62021CJ0227_RES
Zaak C‑227/21
UAB „HA.EN.”
tegen
Valstybinė mokesčių inspekcija
(verzoek om een prejudiciële beslissing, ingediend door de Lietuvos vyriausiasis administracinis teismas)
Arrest van het Hof (Vierde kamer) van 15 september 2022
„Prejudiciële verwijzing – Belasting over de toegevoegde waarde (btw) – Richtlijn 2006/112/EG – Recht op aftrek van de voorbelasting – Verkoop van een onroerend goed tussen belastingplichtigen – Verkoper die in een insolventieprocedure is verwikkeld – Nationale praktijk waarbij de koper het recht op aftrek wordt geweigerd op grond dat hij op de hoogte was of had moeten zijn van de moeilijkheden van de verkoper om de in een later stadium verschuldigde btw te betalen – Fraude en misbruik van recht – Voorwaarden”
Harmonisatie van de belastingwetgeving – Gemeenschappelijk stelsel van belasting over de toegevoegde waarde – Aftrek van de voorbelasting – Recht op aftrek – Weigering van het recht op aftrek – Toelaatbaarheid – Voorwaarden – Handeling die onderdeel is van fraude of misbruik inzake belasting over de toegevoegde waarde – Belastingplichtige die van het bestaan van de fraude op de hoogte was of had moeten zijn – Rechtens genoegzaam vaststellen van objectieve gegevens die deze kennis aantonen
(Richtlijn 2006/112 van de Raad)
(zie punten 25‑28)
Eigen middelen van de Europese Unie – Bescherming van de financiële belangen van de Unie – Bestrijding van fraude en andere onrechtmatige activiteiten – Begrip fraude waardoor de financiële belangen van de Unie worden geschaad – Elke opzettelijke handeling of elk opzettelijk nalaten waardoor de ontvangsten uit de toepassing van een uniform percentage op de maatstaf van heffing voor de belasting over de toegevoegde waarde die op geharmoniseerde wijze is vastgesteld volgens voorschriften van de Unie, worden geschaad – Daaronder begrepen
(Art. 325, lid 1, VWEU; overeenkomst aangaande de bescherming van de financiële belangen van de Europese Gemeenschappen, art. 1; richtlijn 2006/112 van de Raad)
(zie punten 30, 31)
Eigen middelen van de Europese Unie – Bescherming van de financiële belangen van de Unie – Bestrijding van fraude en andere onrechtmatige activiteiten – Belastingplichtige die zijn aangifteverplichtingen op het gebied van de belasting over de toegevoegde waarde naar behoren heeft vervuld – Verzuim om de naar behoren aangegeven belasting af te dragen – Geen belastingfraude – Al dan niet opzettelijk verzuim – Geen invloed
(Richtlijn 2006/112 van de Raad)
(zie punt 32)
Harmonisatie van de belastingwetgeving – Gemeenschappelijk stelsel van belasting over de toegevoegde waarde – Aftrek van de voorbelasting – Ontstaan en omvang van het recht op aftrek – Beginsel van fiscale neutraliteit – Verkoop van een onroerend goed tussen belastingplichtigen – Verkoper die in een insolventieprocedure is verwikkeld – Koper die op de hoogte was of had moeten zijn van de moeilijkheden van de verkoper om de in een later stadium verschuldigde belasting te betalen – Nationale praktijk waarbij de koper het recht op aftrek wordt geweigerd – Ontoelaatbaarheid
[Richtlijn 2006/112 van de Raad, art. 168, onder a)]
(zie punten 33‑36, 38, 40, 42‑47 en dictum)
Samenvatting
In september 2007 had een Litouwse vennootschap voor de uitvoering van vastgoedontwikkelingsactiviteiten een lening gekregen van een Litouwse bank. Deze lening werd gewaarborgd door een hypotheek op een in Vilnius (Litouwen) gelegen perceel grond waarop zich een gebouw in aanbouw bevond.
Krachtens een in november 2015 gesloten overeenkomst tot cessie van schuldvorderingen heeft de vennootschap HA.EN. onder bezwarende titel de schuldvorderingen uit hoofde van die lening en de contractuele hypotheek overgenomen. Door die overeenkomst aan te gaan, heeft HA.EN. bevestigd kennis te hebben genomen van de economische en financiële situatie alsook van de juridische status van de verkopende vennootschap en te weten dat de verkoper insolvent was en een herstructureringsprocedure moest ondergaan.
Nadat in mei 2016 de openbare verkoop van het onroerend goed waarop HA.EN. de hypotheek had, bij gerechtsdeurwaardersexploot was bekendgemaakt en niets had opgeleverd, heeft HA.EN. het aanbod aanvaard om het goed tegen de oorspronkelijke verkoopprijs over te nemen, waarbij een deel van haar schuldvorderingen werden gerealiseerd. Aldus is de eigendom van het onroerend goed aan haar overgedragen voor een totaalbedrag van 5468000 EUR, zijnde een bedrag van 4519008,26 EUR vermeerderd met 948991,74 EUR aan belasting over de toegevoegde waarde (btw). De factuur van deze handeling is opgenomen in de respectieve boekhouding van beide partijen bij de overdracht. Aangezien de verkopende vennootschap vervolgens failliet is verklaard, heeft zij de in een later stadium verschuldigde btw nooit aan de schatkist afgedragen.
Van haar kant heeft HA.EN. de belastingdienst verzocht om teruggaaf van de btw die, gelet op de aangegeven aftrekbare btw, te veel was betaald, namelijk 948991,74 EUR. De belastingdienst was van oordeel dat HA.EN., doordat zij de transactie voor de aankoop van het onroerend goed in kwestie was aangegaan terwijl zij wist of had moeten weten dat de verkoper de btw over die transactie niet aan de schatkist zou afdragen, te slechter trouw had gehandeld en zich aan rechtsmisbruik schuldig had gemaakt. Om die reden heeft de belastingdienst haar het recht op aftrek van deze voorbelasting geweigerd.
In eerste aanleg heeft de Litouwse rechter de belastingdienst in het gelijk gesteld. De Lietuvos vyriausiasis administracinis teismas (hoogste bestuursrechter, Litouwen), waarbij HA.EN. hoger beroep heeft ingesteld, betwijfelt of een praktijk van de belastingdienst waarbij in gevallen als in casu de btw-aftrek wordt geweigerd, vanuit het oogpunt van het Unierecht toelaatbaar is.
Het Hof, dat om een prejudiciële beslissing is verzocht, oordeelt in zijn arrest dat richtlijn 2006/112 (
1
), gelezen in het licht van het beginsel van fiscale neutraliteit, zich verzet tegen een nationale praktijk als de Litouwse praktijk waarbij bij de verkoop van een onroerend goed tussen belastingplichtigen de koper het recht op aftrek van de voorbelasting wordt geweigerd op de enkele grond dat hij wist of had moeten weten dat de verkoper in financiële moeilijkheden verkeerde of zelfs insolvent was, en dat deze omstandigheid ertoe had kunnen leiden dat de verkoper de btw niet aan de schatkist zou afdragen of zou kunnen afdragen.
Beoordeling door het Hof
Om te beginnen herinnert het Hof eraan dat het recht op aftrek van voorbelasting een fundamenteel beginsel van het gemeenschappelijke btw-stelsel vormt, dat een neutrale belastingdruk van alle economische activiteiten waarborgt, en in beginsel niet kan worden beperkt. Justitiabelen kunnen zich in geval van bedrog of misbruik evenwel niet beroepen op het Unierecht. Wanneer op basis van objectieve gegevens rechtens genoegzaam vaststaat dat aanspraak op het recht op aftrek wordt gemaakt in geval van fraude of misbruik, moeten de nationale autoriteiten en rechterlijke instanties het recht op aftrek weigeren.
Het Hof merkt in dit verband allereerst op dat een belastingplichtige die executieschuldenaar is, in financiële moeilijkheden verkeert en bij een bij wet georganiseerde executoriale openbare verkoop een van zijn goederen verkoopt om zijn schulden aan te zuiveren, vervolgens de btw daarover aangeeft maar daarna wegens deze moeilijkheden deze btw niet of niet volledig kan afdragen, zich niet louter op grond daarvan aan btw-fraude schuldig maakt. Bijgevolg kan de koper van een dergelijk goed in dergelijke omstandigheden a fortiori niet worden verweten dat hij wist of had moeten weten dat hij, door dat goed te kopen, deelnam aan een handeling die onderdeel was van btw-fraude.
Vervolgens herinnert het Hof aan de twee voorwaarden waaraan op btw-gebied moet zijn voldaan om vast te stellen dat er sprake is van misbruik: de betrokken handelingen moeten ertoe leiden dat een belastingvoordeel wordt verkregen waarvan de toekenning in strijd zou zijn met het door de btw-richtlijn nagestreefde doel, en uit een geheel van objectieve factoren moet blijken dat het wezenlijke doel van deze handelingen zich beperkt tot het verkrijgen van dit belastingvoordeel.
Op dit punt stelt het Hof vast dat het bestaan zelf van de door de btw-richtlijn aan de lidstaten geboden mogelijkheid om gebruik te maken van de verleggingsregeling - op grond waarvan de btw-last kan worden overgedragen aan de belastingplichtige voor wie de aan btw onderworpen handeling wordt verricht - met name in gevallen als in casu erop wijst dat de Uniewetgever de aftrek van de btw die door de koper van een onroerend goed bij een executoriale openbare verkoop werd betaald, niet in strijd met de doelstellingen van de btw-richtlijn heeft geacht. Bovendien kan louter uit de financiële moeilijkheden van een schuldenaar wiens goed wordt verkocht via gedwongen tenuitvoerlegging, niet worden afgeleid dat hij zich onwettig heeft voorgenomen de btw niet af te dragen. Uitsluitend op basis daarvan kan dus niet worden geoordeeld dat de koper van dat goed zich aan rechtsmisbruik schuldig maakt door met hem een handelstransactie aan te gaan.
In omstandigheden als die van het hoofdgeding kan de overname van het onroerend goed door de schuldeiser in wezen zijn ingegeven door zijn wens om zijn vordering geheel of gedeeltelijk te innen met de hem ter beschikking staande wettelijke middelen, zoals een executoriale openbare verkoop. Aangezien deze procedure a priori legitiem is, kan de betrokken overname niet worden gelijkgesteld met een zuiver kunstmatige constructie die geen verband houdt met de economische realiteit en alleen bedoeld is om een belastingvoordeel te verkrijgen.
Ten slotte is het Hof van oordeel dat de in casu aan de orde zijnde Litouwse praktijk in strijd is met het beginsel van fiscale neutraliteit, voor zover zij inhoudt dat de kopers van onroerende goederen de last van de voorbelasting moeten dragen, temeer daar de Republiek Litouwen ervoor heeft gekozen geen gebruik te maken van de mogelijkheid om voor het onderhavige geval een verleggingsregeling in te voeren, die juist tot doel heeft het risico van insolventie van de schuldenaar van de btw te ondervangen. Bovendien kan een dergelijke praktijk de kring van potentiële kopers beperken en druist zij derhalve in tegen het doel van de executoriale openbare verkoop, namelijk de activa van de schuldenaar zo goed mogelijk te gelde maken om zijn schuldeisers zo veel mogelijk te voldoen. Bovendien leidt deze praktijk ertoe dat ondernemers in financiële moeilijkheden worden geïsoleerd en belemmerd in hun vermogen om handel te drijven, in strijd met het beginsel van fiscale neutraliteit, dat zich verzet tegen een onderscheid tussen belastingplichtigen naargelang hun financiële situatie.
(
1
)	Richtlijn 2006/112/EG van de Raad van 28 november 2006 betreffende het gemeenschappelijke stelsel van belasting over de toegevoegde waarde (PB 2006, L 347, blz. 1; hierna: „btw-richtlijn”).