61992CJ0109_EL
Διάδικοι
Σκεπτικό της απόφασης
Απόφαση για τα δικαστικά έξοδα
Διατακτικό
Διάδικοι
Στην υπόθεση C-109/92,
που έχει ως αντικείμενο αίτηση του Verwaltungsgericht Hannover (Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας), προς το Δικαστήριο, κατ' εφαρμογήν του άρθρου 177 της Συνθήκης ΕΟΚ, με την οποία ζητείται, στο πλαίσιο της διαφοράς που εκκρεμεί ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου μεταξύ
Stephan Max Wirth
και
Landeshauptstadt Hannover,
η έκδοση προδικαστικής αποφάσεως ως προς την ερμηνεία της Συνθήκης ΕΟΚ και, ιδίως, των άρθρων 59, 60 και 62 αυτής,
ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ (πέμπτο τμήμα),
συγκείμενο από τους J. C. Moitinho de Almeida, πρόεδρο τμήματος, D. A. O. Edward και M. Zuleeg, δικαστές,
γενικός εισαγγελέας: M. Darmon
γραμματέας: H. A. Ruehl, κύριος υπάλληλος διοικήσεως,
λαμβάνοντας υπόψη τις γραπτές παρατηρήσεις που κατέθεσαν:
* η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας, εκπροσωπούμενη από τον Ernst Roeder, Ministerialrat στο Υπουργείο Εθνικής Οικονομίας,
* το Ηνωμένο Βασίλειο, εκπροσωπούμενο από τους John E. Collins, Assistant Treasury Solicitor, και Eleanor Sharpston, barrister,
* η Επιτροπή των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων, εκπροσωπούμενη από τον Juergen Grunwald, μέλος της Νομικής Υπηρεσίας,
έχοντας υπόψη την έκθεση ακροατηρίου,
αφού άκουσε τις προφορικές παρατηρήσεις που ανέπτυξαν ο Wirth, εκπροσωπούμενος από τον Helmut Vogt, δικηγόρο στο Hameln, η Κυβέρνηση του Ηνωμένου Βασιλείου και η Επιτροπή κατά τη συνεδρίαση της 10ης Ιουνίου 1993,
αφού άκουσε τον γενικό εισαγγελέα που ανέπτυξε τις προτάσεις του κατά τη συνεδρίαση της 14ης Ιουλίου 1993,
εκδίδει την ακόλουθη
Απόφαση
Σκεπτικό της απόφασης
1 Με διάταξη της 18ης Φεβρουαρίου 1992, η οποία περιήλθε στο Δικαστήριο στις 3 Απριλίου 1992, το Verwaltungsgericht Hannover υπέβαλε, κατ' εφαρμογή του άρθρου 177 της Συνθήκης ΕΟΚ, δύο προδικαστικά ερωτήματα ως προς την ερμηνεία της εν λόγω Συνθήκης και, ιδίως, των άρθρων 59, 60 και 62 αυτής.
2 Τα ερωτήματα αυτά ανέκυψαν στο πλαίσιο διαφοράς μεταξύ του Wirth, Γερμανού υπηκόου, και του Landeshauptstadt Hannover (στο εξής: καθού) σχετικά με τη χορήγηση εκπαιδευτικής υποτροφίας.
3 Από τη δικογραφία προκύπτει ότι, κατά τον κρίσιμο χρόνο, οι υποτροφίες λόγω σπουδών διέπονταν, στη Γερμανία, από τον Bundesausbildungsfoerderungsgesetz (ομοσπονδιακό νόμο για την οικονομική ενίσχυση των σπουδαστών, στο εξής: BAfoeG), της 26ης Ιουλίου 1971 [BGBl. (Εφημερίδα της Κυβερνήσεως της Γερμανίας) Ι, σ. 1409], όπως τροποποιήθηκε με τον zwoelftes Gesetz zur AEnderung des Bundesausbildungsfoerderungsgesetzes (δωδέκατο τροποποιητικό νόμο του BAfoeG), της 22ας Μαΐου 1990 (BGBl., σ. 936). Οι περισσότερες διατάξεις του δωδέκατου τροποποιητικού νόμου του BAfoeG, συμπεριλαμβανομένων εκείνων που αφορούν το άρθρο 5 του BAfoeG, τέθηκαν σε ισχύ την 1η Ιουλίου 1990.
4 Το άρθρο 5, παράγραφος 2, του BAfoeG, όπως ισχύει μετά την τροποποίησή του, ορίζει, μεταξύ άλλων, τα εξής:
"Χορηγείται υποτροφία για εκπαιδευτικούς λόγους στους ενδιαφερομένους που διαμένουν μονίμως εντός του τοπικού πεδίου εφαρμογής του παρόντος νόμου και πραγματοποιούν σπουδές σε εκπαιδευτικό ίδρυμα ευρισκόμενο εκτός του τοπικού πεδίου εφαρμογής του παρόντος νόμου, εφόσον
1) οι σπουδές είναι χρήσιμες για την εκπαίδευση των ενδιαφερομένων σε σχέση με το επίπεδο γνώσεων που διαθέτουν και τουλάχιστον κατά ένα μέρος τους μπορούν να συνυπολογιστούν στην απαιτούμενη ή συνήθη διάρκεια της εκπαιδεύσεως
ή εφόσον
2) οι σπουδές δεν μπορούν να πραγματοποιηθούν εντός του τοπικού πεδίου εφαρμογής του παρόντος νόμου και έχουν αρχίσει πριν από την 1η Ιουλίου 1990 και εφόσον οι ενδιαφερόμενοι διαθέτουν επαρκείς γλωσσικές γνώσεις (...)."
5 Στις 31 Αυγούστου 1990, ο Wirth, ο οποίος κατοικούσε τότε στο Tettnang της Γερμανίας, ζήτησε δυνάμει του BAfoeG να του χορηγηθεί υποτροφία για την πραγματοποίηση σπουδών τζάζ/σαξόφωνου στο Hoogeschool Voor De Kunsten στο Arnhem των Κάτω Χωρών. Προς στήριξη της αιτήσεώς του, ο Wirth διευκρίνισε ότι ήταν υποχρεωμένος να πραγματοποιήσει τις σπουδές του στην αλλοδαπή ελλείψει διαθεσίμων θέσεων στις γερμανικές σχολές.
6 Με απόφαση της 1ης Νοεμβρίου 1990, ο καθού απέρριψε την αίτηση με το αιτιολογικό ότι, ενόψει του ότι ο αιτών διέμενε μονίμως στη Γερμανία, η χορήγηση υποτροφίας για την πραγματοποίηση σπουδών στην αλλοδαπή ήταν δυνατή, κατ' εφαρμογή του προαναφερθέντος άρθρου 5, παράγραφος 2, του BAfoeG, μόνον αν οι σπουδές μπορούσαν να αποβούν χρήσιμες σε σχέση με το επίπεδο των γνώσεών του. Η προϋπόθεση αυτή δεν συνέτρεχε εν προκειμένω, δεδομένου ότι ο ενδιαφερόμενος διήνυε το πρώτο εξάμηνο των σπουδών του.
7 Κατά της αποφάσεως αυτής ο Wirth υπέβαλε διοικητική ένσταση. Υποστήριξε, μεταξύ άλλων, ότι δεν διέμενε μονίμως στη Γερμανία αλλά στις Κάτω Χώρες όπου σπούδαζε και ότι, επομένως, είχε δικαίωμα να λάβει υποτροφία δυνάμει του άρθρου 6 του BAfoeG. Σύμφωνα με τη διάταξη αυτή, οι Γερμανοί υπήκοοι που διαμένουν μονίμως στην αλλοδαπή δικαιούνται υποτροφίας εφόσον τούτο δικαιολογείται από τις ειδικές περιστάσεις που προσιδιάζουν σε κάθε συγκεκριμένη περίπτωση. Ο Wirth φρονούσε ότι πληρούσε την προϋπόθεση αυτή, δεδομένου ότι στάθηκε αδύνατο να γίνει δεκτός σε γερμανικό πανεπιστήμιο. Ωστόσο, με απόφαση της 5ης Φεβρουαρίου 1991, η Bezirksregierung Hannover (αρμόδια αρχή της περιφερείας του Αννοβέρου) απέρριψε την εν λόγω ένσταση.
8 Στις 8 Μαρτίου 1991 ο Wirth άσκησε προσφυγή ενώπιον του Verwaltungsgericht Sigmaringen. Με απόφαση της 7ης Ιουνίου 1991, το δικαστήριο αυτό έκρινε εαυτό αναρμόδιο και παρέπεμψε την υπόθεση στο Verwaltungsgericht Hannover.
9 Το δικαστήριο αυτό διαπίστωσε ότι ο Wirth δεν είχε δικαίωμα υποτροφίας δυνάμει του BAfoeG, επειδή, αφενός, εφόσον διέμενε μονίμως στη Γερμανία, δεν μπορούσε να επικαλεστεί το άρθρο 6 της εν λόγω νομοθεσίας και αφετέρου, άρχιζε μόλις τον κύκλο σπουδών του και, συνακόλουθα, δεν πληρούσε την προϋπόθεση του άρθρου 5 του BAfoeG, όπως ισχύει μετά την τροποποίησή του.
10 Πάντως, το Verwaltungsgericht Hannover διαπίστωσε ότι, πριν από την έναρξη ισχύος του δωδέκατου τροποποιητικού νόμου του BAfoeG, η υποτροφία μπορούσε να χορηγηθεί στον Wirth. Πράγματι, σύμφωνα με τον νόμο, όπως ίσχυε πριν από την τροποποίησή του, για τη χορήγηση εκπαιδευτικής υποτροφίας σε σπουδαστή που επιθυμούσε να πραγματοποιήσει σπουδές στην αλλοδαπή αρκούσε οι σπουδές να είναι αδύνατον να πραγματοποιηθούν στη Γερμανία και ο ενδιαφερόμενος να διαθέτει επαρκείς γλωσσικές γνώσεις. Οι δύο αυτές προϋποθέσεις πληρούνταν εν προκειμένω.
11 Επειδή αμφέβαλε ως προς τη συμφωνία του συστήματος εκπαιδευτικών υποτροφιών που προβλέπει ο δωδέκατος τροποποιητικός νόμος του BAfoeG με το κοινοτικό δίκαιο, το Verwaltungsgericht Hannover ανέστειλε τη διαδικασία και υπέβαλε τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
"1) Αποτελούν οι πανεπιστημιακού επιπέδου σπουδές σε άλλο κράτος μέλος, το οποίο απαιτεί την καταβολή διδάκτρων για τις σπουδές αυτές, αποδοχή παροχής υπηρεσιών, κατά την έννοια του άρθρου 60 της Συνθήκης ΕΟΚ, για την οποία το άρθρο 62 της Συνθήκης ΕΟΚ απαγορεύει την επιβολή νέων περιορισμών;
Σε περίπτωση καταφατικής απαντήσεως στο ανωτέρω ερώτημα, αποτελεί η ρύθμιση του άρθρου 1, σημείο 3α, του δωδέκατου τροποποιητικού νόμου του Bundesausbildungsfoerderungsgesetz (γερμανικού ομοσπονδιακού νόμου για την οικονομική ενίσχυση των σπουδαστών) περιορισμό κατά την έννοια του άρθρου 62 της Συνθήκης ΕΟΚ;
2) Συμβιβάζεται με τη γενική αρχή περί ίσης μεταχειρίσεως το γεγονός, π.χ., ότι ένα κράτος μέλος χορηγεί στους υπηκόους του οικονομική ενίσχυση για πανεπιστημιακές σπουδές, μόνον εφόσον οι σπουδές αυτές πραγματοποιούνται στην ημεδαπή και όχι σε άλλο κράτος μέλος;
2.2) Συμβιβάζεται με τη γενική αρχή περί ίσης μεταχειρίσεως το γεγονός ότι ένα κράτος μέλος, το οποίο μέχρι τούδε χορηγούσε οικονομικές ενισχύσεις για την πραγματοποίηση πανεπιστημιακών σπουδών σε άλλο κράτος μέλος, παύει να τις χορηγεί, ανεξάρτητα από το αν τούτο συνεπάγεται επιπλέον έξοδα;"
12 Στην έκθεση ακροατηρίου εκτίθενται διεξοδικά τα πραγματικά περιστατικά της διαφοράς της κυρίας δίκης, η ισχύουσα γερμανική νομοθεσία, η εξέλιξη της διαδικασίας καθώς και οι γραπτές παρατηρήσεις που κατατέθηκαν στο Δικαστήριο. Τα στοιχεία αυτά της δικογραφίας δεν επαναλαμβάνονται κατωτέρω παρά μόνον καθόσον απαιτείται για τη συλλογιστική του Δικαστηρίου.
Επί του πρώτου ερωτήματος
13 Με το πρώτο σκέλος του πρώτου ερωτήματος, το αιτούν δικαστήριο ερωτά αν τα διδασκόμενα σε ανώτατο εκπαιδευτικό ίδρυμα μαθήματα πρέπει να χαρακτηριστούν ως υπηρεσίες κατά την έννοια του άρθρου 60 της Συνθήκης.
14 Πρέπει, εκ προοιμίου, να υπομνηστεί ότι, σύμφωνα με το άρθρο 60, πρώτο εδάφιο, της Συνθήκης, στο κεφάλαιο που αφορά τις υπηρεσίες περιλαμβάνονται μόνον οι παροχές που πραγματοποιούνται συνήθως έναντι αμοιβής.
15 Όπως έχει ήδη υπογραμμίσει το Δικαστήριο με την απόφασή του της 27ης Σεπτεμβρίου 1988, υπόθεση 263/86, Humbel (Συλλογή 1988, σ. 5365, σκέψεις 17, 18 και 19), το ουσιώδες χαρακτηριστικό της αμοιβής έγκειται στο γεγονός ότι αποτελεί την οικονομική αντιπαροχή της αντίστοιχης παροχής, αντιπαροχή την οποία, κατά κανόνα, προσδιορίζουν από κοινού ο παρέχων την υπηρεσία και ο αποδέκτης της. Με την ίδια απόφαση, το Δικαστήριο έκρινε ότι το χαρακτηριστικό αυτό γνώρισμα ελλείπει όταν πρόκειται για μαθήματα διδασκόμενα στα πλαίσια του εθνικού εκπαιδευτικού συστήματος. Αφενός, με την εγκαθίδρυση και την εφαρμογή του συστήματος, το κράτος δεν αποβλέπει στην άσκηση αμειβομένων δραστηριοτήτων, αλλ' εκπληρώνει την αποστολή του έναντι των πολιτών του στον κοινωνικό, πολιτιστικό και εκπαιδευτικό τομέα. Αφετέρου, το εν λόγω σύστημα χρηματοδοτείται, κατά κανόνα, από τον δημόσιο προϋπολογισμό και όχι από τους σπουδαστές ή τους γονείς τους. Το Δικαστήριο προσέθεσε ότι η φύση της δραστηριότητας αυτής δεν θίγεται από το ότι, ενίοτε, οι σπουδαστές ή οι γονείς τους υποχρεούνται να καταβάλλουν ορισμένα τέλη ή δίδακτρα, προκειμένου να συνεισφέρουν σε ορισμένο βαθμό στις δαπάνες λειτουργίας του συστήματος.
16 Οι σκέψεις αυτές ισχύουν και για τα μαθήματα που διδάσκονται σε ίδρυμα ανωτάτης εκπαιδεύσεως το οποίο χρηματοδοτείται κυρίως από τον δημόσιο προϋπολογισμό.
17 Ωστόσο, όπως τόνισε το Ηνωμένο Βασίλειο με τις παρατηρήσεις του, μολονότι τα περισσότερα ιδρύματα ανωτάτης εκπαιδεύσεως χρηματοδοτούνται κατ' αυτόν τον τρόπο, υπάρχουν και άλλα συντηρούμενα κατά βάση από ιδιώτες, ιδίως από τους σπουδαστές ή τους γονείς τους, και τα οποία σκοπούν στην πραγματοποίηση εμπορικού κέρδους. Όταν διδάσκονται στα εν λόγω ιδρύματα, τα μαθήματα αποτελούν υπηρεσίες κατά την έννοια του άρθρου 60 της Συνθήκης. Πράγματι, ο σκοπός στον οποίον αποβλέπουν τα ιδρύματα αυτά έγκειται στην προσφορά υπηρεσίας έναντι αμοιβής.
18 Πλην όμως, από τη διατύπωση του υποβληθέντος ερωτήματος συνάγεται ότι το αιτούν δικαστήριο αναφέρεται αποκλειστικά στην περίπτωση που το εκπαιδευτικό ίδρυμα χρηματοδοτείται από τον δημόσιο προϋπολογισμό και εισπράττει από τους σπουδαστές μόνο δίδακτρα (Gebuehren).
19 Επομένως, στο πρώτο σκέλος του πρώτου ερωτήματος πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι τα μαθήματα που διδάσκονται σε ίδρυμα ανωτάτης εκπαιδεύσεως χρηματοδοτούμενο κυρίως από τον δημόσιο προϋπολογισμό δεν αποτελούν υπηρεσίες κατά την έννοια του άρθρου 60 της Συνθήκης.
20 Με το δεύτερο σκέλος του πρώτου ερωτήματος, το αιτούν δικαστήριο ερωτά αν οι διατάξεις των άρθρων 59 ή 62 της Συνθήκης απαγορεύουν σε κράτος μέλος να θεσπίσει, μετά την έναρξη ισχύος της Συνθήκης, νομοθεσία σύμφωνα με την οποία οι υπήκοοί του, που κατοικούν στο κράτος αυτό, νομιμοποιούνται να αξιώσουν υποτροφία λόγω σπουδών υπό τον όρο ότι οι σπουδές πραγματοποιούνται στο έδαφος του κράτους αυτού και όχι στο έδαφος άλλου κράτους μέλους, λαμβανομένου όμως υπόψη ότι η προγενέστερη νομοθεσία δεν προέβλεπε τέτοια προϋπόθεση.
21 Πρέπει συναφώς να τονιστεί ότι, δεδομένου ότι το επίμαχο εκπαιδευτικό ίδρυμα δεν παρέχει υπηρεσίες κατά την έννοια του άρθρου 60 της Συνθήκης, δεν τίθεται ζήτημα εφαρμογής του άρθρου 59. Το ίδιο ισχύει και για το άρθρο 62 της Συνθήκης, δυνάμει του οποίου τα κράτη μέλη δεν εισάγουν νέους περιορισμούς, όσον αφορά την παροχή υπηρεσιών, της ελευθερίας που έχει όντως επιτευχθεί κατά την έναρξη ισχύος της Συνθήκης. Πράγματι, με την απόφαση της 4ης Οκτωβρίου 1991 στην υπόθεση C-159/90, Society for the Protection of Unborn Children Ireland (Συλλογή 1991, σ. Ι-4685, σκέψη 29), το Δικαστήριο έκρινε ήδη ότι η διάταξη αυτή, η οποία έχει συμπληρωματικό χαρακτήρα σε σχέση με τις διατάξεις του άρθρου 59, δεν απαγορεύει περιορισμούς που δεν εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής του εν λόγω άρθρου.
22 Επομένως, στο δεύτερο σκέλος του πρώτου από τα υποβληθέντα ερωτήματα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι δεν αντιβαίνει ούτε προς το άρθρο 59 ούτε προς το άρθρο 62 ένα σύστημα χορηγήσεως υποτροφιών λόγω σπουδών, εφόσον πρόκειται για σπουδές που πραγματοποιούνται σε εκπαιδευτικό ίδρυμα του οποίου οι δραστηριότητες δεν αποτελούν υπηρεσίες κατά την έννοια του άρθρου 60 της Συνθήκης.
Επί του δευτέρου ερωτήματος
23 Με το δεύτερο ερώτημά του, το αιτούν δικαστήριο ερωτά αν η γενική αρχή της απαγορεύσεως των διακρίσεων απαγορεύει σε κράτος μέλος να χορηγεί υποτροφίες λόγω σπουδών στους υπηκόους του μόνον εφόσον πραγματοποιούν τις σπουδές τους στην ημεδαπή και όχι σε άλλο κράτος μέλος, λαμβανομένου όμως υπόψη ότι στο παρελθόν το εν λόγω κράτος μέλος χορηγούσε υποτροφίες σε όσους υπηκόους του πραγματοποιούσαν σπουδές στην αλλοδαπή.
24 Το ερώτημα αυτό προϋποθέτει ότι το κοινοτικό δίκαιο έχει εφαρμογή στο επίμαχο ζήτημα.
25 Όμως το Δικαστήριο έχει ήδη διαπιστώσει, μεταξύ άλλων, με την απόφαση της 21ης Ιουνίου 1988 στην υπόθεση 39/86, Lair κατά Universitaet Hannover (Συλλογή 1988, σ. 3161), η οποία εκδόθηκε επ' ευκαιρία διαφοράς σχετικής με τη χορήγηση υποτροφίας προβλεπομένης από την ίδια εθνική νομοθεσία με εκείνη της διαφοράς της κυρίας δίκης, κατά το παρόν στάδιο εξελίξεως του κοινοτικού δικαίου, η υποτροφία που χορηγείται στους σπουδαστές για τη συντήρηση και εκπαίδευσή τους εκφεύγει, καταρχήν, του πεδίου εφαρμογής της Συνθήκης.
26 Υπό τις συνθήκες αυτές, παρέλκει η απάντηση στο δεύτερο ερώτημα.
Απόφαση για τα δικαστικά έξοδα
Επί των δικαστικών εξόδων
27 Τα έξοδα στα οποία υποβλήθηκαν η Γερμανική Κυβέρνηση, η Κυβέρνηση του Ηνωμένου Βασιλείου και η Επιτροπή των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων, που υπέβαλαν παρατηρήσεις στο Δικαστήριο, δεν αποδίδονται. Δεδομένου ότι η παρούσα διαδικασία έχει ως προς τους διαδίκους της κυρίας δίκης τον χαρακτήρα παρεμπίπτοντος που ανέκυψε ενώπιον του εθνικού δικαστηρίου, σ' αυτό εναπόκειται να αποφανθεί επί των δικαστικών εξόδων.
Διατακτικό
Για τους λόγους αυτούς,
ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ (πέμπτο τμήμα),
κρίνοντας επί των ερωτημάτων που του υπέβαλε με διάταξη της 18ης Φεβρουαρίου 1992, το Verwaltungsgericht Hannover, αποφαίνεται:
1) Τα μαθήματα που διδάσκονται σε ανώτατα εκπαιδευτικά ιδρύματα χρηματοδοτούμενα κυρίως από τον δημόσιο προϋπολογισμό δεν αποτελούν υπηρεσίες κατά την έννοια του άρθρου 60 της Συνθήκης ΕΟΚ.
2) Δεν αντιβαίνει ούτε προς το άρθρο 59 ούτε προς το άρθρο 62 της Συνθήκης σύστημα χορηγήσεως υποτροφιών λόγω σπουδών, όταν πρόκειται για σπουδές που πραγματοποιούνται σε εκπαιδευτικό ίδρυμα οι δραστηριότητες του οποίου δεν αποτελούν υπηρεσίες κατά την έννοια του άρθρου 60 της Συνθήκης ΕΟΚ.