62008CC0012
KONKLUŻJONIJIET TAL-AVUKAT ĠENERALI
MENGOZZI
ppreżentati fil-21 ta’ Jannar 2009 (
1
)
Kawża C-12/08
Mono Car Styling SA, fi stralċ
vs
Dervis Odemis et
“Talba għal deċiżjoni preliminari — Direttiva 98/59/KE — Artikoli 2 u 6 — Proċedura ta’ informazzjoni u ta’ konsultazzjoni tal-persunal fil-każ ta’ tkeċċijiet kollettivi — Obbligi ta’ min iħaddem — Dritt għal rikors tal-ħaddiema — Ħtieġa ta’ interpretazzjoni konformi”
I — Introduzzjoni
1.
Din il-proċedura tipprovdi lill-Qorti tal-Ġustizzja l-possibbiltà li tiċċara ċerti aspetti tal-leġiżlazzjoni Komunitarja rigward tkeċċijiet kollettivi. B’mod partikolari, il-kwistjoni prinċipali li għandha tiġi solvuta teħtieġ li jiġi ddeterminat jekk id-Direttiva 98/59/KE tagħtix direttament drittijiet lill-ħaddiema u, jekk iva, jekk dawn id-drittijiet humiex individwali jew kollettivi. Barra minn hekk, irridu nivverifikaw jekk l-imsemmija direttiva tippermettix li dispożizzjoni nazzjonali tillimita l-każi li fihom tista’ tittieħed azzjoni kontra tkeċċija kollettiva fil-każ ta’ ksur ta’ obbligu tal-istess direttiva. Fl-aħħar nett, jeħtieġ ukoll li nqisu l-limiti eventwali li, fil-kwistjoni in quo, jistgħu jirriżultaw direttament mill-prinċipji ġenerali tad-dritt Komunitarju u, b’mod partikolari, mid-dritt għal protezzjoni legali effettiva.
2.
L-okkażjoni sabiex jiġu ċċarati dawn il-punti kienet ipprovduta mill-Cour du Travail de Liège, li, meta ntalbet tagħti deċiżjoni rigward serje ta’ rikorsi min-naħa ta’ ċerti ħaddiema li kienu suġġetti għal tkeċċija kollettiva, għamlet lill-Qorti tal-Ġustizzja ċerti domandi preliminari.
II — Il-kuntest ġuridiku
A — Id-dritt Komunitarju
3.
Il-leġiżlazzjoni Komunitarja li hija s-suġġett ta’ din il-proċedura hija inkluża fid-Direttiva tal-Kunsill 98/59/KE, tal-20 ta’ Lulju 1998, dwar l-approssimazzjoni tal-liġijiet tal-Istati Membri dwar redundancies [tkeċċijiet] kollettivi (iktar ’il quddiem: id-“Direttiva”) (
2
).
4.
L-ewwel u t-tieni premessa tad-Direttiva jipprovdu dan li ġej:
“1.
Billi għar-raġunijet ta’ ċarezza u razzjonalità tad-Direttiva tal-Kunsill 75/129/KEE tas-17 ta’ Frar 1975 dwar l-approssimazzjoni tal-liġijiet tal-Istati Membri li għandhom x’jaqsmu ma’ redundancies kollettivi għandhom jiġu kkonsolidati;
2.
Billi huwa importanti li jkun hemm iżjed protezzjoni għall-ħaddiema fil-każ ta’ redundancies kollettivi waqt li jittieħed kont tal-bżonn ta’ żvilupp ibbilanċjat ekonomiku u soċjali fil-Komunità”.
5.
L-Artikolu 2 tad-Direttiva jipprovdi:
“1.   Meta dak li jħaddem ikun qed jikkontempla redundancies kollettivi, huwa għandu jibda konsultazzjonijiet mar-rappreżentanti tal-ħaddiema fi żmien tajjeb bl-iskop li jintlaħaq ftehim.
2.   Dawn il-konsultazzjonijiet għandhom, mill-inqas, ikopru mezzi u miżuri li jevitaw redundancies kollettivi jew tnaqqis ta’ numri ta’ impjegati affettwati, u biex jittaffew il-konsegwenzi billi jkun hemm rikors għal miżuri soċjali magħhom immirati, inter alia, li jgħinu għall-impjieg jew it-taħriġ mll-ġdid tal-ħaddiema mingħajr xogħol.
L-Istati Membri jistgħu jipprovdu li r-rappreżentanti tal-ħaddiema jistgħu jużaw is-servizzi ta’ esperti skond il-leġislazzjoni u/jew il-prattika nazzjonali.
3.   Sabiex jgħinu r-rappreżentanti tal-ħaddiema biex jagħmlu proposti kostruttivi, min iħaddem għandu fi żmien tajjeb matul il-konsultazzjonijiet:
a)
ifornihom bl-informazzjoni rilevanti kollha u
b)
f’kull każ jagħtihom notifka bil-miktub:
i)
tar-raġunijiet għar- redundancies ipproġettati,
ii)
tan-numri tal-kategoriji ta’ ħaddiema li se jisfaw bla xogħol,
iii)
tan-numri u l-kategoriji tal-ħaddiema normalment impjegati,
iv)
tal-perijodu meta r-redundancies ipproġettati għandhom jiġu effettwati,
v)
tal-kriterji proposti għas-selezzjoni tal-ħaddiema li se jisfaw bla xogħol sakemm u safejn il-leġislazzjoni u/jew il-prattika nazzjonali jagħtu l-poter għal dan lil min iħaddem,
vi)
tal-metodu għall-kalkolu ta’ xi pagamenti tar-redundancy ta’ xort’oħra minn dawk ikkawżati mil-leġislazzjoni u/jew il-prattika nazzjonali.
Min iħaddem għandu jgħaddi lill-awtorità pubblika kompetenti kopja ta’, mill-inqas, l-elementi tal-kommunikazzjoni bil-miktub li hemm previsti fl-ewwel subparagrafu, l-punt (b), is-subpunti (i) sa (v).
[…]”.
6.
L-Artikoli 3 sa 6 tad-Direttiva jipprovdu:
“L-Artikolu 3
1.   Kull min iħaddem għandu jinnotifika lill-awtorità pubblika kompetenti bil-miktub dwar kull pjan ta’ redundancies kollettivi.
[…]
2.   Min iħaddem għandu jgħaddi lir-rapreżentanti tal-ħaddiema kopja tan-notifika prevista fil-paragrafu 1.
Ir-rappreżentanti tal-ħaddiema jistgħu jibħagtu xi kummenti li jista’ jkollhom lill-awtorità pubblika kompetenti.
L-Artikolu 4
1.   Il-redundancies kollettivi pproġettati nnotifikati lill-awtorità pubblika kompetenti m’għandhomx iseħħu qabel 30 ġurnata wara n-notifika msemmija fl-Artikolu 3(1) bla ħsara għal xi dispożizzjonijiet li jirregolaw id-drittijiet individwali fir-rigward ta’ l-avviż tat-tkeċċija mix-xogħol.
L-Istati Membri jistgħu jagħtu l-poter lill-awtorità pubblika kompetenti sabiex tnaqqas il-perijodu msemmi fis-subparagrafu preċedenti.
[…]
L-Artikolu 5
Din id-Direttiva ma għandhiex taffetwa d-dritt ta’ l-Istati Membri li japplikaw jew jintroduċu liġijiet, regolamenti jew dispożizzjonijiet amministrattivi li huma iktar favorevoli għal ħaddiema jew li jippromovu jew li jippermettu l-applikazzjoni ta’ ftehim kollettivi iktar favorevoli għall-ħaddiema.
L-Artikolu 6
L-Istati Membri għandhom jiżguraw li l-proċeduri ġudizzjarji u amministrattivi għall-infurzar ta’ l-obbligi taħt din id-Direttiva huma disponibbli għar-rappreżentanti tal-ħaddiema u/jew għall-ħaddiema”.
B — Id-dritt nazzjonali
7.
Id-dispożizzjonijiet tad-Direttiva 75/129 (u, konsegwentement, tad-Direttiva 98/59) ġew trasposti fil-Belġju permezz tal-ftehim kollettiv tax-xogħol Nru 24, tat-2 ta’ Ottubru 1975, li sar obbligatorju permezz tad-digriet irjali tal-21 ta’ Jannar 1976 (iktar ’il quddiem: il-“ftehim kollettiv Nru 24”). L-Artikolu 6 tal-ftehim kollettiv Nru 24 jipprovdi dan li ġej:
“Meta min iħaddem ikun se jeffettwa tkeċċija kollettiva, għandu jinforma minn qabel lir-rappreżentanti tal-ħaddiema u jikkonsultahom; din l-informazzjoni għandha tkun ipprovduta fi ħdan il-kunsill tal-impriża jew, fin-nuqqas tiegħu, lid-delegazzjoni sindakali […].
Fin-nuqqas ta’ kunsill tal-impriża u ta’ delegazzjoni sindakali, l-informazzjoni għandha tkun ipprovduta lill-persunal jew lir-rappreżentanti tiegħu.
Il-konsultazzjonijiet għandhom ikunu bbażati fuq il-possibbiltà li tkun evitata it-tkeċċija kollettiva jew li jitnaqqas in-numru ta’ dawk li jitkeċċew kif ukoll fuq il-possibbiltà li jittaffew il-konsegwenzi tagħha billi jintużaw miżuri soċjali kollaterali li għandhom l-għan, b’mod partikolari, li jiffaċilitaw l-impjieg jew it-taħriġ mill-ġdid tal-ħaddiema li jkunu tkeċċew.
Għal dan il-għan, min iħaddem huwa obbligat li jagħti lir-rappreżentanti tal-ħaddiema kull informazzjoni utli u, f’kull każ, permezz ta’ komunikazzjoni bil-miktub, ir-raġunijiet tal-pjan at-tkeċċija, il-kriterji li mistennija jintużaw biex jingħażlu l-ħaddiema li se jitkeċċew, in-numru u l-kategoriji tal-ħaddiema normalment impjegati kif ukoll il-metodu ta’ kalkolu pprovdut għal kwalunkwe kumpens eventwali għat-tkeċċija li ma jirriżultax mil-liġi jew minn ftehim kollettiv tax-xogħol [u] il-perijodu meta mistennija jitkeċċew, biex ir-rappreżentanti tal-ħaddiema jkunu jistgħu jagħmlu l-kummenti u l-proposti tagħhom b’tali mod li dawn ikunu jistgħu jitqiesu”.
8.
Dispożizzjonijiet oħrajn ta’ protezzjoni tal-ħaddiema fil-każ ta’ tkeċċijiet kollettivi, ġew inklużi fil-Belġju permezz tal-liġi tat-13 ta’ Frar 1998, li tinkludi dispożizzjonijiet favur l-impjiegi, fejn fosthom l-Artikoli 66 sa 69 tagħha jipprovdu dan li ġej:
“Artikolu 66
1.   Min iħaddem, li huwa biħsiebu jipproċedi għal tkeċċija kollettiva, għandu josserva l-proċedura ta’ informazzjoni u ta’ konsultazzjoni pprovduta rigward it-tkeċċijiet kollettivi, hekk kif ġie stabbilit minn ftehim kollettiv tax-xogħol li ġie konkluż fi ħdan il-kunsill nazzjonali tax-xogħol.
F’dan ir-rigward, min iħaddem għandu jissodisfa l-kundizzjonijiet li ġejjin:
1°
għandu jippreżenta lill-kunsill tal-impriża jew, fin-nuqqas ta’ dan tal-aħħar, lid-delegazzjoni sindakali jew, fin-nuqqas ta’ din tal-aħħar, lill-ħaddiema, rapport bil-miktub fejn juri l-ħsieb li għandu li jipproċedi għal tkeċċija kollettiva;
2°
għandu jkun jista’ jipprovdi l-prova li, rigward il-ħsieb li jipproċedi għal tkeċċija kollettiva, kellu laqgħa mal-kunsill tal-impriża jew, fin-nuqqas ta’ dan tal-aħħar, għamel laqgħa mad-delegazzjoni sindakali jew, fin-nuqqas ta’ din tal-aħħar, mal-ħaddiema;
3°
għandu jippermetti lir-rappreżentanti tal-persunal fi ħdan il-kunsill tal-impriża jew, fin-nuqqas ta’ dan tal-aħħar, lill-membri tad-delegazzjoni sindakali jew, fin-nuqqas ta’ din tal-aħħar, lill-ħaddiema, li jagħmlu domandi rigward it-tkeċċija kollettiva prevista u li jifformulaw argumenti jew li jagħmlu kontroproposti f’dan ir-rigward;
4°
għandu jkun eżamina d-domandi, l-argumenti u l-kontroproposti li jissemmew fil-paragrafu 3, u għandu jkun irrispondihom.
Min iħaddem irid jagħti l-prova li ssodisfa l-kundizzjonijiet li jissemmew fil-paragrafu preċedenti.
2.   Min iħaddem għandu jinnotifika l-ħsieb li jipproċedi għal tkeċċija kollettiva lill-uffiċjal maħtur mir-Re. Din in-notifika għandha tikkonferma li kien hemm konformità mal-kundizzjonijiet li jissemmew fit-tieni subparagafu tal-Artikolu 66(1). Kopja tan-notifika għandha tiġi kkomunikata, dakinhar li tintbagħat lill-uffiċjal li jissemma fl-ewwel subparagrafu, lill-kunsill tal-impriża jew, fin-nuqqas ta’ dan tal-aħħar, lid-delegazzjoni sindakali, u għandha titwaħħal fil-bini tal-impriża. Barra minn hekk, dakinhar li titwaħħal il-komunikazzjoni, għandha tintbagħat kopja tagħha, permezz ta’ ittra reġistrata, lill-ħaddiema suġġetti għat-tkeċċija kollettiva u li l-kuntratt tax-xogħol tagħhom ikun diġà ġie mitmum dakinhar li twaħħlet il-komunikazzjoni.
Artikolu 67
Il-ħaddiem li jitkeċċa jista’ jikkontesta il-konformità mal-proċedura ta’ informazzjoni u ta’ konsultazzjoni biss jekk min iħaddem ma kienx konformi mal-kundizzjonijiet li jissemmew fit-tieni subparagrafu tal-Artikolu 66(1).
Il-ħaddiem li jitkeċċa ma jistax jikkontesta l-konformità mal-proċedura ta’ informazzjoni u ta’ konsultazzjoni jekk ir-rappreżentanti tal-persunal fi ħdan il-kunsill tal-impriża jew, fin-nuqqas ta’ dan tal-aħħar, il-membri tad-delegazzjoni sindakali jew, fin-nuqqas ta’ din, il-ħaddiema, li għandhom jiġu informati u kkonsultati, ma jkunux innotifikaw l-oġġezzjonijiet lil min iħaddem rigward il-konformità ma’ kundizzjoni waħda jew iktar li tissemma fit-tieni subparagrafu tal-Artikolu 66(1) fi ħdan 30 jum mid-data ta’ meta twaħħlet il-komunikazzjoni skont it-tieni subparagrafu tal-Artikolu 66(2).
Fi żmien 30 jum mid-data tat-tkeċċija tiegħu jew mid-data meta t-tkeċċijiet saru tkeċċijiet kollettivi, il-ħaddiem li jitkeċċa għandu jikkomunika lil min iħaddmu, permezz ta’ ittra reġistrata, li qed jikkontesta l-konformità mal-proċedura ta’ informazzjoni u ta’ konsultazzjoni.
Artikolu 68
1.   Jekk, għall-ħaddiem li tkeċċa li jikkontesta l-konformità mal-proċedura ta’ informazzjoni u ta’ konsultazzjoni, ikun qed jiddekorri jew għad irid jibda jiddekorri terminu ta’ notifika, jekk il-kontestazzjoni tkun fondata, dan it-terminu ta’ notifika għandu jiġi sospiż mit-tielet jum tax-xogħol wara li tintbagħat l-ittra reġistrata skont it-tielet paragrafu tal-Artikolu 67.
[…]
Artikolu 69
1.   Jekk il-kuntratt tax-xogħol tal-ħaddiem li tkeċċa li qed jikkontesta l-konformità mal-proċedura ta’ informazzjoni u ta’ konsultazzjoni jkun diġà ntemm, fl-ittra rreġistrata skont it-tielet paragrafu tal-Artikolu 67, il-ħaddiem għandu jitlob ukoll li jerġa’ jingħata l-impjieg tiegħu.
[…]”.
III — Il-fatti li wasslu għall-kawża, il-kawża prinċipali u d-domandi preliminari
9.
Il-fatti li taw lok għal din il-kawża ġew spjegati sal-inqas dettall fid-deċiżjoni twila tar-rinviju. Mingħajr ma nieqfu fuq id-deskrizzjoni tad-dettalji, il-ġrajja tista’ tiġi deskritta fi ftit kliem kif ġej.
10.
Matul l-2004 il-kumpannija Mono Car Styling (iktar ’il quddiem: “Mono Car”), attiva fis-settur tal-manifattura tal-partijiet għall-karozzi, għaddiet minn fażi partikolarment diffiċli, minħabba tnaqqis kbir fl-ordnijiet li rċeviet. F’dan l-isfond, il-kumpannija ddeċidiet li tnaqqas il-persunal tagħha, u b’hekk ipproċediet għal tkeċċija kollettiva.
11.
F’dan ir-rigward, il-kumpannija laħqet ftehim mar-rappreżentanti tal-ħaddiema: f’dan il-ftehim in-numru tal-impjegati li kellhom jitkeċċew kellu jlaħħaq it-30 unità, u ġew ipprovduti miżuri speċifiċi ta’ kumpens u ta’ sostenn għall-persunal li kellu jitkeċċa. Kemm ir-rappreżentanti tal-ħaddiema kif ukoll id-dipartiment lokali tax-xogħol irrikonoxxew il-konformità, min-naħa tal-impriża, mal-proċedura ta’ informazzjoni u ta’ konsultazzjoni pprovduti mil-leġiżlazzjoni dwar it-tkeċċijiet kollettivi.
12.
Il-kawża prinċipali taf l-oriġini tagħha lir-rikors ippreżentat individwalment minn 21 ħaddiem ikkonċernati mill-proċedura ta’ tkeċċija kollettiva. Ir-rikors huwa bbażat fuq l-allegat ksur, min-naħa tal-kumpannija Mono Car, ta’ ċerti obbligi proċedurali pprovduti mil-leġiżlazzjoni dwar it-tkeċċijiet kollettivi. Inqis li d-dettalji tal-kontestazzjonijiet li tressqu quddiem il-qorti nazzjonali jistgħu ma jissemmewx hawnhekk, peress li dawn ma għandhom l-ebda rilevanza diretta għad-domandi li l-Qorti tal-Ġustizzja qed tintalab tagħti risposta.
13.
Ikun xi jkun il-każ, il-qorti tar-rinviju qed tintalab tieħu deċiżjoni dwar l-appell tal-kumpannija Mono Car, wara li, fl-istanza preċedenti, il-ħaddiema kisbu kumpens (pekunjarju) tad-dannu miftiehem minħabba xi irregolaritajiet fil-proċedura ta’ tkeċċija.
14.
Peress li qieset li s-soluzzjoni tal-kawża nazzjonali kienet titlob risposta preliminari għal ċerti domandi rigward l-interpretazzjoni li għandha tingħata tad-dritt Komunitarju, il-qorti tar-rinviju għamlet id-domandi preliminari li ġejjin lill-Qorti tal-Ġustizzja:
“1.
L-Artikolu 6 tad-Direttiva [98/59] għandu jiġi interpretat fis-sens li jipprekludi dispożizzjoni nazzjonali, bħall-Artikolu 67 tal-liġi tat-13 ta’ Frar […],
—
li tipprovdi li ħaddiem jista’ jikkontesta l-osservanza tal-proċedura ta’ informazzjoni u ta’ konsultazzjoni biss meta min iħaddem ma jkunx osserva l-kundizzjonijiet imsemmija fit-tieni subparagrafu tal-Artikolu 66(1) tal-istess liġi,
—
u safejn ir-rappreżentanti tal-persunal fi ħdan il-kunsill tal-impriża jew, fin-nuqqas tiegħu, il-membri tad-delegazzjoni sindakali jew, u, fin-nuqqas tagħha, il-ħaddiema li għandhom jiġu informati u kkonsultati, ikunu nnotifikaw oġġezzjonijiet lil min iħaddem dwar l-osservanza ta’ waħda jew diversi kundizzjonijiet previsti fit-tieni subparagrafu tal-Artikolu 66(1), f’terminu ta’ tletin ġurnata li jiddekorru mid-data tat-twaħħil tal-komunikazzjoni msemmija fit-tieni subparagrafu tal-Artikolu 66(2),
—
u [sakemm] il-ħaddiem imkeċċi jkun informa lil min iħaddem, permezz ta’ ittra rreġistrata, li huwa jkun qed jikkontesta l-osservanza tal-proċedura ta’ informazzjoni u ta’ konsultazzjoni u li huwa jkun qed jitlob li jerġa’ jidħol fl-impjieg tiegħu, [u dan f’terminu ta’ tletin jum li jiddekorru mid-data tat-tkeċċija tiegħu] jew mid-data li fiha t-tkeċċijiet ikunu kisbu n-natura ta’ tkeċċijiet kollettivi?
2.
Jekk wieħed jassumi li l-Artikolu 6 tad-Direttiva tal-Kunsill [98/59] jista’ jiġi interpretat li jawtorizza Stat Membru jadotta dispożizzjoni nazzjonali, bħall-Artikolu 67 tal-liġi tat-13 ta’ Frar 1998 […] li biha jipprevedi li ħaddiem imkeċċi ma jistax jikkontesta l-osservanza tal-proċedura ta’ informazzjoni u ta’ konsultazzjoni ħlief għar-raġuni li min iħaddem ma jkunx osserva l-kundizzjonijiet imsemmija fit-tieni subparagrafu tal-Artikolu 66(1) tal-istess liġi, u dan sakemm ir-rappreżentanti tal-persunal fi ħdan il-kunsill tal-impriża jew, fin-nuqqas tagħhom, il-membri tad-delegazzjoni sindakali jew, fin-nuqqas tagħha, il-ħaddiema li għandhom jiġu informati u kkonsultati, ikunu nnotifikaw l-oġġezzjonijiet lil min iħaddem dwar l-osservanza ta’ waħda jew diversi kundizzjonijiet previsti fit-tieni subparagrafu tal-Artikolu 66(1), f’terminu ta’ 30 ġurnata li jibdew jiddekorru mid-data tat-twaħħil msemmi fit-tieni subparagrafu tal-Artikolu 66(2), u li l-ħaddiem imkeċċi jkun informa lil min iħaddem, b’ittra rreġistrata, li huwa jkun qed jikkontesta l-osservanza tal-proċedura ta’ informazzjoni u ta’ konsultazzjoni u li huwa jkun qed jitlob li jerġa’ jidħol fl-impjieg tiegħu, u dan f’terminu ta’ tletin ġurnata li jibdew mid-data tat-tkeċċija tiegħu jew mid-data li fiha t-tkeċċijiet ikunu kisbu n-natura ta’ tkeċċijiet kollettivi,
tali sistema hija kompatibbli mad-drittijiet fundamentali tal-individwi li jagħmlu parti integrali mill-prinċipji ġenerali ta’ dritt li tiegħu l-qorti Komunitarja għandha tiżgura l-osservanza, u b’mod iktar partikolari mal-Artikolu 6 tal-Konvenzjoni Ewropea għall-Protezzjoni tad-Drittijiet tal-Bniedem u tal-Libertajiet Fundamentali?
3.
Qorti nazzjonali li tintalab tieħu konjizzjoni ta’ kawża bejn żewġ individwi, f’dan il-każ ħaddiem u dak li kien iħaddmu, tista’ twarrab dispożizzjoni ta’ dritt intern li tmur kontra d-dispożizzjonijiet ta’ direttiva Komunitarja, bħalma huwa l-Artikolu 67 tal-liġi tat-13 ta’ Frar 1998 […] sabiex timplementa dispożizzjonijiet oħrajn ta’ dritt intern, li jittrasponu bħala ipoteżi korretta direttiva Komunitarja, bħalma huma d-dispożizzjonijiet li hemm fil-ftehim kollettiv tax-xogħol Nru 24, tat- 2 ta’ Ottubru 1975, […] iżda li l-applikazzjoni effettiva tagħhom hija mfixkla bid-dispożizzjonijiet ta’ liġi interna li tmur kontra d-dispożizzjonijiet ta’ direttiva Komunitarja, f’dan il-każ l-Artikolu 67 tal-liġi tat-13 ta’ Frar 1998?
4.
1)
L-Artikolu 2 tad-Direttiva [98/59] b’mod partikolari l-paragrafi (1), (2) u (3) tiegħu, għandu jiġi interpretat li jipprekludi dispożizzjoni nazzjonali, bħalma hija l-Artikolu 66(1) tal-liġi tat-13 ta’ Frar 1998 […], fejn tiddisponi li min iħaddem li beħsiebu jissodisfa l-obbligi li għandu fil-kuntest ta’ tkeċċijiet kollettivi huwa marbut biss li jġib il-prova li huwa ssodisfa l-kundizzjonijiet li ġejjin, jiġifieri:
1°
li jkun ippreżenta lill-kunsill tal-impriża jew, fin-nuqqas tiegħu, lid-delegazzjoni sindakali jew, fin-nuqqas tagħha, lill-ħaddiema, rapport bil-miktub li fih huwa juri l-intenzjoni tiegħu li jwettaq tkeċċijiet kollettivi;
2.
li jkollu jġib il-prova li dwar l-intenzjoni ta’ tkeċċijiet kollettivi, huwa jkun laqqa’ l-kunsill tal-impriża jew, fin-nuqqas tiegħu, huwa jkun iltaqa’ mad-delegazzjoni sindakali jew, fin-nuqqas tagħha, mal-ħaddiema;
3.
li huwa jkun ippermetta lir-rappreżentanti tal-persunal fi ħdan il-kunsill tal-impriża jew, fin-nuqqas tiegħu, lid-delegazzjoni sindakali jew, fin-nuqqas tagħha, lill-ħaddiema, li jagħmlu mistoqsijiet dwar it-tkeċċijiet kollettivi ppjanati u li jifformulaw argumenti jew li jagħmlu kontroproposti fuq dan is-suġġett;
4.
li huwa jkun eżamina l-mistoqsijiet, l-argumenti u l-kontroproposti msemmija fil-punt 3 u li jkun irrispondihom?
2.
L-istess dispożizzjoni [tad-Direttiva] għandha tinftiehem li tipprekludi dispożizzjoni nazzjonali, bħalma hija t-tieni subparagrafu tal-Artikolu 67 tal-liġi tat-13 ta’ Frar 1998 […], fejn tiddisponi li l-ħaddiem li tkeċċa jista’ jikkontesta l-osservanza tal-proċedura ta’ informazzjoni u ta’ konsultazzjoni biss meta min iħaddem ma jkunx osserva l-kundizzjonijiet imsemmija fit-tieni subparagrafu tal-Artikolu 66(1), li jissemma fil-punt (1) [ta’ din id-domanda]?”
IV — L-interpretazzjonijiet tad-dritt nazzjonali u l-ammissibbiltà tad-domandi preliminari
15.
Naħseb li qabel ma ngħaddu biex neżaminaw id-domandi preliminari, jeħtieġ li nieqfu xi ftit fuq l-interpretazzjoni tad-dritt nazzjonali u fuq il-problemi ta’ ammissibbiltà relatati mat-talba għar-rinviju.
16.
Tabilħaqq, fuq il-bażi ta’ dak li jirriżulta mid-deċiżjoni tar-rinviju u mis-sottomissjonijiet tal-partijiet, l-Artikolu 67 tal-liġi tal-1998, li jipprovdi serje ta’ limiti għad-dritt tal-ħaddiem individwali li jikkontesta tkeċċija kollettiva, jista’ jiġi interpretat b’żewġ modi għalkollox differenti.
17.
Skont l-ewwel interpretazzjoni, il-limiti għall-possibbiltajiet ta’ azzjoni individwali stabbiliti mill-imsemmi Artikolu 67 ikunu applikabbli biss fir-rigward tar-rikorsi ppreżentati sabiex jinkisbu r-rimedji speċifiċi offruti, fil-każ ta’ tkeċċija kollettiva illegali, mil-liġi tal-1998: fi kliem ieħor, dawn il-limiti jkunu applikabbli biss fil-każ ta’ azzjonijiet li għandhom l-għan li jiksbu l-impjieg mill-ġdid tal-ħaddiem li tkeċċa jew is-sospensjoni tat-terminu ta’ notifika. U dan minħabba li dawn ir-rimedji huma speċifiċi għal-liġi tal-1998 (
3
).
18.
Min-naħa l-oħra, it-tieni interpretazzjoni tqis li l-limiti għall-possibbiltajiet ta’ azzjoni individwali inklużi fl-Artikolu 67 tal-liġi tal-1998 ma jiġux applikati biss għar-rimedji speċifiċi pprovduti mill-imsemmija liġi, imma, b’mod iktar ġenerali, għall-azzjonijiet individwali kollha ppreżentati mill-ħaddiema kontra tkeċċija kollettiva biex jikkontestaw in-nuqqas ta’ konformità mal-proċedura ta’ informazzjoni u ta’ konsultazzjoni. B’mod partikolari, skont din l-intepretazzjoni, il-limiti li jissemmew fl-Artikolu 67 jiġu applikati anki fil-konfront ta’ kawżi miftuħa minn ħaddiema individwali biex jiksbu, pereżempju, kumpens għad-danni. Il-qorti tar-rinviju, għalkemm ma ħaditx pożizzjoni b’mod ċar, jidher li tippreferi din it-tieni interpretazzjoni.
19.
Jekk insegwu l-ewwel intepretazzjoni, jidher ċar li din il-proċedura għal deċiżjoni preliminari titlef kwalunkwe rilevanza. Fil-fatt, skont din l-interpretazzjoni, il-limiti pprovduti mill-Artikolu 67 tal-liġi tal-1998, l-iktar l-iktar, jistgħu jipprekludu li ħaddiem jikseb ċerti rimedji speċifiċi, imma qatt ma jimpedilu li jiftaħ kawża biex jikkontesta tkeċċija kollettiva fuq il-bażi ta’ liġi differenti mil-liġi tal-1998, u li eventwalment jikseb riżultat sodisfaċenti u adegwat, pereżempju permezz ta’ kumpens għad-danni. Konsegwentement, jidher għalkollox evidenti li ma jkunx iktar possibbli li jiġu identifikati konflitti la mal-Artikolu 6 tad-Direttiva 98/59 u lanqas mal-prinċipju tad-dritt għal protezzjoni legali effettiva u mal-Konvenzjoni Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem. Dak li tabilħaqq jeħtieġu dawn id-dispożizzjonijiet huwa li jkunu ggarantiti strumenti adegwati ta’ protezzjoni, mhux rimedju speċifiku.
20.
Għall-inqas parti mill-ġurisprudenza Belġjana ssegwi l-ewwel interpretazzjoni: hekk għamlet, pereżempju, il-qorti fl-ewwel’istanza tal-kawża prinċipali, li d-deċiżjoni tagħha mbagħad ġiet ikkontestata quddiem il-qorti tar-rinviju. L-istess Cour du Travail de Liège, f’kompożizzjoni differenti, fit-30 ta’ April 2007 tat deċiżjoni f’dan is-sens, fejn osservat b’mod partikolari li l-interpretazzjoni li l-kundizzjonijiet tal-Artikolu 67 tal-liġi tal-1998 huma applikabbli għall-azzjonijiet kollha, u mhux biss dawk li għandhom l-għan li jiksbu r-rimedji speċifiċi addizzjonali introdotti minn dik il-liġi, “tikkostitwixxi […] pass lura kbir fid-drittijiet u fl-azzjonijiet li jirriżultaw lill-ħaddiema mill-ftehim kollettiv Nru 24” (
4
).
21.
Fost l-oħrajn, mid-dokumenti inkwistjoni jirriżulta, u kien anki kkonfermat waqt is-seduta li, quddiem il-qorti tar-rinviju, il-kwistjoni li l-ħaddiema jerġgħu jingħataw l-impjieg tagħhom fil-kumpannija Mono Car lanqas biss issemmiet; dan il-fatt jagħmel il-problemi kollha li tqajmu mill-qorti tar-rinviju, jekk tiġi segwita l-ewwel interpretazzjoni, doppjament irrilevanti.
22.
Għalkemm mhux kompitu tal-Qorti tal-Ġustizzja li tinterpreta d-dritt nazzjonali, nistqarr li qed insib diffikultajiet kbar biex nifhem kif il-qorti nazzjonali tista’ tippreferi l-interpretazzjoni iktar riġida tal-Artikolu 67. U dan, b’mod partikolari, meta nqisu l-fatt, li tfakkar anki waqt is-seduta, li l-liġi tal-1998 fejn huwa inkluż dan l-artikolu ġiet imnedija, wara tkeċċija kollettiva trawmatika li kien hemm fi stabbiliment ta’ Renault, sabiex tissaħħaħ il-protezzjoni tal-ħaddiema fil-każ ta’ tkeċċijiet kollettivi. Diġà għal din ir-raġuni biss huwa diffiċli li wieħed jammetti li liġi li twieldet f’kuntest bħal dan tabilħaqq spiċċat biex konkretament tnaqqas id-drittijiet rikonoxxuti lill-ħaddiema li tkeċċew.
23.
Barra minn hekk, nosserva li kulma jagħmlu l-Artikoli 68 e 69 tal-liġi tal-1998 huwa li jirregolaw rispettivament is-sospensjoni tat-terminu ta’ notifika (l-Artikolu 68) u t-talba biex il-ħaddiem jerġa’ jingħata l-impjieg tiegħu (l-Artikolu 69). Dawn iż-żewġ ipoteżijiet, fil-kwadru tal-liġi tal-1998, jidher li jeżawrixxu l-ambitu tar-rimedji li l-imsemmija liġi tirreferi għalih, li jikkonferma l-fatt li l-liġi tal-1998 għandha kamp ta’ applikazzjoni limitat għal dawn ir-rimedji speċifiċi u eċċezzjonali (is-sospensjoni tat-terminu ta’ notifika u l-għoti mill-ġdid tal-impjieg lill-ħaddiem li tkeċċa). Għandu jiġi osservat ukoll li, skont l-Artikolu 68, is-sospensjoni tat-terminu ta’ notifika tibda’ tapplika awtomatikament u, jekk ma jkunx hemm il-kundizzjonijiet xierqa, jiġi applikat l-Artikolu 69, li jobbliga lill-ħaddiem jitlob li jerġa’ jingħata l-impjieg tiegħu: “il-ħaddiem għandu jitlob ukoll li jerġa’ jingħata l-impjieg tiegħu ”.
24.
Huwa b’mod partikolari l-Gvern Belġjan li, fis-sottomissjonijiet bil-miktub tiegħu, qed isostni l-inammissibbiltà tad-domandi preliminari, peress li l-Artikolu 67 tal-liġi tal-1998 mhux applikabbli għall-każ inkwistjoni.
25.
Tabilħaqq irrid nammetti li l-proċedura loġika li segwiet il-qorti tar-rinviju biex tagħmel id-domandi tagħha lill-Qorti tal-Ġustizzja mhix nieqsa mid-difetti. B’mod partikolari, din il-qorti, wara li indikat żewġ interpretazzjonijiet possibbli tad-dritt nazzjonali, u mingħajr ma ħadet pożizzjoni ċara favur waħda minnhom, għamlet lill-Qorti tal-Ġustizzja serje ta’ domandi li għandhom sens biss jekk hija tippreferi waħda miż-żewġ interpretazzjonijiet. Konsegwentement, il-Qorti tal-Ġustizzja hawnhekk qed tintalab tagħti soluzzjoni għal problema li tista’ ssir għalkollox irrilevanti jekk il-qorti nazzjonali, fl-aħħar nett, tiddeċiedi li tagħżel l-interpretazzjoni l-oħra tad-dritt intern tagħha.
26.
Madankollu, minkejja dak li għadni kemm għidt, inqis li din it-talba għal deċiżjoni preliminari ma tissodisfax il-kundizzjonijiet, tabilħaqq pjuttost riġidi, li l-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja ddeskriviet bħala meħtieġa biex tkun irrifjutata risposta għad-domandi li għamlet il-qorti nazzjonali.
27.
Minn naħa, fil-fatt huwa paċifiku li l-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja tgħid li għandha tkun il-qorti nazzjonali li tevalwa l-kuntest tad-dritt intern u l-utilità ta’ deċiżjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja sabiex tiġi deċiża l-kawża nazzjonali (
5
).
28.
Min-naħa l-oħra, inqis li d-domandi li qed tagħmel il-Cour du travail de Liège, però, jistgħu jiġu interpretati bħala talba ġenerika lill-Qorti tal-Ġustizzja biex tiċċara ċerti aspetti tad-Direttiva 98/59, ħalli l-qorti nazzjonali tkun tista’ tinterpreta d-dritt intern tagħha b’mod li ma jmurx kontra d-dispożizzjonijiet tad-dritt Komunitarju.
29.
Għaldaqstant, inqis li l-eċċezzjonijiet ta’ inammissibbiltà mressqa mir-Renju tal-Belġju ma jistgħux jintlaqgħu.
V — Fuq id-Direttiva 98/59
30.
Naħseb li huwa utli, jekk qabel ma ngħaddu biex neżaminaw id-domandi preliminari waħda waħda, niżviluppaw ċerti kunsiderazzjonijiet ġenerali dwar id-Direttiva 98/59. B’mod partikolari, ladarba niċċaraw ċerti aspetti li jikkaratterizzawha jkun iktar sempliċi li nagħtu risposta għad-domandi.
A — L-oriġini, l-iskopijiet u l-karatteristiċi tad-Direttiva
31.
L-ewwel liġi Komunitarja li ħadet ħsieb it-tkeċċijiet kollettivi kienet id-Direttiva 75/129/KEE (
6
). B’mod partikolari, il-motivazzjoni deċiżiva sabiex tiġi adottata l-imsemmija direttiva kienet l-osservazzjoni li l-gruppi industrijali l-kbar, meta kienu qed jeffettwaw tkeċċijiet kollettivi, kienu qed jagħżlu li jkeċċu lill-ħaddiema impjegati fl-Istati Membri tal-Komunità fejn il-protezzjoni mit-tkeċċija kienet partikolarment dgħajfa.
32.
Fil-fatt, mill-bidu nett il-leġiżlazzjoni Komunitarja dwar it-tkeċċijiet kienet ikkaratterizzata minn natura doppja. Minn naħa, fil-fatt, il-leġiżlatur mill-ewwel fakkar l-eżistenza tal-finijiet soċjali li qegħdin fil-bażi tas-sistema Komunitarja, billi indika l-ħtieġa għal “iżjed protezzjoni għall-ħaddiema” bħala l-motivazzjoni deċiżiva li oriġinat id-Direttiva 75/129 (
7
). Min-naħa l-oħra, però, id-Direttiva stess ġiet adottata billi ntuża l-bażi ġuridiku tal-Artikolu 94 attwali (dak li qabel kien l-Artikolu 100) tat-Trattat, li jipprovdi l-ħruġ ta’ direttivi għall-approssimazzjoni tad-dispożizzjonijiet nazzjonali “li direttament jaffettwaw l-istabbiliment jew l-operazzjoni tas-suq komuni”.
33.
Din in-natura doppja hija evidenti fil-premessi tad-Direttiva 75/129. L-ewwel waħda, kif rajna, issostni l-ħtieġa li tiġi msaħħa l-protezzjoni tal-ħaddiema; it-tieni waħda tieħu nota tad-differenzi li għad hemm bejn id-diversi Stati Membri rigward it-tkeċċijiet kollettivi; fl-aħħar nett, it-tielet waħda tosserva li “dawn id-differenzi jista’ jkollhom impatt dirett fuq il-funzjonament tas-suq komuni”.
34.
Id-Direttiva 75/129 ġiet emendata għall-ewwel darba mid-Direttiva 92/56 (
8
). Wara din l-emenda, id-Direttiva, minkejja li ma ġietx emendata ħafna, kisbet (għall-inqas teoretikament) karattru iktar “soċjali”, kif uriet, fost l-oħrajn, l-ewwel premessa tal-istess Direttiva tal-1992, li tirreferi għall-Karta Komunitarja tad-Drittijiet Soċjali Fundamentali tal-Ħaddiema, li ġiet adottata fl-1989.
35.
Kif tiċċara l-ewwel premessa, id-Direttiva 98/59 hija l-kodifikazzjoni tad-Direttiva 75/129, u għalhekk tirrappreżenta essenzjalment it-test ikkonsolidat tal-istess direttiva, kif ġiet emendata mid-Direttiva 92/56.
36.
Għalhekk nistgħu nqisu d-Direttiva 98/59, definittivament bħala l-verżjoni attwalment fis-seħħ tad-Direttiva 75/129. Dan jippermetti, b’mod partikolari, li ssir referenza anki għall-ġurisprudenza relatata ma’ din l-aħħar direttiva, li għaldaqstant se nsemmi, fejn ikun xieraq, mingħajr ma nirrepeti l-fatt li, formalment, hija tkun qed tirreferi għad-Direttiva 75/129.
37.
Id-Direttiva 98/59 għandha l-għan prinċipali li tistabbilixxi, fil-każ ta’ tkeċċija kollettiva, serje ta’ rabtiet ta’ tip proċedurali. Fi kliem ieħor, id-Direttiva ma għandiex il-għan li, mil-lat sostantiv, torbot l-għażliet li l-imprenditur jista’ jagħmel fit-tmexxija tal-impriża. B’mod partikolari, kif enfasizzat il-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja, id-Direttiva tħalli bla mittiefsa l-libertà tal-imprenditur li jkeċċi (
9
) u, b’mod iktar ġenerali, dik li jorganizza l-attività ekonomika tiegħu bil-mod li jqis li huwa l-iktar xieraq (
10
).
38.
Jidher ċar ukoll, kif jirriżulta mill-Artikolu 5 tad-Direttiva, li l-istess direttiva tikkostitwixxi xorta ta’ dispożizzjoni ta’ armonizzazzjoni li tiffissa standard minimu, filwaqt li tħalli lill-Istati Membri liberi li jintroduċu dispożizzjonijiet leġiżlattivi iktar favorevoli għall-ħaddiema (
11
). Minħabba f’hekk, l-armonizzazzjoni tad-dispożizzjonijiet fil-każ tat-tkeċċijiet kollettivi mwettqa mid-Direttiva hija parzjali u limitata (
12
).
39.
Mill-bqija huwa fatt sinjifikattiv li l-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja dwar l-imsemmija dispożizzjoni kienet ikkonċentrata fuq kollox fuq il-kamp ta’ applikazzjoni tagħha. B’mod partikolari, ġew mistħarrġa l-kunċett ta’ stabbiliment (
13
) u dak ta’ tkeċċija (
14
), l-applikabbiltà tad-Direttiva fil-każ li l-impriża twaqqaf għalkollox l-attività tagħha (
15
) u fil-konfront ta’ dawk li jħaddmu mingħajr skop ta’ qligħ (
16
). Bl-istess mod, il-Qorti tal-Ġustizzja ħadet ħsieb il-mod kif jiġu interpretati l-eċċezzjonijiet għall-kamp ta’ applikazzjoni tad-Direttiva (
17
), il-kalkolu tal-limiti minimi biex tiġi applikata (
18
) u l-waqt meta jitqies li seħħet it-tkeċċija (
19
).
B — Id-Direttiva tagħti drittijiet?
40.
Problema speċifika li għandha tiġi ffaċċjata mill-ewwel hija li għandu jiġi ddeterminat jekk id-Direttiva 98/59 tagħtix drittijiet u, fil-każ li iva, jekk dawn id-drittijiet humiex individwali (jiġifieri jiġu rikonoxxuti lill-ħaddiema bħala individwi) jew kollettivi (jiġifieri jiġu rikonoxxuti lir-rappreżentanti tal-ħaddiema).
41.
B’mod partikolari, il-ħaddiema kkonċernati mit-tkeċċija jsostnu, għal raġunijiet li huma faċilment deduċibbli, li d-Direttiva tirrikonoxxi d-drittijiet lil kull ħaddiem individwali kkonċernat mit-tkeċċija kollettiva. Bil-maqlub, il-Kummissjoni tqis li d-Direttiva 98/59 tirrikonoxxi drittijiet kollettivi.
42.
Inqis li l-kwistjoni, hekk kif ġiet ippreżentata fil-kuntest tas-sottomissjonijiet tal-partijiet li għadhom kemm issemmew, ma ġietx ippreżentata sew.
43.
B’mod partikolari, id-Direttiva minnha nfisha ma tistabbilixxix u ma tirrikonoxxix drittijiet, la individwali u lanqas kollettivi. Hija tipprovdi li l-Istati Membri għandhom jirrikonoxxu, fil-każ ta’ tkeċċijiet kollettivi, ċerti garanziji proċedurali. Id-Direttiva tipprovdi wkoll, b’mod partikolari permezz tal-Artikolu 6 tagħha, li l-Istati Membri għandhom joħolqu strumenti adegwati “għall-infurzar tal-obbligi taħt din id-Direttiva” (enfasi miżjuda).
44.
B’hekk, fl-uniku Artikolu li jittratta l-mezzi biex tkun żgurata l-effikaċja konkreta tad-dispożizzjonijiet tad-Direttiva, il-leġiżlatur Komunitarju evita li juża t-terminu “drittijiet”, u minfloku pprefera jitkellem dwar “obbligi”. Il-perspettiva, għalhekk, iktar minn dik ta’ serje ta’ drittijiet rikonoxxuti lill-persuni milquta minn tkeċċija kollettiva hija dik ta’ serje ta’ obbligi li għandhom dawk li jħaddmu li jiddeċiedu li jwettqu din it-tkeċċija.
45.
Jekk l-osservazzjoni li għadni kemm għamilt tista’ tindika l-atteġġjament tal-leġiżatur, li mill-bqija f’kuntest bħal dak tat-tkeċċijiet kollettivi, ferm delikat u kkaratterizzat minn tradizzjonijiet nazzjonali ferm ’il bogħod waħda mill-oħra, ipprova jirrikonċilja pożizzjonijiet ferm differenti, jibqa’ madankollu l-fatt li, skont il-loġika, għal kull obbligu jikkorrispondi dritt. Konsegwentement, fit-tifsira tal-Artikolu 6 tad-Direttiva, min huwa l-benefiċjarju, jiġifieri dak li għandu l-jedd għad-dritt?
46.
Fil-fehma tiegħi, dan is-suġġett ma ġiex indikat fl-istess direttiva, li tħalli d-determinazzjoni tiegħu f’idejn l-Istati Membri. B’mod partikolari, hawnhekk għandha titfakkar d-diċitura tal-imsemmi Artikolu 6. Fuq il-bażi tiegħu, l-Istati Membri għandhom jagħmlu mezz biex “[i]l-proċeduri ġudizzjarji u amministrattivi għall-infurzar ta’ l-obbligi taħt din id-Direttiva huma disponibbli għar-rappreżentanti tal-ħaddiema u/jew għall-ħaddiema” (enfasi miżjuda).
47.
Id-diċitura tal-Artikolu 6 hija ċara. B’mod partikolari, l-Istati Membri jistgħu, f’konformità sħiħa mal-Artikolu 6, jistabbilixxu dritt li jaġixxu, fil-każ tat-tkeċċijiet kollettivi: (a) biss lir-rappreżentanti tal-ħaddiema; (b) biss lill-ħaddiema, meqjusa individwalment; (ċ) kemm lir-rappreżentanti tal-ħaddiema kif ukoll lill-ħaddiema individwali (
20
).
48.
Inqis li l-osservazzjonijiet li għamilt rigward l-oriġini u l-karatteristiċi tad-Direttiva 98/59 jiġġustifikaw b’mod sħiħ interpretazzjoni tal-Artikolu 6 tal-istess direttiva li hija konformi mad-diċitura. B’mod partikolari, jidhirli li mingħajr ebda mod mhu ġġustifikat, minbarra li mhux meħtieġ, li jsir użu minn kriterji interpretattivi oħrajn sabiex id-dispożizzjoni tkun sfurzata tgħid iktar minn dak li l-leġiżlatur riedha tgħid. Jidher ċar li l-leġiżlatur Komunitarju kellu l-ħsieb li f’dan il-qasam iħalli lill-Istati Membri marġni wiesgħa ta’ diskrezzjoni: l-għan tal-leġiżlatur kien li, fil-każ ta’ tkeċċijiet kollettivi, ikunu ggarantiti rimedji effettivi, indipendentement mill-fatt li dawn, fl-aħħar mill-aħħar, ikunu r-riżultat tal-għotja, min-naħa tal-Istati Membri, ta’ dritt ta’ azzjoni individwali, kollettiv jew imħallat.
49.
Mill-bqija, l-istess Karta tad-Drittijiet Fundamentali tal-Unjoni Ewropea, imħabbra f’Nizza fis-7 ta’ Diċembru 2000 (
21
), fl-Artikolu 27 tipprovdi li “lill-ħaddiema jew lir-rappreżentanti tagħhom għandhom jiġu ggarantiti, fuq il-livelli xierqa, l-informazzjoni u l-konsultazzjoni fi żmien xieraq fil-każi u bil-kundizzjonijiet ipprovduti mid-dritt Komunitarju u mil-leġiżlazzjonijiet u mill-prattiki nazzjonali” (enfasi miżjuda). B’hekk, anki f’dak il-kuntest, il-leġiżlatur ikkonferma, billi utilizza l-konjugazzjoni “jew”, il-possibbiltà li d-dritt għall-informazzjoni u għall-konsultazzjoni jkun rikonoxxut fuq livell kollettiv iktar milli individwali.
50.
Bl-istess mod, anki d-Direttiva 2002/14 (
22
), li ddeskriviet qafas ġenerali fil-qasam tal-informazzjoni u tal-konsultazzjoni tal-ħaddiema, fejn ħalliet bla mittiefes, skont l-Artikolu 9 tagħha, dak li tipprovdi d-Direttiva 98/59, tqis lir-rappreżentanti tal-ħaddiema bħala l-uniċi persuni effettivament involuti fil-proċedura ta’ informazzjoni u ta’ konsultazzjoni, u fil-15-il premessa tippreċiża li “[d]in id-Direttiva hija mingħajr preġudizzju għall-sistemi nazzjonali rigward l-eżerċitar ta’ dan id-dritt fil-prattika meta dawk intitolati li jeżerċitawh ikunu meħtieġa li jindikaw kollettivament ix-xewqiet tagħhom”.
51.
Fl-aħħar mill-aħħar, għandna nippreċiżaw ukoll li d-diskors kollu li sar f’dawn il-konklużjonijiet jikkonċerna esklussivament il-ksur possibbli tal-uniku dritt sostantiv li nistgħu nqisu li jirriżulta mid-Direttiva 98/59, jiġifieri d-dritt għall-informazzjoni u għall-konsultazzjoni. Kwalunkwe dritt ieħor eventwalment rikonoxxut mil-leġiżlazzjonijiet nazzjonali lill-ħaddiema u/jew lir-rappreżentanti tagħhom ma jikkonċernax il-ġrajja inkwistjoni.
52.
Issa li ċċarajna dawn l-aspetti preliminari, se ngħaddi biex neżamina d-domandi li għamlet il-qorti tar-rinviju.
VI — Fuq id-domandi preliminari
A — Fuq l-ewwel u r-raba’ domandi
1. Fuq in-natura individwali jew kollettiva tad-dritt (l-ewwel parti tal-ewwel domanda)
53.
Bl-ewwel domanda preliminari, il-qorti tar-rinviju essenzjalment qed tistaqsi lill-Qorti tal-Ġustizzja dwar il-kompatibbiltà mal-Artikolu 6 tad-Direttiva 98/59 ta’ dispożizzjoni nazzjonali li tissuġġetta d-dritt ta’ ħaddiem individwali li jikkontesta tkeċċija kollettiva:
(a)
għall-fatt li jiġu kkontestati ksur speċifiċi (in-nuqqas ta’ konformità mal-kundizzjonijiet ipprovduti fl-Artikolu 66 tal-liġi Belġjana tal-1998);
(b)
fuq kollox, għall-fatt li r-rappreżentanti tal-ħaddiema formalment jikkontestaw lil min iħaddem il-ksur allegat inkwistjoni.
54.
Fid-diskussjoni dwar l-ewwel domanda, il-partijiet ikkonċentraw irwieħhom essenzjalment fuq il-problema li tissemma fil-punt (b) tal-punt preċedenti, jiġifieri dwar in-natura individwali jew kollettiva tad-dritt li tiġi kkontestata tkeċċija kollettiva. Konsegwentement, l-ewwel nett se nitratta dan l-ewwel aspett. Min-naħa l-oħra, biħsiebni niddiskuti l-limiti għall-possibbiltajiet ta’ azzjoni marbuta mal-ħtieġa li jiġi kkontestat biss ċertu ksur speċifiku (il-punt (a) tal-punt preċedenti) meta neżamina r-raba’ domanda preliminari.
a) Il-pożizzjonijiet tal-partijiet
55.
Odemis et, jew aħjar il-ħaddiema kkonċernati mit-tkeċċija kollettiva, l-ewwel nett osservaw li l-interpretazzjoni tal-leġiżlazzjoni Belġjana dwar it-tkeċċijiet kollettivi li ntużat mill-qorti tar-rinviju biex tifformula l-ewwel domanda preliminari tagħha hija ferm ’il bogħod milli tkun dik li ġiet segwita unanimament. B’mod partikolari, kif fuq kollox diġà għidt jiena iktar ’il fuq, teżisti interpretazzjoni oħra li mid-dehra hija iktar fidili għall-ispirtu tal-liġi tal-1998, li tgħid li n-nuqqas ta’ konformità mal-kundizzjonijiet ipprovduti fl-Artikolu 67 tal-istess liġi jimpedixxi biss li l-ħaddiema individwali jitolbu li jerġgħu jingħataw l-impjieg tagħhom jew is-sospensjoni tat-terminu ta’ notifika, imma bl-ebda mod ma tostakola l-possibbiltà li għandhom li jieħdu azzjoni, pereżempju, biex jiksbu l-kumpens għad-danni li jirriżulta min-nuqqas ta’ konformità mal-proċedura ta’ informazzjoni u ta’ konsultazzjoni (
23
).
56.
Konsegwentement, ir-risposta li dawn il-partijiet qed jissuġġerixxu għall-ewwel domanda preliminari, f’ċertu sens, ġiet kważi fformulata sussidjarjament, peress li l-ewwel linja difensiva tal-ħaddiema, anki jekk ma tistax tintuża direttament quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja, jidher li hija dik li jsostnu l-interpretazzjoni tad-dispożizzjoni Belġjana li fakkart iktar ’il fuq. F’kull każ, dawn il-partijiet qed isostnu li d-Direttiva tipprovdi dritt għall-informazzjoni u għall-konsultazzjoni li jikkonċerna anki lill-ħaddiema b’mod individwali, u mhux biss lir-rappreżentanti tagħhom: konsegwentement, l-Artikolu 6 tad-Direttiva qed jimponi r-rikonoxximent tad-dritt ta’ azzjoni anki tal-ħaddiema meqjusa b’mod individwali.
57.
Ir-Renju tal-Belġju, li qed jittratta l-mertu tad-domandi preliminari biss sussidjarjament wara li sostna l-inammissibbiltà tagħhom (
24
), iqis li l-għażla tal-mezzi biex ikunu ggarantiti d-drittijiet li jirriżultaw mil-leġiżlazzjoni Komunitarja, fin-nuqqas ta’ indikazzjonijiet iktar speċifiċi tad-Direttiva, taqa’ fil-marġni ta’ diskrezzjoni rikonoxxut lil kull Stat Membru. Konsegwentement, sakemm ir-rimedji pprovduti jippermettu li d-drittijiet ikunu ggarantiti b’mod effikaċi, il-għażla tal-istess rimedji li jagħmel Stat Membru ma tistax tkun ikkritikata. Għaldaqstant, peress li d-dritt Belġjan jipprovdi għadd ta’ rimedji li jistgħu jiżguraw konformità adegwata mad-dispożizzjonijiet tad-Direttiva 98/59, ma hemmx konflitti bejn id-Direttiva u d-dispożizzjonijiet tal-leġiżlazzjoni Belġjana.
58.
Il-Kummissjoni tqis li d-Direttiva 98/59 tirrikonoxxi drittijiet kollettivi, u mhux individwali: konsegwentement, skont il-Kummissjoni m’hemmx problemi ta’ kompatibbiltà mad-Direttiva inkwistjoni.
59.
Fl-aħħar nett, min-naħa tiegħu, il-Gvern tar-Renju Unit jisħaq li n-natura disġuntiva tal-konġunzjoni “u/jew” inkluż fl-Artikolu 6 tad-Direttiva 98/59 ma tistax tingħeleb mil-lat tal-interpretazzjoni, anki għaliex, jekk dan ma jseħħx, il-funzjonament tas-sistema deskritta mid-Direttiva jkun miżgħud bl-ostakli.
b) Evalwazzjoni
60.
Il-konsegwenza loġika tal-kummenti li għamilt iktar ’il fuq rigward in-natura ġenerali tad-Direttiva 98/59 (
25
) hija l-konstatazzjoni li, minnha nfisha, id-Direttiva ma timponix li l-ħaddiema, meqjusa b’mod individwali, għandhom jingħataw dritt awtonomu li jikkontestaw tkeċċija kollettiva fil-każ ta’ ksur tad-dritt għall-informazzjoni u għall-konsultazzjoni.
61.
Dan jirriżulta b’mod ċar l-iktar mid-diċitura tal-Artikolu 6 tad-Direttiva, li jeħtieġ li l-Istati Membri jirrikonoxxu lir-“rappreżentanti tal-ħaddiema u/jew għall-ħaddiema” proċeduri amministrattivi u/jew ġudizzjarji adegwati biex ikun hemm konformità mal-obbligi pprovduti mid-Direttiva.
62.
Min-naħa tagħha, il-liġi Belġjana tal-1998, jekk tiġi interpretata hekk kif mid-dehra trid tagħmel il-qorti tar-rinviju, tistabbilixxi mudell partikolari, fejn ġie inkluż dritt ta’ azzjoni individwali tal-ħaddiem individwali, li però huwa suġġett għal “kontestazzjoni” preċedenti tat-tkeċċija kollettiva min-naħa tar-rappreżentanti tal-ħaddiema. Fil-prattika, il-leġiżlatur Belġjan jidher li hawnhekk qed jistabbilixxi dritt kollettiv, u mhux individwali. Fil-fatt, iċ-ċirkustanza li l-azzjoni xorta titressaq b’mod individwali ma tistax iġġiegħlna ninjoraw il-fatt li, xorta huma r-rappreżentanti tal-ħaddiema li għandhom is-setgħa li jieħdu d-deċiżjoni fundamentali li jikkontestaw jew le t-tkeċċija. Dan ma jmurx kontra d-Direttiva 98/59, li effettivament tindika proprju lir-rappreżentanti tal-ħaddiema, flimkien mal-ħaddiema individwali, bħala l-interlokuturi ta’ min iħaddem li biħsiebu jeffettwa tkeċċija kollettiva (ara, pereżempju, l-Artikolu 2 tad-Direttiva).
63.
Konsegwentement, din il-liġi ma jidhirx li tmur kontra l-Artikolu 6 tad-Direttiva, li jammetti l-possibbiltà li Stat Membru jistabbilixxi d-dritt għall-informazzjoni u għall-konsultazzjoni, fil-każ ta’ tkeċċijiet kollettivi, bħala dritt kollettiv.
64.
Diġà f’okkażjoni oħra, il-Qorti tal-Ġustizzja, anki jekk b’referenza għal kwistjoni speċifika differenti, irrifjutat interpretazzjoni teleoloġika tad-Direttiva dwar it-tkeċċijiet kollettivi, u segwiet bħas-soltu interpretazzjoni litterali tad-dispożizzjonijiet tagħha (
26
).
65.
Fost l-oħrajn, l-interpretazzjoni litterali tal-Artikolu 6 tad-Direttiva 98/59 jidhirli li taqbel perfettament mal-karatteristika li għandha din id-Direttiva, jiġifieri li tagħti lok għal regolamentazzjoni ta’ kompromess, fejn tkun meħtieġa ssib punt ta’ bilanċ kemm bejn l-interessi diverġenti ta’ dawk li jħaddmu u tal-ħaddiema kif ukoll bejn id-diversi tradizzjonijiet li hemm fil-qasam tar-relazzjonijiet sindakali, fid-diversi Stati Membri tal-Komunità.
2. Fuq il-kompatibbiltà mad-Direttiva ta’ limitu għall-possibbiltajiet ta’ azzjoni fil-każi ta’ ksur speċifiku (it-tieni parti tal-ewwel domanda u r-raba’ domanda)
66.
Fejn għandu x’jaqsam it-tieni aspett li tqajjem permezz tal-ewwel domanda preliminari, jiġifieri dak relatat mal-kompatibbiltà mal-Artikolu 6 tad-Direttiva 98/59 ta’ leġiżlazzjoni nazzjonali li tillimita għal ċerti ksur speċifiċi l-każi meta tista’ tiġi kkontestata tkeċċija kollettiva, il-problema tirreferi lura għall-aspett imqajjem permezz tar-raba’ domanda preliminari, relatata mal-kompatibbiltà bejn l-Artikolu 2 tad-Direttiva 98/59 u l-Artikoli 66 u 67 tal-liġi Belġjana tal-1998.
67.
B’mod iktar speċifiku minn hekk, għandna nivverifikaw jekk sistema li fil-każ ta’ tkeċċijiet kollettivi tillimita, effettivament, l-obbligi ta’ min iħaddem għall-konformità ma’ ċerti kundizzjonijiet speċifiċi li ma jeżawrux, madankollu, l-ambitu tal-obbligi pprovduti mid-Direttiva 98/59 tistax tkun kompatibbli mad-Direttiva 98/59 (kemm mal-Artikolu 2 kif ukoll mal-Artikolu 6 tagħha). Bl-istess mod, għandna niddeterminaw jekk jaqlax problemi ta’ kompatibbiltà mal-imsemmija direttiva l-fatt li azzjoni kontra tkeċċija kollettiva tkun possibbli biss fil-każ li ma kienx hemm konformità mal-imsemmija kundizzjonijiet.
68.
F’termini konkreti, il-problema ġejja mill-fatt li, kif rajna iktar ’il fuq, l-Artikoli 66 u 67 tal-liġi Belġjana tal-1998 jiddeskrivu sistema fejn min iħaddem għandu jipprovdi l-prova biss li kien konformi mal-erba’ kundizzjonijiet elenkati fit-tieni subparagrafu tal-Artikolu 66(1), jiġifieri li ħejja rapport bil-miktub għar-rappreżentanti tal-ħaddiema, li għamel laqgħa mal-istess rappreżentanti, li ħallihom jagħmlulu domandi u li jressqu l-proposti tagħhom u li ta risposta għad-domandi u għall-proposti eventwali li sarulu. Barra minn hekk, skont l-Artikolu 67 tal-imsemmija liġi, allegat ksur ta’ dawn l-erba’ kundizzjonijiet biss jippermetti li tittieħed azzjoni kontra t-tkeċċija kollettiva.
69.
Anki hawnhekk, hekk kif ġara bl-ewwel domanda, nisħaq li l-interpretazzjoni tad-dritt nazzjonali li jidher li tippreferi l-qorti tar-rinviju, frankament, hija diskutibbli. Jekk tabilħaqq, kif ġustament ifakkar il-Gvern Belġjan fis-sottomissjonijiet tiegħu anki rigward ir-raba’ domanda preliminari, insegwu l-interpretazzjoni tal-ġurisprudenza li tgħid li d-dispożizzjonijiet li jillimitaw il-possibbiltajiet ta’ azzjoni kontra t-tkeċċijiet kollettivi inklużi fil-liġi tal-1998 jirreferu biss għar-rimedji li l-ħaddiem jerġa’ jingħata l-impjieg tiegħu u li jiġi sospiż it-terminu ta’ notifika, il-problemi tal-kompatibbiltà tad-dritt Belġjan mad-Direttiva 98/59 jgħejbu fix-xejn, peress li l-possibbiltà li jintużaw ir-rimedji l-oħra kollha pprovduti mil-liġi tax-xogħol Belġjana, b’mod partikolari il-kumpens għad-danni, jibqgħu bla mittiefsa (
27
).
70.
Huwa paċifiku li, fid-dritt Belġjan, l-obbligi kollha għal min iħaddem pprovduti mid-Direttiva 98/59 ġew trasposti korrettement mill-ftehim kollettiv Nru 24. Għaldaqstant, jekk il-liġi tal-1998 tiġi interpretata bħala sempliċi strument li kellu l-għan li jsaħħaħ il-pożizzjoni tal-ħaddiema, huwa evidenti li r-regoli tal-ftehim kollettiv Nru 24, billi jibqgħu fis-seħħ, ikunu qed jirrappreżentaw traspożizzjoni korretta tal-istess direttiva.
71.
Madankollu, filwaqt li nħallu anki hawn f’idejn il-qorti nazzjonali l-kompitu li tinterpreta d-dritt intern tal-Istat Membru, irridu nqiegħdu lilna nfusna fil-pożizzjoni interpretattiva, li mid-dehra hija dik li tippreferi l-qorti tar-rinviju, jiġifieri li l-limiti għall-possibbiltajiet ta’ azzjoni inklużi fil-liġi tal-1998 huma applikabbli fil-konfront tal-azzjonijiet kollha tal-ħaddiema kkonċernati minn tkeċċija kollettiva li qed jikkontestaw ksur tal-proċedura ta’ informazzjoni u ta’ konsultazzjoni.
72.
Issa, jekk jitqies li l-liġi tal-1998 naqqset essenzjalment l-obbligi ta’ min iħaddem u, konsegwentement, il-possibbiltajiet ta’ azzjoni tal-ħaddiema, għall-uniċi obbligi pprovduti fit-tieni subparagrafu tal-Artikolu 66(1) tal-istess liġi, naħseb li huwa evidenti li din tkun inkompatibbiltà mad-dritt Komunitarju.
73.
Fil-fatt ma hemmx dubji li l-obbligi indikati fit-tieni subparagrafu tal-Artikolu 66(1) tal-liġi tal-1998 ma jikkostitwixxux l-obbligi kollha imposti mid-Direttiva 98/59. Pereżempju, kif osservaw korrettement il-ħaddiema li intervjenew fil-kawża, ma hemmx indikazzjoni espliċita rigward il-ħtieġa li l-kuntatti bejn min iħaddem u r-rappreżentanti tal-ħaddiema, b’mod ġenerali, għandhom għall-inqas l-għan li jintlaħaq ftehim. Proprju n-nuqqas ta’ indikazzjoni espliċita ta’ dan l-għan, fl-1994, kienet il-bażi ta’ kundanna għal nuqqas ta’ twettiq tar-Renju Unit (
28
). Għal darb’oħra, pereżempju, l-Artikolu 66 tal-liġi tal-1998 ma jipprovdix li l-komunikazzjoni bil-miktub ta’ min iħaddem tinkludi d-dettalji tat-tkeċċija msemmija indikati fl-inċiż (b) tal-ewwel subparagrafu tal-Artikolu 2(3) tad-Direttiva.
74.
Mill-bqija, l-istess Gvern Belġjan jirrikonoxxi b’mod impliċitu li l-kundizzjonijiet li l-Artikolu 66 tal-liġi tal-1998 jimponi fuq min iħaddem ma jikkostitwixxux l-obbligi kollha imposti mid-Direttiva 98/59. Madankollu, dan il-Gvern jisħaq li kulma għamlet il-liġi tal-1998 kien li tipprovdi livell ieħor ta’ protezzjoni tal-ħaddiema kkonċernati minn tkeċċijiet kollettivi, bla ma effetwat, bl-ebda mod, is-sistema li kienet stabbilita mill-ftehim kollettiv Nru 24. Tal-istess fehma hija l-Kummissjoni.
3. Konklużjonijiet fuq l-ewwel u r-raba’ domandi
75.
Konsegwentement inqis li l-ewwel u r-raba’ domandi preliminari għandhom jingħataw din ir-risposta: li d-Direttiva 98/59 ma tipprekludix li dispożizzjoni nazzjonali li, fil-każ ta’ ksur tal-proċedura ta’ informazzjoni u ta’ konsultazzjoni, tillimita d-dritt ta’ kontestazzjoni ta’ tkeċċija kollettiva biss lir-rappreżentanti tal-ħaddiema, jew li tissuġġetta d-dritt individwali ta’ kontestazzjoni ta’ tkeċċija kollettiva għal kontestazzjoni min-naħa tar-rappreżentanti tal-ħaddiema. Min-naħa l-oħra, l-istess direttiva tipprekludi leġiżlazzjoni nazzjonali li tippermetti l-kontestazzjoni ta’ tkeċċija kollettiva biss għal ċerti ksur speċifiċi tal-obbligi pprovduti mid-Direttiva, u mhux għall-ksur kollu tal-istess obbligi.
B — Fuq it-tieni domanda
1. Introduzzjoni
76.
Bit-tieni domanda preliminari, li tressqet sussidjarjament, il-qorti tar-rinviju essenzjalment qed tistaqsi, fil-każ li d-dispożizzjonijiet nazzjonali msemmija fl-ewwel domanda ma jmorrux kontra d-Direttiva 98/59, jekk dawn imorrux kontra d-drittijiet fundamentali u, b’mod iktar speċifiku minn hekk, kontra l-Artikolu 6 tal-Konvenzjoni Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem.
77.
Peress li, kif għadni kemm għidt, nissuġġerixxi li l-Qorti tal-Ġustizzja tosserva inkompatibbiltà mad-Direttiva 98/59 taħt wieħed miż-żewġ profili enfasizzati mill-qorti nazzjonali, jiġifieri dak tal-limitu għall-motivi possibbli ta’ azzjoni, il-problema tal-kompatibbiltà mad-drittijiet fundamentali, fil-fehma tiegħi, tinqala’ partikolarment minħabba l-ħtieġa tal-kontestazzjoni preċedenti min-naħa tar-rappreżentanti tal-ħaddiema bħala kundizzjoni għall-ammissibbiltà ta’ azzjoni individwali.
78.
Barra minn hekk, inqis li illegalità eventwali tal-protezzjoni tad-drittijiet f’forma kollettiva, tista’ taffetwa l-istess legalità tad-Direttiva 98/59, peress li, kif rajna, l-Artikolu 6 tagħha jammetti, b’mod ġenerali, il-possibbiltà li d-dritt li tittieħed azzjoni, fil-każ ta’ ksur tal-proċedura ta’ informazzjoni u ta’ konsultazzjoni, jiġi rikonoxxut anki biss f’forma kollettiva.
2. L-argumenti tal-partijiet
79.
Rigward leġiżlazzjoni nazzjonali li tillimita d-dritt ta’ kontestazzjoni ta’ tkeċċija kollettiva għar-rappreżentanti tal-ħaddiema biss, u li konsegwentement teskludi possibbiltà ta’ azzjoni individwali min-naħa tal-ħaddiema, anki jekk ikun kompatibbli mad-Direttiva 98/59, D. Odemis et qed isostnu li dan xorta jikser il-prinċipju tad-dritt għal protezzjoni legali effettiva.
80.
Il-Kummissjoni, filwaqt li fl-interpretazzjoni tagħha, jiġifieri li d-Direttiva 98/59 tirrikonoxxi dritt kollettiv u mhux individwali, insistiet li tiċħad l-eżistenza ta’ kwalunkwe konflitt possibbli mad-dritt għal protezzjoni legali effettiva u mal-Konvenzjoni Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem (KEDB). Il-pożizzjoni li qed jiddefendi r-Renju Unit hija essenzjalment simili.
81.
Ir-Renju tal-Belġju, min-naħa tiegħu, għadu qed jitlaq mill-premessa li l-liġi Belġjana tal-1998 bl-ebda mod ma llimitat id-drittijiet tal-ħaddiema li diġà ġew rikonoxxuti mill-ftehim kollettiv Nru 24. Konsegwentement, kulma jagħmlu s-sottomissjonijiet imressqa mill-Gvern Belġjan huwa li josservaw li l-fatt li l-ħaddiema meqjusa b’mod individwali qed jiġu preklużi l-possibbiltà li jitolbu r-rimedju speċifiku li jingħataw lura l-impjieg tagħhom mingħajr kontestazzjoni preċedenti tar-rappreżentanti tal-istess ħaddiema ma jikkostitwix ksur tad-dritt fundamentali għal protezzjoni legali effettiva, peress li l-ħaddiema individwali xorta jżommu l-possibbiltà li jużaw għadd ta’ rimedji oħrajn.
3. Evalwazzjoni
82.
Anki f’dan il-każ, naturalment, il-kwistjoni jkollha sens biss mil-lat ta’ interpretazzjoni tal-liġi Belġjana tal-1998 fejn id-dispożizzjonijiet tagħha, fl-aħħar mill-aħħar, jirrappreżentaw restrizzjoni għad-drittijiet rikonoxxuti lill-ħaddiema mil-leġiżlazzjoni preeżistenti u, b’mod partikolari, mill-ftehim kollettiv Nru 24.
83.
Kif inhu magħruf, il-Qorti tal-Ġustizzja, sostniet li d-dritt għal protezzjoni legali effettiva hija prinċipju fundamentali tad-dritt Komunitarju (
29
), li jirriżulta mit-tradizzjonijiet kostituzzjonali komuni tal-Istati Membri u huwa stabbilit kemm mill-Artikoli 6 u 13 tal-KEDB, kif ukoll mill-Karta tad-Drittijiet Fundamentali tal-Unjoni Ewropea.
84.
Dan id-dritt jimplika, l-ewwel nett, li quddiem qorti nazzjonali l-partijiet ikkonċernati jistgħu jinvokaw, bil-modi li eventwalment jiġu ddeterminati mill-Istati Membri, id-drittijiet li ngħatawlhom mil-leġiżlazzjoni Komunitarja (
30
).
85.
Madankollu, id-dritt għal protezzjoni legali effettiva, mifhum fl-usa’ interpretazzjoni tiegħu, ma jiġix applikat biss b’referenza għad-drittijiet rikonoxxuti mil-leġiżlazzjoni Komunitarja, imma jista’ anki jiġi inkluż f’perspettiva iktar ġenerali, b’referenza għad-drittijiet kollha ggarantiti mil-leġiżlazzjonijiet interni ta’ kull Stat Membru. Din l-interpretazzjoni speċifika tal-prinċipju tista’ tiġi eżaminata speċjalment b’referenza għall-KEDB.
86.
Fejn għandhom x’jaqsmu d-dispożizzjonijiet speċifiċi tal-KEDB li għandhom jitqiesu hawnhekk, il-qorti tar-rinviju ssemmi — inqis korrettement — biss l-Artikolu 6 tagħha, li jistabbilixxi d-dritt għal proċess ekwu, u konsegwentement anki d-dritt ta’ aċċess għal qorti, fl-ambitu kemm tad-dritt ċivili kif ukoll tad-dritt kriminali.
87.
L-Artikolu 13, li jittratta espliċitament id-dritt għal protezzjoni legali effettiva, jidher li ma jistax jiġi invokat hawnhekk, peress li dan jippreżumi li jiġi kkontestat ksur ta’ dritt sostantiv ggarantit mill-istess Konvenzjoni. F’dan il-każ, però, l-ebda parti mhi qed issostni li qed jinkiser dritt fundamentali stabbilit mill-KEDB.
88.
Kif inhu magħruf, l-Artikolu 6 tal-KEDB, jistabbilixxi li “[k]ull persuna għandha d-dritt, kemm fi kwistjonijiet ta’ drittijiet u ta’ obbligi ċivili tagħha kemm fuq il-fondatezza jew le ta’ akkuża ta’ natura kriminali kontra tagħha, għal smigħ imparzjali u pubbliku fi żmien raġonevoli minn tribunal indipendenti u imparzjali mwaqqaf bil-liġi”.
89.
Il-ġurisprudenza tal-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem interpretat l-Artikolu 6 tal-KEDB billi sostniet li dan jiggarantixxi, l-ewwel nett, id-“dritt għal qorti”: jiġifieri, id-dritt li tressaq quddiem qorti il-pretenzjonijiet tiegħek (
31
). Madankollu, l-istess ġurisprudenza ta’ Strasburgu ssostni li, sabiex tiġi applikata d-dispożizzjoni inkwistjoni, jeħtieġ li jkun hemm kontestazzjoni relatata ma’ “dritt” li wieħed jista’ raġonevolment isostni li huwa rikonoxxut fid-dritt intern tal-Istat ikkonċernat (
32
).
90.
Issa, kif rajna, il-leġiżlazzjoni Belġjana donnha tirrikonoxxi d-dritt ta’ informazzjoni u ta’ konsultazzjoni bħala dritt mhux individwali, imma kollettiv (
33
). Fl-istess ħin, dan id-dritt huwa akkumpanjat, fil-liġi tal-1998, minn strumenti speċifiċi ta’ protezzjoni li, essenzjalment, jiġu rikonoxxuti lir-rappreżentati tal-ħaddiema.
91.
Il-fatt li d-dritt Belġjan jirrikonoxxi dan id-dritt bħala dritt kollettiv, minnu nnifsu, ma jqajjimx problemi ta’ konflitti mal-KEDB, peress li d-dritt inkwistjoni mhux ipprovdut mill-istess Konvenzjoni.
92.
Issa, jekk dan id-dritt jista’ legalment, fid-dawl tal-KEDB u tad-drittijiet fundamentali b’mod ġenerali, ikun dritt kollettiv, jidher għalkollox ammissibbli li anki l-protezzjoni tal-istess dritt jkollha natura kollettiva, permezz tal-azzjoni eventwali tar-rappreżentanti tal-ħaddiema. Fil-fatt naħseb li f’dan ir-rigward nistgħu nqisu essenzjali prinċipju ta’ simmetrija bejn il-jedd għad-dritt sostantiv u l-possibbiltà li tittieħed azzjoni biex tinkiseb il-protezzjoni tiegħu. Fuq il-bażi ta’ dan il-prinċipju, jekk dritt ikollu natura kollettiva, anki l-protezzjoni tiegħu jista’ jkollha natura kollettiva.
93.
Rigward dritt kollettiv, mhix rilevanti r-referenza li għamlu Odemis et għas-sentenza li l-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem tat fil-każ Philis, fejn sostniet li dispożizzjoni Griega li kienet tirriżerva lil assoċjazzjoni professjonali d-dritt li tieħu azzjoni legali biex tikseb il-ħlas tal-kontijiet dovuti lil professjonista liberu kienet tmur kontra l-Artikolu 6 tal-KEDB (
34
). Fil-fatt, f’dak il-każ ma kienx hemm dubji dwar il-fatt li l-professjonista kellu dritt individwali li jikseb il-ħlas, biex b’hekk kien hemm assimmetrija mhux iġġustifikata bejn il-jedd għad-dritt u l-possibbiltà li jiġi invokat quddiem qorti. F’dan il-każ, min-naħa l-oħra, għan-natura kollettiva tad-dritt tikkorrispondi n-natura kollettiva tar-rimedju.
94.
Jekk però, bil-kontra ta’ dak li jidher li rriżulta mid-deċiżjoni tar-rinviju, jitqies li d-dritt Belġjan jirrikonoxxi dritt individwali fil-proċedura ta’ informazzjoni u ta’ konsultazzjoni, pereżempju fuq il-bażi tal-Artikolu 23 tal-kostituzzjoni Belġjana (
35
), il-perspettiva tinbidel b’mod radikali, u jkollna quddiemna każ li jixbah lil dak tas-sentenza Philis tal-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem li għadni kemm semmejt iktar ’il fuq. F’dak il-każ, in-nuqqas ta’ konformità mal-Artikolu 6 tal-KEDB, fil-fehma tiegħi, ikun fatt ċert, peress li r-rikonoxximent ta’ protezzjoni kollettiva biss fir-rigward ta’ dritt individwali jidher biċ-ċar li jmur kontra l-Artikolu 6 tal-KEDB. Però, għandha tkun il-qorti nazzjonali, li tibqa’ l-unika waħda li għandha ġurisdizzjoni biex tinterpreta d-dritt intern, li tivverifika jekk id-dritt Belġjan jirrikonoxxix jew le dritt individwali fil-proċedura ta’ informazzjoni u ta’ konsultazzjoni.
95.
L-aħħar aspett speċifiku li għandu jitqies jikkonċerna l-importanza eventwali, f’dan il-każ, tal-Artikolu 30 tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali, fejn jingħad li “[k]ull ħaddiem għandu d-dritt għall-protezzjoni kontra tkeċċija inġusta, skond il-liġi ta’ l-Unjoni u l-liġijiet u l-prattiċi nazzjonali”.
96.
Nistgħu nistaqsu jekk din id-dispożizzjoni jistax ikollha rwol f’din il-kawża, b’mod partikolari billi timponi xorta r-rikonoxximent ta’ dritt ta’ azzjoni individwali fil-każ ta’ ksur tal-proċedura ta’ informazzjoni u ta’ konsultazzjoni min-naħa ta’ min iħaddem. Madankollu inqis li r-risposta għandha tkun waħda negattiva.
97.
F’dan ir-rigward, ma nistgħux nittraskuraw l-għażla li saret meta ġie sostnut, f’dak l-Artikolu, li l-protezzjoni tkun iggarantita lil kull ħaddiem kontra kull tkeċċija “inġustifikata”. Din il-preċiżazzjoni tenfasizza li l-protezzjoni mhix rikonoxxuta, bħala dritt fundamentali individwali, għal kwalunkwe tip ta’ irregolarità li tista’ tikkaratterizza tkeċċija (
36
). Hija tindika b’mod ċar li għandu jkun hemm irregolarità gravi, kif tista’ tkun, pereżempju, rigward il-mertu tal-istess għażla li tingħata t-tkeċċija. Il-ksur tad-Direttiva 98/59, min-naħa l-oħra, ma jidhirx li huwa tali li jawtorizza r-referenza għall-Artikolu 30 tal-Karta, peress li dan, meta jitqies il-kontenut tad-Direttiva, għandu l-għan li jagħti lok għal illegalità formali jew proċedurali.
98.
Fl-aħħar nett, m’hemmx elementi suffiċjenti biex inqisu li d-Direttiva 98/59 b’xi mod kienet misbuqa mill-evoluzzjoni sussegwenti tad-dritt Komunitarju, u lanqas li hija illegali, fid-dawl tal-prinċipji ġenerali, fil-parti fejn tammetti l-possibbiltà li jiġi stabbilit id-dritt għall-informazzjoni u għall-konsultazzjoni bħala dritt kollettiv. Meta jittrasponu l-obbligi ta’ protezzjoni pprovduti mid-Direttiva 98/59, għalhekk, l-Istati Membri, skont il-prinċipju ta’ protezzjoni legali effettiva, għandhom jipprovdu protezzjoni li tikkorrispondi għat-tip ta’ dritt sostantiv li jirrikonoxxu: individwali jew kollettiv.
99.
Konsegwentement, nissuġġerixxi li l-Qorti tal-Ġustizzja tirrispondi għat-tieni domanda preliminari billi tiddikjara li l-prinċipju tad-dritt għal protezzjoni legali effettiva ma jipprekludix leġiżlazzjoni li, fil-każ ta’ tkeċċijiet kollettivi, tirrikonoxxi d-dritt għall-informazzjoni u għall-konsultazzjoni bħala dritt kollettiv u, konsegwentement, tippermetti li tittieħed azzjoni, fil-każ li jinkiser, biss lir-rappreżentanti tal-ħaddiema u mhux lill-ħaddiema meqjusa b’mod individwali. Madankollu, jekk fil-leġiżlazzjoni nazzjonali d-dritt għall-informazzjoni u għall-konsultazzjoni jiġi stabbilit bħala dritt individwali, il-prinċipju tad-dritt għal protezzjoni legali effettiva jipprekludi dispożizzjoni li tippermetti li jiġi invokat dak id-dritt biss mir-rappreżentanti tal-ħaddiema, jew li jissuġġetta azzjoni individwali għal kontestazzjoni preċedenti tar-rappreżentanti tal-ħaddiema.
C — Fuq it-tielet domanda
100.
Bit-tielet domanda, il-qorti tar-rinviju essenzjalment qed tistaqsi jekk, fl-ambitu ta’ kawża bejn persuni privati, qorti nazzjonali tista’ ma tapplikax dispożizzjoni interna (hawnhekk l-Artikolu 67 tal-liġi tal-1998) li tmur kontra direttiva Komunitarja. U dan, fil-każ speċifiku, sabiex tkun tista’ tiġi applikata dispożizzjoni nazzjonali oħra kompatibbli mal-imsemmija direttiva (hawnhekk il-ftehim kollettiv Nru 24 tal-1975).
101.
Naturalment, il-kwistjoni tista’ tkun rilevanti biss jekk il-Qorti tal-Ġustizzja tirrikonoxxi li hemm problema possibbli ta’ kompatibbiltà bejn il-leġiżlazzjoni Belġjana u d-Direttiva 98/59.
102.
Jidhirli, madankollu, li jekk id-domanda nifformulawha f’termini ta’ nuqqas ta’ applikazzjoni possibbli u, b’hekk, ta’ effett dirett orizzontali possibbli ta’ Direttiva nkunu qed nikkumplikaw inutilment problema li tista’ tiġi solvuta b’mod iktar sempliċi.
103.
Kif tabilħaqq spjegajt b’mod estiż iktar ’il fuq, m’hemmx dubji dwar il-fatt li d-dritt nazzjonali jista’, fil-każ inkwistjoni, jiġi interpretat b’żewġ modi differenti. Skont l-ewwel interpretazzjoni, li hija l-unika li tista’ tqajjem problemi ta’ kompatibbiltà mad-dritt Komunitarju, il-liġi tal-1998 essenzjalment naqqset il-protezzjoni rikonoxxuta lill-ħaddiema individwali fil-każ ta’ tkeċċija kollettiva. Bil-maqlub, it-tieni interpretazzjoni tqis li l-liġi tal-1998 bl-ebda mod ma limitat id-drittijiet li diġà huma rikonoxxuti lill-ħaddiema fuq il-bażi tad-dispożizzjonijiet preċedenti u, b’mod partikolari, mill-ftehim kollettiv Nru 24. Din it-tieni interpretazzjoni ma tqajjem l-ebda problema possibbli ta’ kompatibbiltà mad-dritt Komunitarju.
104.
Konsegwentement, peress li l-profili possibbli ta’ inkompatibbiltà mad-dritt Komunitarju min-naħa tal-leġiżlazzjoni Belġjana huma marbuta ma’ waħda biss miż-żewġ interpretazzjonijiet possibbli tad-dritt nazzjonali, huwa evidenti li jekk il-Qorti tal-Ġustizzja eventwalment issostni dan in-nuqqas ta’ kompatibbiltà, l-iktar l-iktar, il-qorti nazzjonali tkun obbligata ssegwi t-tieni interpretazzjoni. Fi kliem ieħor, il-kwistjoni mhix ta’ nuqqas ta’ applikazzjoni ta’ dispożizzjoni nazzjonali, imma sempliċement li d-dritt nazzjonali jiġi interpretat b’mod konformi mad-dritt Komunitarju, billi tkun segwita l-ġurisprudenza kostanti tal-Qorti tal-Ġustizzja f’dak is-sens (
37
).
105.
Fil-fatt, qed nara li l-partijiet għal din il-proċedura, inklużi l-ħaddiema kkonċernati, tabilħaqq issuġġerew lill-Qorti tal-Ġustizzja soluzzjoni konsistenti ma’ dik li qed nissuġġerixxi jiena (
38
).
106.
Għaldaqstant, peress li, kif għidt iktar ’il fuq, inqis li l-interpretazzjoni tal-liġi tal-1998, jiġifieri li hija tistabbilixxi limiti u kundizzjonijiet għall-azzjonijiet individwali kollha kontra t-tkeċċijiet kollettivi (u mhux biss għal dawk li għandhom l-għan li jiksbu lura l-impjieg jew li jissospendu t-terminu ta’ notifika) tmur kontra d-dritt Komunitarju, nemmen li l-qorti tar-rinviju jkollha ssegwi l-interpretazzjoni l-oħra, jiġifieri li l-kundizzjonijiet indikati fl-Artikolu 67 tal-liġi tal-1998 jiġu applikati biss fir-rigward tat-talbiet li għandhom l-għan li jiksbu r-rimedji speċifiċi introdotti minn din il-liġi.
107.
Għaldaqstant, id-domanda li saret mill-qorti tar-rinviju, hekk kif ġiet ifformulata f’termini ta’ nuqqas ta’ applikazzjoni possibbli ta’ dispożizzjoni interna, m’għandiex lanqas tingħata risposta. Li kieku kellha tiġi fformulata mill-ġdid biex tingħata indikazzjoni utli lill-qorti nazzjonali, nissuġġerixxi lill-Qorti tal-Ġustizzja li tiddikjara li, bejn iż-żewġ interpretazzjonijiet possibbli ta’ dispożizzjoni interna, f’dan il-każ il-Liġi tat-13 ta’ Frar 1998, li tinkludi dispożizzjonijiet favur l-impjiegi, fejn waħda minnhom tmur kontra d-dritt Komunitarju, il-qorti nazzjonali għandha ssegwi dik li ma tkunx inkompatibbli mad-dritt Komunitarju.
VII — Konklużjonijiet
108.
Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti kollha, nissuġġerixxi li l-Qorti tal-Ġustizzja tirrispondi għad-domandi preliminari magħmula mill-Cour du Travail de Liège fit-termini li ġejjin:
Id-Direttiva 98/59 ma tipprekludix dispożizzjoni nazzjonali li, fil-każ ta’ ksur tal-proċedura ta’ informazzjoni u ta’ konsultazzjoni, tillimita għar-rappreżentanti tal-ħaddiema biss, id-dritt li tkun ikkontestata tkeċċija kollettiva, jew li tissuġġetta għal kontestazzjoni min-naħa tar-rappreżentanti tal-ħaddiema d-dritt individwali li tiġi kkontestata tkeċċija kollettiva. Min-naħa l-oħra, l-istess direttiva tipprekludi leġiżlazzjoni nazzjonali li tippermetti l-kontestazzjoni ta’ tkeċċija kollettiva biss għal ċerti ksur speċifiċi tal-obbligi pprovduti mid-Direttiva, u mhux għall-ksur kollu tal-istess obbligi.
Il-prinċipju tad-dritt għal protezzjoni legali effettiva ma jipprekludix leġiżlazzjoni li, fil-każ ta’ tkeċċijiet kollettivi, tirrikonoxxi d-dritt għall-informazzjoni u għall-konsultazzjoni bħala dritt kollettiv u, konsegwentement, tippermetti li tittieħed azzjoni, fil-każ li jinkiser id-dritt, biss mir-rappreżentanti tal-ħaddiema, u mhux mill-ħaddiema meqjusa b’mod individwali. Madankollu, jekk id-dritt għall-informazzjoni u għall-konsultazzjoni fil-leġiżlazzjoni nazzjonali jkun stabbilit bħala dritt individwali, il-prinċipju tad-dritt għal protezzjoni legali effettiva jipprekludi dispożizzjoni li tippermetti li jiġi invokat dak id-dritt biss mir-rappreżentanti tal-ħaddiema, jew li tissuġġetta azzjoni individwali għal kontestazzjoni preċedenti tar-rappreżentanti tal-ħaddiema.
Bejn żewġ intepretazzjonijiet possibbli ta’ dispożizzjoni interna, f’dan il-każ il-liġi tat-13 ta’ Frar 1998, li tinkludi dispożizzjonijiet favur l-impjiegi, fejn waħda minnhom tmur kontra d-dritt Komunitarju, il-qorti nazzjonali għandha ssegwi dik li ma tkunx inkompatibbli mad-dritt Komunitarju.
(
1
)	Lingwa oriġinali: it-Taljan.
(
2
)	ĠU L 225, p. 16.
(
3
)	Barra minn hekk, anki s-sospensjoni tal-avviż ta’ notifika u l-għotja mill-ġdid tal-impjieg, li mid-dehra jikkostitwixxu miżuri ferm drastiċi, tabilħaqq għandhom biss l-iskop li jtawlu (jew li terġa’ tiġi stabbilita) ir-relazzjoni tax-xogħol sakemm jiġu segwiti l-proċeduri korretti kollha għat-tkeċċija kollettiva. Ara d-deċiżjoni tar-rinviju, p. 22.
(
4
)	“constituerait […] un vertigineux recul des droits et actions que les travailleurs puisent dans la C.C.T. no 24”: Cour du travail de Liège, sentenza tat-30 ta’ April 2007, R.G. 32.872/04, p. 34.
(
5
)	Ara, pereżempju, is-sentenza tas-17 ta’ Lulju 2008, Corporación Dermoestética (C-500/06, Ġabra p. I-5785, punt 23 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
6
)	Direttiva tal-Kunsill 75/129/KEE tas-17 ta’ Frar 1975 dwar l-approssimazzjoni tal-leġiżlazzjonijiet tal-Istati Membri dwar it-tkeċċijiet kollettivi (ĠU L 48, p. 29).
(
7
)	L-ewwel premessa tad-Direttiva 75/129.
(
8
)	Direttiva tal-Kunsill 92/56/KEE tal-24 ta’ Ġunju 1992 li temenda d-Direttiva 75/129/KEE dwar l-approssimazzjoni tal-leġiżlazzjonijiet tal-Istati Membri dwar it-tkeċċijiet kollettivi (ĠU L 245, p. 3).
(
9
)	Sentenzi tat-12 ta’ Frar 1985, Nielsen & Søn (284/83, Ġabra p. 553, punt 10); u tas-7 ta’ Settembru 2006, Agorastoudis et (kawżi maqgħuda C-187/05 sa C-190/05, Ġabra p. I-7775, punt 35).
(
10
)	Sentenza tas-7 ta’ Diċembru 1995, Rockfon (C-449/93, Ġabra p. I-4291, punt 21).
(
11
)	Ara anki s-sentenza tat-8 ta’ Ġunju 1982, Il-Kummissjoni vs L-Italja (91/81, Ġabra p. 2133, punt 11).
(
12
)	Ara s-sentenza tat-8 ta’ Ġunju 1994, Il-Kummissjoni vs Ir-Renju Unit (C-383/92, Ġabra p. I-2479, punt 25).
(
13
)	Sentenzi Rockfon (iċċitata fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 10); u tal-15 ta’ Frar 2007, Athinaïki Chartopoïïa AE (C-270/05, Ġabra p. I-1499).
(
14
)	Sentenzi Nielsen & Søn (iċċitata fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 9); u tat-12 ta’ Ottubru 2004, Il-Kummissjoni vs Il-Portugall (C-55/02, Ġabra p. I-9387).
(
15
)	Sentenzi tat-28 ta’ Marzu 1985, Il-Kummissjoni vs Il-Belġju (215/83, Ġabra p. 1039); u Agorastoudis et (iċċitata fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 9).
(
16
)	Sentenza tas-16 ta’ Ottubru 2003, Il-Kummissjoni vs L-Italja (C-32/02, Ġabra p. I-12063).
(
17
)	Sentenzi tas-17 ta’ Diċembru 1998, Lauge et (C-250/97, Ġabra p. I-8737); u Agorastoudis et (iċċitata fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 9, punt 29).
(
18
)	Sentenza tat-18 ta’ Jannar 2007, Confédération générale du travail et (C-385/05, Ġabra p. I-611).
(
19
)	Sentenza tas-27 ta’ Jannar 2005, Junk (C-188/03, Ġabra p. I-885).
(
20
)	F’dan ir-rigward, paragun bejn id-diversi verżjonijiet lingwistiċi ma juri l-ebda divergenza bejniethom. B’mod partikolari, fejn għandha x’taqsam l-ewwel parti tas-sentenza, l-iktar waħda importanti f’dan il-kuntest, ara, pereżempju, il-verżjoni Franċiża “les représentants des travailleurs et/ou les travailleurs”, dik Ingliża “the workers’ representatives and/or workers”, dik Ġermaniża “Arbeitnehmervertreter[…] und/oder […] Arbeitnehmer” u dik Olandiża “de vertegenwoordigers van de werknemers en/of de werknemers”. Il-verżjoni Spanjola hija l-eċċezzjoni, għaliex tagħmel użu biss mill-konġunzjoni “o”, u tipprovdi r-rikonoxximent tad-dritt lil “los representantes de los trabajadores o los trabajadores”. Barra minn hekk, inqis li, anki biss fuq il-bażi tal-verżjoni Spanjola, rikonoxximent tad-dritt li tittieħed azzjoni kemm lill-ħaddiema meqjusa b’mod individwali kif ukoll lir-rappreżentanti tagħhom ma għandu jqajjem l-ebda problema: ara s-sentenza tat-12 ta’ Lulju 2005, Il-Kummissjoni vs Franza (C-304/02, Ġabra p. I-6263, punt 83).
(
21
)	ĠU C 364, p. 1.
(
22
)	Direttiva 2002/14/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tal-11 ta’ Marzu 2003 li tistabbilixxi qafas ġenerali dwar l-informazzjoni u l-konsultazzjoni [tal]-impjegati fil-Komunità Ewropea (ĠU L 80, p. 29).
(
23
)	Ara, iktar ’il fuq, punt 17.
(
24
)	Ara, iktar ’il fuq, punt 24.
(
25
)	Ara, iktar ’il fuq, punti 30 et seq.
(
26
)	Sentenza Nielsen & Søn (iċċitata fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 9, punti 8 sa 10).
(
27
)	Ara, iktar ’il fuq, punti 19 et seq.
(
28
)	Sentenza Il-Kummissjoni vs Ir-Renju Unit (iċċitata fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 12, punti 34 et seq).
(
29
)	Ara, pereżempju, is-sentenzi tal-15 ta’ Mejju 1986, Johnston (222/84, Ġabra p. 1651, punt 18); tat-13 ta’ Marzu 2007, Unibet (C-432/05, Ġabra p. I-2271, punt 37); u tal-15 ta’ April 2008, Impact (C-268/06, Ġabra p. I-2483, punt 43).
(
30
)	Sentenza Unibet (iċċitata fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 29, punti 38 sa 40).
(
31
)	Sentenza tal-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem tal-21 ta’ Frar 1975, Golder vs Ir-Renju Unit, (serje A Nru 18, punt 35).
(
32
)	Ara, pereżempju, is-sentenza tal-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem tal-25 ta’ Novembru 1993, Zander vs L-Iżvezja, (serje A Nru 279 B, punt 22 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
33
)	Ara, iktar ’il fuq, punt 62.
(
34
)	Sentenza tal-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem tas-27 ta’ Awwissu 1991, Philis vs Il-Greċja, (serje A Nru 209).
(
35
)	Infakkar f’dak is-sens fis-sentenza tal-qorti tar-rinviju ċċitata fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 4, p. 19. L-Artikolu 23 inkwistjoni jindika, fost id-drittijiet fundamentali rikonoxxuti lil kull wieħed, id-“dritt ta’ informazzjoni, ta’ konsultazzjoni u ta’ negozjati kollettivi”.
(
36
)	Id-diversi verżjonijiet lingwistiċi tal-Karta jikkonfermaw din l-interpretazzjoni. Ara, pereżempju, il-verżjoni Franċiża, “licenciement injustifié”, dik Ingliża, “unjustified dismissal”, dik Ġermaniża, “ungerechtfertigte Entlassung”, dik Spanjola, “despido injustificado”, dik Olandiża, “kennelijk onredelijk ontslag”, u dik Portugiża, “despedimentos sem justa causa”.
(
37
)	Ara, pereżempju, is-sentenza tal-11 ta’ Jannar 2007, ITC (C-208/05, Ġabra p. I-181, punt 68 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
38
)	Min-naħa tiegħu, ir-Renju tal-Belġju, koerentement mal-pożizzjoni tiegħu, jiġifieri li l-interpretazzjoni tad-dritt Belġjan bl-iktar mod vantaġġjuż għall-ħaddiema hija l-unika possibbli, iqis li m’hemm l-ebda utilità li tingħata risposta għad-domanda, fin-nuqqas ta’ kwalunkwe konflitt bejn id-dritt nazzjonali u d-dritt Komunitarju.