Wydanie tymczasowe
OPINIA RZECZNICZKI GENERALNEJ
JULIANE KOKOTT
przedstawiona w dniu 30 października 2025 r.(1)
Sprawa C‑770/23 P
Komisja Europejska
przeciwko
HB
Odwołanie – Zamówienia publiczne na usługi – Odzyskanie przez Komisję wierzytelności umownej w drodze potrącenia z wierzytelnością przysługującą jej kontrahentowi względem niej – Umowa podlegająca jurysdykcji sądu krajowego – Uprawnienie Komisji do przyjęcia decyzji o potrąceniu – Właściwość sądów Unii do rozpatrzenia skargi na decyzję o potrąceniu
Spis treści
I.
Wprowadzenie
II.
Ramy prawne
III.
Okoliczności leżące u podstaw odwołania
A.
Okoliczności poprzedzające postępowanie przed Sądem
B.
Postępowanie przed Sądem i zaskarżony wyrok
C.
Zdarzenia, które nastąpiły po ogłoszeniu zaskarżonego wyroku i wniesieniu rozpatrywanego odwołania
IV.
Postępowanie odwoławcze i żądania stron
V.
Ocena
A.
W przedmiocie odwołania
1.
W przedmiocie dalszego istnienia przedmiotu odwołania
2.
Co do istoty
a)
W przedmiocie możliwości odzyskania zakwestionowanej wierzytelności przez potrącenie (zarzut pierwszy odwołania)
b)
W przedmiocie możliwości odzyskania wierzytelności umownej podlegającej jurysdykcji sądu krajowego przez potrącenie (zarzut drugi odwołania)
1)
Decyzje o potrąceniu wierzytelności umownych są aktami zaskarżalnymi w rozumieniu art. 263 TFUE
2)
Przyjęcie decyzji o potrąceniu w celu odzyskania wierzytelności umownej podlegającej jurysdykcji sądu krajowego jest jednak możliwe
3.
Wnioski w przedmiocie odwołania
B.
W przedmiocie skargi przed Sądem
C.
Wnioski pośrednie
VI.
W przedmiocie kosztów
A.
W przedmiocie kosztów związanych z postępowaniem odwoławczym
B.
W przedmiocie kosztów postępowania w pierwszej instancji
VII.
Wnioski
I.      Wprowadzenie
1.        Zgodnie z art. 272 TFUE Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej jest właściwy do orzekania na mocy klauzuli arbitrażowej umieszczonej w umowie prawa publicznego lub prywatnego zawartej przez Unię lub w jej imieniu. Stosownie do art. 274 TFUE z zastrzeżeniem właściwości Trybunału określonej traktatami spory, których stroną jest Unia, nie są z tego tytułu wyłączone spod jurysdykcji sądów krajowych.
2.        W związku z tym w przypadku braku klauzuli arbitrażowej na rzecz sądów Unii spory dotyczące umów zawartych przez Komisję Europejską podlegają jurysdykcji sądów krajowych(2).
3.        Pomimo pozornej prostoty tego podziału jurysdykcji, Trybunał już wielokrotnie rozstrzygał kwestię, czy spór dotyczący umowy zawartej przez Komisję powinien zostać poddany sądowi Unii, czy sądowi krajowemu(3).
4.        W tym kontekście Trybunał w wyroku ADR Center/Komisja (zwanym dalej „wyrokiem ADR”)(4), orzekł że Komisja może skorzystać ze swojego uprawnienia do samodzielnego nadania wykonalności w rozumieniu art. 299 TFUE swoim decyzjom o odzyskaniu wierzytelności umownych tylko wtedy, gdy dana umowa zawiera klauzulę arbitrażową na rzecz sądu Unii.
5.        Taka decyzja stanowiąca tytuł egzekucyjny stanowi bowiem akt zaskarżalny w drodze skargi o stwierdzenie nieważności na podstawie art. 263 TFUE, przy rozpatrywaniu której sąd Unii powinien zbadać zasadność odzyskiwanej w ten sposób wierzytelności. W związku z tym wydanie takiego tytułu w celu odzyskania wierzytelności wynikającej z umowy podlegającej jurysdykcji sądu krajowego prowadziłoby do wyłączenia sporu spod jurysdykcji sądu właściwego i stanowiłoby obejście ustanowionego w traktacie podziału jurysdykcji(5).
6.        Czy takie ograniczenie istnieje jednak również wtedy, gdy Komisja przystępuje do odzyskania wierzytelności umownej podlegającej jurysdykcji sądu krajowego nie poprzez wydanie tytułu egzekucyjnego, ale w drodze potrącenia? Innymi słowy, czy Komisja ma możliwość odzyskania wierzytelności przez potrącenie, na którą to wierzytelność powołuje się na podstawie umowy niezawierającej klauzuli arbitrażowej na rzecz sądu Unii?
7.        W zaskarżonym wyroku(6) Sąd orzekł, że nie ma ona takiej możliwości. Zdaniem Sądu decyzja o potrąceniu stanowi, podobnie jak decyzja stanowiąca tytuł egzekucyjny w rozumieniu art. 299 TFUE, akt zaskarżalny na podstawie art. 263 TFUE. Wierzytelność wynikająca z umowy, która nie zawiera klauzuli arbitrażowej, podlega zaś, w zakresie badania jej zasadności, jurysdykcji sądu krajowego. W związku z tym przyjęcie decyzji o potrąceniu w celu odzyskania takiej wierzytelności również stanowiłoby obejście ustanowionego w traktacie podziału jurysdykcji(7).
8.        W ramach niniejszego postępowania odwoławczego do Trybunału zwrócono się o ocenę, czy rozwiązanie to jest zasadne.
9.        Zanim Trybunał będzie mógł rozpatrzyć tę kwestię, musi ustalić, czy rozpatrywane odwołanie zachowuje swój przedmiot. Pytanie to pojawia się, ponieważ wierzytelność HB względem Komisji, która była przedmiotem spornego potrącenia przez Komisję, już nie istnieje, co pozbawia zaskarżoną w pierwszej instancji decyzję o potrąceniu przedmiotu.
II.    Ramy prawne
10.      Niniejszy spór podlega przepisom rozporządzenia (UE, Euratom) 2018/1046 w sprawie zasad finansowych mających zastosowanie do budżetu ogólnego Unii (zwanego dalej „rozporządzeniem finansowym z 2018 r.”)(8).
11.      Artykuł 98 rozporządzenia finansowego z 2018 r., zatytułowany „Ustalanie należności”, stanowi w szczególności:
„1.      W celu ustalenia należności właściwy urzędnik zatwierdzający:
a)      sprawdza istnienie długu;
b)      określa lub sprawdza stan faktyczny i kwotę długu; oraz
c)      sprawdza warunki, zgodnie z którymi dług jest wymagalny.
Ustalenie należności stanowi uznanie prawa Unii w odniesieniu do dłużnika oraz ustalenie prawa do żądania od dłużnika spłaty długu.
2.      Wszelkie należności uznane za pewne, o określonej wartości i wymagalne, są ustalane nakazem odzyskania środków, za pomocą którego właściwy urzędnik zatwierdzający poleca księgowemu odzyskać należność. Następnie wystawiana jest nota debetowa, którą przesyła się dłużnikowi, z wyjątkiem przypadków, gdy procedura odstąpienia od odzyskania należności zostaje przeprowadzona natychmiast zgodnie z ust. 4 akapit drugi. Zarówno nakaz odzyskania środków, jak i notę debetową sporządza właściwy urzędnik zatwierdzający.
Urzędnik zatwierdzający przesyła notę debetową natychmiast po ustaleniu należności i nie później niż w terminie pięciu lat od momentu, w którym instytucja Unii mogła – w normalnych okolicznościach – dochodzić swojej wierzytelności. […]
3.      W celu ustalenia należności właściwy urzędnik zatwierdzający zapewnia, aby:
a)      należność była pewna, czyli nie podlegała jakimkolwiek warunkom;
b)      należność była w określonej wysokości, dokładnie wyrażonej w środkach pieniężnych;
c)      należność była wymagalna i nie podlegała jakiemukolwiek terminowi płatności;
[…]
4.      Nota debetowa ma na celu poinformowanie dłużnika o tym, że:
a)      Unia ustaliła należność;
[…]”.
12.      Artykuł 101 ust. 1 akapit trzeci rozporządzenia finansowego z 2018 r. przewiduje, że „[k]sięgowy odzyskuje kwoty należne budżetowi poprzez ich potrącenie zgodnie z art. 102”.
13.      Artykuł 102 rozporządzenia finansowego z 2018 r., zatytułowany „Odzyskiwanie przez potrącenie”, ma następujące brzmienie:
„1.      W przypadku gdy dłużnik posiada roszczenie względem Unii lub względem agencji wykonawczej, gdy wykonuje ona budżet, które to roszczenie jest pewne w rozumieniu art. 98 ust. 3 lit. a), opiewa na określoną kwotę i jest należne, a także odnosi się do sumy określonej w zleceniu płatniczym, księgowy, po upływie terminu, o którym mowa w art. 98 ust. 4 akapit pierwszy lit. b), odzyskuje ustalone należności przez potrącenie.
W wyjątkowych okolicznościach – gdy jest to niezbędne do ochrony interesów finansowych Unii i gdy księgowy ma uzasadnione powody, aby sądzić, że kwota należna Unii zostałaby w przeciwnym razie utracona – księgowy może odzyskać należności przez potrącenie przed upływem terminu, o którym mowa w art. 98 ust. 4 akapit pierwszy lit. b).
Księgowy może również odzyskać należności przez potrącenie przed upływem terminu, o którym mowa w art. 98 ust. 4 akapit pierwszy lit. b), gdy zgodzi się na to dłużnik.
2.      Każdorazowo przed odzyskaniem należności zgodnie z ust. 1 niniejszego artykułu księgowy konsultuje się z właściwym urzędnikiem zatwierdzającym oraz informuje zainteresowanych dłużników, w tym również o środkach dochodzenia roszczeń zgodnie z art. 133.
[…]
3.      Potrącenie, o którym mowa w ust. 1, ma taki sam skutek jak płatność, zapewniając Unii spłatę kwoty zadłużenia, w stosownych przypadkach wraz z należnymi odsetkami”.
14.      Artykuł 103 rozporządzenia finansowego z 2018 r. jest zatytułowany „Procedura odzyskiwania należności w przypadku braku dobrowolnej płatności” i przewiduje, co następuje:
„1.      Bez uszczerbku dla art. 102, jeżeli nie odzyskano pełnej kwoty należności w terminie, o którym mowa w art. 98 ust. 4 akapit pierwszy lit. b), księgowy informuje właściwego urzędnika zatwierdzającego oraz bezzwłocznie wszczyna procedurę mającą na celu odzyskanie należności przy wykorzystaniu wszelkich dostępnych środków prawnych, w tym również, w stosownych przypadkach, przez wyegzekwowanie wszelkich uprzednio złożonych gwarancji.
2.       Bez uszczerbku dla art. 102, w przypadku gdy metoda odzyskania środków, o której mowa w ust. 1 niniejszego artykułu, nie może być wykorzystana, a dłużnik nie dokonał płatności w odpowiedzi na formalne upomnienie przesłane przez księgowego, księgowy odzyskuje w drodze wyegzekwowania decyzji nakazującej odzyskanie środków, uzyskanej zgodnie z art. 100 ust. 2 albo w drodze postępowania sądowego”.
III. Okoliczności leżące u podstaw odwołania
A.      Okoliczności poprzedzające postępowanie przed Sądem
15.      Okoliczności powstania sporu zostały przedstawione w pkt 14–37 zaskarżonego wyroku i można je streścić w podany niżej sposób.
16.      W dniu 24 października 2007 r. Unia, reprezentowana przez Europejską Agencję Odbudowy (EAR), ogłosiła przetarg w celu udzielenia zamówienia CARDS, czyli zamówienia na usługi w zakresie zapewnienia wsparcia technicznego dla Wysokiej Rady Sądownictwa w Serbii.
17.      W dniu 10 czerwca 2008 r. zamówienie CARDS zostało udzielone konsorcjum koordynowanemu przez HB. Odpowiednia umowa została następnie podpisana w dniu 30 lipca 2008 r. na maksymalną wartość 1 999 125 EUR. W umowie tej określono między innymi, że wszelkie spory wynikające z umowy lub z nią związane podlegają jurysdykcji sądów w Brukseli (Belgia)(9).
18.      W następstwie stwierdzenia nieprawidłowości przez Europejski Urząd ds. Zwalczania Nadużyć Finansowych (OLAF) Komisja przyjęła w dniu 15 października 2019 r. decyzję C(2019) 7319 final. W decyzji tej uznała ona, że kwoty płatności dokonanych w ramach zamówienia CARDS w wysokości 1 197 055,86 EUR zostały nienależnie wypłacone i powinny zostać odzyskane od HB (zwanej dalej „decyzją o odzyskaniu CARDS”).
19.      W dniu 19 listopada 2019 r. HB wniosła do Sądu dwie skargi, zarejestrowane – odpowiednio – pod sygnaturami T‑795/19 i T‑796/19, w których zakwestionowała w szczególności zgodność z prawem decyzji o odzyskaniu CARDS.
20.      W dniu 7 lutego 2020 r. HB pozwała Unię, reprezentowaną przez Komisję, przed tribunal de première instance francophone de Bruxelles (francuskojęzyczny sąd pierwszej instancji w Brukseli). Wniosła ona między innymi o orzeczenie, że Unia nie była uprawniona do rozwiązania umowy w sprawie zamówienia CARDS. Tytułem żądania ewentualnego HB wniosła o zasądzenie od Unii zapłaty odszkodowania umownego odpowiadającego kwocie tego zamówienia.
21.      W dniu 19 lutego 2021 r. tribunal de première instance francophone de Bruxelles (francuskojęzyczny sąd pierwszej instancji w Brukseli) wydał orzeczenie, w którym stwierdził, że ma prawo orzekania wymagane do rozpoznania wytoczonego przez HB powództwa. Sąd postanowił jednak zawiesić postępowanie co do istoty do czasu wydania orzeczeń kończących postępowania w sprawach T‑795/19 i T‑796/19.
22.      Wyrokami z dnia 21 grudnia 2021 r. w tychże sprawach, HB/Komisja(10) i HB/Komisja(11) (zwanymi dalej łącznie „wyrokami w sprawach T‑795/19 i T‑796/19, HB/Komisja”), Sąd między innymi odrzucił skargi jako niedopuszczalne w zakresie żądania stwierdzenia nieważności decyzji o odzyskaniu CARDS. Ponadto Sąd obciążył Komisję kosztami postępowania, w tym kosztami wszczętego przez HB postępowania w przedmiocie środków tymczasowych.
23.      Pismem z dnia 31 marca 2022 r. Komisja wyraziła zgodę na kwotę kosztów żądanych od niej na podstawie wyroków w sprawach T‑795/19 i T‑796/19, a mianowicie na łączną kwotę 19 904,76 EUR. Zaznaczyła jednak, że zamierza dokonać płatności tej kwoty w drodze potrącenia, ponieważ zasadniczo wierzytelność wynikająca z decyzji o odzyskaniu CARDS pozostała należna.
24.      W dniu 13 maja 2022 r. Komisja przyjęła decyzję, w której dokonała potrącenia wierzytelności przysługującej HB względem niej z tytułu kosztów w sprawach T‑795/19 i T‑796/19 z wierzytelnością w wysokości 1 197 055,86 EUR, która – jak twierdziła Komisja – przysługuje jej względem HB na mocy decyzji o odzyskaniu CARDS (zwaną dalej „sporną decyzją”).
B.      Postępowanie przed Sądem i zaskarżony wyrok
25.      Pismem złożonym w sekretariacie Sądu w dniu 18 lipca 2022 r. HB wniosła skargę o stwierdzenie nieważności spornej decyzji oraz o zasądzenie od Komisji odszkodowania za poniesioną szkodę majątkową.
26.      W zaskarżonym wyroku Sąd stwierdził nieważność spornej decyzji (pkt 1 sentencji), oddalił skargę w pozostałym zakresie (pkt 2 sentencji) i obciążył HB i Komisję ich własnymi kosztami (pkt 3 sentencji).
C.      Zdarzenia, które nastąpiły po ogłoszeniu zaskarżonego wyroku i wniesieniu rozpatrywanego odwołania
27.      Wyrokiem z dnia 26 września 2024 r. w sprawach połączonych C‑160/22 P i C‑161/22 P, Komisja/HB(zwanym dalej „wyrokiem w sprawach połączonych C‑160/22 P i C‑161/22 P, Komisja/HB”)(12), Trybunał uchylił wyroki w sprawach T‑795/19 i T‑796/19, przekazał te sprawy Sądowi do ponownego rozpoznania i orzekł, że rozstrzygnięcie o kosztach nastąpi w orzeczeniach kończących postępowania w sprawach.
IV.    Postępowanie odwoławcze i żądania stron
28.      Pismem z dnia 13 grudnia 2023 r., uzupełnionym w dniu 15 grudnia 2023 r., Komisja wniosła odwołanie od zaskarżonego wyroku.
29.      Komisja wnosi do Trybunału o:
–        uchylenie pkt 1 i 3 sentencji zaskarżonego wyroku;
–        wydanie ostatecznego orzeczenia w sprawie zgodnie z art. 61 statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej poprzez oddalenie żądania stwierdzenia nieważności spornej decyzji, z którym HB wystąpiła w pierwszej instancji;
–        obciążenie HB kosztami niniejszego postępowania przed Trybunałem i postępowania przed Sądem.
30.      HB wnosi do Trybunału o:
–        oddalenie odwołania wniesionego przez Komisję;
–        obciążenie Komisji całością kosztów postępowania.
31.      We wniosku wystosowanym na podstawie art. 149 regulaminu postępowania przed Trybunałem, przesłanym stronom w dniu 21 października 2024 r., Trybunał zwrócił się do stron o zajęcie stanowiska w kwestii, czy rozpatrywane odwołanie stało się bezprzedmiotowe w następstwie ogłoszenia wyroku w sprawach połączonych C‑160/22 P i C‑161/22 P, Komisja/HB. Strony ustosunkowały się do tego wniosku w wyznaczonym terminie.
32.      Trybunał podjął decyzję o pominięciu rozprawy zgodnie z art. 76 § 2 regulaminu postępowania.
V.      Ocena
33.      Niniejszy spór wymaga zbadania w pierwszej kolejności odwołania (sekcja A), a w drugiej kolejności – skargi wniesionej do Sądu (sekcja B).
A.      W przedmiocie odwołania
34.      Zanim przeanalizuję rozpatrywane odwołanie co do istoty (podsekcja 2), zbadam, czy zachowało ono swój przedmiot, mimo że sporna decyzja zaskarżona w pierwszej instancji stała się bezprzedmiotowa (podsekcja 1).
1.      W przedmiocie dalszego istnienia przedmiotu odwołania
35.       Na wstępie warto przypomnieć, że poprzez czynność potrącenia dłużnik (w tym przypadku Komisja), względem którego wierzycielowi (w tym przypadku HB) przysługuje wierzytelność zwana „główną” lub „pasywną”, dokonuje potrącenia tej wierzytelności z wierzytelnością zwaną „wzajemną” lub „aktywną”, którą sam posiada względem wierzyciela wierzytelności głównej. Innymi słowy, zamiast wypłacać wierzycielowi kwotę wierzytelności głównej, dłużnik odlicza tę kwotę od kwoty wierzytelności wzajemnej w celu uniknięcia powielenia wypłat między tymi samymi podmiotami.
36.      Potrącenie jest zatem szczególnym sposobem wygasania zobowiązań dłużnika, a jednocześnie, odwrotnie, sposobem odzyskiwania wierzytelności, które zdaniem dłużnika przysługują mu z kolei względem wierzyciela(13).
37.      W niniejszej sprawie, jak wskazano w pkt 22–24 niniejszej opinii, z jednej strony wierzytelność główna, która przysługiwała HB względem Komisji, wynosiła 19 904,76 EUR i wynikała z kosztów, którymi Sąd obciążył Komisję w sprawach T‑795/19 i T‑796/19, HB/Komisja. Z drugiej strony wierzytelność wzajemna, na którą Komisja powoływała się względem HB i którą częściowo odzyskała w drodze spornej decyzji, wynosiła 1 197 055,86 EUR i składała się z kwoty żądanej przez Komisję od HB z tytułu zamówienia CARDS.
38.      Jak wspomniano zaś w pkt 27 niniejszej opinii, wyrokiem w sprawach połączonych C‑160/22 P i C‑161/22 P, Komisja/HB, Trybunał uchylił wyroki w sprawach T‑795/19 i T‑796/19, HB/Komisja, przekazał te sprawy Sądowi do ponownego rozpoznania i orzekł, że rozstrzygnięcie o kosztach nastąpi w orzeczeniach kończących postępowania w sprawach. W związku z tym Komisja nie jest już zobowiązana do zapłaty na rzecz HB kwoty tych kosztów, tak więc wierzytelność główna przestała istnieć.
39.      W konsekwencji, jak przyznała Komisja w odpowiedzi na pytania Trybunału, sporna decyzja zaskarżona w pierwszej instancji stała się bezprzedmiotowa i powinna zostać cofnięta.
40.      Ponadto w wyroku w sprawach połączonych C‑160/22 P i C‑161/22 P, Komisja/HB, Trybunał orzekł, że decyzję o odzyskaniu CARDS należy uznać za akt zaskarżalny w rozumieniu art. 263 TFUE i że Sąd błędnie uznał, iż wpisuje się ona w ramy stosunków umownych. Wierzytelność wzajemna odzyskana przez Komisję od HB w drodze spornej decyzji należy zatem do właściwości Sądu. Wynika z tego, że rozwiązanie przyjęte w wyroku ADR, które dotyczy odzyskania wierzytelności umownej podlegającej jurysdykcji sądu krajowego i które stanowi podstawę rozwiązania przyjętego w zaskarżonym wyroku, nie ma już znaczenia w niniejszej sprawie.
41.      Niemniej jednak Komisja uważa, że rozpatrywane odwołanie nie stało się bezprzedmiotowe, w szczególności dlatego, że Trybunał powinien wyjaśnić, czy rozwiązanie przyjęte przez Sąd w zaskarżonym wyroku pozostaje aktualne w odniesieniu do przyjmowania przyszłych decyzji o odzyskaniu przez potrącenie wierzytelności wynikających z umów, które nie zawierają klauzul arbitrażowych na rzecz sądu Unii.
42.      W tych okolicznościach należy przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału zarówno przedmiot sporu, jak i interes prawny muszą istnieć, pod rygorem umorzenia postępowania, do momentu wydania orzeczenia sądowego(14).
43.      Ponadto z art. 56 akapity drugi i trzeci statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej wynika, że podmioty uprzywilejowane, takie jak Komisja, nie muszą wykazywać interesu prawnego we wniesieniu odwołania(15). Jednakże zawisły spór sądowy może zostać rozstrzygnięty tylko wtedy, gdy powstałe w nim zagadnienie prawne nie stało się w wyniku następczej bezprzedmiotowości sporu zagadnieniem czysto hipotetycznym(16). Podmioty uprzywilejowane nie mają zatem nieograniczonej możliwości skarżenia wyroków Sądu do Trybunału(17) ani nie są zwolnione ze wszystkich obowiązków dotyczących dalszego istnienia przedmiotu sporu(18).
44.      Zadaniem Trybunału w postępowaniu odwoławczym nie jest zatem rozstrzyganie kwestii ogólnych i abstrakcyjnych ani udzielanie „lekcji prawa”(19). W konsekwencji Trybunał odmawia wydania orzeczenia w przedmiocie odwołania, jeżeli wyrok, jaki by wydał, miałby znaczenie jedynie w podobnych hipotetycznych przypadkach w przyszłości(20).
45.      Niemniej jednak w ramach oceny interesu prawnego skarżących nieuprzywilejowanych Trybunał przyznał, że w niektórych okolicznościach tacy skarżący mogą zachować interes w żądaniu stwierdzenia nieważności aktu uchylonego w toku postępowania w celu spowodowania, by autor zaskarżonego aktu wprowadził w przyszłości odpowiednie zmiany i by w ten sposób zapobiec powtórzeniu się niezgodności z prawem, którą akt ten ma być obarczony(21). Dalsze istnienie takiego interesu jest dopuszczalne w szczególności wtedy, gdy można przewidzieć, że dana instytucja przyjmie w perspektywie krótko- lub średnioterminowej nowe akty oparte właśnie na interpretacji prawnej zakwestionowanej przez skarżącego(22).
46.      Takie rozumowanie powinno tym bardziej mieć zastosowanie przy ocenie dalszego istnienia przedmiotu sporu, gdy – tak jak w niniejszej sprawie – odwołanie zostało wniesione przez podmiot uprzywilejowany, który nie musi wykazywać interesu prawnego.
47.      Jak wskazano w pkt 7 niniejszej opinii, w zaskarżonym wyroku Sąd orzekł, że w przypadku takim jak właśnie rozpatrywany, w którym wierzytelność wzajemna odzyskana w drodze potrącenia wynika z umowy niezawierającej klauzuli arbitrażowej na rzecz sądu Unii, Komisja nie jest uprawniona do skorzystania z tego sposobu odzyskiwania wierzytelności.
48.      Jak wskazała Komisja w swoich pismach, wynika z tego, że zgodnie ze stanem prawnym określonym w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, którego jest obowiązana przestrzegać(23), nie może ona już korzystać z potrącenia w celu odzyskiwania wierzytelności, na które powołuje się względem kontrahentów, z którymi jest związana umowami niezawierającymi klauzuli arbitrażowej na rzecz sądu Unii. Komisja wykazała zaś, przedstawiając dane liczbowe, że wierzytelności tych jest bardzo dużo i że stanowią one istotną pozycję budżetową.
49.      Wynika z tego, że następcza bezprzedmiotowość spornej decyzji, której nieważność stwierdzono w sentencji zaskarżonego wyroku, nie eliminuje skutków, jakie pociąga za sobą dla Komisji(24), a szerzej dla porządku prawnego Unii, rozwiązanie przyjęte w uzasadnieniu tego wyroku. Owa następcza bezprzedmiotowość nie powoduje bowiem wyeliminowania oceny prawnej, na której opiera się sentencja zaskarżonego wyroku(25) będąca przedmiotem niniejszego postępowania odwoławczego. Gdyby rzeczone postępowanie zakończyło się umorzeniem, owo rozwiązanie zawarte w uzasadnieniu, które stanowi niezbędne wsparcie sentencji zaskarżonego wyroku, zaczęłoby zatem korzystać z powagi rzeczy osądzonej(26).
50.      W tych okolicznościach uznanie, że rozpatrywane odwołanie stało się bezprzedmiotowe, i wymaganie od Komisji, by dążyła do wyjaśnienia stanu prawnego w zakresie potrącania wierzytelności umownych poprzez wszczęcie późniejszych postępowań odwoławczych, byłyby sprzeczne nie tylko z zasadą pewności prawa oraz z zasadami ochrony finansów Unii i należytego nimi zarządzania, lecz również z zasadami ekonomii procesowej i prawidłowego sprawowania wymiaru sprawiedliwości.
51.      Ponadto i w każdym razie nie wydaje się również, by następcza bezprzedmiotowość spornej decyzji skutkowała zakończeniem sporu między stronami i by w związku z tym odwołanie stało się z tego powodu bezprzedmiotowe(27).
52.      Wynika z tego, że bez uszczerbku dla następczej bezprzedmiotowości postępowania w pierwszej instancji (zob. pkt 105, 106 niniejszej opinii) rozpatrywane odwołanie nie stało się bezprzedmiotowe, a zatem należy je rozpatrzyć co do istoty.
2.      Co do istoty
53.      Zdaniem Komisji rozumowanie Sądu w zaskarżonym wyroku jest obarczone naruszeniem prawa z dwóch powodów.
54.      Po pierwsze, Komisja zarzuca Sądowi, że błędnie orzekł, iż nie może ona odzyskać – w drodze potrącenia – wierzytelności umownej, której zasadność zakwestionowano przed właściwym sądem krajowym [litera a)].
55.      Po drugie, Komisja twierdzi, że Sąd naruszył prawo, zrównując decyzje o potrąceniu z decyzjami stanowiącymi tytuł egzekucyjny i stosując w stosunku do nich tezy zawarte w wyroku ADR [litera b)].
a)      W przedmiocie możliwości odzyskania zakwestionowanej wierzytelności przez potrącenie (zarzut pierwszy odwołania)
56.      W ramach zarzutu pierwszego odwołania Komisja podnosi, że Sąd naruszył prawo w pkt 60 i 61 zaskarżonego wyroku. W jej ocenie Sąd pomylił tam badanie tego, czy wierzytelność jest pewna, o określonej wartości i wymagalna, z badaniem jej zasadności i niesłusznie uznał, że zakwestionowanie jest elementem, który należy wziąć pod uwagę przy ocenie tego, czy wierzytelność jest pewna, o określonej wartości i wymagalna.
57.      We wspomnianych punktach Sąd orzekł, że przyjmując sporną decyzję, Komisja nie uwzględniła podziału jurysdykcji między sądem Unii a sądami krajowymi w zakresie orzekania w przedmiocie zgodności z prawem potrącenia dotyczącego wierzytelności o charakterze umownym, która została zakwestionowana przed sądem krajowym, który jako jedyny był właściwy do ustalenia, czy rzeczona wierzytelność była zasadna oraz czy, bardziej ogólnie, była ona wierzytelnością pewną, o określonej wartości i wymagalną, co pozwalałoby na jej uwzględnienie w ramach potrącenia(28).
58.      Jak słusznie zauważa Komisja, z rozumowania tego rzeczywiście wynika, że Sąd uznał w sposób dorozumiany, lecz niewątpliwy, że kwestionowany lub niekwestionowany charakter wierzytelności stanowi element, który należy wziąć pod uwagę przy badaniu tego, czy wierzytelność ta jest pewna, o określonej wartości i wymagalna w rozumieniu przepisów rozporządzenia finansowego z 2018 r.
59.      Wykładnia ta nie wytrzymuje jednak analizy właściwych przepisów tego rozporządzenia w świetle ich brzmienia, systematyki i celu.
60.      Po pierwsze, ustalenie wierzytelności stanowi uznanie prawa Unii w odniesieniu do dłużnika oraz ustalenie prawa do żądania od dłużnika spłaty długu (art. 98 ust. 1 akapit drugi rozporządzenia finansowego z 2018 r.). W celu ustalenia wierzytelności właściwy urzędnik zatwierdzający upewnia się w szczególności, a) że wierzytelność jest pewna i nie podlega żadnym warunkom, b) że wierzytelność jest w określonej wysokości, dokładnie wyrażona w pieniądzu, oraz c) że wierzytelność jest wymagalna i nie podlega żadnemu terminowi płatności [art. 98 ust. 3 lit. a)–c) tego rozporządzenia].
61.      Po drugie, wszelkie wierzytelności uznane za pewne, o określonej wartości i wymagalne są ustalane przez właściwego urzędnika zatwierdzającego nakazem odzyskania środków, za pomocą którego poleca on księgowemu odzyskać wierzytelność. Nakaz odzyskania środków poprzedza skierowaną do dłużnika notę debetową, która informuje go o ustaleniu wierzytelności i terminie płatności (art. 98 ust. 2 akapit pierwszy, art. 98 ust. 4 akapit pierwszy oraz art. 100 ust. 1 rozporządzenia finansowego z 2018 r.).
62.      Po trzecie, o ile właściwy urzędnik zatwierdzający nie podejmie decyzji o jej całkowitym lub częściowym umorzeniu, może on odstąpić od odzyskania ustalonej wierzytelności jedynie w należycie uzasadnionych przypadkach, gdy odzyskanie jest niemożliwe lub nieproporcjonalne (art. 101 ust. 2–6 rozporządzenia finansowego z 2018 r.).
63.      Wreszcie, po czwarte, jeżeli dłużnikowi przysługuje z kolei wierzytelność względem Unii, księgowy po umożliwieniu dłużnikowi przedstawienia uwag odzyskuje ustaloną wierzytelność Unii przez potrącenie (art. 101 ust. 1 akapit trzeci, art. 102 ust. 1, art. 102 ust. 2 akapit pierwszy oraz art. 133 rozporządzenia finansowego z 2018 r.).
64.      Odczytanie tych przepisów w ich wzajemnym powiązaniu wskazuje, że pewny charakter wierzytelności odnosi się jedynie do faktu, że nie podlega ona żadnym warunkom (pkt 60 powyżej), i nie może być mylony z jej niekwestionowanym
charakterem(29).
65.      Do stwierdzenia pewnego charakteru wierzytelności oraz do wystawienia nakazu odzyskania środków dochodzi zatem jeszcze przed poinformowaniem dłużnika w drodze noty debetowej o ustaleniu tej wierzytelności, która to nota debetowa może stanowić podstawę do jej zakwestionowania (pkt 61 powyżej). Księgowy powinien wprawdzie umożliwić dłużnikowi przedstawienie uwag przed przystąpieniem do odzyskania ustalonej wierzytelności przez potrącenie (pkt 63 powyżej), lecz nie może on odstąpić od odzyskania wierzytelności po jej ustaleniu, nawet jeśli jest ona kwestionowana, chyba że podejmie decyzję o jej umorzeniu (pkt 62 powyżej).
66.      W konsekwencji niekwestionowany charakter wierzytelności nie jest warunkiem ustalenia tej wierzytelności i przystąpienia do jej odzyskania przez potrącenie. Przeciwnie, w przypadku ustalenia wierzytelności właściwy urzędnik zatwierdzający i właściwy księgowy nie mogą odstąpić od jej odzyskania przez potrącenie.
67.      Jest to spójne z celem rozporządzenia finansowego z 2018 r., który polega na ochronie interesów finansowych Unii i należytym zarządzaniu jej budżetem, co jest niezbędne do jej funkcjonowania(30).
68.      Sąd słusznie zatem orzekł w sprawach poprzedzających niniejszą, że zakwestionowanie wierzytelności nie stoi na przeszkodzie skorzystaniu z potrącenia w celu jej odzyskania(31).
69.      Wynika z tego, że Sąd niesłusznie oparł swoje rozumowanie w pkt 60 i 61 zaskarżonego wyroku, w sposób dorozumiany, lecz niewątpliwy, na tezie, że zakwestionowanie wierzytelności ustalonej przez Unię stanowi przeszkodę w odzyskaniu tej wierzytelności w drodze potrącenia. Zarzut pierwszy odwołania Komisji jest zatem zasadny i należy go uwzględnić.
b)      W przedmiocie możliwości odzyskania wierzytelności umownej podlegającej jurysdykcji sądu krajowego przez potrącenie (zarzut drugi odwołania)
70.      W ramach zarzutu drugiego odwołania Komisja podnosi, że Sąd naruszył prawo, uznając, iż przyjęcie decyzji o potrąceniu w celu odzyskania wierzytelności umownej podlagającej jurysdykcji sądu krajowego prowadzi do obejścia podziału jurysdykcji ustanowionego w prawie pierwotnym. Nawet gdyby taka decyzja o potrąceniu stanowiła akt zaskarżalny przed sądem Unii, nie można jej w tym względzie utożsamiać z decyzją stanowiącą tytuł egzekucyjny w rozumieniu art. 299 TFUE, taką jak decyzja będąca przedmiotem wyroku ADR.
71.      Aby ocenić te zarzuty szczegółowe, należy w pierwszej kolejności potwierdzić, że Sąd słusznie zakwalifikował decyzje o potrąceniu jako akty zaskarżalne w rozumieniu art. 263 TFUE (pkt 52 i 54 zaskarżonego wyroku) (1).
72.      W drugiej kolejności dokonam oceny kwestii, czy Komisja jest jednak uprawniona do przyjmowania takich decyzji w celu odzyskania wierzytelności umownych, które w zakresie badania ich zasadności podlegają jurysdykcji sądu krajowego (2).
1)      Decyzje o potrąceniu wierzytelności umownych są aktami zaskarżalnymi w rozumieniu art. 263 TFUE
73.      W świetle orzecznictwa w przypadku istnienia umowy łączącej stronę skarżącą z jedną z instytucji skargę do sądów Unii można wnieść na podstawie art. 263 TFUE tylko w przypadku, gdy zaskarżony akt zmierza do wywarcia wiążących skutków prawnych, które wykraczają poza łączący strony stosunek umowny i wiążą się z wykonywaniem prerogatyw władzy publicznej przyznanych będącej stroną umowy instytucji działającej jako organ administracyjny(32).
74.      Prawdą jest, że potrącenie stanowi mechanizm powszechnie stosowany w prawie cywilnym pomiędzy podmiotami prywatnymi, które nie dysponują prerogatywami władzy publicznej(33). Jednakże przyjęcie decyzji o potrąceniu na podstawie systemu ustanowionego rozporządzeniem finansowym z 2018 r. w celu odzyskania wierzytelności umownej jest aktem, który wykracza poza łączący strony stosunek umowny i który wiąże się z wykonywaniem prerogatyw władzy publicznej przyznanych będącej stroną umowy instytucji działającej jako organ administracyjny.
75.      Po pierwsze, w sytuacji gdy Komisja potrąca wierzytelność wzajemną, która – jak twierdzi – przysługuje jej względem kontrahenta na podstawie umowy, z wierzytelnością główną, która przysługuje owemu kontrahentowi względem Komisji na podstawie innego stosunku umownego lub jednostronnego(34), decyzja ta wywołuje wiążące skutki prawne wykraczające poza stosunek umowny, z którego wynika wierzytelność wzajemna.
76.      Po drugie, przyjęcie takiej decyzji wiąże się z wykonywaniem prerogatyw władzy publicznej przyznanych Komisji jako organowi administracyjnemu. Z tego względu wiążące skutki prawne takiej decyzji wykraczają poza jakikolwiek stosunek umowny łączący strony, niezależnie od tego, czy wierzytelności główna i wzajemna będące przedmiotem decyzji o potrąceniu pochodzą z tej samej umowy, czy też nie.
77.      Jak bowiem wyjaśniłam w sprawie ADR, wiążące skutki prawne decyzji przyjętej na podstawie prerogatyw władzy publicznej przyznanych będącej stroną umowy instytucji działającej jako organ administracyjny nigdy nie ograniczają się wyłącznie do łączącego strony stosunku umownego. Taka decyzja zawsze wywołuje również pozaumowne skutki prawne już z tego względu, że skutki te opierają się na ogólnej prerogatywie instytucji będącej stroną umowy, która to prerogatywa jest nadzwyczajna i pozaumowna(35).
78.      Jeśli chodzi o decyzje o potrąceniu, wchodzą one w zakres wykonywania takich prerogatyw władzy publicznej zasadniczo z dwóch powodów.
79.      Po pierwsze, przyjęcie decyzji o potrąceniu ma charakter czynności władzy publicznej, ponieważ Komisja jest obowiązana, jak wskazano w pkt 64–66 niniejszej opinii, do przyjęcia takiej decyzji nawet wówczas, gdy odzyskiwana w ten sposób wierzytelność jest kwestionowana.
80.      Po drugie i przede wszystkim, w przeciwieństwie do przypadku stosunków cywilnoprawnych między podmiotami prywatnymi, kontrahent Komisji nie może dokonać potrącenia względem tej instytucji, jeżeli ta kwestionuje dochodzoną od niej wierzytelność. Rozporządzenie finansowe nie przewiduje żadnego mechanizmu potrącenia pozwalającego kontrahentowi na dokonanie potrącenia w takich okolicznościach.
81.      Ponadto z art. 102 ust. 1 i art. 111 ust. 3–5 rozporządzenia finansowego z 2018 r., odczytywanych we wzajemnym powiązaniu, wynika, że kontrahent Komisji może posiadać względem Unii wierzytelność, która jest pewna, o określonej wartości i wymagalna, tylko wtedy, gdy odpowiednia kwota środków pieniężnych została ustalona w drodze zlecenia płatniczego. Takie zlecenie płatnicze wystawia się tylko wtedy, gdy właściwy urzędnik zatwierdzający wyraził uprzednio zgodę na pokrycie wydatków z budżetu, po sprawdzeniu w szczególności, czy spełnione są warunki określone w zobowiązaniu prawnym przewidującym ten wydatek. W związku z tym jeżeli Komisja uzna, że wydatek, którego od niej żąda kontrahent, nie jest uzasadniony, takie zlecenie płatnicze nie zostanie wystawione, a zatem kontrahent nie będzie dysponował wierzytelnością pewną, o określonej wartości i wymagalną, na którą mógłby się powołać w ramach czynności potrącenia.
82.      Wynika z tego, że Sąd, wpisując się w ramy utrwalonego orzecznictwa, słusznie orzekł, iż decyzje o potrąceniu przyjmowane przez Komisję stanowią akty zaskarżalne przed sądami Unii w drodze skargi o stwierdzenie nieważności zgodnie z art. 263 TFUE(36).
2)      Przyjęcie decyzji o potrąceniu w celu odzyskania wierzytelności umownej podlegającej jurysdykcji sądu krajowego jest jednak możliwe
83.      Prawdą jest, że w kontekście rozpatrywanego odwołania Komisja podziela stanowisko wyrażone przez Sąd w zaskarżonym wyroku, zgodnie z którym decyzja o potrąceniu wierzytelności umownej podlegającej jurysdykcji sądu krajowego jest aktem zaskarżalnym na podstawie art. 263 TFUE przed sądem Unii. Komisja jest jednak zdania, że Sąd popełnił błąd, wywodząc z tego stwierdzenia, że przyjęcie takiej decyzji prowadzi do obejścia ustanowionego w traktacie podziału jurysdykcji. W jej ocenie rozumowania leżącego u podstaw wyroku ADR nie można w tym względzie zastosować do decyzji o potrąceniu.
84.      W wyroku ADR Trybunał wyjaśnił, że Komisja nie jest uprawniona do przyjmowania decyzji stanowiących tytuł egzekucyjny w rozumieniu art. 299 TFUE w celu odzyskania wierzytelności umownych podlegających jurysdykcji sądów krajowych. W związku z tym Komisja nie może przyjmować takich decyzji w celu odzyskania wierzytelności wynikających z umów, które nie zawierają klauzuli arbitrażowej na rzecz sądu Unii(37).
85.      Przyczyną tego ograniczenia jest nie tylko okoliczność, że decyzja stanowiąca tytuł egzekucyjny w rozumieniu art. 299 TFUE stanowi akt zaskarżalny na podstawie art. 263 TFUE, ale również i przede wszystkim okoliczność, że w ramach rozpatrywania takiej skargi sąd Unii powinien zbadać zasadność wierzytelności.
86.      Jak wskazałam w sprawie ADR, zgodnie z art. 299 akapit czwarty TFUE postępowanie egzekucyjne w sprawie decyzji stanowiącej tytuł egzekucyjny może być zawieszone wyłącznie na mocy orzeczenia Trybunału, zaś właściwości sądów krajowych podlega jedynie kontrola prawidłowości przeprowadzenia egzekucji. Ponadto zarówno regulamin postępowania przed Sądem, jak i regulamin postępowania przed Trybunałem przewidują, że wnioski o zawieszenie postępowania egzekucyjnego w sprawie aktów prawnych składane zgodnie z art. 299 TFUE są dopuszczalne jedynie przy równoległym zaskarżeniu aktu przed Sądem lub Trybunałem(38).
87.      W tych okolicznościach prawo do skutecznego środka prawnego przed sądem wymaga, aby sąd Unii, do którego taki środek wniesiono, zbadał również zasadność dochodzonej wierzytelności(39). W przeciwnym razie przymusowa egzekucja wierzytelności mogłaby mieć miejsce poza jakąkolwiek kontrolą sądową.
88.      Przyjęcie decyzji stanowiącej tytuł egzekucyjny w celu odzyskania wierzytelności umownej podlegającej jurysdykcji sądu krajowego oznaczałoby zatem odsunięcie właściwego sądu krajowego od badania zasadności tej wierzytelności i w ten sposób obejście porządku jurysdykcyjnego ustanowionego w traktacie.
89.      Tymczasem, jak słusznie twierdzi Komisja, rozumowanie to nie ma zastosowania do decyzji o potrąceniu w rozumieniu art. 102 rozporządzenia finansowego z 2018 r., a do takich należy sporna decyzja będąca przedmiotem zaskarżonego wyroku.
90.      I tak, prawdą jest, że art. 102 ust. 3 rozporządzenia finansowego z 2018 r. stanowi, iż potrącenie, o którym mowa w ust. 1 tego artykułu, ma taki sam skutek jak płatność, zapewniając Unii spłatę kwoty zadłużenia, w stosownych przypadkach wraz z należnymi odsetkami.
91.      Jednakże w odniesieniu do odzyskiwania wierzytelności umownej przedkładanej sądowi krajowemu w celu zbadania jej zasadności ze względu na brak klauzuli arbitrażowej w danej umowie należy dokonać redukcji teleologicznej tego przepisu, to znaczy interpretować go w sposób zawężający w ten sposób, że potrącenie nie zwalnia Unii z kwoty zadłużenia (odpowiadającej wierzytelności głównej). Zwalnia ją jedynie z obowiązku dokonania wypłaty kwoty wierzytelności głównej w oczekiwaniu na wynik rozpatrzenia ewentualnego zakwestionowania zasadności wierzytelności wzajemnej odzyskiwanej w drodze potrącenia.
92.      Jak wskazałam w sprawie ADR, w tych okolicznościach decyzja o potrąceniu wywołuje jedynie skutek praktyczny i nie wywołuje żadnych skutków prawnych w odniesieniu do odzyskiwanej wierzytelności wzajemnej(40). Taka decyzja może wprawdzie stać się ostateczna albo dlatego, że kontrahent nie zaskarżył jej przed sądem Unii, albo dlatego, że sąd ten potwierdzi jej ważność w wyroku, który zacznie korzystać z powagi rzeczy osądzonej, lecz nie przesądza to jednak kwestii zasadności wierzytelności wzajemnej będącej przedmiotem tej decyzji. Nie może ona bowiem nadać ostatecznej mocy prawnej ustaleniu tej wierzytelności. Warunki, w jakich ustalenie rzeczonej wierzytelności nabywa moc prawną, są natomiast określone przez ustawowy i umowny system prawny, któremu wierzytelność podlega, i podlegają ocenie właściwego sądu.
93.      W tych okolicznościach kontrola sprawowana przez sąd Unii rozpatrujący skargę o stwierdzenie nieważności decyzji o potrąceniu przyjętej na podstawie art. 102 rozporządzenia finansowego z 2018 r. ogranicza się do sprawdzenia, czy spełnione są warunki przyjęcia takiej decyzji określone w tym rozporządzeniu (zob. pkt 60–66 niniejszej opinii). Ani ta kontrola, ani powaga rzeczy osądzonej wydanego w ten sposób wyroku nie mogą natomiast obejmować zasadności odzyskiwanej wierzytelności wzajemnej(41). Kwestia ta nie podlega bowiem właściwości sądu Unii ze względu na brak klauzuli arbitrażowej w danej umowie(42).
94.      W konsekwencji ta kontrola sądowa sprawowana przez sąd Unii w odniesieniu do decyzji o potrąceniu nie prowadzi do obejścia ustanowionego w prawie pierwotnym porządku jurysdykcyjnego. Można sobie zatem wyobrazić sytuację, w której – w przeciwieństwie do decyzji stanowiących tytuł egzekucyjny, które były przedmiotem wyroku ADR – w odniesieniu do decyzji o potrąceniu sąd orzekający o zgodności z prawem decyzji o potrąceniu i sąd orzekający o zasadności wierzytelności dochodzonej przez Komisję, odzyskanej w drodze tego potrącenia, nie są tymi samymi sądami.
95.      Jednocześnie ograniczenie kontroli sprawowanej przez sąd Unii do sprawdzenia, czy spełnione są warunki przyjęcia decyzji o potrąceniu określone w rozporządzeniu finansowym z 2018 r., do której to kontroli nie należy badanie zasadności danej wierzytelności wzajemnej, nie stanowi naruszenia prawa do skutecznego środka prawnego przed sądem. Wynika to ze wspomnianego w pkt 91 i 92 powyżej faktu, że decyzja o potrąceniu nie skutkuje przyznaniem ustaleniu dochodzonej wierzytelności wzajemnej ostatecznego charakteru. Skutkuje ona jedynie odroczeniem wypłaty kwoty wierzytelności głównej przysługującej kontrahentowi do czasu zakończenia postępowania w sprawie kontroli zasadności wierzytelności wzajemnej przed właściwym sądem krajowym.
96.      Jak słusznie przyznaje Komisja, w przypadku gdyby właściwy sąd krajowy stwierdził, że wierzytelność ta nie istnieje, byłaby ona oczywiście zobowiązana do zapłaty na rzecz kontrahenta zatrzymanej kwoty wierzytelności głównej, w stosownych przypadkach wraz z odsetkami(43). Jak przyznał już Sąd w podobnych okolicznościach, mógłby on również, w zakresie możliwości przyznanych mu w tym względzie w regulaminie postępowania, zawiesić postępowanie w sprawie skargi na decyzję o potrąceniu do czasu wydania przez sąd krajowy orzeczenia w przedmiocie zasadności danej wierzytelności(44).
97.      Prawdą jest, że przyjęcie decyzji o potrąceniu, jako że wiąże się w praktyce z odzyskaniem kwoty wierzytelności wzajemnej, na którą powołuje się Komisja (ze względu na brak wypłaty kwoty wierzytelności głównej kontrahenta), powoduje odwrócenie ciężaru zwrócenia się do właściwego dla umowy sądu, aby ten rozstrzygnął kwestię zasadności wierzytelności wzajemnej. I tak, to nie do Komisji należy zwrócenie się do tego sądu, aby ten zbadał zasadność wierzytelności, jaka miałaby jej przysługiwać, i aby uzyskać tytuł egzekucyjny w celu jej odzyskania. Zamiast tego to do kontrahenta należy zwrócenie się do owego sądu, aby ten zbadał zasadność wierzytelności, na którą powołuje się Komisja, i aby uzyskać w stosownym przypadku orzeczenie zobowiązujące ją do wypłaty kwoty wierzytelności głównej, którą to kwotę zatrzymano na mocy decyzji o potrąceniu.
98.      Niemniej jednak postawienie kontrahenta w takiej niekorzystnej sytuacji w stosunku do Komisji poprzez zapewnienie jej tego ułatwienia przy odzyskiwaniu wierzytelności jest uzasadnione koniecznością ochrony interesów finansowych Unii(45). Jak już wskazałam w sprawie ADR, zobowiązanie Komisji do wypłaty środków finansowych Unii dłużnikowi niewywiązującemu się ze zobowiązań, niewypłacalnemu lub choćby niechcącemu zapłacić byłoby nie do pogodzenia z tą zasadą(46).
99.      To zresztą z tego powodu zgodnie z rozporządzeniem finansowym z 2018 r. potrącenie stanowi obowiązkowy priorytetowy sposób odzyskiwania wierzytelności Unii, mający pierwszeństwo przed wszelkimi innymi sposobami odzyskiwania(47). W związku z tym, jak słusznie zauważył Sąd w innych sprawach, księgowy nie może zrezygnować z potrącenia, jeżeli dłużnik posiada wierzytelność względem Unii i nie wywiązuje się dobrowolnie ze swoich zobowiązań(48). Natomiast jeżeli wierzytelność nie mogła zostać odzyskana w drodze potrącenia lub wyegzekwowania wszelkich uprzednio złożonych gwarancji, księgowy może przystąpić do odzyskania tej wierzytelności, alternatywnie, w drodze przyjęcia decyzji stanowiącej tytuł egzekucyjny lub w drodze uzyskania tytułu w postępowaniu sądowym(49).
100. Zatem również w tym aspekcie decyzje stanowiące tytuł egzekucyjny w rozumieniu art. 299 TFUE, które były przedmiotem wyroku ADR, różnią się od decyzji o potrąceniu będących przedmiotem niniejszej sprawy. Ponieważ te pierwsze stanowią opcję dostępną dla Komisji na równi z uzyskaniem tytułu w postępowaniu sądowym, uzasadnione jest ograniczenie ich stosowania na podstawie art. 272 i 274 TFUE (zob. pkt 1–5 niniejszej opinii). Natomiast ze względu na to, że sięganie po te drugie jest obowiązkowe, a nie opcjonalne, ich skutki nie mogą wiązać się z nadaniem mocy prawnej ustaleniu wierzytelności, której badanie – w zakresie jej zasadności – należy zgodnie z tymi postanowieniami prawa pierwotnego do sądu krajowego.
101. Z powyższych rozważań wynika, że Sąd popełnił błąd, uznając, iż w okolicznościach niniejszej sprawy Komisja nie była uprawniona do wydania spornej decyzji na podstawie rozwiązania przyjętego w wyroku ADR. Zarzut drugi odwołania Komisji jest zatem również zasadny i należy go uwzględnić.
3.      Wnioski w przedmiocie odwołania
102. Z powyższej analizy wynika, że rozumowanie Sądu leżące u podstaw pkt 1 sentencji zaskarżonego wyroku jest obarczone naruszeniem prawa. Wyrok ten należy zatem uchylić w zakresie, w jakim stwierdzono w nim nieważność spornej decyzji w pkt 1 jego sentencji.
B.      W przedmiocie skargi przed Sądem
103. Zgodnie z art. 61 akapit pierwszy statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej w przypadku uchylenia orzeczenia Sądu Trybunał może wydać orzeczenie ostateczne w sprawie, jeśli stan postępowania na to pozwala.
104. Tak jest w niniejszej sprawie.
105. Jak wskazano w pkt 37–39 niniejszej opinii, ponieważ wierzytelność główna przysługująca HB względem Komisji, którą ta potrąciła z wierzytelnością wzajemną, mającą jej przysługiwać względem HB z tytułu umowy CARDS, już nie istnieje, sporna decyzja stała się bezprzedmiotowa.
106. W konsekwencji należy umorzyć postępowanie w przedmiocie żądania stwierdzenia nieważności tej decyzji, z którym HB wystąpiła do Sądu.
C.      Wnioski pośrednie
107. Z całości powyższych rozważań wynika, że należy uchylić zaskarżony wyrok w zakresie, w jakim stwierdzono w nim nieważność spornej decyzji w pkt 1 jego sentencji, wydać orzeczenie ostateczne w sprawie i umorzyć postępowanie w przedmiocie żądania stwierdzenia nieważności spornej decyzji, z którym HB wystąpiła do Sądu.
VI.    W przedmiocie kosztów
A.      W przedmiocie kosztów związanych z postępowaniem odwoławczym
108. Jak wynika z art. 184 § 2 regulaminu postępowania, jeżeli odwołanie jest bezzasadne lub jest zasadne i Trybunał wydaje orzeczenie kończące postępowanie w sprawie, rozstrzyga on również o kosztach. Zgodnie z art. 138 § 1 tego regulaminu, mającym zastosowanie do postępowania odwoławczego na podstawie art. 184 § 1 tego regulaminu, kosztami zostaje obciążona, na żądanie strony przeciwnej, strona przegrywająca sprawę.
109. Ze względu na to, że HB przegrała sprawę, gdyż jej żądania nie zostały uwzględnione w niniejszym postępowaniu odwoławczym, a Komisja zgłosiła stosowne żądanie, HB należy obciążyć kosztami związanymi z tym postępowaniem odwoławczym.
B.      W przedmiocie kosztów postępowania w pierwszej instancji
110. Artykuł 149 regulaminu postępowania stanowi, że jeżeli Trybunał stwierdzi bezprzedmiotowość skargi, a postępowanie należy umorzyć, rozstrzyga on o kosztach. Zgodnie z art. 142 regulaminu postępowania w przypadku umorzenia postępowania Trybunał rozstrzyga o kosztach według uznania.
111. W niniejszej sprawie okazało się, że należy umorzyć postępowanie w przedmiocie żądania stwierdzenia nieważności z którym HB wystąpiła w pierwszej instancji, ponieważ sporna decyzja stała się bezprzedmiotowa.
112. Niniejsza analiza wykazała, że Sąd niesłusznie stwierdził nieważność spornej decyzji, mimo że Komisja była uprawniona do jej przyjęcia, w związku z czym żądania zgłoszone przez Komisję w tym względzie w pierwszej instancji powinny zostać uwzględnione. Ponadto pkt 2 sentencji zaskarżonego wyroku, w którym oddalono zgłoszone przez HB żądanie naprawienia poniesionej przez nią szkody majątkowej, nie powinien zostać uchylony.
113. Jednakże z niniejszej analizy wynika również, że środki prawne przysługujące w odniesieniu do decyzji o potrąceniu dotyczącej wierzytelności umownej podlegającej jurysdykcji sądu krajowego mają złożony charakter. Ponadto HB wykazała się wymaganą starannością, zwracając się w przedmiocie spornego potrącenia zarówno do Sądu, jak i do sądu krajowego właściwego do zbadania zasadności odnośnej wierzytelności.
114. W tych okolicznościach słuszne będzie obciążenie każdej ze stron jej własnymi kosztami związanymi z postępowaniem w pierwszej instancji, jak miało to miejsce w zaskarżonym wyroku. Zgłoszone przez Komisję żądanie uchylenia pkt 3 sentencji tego wyroku i obciążenia HB kosztami postępowania przed Sądem należy zatem oddalić.
VII. Wnioski
115. Na podstawie powyższych rozważań proponuję, aby Trybunał orzekł, co następuje:
1)      Punkt 1 sentencji wyroku Sądu Unii Europejskiej z dnia 4 października 2023 r., HB/Komisja (T‑444/22, EU:T:2023:604), zostaje uchylony.
2)      Postępowanie w przedmiocie żądania stwierdzenia nieważności w sprawie T‑444/22 zostaje umorzone.
3)      HB pokrywa własne koszty oraz koszty Komisji Europejskiej związane z postępowaniem odwoławczym.
1      Język oryginału: francuski.
2      Wyroki: z dnia 11 lipca 1985 r., Maag/Komisja (43/84, EU:C:1985:328, pkt 26); z dnia 9 września 2015 r., Lito Maieftiko Gynaikologiko kai Cheirourgiko Kentro/Komisja (C‑506/13 P, EU:C:2015:562, pkt 19); z dnia 28 lutego 2019 r., Alfamicro/Komisja (C‑14/18 P, EU:C:2019:159, pkt 49).
3      Zobacz dotyczące chociażby najbardziej znanych spośród wielu spraw w tej dziedzinie wyroki: z dnia 18 kwietnia 2013 r., Komisja/Systran i Systran Luxembourg (C‑103/11 P, EU:C:2013:245); z dnia 9 września 2015 r., Lito Maieftiko Gynaikologiko kai Cheirourgiko Kentro/Komisja (C‑506/13 P, EU:C:2015:562); z dnia 16 lipca 2020 r., ADR Center/Komisja (C‑584/17 P, EU:C:2020:576); z dnia 26 września 2024 r., Komisja/HB (C‑160/22 P i C‑161/22 P, EU:C:2024:799). Zobacz także w tym względzie moje opinie w sprawach: ADR Center/Komisja (C‑584/17 P, EU:C:2019:941, pkt 95 i nast.); a także Komisja/HB (C‑160/22 P, C‑161/22 P i C‑597/22 P, EU:C:2024:84, pkt 60 i nast.).
4      Wyrok z dnia 16 lipca 2020 r. (C‑584/17 P, EU:C:2020:576, pkt 73).
5      Zobacz w tym względzie także moja opinia w sprawie ADR Center/Komisja (C‑584/17 P, EU:C:2019:941, pkt 48–58, 95–105).
6      Wyrok z dnia 4 października 2023 r., HB/Komisja (T‑444/22, zwany dalej „zaskarżonym wyrokiem”, EU:T:2023:604).
7      Zaskarżony wyrok, pkt 56, 57, 60, 61.
8      Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 18 lipca 2018 r. w sprawie zasad finansowych mających zastosowanie do budżetu ogólnego Unii, zmieniające rozporządzenia (UE) nr 1296/2013, (UE) nr 1301/2013, (UE) nr 1303/2013, (UE) nr 1304/2013, (UE) nr 1309/2013, (UE) nr 1316/2013, (UE) nr 223/2014 i (UE) nr 283/2014 oraz decyzję nr 541/2014/UE, a także uchylające rozporządzenie (UE, Euratom) nr 966/2012 (Dz.U. 2018, L 193, s. 1). Rozporządzenie to zostało następnie zastąpione rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady (UE, Euratom) nr 2024/2509 z dnia 23 września 2024 r. w sprawie zasad finansowych mających zastosowanie do budżetu ogólnego Unii (Dz.U. L, 2024/2509).
9      Wyrok z dnia 21 grudnia 2021 r., HB/Komisja (T‑795/19, EU:T:2021:917, pkt 4).
10      T‑795/19, EU:T:2021:917.
11      T‑796/19, EU:T:2021:918.
12      EU:C:2024:799.
13      Zobacz: opinia rzecznika generalnego P. Légera w sprawie Komisja/CEMR (C‑87/01 P, EU:C:2002:501, pkt 26); opinia rzecznika generalnego D. Spielmanna w sprawie E. (Potrącenie wierzytelności) (C‑481/24, EU:C:2025:632, pkt 22 i nast.).
14      Zobacz wyrok z dnia 19 września 2024 r., Coppo Gavazzi i in./Parlament (C‑725/20 P, EU:C:2024:766, pkt 40 i przytoczone tam orzecznictwo).
15      Wyroki: z dnia 8 lipca 1999 r., Komisja/Anic Partecipazioni (C‑49/92 P, EU:C:1999:356, pkt 171); z dnia 22 lutego 2005 r., Komisja/max.mobil (C‑141/02 P, EU:C:2005:98, pkt 48); z dnia 21 grudnia 2016 r., Rada/Front Polisario (C‑104/16 P, EU:C:2016:973, pkt 69, 70). Te podmioty uprzywilejowane nie muszą również wykazywać interesu prawnego we wniesieniu skargi o stwierdzenie nieważności, zob. wyrok z dnia 13 października 2011 r., Deutsche Post i Niemcy/Komisja (C‑463/10 P i C‑475/10 P, EU:C:2011:656, pkt 36).
16      Zobacz moja opinia w sprawie Rada/Zhejiang Xinan Chemical Industrial Group (C‑337/09 P, EU:C:2012:22, pkt 35).
17      Opinia rzecznika generalnego P. Mengozziego w sprawach połączonych Komisja/Siemens Österreich i in. oraz Siemens Transmission & Distribution i in./Komisja (od C‑231/11 P do C‑233/11 P, EU:C:2013:578, pkt 33).
18      Zobacz podobnie opinia rzecznika generalnego M. Poiaresa Madura w sprawie Komisja/max.mobil (C‑141/02 P, EU:C:2004:646, pkt 19).
19      Opinia rzecznika generalnego M. Poiaresa Madura w sprawie Komisja/max.mobil (C‑141/02 P, EU:C:2004:646, pkt 21).
20      Zobacz podobnie wyrok z dnia 19 lipca 2012 r., Rada/Zhejiang Xinan Chemical Industrial Group (C‑337/09 P, EU:C:2012:471, pkt 50).
21      Zobacz w szczególności wyroki: z dnia 6 marca 1979 r., Simmenthal/Komisja (92/78, EU:C:1979:53, pkt 32); z dnia 7 czerwca 2007 r., Wunenburger/Komisja (C‑362/05 P, EU:C:2007:322, pkt 55–62); z dnia 28 maja 2013 r., Abdulrahim/Rada i Komisja (C‑239/12 P, EU:C:2013:331, pkt 63); z dnia 4 września 2018 r., ClientEarth/Komisja (C‑57/16 P, EU:C:2018:660, pkt 48); z dnia 19 września 2024 r., Coppo Gavazzi i in./Parlament (C‑725/20 P, EU:C:2024:766, pkt 42).
22      Zobacz w szczególności wyroki: z dnia 19 września 2024 r., Coppo Gavazzi i in./Parlament (C‑725/20 P, EU:C:2024:766, pkt 43–47); Santini i in./Parlament (C‑198/21 P, EU:C:2024:768, pkt 38–42); z dnia 19 września 2024 r., Falqui/Parlament (C‑391/21 P, EU:C:2024:769, pkt 41–44).
23      Wyroki: z dnia 26 kwietnia 1988 r., Asteris i in./Komisja (97/86, 99/86, 193/86 i 215/86, EU:C:1988:199, pkt 27); z dnia 3 października 2000 r., Industrie des poudres sphériques/Rada (C‑458/98 P, EU:C:2000:531, pkt 81); z dnia 20 czerwca 2024 r., EUIPO/Indo European Foods (C‑801/21 P, EU:C:2024:528, pkt 92).
24      Zobacz podobnie wyroki: z dnia 21 grudnia 2011 r., Francja/People’s Mojahedin Organization of Iran (C‑27/09 P, EU:C:2011:853, pkt 49); z dnia 19 lipca 2012 r., Rada/Zhejiang Xinan Chemical Industrial Group (C‑337/09 P, EU:C:2012:471, pkt 47).
25      W odniesieniu do znaczenia uzasadnienia zaskarżonego wyroku dla oceny przedmiotu odwołania zob.: opinia rzecznika generalnego M. Poiaresa Madura w sprawie Komisja/max.mobil (C‑141/02 P, EU:C:2004:646, pkt 22); opinia rzecznika generalnego P. Mengozziego w sprawach połączonych Komisja/Siemens Österreich i in. oraz Siemens Transmission & Distribution i in./Komisja (od C‑231/11 P do C‑233/11 P, EU:C:2013:578, pkt 34–38).
26      Wyroki: z dnia 14 września 1999 r., Komisja/AssiDomän Kraft Products i in. (C‑310/97 P, EU:C:1999:407, pkt 54); z dnia 1 czerwca 2006 r., P & O European Ferries (Vizcaya) i Diputación Foral de Vizcaya/Komisja (C‑442/03 P i C‑471/03 P, EU:C:2006:356, pkt 44); z dnia 19 kwietnia 2012 r., Artegodan/Komisja (C‑221/10 P, EU:C:2012:216, pkt 87).
27      Zobacz w odniesieniu do uwzględnienia tego aspektu przy ocenie dalszego istnienia przedmiotu odwołania postanowienie z dnia 1 grudnia 2004 r., OHIM/Zapf Creation (C‑498/01 P, EU:C:2004:760, pkt 12); a także wyroki: z dnia 21 grudnia 2011 r., Francja/People’s Mojahedin Organization of Iran (C‑27/09 P, EU:C:2011:853, pkt 48); z dnia 19 lipca 2012 r., Rada/Zhejiang Xinan Chemical Industrial Group (C‑337/09 P, EU:C:2012:471, pkt 51).
28      Wyróżnienie moje.
29      Zobacz, w odniesieniu do definicji roszczenia uznanego za bezsporne, art. 3 rozporządzenia (WE) nr 805/2004 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 21 kwietnia 2004 r. w sprawie utworzenia europejskiego tytułu egzekucyjnego dla roszczeń bezspornych (Dz.U. 2004, L 143, s. 15).
30      Zobacz podobnie art. 317 i art. 322 ust. 1 TFUE, a także wyrok ADR, pkt 100 i przytoczone tam orzecznictwo. Zobacz także podobnie, jeszcze przed uregulowaniem potrącenia jako sposobu odzyskiwania wierzytelności Unii w art. 73 rozporządzenia Rady (WE, Euratom) nr 1605/2002 z dnia 25 czerwca 2002 r. w sprawie rozporządzenia finansowego mającego zastosowanie do budżetu ogólnego Wspólnot Europejskich (Dz.U. 2002, L 248, s. 1), opinia rzecznika generalnego P. Légera w sprawie Komisja/CEMR (C‑87/01 P, EU:C:2002:501, pkt 68).
31      Zobacz wyroki: z dnia 17 stycznia 2007 r., Grecja/Komisja (T‑231/04, EU:T:2007:9, pkt 118); z dnia 21 września 2017 r., Eurofast/Komisja (T‑87/16, EU:T:2017:641, pkt 65). Zobacz także podobnie wyrok z dnia 8 listopada 2011 r., Walton/Komisja (T‑37/08, EU:T:2011:640, pkt 60).
32      Wyroki: z dnia 9 września 2015 r., Lito Maieftiko Gynaikologiko kai Cheirourgiko Kentro/Komisja (C‑506/13 P, EU:C:2015:562, pkt 20); ADR, pkt 65.
33      Zobacz: opinie rzecznika generalnego P. Légera w sprawach Danværn Production (C‑341/93, EU:C:1995:139, pkt 27–31), Komisja/CEMR (C‑87/01 P, EU:C:2002:501, pkt 44, 45); a także opinia rzecznika generalnego D. Spielmanna w sprawie E. (Potrącenie wierzytelności) (C‑481/24, EU:C:2025:632, pkt 22 i nast.).
34      W niniejszej sprawie chodziło o koszty, którymi Komisja została obciążona w innej sprawie; zobacz w odniesieniu do innych przykładów: sprawa, w której zapadł wyrok z dnia 10 lipca 2003 r., Komisja/CEMR
(Dotacja przyznana dodatkowo kontrahentowi Komisji) (C‑87/01 P, EU:C:2003:400); a także sprawa, w której zapadł wyrok z dnia 11 lipca 2019 r., IPPT PAN/Komisja i REA
(Wierzytelność przysługująca kontrahentowi Komisji z tytułu innej umowy) (T‑805/16, EU:T:2019:496).
35      Wyrok ADR, pkt 69, 70. Zobacz także moja opinia w sprawie ADR Center/Komisja (C‑584/17 P, EU:C:2019:941, pkt 100–104). Zobacz także podobnie wyroki: z dnia 17 stycznia 2019 r., Aristoteleio Panepistimio Thessalonikis/ERCEA (T‑348/16 OP, EU:T:2019:14, pkt 165); z dnia 11 lipca 2019 r., IPPT PAN/Komisja i REA (T‑805/16, EU:T:2019:496, pkt 175).
36      Zobacz w szczególności wyroki: z dnia 8 października 2008 r., Helkon Media/Komisja (T‑122/06, EU:T:2008:418, pkt 46–52); z dnia 6 października 2015 r., Technion i Technion Research & Development Foundation/Komisja (T‑216/12, EU:T:2015:746, pkt 53); z dnia 14 listopada 2017 r., Alfamicro/Komisja (T‑831/14, EU:T:2017:804, pkt 191–193). Sąd oparł tę linię orzeczniczą w szczególności na wyroku z dnia 10 lipca 2003 r., Komisja/CEMR (C‑87/01 P, EU:C:2003:400, pkt 42, 45 i sentencja).
37      Wyrok ADR, pkt 73.
38      Zobacz art. 161 § 1 w związku z art. 156 §§ 1 i 2 regulaminu postępowania przed Sądem, a także art. 165 § 1 w związku z art. 160 §§ 1 i 2 regulaminu postępowania przed Trybunałem, a także moja opinia w sprawie ADR Center/Komisja (C‑584/17 P, EU:C:2019:941, pkt 49).
39      Wyrok ADR, pkt 88. Zobacz także moja opinia w sprawie ADR Center/Komisja (C‑584/17 P, EU:C:2019:941, pkt 133–136).
40      Zobacz moja opinia w sprawie ADR Center/Komisja (C‑584/17 P, EU:C:2019:941, przypis 41).
41      Zobacz podobne rozwiązanie § 322 akapit pierwszy Zivilprozessordnung (niemieckiego kodeksu postępowania cywilnego), zgodnie z którym wyroki mogą korzystać z powagi rzeczy osądzonej jedynie w zakresie, w jakim rozstrzygają one w przedmiocie dochodzonych roszczeń.
42      Podobne kwestie pojawiają się ogólnie w przypadku, gdy badanie zasadności wierzytelności odzyskiwanej w drodze potrącenia należy (potencjalnie) do właściwości sądu innego niż Sąd; zobacz w tym względzie wyroki: z dnia 5 lutego 2025 r., Polska/Komisja (T‑830/22 i T‑156/23, EU:T:2025:131, pkt 23–31) (odwołanie w toku w sprawie C‑296/25 P); Polska/Komisja (T‑1033/23, EU:T:2025:129, pkt 18–26) (odwołanie w toku w sprawie C‑297/25 P). Inaczej jest w przypadku, gdy sam Sąd jest właściwy do orzekania w przedmiocie zasadności odzyskiwanej wierzytelności wzajemnej: zobacz na przykład wyrok z dnia 11 lipca 2019 r., IPPT PAN/Komisja i REA (T‑805/16, EU:T:2019:496, pkt 33 i nast.); zobacz jednak w tym względzie wyrok ADR, pkt 80–89; a także moja opinia w sprawie ADR Center/Komisja (C‑584/17 P, EU:C:2019:941, pkt 113 i nast.).
43      Zobacz podobnie wyrok z dnia 17 stycznia 2019 r., Aristoteleio Panepistimio Thessalonikis/ERCEA (T‑348/16 OP, EU:T:2019:14, pkt 175, 176). Podobnie można sobie wyobrazić sytuację, w której kontrahent w danym przypadku kwestionuje przed właściwym sądem kwotę wierzytelności głównej, co do której Komisja przyznaje, że przysługuje mu ona względem niej, jeżeli nie zgadza się on z tą kwotą. Decyzja o potrąceniu w razie jej utrzymania w mocy przez Sąd również nie może nadać ostatecznej mocy prawnej ustaleniu tej kwoty, jeżeli jej badanie należy do właściwości sądu innego niż Sąd.
44      Zobacz podobnie, mutatis mutandis, wyrok z dnia 4 maja 2017 r., Meta Group/Komisja (T‑744/14, EU:T:2017:304, pkt 47, 49, 258).
45      Zobacz w tym względzie moja opinia w sprawie ADR Center/Komisja (C‑584/17 P, EU:C:2019:941, pkt 111).
46      Zobacz moja opinia w sprawie ADR Center/Komisja (C‑584/17 P, EU:C:2019:941, przypis 41). Zobacz także podobnie opinia rzecznika generalnego P. Légera w sprawie Komisja/CEMR (C‑87/01 P, EU:C:2002:501, pkt 57).
47      Zobacz art. 101 ust. 1 akapit trzeci, art. 102 ust. 1 akapit pierwszy oraz art. 103 rozporządzenia finansowego z 2018 r.
48      Zobacz wyroki: z dnia 15 kwietnia 2011 r., Republika Czeska/Komisja (T‑465/08, EU:T:2011:186, pkt 129, 130); z dnia 21 września 2017 r., Eurofast/Komisja (T‑87/16, EU:T:2017:641, pkt 67, 68).
49      Zobacz art. 103 rozporządzenia finansowego z 2018 r.