62023CJ0417
ΑΠΟΦΑΣΗ ΤΟΥ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟΥ (τμήμα μείζονος συνθέσεως)
της 18ης Δεκεμβρίου 2025 (
*1
)
«Προδικαστική παραπομπή – Ίση μεταχείριση προσώπων ασχέτως φυλετικής ή εθνοτικής τους καταγωγής – Οδηγία 2000/43/ΕΚ – Έννοιες “εθνοτική καταγωγή”, “άμεση διάκριση” και “έμμεση διάκριση” – Εθνική νομοθεσία η οποία επιβάλλει την κατάρτιση χωροταξικών σχεδίων με σκοπό τη μείωση του ποσοστού των κατοικιών δημόσιας στέγασης για οικογένειες σε ορισμένες οικιστικές περιοχές – Προσδιορισμός των περιοχών αυτών με βάση το ποσοστό των “μεταναστών και κατιόντων τους από μη δυτικές χώρες” – Δικαιολόγηση – Κοινωνική συνοχή και ενσωμάτωση – Στεγαστική πολιτική – Άρθρο 7 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης – Δικαίωμα σεβασμού της κατοικίας – Αναλογικότητα»
Στην υπόθεση C‑417/23,
με αντικείμενο αίτηση προδικαστικής αποφάσεως δυνάμει του άρθρου 267 ΣΛΕΕ, που υπέβαλε το Østre Landsret (ανώτερο δικαστήριο ανατολικής περιφέρειας, Δανία) με απόφαση της 30ής Ιουνίου 2023, η οποία περιήλθε στο Δικαστήριο στις 6 Ιουλίου 2023, στο πλαίσιο των δικών
Slagelse Almennyttige Boligselskab, Afdeling Schackenborgvænge,
κατά
MV,
EH,
LI,
AQ,
LO,
παρισταμένων των:
BL – Danmarks Almene Boliger,
Institut for Menneskerettigheder,
και
XM,
ZQ,
FZ,
DL,
WS,
JI,
PB,
VT,
YB,
TJ,
RK
κατά
Social-, Bolig- og Ældreministeriet,
παρισταμένων των:
Institut for Menneskerettigheder,
FN’s særlige rapportør E. Tendayi Achiume,
FN’s særlige rapportør Balakrishnan Rajagopal,
ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ (τμήμα μείζονος συνθέσεως),
συγκείμενο από τους K. Lenaerts, Πρόεδρο, T. von Danwitz, Αντιπρόεδρο, K. Jürimäe, Κ. Λυκούργο, I. Jarukaitis, M. L. Arastey Sahún (εισηγήτρια), I. Ziemele, J. Passer και O. Spineanu-Matei, προέδρους τμήματος, S. Rodin, E. Regan, A. Kumin, N. Jääskinen, Δ. Γρατσία και Z. Csehi, δικαστές,
γενική εισαγγελέας: T. Ćapeta
γραμματέας: C. Strömholm, διοικητική υπάλληλος,
έχοντας υπόψη την έγγραφη διαδικασία και κατόπιν της επ’ ακροατηρίου συζητήσεως της 30ής Σεπτεμβρίου 2024,
λαμβάνοντας υπόψη τις παρατηρήσεις που υπέβαλαν:
–
η Slagelse Almennyttige Boligselskab, Afdeling Schackenborgvænge, εκπροσωπούμενη από τον H. Qwist, advokat,
–
οι XM, ZQ, FZ, DL, WS, JI, PB, VT, YB, TJ και RK, εκπροσωπούμενοι από την P. A. Fokdal και τον E. O. R. Rosenberg Khawaja, advokater,
–
οι MV, EH, LI, AQ και LO, εκπροσωπούμενοι από τον N.‑E. Hansen και τον M. Tarp, advokater,
–
η BL – Danmarks Almene Boliger, εκπροσωπούμενη από την K. Paludan και την L. V. Thomsen, advokater,
–
το Institut for Menneskerettigheder, εκπροσωπούμενο από την M. Akhtar, τον P. Hjaltason, την L. Teilgård, την T. B. Thomsen και την M. Ventegodt,
–
οι FN’s særlige rapportør E. Tendayi Achiume και FN’s særlige rapportør Balakrishnan Rajagopal, εκπροσωπούμενοι από την P. A. Fokdal και τον E. O. R. Rosenberg Khawaja, advokater,
–
η Δανική Κυβέρνηση, εκπροσωπούμενη από την C. A.‑S. Maertens, επικουρούμενη από τον R. Holdgaard και τον J. Pinborg, advokater,
–
η Ισπανική Κυβέρνηση, εκπροσωπούμενη από την A. Pérez-Zurita Gutiérrez,
–
η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, εκπροσωπούμενη από την P. Carlin, την F. Clotuche-Duvieusart και τον C. Vang,
αφού άκουσε τη γενική εισαγγελέα, που ανέπτυξε τις προτάσεις της κατά τη συνεδρίαση της 13ης Φεβρουαρίου 2025,
εκδίδει την ακόλουθη
Απόφαση
1
Η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως αφορά την ερμηνεία του άρθρου 2, παράγραφος 2, στοιχεία αʹ και βʹ, της οδηγίας 2000/43/ΕΚ του Συμβουλίου, της 29ης Ιουνίου 2000, περί εφαρμογής της αρχής της ίσης μεταχείρισης προσώπων ασχέτως φυλετικής ή εθνοτικής τους καταγωγής (ΕΕ 2000, L 180, σ. 22).
2
Η αίτηση αυτή υποβλήθηκε στο πλαίσιο πέντε ένδικων διαφορών μεταξύ, όσον αφορά τις τέσσερις πρώτες, του δημόσιου οργανισμού στέγασης Slagelse Almennyttige Boligselskab, Afdeling Schackenborgvænge (στο εξής: SAB), ως εκμισθωτή, και πέντε μισθωτών κατοικιών δημόσιας στέγασης για οικογένειες και, όσον αφορά την πέμπτη διαφορά, έντεκα μισθωτών κατοικιών δημόσιας στέγασης για οικογένειες και του Social-, Bolig- og Ældreministeriet (υπουργείου κοινωνικών υποθέσεων, στεγαστικής πολιτικής και τρίτης ηλικίας, Δανία), σχετικά με εθνική ρύθμιση η οποία προβλέπει την υποχρέωση κατάρτισης χωροταξικών σχεδίων με σκοπό τη μείωση του ποσοστού των κατοικιών δημόσιας στέγασης για οικογένειες στις οικιστικές περιοχές που χαρακτηρίζονται, μεταξύ άλλων, από το ότι κατά την τελευταία πενταετία το ποσοστό των «μεταναστών και κατιόντων τους από μη δυτικές χώρες» υπερέβη το 50 %.
Το νομικό πλαίσιο
Το δίκαιο της Ένωσης
Η οδηγία 2000/43
3
Οι αιτιολογικές σκέψεις 2 έως 4, 9, 12, 13, 15, 16 και 28 της οδηγίας 2000/43 έχουν ως εξής:
«(2)
Κατά το άρθρο 6 [ΣΕΕ], η Ευρωπαϊκή Ένωση βασίζεται στις αρχές της ελευθερίας, της δημοκρατίας, του σεβασμού των ανθρώπινων δικαιωμάτων και των θεμελιωδών ελευθεριών, καθώς και του κράτους δικαίου, αρχές οι οποίες είναι κοινές για όλα τα κράτη μέλη, και σέβεται τα θεμελιώδη δικαιώματα, όπως κατοχυρώνονται με την ευρωπαϊκή σύμβαση για την προστασία των ανθρώπινων δικαιωμάτων και των θεμελιωδών ελευθεριών[, η οποία υπεγράφη στη Ρώμη στις 4 Νοεμβρίου 1950 (στο εξής: ΕΣΔΑ),] και όπως προκύπτουν από τις κοινές συνταγματικές παραδόσεις των κρατών μελών, ως γενικές αρχές του κοινοτικού δικαίου.
(3)
Η ισότητα ενώπιον του νόμου και η προστασία όλων των ατόμων έναντι των διακρίσεων αποτελεί οικουμενικό δικαίωμα αναγνωρισθέν από την οικουμενική διακήρυξη των ανθρώπινων δικαιωμάτων, τη σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για την εξάλειψη κάθε μορφής διάκρισης εις βάρος των γυναικών, τη διεθνή σύμβαση για την εξάλειψη κάθε μορφής φυλετικής διάκρισης, τα σύμφωνα των Ηνωμένων Εθνών για τα ατομικά και πολιτικά δικαιώματα και για τα οικονομικά, κοινωνικά και πολιτιστικά δικαιώματα και από την [ΕΣΔΑ], συμβαλλόμενα μέρη των οποίων είναι όλα τα κράτη μέλη.
(4)
Είναι σημαντικό να γίνονται σεβαστά αυτά τα θεμελιώδη δικαιώματα και ελευθερίες, συμπεριλαμβανομένου του δικαιώματος του συνεταιρίζεσθαι. Είναι επίσης σημαντικό, όσον αφορά την πρόσβαση σε αγαθά και υπηρεσίες και την παροχή αυτών, να προστατευθεί η ιδιωτική και οικογενειακή ζωή και οι συναλλαγές που γίνονται στο πλαίσιό της.
[…]
(9)
Οι διακρίσεις λόγω φυλετικής ή εθνοτικής καταγωγής μπορούν να υπονομεύσουν την επίτευξη των στόχων της συνθήκης ΕΚ, ειδικότερα δε την επίτευξη υψηλού επιπέδου απασχόλησης και κοινωνικής προστασίας, την άνοδο του βιοτικού επιπέδου και της ποιότητας ζωής, την οικονομική και κοινωνική συνοχή και αλληλεγγύη. Μπορούν επίσης να υπονομεύσουν το στόχο ανάπτυξης της Ευρωπαϊκής Ένωσης ως χώρου ελευθερίας, ασφάλειας και δικαιοσύνης.
[…]
(12)
Προκειμένου να εξασφαλιστεί η ανάπτυξη δημοκρατικών και ανεκτικών κοινωνιών οι οποίες θα επιτρέπουν τη συμμετοχή παντός, ασχέτως φυλετικής ή εθνοτικής καταγωγής, μια συγκεκριμένη δράση στον τομέα των διακρίσεων λόγω φυλετικής ή εθνοτικής καταγωγής πρέπει να εκτείνεται πέρα από την πρόσβαση σε δραστηριότητες απασχόλησης και αυτοαπασχόλησης και να καλύπτει τομείς όπως η παιδεία και η κοινωνική προστασία, συμπεριλαμβανομένης της κοινωνικής ασφάλισης και της υγειονομικής περίθαλψης, οι κοινωνικές παροχές και η πρόσβαση σε αγαθά και υπηρεσίες και στην παροχή αυτών.
(13)
Προς τούτο, πρέπει να απαγορεύεται σε όλη την Κοινότητα κάθε άμεση ή έμμεση διάκριση λόγω φυλετικής ή εθνοτικής καταγωγής σε ό,τι αφορά τους τομείς που καλύπτονται από την παρούσα οδηγία. Η απαγόρευση των διακρίσεων πρέπει να εφαρμόζεται και σε υπηκόους τρίτων χωρών, αλλά δεν καλύπτει τη διαφορετική μεταχείριση λόγω ιθαγένειας και δεν θίγει τις διατάξεις που ρυθμίζουν την είσοδο και την παραμονή υπηκόων τρίτων χωρών και την πρόσβασή τους στην απασχόληση και την επαγγελματική δραστηριότητα.
[…]
(15)
Αρμόδια για την εκτίμηση των γεγονότων, από τα οποία μπορεί να συναχθεί άμεση ή έμμεση διάκριση, είναι τα εθνικά δικαστήρια ή άλλοι αρμόδιοι φορείς, σύμφωνα με τους κανόνες του εθνικού δικαίου ή την πρακτική οι κανόνες αυτοί μπορούν να προβλέπουν παν αποδεικτικό μέσο για την έμμεση διάκριση, συμπεριλαμβανόμενων και των στατιστικών στοιχείων.
(16)
Είναι σημαντικό να προστατεύονται όλα τα φυσικά πρόσωπα από διακρίσεις λόγω φυλετικής ή εθνοτικής καταγωγής. […]
[…]
(28)
[…] ο στόχος της παρούσας οδηγίας, δηλαδή η εξασφάλιση ενός υψηλού κοινού επιπέδου προστασίας έναντι των διακρίσεων σε όλα τα κράτη μέλη, δεν μπορεί να επιτευχθεί επαρκώς από τα κράτη μέλη […]».
4
Το άρθρο 1 της οδηγίας αυτής, το οποίο επιγράφεται «Σκοπός», ορίζει τα εξής:
«Σκοπός της παρούσας οδηγίας είναι να θεσπισθεί πλαίσιο για την καταπολέμηση των διακρίσεων λόγω φυλετικής ή εθνοτικής καταγωγής, με στόχο να πραγματωθεί στα κράτη μέλη η αρχή της ίσης μεταχείρισης.»
5
Το άρθρο 2 της ως άνω οδηγίας, το οποίο φέρει τον τίτλο «Η έννοια των διακρίσεων», προβλέπει τα εξής:
«1.   Για τους σκοπούς της παρούσας οδηγίας, η αρχή της ίσης μεταχείρισης σημαίνει την απουσία άμεσης ή έμμεσης διάκρισης λόγω φυλετικής ή εθνοτικής καταγωγής.
2.   Για τους σκοπούς της παραγράφου 1:
α)
συντρέχει άμεση διάκριση όταν, για λόγους φυλετικής ή εθνοτικής καταγωγής, σε ένα πρόσωπο επιφυλάσσεται μεταχείριση λιγότερο ευνοϊκή από αυτήν της οποίας τυγχάνει, έτυχε ή θα ετύγχανε ένα άλλο πρόσωπο, σε ανάλογη κατάσταση·
β)
συντρέχει έμμεση διάκριση όταν μια εκ πρώτης όψεως ουδέτερη διάταξη, κριτήριο ή πρακτική μπορεί να θέσει πρόσωπα συγκεκριμένης φυλετικής ή εθνοτικής καταγωγής σε μειονεκτική θέση συγκριτικά με άλλα πρόσωπα, εκτός εάν η διάταξη, το κριτήριο ή η πρακτική αυτή δικαιολογείται αντικειμενικά από ένα θεμιτό σκοπό και τα μέσα επίτευξης αυτού του σκοπού είναι πρόσφορα και αναγκαία.
[…]»
6
Το άρθρο 3 της ίδιας οδηγίας, το οποίο φέρει τον τίτλο «Πεδίο εφαρμογής», προβλέπει τα εξής:
«1.   Εντός των ορίων των εξουσιών που απονέμονται στην Κοινότητα, η παρούσα οδηγία εφαρμόζεται σε όλα τα πρόσωπα, στον δημόσιο και στον ιδιωτικό τομέα, συμπεριλαμβανόμενων των δημόσιων φορέων, όσον αφορά:
[…]
η)
την πρόσβαση σε αγαθά και υπηρεσίες που είναι διαθέσιμα στο κοινό, και στην παροχή αυτών, συμπεριλαμβανόμενης της στέγασης.
2.   Η παρούσα οδηγία δεν καλύπτει τη διαφορετική μεταχείριση λόγω υπηκοότητας και δεν θίγει τις διατάξεις και τις προϋποθέσεις που αφορούν την εισδοχή και την παραμονή υπηκόων τρίτων χωρών και απατρίδων στην επικράτεια των κρατών μελών, ούτε τη μεταχείριση που απορρέει από τη νομική κατάσταση των εν λόγω υπηκόων τρίτων χωρών ή απατρίδων.»
7
Το άρθρο 8 της οδηγίας 2000/43, το οποίο φέρει τον τίτλο «Βάρος της αποδείξεως», ορίζει στην παράγραφο 1 τα εξής:
«Τα κράτη μέλη λαμβάνουν τα αναγκαία μέτρα, σύμφωνα με την εθνική δικονομία, προκειμένου να διασφαλίζουν ότι όταν ένα πρόσωπο που θεωρεί εαυτό ζημιωθέν από τη μη τήρηση της αρχής της ίσης μεταχείρισης προσάγει, ενώπιον δικαστηρίου ή άλλης αρμόδιας αρχής, πραγματικά περιστατικά, από τα οποία τεκμαίρεται η ύπαρξη άμεσης ή έμμεσης διάκρισης, θα εναπόκειται στον εναγόμενο να αποδείξει ότι δεν υπήρξε παραβίαση της αρχής της ίσης μεταχείρισης.»
Η οδηγία 2006/123/ΕΚ
8
Η αιτιολογική σκέψη 27 της οδηγίας 2006/123/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 12ης Δεκεμβρίου 2006, σχετικά με τις υπηρεσίες στην εσωτερική αγορά (ΕΕ 2006, L 376, σ. 36), έχει ως εξής:
«Η παρούσα οδηγία δεν θα πρέπει να καλύπτει τις κοινωνικές υπηρεσίες στους τομείς της στέγασης, της παιδικής μέριμνας και της στήριξης οικογενειών και ατόμων που έχουν ανάγκη, που παρέχονται από το κράτος -σε εθνικό, περιφερειακό ή τοπικό επίπεδο- από παρόχους υπηρεσιών για λογαριασμό του κράτους ή από φιλανθρωπικά ιδρύματα αναγνωρισμένα από το κράτος, με στόχο τη στήριξη όσων, μόνιμα ή προσωρινά, έχουν ιδιαίτερη ανάγκη, λόγω της ανεπάρκειας του οικογενειακού τους εισοδήματος ή της πλήρους ή μερικής έλλειψης αυτονομίας, και όσων κινδυνεύουν να περιθωριοποιηθούν. Οι υπηρεσίες αυτές έχουν ουσιώδη σημασία για την εξασφάλιση των θεμελιωδών δικαιωμάτων ανθρώπινης αξιοπρέπειας και ακεραιότητας και αποτελούν εκδήλωση των αρχών της κοινωνικής συνοχής και αλληλεγγύης και δεν θα πρέπει να θιγούν από την παρούσα οδηγία.»
9
Το άρθρο 2, παράγραφοι 1 και 2, της ως άνω οδηγίας ορίζει τα εξής:
«1.   Η παρούσα οδηγία εφαρμόζεται στις υπηρεσίες παρόχων εγκατεστημένων σε κράτος μέλος.
2.   Η παρούσα οδηγία δεν εφαρμόζεται στις ακόλουθες δραστηριότητες:
[…]
ι)
στις κοινωνικές υπηρεσίες που σχετίζονται με την κοινωνική στέγαση,
[…]».
10
Το άρθρο 4, σημείο 1, της εν λόγω οδηγίας προβλέπει τα ακόλουθα:
«Για τους σκοπούς της παρούσας οδηγίας:
1)
ως “υπηρεσία” νοείται κάθε μη μισθωτή οικονομική δραστηριότητα, που παρέχεται κατά κανόνα έναντι αμοιβής, κατά το άρθρο [57 ΣΛΕΕ]».
Το δανικό δίκαιο
11
Το άρθρο 27, παράγραφος 4, του lovbekendtgørelse nr. 1877 om almene boliger m.v. (almenboligloven) [διατάγματος κωδικοποίησης 1877 σχετικά, μεταξύ άλλων, με τη δημόσια στέγαση (νόμος περί δημόσιας στέγασης)], της 27ης Σεπτεμβρίου 2021 (στο εξής: νόμος περί δημόσιας στέγασης), προβλέπει τα ακόλουθα:
«Για τις κατοικίες που βρίσκονται σε περιοχή υπό ανάπλαση κατά την έννοια του άρθρου 61a, παράγραφος 4, ο υπουργός εγκρίνει τη μεταβίβαση υπό την προϋπόθεση καταγγελίας […] των συμβάσεων μίσθωσης που έχουν συναφθεί με μισθωτές οι οποίοι δεν πληρούν τα κριτήρια που έχει καθορίσει το δημοτικό συμβούλιο δυνάμει του άρθρου 27 c, παράγραφος 1.»
12
Το άρθρο 27 c του εν λόγω νόμου ορίζει τα εξής:
«1.   Το δημοτικό συμβούλιο ορίζει κριτήρια για την εκμίσθωση ακινήτων που βρίσκονται σε ευαίσθητη οικιστική περιοχή, κατά την έννοια του άρθρου 61a, παράγραφος 1, τα οποία μεταβιβάζονται σε ιδιώτες αγοραστές. Τα κριτήρια που μνημονεύονται στην πρώτη περίοδο καθορίζονται από το δημοτικό συμβούλιο το αργότερο κατά την έγκριση της μεταβίβασης και ισχύουν για 10 έτη από τον χρόνο απόκτησης της κατοχής του οικείου ακινήτου. Τα κριτήρια που θεσπίζονται σύμφωνα με την πρώτη περίοδο ισχύουν και για τις νέες προς μίσθωση κατοικίες που θα κατασκευαστούν στο ακίνητο.
[…]
3.   Αν ένα προς μίσθωση ακίνητο εκμισθώνεται κατά παράβαση των εν λόγω κριτηρίων, το δημοτικό συμβούλιο επιβάλλει στον εκμισθωτή την υποχρέωση να καταγγείλει τη μίσθωση.»
13
Το άρθρο 61a του εν λόγω νόμου ορίζει τα εξής:
«1.   Ως ευαίσθητη περιοχή στέγασης θεωρείται η οικιστική περιοχή που πληροί τουλάχιστον δύο από τα ακόλουθα κριτήρια:
1)
Η αναλογία των κατοίκων ηλικίας 18 έως 64 ετών οι οποίοι δεν συνδέονται με την αγορά εργασίας ή την εκπαίδευση ανέρχεται σε ποσοστό μεγαλύτερο του 40 %, με βάση τον μέσο όρο των δύο τελευταίων ετών.
2)
Η αναλογία των κατοίκων που έχουν καταδικαστεί για αξιόποινες πράξεις που προβλέπονται από τον ποινικό κώδικα, τον νόμο περί όπλων ή τον νόμο περί ναρκωτικών είναι τουλάχιστον τριπλάσια από τον εθνικό μέσο όρο κατά τα δύο τελευταία έτη.
3)
Η αναλογία των κατοίκων ηλικίας 30 έως 59 ετών οι οποίοι είναι απόφοιτοι πρωτοβάθμιας μόνον εκπαίδευσης υπερβαίνει το 60 %.
4)
Το μέσο ακαθάριστο εισόδημα των φορολογούμενων ηλικίας από 15 έως 64 ετών στην περιοχή, εξαιρουμένων των προσώπων που παρακολουθούν πρόγραμμα εκπαίδευσης, είναι μικρότερο από το 55 % του μέσου ακαθάριστου εισοδήματος των προσώπων που ανήκουν στην ίδια ομάδα φορολογουμένων εντός της οικείας περιφέρειας.
2.   Ως παράλληλη κοινότητα ορίζεται η οικιστική περιοχή όπου το ποσοστό των μεταναστών και κατιόντων τους από μη δυτικές χώρες υπερβαίνει το 50 % και στην οποία πληρούνται τουλάχιστον δύο από τα κριτήρια που μνημονεύονται στην παράγραφο 1.
[…]
4.   Ως περιοχή υπό ανάπλαση θεωρείται η οικιστική περιοχή που πληροί τις προϋποθέσεις της παραγράφου 2 κατά τα πέντε τελευταία έτη.
5.   Ο [Indenrigs- og boligministeren (υπουργός εσωτερικών και στεγαστικής πολιτικής, Δανία)] δημοσιεύει την 1η Δεκεμβρίου κάθε έτους [τον κατάλογο των] περιοχών που πληρούν τις προϋποθέσεις των παραγράφων 1, 2 και 4 καθώς και του άρθρου 61b.»
14
Το άρθρο 168a, παράγραφοι 1 και 2, του ίδιου νόμου προβλέπει τα ακόλουθα:
«1.   Ο δημόσιος οργανισμός στέγασης και το δημοτικό συμβούλιο εκπονούν από κοινού χωροταξικό σχέδιο για περιοχή υπό ανάπλαση κατά την έννοια του άρθρου 61a, παράγραφος 4. Το κοινό χωροταξικό σχέδιο πρέπει να αποσκοπεί στη μείωση, έως την 1η Ιανουαρίου 2030, του ποσοστού των κατοικιών δημόσιας στέγασης για οικογένειες σε 40 % κατ’ ανώτατο όριο του συνόλου των κατοικιών στην κατά το άρθρο 61, παράγραφος 4, περιοχή υπό ανάπλαση. Οι κατοικίες που κατεδαφίστηκαν μετά το 2010 και δεν αντικαταστάθηκαν από άλλες κατοικίες δημόσιας στέγασης για οικογένειες δύναται να περιληφθούν στον υπολογισμό του συνολικού αριθμού κατοικιών στην οικεία οικιστική περιοχή. Οι εμπορικοί χώροι λαμβάνονται υπόψη για τον υπολογισμό του αριθμού των κατοικιών και κάθε επιφάνεια 75 τετραγωνικών μέτρων [(μ2)] εμπορικού χώρου υπολογίζεται ως μία κατοικία.
2.   Ο υπουργός εσωτερικών και στεγαστικής πολιτικής εγκρίνει τα χωροταξικά σχέδια της παραγράφου 1.»
15
Το άρθρο 168b, παράγραφοι 1 και 2, του νόμου περί δημόσιας στέγασης ορίζει τα εξής:
«1.   Ελλείψει συμφωνίας επί κοινού χωροταξικού σχεδίου κατά την έννοια του άρθρου 168a, παράγραφος 1, το δημοτικό συμβούλιο μπορεί να ζητήσει από τον υπουργό εσωτερικών και στεγαστικής πολιτικής να εγκρίνει δημοτικό χωροταξικό σχέδιο. Το σχέδιο αυτό πρέπει να αποσκοπεί στη μείωση, έως την 1η Ιανουαρίου 2030, του ποσοστού των κατοικιών δημόσιας στέγασης για οικογένειες σε 40 % κατ’ ανώτατο όριο του συνόλου των κατοικιών στην κατά το άρθρο 61a, παράγραφος 4, περιοχή υπό ανάπλαση. Οι κατοικίες που κατεδαφίστηκαν μετά το 2010 και δεν αντικαταστάθηκαν από άλλες κατοικίες δημόσιας στέγασης για οικογένειες δύναται να περιληφθούν στον υπολογισμό του συνολικού αριθμού κατοικιών στην οικεία οικιστική περιοχή. Οι εμπορικοί χώροι λαμβάνονται υπόψη για τον υπολογισμό του αριθμού των κατοικιών και κάθε επιφάνεια 75 τετραγωνικών μέτρων εμπορικού χώρου υπολογίζεται ως μία κατοικία. Ο υπουργός διαβιβάζει το δημοτικό χωροταξικό σχέδιο στον δημόσιο οργανισμό στέγασης προς διαβούλευση πριν από την έκδοση απόφασης δυνάμει της πρώτης περιόδου.
2.   Το δημοτικό συμβούλιο μπορεί να διατάξει τους δημόσιους οργανισμούς στέγασης να εφαρμόσουν ένα εγκεκριμένο σύμφωνα με την παράγραφο 1 δημοτικό σχέδιο, συμπεριλαμβανομένης της λήψης μέτρων που έχουν ιδιαίτερη σημασία για την υλοποίηση του δημοτικού χωροταξικού σχεδίου και για τη διασφάλιση του γενικού δημοσίου συμφέροντος, εντός προθεσμίας που τάσσει το δημοτικό συμβούλιο.»
16
Από την αίτηση προδικαστικής αποφάσεως προκύπτει ότι, όπως ίσχυε αρχικά, το άρθρο 61a του νόμου περί δημόσιας στέγασης, το οποίο προστέθηκε στον νόμο αυτόν με τον lov nr. 1610 om ændring af lov om almene boliger m.v. (νόμο 1610 για την τροποποίηση, μεταξύ άλλων, του νόμου περί δημόσιας στέγασης), της 22ας Δεκεμβρίου 2010, χρησιμοποιούσε, στην παράγραφο 2, τον όρο «γκέτο» και, στην παράγραφο 4, την έκφραση «περιοχή σκληρού γκέτο», αντί των εκφράσεων που χρησιμοποιούνται επί του παρόντος, ήτοι, αντιστοίχως, «παράλληλη κοινότητα» και «περιοχή υπό ανάπλαση».
17
Στις προπαρασκευαστικές εργασίες του νόμου 1610, της 22ας Δεκεμβρίου 2010, για τον ορισμό της έννοιας «γκέτο» ή «περιοχή γκέτο», «προτάθηκε να δοθεί έμφαση σε τρία κριτήρια […]: στην αναλογία των μεταναστών και των κατιόντων τους από μη δυτικές χώρες, την αναλογία των προσώπων που δεν συνδέονται με την αγορά εργασίας και την αναλογία των προσώπων που έχουν καταδικαστεί για αξιόποινες πράξεις που προβλέπονται από τον ποινικό κώδικα, τον νόμο περί όπλων ή τον νόμο περί ναρκωτικών, δεδομένου ότι καθένας από τους παράγοντες αυτούς υποδηλώνει ότι υπάρχει κοινωνικό και διαρθρωτικό πρόβλημα με αποτέλεσμα να υπάρχει τέτοια απόκλιση από τη γενική κατάσταση στη Δανία ώστε να απαιτείται ιδιαίτερη προσπάθεια».
18
Ο ορισμός της έννοιας «περιοχή γκέτο» τροποποιήθηκε με τον lov nr. 1609 om ændring af lov om almene boliger m.v. (νόμο 1609 για την τροποποίηση, μεταξύ άλλων, του νόμου περί δημόσιας στέγασης), της 26ης Δεκεμβρίου 2013, με τον οποίο προστέθηκαν δύο νέα κριτήρια, σχετικά με την εκπαίδευση και το εισόδημα. Οι προπαρασκευαστικές εργασίες του νόμου 1609, της 26ης Δεκεμβρίου 2013, αναφέρουν, μεταξύ άλλων, τα εξής:
«Η ενσωμάτωση των μεταναστών και των κατιόντων τους από μη δυτικές χώρες σε υποβαθμισμένες συνοικίες αποτελεί ζήτημα κεντρικής σημασίας. Είναι σημαντικό οι κάτοικοι των διαφόρων οικιστικών περιοχών να κοινωνικοποιούνται χωρίς να περιορίζονται από την εθνοτική καταγωγή τους. Σε αντίθετη περίπτωση, μπορεί να καταστεί δυσχερέστερη η αμοιβαία πολιτισμική και γλωσσική κατανόηση, ενώ είναι ευκολότερο να αναδυθούν προκαταλήψεις, αρνητικές στάσεις και μια επικίνδυνη διάκριση μεταξύ “ημών” και των “άλλων”. Τούτο απειλεί την κοινωνική συνοχή. Επομένως, η υψηλή συγκέντρωση πολιτών άλλης εθνοτικής καταγωγής αποτελεί ένδειξη ότι πρέπει να δοθεί προσοχή στην οικεία περιοχή.»
19
Η υποχρέωση κατάρτισης χωροταξικών σχεδίων όπως τα επίμαχα στην κύρια δίκη θεσπίστηκε με τον lov nr. 1322 om ændring af lov om almene boliger m.v., lov om leje af almene boliger og lov om leje (νόμο 1322 περί τροποποίησης, μεταξύ άλλων, του νόμου περί δημόσιας στέγασης, του νόμου περί μίσθωσης δημόσιων κατοικιών και του νόμου περί μισθώσεων), της 27ης Νοεμβρίου 2018. Δυνάμει του νόμου 1322, της 27ης Νοεμβρίου 2018, το κριτήριο ότι η αναλογία των «μεταναστών και των κατιόντων τους από μη δυτικές χώρες» υπερβαίνει το 50 % στην οικεία οικιστική περιοχή κατέστη αναγκαία προϋπόθεση για τον χαρακτηρισμό της ως «περιοχής γκέτο». Από τις προπαρασκευαστικές εργασίες του νόμου προκύπτει ότι το εν λόγω κριτήριο «υπογραμμίζει το γεγονός ότι, στις περιοχές γκέτο, η κύρια πρόκληση έγκειται στη μη ενσωμάτωση των μεταναστών και των κατιόντων τους από μη δυτικές χώρες».
20
Το σχέδιο νόμου που κατέληξε στην έκδοση του νόμου που μνημονεύεται στην προηγούμενη σκέψη στηριζόταν σε πρόταση που εκπόνησε η Δανική Κυβέρνηση τον Μάρτιο του 2018, με τίτλο «Μια Δανία χωρίς παράλληλες κοινωνίες – χωρίς γκέτο το 2030». Η πρόταση αυτή ανέφερε, μεταξύ άλλων, τα εξής:
«Η κυβέρνηση επιθυμεί μια Δανία που χαρακτηρίζεται από συνοχή. […]
Τα τελευταία 40 έτη, η εθνοτική σύνθεση της Δανίας έχει μεταβληθεί σημαντικά. Το 1980, η Δανία είχε 5,1 εκατομμύρια κατοίκους. Σήμερα είμαστε περίπου 5,8 εκατομμύρια. Η αύξηση του πληθυσμού οφείλεται σε πρόσωπα που έρχονται από το εξωτερικό. Τόσο μετανάστες όσο και κατιόντες τους. Η πλειονότητα των νέων Δανών δεν είναι δυτικής καταγωγής.
[…]
[Υ]πάρχει υπερβολικά μεγάλος αριθμός μεταναστών που δεν συμμετέχουν ενεργά [στη δανική κοινωνία]. Αναδύθηκε μια παράλληλη κοινωνία μεταξύ προσώπων μη δυτικής καταγωγής. Πάρα πολλοί μετανάστες και κατιόντες τους έχουν καταλήξει να είναι αποκομμένοι από την κοινωνία που τους περιβάλλει. Χωρίς κατάρτιση, χωρίς απασχόληση και χωρίς επαρκείς γνώσεις της δανικής γλώσσας.
[…]
Επί δεκαετίες, πάρα πολλοί πρόσφυγες και μέλη επανενωμένων οικογενειών έχουν γίνει δεκτοί στη Δανία χωρίς να ενσωματωθούν στη δανική κοινωνία. Τους αφήσαμε να συγκεντρωθούν σε γκέτο χωρίς καμία επαφή με τον περιβάλλοντα κοινωνικό χώρο, ακόμη και μετά από πολλά χρόνια στη Δανία, και τούτο διότι δεν απαιτήσαμε σαφώς από αυτούς να αποτελέσουν μέρος της δανικής κοινωνίας.
[…]
Έχουν δημιουργηθεί κοινωνικές νησίδες στην επικράτεια της Δανίας. Πολλοί άνθρωποι ζουν σε θύλακες περισσότερο ή λιγότερο απομονωμένους. Πάρα πολλοί πολίτες δεν αναλαμβάνουν επαρκώς τις ευθύνες τους. Δεν συμμετέχουν ενεργά στη δανική κοινωνία και την αγορά εργασίας. [Υποδεχθήκαμε] μια ομάδα πολιτών που δεν συμμορφώνονται πλήρως με τα πρότυπα και τις αξίες της Δανίας. [Ομάδες] στις οποίες οι γυναίκες θεωρούνται κατώτερες από τους άνδρες και όπου ο κοινωνικός έλεγχος και η έλλειψη ισότητας περιορίζουν σε μεγάλο βαθμό την ελευθερία έκφρασης του ατόμου.
[…]»
Οι διαφορές της κύριας δίκης και τα προδικαστικά ερωτήματα
21
Όπως επισημάνθηκε στη σκέψη 2 της παρούσας απόφασης, η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως υποβλήθηκε στο πλαίσιο πέντε διαφορών, τέσσερις εκ των οποίων αφορούν το Schackenborgvænge, ένα οικιστικό συγκρότημα που βρίσκεται εντός της οικιστικής περιοχής του Ringparken στο Slagelse (Δανία) και μία εκ των οποίων αφορά το Mjølnerparken, οικιστικό συγκρότημα που βρίσκεται στην Κοπεγχάγη (Δανία).
Οι διαφορές σχετικά με το οικιστικό συγκρότημα Schackenborgvænge
22
Η οικιστική περιοχή του Ringparken αποτελείται από πέντε οικιστικά συγκροτήματα, εκ των οποίων τα τέσσερα τελούν υπό τη διαχείριση του δημόσιου οργανισμού στέγασης Fællesorganisationens Boligforening και το πέμπτο, ήτοι το Schackenborgvænge, τελεί υπό τη διαχείριση του SAB.
23
Από την 1η Δεκεμβρίου 2018, η οικιστική περιοχή του Ringparken χαρακτηρίστηκε ως «περιοχή σκληρού γκέτο», κατά την έννοια του αρχικού κειμένου του άρθρου 61a, παράγραφος 4, του νόμου περί δημόσιας στέγασης, η δε περιοχή αυτή χαρακτηρίζεται πλέον ως «περιοχή υπό ανάπλαση», κατά την έννοια της ίδιας διάταξης, όπως ίσχυε κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών των διαφορών της κύριας δίκης. Ο χαρακτηρισμός αυτός έγινε με την αιτιολογία ότι, αφενός, η εν λόγω οικιστική περιοχή πληρούσε τα τέσσερα κριτήρια που προβλέπονται στο άρθρο 61a, παράγραφος 1, ήτοι σχετικά με τη σύνδεση των κατοίκων με την αγορά εργασίας ή την εκπαίδευση, το επίπεδο εγκληματικότητας, το επίπεδο πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης και το μέσο εισόδημα (στο εξής: κοινωνικοοικονομικά κριτήρια), και, αφετέρου, το 55,6 % των κατοίκων της περιοχής αυτής ανήκαν στην κατηγορία των «μεταναστών και κατιόντων τους από μη δυτικές χώρες», κατά την έννοια του άρθρου 61a, παράγραφος 2.
24
Ο Fællesorganisationens Boligforening, SAB και ο Slagelse Kommune (Δήμος Slagelse, Δανία) εκπόνησαν χωροταξικό σχέδιο για την οικιστική περιοχή του Ringparken, το οποίο εγκρίθηκε από το δημοτικό συμβούλιο στις 27 Μαΐου 2019, προκειμένου να μειωθεί το ποσοστό των κατοικιών δημόσιας στέγασης για οικογένειες στο 40 % του συνόλου των κατοικιών στην ίδια περιοχή, σύμφωνα με το άρθρο 168a, παράγραφος 1, του νόμου περί δημόσιας στέγασης.
25
Τον Ιούνιο του 2019, ο SAB αποφάσισε να μεταβιβάσει 136 κατοικίες δημόσιας στέγασης για οικογένειες που βρίσκονταν στο Schackenborgvænge σε ιδιώτη αγοραστή. Δεδομένου ότι η μεταβίβαση αυτή δεν προβλεπόταν από το χωροταξικό σχέδιο που μνημονεύεται στην προηγούμενη σκέψη, το σχέδιο αυτό επικαιροποιήθηκε και εγκρίθηκε από τον Δήμο Slagelse στις 26 Αυγούστου 2019 (στο εξής: χωροταξικό σχέδιο του Ringparken).
26
Στις 26 Αυγούστου και στις 17 Σεπτεμβρίου 2019, ο ως άνω δήμος ενέκρινε επίσης, σύμφωνα με το άρθρο 27c του νόμου περί δημόσιας στέγασης, τα κριτήρια για τη μίσθωση κατοικιών που μεταβιβάζονται σε ιδιώτες αγοραστές στις ευαίσθητες περιοχές στέγασης που βρίσκονται εντός των ορίων του Δήμου Slagelse. Τα κριτήρια αυτά καθορίζουν τις προϋποθέσεις που απαιτούνται προκειμένου οι μισθωτές κατοικιών που βρίσκονται στο Schackenborgvænge να μπορούν να παραμείνουν στις κατοικίες τους μετά την εν λόγω μεταβίβαση, δηλαδή να διαθέτουν ορισμένο εισόδημα και να μην έχουν τελέσει ούτε οι ίδιοι ούτε οι σύντροφοί τους ποινικό αδίκημα κατά τους τελευταίους έξι μήνες.
27
Στις 14 Ιανουαρίου 2020, το χωροταξικό σχέδιο του Ringparken και η μεταβίβαση του συγκροτήματος κατοικιών του Schackenborgvænge εγκρίθηκαν από την Trafik-, Bygge- og Boligstyrelsen (αρχή αρμόδια για μεταφορές, τα κατασκευαστικά έργα και τη στέγαση, Δανία).
28
Στις 17 Φεβρουαρίου 2020, η SAB κατήγγειλε 17 μισθώσεις στο Schackenborgvænge. Από την απόφαση περί παραπομπής προκύπτει ότι η καταγγελία των εν λόγω μισθώσεων στηριζόταν στα κριτήρια που μνημονεύονται στη σκέψη 26 της παρούσας απόφασης.
29
Δεδομένου ότι πέντε από τους οικείους μισθωτές (στο εξής: πέντε μισθωτές του Schackenborgvænge) αντιτάχθηκαν στην καταγγελία της μίσθωσης, παρά την προσφορά μετεγκατάστασης που τους έγινε, η SAB άσκησε, στις 7 Μαΐου 2020, αγωγή κατά εκάστου εξ αυτών, ζητώντας να αναγνωριστεί ότι η καταγγελία των εν λόγω μισθώσεων ήταν νόμιμη και ότι πληρούσε τις προϋποθέσεις που προβλέπονται, μεταξύ άλλων, στο άρθρο 61a, παράγραφος 1, του νόμου περί δημόσιας στέγασης. Οι πέντε μισθωτές ζήτησαν την απόρριψη των αγωγών αυτών και, επιπλέον, ζήτησαν να αναγνωρίσει η SAB την ακυρότητα του άρθρου 61a του εν λόγω νόμου.
30
Από την απόφαση περί παραπομπής προκύπτει ότι τρεις από τους πέντε μισθωτές της Schackenborgvænge είναι Δανοί, αλλά γεννήθηκαν σε «μη δυτικές χώρες», κατά την έννοια του άρθρου 61a, παράγραφος 2, του εν λόγω νόμου, ότι ο τέταρτος μισθωτής είναι υπήκοος τέτοιας χώρας, στην οποία γεννήθηκε, και ότι δεν υπάρχουν πληροφορίες σχετικά με τον τόπο γέννησης ή την ιθαγένεια του πέμπτου μισθωτή. Ένας από αυτούς κατοικεί στο Schackenborgvænge από το 2012, ένας άλλος από το 2013 και οι υπόλοιποι τρεις από το 2017.
31
Η BL – Danmarks Almene Boliger (Δανική ένωση δημόσιας στέγασης) παρενέβη υπέρ της SAB, ενώ το Institut for Menneskerettigheder (Ινστιτούτο για τα ανθρώπινα δικαιώματα, Δανία) παρενέβη υπέρ των πέντε μισθωτών του Schackenborgvænge.
32
Από την 1η Δεκεμβρίου 2021, η οικιστική περιοχή του Ringparken δεν αποτελεί πλέον περιοχή υπό ανάπλαση, διότι δεν πληροί πλέον τρία από τα κοινωνικοοικονομικά κριτήρια. Εντούτοις, η SAB εξακολουθεί να υποχρεούται να εφαρμόσει το χωροταξικό σχέδιο του Ringparken.
Η διαφορά σχετικά με το οικιστικό συγκρότημα Mjølnerparken
33
Η πέμπτη διαφορά της κύριας δίκης αφορά το οικιστικό συγκρότημα Mjølnerparken, το οποίο τελεί υπό τη διαχείριση του δημόσιου οργανισμού στέγασης Bo-Vita και αποτελείται από 528 κατοικίες δημόσιας στέγασης για οικογένειες και 32 κατοικίες για νέους, κατανεμημένες σε τέσσερα κτίρια.
34
Από την 1η Δεκεμβρίου 2018, η οικιστική περιοχή του Mjølnerparken χαρακτηρίστηκε ως «περιοχή σκληρού γκέτο», κατά την έννοια του αρχικού κειμένου του άρθρου 61a, παράγραφος 4, του νόμου περί δημόσιας στέγασης, η δε περιοχή αυτή χαρακτηρίζεται πλέον ως «περιοχή υπό ανάπλαση», κατά την έννοια της ίδιας διάταξης, όπως ίσχυε κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών των διαφορών της κύριας δίκης. Ο χαρακτηρισμός αυτός έγινε με την αιτιολογία ότι, αφενός, η εν λόγω οικιστική περιοχή πληρούσε τρία από τα κοινωνικοοικονομικά κριτήρια και, αφετέρου, περίπου το 80 % των κατοίκων της περιοχής αυτής ανήκαν στην κατηγορία των «μεταναστών και κατιόντων τους από μη δυτικές χώρες», κατά την έννοια του άρθρου 61a, παράγραφος 2. Κατά τον χρόνο υποβολής της προδικαστικής παραπομπής, το Mjølnerparken παρέμενε περιοχή υπό ανάπλαση.
35
Σύμφωνα με το άρθρο 168a, παράγραφος 1, του νόμου περί δημόσιας στέγασης, η Bo-Vita εκπόνησε χωροταξικό σχέδιο για το Mjølnerparken, το οποίο εγκρίθηκε στις 20 Ιουνίου 2019 από τον Københavns Kommune (Δήμο Κοπεγχάγης, Δανία) και στις 10 Σεπτεμβρίου 2019 από το Transport- og Boligministeriet (υπουργείο μεταφορών και στεγαστικής πολιτικής, Δανία), μετέπειτα Indenrigs- og Boligministeriet (υπουργείο εσωτερικών και στεγαστικής πολιτικής, Δανία), και πλέον υπουργείο κοινωνικών υποθέσεων, στεγαστικής πολιτικής και τρίτης ηλικίας. Το εν λόγω χωροταξικό σχέδιο προβλέπει, μεταξύ άλλων, ότι η μείωση του ποσοστού των κατοικιών δημόσιας στέγασης για οικογένειες στο 40 %, σύμφωνα με το άρθρο 168a, παράγραφος 1, πρέπει να πραγματοποιηθεί με την πώληση των κτιρίων 2 και 3.
36
Η Bo-Vita συνήψε συμφωνία για την πώληση των κτιρίων αυτών, η οποία εγκρίθηκε από τον Δήμο Κοπεγχάγης στις 2 Ιουνίου 2022 και στη συνέχεια από τη Social- og Boligstyrelsen (αρχή κοινωνικών υποθέσεων και στέγασης, Δανία), στις 4 Ιανουαρίου 2023.
37
Το αιτούν δικαστήριο διευκρινίζει ότι, δυνάμει του νόμου, εναπόκειται στην Bo-Vita να καταγγείλει τις μισθώσεις που αφορούν τα ως άνω κτίρια.
38
Στις 27 Μαΐου 2020 έντεκα μισθωτές που κατοικούν ή κατοικούσαν στα κτίρια 2 και 3 του Mjølnerparken (στο εξής: έντεκα μισθωτές του Mjølnerparken) άσκησαν προσφυγή κατά του υπουργείου κοινωνικών υποθέσεων, στεγαστικής πολιτικής και τρίτης ηλικίας, με αίτημα να διαπιστωθεί ότι η έγκριση, από το υπουργείο αυτό, του χωροταξικού σχεδίου που μνημονεύεται στη σκέψη 35 της παρούσας απόφασης ήταν ανίσχυρη, ιδίως καθόσον στηριζόταν στο άρθρο 61a, παράγραφος 4, του νόμου περί δημόσιας στέγασης. Το υπουργείο ζήτησε την απόρριψη της προσφυγής.
39
Από την απόφαση περί παραπομπής προκύπτει ότι οι έντεκα μισθωτές είναι μεν όλοι Δανοί, αλλά οκτώ εξ αυτών έχουν γεννηθεί σε «μη δυτικές χώρες», κατά την έννοια του άρθρου 61a, παράγραφος 2, του ως άνω νόμου, και ότι οι γονείς ενός άλλου μισθωτή γεννήθηκαν στον Λίβανο. Εννέα από τους ίδιους μισθωτές ζουν στο Mjølnerparken επί είκοσι και πλέον έτη, ενώ οι υπόλοιποι δύο ζουν εκεί από το 2012 και το 2014 αντιστοίχως.
40
Το Ινστιτούτο για τα ανθρώπινα δικαιώματα παρενέβη υπέρ των έντεκα μισθωτών του Mjølnerparken, όπως και η ειδική εισηγήτρια του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών για τις σύγχρονες μορφές ρατσισμού και ξενοφοβίας και τις αντίστοιχες πράξεις μισαλλοδοξίας, καθώς και ο ειδικός εισηγητής του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών σχετικά με το δικαίωμα σε κατάλληλη στέγη ως αναπόσπαστο μέρος του δικαιώματος σε ικανοποιητικό επίπεδο διαβίωσης και σχετικά με το δικαίωμα του ατόμου να μην υφίσταται διακρίσεις στο πλαίσιο αυτό.
Εκτιμήσεις του αιτούντος δικαστηρίου επί των διαφορών της κύριας δίκης
41
Το Østre Landsret (ανώτερο δικαστήριο ανατολικής περιφέρειας, Δανία), το οποίο είναι το αιτούν δικαστήριο, επισημαίνει ότι, στις πέντε διαφορές της κύριας δίκης, το κεντρικό ζήτημα είναι κατά πόσον οι εθνικές διατάξεις σχετικά με τα χωροταξικά σχέδια για τη μείωση του ποσοστού των κατοικιών δημόσιας στέγασης για οικογένειες στις υπό ανάπλαση περιοχές, οι οποίες προβλέπονται στο άρθρο 168a, παράγραφος 1, του νόμου περί δημόσιας στέγασης, συνεπάγονται δυσμενή διάκριση λόγω εθνοτικής καταγωγής αντίθετη προς τον lov nr. 374 om etnisk ligebehandling (νόμο 374 περί ίσης μεταχείρισης ανεξαρτήτως εθνοτικής καταγωγής), της 28ης Μαΐου 2003, όπως ίσχυε κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών των διαφορών της κύριας δίκης, και προς την οδηγία 2000/43, στης οποίας τη μεταφορά στην εσωτερική έννομη τάξη αποσκοπούσε ο εν λόγω νόμος.
42
Το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι οι πέντε μισθωτές του Schackenborgvænge και οι έντεκα μισθωτές του Mjølnerparken προβάλλουν, μεταξύ άλλων, ότι η καταγγελία των μισθώσεών τους ή η έγκριση του επίμαχου χωροταξικού σχεδίου συνιστούσε άμεση διάκριση λόγω εθνοτικής καταγωγής απαγορευόμενη από την οδηγία 2000/43, καθόσον το προβλεπόμενο στο άρθρο 61a, παράγραφος 2, του νόμου περί δημόσιας στέγασης κριτήριο περί «μεταναστών και κατιόντων τους από μη δυτικές χώρες» εμπίπτει στην έννοια της «εθνοτικής καταγωγής», κατά το άρθρο 2, παράγραφος 2, στοιχείο αʹ, της οδηγίας.
43
Επικουρικώς, οι μισθωτές αυτοί υποστηρίζουν ότι οι καταγγελίες των μισθώσεων τις οποίες αμφισβητούν συνεπάγονται έμμεση διάκριση, διότι η πρακτική που συνίσταται στην καταγγελία τέτοιων μισθώσεων θίγει ιδίως πρόσωπα «συγκεκριμένης εθνοτικής καταγωγής», κατά την έννοια του άρθρου 2, παράγραφος 2, στοιχείο βʹ, της οδηγίας.
44
Κατά το αιτούν δικαστήριο, η SAB και το υπουργείο κοινωνικών υποθέσεων, στεγαστικής πολιτικής και τρίτης ηλικίας υποστήριξαν, μεταξύ άλλων, ότι το κριτήριο περί «μεταναστών και των κατιόντων τους από μη δυτικές χώρες», το οποίο προβλέπεται στο άρθρο 61a, παράγραφος 2, του νόμου περί δημόσιας στέγασης, δεν εμπίπτει στην έννοια της «εθνοτικής καταγωγής» ή της «συγκεκριμένης εθνοτικής καταγωγής» του άρθρου 2, παράγραφος 2, στοιχεία αʹ και βʹ, της οδηγίας 2000/43.
45
Το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι η έννοια των «μη δυτικών χωρών», όπως έχει διαμορφωθεί από την Danmarks Statistik (δανική στατιστική υπηρεσία), περιλαμβάνει όλες τις χώρες εκτός των κρατών μελών της Ένωσης, της Ανδόρας, της Ισλανδίας, του Λιχτενστάιν, του Μονακό, της Νορβηγίας, του Ηνωμένου Βασιλείου της Μεγάλης Βρετανίας και της Βόρειας Ιρλανδίας, του Αγίου Μαρίνου, της Ελβετίας, του Κράτους της Πόλης του Βατικανού, του Καναδά, των Ηνωμένων Πολιτειών, της Αυστραλίας και της Νέας Ζηλανδίας.
46
Η δανική στατιστική υπηρεσία ορίζει τον «μετανάστη» ως πρόσωπο γεννηθέν στην αλλοδαπή και του οποίου κανένας από τους γονείς δεν είναι, συγχρόνως, Δανός υπήκοος γεννηθείς στη Δανία. Η εν λόγω υπηρεσία ορίζει τον «κατιόντα» ως πρόσωπο γεννηθέν στη Δανία και του οποίου κανένας από τους γονείς δεν είναι, συγχρόνως, Δανός υπήκοος γεννηθείς στη Δανία ή του οποίου οι γονείς, μολονότι γεννήθηκαν στη Δανία και απέκτησαν τη δανική ιθαγένεια, διατηρούν αμφότεροι την ιθαγένεια άλλου κράτους.
47
Το αιτούν δικαστήριο εκτιμά ότι δεν μπορεί να συναχθεί ούτε από το γράμμα του άρθρου 2, παράγραφος 2, στοιχεία αʹ και βʹ, της οδηγίας 2000/43 ούτε από τη νομολογία του Δικαστηρίου που απορρέει από τις αποφάσεις της 16ης Ιουλίου 2015, CHEZ Razpredelenie Bulgaria (C‑83/14, στο εξής: απόφαση CHEZ Razpredelenie Bulgaria, EU:C:2015:480), της 6ης Απριλίου 2017, Jyske Finans (C‑668/15, EU:C:2017:278), και της 10ης Ιουνίου 2021, Land Oberösterreich (Στεγαστικό επίδομα) (C‑94/20, EU:C:2021:477), αν η έννοια της «εθνοτικής καταγωγής» περιλαμβάνει ομάδα προσώπων τα οποία ορίζονται ως «μετανάστες και κατιόντες τους από μη δυτικές χώρες» και, σε περίπτωση καταφατικής απάντησης, αν η επίμαχη στην κύρια δίκη εθνική ρύθμιση εισάγει άμεση ή έμμεση διάκριση, κατά την έννοια της εν λόγω διάταξης.
48
Υπό τις συνθήκες αυτές, το Østre Landsret (ανώτερο δικαστήριο της ανατολικής περιφέρειας) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
«1)
Έχουν οι όροι “εθνοτική καταγωγή” ή “συγκεκριμένη εθνοτική καταγωγή” που περιλαμβάνονται στο άρθρο 2, παράγραφος 2, στοιχεία αʹ και βʹ, της οδηγίας 2000/43 την έννοια ότι υπό περιστάσεις όπως αυτές τ[ων] υπό κρίση υποθέσεω[ν] –κατά τις οποίες, δυνάμει του νόμου περί δημόσιας στέγασης, στις περιοχές υπό ανάπλαση πρέπει να μειωθεί η αναλογία των κατοικιών δημόσιας στέγασης για οικογένειες και, κατά τις οποίες, για να χαρακτηριστεί μια περιοχή ως “περιοχή υπό ανάπλαση” θα πρέπει ποσοστό άνω του 50 % των κατοίκων της οικιστικής περιοχής να αποτελείται από “μετανάστες ή κατιόντες τους από μη δυτικές χώρες”– καταλαμβάνουν σύνολο προσώπων τα οποία χαρακτηρίζονται ως “μετανάστες και κατιόντες τους από μη δυτικές χώρες”;
2)
Σε περίπτωση που η απάντηση που θα δοθεί στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα είναι, εν όλω ή εν μέρει, καταφατική, έχει το άρθρο 2, παράγραφος 2, στοιχεία αʹ και βʹ, της οδηγίας 2000/43 την έννοια ότι η περιγραφόμενη στην υπό κρίση υπόθεση κατάσταση συνιστά άμεση ή έμμεση διάκριση;»
Επί των προδικαστικών ερωτημάτων
49
Με τα προδικαστικά ερωτήματα, τα οποία πρέπει να εξεταστούν από κοινού, το αιτούν δικαστήριο ζητεί κατ’ ουσίαν να διευκρινιστεί αν το άρθρο 2, παράγραφος 2, στοιχεία αʹ και βʹ, της οδηγίας 2000/43 έχει την έννοια ότι εθνική ρύθμιση η οποία προβλέπει την υποχρέωση κατάρτισης χωροταξικών σχεδίων με σκοπό τη μείωση του ποσοστού των κατοικιών δημόσιας στέγασης για οικογένειες σε οικιστικές περιοχές που χαρακτηρίζονται, μεταξύ άλλων, από το ότι, κατά τα πέντε τελευταία έτη, το ποσοστό των «μεταναστών και κατιόντων τους από μη δυτικές χώρες» που κατοικούν στις περιοχές αυτές υπερέβη το 50 % συνιστά άμεση ή έμμεση διάκριση λόγω εθνοτικής καταγωγής, κατά την έννοια της ως άνω διάταξης.
Επί του καθ’ ύλην πεδίου εφαρμογής της οδηγίας 2000/43
50
Προκαταρκτικώς, πρέπει να εξακριβωθεί αν οι διαφορές της κύριας δίκης, καθόσον αφορούν το δανικό σύστημα κατοικιών δημόσιας στέγασης για οικογένειες, όπως ρυθμίζεται από τον νόμο περί δημόσιας στέγασης, εμπίπτουν στο καθ’ ύλην πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 2000/43.
51
Συναφώς, πρώτον, από την αιτιολογική σκέψη 12 της οδηγίας αυτής προκύπτει ότι ο νομοθέτης της Ένωσης έκρινε ότι, προκειμένου να εξασφαλισθεί η ανάπτυξη δημοκρατικών και ανεκτικών κοινωνιών οι οποίες θα επιτρέπουν τη συμμετοχή παντός, ασχέτως φυλετικής ή εθνοτικής καταγωγής, μια συγκεκριμένη δράση στον τομέα των διακρίσεων λόγω φυλετικής ή εθνοτικής καταγωγής πρέπει, μεταξύ άλλων, να καλύπτει τομείς όπως οι απαριθμούμενοι στο άρθρο 3, παράγραφος 1, της οδηγίας αυτής (αποφάσεις της 12ης Μαΐου 2011, Runevič-Vardyn και Wardyn, C‑391/09, EU:C:2011:291, σκέψη 41, και της 15ης Νοεμβρίου 2018, Maniero, C‑457/17, EU:C:2018:912, σκέψη 35).
52
Ως εκ τούτου, όπως έχει κρίνει το Δικαστήριο, λαμβανομένων υπόψη του αντικειμένου της οδηγίας 2000/43 και της φύσεως των δικαιωμάτων τα οποία αυτή προστατεύει, καθώς και του ότι η οδηγία αποτελεί την ειδική έκφανση, στους τομείς που καλύπτονται από αυτήν, της αρχής της απαγόρευσης των διακρίσεων λόγω φυλετικής και εθνοτικής καταγωγής, η οποία κατοχυρώνεται στο άρθρο 21 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (στο εξής: Χάρτης), το πεδίο εφαρμογής της εν λόγω οδηγίας δεν μπορεί να ερμηνεύεται στενά (απόφαση CHEZ Razpredelenie Bulgaria, σκέψεις 42 και 72, και απόφαση της 15ης Νοεμβρίου 2018, Maniero, C‑457/17, EU:C:2018:912, σκέψη 36).
53
Δεύτερον, το άρθρο 3, παράγραφος 1, στοιχείο ηʹ, της οδηγίας 2000/43 ορίζει ότι, εντός των ορίων των εξουσιών που απονέμονται στην Ένωση, η οδηγία αυτή εφαρμόζεται σε όλα τα πρόσωπα, στον δημόσιο και στον ιδιωτικό τομέα, συμπεριλαμβανομένων των δημόσιων φορέων, όσον αφορά την πρόσβαση σε αγαθά και υπηρεσίες που είναι διαθέσιμα στο κοινό, και στην παροχή αυτών, συμπεριλαμβανόμενης της στέγασης.
54
Συναφώς, το άρθρο 2, παράγραφος 1, της οδηγίας 2006/123 προβλέπει ότι η οδηγία αυτή εφαρμόζεται στις υπηρεσίες παρόχων εγκατεστημένων σε κράτος μέλος, η δε έννοια της «υπηρεσίας» ορίζεται στο άρθρο 4, σημείο 1, ως «κάθε μη μισθωτή οικονομική δραστηριότητα, που παρέχεται κατά κανόνα έναντι αμοιβής, κατά το άρθρο [57 ΣΛΕΕ]».
55
Δυνάμει του άρθρου 57 ΣΛΕΕ ως «υπηρεσίες» κατά την έννοια των Συνθηκών θεωρούνται οι παροχές που κανονικά προσφέρονται έναντι αμοιβής, οι οποίες περιλαμβάνουν, μεταξύ άλλων, τις εμπορικές δραστηριότητες. Κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, το ουσιώδες χαρακτηριστικό της αμοιβής έγκειται στο ότι συνιστά την οικονομική αντιπαροχή της επίμαχης παροχής (απόφαση της 23ης Φεβρουαρίου 2016, Επιτροπή κατά Ουγγαρίας, C‑179/14, EU:C:2016:108, σκέψεις 151 και 153 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
56
Συναφώς, το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι η δραστηριότητα εκμίσθωσης ακινήτου η οποία ασκείται από νομικό πρόσωπο εμπίπτει στην έννοια της «υπηρεσίας», κατά το άρθρο 4, σημείο 1, της οδηγίας 2006/123 (πρβλ. απόφαση της 22ας Σεπτεμβρίου 2020, Cali Apartments, C‑724/18 και C‑727/18, EU:C:2020:743, σκέψη 34).
57
Εν προκειμένω, όπως επισήμανε κατ’ ουσίαν η γενική εισαγγελέας στα σημεία 41 και 42 των προτάσεών της, από τις διευκρινίσεις που παρασχέθηκαν κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση από τη Δανική ένωση δημόσιας στέγασης, τους πέντε μισθωτές του Schackenborgvænge και τους έντεκα μισθωτές του Mjølnerparken προκύπτει ότι το δανικό σύστημα κατοικιών δημόσιας στέγασης για οικογένειες χαρακτηρίζεται, μεταξύ άλλων, από το ότι τελεί υπό τη διαχείριση δημόσιων οργανισμών στέγασης, ήτοι οργανισμών μη κερδοσκοπικού χαρακτήρα. Κάθε πρόσωπο ηλικίας τουλάχιστον δεκαπέντε ετών μπορεί να εγγραφεί σε λίστα αναμονής για να του δοθεί τέτοια κατοικία, τούτο δε χωρίς εισοδηματικές προϋποθέσεις. Όσοι λαμβάνουν κατοικία δημόσιας στέγασης για οικογένειες καταβάλλουν μίσθωμα χαμηλότερο από την αγοραία τιμή, δεδομένου ότι το μίσθωμα αυτό προορίζεται αποκλειστικά για την κάλυψη των δαπανών λειτουργίας και συντήρησης των εν λόγω κατοικιών.
58
Λαμβανομένων υπόψη των ως άνω στοιχείων, τα οποία εναπόκειται στο αιτούν δικαστήριο να εξακριβώσει, διαπιστώνεται ότι η παροχή κατοικίας έναντι μισθώματος, στο πλαίσιο συστήματος όπως το δανικό σύστημα κατοικιών δημόσιας στέγασης για οικογένειες, πρέπει να θεωρηθεί ως παροχή «υπηρεσιών», κατά την έννοια του άρθρου 57 ΣΛΕΕ και, κατ’ επέκταση, κατά την έννοια του άρθρου 4, σημείο 1, της οδηγίας 2006/123, καθότι πρόκειται για υπηρεσίες που παρέχονται έναντι αμοιβής.
59
Συναφώς, δεν ασκεί επιρροή το γεγονός ότι οι δημόσιοι οργανισμοί στέγασης που διαχειρίζονται το σύστημα αυτό είναι οργανισμοί μη κερδοσκοπικού χαρακτήρα και ότι το ποσό του μισθώματος που καταβάλλουν οι μισθωτές είναι χαμηλότερο από την αγοραία τιμή.
60
Συγκεκριμένα, ο αποφασιστικός παράγων βάσει του οποίου μια δραστηριότητα εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής των διατάξεων της Συνθήκης ΛΕΕ περί ελεύθερης παροχής υπηρεσιών είναι οικονομικού χαρακτήρα, δηλαδή η δραστηριότητα δεν πρέπει να ασκείται χωρίς αντιπαροχή. Αντιθέτως, δεν απαιτείται συναφώς η επιδίωξη του παρόχου υπηρεσιών να αποκομίζει κέρδος (αποφάσεις της 18ης Δεκεμβρίου 2007, Jundt, C‑281/06, EU:C:2007:816, σκέψεις 32 και 33, και της 23ης Φεβρουαρίου 2016, Επιτροπή κατά Ουγγαρίας, C‑179/14, EU:C:2016:108, σκέψη 154).
61
Το Δικαστήριο έχει επίσης κρίνει ότι μπορούν να χαρακτηρισθούν ως οικονομικές δραστηριότητες οι υπηρεσίες που παρέχονται έναντι αμοιβής, οι οποίες, ενώ δεν περιλαμβάνουν άσκηση δημόσιας εξουσίας, εντούτοις, παρέχονται προς εξυπηρέτηση του δημοσίου συμφέροντος χωρίς να αποσκοπούν στην επίτευξη κέρδους και είναι ανταγωνιστικές υπηρεσιών παρεχομένων από φορείς κερδοσκοπικού χαρακτήρα (βλ., κατ’ αναλογίαν, αποφάσεις της 6ης Σεπτεμβρίου 2011, Scattolon, C‑108/10, EU:C:2011:542, σκέψη 44 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία, και της 27ης Ιουνίου 2017, Congregación de Escuelas Pías Provincia Betania, C‑74/16, EU:C:2017:496, σκέψεις 45 και 46 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία). Το γεγονός ότι οι υπηρεσίες αυτές ενδέχεται να είναι λιγότερο ανταγωνιστικές από παρόμοιες υπηρεσίες οι οποίες παρέχονται από επιχειρήσεις που επιδιώκουν το κέρδος δεν σημαίνει ότι οι εν λόγω δραστηριότητες δεν αποτελούν οικονομικές δραστηριότητες (αποφάσεις της 25ης Οκτωβρίου 2001, Ambulanz Glöckner, C‑475/99, EU:C:2001:577, σκέψη 21, και της 11ης Νοεμβρίου 2021, Manpower Lit, C‑948/19, EU:C:2021:906, σκέψη 39).
62
Εξάλλου, το γεγονός ότι μια υπηρεσία παρέχεται σε τιμή χαμηλότερη από την κανονική τιμή της αγοράς δεν είναι, αυτό καθεαυτό, ικανό να εμποδίσει τον χαρακτηρισμό της ως οικονομικής δραστηριότητας, δεδομένου ότι η ως άνω περίσταση δεν μπορεί αφ’ εαυτής να επηρεάσει την άμεση σχέση που υφίσταται μεταξύ της εν λόγω υπηρεσίας και της οικονομικής αντιπαροχής της (πρβλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 15ης Απριλίου 2021, Administration de l’Enregistrement, des Domaines et de la TVA, C‑846/19, EU:C:2021:277, σκέψη 43 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
63
Υπό τις συνθήκες αυτές, δεδομένου ότι από τη δικογραφία που έχει στη διάθεσή του το Δικαστήριο προκύπτει ότι το δανικό σύστημα κατοικιών δημόσιας στέγασης για οικογένειες περιλαμβάνει παροχές υπηρεσιών, κατά την έννοια του άρθρου 4, σημείο 1, της οδηγίας 2006/123, διαπιστώνεται ότι το εν λόγω σύστημα αφορά τη σχετική με στέγαση πρόσβαση σε υπηρεσίες και την παροχή τους, κατά την έννοια του άρθρου 3, παράγραφος 1, στοιχείο ηʹ, της οδηγίας 2000/43.
64
Η διαπίστωση αυτή δεν φαίνεται να τίθεται υπό αμφισβήτηση από το άρθρο 2, παράγραφος 2, στοιχείο ιʹ, της οδηγίας 2006/123, το οποίο προβλέπει ότι η οδηγία αυτή δεν εφαρμόζεται στις κοινωνικές υπηρεσίες που σχετίζονται με την κοινωνική στέγαση. Πράγματι, η διάταξη αυτή, ερμηνευόμενη υπό το πρίσμα της αιτιολογικής σκέψης 27 της ως άνω οδηγίας, έχει την έννοια ότι η οδηγία δεν εφαρμόζεται σε σχέση με δραστηριότητες οι οποίες είναι ουσιώδεις για τη διασφάλιση του θεμελιώδους δικαιώματος της ανθρώπινης αξιοπρέπειας, αποσκοπούν στην αποτροπή του κινδύνου περιθωριοποίησης των δικαιούχων και αποτελούν, υπό την έννοια αυτή, εκδήλωση των αρχών της κοινωνικής συνοχής και αλληλεγγύης (πρβλ. απόφαση της 11ης Ιουλίου 2013, Femarbel, C‑57/12, EU:C:2013:517, σκέψεις 42 και 43), διότι τέτοιες δραστηριότητες δεν μπορούν στην πραγματικότητα να χαρακτηριστούν ως «οικονομικές».
65
Εν προκειμένω, λαμβανομένων υπόψη των χαρακτηριστικών του δανικού συστήματος κατοικιών δημόσιας στέγασης για οικογένειες που εκτίθενται στη σκέψη 57 της παρούσας απόφασης, η έναντι αμοιβής διάθεση κατοικιών στο πλαίσιο του εν λόγω συστήματος έχει τον χαρακτήρα οικονομικής δραστηριότητας και, ως εκ τούτου, δεν εμπίπτει στις «κοινωνικές υπηρεσίες» που σχετίζονται με την κοινωνική στέγαση, κατά την έννοια του άρθρου 2, παράγραφος 2, στοιχείο ιʹ, της οδηγίας 2006/123.
66
Επομένως, υπό την επιφύλαξη των εξακριβώσεων που μνημονεύονται στη σκέψη 58 της παρούσας απόφασης και στις οποίες οφείλει να προβεί το αιτούν δικαστήριο, πρέπει να γίνει δεκτό ότι το δανικό σύστημα κατοικιών δημόσιας στέγασης για οικογένειες αφορά τομέα που εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 2006/123, στοιχείο το οποίο είναι επαρκές ώστε να διαπιστωθεί η δυνατότητα εφαρμογής, στο πλαίσιο του ως άνω συστήματος, της οδηγίας 2000/43 βάσει του άρθρου της 3, παράγραφος 1.
67
Συνεπώς, οι διαφορές της κύριας δίκης εμπίπτουν στο καθ’ ύλην πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 2000/43.
Επί της ύπαρξης άμεσης διάκρισης λόγω εθνοτικής καταγωγής, κατά την έννοια του άρθρου 2, παράγραφος 2, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2000/43
68
Το άρθρο 2, παράγραφος 1, της οδηγίας 2000/43 συγκεκριμενοποιεί την αρχή της ίσης μεταχείρισης, ορίζοντάς την ως την απουσία κάθε άμεσης ή έμμεσης διάκρισης λόγω φυλετικής ή εθνοτικής καταγωγής.
69
Στο μέτρο που, με τα ερωτήματά του, το αιτούν δικαστήριο ζητεί κατ’ ουσίαν να διευκρινιστεί αν εθνική ρύθμιση όπως η επίμαχη στην κύρια δίκη, η οποία στηρίζεται σε κριτήριο σχετικό με τους «μετανάστες και κατιόντες τους από μη δυτικές χώρες», συνιστά άμεση ή έμμεση διάκριση λόγω εθνοτικής καταγωγής, κατά την έννοια του άρθρου 2, παράγραφος 2, στοιχεία αʹ και βʹ, της οδηγίας αυτής, πρέπει κατ’ αρχάς να εξεταστεί αν η χρήση του κριτηρίου αυτού, στο άρθρο 61a, παράγραφος 2, του νόμου περί δημόσιας στέγασης, μπορεί να συνιστά άμεση διάκριση, κατά την έννοια του άρθρου 2 της εν λόγω οδηγίας.
70
Το άρθρο 2, παράγραφος 2, στοιχείο αʹ, της ίδιας οδηγίας διευκρινίζει ότι, για τους σκοπούς της παραγράφου 1 του άρθρου αυτού, συντρέχει άμεση διάκριση όταν, για λόγους φυλετικής ή εθνοτικής καταγωγής, σε ένα πρόσωπο επιφυλάσσεται μεταχείριση λιγότερο ευνοϊκή από αυτήν της οποίας τυγχάνει, έτυχε ή θα τύγχανε ένα άλλο πρόσωπο, σε ανάλογη κατάσταση.
Επί της έννοιας της «εθνοτικής καταγωγής» κατά την οδηγία 2000/43
71
Η έννοια της «εθνοτικής καταγωγής» δεν ορίζεται στην οδηγία 2000/43.
72
Ωστόσο, το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι η κατά την ως άνω οδηγία έννοια της εθνοτικής καταγωγής εκκινεί από την ιδέα ότι οι κοινωνικές ομάδες χαρακτηρίζονται ιδίως από κοινή εθνικότητα, θρησκευτική πίστη, γλώσσα, πολιτισμικές και παραδοσιακές καταβολές και κοινές παραστάσεις ζωής (απόφαση CHEZ Razpredelenie Bulgaria, σκέψη 46, και απόφαση της 6ης Απριλίου 2017, Jyske Finans, C‑668/15, EU:C:2017:278, σκέψη 17).
73
Από τη νομολογία του Δικαστηρίου προκύπτει επίσης, αφενός, ότι, στο μέτρο που ο κατάλογος των κριτηρίων που απαριθμούνται στην προηγούμενη σκέψη της παρούσας απόφασης εισάγεται με τον όρο «ιδίως», δεν έχει εξαντλητικό χαρακτήρα και, αφετέρου, ότι η εθνοτική καταγωγή δεν μπορεί να καθοριστεί βάσει ενός μόνον κριτηρίου, αλλά, αντιθέτως, πρέπει να θεμελιώνεται σε μια δέσμη στοιχείων, ορισμένα από τα οποία έχουν αντικειμενικό χαρακτήρα ενώ άλλα υποκειμενικό (πρβλ. απόφαση της 6ης Απριλίου 2017, Jyske Finans, C‑668/15, EU:C:2017:278, σκέψεις 18 και 19).
74
Επομένως, ελλείψει ορισμού της έννοιας της «εθνοτικής καταγωγής» στην οδηγία 2000/43, η έννοια αυτή πρέπει να οριοθετηθεί βάσει συνδυασμού κριτηρίων όπως αυτά που μνημονεύονται στη σκέψη 72 της παρούσας απόφασης.
75
Προς τούτο, πρέπει να ληφθεί υπόψη ο σκοπός που επιδιώκει η οδηγία αυτή, καθώς και το πλαίσιο στο οποίο εντάσσεται η εν λόγω έννοια.
76
Ειδικότερα, κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, τόσο από τις απαιτήσεις της ομοιόμορφης εφαρμογής του δικαίου της Ένωσης όσο και από την αρχή της ισότητας συνάγεται ότι οι όροι διάταξης του δικαίου της Ένωσης που δεν περιέχει ρητή παραπομπή στο δίκαιο των κρατών μελών για τον προσδιορισμό της έννοιας και του πεδίου εφαρμογής της πρέπει κατά κανόνα να ερμηνεύονται αυτοτελώς και ομοιόμορφα σε ολόκληρη την Ένωση, για την ερμηνεία δε αυτή πρέπει να λαμβάνονται υπόψη όχι μόνον το γράμμα της εκάστοτε διάταξης αλλά και το πλαίσιο στο οποίο αυτή εντάσσεται και οι σκοποί που επιδιώκονται με τη νομοθεσία της οποίας η οικεία διάταξη αποτελεί μέρος [αποφάσεις της 18ης Ιανουαρίου 1984, Ekro, 327/82, EU:C:1984:11, σκέψη 11, και της 8ης Απριλίου 2025, Ευρωπαϊκή Εισαγγελία (Δικαστικός έλεγχος των διαδικαστικών πράξεων), C‑292/23, EU:C:2025:255, σκέψη 51].
77
Όσον αφορά, πρώτον, τον σκοπό που επιδιώκει η οδηγία 2000/43, από το άρθρο 1 προκύπτει ότι αποσκοπεί στη θέσπιση πλαισίου για την καταπολέμηση των διακρίσεων λόγω φυλετικής ή εθνοτικής καταγωγής, με σκοπό να πραγματωθεί στα κράτη μέλη η αρχή της ίσης μεταχείρισης. Επιπλέον, όπως αναφέρεται στην αιτιολογική σκέψη 28 της εν λόγω οδηγίας, σκοπός της είναι η εξασφάλιση υψηλού κοινού επιπέδου προστασίας έναντι των διακρίσεων που οφείλονται στους λόγους αυτούς σε όλα τα κράτη μέλη.
78
Όσον αφορά, δεύτερον, το πλαίσιο στο οποίο εντάσσεται η έννοια «εθνοτική καταγωγή», κατά την οδηγία 2000/43 και, ιδίως, το άρθρο 2 αυτής, υπενθυμίζεται, κατά πρώτον, ότι, όπως επισημαίνεται στη σκέψη 52 της παρούσας απόφασης, η οδηγία αποτελεί την ειδική έκφανση, στους τομείς που καλύπτονται από αυτήν, της αρχής της απαγόρευσης των διακρίσεων λόγω φυλετικής και εθνοτικής καταγωγής, η οποία κατοχυρώνεται στο άρθρο 21 του Χάρτη. Κατά τις επεξηγήσεις σχετικά με τον Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων (ΕΕ 2007, C 303, σ. 17), το άρθρο 21, παράγραφος 1, του Χάρτη εμπνέεται, μεταξύ άλλων, από το άρθρο 14 της ΕΣΔΑ και, εφόσον συμπίπτει με το άρθρο 14, εφαρμόζεται σύμφωνα με το εν λόγω άρθρο.
79
Συναφώς, όπως προκύπτει από τη νομολογία του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου σχετικά με το άρθρο 14 της ΕΣΔΑ, το οποίο απαγορεύει κάθε διάκριση λόγω, μεταξύ άλλων, φυλής, η διάκριση λόγω εθνοτικής καταγωγής ενός προσώπου συνιστά μορφή φυλετικών διακρίσεων, οι δε φυλετικές διακρίσεις είναι μια εξαιρετικά απεχθής μορφή διακρίσεων η οποία, λαμβανομένης υπόψη της επικινδυνότητας των συνεπειών της, απαιτεί ιδιαίτερη επαγρύπνηση και σθεναρή αντίδραση εκ μέρους των αρχών. Οι αρχές αυτές οφείλουν να χρησιμοποιούν όλα τα μέσα που έχουν στη διάθεσή τους για την καταπολέμηση του ρατσισμού, ενισχύοντας κατ’ αυτόν τον τρόπο τη δημοκρατική αντίληψη της κοινωνίας (αποφάσεις του ΕΔΔΑ της 13ης Νοεμβρίου 2007, D.H. κ.λπ. κατά Τσεχικής Δημοκρατίας, CE:ECHR:2007:1113JUD005732500, § 176, και της 20ής Φεβρουαρίου 2024, Wa Baile κατά Ελβετίας, CE:ECHR:2024:0220JUD004386818, § 90).
80
Κατά δεύτερον, η αιτιολογική σκέψη 3 της οδηγίας 2000/43 υπενθυμίζει ότι το δικαίωμα κάθε προσώπου στην ισότητα ενώπιον του νόμου και στην προστασία έναντι των διακρίσεων αποτελεί οικουμενικό δικαίωμα αναγνωρισθέν από διάφορες διεθνείς συμφωνίες, μεταξύ των οποίων περιλαμβάνεται η διεθνής σύμβαση για την εξάλειψη κάθε μορφής φυλετικών διακρίσεων, η οποία υιοθετήθηκε στις 21 Δεκεμβρίου 1965 και έχει υπογραφεί από όλα τα κράτη μέλη και, ως εκ τούτου, πρέπει να ληφθεί δεόντως υπόψη. Κατά το άρθρο 1 της σύμβασης αυτής, «ο όρος “φυλετική διάκρισις” υπονοεί πάσαν διάκρισιν, εξαίρεσιν, παρεμπόδισιν ή προτίμησιν βασιζομένην επί της φυλής, του χρώματος, της καταγωγής ή της εθνικής ή εθνολογικής προελεύσεως» και, ως εκ τούτου, η διάκριση λόγω εθνοτικής καταγωγής ενός προσώπου συνιστά μορφή φυλετικής διάκρισης κατά την έννοια της εν λόγω σύμβασης (πρβλ. απόφαση CHEZ Razpredelenie Bulgaria, σκέψη 73).
81
Κατά τρίτον, όπως προκύπτει τόσο από την αιτιολογική σκέψη 13 όσο και από το άρθρο 3, παράγραφος 2, της οδηγίας 2000/43, η οδηγία αυτή δεν αφορά τη διαφορετική μεταχείριση λόγω ιθαγένειας, δεδομένου ότι η ιθαγένεια ενός προσώπου δεν μπορεί, αφ’ εαυτής, να θεμελιώσει τεκμήριο υπαγωγής σε συγκεκριμένη εθνοτική ομάδα.
82
Η διάταξη αυτή δεν μπορεί, ωστόσο, να εμποδίσει τη συνεκτίμηση της ιθαγένειας ή των κριτηρίων στα οποία στηρίζεται η χορήγησή της, μεταξύ άλλων παραγόντων, για την οριοθέτηση της έννοιας «εθνοτική καταγωγή». Ειδικότερα, από τον κατάλογο των σχετικών με την έννοια αυτή κριτηρίων που μνημονεύονται στη σκέψη 72 της παρούσας απόφασης προκύπτει ότι η «κοινή εθνικότητα» είναι ένα από τα στοιχεία από τα οποία, σε συνδυασμό με άλλα, μπορεί να συναχθεί η υπαγωγή σε εθνοτική ομάδα.
83
Ομοίως, το κριτήριο της χώρας γέννησης ενός προσώπου μπορεί να αποτελεί έναν από τους συγκεκριμένους παράγοντες βάσει των οποίων μπορεί να συναχθεί ότι το πρόσωπο αυτό ανήκει σε εθνοτική ομάδα (πρβλ. απόφαση της 6ης Απριλίου 2017, Jyske Finans, C‑668/15, EU:C:2017:278, σκέψη 18).
84
Πράγματι, η χώρα γέννησης ενός προσώπου μπορεί να συνδέεται με την ιθαγένεια, τη θρησκευτική πίστη, τη γλώσσα, τις πολιτισμικές και παραδοσιακές καταβολές ή ακόμη της παραστάσεις ζωής του προσώπου αυτού και να αποτελεί, ως εκ τούτου, ένα από τα στοιχεία που μπορούν να ληφθούν υπόψη προκειμένου να καθοριστεί η υπαγωγή σε εθνοτική ομάδα, εφόσον αποτελεί μέρος δέσμης στοιχείων που αφορούν την έννοια «εθνοτική καταγωγή».
85
Αντιθέτως, το κριτήριο της χώρας γέννησης ενός προσώπου δεν μπορεί, αφ’ εαυτού, να θεμελιώσει τεκμήριο υπαγωγής σε συγκεκριμένη εθνοτική ομάδα. Πράγματι, δεν μπορεί να τεκμαίρεται ότι υφίσταται μία και μόνον εθνοτική καταγωγή ανά κυρίαρχο κράτος (απόφαση της 6ης Απριλίου 2017, Jyske Finans, C‑668/15, EU:C:2017:278, σκέψη 21).
86
Κατά συνέπεια, μολονότι ούτε το κριτήριο της ιθαγένειας ενός προσώπου ούτε το κριτήριο της χώρας γέννησής του αρκούν, αφ’ εαυτών, για τη θεμελίωση ενός τεκμηρίου υπαγωγής σε εθνοτική ομάδα, τόσο το ένα όσο και το άλλο κριτήριο μπορούν να ληφθούν υπόψη, σε συνδυασμό με άλλα στοιχεία, προκειμένου να εκτιμηθεί η ύπαρξη άμεσης διάκρισης λόγω «εθνοτικής καταγωγής», κατά την έννοια της οδηγίας 2000/43.
Επί της έννοιας «εθνοτική καταγωγή» κατά την οδηγία 2000/43
87
Όπως τονίζεται στη σκέψη 70 της παρούσας απόφασης, διαφορετική μεταχείριση πρέπει να χαρακτηρίζεται ως «άμεση διάκριση» λόγω εθνοτικής καταγωγής, κατά την έννοια του άρθρου 2, παράγραφος 2, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2000/43, όταν, για λόγους εθνοτικής καταγωγής, σε ένα πρόσωπο επιφυλάσσεται μεταχείριση λιγότερο ευνοϊκή από αυτήν της οποίας τυγχάνει, έτυχε ή θα τύγχανε ένα άλλο πρόσωπο, σε ανάλογη κατάσταση. Εν προκειμένω, πρέπει επομένως να καθοριστεί, σε πρώτο στάδιο, αν η επίμαχη στην κύρια δίκη εθνική ρύθμιση εισάγει διαφορετική μεταχείριση λόγω εθνοτικής καταγωγής και, σε περίπτωση καταφατικής απάντησης, να εξεταστεί, σε δεύτερο στάδιο, αν η διαφορετική μεταχείριση συνεπάγεται δυσμενή μεταχείριση ορισμένων προσώπων σε σχέση με άλλα πρόσωπα ευρισκόμενα σε ανάλογη κατάσταση.
88
Όσον αφορά, σε πρώτο στάδιο, την προϋπόθεση να προβλέπεται διαφορετική μεταχείριση «για λόγους εθνοτικής καταγωγής», επισημαίνεται ότι από τον νόμο περί δημόσιας στέγασης, και ειδικότερα από τα άρθρα του 168a και 168b, προκύπτει ότι η υποχρέωση κατάρτισης χωροταξικού σχεδίου για τη μείωση του ποσοστού των κατοικιών δημόσιας στέγασης για οικογένειες ισχύει για τις «περιοχές υπό ανάπλαση», κατά την έννοια του νόμου αυτού. Οι περιοχές αυτές ορίζονται στο άρθρο 61a, παράγραφος 4, του εν λόγω νόμου ως οικιστικές περιοχές οι οποίες, κατά τη διάρκεια των πέντε τελευταίων ετών, πληρούσαν τις προϋποθέσεις του άρθρου 61a, παράγραφος 2. Η τελευταία διάταξη ορίζει τις «παράλληλες κοινότητες» ως οικιστικές περιοχές οι οποίες, αφενός, πληρούν τουλάχιστον δύο από τα κοινωνικοοικονομικά κριτήρια και, αφετέρου, έχουν ποσοστό «μεταναστών και κατιόντων τους από μη δυτικές χώρες» που υπερβαίνει το 50 %.
89
Συνεπώς, ο νόμος περί δημόσιας στέγασης εισάγει διαφορετική μεταχείριση για τις εν λόγω οικιστικές περιοχές σε σχέση με εκείνες που πληρούν, επίσης, κατά την τελευταία πενταετία, τουλάχιστον δύο από τα εν λόγω κοινωνικοοικονομικά κριτήρια, αλλά στις οποίες το ποσοστό των «μεταναστών και κατιόντων τους από μη δυτικές χώρες» δεν υπερέβη το 50 %. Συγκεκριμένα, για τις τελευταίες περιοχές, οι οποίες αποκαλούνται «ευαίσθητες περιοχές», ο αυτός δεν επιβάλλει υποχρέωση κατάρτισης τέτοιου χωροταξικού σχεδίου ούτε, κατά συνέπεια, μείωσης του ποσοστού των κατοικιών δημόσιας στέγασης για οικογένειες.
90
Εν προκειμένω, τα εν λόγω κοινωνικοοικονομικά κριτήρια δεν φαίνεται να έχουν άμεση σχέση με την εθνοτική καταγωγή των κατοίκων των υπό ανάπλαση περιοχών. Επομένως, το αιτούν δικαστήριο θα πρέπει να εξακριβώσει κατά πόσον μπορεί να θεωρηθεί ότι ο νόμος περί δημόσιας στέγασης εισάγει διαφορετική μεταχείριση λόγω εθνοτικής καταγωγής βάσει της συνεκτίμησης ενός πέμπτου κριτηρίου, το οποίο συνδέεται με την αναλογία των «μεταναστών και κατιόντων τους από μη δυτικές χώρες».
91
Στο πλαίσιο αυτό, πρέπει να υπογραμμιστεί ότι το τελευταίο κριτήριο διαδραματίζει πρωτεύοντα ρόλο για τον προσδιορισμό των περιοχών υπό ανάπλαση. Πράγματι, ακόμη και όταν, σε συγκεκριμένη οικιστική περιοχή, πληρούνται όλα τα κοινωνικοοικονομικά κριτήρια κατά την τελευταία πενταετία, περίσταση που μάλλον αποδεικνύει την ύπαρξη προβληματικής κοινωνικοοικονομικής κατάστασης, ο νόμος περί δημόσιας στέγασης δεν επιβάλλει την κατάρτιση χωροταξικού σχεδίου αν, στη συγκεκριμένη οικιστική περιοχή, το ποσοστό των «μεταναστών και κατιόντων τους από μη δυτικές χώρες» δεν υπερβαίνει το 50 %. Αντιθέτως, όταν το ποσοστό των «μεταναστών και κατιόντων τους από μη δυτικές χώρες» υπερβαίνει το 50 %, αρκεί να πληρούνται δύο από τα τέσσερα κοινωνικοοικονομικά κριτήρια για να χαρακτηριστεί η εν λόγω περιοχή ως «περιοχή υπό ανάπλαση» και, κατά συνέπεια, να ισχύει η υποχρέωση κατάρτισης χωροταξικού σχεδίου.
92
Ως εκ τούτου, η επίμαχη στην κύρια δίκη διαφορετική μεταχείριση φαίνεται να στηρίζεται κυρίως στο κριτήριο σχετικά με τους «μετανάστες και κατιόντες τους από μη δυτικές χώρες», κατά την έννοια του νόμου περί δημόσιας στέγασης.
93
Επομένως, σύμφωνα με τα εκτεθέντα στη σκέψη 87 της παρούσας απόφασης, πρέπει να εξεταστεί αν το κριτήριο σε σχέση με τους «μετανάστες και κατιόντες τους από μη δυτικές χώρες» εισάγει διαφορετική μεταχείριση λόγω εθνοτικής καταγωγής, κατά την έννοια του άρθρου 2, παράγραφος 2, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2000/43.
94
Δεδομένου ότι το εν λόγω κριτήριο προβλέπεται από το δανικό δίκαιο, εναπόκειται στο αιτούν δικαστήριο να αποφανθεί επ’ αυτού.
95
Πράγματι, κατά πάγια νομολογία, στο πλαίσιο διαδικασίας που έχει κινηθεί δυνάμει του άρθρου 267 ΣΛΕΕ, η ερμηνεία των εθνικών διατάξεων επαφίεται στα εθνικά δικαστήρια και όχι στο Δικαστήριο, το οποίο δεν είναι αρμόδιο να αποφαίνεται επί της συμφωνίας των κανόνων του εσωτερικού δικαίου με τις διατάξεις του δικαίου της Ένωσης. Το δε Δικαστήριο είναι αρμόδιο να παρέχει στο εθνικό δικαστήριο όλα τα ερμηνευτικά στοιχεία τα οποία άπτονται του δικαίου της Ένωσης και τα οποία παρέχουν στο εθνικό δικαστήριο τη δυνατότητα να εκτιμήσει τη συμβατότητα των εν λόγω κανόνων με τη ρύθμιση της Ένωσης (αποφάσεις της 17ης Δεκεμβρίου 1981, Frans-Nederlandse Maatschappij voor Biologische Producten, 272/80, EU:C:1981:312, σκέψη 9, της 30ής Νοεμβρίου 1995, Gebhard, C‑55/94, EU:C:1995:411, σκέψη 19, και της 30ής Νοεμβρίου 2023, Ministero dell’Istruzione και INPS, C‑270/22, EU:C:2023:933, σκέψη 43).
96
Συναφώς, κατ’ αρχάς, από την απόφαση περί παραπομπής προκύπτει ότι η έννοια του «μετανάστη», κατά τον νόμο περί δημόσιας στέγασης, αντιστοιχεί σε πρόσωπο που γεννήθηκε στην αλλοδαπή και του οποίου κανένας από τους γονείς δεν είναι, συγχρόνως, Δανός υπήκοος γεννηθείς στη Δανία.
97
Εν συνεχεία, η έννοια του «κατιόντος» αντιστοιχεί, κατά την απόφαση περί παραπομπής, σε πρόσωπο που γεννήθηκε στη Δανία και του οποίου κανένας από τους γονείς δεν είναι, συγχρόνως, Δανός υπήκοος γεννηθείς στη Δανία ή του οποίου οι γονείς, μολονότι γεννήθηκαν στη Δανία και απέκτησαν τη δανική ιθαγένεια, διατηρούν αμφότεροι την ιθαγένεια άλλου κράτους.
98
Τέλος, η έννοια των «δυτικών χωρών» περιλαμβάνει τα κράτη μέλη της Ένωσης, την Ανδόρα, την Ισλανδία, το Λιχτενστάιν, το Μονακό, τη Νορβηγία, το Ηνωμένο Βασίλειο της Μεγάλης Βρετανίας και της Βόρειας Ιρλανδίας, τον Άγιο Μαρίνο, την Ελβετία, το Κράτος της Πόλης του Βατικανού, τον Καναδά, τις Ηνωμένες Πολιτείες, την Αυστραλία και τη Νέα Ζηλανδία. Ως εκ τούτου, όλες οι χώρες εκτός των προαναφερόμενων θεωρούνται «μη δυτικές χώρες».
99
Όπως όμως υπογραμμίζεται στις σκέψεις 81 και 85 της παρούσας απόφασης, τα κριτήρια που αφορούν τη χώρα γέννησης του οικείου προσώπου, όπως και τη χώρα γέννησης και την ιθαγένεια των γονέων του, δεν αρκούν, εξεταζόμενα μεμονωμένα, για να αποδειχθεί η υπαγωγή σε εθνοτική ομάδα. Κατά συνέπεια, καθένα από τα εν λόγω κριτήρια μπορεί να θεωρηθεί ουδέτερο ως προς το ζήτημα αυτό.
100
Εντούτοις, όπως αναγνώρισε η Δανική Κυβέρνηση με τις γραπτές παρατηρήσεις της, το γενικό κριτήριο σχετικά με τους «μετανάστες και κατιόντες τους από μη δυτικές χώρες» δεν στηρίζεται μόνο στο κριτήριο της χώρας γέννησης ενός συγκεκριμένου προσώπου και των γονέων του ούτε στο μοναδικό κριτήριο της ιθαγένειάς τους, αλλά σε έναν σύνθετο συνδυασμό των κριτηρίων αυτών. Συγκεκριμένα, αφενός, λαμβάνεται υπόψη η χώρα γέννησης του ενδιαφερομένου, όπως και η χώρα γέννησης και η ιθαγένεια των γονέων του. Αφετέρου, πρέπει να καθοριστεί αν η χώρα ή οι χώρες στις οποίες γεννήθηκαν όλα τα πρόσωπα αυτά και/ή των οποίων έχουν την ιθαγένεια θεωρούνται «μη δυτικές χώρες».
101
Πρέπει να επισημανθεί περαιτέρω, πρώτον, ότι το γεγονός και μόνον ότι ένα γενικό κριτήριο όπως αυτό σχετικά με τους «μετανάστες και κατιόντες τους από μη δυτικές χώρες» μπορεί να θεωρηθεί ότι αφορά πλείονες εθνοτικές καταγωγές δεν αρκεί, αυτό καθεαυτό, για να αποκλειστεί το ενδεχόμενο ένα τέτοιο κριτήριο να στηρίζεται στην εθνοτική καταγωγή των οικείων προσώπων.
102
Πράγματι, θα ήταν αντίθετο προς την πρακτική αποτελεσματικότητα της οδηγίας 2000/43 να μην εφαρμόζεται ο σκοπός της καταπολέμησης των διακρίσεων λόγω φυλετικής ή εθνοτικής καταγωγής, όπως προβλέπεται στο άρθρο 1, όταν πλείονες εθνοτικές ομάδες υφίστανται την ίδια διάκριση.
103
Συναφώς, στη σκέψη 28 της αποφάσεως της 10 Ιουλίου 2008, Feryn (C‑54/07, EU:C:2008:397), η οποία αφορούσε υπόθεση στην οποία ο διευθυντής επιχείρησης είχε δηλώσει δημοσίως ότι η επιχείρηση αυτή αρνούνταν να προσλάβει «αλλόχθονες», ήτοι όρο αντώνυμο του «αυτόχθονες» και ισοδύναμο, κατ’ ουσίαν, με τους όρους «αλλοδαποί» ή «μετανάστες», το Δικαστήριο έκρινε ότι το γεγονός ότι ένας εργοδότης δήλωσε δημοσίως ότι δεν θα προσλάμβανε μισθωτούς με ορισμένη εθνοτική ή φυλετική καταγωγή συνιστούσε άμεση διάκριση, κατά την έννοια του άρθρου 2, παράγραφος 2, στοιχείο αʹ, της οδηγίας αυτής. Επομένως, το Δικαστήριο δεν απέκλεισε το ενδεχόμενο μια ευρεία έννοια, όπως η έννοια «αλλόχθονες», που αφορά κατ’ ουσίαν όλους τους αλλοδαπούς, να αναφέρεται στη φυλετική ή εθνοτική καταγωγή, όπως ορίζεται στην οδηγία.
104
Υπό τις συνθήκες αυτές, το περιεχόμενο της οδηγίας 2000/43 δεν μπορεί να περιοριστεί στην καταπολέμηση των διακρίσεων που αφορούν μία μόνο εθνοτική ομάδα.
105
Δεύτερον, το πλαίσιο εντός του οποίου υιοθετήθηκε ένα γενικό κριτήριο όπως το σχετικό με τους «μετανάστες και κατιόντες τους από μη δυτικές χώρες», όπως διευκρινίστηκε από τις προπαρασκευαστικές εργασίες της νομοθεσίας στην οποία εντάσσεται το κριτήριο αυτό, ενδέχεται επίσης να περιέχει κρίσιμα στοιχεία προκειμένου να προσδιοριστεί αν η νομοθεσία εισάγει διαφορετική μεταχείριση λόγω εθνοτικής καταγωγής. Εν προκειμένω, ενδέχεται συνεπώς να είναι κρίσιμες ως προς το ζήτημα αυτό προπαρασκευαστικές εργασίες όπως αυτές που μνημονεύονται στην απόφαση περί παραπομπής και παρατίθενται στις σκέψεις 18 και 20 της παρούσας απόφασης.
106
Συναφώς, πρέπει να υπομνησθεί ότι το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι, για να υφίσταται άμεση διάκριση κατά την έννοια του άρθρου 2, παράγραφος 2, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2000/43, αρκεί η απόφαση που προβλέπει διαφορετική μεταχείριση να έχει καθοριστεί από λόγους αναγόμενους στην εθνοτική καταγωγή (πρβλ. απόφαση CHEZ Razpredelenie Bulgaria, σκέψη 76).
107
Τρίτον, η περίσταση και μόνον ότι στους κατοίκους των περιοχών υπό ανάπλαση περιλαμβάνονται και πρόσωπα που δεν είναι «μετανάστες και κατιόντες τους από μη δυτικές χώρες» δεν είναι ικανή να αποκλείσει το ενδεχόμενο μια εθνική ρύθμιση, όπως η επίμαχη στην κύρια δίκη, να θεσπίστηκε βάσει της εθνοτικής καταγωγής (πρβλ. απόφαση CHEZ Razpredelenie Bulgaria, σκέψη 75)
108
Τέλος, τέταρτον, η χρήση της έννοιας «μη δυτική χώρα» δεν φαίνεται να εμποδίζει, υπό την επιφύλαξη εξακρίβωσης από το αιτούν δικαστήριο, το να αφορά το γενικό κριτήριο σχετικά με τους «μετανάστες και κατιόντες τους από μη δυτικές χώρες» πρόσωπα των οποίων ο τόπος γέννησης και/ή ο τόπος γέννησης των γονέων τους βρίσκεται σε «δυτική χώρα», ή πρόσωπα των οποίων η ιθαγένεια και/ή η ιθαγένεια των γονέων τους είναι ιθαγένεια «δυτικής χώρας».
109
Εντούτοις, τούτο δεν αρκεί, αφ’ εαυτού, για να αποκλειστεί το ενδεχόμενο ο σύνθετος συνδυασμός κριτηρίων για τον οποίο έγινε λόγος στη σκέψη 100 της παρούσας απόφασης να έχει ως αποτέλεσμα διαφορετική μεταχείριση λόγω εθνοτικής καταγωγής.
110
Όπως υπενθυμίζεται στη σκέψη 87 της παρούσας απόφασης, σε περίπτωση που το αιτούν δικαστήριο, κατόπιν ολοκλήρωσης όλων των εξακριβώσεων στις οποίες οφείλει να προβεί, καταλήξει στο συμπέρασμα ότι το γενικό κριτήριο σχετικά με τους «μετανάστες και κατιόντες τους από μη δυτικές χώρες», κατά την έννοια του νόμου περί δημόσιας στέγασης, εισάγει διαφορετική μεταχείριση λόγω εθνοτικής καταγωγής, σε αυτό θα εναπόκειται να εξακριβώσει, σε δεύτερο στάδιο, αν ο εν λόγω νόμος έχει ως αποτέλεσμα σε ορισμένα πρόσωπα να επιφυλάσσεται μεταχείριση λιγότερο ευνοϊκή από εκείνη που επιφυλάσσεται σε άλλα πρόσωπα ευρισκόμενα σε ανάλογη κατάσταση.
111
Συγκεκριμένα, το άρθρο 2, παράγραφος 2, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2000/43 προβλέπει, πέραν της προϋπόθεσης που αφορά τη θέσπιση διαφορετικής μεταχείρισης «για λόγους εθνοτικής καταγωγής», δύο ακόμη προϋποθέσεις, που αφορούν, αντιστοίχως, την ύπαρξη «λιγότερο ευνοϊκής μεταχείρισης» και τον «ανάλογο» χαρακτήρα των εξεταζόμενων καταστάσεων.
112
Πρέπει να υπομνησθεί ότι η απαίτηση περί «ανάλογου» χαρακτήρα των καταστάσεων προκειμένου να διαπιστωθεί η ύπαρξη παραβίασης της αρχής της ίσης μεταχείρισης πρέπει να εκτιμάται υπό το πρίσμα όλων των στοιχείων που τις χαρακτηρίζουν (απόφαση CHEZ Razpredelenie Bulgaria, σκέψη 89 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
113
Εν προκειμένω, οι μισθωτές κατοικιών δημόσιας στέγασης για οικογένειες που κατοικούν σε περιοχές υπό ανάπλαση, βρίσκονται κατά τα φαινόμενα, όσον αφορά τη μίσθωσή τους, σε κατάσταση ανάλογη με εκείνη των μισθωτών υπό παρεμφερές μισθωτικό καθεστώς σε ευαίσθητες οικιστικές περιοχές οι οποίες, κατά την τελευταία πενταετία, πληρούν τουλάχιστον δύο από τα κοινωνικοοικονομικά κριτήρια, αλλά στις οποίες το ποσοστό των «μεταναστών και κατιόντων τους από μη δυτικές χώρες» δεν υπερέβη το 50 %.
114
Όσον αφορά την ύπαρξη «λιγότερο ευνοϊκής μεταχείρισης», το αιτούν δικαστήριο θα πρέπει να εξετάσει τις συνέπειες οι οποίες απορρέουν από τον χαρακτηρισμό μιας περιοχής ως «περιοχής υπό ανάπλαση» για το σύνολο των κατοίκων της.
115
Συναφώς, πρέπει να υπομνησθεί ότι τα άρθρα 168a και 168b του νόμου περί δημόσιας στέγασης επιβάλλουν την υποχρέωση κατάρτισης χωροταξικού σχεδίου το οποίο πρέπει να αποσκοπεί στη μείωση, έως την 1η Ιανουαρίου 2030, της αναλογίας των κατοικιών δημόσιας στέγασης για οικογένειες σε 40 % κατ’ ανώτατο όριο του συνόλου των κατοικιών στην οικεία περιοχή υπό ανάπλαση.
116
Ο ως άνω νόμος, προβλέποντας μια τέτοια υποχρέωση, φαίνεται να έχει ως αποτέλεσμα να εκθέτει το σύνολο των κατοίκων των περιοχών υπό ανάπλαση σε αυξημένο κίνδυνο πρόωρης καταγγελίας των μισθώσεών τους και, κατά συνέπεια, απώλειας της κατοικίας τους.
117
Πράγματι, υπό την επιφύλαξη εξακρίβωσης από το αιτούν δικαστήριο, προκύπτει ότι ο ίδιος ο νόμος περί δημόσιας στέγασης προβλέπει ότι η πρόωρη καταγγελία των μισθώσεων αποτελεί μία από τις συνέπειες που ενδέχεται να έχει η κατάρτιση χωροταξικού σχεδίου για μια περιοχή υπό ανάπλαση.
118
Ειδικότερα, από τη δικογραφία που έχει στη διάθεσή του το Δικαστήριο προκύπτει ότι, όταν η υλοποίηση ενός τέτοιου σχεδίου πραγματοποιείται με τη μεταβίβαση κατοικιών σε ιδιώτη αγοραστή, το άρθρο 27, παράγραφος 4, του νόμου αυτού προβλέπει ότι η έγκριση μιας τέτοιας μεταβίβασης από τον αρμόδιο υπουργό εξαρτάται από την προϋπόθεση της καταγγελίας των μισθώσεων των μισθωτών που δεν πληρούν τα κριτήρια τα οποία το δημοτικό συμβούλιο υποχρεούται να εγκρίνει σύμφωνα με το άρθρο 27c, παράγραφος 1, του ίδιου νόμου.
119
Ομοίως, το άρθρο 27c, παράγραφος 3, του ως άνω νόμου ορίζει ότι αν ένα προς μίσθωση ακίνητο εκμισθώνεται κατά παράβαση των εν λόγω κριτηρίων, το δημοτικό συμβούλιο επιβάλλει στον εκμισθωτή την υποχρέωση να καταγγείλει τη μίσθωση
120
Υπό τις συνθήκες αυτές, οι κάτοικοι των περιοχών υπό ανάπλαση φαίνεται να διατρέχουν αυξημένο κίνδυνο πρόωρης καταγγελίας των μισθώσεών τους, ενώ οι κάτοικοι των ευαίσθητων οικιστικών περιοχών, οι οποίες χαρακτηρίζονται από την ύπαρξη προβληματικής κοινωνικοοικονομικής κατάστασης τουλάχιστον ανάλογης με εκείνη που επικρατεί στις περιοχές υπό ανάπλαση, δεν εκτίθενται σε τέτοιο κίνδυνο.
121
Πρέπει δε να επισημανθεί ότι το δικαίωμα στον σεβασμό της κατοικίας αποτελεί θεμελιώδες δικαίωμα που κατοχυρώνεται στο άρθρο 7 του Χάρτη, το οποίο περιλαμβάνει δικαιώματα που αντιστοιχούν σε εκείνα που διασφαλίζονται στο άρθρο 8, παράγραφος 1, της ΕΣΔΑ και στο οποίο πρέπει, κατά συνέπεια, σύμφωνα με το άρθρο 52, παράγραφος 3, του Χάρτη, να αναγνωρίζεται η ίδια έννοια και η ίδια εμβέλεια με τα δικαιώματα αυτά (πρβλ. απόφαση της 4ης Οκτωβρίου 2024, Mirin, C‑4/23, EU:C:2024:845, σκέψη 63 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
122
Συναφώς, από τη νομολογία του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου προκύπτει ότι η απώλεια κατοικίας συνιστά μία από τις σοβαρότερες προσβολές του δικαιώματος σεβασμού της κατοικίας. Πράγματι, η απώλεια αυτή περιάγει το οικείο πρόσωπο και την οικογένειά του σε ιδιαίτερα ευάλωτη κατάσταση (πρβλ. απόφαση του ΕΔΔΑ της 13ης Μαΐου 2008, McCann κατά Ηνωμένου Βασιλείου, CE:ECHR:2008:0513JUD001900904 § 50, και απόφαση της 10ης Σεπτεμβρίου 2014, Kušionová, C‑34/13, EU:C:2014:2189, σκέψεις 63 και 64).
123
Επομένως, ο αυξημένος κίνδυνος που εντοπίζεται στη σκέψη 120 της παρούσας απόφασης δύναται να συνιστά «λιγότερο ευνοϊκή μεταχείριση», κατά την έννοια του άρθρου 2, παράγραφος 2, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2000/43.
124
Διευκρινίζεται επίσης ότι, για την εκτίμηση της ύπαρξης μιας τέτοιας λιγότερο ευνοϊκής μεταχείρισης, δεν έχει σημασία αν τα κριτήρια βάσει των οποίων επιλέγονται μεμονωμένα οι προς καταγγελία μισθώσεις περιλαμβάνουν ή όχι το κριτήριο σχετικά με τους «μετανάστες και τους κατιόντες τους από μη δυτικές χώρες». Συγκεκριμένα, τούτο δεν είναι ικανό να θέσει υπό αμφισβήτηση την ύπαρξη αυξημένου κινδύνου πρόωρης καταγγελίας των μισθώσεων.
125
Επιπλέον, δεν ασκεί επίσης επιρροή, στο πλαίσιο αυτό, το ζήτημα αν οι μισθωτές των οποίων οι μισθώσεις έχουν καταγγελθεί είναι ή όχι «μετανάστες και κατιόντες τους από μη δυτικές χώρες». Πράγματι, το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι η αρχή της ίσης μεταχείρισης, στην πραγμάτωση της οποίας αποσκοπεί η οδηγία 2000/43, δεν έχει εφαρμογή σε συγκεκριμένη κατηγορία προσώπων, αλλά εφαρμόζεται σε σχέση με τους λόγους που αναφέρονται στο άρθρο 1 αυτής, ώστε να είναι δυνατή η εφαρμογή της και σε πρόσωπα τα οποία, μολονότι δεν ανήκουν τα ίδια στην οικεία φυλή ή εθνοτική ομάδα, εντούτοις, υφίστανται μεταχείριση λιγότερο ευνοϊκή ή περιέρχονται σε μειονεκτική θέση για έναν από αυτούς τους λόγους (πρβλ. απόφαση CHEZ Razpredelenie Bulgaria, σκέψη 56 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
126
Τέλος, το αιτούν δικαστήριο, προκειμένου να εκτιμήσει αν υφίσταται ή όχι «λιγότερο ευνοϊκή μεταχείριση», κατά την έννοια του άρθρου 2, παράγραφος 2, στοιχείο αʹ της οδηγίας 2000/43, η οποία προκύπτει από τον χαρακτηρισμό μιας οικιστικής περιοχής ως «περιοχής υπό ανάπλαση», θα μπορούσε επίσης να εξετάσει κατά πόσον, όπως υποστήριξαν ορισμένοι από τους διαδίκους και τα ενδιαφερόμενα μέρη που υπέβαλαν γραπτές παρατηρήσεις, η ίδια η ονομασία «περιοχή υπό ανάπλαση», από την οποία απορρέει για τους κατοίκους των περιοχών αυτών αυξημένος κίνδυνος πρόωρης καταγγελίας των μισθώσεών τους, η οποία αντικατέστησε την ονομασία «περιοχή σκληρού γκέτο», έχει, σε εθνικό επίπεδο, προσβλητικό και απαξιωτικό χαρακτήρα (πρβλ. απόφαση CHEZ Razpredelenie Bulgaria, σκέψη 87).
127
Στο πλαίσιο αυτό, το αιτούν δικαστήριο θα μπορούσε επίσης να εκτιμήσει αν ορισμένοι από τους ισχυρισμούς που περιέχονται στις διάφορες προπαρασκευαστικές εργασίες οι οποίες μνημονεύονται στην απόφαση περί παραπομπής και παρατίθενται στις σκέψεις 17 έως 20 της παρούσας απόφασης υποδηλώνουν ενδεχομένως ότι η επίμαχη εθνική ρύθμιση στηρίζεται σε στερεότυπα ή προκαταλήψεις σχετικά με τους «μετανάστες και κατιόντες τους από μη δυτικές χώρες», ή ακόμη, όπως επισήμανε κατ’ ουσίαν η γενική εισαγγελέας στο σημείο 152 των προτάσεών της, συμβάλλει στη διαιώνιση τέτοιων στερεοτύπων και προκαταλήψεων.
128
Πρέπει επίσης να επισημανθεί ότι, αν το αιτούν δικαστήριο καταλήξει στο συμπέρασμα ότι υφίσταται τεκμήριο άμεσης διάκρισης λόγω εθνοτικής καταγωγής, η αποτελεσματική πραγμάτωση της αρχής της ίσης μεταχείρισης θα απαιτούσε να φέρει το σχετικό βάρος απόδειξης κυρίως το υπουργείο κοινωνικών υποθέσεων, στεγαστικής πολιτικής και τρίτης ηλικίας, το οποίο θα έπρεπε, σύμφωνα με τον κανόνα του άρθρου 8, παράγραφος 1, της οδηγίας 2000/43, να αποδείξει ότι δεν υπήρξε παραβίαση της αρχής αυτής και ότι η θέσπιση του νόμου περί δημόσιας στέγασης, καθόσον προσδιορίζει τις περιοχές υπό ανάπλαση και προβλέπει την υποχρέωση κατάρτισης χωροταξικών σχεδίων για τις περιοχές αυτές, ουδόλως θεμελιώνεται στην εθνοτική καταγωγή της πλειονότητας των κατοίκων των εν λόγω περιοχών, αλλά εδράζεται αποκλειστικώς σε αντικειμενικούς και ξένους προς κάθε μορφή διάκρισης λόγω εθνοτικής καταγωγής παράγοντες (πρβλ. απόφαση CHEZ Razpredelenie Bulgaria, σκέψη 85 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
129
Λαμβανομένων υπόψη των προεκτεθέντων, διαπιστώνεται ότι το άρθρο 2, παράγραφος 2, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2000/43 έχει την έννοια ότι εθνική ρύθμιση η οποία προβλέπει την υποχρέωση κατάρτισης χωροταξικών σχεδίων με σκοπό τη μείωση του ποσοστού των κατοικιών δημόσιας στέγασης για οικογένειες σε οικιστικές περιοχές που χαρακτηρίζονται, μεταξύ άλλων, από το ότι, κατά τα πέντε τελευταία έτη, το ποσοστό των «μεταναστών και κατιόντων τους από μη δυτικές χώρες» που κατοικούν στις περιοχές αυτές υπερέβη το 50 % συνιστά άμεση διάκριση, κατά την έννοια της ως άνω διάταξης, εφόσον αποδεικνύεται ότι η θέσπιση της εν λόγω ρύθμισης θεμελιώνεται στην εθνοτική καταγωγή της πλειονότητας των κατοίκων των εν λόγω οικιστικών περιοχών και ότι η ίδια ρύθμιση έχει ως συνέπεια να υφίσταται το σύνολο των κατοίκων των περιοχών αυτών λιγότερο ευνοϊκή μεταχείριση από εκείνη της οποίας τυγχάνουν οι κάτοικοι παρόμοιων οικιστικών περιοχών, όπου όμως το ποσοστό των «μεταναστών και κατιόντων τους από μη δυτικές χώρες» δεν υπερέβη το 50 %.
Επί της ύπαρξης έμμεσης διάκρισης, κατά την έννοια του άρθρου 2, παράγραφος 2, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 2000/43
130
Σε περίπτωση που το αιτούν δικαστήριο καταλήξει στο συμπέρασμα ότι η επίμαχη στην κύρια δίκη εθνική ρύθμιση δεν εισάγει άμεση διάκριση, κατά την έννοια του άρθρου 2, παράγραφος 2, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2000/43, θα πρέπει επίσης να εξετάσει αν η ρύθμιση αυτή μπορεί να συνιστά έμμεση διάκριση, κατά την έννοια του άρθρου 2, παράγραφος 2, στοιχείο βʹ.
131
Δυνάμει του άρθρου 2, παράγραφος 2, στοιχείο βʹ, της οδηγίας, συντρέχει έμμεση διάκριση όταν μια εκ πρώτης όψεως ουδέτερη διάταξη, κριτήριο ή πρακτική μπορεί να θέσει πρόσωπα συγκεκριμένης φυλετικής ή εθνοτικής καταγωγής σε μειονεκτική θέση συγκριτικά με άλλα πρόσωπα, εκτός αν η διάταξη, το κριτήριο ή η πρακτική αυτή δικαιολογείται αντικειμενικά από ένα θεμιτό σκοπό και τα μέσα επίτευξης αυτού του σκοπού είναι πρόσφορα και αναγκαία.
132
Όσον αφορά, πρώτον, την ύπαρξη «εκ πρώτης όψεως ουδέτερης» διάταξης, κριτηρίου ή πρακτικής, το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι η προϋπόθεση αυτή συνεπάγεται ότι η επίμαχη διάταξη, κριτήριο ή πρακτική πρέπει να διατυπώνεται ή να εφαρμόζεται, φαινομενικά, κατά τρόπο ουδέτερο, ήτοι κατόπιν συνεκτίμησης παραμέτρων διαφορετικών του προστατευόμενου χαρακτηριστικού και όχι ισοβαρούς προς αυτό περιεχομένου (πρβλ. απόφαση CHEZ Razpredelenie Bulgaria, σκέψεις 93 και 109).
133
Δεύτερον, υπενθυμίζεται ότι, αν αποδειχθεί ότι το μέτρο το οποίο εισάγει διαφορετική μεταχείριση η οποία έχει ως αποτέλεσμα λιγότερο ευνοϊκή μεταχείριση καθιερώθηκε για σχετικούς προς τη φυλετική ή την εθνοτική καταγωγή λόγους, τέτοιο μέτρο πρέπει να χαρακτηρισθεί ως «άμεση διάκριση», κατά την έννοια του άρθρου 2, παράγραφος 2, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2000/43. Αντιθέτως, έμμεση διάκριση βάσει φυλετικής ή εθνοτικής καταγωγής δεν προϋποθέτει την ύπαρξη τέτοιας αιτιολογίας για το επίμαχο μέτρο. Συγκεκριμένα, για να δύναται μέτρο να εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 2, παράγραφος 2, στοιχείο βʹ, της οδηγίας, αρκεί αυτό να είναι ικανό να περιαγάγει σε μειονεκτική θέση ιδίως τα πρόσωπα τα οποία έχουν το εν λόγω χαρακτηριστικό, ακόμα κι αν χρησιμοποιεί κριτήρια ουδέτερα, τα οποία δεν βασίζονται στο προστατευόμενο χαρακτηριστικό (πρβλ. απόφαση CHEZ Razpredelenie Bulgaria, σκέψεις 95 και 96 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
134
Τρίτον, όσον αφορά την προϋπόθεση του άρθρου 2, παράγραφος 2, στοιχείο βʹ, κατά την οποία το οικείο μέτρο πρέπει να είναι ικανό να περιαγάγει πρόσωπα συγκεκριμένης φυλετικής ή εθνοτικής καταγωγής σε «μειονεκτική θέση» συγκριτικά με άλλα πρόσωπα, το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι η προϋπόθεση αυτή έχει την έννοια ότι είναι ιδίως τα πρόσωπα συγκεκριμένης εθνοτικής καταγωγής που, λόγω της επίμαχης διάταξης, κριτηρίου ή πρακτικής, περιέρχονται σε μειονεκτική θέση (απόφαση CHEZ Razpredelenie Bulgaria, σκέψη 100, και απόφαση της 15ης Νοεμβρίου 2018, Maniero, C‑457/17, EU:C:2018:912, σκέψη 47).
135
Ωστόσο, η επίμαχη διάταξη, κριτήριο ή πρακτική δεν πρέπει απαραίτητα να έχει ως αποτέλεσμα να περιέλθουν πρόσωπα μίας μόνο συγκεκριμένης εθνοτικής καταγωγής σε μειονεκτική θέση.
136
Πράγματι, όπως επισήμαναν το Ινστιτούτο των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή με τις γραπτές παρατηρήσεις τους, μολονότι πλείονες γλωσσικές αποδόσεις του άρθρου 2, παράγραφος 2, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 2000/43 περιέχουν όρο που αντιστοιχεί στον όρο «bestemt» στη δανική γλώσσα («συγκεκριμένος» ή «καθορισμένος»), άλλες γλωσσικές αποδόσεις της διάταξης αυτής δεν περιέχουν τέτοιον όρο, αλλά αναφέρονται απλώς σε «εθνοτική καταγωγή» ή «εθνότητα», χωρίς άλλη διευκρίνιση.
137
Επομένως, ερμηνεία της εν λόγω διάταξης κατά την οποία έμμεση διάκριση μπορεί να διαπιστωθεί μόνον όταν μια εκ πρώτης όψεως ουδέτερη διάταξη, κριτήριο ή πρακτική περιάγει σε μειονεκτική θέση μία μόνον εθνοτική ομάδα, αποκλειομένων των διατάξεων, των κριτηρίων ή των πρακτικών που περιάγουν σε μειονεκτική θέση πλείονες εθνοτικές ομάδες, δεν βρίσκει έρεισμα στο γράμμα πολλών γλωσσικών αποδόσεων της ίδιας διάταξης.
138
Στο πλαίσιο αυτό, κατά πάγια νομολογία, η διατύπωση που χρησιμοποιείται σε μία από τις γλωσσικές αποδόσεις διάταξης του δικαίου της Ένωσης δεν μπορεί να αποτελεί τη μοναδική βάση για την ερμηνεία της διάταξης αυτής, ούτε μπορεί να της δίδεται, συναφώς, προτεραιότητα σε σχέση με τις άλλες γλωσσικές αποδόσεις. Πράγματι, η ανάγκη ομοιόμορφης εφαρμογής και, ως εκ τούτου, ομοιόμορφης ερμηνείας μιας πράξης της Ένωσης δεν επιτρέπει να λαμβάνεται υπόψη αυτή μεμονωμένα, όπως έχει αποδοθεί σε μία γλώσσα, αλλά επιτάσσει να ερμηνεύεται με γνώμονα την όλη οικονομία και τον σκοπό της κανονιστικής ρύθμισης της οποίας αποτελεί στοιχείο (αποφάσεις της 25ης Μαρτίου 2010, Helmut Müller, C‑451/08, EU:C:2010:168, σκέψη 38, και της 8ης Μαΐου 2025, Pielatak, C‑410/23, EU:C:2025:325, σκέψη 58).
139
Ερμηνεία δε όπως αυτή για την οποία γίνεται λόγος στη σκέψη 137 της παρούσας απόφασης δυσχερώς θα συμβιβαζόταν με τους μνημονευόμενους στη σκέψη 77 της παρούσας απόφασης σκοπούς της οδηγίας 2000/43.
140
Συναφώς, υπενθυμίζεται ότι, για τους λόγους που εκτίθενται στις σκέψεις 102 και 103 ανωτέρω, το πεδίο εφαρμογής της οδηγίας δεν μπορεί να περιορίζεται στην καταπολέμηση των διακρίσεων που αφορούν μία μόνον εθνοτική ομάδα.
141
Τέλος, επισημαίνεται ότι, όπως αναφέρεται στην αιτιολογική σκέψη 15 της οδηγίας, οι κανόνες του εθνικού δικαίου ή η πρακτική των κρατών μελών μπορούν να προβλέπουν ότι η ύπαρξη έμμεσης διάκρισης μπορεί να αποδεικνύεται με κάθε αποδεικτικό μέσο, συμπεριλαμβανομένων των στατιστικών στοιχείων.
142
Συναφώς, εναπόκειται στο εθνικό δικαστήριο να εκτιμήσει σε ποιο βαθμό τα στατιστικά στοιχεία που προσκομίστηκαν ενώπιόν του είναι αξιόπιστα και κατά πόσον μπορούν να ληφθούν υπόψη, δηλαδή, ιδίως, κατά πόσον δεν εκφράζουν καθαρά τυχαία ή συγκυριακά φαινόμενα και είναι αρκούντως σημαντικά [πρβλ. απόφαση της 24ης Σεπτεμβρίου 2020, YS (Επαγγελματικές συντάξεις στελεχών επιχειρήσεων), C‑223/19, EU:C:2020:753, σκέψη 51 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία].
143
Αν, κατόπιν της εξέτασης στην οποία οφείλει να προβεί, το αιτούν δικαστήριο καταλήξει στο συμπέρασμα ότι η διάταξη και το γενικό κριτήριο που αμφισβητούνται στην κύρια δίκη περιάγουν σε μειονεκτική θέση τα πρόσωπα που ανήκουν σε ορισμένες εθνοτικές ομάδες, κατά την έννοια του άρθρου 2, παράγραφος 2, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 2000/43, θα πρέπει να εξετάσει αν δικαιολογούνται αντικειμενικά από θεμιτό σκοπό και αν τα μέσα για την επίτευξη του σκοπού αυτού είναι πρόσφορα και αναγκαία.
144
Συναφώς, κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, η αρχή της αναλογικότητας επιβάλλει να εξακριβώνεται αν τα εθνικά μέτρα, πρώτον, είναι κατάλληλα για την επίτευξη του επιδιωκόμενου σκοπού γενικού συμφέροντος, δεύτερον, αν περιορίζονται στο απολύτως αναγκαίο, υπό την έννοια ότι ο σκοπός αυτός δεν θα μπορούσε ευλόγως να επιτευχθεί κατά τρόπο εξίσου αποτελεσματικό με άλλα μέσα τα οποία θίγουν σε μικρότερο βαθμό τα δικαιώματα και τις ελευθερίες που κατοχυρώνονται υπέρ των θιγόμενων προσώπων, και, τρίτον, δεν είναι δυσανάλογα σε σχέση με τον εν λόγω σκοπό, όπερ προϋποθέτει, μεταξύ άλλων, εκτίμηση η οποία απαιτεί ιδίως να γίνεται στάθμιση μεταξύ της σημασίας του σκοπού και της σοβαρότητας της επέμβασης στα εν λόγω δικαιώματα και ελευθερίες (απόφαση της 5ης Δεκεμβρίου 2023, Nordic Info, C‑128/22, EU:C:2023:951, σκέψη 77 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
145
Προκειμένου να καθοριστεί αν ένας περιορισμός είναι σύμφωνος προς την αρχή της αναλογικότητας, εναπόκειται στο κράτος μέλος που προβάλλει ορισμένο σκοπό ως δικαιολογητικό λόγο για τον περιορισμό μιας θεμελιώδους ελευθερίας ή ενός θεμελιώδους δικαιώματος να παράσχει στο εθνικό δικαστήριο όλα τα στοιχεία που θα του δώσουν τη δυνατότητα να εξακριβώσει αν το επίμαχο μέτρο ανταποκρίνεται στις απαιτήσεις που απορρέουν από την αρχή της αναλογικότητας, οι δε δικαιολογητικοί λόγοι που μπορούν να προβληθούν από το εν λόγω κράτος μέλος πρέπει να συνοδεύονται από ανάλυση της καταλληλότητας και της αναγκαιότητας του μέτρου για την επίτευξη του σκοπού αυτού, καθώς και από συγκεκριμένα στοιχεία που τεκμηριώνουν την επιχειρηματολογία του (απόφαση της 10ης Ιουλίου 2025, INTERZERO κ.λπ., C‑254/23, EU:C:2025:569, σκέψη 101 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
146
Επιπλέον, υπενθυμίζεται ότι η έννοια της αντικειμενικής δικαιολόγησης, κατά το άρθρο 2, παράγραφος 2, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 2000/43, πρέπει να ερμηνεύεται στενά (απόφαση CHEZ Razpredelenie Bulgaria, σκέψη 112).
147
Εν προκειμένω, όσον αφορά, σε πρώτο στάδιο, τους σκοπούς που επιδιώκει ο νόμος περί δημόσιας στέγασης, επισημαίνεται ότι, κατά τη Δανική Κυβέρνηση, τα άρθρα 61a και 168a του νόμου αυτού αποσκοπούν στην επίλυση των προβλημάτων που συνδέονται με τη δημιουργία «παράλληλων κοινοτήτων» στο δημόσιο στεγαστικό σύστημα της Δανίας, καθώς και στη διασφάλιση επιτυχούς ενσωμάτωσης.
148
Ειδικότερα, η Δανική Κυβέρνηση επικαλείται λόγους που αφορούν την κοινωνική συνοχή και την ενσωμάτωση των υπηκόων τρίτων χωρών στο πλαίσιο του ως άνω συστήματος, καθώς και λόγους που συνδέονται με την πολιτική κοινωνικής στέγασης και τη χρηματοδότησή της.
149
Όσον αφορά, κατά πρώτον, τον σκοπό της κοινωνικής συνοχής και της ενσωμάτωσης, το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι ο σκοπός που συνίσταται στη διασφάλιση της επιτυχούς ενσωμάτωσης των υπηκόων τρίτων χωρών μπορεί, λαμβανομένης υπόψη της σημασίας που αποδίδεται, στο πλαίσιο του δικαίου της Ένωσης, στα μέτρα ενσωμάτωσης, όπως προκύπτει από το άρθρο 79, παράγραφος 4, ΣΛΕΕ, να συνιστά επιτακτικό λόγο γενικού συμφέροντος, δεδομένου ότι η ενσωμάτωση των υπηκόων αυτών αποτελεί στοιχείο-κλειδί για την προώθηση της οικονομικής και κοινωνικής συνοχής, θεμελιώδους σκοπού της Ένωσης ο οποίος διακηρύσσεται στη Συνθήκη ΛΕΕ [βλ., κατ’ αναλογίαν, αποφάσεις της 12ης Απριλίου 2016, Genc, C‑561/14, EU:C:2016:247, σκέψεις 55 και 56, και της 22ας Δεκεμβρίου 2022, Udlændingenævnet (Γλωσσική εξέταση επιβληθείσα στους αλλοδαπούς), C‑279/21, EU:C:2022:1019, σκέψεις 37 και 38].
150
Λαμβανομένης υπόψη της σημασίας του ως άνω θεμελιώδους σκοπού της Ένωσης, τα κράτη μέλη διαθέτουν, κατ’ αρχήν, ευρεία εξουσία εκτιμήσεως ευχέρεια όσον αφορά τη θέσπιση μέτρων για τη διασφάλιση της κοινωνικής συνοχής και της ενσωμάτωσης, συμπεριλαμβανομένων των μέτρων χωροταξικού σχεδιασμού.
151
Εντούτοις, πρέπει να υπογραμμιστεί ότι, όπως προκύπτει από τη σκέψη 108 της παρούσας απόφασης, η έννοια των «μεταναστών και κατιόντων τους από μη δυτικές χώρες» καλύπτει επίσης τα πρόσωπα που έχουν την ιθαγένεια κράτους μέλους, συμπεριλαμβανομένου του Βασιλείου της Δανίας. Επομένως, στο μέτρο που εφαρμόζεται σε υπηκόους κρατών μελών, η επίμαχη στην κύρια δίκη εθνική ρύθμιση δεν μπορεί να δικαιολογηθεί από τον εν λόγω σκοπό.
152
Κατά δεύτερον, όσον αφορά τον σκοπό σχετικά με την επιδίωξη, στο πλαίσιο δημόσιου συστήματος στέγασης, απαιτήσεων σχετικών με τη στεγαστική πολιτική, το Δικαστήριο έχει επίσης κρίνει ότι απαιτήσεις που αφορούν την πολιτική κοινωνικής στέγασης του κράτους μέλους και τη χρηματοδότησή της μπορούν να συνιστούν επιτακτικούς λόγους γενικού συμφέροντος (απόφαση της 1ης Οκτωβρίου 2009, Woningstichting Sint Servatius, C‑567/07, EU:C:2009:593, σκέψη 30). Το ίδιο ισχύει και για τις απαιτήσεις που προωθούν την πρόσβαση σε στέγη για τα ευάλωτα άτομα ή τα άτομα με χαμηλά εισοδήματα (απόφαση της 27ης Φεβρουαρίου 2025, AEON NEPREMIČNINE κ.λπ., C‑674/23, EU:C:2025:113, σκέψη 55).
153
Βεβαίως, στο πλαίσιο της στεγαστικής πολιτικής, τα κράτη μέλη διαθέτουν επίσης, κατ’ αρχήν, ευρεία εξουσία εκτιμήσεως.
154
Ωστόσο, εν προκειμένω, η επίμαχη στην κύρια δίκη εθνική ρύθμιση, επιβάλλοντας την υποχρέωση κατάρτισης χωροταξικών σχεδίων για τη μείωση του ποσοστού των κατοικιών δημόσιας στέγασης για οικογένειες στις περιοχές υπό ανάπλαση, δεν φαίνεται να αποσκοπεί στην επίλυση των προβλημάτων που συνδέονται με τη χρηματοδότηση της δημόσιας στέγασης, αλλά μάλλον των υφιστάμενων στις περιοχές αυτές προβλημάτων κοινωνικοοικονομικής φύσεως, που σχετίζονται με την κοινωνική συνοχή και την ενσωμάτωση. Κατά συνέπεια, λαμβανομένων υπόψη των επιτακτικών λόγων γενικού συμφέροντος τους οποίους επικαλείται η Δανική Κυβέρνηση και οι οποίοι μνημονεύονται στη σκέψη 147 της παρούσας απόφασης, ο σκοπός σχετικά με τη στεγαστική πολιτική πρέπει να θεωρηθεί ότι εντάσσεται στο ευρύτερο πλαίσιο του σκοπού που αφορά την κοινωνική συνοχή και την ενσωμάτωση.
155
Κατά τα λοιπά, δεδομένου ότι τα εν λόγω χωροταξικά σχέδια μπορούν να έχουν ως αποτέλεσμα την απώλεια της στέγης, δεν φαίνεται να μπορούν να δικαιολογηθούν από τον σκοπό της προώθησης της πρόσβασης στη στέγαση ορισμένων κατηγοριών προσώπων.
156
Κατά τρίτον, μολονότι η επίμαχη στην κύρια δίκη ρύθμιση μπορεί, κατ’ αρχήν, να θεωρηθεί ότι εμπίπτει σε τομέα στον οποίο τα κράτη μέλη διαθέτουν ευρεία εξουσία εκτιμήσεως, εντούτοις, τα κράτη μέλη εξακολουθούν να υποχρεούνται να τηρούν την απαγόρευση κάθε διάκρισης λόγω φυλετικής ή εθνοτικής καταγωγής, η οποία κατοχυρώνεται στο άρθρο 21 του Χάρτη και συγκεκριμενοποιείται με την οδηγία 2000/43.
157
Συναφώς, όπως προκύπτει από τις αιτιολογικές σκέψεις 9, 12 και 13 της οδηγίας, αφενός, οι διακρίσεις λόγω φυλής ή εθνοτικής καταγωγής μπορούν να υπονομεύσουν την επίτευξη των σκοπών της Συνθήκης ΛΕΕ, ειδικότερα δε την επίτευξη υψηλού επιπέδου απασχόλησης και κοινωνικής προστασίας, την άνοδο του βιοτικού επιπέδου και της ποιότητας ζωής, την οικονομική και κοινωνική συνοχή και αλληλεγγύη, καθώς και τον σκοπό ανάπτυξης της Ένωσης ως χώρου ελευθερίας, ασφάλειας και δικαιοσύνης και, αφετέρου, η απαγόρευση κάθε διάκρισης αυτού του τύπου που επιτάσσει η ως άνω οδηγία στους τομείς που καλύπτει έχει ιδίως ως σκοπό την ανάπτυξη δημοκρατικών και ανεκτικών κοινωνιών οι οποίες επιτρέπουν τη συμμετοχή όλων των ατόμων, όποια κι αν είναι η φυλετική ή εθνοτική τους καταγωγή (απόφαση CHEZ Razpredelenie Bulgaria, σκέψη 74).
158
Όσον αφορά, σε δεύτερο στάδιο, το ζήτημα αν η επίμαχη στην κύρια δίκη ρύθμιση είναι σύμφωνη προς την αρχή της αναλογικότητας, πρέπει να εξεταστεί, κατά πρώτον, αν τα μέτρα που προβλέπει είναι κατάλληλα για την επίτευξη του επιδιωκόμενου επιτακτικού σκοπού γενικού συμφέροντος.
159
Επ’ αυτού, η κατάρτιση χωροταξικών σχεδίων με σκοπό την επίλυση προβλημάτων κοινωνικοοικονομικής φύσεως που επηρεάζουν ειδικότερα ορισμένες οικιστικές περιοχές μπορεί, κατ’ αρχήν, να θεωρηθεί ως μέτρο κατάλληλο για την επίτευξη του σκοπού της προώθησης της κοινωνικής συνοχής και της ενσωμάτωσης.
160
Τούτου δοθέντος, όπως επισήμανε κατ’ ουσίαν η γενική εισαγγελέας στα σημεία 167 και 168 των προτάσεών της, το αιτούν δικαστήριο θα πρέπει να εξακριβώσει αν η Δανική Κυβέρνηση του παρέσχε στοιχεία από τα οποία μπορεί να αποδειχθεί ότι το συγκεκριμένο μέτρο που αποσκοπεί στη μείωση του ποσοστού των κατοικιών δημόσιας στέγασης για οικογένειες στις υπό ανάπλαση περιοχές είναι πράγματι ικανό να επιτύχει τον σκοπό αυτόν.
161
Όσον αφορά την καταλληλότητα ενός μέτρου να εξασφαλίσει την υλοποίηση επιτακτικού σκοπού γενικού συμφέροντος, κατά πάγια νομολογία, η νομοθεσία δύναται να διασφαλίσει την επίτευξη του προβαλλόμενου σκοπού μόνον εφόσον τα μέτρα τα οποία προβλέπει εξυπηρετούν πράγματι την επίτευξή του και εφαρμόζονται κατά τρόπο συνεπή και συστηματικό (πρβλ. αποφάσεις της 28ης Νοεμβρίου 2023, Commune d’Ans, C‑148/22, EU:C:2023:924, σκέψη 37 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία, και της 21ης Μαρτίου 2024, Landeshauptstadt Wiesbaden, C‑61/22, EU:C:2024:251, σκέψη 94 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
162
Εν προκειμένω, επιβάλλεται η διαπίστωση ότι, στις ευαίσθητες οικιστικές περιοχές οι οποίες χαρακτηρίζονται από την ύπαρξη κοινωνικοοικονομικών προβλημάτων τουλάχιστον ανάλογων με εκείνα που υφίστανται στις περιοχές υπό ανάπλαση, ο νόμος περί δημόσιας στέγασης δεν επιβάλλει την κατάρτιση χωροταξικών σχεδίων όπως τα επίμαχα στην κύρια δίκη. Επομένως, στις ευαίσθητες οικιστικές περιοχές τέτοια προβλήματα αντιμετωπίζονται, ενδεχομένως, με άλλα μέσα που αποσκοπούν στη διασφάλιση της κοινωνικής συνοχής.
163
Επομένως, εναπόκειται στο αιτούν δικαστήριο να κρίνει αν ο νόμος αυτός, προβλέποντας την υποχρέωση κατάρτισης τέτοιων σχεδίων, επιδιώκει τον σκοπό της προώθησης της κοινωνικής συνοχής κατά τρόπο συνεπή και συστηματικό, μολονότι η εν λόγω υποχρέωση ισχύει μόνο για τις περιοχές υπό ανάπλαση, όπου αναλογία των «μεταναστών και κατιόντων τους από μη δυτικές χώρες» υπερβαίνει το 50 %, εξαιρουμένων των ευαίσθητων οικιστικών περιοχών, όπου η αναλογία αυτή είναι χαμηλότερη του 50 %.
164
Σε περίπτωση δε που το αιτούν δικαστήριο καταλήξει στο συμπέρασμα ότι η επίμαχη στην κύρια δίκη εθνική ρύθμιση είναι κατάλληλη να διασφαλίσει την επίτευξη του σκοπού της κοινωνικής συνοχής και της ενσωμάτωσης, οφείλει, κατά δεύτερον, προκειμένου να αποφανθεί αν ένα τέτοιο μέτρο είναι αναγκαίο για την επίτευξη του εν λόγω σκοπού, να εξακριβώσει αν, όπως υποστήριξαν πολλοί από τους διαδίκους και τα ενδιαφερόμενα μέρη που υπέβαλαν γραπτές παρατηρήσεις, ο ως άνω σκοπός μπορεί να επιτευχθεί κατά τρόπο εξίσου αποτελεσματικό με άλλα μέσα τα οποία θίγουν σε μικρότερο βαθμό τα δικαιώματα και τις ελευθερίες που διασφαλίζονται υπέρ των οικείων προσώπων.
165
Αν υποτεθεί ότι δεν μπορεί να εντοπιστεί κανένα άλλο εξίσου αποτελεσματικό μέτρο, το αιτούν δικαστήριο θα πρέπει επίσης, κατά τρίτον, να εξετάσει την εν στενή εννοία αναλογικότητα της εν λόγω ρύθμισης. Επομένως, το αιτούν δικαστήριο θα πρέπει να εξακριβώσει αν οι δυσχέρειες που προκαλούνται από την εν λόγω ρύθμιση είναι δυσανάλογες σε σχέση με τους προβαλλόμενους σκοπούς και αν η ρύθμιση αυτή θίγει υπέρμετρα τα έννομα συμφέροντα των κατοίκων των περιοχών υπό ανάπλαση (πρβλ. απόφαση CHEZ Razpredelenie Bulgaria, σκέψη 123 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
166
Στο πλαίσιο αυτό, πρέπει να υπομνησθεί, όπως επισημαίνεται στη σκέψη 121 της παρούσας απόφασης, ότι το δικαίωμα σεβασμού της κατοικίας αποτελεί θεμελιώδες δικαίωμα που κατοχυρώνεται στο άρθρο 7 του Χάρτη.
167
Η αιτιολογική σκέψη 4 της οδηγίας 2000/43 αναφέρει εξάλλου ότι είναι σημαντικό, στο πλαίσιο της πρόσβασης σε αγαθά και υπηρεσίες και της παροχής αγαθών και υπηρεσιών, ήτοι, όπως προκύπτει από τις σκέψεις 63 και 66 της παρούσας απόφασης, στον τομέα τον οποίο αφορά η υπό κρίση υπόθεση, να γίνεται σεβαστή η προστασία της ιδιωτικής και οικογενειακής ζωής, δηλαδή του θεμελιώδους δικαιώματος στο οποίο εντάσσεται η προστασία της κατοικίας ενός προσώπου και της οικογένειάς του (πρβλ. απόφαση της 24ης Ιουνίου 2025, GR REAL, C‑351/23, EU:C:2025:474, σκέψη 93).
168
Πρέπει δε να διευκρινιστεί ότι σκοποί γενικού συμφέροντος, όπως η κοινωνική συνοχή και η ενσωμάτωση, δεν μπορούν να επιδιώκονται με εθνικό μέτρο χωρίς να λαμβάνεται υπόψη το ότι πρέπει να συμβιβάζονται με τα θεμελιώδη δικαιώματα και τις αρχές τις οποίες αφορά το μέτρο αυτό, όπως κατοχυρώνονται στις Συνθήκες και στον Χάρτη, και τούτο μέσω ισόρροπης στάθμισης μεταξύ, αφενός, των σκοπών γενικού συμφέροντος και, αφετέρου, των εν λόγω δικαιωμάτων και αρχών, προκειμένου να διασφαλιστεί ότι οι προκαλούμενες από το μέτρο δυσχέρειες δεν είναι υπέρμετρες σε σχέση με τους ως άνω σκοπούς. Επομένως, κατά την εκτίμηση της δυνατότητας δικαιολόγησης ενός περιορισμού των δικαιωμάτων που κατοχυρώνονται στο άρθρο 7 του Χάρτη πρέπει να λαμβάνεται υπόψη η σοβαρότητα της επέμβασης την οποία συνεπάγεται ένας τέτοιος περιορισμός και να ελέγχεται αν η σημασία των σκοπών γενικού συμφέροντος που επιδιώκονται με τον περιορισμό τελούν σε συνάρτηση με τη σοβαρότητα αυτή (πρβλ. απόφαση της 10ης Ιουλίου 2025, INTERZERO κ.λπ., C‑254/23, EU:C:2025:569, σκέψη 109 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
169
Συναφώς, υπενθυμίζεται ότι ο νόμος περί δημόσιας στέγασης, καθόσον προβλέπει την υποχρέωση κατάρτισης χωροταξικών σχεδίων για τις περιοχές υπό ανάπλαση, συνεπάγεται κατά τα φαινόμενα, για τους κατοίκους των εν λόγω περιοχών, αυξημένο κίνδυνο πρόωρης καταγγελίας των μισθώσεών τους και, κατά συνέπεια, απώλειας της κατοικίας τους.
170
Όπως όμως προκύπτει από τις σκέψεις 121 και 122 της παρούσας απόφασης, η απώλεια της κατοικίας συνιστά μία από τις σοβαρότερες προσβολές του δικαιώματος σεβασμού της κατοικίας, κατά την έννοια του άρθρου 7 του Χάρτη, και περιάγει τον ενδιαφερόμενο και την οικογένειά του σε ιδιαίτερα ευάλωτη κατάσταση.
171
Από τη νομολογία του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου σχετικά με το άρθρο 8 της ΕΣΔΑ, του οποίου η παράγραφος 1 προβλέπει δικαιώματα ισοδύναμα με εκείνα που κατοχυρώνονται στο άρθρο 7 του Χάρτη, προκύπτει επίσης, κατ’ αρχάς, ότι, μολονότι, όταν πρόκειται για κοινωνικές ή οικονομικές πολιτικές, μεταξύ άλλων και στον τομέα της στέγασης, οι εθνικές αρχές διαθέτουν ευρεία εξουσία εκτιμήσεως, όσο μεγαλύτερη είναι η σημασία του επίμαχου δικαιώματος για τη διασφάλιση στον ενδιαφερόμενο της πραγματικής άσκησης των θεμελιωδών ή «προσωπικών» δικαιωμάτων που του αναγνωρίζονται, τόσο μικρότερο είναι το περιθώριο εκτίμησης που καταλείπεται στις εθνικές αρχές. Τούτο ισχύει ιδίως για τα δικαιώματα που κατοχυρώνονται στο εν λόγω άρθρο 8, τα οποία είναι δικαιώματα κρίσιμης σημασίας για την ταυτότητα του προσώπου, τον αυτοπροσδιορισμό του, τη σωματική και ψυχική ακεραιότητά του, τη διατήρηση των εργασιακών σχέσεών του καθώς και τη σταθερότητα και την ασφάλεια της θέσης του στην κοινωνία (απόφαση του ΕΔΔΑ της 17ης Οκτωβρίου 2013, Winterstein κ.λπ. κατά Γαλλίας, CE:ECHR:2013:1017JUD002701307, § 148).
172
Εν συνεχεία, όποιος κινδυνεύει να υποστεί σοβαρή προσβολή του δικαιώματος σεβασμού της κατοικίας, λόγω απώλειας της κατοικίας του πρέπει, κατ’ αρχήν, να έχει τη δυνατότητα να ζητήσει από ανεξάρτητο δικαστήριο να εξετάσει την αναλογικότητα ενός τέτοιου μέτρου υπό το πρίσμα των σχετικών αρχών που απορρέουν από το άρθρο 8. Για να εκτιμηθεί η αναλογικότητα ενός μέτρου αποβολής από το μίσθιο, πρέπει να ληφθούν υπόψη, ειδικότερα, οι ακόλουθες παράμετροι, ήτοι ότι η νόμιμη εγκατάσταση σε μια κατοικία αποδυναμώνει τη νομιμότητα της αποβολής και, αντιστρόφως, αν η εγκατάσταση είναι παράνομη, ο ενδιαφερόμενος βρίσκεται σε λιγότερο ισχυρή θέση. Εξάλλου, αν δεν υπάρχει διαθέσιμη εναλλακτική στέγαση, η επέμβαση στο δικαίωμα είναι σοβαρότερη σε σχέση με το αν υπήρχε, δεδομένου ότι η καταλληλότητά της εκτιμάται υπό το πρίσμα, μεταξύ άλλων, των ειδικών αναγκών του ενδιαφερομένου (πρβλ. απόφαση του ΕΔΔΑ της 17ης Οκτωβρίου 2013, Winterstein κ.λπ. κατά Γαλλίας, CE:ECHR:2013:1017JUD002701307, § 148).
173
Τέλος, οι εθνικές αρχές, κατά την εξέταση της αναλογικότητας του επίμαχου μέτρου στην οποία οφείλουν να προβούν, πρέπει να λάβουν υπόψη ότι τα ενδιαφερόμενα πρόσωπα ανήκουν σε κοινωνικώς μειονεκτούσα ομάδα καθώς και τις ειδικές ανάγκες τους στο πλαίσιο αυτό (απόφαση του ΕΔΔΑ της 17ης Οκτωβρίου 2013, Winterstein κ.λπ. κατά Γαλλίας, CE:ECHR:2013:1017JUD002701307, § 160),
174
Εν προκειμένω, το γεγονός ότι, στο δανικό σύστημα δημόσιας στέγασης, οι εθνικές αρχές αναλαμβάνουν την ευθύνη για τη μετεγκατάσταση των προσώπων των οποίων η μίσθωση καταγγέλλεται πρόωρα μπορεί να συνιστά ένα από τα στοιχεία τα οποία, μεταξύ άλλων, πρέπει να λάβει υπόψη το αιτούν δικαστήριο, στο πλαίσιο της εξέτασης της αναλογικότητας της επίμαχης στην κύρια δίκη εθνικής ρύθμισης. Πράγματι, το στοιχείο αυτό μπορεί να έχει ως αποτέλεσμα την άμβλυνση της σοβαρότητας της προσβολής του δικαιώματος σεβασμού της κατοικίας που απορρέει από μια τέτοια πρόωρη καταγγελία, υπό την προϋπόθεση ότι η ανάληψη της ως άνω ευθύνης είναι πραγματική και ότι η εναλλακτική στέγαση είναι προσαρμοσμένη στις ιδιαίτερες ανάγκες των προσώπων αυτών και των οικογενειών τους. Εντούτοις, πρέπει να συνεκτιμηθεί το ότι ορισμένα από τα εν λόγω πρόσωπα και οικογένειες έχουν διαμείνει, νομίμως και επί πολλά έτη, στην οικογενειακή στέγη την οποία και χάνουν.
175
Λαμβανομένων υπόψη των προεκτεθέντων, διαπιστώνεται ότι το άρθρο 2, παράγραφος 2, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 2000/43 έχει την έννοια ότι εθνική ρύθμιση η οποία προβλέπει την υποχρέωση κατάρτισης χωροταξικών σχεδίων με σκοπό τη μείωση του ποσοστού των κατοικιών δημόσιας στέγασης για οικογένειες σε οικιστικές περιοχές που χαρακτηρίζονται, μεταξύ άλλων, από το ότι, κατά τα πέντε τελευταία έτη, το ποσοστό των «μεταναστών και κατιόντων τους από μη δυτικές χώρες» που κατοικούν στις περιοχές αυτές υπερέβη το 50 % συνιστά έμμεση διάκριση, κατά την έννοια της ως άνω διάταξης, εφόσον αποδεικνύεται ότι η εν λόγω ρύθμιση, αφενός, μολονότι διατυπώνεται ή εφαρμόζεται φαινομενικά κατά τρόπο ουδέτερο, δηλαδή λαμβάνοντας υπόψη παράγοντες διαφορετικούς από την εθνοτική καταγωγή, έχει ως αποτέλεσμα να περιάγει σε μειονεκτική θέση πρόσωπα που ανήκουν σε ορισμένες εθνοτικές ομάδες, και, αφετέρου, δεν είναι σύμφωνη, υπό το πρίσμα του επιδιωκόμενου επιτακτικού σκοπού γενικού συμφέροντος, προς την αρχή της αναλογικότητας.
176
Υπό τις συνθήκες αυτές, στα προδικαστικά ερωτήματα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι το άρθρο 2, παράγραφος 2, στοιχεία αʹ και βʹ, της οδηγίας 2000/43 έχει την έννοια ότι εθνική ρύθμιση η οποία προβλέπει την υποχρέωση κατάρτισης χωροταξικών σχεδίων με σκοπό τη μείωση του ποσοστού των κατοικιών δημόσιας στέγασης για οικογένειες σε οικιστικές περιοχές που χαρακτηρίζονται, μεταξύ άλλων, από το ότι, κατά τα πέντε τελευταία έτη, το ποσοστό των «μεταναστών και κατιόντων τους από μη δυτικές χώρες» που κατοικούν στις περιοχές αυτές υπερέβη το 50 %
–
συνιστά άμεση διάκριση, κατά την έννοια του ως άνω άρθρου 2, παράγραφος 2, στοιχείο αʹ, εφόσον αποδεικνύεται ότι η θέσπιση της εν λόγω ρύθμισης θεμελιώνεται στην εθνοτική καταγωγή της πλειονότητας των κατοίκων των εν λόγω οικιστικών περιοχών και ότι η ίδια ρύθμιση έχει ως συνέπεια να υφίσταται το σύνολο των κατοίκων των περιοχών αυτών λιγότερο ευνοϊκή μεταχείριση από εκείνη της οποίας τυγχάνουν οι κάτοικοι παρόμοιων οικιστικών περιοχών, όπου όμως το ποσοστό των «μεταναστών και κατιόντων τους από μη δυτικές χώρες» δεν υπερέβη το 50 %·
–
συνιστά έμμεση διάκριση, κατά την έννοια του ως άνω άρθρου 2, παράγραφος 2, στοιχείο βʹ, εφόσον αποδεικνύεται ότι η εν λόγω ρύθμιση, αφενός, μολονότι διατυπώνεται ή εφαρμόζεται φαινομενικά κατά τρόπο ουδέτερο, δηλαδή λαμβανομένων υπόψη παραγόντων διαφορετικών από την εθνοτική καταγωγή, έχει ως αποτέλεσμα να περιάγει σε μειονεκτική θέση πρόσωπα που ανήκουν σε ορισμένες εθνοτικές ομάδες, και, αφετέρου, δεν είναι σύμφωνη, υπό το πρίσμα του επιδιωκόμενου επιτακτικού σκοπού γενικού συμφέροντος, προς την αρχή της αναλογικότητας.
Επί των δικαστικών εξόδων
177
Δεδομένου ότι η παρούσα διαδικασία έχει ως προς τους διαδίκους της κύριας δίκης τον χαρακτήρα παρεμπίπτοντος που ανέκυψε ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου, σ’ αυτό εναπόκειται να αποφανθεί επί των δικαστικών εξόδων. Τα έξοδα στα οποία υποβλήθηκαν όσοι υπέβαλαν παρατηρήσεις στο Δικαστήριο, πλην των ως άνω διαδίκων, δεν αποδίδονται.
Για τους λόγους αυτούς, το Δικαστήριο (τμήμα μείζονος συνθέσεως) αποφαίνεται:
Το άρθρο 2, παράγραφος 2, στοιχεία αʹ και βʹ, της οδηγίας 2000/43/ΕΚ του Συμβουλίου, της 29ης Ιουνίου 2000, περί εφαρμογής της αρχής της ίσης μεταχείρισης προσώπων ασχέτως φυλετικής ή εθνοτικής τους καταγωγής,
έχει την έννοια ότι:
εθνική ρύθμιση η οποία προβλέπει την υποχρέωση κατάρτισης χωροταξικών σχεδίων με σκοπό τη μείωση του ποσοστού των κατοικιών δημόσιας στέγασης για οικογένειες σε οικιστικές περιοχές που χαρακτηρίζονται, μεταξύ άλλων, από το ότι, κατά τα πέντε τελευταία έτη, το ποσοστό των «μεταναστών και κατιόντων τους από μη δυτικές χώρες» που κατοικούν στις περιοχές αυτές υπερέβη το 50 %
–
συνιστά άμεση διάκριση, κατά την έννοια του ως άνω άρθρου 2, παράγραφος 2, στοιχείο αʹ, εφόσον αποδεικνύεται ότι η θέσπιση της εν λόγω ρύθμισης θεμελιώνεται στην εθνοτική καταγωγή της πλειονότητας των κατοίκων των εν λόγω οικιστικών περιοχών και ότι η ίδια ρύθμιση έχει ως συνέπεια να υφίσταται το σύνολο των κατοίκων των περιοχών αυτών λιγότερο ευνοϊκή μεταχείριση από εκείνη της οποίας τυγχάνουν οι κάτοικοι παρόμοιων οικιστικών περιοχών, όπου όμως το ποσοστό των «μεταναστών και κατιόντων τους από μη δυτικές χώρες» δεν υπερέβη το 50 %.
–
συνιστά έμμεση διάκριση, κατά την έννοια του ως άνω άρθρου 2, παράγραφος 2, στοιχείο βʹ, εφόσον αποδεικνύεται ότι η εν λόγω ρύθμιση, αφενός, μολονότι διατυπώνεται ή εφαρμόζεται φαινομενικά κατά τρόπο ουδέτερο, δηλαδή λαμβανομένων υπόψη παραγόντων διαφορετικών από την εθνοτική καταγωγή, έχει ως αποτέλεσμα να περιάγει σε μειονεκτική θέση πρόσωπα που ανήκουν σε ορισμένες εθνοτικές ομάδες, και, αφετέρου, δεν είναι σύμφωνη, υπό το πρίσμα του επιδιωκόμενου επιτακτικού σκοπού γενικού συμφέροντος, προς την αρχή της αναλογικότητας.
(υπογραφές)
(
*1
)	Γλώσσα διαδικασίας: η δανική.