62018CJ0385_RES
Υπόθεση C-385/18
Arriva Italia Srl κ.λπ.
κατά
Ministero delle Infrastrutture e dei Trasporti
(αίτηση του Consiglio di Stato για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως)
Απόφαση του Δικαστηρίου (δεύτερο τμήμα) της 19ης Δεκεμβρίου 2019
«Προδικαστική παραπομπή – Κρατικές ενισχύσεις – Έννοια – Προβληματική δημόσια σιδηροδρομική επιχείρηση – Μέτρα ενίσχυσης – Χορήγηση οικονομικής ενίσχυσης – Σκοπός – Συνέχιση των δραστηριοτήτων της δημόσιας σιδηροδρομικής επιχείρησης – Χορήγηση χρηματικού ποσού και συμμετοχή στο κεφάλαιο αυτής της δημόσιας επιχείρησης – Μεταβίβαση στο κεφάλαιο άλλης δημόσιας επιχείρησης – Κριτήριο του ιδιώτη επενδυτή – Υποχρέωση προηγούμενης κοινοποίησης των νέων ενισχύσεων»
Ενισχύσεις χορηγούμενες από τα κράτη – Έννοια – Καταλογιζόμενη στο κράτος χορήγηση πλεονεκτήματος μέσω κρατικών πόρων – Νομοθετική έγκριση δαπάνης επί του προϋπολογισμού υπέρ προβληματικής δημόσιας επιχείρησης – Εμπίπτει – Απουσία άμεσης και βέβαιης εκταμίευσης κρατικών πόρων – Δεν ασκεί επιρροή
(Άρθρο 107 § 1 ΣΛΕΕ)
(βλ. σκέψεις 33-41)
Ενισχύσεις χορηγούμενες από τα κράτη – Επιπτώσεις στο εμπόριο μεταξύ κρατών μελών – Νόθευση του ανταγωνισμού – Κριτήρια εκτιμήσεως – Ενισχύσεις ικανές να επηρεάσουν το εν λόγω εμπόριο και να νοθεύσουν τον ανταγωνισμό – Έννοια
(Άρθρο 107 § 1 ΣΛΕΕ)
(βλ. σκέψεις 42-45)
Ενισχύσεις χορηγούμενες από τα κράτη – Έννοια – Εκτίμηση με βάση το κριτήριο του ιδιώτη επενδυτή – Το Δημόσιο ως μέτοχος επιχείρησης – Χορήγηση χρηματικού ποσού σε προβληματική δημόσια επιχείρηση προς εξασφάλιση της συνέχισης των δραστηριοτήτων της – Το Δημόσιο ως φορέας δημόσιας εξουσίας – Διάκριση υπό το πρίσμα της εφαρμογής του κριτηρίου του ιδιώτη επενδυτή – Στοιχεία εκτιμήσεως
(Άρθρο 107 § 1 ΣΛΕΕ)
(βλ. σκέψεις 46-51)
Ενισχύσεις χορηγούμενες από τα κράτη – Επιπτώσεις στο εμπόριο μεταξύ κρατών μελών – Νόθευση του ανταγωνισμού – Κριτήρια εκτιμήσεως – Ενίσχυση που επιτρέπει τη διατήρηση προβληματικής δημόσιας επιχείρησης στην αγορά – Ενίσχυση ικανή να νοθεύσει τους όρους του ανταγωνισμού – Δημόσια επιχείρηση με εκ του νόμου μονοπώλιο το οποίο δεν αποκλείει κάθε δυνητικό ανταγωνισμό – Δεν ασκεί επιρροή
(Άρθρο 107 § 1 ΣΛΕΕ· ανακοίνωση 2016/C 262/01 της Επιτροπής, σημεία 188 και 219)
(βλ. σκέψεις 52-61)
Ενισχύσεις χορηγούμενες από τα κράτη – Έννοια – Χορήγηση πλεονεκτήματος στους δικαιούχους – Μεταβίβαση της συμμετοχής του Δημοσίου στο κεφάλαιο προβληματικής δημόσιας επιχείρησης σε άλλη δημόσια επιχείρηση, χωρίς οικονομικό αντάλλαγμα – Προσδιορισμός του δικαιούχου – Κριτήρια
(Άρθρο 107 § 1 ΣΛΕΕ)
(βλ. σκέψη 64)
Ανταγωνισμός – Εφαρμογή των κανόνων ανταγωνισμού – Ίση μεταχείριση μεταξύ δημόσιων και ιδιωτικών επιχειρήσεων – Καθεστώς ιδιοκτησίας του Δημοσίου – Δεν ασκεί επιρροή
(Άρθρο 106 § 1, 107 § 1 και 345 ΣΛΕΕ)
(βλ. σκέψεις 66, 67)
Ενισχύσεις χορηγούμενες από τα κράτη – Έννοια – Εκτίμηση με βάση το κριτήριο του ιδιώτη επενδυτή – Το Δημόσιο ως μέτοχος επιχειρήσεως – Μεταβίβαση της συμμετοχής του Δημοσίου στο κεφάλαιο προβληματικής δημόσιας επιχείρησης σε άλλη δημόσια επιχείρηση, χωρίς οικονομικό αντάλλαγμα – Μεταβίβαση έναντι της υποχρέωσης θεραπείας της ελλειμματικής κατάστασης της προβληματικής επιχείρησης – Στοιχεία εκτιμήσεως
(Άρθρο 107 § 1 ΣΛΕΕ)
(βλ. σκέψεις 70-75)
Ενισχύσεις χορηγούμενες από τα κράτη – Ενίσχυση χορηγηθείσα κατά παράβαση των διαδικαστικών κανόνων του άρθρου 108, παράγραφος 3, ΣΛΕΕ – Υποχρεώσεις των εθνικών δικαστηρίων – Υποχρέωση να διασφαλιστεί η επέλευση όλων των έννομων συνεπειών της παράβασης αυτής σύμφωνα με το εθνικό δίκαιο – Υποχρέωση να διαταχθεί η ανάκτηση της παράνομης ενίσχυσης
(Άρθρο 108 § 3 ΣΛΕΕ)
(βλ. σκέψεις 81-89, διατακτ. 2)
Σύνοψη
Τα μέτρα που λαμβάνει ένα κράτος μέλος για τη διατήρηση στην αγορά προβληματικής δημόσιας επιχείρησης του τομέα των σιδηροδρόμων εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής των κανόνων του δικαίου της Ένωσης για τις κρατικές ενισχύσεις
Με την προδικαστική απόφαση Arriva Italia κ.λπ. (C-385/18), η οποία εκδόθηκε στις 19 Δεκεμβρίου 2019, το Δικαστήριο έδωσε διευκρινίσεις σχετικά με την εφαρμογή των κανόνων του δικαίου της Ένωσης για τις κρατικές ενισχύσεις επί των κρατικών μέτρων που λαμβάνονται και εφαρμόζονται με σκοπό να αντιμετωπισθούν οι οικονομικές δυσχέρειες μιας δημόσιας επιχείρησης του τομέα των σιδηροδρόμων.
Η υπόθεση που εκκρεμεί ενώπιον του Consiglio di Stato (Συμβουλίου της Επικρατείας, Ιταλία) αφορά δύο μέτρα που έλαβε το ιταλικό Δημόσιο κατά το χρονικό διάστημα 2015‑2016, προκειμένου να δώσει λύση στις οικονομικές δυσχέρειες που αντιμετώπιζε ο δημόσιος φορέας διαχείρισης τοπικών σιδηροδρομικών υποδομών, ο οποίος παρείχε και υπηρεσίες μεταφοράς επιβατών. Τα μέτρα αυτά συνίσταντο, αφενός, στην έγκριση ενός κονδυλίου από τον προϋπολογισμό ύψους 70 εκατομμυρίων ευρώ, προοριζόμενου να καλύψει τις οικονομικές ανάγκες του εν λόγω φορέα διαχείρισης (στο εξής: το οικονομικό μέτρο) και, αφετέρου, στη μεταβίβαση, στον δημόσιο όμιλο που εκμεταλλεύεται την εθνική σιδηροδρομική υποδομή και παρέχει υπηρεσίες μεταφοράς επιβατών, του κεφαλαίου του προβληματικού φορέα διαχείρισης, το οποίο κατείχε αποκλειστικά το Δημόσιο, χωρίς οικονομικό αντάλλαγμα και χωρίς την προκήρυξη διαγωνισμού, αλλά υπό τον όρο να αναλάβει ο εν λόγω δημόσιος όμιλος την υποχρέωση να θεραπεύσει την ελλειμματική κατάσταση του ως άνω φορέα διαχείρισης (στο εξής: μέτρο μεταβίβασης του εταιρικού κεφαλαίου).
Το Consiglio di Stato καλείται να αποφανθεί ως προς την ορθότητα δικαστικής απόφασης που απέρριψε την προσφυγή διαφόρων σιδηροδρομικών εταιριών κατά της υπουργικής απόφασης η οποία προέβλεπε το μέτρο της μεταβίβασης του εταιρικού κεφαλαίου. Οι προσφεύγουσες ισχυρίστηκαν ότι η υπουργική απόφαση ήταν παράνομη, επειδή τα δύο μέτρα δεν κοινοποιήθηκαν προηγουμένως στην Επιτροπή ως κρατικές ενισχύσεις.
Απαντώντας στο ερώτημα του Consiglio di Stato όσον αφορά την εφαρμογή των κριτηρίων χαρακτηρισμού εθνικών μέτρων ως κρατικών ενισχύσεων, κατά την έννοια του άρθρου 107, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, το Δικαστήριο υπενθύμισε, όσον αφορά το οικονομικό μέτρο, ότι πρέπει να γίνει δεκτό ότι χρησιμοποιήθηκαν κρατικοί πόροι, καθόσον χορηγήθηκε στον ωφελούμενο από το μέτρο το δικαίωμα στη λήψη του επίμαχου ποσού, χωρίς να απαιτείται μεταβίβαση εν τοις πράγμασι των επίμαχων πόρων. Κατά το Δικαστήριο, πάντως, απόκειται στο αιτούν δικαστήριο να προβεί στις σχετικές εξακριβώσεις. Επιπλέον, το Δικαστήριο επισήμανε ότι ο επιλεκτικός χαρακτήρας του χορηγηθέντος πλεονεκτήματος μπορούσε να αποκλειστεί μόνον εάν αποδεικνυόταν ότι το ιταλικό Δημόσιο ενήργησε με την ιδιότητα του μετόχου της προβληματικής επιχείρησης, λαμβάνοντας υπόψη την αποδοτικότητα του οικονομικού μέτρου. Τέλος, το Δικαστήριο έκρινε ότι η διατήρηση της δικαιούχου εταιρίας στην αγορά, η οποία κατέστη δυνατή με τη λήψη του οικονομικού μέτρου, αρκούσε για να αναδειχθεί ο κίνδυνος νόθευσης του ανταγωνισμού, έστω και αν οι δραστηριότητες που ασκούσε η δικαιούχος εταιρία δεν είχαν αποτελέσει στο παρελθόν αντικείμενο διαγωνισμού.
Όσον αφορά, δεύτερον, τον χαρακτηρισμό που πρέπει να δοθεί στο μέτρο της μεταβίβασης εταιρικού κεφαλαίου, το Δικαστήριο επισήμανε ότι, με γνώμονα τα συγκεκριμένα χαρακτηριστικά του, δεν μπορεί να αποκλειστεί το ενδεχόμενο ένα τέτοιο μέτρο να ωφέλησε είτε την προς ην η μεταβίβαση της συμμετοχής δημόσια εταιρία είτε τον προβληματικό φορέα διαχείρισης, ή ακόμη και τις δύο ενδιαφερόμενες εταιρίες. Το Δικαστήριο διευκρίνισε ότι ο σεβασμός του καθεστώτος ιδιοκτησίας που κατοχυρώνεται από το άρθρο 345 ΣΛΕΕ δεν εξαιρεί τα καθεστώτα κρατικής ιδιοκτησίας και, επομένως, τις τροποποιήσεις όπως αυτές που απορρέουν από το επίμαχο μέτρο, από τους κανόνες για τις κρατικές ενισχύσεις. Όσον αφορά το αν η μεταβίβαση του εταιρικού κεφαλαίου αποτελούσε επιλεκτικό πλεονέκτημα, το Δικαστήριο επισήμανε ότι το ιταλικό Δημόσιο δεν προέβη σε εκτίμηση της αποδοτικότητάς της προτού προχωρήσει σε αυτήν. Ειδικότερα, δεν προκύπτει από τη δικογραφία που του υποβλήθηκε ότι, κατ᾽ εφαρμογή του κριτηρίου του ιδιώτη επενδυτή, η δημόσια επιχείρηση που έτυχε του πλεονεκτήματος αυτού θα μπορούσε, υπό περιστάσεις που αντιστοιχούν στις κανονικές συνθήκες της αγοράς, να αποκομίσει το ίδιο πλεονέκτημα με εκείνο που τέθηκε στη διάθεσή της με κρατικούς πόρους, πράγμα το οποίο, πάντως, απόκειται στο αιτούν δικαστήριο να εξακριβώσει.
Τέλος, το Δικαστήριο εξέτασε τις συνέπειες που πρέπει να συναχθούν από τον χαρακτηρισμό της κρατικής ενίσχυσης, οι οποίες αποτελούσαν το αντικείμενο του δεύτερου ερωτήματος του Consiglio di Stato. Το Δικαστήριο υπενθύμισε συναφώς ότι, εφόσον τα επίμαχα μέτρα χαρακτηριστούν ως «κρατικές ενισχύσεις», απόκειται στο αιτούν δικαστήριο να διασφαλίσει την επέλευση όλων των συνεπειών που απορρέουν από το γεγονός ότι τα μέτρα αυτά δεν κοινοποιήθηκαν προηγουμένως στην Επιτροπή, κατά παράβαση των διατάξεων του άρθρου 108, παράγραφος 3, ΣΛΕΕ, και, επομένως, είναι παράνομα.