62018CJ0808_RES
Zaak C‑808/18
Europese Commissie
tegen
Hongarije
Arrest van het Hof (Grote kamer) van 17 december 2020
„Niet-nakoming – Ruimte van vrijheid, veiligheid en recht – Beleid inzake grenscontroles, asiel en immigratie – Richtlijnen 2008/115/EG, 2013/32/EU en 2013/33/EU – Procedure voor de toekenning van internationale bescherming – Daadwerkelijke toegang – Grensprocedure – Procedurele waarborgen – Verplichte plaatsing in transitzones – Bewaring – Terugkeer van illegaal verblijvende derdelanders – Rechtsmiddel dat is ingesteld tegen de bestuurlijke besluiten waarbij het verzoek om internationale bescherming is afgewezen – Recht om op het grondgebied te blijven”
Beroep wegens niet-nakoming – Onderzoek van de gegrondheid door het Hof – Situatie die in aanmerking moet worden genomen – Situatie bij het verstrijken van de in het met redenen omkleed advies gestelde termijn
(Artikel 258 VWEU)
(zie punten 68, 156)
Grenscontroles, asiel en immigratie – Asielbeleid – Procedures voor de toekenning en intrekking van internationale bescherming – Richtlijn 2013/32 – Tijdstip waarop de hoedanigheid van persoon die om internationale bescherming verzoekt wordt verkregen – Tijdstip waarop een verzoek om internationale bescherming wordt gedaan – Geen administratieve formaliteiten
[Richtlijn 2013/32 van het Europees Parlement en de Raad, art. 2, c), en 6, lid 1]
(zie punten 97‑100)
Grenscontroles, asiel en immigratie – Asielbeleid – Procedures voor de toekenning en intrekking van internationale bescherming – Richtlijn 2013/32 – Toegang tot de procedure – Nationale regeling op grond waarvan verzoekers hun verzoek moeten indienen in een van de transitzones aan de grens – Drastische beperking door de nationale autoriteiten van het aantal verzoekers dat dagelijks in deze zones binnen mag – Bestuurlijke praktijk die in strijd is met het Unierecht –Door de Commissie aangetoonde praktijk en ontoereikende weerlegging van de betrokken lidstaat – Niet-nakoming
(Art. 258 VWEU; Richtlijn 2013/32 van het Europees Parlement en de Raad, art. 3 en 6)
(zie punten 93, 94, 102, 103, 106‑108, 110, 114‑128, 315 en dictum 1)
Beroep wegens niet-nakoming – Bewijs van de niet-nakoming – Bewijslast rustend op de Commissie – Vermoedens – Ontoelaatbaarheid – Niet-nakoming voortvloeiend uit een bestuurlijke praktijk die in strijd is met het Unierecht – Bijzondere bewijsvereisten – Weerleggingslast rustend op de betrokken lidstaat
(Artikel 258 VWEU)
(zie punten 111‑113)
Grenscontroles, asiel en immigratie – Asielbeleid – Normen voor de opvang van personen die om internationale bescherming verzoeken – Richtlijn 2013/33 – Begrip „bewaring” – Autonoom begrip van het Unierecht – Verplichting die aan de verzoeker wordt opgelegd om in een transitzone te verblijven – Daaronder begrepen – Voorwaarden
[Richtlijn 2013/33 van het Europees Parlement en de Raad, art. 2, h)]
(zie punten 159, 160, 162‑166)
Grenscontroles, asiel en immigratie – Asielbeleid – Normen voor de opvang van personen die om internationale bescherming verzoeken – Richtlijn 2013/33 – Bewaring – Gronden – Verzoeker die verplicht is om gedurende de procedure ter beoordeling van zijn verzoek in een transitzone te verblijven – Andere grond dan de gronden bedoeld in artikel 8, lid 3, van richtlijn 2013/33 – Ontoelaatbaarheid – Niet-nakoming
(Richtlijnen van het Europees Parlement en de Raad 2013/32, art. 43 en 2013/33, art. 8, lid 3, eerste alinea)
(zie punten 168, 170‑180, 185, 186, 209, 226, 315 en dictum 1)
Grenscontroles, asiel en immigratie – Asielbeleid – Procedures voor de toekenning en intrekking van internationale bescherming – Richtlijn 2013/32 – Artikel 43 – Specifieke procedures die de lidstaten aan hun grenzen of in hun transitzones kunnen instellen – Bewaring van een verzoeker in een transitzone in het kader van een dergelijke procedure – Toelaatbaarheid – Grenzen – Maximumduur en doelstelling van de bewaring
(Richtlijn 2013/32 van het Europees Parlement en de Raad, art. 31, lid 8, 33 en 43)
(zie punten 181‑185)
Grenscontroles, asiel en immigratie – Asielbeleid – Procedures voor de toekenning en intrekking van internationale bescherming – Richtlijn 2013/32 – Verzoekers die bijzondere procedurele waarborgen behoeven – Bewaring in het kader van procedures die de lidstaten aan hun grenzen of in hun transitzones kunnen instellen – Toelaatbaarheid – Beperking – Verplichting om te onderzoeken of die bewaring verenigbaar is met de specifieke behoeften van die verzoekers en met de hun te verlenen passende steun – Schending – Niet-nakoming
(Richtlijn 2003/32 van het Europees Parlement en de Raad, art. 24, lid 3)
(zie punten 191‑199, 209, 226, 315 en dictum 1)
Grenscontroles, asiel en immigratie – Asielbeleid – Normen voor de opvang van personen die om internationale bescherming verzoeken – Richtlijn 2013/33 – Bewaring van kwetsbare personen en van verzoekers met bijzondere opvangbehoeften – Nationale regeling op grond waarvan minderjarige verzoekers, met uitzondering van niet-begeleide minderjarigen jonger dan 14 jaar, tijdens de procedure ter beoordeling van hun verzoek in een transitzone moeten blijven – Ontoelaatbaarheid – Niet-nakoming
(Richtlijn 2013/33 van het Europees Parlement en de Raad, art. 11)
(zie punten 201, 203, 209, 226, 315 en dictum 1)
Grenscontroles, asiel en immigratie – Asielbeleid – Normen voor de opvang van personen die om internationale bescherming verzoeken – Richtlijn 2013/33 – Waarborgen voor verzoekers in bewaring – Verplichting om een schriftelijk en met redenen omkleed besluit vast te stellen waarbij deze bewaring wordt gelast – Schending – Niet-nakoming
(Richtlijn 2013/33 van het Europees Parlement en de Raad, art. 9)
(zie punten 205, 208, 209, 226, 315 en dictum 1)
Recht van de Europese Unie – Werkingssfeer – Geen algemeen voorbehoud op grond waarvan uit hoofde van de openbare veiligheid genomen maatregelen daarvan zijn uitgesloten – Bevoegdheid van de lidstaten om maatregelen te nemen die ertoe strekken hun essentiële veiligheidsbelangen te beschermen – Bewijslast inzake de noodzaak om van die bevoegdheid gebruik te maken rustend op de betrokken lidstaat – Omvang – Asielbeleid – Beroep op een dreigende verstoring van de openbare orde en de binnenlandse veiligheid wegens een massale toestroom van personen die om internationale bescherming verzoeken – Geen bewijs van de noodzaak om af te wijken van een aantal bepalingen van richtlijn 2013/32 – Ontoelaatbaarheid – Daadwerkelijke mogelijkheid om de afwijkingen die voor de lidstaten zijn opgenomen in de richtlijnen 2013/32 en 2013/33 toe te passen – Voorwaarden
[Art. 72 VWEU; richtlijnen van het Europees Parlement en de Raad 2013/32, art. 24, lid 3, en 43, en 2013/33, art. 8, lid 3, eerste alinea, e), 10, lid 1, 18, lid 9]
(zie punten 212, 214‑225)
Grenscontroles, asiel en immigratie – Immigratiebeleid – Terugkeer van illegaal verblijvende derdelanders – Richtlijn 2008/115 – Nationale regeling op grond waarvan een dergelijke derdelander die binnen de werkingssfeer van die richtlijn valt, gedwongen kan worden verwijderd zonder dat de daarin neergelegde procedures en waarborgen vooraf in acht worden genomen – Ontoelaatbaarheid – Niet-nakoming
(Richtlijn 2008/115 van het Europees Parlement en de Raad, art. 5, 6, lid 1, 12, lid 1, en 13, lid 1)
(zie punten 248‑254, 266, 315 en dictum 1)
Grenscontroles, asiel en immigratie – Immigratiebeleid – Terugkeer van illegaal verblijvende derdelanders – Richtlijn 2008/115 – Verwijdering – Begrip – Gedwongen terugleiden van een dergelijke derdelander naar een smalle landstrook zonder voorzieningen die aan de andere kant ligt van een op het grondgebied van de betrokken lidstaat opgerichte grensafsluiting – Daaronder begrepen
(Richtlijn 2008/115 van het Europees Parlement en de Raad, art. 3, punt 5)
(zie punten 255‑260)
Recht van de Europese Unie – Werkingssfeer – Geen algemeen voorbehoud op grond waarvan uit hoofde van de openbare veiligheid genomen maatregelen daarvan zijn uitgesloten – Bevoegdheid van de lidstaten om maatregelen te nemen die ertoe strekken hun essentiële veiligheidsbelangen te beschermen – Bewijslast inzake de noodzaak om van die bevoegdheid gebruik te maken rustend op de betrokken lidstaat – Omvang – Terugkeer van illegaal verblijvende derdelanders – Beroep op een dreigende verstoring van de openbare orde en de nationale veiligheid – Geen bewijs van de noodzaak om af te wijken van een aantal bepalingen van richtlijn 2008/115 – Ontoelaatbaarheid – Daadwerkelijke mogelijkheid om de afwijkingen die voor de lidstaten zijn opgenomen in deze richtlijn toe te passen – Voorwaarden
(Art. 4, lid 2, VEU; art. 72 VWEU; richtlijn 2008/115 van het Europees Parlement en de Raad, art. 6, lid 2, 7, lid 4, 11, leden 2 en 3, 12, lid 1, tweede alinea, en 18)
(zie punten 261‑264)
Grenscontroles, asiel en immigratie – Asielbeleid – Procedures voor de toekenning en intrekking van internationale bescherming – Richtlijn 2013/32 – Recht op een doeltreffende voorziening in rechte – Beroep tegen een beslissing houdende afwijzing van een verzoek om internationale bescherming – Recht om op het grondgebied van de betrokken lidstaat te blijven tot het verstrijken van de termijn voor het instellen van een dergelijk beroep of in afwachting van de uitkomst van dat beroep – Door deze lidstaat vastgestelde nadere regels voor de uitoefening van dit recht – Voorwaarden – Nadere regels in overeenstemming met de rechten die worden gewaarborgd in de richtlijnen 2013/32 en 2013/33 – Nadere regels die voldoende duidelijk en nauwkeurig zijn – Geen – Niet-nakoming
(Richtlijnen van het Europees Parlement en de Raad 2013/32, art. 46, lid 5, en 2013/33)
(zie punten 286, 287, 289, 291‑302, 314, 315 en dictum 1)
Handelingen van de instellingen – Richtlijnen – Uitvoering door de lidstaten – Noodzaak van duidelijke en nauwkeurige uitvoering
(Artikel 288, derde alinea, VWEU)
(zie punt 288)
Samenvatting
Hongarije heeft niet voldaan aan zijn Unierechtelijke verplichtingen op het gebied van procedures voor de toekenning van internationale bescherming en terugkeer van illegaal verblijvende derdelanders. In het bijzonder wordt het Unierecht geschonden door de beperking van de toegang tot de procedure voor internationale bescherming, de onrechtmatige bewaring van personen die om deze bescherming verzoeken in transitzones en de terugleiding van illegaal verblijvende derdelanders naar een grensgebied zonder dat de waarborgen in verband met de terugkeerprocedure in acht worden genomen.
Naar aanleiding van de migratiecrisis en de daarmee samenhangende aankomst van grote aantallen personen die om internationale bescherming verzoeken, heeft Hongarije zijn asielwetgeving en zijn wetgeving inzake de terugkeer van illegaal verblijvende derdelanders aangepast. Zo is bij een wet van 2015 (
1
) met name bepaald dat aan de Servisch-Hongaarse grens gelegen transitzones (
2
) worden opgericht waarin de asielprocedures worden afgehandeld. Deze wet heeft ook het begrip „crisissituatie ten gevolge van een massale toestroom van migranten” ingevoerd. Hierdoor worden afwijkende regels bij wijze van algemene regels toegepast wanneer de regering een dergelijke situatie uitroept. Volgens een nieuwe wet uit 2017 (
3
) werd het in meer gevallen mogelijk het bestaan van een dergelijke crisissituatie uit te roepen en werden de bepalingen gewijzigd op grond waarvan van de algemene bepalingen kon worden afgeweken.
In 2015 heeft de Europese Commissie Hongarije reeds in kennis gesteld van haar twijfels over de verenigbaarheid van de Hongaarse asielwetgeving met het Unierecht. De wet van 2017 heeft tot nog meer bezorgdheid geleid. De Commissie verwijt Hongarije met name dat het in strijd met de materiële en procedurele waarborgen die worden geboden door de „procedurerichtlijn” (
4
), „de opvangrichtlijn” (
5
) en de „terugkeerrichtlijn” (
6
), de toegang tot de procedure voor internationale bescherming heeft beperkt, een stelsel van algemene bewaring van personen die om deze bescherming verzoeken heeft ingevoerd en is overgegaan tot de gedwongen terugleiding van illegaal verblijvende derdelanders naar een landstrook aan de grens, zonder de waarborgen van de „terugkeerrichtlijn” in acht te nemen. In deze context heeft de Commissie bij het Hof een beroep wegens niet-nakoming ingesteld dat ertoe strekt te doen vaststellen dat een aanzienlijk deel van de Hongaarse regelgeving ter zake in strijd is met een aantal bepalingen van die richtlijnen.
De Grote kamer van het Hof heeft het beroep wegens niet-nakoming van de Commissie grotendeels toegewezen.
Beoordeling door het Hof
Vooraf benadrukt het Hof dat het bepaalde kwesties die in dit beroep aan de orde zijn, reeds heeft beslecht in een recent arrest (
7
) dat is gewezen in het kader van een prejudiciële verwijzing van een Hongaarse rechter. Het Hof merkt tevens op dat Hongarije, om aan dat arrest te voldoen, sindsdien zijn twee transitzones heeft gesloten. Het Hof verduidelijkt evenwel dat deze sluiting geen invloed heeft op het onderhavige beroep, aangezien de situatie moet worden beoordeeld zoals die was op de door de Commissie in haar met redenen omkleed advies vastgestelde datum waarop de betrokken tekortkomingen moesten zijn verholpen, namelijk 8 februari 2018.
In de eerste plaats is het Hof van oordeel dat Hongarije zijn verplichting om daadwerkelijke toegang tot de procedure voor de toekenning van internationale bescherming te waarborgen (
8
) niet is nagekomen, aangezien het voor derdelanders die zich vanaf de Servisch-Hongaarse grens meldden om deze procedure te mogen doorlopen, feitelijk nagenoeg onmogelijk was om hun verzoek in te dienen. Deze niet-nakoming vloeit voort uit de gecombineerde werking van de nationale regeling die bepaalt dat verzoeken om internationale bescherming over het algemeen slechts kunnen worden ingediend in een van beide transitzones, en de vaste en algemene bestuurspraktijk van de Hongaarse autoriteiten om het aantal verzoekers dat dagelijkse deze zones binnen mag gaan, drastisch te beperken. Volgens het Hof heeft de Commissie, die zich op verschillende internationale rapporten heeft gebaseerd, het bestaan van deze praktijk genoegzaam aangetoond. In deze context herinnert het Hof eraan dat het doen van een verzoek om internationale bescherming – vóór de registratie, de (formele) indiening en de behandeling ervan – een essentiële stap is in de procedure voor toekenning van die bescherming en dat de lidstaten deze stap niet op ongerechtvaardigde wijze kunnen vertragen. De lidstaten moeten integendeel waarborgen dat de betrokkenen een verzoek kunnen doen, ook aan de grens, zodra zij de wens daartoe kenbaar maken.
In de tweede plaats bevestigt het Hof zijn recente oordeel (
9
) dat wanneer aan personen die om internationale bescherming verzoeken de verplichting wordt opgelegd om gedurende de gehele procedure ter beoordeling van hun verzoek in een van beide transitzones te verblijven, sprake is van bewaring in de zin van de „opvangrichtlijn”. (
10
) Na deze verduidelijking oordeelt het Hof dat dit bewaringsstelsel is ingevoerd in gevallen waarin dat volgens het Unierecht niet mogelijk is en zonder dat de waarborgen in acht zijn genomen die daarbij normaal gesproken dienen te gelden.
Om te beginnen herinnert het Hof eraan dat de gevallen waarin het is toegestaan om een persoon die om internationale bescherming verzoekt in bewaring te houden, in de „opvangrichtlijn” uitputtend worden opgesomd. (
11
) Na elk van deze gevallen te hebben onderzocht, stelt het Hof vast dat het Hongaarse systeem onder geen van die gevallen valt. Het Hof onderzoekt in het bijzonder het geval waarin een lidstaat een persoon die om internationale bescherming verzoekt in bewaring kan houden om te kunnen beslissen over diens recht op toegang tot het grondgebied van deze lidstaat. Deze bewaring kan plaatsvinden in het kader van procedures die aan de grens worden afgehandeld om – voordat toegang wordt verleend – na te gaan of het verzoek om bepaalde redenen niet-ontvankelijk dan wel ongegrond is. (
12
) Het Hof is van oordeel dat in het onderhavige geval niet is voldaan aan de voorwaarden waaronder bewaring in het kader van deze grensprocedures is toegestaan.
Voorts benadrukt het Hof dat de „procedurerichtlijn” en de „opvangrichtlijn” onder meer bepalen dat bewaring schriftelijk moet worden bevolen en met redenen moet worden omkleed (
13
), dat rekening moet worden gehouden met de bijzondere behoeften van als kwetsbaar aangemerkte verzoekers die bijzondere procedurele waarborgen behoeven, om ervoor te zorgen dat zij„passende steun” (
14
) krijgen, en tevens dat minderjarigen pas in laatste instantie in bewaring mogen worden genomen (
15
). Het in de Hongaarse wetgeving opgenomen stelsel voor bewaring in de transitzones – dat van toepassing is op alle verzoekers met uitzondering van niet-begeleide minderjarigen jonger dan 14 jaar – biedt de verzoekers deze waarborgen niet, met name omdat het algemeen is en automatisch wordt toegepast.
Verder verwerpt het Hof het argument van Hongarije dat de migratiecrisis een rechtvaardiging vormt om af te wijken van sommige bepalingen van de „procedurerichtlijn” en de „opvangrichtlijn” teneinde in overeenstemming met artikel 72 VWEU (
16
) de openbare orde te handhaven en de binnenlandse veiligheid te beschermen. In dit verband brengt het Hof in herinnering dat dit artikel strikt moet worden uitgelegd, en is het van oordeel dat Hongarije niet genoegzaam heeft aangetoond dat het nodig was hiervan gebruik te maken. Bovendien benadrukt het Hof dat de „procedurerichtlijn” en de „opvangrichtlijn” reeds rekening houden met de situatie waarin een lidstaat het hoofd moet bieden aan een zeer aanzienlijke toename van het aantal verzoeken om internationale bescherming, aangezien in deze richtlijnen specifieke bepalingen zijn opgenomen die de mogelijkheid bieden om bepaalde in gewone tijden geldende regels buiten toepassing te laten.
In de derde plaats oordeelt het Hof dat Hongarije de verplichtingen niet is nagekomen die krachtens de „terugkeerrichtlijn” op deze lidstaat rusten, aangezien de Hongaarse regeling het mogelijk maakt om illegaal op het grondgebied verblijvende derdelanders te verwijderen zonder vooraf de procedures en de waarborgen van deze richtlijn in acht te nemen. (
17
) Hieromtrent merkt het Hof op dat de politieautoriteiten deze derdelanders onder dwang naar de andere kant van een hek brengen dat op enkele meters van de grens met Servië is opgetrokken op een smalle landstrook zonder enige voorzieningen. Volgens het Hof is dit gedwongen terugleiden gelijk te stellen met verwijdering in de zin van de terugkeerrichtlijn, aangezien de betrokkenen in de praktijk geen andere keuze hebben dan het Hongaarse grondgebied vervolgens te verlaten om zich naar Servië te begeven. In dit verband wijst het Hof erop dat ten aanzien van een illegaal verblijvende derdelander die binnen de werkingssfeer van de „terugkeerrichtlijn” valt, een terugkeerprocedure moet worden gevolgd waarbij de materiële en procedurele waarborgen van deze richtlijn in acht worden genomen voordat in voorkomend geval tot zijn verwijdering wordt overgegaan, met dien verstande dat gedwongen verwijdering slechts als uiterste middel wordt toegepast. Bovendien verwerpt het Hof, om soortgelijke redenen als die welke reeds zijn uiteengezet, het betoog van Hongarije dat het overeenkomstig artikel 72 VWEU was toegestaan om af te wijken van de bij de terugkeerrichtlijn ingevoerde materiële en procedurele waarborgen.
In de vierde plaats heeft Hongarije volgens het Hof het recht niet in acht genomen waarover elke persoon die om internationale bescherming verzoekt in beginsel krachtens de „procedurerichtlijn” beschikt om na afwijzing van zijn verzoek op het grondgebied van de betrokken lidstaat te blijven totdat de termijn voor het instellen van beroep tegen die afwijzing is verstreken of, indien een beroep is ingesteld, totdat daarover uitspraak is gedaan. (
18
) Ingeval een „crisissituatie ten gevolge van een massale toestroom van migranten” is uitgeroepen, maakt de Hongaarse regeling de uitoefening van dit recht namelijk afhankelijk van voorschriften die niet in overeenstemming zijn met het Unierecht, met name de verplichting om in de transitzones te blijven, hetgeen neerkomt op een met de „procedurerichtlijn” en de „opvangrichtlijn” strijdige bewaring. Indien een dergelijke situatie niet is uitgeroepen, zijn aan de uitoefening van dit recht voorwaarden verbonden die, zonder noodzakelijkerwijs in strijd te zijn met het Unierecht, niet voldoende duidelijk en nauwkeurig zijn vastgesteld om de belanghebbenden in staat te stellen de precieze omvang van hun recht te kennen en te beoordelen of deze voorwaarden in overeenstemming zijn met de „procedurerichtlijn” en de „opvangrichtlijn”.
(
1
)	Egyes törvényeknek a tömeges bevándorlás kezelésével összefüggő módosításáról szóló 2015. évi CXL. Törvény (wet nr. CXL van 2015 tot wijziging van bepaalde wetten inzake de beheersing van een massale toestroom van migranten) (Magyar Közlöny 2015/124).
(
2
)	De Röszke- en de Tompa-transitzone.
(
3
)	Határőrizeti területen lefolytatott eljárás szigorításával kapcsolatos egyes törvények módosításáról szóló 2017. évi XX. törvény (wet nr. XX van 2017 tot wijziging van een aantal wetten met betrekking tot de aanscherping van de procedure in het bewaakte grensgebied) (Magyar Közlöny 2017/39).
(
4
)	Richtlijn 2013/32/EU van het Europees Parlement en de Raad van 26 juni 2013 betreffende gemeenschappelijke procedures voor de toekenning en intrekking van de internationale bescherming (PB 2013, L 180, blz. 60) (hierna: „procedurerichtlijn”).
(
5
)	Richtlijn 2013/33/EU van het Europees Parlement en de Raad van 26 juni 2013 tot vaststelling van normen voor de opvang van verzoekers om internationale bescherming (PB 2013, L 180, blz. 96) (hierna: „opvangrichtlijn”).
(
6
)	Richtlijn 2008/115/EG van het Europees Parlement en de Raad van 16 december 2008 over gemeenschappelijke normen en procedures in de lidstaten voor de terugkeer van onderdanen van derde landen die illegaal op hun grondgebied verblijven (PB 2008, L 348, blz. 98) (hierna: „terugkeerrichtlijn”).
(
7
)	Arrest van 14 mei 2020, Országos Idegenrendézeti Főigazgatóság Dél-alföldi Regionális Igazgatóság (C‑924/19 PPU en C‑925/19 PPU, EU:C:2020:367).
(
8
)	Deze verplichting vloeit voort uit artikel 6 van de „procedurerichtlijn”, gelezen in samenhang met artikel 3 ervan.
(
9
)	Arrest van 14 mei 2020, reeds aangehaald.
(
10
)	Artikel 2, onder h), van deze richtlijn.
(
11
)	Artikel 8, lid 3, eerste alinea, van deze richtlijn.
(
12
)	Artikel 8, lid 3, eerste alinea, onder c), van de „opvangrichtlijn” en artikel 43 van de „procedurerichtlijn”.
(
13
)	Artikel 9, lid 2, van de „opvangrichtlijn”.
(
14
)	Artikel 24, lid 3, van de „procedurerichtlijn”.
(
15
)	Artikel 11, lid 2, van de „opvangrichtlijn”.
(
16
)	Volgens dit artikel laten de bepalingen van titel V van het VWEU over de ruimte van vrijheid, veiligheid en recht, waarvan de regels inzake internationale bescherming deel uitmaken, de verantwoordelijkheid van de lidstaten voor de handhaving van de openbare orde en de bescherming van de binnenlandse veiligheid onverlet.
(
17
)	Deze waarborgen zijn met name opgenomen in artikel 5, artikel 6, lid 1, artikel 12, lid 1, en artikel 13, lid 1, van de „terugkeerrichtlijn”.
(
18
)	Artikel 46, lid 5, van de „procedurerichtlijn”.