62007CC0297
KONKLUŻJONIJIET TAL-AVUKAT ĠENERALI
RUIZ-JARABO COLOMER
ippreżentati fit-8 ta’ April 2008 (
1
)
Kawża C-297/07
Proċeduri kriminali
kontra
Klaus Bourquain
“Konvenzjoni li timplimenta l-Ftehim ta’ Schengen — Artikolu 54 — Prinċipju ta’ ne bis in idem — Kamp ta’ applikazzjoni — Sentenza ta’ kundanna mogħtija in absentia għall-istess fatti — Kunċett ta’ ‘inqata’ b’mod finali’ — Regoli proċedurali tad-dritt nazzjonali — Kunċett ta’ piena li ’ma tkunx tista’ tiġi infurzata iżjed’”
I — Introduzzjoni
1.
Matul l-aħħar ħames snin il-Qorti tal-Ġustizzja ddelinjat il-limiti, kemm xejn vagi, tal-prinċipju ta’ ne bis in idem permezz ta’ ġurisprudenza (
2
), li jiena kelli l-unur li nikkontribwixxi għaliha (
3
), u li l-portata ġenerali tagħha ma ġietx mgħottija mill-fatti speċifiċi ta’ kull kawża.
2.
L-istess bħal meta wieħed iħares lejn pittura, evalwazzjoni kompluta teħtieġ li dak li jkun joqgħod ’il bogħod minnha sabiex ma jkunx hemm riskju li l-għajn tara biss il-karatteristiċi, in-nisġa u d-densità tal-kuluri, mingħajr ma jirnexxielha tifhem is-sinjifikat kumplessiv tal-opra.
3.
Kultant dan jista’ jkun diffiċli, bħalma fil-fatt huwa f’dan il-każ, li nbeda parzjalment minħabba l-kondotta paradossali ta’ bniedem li jippretendi li qed jiżgura lilu nnifsu stat ta’ benesseri personali billi jinvoka l-kundanna għall-mewt tiegħu stess (
4
), li kienet ingħatatlu 47 sena ilu, sabiex jinvoka l-prinċipju ta’ ne bis in idem. F’każijiet bħal dawn joħorġu l-kobor u l-miżerja tad-dritt.
II — Il-kuntest ġuridiku
A — L-acquis ta’ Schengen
4.
Dan il-korp ta’ leġiżlazzjoni jinkludi:
a)
Il-Ftehim, iffirmat fl-14 ta’ Ġunju 1985, fil-belt Lussemburgiża li tagħtih ismu, bejn il-Gvernijiet tal-Istati tal-Unjoni Ekonomika tal-Benelux, ir-Repubblika Federali tal-Ġermanja u r-Repubblika Franċiża dwar l-abolizzjoni gradwali tal-kontrolli fuq il-fruntieri komuni tagħhom (
5
);
b)
il-Konvenzjoni li timplimenta dan il-Ftehim, iffirmata fid-19 ta’ Ġunju 1990 (
6
) (iktar ’il quddiem il-“Konvenzjoni”), li tistabbilixxi miżuri ta’ kooperazzjoni sabiex tinnewtralizza t-tneħħija ta’ dawn il-kontrolli;
ċ)
il-protokolli u l-istrumenti ta’ adeżjoni ta’ Stati Membri oħra, id-dikjarazzjonijiet u l-atti adottati mill-kumitat eżekuttiv imwaqqaf mill-Konvenzjoni kif ukoll id-deċiżjonijiet tal-awtoritajiet li dan il-kumitat jattribwilhom setgħat deċiżjonali (
7
).
5.
Il-Protokoll (Nru 2) anness mat-Trattat dwar l-Unjoni Ewropea u mat-Trattat li jistabbilixxi l-Komunità Ewropea (iktar ’il quddiem il-“Protokoll”) jintegra dan il-korp leġiżlattiv fil-kuntest tal-Unjoni u, bis-saħħa tal-ewwel subparagrafu tal-Artikolu 2(1) tiegħu, huwa japplika fit-tlettax-il Stat elenkati fl-Artikolu 1 (
8
), mid-dħul fis-seħħ tat-Trattat ta’ Amsterdam (l-1 ta’ Mejju 1999).
6.
Id-Deċiżjoni tal-Kunsill 2007/801/KE, tas-6 ta’ Diċembru 2007 (
9
), wessgħet b’mod notevoli l-qasam tal-kamp ta’ applikazzjoni territorjali tal-acquis ta’ Schengen billi ddikjarat li d-dispożizzjonijiet ta’ dan tal-aħħar japplikaw b’mod sħiħ fir-Repubblika Ċeka, fir-Repubblika tal-Estonja, fir-Repubblika tal-Latvja, fir-Repubblika tal-Litwanja, fir-Repubblika tal-Ungerija, fir-Repubblika ta’ Malta, fir-Repubblika tal-Polonja, fir-Repubblika tas-Slovenja u fir-Repubblika Slovakka.
7.
Ir-Renju Unit (
10
) u l-Irlanda (
11
) ma ssiħbux għal kollox f’dan il-proġett komuni u għażlu li jipparteċipaw abbażi ta’ każ b’każ.
8.
Ir-Repubblika ta’ Ċipru (
12
), ir-Repubblika tal-Bulgarija u r-Repubblika tar-Rumanija (
13
) huma marbuta li josservaw l-acquis sa mill-adeżjoni tagħhom fl-Unjoni Ewropea, imma jeħtieġ li l-Kunsill jivverifika jekk humiex sodisfatti l-kundizzjonijiet kollha għall-applikazzjoni tad-dispożizzjonijiet tiegħu.
9.
Fir-rigward tal-pajjiżi li mhumiex membri tal-Unjoni Ewropea, l-Artikolu 6 tal-Protokoll jimponi obbligu fuq ir-Repubblika tal-Iżlanda u r-Renju tan-Noverġja sabiex jimplimentaw u jiżviluppaw id-dispożizzjonijiet tal-acquis ta’ Schengen, li ilu japplika f’dawn il-pajjiżi mill-25 ta’ Marzu 2001 (
14
). Barra minn dan, ftehim ta’ assoċjazzjoni mal-Iżvizzera jipprovdi għall-implimentazzjoni, l-applikazzjoni u l-iżvilupp ta’ dan l-acquis  (
15
), li probabbilment ser jaderixxi għalih il-Prinċipat ta’ Liechtenstein, bis-saħħa ta’ abbozz ta’ deċiżjoni elaborat mill-Kunsill (
16
).
10.
Skont il-preambolu tal-Protokoll, l-għan huwa li tissaħħaħ l-integrazzjoni Ewropea sabiex l-Unjoni tkun tista’ tiżviluppa iktar malajr fi spazju ta’ libertà, sigurtà u ġustizzja.
11.
Fl-20 ta’ Mejju 1999 il-Kunsill adotta, abbażi tat-tieni subparagrafu tal-Artikolu 2(1) tal-Protokoll, id-Deċiżjonijiet 1999/435/KE u 1999/436/KE dwar id-definizzjoni tal-acquis ta’ Schengen sabiex jiġi determinat, b’konformità mad-dispożizzjonijiet rilevanti tat-Trattat li jistabbilixxi l-Komunità Ewropea u t-Trattat dwar l-Unjoni Ewropea, il-bażi legali għa[l] kull waħda mid-dispożizzjonijiet jew deċiżjonijiet li jikkostitwixxu l-acquis (
17
).
B — B’mod partikolari, il-prinċipju ta’ ne bis in idem
12.
It-Titolu III tal-Konvenzjoni bl-isem “Pulizija u sigurtà”, jibda b’kapitolu li jirrigwarda l-“Ko[o]perazzjoni tal-pulizija” (Artikoli 39 sa 47) u segwit minn ieħor li jirrigwarda l-“Assistenza reċiproka fi kwistjonijiet” (Artikoli 48 sa 53).
13.
Il-Kapitolu 3, bl-isem “Applikazzjoni tal-prinċipju ta’ ne bis in idem”, huwa kompost mill-Artikoli 54 sa 58, li huma bbażati fuq l-Artikoli 34 UE u 31 UE, skont l-Artikolu 2 u l-Anness A tad-Deċiżjoni 1999/436.
14.
L-Artikolu 54 jistabbilixxi li:
“Persuna li l-każ tagħha jkun inqata’ b’mod finali f’Parti Kontraenti waħda ma tistax tiġi mixlija f’Parti Kontraenti oħra għall-istess azzjonijiet sakemm, jekk tkun ġiet imposta penali [piena], din tkun ġiet infurzata, tkun fil-fatt fil-proċess li tiġi infurzata jew ma tkunx tista’ tiġi infurzata iżjed taħt il-liġijiet tal-Parti Kontraenti fejn tkun ingħatat is-sentenza”.
C — Id-dritt Franċiż
15.
Naqbel mar-riflessjonijiet ta’ uħud mill-intervenjenti (
18
) fir-rigward tas-suġġett tar-rinviju għal deċiżjoni preliminari li d-digriet tar-rinviju ma jipprovdix biżżejjed informazzjoni dwar il-kontenut preċiż tad-dispożizzjonijiet applikabbli tad-dritt Franċiż (
19
).
16.
Madankollu, skont l-Artikolu 120 tal-Code de justice militaire (Kodiċi Militari) (
20
), l-assenti jista’ jippreżenta oppożizzjoni kontra s-sentenza fi żmien ħamest ijiem min-notifika jew, jekk in-notifika ma tkunx żgura, ħaġa pjuttost normali fi proċedura in absentia, sakemm il-piena ma tkunx preskritta.
17.
Il-Code de procédure pénale (Kodiċi ta’ Proċedura Kriminali) (
21
) jipprovdi għal perijodu ta’ preskrizzjoni tal-piena ta’ 20 sena, li jiddekorri mid-dikjarazzjoni tal-kundanna (
22
).
18.
Minn interpretazzjoni konġunta ta’ dawn ir-regoli jirriżulta li sentenza mogħtija in absentia, li n-notifika tagħha ma tkunx żgura (
23
), issir irrevokabbli (
24
) meta jgħaddu 20 sena minn meta tingħata, mingħajr m’għandu jintesa li, f’dan il-każ partikolari, il-perijodu ta’ preskrizzjoni jikkoinċidi mal-perijodu mogħti sabiex tintalab ir-reviżjoni (
25
).
III — Il-fatti, il-kwistjoni fil-kawża prinċipali u d-domanda preliminari
19.
Fis-26 ta’ Jannar 1961, Klaus Bourquain, ċittadin Ġermaniż li kien daħal fil-Leġjun Barrani Franċiż (
26
), ġie misjub ħati ta’ omiċidju u ġie kkundannat għall-piena tal-mewt in absentia mit-Tribunal Permanenti tal-Forzi Armati taż-żona tal-lvant ta’ Constantinoise, f’Bône (
27
).
20.
It-Tribunal militari, wara li applika l-Kodiċi Kriminali Franċiż kif kien fis-seħħ dak iż-żmien, sab li fl-4 ta’ Mejju 1960, Bourquain, filwaqt li kien qed jipprova jiddeżerta fil-fruntiera bejn l-Alġerija u t-Tuneżija, fil-provinċja ta’ El Tarf (
28
), qatel, b’tir ta’ arma tan-nar, suldat ieħor tal-Leġjun Barrani li wkoll kien ta’ nazzjonalità Ġermaniża, u li kien ipprova jwaqqfu milli jaħrab.
21.
Peress li ħarab lejn ir-Repubblika Demokratika Ġermaniża, l-ikkundannat qatt ma deher quddiem it-Tribunal u l-piena ma ġietx infurzata, għalkemm il-patrimonju tiegħu kien tqiegħed taħt sekwestru sabiex ikun iggarantit l-irkupru tal-ispejjeż.
22.
Wara din is-sentenza, ma tressqu l-ebda proċeduri kriminali oħra kontra Bourquain la fi Franza u lanqas fl-Alġerija; min-naħa l-oħra, fl-1962 l-awtoritajiet tar-Repubblika Federali tal-Ġermanja ħarġu mandat ta’ arrest, indirizzat lir-Repubblika Demokratika Ġermaniża, li ċaħditu.
23.
Fl-2002 l-iStaatsanwaltschaft Regensburg (Uffiċċju tal-Prosekutur ta’ Regensburg) beda l-proċeduri sabiex Bourquain jitressaq quddiem qorti fil-Ġermanja għall-istess reati.
24.
Iżda, f’dak iż-żmien, il-piena imposta b’sentenza tas-26 ta’ Jannar 1961 ma setgħetx tiġi infurzata fi Franza billi: (1) fl-1968, f’dan il-pajjiż, kienet ingħatat amnestija (
29
) għar-reati kriminali mwettqa mis-suldati tiegħu matul l-avvenimenti ta’ gwerra fl-Alġerija; (2) il-perijodu ta’ preskrizzjoni tal-piena skada fl-1981 u (3) f’dik l-istess sena ġiet abolita il-piena tal-mewt (
30
).
25.
Minħabba dawn iċ-ċirkustanzi, il-Landgericht Regensburg talbet il-parir tal-Max-Planck-Institut für ausländisches und internationales Strafrecht (Istitut tad-Dritt Kriminali Internazzjonali u Barrani), li qies li għalkemm ma setgħetx tiġi infurzata direttament minħabba l-partikolaritajiet tad-dritt Franċiż, is-sentenza mogħtija in absentia kienet, formalment u sostanzjalment, saret res judicata, li kien jeskludi l-ftuħ ta’ proċeduri kriminali ġodda.
26.
Barra minn dan, il-qorti nazzjonali talbet lill-Ministeru tal-Ġustizzja Franċiż jinformaha, skont l-Artikolu 57 tal-Konvenzjoni, jekk l-awtoritajiet Franċiżi kinux tal-fehma li s-sentenza tas-26 ta’ Jannar 1961 kienet tipprekludi l-ftuħ ta’ proċeduri kriminali ġodda fil-Ġermanja, minħabba l-Artikolu 54 tal-Konvenzjoni.
27.
Il-prosekuzzjoni tat-Tribunal aux armées de Paris ikkonfermat li s-sentenza kienet saret res judicata, billi kienet saret irrevokabbli fl-1981 u ma setgħetx tiġi infurzata fi Franza minħabba l-preskrizzjoni tal-piena; madankollu, iddeċidiet li l-prinċipju ta’ ne bis in idem skont il-Konvenzjoni, ma kienx applikabbli f’dan il-każ partikolari (
31
).
28.
Dan ix-xenarju ta’ opinjonijiet diverġenti jżid id-dubji tal-Landgericht Regensburg li permezz tad-digriet ta’ rinviju tagħha tixtieq tivverifika jekk l-Artikolu 54 tal-Konvenzjoni jeħtieġx li l-piena tkun infurzabbli tal-inqas fi kwalunkwe mument. Skont ir-raġunament tal-qorti tar-rinviju, id-dritt li jinbeda proċess ġdid matul it-terminu ta’ preskrizzjoni (
32
) għandu l-konsegwenza li l-kundanna tista’ tiġi infurzata biss wara li jiskadi dan it-terminu, jiġifieri fil-mument preċiż li fih tiġi preskritta l-piena (
33
).
29.
Għaldaqstant, il-Landgericht Regensburg issospendiet il-proċedura quddiemha u staqsiet lill-Qorti tal-Ġustizzja din id-domanda preliminari:
“Persuna li l-każ tagħha jkun inqata’ b’mod finali f’Parti Kontraenti, tista’ tkun suġġetta għal proċeduri kriminali għall-istess fatti f’Parti Kontraenti oħra, meta l-piena imposta fil-konfront ta’ din il-persuna qatt ma setgħet tiġi infurzata skont il-liġi tal-Istat fejn tkun ingħatat is-sentenza?”
IV — Il-proċeduri quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja
30.
Id-digriet ta’ rinviju għal deċiżjoni preliminari ġie rreġistrat fir-Reġistru tal-Qorti tal-Ġustizzja fil-21 ta’ Lulju 2007.
31.
K. Bourquain, il-Kummissjoni kif ukoll il-Gvern Ċek, Ungeriż, Olandiż u dak Portugiż u ressqu noti ta’ osservazzjonijiet fit-terminu stabbilit fl-Artikolu 23 tal-Istatut tal-Qorti tal-Ġustizzja.
32.
Fis-27 ta’ Frar 2008, wara l-laqgħa ġenerali tad-19 ta’ Frar 2008, ġejt informat li t-terminu għat-talba sabiex tinżamm seduta skada fil-25 ta’ Frar 2008, mingħajr ħadd ma għamel talba f’dan is-sens u għalhekk, minn dak il-mument, setgħu jiġu ppreżentati l-konklużjonijiet.
V — Analiżi tad-domanda preliminari
A — Osservazzjonijiet preliminari dwar il-prinċipju ta’ ne bis in idem fl-acquis ta’ Schengen
1. Żewġ manifestazzjonijiet tal-prinċipju
33.
Il-Qorti tal-Ġustizzja tat sinjifikat differenti lill-prinċipju ta’ ne bis in idem skont jekk huwiex rilevanti għall-qasam tal-kompetizzjoni (
34
) jew għat-“tielet pilastru” tal-Unjoni Ewropea: għalkemm hija affermat il-projbizzjoni tal-kundanna doppja f’dawn iż-żewġ oqsma, huwa biss fit-tieni każ (
35
) li hija testendi l-prinċipju għall-possibbiltà li akkużat jiġi ġġudikat darbtejn għall-istess fatt (nemo debet bis vexari pro una et eadem causa).
34.
Ir-rikonoximent sħiħ tas-sentenzi barranin fil-qasam kriminali kien sfida vera għad-dritt Komunitarju, li l-Qorti tal-Ġustizzja laqgħet mingħajr ma ħelset mir-responsabbiltajiet tagħha billi ddikjarat, fl-applikazzjoni tad-dritt tal-moviment liberu tal-persuni, li l-Artikolu 54 tal-Konvenzjoni jiggarantixxi l-eżerċizzju ta’ din il-libertà fundamentali lil dawk li ġew iġġudikati b’sentenza finali, mingħajr il-biża’ li fi Stat Membru ieħor jitressqu proċeduri kriminali ġodda kontrihom għal fatti li jkunu diġà ġġudikati (
36
).
2. Bażi tradizzjonali ta’ ne bis in idem
35.
L-Artikolu 54 tal-Konvenzjoni jipprojbixxi li persuna tiġi suġġetta, għal iktar minn darba, għal proċeduri kriminali minħabba l-istess għemil illegali, u li eventwalment tiġi kkundannata diversi drabi, sabiex b’hekk tiġi evitata repetizzjoni inammissibbli tal-eżerċizzju tal-ius puniend (
37
).
36.
Iċ-ċertezza legali tiggarantixxi lill-akkużat fi proċeduri kriminali li, jekk ikun liberat, ma jistax jerġa’ jiġi ġġudikat għall-istess għemil kriminali u li, f’każ ta’ kundanna, ma tistax tiġi imposta fuqu piena ġdida.
37.
Minbarra dan, wieħed ma jistax ma jikkunsidrax ir-rwol ta’ sostenn tal-proporzjonalità li għandha l-ekwità, li timpedixxi l-akkumulazzjoni tal-pieni (
38
): fil-fatt, għalkemm minbarra r-riedukazzjoni (
39
), kull piena għandha għan doppju, ripressiv u dissważiv, billi tippenalizza l-għemil ta’ uħud u tiskoraġġixxi lill-oħrajn milli jimitawh, hija għandha wkoll twieżen dawn l-għanijiet, filwaqt li tiżgura bilanċ ġust sabiex tippenalizza l-għemil inkwistjoni b’mod eżemplari.
38.
Fl-aħħar nett, il-legalità tal-prinċipju ta’ ne bis in idem hija bbażata wkoll fuq ir-rispett tar-res judicata bħala eżiġenza strutturali tas-sistema legali.
3. Żviluppi reċenti
a) Mill-fiduċja bejn l-Istati…
39.
Dan il-kunċett, għalkemm reċenti fil-kostruzzjoni ta’ ġustizzja kriminali Ewropea, jaqa’ taħt il-prinċipju ta’ rikonoxximent reċiproku (
40
), introdott fil-punt 33 tal-konklużjonijiet tal-Kunsill Ewropew ta’ Tampere fis-16 ta’ Ottubru 1999 (
41
).
40.
Id-Deċiżjoni Qafas tal-Kunsill, tat-13 ta’ Ġunju 2002, 2002/584/ĠAI, dwar il-mandat ta’ arrest Ewropew u l-proċeduri ta’ konsenja bejn l-Istati Membri (
42
), tipprovdi b’ċarezza assoluta, fl-għaxar premessa tagħha, livell għoli ta’ fiduċja bejn l-Istati Membri.
41.
Dawn il-kundizzjonijiet ħejjew it-triq għal deċiżjoni imminenti tal-Qorti tal-Ġustizzja li, fil-fatt, mal-ewwel okkażjoni utli (
43
), enfasizzat l-importanza tal-fiduċja reċiproka, element ewlieni fl-implimentazzjoni tal-Artikolu 54 tal-Konvenzjoni, billi ddikjarat li kull Stat Membru għandu jaċċetta l-applikazzjoni tad-dritt kriminali fis-seħħ fl-Istat Membri l-oħra, anki meta d-dritt kriminali tiegħu jwassal għal soluzzjonijiet differenti; fi kliem ieħor, mil-lat tal-effetti, ir-raġuni għall-fiduċja reċiproka tingħata aspett utilitarju meta tiġi applikata għall-prinċipju ta’ rikonoxximent reċiproku.
42.
Madankollu, għalkemm din il-kjarifika tal-Qorti tal-Ġustizzja taġevola s-soluzzjoni ta’ ċerti każijiet, hija mhijiex biżżejjed f’każijiet oħra, l-iktar għaliex din is-sistema ta’ kooperazzjoni msaħħa tagħti lid-diversi qrati nazzjonali rwol ewlieni, li jeħtieġ kapaċitajiet għoljin ta’ interpretazzjoni (
44
).
43.
Mod xieraq kif jistgħu jiġu solvuti l-każijiet kontroversjali jista’ jkun l-armonizzazzjoni (
45
) tad-dritt penali sostanzjali u proċedurali tal-Istati Membri, billi r-retiċenza sabiex jiġu adottati deċiżjonijiet f’dan il-qasam tal-ordinament ġuridiku normalment tonqos minn meta jiġi kkonstatat li s-sentenzi kriminali mogħtija fi Stat Membru ieħor joffru l-istess garanziji.
44.
Sadanittant, il-prinċipju ta’ ne bis in idem ikompli japplika taħt il-fiduċja reċiproka. Fil-fatt, irrispettivament mill-fatt li l-konverġenza xi darba ssir realtà, l-Artikolu 54 tal-Konvenzjoni mhuwiex subordinat għall-armonizzazzjoni tal-liġijiet kriminali bejn l-Istati Membri (
46
), anzi n-nuqqas ta’ din l-armonizzazzjoni jsaħħaħ l-importanza tiegħu.
45.
Jekk kull Stat Membru għandu jippreżumi l-osservanza ta’ ċerti kundizzjonijiet, speċjalment fil-materja ta’ drittijiet fundamentali, l-esperjenza turi li l-fiduċja reċiproka hija prinċipju ġuridiku li tiġbor fiha l-linji ta’ interpretazzjoni tal-obbligi taħt it-“tielet pilastru”, filwaqt li tiżvolġi rwol simili għal dak tal-kooperazzjoni leali (
47
).
46.
Ir-rikonoxximent reċiproku, minkejja li jsib l-oriġini tiegħu fil-qasam astratt tal-kooperazzjoni bejn l-Istati, jikkonkretizza ruħu fil-garanzija individwali l-iktar tanġibbli (
48
) u jwassal għall-verifika ta’ standards komuni fil-kuntest tad-drittijiet, u għalhekk il-fatt li ta’ spiss jiġi invokat mill-operaturi tad-dritt iżid il-probabbiltà ta’ fehma komuni.
b) … għar-rikonoxximent ta’ dritt għall-individwu
47.
Minkejja l-progress li sar, li wieħed jissepara l-libertajiet il-kbar (bħal dik tal-moviment liberu) mill-projbizzjoni ta’ ġudizzju jew kundanna ta’ “darbtejn għall-istess fatti” jeħtieġ sforzi eċċezzjonali, li jidhru li mhumiex iġġustifikati jekk jiġi kkunsidrat il-livell ta’ integrazzjoni milħuq f’Unjoni Ewropea li tikkonċepixxi liċ-ċittadin bħala detentur ta’ drittijiet u destinatarju finali tar-regoli ta’ protezzjoni (
49
).
48.
Barra minn hekk, ma narax ostakoli għat-tkomplija (u mhux għas-sostituzzjoni) tal-linji gwida ta’ kooperazzjoni bejn l-Istati, mibnija fuq il-bażi tal-fiduċja reċiproka, bl-idea tal-applikazzjoni tad-drittijiet fundamentali bħala punt ta’ referenza (
50
), peress li quddiem il-ius puniendi, il-prinċipju ta’ ne bis in idem huwa manifestazzjoni ta’ protezzjoni ġudizzjarja li ġejja mid-dritt għal smigħ xieraq (
51
) u f’uħud mill-Istati li jirrikonoxxu l-acquis ta’ Schengen għandu rank kostituzzjonali (
52
).
49.
Ir-regola ta’ ne bis in idem tikseb is-saħħa ġuridika tagħha bil-ħolqien ta’ dritt suġġettiv għat-trattament unitarju tal-azzjoni ripressiva (
53
), u b’hekk tidher ankrata f’pedamenti sodi li jikkontribwixxu sabiex jiġu protetti l-aspetti dgħajfa (
54
) ta’ istituzzjonijiet bħall-preskrizzjoni, ir-res judicata jew id-diversi teoriji fuq il-proporzjonalità, li s-sempliċi rikors għall-fiduċja reċiproka bejn l-Istati (
55
) ma jikkjarifikax b’mod sodisfaċenti.
50.
Din il-panorama hija iktar ċara bid-dikjarazzjoni indipendenti tal-prinċipju ta’ ne bis in idem fil-Karta tad-Drittijiet Fundamentali tal-Unjoni Ewropea (
56
), li l-Artikolu 50 tiegħu jistabbilixxi li “[l]-ebda persuna ma tista’ terġa’ tkun ipproċessata jew ikkundannata għal reat li għalih tkun diġà instabet mhux ħatja jew ikkundannata fl-Unjoni b’sentenza li daħlet in ġudikat skond il-liġi”.
51.
Fost id-diversi aspetti tad-drittijiet fundamentali għandha tingħata importanza speċjali lil-limiti u l-eċċezzjonijiet li jipprovdu għar-rikonoxximent reċiproku (
57
), sakemm jikkorrispondu għal prinċipji komuni għall-Istati Membri kollha (
58
).
B — Il-kunċett ta’ “inqata’ b’mod finali”
52.
It-termini li fihom ġiet ifformulata d-domanda magħmula mil-Landgericht Regensburg juru li d-dubji tiegħu huma sempliċement dwar il-portata tal-Artikolu 54 tal-Konvenzjoni li jipprojbixxi l-prosekuzzjoni tal-istess fatti meta, fil-każ ta’ kundanna, il-piena “ma tkunx tista’ tiġi infurzata iżjed”.
53.
Minkejja dan, jeħtieġ li jiġi eżaminat jekk il-kundanna in absentia hijiex sentenza li taqta’ l-każ “b’mod finali” skont din id-dispożizzjoni, fid-dawl tal-impossibbiltà li l-piena tiġi infurzata immedjatament minħabba l-obbligu li jsir proċess ġdid fil-każ li jinqabad l-assenti.
1. Interpretazzjoni
54.
Is-sentenza Kretzinger, tat-18 ta’ Lulju 2007, iċċitata iktar ’il fuq, evitat li tittratta dawn l-aspetti (
59
) billi, fil-punt 67, ġie meqjus li “mhuwiex meħtieġ li tiġi eżaminata l-kwistjoni jekk sentenza mogħtija in absentia, li l-eżegwibbiltà tagħha tista’ tkun suġġetta għal kundizzjonijiet skond il-punt 1 ta’ l-Artikolu 5 tad-Deċiżjoni Qafas, għandhiex titqies li hija deċiżjoni li permezz tagħha l-każ [tal-persuna in kwistjoni] jkun inqata’ b’mod finali fis-sens ta’ l-Artikolu 54 tal-KIFS”.
55.
Madankollu l-Qorti tal-Ġustizzja adottat interpretazzjoni estensiva, u saħqet mill-ġdid fuq il-ħtieġa li jiġu rrispettati, fil-kuntest tal-Unjoni Ewropea, id-deċiżjonijiet li jġibu fit-tmiem is-sitwazzjoni proċedurali tal-imputat abbażi tal-leġiżlazzjoni tal-Istat fejn ikunu ttieħdu l-proċeduri kriminali kontrih.
56.
Għaldaqstant, fil-kunċett ta’ każ li nqata’ b’mod finali hija inkludiet l-estinzjoni tal-proċeduri kriminali meta l-prosekuzzjoni tagħlaq il-każ mingħajr l-intervent tal-qorti (il-kawżi Gözütok u Brügge), kif ukoll is-sentenzi li jilliberaw lill-imputat b’mod finali, minħabba nuqqas ta’ provi (kawża van Straaten), jew minħabba l-preskrizzjoni (kawża Gasparini).
57.
Barra minn hekk, għalkemm hemm differenzi fid-diversi verżjonijiet lingwistiċi tal-Artikolu 54 tal-Konvenzjoni (
60
), l-għan li jiġi permess il-moviment liberu tal-persuni fi spażju ta’ libertà, sigurtà u ġustizzja jirriżulta b’mod inekwivoku u dan l-għan jiġi kompromess jekk, minħabba l-pekuljaritajiet proċedurali nazzjonali, ma tiġix aċċettata interpretazzjoni wiesgħa tal-kunċett ta’ każ li nqata’ b’mod finali.
58.
Idealment ir-res judicata (
61
) tagħti lis-sentenza status ġuridiku li ma jista’ jiġi mibdul b’ebda annullament jew għaliex ma jkunx sar appell minnha jew għaliex l-annullament ma jkunx sar fit-termini stabbiliti mil-liġi (
62
).
2. Is-sentenza mogħtija in absentia
59.
Id-diversi approċċi tal-Istati Membri fir-rigward tal-kunċett ta’ sentenzi mogħtija in absentia huma ta’ ostakolu għal kooperazzjoni armonjuża fil-qasam kriminali, kif jidher b’mod ċar minn ċerti inizjattivi reċenti (
63
) maħsubin sabiex tinstab ċerta unità billi jiġu organizzati il-kriterji ġenerali permezz ta’ regoli komuni intiżi sabiex inaqqsu dawn id-differenzi.
60.
F’dan il-każ partikolari, sentenza ulterjuri apparentement tikkomprometti, skont l-Artikolu 54 tal-Konvenzjoni, in-natura “finali” tas-sentenza mogħtija mit-Tribunal de Bône.
61.
Madankollu id-dubju kien temporanju għaliex, kif sostniet il-prosekuzzjoni tat-Tribunal aux armées de Paris, is-sentenza kienet saret res judicata fl-1981, jiġifieri qabel ma beda l-proċess fil-Ġermanja; din id-dikjarazzjoni (
64
) ma tistax tiġi ikkontestata fl-isfera tad-dritt Komunitarju.
62.
Minkejja dan, il-Qorti tal-Ġustizzja għandha tirrealizza li l-Artikolu 54 tal-Konvenzjoni ma jeħtieġx li s-sentenza ssir finali fil-mument meta tingħata, billi huwa biżżejjed li din il-kundizzjoni tkun issodisfatta fil-mument meta jinbeda t-tieni proċess (
65
); għal Bourquain dan kien fl-2002, is-sena li fiha d-deċiżjoni tat-Tribunal militari kienet diġà saret
res judicata
, skont id-dritt Franċiż.
63.
Barra minn hekk, skont diversi strumenti leġiżlattivi (
66
), il-preżenza tal-akkużat matul il-proċess tippermetti li ssir id-difiża tiegħu u li jiġi rrispettat id-dritt għal smigħ xieraq (
67
); anki d-Deċiżjoni Qafas tal-Kunsill 2002/584/ĠAI (
68
), tat-13 ta’ Ġunju 2002, tippermetti li meta l-Istat emittenti jkollu l-intenzjoni li jinforza piena mogħtija in absentia, dan jiġi meħtieġ jagħti assigurazzjonijiet biżżejjed sabiex l-ikkundannat ikun jista’ jitlob proċess ġdid li fih jiġu ggarantiti d-drittijiet fundamentali tiegħu.
64.
Li din l-garanzija tiġi ttrasformata għall-imputat f’kundizzjoni li tinibixxi l-applikazzjoni ta’ drittijiet oħrajn iwassal għal sitwazzjoni assurda, u dan huwa proprju dak li jiġri jekk l-applikazzjoni tal-prinċipju ne bis in idem tiġi limitata għad-deċiżjonijiet li jeskludu kwalunkwe reviżjoni għall-benefiċċju tal-imputat.
65.
Għall-motivi esposti iktar ’il fuq, is-sentenza ta’ kundanna mogħtija in absentia għandha tiġi kkunsidrata “finali” għall-finijiet tal-applikazzjoni tal-Artikolu 54 tal-Konvenzjoni.
C — Ir-rekwiżit ta’ “nuqqas ta’ infurzar tal-piena”
66.
F’din il-kawża kulħadd jaqbel li meta nbeda l-proċess fil-Ġermanja, il-piena ma setgħetx tiġi infurzata fi Franża billi, minn naħa, kienet preskritta u, min-naħa l-oħra, dak il-pajjiż kien abolixxa l-piena tal-mewt u kien ippromulga liġi ta’ amnestija għall-avvenimenti li seħħew fl-Alġerija.
67.
Madankollu, id-domanda tal-Landgericht Regensburg hija intiża li tiddetermina jekk l-ostakolu għall-infurzar tal-piena għandux jiġi wara l-impożizzjoni tagħha, kif isostni l-Gvern Ungeriż, li josserva li skont l-Artikolu 54 tal-Konvenzjoni l-ostakoli jistgħu jinqalgħu wara, imma ma jipprevedix l-ipoteżi li piena ma tkunx tista’ tiġi infurzata sa mill-mument tal-għoti tas-sentenza, kif ġara f’dan il-każ, fejn il-fatt li Bourquain ma deherx għall-proċess tiegħu rrenda impossibbli l-possibbiltà li jkun hemm proċess ġdid sabiex tiġi infurzata l-piena.
68.
Il-Gvern Ungeriż jibbaża l-osservazzjonijiet tiegħu fuq il-formulazzjoni testwali tal-Artikolu 54, partikolarment it-termini “ma tkunx tista’ tiġi infurzata iżjed”, u jiddeduċi, a contrario, li f’xi mument preċedenti l-piena setgħet tiġi infurzata.
69.
Dan l-argument ma jidhirx li huwa konvinċenti peress li, kif il-Qorti tal-Ġustizzja diġà kellha okkażjoni li ssostni (
69
), it-tifsira tal-kliem mhux dejjem hija referenza adegwata; barra minn hekk nemmen li, fil-qosor tiegħu, dan il-kliem jindika biss li l-piena ssir eżekutorja meta jiġi deċiż li jkun hemm proċess ġdid u mhux qabel, u din l-interpretazzjoni tippreżerva l-effett utli tal-prinċipju.
70.
Minkejja dan, l-Artikolu 54 jikkonċerna regoli kriminali nazzjonali li, minħabba n-natura tagħhom ta’ ultima ratio, ma jippermettu l-ebda interpretazzjoni estensiva (
70
) kuntrarja għall-prinċipju ta’ legalità (
71
), fis-seħħ fit-tradizzjonijiet komuni (
72
) għall-Istati u integrat espliċitament (
73
) fid-dritt Komunitarju.
71.
Mingħajr preġudizzju għal dawn l-osservazzjonijiet, m’hemmx dubju li r-riflessjoni tal-Gvern Olandiż dwar id-diffikultà li wieħed jimmaġina li sentenza finali tista’ timponi pieni li mhumiex infurzabbli hija interessanti (
74
).
72.
Hemm bżonn li tingħata attenzjoni partikolari għall-evalwazzjoni tal-portata tal-prinċipju li jafferma n-natura eżekutorja tal-piena u mhux dik tas-sentenza.
73.
Wara li saret din ir-rakkomandazzjoni, huwa xieraq li ssir distinzjoni bejn sentenza infurzabbli u sentenza eżekutorja (
75
) peress li, jekk il-leġiżlazzjoni Franċiża ma tippermettix li l-piena tiġi infurzata mingħajr ma jkun hemm proċess ġdid hija ma tnaqqasx il-valur tas-sentenza bħala titolu ġuridiku li jestendi ipso iure għall-persuna u l-patrimonju tal-imputat, kif jidher kemm mill-verifika tar-responsabbiltà ta’ Bourquain f’sentenza ġdida fir-rigward ta’ dik preċedenti, f’każ li jinqabad, kif ukoll mis-sekwestru tal-beni tiegħu.
74.
B’mod parallel, il-piena ssir eżekutorja ladarba jitneħħa l-ostakolu proċedurali li kien ineħħilha l-effettività tagħha, mingħajr madankollu ma tiġi affettwata l-validità intrinsika tagħha (
76
) li wieħed għandu jiddistingwi mill-effikaċja tagħha.
75.
Għall-motivi esposti iktar ’il fuq, nipproponi lill-Qorti tal-Ġustizzja li tinterpreta l-Artikolu 54 tal-Konvenzjoni bħala li japplika wkoll għal piena li tirriżulta minn sentenza finali li, minħabba l-pekuljaritajiet proċedurali tad-dritt nazzjonali, ma setgħet qatt tiġi infurzata.
D — Fuq l-amnestija, ne bis in idem u n-natura differenti tagħhom
76.
Il-fatt li minix ser neżamina l-mod kif l-abolizzjoni tal-piena tal-mewt u l-preskrizzjoni tal-piena huma ta’ ostakolu għall-infurzar tas-sentenza tat-Tribunal de Bône, mhuwiex biex nevita l-problema imma huwa għaliex, minn naħa, ir-risposta hija ovvja u min-naħa l-oħra, ir-rispett għall-ġurisdizzjoni esklużiva tal-qorti nazzjonali jirrendi l-argumenti superfluwi u inadegwati.
77.
Madankollu, il-prudenza tirrikjedi li ssir riflessjoni, anki jekk fil-qosor, dwar l-implikazzjonijiet tal-amnestija, minħabba l-varjetà ta’ forom li għandu dan il-mekkaniżmu eċċezzjonali ta’ klemenza fid-diversi sistemi legali.
78.
Il-Protokoll Addizzjonali II tal-Konvenzjoni ta’ Ġinevra (
77
) jorbot l-amnestija mal-kunċett ta’ ritorn għal paċi u ta’ rikonċiljazzjoni wara perijodi ta’ taqlib ikkaratterizzati minn ġlied vjolenti fil-Komunità.
79.
Ikun xieraq li jiġu kkalmati s-sentimenti opposti, b’oriġini preċiża ħafna, iġġenerati minn ġrajjiet kollettivi, li qasmu l-popolazzjoni politikament u soċjalment.
80.
Jekk jiġi mifhum f’sens wiesa’ (
78
) dan it-terminu jinkludi kull miżura ta’ maħfra jew ta’ tnaqqis tal-pieni, inkluża l-proklama (
79
); min-naħa l-oħra, oħrajn jifhmu bih sempliċement deċiżjonijiet ta’ karattru ġenerali tal-Parlament, adottati skont il-proċedura għall-adozzjoni tal-liġijiet.
81.
Minkejja d-differenzi li jeżistu fl-Ewropa fir-rigward ta’ dawn il-miżuri ta’ klemenza, li huma perċettibbli minn kriterji differenti bħalma huma t-tipoloġija jew l-għan tal-miżura, kif ukoll it-tip ta’ reat li tista’ tapplika għalih (
80
), huma jistgħu jestendu l-ius puniendi fl-Istati kollha u jwasslu sabiex l-awtoritajiet mhux ġudizzjarji jabrogaw l-effetti ta’ sentenza kriminali (
81
).
82.
Din is-sensiela ta’ miżuri ta’ klemenza, differenti minħabba d-diversi ideat li huma bbażati fuqhom, iżda uniformi fl-għanijiet tagħhom, tikkorrispondi kumplessivament għal aġir awtentiku ta’ rieda politika, mibni fuq prinċipji ta’ opportunità li għandhom l-għeruq fis-sovranità tal-Istati fil-mod kif jieħdu ħsieb il-kunflitti interni tagħhom.
83.
Fir-rigward tal-prinċipju Komunitarju ta’ ne bis in idem, il-fiduċja reċiproka m’għandhiex taċċetta l-każijiet fejn ma jkunx hemm infurzar ta’ piena minħabba r-rikors għal dawn il-fakultajiet eċċezzjonali mill-awtoritajiet nazzjonali, peress li f’dawn il-każijiet, il-loġika tar-rikonoxximent reċiproku ma tibqax topera fl-isfera tal-applikazzjoni ġudizzjarja tal-liġi, u b’hekk tbati minn telfa oħra meta tiġi influwenzata minn element qawwi soċjoloġiku u politiku.
84.
Mhijiex kumbinazzjoni li d-Deċiżjoni Qafas dwar il-mandat ta’ arrest Ewropew tindividwa fl-amnestija wieħed mill-motivi obbligatorji tan-nuqqas ta’ eżekuzzjoni tal-mandat, dejjem jekk l-Istat ta’ infurzar ikun kompetenti biex jipprosegwixxi r-reat skont il-liġi kriminali tiegħu (Artikolu 3(1)).
85.
Mil-lat tad-drittijiet fundamentali, l-amnestija lanqas tippermetti li n-nuqqas ta’ infurzar tal-piena jiġi ġġustifikat permezz tal-applikazzjoni tal-prinċipju ta’ ne bis in idem billi, irrispettivament mill-fatt li tista’ ssir strument perikoluż għall-implimentazzjoni ta’ dawn id-drittijiet (
82
), jeħtieġ li għal darba oħra tiġi kkonstatata l-preżenza ta’ żewġ dimensjonijiet diversi, inkwantu l-amnestija hija fondata fuq bażi estranja għad-drittijiet fundmentali u fl-istess ħin tapplika fil-kuntest ta’ parametri tant vagi u inċerti li jidhru irrikonċiljabbli ma’ kull kriterju ta’ razzjonalità ġuridika u jeskludu kull possibbiltà ta’ stħarriġ ġudizzjarju (
83
).
VI — Konklużjoni
86.
Skont il-kunsiderazzjonijiet preċedenti, nipproponi li l-Qorti tal-Ġustizzja tirrispondi għad-domanda preliminari b’dan il-mod:
“L-Artikolu 54 tal-Konvenzjoni li timplimenta l-Ftehim ta’ Schengen, iffirmata fid-19 ta’ Ġunju 1990, għandu jiġi interpretat fis-sens li persuna li l-każ tagħha nqata’ bl-għoti ta’ sentenza finali fi Stat Membru ma tistax tiġi suġġetta għall-proċeduri kriminali fi Stat Membru ieħor għall-istess fatti, meta, skont il-liġi tal-Istat fejn tkun ingħatat is-sentenza, il-piena imposta fuq din il-persuna qatt ma setgħet tiġi infurzata”.
(
1
)	Lingwa oriġinali: l-Ispanjol.
(
2
)	Il-Qorti tal-Ġustizzja ttrattat dan il-prinċipju f’seba’ okkażjonijiet: sentenzi tal-11 ta’ Frar 2003, Gözütok u Brügge (C-187/01 u C-385/01, Ġabra p. I-1345); tal-10 ta’ Marzu 2005, Miraglia (C-469/03, Ġabra p. I-2009); tad-9 ta’ Marzu 2006, van Esbroeck (C-436/04, Ġabra p. I-2333); tas-28 ta’ Settembru 2006, van Straaten (C-150/05, Ġabra p. I-9327); tat-28 ta’ Settembru 2006, Gasparini et (C-467/04, Ġabra p. I-9199); tat-18 ta’ Lulju 2007, Kretzinger (C-288/05, Ġabra p. I-6441), u tat-18 ta’ Lulju 2007, Kraaijenbrink (C-367/05, Ġabra p. I-6619).
(
3
)	Fil-kawżi Gözütok u Brügge, van Esbroeck u van Straaten jiena ppreżentajt il-konklużjonijiet fid-19 ta’ Settembru 2002, fl-20 ta’ Ottubru 2005 u fit-8 ta’ Ġunju 2006, rispettivament. Ħlief għall-kawża Miraglia, li ġiet deċiża mingħajr konklużjonijiet, kienet l-Avukat Ġenerali Sharpston li ppreżentat il-konklużjonijiet fil-15 ta’ Ġunju 2006 fil-kawża Gasparini et u fil-5 ta’ Diċembru 2006 fil-kawżi Kretzinger u Kraaijenbrink.
(
4
)	Nietzsche F., El crepúscolo de los idolos, Alianza Editorial, Madrid, 2006, p. 34. B’riferiment għall-isforz ta’ sopravivenza, fl-aforiżma 8, fejn jitkellem dwar l-iskola ta’ gwerra tal-ħajja, F. Nietzsche jiddeskrivi l-kapaċità tal-bnedmin li jieħdu vantaġġ mill-avversità, filwaqt li josserva li “dak li ma joqtolnix jagħmilni iktar b’saħħti”. Fi Spanja nsibu qawl simili li huwa, “lo que no mata, engorda” (dak li ma joqtolx isemmen).
(
5
)	ĠU 2000, L 239, p. 13.
(
6
)	ĠU 2000, L 239, p. 19.
(
7
)	ĠU 2000, L 239, p. 63
et seq.
(
8
)	Ir-Renju tal-Belġju, ir-Repubblika Federali tal-Ġermanja, ir-Repubblika Ellenika, ir-Renju ta’ Spanja, ir-Repubblika Franċiża, il-Gran Dukat tal-Lussemburgu, ir-Repubblika tal-Awstrija, ir-Repubblika Portugiża, ir-Repubblika Taljana, ir-Repubblika tal-Finlandja, ir-Renju tal-Olanda, ir-Renju tal-Iżvezja u r-Renju tad-Danimarka, għalkemm dan tal-aħħar għandu stat speċjali li jippermettilu li ma jkunx suġġett għad-deċiżjonijiet adottati f’dan il-qasam.
(
9
)	ĠU L 323, p. 34 sa 39.
(
10
)	Deċiżjonijiet tal-Kunsill 2000/365/KE, tad-29 ta’ Mejju 2000 (ĠU L 131, p. 43), u 2004/926/KE tat-22 ta’ Diċembru 2004, dwar id-dħul b’effett ta’ partijiet tal-acquis ta’ Schengen mir-Renju Unit tal-Gran Brittanja u l-Irlanda ta’ Fuq (ĠU L 395, p. 70).
(
11
)	It-talba ntlaqgħet bid-Deċiżjoni tal-Kunsill 2002/192/KE, tat-28 ta’ Frar 2002 (ĠU L 64, p. 20).
(
12
)	L-Artikolu 3(2) tal-Att dwar il-kundizzjonijiet ta’ Adeżjoni (ĠU 2003, L 236, p. 50).
(
13
)	L-Artikolu 4(2) tal-Att dwar il-kundizzjonijiet ta’ Adeżjoni (ĠU 2005, L 157, p. 203).
(
14
)	Fid-19 ta’ Diċembru 1996 it-tlettax-il Stat Membru tal-Unjoni Ewropea li dak iż-żmien iffirmaw il-Ftehim ta’ Schengen u l-pajjiżi Nordiċi msemmija iktar ’il fuq iffirmaw, fil-Lussemburgu, ftehim ad hoc, li ġie segwit mill-ftehim tat-18 ta’ Mejju 1999 konkluż mill-Kunsill tal-Unjoni Ewropea mar-Repubblika tal-Iżlanda u r-Renju tan-Norveġja fuq is-sħubija tagħhom fl-implimentazzjoni, fl-applikazzjoni u fl-iżvilupp tal-acquis ta’ Schengen (ĠU L 176, p. 36). Skont l-Artikolu 15(4) ta’ dan il-ftehim tal-aħħar, il-Kunsill kellu jiffissa data għad-dħul fis-seħħ tal-ftehim għall-Partijiet Kontraenti l-ġodda u din id-data ġiet iffissata b’Deċiżjoni tiegħu 2000/777/KE, tal-1 ta’ Diċembru 2000, (ĠU L 309, p. 24), li indikat il-25 ta’ Marzu 2001, b’mod ġenerali (Artikolu 1).
(
15
)	Approvat permezz tad-Deċiżjoni tal-Kunsill 2004/860/KE, tal-25 ta’ Ottubru 2004 (ĠU L 370, p 78).
(
16
)	Proposta għal Deċiżjoni tal-Kunsill tal-1 ta’ Diċembru 2006, COM (2006) 752 finali.
(
17
)	ĠU L 176, p. 1 u 17, rispettivament.
(
18
)	B’mod partikolari dawk tal-Gvern Ungeriż, fil-punt 8 tal-osservazzjonijiet tiegħu.
(
19
)	Sfortunament Franza u l-Ġermanja ma intervenewx għaliex kieku kien ikun possibbli li jiġu eliminati ċerti lakuni.
(
20
)	Minkejja li dan il-Kodiċi llum huwa mħassar, il-verżjoni li kienet fis-seħħ fl-1958, li hija stess tmur lura għad-9 ta’ Marzu 1928, tapplika ratione temporis fil-kawża prinċipali.
(
21
)	L-Artikolu 133(2) tal-Kodiċi li huwa fis-seħħ attwalment u l-Artikoli 639, 640 u 763 tat-test li kien applikabbli fil-mument li twettaq l-omiċidju.
(
22
)	Ir-Repubblika Portugiża, fil-punt 27 tal-osservazzjonijiet tagħha, tikkwota l-Artikolu 639 tal-Kodiċi ta’ Proċedura Kriminali, li minnu jirriżulta li l-preskrizzjoni tal-piena tibda tiddekorri qabel l-arrest tal-persuna misjuba ħatja in absentia, “si le contumax se constitue prisonnier ou s’il est arrêté avant que la peine sois éteinte par prescription […]”.
(
23
)	F’dan il-każ, m’hemm xejn li jindika li s-sentenza ġiet innotifikata lill-ikkundannat.
(
24
)	Il-kelma Franċiża għal dan l-istatus hija “irrevocabilité”, li tiddeskrivi deċiżjoni formalment finali.
(
25
)	Skont ir-rapport tal-prosekuzzjoni tat-Tribunal aux armées de Paris, li iktar ’il quddiem ser nirreferi għalih b’mod iktar dettaljat.
(
26
)	Indipendentement mill-intervent attiv tiegħu fil-gwerra tal-Alġerija, dan il-korp speċjali ta’ truppi Franċiżi, li twaqqaf fl-1831 mir-Re Louis Philippe I, fit-30 ta’ April 1863 kiteb, fil-Messiku, waħda mill-paġni l-iktar ċelebri tal-istorja tiegħu: matul il-battalja ta’ Camarón li fiha 65 suldat immexxija minn Jean Danjou, irreżistew għaxar sigħat sħaħ għall-attakki ta’ eluf ta’ suldati tal-armata regolari Messikana. Dan huwa episodju storiku rrakkontat b’reqqa minn J. Mañes, f’El mito de Camerone, It-Tieni Ed., Hergué Editorial, Huelva, 2005.
(
27
)	Din hija belt fl-Alġerija li llum jisimha Annaba u li fl-antik kienet magħrufa bħala Ippona, u li Santu Wistin kien Isqof tagħha fis-snin 396 sa 430.
(
28
)	Minkejja l-konsapevolezza tal-ostaklu li ma jintgħelibx bejn ir-realtà u l-fizzjoni, iċ-ċirkustanzi ta’ dan l-avveniment traġiku jevokaw ir-rumanz ta’ A. Camus, L'Étranger. Il-premju Nobel għal-letteratura, li twieled fl-Alġerija u li lissen eżistenzjaliżmu aħrax, jirrakkonta l-miżerja ta’ Meursault, persunaġġ li kien assolutament indifferenti għall-mewt ta’ ommu jew għall-okkażjoni ta’ offerta ta’ żwieġ li saritlu, apatija li twasslu jdawwar l-arma tiegħu kontra l-“Għarbi”, għas-sempliċi fatt li tgħammex bir-rifless tax-xemx fuq ix-xafra tal-azzar tas-sikkina tiegħu; dan l-istat ta’ apatija jissokta matul il-proċess, li fi tmiemu Meursault jiġi kkundannat għall-mewt, peress li, filwaqt li daħħak lil kulħadd preżenti, iddikjara li x-xemx kienet l-uniku motiv għall-azzjoni kriminali tiegħu.
(
29
)	Liġi tal-31 ta’ Lulju 1968.
(
30
)	Liġi nru 81-908, tad-9 ta’ Ottubru 1981, (Journal officiel tal-10 ta’ Ottubru 1981, p. 2759). Reċentement, wara riforma introdotta mil-liġi Kostituzzjonali tat-23 ta’ Frar 2007, nru 2007-239 (Journal officiel tal-24 ta’ Frar 2007, p. 3355), ir-Repubblika Franċiża reġgħet integrat din l-abolizzjoni fl-Artikolu 66 tal-Kostituzzjoni.
(
31
)	Din l-idea hija mdgħajfa minn kontradizzjoni evidenti għaliex, indipendentement mill-fatt li l-piena ma ġietx eżegwita jew li mhijiex attwalment eżegwita, il-kundizzjoni l-oħra ta’ applikazzjoni tal-prinċipju hija li din “ma tistax tiġi eżegwita iktar” skont il-liġi tal-Istat ta’ kundanna.
(
32
)	Ninsisti fuq il-fatt li dawn huma termini li jiddekorru b’mod parallel.
(
33
)	Huwa apposta li qed inħalli barra kwalunkwe kunsiderazzjoni dwar in-nuqqas ta’ eżekuzzjoni tal-piena minħabba l-amnestija, għaliex dan huwa aspett li jaqa’ taħt il-ġurisdizzjoni esklużiva tal-qorti nazzjonali, mingħajr ma dan jippreġudika l-ġurisdizzjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja fl-interpretazzjoni tal-effetti tagħha fil-kuntest tal-Artikolu 54 tal-Konvenzjoni.
(
34
)	Fis-sentenza tal-14 ta’ Diċembru 1972, Boehringer Mannheim vs Il-Kummissjoni (C-7/72, Ġabra p. 1281), il-prinċipju ta’ ne bis in idem ġie ddikjarat bħala prinċipju ġenerali tad-dritt Komunitarju.
(
35
)	J. Vervaele, “El principio non bis in idem en Europa”, f’Arroyo L. u Nieto A., La orden de detención et entrega europea, Ed. de la Universidad de Castilla-La Mancha, Cuenca, 2006, p. 229, jenfasizza l-limitazzjoni tal-prinċipju fid-dritt tal-kompetizzjoni.
(
36
)	Il-punti 38, 32, 57 u 27, rispettivament, tas-sentenzi mogħtija fil-kawżi Gözütok u Brügge, Miraglia, van Straaten u Gasparini et.
(
37
)	Konklużjoniiet fil-kawżi Gözütok u Brügge (punti 48 et seq) u Van Esbroeck (punti 18 et seq).
(
38
)	Minkejja li l-banalità tas-suġġett ma tantx tfakkar f’referenzi letterarji, wieħed xorta jintlaqat mill-interpretazzjoni tal-prinċipju eżaminat mogħtija minn A. Dumas, (Impressions de voyage, Michel Lévy, Frères Libraires-Editeurs, Pariġi 1855, p. 57), meta jorbot dan il-prinċipju, b’ċertu ton ċajtier, aljen għar-rigorożità tad-dritt, mad-diffikultà li tiġi eżeġwita l-istess piena darbtejn meta jiddeskrivi l-metodu infallibbli applikat mill-“cadí” sabiex jissimplifika l-azzjoni tal-ġustizzja fil-Kajr, fejn, meta ħalliel jinqabad, jaqtgħulu widna biex b’hekk f’każ li jerġa’ jikkommetti r-reat, “sakemm widintu ma terġax tikbirlu mill-ġdid, li huwa xi kemm xejn rari, ma jkunx hemm possibbiltà ta’ kontestazzjoni; jaqtgħulu l-oħra, bis-saħħa ta’ dan il-prinċipju ta’ non bis in idem” [traduzzjoni libera].
(
39
)	M. Henzelin, “Ne bis in idem, un principe à géométrie variable”, Revue Pénale Suisse, vol. 123, 2005, faxxikolu 4, Stämpfli Editions SA, p. 347.
(
40
)	Dan il-prinċipju għandu jiġi aċċettat mingħajr riżervi peress li, kif ifakkar b’mod korrett C.J. Moreiro González, f’Las claúsulas de seguridad nacional, Ed. Iustel, Portal Derecho S.A., Madrid, 2007, p. 132 sa 133, il-kunsens tal-Istat huwa l-prinċipju li joħloq ir-regoli internazzjonali u li jqajjem il-kwistjoni prinċipali tal-obbligi li jorbtu lill-assoċjati.
(
41
)	Ftit ta’ żmien wara, sar referiment espress għall-kunċett ta’ fiduċja fil-programm ta’ miżuri għall-implimentazzjoni tal-prinċipju ta’ rikonoxximent reċiproku tad-deċiżjonijiet kriminali (ĠU 2001, C 12, p. 10) sabiex “tissaħħaħ mhux biss il-kooperazzjoni bejn l-Istati Membri, imma wkoll il-protezzjoni tad-drittijiet tal-persuni […] L-implimentazzjoni tal-prinċipju ta’ rikonoxximent reċiproku tad-deċiżjonijiet kriminali tippreżupponi fiduċja reċiproka tal-Istati Membri fl-ordinamenti kriminali rispettivi. Din il-fiduċja hija bbażata, b’mod partikolari, fuq il-bażi komuni li tikkostitwixxi r-rabta tagħhom mal-prinċipji ta’ libertà, ta’ demokrazija u ta’ rispett tad-drittijiet tal-bniedem u tal-libertajiet fundamentali kif ukoll tal-istat tad-dritt”.
(
42
)	ĠU L 190, p. 1.
(
43
)	Fil-punt 33 tas-sentenza Gözütok u Brügge, iċċitata iktar ’il fuq, il-Qorti tal-Ġustizzja qablet mal-punt 124 tal-konklużjonijiet tiegħi.
(
44
)	L-esperjenza tiegħi bħala mħallef nazzjonali għal diversi snin, u mbagħad bħala Avukat Ġenerali fil-Lussemburgu tippermettili ma naqbilx mar-riflessjonijiet awtorevoli ta’ D. Flore, “La notion de confiance mutuelle: l’alpha ou l’oméga d’une justice pénale européenne”, f’La confiance mutuelle dans l’éspace européen/Mutual Trust in the European Criminal Area, Éditions de l’Université de Bruxelles, 2005, p. 17, “Jekk f’xi każijiet imħallef ta’ Brussell jista’ jiddubita mill-ħila ta’ kollega f’Arlon jew fi Bruges, kif jista’ ma jikkonfondix bid-deċiżjonijiet ta’ kollega ieħor iktar ’il bogħod, li qatt ma ltaqa’ miegħu u lanqas qatt mhuwa ser jiltaqa’ miegħu, li jeżerċita l-funzjonijiet tiegħu f’pajjiż li ma jafx, fejn qatt mhuwa ser imur, u li probabbiliment la għandu l-istess status tiegħu u lanqas l-istess indipendenza, li japplika dritt differenti u li jitkellem b’ilsien ieħor […]” [traduzzjoni libera].
(
45
)	Din hija konċepibbli bħala għan finali imma bl-ebda mod mhija l-unika kundizzjoni preliminari għall-istabbiliment ta’ spazju komuni ta’ ġustizzja, libertà u sigurtà.
(
46
)	Punt 32 tas-sentenza Gözütok u Brügge, iċċitata iktar ’il fuq.
(
47
)	O. De Schutter, “La contribution du contrôle jurisdictionnel à la confiance mutuelle”, f’La confiance mutuelle dans l’éspace européen/Mutual Trust in the European Criminal Area, iċċitat iktar ’il fuq, p. 103.
(
48
)	Nenfasizza li l-prinċipju ta’ ne bis in idem jirrappreżenta waħda minn dawn il-garanziji individwali.
(
49
)	Fil-konklużjonijiet tiegħi fil-kawżi magħquda Gözütok u Brügge niġbed l-attenzjoni għal dan in-nuqqas ta’ sensibbiltà u nindika li l-Artikoli 54 et seq tal-Konvenzjoni għandhom jiġu interpretati mill-perspettiva taċ-ċittadin (punti 114 u 115).
(
50
)	S. Peers, EU Justice and Home Affaire Law, It-Tieni Ed., Oxford University Press, 2006, p. 460, isib, fl-ordinament tal-Unjoni Ewropea, in kwantu rifless tal-livell għoli ta’ integrazzjoni, xi miżuri ta’ kooperazzjoni penali li, fil-fehma tiegħu, jikkontribwixxu għall-iżvilupp tar-regoli internazzjonali fir-rigward tad-drittijiet tal-bniedem.
(
51
)	Nissuġġerixxi din il-linja ta’ interpretazzjoni fil-konklużjonijiet tiegħi fil-kawżi magħquda Gözütok u Brügge.
(
52
)	Din ir-regola jsir referiment għaliha anki f’xi ftehim internazzjonali bħall-Patt Internazzjonali dwar id-Drittijiet Ċivili u Politiċi, tad-19 ta’ Diċembru 1966 (Artikolu 14(7)), jew il-Protokoll Nru 7 tal-Konvenzjoni Ewropea għall-Protezzjoni tad-Drittijiet tal-Bniedem u tal-Libertajiet Fundamentali (Artikolu 4). Madankollu, jeħtieġ li jiġi indikat li dawn it-testi jikkontemplaw dan il-prinċipju fid-dimensjoni interna tiegħu u jiżguraw li jkun fis-seħħ fil-ġurisdizzjoni nazzjonali.
(
53
)	Skont l-Avukat Ġenerali Sharpston, “l-Istat għandu possibbiltà waħda li jeżamina l-għemil kriminali li jkun akkużat bih individwu u li jagħti sentenza f’dan ir-rigward” (punt 92 tal-konklużjonijiet tal-15 ta’ Ġunju 2006 fil-kawża Gasparini et).
(
54
)	Dawn id-dgħjufijiet jibqgħu jeżistu sakemm ma jkunx hemm armonizzazzjoni tad-dritt kriminali, sostanzjali jew proċedurali.
(
55
)	Il-kawża Gasparini et, iċċitata iktar ’il fuq, tipprovdi eżempju tajjeb f’dan ir-rigward. F’din il-kawża l-Qorti tal-Ġustizzja adottat pożizzjoni intransiġenti fir-rigward tal-fiduċja reċiproka, u ma mxietx mal-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Sharpston, li kkunsidrat li l-kunċett imsemmi iktar ’il fuq ma kienx bażi soda għall-applikazzjoni tal-prinċipju ta’ ne bis in idem għad-deċiżjonijiet li jġibu proċeduri fit-tmiem minħabba l-preskrizzjoni tal-azzjoni kriminali (punti 108 et seq).
(
56
)	Fil-konklużjonijiet tiegħi tat-12 ta’ Settembru 2006, għas-sentenza tat-3 ta’ Mejju 2007, Advocaten voor de Wereld VZW (C-303/05, Ġabra p. I-3633), jiena nsostni li “[h]emm bżonn li […] il-Karta tiġi applikata bħala strument interpretattiv ċentrali fid-difiża tal-garanziji nazzjonali taċ-ċittadini li jappartjenu lill-patrimonju tal-Istati Membri. L-isfida għandha tkun affrontata bi prudenza, iżda wkoll bis-saħħa u bil-konvinzjoni li, jekk il-protezzjoni tad-drittijiet fundamentali għandha natura indispensabbli fit-tielet pilastru minħabba n-natura tagħha stess, hija jista’ jkollha impatt fuq l-aspett essenzjali tal-libertà pesonali, li tippreżupponi l-oħrajn kollha”. Barra minn hekk, it-Trattat ta’ Liżbona tat-13 ta’ Diċembru 2007 jemenda l-Artikolu 6 UE u jżid il-paragrafu li ġej, “L-Unjoni tirrikonoxxi d-drittijiet, il-libertajiet u l-prinċipji stabbiliti fil-Karta tad-Drittijiet Fundamentali tal-Unjoni Ewropea tas-7 ta’ Diċembru 2000, kif adattata fit-12 ta’ Diċembru 2007 fi Strasburgu, li għandha l-istess valur legali bħat-Trattati”.
(
57
)	Dan jirriżulta mill-Artikolu 6 UE u mill-Artikolu 1(3) tad-Deċiżjoni Kwadru tal-Kunsill 2002/584/ĠAI, tat-13 ta’ Ġunju 2002, fuq il-mandat ta’ arrest Ewropew u l-proċeduri ta’ konsenja bejn l-Istati Membri.
(
58
)	Il-punti 34, 37 u 38 tas-sentenza tal-Qorti tal-Ġustizzja tal-14 ta’ Ottubru 2004, Omega (C-36/02, Ġabra p. I-9609).
(
59
)	Iżda l-kwistjoni ma ġietx evitata mill-Avukat Ġenerali Sharpston fil-Konklużjonijiet tagħha tal-5 ta’ Diċembru 2006, fejn tgħid li sentenza in absentia, bis-saħħa tal-prinċipju tal-fiduċja reċiproka, tiżgura l-protezzjoni taħt l-Artikolu 54 tal-Konvenzjoni, dejjem jekk tirrispetta l-kundizzjonijiet stabbiliti fl-Artikolu 6 KEDB (punt 101).
(
60
)	Fil-konklużjonijiet tiegħi fil-kawżi Gözütok u Brügge, għalkemm nirreferi għal kuntest differenti, naċċenna għal dawn id-differenzi lingwistiċi.
(
61
)	Skont l-Artikolu tal-Inizjattiva — miċħuda — tar-Repubblika Ellenika għall-adozzjoni ta’ deċiżjoni qafas tal-Kunsill dwar l-applikazzjoni tal-prinċipju ta’ ne bis in idem (ĠU C 100, p. 24 sa 27) sentenza hija finali meta tkun res judicata skont id-dritt nazzjonali. Għal opinjoni differenti ara Almagro J. u Tomé J., Instituciones de Derecho Procesal. Proceso Penal, Ed. Trivium, Madrid, 1994, p. 347, u Cortés V., Derecho Procesal. Parte General. Proceso Civil, is-Sitt ed., Ed. Tirant lo Blanch, Valencia, 1992, tom I (vol. I), p. 488.
(
62
)	Idea espressa mill-kliem Franċiż “définitivement jugé”, Ingliż “finally disposed”, Ġermaniż “rechtskräftig abgeurteilt” jew Taljan “giudicata con sentenza definitiva”, filwaqt li ordinamenti oħrajn, bħal dak Spanjol, jiddeskrivu din it-tip ta’ deċiżjoni bl-espressjoni “sentencia firme”, kif tikkonferma l-verżjoni Spanjola tal-Artikolu 54 tal-Konvenzjoni, fejn “sentencia definitiva” hija biss il-proċess fl-ewwel istanza.
(
63
)	Bħal dawk ippreżentati mill-Gvern Sloven, Franċiż, Ċek, Żvediż, Slovakk, Britanniku u dak Ġermaniż, u li huma inklużi mill-Kunsill tal-Unjoni Ewropea f’dokument ta’ ħidma (5213/08) tal-14 ta’ Jannar 2008, sabiex tiġi aġevolata l-kooperazzjoni ġudizzjarja u r-rikonoxximent reċiproku tas-sentenzi mogħtija in absentia.
(
64
)	Jeħtieġ li tintwera l-koerenza mal-informazzjoni mogħtija fit-talba għal deċiżjoni preliminari billi mill-għoti tas-sentenza bdew jiddekorru t-terminu li fih l-ikkundannat seta’ jikkontestaha u t-terminu ta’ preskrizzjoni tal-piena; għaldaqstant meta jiskadu dawn iż-żewġ termini ma jkun hemm ebda possibbiltà ta’ reviżjoni u d-deċiżjoni ssir irreversibbli fuq il-livell sostantiv kif ukoll fuq dak formali.
(
65
)	F’dan ir-rigward, xi elementi ta’ kjarifika jistgħu jinsabu fil-konklużjonijiet tiegħi fil-kawża van Esbroeck, fejn nanalizza l-applikazzjoni fiż-żmien tal-Artikolu 54 tal-Konvenzjoni.
(
66
)	Artikolu 6 tal-Konvenzjoni Ewropea għall-Protezzjoni tad-Drittijiet tal-Bniedem u tal-Libertajiet Fundamentali u l-Artikoli 47 u 48 tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali tal-Unjoni Ewropea.
(
67
)	Dan ifisser li l-akkużat għandu jkun jaf x’inhi l-akkuża kontrih, jinstema’ minn qorti imparzjali, ikun assistit minn avukat u jipparteċipa fil-produzzjoni tal-provi.
(
68
)	Artikolu 5(1).
(
69
)	Is-sentenza tat-13 ta’ Lulju 1989, Skatteministeriet vs Henriksen (C-173/88, Ġabra p. 2763), ċaħdet dan il-mekkaniżmu interpretattiv filwaqt li osservat li “ma tistax tiġi evalwata l-portata tal-kunċett ikkontestat fuq il-bażi ta’ interpretazzjoni esklużivament testwali” (punt 11).
(
70
)	F’Lecciones de Derecho penal. Parte general, Ed. Praxis, Barċellona, 1996, p. 37, I. Berdugo., Arroyo L., García N., Ferré J. u Ramón J., jispjegaw li l-prinċipju ta’ legalità jeħtieġ li jiġi rrispettat “il-qasam esklużiv tal-liġi — monopolju tal-Parlament — sabiex jiġu ddefiniti r-reati u sabiex jiġu applikati l-pieni, bl-esklużjoni ta’ kull dispożizzjoni oħra leġiżlattiva ta’ livell inferjuri u tal-użu; id-definizzjoni preċiża, speċifika jew restrittiva tar-regoli kriminali; il-projbizzjoni ta’ interpretazzjoni estensiva u b’analoġija in malam partem; in-non-retroattività tar-regoli kriminali sfavorevoli għall-akkużat […]” [traduzzjoni libera]. Bl-istess mod, Vogel J., “Principio de legalidad, territorialidad y competencia judicial”, f’Eurodelitos. Tiedemann K. u Nieto A., f’El derecho penal económico de la Unión Europea, Ed. de la Universidad de Castilla-La Mancha, Cuenca, 2004, p. 32, jindikaw li l-projbizzjoni ta’ interpretazzjonijiet b’analoġija u l-obbligu ta’ interpretazzjoni restrittiva huma prinċipji rikonoxxuti fl-Istati Membri kollha, mingħajr eċċezzjoni, bħala korollarju tal-prinċipju ta’ legalità.
(
71
)	Il-prinċipju ta’ legalità bħala prinċipju ġenerali tad-dritt Komunitarju ssawwar, fost oħrajn, fis-sentenza Advocaten voor de Wereld VZW (C-303/05, Ġabra p. I-3633), punti 46 u 49.
(
72
)	Punt 67 tas-sentenza tat-3 ta’ Mejju 2005, Berlusconi et (C-387/02, C-391/02 u C-403/02, Ġabra p. I-3565), fejn huma ċċitati s-sentenzi tat-12 ta’ Ġunju 2003, Schmidberger (C-112/00, Ġabra p. I-5659), u tal-10 ta’ Lulju 2003, Broker Aquaculture u Hydro Seafood (C-20/00 u C-64/00, Ġabra p. I-7411).
(
73
)	Prinċipju li jinsab fl-Artikolu 49 tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali tal-Unjoni Ewropea.
(
74
)	“Le gouvernement néerlandais ne peut par ailleurs pas imaginer une situation dans laquelle une sanction est infligée par un jugement définitif, sanction à propos de laquelle on peut déclarer à un quelconque moment ultérieur qu’elle n’a jamais pu être exécutée” (punt 40 tal-osservazzjonijet tiegħu).
(
75
)	Din il-perspettiva doppja hija deskritta fid-dritt amministrattiv Spanjol bħala “autotutela dichiarativa” u “autotutela ejecutiva”; l-ewwel waħda tikkorrispondi għall-preżunzjoni li l-atti tal-amministrazzjoni pubblika huma legali, sakemm ma jiġux ikkontestati mid-destinatarji, filwaqt li t-tieni waħda tirreferi għall-fatti u timplika l-eżekuzzjoni bil-forza meta d-destinatarji jopponu l-applikazzjoni tad-deċiżjoni (García de Enterría E. u Fernández T.R., Curso de Derecho administrativo I, is-Sitt ed., Ed. Civitas, Madrid, 1996, paġni 490 u 491).
(
76
)	Sakemm mhux fir-rigward tal-piena tal-mewt, li hija essenzjalment inkompatibbli mal-libertajiet u d-drittijiet li l-Unjoni Ewropea tiddefendi b’mod kostanti.
(
77
)	B’mod iktar partikolari l-Artikolu 6(5) jipprovdi li: “Meta jieqaf il-ġlied, l-awtoritajiet fil-poter għandhom jippruvaw jagħtu amnestija kemm jista’ jkun wiesgħa għall-persuni li jkunu ħadu sehem fil-kunflitt armat […]”.
(
78
)	A.Bernardi u C. Grande, “Amnistía. La prescripción del delito y de la sanción”, f’Arroyo L. u Nieto A., La orden de detención y entrega europea, Ed. de la Universidad de Castilla-La Mancha, Cuenca, 2006, p. 260, 261 u 275.
(
79
)	Il-proklama hija kkaratterizzat mill-individwalità, b’differenza għal miżuri oħrajn ta’ maħfra indirizzati lil grupp ta’ persuni.
(
80
)	A. Bernardi u c. Grande, op. cit., p. 262.
(
81
)	Pradel, Droit Pénal général, Pariġi, 2002, p. 669.
(
82
)	Il-Corte Interamericana de Derechos Humanos ikkummentat b’mod kritiku dwar xi forom ta’ maħfra, fil-kawża Barrios Altos vs Peru, sentenza tal-14 ta’ Marzu 2001, serje C, nru 45.
(
83
)	B’mod koerenti mad-definizzjoni tiegħu, l-att ta’ “proklama”, bħala kategorija awtonoma tas-“setgħa diskrezzjonali”, jevita kwalunkwe stħarriġ ġudizzjarju.