62019TJ0549_RES
Υπόθεση T‑549/19
Medac Gesellschaft für klinische Spezialpräparate mbH
κατά
Ευρωπαϊκής Επιτροπής
Απόφαση του Γενικού Δικαστηρίου (δέκατο τμήμα) της 23ης Σεπτεμβρίου 2020
«Φάρμακα που προορίζονται για ανθρώπινη χρήση – Ορφανά φάρμακα – Αίτηση για τη χορήγηση άδειας κυκλοφορίας του φαρμάκου Trecondi-tréosulfan – Απόφαση περί διαγραφής φαρμάκου από το μητρώο ορφανών φαρμάκων – Άρθρο 3, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, του κανονισμού (ΕΚ) 141/2000 – Έννοια της “ικανοποιητικής μεθόδου” – Άρθρο 5, παράγραφος 12, στοιχείο βʹ, του κανονισμού 141/2000 – Πλάνη περί το δίκαιο»
Προσέγγιση των νομοθεσιών – Ομοιόμορφες νομοθεσίες – Φάρμακα που προορίζονται για ανθρώπινη χρήση – Ορφανά φάρμακα – Διαδικασία επανεξέτασης του χαρακτηρισμού φαρμάκου ως ορφανού φαρμάκου – Ικανοποιητική μέθοδος διάγνωσης, πρόληψης ή θεραπείας της ίδιας παθήσεως, εγκεκριμένη στην Ένωση – Έννοια της «εγκρίσεως» – Μη προβλεπόμενη, βάσει της περίληψης των χαρακτηριστικών του προϊόντος (ΠΧΠ), χρήση φαρμάκου – Δεν εμπίπτει
(Κανονισμός 141/2000 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, άρθρο 3 § 1, στοιχείο βʹ· κανονισμός 847/2000 της Επιτροπής, άρθρο 2 § 3, εδ. 2, στοιχείο αʹ· οδηγία 2001/83 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, άρθρα 6 § 1, εδ. 1 και 2, 8 § 3, στοιχείο ιʹ, 11, 21 § 1 και 23 § 3)
(βλ. σκέψεις 49, 52-60)
Προσέγγιση των νομοθεσιών – Ομοιόμορφες νομοθεσίες – Φάρμακα που προορίζονται για ανθρώπινη χρήση – Ορφανά φάρμακα – Διαδικασία επανεξέτασης του χαρακτηρισμού φαρμάκου ως ορφανού φαρμάκου – Ικανοποιητική μέθοδος διάγνωσης, πρόληψης ή θεραπείας της ίδιας παθήσεως εγκεκριμένη στην Ένωση – Έννοια της «ίδιας παθήσεως» – Κριτήρια εκτιμήσεως – Λήψη υπόψη όλων των ουσιωδών στοιχείων που διαμορφώνουν το πλαίσιο της εγκεκριμένης χρήσεως της υφιστάμενης μεθόδου όπως ορίζονται στην περίληψη χαρακτηριστικών του προϊόντος (ΠΧΠ) – Επέκταση της εγκρίσεως αυτής στη διάγνωση, πρόληψη ή θεραπεία παθήσεων ή κατηγοριών ασθενών οι οποίες δεν μνημονεύονται στην ΠΧΠ – Αποκλείεται
(Κανονισμός 141/2000 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, άρθρο 3 § 1, στοιχείο βʹ· κανονισμός 726/2004 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, αιτιολογική σκέψη 14· οδηγία 2001/83 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, αιτιολογική σκέψη 7, άρθρα 6 § 1, εδ. 2, 23 § 3 και 26)
(βλ. σκέψεις 61-65)
Προσέγγιση των νομοθεσιών – Ομοιόμορφες νομοθεσίες – Φάρμακα που προορίζονται για ανθρώπινη χρήση – Ορφανά φάρμακα – Διαδικασία επανεξέτασης του χαρακτηρισμού φαρμάκου ως ορφανού φαρμάκου – Ικανοποιητική μέθοδος διάγνωσης, πρόληψης ή θεραπείας της ίδιας παθήσεως εγκεκριμένη στην Ένωση – Φάρμακα αναφοράς μερικώς εγκεκριμένα για τις παθήσεις και τις πληθυσμιακές ομάδες τις οποίες αφορά το φάρμακο που αποτελεί αντικείμενο της αιτήσεως χορηγήσεως άδειας κυκλοφορίας – Αποκλείονται
(Κανονισμός 141/2000 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, αιτιολογική σκέψη 1, άρθρα 3 § 1, στοιχείο βʹ, και 7 § 3· κανονισμός 1901/2006 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, αιτιολογική σκέψη 4)
(βλ. σκέψεις 66-81)
Σύνοψη
Με απόφαση της Επιτροπής της 23ης Φεβρουαρίου 2004, ένα δυνητικό φάρμακο με βάση την τρεοσουλφάνη, του οποίου υποστηρικτής είναι η προσφεύγουσα Medac Gesellschaft für klinische Spezialpräparate mbH, χαρακτηρίστηκε ως ορφανό φάρμακο και καταχωρίστηκε στο μητρώο ορφανών φαρμάκων της Ευρωπαϊκής Ένωσης σύμφωνα με τον κανονισμό 141/2000 (
1
).
Στις 13 Οκτωβρίου 2017 η προσφεύγουσα υπέβαλε στον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Φαρμάκων (EMA) και, ειδικότερα, στην επιτροπή για τα ορφανά φάρμακα που προβλέπεται από τον κανονισμό 141/2000, έκθεση σχετικά με τη διατήρηση του χαρακτηρισμού της τρεοσουλφάνης ως ορφανού φαρμάκου κατά τον χρόνο χορηγήσεως της άδειας κυκλοφορίας στην αγορά (ΑΚΑ). Μετά το πέρας της διαδικασίας εξέτασης, στις 20 Ιουνίου 2019, η Επιτροπή εξέδωσε απόφαση σχετικά με τη χορήγηση ΑΚΑ του φαρμάκου υπό την εμπορική ονομασία Trecondi-tréosulfan (
2
), πλην όμως έκρινε ότι αυτό δεν πληρούσε πλέον τα κριτήρια χαρακτηρισμού του άρθρου 3 του κανονισμού 141/2000 και ότι, επομένως, δεν μπορούσε να χαρακτηρισθεί ως ορφανό φάρμακο. Συγκεκριμένα, το άρθρο 3, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, του κανονισμού 141/2000 προβλέπει εναλλακτικά κριτήρια για τον χαρακτηρισμό ενός φαρμάκου ως ορφανού φαρμάκου, ήτοι ότι δεν υπάρχει ικανοποιητική μέθοδος διάγνωσης, πρόληψης ή θεραπείας της πάθησης αυτής η οποία να έχει εγκριθεί στην Ένωση (πρώτη περίπτωση), ή, εφόσον υπάρχει τέτοια μέθοδος, ότι το εν λόγω φάρμακο θα ωφελήσει σημαντικά, σε σχέση με τις υφιστάμενες ικανοποιητικές μεθόδους, τα πρόσωπα που πάσχουν από την πάθηση αυτή (δεύτερη περίπτωση). Συναφώς, μετά την έκδοση της τελικής γνώμης της επιτροπής για τα ορφανά φάρμακα, η Επιτροπή έκρινε ότι, όσον αφορά την ύπαρξη σημαντικού οφέλους, η προσφεύγουσα είχε αποδείξει ότι το Trecondi-tréosulfan παρείχε σημαντικό όφελος σε σχέση με το busulfan (Busilvex) και το thiotépa (Tepadina), αλλά όχι σε σχέση με τα φάρμακα με βάση τη μελφαλάνη και την κυκλοφωσφαμίδη. Ως εκ τούτου, το φάρμακο Trecondi-tréosulfan διαγράφηκε από το μητρώο ορφανών φαρμάκων της Ένωσης.
Επιληφθέν προσφυγής που άσκησε η προσφεύγουσα με αίτημα την ακύρωση της προσβαλλομένης αποφάσεως, το Γενικό Δικαστήριο, με την απόφασή του της 23ης Σεπτεμβρίου 2020, δέχθηκε τους δύο πρώτους λόγους που προβλήθηκαν και, συνακόλουθα, ακύρωσε την απόφαση αυτή, καθόσον προέβλεπε ότι το φάρμακο Trecondi-tréosulfan δεν έπρεπε πλέον να χαρακτηρίζεται ως ορφανό φάρμακο.
Καταρχάς, το Γενικό Δικαστήριο επισήμανε ότι ο κανονισμός 141/2000 προβλέπει ως πρώτο από τα δύο εναλλακτικά κριτήρια για τον χαρακτηρισμό ενός φαρμάκου ως ορφανού φαρμάκου την απουσία ικανοποιητικής μεθόδου διάγνωσης, πρόληψης ή θεραπείας της πάθησης αυτής η οποία να έχει εγκριθεί στην Ένωση. Κατά το εν λόγω κριτήριο, για να μπορεί ένα φάρμακο να χαρακτηρισθεί ως «ικανοποιητική μέθοδος», πρέπει να «έχει εγκριθεί» στην Ένωση ή σε κράτος μέλος της Ένωσης για την ίδια ορφανή «πάθηση» με εκείνη την οποία αφορά το φάρμακο για το οποίο ζητείται η χορήγηση ΑΚΑ ορφανού φαρμάκου. Προκειμένου να καθοριστεί το πεδίο εφαρμογής της άδειας κυκλοφορίας φαρμάκου στην Ένωση, το Γενικό Δικαστήριο υπενθύμισε ότι, δυνάμει της οδηγίας 2001/83 (
3
), κανένα φάρμακο δεν μπορεί να διατεθεί στην αγορά σε κράτος μέλος αν δεν έχει εκδοθεί ΑΚΑ από τις αρμόδιες αρχές του κράτους μέλους αυτού (
4
). Στη συνέχεια, για τη χορήγηση ΑΚΑ σε εθνικό επίπεδο, πρέπει να υποβληθεί αίτηση στην αρμόδια αρχή η οποία να περιλαμβάνει μια περίληψη των χαρακτηριστικών του προϊόντος (ΠΧΠ) (
5
), η οποία να περιέχει ορισμένα σχετικά με το επίμαχο φάρμακο στοιχεία, με συγκεκριμένη σειρά. Η ΠΧΠ εγκρίνεται από την εν λόγω αρχή κατά την έκδοση της ΑΚΑ και αποτελεί τμήμα της αποφάσεως για τη χορήγηση ΑΚΑ, με την οποία καθορίζεται το περιεχόμενο της άδειας κυκλοφορίας του υφιστάμενου φαρμάκου. Μετά την έκδοση της ΑΚΑ, η οδηγία 2001/83 υποχρεώνει τον κάτοχο της ΑΚΑ να εξασφαλίζει την επικαιροποίηση των πληροφοριών για το προϊόν λαμβάνοντας, μεταξύ άλλων, υπόψη τις τρέχουσες επιστημονικές γνώσεις.
Ως εκ τούτου, κατά το Γενικό Δικαστήριο, πρώτον, η μη προβλεπόμενη χρήση φαρμάκου δεν μπορεί να θεωρηθεί ως «εγκεκριμένη» και, επομένως, δεν μπορεί να συνιστά «ικανοποιητική μέθοδο» κατά την έννοια του κανονισμού 141/2000.
Δεύτερον, το Γενικό Δικαστήριο επισήμανε ότι για να εξακριβωθεί αν η υφιστάμενη μέθοδος για την οποία γίνεται λόγος αφορά την ίδια «πάθηση» με εκείνη την οποία αφορά το ορφανό φάρμακο που αποτελεί το αντικείμενο της αιτήσεως, πρέπει να ληφθεί υπόψη το σύνολο των ουσιωδών στοιχείων που διαμορφώνουν το πλαίσιο της εγκεκριμένης χρήσεως της υφιστάμενης μεθόδου και ιδίως η θεραπευτική ένδειξή της και η πληθυσμιακή ομάδα την οποία αυτή αφορά, όπως ορίζονται στην ΠΧΠ, η οποία πρέπει να ερμηνεύεται στενά. Επομένως, κάθε τροποποίηση της ΠΧΠ πρέπει να αποτελεί αντικείμενο συμπληρωματικής εξέτασης της σχέσεως κινδύνου-οφέλους και της ποιότητας, της ασφάλειας και της αποτελεσματικότητας του φαρμάκου για την προτεινόμενη νέα ένδειξη, ενδεχομένως δε να συνοδεύεται από κλινικές δοκιμές. Ως εκ τούτου, η ΑΚΑ φαρμάκου δεν καλύπτει τη διάγνωση, την πρόληψη ή τη θεραπεία παθήσεων ή κατηγοριών ασθενών που δεν μνημονεύονται στην ΠΧΠ.
Τρίτον, το Γενικό Δικαστήριο επισήμανε ότι, όταν το φάρμακο το οποίο αφορά η αίτηση χορηγήσεως ΑΚΑ ως ορφανού φαρμάκου προορίζεται για τη διάγνωση, την πρόληψη ή τη θεραπεία παθήσεων ή κατηγοριών ασθενών για τις οποίες δεν έχουν εγκριθεί, έστω εν μέρει, τα φάρμακα αναφοράς, σύμφωνα με τις αντίστοιχες ΠΧΠ, τα τελευταία αυτά φάρμακα δεν μπορούν να θεωρηθούν ως «ικανοποιητικές μέθοδοι» για αυτές τις παθήσεις ή αυτές τις κατηγορίες ασθενών. Πράγματι, λαμβανομένου υπόψη του σκοπού του κανονισμού 141/2000, ο οποίος συνίσταται στη θέσπιση κινήτρων για την έρευνα, την ανάπτυξη και τη θέση σε κυκλοφορία φαρμάκων που αποσκοπούν στην αντιμετώπιση τέτοιων παθήσεων, ο αποκλεισμός ενός δυνητικού φαρμάκου από τα οφέλη που προβλέπονται από τον κανονισμό 141/2000, με την αιτιολογία ότι «ικανοποιητικές μέθοδοι» υφίστανται μόνο για μερικές από τις σπάνιες ασθένειες τις οποίες το εν λόγω φάρμακο αφορά, είναι αντίθετος προς τον επιδιωκόμενο σκοπό.
Εξάλλου, το Γενικό Δικαστήριο υπογράμμισε ότι ο κανονισμός 141/2000 επιτρέπει, στο στάδιο ακριβώς της χορηγήσεως της ΑΚΑ ορφανού φαρμάκου, να λαμβάνονται υπόψη οι περιπτώσεις μερικής επικαλύψεως με την ΑΚΑ άλλων φαρμάκων (
6
). Επομένως, στο μέτρο που ορισμένες θεραπευτικές ενδείξεις ενός φαρμάκου πληρούν τα κριτήρια χαρακτηρισμού του άρθρου 3 του κανονισμού 141/2000, το φάρμακο αυτό είναι, καταρχήν, επιλέξιμο για να χαρακτηρισθεί ως ορφανό φάρμακο όσον αφορά τις ενδείξεις αυτές, ενώ, όσον αφορά τις ενδείξεις για τις οποίες δεν πληροί τα κριτήρια του άρθρου 3 του εν λόγω κανονισμού, μπορεί να χορηγηθεί χωριστή ΑΚΑ, εκτός του πεδίου εφαρμογής του ίδιου κανονισμού.
Αφού εξέτασε κατά πόσον, εν προκειμένω, η θεραπεία της ορφανής παθήσεως και των κατηγοριών ασθενών τους οποίους αφορά το Trecondi-tréosulfan καλύπτονται επίσης από τα φάρμακα με βάση τη μελφαλάνη και την κυκλοφωσφαμίδη, σύμφωνα με τις αντίστοιχες ΠΧΠ, το Γενικό Δικαστήριο διαπίστωσε ότι από τις ΠΧΠ των υπό σύγκριση φαρμάκων προκύπτουν προφανείς διαφορές. Πράγματι, από την περιγραφή της ΠΧΠ του Trecondi-tréosulfan προκύπτει ότι το τελευταίο καλύπτει παθήσεις και πληθυσμιακές ομάδες που δεν καλύπτονται από τις ΠΧΠ φαρμάκων με βάση τη μελφαλάνη και την κυκλοφωσφαμίδη. Επομένως, όσον αφορά αυτές τις παθήσεις και τις πληθυσμιακές ομάδες, τα φάρμακα με βάση τη μελφαλάνη και την κυκλοφωσφαμίδη δεν μπορούν να θεωρηθούν ως ικανοποιητικές μέθοδοι κατά την έννοια του άρθρου 3, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, πρώτη περίπτωση, του κανονισμού 141/2000.
(
1
)	Κανονισμός (ΕΚ) 141/2000 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 16ης Δεκεμβρίου 1999, για τα ορφανά φάρμακα (ΕΕ 2000, L 18, σ. 1).
(
2
)	Εκτελεστική απόφαση C(2019) 4858 final της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, της 20ής Ιουνίου 2019, σχετικά με τη χορήγηση άδειας κυκλοφορίας του φαρμάκου για ανθρώπινη χρήση Trecondi-tréosulfan βάσει του κανονισμού 726/200 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 31ης Μαρτίου 2004, για τη θέσπιση ενωσιακών διαδικασιών χορήγησης άδειας και εποπτείας όσον αφορά τα φάρμακα που προορίζονται για ανθρώπινη και για κτηνιατρική χρήση και για τη σύσταση Ευρωπαϊκού Οργανισμού Φαρμάκων (ΕΕ 2004, L 136, σ. 1).
(
3
)	Οδηγία 2001/83/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 6ης Νοεμβρίου 2001, περί κοινοτικού κώδικος για τα φάρμακα που προορίζονται για ανθρώπινη χρήση (ΕΕ 2001, L 311, σ. 67).
(
4
)	Σύμφωνα με το άρθρο 6, παράγραφος 1, πρώτο εδάφιο, της οδηγίας 2001/83.
(
5
)	Σύμφωνα με το άρθρο 8, παράγραφος 3, στοιχείο ιʹ, της οδηγίας 2001/83.
(
6
)	Δυνάμει του άρθρου 7, παράγραφος 3, του κανονισμού 141/2000.