62023CJ0432_RES
Υπόθεση C‑432/23
F SCSκαιOrdre des avocats du barreau de Luxembourg
κατά
Administration des contributions directes
(αίτηση του Cour administrative για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως)
Απόφαση του Δικαστηρίου (δεύτερο τμήμα) της 26ης Σεπτεμβρίου 2024
«Προδικαστική παραπομπή – Διοικητική συνεργασία στον τομέα της φορολογίας – Οδηγία 2011/16/ΕΕ – Ανταλλαγή πληροφοριών κατόπιν αιτήματος – Διαταγή προς δικηγόρο να παράσχει πληροφορίες – Δικηγορικό απόρρητο – Άρθρο 7 και άρθρο 52, παράγραφος 1, του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης
Θεμελιώδη δικαιώματα – Σεβασμός της ιδιωτικής και οικογενειακής ζωής – Κατοχύρωση τόσο από τον Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων όσο και από την Ευρωπαϊκή Σύμβαση για την Προάσπιση των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου – Το επίπεδο προστασίας που διασφαλίζει ο Χάρτης δεν πρέπει να παραβιάζει το επίπεδο προστασίας που κατοχυρώνεται στην εν λόγω Σύμβαση
(Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, άρθρα 7 και 52 § 3)
(βλ. σκέψεις 47, 48)
Θεμελιώδη δικαιώματα – Σεβασμός της ιδιωτικής και οικογενειακής ζωής – Άρθρο 7 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων – Πεδίο εφαρμογής – Παροχή συμβουλών από δικηγόρο στον τομέα του εταιρικού δικαίου – Εμπίπτει – Διαταγή με την οποία δικηγόρος καλείται να παράσχει το σύνολο των εγγράφων και πληροφοριών που αφορούν τις σχέσεις του με τον πελάτη του – Επέμβαση στο δικαίωμα σεβασμού της επικοινωνίας δικηγόρου με τον πελάτη του
(Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, άρθρο 7· οδηγία 2011/16 του Συμβουλίου)
(βλ. σκέψεις 49-52, διατακτ. 1)
Προσέγγιση των νομοθεσιών – Διοικητική συνεργασία στον τομέα της φορολογίας – Οδηγία 2011/16 – Ανταλλαγή πληροφοριών κατόπιν αιτήματος – Περιεχόμενο – Απουσία διατάξεων σχετικών με την προστασία του απορρήτου της επικοινωνίας μεταξύ δικηγόρου και του πελάτη του – Παραβίαση της αρχής του σεβασμού της ιδιωτικής και οικογενειακής ζωής – Δεν υφίσταται
(Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, άρθρα 7, 51 § 1, και 52 § 1· οδηγία 2011/16 του Συμβουλίου)
(βλ. σκέψεις 59-61, διατακτ. 2)
Προσέγγιση των νομοθεσιών – Διοικητική συνεργασία στον τομέα της φορολογίας – Οδηγία 2011/16 – Ανταλλαγή πληροφοριών κατόπιν αιτήματος – Υποχρεώσεις παροχής πληροφοριών και συνεργασίας που υπέχουν οι δικηγόροι – Εθνική ρύθμιση η οποία εξαιρεί από το επαγγελματικό απόρρητο το περιεχόμενο των παρεχόμενων συμβουλών σε φορολογικά θέματα – Διαταγή με την οποία δικηγόρος καλείται να παράσχει το σύνολο των εγγράφων και πληροφοριών που αφορούν τις σχέσεις του με τον πελάτη του – Δεν επιτρέπεται – Θίγεται το βασικό περιεχόμενο του δικαιώματος σεβασμού της επικοινωνίας δικηγόρου με τον πελάτη του
(Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, άρθρα 7 και 52 § 1· οδηγία 2011/16)
(βλ. σκέψεις 67, 70-74, διατακτ. 3)
Σύνοψη
Στο πλαίσιο προδικαστικής παραπομπής, το Δικαστήριο αποφαίνεται ότι η διαταγή με την οποία δικηγόρος καλείται να παράσχει στη διοίκηση το σύνολο των εγγράφων και πληροφοριών που αφορούν τις σχέσεις του με τον πελάτη του, οι οποίες συνδέονται με την παροχή συμβουλών στον τομέα του εταιρικού δικαίου, προσβάλλει το θεμελιώδες δικαίωμα σεβασμού της επικοινωνίας μεταξύ του δικηγόρου και του πελάτη του.
Κατά το έτος 2022, κατόπιν αιτήματος των ισπανικών φορολογικών αρχών το οποίο είχε ως βάση την οδηγία 2011/16 (
1
), η administration des contributions directes (υπηρεσία άμεσης φορολογίας, Λουξεμβούργο) εξέδωσε διαταγές με τις οποίες η F SCS, δικηγορική εταιρία συσταθείσα ως ετερόρρυθμη εταιρία στο Λουξεμβούργο, κλήθηκε να παράσχει όλα τα διαθέσιμα έγγραφα και πληροφορίες σχετικά με τις υπηρεσίες που είχε παράσχει στην K, εταιρία του ισπανικού δικαίου, στο πλαίσιο της εξαγοράς επιχείρησης και απόκτησης πλειοψηφικής συμμετοχής σε εταιρία. Η F απάντησε ότι δεν διέθετε πληροφορίες μη καλυπτόμενες από το επαγγελματικό απόρρητο. Διευκρίνισε επίσης ότι η εντολή της στο πλαίσιο της επίμαχης υποθέσεως δεν ήταν φορολογικής φύσεως, αλλά αφορούσε αποκλειστικά το δίκαιο των εταιριών (
2
). Η ως άνω υπηρεσία τής επέβαλε φορολογικό πρόστιμο λόγω μη συμμόρφωσής της με την τελευταία διαταγή. Η F άσκησε, κατόπιν τούτου, προσφυγή ακυρώσεως κατά της εν λόγω διαταγής.
Το Cour administrative (διοικητικό εφετείο, Λουξεμβούργο), ενώπιον του οποίου ασκήθηκε έφεση κατά της αποφάσεως του Tribunal administratif (διοικητικού πρωτοδικείου, Λουξεμβούργο) με την οποία είχε απορριφθεί η προσφυγή της F ως απαράδεκτη, αποφάσισε να υποβάλει στο Δικαστήριο προδικαστικά ερωτήματα τα οποία αφορούν, πρώτον, το κατά πόσον το άρθρο 7 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (στο εξής: Χάρτης) έχει εφαρμογή επί παροχής νομικών συμβουλών από δικηγόρο στον τομέα του εταιρικού δικαίου, δεύτερον, το κύρος της οδηγίας 2011/16 υπό το πρίσμα του άρθρου 7 και του άρθρου 52, παράγραφος 1, του Χάρτη, λαμβανομένης υπόψη της απουσίας διατάξεων σχετικών με την προστασία του απορρήτου της επικοινωνίας μεταξύ δικηγόρου και του πελάτη του και, τρίτον, το κατά πόσον διαταγή όπως αυτή που εκδόθηκε σε βάρος της F (στο εξής: επίδικη διαταγή) συνάδει με το άρθρο 7 και το άρθρο 52, παράγραφος 1, του Χάρτη.
Εκτίμηση του Δικαστηρίου
Πρώτον, όσον αφορά το πεδίο της αυξημένης προστασίας την οποία εγγυάται το άρθρο 7 του Χάρτη, το Δικαστήριο επισημαίνει ότι, όπως και το άρθρο 8, παράγραφος 1, της Ευρωπαϊκής Σύμβασης για την Προάσπιση των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και των Θεμελιωδών Ελευθεριών (
3
), το άρθρο 7 του Χάρτη εγγυάται επίσης το απόρρητο της παροχής νομικών συμβουλών τόσο ως προς το περιεχόμενο όσο και ως προς την ύπαρξή της. Η ειδική προστασία που παρέχουν τα δύο αυτά άρθρα στο δικηγορικό απόρρητο δικαιολογείται από την ανάθεση στους δικηγόρους μιας θεμελιώδους αποστολής σε μια δημοκρατική κοινωνία, ήτοι της υπεράσπισης των πολιτών. Η θεμελιώδης αυτή αποστολή περιλαμβάνει, αφενός, την απαίτηση να έχει κάθε πολίτης τη δυνατότητα να απευθύνεται ελεύθερα στον δικηγόρο του και, αφετέρου, τη συνακόλουθη υποχρέωση πίστεως του δικηγόρου έναντι του πελάτη του. Εκ των προεκτεθέντων προκύπτει ότι η παροχή νομικών συμβουλών από δικηγόρο απολαύει, ανεξαρτήτως του τομέα του δικαίου τον οποίο αφορά, της αυξημένης προστασίας την οποία εγγυάται το άρθρο 7 του Χάρτη στην επικοινωνία μεταξύ δικηγόρου και του πελάτη του. Επομένως, διαταγή με την οποία δικηγόρος καλείται να παράσχει στη διοίκηση το σύνολο των εγγράφων και πληροφοριών που αφορούν τις σχέσεις του με τον πελάτη του, οι οποίες συνδέονται με την παροχή συμβουλών στον τομέα του εταιρικού δικαίου, συνιστά επέμβαση στο δικαίωμα σεβασμού της επικοινωνίας μεταξύ δικηγόρου και του πελάτη του, το οποίο κατοχυρώνεται στο άρθρο αυτό.
Δεύτερον, όσον αφορά το κύρος της οδηγίας 2011/16 υπό το πρίσμα του άρθρου 7 και του άρθρου 52, παράγραφος 1, του Χάρτη, το Δικαστήριο παρατηρεί ότι, για τους σκοπούς της προβλεπόμενης από την οδηγία 2011/16 (
4
) ανταλλαγής πληροφοριών κατόπιν αιτήματος, ο νομοθέτης της Ευρωπαϊκής Ένωσης απλώς καθόρισε τις υποχρεώσεις που υπέχουν τα κράτη μέλη μεταξύ τους, επιτρέποντάς τους όμως παράλληλα να μην ικανοποιούν αίτημα παροχής πληροφοριών, αν η διεξαγωγή των ζητούμενων ερευνών ή η συγκέντρωση των επίμαχων πληροφοριών αντίκεινται στη νομοθεσία τους. Ειδικότερα, ο νομοθέτης της Ένωσης κατέλιπε, μεταξύ άλλων, στα κράτη μέλη το καθήκον να μεριμνούν ώστε οι εθνικές διαδικασίες τους, που διεξάγονται για τη συγκέντρωση πληροφοριών με σκοπό την ανταλλαγή τους, να συνάδουν με τον Χάρτη, και ιδίως με το άρθρο 7 αυτού. Ως εκ τούτου, το γεγονός ότι το σύστημα ανταλλαγής πληροφοριών κατόπιν αιτήματος που προβλέπεται από την οδηγία 2011/16 δεν περιλαμβάνει διατάξεις σχετικές με την προστασία του απορρήτου της επικοινωνίας μεταξύ δικηγόρου και του πελάτη του, στο πλαίσιο της συγκέντρωσης πληροφοριών από το κράτος μέλος-αποδέκτη του αιτήματος, δεν συνεπάγεται ότι η οδηγία αυτή αντιβαίνει στο άρθρο 7 και στο άρθρο 52, παράγραφος 1, του Χάρτη.
Τέλος, τρίτον, όσον αφορά το αν μια διαταγή όπως η επίμαχη στην κύρια δίκη συνάδει με το άρθρο 7 και το άρθρο 52, παράγραφος 1, του Χάρτη, το Δικαστήριο υπενθυμίζει ότι το άρθρο 7 του Χάρτη διασφαλίζει το απόρρητο της παροχής νομικών συμβουλών από δικηγόρο τόσο ως προς την ύπαρξη όσο και ως προς το περιεχόμενό της. Επομένως, τα πρόσωπα που συμβουλεύονται δικηγόρο μπορούν ευλόγως να αναμένουν ότι η μεταξύ τους επικοινωνία θα παραμείνει ιδιωτική και εμπιστευτική και, εκτός από εξαιρετικές περιπτώσεις, να έχουν εμπιστοσύνη ότι ο δικηγόρος τους δεν θα αποκαλύψει σε κανέναν, χωρίς τη συγκατάθεσή τους, ότι τους παρέχει συμβουλές. Τούτου λεχθέντος, τα δικαιώματα που κατοχυρώνονται στο άρθρο 7 του Χάρτη δεν αποτελούν απόλυτα προνόμια, αλλά πρέπει να λαμβάνονται υπόψη σε σχέση με τη λειτουργία που επιτελούν εντός της κοινωνίας. Συγκεκριμένα, όπως προκύπτει από το άρθρο 52, παράγραφος 1, του Χάρτη, ο Χάρτης επιδέχεται περιορισμούς στην άσκηση των εν λόγω δικαιωμάτων, υπό την προϋπόθεση, μεταξύ άλλων, ότι οι περιορισμοί αυτοί συνάδουν με το βασικό περιεχόμενο των εν λόγω δικαιωμάτων.
Εν προκειμένω, η επίδικη διαταγή στηρίζεται σε εθνική ρύθμιση δυνάμει της οποίας η παροχή συμβουλών και η εκπροσώπηση από δικηγόρο σε φορολογικά θέματα δεν απολαύουν της αυξημένης προστασίας της επικοινωνίας μεταξύ δικηγόρου και του πελάτη του, την οποία εγγυάται το άρθρο 7 του Χάρτη, εκτός αν υπάρχει κίνδυνος ποινικής δίωξης του πελάτη. Αποκλείοντας, όμως, σχεδόν εξ ολοκλήρου από την προστασία αυτή το περιεχόμενο των συμβουλών που παρέχουν οι δικηγόροι σε φορολογικά θέματα, ήτοι στο σύνολό του έναν κλάδο του δικαίου τον οποίο μπορούν να αφορούν οι συμβουλές που παρέχουν οι δικηγόροι στους πελάτες τους, η ρύθμιση αυτή καθιστά την προστασία αυτή κενή περιεχομένου στον εν λόγω κλάδο του δικαίου. Η δε επίδικη διαταγή, η οποία καλύπτει όλα τα στοιχεία ενός φακέλου που δεν αφορά τον φορολογικό τομέα, διευρύνει περαιτέρω την έκταση της προσβολής της ουσίας του δικαιώματος που προστατεύεται από το άρθρο 7 του Χάρτη. Υπό τις συνθήκες αυτές, επιβάλλεται η διαπίστωση ότι μια τέτοια εθνική ρύθμιση, όπως και η εφαρμογή της εν προκειμένω μέσω της επίδικης διαταγής, όχι απλώς δεν αφορούν μόνον εξαιρετικές περιπτώσεις, αλλά αντιθέτως, λόγω της εκτάσεως αφ’ εαυτής του περιορισμού του δικηγορικού απορρήτου που επιτρέπουν όσον αφορά την επικοινωνία μεταξύ του δικηγόρου και του πελάτη του, θίγουν το βασικό περιεχόμενο του δικαιώματος που κατοχυρώνει το άρθρο 7 του Χάρτη. Επομένως, μια διαταγή όπως η επίμαχη στην κύρια δίκη θίγει το βασικό περιεχόμενο του δικαιώματος σεβασμού της επικοινωνίας μεταξύ του δικηγόρου και του πελάτη του και συνιστά, επομένως, επέμβαση στο δικαίωμα αυτό η οποία δεν μπορεί να δικαιολογηθεί.
(
1
)	Οδηγία 2011/16/ΕΕ του Συμβουλίου, της 15ης Φεβρουαρίου 2011, σχετικά με τη διοικητική συνεργασία στον τομέα της φορολογίας και με την κατάργηση της οδηγίας 77/799/ΕΟΚ (ΕΕ 2011, L 64, σ. 1).
(
2
)	Το άρθρο 177, παράγραφος 2, του γενικού φορολογικού νόμου της 22ας Μαΐου 1931 (Mémorial A 1931, αριθ. 900) απαγορεύει στον δικηγόρο, αποδέκτη αιτήματος παροχής πληροφοριών προς τη διοίκηση, να αρνηθεί την πρόσβαση σε ό,τι του έχει εμπιστευθεί ο εντολέας του στο πλαίσιο της ασκήσεως του επαγγέλματός του, στο μέτρο που πρόκειται για γεγονότα τα οποία περιήλθαν σε γνώση του δικηγόρου κατά την παροχή υπηρεσιών υπό την ιδιότητά του ως συμβούλου ή εκπροσώπου σε φορολογικά θέματα__ εκτός εάν πρόκειται για ερωτήσεις των οποίων η απάντηση θα εξέθετε τον εντολέα του σε κίνδυνο ποινικής δίωξης.
(
3
)	Η οποία υπεγράφη στη Ρώμη στις 4 Νοεμβρίου 1950.
(
4
)	Τμήμα I του κεφαλαίου II της οδηγίας 2011/16.