62021CJ0116_RES
Sprawy połączone od C‑116/21 P do C‑118/21 P, C‑138/21 P i C‑139/21 P
Komisja Europejska
przeciwko
VW i in.
Wyrok Trybunału (trzecia izba) z dnia 14 lipca 2022 r.
Odwołanie – Służba publiczna – Renta – Regulamin pracowniczy urzędników Unii Europejskiej – Artykuł 20 załącznika VIII – Przyznanie renty rodzinnej – Żyjący małżonek byłego urzędnika uprawnionego do emerytury – Małżeństwo zawarte po zakończeniu służby przez tego urzędnika – Przesłanka minimalnego pięcioletniego czasu trwania małżeństwa w dacie śmierci urzędnika – Artykuł 18 załącznika VIII – Małżeństwo zawarte przed zakończeniem służby przez urzędnika – Przesłanka minimalnego jedynie rocznego czasu trwania małżeństwa – Zarzut niezgodności z prawem art. 20 załącznika VIII – Karta praw podstawowych Unii Europejskiej – Artykuł 20 – Zasada równego traktowania – Artykuł 21 ust. 1 – Zasada niedyskryminacji ze względu na wiek – Artykuł 52 ust. 1 – Brak arbitralnego lub oczywiście niewłaściwego zróżnicowania w stosunku do celu zamierzonego przez prawodawcę Unii
Prawo Unii Europejskiej – Zasady – Równość traktowania – Odmienne traktowanie uzasadnione obiektywnie – Kryteria oceny – Stosowanie do aktu ustawodawczego Unii
(Karta praw podstawowych Unii Europejskiej, art. 20; regulamin pracowniczy urzędników, załącznik VIII, art. 18, 20)
(zob. pkt 95–97, 140–143)
Urzędnicy – Emerytury i renty – Renta rodzinna – Przesłanki przyznania – Zróżnicowane stosowanie w zależności od daty zawarcia małżeństwa, przed zaprzestaniem działalności przez zmarłego urzędnika lub po ustaniu działalności – Porównywalny charakter dwóch sytuacji w odniesieniu do przedmiotu i celu rent rodzinnych oraz wspólnej przesłanki dotyczącej istnienia więzi prawnej między małżonkami
(Regulamin pracowniczy urzędników, załącznik VIII, art. 18–20, 27)
(zob. pkt 98–100, 102–108)
Urzędnicy – Emerytury i renty – Renta rodzinna – Przesłanki przyznania – Minimalny czas trwania małżeństwa – Odmienne traktowanie żyjących małżonków w zależności od daty zawarcia małżeństwa, przed zaprzestaniem działalności przez zmarłego urzędnika lub po ustaniu działalności – Szerokie uprawnienia dyskrecjonalne prawodawcy Unii – Poszanowanie zasady proporcjonalności – Kontrola sądowa – Granice – Badanie przez sąd Unii właściwego i niezbędnego charakteru odmiennego traktowania – Niedopuszczalność
[Karta praw podstawowych Unii Europejskiej, art. 20, art. 52 ust. 1); regulamin pracowniczy urzędników, załącznik VIII, art. 18, 20]
(zob. pkt 127–130, 144)
Urzędnicy – Emerytury i renty – Renta rodzinna – Przesłanki przyznania – Minimalny czas trwania małżeństwa – Odmienne traktowanie żyjących małżonków w zależności od daty zawarcia małżeństwa, przed zaprzestaniem działalności przez zmarłego urzędnika lub po ustaniu działalności – Ograniczenie prawa do równego traktowania i pośrednia dyskryminacja ze względu na wiek – Względy uzasadniające – Zwalczanie oszustw – Dopuszczalność – Kontrola proporcjonalności
[Karta praw podstawowych Unii Europejskiej, art. 20, art. 21 ust. 1, art. 52 ust. 1); regulamin pracowniczy urzędników, art. 1d, załącznik VIII, art. 18, 20]
(zob. pkt 139–142, 146–156, 172–176)
Odwołanie – Zarzuty – Zarzuty dotyczące stwierdzeń zawartych w wyroku, którego dotyczy odwołanie, i niebędące przedmiotem odwołania wzajemnego – Powaga rzeczy osądzonej – Oddalenie
(Regulamin postępowania przed Trybunałem, art. 169 § 1, art. 178 § 1)
(zob. pkt 180)
Streszczenie
VW, BT i RN zawarły związki małżeńskie lub, zależnie od przypadku, powtórne związki małżeńskie z urzędnikami Unii, którzy w dacie zawarcia związku małżeńskiego lub powtórnego związku małżeńskiego zakończyli już służbę w instytucji Unii. Przed upływem pięciu lat od tej daty wspomniani trzej małżonkowie zmarli.
Wszystkie te trzy kobiety, jako żyjące małżonki byłych urzędników Unii, złożyły wnioski o przyznanie im renty rodzinnej.
Wnioski te zostały oddalone decyzjami przez Komisję Europejską (zwanymi dalej „spornymi decyzjami”) ze względu na to, że VW, BT i RN nie spełniają przesłanek przewidzianych w art. 20 załącznika VIII do regulaminu pracowniczego urzędników Unii Europejskiej (zwanego dalej „regulaminem pracowniczym”). Na mocy tego przepisu żyjący małżonkowie, którzy zawarli związek małżeński z urzędnikiem po zakończeniu przez niego służby, nie mogą skorzystać z renty rodzinnej, gdy ich małżeństwo trwało krócej niż pięć lat. Natomiast, zgodnie z art. 18 załącznika VIII do regulaminu pracowniczego, żyjący małżonkowie, którzy zawarli związek małżeński z urzędnikiem przed zakończeniem przez niego służby, mają prawo do renty rodzinnej, jeśli ich małżeństwo trwało co najmniej rok.
Rozpatrując skargi o stwierdzenie nieważności wniesione przez VW, BT i RN na sporne decyzje, Sąd stwierdził, że art. 20 załącznika VIII do regulaminu pracowniczego narusza zasadę równego traktowania ustanowioną w art. 20 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej (zwanej dalej „kartą”), oraz, w sprawie dotyczącej VW, zasadę proporcjonalności, a także, w sprawach dotyczących BT i RN, zasadę niedyskryminacji ze względu na wiek ustanowioną w art. 21 ust. 1 karty. W tych okolicznościach Sąd uwzględnił podniesione przez VW, BT i RN zarzuty niezgodności z prawem i stwierdził nieważność spornych decyzji.
Po rozpatrzeniu odwołań złożonych przez Komisję i Radę Unii Europejskiej Trybunał uchylił wyroki Sądu i oddalił skargi VW, BT i RN. Trybunał wskazał, że przewidując różne minimalne okresy trwania małżeństwa w art. 18 i 20 załącznika VIII do regulaminu pracowniczego dla celów przyznania prawa do renty rodzinnej żyjącym małżonkom urzędników lub byłych zmarłych urzędników, prawodawca Unii nie wykonał w sposób arbitralny lub oczywiście niewłaściwy szerokiego zakresu uznania, jakim dysponuje on w tym względzie.
Ocena Trybunału
Potwierdzając analizę Sądu, zgodnie z którą sytuacje objęte art. 18 i 20 załącznika VIII do regulaminu pracowniczego są porównywalne i biorąc pod uwagę fakt, że przewidując różne minimalne okresy trwania małżeństwa w tych przepisach, prawodawca Unii potraktował w odmienny sposób porównywalne sytuacje, Trybunał przypomina, że przy uwzględnieniu szerokich uprawnień dyskrecjonalnych, jakimi dysponuje prawodawca Unii przy przyjmowaniu przepisów regulaminu pracowniczego, zasada równego traktowania, ustanowiona w art. 20 karty, jest naruszona jedynie, gdy prawodawca przewiduje odmienne arbitralne lub oczywiście niewłaściwe traktowanie w świetle celu zamierzonego w danych przepisach regulaminu pracowniczego. Orzecznictwo to można również zastosować w kontekście wymaganej przez art. 52 ust. 1 karty weryfikacji spełnienia wymogu proporcjonalności.
Z powyższego wynika, że w niniejszym wypadku Sąd powinien był ograniczyć się do zbadania, czy odmienne traktowanie żyjących małżonków urzędników lub byłych urzędników w zależności od daty zawarcia małżeństwa, przewidziane w art. 20 załącznika VIII do regulaminu pracowniczego, rozpatrywanego w związku z art. 18 tego załącznika, nie wydaje się być „arbitralne” lub „oczywiście niewłaściwe” w świetle ogólnego celu zamierzonego w tych przepisach. Po zbadaniu w zaskarżonych wyrokach, czy to odmienne traktowanie nie jest „nieracjonalne” w świetle zamierzonego ogólnego celu i, ponadto, po zbadaniu, czy przesłanka dotycząca minimalnego pięcioletniego czasu trwania małżeństwa przewidziana w art. 20 załącznika VIII do regulaminu pracowniczego, rozpatrywana odrębnie i niezależnie od przesłanki jednego roku przewidzianej w art. 18 tego załącznika, jest proporcjonalna w rozumieniu art. 52 ust. 1 karty, czyli nie wykracza w oczywisty sposób poza to, co jest konieczne dla realizacji tego ogólnego celu, Sąd naruszył zakres swojej kontroli sądowej i, z tego względu, naruszył prawo.
W konsekwencji Trybunał uchylił zaskarżone wyroki Sądu i, po stwierdzeniu, że stan postępowania pozwala na wydanie orzeczenia w tych sprawach, wydał orzeczenie kończące postępowanie w tych sprawach.
W tym względzie Trybunał wskazał, że o ile prawodawca Unii potraktował w sposób odmienny porównywalne sytuacje, przewidując różne minimalne okresy trwania małżeństwa w art. 18 i 20 załącznika VIII do regulaminu pracowniczego, to odmienne traktowanie jest jednak uzasadnione na podstawie art. 52 ust. 1 karty.
Zgodnie z art. 52 ust. 1 karty ograniczenia w korzystaniu z uznanych w niej praw i wolności mogą być nakładane, jeśli, po pierwsze, są przewidziane w ustawie, po drugie, zapewniają poszanowanie istoty tych praw i wolności i, po trzecie, są konieczne i rzeczywiście odpowiadają celom interesu ogólnego uznawanym przez Unię lub potrzebom ochrony praw i wolności innych osób.
W niniejszym wypadku jest bezsporne, że odmienne traktowanie żyjących małżonków urzędników zostało przewidziane ustawą, ponieważ wynika ono z art. 20 załącznika VIII do regulaminu pracowniczego, w związku z art. 18 tego załącznika. Te przepisy przewidują przesłanki minimalnego czasu trwania małżeństwa wyrażone w precyzyjny sposób przy pomocy liczb, definiujące zakres ograniczenia w korzystaniu z prawa do równego traktowania.
Zdaniem Trybunału ograniczenie nałożone na system rent rodzinnych, wynikające z rozpatrywanego odmiennego traktowania, szanuje ponadto istotę zasady równego traktowania. Ograniczenie to nie podważa bowiem zasady równego traktowania jako takiej, ponieważ odnosi się ono wyłącznie do zagadnienia dotyczącego przesłanki minimalnego czasu trwania małżeństwa, jaką musi spełnić żyjący małżonek zmarłego urzędnika lub byłego urzędnika, aby móc korzystać z renty rodzinnej, przy czym małżonek ten nie jest pozbawiony prawa do korzystania z takiej renty w każdej z hipotez rozważanych w art. 18 i 20 załącznika VIII do regulaminu pracowniczego.
Wspomniane ograniczenie odpowiada celowi interesu ogólnego, jakim jest zapobieganie nadużyciom prawa i oszustwom. W tych ramach przesłanka, zgodnie z którą małżeństwo powinno trwać przez określony okres, aby żyjący małżonek mógł otrzymać rentę rodzinną, ma na celu zapewnienie rzeczywistego charakteru i stabilności związków między danymi osobami. Chodzi o jednolite kryterium możliwe do stosowania bez rozróżnienia względem wszystkich żyjących małżonków objętych przepisami art. 18 i 20 załącznika VIII do regulaminu pracowniczego, które to kryterium nie ma na celu wprowadzenia domniemania nadużyć lub oszustw po stronie żyjących małżonków, lecz zapobieganie popełnianiu takich nadużyć lub oszustw.
Wreszcie, co się tyczy badania proporcjonalności, Trybunał orzekł, że przewidziany w art. 20 załącznika VIII do regulaminu pracowniczego wymóg dotyczący minimalnego czasu trwania małżeństwa, dłuższego niż minimalny czas przewidziany w art. 18 tego załącznika, nie jawi się jako arbitralny lub oczywiście niewłaściwy. W hipotezie art. 20, która charakteryzuje się tym, że małżeństwo zostaje zawarte po zakończeniu przez urzędnika służby, tendencja do nadużyć lub oszustw może być bowiem silniejsza z powodu większej przewidywalności i bliskości momentu śmierci urzędnika, skoro, tak jak w niniejszym przypadku, zakończenie służby jest skutkiem przeniesienia w stan spoczynku.
W świetle powyższych rozważań Trybunał stwierdził, że w zakresie, w jakim odmienne traktowanie ustanowione w art. 20 załącznika VIII do regulaminu pracowniczego spełnia kryteria wymienione w art. 52 ust. 1 karty, art. 20 załącznika VIII do regulaminu pracowniczego jest zgodny z zasadą równego traktowania określoną w art. 20 karty.
Z tych samych względów Trybunał, stwierdzając jednak, że wspomniane odmienne traktowanie stanowi również odmienne traktowanie pośrednio ze względu na wiek, orzekł, że to traktowanie jest także zgodne z zasadą niedyskryminacji ze względu na wiek określoną w art. 21 ust. 1 karty.