62008CC0301
KONKLUŻJONIJIET TAL-AVUKAT ĠENERALI
MAZÁK
ippreżentati fil-25 ta’ Ġunju 2009 (
1
)
Kawża C-301/08
Irène Bogiatzi, miżżewġa Ventouras
vs
Deutscher Luftpool et
“Politika tat-trasport — Regolament (KE) Nru 2027/97 — Konvenzjoni ta’ Varsavja — Responsabbiltà tat-trasportaturi bl-ajru fl-eventwalità ta’ inċidenti — Terminu għall-preżentata ta’ rikors għal kumpens għad-dannu subit”
I — Introduzzjoni
1.
B’deċiżjoni tas-26 ta’ Ġunju 2008, li waslet fil-Qorti tal-Ġustizzja fis-7 ta’ Lulju 2008, il-Cour de cassation (Qorti ta’ Kassazzjoni), il-Lussemburgu, irrinvjat lill-Qorti tal-Ġustizzja skont l-Artikolu 234 KE, numru ta’ domandi għal deċiżjoni preliminari dwar l-interpretazjoni tar-Regolament tal-Kunsill (KE) Nru 2027/97 tad-9 ta’ Ottubru 1997 dwar ir-responsabbiltà ta’ trasportaturi bl-ajru fl-eventwalità ta’ inċidenti (
2
) (ir-“Regolament Nru 2027/97”), fir-rigward tal-Konvenzjoni għall-Unifikazzjoni ta’ Ċerti Regoli li Jirrigwardaw it-Trasport Internazzjonali bl-Ajru, iffirmata f’Varsavja fit-12 ta’ Ottubru 1929 (il-“Konvenzjoni ta’ Varsavja”).
2.
Id-domandi rrinvjati kienu tqajmu f’kawża mressqa minn Irène Bogiatzi kontra Luxair SA u Deutscher Luftpool, assoċjazzjoni stabbilita taħt il-liġi Ġermaniża, għal danni fir-rigward ta’ inċident li hija kienet sofriet waqt li kienet tiela’ ajruplan tal-Luxair fil-21 ta’ Diċembru 1998 (id-“data materjali”).
3.
Bil-għan li jiġi aċċertat jekk id-dritt ta’ I. Bogiatzi li tippreżenta rikors għad-danni ġiex estint, il-qorti tar-rinviju essenzjalment tixtieq tkun taf jekk l-Artikolu 29 tal-Konvenzjoni ta’ Varsavja, li jistabbilixxi perijodu ta’ sentejn li matulu tali rikors jista' jiġi ppreżentat, huwiex applikabbli fiċ-ċirkustanzi tal-kawża li tinsab quddiemha, minkejja li r-Regolament Nru 2027/97 ma jinkludi ebda dispożizzjoni espressa f’dan is-sens, u, fil-każ ta’ risposta affermattiva jekk dak il-perijodu jistax jiġi interrott, sospiż jew irrinunzjat.
4.
Madankollu, f’dak ir-rigward, l-ewwel domanda rinvjata tqajjem kwistjoni preliminari, li tikkonċerna il-portata, jekk huwa l-każ, tal-ġurisdizzjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja taħt l-Artikolu 234 KE biex tinterpreta l-Konvenzjoni ta’ Varsavja.
II — Il-kuntest ġuridiku
A — Il-Konvenzjoni ta’ Varsavja
5.
Il-Konvenzjoni ta’ Varsavja tinkludi, fost affarijiet oħra, regoli dwar ir-responsabbiltà ta’ trasportaturi bl-ajru fl-eventwalità ta’ inċidenti. Din ġiet emendata diversi drabi, b’mod partikolari permezz tal-protokoll tal-Aja tat-28 ta’ Settembru 1955, il-Konvenzjoni ta’ Guadalajara tat-18 ta’ Settembru 1961 u l-erba’ protokolli addizzjonali ta’ Montreal tal-25 ta’ Settembru 1975.
6.
Għalkemm il-Komunità mhijiex hi nnifisha parti għall-Konvenzjoni ta’ Varsavja, fid-data materjali l-15-il Stat Membru kollha kienu aċċedew għaliha.
7.
L-Artikolu 29 tal-Konvenzjoni ta’ Varsavja, fil-verżjoni fis-seħħ fid-data materjali, jipprovdi fir-rigward tar-rikorsi għad-danni:
“1.   Id-dritt għad-danni għandu jiġi estint jekk ma jiġix ippreżentat rikors fi żmien sentejn, li jibdew jiddekorru mid-data tal-wasla fid-destinazzjoni, jew mid-data li fiha l-ajruplan kien imissu wasal, jew mid-data li fiha t-trasport waqaf.
2.   Il-metodu ta’ kalkolu ta' tali terminu għandu jiġi ddeterminat skont il-liġi tal-Qorti li tieħu konjizzjoni tal-kawża.” [traduzzjoni mhux uffiċjali]
8.
Il-Konvenzjoni għall-Unifikazzjoni ta’ Ċerti Regoli li Jirrigwardaw it-Trasport Internazzjonali bl-Ajru (il-“Konvenzjoni ta’ Montreal”), (
3
) li kienet intiża biex timmodernizza u tikkonsolida l-Konvenzjoni ta’ Varsavja u l-istrumenti relatati, ġiet iffirmata f’Montreal fit-28 ta’ Mejju 1999. Din ġiet iffirmata wkoll mill-Komunità fid-9 ta’ Diċembru 1999 u approvata f’isem il-Komunità bid-Deċiżjoni tal-Kunsill 2001/539/KE tal-5 ta’April 2001 mal-konklużjoni tal-Konvenzjoni ta’ Montreal (
4
).
9.
Il-Konvenzjoni ta’ Montreal, li tagħha kemm il-Komunità kif ukoll is-27 Stat Membru huma parti, daħlet fis-seħħ fl-4 ta’ Novembru 2003, jiġifieri wara d-data materjali. Madankollu, għandu jiġi osservat li l-Artikolu 35 ta’ dik il-konvenzjoni, intitolat “Terminu għall-preżentata ta' rikors”, hu identiku għall-Artikolu 29 tal-Konvenzjoni ta’ Varsavja.
B — Ir-Regolament Nru 2027/97
10.
Il-preambolu tar-Regolament Nru 2027/97, fil-verżjoni fis-seħħ fid-data materjali, jistipula, sa fejn hu rilevanti għall-iskopijiet preżenti:
“(1)
Billi, fil-qafas tal-politika komuni tat-trasport, huwa meħtieġ li jitjieb il-livell ta’ protezzjoni tal-passiġġieri involuti f’inċident ta’ l-ajru;
(2)
Billi r-regoli dwar responsabbiltà fl-eventwalità ta’ inċidenti huma rregolati mill-Konvenzjoni għall-Unifikazzjoni ta’ Ċerti Regoli li Jirrigwardjaw it-Trasport Internazzjonali bl-Ajru, ffirmata f’Varsavja fit-12 ta’ Ottubru 1929, jew dik il-Konvenzjoni kif emendata fl-Aja fit-28 ta’ Settembru 1955 u l-Konvenzjoni magħmulha fi Gwadalajara fit-18 ta’ Settembru 1961, liema minnhom hija applikabbli kull wieħed [kull waħda minnhom] minn hawn ’il quddiem irreferut[a] bħala, kif applikabbli, “il-Konvenzjoni ta’ Varsavja”; billi l-Konvenzjoni ta’ Varsavja hija applikata mad-dinja kollha għall-benefiċċju kemm tal-passiġġieri u dawk li jġorru bl-ajru;
(3)
Billi l-limitu stabbilit fuq ir-responsabbiltà mill-Konvenzjoni ta’ Varsavja huwa baxx iżżejjed mill-istandards soċjali u ekonomiċi tal-lum u ta’ spiss iwassal għal azzjonijiet legali twal li jagħmlu ħsara għad-dehra tat-trasport bl-ajru; billi bħala riżultat l-Istati Membri żiedu f’manjiera varja l-limitu tar-responsabbiltà, b’hekk iwasslu għal termini u kundizzjonijiet differenti ta’ trasport fis-suq tal-avjazzjoni interna;
(4)
Billi b’żieda ma’ dan il-Konvenzjoni ta’ Varsavja tapplika biss għat-trasport internazzjonali; billi, fis-suq tal-avjazzjoni interna, id-distinzjoni bejn trasport nazzjonali u internazzjonali ġiet eliminata; billi huwa għalhekk xieraq li jkun hemm l-istess livell u natura ta’ responsabbiltà kemm fit-trasport nazzjonali u internazzjonali;
(5)
Billi reċezzjoni u reviżjoni sħiħa tal-Konvenzjoni ta’ Varsavja imissha ilha li saret u tkun tirrappreżenta, fl-aħħar mill-aħħar, tweġiba iżjed uniformi u applikabbli, fuq livell internazzjonali, għas-suġġett tar-responsabbiltà ta’ trasportaturi bl-ajru fl-eventwalità ta’ inċidenti; billi sforzi biex jiżdiedu l-limiti tar-responsabbiltà impost[i] mill-Konvenzjoni ta’ Varsavja għandhom jitkomplew b’negozjati fuq livell multilaterali;
[…]
(7)
Billi huwa xieraq li jitneħħew il-limiti monetarji kollha fuq ir-responsabbiltà fil-qofol ta’ dak li jfisser l-Artikolu 22(1) tal-Konvenzjoni ta’ Varsavja jew kull limiti oħrajn legali jew kontrattwali, skont ix-xejriet preżenti fuq livell internazzjonali;
[…]”
11.
L-Artikolu 2(2) tar-Regolament Nru 2027/97:
“Il-kunċetti li jinsabu f’dan ir-Regolament li mhumiex definiti fil-paragrafu 1 għandhom ikunu ekwivalenti għal dawk użati fil-Konvenzjoni ta’ Varsavja.”
12.
L-Artikolu 5(1) u (3) jistipula:
“1.   It-trasportatur bl-ajru tal-Komunità għandu mingħajr dewmien, u fi kwalunkwe każ mhux iżjed tard minn ħmistax-il ġurnata wara li l-identità tal-persuna intitolata għall-kumpens tkun stabbilita, jagħmel tali pagamenti bil-quddiem kif ikun meħtieġ biex jilqa’ għall-ħtiġiet ekonomiċi immedjati fuq bażi proporzjonata mat-tbatija soferta.
[…]
3.   Pagament bil-quddiem m’għandux jikkostitwixxi rikonoxximent ta’ responsabbiltà u jista’ jkun [paċut] kontra kull somom sussegwenti mħallsin fuq il-bażi ta’ responsabbiltà ta’ trasportatur bl-ajru tal-Komunità, imma ma jkunux ritornabbli, ħlief fil-każijiet preskritti fl-Artikolu 3(3) jew fiċ-ċirkustanzi meta sussegwentement ikun ippruvat li l-persuna tkun irċeviet il-pagament bil-quddiem tkun ikkawżat, jew ikkontribwixxiet għad-danni b’neġliġenza jew ma kenetx il-persuna intitolata għall-kumpens.”
13.
Wara d-data materjali, ir-Regolament Nru 2027/97 ġie emendat bir-Regolament (KE) Nru 889/2002 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tat-13 ta’ Mejju 2002 (ir-“Regolament Nru 889/2002”) (
5
).
III — Il-fatti, il-proċedura u d-domandi preliminari
14.
Kif jirriżulta mid-digriet tar-rinviju, I. Bogiatzi sofriet waqa’ fuq it-tarmak tal-ajruport tal-Lussemburgu waqt li kienet tiela’ fuq ajruplan ta’ Luxair fil-21 ta’ Diċembru 1998.
15.
Fit-22 ta’ Diċembru 2003, I. Bogiatzi ressqet proċeduri kontra Deutscher Luftpool u Luxair quddiem it-tribunal d’arrondissement de Luxembourg (Qorti Distrettwali tal-Lussemburgu), fejn talbet abbażi tar-Regolament Nru 2027/97 u l-Konvenzjoni ta’ Varsavja li dawk il-kumpanniji jiġu ordnati jħallsu in solidum kumpens fir-rigward tad-dannu li hi sofriet.
16.
Wara li osserva li r-rikors kien ġie ppreżentat ħames snin wara l-inċident, it-tribunal d’arrondissement de Luxembourg iddikjara li r-rikors kien ġie preskritt, peress li dan kien ġie ppreżentat wara l-iskadenza tat-terminu ta’ sentejn stipulat fl-Artikolu 29 tal-Konvenzjoni ta’ Varsavja biex jiġu ppreżentati rikorsi għad-danni. F’dak ir-rigward, it-tribunal ħa l-pożizzjoni li t-terminu hu perentorju u ma jistax jiġi sospiż jew interrott.
17.
Fl-appell ippreżentat minn I. Bogiatzi, il-cour d’appel (Qorti tal-Appell), il-Lussemburgu, iddeċidiet b’sentenza tat-28 ta’ Marzu 2007, li l-appell kien inammissibbli sa fejn dan kien ġie ppreżentat kontra l-kumpannija tal-assigurazzjoni, Le Foyer Assurances SA, u l-Istat tal-Lussemburgu, imma essenzjalment ikkonfermat id-deċiżjoni tat-tribunal fir-rigward tal-kumplament.
18.
Fil-kawża prinċipali, hija l-Cour de cassation li għandha tiddeċiedi l-appell li I. Bogiatzi ppreżentat kontra dik is-sentenza sa fejn din tiddeċiedi li d-dritt tagħha li tippreżenta rikors kontra t-trasportatur bl-ajru Luxair u l-assiguratur tagħha Deutscher Luftpool kien ġie estint. L-appell hu bbażat fuq numru ta’ eċċezzjonijiet li jallegaw, inter alia, ksur tar-Regolament Nru 2027/97. B’mod partikolari, I. Bogiatzi tappella kontra l-applikazzjoni, f’sitwazzjoni regolata b’dak ir-regolament, tat-terminu ta’ sentejn stipulat fl-Artikolu 29 tal-Konvenzjoni ta’ Varsavja.
19.
B’dak l-isfond, il-Cour de cassation iddeċidiet li tissospendi l-proċeduri u li tagħmel is-segwenti domandi preliminari lill-Qorti tal-Ġustizzja:
“1.
Il-Konvenzjoni għall-Unifikazzjoni ta’ Ċerti Regoli li Jirrigwardaw it-Trasport Internazzjonali bl-Ajru, iffirmata f’Varsavja fit-12 ta’ Ottubru 1929, kif emendata fl-Aja fit-28 ta’ Settembru 1955, li jagħmel referenza għaliha r-Regolament (KE) Nru 2027/97, tagħmel parti mir-regoli tas-sistema legali Komunitarja li l-Qorti tal-Ġustizzja għandha ġurisdizzjoni li tinterpreta skont l-Artikolu 234 KE?
2.
Ir-Regolament tal-Kunsill (KE) Nru 2027/97 tad-9 ta’ Ottubru 1997 dwar ir-responsabbiltà ta’ trasportaturi bl-ajru fl-eventwalità ta’ inċidenti, fil-verżjoni tiegħu applikabbli fiż-żmien tal-inċident, jiġifieri l-21 ta’ Diċembru 1998, għandu jiġi interpretat fis-sens li, għall-kwistjonijiet mhux espressament regolati, id-dispożizzjonijiet espressi tal-Konvenzjoni ta’ Varsavja, f’dan il-każ l-Artikolu 29, ikomplu jkunu applikabbli għal titjira bejn Stati Membri tal-Komunità?
3.
Fil-każ ta’ risposta affermattiva għall-ewwel u għat-tieni domandi, l-Artikolu 29 tal-Konvenzjoni ta’ Varsavja, fir-rigward tar-Regolament (KE) Nru 2027/97, għandu jiġi interpretat fis-sens li t-terminu ta’ sentejn previst fih jista’ jiġi sospiż jew interrott jew li t-trasportatur jew l-assiguratur jistgħu jirrinunzjaw għalih, permezz ta’ att ikkunsidrat mill-qorti nazzjonali li jiswa’ ta’ rikonoxximent ta’ responsabbiltà?”
IV — Analiżi legali
A — L-argumenti prinċipali tal-partijiet
20.
Fil-kawża preżenti, ġew ippreżentati osservazzjonijiet minn I. Bogiatzi, Luxair, il-Gvern Franċiż u l-Kummissjoni. Dawn il-partijiet kollha ġew rappreżentati wkoll waqt is-seduta tad-19 ta’ Marzu 2009.
21.
Fir-rigward tal-ewwel domanda, I. Bogiatzi issostni li l-Qorti tal-Ġustizzja għandha ġurisdizzjoni skont l-Artikolu 234 KE biex tinterpreta l-Konvenzjoni ta’ Varsavja. Peress li r-Regolament Nru 2027/97 jagħmel referenza għal dik il-konvenzjoni, din tal-aħħar għandha tiġi kkunsidrata bħala simili għal att ta’ istituzzjoni tal-Komunità u li tagħmel parti mis-sistema legali Komunitarja. Barra dan, interpretazzjoni mill-Qorti tal-Ġustizzja hija meħtieġa fl-interess tal-uniformità, peress li l-għan tar-Regolament Nru 2027/97 huwa li tinkiseb armonizzazzjoni fil-qasam tar-responsabbiltà tat-trasportaturi bl-ajru.
22.
Min-naħa l-oħra, il-Kummissjoni u l-Gvern Franċiż jikkontendu li l-ewwel domanda għandha tiġi mwieġba fin-negattiv. Peress li l-Komunità mhijiex parti għall-Konvenzjoni ta’ Varsavja, din tal-aħħar ma tistax titqies li hija simili għal att ta’ istituzzjoni tal-Komunità skont it-tifsira tal-Artikolu 234 KE, li l-Qorti tal-Ġustizzja kien ikollha ġurisdizzjoni li tinterpreta.
23.
Barra dan, il-Gvern Franċiż josserva, speċifikament, li l-Komunità ma assumietx il-poteri li qabel kienu eżerċitati mill-Istati Membri fil-qasam li għalih tapplika l-Konvenzjoni ta’ Varsavja, li jfisser li ma jistax jiġi argumentat li d-dispożizzjonijiet tagħha għandhom bħala effett li jorbtu lill-Komunità skont it-tifsira tal-linja ta’ awtorità li toħroġ mis-sentenza International Fruit Company et (
6
).
24.
Madankollu, il-Gvern Franċiż u l-Kummissjoni jikkonċedu li l-fatt li r-Regolament Nru 2027/97 jagħmel referenza għall-Konvenzjoni ta’ Varsavja mhuwiex mingħajr implikazzjonijiet għall-ġurisdizzjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja taħt l-Artikolu 234 KE.
25.
F’dak ir-rigward, il-Kummissjoni ssostni li l-Qorti tal-Ġustizzja għandha ġurisdizzjoni biex tinterpreta biss dawk id-dispożizzjonijiet tal-Konvenzjoni ta’ Varsavja li jagħmel referenza għalihom ir-Regolament Nru 2027/97. Bl-istess mod, il-Gvern Franċiż jargumenta li, minħabba dawk ir-referenzi fir-Regolament Nru 2027/97, il-Qorti tal-Ġustizzja tista’ tinterpreta l-Konvenzjoni ta’ Varsavja sabiex tinterpreta d-dispożizzjonijiet tar-regolament fid-dawl ta’ dik il-konvenzjoni (
7
).
26.
Skont Luxair, f’dan il-każ il-Qorti tal-Ġustizzja mhijiex obbligata tinterpreta l-Konvenzjoni ta’ Varsavja, imma li tapplika l-Artikolu 307 KE, li abbażi tiegħu l-akkordji konklużi qabel it-Trattat KE ma għandhomx jaffettwaw id- dispożizzjonijiet tad-dritt Komunitarju.
27.
Fir-rigward tat-tieni domanda, I. Bogiatzi tissottometti, essenzjalment, li l-Konvenzjoni ta’ Varsavja — u, speċifikament l-Artikolu 29 tagħha — tapplika biss meta jkun hemm dispożizzjoni espressa għal dan il-għan fir-Regolament Nru 2027/97. Fin-nuqqas ta’ referenza espressa għad-dispożizzjonijiet rilevanti tal-Konvenzjoni ta’ Varsavja dak ir-regolament għandu jingħata interpretazzjoni awtonoma. Kif inhu evidenti mill-istorja leġiżlattiva tar-Regolament Nru 2027/97 u mill-premessa 7, il-leġiżlatur Komunitarju ried li r-responsabbiltà tat-trasportaturi bl-ajru tkun irregolata biss b’dak ir-regolament u li jneħħi l-limiti mqegħdin fuq ir-responsabbiltà mill-Konvenzjoni ta’ Varsavja. Kieku l-Artikolu 29 tal-Konvenzjoni ta’ Varsavja kien baqa’ japplika, l-għan segwit mir-regolament — jiġifieri, li jiġu armonizzati l-kundizzjonijiet dwar ir-responsabbiltà — ikun kompromess.
28.
Fl-aħħar nett, skont I. Bogiatzi, it-terminu għall-preżentata ta’ rikors għad-danni ma jistax jitħalla f’idejn l-awtonomija proċedurali tal-Istati Membri. Fi kwalunkwe każ, t-terminu ta’ sentejn stipulat fil-Konvenzjoni ta’ Varsavja ma jidhirx li jissodisfa r-rekwiżiti ta’ ekwivalenza u effettività.
29.
B’kuntrast ma’ dan, Luxair, il-Gvern Franċiż u l-Kummissjoni jikkontendu essenzjalment li t-termini li fihom għandhom jitressqu talbiet għad-danni hija materja li tibqa’ tiġi rregolata bl-Artikolu 29 tal-Konvenzjoni ta’ Varsavja.
30.
Luxair tosserva f’dan il-kuntest li r-Regolament Nru 2027/97 huwa sieket fir-rigward ta’ dawk it-termini. Għaldaqstant ma hemm ebda kunflitt bejn dak ir-regolament u l-Konvenzjoni ta’ Varsavja. Peress li l-Konvenzjoni ta’ Varsavja ġiet irratifikata wkoll minn Stati li mhumiex Stati Membri tal-Unjoni Ewropea u li jibqgħu marbuta bid-dispożizzjonijiet tal-konvenzjoni, inkluż l-Artikolu 29 tagħha, il-Qorti tal-Ġustizzja għandha tirrikonoxxi s-supremazija ta’ dik il-konvenzjoni f’dan il-każ.
31.
Skont il-Gvern Franċiż, ma jidhirx li r-Regolament Nru 2027/97 kien intiż li jissostitwixxi kompletament il-Konvenzjoni ta’ Varsavja; lanqas, fid-dawl tal-prinċipju ta’ ċertezza legali, ma jista’ impliċitament jiġi attribwit tali rwol lir-regolament b’mod impliċitu. Kif jirriżulta mill-preambolu tiegħu, ir-Regolament Nru 2027/97 huwa intiż li jtejjeb il-livell ta’ protezzjoni tal-passiġġieri li jkunu vittmi ta’ inċidenti, imma biss f’ċerti aspetti u li ma jinkludux, pereżempju, il-kwistjoni tat-termini proċedurali, li dan r-regolament ma jindirizzax.
32.
Barra dan, il-Kummissjoni tirrileva li skont ġurisprudenza stabbilita, fl-assenza ta’ regoli Komunitarji f’dan il-qasam, bħala regola ġenerali hija s-sistema legali nazzjonali ta’ kull Stat Membru li għandha tistabbilixxi r-regoli proċedurali ddettaljati li jirregolaw rikorsi għall-protezzjoni tad-drittijiet li individwi jiksbu mid-dritt Komunitarju (
8
). Sa fejn l-Istati Membri huma partijiet għall-Konvenzjoni ta’ Varsavja, ir-regoli proċedurali stabbiliti hemmhekk jistgħu jiġu applikati fis-sistema legali nazzjonali f’każ bħal dak li jinsab quddiem il-qorti tar-rinviju. Fl-aħħar nett, il-Kummissjoni tiddubita, jekk huwiex raġonevoli li wieħed jassumi li r-Regolament Nru 2027/97 jeskludi l-applikazzjoni tar-regola proċedurali inkwistjoni mingħajr ma jipprovdi alternattiva.
33.
Fir-rigward tat-tielet domanda, I. Bogiatzi tissuġġerixxi li din għandha tiġi mwieġba fl-affermattiv. B’sostenn għall-pożizzjoni tagħha, hi tagħmel referenza, b’mod partikolari, għall-interpretazzjoni tal-Artikolu 29 tal-Konvenzjoni ta’ Varsavja mill-Cour de cassation Franċiża (Qorti ta’ Kassazzjoni) u tas-suġġett u tal-għan kemm tal-Konvenzjoni ta’ Varsavja kif ukoll tar-Regolament Nru 2027/97, li fil-fehma tagħha jiġu kompromessi jekk dik id-dispożizzjoni kellha tiġi interpretata b’mod ristrett. Għaldaqstant, filwaqt li dawk l-istrumenti jfittxu li jinkoraġixxu l-għoti ta’ kumpens f’qasir żmien u barra l-qorti lill-vittmi ta’ inċidenti, it-tentattiv biex jintlaħaq ftehim bonarju jinvolvi riskji kunsiderevoli għall-vittma kkonċernata jekk it-terminu stabbilit fl-Artikolu 29 tal-Konvenzjoni ta’ Varsavja ma jistax ġenwinament jiġi sospiż, interrott jew irrinunzjat.
34.
Luxair, il-Gvern Franċiż u l-Kummissjoni jikkontendu essenzjalment li, peress li l-Qorti tal-Ġustizzja ma għandhiex ġurisdizzjoni biex tinterpreta l-Konvenzjoni ta’ Varsavja, huma l-qrati nazzjonali li għandhom jiddeċiedu jekk — u, jekk hu hekk, taħt liema kundizzjonijiet — it-termini stabbiliti fl-Artikolu 29 jistgħux jiġu sospiżi, interrotti jew rinunzjati.
35.
Il-Kummissjoni tenfasizza li, skont il-prinċipju ta’ awtonomija proċedurali, il-qrati nazzjonali għandhom f’kull eventwalità jiżguraw li t-termini jissodisfaw ir-rekwiżiti ta’ ekwivalenza u ta’ effettività.
B — Evalwazzjoni
1. Rimarki preliminari
36.
Bl-ewwel domanda, qed tiġi mqajma l-kwistjoni preliminari dwar jekk il-Qorti tal-Ġustizzja għandhiex ġurisdizzjoni skont l-Artikolu 234 KE biex tinterpreta l-Konvenzjoni ta’ Varsavja u, speċifikament, fid-dawl tal-mertu tal-każ quddiem il-qorti tar-rinviju, tal-Artikolu 29 tagħha. Evidentement, tweġiba negattiva għal dik id-domanda tinvolvi l-inammissibbiltà tat-tielet domanda, li tikkonċerna l-interpretazzjoni ta’ dik id-dispożizzjoni. Min-naħa l-oħra, it-tieni domanda, hija ppreżentata bħala domanda dwar l-interpretazzjoni tar-Regolament Nru 2027/97 u għaldaqstant hija relatata ma’ kwistjoni tad-dritt Komunitarju li dwarha, bħala regola ġenerali, il-Qorti tal-Ġustizzja tista’ tiddeċiedi. B’dik id-domanda, essenzjalment qed jintalab li jiġi deċiż jekk ir-Regolament Nru 2027/97 għandux jinftihiem bħala li jipprekludi l-applikazzjoni tal-Artikolu 29 tal-Konvenzjoni ta’ Varsavja fiċ-ċirkustanzi tal-każ quddiem il-qorti tar-rinviju.
37.
Għaldaqstant, b'mod iktar ġenerali, il-kwistjoni hawnhekk hija dwar ir-relazzjoni bejn l-obbligi possibbli ta’ Stat Membru taħt att tad-dritt Komunitarju sekondarju u dawk imposti permezz ta’ ftehim internazzjonali li huwa jkun ikkonkluda ma’ diversi Stati Membri oħra u pajjiżi terzi.
38.
F’dak ir-rigward, għandu jiġi osservat li l-interazzjoni bejn l-obbligi li possibbilment jirriżultaw taħt id-dritt Komunitarju (partikolarment taħt ir-Regolament Nru 2027/97) u dawk li jirriżultaw taħt l-Artikolu 29 tal-Konvenzjoni ta’ Varsavja fir-rigward tat-termini rilevanti tista’ fil-fatt tkun iktar sottili minn kemm jidher li qed jissuġġerixxu d-domandi rinvjati. Għaldaqstant, l-ewwel nett, anki jekk wieħed jassumi li r-Regolament Nru 2027/97 ma jipprekludix lill-qrati nazzjonali milli japplikaw l-Artikolu 29 tal-Konvenzjoni ta’ Varsavja fil-kuntest ta’ rikorsi għad-danni rregolati — anki jekk mhux speċifikament fir-rigward tal-aspett ta’ termini proċedurali — bir-Regolament Nru 2027/97, jista’ jkun hemm ċerti rekwiżiti taħt id-dritt Komunitarju, bħal dawk żviluppati fir-rigward tal-kunċett tal-“awtonomija proċedurali”, li għandhom jiġu osservati f’dak il-kuntest. It-tieni, anki kieku kellu jiġi kkonstatat li l-Qorti tal-Ġustizzja ma għandha ebda ġurisdizzjoni taħt l-Artikolu 234 KE biex tinterpreta l-Konvenzjoni ta’ Varsavja, dan ma jfissirx li l-Qorti tal-Ġustizzja ma tistax tieħu inkunsiderazzjoni dik il-konvenzjoni sabiex tinterpreta r-Regolament Nru 2027/97.
2. Il-ġurisdizzjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja biex tinterpreta l-Artikolu 29 tal-Konvenzjoni ta’ Varsavja
39.
Irid jiġi mfakkar mill-bidu nett li, skont l-Artikolu 300(7) KE, akkordji konklużi skont il-kundizzjonijiet stabbiliti f’dak l-artikolu għandhom ikunu jorbtu lill-istituzzjonijiet tal-Komunità u lill-Istati Membri.
40.
Barra dan, mill-ġurisprudenza stabbilita tal-Qorti tal-Ġustizzja f’dan il-kuntest jidher li ftehim konkluż mill-Kunsill taħt l-Artikolu 300 KE għandu jitqies, sa fejn hi kkonċernata l-Komunità, bħala simili għal att ta’ istituzzjoni skont it-tifsira tal-punt (b) tal-ewwel paragrafu tal-Artikolu 234 KE u li hekk kif ftehim bħal dan jidħol fis-seħħ, id-dispożizzjonijiet tiegħu jagħmlu parti integrali mis-sistema legali Komunitarja. Konsegwentement, fi ħdan il-kuntest ta’ dik is-sistema, il-Qorti tal-Ġustizzja għandha ġurisdizzjoni li tagħti deċiżjonijiet preliminari dwar l-interpretazzjoni ta’ akkordju bħal dan (
9
).
41.
Dan ikun jissuġġerixxi li, peress li l-Komunità mhijex parti għall- Konvenzjoni ta’ Varsavja, dik il-konvenzjoni ma tistax, bħala regola ġenerali, tkun saret parti integrali mis-sistema legali Komunitarja li l-Qorti tal-Ġustizzja għandha ġurisdizzjoni li tinterpreta skont l-Artikolu 234 KE.
42.
Huwa veru li, fis-sentenza International Fruit Company et, il-Qorti tal-Ġustizzja ekwiparat, suġġett għal ċerti kundizzjonijiet, is-sitwazzjoni fejn il-Komunità kkonkludiet formalment, skont l-Artikolu 300 KE, ftehim internazzjonali mas-sitwazzjoni fejn id-dispożizzjonijiet ta’ ftehim internazzjonali saru vinkolanti fir-rigward tal-Komunità għaliex, skont it-Trattat KE, din assumiet il-poteri li preċedentement kienu eżerċitati mill-Istati Membri fil-qasam li fir-rigward tiegħu japplika l-ftehim ikkonċernat (
10
).
43.
Madankollu, fir-rigward tal-qasam tat-trasport internazzjonali bl-ajru, il-qasam li fir-rigward tiegħu tapplika l-Konvenzjoni ta’ Varsavja, ma jidhirx li kien hemm trasferiment komplut tal-poteri li preċedentement kienu eżerċitati mill-Istati Membri, kif previst b’dik il-ġurisprudenza, li kien irendi d-dispożizzjonijiet tal-Konvenzjoni vinkolanti fir-rigward tal-Komunità (
11
).
44.
Sussegwentement, lanqas jista’ jiġi argumentat b’mod raġunat — u l-partijiet fil-kawża quddiem il-qorti tar-rinviju ma ppruvawx jagħmlu dan — li d-dispożizzjonijiet tal-Konvenzjoni ta’ Varsavja, b’mod partikolari l-Artikolu 29 tagħha, ikunu legalment vinkolanti fir-rigward tal-Komunità minħabba li dawn jikkostitwixxu espressjoni ta’ regoli ta’ użanza tad-dritt internazzjonali (
12
).
45.
Fl-aħħar nett, il-fatt li, fil-preambolu tiegħu u fl-Artikolu 2(2), ir-Regolament Nru 2027/97 jagħmel referenza għall-Konvenzjoni ta’ Varsavja mhuwiex biżżejjed sabiex l-Artikolu 29 tiegħu jitqies li jagħmel parti integrali mis-sistema legali tal-Komunità li l-Qorti tal-Ġustizzja għandha ġurisdizzjoni li tinterpreta skont l-Artikolu 234 KE.
46.
Huwa veru li, meta tinterpreta d-dritt Komunitarju, il-Qorti tal-Ġustizzja mhijiex miżmuma milli tikkunsidra wkoll f’kuntesti varji r-regoli rilevanti tad-dritt internazzjonali, li fihom infushom mhumiex vinkolanti fir-rigward tal-Komunità.
47.
Evidentement, dan hu l-iktar il-każ fejn — u sal-punt li — dispożizzjoni tad-dritt Komunitarju tagħmel referenza espressa għal regola tad-dritt internazzjonali u “tinkorporaha” fir-regola Komunitarja kkonċernata (
13
). L-Artikolu 2(2) tar-Regolament Nru 2027/97 jipprovdi eżempju: skont il-kliem ta’ dik id-dispożizzjoni, il-Qorti tal-Ġustizzja għandha, meta tiġi kkonfrontata b’kunċett li mhuwiex definit fl-Artikolu 2(1) ta’ dak ir-regolament, tagħti lil dak il-kunċett l-istess tifsira bħal dik użata fil-Konvenzjoni ta’ Varsavja u sa dak il-punt “tinterpreta” dik il-konvenzjoni.
48.
Barra dan, sabiex tinterpreta d-dritt Komunitarju, il-Qorti tal-Ġustizzja tikkunsidra dispożizzjonijiet rilevanti tad-dritt internazzjonali anki fl-assenza ta’ tali referenza. Dan jirrifletti l-fatt li l-Komunità, b’mod ġenerali, tipprova teżerċita l-poteri tagħha skont id-dritt internazzjonali u, b’mod iktar speċifiku, kif inhu meħtieġ taħt il-prinċipju ta’ koperazzjoni leali stabbilit fl-Artikolu 10 KE, billi jingħata qies xieraq għall-obbligi internazzjonali vinkolanti tal-Istati Membri tagħha (
14
).
49.
Madankollu, fil-każ preżenti, mhuwiex ikkontestat li r-Regolament Nru 2027/97 huwa sieket dwar il-kwistjoni tat-termini għall-preżentata ta’ rikors għad-danni; dak ir-regolament lanqas ma jagħmel referenza speċifika għall-Artikolu 29 tal-Konvenzjoni ta’ Varsavja. Għalhekk, fil-fehma tiegħi, interpretazzjoni ta’ dik id-dispożizzjoni ma tistax tiġi ppreżentata bħala “inċidentali” għall-interpretazzjoni tar-Regolament Nru 2027/97. Għalhekk, il-kwistjoni preżenti tal-ġurisdizzjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja biex tinterpreta, fil-kuntest ta’ deċiżjoni preliminari, l-Artikolu 29 tal-Konvenzjoni ta’ Varsavja għandha, fil-fehma tiegħi, tkun distinta mis-sitwazzjonijiet imsemmija iktar ’il fuq fejn il-Qorti tal-Ġustizzja tuża ftehim internazzjonali bħala għodda sabiex jgħinuha fix-xogħol tagħha ta’ interpretazzjoni.
50.
Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti, nipproponi li r-risposta għall-ewwel domanda preliminari tkun li l-Artikolu 29 tal-Konvenzjoni ta’ Varsavja ma jagħmilx parti mir-regoli tad-dritt Komunitarju li l-Qorti tal-Ġustizzja għandha ġurisdizzjoni li tinterpreta skont l-Artikolu 234 KE.
51.
Għalhekk isegwi li l-Qorti tal-Ġustizzja mhijiex obbligata tagħti risposta għat-tielet domanda rinvjata.
3. It-termini għall-preżentata ta’ rikorsi għad-danni
52.
Sabiex jiġi evalwat sa fejn, fid-dawl tar-Regolament Nru 2027/97, l-applikazzjoni tal-Artikolu 29 tal-Konvenzjoni ta’ Varsavja tista’ tiġi eskluża f’kawżi nazzjonali, jista’ jkun utli li l-ewwel jiġu mfakkra xi aspetti tar-relazzjoni bejn is-sistemi legali u l-istrumenti involuti.
53.
F’dak ir-rigward, mill-Artikolu 300(7) KE u mill-ġurisprudenza stabbilita tal-Qorti tal-Ġustizzja jirriżulta li l-ftehim internazzjonali li għalihom il-Komunità hija parti jieħdu preċedenza fuq dispożizzjonijiet ta’ leġiżlazzjoni Komunitarja sekondarja u — peress li jagħmlu parti integrali mis-sistema legali Komunitarja — fuq liġi nazzjonali kunfliġġenti (
15
).
54.
Madankollu, peress li, kif intqal iktar ’il fuq, id-dispożizzjonijiet tal-Konvenzjoni ta’ Varsavja inkwistjoni fil-kawża preżenti mhumiex vinkolanti fir-rigward tal-Komunità, dawn ma jistgħux, fl-eventwalità ta’ kunflitt bejn liġijiet, jipprevalu fuq id-dispożizzjonijiet tar-Regolament Nru 2027/97.
55.
Madankollu, huwa evidenti li, skont il-prinċipju tas-supremazija tad-dritt Komunitarju, il-qrati nazzjonali għandhom id-dmir jagħtu effett sħiħ lid-dispożizzjonijiet ta’ regolament Komunitarju u jirrifjutaw li japplikaw xi dispożizzjoni kunfliġġenti tal-liġi nazzjonali, inkluż, bħala regola ġenerali, regoli li jirriżultaw minn akkordji internazzjonali li bihom l-Istat Membru huwa marbut (
16
). Għalhekk, bħala regola ġenerali, f’kawżi fejn id-dispożizzjonijiet tar-Regolament Nru 2027/97 jikkunfliġġu ma’ dawk tal-Konvenzjoni ta’ Varsavja dawk tal-ewwel ikunu jieħdu preċedenza fuq dawk tal-aħħar u b’hekk jeskludu, fi proċeduri quddiem il-qrati nazzjonali, l-applikazzjoni tar-regola kunfliġġenti rilevanti taħt il-konvenzjoni.
56.
Dik id-dikjarazzjoni dwar is-supremazija għandha, bla dubju ta’ xejn, tiġi kkwalifikata fid-dawl tal-ewwel paragrafu tal-Artikolu 307 KE, li jipprovdi li d-drittijiet u l-obbligi li jirriżultaw minn akkordji konklużi qabel id-dħul fis-seħħ tat-Trattat bejn Stat Membru wieħed jew iktar u Stat mhux membru wieħed jew iktar, ma għandhomx jintlaqtu mid-dispożizzjonijiet tat-Trattat. Skont dik id-dispożizzjoni, li bħala regola ġenerali hi applikabbli għall-Konvenzjoni ta’ Varsavja peress li din tal-aħħar tikkostitwixxi ftehim preeżistenti konkluż bejn l-Istati Membri u Stati terzi, regola Komunitarja kunfliġġenti tista’ ma jibqax ikollha effett permezz ta’ ftehim internazzjonali preċedenti konkluż minn Stat Membru. Għaldaqstant, Stat Membru jista’ skont dik id-dispożizzjoni jinjora l-obbligi li jirriżultaw mid-dritt Komunitarju, anki jekk, skont l-interpretazzjoni kemmxejn ristretta mogħtija lil dik id-dispożizzjoni mill-Qorti tal-Ġustizzja, sal-punt biss li jkun strettament meħtieġ sabiex dan jikkonforma mal-obbligi internazzjonali tiegħu fir-rigward ta’ Stati terzi (
17
).
57.
Madankollu, fil-każ preżenti, għandu jiġi osservat li fil-fatt ma jidhirx li hemm xi kunflitt dirett li jrid jiġi riżolt fuq dawk il-linji bejn ir-Regolament Nru 2027/97 u l-Konvenzjoni ta’ Varsavja sa fejn hu kkonċernat it-terminu stipulat fl-Artikolu 29 ta’ dik il-konvenzjoni, għaliex, fil-fehma tiegħi, dik il-kwistjoni fiha nnifisha s-suġġett tar-regolament.
58.
F’dak ir-rigward, apparti mill-fatt li evidentement ma hemm ebda dispożizzjoni espressa fir-Regolament Nru 2027/97 li tittratta l-kwistjoni tat-termini għall-preżentata ta’ rikorsi għad-danni, jidher ukoll mis-suġġett u l-għan ta’ dak ir-regolament li dan tabilħaqq kien intiż biex jindirizza t-termini jew, b’mod iktar speċifiku, biex jaffettwa t-terminu stipulat fl-Artikolu 29 tal-Konvenzjoni ta’ Varsavja.
59.
Filwaqt li hu veru — kif jirriżulta mill-preambolu, b’mod partikolari mill-premessi 1 u 2 tiegħu — li r-Regolament Nru 2027/97 huwa intiż li jtejjeb il-livell ta’ protezzjoni garantita taħt il-Konvenzjoni ta’ Varsavja għal passiġġieri involuti f’inċidenti tal-ajru, fir-rigward, b’mod iktar speċifiku, tar-regoli dwar ir-responsabbiltà ta’ trasportaturi bl-ajru fl-eventwalità ta’ inċidenti, għandu jiġi osservat li fil-preambolu tar-regolament issir referenza għal ċerti aspetti materjali tar-responsabbiltà ta’ trasportaturi bl-ajru Komunitarji, bħal pereżempju l-limiti finanzjarji u l-possibbilità li t-traportatur bl-ajru jibbaża ruħu fuq id-difiżi disponibbli taħt l-Artikolu 20(1) tal-Konvenzjoni ta’ Varsavja (
18
). Barra dan, dawk il-kwistjonijiet huma kull waħda minnhom riflessi fid-dispożittiv tar-regolament. B’kuntrast ma’ dan, fil-preambolu tar-regolament ma ssir ebda referenza — aħseb u ara fid-dispożittiv tiegħu — għall-aspetti proċedurali tal-preżentata ta’ rikors għad-danni, bħat-terminu stipulat fl-Artikolu 29 tal-Konvenzjoni ta’ Varsavja.
60.
F’dawk iċ-ċirkustanzi, ma hemm xejn fir-regolament li jrendi possibbli li dan jiġi interpretat bħala li jirregola, għall-inqas impliċitament, it-termini għall-preżentata ta’ rikorsi għad-danni u, konsegwentement, bħala li jipprekludi l-applikazzjoni tat-terminu stipulat fl-Artikolu 29 tal-Konvenzjoni ta’ Varsavja. Tabilħaqq, kif irrimarkat korrettement il-Kummissjoni, qajla jista’ jiġi assunt li r-Regolament Nru 2027/97 ifittex li jeskludi l-applikazzjoni ta’ dik ir-regola proċedurali jekk, fl-istess ħin, dan ma jipprovdix għal xi alternattiva.
61.
Għalhekk, sal-punt li r-Regolament Nru 2027/97 ma jirregolax il-kwistjoni tat-termini għall-preżentata ta’ rikorsi għad-danni fl-eventwalità ta’ dannu soffert fir-rigward ta’ trasportaturi bl-ajru Komunitarji, għandu jiġi konkluż, skont il-ġurisprudenza stabbilita tal-Qorti tal-Ġustizzja dwar l-awtonomija proċedurali tal-Istati Membri, li, bħala regola ġenerali, hija s-sistema legali nazzjonali ta’ kull Stat Membru li għandha tistabbilixxi r-regoli proċedurali li jirregolaw dik il-kwistjoni (
19
).
62.
Minn dan isegwi, bħala regola ġenerali, li ma hemm xejn xi jżomm lil Stat Membru milli japplika, fi proċeduri nazzjonali f’dak il-qasam, regoli bħal dawk stipulati fl-Artikolu 29 tal-Konvenzjoni ta’ Varsavja, li jirriżultaw minn ftehim internazzjonali li huwa marbut bihom.
63.
Madankollu, sa fejn rikorsi għad-danni jaqgħu fl-ambitu tar-reġim ta’ responsabbiltà stabbilit bir-Regolament Nru 2027/97 u, għalhekk, jikkostitwixxu rikorsi għall-protezzjoni ta’ drittijiet li individwi jiksbu mid-dritt Komunitarju, l-Istati Membri għandhom obbligu skont id-dritt Komunitarju li jiżguraw li r-regoli proċedurali applikabbli mhumiex inqas favorevoli minn dawk li jirregolaw rikorsi nazzjonali simili (il-prinċipju ta’ ekwivalenza) u li ma jkunux ifformulati b’tali mod li jkun eċċessivament diffiċli jew impossibbli fil-prattika li jiġu eżerċitati d-drittijiet mogħtija mid-dritt Komunitarju (il-prinċipju ta’effettività) (
20
).
64.
F’dak ir-rigward, bħala regola ġenerali, mhijiex il-Qorti tal-Ġustizzja imma l-qorti nazzjonali li għandha tiddetermina eżattament liema obbligi huma imposti fuq l-Istat Membru kkonċernat bl-Artikolu 29 tal-Konvenzjoni ta’ Varsavja fir-rigward tat-termini li jirregolaw ir-rikorsi għad-danni u li taċċerta sa liema punt l-applikazzjoni ta’ dawk it-termini tista’ timpedixxi l-konformità mal-prinċipji msemmija iktar ’il fuq (
21
). Madankollu, hu biżżejjed li wieħed josserva li l-Qorti tal-Ġustizzja f’numru ta’ okkażjonijiet irrikonoxxiet li huwa kompatibbli mad-dritt Komunitarju li jiġu stipulati, fl-interessi taċ-ċertezza legali, termini raġonevoli għall-preżentata ta’ kawżi u li terminu ta’ sentejn, kif stipulat fl-Artikolu 29 tal-Konvenzjoni ta’ Varsavja, fil-fehma tiegħi ma jidhirx li jista’ jrendi eċċessivament diffiċli jew impossibbli fil-prattika l-eżerċizzju tad-dritt li jintalbu danni taħt ir-Regolament Nru 2027/97 (
22
).
65.
Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti, nipproponi lill-Qorti tal-Ġustizzja tirrispondi għat-tieni domanda preliminari fis-sens li r-Regolament Nru 2027/97 ma għandux jiġi interpretat, sa fejn huma kkonċernati t-termini ta’ żmien għall-preżentata ta’ rikorsi għad-danni fir-rigward ta’ dannu soffert fil-kuntest ta’ titjira bejn Stati Membri rregolati b’dak ir-regolament, bħala li jipprekludi lill-qrati nazzjonali milli japplikaw l-Artikolu 29 tal-Konvenzjoni ta’ Varsavja sa fejn dak it-terminu hu konsistenti mal-prinċipji Komunitarji ta’ effettività u ta’ ekwivalenza.
V — Konklużjoni
66.
Għar-raġunijiet kollha esposti hawn fuq, nissuġġerixxi lill-Qorti tal-Ġustizzja li tirrispondi d-domandi preliminari magħmula bil-mod li ġej:
—
L-Artikolu 29 tal-Konvenzjoni għall-Unifikazzjoni ta’ Ċerti Regoli li Jirrigwardaw it-Trasport Internazzjonali bl-Ajru, iffirmata f’Varsavja fit-12 ta’ Ottubru 1929 ma jagħmilx parti mir-regoli tad-dritt Komunitarju li l-Qorti tal-Ġustizzja għandha ġurisdizzjoni li tinterpreta skont l-Artikolu 234 KE.
—
Ir-Regolament tal-Kunsill (KE) Nru 2027/97 tad-9 ta’ Ottubru 1997 dwar ir-responsabbiltà ta’ trasportaturi bl-ajru fl-eventwalità ta’ inċidenti ma għandux jiġi interpretat, sa fejn huma kkonċernati t-termini ta’ żmien għall-preżentata ta’ rikorsi għad-danni fir-rigward ta’ dannu soffert fil-kuntest ta’ titjira bejn Stati Membri rregolati b’dak ir-regolament, bħala li jipprekludi lill-qrati nazzjonali milli japplikaw l-Artikolu 29 tal-Konvenzjoni ta’ Varsavja sa fejn dak it-terminu hu konsistenti mal-prinċipji Komunitarji ta’ effettività u ta’ ekwivalenza.
(
1
)	Lingwa oriġinali: l-Ingliż.
(
2
)	ĠU 1997 L 258, p. 1.
(
3
)	ĠU 2001 L 194, p. 39.
(
4
)	Idem, p. 38.
(
5
)	ĠU 2002 L 140, p. 2.
(
6
)	Sentenzi tat-12 ta’ Diċembru 1972, (21/72 sa 24/72, Ġabra p. 1219, punt 16, u tat-3 ta’ Ġunju 2008, Intertanko et, (C-308/06, Ġabra p. I-4057, punti 48 u 49).
(
7
)	Ara, inter alia, is-sentenza tat-23 ta’ Ottubru 2003, Nilsson, (C-154/02, Ġabra p. I-12733, punt 39).
(
8
)	Il-Kummissjoni tagħmel referenza, inter alia, għas-sentenza tat-12 ta’ Frar 2008, Kempter, (C-2/06, Ġabra p. I-411, punt 57).
(
9
)	Ara f’dan is-sens, inter alia, is-sentenzi tat-30 ta’ April 1974, Haegeman, (181/73, Ġabra p. 449, punt 5); tal-15 ta’ Ġunju 1999, Andersson u Wåkerås-Andersson (C-321/97, Ġabra p. I-3551, punt 26); u tal-11 ta’ Settembru 2007, Merck Genéricos - Produtos Farmacêuticos (C-431/05, Ġabra p. I-7001, punt 31).
(
10
)	Ara, f’dan is-sens, is-sentenzi International Fruit Company et, iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 6, punti 10 sa 18; tad-19 ta’ Novembru 1975, Douaneagent der Nederlandse Spoorwegen, (38/75, Ġabra p. 1439, punt 21); tal-14 ta’ Lulju 1994, Peralta, (C-379/92, Ġabra p. I-3453, punt 16); u Intertanko et, iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 6, punt 49.
(
11
)	L-ewwel nett, f’dan ir-rigward għandu jiġi osservat li l-adozzjoni tar-Regolament Nru 2027/97 minnha nnifisha ma tikkostitwixxix prova suffiċjenti li dan it-trasferiment tal-poteri rilevanti seħħ, peress li l-għan ta’ dak ir-regolament huwa evidentement iktar ristrett minn dak tal-Konvenzjoni ta’ Varsavja. Għaldaqstant, jirriżulta b’mod ċar mill-preambolu u mid-dispożittiv tiegħu, ir-Regolament 2027/97 huwa intiż li jtejjeb il-protezzjoni tal-passiġġieri fir-rigward tat-trasportaturi bl-ajru tal-Komunità fir-rigward tar-responsabbiltà għad-dannu sostnut fl-eventwalità ta’ mewt jew korriment, filwaqt li l-Konvenzjoni ta’ Varsavja tirregola wkoll it-trasport ta’ bagalji jew merkanzija. It-tieni nett, għandu jiġi osservat li l-Konvenzjoni ta’ Montreal, li ssostitwixxiet il-Konvenzjoni ta’ Varsavja, ġiet konkluża permezz ta’ ftehim konġunt bejn il-Komunità u l-Istati Membri tagħha abbażi tal-assunzjoni li kien għad hemm kompetenza kondiviża fir-rigward tat-trasport internazzjonali bl-ajru kopert bil-Konvenzjoni ta’ Montreal (ara l-Premessa 4 tad-Deċiżjoni tal-Kunsill 2001/539, iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 4). Fl-aħħar nett, ma hemm ebda indikazzjoni li l-Komunità tabilħaqq aġixxiet bħala s-suċċessur tal-Istati Membri fir-rigward tal-Konvenzjoni ta’ Varsavja jew li l-partijiet l-oħra għal dik il-konvenzjoni rrikonoxxew dan ir-rwol lill-Komunità.
(
12
)	Ara, f’dan il-kuntest is-sentenza tas-16 ta’ Ġunju 1998, Racke (C-162/96, Ġabra p. I-3655, punt 45), u Intertanko et, iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 6, punt 51.
(
13
)	Ara, f’dan is-sens, pereżempju, is-sentenzi Nilsson, iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 7, punt 39, u tat-23 ta’ Ottubru 2001, Tridon, (C-510/99, Ġabra p. I-7777, punt 25).
(
14
)	Ara, f’dan is-sens, is-sentenzi tal-24 ta’ Novembru 1992, Poulsen u Diva Navigation (C-286/90, Ġabra p. I-6019, punti 9 u 10), u Intertanko et, iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 6, punt 52.
(
15
)	Ara, f’dan is-sens, is-sentenzi tal-10 ta’ Settembru 1996, Il-Kummissjoni vs Il-Ġermanja (C-61/94, Ġabra p. I-3989, punt 52); tal-10 ta’ Jannar 2006, IATA u ELFAA (C-344/04, Ġabra p. I-403, punt 35); u tal-25 ta’ Frar 1988, Il-Kummissjoni vs Il-Ġreċja (194/85 u 241/85, Ġabra p. 1037, punti 28 sa 32).
(
16
)	Ara f’dan is-sens, inter alia, is-sentenza tad-9 ta’ Marzu 1978, Simmenthal (106/77, Ġabra p. 629, punt 21).
(
17
)	Ara f’dan is-sens, inter alia, is-sentenzi tal-14 ta’ Jannar 1997, Centro-Com (C-124/95, Ġabra p. I-81, punti 55 sa 57); tat-2 ta’Awwissu 1993, Levy (C-158/91, Ġabra p. I-4287, punti 11 sa 13); tal-14 ta’ Ottubru 1980, Burgoa (812/79, Ġabra p. 2787, punt 6); u tas-27 ta’ Frar 1962, Il-Kummissjoni vs L-Italja (10/61, Ġabra p. 1). Skont din il-ġurisprudenza, l-għan tal-Artikolu 307 KE huwa li jiġi żgurat li Stat Membru jkun jista’ jirrispetta, skont il-prinċipji tad-dritt internazzjonali, id-drittijiet ta’ pajjiżi terzi taħt ftehim preċedenti u li jwettaq l-obbligi tiegħu li jirriżultaw minnu.
(
18
)	Ara, rispettivament, il-Premessi 3, 7 u 8, tal-preambolu tar-Regolament Nru 2027/97.
(
19
)	Ara f’dan is-sens, b’mod partikolari, is-sentenzi tal-21 ta’ Settembru 1983, Deutsche Milchkontor et, (205/82 sa 215/82, Ġabra p. 2633, punt 17); tas-16 ta’ Diċembru 1976, Rewe-Zentralfinanz u Rewe-Zentral, (33/76, Ġabra p. 1989, punt 5); u tal-14 ta’ Diċembru 1995, Peterbroeck, (C-312/93, Ġabra p. I-4599, punt 12).
(
20
)	Ara f’dan is-sens, inter alia, is-sentenzi Kempter, iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 8 punt 57; tat-13 ta’ Marzu 2007, Unibet, (C-432/05, Ġabra p. I-2271, punt 43); u tas-16 ta’ Mejju 2000, Preston et, (C-78/98, Ġabra p. I-3201, punt 31).
(
21
)	Ara, is-sentenzi Centro-Com, iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 17, punt 58, u tat-28 ta’ Marzu 1995, Evans Medical u Macfarlan Smith (C-324/93, Ġabra p. I-563, punt 29).
(
22
)	Ara, f’dan il-kuntest, is-sentenza Kempter, iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 8, punt 58 u l-ġurisprudenza ċċitata fiha. L-ebda problema partikolari ma tidher li tqum fiċ-ċirkustanzi ta’ dan il-każ fir-rigward tal-prinċipju ta’ ekwivalenza, safejn dak l-istess terminu - stipulat fl-Artikolu 29 tal-Konvenzjoni ta’ Varsavja — ikun applikabbli, kemm fi ħdan kif ukoll barra mill-kuntest tad-dritt Komunitarju, fir-rigward ta’ rikors intiż għall-kumpens għad-dannu sofrut fil-kuntest ta’ titjira bejn Stati Membri, jiġifieri, anki jekk ir-responsabbiltà għad-dannu sofrut ma kinitx irregolata bir-Regolament Nru 2027/97.