62019CO0364
ΔΙΑΤΑΞΗ ΤΟΥ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟΥ (έκτο τμήμα)
της 14ης Απριλίου 2021 (
*1
)
«Προδικαστική παραπομπή – Άρθρο 99 του Κανονισμού Διαδικασίας του Δικαστηρίου – Προστασία των καταναλωτών – Καταχρηστικές ρήτρες – Οδηγία 93/13/ΕΟΚ – Άρθρο 1, παράγραφος 2 – Εξαίρεση από το πεδίο εφαρμογής της οδηγίας συμβατικών ρητρών που απηχούν αναγκαστικού δικαίου διατάξεις του εθνικού δικαίου – Άρθρο 4, παράγραφος 2 – Εξαίρεση από την εκτίμηση του καταχρηστικού χαρακτήρα μιας ρήτρας – Σύμβαση δανείου συνομολογηθείσα σε ξένο νόμισμα – Παράβαση της υποχρέωσης ενημέρωσης που υπέχει ένας επαγγελματίας – Εξέταση του άρθρου 1, παράγραφος 2, κατά προτεραιότητα από το εθνικό δικαστήριο»
Στην υπόθεση C‑364/19,
με αντικείμενο αίτηση προδικαστικής αποφάσεως δυνάμει του άρθρου 267 ΣΛΕΕ, που υπέβαλε το Tribunalul Galaţi (δευτεροβάθμιο δικαστήριο Galați, Ρουμανία) με απόφαση της 27ης Φεβρουαρίου 2019, η οποία περιήλθε στο Δικαστήριο στις 7 Μαΐου 2019, στο πλαίσιο της δίκης
XU,
YV,
ZW,
AU,
BZ,
CA,
DB,
EC
κατά
SC Credit Europe Ipotecar IFN SA,
Credit Europe Bank NV,
ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ (έκτο τμήμα),
συγκείμενο από τον L. Bay Larsen, πρόεδρο τμήματος, την C. Toader και τον N. Jääskinen (εισηγητή), δικαστές,
γενική εισαγγελέας: J. Kokott
γραμματέας: A. Calot Escobar
έχοντας υπόψη την έγγραφη διαδικασία,
λαμβάνοντας υπόψη τις παρατηρήσεις που υπέβαλαν:
–
η Ρουμανική Κυβέρνηση, εκπροσωπούμενη αρχικώς από τις R. I. Haţieganu και A. Rotăreanu, καθώς και από τον C.‑R. Canţăr, και στη συνέχεια από τις E. Gane, R. I. Haţieganu και την A. Rotăreanu,
–
η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, εκπροσωπούμενη από τον N. Ruiz García και την C. Gheorghiu,
κατόπιν της αποφάσεως που έλαβε, αφού άκουσε τη γενική εισαγγελέα, να αποφανθεί με αιτιολογημένη διάταξη σύμφωνα με το άρθρο 99 του Κανονισμού Διαδικασίας του Δικαστηρίου,
εκδίδει την ακόλουθη
Διάταξη
1
Η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως αφορά την ερμηνεία του άρθρου 1, παράγραφος 2, και του άρθρου 4, παράγραφος 2, της οδηγίας 93/13/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 5ης Απριλίου 1993, σχετικά με τις καταχρηστικές ρήτρες των συμβάσεων που συνάπτονται με καταναλωτές (ΕΕ 1993, L 95, σ.29).
2
Η αίτηση αυτή υποβλήθηκε στο πλαίσιο ένδικης διαφοράς μεταξύ, αφενός, των XU, YV, ZW, AU, BZ, CA, DB και EC και, αφετέρου, της SC Credit Europe Ipotecar IFN SA (στο εξής: Credit Europe Ipotecar) και της Credit Europe Bank NV, σχετικά με τον προβαλλόμενο ως καταχρηστικό χαρακτήρα ρήτρας η οποία περιέχεται σε σύμβαση δανείου συνομολογηθείσα σε ξένο νόμισμα, επιβάλλει την εξόφληση του δανείου στο νόμισμα αυτό και συνεπάγεται για τους δανειολήπτες την ανάληψη του εγγενούς κινδύνου των διακυμάνσεων των συναλλαγματικών ισοτιμιών.
Το νομικό πλαίσιο
Το δίκαιο της Ένωσης
3
Κατά τη δέκατη τρίτη αιτιολογική σκέψη της οδηγίας 93/13:
«εκτιμώντας ότι οι νομοθετικές ή κανονιστικές διατάξεις των κρατών μελών που καθορίζουν, άμεσα ή έμμεσα, τους όρους των συμβάσεων με τους καταναλωτές θεωρείται ότι δεν περιέχουν καταχρηστικές ρήτρες· ότι, κατά συνέπεια, δεν χρειάζεται να υπάγονται στις διατάξεις της παρούσας οδηγίας οι ρήτρες που απηχούν νομοθετικές ή κανονιστικές διατάξεις αναγκαστικού δικαίου καθώς και αρχές ή διατάξεις διεθνών συμβάσεων, στις οποίες έχουν προσχωρήσει τα κράτη μέλη ή η Κοινότητα· ότι, γι’ αυτό τον λόγο, η έκφραση “νομοθετικές ή κανονιστικές διατάξεις αναγκαστικού δικαίου” που αναφέρονται στο άρθρο 1 παράγραφος 2 καλύπτει τους κανόνες οι οποίοι εφαρμόζονται κατά νόμο μεταξύ των συμβαλλομένων, εάν δεν έχει συμφωνηθεί άλλως».
4
Το άρθρο 1, παράγραφος 2, της οδηγίας αυτής προβλέπει τα εξής:
«Οι ρήτρες της σύμβασης που απηχούν νομοθετικές ή κανονιστικές διατάξεις αναγκαστικού δικαίου καθώς και διατάξεις ή αρχές διεθνών συμβάσεων στις οποίες έχουν προσχωρήσει τα κράτη μέλη ή η Κοινότητα, ιδίως στον τομέα των μεταφορών, δεν υπόκεινται στις διατάξεις της παρούσας οδηγίας. Η έκφραση “νομοθετικές και κανονιστικές διατάξεις αναγκαστικού δικαίου” που αναφέρεται στο άρθρο 1 παράγραφος 2 καλύπτει επίσης τους κανόνες οι οποίοι εφαρμόζονται κατά νόμον μεταξύ των συμβαλλομένων, εάν δεν έχει συμφωνηθεί άλλως.»
5
Το άρθρο 4, παράγραφος 2, της εν λόγω οδηγίας έχει ως εξής:
«Η εκτίμηση του καταχρηστικού χαρακτήρα των ρητρών δεν αφορά ούτε τον καθορισμό του κυρίου αντικειμένου της σύμβασης ούτε το ανάλογο ή μη μεταξύ της τιμής και της αμοιβής, αφενός, και των υπηρεσιών ή αγαθών που θα παρασχεθούν ως αντάλλαγμα, αφετέρου, εφόσον οι ρήτρες αυτές είναι διατυπωμένες κατά τρόπο σαφή και κατανοητό.»
Το ρουμανικό δίκαιο
6
Το άρθρο 1578 του Cod Civil (αστικού κώδικα), όπως ίσχυε κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών της υποθέσεως της κύριας δίκης (στο εξής: αστικός κώδικας), προέβλεπε τα εξής:
«Η υποχρέωση που απορρέει από τη λήψη χρηματικού δανείου περιορίζεται πάντοτε στο αριθμητικό ποσόν που ορίζεται στη σύμβαση.
Αν διαπιστωθεί αύξηση ή μείωση της αξίας του νομίσματος πριν από τη λήξη της προθεσμίας καταβολής, ο οφειλέτης υποχρεούται να εξοφλήσει το ονομαστικό ποσό του δανείου και μόνο στο νόμιμο κατά τον χρόνο της καταβολής νόμισμα.»
Η διαφορά της κύριας δίκης και τα προδικαστικά ερωτήματα
7
Στις 8 Νοεμβρίου 2007 τέσσερις από τους εκκαλούντες της κύριας δίκης, υπό την ιδιότητα των καταναλωτών, συνήψαν με την Credit Europe Ipotecar, εταιρία εγκατεστημένη στη Ρουμανία, σύμβαση ενυπόθηκου δανείου διάρκειας 30 ετών, συνομολογηθείσα σε ελβετικά φράγκα (CHF). Οι λοιποί ενάγοντες της κύριας δίκης είναι οι έλκοντες δικαίωμα από έναν πέμπτο καταναλωτή, ο οποίος ήταν συμβαλλόμενο μέρος στη σύμβαση αυτή και απεβίωσε στις 6 Απριλίου 2014.
8
Το άρθρο 6.1 της εν λόγω συμβάσεως όριζε, ειδικότερα, ότι το δάνειο έπρεπε να εξοφληθεί στο ξένο νόμισμα στο οποίο είχε συνομολογηθεί και ότι ο ενδεχόμενος συναλλαγματικός κίνδυνος, ήτοι ο κίνδυνος που συνδέεται με τις διακυμάνσεις της συναλλαγματικής ισοτιμίας μεταξύ του ξένου νομίσματος και του ρουμανικού λέι (RON), θα βάρυνε τους δανειολήπτες.
9
Στις 31 Μαρτίου 2009 η Credit Europe Ipotecar εκχώρησε την απορρέουσα από την ως άνω σύμβαση απαίτησή της στην Credit Europe Bank.
10
Στις 3 Οκτωβρίου 2011, κατόπιν αιτήματος αναδιαρθρώσεως που υπέβαλαν οι ενδιαφερόμενοι καταναλωτές, τα συμβαλλόμενα μέρη συνήψαν πρόσθετη πράξη για την τροποποίηση του άρθρου 6.1 της επίμαχης σύμβασης δανείου. Ωστόσο, προβλεπόταν ότι η αποπληρωμή έπρεπε να πραγματοποιηθεί σε ελβετικά φράγκα και ότι ο ενδεχόμενος συναλλαγματικός κίνδυνος θα βάρυνε τους δανειολήπτες.
11
Στις 16 Μαρτίου 2015 οι ενάγοντες της κύριας δίκης άσκησαν αγωγή κατά της Credit Europe Ipotecar ενώπιον του Judecătoria Galați (πρωτοδικείου Galați, Ρουμανία), με κύριο αίτημα, αφενός, να διαπιστωθεί ο καταχρηστικός χαρακτήρας και η απόλυτη ακυρότητα της ρήτρας του άρθρου 6.1 της επίμαχης συμβάσεως πιστώσεως και, αφετέρου, να καθοριστεί η συναλλαγματική ισοτιμία μεταξύ του ελβετικού φράγκου και του ρουμανικού λέι στην αξία που είχε κατά την ημερομηνία συνάψεως της συμβάσεως και να επιστραφούν τα ποσά που καταβλήθηκαν αχρεωστήτως από την ημερομηνία εκείνη. Προς στήριξη της αγωγής τους, ισχυρίστηκαν ότι είχαν συνάψει δάνειο σε ελβετικά φράγκα ακολουθώντας τις συμβουλές της Credit Europe Ipotecar, η οποία δεν τους είχε ενημερώσει για τον κίνδυνο υπερτιμήσεως του εν λόγω νομίσματος, ενώ ο δανειστής, ο οποίος, σε αντίθεση με τους καταναλωτές, κατείχε εμπειρία στον χρηματοπιστωτικό τομέα, μπορούσε να προβλέψει τον κίνδυνο αυτόν.
12
Προς απόκρουση των παραπάνω ισχυρισμών, η Credit Europe Ipotecar προέβαλε, κατ’ αρχάς, το απαράδεκτο των αιτημάτων αναφορικά με το άρθρο 6.1 της οικείας σύμβασης πιστώσεως, για τον λόγο ότι η οδηγία 93/13 δεν είχε εφαρμογή και το ρουμανικό δίκαιο δεν παρείχε στο επιληφθέν δικαστήριο τη δυνατότητα να συμπληρώσει μια σύμβαση με πρόσθετη ρήτρα. Στη συνέχεια, η εταιρία υποστήριξε ότι δεν είχε καμία υποχρέωση να ενημερώσει τους δανειολήπτες σχετικά με τον συναλλαγματικό κίνδυνο, δεδομένου ότι η ανατίμηση της συναλλαγματικής ισοτιμίας ενός ξένου νομίσματος δεν μπορούσε να είναι εκ των προτέρων γνωστή με βεβαιότητα και αποτελούσε μέρος των απρόβλεπτων παραγόντων που μπορεί να αντιληφθεί ο μέσος καταναλωτής. Τέλος, υποστήριξε ότι δεν μπορεί να γίνει δεκτή η ύπαρξη συμβατικής ανισορροπίας, δεδομένου ότι ο κανόνας της «νομιναλιστικής αρχής» έχει τεθεί από τον εθνικό νομοθέτη, κατά το άρθρο 1578 του αστικού κώδικα, και ότι η διάταξη αυτή δεν λαμβάνεται υπόψη στην αγωγή της κύριας δίκης, καθόσον επιδιώκεται η εξάλειψη του συναλλαγματικού κινδύνου.
13
Με απόφαση της 30ής Ιανουαρίου 2018, το Judecătoria Galați (πρωτοδικείο Galați) απέρριψε ως αβάσιμο το αίτημα περί διαπιστώσεως του καταχρηστικού χαρακτήρα και, συνεπώς, της απόλυτης ακυρότητας της ρήτρας του άρθρου 6.1 της επίμαχης σύμβασης πιστώσεως.
14
Συναφώς, το εν λόγω δικαστήριο έκρινε, μεταξύ άλλων, ότι οι προσφεύγοντες της κύριας δίκης είχαν την ευχέρεια να επιλέξουν μεταξύ πιστώσεως σε ρουμανικά λέι ή σε άλλα νομίσματα και ότι, συνάπτοντας δάνειο διάρκειας 30 ετών σε διαφορετικό νόμισμα από εκείνο στο οποίο εισέπρατταν το εισόδημα εργασίας τους, είχαν αποδεχθεί σιωπηρώς να αναλάβουν τον κίνδυνο διακυμάνσεων του εν λόγω νομίσματος, δηλαδή τον κίνδυνο μεταβολής των συνθηκών που υφίσταντο κατά τον χρόνο συνάψεως της συμβάσεως αυτής.
15
Επιπλέον, έκρινε ότι οι συμβατικές ρήτρες που επέβαλλαν στους δανειολήπτες να αποπληρώσουν τις δόσεις του δανείου σε ελβετικά φράγκα δεν επέφεραν σημαντική ανισορροπία μεταξύ των δικαιωμάτων και των υποχρεώσεων των συμβαλλομένων, δεδομένου ότι, για τη μετατροπή του νομίσματος αυτού σε ρουμανικά λέι, ο δανειστής έφερε τον κίνδυνο μείωσης της συναλλαγματικής ισοτιμίας του ελβετικού φράγκου, σε σχέση με την αξία που ίσχυε κατά την ημερομηνία σύναψης της σύμβασης, ενώ οι δανειολήπτες έφεραν τον κίνδυνο αύξησης της ισοτιμίας αυτής.
16
Κατά το Judecătoria Galați (πρωτοδικείο Galați), δεν μπορεί να γίνει δεκτό ότι, λόγω της ιδιότητάς του ως επαγγελματία στον χρηματοπιστωτικό και τραπεζικό τομέα, ο δανειστής γνώριζε ή προέβλεπε την εξέλιξη της εν λόγω συναλλαγματικής ισοτιμίας. Εξάλλου, μια τράπεζα υπέχει υποχρέωση ενημέρωσης του καταναλωτή αναφορικά με τις ουσιώδεις πτυχές της προσφοράς σχετικά με την πίστωση, πλην όμως οι κίνδυνοι που ενυπάρχουν στις διακυμάνσεις της συναλλαγματικής ισοτιμίας αποτελούν πτυχές που πρέπει να εκτιμώνται κατά περίπτωση από τον εκάστοτε δανειολήπτη.
17
Τον Μάρτιο 2018, τόσο οι προσφεύγοντες της κύριας δίκης όσο και οι εναγόμενες Credit Europe Ipotecar και Credit Europe Bank άσκησαν έφεση κατά της αποφάσεως του πρωτοβάθμιου δικαστηρίου ενώπιον του Tribunalul Galați (δευτεροβάθμιου δικαστηρίου Galați, Ρουμανία), επαναλαμβάνοντας κατ’ ουσίαν τους ισχυρισμούς που προέβαλαν πρωτοδίκως.
18
Το αιτούν δικαστήριο εκτιμά ότι από τη νομολογία του Δικαστηρίου σχετικά με την οδηγία 93/13 προκύπτει ότι, δυνάμει του άρθρου 1, παράγραφος 2, όταν συμβατική ρήτρα απηχεί διατάξεις του εθνικού δικαίου οι οποίες είτε είναι αναγκαστικού δικαίου και εφαρμόζονται μεταξύ των συμβαλλομένων μερών ανεξαρτήτως της επιλογής τους είτε εφαρμόζονται ελλείψει διαφορετικής συμφωνίας μεταξύ τους, η ρήτρα αυτή δεν εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας.
19
Εξάλλου, έκρινε ότι το άρθρο 1578 του αστικού κώδικα, το οποίο αποτελεί διάταξη ενδοτικού χαρακτήρα, προβλέπει ότι ο δανειολήπτης έχει την υποχρέωση να επιστρέψει στον δανειστή το αριθμητικό ποσό που ορίζεται στη σύμβαση πιστώσεως, παρά την ενδεχόμενη αύξηση ή μείωση της αξίας του νομίσματος στο οποίο συνομολογήθηκε το δάνειο πριν τον χρόνο καταβολής, και ότι η διάταξη αυτή καθιερώνει τη «νομιναλιστική αρχή», όπως την κατονομάζει η ρουμανική νομική θεωρία. Το αιτούν δικαστήριο διευκρινίζει ότι, στο πλαίσιο της συμβατικής σχέσης στην κύρια δίκη, η συναλλαγματική ισοτιμία του ελβετικού φράγκου αυξήθηκε κατά 204,12 %, εις βάρος των δανειοληπτών, μεταξύ της ημερομηνίας σύναψης της σύμβασης δανείου, της 8ης Νοεμβρίου 2007, και της ημερομηνίας άσκησης της αγωγής σε πρώτο βαθμό, της 16ης Μαρτίου 2015.
20
Από την απόφαση περί παραπομπής προκύπτει, ακόμη, ότι κατόπιν της απόφασης της 20ής Σεπτεμβρίου 2017, Andriciuc κ.λπ. (C‑186/16, EU:C:2017:703), τα ρουμανικά δικαστήρια δέχονται ως επί το πλείστον ότι, κατά τον χρόνο επίκλησης του καταχρηστικού χαρακτήρα των συμβατικών ρητρών, το δικαστήριο οφείλει να εκτιμήσει, κατά προτεραιότητα, εάν οι προσβαλλόμενες συμβατικές ρυθμίσεις απηχούν αποκλειστικά διάταξη εσωτερικού δικαίου ενδοτικού χαρακτήρα, όπως αυτή του άρθρου 1578 του αστικού κώδικα και ότι, στην περίπτωση που συντρέχει αυτή η προϋπόθεση, πρέπει να εξαιρείται η εν λόγω συμβατική ρύθμιση από τη δικαστική εκτίμηση του καταχρηστικού χαρακτήρα των επίμαχων συμβατικών διατάξεων, δυνάμει του άρθρου 1, παράγραφος 2, της οδηγίας 93/13. Στην πράξη, όμως, δεν παρέχεται στο επιληφθέν της υποθέσεως δικαστήριο η δυνατότητα εκτίμησης της προσυμβατικής συμπεριφοράς του επαγγελματία, από πλευράς εκπλήρωσης της υποχρέωσής του να ενημερώσει προηγουμένως τον καταναλωτή, υποχρέωση η οποία πηγάζει από το άρθρο 4, παράγραφος 2, της οδηγίας.
21
Ως εκ τούτου, το αιτούν δικαστήριο διερωτάται, πρώτον, ως προς τη μεθοδολογία που πρέπει να ακολουθείται κατά την εξέταση ρήτρας σχετικής με συναλλαγματικό κίνδυνο, θέτοντας το ερώτημα αν μια τέτοια ρήτρα πρέπει πρώτα να εξεταστεί υπό το πρίσμα της εξαιρέσεως που προβλέπεται στο εν λόγω άρθρο 1, παράγραφος 2, ή πρώτα υπό το πρίσμα της επιταγής περί διαφάνειας, η οποία απορρέει από άρθρο 4, παράγραφος 2.
22
Δεύτερον, ζητείται η ερμηνεία του Δικαστηρίου για την περίπτωση που το αιτούν δικαστήριο ήθελε εκτιμήσει κατά προτεραιότητα την προσβαλλόμενη συμβατική ρύθμιση υπό το πρίσμα του άρθρου 4, παράγραφος 2, της οδηγίας 93/13 και ήθελε διαπιστώσει ότι ο επαγγελματίας δεν τήρησε την υποχρέωση προηγούμενης ενημέρωσης που προβλέπει η διάταξη αυτή, εάν σε αυτή την περίπτωση ο επαγγελματίας, του οποίου η συμπεριφορά δεν ήταν καλόπιστη, μπορεί να κάνει χρήση των διατάξεων του άρθρου 1, παράγραφος 2, της οδηγίας ώστε η συμβατική ρήτρα να εξαιρείται από τη δικαστική εκτίμηση του καταχρηστικού χαρακτήρα της.
23
Υπό τις συνθήκες αυτές, το Tribunalul Galați (δευτεροβάθμιο δικαστήριο Galați) αποφάσισε να αναστείλει τη διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα εξής προδικαστικά ερωτήματα:
«1)
Έχουν το άρθρο 1, παράγραφος 2, και το άρθρο 4, παράγραφος 2, της οδηγίας 93/13/ΕΟΚ, όπως ερμηνεύθηκαν στην απόφαση της 20ής Σεπτεμβρίου 2017, Andriciuc κ.λπ. (C‑186/16, EU:C:2017:703), την έννοια ότι, στην περίπτωση ρήτρας περί συναλλαγματικού κινδύνου η οποία επαναλαμβάνει εθνική διάταξη, το εθνικό δικαστήριο υποχρεούται να εξετάσει κατά προτεραιότητα τις συνέπειες της εξαιρέσεως που προβλέπει το άρθρο 1, παράγραφος 2, της οδηγίας […] ή να εξετάσει την τήρηση εκ μέρους του επαγγελματία της υποχρεώσεως ενημέρωσης που ρυθμίζεται στο άρθρο 4, παράγραφος 2 […], της οδηγίας, χωρίς προηγούμενη δικαστική εκτίμηση των διατάξεων του άρθρου 1, παράγραφος 2 […];
2)
Έχουν το άρθρο 1, παράγραφος 2, και το άρθρο 4 παράγραφος 2, της οδηγίας 93/13 την έννοια ότι, σε περίπτωση παραβάσεως της υποχρεώσεως ενημερώσεως του καταναλωτή πριν από τη σύναψη της συμβάσεως πιστώσεως, ο επαγγελματίας δύναται να επικαλεστεί τις διατάξεις του άρθρου 1, παράγραφος 2 […], οπότε η συμβατική ρήτρα περί συναλλαγματικού κινδύνου, η οποία επαναλαμβάνει διάταξη του εθνικού δικαίου, να εξαιρείται από τη δικαστική εκτίμηση του καταχρηστικού χαρακτήρα;»
Επί των προδικαστικών ερωτημάτων
24
Δυνάμει του άρθρου 99 του Κανονισμού Διαδικασίας του Δικαστηρίου, το Δικαστήριο μπορεί οποτεδήποτε, κατόπιν προτάσεως του εισηγητή δικαστή και αφού ακούσει τον γενικό εισαγγελέα, να αποφανθεί με αιτιολογημένη διάταξη, όταν η απάντηση που προσήκει στο υποβληθέν με αίτηση προδικαστικής αποφάσεως ερώτημα μπορεί να συναχθεί σαφώς από τη νομολογία ή μπορεί να απαντηθεί χωρίς να υπάρχει καμία εύλογη αμφιβολία.
25
Η ως άνω διάταξη πρέπει να εφαρμοστεί στο πλαίσιο της υπό κρίση προδικαστικής παραπομπής.
26
Με τα δύο προδικαστικά ερωτήματα, τα οποία πρέπει να εξεταστούν από κοινού, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν το άρθρο 1, παράγραφος 2, και το άρθρο 4, παράγραφος 2, της οδηγίας 93/13 έχουν την έννοια ότι, σε περίπτωση που δικαστήριο κράτους μέλους επιλαμβάνεται διαφοράς που αφορά συμβατική ρήτρα η οποία φέρεται να είναι καταχρηστική και η οποία απηχεί διάταξη εσωτερικού δικαίου ενδοτικού χαρακτήρα, υποχρεούται να εξετάσει κατά προτεραιότητα τις συνέπειες της εξαίρεσης από το πεδίο εφαρμογής της οδηγίας, εξαίρεσης η οποία προβλέπεται στο άρθρο 1, παράγραφος 2, αυτής ή να εξετάσει κατά προτεραιότητα τις συνέπειες της εξαίρεσης των συμβατικών ρητρών από την εκτίμηση του καταχρηστικού τους χαρακτήρα, εξαίρεση η οποία προβλέπεται στο άρθρο 4, παράγραφος 2, της οδηγίας, και, σε περίπτωση που το Δικαστήριο δεχθεί το δεύτερο ενδεχόμενο και ο επαγγελματίας δεν εκπλήρωσε την υποχρέωση προηγούμενης ενημέρωσης του καταναλωτή που ρυθμίζεται στο άρθρο 4, παράγραφος 2, το αιτούν δικαστήριο ερωτά αν δίνεται στον ως άνω επαγγελματία η δυνατότητα να επικαλεστεί το άρθρο 1, παράγραφος 2, ώστε να μην καταστεί δυνατή η εκτίμηση του καταχρηστικού χαρακτήρα της ρήτρας από το δικαστήριο.
27
Συναφώς, πρέπει να υπομνησθεί ότι, αφενός, το άρθρο 1, παράγραφος 2, της οδηγίας 93/13 αποκλείει από το πεδίο εφαρμογής της τις συμβατικές ρήτρες που απηχούν «νομοθετικές ή κανονιστικές διατάξεις αναγκαστικού δικαίου», έκφραση η οποία, υπό το πρίσμα της δέκατης τρίτης αιτιολογικής σκέψης της οδηγίας, καλύπτει όχι μόνον τις διατάξεις του εθνικού δικαίου, οι οποίες εφαρμόζονται μεταξύ των συμβαλλομένων μερών ανεξαρτήτως της επιλογής τους, αλλά και εκείνες που είναι ενδοτικού χαρακτήρα, δηλαδή εφαρμόζονται, ελλείψει διαφορετικής συμφωνίας μεταξύ των συμβαλλομένων μερών (πρβλ. αποφάσεις της 26ης Μαρτίου 2020, Mikrokasa και Revenue Niestandaryzowany Sekurytyzacyjny Fundusz Inwestycyjny Zamknięty, C‑779/18, EU:C:2020:236, σκέψεις 50 έως 53, καθώς και της 9ης Ιουλίου 2020, Banca Transilvania, C‑81/19, EU:C:2020:532, σκέψεις 23 έως 25 και 28).
28
Η ερμηνεία αυτή του άρθρου 1, παράγραφος 2, της οδηγίας 93/13 έγινε δεκτή από το Δικαστήριο παρά την ύπαρξη διαφοράς στο γράμμα της διάταξης αυτής μεταξύ της γαλλικής και ρουμανικής γλωσσικής εκδοχής της οδηγίας 93/13, διαφορά η οποία επισημάνθηκε από το αιτούν δικαστήριο στην παρούσα διαδικασία (πρβλ. απόφαση της 9ης Ιουλίου 2020, Banca Transilvania, C‑81/19, EU:C:2020:532, σκέψεις 32 έως 34).
29
Η εξαίρεση από το πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 93/13, εξαίρεση που προβλέπεται σε αυτή τη διάταξη, δικαιολογείται από το γεγονός ότι τεκμαίρεται θεμιτά ότι ο εθνικός νομοθέτης καθιέρωσε μια ισορροπία ανάμεσα στο σύνολο των δικαιωμάτων και των υποχρεώσεων των συμβαλλομένων σε ορισμένες συμβάσεις, ισορροπία την οποία ο νομοθέτης της Ένωσης θέλησε ρητώς να διασφαλίσει (πρβλ. αποφάσεις της 26ης Μαρτίου 2020, Mikrokasa και Revenue Niestandaryzowany Sekurytyzacyjny Fundusz Inwestycyjny Zamknięty, C‑779/18, EU:C:2020:236, σκέψη 54, καθώς και της 9ης Ιουλίου 2020, Banca Transilvania, C‑81/19, EU:C:2020:532, σκέψη 26).
30
Αφετέρου, το άρθρο 4, παράγραφος 2, της οδηγίας εισάγει εξαίρεση από τον μηχανισμό ουσιαστικού ελέγχου των καταχρηστικών ρητρών, όπως αυτός προβλέπεται στο πλαίσιο του συστήματος προστασίας των καταναλωτών που καθιερώνει η οδηγία, εξαίρεση η οποία ισχύει για ρήτρες που εμπίπτουν σε μία από τις δύο κατηγορίες που αναφέρονται στην παράγραφο 2, εφόσον η ρήτρα είναι διατυπωμένη κατά τρόπο σαφή και κατανοητό, σύμφωνα με τις επιταγές σαφούς διατύπωσης που απορρέουν από τη διάταξη αυτή (πρβλ. αποφάσεις της 20ής Σεπτεμβρίου 2017, Andriciuc κ.λπ., C‑186/16, EU:C:2017:703, σκέψεις 34, 35, 43 και 44, καθώς και της 3ης Σεπτεμβρίου 2020, Profi Credit Polska, C‑84/19, C‑222/19 και C‑252/19, EU:C:2020:631, σκέψεις 65 και 66).
31
Αναφορικά με το ζήτημα του πώς συναρθρώνονται το άρθρο 1, παράγραφος 2, και το άρθρο 4, παράγραφος 2, της οδηγίας 93/13, στα ερωτήματα που υπέβαλε το αιτούν δικαστήριο πρέπει να δοθεί η απάντηση την οποία προτείνουν από κοινού η Ρουμανική Κυβέρνηση και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, ότι το δικαστήριο που επιλαμβάνεται διαφοράς όπως αυτή της κύριας δίκης πρέπει να εκτιμήσει κατά προτεραιότητα τον αποκλεισμό των προσβαλλόμενων συμβατικών ρητρών από το πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 93/13, σε σχέση με την προβλεπόμενη στο άρθρο 4, παράγραφος 2, εκτίμηση του καταχρηστικού χαρακτήρα των συμβατικών ρητρών.
32
Πράγματι, η προσέγγιση αυτή επιβάλλεται εφόσον είναι πρόδηλο ότι κάθε πράξη του δικαίου της Ένωσης έχει εφαρμογή σε δεδομένη κατάσταση μόνο στο μέτρο που η κατάσταση αυτή εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της εν λόγω πράξεως (πρβλ. απόφαση της 18ης Οκτωβρίου 1990, Dzodzi, C‑297/88 και C‑197/89, EU:C:1990:360, σκέψη 23 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία, καθώς και διάταξη της 3ης Ιουλίου 2014, Tudoran, C‑92/14, EU:C:2014:2051, σκέψεις 28 έως 32).
33
Ειδικότερα, από την ίδια τη δομή της οδηγίας 93/13 προκύπτει σαφώς ότι για την εκτίμηση του ενδεχόμενου καταχρηστικού χαρακτήρα μιας ρήτρας, η οποία εκτίμηση γίνεται υπό το πρίσμα των διατάξεων της οδηγίας αυτής, και ιδίως του άρθρου 4, απαιτείται να καθοριστεί, προηγουμένως, αν η εν λόγω ρήτρα εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας αυτής, ιδίως ενόψει του αποκλεισμού από το πεδίο εφαρμογής που προβλέπεται στο άρθρο 1, παράγραφος 2, της οδηγίας.
34
Για τον λόγο αυτό, στην απόφαση της 20ής Σεπτεμβρίου 2017, Andriciuc κ.λπ. (C‑186/16, EU:C:2017:703, σκέψεις 30 έως 32), το Δικαστήριο έκρινε ότι εναπόκειται στο εθνικό δικαστήριο που επιλήφθηκε της διαφοράς να εκτιμήσει, αφού λάβει υπόψη τη φύση, τη γενικότερη κατάσταση της οικονομίας και τους όρους των σχετικών δανειακών συμβάσεων, καθώς και το νομικό και πραγματικό πλαίσιο στο οποίο εντάσσονταν τα ζητήματα αυτά, εάν η επίμαχη στην κύρια δίκη ρήτρα, σύμφωνα με την οποία το δάνειο έπρεπε να αποπληρωθεί στο ίδιο νόμισμα με εκείνο στο οποίο είχε χορηγηθεί, απηχεί τις διατάξεις του εθνικού, αναγκαστικού, δικαίου, κατά την έννοια του άρθρου 1, παράγραφος 2, της οδηγίας 93/13, και έπειτα, στη μοναδική περίπτωση που το δικαστήριο έκρινε ότι η επίμαχη συμβατική ρήτρα δεν εμπίπτει στον αποκλεισμό που προβλέπει η διάταξη αυτή, τότε μόνο μπορεί, το δικαστήριο, να εξετάσει την εφαρμογή του άρθρου 4, παράγραφος 2, της οδηγίας.
35
Στην παρούσα διαδικασία, η Ρουμανική Κυβέρνηση και η Επιτροπή διατύπωσαν επιφυλάξεις ως προς το εάν μια ρήτρα όπως η επίμαχη στην κύρια δίκη, της οποίας το περιεχόμενο μνημονεύεται στη σκέψη 8 της παρούσας διάταξης, εμπίπτει πράγματι στην εξαίρεση του άρθρου 1, παράγραφος 2, της οδηγίας 93/13.
36
Εντούτοις, από τα στοιχεία που παρέσχε το αιτούν δικαστήριο προκύπτει ότι το δικαστήριο αυτό θεωρεί, αφενός, ότι μια τέτοια ρήτρα απηχεί τη νομιναλιστική αρχή που κατοχυρώνεται στο άρθρο 1578 του αστικού κώδικα και, αφετέρου, ότι το άρθρο αυτό συνιστά ρύθμιση ενδοτικού δικαίου, κατά την έννοια της νομολογίας που παρατίθεται στη σκέψη 27 της παρούσας διάταξης, ήτοι ρύθμιση που εφαρμόζεται σε σύμβαση εφόσον τα συμβαλλόμενα μέρη δεν έχουν συμφωνήσει διαφορετικά.
37
Συναφώς, αξίζει να παρατηρηθεί ότι, σε ανάλογο πλαίσιο που αφορούσε εθνική διάταξη ίδια με την επίμαχη στην υπόθεση της κύριας δίκης, την ίδια άποψη υιοθέτησε και το ρουμανικό αιτούν δικαστήριο, το οποίο είχε υποβάλει ερωτήματα στο Δικαστήριο στην υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση της 9ης Ιουλίου 2020, Banca Transilvania (C‑81/19, EU:C:2020:532, σκέψη 30).
38
Από τον νομικό αυτό χαρακτηρισμό, ο οποίος απόκειται αποκλειστικώς στα εθνικά δικαστήρια που έχουν επιληφθεί της υποθέσεως, προκύπτει ότι η συμβατική ρήτρα, της οποίας τον καταχρηστικό χαρακτήρα προβάλλουν οι προσφεύγοντες της κύριας δίκης, απηχεί ενδοτικού χαρακτήρα διάταξη του εθνικού δικαίου, με αποτέλεσμα η ρήτρα αυτή να εμπίπτει στην εξαίρεση του άρθρου 1, παράγραφος 2, της οδηγίας 93/13 και, επομένως, να μην εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας αυτής (βλ. κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 9ης Ιουλίου 2020, Banca Transilvania, C‑81/19, EU:C:2020:532, σκέψεις 31 και 37).
39
Εξάλλου, πρέπει να διευκρινιστεί, αφενός, ότι το γεγονός ότι τα συμβαλλόμενα μέρη έχουν τη δυνατότητα να παρεκκλίνουν από ενδοτικού χαρακτήρα διάταξη του εθνικού δικαίου –όπως συμβαίνει εν προκειμένω, σύμφωνα με τη Ρουμανική Κυβέρνηση και την Επιτροπή– δεν ασκεί επιρροή προκειμένου να καθοριστεί αν συμβατική ρήτρα που απηχεί τέτοια ρύθμιση αποκλείεται, δυνάμει του άρθρου 1, παράγραφος 2, της οδηγίας 93/13, από το πεδίο εφαρμογής της οδηγίας (πρβλ. απόφαση της 9ης Ιουλίου 2020, Banca Transilvania, C‑81/19, EU:C:2020:532, σκέψη 35).
40
Αφετέρου, το γεγονός ότι συμβατική ρήτρα που απηχεί διάταξη εθνικού δικαίου στην οποία αναφέρεται το άρθρο 1, παράγραφος 2, δεν αποτέλεσε αντικείμενο διαπραγμάτευσης μεταξύ των μερών, όπως συμβαίνει εν προκειμένω κατά τη Ρουμανική Κυβέρνηση, δεν επηρεάζει τον αποκλεισμό της ρήτρας από το πεδίο εφαρμογής της οδηγίας (πρβλ. απόφαση της 9ης Ιουλίου 2020, Banca Transilvania, C‑81/19, EU:C:2020:532, σκέψη 36).
41
Τέλος, όσον αφορά την τελική δικανική εκτίμηση η οποία άπτεται της επιταγής για σαφή και κατανοητή διατύπωση της συμβατικής ρήτρας, επιταγή η οποία απορρέει από το άρθρο 4, παράγραφος 2, της οδηγίας 93/13, περί της οποίας γίνεται λόγος ειδικότερα στο πλαίσιο του δευτέρου προδικαστικού ερωτήματος, το Δικαστήριο δεν χρειάζεται να αποφανθεί συναφώς διότι, εφόσον το αιτούν δικαστήριο εκτιμά ότι η επίμαχη ρήτρα στην κύρια δίκη απηχεί διάταξη εθνικού δικαίου, και δη ενδοτικού χαρακτήρα, η συμβατική ρήτρα αποκλείεται από το πεδίο εφαρμογής της οδηγίας, δυνάμει του άρθρου 1, παράγραφος 2, αυτής (πρβλ. απόφαση της 9ης Ιουλίου 2020, Banca Transilvania, C‑81/19, EU:C:2020:532, σκέψη 38).
42
Λαμβανομένων υπόψη των προεκτεθέντων, στα υποβληθέντα προδικαστικά ερωτήματα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι το άρθρο 1, παράγραφος 2, και το άρθρο 4, παράγραφος 2, της οδηγίας 93/13 έχουν την έννοια ότι, όταν δικαστήριο κράτους μέλους επιλαμβάνεται υποθέσεως σχετικής με συμβατική ρήτρα η οποία φέρεται να είναι καταχρηστική και η οποία απηχεί ενδοτικού χαρακτήρα διάταξη του εθνικού δικαίου, πρέπει να εξεταστεί κατά προτεραιότητα το ενδεχόμενο του αποκλεισμού της ρήτρας από το πεδίο εφαρμογής της οδηγίας, αποκλεισμός ο οποίος ορίζεται στο άρθρο 1, παράγραφος 2, και όχι το ενδεχόμενο της εξαίρεσης από την εκτίμηση του καταχρηστικού χαρακτήρα των συμβατικών ρητρών, εξαίρεση η οποία προβλέπεται στο άρθρο 4, παράγραφος 2, της οδηγίας.
Επί των δικαστικών εξόδων
43
Δεδομένου ότι η παρούσα διαδικασία έχει ως προς τους διαδίκους της κύριας δίκης τον χαρακτήρα παρεμπίπτοντος που ανέκυψε ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου, σ’ αυτό εναπόκειται να αποφανθεί επί των δικαστικών εξόδων. Τα έξοδα στα οποία υποβλήθηκαν όσοι υπέβαλαν παρατηρήσεις στο Δικαστήριο, πλην των ως άνω διαδίκων, δεν αποδίδονται.
Για τους λόγους αυτούς, το Δικαστήριο (έκτο τμήμα) διατάσσει:
Το άρθρο 1, παράγραφος 2, και το άρθρο 4, παράγραφος 2, της οδηγίας 93/13/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 5ης Απριλίου 1993, σχετικά με τις καταχρηστικές ρήτρες των συμβάσεων που συνάπτονται με καταναλωτές, έχουν την έννοια ότι, όταν δικαστήριο κράτους μέλους επιλαμβάνεται υποθέσεως σχετικής με συμβατική ρήτρα η οποία φέρεται να είναι καταχρηστική και η οποία απηχεί ενδοτικού χαρακτήρα διάταξη του εθνικού δικαίου, πρέπει να εξεταστεί κατά προτεραιότητα το ενδεχόμενο του αποκλεισμού της ρήτρας από το πεδίο εφαρμογής της οδηγίας, αποκλεισμός ο οποίος ορίζεται στο άρθρο 1, παράγραφος 2, και όχι το ενδεχόμενο της εξαίρεσης από την εκτίμηση του καταχρηστικού χαρακτήρα των συμβατικών ρητρών, εξαίρεση η οποία προβλέπεται στο άρθρο 4, παράγραφος 2, της οδηγίας.
(υπογραφές)
(
*1
)	Γλώσσα διαδικασίας: η ρουμανική.