Προσωρινό κείμενο
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ
JULIANE KOKOTT
της 16ης Απριλίου 2026 (1)
Συνεκδικαζόμενες υποθέσεις C‑27/25 και C‑356/25
SU και Wild of Ireland Defence CLG
κατά
An Coimisiún Pleanála, πρώην An Bord Pleanála, κ.λπ.
παρισταμένης της:
Knocknamona Windfarm Limited
[αίτηση του Court of Appeal (εφετείου, Ιρλανδία) για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως]
και
Paddy
Massey
κατά
An
Coimisiún
Pleanála, πρώην An
Bord
Pleanála, κ.λπ.
παρισταμένης της:
Curns Energy Limited
[αίτηση του High Court (ανώτερου δικαστηρίου, Ιρλανδία) για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως]
« Προδικαστική παραπομπή – Οδηγία 92/43/ΕΟΚ – Διατήρηση των φυσικών οικοτόπων καθώς και της άγριας πανίδας και χλωρίδας – Οδηγία 2009/147/ΕΚ – Διατήρηση των αγρίων πτηνών – Ζώνες ειδικής προστασίας – Εκτίμηση των επιπτώσεων των σχεδίων ή έργων που ενδέχεται να επηρεάσουν σημαντικά προστατευόμενο τόπο σε σχέση με τους στόχους διατήρησης του τόπου – Προκαταρκτικός έλεγχος της αναγκαιότητας εκτίμησης των επιπτώσεων – Παράλειψη καθορισμού ειδικών ανά τόπο στόχων διατήρησης »
I.      Εισαγωγή
1.        Το
άρθρο 6, παράγραφος 3, πρώτη περίοδος, της οδηγίας για τους οικοτόπους (2) απαιτεί από τα κράτη μέλη να εξετάζουν εκ των προτέρων αν ένα σχέδιο ή έργο επηρεάζει σημαντικά τόπους Natura 2000. Αντικείμενο της εκτίμησης του σχεδίου ή έργου είναι η συμβατότητα με τους στόχους διατήρησης αυτών των τόπων. Είναι όμως δυνατή τέτοια εκτίμηση εάν τα κράτη μέλη δεν έχουν καθορίσει ειδικούς στόχους διατήρησης για τον οικείο τόπο; Και αποτελούν οι εν λόγω ειδικοί ανά τόπο στόχοι διατήρησης προϋπόθεση για τη διενέργεια του προκαταρκτικού ελέγχου, του λεγόμενου screening, προκειμένου να διαπιστωθεί εάν είναι αναγκαία η πλήρης εκτίμηση των επιπτώσεων; Τα ερωτήματα αυτά αποτελούν το αντικείμενο των δύο υπό κρίση υποθέσεων.
2.        Για τους σκοπούς των εν λόγω εκτιμήσεων, οι στόχοι διατήρησης μπορούν, εν ανάγκη, να προσδιορίζονται με άλλον τρόπο εκτός από τον καθορισμό που συνδέεται με συγκεκριμένο τόπο. Τούτο δεν συνεπάγεται οπωσδήποτε μείωση της προστασίας, αλλά το πεδίο προστασίας μπορεί να είναι μάλιστα ευρύτερο πριν από τον καθορισμό ειδικών στόχων διατήρησης που στηρίζεται στη στάθμιση διαφορετικών σκοπών και άλλων συμφερόντων. Η οδηγία για τους οικοτόπους προβλέπει επίσης τη διενέργεια εκτιμήσεων σε αυτή τη βάση, τουλάχιστον σε μεταβατικό στάδιο.
3.        Το ζήτημα του κατά πόσον ο καθορισμός ειδικών ανά τόπο στόχων διατήρησης αποτελεί, παρά ταύτα, προϋπόθεση για την εκτίμηση επιπτώσεων και για το screening δεν έχει μόνο διαδικαστική σημασία. Πράγματι, είναι αμφίβολο αν οι αρχές των κρατών μελών μπορούν να εγκρίνουν ένα σχέδιο ή έργο, όταν δεν μπορούν να προβούν σε προκαταρκτικό έλεγχο ή –εν ανάγκη– σε εκτίμηση ελλείψει στόχων διατήρησης. Η έγκριση εκ μέρους των αρχών αυτών προϋποθέτει τέτοια εκτίμηση δυνάμει του άρθρου 6, παράγραφος 3, δεύτερη περίοδος, της οδηγίας για τους οικοτόπους. Το πρόβλημα αυτό θα μπορούσε να επηρεάσει πολύ μεγάλο αριθμό έργων στην Ένωση, δεδομένου ότι το εύρος και, ενδεχομένως, ο χρόνος που τα κράτη μέλη καθόρισαν ειδικούς ανά τόπο στόχους διατήρησης εγείρουν αμφιβολίες.
II.    Το νομικό πλαίσιο
Α.      Η οδηγία για τα πτηνά
4.        Η ισχύουσα σήμερα οδηγία για τα πτηνά (3) αποτελεί κωδικοποιημένη έκδοση προγενέστερης οδηγίας του 1979 (4), με την οποία η τότε Ευρωπαϊκή Οικονομική Κοινότητα θέσπισε για πρώτη φορά διατάξεις για την προστασία της φύσεως. Πάντως –όπως προκύπτει– οι δύο γλωσσικές αποδόσεις είναι πανομοιότυπες για τους σκοπούς της παρούσας διαδικασίας.
5.        Το άρθρο 4 της οδηγίας για τα πτηνά προβλέπει τον καθορισμό ζωνών ειδικής προστασίας για τα πτηνά (στο εξής: ΖΕΠ) ως ακολούθως:
«1.      Για τα είδη που αναφέρονται στο παράρτημα I προβλέπονται μέτρα ειδικής διατηρήσεως, που αφορούν τον οικότοπό τους, για να εξασφαλισθεί η επιβίωση και η αναπαραγωγή των ειδών αυτών στη ζώνη εξαπλώσεώς τους.
Για τον σκοπό αυτό λαμβάνονται υπόψη:
α)      τα είδη που απειλούνται με εξαφάνιση·
β)      τα είδη που είναι ευπαθή σε ορισμένες μεταβολές των οικοτόπων τους·
γ)      Τα είδη που θεωρούνται σπάνια διότι οι πληθυσμοί τους είναι μικροί ή η τοπική τους εξάπλωση περιορισμένη·
δ)      άλλα είδη που έχουν ανάγκη ιδιαίτερης προσοχής, λόγω ιδιοτυπίας του οικοτόπου τους.
Για να πραγματοποιηθούν οι εκτιμήσεις θα ληφθούν υπόψη οι τάσεις και οι μεταβολές των επιπέδων του πληθυσμού.
Τα κράτη μέλη κατατάσσουν κυρίως σε ζώνες ειδικής προστασίας τα εδάφη τα πιο κατάλληλα, σε αριθμό και επιφάνεια, για τη διατήρηση των ειδών αυτών στη γεωγραφική θαλάσσια και χερσαία ζώνη στην οποία έχει εφαρμογή η παρούσα οδηγία.
2.      Ανάλογα μέτρα υιοθετούνται από τα κράτη μέλη για τα αποδημητικά είδη που δεν μνημονεύονται στο παράρτημα I, των οποίων η έλευση είναι τακτική, λαμβάνοντας υπόψη τις ανάγκες προστασίας στη γεωγραφική θαλάσσια και χερσαία ζώνη στην οποία εφαρμόζεται η παρούσα οδηγία, όσον αφορά τις περιοχές αναπαραγωγής, αλλαγής φτερώματος και διαχειμάσεως, και τις ζώνες όπου βρίσκονται οι σταθμοί κατά μήκος των οδών αποδημίας. Για τον σκοπό αυτό τα κράτη μέλη αποδίδουν ιδιαίτερη σημασία στην προστασία των υγροτόπων, και ιδίως όσων έχουν διεθνή σπουδαιότητα.
3.      [...]
4.      Τα κράτη μέλη υιοθετούν κατάλληλα μέτρα για να αποφεύγουν, στις ζώνες προστασίας που προβλέπονται στις παραγράφους 1 και 2, τη ρύπανση ή την υποβάθμιση των οικοτόπων, καθώς και τις επιζήμιες για τα πτηνά διαταράξεις, όταν αυτές έχουν σημαντικές συνέπειες σε σχέση με τους αντικειμενικούς στόχους του παρόντος άρθρου. Τα κράτη μέλη θα προσπαθήσουν, επίσης, να αποφύγουν τη ρύπανση ή τη φθορά των οικοτόπων και έξω από τις ζώνες προστασίας.»
Β.      Η οδηγία για τους οικοτόπους
6.        Η οδηγία του 1992 για τους οικοτόπους επεκτείνει το πεδίο εφαρμογής της ισχύουσας στο δίκαιο της Ένωσης προστασίας του φυσικού περιβάλλοντος σε άλλα είδη χλωρίδας και πανίδας, καθώς και σε συγκεκριμένους τύπους οικοτόπων, και ενσωματώνει εν μέρει την προγενέστερη οδηγία για τα πτηνά.
7.        Οι στόχοι διατηρήσεως μνημονεύονται στην όγδοη και στη δέκατη αιτιολογική σκέψη της οδηγίας για τους οικοτόπους:
«[…] σε κάθε χαρακτηρισμένη ζώνη, θα πρέπει να εφαρμόζονται τα αναγκαία μέτρα σε σχέση με τους στόχους διατήρησης που έχουν οριστεί·
[...]
κάθε σχέδιο ή πρόγραμμα που ενδέχεται να επηρεάσει σημαντικά τους στόχους διατήρησης ενός τόπου που έχει χαρακτηρισθεί ή θα χαρακτηρισθεί στο μέλλον πρέπει να υπόκειται στην κατάλληλη εκτίμηση».
8.        Το άρθρο 3, παράγραφος 1, της οδηγίας για τους οικοτόπους περιγράφει το δίκτυο των ευρωπαϊκών ζωνών διατήρησης ως εξής:
«Συνίσταται ένα συνεκτικό ευρωπαϊκό οικολογικό δίκτυο ειδικών ζωνών, επονομαζόμενο “Natura 2000”. Το δίκτυο αυτό, που αποτελείται από τους τόπους όπου ευρίσκονται τύποι φυσικών οικοτόπων που εμφαίνονται στο παράρτημα I και τους οικότοπους των ειδών που εμφαίνονται στο παράρτημα II, πρέπει να διασφαλίζει την διατήρηση ή, ενδεχομένως, την αποκατάσταση σε ικανοποιητική κατάσταση διατήρησης, των τύπων φυσικών οικοτόπων και των οικοτόπων των οικείων ειδών στην περιοχή της φυσικής κατανομής των ειδών αυτών.
Το δίκτυο “Natura 2000” περιλαμβάνει και τις ζώνες ειδικής προστασίας που έχουν ταξινομηθεί από τα κράτη μέλη σύμφωνα με τις διατάξεις της οδηγίας [για τα πτηνά]».
9.        Ο χαρακτηρισμός ζωνών ως προστατευόμενων βάσει της οδηγίας για τους οικοτόπους προϋποθέτει ότι τα κράτη μέλη προσδιορίζουν κατ’ αρχάς κατάλληλους τόπους βάσει επιστημονικών κριτηρίων και τους προτείνουν στην Επιτροπή (άρθρο 4, παράγραφος 1). Στη συνέχεια, η Επιτροπή πρέπει να τους χαρακτηρίσει ως τόπους κοινοτικής σημασίας (άρθρο 4, παράγραφος 2).
10.      Το άρθρο 4, παράγραφος 4, της οδηγίας για τους οικοτόπους ρυθμίζει τον χαρακτηρισμό των τόπων κοινοτικής σημασίας ως ειδικών ζωνών διατήρησης ως εξής:
«Όταν ένας τόπος κοινοτικής σημασίας, υπ’ αυτή του την ιδιότητα, επιλέχθηκε δυνάμει της διαδικασίας της παραγράφου 2, το οικείο κράτος μέλος ορίζει τον εν λόγω τόπο ως ειδική ζώνη διατήρησης το ταχύτερο δυνατόν και, το αργότερο, μέσα σε μια εξαετία, καθορίζοντας τις προτεραιότητες σε συνάρτηση με τη σημασία των τόπων για τη διατήρηση ή την αποκατάσταση, σε ικανοποιητική κατάσταση διατήρησης, ενός τύπου φυσικών οικοτόπων του παραρτήματος I ή ενός είδους του παραρτήματος II και για τη συνεκτικότητα του Natura 2000, καθώς και σε συνάρτηση με τους κινδύνους υποβάθμισης ή καταστροφής που επαπειλούν τους εν λόγω τόπους.»
11.      Ήδη προηγουμένως, με βάση το άρθρο 4, παράγραφος 5, της οδηγίας για τους οικοτόπους, ορισμένοι κανόνες προστασίας εφαρμόζονταν στους τόπους κοινοτικής σημασίας:
«Μόλις ένας τόπος εγγραφεί στον κατάλογο του [άρθρου 4, παράγραφος 2, τρίτο εδάφιο], υπόκειται στις διατάξεις των παραγράφων 2, 3 και 4 του άρθρου 6.»
12.      Οι διατάξεις για την προστασία των εν λόγω ειδικών ζωνών διατήρησης ορίζονται στο άρθρο 6 της οδηγίας για τους οικοτόπους ως ακολούθως:
«1.      Για τις ειδικές ζώνες διατήρησης, τα κράτη μέλη καθορίζουν τα αναγκαία μέτρα διατήρησης που ενδεχομένως συνεπάγονται ειδικά ενδεδειγμένα σχέδια διαχείρισης ή ενσωματωμένα σε άλλα σχέδια διευθέτησης και τα δέοντα κανονιστικά, διοικητικά ή συμβατικά μέτρα που ανταποκρίνονται στις οικολογικές απαιτήσεις των τύπων φυσικών οικοτόπων του παραρτήματος I και των ειδών του παραρτήματος II, τα οποία απαντώνται στους τόπους.
2.      Τα κράτη μέλη θεσπίζουν τα κατάλληλα μέτρα ώστε στις ειδικές ζώνες διατήρησης να αποφεύγεται η υποβάθμιση των φυσικών οικοτόπων και των οικοτόπων ειδών, καθώς και οι ενοχλήσεις που έχουν επιπτώσεις στα είδη για τα οποία οι ζώνες έχουν ορισθεί, εφόσον οι ενοχλήσεις αυτές θα μπορούσαν να έχουν επιπτώσεις σημαντικές όσον αφορά τους στόχους της παρούσας οδηγίας.
3.      Κάθε σχέδιο, μη άμεσα συνδεόμενο ή αναγκαίο για τη διαχείριση του τόπου, το οποίο όμως είναι δυνατόν να επηρεάζει σημαντικά τον εν λόγω τόπο, καθεαυτό ή από κοινού με άλλα σχέδια, εκτιμάται δεόντως ως προς τις επιπτώσεις του στον τόπο, λαμβανομένων υπόψη των στόχων διατήρησής του. Βάσει των συμπερασμάτων της εκτίμησης των επιπτώσεων στον τόπο και εξαιρουμένης της περίπτωσης των διατάξεων της παραγράφου 4, οι αρμόδιες εθνικές αρχές συμφωνούν για το οικείο σχέδιο μόνον αφού βεβαιωθούν ότι δεν θα παραβλάψει την ακεραιότητα του τόπου περί του οποίου πρόκειται και, ενδεχομένως, αφού εκφρασθεί πρώτα η δημόσια γνώμη.
4.      Εάν, παρά τα αρνητικά συμπεράσματα της εκτίμησης των επιπτώσεων και ελλείψει εναλλακτικών λύσεων, ένα σχέδιο πρέπει να πραγματοποιηθεί για άλλους επιτακτικούς λόγους σημαντικού δημοσίου συμφέροντος, περιλαμβανομένων λόγων κοινωνικής ή οικονομικής φύσεως, το κράτος μέλος λαμβάνει κάθε αναγκαίο αντισταθμιστικό μέτρο ώστε να εξασφαλισθεί η προστασία της συνολικής συνοχής του Natura 2000. […]»
13.      Το άρθρο 7 της οδηγίας για τους οικοτόπους αντικαθιστά μια προστατευτική διάταξη της οδηγίας για τα πτηνά με ορισμένες ρυθμίσεις της οδηγίας για τους οικοτόπους, προβλέποντας τα εξής:
«Οι υποχρεώσεις που πηγάζουν από τις παραγράφους 2, 3 και 4 του άρθρου 6 της παρούσας οδηγίας αντικαθιστούν τις υποχρεώσεις που πηγάζουν από την πρώτη πρόταση της παραγράφου 4 του άρθρου 4 της οδηγίας για τα πτηνά, όσον αφορά τις [ΖΕΠ] που χαρακτηρίστηκαν δυνάμει της παραγράφου 1 του άρθρου 4 ή αναγνωρίστηκαν με ανάλογο τρόπο δυνάμει της παραγράφου 2 του άρθρου 4 της εν λόγω οδηγίας, τούτο δε από την ημερομηνία θέσης σε εφαρμογή της παρούσας οδηγίας ή από την ημερομηνία της ταξινόμησης ή της αναγνώρισης εκ μέρους ενός κράτους μέλους δυνάμει της οδηγίας [για τα πτηνά], εφόσον αυτή είναι μεταγενέστερη.»
III. Τα πραγματικά περιστατικά
Α.      Υπόθεση Knocknamona
14.      Η An Coimisiún Pleanála (πρώην An Board Pleanála, ανώτατη αρχή χωροταξικού σχεδιασμού, Ιρλανδία) χορήγησε στην Knocknamona Windfarm Limited (στο εξής: Knocknamona), στις 28 Σεπτεμβρίου 2022, άδεια έργου για τροποποιήσεις στο ήδη εγκριθέν αιολικό πάρκο στην κομητεία Waterford, στην Ιρλανδία.
Με την απόφαση αυτή, η ανώτατη αρχή χωροταξικού σχεδιασμού ενέκρινε την κατασκευή υψηλότερων ανεμογεννητριών συνολικού ύψους έως 155 μέτρων
και υψηλότερου μετεωρολογικού ιστού (99 μέτρα).
15.      Κατά την εξέταση της αιτήσεως για τη χορήγηση της άδειας, η εν λόγω αρχή προέβη στη διενέργεια εκτίμησης των επιπτώσεων της προτεινόμενης κατασκευής για πέντε καθορισμένες προστατευόμενες ζώνες, βάσει της οδηγίας για τους οικοτόπους και της οδηγίας για τα πτηνά, συμπεριλαμβανομένης της ΖΕΠ του Blackwater Callows, η οποία βρίσκεται στο Cork και το Waterford. Το κοντινότερο σημείο της εν λόγω ΖΕΠ, που προστατεύεται βάσει της οδηγίας για τα πτηνά, απέχει 13 χιλιόμετρα από την περιοχή του αιολικού πάρκου και 13,5 χιλιόμετρα από την πλησιέστερη ανεμογεννήτρια. Δεν αμφισβητείται ότι, κατά τον χρόνο εκδόσεως της αποφάσεως της αρχής χωροταξικού σχεδιασμού, δεν υπήρχαν ειδικοί στόχοι διατήρησης για τη ΖΕΠ του Blackwater Callows.
16.      Προκειμένου να λάβει την ως άνω απόφαση, η αρχή στηρίχθηκε στην έκθεση που συνέταξε ο επιθεωρητής της. Στην έκθεση αυτή καταγράφεται ότι οι στόχοι διατήρησης για τη ΖΕΠ του Blackwater Callows συνίσταντο σε ένα «έγγραφο γενικών στόχων διατήρησης». Τα «επιλέξιμα ενδιαφέροντα» της ζώνης αυτής, ήτοι τα είδη και οι οικότοποι για τα οποία προστατεύεται η περιοχή, είναι ο αγριόκυκνος (Cygnus cygnus), η μαρέκα (Mareca penelope ή Anas penelope), το κιρκίρι (Anas crecca), η λιμόζα (Limosa limosa) και οι υγρότοποι της ΖΕΠ καθώς και τα υδρόβια πτηνά που τους χρησιμοποιούν.
17.      Ο επιθεωρητής της αρχής χωροταξικού σχεδιασμού κατέληξε στο συμπέρασμα ότι, όσον αφορά τα επιλέξιμα ενδιαφέροντα (εκτός από τον αγριόκυκνο), δεν προκύπτουν αρνητικές επιπτώσεις για την ακεραιότητα της εν λόγω ζώνης, διότι οι οικότοποι εντός της περιοχής του αιολικού πάρκου είναι ακατάλληλοι για οποιοδήποτε από τα είδη αυτά. Όσον αφορά τον αγριόκυκνο, ο επιθεωρητής κατέληξε στο συμπέρασμα ότι οι σχετικές έρευνες δεν υποδηλώνουν παρουσία αγριόκυκνων, είτε εντός είτε πέριξ της περιοχής του αιολικού πάρκου. Ως εκ τούτου, το πρόσθετο ύψος και η προτεινόμενη διάμετρος των ανεμογεννητριών δεν δύνανται να παραβλάψουν την ακεραιότητα της οικείας ΖΕΠ εις βάρος των εν λόγω ειδών. Κανένα από τα μέρη δεν αμφισβητεί την ως άνω εκτίμηση. Κατόπιν τούτου, η αρχή χωροταξικού σχεδιασμού έκρινε ότι το εν λόγω έργο δεν θα έθιγε την ακεραιότητα της ΖΕΠ του Blackwater Callows.
18.      Οι Su και Wild Ireland Defence άσκησαν προσφυγή υποστηρίζοντας, μεταξύ άλλων, ότι, ελλείψει στόχων διατηρήσεως για τη ΖΕΠ Blackwater Callows, η αρχή χωροταξικού σχεδιασμού δεν ήταν αρμόδια να προβεί σε εκτίμηση των επιπτώσεων του κατασκευαστικού σχεδίου.
19.      Το High Court (ανώτερο δικαστήριο, Ιρλανδία) έχει κρίνει ότι σε ορισμένες περιπτώσεις –για την ακρίβεια, στις περισσότερες περιπτώσεις– η ύπαρξη στόχων διατήρησης είναι απαραίτητη για τη διενέργεια έγκυρης εκτίμησης επιπτώσεων. Ωστόσο, στη συγκεκριμένη περίπτωση ήταν δυνατή η διενέργεια έγκυρης εκτίμησης επιπτώσεων χωρίς να έχουν καθοριστεί οι εν λόγω στόχοι. Και τούτο διότι από τα επιστημονικά στοιχεία συνάγεται ότι το επιλέξιμο ενδιαφέρον –εν προκειμένω, ο αγριόκυκνος– δεν θίγεται από το προτεινόμενο έργο, ανεξάρτητα από τους καθορισμένους στόχους διατήρησης. Η αρχή χωροταξικού σχεδιασμού κατέληξε με εύλογη επιστημονική βεβαιότητα στο συμπέρασμα ότι το έργο «δεν θα παραβλάψει την ακεραιότητα του τόπου περί του οποίου πρόκειται» για τον απλούστατο λόγο ότι η επίμαχη, αρνητική για τον τόπο, συνέπεια απαιτεί τη φυσική παρουσία του αγριόκυκνου στην περιοχή του αιολικού πάρκου Knocknamona και η παρουσία αυτή έχει αποκλειστεί. Η διαπίστωση αυτή αφορά τον κίνδυνο συγκρούσεως μεταξύ πτηνών και ανεμογεννητριών (5).
20.      Οι Su και Wild Ireland Defence άσκησαν έφεση κατά της αποφάσεως αυτής ενώπιον του Court of Appeal (εφετείο, Ιρλανδία).
Β.      Η υπόθεση Curns
21.      Η Curns Energy Limited (στο εξής: Curns) υπέβαλε, στις 8 Ιανουαρίου 2021, αίτηση για τη χορήγηση άδειας κατασκευής αιολικού πάρκου ενώπιον της ανώτερης αρχής χωροταξικού σχεδιασμού.
Το έργο απέχει 9,9 χιλιόμετρα από τη ΖΕΠ Blackwater Callows. Ο φάκελος της αίτησης περιείχε, μεταξύ άλλων, έκθεση εκτίμησης περιβαλλοντικών επιπτώσεων, έκθεση προκαταρκτικού ελέγχου όσον αφορά την ανάγκη εκτίμησης επιπτώσεων και τη λεγόμενη «Natura Impact Statement», επιστημονική γνώμη σχετικά με τις επιπτώσεις του έργου στις περιοχές Natura 2000 την οποία προβλέπει το ιρλανδικό δίκαιο.
22.      Με την από 8 Νοεμβρίου 2023 απόφασή του, η ανώτερη αρχή χωροταξικού σχεδιασμού χορήγησε άδεια για το επίδικο έργο. Ο Paddy Massey προσέφυγε κατά της άδειας έργου στις 11 Ιανουαρίου 2024.
23.      Ωστόσο, οι ειδικοί ανά τόπο στόχοι και μέτρα διατήρησης για τη ΖΕΠ Blackwater Callows καθορίστηκαν μόλις στις 24 Μαρτίου 2024. Κατά τη διάρκεια της ένδικης διαδικασίας, αναγνωρίστηκε ότι ο καθορισμός αυτός είχε καθυστερήσει.
24.      Στις 11 Απριλίου 2025 το High Court (ανώτερο δικαστήριο) απέκλεισε κάθε εύλογη πιθανότητα η μη συνεκτίμηση των στόχων και/ή των μέτρων διατήρησης στην παρούσα υπόθεση να έχει επιπτώσεις σε περιοχή Natura 2000. Κατά συνέπεια, αρνήθηκε την ακύρωση της άδειας έργου, ανεξαρτήτως της εκβάσεως της υπό κρίση αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως. Ωστόσο, ζητεί από το Δικαστήριο να εξετάσει ένα προδικαστικό ερώτημα προκειμένου να αποφανθεί αν μπορεί τουλάχιστον να διαπιστώσει υπέρ του προσφεύγοντος ότι ο προκαταρκτικός έλεγχος της ανάγκης διενέργειας εκτίμησης επιπτώσεων προϋποθέτει ειδικούς ανά τόπο στόχους διατήρησης.
IV.    Οι αιτήσεις προδικαστικής αποφάσεως
25.      Στην υπόθεση Knocknamona, το Court of Appeal (εφετείο) υπέβαλε στο Δικαστήριο το ακόλουθο ερώτημα:
«Αποτελεί ο καθορισμός έγκυρων στόχων διατήρησης για μια Ζώνη Ειδικής Προστασίας αναγκαία προϋπόθεση όσον αφορά την εξουσία της αρμόδιας αρχής να προβεί σε νόμιμη δέουσα εκτίμηση των επιπτώσεων δυνάμει του άρθρου 6, παράγραφος 3, της οδηγίας για τους οικοτόπους, στο πλαίσιο της εξέτασης αιτήσεως για χορήγηση άδειας έργου;»
26.      Με τη διάταξη της 20ής Μαρτίου 2025, Knocknamona (C‑27/25, EU:C:2025:203), ο Πρόεδρος του Δικαστηρίου απέρριψε την αίτηση του Court of Appeal (εφετείου) για εφαρμογή της ταχείας διαδικασίας. Ωστόσο, έκρινε ότι η υπόθεση πρέπει να εξεταστεί κατά προτεραιότητα.
27.      Γραπτές παρατηρήσεις κατέθεσαν οι Su και Wild Ireland Defence CLG, η ανώτερη αρχή χωροταξικού σχεδιασμού, η Knocknamona Windfarms Limited, η Ιρλανδία και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή.
28.      Κατόπιν της ως άνω αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως, το High Court (ανώτερο δικαστήριο) υπέβαλε στο Δικαστήριο, συμπληρωματικώς, το ακόλουθο ερώτημα επί της υποθέσεως Curns:
«Έχει το άρθρο 6, παράγραφος 3, της οδηγίας για τους οικοτόπους, όπως εφαρμόζεται στην οδηγία για τα πτηνά δυνάμει του άρθρου 7 της εν λόγω οδηγίας για τους οικοτόπους, την έννοια ότι, κατά την εκτίμηση περί του αν ένα σχέδιο, μη άμεσα συνδεόμενο ή αναγκαίο για τη διαχείριση τόπου προς τους σκοπούς της οδηγίας για τα πτηνά, είναι δυνατόν να επηρεάσει σημαντικά έναν τέτοιο τόπο καθεαυτό ή από κοινού με άλλα σχέδια, η αρμόδια αρχή κράτους μέλους πρέπει να λαμβάνει υπόψη στόχους και/ή μέτρα διατήρησης που έχουν καθοριστεί για τον οικείο τόπο και/ή, ειδικότερα, για τόπο ως προς τον οποίο δεν προβλέπεται η διενέργεια πλήρους δέουσας εκτιμήσεως των επιπτώσεων καθότι δεν πιθανολογείται ότι ο τόπος αυτός θα επηρεαστεί σημαντικά από το σχέδιο;»
29.      Το High Court (ανώτερο δικαστήριο) επισήμανε επίσης ότι ο P. Massey επιθυμούσε ρητώς να μην προβεί το Δικαστήριο στην ανωνυμοποίηση του ονόματός του στις σχετικές με την υπόθεση δημοσιεύσεις.
30.      Γραπτές παρατηρήσεις κατέθεσαν ο P. Massey, η Ιρλανδία και η Επιτροπή.
31.      Στις 22 Οκτωβρίου 2025 ο Πρόεδρος του Δικαστηρίου αποφάσισε τη συνεκδίκαση των δύο υποθέσεων και διέταξε την κατά προτεραιότητα εκδίκαση της υποθέσεως Curns. Κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση της 25ης Μαρτίου 2026 παρέστησαν οι SU και Wild Ireland Defence CLG, καθώς και ο P. Massey από κοινού, η ανώτερη αρχή χωροταξικού σχεδιασμού, η Knocknamona, η Curns, η Ιρλανδία και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή.
V.      Νομική εκτίμηση
32.      Με την αίτηση προδικαστικής αποφάσεως στην υπόθεση Knocknamona ζητείται να διευκρινιστεί αν μπορεί να διενεργηθεί εκτίμηση επιπτώσεων βάσει του άρθρου 6, παράγραφος 3, της οδηγίας για τους οικοτόπους όταν οι αρμόδιες αρχές δεν έχουν καθορίσει ειδικούς ανά τόπο στόχους διατήρησης για την οικεία ζώνη διατήρησης. Η υπόθεση Curns θέτει το προκαταρκτικό ζήτημα αν οι ειδικοί ανά τόπο στόχοι διατήρησης αποτελούν μάλιστα προϋπόθεση για τον προκαταρκτικό έλεγχο της αναγκαιότητας εκτίμησης των επιπτώσεων.
33.      Για τον λόγο αυτόν, μετά από ορισμένες επισημάνσεις σχετικά με το παραδεκτό της υποθέσεως Curns (υπό Α), επιβάλλεται κατ’ αρχάς μια προκαταρκτική παρατήρηση σχετικά με τα δύο αυτά στάδια εξετάσεως (υπό Β). Έπειτα, πρέπει να διευκρινιστεί η υποχρέωση καθορισμού ειδικών στόχων διατήρησης για τους τόπους Natura 2000 βάσει της οδηγίας για τα πτηνά (υπό Γ). Μόνο στη συνέχεια μπορούν να εξεταστούν οι συνέπειες της παράλειψης καθορισμού ειδικών ανά τόπο στόχων διατήρησης όσον αφορά την εκτίμηση των επιπτώσεων (υπό Δ) και τον προκαταρκτικό έλεγχο (υπό Ε). Τέλος, για την περίπτωση που το Δικαστήριο δεν συμμεριστεί την άποψή μου, θα προτείνω περαιτέρω χρονικό περιορισμό των αποτελεσμάτων της αποφάσεώς του (υπό ΣΤ).
Α.      Το παραδεκτό της υποθέσεως Curns
34.      Η Επιτροπή θεωρεί ότι η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως στην υπόθεση Curns είναι απαράδεκτη για τον λόγο ότι το High Court (ανώτερο δικαστήριο) έχει ήδη αποφανθεί επί της ουσίας. Επομένως, η απάντηση δεν είναι πλέον κρίσιμη για την επίλυση της διαφοράς.
35.      Μολονότι, κατά την Ιρλανδία, η εν λόγω απόφαση επί της ουσίας δεν έχει ακόμη αποκτήσει ισχύ δεδικασμένου, δεδομένου ότι εκκρεμεί αίτηση χορήγησης άδειας για την άσκηση αναιρέσεως ενώπιον του Supreme Court (Ανωτάτου Δικαστηρίου, Ιρλανδία), είναι γεγονός ότι, επί του παρόντος, το High Court (ανώτερο δικαστήριο) δεν αναμένει (πλέον) απάντηση για να κρίνει τη διαφορά επί της ουσίας.
36.      Ωστόσο, το High Court (ανώτερο δικαστήριο) επισημαίνει ότι πρέπει ακόμη να κρίνει αν ο προκαταρκτικός έλεγχος της αναγκαιότητας εκτίμησης των επιπτώσεων προϋποθέτει ειδικούς ανά τόπο στόχους διατήρησης. Η διαπίστωση αυτή αφορά το αρχικώς βάσιμο της προσφυγής. Αν η προσφυγή ήταν αρχικώς βάσιμη, τούτο θα είχε τουλάχιστον συνέπειες για τα συχνά σημαντικά δικαστικά έξοδα ενώπιον των ιρλανδικών δικαστηρίων.
37.      Συνεπώς, η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως πρέπει να κριθεί παραδεκτή.
Β.      Λειτουργία της εκτίμησης επιπτώσεων και του προκαταρκτικού ελέγχου
38.      Το άρθρο 6 της οδηγίας για τους οικοτόπους προβλέπει ορισμένες ειδικές υποχρεώσεις και διαδικασίες.
Όπως προκύπτει από το άρθρο 2
παράγραφος 2, αυτές αποσκοπούν στη διασφάλιση της διατήρησης ή, ενδεχομένως, της αποκατάστασης σε ικανοποιητική κατάσταση διατήρησης, των φυσικών οικοτόπων καθώς και των άγριων ειδών χλωρίδας και πανίδας ενωσιακού ενδιαφέροντος.
Επομένως, πρόκειται για την επίτευξη του γενικότερου σκοπού της οδηγίας, ο οποίος συνίσταται στην εξασφάλιση υψηλού επιπέδου προστασίας του περιβάλλοντος για τις ζώνες που προστατεύονται δυνάμει της οδηγίας (6).
39.      Για μια διαδικασία έγκρισης, η εκτίμηση των επιπτώσεων με βάση το άρθρο 6, παράγραφος 3, της οδηγίας για τους οικοτόπους είναι σημαντική, διότι οι αρμόδιες εθνικές αρχές συμφωνούν για το οικείο σχέδιο, κατά τη δεύτερη περίοδο της διατάξεως, μόνον αφού βεβαιωθούν ότι αυτό δεν θα παραβλάψει την ακεραιότητα περιοχής Natura 2000 βάσει των συμπερασμάτων της εκτίμησης των επιπτώσεων. Κατά πάγια νομολογία, μπορούν να προβούν στη διαπίστωση αυτή μόνον εφόσον δεν υφίσταται, από επιστημονικής απόψεως, καμία εύλογη αμφιβολία ως προς την απουσία επιβλαβών συνεπειών για την ακεραιότητα του τόπου (7).
40.      Επομένως, η δέουσα εκτίμηση δεν πρέπει να παρουσιάζει κενά και πρέπει να περιέχει πλήρεις, ακριβείς και οριστικές διαπιστώσεις και συμπεράσματα, ώστε να αίρεται κάθε εύλογη αμφιβολία, από επιστημονικής απόψεως, ως προς τις επιπτώσεις του σχεδιαζόμενου σχεδίου ή έργου στον οικείο προστατευόμενο τόπο (8).
41.      Πότε όμως πρέπει να διενεργείται εκτίμηση επιπτώσεων;
42.      Κατά το άρθρο 6, παράγραφος 3, πρώτη περίοδος, της οδηγίας για τους οικοτόπους, κάθε σχέδιο το οποίο είναι δυνατόν να επηρεάζει σημαντικά έναν τόπο του δικτύου Natura 2000, καθεαυτό ή από κοινού με άλλα σχέδια, εκτιμάται δεόντως ως προς τις επιπτώσεις του στον τόπο.
43.      Επομένως, η απαίτηση εκτίμησης εξαρτάται από την ύπαρξη πιθανότητας ή κινδύνου το σχέδιο να επηρεάσει σημαντικά τον οικείο τόπο. Κατά την ερμηνεία της οδηγίας για τους οικοτόπους, πρέπει να λαμβάνεται ιδίως υπόψη η αρχή της προφύλαξης, η οποία αποτελεί μία από τις βάσεις της πολιτικής υψηλού επιπέδου προστασίας που ακολουθεί η Ένωση στον τομέα του περιβάλλοντος, σύμφωνα με το άρθρο 191, παράγραφος 2, εδάφιο 1, ΣΛΕΕ. Το Δικαστήριο συνήγαγε εξ αυτού ότι υφίσταται τέτοια πιθανότητα ή κίνδυνος όταν δεν μπορεί να αποκλειστεί, βάσει αντικειμενικών στοιχείων, ότι το οικείο σχέδιο επηρεάζει σημαντικά τον οικείο τόπο (9). Ως εκ τούτου, σε περίπτωση αμφιβολίας ως προς την απουσία σημαντικών επιπτώσεων, πρέπει να διενεργείται πλήρης εξέταση (10).
44.      Όπως επισημάνθηκε ανωτέρω, ακόμη και όσον αφορά τον προκαταρκτικό έλεγχο, οι αμφιβολίες πρέπει να είναι εύλογες από επιστημονικής απόψεως (11). Ειδάλλως θα υπήρχε ο κίνδυνος η δέουσα εκτίμηση να είναι πάντοτε αναγκαία, δεδομένου ότι παράλογες ή μη επιστημονικές αμφιβολίες μπορούν να προκύψουν πάντοτε, αλλά δεν είναι δυνατόν να αποδυναμωθούν με την ίδια ευχέρεια. Το Δικαστήριο έχει συμφωνήσει με το ανωτέρω συμπέρασμα (12).
45.      Επομένως, τόσο στο πλαίσιο του προκαταρκτικού ελέγχου όσο και στο πλαίσιο αυτής καθεαυτήν της εκτίμησης, κριτήριο συνιστά ο αποκλεισμός κάθε εύλογης αμφιβολίας, από επιστημονικής απόψεως, ως προς τη μη πρόκληση σημαντικής βλάβης στις περιοχές του δικτύου Natura 2000.
46.      Πάντως, τα δύο στάδια εξετάσεως διαφέρουν ως προς το εύρος. Η ακριβής οριοθέτηση εξαρτάται κατά κανόνα από τις περιστάσεις της συγκεκριμένης περιπτώσεως, καθώς και από τις σχετικές επιστημονικές και τεχνικές γνώσεις. Εάν κατά τον προκαταρκτικό έλεγχο είναι διαθέσιμες πληροφορίες που υφίστανται ήδη ανεξάρτητα από το έργο και μαρτυρούν αναμφίβολα ότι ένα έργο δεν δύναται να επηρεάσει περιοχή Natura 2000, δεν απαιτείται πλήρης εκτίμηση των επιπτώσεων. Εάν, από την άλλη πλευρά, καταστεί προφανές στο πρώτο στάδιο ότι απαιτείται νέα επιστημονική γνώμη ή/και μεταφορά πορισμάτων από άλλους τομείς, πρέπει να διενεργείται η δέουσα εκτίμηση επιπτώσεων (13) η οποία στη συνέχεια απαιτεί και τη συμμετοχή του κοινού (14).
47.      Σημείο αναφοράς αμφότερων των σταδίων εξέτασης είναι οι στόχοι διατήρησης του οικείου τόπου.
48.      Για την δέουσα εκτίμηση αυτή καθεαυτήν, τούτο προκύπτει ήδη από το άρθρο 6, παράγραφος 3, πρώτη περίοδος, της οδηγίας για τους οικοτόπους, το οποίο προβλέπει ρητώς εκτίμηση των επιπτώσεων λαμβανομένων υπόψη των στόχων διατήρησης που έχουν καθορισθεί για τον τόπο. Βεβαίως, ο σκοπός της εκτίμησης των επιπτώσεων ενός σχεδίου ή έργου με βάση τους στόχους διατήρησης είναι τόσο σαφής μόνο στο γερμανικό κείμενο της εν λόγω διατάξεως, ενώ οι λοιπές αρχικές αποδόσεις απαιτούν μόνον τη συνεκτίμηση των στόχων διατήρησης. Ωστόσο, η δέκατη αιτιολογική σκέψη διευκρινίζει επίσης στις άλλες γλωσσικές αποδόσεις ότι πρέπει να εξετάζονται τα σχέδια και τα έργα που ενδέχεται να έχουν σημαντικές επιπτώσεις στους στόχους διατήρησης που επιδιώκονται με τον χαρακτηρισμό ενός τόπου (15).
49.      Τούτο συνάδει με τη λειτουργία των στόχων διατήρησης. Αυτοί καθορίζουν ποιοι οικότοποι ή είδη που απαντώνται στον τόπο καθώς και ποιες δυνατότητες αναπτύξεως οικοτόπων και ειδών (16) πρέπει να προστατεύονται από το άρθρο 6, παράγραφος 3.
Αντιθέτως, οι επιπτώσεις στους οικοτόπους, τα είδη ή τις δυνατότητες αναπτύξεως που δεν αποτελούν αντικείμενο των στόχων διατήρησης δεν είναι κρίσιμες για την εφαρμογή της διατάξεως αυτής και, ως εκ τούτου, για τη δέουσα εκτίμηση επιπτώσεων (17).
50.      Κατά πάγια νομολογία, στο πλαίσιο του προκαταρκτικού ελέγχου που αφορά την αναγκαιότητα πλήρους εκτιμήσεως των επιπτώσεων, πρέπει να εκτιμάται επίσης αν το οικείο σχέδιο ή έργο ενδέχεται να θέσει σε κίνδυνο τους στόχους διατήρησης που έχουν καθορισθεί για τον τόπο (18).
51.      Ωστόσο, στην αίτηση προδικαστικής αποφάσεως στην υπόθεση Curns, το High Court (ανώτερο δικαστήριο) εκτιμά ότι δεν θα ήταν πρακτικά δυνατόν να ληφθούν υπόψη οι στόχοι διατήρησης όλων των εξαιρούμενων τόπων. Η συντριπτική πλειονότητα των τόπων θα μπορούσε να αποκλειστεί λόγω της απόστασης από το επίμαχο σχέδιο ή έργο στον οικείο τόπο και της απουσίας εύλογης σύνδεσης ως προς τις επιπτώσεις. Η οδηγία για τους οικοτόπους δεν καθιερώνει ούτε κατά γράμμα σύνδεση μεταξύ του προκαταρκτικού ελέγχου και των στόχων διατήρησης. Επομένως, ο προκαταρκτικός έλεγχος δεν εξαρτάται από τον καθορισμό ειδικών ανά τόπο στόχων διατήρησης.
52.      Με μια επιφανειακή εξέταση, η άποψη αυτή φαίνεται πειστική. Το δίκτυο Natura 2000 περιλαμβάνει περισσότερες από 27 000 περιοχές (19) με αντίστοιχο αριθμό στόχων διατήρησης. Είναι αδιανόητο να διενεργείται συγκεκριμένη εξέταση κάθε περιοχής και όλων των στόχων διατήρησης που καθορίζονται σε αυτήν, προκειμένου να εξακριβωθεί αν ένα συγκεκριμένο σχέδιο ή έργο ενδέχεται να την επηρεάσει σημαντικά. Στην πράξη, σχεδόν όλοι οι τόποι αποκλείονται από την εκτίμηση χωρίς να λαμβάνονται συγκεκριμένα υπόψη οι στόχοι διατήρησής τους, διότι οι επιπτώσεις του σχεδίου ή του έργου φαίνονται αδύνατες. Η θεώρηση αυτή στηρίζεται πιθανότατα, στις περισσότερες περιπτώσεις, στην απόσταση μεταξύ του έργου και των εξαιρούμενων τόπων.
53.      Στην πραγματικότητα όμως η προσέγγιση αυτή στηρίζεται, τουλάχιστον, σε σιωπηρές παραδοχές σχετικά με τους στόχους διατήρησης των εξαιρούμενων τόπων και τις δυνητικές επιπτώσεις του έργου.
54.      Πράγματι, η ενδεχόμενη επιρροή εξαρτάται από το αντικείμενο επί του οποίου θα μπορούσε να ασκηθεί. Ελλείψει τέτοιου αντικειμένου, δεν μπορεί να προσδιοριστεί ή να αποκλειστεί καμία επιρροή. Οι στόχοι διατήρησης όμως συγκεκριμενοποιούν το αντικείμενο των επιπτώσεων σχεδίων ή έργων (20) που πρέπει να εκτιμώνται στο πλαίσιο του προκαταρκτικού ελέγχου.
55.      Ως εκ τούτου, το γεγονός ότι οι στόχοι διατήρησης για το σύνολο σχεδόν των υφιστάμενων περιοχών Natura 2000 δεν αξιολογούνται λεπτομερώς οφείλεται αποκλειστικά και μόνο στο γεγονός ότι το έργο δεν είναι πιθανό να επηρεάσει τους στόχους διατήρησης, για παράδειγμα λόγω της απόστασης από την περιοχή. Εντούτοις, το τεκμήριο αυτό μπορεί επίσης να ανατραπεί υπό ορισμένες περιστάσεις, παραδείγματος χάρη όταν ένας ποταμός συνδέει ένα έργο με απομακρυσμένες περιοχές του δικτύου Natura 2000 (21).
56.      Κατά συνέπεια, το ζήτημα αν ένα σχέδιο ή έργο μπορεί να επηρεάσει σημαντικά μια περιοχή του δικτύου Natura 2000 μπορεί επίσης να εξετασθεί μόνον υπό το πρίσμα των στόχων διατήρησης της περιοχής αυτής.
Γ.      Καθορισμός στόχων διατήρησης
57.      Μολονότι οι στόχοι διατήρησης, λοιπόν, αποτελούν το σημείο αναφοράς για τη δέουσα εκτίμηση και τον προκαταρκτικό έλεγχο, μόνον εμμέσως προκύπτει από τις οδηγίες για τους οικοτόπους και για τα πτηνά ότι τα κράτη μέλη οφείλουν να καθορίζουν ειδικούς στόχους διατήρησης για κάθε περιοχή Natura 2000.
58.      Μεταξύ των αρχικών γλωσσικών αποδόσεων του άρθρου 6, παράγραφος 3, πρώτη περίοδος, της οδηγίας για τους οικοτόπους, μόνον το γερμανικό κείμενο χρησιμοποιεί την έννοια του καθορισμού στόχων διατήρησης και, ως εκ τούτου, απαιτεί ρητώς τη λήψη απόφασης σχετικά με τους εν λόγω στόχους. Αντιθέτως, οι άλλες αρχικές αποδόσεις (22) αναφέρονται μόνο στους στόχους διατήρησης του οικείου τόπου, χωρίς να διευκρινίζεται ο τρόπος με τον οποίο καθορίζονται οι στόχοι αυτοί.
59.      Ωστόσο, όσον αφορά τις ζώνες που προστατεύονται βάσει της οδηγίας για τους οικοτόπους, από τη λειτουργία των στόχων διατήρησης προκύπτει ότι αυτοί πρέπει να καθορίζονται, όπως άλλωστε προκύπτει από άλλες διατάξεις της οδηγίας για τους οικοτόπους (υπό 1). Το συμπέρασμα αυτό πρέπει να ισχύσει και για τις ΖΕΠ με βάση την οδηγία για τα πτηνά (υπό 2), όπως, για παράδειγμα, την ΖΕΠ Blackwater Callows.
1.      Στόχοι διατήρησης των προστατευόμενων ζωνών βάσει της οδηγίας για τους οικοτόπους
60.      Ο καθορισμός των στόχων διατήρησης υπαγορεύεται ιδίως από το άρθρο 4, παράγραφος 4, και το άρθρο 6, παράγραφος 1, της οδηγίας για τους οικοτόπους (23).
61.      Το άρθρο 4, παράγραφος 4, της οδηγίας για τους οικοτόπους επιβάλλει στα κράτη μέλη την υποχρέωση να καθορίζουν προτεραιότητες κατά τον καθορισμό ζωνών προστασίας. Στο πλαίσιο αυτό, πρέπει να λαμβάνουν υπόψη τη σημασία των τόπων αυτών για τη διατήρηση ή την αποκατάσταση, σε ικανοποιητική κατάσταση διατήρησης, ενός τύπου φυσικού οικοτόπου του παραρτήματος I ή ενός είδους του παραρτήματος ΙΙ και για τη συνεκτικότητα του Natura 2000, καθώς και σε συνάρτηση με τους κινδύνους υποβάθμισης ή καταστροφής που επαπειλούν τους εν λόγω τόπους. Ως εκ τούτου, είναι αναγκαία η επιστημονική αξιολόγηση του οικείου τόπου, ιδίως των τύπων οικοτόπων και των ειδών που απαντούν σε αυτόν, υπό το πρίσμα του Natura 2000, του δικτύου ευρωπαϊκών ζωνών διατήρησης.
62.      Ωστόσο, ο καθορισμός των προτεραιοτήτων αυτών προϋποθέτει ότι έχουν επίσης καθοριστεί οι στόχοι διατήρησης (24). Πράγματι, με τον καθορισμό προτεραιοτήτων, οι αρμόδιες αρχές αποφασίζουν σχετικά με τη σημασία που αποδίδουν αντιστοίχως στους διάφορους στόχους διατήρησης κάθε τόπου σε ένα πλαίσιο αλληλεπίδρασης μεταξύ τους, αλλά και στο συνολικό πλαίσιο του Natura 2000. Εάν οι στόχοι διατήρησης καθορίζονταν σε μεταγενέστερο στάδιο, δεν θα εξασφαλιζόταν ότι θα λαμβάνονταν πλήρως υπόψη κατά τον προγενέστερο καθορισμό προτεραιοτήτων.
63.      Επιπλέον, το άρθρο 6, παράγραφος 1, της οδηγίας για τους οικοτόπους προβλέπει ότι τα κράτη μέλη καθορίζουν τα αναγκαία μέτρα διατήρησης που ανταποκρίνονται στις οικολογικές απαιτήσεις των τύπων φυσικών οικοτόπων του παραρτήματος I και των ειδών του παραρτήματος II, τα οποία απαντώνται στους τόπους (25).
64.      O καθορισμός των οικολογικών απαιτήσεων και των συναφών μέτρων διατήρησης προϋποθέτει
επίσης υποχρεωτικώς (26) ότι οι στόχοι διατήρησης έχουν ήδη καθοριστεί (27). Οι απαιτήσεις αυτές είναι επιστημονικής φύσεως και αφορούν ορισμένους οικοτόπους και είδη εντός της προστατευόμενης ζώνης, τα οποία προσδιορίζονται από τους στόχους διατήρησης. Ως εκ τούτου, η όγδοη αιτιολογική σκέψη της οδηγίας για τους οικοτόπους συνδέει επίσης τα μέτρα διατήρησης του άρθρου 6, παράγραφος 1, με τους στόχους διατήρησης.
2.      Στόχοι διατήρησης για τις ζώνες ειδικής προστασίας (ΖΕΠ) βάσει της οδηγίας για τα πτηνά
65.      Οι μέχρι τούδε σκέψεις σχετικά με τον καθορισμό στόχων διατήρησης για τις ζώνες προστασίας βάσει της οδηγίας για τους οικοτόπους δεν μπορούν να μεταφερθούν απευθείας στις ΖΕΠ δυνάμει της οδηγίας για τα πτηνά. Βεβαίως, το άρθρο 7 της οδηγίας για τους οικοτόπους προβλέπει ότι το άρθρο 6, παράγραφοι 2 έως 4, εφαρμόζεται στις ΖΕΠ, ενώ το άρθρο 6, παράγραφος 3, προϋποθέτει την ύπαρξη στόχων διατήρησης. Ωστόσο, τα άρθρα 4, παράγραφος 4, και 6, παράγραφος 1, δεν έχουν εφαρμογή στις ΖΕΠ.
66.      Όσον αφορά τις ΖΕΠ εξακολουθεί να εφαρμόζεται μάλλον το άρθρο 4, παράγραφοι 1 και 2, της οδηγίας για τα πτηνά. Οι εν λόγω υποχρεώσεις προστασίας είναι μεν διατυπωμένες με λιγότερο συγκεκριμένο τρόπο, αλλά στην πράξη αποσκοπούν στην εξασφάλιση προστασίας στις ΖΕΠ που είναι ισοδύναμη με την προστασία που προβλέπει το άρθρο 4, παράγραφος 4, και το άρθρο 6, παράγραφος 1, της οδηγίας για τους οικοτόπους (28). Η ισοδύναμη προστασία όμως περιλαμβάνει τον καθορισμό στόχων διατήρησης.
67.      Ο καθορισμός προτεραιοτήτων και ο προσδιορισμός οικολογικών απαιτήσεων προβλέπονται επίσης στο άρθρο 4, παράγραφοι 1 και 2, της οδηγίας για τα πτηνά. Συγκεκριμένα, κατά τη διάταξη αυτή, τα μέτρα πρέπει να λαμβάνονται λαμβανομένων υπόψη των απαιτήσεων προστασίας των ειδών. Οι απαιτήσεις αυτές εξαρτώνται από τη συγκεκριμένη κατάσταση που επικρατεί στην οικεία ΖΕΠ (29).
68.      Για τους λόγους αυτούς, στην απόφαση Ελληνική Ορνιθολογική Εταιρεία κ.λπ., το Δικαστήριο έχει ήδη επιβεβαιώσει ότι τα κράτη μέλη οφείλουν επίσης να καθορίζουν στόχους διατήρησης για τις ΖΕΠ βάσει της οδηγίας για τα πτηνά (30).
Δ.      Συνέπειες για την εκτίμηση των επιπτώσεων
69.      Προκύπτει όμως από την υποχρέωση καθορισμού στόχων διατήρησης ότι δεν επιτρέπεται εκτίμηση των επιπτώσεων ελλείψει τέτοιου καθορισμού;
70.      Πρέπει να γίνει δεκτό ότι η εκτίμηση των επιπτώσεων θα ήταν πράγματι αδύνατη αν δεν ήταν δυνατός ο καθορισμός στόχων διατήρησης για τον συγκεκριμένο τόπο.
71.      Πράγματι, όπως προεκτέθηκε (31), η εκτίμηση βάσει του άρθρου 6, παράγραφος 3, πρώτη περίοδος, της οδηγίας για τους οικοτόπους αφορά τις επιπτώσεις του οικείου σχεδίου ή έργου στους στόχους διατήρησης του τόπου.
72.      Επομένως, όπως ορθώς επισημαίνουν οι SU και Wild Ireland Defence, το Δικαστήριο διαπίστωσε προσφάτως ότι οι στόχοι διατήρησης του οικείου τόπου αποτελούν υποχρεωτικό σημείο αναφοράς για την εκτίμηση των επιπτώσεων (32). Από το ευρύτερο πλαίσιο της διαπιστώσεως αυτής μάλιστα προκύπτει ότι το Δικαστήριο εννοεί όντως στόχους διατήρησης τους οποίους οι αρμόδιες αρχές οφείλουν να καθορίζουν ειδικώς για κάθε τόπο (33).
73.      Ωστόσο, δεν μπορεί να συναχθεί από αυτό ότι ο εν λόγω καθορισμός αποτελεί υποχρεωτική προϋπόθεση για τη δέουσα εκτίμηση, διότι οι στόχοι διατήρησης μπορούν να προσδιοριστούν και με διαφορετικό τρόπο, εάν είναι αναγκαίο (υπό 1). Η οδηγία για τους οικοτόπους προβλέπει επίσης τη διενέργεια εκτιμήσεων σε αυτή τη βάση, τουλάχιστον σε μεταβατικό στάδιο, χωρίς αυτό να μειώνει την προστασία των τόπων (υπό 2).
1.      Προσωρινός προσδιορισμός στόχων διατήρησης
74.      Οι εμπειρογνώμονες των φορέων υλοποίησης του έργου και οι αρχές έγκρισης μπορούν να συναγάγουν τους στόχους διατήρησης που είναι αναγκαίοι για την εκτίμηση, ιδίως από τις πληροφορίες που οδήγησαν στον χαρακτηρισμό της αντίστοιχης προστατευόμενης ζώνης (34) και τα δεδομένα που παρέχονται στο αντίστοιχο λεγόμενο τυποποιημένο έντυπο δεδομένων (35) της περιοχής (36) και, ενδεχομένως, λαμβάνοντας υπόψη πρόσθετες γνώσεις σχετικά με άλλα είδη και τύπους οικοτόπων που απαντώνται εκεί (37).
75.      Πράγματι, προκειμένου να εκτιμηθεί αν ένα σχέδιο ή έργο επηρεάζει τους στόχους διατήρησης, αρκεί, κατά κανόνα, να τεκμαίρεται ότι όλα τα είδη και οι οικότοποι που χρήζουν προστασίας και απαντώνται στον τόπο καλύπτονται από τους στόχους διατήρησης. Οι τόποι τους οποίους αφορά η οδηγία περί οικοτόπων είναι οι τύποι φυσικών οικοτόπων που απαριθμούνται στο παράρτημα I της οδηγίας αυτής, συμπεριλαμβανομένων των ειδών που τους χαρακτηρίζουν (άρθρο 1, στοιχείο εʹ) και των ειδών που περιλαμβάνονται στο παράρτημα II. Όσον αφορά τις ΖΕΠ, πρόκειται για τα είδη πτηνών που απαριθμούνται στο παράρτημα Ι της οδηγίας για τα πτηνά και για τα αποδημητικά είδη που δεν αναφέρονται στο εν λόγω παράρτημα Ι αλλά η έλευσή τους είναι τακτική, καθώς και για τους οικοτόπους των ειδών αυτών. Η απλή εμφάνιση τύπων οικοτόπων ή ειδών η οποία (ορθώς) χαρακτηρίζεται ως ασήμαντη μπορεί να αγνοηθεί (38).
76.      Επιπλέον, ενδέχεται να είναι αναγκαία η επέκταση των στόχων διατήρησης σε ορισμένες δυνατότητες ανάπτυξης όταν η βελτίωση της κατάστασης των τύπων οικοτόπων ή των πληθυσμών ειδών είναι αναγκαία για την αποκατάσταση της ικανοποιητικής κατάστασης διατήρησής τους (39). Πράγματι, δυνάμει του άρθρου 4, παράγραφος 4, της οδηγίας για τους οικοτόπους, τα κράτη μέλη οφείλουν να καθορίζουν τις προτεραιότητες των προστατευόμενων περιοχών σε συνάρτηση, μεταξύ άλλων, με τη σημασία τους για την αποκατάσταση, σε ικανοποιητική κατάσταση διατήρησης, ενός τύπου φυσικού οικοτόπου που περιλαμβάνεται στο παράρτημα I ή ενός είδους του παραρτήματος II.
77.      Για τις ΖΕΠ βάσει της οδηγίας για τα πτηνά, τα κράτη μέλη ενδέχεται επίσης να χρειαστεί να συμπεριλάβουν αναπτυξιακούς στόχους στους στόχους διατήρησης, διότι σύμφωνα με το άρθρο 3, παράγραφος 1, οφείλουν να διατηρούν ή να αποκαθιστούν επαρκή ποικιλία και επιφάνεια οικοτόπων για τα πτηνά.
78.      Επομένως, η ενσωμάτωση δυνατοτήτων αναπτύξεως επιβάλλεται όταν αυτές είναι αναγκαίες λαμβανομένης υπόψη της καταστάσεως διατηρήσεως των οικείων τύπων οικοτόπων και ειδών εντός του δικτύου Natura 2000, των χαρακτηριστικών του τόπου, καθώς και των δυνατοτήτων αναπτύξεως και των αντίστοιχων στόχων διατήρησης των λοιπών τόπων Natura 2000.
79.      Εξάλλου, η Επιτροπή υποστηρίζει με πειστικό τρόπο ότι η εκτίμηση των επιπτώσεων ελλείψει ειδικών ανά τόπο στόχων διατήρησης μπορεί να συνοδεύεται από ειδικές υποχρεώσεις διερεύνησης και αποδείξεως για τους αιτούντες και τις αρχές αδειοδότησης. Οι στόχοι διατήρησης που καθορίζονται με ασφαλή επιστημονική βάση είναι σαφώς πιο αξιόπιστοι από τους στόχους διατήρησης που προσδιορίζονται μόνον προσωρινά στο πλαίσιο εκτίμησης των επιπτώσεων. Ως εκ τούτου, ενδέχεται να επιβάλλεται περαιτέρω εξέταση για την εκπλήρωση των απαιτήσεων της εκτίμησης επιπτώσεων. Πράγματι –όπως επισήμανα– πρέπει να αποκλειστεί, βάσει πλήρων, ακριβών και οριστικών διαπιστώσεων, λαμβανομένων υπόψη των βέλτιστων επιστημονικών γνώσεων επί του θέματος, κάθε εύλογη αμφιβολία ως προς την απουσία επιβλαβών συνεπειών για την ακεραιότητα του οικείου τόπου (40). Συνεπώς, πρέπει να αποκλειστεί και κάθε αμφιβολία ως προς την επάρκεια των στόχων διατήρησης στους οποίους βασίζεται η εκτίμηση.
80.      Παρόμοια προσέγγιση επιλέγει η Επιτροπή σε πρόσφατη πρόταση κανονισμού. Εάν έχουν καθοριστεί στόχοι διατήρησης των τόπων και λαμβάνονται υπόψη, επιτρέπεται η χρήση, υπό ορισμένες προϋποθέσεις, δεδομένων που χρονολογούνται έως και πέντε έτη στο πλαίσιο δέουσας εκτίμησης των επιπτώσεων (41). Η πρόταση αυτή υποδηλώνει ότι η εκτίμηση των επιπτώσεων είναι δυνατή ακόμη και ελλείψει καθορισμού στόχων διατήρησης για τον τόπο. Σε τέτοια περίπτωση, θα πρέπει να χρησιμοποιούνται μόνον πιο πρόσφατα δεδομένα. Επιπλέον, καταδεικνύει την άποψη της Επιτροπής ότι οι στόχοι διατήρησης των τόπων μπορούν να διευκολύνουν τη διενέργεια δέουσας εκτίμησης.
81.      Επομένως, επιβάλλεται η διαπίστωση ότι εκτίμηση των επιπτώσεων στον τόπο μπορεί να διενεργηθεί στην πράξη βάσει προσωρινώς προσδιορισμένων στόχων διατήρησης, όταν οι αρμόδιες αρχές δεν έχουν ακόμη καθορίσει ειδικούς ανά τόπο στόχους διατήρησης.
2.      Το παραδεκτό της εκτίμησης επιπτώσεων βάσει προσωρινών στόχων διατήρησης
82.      Όσον αφορά τους τόπους που προσδιορίζονται βάσει της οδηγίας για τους οικοτόπους, ο νομοθέτης υπαγορεύει σιωπηρώς την εφαρμογή τέτοιας μεθόδου προσωρινού προσδιορισμού των στόχων διατήρησης, όπως ορθώς επισημαίνουν η Knocknamona, η ανώτερη αρχή χωροταξικού σχεδιασμού και η Ιρλανδία. Το άρθρο 4, παράγραφος 4, παρέχει στα κράτη μέλη προθεσμία έξι ετών για τον καθορισμό των προτεραιοτήτων και, συνεπώς, των στόχων διατήρησης των προστατευόμενων περιοχών, μετά την καταχώρισή τους από την Επιτροπή στον κατάλογο της Ένωσης των περιοχών κοινοτικής σημασίας, σύμφωνα με το άρθρο 4, παράγραφος 2, δηλαδή μετά τον χαρακτηρισμό τους ως περιοχές Natura 2000 (42). Κατά τη διάρκεια της προθεσμίας αυτής, οι τόποι υπόκεινται ήδη, δυνάμει του άρθρου 4, παράγραφος 5, στο άρθρο 6, παράγραφος 3, για την εφαρμογή του οποίου –όπως προανέφερα (43)– οι στόχοι διατήρησης αποτελούν υποχρεωτικό σημείο αναφοράς.
83.      Οι Su και Wild Ireland Defence υποστηρίζουν
ότι τέτοιος προσωρινός προσδιορισμός των στόχων διατήρησης επιτρέπεται μόνον κατά τη μεταβατική περίοδο που προβλέπεται ρητώς από την οδηγία για τους οικοτόπους. Τούτο, λοιπόν, θα αποκλειόταν εντελώς για την επίμαχη ΖΕΠ. ελλείψει αντίστοιχης μεταβατικής περιόδου στην οδηγία για την προστασία των πτηνών.
84.      Κατά την άποψη αυτή, πρέπει να γίνει δεκτό ότι ο άμεσος ή, τουλάχιστον, εμπρόθεσμος καθορισμός στόχων διατήρησης είναι αναγκαίος για τη διασφάλιση της βέλτιστης προστασίας για τις ανάγκες της οικείας ζώνης προστασίας. Έως ότου καθοριστούν οι στόχοι διατήρησης, οι προτεραιότητες για την προστασία των τόπων δεν είναι γνωστές. Ως εκ τούτου, δεν είναι ακόμη σαφές πώς πρέπει να κατανέμονται μεταξύ των διαφόρων στόχων διατήρησης οι πόροι διαχείρισης του τόπου, οι οποίοι είναι εκ φύσεως περιορισμένοι. Επιπλέον, οι συγκρούσεις μεταξύ διαφορετικών στόχων διατήρησης μπορούν ακόμη και να εμποδίσουν τα μέτρα διατήρησης, εφόσον δεν είναι σαφές ποιος στόχος διατήρησης υπερισχύει (44).
85.      Επιπλέον, η έλλειψη στόχων διατήρησης εμποδίζει τον αποτελεσματικό έλεγχο της λεγόμενης Cross-Compliance σύμφωνα με το άρθρο 93, παράγραφος 2, και το παράρτημα II του κανονισμού 1306/2013 (45), δηλαδή την τήρηση του άρθρου 6, παράγραφοι 1 και 2, της οδηγίας για τους οικοτόπους κατά την εκμετάλλευση γεωργικών εκτάσεων.
Πράγματι, οι στόχοι διατήρησης είναι αναγκαίοι για τον καθορισμό των σχετικών υποχρεώσεων των γεωργών. Εάν οι υποχρεώσεις αυτές δεν μπορούν να προσδιοριστούν, δεν είναι δυνατόν να ελεγχθεί η τήρησή τους (46). Ελλείψει προϋπόθεσης για τη χορήγηση γεωργικών ενισχύσεων, η απουσία στόχων διατήρησης θα μπορούσε να εμποδίσει την απόδοση των γεωργικών ενισχύσεων στα κράτη μέλη (47).
86.      Ωστόσο, όπως επισημαίνει η Curns, όλα αυτά τα στοιχεία αφορούν περισσότερο τη διαχείριση των προστατευόμενων τόπων παρά την εκτίμηση των δυσμενών επιπτώσεων των έργων στους τόπους αυτούς.
87.      Προπάντων όμως, όσον αφορά τις ΖΕΠ βάσει της οδηγίας για τα πτηνά, δεν υφίσταται μεταβατική περίοδος, για τον λόγο και μόνον ότι η οδηγία αυτή δεν περιέχει ρητές διατάξεις σχετικά με τους στόχους διατήρησης ή τον καθορισμό τους. Μόνον υπό το πρίσμα της οδηγίας για τους οικοτόπους, η οποία εκδόθηκε μεταγενέστερα, καθίσταται σαφές ότι τα κράτη μέλη οφείλουν να καθορίσουν στόχους διατήρησης και για τις ΖΕΠ βάσει της οδηγίας για τα πτηνά. Δεν είναι δυνατόν, όμως, να υποτεθεί ότι, με την έκδοση της οδηγίας για τους οικοτόπους, ο νομοθέτης θέλησε να καθορίσει, για την εκτίμηση των επιπτώσεων στις ΖΕΠ, μη ρητώς διατυπωμένες απαιτήσεις αυστηρότερες από εκείνες που ισχύουν για τις προστατευόμενες ζώνες δυνάμει της οδηγίας για τους οικοτόπους.
88.      Πράγματι, το Δικαστήριο έχει ήδη αποφανθεί συχνά επί της εφαρμογής του άρθρου 6, παράγραφος 3, της οδηγίας για τους οικοτόπους στις ΖΕΠ, χωρίς να είναι δυνατός ο προσδιορισμός ειδικών ανά τόπο στόχων διατήρησης (48).
89.      Επιπλέον, το προστατευτικό αποτέλεσμα της εκτίμησης των επιπτώσεων σχεδίων ή έργων συνήθως δεν μειώνεται εάν η έλλειψη ειδικών ανά τόπο στόχων διατήρησης και προτεραιοτήτων αντικαθίσταται από προσωρινά καθορισμένους στόχους διατήρησης. Πιο συγκεκριμένα, λαμβανομένων υπόψη εξίσου όλων των ειδών και οικοτόπων που απαντώνται στον τόπο, καθώς και των δυνατοτήτων αναπτύξεως, η εκτίμηση αυτή τείνει να δημιουργήσει –αντιθέτως προς όσα υποστηρίζουν οι SU και Wild Ireland Defence– ευρύτερο πεδίο προστασίας των τόπων απ’
ό,τι αν οι στόχοι διατήρησης αποσαφήνιζαν τη σημασία των διαφόρων προστατευόμενων αντικειμένων.
90.      Παραδείγματος χάρη, το τυποποιημένο έντυπο δεδομένων για τη ΖΕΠ Blackwater Callows απαριθμεί συνολικά δέκα είδη πτηνών του παραρτήματος Ι (49), ενώ οι στόχοι διατήρησης (50) που έχουν καθοριστεί εν τω μεταξύ καλύπτουν μόνον πέντε από αυτά. Επομένως, αν ορθώς τα άλλα είδη θεωρήθηκαν αμελητέα κατά τον καθορισμό των στόχων διατήρησης, οι επιπτώσεις στα είδη αυτά δεν θα μπορούσαν να αποκλείσουν ένα σχέδιο.
91.      Χωρίς τον καθορισμό ειδικών ανά τόπο στόχων διατήρησης, δηλαδή βάσει προσωρινά προσδιορισμένων στόχων διατήρησης, θα ήταν κατά πάσα πιθανότητα πολύ δυσκολότερο, αν όχι αδύνατο, να αιτιολογηθεί το αποτέλεσμα αυτό. Ο καθορισμός ειδικών ανά τόπο στόχων διατήρησης και η συνακόλουθη ιεράρχηση προϋποθέτουν εμπεριστατωμένη επιστημονική αξιολόγηση των ιδιοτήτων του οικείου τόπου (51), η οποία απουσιάζει στο πλαίσιο ενός αμιγώς προσωρινού προσδιορισμού των στόχων διατήρησης. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο, ελλείψει ειδικών ανά τόπο στόχων διατήρησης, τεκμαίρεται ότι όλοι οι οικότοποι, οι πληθυσμοί και οι αναπτυξιακές δυνατότητες έχουν την ίδια σημασία και, ως εκ τούτου, χρήζουν προστασίας.
92.      Συνεπώς, όπως προκύπτει από την ήδη εξετασθείσα επιχειρηματολογία της Επιτροπής (52), οι ειδικοί ανά τόπο στόχοι διατήρησης μπορούν να διευκολύνουν στην πράξη την έγκριση σχεδίων.
93.      Συμπληρωματικώς, πρέπει να επισημανθεί ότι η εκτίμηση των επιπτώσεων στον τόπο βάσει των προσωρινώς προσδιορισμένων στόχων διατήρησης μπορεί να δημιουργήσει προβλήματα, εφόσον καταλήξει στο συμπέρασμα ότι το σχέδιο ενδέχεται να επηρεάσει την ακεραιότητα του τόπου. Στην περίπτωση αυτή, τίθεται το ερώτημα αν, κατ’ εξαίρεση, μπορεί να χορηγηθεί άδεια για επιτακτικούς λόγους σημαντικού δημοσίου συμφέροντος κατά την έννοια του άρθρου 6, παράγραφος 4, της οδηγίας για τους οικοτόπους. Ωστόσο, δεν απόκειται στο Δικαστήριο να αποφανθεί εν προκειμένω επί του ζητήματος αν η αναγκαία προς τούτο στάθμιση μπορεί να πραγματοποιηθεί χωρίς ειδικούς ανά τόπο στόχους διατήρησης και χωρίς καθορισμό προτεραιοτήτων. Συγκεκριμένα, στην υπόθεση της κύριας δίκης, δεν υφίσταται καμία ένδειξη, κατά το αιτούν δικαστήριο, ότι το εγκριθέν αιολικό πάρκο θα έθιγε πιθανούς στόχους διατήρησης.
94.      Κατά συνέπεια, εάν ένα κράτος μέλος δεν έχει ακόμη καθορίσει ειδικούς ανά τόπο στόχους διατήρησης για έναν τόπο Natura 2000 που επηρεάζεται από ένα σχέδιο ή έργο, η εκτίμηση βάσει του άρθρου 6, παράγραφος 3, πρώτη περίοδος, της οδηγίας για τους οικοτόπους στηρίζεται στην παραδοχή ότι οι στόχοι διατήρησης μιας προστατευόμενης περιοχής δυνάμει της εν λόγω οδηγίας περιλαμβάνουν όλους τους τύπους οικοτόπων που απαριθμούνται στο παράρτημα Ι, συμπεριλαμβανομένων των χαρακτηριστικών τους ειδών, και όλα τα είδη του παραρτήματος ΙΙ που απαντώνται εκεί, καθώς και οι στόχοι διατήρησης μιας ΖΕΠ καλύπτουν όλα τα είδη που απαντώνται σε αυτήν, τα οποία απαριθμούνται στο παράρτημα Ι της οδηγίας για τα πτηνά, καθώς και όλα τα είδη αποδημητικών πτηνών που απαντώνται εκεί, των οποίων η έλευση είναι τακτική και δεν απαριθμούνται στο εν λόγω παράρτημα Ι. Επιπλέον, ενδέχεται να είναι αναγκαίο να συμπεριληφθούν στους στόχους διατήρησης που προσδιορίζονται κατ’ αυτόν τον τρόπο, οι δυνατότητες ανάπτυξης του τόπου που απαιτούνται για την αποκατάσταση των οικοτόπων και των πληθυσμών, λαμβανομένων υπόψη της συνολικής κατάστασης διατήρησης των οικείων τύπων οικοτόπων και ειδών εντός του δικτύου Natura 2000, των χαρακτηριστικών του τόπου, καθώς και των δυνατοτήτων ανάπτυξης και των αντίστοιχων στόχων διατήρησης των άλλων τόπων Natura 2000. Μόνον ασήμαντες εμφανίσεις τύπων οικοτόπων και ειδών μπορούν να αγνοηθούν.
Ε.      Συνέπειες για τον προκαταρκτικό έλεγχο
95.      Οι ως άνω σκέψεις σχετικά με τη σημασία των ειδικών ανά τόπο στόχων διατήρησης όσον αφορά την εκτίμηση επιπτώσεων σύμφωνα με το άρθρο 6, παράγραφος 3, της οδηγίας για τους οικοτόπους ισχύουν αναλόγως για τον προκαταρκτικό έλεγχο του κατά πόσον τέτοια εκτίμηση είναι εν γένει αναγκαία.
96.      Όπως προεκτέθηκε, οι στόχοι διατήρησης αποτελούν σημείο αναφοράς για την εκτίμηση αυτή (53). Ωστόσο, ούτε ο προκαταρκτικός έλεγχος απαιτεί από τα κράτη μέλη να καθορίζουν εκ των προτέρων ειδικούς ανά τόπο στόχους διατήρησης. Αντιθέτως, αρκεί ο προσωρινός προσδιορισμός τους βάσει των εδαφικών χαρακτηριστικών.
97.      Ο νομοθέτης έχει προβλέψει σιωπηρώς τη δυνατότητα αυτή για περιοχές που εμπίπτουν στην οδηγία για τους οικοτόπους κατά τη διάρκεια της μεταβατικής περιόδου σύμφωνα με το άρθρο 4, παράγραφος 4, όπως ακριβώς και στην περίπτωση της καθεαυτής εκτίμησης των επιπτώσεων. Επομένως, για τις ΖΕΠ με βάση την οδηγία για τα πτηνά, η οποία δεν χρησιμοποιεί την έννοια των στόχων διατήρησης ούτε περιέχει ρητή υποχρέωση καθορισμού, η δυνατότητα αυτή πρέπει να υφίσταται κατά μείζονα λόγο.
98.      Ως εκ τούτου, δεν μπορεί να αναμένεται μείωση του προστατευτικού αποτελέσματος του συστήματος εκτίμησης των επιπτώσεων ούτε κατά τον προκαταρκτικό έλεγχο. Αντιθέτως, ελλείψει ειδικών ανά τόπο στόχων διατήρησης, θα είναι κατά κανόνα δυσχερέστερο να αποκλειστούν, ήδη από τον προκαταρκτικό έλεγχο, οι σοβαρές δυσμενείς επιπτώσεις σε περιοχή του δικτύου Natura 2000.
99.      Πρώτον, ο τόπος μπορεί να περιλαμβάνει οικοτόπους, είδη ή δυνατότητες αναπτύξεως στα οποία οι ειδικοί ανά τόπο στόχοι διατήρησης θα απέδιδαν μικρή σημασία. Αυτό όμως δεν είναι δυνατόν κατά κανόνα στο πλαίσιο προσωρινών στόχων διατήρησης (54). Κατά συνέπεια, οι ενδεχόμενες βλάβες στους εν λόγω οικοτόπους, είδη ή δυνατότητες αναπτύξεως πρέπει να λαμβάνονται υπόψη κατά τον προκαταρκτικό έλεγχο και να οδηγούν σε πλήρη εκτίμηση.
100. Δεύτερον, ελλείψει ειδικών ανά τόπο στόχων διατήρησης, ενδέχεται να προκύψουν αμφιβολίες ως προς την έκταση των στόχων διατήρησης που πρέπει να εγκριθούν προσωρινά, ιδίως λόγω κενών στις γνώσεις σχετικά με τους οικοτόπους, τα είδη και τις δυνατότητες ανάπτυξης που υπάρχουν στον τόπο και ενδέχεται να επηρεαστούν από το έργο. Εάν οι αμφιβολίες αυτές δεν μπορούν να αρθούν άνευ ετέρου, απαιτείται πλήρης εκτίμηση προκειμένου να αποσαφηνιστούν οι στόχοι διατήρησης που πρόκειται να ληφθούν υπόψη.
101. Για τον προκαταρκτικό έλεγχο, λοιπόν, ισχύει το ίδιο που ισχύει και για τη δέουσα εκτίμηση των επιπτώσεων: Εάν ένα κράτος μέλος δεν έχει ακόμη καθορίσει ειδικούς ανά τόπο στόχους διατήρησης για έναν τόπο Natura 2000 που επηρεάζεται από ένα σχέδιο ή έργο, ο προκαταρκτικός έλεγχος, το Screening,
όσον αφορά την αναγκαιότητα εκτίμησης των επιπτώσεων βάσει του άρθρου 6, παράγραφος 3, πρώτη περίοδος, της οδηγίας για τους οικοτόπους, στηρίζεται στην παραδοχή ότι οι στόχοι διατήρησης μιας προστατευόμενης περιοχής δυνάμει της εν λόγω οδηγίας περιλαμβάνουν όλους τους τύπους οικοτόπων που απαριθμούνται στο παράρτημα Ι, συμπεριλαμβανομένων των χαρακτηριστικών τους ειδών, και όλα τα είδη του παραρτήματος ΙΙ που απαντώνται εκεί, καθώς και ότι οι στόχοι διατήρησης μιας ΖΕΠ καλύπτουν όλα τα είδη που απαντώνται σε αυτήν, τα οποία απαριθμούνται στο παράρτημα Ι της οδηγίας για τα πτηνά, καθώς και όλα τα είδη αποδημητικών πτηνών που απαντώνται εκεί, των οποίων η έλευση είναι τακτική και δεν απαριθμούνται στο εν λόγω παράρτημα Ι. Επιπλέον, ενδέχεται να είναι αναγκαίο να συμπεριληφθούν στους στόχους διατήρησης που προσδιορίζονται κατ’ αυτόν τον τρόπο οι δυνατότητες ανάπτυξης του τόπου που απαιτούνται για την αποκατάσταση των οικοτόπων και των πληθυσμών, λαμβανομένων υπόψη της συνολικής κατάστασης διατήρησης των οικείων τύπων οικοτόπων και ειδών εντός του δικτύου Natura 2000, των χαρακτηριστικών του τόπου, καθώς και των δυνατοτήτων ανάπτυξης και των αντίστοιχων στόχων διατήρησης των άλλων τόπων Natura 2000. Μόνον ασήμαντες εμφανίσεις τύπων οικοτόπων και ειδών μπορούν να αγνοηθούν (55).
ΣΤ.    Χρονικός περιορισμός των αποτελεσμάτων;
102. Σε περίπτωση που το Δικαστήριο δεν συμφωνήσει με την άποψή μου και κρίνει ότι η δέουσα εκτίμηση των επιπτώσεων προϋποθέτει τον καθορισμό στόχων διατήρησης, θα πρέπει τουλάχιστον να περιορίσει τα διαχρονικά αποτελέσματα της αποφάσεώς του.
103. Ασφαλώς, η ερμηνεία που το Δικαστήριο δίδει σε κανόνα του δικαίου της Ένωσης, ασκώντας την αρμοδιότητα που του παρέχει το άρθρο 267 ΣΛΕΕ, διαφωτίζει και διευκρινίζει την έννοια και το πεδίο εφαρμογής του κανόνα όπως πρέπει ή θα έπρεπε να νοείται και να εφαρμόζεται αφότου τέθηκε σε ισχύ (56). Εντούτοις, όλως κατ’ εξαίρεση, η γενική αρχή της ασφάλειας δικαίου που είναι συμφυής με την έννομη τάξη της Ένωσης επιτρέπει στο Δικαστήριο να περιορίζει τη δυνατότητα κάθε ενδιαφερομένου να επικαλεστεί διάταξη την οποία αυτό έχει ερμηνεύσει προκειμένου να θέσει υπό αμφισβήτηση έννομες σχέσεις που έχουν καλοπίστως συναφθεί. Για να αποφασισθεί τέτοιος περιορισμός, είναι αναγκαία η συνδρομή δύο βασικών προϋποθέσεων, συγκεκριμένα δε της καλής πίστης των ενδιαφερομένων και του κινδύνου σημαντικών διαταραχών (57).
104. Οι προϋποθέσεις αυτές θα πληρούνταν αν το Δικαστήριο έκρινε ότι, για τις ΖΕΠ με βάση την οδηγία για τα πτηνά, η εκτίμηση των επιπτώσεων και ο προκαταρκτικός έλεγχος αναγκαιότητας της εκτίμησης αυτής δύνανται να διενεργηθούν μόνον εφόσον τα κράτη μέλη καθορίσουν ειδικούς ανά τόπο στόχους διατήρησης.
105. Υπάρχει ο φόβος ότι, μέχρι σήμερα, τα κράτη μέλη δεν έχουν ακόμη καθορίσει ειδικούς ανά τόπο στόχους διατήρησης για πολλές ΖΕΠ. Πράγματι, η υποχρέωση καθορισμού στόχων διατήρησης κατέστη σαφής μόνο μετά την απόφαση της 12ης Σεπτεμβρίου 2024, Ελληνική Ορνιθολογική Εταιρεία κ.λπ. (C‑66/23, EU:C:2024:733). Όσον αφορά τις ΖΕΠ, η υποχρέωση αυτή δεν προβλέπεται ρητώς ούτε στην οδηγία για τα πτηνά ούτε στην οδηγία για τους οικοτόπους. Σε αντίθεση με την οδηγία για τους οικοτόπους, η οποία καθορίζει συγκεκριμένες προθεσμίες για τον καθορισμό των στόχων διατήρησης, η οδηγία για τα πτηνά δεν χρησιμοποιεί καν την έννοια των στόχων διατήρησης.
106. Ακόμη και αν το Δικαστήριο δεν αναγνώριζε την καλή πίστη των κρατών μελών όσον αφορά τις ΖΕΠ, τούτο δεν θα μπορούσε να προσαφθεί στους φορείς υλοποίησης των έργων, οι οποίοι, στηριζόμενοι στους εφαρμοστέους εθνικούς κανόνες, δεν όφειλαν να αναμένουν ότι δεν θα μπορούσαν να λάβουν νόμιμη άδεια λόγω της έλλειψης ειδικών ανά τόπο στόχων διατήρησης. Στις ερμηνευτικές της σημειώσεις, η Επιτροπή αναφέρει επίσης ότι εκτίμηση επιπτώσεων χωρίς ειδικούς ανά τόπο στόχους διατήρησης συνδέεται με αυξημένο κίνδυνο παράβασης του άρθρου 6, παράγραφος 3, της οδηγίας για τους οικοτόπους, αλλά είναι παρ’ όλα αυτά δυνατή (58).
107.  Ως εκ τούτου, ενδέχεται να υπάρξουν σημαντικές καθυστερήσεις στην υλοποίηση σχεδίων ή έργων που δρομολογήθηκαν καλή τη πίστει (59), χωρίς οι καθυστερήσεις αυτές να δικαιολογούνται από δυσμενείς επιπτώσεις σε τόπους Natura 2000.
108. Η ανώτερη αρχή χωροταξικού σχεδιασμού το εξήγησε αυτό, κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, χρησιμοποιώντας ως παράδειγμα το Δουβλίνο, ως εξής: Δεδομένου ότι η Επιτροπή εξέφρασε αμφιβολίες σχετικά με την ποιότητα των ειδικών στόχων διατήρησης που καθορίστηκαν εν τω μεταξύ για πέντε ΖΕΠ στον κόλπο του Δουβλίνου, υπάρχει κίνδυνος να μην εγκριθεί κανένα έργο στην πόλη που θα μπορούσε να οδηγήσει στην απόρριψη λυμάτων στον κόλπο. Για τον κίνδυνο αυτόν, δεν θα είχε σημασία αν τα λύματα καθαρίζονται από σταθμούς επεξεργασίας λυμάτων σε τέτοιον βαθμό ώστε να αποκλείεται οποιαδήποτε βλάβη στις ΖΕΠ.
109. Επομένως, ανάλογη απόφαση του Δικαστηρίου θα πρέπει να εφαρμοστεί μόνο στα σχέδια και τα έργα που θα εγκριθούν μετά την έκδοση της αποφάσεως στις υπό κρίση υποθέσεις. Το Δικαστήριο μπορεί ακόμη να εξετάσει το ενδεχόμενο να περιορίσει την εφαρμογή τέτοιας αποφάσεως μόνο στις διαδικασίες χορηγήσεως αδείας που θα κινηθούν μετά την έκδοση της αποφάσεως. Τούτο διότι ακόμη και για τις διαδικασίες έγκρισης που βρίσκονται ήδη σε εξέλιξη, θα μπορούσαν να έχουν εκπονηθεί λεπτομερείς μελέτες εκτίμησης των επιπτώσεων των έργων βάσει προσωρινώς προσδιορισμένων στόχων διατήρησης, χωρίς να έχουν καθοριστεί ειδικοί ανά τόπο στόχοι διατήρησης (60).
VI.    Πρόταση
110. Κατά συνέπεια, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στις αιτήσεις προδικαστικής αποφάσεως στις υποθέσεις Knocknamona και Curns ως εξής:
Εάν ένα κράτος μέλος δεν έχει ακόμη καθορίσει ειδικούς ανά τόπο στόχους διατήρησης για έναν τόπο Natura 2000 που επηρεάζεται από ένα σχέδιο ή έργο, η εκτίμηση βάσει του άρθρου 6, παράγραφος 3, πρώτη περίοδος, της οδηγίας 92/43/ΕΟΚ για τη διατήρηση των φυσικών οικοτόπων καθώς και της άγριας πανίδας και χλωρίδας, αλλά και ο προκαταρκτικός έλεγχος, το Screening,
όσον αφορά την αναγκαιότητα τέτοιας εκτίμησης, στηρίζονται στην παραδοχή ότι οι στόχοι διατήρησης μιας προστατευόμενης περιοχής δυνάμει της εν λόγω οδηγίας περιλαμβάνουν όλους τους τύπους οικοτόπων που απαριθμούνται στο παράρτημα Ι, συμπεριλαμβανομένων των χαρακτηριστικών τους ειδών, και όλα τα είδη του παραρτήματος ΙΙ που απαντώνται εκεί, καθώς και ότι οι στόχοι διατήρησης μιας Ζώνης Ειδικής Προστασίας καλύπτουν όλα τα είδη που απαντώνται σε αυτήν, τα οποία απαριθμούνται στο παράρτημα Ι της οδηγίας 2009/147/ΕΚ περί της διατηρήσεως των αγρίων πτηνών, καθώς και όλα τα είδη αποδημητικών πτηνών που απαντώνται εκεί, των οποίων η έλευση είναι τακτική και δεν απαριθμούνται στο εν λόγω παράρτημα Ι. Επιπλέον, ενδέχεται να είναι αναγκαίο να συμπεριληφθούν στους στόχους διατήρησης που προσδιορίζονται κατ’ αυτόν τον τρόπο, οι δυνατότητες ανάπτυξης του τόπου που απαιτούνται για την αποκατάσταση των οικοτόπων και των πληθυσμών, λαμβανομένων υπόψη της συνολικής κατάστασης διατήρησης των οικείων τύπων οικοτόπων και ειδών εντός του δικτύου Natura 2000, των χαρακτηριστικών του τόπου, καθώς και των δυνατοτήτων ανάπτυξης και των αντίστοιχων στόχων διατήρησης των άλλων τόπων Natura 2000. Μόνον ασήμαντες εμφανίσεις τύπων οικοτόπων και ειδών μπορούν να αγνοηθούν.
1      Γλώσσα του πρωτοτύπου: η γερμανική.
2      Στην περίπτωση της κύριας δίκης είναι κρίσιμη η οδηγία 92/43/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 21ης Μαΐου 1992, για τη διατήρηση των φυσικών οικοτόπων καθώς και της άγριας πανίδας και χλωρίδας (ΕΕ 1992, L 206, σ. 7), όπως τροποποιήθηκε με την οδηγία 2013/17/ΕΕ του Συμβουλίου, της 13ης Μαΐου 2013 (ΕΕ 2013, L 158, σ. 193).
3      Οδηγία 2009/147/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 30ής Νοεμβρίου 2009, περί της διατηρήσεως των αγρίων πτηνών (ΕΕ 2010, L 20, σ. 7), όπως τροποποιήθηκε με τον κανονισμό (ΕΕ) 2019/1010 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 5ης Ιουνίου 2019 (ΕΕ 2019, L 170, σ. 115).
4      Οδηγία 79/409/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 2ας Απριλίου 1979, περί της διατηρήσεως των αγρίων πτηνών (ΕΕ ειδ. έκδ. 15/001, σ. 202).
5      Όπως επισημαίνει η Επιτροπή, από την αίτηση προδικαστικής αποφάσεως δεν προκύπτει σαφώς αν εξετάστηκε και η υποβάθμιση προστατευόμενων οικοτόπων λόγω της διατάραξης που προκλήθηκε από τις εγκαταστάσεις· βλ., όσον αφορά την αναγκαιότητα της εξέτασης της πτυχής αυτής, την απόφαση της 14ης Ιανουαρίου 2016, Επιτροπή κατά Βουλγαρίας (Kaliakra) (C‑141/14, EU:C:2016:8, σκέψη 59), και τις προτάσεις μου επί της υποθέσεως αυτής (C‑141/14, EU:C:2015:528, σημεία 94 έως 99).
6      Αποφάσεις της 17ης Απριλίου 2018, Επιτροπή κατά Πολωνίας (Δάσος της Białowieża) (C‑441/17, EU:C:2018:255, σκέψη 106), και της 29ης Ιουλίου 2019, Inter-Environnement Wallonie και Bond Beter Leefmilieu Vlaanderen (C‑411/17, EU:C:2019:622, σκέψη 116).
7      Αποφάσεις της 7ης Σεπτεμβρίου 2004, Waddenvereniging και Vogelbeschermingsvereniging (C‑127/02, EU:C:2004:482, σκέψη 59), της 29ης Ιουλίου 2019, Inter-Environnement Wallonie και Bond Beter Leefmilieu Vlaanderen (C‑411/17, EU:C:2019:622, σκέψη 120), και της 15ης Ιουνίου 2023, Eco Advocacy (C‑721/21, EU:C:2023:477, σκέψη 38).
8      Αποφάσεις της 24ης Νοεμβρίου 2011, Επιτροπή κατά Ισπανίας (C‑404/09, EU:C:2011:768, σκέψη 100), της 17ης Απριλίου 2018, Επιτροπή κατά Πολωνίας (Δάσος της Białowieża) (C‑441/17, EU:C:2018:255, σκέψη 139), της 7ης Νοεμβρίου 2018, Coöperatie Mobilisation for the Environment κ.λπ. (C‑293/17 και C‑294/17, EU:C:2018:882, σκέψη 98), και της 15ης Ιουνίου 2023, Eco Advocacy (C‑721/21, EU:C:2023:477, σκέψη 39).
9      Αποφάσεις της 7ης Σεπτεμβρίου 2004, Waddenvereniging και Vogelbeschermingsvereniging (C‑127/02, EU:C:2004:482, σκέψεις 43 και 44), της 13ης Δεκεμβρίου 2007, Επιτροπή κατά Ιρλανδίας (C‑418/04, EU:C:2007:780, σκέψη 226),
και της 12ης Απριλίου 2018, People Over Wind και Sweetman (C‑323/17, EU:C:2018:244, σκέψη 34).
10      Αποφάσεις της 7ης Σεπτεμβρίου 2004, Waddenvereniging και Vogelbeschermingsvereniging (C‑127/02, EU:C:2004:482, σκέψη 44), της 13ης Δεκεμβρίου 2007, Επιτροπή κατά Ιρλανδίας (C‑418/04, EU:C:2007:780, σκέψη 254), και της 7ης Νοεμβρίου 2018, Coöperatie Mobilisation for the Environment κ.λπ. (C‑293/17 και C‑294/17, EU:C:2018:882, σκέψη 114).
11      Προτάσεις στην υπόθεση Eco Advocacy (C‑721/21, EU:C:2023:39, σημεία 91 έως 93).
12      Αποφάσεις της 15ης Ιουνίου 2023, Eco Advocacy (C‑721/21, EU:C:2023:477, σκέψη 42), και της 6ης Μαρτίου 2025, Waltham Abbey Residents Association (C‑41/24, EU:C:2025:140, σκέψη 48).
13      Ενδεικτικά, προτάσεις μου στην υπόθεση Eco Advocacy (C‑721/21, EU:C:2023:39, σημείο 105).
14      Απόφαση της 8ης Νοεμβρίου 2016, Lesoochranárske zoskupenie VLK (C‑243/15, EU:C:2016:838, σκέψη 49).
15      Απόφαση της 7ης Σεπτεμβρίου 2004, Waddenvereniging και Vogelbeschermingsvereniging (C‑127/02, EU:C:2004:482, σκέψη 46).
16      Επί των δυνατοτήτων αναπτύξεως, βλ. σημεία 76 έως 78 των παρουσών προτάσεων.
17      Βλ. αποφάσεις της 7ης Σεπτεμβρίου 2004, Waddenvereniging και Vogelbeschermingsvereniging (C‑127/02, EU:C:2004:482, σκέψη 47), και της 4ης Οκτωβρίου 2007, Επιτροπή κατά Ιταλίας, (C‑179/06, EU:C:2007:578, σκέψη 35).
18      Αποφάσεις της 7ης Σεπτεμβρίου 2004, Waddenvereniging και Vogelbeschermingsvereniging (C‑127/02, EU:C:2004:482, σκέψη 48), της 11ης Απριλίου 2013, Sweetman κ.λπ. (C‑258/11, EU:C:2013:220, σκέψη 30), και της 17ης Απριλίου 2018, Επιτροπή κατά Πολωνίας (Δάσος της Białowieża) (C‑441/17, EU:C:2018:255, σκέψη 112).
19      Ευρωπαϊκός Οργανισμός Περιβάλλοντος, «Natura 2000
sites designated under the EU Habitats and Birds Directives», δημοσιεύθηκε στις 5 Νοεμβρίου 2025, https://www.eea.europa.eu/en/analysis/indicators/natura-2000-sites-designated-under.
20      Βλ. σημείο 49
των παρουσών προτάσεων.
21      Βλ., για παράδειγμα, απόφαση της 26ης Απριλίου 2017, Επιτροπή κατά Γερμανίας (C‑142/16, EU:C:2017:301, σκέψεις 29 έως 33).
22      Πρόκειται για το αγγλικό, το δανικό, το γαλλικό, το ελληνικό, το ιταλικό, το ολλανδικό, το πορτογαλικό και το ισπανικό κείμενο. Οι λοιπές γλωσσικές αποδόσεις δεν αποτέλεσαν αντικείμενο της νομοθετικής διαδικασίας που οδήγησε στη θέσπιση του άρθρου 6, παράγραφος 3, της οδηγίας για τους οικοτόπους.
23      Αποφάσεις της 17ης Δεκεμβρίου 2020, Επιτροπή κατά Ελλάδας (Προστασία ειδικών ζωνών διατήρησης) (C‑849/19, EU:C:2020:1047, σκέψεις 46 έως 53), της 29ης Ιουνίου 2023, Επιτροπή κατά Ιρλανδίας (Προστασία ειδικών ζωνών διατήρησης) (C‑444/21, EU:C:2023:524, σκέψεις 64 και 65), και της 21ης Σεπτεμβρίου 2023, Επιτροπή κατά Γερμανίας (Προστασία των ειδικών ζωνών διατήρησης) (C‑116/22, EU:C:2023:687, σκέψεις 105 και 106).
24      Αποφάσεις της 17ης Δεκεμβρίου 2020, Επιτροπή κατά Ελλάδας (Προστασία ειδικών ζωνών διατήρησης) (C‑849/19, EU:C:2020:1047, σκέψη 46), της 29ης Ιουνίου 2023, Επιτροπή κατά Ιρλανδίας (Προστασία ειδικών ζωνών διατήρησης) (C‑444/21, EU:C:2023:524, σκέψη 64), και της 21ης Σεπτεμβρίου 2023, Επιτροπή κατά Γερμανίας (Προστασία των ειδικών ζωνών διατήρησης) (C‑116/22, EU:C:2023:687, σκέψη 105).
25      Βλ. επίσης αποφάσεις της 17ης Απριλίου 2018, Επιτροπή κατά Πολωνίας (Δάσος της Białowieża) (C‑441/17, EU:C:2018:255, σκέψη 213), και της 17ης Δεκεμβρίου 2020, Επιτροπή κατά Ελλάδας (Προστασία ειδικών ζωνών διατήρησης) (C‑849/19, EU:C:2020:1047, σκέψη 59).
26      Αποφάσεις της 17ης Δεκεμβρίου 2020, Επιτροπή κατά Ελλάδας (Προστασία ειδικών ζωνών διατήρησης) (C‑849/19, EU:C:2020:1047, σκέψη 52), και της 29ης Ιουνίου 2023, Επιτροπή κατά Ιρλανδίας (Προστασία ειδικών ζωνών διατήρησης) (C‑444/21, EU:C:2023:524, σκέψη 157).
27      Αποφάσεις της 17ης Απριλίου 2018, Επιτροπή κατά Πολωνίας (Δάσος της Białowieża) (C‑441/17, EU:C:2018:255, σκέψη 207), της 17ης Δεκεμβρίου 2020, Επιτροπή κατά Ελλάδας (Προστασία ειδικών ζωνών διατήρησης) (C‑849/19, EU:C:2020:1047, σκέψεις 49 και 50), και της 29ης Ιουνίου 2023, Επιτροπή κατά Ιρλανδίας (Προστασία ειδικών ζωνών διατήρησης) (C‑444/21, EU:C:2023:524, σκέψη 155).
28      Πρβλ. απόφαση της 17ης Απριλίου 2018, Επιτροπή κατά Πολωνίας (Δάσος της Białowieża) (C‑441/17, EU:C:2018:255, σκέψεις 207 έως 209 καθώς και 213 και 221).
29      Πρβλ. απόφαση της 14ης Οκτωβρίου 2010, Επιτροπή κατά Αυστρίας (Hanság και Niedere Tauern) (C‑535/07, EU:C:2010:602, σκέψεις 62 έως 66).
30      Απόφαση της 12ης Σεπτεμβρίου 2024 (C‑66/23, EU:C:2024:733, σκέψη 46).
31      Βλ. σημεία 48 και 49 των παρουσών προτάσεων.
32      Απόφαση της 12ης Σεπτεμβρίου 2024, Ελληνική Ορνιθολογική Εταιρεία κ.λπ. (C‑66/23, EU:C:2024:733, σκέψη 42).
33      Απόφαση της 12ης Σεπτεμβρίου 2024, Ελληνική Ορνιθολογική Εταιρεία κ.λπ. (C‑66/23, EU:C:2024:733, ιδίως σκέψεις 45 και 46).
34      Βλ. αποφάσεις της 7ης Σεπτεμβρίου 2004, Waddenvereniging και Vogelbeschermingsvereniging (C‑127/02, EU:C:2004:482, σκέψη 54), και της 7ης Νοεμβρίου 2018, Holohan κ.λπ. (C‑461/17, EU:C:2018:883, σκέψεις 35 και 37), καθώς και προτάσεις μου στις υποθέσεις CFE και Terre wallonne (C‑43/18 και C‑321/18, EU:C:2019:56, σημείο 76) και στην υπόθεση Ελληνική Ορνιθολογική Εταιρεία κ.λπ. (C‑66/23, EU:C:2024:150, σημείο 45), καθώς και προτάσεις της γενικής εισαγγελέα T. Ćapeta στην υπόθεση Επιτροπή κατά Γερμανίας (Προστασία ζωνών ειδικής προστασίας) (C‑116/22, EU:C:2023:317, σημείο 31).
35      Εκτελεστική απόφαση 2011/484/ΕΕ της Επιτροπής, της 11ης Ιουλίου 2011, όσον αφορά το έντυπο παροχής πληροφοριών για τους τόπους Natura 2000
[κοινοποιηθείσα υπό τον αριθμό Κ(2011) 4892] (ΕΕ 2011, L 198, σ. 39).
36      Βλ. προτάσεις μου στην υπόθεση Επιτροπή κατά Ιταλίας (Santa Caterina) (C‑304/05, EU:C:2007:228, σημείο 33).
37      Βλ. απόφαση της 12ης Σεπτεμβρίου 2024, Ελληνική Ορνιθολογική Εταιρεία κ.λπ. (C‑66/23, EU:C:2024:733, σκέψεις 47 έως 49).
38      Απόφαση της 12ης Σεπτεμβρίου 2024, Ελληνική Ορνιθολογική Εταιρεία κ.ά. (C‑66/23, EU:C:2024:733, ιδίως σκέψη 48), και προτάσεις μου στην υπόθεση Επιτροπή κατά Ιταλίας (Santa Caterina) (C‑304/05, EU:C:2007:228, σημείο 34).
39      Πρβλ. προτάσεις
μου
στην
υπόθεση
Vereniging Hoekschewaards Landschap (C‑281/16, EU:C:2017:476, σημεία 52 έως 63).
40      Βλ. παραπομπές στην υποσημείωση 8 των παρουσών προτάσεων.
41      Άρθρο 4, παράγραφος 5, δεύτερη περίοδος, της πρότασης κανονισμού του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου για την επιτάχυνση των εκτιμήσεων περιβαλλοντικών επιπτώσεων [COM(2025) 984 τελικό, σ. 28 και 29].
42      Αποφάσεις της 17ης Δεκεμβρίου 2020, Επιτροπή κατά Ελλάδας (Προστασία ειδικών ζωνών διατήρησης) (C‑849/19, EU:C:2020:1047, σκέψη 53), της 29ης Ιουνίου 2023, Επιτροπή κατά Ιρλανδίας (Προστασία ειδικών ζωνών διατήρησης) (C‑444/21, EU:C:2023:524, σκέψη 65), και της 21ης Σεπτεμβρίου 2023, Επιτροπή κατά Γερμανίας (Προστασία των ειδικών ζωνών διατήρησης) (C‑116/22, EU:C:2023:687, σκέψη 106).
43      Βλ.
σημείο 72 των παρουσών προτάσεων.
44      Απόφαση της 4ης Μαρτίου 2010, Επιτροπή κατά Γαλλίας (C‑241/08, EU:C:2010:114, σκέψη 53), και, ενδεικτικά, προτάσεις μου στην υπόθεση Latvijas valsts meži (C‑434/22, EU:C:2023:595, σημείο 41), σχετικά με τη λήψη μέτρων πυροπροστασίας σε περιοχές του δικτύου Natura 2000.
45      Κανονισμός (ΕΕ) 1306/2013 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 17ης Δεκεμβρίου 2013, σχετικά με τη χρηματοδότηση, τη διαχείριση και την παρακολούθηση της κοινής γεωργικής πολιτικής (ΕΕ 2013, L 347, 549).
46      Βλ. απόφαση του Γενικού Δικαστηρίου της 20ής Νοεμβρίου 2024, Ισπανία κατά Επιτροπής (T‑508/22, EU:T:2024:855, σκέψεις 78 έως 80).
47      Βλ. απόφαση της 17ης Δεκεμβρίου 2020, Γαλλία κατά Επιτροπής (C‑404/19 P, EU:C:2020:1041, σκέψη 51 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
48      Βλ., για παράδειγμα, αποφάσεις της 29ης Ιανουαρίου 2004, Επιτροπή κατά Αυστρίας (Wörschacher Moos) (C‑209/02, EU:C:2004:61, σκέψεις 22 επ.), της 20ής Σεπτεμβρίου 2007, Επιτροπή κατά Ιταλίας (Santa Caterina) (C‑304/05, EU:C:2007:532, σκέψεις 16, 17 και 95), και της 24ης Νοεμβρίου 2011, Επιτροπή κατά Ισπανίας (Alto Sil) (C‑404/09, EU:C:2011:768, σκέψεις 101 και 102).
49      https://natura2000.eea.europa.eu/?sitecode=IE0004094&views=Sites_View.
50      https://www.npws.ie/sites/default/files/protected-sites/conservation_objectives/CO004094_0.pdf.
51      Ενδεικτικές οι προτάσεις μου στην υπόθεση Ελληνική Ορνιθολογική Εταιρεία κ.λπ. (C‑66/23, EU:C:2024:150, σημεία 56 έως 64).
52      Βλ.
σημεία 79 και 80 των παρουσών προτάσεων.
53      Βλ.
σημεία 50 έως 56 των παρουσών προτάσεων.
54      Βλ.
σημείο 91 των παρουσών προτάσεων.
55      Βλ. σημείο 94 των παρουσών προτάσεων.
56      Αποφάσεις της 6ης Μαρτίου 2007, Meilicke κ.λπ. (C‑292/04, EU:C:2007:132, σκέψη 34), και της 23ης Απριλίου 2020, Herst (C‑401/18, EU:C:2020:295, σκέψη 54).
57      Αποφάσεις της 6ης Μαρτίου 2007, Meilicke κ.λπ. (C‑292/04, EU:C:2007:132, σκέψη 35), και της 23ης Απριλίου 2020, Herst (C‑401/18, EU:C:2020:295, σκέψη 56).
58      Βλ. Οδηγό για την εκτίμηση σχεδίων και έργων σε τόπους Natura 2000 (Σεπτέμβριος 2021, σ. 7). Συγχρόνως, υπάρχει κίνδυνος σοβαρών διαταραχών. Επί του παρόντος, κανείς δεν μπορεί να γνωρίζει πόσες περιοχές Natura 2000 θίγονται από το πρόβλημα αυτό και, κατά μείζονα λόγο, πόσες εκτιμήσεις των επιπτώσεων ή προκαταρκτικοί έλεγχοι που έχουν όντως διενεργηθεί θα μπορούσαν να προσβληθούν λόγω της ελλείψεως αυτής.
59      Βλ. απόφαση της 28ης Απριλίου 2016, Borealis Polyolefine κ.λπ. (C‑191/14, C‑192/14, C‑295/14, C‑389/14 και C‑391/14 έως C‑393/14, EU:C:2016:311, σκέψη 105).
60      Βλ. αποφάσεις της 18ης Ιουνίου 1998, Gedeputeerde Staten van Noord-Holland (C‑81/96, EU:C:1998:305, σκέψεις 23 και 24), σχετικά με τη γενική εκτίμηση περιβαλλοντικών επιπτώσεων, και της 23ης Μαρτίου 2006, Επιτροπή κατά Αυστρίας (Lauteracher Ried) (C‑209/04, EU:C:2006:195, σκέψεις 56 και 57), για την εκτίμηση επιπτώσεων βάσει της οδηγίας για τους οικοτόπους.