62019CJ0819_RES
Zaak C‑819/19
Stichting Cartel Compensation en Equilib Netherlands BV
tegen
Koninklijke Luchtvaart Maatschappij NV e.a.
(verzoek om een prejudiciële beslissing, ingediend door de rechtbank Amsterdam)
Arrest van het Hof (Tweede kamer) van 11 november 2021
„Prejudiciële verwijzing – Artikelen 81, 84 en 85 EG – Artikel 53 van de EER‑Overeenkomst – Mededingingsregelingen – Gedragingen van ondernemingen in de sector van het luchtvervoer tussen de Europese Economische Ruimte (EER) en derde landen die hebben plaatsgevonden onder vigeur van de artikelen 84 en 85 EG – Vordering tot schadevergoeding – Bevoegdheid van de nationale rechterlijke instanties om artikel 81 EG en artikel 53 van de EER‑Overeenkomst toe te passen”
Mededinging – Vervoer – Mededingingsregels – Luchtvervoer – Verordeningen van de Raad betreffende de uitvoering van de mededingingsregels van de Unie – Werkingssfeer – Luchtvervoer tussen luchthavens van de Unie en die van derde landen – Opgenomen vanaf mei 2004 – Gevolg – Toepasselijkheid van tijdelijke uitvoeringsregelingen vóór die datum
(Art. 81, 83, 84 en 85 EG; Art. 101 VWEU; verordeningen nrs. 17, 141, 3975/87, 3976/87, 1/2003 en 411/2004 van de Raad)
(zie punten 36‑42)
Mededinging – Vervoer – Mededingingsregels – Luchtvervoer – Overeenkomst inzake het luchtvervoer tussen de Europese Gemeenschap en de Zwitserse Bondsstaat – Zwitserse luchthavens beschouwd als luchthavens van de Unie
(Art. 81 EG; Overeenkomst tussen de Europese Gemeenschap en de Zwitserse Bondsstaat inzake het luchtvervoer, art. 1, lid 2, en bijlage)
(zie punt 43)
Mededingingsregelingen – Verbod – Rechtstreekse werking – Recht van particulieren om vergoeding van de geleden schade te vorderen – Wijze van uitoefening – Inbreuken in de sector luchtvervoer – Inbreuken van vóór de inwerkingtreding van de verordeningen betreffende de uitvoering van de mededingingsregels van de Unie in deze sector – Inbreuken waarover geen besluit van de nationale autoriteiten of de Commissie is genomen – Bevoegdheid van nationale rechterlijke instanties om artikel 81 EG toe te passen – Grenzen – Eerbiediging van het rechtszekerheidsbeginsel – Eerbiediging van de besluitvormings‑ of wetgevende bevoegdheden van de instellingen van de Unie – Omvang
(Art. 81, 83, 84 en 85 EG; art. 101, lid 1, VWEU; verordening nr. 1/2003 van de Raad, art. 6 en 16, lid 1)
(zie punten 45‑67 en dictum)
Internationale overeenkomsten – Overeenkomst tot oprichting van de Europese Economische Ruimte – Mededingingsregels – Verbod op mededingingsregelingen en beperkende handelspraktijken – Juridische draagwijdte identiek aan die van de Unierechtelijke bepalingen
(EER‑Overeenkomst, art. 53)
(zie punten 68‑74 en dictum)
Samenvatting
Bij besluit van 17 maart 2017 heeft de Europese Commissie vastgesteld dat 19 luchtvaartmaatschappijen door coördinatie van een aantal elementen van hun prijsbeleid voor luchtvrachtdiensten inbreuk hadden gemaakt op artikel 101 VWEU en/of artikel 53 van de Overeenkomst betreffende de Europese Economische Ruimte (hierna: „EER‑Overeenkomst”) (
1
) en op artikel 8 van de Overeenkomst tussen de Europese Gemeenschap en de Zwitserse Bondsstaat inzake luchtvervoer (hierna: „overeenkomst met Zwitserland”) (
2
), waarin mededingingsregelingen en mededingingsbeperkende handelspraktijken worden verboden (
3
).
Aangezien de Commissie meende dat de toepasselijke regelgeving haar niet toestond om vanaf het begin sancties op te leggen voor deze praktijken van de luchtvaartmaatschappijen met betrekking tot routes die de grenzen van de Europese Economische Ruimte (EER) overschreden, heeft zij afhankelijk van de betrokken route verschillende begindata voor de inbreukperiode vastgesteld. Voor routes tussen EER‑luchthavens besloeg de inbreukperiode de periode van december 1999 tot februari 2006, terwijl de begindatum van de inbreukperiode voor routes tussen luchthavens in de Europese Unie en luchthavens buiten de EER werd vastgesteld op 1 mei 2004. Voor routes tussen luchthavens in niet-lidstaten die partij zijn bij de EER‑Overeenkomst en derde landen, werd deze datum vastgesteld op 19 mei 2005 en voor routes tussen luchthavens van de Unie en luchthavens in Zwitserland op 1 juni 2002.
Na de vaststelling van dit besluit hebben de Stichting Cartel Compensation en Equilib Netherlands, twee rechtspersonen die zijn gespecialiseerd in het verhalen van schade wegens inbreuken op het mededingingsrecht, bij de rechtbank Amsterdam meerdere beroepen ingesteld die ertoe strekken om ten eerste te doen vaststellen dat verweersters in de hoofdgedingen als gevolg van prijscoördinatie bij luchtvrachtdiensten tussen 1999 en 2006 onrechtmatig hadden gehandeld jegens de shippers die deze diensten hebben afgenomen, en ten tweede die luchtvaartmaatschappijen te veroordelen tot vergoeding van de schade die deze shippers door die gedraging hebben geleden.
De rechtbank Amsterdam twijfelt echter of zij bevoegd is om artikel 81 EG (thans artikel 101 VWEU) of artikel 53 van de EER‑Overeenkomst in een privaatrechtelijk geding toe te passen op de bestreden gedragingen van de 19 luchtvaartmaatschappijen op routes die niet beperkt bleven tot het gebied van de EER, voor zover deze gedragingen plaatsvonden vóór de in het Commissiebesluit vastgestelde begindata van de inbreukperioden. Daarom heeft zij besloten om deze vraag door middel van een prejudiciële verwijzing aan het Hof voor te leggen.
Beoordeling door het Hof
Wat de mededingingsbeperkende feitelijke gedragingen van luchtvaartmaatschappijen op routes tussen luchthavens van de Unie en die van derde landen betreft, merkt het Hof om te beginnen op dat voor het luchtvervoer op deze routes de door de Raad krachtens artikel 83, lid 1, EG (thans artikel 103, lid 1, VWEU) vastgestelde bepalingen ter uitvoering van artikel 81 EG pas op 1 mei 2004 in werking zijn getreden. Derhalve waren vóór die datum op deze diensten alleen de regelingen van de artikelen 84 en 85 EG (thans de artikelen 104 en 105 VWEU) van toepassing, volgens welke bij gebreke van op grond van artikel 83, lid 1, EG vastgestelde bepalingen de (administratieve) autoriteiten van de lidstaten verantwoordelijk zijn voor de tenuitvoerlegging van de in artikel 81 EG vervatte beginselen. Hetzelfde geldt voor de gedragingen van de luchtvaartmaatschappijen die hebben plaatsgevonden tussen 1999 en de datum van inwerkingtreding van de overeenkomst met Zwitserland, te weten 1 juni 2002, voor zover die rechtstreeks betrekking hadden op luchtvervoerdiensten tussen luchthavens van de Unie en die van Zwitserland.
Deze vaststelling houdt echter niet in dat artikel 81 EG voor de periodes tot respectievelijk 1 mei 2004 en 1 juni 2002 niet kon worden toegepast op luchtvervoerdiensten tussen luchthavens van de Unie en die van derde landen of van Zwitserland, en evenmin dat de nationale rechterlijke instanties deze bepaling niet konden toepassen wanneer de bevoegde nationale autoriteiten of de Commissie vóór deze data geen besluit hadden genomen waarbij een inbreuk werd vastgesteld.
Uit de rechtspraak van het Hof blijkt immers dat het luchtvervoer al vanaf de inwerkingtreding van de Verdragen onderworpen is aan de algemene regels daarvan, waaronder die op het gebied van de mededinging.
Het Hof brengt eveneens in herinnering dat artikel 81, lid 1, EG rechtstreekse gevolgen teweegbrengt in de betrekkingen tussen particulieren en voor de justitiabelen rechten in het leven roept die de nationale rechter moet handhaven. De nationale rechterlijke instanties zijn dus bevoegd om artikel 81 EG in onder meer privaatrechtelijke gedingen toe te passen. Die bevoegdheid vloeit voort uit de rechtstreekse werking van dit artikel.
De toepassing van de artikelen 84 en 85 EG tast deze bevoegdheid niet aan, want geen van deze twee bepalingen beperkt de mogelijkheid voor de nationale rechterlijke instanties om artikel 81 EG toe te passen in onder meer privaatrechtelijke gedingen.
Niettemin kan de bevoegdheid van de nationale rechterlijke instanties om artikel 81 EG in privaatrechtelijke gedingen toe te passen, worden beperkt door met name het rechtszekerheidsbeginsel, in het bijzonder door de noodzaak om te voorkomen dat die rechterlijke instanties en de instanties die zijn belast met de administratieve uitvoering van de mededingingsregels van de Unie, tegenstrijdige beslissingen nemen, alsook door de noodzaak de besluitvormings- of wetgevende bevoegdheden van de instellingen van de Unie die zijn belast met de uitvoering van die regels te beschermen en de bindende werking van hun handelingen te verzekeren.
Wat de mededingingsbeperkende feitelijke gedragingen van luchtvaartmaatschappijen op routes tussen luchthavens van de Unie en die van derde landen of Zwitserland betreft die hebben plaatsgevonden vóór de begindata van de inbreukperioden die de Commissie in haar besluit van 17 maart 2017 heeft vastgesteld, bestaat evenwel geen gevaar dat de in een privaatrechtelijk geding genomen beslissing van een nationale rechterlijke instantie in strijd is met een administratief besluit tot uitvoering van de mededingingsregels van de Unie en evenmin dat een dergelijke beslissing de besluitvormings- of wetgevende bevoegdheden van de instellingen van de Unie doorkruist.
Wat ten slotte de toepassing van artikel 53 van de EER‑Overeenkomst op de gedragingen van de 19 betrokken luchtvaartmaatschappijen betreft, herinnert het Hof eraan dat deze overeenkomst, die met name tot doel heeft de interne markt op het grondgebied van de Unie uit te breiden tot de staten van de Europese Vrijhandelsassociatie, een integrerend bestanddeel vormt van het Unierecht. In deze context is het de taak van het Hof om erover te waken dat de regels van de EER‑Overeenkomst, die in wezen gelijk zijn aan die van het VWEU, in alle lidstaten uniform worden uitgelegd.
Hieruit volgt dat artikel 53 van de EER‑Overeenkomst, dat in essentie identiek is aan artikel 81 EG, op dezelfde wijze moet worden uitgelegd als dit laatste artikel.
Gelet op een en ander bevestigt het Hof dat een nationale rechterlijke instantie, zoals de rechtbank Amsterdam, bevoegd is om artikel 81 EG en artikel 53 van de EER‑Overeenkomst in een privaatrechtelijk geding toe te passen op de mededingingsbeperkende feitelijke gedragingen van luchtvaartmaatschappijen op routes tussen luchthavens van de Unie en die van derde landen of Zwitserland die hebben plaatsgevonden vóór de inwerkingtreding van respectievelijk de door de Raad op grond van artikel 83, lid 1, EG vastgestelde bepalingen die van toepassing zijn geworden op eerstgenoemde routes, en de overeenkomst met Zwitserland.
(
1
)	Overeenkomst betreffende de Europese Economische Ruimte (PB 1994, L 1, blz. 3), artikel 1, lid 1.
(
2
)	Op 21 juni 1999 te Luxemburg ondertekende overeenkomst tussen de Europese Gemeenschap en de Zwitserse Bondsstaat inzake luchtvervoer, namens de Europese Gemeenschap goedgekeurd bij besluit 2002/309/EG, Euratom van de Raad en, wat betreft de overeenkomst inzake wetenschappelijke en technologische samenwerking, van de Commissie van 4 april 2002 betreffende de sluiting van zeven overeenkomsten met de Zwitserse Bondsstaat (PB 2002, L 114, blz. 1).
(
3
)	Besluit C(2017) 1742 final van 17 maart 2017 inzake een procedure op grond van artikel 101 VWEU, artikel 53 van de EER‑Overeenkomst en artikel 8 van de Overeenkomst tussen de Europese Gemeenschap en de Zwitserse Bondsstaat inzake luchtvervoer (zaak COMP/39258 – Luchtvracht).