62023CJ0646_RES
Συνεκδικασθείσες υποθέσεις C‑646/23 [Lita] και C‑661/23 [Jeszek] (
i
),
Ποινικές διαδικασίες
κατά
P.B. κ.λπ.
(αιτήσεις του Wojskowy Sąd Okręgowy w Warszawieγια την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως)
Απόφαση του Δικαστηρίου (τέταρτο τμήμα) της 3ης Ιουλίου 2025
«Προδικαστική παραπομπή – Κράτος δικαίου – Ανεξαρτησία της δικαιοσύνης – Άρθρο 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ – Αποτελεσματική δικαστική προστασία στους τομείς που διέπονται από το δίκαιο της Ένωσης – Αρχή της ισοβιότητας των δικαστών – Στρατιωτικός δικαστής ο οποίος κρίνεται ανίκανος για τη στρατιωτική υπηρεσία – Εθνική ρύθμιση η οποία επιβάλλει την πρόωρη συνταξιοδότηση του στρατιωτικού αυτού δικαστή»
Κράτη μέλη – Υποχρεώσεις – Πρόβλεψη των ενδίκων βοηθημάτων και μέσων που είναι αναγκαία για να διασφαλίζεται η αποτελεσματική δικαστική προστασία – Τήρηση των αρχών της ισοβιότητας και της ανεξαρτησίας των δικαστών – Δικαίωμα σε ανεξάρτητο και αμερόληπτο δικαστήριο που έχει προηγουμένως συσταθεί νομίμως – Στρατιωτικά δικαστήρια – Στρατιωτικός δικαστής ο οποίος κρίνεται ανίκανος για τη στρατιωτική υπηρεσία – Εθνική ρύθμιση η οποία επιβάλλει την πρόωρη συνταξιοδότηση του στρατιωτικού αυτού δικαστή – Εθνική ρύθμιση η οποία δεν εφαρμόζεται στους στρατιωτικούς εισαγγελείς που έχουν επίσης τεθεί εκτός στρατεύματος, αλλά μπορούν να εξακολουθήσουν να υπηρετούν ως δικαστικοί λειτουργοί – Μέτρο που έχει τον χαρακτήρα κύρωσης εις βάρος συγκεκριμένου δικαστή – Έλλειψη ενδίκου βοηθήματος – Δεν επιτρέπεται
(Άρθρο 19 § 1, εδ. 2, ΣΕΕ· Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, άρθρο 47, εδ. 2)
(βλ. σκέψεις 57-80, διατακτ. 1)
Κράτη μέλη – Υποχρεώσεις – Πρόβλεψη των ενδίκων βοηθημάτων και μέσων που είναι αναγκαία για να διασφαλίζεται η αποτελεσματική δικαστική προστασία – Τήρηση των αρχών της ισοβιότητας και της ανεξαρτησίας των δικαστών – Υπεροχή και άμεσο αποτέλεσμα του δικαίου της Ένωσης – Υποχρεώσεις των εθνικών δικαστηρίων και άλλων αρχών του συγκεκριμένου κράτους μέλους – Υποχρέωση μη εφαρμογής εθνικής ρύθμισης που αντιβαίνει σε διάταξη του δικαίου της Ένωσης με άμεσο αποτέλεσμα – Στρατιωτικά δικαστήρια – Εθνική ρύθμιση η οποία επιβάλλει την πρόωρη συνταξιοδότηση δικαστή – Υποχρέωση του αιτούντος δικαστηρίου να αφήσει ανεφάρμοστη τη ρύθμιση αυτή – Υποχρέωση των αρμόδιων δικαστικών οργάνων να επαναφέρουν τον δικαστή αυτόν στα καθήκοντά του
(Άρθρο 19 § 1, εδ. 2, ΣΕΕ· άρθρο 267 ΣΛΕΕ· Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, άρθρο 47)
(βλ. σκέψεις 82-89, διατακτ. 2)
Κράτη μέλη – Υποχρεώσεις – Πρόβλεψη των ενδίκων βοηθημάτων και μέσων που είναι αναγκαία για να διασφαλίζεται η αποτελεσματική δικαστική προστασία – Εθνική ρύθμιση η οποία επιβάλλει την πρόωρη συνταξιοδότηση δικαστή – Εξουσία του αιτούντος δικαστηρίου να αναστείλει προσωρινά την εφαρμογή της ρύθμισης αυτής – Επιτρέπεται
(Άρθρο 19 § 1, εδ. 2, ΣΕΕ· άρθρο 267 ΣΛΕΕ)
(βλ. σκέψεις 91-94, διατακτ. 3)
Σύνοψη
Το Δικαστήριο, επιληφθέν αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως την οποία υπέβαλε το Wojskowy Sąd Okręgowy w Warszawie (περιφερειακό στρατιωτικό δικαστήριο Βαρσοβίας, Πολωνία), αποφαίνεται επί της ερμηνείας του άρθρου 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ (
1
) και της αρχής της υπεροχής του δικαίου της Ένωσης, σε σχέση με εθνική ρύθμιση που προβλέπει αυτοδίκαιη, από την ημερομηνία έναρξης ισχύος της, πρόωρη συνταξιοδότηση στρατιωτικού δικαστή κριθέντος ανίκανου για τη στρατιωτική υπηρεσία, χωρίς να προβλέπεται παράλληλα ένδικο βοήθημα για την αμφισβήτηση του μέτρου αυτού.
Οι μόνιμοι στρατιωτικοί P. B. και R. S. κρίθηκαν από το Wojskowy Sąd Garnizonowy w Warszawie (πρωτοβάθμιο στρατιωτικό δικαστήριο Βαρσοβίας, Πολωνία) ένοχοι για την τέλεση αξιόποινων πράξεων. Άσκησαν έφεση ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου. Οι δύο υποθέσεις ανατέθηκαν σε μονομελή σχηματισμό του δικαστηρίου αυτού, συγκείμενο από τον δικαστή P. R. Η επ’ ακροατηρίου συζήτηση διεξήχθη τον Οκτώβριο του 2023 για τη μία υπόθεση και τον Νοέμβριο του 2023 για την άλλη.
Ο δικαστής P. R. είχε κριθεί ανίκανος για τη στρατιωτική υπηρεσία τον Ιούλιο του 2017, αλλά ικανός για τη συνέχιση της εκτέλεσης των καθηκόντων δικαστή. Κατόπιν της απόφασης αυτής, ζήτησε (
2
) τον διορισμό του σε αντίστοιχη θέση δικαστή σε τακτικό δικαστήριο. Στις 27 Δεκεμβρίου 2021 και παρά τη θετική πρόταση του Krajowa Rada Sądownictwa (Εθνικού Δικαστικού Συμβουλίου, Πολωνία), ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας της Πολωνίας αρνήθηκε να ικανοποιήσει το αίτημα αυτό.
Στις 24 Απριλίου 2022, άρχισε να ισχύει το άρθρο 233 του νόμου για την υπεράσπιση της πατρίδας (
3
), το οποίο επέτρεπε στους στρατιωτικούς δικαστικούς λειτουργούς που είχαν τεθεί εκτός στρατεύματος να εξακολουθούν να ασκούν τα δικαστικά καθήκοντά τους Ως εκ τούτου, από τον Μάρτιο του 2023 ο P. R. άρχισε να συμμετέχει εκ νέου σε σχηματισμούς του περιφερειακού στρατιωτικού δικαστηρίου Βαρσοβίας.
Εντούτοις, με τον τροποποιητικό νόμο της 28ης Ιουλίου 2023 (
4
) ο ως άνω κανόνας εξακολούθησης της άσκησης των καθηκόντων καταργήθηκε όσον αφορά τους στρατιωτικούς δικαστές και διατηρήθηκε σε ισχύ μόνο για τους στρατιωτικούς εισαγγελείς (
5
). Κατά τον τροποποιητικό νόμο (
6
), συνταξιοδοτούνταν αυτοδικαίως οι δικαστές οι οποίοι, στις 15 Νοεμβρίου 2023, εξακολουθούσαν να υπηρετούν σε στρατιωτικό δικαστήριο κατόπιν της εξόδου τους από το στράτευμα.
Το αιτούν δικαστήριο παρατηρεί ότι η διάταξη του τροποποιητικού νόμου που κατάργησε τη δυνατότητα παραμονής των στρατιωτικών δικαστών στη θέση τους σε περίπτωση εξόδου τους από το στράτευμα, διατηρώντας την όμως σε ισχύ για τους στρατιωτικούς εισαγγελείς, οι οποίοι βρίσκονται εντούτοις σε παρόμοια κατάσταση, θεσπίστηκε χωρίς τη συνδρομή οποιουδήποτε δικαιολογητικού λόγου (
7
). Όσον αφορά τη διάταξη του τροποποιητικού νόμου που επιβάλλει την πρόωρη συνταξιοδότηση, το αιτούν δικαστήριο εκθέτει ότι αυτή επηρεάζει στην πράξη έναν μόνο δικαστή και εντάσσεται σε σειρά μέτρων με χαρακτήρα κύρωσης που έχουν ληφθεί ως προς αυτόν. Κατά το αιτούν δικαστήριο, δεν προβλέπεται κανένα ένδικο βοήθημα για την αμφισβήτηση του εν λόγω μέτρου πρόωρης συνταξιοδότησης.
Το αιτούν δικαστήριο διερωτάται αν το δίκαιο της Ένωσης αντιτίθεται σε εθνική ρύθμιση η οποία επιβάλλει αυτοδίκαιη πρόωρη συνταξιοδότηση υπό τις προαναφερθείσες περιστάσεις. Σε περίπτωση καταφατικής απάντησης, το αιτούν δικαστήριο ζητεί να διευκρινιστεί αν η ρύθμιση αυτή πρέπει να αφεθεί ανεφάρμοστη, όπερ συνεπάγεται ότι ο δικαστής που συνταξιοδοτήθηκε υποχρεωτικά κατ’ εφαρμογήν της πρέπει να επανέλθει στα καθήκοντά του, και αν το ίδιο μπορεί να αναστείλει προσωρινά την εφαρμογή της.
Εκτίμηση του Δικαστηρίου
Όσον αφορά την αρμοδιότητά του, το Δικαστήριο υπενθυμίζει ότι το άρθρο 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ τυγχάνει εφαρμογής στην περίπτωση κάθε εθνικού δικαστηρίου δυνάμενου να αποφαίνεται επί ζητημάτων τα οποία αφορούν την ερμηνεία ή την εφαρμογή του δικαίου της Ένωσης. Δεδομένου ότι το αιτούν δικαστήριο μπορεί να κληθεί, ως στρατιωτικό δικαστήριο, να αποφανθεί επί ζητημάτων που συνδέονται με την εφαρμογή ή την ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης, το άρθρο 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ έχει εφαρμογή. Για την ερμηνεία της ως άνω διατάξεως, πρέπει να ληφθεί δεόντως υπόψη το άρθρο 47 του Χάρτη.
Επί της ουσίας, το Δικαστήριο τονίζει, πρώτον, ότι η απαίτηση περί ανεξαρτησίας των δικαιοδοτικών οργάνων επιτάσσει την ύπαρξη κανόνων, ιδίως όσον αφορά τη σύνθεση του οργάνου, τον διορισμό των μελών του, τη διάρκεια της θητείας τους και τους λόγους εξαιρέσεως ή παύσεώς τους, ώστε οι πολίτες να μην έχουν καμία εύλογη αμφιβολία ως προς το ανεπηρέαστο του εν λόγω οργάνου από εξωγενή στοιχεία και ως προς την ουδετερότητά του έναντι των αντικρουόμενων συμφερόντων.
Το Δικαστήριο επισημαίνει συναφώς ότι η αρχή της ισοβιότητας επιτάσσει, ιδίως, να έχουν οι δικαστές τη δυνατότητα να παραμένουν στη θέση τους έως τη συμπλήρωση του υποχρεωτικού ορίου ηλικίας συνταξιοδοτήσεως ή έως τη λήξη της θητείας τους οσάκις αυτή έχει ορισμένη χρονική διάρκεια. Η εν λόγω αρχή επιδέχεται εξαιρέσεις μόνον εφόσον το δικαιολογούν θεμιτοί και επιτακτικοί λόγοι, τηρουμένης της αρχής της αναλογικότητας. Ως εκ τούτου, είναι κοινώς παραδεκτό ότι οι δικαστές μπορούν να παυθούν από τα καθήκοντά τους εφόσον κριθεί ότι είναι ακατάλληλοι για την άσκησή τους λόγω αδυναμίας ή σοβαρού παραπτώματος, τηρουμένων των προσηκουσών διαδικασιών.
Επιπλέον, η εγγύηση της ισοβιότητας των μελών ενός δικαστηρίου απαιτεί οι περιπτώσεις παύσης των μελών του εν λόγω οργάνου να καθορίζονται με ειδική ρύθμιση, μέσω ρητών νομοθετικών διατάξεων που παρέχουν εγγυήσεις οι οποίες υπερβαίνουν τις προβλεπόμενες από τους γενικούς κανόνες του διοικητικού και του εργατικού δικαίου που εφαρμόζονται σε περίπτωση καταχρηστικής παύσης.
Το Δικαστήριο διευκρινίζει ότι, δεδομένου ότι το άρθρο 267 ΣΛΕΕ δεν του παρέχει αρμοδιότητα να εφαρμόζει τους κανόνες του δικαίου της Ένωσης σε συγκεκριμένες περιπτώσεις, εναπόκειται στο αιτούν δικαστήριο να εκτιμήσει αν η εθνική ρύθμιση με την οποία θεσπίστηκε, υπό τις προαναφερθείσες περιστάσεις, μέτρο πρόωρης συνταξιοδότησης των στρατιωτικών δικαστών που είχαν τεθεί εκτός στρατεύματος παραβιάζει τις απαιτήσεις που απορρέουν από την αρχή της ανεξαρτησίας των δικαστών, όπως αυτή προκύπτει από το άρθρο 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ. Το Δικαστήριο μπορεί πάντως, βάσει των στοιχείων της ενώπιόν του δικογραφίας, να παράσχει στο εθνικό δικαστήριο τα στοιχεία ερμηνείας του δικαίου της Ένωσης τα οποία θα μπορούσαν να του είναι χρήσιμα.
Εν προκειμένω, δεν μπορεί να εντοπιστεί κανένας λόγος προς δικαιολόγηση του τροποποιητικού νόμου που προβλέπει αυτοδίκαιη πρόωρη συνταξιοδότηση των στρατιωτικών δικαστών οι οποίοι, μολονότι είχαν τεθεί εκτός στρατεύματος, εξακολούθησαν να υπηρετούν ως στρατιωτικοί δικαστές. Επιπλέον, ο νόμος αυτός φαίνεται να εφαρμόζεται μόνο στους στρατιωτικούς δικαστές και όχι στους στρατιωτικούς εισαγγελείς, καίτοι για τις δύο αυτές κατηγορίες δικαστικών λειτουργών ίσχυαν προηγουμένως οι ίδιοι κανόνες όσον αφορά την παραμονή στα καθήκοντά τους μετά την έξοδό τους από το στράτευμα. Η διαφορετική αυτή μεταχείριση δεν δικαιολογήθηκε όμως λόγω της ύπαρξης αντικειμενικής διαφοράς καταστάσεων μεταξύ των δύο αυτών κατηγοριών δικαστικών λειτουργών. Υπό τις συνθήκες αυτές και με την επιφύλαξη του ελέγχου στον οποίο οφείλει να προβεί το αιτούν δικαστήριο, μια εθνική ρύθμιση όπως η επίμαχη παραβιάζει την απαίτηση κατά την οποία οι εξαιρέσεις από την αρχή της ισοβιότητας των δικαστών πρέπει να δικαιολογούνται από θεμιτούς και επιτακτικούς λόγους.
Επιπλέον, το Δικαστήριο επισημαίνει ότι το μέτρο της πρόωρης υποχρεωτικής συνταξιοδότησης του δικαστή P. R. ελήφθη όχι λόγω ακαταλληλότητας του δικαστή αυτού να συνεχίσει να ασκεί τα καθήκοντά του, αλλά λόγω των επικρίσεων που διατύπωσε δημοσίως σχετικά με τη μεταρρύθμιση της δικαιοσύνης στην Πολωνία. Κατά συνέπεια, το μέτρο αυτό φαίνεται να εντάσσεται σε σειρά μέτρων με χαρακτήρα κύρωσης που έχουν ληφθεί ως προς τον συγκεκριμένο δικαστή. Το Δικαστήριο τονίζει επίσης ότι ο τροποποιητικός νόμος δεν προέβλεψε κανένα ένδικο βοήθημα για τον δικαστικό λειτουργό στον οποίο επιβάλλεται μέτρο πρόωρης συνταξιοδότησης λόγω της ανικανότητάς του για τη στρατιωτική υπηρεσία.
Κατά συνέπεια, μια εθνική ρύθμιση που προβλέπει, υπό τέτοιες περιστάσεις, αυτοδίκαιη, από την ημερομηνία έναρξης ισχύος της, πρόωρη συνταξιοδότηση στρατιωτικού δικαστή κριθέντος ανίκανου για τη στρατιωτική υπηρεσία παραβιάζει το άρθρο 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ.
Δεύτερον, το Δικαστήριο κρίνει ότι η αρχή της υπεροχής του δικαίου της Ένωσης επιβάλλει σε εθνικό δικαστήριο και σε οποιαδήποτε άλλη αρχή του συγκεκριμένου κράτους μέλους να αφήσουν ανεφάρμοστη τέτοια ρύθμιση, στην περίπτωση που αυτή θεσπίστηκε κατά παράβαση του άρθρου 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ, πράγμα που συνεπάγεται ότι ο δικαστής που συνταξιοδοτήθηκε υποχρεωτικά κατ’ εφαρμογήν της εθνικής αυτής ρύθμισης πρέπει να επανέλθει στα καθήκοντά του (
8
).
Τέλος, όσον αφορά τη δυνατότητα αναστολής της εφαρμογής τέτοιας εθνικής ρύθμισης, το Δικαστήριο υπογραμμίζει ότι η πλήρης αποτελεσματικότητα του δικαίου της Ένωσης απαιτεί να μπορεί ο επιληφθείς δικαστής να διατάξει προσωρινά μέτρα προκειμένου να διασφαλίσει την πλήρη αποτελεσματικότητα της δικαστικής αποφάσεως που πρόκειται να εκδοθεί. Επιπλέον, το εθνικό δικαστήριο οφείλει να αφήσει ανεφάρμοστους τους κανόνες του εσωτερικού δικαίου που εμποδίζουν την άσκηση της εξουσίας του να διατάσσει προσωρινά μέτρα.
Από τα ανωτέρω προκύπτει, μεταξύ άλλων, ότι το αιτούν δικαστήριο πρέπει να έχει τη δυνατότητα να αναστείλει την εφαρμογή των διατάξεων του τροποποιητικού νόμου οι οποίες έχουν ως αποτέλεσμα την αυτεπάγγελτη επιβολή μέτρου συνταξιοδότησης και τούτο έως ότου αποφανθεί επί των ποινικών διαδικασιών των κυρίων δικών κατόπιν της απάντησης του Δικαστηρίου.
(
i
)	Οι ονομασίες που έχουν δοθεί στις παρούσες υποθέσεις είναι πλασματικές. Δεν αντιστοιχούν στο πραγματικό όνομα κανενός διαδίκου.
(
1
)	Η διάταξη αυτή επιβάλλει στα κράτη μέλη την υποχρέωση να προβλέπουν τα ένδικα βοηθήματα και μέσα που είναι αναγκαία για να διασφαλίζεται η πραγματική δικαστική προστασία στους τομείς που διέπονται από το δίκαιο της Ένωσης.
(
2
)	Σύμφωνα με το τότε ισχύον εθνικό δίκαιο.
(
3
)	Ustawa o obronie Ojczyzny (νόμος για την υπεράσπιση της πατρίδας), της 11ης Μαρτίου 2022 (Dz. U., θέση 655).
(
4
)	Ustawa o zmianie ustawy - Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (νόμος περί τροποποιήσεως του νόμου για τον αστικό κώδικα και ορισμένων άλλων νόμων), της 28ης Ιουλίου 2023 (Dz. U., θέση 1615, στο εξής: τροποποιητικός νόμος). Ο νόμος αυτός άρχισε να ισχύει στις 15 Νοεμβρίου 2023.
(
5
)	Άρθρο 10 του τροποποιητικού νόμου.
(
6
)	Άρθρο 13 του τροποποιητικού νόμου.
(
7
)	Και κατά παράβαση του άρθρου 180, παράγραφος 3, του Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej (Συντάγματος της Δημοκρατίας της Πολωνίας), το οποίο επιτρέπει την πρόωρη συνταξιοδότηση των δικαστών μόνον στην περίπτωση που λόγω νόσου ή αναπηρίας είναι ανίκανοι να εκτελέσουν τα καθήκοντά τους.
(
8
)	Τα δικαστικά όργανα που είναι αρμόδια για τον καθορισμό και τη μεταβολή της σύνθεσης των δικαστικών σχηματισμών υποχρεούνται να διασφαλίσουν την επάνοδο αυτή.