62023CJ0678
ΑΠΟΦΑΣΗ ΤΟΥ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟΥ (πέμπτο τμήμα)
της 13ης Νοεμβρίου 2025 (
*1
)
«Προδικαστική παραπομπή – Κοινωνική πολιτική – Οδηγία 89/391/ΕΟΚ – Υγεία και ασφάλεια των εργαζομένων κατά την εργασία – Άρθρο 9 – Υποχρεώσεις των εργοδοτών – Κατάταξη των χώρων εργασίας ανάλογα με την έκθεση των εργαζομένων σε παράγοντες κινδύνου για την υγεία και την ασφάλειά τους – Άρθρο 11, παράγραφος 6 – Προσφυγή στην αρμόδια αρχή για την ασφάλεια και την υγεία κατά την εργασία – Αποτελεσματική δικαστική προστασία»
Στην υπόθεση C‑678/23,
με αντικείμενο αίτηση προδικαστικής αποφάσεως δυνάμει του άρθρου 267 ΣΛΕΕ, που υπέβαλε το Curtea de Apel Iaşi (εφετείου Ιασίου, Ρουμανία) με απόφαση της 10ης Οκτωβρίου 2023, η οποία περιήλθε στο Δικαστήριο στις 14 Νοεμβρίου 2023, στο πλαίσιο της δίκης
JU
κατά
Spitalul Clinic de Pneumoftiziologie Iaşi,
ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ (πέμπτο τμήμα),
συγκείμενο από τους M. L. Arastey Sahún, πρόεδρο τμήματος, J. Passer, E. Regan, Δ. Γρατσία και B. Smulders (εισηγητή), δικαστές,
γενικός εισαγγελέας: Α. Ράντος
γραμματέας: R. Şereş, διοικητική υπάλληλος,
έχοντας υπόψη την έγγραφη διαδικασία και κατόπιν της επ’ ακροατηρίου συζητήσεως της 30ής Ιανουαρίου 2025,
λαμβάνοντας υπόψη τις παρατηρήσεις που υπέβαλαν:
–
η Ρουμανική Κυβέρνηση, εκπροσωπούμενη από τις E. Gane, L. Liţu, A. Rotăreanu και A. Wellman,
–
η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, εκπροσωπούμενη από τις D. Recchia και E. A. Stamate,
αφού άκουσε τον γενικό εισαγγελέα που ανέπτυξε τις προτάσεις του κατά τη συνεδρίαση της 30ής Απριλίου 2025,
εκδίδει την ακόλουθη
Απόφαση
1
Η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως αφορά την ερμηνεία του άρθρου 9 και του άρθρου 11, παράγραφος 6, της οδηγίας 89/391/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 12ης Ιουνίου 1989, σχετικά με την εφαρμογή μέτρων για την προώθηση της βελτίωσης της ασφάλειας και της υγείας των εργαζομένων κατά την εργασία (ΕΕ 1989, L 183, σ. 1), καθώς και του άρθρου 31, παράγραφος 1, και του άρθρου 47 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (στο εξής: Χάρτης).
2
Η αίτηση αυτή υποβλήθηκε στο πλαίσιο ένδικης διαφοράς μεταξύ της JU και του Spitalul Clinic de Pneumoftiziologie Iaşi (νοσοκομείου πνευμονo-φθισιολογίας Ιασίου, Ρουμανία, στο εξής: νοσοκομείο), σχετικά με τον χαρακτηρισμό της επαγγελματικής δραστηριότητας της JU ως εκθέτουσάς τη σε ιδιαίτερους κινδύνους για την ασφάλεια και την υγεία της.
Το νομικό πλαίσιο
Το δίκαιο της Ένωσης
Η οδηγία 89/391
3
Το άρθρο 1 της οδηγίας 89/391, το οποίο φέρει τον τίτλο «Αντικείμενο», προβλέπει τα εξής:
«1.   Η παρούσα οδηγία έχει ως αντικείμενο την εφαρμογή μέτρων για την προαγωγή της ασφάλειας και της υγείας των εργαζομένων κατά την εργασία.
2.   Προς το σκοπό αυτό, περιέχει γενικές αρχές σχετικά με την πρόληψη των επαγγελματικών κινδύνων και την προστασία της ασφάλειας και της υγείας, την εξάλειψη των συντελεστών κινδύνου και ατυχημάτων, την ενημέρωση, τη διαβούλευση, την ισόρροπη συμμετοχή σύμφωνα με τις εθνικές νομοθεσίες ή/και πρακτικές, την κατάρτιση των εργαζομένων και των εκπροσώπων τους, καθώς και τους κανόνες για την εφαρμογή των γενικών αυτών αρχών.
3.   Η παρούσα οδηγία δεν θίγει τις εθνικές ή κοινοτικές, υφιστάμενες ή μελλοντικές διατάξεις, οι οποίες ευνοούν ακόμη περισσότερο την προστασία της ασφάλειας και της υγείας των εργαζομένων κατά την εργασία.»
4
Σύμφωνα με το άρθρο 4 της οδηγίας αυτής:
«1.   Τα κράτη μέλη λαμβάνουν τα απαραίτητα μέτρα για να εξασφαλιστεί η υπαγωγή των εργοδοτών, των εργαζομένων και των εκπροσώπων των εργαζομένων στις νομικές διατάξεις που είναι αναγκαίες για την εφαρμογή της παρούσας οδηγίας.
2.   Τα κράτη μέλη εξασφαλίζουν ιδίως επαρκή έλεγχο και εποπτεία.»
5
Το άρθρο 5 της εν λόγω οδηγίας, το οποίο φέρει τον τίτλο «Γενική διάταξη», ορίζει στην παράγραφο 1 τα εξής:
«Ο εργοδότης υποχρεούται να εξασφαλίζει την ασφάλεια και την υγεία των εργαζομένων ως προς όλες τις πτυχές της εργασίας.»
6
Το άρθρο 9 της ίδιας οδηγίας, το οποίο επιγράφεται «Διάφορες υποχρεώσεις των εργοδοτών», προβλέπει τα ακόλουθα:
«1.   Ο εργοδότης οφείλει:
α)
να έχει στη διάθεσή του μια εκτίμηση των υφισταμένων κατά την εργασία κινδύνων για την ασφάλεια και την υγεία, συμπεριλαμβανομένων εκείνων που αφορούν ομάδες εργαζομένων που εκτίθενται σε ιδιαιτέρους κινδύνους·
β)
να καθορίζει τα μέτρα προστασίας που πρέπει να ληφθούν και, αν χρειαστεί, το υλικό προστασίας που πρέπει να χρησιμοποιηθεί·
γ)
να τηρεί κατάλογο των εργατικών ατυχημάτων που είχαν ως συνέπεια για τον εργαζόμενο ανικανότητα εργασίας μεγαλύτερη των τριών εργάσιμων ημερών
δ)
να συντάσσει και να θέτει στη διάθεση των αρμόδιων αρχών, σύμφωνα με τις εθνικές νομοθεσίες ή/και πρακτικές, εκθέσεις για τα εργατικά ατυχήματα, θύματα των οποίων υπήρξαν οι υπ’ αυτόν εργαζόμενοι.
2.   Τα κράτη μέλη καθορίζουν, ανάλογα με τη φύση των δραστηριοτήτων και το μέγεθος των επιχειρήσεων, τις υποχρεώσεις τις οποίες οφείλουν να πληρούν οι διάφορες κατηγορίες επιχειρήσεων, όσον αφορά την κατάρτιση των εγγράφων που προβλέπονται στην παράγραφο 1 στοιχεία α) και β) και κατά την κατάρτιση των εγγράφων που προβλέπονται στην παράγραφο 1 στοιχεία α) και β) και κατά την κατάρτιση των εγγράφων που προβλέπονται στην παράγραφο 1 στοιχεία γ) και δ).»
7
Το άρθρο 11 της οδηγίας 89/391, το οποίο τιτλοφορείται «Διαβουλεύσεις και συμμετοχή των εργαζομένων», προβλέπει στην παράγραφο 6, πρώτο εδάφιο, τα εξής:
«Οι εργαζόμενοι ή/και οι εκπρόσωποί τους έχουν το δικαίωμα σύμφωνα με τις εθνικές νομοθεσίες και πρακτικές να απευθυνθούν στην αρμόδια στο θέμα της ασφάλειας και της υγείας κατά την εργασία αρχή, εάν κρίνουν ότι τα ληφθέντα μέτρα και τα διατιθέμενα από τον εργοδότη μέσα δεν αρκούν για να εξασφαλιστεί η ασφάλεια και η υγεία κατά την εργασία.»
Η οδηγία 2003/88/ΕΚ
8
Το άρθρο 1 της οδηγίας 2003/88/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 4ης Νοεμβρίου 2003, σχετικά με ορισμένα στοιχεία της οργάνωσης του χρόνου εργασίας (ΕΕ 2003, L 299, σ. 9), το οποίο τιτλοφορείται «Αντικείμενο και πεδίο εφαρμογής», ορίζει τα εξής:
«1.   Η παρούσα οδηγία καθορίζει τις στοιχειώδεις προδιαγραφές ασφάλειας και υγείας όσον αφορά την οργάνωση του χρόνου εργασίας.
2.   Εφαρμόζεται:
α)
στις ελάχιστες περιόδους ημερήσιας και εβδομαδιαίας ανάπαυσης και ετήσιας άδειας, στο χρόνο διαλείμματος και στη μέγιστη εβδομαδιαία διάρκεια εργασίας, και
β)
σε ορισμένες πλευρές της νυκτερινής εργασίας, της κατά βάρδιες εργασίας και του ρυθμού εργασίας.
3.   Η παρούσα οδηγία εφαρμόζεται σε όλους τους ιδιωτικούς ή δημόσιους τομείς δραστηριοτήτων, κατά την έννοια του άρθρου 2 της οδηγίας 89/391/ΕΟΚ, με την επιφύλαξη των άρθρων 14, 17, 18 και 19 της παρούσας οδηγίας.
[...]
4.   Οι διατάξεις της οδηγίας 89/391/ΕΟΚ εφαρμόζονται πλήρως στα θέματα που αναφέρει η παράγραφος 2, με την επιφύλαξη περιοριστικότερων ή/και ειδικότερων διατάξεων της παρούσας οδηγίας.»
9
Το άρθρο 2 της οδηγίας αυτής, το οποίο επιγράφεται «Ορισμοί», ορίζει τα εξής:
«Κατά την έννοια της παρούσας οδηγίας, νοούνται ως:
[...]
9.
“επαρκής χρόνος ανάπαυσης”: η πραγματική κατάσταση κατά την οποία οι εργαζόμενοι έχουν τακτικές περιόδους ανάπαυσης, η διάρκεια των οποίων εκφράζεται σε μονάδες χρόνου και οι οποίες είναι επαρκώς μακρές και συνεχείς, ώστε να εξασφαλίζουν ότι οι εργαζόμενοι δεν θα προκαλούν σωματικές βλάβες στους ίδιους, σε συναδέλφους τους ή σε τρίτους και ότι δεν θα βλάπτουν την υγεία τους, βραχυπρόθεσμα ή μακροπρόθεσμα, λόγω κόπωσης ή άτακτων ρυθμών εργασίας.»
10
Το άρθρο 7 της εν λόγω οδηγίας, το οποίο φέρει τον τίτλο «Ετήσια άδεια», ορίζει τα ακόλουθα:
«1.   Τα κράτη μέλη θεσπίζουν τα αναγκαία μέτρα ώστε να παρέχεται σε όλους τους εργαζομένους ετήσια άδεια μετ’ αποδοχών διάρκειας τουλάχιστον τεσσάρων εβδομάδων, σύμφωνα με τους όρους που προβλέπουν οι εθνικές νομοθεσίες ή/και πρακτικές για την απόκτηση του σχετικού δικαιώματος και τη χορήγηση της άδειας.
2.   Η ελάχιστη περίοδος ετήσιας άδειας μετ’ αποδοχών μπορεί να αντικαθίσταται από χρηματική αποζημίωση μόνον σε περίπτωση τερματισμού της εργασιακής σχέσης.»
11
Κατά το άρθρο 15 της ίδιας οδηγίας, το οποίο φέρει τον τίτλο «Ευνοϊκότερες διατάξεις»:
«Η παρούσα οδηγία δεν εμποδίζει τα κράτη μέλη να εφαρμόζουν ή να θεσπίζουν ευνοϊκότερες νομοθετικές, κανονιστικές ή διοικητικές διατάξεις για την προστασία της ασφάλειας και της υγείας των εργαζομένων ή να ευνοούν ή να επιτρέπουν την εφαρμογή ευνοϊκότερων συλλογικών συμβάσεων ή συμφωνιών μεταξύ κοινωνικών εταίρων για την προστασία της ασφάλειας και της υγείας των εργαζομένων.»
Το ρουμανικό δίκαιο
Ο εργατικός κώδικας
12
Το άρθρο 147, παράγραφος 1, του εργατικού κώδικα προβλέπει τα εξής:
«Οι μισθωτοί που εργάζονται υπό επαχθείς, επικίνδυνες ή επιβλαβείς συνθήκες, οι τυφλοί, άλλα άτομα με αναπηρία και οι νέοι κάτω των 18 ετών δικαιούνται πρόσθετη ετήσια άδεια διάρκειας τουλάχιστον τριών εργάσιμων ημερών.»
Ο νόμος 319/2006
13
Το άρθρο 12, παράγραφοι 1 και 2, του Legea nr. 319/2006 a securităţii şi sănătăţii în muncă (νόμου 319/2006 για την ασφάλεια και την υγεία κατά την εργασία), της 14ης Ιουλίου 2006 (Monitorul Oficial al României, μέρος I, αριθ. 646 της 26ης Ιουλίου 2006), όπως ίσχυε κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών της διαφοράς της κύριας δίκης, έχει ως εξής:
«(1)   Ο εργοδότης έχει τις ακόλουθες υποχρεώσεις:
a)
να διενεργεί και να διατηρεί αξιολόγηση των κινδύνων για την ασφάλεια και την υγεία κατά την εργασία, συμπεριλαμβανομένων των κινδύνων για τις ομάδες που είναι ευάλωτες σε συγκεκριμένους κινδύνους·
b)
να αποφασίζει σχετικά με τα μέτρα προστασίας που πρέπει να ληφθούν και, αν χρειαστεί, το υλικό προστασίας που πρέπει να χρησιμοποιηθεί·
[...]
(2)   Με απόφαση του Υπουργού Εργασίας, Κοινωνικής Αλληλεγγύης και Οικογένειας, ανάλογα με τη φύση των δραστηριοτήτων και το μέγεθος των επιχειρήσεων, καθορίζονται οι υποχρεώσεις των διαφόρων κατηγοριών επιχειρήσεων όσον αφορά τη σύνταξη των εγγράφων που προβλέπονται στην παράγραφο 1.»
14
Το άρθρο 18, παράγραφος 7, του νόμου αυτού προβλέπει τα εξής:
«Οι εκπρόσωποι των εργαζομένων οι οποίοι έχουν συγκεκριμένες αρμοδιότητες στον τομέα της ασφάλειας και της υγείας των εργαζομένων και/ή οι εργαζόμενοι έχουν το δικαίωμα να απευθυνθούν στις αρμόδιες αρχές, εάν κρίνουν ότι τα μέτρα που ελήφθησαν και τα μέσα που διατέθηκαν από τον εργοδότη δεν επαρκούν για τη διαφύλαξη της ασφάλειας και της υγείας κατά την εργασία.»
15
Το άρθρο 39, παράγραφος 4, του εν λόγω νόμου ορίζει τα εξής:
«Συνιστά παράβαση η οποία επισύρει πρόστιμο 4000 έως 8000 [ρουμανικών λέου (RON) (περίπου 860 έως 1720 ευρώ)] κάθε παράβαση των διατάξεων του άρθρου 12, παράγραφος 1, στοιχεία a και b, [...]».
Η ρύθμιση στον τομέα των συντάξεων και της κοινωνικής ασφάλισης η οποία προβλέπει την κατάταξη των χώρων εργασίας με γνώμονα τους κινδύνους στους οποίους εκτίθεται ο εργαζόμενος στους χώρους αυτούς
– Οι διαδοχικοί νόμοι στον σχετικό τομέα
16
Πριν από την 1η Απριλίου 2001, ημερομηνία έναρξης ισχύος του Legea nr. 19/2000 privind sistemul public de pensii şi alte drepturi de asigurări sociale (νόμου 19/2000 περί του δημοσίου συστήματος συντάξεων και άλλων δικαιωμάτων κοινωνικής ασφαλίσεως), της 17ης Μαρτίου 2000 (Monitorul Oficial al României, μέρος I, αριθ. 140 της 1ης Απριλίου 2000), η ισχύουσα ρουμανική νομοθεσία περί συντάξεων προέβλεπε την κατάταξη των χώρων εργασίας σε τρεις ομάδες: την ομάδα εργασίας Ι, η οποία περιλάμβανε τους χώρους εργασίας στους οποίους οι εργαζόμενοι ήταν εκτεθειμένοι σε πολύ επιβλαβείς, πολύ δύσκολες ή πολύ επικίνδυνες συνθήκες εργασίας, την ομάδα εργασίας ΙΙ, η οποία περιλάμβανε τους χώρους εργασίας στους οποίους οι εργαζόμενοι ήταν εκτεθειμένοι σε επιβλαβείς, δύσκολες ή επικίνδυνες συνθήκες, και την ομάδα εργασίας ΙΙΙ, η οποία περιλάμβανε τους λοιπούς χώρους εργασίας.
17
Το άρθρο 19, παράγραφοι 1 και 2, του νόμου 19/2000 όριζε τα εξής:
«(1)   Για τους σκοπούς του παρόντος νόμου, ως “χώροι εργασίας στους οποίους οι εργαζόμενοι εκτίθενται σε ιδιαίτερες συνθήκες” νοούνται οι χώροι εργασίας οι οποίοι, μονίμως ή σε ορισμένες χρονικές στιγμές, μπορούν να επηρεάσουν ουσιωδώς την ικανότητα προς εργασία των ασφαλισμένων λόγω του υψηλού βαθμού έκθεσης σε κίνδυνο.
(2)   Τα κριτήρια και η μέθοδος κατάταξης ορισμένων χώρων εργασίας ως χώρων στους οποίους οι εργαζόμενοι εκτίθενται σε ιδιαίτερες συνθήκες καθορίζονται με κυβερνητική απόφαση βάσει κοινής πρότασης του Υπουργείου Εργασίας, Οικογένειας και Κοινωνικής Προστασίας και του Υπουργείου Υγείας.»
18
Ο legea nr. 263/2010 privind sistemul unitar de pensii publice (νόμος 263/2010 περί ενιαίου συστήματος δημοσίων συντάξεων), της 16ης Δεκεμβρίου 2010 (Monitorul Oficial al României, μέρος I, αριθ. 852 της 20ής Δεκεμβρίου 2010), όπως ίσχυε κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών της διαφοράς της κύριας δίκης, κατήργησε και αντικατέστησε τον νόμο 19/2000. Άρχισε να ισχύει την 1η Ιανουαρίου 2011.
19
Το άρθρο 28, παράγραφος 1, του νόμου 263/2010, όπως ίσχυε κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών της διαφοράς της κύριας δίκης, ορίζει τα ακόλουθα:
«Οι συνθήκες εργασίας υπό τις οποίες οι ασφαλισμένοι του δημόσιου συνταξιοδοτικού συστήματος ασκούν τη δραστηριότητά τους μπορούν να είναι κανονικές, ιδιαίτερες ή ειδικές.»
20
Κατά το άρθρο 29 του νόμου αυτού:
«1.   Θεωρείται ότι οι εργαζόμενοι εκτίθενται σε ιδιαίτερες συνθήκες εργασίας στους χώρους που κατατάσσονται σύμφωνα με τα κριτήρια και τη μέθοδο που προβλέπονται από την ισχύουσα νομοθεσία κατά τη στιγμή της κατάταξής τους.
11   Εφόσον οι άδειες κατάταξης ορισμένων χώρων εργασίας ως χώρων στους οποίους οι εργαζόμενοι εκτίθενται σε ειδικές συνθήκες λήγουν στις 31 Δεκεμβρίου 2018, η ισχύς τους παρατείνεται μέχρι την 1η Σεπτεμβρίου 2023, ημερομηνία κατά την οποία οι εργοδότες υποχρεούνται να έχουν ομαλοποιήσει τις συνθήκες εργασίας.
12   Το διάστημα μεταξύ 31ης Δεκεμβρίου 2018 και 1ης Σεπτεμβρίου 2023 συνιστά περίοδο καταβολής εισφορών υπό ιδιαίτερες συνθήκες εργασίας, για την οποία οι εργοδότες οφείλουν εισφορά 4 % σύμφωνα με το άρθρο 138, στοιχείο b, του [Legea nr. 227/2015 privind Codul fiscal (νόμου 227/2015 περί φορολογικού κώδικα)], όπως τροποποιήθηκε και συμπληρώθηκε.»
21
Το άρθρο 55, παράγραφος 1, του εν λόγω νόμου έχει ως εξής:
«Τα πρόσωπα που έχουν συμπληρώσει πλήρη περίοδο καταβολής εισφορών δικαιούνται σύνταξη γήρατος με μείωση της κανονικής ηλικίας συνταξιοδοτήσεως, ως εξής: a) σύμφωνα με τον πίνακα 1, για τα πρόσωπα που έχουν συμπληρώσει περιόδους καταβολής εισφορών υπό ιδιαίτερες συνθήκες εργασίας.
[...]»
22
Το άρθρο 169, παράγραφος 1, του ίδιου νόμου προβλέπει τα εξής:
«Οι συνταξιούχοι του δημόσιου συνταξιοδοτικού συστήματος των οποίων τα συνταξιοδοτικά δικαιώματα καθορίστηκαν δυνάμει της προγενέστερης της 1ης Απριλίου 2001 νομοθεσίας, εφόσον άσκησαν δραστηριότητες σε χώρους υπαγόμενους στην ομάδα εργασιών Ι και/ή στην ομάδα εργασιών ΙΙ, τυγχάνουν αυξήσεως του αριθμού των ετησίων μορίων που συγκέντρωσαν κατά την περίοδο αυτή, ως εξής:
[...]
b)
25 % για τις περιόδους κατά τις οποίες άσκησαν δραστηριότητα σε χώρο εργασίας υπαγόμενο στην ομάδα εργασιών ΙΙ.»
23
Δυνάμει διαδοχικών νομοθεσιών περί κοινωνικών εισφορών, προβλέφθηκαν διαφορετικοί συντελεστές εισφορών ανάλογα με το αν η εργασία παρέχεται υπό κανονικές, ιδιαίτερες ή ειδικές συνθήκες.
– Οι κυβερνητικές αποφάσεις σχετικά με την κατάταξη των χώρων εργασίας ως χώρων στους οποίους οι εργαζόμενοι εκτίθενται σε ιδιαίτερες συνθήκες εργασίας
24
Τα κριτήρια και η μέθοδος για την κατάταξη ορισμένων χώρων εργασίας ως χώρων στους οποίους οι εργαζόμενοι εκτίθενται σε ιδιαίτερες συνθήκες, αφενός, και η ανανέωση των αδειών σχετικά με την κατάταξη ορισμένων χώρων εργασίας ως χώρων στους οποίους οι εργαζόμενοι εκτίθενται σε ιδιαίτερες συνθήκες, αφετέρου, ρυθμίστηκαν με διαδοχικές κυβερνητικές αποφάσεις.
25
Το άρθρο 2, παράγραφοι 1 και 2, της Hotărârea Guvernului nr. 261/2001 privind criteriile şi metodologia de încadrare a locurilor de muncă în condiţii deosebite (κυβερνητικής απόφασης 261/2001, για τα κριτήρια και τη μέθοδο κατάταξης ορισμένων χώρων εργασίας ως χώρων στους οποίους οι εργαζόμενοι εκτίθενται σε ιδιαίτερες συνθήκες), της 22ας Φεβρουαρίου 2001 (Monitorul Oficial al României, μέρος I, αριθ. 114 της 6ης Μαρτίου 2001), όριζε τα εξής:
«1.   Τα κριτήρια κατάταξης ορισμένων χώρων εργασίας ως χώρων στους οποίους οι εργαζόμενοι εκτίθενται σε ιδιαίτερες συνθήκες είναι τα ακόλουθα:
a)
ύπαρξη, στο εργασιακό περιβάλλον, επιβλαβών φυσικών παραγόντων, δηλαδή θορύβου, κραδασμών, ηλεκτρομαγνητικών κυμάτων, πίεσης, ιοντίζουσας ακτινοβολίας, θερμικής ακτινοβολίας, ισχυρής ακτινοβολίας λέιζερ χωρίς προστασία, καθώς και επιβλαβών χημικών ή βιολογικών παραγόντων, κατά τα προβλεπόμενα στους γενικούς κανόνες σχετικά με την προστασία των εργαζομένων, οι οποίοι υπερβαίνουν τα όρια που θέτουν οι κανόνες αυτοί·
b)
συγκεκριμένη αντίδραση του οργανισμού στις επιπτώσεις των επιβλαβών παραγόντων, αποδεικνυόμενη από δείκτες εκθέσεως και/ή βιολογικών επιπτώσεων που καθορίζονται κατ’ εντολήν του Υπουργείου Υγείας και Οικογένειας·
c)
νοσηρότητα, η οποία εκφράζεται σε επαγγελματικές ασθένειες καταγραφείσες στον χώρο εργασίας κατά τα τελευταία 15 έτη.
2.   Η κατάταξη ορισμένων χώρων εργασίας ως χώρων στους οποίους οι εργαζόμενοι εκτίθενται σε ιδιαίτερες συνθήκες πρέπει να συνάδει προς τις διατάξεις του άρθρου 7 και/ή, κατά περίπτωση, του άρθρου 8 και να πληροί σωρευτικώς τα κριτήρια της παραγράφου 1, στοιχεία αʹ και βʹ, ή της παραγράφου 1, στοιχεία αʹ και γʹ.»
26
Το άρθρο 3, παράγραφος 1, της απόφασης 261/2001 προέβλεπε τα εξής:
«Η κατάταξη ορισμένων χώρων εργασίας ως χώρων στους οποίους οι εργαζόμενοι εκτίθενται σε ιδιαίτερες συνθήκες πραγματοποιείται στο πλαίσιο της ακόλουθης μεθόδου, η οποία συνίσταται στην κατά προτίμηση διαδοχική διενέργεια των ακόλουθων συγκεκριμένων πράξεων:
a)
προσδιορισμού του χώρου εργασίας που πρέπει να χαρακτηρισθεί ως χώρος εργασίας στον οποίο οι εργαζόμενοι εκτίθενται σε ιδιαίτερες συνθήκες και καθορισμού των κριτηρίων για τον χαρακτηρισμό αυτόν, στους οποίους προβαίνει ο εργοδότης μαζί με τις νόμιμες αντιπροσωπευτικές συνδικαλιστικές οργανώσεις ή, κατά περίπτωση, μαζί με τους εκπροσώπους των εργαζομένων στην επιτροπή για την ασφάλεια και την υγεία κατά την εργασία, εφόσον υπάρχει·
b)
πραγματογνωμοσύνης των χώρων εργασίας όσον αφορά την ασφάλεια των εργαζομένων·
c)
προσδιορισμού των επαγγελματικών οχλήσεων, σύμφωνα με τις διατάξεις του άρθρου 4, παράγραφος 1· τα δελτία προσδιορισμού πρέπει να περιέχουν τουλάχιστον τα ακόλουθα δεδομένα: μονάδα, τμήμα, εργαστήριο, χώρος εργασίας, επαγγελματική όχληση, μετρηθείσα τιμή, αποδεκτή οριακή τιμή, μέθοδοι μέτρησης·
d)
αίτησης του εργοδότη προς τα εξουσιοδοτημένα όργανα του Υπουργείου Υγείας και Οικογένειας για διαβίβαση του καταλόγου με τις καταχωρισμένες επαγγελματικές ασθένειες ή του καταλόγου που περιλαμβάνει τον ιατρικό έλεγχο για το προσωπικό το οποίο εργάζεται σε χώρους εργασίας στους οποίους εκτίθεται σε ιδιαίτερες συνθήκες, προκειμένου να καθοριστεί η συγκεκριμένη αντίδραση του οργανισμού·
e)
αξιολόγησης των προσδιοριζόμενων στο στοιχείο a χώρων εργασίας από τον εργοδότη μαζί με τις νόμιμες αντιπροσωπευτικές συνδικαλιστικές οργανώσεις ή, κατά περίπτωση, μαζί με τους εκπροσώπους των εργαζομένων στην επιτροπή για την ασφάλεια και την υγεία, εφόσον υπάρχει, σύμφωνα με το παράρτημα 2 ή το παράρτημα 3·
f)
θέσπισης τεχνικών, υγειονομικών και οργανωτικών μέτρων προστασίας των εργαζομένων τα οποία αντιστοιχούν στις συγκεκριμένες συνθήκες εργασίας και στους συγκεκριμένους περιβαλλοντικούς παράγοντες στον χώρο εργασίας·
g)
λήψης γνωμοδότησης της τοπικής επιθεώρησης εργασίας σύμφωνα με τις διατάξεις του άρθρου 4·
i)
κατάταξης του χώρου εργασίας ως χώρου στον οποίο οι εργαζόμενοι εκτίθενται σε ιδιαίτερες συνθήκες κατά το άρθρο 19, παράγραφος 4, του νόμου 19/2000.»
27
Το άρθρο 4 της απόφασης 261/2001 όριζε τα ακόλουθα:
«1.   Η άδεια της τοπικής επιθεώρησης εργασίας για την κατάταξη ορισμένων χώρων εργασίας ως χώρων στους οποίους οι εργαζόμενοι εκτίθενται σε ιδιαίτερες συνθήκες θα περιλαμβάνει και θα χορηγείται με βάση τα ακόλουθα έγγραφα:
a)
τις μετρήσεις οχλήσεων που πραγματοποιούνται από τα εγκεκριμένα εργαστήρια που μνημονεύονται στο παράρτημα 1, οι οποίες πραγματοποιούνται μόνον παρουσία των επιθεωρητών εργασίας και βεβαιώνουν ότι, κατά την ημερομηνία πραγματοποίησής τους, έχουν ληφθεί τεχνικά και οργανωτικά μέτρα για την εξομάλυνση των συνθηκών εργασίας, ότι όλες οι εγκαταστάσεις προστασίας των εργαζομένων λειτουργούσαν κανονικά, σύμφωνα με τον σχεδιασμό τους, και ότι οι τεχνολογικές διαδικασίες διεξάγονταν υπό κανονικές συνθήκες·
b)
τις διαπιστώσεις των τοπικών επιθεωρήσεων εργασίας, οι οποίες θα καταγράφονται σε πρακτικά και θα αναφέρονται άμεσα στη συμμόρφωση με τις διατάξεις των γενικών προτύπων προστασίας των εργαζομένων, των ειδικών προδιαγραφών ασφάλειας των εργαζομένων και άλλων σχετικών κανονιστικών πράξεων·
c)
αντίγραφα του καταλόγου των επαγγελματικών ασθενειών ή της σύνοψης των ιατρικών αναλύσεων και του φύλλου αξιολόγησης που προβλέπεται στο παράρτημα 2 ή 3.
2.   Η χορηγούμενη άδεια έχει μέγιστη διάρκεια ισχύος τριών ετών, με δυνατότητα παράτασης.
[...]».
28
Κατά το άρθρο 8, παράγραφος 1, της απόφασης 261/2001:
«Οι εργοδότες που έχουν ορίσει χώρους εργασίας στους οποίους οι εργαζόμενοι εκτίθενται σε ιδιαίτερες συνθήκες και οι οποίοι δεν εμπίπτουν στο άρθρο 7 υποχρεούνται, για χρονικό διάστημα έξι ετών από την ημερομηνία δημοσίευσης της παρούσας απόφασης στη Monitorul Oficial al României, μέρος I, να λαμβάνουν όλα τα τεχνικά και οργανωτικά μέτρα για την εξομάλυνση των συνθηκών εργασίας σύμφωνα με τον νόμο 90/1996 [τον οποίο αντικατέστησε ο νόμος 319/2006], τους γενικούς κανόνες προστασίας των εργαζομένων, τις ειδικές προδιαγραφές ασφάλειας των εργαζομένων ή άλλες σχετικές ρυθμίσεις.»
29
Το άρθρο 1 της Hotărârea Guvernului nr. 246/2007 privind metodologia de reînnoire a avizelor de încadrare a locurilor de muncă în condiţii deosebite (κυβερνητικής απόφασης 246/2007, σχετικά με τη μέθοδο ανανέωσης των αδειών για την κατάταξη ορισμένων χώρων εργασίας ως χώρων στους οποίους οι εργαζόμενοι εκτίθενται σε ιδιαίτερες συνθήκες), της 7ης Μαρτίου 2007 (Monitorul Oficial al României, αριθ. 169 της 9ης Μαρτίου 2007), όριζε τα εξής:
«1.   Από την ημερομηνία έναρξης ισχύος της παρούσας απόφασης, οι ισχύουσες έως και τις 6 Μαρτίου 2007 άδειες κατάταξης ορισμένων χώρων εργασίας ως χώρων στους οποίους οι εργαζόμενοι εκτίθενται σε ιδιαίτερες συνθήκες οι οποίες εκδόθηκαν σύμφωνα με τις διατάξεις της [απόφασης 261/2001], όπως τροποποιήθηκε και συμπληρώθηκε, μπορούν να ανανεώνονται σύμφωνα με τη μέθοδο που καθορίζεται στην παρούσα απόφαση.
2.   Η διάρκεια ισχύος των αδειών που ανανεώνονται δυνάμει της παρούσας απόφασης δεν μπορεί να παραταθεί πέραν της 31ης Δεκεμβρίου 2008.»
30
Κατά το άρθρο 2 της απόφασης 246/2007:
«1.   Η ανανέωση της άδειας κατάταξης ορισμένων χώρων εργασίας ως χώρων στους οποίους οι εργαζόμενοι εκτίθενται σε ιδιαίτερες συνθήκες εγκρίνεται από την τοπική επιθεώρηση εργασίας με βάση τα ακόλουθα έγγραφα:
a)
την αίτηση ανανέωσης της άδειας κατάταξης ορισμένων χώρων εργασίας ως χώρων στους οποίους οι εργαζόμενοι εκτίθενται σε ιδιαίτερες συνθήκες, υπογεγραμμένη από τον νόμιμο εκπρόσωπο του εργοδότη ή από άλλο πρόσωπο εξουσιοδοτημένο από τον εργοδότη σύμφωνα με τον νόμο, καθώς και από τους εκπροσώπους των αντιπροσωπευτικών συνδικαλιστικών οργανώσεων ή, κατά περίπτωση, από τους εκπροσώπους των εργαζομένων, η οποία υποβάλλεται το αργότερο 30 ημέρες μετά την ημερομηνία έναρξης ισχύος της παρούσας απόφασης·
b)
τα δελτία προσδιορισμού των επαγγελματικών οχλήσεων, τα οποία εκδίδονται από τα εργαστήρια που έχουν εξουσιοδοτηθεί από τον νόμο να πιστοποιούν ότι σημειώθηκε υπέρβαση των οριακών τιμών επαγγελματικής έκθεσης στους χώρους εργασίας που έχουν χαρακτηρισθεί ως χώροι στους οποίους οι εργαζόμενοι εκτίθενται σε ιδιαίτερες συνθήκες, ή έγγραφα που πιστοποιούν απλώς την παρουσία πολύ επικίνδυνων χημικών παραγόντων ή βιολογικών παραγόντων για τους οποίους δεν υπάρχει αποδεκτό όριο·
c)
το σχέδιο πρόληψης και προστασίας για τη βελτίωση του επιπέδου ασφάλειας και προστασίας της υγείας των εργαζομένων, συμπεριλαμβανομένων κλιμακωτών μέτρων και δράσεων, έτσι ώστε, το αργότερο έως τις 31 Δεκεμβρίου 2008, οι χώροι εργασίας να μπορούν να χαρακτηρισθούν ως χώροι στους οποίους οι εργαζόμενοι εκτίθενται σε κανονικές συνθήκες.
2.   Ο προσδιορισμός των επαγγελματικών οχλήσεων πραγματοποιείται μόνον παρουσία του επιθεωρητή εργασίας που ορίζεται για τον σκοπό αυτόν από την τοπική επιθεώρηση εργασίας.
3.   Τα έγγραφα που προβλέπονται στην παράγραφο 1, στοιχεία b και c, μπορούν να κατατίθενται στην τοπική επιθεώρηση εργασίας το αργότερο εντός 120 ημερών από την ημερομηνία υποβολής της αιτήσεως της παραγράφου 1, στοιχείο a.
4.   Η τοπική επιθεώρηση εργασίας μπορεί να επιτρέψει την ανανέωση της άδειας κατάταξης ορισμένων χώρων εργασίας ως χώρων στους οποίους οι εργαζόμενοι εκτίθενται σε ιδιαίτερες συνθήκες, εντός 15 ημερών από την κατάθεση του συνόλου των εγγράφων τεκμηρίωσης που μνημονεύονται στην παράγραφο 1.
5.   Η μη τήρηση των προϋποθέσεων της παραγράφου 3 έχει ως συνέπεια τη μη ανανέωση της άδειας κατάταξης ορισμένων χώρων εργασίας ως χώρων στους οποίους οι εργαζόμενοι εκτίθενται σε ιδιαίτερες συνθήκες.
[...]»
31
Το άρθρο 4 της απόφασης 246/2007 όριζε τα ακόλουθα:
«Οι εργοδότες των οποίων η άδεια για την κατάταξη του χώρου εργασίας τους ως χώρου στον οποίο οι εργαζόμενοι εκτίθενται σε ιδιαίτερες συνθήκες δεν ανανεώθηκε μπορούν, εντός 15 ημερών από την ημερομηνία κοινοποίησης, να υποβάλουν καταγγελία στην επιθεώρηση εργασίας, η οποία θα την εξετάσει εντός 30 ημερών, ή να προσφύγουν απευθείας στο αρμόδιο δικαστήριο, σύμφωνα με τον νόμο.
[...]»
32
Το άρθρο 1 της Hotărârea Guvernului nr. 1622/2008 pentru modificarea și completarea Hotărârii Guvernului nr. 246/2007 privind metodologia de reînnoire a avizelor de încadrare a locurilor de muncă în condiții deosebite (κυβερνητικής απόφασης αριθ. 1622/2008, περί τροποποίησης και συμπλήρωσης της απόφασης αριθ. 246/2007, σχετικά με τη μέθοδο ανανέωσης των αδειών για την κατάταξη ορισμένων χώρων εργασίας ως χώρων στους οποίους οι εργαζόμενοι εκτίθενται σε ιδιαίτερες συνθήκες), της 10ης Δεκεμβρίου 2008 (Monitorul Oficial al României, αριθ. 862 της 20ής Δεκεμβρίου 2008), όριζε τα εξής:
«1.   Από 1ης Ιανουαρίου 2009, οι ισχύουσες μέχρι και τις 31 Δεκεμβρίου 2008 άδειες για την κατάταξη ορισμένων χώρων εργασίας ως χώρων στους οποίους οι εργαζόμενοι εκτίθενται σε ιδιαίτερες συνθήκες μπορούν να ανανεώνονται σύμφωνα με τη μέθοδο που καθορίζεται στην παρούσα απόφαση.
2.   Οι διατάξεις της παρούσας απόφασης ισχύον μόνο για τους εργοδότες που έχουν λάβει ειδοποίηση ανανέωσης πριν από τις 31 Δεκεμβρίου 2008 και οι οποίοι δεν έχουν λάβει, έως την ημερομηνία αυτή, τα αναγκαία μέτρα για την εξομάλυνση των συνθηκών εργασίας.
3.   Η διάρκεια ισχύος των αδειών που ανανεώνονται δυνάμει της παρούσας απόφασης δεν μπορεί να παραταθεί πέραν της 31ης Δεκεμβρίου 2009».
33
Στη συνέχεια, η εν λόγω δυνατότητα ετήσιας ανανέωσης των «αδειών για την κατάταξη ορισμένων χώρων εργασίας ως χώρων στους οποίους οι εργαζόμενοι εκτίθενται σε ιδιαίτερες συνθήκες» που είχαν χορηγηθεί προηγουμένως προβλέφθηκε και πάλι με άλλες, διαδοχικές κυβερνητικές αποφάσεις, μέχρι το 2014.
34
Η Hotărârea Guvernului nr. 1014/2015 privind metodologia de reînnoire a avizelor de încadrare a locurilor de muncă în condiţii deosebite (κυβερνητική απόφαση 1014/2015, σχετικά με τη μέθοδο ανανέωσης των αδειών κατάταξης ορισμένων χώρων εργασίας ως χώρων στους οποίους οι εργαζόμενοι εκτίθενται σε ιδιαίτερες συνθήκες), της 30ής Δεκεμβρίου 2015 (Monitorul Oficial al României, μέρος I, αριθ. 986 της 31ης Δεκεμβρίου 2015), η οποία προέβλεπε τέτοια δυνατότητα ανανέωσης μέχρι τις 31 Δεκεμβρίου 2018, περιελάμβανε ένα άρθρο 4, το οποίο είχε ως εξής: «Οι εργοδότες των οποίων η άδεια για την κατάταξη του χώρου εργασίας τους ως χώρου στον οποίο οι εργαζόμενοι εκτίθενται σε ιδιαίτερες συνθήκες δεν ανανεώθηκε μπορούν να προσφύγουν απευθείας στο αρμόδιο δικαστήριο, σύμφωνα με τον νόμο».
Η διαφορά της κύριας δίκης και τα προδικαστικά ερωτήματα
35
Η ενάγουσα της κύριας δίκης εργάζεται, εδώ και 30 και πλέον έτη, ως ιατρός ειδικευμένη στην πνευμονολογία στο νοσοκομείο, ένα νοσηλευτικό ίδρυμα κοινής ωφελείας, το οποίο έχει νομική προσωπικότητα και υπάγεται στην τοπική διοικητική αρχή.
36
Έως τις 31 Δεκεμβρίου 2006, ο χώρος εργασίας της ενάγουσας της κύριας δίκης κατατασσόταν ως χώρος στον οποίο αυτή ήταν εκτεθειμένη αρχικώς σε συνθήκες εργασίας υπαγόμενες στην ομάδα II και, εν συνεχεία, σε «ιδιαίτερες συνθήκες» εργασίας, κατά την έννοια των ρουμανικών νομοθεσιών που ίσχυαν διαδοχικώς στον τομέα της σύνταξης γήρατος και της κοινωνικής ασφάλισης. Η κατάταξη αυτή παρείχε στην ενάγουσα της κύριας δίκης δικαίωμα σε πρόσθετες ημέρες ετήσιας άδειας, μείωση της ηλικίας συνταξιοδότησης και αύξηση του αριθμού μορίων για τον υπολογισμό της σύνταξής της. Το νοσοκομείο όφειλε, υπό την ιδιότητα του εργοδότη και λαμβανομένης υπόψη της κατάταξης αυτής, να καταβάλλει αυξημένες εισφορές κοινωνικής ασφάλισης σε σχέση με εκείνες που οφείλονταν για εργαζόμενο του οποίου ο χώρος εργασίας είχε καταταγεί ως χώρος στον οποίο ο εργαζόμενος ήταν εκτεθειμένος σε «κανονικές συνθήκες» εργασίας.
37
Εντούτοις, από την 1η Ιανουαρίου 2007, μολονότι η θέση και οι συνθήκες εργασίας της ενάγουσας της κύριας δίκης παρέμειναν αμετάβλητες, ο χώρος εργασίας της χαρακτηρίστηκε ως χώρος στον οποίο αυτή ήταν εκτεθειμένη σε «κανονικές συνθήκες» εργασίας και το νοσοκομείο δεν ήταν πλέον υποχρεωμένο να καταβάλλει υψηλότερες εισφορές κοινωνικής ασφάλισης για την ενάγουσα της κύριας δίκης.
38
Συγκεκριμένα, το νοσοκομείο είχε λάβει άδεια εκδοθείσα στις 11 Δεκεμβρίου 2001 από την Inspectoratul Teritorial de Muncă Iași (τοπική επιθεώρηση εργασίας του Ιασίου, Ρουμανία, στο εξής: ITM), με την οποία εγκρίθηκε η κατάταξη των χώρων εργασίας του ως χώρων στους οποίους οι εργαζόμενοι εκτίθενται σε «ιδιαίτερες συνθήκες», τάχθηκε δε προθεσμία μέχρι τις 31 Μαρτίου 2004 για την εφαρμογή των τεχνικών και οργανωτικών μέτρων προκειμένου το προσωπικό του να ασκεί τη δραστηριότητά του υπό «κανονικές συνθήκες» εργασίας. Η άδεια αυτή παρατάθηκε με άλλη άδεια εκδοθείσα στις 29 Μαρτίου 2004, με προθεσμία εξομάλυνσης των συνθηκών εργασίας μέχρι τις 31 Δεκεμβρίου 2006.
39
Εντούτοις, δεδομένου ότι το νοσοκομείο δεν έλαβε παράταση της ισχύος της τελευταίας αυτής άδειας, η ITM το ενημέρωσε, με έγγραφο της 2ας Φεβρουαρίου 2007, ότι η περίοδος για την οποία είχε χορηγηθεί η από 29 Μαρτίου 2004 άδεια κατάταξης είχε λήξει και ότι, ως εκ τούτου, η άδεια αυτή είχε παύσει να παράγει τα αποτελέσματά της στις 31 Δεκεμβρίου 2006.
40
Κατόπιν του εγγράφου αυτού, το νοσοκομείο εξέδωσε απόφαση δυνάμει της οποίας, από 1ης Ιανουαρίου 2007, το προσωπικό του ασκούσε τη δραστηριότητά του υπό «κανονικές συνθήκες» εργασίας. Παράλληλα, το νοσοκομείο απευθύνθηκε στην Autoritatea de Sănătate publică Iași (Αρχή Δημόσιας Υγείας του Ιασίου, Ρουμανία), ζητώντας γνωμοδότηση σχετικά με τη διατήρηση ή την παράταση της κατάταξής του ως χώρου εργασίας στον οποίο οι εργαζόμενοι εκτίθενται σε «ιδιαίτερες συνθήκες». Δεδομένου ότι η Αρχή αυτή δεν απάντησε, το νοσοκομείο τής απηύθυνε δεύτερο έγγραφο, στις 19 Μαρτίου 2007, ζητώντας εκ νέου γνωμοδότηση σχετικά με τις επιπτώσεις του υφιστάμενου επαγγελματικού κινδύνου στους χώρους εργασίας, προκειμένου να ανανεωθεί η άδεια κατάταξης την οποία είχε εκδώσει η ITM στις 29 Μαρτίου 2004. Το έγγραφο αυτό έμεινε επίσης αναπάντητο. Επίσης, το νοσοκομείο, αφενός, ζήτησε από την ΙΤΜ, με έγγραφο της 28ης Ιουνίου 2007, να ανανεώσει την εν λόγω άδεια κατάταξης από 1ης Ιανουαρίου 2007 και, αφετέρου, απέστειλε τρίτο έγγραφο στην Αρχή Δημόσιας Υγείας του Ιασίου στις 27 Δεκεμβρίου 2007. Εξάλλου, προέβη σε περαιτέρω διαβήματα προς την ITM και προς το Υπουργείο Εργασίας.
41
Δεδομένου ότι η ενάγουσα της κύριας δίκης πληροφορήθηκε τυχαία ότι, από 1ης Ιανουαρίου 2007, το νοσοκομείο δεν κατέβαλλε πλέον τις εισφορές κοινωνικής ασφάλισης που αντιστοιχούσαν στην κατάταξη του χώρου εργασίας της ως χώρου στην οποία αυτή εκτίθεται σε «ιδιαίτερες συνθήκες» εργασίας, άσκησε αγωγή ενώπιον του Tribunalul Iași (πρωτοδικείου Ιασίου, Ρουμανία), προκειμένου ο χώρος εργασίας της να χαρακτηριστεί ως χώρος στον οποίο αυτή εκτίθεται σε τέτοιες «ιδιαίτερες συνθήκες» και ο εργοδότης της να υποχρεωθεί να καταβάλει τις αυξημένες κοινωνικές εισφορές που οφείλονταν για την επαγγελματική δραστηριότητα την οποία η ίδια άσκησε μετά τις 31 Δεκεμβρίου 2006 υπό τις εν λόγω συνθήκες.
42
Με απόφαση της 15ης Ιουλίου 2022, το Tribunalul Iași (πρωτοδικείο Ιασίου) απέρριψε την αγωγή αυτή, επισημαίνοντας ότι η εθνική ρύθμιση σχετικά με την κατάταξη των χώρων εργασίας και, ειδικότερα, η κυβερνητική απόφαση 1014/2015 επέβαλλαν στον εργοδότη να ακολουθήσει ειδική διαδικασία προκειμένου να επιτύχει την απαιτούμενη κατάταξη, μεταξύ άλλων ζητώντας και λαμβάνοντας γνωμοδότηση περί κατάταξης από την ITM. Το δικαστήριο αυτό υπογράμμισε επίσης ότι, σε περίπτωση που ο εργοδότης δεν έχει λάβει καμία απάντηση σχετικά με την αίτηση κατάταξης ή οποιαδήποτε άλλη αίτηση που είχε υποβάλει στους εθνικούς φορείς, έχει τη δυνατότητα να προσφύγει κατά των εν λόγω φορέων ενώπιον του αρμόδιου δικαστηρίου προκειμένου να τους υποχρεώσει να συμμορφωθούν προς τις υποχρεώσεις τους, ώστε να τηρηθούν όλα τα στάδια της διαδικασίας για την κατάταξη των χώρων εργασίας ως χώρων στους οποίους οι εργαζόμενοι εκτίθενται σε «ειδικές συνθήκες» και για την έκδοση σχετικής άδειας κατάταξης.
43
Η ενάγουσα της κύριας δίκης άσκησε έφεση κατά της αποφάσεως αυτής ενώπιον του Curtea de Apel Iaşi (εφετείου Ιασίου, Ρουμανία), το οποίο είναι το αιτούν δικαστήριο, υποστηρίζοντας μεταξύ άλλων ότι το νοσοκομείο δεν προέβη στα διαβήματα που προβλέπει το άρθρο 2 της απόφασης 246/2007, με αποτέλεσμα ότι, είτε εξ αμελείας είτε κακόπιστα, ο εργοδότης της ουσιαστικά δεν είχε κινήσει τη διαδικασία για τη λήψη άδειας για την κατάταξη του χώρου εργασίας της ως χώρου στον οποίο η ενάγουσα εκτίθεται σε «ιδιαίτερες συνθήκες» από το 2007. Συναφώς, η ενάγουσα της κύριας δίκης υποστηρίζει ότι, στον χώρο εργασίας της, οι συνθήκες εργασίας της δεν μεταβλήθηκαν. Οι κίνδυνοι και οι ευθύνες της δεν μειώθηκαν από τότε που προσλήφθηκε. Αντιθέτως, δεδομένου ότι εργάστηκε στην υπηρεσία παροχής φροντίδας σε ασθενείς που είχαν έπασχαν από COVID‑19, η εργασία της κατέστη πολύ πιο έντονη και απαιτητική, θέτοντας καθημερινά σε κίνδυνο τη ζωή της και τη ζωή των οικείων της.
44
Το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει συναφώς ότι η κατάταξη ορισμένων χώρων εργασίας ως χώρων στους οποίους οι εργαζόμενοι εκτίθενται σε «ιδιαίτερες συνθήκες» αποσκοπεί στην αντιστάθμιση των μακροπρόθεσμων αποτελεσμάτων της άσκησης των επαγγελματικών καθηκόντων σε χώρο εργασίας ο οποίος, παρά τα ληφθέντα μέτρα για την προστασία της υγείας και της ασφάλειας των εργαζομένων, εξακολουθεί να τους εκθέτει σε σοβαρούς επαγγελματικούς κινδύνους. Η κατάταξη αυτή παρέχει πρόσθετα αντισταθμιστικά πλεονεκτήματα στους εργαζομένους. Συγκεκριμένα, η σύνταξη γήρατος των εργαζομένων αυτών υπολογίζεται βάσει περιόδου δραστηριότητας και, επομένως, καταβολής εισφορών, συντομότερης απ’ ό,τι αν είχαν εκτεθεί, στον χώρο εργασίας τους, σε «κανονικές συνθήκες» εργασίας. Ομοίως, οι εργαζόμενοι που εκτίθενται σε «ιδιαίτερες συνθήκες» εργασίας δικαιούνται πρόσθετη άδεια, προκειμένου να έχουν τη δυνατότητα να ανακτήσουν ικανοποιητική κατάσταση υγείας χάρη σε μεγαλύτερη περίοδο ανάπαυσης.
45
Επιπλέον, το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι ο Ρουμάνος νομοθέτης έχει επιβάλει δύο είδη ορίων στην κατάταξη ενός χώρου εργασίας ως χώρου στον οποίο οι εργαζόμενοι εκτίθενται σε «ιδιαίτερες συνθήκες». Αφενός, επέβαλε διαδικαστικά όρια εξαρτώντας την κατάταξη αυτή ιδίως από την έκδοση ευνοϊκής γνώμης από την ITM. Αφετέρου, περιόρισε χρονικά τη δυνατότητα μιας τέτοιας κατάταξης, η οποία μπορούσε να επιτραπεί μόνο σε εργοδότες που υφίσταντο στις 31 Δεκεμβρίου 2002, ανεξαρτήτως της ημερομηνίας κατά την οποία άρχισε να ισχύει η σχέση εργασίας με τους εργαζομένους. Επιπλέον, από το 2007, δεν μπορεί πλέον να επιτραπεί για πρώτη φορά η κατάταξη αυτή. Μπορεί μόνο να ανανεωθεί μια υφιστάμενη κατάταξη, υπό την προϋπόθεση, μεταξύ άλλων, ότι ο εργοδότης διαθέτει ισχύουσα γνωμοδότηση κατάταξης εκ μέρους της ITM κατά τον χρόνο υποβολής της αίτησης ανανέωσης.
46
Εξάλλου, η εθνική ρύθμιση δεν επιτρέπει στους εργαζομένους να απευθυνθούν στην αρμόδια αρχή για την ασφάλεια και την υγεία κατά την εργασία ή να προσφύγουν ενώπιον των εθνικών δικαστηρίων αν θεωρούν ότι ο εργοδότης δεν εκπλήρωσε τις υποχρεώσεις του όσον αφορά την κατάταξη του χώρου εργασίας τους ως χώρου στον οποίοι αυτοί εκτίθενται σε «ιδιαίτερες συνθήκες», είτε ως προς την παρελθούσα είτε ως προς τη μελλοντική περίοδο εργασίας.
47
Ειδικότερα, το Înalta Curte de Casaţie şi Justiţie (Ανώτατο Ακυρωτικό Δικαστήριο, Ρουμανία), βασιζόμενο σε στενή ερμηνεία της εθνικής νομοθεσίας, έκρινε ότι δεν υφίσταται ένδικο βοήθημα του κοινού δικαίου προκειμένου να ζητηθεί να διαπιστωθούν οι «ιδιαίτερες συνθήκες» υπό τις οποίες οι εργαζόμενοι ασκούσαν τη δραστηριότητά τους μετά την 1η Απριλίου 2001 ή να υποχρεωθούν οι εργοδότες να κατατάξουν τους χώρους εργασίας ως χώρους στους οποίους οι εργαζόμενοι εκτίθενται στις εν λόγω συνθήκες, όταν οι εν λόγω εργοδότες δεν έχουν λάβει ή, κατά περίπτωση, δεν έχουν ανανεώσει τις άδειες με τις οποίες διαπιστώνεται η κατάταξη αυτή. Το Înalta Curte de Casaţie şi Justiţie (Ανώτατο Ακυρωτικό Δικαστήριο) έκρινε επίσης ότι το γεγονός ότι οι εργοδότες που δικαιούνται να κινήσουν τη διοικητική διαδικασία για την κατάταξη ενός χώρου εργασίας δεν το έπραξαν ή δεν ολοκλήρωσαν τη διαδικασία αυτή δεν παρέχει στον εργαζόμενο το δικαίωμα να επικαλεστεί τους κανόνες του κοινού δικαίου για να επιτύχει την κατάταξη του χώρου εργασίας του ως χώρου στον οποίο αυτός εκτίθεται σε μη «κανονικές» συνθήκες, μια σχετική δε απόφαση των τακτικών δικαστηρίων θα αντέβαινε στο ισχύον νομοθετικό πλαίσιο καθώς και στην αρχή της διάκρισης των εξουσιών. Εξάλλου, το Curtea Constituțională (Συνταγματικό Δικαστήριο, Ρουμανία), το οποίο έκρινε ότι η νομολογία αυτή είναι συμβατή με το Ρουμανικό Σύνταγμα, εκτίμησε, με απόφαση της 6ης Δεκεμβρίου 2018, παραπέμποντας συναφώς στην απόφαση της 21ης Μαρτίου 2018, Podilă κ.λπ. (C‑133/17 και C‑134/17, EU:C:2018:203), ότι η συμβατότητα αυτή δεν μπορούσε να τεθεί υπό αμφισβήτηση λόγω του άρθρου 16, παράγραφος 1, της οδηγίας 89/391.
48
Εντούτοις, το αιτούν δικαστήριο διερωτάται αν η εθνική ρύθμιση, όπως ερμηνεύεται από τα εν λόγω ανώτατα δικαστήρια, είναι συμβατή με το άρθρο 9 και το άρθρο 11, παράγραφος 6, της οδηγίας 89/391, καθώς και με το άρθρο 31, παράγραφος 1, και το άρθρο 47 του Χάρτη. Διευκρινίζει, συναφώς, ότι, μολονότι το άρθρο 11, παράγραφος 6, της οδηγίας 89/391 μεταφέρθηκε στο ρουμανικό δίκαιο με το άρθρο 18, παράγραφος 7, του νόμου 319/2006, ο κανόνας που προβλέπει το δικαίωμα των εργαζομένων να απευθύνονται στην αρμόδια για την ασφάλεια και την υγεία κατά την εργασία αρχή προκειμένου αυτή να εξακριβώσει αν τα μέτρα που έχει λάβει και τα μέσα που έχει διαθέσει ο εργοδότης επαρκούν για τη διαφύλαξη της ασφάλειας και της υγείας κατά την εργασία δεν περιελήφθη στην κατώτερης τυπικής ισχύος νομοθεσία που αφορά την αξιολόγηση των μεσοπρόθεσμων ή μακροπρόθεσμων επαγγελματικών κινδύνων για τους εργαζομένους.
49
Κατά το αιτούν δικαστήριο, σε αντίθεση με την υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση της 21ης Μαρτίου 2018, Podilă κ.λπ. (C‑133/17 και C‑134/17, EU:C:2018:203), σκοπός της αγωγής που άσκησε η ενάγουσα της κύριας δίκης δεν είναι η θεμελίωση συνταξιοδοτικών δικαιωμάτων, αλλά η αναγνώριση των επαγγελματικών κινδύνων που συνδέονται με τις ιδιαίτερες συνθήκες εργασίας στις οποίες αυτή εκτίθεται στον χώρο εργασίας της. Μολονότι, εμμέσως, η κατάταξη του χώρου εργασίας της ενάγουσας της κύριας δίκης ως χώρου στον οποίο αυτή εκτίθεται σε «ιδιαίτερες συνθήκες» έχει συνέπειες όσον αφορά τα δικαιώματα κοινωνικής ασφάλισης, η αγωγή της αποσκοπεί κυρίως στο να αναγνωριστεί η κατάταξη αυτή και να παραγάγει αποτελέσματα τόσο για το παρελθόν όσο και για το μέλλον, δεδομένου ότι οι συνθήκες εργασίας της δεν μεταβλήθηκαν αφότου αυτή προσλήφθηκε. Συγκεκριμένα, η ενάγουσα της κύριας δίκης υποστηρίζει ότι έχει εκτεθεί και εξακολουθεί να εκτίθεται, στον χώρο εργασίας της, σε σημαντικούς παράγοντες κινδύνου για την κατάσταση της υγείας της, οι οποίοι υπερβαίνουν τις οριακές τιμές, χωρίς ωστόσο να διαθέτει ένδικο βοήθημα για να ζητήσει να διαπιστωθούν τόσο η ύπαρξη όσο και η έκταση των επαγγελματικών οχλήσεων στον χώρο εργασίας της, καθώς και η κατάταξη του χώρου αυτού ως χώρου στον οποίο εκτίθεται σε μη «κανονικές» συνθήκες εργασίας.
50
Το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει επίσης ότι, μολονότι το άρθρο 12 του νόμου 319/2006 μεταφέρει το άρθρο 9 της οδηγίας 89/391 στη ρουμανική έννομη τάξη, οι υποχρεώσεις των εργοδοτών τις οποίες αφορά η τελευταία αυτή διάταξη δεν συνδέονται με την υποχρέωση ακριβούς και πιστής κατάταξης των συνθηκών εργασίας σε επίπεδο επιχείρησης. Επιπλέον, δεν υφίσταται ούτε εθνική ρύθμιση κατώτερης τυπικής ισχύος, καθορίζουσα τις συνέπειες της μη τήρησης των υποχρεώσεων αξιολόγησης και παρακολούθησης των επαγγελματικών κινδύνων εκ μέρους των επιχειρήσεων στις οποίες οι εργαζόμενοι εκτίθενται σε σοβαρούς κινδύνους για την υγεία τους. Μολονότι η παράβαση των υποχρεώσεων που προβλέπει το άρθρο 12 του νόμου 319/2006 μπορεί να έχει ως συνέπεια την επιβολή διοικητικού προστίμου στον εργοδότη, κανένα άλλο έννομο αποτέλεσμα δεν συνδέεται με την έλλειψη ορθής αξιολόγησης των επαγγελματικών κινδύνων στον χώρο εργασίας.
51
Τέλος, το αιτούν δικαστήριο εκτιμά ότι πρέπει να αποσαφηνιστεί η αλληλεπίδραση μεταξύ του δικαίου της Ένωσης και του εθνικού δικαίου. Ειδικότερα, το αιτούν δικαστήριο εκτιμά ότι, δεδομένου ότι είναι αδύνατη η σύμφωνη προς το δίκαιο της Ένωσης ερμηνεία των σχετικών διατάξεων του εθνικού δικαίου, διερωτάται αν το άρθρο 11, παράγραφος 6, της οδηγίας 89/391 έχει ανεπιφύλακτο, πλήρη και συγκεκριμένο χαρακτήρα ικανό να του προσδώσει άμεσο αποτέλεσμα, με συνέπεια η διάταξη αυτή, ερμηνευόμενη σε συνδυασμό με το άρθρο 31, παράγραφος 1, και το άρθρο 47 του Χάρτη, να μπορεί να παράσχει στους εργαζομένους, όπως η ενάγουσα της κύριας δίκης, αποτελεσματική δικαστική προστασία όταν τα πρόσωπα που υπέχουν τις σχετικές εκ του νόμου υποχρεώσεις, όπως οι εργοδότες, δεν τηρούν τις υποχρεώσεις τους, όπως εκείνες που αφορούν την κατάταξη ορισμένων χώρων εργασίας ως χώρων στους οποίους οι εργαζόμενοι εκτίθενται σε «ιδιαίτερες συνθήκες».
52
Υπό τις συνθήκες αυτές, το Curtea de Apel Iaşi (εφετείο Ιασίου) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
«1)
Αντιτίθενται το άρθρο 9 και το άρθρο 11, παράγραφος 6, της οδηγίας [89/391] σε εθνική νομοθεσία και πρακτική επιτακτικού χαρακτήρα, βάσει των οποίων οι εργαζόμενοι δεν έχουν το δικαίωμα να απευθυνθούν ευθέως στην αρμόδια αρχή για θέματα ασφάλειας και υγείας κατά την εργασία, εάν κρίνουν ότι τα μέτρα που ελήφθησαν και τα μέσα που διατέθηκαν από τον εργοδότη δεν επαρκούν για τη διαφύλαξη της ασφάλειας και της υγείας κατά την εργασία, και δεν μπορούν ούτε να ασκήσουν ένδικο βοήθημα, εάν εκτιμούν ότι οι εργοδότες δεν έχουν εκπληρώσει τις υποχρεώσεις τους όσον αφορά την κατάταξη των χώρων εργασίας ως χώρων στους οποίους οι εργαζόμενοι εκτίθενται σε ιδιαίτερες συνθήκες εργασίας ούτε για το χρονικό διάστημα κατά το οποίο έχουν ήδη εργαστεί ούτε για τη μελλοντική διάρκεια της σχέσης εργασίας;
2)
Έχει το άρθρο 11, παράγραφος 6, της οδηγίας 89/391 κάθετο άμεσο αποτέλεσμα και, σε συνδυασμό με το άρθρο 31, παράγραφος 1, και τις διατάξεις του άρθρου 47 του [Χάρτη], παρέχει στους εργαζομένους δικαίωμα δικαστικής προστασίας σε περίπτωση που τα πρόσωπα που υπέχουν τις σχετικές εκ του νόμου υποχρεώσεις δεν τηρούν τις υποχρεώσεις αυτές;»
Επί των προδικαστικών ερωτημάτων
Επί του πρώτου ερωτήματος
53
Με το πρώτο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν το άρθρο 9 και το άρθρο 11, παράγραφος 6, της οδηγίας 89/391 έχουν την έννοια ότι αντιτίθενται σε εθνική ρύθμιση, όπως αυτή ερμηνεύεται από τα εθνικά δικαστήρια, η οποία αποκλείει τη δυνατότητα εργαζομένου να απευθυνθεί στην εθνική αρχή που είναι αρμόδια για την ασφάλεια και την υγεία κατά την εργασία ή να προσφύγει ενώπιον εθνικού δικαστηρίου προκειμένου να καθοριστεί ή να επανεξεταστεί η προβλεπόμενη από την εν λόγω ρύθμιση κατάταξη του χώρου εργασίας του με γνώμονα τους υψηλότερους από το κανονικό κινδύνους για την υγεία του στους οποίους αυτός εκτίθεται και να του αναγνωριστούν, στο πλαίσιο της νέας αυτής κατάταξης, πρόσθετα συνταξιοδοτικά δικαιώματα και πρόσθετη ετήσια άδεια μετ’ αποδοχών.
54
Συναφώς, από τον τίτλο και το άρθρο 1, παράγραφος 1, της οδηγίας 89/391 προκύπτει ότι η οδηγία αυτή έχει ως αντικείμενο την εφαρμογή μέτρων για την προώθηση της βελτίωσης της ασφάλειας και της υγείας των εργαζομένων κατά την εργασία. Προς τον σκοπό αυτόν η οδηγία προβλέπει, όπως ορίζει το άρθρο 1, παράγραφος 2, αυτής, γενικές αρχές σχετικά με την πρόληψη των επαγγελματικών κινδύνων και την προστασία της ασφάλειας και της υγείας, την εξάλειψη των συντελεστών κινδύνου και ατυχημάτων, την ενημέρωση, τη διαβούλευση, την ισόρροπη συμμετοχή σύμφωνα με τις εθνικές νομοθεσίες ή/και πρακτικές, την κατάρτιση των εργαζομένων και των εκπροσώπων τους, καθώς και τους κανόνες για την εφαρμογή των γενικών αυτών αρχών. Κατά τον τρόπο αυτόν, η οδηγία αντανακλά και διευκρινίζει το δικαίωμα κάθε εργαζομένου σε συνθήκες εργασίας που σέβονται την υγεία και την ασφάλειά του, το οποίο κατοχυρώνεται στο άρθρο 31, παράγραφος 1, του Χάρτη.
55
Για την επίτευξη του σκοπού αυτού, το άρθρο 4 σε συνδυασμό με το άρθρο 5, παράγραφος 1, της οδηγίας 89/391, επιβάλλει στα κράτη μέλη την υποχρέωση να λαμβάνουν τα αναγκαία μέτρα ώστε οι εργοδότες να υποχρεούνται να διαφυλάσσουν την ασφάλεια και την υγεία των εργαζομένων ως προς όλες τις πτυχές που συνδέονται με την εργασία.
56
Το άρθρο 9, παράγραφος 1, της οδηγίας αυτής διευκρινίζει, συναφώς, ότι ο εργοδότης οφείλει να έχει στη διάθεσή του εκτίμηση των κινδύνων για την ασφάλεια και την υγεία των εργαζομένων, περιλαμβανομένων των κινδύνων που αφορούν ομάδες εργαζομένων που εκτίθενται σε ιδιαίτερους κινδύνους, ότι πρέπει να καθορίζει τα μέτρα προστασίας που πρέπει να ληφθούν και, αν χρειαστεί, το υλικό προστασίας που πρέπει να χρησιμοποιηθεί, ότι οφείλει να τηρεί κατάλογο των εργατικών ατυχημάτων που είχαν ως συνέπεια ανικανότητα εργασίας για τον εργαζόμενο μεγαλύτερη των τριών εργάσιμων ημερών και ότι οφείλει να συντάσσει εκθέσεις σχετικά με τα εργατικά ατυχήματα των οποίων υπήρξαν θύματα οι εργαζόμενοί του. Το άρθρο 9, παράγραφος 2, της οδηγίας προβλέπει ότι τα κράτη μέλη πρέπει να καθορίζουν τις υποχρεώσεις τις οποίες οφείλουν να εκπληρώνουν οι διάφορες κατηγορίες επιχειρήσεων, ανάλογα με τη φύση των δραστηριοτήτων τους και το μέγεθός τους, όσον αφορά την κατάρτιση των εγγράφων που σχετίζονται με τις υποχρεώσεις του άρθρου 9, παράγραφος 1.
57
Εξάλλου, το άρθρο 11, παράγραφος 6, της οδηγίας 89/391 ορίζει ότι οι εργαζόμενοι πρέπει να έχουν τη δυνατότητα να απευθυνθούν στην αρμόδια αρχή για την ασφάλεια και την υγεία κατά την εργασία, εάν κρίνουν ότι ο εργοδότης δεν έχει λάβει επαρκή μέτρα για την διαφύλαξη της ασφάλειας και της υγείας κατά την εργασία.
58
Ούτε οι διατάξεις αυτές ούτε οι λοιπές διατάξεις της οδηγίας 89/391 επιβάλλουν στα κράτη μέλη την υποχρέωση να μεριμνούν ώστε οι χώροι εργασίας να κατατάσσονται ανάλογα με το μέγεθος των κινδύνων για την υγεία των προσώπων που εργάζονται στους χώρους αυτούς, προκειμένου τα πρόσωπα αυτά να απολαύουν, κατά περίπτωση, ορισμένων πρόσθετων συνταξιοδοτικών δικαιωμάτων και δικαιωμάτων άδειας.
59
Εντούτοις, δεν μπορεί να αποκλειστεί το ενδεχόμενο ένα σύστημα κατάταξης των χώρων εργασίας βάσει των κινδύνων αυτών να επηρεάζει τις υποχρεώσεις που υπέχουν οι εργοδότες από την οδηγία 89/391. Σε μια τέτοια περίπτωση, η εφαρμογή από τα κράτη μέλη ενός τέτοιου συστήματος πρέπει να γίνεται τηρουμένων των υποχρεώσεων που απορρέουν από την οδηγία. Τούτο δεν συμβαίνει όταν η εφαρμογή του συστήματος αυτού έχει ως συνέπεια την απαλλαγή του εργοδότη από ορισμένες από τις υποχρεώσεις αυτές (πρβλ. απόφαση της 21ης Μαρτίου 2018, Podilă κ.λπ., C‑133/17 και C‑134/17, EU:C:2018:203, σκέψεις 42 και 44).
60
Εν προκειμένω, από τη δικογραφία που έχει στη διάθεσή του το Δικαστήριο προκύπτει ότι η εφαρμοστέα εθνική ρύθμιση περιλαμβάνει δύο πτυχές οι οποίες εφαρμόζονται παράλληλα.
61
Η πρώτη πτυχή αποτελείται από τον νόμο 319/2006. Όπως έχει διαπιστώσει το Δικαστήριο, ο νόμος αυτός μεταφέρει την οδηγία 89/391 στο ρουμανικό δίκαιο (απόφαση της 21ης Μαρτίου 2018, Podilă κ.λπ., C‑133/17 και C‑134/17, EU:C:2018:203, σκέψη 43). Ειδικότερα, το άρθρο 12, παράγραφος 1, στοιχεία a και b, καθώς και το άρθρο 18, παράγραφος 7, του νόμου αυτού μεταφέρουν στο εσωτερικό δίκαιο, αντιστοίχως, το άρθρο 9, παράγραφοι 1 και 2, καθώς και το άρθρο 11, παράγραφος 6, της οδηγίας αυτής. Επιπλέον, το άρθρο 39, παράγραφος 4, του εν λόγω νόμου προβλέπει κυρώσεις σε περίπτωση μη τήρησης, εκ μέρους του εργοδότη, των υποχρεώσεων που προβλέπονται στο άρθρο 12, παράγραφος 1, στοιχεία a και b, του ίδιου νόμου. Εντούτοις, τα ερωτήματα του αιτούντος δικαστηρίου δεν αφορούν τη μεταφορά αυτήν και δεν αμφισβητείται, στο πλαίσιο της διαφοράς της κύριας δίκης, ότι οι εργαζόμενοι έχουν τη δυνατότητα να απευθυνθούν στην αρμόδια αρχή για την ασφάλεια και την υγεία κατά την εργασία ή να προσφύγουν ενώπιον των εθνικών δικαστηρίων για να αμφισβητήσουν το σύννομο των μέτρων που θεωρούν ανεπαρκή για τη διαφύλαξη της ασφάλειας και της υγείας κατά την εργασία.
62
Η δεύτερη πτυχή, στο πλαίσιο της οποίας το αιτούν δικαστήριο υποβάλλει τα ερωτήματά του, προβλέπει τη δυνατότητα των εργοδοτών να κατατάσσουν τους χώρους εργασίας σε διάφορες κατηγορίες ανάλογα με τους κινδύνους για την υγεία τους οποίους διατρέχουν οι εργαζόμενοι. Ανάλογα με την κατηγορία στην οποία κατατάσσεται ο χώρος εργασίας τους, οι εργαζόμενοι δύνανται να έχουν ορισμένα πρόσθετα δικαιώματα όσον αφορά τα συνταξιοδοτικά δικαιώματα και τις άδειες. Εντούτοις, δυνάμει των διατάξεων του εθνικού δικαίου που εμπίπτουν στη δεύτερη πτυχή, όπως αυτές έχουν ερμηνευθεί από το Înalta Curte de Casaţie şi Justiţie (Ανώτατο Ακυρωτικό Δικαστήριο), μόνον ο εργοδότης μπορεί να υποβάλει αίτηση κατάταξης ή ανανέωσης της κατάταξης του χώρου εργασίας με γνώμονα τον κίνδυνο. Ο εργαζόμενος δεν μπορεί να απευθυνθεί στην εθνική αρχή που είναι αρμόδια για την ασφάλεια και την υγεία κατά την εργασία ή να προσφύγει σε εθνικό δικαστήριο προκειμένου να διαπιστωθεί ότι οι συνθήκες εργασίας του εμπίπτουν σε κατηγορία έκθεσης σε ιδιαίτερους κινδύνους ή προκειμένου να υποχρεωθεί ο εργοδότης του να κατατάξει τον χώρο εργασίας του σε μια τέτοια κατηγορία.
63
Η ενάγουσα της κύριας δίκης βάλλει κατά της μη κατάταξης, από 1ης Ιανουαρίου 2007, του χώρου εργασίας της ως χώρου στον οποίο αυτή εκτίθεται σε «ιδιαίτερες συνθήκες» εργασίας. Η εν λόγω μη κατάταξη συνεπάγεται μεταξύ άλλων ότι, από την ημερομηνία αυτή, στερήθηκε του δικαιώματος σε μεγαλύτερο αριθμό ημερών ετήσιας άδειας μετ’ αποδοχών καθώς και σε πρόσθετα συνταξιοδοτικά δικαιώματα, υπό τη μορφή, αφενός, μείωσης του ορίου ηλικίας συνταξιοδότησης και, αφετέρου, αύξησης του αριθμού των μορίων για τον υπολογισμό της σύνταξης, οπότε ο εργοδότης θα υποχρεούνταν να καταβάλλει αυξημένες εισφορές κοινωνικής ασφάλισης.
64
Επομένως, πρέπει να εξακριβωθεί αν εθνική ρύθμιση η οποία προβλέπει σύστημα κατάταξης των χώρων εργασίας με γνώμονα τους κινδύνους για την υγεία που διατρέχουν οι εργαζόμενοι επηρεάζει τις υποχρεώσεις που υπέχουν οι εργοδότες από την οδηγία 89/391, όταν η εφαρμογή ενός τέτοιου συστήματος μπορεί να συνεπάγεται τη χορήγηση στους εργαζομένους ορισμένων πρόσθετων δικαιωμάτων όσον αφορά τα συνταξιοδοτικά δικαιώματα και την ετήσια άδεια μετ’ αποδοχών.
65
Συναφώς, όσον αφορά, αφενός, τη χορήγηση πρόσθετων δικαιωμάτων ως προς τα συνταξιοδοτικά δικαιώματα, επισημαίνεται ότι η χορήγηση τέτοιων δικαιωμάτων δεν συμβάλλει στην επίτευξη του σκοπού της βελτίωσης της ασφάλειας και της υγείας των εργαζομένων κατά την εργασία, τον οποίο επιδιώκει η οδηγία αυτή. Πράγματι, όπως εξέθεσε ο γενικός εισαγγελέας στο σημείο 49 των προτάσεών του ως προς τα πρόσθετα συνταξιοδοτικά δικαιώματα τα οποία αφορά συγκεκριμένα η επίμαχη στην κύρια δίκη εθνική ρύθμιση, η αύξηση του αριθμού των μορίων για τον υπολογισμό της σύνταξης γήρατος δεν αφορά τις συνθήκες εργασίας κατά τη διάρκεια της περιόδου δραστηριότητας των εργαζομένων, αλλά τις συνθήκες εργασίας κατά την περίοδο που διαδέχεται την περίοδο δραστηριότητας. Επιπλέον, η μείωση της ηλικίας συνταξιοδότησης των εργαζομένων που εκτίθενται σε «ιδιαίτερες συνθήκες» εργασίας δεν συνδέεται με την εφαρμογή μέτρων για τη βελτίωση της ασφάλειας και της υγείας των εργαζομένων κατά την εργασία. Τα εν λόγω δικαιώματα αποτελούν, στην πραγματικότητα, αντισταθμιστικές παροχές για τον κίνδυνο που διατρέχουν οι εργαζόμενοι και δεν εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 89/931.
66
Όσον αφορά, αφετέρου, την παροχή του δικαιώματος σε πρόσθετη ετήσια άδεια μετ’ αποδοχών, επισημαίνεται ότι οι διατάξεις της οδηγίας 89/391 πρέπει να ερμηνεύονται σε συνδυασμό με τις διατάξεις της οδηγίας 2003/88. Συγκεκριμένα, το άρθρο 1, παράγραφος 4, της οδηγίας αυτής προβλέπει ότι οι διατάξεις της οδηγίας 89/391 εφαρμόζονται πλήρως στις πτυχές του χρόνου εργασίας που διέπονται από την οδηγία 2003/88, με την επιφύλαξη των περιοριστικότερων ή ειδικότερων διατάξεων της τελευταίας.
67
Σκοπός της οδηγίας 2003/88 είναι ο καθορισμός των στοιχειωδών προδιαγραφών για τη βελτίωση των συνθηκών διαβίωσης και εργασίας των εργαζομένων με την προσέγγιση των εθνικών ρυθμίσεων που αφορούν, μεταξύ άλλων, τη διάρκεια του χρόνου εργασίας. Η εναρμόνιση αυτή, σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης, στον τομέα της οργάνωσης του χρόνου εργασίας αποσκοπεί στην εξασφάλιση καλύτερης προστασίας της ασφάλειας και της υγείας των εργαζομένων, διά της παροχής, ιδίως, ελάχιστων περιόδων ανάπαυσης (πρβλ. απόφαση της 19ης Δεκεμβρίου 2024, Loredas, C‑531/23, EU:C:2024:1050, σκέψεις 29 και 30 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
68
Συγκεκριμένα, το άρθρο 2, σημείο 9, της οδηγίας 2003/88 ορίζει ως «επαρκή χρόνο ανάπαυσης» την πραγματική κατάσταση κατά την οποία οι εργαζόμενοι έχουν τακτικές περιόδους ανάπαυσης, η διάρκεια των οποίων εκφράζεται σε μονάδες χρόνου και οι οποίες είναι επαρκώς μακρές και συνεχείς, ώστε να εξασφαλίζουν ότι οι εργαζόμενοι δεν θα προκαλούν σωματικές βλάβες στους εαυτούς τους, σε συναδέλφους τους ή σε τρίτους και ότι δεν θα βλάπτουν την υγεία τους, βραχυπρόθεσμα ή μακροπρόθεσμα, λόγω κόπωσης ή άτακτων ρυθμών εργασίας.
69
Επομένως, η χορήγηση πρόσθετων ημερών ετήσιας άδειας σε εργαζόμενο λόγω των δυσχερών συνθηκών εργασίας οι οποίες τον εκθέτουν σε κινδύνους για την υγεία ή το πρόσωπό του μπορεί να δικαιολογηθεί από τον σκοπό της διαφύλαξης της ασφάλειας και της υγείας των εργαζομένων κατά την εργασία.
70
Εντούτοις, όπως επισήμανε ο γενικός εισαγγελέας στο σημείο 53 των προτάσεών του, η οδηγία 2003/88 δεν επιβάλλει τη χορήγηση επιπλέον ημερών ετήσιας άδειας για τέτοιους λόγους.
71
Κατά το άρθρο 7, παράγραφος 1, της οδηγίας αυτής, τα κράτη μέλη οφείλουν να θεσπίσουν τα αναγκαία μέτρα ώστε να παρέχεται σε όλους τους εργαζομένους ετήσια άδεια μετ’ αποδοχών διάρκειας τουλάχιστον τεσσάρων εβδομάδων, σύμφωνα με τους όρους που προβλέπουν οι εθνικές νομοθεσίες ή/και πρακτικές για την απόκτηση του σχετικού δικαιώματος και τη χορήγηση της άδειας. Επιπλέον, από το γράμμα της διάταξης αυτής, του άρθρου 1, παράγραφος 1 και παράγραφος 2, στοιχείο αʹ, και του άρθρου 15 της οδηγίας 2003/88 προκύπτει σαφώς ότι η οδηγία αυτή σκοπεί αποκλειστικώς στον καθορισμό των στοιχειωδών προδιαγραφών ασφάλειας και υγείας όσον αφορά την οργάνωση του χρόνου εργασίας, χωρίς να θίγει τη δυνατότητα των κρατών μελών να εφαρμόζουν εθνικές διατάξεις οι οποίες είναι ευνοϊκότερες για την προστασία των εργαζομένων.
72
Επομένως, αφενός, η οδηγία 2003/88 δεν αντιτίθεται σε διατάξεις του εσωτερικού δικαίου οι οποίες παρέχουν δικαίωμα ετήσιας άδειας μετ’ αποδοχών διάρκειας μεγαλύτερης των τεσσάρων εβδομάδων που προβλέπονται στο άρθρο 7, παράγραφος 1, της οδηγίας αυτής, υπό τις προϋποθέσεις για την απόκτηση του σχετικού δικαιώματος και τη χορήγηση της άδειας που καθορίζονται από το εθνικό δίκαιο, και, αφετέρου, τα χορηγούμενα δικαιώματα ετήσιας άδειας μετ’ αποδοχών τα οποία υπερβαίνουν το ελάχιστο όριο που επιβάλλει το άρθρο 7, παράγραφος 1, της οδηγίας 2003/88 δεν διέπονται από την οδηγία αυτή, αλλά από το εθνικό δίκαιο, εκτός του συστήματος που θεσπίζει η εν λόγω οδηγία (πρβλ. απόφαση της 19ης Νοεμβρίου 2019, TSN και AKT, C‑609/17 και C‑610/17, EU:C:2019:981, σκέψεις 33 και 35 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
73
Λαμβανομένων υπόψη των ανωτέρω σκέψεων, το δικαίωμα σε πρόσθετη ετήσια άδεια μετ’ αποδοχών που παρέχεται στους εργαζομένους λόγω της κατάταξης του χώρου εργασίας τους ως χώρου στον οποίο αυτοί εκτίθενται σε ιδιαίτερους επαγγελματικούς κινδύνους δεν εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής των οδηγιών 2003/88 και 89/391.
74
Επομένως, εθνική ρύθμιση η οποία προβλέπει σύστημα κατάταξης των χώρων εργασίας με γνώμονα τους κινδύνους για την υγεία που διατρέχουν στους χώρους αυτούς οι εργαζόμενοι δεν επηρεάζει τις υποχρεώσεις που υπέχουν οι εργοδότες από την οδηγία 89/391, όταν η εφαρμογή ενός τέτοιου συστήματος μπορεί να συνεπάγεται τη χορήγηση στους εργαζομένους ορισμένων πρόσθετων δικαιωμάτων όσον αφορά τα συνταξιοδοτικά δικαιώματα και την ετήσια άδεια μετ’ αποδοχών.
75
Εντούτοις, το αιτούν δικαστήριο εκθέτει επίσης ότι η αγωγή της ενάγουσας λόγω της μη κατάταξης του χώρου εργασίας της ως χώρου στον οποίο αυτή εκτίθεται σε «ιδιαίτερες συνθήκες», κατά την έννοια της ρουμανικής νομοθεσίας, δεν αφορά μόνον τα εν λόγω συνταξιοδοτικά δικαιώματα και τις ετήσιες άδειες, αλλά και την αναγνώριση των επαγγελματικών κινδύνων που συνδέονται με τις συνθήκες υπό τις οποίες ασκεί τη δραστηριότητά της, τούτο δε τόσο για το παρελθόν όσο και για το μέλλον.
76
Συναφώς, από τη συνδυασμένη ερμηνεία των στοιχείων αʹ και βʹ του άρθρου 9, παράγραφος 1, της οδηγίας 89/391 προκύπτει ότι ο εργοδότης πρέπει να έχει στη διάθεσή του μια εκτίμηση των κινδύνων για την ασφάλεια και την υγεία κατά την εργασία, συμπεριλαμβανομένων εκείνων που αφορούν τις ομάδες των εργαζομένων που εκτίθενται σε ιδιαιτέρους κινδύνους, προκειμένου να καθορίσει τα μέτρα προστασίας που πρέπει να ληφθούν και, ενδεχομένως, τον προστατευτικό εξοπλισμό που πρέπει να χρησιμοποιηθεί.
77
Όπως προκύπτει από τη σκέψη 59 της παρούσας αποφάσεως, αν η μη κατάταξη του χώρου εργασίας της ενάγουσας της κύριας δίκης ως χώρου στον οποίο αυτή εκτίθεται σε «ιδιαίτερες συνθήκες» συνεπαγόταν τη μη αξιολόγηση των κινδύνων από τον εργοδότη και τη συνακόλουθη μη λήψη από τον εργοδότη των αναγκαίων μέτρων για τη διαφύλαξη της ασφάλειας και της υγείας κατά την εργασία, η μη κατάταξη αυτή θα είχε ως συνέπεια την απαλλαγή του εργοδότη από τις υποχρεώσεις που απορρέουν από το άρθρο 9, παράγραφος 1, στοιχεία αʹ και βʹ, της οδηγίας 89/391, όπερ θα έπρεπε να είναι δυνατόν να καταγγελθεί από τους εργαζομένους ενώπιον της αρμόδιας αρχής για την ασφάλεια και την υγεία κατά την εργασία, σύμφωνα με το άρθρο 11, παράγραφος 6, της οδηγίας αυτής και, ενδεχομένως, να αποτελέσει αντικείμενο ενδίκου βοηθήματος ενώπιον των εθνικών δικαστηρίων προκειμένου να διασφαλιστεί, σύμφωνα με το άρθρο 47 του Χάρτη, αποτελεσματική δικαστική προστασία των δικαιωμάτων που απονέμει στους εργαζομένους η εν λόγω οδηγία.
78
Εντούτοις, όπως προκύπτει από τη σκέψη 59 της παρούσας αποφάσεως, δεν αμφισβητείται ότι, κατόπιν της μεταφοράς του άρθρου 9, παράγραφος 1, στοιχεία αʹ και βʹ, καθώς και του άρθρου 11, παράγραφος 6, της οδηγίας 89/391 στο ρουμανικό δίκαιο, ο εργοδότης υποχρεούται να έχει στη διάθεσή του μια αξιολόγηση των κινδύνων και να λαμβάνει τα αναγκαία μέτρα για τη διαφύλαξη της ασφάλειας και της υγείας κατά την εργασία, η δε ενάγουσα της κύριας δίκης έχει τη δυνατότητα να προσφύγει, ενώπιον της αρμόδιας για την ασφάλεια και την υγεία κατά την εργασία ρουμανικής αρχής και, ενδεχομένως, ενώπιον των ρουμανικών δικαστηρίων, κατά της ανεπάρκειας των μέτρων που έλαβε και των μέσων που διέθεσε ο εργοδότης της για τη διαφύλαξη της ασφάλειας και της υγείας κατά την εργασία κατόπιν αξιολόγησης των σχετικών κινδύνων.
79
Λαμβανομένων υπόψη όλων των ανωτέρω, στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι το άρθρο 9 και το άρθρο 11, παράγραφος 6, της οδηγίας 89/391 έχουν την έννοια ότι δεν εφαρμόζονται επί εθνικής ρύθμισης, όπως αυτή ερμηνεύεται από τα εθνικά δικαστήρια, η οποία αποκλείει τη δυνατότητα εργαζομένου να απευθυνθεί στην εθνική αρχή που είναι αρμόδια για την ασφάλεια και την υγεία κατά την εργασία ή να προσφύγει ενώπιον εθνικού δικαστηρίου προκειμένου να καθοριστεί ή να επανεξεταστεί η προβλεπόμενη από την εν λόγω ρύθμιση κατάταξη του χώρου εργασίας του με γνώμονα τους υψηλότερους από το κανονικό κινδύνους για την υγεία του στους οποίους αυτός εκτίθεται και να του αναγνωριστούν, στο πλαίσιο της νέας αυτής κατάταξης, πρόσθετα συνταξιοδοτικά δικαιώματα και πρόσθετη ετήσια άδεια μετ’ αποδοχών.
Επί του δευτέρου προδικαστικού ερωτήματος
80
Λαμβανομένης υπόψη της απάντησης που δόθηκε στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα, παρέλκει η απάντηση στο δεύτερο προδικαστικό ερώτημα.
Επί των δικαστικών εξόδων
81
Δεδομένου ότι η παρούσα διαδικασία έχει ως προς τους διαδίκους της κύριας δίκης τον χαρακτήρα παρεμπίπτοντος που ανέκυψε ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου, σ’ αυτό εναπόκειται να αποφανθεί επί των δικαστικών εξόδων. Τα έξοδα στα οποία υποβλήθηκαν όσοι υπέβαλαν παρατηρήσεις στο Δικαστήριο, πλην των ως άνω διαδίκων, δεν αποδίδονται.
Για τους λόγους αυτούς, το Δικαστήριο (πέμπτο τμήμα) αποφαίνεται:
Το άρθρο 9 και το άρθρο 11, παράγραφος 6, της οδηγίας 89/391/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 12ης Ιουνίου 1989, σχετικά με την εφαρμογή μέτρων για την προώθηση της βελτίωσης της ασφάλειας και της υγείας των εργαζομένων κατά την εργασία,
έχουν την έννοια ότι:
δεν εφαρμόζονται επί εθνικής ρύθμισης, όπως αυτή ερμηνεύεται από τα εθνικά δικαστήρια, η οποία αποκλείει τη δυνατότητα εργαζομένου να απευθυνθεί στην εθνική αρχή που είναι αρμόδια για την ασφάλεια και την υγεία κατά την εργασία ή να προσφύγει ενώπιον εθνικού δικαστηρίου προκειμένου να καθοριστεί ή να επανεξεταστεί η προβλεπόμενη από την εν λόγω ρύθμιση κατάταξη του χώρου εργασίας του με γνώμονα τους υψηλότερους από το κανονικό κινδύνους για την υγεία του στους οποίους αυτός εκτίθεται και να του αναγνωριστούν, στο πλαίσιο της νέας αυτής κατάταξης, πρόσθετα συνταξιοδοτικά δικαιώματα και πρόσθετη ετήσια άδεια μετ’ αποδοχών.
(υπογραφές)
(
*1
)	Γλώσσα διαδικασίας: η ρουμανική.