Voorlopige editie
CONCLUSIE VAN ADVOCAAT-GENERAAL
M. CAMPOS SÁNCHEZ-BORDONA
van 10 juli 2025 (1)
Zaak C‑483/23
D,
A,
B,
C,
T
tegen
Ministero dell’Economia e delle Finanze,
Comitato di Sicurezza Finanziaria,
Agenzia del Demanio
[verzoek om een prejudiciële beslissing ingediend door de Tribunale amministrativo regionale per il Lazio (bestuursrechter in eerste aanleg Latium, Italië)]
„ Prejudiciële verwijzing – Buitenlandse politiek – Beperkende maatregelen tegen de Russische Federatie met betrekking tot acties die de territoriale integriteit, soevereiniteit en onafhankelijkheid van Oekraïne ondermijnen of bedreigen – Verordening (EU) nr. 269/2014 – Bevriezing van tegoeden of economische middelen die in een trust zijn ondergebracht – Erkenning van een trust die in een offshorejurisdictie is ondergebracht – Insteller van een trust die in bijlage I bij verordening nr. 269/2014 is aangewezen – Eigendom, bezit en beschikking over de economische middelen en tegoeden van de trust – Controle over de economische middelen en tegoeden van de trust – Trust die verbonden is aan een gesanctioneerde persoon ”
1.        Deze prejudiciële verwijzing vindt plaats tegen de achtergrond van beperkende maatregelen tot bevriezing van economische middelen en tegoeden die de Europese Unie tegen de Russische Federatie heeft genomen teneinde de acties die de territoriale integriteit, soevereiniteit en onafhankelijkheid van Oekraïne ondermijnen of bedreigen, te verhinderen.
2.        Om kort te gaan, de verwijzende rechter wil weten of de maatregelen tot bevriezing kunnen worden uitgebreid met goederen of economische middelen die in een trust zijn ondergebracht(2) door een persoon (de insteller van de trust) die op de lijst van bijlage I bij verordening (EU) nr. 269/2014(3) staat.
3.        Het Hof dient te beslissen in hoeverre een trust kan worden gebruikt als instrument om de toepassing van beperkende maatregelen te omzeilen. Bij het antwoord moet rekening worden gehouden met de complexiteit en flexibiliteit van trusts, een juridische vorm die door sommige lidstaten, maar niet door alle, in hun nationale recht is opgenomen.
I.      Toepasselijke bepalingen
A.      Internationaal recht – Haags Verdrag van 1985
4.        Artikel 2 van het Verdrag van Den Haag van 1 juli 1985 inzake het recht dat toepasselijk is op trusts en inzake de erkenning van trusts(4) luidt als volgt:
„Voor de toepassing van dit verdrag heeft de term trust het oog op de rechtsbetrekkingen die – bij rechtshandeling onder de levenden of ter zake des doods – in het leven worden geroepen door een persoon, de insteller, wanneer goederen onder de macht van een trustee worden gebracht ten behoeve van een begunstigde of voor een bepaald doel.
Een trust heeft de volgende kenmerken:
a.      de goederen van de trust vormen een afgescheiden vermogen en zijn geen deel van het vermogen van de trustee;
b.      de rechtstitel met betrekking tot de goederen van de trust staat ten name van de trustee of ten name van een ander voor rekening van de trustee;
c.      de trustee heeft de bevoegdheid en de plicht, ter zake waarvan hij verantwoording schuldig is, om in overeenstemming met de bepalingen van de trust en de bijzondere verplichtingen, waaraan hij van rechtswege is onderworpen, de goederen van de trust te besturen en te beheren of erover te beschikken.
Het is niet noodzakelijkerwijs onverenigbaar met het bestaan van een trust dat de insteller zich bepaalde rechten en bevoegdheden heeft voorbehouden of dat de trustee bepaalde rechten als begunstigde heeft.”
5.        Artikel 6, eerste alinea, bepaalt:
„De trust wordt beheerst door het door de insteller gekozen recht. De keuze moet uitdrukkelijk zijn of voortvloeien uit de bepalingen van de akte waarbij de trust is ingesteld of het geschrift waaruit van het bestaan daarvan blijkt, zo nodig uitgelegd in het licht van de omstandigheden van het geval.”
6.        Artikel 11 schrijft voor:
„Een trust die in het leven is geroepen overeenkomstig het door de bepalingen van het voorafgaande hoofdstuk aangewezen recht wordt erkend als trust.
Die erkenning houdt ten
minste in dat het trustvermogen is afgescheiden van het eigen vermogen van de trustee en dat de trustee in zijn hoedanigheid van trustee als eiser of verweerder in rechte kan optreden en kan verschijnen voor een notaris of voor enig persoon die handelt in de uitoefening van een openbare functie.
Voor zover het recht dat toepasselijk is op de trust dit verlangt of bepaalt, brengt deze erkenning in het bijzonder mede:
a.      dat de persoonlijke schuldeisers van de trustee geen verhaal hebben op het trustvermogen;
b.      dat de trustgoederen geen deel uitmaken van het vermogen van de trustee in geval van diens insolventie of faillissement;
c.      dat de trustgoederen geen deel uitmaken van enige huwelijksgoederengemeenschap waarin de trustee gehuwd mocht zijn noch van zijn nalatenschap;
d.      dat de trustgoederen kunnen worden teruggevorderd in gevallen waarin de trustee deze, met schending van de verplichtingen die voor hem uit de trust voortvloeien, met zijn eigen vermogen heeft vermengd of deze heeft vervreemd. Niettemin blijven de rechten en verplichtingen van een derde die de goederen onder zich heeft, beheerst door de wet aangewezen door de verwijzingsregels van het forum.”
B.      Unierecht
1.      Verordening nr. 269/2014
7.        In artikel 1 wordt bepaald:
„Voor de toepassing van deze verordening wordt verstaan onder:
[...]
d)      ‚economische middelen’: activa van enigerlei aard, materieel of immaterieel, roerend of onroerend, die geen tegoeden zijn, maar kunnen worden gebruikt om tegoeden, goederen of diensten te verkrijgen;
e)      ‚bevriezing van economische middelen’: voorkomen dat economische middelen worden gebruikt om op enigerlei wijze tegoeden, goederen of diensten te verkrijgen, onder meer door deze te verkopen, te verhuren of te verhypothekeren;
f)      ‚bevriezing van tegoeden’: voorkoming van mutatie, overmaking, wijziging, gebruik of inzet van of omgang met tegoeden, op welke wijze ook, met als gevolg wijziging van hun omvang, bedrag, locatie, eigenaar, bezit, onderscheidende kenmerken, bestemming of andere wijzigingen waardoor het gebruik van bedoelde tegoeden, inclusief het beheer van een beleggingsportefeuille, mogelijk wordt gemaakt;
g)      ‚tegoeden’: financiële activa en voordelen van enigerlei aard […];
[...]”
8.        In artikel 2(5) wordt bepaald:
„1.      Alle tegoeden en economische middelen die toebehoren aan, eigendom zijn, in het bezit zijn of onder zeggenschap staan van alle in bijlage I vermelde natuurlijke personen of rechtspersonen, entiteiten of lichamen, of met hen verbonden natuurlijke personen of rechtspersonen, entiteiten of lichamen, worden bevroren.
2.      Er worden geen tegoeden of economische middelen, rechtstreeks of onrechtstreeks, ter beschikking gesteld aan of ten behoeve van de in de lijst in bijlage I vermelde natuurlijke personen of rechtspersonen, entiteiten of lichamen, of met hen verbonden natuurlijke personen of rechtspersonen, entiteiten of lichamen.”
9.        Artikel 9, lid 1, bepaalt:
„Het is verboden om bewust en opzettelijk deel te nemen aan activiteiten die tot doel of gevolg hebben dat de in artikel 2 bedoelde maatregelen worden omzeild [...].”
2.      Uitvoeringsverordening 2022/336
10.      Overeenkomstig artikel 1 worden de „in de bijlage bij deze verordening genoemde personen en entiteit [...] toegevoegd aan de lijst in bijlage I bij verordening [nr. 269/2014]”.
3.      Richtlijn 2015/849
11.      Artikel 3
van richtlijn (EU) 2015/849(6) bepaalt:
„In deze richtlijn wordt verstaan onder:
[...]
6)      ‚uiteindelijk begunstigde’: elke natuurlijke perso(o)n(en) die de uiteindelijke eigenaar is (zijn) van of zeggenschap heeft (hebben) over de cliënt en/of de natuurlijke perso(o)n(en) voor wiens/wier rekening een transactie of activiteit wordt verricht, en waaronder ten minste wordt verstaan:
[...]
b)      in het geval van trusts, alle volgende personen:
i)      de oprichter(s) van de trust;
ii)      de trustee(s);
iii)      de eventuele protector(s);
iv)      de begunstigden; of voor zover de afzonderlijke personen die de begunstigden van de juridische constructie of de juridische entiteit
zijn, nog niet zijn geïdentificeerd, de groep van personen in wier belang de juridische entiteit of de juridische constructie hoofdzakelijk werd opgericht of werkzaam is;
v)      elke andere natuurlijke persoon die door directe of indirecte eigendom of via andere middelen uiteindelijke zeggenschap over de trust uitoefent;
c)      bij juridische entiteiten als stichtingen en bij juridische constructies die vergelijkbaar zijn met trusts, de natuurlijke persoon of personen die in het bezit is, respectievelijk zijn van gelijkwaardige of soortgelijke posities als onder b);
[...]”
C.      Italiaans recht
1.      Besluit met kracht van wet nr. 109/2007
12.      Door middel van artikel 3
van besluit met kracht van wet nr. 109/2007(7) is het Comitato di Sicurezza Finanziaria (comité voor financiële zekerheid, Italië) opgericht, een orgaan van het Ministero dell’Economia e delle Finanze (ministerie van Economie en Financiën, Italië) dat de bevriezingsmaatregelen treft die door de Verenigde Naties, de Europese Unie en het ministerie van Economie en Financiën zijn vastgesteld.
13.      Artikel 5 bevat het verbod op de overdracht, het bezit of gebruik van bevroren middelen, alsmede het verbod op het rechtstreeks of indirect faciliteren van tegoeden of economische middelen aan de vermelde entiteiten of ten gunste daarvan.
2.      Besluit met kracht van wet nr. 90/2017
14.      Volgens de in de verwijzingsbeslissing vermelde versie
bepaalt
artikel 2, eerste lid, van besluit met kracht van wet nr. 90/2017(8),
waarbij
artikel 22, lid 5, van besluit met kracht van wet nr. 231/2007
wordt gewijzigd,
het volgende:
„De trustees van express trusts, gereguleerd in wet nr. 364 van 16 oktober 1989, alsmede personen die gelijkwaardige rechten, volmachten en bevoegdheden uitoefenen in een soortgelijke rechtspersoon voor zover zij zijn gevestigd of woonachtig zijn op het grondgebied van de Italiaanse Republiek, verkrijgen en bewaren adequate, nauwkeurige en actuele informatie over de werkelijke eigendom van de trust of de soortgelijke rechtspersoon, waaronder wordt verstaan informatie over de identiteit van de insteller(s), de trustee(s), de protector(s) of,
indien van toepassing, andere personen die namens de trustee optreden, van de begunstigde of categorieën begunstigden en van andere natuurlijke personen die zeggenschap uitoefenen over de trust of de soortgelijke rechtspersoon, en van elke andere natuurlijke persoon die uiteindelijk zeggenschap uitoefent over de in de trust of de soortgelijke rechtspersoon ingebrachte goederen door middel van directe of indirecte eigendom of door andere middelen.”
3.      Wet nr. 364/1989
15.      Middels wet nr. 364/1989(9) ratificeert Italië het Haags Verdrag van 1985.
II.    Feiten, hoofdgeding en prejudiciële vragen
16.      Trusts als die in het hoofdgeding kenmerken zich niet door openbaarheid en er is geen openbaar register waarin de structuur en wijzigingen ervan worden vermeld. Daarom moeten als feitelijke omstandigheden van deze zaak worden beschouwd die welke door de verwijzende rechter zijn uiteengezet, in voorkomend geval aangevuld met de aspecten die voortvloeien uit de bij het dossier gevoegde stukken en uit het onderzoek van de Italiaanse autoriteiten.
17.      Onder voorbehoud van de definitieve beoordeling door de verwijzende rechter dient het Hof uit te gaan van de aldus vastgestelde feiten om uiteindelijk de gestelde vragen te beantwoorden.
18.      De verzoekende vennootschappen, te weten B, A, C en D, oefenen commerciële activiteiten uit in Italië, waar zij gevestigd zijn.(10) Hun vermogen behoort toe aan een vennootschap op de Bermuda-eilanden.(11) De activa van die vennootschap zijn door een natuurlijke persoon (de insteller)(12) ondergebracht in een trust.
19.      De trust is opgericht bij akte van 18 juli 2007. Op de trust is de wetgeving van de Bermuda-eilanden, een Brits overzees grondgebied, van toepassing. De trust heeft een trustee(13) (dit was eerst de vennootschap H en is daarna de vennootschap T geworden)(14), en een protector, die een derde partij en een natuurlijke persoon is(15). Deze functies zijn in de loop der tijd door verschillende personen uitgeoefend. De algemeen directeur van de vennootschap H (de vennootschap die als trustee optrad tot 1 april 2021) was ook protector van de trust sinds 2014. Eerder was de protector een persoon die het volledige vertrouwen genoot van de insteller.(16)
20.      De begunstigden van de trust waren oorspronkelijk de insteller en zijn familieleden. Ook de trustee en de protector kwamen vanaf de oprichting van de trust tot 2014 voor als begunstigden. Na het aannemen van sanctiemaatregelen tegen Rusland wegens de annexatie van de Krim, werd de oprichtingsakte van de trust op 28 december 2014 gewijzigd. De insteller en nog twee familieleden van hem bleven aan als begunstigden. Bepaald werd dat de protector naar eigen inzicht de trustee kon ontslaan en vervangen, dat de insteller andere protectors kon toevoegen en dat de trustee, met de instemming van de protector, begunstigden kon toevoegen, mits het geen personen waren op wie sancties van de Unie van toepassing waren.
21.      Op grond van een document van 19 december 2017 bepaalden de trustee en de beschermer(17) welke door de Unie gesanctioneerde personen moesten worden beschouwd als van de trust uitgesloten personen. Als gevolg hiervan werden de zus en een neef van de insteller uitgesloten als begunstigden van de trust.
22.      Op 19 juni 2019 werd de algemeen directeur van een trustmaatschappij gevestigd in Zwitserland (de reeds genoemde vennootschap T; hierna: „T”) benoemd tot protector van de trust en op 1 april 2021 tot trustee.
23.      De insteller werd uitgesloten als begunstigde bij akte van 7 februari 2022, 21 dagen voor de opname van zijn naam in bijlage I
bij verordening nr. 269/2014, waartoe was besloten krachtens besluit 2022/337 en uitvoeringsverordening 2022/336.
24.      De initiële protector werd na de op 7 februari 2022 doorgevoerde wijziging van de trust waarbij de insteller werd uitgesloten van de begunstigden, de enige begunstigde. Momenteel kan de Italiaanse regering niet met zekerheid zeggen wie de begunstigden van de trust zijn.
Op de zitting hebben de advocaten van de verzoekende vennootschappen aangegeven dat het gaat om een aantal liefdadigheidsinstellingen.
25.      B, A, C en D hadden lopende rekeningen bij een bankfiliaal in Milaan. Tussen 17 april 2013 en 7 juni 2017 hebben die vennootschappen de bank laten weten dat de uiteindelijk begunstigde van de trust, de insteller van de trust was.
26.      Op 14 maart 2022 heeft het comité voor financiële zekerheid van het ministerie van Economie en Financiën aan B, A, C en D laten weten dat het in overeenstemming met artikel 2
van verordening nr. 269/2014 en besluit met kracht van wet nr. 109/2007 opdracht had gegeven tot de bevriezing van de aandelen en de goederen van deze vennootschappen, voor zover „deze indirect kunnen worden teruggevoerd [op de insteller]”.
27.      Op 11 mei 2022 zijn B, A, C en D, en T (de trustee) bij de Tribunale amministrativo regionale per il Lazio (bestuursrechter in eerste aanleg Latium, Italië) opgekomen tegen de bevriezingsmaatregel.
28.      In het geding bij die rechter speelt het volgende:
–        De verzoekende vennootschappen voeren in het kort aan dat de bevroren goederen buiten de invloedssfeer vallen van de in bijlage I
bij verordening nr. 269/2014 opgenomen persoon, namelijk de insteller van de trust. Met de inbreng van de dominante vennootschap in de trust werd deze
inbreng
gescheiden van het vermogen van de insteller. Op grond van de oprichtingsakte en de van toepassing zijnde wetgeving bestaat er geen enkele bestuurs- en zeggenschapsbevoegdheid (rechtstreeks of indirect) die toekomt aan de insteller, die niet langer zijn invloed kan uitoefenen.
–        De Italiaanse autoriteiten voeren daarentegen aan dat de inbreng in een trust – aangezien er geen overdracht plaatsvindt
– geen volledige verbreking van de relatie tussen de oprichter en de ingebrachte goederen veronderstelt. Zij beroepen zich ook op richtlijn 2015/849, waarvan artikel 3, punt 6, onder b), i), de instellers van trusts onder de categorie „uiteindelijk
begunstigden” schaart. Voorts merken zij op dat, hoewel de insteller thans niet langer een begunstigde van de goederen is, die goederen toch kunnen „terugkeren” in de eigendom/beschikkingsbevoegdheid van de insteller in het geval dat de goederen uiteindelijk niet worden overgedragen aan de begunstigden (bijvoorbeeld omdat daarvan afstand is gedaan of wegens vroegtijdige ontbinding van de trust).
29.      In deze context legt de Tribunale amministrativo regionale per il Lazio het Hof de volgende prejudiciële vragen voor:
„1)      Moet artikel 2, [lid] 1, van verordening [nr. 269/2014] aldus worden uitgelegd dat de bevriezingsmaatregel ook kan worden genomen wanneer het gaat om goederen of middelen die in een trust zijn ondergebracht door een in bijlage I bij die verordening vermelde insteller (aangewezen of op de lijst geplaatste persoon), die moet worden beschouwd als de persoon aan wie de goederen of middelen toebehoren?
2)      [Indien de eerste vraag ontkennend wordt beantwoord,]
[m]oet artikel 2, [lid] 1, van verordening [nr. 269/2014] aldus worden uitgelegd dat de bevriezingsmaatregel ook kan worden genomen
wanneer het gaat om goederen of middelen die in een trust zijn ondergebracht door een in bijlage I bij die verordening vermelde insteller (aangewezen of op een lijst geplaatste persoon), die moet worden beschouwd als een persoon die verbonden is met de persoon aan wie de goederen of middelen toebehoren?
3)      [Indien de tweede vraag ontkennend wordt beantwoord,]
[m]oet artikel 2, [lid] 1, van verordening [nr. 269/2014] aldus worden uitgelegd dat de bevriezingsmaatregel ook kan worden genomen
wanneer het gaat om goederen of middelen die in een trust zijn ondergebracht door een in bijlage I bij die verordening vermelde insteller (aangewezen of op de lijst geplaatste persoon), die moet worden beschouwd als de persoon die zeggenschap heeft over de goederen of middelen?”
III. Procedure bij het Hof
30.      Het verzoek om een prejudiciële beslissing is bij het Hof ingekomen op 26 juli 2023.
31.      De verzoekende vennootschappen, de Belgische, de Franse, de Italiaanse, de Nederlandse en de Finse regering, alsmede de Europese Commissie hebben schriftelijke opmerkingen ingediend.
32.      De verzoekende vennootschappen, de Belgische, de Duitse en de Italiaanse regering, en de Commissie hebben deelgenomen aan de zitting van 8 mei 2025.
IV.    Beoordeling
33.      Alvorens een antwoord te geven op de prejudiciële vragen(18), acht ik het voor een beter begrip van het geschil noodzakelijk om kort in te gaan op het instituut van de trust en op de regels die van toepassing zijn op trusts die zijn opgericht naar het recht van de Bermuda-eilanden.
A.      Algemene overwegingen met betrekking tot trusts
34.      De trust is een juridisch concept dat is ontwikkeld in landen met een common-law-rechtsstelsel, waarvan de contouren niet altijd gemakkelijk te bepalen zijn en waarvan de acceptatie in andere landen tot veel discussie heeft geleid.(19)
35.      In het Unierecht bestaat er geen specifieke regulering van de trust. Het Hof heeft er echter naar verwezen in geschillen over belastingen en de interne markt. In het arrest Trustees of the P Panayi Accumulation & Maintenance Settlements(20) heeft het aangegeven dat een trust de volgende drie kenmerken heeft:
–        Uit het aan het Hof overgelegde dossier blijkt dat in de common-law-landen de term trust in beginsel een driehoeksoperatie inhoudt, waarbij de insteller van de trust goederen overdraagt aan de trustee, opdat hij deze goederen overeenkomstig de trustoprichtingsakte beheert ten bate van een derde (de begunstigde).
–        De eigendom van de goederen die de trust vormen wordt onderverdeeld in de juridische eigendom en de economische eigendom („legal ownership and economic ownership”), die respectievelijk toekomen aan de trustee en aan de begunstigde.
–        Hoewel een trust door de wet is erkend en rechtsgevolgen heeft, heeft hij geen eigen rechtspersoonlijkheid en moet hij handelen via zijn trustee. De goederen die deel uitmaken van de trust gaan niet over naar het vermogen van de trustee; de trustee moet die goederen beheren „als een afzonderlijk vermogen, dat te onderscheiden is van zijn eigen vermogen”. De wezenlijke verplichting van de trustee bestaat erin zich te houden aan de voorwaarden en verplichtingen die zijn vastgelegd in de oprichtingsakte en meer in het algemeen in het recht.
36.      Deze kenmerken van de trust(21) komen in wezen overeen met die in het Haags Verdrag van 1985, waarvan ik artikel 2 hierboven heb weergegeven.
37.      Het concept trust zoals dat voortvloeit uit artikel 2 van het Haags Verdrag van 1985 is ruim(22) en zo opgesteld om trusts uit het Angelsaksische recht en soortgelijke rechtsvormen uit landen met een civielrechtelijk stelsel(23),
zoals de fideicomiso, de fiducia of de Duitse treuhand, te omvatten. Op deze wijze verzekerden de common-law-landen zich van de erkenning van de trust in landen met een civielrechtelijk stelsel (waar er
geen trusts bestonden), terwijl laatstgenoemde landen zich verzekerden van de erkenning van hun soortgelijke rechtsvormen in de common-law-landen.(24)
38.      Het Haags Verdrag van 1985 trad in januari 1992 in werking en slechts dertien staten en overzeese gebieden zijn partij bij het verdrag.(25)
39.      De trust impliceert dat een „afgescheiden vermogen”(26),
te weten een vermogen dat is gescheiden van dat van de houders van de goederen, wordt ingesteld en dat dit plaatsvindt bij het uitoefenen van de autonome wil van zijn oprichter (de insteller). Deze gescheiden vermogens, beheerd door de trustees, zijn in principe beschermd tegen de schuldeiser van de instellers, de trustees en de begunstigden, op enkele uitzonderingen na.(27)
40.      De trust houdt de scheiding in van de eigendom, het beheer en het economisch voordeel van een goed. De trust maakt het dus mogelijk om het eigendom, het gebruik van het eigendom en de vermogensrechtelijke aansprakelijkheid van elkaar te scheiden.(28)
41.      Vanwege deze kenmerken (het pragmatische karakter, het gescheiden vermogen, de bescherming tegen schuldeisers, de flexibiliteit bij de oprichting en de vertrouwelijkheid die zij kunnen bieden) worden trusts zowel gebruikt voor legitieme doeleinden(29) als voor belastingontduiking, het witwassen van geld of het omzeilen van internationale sancties(30).
42.      Bepaalde trusts kunnen zelfs als louter schijnconstructies („sham trusts”) worden aangemerkt wanneer degenen die bij de oprichting ervan betrokken zijn, een valse indruk willen wekken bij derden door te verhullen dat de insteller in werkelijkheid de eigenaar blijft van de in de trust ingebrachte goederen.
43.      Het risico van misbruik van deze constructie is groter wanneer het gaat om trusts die in bepaalde rechtsgebieden zijn opgericht overeenkomstig de wetgeving van een derde staat(31) en die moeten worden erkend overeenkomstig het Haags Verdrag van 1985(32). Bij dit type trust „passen de kenmerken zich aan” aan de benodigdheden en de wensen van de insteller.(33)
44.      Het misbruik van trusts verklaart waarom richtlijn 2015/849 zich hiermee bezighoudt bij het reguleren van maatregelen ter voorkoming van het gebruik van het financiële stelsel voor het witwassen van geld of de financiering van terrorisme. Artikel 3, punt 6, van die richtlijn omvat onder de „uiteindelijk begunstigde” van de goederen alle personen die bij een trust betrokken zijn (insteller, trustee, protector, begunstigde), alsmede elke andere natuurlijke persoon die uiteindelijk de zeggenschap over de trust uitoefent door directe of indirecte
eigendom of via andere middelen.
45.      Wat betreft de beperkende maatregelen die zijn opgelegd in het kader van verordening nr. 269/2014, is uit verschillende analysen gebleken dat personen die zijn opgenomen in de lijst in bijlage I
bij die verordening, trusts gebruiken om de toepassing ervan te omzeilen.(34) Ten minste één dergelijke situatie heeft aanleiding gegeven
tot het arrest van het Gerecht van 8 mei 2024.(35)
B.      Trusts in het recht van de Bermuda-eilanden
46.      Het hoofdgeding kan niet los worden gezien van de erkenning in Italië, op grond van de toepassing van het Haags Verdrag van 1985, van een trust die is opgericht naar het recht van de Bermuda-eilanden. Bijgevolg zijn de materiële regels die op deze trust van toepassing zijn, die van de Bermuda-eilanden.
47.      De regels van de Bermuda-eilanden met betrekking tot trusts zijn gebaseerd op het Engelse recht en zijn vastgelegd in specifieke wetgeving: de Trust (Special Provisions) Act van 1989 en de Trustee Act van 1975, die meerdere malen zijn gewijzigd, samen met de Trust (Regulation of Trust Business) Act van 2011 en de Exemption Order van 2002.(36)
48.      Volgens afdeling 2, onderafdeling 2, van de Trust (Special Provisions) Act van 1989 heeft de trust op de Bermuda-eilanden de volgende kenmerken:
–        De goederen van de trust vormen een afgescheiden vermogen dat geen deel van het vermogen van de trustee is;
–        De
rechtstitel
met betrekking tot de goederen van de trust wordt op naam van de trustee of van een andere door hem aangewezen persoon gesteld;
–        De trustee heeft de bevoegdheid en de plicht om de goederen van de trust te beheren en daarover te beschikken ten gunste van de begunstigden.
Hij doet dit overeenkomstig de voorwaarden van de trustoprichtingsakte en in overeenstemming met de verplichtingen die hem door de wet worden opgelegd.
49.      Afdeling 2, onderafdeling 3, die is toegevoegd bij een hervorming in 2014, maakt het mogelijk dat de insteller medebegunstigde van de trust en mede-trustee is.(37) Geen van beide omstandigheden leidt tot de ongeldigheid van de trust, verhindert dat de trust rechtsgevolgen heeft overeenkomstig de voorwaarden ervan of heeft tot gevolg
dat de goederen van de trust worden opgenomen in het vermogen van de insteller (afdeling 2A, onderafdeling 1).
50.      Het recht van de Bermuda-eilanden biedt dus een grote flexibiliteit voor trusts en begunstigt en beschermt aanzienlijk de positie van instellers.
C.      Eerste prejudiciële vraag
1.      Precisering vooraf
51.      De verwijzende rechter wil weten of het mogelijk is een bevriezingsmaatregel te nemen met betrekking tot de goederen en economische middelen die in een trust zijn ingebracht door een (in de lijst in bijlage I bij verordening nr. 269/2014 vermelde) insteller „die moet worden beschouwd als de persoon aan wie de goederen of middelen toebehoren”.
52.      De Italiaanse autoriteiten betogen dat de insteller de uiteindelijk begunstigde van de moedermaatschappij is en dat hij de zeggenschap daarover houdt. De advocaten van de verzoekende vennootschappen zijn het niet eens met deze beoordeling.(38)
53.      Het staat aan de verwijzende rechter om – als feit dat relevant is voor het geschil – te beoordelen of de insteller de activa van de (op de Bermuda-eilanden gevestigde) moedermaatschappij waartoe de vennootschappen behoren waarvan de goederen en middelen zijn bevroren, aan de trust heeft overgedragen.
54.      Voor de prejudiciële beslissing kan het Hof niet anders dan uitgaan van deze omstandigheid (de inbreng van de activa van de moedermaatschappij in de trust). Dit blijkt uit ten minste twee factoren:
–        Ten eerste
hebben de vennootschappen die in Italië actief zijn, tussen 17 april 2013 en 7 juni 2017 erkend dat hun uiteindelijk begunstigde de insteller van de trust was.
–        Ten tweede bevestigt de verwijzende rechter dat de natuurlijke persoon die wordt genoemd in bijlage I
bij verordening nr. 269/2014 (de insteller) de trust heeft opgericht waarin door diezelfde persoon de moedermaatschappij is ondergebracht die zeggenschap heeft over de verzoekende vennootschappen. De verwijzende rechter stelt dan ook vast dat de insteller de betwiste goederen en economische middelen in de trust heeft ondergebracht. Met dit uitgangspunt wil hij weten of de insteller met deze goederen en middelen een eigendomsrechtelijke relatie heeft (eerste prejudiciële vraag).(39)
2.      Antwoord op de vraag
55.      Daar de controverse zich op dit punt heeft geconcentreerd, moet ik ingaan op het door de Duitse regering op de zitting naar voren gebrachte argument waarover ook de overige partijen en betrokkenen zich hebben uitgesproken.
56.      Volgens de Duitse regering kunnen beperkende maatregelen alleen worden opgelegd aan de vennootschappen waar de insteller van de trust zeggenschap over heeft indien dergelijke vennootschappen uitdrukkelijk op de lijst van personen, entiteiten en instanties van bijlage I bij verordening nr. 269/2014 staan. Zij onderbouwt deze stelling met dezelfde argumenten als die welke in het arrest van het Gerecht Melli Bank/Raad(40) zijn gehanteerd
en die mijns inziens uiteindelijk niet door het Hof zijn bevestigd(41).
57.      Het argument van de Duitse regering zou eventueel kunnen worden geaccepteerd voor vennootschappen waarin er geen sprake is van een meerderheidsbelang (maar slechts van gedeeltelijke zeggenschap) van personen aan wie beperkende maatregelen zijn opgelegd. Daarentegen is dit niet aannemelijk wanneer het de toepassing betreft van beperkende maatregelen op vennootschappen die volledig toebehoren aan een persoon die op de lijst van bijlage I bij verordening nr. 269/2014 staat, of waar die persoon zeggenschap over heeft.
58.      In het geval van vennootschappen die volledig toebehoren aan een natuurlijke persoon die op de lijst van bijlage I bij verordening nr. 269/2014 staat (of waar die persoon zeggenschap over heeft), ben ik van mening dat het voor de toepassing van artikel 2 van verordening nr. 269/2014 niet nodig is dat de namen van elk van die vennootschappen in de lijst worden opgenomen. Dit zou het werk van de wetgever van de Unie namelijk aanzienlijk bemoeilijken en ten koste gaan van de snelheid en het verrassingseffect waarmee de beperkende maatregelen moeten worden toegepast.(42)
59.      Het is volgens mij voldoende dat het gehele kapitaal van een vennootschap toebehoort aan een natuurlijke persoon die op de lijst van bijlage I bij verordening nr. 269/2014 staat (of waar die persoon zeggenschap over heeft). In dat geval
valt dit actief zonder meer in de categorie van alle tegoeden en economische middelen van die natuurlijke persoon die kunnen worden bevroren.(43)
60.      De doorslaggevende bepaling voor het beantwoorden van de eerste prejudiciële vraag is artikel 2, lid 1, van verordening nr. 269/2014, dat luidt: „Alle tegoeden en economische middelen die toebehoren aan, eigendom zijn, in het bezit zijn of onder zeggenschap staan van alle in bijlage I vermelde natuurlijke personen of rechtspersonen, entiteiten of lichamen, of met hen verbonden natuurlijke personen of rechtspersonen, entiteiten of lichamen, worden bevroren.”
61.      Deze bepaling heeft een zeer ruime reikwijdte, zowel vanuit objectief oogpunt (goederen en middelen die in beslag kunnen worden genomen) als vanuit subjectief oogpunt (natuurlijke personen of rechtspersonen wier relatie tot deze goederen zich vertaalt in eigendom, bezit, houderschap of zeggenschap). Ook de definities van „bevriezing van economische middelen” en „bevriezing van tegoeden” in artikel 1, onder e) en f), van verordening nr. 269/2014 zijn zeer ruim.
62.      Het doel dat de wetgever van de Unie beoogt door het verband tussen de persoon (tegen wie de beperkende maatregel wordt genomen) en de goederen zo ruim te definiëren, is om alle tegoeden en economische middelen van die persoon te bevriezen. De maatregel zal die persoon beletten economische voordelen te verkrijgen (uit die tegoeden en middelen) en gebruik te maken van constructies waarmee hij de gevolgen ervan kan omzeilen.(44)
63.      Het gaat erom te bepalen of, in een zaak als de onderhavige, de insteller van de trust die bepaalde goederen of economische middelen die tot dan toe zijn eigendom waren, in de trust onderbrengt, met deze goederen of middelen een van de juridische relaties blijft onderhouden die overeenkomstig verordening nr. 269/2014 bepalend zijn voor de verplichte bevriezing ervan.
64.      Logischerwijs staat het aan de verwijzende rechter om vast te stellen wat precies de positie is van de insteller van de trust in het hoofdgeding. Aangezien de structuur van trusts zeer heterogeen, flexibel en variabel is, moet elk geval afzonderlijk worden beoordeeld. De ondoorzichtigheid en het gebrek aan openbaarheid van trusts bemoeilijkt zonder twijfel deze beoordeling. Hoewel de beoordeling aan de verwijzende rechter toekomt, kan het Hof enkele nuttige aanwijzingen geven.
65.      Artikel 2, lid 1, van verordening nr. 269/2014 geeft geen definities van bepaalde juridische begrippen, maar somt deze op en verwijst daarbij ook niet naar andere bepalingen van Unierecht of nationale rechtsstelsels. Het gaat dus om autonome begrippen van het Unierecht die een uniforme uitlegging vereisen in alle lidstaten.
66.      Om deze uniforme uitlegging te kunnen geven, moet rekening worden gehouden met de letterlijke bewoordingen van die bepaling, de context ervan en het doel van de regeling waarvan zij deel uitmaakt.(45)
3.      Letterlijke uitlegging
67.      De grammaticale uitlegging van artikel 2, lid 1, verordening nr. 269/2014 is niet zonder meer duidelijk vanwege de verschillen tussen de taalversies.(46) Enkele taalversies hanteren vier soorten relaties (de Italiaanse taalversie noemt de termen „appartenenti a, posseduti, detenuti o controllati” en de Franse taalversie „appartenant aux, possèdent, détiennent, contrôlent”), terwijl andere er maar drie noemen (de Spaanse taalversie noemt alleen „propiedad, tenencia o control”).
68.      Naar mijn mening is er geen tegenstrijdigheid, maar complementariteit tussen deze taalversies. In alle versies bestaan er minstens drie soorten relaties tussen de personen en de goederen of economische middelen die moeten worden bevroren: de eigendom („appartenant à”; „belonging to”; „appartenenti à”); het bezit of louter houderschap („possèdent”, „détiennent”; „owned”, „held”; „posseduti”, „detenuti”), en de zeggenschap („contrôllent”; „controlled”; „controllati”).
69.      De begrippen eigendom en bezit liggen dicht bij elkaar en zijn nauw met elkaar verbonden, aangezien zij een rechtstreekse juridische relatie tussen personen en hun goederen veronderstellen, terwijl de zeggenschap meer indirect kan zijn. Wat al die categorieën echter gemeen hebben, is dat de band die een persoon met de goederen kan hebben, verder gaat dan alleen het eigendomsrecht
daarover, zodat kan worden besloten die goederen te bevriezen.(47)
4.      Contextuele en teleologische criteria
70.      Bij het onderzoek of voor de toepassing van verordening nr. 269/2014 de goederen of economische middelen die zijn ondergebracht in een trust eigendom blijven of in het bezit blijven van de insteller, moet worden gekeken naar het doel van die verordening en naar de samenhang ervan met andere instrumenten van het Unierecht.
71.      Wat het doel betreft, is de door mij voorgestelde interpretatie in overeenstemming met het doel van de door de Unie vastgestelde normen om aan personen die banden hebben met de Russische leiders beperkende maatregelen op te leggen wegens de agressie jegens Oekraïne.(48) Dit doel zou worden belemmerd als het gebruik van rechtsconstructies wordt toegestaan die deze personen
– door middel van meer of minder geavanceerde methoden – in staat stellen de effectieve toepassing van dergelijke maatregelen te omzeilen.
72.      Het teleologische interpretatiecriterium pleit dus voor een ruime uitlegging van de categorieën die zijn opgenomen in artikel 2, lid 1, van verordening nr. 269/2014, zodat die uitlegging het mogelijk maakt om de bevriezing van de tegoeden van de in bijlage I bij die verordening genoemde personen te realiseren.
73.      Bij een systematische analyse moet ervan worden uitgegaan dat trusts in de regel een scheiding of ontkoppeling van de juridische eigendom van de uiteindelijke eigendom(49) van de activa mogelijk maken. De complexe structuur en de ondoorzichtigheid van deze constructies bemoeilijken de identificatie van de uiteindelijke eigenaren van de in een trust ondergebrachte goederen en vereisen extra inspanningen om de ware aard van de relaties die onder deze rechtsvorm vallen, vast te stellen. Bovendien wordt het risico op oneigenlijk gebruik van trusts groter als de trust is opgericht in een buitenlands rechtsgebied.(50)
74.      Het is dus van essentieel belang rekening te houden met de specifieke bepalingen van het Unierecht die zien op de mogelijke ontwijking van beperkende maatregelen door middel van trusts of soortgelijke juridische constructies. Vanuit systematisch oogpunt kunnen ook de bepalingen die de Unie heeft vastgesteld tegen het witwassen van geld nuttig zijn. Ik analyseer beide hieronder.
a)      Gebruik van de trust als middel om beperkende maatregelen te omzeilen
75.      Artikel 9 van verordening nr. 269/2014 verbiedt het bewust en opzettelijk deelnemen aan activiteiten die tot doel of gevolg hebben om de beperkende maatregelen te omzeilen die worden genomen tot bevriezing van de financiële middelen en tegoeden van de natuurlijke personen en rechtspersonen die in bijlage I
bij die verordening vermeld staan.
76.      Trusts kunnen, zoals ik al heb uiteengezet, relatief makkelijk worden gebruikt om de bevriezing van economische middelen en tegoeden te omzeilen. Tot die constatering komt ook de Commissie in de leidraad voor marktdeelnemers over het omzeilen van sancties tegen Rusland.(51)
77.      Deze omstandigheid verklaart de vaststelling van specifieke regels van het Unierecht die bedoeld zijn om te voorkomen dat de trust wordt gebruikt als middel om de toepassing van beperkende maatregelen te omzeilen:
–        Krachtens artikel 1 undecies, leden 1 en 2, van besluit 2014/512/GBVB(52) is het verboden om een trust of een soortgelijke juridische constructie te registreren of daar een zakelijk of administratief adres en beheersdiensten aan te verstrekken
wanneer de insteller van de trust of begunstigde behoort tot een van de daar genoemde categorieën van personen (waaronder Russische onderdanen of natuurlijke personen die in Rusland verblijven, en rechtspersonen, entiteiten of lichamen die in Rusland zijn gevestigd dan wel direct of indirect onder zeggenschap staan van een Russisch onderdaan). Deze personen mogen ook niet optreden als trustee of soortgelijke functies uitoefenen.
–        Artíkel 3, lid 1, van richtlijn (EU) 2024/1226(53) stelt minimumnormen vast met betrekking tot de definitie van strafrechtelijke delicten en van sancties voor de schending van beperkende maatregelen van de Unie. Volgens die bepaling wordt als delict beschouwd het omzeilen van een beperkende maatregel van de Unie(54) door het gebruiken, overdragen van tegoeden of economische middelen die eigendom zijn, in het bezit zijn of onder zeggenschap staan van een aangewezen persoon, entiteit of lichaam, die op grond van een beperkende maatregel van de Unie moeten worden bevroren, aan een derde om die tegoeden of economische middelen te verbergen. Mijns inziens is dit soort strafbare feiten onder meer bedoeld om het gebruik van trusts en soortgelijke juridische constructies als instrument voor het omzeilen van beperkende maatregelen tegen te gaan.
b)      Antiwitwasbepalingen
78.      De systematische en teleologische uitlegging van artikel 2, lid 1, van verordening nr. 269/2014 met betrekking tot trusts wordt vergemakkelijkt door
bepalingen van het Unierecht die, hoewel zij zijn vastgesteld buiten het specifieke kader van beperkende maatregelen, tot doel hebben het gebruik van het financiële stelsel voor het witwassen van geld te voorkomen.
79.      De reden hiervoor is dat dezelfde juridische kunstgrepen, constructies en technieken waar richtlijn 2015/849 naar verwijst, kunnen worden gebruikt om beperkende maatregelen te omzeilen. Die richtlijn heeft tot doel te voorkomen dat illegale geldstromen de integriteit, de stabiliteit en de reputatie van de financiële sector van de Unie schaden en een bedreiging vormen voor de interne markt en de internationale ontwikkeling.(55)
80.      Een van de kernbegrippen van richtlijn 2015/849(56) is dat van de „uiteindelijk begunstigde” van de goederen. Volgens
artikel 3, punt 6, onder b), van die richtlijn(57) worden in het geval van trusts vijf categorieën personen, waaronder in de eerste plaats de insteller of instellers, als „uiteindelijk begunstigde” aangemerkt. Dat geldt overeenkomstig artikel 31, lid 1, van die richtlijn, zoals gewijzigd bij richtlijn 2019/2177, ook voor juridische constructies die een structuur of functies hebben die vergelijkbaar zijn met die van trusts.
81.      Het is juist dat artikel 3 van richtlijn 2015/849 deze definities bevat voor de toepassing van die richtlijn en dat het doel ervan beperkt is tot de bestrijding van het witwassen van geld. Vanuit systematisch oogpunt van het Unierecht kan de kwalificatie van de insteller van een trust als „uiteindelijk begunstigde” van de activa(58) evenwel dienen voor de uitlegging van soortgelijke begrippen in wetgeving die gericht is op de bestrijding van andere gedragingen die even onwettig zijn als het witwassen van geld, namelijk het actief verlenen van materiële of financiële steun aan Russische politici die verantwoordelijk zijn voor de annexatie van de Krim of de agressie tegen Oekraïne.(59)
c)      Tussenconclusie
82.      Samenvattend leidt de systematische en teleologische uitlegging van artikel 2, lid 1, van verordening nr. 269/2014, in het licht van andere bepalingen inzake dit soort beperkende maatregelen en van de meer algemene regels inzake het witwassen van geld, tot de conclusie dat de insteller van een trust in beginsel onder de in die bepaling bedoelde rechtsposities kan vallen.
83.      Op basis van dit uitgangspunt moeten de feitelijke omstandigheden van elke trust en de daarbij betrokken personen worden beoordeeld om na te gaan of deze is gebruikt om de beperkende maatregelen te omzeilen. Zoals gezegd
staat het aan de nationale rechter om dit te beoordelen, waarbij het Hof hem
de aanwijzingen kan geven die ik hieronder voorstel.
5.      Verband tussen de insteller en de in de trust ondergebrachte economische middelen
84.      Het staat aan de verwijzende rechter om te beoordelen welke relatie de insteller heeft met de in de trust ondergebrachte activa en om te bepalen of deze constructie mogelijkerwijs is gebruikt om de beperkende maatregelen die zijn opgelegd op grond van verordening nr. 269/2014 te omzeilen.
85.      In het hoofdgeding is er sprake van een klassiek geval van internationaal privaatrecht, namelijk de erkenning in Italië, op grond van de bepalingen in het Haags Verdrag van 1985, van een trust die is opgericht naar het recht van de Bermuda-eilanden.
86.      Het recht dat van toepassing is op de trust is dat van de Bermuda-eilanden, welke omstandigheid tussen partijen niet ter discussie staat. Artikel 6 van het Haags Verdrag van 1985 bepaalt dat „[d]e trust wordt beheerst door het door de insteller gekozen recht”, en artikel 8 bepaalt dat dit recht „de geldigheid, de uitlegging en de rechtsgevolgen, alsmede het bestuur over de trust” beheerst.
87.      Er moet dus rekening worden gehouden met de voorwaarden die het Haags Verdrag van 1985 stelt voor de erkenning van trusts, in het bijzonder met die in de artikelen 2 en 11 van dat verdrag. Deze laatste bepaling verplicht Italië tot erkenning van een aantal gevolgen van trusts voor zover de wetgeving van de Bermuda-eilanden daarin voorziet.
88.      Naar mijn mening kan er in de Italiaanse wetgeving en jurisprudentie op het gebied van trusts – zoals de verwijzende rechter ook aangeeft in de verwijzingsbeslissing
– niet worden voorbijgegaan aan het feit dat in casu de materiële regels van de Bermuda-eilanden van toepassing zijn op de trust. Op grond daarvan moet de feitelijke vraag
worden beoordeeld welke relatie er bestaat tussen de insteller van de trust en de goederen van die trust.
89.      Volgens afdeling 2, onderafdeling 2, van de Trust (Special Provisions) Act van 1989 hebben trusts op de Bermuda-eilanden de voor die rechtsvorm gebruikelijke kenmerken. De regelgeving van de Bermuda-eilanden is echter zeer flexibel en beschermt de insteller door hem een reeks voorrechten te verlenen die hem naar mijn mening in staat stellen om de „uiteindelijk begunstigde” van de in de trust ondergebrachte goederen te blijven.
90.      Onder deze voorrechten, die de oprichting van een trust(60) niet in de weg staan en die worden erkend door de wetgeving van de Bermuda-eilanden(61), kan de verwijzende rechter rekening houden met de volgende voorrechten (en nagaan of de insteller er gebruik van heeft gemaakt):
–        De insteller heeft de bevoegdheid om de trust geheel of gedeeltelijk te herroepen. In dat geval zouden de goederen weer deel gaan uitmaken van het vermogen van de insteller.(62) Zoals de Italiaanse regering betoogt, blijkt uit deze wettelijke bepaling dat de insteller de „uiteindelijk begunstigde” van de goederen van de trust is.
–        De insteller behoudt de bevoegdheid om, wat de goederen van de trust betreft, bindende aanwijzingen te geven met betrekking tot de aankoop, het bezit, de verkoop of andere commerciële of beleggingsactiviteiten, of met betrekking tot beleggingen of herbeleggingen van die goederen, en om alle bevoegdheden of rechten uit te oefenen die voortvloeien uit de goederen.
–        De insteller heeft de mogelijkheid om een trustee of protector van de trust te benoemen, toe te voegen, te ontslaan of te vervangen.
–        De oprichter heeft de bevoegdheid om een begunstigde of categorie van begunstigden toe te voegen, te verwijderen of uit te sluiten, en kan ook zelf medebegunstigde van de trust zijn.
91.      Al deze kenmerken samen maken duidelijk dat de insteller van een trust die wordt beheerst door het recht van de Bermuda-eilanden, met de goederen en economische middelen die hij in de trust heeft ingebracht, een relatie kan onderhouden die hem tot „uiteindelijk begunstigde” van de ingebrachte activa kan maken. Een dergelijke relatie valt
onder
artikel 2, lid 1, van verordening nr. 269/2014, zodat er op deze goederen en middelen een bevriezingsmaatregel kan worden toegepast.
92.      Op basis van het bovenstaande geef ik in overweging om de eerste prejudiciële vraag te beantwoorden als volgt: niets staat eraan in de weg dat, rekening houdend met de specifieke bepalingen van de oprichtingsakte of de wijzigingen daarvan en het recht dat van toepassing is op de betreffende trust, de in die trust ondergebrachte economische middelen en tegoeden voor de toepassing van artikel 2, lid 1, van verordening nr. 269/2014 blijven worden beschouwd
als eigendom of bezit van de insteller.
D.      Tweede prejudiciële vraag
93.      Aangezien mijn antwoord op de eerste vraag van de verwijzende rechter bevestigend is, hoeft de tweede prejudiciële vraag, die is gesteld voor het geval dat het antwoord op de eerste vraag ontkennend zou zijn, niet te worden beantwoord. Ik doe dat subsidiair toch.
94.      Met zijn tweede vraag wil de verwijzende rechter
vernemen of artikel 2, lid 1, van verordening nr. 269/2014 ook van toepassing is
wanneer de insteller niet de persoon is aan wie de (in de trust ondergebrachte) goederen toebehoren, maar die goederen aan een andere persoon toebehoren die met hem (de insteller) „verbonden” is.
95.      Volgens de verwijzende rechter kan het begrip „verbonden natuurlijke personen” aldus worden opgevat dat
het verwijst naar „situaties zoals die in het hoofdgeding, waarin het goed, hoewel het niet kan worden toegerekend aan de in bijlage I [bij verordening nr. 269/2014] genoemde persoon, toch een significante band met deze laatste blijft behouden, althans totdat het aan de begunstigden wordt overgedragen”.
96.      De verwijzende rechter voegt hieraan toe dat „in het geval van de trust de verbonden persoon duidelijk de trustee is, die de ondergebrachte goederen beheert in het belang van de insteller. Dat
de in de oprichtingsakte opgenomen opzet
geldig blijft,
verandert niets aan het feit dat die
opzet door de insteller is vastgelegd
om de eigen belangen te behartigen en dat de beheerders van de trust [...] worden gekozen door de insteller of in ieder geval door de personen die door de insteller in de oprichtingsakte zijn aangewezen.”
97.      Uit deze overwegingen volgt dat er volgens
de verwijzende rechter
sprake kan zijn van een significante juridische band tussen de insteller en de trustee, waardoor zij als „verbonden personen” in de zin van artikel 2, lid 1, van verordening nr. 269/2014 kunnen worden aangemerkt.
98.      Het criterium van „verbondenheid” wordt vaak gebruikt in besluiten van de Raad met betrekking tot beperkende maatregelen, maar is niet als zodanig gedefinieerd en de betekenis ervan hangt af van de context en de omstandigheden waarin het wordt gebruikt. Het kan gaan om natuurlijke personen of rechtspersonen die in het algemeen door gemeenschappelijke belangen zijn verbonden, maar die
niet noodzakelijkerwijs een gezamenlijke economische activiteit uitoefenen. Gewoonlijk houdt dit begrip het bestaan van een band in die verder gaat dan een familieband.(63)
99.      Zoals de Commissie en verschillende regeringen die aan de procedure hebben deelgenomen, benadrukken, is volgens artikel 2, lid 1, van verordening nr. 269/2014 vereist dat de „met hen verbonden natuurlijke personen of rechtspersonen, entiteiten of lichamen” in bijlage I
worden
vermeld.
100. Opname in bijlage I bij verordening nr. 269/2014 is derhalve onontbeerlijk om een bevriezingsmaatregel van tegoeden en economische middelen ten aanzien van de
met een natuurlijke of rechtspersoon „verbonden persoon” te kunnen treffen.(64)
101. Het is echter de vraag of de eis dat ook de verbonden personen op de lijsten van bijlage I voorkomen, verenigbaar is met de doelstellingen die ten grondslag liggen aan de uitbreiding van de subjectieve werkingssfeer van de beperkende maatregelen, zoals bedoeld in artikel 2, lid 1, van verordening nr. 269/2014.
102. Vanuit dat oogpunt is de door de Italiaanse regering voorgestelde uitlegging begrijpelijk: de opname van een persoon in bijlage I bij verordening nr. 269/2014 maakt ongetwijfeld de automatische toepassing van de beperkende maatregelen mogelijk, maar deze maatregelen kunnen ook worden toegepast door aan te tonen dat er een band bestaat, ook al is die persoon niet in bijlage I bij die verordening opgenomen.
103. Hoe aantrekkelijk deze uitlegging ook is, volgens het vigerende recht is dit niet toegestaan op grond van de bewoordingen van de bepaling: om beperkende maatregelen te kunnen opleggen vanwege het bestaan van een band is vereist dat de verbonden persoon of entiteit expliciet wordt opgenomen in bijlage 1 bij verordening nr. 269/2014.
104. Bij de aan de orde zijnde trust is er volgens de verwijzende rechter
sprake van een band tussen de insteller en de trustee, maar wordt de trustee niet genoemd in bijlage I bij verordening nr. 269/2014.
105. Bij gebrek aan een dergelijke uitdrukkelijke vermelding zou de nauwe band tussen de insteller en de trustee of de protector moeten worden bekeken via de begrippen eigendom of bezit, die in het antwoord op de eerste prejudiciële vraag zijn geanalyseerd, of via het begrip zeggenschap, dat ik in het antwoord op de derde vraag zal behandelen.
106. Daarom ben ik van mening dat er
een bevriezingsmaatregel kan worden opgelegd met betrekking tot economische middelen of tegoeden die in een trust zijn ondergebracht indien de „verbonden persoon” zelf ook wordt genoemd in bijlage I bij verordening nr. 269/2014.
E.      Derde prejudiciële vraag
107. Wederom subsidiair wil de verwijzende rechter, indien het antwoord op de eerste en de tweede vraag ontkennend is, vernemen of artikel 2, lid 1, van verordening nr. 269/2014 van toepassing zou zijn wanneer de insteller zeggenschap heeft over de door hem in de trust ondergebrachte goederen of middelen.
108. Aangezien ik een bevestigend antwoord op de eerste vraag heb gesuggereerd, is het niet nodig de derde vraag te beantwoorden. Ik zal dit echter wel doen voor het geval het Hof een ander standpunt inneemt ten aanzien van de eerste vraag.
109. De vermelding in artikel 2, lid 1, van verordening nr. 269/2014 van het begrip „zeggenschap” over tegoeden en economische goederen is een aanvulling op de criteria van eigendom en bezit van die goederen of middelen. De opname van dat begrip komt voort uit de bedoeling van de wetgever van de Unie om rekening te houden met alle mogelijke situaties en zo ontwijking van de beperkende maatregelen te voorkomen.
110. Het criterium van zeggenschap over de activa maakt het mogelijk om op te treden tegen het gebruik van juridische kunstgrepen en constructies waarbij de eigenaar van de goederen of middelen de eigendom ervan aan derden overdraagt, maar zelf blijft beslissen over het gebruik en de bestemming ervan. Het is bovendien bijzonder geschikt om te voorkomen dat trusts die onder buitenlandse jurisdicties zijn opgericht, worden gebruikt om de beperkende maatregelen van de Unie te omzeilen.
111. De Commissie en de Raad hebben de bevoegde autoriteiten van de lidstaten interpretatieve richtsnoeren gegeven om de beperkende maatregelen inzake bevriezing van tegoeden toe te passen. De Commissie heeft met name een aantal factoren of criteria(65) aangegeven waarmee rekening moet worden gehouden bij het bepalen of een entiteit onder zeggenschap staat van een andere persoon of andere entiteit, dat wil zeggen of deze laatste daadwerkelijk beslissende invloed kan uitoefenen en uitoefent op het gedrag van eerstgenoemde entiteit(66).
112. Ik zal mij richten op de analyse van enkele van deze criteria, die ik relevant acht. De toepassing ervan op trusts zal niet altijd mogelijk zijn, maar sommige zijn nuttig om te bepalen of de oprichter zeggenschap behoudt over de tegoeden en economische middelen die hij in de trust heeft ondergebracht. Het staat uiteindelijk opnieuw aan de verwijzende rechter om na te gaan of dit in de onderhavige zaak het geval is.
113. Het eerste criterium is „beschikken over de bevoegdheid om de meerderheid van de leden van het bestuurs-, leidinggevend of toezichthoudend orgaan van de rechtspersoon of entiteit waarover zeggenschap wordt uitgeoefend, aan te stellen of te ontslaan”. In trusts heeft de insteller, afhankelijk van de samenstelling ervan, zeggenschap over degenen die bij de trust betrokken zijn: hij benoemt de trustee en kan deze vervangen, net zoals hij de protector kan benoemen en vervangen. Dat wil zeggen dat de „lange arm” of longa manus van de insteller hem in staat stelt om afhankelijk van de omstandigheden van het geval invloed uit te oefenen op degenen die de trust beheren, die voor het behoud van hun functie afhankelijk zijn van de wil van de insteller.
114. Iets soortgelijks geldt voor het criterium „invloed uitoefenen op de bedrijfsstrategie, het operationele beleid, de bedrijfsplannen, de investeringen, de capaciteit, de financiering, het personeelsbeleid en juridische aangelegenheden”. De insteller kan vooraf deze aspecten in de oprichtingsakte, die de trustee bindt bij het beheer en de administratie van de activa van de trust, vastleggen. Bovendien is het gebruikelijk dat de insteller een trustee benoemt die hij volledig vertrouwt, zodat niets hem belet om instructies voor het beheer van de trust te geven zonder dat deze openbaar hoeven te worden gemaakt. De insteller kan bovendien in de oprichtingsakte de plicht opnemen om hem periodiek informatie over het beheer van de trust te verstrekken.
115. Zoals ik al heb aangegeven verleent de wetgeving van de Bermuda-eilanden ruime bevoegdheden aan de insteller van een trust; hij kan de trust mede beheren met de trustee en kan de persoon of de vennootschap die hij benoemt voor deze functie, vervangen. Het staat aan de verwijzende rechter om te beoordelen of er zich in dit geval dergelijke omstandigheden voordoen waaruit blijkt dat de insteller zeggenschap heeft over het beheer van de activa van de trust.
116. Een extra (en indirecte) aanwijzing voor de zeggenschap die de oprichter uitoefent, is dat de economische middelen en goederen van de trust worden aangewend voor activiteiten waarvan hijzelf de facto de belangrijkste of enige ontvanger of begunstigde is.(67)
117. De zeggenschap komt ook tot uiting in de mogelijkheden van de insteller om aanvullende toezichtsmechanismen in te stellen. Hij kan met name een protector van de trust benoemen die toeziet op het correcte beheer van de middelen en tegoeden. De bepaling dat de trust kan worden ontbonden wanneer de doelstellingen van de oprichtingsakte niet worden bereikt, geeft de insteller uiteindelijk als laatste zeggenschapsbevoegdheid.
118. Kortom, de wetgeving van de Bermuda-eilanden, in het bijzonder na de herziening van 2014 van de Trust (Special Provisions) Act van 1989, verleent aanzienlijke bevoegdheden aan de insteller, die zich belangrijke bevoegdheden kan voorbehouden om toezicht te houden op de trust.
119. Ik voeg daaraan toe dat, zoals de verwijzende rechter suggereert(68),
hoewel de wijzigingen die sinds de oprichting van de aan de orde zijnde trust
in die trust zijn aangebracht,
bedoeld zijn om de bevoegdheden van de insteller te beperken,
zij afhankelijk lijken te zijn van de wil van die insteller en eens te meer zijn zeggenschapsbevoegdheden lijken aan te tonen. Deze wijzigingen lijken niets te hebben veranderd aan de mogelijkheid van de insteller om direct of indirect zeggenschap uit te oefenen over de door hem in de trust ondergebrachte goederen. Integendeel, die mogelijkheid lijkt te worden bevestigd doordat de insteller de trustees of protectors kan vervangen door personen die zijn vertrouwen genieten.
120. Niets belet de insteller dus om in de zin van artikel 2, lid 1, van verordening nr. 269/2014 zeggenschap te behouden over de tegoeden en de economische middelen die hij in een trust heeft ondergebracht, door daarover een beslissende invloed(69) uit te oefenen. Of dat in deze zaak het geval is, moet wederom door de verwijzende rechter worden nagegaan.
V.      Conclusie
121. Gelet op het voorgaande geef ik het Hof in overweging de vragen van de Tribunale amministrativo regionale per il Lazio te beantwoorden als volgt:
„Artikel 2, lid 1, van verordening (EU) nr. 269/2014 van de Raad van 17 maart 2014 betreffende beperkende maatregelen met betrekking tot acties die de territoriale integriteit, soevereiniteit en onafhankelijkheid van Oekraïne ondermijnen of bedreigen, zoals gewijzigd bij verordening (EU) nr. 476/2014 van de Raad van 12 mei 2014 en uitgevoerd bij uitvoeringsverordening (EU) 2022/336 van de Raad van 28 februari 2022,
moet aldus worden uitgelegd dat
er niets aan in de weg staat dat, rekening houdend met de specifieke bepalingen van de oprichtingsakte of de wijzigingen daarvan en het recht dat van toepassing is op de betreffende trust, de in die trust ondergebrachte economische middelen en tegoeden voor de toepassing van artikel 2, lid 1, van verordening nr. 269/2014 blijven worden beschouwd als eigendom, of in elk geval bezit, van de insteller van de trust.”
1      Oorspronkelijke taal: Spaans.
2      Ik neem bij voorkeur de Engelse term „trust” aan boven andere die verwijzen naar vergelijkbare vormen, maar die niet per se soortgelijke vormen zijn (trustfondsen bijvoorbeeld).
3      Verordening van de Raad van 17 maart 2014 betreffende beperkende maatregelen met betrekking tot acties die de territoriale integriteit, soevereiniteit en onafhankelijkheid van Oekraïne ondermijnen of bedreigen (PB 2014, L 78, blz. 6), zoals gewijzigd bij verordening (EU) nr. 476/2014 van de Raad van 12 mei 2014 (PB 2014, L 137, blz. 1) en uitgevoerd bij uitvoeringsverordening (EU) 2022/336 van de Raad van 28 februari 2022 (PB 2022, L 58, blz. 1). De insteller van de trust is op de lijst van bijlage I vermeld op grond van besluit (GBVB) 2022/337 van de Raad van 28 februari 2022 tot wijziging van besluit 2014/145/GBVB met betrekking tot acties die de territoriale integriteit, soevereiniteit en onafhankelijkheid van Oekraïne ondermijnen of bedreigen (PB 2022, L 59, blz. 1) en uitvoeringsverordening 2022/336.
4      Hierna doorgaans: „Haags Verdrag van 1985”. Nederlandse tekst beschikbaar op https://assets.hcch.net/docs/589b3e91-650a-4df8-bb97-9464ed331139.pdf.
5      Zoals gewijzigd bij verordening nr. 476/2014.
6      Richtlijn van het Europees Parlement en de Raad van 20 mei 2015 inzake de voorkoming van het gebruik van het financiële stelsel voor het witwassen van geld of terrorismefinanciering, tot wijziging van verordening (EU) nr. 648/2012 van het Europees Parlement en de Raad en tot intrekking van richtlijn 2005/60/EG van het Europees Parlement en de Raad en richtlijn 2006/70/EG van de Commissie (PB 2015, L 141, blz. 73), zoals gewijzigd bij richtlijn (EU) 2019/2177 van het Europees Parlement en de Raad van 18 december 2019 (PB 2019, L 334, blz. 155).
7      Decreto legislativo 22 giugno 2007, n. 109 – Misure per prevenire, contrastare e reprimere il finanziamento del terrorismo e l’attività dei Paesi che minacciano la pace e la sicurezza internazionale, in attuazione della direttiva 2005/60/CE (besluit met kracht van wet nr. 109 van 22 juni 2007 – maatregelen ter voorkoming, bestrijding en bestraffing van financiering van terrorisme en de activiteiten van landen die de vrede en de internationale veiligheid bedreigen, genomen ter uitvoering van richtlijn 2005/60/EG) (GURI nr. 172 van 26 juli 2007).
8      Decreto legislativo 25 maggio 2017, n. 90 – Attuazione della direttiva (UE) 2015/849 relativa alla prevenzione dell’uso del sistema finanziario a scopo di riciclaggio dei proventi di attività criminose e di finanziamento del terrorismo e recante modifica delle direttive 2005/60/CE e 2006/70/CE e attuazione del regolamento (UE) n. 2015/847 riguardante i dati informativi che accompagnano i trasferimenti di fondi e che abroga il regolamento (CE) n. 1781/2006 [besluit met kracht van wet nr. 90 van 25 mei 2017 – uitvoering van richtlijn (EU) 2015/849 inzake de voorkoming van het gebruik van het financiële stelsel voor het witwassen van geld of terrorismefinanciering en tot wijziging van de richtlijnen 2005/60/EG en 2006/70/EG, alsmede uitvoering van verordening (EU) 2015/847 betreffende bij geldovermakingen te voegen informatie en tot intrekking van verordening (EG) nr. 1781/2006] (GURI nr. 140 van 19 juni 2017, gewoon supplement nr. 28).
9      Legge 16 ottobre 1989, n. 364 – Ratifica ed esecuzione della convenzione sulla legge applicabile ai trusts e sul loro riconoscimento, adottata a l'Aja il 1°luglio 1985 (wet nr. 364 van 16 oktober 1989 – Ratificatie en uitvoering van het op 1 juli 1985 te ’s-Gravenhage tot stand gekomen Verdrag inzake het recht dat toepasselijk is op trusts en inzake de erkenning van trusts) (GURI nr. 261 van 8 november 1989, gewoon supplement nr. 84).
10      B en A zijn samen met de Cyprische vennootschap N eigenaar van luxevilla’s in Arzachena, aan de Costa Smeralda, op Sardinië. C houdt zich bezig met de verhuur van auto’s en D met toeristische dienstverlening. Tot het treffen van de bevriezingsmaatregel werden de genoemde villa’s steeds verhuurd aan de insteller van de trust, op exclusieve basis.
11      De verzoekende vennootschappen erkennen in hun schriftelijke opmerkingen (punt 1) dat de moedermaatschappij, gevestigd op de Bermuda-eilanden, houder is van alle aandelen van de vier vennootschappen.
12      Ook wel „settlor” of oprichter genoemd. Wat betreft de relatie van de insteller tot de in de moedermaatschappij ingebrachte aandelen, zie de punten 51‑54 van deze conclusie.
13      Ik gebruik deze term en geen andere. De trustee, zoals ik later zal uiteenzetten, beheert en administreert de goederen die in de trust worden ingebracht, in overeenstemming met het bepaalde in de oprichtingsakte, en draagt de ingebrachte goederen over aan de begunstigden als de trust wordt opgeheven of als de trust daarmee instemt.
14      De vennootschap T treedt op als trustee sinds 1 april 2021. Daarvoor deed de vennootschap H dat, zoals blijkt uit de informatie die de Italiaanse regering heeft verstrekt in haar schriftelijke opmerkingen, punten 4 en 10.
15      De protector dient toe te zien op de juiste uitvoering van het trustprogramma.
16      Die persoon oefende tussen 2006 en 2013 de functie van directeur uit in een Russische vennootschap van de insteller van de trust, welke vennootschap actief is in de staal- en mijnbouwsector. Sinds 2013 is hij directeur van een andere Russische vennootschap, die zeggenschap heeft over vennootschappen waarvan de insteller van de trust en zijn familieleden de belangrijkste aandeelhouders zijn.
17      Een andere vertrouwenspersoon van de insteller vervulde de functie van protector tussen 2014 en 2021.
18      In haar schriftelijke opmerkingen had de Italiaanse regering de niet-ontvankelijkheid van de prejudiciële verwijzing aangevoerd op grond van artikel 275 VWEU. Ter terechtzitting heeft zij echter in het licht van de rechtspraak van het Hof in het arrest van 10 september 2024, Neves 77 Solutions (C‑351/22, EU:C:2024:723, punt 39), uitdrukkelijk afgezien van haar exceptie van niet-ontvankelijkheid.
19      Hayton, D., „Trust in Private International Law”, Recueils de cours, Académie de droit international, 2013, blz. 9‑98; Hayton, D. e.a. (red.), Principles of European Trust Law, Kluwer, 1999; Noseda, F., Unpacking the trust concept: closing the common law-civil law gap, Trust & Trustees, 2024, blz. 1‑9.
20      Arrest van 14 september 2017 (C‑646/15, EU:C:2017:682, punten 3‑5).
21      Artikel X.–1:201 van de Principles, Definitions, and Model Rules of European Private Law (Draft Common Frame of Reference, DCFR) geeft de volgende definitie: „A trust is a legal relationship in which a trustee is obliged to administer or dispose of one or more assets (the trust fund) in accordance with the terms governing the relationship (trust terms) to benefit a beneficiary or advance public benefit purposes.”
22      Artikel 3 van het Haags Verdrag van 1985 beperkt echter de toepassing van dat verdrag tot trusts die vrijwillig zijn opgericht en waarvan het bestaan schriftelijk is vastgelegd.
23      Von Overbeck, A. E., „Rapport explicatif sur la Convention de La Haye de 1985 relative au trust” (verklarend verslag), in Actes et documents de la Quinzième session (1984), deel II, Trusts – loi applicable et reconnaissance, Den Haag, Imprimerie Nationale, 1985, blz. 370‑415.
24      Het Haags Verdrag van 1985 had niet als doel om de rechtsvorm van de trust te introduceren in de landen die deze niet kenden, maar slechts om de erkenning ervan te bevorderen.
25      Onder de staten die partij zijn bij het verdrag bevinden zich vijf lidstaten van de Unie (Cyprus, Italië, Luxemburg, Malta en Nederland). Frankrijk heeft het verdrag ondertekend, maar niet geratificeerd, en de Unie is geen partij bij dit verdrag. Het Verenigd Koninkrijk en de Bermuda-eilanden, in hun hoedanigheid van Brits overzees gebied, zijn dat wel. Naast andere staten met een common-law-stelsel (Australië, Canada en de Verenigde Staten, die het verdrag hebben ondertekend maar nog niet hebben geratificeerd), zijn ook staten of microstaten die als financiële centra fungeren (Liechtenstein, Monaco, Panama, San Marino en Zwitserland) partij bij dit verdrag. De staten die partij zijn bij het verdrag zijn te vinden op https://www.hcch.net/en/instruments/conventions/status-table.
26      Dit is de term die in artikel 2 van het Haags Verdrag van 1985 wordt gebruikt.
27      Het goed wordt onttrokken aan de vorderingen van zowel de persoonlijke schuldeisers van de insteller als die van de trustee en de begunstigde. De schuldeisers van begunstigden kunnen alleen beslag leggen op de rechten van die begunstigden jegens de trust, maar alleen wanneer het geen discretionaire, protective of spendthrift-trust betreft. Wat betreft het beheer van dit afgescheiden vermogen, dat wil zeggen de relaties tussen de insteller, de trustee en de begunstigde, wordt de trust beheerst door regels die min of meer overeenkomen met die welke gelden voor mandaten, commissies en agentuurovereenkomsten.
28      Zie Hansmann, H., en Mattei, U., „The Functions of Trust Law: A Comparative Legal and Economic Analysis”, New York University Law Review, deel 73, 1998, blz. 434.
29      Het beheer van een actief overdragen aan een derde met het oog op het regelen van een opvolging; het beschermen van de goederen van minderjarigen of bepaalde categorieën familieleden of kwetsbare volwassenen; het collectief beheren van een goed voor een groep kapitaalvennootschappen; het financieren van een liefdadigheidsproject via een tussenpersoon die belast is met het inzamelen van geld, of het doen van investeringen met het oog op de financiering van een toekomstige uitgave (bijvoorbeeld studiekosten of pensioen). Zie FATF en Egmont Group, Concealment of beneficial ownership, juli 2018, beschikbaar op https://www.fatf-gafi.org/content/dam/fatf-gafi/reports/FATF-Egmont-Concealment-beneficial-ownership.pdf.coredownload.pdf.
30      Zie de werkzaamheden van de Financial Action Task Force (FATF) en in het bijzonder FATF, Guidance on Beneficial Ownership and Transparency of Legal Arrangements, Parijs, 2024, beschikbaar op https://www.fatf-gafi.org/content/dam/fatf-gafi/recommendations/Guidance-Beneficial-Ownership-Transparency-Legal-Arrangements.pdf.coredownload.inline.pdf.
31      FATF en Egmont Group, Concealment of beneficial ownership, juli 2018, punt 50.
32      De rechtspraak spreekt van „offshore-inspired trusts” en wijst op het oneigenlijke gebruik van trusts voor belastingontduiking en het witwassen van geld. Zie onder andere Samet, I., „On trust, hypocrisy and conscience”, The Cambridge Law Journal, deel 83, nr. 1, 2024, blz. 158‑183; Dagan, H., en Samet, I., „What’s Wrong with Massively Discretionary Trusts”, Law Quarterly Review, deel 138, 2022, blz. 624, en Smith, L., Massively Discretionary Trusts, Trusts & Trustees, deel 25, 2019, blz. 397.
33      Zelfs juristen van bepaalde offshorerechtsgebieden maken reclame voor dit soort voordelen, zoals te zien is op bijvoorbeeld „Best Offshore Trust Jurisdiction – a Comparison”, beschikbaar op https://www.offshorecorporation.com/trust/.
34      In het rapport van de Multilateral Repo Task Force „Global Advisory on Russian Sanctions Evasion”, 9 maart 2023, blz. 3, beschikbaar op https://finance.ec.europa.eu/system/files/2023-03/230309-repo-global-advisory_en.pdf, staat het volgende: „Specifically, REPO members have discovered trust arrangements that may have been designed to thwart sanctions enforcement. These arrangements may indicate that everyone involved in the trust – including law firms, grantors (also defined as protectors), trustees, settlors, and beneficiaries – may be involved in sanctions evasion. In some instances, sanctioned Russians individuals and entities and their proxies may involve relatives and close associates in these legal structures and arrangements to further obfuscate their ownership or relation to the assets. It is not uncommon for these legal entities and arrangements to be located in jurisdictions that are tax or corporate formation havens, which may afford a degree of secrecy to Russian elites and their proxies.”
35      Zaak Ismailova/Raad (T‑234/22, EU:T:2024:287, punten 136‑153). Tegen dit arrest is hogere voorziening ingesteld in de nog aanhangige zaak C‑506/24 P.
36      De geactualiseerde teksten van deze normen zijn beschikbaar op https://www.bermudalaws.bm/search/*/SPContentType:%C7 %82 %C7 %82436f6e736f6c696461746564204c6177.
37      Afdeling 2, onderafdeling 3, zoals gewijzigd bij 2014:22 s. 2, van kracht sinds 16 juli 2014: „The reservation or grant by the settlor of certain rights and powers, and the fact that the trustee may himself have rights as a beneficiary, are not necessarily inconsistent with the existence of a trust.”
38      Volgens de advocaten van de verzoekende vennootschappen is de moedermaatschappij op haar beurt eigendom van T, een trustmaatschappij naar Zwitsers recht, gevestigd te Zwitserland en de huidige trustee van de trust.
39      Zie in het bijzonder de verwijzingsbeslissing (blz. 8 van het geanonimiseerde Italiaanse origineel): in wezen vraagt de verwijzende rechter of de in een trust ondergebrachte goederen, middelen en relaties kunnen worden beschouwd als „toebehorend” aan de insteller, ook al is die insteller niet de gebruiker of beheerder van de trustgoederen en evenmin de uiteindelijk begunstigde ervan, dan wel als „toebehorend” aan een (rechts)persoon die met de insteller verbonden is of waarover die insteller uiteindelijk „zeggenschap” heeft, met als gevolg dat wanneer het gaat om goederen die door de aangewezen insteller in de trust zijn ondergebracht, de in artikel 2, lid 1, van verordening nr. 269/2014 bedoelde bevriezingsmaatregelen kunnen worden toegepast.
40      Arrest van 9 juli 2009, Melli Bank/Raad (T‑246/08 en T‑332/08, EU:C:2009:266, punt 146).
41      Arrest van 13 maart 2012, Melli Bank/Raad (C‑380/09 P, EU:C:2012:137, punten 76 e.v.).
42      De noodzaak om de vennootschappen die volledig aan een natuurlijke persoon toebehoren (of waar die persoon volledig zeggenschap over heeft) op te nemen in de lijst van bijlage I bij verordening nr. 269/2014 zou ertoe leiden dat dezelfde regel ook van toepassing zou zijn op andere soorten activa, waardoor alle goederen waarover die persoon eigendom of zeggenschap heeft, moeten worden geïdentificeerd en ook op de lijsten worden vermeld. Logischerwijs moet deze uitlegging van artikel 2 van verordening nr. 269/2014 worden verworpen.
43      Tijdens de zitting heeft de Duitse regering erkend dat de bevriezing van de tegoeden van een vennootschap die niet is opgenomen in de lijst van bijlage I bij verordening nr. 269/2014 haalbaar was wanneer een persoon die wel in die lijst is opgenomen, eigenaar is van, zeggenschap heeft over of controle uitoefent over die tegoeden.
44      Uit het arrest van 11 november 2021, Bank Sepah (C‑340/20, EU:C:2021:903, punt 56), komt naar voren dat, om de doelen van de beperkende maatregelen te bereiken, het niet alleen legitiem, maar ook noodzakelijk is dat een ruime uitlegging wordt gegeven aan de definitie van de begrippen „bevriezing van tegoeden” en „bevriezing van economische middelen”, omdat „iedere aanwending van bevroren activa waarmee de betrokken verordeningen kunnen worden omzeild en de zwakke plekken van de regels kunnen worden uitgebuit, moet worden vermeden”.
45      Arresten van 16 januari 2025, VB II (Informatie over het recht op een nieuw proces) (C‑400/23, EU:C:2025:14, punt 40), en 30 november 2021, LR Ģenerālprokuratūra (C‑3/20, EU:C:2021:969, punt 79).
46      De versies in het Engels („belonging to, owned, held, controlled”), het Duits („Eigentum”, „Besitz”, „gehalten”, „kontrolliert”), het Frans („appartenant aux, possèdent, détiennent, contrôlent”), het Italiaans („appartenenti a, posseduti, detenuti, controllati”), het Portugees („pertencentes, na posse ou que se encontram à disposição ou sob controlo”), het Roemeens („aparțin, se află în proprietatea ori posesia sau sunt controlate”), en het Nederlands („toebehoren aan, eigendom zijn, in het bezit zijn of onder zeggenschap staan van”) noemen vier verschillende termen. De Spaanse versie noemt slechts drie termen: „propiedad”, „tenencia” en „control”. Bovendien bevatten de Duitse en de Spaanse taalversie geen term die duidelijk overeenkomt met „appartenenti a”, wat wel kan worden gezegd van de Engelse, de Portugese en de Franse taalversie.
47      Zie naar analogie arrest van 10 september 2019, HTTS/Raad (C‑123/18, EU:C:2019:694, punt 69): „Het gebruik in verordening nr. 961/2010 van de termen ‚in eigendom’ of ‚onder zeggenschap’ beantwoordt aan de noodzaak de Raad in staat te stellen doeltreffend op te treden tegen alle personen, entiteiten of lichamen die banden hebben met ondernemingen die betrokken zijn bij nucleaire proliferatie. Dit betekent dat de eigendom of zeggenschap direct of indirect kan zijn. Indien deze band uitsluitend op basis van de directe eigendom of zeggenschap van dergelijke personen zou worden vastgesteld, zouden de maatregelen namelijk kunnen worden omzeild door tal van mogelijke vormen van contractuele of feitelijke zeggenschap, waarbij een onderneming even uitgebreide mogelijkheden zou krijgen om invloed over andere entiteiten uit te oefenen als in geval van directe eigendom of zeggenschap.” Het Hof heeft verder bevestigd (punt 70) dat het begrip „onderneming in eigendom of onder zeggenschap” op het gebied van beperkende maatregelen niet dezelfde strekking heeft als dat welk in het algemeen in het vennootschapsrecht wordt bedoeld wanneer het erom gaat de zakelijke verantwoordelijkheid vast te stellen van een vennootschap die juridisch onder het besluitvormend toezicht van een andere economische entiteit staat.
48      In de bewoordingen van het Hof: „[H]et belang van de met de litigieuze handelingen nagestreefde doelstellingen – te weten de bescherming van de territoriale integriteit, soevereiniteit en onafhankelijkheid van Oekraïne en de bevordering van een vreedzame oplossing van de crisis in dit land –, die onderdeel zijn van de ruimere doelstelling om overeenkomstig de in artikel 21 VEU genoemde doelstellingen van het externe optreden van de Unie de vrede en internationale veiligheid in stand te houden [...], [kan] zelfs aanzienlijke negatieve economische gevolgen voor bepaalde marktdeelnemers [...] rechtvaardigen.” Arresten van 28 maart 2017, Rosneft (C‑72/15, EU:C:2017:236, punt 150), en 17 september 2020, Rosneft e.a./Raad (C‑732/18 P, EU:C:2020:727, punt 85).
49      In artikel 3, punt 6, onder b), van richtlijn 2015/849 wordt het begrip „uiteindelijk begunstigde” van de in een trust ondergebrachte goederen gebruikt.
50      Document COM(2020) 560 final van 16 september 2020, Verslag van de Commissie aan het Europees Parlement en de Raad waarin wordt beoordeeld of de lidstaten trusts en soortgelijke juridische constructies die door hun nationaal recht worden beheerst, naar behoren hebben geïdentificeerd en hebben onderworpen aan de verplichtingen van richtlijn 2015/849, blz. 4.
51      Europese Commissie, Guidance for EU operators: Implementing enhanced due diligence to shield against Russia sanctions circumvention, 7 september 2023, blz. 9. De Commissie beschouwt als duidelijke aanwijzing van omzeiling („red flag”) het gebruik van „complex corporate or trust structures linked to countries friendly to Russia or whose complexity is not justified by the business profile of the customer. Use of trust arrangements or complex corporate structures involving offshore companies.” Document beschikbaar op https://finance.ec.europa.eu/system/files/2023-12/guidance-eu-operators-russia-sanctions-circumvention_en.pdf.
52      Besluit van de Raad van 31 juli 2014 betreffende beperkende maatregelen naar aanleiding van acties van Rusland die de situatie in Oekraïne destabiliseren (PB 2014, L 229, blz. 13), zoals gewijzigd bij besluit (GBVB) 2022/884 van de Raad van 3 juni 2022 (PB 2022, L 153, blz. 128).
53      Richtlijn van het Europees Parlement en de Raad van 24 april 2024 betreffende de definitie van strafrechtelijke delicten en van sancties voor de schending van beperkende maatregelen van de Unie en tot wijziging van richtlijn (EU) 2018/1673 (PB L, 2024/1226). De termijn om deze richtlijn om te zetten in het nationale recht verstreek op 20 mei 2025.
54      Overweging 15 van die richtlijn luidt als volgt: „Een voorbeeld van een gedraging waarmee beperkende maatregelen van de Unie worden omzeild en die steeds vaker voorkomt, is de praktijk van aangewezen personen, entiteiten en lichamen om tegoeden of economische middelen die al dan niet rechtstreeks in het bezit zijn van, eigendom zijn van of onder zeggenschap staan van die aangewezen personen, entiteiten of lichamen, te gebruiken, over te dragen aan een derde of op een andere manier te vervreemden, met als doel die tegoeden of economische middelen te verbergen of te verhullen. [...] Om die reden moeten die gedragingen waarbij beperkende maatregelen van de Unie worden omzeild, een strafrechtelijk delict vormen uit hoofde van deze richtlijn.”
55      Arresten van 18 april 2024, Citadeles nekustamie īpašumi (C‑22/23, EU:C:2024:327, punt 32), en 17 november 2022, Rodl & Partner (C‑562/20, EU:C:2022:883, punt 34).
56      Richtlijn 2015/849 wordt toegepast tot 10 juli 2027, waarna zij wordt vervangen door verordening (EU) 2024/1624 van het Europees Parlement en de Raad van 31 mei 2024 tot voorkoming van het gebruik van het financiële stelsel voor witwassen of terrorismefinanciering (PB L, 2024/1624) en richtlijn (EU) 2024/1640 van het Europees Parlement en de Raad van 31 mei 2024 betreffende de mechanismen die de lidstaten moeten invoeren om het gebruik van het financiële stelsel voor witwassen of terrorismefinanciering te voorkomen, tot wijziging van richtlijn (EU) 2019/1937, en tot wijziging en intrekking van richtlijn (EU) 2015/849 (PB L, 2024/1640). In deze verordening en richtlijn wordt hetzelfde ruime begrip gehanteerd om het bij trusts te bepalen wie uiteindelijk de eigenaar is. Zo neemt artikel 58, lid 1, van verordening 2024/1624 vrijwel ongewijzigd de inhoud over van artikel 3, punt 6, onder b), van richtlijn 2015/849.
57      Zie de weergave van deze bepaling in punt 11 van deze conclusie.
58      Ik breng in herinnering dat de verzoekende vennootschappen de bank waarmee zij zakendeden, hebben laten weten dat hun uiteindelijke begunstigde de oprichter van de trust was.
59      Zie in dit verband de motieven voor opname in bijlage I bij verordening nr. 269/2014, zoals uiteengezet in besluit 2022/337.
60      Trust (Special Provisions) Act 1989, afdeling 2, onderafdeling 3, zoals gewijzigd bij 2014:22 s. 2, van kracht sinds 16 juli 2014: „The reservation or grant by the settlor of certain rights and powers, and the fact that the trustee may himself have rights as a beneficiary, are not necessarily inconsistent with the existence of a trust.”
61      De voorrechten van de insteller van de trust worden genoemd als „reserved powers” in de Trust (Special Provisions) Act 1989, afdeling 2A, onderafdeling 2.
62      De verwijzende rechter moet, wanneer de trust als onherroepelijk is opgericht, nagaan of er nog steeds een mogelijkheid bestaat om een beroep te doen op deze wettelijke bepaling, bijvoorbeeld wanneer de doelstellingen van de oprichtingsakte niet worden nageleefd.
63      Het Hof heeft met betrekking tot de beperkende maatregelen tegen Birma bepaald dat een natuurlijke persoon niet aan beperkende maatregelen kan worden onderworpen louter op grond van het feit dat hij een familieband heeft met personen die wel aan dergelijke maatregelen zijn onderworpen, zonder dat rekening wordt gehouden met zijn persoonlijk gedrag (arrest van 13 maart 2012, Tay Za/Raad, C‑376/10 P, EU:C:2012:138, punt 66). Advocaat-generaal Medina wijst er in haar conclusie in de zaak Timchenko/Raad (C‑703/23 P, EU:C:2025:273, punt 48) op dat, om als „verbonden” in de zin van artikel 1, lid 1, in fine, van besluit 2014/145 (zoals gewijzigd) te worden aangemerkt, de natuurlijke personen op wie dat artikel betrekking heeft „een band [moeten] hebben die verder gaat dan een familierelatie”, zodat wanneer twee personen door een dergelijke relatie zijn verbonden, moet worden aangetoond dat „er objectief sprake is van een verwevenheid van gemeenschappelijke belangen”. In die gevallen werden de namen van de verbonden personen opgenomen in de lijsten van de desbetreffende verordeningen.
64      Volgens de Commissie, Consolidated FAQs on the implementation of Council Regulation No 833/2014 and Council Regulation No 269/2014, 14 mei 2024, blz. 22, geldt dat „strictly speaking, only the persons and entities who/which appear under the column ‚Name’ in Annex I to Council Regulation (EU) 269/2014 are directly subject to an asset freeze and a prohibition to make funds and economic resources available to them or for their benefit. However, these restrictions can affect transactions with natural or legal persons, entities or bodies associated with them, some of which happen to be mentioned in the ‚Identifying information’ and/or ‚Reasons’ columns of Annex I to Council Regulation (EU) 269/2014.”
65      Commissie, Commission opinion on Article 2(2) of Council Regulation (EU) No 269/2014, document C(2021) 4223 final, van 8 juni 2021. Deze factoren zijn hoofdzakelijk in overeenstemming met die welke door de Raad van de Europese Unie zijn genoemd, Beperkende maatregelen (sancties) – Actualisering van de beste praktijken van de EU voor de doeltreffende implementatie van beperkende maatregelen, 27 juni 2022, punt 62, beschikbaar op https://data.consilium.europa.eu/doc/document/ST-10572-2022-INIT/nl/pdf.
66      Wat de toepassing van de beperkende maatregelen ten aanzien van Iran betreft, heeft het Hof in arrest van 10 september 2019, HTTS/Raad (C‑123/18 P, EU:C:2019:694, punt 75), geoordeeld dat een onderneming kon worden aangemerkt als een „onderneming die eigendom is of onder zeggenschap staat van een andere entiteit” indien laatstgenoemde entiteit zich in een situatie bevindt waarin zij in staat is de keuzen van de betrokken onderneming te beïnvloeden, zelfs wanneer er tussen beide economische entiteiten geen juridische band of band in de vorm van eigendom of deelneming in het kapitaal bestaat.
67      Indien in de trust een vennootschap wordt ondergebracht met als doel het bezit van een luxevilla, en deze villa wordt exclusief verhuurd aan de insteller, blijkt hieruit duidelijk dat de insteller zelf zeggenschap uitoefent over de vennootschap en de villa.
68      In het laatste punt van de verwijzingsbeslissing.
69      Zie ook arresten van 31 mei 2018, Ernst & Young (C‑633/16, EU:C:2018:371, punt 45), en 4 maart 2020, Marine Harvest/Commissie (C‑10/18 P, EU:C:2020:149, punt 49), waarin is aangegeven dat „de zeggenschap berust op rechten, overeenkomsten of andere middelen die het mogelijk maken om beslissende invloed uit te oefenen op een onderneming”. Het Hof houdt in dit verband rekening met artikel 3, lid 2, van verordening (EG) nr. 139/2004 van de Raad van 20 januari 2004 betreffende de controle op concentraties van ondernemingen (de „EG-concentratieverordening”) (PB 2004, L 24, blz. 1).