62008CC0199
OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO
VERICY TRSTENJAK
przedstawiona w dniu 14 maja 2009 r. (
1
)
Sprawa C-199/08
Erhard Eschig
przeciwko
UNIQA Sachversicherung AG
„Ubezpieczenie ochrony prawnej — Dyrektywa 87/344/EWG — Artykuł 4 ust. 1 — Swobodny wybór prawnika przez ubezpieczonego — Ograniczenie umowne — Większa liczba ubezpieczonych poszkodowanych w wyniku tego samego zdarzenia — Wybór przedstawiciela prawnego przez ubezpieczyciela”
I — Wprowadzenie
1.
Przedmiotem niniejszego postępowania w sprawie wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym są pytania prejudycjalne austriackiego Oberster Gerichtshof (zwanego dalej: „sądem krajowym”) dotyczące wykładni dyrektywy Rady 87/344/EWG z dnia 22 czerwca 1987 r. w sprawie koordynacji przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych odnoszących się do ubezpieczenia ochrony prawnej (
2
). Odnoszą się one do art. 4 ust. 1 lit. a) dyrektywy 87/344, zgodnie z którym, w przypadku gdy osoba mająca ubezpieczenie ochrony prawnej korzysta z pomocy prawnika lub innej osoby mającej zgodnie z prawem krajowym odpowiednie kwalifikacje (dalej dla prawnika lub innej osoby mającej zgodnie z prawem krajowym odpowiednie kwalifikacje będzie używane zbiorcze pojęcie „przedstawiciel prawny”) w celu obrony, reprezentowania lub wspierania jej interesów w postępowaniu sądowym lub administracyjnym ubezpieczony ma prawo swobodnego wyboru takiego przedstawiciela prawnego.
2.
Punktem wyjścia dla postępowania przed sądem krajowym jest odmowa pozwanej w postępowaniu przed sądem krajowym zwrotu skarżącemu w postępowaniu przed sądem krajowym kosztów adwokata zatrudnionego przez niego w związku z niewypłacalnością dwóch przedsiębiorstw świadczących usługi w zakresie obrotu papierami wartościowymi w oparciu o uzasadnienie, że ogólne warunki ubezpieczenia leżące u podstaw umowy to ją uprawniały do wyboru przedstawiciela prawnego, ponieważ wiele ubezpieczonych przez nią osób poniosło szkodę spowodowaną przez niewypłacalność tych przedsiębiorstw, a zatem wystąpiła tzw. szkoda zbiorowa.
3.
Sąd krajowy zmierza do ustalenia, czy art. 4 ust.1 lit. a) dyrektywy 87/344 należy interpretować w ten sposób, że sprzeczna jest z nim [stoi mu na przeszkodzie] wykładnia przepisów krajowych, zgodnie z którą ubezpieczyciel ochrony prawnej może w ubezpieczeniu ochrony prawnej zawrzeć klauzulę, która w przypadkach, w których większa liczba ubezpieczonych jest poszkodowana w wyniku tego samego zdarzenia, uprawnia ubezpieczyciela do wyboru przedstawiciela prawnego i tym samym ogranicza prawo swobodnego wyboru przedstawiciela prawnego przez indywidualnego ubezpieczonego (dalej zwana: „klauzulą szkody zbiorowej”).
II — Ramy prawne
A — Prawo wspólnotowe
4.
Zgodnie z niemiecką wersją językową (
3
) motywu jedenastego dyrektywy 87/344 interes osób mających ubezpieczenie ochrony prawnej wymaga, aby ubezpieczony miał możliwość wybrania prawnika lub innej osoby o odpowiednich kwalifikacjach zgodnie z przepisami prawa krajowego, w każdym postępowaniu sądowym albo administracyjnym, a mianowicie zawsze [w polskiej wersji językowej: oraz], kiedy wystąpi sprzeczność interesów.
5.
Zgodnie z motywem dwunastym dyrektywy 87/344 państwa członkowskie powinny uzyskać możliwość zwolnienia zakładów [ubezpieczeń] z obowiązku zapewnienia ubezpieczonemu swobody wyboru prawnika, jeżeli ubezpieczenie ochrony prawnej ogranicza się do przypadków wynikających z użytkowania pojazdów drogowych na ich terytorium oraz jeżeli spełnione są inne warunki ograniczające.
6.
Artykuł 3 dyrektywy 87/344 brzmi:
„1.   Ubezpieczenie ochrony prawnej winno podlegać oddzielnej umowie, nieobejmującej innych grup ubezpieczeń lub też należy uwzględnić je w oddzielnej części jednolitej polisy, określającej charakter ubezpieczenia ochrony prawnej oraz, jeżeli państwo członkowskie tego żąda, wysokość odpowiedniej składki.
2.   Każde państwo członkowskie zastosuje konieczne środki, aby zapewnić przyjęcie przez zakłady [ubezpieczeń] mające siedzibę na jego terytorium, zgodnie z wariantem narzuconym przez państwo członkowskie lub według własnego wyboru, jeżeli państwo członkowskie wyrazi na to zgodę, co najmniej jednego z następujących alternatywnych rozwiązań:
a)
zapewnienie przez zakład [ubezpieczeń], że żaden członek personelu zajmujący się obsługą roszczeń z tytułu ochrony prawnej lub doradztwem prawnym w tym zakresie nie będzie równocześnie prowadzić podobnej działalności:
—
jeżeli zakład prowadzi działalność w różnych działach ubezpieczeń — w innej grupie ubezpieczeń prowadzonych przez zakład,
—
niezależnie od tego, czy zakład prowadzi działalność w różnych działach ubezpieczeń, czy jest zakładem wyspecjalizowanym — w innym zakładzie, mającym powiązania finansowe, handlowe lub administracyjne z pierwszym zakładem i prowadzącym działalność w jednej lub kilku grupach ubezpieczeń wymienionych w dyrektywie 73/239/EWG;
b)
powierzenie przez zakład [ubezpieczeń] obsługi roszczeń z tytułu ubezpieczenia ochrony prawnej zakładowi mającemu odrębną osobowość prawną. Zakład ten zostanie wymieniony w oddzielnej umowie lub oddzielnej części polisy, określonej w ust. 1. Jeżeli zakład mający odrębną osobowość prawną ma powiązania z zakładem, który prowadzi działalność w jednej lub kilku grupach ubezpieczeń, określonych w pkt A załącznika do dyrektywy 73/239/EWG, członkowie personelu zakładu, którzy zajmują się obsługą roszczeń lub doradztwem prawnym związanym z tą obsługą nie mogą równocześnie prowadzić tej samej działalności w drugim zakładzie. Ponadto państwa członkowskie mogą nakładać te same wymagania na członków kierownictwa;
c)
zapewnienie ubezpieczonemu przez zakład [ubezpieczń] w umowie prawa powierzenia obrony jego interesów, od chwili uzyskania prawa do wystąpienia z roszczeniem wobec ubezpieczyciela na podstawie polisy, wybranemu przez siebie prawnikowi lub, o ile prawo krajowe dopuszcza taką możliwość, innej osobie posiadającej odpowiednie kwalifikacje.
3.   Bez względu na to, które z tych rozwiązań zostanie przyjęte, uważa się, że interes osób mających ubezpieczenie ochrony prawnej został zabezpieczony w równoważny sposób zgodnie z niniejszą dyrektywą”.
7.
Artykuł 4 dyrektywy 87/344 stanowi:
„1.   Umowa ubezpieczenia ochrony prawnej wyraźnie stwierdza, że:
a)
w przypadku [przysługującej możliwości] skorzystania z pomocy prawnika lub innej osoby mającej zgodnie z prawem krajowym odpowiednie kwalifikacje w zakresie obrony, reprezentowania lub wspierania interesów ubezpieczonego w postępowaniu [sądowym lub administracyjnym], ubezpieczony ma prawo swobodnego wyboru takiego prawnika lub innej osoby;
b)
ubezpieczony ma prawo swobodnego wyboru prawnika lub, jeżeli preferuje takie rozwiązanie i prawo krajowe na to zezwala, innej osoby mającej odpowiednie kwalifikacje, do obrony jego interesów w przypadku wystąpienia sprzeczności interesów.
2.   Za prawnika uważa się osobę uprawnioną do prowadzenia działalności zawodowej w jednej z kategorii ustanowionych w dyrektywie Rady 77/249/EWG z dnia 22 marca 1977 r. mającej na celu ułatwienie skutecznego korzystania przez prawników ze swobody świadczenia usług”.
8.
Artykuł 5 dyrektywy 87/344 brzmi:
„1.   Każde państwo członkowskie może wprowadzić wyłączenie ze stosowania art. 4 ust. 1 w przypadku ubezpieczenia ochrony prawnej, jeżeli zostały spełnione wszystkie poniższe warunki:
a)
ubezpieczenie ogranicza się do przypadków wynikających z użytkowania pojazdów drogowych na terytorium zainteresowanego państwa członkowskiego;
b)
ubezpieczenie jest związane z umową o świadczenie pomocy w razie wypadku lub awarii pojazdu drogowego;
c)
ani ubezpieczyciel udzielający ochrony w zakresie ochrony prawnej, ani ubezpieczyciel udzielający ochrony w zakresie pomocy nie prowadzi działalności w żadnej grupie ubezpieczeń od odpowiedzialności cywilnej;
d)
zastosowano odpowiednie środki, aby doradztwo prawne i reprezentowanie każdej ze stron sporu powierzyć całkowicie niezależnym prawnikom, jeżeli strony te są ubezpieczone w zakresie ochrony prawnej przez tego samego ubezpieczyciela.
2.   Zwolnienie udzielone zakładowi przez państwo członkowskie na podstawie ust. 1 nie wpływa na zastosowanie art. 3 ust. 2”.
B — Prawo krajowe
9.
Krajowe ramy prawne stanowią §§ 158 k i 158 p Versicherungsvertragsgesetz 1958 [ustawy w sprawie umowy ubezpieczenia] (zwana dalej: „VersVG”). Paragraf 158 k VersVG przewiduje:
„1.   Ubezpieczony ma prawo swobodnego wyboru osoby uprawnionej do zawodowego reprezentowania stron w celu reprezentowania go w postępowaniu sądowym lub administracyjnym. Ponadto ubezpieczony ma prawo swobodnego wyboru prawnika do pozostałej obrony jego interesów w przypadku wystąpienia sprzeczności interesów u ubezpieczyciela.
2.   W umowie ubezpieczenia może zostać uzgodnione, że ubezpieczony może wybrać do swojej reprezentacji w postępowaniu sądowym lub administracyjnym jedynie takie osoby uprawnione do zawodowej reprezentacji stron, które posiadają siedzibę swojej kancelarii w miejscu sądu lub organu administracji, który jest właściwy do przeprowadzenia postępowania w pierwszej instancji. W przypadku, gdy w miejscu tym swoje kancelarie mają mniej niż cztery takie osoby, prawo wyboru musi rozciągać się na osoby mające kancelarię w okręgu sądu pierwszej instancji, w którym znajduje się wymieniony organ.
3.   O przysługującym ubezpieczonemu zgodnie z ust. 1 zdanie pierwsze prawie należy go poinformować, kiedy żąda on ustanowienia dla siebie przedstawiciela prawnego w postępowaniu przed sądem lub organem administracyjnym; o prawie przysługującym zgodnie z ust. 1 zdanie drugie należy poinformować przy wystąpieniu konfliktu interesów. Jeśli ubezpieczyciel powierzył likwidację szkód innemu zakładowi [ubezpieczeń] (§ 158 j zdanie drugie), obowiązki informacji ciążą na tym zakładzie”.
C — Ogólne warunki ubezpieczenia ochrony prawnej
10.
Ogólne warunki ubezpieczenia ochrony prawnej są warunkami modelowymi, ustalonymi przez Österreichischer Versicherungsband [austriackie stowarzyszenie ubezpieczycieli]. Artykuł 6.7.3. tych warunków, w brzmieniu obowiązującym w 1995 r. (zwanych dalej: „ARB 1995”), stanowi:
„Jeżeli wielu ubezpieczonych w celu ochrony swoich interesów prawnych korzysta z ochrony ubezpieczeniowej na podstawie jednej lub wielu umów ubezpieczeniowych i jeżeli ich interesy ze względu na tę samą lub tego samego rodzaju przyczynę są skierowane przeciwko temu samemu przeciwnikowi lub tym samym przeciwnikom, ubezpieczyciel jest uprawniony do ograniczenia swojego świadczenia w pierwszej kolejności do pozasądowej obrony interesów prawnych ubezpieczonych i do prowadzenia procesów pilotażowych przez wybranych przez niego przedstawicieli prawnych.
Jeżeli lub w momencie kiedy działania te nie będą chronić ubezpieczonych w sposób wystarczający przed utratą ich roszczeń, w szczególności z powodu zagrożenia przedawnieniem, ubezpieczyciel przejmie ponadto koszty powództw zbiorowych lub innych zbiorowych form pozasądowej i sądowej ochrony interesów przez wybranych przez niego przedstawicieli prawnych”.
III — Okoliczności faktyczne, postępowanie przed sądem krajowym i pytania prejudycjalne
11.
Skarżący w postępowaniu przed sądem krajowym, Erhard Eschig, zawarł z pozwaną w postępowaniu przed sądem krajowym, UNIQA Sachversicherung AG, umowę ubezpieczenia ochrony prawnej, w której uzgodniono obowiązywanie ARB 1995.
12.
Skarżący w postępowaniu przed sądem krajowym zainwestował pieniądze w dwóch przedsiębiorstwach świadczących usługi w zakresie obrotu papierami wartościowymi. Przedsiębiorstwa te stały się niewypłacalne. Ta niewypłacalność dotknęła skarżącego w postępowaniu przed sądem krajowym oraz kilka tysięcy innych inwestorów. Skarżący w postępowaniu przed sądem krajowym zlecił kancelarii prawnej mającej siedzibę w miejscu jego zamieszkania reprezentowanie go w szczególności w postępowaniu upadłościowym wszczętym wobec majątku tych przedsiębiorstw, w postępowaniu karnym prowadzonym przeciwko organom tych przedsiębiorstw oraz w postępowaniu skierowanym przeciwko Republice Austrii z powodu zaniedbań w nadzorze nad rynkiem finansowym.
13.
Skarżący w postępowaniu przed sądem krajowym domagał się od pozwanej pokrycia kosztów ochrony prawnej z tytułu dokonanych i przyszłych działań jego adwokatów. Pozwana w postępowaniu przed sądem krajowym odmówiła spełnienia tego żądania. Wskazuje ona na okoliczność, że około 180 poszkodowanych było u niej ubezpieczonych w zakresie ochrony prawnej. Artykuł 6.7.3 ARB 1995 przewiduje dla takiego przypadku, że ubezpieczeni zamiast prowadzenia procesów indywidualnych mogą zostać poinformowani o możliwości prowadzenia procesu pilotażowego albo wytoczenia powództw zbiorowych oraz że w tej sytuacji ona jest uprawniona do wyboru przedstawiciela prawnego. Nie jest ona zatem zobowiązana do zwrotu kosztów indywidualnego procesu poniesionych przez skarżącego we wszczętym przez niego postępowaniu.
14.
Z tego powodu skarżący w postępowaniu przed sądem krajowym wytoczył przeciwko pozwanej w postępowaniu przed sądem krajowym powództwo, wnosząc w pierwszej kolejności o stwierdzenie, że pozwana zobowiązana jest do przejęcia kosztów działalności adwokatów w wymienionych i przyszłych postępowaniach, a po drugie o stwierdzenie, że art. 6.7.3 ARB 1995 nie wywołuje skutków prawnych, a co za tym idzie nie stanowi części umowy ubezpieczenia ochrony prawnej. Skarżący w postępowaniu przed sądem krajowym przegrał sprawę w dwóch instancjach. Sądy w obu instancjach orzekły, że wykładnia § 158 k VersVG, według której klauzula szkody zbiorowej, taka jak art. 6.7.3 ARB 1995, jest dopuszczalna, jest zgodna z art. 4 ust. 1 lit. a) dyrektywy 87/344.
15.
Sąd krajowy, do którego wpłynęła skarga kasacyjna (Revision) ma wątpliwości dotyczące wykładni art. 4 ust. 1 lit. a) dyrektywy 87/344. Z jednej strony art. 4 ust. 1 lit. a) dyrektywy 87/344 przewiduje prawo swobodnego wyboru przedstawiciela prawnego. Przemawia to za poglądem skarżącego w postępowaniu przed sądem krajowym. Z drugiej strony istnieją istotne względy przemawiające za dopuszczalnością klauzuli szkody zbiorowej, w przypadku gdy duża liczba ubezpieczonych jest poszkodowana przez to samo wydarzenie. Koszty procesu „pilotażowego” lub powództwa zbiorowego w imieniu wielu ubezpieczonych reprezentowanych przez jednego przedstawiciela prawnego są znacznie niższe niż prowadzenie postępowań indywidualnych. To ograniczenie kosztów wydaje się wskazane także ze względu na interesy ogółu ubezpieczonych.
16.
W przypadku, gdy odnośna wykładnia § 158 k VersVG jest zgodna z art. 4 ust. 1 lit. a) dyrektywy 87/344, powstaje pytanie, według jakich kryteriów należy odróżnić przypadek szkody zbiorowej od innych przypadków. Sąd krajowy ma wątpliwości co do tego, czy klauzula, taka jak art. 6.7.3 ARB 1995, zgodnie z którą ubezpieczyciel jest już wtedy uprawniony do wyboru przedstawiciela prawnego, gdy poszkodowanych zostało wielu ubezpieczonych, jest możliwa do pogodzenia z celami i wymogami dyrektywy 87/344.
17.
Sąd krajowy zawiesił postępowanie krajowe i przedłożył Trybunałowi następujące pytania prejudycjalne:
1.
Czy art. 4 ust.1 dyrektywy Rady 87/344/EWG z dnia 22 czerwca 1987 r. w sprawie koordynacji przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych odnoszących się do ubezpieczenia ochrony prawnej należy interpretować w ten sposób, że sprzeczna [niezgodna] jest z nim klauzula zawarta w ogólnych warunkach ubezpieczenia przyjętych przez ubezpieczyciela ochrony prawnej, która w przypadkach, w których większa liczba ubezpieczonych jest poszkodowana w wyniku tego samego zdarzenia (przykładowo upadłości przedsiębiorstwa świadczącego usługi w zakresie obrotu papierami wartościowymi), uprawnia ubezpieczyciela do wyboru przedstawiciela prawnego i tym samym ogranicza prawo swobodnego wyboru prawnika przez indywidualnego ubezpieczonego (tzw. „klauzula szkód zbiorowych”)?
2.
W przypadku [udzielenia] odpowiedzi przeczącej na pytanie pierwsze: W jakich warunkach występuje „szkoda zbiorowa”, która w rozumieniu wspomnianej dyrektywy (względnie w uzupełnieniu do niej) pozwala na przyznanie prawa wyboru przedstawiciela prawnego ubezpieczycielowi zamiast ubezpieczonemu?
IV — Postępowanie przed Trybunałem
18.
Postanowienie odsyłające z dnia 23 kwietnia 2008 r. wpłynęło do sekretariatu Trybunału w dniu 15 maja 2008 r.
19.
Skarżący i pozwana w postępowaniu przed sądem krajowym, rządy Republiki Austrii i Republiki Czeskiej, a także Komisja Wspólnot Europejskich przedstawili uwagi na piśmie.
20.
W rozprawie w dniu 11 marca 2009 r. wzięli udział oraz uzupełnili swoje uwagi przedstawiciele skarżącego i pozwanej w postępowaniu przed sądem krajowym, rządów Republiki Austrii i Republiki Czeskiej, a także Komisji.
V — Istotne argumenty stron
21.
Wszyscy uczestnicy postępowania zgadzają się co do tego, że dyrektywa 87/344 ma na celu zniesienie utrudnień w dostępie do rynku ubezpieczeń, wynikających z krajowych przepisów dotyczących ochrony przed sprzecznością interesów. W Niemczech przed przyjęciem dyrektywy 87/344 obowiązywał tak zwany nakaz rozdziału branż, który wpływał ograniczająco na dostęp do rynku zakładów ubezpieczeń z innych państw członkowskich. W celu ułatwienia dostępu do rynku zakładom ubezpieczeń z innych państw członkowskich oraz w celu jednoczesnego zapewnienia ochrony przed sprzecznością interesów w art. 3 ust. 2 dyrektywy 87/344 przewidziane zostały trzy alternatywne rozwiązania strukturalne, do których zalicza się po pierwsze rozdzielenie personelu obsługującego zdarzenia objęte ubezpieczeniem w ramach ubezpieczenia ochrony prawnej i w ramach innych dziedzin ubezpieczeń, po drugie przeniesienie na inny zakład obsługi roszczeń, oraz po trzecie model, zgodnie z którym ubezpieczonym w zakresie ochrony prawnej przysługuje swoboda skorzystania z obsługi wybranego przedstawiciela prawnego.
22.
Ponadto wszyscy uczestnicy postępowania są zgodni co do tego, że art. 4 ust. 1 lit. b) dyrektywy 87/344 zapewnia w celu ochrony ubezpieczonych w zakresie ochrony prawnej prawo swobodnego wyboru przedstawiciela prawnego, jeśli pomimo uregulowania strukturalnego przewidzianego przez art. 3 ust. 2 dyrektywy 87/344 występują konkretne sprzeczności interesów.
23.
Uczestnicy postępowania mają jednak rozbieżne poglądy w odniesieniu od wykładni art. 4 ust. 1 lit. a) dyrektywy 87/344.
24.
Zgodnie z poglądem skarżącego w postępowaniu przed sądem krajowym, Republiki Austrii oraz Republiki Czeskiej art. 4 ust. 1 lit. a) dyrektywy 87/344 zapewnia prawo swobodnego wyboru przedstawiciela prawnego w postępowaniu sądowym lub administracyjnym, które nie jest zależne ani od wyboru wyżej wymienionych alternatywnych rozwiązań, ani od zaistnienia konkretnej sprzeczności interesów. Skarżący w postępowaniu przed sądem krajowym uważa, że samodzielne znaczenie prawa swobodnego wyboru przedstawiciela prawnego zgodnie z art. 4 ust. 1 lit. a) dyrektywy 87/344 przejawia się w tym, iż nie zależy ono od wystąpienia sprzeczności interesów, ma jednak — w wyniku ograniczenia do postępowania sądowego lub administracyjnego — węższy zakres zastosowania niż art. 4 ust. 1 lit. b) dyrektywy 87/344. Republika Austrii wskazuje na okoliczność, że w przeciwieństwie do wcześniejszego projektu dyrektywy prawo swobodnego wyboru przedstawiciela prawnego ograniczone jest wprawdzie do postępowania sądowego lub administracyjnego, lecz że w tym ograniczonym zakresie przysługuje mu jednak samodzielne znaczenie.
25.
Skarżący w postępowaniu przed sądem krajowym, Republika Austrii i Republika Czeska uważają, że brzmienie art. 4 ust. 1 lit. a) dyrektywy 87/344 nie dopuszcza, aby przedstawiciel prawny został wybrany przez ubezpieczyciela ochrony prawnej, zamiast przez ubezpieczonego.
26.
Argumentują oni, że możliwości ograniczenia [wyboru] nie mogą być również oparte na art. 5 dyrektywy 87/344. Przed przyjęciem dyrektywy 87/344 w niektórych państwach członkowskich automobilkluby zapewniały swoim członkom wsparcie przy sporach sądowych w przypadkach wypadków drogowych poprzez własnych przedstawicieli prawnych. Artykuł 5 dyrektywy 87/344 jest przepisem wyjątkowym, umożliwiającym utrzymanie tej praktyki.
27.
Twierdzą oni, że należy odrzucić zawężającą wykładnię lub teleologiczną redukcję art. 4 ust. 1 lit. a) dyrektywy 87/344 w odniesieniu do przypadków szkody zbiorowej. Skarżący w postępowaniu przed sądem krajowym wskazuje na okoliczność, że szkody zbiorowe były znane w momencie wydania dyrektywy 87/344. Zakres zastosowania art. 4 ust. 1 lit. a) dyrektywy 87/344 nie może zatem zostać ograniczony z powodu nowości przypadków szkody zbiorowej. Republika Austrii wskazuje w tym kontekście na nieokreślony zakres pojęcia szkody zbiorowej. Wreszcie skarżący w postępowaniu przed sądem krajowym oraz Republika Czeska podnoszą liczne niedogodności dla ubezpieczonych w zakresie ochrony prawnej, do których może doprowadzić zastosowanie klauzuli szkody zbiorowej.
28.
Skarżący w postępowaniu przed sądem krajowym, Republika Austrii i Republika Czeska proponują, aby na pytanie pierwsze udzielić odpowiedzi zgodnie z którą art. 4 ust. 1 dyrektywy 87/344 stoi na przeszkodzie ograniczeniu prawa ubezpieczonego w zakresie ochrony prawnej do swobodnego wyboru przedstawiciela prawnego, które jest przedmiotem postępowania przed sądem krajowym.
29.
Pozwana w postępowaniu przed sądem krajowym uważa, że zapewnienie prawa swobodnego wyboru przedstawiciela prawnego nie jest celem dyrektywy 87/344.
30.
Skoro art. 3 dyrektywy 87/344 przewiduje trzy alternatywy w celu uniknięcia sprzeczności interesów, a żadna z nich nie powinna być uprzywilejowana, art. 4 ust. 1 lit. a) dyrektywy 87/344 nie może być jej zdaniem rozumiany w taki sposób, że przyznaje on prawo swobodnego wyboru przedstawiciela prawnego w każdym przypadku.
31.
W jej przekonaniu pokazuje to wyraźnie już samo brzmienie motywu jedenastego dyrektywy 87/344, w którym prawo to jest przyznane zawsze w sytuacji, gdy dochodzi do sprzeczności interesów. Należy wyciągnąć z tego wniosek a contrario, że w przypadku niewystępowania tej sprzeczności interesów zasadniczo nie istnieje prawo swobodnego wyboru przedstawiciela prawnego.
32.
Potwierdza to także wyłączenie przewidziane w art. 5 dyrektywy 87/344. Wskazuje on, że wyjątki od swobodnego wyboru przedstawiciela prawnego są dopuszczalne. Artykuł 5 dyrektywy 87/344 nie jest wyjątkiem absolutnym, lecz jedynie przykładem. Nieuwzględnienie szkód zbiorowych wymaga przyjęcia, w interesie ubezpieczonych w zakresie ochrony prawnej, odpowiedniej wykładni lub analogicznego zastosowania art. 5 dyrektywy 87/344. Austria przyjęła już ustawowo taki wyjątek dotyczący miejscowego ograniczenia prawa wyboru przedstawiciela prawnego w § 158k ust. 2 VersVG.
33.
Odpowiada to ponadto także effet utile dyrektywy. Istotne jest, która z wykładni umożliwi osiągnięcie największych korzyści w praktyce. W dziedzinie ubezpieczeń należy zawsze przyjmować za punkt wyjścia interes ubezpieczonych w zakresie ochrony prawnej jako całości. W ten sposób celem musi być zapewnienie najdalej idącego równouprawnienia ubezpieczonych oraz umożliwienie dostępu do będącego do dyspozycji kapitału wszystkim ubezpieczonym w zakresie ochrony prawnej, przy największej możliwej skuteczności, w równoprawny sposób. Biorąc pod uwagę interes w ochronie prawnej świadczonej każdemu konsumentowi konieczne jest przyjęcie regulacji szczególnych dla przypadków szkody zbiorowej.
34.
Ponadto przypadki szkody zbiorowej w momencie wydania dyrektywy 87/344 w roku 1987 nie były jeszcze rozważane.
35.
Pozwana w postępowaniu przed sądem krajowym wskazuje ponadto na skutki niedopuszczalności klauzuli szkody zbiorowej. W tym kontekście rozważa ona na wstępie stosunek konkurencyjny pomiędzy ubezpieczeniami ochrony prawnej a finansowaniem kosztów procesowych. Po drugie wskazuje ona na okoliczność, że zakres świadczeń z ubezpieczenia ochrony prawnej nie jest regulowany przez dyrektywę 87/344. Niedopuszczalność klauzuli szkody zbiorowej może zatem prowadzić do wykluczenia niektórych ryzyk i do ustanowienia górnych granic świadczeń.
36.
Pozwana w postępowaniu przed sądem krajowym wskazuje wreszcie na korzyści płynące z klauzuli szkody zbiorowej dla ubezpieczonych w zakresie ochrony prawnej.
37.
Pozwana w postępowaniu przed sądem krajowym proponuje Trybunałowi, aby na pytanie pierwsze odpowiedział, że art. 4 ust. 1 lit. a) dyrektywy 87/344 należy interpretować w ten sposób, że w przypadkach szkody zbiorowej przeniesienie wyboru przedstawiciela prawnego z ubezpieczonych w zakresie ochrony prawnej na ubezpieczycieli należy uznać za dopuszczalne.
38.
W odniesieniu do pytania drugiego pozwana w postępowaniu przed sądem krajowym podnosi, że przypadki szkody zbiorowej są zdarzeniami, w wypadku których szkodę ponosi wiele osób, która to szkoda, przynajmniej teoretycznie, nadaje się do rozstrzygnięcia w jednym postępowaniu sądowym albo w ramach procesu pilotażowego, stosownie do zasady ekonomii procesowej. W tym kontekście należy uwzględnić okoliczność, czy chodzi o przypadki, w których wywołujące szkodę zdarzenie ma daleko idące skutki, czy szkody dotyczą bezpośrednio poszczególnych ubezpieczonych i są tego samego rodzaju, czy podstawa prawna jest tego samego rodzaju oraz czy przeciwnicy procesowi są zasadniczo ci sami.
39.
Zgodnie z poglądem Komisji nakaz swobodnego wyboru przedstawiciela prawnego zgodnie z art. 4 ust. 1 lit. a) dyrektywy 87/344 nie może być uważany za samodzielny cel dyrektywy. W przeciwnym razie dwa pierwsze rozwiązania alternatywne, przewidziane w art. 3 ust. 2 dyrektywy 87/344, byłyby pozbawione znaczenia. Nie stanowiłyby one już rozwiązań alternatywnych, lecz jedynie dyspozycje dodatkowe.
40.
Komisja przypomina, że w tej kwestii dyrektywa 87/344 różni się od wcześniejszego projektu dyrektywy przedstawionego przez Komisję. Przewidywał on pierwotne prawo swobodnego wyboru przedstawiciela prawnego. Prawodawca wspólnotowy nie przyjął jednak tego projektu w całości. W szczególności swobodny wybór przedstawiciela prawnego został ograniczony do postępowania sądowego i administracyjnego.
41.
Także motyw jedenasty dyrektywy wspiera taką wykładnię. Zgodnie z nim interes osób mających ubezpieczenie ochrony prawnej wymaga, aby ubezpieczony miał możliwość samodzielnego wybrania przedstawiciela prawnego, a mianowicie zawsze wtedy, kiedy wystąpi sprzeczność interesów.
42.
Komisja jest zatem zdania, że dyrektywa 87/344 nie przewiduje absolutnego prawa swobodnego wyboru przedstawiciela prawnego. Prawo przyznane w art. 4 ust. 1 lit. a) dyrektywy 87/344 może zatem podlegać ograniczeniom, o ile leży to w interesie poszczególnych osób mających ubezpieczenie ochrony prawnej.
43.
Komisja uważa zatem, że nie ma żadnych wskazówek co do tego, że przypadki szkody zbiorowej były przedmiotem rozważań związanych z projektem Komisji. Dyrektywa 87/344 nie zabrania jednak stosowania klauzuli szkody zbiorowej, o ile zapewniona jest ochrona ubezpieczonych.
44.
Jeśli chodzi o kwestię kryteriów, w oparciu o które należy stwierdzić, kiedy zachodzi szkoda zbiorowa, niniejsza sprawa, w której istnieje przynajmniej 16000 poszkodowanych, nie pozostawia żadnych wątpliwości, a rozstrzygnięcie tej kwestii nie jest zatem konieczne.
45.
Komisja proponuje, aby na pytanie pierwsze odpowiedzieć, że art. 4 ust. 1 dyrektywy 87/344 należy interpretować w ten sposób, iż nie jest z nim niezgodna klauzula, która w przypadkach, w których większa liczba ubezpieczonych jest poszkodowana w wyniku tego samego zdarzenia, uprawnia ubezpieczyciela do wyboru przedstawiciela prawnego i tym samym ogranicza prawo swobodnego wyboru przedstawiciela prawnego przez indywidualnego ubezpieczonego.
VI — Ocena prawna
A — Pytanie pierwsze
46.
W swoim pytaniu pierwszym sąd krajowy pyta o wykładnię art. 4 ust. 1 lit. a) dyrektywy 87/344. Zmierza on do ustalenia, czy przepis ten należy interpretować w ten sposób, iż stoi on na przeszkodzie przepisowi krajowemu, takiemu jak § 158 k VersVG, zgodnie z którym w umowach ubezpieczenia ochrony prawnej dopuszczalna jest klauzula szkody zbiorowej.
47.
W moim przekonaniu na pytanie to należy udzielić odpowiedzi twierdzącej z następujących względów. Po pierwsze, brzmienie art. 4 ust. 1 lit. a) dyrektywy 87/344 nie przewiduje żadnych wyjątków dla przypadków szkody zbiorowej (1). Po drugie, ogólna systematyka dyrektywy 87/344 przemawia za samodzielnym znaczeniem prawa swobodnego wyboru przedstawiciela prawnego w postępowaniu sądowym lub administracyjnym zgodnie z art. 4 ust. 1 lit. a) dyrektywy 87/344 (2). Po trzecie, art. 5 dyrektywy 87/344 nie może zostać stosowany analogicznie do przypadków szkody zbiorowej (3). Po czwarte, nie są spełnione przesłanki redukcji teleologicznej art. 4 ust. 1 lit. a) dyrektywy 87/344 (4).
1. W przedmiocie brzmienia art. 4 ust. 1 lit. a) dyrektywy 87/344
48.
Zgodnie z art. 4 ust. 1 lit. a) dyrektywy 87/344 każda umowa ubezpieczenia ochrony prawnej wyraźnie stwierdza, że w przypadku [przysługującej możliwości] skorzystania z pomocy przedstawiciela prawnego w zakresie obrony, reprezentowania lub wspierania interesów ubezpieczonego w postępowaniu sądowym lub administracyjnym, ubezpieczony ma prawo swobodnego wyboru takiego przedstawiciela prawnego.
49.
Zgodnie z brzmieniem art. 4 ust. 1 lit. a) dyrektywy 87/344 prawo wyboru jest co prawda ograniczone do postępowania sądowego lub administracyjnego, w ramach tego ograniczenia nie został jednak sformułowany żaden wyjątek dla przypadków szkody zbiorowej. Zgodnie z zasadą ubi lex non distinguit, nec nos distinguere debemus brzmienie art. 4 ust. 1 lit. a) dyrektywy 87/344 przemawia zatem przeciwko rozróżnieniu pomiędzy przypadkami szkody zbiorowej i innymi przypadkami. Brzmienie art. 4 ust. 1 lit. a) dyrektywy 87/344 przemawia zatem przeciwko dopuszczalności klauzuli szkody zbiorowej, zgodnie z którą to ubezpieczyciel w zakresie ochrony prawnej, a nie osoby mające ubezpieczenie ochrony prawnej, może dokonać wyboru przedstawiciela prawnego.
2. W przedmiocie samodzielnego znaczenia prawa swobodnego wyboru przedstawiciela prawnego w postępowaniu sądowym lub administracyjnym
50.
Zdaniem pozwanej w postępowaniu przed sądem krajowym oraz Komisji prawo swobodnego wyboru przedstawiciela prawnego zgodnie z art. 4 ust. 1 lit. a) dyrektywy 87/344 nie posiada samodzielnego znaczenia. Jako że powołują się one na poparcie swojego stanowiska na systematykę, cele i historię powstania dyrektywy 87/344, chciałabym na wstępie rozważyć krótko historię powstania, cele i treść tej dyrektywy.
51.
Dyrektywa 87/344 jest jedną z wielu dyrektyw (
4
), mających na celu ułatwienie dostępu do rynku w dziedzinie ubezpieczeń bezpośrednich (
5
). W dziedzinie ubezpieczeń ochrony prawnej ograniczenia dostępu do rynku wynikały z różnych uregulowań państw członkowskich dotyczących unikania sprzeczności interesów (
6
).
52.
Sprzeczności interesów mogą wystąpić w szczególności w sytuacji, gdy zakład ubezpieczeń oferuje ubezpieczenia w różnych dziedzinach ubezpieczeń. Jeśli zakład ubezpieczeń oferuje na przykład ubezpieczenie od odpowiedzialności cywilnej oraz ubezpieczenie ochrony prawnej, nie można wykluczyć, że w jednym spornym przypadku może on działać zarówno po stronie poszkodowanego, jak i po stronie sprawcy szkody (
7
).
53.
W celu uniknięcia sprzeczności interesów w Niemczech obowiązywał wymóg rozdziału branż. Skoro jednak zakłady ubezpieczeń w większości innych państw członkowskich były zorganizowane jako zakłady wielobranżowe, nie spełniały one wymogu rozdziału branż. Wymóg rozdziału branż skutkował zatem wobec tych zakładów ubezpieczeń jak ograniczenie dostępu do rynku.
54.
To ograniczenie dostępu do rynku miało zostać zniesione dyrektywą 87/344, przy czym miały zostać wprowadzone gwarancje uniknięcia sprzeczności interesów (
8
). W tym kontekście należy rozważać art. 3 ust. 2 dyrektywy 87/344, przewidujący trzy alternatywne rozwiązania strukturalne, zmierzające do uniknięcia sprzeczności interesów:
—
Pierwsze rozwiązanie, zgodnie z lit. a), przewiduje zasadniczo, że żaden członek personelu zakładu ubezpieczeniowego [ubezpieczeń] zajmujący się obsługą roszczeń z tytułu ochrony prawnej lub doradztwem prawnym w tym zakresie nie będzie równocześnie prowadzić podobnej działalności (zwane dalej: „modelem szczególnej właściwości”);
—
W myśl drugiego rozwiązania, zgodnie z lit. b), obsługa roszczeń z tytułu ubezpieczenia ochrony prawnej musi zostać powierzona zakładowi mającemu odrębną osobowość prawną (zwane dalej: „modelem powierzenia”).
—
Zgodnie z rozwiązaniem przewidzianym w lit. c) zakład ubezpieczeniowy [ubezpieczeń] musi zapewnić ubezpieczonemu w umowie prawo powierzenia obrony jego interesów, od chwili uzyskania prawa do wystąpienia z roszczeniem wobec ubezpieczyciela na podstawie polisy, wybranemu przez siebie przedstawicielowi prawnemu (dalej zwany: „modelem przedstawicielstwa prawnego”).
55.
Każde z tych rozwiązań uznane zostało zgodnie z art. 3 ust. 3 dyrektywy 87/344 za równoważną ochronę interesu osób mających ubezpieczenie ochrony prawnej. Państwa członkowskie muszą zapewnić, aby zakłady ubezpieczeń mające siedzibę na jego terytorium, stosowały przynajmniej jedno z tych alternatywnych rozwiązań. Mają one jednak możliwość wyboru jednego z alternatywnych rozwiązań albo pozostawienia zakładom wyboru pomiędzy wieloma alternatywnymi rozwiązaniami.
56.
Poza strukturalnymi środkami unikania sprzeczności interesów zgodnie z art. 3 ust. 2 dyrektywy 87/344, art. 4 ust. 1 lit. b) dyrektywy 87/344 przewiduje ochronę przed konkretnymi sprzecznościami interesów. Zgodnie z tym przepisem osoba mająca ubezpieczenie ochrony prawnej ma prawo swobodnego wyboru przedstawiciela prawnego, jeśli zachodzi sprzeczność interesów.
57.
Przeciwnie do twierdzeń pozwanej w postępowaniu przed sądem krajowym i Komisji brak samodzielnego znaczenia prawa swobodnego wyboru przedstawiciela prawnego w postępowaniu sądowym lub administracyjnym nie wynika ani ze stosunku tego prawa, zgodnie z art. 4 ust. 1 lit. a), do strukturalnych środków zmierzających do uniknięcia sprzeczności interesów (a), ani z jego stosunku do prawa swobodnego wyboru przedstawiciela prawnego w przypadkach sprzeczności interesów (b), ani z celów dyrektywy 87/344 (c), ani z historii powstania dyrektywy 87/344 (d).
a) W przedmiocie stosunku prawa swobodnego wyboru przedstawiciela prawnego zgodnie z art. 4 ust. 1 lit. a) dyrektywy 87/344 do strukturalnych środków zmierzających do uniknięcia sprzeczności interesów zgodnie z art. 3 ust. 2 dyrektywy 87/344
58.
Pozwana w postępowaniu przed sądem krajowym oraz Komisja podnoszą, że prawo swobodnego wyboru przedstawiciela prawnego zgodnie z art. 4 ust. 1 lit. a) dyrektywy 87/344 pozostaje w związku z art. 3 ust. 2 lit. c) dyrektywy 87/344 i jest wyłącznie szczególną formą modelu przedstawicielstwa prawnego. Gdyby prawu swobodnego wyboru przedstawiciela prawnego przyznać znaczenie samodzielne, w konsekwencji znalazłby zawsze zastosowanie wyłącznie model przedstawicielstwa prawnego zgodnie z art. 3 ust. 2 lit. c) dyrektywy 87/344. Obydwa pozostałe alternatywne rozwiązania, a więc model szczególnej właściwości zgodnie z art. 3 ust. 2 lit. a) dyrektywy 87/344 oraz model powierzenia zgodnie z art. 3 ust. 2 lit. b) dyrektywy 87/344, zostałyby w ten sposób pozbawione praktycznego znaczenia.
59.
To podejście nie jest przekonujące.
60.
Po pierwsze, model szczególnej właściwości zgodnie z art. 3 ust. 2 lit. a) dyrektywy 87/344 oraz model powierzenia zgodnie z art. 3 ust. 2 lit. b) dyrektywy 87/344 zachowują swój zakres zastosowania także w sytuacji, gdy z art. 4 ust. 1 lit. a) dyrektywy 87/344 wynika samodzielne prawo swobodnego wyboru przedstawiciela prawnego w postępowaniu sądowym lub administracyjnym.
61.
Z merytorycznego punktu widzenia zakres zastosowania modelu przedstawicielstwa prawnego zgodnie z art. 3 ust. 2 lit. c) dyrektywy 87/344 jest szerszy aniżeli zakres zastosowania art. 4 ust. 1 lit. a) dyrektywy 87/344. Artykuł 4 ust. 1 lit. a) dyrektywy 87/344 przewiduje prawo swobodnego wyboru przedstawiciela prawnego jedynie, w przypadku gdy dochodzi do postępowania sądowego lub administracyjnego. W przeciwieństwie do tego osoby mające ubezpieczenie ochrony prawnej zgodnie z modelem przedstawicielstwa prawnego zgodnie z art. 3 ust. 2 lit. c) dyrektywy 87/344 mają prawo do powierzenia swoich interesów przedstawicielowi prawnemu już od chwili, gdy mogą oni wystąpić z roszczeniem wobec ubezpieczyciela na podstawie polisy, a zatem już przed wszczęciem postępowania sądowego lub administracyjnego (
9
).
62.
Wprawdzie zakres zastosowania modelu szczególnej właściwości i modelu powierzenia zostaje ograniczony przez przyjęcie samodzielnego prawa swobodnego wyboru przedstawiciela prawnego w postępowaniu sądowym lub administracyjnym; mają one jednak nadal samodzielny zakres zastosowania.
63.
Natomiast zgodnie z wykładnią proponowaną przez pozwaną w postępowaniu przed sądem krajowym i Komisję nie istnienie żaden samodzielny zakres zastosowania art. 4 ust. 1 lit. a) dyrektywy 87/344. Przy wyborze modelu przedstawicielstwa prawnego istnieje prawo swobodnego wyboru przedstawiciela prawnego jeszcze przed wszczęciem postępowania sądowego lub administracyjnego. Gdyby art. 4 ust. 1 lit. a) dyrektywy 87/344 znajdował zastosowanie wyłącznie w przypadkach wyboru modelu przedstawicielstwa prawnego, przepis ten nie posiadałby już żadnej treści normatywnej (
10
).
64.
Z uwzględnieniem zasady prawa rzymskiego ut res magis valeat quam pereat, zgodnie z którą wykładnia pozostawiająca każdemu artykułowi samodzielne znaczenie ma pierwszeństwo przed wykładnią, która pozbawia poszczególne artykuły samodzielnego znaczenia, stosunek pomiędzy art. 3 ust. 2 i art. 4 ust. 1 lit. a) dyrektywy 87/344 przemawia za wykładnią, zgodnie z którą art. 4 ust.1 lit. a) dyrektywy 87/344 należy interpretować jako samodzielne prawo swobodnego wyboru przedstawiciela prawnego.
b) W przedmiocie stosunku prawa swobodnego wyboru przedstawiciela prawnego zgodnie z art. 4 ust. 1 lit. a) dyrektywy 87/344 do ochrony przed konkretną sprzecznością interesów zgodnie z art. 4 ust. 1 lit. b) dyrektywy 87/344
65.
Także istnienie art. 4 ust. 1 lit. b) dyrektywy 87/344, przewidującego prawo swobodnego wyboru przedstawiciela prawnego w przypadku konkretnej sprzeczności interesów, przemawia moim zdaniem za samodzielnym znaczeniem swobodnego prawa wyboru przedstawiciela prawnego w postępowaniu sądowym lub administracyjnym zgodnie z art. 4 ust. 1 lit. a) dyrektywy 87/344. Gdyby art. 4 ust. 1 lit. a) został ograniczony do przypadków, w których występuje konkretna sprzeczność interesów, art. 4 ust. 1 lit. a) dyrektywy 87/344 nie posiadałby już obok art. 4 ust. 1 lit. b) dyrektywy 87/344 żadnego samodzielnego znaczenia.
c) W przedmiocie celów dyrektywy 87/344
66.
Również odwołując się do celów dyrektywy 87/344 nie można podważyć samodzielnego znaczenia art. 4 ust. 1 lit. a) dyrektywy 87/344.
67.
W zakresie, w jakim pozwana w postępowaniu przed sądem krajowym powołuje się w pierwszej kolejności na okoliczność, że głównym celem dyrektywy 87/344 jest zniesienie ograniczeń dostępu do rynku i że w tym celu konieczna była harmonizacja zasad ochrony osób mających ubezpieczenie ochrony prawnej przed sprzecznością interesów, a ponadto, że nie miały zostać ustanowione żadne prawa ani gwarancje dla tych osób, argumenty jej nie są przekonujące.
68.
Wprawdzie głównym celem dyrektywy 87/344 jest bezspornie zniesienie ograniczeń dostępu do rynku poprzez harmonizację uregulowań dotyczących ochrony przed sprzecznością interesów. To jednak samo w sobie nie wyklucza, że dyrektywa może regulować kwestie wykraczające poza ochronę przed sprzecznością interesów.
69.
Pozwana w postępowaniu przed sądem krajowym i Komisja wskazały po drugie w swoich pismach na to, że w preambule dyrektywy 87/344 znalazło się jedynie odniesienie do celu ochrony przed sprzecznością interesów.
70.
Także ten argument nie jest przekonujący. Na wstępie należy wskazać, że cele dyrektywy, którymi państwa członkowskie są związane zgodnie z art. 249 ust. 3 WE, wynikają z artykułów danej dyrektywy. Z punktu widzenia wiążącego skutku wymienienie tych celów szczegółowo także w preambule dyrektywy nie jest konieczne.
71.
Ponadto odesłanie do niemieckiej wersji językowej motywu jedenastego dyrektywy 87/344 nie może uzasadniać ograniczającego rozumienia art. 4 ust. 1 lit. a) dyrektywy 87/344 także z tego powodu, że ta wersja językowa różni się od pozostałych. Według innych wersji językowych interes osoby mającej ubezpieczenie ochrony prawnej wymaga, aby ta ostatnia sama mogła wybrać swojego adwokata albo inną osobę, posiadającą zgodnie przepisami państwa członkowskiego uznane kwalifikacje, do reprezentowania jej w ramach postępowania sądowego lub administracyjnego, oraz zawsze wtedy, kiedy dochodzi do sprzeczności interesów (
11
). W innych wersjach językowych motywu jedenastego występuje zatem wyraźne odniesienie do interesu osoby mającej ubezpieczenie ochrony prawnej w wyborze przedstawiciela prawnego w ramach postępowania sądowego lub administracyjnego, a mianowicie niezależnie od ochrony przed sprzecznością interesów (
12
).
d) W przedmiocie historii powstania dyrektywy 87/344
72.
W dalszej kolejności Komisja argumentuje, że z historii powstania dyrektywy 87/344 wynika, iż w przeciwieństwie do wcześniejszego projektu dyrektywy nie można przyjąć [istnienia] ogólnego prawa swobodnego wyboru przedstawiciela prawnego. Projekt ten przewidywał nieograniczone prawo swobodnego wyboru przedstawiciela prawnego (
13
).
73.
Ten argument również mnie nie przekonuje. Jak wskazano powyżej, prawo swobodnego wyboru przedstawiciela prawnego w ostatecznym brzmieniu [dyrektywy] zostało wprawdzie zmodyfikowane językowo oraz ograniczone do reprezentacji w postępowaniu sądowym lub administracyjnym. Sama ta okoliczność nie stanowi jednak wskazówki uzasadniającej twierdzenie, że ograniczone do postępowania sądowego lub administracyjnego prawo swobodnego wyboru przedstawiciela prawnego nie posiada samodzielnego znaczenia wykraczającego poza cel unikania sprzeczności interesów. Z historii powstania dyrektywy równie dobrze można wyciągnąć raczej wniosek, że wprawdzie wcześniejszy cel w postaci swobodnego wyboru przedstawiciela prawnego w postępowaniu sądowym lub administracyjnym został ograniczony, w tej ograniczonej formie nie jest on jednak uzależniony od zaistnienia sprzeczności interesów. Ani z wcześniejszego projektu dyrektywy przedstawionego przez Komisję (
14
), ani z innych dokumentów procedury prawodawczej (
15
) nie wynikają żadne wskazówki uzasadniające twierdzenie, że art. 4 ust. 1 lit. a) dyrektywy 87/344 miał posłużyć stworzeniu jedynie kolejnego instrumentu unikania sprzeczności interesów, nie zaś samodzielnego prawa wyboru przedstawiciela prawnego (
16
).
e) Wniosek częściowy
74.
Jako wniosek częściowy stwierdzam zatem, że pozycja art. 4 ust. 1 lit. a) dyrektywy 87/344 w ogólnej systematyce dyrektywy 87/344 oraz cele dyrektywy przemawiają za samodzielnym znaczeniem prawa swobodnego wyboru przedstawiciela prawnego w postępowaniu sądowym lub administracyjnym, zaś historia powstania dyrektywy przynajmniej nie przemawia przeciwko temu (
17
).
3. W przedmiocie analogicznego zastosowania art. 5 dyrektywy 87/344 do przypadków szkody zbiorowej
75.
Pozwana w postępowaniu przed sądem krajowym powołuje się na okoliczność, że z art. 5 dyrektywy 87/344 wynika, iż prawo swobodnego wyboru przedstawiciela prawnego zgodnie z art. 4 ust. 1 lit. a) dyrektywy 87/344 może zostać ograniczone. Z art. 5 dyrektywy 87/344 nie można ani bezpośrednio, ani przez analogię, wywieść możliwości ograniczenia swobodnego wyboru przedstawiciela prawnego w przypadkach szkody zbiorowej.
76.
Po pierwsze, art. 5 dyrektywy 87/344 przewiduje wąsko zdefiniowany wyjątek dotyczący prawa swobodnego wyboru przedstawiciela prawnego. W art. 5 dyrektywy 87/344 wyjaśniono wyraźnie, że państwo członkowskie może ograniczyć prawo swobodnego wyboru przedstawiciela prawnego jedynie w sytuacji, kiedy spełnione są jednocześnie wszystkie warunki z art. 5. Zgodnie z jego brzmieniem art. 5 dyrektywy 87/344 nie może zatem być rozumiany jako wyliczenie przykładowe.
77.
Ponadto przepis ten stanowi przepis szczególny, odnoszący się do określonych okoliczności, a zatem nie może być stosowany w drodze analogii. Został on przyjęty z inicjatywy państw członkowskich w celu utrzymania status quo w dziedzinie ubezpieczeń ochrony prawnej związanych z wypadkami w ruchu drogowym brytyjskich i niderlandzkich automobilklubów (
18
).
78.
W dalszej kolejności występowanie wąsko zdefiniowanego, niemożliwego do zastosowania w drodze analogii, szczególnego uregulowania moim zdaniem przemawia raczej przeciwko ogólnej możliwości ograniczenia prawa przewidzianego w art. 4 ust. 1 lit. a) dyrektywy 87/344, niż za taką możliwością.
4. W przedmiocie teleologicznej redukcji prawa swobodnego wyboru przedstawiciela prawnego zgodnie z art. 4 ust. 1 lit. a) dyrektywy 87/344 w przypadkach szkody zbiorowej
79.
Wreszcie pozwana w postępowaniu przed sądem krajowym i Komisja powołują się na okoliczność, że w momencie przyjęcia dyrektywy 87/344 szkody zbiorowe nie były jeszcze znane. Z tego względu prawo swobodnego wyboru przedstawiciela prawnego zgodnie z art. 4 ust. 1 lit. a) dyrektywy 87/344 nie może zatem zostać zastosowane do przypadków szkody zbiorowej.
80.
Również tę argumentację należy odrzucić. Skoro brzmienie art. 4 ust. 1 lit. a) dyrektywy 87/344 nie przewiduje wyjątku dla przypadków szkody zbiorowej, pozwana w postępowaniu przed sądem krajowym i Komisja dokonują ostatecznie teleologicznej redukcji tego przepisu. Wymaga ona jednak, aby brzmienie art. 4 ust. 1 lit. a) dyrektywy 87/344 okazało się sformułowane zbyt szeroko, niezgodnie z wolą prawodawcy. Nie można tego jednak przyjąć w niniejszej sprawie.
81.
Po pierwsze, w rzeczywistości nie można przyjąć, że szkody zbiorowe były nieznane prawodawcy wspólnotowemu. Zjawisko szkody zbiorowej nie jest ograniczone do dziedziny finansów. Skarżący w postępowaniu przed sądem krajowym słusznie wskazał na okoliczność, że przyjęcie dyrektywy nastąpiło chronologicznie po tak zwanej sprawie Contergan-, względnie Thalidomid (
19
).
82.
O ile pozwana w postępowaniu przed sądem krajowym podnosi pod względem prawnym, że należy wziąć pod uwagę ewentualne wprowadzenie instytucji powództw zbiorowych w austriackim prawie procesowym, wystarczy zauważyć, że argument ten dotyczy potencjalnej możliwości w przyszłości (
20
), a co za tym idzie już z tego powodu nie może uzasadniać redukcji teleologicznej w niniejszej sprawie. Także okoliczność, że w dziedzinie konkurencji (
21
), czy ochrony konsumenta (
22
) Komisja zidentyfikowała możliwości promowania skarg zbiorowych, nie uzasadnia redukcji teleologicznej. W zakresie, w jakim w związku z tym zmiana przepisów dyrektywy 87/344 zostanie w przyszłości uznana za konieczną, odpowiednia modyfikacja przepisów tej dyrektywy będzie należała do zadań prawodawcy wspólnotowego.
83.
Ponadto mam poważne wątpliwości co do tego, czy art. 4 ust. 1 lit. a) dyrektywy 87/344 może być uważany za sformułowany zbyt szeroko.
84.
Po pierwsze, treść normatywna art. 4 ust. 1 lit. a) dyrektywy 87/344 jest ograniczony. Przewiduje on jedynie, że prawo swobodnego wyboru przedstawiciela prawnego istnieje w przypadku [przysługującej możliwości] skorzystania z pomocy prawnika w zakresie obrony, reprezentowania lub wspierania interesów ubezpieczonego w postępowaniu sądowym lub administracyjnym. Natomiast warunki, pod którymi osoba mająca ubezpieczenie ochrony prawnej posiada roszczenie do swojego ubezpieczyciela ochrony prawnej o włączenie do postępowania przedstawiciela prawnego, nie są uregulowane w art. 4 ust. 1 lit. a) dyrektywy 87/344. Wynikają one zatem — z zastrzeżeniem dalszych, mających zastosowanie, bezwzględnie obowiązujących przepisów wspólnotowych albo krajowych — z umowy ubezpieczenia ochrony prawnej.
85.
Po drugie, dyrektywa 87/344 zawiera jedynie niewiele szczegółowych wymogów w przedmiocie ukształtowania treści umów ubezpieczenia ochrony prawnej. W szczególności nie zostało uregulowane, jakie dziedziny muszą zostać objęte ubezpieczeniem ochrony prawnej. Z uwzględnieniem przepisów krajowych zakłady ubezpieczeń mogą zatem wyłączyć dziedziny, w których występują szkody zbiorowe lub żądać za objęcie tych dziedzin ubezpieczeniem wyższych składek (
23
).
86.
Postulowana przez pozwaną ochrona wspólnoty ubezpieczonych w odniesieniu do stałych składek i przejrzystej struktury kosztów nie powinna być zatem osiągana koniecznie poprzez ograniczenie swobodnego wyboru przedstawiciela prawnego.
5. Wnioski
87.
Jako wniosek należy stwierdzić, że art. 4 ust. 1 lit. a) dyrektywy 87/344 należy interpretować w ten sposób, że nie jest on zgodny z wykładnią przepisu krajowego takiego jak § 158 k VersVG, zgodnie z którą w umowie ubezpieczenia ochrony prawnej może zostać przewidziane, że w przypadkach, w których większa liczba ubezpieczonych jest poszkodowana w wyniku tego samego zdarzenia, do wyboru przedstawiciela prawnego uprawniony jest ubezpieczyciel ochrony prawnej, a nie ubezpieczony.
B — Pytanie drugie
88.
Skoro pytanie drugie zostało postawione jedynie subsydiarnie, nie ma potrzeby udzielać na nie odpowiedzi.
VII — Wnioski
89.
W kontekście powyższych rozważań proponuję Trybunałowi, aby udzielił na pytania sądu krajowego następującej odpowiedzi:
Artykuł 4 ust. 1 lit. a) dyrektywy Rady 87/344/EWG z dnia 22 czerwca 1987 r. w sprawie koordynacji przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych odnoszących się do ubezpieczenia ochrony prawnej należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie przepisowi krajowemu takiemu jak § 158 k austriackiej Versicherungsvertragsgesetz, zgodnie z którym w umowach ubezpieczenia ochrony prawnej dopuszczalna jest klauzula, która stanowi, że w przypadkach, w których większa liczba ubezpieczonych jest poszkodowana w wyniku tego samego zdarzenia, ubezpieczyciel, a nie ubezpieczony, jest uprawniony do wyboru przedstawiciela prawnego, który ma go bronić, reprezentować lub wspierać jego interesy w postępowaniu sądowym lub administracyjnym.
(
1
)	Język oryginału: niemiecki.
(
2
)	Dz.U. L 185, s. 77.
(
3
)	Niemiecka wersja językowa motywu jedenastego różni się wyraźnie od innych wersji językowych. Tę różnicę omówię poniżej w pkt 71 tej opinii.
(
4
)	Zobacz pierwszą dyrektywę Rady 73/239/EWG z dnia 24 lipca 1973 r. w sprawie koordynacji przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych odnoszących się do podejmowania i prowadzenia działalności w dziedzinie ubezpieczeń bezpośrednich innych niż ubezpieczenia na życie, Dz.U. L 228, s. 3; drugą dyrektywę Rady 88/357/EWG z dnia 22 czerwca 1988 r. w sprawie koordynacji przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych odnoszących się do ubezpieczeń bezpośrednich innych niż ubezpieczenia na życie i ustanowienia przepisów ułatwiających skuteczne korzystanie ze swobody świadczenia usług oraz zmieniająca dyrektywę 73/239/EWG, Dz.U. L 172, s. 1; drugą dyrektywę Rady 90/619/EWG z dnia 8 listopada 1990 r. w sprawie koordynacji przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych odnoszących się do ubezpieczeń bezpośrednich (ubezpieczenia na życie) i ustanowienia przepisów ułatwiających skuteczne korzystanie ze swobody świadczenia usług oraz zmieniająca dyrektywę 79/267/EWG, Dz.U. L 330, s. 50.
(
5
)	W przedmiocie celów zobacz motyw trzeci dyrektywy 87/344; zobacz w tym względzie także G.W. Bähr, „Der Rechtsrahmen für Niederlassungen von europäischen Versicherungsunternehmen in Deutschland — zugleich Anmerkungen zur Corporate Compliance für Niederlassungen”, w: Liber amicorum für Gerrit Winter, Verlag Versicherungswirtschaft, 2007, s. 191.
(
6
)	Zobacz motyw czwarty dyrektywy 87/344.
(
7
)	Zobacz B. Cerveau, i H. Margeat, „Commentaire de la directive du Conseil des Communautés européennes portant coordination des dispositions législatives réglementaires et administratives concernant l’assurance protection juridique”, Gazette du Palais, 1987, s. 580, 581.
(
8
)	Zobacz motyw ósmy dyrektywy 87/344.
(
9
)	W przedmiocie kwestii wykładni pojęcia „postępowanie sądowe” zobacz H. Blundell, „Free to choose? Before the event legal expenses insurance and freedom of choice”, Journal of Personal Injury Law, 2004, s. 93 i nast.
(
10
)	Zobacz B. Cerveau i H. Margeat, przywołane w przypisie 7 tej opinii, s. 584.
(
11
)	Wiele przemawia za tym, że niemiecka wersja językowa opiera się na błędzie w założeniu i na błędzie będącym jego skutkiem. Błędem w założeniu jest potraktowanie fragmentu dotyczącego reprezentacji w postępowaniu sądowym albo administracyjnym nie jako wyrazu samodzielnej alternatywy [jak jest to wyrażone w art. 4 ust. 1 lit. a)], lecz jako dodatkowego opisu kwalifikacji „innej osoby”. Następnie słowa, w których w innych wersjach językowych wyrażony jest alternatywny stosunek pomiędzy dwiema grupami przypadków (przykładowo „et chaque foi” w wersji francuskojęzycznej oraz „and whenever” w angielskiej wersji językowej) zostały błędnie przetłumaczone jako „und zwar immer.”.
(
12
)	Zobacz przywołane w przypisie 11 tej opinii francuską i angielską wersję językową. Analiza w szczególności wersji językowych włoskiej, portugalskiej, rumuńskiej, słoweńskiej i hiszpańskiej prowadzi do tego samego wniosku.
(
13
)	Zobacz art. 5 przedstawionego przez Komisje projektu dyrektywy z dnia 18 lipca 1979 r., COM(79) 396 wersja ostateczna, Dz.U. C 198, s 2.
(
14
)	Zobacz przypis 13.
(
15
)	Zobacz opinię Komitetu Ekonomiczno-Społecznego w sprawie przedstawionego przez Radę projektu dyrektywy w sprawie koordynacji przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych odnoszących się do ubezpieczenia ochrony prawnej z dnia 19 listopada 1980 r., Dz.U. C 348, s. 22; opinię Parlamentu Europejskiego w sprawie przedstawionego Radzie przez Komisję Wspólnot Europejskich projektu dyrektywy w sprawie koordynacji przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych odnoszących się do ubezpieczenia ochrony prawnej z dnia 17 września 1981 r., Dz.U. C 260, s. 78; zrewidowany projekt dyrektywy Rady w sprawie koordynacji przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych odnoszących się do ubezpieczenia ochrony prawnej COM(82) 43 wersja ostateczna z dnia 8 lutego 1982 r., Dz.U. C 78, s. 9.
(
16
)	Zobacz A. Fenyves, „Zur Zulässigkeit der »Massenschadenklausel« in der Rechtsschutzversicherung”, Zeitschrift für Versicherungsrundschau, 2006, s. 22 i nast., 25, który wskazuje na okoliczność, że wykładnia historyczna jest mało użyteczna.
(
17
)	Do podobnego wniosku dochodzi również C. Paris, „Le régime de l'assurance protection juridique”, Collection des thèses, Edition Larcier, 2004, s. 67, który wskazuje na okoliczność, że art. 4 ust. 1 lit. a) dyrektywy 87/344 stanowi samodzielną gwarancję, która nie może być mylona ze środkami strukturalnymi na podstawie art. 3 ust. 2 dyrektywy 87/344.
(
18
)	B. Cerveau, i H. Margeat, przywołany w przypisie 7 tej opinii, s. 584; A. Fenyves, przywołany w przypisie 16 tej opinii, s. 23.
(
19
)	Dotyczyła ona leku zawierającego substancję czynną thalidomid, który został wprowadzony do obrotu w Niemczech i w Zjednoczonym Królestwie pod koniec lat 50tych, a który wywołał wady rozwojowe u nienarodzonych dzieci.
(
20
)	W przedmiocie wynikających z prawa procesowego przesłanek powództw wytaczanych przez wielu poszkodowanych: W.H. Rechberger, „Zur Einführung eines »Gruppenverfahrens« in Österreich”, w: Rechtsschutz gestern, heute, morgen, w: Festgabe zum 80. Geburtstag von Rudolf Machacek und Franz Matscher, Neuer Wissenschaftlicher Verlag, 2008, s. 861–869.
(
21
)	Biała księga Komisji z dnia 2 kwietnia 2008 r. w sprawie roszczeń o naprawienie szkody wynikłej z naruszenia wspólnotowego prawa ochrony konkurencji, COM(2008) 165 wersja ostateczna.
(
22
)	Zielona księga Komisji z dnia 27 listopada 2008 r. w sprawie dochodzenia zbiorowych roszczeń konsumentów COM(2008) 794 wersja ostateczna.
(
23
)	Zobacz C. Paris, przywołany w przypisie 15 tej opinii, s. 70.