62017CC0120
KONKLUŻJONIJIET TAL-AVUKAT ĠENERALI
MENGOZZI
ippreżentati fit-30 ta’ Mejju 2018 (
1
)
Kawża C-120/17
Administratīvā rajona tiesa
vs
Ministru kabinets
(talba għal deċiżjoni preliminari mressqa mil-Latvijas Republikas Satversmes tiesa (il-Qorti Kostituzzjonali, il-Latvja))
“Rinviju għal deċiżjoni preliminari – Regolament tal-Kunsill (KE) Nru 1257/1999, dwar is-sostenn għal żvilupp rurali mill-Fond Agrikolu Ewropew għall-Gwida u Garanzija (FAEGG) – Agrikoltura – Għajnuna għall-iżvilupp rurali – Għajnuna għall-irtirar kmieni – Possibbiltà għal Stat Membru sabiex jadotta dispożizzjoni li tipprevedi d-dritt li tintiret għajnuna – Approvazzjoni mill-Kummissjoni Ewropea – Bidla ulterjuri fil-pożizzjoni tal-Kummissjoni – Aspettattivi leġittimi”
1.
Fil-kawża preżenti, il-Latvijas Republikas Satversmes tiesa (il-Qorti Kostituzzjonali, il-Latvja), tistieden qabel kollox lill-Qorti tal-Ġustizzja sabiex tipprovdi xi kjarifikazzjonijiet fuq il-portata tal-Artikoli 10 sa 12 tar-Regolament tal-Kunsill (KE) Nru 1257/1999, tas-17 ta’ Mejju 1999, dwar is-sostenn għal żvilupp rurali mill-Fond Agrikolu Ewropew għall-Gwida u Garanzija (FAEGG) u jemenda u jħassar ċerti regolamenti (
2
), u partikolarment fuq il-kwistjoni sabiex isir magħruf jekk id-dispożizzjonijiet li jippermettu lill-Istati Membri sabiex jadottaw, fil-kuntest tal-implimentazzjoni ta’ dan ir-regolament, miżura li tipprevedi t-trasferiment causa mortis, tal-għajnuna għall-irtirar kmieni.
2.
Fil-każ ta’ risposta negattiva, il-Qorti tal-Ġustizzja tintalab sabiex tiddeċiedi fuq il-limiti tal-prinċipju tal-protezzjoni tal-aspettattivi leġittimi. B’mod partikolari, il-Qorti tal-Ġustizzja tintalab sabiex tikkjarifika l-valur li għandha tingħata deċiżjoni li permezz tagħha l-Kummissjoni Ewropea approvat pjan ta’ żvilupp rurali, konformement mal-Artikolu 44(2) tar-Regolament Nru°1257/1999, fil-kuntest tal-evalwazzjoni dwar il-ħolqien ta’ tali aspettattivi, kif ukoll dak li għandu jingħata lid-deċiżjonijiet ulterjuri tal-Kumitat għall-iżvilupp rurali (
3
) tal-istess istituzzjoni, fil-kuntest tal-evalwazzjoni dwar it-tmiem tagħhom.
I. Il-kuntest ġuridiku
A.
Id-dritt tal-Unjoni
3.
L-implimentazzjoni tal-politika għall-iżvilupp rurali tal-Unjoni hija bbażata fuq il-prinċipju ta’ ġestjoni kondiviża bejn l-Unjoni u l-Istati Membri, billi d-dritt tal-Unjoni jistabbilixxi qafas legali ġenerali li għandu jitkompla mil-liġijiet nazzjonali. F’dan il-kuntest, ir-Regolament Nru 1257/1999 jistabbilixxi r-regoli ġenerali għal miżuri ta’ żvilupp rurali ffinanzjati mill-FAEGG.
4.
Skont il-premessa 23 tar-Regolament Nru 1257/1999, “[…] [b]illi irtirar kmieni mix-xogħol tal-biedja għandu jkun inkuraġġit sabiex tittejjeb il-vijabbiltà ta’ oqsma agrikoli, billi titqies l-esperjenza meħtieġa għall-implimentazzjoni tar-Regolament (KEE) Nru 2079/92 (
4
)”.
5.
It-Titolu II (“Miżuri ta’ żvilupp rurali”) il-Kapitolu IV, intitolat “Irtirar kmieni” tar-Regolament Nru 1257/1999 li fih l-Artikoli 10 sa 12. L-Artikolu 10(1) ta’ dan ir-regolament jipprovdi:
“Sostenn għal irtirar kmieni mill-biedja tista’ tikkontribwixxi għal dawn l-oġġettivi:
–
biex jipprovdi dħul għal bdiewa anzjani li jiddeċiedu li jieqfu mill-biedja,
–
biex jinkoraġġixxi t-tibdil ta’ dawn il-bdiewa anzjani minnn bdiewa li jkunu jistgħu itejbu, fejn meħtieġ, il-vijabbiltà ekonomika tal-kumplament ta’ l-oqsma agrikoli,
–
li jassenja mill-ġdid l-art għal użu mhux agrikolu meta din ma tkunx tista’ tkun maħduma skond il-kondizzjonijiet sodisfaċenti tal-vijabbiltà ekonomika”.
6.
L-Artikolu 11(1) u (5), tal-imsemmi regolament jipprovdi:
“1.   Dak li jittrasferixxi l-azjenda għandu:
–
iwaqqaf l-attività kummerċjali kollha definittivament; hu jista’, b’danakollu, ikompli b’xogħol tal-biedja li ma jkunx kummerċjali jew li jżomm l-użu tal-bini,
–
ma jkunx ta’ anqas minn 55 sena imma ma jkunx għadu laħaq l-eta’ ta’ irtirar fiż-żmien tat-trasferiment, u
u
–
ikun ipprattika l-biedja l-10 snin ta’ qabel it-trasferiment.
[…]
5.   Il-kondizzjonijiet meħtieġa f’dan l-Artikolu għandhom ikunu applikati matul il-perjodu li fih dak li jittrasferixxi jirċievi s-sostenn ta’ l-irtirar kmieni”.
7.
Skont l-Artikolu 12(2) tal-imsemmi regolament:
“Id-durata ta’ l-irtirar kmieni m’għandhiex teċċedi il-perjodu totali ta’ 15-il sena għal dak li jittrasferixxi u 10 snin għal ħaddiem tal-biedja. M’għandhiex tkompli aktar wara l-għeluq tal-75 sena ta’ dak li jittrasferixxi u ma tmurx aktar mill-età normali ta’ l-irtirar tal-ħaddiem.
Fil-każ ta’ dak li jittrasferixxi l-pensjoni normali ta’ l-irtirar għandha titħallas mill-Istat Membru, sostenn għal irtirar kmieni għandu jingħata bħala suppliment billi jitqies l-ammont tal-pensjoni nazzjonali ta’ l-irtirar”.
8.
L-Artikoli 35 sa 50 tar-Regolament Nru 1257/1999 huma parti mit-Titolu III li huwa intitolat “Prinċipji ġenerali, dispożizzjonijiet amministrattivi u finanzjarji”. Skont l-Artikolu 39 tar-regolament:
“1.   Stati Membri għandhom jieħdu dawk il-passi kollha meħtieġa ħalli jassiguraw il-kompatibbiltà u l-konsistenza ta’ miżuri ta’ sostenn għal żvilupp rurali bis-saħħa tad-dispożizzjonijiet meħtieġa f’dan il-Kapitolu.
2.   Pjanijiet għal żvilupp rurali mibgħuta mill-Istati Membri għandhom jinkludu studju dwar il-kompatibbiltà u l-konsistenza tal-miżuri ta’ sostenn maħsuba u ta’ indikazzjoni tal-miżuri meħuda sabiex tkun assigurata l-kompatibbiltà u l-konsistenza.
3.   Miżuri ta’ sostenn għandhom, fejn meħtieġ, ikunu sussegwentament riveduti ħalli jassiguraw il-kompatibbiltà u l-konsistenza”.
9.
L-Artikolu 44(2) jipprevedi:
“Il-Kummissjoni għandha tistudja l-pjanijiet proposti ħalli tiddetermina jekk dawn ikunux konsistenti ma’ dan ir-Regolament. Fuq il-bażi tal-pjanijiet, hi għandha tapprova d-dokumenti għal programmazzjoni ta’ żvilupp rurali bi qbil mal-proċedura li hemm referenza għaliha fl-Artikolu 50(2) tar-Regolament (KE) Nru 1260/1999 (
5
) fi żmien sitt xhur wara s-sottomissjoni tal-pjanijiet”.
B.
Id-dritt Latvjan
10.
Il-Ministru kabineta 2004. gada 30. novembra noteikumi Nr. 1002 – “Kārtība, kādā ieviešams programmdokuments ‘Latvijas Lauku attīstības plāns Lauku attīstības programmas īstenošanai 2004.-2006.gadam’” (id-Digriet Nru°1002 tal-Kunsill tal-Ministri, li jistabbilixxi modalitajiet ta’ implimentazzjoni tad-dokument tal-programmazzjoni “pjan ta’ żvilupp rurali tal-Latvja fid-dawl tat-twettiq tal-programm ta’ żvilupp rurali 2004-2006” (iktar ’il quddiem il-“Pjan ta’ Żvilupp Rurali”) tat-30 ta’ Novembru 2004 (iktar ’il quddiem “id-Digriet Nru 1002”), approva lil dan id-dokument tal-programmazzjoni. Id-Digriet Nru 1002 daħal fis-seħħ fis-7 ta’ Diċembru 2004.
11.
Il-punt 9.3 tal-pjan ta’ żvilupp rurali jipprevedi l-possibbiltà għall-proprjetarji anzjani ta’ azjenda agrikola, sabiex jittrasferixxu, jbigħu jew jagħtu l-azjenda tagħhom, jew parti minnha lil parti terza billi jirċievu għajnuna għall-irtirar kmieni (iktar ’il quddiem “l-għajnuna għall-irtirar kmieni”), fejn il-kundizzjonijiet għall-ammissjoni jikkorrispondu, fil-maġġoranza tagħhom, għal dawk tal-Artikolu 11(1) tar-Regolament Nru 1257/1999.
12.
Il-punt a tat-taqsima intitolata “Irtirar kmieni” tal-punt 12.3.2 tal-pjan ta’ żvilupp rurali jipprevedi b’mod partikolari li, fil-każ tal-mewt tal-benefiċjarju tal-għajnuna waqt il-perijodu li fih ftehim amministrattiv dwar il-ġbir ta’ pensjoni ta’ irtirar kmieni huwa fis-seħħ, il-pensjoni ta’ kull xhar ta’ irtirar kmieni għall-perijodu li fadal tibqa’ titħallas lill-persuna li d-drittijiet ta’ suċċessjoni tagħha ġew stabbiliti konformement mad-dritt nazzjonali.
13.
Fuq il-bażi ta’ dan il-pjan ta’ żvilupp rurali, il-Lauku atbalsta dienests (is-Servizz ta’ Sostenn Rurali, il-Latvja) ikkonkluda l-imsemmi ftehim amministrattiv mal-bdiewa li xtaqu jibbenefikaw minn għajnuna għall-irtirar kmieni.
14.
Il-punt 1 tal-Ministru kabineta 2015. gada 14. aprīla noteikumi Nr. 187 “Grozījmus Ministru kabineta 2004. Gada 30. Novembra noteikumos – kārtība, kādā ieviešams programmdokuments ‘Latvijas Lauku attīstības plāns Lauku attīstības programmas īstenošanai 2004.-2006.gadam’” (id-Digriet Nru 187 tal-Kunsill tal-Ministri, tal-14 ta’ April 2015, jemenda lid-Digriet Nru 1002 (iktar ’il quddiem id-“Digriet Nru 187” jew “ir-regola kontenzjuża”), iħassar mill-punt (a) il-possibbiltà li tintiret din l-għajnuna. Skont il-punt 2 tiegħu, id-Digriet Nru 187 daħal fis-seħħ fit-30 ta’ April 2015.
II. Il-kuntest fattwali, il-kawża prinċipali, id-domandi preliminari u l-proċedura quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja
15.
Permezz ta’ deċiżjoni tat-30 ta’ Lulju 2004, il-Kummissjoni Ewropea approvat lid-dokument tal-programmazzjoni dokument tal-programmazzjoni “pjan ta’ żvilupp rurali tal-Latvja fid-dawl tat-twettiq tal-programm ta’ żvilupp rurali 2004-2006”, li jipprevedi it-trasferiment causa mortis tal-għajnuna għall-irtirar kmieni.
16.
L-Administratīvā rajona tiesa (il-Qorti Amministrattiva Distrettwali, il-Latvja) ġiet adita minn persuni privati b’talba għall-konstatazzjoni tal-validità tal-imsemmi ftehim amministrattiv dwar l-għoti ta’ għajnuna għall-irtirar kmieni f’kuntest li fih is-Servizz ta’ Sostenn Rurali, waqaf milli jirrispetta l-impenji tiegħu f’dan ir-rigward fil-konfront ta’ dawn il-persuni billi bbaża ruħu fuq id-Digriet Nru 187.
17.
Billi qieset li l-punt 1 tad-Digriet Nru 187 ma jikkonformax mal-Artikolu 105 tal-Latvijas Republikas Satversme (il-Kostituzzjoni tar-Repubblika tal-Latvja), li jistabbilixxi d-dritt għall-proprjetà, l-Administratīvā rajona tiesa (il-Qorti Amministrattiva Distrettwali, il-Latvja) ippreżentat rikors quddiem il-Latvijas Republikas Satversmes tiesa (il-Qorti Kostituzzjonali).
18.
F’dan ir-rigward, l-Administratīvā rajona tiesa (il-Qorti Amministrattiva Distrettwali,) sostniet li l-konklużjoni ta’ ftehim amministrattiv dwar il-ġbir ta’ pensjoni għall-irtirar kmieni kien ħoloq fiċ-ċedent tar-razzett u l-werrieta tiegħu, aspettattiva leġittima li dawn ikunu jistgħu jirtu l-għajnuna jekk l-impenji konklużi abbażi ta’ dan il-ftehim jibqgħu jiġu rrispettati.
19.
Bil-kontra, il-Ministru kabinets (il-Kunsill tal-Ministri) jikkunsidra li d-Digriet Nru 187, li huwa l-awtur tiegħu, huwa konformi mal-Artikolu 105 tal-Kostituzzjoni tar-Repubblika tal-Latvja. F’dan ir-rigward, huwa jinnota li, waqt il-laqgħa tiegħu tad-19 ta’ Ottubru 2011, il-Kumitat għall-iżvilupp rurali tal-Kummissjoni Ewropea, ikkonkluda li l-iffinanzjar tal-FAEGG ma japplikax għat- trasferiment causa mortis tal-għajnuna għall-irtirar kmieni. B’hekk, dan tal-aħħar ma jikkorrispondix għall-għan stabbilit mir-Regolament Nru 1257/1999 u jwassal għal ħela tal-finanzi tal-Unjoni Ewropea u dawk tar-Repubblika tal-Latvja.
20.
Barra minn hekk, il-qorti tar-rinviju tistaqsi dwar il-punt sabiex isir magħruf jekk ir-Regolament Nru 1257/1999 jipprojbixxi li tiġi inkluża fid-dritt Latvjan dispożizzjoni li tikkonċerna lit-trasferiment causa mortis tal-għajnuna għall-irtirar kmieni. Hija tenfasizza li jekk dan huwa l-każ, id-dritt tal-werrieta taċ-ċedent tar-razzett sabiex jirċievu l-għajnuna abbażi tad-Digriet Nru°1002 ma jistax jiġi kkunsidrat bħala dritt għall-proprjetà, fis-sens li d-Digriet 187 ma jistax jagħti lok għal limitazzjoni tal-imsemmi dritt.
21.
Peress li d-Digriet Nru 1002 jikkostitwixxi l-implementazzjoni ta’ regolament, ir-risposta tiddependi, skont il-qorti tar-rinviju, fuq il-kwistjoni sabiex isir magħruf jekk dan ir-regolament ħalliex marġni ta’ diskrezzjoni lill-Istati Membri. F’dan ir-rigward, il-qorti tar-rinviju tinnota li l-kundizzjonijiet għall-kisba tal-għajnuna għall-irtirar kmieni li jidhru fl-Artikolu 10 sa 12 tar-Regolament Nru 1257/1999 jimplikaw in-natura personali tad-dritt irrelatat, jiġifieri li hija biss il-persuna li hija stess ċediet l-azjenda tagħha lil parti terza li għandha d-dritt li tirċievi tali għajnuna. Konsegwentement, l-Istati Membri ma jkunux jistgħu jissodisfaw lill-imsemmija kundizzjonijiet billi jipprevedu li d-dritt sabiex jirċievu l-għajnuna għall-irtirar kmieni jiġi ttrasferit lill-werrieta taċ-ċedent tar-razzett, peress li dawn tal-aħħar ma humiex partijiet fil-ftehim amministrattiv għall-ġbir ta’ pensjoni ta’ irtirar kmieni inkwistjoni.
22.
F’dan ir-rigward, il-qorti tar-rinviju tinnota li, fil-qasam tal-agrikoltura, it-Trattat jistabbilixxi kompetenza kondiviża bejn l-Unjoni u l-Istati Membri. F’dan ir-rigward, hija tenfasizza li l-fatt li l-Artikolu 41(1) tar-Regolament Nru 1257/1999 jobbliga lill-Istati Membri sabiex jippreżentaw lill-Kummissjoni xi pjanijiet ta’ żvilupp rurali u li din tal-aħħar teżaminahom sabiex tiddetermina jekk humiex konformi ma’ dan ir-regolament. Jekk pjan huwa approvat, il-qorti tar-rinviju tfakkar li għandu jiġi kkunsidrat bħala definittiv fis-sens li l-Istat Membru kkonċernat għandu d-dritt sabiex jadottah. Issa, il-Kummissjoni fil-fatt kienet approvat, fit-30 ta’ Lulju 2004, dokument tal-programmazzjoni dwar l-iżvilupp rurali għal-Latvja għall-perijodu ta’ programmazzjoni 2004-2006, li kien jinkludi, b’mod partikolari, lid-dispożizzjoni dwar it-trasferiment causa mortis tal-għajnuna għall-irtirar kmieni.
23.
Il-qorti tar-rinviju tinnota wkoll li xi dubji fir-rigward tal-interpretazzjoni tal-Artikoli 10 sa 12 tar-Regolament Nru°1257/1999 jirriżultaw mill-ittra indirizzata lill-Kunsill tal-Ministri mill-Kummissjoni fil-11 ta’ Mejju 2015, li tipprovdi li għandu jkun ċar għall-Istati Membri kollha li l-pagament abbażi tal-għajnuna għall-irtirar kmieni ma humiex ittrasferiti lill-werrieta taċ-ċedent tar-razzett u li ma kienx baqa’ possibbli li tiġi invokata aspettattivi leġittimi mid-19 ta’ Ottubru 2011, peress li din id-data għandha tiġi kkunsidrata bħala l-aħħar ġurnata għall-iffirmar ta’ ftehim ġdid għall-għajnuna li fiha klawżola ta’ wirt leġittimu. Barra minn hekk, hija tistaqsi jekk il-kawża li hija adita biha tikkostitwixxix każ fejn il-prattika ta’ Stat Membru li ma tikkonformax mad-dritt tal-Unjoni setgħatx tipproduċi effetti legali, peress li, waqt il-firma tal-ftehim amministrattiv għall-ġbir ta’ pensjoni għall-irtirar kmieni, il-bdiewa kkonċernati ma setgħux ikunu jafu bil-possibbiltà ta’ żball tal-Istat Membru u tal-Kummissjoni dwar il-possibbiltà tat-trasferiment tal-għajnuna inkwistjoni permezz ta’ wirt.
24.
F’dawn iċ-ċirkustanzi, il-qorti tar-rinviju ddeċidiet li tissospendi l-proċeduri quddiemha u li tagħmel id-domandi preliminari li ġejjin lill-Qorti tal-Ġustizzja:
“1)
Fid-dawl tal-kompetenza kondiviża bejn l-Unjoni Ewropea u l-Istati Membri fil-qasam tal-agrikoltura, id-dispożizzjonijiet tar-Regolament Nru 1257/1999, fid-dawl ta’ wieħed mill-objettivi tiegħu – li l-bdiewa jipparteċipaw fil-miżura ta’ irtirar kmieni mill-attività agrikola – għandhom jiġu interpretati fis-sens li, fil-kuntest tal-miżuri ta’ applikazzjoni ta’ dan ir-regolament, huwa pprojbit li Stat Membru jadotta leġiżlazzjoni li tippermetti li tintiret l-għajnuna għall-irtirar kmieni mill-attività agrikola?
2)
Fil-każ li l-ewwel domanda preliminari tingħata risposta affermattiva, jiġifieri jekk id-dispożizzjonijiet tar-Regolament Nru 1257/1999 jipprekludux li tista’ tintiret l-għajnuna għall-irtirar kmieni mill-attività agrikola, f’sitwazzjoni fejn dispożizzjoni legali ta’ Stat Membru tqieset mill-Kummissjoni Ewropea, skont il-proċedura adatta, bħala konformi mad-dispożizzjonijiet tar-Regolament Nru 1257/1999, u l-bdiewa pparteċipaw fil-miżura ta’ irtirar kmieni mill-attività agrikola skont il-prattika nazzjonali, huwa possibbli li nkiseb dritt suġġettiv għall-wirt tal-għajnuna mogħtija fil-kuntest ta’ din il-miżura?
3)
Fil-każ li t-tieni domanda preliminari tingħata risposta affermattiva, jiġifieri jekk huwa possibbli li nkiseb tali dritt suġġettiv, jista’ jitqies li l-konklużjoni milħuqa fil-laqgħa tal-Kumitat għall-iżvilupp rurali tal-Kummissjoni Ewropea tad-19 ta’ Ottubru 2011, li tipprevedi li l-għajnuna għall-irtirar kmieni mill-attività agrikola ma tistax tingħadda lill-werrieta taċ-ċedent tar-razzett, tikkostitwixxi bażi għat-tmiem antiċipat tad-dritt suġġettiv miksub imsemmi iktar ’il fuq?”
25.
Dawn id-domandi kienu s-suġġett ta’ osservazzjonijiet bil-miktub tal-Gvern Latvjan kif ukoll tal-Kummissjoni Ewropea. Instemgħu wkoll is-sottomissjonijiet ta’ dawn il-partijiet interessati waqt is-seduta tas-17 ta’ Jannar 2018 (
6
).
III. Analiżi ġuridika
A.
Fuq l-ewwel domanda preliminari
26.
Permezz tal-ewwel domanda tagħha, il-qorti tar-rinviju tistaqsi, essenzjalment, jekk l-Artikoli 10 sa 12 tar-Regolament Nru 1257/1999, jipprekludux li l-Istati Membri, fil-kuntest tal-implementazzjoni tad-dispożizzjonijiet tiegħu, milli jadottaw miżura li tippermetti t-trasferiment causa mortis tal-għajnuna għall-irtirar kmieni.
27.
Qabel kollox, jidhirli li huwa neċessarju li nfakkar li l-kundizzjonijiet li għalihom il-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja tissuġġetta l-adozzjoni ta’ miżuri ta’ applikazzjoni ta’ regolament mill-Istati Membri.
28.
Skont il-Qorti tal-Ġustizzja, l-Istati Membri jistgħu jadottaw l-imsemmija miżuri jekk dawn ma jostakolawx l-applikabbiltà diretta tar-regolament ikkonċernat, jekk ma jaħbux in-natura Komunitarja tiegħu u jekk jispeċifikaw l-eżerċizzju tal-marġni ta’ diskrezzjoni mogħtija lilhom minn dan ir-regolament filwaqt li jibqgħu fil-parametri tad-dispożizzjonijiet tiegħu (
7
).
29.
Għaldaqstant, għandha ssir referenza għad-dispożizzjonijiet rilevanti tar-Regolament Nru 1257/1999, interpretati fid-dawl tal-għanijiet tiegħu, sabiex jiġi ddeterminat, qabel kollox, jekk dawn jipprekludix, jimponux jew jippermettux lill-Istati Membri sabiex iħassru xi miżuri li jipprevedu t-trasferiment causa mortis tal-għajnuna għall-irtirar kmieni u, f’dan l-aħħar każ jekk il-miżura ta’ applikazzjoni adottata effettivament mir-Repubblika tal-Latvja taqax fil-portata tal-marġni ta’ diskrezzjoni li huwa rrikonoxxut għal kull Stat Membru (
8
).
30.
Ninnota li d-dispożizzjonijiet tar-Regolament Nru 1257/1999 ma jittrattawx il-kwistjoni tat-trasferiment causa mortis. B’mod partikolari, huma ma jipprojbixxux b’mod espliċitu li l-għajnuna għall-irtirar kmieni tista’ tiġi ttrasferita lill-werrieta tal-bdiewa ċedenti.
31.
Bil-kontra, il-kwistjoni sabiex isir magħruf jekk dawn id-dispożizzjonijiet għandhomx jiġu interpretati fis-sens li jippermettu lill-Istati Membri sabiex jadottaw tali miżura ta’ applikazzjoni tidhirli li hija ħafna inqas perċettibbli.
32.
F’dan ir-rigward, inqis neċessarju li jiġi osservat li s-sistema tal-għajnuna għall-irtirar kmieni, hekk kif inhi ddefinita mir-regolament inkwistjoni, ma tipprekludix, prima facie, interpretazzjoni li tipprovdi li dispożizzjoni nazzjonali li tipprevedi t-trasferiment causa mortis tal-għajnuna hija ta’ natura li taqa’ fil-limiti tal-marġni ta’ evalwazzjoni li l-Istati Membri jiddisponu minnha waqt l-implimentazzjoni tal-imsemmi regolament.
33.
Effettivament, hemm diversi elementi li jsostnu lil tali konklużjoni (
9
).
34.
Hija tista’ qabel kollox, tkun l-prodott ta’ adozzjoni ta’ approċċ interpretattiv finali. Jekk nikkunsidraw l-għan tal-mekkaniżmu tal-għajnuna għall-irtirar kmieni, dan tal-aħħar jikkostitwixxi, hekk kif tfakkar il-Kummissjoni stess, “inċentiv ekonomiku” għall-bdiewa, li jipprevedi, fil-qofol tiegħu, sabiex itejjeb il-vijabbiltà tal-azjendi agrikoli (
10
). F’dawn iċ-ċirkustanzi, il-miżura ta’ għajnuna ma tistax madankollu teżerċita l-effett ta’ inċentiv tagħha u tippermetti b’hekk it-twettiq tal-għan ta’ titjib tal-vijabbiltà, ħlief jekk tkun suffiċjentement attraenti fl-opinjoni tal-bdiewa li jissodisfaw lir-rekwiżiti stabbiliti fl-Artikoli 11 u 12 tar-Regolament Nru 1257/1999.
35.
Issa, jien ma għandix l-iċken dubju fuq il-fatt li leġiżlazzjoni nazzjonali li tagħti lill-bdiewa l-possibbiltà li jittrasferixxu l-għajnuna lill-werrieta tiegħu stess tikkontribwixxi sabiex jintlaħaq dan l-għan. Nista’ nissopponi wkoll li din il-possibbiltà jkollha influwenza notevoli, anki determinanti fl-Istati Membri b’ċerta struttura ekonomika u soċjali fuq l-għażla tal-imsemmija bdiewa sabiex iċedu l-attività agrikola tagħhom qabel ma jilħqu l-età tal-irtirar sabiex jibbenefikaw mill-għajnuna inkwistjoni. Għaldaqstant, dan l-approċċ interpretattiv jista’ jwassal lill-Istati Membri sabiex jikkunsidraw li leġiżlazzjoni nazzjonali li tipprevedi lil din il-possibbiltà ma hijiex kompatibbli mad-dispożizzjonijiet tar-Regolament Nru 1257/1999.
36.
L-Artikoli 12 ta’ dan ir-Regolament Nru 1257/1999 jista’ wkoll iwassal lill-Istati Membri sabiex jaslu għal tali konklużjoni. Qabel kollox, l-ewwel paragrafu tiegħu jimponi limiti fuq l-ammont ta’ għajnuna Komunitarja, permezz ta’ riferiment għal-limiti stabbiliti fl-Anness (
11
). F’dan ir-rigward, jidhirli li n-nuqqas ta’ projbizzjoni espliċita ta’ trasferiment tal-għajnuna lill-werrieta, flimkien mal-preżenza ta’ limiti, tista’ tiġi interpretata fis-sens li l-limiti jikkostitwixxu l-uniku strument neċessarju sabiex tiġi żgurata l-protezzjoni tal-interess ġenerali tal-użu effikaċji tar-riżorsi tal-Unjoni, filwaqt li l-leġiżlatur tal-Unjoni kien ħalla lill-Istati Membri liberi sabiex jipprevedu jew le t-trasferiment causa mortis tal-għajnuna (
12
).
37.
L-Artikolu 12(2) tar-Regolament Nru 1257/1999, li jimponi limiti fuq id-dewmien tal-ħlas tal-għajnuna, jista’ jiġi kkunsidrat ukoll bħala li jista’ jsostni verdett ta’ kompatibbiltà tat-trasferiment causa mortis tal-għajnuna mar-Regolament Nru 1257/1999. Fil-fatt, huwa minnu li wieħed miż-żewġ limiti li l-imsemmi regolament jimponi fuq l-età tal-bidwi ċedenti (“M’għandhiex tkompli aktar wara l-għeluq tal-75 sena ta’ dak li jittrasferixxi […]”) u ma tistax għaldaqstant tiġi applikata fuq il-werrieta tiegħu, iżda xorta jibqa’ l-fatt li l-ieħor ma jagħmilx riferenza għal ebda karatteristika inerenti fil-persuna tal-bidwi ċedenti (“Id-durata ta’ l-irtirar kmieni […] m’għandhiex teċċedi il-perjodu totali ta’ 15-il sena għal dak li jittrasferixxi”). Issa, jekk l-ewwel limitu ma huwiex applikabbli ħlief għall-bdiewa ċedenti, it-tieni jista’ jinftiehem mill-Istati Membri bħala li huwa applikabbli għall-werrieta tagħhom (
13
).
38.
L-aħħar, iżda mhux l-iċken, element li jimmilita bis-saħħa favur il-konklużjoni li r-regola nazzjonali Latvjana ma hijiex kompatibbli mar-regolament inkwistjoni, huwa dak li l-pjan ta’ żvilupp rurali jinkludi d-dispożizzjoni li tintroduċi lit-trasferiment causa mortis tal-għajnuna għall-irtirar kmieni, jiġifieri d-Digriet Nru 1002, kien is-suġġett ta’ deċiżjoni ta’ approvazzjoni tal-Kummissjoni abbażi tal-Artikolu 44(2) tar-Regolament Nru 1257/1999 li jipprevedi, hekk kif ġie deċiż (
14
), il-kontenut tal-imsemmi pjan.
39.
Minkejja t-totalità tal-kunsiderazzjonijiet żviluppati sa dan il-punt, l-interpretazzjoni li tipprovdi li dawn id-dispożizzjonijiet jippermettu lill-Istati Membri, l-implimentazzjoni tar-Regolament Nru 1257/1999, sabiex jipprevedu għat-trasferiment causa mortis tal-għajnuna għall-irtirar kmieni, anki jekk hija ibbażata fuq elementi konkreti, ma tbiddilx l-fehma tiegħi.
40.
F’dan ir-rigward, ninnota li, fl-osservazzjonijiet tagħhom, kemm il-Gvern Latvjan u kemm il-Kummissjoni jqisu li din id-domanda teħtieġ risposta negattiva.
41.
Ir-raġunament ġuridiku li wassal lill-Kummissjoni għal din il-konklużjoni naqbel miegħu. Għaldaqstant ser infakkru hekk kif ġej.
42.
Qabel kollox, il-Kummissjoni tosserva li mill-qari tal-Artikolu 10(1) tar-Regolament Nru 1257/1999, kif ukoll tal-premessa 23tiegħu, l-għan tal-mekkaniżmu ta’ għajnuna għall-irtirar kmieni mill-agrikoltura, huwa li joffri dħul lill-bdiewa ta’ ċertu età li jiddeċiedu li jittrasferixxu l-attività agrikola u sabiex tiġi mħeġġa s-sostituzzjoni ta’ dawn il-ħaddiema xjuħ bi bdiewa li jistgħu jtejbu, skont il-każ, il-vijabbiltà ekonomika tal-azjendi li jibqa’. Fi kliem ieħor, l-għajnuna għall-irtirar kmieni, kif tfakkar il-Kummissjoni, tikkostitwixxi inċentiv ekonomiku intiż sabiex iħeġġeġ lill-bdiewa xjuħ jittrasferixxu definittivament l-attività agrikola tagħhom iktar kmieni milli kieku kienu jagħmlu f’ċirkustanzi normali u, għalhekk, sabiex tiġi ffaċilitata t-trasformazzjoni strutturali tas-settur agrikolu, sabiex tiġi ggarantita aħjar il-vijabbiltà tal-attivitajiet agrikoli. Għal dan il-għan, id-dispożizzjonijiet tal-imsemmi regolament dwar l-għajnuna għall-irtirar kmieni huma intiżi sabiex jidentifikaw, jattiraw u li jgħinu sabiex jipprovdu appoġġ biss lill-bdiewa ġenwini, li jipprattikaw l-agrikoltura professjonalment u li huma diġà anzjani. Konsegwentement, il-kundizzjonijiet previsti mill-imsemmija dispożizzjonijiet għall-benefiċċju tal-għajnuna għandhom, fl-opinjoni tal-Kummissjoni, natura personali u huma għaldaqstant marbuta b’mod inseparabbli mal-bdiewa anzjani, li hija wkoll l-opinjoni tar-Repubblika tal-Latvja.
43.
F’dan ir-rigward, il-Kummissjoni tosserva li l-Artikolu 11(1) tar-Regolament Nru 1257/1999 jipprevedi li, sabiex ikun jista’ jippretendi l-għajnuna, il-bidwi ċedenti għandu jkollu l-età ta’ mill-inqas 55 sena, ikun eżerċita l-attività agrikola kummerċjali matul l-għaxar snin preċedenti għaċ-ċessjoni tal-azjenda u, wara dan, temm din l-attività. Barra minn hekk, l-Artikolu 11(5) tal-istess regolament jippreċiża li l-applikazzjoni ta’ dawn il-kundizzjonijiet hija kkorelatata mal-perijodu li fih“dak li jittrasferixxi l-azjenda”, u mhux il-werrieta tiegħu, jibbenefika mill-għajnuna. L-istess, in-natura personali tal-obbligi imposti fuq il-bidwi ċedenti jirriżultaw mill-Artikolu 12(2) tal-istess regolament, sa fejn din id-dispożizzjoni tistabilixxi li d-dritt għall-għajnuna u l-obbligu li titħallas din l-għajnuna jintemm meta ċ-ċedent tal-azjenda jagħlaq il-limitu ta’ 75 sena u li l-ammont tal-għajnuna jitnaqqas fil-konfront tal-pensjoni normali li titħallas lilu mill-Istat.
44.
Fid-dawl ta’ dawn il-kunsiderazzjonijiet, il-Kummissjoni tikkonkludi li n-natura personali tal-għajnuna għall-irtirar kmieni, hekk kif jirriżulta mill-Artikoli 11 u 12 tar-Regolament Nru 1257/1999, ma jippermettux l-adozzjoni ta’ leġiżlazzjoni nazzjonali, bħad-Digriet Nru 1002, li jipprevedi t-trasferiment causa mortis tal-għajnuna.
45.
Din l-interpretazzjoni, ibbażata fuq in-natura strettament personali tal-kundizzjonijiet previsti mid-dispożizzjonijiet tar-Regolament Nru 1257/1999, tidhirli konvinċenti.
46.
Għaldaqstant, minkejja li d-dispożizzjonijiet tar-Regolament Nru 1257/1999 dwar l-għajnuna għall-irtirar kmieni ma jidhrulix univoċi f’dak li jikkonċerna l-kapaċità tal-Istati Membri sabiex jipprevedu, waqt l-implimentazzjoni ta’ dawn id-dispożizzjonijiet, it-trasferiment causa mortis tal-għajnuna, inqis, minħabba l-istess raġunijiet iddikjarati mill-Kummissjoni u mir-Repubblika tal-Latvja, li dan it-trasferiment ma huwiex kompatibbli mal-imsemmija dispożizzjonijiet tal-imsemmi regolament.
B.
Fuq it-tieni u t-tielet domandi preliminari
47.
Permezz tat-tieni domanda preliminari tagħha, il-qorti tar-rinviju tistaqsi essenzjalment jekk, fil-każ fejn tingħata risposta għall-ewwel domanda fis-sens li l-possibbiltà ta’ trasferiment tal-għajnuna għall-irtirar kmieni b’mod causa mortis ma huwiex kompatibbli mar-Regolament Nru 1257/1999, sitwazzjoni fattwali li permezz tagħha regola nazzjonali li tippermetti lil dan it-trasferiment ġiet validament approvata mill-Kummissjoni Ewropea bħala konformi mar-Regolament Nru 1257/1999 – u li fuq il-bażi tagħha ċerti bdiewa pparteċipaw f’miżura ta’ irtirar kmieni – setgħatx toħloq għall-benefiċċju tal-werrieta tal-agrikolturi aspettattivi leġittimi. Fil-każ ta’ risposta affermattiva, permezz tat-tielet domanda tagħha, il-qorti tar-rinviju tistaqsi, essenzjalment jekk il-konklużjoni msemmija fil-minuti tal-laqgħa tal-kumitat għall-iżvilupp rurali tal-Kummissjoni Ewropea tad-19 ta’ Ottubru 2011, li abbażi tagħha l-għajnuna għall-irtirar kmieni ma hijiex trasferibbli causa mortis, tistax tiġi kkunsidrata bħala li tħassar l-aspettattivi leġittimi tal-bdiewa li pparteċipaw f’miżura ta’ irtirar kmieni (
15
).
48.
Fil-każ fejn dawn id-domandi jirrikjedu interpretazzjoni tal-prinċipju ta’ protezzjoni tal-aspettattivi leġittimi, jidhirli opportun li jiġu fformulati xi osservazzjonijiet preliminari intiżi sabiex tiġi ddelimitata l-portata materjali tal-imsemmi prinċipju.
49.
Skont ġurisprudenza stabbilita tal-Qorti tal-Ġustizzja, il-prinċipju ta’ protezzjoni tal-aspettattivi leġittimi jagħmel parti mill-prinċipji fundamentali tal-Unjoni (
16
) u, bħala tali, għandu jiġi osservat kemm mill-korpi tal-Unjoni u kemm mill-Istati Membri fl-implimentazzjoni tal-leġiżlazzjoni tal-Unjoni (
17
).
50.
Peress li jipprevedi sabiex iżomm is-sitwazzjonijiet legali eżistenti, il-prinċipju ta’ protezzjoni tal-aspettattivi leġittimi jaqa’ neċessarjament f’kunflitt mal-prinċipji fundamentali tad-dritt tal-Unjoni, b’mod partikolari mal-prinċipju ta’ legalità. Il-kontenut tiegħu huwa għaldaqstant iddefinit mill-ibbilanċjar tal-interessi privati li huma l-bażi għaż-żamma tas-sitwazzjonijiet legali eżistenti, minn naħa, u l-interess pubbliku mmaterjalizzat mill-prinċipju ta’ legalità min-naħa l-oħra (
18
).
51.
Fi kliem ieħor, fil-kuntest tal-evalwazzjoni dwar ir-rispett tal-prinċipju ta’ protezzjoni tal-aspettattivi leġittimi, il-Qorti tal-Ġustizzja tintalab sabiex tiddetermina, permezz ta’ analiżi speċifika tal-fatti stess ta’ kull kawża, jekk l-aspettattivi tal-partijiet ikkonċernati għandhomx jieħdu preċedenza fuq l-applikazzjoni effettiva tad-dritt tal-Unjoni.
52.
Għaldaqstant, il-protezzjoni tal-aspettattivi leġittimi ma tistax tiġi invokata ħlief jekk parti kkonċernata tista’ turi li tinsab fl-istess sitwazzjoni partikolari, li f’Stat irregolat mill-istat ta’ dritt għandha tiġi kklassifikata bħala li jistħoqqilha l-protezzjoni.
53.
Għaldaqstant, għandu jiġi eżaminat jekk is-sitwazzjoni tal- werrieta tal-bdiewa (
19
) li kkonkludew mas-Servizz ta’ Sostenn Rurali, ftehim amministrattiv dwar il-ġbir ta’ pensjoni għall-irtirar kmieni li fiha klawżola ta’ wirt tal-imsemmija għajnuna, fuq il-bażi ta’ pjan ta’ żvilupp rurali approvat mill-Kummissjoni u implimentat mid-Digriet Nru 1002, tikkostitwixxix sitwazzjoni li jistħoqqilha protezzjoni, peress li s-Servizz ta’ Sostenn Rurali waqaf milli jagħmel il-ħlas dovut abbażi tal-imsemmi ftehim bħala konsegwenza tat-tneħħija tal-possibbiltà ta’ trasferiment causa mortis tal-għajnuna mid-Digriet Nru 187.
54.
Qabel kollox, jidhirli li huwa essenzjali li jiġi ppreċiżat li l-qorti tar-rinviju ma hijiex qed tistaqsi dwar jekk aspettattivi leġittimi jistgħux jiġu invokati kontra l-effetti ta’ emenda leġiżlattiva fuq il-ħlas fil-futur lill-werrieta tal-bdiewa firmatarji tal-ftehim amministrattiv, iżda dwar il-ħlas imwettaq qabel id-dħul fis-seħħ tagħha. Konsegwentement, il-ġurisprudenza klassika, imfakkra mir-Repubblika tal-Latvja fl-osservazzjonijiet bil-miktub tagħha, li tipprovdi li l-operaturi ekonomiċi ma humiex iġġustifikati li jqiegħdu l-aspettattivi leġittimi tagħhom fiż-żamma fis-seħħ ta’ sitwazzjoni eżistenti li l-bidla tagħha qiegħda fid-diskrezzjoni tal-istituzzjonijiet tal-Unjoni (
20
) (jew tal-awtoritajiet nazzjonali li jimplimentaw id-dritt tal-Unjoni), ma tistax, fl-opinjoni tiegħi, tiġi applikata fil-kawża preżenti. Minħabba l-istess raġuni, il-fatt li l-għażla li jitħassru d-dispożizzjonijiet relattivi għat-trasferiment causa mortis tal-għajnuna taqa’ taħt il-marġni ta’ evalwazzjoni li l-Artikolu 39 tar-Regolament Nru 1257/1999 jikkonferixxi fuq l-Istati Membri, invokat mir-Repubblika tal-Latvja, ma huwiex rilevanti fil-kawża preżenti.
55.
Madankollu, ser neżamina issa l-informazzjoni fattwali tal-kawża preżenti fid-dawl tal-ġurisprudenza rilevanti bil-għan li jiġi ddeterminat jekk is-sitwazzjoni fil-kawża preżenti hijiex ta’ natura li tiġġustifika li l-protezzjoni tal-aspettattivi leġittimi tipprevali fuq l-applikazzjoni effettiva tad-dritt tal-Unjoni Ewropea.
56.
Konformement mal-ġurisprudenza, l-eżistenza ta’ sitwazzjoni li jistħoqqilha l-protezzjoni tissopponi li jiġu ssodisfatti tliet kundizzjonijiet kumulattivi. Fl-ewwel lok, għandha teżisti imġiba oġġettiva tal-awtoritajiet amministrattivi. Fit-tieni lok, il-parti fil-kawża għandha jkollha bona fide. Fit-tielet lok, l-imġiba tal-amministrazzjoni għandha tkun konformi mar-regoli applikabbli (
21
).
57.
Bil-għan li tiġi żgurata l-koerenza tar-raġunament, huwa opportun li nibdew b’analiżi tat-tielet kundizzjoni. Fil-fatt, jekk din tinftiehem fis-sens li prattika nazzjonali mhux konformi mad-dritt tal-Unjoni bħal dik fil-kawża preżenti, jiġifieri li l-konklużjoni mis-Servizz ta’ Sostenn Rurali tal-ftehim amministrattiv li jinkludi l-klawżola ta’ wirt, ma tistax tkun sors ta’ aspettattivi leġittimi, għandu jiġi kkonstatat, minħabba n-nuqqas ta’ din it-tielet kundizzjoni, li t-tieni domanda preliminari rrinvijata mill-qorti tar-rinviju teħtieġ risposta negattiva, mingħajr ma l-analiżi tal-kundizzjonijiet l-oħra tkun neċessarja.
58.
Barra minn hekk, il-ġurisprudenza li tirrigwarda l-iżbalji jew in-nuqqasijiet ta’ awtorità nazzjonali fl-applikazzjoni tad-dritt tal-Unjoni tista’ tiġi interpretata f’dan is-sens. F’din il-ġurisprudenza, il-Qorti tal-Ġustizzja ċaħdet diversi drabi l-motivi bbażati fuq il-ksur tal-prinċipju ta’ protezzjoni tal-aspettattivi leġittimi billi qieset li “[dan il-prinċipju] ma jistax jiġi invokat kontra dispożizzjoni preċiża ta’ att leġiżlattiv tad-dritt tal-Unjoni, u l-imġiba ta’ awtorità nazzjonali inkarigata mill-implementazzjoni tad-dritt tal-Unjoni, li tmur kontra dan tal-aħħar, ma tistax toħloq aspettattivi leġittimi fi ħdan l-operatur ekonomiku sabiex jibbenefika minn trattament kuntrarju għad-dritt tal-Unjoni” (
22
).
59.
F’din is-sentenza li għadha ġejja, il-Qorti tal-Ġustizzja għandha, fl-opinjoni tiegħi tagħti, deċiżjoni fuq l-interpretazzjoni ta’ din il-ġurisprudenza.
60.
Minn naħa tiegħi, inqis li l-Qorti tal-Ġustizzja ma għandhiex tiddeduċi li aspettattivi li jistħoqqilhom il-protezzjoni ma jistgħux fl-ebda każ jirriżultaw minn prattika nazzjonali li ma hijiex kompatibbli mad-dritt tal-Unjoni. Fil-fatt, jidhirli li l-idea li hija l-bażi għall-ġurisprudenza inkwistjoni hija pjuttost dik li tipprovdi li din il-kwistjoni ġuridika għandha dejjem tiġi deċiża fid-dawl tat-test tad-dritt tal-Unjoni li fuqu hija bbażata l-prattika illegali tal-awtoritajiet nazzjonali. B’mod iktar preċiż, il-protezzjoni tal-aspettattivi leġittimi ma tistax tiġi bbażata fuq prattika nazzjonali li tmur kontra dispożizzjoni “preċiża” ta’ test tad-dritt tal-Unjoni (
23
).
61.
Biex infakkar, it-test inkwistjoni fil-kawża preżenti huwa r-Regolament Nru 1257/1999, u b’mod partikolari l-Artikoli 10 sa 12 ta’ dan ir- regolament. Issa, kif diġà esponejt waqt l-analiżi tal-ewwel domanda preliminari, dawn id-dispożizzjonijiet, bħala prinċipju, jistgħu jiġu interpretati b’mod differenti u ma humiex, għaldaqstant, ċari biżżejjed li l-werrieta tal-bdiewa, li kkonkludew ftehim amministrattiv li jinkludi klawżola ta’ wirt, mal- is-Servizz ta’ Sostenn Rurali, ma kellhomx jafdaw fil-legalità ta’ din il-klawżola.
62.
Barra minn hekk, dan il-qari tal-ġurisprudenza jidhirli sostnut mill-verżjoni Ġermaniża (“klare Bestimmung”), u wkoll mill-verżjoni Ingliża (“unambiguous provision”) tat-test tas-sentenzi eżaminati.
63.
Ma ninjorax li, fl-osservazzjonijiet bil-miktub tagħha, il-Kummissjoni waslet għall-konklużjoni li aspettattivi leġittimi ma setgħatx tinħoloq f’dan il-każ fuq il-livell tad-dritt tal-Unjoni, fuq il-bażi ta’ obiter dictum tal-Qorti Ġenerali tal-Unjoni Ewropea fis-sentenza Il-Polonja vs Il-Kummissjoni (T-257/13, mhux ippubblikata, EU:T:2015:111) li tipprovdi li “[…] l-aċċettazzjoni mill-Kummissjoni tal-[pjan ta’ żvilupp rurali] ma jagħtix lid-dokument tal-programmazzjoni valur ġuridiku superjuri minn dak tar-Regolament Nru 1257/1999 […]” (
24
). Madankollu, inqis li l-idea li hija l-bażi ta’ din l-affermazzjoni tal-Qorti Ġenerali kienet li r-regola kkonċernata, jiġifieri l-ewwel inċiż tal-Artikolu 11(1) tar-regolament (“[Dak li jittrasferixxi l-azjenda għandu] iwaqqaf l-attività kummerċjali kollha definittivament […]”), ma tħallix post għal ebda dubju raġonevoli fir-rigward tal-obbligu impost fuq l-Istati Membri sabiex jivverifikaw jekk il-bdiewa kinux eżerċitaw l-attività agrikola għal finijiet kummerċjali waqt il-perijodu preċedenti għaċ-ċessjoni tal-imsemmija attività, u kellha konsegwentement tiġi kklassifikata bħala “dispożizzjoni preċiża”, li, hekk kif diġà spjegajt, ma huwiex il-każ fil-kawża preżenti.
64.
Fi kwalunkwe każ, jekk id-deċiżjoni tal-Kummissjoni ma tistax, fiha nnifisha, toħloq fil-kawża preżenti, aspettattivi leġittimi fil-werrieta, hija għandha, fl-opinjoni tiegħi, tittieħed inkunsiderazzjoni waqt l-evalwazzjoni tal-“preċiżjoni” tat-test ikkonċernat tad-dritt tal-Unjoni. Fil-fatt, fil-każ fejn il-kunsiderazzjonijiet preċedenti ma humiex ikkunsidrati bħala suffiċjenti sabiex juru li l-Artikolu 10 u t-tieni u tielet inċiżi tal-Artikolu 11(1) u l-Artikolu 12 ma humiex “dispożizzjonijiet preċiżi”, infakkar li d-Digriet Nru 1002, jiġifieri l-bażi legali tal-klawżola ta’ wirt li tidher fil-ftehim amministrattiv bejn is-Servizz ta’ Sostenn Rurali u l-bdiewa, kien ġie adottat wara l-approvazzjoni tal-pjan ta’ żvilupp rurali 2004-2006 tar-Repubblika tal-Latvja, li fih il-klawżola ta’ wirt fil-punt (a) tat-Taqsima “Irtirar Kmieni” fil-punt12.3.2 tiegħu mill-Kummissjoni. Issa, anki jekk l-interpretazzjoni tal-Kummissjoni (
25
) tal-Artikoli 10 sa 12 tar-Regolament Nru 1257/1999 taċċetta l-possibbiltà ta’ trasferiment causa mortis tal-għajnuna għall-irtirar kmieni minkejja li din il-possibbiltà ma tkunx kompatibbli ma’ dawn l-artikoli, ma narax kif nistgħu nikklassifikawhom bħala “dispożizzjonijiet preċiżi” fis-sens tal-ġurisprudenza.
65.
Għaldaqstant, il-prattika tal-amministrazzjoni nazzjonali li tikkonsisti fil-konklużjoni ta’ ftehim amministrattiv li fih klawżola ta’ wirt tal-għajnuna għall-irtirar kmieni tista’ tkun is-sors ta’ aspettattivi leġittimi, minkejja li ma tkunx kompatibbli mal-Artikoli 10 sa 12 tar-Regolament Nru 1257/1999, minħabba l-fatt li dawn id-dispożizzjonijiet ma humiex preċiżi fis-sens tal-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja.
66.
F’dawn iċ-ċirkustanzi, fid-dawl li jiġi ddeterminat jekk aspettattivi leġittimi hijiex effettivament maħluqa fi ħdan il-werrieta tal-bdiewa firmatarji tal-ftehim amministrattivi, għandu jiġi vverifikat jekk l-ewwel żewġ kundizzjonijiet elenkati fil-punt 56 ta’ dawn il-konklużjonijiet humiex sodisfatti wkoll, jiġifieri jekk l-aspettattivi leġittimi hijiex ibbażata fuq imġiba tal-awtoritajiet amministrattivi u jekk il-benefiċjarju ta’ din l-aspettattiva leġittima kienx f’bona fide.
67.
F’dak li jikkonċerna l-ewwel kundizzjoni, l-aspettattivi leġittimi tal-persuna interessata għandha tinħoloq minn aġir tal-awtoritajiet amministrattivi. B’mod iktar preċiż, huwa neċessarju li l-aġir, minħabba l-karatteristiċi oġġettivi tiegħu, jkun jista’ joħloq aspettattivi leġittimi f il-persuna interessata.
68.
F’dan ir-rigward, nistaqsi fuq il-punt sabiex isir magħruf jekk l-aġir li jkun ħoloq l-aspettattivi leġittimi tal-werrieta fil-kawża prinċipali huwiex dak tal-Kummissjoni (id-deċiżjoni ta’ approvazzjoni tal-pjan ta’ żvilupp rurali tar-Repubblika tal-Latvja) jew huwa tal-amministrazzjoni nazzjonali Latvjana (il-Ftehim mal-Bdiewa ta’ Ftehim Amministrattiv dwar l-Ġbir ta’ Pensjoni għall-Irtirar Kmieni) (
26
). Ir-risposta li għandha tingħata hija, fl-opinjoni tiegħi li l-aspettattivi leġittimi tal-werrieta fid-dritt tagħhom li jirċievu l-ammont li jirrigwarda l-għajnuna għall-irtirar kmieni jirriżultaw mill-impenji meħuda fir-rigward tal-bdiewa fil-ftehim amministrattiv mill-amministrazzjoni nazzjonali. Issa, fl-opinjoni tiegħi, huwa ovvju li l-aġir tal-amministrazzjoni nazzjonali Latvjana għandu jiġi kkunsidrat bħala li jissodisfa ir-rekwiżiti imposti mill-ġurisprudenza.
69.
Fil-fatt, ma jistax jiġi nnegat li l-impenji meħuda fil-kuntest tal-ftehim amministrattiv ħarġu minn awtorità kompetenti li għandha setgħa ta’ deċiżjoni. Billi hija organu pubbliku nnominat mill-Istat Latvjan għall-amministrazzjoni tas-sistema nazzjonali tal-għajnuna għall-irtirar kmieni, bl-eżekuzzjoni tal-obbligi imposti fuq dan l-Istat abbażi tal-Artikolu 38(1)(a) tar-Regolament Nru 1260/1999, is-Servizz ta’ Sostenn Rurali jista’ effettivament jorbot lill-amministrazzjoni nazzjonali f’dak li jikkonċerna l-għoti tal-imsemmija għajnuna (
27
).
70.
Bl-istess mod, huwa ċar li l-aġir materjali mwettqa minn dan l-organu, jiġifieri l-konklużjoni ta’ ftehim amministrattiv li fih klawżola ta’ wirt mal-bdiewa, tista’ leġittimament toħloq preżunzjoni fil-werrieta ta’ dawn li l-impenji meħuda mis-Servizz ta’ Sostenn Rurali, kienu se jkunu osservati, jiġifieri li l-ħlasijiet kollha tal-għajnuna kienu jsiru fuq bażi regolari.
71.
Fir-rigward tat-tieni kundizzjoni, l-eżistenza ta’ bona fide tista’ tiġi kkonstata biss fil-każ fejn l-emenda li saret fis-sitwazzjoni legali tal-parti interessata ma kinitx prevedibbli (
28
) fid-dawl tal-istandard tal-“operatur prudenti u avżat” (
29
). Il-kunċett ta’ prevedibbiltà ma huwiex madankollu purament oġġettiv, jiddependi ħafna fuq evalwazzjoni każ b’każ b’teħid inkunsiderazzjoni tal-pożizzjoni suġġettiva individwali tal-persuna interessata (
30
).
72.
F’ċirkustanzi bħal dawk f’dan il-każ, fejn is-sitwazzjoni legali tal-persuna interessata hija rregolata minn dispożizzjoni nazzjonali li ġiet issostitwita minn waħda ġdida minħabba n-nuqqas ta’ kompatibbiltà tagħha mad-dritt tal-Unjoni, il-prevedibbiltà ta’ din l-emenda hija tradotta, fl-opinjoni tiegħi, mill-viżibbiltà tal-illegalità inkwistjoni. Fil-fatt, huwa ovvju li persuna interessata ma tistax tafda fil-legalità ta’ dispożizzjoni nazzjonali fejn l-inkompatibbiltà mad-dritt tal-Unjoni hija manifesta.
73.
Għaldaqstant, hemm lok li jiġi ivverifikat jekk l-inkompatibbiltà tal-prattika nazzjonali mar-Regolament Nru 1257/1999 li tikkonsisti fl-inklużjoni ta’ klawżola ta’ wirt li tagħti għajnuna għall-irtirar kmieni fil-ftehim amministrattiv, kinitx perċettibbli għall-werrieta tal-bdiewa firmatarji tal-imsemmi ftehim, li jeskludi mal-ewwel l-eżistenza ta’ bona fide f’dawn tal-aħħar.
74.
Fl-opinjoni tiegħi, x’aktarx, b’teħid inkunsiderazzjoni tal-informazzjoni li tirriżulta mill-proċess tal-kawża prinċipali, li din l-illegalità ma kinitx perċettibbli.
75.
Ċertament, l-istandard tal-operatur ekonomiku prudenti u avżat tkun ta’ natura li timponi fi ħdan l-imsemmija werrieta xi obbligi rigorużi fir-rigward tad-diliġenza, konformement mal-prinċipju nemo censitur ignorare legem, liema obbligi jistgħu bħala prinċipju jaslu sabiex jeżiġu mill-werrieta l-konoxxenza tan-nuqqas ta’ kompatibbiltà tal-klawżola ta’ wirt mar-Regolament Nru 1257/1999. Madankollu, ma nistgħux ninjoraw parti ċentrali fil-kuntest fattwali ta’ din il-kawża preżenti, jiġifieri li t-trasferiment causa mortis tal-għajnuna għall-irtirar kmieni, hekk kif kienet inkluża fil-pjan ta’ żvilupp rurali, kienet is-suġġett ta’ deċiżjoni espliċita ta’ approvazzjoni tal-Kummissjoni. Fil-preżenza ta’ din id-deċiżjoni ta’ approvazzjoni, jidhirli li anki operatur ekonomiku estremament avżat kien jafda fil-kompatibbiltà tal-klawżola ta’ wirt mad-dritt tal-Unjoni (
31
).
76.
F’dan ir-rigward, il-fatt, enfasizzat mir-Repubblika tal-Latvja fl-osservazzjonijiet bil-miktub tagħha, li, hekk kif iddeċidiet ukoll il-Qorti tal-Ġustizzja fis-sentenza tad-19 ta’ Settembru 2002, Huber (C-336/00, EU:C:2002:509, punt 40), l-approvazzjoni ta’ pjan ta’ żvilupp rurali mill-Kummissjoni ma tagħtix lil dan il-pjan in-natura ta’ att ta’ dritt tal-Unjoni, ma jidhirlix li huwa ta’ natura li tinfluwenza l-piż li għandu jiġi rrikonoxxut fil-kawża preżenti lid-deċiżjoni ta’ approvazzjoni tal-Kummissjoni.
77.
Fil-fatt, ma hemm l-ebda dubju li, billi adottat id-deċiżjoni ta’ approvazzjoni tal-pjan ta’ żvilupp rurali propost mill-Istat Membru kkonċernat, il-Kummissjoni ddeċidiet ukoll fuq il-legalità tal-klawżola ta’ wirt, hekk kif fakkart fil-punt 39 ta’ dawn il-konklużjonijiet.
78.
L-eżistenza ta’ bona fide fi ħdan il-werrieta hija, fl-opinjoni tiegħi, ħafna iktar perċettibbli meta teħid ta’ pożizzjoni fis-sens kuntrarju tal-Kummissjoni, seħħet biss waqt il-laqgħa tal-kumitat għall-iżvilupp rurali tad-19 ta’ Ottubru 2011, jiġifieri madwar seba’ snin wara l-adozzjoni tal-imsemmija deċiżjoni ta’ approvazzjoni (
32
).
79.
Għaldaqstant, l-ebda element tal-proċess ma jissuġġerixxi li l-werrieta ma kellhomx id-dritt li jkollhom bona fide fiż-żamma tas-sitwazzjoni legali tagħhom, jiġifieri fil-fatt li s-Servizz ta’ Sostenn Rurali kien jissodisfa l-obbligi ta’ ħlas imposti fuqu abbażi tal-imsemmi ftehim amministrattiv.
80.
Bħala konklużjoni, it-tliet kundizzjonijiet neċessarji għal ħolqien ta’ aspettattivi leġittimi fir-rigward tal-legalità tat-trasferiment causa mortis tal-għajnuna għall-irtirar kmieni fil-werrieta huma, fl-opinjoni tiegħi, issodisfatti fil-kawża preżenti.
81.
Bħala konsegwenza ta’ dan, il-werrieta inkwistjoni kellhom bħala prinċipju d-dritt li jirċievu l-ħlas kollu li jirrigwarda l-għajnuna mogħtija fuq il-bażi tal-ftehim amministrattiv konkluż bejn id-dati tad-dħul fis-seħħ tad-Digriet Nru 1002 (7 ta’ Diċembru 2004) u dik tad-Digriet Nru 187 (30 ta’ April 2015). Billi elimina s-sors tat-trasferiment causa mortis tal-għajnuna għall-irtirar kmieni, dan tal-aħħar ħassar ukoll il-ġustifikazzjoni tal-aspettattivi leġittimi tal-werrieta.
82.
F’dan il-kuntest, permezz tat-tielet domanda preliminari tagħha il-qorti tar-rinviju titlob lill-Qorti tal-Ġustizzja sabiex jiġi stabbilit jekk din l-aspettattivi leġittimi għandhomx pjuttost jiġu meqjusa bħala mħassra f’data preċedenti, jiġifieri d-data tal-adozzjoni tal-konklużjonijiet tal-Kumitat għall-iżvilupp rurali tal-Kummissjoni Ewropea waqt il-52 il-laqgħa tiegħu. Dawn il-konklużjonijiet stabbilixxew li t-trasferiment causa mortis tal-għajnuna għall-irtirar kmieni ma huwiex konformi mar-Regolament tal-Kunsill (KEE) Nru 1698/2005, tal-20 ta’ Settembru 2005, dwar appoġġ għall-iżvilupp rurali mill-Fond Agrikolu Ewropew għall-Iżvilupp Rurali (FAEŻR) (
33
), li jissostitwixxi r-Regolament Nru 1257/1999 u jirregola l-miżuri ta’ żvilupp rurali għall-perijodu 2007-2013.
83.
Din id-domanda għandha tingħata, fl-opinjoni tiegħi, risposta negattiva.
84.
Dan ma jiddependix mill-fatt li l-konklużjonijiet ikkonċernati ma jirrigwardawx lir-Regolament Nru 1257/1999, iżda lir-Regolament Nru 1698/2005. Il-kontenut tal-Artikolu 23 tar-Regolament Nru 23 tar-Regolament Nru 1698/2005 huwa, evidentement, kompletament analogu ma’ dak tal-Artikoli 10 sa 12 tar-Regolament Nru 1257/1999.
85.
Fl-opinjoni tiegħi, din ir-risposta hija pjuttost iġġustifikata mill-fatt li l-kundizzjonijiet għall-eżistenza tal-aspettattivi leġittimi ma jieqfux milli jkunu sodisfatti b’konsegwenza tal-adozzjoni tal-imsemmija konklużjonijiet.
86.
Filwaqt li huwa minnu li jista’ jitqies li dawn il-konklużjonijiet għandhom l-effett li jeskludu t-twettiq tat-tieni kundizzjoni, jiġifieri dik relatata mal-bona fide tal-werrieta, nikkunsidra li din l-interpretazzjoni xorta waħda hija żbaljata.
87.
Sabiex nikkonfutaha, ser neżamina għaldaqstant fil-qasir lill-imsemmija interpretazzjoni.
88.
Biex infakkar, fil-punti 75 sa 77 ta’ dawn il-konklużjonijiet, ippreċiżajt li d-deċiżjoni tal-Kummissjoni li tapprova l-pjan ta’ żvilupp rurali ppreżentat mir-Repubblika tal-Latvja għall-perijodu 2004-2006, li kien jinkludi dispożizzjoni li tippermetti lit-trasferiment causa mortis tal-għajnuna għall-irtirar kmieni, hija element determinanti sabiex jiġi konkluż li l-werrieta tal-bdiewa firmatarji tal-ftehim amministrattivi dwar l-ġbir ta’ pensjoni għall-irtirar kmieni ma kinux f’miżura li jipperċepixxu l-illegalità tal-klawżola ta’ wirt, u li konsegwentement kellhom bona fide. Din id-deċiżjoni hija effettivament ta’ natura li tnaqqas ir-rekwiżiti elevati għall-eżistenza ta’ bona fide li tirriżulta mill-applikazzjoni tal-istandard tal-operatur ekonomiku prudenti u avżat.
89.
F’dawn iċ-ċirkustanzi, nistgħu nqisu li l-konklużjonijiet tal-kumitat għall-iżvilupp rurali tal-Kummissjoni li jipprovdu li t-trasferiment causa mortis tal-għajnuna għall-irtirar kmieni ma jikkonformawx mad-dritt tal-Unjoni u jistgħu jħassru l-effetti fuq il-bona fide prodotti mid-deċiżjoni ta’ approvazzjoni tal-istess istituzzjoni. Jekk dan ikun il-każ, l-aġir tal-werrieta jkollu jiġi evalwat fir-rigward tal-verżjoni purament oġġettiva tal-istandard tal-operatur ekonomiku prudenti u avżat, u l-illegalità tal-klawżola ta’ wirt tkun konsegwentement ikkunsidrata bħala prevedibbli mill-werriet.
90.
Jien ma naqbilx mal-qofol ta’ dan ir-raġunament.
91.
Fl-opinjoni tiegħi, l-konklużjonijiet tal-Kumitat għall-iżvilupp rurali ma jistgħux jittieħdu inkunsiderazzjoni fil-kuntest tal-evalwazzjoni tal-eżistenza tal-bona fide tal-werrieta fil-kawża preżenti.
92.
Dan huwa marbut mal-fatt li dawn l-individwi ma kellhomx konoxxenza tal-kontenut tal-minuti tal-laqgħa tal-Kumitat għall-iżvilupp rurali. Fil-fatt, mill-informazzjoni disponibbli mill-proċess jirriżulta li l-kontenut tal-imsemmija minuti ma kienx ġie ikkomunikat lill-werrieta. Barra minn hekk, id-dover ta’ diliġenza ta’ dawn tal-aħħar ma jissopponix li huma kellhom jiġu informati b’dan il-kontenut. Jidhirli li huwa perċettibbli li ma jistgħux jiġu imposti fuq il-werrieta l-istess rekwiżiti fir-rigward tal-obbligu tagħhom li jinformaw ruħhom bħal dawk imposti fuq l-impriżi kbar fil-qasam tad-dritt tal-kompetizzjoni (
34
).
93.
Peress li l-konklużjonijiet tal-Kumitat għall-iżvilupp rurali ma kienu la magħrufa u lanqas aċċessibbli għall-werrieta, huwa ovvju li dawn il-Konklużjonijiet ma humiex ta’ natura li jeskludu l-eżistenza tal-bona fide fi ħdan dawn tal-aħħar.
94.
Għaldaqstant, dawn il-konklużjonijiet ma jistgħux iservu ta’ bażi għat-tneħħija tal-aspettattivi leġittimi tal-eredi f’dak li jikkonċerna lid-dritt tagħhom li jirċievu l-għajnuna għall-irtirar kmieni fuq il-bażi tal-klawżola ta’ wirt li tidher fil-ftehim amministrattiv li jirrigwarda l-perijodu 2004-2006. Din l-aspettattivi leġittimi għandha għaldaqstant titqies bħala stabbilita sad-data tad-dħul fis-seħħ tad-Digriet Nru 187, jiġifieri t-30 ta’ April 2015.
IV. Konklużjoni
95.
Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti, nipproponi lill-Qorti tal-Ġustizzja sabiex tirrispondi kif ġej għat-talba għal deċiżjoni preliminari li saret mil-Latvijas Republikas Satversmes tiesa (il-Qorti Kostituzzjonali, il-Latvja):
1)
L-Artikoli 10 sa 12 tar-Regolament tal-Kunsill (KE) Nru 1257/1999, tas-17 ta’ Mejju 1999, dwar is-sostenn għal żvilupp rurali mill-Fond Agrikolu Ewropew għall-Gwida u Garanzija (FAEGG) u jemenda u jħassar ċerti regolamenti jipprekludu li l-Istati Membri, fil-kuntest tal-implimentazzjoni ta’ dawn id-dispożizzjonijiet, jadottaw miżura li tippermetti lit-trasferiment causa mortis tal-għajnuna għall-irtirar kmieni.
2)
Sitwazzjoni ta’ fatt li permezz tagħha standard nazzjonali jippermetti t-trasferiment causa mortis tal-għajnuna għall-irtirar kmieni ġiet validament approvata mill-Kummissjoni Ewropea bħala konformi mar-Regolament Nru 1257/1999 – li fuq il-bażi tagħha, ċerti bdiewa pparteċipaw f’miżura ta’ irtirar kmieni – setgħat ħolqot għall-benefiċċju tal-werrieta ta’ dawn il-bdiewa, aspettattivi leġittimi fuq il-bażi tad-dritt tal-Unjoni.
3)
Il-konklużjonijiet tal-laqgħa tal-Kumitat għall-iżvilupp rurali tad-tal-Kummissjoni tad-19 ta’ Ottubru 2011 ma jistgħux iservu bħala bażi tat-tneħħija antiċipata tal-aspettattivi leġittimi, minħabba l-fatt li, peress li ma kinux magħrufa u lanqas aċċessibbli mill-werrieta, ma humiex ta’ natura li jeskludu l-eżistenza tal-bona fide ta’ dawn tal-aħħar.
(
1
)	Lingwa oriġinali: il-Franċiż.
(
2
)	ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 3, Vol. 25, p. 39.
(
3
)	Dan il-kumitat ġie stabbilit permezz tal-Artikolu 84 tar-Regolament (UE) Nru 1305/2013 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill, tas-17 ta’ Diċembru 2013, dwar appoġġ għall-iżvilupp rurali mill-FAEŻR u li jħassar ir-Regolament tal-Kunsill (KE) Nru 1698/2005 (ĠU 2013, L 347, p. 487).
(
4
)	Regolament tal-Kunsill tat-30 ta’ Ġunju 1992 li jistabbilixxi skema ta’ għajnuna Komunitarja għall-irtirar bikri mill-biedja (ĠU 1992, L 215, p. 91).
(
5
)	Regolament tal-Kunsill (KE) Nru 1260/1999, tal-21 ta’ Ġunju 1999, li jistabbilixxi d-dispożizzjonijiet ġenerali dwar il-Fondi Strutturali (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 14, Vol. 1, p. 31).
(
6
)	F’dan ir-rigward, jidhirli li huwa essenzjali li jiġi enfasizzat aspett partikolari tal-proċedura quddiem is-Satversmes tiesa (il-Qorti Kostituzzjonali, il-Latvja). Fil-fatt, minn qari tas-Satversmes tiesas likums (il-Liġi dwar il-Qorti Kostituzzjonali) – jirriżulta li l-partijiet fil-kawża pendenti quddiem l-administratīvā rajona tiesa (il-Qorti Amministrattiva Distrettwali), bl-eċċezzjoni tal-awtorità pubblika li adottat l-att ikkontestat, ma għandhomx dritt sabiex jippreżentaw xi osservazzjonijiet fil-proċedura tal-legalità kostituzzjonali ħlief meta jistgħu jikkontribwixxu għad-deċiżjoni finali u oġġettiva tal-kawża (Artikolu 22(3) tal-liġi fuq il-Qorti Kostituzzjonali). Peress li huma ma humiex “partijiet neċessarji” fil-proċedura, ma humiex ammessi sabiex jippreżentaw xi osservazzjonijiet fil-kuntest tal-proċeduri preliminari quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja (Artikolu 96 tar-Regoli tal-Proċedura tal-Qorti tal-Ġustizzja). Din hija r-raġuni għaliex ma niddisponux mill-osservazzjonijiet tal-partijiet fil-kawża preżenti f’dan il-każ.
(
7
)	Sentenza tal-15 ta’ Mejju 2014, Szatmári Malom (C-135/13, EU:C:2014:327, punt 55).
(
8
)	Ara s-sentenza tal-25 ta’ Ottubru 2012, Ketelä (C-592/11, EU:C:2012:673, punt 37).
(
9
)	L-argument żviluppat mir-Repubblika tal-Latvja fl-osservazzjonijiet bil-miktub li jipprovdu li tali konklużjoni ma tistax tirnexxi peress li l-Artikolu 37(4) tar-Regolament Nru 1257/1999 ma jippermettix lill-Istati Membri sabiex jipprevedu ħlief “iżjed jew aktar kondizzjonijiet restrittivi” fil-qasam tal-għoti tas-sostenn tal-Unjoni abbażi tal-iżvilupp rurali u konsegwentement ma tistax tagħti kundizzjonijiet iktar favorevoli lill-bdiewa li jibbenefikaw mill-għajnuna inkwistjoni, ma jidhirlix rilevanti f’dan il-każ. Fil-fatt, ma hemm l-ebda dubju li t-trasferiment kawża mortis ma jistax tiġi kklassifikat bħala “kundizzjoni” għall-għoti tal-għajnuna għall-irtirar kmieni.
(
10
)	Il-Qorti tal-Ġustizzja indikat b’mod ċar ukoll li l-iskop li jiġi offert dħul lill-bdiewa ma huwiex għan awtonomu, iżda għandu bħala funzjoni li jservi l-għan makroekonomiku li tittejjeb il-vijabbiltà tal-azjendi agrikoli. Ara, f’dan ir-rigward, is-sentenzi tal-11 ta’ April 2013, Soukupová (C-401/11, EU:C:2013:223, punti 24 sa 25) u tal-25 ta’ Frar 2015, il-Polonja vs Il-Kummissjoni (T-257/13, mhux ippubblikata, EU:T:2015:111, punti 47 sa 49). Ara wkoll il-punt 32 tal-Konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Jääskinen fil-kawża Soukupová (C-401/11, EU:C:2012:658), li jipprovdi kif ġej: “L-appoġġ għal irtirar kmieni mhux intiż sabiex jipprovdi suppliment għall-pensjoni tal-irtirar għal raġunijiet soċjali. Mhux intenzjonat ukoll li jipprovdi suppliment għall-bdiewa anzjani. Dawn il-konsegwenzi huma inerenti fir-Regolament Nru 1257/1999 bħala mezz biex jintlaħaq l-għan primarju tal-iskema ta’ appoġġ għal irtirar kmieni li huwa li jinħoloq inċentiv ekonomiku għall-bdiewa anzjani biex itemmu l-attivitajiet tagħhom kmieni, u f’ċirkustanzi li fihom huma normalment ma jagħmlux hekk.” (korsiv miżjud minni).
(
11
)	Mill-qari tal-anness, intitolat “Ħlas massimu”, li l-limitu taċ-ċessjonarju u ta’ kull sena jitla sa EUR 15,000. Barra minn hekk, il-limitu annwali jista’ jitla sad-doppju, bla ħsara għar-rispett tal-ammont totali, b’teħid inkunsiderazzjoni tal-istruttura ekonomika tal-azjendi tat-territorju u tal-għan ta’ aġġustament iktar mgħaġġel tal-istrutturi agrikoli.
(
12
)	Skont din il-perspettiva, l-Istati Membri għandhom għaldaqstant jippermettu liċ- ċessjonarju sabiex jittrasferixxu l-benefiċċju tal-għajnuna lill-werrieta tiegħu kif ukoll sabiex jiddeċiedu l-ammont tal-għajnuna għal kull ċessjonarju fil-limiti stabbiliti. Fil-każ fejn il-leġiżlazzjoni nazzjonali tagħti l-possibbiltà ta’ trasferiment causa mortis, l-ammont tal-għajnuna għandha tkun inevitabbilment inqas minn dik li din tkun tista’ tingħata fin-nuqqas ta’ din il-possibbiltà.
(
13
)	Bl-istess mod, it-tieni subparagrafu tal-Artikolu 12(3) tar-Regolament Nru 1257/1999 (“[f]il-każ ta’ dak li jittrasferixxi l-pensjoni normali ta’ l-irtirar għandha titħallas mill-Istat Membru, sostenn għal irtirar kmieni għandu jingħata bħala suppliment billi jitqies l-ammont tal-pensjoni nazzjonali ta’ l-irtirar […].”) jista’ sempliċiment jinftiehem bħala li ma japplikax għall-werrieta.
(
14
)	Korsiv miżjud minni. Ara, b’mod partikolari, is-sentenza tad-19 ta’ Settembru 2002, Huber (C-336/00, EU:C:2002:509, punt 39). F’din il-kawża, il-Qorti tal-Ġustizzja rrispondiet għat-tieni domanda preliminari billi ppreċiżat li d-deċiżjoni tal-Kummissjoni li tapprova programm nazzjonali ta’ għajnuna fil-kuntest tar-Regolament tal-Kunsill (KEE), Nru 2078/1992, tat-30 ta’ Ġunju 1992, dwar metodi ta’ produzzjoni agrikoli kompatibbli mar-rekwiżiti tal-ambjent kif ukoll maż-żamma tal-ispazju naturali (ĠU 1992, L 215, p. 85) tipprevedi l-kontenut tal-imsemmija programmi, minħabba l-fatt li din id-deċiżjoni ma tistax isseħħ ħlief wara li l-Kummissjoni tkun żgurat li l-konformità tagħhom mar-regolament u tkun iddeterminat in-natura tal-azzjonijiet “kofinanzjabbli” u l-ammont totali tal-ispejjeż marbuta mal-iffinanzjar tagħhom. Fid-dawl tal-qari flimkien tal-Artikolu 44(2) tar-Regolament Nru 1257/1999 u l-Artikolu 48 tar-Regolament tal-Kummissjoni (KE) Nru 817/2004, tad-29 ta’ April 2004, li jistabbilixxi regoli dettaljati għall-applikazzjoni tar-Regolament Nru 1257/1999 (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 3, Vol. 46, p. 87), jipprevedu eżami li għandu l-istess karatteristiċi, din il-konklużjoni tidhirli applikabbli fil-każ preżenti.
(
15
)	Effettivament, iż-żewġ domandi mressqa mill-qorti tar-rinviju jirreferixxu pjuttost għad-“dritt suġġettiv” li tintwiret l-għajnuna għall-irtirar kmieni. Madankollu, hekk kif jirriżulta b’mod ċar mill-osservazzjonijiet tal-qorti tar-rinviju, ir-rikonoxximent tal-eżistenza ta’ dan id-dritt għall-werrieta jkun il-konsegwenza ta’ risposta fl-affermattiv fir-rigward tal-possibbiltà li jibbażaw ruħhom fuq l-imsemmija aspettattivi leġittimi.
(
16
)	Ara s-sentenza tal-14 ta’ Marzu 2013, Agrargenossenschaft Neuzelle (C-545/11, EU:C:2013:169, punt 23).
(
17
)	Ara s-sentenzi tal-11 ta’ Lulju 2002, Marks & Spencer (C-62/00, EU:C:2002:435, punt 44) u tat-12 ta’ Mejju 2011, Enel Maritsa Iztok 3 (C-107/10, EU:C:2011:298, punt 29).
(
18
)	Ara, b’mod partikolari, is-sentenza tal-24 ta’ April 1996, Industrias Pesqueras Campos et vs Il-Kummissjoni (T-551/93 u T-231/94 sa T-234/94, EU:T:1996:54, punt 76).
(
19
)	F’dak li jikkonċerna l-identifikazzjoni tal-benefiċjarji tal-aspettattivi leġittimi, ser nillimita ruħi għall-formulazzjoni tat-tieni domanda preliminari, li tirreferi għall-werrieta tal-bdiewa, u mhux għall-bdiewa infushom. Barra minn hekk, id-digriet tal-qorti tar-rinviju jindika b’mod ċar li l-kawża li hija adita biha l-Administratīvā rajona tiesa (il-Qorti Amministrattiva Distrettwali), li hija stess tindirizza r-rinviju lil-Latvijas Republikas Satversmes tiesa (il-Qorti Kostituzzjonali), issib l-oriġini tagħha fin-nuqqas ta’ eżekuzzjoni minn naħa tal- is-Servizz ta’ Sostenn Rurali tal-impenji proprji fil-konfront tar-rikorrenti, li ttieħdu abbażi tal-ftehim amministrattivi dwar l-ġbir ta’ pensjoni għall-irtirar kmieni. Issa, jidhirli li minn dan nistgħu niddeduċu mingħajr diffikultà li r-raġuni għan-nuqqas ta’ eżekuzzjoni ta’ dawn l-obbligi kienet it-tneħħija tal-possibbiltà ta’ trasferiment causa mortis tal-għajnuna, li jimplika li r-rikorrenti fil-proċedura quddiem il-Administratīvā rajona tiesa (il-Qorti Amministrattiva Distrettwali) huma l-werrieta.
(
20
)	Ara s-sentenzi tas-7 ta’ Settembru 2006, Spanja vs Il-Kummissjoni (C-310/04, EU:C:2006:521, punt 81) u tal-1 ta’ Ġunju 2016, L-Ungerija vs Il-Kummissjoni (T-662/14, EU:T:2016:328, punt 55).
(
21
)	Il-formulazzjoni ta’ dawn il-kundizzjonijiet tidher li tvarja xi ftit skont il-qasam ikkonċernat. Fil-qasam tal-għajnuna mill-Istat, ara s-sentenza tas-16 ta’ Ottubru 2014, Alcoa Trasformazioni vs Il-Kummissjoni (T-177/10, EU:T:2014:897). Fil-qasam doganali, ara s-sentenza tal-15 ta’ Diċembru 2011, Afasia Knits Deutschland (C-409/10, EU:C:2011:843, punt 47).
(
22
)	Sentenza tas-7 ta’ April 2011, Sony Supply Chain Solutions (Europe) (C-153/10, EU:C:2011:224, punt 47). Ara wkoll is-sentenzi tal-20 ta’ Ġunju 2013, Agroferm (C-568/11, EU:C:2013:407, punt 52), tas-16 ta’ Marzu 2006, Emsland-Stärke (C-94/05, EU:C:2006:185, punt 27), tal-1 ta’ April 1993, Lageder et (C-31/91 sa C-44/91, EU:C:1993:132, punt 35) u tas-26 ta’ April 1988, Krücken (316/86, EU:C:1988:201, punt 23).
(
23
)	Għaldaqstant, naqbel mal-interpretazzjoni mogħtija mill-Avukat Ġenerali Stix-Hackl fil-Konklużjonijiet tiegħu fil-kawżi magħquda Elmeka (C-181/04 sa C-183/04, EU:C:2005:730, punti 43-45). Fl-istess sens, ara wkoll il-Konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Kokott fil-kawża Agroferm (C-568/11, EU:C:2013:35, punt 59).
(
24
)	Ara s-sentenza Il-Polonja vs Il-Kummissjoni (T‑257/13, mhux ippubblikata, EU:T:2015:111 l-punti 53 sa 55.
(
25
)	L-interpretazzjoni tal-Kummissjoni tista’ tittieħed inkunsiderazzjoni partikolarment fil-każ fejn il-kliem tal-Artikoli 10 sa 12 tar-Regolament Nru 1257/1999 fil-verżjoni definittiva tiegħu huma eżattament identiċi għal dawk tal-istess regoli li l-Kummissjoni kienet daħlet fil-proposta għal regolament li kienet resqet. Ara l-proposta għal Regolament tal-Kunsill (KE) dwar l-għajnuna għall-iżvilupp rurali mill-Fond Agrikolu Ewropew ta’ Gwida u Garanzija (FAEGG) (ĠU 1998, C 170, p. 67).
(
26
)	F’dan ir-rigward, nosserva li l-ġurisprudenza tidher ferm iktar flessibbli meta s-sors tal-aspettattivi leġittimi tkun att ta’ amministrazzjoni nazzjonali li timplementa lid-dritt tal-Unjoni. Fil-fatt, fil-kawżi fejn il-Qorti tal-Ġustizzja tintalab sabiex tistabbilixxi jekk aspettattiva leġittima tistax tirriżulta minn imġiba ta’ istituzzjoni Ewropea, hija teħtieġ li l-imġiba ta’ din toħloq “aspettattivi fondati” fi ħdan il-persuna interessata, billi tippreċiża li jikkonsistu f’garanziji li jistgħu jagħtu lok għal ħolqien ta’ tali aspettattivi, tkun xi tkun il-forma li fiha tiġi kkomunikata “informazzjoni preċiża, inkundizzjonata, koerenti u li toriġina minn sorsi awtorizzati u affidabbli”. Ara s-sentenza tal-14 ta’ Marzu 2013, Agrargenossenschaft Neuzelle (C-545/11, EU:C:2013:169, punt 25 u l-ġurisprudenza ċċitata). Bil-kontra, fil-kawżi, bħal dik fil-kawża preżenti, fejn l-aspettattivi leġittimi huma meħtieġa kontra att ta’ applikazzjoni tad-dritt tal-Unjoni adottat mill-amministrazzjoni nazzjonali, il-Qorti tal-Ġustizzja tillimita ruħha sabiex tafferma li dan l-att joħloq “aspettattiva raġonevoli” fi ħdan il-persuna interessata. Ara s-sentenza tal-14 ta’ Settembru 2006, Elmeka (C-181/04 à C-183/04, EU:C:2006:563, punt 32).
(
27
)	Fuq dan is-suġġett, l-Artikolu 4(1) tal-atbalsta dienesta likums (il-Liġi fuq is-Servizz ta’ Sostenn Rurali) jipprevedi: “[is-servizz ta’ sostenn rurali] jamministra l-għajnuna tal-Istat u tal-Unjoni Ewropea għad-dinja rurali, għall-agrikoltura, il-forestrija u s-sajd [huwa jirċievi u jeżamina t-talbiet (proġetti) intiżi sabiex jibbenefikaw minn għajnuna, jieħu d-deċiżjoni dwar l-għoti jew ir-rifjut ta’ għoti ta’ finanzjament, jiddeċiedi l-ħlas jew ir-rifjut ta’ ħlas ta’ din l-għajnuna, iżomm l-inventarju tal-għajnuna u jikkontrolla l-użu tagħha]”.
(
28
)	Ara s-sentenza tas-17 ta’ Marzu 2011, AJD Tuna (C-221/09, EU:C:2011:153, punt 73 u l-ġurisprudenza ċċitata). Ara wkoll Simon, D. “L-aspettattivi leġittimi fid-dritt Komunitarju: lejn prinċipju ġenerali ta’ limitazzjoni tar-rieda tal-awtur tal-att?” Ir-rwol tar-rieda fl-atti ġuridiċi, Studji fil-memorja tal-Professur Alfred Rieg, Brussell, Bruylant, 2000, p. 740.
(
29
)	Ara, fil-qasam tal-agrikoltura, is-sentenza tas-7 ta’ Settembru 2006, Spanja vs Il-Kunsill (C-310/04, EU:C:2006:521, punt 83). F’oqsma oħrajn, ara, b’mod partikolari, is-sentenzi tal-10 ta’ Settembru 2009, Plantanol (C-201/08, EU:C:2009:539) u tas-7 ta’ Ġunju 2005, VEMW et (C-17/03, EU:C:2005:362, punt 74).
(
30
)	Ara, b’mod partikolari, is-sentenza tat-2 ta’ Lulju 2015, Demmer (C-684/13, EU:C:2015:439, punt 92).
(
31
)	Din id-deċiżjoni ta’ approvazzjoni, li ġiet adottata konformement mal-Artikolu 44(2) tar-regolament, tipprevedi effettivament il-kontenut tal-pjan ta’ żvilupp rurali. Ara, f’dan ir-rigward, il-paragrafu 38 ta’ dawn il-konklużjonijiet.
(
32
)	Fuq it-teħid inkunsiderazzjoni tan-nuqqas ta’ rettifika rapida tal-amministrazzjoni għall-finijiet tal-evalwazzjoni tal-bona fide, ara l-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Stix-Hackl fil-kawżi magħquda Elmeka (C-181/04 sa C-183/04, EU:C:2005:730, punt 54).
(
33
)	ĠU 2005, L 277, p. 1.
(
34
)	Ara s-sentenza tad-19 ta’ Settembru 2002, Huber (C-336/00, EU:C:2002:509, punt 58), kif ukoll il-Konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Alber fl-istess kawża (C-336/00, EU:C:2002:175, punti 117-121).