62011CC0628_MT
Opinion of the Advocate-General
Opinion of the Advocate-General
1. Permezz tal-preżenti rinviju għal deċiżjoni preliminari, il-Qorti tal-Ġustizzja qed tintalab tiddeċiedi jekk l-Artikolu 18 TFUE għandux jiġi interpretat fis-sens li jipprekludi lil Stat Membru milli jeħtieġ mingħand trasportaturi tal-ajru Komunitarji, li jkollhom liċenzja operattiva maħruġa fi Stat Membru ieħor skont ir-Regolament (KE) Nru 1008/2008 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill, tal-24 ta’ Settembru 2008, dwar regoli komuni għall-operat ta’ servizzi tal-ajru fil-Komunità (2), awtorizzazzjoni biex jidħlu fl-ispazju tal-ajru tiegħu sabiex joperaw titjiriet privati fuq talba li jkunu ġejjin minn pajjiż terz u li bħala destinazzjoni jkollhom t-territorju tiegħu.
2. Fil-fatt, id-diffikultà prinċipali fil-kawża preżenti tinsab fil-fatt li għandu jiġi ddeterminat jekk l-Artikolu 18 TFUE huwiex applikabbli għal sitwazzjoni bħal dik inkwistjoni fil-kawża prinċipali, fid-dawl tal-qasam ikkonċernat, jiġifieri l-provvista ta’ servizzi tal-ajru bejn pajjiż terz u Stat Membru minn trasportatur tal-ajru Komunitarju.
3. F’dawn il-konklużjonijiet, ser nispjega, qabel xejn, ir-raġunijiet għaliex nikkunsidra li din id-dispożizzjoni hija tabilħaqq applikabbli għas-sitwazzjoni inkwistjoni fil-kawża prinċipali.
4. Imbagħad, ser nindika għaliex, fil-fehma tiegħi, l-imsemmija dispożizzjoni għandha tiġi interpretata fis-sens li tipprekludi lil Stat Membru milli jeħtieġ mingħand trasportaturi tal-ajru Komunitarji, li jkollhom liċenzja operattiva maħruġa fi Stat Membru ieħor, awtorizzazzjoni biex jidħlu fl-ispazju tal-ajru tiegħu sabiex joperaw titjiriet privati fuq talba li jkunu ġejjin minn pajjiż terz u li bħala destinazzjoni jkollhom it-territorju tiegħu.
I – Il-kuntest ġuridiku
A – Id-dritt tal-Unjoni
1. Ir-Regolament (KE) Nru 847/2004
5. L-Artikolu 3 tar-Regolament (KE) Nru 847/2004 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill, tat-29 ta’ April 2004, dwar in-negozjati u l-implimentazzjoni tal-ftehimijiet dwar is-servizzi tal-ajru bejn l-Istati Membri u pajjiżi terzi (3) jipprevedi li “Stat Membru ma għandu jidħol fl-ebda arranġament ġdid ma’ pajjiż terz, li jnaqqas in-numru tat-trasportaturi bl-ajru Komunitarji li jista’, skond l-arranġamenti eżistenti, jiġi maħtur għalbiex jipprovdi servizzi bejn it-territrorju tiegħu u dan il-pajjiż, la rigward is-suq intier tat-trasport bl-ajru bejn iż-żewġ partijiet u lanqas fuq il-bażi ta’ pari ta bliet speċifiċi”.
6. L-Artikolu 5 ta’ dan ir-regolament jipprovdi:
“Meta Stat Membru jikkonkludi ftehim, jew emendi għal ftehim jew għall-Annessi ta’ miegħu, li jipprovdi limitazzjonijiet dwar l-użu tad-drittijiet għat-traffiku jew għan-numru tat-trasportaturi bl-ajru Komunitarji eliġibbli li jrid jiġi maħtur għalbiex jieħu vantaġġ mid-drittijiet għat-traffiku, dan l-Istat Membru għandu jiżgura d-distribuzzjoni tad-drittijiet għat-traffiku fost it-trasportaturi bl-ajru Komunitarji eliġibbli fuq il-bażi ta’ proċedura mhux diskriminatorja u trasparenti”.
2. Ir-Regolament Nru 1008/2008
7. Il-premessa 10 tar-Regolament Nru 1008/2008 tipprevedi:
“Sabiex jiġi komplut is-suq intern ta’ l-avjazzjoni, għandhom jitneħħew ir-restrizzjonijiet li għadhom jeżistu u li huma applikati bejn l-Istati Membri, bħar-restrizzjonijiet dwar il-code-sharing [kondiviżjoni tal-kodiċijiet] fuq rotot lejn pajjiżi terzi jew dwar l-iffissar tal-prezzijiet fuq rotot lejn pajjiżi terzi b’waqfa intermedja fi Stat Membru ieħor (titjiriet tas-sitt libertà)”.
8. L-Artikolu 1(1) ta’ dan ir-regolament jistabbilixxi:
“Dan ir-Regolament jirregola l-liċenzjar tat-trasportaturi ta’ l-ajru Komunitarji, id-dritt tat-trasportaturi ta’ l-ajru Komunitarji li joperaw servizzi ta’ l-ajru intra-Komunitarji, u l-ipprezzar tas-servizzi ta’ l-ajru intra-Komunitarji.”
9. L-Artikolu 2 tal-imsemmi regolament jipprovdi:
“Għall-finijiet ta’ dan ir-Regolament, għandhom japplikaw dawn id-definizzjonijiet:
1) ‘liċenzja operattiva’ tfisser awtorizzazzjoni mogħtija mill-awtorità kompetenti tal-liċenzji lil xi impriża, li jippermettilha li tipprovdi servizzi ta’ l-ajru kif indikat fil-liċenzja operattiva;
[…]
4) ‘servizz ta’ l-ajru’ tfisser titjira jew serje ta’ titjiriet li jġorru passiġġieri, tagħbija u/jew posta bi ħlas u/jew b’kiri;
[…]
8) ‘ċertifikat ta’ operatur ta’ l-ajru (ĊOA)’ tfisser ċertifikat mogħti lil impriża li jikkonferma li l-operatur għandu l-abbiltà professjonali u organizzattiva biex jiżgura s-sikurezza ta’ operazzjonijiet speċifikati fiċ-ċertifikat, kif previst fid-dispożizzjonijiet rilevanti tal-liġi Komunitarja jew tal-liġi nazzjonali, skond kif applikabli;
[…]
10) ‘trasportatur ta’ l-ajru’ tfisser impriża b’liċenzja operattiva valida jew l-ekwivalenti;
11) ‘trasportatur ta’ l-ajru Komunitarju’ tfisser trasportatur ta’ l-ajru li jkollu liċenzja operattiva valida maħruġa minn awtorità kompetenti tal-liċenzji skond il-Kapitolu II;
[…]
13) ‘servizz bl-ajru intra-Komunitarju’ tfisser servizz bl-ajru operat fi ħdan il-Komunità;
14) ‘dritt tat-traffiku’ tfisser id-dritt ta’ operazzjoni ta’ servizz ta’ l-ajru bejn żewġ ajruporti Komunitarji”.
[...]”.
10. L-Artikolu 3(1) tar-Regolament Nru 1008/2008 jipprevedi:
“1. L-ebda impriża stabbilita fil-Komunità m’għandha titħalla ġġorr bl-ajru passiġġieri, posta u/jew merkanzija għal remunerazzjoni u/jew kiri sakemm hi ma tingħatax l-liċenzja operattiva xierqa.
Kull impriża li tikkonforma mar-rekwiżiti ta’ dan il-Kapitolu għandha tkun intitolata li tirċievi liċenzja operattiva.”
11. L-Artikolu 4 ta’ dan ir-regolament jipprovdi:
“Impriża għandha tingħata liċenzja operattiva minn awtorità kompetenti tal-liċenzji ta’ Stat Membru sakemm:
(a) is-sede ewlenija tan-negozju tagħha tkun f’dak l-Istat Membru;
(b) ikollha ĊOA validu maħruġ minn awtorità nazzjonali ta’ l-istess Stat Membru li l-awtorità kompetenti tal-liċenzji tiegħu tkun responsabbli mill-għoti, ċħid, revoka jew sospensjoni tal-liċenzja operattiva tat-trasportatur ta’ l-ajru Komunitarju;
[…]
(d) ix-xogħol prinċipali tagħha jkun l-operat ta’ servizzi ta’ l-ajru waħidhom jew ikkombinati ma’ kwalunkwe operat kummerċjali ieħor ta’ inġenji ta’ l-ajru jew it-tiswija u l-manutenzjoni ta’ inġenji ta’ l-ajru;
[…]”.
12. L-Artikolu 15 tar-Regolament Nru 1008/2008, intitolat “Għoti ta’ servizzi intra-Komunitarji”, li jagħmel parti mill-Kapitolu III, min-naħa tiegħu intitolat “Aċċess għar-rotot”, jipprovdi:
“1. It-trasportaturi ta’ l-ajru Komunitarji għandhom ikunu intitolati joperaw servizzi ta’ l-arju intra-Komunitarji.
2. L-Istati Membri m’għandhomx jissuġġettaw l-operat ta’ servizzi ta’ l-arju intra-Komunitarji minn trasportatur ta’ l-ajru Komunitarju għal permess jew awtorizzazzjoni. L-Istati Membri m’għandhomx jesiġu li trasportaturi ta’ l-ajru Komunitarji jipprovdu dokumenti jew informazzjoni li jkunu diġa pprovdew lill-awtorità kompetenti tal-liċenzji, sakemm l-informazzjoni rilevanti tista’ tinkiseb mill-awtorità kompetenti tal-liċenzji fiż-żmien dovut.
[…]
5. Minkejja d-dispożizzjonijiet ta’ kull ftehim bilaterali bejn l-Istati Membri, u suġġett għar-regoli Komunitarji tal-kompetizzjoni applikabbli għall-impriżi, it-trasportaturi ta’ l-ajru Komunitarji għandhom jitħallew mill-Istati Membri konċernati jikkombinaw servizzi ta’ l-ajru u jidħlu f’arranġamenti ta’ code-sharing [kondiviżjoni tal-kodiċijiet] ma kwalunkwe trasportatur ta’ l-ajru fuq servizzi ta’ l-ajru lejn, minn jew via kwalunkwe ajruport fuq it-territorju tagħhom minn jew lejn kwalunkwe punt f’pajjiżi terzi.
Stat Membru jista’, fil-qafas tal-ftehim bilaterali dwar servizzi bl-ajru mal-pajjiż terz konċernat, jimponi restrizzjonijiet fuq arranġamenti ta’ code-sharing [kondiviżjoni tal-kodiċijiet] bejn trasportaturi ta’ l-ajru Komunitarji u trasportaturi ta’ l-ajru ta’ pajjiż terz, partikolarment jekk il-pajjiż terz konċernat ma jippermettix opportunitajiet kummerċjali simili lil trasportaturi ta’ l-ajru Komunitarji li joperaw mill-Istat Membru konċernat. Meta jagħmlu dan, l-Istati Membri għandhom jiżguraw li r-restrizzjonijiet imposti b’tali ftehim ma jirrestrinġux il-kompetizzjoni u jkunu non-diskriminatorji bejn it-trasportaturi ta’ l-ajru Komunitarji u ma jkunux aktar restrittivi milli jkun meħtieġ”.
B – Il-liġi Ġermaniża
13. L-Artikolu 2(1) tal-Liġi dwar it-traffiku tal-ajru (Luftverkehrsgesetz), fil-verżjoni tagħha ppubblikata fl-10 ta’ Mejju 2007, (BGB1.2007 I, p. 698, iktar ’il quddiem il-“LuftVG”), jipprevedi li l-inġenji tal-ajru Ġermaniżi jiġu awtorizzati jtiru biss meta jkollhom awtorizzazzjoni għal dan (permess biex itiru) u meta jkunu inklużi, meta dan ikun previst mil-leġiżlazzjoni, fir-Reġistru tal-Inġenji tal-Ajru Ġermaniżi (lista tal-inġenji tal-ajru). Barra minn hekk, din id-dispożizzjoni tipprovdi li inġenju tal-ajru jiġi awtorizzat itir biss jekk it-tip ta’ inġenju jkun approvat, jekk jipproduċi ċ-ċertifikat ta’ sigurtà tat-titjira previst mir-regolament tal-kontroll tekniku tal-inġenji tal-ajru, jekk il-proprjetarju tal-inġenju tal-ajru jkun issottoskriva assigurazzjoni għar-responsabbiltà ċivili u jekk l-inġenju tal-ajru jkun mgħammar b’tali mod li ma jaqbiżx il-limitu teknikament aċċettabbli għall-istorbju.
14. Abbażi tal-Artikolu 2(7) ta’ din il-liġi, l-inġenji tal-ajru li ma jkunux irreġistrati u approvati fl-ispazju ta’ applikazzjoni ta’ din il-liġi jistgħu jidħlu f’dan l-ispazju jew jiġu diretti lejh biex itiru fih biss wara li jkunu kisbu l-awtorizzazzjoni. Din tal-aħħar ma hijiex neċessarja meta trattat bejn il-pajjiż tal-oriġini u r-Repubblika Federali tal-Ġermanja jew ftehim vinkolanti għaż-żewġ Stati jipprovdu mod ieħor.
15. L-Artikolu 2(8) jipprovdi li l-awtorizzazzjoni msemmija fl-Artikolu 2(6) u (7) tista’ tingħata b’mod ġenerali jew għal każ partikolari; hija tista’ tkun akkumpanjata minn obbligi u tista’ tkun valida għal ċertu terminu biss.
16. Skont l-Artikolu 58 tal-LuftVG, kwalunkwe persuna li, intenzjonalment jew b’mod negliġenti, tidħol mingħajr l-awtorizzazzjoni prevista fl-Artikolu 2(7) permezz ta’ inġenju tal-ajru fl-ispazju ta’ applikazzjoni ta’ din il-liġi jew tibgħat lejh b’xi mod ieħor inġenju tal-ajru, tkun qed twettaq ksur. Kull min iwettaq dan il-ksur jista’ jeħel multa ta’ mhux iktar minn EUR 10 000.
17. L-Artikolu 94 tar-Regolament dwar il-liċenzji operattivi tat-trasport tal-ajru (Luftverkehrs-Zulassungs-Ordnung), fil-verżjoni tagħha ppubblikata fl-10 ta’ Lulju 2008, (BGB1. 2008 I, p. 1229, iktar ’il quddiem il-“LuftVZO”), jipprevedi li l-awtorizzazzjoni biex trasportatur tal-ajru jidħol fl-ispazju tal-ajru tar-Repubblika Federali tal-Ġermanja msemmija fl-Artikolu 2(7) tal-LuftVG tinħareġ mill-Bundesministerium für Verkehr, Bau und Stadtentwicklung (il-Ministeru tat-Trasport, tal-Kostruzzjoni u tal-Iżvilupp Urban) jew minn awtorità oħra maħtura minn dan tal-aħħar.
18. L-Artikolu 95(1) tal-LuftVZO jipprovdi li t-talba għal awtorizzazzjoni għandha tinkludi l-isem u l-indirizz tal-proprjetarju tal-inġenju tal-ajru, it-tip ta’ inġenju tal-ajru kif ukoll l-istatus u n-numru ta’ reġistrazzjoni tiegħu, id-data u l-ħin tal-wasla prevista kif ukoll il-mument probabbli tat-titjira ta’ ritorn jew tat-titjira lejn destinazzjoni oħra tiegħu, l-ajruport tat-tluq u dak tal-wasla kif ukoll, jekk ikun il-każ, l-ajruporti tal-waqfa (stopover) fit-territorju federali, in-numru ta’ passiġġieri kif ukoll in-natura u l-kwantità ta’ merkanzija, l-għan tat-titjira, b’mod partikolari fil-każ ta’ trasport ta’ grupp partikolari u l-indikazzjoni tal-post fejn dan il-grupp inġabar inizjalment u, f’każ ta’ titjira charter, l-isem, l-indirizz u s-sussidjarja tal-operatur. L-awtorità li toħroġ l-awtorizzazzjoni tista’ teħtieġ indikazzjonijiet oħra. Il-Bundesminiterium für Verkehr, Bau und Stadtentwicklung jew kwalunkwe awtorità oħra maħtura minnu għandha tindika d-dettalji tal-proċedura biex tintalab awtorizzazzjoni fil-forma ta’ dispożizzjonijiet amministrattivi ġenerali.
19. Abbażi tal-Artikolu 95(2) tal-LuftVZO, ħlief għall-każ previst fl-Artikolu 95(3), it-talba għal awtorizzazzjoni għal titjiriet mhux skedati bi nżul għal finijiet kummerċjali (servizzi okkażjonali) għandha titressaq quddiem l-awtorità li toħroġ l-awtorizzazzjoni mhux iktar tard minn jumejn ta’ xogħol sħaħ qabel it-tluq tat-titjira prevista u f’każ ta’ serje ta’ iktar minn erba’ titjiriet, it-talba għal awtorizzazzjoni għandha titressaq mhux iktar tard minn erba’ ġimgħat qabel it-tluq tat-titjiriet previsti.
II – Il-fatti tal-kawża prinċipali
20. International Jet Management GmbH (4) hija kumpannija tal-ajru li s-sede tagħha tinsab fi Vjenna-Schwechat (l-Awstrija). Hija topera titjiriet privati fuq talba li jkunu ġejjin minn pajjiżi terzi, f’dan il-każ mir-Russja u mit-Turkija, u li bħala destinazzjoni jkollhom Stati Membri tal-Unjoni Ewropea.
21. Din il-kumpannija hija detentriċi ta’ liċenzja operattiva maħruġa mill-Ministeru Awstrijak tat-Trasport skont ir-Regolament Nru 1008/2008. Barra minn hekk, hija għandha ċertifikat ta’ operatur tal-ajru skont l-Artikolu 6 ta’ dan ir-regolament, li nħarġilha minn Austro Control GmbH, kumpannija li twettaq funzjonijiet ta’ servizz pubbliku li l-ishma tagħha qegħdin f’idejn ir-Repubblika tal-Awstrija.
22. B’sentenza tal-24 ta’ Mejju 2011, l-Amtsgericht Braunschweig ikkundannat lil International Jet Management għal multa ta’ EUR 500 minħabba ksur imwettaq b’mod negliġenti, għal erba’ multi ta’ EUR 1 890 għal ksur imwettaq b’mod intenzjonali u għal sitt multi ta’ EUR 600, għal darba oħra, minħabba ksur imwettaq b’mod intenzjonali. Fil-fatt, din il-qorti kkunsidrat li, mid-9 ta’ Diċembru 2008 sal-15 ta’ Marzu 2009, International Jet Management operat titjiriet minn Moska (ir-Russja) u minn Ankara (it-Turkija) li kellhom bħala destinazz joni l-Ġermanja, meta hija ma kellhiex l-awtorizzazzjoni biex tidħol fl-ispazju tal-ajru Ġermaniż prevista fl-Artikolu 2(7) tal-LuftVG, moqri flimkien mal-Artikoli 94 et seq
tal-LuftVZO.
23. Fi tliet każijiet, il-Luftfahrtbundesamt (l-Uffiċċju Federali tan-Navigazzjoni tal-Ajru) kien irrifjuta li jagħtiha l-awtorizzazzjoni biex tidħol fl-ispazju tal-ajru Ġermaniż minħabba li hija ma kinitx ipproduċiet id-dikjarazzjoni ta’ nuqqas ta’ disponibbiltà. Din id-dikjarazzjoni tattesta l-fatt li t-trasportatur tal-ajru Komunitarju, stabbilit fit-territorju ta’ Stat Membru ieħor, ikun kiseb informazzjoni minn qabel mingħand il-kumpanniji tal-ajru Ġermaniżi sabiex ikun żgur li l-ebda waħda minnhom ma tkun lesta li topera t-titjira kkonċernata f’kundizzjonijiet paragunabbli. Fil-każijiet l-oħra, il-Luftfahrtbundesamt kien għadu ma ħax deċiżjoni dwar din it-talba għal awtorizzazzjoni fil-mument li saru t-titjiriet ikkontestati.
24. International Jet Management appellat mis-sentenza tal-24 ta’ Mejju 2011 quddiem l-Ewwel Sezzjoni Kriminali tal-Oberlandesgericht Braunschweig, fejn talbet li din is-sentenza tiġi annullata u li hija tinħeles minn kull akkuża. Insostenn tar-rikors tagħha, din il-kumpannija tinvoka, l-ewwel nett, il-fatt li l-kundizzjonijiet ta’ impożizzjoni tal-multa ma humiex kompatibbli mad-dritt tal-Unjoni u l-fatt li r-Regolament Nru 1008/2008 diġà jagħtiha d-dritt li tidħol fl-ispazju tal-ajru Ewropew mingħajr awtorizzazzjoni. Hija tikkunsidra, wara dan, li l-prinċipju ta’ nondiskriminazzjoni stabbilit fl-Artikolu 18 TFUE jipprojbixxi li jiġu imposti tali multi. Fl-aħħar nett, hija ssostni li r-regola nazzjonali Ġermaniża ma hijiex kompatibbli mal-Artikolu 56 TFUE li jippromwovi l-libertà li jiġu pprovduti servizzi fl-Unjoni.
25. Billi l-qorti tar-rinviju kellha xi dubji dwar l-interpretazzjoni li għandha tingħata lid-dritt tal-Unjoni, hija ddeċidiet li tissospendi l-proċeduri u li tagħmel diversi domandi preliminari lill-Qorti tal-Ġustizzja.
III – Id-domandi preliminari
26. L-Oberlandesgericht Braunschweig tagħmel id-domandi preliminari li ġejjin lill-Qorti tal-Ġustizzja:
“1) L-Artikolu 18 TFUE (li qabel kien l-Artikolu 12 KE) japplika fejn Stat Membru ([jiġifieri] r-Repubblika Federali tal-Ġermanja) jeħtieġ mingħand kumpannija tal-ajru, li jkollha liċenzja [operattiva] valida maħruġa fi Stat Membru ieħor ([jiġifieri] r-Repubblika tal-Awstrija) kif iddefinit fl-Artikoli 3 u 8 tar-Regolament Nru 1008/2008 […] li tikseb permess sabiex tuża [tidħol fi] l-ispazju tal-ajru għal titjiriet privati [fuq talba] (titjiriet kummerċjali mhux skedati) b’destinazzjoni fit-territorju tiegħu minn pajjiżi terzi?
2) Fil-każ li r-risposta għall-ewwel domanda tkun fl-affermattiv, huwa fih innifsu inkompatibbli mal-Artikolu 18 TFUE [...] li jkun meħtieġ permess għal dħul fl-ispazju tal-ajru meta tali permess, taħt piena ta’ multa, huwa meħtieġ għat-titjiriet minn pajjiżi terzi fil-każ ta’ kumpanniji tal-ajru li jkollhom liċenzja [operattiva] miksuba fi Stat Membru ieħor, iżda mhux fil-każ ta’ kumpanniji li jkollhom liċenzja [operattiva] miksuba [fil-Ġermanja]?
3) Jekk l-Artikolu 18 TFUE [...] japplika għas-sitwazzjoni msemmija (l-ewwel domanda), iżda li jkun meħtieġ permess ma huwiex fih innifsu diskriminatorju (it-tieni domanda), ir-Repubblika Federali tal-Ġermanja tista’, mingħajr ma tikser l-projbizzjoni ta’ diskriminazzjoni, tissuġġetta l-għoti ta’ permess għal dħul fl-ispazju tal-ajru tagħha għal titjiriet minn pajjiżi terzi, taħt piena ta’ multa, għall-kundizzjoni li l-kumpannija tal-ajru li toriġina minn Stat Membru ieħor turi lill-awtorità li toħroġ il-permessi li l-kumpanniji li għandhom liċenzja [operattiva] [fil-Ġermanja] ma humiex f’pożizzjoni li joperaw dawn it-titjiriet (dikjarazzjoni ta’ nuqqas ta’ disponibbiltà)?”
IV – Analiżi
27. Bl-ewwel u bit-tieni domandi tagħha, il-qorti tar-rinviju qed tistaqsi, essenzjalment, jekk l-Artikolu 18 TFUE għandux jiġi interpretat fis-sens li jipprekludi lil Stat Membru milli jeħtieġ mingħand trasportaturi tal-ajru Komunitarji, li jkollhom liċenzja operattiva maħruġa fi Stat Membru ieħor, awtorizzazzjoni biex jidħlu fl-ispazju tal-ajru tiegħu sabiex joperaw titjiriet privati fuq talba li jkunu ġejjin minn pajjiż terz u li bħala destinazzjoni jkollhom it-territorju tiegħu.
28. Id-diffikultà prinċipali f’din il-kawża tinsab fil-kwistjoni jekk is-sitwazzjoni inkwistjoni fil-kawża prinċipali, jiġifieri l-provvista minn trasportatur tal-ajru Komunitarju, ta’ servizzi tal-ajru li jkunu ġejjin minn pajjiż terz u li bħala destinazzjoni jkollhom Stat Membru, taqax taħt il-kamp ta’ applikazzjoni tat-Trattat FUE u għalhekk, jekk fir-rigward tagħha jistax jiġi applikat il-prinċipju ta’ nondiskriminazzjoni.
A – Fuq l-applikabbiltà tal-Artikolu 18 TFUE għas-sitwazzjoni inkwistjoni fil-kawża prinċipali
29. Is-settur tat-trasport tal-ajru jokkupa post ferm speċifiku fit-Trattat FUE. Skont l-Artikolu 4(2)(g) TFUE, l-Istati Membri u l-Unjoni għandhom kompetenza kondiviża fil-qasam tat-trasport. Skont l-Artikolu 58(1) TFUE, il-moviment liberu tas-servizzi fil-qasam tat-trasport għandu jiġi rregolat mid-dispożizzjonijiet tat-titolu dwar it-trasport, jiġifieri t-Titolu VI. Il-libertà li jiġu pprovduti servizzi fil-qasam tat-trasport b’hekk hija suġġetta għal sistema legali separata tad-dritt komuni.
30. Barra minn hekk, f’dan it-titolu VI, it-trasport tal-ajru stess, l-istess bħat-trasport marittimu, huma trattati b’mod partikolari u ssir distinzjoni bejnhom u mezzi oħra ta’ trasport. Fil-fatt, l-Artikolu 100(1) u (2) TFUE jneħħihom mill-imsemmi titolu, sakemm il-leġiżlatur tal-Unjoni ma jkunx iddeċieda mod ieħor (5) . Għaldaqstant, huwa biss abbażi tal-Artikolu 100(2) TFUE li l-miżuri ta’ liberalizzazzjoni għat-trasport tal-ajru jistgħu jiġu adottati.
31. F’dan ir-rigward, bl-adozzjoni tar-Regolament Nru 1008/2008, il-leġiżlatur tal-Unjoni eżerċita l-kompetenza li ngħatatlu mill-Artikolu 100(2) TFUE u lliberalizza s-servizzi tal-ajru għar-rotot intra-Komunitarji. Fil-fatt, l-Artikolu 1(1) ta’ dan ir-regolament jipprovdi li dan jirregola, b’mod partikolari, id-dritt tat-trasportaturi tal-ajru Komunitarji li joperaw servizzi tal-ajru intra-Komunitarji. Min-naħa l-oħra, sal-lum, il-leġiżlatur tal-Unjoni għadu ma lliberalizzax is-settur tar-rotot tal-ajru bejn il-pajjiżi terzi u l-Istati Membri.
32. Għaldaqstant, minkejja li għadhom ma ġewx illiberalizzati, għandhom dawn ir-rotot ikunu suġġetti għar-regoli ġenerali tat-Trattat FUE u, b’mod iktar partikolari, għall-prinċipju ta’ nondiskriminazzjoni?
33. Skont il-Gvern Ġermaniż, sa fejn, skont l-Artikolu 1(1) u tal-Artikolu 15(1) u (2) tar-Regolament Nru 1008/2008, dan tal-aħħar japplika biss għas-servizzi tal-ajru intra-Komunitarji, il-leġiżlatur tal-Unjoni għamel użu mill-kompetenza li tah l-Artikolu 100(2) TFUE biss f’dan il-qasam. Għaldaqstant, it-Titolu VI tat-Trattat FUE jirregola biss is-servizzi tal-ajru intra-Komunitarji u ma huwiex applikabbli għas-servizzi tal-ajru li jiġu operati minn pajjiż terz u li bħala destinazzjoni jkollhom Stat Membru, biex b’hekk dawn is-servizzi tal-aħħar huma esklużi mill-kamp ta’ applikazzjoni tat-Trattati. B’hekk, l-Artikolu 18 TFUE ma huwiex applikabbli għas-sitwazzjoni inkwistjoni fil-kawża prinċipali.
34. Fi kliem ieħor, il-Gvern Ġermaniż jikkunsidra li, peress li ma hemmx test tad-dritt sekondarju, adottat abbażi tal-Artikolu 100(2) TFUE, li jirregola sitwazzjoni bħal dik inkwistjoni fil-kawża prinċipali, din is-sitwazzjoni għandha tiġi eskluża mill-kamp ta’ applikazzjoni tat-Trattat FUE.
35. Jiena ma nistax naqbel ma’ din il-pożizzjoni. Fil-fehma tiegħi, il-qasam li miegħu hija marbuta din is-sitwazzjoni, jiġifieri l-provvista, minn trasportatur tal-ajru Komunitarju, ta’ servizzi tal-ajru bejn Stat Membru u pajjiż terz, jaqa’ taħt il-kamp ta’ kompetenza tad-dritt tal-Unjoni u jibqa’ suġġett għall-osservanza tal-prinċipju ta’ nondiskriminazzjoni.
36. Fil-fehma tagħna, il-Gvern Ġermaniż qed jinterpreta ħażin is-sens u l-portata li għandhom jingħataw lill-Artikolu 100(2) TFUE moqri flimkien mal-Artikolu 58(1) TFUE.
37. Fil-fatt, ir-riferiment li l-Artikolu 58(1) TFUE jagħmel għall-Artikolu 100(2) TFUE tikkonċerna biss il-libertà li jiġu pprovduti servizzi. B’hekk, dan jindika li l-liberalizzazzjoni tas-servizzi ta’ trasport ma tistax issir skont is-sistema komuni, imma għandha ssir fil-kuntest tat-Titolu VI tat-Trattat FUE, dwar it-trasport.
38. L-Artikolu 100(2) TFUE, min-naħa tiegħu, ma għandux għan ieħor għajr li jiddefinixxi l-kamp ta’ applikazzjoni ta’ dan it-Titolu VI, billi jagħmel distinzjoni bejn id-diversi mezzi ta’ trasport u billi jippreċiża li d-dispożizzjonijiet taħt dan it-titolu ma humiex applikabbli ex officio
għat-trasport tal-ajru u għal dak marittimu (6) . Għaldaqstant, bil-kontra ta’ dak li qed isostni l-Gvern Ġermaniż, dan ma għandux l-għan li jeskludi lit-trasport tal-ajru, ikun xi jkun, mill-kamp ta’ applikazzjoni tat-Trattat FUE peress li l-leġiżlatur tal-Unjoni ma adottax leġiżlazzjoni abbażi ta’ din id-dispożizzjoni (7) .
39. Għaldaqstant, minkejja li servizz tat-trasport ma jaqax taħt il-kamp ta’ applikazzjoni ta’ regola tad-dritt sekondarju adottata abbażi tal-Artikolu 100(2) TFUE u li dan is-servizz jibqa’ suġġett għal-leġiżlazzjoni nazzjonali, jibqa’ l-fatt li l-Istati Membri meta jadottaw leġiżlazzjoni dwar l-imsemmi servizz, għandhom jagħmlu dan fl-osservanza tal-Artikolu 61 TFUE u ta’ dispożizzjonijiet ġenerali oħra tat-Trattat FUE (8) .
40. Li kieku l-awturi tat-trattati riedu jeskludu l-applikazzjoni ta’ regoli ġenerali oħra tat-Trattat FUE għajr dawk dwar il-libertà li jiġu pprovduti servizzi fis-settur tat-trasport tal-ajru, huma kienu jagħmlu dan b’mod espliċitu permezz ta’ dispożizzjoni li tixbah lill-Artikolu 58(1) TFUE (9) .
41. Għaldaqstant, l-Artikolu 18 TFUE huwa tabilħaqq intiż biex jiġi applikat għal sitwazzjoni li għadha ma hijiex irregolata mid-dritt sekondarju adottat abbażi tal-Artikolu 100(2) TFUE.
42. Għad għandu jiġi ddeterminat jekk, fid-dawl tal-fatt li s-sitwazzjoni inkwistjoni fil-kawża prinċipali tirrigwarda l-provvista, minn trasportatur tal-ajru Komunitarju, ta’ servizzi tal-ajru li jkunu ġejjin minn pajjiż terz u li bħala destinazzjoni jkollhom Stat Membru, din is-sitwazzjoni taqax taħt il-kamp ta’ applikazzjoni tat-Trattat FUE fis-sens ta’ din id-dispożizzjoni.
43. Jiena naħseb li dan huwa l-każ.
44. Qabel xejn, u għaliex din il-kwistjoni tqajmet, b’mod partikolari, waqt is-seduta, nikkunsidra li l-fatt li s-sitwazzjoni inkwistjoni fil-kawża prinċipali tikkonċerna titjira mhux skedata ma huwiex rilevanti għas-soluzzjoni li biħsiebni nipproponi. Fil-fatt, id-distinzjoni bejn is-servizzi tal-ajru skedati u s-servizzi tal-ajru mhux skedati għandha t-tendenza li titlef ir-rilevanza tagħha (10) . Ir-Regolament Nru 1008/2008 stess isemmi s-servizzi tal-ajru skedati biss f’xi ftit okkażjonijiet, meta l-iskedar tat-titjiriet jaffettwa l-applikazzjoni tal-kundizzjonijiet tal-għoti sabiex tinħareġ liċenzja operattiva (11) jew huwa importanti sabiex jiġu żgurati l-obbligi ta’ servizzi pubbliku (12) . Apparti dawn l-eċċezzjonijiet ferm partikolari, dan ir-regolament ma jagħmilx distinzjoni bejn it-titjiriet skedati u t-titjiriet mhux skedati għall-applikazzjoni tad-dispożizzjonijiet li jistabbilixxi, fatt li, fid-dawl tal-għan tal-imsemmi regolament li huwa li tiġi żgurata s-saħħa finanzjarja tajba tat-trasportaturi tal-ajru u b’hekk is-sigurtà, naħseb li jagħmel sens.
45. Għar-Regolament Nru 1008/2008 żgur li s-sitwazzjoni inkwistjoni fil-kawża prinċipali ma hijiex ġdida. Huwa minnu li l-Artikolu 1(1) ta’ dan ir-regolament jipprovdi li għan ta’ dan tal-aħħar huwa li jirregola d-dritt tat-trasportaturi tal-ajru Komunitarji li joperaw servizzi tal-ajru intra-Komunitarji. Madankollu, wieħed għandu jżomm quddiem għajnejh li l-imsemmi regolament għandu wkoll l-għan li jirregola l-liċenzji tat-trasportaturi tal-ajru Komunitarji. Fil-fatt, fil-Kapitolu II li jittratta l-liċenzja operattiva, il-leġiżlatur tal-Unjoni b’mod partikolari armonizza l-kundizzjonijiet tal-għoti tal-liċenzja operattiva u stabbilixxa regoli għall-validità, għas-sospensjoni u għall-irtirar ta’ din il-liċenzja. F’dan ir-rigward, it-tieni subparagrafu tal-Artikolu 3(1) tal-istess regolament jipprevedi li kull impriża li tkun konformi mar-rekwiżiti ta’ dan il-kapitolu għandha tkun intitolata li tirċievi liċenzja operattiva. L-Artikolu 3(2) tal-istess regolament jipprovdi li l-awtorità kompetenti għall-ħruġ ta’ liċenzji ma għandhiex toħroġ liċenzji operattivi jew ma għandhiex tħallihom fis-seħħ fil-każ fejn kwalunkwe wieħed mir-rekwiżiti ta’ dan il-kapitolu ma jiġix osservat.
46. Issa, din l-armonizzazzjoni, li tikkonċerna l-istatus ta’ kull trasportatur tal-ajru Komunitarju, tkopri kwalunkwe titjira li ssir, jiġifieri irrispettivament minn jekk tkunx titjira intra-Komunitarja jew titjira bejn Stat Membru u pajjiż terz. Fil-fatt, l-Artikolu 4(d) tal-imsemmi regolament jistabbilixxi li l-awtorità kompetenti għall-għoti tal-liċenzji ta’ Stat Membru għandha toħroġ liċenzja operattiva lil impriża jekk din tissodisfa l-kundizzjoni li x-xogħol prinċipali tagħha jkun l-operat ta’ servizzi tal-ajru waħedhom jew flimkien ma’ kwalunkwe operat kummerċjali ieħor ta’ inġenji tal-ajru jew mat-tiswija u mal-manutenzjoni ta’ inġenji tal-ajru.
47. Il-kunċett ta’ “servizz tal-ajru” huwa ddefinit fl-Artikolu 2(4) tar-Regolament Nru 1008/2008 bħala “titjira jew serje ta’ titjiriet li jġorru passiġġieri, tagħbija u/jew posta bi ħlas u/jew b’kiri”. Dan il-kunċett b’hekk jinkludi t-titjiriet kollha, kemm jekk ikunu intra-Komunitarji u kemm jekk ikunu rotot bejn pajjiż terz u Stat Membru. Dan huwa kkonfermat mill-fatt li l-leġiżlatur tal-Unjoni qagħad attent li jagħmel distinzjoni bejn tali servizz u servizz bl-ajru intra-Komunitarju, iddefinit fl-Artikolu 2(13) ta’ dan ir-regolament bħala “servizz bl-ajru operat fi ħdan il-Komunità”.
48. Għaldaqstant, għall-provvista ta’ servizzi tal-ajru, ikunu xi jkunu, trasportatur tal-ajru Komunitarju għandu jkun detentur ta’ liċenzja operattiva maħruġa skont id-dispożizzjonijiet tal-Kapitolu II tar-Regolament Nru 1008/2008. Dik il-liċenzja tiggarantixxi li t-trasportatur tal-ajru jkun kisibha fl-osservanza tar-regoli komuni, b’mod partikolari dawk tas-sigurtà, u għalhekk għandha tiġi rikonoxxuta bħala valida mill-Istati Membri l-oħra. Fil-verità, dan ir-regolament, mingħajr ma jgħid dan espressament, jistabbilixxi prinċipju ta’ rikonoxximent reċiproku tal-liċenzji operattivi.
49. Il-liċenzja operattiva għandha wkoll titqies bħala kundizzjoni preliminari għall-provvista, minn trasportatur tal-ajru Komunitarju, ta’ servizzi tal-ajru, b’mod partikolari, għar-rotot li jkunu ġejjin minn pajjiż terz u li bħala destinazzjoni jkollhom Stat Membru.
50. B’miżura nazzjonali bħal dik inkwistjoni fil-kawża prinċipali, li ssarraf fin-nuqqas ta’ rikonoxximent tal-liċenzja operattiva maħruġa minn Stat Membru ieħor, huwa l-istatus nnifsu tat-trasportatur tal-ajru Komunitarju li jista’ jiġi affettwat.
51. Wara dan, huwa inkontestabbli li liġijiet oħra tad-dritt sekondarju, jekk dawn ma jirrigwardawx direttament il-provvista, minn trasportatur tal-ajru detentur ta’ liċenzja operattiva maħruġa minn Stat Membru, ta’ servizzi tal-ajru fuq ir-rotot bejn pajjiż terz u Stat Membru ieħor, jistgħu jkunu applikabbli għal sitwazzjoni bħal dik inkwistjoni fil-kawża prinċipali. B’hekk, pereżempju, skont l-Artikolu 3(1)(b) tar-Regolament Nru 261/2004, dan għandu japplika “għal passiġġieri li jitilqu minn ajruport li jinstab f’pajjiż terz għal ajruport li jinstab fit-territorju ta’ Stat Mebru għal liema japplika t-Trattat [KE] [...], jekk il-trasportatur ta’ l-ajru li qed jopera tat-titjira in kwistjoni hu trasportatur Komunitarju”.
52. Bl-istess mod, abbażi tal-Artikolu 2(1) tar-Regolament (KE) Nru 785/2004 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill, tal-21 ta’ April 2004, dwar ir-rekwiżiti tal-assigurazzjoni tat-trasportaturi tal-ajru u l-operaturi tal-ajruplani (13), “[dan tal-aħħar] għandu japplika għat-trasportaturi ta’ l-ajru kollha u għall-operaturi ta’ l-ajruplani kollha li jtiru fi ħdan, għal, barra minn, jew fuq it-territorju ta’ l-Istati Membri fejn japplika it-Trattat [KE]”.
53. Barra minn dan, għandu wkoll jiġi nnotat li r-Regolament (KE) Nru 1107/2006 jipprevedi, fl-Artikolu 1(2) u (3) tiegħu li “[i]d-dispożizzjonijiet [tiegħu] għandhom japplikaw għal persuni b’diżabbiltà u għal persuni b’mobbiltà mnaqqsa li jużaw jew ikollhom il-ħsieb li jużaw servizzi kummerċjali għall-passiġġieri bl-ajru meta jitilqu minn ajruport, jittranżitaw minn ajruport jew jaslu f’ajruport li jkun jinsab fit-territorju ta’ Stat Membru li għalih japplika t-Trattat [KE]. […] L-Artikoli 3, 4 u 10 għandhom japplikaw ukoll għal passiġġieri li jitilqu minn ajruport li jkun jinsab f’pajjiż terz lejn ajruport li jkun jinsab fit-territorju ta’ Stat Membru li għalih japplika t-Trattat [KE], jekk it-trasportatur bl-ajru li jkun qiegħed jopera jkun trasportatur bl-ajru
Komunitarju”.
54. Fl-aħħar nett, u mingħajr ma qed inkun eżawrjenti inkwantu l-leġiżlazzjoni tal-Unjoni f’dan il-qasam hija waħda abbondanti, ma jistax jiġi injorat il-fatt li, wara s-sentenzi magħrufa bħala “sema miftuħ” (14), il-leġiżlatur tal-Unjoni adotta r-Regolament Nru 847/2004 li l-għan tiegħu huwa li bejn l-Istati Membri u l-Kummissjoni Ewropea tiġi stabbilita proċedura ta’ kooperazzjoni meta dawn tal-aħħar jiddeċiedu li jikkonkludu ftehim dwar is-servizzi tal-ajru bejn l-Istati Membri u l-pajjiżi terzi (15) u meta jirriżulta li l-għan tal-ftehim inkwistjoni jaqa’ parzjalment taħt il-kompetenza tal-Unjoni u parzjalment taħt dik tal-Istati Membri.
55. B’mod partikolari abbażi tal-Artikolu 5 tar-Regolament Nru 847/2004, intitolat “Id-Distribuzzjoni tad-drittijiet għat-traffiku” [(16) ], “[m]eta Stat Membru jikkonkludi ftehim, jew emendi għal ftehim jew għall-Annesssi ta’ miegħu, li jipprovdi limitazzjonijiet dwar l-użu tad-drittijiet għat-traffiku jew għan-numru tat-trasportaturi bl-ajru Komunitarji eliġibbli li jrid jiġi maħtur għalbiex jieħu vantaġġ mid-drittijiet għat-traffiku, dan l-Istat Membru għandu jiżgura d-distribuzzjoni tad-drittijiet għat-traffiku fost it-trasportaturi bl-ajru Komunitarji eliġibbli fuq il-bażi ta’ proċedura mhux diskriminatorja (17) u trasparenti.”
56. Konsegwentement, jiena tal-fehma li sa fejn il-leġiżlatur tal-Unjoni adotta diversi regoli li jistgħu jikkonċernaw is-sitwazzjoni inkwistjoni fil-kawża prinċipali, il-provvista, minn trasportatur tal-ajru Komunitarju, ta’ servizzi tal-ajru li jkunu ġejjin minn pajjiż terz u li bħala destinazzjoni jkollhom Stat Membru, taqa’ taħt il-kamp ta’ applikazzjoni tat-Trattat FUE. Regola daqstant fundamentali daqs dik dwar il-prinċipju ta’ nondiskriminazzjoni – hemm għalfejn jitfakkar li skont l-Artikolu 2 TUE l-Unjoni hija bbażat fuq valuri komuni għall-Istati Membri, f’soċjetà kkaratterizzata, b’mod partikolari, min-nondiskriminazzjoni – għandha tkun applikabbli fil-każ preżenti, li għandu għadd ta’ punti ta’ konnessjoni mad-dritt tal-Unjoni.
57. Il-Gvern Franċiż jikkunsidra, madankollu, li applikazzjoni tal-Artikolu 18 TFUE għal sitwazzjoni bħal dik inkwistjoni fil-kawża prinċipali fil-fatt twassal biex l-Artikolu 58(1) TFUE jiġi mċaħħad minn kull effettività sa fejn jekk Stat Membru jkun obbligat jitratta b’mod ugwali t-trasportaturi tal-ajru Komunitarji li jkunu kisbu l-liċenzja operattiva tagħhom fit-territorju tiegħu u t-trasportaturi tal-ajru Komunitarji li jkunu kisbuha fit-territorju ta’ Stat Membru ieħor, dan se jwassal biex il-libertà li jiġu pprovduti servizzi prevista fl-Artikolu 56 TFUE tiġi estiża anki għas-servizzi ta’ trasport imsemmija fil-każ preżenti. Insostenn tal-argument tiegħu, il-Gvern Franċiż jiċċita s-sentenza tat-13 ta’ Diċembru 1989, Corsica Ferries (France) (18), fejn il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li t-Trattat KEE, b’mod partikolari l-Artikoli 59, 61, 62 u 84, ma jipprekludix, qabel id-dħul fis-seħħ tar-Regolament (KEE) Nru 4055/86 (19), lil Stat Membru milli jimponi, meta bastiment juża faċilitajiet portwali li jinsabu fit-territorju insulari tiegħu, meta l-passiġġieri jkunu ġejjin minn portijiet li jkunu jinsabu fi Stat Membru ieħor jew li jkunu diretti lejhom, taxxi mal-iżbark u mal-imbark tal-passiġġieri, filwaqt li fil-każ ta’ trasport bejn żewġ portijiet li jkunu jinsabu fit-territorju nazzjonali, dawn it-taxxi jiġu imposti biss mal-imbark għat-tluq mill-port insulari.
58. Jiena ma naqbilx mal-fehma tal-Gvern Franċiż.
59. Is-sentenza Corsica Ferries (France), iċċitata iktar ’il fuq, ma hijiex, fil-fehma tiegħi, tali li tqiegħed f’dubju l-applikabbiltà tal-Artikolu 18 TFUE għas-sitwazzjoni inkwistjoni fil-kawża prinċipali. Fil-fatt, qabel xejn, kif osserva ġustament l-Avukat Ġenerali Mengozzi fil-konklużjonijiet li ppreżenta fil-kawża li wasslet għas-sentenza Neukirchinger, iċċitata iktar ’il fuq, il-Qorti tal-Ġustizzja, fis-sentenza Corsica Ferries (France), iċċitata iktar ’il fuq, ma eżaminatx il-leġiżlazzjoni inkwistjoni fid-dawl tal-Artikolu 7 tat-Trattat KEE (li sar l-Artikolu 18 TFUE) (20) .
60. Wara dan, il-libertà li jiġu pprovduti servizzi ma hijiex imsejsa biss fuq il-projbizzjoni ta’ miżuri diskriminatorji minħabba n-nazzjonalità tal-fornitur tas-servizzi. Din hija msejsa wkoll fuq l-eliminazzjoni tar-restrizzjonijiet kollha imposti mil-liġijiet nazzjonali li, anki jekk ikunu applikabbli mingħajr distinzjoni, jostakolaw il-moviment liberu tas-servizzi, meta tali liġijiet ikunu jistgħu jipprojbixxu, ifixklu jew irendu inqas attraenti l-provvista tas-servizzi minn fornitur stabbilit fi Stat Membru ieħor (21) .
61. Dan ifisser li, sa fejn settur ma jkunx illiberalizzat, l-Istati Membri għandhom id-dritt li jimponu xi restrizzjonijiet. Mill-bqija, din hija l-konklużjoni li ġibdet il-Qorti tal-Ġustizzja fis-sentenza Corsica Ferries (France), iċċitata iktar ’il fuq (22) . Min-naħa l-oħra, minkejja li settur ma jkunx illiberalizzat, xorta jibqa’ l-fatt, fil-fehma tiegħi, li l-Istati Membri għandhom josservaw il-prinċipju ta’ nondiskriminazzjoni.
62. F’dan ir-rigward, jidhirli li l-Artikolu 15(5) tar-Regolament Nru 1008/2008 jispjega sew dan il-ħsieb. Fil-fatt, din id-dispożizzjoni b’mod partikolari tipprevedi li, minkejja d-dispożizzjonijiet ta’ kull ftehim bilaterali konkluż bejn l-Istati Membri, it-trasportaturi tal-ajru Komunitarji għandhom jiġu awtorizzati mill-Istat Membru jew mill-Istati Membri kkonċernati li jikkombinaw servizzi tal-ajru u li jidħlu, ma’ kwalunkwe trasportatur tal-ajru, f’arranġamenti ta’ kondiviżjoni tal-kodiċijiet (23) fir-rigward ta’ servizzi tal-ajru lejn kwalunkwe ajruport fit-territorju tagħhom minn kwalunkwe punt f’pajjiżi terzi. Skont it-tieni subparagrafu tal-imsemmija dispożizzjoni, Stat Membru jista’ jimponi restrizzjonijiet fuq arranġamenti ta’ kondiviżjoni tal-kodiċijiet bejn trasportaturi tal-ajru Komunitarji u trasportaturi tal-ajru ta’ pajjiż terz. Madankollu, dan l-Istat għandu jiżgura li dawn ir-restrizzjonijiet imposti ma jirrestrinġux il-kompetizzjoni u jkunu nondiskriminatorji bejn it-trasportaturi tal-ajru Komunitarji u ma jkunux iktar restrittivi milli jkun meħtieġ.
63. Fil-fehma tiegħi din id-dispożizzjoni tabilħaqq turi li, minkejja n-nuqqas ta’ liberalizzazzjoni tas-servizzi tal-ajru għar-rotot bejn pajjiż terz u Stat Membru, l-Istati Membri xorta jibqgħu suġġetti għall-osservanza, b’mod partikolari, tal-prinċipju ta’ nondiskriminazzjoni.
64. Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti kollha, fil-fehma tiegħi l-Artikolu 18 TFUE huwa applikabbli għal sitwazzjoni bħal dik inkwistjoni fil-kawża prinċipali.
65. Issa jmiss li jiġi ddeterminat jekk din id-dispożizzjoni tipprekludix lil Stat Membru milli jeħtieġ mingħand trasportaturi tal-ajru Komunitarji, li jkollhom liċenzja operattiva maħruġa fi Stat Membru ieħor, awtorizzazzjoni biex jidħlu fl-ispazju tal-ajru tiegħu sabiex joperaw titjiriet privati fuq talba li jkunu ġejjin minn pajjiż terz u li bħala destinazzjoni jkollhom it-territorju tiegħu.
B – Fuq il-ksur tal-Artikolu18 TFUE
66. Kif fakkret il-Qorti tal-Ġustizzja fil-punt 32 tas-sentenza Neukirchinger, iċċitata iktar ’il fuq, hija ġurisprudenza stabbilita li r-regoli ta’ ugwaljanza fit-trattament bejn ċittadini u dawk li ma humiex ċittadini ma jipprojbixxux biss id-diskriminazzjonijiet ċari minħabba n-nazzjonalità, jew minħabba s-sede f’dak li jirrigwarda l-kumpanniji, iżda wkoll kull forma moħbija ta’ diskriminazzjoni li, b’applikazzjoni ta’ kriterji oħra ta’ distinzjoni, twassal għall-istess riżultat.
67. F’dan il-każ, ma hemmx dubju li l-leġiżlazzjoni Ġermaniża inkwistjoni fil-kawża prinċipali tintroduċi kriterju ta’ distinzjoni bbażat fuq il-post fejn tinsab is-sede tat-trasportaturi tal-ajru Komunitarji.
68. Fil-fatt, skont l-Artikolu 2(7) tal-LuftVG, l-awtorizzazzjoni biex trasportatur tal-ajru jidħol fl-ispazju tal-ajru hija meħtieġa mit-trasportaturi tal-ajru li jkunu kisbu liċenzja operattiva fi Stat Membru ieħor li ma tkunx ir-Repubblika Federali tal-Ġermanja.
69. Il-kriterju ta’ distinzjoni b’hekk huwa bbażat fuq il-post fejn inħarġet il-liċenzja operattiva. Issa, abbażi tal-Artikolu 4(a) tar-Regolament Nru 1008/2008, il-liċenzja operattiva tinħareġ mill-awtoritajiet komptenti tal-Istat Membru li fit-territorju tiegħu l-impriża li tkun qed titlobha jkollha s-sede ewlenija tan-negozju tagħha. Din il-leġiżlazzjoni b’hekk tikkonċerna b’mod ċar lit-trasportaturi tal-ajru Komunitarji li jkollhom is-sede tagħhom fi Stat Membru ieħor. Għaldaqstant, fir-rigward ta’ kriterju ta’ distinzjoni bbażat fuq il-post fejn tkun tinsab is-sede, dan il-kriterju ta’ distinzjoni impost mil-leġiżlazzjoni Ġermaniża jwassal, fl-aħħar mill-aħħar, għall-istess riżultat bħal kriterju bbażat fuq in-nazzjonalità (24) .
70. Din id-differenza fit-trattament tista’ tiġi ġġustifikata biss jekk tkun ibbażata fuq kunsiderazzjonijiet oġġettivi indipendentement min-nazzjonalità tal-persuni kkonċernati u proporzjonati għall-għan leġittimu tad-dritt nazzjonali (25) . Ma jidhirx li dan huwa l-każ hawnhekk.
71. Fil-kawża prinċipali, il- Generalstaatsanwaltschaft (prosekutur pubbliku) jikkunsidra, fil-fatt, li din id-differenza fit-trattament hija ġġustifikata minn raġunijiet ta’ protezzjoniżmu ekonomiku u minn rekwiżiti ta’ sigurtà.
72. Fir-rigward tal-protezzjoniżmu ekonomiku, ma nistax nara kif, f’Unjoni b’27 Stat Membru, għan bħal dan jista’ jiġi kkunsidrat bħala leġittimu u jiġġustifika ksur tal-prinċipju ta’ nondiskriminazzjoni. L-eċċezzjonijiet għall-projbizzjoni ta’ kull diskriminazzjoni minħabba n-nazzjonalità, għaliex dawn jippreġudikaw dritt fundamentali, għandhom jiġu interpretati b’mod strett. Issa, għan ekonomiku ġie kkunsidrat kemm-il darba mill-Qorti tal-Ġustizzja bħala li ma jistax jiġġustifika leġiżlazzjoni diskriminatorja (26) . Ikun xi jkun il-każ, ma nistax nara kif il-protezzjoni tal-ekonomija nazzjonali tista’ tiġi kkunsidrata bħala li hija bbażata fuq kunsiderazzjonijiet oġġettivi indipendentement min-nazzjonalità tal-persuni kkonċernati.
73. Fir-rigward tal-ġustifikazzjoni bbażata fuq is-sigurtà invokata mill-Generalstaatsanwaltschaft, għalkemm tali għan jista’ effettivament jiġi kkunsidrat bħala leġittimu, lanqas hawnhekk ma naħseb li din il-ġustifikazzjoni tista’ tiġi invokata fil-kawża preżenti.
74. Fil-fatt, kif ingħad iktar ’il fuq, il-leġiżlazzjoni Ġermaniża tobbliga lit-trasportaturi tal-ajru Komunitarji li jkunu detenturi ta’ liċenzja operattiva maħruġa fi Stat Membru ieħor, biex jitolbu awtorizzazzjoni ħalli jidħlu fl-ispazju tal-ajru tagħha. Il-ħruġ ta’ din l-awtorizzazzjoni huwa wkoll suġġett għall-preżentazzjoni ta’ dikjarazzjoni ta’ nuqqas ta’ disponibbiltà u ta’ attestazzjoni ta’ assigurazzjoni kif ukoll għall-verifika ta’ elementi addizzjonali. Il-qorti tar-rinviju tippreċiża f’dan ir-rigward li l-elementi li għandhom jiġu kkontrollati waqt il-proċedura ta’ awtorizzazzjoni skont id-dritt Ġermaniż huma elementi li r-Repubblika tal-Awstrija għandha hija stess tikkontrolla b’mod kostanti. Pereżempju, skont it-tieni sentenza tal-Artikolu 95(1) tal-LuftVZO, iċ-ĊOA għandu jiġi prodott quddiem l-awtoritajiet Ġermaniżi sabiex dawn jikkontrollawh.
75. Fil-verità, ir-rekwiżit ta’ awtorizzazzjoni biex trasportatur tal-ajru jidħol fl-ispazju tal-ajru Ġermaniż issarraf fil-kontroll, għal darba oħra, tal-elementi li diġà jkunu ġew ikkontrollati mill-awtoritajiet nazzjonali li jkunu ħarġu l-liċenzja operattiva abbażi tad-dispożizzjonijiet rilevanti tar-Regolament Nru 1008/2008.
76. Skont dan ir-regolament, hija biss l-awtorità tal-Istat Membru li fit-territorju tiegħu t-trasportatur tal-ajru Komunitarju jkollu l-istabbiliment prinċipali tiegħu li hija kompetenti sabiex tivverifika jekk il-kundizzjonijiet biex tinħareġ l-awtorizzazzjoni previsti mill-imsemmi regolament humiex issodisfatti (27) . Fost dawn il-kundizzjonijiet li għandhom jiġu ssodisfatti, l-Artikolu 4(h) tal-istess regolament jipprevedi li l-awtorità kompetenti mill-għoti tal-liċenzja operattiva għandha tivverifika li t-trasportatur tal-ajru josserva r-rekwiżiti fil-qasam tal-assigurazzjoni speċifikati fl-Artikolu 11 u fir-Regolament (KE) Nru 785/2004. Bl-istess mod, liċenzja operattiva ma tistax tinħareġ mingħajr ma din l-awtorità tkun ivverifikat li t-trasportatur tal-ajru jkollu ĊOA validu (28) . Din l-awtorità hija wkoll l-unika waħda li tista’ tissospendi jew tirtira din il-liċenzja jekk il-kundizzjonijiet ma jibqgħux jiġu ssodisfatti (29) .
77. L-għan tal-osservanza tal-kundizzjonijiet għall-ħruġ tal-liċenzja operattiva li huma suġġetti għalihom it-trasportaturi tal-ajru huwa li tiżgura s-saħħa finanzjarja ta’ dawn it-trasportaturi tal-ajru sa fejn il-leġiżlatur tal-Unjoni kkunsidra li jista’ jkun hemm korrelazzjoni bejn din is-saħħa finanzjarja u s-sigurtà (30) .
78. Għaldaqstant, sa fejn l-elementi marbuta mas-sigurtà, invokati mill-Generalstaatsanwaltschaft fil-kawża prinċipali, diġà ttieħdu inkunsiderazzjoni mill-awtorità kompetenti għall-għoti tal-liċenzja operattiva, il-fatt li dawn l-elementi jerġgħu jiġu kkontrollati ma huwiex proporzjonat mal-għan leġittimu mfittex (31) .
79. Barra minn hekk, għandu jiġi nnotat li l-Gvern Ġermaniż, waqt is-seduta, qal li l-elementi meħtieġa mingħand trasportatur tal-ajru Komunitarju li jopera titjiriet privati fuq talba li jkunu ġejjin minn pajjiż terz u li bħala destinazzjoni jkollhom il-Ġermanja ma humiex, min-naħa l-oħra, meħtieġa mingħand trasportaturi tal-ajru Komunitarji li joperaw titjiriet mhux diretti li jkunu ġejjin minn pajjiż terz. B’hekk, waqt is-seduta, il-Gvern Ġermaniż ikkonferma li għal titjira li tkun ġejja minn Moska u li tagħmel waqfa (stopover) fi Vjenna qabel ma tasal fid-destinazzjoni finali tagħha, jiġifieri Berlin (il-Ġermanja), ma tinħtieġ l-ebda awtorizzazzjoni sabiex it-trasportatur tal-ajru Komunitarju inkwistjoni jkun jista’ jidħol fl-ispazju tal-ajru tar-Repubblika Federali tal-Ġermanja. Jiena ma nistax nara kif, f’dan il-każ, il-leġiżlazzjoni nazzjonali tista’ tkun iġġustifikata minn raġunijiet marbuta mas-sigurtà tal-ajru.
80. Minn dak li ngħad iktar ’il fuq jirriżulta li leġiżlazzjoni bħal dik inkwistjoni fil-kawża prinċipali tikkostitwixxi tabilħaqq diskriminazzjoni minħabba n-nazzjonalità fis-sens tal-Artikolu 18 TFUE.
81. Fid-dawl tar-risposta mogħtija lill-ewwel u lit-tieni domandi, nikkunsidra li ma hemmx għalfejn tiġi eżaminata t-tielet domanda.
V – Konklużjoni
82. Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti, nipproponi li r-risposta tal-Qorti tal-Ġustizzja għad-domandi preliminari magħmula mill-Oberlandesgericht Braunschweig tkun kif ġej:
L-Artikolu 18 TFUE għandu jiġi interpretat fis-sens li jipprekludi lil Stat Membru milli jeħtieġ mingħand trasportaturi tal-ajru Komunitarji, li jkollhom liċenzja operattiva maħruġa fi Stat Membru ieħor, awtorizzazzjoni biex jidħlu fl-ispazju tal-ajru tiegħu sabiex joperaw titjiriet privati fuq talba li jkunu ġejjin minn pajjiż terz u li bħala destinazzjoni jkollhom it-territorju tiegħu.
(1) .
(2)  –	ĠU L 293, p. 3.
(3)  –	ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 7, Vol. 8, p. 193.
(4)  – Iktar ’il quddiem “International Jet Management”.
(5)  –	Ara s-sentenzi tal-4 ta’ April 1974, Il‑Kummissjoni vs Franza (167/73, Ġabra p. 359, punt 32); tat-30 ta’ April 1986, Asjes et
(209/84 sa 213/84, Ġabra p. 1425, punt 45), kif ukoll tal-25 ta’ Jannar 2011, Neukirchinger (C‑382/08, Ġabra p. I‑139, punt 21).
(6)  –	Ara s-sentenza Asjes et, iċċitata iktar ’il fuq (punti 43 u 44).
(7)  –	Ara s-sentenza Il‑Kummissjoni vs Franza, iċċitata iktar ’il fuq (punt 31), kif ukoll fir-rigward tat-trasport marittimu, is-sentenza tat-23 ta’ Ottubru 2007, Il‑Kummissjoni vs Il‑Kunsill (C‑440/05, Ġabra p. I‑9097, punt 57 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(8)  –	Ara s-sentenzi tal-11 ta’ Jannar 2007, Il‑Kummissjoni vs Il-Greċja (C‑251/04, Ġabra p. I‑67, punt 26) u Neukirchinger, iċċitata iktar ’il fuq (punt 21).
(9)  –	Ara, f’dan is-sens, is-sentenza Il-Kummissjoni vs Franza, iċċitata iktar ’il fuq (punt 28).
(10)  –	Ara, b’mod partikolari, il-premessa 5 tar-Regolament (KE) Nru 261/2004 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill, tal-11 ta’ Frar 2004, li jistabbilixxi regoli komuni dwar il-kumpens u l-assistenza għal passiġġieri fil-każ li ma jitħallewx jitilgħu u ta’ kanċellazzjoni jew dewmien twil ta’ titjiriet, u li li jħassar ir-Regolament (KEE) Nru 295/91 (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 7, Vol. 8, p. 10), kif ukoll l-Artikolu 2(l) tar-Regolament Nru 1107/2006, tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill, tal-5 ta’ Lulju 2006, dwar id-drittijiet ta’ persuni b’diżabbiltà u ta’ persuni b’mobbiltà mnaqqsa meta jivvjaġġaw bl-ajru (ĠU L 204, p. 1, u r-rettifika ĠU 2013, L 26, p. 34).
(11)  –	Ara l-ewwel u t-tieni subparagrafi tal-Artikolu 5(3) u l-ewwel u t-tieni subparagrafi tal-Artikolu 8(8) tal-imsemmi regolament.
(12)  –	Ara l-Artikolu 16 tar-Regolament Nru 1008/2008.
(13)  –	ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 7, Vol. 8, p. 160.
(14)  –	Sentenzi tal-5 ta’ Novembru 2002, Il‑Kummissjoni vs Ir‑Renju Unit (C‑466/98, Ġabra p. I‑9427); Il‑Kummissjoni vs Id‑D animarka (C‑467/98, Ġabra p. I‑9519); Il‑Kummissjoni vs L‑Isvezja (C‑468/98, Ġabra p. I‑9575); Il‑Kummissjoni vs Il‑Finlandja (C‑469/98, Ġabra p. I‑9627); Il‑Kummissjoni vs Il‑Belġju (C‑471/98, Ġabra p. I‑9681); Il‑Kummissjoni vs Il‑Lussemburgu (C‑472/98, Ġabra p. I‑9741); Il‑Kummissjoni vs L‑Awstrija (C‑475/98, Ġabra p. I‑9797), u Il‑Kummssjoni vs Il‑Ġermanja (C‑476/98, Ġabra p. I‑9855).
(15)  –	Ara l-Artikolu 1 tal-imsemmi regolament.
(16)  –	Id-dritt tat-traffiku jista’ jiġi ddefinit bħala d-dritt ta’ operazzjoni ta’ servizz tal-ajru bejn żewġ ajruporti. Ara f’dan is-sens, l-Artikolu 2(14) tar-Regolament Nru 1008/2008.
(17)  –	L-enfasi hija tiegħi.
(18)  –	C‑49/89, Ġabra p. 4441.
(19)  –	Regolament tal-Kunsill tat-22 ta’ Diċembru 1986, li japplika l-prinċipju tal-libertà li jiġu pprovduti servizzi tat-trasport marittimu bejn l-Istati Membri u bejn l-Istati Membri u pajjiżi terzi (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 6, Vol. 1, p. 174).
(20)  –	Ara l-punt 65 tal-imsemmija konklużjonijiet.
(21)  –	Ara, b’mod partikolari, is-sentenzi tat-3 ta’ April 2008, Rüffert (C‑346/06, Ġabra p. I‑1989, punt 37), kif ukoll tat-28 ta’ April 2009, Il‑Kummissjoni vs L‑Italja (C‑518/06, Ġabra p. I‑3491, punt 62 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(22)  –	Ara l-punt 14.
(23)  –	Il-kondiviżjoni tal-kodiċijiet (code-sharing) hija prattika kummerċjali użwali fis-settur tan-navigazzjoni tal-ajru. Kull kumpannija tiġi identifika minn kodiċi magħmul minn żewġ ittri. Il-prattika tikkonsisti, għal kumpannija tal-ajru, fil-kummerċjalizzazzjoni ta’ titjiriet bil-kodiċi tagħha, filwaqt li dawn it-titjiriet jiġu operati minn kumpannija oħra. Pereżempju, Air France SA, li l-kodiċi tagħha huwa AF, tipproponi lill-klijenti tagħha titjiriet AF li jitilqu minn Toronto (il-Kanada) u li bħala destinazzjoni jkollhom Vancouver (il-Kanada), anki jekk it-titjira tabilħaqq tiġi operata minn kumpannija tal-ajru oħra, ġeneralment kumpannija tal-ajru reġjonali.
(24)  –	Ara s-sentenza Neukirchinger, iċċitata iktar ’il fuq (punt 38).
(25)  –	Ibidem
(punt 35).
(26)  –	Ara, b’mod partikolari, is-sentenza tal-4 ta’ Mejju 1993, Distribuidores Cinematográficos (C‑17/92, Ġabra p. I‑2239, punt 16 u l-ġurisprudenza ċċitata), kif ukoll, fir-rigward tal-ġustifikazzjoni għal-leġiżlazzjoni li tostakola l-libertà li jiġu pprovduti servizzi, is-sentenza tal-5 ta’ Ġunju 1997, SETTG (C‑398/95, Ġabra p. I‑3091, punt 22).
(27)  –	Ara l-Artikolu 4(a) u l-Artikolu 8 tar-Regolament Nru 1008/2008. Il-premessa 4 ta’ dan ir-regolament f’dan ir-rigward tipprovdi li minħabba, b’mod partikolari, il-ħtieġa li tiġi żgurata s-superviżjoni effiċjenti tat-trasportaturi tal-ajru, l-istess Stat Membru għandu jkun responsabbli għas-superviżjoni taċ-ċertifikat ta’ operatur tal-ajru u tal-liċenzja operattiva.
(28)  –	Ara l-Artikolu 6(1) ta’ dan ir-regolament.
(29)  –	Ara l-Artikolu 9 tal-imsemmi regolament.
(30)  –	Ara l-premessi 3 u 6 tar-Regolament Nru 1008/2008.
(31)  –	Ara, f’dan is-sens, is-sentenza Neukirchinger, iċċitata iktar ’il fuq (punt 42).