος ζημίας το οποίο, σύμφωνα με τις οδηγίες αυτές, πρέπει να καλύπτεται. Δεύτερον, αν παρείχε αφηρημένα τη δυνατότητα αποζημιώσεως για ένα είδος της ζημίας, με παράλληλο περιορισμό τής εν λόγω δυνατότητας αποζημιώσεως από τον οδηγό (ή ιδιοκτήτη του αυτοκινήτου), αποκλείοντας πλήρως ή περιορίζοντας μερικώς την καταβολή αποζημιώσεως από τον ασφαλιστή.
i) Αποκλεισμός ορισμένων ειδών ζημιών από την ασφαλιστική κάλυψη
37.
Όσον αφορά το πρώτο σημείο, φρονώ ότι η ηθική βλάβη πρέπει να περιλαμβάνεται μεταξύ των ειδών ζημίας που πρέπει να καλύπτονται από την υποχρεωτική ασφάλιση. Κατά συνέπεια, ένα κράτος μέλος δεν έχει το δικαίωμα να αποκλείει συνολικώς από την ασφαλιστική κάλυψη οποιοδήποτε είδος παροχής προς ικανοποίηση ηθικής βλάβης που υφίστανται τα θύματα τροχαίου ατυχήματος.
38.
Με τον όρο «ηθική βλάβη» αναφέρομαι, γενικά, σε ζημίες που δεν συνδέονται με περιουσιακά στοιχεία ή με το εισόδημα ενός ατόμου και, ως εκ τούτου, δεν μπορούν να υπολογιστούν αντικειμενικά σε συνάρτηση με κάποια αγοραία τιμή ή αξία (
20
).
39.
Καταρχάς, θα ήθελα να τονίσω ότι φαίνεται σχεδόν καθολικά αποδεκτή η αρχή ότι η ζημία την οποία μπορεί να υποστεί ένα άτομο λόγω παράνομης πράξεως άλλου ατόμου, και η οποία πρέπει να αποκατασταθεί, μπορεί καταρχήν να περιλαμβάνει επίσης βλάβη πέραν της απλής οικονομικής ζημίας.
40.
Η αρχή αυτή υφίσταται, εξ όσων γνωρίζω, στα περισσότερα νομικά συστήματα των κρατών μελών, έστω και με μεγάλες διαφορές ως προς τους όρους που χρησιμοποιούνται για την αναφορά στην έννοια αυτή και το συγκεκριμένο πεδίο εφαρμογής της, τις προϋποθέσεις που πρέπει να πληρούνται, καθώς και το ύψος της οφειλόμενης αποζημιώσεως (
21
). Επιπλέον, κατά πάγια νομολογία, στο πλαίσιο της έννομης τάξεως της Ένωσης, η ζημία που πρέπει να αποκαθίσταται από την Ευρωπαϊκή Ένωση σε περίπτωση εξωσυμβατικής ευθύνης της περιλαμβάνει και την ηθική βλάβη (
22
). Και στο δημόσιο διεθνές δίκαιο γίνεται επίσης γενικά αποδεκτή μια πολύ ευρεία ερμηνεία της ζημίας που πρέπει να αποκαθίσταται σε περίπτωση παράνομης συμπεριφοράς, περιλαμβάνουσα την ηθική βλάβη (
23
).
41.
Εξάλλου, η προέλευση της αρχής αυτής ανάγεται στα αρχαιότατα νομοθετικά κείμενα που έχουν έρθει στο φως ως σήμερα, τουλάχιστον όσον αφορά την αποζημίωση για σωματικές βλάβες. Για παράδειγμα, ο γνωστός Κώδικας του Χαμουραμπί, η βαβυλωνιακή νομοθεσία που χρονολογείται από το 1772 π.Χ. περίπου, περιείχε εκτενείς διατάξεις περί αποζημιώσεως για σωματικές βλάβες. Οι διατάξεις αυτές είχαν ως σκοπό να τιμωρήσουν το υπεύθυνο για την πρόκληση της ζημίας άτομο, ενώ παράλληλα προέβλεπαν αποζημίωση στο θύμα ή στην οικογένειά του (
24
). Οι αρχαίοι ρωμαϊκοί νόμοι ακολούθησαν παρόμοιες αρχές. Έτσι, ο Δωδεκάδελτος Νόμος, που χρονολογείται από το 451 μέχρι το 449 π.Χ., ρύθμιζε διάφορα είδη αποζημιώσεως των θυμάτων σωματικής βλάβης η οποία έπρεπε να καταβάλλεται στα θύματα αυτά. Ο μεταγενέστερος νόμος Lex Aquilia de damno, που χρονολογείται από το 286 π.Χ., εξειδίκευσε περαιτέρω τις αρχές αυτές. Σημειωτέον ότι η αγωγή του ζημιωθέντος κατά του υπεύθυνου για τη ζημία στηριζόταν στο συναίσθημα της αγανακτήσεως και όχι στην οικονομική απώλεια, οπότε η επακόλουθη αποζημίωση μπορούσε να καταβάλλεται όχι μόνο για χρηματικές δαπάνες, αλλά και για ψυχικό και σωματικό πόνο (
25
).
42.
Για τους σκοπούς της παρούσας αναπτύξεως, δεν είναι αναγκαίο να ερευνηθούν περαιτέρω οι ιστορικές καταβολές των σύγχρονων αστικών δικαίων περί ευθύνης. Αυτό που θα ήθελα να υπογραμμίσω είναι ότι, από τις απαρχές του πολιτισμού μας, εξακολουθεί να υφίσταται η ιδέα ότι αστικά αδικήματα μπορούν να έχουν ως αποτέλεσμα ζημιές οι οποίες πρέπει να αποκαθίστανται και οι οποίες υπερβαίνουν την απλή οικονομική ζημία. Τούτο ισχύει ιδιαίτερα αν η ζημία συνδέεται με σωματική και ψυχική κακουχία.
43.
Η αρχή της υποχρεώσεως αποζημιώσεως ή χρηματικής ικανοποιήσεως λόγω ηθικής βλάβης έχει εξελιχθεί με την πάροδο του χρόνου, σήμερα δε γίνεται ευρέως αποδεκτή και έχει αποκτήσει μεγάλη σημασία. Η ιδέα ότι ένα άτομο που είναι θύμα παράνομης συμπεριφοράς άλλου ατόμου έχει το δικαίωμα να λάβει αποζημίωση για το σύνολο της ζημίας που υπέστη, ανεξαρτήτως του αν τα θιγέντα συμφέροντα είναι υλικής φύσεως ή όχι και ανεξαρτήτως του αν είναι ή όχι δυνατό να διαπιστωθεί κάποια αντικειμενική οικονομική αξία τους, έχει στερρώς εδραιωθεί στη σημερινή κοινωνία.
44.
Η ισχύουσα πρακτική του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (στο εξής: ΕΔΔΑ) είναι υποδειγματική συναφώς. Το ΕΔΔΑ επιδικάζει συνήθως αποζημίωση για ζημία τόσο για «χρηματική» όσο και για «μη χρηματική» ζημία (ηθική βλάβη) των προσφευγόντων λόγω προσβολής θεμελιωδών δικαιωμάτων τους, με βάση, ιδίως, το άρθρο 41 της Ευρωπαϊκής Συμβάσεως για την Προάσπιση των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και των Θεμελιωδών Ελευθεριών (
26
), ενώ η ηθική βλάβη συχνά λογίζεται σημαντικότερη από την περιουσιακή ζημία (
27
).
45.
Επομένως, θα ήταν μάλλον περίεργο αν η πρώτη, η δεύτερη και η τρίτη οδηγία κάλυπταν περιπτώσεις στις οποίες τα κράτη μέλη είναι ελεύθερα να αποκλείσουν από την ασφάλιση ένα είδος ζημίας που αναγνωρίζεται ως άξιο προστασίας σε όλα σχεδόν τα σημερινά νομικά συστήματα, τόσο σε εθνικό όσο και σε υπερεθνικό επίπεδο, καθώς και βάσει των γενικών αρχών του διεθνούς δικαίου.
46.
Όπως έχουν τα πράγματα, οι όροι που χρησιμοποιούνται στις ως άνω διατάξεις φαίνονται αρκετά ευρείς ώστε να καλύπτουν και την ηθική βλάβη (τις μη υλικές ζημίες). Κατά το άρθρο 3, παράγραφος 2, της πρώτης οδηγίας, τα κράτη μέλη οφείλουν να λαμβάνουν όλα τα κατάλληλα μέτρα ώστε να εξασφαλίζουν ότι η ασφαλιστική σύμβαση θα καλύπτει επίσης «κάθε ζημία» που προκαλείται στον ενδιαφερόμενο (
28
). Ομοίως, το άρθρο 1 της δεύτερης οδηγίας προβλέπει ότι η ασφάλιση που αναφέρεται στο άρθρο 3, παράγραφος 2, της πρώτης οδηγίας «καλύπτει υποχρεωτικά τις υλικές ζημίες και τις σωματικές βλάβες». Παρόμοια ορολογία χρησιμοποιείται επίσης στο άρθρο 1α της τρίτης οδηγίας.
47.
Πιστεύω ότι αποτέλεσμα της χρήσεως της λέξεως «κάθε» πριν από το ουσιαστικό «ζημία» στο άρθρο 3, παράγραφος 2, της πρώτης οδηγίας (της λέξεως «any» στο αγγλικό κείμενο) είναι ότι η έννοια αυτή πρέπει να ερμηνεύεται ευρέως. Ακόμη και αν η λέξη «κάθε» δεν περιλαμβάνεται σε άλλες γλωσσικές αποδόσεις της ιδίας διατάξεως, οι αποδόσεις αυτές είναι διατυπωμένες με μάλλον γενικό τρόπο.
48.
Επιπλέον, ο όρος «σωματική βλάβη» στο άρθρο 1 της δεύτερης οδηγίας και στο άρθρο 1α της τρίτης οδηγίας αφορά αναπόφευκτα τόσο τη σωματική όσο και την ψυχική ακεραιότητα των θυμάτων (
29
). Κάθε προσβολή της ακεραιότητας αυτής πρέπει να αποζημιώνεται, ανεξαρτήτως τυχόν αρνητικών οικονομικών επιπτώσεων σε βάρος των θυμάτων ως αποτέλεσμα του ατυχήματος. Όπως παρατηρεί ο γενικός εισαγγελέας N. Jääskinen στις προτάσεις του επί της υποθέσεως Haasová και Drozdovs, η σύγκριση των διαφόρων γλωσσικών αποδόσεων των εν λόγω διατάξεων, καθώς και οι προπαρασκευαστικές εργασίες της δεύτερης οδηγίας, ειδικότερα, φαίνεται ότι συνηγορούν περαιτέρω υπέρ της ερμηνείας αυτής (
30
).
49.
Στο πλαίσιο αυτό, θα ήθελα επίσης να επισημάνω ότι το Δικαστήριο, όταν καλείται να ερμηνεύσει αντίστοιχες έννοιες που περιλαμβάνονται σε άλλες νομοθετικές πράξεις της Ένωσης ή σε διεθνείς συμβάσεις στις οποίες η Ευρωπαϊκή Ένωση είναι συμβαλλόμενο μέρος, παγίως επιλέγει μιαν ερμηνεία των εννοιών αυτών η οποία καλύπτει, επίσης, την ηθική βλάβη (
31
).
50.
Στην απόφαση Leitner, το Δικαστήριο ερμήνευσε τον όρο «ζημία» στο άρθρο 5 της οδηγίας 90/314/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 13ης Ιουνίου 1990, για τα οργανωμένα ταξίδια και τις οργανωμένες διακοπές και περιηγήσεις (
32
), υπό την έννοια ότι καλύπτει την ικανοποίηση ηθικής βλάβης. Το Δικαστήριο στηρίχθηκε σε γραμματική ερμηνεία της διατάξεως αυτής, καθώς και σε τελολογική ερμηνεία της οδηγίας (
33
). Στην απόφαση Walz (
34
), το αιτούν δικαστήριο ζήτησε διευκρινίσεις ως προς το αν ο όρος «ζημία» στο άρθρο 22, παράγραφος 2, της Συμβάσεως για την ενοποίηση ορισμένων κανόνων στις διεθνείς αεροπορικές μεταφορές (στο εξής: Σύμβαση του Μόντρεαλ) (
35
), η οποία καθορίζει το όριο ευθύνης του αερομεταφορέα για τη ζημία που προκύπτει, μεταξύ άλλων, από την απώλεια αποσκευών, πρέπει να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι καλύπτει τόσο τις υλικές ζημίες όσο και την ηθική βλάβη. Το Δικαστήριο εξέτασε την έννοια της ζημίας υπό το πρίσμα των κανόνων του γενικού διεθνούς δικαίου και έδωσε καταφατική απάντηση στο ερώτημα αυτό (
36
). Με την απόφαση Sousa Rodríguez κ.λπ. (
37
) το Δικαστήριο κατέληξε στο ίδιο συμπέρασμα ερμηνεύοντας την έννοια της «περαιτέρω αποζημιώσεως» στο άρθρο 12 του κανονισμού (ΕΚ) 261/2004 (στο εξής: κανονισμός των δικαιωμάτων αεροπορικών επιβατών) (
38
). Το Δικαστήριο έκρινε ότι ο όρος «περαιτέρω αποζημίωση» έπρεπε να ερμηνευθεί κατά τέτοιον τρόπο ώστε να παρέχει στα εθνικά δικαστήρια τη δυνατότητα να επιδικάζουν αποζημίωση για κάθε ζημία, περιλαμβανομένης της επιδικάσεως χρηματικής ικανοποιήσεως λόγω προκληθείσας ηθικής βλάβης (
39
).
51.
Είναι αλήθεια ότι το Δικαστήριο έκρινε, με την απόφαση Veedfald (
40
), ότι η υποχρέωση των παραγωγών για την αποζημίωση των θυμάτων για τις ζημίες που προκαλούνται από ελαττωματικά προϊόντα, σύμφωνα με το άρθρο 1 της οδηγίας 85/374/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 25ης Ιουλίου 1985, για την προσέγγιση των νομοθετικών, κανονιστικών και διοικητικών διατάξεων των κρατών μελών σε θέματα ευθύνης λόγω ελαττωματικών προϊόντων (
41
), δεν κάλυπτε την ικανοποίηση ηθικής βλάβης ως ειδικό είδος ζημίας, «η αποκατάσταση της οποίας διέπεται αποκλειστικά από τις διατάξεις του εθνικού δικαίου» (
42
). Εντούτοις, σε αντίθεση με τις περιπτώσεις που εξετάστηκαν προηγουμένως και σε αντίθεση και με τις εξεταζόμενες διατάξεις, η οδηγία 85/374 προβλέπει ρητό κανόνα για την ικανοποίηση ηθικής βλάβης. Πράγματι, στο πλαίσιο του καθορισμού της εννοίας του όρου «ζημία» για τους σκοπούς τής εν λόγω οδηγίας, το άρθρο 9 αυτής ορίζει τα εξής: «[τ]ο άρθρο αυτό δεν θίγει τις εθνικές διατάξεις περί των μη υλικών ζημιών».
52.
Επομένως, πιστεύω ότι τόσο το γράμμα της πρώτης, της δεύτερης και της τρίτης οδηγίας όσο και οι προηγούμενες αποφάσεις του Δικαστηρίου συνηγορούν υπέρ μιας ευρείας ερμηνείας της εννοίας της «ζημίας». Υπάρχουν, επιπλέον, τρεις περαιτέρω σκέψεις που, κατά τη γνώμη μου, στηρίζουν το συμπέρασμα αυτό.
53.
Καταρχάς, σύμφωνα με την πέμπτη αιτιολογική σκέψη της δεύτερης οδηγίας και την τέταρτη αιτιολογική σκέψη της τρίτης οδηγίας, ένας από τους σκοπούς της πρώτης, της δεύτερης και της τρίτης οδηγίας είναι να διασφαλιστεί ότι τα θύματα των ατυχημάτων που προκαλούνται από αυτοκίνητα οχήματα λαμβάνουν «κατάλληλη αποζημίωση» και έχουν «παρόμοια μεταχείριση», ανεξαρτήτως του εντός της Ευρωπαϊκής Ένωσης τόπου όπου συμβαίνει το ατύχημα (
43
). Αν τα κράτη μέλη είχαν τη δυνατότητα να εξαιρούν από την ασφαλιστική κάλυψη ένα τόσο σημαντικό είδος ζημίας, η μεταχείριση των θυμάτων τροχαίων ατυχημάτων στην Ευρωπαϊκή Ένωση δεν θα ήταν «παρόμοια», η δε αποζημίωση όχι πάντοτε «κατάλληλη». Αναλόγως του τόπου όπου συνέβη το τροχαίο ατύχημα, το είδος και το ποσό της αποζημιώσεως θα διέφεραν σε πολύ μεγάλο βαθμό.
54.
Δεύτερον, καθόσον πρόθεση του νομοθέτη της Ένωσης είναι η προστασία των θυμάτων τροχαίων ατυχημάτων ως αποτελούντων μια κατηγορία ιδιαίτερα ευάλωτων ατόμων (
44
), ο σκοπός αυτός θα επιτυγχανόταν πιθανότατα σε πολύ περιορισμένο βαθμό αν ορισμένοι ασφαλιστές είχαν το δικαίωμα να περιορίζουν την έκταση της ασφαλιστικής τους καλύψεως μόνο σε υλικές ζημιές.
55.
Τρίτον, αυτή η διαφορετική μεταχείριση εκ μέρους των ασφαλιστικών εταιρειών θα μπορούσε να έχει δυσμενείς συνέπειες για την ορθή λειτουργία της εσωτερικής αγοράς. Πράγματι, οι αξιώσεις προς ικανοποίηση της ηθικής βλάβης συχνά προβάλλονται κατά προτεραιότητα στο πλαίσιο διαδικασιών σχετικών με τροχαία ατυχήματα και ενδέχεται, μάλιστα, να αφορούν μεγάλα ποσά. Μια σημαντική διαφορά μεταξύ των ασφαλιστών που ασκούν τις δραστηριότητές τους σε διάφορα μέρη της εσωτερικής αγοράς της Ένωσης, όσον αφορά την αστική ευθύνη που αυτοί καλύπτουν, θα μπορούσε να προκαλέσει στρέβλωση του ανταγωνισμού στην ασφαλιστική αγορά (
45
).
ii) Περιορισμός της κοινής ευθύνης του ασφαλιστή
56.
Όσον αφορά τη δεύτερη πιθανή παράβαση που αναφέρεται στο σημείο 36 ανωτέρω, θα ήθελα να παρατηρήσω ότι από τη νομολογία προκύπτει σαφώς ότι ένα κράτος μέλος δεν μπορεί να αποκλείει ή να περιορίζει την ευθύνη των ασφαλιστών για τις ζημίες σε τέτοιο βαθμό ώστε η αποζημίωση για τη ζημία αυτή να πρέπει να ζητείται (εν όλω ή εν μέρει) απευθείας από τον οδηγό ή τον ιδιοκτήτη του αυτοκινήτου.
57.
Πράγματι, αυτό θα οδηγούσε σε περιορισμό της ασφαλιστικής καλύψεως, πράγμα το οποίο θα αποτελούσε κατάφωρη περιφρόνηση της αρχής ότι η υποχρεωτική ασφάλιση πρέπει να παρέχει τη δυνατότητα στα θύματα των τροχαίων ατυχημάτων να αποζημιώνονται για το σύνολο των ζημιών τους, μέχρι τα ποσά που καθορίζονται στην πρώτη, τη δεύτερη και την τρίτη οδηγία (
46
). Όπως εξέθεσε ο γενικός εισαγγελέας P. Mengozzi αναφερόμενος στην οδηγία 2009/103, η οδηγία αυτή «βασίζεται στην ιδέα ότι ο ασφαλιστής οφείλει κατ’ αρχήν πάντα να αποζημιώνει τα θύματα, εκτός εάν συντρέχει κάποια εκ των εξαιρετικών περιστάσεων που προβλέπονται ρητώς από την οδηγία» (
47
). Πιστεύω ότι η παρατήρηση αυτή ισχύει επίσης όσον αφορά την πρώτη, τη δεύτερη και την τρίτη οδηγία. Θα ήθελα να προσθέσω ότι οι οδηγίες αυτές βασίζονται επίσης στην ιδέα ότι ο ασφαλιστής πρέπει, καταρχήν, να αποζημιώνει πλήρως τα θύματα, εντός των ορίων και υπό τους όρους που προβλέπονται στην πρώτη, τη δεύτερη και την τρίτη οδηγία.
58.
Όντως, για τον λόγο αυτόν το Δικαστήριο της ΕΖΕΣ κατέληξε στο συμπέρασμα, με την απόφαση Nguyen, ότι οι νορβηγικές διατάξεις που περιορίζουν την έκταση στην οποία τα θύματα μπορούν να ζητούν ικανοποίηση της ηθικής βλάβης μόνο από τον οδηγό και αποκλείουν τη σχετική κάλυψη από την υποχρεωτική ασφάλιση δεν ήταν συμβατές με την πρώτη, τη δεύτερη και την τρίτη οδηγία (
48
).
iii) Η υπό εξέταση υπόθεση
59.
Τούτου λεχθέντος, φρονώ ότι το άρθρο 139 του Κώδικα Ιδιωτικών Ασφαλίσεων δεν παραβιάζει την υποχρέωση παροχής ασφαλιστικής καλύψεως, σύμφωνα με το άρθρο 3, παράγραφος 1, της πρώτης οδηγίας, με έναν από τους τρόπους που περιγράφονται ανωτέρω.
60.
Αφενός, είναι προφανές ότι το άρθρο 139 του Κώδικα Ιδιωτικών Ασφαλίσεων δεν αποκλείει καθ’ ολοκληρίαν την ικανοποίηση ηθικής βλάβης που προκαλείται από τροχαία ατυχήματα. Πράγματι, η παράγραφος 2 της ως άνω διατάξεως ορίζει ότι η σχετική ρύθμιση αφορά «προσβολή της ψυχοσωματικής ακεραιότητας του ατόμου η οποία έχει επίπτωση στις καθημερινές δραστηριότητες και στη δυναμική των βιοτικών σχέσεων του παθόντος, ασχέτως προς τον ενδεχόμενο αντίκτυπο στην ικανότητά του να παράγει εισόδημα».
61.
Από την άλλη πλευρά, το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι ο ζημιωθείς δεν μπορεί να ζητήσει συμπληρωματική αποζημίωση απευθείας από τον ασφαλισμένο βάσει άλλων διατάξεων εσωτερικού δικαίου. Αυτό σημαίνει ότι η ασφαλιστική κάλυψη αντιστοιχεί προς τις υφιστάμενες υποχρεώσεις λόγω αστικής ευθύνης. Όπως επιβεβαίωσε η Ιταλική Κυβέρνηση κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, σκοπός του άρθρου 139 του Κώδικα Ιδιωτικών Ασφαλίσεων είναι απλώς να προσδιορίσει ποσοτικά το ποσό που πρέπει να παρέχεται στα θύματα προς ικανοποίηση ηθικής βλάβης και όχι να περιορίσει την ευθύνη των ασφαλιστών έναντι των θυμάτων τροχαίων ατυχημάτων, μετατοπίζοντας έτσι μέρος της ευθύνης προς τους ασφαλιζόμενους (
49
).
62.
Για τους λόγους αυτούς, φρονώ ότι διάταξη όπως το άρθρο 139 του Κώδικα Ιδιωτικών Ασφαλίσεων δεν είναι ασυμβίβαστη με την υποχρέωση παροχής ασφαλιστικής καλύψεως, σύμφωνα με το άρθρο 3, παράγραφος 1, της πρώτης οδηγίας, όπως συμπληρώθηκε με τη δεύτερη και την τρίτη οδηγία.
β) Καθιστά το άρθρο 139 του Κώδικα Ιδιωτικών Ασφαλίσεων την πρώτη, τη δεύτερη και την τρίτη οδηγία άνευ πρακτικής αποτελεσματικότητας;
i) Γενικές παρατηρήσεις
63.
Το επόμενο βήμα την νομικής μου αναλύσεως στην υπό κρίση υπόθεση αφορά το αν διάταξη όπως το άρθρο 139 του Κώδικα Ιδιωτικών Ασφαλίσεων έχει ως αποτέλεσμα να καθιστά την πρώτη, τη δεύτερη και την τρίτη οδηγία άνευ πρακτικής αποτελεσματικότητας, καθόσον είτε αρνείται στα θύματα το δικαίωμα αποζημιώσεώς τους είτε περιορίζει το δικαίωμα αυτό σε δυσανάλογα μεγάλο βαθμό.
64.
Πράγματι, όπως προαναφέρθηκε, οι γενικοί κανόνες και οι γενικές αρχές που διέπουν την αστική ευθύνη των ασφαλιστών, καθώς και την έκταση της αποζημιώσεως που καταβάλλεται από τις επιχειρήσεις αυτές στα θύματα, συνιστούν ζητήματα διεπόμενα από το εθνικό δίκαιο (
50
). Περαιτέρω, είναι κατ’ εμέ πρόδηλο ότι τα κράτη μέλη πρέπει να διαθέτουν ένα σημαντικό βαθμό διακριτικής ευχέρειας σε αυτόν τον τομέα του δικαίου.
65.
Πρέπει να υπομνησθεί ότι, παρά ορισμένα κοινά χαρακτηριστικά, ορισμένες πτυχές της νομοθεσίας σχετικά με τα αστικά αδικήματα ρυθμίζονται με πολύ διαφορετικό τρόπο στα διάφορα κράτη μέλη. Όντως, οι σχετικοί εθνικοί κανόνες μπορούν να βασίζονται σε μια σειρά από ουσιαστικές και διαδικαστικές αρχές που διαφέρουν, μεταξύ άλλων, ανάλογα με τη νομική παράδοση της κάθε χώρας. Στο πλαίσιο αυτό, παρέλκει να επιστήσω την προσοχή του Δικαστηρίου επί του γεγονότος ότι οι κανόνες που αφορούν αστικά αδικήματα έχουν κεντρική σημασία στα συστήματα ιδιωτικού δικαίου των κρατών μελών. Ο νομοθέτης της Ένωσης έχει αποφανθεί ρητά ότι εναπόκειται στα κράτη μέλη να ρυθμίζουν τα ζητήματα αυτά και έχει συνειδητά επιλέξει να μην αναλάβει οποιαδήποτε εναρμόνιση εν προκειμένω. Το Δικαστήριο, με τη σειρά του, θα πρέπει επίσης να εξετάζει προσεκτικά τις συνέπειες για τα συστήματα αυτά στο σύνολό τους όταν εκδίδει αποφάσεις που επηρεάζουν τον εν λόγω τομέα.
66.
Ως εκ τούτου, οι οικείες εθνικές διατάξεις πρέπει να λογίζονται ως ασυμβίβαστες προς το κοινοτικό δίκαιο μόνον όταν η υποχρέωση παροχής ασφαλιστικής καλύψεως της αστικής ευθύνης για τις ζημίες που προκαλούνται από αυτοκίνητα οχήματα, όπως ορίζουν και εγγυώνται η πρώτη, η δεύτερη και η τρίτη οδηγία, εξασφαλίζεται μεν σε θεωρητικό επίπεδο, όχι όμως στην πράξη. Με άλλα λόγια, η νομοθεσία της Ένωσης απαγορεύει την εφαρμογή εθνικών κανόνων περί αστικής ευθύνης στο πλαίσιο των τροχαίων ατυχημάτων μόνο καθόσον οι κανόνες αυτοί θίγουν την πρακτική αποτελεσματικότητα του συστήματος που θεσπίζεται από τις οδηγίες αυτές.
ii) Η υπό εξέταση υπόθεση
67.
Τα ζητήματα που έθεσε το αιτούν δικαστήριο σχετικά με το άρθρο 139 του Κώδικα Ιδιωτικών Ασφαλίσεων είναι ουσιαστικά τρία: πρώτον, δικαιούται ένα κράτος μέλος να προβλέψει με νόμο δεσμευτικές για τα εθνικά δικαστήρια παραμέτρους προκειμένου περί του καθορισμού της εκτάσεως των ζημιών που προκαλούνται από τροχαίο ατύχημα; Δεύτερον, επιφέρουν οι παράμετροι που προβλέπονται στο άρθρο 139 του Κώδικα Ιδιωτικών Ασφαλίσεων περιορισμό της αποζημιώσεως των θυμάτων σε δυσανάλογα μεγάλο βαθμό; Τρίτον, μπορεί να απορρέει ένας δυσανάλογα μεγάλος περιορισμός της εν λόγω αποζημιώσεως από το γεγονός ότι, όπως υποστηρίζεται, η «ψυχολογική ζημία» δεν μπορεί να ληφθεί υπόψη από το εθνικό δικαστήριο;
68.
Σχετικά με το πρώτο ανακύπτον νομικό ζήτημα, κατά τη γνώμη μου, το γεγονός ότι ένα κράτος μέλος, όπως η Ιταλία, αποφασίζει να θεσπίσει νομοθεσία για τον καθορισμό δεσμευτικών παραμέτρων προς προσδιορισμό την ηθικής βλάβης που προκαλείται από τροχαία ατυχήματα δεν παραβιάζει, από μόνο του, κάποια διάταξη του δικαίου της Ένωσης.
69.
Ασφαλώς, ο Ιταλός νομοθέτης μπορούσε να είχε προβεί σε διαφορετική επιλογή στρατηγικής, προβλέποντας τη δυνατότητα να καθορίζεται το ποσό που οφείλεται προς ικανοποίηση ηθικής βλάβης από τα εθνικά δικαστήρια βάσει των αποδεικτικών στοιχείων που προσκομίζουν οι διάδικοι και/ή βάσει της αρχής της επιεικείας. Τούτο ήταν, καθόσον αντιλαμβάνομαι, το σύστημα που εφαρμοζόταν στην Ιταλία πριν από την ψήφιση του Κώδικα Ιδιωτικών Ασφαλίσεων και το σύστημα το οποίο, όπως φαίνεται, προκρίνει ως πλέον πρόσφορο το αιτούν δικαστήριο.
70.
Ωστόσο, και οι δύο νομοθετικές δυνατότητες είναι, κατά τη γνώμη μου, εξίσου δικαιολογημένες από την οπτική γωνία του δικαίου της Ένωσης. Η πρώτη, η δεύτερη και η τρίτη οδηγία δεν επιβάλλουν κανένα εκ των εν λόγω συστημάτων ούτε προκρίνουν κάποιο από αυτά έναντι του άλλου. Κάθε ένα από αυτά, εξάλλου, φαίνεται να έχει ορισμένα πλεονεκτήματα.
71.
Το κύριο όφελος της πλήρους ελευθερίας των εθνικών δικαστηρίων να προσδιορίζουν την έκταση της ζημίας έγκειται στο γεγονός ότι τα εν λόγω δικαστήρια είναι σε θέση να λαμβάνουν υπόψη όλες τις περιστάσεις και τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά τής κάθε υποθέσεως. Έτσι, η επιδικαζόμενη αποζημίωση είναι πιθανό να αντιστοιχεί σε μια αποζημίωση που αναγνωρίζεται, σε μια δεδομένη στιγμή, σε δεδομένο τόπο, ως κατάλληλη, από πλευράς οικονομικής αξίας, σε σχέση με τη ζημία που υπέστη το θύμα.
72.
Από την άλλη πλευρά, άλλα οφέλη μπορούν να απορρέουν από την επιλογή της θεσπίσεως διά νόμου δεσμευτικών για τα εθνικά δικαστήρια παραμέτρων, παρά το ότι αυτό περιορίζει αναπόφευκτα τη διακριτική ευχέρεια των δικαστηρίων αυτών, με αποτέλεσμα παρέμβαση στη δυνατότητά τους να καθορίζουν το ύψος της αποζημιώσεως που κρίνουν δίκαιη στο πλαίσιο των περιστάσεων της κάθε υποθέσεως. Για παράδειγμα, τούτο μπορεί να καταστήσει τα επίπεδα αποζημιώσεως πιο προβλέψιμα, ενισχύοντας με τον τρόπο αυτό την ασφάλεια δικαίου και μειώνοντας τις δικαστικές διαμάχες. Με την ίδια λογική, μπορεί να παράσχει στις ασφαλιστικές επιχειρήσεις τη δυνατότητα ακριβέστερων εκτιμήσεων της εκθέσεώς τους σε οικονομικό κίνδυνο διαχρονικά. Ο περιορισμός αυτός των δυνητικών κινδύνων θα μπορούσε να έχει ευνοϊκό αντίκτυπο επί του ύψους των ασφαλίστρων που καταβάλλουν οι ιδιοκτήτες αυτοκινήτων.
73.
Συναφώς, συμφωνώ με τη Unipol και την Ιταλική Κυβέρνηση που τόνισαν ότι υπάρχει μια αναπόφευκτη και άμεση σχέση μεταξύ του ύψους της αποζημιώσεως που χορηγείται για ζημία ως αποτέλεσμα τροχαίων ατυχημάτων και του ύψους των ασφαλίστρων που χρεώνουν οι ασφαλιστικές επιχειρήσεις. Ως εκ τούτου, μπορεί να αποτελεί θεμιτή πολιτική επιλογή για ένα κράτος μέλος να καθορίσει και, ανάλογα με την κάθε περίπτωση, να περιορίσει εκ των προτέρων τη χρηματική αξία που πρέπει να αποδίδεται στην ηθική βλάβη, έτσι ώστε να παράσχει τη δυνατότητα στις ασφαλιστικές επιχειρήσεις να μειώσουν τα ασφάλιστρά τους, προς όφελος του συνόλου των ιδιοκτητών αυτοκινήτων.
74.
Πιστεύω ότι δεν απόκειται στο Δικαστήριο να εξετάσει τις επιλογές πολιτικής των κρατών μελών στον τομέα αυτόν. Το Δικαστήριο μπορεί μόνο να βοηθήσει τα εθνικά δικαστήρια, έτσι ώστε να μπορούν να εκτιμήσουν αν, in concreto, οι παράμετροι που προβλέπονται με διατάξεις όπως το άρθρο 139 του Κώδικα Ιδιωτικών Ασφαλίσεων προκαλούν περιορισμό σε δυσανάλογα μεγάλο βαθμό της αποζημιώσεως των θυμάτων.
75.
Αυτό με οδηγεί στο δεύτερο ζήτημα που θέτει το αιτούν δικαστήριο.
76.
Στο σημείο αυτό, οφείλω να ομολογήσω ότι δεν είναι καθόλου εύκολο να θεσπιστεί ένας γενικός κανόνας ή κάποια γενική αρχή προκειμένου να διαπιστώνεται αν ένα συγκεκριμένο επίπεδο αποζημιώσεως είναι ή όχι ανάλογο προς τη ζημία, όταν ο επιδιωκόμενος σκοπός είναι η αποκατάσταση ενός είδους ζημίας η οποία –όπως προανέφερα– δεν μπορεί να προσδιορίζεται αντικειμενικά σε συνάρτηση με κάποια αγοραία τιμή ή αξία.
77.
Η μόνη αρχή που μπορεί να ανιχνευθεί στο κείμενο της πρώτης, της δεύτερης και της τρίτης οδηγίας είναι αυτή της «κατάλληλης» αποζημιώσεως. Η πέμπτη αιτιολογική σκέψη της δεύτερης οδηγίας ορίζει ότι «τα ποσά μέχρι τα οποία είναι υποχρεωτική η ασφάλιση πρέπει να διασφαλίζουν οπωσδήποτε στα θύματα ικανοποιητική αποζημίωση όποιο κι αν είναι το κράτος μέλος στο οποίο έγινε το ατύχημα».
78.
Ωστόσο, έχω την εντύπωση ότι αυτό που μπορεί να λογίζεται ως κατάλληλο ή πρόσφορο σε ένα κράτος μέλος μπορεί να μη γίνεται δεκτό σε κάποιο άλλο κράτος μέλος. Αυτό ισχύει ιδιαίτερα για τις ζημίες οι οποίες συνδέονται με συμφέροντα που έχουν προσωπική αξία για κάθε άτομο και τα οποία δεν μπορούν να αποτιμώνται σε χρήμα.
79.
Κατά την άποψή μου, η καταλληλότητα της αποζημιώσεως σε κάθε συγκεκριμένη περίπτωση μπορεί να καθορίζεται μόνο σε σχέση με τη συγκεκριμένη αξία που αποδίδει η εθνική έννομη τάξη στα θιγόμενα συμφέροντα ενός ατόμου. Κατά συνέπεια, είναι μάλλον δύσκολο για το Δικαστήριο να εκτιμήσει την καταλληλότητα της χρηματικής ικανοποιήσεως λόγω ηθικής βλάβης σύμφωνα με το νομικό σύστημα ενός κράτους μέλους.
80.
Τούτο μάλιστα όταν, όπως στην προκειμένη περίπτωση, η ζημία που υπέστη το θύμα οφείλεται σε ελαφρές σωματικές βλάβες. Στο πλαίσιο αυτό, θα ήθελα να επισημάνω και πάλι ότι το άρθρο 139 του Κώδικα Ιδιωτικών Ασφαλίσεων απλώς ρυθμίζει το ύψος της χρηματικής ικανοποιήσεως λόγω ηθικής βλάβης που πρέπει να καταβάλλεται σε περίπτωση τροχαίων ατυχημάτων τα οποία προκαλούν ελαφρές σωματικές βλάβες. Σε περίπτωση ατυχημάτων που προκαλούν πιο σημαντικές σωματικές βλάβες εφαρμόζονται άλλες νομικές διατάξεις.
81.
Υπό τις συνθήκες αυτές, δεν υπάρχει κανένα στοιχείο στη δικογραφία που να συνηγορεί υπέρ του ότι η αποζημίωση που οφείλεται με βάση τις παραμέτρους τις οποίες προβλέπει το άρθρο 139 του Κώδικα Ιδιωτικών Ασφαλίσεων δεν είναι κατάλληλη. Τα ποσά που προβλέπονται σε αυτό σίγουρα δεν είναι ασήμαντα ή αμελητέα. Η αποζημίωση την οποία, σύμφωνα με το αιτούν δικαστήριο, έχει ήδη καταβάλει στον E. Petillo η Unipol, κατ’ εφαρμογήν του εν λόγω κανόνα, δεν πιστεύω ότι είναι αμελητέα για το είδος ζημίας που περιγράφεται στη διάταξη του αιτούντος δικαστηρίου.
82.
Το αιτούν δικαστήριο εκθέτει ότι οι παράμετροι αυτές είναι διαφορετικές από εκείνες που αναπτύχθηκαν στη νομολογία των ιταλικών δικαστηρίων για τις περιπτώσεις εξωσυμβατικής ευθύνης οι οποίες δεν αφορούν τροχαία ατυχήματα. Εντούτοις, τούτο είναι περισσότερο ζήτημα που πρέπει να εξεταστεί βάσει της εθνικής νομοθεσίας, υπό το πρίσμα, για παράδειγμα, της αρχής της ισότητας.
83.
Εξωσυμβατική ευθύνη μπορεί να προκύψει σε ένα ιδιαίτερα ευρύ και ποικιλόμορφο σύνολο περιστάσεων. Δεν υπάρχει καμία διάταξη στην πρώτη, τη δεύτερη και την τρίτη οδηγία που να εμποδίζει, καταρχήν, τα εθνικά νομοθετικά σώματα να προβλέπουν ειδικά συστήματα εξωσυμβατικής ευθύνης προσαρμοσμένα στα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά των τροχαίων ατυχημάτων.
84.
Για τους λόγους που αναφέρονται ανωτέρω, δεν μπορώ να συμπεράνω ότι η εφαρμογή των παραμέτρων που ορίζονται στο άρθρο 139 του Κώδικα Ιδιωτικών Ασφαλίσεων συνεπάγεται περιορισμό της αποζημιώσεως των θυμάτων τροχαίων ατυχημάτων σε δυσανάλογα μεγάλο βαθμό.
85.
Όσον αφορά, τέλος, το τρίτο νομικό ζήτημα που έθεσε το αιτούν δικαστήριο, σχετικά με την προβαλλόμενη παράλειψη αποζημιώσεως της «ψυχολογικής βλάβης», πιστεύω ότι ούτε αυτό το ζήτημα έχει σημασία στο πλαίσιο της παρούσας αναλύσεως.
86.
Όπως αντιλαμβάνομαι από τις εξηγήσεις που παρέσχε το αιτούν δικαστήριο, οι οποίες επιβεβαιώθηκαν κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση από την Ιταλική Κυβέρνηση και τη Unipol, φαίνεται ότι υπάρχει κάποια διαφωνία μεταξύ των ιταλικών δικαστηρίων ως προς την ακριβή έννοια του άρθρου 139 του Κώδικα Ιδιωτικών Ασφαλίσεων. Ορισμένα εθνικά δικαστήρια εκτιμούν ότι η «ψυχολογική βλάβη» (μια έννοια κάπως παρόμοια με αυτό που είναι γνωστό ως «pain and suffering» [ηθική βλάβη] σε ορισμένα νομικά συστήματα) δεν καλύπτεται από την αποζημίωση που καθορίζεται σύμφωνα με το άρθρο 139 του Κώδικα Ιδιωτικών Ασφαλίσεων. Αυτό έχει ως συνέπεια ότι συμπληρωματική αποζημίωση μπορεί να χορηγείται όταν η ύπαρξη αυτής της περαιτέρω βλάβης αποδεικνύεται επαρκώς από τα θύματα. Από την άλλη πλευρά, υποστηρίζεται η άποψη ότι η αποζημίωση για «ψυχολογική βλάβη» έχει ήδη ληφθεί υπόψη στην αποζημίωση που προβλέπεται στο άρθρο 139 του Κώδικα Ιδιωτικών Ασφαλίσεων, δεδομένου ότι το κείμενο της διατάξεως αυτής αναφέρεται σε «προσβολή της ψυχοσωματικής ακεραιότητας του ατόμου η οποία έχει επίπτωση στις καθημερινές δραστηριότητες και στη δυναμική των βιοτικών σχέσεων του παθόντος».
87.
Στο πλαίσιο αυτό, θα ήθελα να επισημάνω απλώς ότι, όποια και αν είναι η ορθή ερμηνεία διατάξεως της εθνικής νομοθεσίας (για την οποία εναπόκειται στα ιταλικά δικαστήρια να αποφασίσουν), οι κρίσιμες ιταλικές διατάξεις προβλέπουν αποζημίωση για σωματικές ή ψυχολογικές βλάβες ατόμων που είναι θύματα ατυχήματος, ανεξαρτήτως του πώς οι τραυματισμοί μπορούν να επηρεάσουν την ικανότητα του ενδιαφερομένου ατόμου να παράγει εισόδημα.
88.
Κατά συνέπεια, το μόνο ουσιαστικό ζήτημα είναι, κατά την άποψή μου, το αν η αποζημίωση μπορεί να θεωρηθεί ως «κατάλληλη». Ο τρόπος με τον οποίο προβλέπει την αποκατάσταση της ζημίας το εθνικό δίκαιο δεν έχει σημασία συναφώς. Όπως προαναφέρθηκε, δεν υπάρχει καμία ένδειξη ότι το άρθρο 139 του Κώδικα Ιδιωτικών Ασφαλίσεων καθορίζει τις σχετικές παραμέτρους με τέτοιο τρόπο ώστε να είναι ακατάλληλη η χρηματική ικανοποίηση λόγω ηθικής βλάβης.
89.
Ως εκ τούτου, καταλήγω στο συμπέρασμα ότι διάταξη όπως το άρθρο 139 του Κώδικα Ιδιωτικών Ασφαλίσεων δεν έχει ως αποτέλεσμα να καθιστά την πρώτη, τη δεύτερη και την τρίτη οδηγία άνευ πρακτικής αποτελεσματικότητας στερώντας από τα θύματα το δικαίωμα αποζημιώσεως ή περιορίζοντας σε δυσανάλογα μεγάλο βαθμό το εν λόγω δικαίωμα.
Γ – Παρατηρήσεις ratione temporis
90.
Τέλος, θα ήθελα να προσθέσω ότι, κατά την άποψή μου, η απάντηση που θα δοθεί στο αιτούν δικαστήριο δεν θα ήταν διαφορετική αν έπρεπε να εφαρμοστεί στην υπό κρίση υπόθεση η οδηγία 2009/103.
91.
Η οδηγία αυτή κωδικοποιεί απλώς την πρώτη, τη δεύτερη και την τρίτη οδηγία για λόγους σαφήνειας και ορθολογικής παρουσιάσεως (
51
). Επιπλέον, οι διατάξεις της πρώτης, της δεύτερης και της τρίτης οδηγίας που αφορούν την παρούσα διαδικασία δεν έχουν τροποποιηθεί σημαντικά.
92.
Ειδικότερα, το άρθρο 1 της οδηγίας 2009/103 δίδει έναν ορισμό του «ζημιωθέντος» πανομοιότυπο προς τον παρατιθέμενο στο άρθρο 1 της πρώτης οδηγίας. Ακόμη, το άρθρο 3 της οδηγίας 2009/103 ορίζει ότι τόσο υλικές ζημίες όσο και σωματικές βλάβες πρέπει να καλύπτονται από υποχρεωτική ασφάλιση, όπως ήδη ορίζεται στο άρθρο 1α της τρίτης οδηγίας. Τέλος, η τρίτη αιτιολογική σκέψη του προοιμίου της οδηγίας 2009/103, καθώς και το άρθρο 3, επιβεβαιώνουν ότι «η έκταση της καλυπτόμενης ευθύνης και οι όροι και συνθήκες της καλύψεως» εξακολουθούν να είναι ζητήματα που εμπίπτουν, καταρχήν, στην αρμοδιότητα των κρατών μελών.
IV – Πρόταση
93.
Λαμβανομένων υπόψη των ανωτέρω παρατηρήσεων, προτείνω να δοθεί στο υποβληθέν από το Tribunale di Tivoli ερώτημα η ακόλουθη απάντηση:
Το άρθρο 3 της οδηγίας 72/166/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 24ης Απριλίου 1972, περί εναρμονίσεως των νομοθεσιών των κρατών μελών των σχετικών με την ασφάλιση της αστικής ευθύνης που προκύπτει από την κυκλοφορία αυτοκινήτων οχημάτων και με τον έλεγχο της υποχρεώσεως προς ασφάλιση της ευθύνης αυτής, το άρθρο 1, παράγραφος 1, της δεύτερης οδηγίας 84/5/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 30ής Δεκεμβρίου 1983, για την προσέγγιση των νομοθεσιών των κρατών μελών των σχετικών με την ασφάλιση της αστικής ευθύνης που προκύπτει από την κυκλοφορία αυτοκινήτων οχημάτων, και το άρθρο 1α της τρίτης οδηγίας 90/232/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 14ης Μαΐου 1990, για την προσέγγιση των νομοθεσιών των κρατών μελών σχετικά με την ασφάλιση αστικής ευθύνης που προκύπτει από την κυκλοφορία αυτοκινήτων οχημάτων, έχουν την έννοια ότι δεν αντιτάσσονται σε εθνικές διατάξεις, όπως το άρθρο 139 του νομοθετικού διατάγματος 209 της 7ης Σεπτεμβρίου 2005, για τη θέσπιση του Κώδικα Ιδιωτικών Ασφαλίσεων, οι οποίες καθορίζουν τα κριτήρια για τον ποσοτικό προσδιορισμό της καταβλητέας από τον ασφαλιστή χρηματικής ικανοποιήσεως της ηθικής βλάβης που υφίστανται τα θύματα τροχαίων ατυχημάτων.
(
1
)	Γλώσσα του πρωτοτύπου: η αγγλική.
(
2
)	Βλ. την Ανακοίνωση της Επιτροπής στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, το Συμβούλιο, την Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή και την Επιτροπή των Περιφερειών – Προς ένα ευρωπαϊκό χώρο οδικής ασφάλειας: πολιτικές κατευθύνσεις για την οδική ασφάλεια 2011‑2020, COM(2010) 389 τελικό, σ. 2.
(
3
)	ΕΕ ειδ. έκδ. 06/001, σ. 136, όπως τροποποιήθηκε.
(
4
)	ΕΕ L 8, σ. 17, όπως τροποποιήθηκε.
(
5
)	ΕΕ L 129, σ. 33, όπως τροποποιήθηκε.
(
6
)	ΕΕ L 263, σ. 11.
(
7
)	GURI αριθ. 239 της 13ης Οκτωβρίου 2005, Supplemento ordinario αριθ. 163.
(
8
)	Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 18ης Ιουλίου 2007, C-119/05, Lucchini (Συλλογή 2007, σ. I-6199, σκέψεις 43 και 44 και εκεί παρατιθέμενη νομολογία), και της 25ης Οκτωβρίου 2011, C-509/09 και C-161/10, eDate Advertising και Martinez (Συλλογή 2011, σ. I-10269, σκέψεις 32 και 33 και εκεί παρατιθέμενη νομολογία).
(
9
)	Βλ., για παράδειγμα, απόφαση της 10ης Ιουλίου 1997, C-261/95, Palmisani (Συλλογή 1997, σ. I-4025, σκέψη 20), και απόφαση της 5ης Οκτωβρίου 2006, C-290/05 και C-333/05, Nádasdi και Németh (Συλλογή 2006, σ. I-10115, σκέψη 32).
(
10
)	Βλ., ιδίως, απόφαση του Corte Costituzionale στην υπόθεση 233/2003 (GURI 16/07/2003) και αποφάσεις του Corte di Cassazione αριθ. 8827 και 8828.
(
11
)	Βλ. άρθρο 139, παράγραφος 3, του Κώδικα Ιδιωτικών Ασφαλίσεων.
(
12
)	Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 9ης Ιουνίου 2011, C-409/09, Ambrósio Lavrador και Olival Ferreira Bonifácio (Συλλογή 2011, σ. I-4955, σκέψη 23 και εκεί παρατιθέμενη νομολογία), και απόφαση της 1ης Δεκεμβρίου 2011, C-442/10, Churchill Insurance Company Limited και Evans (Συλλογή 2011, σ. Ι-12639, σκέψη 27 και εκεί παρατιθέμενη νομολογία).
(
13
)	Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 17ης Μαρτίου 2011, C-484/09, Carvalho Ferreira Santos (Συλλογή 2011, σ. I-1821, σκέψη 32), και απόφαση της 23ης Οκτωβρίου 2012, C‑300/10, Marques Almeida (σκέψη 29).
(
14
)	Αποφάσεις Marques Almeida (σκέψη 28)· Carvalho Ferreira Santos (σκέψη 31)· και Ambrósio Lavrador και Olival Ferreira Bonifácio (σκέψη 25).
(
15
)	Αποφάσεις της 14ης Σεπτεμβρίου 2000, C-348/98, Mendes Ferreira και Delgado Correia Ferreira (Συλλογή 2000, σ. I-6711, σκέψη 29), και της 19ης Απριλίου 2007, C-356/05, Farrell (Συλλογή 2007, σ. I-3067, σκέψη 33).
(
16
)	Βλ., μεταξύ άλλων, αποφάσεις Churchill Insurance Company Limited και Evans (σκέψη 28), και Marques Almeida (σκέψη 27).
(
17
)	Βλ., μεταξύ άλλων, αποφάσεις Marques Almeida (σκέψη 31), και Ambrósio Lavrador και Olival Ferreira Bonifácio (σκέψη 28).
(
18
)	Απόφαση Ambrósio Lavrador και Olival Ferreira Bonifácio (σκέψη 29).
(
19
)	Βλ. αποφάσεις της 30ής Ιουνίου 2005, C-537/03, Candolin κ.λπ. (Συλλογή 2005, σ. Ι-5745, σκέψεις 29, 30 και 35), και Farrell (σκέψη 35).
(
20
)	Βλ. Horton Rogers, W. V. (επιμέλεια), Damages for Non-Pecuniary Loss in a Comparative Perspective, European Centre of Tort and Insurance Law, Springer Verlag, Βιέννη, Νέα Υόρκη: 2001, σ. 246.
(
21
)	Για μια εξαιρετική σχετική ανασκόπηση: Horton Rogers, W. V., όπ.π., και Bona, M., και Mead, P., Personal Injury Compensation in Europe, Kluwer Law, Deventer: 2003.
(
22
)	Βλ., για παράδειγμα, αποφάσεις της 22ας Δεκεμβρίου 2008, C-198/07 P, Gordon κατά Επιτροπής (Συλλογή 2008, σ. I-10701, σκέψεις 19 και 60)· της 16ης Ιουλίου 2009, C-481/07 P, SELEX Sistemi Integrati κατά Επιτροπής (Συλλογή 2009, σ. I-127, σκέψη 38), και της 28ης Μαΐου 2013, C‑239/12 P, Abdulbasit Abdulrahim κατά Συμβουλίου και Επιτροπής (σκέψεις 72 και 76).
(
23
)	Στην πρωτοποριακή «υπόθεση του εργοστασίου στο Chorzow», το Διαρκές Δικαστήριο Διεθνούς Δικαιοσύνης (απόφαση της 13ης Σεπτεμβρίου 1928, Σειρά Α - αριθ. 17) έκρινε τα εξής: «Η βασική αρχή που περιέχεται στην ίδια την έννοια της παράνομης πράξεως, μια αρχή η οποία όπως φαίνεται έχει καθιερωθεί στη διεθνή πρακτική [...] είναι ότι η αποζημίωση πρέπει να εξαλείφει, στο μέτρο του δυνατού, όλες τις συνέπειες της παράνομης πράξεως και να αποκαθιστά την κατάσταση που θα μπορούσε, κατά πάσα πιθανότητα, να υφίσταται αν δεν είχε υπάρξει η πράξη αυτή. Αποκατάσταση σε είδος, ή, εάν αυτό δεν είναι δυνατό, καταβολή ποσού που αντιστοιχεί στην αξία που θα είχε η αποζημίωση σε είδος. Η ενδεχόμενη αποκατάσταση της ζημίας που δεν καλύπτεται από την αποζημίωση σε είδος ή την αντ’ αυτής καταβολή κάποιου ποσού, αυτές είναι οι αρχές που πρέπει να ακολουθούνται για τον προσδιορισμό του ποσού της αποζημιώσεως που οφείλεται για μια πράξη αντίθετη προς το διεθνές δίκαιο». Πιο πρόσφατα, το άρθρο 31, παράγραφος 2, του σχεδίου άρθρων σχετικά με την ευθύνη των κρατών για διεθνώς παράνομες πράξεις ορίζει ότι η αποκατάσταση της προκληθείσας ζημίας πρέπει να καλύπτει «κάθε ζημία, είτε πρόκειται για υλική ζημία είτε για ηθική βλάβη, η οποία προκαλείται από τη διεθνώς παράνομη πράξη κράτους».
(
24
)	Είναι ενδιαφέρον ότι ο Κώδικας του Χαμουραμπί περιελάμβανε επίσης διατάξεις που αφορούσαν τροχαία ατυχήματα, όπως το άρθρο 251, κατά το οποίο ο ιδιοκτήτης των βοοειδών που επιφέρουν τον θάνατο ενός ελεύθερου ανθρώπου στη δημόσια οδό οφείλει να καταβάλει μισή αργυρή μνα σε περίπτωση που εγνώριζε ότι τα ζώα ήταν άγρια, αλλά δεν τα είχε δέσει ούτε είχε μειώσει το μήκος των κεράτων τους. Βλ. Magnus, U., «Compensation for Personal Injuries in a Comparative Perspective», 39 (2000) Washburn Law Journal, σ. 347 έως 362, ειδικότερα σ. 348.
(
25
)	O’Connell, J., και Carpenter, K., «Payment for pain and suffering through history», (1983) Insurance Counsel Journal, σ. 411 έως 417, ειδικότερα σ. 411.
(
26
)	Η διάταξη αυτή, με τίτλο «Δίκαιη ικανοποίηση», ορίζει τα ακόλουθα: «Εάν το Δικαστήριο [ΕΔΔΑ] κρίνει ότι υπήρξε παραβίαση της Σύμβασης ή των Πρωτοκόλλων της, και αν το εσωτερικό δίκαιο του Υψηλού Συμβαλλόμενου Μέρους δεν επιτρέπει παρά μόνο ατελή εξάλειψη των συνεπειών της παραβίασης αυτής, το Δικαστήριο [ΕΔΔΑ] χορηγεί, εφόσον είναι αναγκαίο, στον παθόντα δίκαιη ικανοποίηση».
(
27
)	Βλ., για παράδειγμα, ΕΔΔΑ, αποφάσεις McMichael κατά Ηνωμένου Βασιλείου της 24ης Φεβρουαρίου 1995, σειρά Α, αριθ. 307‑Β, και Riccardi Pizzati κατά Ιταλίας [GC], αριθ. 62361/00, της 29ης Μαρτίου 2006.
(
28
)	Βλ., επίσης, τον ορισμό του «ζημιωθέντος» στο άρθρο 1 της πρώτης οδηγίας.
(
29
)	Βλ., συναφώς, τις προτάσεις του γενικού εισαγγελέα A. Tizzano στην υπόθεση C-168/00, Leitner (Συλλογή 2002, σ. I-2631, σημείο 30).
(
30
)	Προτάσεις του γενικού εισαγγελέα N. Jääskinen στις υποθέσεις C‑22/12, Haasová, και C‑277/12, Drozdovs, που εκκρεμούν ενώπιον του Δικαστηρίου (σημεία 73 και 89 έως 91).
(
31
)	Ασφαλώς, οι υποθέσεις αυτές αφορούσαν νομικές πράξεις που δεν είναι απολύτως συγκρίσιμες με την πρώτη, τη δεύτερη και την τρίτη οδηγία, καθόσον το ενδεχομένως προβλεπόμενο στο πλαίσιο των εν λόγω πράξεων προς ικανοποίηση ηθικής βλάβης καταβλητέο ποσό είναι γενικά χαμηλότερο από εκείνο που μπορεί να ζητηθεί στο πλαίσιο τροχαίων ατυχημάτων. Ωστόσο, είναι κοινό σε όλες αυτές τις αποφάσεις ότι το Δικαστήριο αναγνώρισε την αρχή ότι η ικανοποίηση ηθικής βλάβης καλύπτεται από την έννοια της «αποζημιώσεως». Υποστηρίζεται ότι, τηρουμένων των αναλογιών, η συλλογιστική του Δικαστηρίου στις αποφάσεις αυτές μπορεί να ασκεί επιρροή και στο πλαίσιο της παρούσας διαδικασίας.
(
32
)	ΕΕ 1990, L 158, σ. 59.
(
33
)	Απόφαση Leitner (σκέψεις 19 έως 24).
(
34
)	Απόφαση της 6ης Μαΐου 2010, C-63/09 (Συλλογή 2010, σ. I-4239).
(
35
)	Υπογράφηκε από την τότε Ευρωπαϊκή Κοινότητα στις 9 Δεκεμβρίου 1999 και εγκρίθηκε με την απόφαση του Συμβουλίου της 5ης Απριλίου 2001, για την σύναψη από την Ευρωπαϊκή Κοινότητα της σύμβασης για την ενοποίηση ορισμένων κανόνων στις διεθνείς αεροπορικές μεταφορές (Σύμβαση του Μόντρεαλ) (ΕΕ 2001, L 194, σ. 38).
(
36
)	Απόφαση Walz (σκέψεις 17 έως 39).
(
37
)	Απόφαση της 13ης Οκτωβρίου 2011, C-83/10 (Συλλογή 2011, σ. I-9469).
(
38
)	Κανονισμός του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 11ης Φεβρουαρίου 2004, για τη θέσπιση κοινών κανόνων αποζημίωσης των επιβατών αεροπορικών μεταφορών και παροχής βοήθειας σε αυτούς σε περίπτωση άρνησης επιβίβασης και ματαίωσης ή μεγάλης καθυστέρησης της πτήσης και για την κατάργηση του κανονισμού (ΕΟΚ) 295/91 (ΕΕ L 46, σ. 1), όπως τροποποιήθηκε.
(
39
)	Απόφαση Sousa Rodriguez κ.λπ. (σκέψεις 36 έως 46).
(
40
)	Απόφαση της 10ης Μαΐου 2001, C-203/99 (Συλλογή 2001, σ. I-3569).
(
41
)	ΕΕ L 210, σ. 29, όπως τροποποιήθηκε.
(
42
)	Απόφαση Veedfald (σκέψη 27).
(
43
)	Βλέπε, επίσης, την παρατιθέμενη στην υποσημείωση 12 νομολογία.
(
44
)	Βλ., συναφώς, την πέμπτη αιτιολογική σκέψη της τρίτης οδηγίας. Βλ., επίσης, τις προτάσεις της γενικής εισαγγελέα V. Trstenjak στην υπόθεση Carvalho Ferreira Santos (σημείο 66), και τις προτάσεις της γενικής εισαγγελέα C. Stix-Hackl στην υπόθεση Farrell (σημεία 52 και 53).
(
45
)	Συναφώς, πρέπει να υπομνησθεί ότι η πρώτη, η δεύτερη και η τρίτη οδηγία εκδόθηκαν με βάση είτε τη διάταξη που είναι σήμερα το άρθρο 114 ΣΛΕΕ είτε τη διάταξη που είναι σήμερα το άρθρο 115 ΣΛΕΕ, άρθρα τα οποία παρέχουν τη δυνατότητα για την εναρμόνιση των εθνικών νομοθεσιών που αφορούν τη δημιουργία ή τη λειτουργία της εσωτερικής αγοράς.
(
46
)	Βλ., συναφώς, απόφαση της 28ης Μαρτίου 1996, C-129/94, Ruiz Bernáldez (Συλλογή 1996, σ. I-1829, σκέψη 18).
(
47
)	Προτάσεις του γενικού εισαγγελέα P. Mengozzi στην υπόθεση Churchill Insurance Company Limited και Evans (σημείο 50).
(
48
)	Απόφαση της 20ής Ιουνίου 2008, υπόθεση E‑8/07, Celina Nguyen κατά Staten και Justis- og politidepartementet, ειδικότερα σκέψεις 3 και 4, και 19 έως 29. Η απόφαση αυτή είναι διαθέσιμη στην ιστοσελίδα http://www.eftacourt.int. Περίληψη της αποφάσεως έχει δημοσιευθεί στην Επίσημη Εφημερίδα (ΕΕ 2008, C 263, σ. 4).
(
49
)	Για λόγους πληρότητας, πρέπει να επισημανθεί ότι η Unipol και η Επιτροπή πρότειναν διαφορετική ερμηνεία της σχετικής ιταλικής νομοθεσίας, σύμφωνα με την οποία δεν αποκλείεται τα θύματα τροχαίων ατυχημάτων να μπορούν να ασκούν αγωγή βάσει εξωσυμβατικής ευθύνης κατά του οδηγού και μόνον, βάσει των άρθρων 2043 και 2059 του ιταλικού Αστικού Κώδικα, για ενδεχόμενη ζημία που βαίνει πέραν των όσων αναγνωρίζονται βάσει του άρθρου 139 του Κώδικα Ιδιωτικών Ασφαλίσεων. Ωστόσο, ελλείψει λεπτομερέστερων πραγματικών στοιχείων σχετικά με το ζήτημα αυτό, δεν βλέπω κανένα λόγο για τον οποίο, στην παρούσα υπόθεση, το Δικαστήριο θα πρέπει να απομακρυνθεί από την πάγια νομολογία του, σύμφωνα με την οποία «δεν απόκειται στο Δικαστήριο να αποφαίνεται επί της ερμηνείας εθνικών διατάξεων, αλλά να λαμβάνει υπόψη, στο πλαίσιο της κατανομής αρμοδιοτήτων μεταξύ των κοινοτικών και των εθνικών δικαστηρίων, το πραγματικό και νομοθετικό πλαίσιο εντός του οποίου εντάσσεται το προδικαστικό ερώτημα, όπως το εξειδικεύει η απόφαση περί παραπομπής». Βλ., μεταξύ άλλων, αποφάσεις της 13ης Νοεμβρίου 2003, C-153/02, Neri (Συλλογή 2003, σ. I-13555, σκέψεις 34 και 35), και της 29ης Απριλίου 2004, C-482/01 και C-493/01, Ορφανόπουλος και Oliveri (Συλλογή 2004, σ I-5257, σκέψη 42).
(
50
)	Βλ., ιδίως, το άρθρο 3, παράγραφος 1, της πρώτης οδηγίας, τη δεύτερη αιτιολογική σκέψη της δεύτερης οδηγίας, καθώς και το άρθρο 1α της τρίτης οδηγίας και τη δεύτερη αιτιολογική σκέψη της. Βλ., επίσης, την παρατιθέμενη στην υποσημείωση 13 νομολογία.
(
51
)	Βλ. πρώτη αιτιολογική σκέψη της οδηγίας 2009/103.