62024CJ0398
SENTENZA TAL-QORTI TAL-ĠUSTIZZJA (Is-Sitt Awla)
30 ta’ Ottubru 2025 (
*1
)
“Rinviju għal deċiżjoni preliminari – Kooperazzjoni ġudizzjarja f’materji ċivili u kummerċjali – Ġurisdizzjoni, rikonoxximent u eżekuzzjoni tas-sentenzi f’materji ċivili u kummerċjali – Regolament (UE) Nru 1215/2012 – Artikolu 25(1) – Ftehim li jattribwixxi ġurisdizzjoni – Nullità mill-perspettiva tal-validità sostantiva skont id-dritt tal-Istat Membru li l-qorti tiegħu tkun ġiet adita – Kunċett”
Fil-Kawża C‑398/24 [Pome] (
i
),
li għandha bħala suġġett talba għal deċiżjoni preliminari skont l-Artikolu 267 TFUE, imressqa mir-Riigikohus (il-Qorti Suprema, l-Estonja), permezz ta’ deċiżjoni tal‑5 ta’ Ġunju 2024, li waslet fil-Qorti tal-Ġustizzja fis‑6 ta’ Ġunju 2024, fil-proċedura
A
vs
B,
IL-QORTI TAL-ĠUSTIZZJA (Is-Sitt Awla),
komposta minn F. Biltgen (Relatur), President tal-Ewwel Awla, li qiegħed jaġixxi bħala President tas-Sitt Awla, A. Kumin u S. Gervasoni, Imħallfin,
Avukat Ġenerali: M. Campos Sánchez-Bordona,
Reġistratur: A. Calot Escobar,
wara li rat il-proċedura bil-miktub,
wara li kkunsidrat l-osservazzjonijiet ippreżentati:
–
għal A, minn K. Tamm, vandeadvokaat,
–
għal B, minn J. Tehver, vandeadvokaat,
–
għall-Gvern Estonjan__ minn M. Kriisa, bħala aġent,
–
għall-Kummissjoni Ewropea, minn S. Noë u E. Randvere, bħala aġenti,
wara li rat id-deċiżjoni meħuda, wara li nstema’ l-Avukat Ġenerali, li l-kawża tinqata’ mingħajr konklużjonijiet,
tagħti l-preżenti
Sentenza
1
It-talba għal deċiżjoni preliminari tikkonċerna l-interpretazzjoni tal-Artikolu 25(1) tar-Regolament (UE) Nru 1215/2012 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tat‑12 ta’ Diċembru 2012 dwar il-ġurisdizzjoni u r-rikonoxximent u l-eżekuzzjoni ta’ sentenzi fi kwistjonijiet ċivili u kummerċjali (ĠU 2012, L 351, p. 1).
2
Din it-talba tressqet fil-kuntest ta’ tilwima bejn A u B, żewġ persuni fiżiċi, dwar il-ġurisdizzjoni tal-qrati Estonjani sabiex jieħdu konjizzjoni ta’ talba għall-ħlas ta’ dejn.
Il-kuntest ġuridiku
Ir-Regolament Nru 1215/2012.
3
Il-premessi 4, 6, 15, 16, 19, 20 u 22 tar-Regolament Nru 1215/2012 huma fformulati kif ġej:
“(4)
[…] Huma essenzjali dispożizzjonijiet biex jiġu unifikati r-regoli ta’ kunflitt ta’ ġurisdizzjoni fi kwistjonijiet ċivili u kummerċjali, u sabiex jiżguraw għarfien u eżekuzzjoni malajr u sempliċi ta’ sentenzi mogħtija fi Stat Membru.
[…]
(6)
Sabiex jintlaħaq l-objettiv taċ-ċirkolazzjoni libera tas-sentenzi fi kwistjonijiet ċivili u kummerċjali, huwa meħtieġ u xieraq li r-regoli li jirregolaw il-ġurisdizzjoni u r-rikonoxximent u l-eżekuzzjoni ta’ sentenzi jkunu regolati minn strument legali tal- Unjoni li jkun jorbot u direttament applikabbli.
[…]
(15)
Ir-regoli ta’ ġurisdizzjoni għandhom ikunu prevedibbli ħafna u stabbiliti fuq il-prinċipju li l-ġurisdizzjoni hija ġeneralment ibbażata fuq id-domiċilju tal-konvenut. Il-ġurisdizzjoni għandha dejjem tkun disponibbli fuq il-bażi ta’ din ir-raġuni ħlief għal ftit sitwazzjonijiet definiti sewwa li fihom is-suġġett tat-tilwima jew ta’ awtonomija tal-partijiet ikunu jeħtieġu fattur ta’ konnessjoni differenti. Id-domiċilju ta’ persuna ġuridika għandu jiġi definit b’awtonomija u b’hekk jagħmel ir-regoli komuni aktar trasparenti u jevita kunflitti ta’ ġurisdizzjoni.
(16)
Barra d-domiċilju tal-konvenut, għandu jkun hemm raġunijiet alternattivi ta’ ġurisdizzjoni bbażati fuq konnessjoni mill-qrib bejn il-qorti u l-azzjoni jew sabiex tkun iffaċilitata l-amministrazzjoni tajba tal-ġustizzja. L-eżistenza ta’ konnessjoni mill-qrib għandha tiżgura ċ-ċertezza legali u tevita l-possibbiltà li l-konvenut jiġi mħarrek f’qorti ta’ Stat Membru li dan il-konvenut ma setax raġonevolment jipprevedi. […]
[…]
(19)
L-awtonomija tal-partijiet f’kuntratt, apparti minn kuntratt ta’ assigurazzjoni, tal-konsumatur jew ta’ impjieg, fejn tiġi permessa biss awtonomija limitata sabiex jiġu determinati l-qrati li għandhom ġurisdizzjoni, għandha tiġi rispettata skont ir-raġunijiet esklużivi ta’ ġurisdizzjoni stabbiliti f’dan ir-Regolament.
(20)
Meta tinqala’ kwistjoni dwar jekk għażla ta’ ftehim ta’ qorti favur qorti jew il-qrati ta’ Stat Membru tkunx nulla u bla effett legali fir-rigward tal-validità sostantiva tagħha, dik il-kwistjoni għandha tiġi deċiża skont il-liġi tal-Istat Membru tal-qorti jew qrati magħżula fil-ftehim, inklużi r-regoli tal-kunflitt tal-liġijiet ta’ dak l-Istat Membru.
[…]
(22)
Madankollu, sabiex titjieb l-effettività ta’ ftehimiet esklużivi dwar l-għażla tal-qorti u sabiex jiġu evitati tattiċi abbużivi ta’ tilwim, hu neċessarju li tkun prevista eċċezzjoni għar-regola ġenerali lis pendens sabiex tiġi trattata b’mod sodisfaċenti s-sitwazzjoni partikulari li fiha jistgħu jinqalgħu proċedimenti konkurrenti. […]”
4
L-Artikolu 15 ta’ dan ir-regolament jipprevedi:
“Id-dispożizzjonijiet ta’ din it-Taqsima jistgħu jitwarrbu biss bi ftehim:
[…]
(2)
li jippermetti lil min ikollu polza ta’ assigurazzjoni, dak li jkun assigurat jew benefiċjarju li jressaq proċedimenti fi qrati oħrajn għajr dawk indikati f’din it-Taqsima;
[…]”
5
L-Artikolu 19 tal-imsemmi regolament jipprovdi:
“Id-dispożizzjonijiet ta’ din it-Taqsima jistgħu jitwarrbu biss bi ftehim:
[…]
(2)
li jippermetti lill-konsumatur li jressaq proċedimenti fi qrati apparti minn dawk indikati f’din it-Taqsima; […]
[…]”
6
L-Artikolu 23 tal-istess regolament huwa fformulat kif ġej:
“Id-dispożizzjonijiet ta’ din it-Taqsima jistgħu jitwarrbu biss bi ftehim:
[…]
(2)
li jippermetti lill-impjegat li jressaq proċedimenti fi qrati apparti minn dawk indikati f’din it-Taqsima”.
7
L-Artikolu 25(1) u (4) tar-Regolament Nru 1215/2012 jipprovdi:
“1.   Jekk il-partijiet, irrispettivament mid-domiċilju tagħhom, ikunu qablu li qorti jew qrati ta’ Stat Membru għandu jkollhom ġurisdizzjoni sabiex isolvu xi tilwimiet li jkunu qamu jew li jistgħu iqumu inkonnessjoni ma’ relazzjoni legali partikolari, dik il-qorti jew dawk il-qrati għandhom ikollhom ġurisdizzjoni, sakemm il-ftehim ma jkunx null u bla effett legali fil-validità sostantiva tiegħu skont il-liġi ta’ dak l-Istat Membru. Ġurisdizzjoni bħal din għandha tkun esklużiva sakemm il-partijiet ma jiftiehmux mod ieħor. Il-ftehim li jagħti ġurisdizzjoni għandu jkun jew:
(a)
bil-kitba jew ikkonfermat bil-kitba;
(b)
f’għamla li taqbel mal-prattiki li l-partijiet ikunu stabbilixxew bejniethom; jew
(c)
f’negozju jew kummerċ internazzjonali, f’għamla li taqbel mal-użanza li dwarha l-partijiet huma jew li kellhom ikunu konxji u li f’dak in-negozju jew kummerċ tkun magħrufa sewwa, u regolarment osservata minn, partijiet għal kuntratti tat-tip involut f’dak in-negozju jew kummerċ partikolari kkonċernat.
[…]
4.   Ftehim […] li jagħtu ġurisdizzjoni m’għandux ikollhom forza legali jekk dawn imorru kontru l-Artikoli 15, 19 jew 23, jew jekk il-qrati li l-ġurisdizzjoni tagħhom dawn iridu jeskludu jkollhom il-ġurisdizzjoni esklużiva bis-saħħa tal-Artikolu 24.”
Id-dritt Estonjan
8
L-Artikolu 104 tat-tsiviilkohtumenetluse seadustik (il-Kodiċi tal-Proċedura Ċivili) tal‑20 ta’ April 2005 (RT I 2005, 26, 197; 22/03/2024, 8) (iktar ’il quddiem it-“TsMS”) huwa fformulat kif ġej:
“(1)   Qorti tista’ wkoll teżerċita l-ġurisdizzjoni tagħha jekk din tal-aħħar tkun prevista fi ftehim bejn il-partijiet u jekk it-tilwima tkun marbuta mal-attivitajiet ekonomiċi jew professjonali taż-żewġ partijiet, jew jekk il-kuntratt ikun marbut mal-attivitajiet ekonomiċi jew professjonali ta’ waħda mill-partijiet u l-parti l-oħra tkun l-Istat, awtorità lokali jew persuna ġuridika oħra rregolata mid-dritt pubbliku jew jekk iż-żewġ partijiet ikunu persuni ġuridiċi rregolati mid-dritt pubbliku.
[…]
(3)   Minkejja d-dispożizzjonijiet tal-paragrafu 1 ta’ dan l-artikolu, ftehim li jattribwixxi ġurisdizzjoni għandu jkun validu wkoll jekk:
(1)
ikun intlaħaq wara li tqum it-tilwima;
(2)
il-ġurisdizzjoni tkun ġiet miftiehma fil-każ fejn il-konvenut, wara l-konklużjoni ta’ dan il-ftehim, jistabbilixxi d-domiċilju tiegħu f’pajjiż barrani jew jittrasferixxi hemmhekk l-istabbiliment jew is-sede tiegħu jew jekk l-istabbiliment, id-domiċilju jew is-sede tiegħu ma jkunux magħrufa fil-mument tal-preżentata tal-azzjoni.”
9
Il-punt 1 tal-Artikolu 106(1) tat-TsMS jipprevedi:
“Il-ftehim li jattribwixxi ġurisdizzjoni huwa null jekk […] ikun imur kontra d-dispożizzjonijiet tal-Artikolu 104(1) ta’ din il-kodiċi […]”
Il-kawża prinċipali u d-domanda preliminari
10
Sa mis-sena 2020, A u B għexu flimkien il-Portugall u, fit‑3 ta’ Mejju 2022, akkwistaw il-komproprjetà ta’ appartament f’partijiet indaqs.
11
Fis‑27 ta’ Awwissu 2022, A u B ikkonkludew kuntratt li permezz tiegħu A ttrasferixxa lil B is-sehem tiegħu ta’ komproprjetà ta’ 50 % f’dan l-appartament. Bħala korrispettiv, B aċċettat dejn dovut lil A, li l-ammont tiegħu kien jirrifletti, b’mod partikolari, il-fatt li A kien ikkontribwixxa għall-akkwist u għar-rinnovazzjoni tal-imsemmi appartament sal-ammont ta’ EUR 150000 u li B kienet arrikkixxiet ruħha b’dan l-ammont billi akkwistat il-proprjetà esklużiva tal-istess appartament.
12
Il-partijiet qablu li dan il-kuntratt kien suġġett għad-dritt sostantiv Estonjan u li t-tilwim relatat miegħu kellu jiġi deċiż b’mod bonarju u bona fide u ġie ppreċiżat li jekk huma ma jaslux għal ftehim, kull tilwima direttament jew indirettament marbuta mal-imsemmi kuntratt kellha tiġi deċiża mill-Harju Maakohus (il-Qorti tal-Ewwel Istanza ta’ Harju, l-Estonja).
13
Fit‑23 ta’ Ottubru 2023, A ressaq, abbażi ta’ din il-klawżola dwar l-għażla tal-qorti, azzjoni għall-ħlas ta’ dejn kontra B quddiem il-Harju Maakohus (il-Qorti tal-Ewwel Istanza ta’ Harju).
14
Permezz ta’ deċiżjoni tal‑15 ta’ Novembru 2023, il-Harju Maakohus (il-Qorti tal-Ewwel Istanza ta’ Harju) ċaħdet din l-azzjoni minħabba nuqqas ta’ ġurisdizzjoni territorjali. Dik il-qorti qagħdet fuq l-ewwel sentenza tal-Artikolu 25(1) tar-Regolament Nru 1215/2012 sabiex teżamina jekk il-ftehim li jattribwixxi ġurisdizzjoni kienx ivvizzjat b’nullità mill-perspettiva tal-validità sostantiva skont id-dritt tal-Istat Membru li l-qorti tiegħu kienet ġiet maħtura, jiġifieri skont id-dritt Estonjan. Issa, peress li l-Artikolu 106(1) tat-TsMS, moqri flimkien mal-Artikolu 104(1) tagħha, jawtorizza l-ftehimiet li jattribwixxu ġurisdizzjoni biss jekk dawn ikunu jikkonċernaw l-attività ekonomika jew professjonali taż-żewġ partijiet fil-kuntratt ikkonċernat – li ma huwiex il-każ hawnhekk – l-imsemmija qorti qieset li dan il-ftehim li jattribwixxi ġurisdizzjoni kien null.
15
A ppreżenta rikors kontra din id-deċiżjoni quddiem it-Tallinna Ringkonnakohus (il-Qorti tal-Appell ta’ Tallinn, l-Estonja). Quddiem dik il-qorti huwa sostna li r-riferiment, fl-Artikolu 25(1) tar-Regolament Nru 1215/2012, għal raġuni għal nullità tal-ftehim li jattribwixxi ġurisdizzjoni prevista fid-dritt tal-Istat Membru kkonċernat mill-perspettiva tal-“validità sostantiva”, kien jirreferi għad-dritt nazzjonali sostantiv u mhux għad-dritt proċedurali, li minnu jagħmlu parti l-Artikoli 104 u 106 tat-TsMS.
16
Permezz ta’ digriet tas‑6 ta’ Diċembru 2023, it-Tallinna Ringkonnakohus (il-Qorti tal-Appell ta’ Tallinn) ċaħdet dan ir-rikors u kkonfermat l-imsemmija deċiżjoni. Fil-fatt, fil-fehma ta’ dik il-qorti, sabiex jiġi ddeterminat jekk il-klawżola dwar l-għażla tal-qorti hijiex sostanzjalment valida skont id-dritt Estonjan, għandu jsir riferiment mhux biss għad-dispożizzjonijiet tad-dritt sostantiv ta’ dan tal-aħħar, iżda wkoll għall-Artikolu 104(1) u għall-Artikolu 106(1) tat-TsMS, liema artikoli jirreferu għat-tip ta’ tilwima inkwistjoni, li għandha x’taqsam mas-sustanza u ma hijiex kwistjoni ta’ forma.
17
A appella minn dan id-digriet quddiem ir-Riigikohus (il-Qorti Suprema, l-Estonja), li hija l-qorti tar-rinviju. A iqis li l-klawżola li tattribwixxi ġurisdizzjoni inkwistjoni fil-kawża prinċipali hija valida peress li l-Artikolu 104(1) tat-TsMS ma jistax jiġi applikat b’mod parallel mar-Regolament Nru 1215/2012, peress li l-Artikolu 25 ta’ dan tal-aħħar jirreferi biss għad-dritt sostantiv nazzjonali. B tqis li din il-klawżola ma hijiex valida skont l-Artikolu 104(1) u l-Artikolu 106(1) tat-TsMS.
18
Fil-fehma ta’ dik il-qorti, kif jirriżulta mill-premessa 20 tar-Regolament Nru 1215/2012, l-Artikolu 25(1) ta’ dan tal-aħħar jirreferi għad-dritt tal-Istat Membru kollu kemm hu, inkluż ir-regoli ta’ kunflitt tal-liġijiet. Issa, ir-regoli ta’ kunflitt tal-liġijiet tad-dritt Estonjan ma jippermettux lill-partijiet jeskludu l-applikazzjoni ta’ dawk ir-regoli li japplikaw għall-ftehimiet li jattribwixxu ġurisdizzjoni.
19
Il-qorti tar-rinviju hija tal-fehma li, sabiex tkun tista’ tiddeċiedi t-tilwima fil-kawża prinċipali, għandha tingħata risposta għad-domanda dwar jekk il-fatt li d-dritt Estonjan jissuġġetta l-validità ta’ ftehim li jattribwixxi ġurisdizzjoni għal li l-persuni fiżiċi partijiet f’dan il-ftehim jaġixxu fil-kuntest ta’ attività ekonomika u professjonali, kif jeħtieġu l-Artikolu 104(1) u l-Artikolu 106(1) tat-TsMS, jikkostitwixxix kwistjoni ta’ validità sostantiva tal-imsemmi ftehim, fis-sens tal-Artikolu 25(1) tar-Regolament Nru 1215/2012. Fil-fehma ta’ dik il-qorti, la l-formulazzjoni ta’ din id-dispożizzjoni tad-dritt tal-Unjoni u lanqas il-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja ma jippermettu li jiġi ddeterminat b’mod ċar jekk il-kunċett ta’ “nullità mill-perspettiva tal-validità sostantiva” jkoprix ukoll il-kundizzjonijiet previsti f’din il-leġiżlazzjoni nazzjonali.
20
F’dawn iċ-ċirkustanzi, ir-Riigikohus (il-Qorti Suprema) iddeċidiet li tissospendi l-proċeduri quddiemha u li tagħmel lill-Qorti tal-Ġustizzja d-domanda preliminari li ġejja:
“Iċ-ċirkustanza li l-validità ta’ ftehim li jattribwixxi ġurisdizzjoni tkun suġġetta għall-kundizzjoni li l-persuni fiżiċi li kkonkludewh jaġixxu fil-kuntest ta’ attività ekonomika u professjonali, kif jipprevedi l-punt 1 tal-Artikolu 106(1) [tat-TsMS], li jipprovdi li ftehim li jattribwixxi ġurisdizzjoni konkluż bejn żewġ persuni fiżiċi jkun invalidu, meta dan jikser l-Artikolu 104(1) [ta’ din tal-aħħar], li min-naħa tiegħu jistabbilixxi li tilwima bejn persuni fiżiċi mressqa quddiem qorti abbażi ta’ tali ftehim li jattribwixxi ġurisdizzjoni għandha tkun marbuta mal-attività ekonomika jew professjonali taż-żewġ partijiet, hija kwistjoni ta’ validità sostantiva ta’ ftehim li jattribwixxi ġurisdizzjoni fis-sens tal-aħħar parti tal-ewwel frażi tal-Artikolu 25(1) (‘sakemm il-ftehim ma jkunx null u bla effett legali fil-validità sostantiva tiegħu skont il-liġi ta’ dak l-Istat Membru’) tar-Regolament [Nru 1215/2012]?”
Fuq id-domanda preliminari
21
Permezz tad-domanda tagħha, il-qorti tar-rinviju qiegħda essenzjalment tistaqsi jekk l-Artikolu 25(1) tar-Regolament Nru 1215/2012 għandux jiġi interpretat fis-sens li kundizzjoni li jimponi d-dritt nazzjonali li japplika fl-Istat Membru tal-qorti li l-ġurisdizzjoni tagħha tkun ġiet miftiehma bejn partijiet kontraenti, li ftehim li jattribwixxi ġurisdizzjoni konkluż bejn persuni fiżiċi huwa validu biss jekk it-tilwima inkwistjoni tkun marbuta mal-attività ekonomika jew professjonali ta’ dawn il-partijiet, taqa’ fl-iskop ta’ raġuni għal “nullità mill-perspettiva tal-validità sostantiva”, fis-sens ta’ din id-dispożizzjoni.
22
Preliminarjament, għandu jitfakkar li, sa fejn ir-Regolament Nru 1215/2012 ħassar u ssostitwixxa r-Regolament tal-Kunsill (KE) Nru 44/2001 tat‑22 ta’ Diċembru 2000 dwar ġurisdizzjoni u rikonoxximent u eżekuzzjoni ta’ sentenzi f’materji ċivili u kummerċjali (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 19, Vol. 4, p. 42), li huwa stess kien issostitwixxa l-Konvenzjoni tas‑27 ta’ Settembru 1968 dwar il-ġurisdizzjoni u l-eżekuzzjoni tas-sentenzi f’materji ċivili u kummerċjali (ĠU 1972, L 299, p. 32), kif emendata bil-konvenzjonijiet suċċessivi dwar l-adeżjoni tal-Istati Membri l-ġodda għal din il-konvenzjoni (iktar ’il quddiem il-“Konvenzjoni ta’ Brussell”), l-interpretazzjoni li tat il-Qorti tal-Ġustizzja sa fejn għandhom x’jaqsmu d-dispożizzjonijiet ta’ dawn iż-żewġ strumenti ġuridiċi tal-aħħar għandha tapplika wkoll għar-Regolament Nru 1215/2012 meta dawn id-dispożizzjonijiet ikunu jistgħu jiġu kklassifikati bħala “ekwivalenti” għal dawk ta’ dan ir-regolament tal-aħħar (sentenza tas‑16 ta’ Mejju 2024, Toplofikatsia Sofia (Kunċett ta’ domiċilju tal-konvenut), C‑222/23, EU:C:2024:405, punt 49 u l-ġurisprudenza ċċitata). Konsegwentement, l-interpretazzjoni li tat il-Qorti tal-Ġustizzja sa fejn għandhom x’jaqsmu l-ewwel paragrafu tal-Artikolu 17 tal-Konvenzjoni ta’ Brussell u l-Artikolu 23(1) tar-Regolament Nru 44/2001 tapplika wkoll għall-Artikolu 25(1) tar-Regolament Nru 1215/2012, inkwantu din id-dispożizzjoni tal-aħħar irriproduċiet, bi kliem simili jew identiku, il-kontenut ta’ dawn id-dispożizzjonijiet tal-ewwel.
23
Skont ġurisprudenza stabbilita, għandhom jittieħdu inkunsiderazzjoni, għall-finijiet tal-interpretazzjoni ta’ dispożizzjoni tad-dritt tal-Unjoni, mhux biss il-kliem tad-dispożizzjoni tad-dritt tal-Unjoni inkwistjoni, iżda wkoll il-kuntest tagħha, kif ukoll l-objettivi u l-għan li l-att li minnu tagħmel parti jfittex li jilħaq (sentenzi tas‑17 ta’ Novembru 1983, Merck, 292/82, EU:C:1983:335, punt 12, u tad‑9 ta’ Ottubru 2025, Cabris Investment, C‑540/24, EU:C:2025:766, punt 33, kif ukoll il-ġurisprudenza ċċitata).
24
Skont l-ewwel sentenza tal-Artikolu 25(1) tar-Regolament Nru 1215/2012, jekk il-partijiet, irrispettivament mid-domiċilju tagħhom, ikunu qablu li qorti jew qrati ta’ Stat Membru għandhom jieħdu konjizzjoni ta’ kwalunkwe tilwima li tkun qamet jew li tkun tista’ tqum b’rabta ma’ relazzjoni legali partikolari, dik il-qorti jew dawk il-qrati għandhom ikollhom ġurisdizzjoni, sakemm il-validità tal-ftehim li jattribwixxi ġurisdizzjoni ma tkunx ivvizzjata b’nullità mill-perspettiva tal-validità sostantiva skont id-dritt ta’ dak l-Istat Membru.
25
Għalkemm mill-formulazzjoni tal-ewwel sentenza tal-Artikolu 25(1) tar-Regolament Nru 1215/2012 jirriżulta li ftehim li jattribwixxi ġurisdizzjoni jista’ jiġi ddikjarat null skont id-dritt tal-Istat Membru li l-qorti tiegħu tkun ġiet maħtura taħt dan il-ftehim, la dan l-artikolu u lanqas ebda dispożizzjoni oħra ta’ dan ir-regolament ma jiddefinixxu, madankollu, il-kunċett ta’ “nullità mill-perspettiva tal-validità sostantiva”.
26
Skont is-sens abitwali tal-kliem “mill-perspettiva tal-validità sostantiva”, dan jintuża fis-sentenzi u atti proċedurali b’kuntrast mal-kunċetti ta’ “proċedura” u ta’ “ammissibbiltà”, liema kunċetti jiġu analizzati qabel ma l-qorti tiddeċiedi s-suġġett tal-proċess, jiġifieri l-kwistjonijiet ta’ fatt u/jew ta’ liġi li fuqhom tkun ibbażata t-talba tal-partijiet (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tas‑27 ta’ Frar 2025, Società Italiana Lastre, C‑537/23, EU:C:2025:120, punt 31).
27
Barra minn hekk, għandu jiġi rrilevat li l-ewwel sentenza tal-Artikolu 25(1) tar-Regolament Nru 1215/2012 sempliċement tistabbilixxi regola ta’ kunflitt tal-liġijiet billi tippreċiża liema huwa d-dritt nazzjonali applikabbli sa fejn għandha x’taqsam il-kwistjoni jekk, minkejja l-fatt li l-kundizzjonijiet kollha ta’ validità previsti f’dan l-artikolu jkunu ssodisfatti, tali ftehim jistax jiġi annullat għal raġunijiet relatati mas-sustanza u li jaqgħu taħt dan id-dritt nazzjonali (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tas‑27 ta’ Frar 2025, Società Italiana Lastre, C‑537/23, EU:C:2025:120, punt 32).
28
Madankollu, minbarra r-riferiment għall-kunċett ta’ “nullità mill-perspettiva tal-validità sostantiva”, l-Artikolu 25(1) tar-Regolament Nru 1215/2012 jipprevedi kundizzjonijiet ta’ validità speċifiċi għall-ftehimiet li jattribwixxu ġurisdizzjoni, fosthom kundizzjonijiet sostantivi kif ukoll kundizzjonijiet proċedurali differenti li tali ftehim għandu josserva (ara, f’dan is-sens, is-sentenzi tas‑7 ta’ Lulju 2016, Hőszig, C‑222/15, EU:C:2016:525, punt 33 u l-ġurisprudenza ċċitata, kif ukoll tas‑27 ta’ Frar 2025, Società Italiana Lastre, C‑537/23, EU:C:2025:120, punt 35).
29
B’hekk, sabiex ikun validu, ftehim li jattribwixxi ġurisdizzjoni għandu, skont l-Artikolu 25(1) tar-Regolament Nru 1215/2012, jiġi konkluż jew bil-miktub, jew verbalment b’konferma bil-miktub, jew bi qbil mad-drawwiet li l-partijiet ikunu stabbilixxew bejniethom jew, fil-kummerċ internazzjonali, f’forma konformi ma’ użanza li l-partijiet ikunu jafu biha jew li suppost kellhom ikunu jafu biha.
30
L-Artikolu 25(1) tar-Regolament Nru 1215/2012, billi jeħtieġ li ftehim li jattribwixxi ġurisdizzjoni jissodisfa r-rekwiżiti sostantivi u proċedurali li huwa jimponi, jippermetti li jiġi aċċertat li l-persuni kkonċernati jkunu tassew taw il-kunsens tagħhom u dan sabiex jiġi evitat, fl-interess tal-protezzjoni tal-parti kontraenti l-iktar dgħajfa, li klawżoli li jattribwixxu ġurisdizzjoni, li jkunu ddaħħlu f’kuntratt minn parti waħda, jaħarbu l-attenzjoni tal-parti l-oħra (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tas‑7 ta’ Lulju 2016, Hőszig, C‑222/15, EU:C:2016:525, punt 36 u l-ġurisprudenza ċċitata).
31
F’dan ir-rigward, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li l-validità ta’ klawżola li tattribwixxi ġurisdizzjoni tista’ tiġi suġġetta għall-osservanza ta’ kundizzjoni proċedurali partikolari biss jekk din il-kundizzjoni tkun marbuta mar-rekwiżiti tal-Artikolu 25 tar-Regolament Nru 1215/2012 u li l-Istati kontraenti ma jistgħux jippreskrivu rekwiżiti proċedurali differenti minn dawk previsti f’dan ir-regolament (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tas‑16 ta’ Marzu 1999, Castelletti, C‑159/97, EU:C:1999:142, punti 35 u 37). Il-Qorti tal-Ġustizzja ppreċiżat ukoll li kunsiderazzjonijiet dwar ir-rabtiet bejn il-qorti maħtura u r-relazzjoni kontenzjuża jew il-validità sostantiva tal-ftehim li jattribwixxi ġurisdizzjoni ma humiex marbuta ma’ dawn ir-rekwiżiti (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tat‑8 ta’ Frar 2024, Inkreal, C‑566/22, EU:C:2024:123, punt 34).
32
Minn dan jirriżulta li l-kunċett ta’ “nullità mill-perspettiva tal-validità sostantiva”, użat fl-aħħar parti tal-ewwel sentenza tal-Artikolu 25(1) tar-Regolament Nru 1215/2012, inkwantu huwa neċessarjament jirreferi għal kundizzjonijiet ta’ validità differenti minn dawk li huma speċifiċi għall-ftehimiet li jattribwixxu ġurisdizzjoni previsti f’dan ir-regolament, ikopri r-raġunijiet ġenerali għal nullità li jistgħu jaffettwaw relazzjoni kuntrattwali, jiġifieri b’mod partikolari l-vizzji tal-kunsens, bħall-iżball, l-għemil doluż, il-vjolenza jew l-inkapaċità kuntrattwali, raġunijiet li huma previsti fid-dritt tal-Istat Membru li ġew maħtura l-qrati tiegħu (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tas‑27 ta’ Frar 2025, Società Italiana Lastre, C‑537/23, EU:C:2025:120, punt 36).
33
Din il-konklużjoni hija kkorroborata mill-oriġini ta’ din il-parti tal-aħħar tal-ewwel sentenza tal-Artikolu 25(1) tar-Regolament Nru 1215/2012, li la kienet tidher fl-Artikolu 23 tar-Regolament Nru 44/2001 u lanqas fl-ewwel paragrafu tal-Artikolu 17 tal-Konvenzjoni ta’ Brussell, u li kellha l-għan li tintroduċi regola armonizzata ta’ kunflitt tal-liġijiet fil-qasam tal-validità sostantiva tal-ftehimiet dwar l-għażla tal-qorti, li tiggarantixxi li din il-kwistjoni tiġi deċiża bl-istess mod tkun liema tkun il-qorti adita u li tikkorrispondi għas-soluzzjonijiet stabbiliti fil-Konvenzjoni ta’ Den Haag dwar Ftehimiet dwar l-Għażla tal-Qorti, konkluża fit‑30 ta’ Ġunju 2005 (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tas‑27 ta’ Frar 2025, Società Italiana Lastre, C‑537/23, EU:C:2025:120, punt 40). Issa, ir-rapport ta’ spjegazzjoni, li fasslu l-professuri Hartley u Dogauchi, jirreferi, fir-rigward ta’ “raġunijiet sostantivi għal invalidità”, fil-punti 125 u 126 tiegħu, għar-raġunijiet għal nullità ġeneralment aċċettati, bħalma huma l-iżball, l-għemil doluż, il-vjolenza, il-frodi, l-inkompetenza jew l-inkapaċità.
34
F’dan il-każ, għandu jiġi kkonstatat li l-kundizzjoni li jimponi d-dritt Estonjan, li ftehim li jattribwixxi ġurisdizzjoni u li japplika bejn persuni fiżiċi huwa validu biss jekk it-tilwima kkonċernata tkun marbuta mal-attività ekonomika u professjonali ta’ dawn il-persuni, tista’, ċertament, tiġi pparagunata ma’ dik tal-kapaċità kuntrattwali tal-persuni inkwistjoni. Madankollu, hija ma taqax fl-iskop ta’ każ klassiku ta’ inkapaċità ta’ minorenni jew ta’ maġġorenni protett, iżda tirreferi, fir-realtà, għat-tip ta’ attività, mhux privata, eżerċitata mill-partijiet kontraenti.
35
Barra minn hekk, għandu jiġi enfasizzat, bla ħsara ta’ verifika mill-qorti tar-rinviju, li din id-dispożizzjoni nazzjonali ma tapplikax b’mod ġenerali għar-relazzjonijiet kuntrattwali, peress li l-kundizzjoni ta’ validità li hija timponi hija speċifika għall-ftehimiet li jattribwixxu ġurisdizzjoni. Għalhekk, din il-kundizzjoni ma taqax fl-iskop tar-raġunijiet ġenerali għal nullità bħal dawk imsemmija fl-aħħar tal-punt 32 ta’ din is-sentenza u tista’ l-iktar l-iktar tkun waħda mill-kundizzjonijiet ta’ validità speċifiċi għal dawn il-ftehimiet, liema ftehimiet huma, madankollu, kif jirriżulta mill-punti 28 sa 31 ta’ din is-sentenza, irregolati b’mod eżawrjenti mill-Artikolu 25 tar-Regolament Nru 1215/2012.
36
Konsegwentement, tali kundizzjoni, li ma tagħmilx parti mir-raġunijiet ġenerali għal nullità li jaffettwaw ir-relazzjonijiet kuntrattwali bejn il-partijiet, ma tistax taqa’ fl-iskop tar-raġunijiet għal “nullità mill-perspettiva tal-validità sostantiva”, fis-sens tal-ewwel sentenza tal-Artikolu 25(1) tar-Regolament Nru 1215/2012.
37
L-interpretazzjoni li tirriżulta mill-punti 30 sa 36 ta’ din is-sentenza hija sostnuta mill-għanijiet li jfittex li jilħaq l-Artikolu 25 tar-Regolament Nru 1215/2012, jiġifieri li tiġi osservata l-awtonomija tal-partijiet u li tissaħħaħ l-effettività tal-ftehimiet esklużivi dwar l-għażla tal-qorti, imsemmija fil-premessi 15, 19 u 22 ta’ dan ir-regolament (sentenza tad‑9 ta’ Ottubru 2025, Cabris Investment, C‑540/24, EU:C:2025:766, punt 43 u l-ġurisprudenza ċċitata).
38
Fil-fatt, l-Artikolu 25 tar-Regolament Nru 1215/2012 huwa bbażat fuq il-prinċipju ta’ awtonomija tal-volontà tal-partijiet (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tat‑18 ta’ Novembru 2020, DelayFix, C‑519/19, EU:C:2020:933, punt 38) u huwa l-kunsens bejn il-partijiet li jiġġustifika li tingħata preċedenza, f’isem dan il-prinċipju, lill-għażla ta’ qorti differenti minn dik li seta’ kellha ġurisdizzjoni skont ir-Regolament Nru 1215/2012 (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tas‑7 ta’ Frar 2013, Refcomp, C‑543/10, EU:C:2013:62, punt 26).
39
Issa, il-fatt li d-dritt nazzjonali jimponi kundizzjoni li ftehim li jattribwixxi ġurisdizzjoni ma huwiex validu jekk it-tilwima ma tkunx marbuta mal-attività ekonomika u professjonali tal-partijiet kontraenti, imur kontra din l-awtonomija tal-volontà tal-partijiet.
40
Barra minn hekk, din l-interpretazzjoni hija konformi mal-għan tar-Regolament Nru 1215/2012, li jfittex, kif jirriżulta b’mod partikolari mill-premessi 4, 6, 15 u 16 tiegħu, li jiġbor ir-regoli ta’ kunflitt ta’ ġurisdizzjoni f’materji ċivili u kummerċjali fi strument ġuridiku tal-Unjoni vinkolanti u direttament applikabbli, li permezz tiegħu l-leġiżlatur tal-Unjoni ried jadotta regoli ta’ ġurisdizzjoni b’livell għoli ta’ prevedibbiltà u ta’ trasparenza sabiex tissaħħaħ iċ-ċertezza legali u tiġi ffaċilitata l-amministrazzjoni tajba tal-ġustizzja (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tas‑27 ta’ Frar 2025, Società Italiana Lastre, C‑537/23, EU:C:2025:120, punt 38).
41
Issa, il-Qorti tal-Ġustizzja żammet ripetutament li, sabiex jiġu promossi dawn l-għanijiet, b’mod partikolari dak relatat maċ-ċertezza legali, għandha tissaħħaħ il-protezzjoni legali tal-persuni stabbiliti fl-Unjoni, billi r-rikorrent ikun jista’ jidentifika faċilment il-qorti li huwa jkun jista’ jadixxi u l-konvenut ikun jista’ jipprevedi b’mod raġonevoli dik il-qorti li quddiemha huwa jkun jista’ jiġi mħarrek (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tas‑27 ta’ Frar 2025, Società Italiana Lastre, C‑537/23, EU:C:2025:120, punt 39 u l-ġurisprudenza ċċitata).
42
Issa, iċ-ċertezza legali li jiggarantixxi r-Regolament Nru 1215/2012 tkun imminata li kieku kien possibbli, għal leġiżlatur nazzjonali, li jintroduċi kundizzjonijiet addizzjonali ta’ validità speċifiċi għall-ftehimiet li jattribwixxu ġurisdizzjoni u li jirrigwardaw, b’mod partikolari, ir-rabta li teżisti mat-tip ta’ attività tal-partijiet inkwistjoni.
43
Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet kollha premessi, ir-risposta għad-domanda preliminari magħmula għandha tkun li l-Artikolu 25(1) tar-Regolament Nru 1215/2012 għandu jiġi interpretat fis-sens li kundizzjoni li jimponi d-dritt nazzjonali li japplika fl-Istat Membru tal-qorti li l-ġurisdizzjoni tagħha tkun ġiet miftiehma bejn partijiet kontraenti, li ftehim li jattribwixxi ġurisdizzjoni konkluż bejn persuni fiżiċi jkun validu biss jekk it-tilwima inkwistjoni tkun marbuta mal-attività ekonomika jew professjonali ta’ dawn il-partijiet, ma taqax fl-iskop ta’ raġuni għal “nullità mill-perspettiva tal-validità sostantiva”, fis-sens ta’ din id-dispożizzjoni.
Fuq l-ispejjeż
44
Peress li l-proċedura għandha, fir-rigward tal-partijiet fil-kawża prinċipali, in-natura ta’ kwistjoni mqajma quddiem il-qorti tar-rinviju, hija dik il-qorti li għandha tiddeċiedi fuq l-ispejjeż. L-ispejjeż sostnuti għas-sottomissjoni tal-osservazzjonijiet lill-Qorti tal-Ġustizzja, barra dawk tal-imsemmija partijiet, ma jistgħux jitħallsu lura.
Għal dawn il-motivi, Il-Qorti tal-Ġustizzja (Is-Sitt Awla) taqta’ u tiddeċiedi:
L-Artikolu 25(1) tar-Regolament (UE) Nru 1215/2012 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tat‑12 ta’ Diċembru 2012 dwar il-ġurisdizzjoni u r-rikonoxximent u l-eżekuzzjoni ta’ sentenzi fi kwistjonijiet ċivili u kummerċjali,
għandu jiġu interpretat fis-sens li:
kundizzjoni li jimponi d-dritt nazzjonali li japplika fl-Istat Membru tal-qorti li l-ġurisdizzjoni tagħha tkun ġiet miftiehma bejn partijiet kontraenti, li ftehim li jattribwixxi ġurisdizzjoni konkluż bejn persuni fiżiċi huwa validu biss jekk it-tilwima inkwistjoni tkun marbuta mal-attività ekonomika jew professjonali ta’ dawn il-partijiet, ma taqax fl-iskop ta’ raġuni għal “nullità mill-perspettiva tal-validità sostantiva”, fis-sens ta’ din id-dispożizzjoni.
Firem
(
*1
)	Lingwa tal-kawża: l-Estonjan.
(
i
)	L-isem ta’ din il-kawża huwa fittizju. Dan l-isem ma jikkorrispondi għall-isem reali ta’ ebda waħda mill-partijiet fil-proċedura.