62008CC0395_MT
Opinion of the Advocate-General
Opinion of the Advocate-General
1. F’dawn it-talbiet għal deċiżjoni preliminari mressqa mill-Corte d’Appello di Roma, Sezione Lavoro e Previdenza (Qorti tal-Appell, Ruma, Sezzjoni tax-Xogħol u s-Sigurtà Soċjali), il-Qorti tal-Ġustizzja qiegħda tiġi mistoqsija jekk id-Direttiva tal-Kunsill 97/81/KE (iktar ’il quddiem id-“Direttiva 97/81” jew id-“Direttiva”) (2) tipprekludix leġiżlazzjoni nazzjonali li ma tħallix li, għall-finijiet ta’ ksib ta’ drittijiet għall-pensjoni, jittieħdu inkunsiderazzjoni l-perijodi mhux maħduma taħt ċerti kuntratti għal xogħol part‑time.
2. Dawn il-kawżi jqajmu wkoll numru ta’ kwistjonijiet fir-rigward tal-applikabbiltà ratione materiae u ratione temporis
tad-Direttiva, u fir-rigward tad-dmir tal-qorti tar-rinviju li tipprovdi lill-Qorti tal-Ġustizzja bil-materjal fattwali u ġuridiku.
Il-kuntest ġuridiku
Id-Direttiva 97/81/KE
3. Il-preambolu tad-Direttiva fih il-premessi li ġejjin:
“[...]
(5) [...] l-konklużjonijiet tal-Kunsill Ewropew ta’ Essen enfasizzaw il-bżonn li jittieħdu miżuri biex jippromwovu l-impjieg u l-opportunitajiet ugwali għan-nisa u l-irġiel, u talbu li jittieħdu miżuri bl-iskop li fit-tkabbir tiżdied l-intensità ta’ l-impjiegi, b'mod partikolari permezz ta' organizzazzjoni ta’ xogħol iktar flessibbli b’tali mod li tissodisfa kemm ix-xewqat tal-ħaddiema kif ukoll il-bżonnijiet tal-kompetizzjoni;
[...]
(11) [...] l-partijiet firmatarji xtaqu li jikkonkludu ftehim qafas dwar xogħol part‑time li jistabbilixxi il-prinċipji ġenerali u l-ħtiġiet minimi għal xogħol part‑time; billi huma wrew ix-xewqa tagħhom li jistabbilixxu l-qafas ġenerali biex tiġi eliminata d-diskriminazjoni kontra ħaddiema part‑time u biex jikkontribwixxu għall-iżvilupp ta' potenzjal ta’ xogħol part‑time fuq bażi li hi aċċettabbli kemm għal min iħaddem u għall-ħaddiema;
[...]
(18) [...] l-Kummissjoni abbozzat proposta għal Direttiva skond l-Artikolu 2(2) tal-Ftehim dwar il-politika soċjali li jipprovdi li d-Direttivi fis-settur tal-politika soċjali ‘għandhom jevitaw li jimponu rbit amministrattiv, finanzjarju u legali b’tali mod li kien iżomm lura l-ħolqien u l-iżvilupp ta' impriżi żgħar u ta’ daqs medju’;
[...]”
4. L-Artikolu 1 jipprovdi li l-iskop tad-Direttiva huwa li “timplimenta l-Ftehim Qafas dwar xogħol part‑time konkluż fis-6 ta’ Ġunju 1997 bejn organizzazzjonijiet inġenerali fl-industrija (UKIIE (3), ĊEIP (4) u l-KETU (5) ) annessi m’hawnhekk” (iktar ’il quddiem “il-Ftehim Qafas”).
5. Il-Preambolu tal-Ftehim Qafas fih il-premessi li ġejjin:
“[1]	Dan il-Ftehim Qafas huwa kontribuzzjoni għall-istrateġija ġenerali Ewropea dwar l-impjieg. Ix-xogħol part‑time kellu impatt importanti fuq l-impjieg f’dawn l-aħħar snin. Għal din ir-raġuni, il-partijiet għal dan il-ftehim taw attenzjoni prijoritarja lil din il-forma tax-xogħol. Hija l-intenzjoni ta’ dawn il-partijiet li jikkunsidraw il-bżonn għal ftehim dwar forom oħra ta’ xogħol flessibbli.
[2]	Waqt li jirrikonoxxu d-diversità tas-sitwazzjonjiet fl-Istati Membri u waqt li jagħrfu li x-xogħol part‑time huwa karatteristika ta’ l-impjieg f'ċerti setturi u attivitajiet, dan il-ftehim jistabbilixxi l-prinċipji ġenerali u l-ħtiġiet minimi li għandhom x'jaqsmu max-xogħol part‑time. Turi d-disposizzjoni ta’ l-imsieħba soċjali li jistabbilixxu qafas ġenerali għall-eliminazzjoni tad-diskriminazzjoni kontra ħaddiema part‑time u li jgħinu l-iżvilupp ta’ l-opportunitajiet għal xogħol part‑time fuq bażi aċċettabbli għal min iħaddem u għall-ħaddiema.
[3]	Dan il-Ftehim għandu x’jaqsam ma' kondizzjonijiet ta’ impjieg għal ħaddiema part‑time waqt li jiġi rikonoxxut illi l-kwistjonijiet li jirrigwardaw is-sigurtà soċjali jeħtieġu deċiżjoni mill-Istati Membri. Fil-kuntest tal-prinċipju ta’ non‑diskriminazzjoni, il-partijiet għal dan il-Ftehim innotaw li d-Dikjarazzjoni ta’ l-Impjieg tal- Kunsill Ewropew ta’ Dublin ta’ Diċembru 1996, fejn il-Kunsill inter alia enfasizza l-bżonn li s-sistemi għal sigurtà soċjali isiru iktar favorevoli għall-impjieg billi jiżviluppa sistemi ta’ protezzjoni soċjali li jkunu kapaċi li jadattaw irwieħhom għal mudelli differenti ta’ xogħol u li jipprovdu protezzjoni lil persuni li jkunu jagħmlu dan ix-xogħol. Il-partijiet għal dan il-Ftehim jikkunsidraw li din id-Dikjarazzjoni għandha tingħata effett.
[...]”
6. Il-punt 5 tal-kunsiderazzjonijiet ġenerali tad-daħla tal-Ftehim Qafas jipprovdi dan li ġej:
“[...] l-partijiet għal dan il-ftehim jagħtu importanza lil miżuri li jistgħu jiffaċilitaw l-aċċess għal xogħol part‑time għal nisa u rġiel sabiex jippreparaw għal irtirar, jaqdu flimkien l-obbligi tax-xogħol u tal-familja, u biex jieħdu opportunitajiet ta’ edukazzjoni u taħriġ sabiex itejbu l-kapaċitajiet u l-opportunitajiet għal karriera u dan għal benefiċċju reċiproku ta’ min jimpjega u l-ħaddiema u manjiera li tgħin l-iżvilupp ta’ l-intrapriżi [...]”
7. Il-klawżola 1 tal-Ftehim Qafas tipprovdi li l-iskop tal-istess Ftehim Qafas huwa:
“(a) li jipprovdi għat-tneħħija tad-diskriminazzjoni kontra ħaddiema part‑time u li jtejjeb il-kwalità ta’ xogħol part‑time;
(b) li jiffaċilita l-iżvilupp ta’ xogħol part‑time fuq bażi volontarja u li jikkontribwixxi għall-organizzazzjoni flessibbli ta’ ħin ta’ xogħol b’tali mod li jieħu inkonsiderazzjoni il-bżonnijiet ta’ min iħaddem u tal-ħaddiema”.
8. Il-klawżola 3 tiddefinixxi l-kliem “ħaddiem part‑time” u “ħaddiem full‑time ta’ l-istess tip” għall-iskop tal-Ftehim:
“1. Il-kliem ‘ħaddiem part‑time’ jirreferi għal ħaddiem li s-sigħat normali tax-xogħol tiegħu, ikkalkolati fuq bażi ta’ ġimgħa jew fuq medja għal perjodu ta’ impjieg sa sena, huma inqas mis-sigħat normali ta’ xogħol ta’ ħaddiem full‑time ta’ l-istess tip.
2. Il-kliem ‘ħaddiem full‑time ta’ l-istess tip’ ifisser ħaddiem full‑time fl-istess stabbiliment li għandu l-istess tip ta’ kuntratt ta’ impjieg jew relazzjoni, li hu mqabbad biex jaħdem fl-istess xogħol/okkupazzjoni simili, b’kont meħud tal-konsiderazzjonijiet l-oħra li jistgħu jinkludu l-anzjanità u l-kwalifikazzjoni/ kapaċità.
Meta m'hemmx ħaddiem full‑time ta’ l-istess tip fl-istess stabbiliment, il-paragun għandu jsir b’referenza għall-ftehim kollettiv, jew meta ma hemmx ftehim kollettiv applikabbli, skond il-liġi nazzjonali, ftehim kollettiv u prattika.”
9. Il-klawżola 4 hija intitolata “Il-prinċipju ta’ non-diskriminazzjoni” u tipprovdi:
“1. Fejn għandhom x’jaqsmu il-kondizzjonijiet tax-xogħol, ħaddiema part‑time ma għandhomx jiġu ttrattati b’manjiera inqas favorevoli minn ħaddiema full‑time ta’ l-istess tip biss minħabba li huma jaħdmu part‑time kemm-il darba dan it-trattament differenti mhuwiex oġġettivament ġustifikat.
2. Meta approprjat, il-prinċipju tal- pro rata temporis
għandu japplika.
3. L-arranġamenti għall-applikazzjoni ta’ din il-klawżola għandhom ikunu definiti mill-Istati Membri u/jew is-sieħba soċjali, b’kont meħud tal-leġislazzjoni Ewropea, il-liġi nazzjonali, il-ftehim kollettiv u l-prattika.
4. Meta oġġettivament ġustifikat l-Istati Membri jistgħu wara konsultazzjoni ma’ l-imsieħba soċjali skond il-liġi nazzjonali, il-ftehim kollettiv jew il-prattika u/jew l-imsieħba soċjali jistgħu, meta approprjat, jikkondizzjonaw l-aċċess għal impjiegi partikolari bi kwalifiki ta’ perjodu ta’ servizz, ħin maħdum jew rati ta’ qligħ. Il-kwalifiki li għandhom x’jaqsmu ma’ l-aċċess ta’ ħaddiema part‑time għal kondizzjonijiet ta’ l-impjieg partikolari għandhom jiġu ezaminati perjodikament b’kont meħud tal-prinċipju ta’ non‑diskriminazzjoni espress fil-Klawżola 4.1.”
10. Il-klawżola 5 hija intitolata “Opportunitajiet għal xogħol part‑time” u tipprovdi:
“1. Fil-kuntest tal-Klawżola 1 ta’ dan il-Ftehim u tal-prinċipju ta’ non-diskriminazzjoni bejn ħaddiema part‑time u full‑time:
(a) L-Istati Membri, wara konsultazzjonijiet ma’ l-imsieħba soċjali skond il-liġi nazzjonali jew prattika, għandhom jidentifikaw u jirrevedu ostakoli ta’ natura legali jew amministrattiva li jistgħu jillimitaw l-oportunitajiet għal xogħol part‑time u, meta approprjat, jeliminawhom;
(b) l-imsieħba soċjali, waqt li jaġixxu fis-settur tal-kompetenza tagħhom u permezz tal-proċeduri stabbiliti fil-ftehim kollettiv, għandhom jidentifikaw u jirrevedu l-ostakoli li jistgħu jillimitaw l-opportunitajiet għal xogħol part‑time u, meta approprjat, jeliminawhom.
[...]”
Id-dritt nazzjonali
11. Id-digrieti tar-rinviju jsemmu l-leġiżlazzjoni Taljana rilevanti b’mod qasir ħafna.
12. Huma jinnotaw li, fir-rigward tal-ksib ta’ drittijiet għall-pensjoni, l-Artikolu 7(1) tal-Liġi Nru 638/83 jipprovdi li, in-numru ta’ kontribuzzjonijiet ta’ kull ġimgħa li għandhom jiġu akkreditati lill-ħaddiema impjegati matul is-sena sabiex tiġi kkalkolata l-pensjoni ta’ rtirar li titħallas mill-Instituto Nazionale della Previdenza Sociale (l-Istitut Nazzjonali tas-Sigurtà Soċjali, iktar ’il quddiem l-“INPS”) għandu jkun daqs in-numru ta’ ġimgħat ta’ dik is-sena li għalihom tkun ħarġet il-paga jew li huma rikonoxxuti bħala ekwivalenti skont ir-regoli tal-kreditu virtwali.
13. Huma jinnotaw ukoll li, fir-rigward tal-ammont tal-pensjoni, japplika l-Artikolu 9(4) tad-Digriet Leġiżlattiv Nru 61/2000, li jgħid li: “Għall-finijiet tal-kalkolu tal-ammont tal-pensjoni ta’ rtirar fil-każ fejn kuntratt ta’ impjieg full‑time jiġi konvertit f’kuntratt ta’ impjieg part‑time jew viċe versa, il-perijodi ta’ xogħol full‑time għandhom jittieħdu inkunsiderazzjoni kollha kemm huma filwaqt li l-perijodi ta’ xogħol part‑time għandhom jittieħdu inkunsiderazzjoni proporzjonalment skont is-siegħat effettivament maħduma”.
14. Fl-aħħar nett, id-digrieti tar-rinviju jispeċifikaw li d-Digriet Leġiżlattiv Nru 61/2000, li huwa l-liġi Taljana li timplementa d-Direttiva 97/81, f’dak li jirrigwarda s-sigurtà soċjali, jirregola biss il-kontribuzzjonijiet li huma rilevanti għall-finijiet ta’ kwantifikazzjoni tal-pensjonijiet.
15. Is-sottomissjonijiet tal-INPS, madankollu, fihom it-testi sħaħ tal-leġiżlazzjoni nazzjonali rilevanti, li ser nindika hawnhekk (6) .
Id-Digriet Leġiżlattiv Nru 61/2000
16. Mid-digrieti tar-rinviju jirriżulta li d-Direttiva 97/81 ġiet implementata fil-liġi Taljana bid-Digriet Leġiżlattiv Nru 61/2000, tal-25 ta’ Frar 2000 (7) . L-Artikolu 1 tiegħu fih id-definizzjonijiet li ġejjin:
“[...]
2. Għall-iskop ta’ dan id-digriet leġiżlattiv:
(a) ‘full‑time’ tirreferi għas-sigħat normali ta’ xogħol kif provdut fl-Artikolu 3(1) tal-Digriet Leġiżlattiv Nru 66, tat-8 ta’ April 2003, jew, jekk ikun il-każ, in-numru inqas ta’ siegħat normali ta’ xogħol kif stabbilit b’xi ftehim kollettiv rilevanti;
(b) ‘part‑time’ tirreferi għas-siegħat ta’ xogħol stabbiliti fil-kuntratt individwali, li l-impjegat irid jaħdem u li huma inqas mis-siegħat ta’ xog ħol imsemmija fil-paragrafu (a);
(ċ) ‘kuntratt ta’ xogħol part‑time tat-tip orizzontali’ tfisser relazzjoni ta’ impjieg fejn it-tnaqqis fis-siegħat ta’ xogħol, meta pparagunat ma’ xogħol full‑time, jiġi stabbilit fir-rigward tas-siegħat ta’ xogħol normali ta’ kuljum;
(d) ‘kuntratt ta’ xogħol part‑time tat-tip vertikali’ tfisser relazzjoni ta’ impjieg fejn ikun stabbilit li x-xogħol isir fuq bażi full‑time imma biss fir-rigward ta’ perijodi limitati li huma stabbiliti minn qabel matul kull ġimgħa, xahar jew sena.
(d-ii)	‘kuntratt ta’ xogħol part‑time tat-tip imħallta’ tfisser relazzjoni ta’ impjieg li tgħaqqad iż-żewġ tipi ta’ relazzjonijiet imsemmija fil-paragrafi (ċ) u (d) ta’ hawn fuq.
(e) ‘xogħol supplimentari’ ifisser xogħol li jsir barra mis-siegħat tax-xogħol miftehma bejn il-partijiet skont it-tifsira mogħtija fl-Artikolu 2(2) u fil-limiti tax-xogħol full‑time”.
17. L-Artikolu 9 tad-digriet jipprovdi dan li ġej:
“1. Il-paga fis-siegħa minima, li għandha tittieħed inkunsiderazzjoni bħala l-bażi għall-kalkolu tal-kontribuzzjonijiet soċjali dovuti mill-ħaddiema part‑time, għandha tiġi stabbilita billi n-numru ta’ ġranet maħduma f’ġimgħa partikolari fejn jinħadmu siegħat normali jiġi mmultiplikat bil-minimu ta’ kuljum imsemmi fl-Artikolu 7 tad-Digriet Leġiżlattiv Nru 463 tat-12 ta’ Settembru 1983, li ġie kkonvertit, b’xi emendi, fil-Liġi Nru 638, tal-11 ta’ Novembru 1983, u billi r-riżultat miksub jiġi diviż bin-numru ta’ siegħat maħduma kull ġimgħa fejn jinħadmu siegħat ta’ xogħol normali, kif provdut fil-ftehim kollettiv settorjali nazzjonali għall-ħaddiema full‑time.
[...]
4. Għall-finijiet tal-kalkolu tal-ammont tal-pensjoni ta’ rtirar f’każ fejn kuntratt ta’ xogħol full‑time jiġi konvertit f’kuntratt ta’ xogħol part‑time jew viċe versa, il-perijodi ta’ xogħol full‑time għandhom jittieħdu inkunsiderazzjoni kollha kemm huma filwaqt li l-perijodi ta’ xogħol part‑time għandhom jittieħdu inkunsiderazzjoni proporzjonalment skont is-siegħat effettivament maħduma”.
Id-Digriet Leġiżlattiv Nru 463 tat-12 ta’ Settembru 1983, konvertit, b’xi emendi, fil-Liġi Nru 638, tal-11 ta’ Novembru 1983
18. L-Artikolu 7 jipprovdi:
“1.	Għall kull sena kalendarja wara l-1983, in-numru ta’ kontribuzzjonijiet ta’ kull ġimgħa li jiġu akkreditati lill-ħaddiema impjegati matul is-sena sabiex tiġi kkalkolata l-pensjoni ta’ rtirar li titħallas mill-INPS għandu jkun daqs in-numru ta’ ġimgħat ta’ dik is-sena li għalihom tkun ħarġet il-paga jew li huma rrikonoxxuti li huma ekwivalenti skont ir-regoli tal-kreditu virtwali [(8) ], salv li, għal kull ġimgħa minn dawn, ir-remunerazzjoni mħallsa, dovuta jew akkreditata virtwalment ma tkunx inqas minn 30 % tal-pensjoni minima ta’ kull xahar imħallsa mill-Fond għall-pensjonijiet tal-ħaddiema impjegati [(9) ] fl-1 ta’ Jannar tas-sena rilevanti. B’effett mill-perijodu tal-ħlas li jkopri l-1 ta’ Jannar 1984, il-limitu minimu għall-ħlas ta’ kuljum, inkluż il-minimu ta’ kuljum tal-paga medja miftehma, għall-kontribuzzjonijiet kollha dovuti fir-rigward tal-assigurazzjoni soċjali u l-assistenza soċjali, ma jistax ikun inqas minn 7.5 % tal-pensjoni minima ta’ kull xahar imħallsa mill-Fond għall-pensjonijiet tal-ħaddiema impjegati fl-1 ta’ Jannar tas-sena rilevanti.
2.	Jekk dan ma jkunx il-każ, għandhom jiġu akkreditati numru ta’ kontribuzzjonijiet ta’ kull ġimgħa, li jkunu daqs ir-riżultat (sal-ikbar eqreb numru sħiħ) miskub billi tiġi diviża r-remunerazzjoni totali mħallsa, dovuta jew akkreditata virtwalment matul is-sena kalendarja bir-remunerazzjoni msemmija fil-paragrafu preċedenti. Bla ħsara għat-tul attwali tal-perijodu tal-assigurazzjoni, il-kontribuzzjonijiet stabbiliti b’dan il-mod għandhom jiġu allokati lill-perijodu li jinkludi l-istess numru ta’ ġimgħat li għalihom tkun tħallset remunerazzjoni jew tkun ġiet akkreditata virtwalment daqs kemm ikun hemm kontribuzzjonijiet imħallsa, li jmorru lura għall-aħħar ġimgħa li tkun inħadmet jew akkreditata virtwalment f’dik is-sena.
3.	Id-dispożizzjonijiet fil-paragrafi preċedenti għandhom japplikaw għall-perijodi wara l-31 ta’ Diċembru 1983 fir-rigward tad-dritt għall-benefiċċji li mhumiex pensjonijiet, li għalihom hemm obbligu ta’ kontribuzzjoni min-naħa tal-INPS.
4.	Għas-sena li fiha tibda l-pensjoni, in-numru ta’ kontribuzzjonijiet ta’ kull ġimgħa li għandhom jiġu akkreditati lill-ħaddiema għall-perijodu bejn l-ewwel ġurnata tas-sena u d-data tal-irtirar għandu jiġi stabbilit billi jiġu applikati r-regoli fil-paragrafi preċedenti u dan biss għall-ġimgħat li huma inklużi fil-perijodu rilevanti li jkunu effettivament inħadmu jew li jkunu wasslu għal kreditu virtwali. L-istess kriterju japplika għal benefiċċji soċjali u ta’ assistenza.
[...]”
Id-Digriet Leġiżlattiv Nru 564, tas-16 ta’ Settembru 1996
19. L-Artikolu 8 jipprovdi kif ġej:
“1.	Għall-ħaddiema part‑time vertikali, orizzontali jew li jalternaw [(10) ] irreġistrati għall-assigurazzjoni ġenerali mandatorja tal-invalidità, tax-xjuħija jew tar-romol jew forom oħra ta’ assigurazzjoni sostituttiva, il-perijodi li ma jinħadmux wara l-31 ta’ Diċembru 1996 li mhumiex koperti bil-kontribuzzjonijiet mandatorji jistgħu jinfdew billi titħallas ir-riżerva matematika skont l-Artikolu 13 tal-Liġi Nru 1338, tat-12 ta’ Awissu 1962, kif emendata u miżjuda.
2.	Għall-perijodi msemmija fil-paragrafu 1, il-persuni kkonċernati jistgħu alternattivament jiġu awtorizzati jkomplu jħallsu kontribuzzjonijiet volontarji fil-fond tal-pensjoni li għalih huma jappartjenu, skont il-Liġi Nru 47, tat-18 ta’ Frar 1983. Biex jiksbu dik l-awtorizzazzjoni, huma għandhom ikunu ħallsu kontribuzzjonijiet f’waħda mill-iskemi ta’ assigurazzjoni msemmija fil-paragrafu 1 għal ta’ mill-inqas sena waħda mill-ħames snin preċedenti.
3.	Sabiex jużaw il-fakultà mogħtija fil-paragrafi 1 u 2, il-persuni kkonċernati għandhom jipprovaw l-istatus tagħhom bħala ħaddiema part‑time kif imsemmi fil-paragrafu 1 għall-perijodu kollu li għalih huma jitolbu li jkunu koperti taħt l-assigurazzjoni tal-fidi jew volontarja”.
Il-kawża prinċipali u d-domandi preliminari
20. B’rikorsi separati tas-17 ta’ Jannar 2005 ippreżentati quddiem it-Tribunale di Roma, Tiziana Bruno, Massimo Pettini, Daniela Lotti u Clara Matteucci (iktar ’il quddiem ir-“rikorrenti”), ilkoll impjegati ta’ Alitalia SpA (iktar ’il quddiem “Alitalia”), talbu li jiġu rikonoxxuti lilhom il-kontribuzzjonijiet kwalifikanti tal-benefiċċji ekwivalenti għan-numru totali ta’ ġimgħat fil-perijodu tax-xogħol part‑time. Huma sostnew li huma kienu applikaw għal u kisbu (fir-rigward tal-perijodi msemmija) il-konverżjoni tal-kuntratti ta’ impjieg tagħhom minn full‑time għal xogħol part‑time vertikali li jalterna. Għaldaqstant, huma ħadmu f’ċerti xhur tas-sena iżda mhux f’xhur oħra.
21. L-INPS irrikonoxxa biss il-perijodi maħduma, u eskluda l-perijodi li ma nħadmux, għall-finijiet ta’ perijodi kontributorji għall-pensjoni.
22. It-Tribunale di Roma laqa’ r-rikors b’deċiżjoni tal-15 ta’ Novembru 2005. L-INPS appella, fejn innota li, taħt l-Artikolu 7 tal-Liġi Nru 638/83, il-kontribuzzjonijiet ta’ kull ġimgħa li jikkwalifikaw għall-finijiet tal-benefiċċji tal-pensjoni huma dawk li għalihom tkun effettivament tħallset remunerazzjoni (jew li huma rrikonoxxuti għal dawk l-għanijiet bħala krediti virtwali).
23. Il-Corte d’Appello di Roma Sezione Lavoro e Previdenza ddeċidiet li tissospendi l-proċeduri u tirreferi d-domandi preliminari segwenti lill-Qorti tal-Ġustizzja:
“(A)	Ir-regola fil-leġiżlazzjoni Taljana stabbilita fl-Artikolu 7(1) tal-Liġi 638/83, li tirriżulta f’sitwazzjoni fejn il-perijodi mhux maħduma bħala part‑time vertikali ma jitqiesux bħala perijodi ta’ kontribuzzjoni [li jikkwalifikaw] għall-ksib ta’ dritt għal pensjoni, hija konformi mad-Direttiva 97/81/KE[], u b’mod partikolari, mal-[klawżola] 4 [tal-Ftehim Qafas] dwar il-prinċipju ta’ nondiskriminazzjoni?
(B)	L-imsemmija sistema nazzjonali hija konformi mal-imsemmija Direttiva [97/81/KE], u b’mod partikolari, mal-klawżola 1 [tal-Ftehim Qafas], li tipprovdi li s-sistema nazzjonali għandha tiffaċilita l-iżvilupp tax-xogħol part‑time, mal-klawżola 4 u mal-klawżola 5, li jipprovdu li l-Istati Membri għandhom jeliminaw l-ostakoli ta’ natura legali li jillimitaw l-aċċess għal xogħol part‑time, peress li mhemmx dubju li n-nuqqas tat-teħid inkunsiderazzjoni għall-finijiet tal-pensjoni, ta’ ġimgħat mhux maħduma, jikkostitwixxi ostakolu sinjifikattiv fl-għażla ta’ xogħol part‑time tat-tip vertikali?
(C)	Il-klawżola 4 [tal-Ftehim Qafas] dwar il-prinċipju ta’ non-diskriminazzjoni tista’ testendi [u]koll għal tipi differenti ta’ kuntratti part‑time, sa fejn, fil-każ ta’ xogħol part‑time orizzontali, għal numru identiku ta’ sigħat maħduma u mħallsa fis-sena kalendarja, il-ġimgħat kollha tas-sena kalendarja jittieħdu inkunsiderazzjoni abbażi tal-leġiżlazzjoni nazzjonali, għad-differenza ta’ xogħol part‑time vertikali?”
24. L-INPS, ir-rikorrenti u l-Italja ppreżentaw osservazzjonijiet bil-miktub.
25. Waqt is-seduta tad-29 ta’ Ottubru 2009, l-INPS, l-Italja u l-Kummissjoni ppreżentaw sottomissjonijiet orali.
Ammissibbiltà
26. Din il-kawża tqajjem numru ta’ mistoqsijiet fir-rigward tal-ammissibbiltà tagħha.
27. L-INPS huwa tal-fehma li d-domandi magħmula huma inammissibbli. Huwa jargumenta li l-Ftehim Qafas ma japplikax għas-sistemi tas-sigurtà soċjali, li jaqgħu taħt il-ġurisdizzjoni esklużiva tal-Istati Membri, u li għaldaqstant id-direttiva tirrigwarda biss il-liġi tax-xogħol u mhux il-liġi tas-sigurtà soċjali. Barra minn dan, id-domandi magħmula huma wkoll irrilevanti, u għaldaqstant inammissibbli, fir-rigward tal-perijodu ta’ qabel ma daħal fis-seħħ id-Digriet Leġiżlattiv Nru 61/2000. Għaldaqstant, l-INPS huwa tal-fehma li l-Ftehim Qafas ma japplikax ratione materiae għall-fatti kollha tal-kawżi quddiem il-qorti nazzjonali u ma japplikax ratione temporis għal uħud minn dawn il-fatti .
28. Meta jiġu ttrattati dawn l-argumenti, għandu jitfakkar li, skont ġurisprudenza stabbilita, fil-kuntest tal-proċedura stabbilita mill-Artikolu 234 KE, hija biss il-qorti nazzjonali li quddiemha titressaq il-kawża u li għandha tagħti d-deċiżjoni, li għandha tevalwa, fid-dawl taċ-ċirkustanzi partikolari tal-kawża, kemm in-neċessità ta’ deċiżjoni preliminari sabiex tkun f’pożizzjoni li tagħti d-deċiżjoni tagħha, kif ukoll ir-rilevanza tad-domandi magħmula lill-Qorti tal-Ġustizzja. Konsegwentement, meta d-domandi magħmula jkunu jirrigwardaw l-interpretazzjoni tad-dritt Komunitarju, il-Qorti tal-Ġustizzja għandha, bħala prinċipju, tagħti deċiżjoni. Madankollu, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet ukoll li, f’ċirkustanzi eċċezzjonali, hija għandha teżamina l-kundizzjonijiet li fihom tressqet kawża quddiemha mill-qorti nazzjonali sabiex tivverifika l-ġurisdizzjoni tagħha. Il-Qorti tal-Ġustizzja tista’ tirrifjuta li tagħti deċiżjoni fuq domanda preliminari magħmula minn qorti nazzjonali biss meta jidher b’mod manifest li l-interpretazzjoni tad-dritt Komunitarju mitluba ma għandha ebda rabta mar-realtà jew mas-suġġett tal-kawża prinċipali, meta l-problema tkun ta’ natura ipotetika jew inkella meta l-Qorti tal-Ġustizzja ma jkollhiex il-punti ta’ fatt u ta’ liġi meħtieġa sabiex tagħti risposta utli għad-domandi li jkunu sarulha (11) .
Applikabbiltà ratione materiae tal-Ftehim Qafas
29. Sa fejn id-domandi preliminari jikkonċernaw l-interpretazzjoni tad-dritt Komunitarju, il-Qorti tal-Ġustizzja tiddeċiedi, bħala prinċipju, mingħajr ma jkun neċessarju li tikkunsidra ċ-ċirkustanzi li fihom il-qrati nazzjonali ħassewhom fid-dmir li jressqulha d-domandi u li fihom beħsiebhom japplikaw id-dispożizzjoni tad-dritt Kommunitarju li jkunu talbuha tinterpreta. Il-Qorti tal-Ġustizzja teżamina l-ammissibbiltà ta’ domanda mill-aspett tal-applikabbiltà ratione materiae tad-dispożizzjoni tad-dritt Komunitarju li tagħha ntalbet interpretazzjoni biss meta dik id-dispożizzjoni tkun manifestament inapplikabbli (12) .
30. Dan ma jidhirx li huwa l-każ hawnhekk. Għaldaqstant, id-domandi magħmula ma għandhomx jiġu ddikjarati inammissibbli għal dik ir-raġuni (13) .
31. B’dan stabbilit, ser nanalizza l-applikabbiltà ratione materiae tal-Ftehim Qafas b’mod separat iktar ’l isfel, meta nittratta l-mertu tad-domandi (14) .
L-applikabbiltà ratione temporis tal-Ftehim Qafas
32. Mill-proċess tal-qorti nazzjonali jirriżulta li, f’dak li jirrigwarda lil T. Bruno, D. Lotti u C. Matteucci, l-allegat kalkolu diskriminatorju tad-drittijiet għall-pensjoni jirrigwarda, kollu jew parti minnu, perijodi li jiġu qabel l-iskadenza tat-terminu għat-traspożizzjoni tad-Direttiva 97/81 fl-20 ta’ Jannar 2000.
33. Id-Direttiva 97/81 ġiet trasposta fil-liġi Taljana bid-Digriet Leġiżlattiv Nru 61/2000, tal-25 ta’ Frar 2000 (15) . L-INPS huwa tal-fehma li d-domandi magħmula huma inammissibbli fir-rigward tal-fatti li seħħew qabel ma l-istess direttiva daħlet fis-seħħ.
34. Madankollu, waqt is-seduta, il-Kummissjoni argumentat li d-direttiva tapplika għall-kalkolu tal-perijodi passati li jikkwalifikaw għall-pensjoni fil-futur, u dan bis-saħħa ta’ ġurisprudenza stabbilita li bdiet bis-sentenza tal-Qorti tal-Ġustizzja, Brock (16) .
35. Naqbel mal-Kummissjoni.
36. Fis-sentenza Brock, il-Qorti tal-Ġustizzja ntalbet tiddeċiedi jekk ċerti dispożizzjonijiet tar-Regolament tal-Kunsill Nru 3, tal-25 ta’ Settembru 1958, dwar is-sigurtà soċjali għall-ħaddiema emigranti (17), kif emendat, kienx japplika għall-pensjoni li titħallas għal riskji li seħħew qabel l-1 ta’ Jannar 1964, li hija d-data meta daħal fis-seħħ it-test emendat rilevanti. Il-Bundesknappschaft (l-Assoċjazzjoni Federali tal-Ħaddiema tal-Mini) kienet sostniet quddiem il-qorti nazzjonali li l-pensjonijiet li fir-rigward tagħhom ir-riskju seħħ qabel l-1 ta’ Jannar 1964 ma setgħux jaqgħu taħt id-dispożizzjonijiet li daħlu fis-seħħ f’dik id-data iżda baqgħu jkunu rregolati bid-dispożizzjonijiet preċedenti, anki f’dak li jirrigwarda l-futur. Il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li dispożizzjoni fir-regolament li tgħid li, minn naħa, kellu jingħata benefiċċju taħt ir-regolament anki jekk dan kien jirrigwarda avveniment li seħħ qabel id-data li fiha daħal fis-seħħ ir-regolament u, min-naħa l-oħra, li d-drittijiet ta’ persuni li fir-rigward tagħhom il-pensjoni kkalkolata qabel ma daħal fis-seħħ ir-regolament, setgħet tiġi rriveduta fuq talba tagħhom, kienet effettivament qiegħda sempliċement tapplika l-prinċipju li, salv fejn ipprovdut mod ieħor, il-leġiżlazzjoni li temenda tapplika għall-effetti fil-futur ta’ sitwazzjonijiet li nħolqu taħt il-liġi kif kienet qabel ma ġiet emendata (18) .
37. Fil-fatt, dan il-prinċipju huwa kkonfermat f’ġurisprudenza stabbilita (19) .
38. Pereżempju, f’dak li jirrigwarda l-pensjonijiet, il-Qorti tal-Ġustizzja fis-sentenza Duchon (20), intalbet tiddeċiedi jekk ċittadin ta’ Stat Membru li, qabel l-adeżjoni ta’ dak l-Istat mal-Unjoni Ewropea, kien impjegat fi Stat Membru ieħor fejn kien vittma ta’ inċident fuq il-post tax-xogħol u li, wara l-adeżjoni tal-Istat tal-oriġni tiegħu, applika mal-awtoritajiet ta’ dak l-Istat sabiex jingħata pensjoni tad-diżabbiltà fuq ix-xogħol wara dak l-inċident, jaqax taħt il-kamp ta’ applikazzjoni tar-Regolament Nru 1408/71 (21) . Filwaqt li rreferiet għall-Artikolu 94(3) tar-regolament (22), il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li dik il-persuna kienet effettivament taqa’ taħt il-kamp ta’ applikazzjoni tar-regolament. Il-Qorti tal-Ġustizzja rreferiet ukoll għall-prinċipju ġenerali li għadu kif issemma u għall-Artikolu 94(2) tar-regolament (23), u ddeċidiet li minn din id-dispożizzjoni jirriżulta li sabiex jistabbilixxi l-pensjoni ta’ rtirar, l-Istat Membru ma għandux dritt li jirrifjuta li jieħu inkunsiderazzjoni l-perijodi ta’ assigurazzjoni mgħoddija fit-territorju ta’ Stat Membru ieħor, biss minħabba l-fatt li dawn il-perijodi kienu qabel ma l-imsemmi regolament daħal fis-seħħ fl-Istat Membru msemmi l-aħħar.
39. F’din il-kawża, la d-Direttiva 97/81 u lanqas il-Ftehim Qafas ma jidderogaw mill-prinċipju ġenerali li jgħid li leġiżlazzjoni li temenda – salv fejn ipprovdut mod ieħor – għandha tapplika għall-effetti fil-futur tas-sitwazzjonijiet li jkunu nħolqu taħt il-liġi kif kienet qabel saru l-emendi.
40. Għaldaqstant, id-Direttiva 97/81 tirregola l-kalkolu tal-ġimgħat li jikkwalifikaw għat-teħid tal-pensjoni inkwistjoni fil-kawża prinċipali, inkwantu l-ebda waħda mir-rikorrenti ma kienet irtirat definittivament qabel ma daħlet fis-seħħ id-direttiva. Hija l-qorti nazzjonali li għandha tistabbilixxi jekk dan huwiex il-każ.
41. Għaldaqstant, id-domandi magħmula ma għandhomx jiġu ddikjarati inammissibbli minħabba l-inapplikabbiltà ratione temporis tad-direttiva u tal-Ftehim Qafas.
L-obbligu tal-qorti tar-rinviju li tipprovdi lill-Qorti tal-Ġustizzja l-punti ta’ fatt u ta’ dritt neċessarji
42. Waqt is-seduta, il-Kummissjoni stqarret li ma setgħetx tieħu pożizzjoni fuq kwistjoni li kienet legalment u fattwalment daqshekk karenti bħal f’dan il-każ.
43. L-informazzjoni pprovduta bid-digrieti tar-rinviju dwar il-fatti preċiżi tal-każ u l-kontenut eżatt tal-leġiżlazzjoni nazzjonali applikabbli effettivament mhijiex kompluta u hija ambigwa.
44. Dan joħloq problema mill-perspettiva tal-ġurisprudenza stabbilita fejn jingħad li n-neċessità li tingħata interpretazzjoni tad-dritt Komunitarju li tkun utli għall-qorti nazzjonali teħtieġ li din tiddefinixxi l-kuntest fattwali u leġiżlattiv li taħtu jaqgħu d-domandi li hija tagħmel jew li, għall-inqas, tispjega ċ-ċirkustanzi fattwali li fuqhom dawn id-domandi huma bbażati. L-informazzjoni mogħtija fid-digrieti tar-rinviju ma għandhiex tippermetti biss lill-Qorti tal-Ġustizzja tagħti tweġibiet utli, iżda għandha wkoll tagħti lill-Gvernijiet tal-Istati Membri kif ukoll lill-partijiet ikkonċernati l-possibbiltà li jippreżentaw osservazzjonijiet skont l-Artikolu 23 tal-Istatut tal-Qorti tal-Ġustizzja. Hija l-Qorti tal-Ġustizzja li għandha tiżgura li din il-possibbiltà li jiġu ppreżentati osservazzjonijiet tkun imħarsa, b’kunsiderazzjoni għall-fatt li, skont din id-dispożizzjoni, id-digrieti tar-rinviju biss huma nnotifikati lill-partijiet ikkonċernati (24) .
45. Assolutament m’iniex konvinta li d-digrieti tar-rinviju f’din il-kawża josservaw dan ir-rekwiżit.
46. Ftit hemm deskrizzjoni taċ-ċirkustanzi fattwali. Id-digrieti tar-rinviju ma jispeċifikawx jekk ir-rikorrenti humiex diġà pensjonati, jekk għadhomx jaħdmu iżda ndunaw bl-allegat mod differenti ta’ kalkolu u qegħdin jinkwetaw fuq il-pensjoni tagħhom, jew jekk hemmx serje ta’ fatti oħra. Huwa minnu li dawn id-difetti huma sa ċertu punt rimedjati mill-proċess tal-qorti nazzjonali (25) u bis-sottomissjonijiet tal-partijiet, iżda ċertament hija meħtieġa deskrizzjoni iktar kompluta fid-digriet tar-rinviju.
47. Fid-deskrizzjoni tal-kuntest legali hemm problema ikbar.
48. Il-premessa li fuqha l-qorti tar-rinviju donnha qiegħda tibbaża d-domandi tagħha hija li l-ħaddiema li għandhom kuntratt “vertikali” ta’ impjieg part‑time ma jiksbux id-drittijiet għall-pensjoni abbażi tal-istess kalkolu ta’ dawk li għandhom kuntratt “orizzontali” ta’ impjieg part‑time.
49. Sfortunatament, il-qorti nazzjonali ma tispjegax b’mod ċar id-differenza bejn dawn it-tipi ta’ impjiegi part‑time, jew kif dawn jiġu ttrattati b’mod differenti għall-finijiet tal-kalkolu tad-drittijet għall-pensjoni.
Xogħol part‑time orizzontali u vertikali
50. L-Artikolu 1(2)(d) tad-Digriet Leġiżlattiva Nru 61/2000 jiddefinixxi r-“relazzjoni vertikali ta’ impjieg part‑time” bħala relazzjoni ta’ imjieg “fejn ikun stabbilit li x-xogħol isir fuq bażi full‑time imma biss fir-rigward ta’ perijodi stabbiliti minn qabel matul kull ġimgħa, xahar jew sena”.
51. Waqt is-seduta, l-INPS spjega li, filwaqt li d-domandi tal-qorti nazzjonali jirreferu għal “xogħol part‑time vertikali” inġenerali, il-problema inkwistjoni fil-kawża prinċipali tirrigwarda biss ix-xogħol part‑time vertikali li jalterna li, kif indikat fid-digrieti tar-rinviju, jinvolvi li wieħed jaħdem ċerti xhur tas-sena u ma jaħdimx fix-xhur l-oħra (26) .
52. Madankollu, l-unika informazzjoni fid-digrieti tar-rinviju fuq xogħol part‑time “orizzontali” tinsab fit-tielet domanda, fejn jingħad li għal numru identiku ta’ sigħat maħduma u mħallsa fis-sena kalendarja, il-ġimgħat kollha tas-sena kalendarja jittieħdu inkunsiderazzjoni abbażi tal-leġiżlazzjoni nazzjonali u dan biss fir-rigward ta’ xogħol part‑time “orizzontali” u għalhekk mhux fil-każ ta’ xogħol part‑time “vertikali”.
53. L-Artikolu 1(2)(c) tad-Digriet Leġiżlattiv Nru 61/2000 jiddefinixxi r-“relazzjoni orizzontali ta’ impjieg part‑time” bħala waħda fejn it-tnaqqis fis-sigħat ta’ xogħol, meta pparagunat ma’ xogħol full‑time, jiġi stabbilit fir-rigward tas-sigħat ta’ xogħol normali ta’ kuljum. Għalkemm din hija kemmxejn ambigwa, nifhem li xogħol part‑time orizzontali jinvolvi għalhekk li wieħed jaħdem parti minn kull ġurnata tax-xogħol.
54. Kien biss waqt is-seduta li l-Qorti tal-Ġustizzja setgħet tistabbilixxi li din hija fil-fatt l-interpretazzjoni korretta.
It-trattament differenti bejn xogħol part‑time orizzontali u xogħol vertikali li jalterna
55. Id-digrieti tar-rinviju jesponu l-Artikolu 7(1) tal-Liġi Nru 638/83, li jipprovdi li, f’dak li jirrigwarda l-ksib ta’ drittijiet għall-pensjoni, in-numru ta’ kontribuzzjonijiet ta’ kull ġimgħa li għandhom jiġu akkreditati lill-ħaddiema impjegati matul is-sena sabiex tiġi kkalkolata l-pensjoni ta’ rtirar li titħallas mill-INPS għandu jkun daqs in-numru ta’ ġimgħat ta’ dik is-sena li għalihom tkun ħarġet il-paga jew li huma rikonoxxuti bħala ekwivalenti skont ir-regoli tal-kreditu virtwali. Il-qorti nazzjonali tinnota wkoll li l-INPS, għall-finijiet tal-pensjoni, ikkunsidra bħala perijodi kontributorji dawk il-perijodi biss li nħadmu u eskluda l-perijodi li ma nħadmux.
56. Madankollu, il-qorti nazzjonali mkien ma ssemmi l-mod li bih għandu jiġi kkalkolat in-numru ta’ ġimgħat li għandhom jittieħdu inkunsiderazzjoni sabiex jinkisbu d-drittijiet għall-pensjoni.
57. Biex il-Qorti tal-Ġustizzja tkun tista’ tagħti interpretazzjoni utli tad-dritt Komunitarju, jeħtieġ li, qabel ma tagħmel ir-rinviju lill-Qorti tal-Ġustizzja, il-qorti nazzjonali tistabbilixxi l-fatti tal-każ u tiddeċiedi kwistjonijiet purament ta’ dritt nazzjonali (27) .
58. Huwa minnu li l-Qorti tal-Ġustizzja diġà ddikjarat li dawn il-kunsiderazzjonijiet bl-ebda mod ma jirrestrinġu d-diskrezzjoni tal-qorti nazzjonali, li hija l-unika li għandha tagħrif dirett tal-fatti tal-każ u tal-argumenti tal-partijiet, li għandha tieħu r-responsabbiltà li tagħti deċiżjoni fil-kawża, u li għaldaqstant, qiegħda fl-aħjar pożizzjoni biex tevalwa f’liema stadju tal-proċeduri hija tkun teħtieġ deċiżjoni preliminari mill-Qorti tal-Ġustizzja (28) .
59. Dan l-approċċ permissiv fir-rigward tal-ammissibbiltà ta’ digrieti tar-rinviju huwa ta’ spiss iġġustifikat fid-dawl tal-għan ambivalenti espress fl-Artikolu 234 KE: biex tiġi żgurata l-ikbar uniformità possibbli fl-applikazzjoni tad-dritt Komunitarju u biex tiġi stabbilita għal dak il-għan kooperazzjoni effettiva bejn il-Qorti tal-Ġustizzja u l-qrati nazzjonali (29) .
60. Madankollu, f’każ fejn l-informazzjoni mogħtija fid-digrieti tar-rinviju kienet kontradittorja, b’mod li kien impossibbli li s-sitwazzjoni ġuridika tinftiehem b’mod suffiċjenti, il-Qorti tal-Ġustizzja ddikjarat li d-domandi magħmula kienu manifestament inammissibbli (30) .
61. In-nuqqas ta’ ċarezza f’dawn id-digrieti tar-rinviju jirrigwarda d-differenza bejn xogħol part‑time orizzontali u vertikali li jalterna fil-kalkolu tan-numru ta’ ġimgħat meħudin inkunsiderazzjoni għall-ksib ta’ drittijiet għall-pensjoni. Madankollu, din hija l-kwistjoni ċentrali ta’ din il-kawża u l-premessa li fuqha huma bbażati d-domandi magħmula.
62. Id-domandi magħmula setgħu ġustament jiġu ddikjarati inammissibbli meta d-digrieti tar-rinviju waslu quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja.
63. Waqt is-seduta ġie ċċarat kif għandu jsir il-kalkolu u x’inhi eżattament il-problema fid-dritt nazzjonali u dan wara mistoqsijiet intensivi min-naħa tal-avukat tal-INPS u l-aġent tal-Italja.
64. Madankollu, għandu jitfakkar li, fil-proċeduri taħt l-Artikolu 234 KE, li huwa bbażat fuq separazzjoni ċara tal-funzjonijiet bejn il-qrati nazzjonali u l-Qorti tal-Ġustizzja, il-Qorti tal-Ġustizzja għandha l-awtorità tiddeċiedi fuq l-interpretazzjoni jew il-validità tad-dispożizzjonijiet tad-dritt Komunitarju biss abbażi tal-fatti u d-dritt nazzjonali li l-qorti nazzjonali tpoġġi quddiemha. Kieku l-Qorti tal-Ġustizzja tagħmel il-konstatazzjonijiet proprji tagħha dwar is-sitwazzjoni fattwali u ġuridika quddiem il-qorti nazzjonali, dan ikun inkompatibbli mal-funzjoni tal-Qorti taħt l-Artikolu 234 KE u mad-dmir tagħha li tiżgura li l-Gvernijiet tal-Istati Membri u l-partijiet ikkonċernati jingħataw il-possibbiltà li jippreżentaw osservazzjonijiet skont l-Artikolu 23 tal-Istatut tal-Qorti tal-Ġustizzja (31) .
65. Apparti mill-Italja, ebda Stat Membru ma ssottometta osservazzjonijiet. Għaldaqstant, il-Qorti tal-Ġustizzja ma tistax tkun ċerta li hija osservat id-dmir tagħha li tiżgura li l-possibbiltà li jiġu sottomessi osservazzjonijiet hija ssalvagwardata.
66. Din is-sitwazzjoni kellha tiġi evitata.
67. Fid-dawl ta’ dan, il-proċedura stabbilita mill-Artikolu 234 KE hija strument ta’ kooperazzjoni bejn il-Qorti tal-Ġustizzja u l-qrati nazzjonali, li permezz tiegħu l-Qorti tal-Ġustizzja tagħti lill-qrati nazzjonali l-elementi ta’ interpretazzjoni tad-dritt Komunitarju li huma neċessarji għalihom sabiex jinqatgħu l-kawżi li jkunu tressqu quddiemhom (32) . Barra minn hekk, is-sistema tar-rinviji għal deċiżjoni preliminari tistrieħ fuq djalogu bejn qorti u qorti oħra, li l-ftuħ tiegħu jiddependi kollu kemm huwa fuq l-evalwazzjoni li tagħmel il-qorti nazzjonali tar-rilevanza u l-bżonn ta’ dan ir-rinviju (33) .
68. Huwa minnu li digriet tar-rinviju għandu jkun mistenni li jiġi miċħud bħala inammissibbli, fi stadju bikri tal-proċedura, jekk huwa jkun fih espożizzjoni insuffiċjenti tal-fatti rilevanti u tad-dritt nazzjonali kif inhuwa l-każ hawnhekk. Madankollu, fid-dawl tal-informazzjoni li l-Qorti tal-Ġustizzja kisbet waqt is-seduta, ma nemminx li jkun xieraq, jew li jkun fl-interess tal-ekonomija tal-ġudizzju, li jittieħed dan il-pass issa.
Il-mertu
Applikabbiltà ratione materiae tal-Ftehim Qafas
69. Id-direttiva u l-Ftehim Qafas jikkonċernaw biss il-liġi tax-xogħol u mhux il-liġi tas-sigurtà soċjali (34) ?
70. Fil-kawża Impact (35), li tikkonċerna d-Direttiva 1999/70 (36), il-Qorti tal-Ġustizzja ġiet mitluba tiddeċiedi jekk il-“kondizzjonijiet ta’ l-impjieg” fis-sens tal-klawżola 4 tal-Ftehim Qafas dwar xogħol għal żmien fiss, anness ma’ dik id-direttiva, jinkludux il-kundizzjonijiet ta’ kuntratt ta’ impjieg li jirrigwardaw il-ħlas u l-pensjonijiet.
71. Il-Qorti tal-Ġustizzja rreferiet għall-ġurisprudenza stabbilita tagħha fejn il-kunċett ta’ “paga”, skond it-tieni subparagrafu tal-Artikolu 141(2) KE, ikopri l-pensjonijiet li jiffurmaw parti mir-relazzjoni ta’ impjieg bejn il-ħaddiem u l-persuna li timpjegah (37), bl-esklużjoni ta’ dawk li jirriżultaw minn skema legali li hija ffinanzjata minn kontribuzzjonijiet min-naħa tal-ħaddiema, ta’ min iħaddem u, eventwalment, tal-awtoritajiet pubbliċi b’tali mod li jkun iktar ibbażat fuq kunsiderazzjonijiet ta’ politika soċjali milli fuq tali relazzjoni ta’ impjieg. Fid-dawl ta’ din il-ġurisprudenza, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li l-kunċett ta’ “kondizzjonijiet ta’ l-impjieg” skond il-klawżola 4(1) tal-Ftehim Qafas dwar xogħol għal żmien fiss ikopri l-pensjonijiet li jiddependu fuq ir-relazzjoni ta’ impjieg bejn il-ħaddiem u l-persuna li timpjegah, bl-esklużjoni tal-pensjonijiet legali ta’ sigurtà soċjali, li jkunu iktar jiddependu fuq kunsiderazzjonijiet ta’ natura soċjali milli fuq tali relazzjoni ta’ impjieg. Il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li din l-interpretazzjoni hija kkonfermata mill-indikazzjoni msemmija fil-ħames premessa tal-preambolu tal-Ftehim Qafas, li tgħid li l-partijiet għal dan il-ftehim “jirrikonoxx[u] li kwistjonijiet relatati ma’ sigurtà soċjali statutorja [kienu] għal deċiżjoni mill-Istati Membri” u sejħet lill-Istati Membri sabiex jikkonkretizzaw id-Dikjarazzjoni fuq ix-Xogħol tal-Kunsill Ewropew ta’ Dublin tal-1996, li tenfasizza, inter alia, il-ħtieġa li s-sistemi ta’ sigurtà soċjali jiġu addattati għall-mudelli l-ġodda ta’ impjieg sabiex tiġi offruta protezzjoni soċjali xierqa lill-persuni impjegati fil-kuntest ta’ tali mudelli (38) .
72. L-istess raġunament għandu japplika mutatis mutandis għall-klawżola 4 tal-Ftehim Qafas dwar xogħol part‑time inkwistjoni f’din il-kawża.
73. L-ewwel nett, dik il-klawżola tistabbilixxi l-prinċipju ta’ nondiskriminazzjoni prattikament bl-istess mod bħall-klawżola 4 tal-Ftehim Qafas dwar xogħol għal żmien fiss, anness mad-Direttiva 1999/70.
74. It-tieni nett, it-tielet premessa tal-preambolu tal-Ftehim Qafas dwar xogħol part‑time tirrikonoxxi wkoll li huma l-Istati Membri li għandhom jiddeċiedu kwistjonijiet li jirrigwardaw l-iskemi legali tas-sigurtà soċjali u tirreferi għad-Dikjarazzjoni fuq ix-Xogħol tal-Kunsill Ewropew ta’ Dublin tal-1996.
75. It-tielet nett, l-iskop tad-Direttiva 97/81, kif iddefinit fl-Artikolu 1, huwa li timplementa l-Ftehim Qafas dwar xogħol part‑time konkluż bejn organizzazzjonijiet inġenerali fl-industrija (jiġifieri bejn organizzazzjonijiet li jirrappreżentaw lil min iħaddem u lill-impjegati rispettivament). Il-Ftehim Qafas huwa intiż li jippermetti liż-żewġ kontraenti f’kuntratt ta’ impjieg li jorganizzaw sigħat ta’ xogħol b’mod flessibbli u addattat għall-karatteristiċi speċifiċi tal-impjieg f’ċerti setturi u attivitajiet. Il-Ftehim Qafas mhuwiex intiż li jirregola kwistjonijiet li jirrigwardaw is-sigurtà soċjali (39) .
76. Il-klawżola 4(1) tal-Ftehim Qafas tkopri għalhekk il-pensjonijiet li jiddependu fuq relazzjoni ta’ impjieg bejn il-ħaddiem u l-persuna li timpjegah, bl-esklużjoni tal-pensjonijiet legali ta’ sigurtà soċjali, li iktar jiddependu fuq kunsiderazzjonijiet ta’ natura soċjali milli fuq tali relazzjoni ta’ impjieg.
77. Jidhirli li minħabba n-natura ambigwa tad-digrieti tar-rinviju b’mod partikolari, hija l-qorti nazzjonali li qiegħda fl-aħjar pożizzjoni biex tiddeċiedi kif l-iskema tal-pensjoni inkwistjoni f’din il-kawża għandha tiġi kklassifikata.
78. Biex jiġi evalwat jekk pensjoni ta’ rtirar taqax taħt il-kamp ta’ applikazzjoni tal-Artikolu 141 KE, il-Qorti tal-Ġustizzja ddikjarat li l-kriterju li jista’ jkun determinanti huwa jekk il-pensjoni ta’ rtirar tingħatax lill-ħaddiem minħabba r-relazzjoni ta’ impjieg li torbtu ma’ min kien jimpjegah preċedentement, u żiedet li dan il-kriterju ma jistax jitqies bħala esklużiv, peress li l-pensjonijiet imħallsa mill-iskemi legali ta’ sigurtà soċjali jistgħu, totalment jew parzjalment, jieħdu inkunsiderazzjoni l-paga fir-rigward tax-xogħol. Madankollu, il-kunsiderazzjonijiet ta’ politika soċjali, ta’ organizzazzjoni tal-Istat, ta’ etika jew anki l-preokkupazzjonijiet ta’ natura finanzjarja li kellhom jew li seta’ kellhom rwol fit-tfassil ta’ skema mil-leġiżlatur nazzjonali ma jistgħux jieħdu preċedenza jekk ikunu sodisfatti tliet kundizzjonijiet: (i) il-pensjoni taffettwa biss kategorija partikolari ta’ ħaddiema, (ii) jekk hija direttament relatata mal-perijodu ta’ servizz mogħti u (iii) jekk l-ammont tagħha huwa kkalkolat abbażi tal-aħħar salarju (40) .
79. Dawn il-kriterji mhumiex neċessarjament faċli li jiġu applikati. Madankollu jridu jiġu applikati b’analoġija mal-pensjonijiet inkwistjoni f’dawn il-kawżi.
80. Il-Qorti tal-Ġustizzja għamlitha ċara li jekk dawn il-kriterji jkunu sodisfatti, il-pensjoni mħallsa mill-istituzzjoni pubblika lil uffiċjal tas-servizz pubbliku hija kompletament paragunabbli għal dik li titħallas minn persuna li tħaddem privata lill-impjegati preċedenti tagħha (41) . B’kuntrast ma’ dak li sostna l-INPS fis-seduta, il-fatt li l-pensjoni hija pprovduta bil-liġi u amministrata minn awtorità pubblika bħalma huwa l-INPS ma jistax għalhekk ikun il-kriterju determinanti biex issir distinzjoni bejn pensjoni marbuta max-xogħol u pensjoni legali ta’ sigurtà soċjali.
81. Skont l-interpretazzjoni tiegħi tal-ġurisprudenza rilevanti, il-qorti nazzjonali għandha teżamina l-istatus ta’ Alitalia taħt id-dritt nazzjonali sabiex tistabbilixxi jekk din għandhiex titqies li hija persuna li tħaddem pubblika jew privata. Jekk Alitalia hija persuna li tħaddem pubblika, il-fatt li l-pensjoni titħallas mhux minn Alitalia stess imma mill-INPS jista’ jkun indikazzjoni li l-pensjoni hija bħal dik li titħallas minn persuna li tħaddem privata lill-impjegati preċedenti tagħha u li hija, għaldaqstant, pensjoni marbuta max-xogħol iktar milli pensjoni legali ta’ sigurtà soċjali. Min-naħa l-oħra, jekk Alitalia titqies bħala persuna li tħaddem privata, il-fatt li l-pensjoni titħallas mill-INPS jista’ jkun indikazzjoni li l-pensjoni hija waħda li hija stabbilita minn kunsiderazzjonijiet ta’ politika soċjali, u li, għaldaqstant, hija pensjoni legali ta’ sigurtà soċjali iktar milli pensjoni marbuta max-xogħol.
82. Huwa minnu li d-dritt Komunitarju ma jnaqqas xejn mill-kompetenza tal-Istati Membri li jorganizzaw is-sistemi tas-sigurtà soċjali tagħhom. Madankollu, fl-eżerċizzju ta’ din il-kompetenza, l-Istati Membri għandhom josservaw id-dritt Komunitarju (42) u, b’mod partikolari, il-prinċipju ta’ nondiskriminazzjoni (43) . Anki jekk il-pensjoni inkwistjoni tkun pensjoni legali ta’ sigurtà soċjali, hija għandha tosserva dan il-prinċipju.
83. Abbażi ta’ dan, nikkonkludi li l-Ftehim Qafas dwar xogħol part‑time ma japplikax għall-pensjonijiet legali ta’ sigurtà soċjali. Hija l-qorti nazzjonali li għandha tistabbilixxi jekk il-pensjoni inkwistjoni fil-kawża prinċipali taqax f’dik il-kategorija. Jekk hija tikkonkludi li l-pensjoni inkwistjoni hija pensjoni statutorja ta’ sigurtà soċjali, hija għandha tivverifika jekk l-Italja eżerċitatx il-kompetenza tagħha fir-rigward tas-sigurtà soċjali skont id-dritt Komunitarju u, b’mod partikolari, skont il-prinċipju ta’ nondiskriminazzjoni.
Id-domandi magħmula
84. Kemm l-ewwel u kif ukoll it-tielet domanda jirrigwardaw esklużivament il-klawżola 4 tal-Ftehim Qafas, filwaqt li t-tieni domanda tirrigwarda l-klawżola 4 flimkien mal-klawżoli 1 u 5. Għaldaqstant jidher li huwa xieraq li t-tliet domandi jingħataw risposta f’daqqa.
85. L-ewwel domanda tistaqsi jekk l-Artikolu 7(1) tal-Liġi Nru 638/83, li jirriżulta f’sitwazzjoni fejn il-perijodi mhux maħduma taħt arranġamenti part‑time “vertikali” ma jitqisux bħala perijodi ta’ kontribuzzjoni li jikkwalifikaw għall-ksib ta’ drittijiet għall-pensjoni, huwiex kompatibbli mad-Direttiva 97/81/KE, u b’mod partikolari, mal-klawżola 4 tal-Ftehim Qafas (il-prinċipju ta’ nondiskriminazzjoni).
86. It-tieni domanda tistaqsi b’mod iktar ġenerali jekk is-sistema nazzjonali inkwistjoni fil-kawża prinċipali hijiex kompatibbli mad-Direttiva 97/81/KE – b’mod partikolari, mal-klawżola 1 tal-Ftehim Qafas (li tipprovdi li s-sistema nazzjonali għandha tiffaċilita l-iżvilupp tax-xogħol part‑time), u mal-klawżoli 4 u 5 (li jipprovdu li l-Istati Membri għandhom jeliminaw l-ostakoli ta’ natura legali li jistgħu jillimitaw l-aċċess għal xogħol part‑time). Il-qorti tar-rinviju tinnota li “ma hemmx dubju” li n-nuqqas tat-teħid inkunsiderazzjoni, għall-finijiet tal-pensjoni, ta’ ġimgħat mhux maħduma, jikkostitwixxi ostakolu sinjifikattiv fl-għażla ta’ xogħol part‑time tat-tip “vertikali”.
87. It-tielet domanda tistaqsi jekk il-prinċipju ta’ nondiskriminazzjoni li jinsab fil-klawżola 4 tal-Ftehim Qafas japplikax ukoll għal tipi differenti ta’ kuntratti part‑time, fid-dawl tal-fatt li, fil-każ ta’ xogħol part‑time “orizzontali”, għal numru identiku ta’ sigħat maħduma u mħallsa fis-sena kalendarja, il-ġimgħat kollha tas-sena kalendarja jittieħdu inkunsiderazzjoni taħt il-leġiżlazzjoni nazzjonali, għad-differenza ta’ xogħol part‑time “vertikali”.
88. Fil-kuntest ta’ rinviju għal deċiżjoni preliminari, għalkemm il-Qorti tal-Ġustizzja ma għandhiex ġurisdizzjoni sabiex tiddeċiedi dwar il-kompatibbiltà ta’ miżura nazzjonali mad-dritt Komunitarju, hija madankollu tista’ tipprovdi lill-qorti nazzjonali bl-elementi kollha ta’ interpretazzjoni li jaqgħu taħt id-dritt Komunitarju li jistgħu jippermettulha tevalwa din il-kompatibbiltà bil-għan li tiddeċiedi l-kawża li tressqet quddiemha (44) .
89. Għaldaqstant, ser nittratta t-tliet domandi, meħudin flimkien, bħala li jistaqsu jekk il-klawżoli 1, 4 u 5 tal-Ftehim Qafas jipprekludux leġiżlazzjoni bħalma hija dik inkwistjoni fil-kawża prinċipali, li tagħmel distinzjoni bejn kuntratti ta’ impjieg vertikali li jalternaw u dawk orizzontali fir-rigward tal-mod kif jittieħdu inkunsiderazzjoni l-ġimgħat bħala perijodi ta’ kontribuzzjonijiet li jikkwalifikaw sabiex jinkisbu d-drittijiet għall-pensjoni.
It-trattament differenti taħt il-liġi Taljana
90. Skont l-interpretazzjoni tiegħi, abbażi tal-informazzjoni miksuba waqt is-seduta, jidher li s-sistema essenzjalment taħdem kif ġej:
91. Essenzjalment, il-kriterju biex jiġi kkalkolat l- ammont tal-pensjoni
jidher li huwa li n-numru ta’ sigħat maħduma jittieħed inkunsiderazzjoni bl-istess mod, indipendentement minn jekk ix-xogħol sarx taħt arranġament full‑time, part‑time orizzontali jew part‑time vertikali li jalterna. Fl-osservazzjonijiet bil-miktub tiegħu, l-INPS jiddikjara li, sabiex jiġi stabbilit it-tul tal-perijodu ta’ kontribuzzjonijiet li għandhom jittieħdu inkunsiderazzjoni għall-kalkolu tal-pensjoni, jeħtieġ (i) li jiġi stabbilit in-numru ta’ sigħat imħallsa għal kull sena kalendarja fir-rigward ta’ xogħol part‑time u (ii) li dan in-numru jiġi diviż bin-numru ta’ sigħat li jirrappreżenta s-sigħat tax-xogħol ta’ kull ġimgħa tal-ħaddiema full‑time. Ir-riżultat ta’ dan il-kalkolu jirrappreżenta n-numru ta’ ġimgħat kontributorji li għandhom jittieħdu inkunsiderazzjoni għax-xogħol part‑time. Ma’ dan in-numru jista’ jinżied in-numru ta’ ġimgħat kontributorji addizzjonali li l-ħaddiem involut jista’ jitlob li jittieħdu inkunsiderazzjoni (pereżempju, permezz tal-kreditu virtwali (45) ). Jidhirli li dan il-metodu għall-kalkolu tal-ammont tal-pensjoni
ma jiġġenerax riżultat differenti skont jekk ix-xogħol part‑time involut ikunx vertikali li jalterna jew orizzontali.
92. Għaldaqstant, jekk l-iskeda ta’ xogħol full‑time hija 8 sigħat kuljum, ma tagħmilx differenza jekk wieħed ħadimx 52 ġimgħa fis-sena (46), iżda 4 sigħat biss kuljum, taħt skeda ta’ xogħol part‑time orizzontali jew 26 ġimgħa fis-sena, iżda 8 sigħat kuljum, abbażi ta’ skeda part‑time vertikali li talterna. Fiż-żewġ każijiet, in-numru ta’ sigħat maħduma jkun l-istess (1 040 siegħa) (47) u jkollu l-istess effett fuq il-kalkolu tal- ammont
tal-pensjoni (f’dan l-eżempju, 50 % tal-pensjoni ta’ ħaddiem full‑time, li tkun ikkalkolata abbażi ta’ 2 080 siegħa).
93. Kif l-INPS ammetta waqt is-seduta, il-problema tidher li qiegħda fil-kalkolu tan-numru ta’ ġimgħat meħtieġa biex jinkiseb id-dritt għall-pensjoni
(“ġimgħat li jikkwalifikaw”). L-avukat tal-INPS spjega li hemm bżonn 1 820 ġimgħa li jikkwalifikaw biex jinkiseb id-dritt għall-pensjoni. Il-ġimgħa li tikkwalifika hija definita bħala ġimgħa fejn wieħed jidħol xogħol tal-inqas għal ġurnata waħda.
94. Fl-eżempju li għadni kif tajt, dan ifisser li, għall-istess numru ta’ sigħat maħduma, ħaddiem part‑time orizzontali jikseb 52 ġimgħat li jikkwalifikaw, filwaqt li ħaddiem part‑time vertikali li jalterna jikseb biss 26 ġimgħa li jikkwalifikaw.
95. Għaldaqstant, it-trattament differenti jidher li jirriżulta mill-mod kif jiġu kkalkolati l-ġimgħat li jikkwalifikaw, li jiddetermina direttament il-perijodu neċessarju sabiex il-ħaddiema jiksbu d-dritt għall-pensjoni. Peress li huma biss il-ġimgħat fejn tkun inħadmet tal-inqas ġurnata waħda li jgħoddu bħala ġimgħat li jikkwalifikaw, għall-istess numru ta’ sigħat maħduma, il-ħaddiema part‑time vertikali li jalterna jistgħu jispiċċaw ikollhom jaħdmu d-doppju li jaħdmu l-ħaddiema part‑time orizzontali biex jiksbu d-dritt għall-pensjoni. Fl-eżempju tiegħi, il-ħaddiem part‑time orizzontali jkollu jaħdem 35 sena biex jikseb id-dritt għall-pensjoni, filwaqt li l-ħaddiem part‑time vertikali li jalterna jkollu jaħdem 70 sena. Jekk dik il-persuna tkun ħadmet ħajjitha kollha fuq bażi part‑time vertikali li talterna, probabbilment qatt ma tkun tista’ tikkwalifika għall-pensjoni.
Il-prinċipju ta’ nondiskriminazzjoni fil-klawżola 4 tal-Ftehim Qafas
96. Taħt il-klawżola 4 tal-Ftehim Qafas, il-ħaddiema part‑time ma għandhomx jiġu ttrattati b’manjiera inqas favorevoli minn ħaddiema full‑time tal-istess tip biss minħabba li huma jaħdmu part‑time kemm-il darba dan it-trattament differenti mhuwiex oġġettivament ġustifikat. Il-projbizzjoni ta’ diskriminazzjoni fil-klawżola 4 hija sempliċement l-espressjoni ta’ prinċipju fundamentali tad-dritt Komunitarju, jiġifieri l-prinċipju ġenerali tal-ugwaljanza, li jipprojbixxi li sitwazzjonijiet paragunabbli jiġu ttrattati b’mod differenti, ħlief meta d-differenza tkun oġġettivament iġġustifikata (48) . Għaldaqstant, dan il-prinċipju japplika biss għall-persuni f’sitwazzjonijiet paragunabbli (49) .
97. Il-klawżola 4(2) tal-Ftehim Qafas tipprovdi espliċitament li, fejn meħtieġ, għandu japplika l-prinċipju tal- pro rata temporis (50) . Il-Qorti tal-Ġustizzja diġà ddeċidiet li d-dritt Komunitarju ma jipprekludix li fil-każ ta’ impjieg part‑time il-pensjoni ta’ rtirar tiġi kkalkolata pro rata temporis (51) . F’dawn is-sentenzi, il-fatt li, minbarra s-snin maħduma fis-servizz pubbliku ttieħed inkunsiderazzjoni wkoll il-perijodu effettiv ta’ servizz ta’ uffiċjal matul dawk is-snin, meta mqabbel mal-perijodu effettiv ta’ servizz ta’ uffiċjal li jkun ħadem fuq bażi full‑time matul il-karriera tiegħu kollha, ġie kkunsidrat bħala kriterju oġġettiv li mhu relatat ma’ ebda diskriminazzjoni minħabba s-sess, li jippermetti li l-pensjoni tiegħu titnaqqas proporzjonalment (52) .
98. Is-sistema spjegata hawn fuq tidher li timplika li kemm il-ħaddiema part‑time vertikali li jalternaw u kif ukoll il-ħaddiema full‑time ikollhom il-ġimgħat tagħhom li jikkwalifikaw ikkalkolati skont in-numru ta’ sigħat effettivament maħduma, jew, fi kliem ieħor, skont il-prinċipju tal- pro rata temporis . Jidher li huwa loġiku li persuna li taħdem 8 sigħat kuljum għal 52 ġimgħa fuq bażi full‑time ikollha eżattament id-doppju ta’ ġimgħat li jikkwalifikaw minn persuna li taħdem 8 sigħat kuljum għal 26 ġimgħa fuq bażi part‑time vertikali li talterna. Sa hawnhekk kollox sew: mhemm ebda diskriminazzjoni.
99. Madankollu, il-ħaddiema part‑time orizzontali jkollhom il-ġimgħat tagħhom li jikkwalifikaw ikkalkolati b’mod li huwa iktar favorevoli mill-prinċipju tal- pro rata temporis . Jekk huma biss dawk il-ġimgħat fejn tinħadem minn tal-inqas ġurnata waħda li jgħoddu bħala ġimgħat li jikkwalifikaw (53), persuna li taħdem 4 sigħat kuljum għal 52 ġimgħa fuq bażi part‑time orizzontali tkun ħadmet eżattament l-istess numru ta’ sigħat bħall-ħaddiem part‑time vertikali li jalterna li għadni kif semmejt, iżda jkun kiseb d-doppju ta’ ġimgħat li jikkwalifikaw.
100. Il-ħaddiem part‑time orizzontali jista’ jgawdi wkoll vantaġġ fuq sieħbu li jaħdem full‑time. Jekk (biex inbiddel ftit l-eżempju) flok jaħdem 20 siegħa fil-ġimgħa mifruxa fuq ħamest ijiem (4 sigħat kuljum), huwa jaħdem jumejn u nofs full‑time (8 + 8 + 4) sigħat u ma jaħdem assolutament xejn fil-jumejn u nofs l-oħra. Din l-iskema hija biżżejjed sabiex il-ġimgħa inkwistjoni tgħodd bħala ġimgħa li tikkwalifika. Sadanittant, il-ħaddiem ekwivalenti full‑time kellu jaħdem il-ġimgħa sħiħa tas-soltu (il-ħamest ijiem) biex il-ġimgħa tiegħu tgħodd bħala waħda li tikkwalifika.
101. Għaldaqstant, jidher li hemm żewġ tipi separati ta’ trattament mhux ugwali: (a) bejn iż-żewġ tipi ta’ xogħol part‑time, bi żvantaġġ għall-ħaddiema part‑time vertikali li jalternaw, u (b) bejn ħaddiem part‑time orizzontali u ħaddiem full‑time, bi żvantaġġ għall-ħaddiema full‑time.
102. Dan it-trattament mhux ugwali huwa kopert bil-klawżola 4 tal-Ftehim Qafas?
103. Kif ikkonfermat il-Qorti tal-Ġustizzja fis-sentenza Michaeler, id-Direttiva 97/81 u l-Ftehim Qafas huma intiżi, minn naħa, sabiex jippromwovu x-xogħol part‑time, u min-naħa l-oħra, sabiex jeliminaw id-diskriminazzjoni bejn il-ħaddiema part‑time u l-ħaddiema full‑time. Dan l-għan doppju jirriżulta mill-kliem tal-klawżola 1 tal-Ftehim Qafas kif ukoll mill-premessi tad-Direttiva 97/81. Il-Qorti tal-Ġustizzja ċċitat, inter alia, il-Premessa 11 fejn jingħad li l-partijiet firmatarji tal-Ftehim Qafas “wrew ix-xewqa tagħhom li jistabbilixxu l-qa[]fas ġenerali biex tiġi eliminata d-diskriminazjoni kontra ħaddiema part‑time
u biex jikkontribwixxu għall-iżvilupp ta’ potenzjal ta’ xogħol part‑time fuq bażi li hi aċċettabbli kemm għal min iħaddem u għall-ħaddiema” (54) .
104. Huwa ċar mid-diċitura tal-klawżola 4 tal-Ftehim Qafas li l-verżjoni partikolari tal-prinċipju ta’ nondiskriminazzjoni li tinsab fiha, għalkemm tikkontribwixxi naturalment għall-promozzjoni tax-xogħol part‑time, tikkostitwixxi projbizzjoni ta’ diskriminazzjoni bejn ħaddiema part‑time u dawk full‑time. Kif jirriżulta ċar mill-preambolu, dan jimplika diskriminazzjoni kontra l-ħaddiema part‑time .
105. Għaldaqstant, il-klawżola 4 tista’ tapplika għal trattament mhux ugwali bejn tipi differenti ta’ xogħol part‑time biss meta, bejn ħaddiema part‑time u full‑time, dak it-trattament jiddiskrimina wkoll kontra
ħaddiema part‑time_. Ebda wieħed mit-tipi ta’ trattament mhux ugwali li identifikajt hawn fuq ma jissodisfa dan il-kliem.
106. Għaldaqstant ebda minnhom mhuwa prekluż mill-klawżola 4 tal-Ftehim Qafas.
L-obbligu li jiġu identifikati u riveduti l-ostakoli previsti fil-klawżola 5 tal-Ftehim Qafas.
107. Waqt is-seduta, il-Kummissjoni argumentat li l-klawżola 5(1)(a) tal-Ftehim Qafas tipprekludi leġiżlazzjoni bħalma hija dik inkwistjoni fil-kawża prinċipali. Skont l-għan tal-promozzjoni tax-xogħol part‑time, dik il-klawżola teżiġi li l-Istati Membri “jidentifikaw u jirrevedu ostakoli ta’ natura legali jew amministrattiva li jistgħu jillimitaw l-oportunitajiet għal xogħol part‑time u, meta approprjat, jeliminawhom”. Il-Kummissjoni bbażat ruħha fuq is-sentenza Michaeler, fejn il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li l-klawżola 5(1)(a) għandha tiġi interpretata bħala li tipprekludi leġiżlazzjoni nazzjonali li tirrekjedi li kopji tal-kuntratt ta’ impjieg part‑time jintbgħatu lill-awtoritajiet fi żmien 30 ġurnata minn meta jiġu ffirmati.
108. Ma naqbilx mal-Kummissjoni.
109. Fis-sentenza Michaeler, ir-rekwiżit ikkontestat kien japplika għall-kuntratti ta’ impjieg part‑time iżda mhux għall-kuntratti full‑time. Il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li l-akkumulazzjoni ta’ formalità amministrattiva addizzjonali ma sistema ta’ sanzjonijiet fil-każ ta’ nuqqas ta’ osservanza, kienet tiskoraġġixxi lil min iħaddem milli jirrikorri għax-xogħol part‑time u kien probabbli li dan jaffettwa iktar lill-impriżi żgħar u ta’ daqs medju li, minħabba li ma għandhomx riżorsi bħal dawk tal-impriżi l-kbar, ikunu għalhekk imħeġġa li ma jirrikorrux għal dan it-tip ta’ organizzazzjoni tax-xogħol part‑time, li d-Direttiva 97/81 tippromwovi (55) .
110. Għaldaqstant ir-rekwiżit ikkontestat kien eżempju ċar ta’ regola legali jew amministrattiva li ħadmet bħala ostaklu għall-ħaddiema li xtaqu jaqilbu minn impjieg full‑time għal wieħed part‑time.
111. Il-premessi u d-dispożizzjonijiet sostantivi tad-direttiva u tal-Ftehim Qafas, flimkien mal-“konsiderazzjonijiet ġenerali” tal-istess Ftehim Qafas, jagħmluha ċara li r- ratio legis
tal-Ftehim Qafas huwa li jtejjeb l-opportunità tal-ħaddiema li jaqilbu minn impjieg full‑time għal impjieg part‑time jew biex ikollhom aċċess għal impjieg part‑time mingħajr il-ħtieġa li l-ewwel ikollhom impjieg full‑time.
112. Għaldaqstant, l-obbligu li jinsab fil-klawżola 5 tal-Ftehim Qafas, fil-fehma tiegħi huwa l-applikazzjoni speċifika tal-projbizzjoni ta’ diskriminazzjoni prevista fil-klawżola 4. Xi kultant, din id-diskriminazzjoni teżisti meta l-Istati Membri jimponu ostakolu ta’ natura legali jew amministrattiva fuq il-kuntratti part‑time li ma jimponux fuq il-kuntratti full‑time, bħalma ġara fil-kawża Michaeler. L-Istat Membru jkun għalhekk fl-obbligu li jeliminaw tali ostakoli.
113. F’dan il-każ, mhemm l-ebda regola legali jew prattika amministrattiva li taġixxi ta’ ostakolu kontra l-qlib minn impjieg full‑time għal wieħed part‑time. Effettivament, mhemm ebda trattament differenti bejn ħaddiema full‑time u ħaddiema part‑time vertikali li jalternaw fir-rigward tal-mod li bih jiġu kkalkolati l-ġimgħat tagħhom li jikkwalifikaw. Il-ġimgħat li jikkwalifikaw jiġu kkalkolati għaż-żewġ kategoriji ta’ ħaddiema abbażi tal-prinċipju tal- pro rata temporis (56) . It-trattament mhux ugwali jirriżulta purament mit-trattament preferenzjali mogħti lil kategorija oħra
ta’ ħaddiema (il-ħaddiema part‑time orizzontali) f’dak li jirrigwarda l-kalkolu tal-ġimgħat li jikkwalifikaw.
114. Is-sitwazzjoni kienet tkun differenti kieku, pereżempju, il-ġimgħat li jikkwalifikaw jiġu kkalkolati abbażi tal-prinċipju tal- pro rata temporis
f’dak li jirrigwarda l-impjieg part‑time orizzontali u impjieg full‑time, iżda fuq bażi inqas vantaġġjuża f’dak li jirrigwarda l-impjieg part‑time vertikali li jalterna. F’dan il-każ, ċertament kien ikun hemm trattament mhux ugwali bejn impjieg full‑time u tip partikolari ta’ impjieg part‑time għad-detriment tal-istess impjieg part‑time. Tali regola kienet tmur kontra l-projbizzjoni ta’ diskriminazzjoni prevista fil-klawżola 4 u l-Istat Membru kien ikun obbligat, skont il-klawżola 5(1)(a), li jelimina dak l-ostakolu.
115. Fis-sentenza Schönheit u Becker, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li leġiżlazzjoni nazzjonali li twassal għal tnaqqis sproporzjonat fil-pensjoni ta’ rtirar ta’ xi ħaddiem meta jittieħdu inkunsiderazzjoni l-perijodi ta’ xogħol part‑time tiegħu, ma tistax titqies bħala oġġettivament iġġustifikata kemm bil-fatt li l-pensjoni hija f’dak il-każ ħlas għal inqas xogħol jew minħabba li l-għan tagħha huwa li timpedixxi lill-ħaddiema impjegati fuq bażi part‑time milli jitpoġġew f’pożizzjoni vantaġġuża meta mqabbla ma’ dawk l-impjegati fuq bażi full‑time (57) .
116. Madankollu, dik is-sitwazzjoni ma tidhirx li teżisti hawnhekk. Il-problema mhijiex li ħaddiema part‑time vertikali li jalternaw huma żvantaġġati sproporzjonatament meta mqabbla ma’ ħaddiema full‑time. Il-problema hija li ħaddiema part‑time orizzontali huma f’ċertu aspett (fil-kalkolu tal-ġimgħat li jikkwalifikaw) effettivament
avvantaġġati meta mqabbla kemm ma’ ħaddiema full‑time kif ukoll ma dawk part‑time vertikali li jalternaw.
117. Minn dan isegwi li abbażi tal-analiżi li saret sa issa, ir-risposta għat-tliet domandi magħmula, għandha tkun li la l-klawżola 4 u lanqas il-klawżoli 1 jew 5(1)(a) tal-Ftehim Qafas ma jipprekludu, bħala prinċipju, l-introduzzjoni ta’ distinzjoni bejn tipi differenti ta’ xogħol part‑time li għalihom japplikaw kundizzjonijiet differenti, sakemm tali distinzjonijiet ma jiddiskriminawx favur ħaddiema full‑time u kontra (kategorija minn) ħaddiema part‑time jew jikkostitwixxu ostakoli ta’ natura legali jew amministrattiva li jistgħu jillimitaw l-opportunitajiet għal xogħol part‑time.
118. Madankollu, il-kwistjoni ma tiqafx hawnhekk.
Il-prinċipju ġenerali tal-ugwaljanza
119. Il-projbizzjoni ta’ diskriminazzjoni li tinsab fil-klawżola 4 tal-Ftehim Qafas hija espressjoni speċifika tal-prinċipju ġenerali tal-ugwaljanza (58) . Għaldaqstant hija għandha tiġi interpretata skont dak il-prinċipju. Kull miżura intiża li timplementa l-leġiżlazzjoni Komunitarja għandha tosserva wkoll il-prinċipji ġenerali tad-dritt Komunitarju, inkluż il-prinċipju ta’ trattament ugwali (59) .
120. L-Istati Membri huma liberi li jintroduċu distinzjonijiet bejn diversi tipi ta’ xogħol part‑time. Madankollu, il-miżuri li huma jadottaw għandhom ikunu kompatibbli u konsistenti mal-għanijiet u d-dispożizzjonijiet tad-Direttiva 97/81 u l-Ftehim Qafas dwar xogħol part‑time; u għandhom josservaw il-prinċipji ġenerali tad-dritt Komunitarju, b’mod partikolari l-prinċipju ta’ trattament ugwali (60) .
121. Minn dan isegwi li l-Istati Membri ma jistgħux jintroduċu distinzjonijiet arbitrarji bejn diversi tipi ta’ xogħol part‑time li jmorru kontra dawn l-għanijiet u li jiksru l-projbizzjoni ġenerali ta’ diskriminazzjoni fid-dritt Komunitarju.
122. Skont l-interpretazzjoni tiegħi tal-fatti, jidher li l-ħaddiema part‑time orizzontali u vertikali li jalternaw qegħdin f’sitwazzjonijiet paragunabbli. Ir-raġunijiet għat-trattament differenti li jingħataw fir-rigward tal-ksib ta’ drittijiet għall-pensjoni mhumiex ċari mad-daqqa t’għajn. Dan it-trattament differenti, għaldaqstant, jista’ jikkostitwixxi distinzjoni arbitrarja li, bħala prinċipju, tmur kontra l-projbizzjoni ġenerali ta’ diskriminazzjoni.
123. Waqt is-seduta, l-aġent tal-Italja u l-avukat tal-INPS ntalbu jindikaw jekk xtaqux jipprovdu xi ġustifikazzjoni għat-trattament mhux ugwali f’din il-kawża. It-tnejn li huma rreferew għall-fatt li, taħt il-liġi ċivili Taljana, kuntratt ta’ impjieg part‑time vertikali li jalterna jiġi sospiż (“quiescente”) matul il-perijodi mhux maħduma. Dan jimplika li ebda ħlas ma jsir u ebda kontribuzzjoni ma titħallas f’isem il-ħaddiem. Fl-osservazzjonijiet bil-miktub tagħha, l-Italja sostniet ukoll li l-ħaddiema huma liberi li jagħżlu bejn xogħol part‑time orizzontali u vertikali li jalterna.
124. Fir-rigward tal-ġustifikazzjoni bbażata fuq id-dritt nazzjonali, huwa biżżejjed li jitfakkar li, skont ġurisprudenza stabbilita, Stat Membru ma jistax jeċċepixxi dispożizzjonijiet, prattiċi jew sitwazzjonijiet tas-sistema legali interna tiegħu sabiex jiġġustifika n-nuqqas ta’ osservanza tal-obbligi li jirriżultaw mid-dritt Komunitarju (61) .
125. Fir-rigward tal-ġustifikazzjoni bbażata fuq il-libertà tal-ħaddiema li jagħżlu bejn impjieg part‑time orizzontali u vertikali li jalterna, id-dokumenti quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja juru li fir-realtà ma teżisti ebda għażla bħal din għall-impjegati ta’ trasportatur bl-ajru bħalma huma r-rikorrenti. In-natura ta’ xogħolhom bħala membri tal-ekwipaġġ fuq ajruplan tagħmilha diffiċli, jekk mhux impossibbli, għall-impjegati li jagħżlu impjieg part‑time orizzontali (pereżempju, li jaħdmu sebat ijiem fil-ġimgħa, iżda jaħdmu 4 sigħat kuljum biss). Wieħed ma tantx jista’ “jħalli l-uffiċċju” wara li jkun lesta nofs ġurnata xogħol meta l-“uffiċċju” huwa ajruplan f’nofs titjira (62) . L-impossibbiltà prattika li jingħata xogħol part‑time orizzontali tidher li hija kkonfermata bil-ftehim kollettiv relevanti, li jillimita l-għażla ta’ xogħol part‑time għall-impjegati bħalma huma r-rikorrenti għall-impjieg part‑time vertikali li jalterna.
126. Għaldaqstant, jidher li dawk il-ġustifikazzjonijiet mhumiex validi.
127. Madankollu, finalment hija l-qorti nazzjonali li għandha tiddeċiedi kemm jekk il-mod mhux ugwali li bih jiġi kkalkolat il-ksib tad-drittijiet għall-pensjoni kif deskritt mill-aġent tal-Italja u mill-avukat tal-INPS waqt is-seduta huwiex fil-fatt il-metodu pprovdut mid-dritt nazzjonali u, jekk dan huwa l-każ, li teżamina jekk hemmx xi ġustifikazzjoni oġġettiva għal tali trattament mhux ugwali (63) .
Konklużjoni
128. Fid-dawl ta’ dak li ntqal iktar ’il fuq, nikkonkludi billi nipproponi li r-risposti tal-Qorti tal-Ġustizzja għad-domandi magħmula mill-Corte d’Appello di Roma, Sezione Lavoro e Previdenza, jkunu kif ġej:
– Il-Ftehim Qafas anness mad-Direttiva tal-Kunsill 97/81/KE, tal-15 ta’ Diċembru 1997, li tikkonċerna l-Ftehim Qafas dwar ix-xogħol part‑time konkluż mill-UNICE, miċ-CEEP u mill-ETUC ma japplikax għall-pensjonijiet legali ta’ sigurtà soċjali. Hija l-qorti nazzjonali li għandha tistabbilixxi jekk il-pensjoni inkwistjoni fil-kawża prinċipali taqax f’din il-kategorija. Jekk hija tikkonkludi li l-pensjoni inkwistjoni hija pensjoni legali ta’ sigurtà soċjali, hija għandha tanalizza jekk l-Italja eżerċitatx il-ġurisdizzjoni tagħha fir-rigward tas-sigurtà soċjali skont id-dritt Komunitarja u, b’mod partikolari, skont il-prinċipju ta’ nondiskriminazzjoni.
– Il-klawżola 4 tal-Ftehim Qafas dwar xogħol part‑time ma tipprekludix leġiżlazzjoni nazzjonali li biha l-ġimgħat li jikkwalifikaw għall-ksib ta’ drittijiet għall-pensjoni jiġu kkalkolati skont il-prinċipju tal- pro rata temporis . Il-klawżola 4 tapplika għal trattament mhux ugwali bejn diversi tipi ta’ xogħol part‑time fil-każ biss fejn dak it-trattament jiddiskrimina wkoll favur ħaddiema full‑time u kontra ħaddiema part‑time. L-Istati Membri huma liberi li jintroduċu distinzjonijiet bejn diveri tipi ta’ xogħol part‑time. Madankollu, il-miżuri li huma jadottaw għandhom ikunu kompatibbli u konsistenti mal-għanijiet u d-dispożizzjonijiet tad-Direttiva 97/81 u mal-Ftehim Qafas dwar xogħol part‑time u għandhom josservaw il-prinċipji ġenerali tad-dritt Komunitarju, b’mod partikolari l-prinċipju ta’ trattament ugwali. L-Istati Membri ma jistgħux jintroduċu distinzjonijiet arbitrarji bejn diversi tipi ta’ xogħol part‑time li jmorru kontra dawk l-għanijiet u li jiksru l-projbizzjoni ġenerali ta’ diskriminazzjoni fid-dritt Komunitarju.
(1) .
(2)  –	Direttiva tal-Kunsill 97/81/KE, tal-15 ta’ Diċembru 1997, li tikkonċerna l-Ftehim Qafas dwar ix-xogħol part‑time konkluż mill-UNICE, miċ-CEEP u mill-ETUC (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 5, Vol 3, p. 267).
(3)  –	L-Unjoni tal-Konfederazzjonijiet Industrijali u Ta’ Min Iħaddem Ewropea. B’effett mit-23 ta’ Jannar 2007, l-UNICE biddlet isimha għal BUSINESSEUROPE, il-Konfederazzjoni tan-Negozju Ewropew.
(4)  –	Iċ-Ċentru Ewropew tal-Intrapriżi Pubbliċi u tal-Intrapriżi ta’ Interess Ekonomiku Ġenerali.
(5)  –	Konfederazzjoni Ewropea tat-Trade Unions.
(6)  –	Traduzzjonijiet tiegħi.
(7)  –	Fis-sottomissjonijiet bil-miktub tiegħu, l-INPS jgħid li d-direttiva ġiet implementata fil-liġi Taljana bid-Digriet Leġiżlattiv Nru 368, tas-6 ta’ Settembru 2001. Madankollu, it-titolu tad-Digriet Leġiżlattiv Nru 61/2000 innifsu jidnika li huwa intiż li jimplementa d-Direttiva 97/81, filwaqt li t-titolu tad-Digriet Leġiżlattiv Nru 368 jindika li huwa intiż li jimplementa d-Direttiva tal-Kunsill 1999/70/KE, tat-28 ta’ Ġunju 1999, dwar il-ftehim qafas dwar xogħol għal żmien fiss
konkluż mill-ETUC, mill-UNICE u mis-CEEP (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 5, Vol 3, p. 368). Naturalment hija l-qorti nazzjonali li għandha tidentifika l-istrument korrett ta’ implementazzjoni.
(8)  –	Mid-dokumenti quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja jidher li dan jirregola perijodi li jixbhu l-perijodi li għalihom ikun sar ħlas.
(9)  –	Fondo pensioni lavoratori dipendenti.
(10)  –	Id-digrieti tar-rinviju ma fihomx definizzjoni tax-xogħol part‑time li jalterna. Madankollu, l-istess digrieti jindikaw li l-problema f’din il-kawża hija x-xogħol part‑time “vertikali” li jalterna, li jimplika li wieħed jaħdem ċerti xhur tas-sena u ma jaħdimx fl-oħrajn. Ser nirreferi għal dan ix-xogħol bħala “xogħol part‑time vertikali li jalterna”.
(11)  –	Ara b’mod mill-iktar reċenti, is-sentenza tad-19 ta’ Novembru 2009, Filipiak, C‑314/08, Ġabra p. I-11049, punti 40 sa 42 u l-ġurisprudenza ċċitata.
(12)  –	Ara s-sentenza tal-14 ta’ Ġunju 2007, Telefónica O2 Czech Republic, C‑64/06, Ġabra p. I‑4887, punti 22 u 23 u l-ġurisprudenza ċċitata.
(13)  –	Ara, b’analoġija, is-sentenza tal-15 ta’ April 2008, Impact, C‑268/06, Ġabra p. I‑2483, punti 105 sa 133.
(14)
–	Ara l-punti 69 sa 83 iktar ’l isfel.
(15)  –	Ara l-punti 14 u 16, u n-nota ta’ qiegħ il-paġna 7, hawn fuq.
(16)  –	Sentenza tal-14 ta’ April 1970, Brock, 68/69, Ġabra p. 171.
(17)  –	ĠU 30, 1958, p. 561 (fil-verżjoni Olandiża, Franċiża, Ġermaniża u Taljana biss).
(18)  –	Sentenza Brock, iċċitata fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 16, punt 7.
(19)  –	Ara, pereżempju, is-sentenza bikrija tad-9 ta’ Diċembru 1965, Singer et Fils, 44/65, Ġabra 1965, p. 1191, u, iktar reċenti, is-sentenzi tal-11 ta’ Diċembru 2008, Il-Kummissjoni vs Freistaat Sachsen, C‑334/07 P, Ġabra_p. I-9465__ punt 43, u tat-22 ta’ Diċembru 2008, Centeno Mediavilla et
vs Il-Kummissjoni, C 443/07 P, Ġabra p. I‑10945, punt 61.
(20)  –	Sentenza tat-18 ta’ April 2002, Duchon, C‑290/00, Ġabra p. I‑3567, punti 19 sa 26, u l-ġurisprudenza ċċitata.
(21)  –	Regolament tal-Kunsill (KEE) Nru 1408/71, tal-14 ta’ Ġunju 1971, dwar l-applikazzjoni tal-iskemi tas-siġurtà soċjali għall-persuni impjegati u l-familja tagħhom li jiċċaqilqu ġewwa l-Komunità (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 5, Vol 1, p. 35), kif emendat f’diversi okkażjonijiet.
(22)  –	Dan il-paragrafu jipprovdi li għandha tittieħed inkunsiderazzjoni kull kontinġenza li magħha jkollu x’jaqsam id-dritt inkwistjoni, anki jekk tkun immaterjalizzat “qabel l-1 ta’ Ottubru 1972 jew għad-data ta’ l-applikazzjoni [tar-regolament] fit-territorju ta’ l-Istat Membru kkonċernat”.
(23)  –	Dan il-paragrafu jimponi l-obbligu li għad-determinazzjoni tad-drittijiet akkwistati, għandhom jittieħdu inkunsiderazzjoni l-perijodi kollha tal-assigurazzjoni, il-perijodi kollha tal-impjieg jew residenza mwettqa taħt il-leġislazzjoni ta’ Stat Membru “qabel l-1 ta’ Ottubru 1972 jew qabel id-data ta’ applikazzjoni [tar-Regolament] fit-territorju ta’ dak l-Istat Membru”.
(24)  –	Sentenza fil-kawżi magħquda tas-16 ta’ Lulju 2009, Snauwaert et  u, Deschaumes, C‑124/08 u C‑125/08, Ġabra p. I-6793, punti 15 u 16 u l-ġurisprudenza ċċitata.
(25)  –	Il-proċess tal-qorti nazzjonali huwa disponibbli għall-Qorti tal-Ġustizzja, iżda mhux għall-partijiet ikkonċernati kif definiti fl-Artikolu 23 tal-Istatut. Għalkemm jista’ jintuża leġittimament biex tittieħed informazzjoni addizzjonali relevanti, madankollu dan ma jistax iservi ta’ sostitut għad-digriet tar-rinviju.
(26)  –	Ara n-nota ta’ qiegħ il-paġna 10, iktar ’il fuq.
(27)  –	Sentenza tat-8 ta’ Mejju 2003, Gantner Electronic, C‑111/01, Ġabra p. I‑4207, punt 37. Il-Qorti tal-Ġustizzja esprimiet dan b’mod iktar kawt f’sentenzi preċedenti. Ara, pereżempju, is-sentenza tat-30 ta’ Marzu 2000, JämO, C‑236/98, Ġabra p. I‑2189, punt 31.
(28)  –	Ara, pereżempju, is-sentenza JämO, iċċitata fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 27, punt 32; u s-sentenza tad-9 ta’ Diċembru 2003, Gasser, C‑116/02, Ġabra p. I‑14693, punt 27.
(29)  –	Sentenza tat-22 ta’ Frar 1990, Busseni, C‑221/88, Ġabra p. I‑495, punt 13.
(30)  –	Digriet tal-21 ta’ April 1999, Charreire u Hirtsmann, C‑28/98 u C‑29/98, Ġabra p. I‑1963.
(31)  –	Ara, b’analoġija, is-sentenza tas-16 ta’ Lulju 1998, Dumon u Froment, C‑235/95, Ġabra p. I‑4531, punti 25 sa 27 u l-ġurisprudenza ċċitata.
(32)  –	Ara s-sentenza tal-24 ta’ Marzu 2009, Danske Slagterier, C‑445/06, Ġabra p. I-2119, punt 65 u l-ġurisprudenza ċċitata.
(33)  –	Sentenzi tat-12 ta’ Frar 2008, Kempter, C‑2/06, Ġabra p. I‑411, punt 42; u tas-16 ta’ Diċembru 2008, Cartesio, Kawża C‑210/06, Ġabra p I‑9641, punt 91.
(34)  –	Kif sostnut mill-INPS: ara l-punt 27 iktar ’il fuq.
(35)  –	Iċċitata fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 13, punti 105 sa 134.
(36)  –	Iċċitata fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 7.
(37)  –	Spiss imsemmija “pensjonijiet marbuta max-xogħol”. Ara wkoll C. Barnard, EC Employment Law
(It-tielet edizzjoni, Oxford University Press, 2006), p. 517 sa p  520.
(38)  –	Sentenza Impact, iċċitata fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 13, punti 131 sa 134.
(39)  –	Ara, b’analoġija, il-konklużjonijiet tiegħi fil-Kawża C‑537/07, Gómez-Limón Sánchez-Camacho, Ġabra p. I-6525, punt 29. Ara wkoll C. Barnard, iċċitat fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 37, p. 475.
(40)  –	Ara s-sentenza tal-1 ta’ April 2008, Maruko, C‑267/06, Ġabra p. I‑1757, punti 46 sa 48 u l-ġurisprudenza ċċitata.
(41)  –	Sentenza tat-23 ta’ Ottubru 2003, Schönheit u Becker, C‑4/02 u C‑5/02, Ġabra p. I‑12575, punt 58.
(42)  –	Ara s-sentenza tas-16 ta’ Lulju 2009, von Chamier-Glisczinski, C‑208/07, Ġabra p. I-6095, punt 63 u l-ġurisprudenza ċċitata.
(43)  –	Sentenza Maruko, iċċitata fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 40, punt 59 u l-ġurisprudenza ċċitata.
(44)  –	Sentenza tas-16 ta’ Lulju 2009, Futura Immobiliare et, C‑254/08, Ġabra p. I-6995, punt 28 u l-ġurisprudenza ċċitata.
(45)  – Ara n-nota ta’ qiegħ il-paġna 8, iktar ’il fuq.
(46)  –	Apparti l-vaganzi.
(47)  –	Għaldaqstant, il-kalkolu huwa (numru ta’ ġimgħat x numru ta’ ġranet x numru ta’ sigħat maħduma kuljum), jiġifieri (52 x 5 x 4) għall-ħaddiem part‑time orizzontali u (26 x 5 x 8) għall-ħaddiem part‑time vertikali li jalterna.
(48)  –	Ara s-sentenza tat-3 ta’ Ottubru 2006, Cadman, C‑17/05, Ġabra p. I‑9583, punt 28 u l-ġurisprudenza ċċitata.
(49)  –	Sentenzi tal-31 ta’ Mejju 2001 D u L-Isvezja vs Il-Kunsill, C‑122/99 P u C‑125/99 P, Ġabra p. I‑4319, punt 48; u tat-12 ta’ Ottubru 2004, Wippel, C‑313/02, Ġabra p. I‑9483, punt 56.
(50)  –	Ara wkoll il-konklużjonijiet tiegħi fil-Kawża C‑537/07, Gómez-Limón Sánchez-Camacho, iċċitati fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 39, punt 53, kif ukoll il-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Kokott fil-kawża Impact, iċċitati fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 13, punt 101.
(51)  –	Sentenzi Schönheit u Becker, iċċitata fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 41, punt 90 u Gómez-Limón Sánchez-Camacho, iċċitata fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 39, punt 59.
(52)  –	Sentenzi Schönheit u Becker, iċċitata fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 41, punt 91; u Gómez-Limón Sánchez-Camacho, iċċitata fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 39, punt 59.
(53)  –	Ara l-punt 93 iktar ’il fuq.
(54)  –	Sente nza tal-24 ta’ April 2008, Michaeler et, C‑55/07 u C‑56/07, Ġabra p. I‑3135, punti 21 u 22 (enfasi miżjud). Il-Qorti tal-Ġustizzja rreferiet ukoll għall-premessi 5 u 18 fil-preambolu tad-direttiva: ara l-punt 3 iktar ’il fuq.
(55)
–	Sentenza Michaeler et, iċċitata fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 54, punti 25 sa 29.
(56)  –	Ara l-punti 97 u 98, iktar ’il fuq.
(57)  –	Sentenza Schönheit u Becker, iċċitata fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 41, punti 93 sa 97.
(58)  –	Sentenza Cadman, iċċitata fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 48, punt 28 u l-ġurisprudenza ċċitata.
(59)  –	Sentenza tal-4 ta’ Ġunju 2009, JK Otsa Talu, C‑241/07, Ġabra p. I-4323, punt 46 u l-ġurisprudenza ċċitata.
(60)  –	F’kuntest xi ftit differenti, ara s-sentenza JK Otsa Talu, iċċitata fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 59, punt 46 u l-ġurisprudenza ċċitata.
(61)  –	Sentenza tas-7 ta’ Lulju 2009, Il-Kummissjoni vs Il-Greċja, C‑369/07, Ġabra p. I-5703, punt 45 u l-ġurisprudenza ċċitata.
(62)  –	L-istess jista’ japplika, għalkemm b’inqas rigorożità, għal kategoriji oħra ta’ impjiegi, skont il-mod li bih diversi tipi ta’ xogħol iridu jiġu organizzati.
(63)  –	Jidhirli li jista’ jkun hemm raġunijiet leġittimi biex tiġi pprovduta bażi iktar ġeneruża għall-kalkolu tal-ġimgħat li jikkwalifikaw għal ċertu tip ta’ xogħol part‑time f’ċerti ċirkustanzi, u dan mingħajr ma ssir diskriminazzjoni favur ħaddiema full‑time u kontra dawk part‑time inġenerali u mingħajr ma wieħed imur kontra l-għanijiet tad-direttiva u tal-Ftehim Qafas. Pereżempju, wieħed jista’ jikkontempla li jingħata tali vantaġġ għat-tip ta’ xogħol part‑time li x’aktarx ikun adattat għall-ħaddiema li jkunu qegħdin irabbu t-tfal. Għal argument simili fir-rigward tal-leave parentali, ara l-konklużjonijiet tiegħi fil-kawża Gómez-Limón Sánchez-Camacho, iċċitata fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 39, punt 54.