Edizzjoni Provviżorja
KONKLUŻJONIJIET TAL-AVUKAT ĠENERALI
RANTOS
ippreżentati fit‑3 ta’ April 2025 (1)
Kawża C‑5/24 [Pauni] (i)
P.M.
vs
S. Snc
(talba għal deċiżjoni preliminari mressqa mit-Tribunale ordinario di Ravenna (il-Qorti Distrettwali ta’ Ravenna, l-Italja))
“Rinviju għal deċiżjoni preliminari – Politika soċjali – Direttiva 2000/78/KE – Ugwaljanza fit-trattament fil-qasam tal-impjieg u tax-xogħol – Artikolu 1 – Artikolu 2(1) u (2)(b) – Projbizzjoni ta’ kull diskriminazzjoni bbażata fuq id-diżabbiltà – Diskriminazzjoni indiretta – Ftehim kollettiv li jipprovdi d-dritt ta’ persuna li timpjega li tkeċċi ħaddiem meta l-leave tal-mard jaqbeż it-tul ta’ 180 jum fis-sena, li magħhom jista’ jiżdied, fuq talba tal-ħaddiem, leave ta’ tul ta’ 120 jum, għal sena waħda – Dispożizzjoni applikabbli mingħajr distinzjoni skont jekk il-ħaddiem huwiex diżabbli jew le – Tkeċċija ta’ ħaddiem b’diżabbiltà minħabba assenza eċċessivament twila minħabba mard – Differenza fit-trattament ibbażata fuq id-diżabbiltà – Ġustifikazzjoni – Disponibbiltà biex wieħed iwettaq l-attività professjonali tiegħu – Natura xierqa – Proporzjonalità – Artikolu 5 – Arranġamenti raġonevoli għall-persuni b’ diżabbiltà”
I.      Introduzzjoni
1.        P.M., li kienet taħdem ma’ S. Snc, ġiet imkeċċija mill-persuna li timpjegaha minħabba li l-assenza tagħha qabżet it-terminu massimu għaż-żamma fl-impjieg fil-każ ta’ leave tal-mard previst mill-ftehim kollettiv applikabbli għas-settur ta’
impjieg tagħha (iktar ’il quddiem il-“ftehim kollettiv inkwistjoni”), jiġifieri, f’dan il-każ,
perijodu ta’ 180 jum fis-sena li magħhom jista’ jiżdied, fuq talba tal-ħaddiem, perijodu li ma jaqbiżx il-120 jum f’sena waħda.
2.        P.M., li hija rrikonoxxuta bħala persuna b’diżabbiltà skont
il-leġiżlazzjoni nazzjonali, ikkontestat it-tkeċċija tagħha quddiem it-Tribunale ordinario di Ravenna (il-Qorti Distrettwali ta’ Ravenna, l-Italja) fejn invokat in-natura diskriminatorja tagħha minħabba li t-terminu massimu ta’ żamma fl-impjieg ġie applikat lilha mingħajr ma ttieħdet inkunsiderazzjoni d-diżabbiltà tagħha.
3.        F’dan il-kuntest, din il-qorti tistaqsi, b’mod partikolari, jekk id-dispożizzjoni kkonċernata mill-ftehim kollettiv inkwistjoni, li ma tagħmilx distinzjoni skont jekk ħaddiem huwiex diżabbli jew le fir-rigward tat-tul taż-żamma fl-impjieg fil-każ ta’ leave tal-mard, tikkostitwixxix diskriminazzjoni indiretta fis-sens tad-Direttiva 2000/78/KE (2), sa fejn, skont il-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja, meta mqabbel ma’ ħaddiem mingħajr diżabbiltà, ħaddiem b’diżabbiltà jkun espost għal riskju addizzjonali li jkun assenti minħabba marda relatata mad-diżabbiltà tiegħu. F’dan ir-rigward, dik il-qorti tirreferi, b’mod partikolari, għas-sentenzi HK Danmark (3) u Ruiz Conejero (4). Fil-każ li din id-dispożizzjoni tista’ tpoġġi lill-ħaddiema b’diżabbiltà fi żvantaġġ, l-istess qorti tistaqsi jekk huwiex oġġettivament iġġustifikat minn għan leġittimu u jekk il-mezzi biex jintlaħaq dan l-għan humiex xierqa u neċessarji.
4.        Kif tenfasizza l-qorti tar-rinviju, l-importanza prattika ta’ din il-kawża hija kunsiderevoli, peress li, għalkemm il-ftehimiet kollettivi nazzjonali kollha jipprevedu perijodu ta’ żamma fl-impjieg, l-ebda wieħed ma jistabbilixxi regoli speċifiċi fir-rigward tal-ħaddiema b’diżabbiltà. Dawn il-ftehimiet kollettivi kollha jistgħu għalhekk ikunu diskriminatorji, u bħala s-sanzjoni massima possibbli, in-nullità tat-tkeċċija ta’ ħaddiem b’diżabbiltà wara l-iskadenza ta’ dak il-perijodu u l-obbligu fuq il-persuna li timpjegah li tikkumpensa d-dannu mġarrab.
II.    Il-kuntest ġuridiku
A.      Id-dritt internazzjonali
5.        Il-Konvenzjoni tan-Nazzjonijiet Uniti dwar id-Drittijiet tal-Persuni b’Diżabbiltà, konkluża fi New York fit‑13 ta’ Diċembru 2006 (5) u approvata f’isem il-Komunità Ewropea permezz tad-Deċiżjoni tal-Kunsill 2010/48/KE tas‑26 ta’ Novembru 2009 (6) (iktar ’il quddiem il-“Konvenzjoni tan-NU”), tipprovdi, fil-punt (e) tal-preambolu tagħha:
“Filwaqt li jagħrfu li d-diżabbiltà hija kunċett li qed jevolvi u li d-diżabbiltà tirriżulta mill-effett reċiproku bejn il-persuni bi ħsara fis-saħħa l-barrieri ta’ attitudni u ambjentali li jxekklu l-parteċipazzjoni sħiħa u effettiva tagħhom fis-soċjetà fuq bażi ugwali ma’ ħaddieħor[.]”
6.        Skont l-Artikolu 1 ta’ din il-konvenzjoni, intitolat “Għan”:
“L-għan ta’ din il-Konvenzjoni huwa li tippromwovi, tipproteġi u tiżgura t-tgawdija sħiħa u ugwali tad-drittijiet tal-bniedem u l-libertajiet fundamentali kollha mill-persuni kollha b’diżabbiltà, u li tippromwovi ir-rispett għad-dinjità inerenti tagħhom.
Il-persuni b’diżabbiltà jinkludu dwak li għandom ħsarat fiżiċi, mentali, intellettwali jew fis-sensi fuq perjodu twil li flimkien ma’ diversi ostakli jistgħu jxekklu l-partċipazzjoni sħiħa u effettiva tagħhom fis-soċjetà fuq bażi ugwali ma’ ħaddieħor.”
7.        L-Artikolu 2 tal-imsemmija konvenzjoni, intitolat “Definizzjonijiet”, jipprevedi:
“Għall-finijiet ta’ din il-Konvenzjoni:
[…]
‘Diskriminazzjoni fuq il-bażi ta’ diżabbiltà’ tfisser kwalunkwe distinzjoni, esklużjoni jew restrizzjoni fuq il-bażi ta’ diżabbiltà li għandha l-għan jew effett li tfixkel jew ixxejjen l-għarfien, it-tgawdija jew l-eżerċitar, fuq bażi ugwali ma’ ħaddieħor, tad-drittijiet tal-bniedem u tal-libertajiet fundamentali kollha fil-qasam politiku, ekonomiku, soċjali, kulturali, ċivili jew fi kwalunkwe qasam ieħor. Din tinkludi il-forom kollha ta’ diskriminazzjoni, inkluża ċ-ċaħda ta’ aġevolezza raġonevoli;
‘Akkomodazzjoni raġonevoli’ tfisser modifika neċessarja u adegwata u aġġustamenti li ma jimponux piż sproporzjonat jew bla bżonn, meta tkun meħtieġa f’każ partikolari, biex jiġi assigurat li l-persuni b’diżabbiltà jistgħu jgawdu u jeżerċitaw fuq bażi ugwali ma’ ħaddieħor id-drittijiet tal-bniedem u l-libertajiet fundamentali kollha;
[…]”
8.        L-Artikolu 27 tal-istess konvenzjoni, intitolat “Xogħol u impjieg”, jipprovdi:
“L-Istati Partijiet għandhom jagħrfu d-dritt tal-persuni b’diżabbiltà biex jaħdmu, fuq bażi ugwali ma’ ħaddieħor; dan jinkludi d-dritt għall-opportunità għal qligħ ta’ għajxien permezz ta’ xogħol magħżul b’mod liberu u ambjent tax-xogħol li hu miftuħ, inklużiv u aċċessibbli għall-persuni b’diżabbiltà. L-Istati Partijiet għandhom iħarsu u jippromwovu l-kisba tad-dritt għax-xogħol, inkluż għal dawk li jġarrbu diżabbiltà matul l-impjieg tagħhom, billi jieħdu passi adegwati, inkluż permezz ta’ leġiżlazzjoni, biex, inter alia:
[…]
(h)      [j]ippromwovu l-impjieg ta’ persuni b’diżabbiltà fis-settur privat permezz ta’ linji ta’ politika u miżuri adegwati, li jistgħu jinkludu programmi ta’ azzjoni affermattiva, inċentivi u miżuri oħra;
(i)      [j]iżguraw li tingħata aġevolezza raġonevoli lill-persuni b’diżabbiltà fil-post tax-xogħol;
[…]
(k)      [j]ippromwovu riabilitazzjoni vokazzjonali u professjonali, żamma tal-impjieg u programmi għar-ritorn lura għax-xogħol għall-persuni b’diżabbiltà.”
B.      Id-dritt tal-Unjoni
9.        Skont il-premessi 12, 15, 17, 20 u 21 tad-Direttiva 2000/78:
“(12)      […] kull diskriminazzjoni diretta jew indiretta bbażata fuq reliġjon jew twemmin, diżabilità, età jew orjentazzjoni sesswali, għar-rigward ta’ arji koperti minn din id-Direttiva għandhom ikunu pprojbiti fil-Komunità kollha. […]
[…]
(15)      L-aprezzament tal-fatti li minnhom wieħed jippreżumi l-eżistenza ta’ diskriminazzjoni diretta jew indiretta huwa materja għall-korpi ġudizzjarji nazzjonali jew oħrajn kompetenti, skond ir-regoli tal-liġi jew il-prattika nazzjonali. Dawn ir-regoli jistgħu jipprovdu, b’mod partikolari illi d-diskriminazzjoni indiretta tiġi stabbilita b’kull mezz inkluż dak abbażi tal-prova statistika.
[…]
(17)      Din id-Direttiva ma teħtieġx ir-reklutaġġ, il-promozzjoni, iż-żamma fl-impjieg jew fit-tħarriġ ta’ individwu li mhuwiex kompetenti, kapaċi u disponibbli biex jaqdi l-funzjonijiet essenzjali tax-xogħol konċernat jew biex jgħaddi minn taħrig relevanti, mingħajr prejudizzju għall-obbligu biex jiġu pprovduti arranġamenti raġonevoli għall-persuni b’dizabilitajiet.
[…]
(20)      Għandhom jiġu pprovduti miżuri approprjati, jiġifieri miżuri effettivi u prattiċi biex jadattaw il-post tax-xogħol għad-diżabilità, per eżempju jadattaw il-postijiet u t-tagħmir, ritmi tax-xogħol, id-distribuzzjoni tal-kompiti jew tad-dispożizzjoni ta’ riżorsi ta’ tħarriġ jew integrazzjoni.
(21)      Sabiex jiġi stabbilit jekk il-miżuri inkwistjoni jikkawżawx piż sproporzjonat, għandu jittieħed kont b’mod partikulari ta’ l-ispejjeż finanzjarji u ta’ natura oħra li dan jimplika, ta’ l-iskala u r-riżorsi finanzjarji ta’ l-organizzazzjoni jew l-intrapriża u l-possibilità li jiġu ottenuti fondi pubbliċi jew assistenza oħra.”
10.      L-Artikolu 1 ta’ din id-direttiva, intitolat “Skop”, jipprovdi:
“L-iskop ta’ din id-Direttiva huwa li tniżżel parametru ġenerali biex tikkumbatti diskriminazzjoni fuq bażi ta’ reliġjon jew twemmin, diżabilità, età jew orjentazzjoni sesswali f’dak li għandu x’jaqsam ma’ l-impjieg u x-xogħol, bi skop li timplimenta fl-Istati Membri il-prinċipju ta’ ugwaljanza fit-trattament.”
11.      L-Artikolu 2 tal-imsemmija direttiva, intitolat “Il-kunċett ta’ diskriminazzjoni”, jipprovdi, fil-paragrafi 1 u 2 tiegħu:
“1.      Għall-iskop ta’ din id-Direttiva, “il-prinċipju ta’ ugwaljanza fit-trattament” għandu jfisser li m’għandux ikun hemm diskriminazzjoni diretta jew indiretta għall-ebda raġuni msemmija fl-Artikolu 1.
2.      Għall-iskopijiet tal-paragrafu 1:
(a)      għandu jitqies li jkun hemm diskriminazzjoni diretta meta persuna tiġi trattata b’mod inqas favorevoli milli kienet tiġi trattata oħra f’sitwazzjoni simili, għar-raġunijiet imsemmija fl-Artikolu 1;
(b)      għandu jitqies li jkun hemm diskriminazzjoni indiretta meta fejn dispożizzjoni, kriterju jew prattika apparentement newtrali tkun tqiegħed persuni li għandhom reliġjon jew twemmin partikolari, diżabilità partikolari, età partikolari, jew orjentazzjoni sesswali partikolari, partikolari fi żvantaġġ partikolari a paragun ma’ persuni oħra ħlief:
(i)      meta dik id-dispożizzjoni, jew dak il-kriterju jew prattika jkunu oġġettivament iġġustifikati minn skop leġittimu u l-mezzi li tintlaħaq ikun approprjati u neċessarji, jew
(ii)      fir-rigward ta’ persuni b’dizabilità partikolari, min iħaddem jew kwalunkwe persuna jew organizzazzjoni li għalihom tapplika din id-Direttiva, huma obbligati, taħt leġislazzjoni nazzjonali, li jieħdu miżuri approprijati fil-linja mal-prinċipji li jinsabu fl-Artikolu 5 biex jeliminaw l-iżvantaġġi involuti minn dispożizzjoni, kriterju jew prattika simili.”
12.      L-Artikolu 3 tal-istess direttiva, intitolat “Il-kamp ta’ applikazzjoni”, jipprovdi fil-paragrafu 1(ċ) tiegħu:
“Fil-limiti tal-kompetenzi konferiti lill-Komunità, din id-Direttiva għandha tapplika għall-persuni kollha, kemm fis-settur pubbliku kif ukoll f’dak privat, inklużi korpi pubbliċi, f’dak li jirrigwarda:
[…]
(ċ)      il-kundizzjonijiet għall-impjieg u tax-xogħol, inklużi sensji u paga[.]”
13.      L-Artikolu 5 tad-Direttiva 2000/78, intitolat “Akkomodazzjoni raġjonevoli għal persuni b’dizabilità”, huwa fformulat kif ġej:
“Sabiex tiġi ggarantita konformità mal-prinċipju ta’ l-ugwaljanza fit-trattament fir-rigward ta’ persuni b’diżabilitajiet, għandha tiġi pprovduta akkomodazzjoni raġonevoli. Dan ifisser li dawk li jħaddmu għandhom jieħdu miżuri approprjati, meta meħtieġa f’każ partikulari, biex jippermettu persuna b’diżabilità li jkollha aċċess għal, u tipparteċipa fil-, jew tavvanza fl-impjieg, jew titħarreġ, sakemm dawn il-miżuri ma jimponux piż sproporzjonat fuq min iħaddem. Dan il-piż ma jitqiesx sproporzjonat meta jiġi mnaqqas biżżejjed permezz ta’ miżuri li jkunu jeżistu fil-qafas tal-politika dwar diżabilità fl-Istat Membru kkonċernat.”
C.      Id-dritt Taljan
14.      L-ewwel u t-tieni paragrafi tal-Artikolu 2110 tal-Codice Civile (il-Kodiċi Ċivili) jipprovdu:
“Fil-każ ta’
inċident, ta’ mard, ta’ tqala jew ta’ ħlas, jekk il-liġi […] ma tipprevedix forom ekwivalenti ta’ protezzjoni jew ta’ assistenza, il-ħaddiem huwa intitolat għal remunerazzjoni jew għal kumpens li l-ammont u t-tul tiegħu huma ddeterminati minn liġijiet speċjali […] użanzi jew ekwità.
Fil-każijiet imsemmija fil-paragrafu preċedenti, il-persuna li timpjega għandu jkollha d-dritt li xxolji l-kuntratt skont l-Artikolu 2118, wara l-iskadenza tal-perijodu stabbilit bil-liġi, […] użanzi jew ekwità.”
15.      L-Artikolu 173 tal-contratto collettivo nazionale di lavoro (CCNL) dipendenti aziende settore turismo Confcommercio (il-Ftehim Kollettiv Nazzjonali għall-Impjegati ta’
Impriżi fis-Settur tat-Turiżmu tal-Konfederazzjoni Ġenerali tal-Impriżi fis-Settur tal-Kummerċ, tat-Turiżmu u tas-Servizzi), tal‑20 ta’ Frar 2010 (iktar ’il quddiem iċ-“CCNL”), intitolat “Żamma fl-impjieg”, jipprovdi:
“1.      Fil-każ ta’ mard jew ta’ inċident ipprovat, il-membri tal-persunal li ma humiex fuq perijodu ta’ prova jew ta’ avviż tat-temm ta’ impjieg huma intitolati li jżommu l-post tagħhom għal perijodu ta’ 180 jum fis-sena, jiġifieri l-perijodu bejn l‑1 ta’ Jannar u l‑31 ta’ Diċembru.
2.      Jekk impjegat jimrad jew iweġġa’
iktar minn darba f’sena, il-perijodi korrispondenti ta’ assenza jistgħu jiġu akkumulati biex jintlaħaq il-perijodu massimu ta’ żamma fl-impjieg imsemmi fil-paragrafu preċedenti.
3.      Għall-membri tal-persunal irreklutati għal żmien determinat, iż-żamma fl-impjieg hija fi kwalunkwe każ limitata għat-tul tal-istaġun jew tal-kuntratt.
4.      Jekk, fl-iskadenza tal-perijodu li matulu ż-żamma fl-impjieg ikun obbligatorju, il-membru tal-persunal ma jkunx jista’ jirritorna għax-xogħol minħabba l-persistenza tal-marda, il-kuntratt ta’
xogħol għandu jitqies li ġie tterminat u għandu jintitola lill-impjegat għall-kumpens sħiħ ta’ tmiem il-kuntratt u għall-benefiċċji l-oħra kollha dovuti, eskluż il-kumpens
tat-temm ta’ impjieg.”
16.      L-Artikolu 174 taċ-CCNL, intitolat “Leave mingħajr ħlas”, jipprovdi:
“1.      Għall-ħaddiema morda jew midruba fuq il-post tax-xogħol, iż-żamma fl-impjieg, iffissata f’perijodu massimu ta’ 180 jum mill-Artikolu 173 ta’ din il-konvenzjoni, għandha tiġi estiża, fuq talba tal-ħaddiem, għal perijodu addizzjonali li ma jaqbiżx il-120 jum, sakemm jiġu sodisfatti l-kundizzjonijiet li ġejjin:
a)      dawn ma humiex mard kroniku u/jew psikoloġiku, bla ħsara għad-dispożizzjonijiet tal-Artikolu 175 ta’ din il-konvenzjoni (mard onkoloġiku);
b)      il-ħaddiem jipproduċi ċertifikati mediċi jew ta’ dħul l-isptar regolari;
c)      it-talba għall-perijodu li jaqbeż il-180 jum issir mill-ħaddiem bħala ‘leave ġenerali’
mingħajr remunerazzjoni u mingħajr ma jinkisbu drittijiet skont il-kuntratt;
d)      il-ħaddiem ma jkunx diġà ħa dan il-leave.
2.      Il-ħaddiem li jkollu l-intenzjoni li jibbenefika mill-perijodu ta’ leave msemmi fil-paragrafu preċedenti għandu jitlobha lill-impriża permezz ta’ ittra rreġistrata b’konferma tal-wasla, qabel l-iskadenza tal-180 jum ta’ assenza minħabba mard jew inċident, u jiffirma dikjarazzjoni espliċita ta’ aċċettazzjoni tal-kundizzjonijiet imsemmija iktar ’il fuq.
3.      Fl-iskadenza tat-terminu tal-leave, il-persuna li timpjega tista’
tipproċedi bit-tkeċċija skont l-Artikolu 173; it-terminu huwa kkunsidrat bħala utli għall-finijiet ta’ anzjanità fil-każ ta’ kontinwazzjoni tar-relazzjoni ta’
xogħol.”
17.      L-Artikolu 175 taċ-CCNL, intitolat “Mard onkoloġiku”, huwa fformulat kif ġej:
“1.      Fil-każ ta’ pazjenti b’patoloġiji onkoloġiċi serji stabbiliti minn kummissjoni medika stabbilita fl-entità tas-saħħa lokali kompetenti fit-territorju, il-perijodu ta’ leave ġenerali msemmi fl-Artikolu 174 għandu jiġi estiż anki jekk jaqbeż il-120 jum.
2.      Qabel ma jiskadi l-120 jum ta’ leave ġenerali, il-persuni kkonċernati għandhom jissottomettu lill-impriża ċertifikat mediku addizzjonali li jattesta l-istat ta’ saħħa tagħhom u l-inkapaċità tagħhom li jirritornaw għax-xogħol, li jkun fihom il-jiem ta’ estensjoni mogħtija mit-tabib li jkun fil-kura tiegħu jew mill-isptar.”
III. Il-kawża prinċipali, id-domandi preliminari u l-proċedura quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja
18.      Fl‑1 ta’ Settembru 2021, P.M. ġiet impjegata b’kuntratt għal żmien determinat bħala wejter/taħdem fil-kċina mill-kumpannija S., li timpjega medja ta’ disa’ persuni, inklużi seba’ impjegati, u twettaq attività ta’ catering permezz ta’ membri tal-persunal temporanju. Fl‑1 ta’ Jannar 2022, dan il-kuntratt ġie mibdul f’kuntratt għal żmien indeterminat.
19.      P.M. kienet bil-leave tal-mard mingħajr interruzzjoni mit‑18 ta’ Ġunju sad‑19 ta’ Diċembru 2022. L-ewwel ċertifikat mediku tagħha, miktub bit-Tajlandiż u tradott għat-Taljan, irrefera għal waqfien mix-xogħol għall-perijodu bejn it‑18 ta’ Ġunju u t‑8 ta’ Awwissu 2022, u ddikjara r-raġuni tiegħu, jiġifieri emorraġija subaraknojde minħabba anewriżma mifqugħa, b’dettalji kliniċi addizzjonali. Dan iċ-ċertifikat mediku ntbagħat lill-kumpannija S. L-assenza ta’ P.M. minħabba mard kompliet mingħajr interruzzjoni u kienet skedata li ddum sat‑8 ta’ Jannar 2023, abbażi ta’ ċertifikati mediċi maħruġa mit-tabib ġenerali Taljan tagħha li, fil-verżjoni għad-dispożizzjoni tal-persuna li timpjegaha, ma indikatx ir-raġuni medika għal din l-assenza.
20.      Fid‑19 ta’ Diċembru 2022, P.M. tkeċċiet mill-persuna li timpjegaha minħabba l-fatt li kien inqabeż il-perijodu massimu ta’ żamma fl-impjieg previst fl-Artikolu 173 taċ-CCNL, li huwa ta’ 180 jum fis-sena (iktar ’il quddiem id-“dispożizzjoni kontenzjuża”), f’dan il-każ matul il-perijodu bejn l‑1 ta’ Jannar u l‑31 ta’ Diċembru 2022.
21.      Fl‑4 ta’ Novembru 2022, P.M. talbet ir-rikonoxximent tad-diżabbiltà tagħha b’mezzi amministrattivi. Hija attendiet għal eżami mediku fl‑24 ta’ Jannar 2023, jiġifieri wara d-data tat-tkeċċija tagħha. Fis‑17 ta’ Frar 2023, P.M. kisbet rikonoxximent tad-diżabbiltà tagħha ta’ 35 %, bid-dijanjosi li tiddeskrivi
l-“iżvilupp ta’ trattament endovaskulari”, b’dettalji kliniċi addizzjonali, u ġiet irrikonoxxuta bħala persuna b’diżabbiltà, fis-sens tal-Artikolu 3(1) tal-legge n.°104 – Legge-quadro per l’assistenza, l’integrazione sociale e i diritti delle persone handicappate (il-Liġi Nru 104 – Liġi Qafas għall-Assistenza, għall-Integrazzjoni Soċjali u d-Drittijiet ta’
Persuni b’Diżabbiltà) tal‑5 ta’ Frar 1992 (7),
fil-verżjoni tagħha fis-seħħ f’dik id-data. Il-kumpannija S. ma kinitx taf b’din il-proċedura amministrattiva, li ngħalqet diversi xhur wara t-tkeċċija ta’ P.M.
22.      L-istat ta’ mard ta’ P.M. kompla wara t-tkeċċija tagħha u d-data msemmija iktar ’il fuq tat‑8 ta’ Jannar 2023, imsemmija mit-tabib ġenerali Taljan tagħha, kif jirriżulta miċ-ċertifikati mediċi, li jinkludu x-xhur ta’ Marzu u ta’ April 2023, għal interventi kirurġiċi u dħul fl-isptar oħra li għalihom kienet suġġetta minħabba d-disturbi vaskulari tagħha. Barra minn hekk, ir-rapport medikulegali mfassal mit-tabib ta’ fiduċja ta’ P.M. indika li, anki fil-mument tal-eżami mediku mwettaq f’Awwissu 2023, hija “lmentat minn astenja b’għejja faċli, konfużjoni mentali, oġġetti li jaqgħu minn idejha minħabba nuqqas ta’ saħħa minħabba eżawriment bikri”.
23.      Fis‑16 ta’ Ottubru 2023, P.M. ippreżentat rikors quddiem it-Tribunale ordinario di Ravenna (il-Qorti Distrettwali ta’ Ravenna), il-qorti tar-rinviju, fejn talbet li jiġi kkonstatat li t-tkeċċija tagħha kienet diskriminatorja minħabba li d-dispożizzjoni kontenzjuża, li ma tagħmilx distinzjoni skont jekk il-ħaddiem għandux diżabbiltà jew le, ġiet applikata lilha mingħajr ma ħadet inkunsiderazzjoni d-diżabbiltà tagħha. Hija talbet ir-reintegrazzjoni fl-impjieg tagħha, bil-possibbiltà li tagħżel soluzzjoni alternattiva li tikkonsisti fil-ħlas ta’ salarju ta’ ħmistax-il xahar, kumpens li jikkorrispondi għas-salarju tax-xhur mhux imħallsa mid-data tat-tkeċċija tagħha sas-sentenza, il-ħlas tal-kontribuzzjonijiet tas-sigurtà soċjali mħollija barra matul dan il-perijodu, kumpens għad-dannu morali li jirriżulta mid-diskriminazzjoni mġarrba fl-ammont ta’ EUR 10 000 kif ukoll
ir-rimbors tal-ispejjeż legali
tagħha. Il-persuna li timpjegaha ma dehritx u ma ppreżentatx risposta.
24.      Din il-qorti tindika li, skont id-dritt Taljan, meta ħaddiem ikun marid, iż-żamma fl-impjieg hija prevista matul perijodu, magħruf bħala “di comporto”, li jinkludi perijodu massimu. Ħaddiem ma jistax jitkeċċa għall-assenzi tiegħu minħabba mard qabel l-iskadenza ta’ dan il-perijodu, li t-tul tiegħu huwa ddeterminat fil-kuntest ta’
ftehim kollettiv. Il-ftehimiet kollettivi Taljani
differenti, li jirregolaw kull settur ta’ attività, jistipulaw l-iskadenzi u l-metodi ta’ kalkolu tagħhom stess. Wara l-iskadenza tal-perijodu “di comporto”, il-possibbiltà ta’ tkeċċija, mingħajr ebda raġuni oħra, ta’ ħaddiem marid li jkun qabeż dak il-perijodu titħalla f’idejn ir-rieda tal-persuna li timpjega.
25.      Skont din il-qorti, mill-ġurisprudenza tal-Corte suprema di cassazione (il-Qorti Suprema tal-Kassazzjoni, l-Italja) jirriżulta li l-limitu ratione temporis tad-dritt għaż-żamma fl-impjieg jieħu inkunsiderazzjoni żewġ interessi opposti, jiġifieri, minn naħa, dak tal-ħaddiem marid li jżomm l-impjieg tiegħu bil-għan li jfieq jew jirkupra u, min-naħa l-oħra, dik tal-persuna li timpjega, fid-dawl tas-sitwazzjoni finanzjarja tagħha, tal-organizzazzjoni tagħha u tal-bżonn, li tinħoloq f’mument partikolari, li tkun tista’
ttemm kuntratt ta’ xogħol li ma jkunx għadu profittabbli għaliha.
26.      F’dan il-każ, id-dispożizzjoni kontenzjuża tistipula li l-perijodu ta’ leave tal-mard imħallas bid-dritt taż-żamma fl-impjieg
huwa stabbilit għal 180 jum bejn l‑1 ta’ Jannar u l‑31 ta’ Diċembru ta’ kull sena. Matul dan il-perijodu ta’ 180 jum, il-kumpens
għall-mard ikun fil-biċċa l-kbira kopert mill-Istituto Nazionale della Previdenza Sociale (l-Istitut Nazzjonali tas-Sigurtà Soċjali, l-Italja) filwaqt li l-persuna li timpjega
tħallas, min-naħa tagħha, somma ugwali għal madwar xahrejn salarju mingħajr ma tirċievi ebda kumpens. Dan l-organu ma jibqax iħallas kumpens wara l-180 jum ta’ mard matul l-istess sena kalendarja. Barra minn hekk, l-Artikolu 174 taċ-CCNL jipprovdi għall-possibbiltà li l-ħaddiem, fuq talba tiegħu, iżomm l-impjieg tiegħu minkejja assenzi ta’ 120 jum addizzjonali, mhux imħallsa, minħabba mard “b’mod ġenerali” (iktar ’il quddiem id-“dispożizzjoni addizzjonali”). Madankollu, fil-każ ta’ mard onkoloġiku, ma hemm l-ebda limitu għat-tul ta’ din l-assenza addizzjonali li tagħti dritt għaż-żamma fl-impjieg. Fil-każ ta’ tkeċċija li ssir matul il-perijodu “di comporto”, il-leġiżlazzjoni Taljana tipprevedi, bħala s-sanzjoni massima possibbli, in-nullità tat-tkeċċija bid-dritt tar-reintegrazzjoni fl-impjieg, li l-ħaddiem jista’ jirrinunzja għall-ħlas ta’ somma ekwivalenti għal salarju ta’ ħmistax-il xahar, kif ukoll kumpens għad-dannu subit li, fil-każ ta’ diskriminazzjoni, ikopri s-salarju kollu tax-xhur mhux imħallsa mix-xoljiment tal-kuntratt ta’ xogħol sar-reklutaġġ mill-ġdid.
27.      L-istess qorti tosserva li, fis-sentenzi
HK Danmark u Ruiz Conejero, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li, meta mqabbel ma’ ħaddiem mingħajr diżabbiltà, ħaddiem b’diżabbiltà huwa espost għar-riskju addizzjonali li jkun assenti minħabba mard marbut mad-diżabbiltà tiegħu u, għalhekk, għal riskju ikbar li jilħaq
il-limiti ta’ żmien
stabbiliti minn dispożizzjoni tad-dritt nazzjonali dwar
l-assenza mix-xogħol. Il-Qorti tal-Ġustizzja żiedet tgħid li tali dispożizzjoni tista’ twassal għal żvantaġġ tal-ħaddiema b’diżabbiltà u għalhekk twassal għal differenza fit-trattament ibbażata indirettament fuq id-diżabbiltà, fis-sens tal-Artikolu 2(2)(b) tad-Direttiva 2000/78. Il-qorti tar-rinviju tosserva li filwaqt li s-sentenza HK Danmark kienet tikkonċerna t-tul tat-terminu ta’ avviż tat-temm ta’ impjieg jekk il-ħaddiem b’diżabbiltà kien assenti minħabba mard għal 120 jum matul l-aħħar tnax-il xahar u mhux id-dritt tal-persuna li timpjega li ttemm ir-relazzjoni ta’ xogħol, il-kawża li tat lok għas-sentenza
Ruiz Conejero
kienet tikkonċerna dispożizzjoni tad-dritt nazzjonali, intiża sabiex tiġġieled l-assenteiżmu mix-xogħol u, konsegwentement, assenzi għal żmien qasir u sporadiċi, anki assenzi legali. Din il-kawża għalhekk kienet tikkonċerna d-dritt ta’ tkeċċija minħabba assenzi intermittenti mix-xogħol, anki jekk iġġustifikati, inkluż minħabba mard, li jirrappreżentaw 20 % tal-ġranet tax-xogħol fuq medda ta’ xahrejn konsekuttivi meta l-assenzi totali matul it-tnax-il xahar preċedenti jilħqu 5 % tal-ġranet tax-xogħol jew 25 % fuq il-kors ta’ erba’ xhur mhux konsekuttivi fuq perijodu ta’ perijodu ta’ tnax-il xahar, li jirrappreżenta madwar 40 jum fuq perijodu ta’ sena, inklużi assenzi intermittenti ta’ tmint ijiem fl-aħħar xahrejn.
28.      B’kuntrast ma’ dan, f’din il-kawża, ikun meħtieġ li jiġi ddeterminat jekk, fil-każ ta’ perijodu ta’ żamma tar-relazzjoni ta’ xogħol għal żmien twil (jiġifieri 180 jum) jew ta’ tul ta’ żmien twil ħafna, billi jingħadd il-perijodu addizzjonali mhux imħallas (jiġifieri 300 jum), li huwa l-istess għall-ħaddiema kollha, huwiex possibbli li tiġi kkonstatata diskriminazzjoni indiretta sa fejn iċ-CCNL ma tipprevedix trattament espressament differenti għall-persuni b’diżabbiltà. Din il-qorti tenfasizza li, fid-dawl tat-tul tal-perijodu “di comporto”, dan kien imfassal b’mod ċar mill-bidu nett biex jipproteġi lill-ħaddiema b’mod partikolari kontra assenzi minħabba diżabbiltà, li ma humiex esklużivament marbuta ma’ sempliċi marda “ordinarja”, bħall-influwenza, li għaliha tieħu medja ta’ sebat ijiem biex ikun hemm
irkupru sħiħ. Din il-qorti tqis li huwa estremament diffiċli, fil-prattika, li persuna “mingħajr diżabbiltà” tkun tista’ tavviċina l-perijodi massimi għaż-żamma tar-relazzjoni ta’ xogħol previsti għall-perijodu “di comporto”, b’mod partikolari tat-terminu ta’ 180 jum, li jkopri nofs is-sena tax-xogħol, kull sena, għall-karrieri professjonali kollha. F'dawn iċ-ċirkustanzi, hemm dubju
reali li wieħed jista’ b’mod raġonevoli jitkellem dwar diskriminazzjoni fil-każ ta’ leġiżlazzjoni li diġà tidher li hija strutturata bil-ħsieb li jiġu protetti prinċipalment persuni b’diżabbiltà.
29.      Skont l-istess qorti, meta jitqiesu l-konsegwenzi serji ħafna li jirriżultaw mill-klassifikazzjoni ta’ “diskriminazzjoni indiretta” tal-perijodu “di comporto”, jiġifieri li l-ftehimiet kollettivi Taljani kollha jkunu diskriminatorji u li t-tkeċċija ta’ ħaddiema b’diżabbiltà jkunu kollha nulli, b’konsegwenzi finanzjarji sinjifikattivi ħafna, b’mod partikolari għall-impriżi żgħar bħall-kumpannija S., il-Qorti tal-Ġustizzja għandha tiġi adita b’din il-kwistjoni ta’ interpretazzjoni. Il-qorti tar-rinviju tispeċifika li, skont il-ġurisprudenza tal-Corte suprema di cassazione (il-Qorti Suprema tal-Kassazzjoni), l-applikazzjoni għal ħaddiem tal-perijodu hekk imsejjaħ “di comporto” ordinarju tikkostitwixxi diskriminazzjoni indiretta peress li, meta mqabbel ma’ ħaddiem mingħajr diżabbiltà, ħaddiem b’diżabbiltà huwa espost għal riskju addizzjonali li jkun assenti minħabba mard marbut mad-diżabbiltà tiegħu.
30.      Fil-każ li l-perijodu “di comporto” jinkludi diskriminazzjoni indiretta astratta, ikun meħtieġ li jiġi vverifikat jekk l-interessi tal-persuna b’diżabbiltà humiex, fi kwalunkwe każ, diġà protetti biżżejjed mil-leġiżlazzjoni kkonċernata, fid-dawl tal-interessi rilevanti l-oħra. F’dan ir-rigward, id-Direttiva 2000/78 tipprevedi l-legalità tal-kriterju jew tal-prattika li hija oġġettivament iġġustifikata minn għan leġittimu meta l-mezzi biex jintlaħaq dan l-għan ikunu xierqa u neċessarji. Skont il-qorti tar-rinviju, l-għan ta’ kompromess imfittex mil-leġiżlazzjoni Taljana, imsemmi fil-punt 25 ta’ dawn il-konklużjonijiet, jista’ jitqies leġittimu peress li din il-leġiżlazzjoni tipproteġi lill-ħaddiem mir-riskju ta’ mard billi tipprevedi
ż-żamma fl-impjieg matul perijodu twil, filwaqt li tippermetti lill-persuna li timpjega li ttemm liberament, ladarba dan it-terminu jiskadi, relazzjoni ta’ xogħol li l-attività tagħha ma titwettaqx b’mod profittabbli għaliha.
Fir-rigward tan-natura xierqa tal-mezzi użati, din il-leġiżlazzjoni dwar il-mard tidher li fuq kollox tipproteġi lill-persuna b’diżabbiltà, peress li jiggarantixxi numru ta’ leave tal-mard li, bħala regola ġenerali, jista’ jiġi akkumulat biss minn persuna b’diżabbiltà, inkluż fuq diversi snin. Huwa biss meta, matul is-sena, il-perijodu ta’ nuqqas ta’ eżekuzzjoni tal-kuntratt ta’ xogħol ikun itwal minn dak tal-eżekuzzjoni tiegħu li jipprevalu l-interessi ekonomiċi u organizzattivi tal-persuna li timpjega. Barra minn hekk, jekk id-dispożizzjoni addizzjonali tipprevedi perijodu addizzjonali ta’ żamma tar-relazzjoni kuntrattwali għal tul ta’ 120 jum mhux imħallsa, P.M., ma talbitx lill-persuna li timpjegaha għall-benefiċċju ta’ dan il-perijodu, għalkemm kellha l-possibbiltà li tagħmel hekk.
31.      Fir-rigward tan-neċessità tal-mezzi użati, il-leġiżlazzjoni nazzjonali tipprevedi l-possibbiltà ta’ tkeċċija meta l-ineffettività oġġettiva tar-relazzjoni kuntrattwali tidher fil-prattika, jiġifieri meta t-tul tal-leave tal-mard ikun ikbar miż-żmien iddedikat għax-xogħol f’sena partikolari. Barra minn hekk, dik il-leġiżlazzjoni tirriżulta wkoll mill-ħtieġa li tiġi protetta l-ħajja privata tal-persuna b’diżabbiltà, li ma hijiex obbligata tiżvela lill-persuna li timpjega
la d-diżabbiltà tagħha, sakemm ma kinitx impjegata mill-bidu bħala persuna b’diżabbiltà (li ma huwiex il-każ hawnhekk), u lanqas ir-raġunijiet, jiġifieri d-dijanjosi, li jiġġustifikaw l-assenzi tagħha minħabba mard. Skont l-Artikolu 5 tal-legge n. 300 – Norme sulla tutela della libertà e dignità dei lavoratori, della libertà sindacale e dell’attività sindacale, nei luoghi di lavoro e norme sul collocamento (il-Liġi Nru 300 li Tistabbilixxi Dispożizzjonijiet għall-Protezzjoni tal-Libertà u tad-Dinjità tal-Ħaddiema, il-Libertà ta’
Sħubija f’Sindakat u l-Attività Sindakali fuq il-Post tax-Xogħol u d-Dispożizzjonijiet Relatati mal-Impjieg),
tal‑20 ta’ Mejju 1970 (8), intitolata “Kontrolli tas-saħħa”, il-verifiki mill-persuna li timpjega tal-kapaċità u tad-diżabbiltà tal-ħaddiem minħabba mard jew inċident huma pprojbiti, il-kontroll ta’ assenzi minħabba diżabbiltà jista’ jsir biss mid-dipartimenti ta’ spezzjoni tal-istituti kompetenti tas-sigurtà soċjali, li huma meħtieġ li jwettquha fuq talba tal-persuna li timpjega. Barra minn hekk, skont il-leġiżlazzjoni Taljana, il-persuna li timpjega ma tirċevix ċertifikati mediċi li fihom dijanjosi, jiġifieri li jindikaw
il-kawża tal-marda, peress li jista’ jsemmi biss pronjosi.
32.      Fl-aħħar mill-aħħar, fil-każ li jinqabeż il-perijodu massimu previst mid-dispożizzjoni kontenzjuża, il-leġiżlazzjoni nazzjonali tħalli lill-persuna li timpjega l-għażla diskrezzjonali li tipproċedi bit-tkeċċija u, biss meta l-ħaddiem ma jitlobx li jibbenefika mid-dispożizzjoni addizzjonali, tagħti prijorità lill-interessi ekonomiċi u organizzattivi tal-persuna li timpjega, billi jippermettulha
tipproċedi bi tkeċċija
sempliċiment għax
tinqabeż il-kundizzjoni tat-terminu massimu. Barra minn hekk, din il-leġiżlazzjoni tipproteġi lill-persuni b’diżabbiltà wkoll barra mir-relazzjoni ta’ xogħol u, b’mod iktar ġenerali, fis-suq tax-xogħol, peress li l-impriżi li jimpjegaw iktar minn erbatax-il impjegat għandhom jirriżervaw kwota varjabbli ta’ impjiegi għall-persuni b’diżabbiltà (9).
33.      F’dawn iċ-ċirkustanzi, it-Tribunale ordinario di Ravenna (il-Qorti Distrettwali ta’ Ravenna) iddeċidiet li tissospendi l-proċeduri quddiemha u li tagħmel lill-Qorti tal-Ġustizzja d-domandi preliminari li ġejjin:
“1)      Id-Direttiva [2000/78] tipprekludi leġiżlazzjoni nazzjonali li, peress li tipprevedi d-dritt li jinżamm impjieg f’każ ta’ mard għal 180 jum imħallas, fil-perijodu mill‑1 ta’ Jannar sal‑31 ta’ Diċembru ta’ kull sena, flimkien ma’ 120 jum supplimentari ta’ leave mingħajr ħlas (li jista’ jittieħed darba biss) fuq talba tal-ħaddiem, ma tipprevedix leġiżlazzjoni differenti bejn ħaddiema li jikkwalifikaw bħala diżabbli u ħaddiema li ma humiex?
2)      Jekk il-leġiżlazzjoni nazzjonali deskritta fil-motivazzjoni għandha titqies b’mod astratt bħala diskriminazzjoni indiretta, din il-leġiżlazzjoni hija fi kwalunkwe każ oġġettivament iġġustifikata minn għan leġittimu u l-mezzi użati sabiex jintlaħaq huma xierqa u meħtieġa?
3)      Arranġament raġonevoli xieraq u suffiċjenti sabiex tiġi evitata d-diskriminazzjoni jista’ jiġi rrappreżentat mill-fatt tal-għoti ta’ leave mingħajr ħlas, fuq talba tal-ħaddiem, wara l-iskadenza ta’ [180] jum ta’ mard, u adattat sabiex jipprevjeni t-tkeċċija sa meta jiskadi?
4)      Arranġament li jikkonsisti fid-dmir tal-persuna li timpjega li tagħti, mal-iskadenza tal-perjodu ta’ 180 jum ta’ leave tal-mard imħallas, perijodu ieħor imħallas għal kollox bi spejjeż tagħha, mingħajr ma tikseb korrispettiv f’xogħol, jista’ jitqies bħala raġonevoli?
5)      Sabiex jiġi evalwat l-aġir diskriminatorju tal-persuna li timpjega, huwa possibbli li jiġi evalwat (għall-finijiet li tiġi stabbilita l-leġittimità jew le tat-tkeċċija) il-fatt li anki perijodu possibbli supplimentari tar-relazzjoni ta’ xogħol irremunerata mill-persuna li timpjega ma kienx iħalli lill-persuna b’diżabilità terġa’ lura għax-xogħol, peress li l-istat ta’ mard tagħha jippersisti?”
34.      Permezz ta’ digriet tal-President tal-Qorti tal-Ġustizzja tad‑9 ta’ April 2024, it-talba tal-qorti tar-rinviju li din il-kawża tiġi ttrattata skont il-proċedura mħaffa prevista fl-Artikolu 105(1) tar-Regoli tal-Proċedura tal-Qorti tal-Ġustizzja ġiet miċħuda.
35.      Ġew ippreżentati osservazzjonijiet bil-miktub mill-Gvern Taljan, Grieg u Olandiż kif ukoll mill-Kummissjoni Ewropea.
36.      Permezz ta’ ittra tal‑20 ta’ Novembru 2024, il-Qorti tal-Ġustizzja bagħtet talba għal kjarifika lill-qorti tar-rinviju, skont l-Artikolu 101(1) tar-Regoli tal-Proċedura tagħha, dwar, b’mod partikolari, il-ġurisprudenza tal-Corte suprema di cassazione (il-Qorti Suprema tal-Kassazzjoni) imsemmija fit-talba għal deċiżjoni preliminari, li għaliha hija wieġbet permezz ta’ ittra ppreżentata fir-Reġistru tal-Qorti tal-Ġustizzja fis‑26 ta’ Novembru 2024.
37.      Skont it-talba tal-Qorti tal-Ġustizzja, dawn il-konklużjonijiet ser jiffokaw fuq l-analiżi tal-ewwel żewġ domandi preliminari.
IV.    Analiżi
38.      Permezz tal-ewwel żewġ domandi tagħha, li għandhom jiġu eżaminati flimkien, il-qorti tar-rinviju tistaqsi, essenzjalment, jekk l-Artikolu 1 u l-Artikolu 2(1) u (2)(b) tad-Direttiva 2000/78 għandhomx jiġu interpretati fis-sens li jipprekludu d-dispożizzjonijiet ta’ ftehim kollettiv nazzjonali li jipprovdi li ħaddiem jista’ jitkeċċa f’sitwazzjoni fejn l-assenza tiegħu minħabba mard tkun qabżet perijodu mħallas ta’ 180 jum fis-sena, li magħhom jista’ jiżdied, fuq talba ta’ dan il-ħaddiem, perijodu li ma jaqbiżx il-120 jum matul sena waħda, mingħajr ma ssir ebda distinzjoni skont jekk l-imsemmi ħaddiem huwiex diżabbli jew le, fis-sens ta’ din id-direttiva.
39.      Qabel xejn, infakkar li kemm mit-titolu u mill-preambolu, kif ukoll mill-kontenut u l-għan tad-Direttiva 2000/78 jirriżulta li din hija ntiża li tistabbilixxi qafas ġenerali sabiex tiġi żgurata l-ugwaljanza fit-trattament “fil-qasam tal-impjieg u tax-xogħol” lil kull persuna, billi toffrilha protezzjoni effikaċi kontra d-diskriminazzjonijiet ibbażati fuq waħda mir-raġunijiet previsti fl-Artikolu 1 tagħha, li fosthom hemm inkluża d-diżabbiltà (10). Skont l-Artikolu 2(1) ta’ din id-direttiva, il-“prinċipju ta’ ugwaljanza fit-trattament” huwa mifhum bħala li “m’għandux ikun hemm diskriminazzjoni diretta jew indiretta għall-ebda raġuni msemmija fl-Artikolu 1”. Barra minn hekk, skont l-Artikolu 3(1)(ċ) ta’ din id-direttiva, din tapplika għall-persuni kollha, kemm fis-settur pubbliku kif ukoll fis-settur privat, inklużi l-organi pubbliċi, fir-rigward, b’mod partikolari, tal-kundizzjonijiet tat-tkeċċija.
40.      Skont il-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja, meta jadottaw miżuri li jaqgħu fil-kamp ta’ applikazzjoni tal-istess direttiva, li tagħti effett, fil-qasam tal-impjieg u tax-xogħol, lill-prinċipju ta’ nondiskriminazzjoni bbażat fuq id-diżabbiltà, issa stabbilit fl-Artikolu 21 tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali tal-Unjoni Ewropea, l-Istati Membri u l-imsieħba soċjali għandhom jaġixxu b’konformità mad-Direttiva 2000/78 (11).
41.      F’dan il-każ, il-kawża prinċipali tikkonċerna t-tkeċċija ta’ ħaddiema wara l-iskadenza tal-perijodu ta’
żamma fl-impjieg previst mid-dispożizzjoni kontenzjuża, jiġifieri perijodu mħallas ta’ 180 jum fis-sena, konsekuttivi jew le. Qabel xejn nixtieq nirrileva li, kif issemmi l-qorti tar-rinviju, id-dispożizzjoni addizzjonali tipprovdi li ż-żamma fl-impjieg jista’ jiġi estiż, fuq talba tal-ħaddiem, għal perijodu li ma jaqbiżx il-120 jum, għal sena waħda. Madankollu, mid-deċiżjoni tar-rinviju jirriżulta li P.M., għalkemm kellha l-possibbiltà, ma talbitx li tibbenefika minn din l-aħħar dispożizzjoni. F’dawn iċ-ċirkustanzi, il-bqija tal-analiżi tiegħi se tiffoka fuq il-perijodu ta’ 180 jum kif previst fl-Artikolu 173 taċ-CCNL, filwaqt li nirreferi għal dan il-perijodu ta’ 120 jum fil-kuntest tal-eżami ġenerali tal-konformità mad-dritt tal-Unjoni tal-ftehim kollettiv inkwistjoni.
42.      Din il-qorti tindika li P.M. ġiet irrikonoxxuta bħala persuna b’diżabbiltà, fis-sens tal-leġiżlazzjoni nazzjonali, wara t-tkeċċija tagħha. Madankollu, il-fatt li ħaddiem ġie rrikonoxxut bħala persuna b’diżabbiltà, fis-sens tad-dritt nazzjonali, ma jippreġudikax il-fatt jekk huwa jsofri minn diżabbiltà fis-sens tad-Direttiva 2000/78 (12).
Fir-rigward tal-kunċett ta’ “diżabbiltà”, fis-sens ta’ din id-direttiva, għandu jinftiehem bħala li jirreferi għal limitazzjoni fil-kapaċità, li tirriżulta, b’mod partikolari minn ħsara fiżika, mentali jew psikika għal żmien twil, li l-interazzjoni tagħhom ma’ diversi ostakoli tista’ tkun ta’ xkiel għall-parteċipazzjoni sħiħa u effettiva tal-persuna kkonċernata fil-ħajja professjonali fuq il-bażi ta’ ugwaljanza mal-ħaddiema l-oħra (13). F’dan il-każ, mit-talba għal deċiżjoni preliminari jirriżulta li l-imsemmija qorti, li hija biss għandha ġurisdizzjoni biex tevalwa l-fatti, tqis li P.M. hija persuna b’diżabbiltà, fis-sens tal-imsemmija direttiva.
43.      Permezz tal-ewwel żewġ domandi tagħha, l-istess qorti tfittex li tkun taf jekk id-dispożizzjoni kontenzjuża tikkostitwixxix diskriminazzjoni, fis-sens tad-Direttiva 2000/78. Fir-rigward tal-eżistenza ta’ diskriminazzjoni diretta, mill-Artikolu 2(2)(a) ta’ din id-direttiva jirriżulta li tali diskriminazzjoni sseħħ meta persuna tiġi ttrattata b’mod inqas favorevoli minn persuna oħra f’sitwazzjoni paragunabbli, abbażi ta’ waħda mir-raġunijiet imsemmija fl-Artikolu 1 tal-imsemmija direttiva. F’dan il-każ, mid-deċiżjoni tar-rinviju jirriżulta li d-dispożizzjoni kontenzjuża tapplika bl-istess mod għall-ħaddiema kollha, kemm jekk huma b’diżabbiltà jew le, kif tagħmel id-dispożizzjoni addizzjonali. F’dan il-kuntest,
ma jistax jitqies li dawn id-dispożizzjonijiet
joħolqu
differenza fit-trattament direttament ibbażata fuq id-diżabbiltà, fis-sens tad-dispożizzjonijiet magħquda tal-Artikolu 1 u tal-Artikolu 2(2)(a) tal-istess direttiva, sa fejn din hija bbażata fuq kriterju li ma huwiex marbut indissoċjabbilment mad-diżabbiltà (14).
44.      Fir-rigward tal-eżistenza ta’ diskriminazzjoni indiretta, l-Artikolu 2(2)(b) tad-Direttiva 2000/78 jippreċiża li, ħlief fil-każijiet imsemmija fil-punti (i) u (ii), diskriminazzjoni indiretta sseħħ meta dispożizzjoni, kriterju jew prattika apparentement newtrali jistgħu jirriżultaw fi żvantaġġ partikolari għal persuni, b’mod partikolari dawk b’diżabbiltà partikolari, meta mqabbla ma’ persuni oħra. Din id-dispożizzjoni għalhekk tipprovdi għal eżami f’żewġ stadji. L-għan tal-ewwel stadju huwa li jiġi vverifikat jekk id-dispożizzjoni tad-dritt nazzjonali inkwistjoni tinvolvix trattament żvantaġġuż ibbażat fuq id-diżabbiltà. Jekk dan ikun il-każ, dan l-ewwel stadju ma huwiex biżżejjed biex tiġi stabbilita l-eżistenza ta’ diskriminazzjoni indiretta kontra persuni b’diżabbiltà. Fil-fatt, jeħtieġ li jitfakkar li, skont ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja, trattament żvantaġġuż ibbażat fuq diżabbiltà ma jmurx kontra l-protezzjoni prevista fid-Direttiva 2000/778 sa fejn din tikkostitwixxi diskriminazzjoni fis-sens tal-Artikolu 2(1) ta’ din id-direttiva. Fil-fatt, il-ħaddiem b’diżabbiltà li huwa kopert mill-imsemmija direttiva għandu jkun protett minn kull “diskriminazzjoni”
meta mqabbel ma’ ħaddiem li ma għandux diżabbiltà (15). Għalhekk, it-tieni stadju jikkonsisti fid-determinazzjoni ta’ jekk il-kundizzjonijiet imsemmija fl-Artikolu 2(2)(b)(i) jew (ii) tal-istess direttiva humiex sodisfatti. Fl-affermattiv, anki jekk persuni b’diżabbiltà jsofru xi żvantaġġ, ir-regola li tistabbilixxi dan l-iżvantaġġ ma tikkostitwixxix diskriminazzjoni indiretta, fis-sens tad-Direttiva 2000/78.
45.      Skont il-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja, it-teħid inkunsiderazzjoni tal-jiem ta’ assenza minħabba mard marbut mad-diżabbiltà fil-kalkolu tal-jiem ta’ assenza minħabba mard iwassal għall-assimilazzjoni ta’ marda marbuta ma’ diżabbiltà mal-kunċett ġenerali ta’ “mard” waqt li assimilazzjoni pura u sempliċi tal-kunċett ta’ “diżabbiltà” ma’ dak ta’ “mard” hija eskluża. F’dan ir-rigward, ħaddiem b’diżabbiltà, meta mqabbel ma’ ħaddiem mingħajr diżabbiltà, huwa bħala prinċipju iktar espost għar-riskju li jiġi applikat fil-konfront tiegħu dispożizzjoni li tiffissa limitu għat-tul tal-assenza mix-xogħol. Fil-fatt, meta mqabbel ma’ ħaddiem mingħajr diżabbiltà, ħaddiem b’diżabbiltà huwa espost għal riskju addizzjonali li jkun assenti minħabba marda marbuta mad-diżabbiltà tiegħu. B’dan il-mod huwa espost għal riskju ikbar li jakkumula l-jiem ta’ assenza minħabba mard u, għaldaqstant, li jilħaq il-limiti previsti minn din id-dispożizzjoni. Dejjem skont il-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja, jidher għalhekk li r-regola prevista f’din id-dispożizzjoni tista’ tiżvantaġġa lill-ħaddiema b’diżabbiltà u għalhekk twassal għal differenza fit-trattament ibbażata indirettament fuq id-diżabbiltà fis-sens tal-Artikolu 2(2)(b) ta’ din id-direttiva (16).
46.      Konsegwentement, f’dan il-każ, fir-rigward tal-ewwel stadju tal-eżami tad-dispożizzjoni kontenzjuża u tad-dispożizzjoni addizzjonali (17), li jirrigwardaw in-numru ta’ jiem ta’ assenza fis-sena, għandu jiġi rrilevat li dawn ma jistabbilixxux skema speċifika għall-ħaddiema b’diżabbiltà. Għalhekk, huma jistabbilixxu trattament żvantaġġuż minħabba diżabbiltà, fis-sens ta’ l-imsemmija direttiva. Madankollu, kif indikajt fil-punt 44 ta’ dawn il-konklużjonijiet, din l-osservazzjoni waħedha ma tippermettix li tiġi kkaratterizzata diskriminazzjoni indiretta, fis-sens tal-istess direttiva. Kieku dan kien il-każ, ikun ċar li mhux biss dawn id-dispożizzjonijiet, iżda wkoll id-dispożizzjonijiet kollha tal-Istati Membri dwar is-sigurtà soċjali, fis-sitwazzjoni fejn ma jagħmlux distinzjoni bejn persuni b’diżabbiltà u persuni mingħajr diżabbiltà, jiksru, b’dan il-fatt biss, il-prinċipju ta’ ugwaljanza fit-trattament previst mid-dritt tal-Unjoni.
47.      Peress li dawn il-konklużjonijiet jiffokaw fuq l-ewwel żewġ domandi preliminari, li huma relatati, essenzjalment, mal-Artikolu 2(2)(b)(i) tad-Direttiva 2000/78, ser neżamina, min naħa, il-kundizzjonijiet stabbiliti f’din id-dispożizzjoni, li jistgħu japplikaw għal differenza fit-trattament ibbażata fuq id-diżabbiltà, anki jekk l-Artikolu 2(2)(b)(ii) ta’ din id-direttiva jirrigwarda speċifikament għas-sitwazzjoni tad-diżabbiltà (18). Minn dan l-Artikolu 2(2)(b)(i) jirriżulta li, f’sitwazzjoni fejn b’mod partikolari l-persuni b’diżabbiltà partikolari jitqiegħdu fi żvantaġġ partikolari meta mqabbla ma’ persuni oħra, id-diskriminazzjoni ma għandhiex isseħħ meta l-leġiżlazzjoni nazzjonali tkun oġġettivament iġġustifikata minn għan leġittimu u l-mezzi biex jintlaħaq dak l-għan ikunu xierqa u neċessarji. Għaldaqstant, għandu jiġi vverifikat jekk id-dispożizzjoni inkwistjoni hijiex oġġettivament iġġustifikata minn għan leġittimu, jekk il-mezzi implimentati sabiex jintlaħaq dan humiex xierqa u jekk ma jeċċedux lil hinn minn dak li huwa neċessarju sabiex jintlaħaq l-għan imfittex mill-imsieħba soċjali li kkonkludew il-ftehim kollettiv inkwistjoni (19).
48.      F’dan ir-rigward, mill-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja jirriżulta li li l-Istati Membri għandhom marġni ta’ evalwazzjoni wiesa’ fl-għażla mhux biss tat-tfittxija ta’ għan partikolari fost għanijiet oħra fil-qasam tal-politika soċjali u tal-impjieg, iżda wkoll fid-definizzjoni tal-miżuri li kapaċi jilħquh (20). B’hekk, b’mod partikolari, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet fil-punt 44 tas-sentenza Ruiz Conejero
li l-ġlieda kontra l-assenteiżmu mix-xogħol tista’ titqies bħala għan leġittimu, fis-sens tal-Artikolu 2(2)(b)(i), tad-Direttiva 2000/78, peress li din hija miżura li taqa’ taħt il-politika tal-impjieg. Il-kawża li tat lok għal din is-sentenza kienet tikkonċerna leave tal-mard intermittenti għal żmien qasir. Bl-istess mod, skont il-Qorti tal-Ġustizzja, miżura meħuda biex tippromwovi l-flessibbiltà fis-suq tax-xogħol tista’ titqies li taqa’ taħt il-politika tal-impjiegi (21).
49.      Fir-rigward ta’ din il-kawża, ninnota li, skont il-premessa 17 tad-Direttiva 2000/78, din ma teżiġix li persuna li ma tkunx disponibbli biex twettaq il-funzjonijiet essenzjali tal-post ikkonċernat tibqa’ impjegata, bla ħsara għall-obbligu li tiġi pprovduta arranġamenti raġonevoli għall-persuni b’diżabbiltà. Għalhekk, inqis li, fil-kuntest tal-politika tal-impjieg, u fir-rigward tal-leave tal-mard fit-tul, l-iżgurar tad-disponibbiltà tal-ħaddiema biex iwettqu l-attività professjonali tagħhom jikkostitwixxi għan leġittimu ta’ politika soċjali, fis-sens tal-Artikolu 2(2)(b)(i) ta’ din id-direttiva. Fil-fatt, l-għan tagħha ma huwiex li ttawwal relazzjoni ta’ impjieg billi żżomm fl-impjieg persuni li ma humiex kapaċi jaħdmu.
50.      Madankollu huwa importanti, li jiġi vverifikat jekk il-mezzi implimentati mill-ftehim kollettiv inkwistjoni sabiex jintlaħaq dan l-għan humiex xierqa u ma jeċċedux dak li huwa neċessarju sabiex jintlaħaq. F’dan ir-rigward, il-qorti tar-rinviju indikat li, skont il-ġurisprudenza tal-Corte suprema di cassazione (il-Qorti Suprema tal-Kassazzjoni), jirriżulta li l-limitu ratione temporis tad-dritt għaż-żamma fl-impjieg jieħu inkunsiderazzjoni l-interess, minn naħa, tal-ħaddiem marid li jżomm l-impjieg tiegħu bil-għan li jfieq jew jirkupra u, min-naħa l-oħra, tal-persuna li timpjega, fid-dawl tas-sitwazzjoni finanzjarja tagħha, tal-organizzazzjoni tagħha u tal-bżonn
li tkun tista’ ttemm kuntratt ta’ xogħol li ma jkunx għadu profittabbli għaliha (22). Għalhekk, id-dispożizzjoni kontenzjuża tippermetti lill-ħaddiem li jkun assenti għal raġunijiet relatati mal-mard tiegħu għal madwar nofs is-sena, kull sena, mingħajr ma jitlef ir-remunerazzjoni tiegħu jew l-impjieg tiegħu. Dan il-ħaddiem jista’ japplika wkoll għad-dispożizzjoni addizzjonali, li tistabbilixxi leave tal-mard mhux imħallas. Min-naħa tagħha, il-persuna li timpjega għandha l-għażla, jekk jinqabeż il-perijodu massimu, li ttemm din ir-relazzjoni kuntrattwali.
51.      Għall-finijiet tal-eżami ta’ din il-verifika, huwa utli li jiġi enfasizzat li, skont il-qorti tar-rinviju, fid-dawl tat-tul tal-perijodu “di comporto”, din kienet imfassla mill-bidu nett sabiex tipproteġi lill-ħaddiema, b’mod partikolari, kontra l-assenzi minħabba diżabbiltà, li ma humiex esklużivament marbuta ma’ sempliċi marda “ordinarja”. Fl-istess sens, il-Gvern Taljan isostni fl-osservazzjonijiet bil-miktub tiegħu li t-tul ta’ dan il-perijodu huwa ġġustifikat mill-ħtieġa li jiġu protetti l-persuni b’diżabbiltà, peress li, fl-assenza ta’ diżabbiltà u minbarra mard onkoloġiku, li huwa suġġett għal skema differenti, huwa rari ħafna li marda tippersisti għal żmien daqshekk twil. B’hekk, il-leġiżlazzjoni Taljana, għal raġunijiet ta’ semplifikar, tadotta terminu itwal, ibbażat fuq il-prinċipju loġiku, anki qabel ma jkun legali, li jgħid “min jista’ jagħmel iktar jista’ jagħmel inqas”.
52.      Barra minn hekk, għandhom jittieħdu ukoll inkunsiderazzjoni l-elementi l-l-oħra kollha li huma rilevanti, b’mod partikolari l-ispejjeż diretti u indiretti li għandhom jiġu sostnuti mill-impriżi minħabba l-assenza mix-xogħol (23).
Jeħtieġ ukoll li jiġi eżaminat jekk id-dispożizzjoni kontenzjuża kif ukoll id-dispożizzjoni addizzjonali, billi jipprovdi għad-dritt ta’ tkeċċija tal-ħaddiema li jkunu assenti mix-xogħol minħabba mard matul ċertu numru ta’ jiem, għandux, fir-rigward tal-persuni li jimpjegaw, effett li jinkoraġġixxi r-reklutaġġ u ż-żamma fis-servizz (24).
53.      Fid-dawl tal-marġni ta’ evalwazzjoni wiesgħa mogħtija lill-Istati Membri fl-għażla mhux biss tat-twettiq ta’ għan partikolari ta’ politika soċjali u ta’ impjieg, iżda wkoll fid-definizzjoni tal-miżuri li jistgħu jiksbuh, jiena tal-fehma li miżura bħal dik tad-dispożizzjoni kontenzjuża ma tidhirx inadegwata sabiex jintlaħaq l-għan imsemmi fil-punt 49 ta’ dawn il-konklużjonijiet. Fil-fatt, l-Istati Membri jew l-imsieħba soċjali huma, fil-fehma tiegħi, intitolati li jirrikjedu li ħaddiem ikun disponibbli għal mill-inqas sitt xhur kull sena biex iwettaq il-kompiti ddefiniti mill-kuntratt ta’ xogħol tiegħu.
54.      Il-Qorti tal-Ġustizzja ppreċiżat li, sabiex jiġi ddeterminat jekk il-mezzi previsti mid-dispożizzjoni kontenzjuża jeċċedux dak li huwa neċessarju sabiex jintlaħqu l-għanijiet segwiti, din id-dispożizzjoni għandha tiġi ssostitwita fil-kuntest li fih hija tinsab u li jittieħed inkunsiderazzjoni d-dannu li hija tista’ toħloq lill-persuni kkonċernati minnha. F’dan ir-rigward, hija l-qorti tar-rinviju li għandha teżamina jekk
l-imsieħba soċjali Taljani, meta jsegwu l-għan leġittimu li jiżguraw id-disponibbiltà tal-ħaddiema biex iwettqu l-attività professjonali tagħhom, minn naħa, u
bilanċ raġonevoli
bejn l-interessi opposti tal-impjegat u tal-persuna li timpjega fir-rigward tal-assenzi minħabba mard, min-naħa l-oħra, jekk ħadux inkunsiderazzjoni l-fatturi rilevanti li jikkonċernaw b’mod partikolari lill-ħaddiema b’diżabbiltà. F’dan ir-rigward jeħtieġ li ma jitħalliex barra r-riskju sostnut mill-persuni milquta minn diżabbiltà, li b’mod ġenerali jiffaċċjaw iktar diffikultajiet mill-ħaddiem mingħajr diżabbiltà għar-reintegrazzjoni fis-suq tax-xogħol u għandhom bżonnijiet speċifiċi marbuta mal-protezzjoni li jirrikjedi l-istat tas-saħħa tagħhom (25).
55.      F’dan il-kuntest, kif indikat fil-premessa 15 tad-Direttiva 2000/78, id-diskriminazzjoni indiretta tista’ tiġi stabbilita bi kwalunkwe mezz, inkluż fuq il-bażi ta’ statistika. B’hekk, kif irrilevat il-Kummissjoni fl-osservazzjonijiet bil-miktub tagħha, sabiex tiddetermina sa liema punt il-ħaddiema b’diżabbiltà jsofru dannu li jirriżulta mill-applikazzjoni tad-dispożizzjonijiet kontenzjużi u addizzjonali, il-qorti tar-rinviju għandha tivverifika, abbażi tal-fatti disponibbli għaliha, kemm minnhom kienu bil-leave tal-mard għal perijodu ta’ iktar minn 180 jum f’sena jew 300 jum f’sena waħda. Wara dan l-eżami fattwali, li għandu jkun imwettaq minn dik il-qorti, jekk jidher li numru konsiderevoli ta’ ħaddiema b’diżabbiltà jkunu qabżu dawn il-perijodi “di comporto”, dawn il-perijodi jistgħu mbagħad ikollhom effett negattiv sinjifikattiv fuq il-ħaddiema b’diżabbiltà u jistgħu ma jkunux proporzjonati mas-sitwazzjoni li fiha jsibu ruħhom. Il-qorti nazzjonali għandha tevalwa sa fejn l-istatistika prodotta quddiemha hija affidabbli u jekk din l-istatistika tistax tittieħed inkunsiderazzjoni, jiġifieri jekk, b’mod partikolari, hijiex l-espressjoni ta’ fenomeni purament fortuwiti jew okkażjonali u jekk hijiex suffiċjentement sinjifikattiva (26).
56.      Fost l-elementi li għandhom jittieħdu inkunsiderazzjoni,
hemm inkluża l-eżistenza, fl-ordinament ġuridiku Taljan, ta’ dispożizzjonijiet maħsuba sabiex jipproteġu b’mod speċifiku il-persuni b’diżabbiltà. Fil-fatt, tali dispożizzjonijiet jistgħu jipprevjenu jew jagħmlu tajjeb għall-iżvantaġġi li jirriżultaw mid-diżabbiltà, inkluż il-preżenza ta’ mard marbut mad-diżabbiltà (27).
57.      Fid-dawl ta’ dawn l-elementi, hija l-qorti tar-rinviju li għandha tevalwa, fir-rigward tal-persuni b’diżabbiltà, jekk il-mezzi previsti mid-dispożizzjoni kontenzjuża u mid-dispożizzjoni addizzjonali jaqbżux dak li huwa meħtieġ sabiex jintlaħaq l-għan imfittex.
58.      Għalkemm l-ewwel żewġ domandi preliminari ma jirrigwardawx l-aġġustamenti raġonevoli msemmija fl-Artikolu 2(2)(b)(ii) tad-Direttiva 2000/78, nixtieq madankollu, fit-tieni lok u addizzjonalment, nagħmel xi osservazzjonijiet f’dan ir-rigward. Jidher mill-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja
li d-dispożizzjonijiet tal-Konvenzjoni tan-NU jistgħu jiġu invokati għall-finijiet ta’ interpretazzjoni ta’ dawk ta’ din id-direttiva, b’mod li din tal-aħħar għandha tiġi interpretata, sa fejn possibbli, b’mod konformi ma’ din il-konvenzjoni. Issa, skont l-Artikolu 2 tal-imsemmija konvenzjoni, il-kunċett ta’ “diskriminazzjoni bbażata fuq id-diżabbiltà” tfisser kwalunkwe distinzjoni, esklużjoni jew restrizzjoni ibbażata fuq id-diżabbiltà li għandha l-għan jew l-effett li tfixkel jew li xxejjen l-għarfien, it-tgawdija jew l-eżerċizzju, fuq il-bażi tal-ugwaljanza ma’ ħaddieħor, tad-drittijiet tal-bniedem u tal-libertajiet fundamentali kollha fil-qasam politiku, ekonomiku, soċjali, kulturali, ċivili jew oħrajn. Dan il-kunċett jinkludi l-forom kollha ta’ diskriminazzjoni, inkluż ir-rifjut ta’ arranġamenti raġonevoli.
Fir-rigward ta’ dawn l-arranġamenti, mill-kliem tal-Artikolu 5 tal-imsemmija direttiva, moqri fid-dawl tal-premessi 20 u 21 tagħha, jirriżulta li l-persuna li timpjega hija obbligata tieħu l-miżuri xierqa, jiġifieri miżuri effikaċi u prattiċi, billi tieħu inkunsiderazzjoni kull sitwazzjoni individwali, sabiex tippermetti lil kull persuna b’diżabbiltà taċċedi għal impjieg, teżerċitah jew tavvanza fih, jew sabiex tingħata taħriġ mingħajr ma jiġi impost fuq il-persuna li timpjega piż sproporzjonat (28).
59.      F’dan il-każ, il-qorti tar-rinviju tispjega li l-kumpannija S. kienet taf bl-ewwel ċertifikat mediku ta’ P.M., li kien jindika r-raġuni medika għall-assenza tagħha, għall-perijodu mit‑18 ta’ Ġunju sat‑8 ta’ Awwissu 2022. B’kuntrast ma’ dan, iċ-ċertifikati mediċi maħruġa mit-tabib ġenerali Taljan tagħha, għall-perijodu sat‑8 ta’ Jannar 2023, ma speċifikawx ir-raġuni għall-assenza medika tagħha. Kif tenfasizza din il-qorti, skont il-leġiżlazzjoni nazzjonali, il-persuna li timpjega ma tafx ir-raġuni għall-assenza tal-ħaddiem, peress li ma tirċevix ċertifikati mediċi li jinkludu dijanjosi, jiġifieri li jindikaw il-kawża tal-marda, iżda biss pronjosi. Barra minn hekk, din il-kumpannija ma ġietx infurmata bit-talba ta’ P.M. għar-rikonoxximent tad-diżabbiltà tagħha b’mezzi amministrattivi. Barra minn hekk, kif speċifikat mill-imsemmija qorti, din il-leġiżlazzjoni
tipprojbixxi espressament lill-persuna li timpjega milli tagħmel il-kontrolli mediċi tagħha fuq il-persuna tal-ħaddiem (29).
60.      F’dawn iċ-ċirkostanzi, hija l-istess qorti li għandha teżamina jekk, fid-dawl tad-dritt nazzjonali u taċ-ċirkustanzi speċifiċi tal-kawża prinċipali, huwiex il-ħaddiem li huwa responsabbli li jinforma lill-persuna li timpjegah bis-sitwazzjoni tad-diżabbiltà tiegħu (30) jew jekk din tal-aħħar għandiex l-obbligu, qabel tkeċċi ħaddiem minħabba li qabeż il-perijodu “di comporto”, li tistaqsi lil dan il-ħaddiem jekk l-assenzi tiegħu humiex marbuta mal-eżistenza ta’ diżabbiltà. Fil-każ li l-persuna li timpjega tkun obbligata li tinvestiga, ikun hemm lok li jiġi kkonstatat li t-tkeċċija ta’ ħaddiem b’diżabbiltà mingħajr mal-persuna li timpjega tkun ipprovat
tadotta miżura xierqa fil-qafas ta’ “arranġamenti raġonevoli”, fis-sens tal-Artikolu 5 tad-Direttiva 2000/78, ma jkunx konformi mal-kundizzjonijiet previsti fl-Artikolu 2(2)(b)(ii) ta’ din id-direttiva.
61.      Fid-dawl ta’ dak kollu li ntqal iktar ’il fuq, jiena tal-opinjoni li l-Artikolu 1 u l-Artikolu 2(1) u (2)(b) tad-Direttiva 2000/78 għandhom jiġu interpretati fis-sens li ma jipprekludux id-dispożizzjonijiet ta’ ftehim kollettiv nazzjonali li jipprovdi li ħaddiem jista’ jitkeċċa fis-sitwazzjoni fejn l-assenza tiegħu minħabba mard tkun qabżet perijodu mħallas ta’ 180 jum fis-sena, li magħhom jista’ jiżdied, fuq talba tal-ħaddiem, perijodu li ma jaqbiżx il-120 jum matul sena waħda, mingħajr ma ssir distinzjoni skont jekk dan il-ħaddiem huwiex diżabbli jew le, fis-sens ta’ din id-direttiva, sakemm dawn id-dispożizzjonijiet, filwaqt li jsegwu l-għan leġittimu li jiżguraw id-disponibbiltà tal-ħaddiema biex iwettqu l-attività professjonali tagħhom, jaqbżux dak li huwa meħtieġ biex jintlaħaq dan l-għan.
V.      Konklużjoni
62.      Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti, nipproponi li l-Qorti tal-Ġustizzja tirrispondi għal-ewwel u għat-tieni domanda preliminari magħmula mit-Tribunale ordinario di Ravenna (il-Qorti Distrettwali ta’ Ravenna, l-Italja) kif ġej:
L-Artikolu 1 u l-Artikolu 2(1) u (2)(b) tad-Direttiva
tal-Kunsill 2000/78/KE tas‑27 ta’ Novembru 2000 li tistabbilixxi qafas ġenerali għall-ugwaljanza fit-trattament fl-impjieg u fix-xogħol,
għandhom ikunu interpretati fis-sens illi:
ma jipprekludux id-dispożizzjonijiet ta’ ftehim kollettiv nazzjonali li jipprovdi li ħaddiem jista’ jitkeċċa fis-sitwazzjoni fejn l-assenza tiegħu minħabba mard tkun qabżet perijodu mħallas ta’ 180 jum fis-sena, li magħhom jista’ jiżdied, fuq talba tal-ħaddiem, perijodu li ma jaqbiżx il-120 jum matul sena waħda, mingħajr ma ssir distinzjoni skont jekk dan il-ħaddiem huwiex diżabbli jew le, fis-sens ta’ din id-direttiva, sakemm dawn id-dispożizzjonijiet, filwaqt li jsegwu l-għan leġittimu li jiżguraw id-disponibbiltà tal-ħaddiema biex iwettqu l-attività professjonali tagħhom, jaqbżux dak li huwa meħtieġ biex jintlaħaq dan l-għan.
1      Lingwa oriġinali: il-Franċiż.
i      L-isem ta’ din il-kawża huwa fittizju. Dan l-isem ma jikkorrispondi għall-isem reali ta’ ebda waħda mill-partijiet fil-proċedura.
2      Id-Direttiva tal-Kunsill tas‑27 ta’ Novembru 2000 li tistabbilixxi qafas ġenerali għall-ugwaljanza fit-trattament fl-impjieg u fix-xogħol (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 5, Vol. 4, p. 79).
3      Sentenza tal‑11 ta’ April 2013, HK Danmark (C‑335/11 u C‑337/11, iktar ’il quddiem is-“sentenza HK Danmark”, EU:C:2013:222).
4      Sentenza tat‑18 ta’ Jannar 2018, Ruiz Conejero (C‑270/16, iktar ’il quddiem is-“sentenza
Ruiz Conejero”,
EU:C:2018:17). Ara, dwar din is-sentenza, fil-kummentarji, Broderick, A., “Ruiz Conejero: (Re-)Conceptualizing Disability-based Discrimination and Sickness Absence at Work”, International Labor Rights Case Law Journal, Brill Nijhoff, Levde, Nruo5, 2019, p. 86 sa 91.
5      Ġabra tat-Trattati tan-Nazzjonijiet Uniti, Vol. 2515, p. 3.
6      ĠU 2010, L 23, p. 35.
7      Suppliment ordinarju għall-GURI Nru 39 tas‑17 ta’ Frar 1992.
8      GURI Nruo131, tas‑27 ta’ Mejju 1970.
9      Il-qorti tar-rinviju tirreferi f’dan ir-rigward għal legge n. 68 – Norme per il diritto al lavoro dei disabili (il-Liġi Nru 68, rigward standards dwar id-dritt tax-xogħol tal-persuni b’diżabbiltà), tat‑12 ta’ Marzu 1999 (suppliment ordinarju tal-GURI Nru 68, tat‑23 ta’ Marzu 1999).
10      Ara s-sentenza tal‑10 ta’ Frar 2022, HR Rail (C‑485/20, EU:C:2022:85, punt 26 u l-ġurisprudenza ċċitata).
11      Ara, b’analoġija, fir-rigward tad-diskriminazzjoni bbażata fuq l-età, is-sentenza tad‑19 ta’ Lulju 2017, Abercrombie & Fitch Italia (C‑143/16, EU:C:2017:566, punt 17 u l-ġurisprudenza ċċitata). L-Artikolu 26 tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali jiddikjara ukoll li l-Unjoni tirrikonoxxi u tirrispetta d-dritt tal-persuni b’diżabbiltà li jibbenefikaw minn miżuri mmirati biex jiżguraw l-awtonomija tagħhom, l-integrazzjoni soċjali u professjonali tagħhom kif ukoll il-parteċipazzjoni tagħhom fil-ħajja tal-komunità.
12      Ara s-sentenza Ruiz Conejero (punt 32).
13      Ara s-sentenza tat‑18 ta’ Jannar 2024, Ca Na Negreta (C‑631/22, EU:C:2024:53, punt 34 u l-ġurisprudenza ċċitata).
14      Ara, f’dan is-sens, is-sentenza tas‑26 ta’ Jannar 2021, Szpital Kliniczny im. dra J. Babińskiego Samodzielny Publiczny Zakład Opieki Zdrowotnej w Krakowie (C‑16/19, EU:C:2021:64, punt 44 u l-ġurisprudenza ċċitata).
15      Ara s-sentenza Ruiz Conejero (punt 36 u l-ġurisprudenza ċċitata).
16      Ara f’dan is-sens is-sentenza Ruiz Conejero (C‑270/16, EU:C:2018:17, punti 38 u 39 kif ukoll il-ġurisprudenza ċċitata).
17      Il-qorti tar-rinviju tenfasizza li d-dispożizzjoni addizzjonali, sa fejn teskludi l-possibbiltà li jittieħed leave addizzjonali f’każ ta’ mard kroniku u mentali, tidher diskriminatorja lejn il-persuna b’diżabbiltà b’tali patoloġija. Madankollu, kif tinnota wkoll din il-qorti, sa fejn P.M., għalkemm kellha l-possibbiltà li tagħmel dan, ma talbitx li tibbenefika minn dan il-perijodu addizzjonali, ma hemmx lok li din id-domanda tiġi eżaminata fil-kuntest ta’ dawn il-konklużjonijiet.
18      Ara, b’mod partikolari, is-sentenza HK Danmark (punti 75 sa 92 u l-ġurisprudenza ċċitata). Ara, wkoll il-konklużjonijiet tal-Avukata Ġenerali Sharpston fil-kawża Ruiz Conejero (C‑270/16, EU:C:2017:788, punt 33), li jgħidu li l-Artikolu 2(2)(b)(i) tad-Direttiva 2000/78 għandu jinqara flimkien mal-Artikolu 2(2)(b)(ii) tal-istess direttiva, peress li t-tieni dispożizzjoni tista’ titqies li tiċċara l-kunċett ta’ proporzjonalità msemmi fl-ewwel dispożizzjoni u ma jistax jiġi argumentat li t-tieni dispożizzjoni għandha tiġi applikata għal persuni b’diżabbiltà bl-esklużjoni tal-ewwel waħda, peress li, filwaqt li huwa possibbli li dawn tal-aħħar jistgħu japplikaw għall-maġġoranza tal-persuni b’diżabbiltà, ma jistgħux japplikaw għall-persuni kollha b’diżabbiltà.
19      Ara, f’dan is-sens, is-sentenza tad‑19 ta’ Settembru 2018, Bedi (C‑312/17, EU:C:2018:734, punt 58).
20      Ara s-sentenza tal‑10 ta’ April 2023, BVAEB (Aġġustament tal-pensjonijiet tal-irtirar) (C‑52/22, EU:C:2023:309, punt 55 u l-ġurisprudenza ċċitata).
21      Ara HK Danmark (punt 82).
22      Ara punt 25 ta’ dawn il-konklużjonijiet.
23      Ara, f’dan is-sens, is-sentenza
Ruiz Conejero (punt 47).
F’dan ir-rigward, il-qorti tar-rinviju tirreferi għall-ispejjeż organizzattivi u ta’ taħriġ marbuta mar-reklutaġġ ta’ persuni impjegati għal żmien determinat sabiex jissostitwixxu lill-ħaddiem assenti minħabba mard.
24      Ara, f’dan is-sens, is-sentenza Ruiz Conejero (punt 48 u l-ġurisprudenza ċċitata).
25      Ara, f’dan is-sens, is-sentenzi HK Danmark (punt 82) u Ruiz Conejero (punti 49 sa 51 u l-ġurisprudenza ċċitata).
26      Sentenza tat‑30 ta’ Ġunju 2022, INSS (Kumulu ta’ pensjonijiet għal invalidità professjonali totali)
(C‑625/20, EU:C:2022:508, punt 41 u l-ġurisprudenza ċċitata).
27      Ara, f’dan is-sens, is-sentenza Ruiz Conejero (punt 55).
28      Sentenza tat‑18 ta’ Jannar 2024, Ca Na Negreta (C‑631/22, EU:C:2024:53, punti 41 sa 43 u l-ġurisprudenza ċċitata). Kif irrilevajt fil-konklużjonijiet tiegħi fil-kawża
HR Rail (C‑485/20, EU:C:2021:916, punt 59), l-Artikolu 5 tad-Direttiva 2000/78, moqri fid-dawl tal-premessi 17 u 20 tagħha, għandu jinftiehem li jfisser li, bħala prijorità u kemm jista’ jkun, il-persuna li timpjega għandha tadatta l-post tax-xogħol okkupat mill-ħaddiem qabel l-okkorrenza tad-diżabbiltà tiegħu. Fil-fatt l-għan huwa f’approċċ ibbażat fuq il-kunċett soċjali tad-diżabbiltà, li jiġi adattat l-ambjent tax-xogħol tal-persuna b’diżabbiltà sabiex tippermettilha parteċipazzjoni sħiħa u effettiva fil-ħajja professjonali fuq il-bażi tal-ugwaljanza ma’ ħaddiema oħra.
29      Ara punt 31 ta’ dawn il-konklużjonijiet.
30      Infakkar li, f’dan il-każ, P.M. ma talbitx għall-perijodu addizzjonali ta’ 120 jum previst fid-dispożizzjoni addizzjonali.