62023CJ0679_RES
Kawża C‑679/23 P
WSuWTuWYuWZuYAuYB
vs
L-Aġenzija Ewropea għall-Gwardja tal-Fruntierautal-Kosta
Sentenza tal-Qorti tal-Ġustizzja (Awla Manja) tat‑18 ta’ Diċembru 2025
“Appell – Politika komuni fil-qasam tal-ażil u tal-immigrazzjoni – Regolament (UE) 2016/1624 – Ġestjoni integrata Ewropea tal-fruntieri esterni tal-Unjoni Ewropea – Gwardja Ewropea tal-Fruntiera u tal-Kosta – Aġenzija Ewropea għall-Gwardja tal-Fruntiera u tal-Kosta (Frontex) – Obbligi tal-Frontex marbuta mal-protezzjoni tad-drittijiet fundamentali – Operazzjoni konġunta ta’ ritorn ikkoordinata mill-Frontex – Responsabbiltà mhux kuntrattwali tal-Frontex – Rabta kawżali bejn il-ksur ta’ tali obbligi u d-dannu mġarrab”
Kontrolli fil-fruntieri, ażil u immigrazzjoni – Politika tal-ażil – Ġestjoni integrata Ewropea tal-fruntieri esterni tal-Unjoni – Regolament 2016/1624 – Obbligi imposti fuq l-Aġenzija Ewropea għall-Gwardja tal-Fruntiera u tal-Kosta (Frontex) fil-kuntest tal-koordinazzjoni ta’ operazzjonijiet konġunti ta’ ritorn – Portata – Verifika tal-eżistenza ta’ deċiżjonijiet ta’ ritorn individwali eżekuttivi fil-konfront ta’ persuni inklużi f’operazzjoni ta’ ritorn
(Karta tad-Drittijiet Fundamentali tal-Unjoni Ewropea, Artikolu 51(1); Regolament tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill 2016/1624, il-punti 12 u 14 tal-Artikolu 2, Artikoli 3, 16(2) u (3), 22(1) u (3)(b), 27(1) u (2), 28(1) u 34(1) u (2); Direttiva tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill 2008/115, Artikoli 6(1) u 12(1))
(ara l-punti 95 sa 103)
Responsabbiltà mhux kuntrattwali – Kundizzjonijiet – Rabta kawżali – Dannu mġarrab minħabba n-nuqqas ta’ osservanza mill-Aġenzija Ewropea għall-Gwardja tal-Fruntiera u tal-Kosta (Frontex) tal-obbligi li jimponi fuqha r-Regolament 2016/1624 – Rabta kawżali bejn il-ksur ta’ dawn l-obbligi u d-dannu mġarrab – Kriterji ta’ evalwazzjoni
(Regolament tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill 2016/1624)
(ara l-punti 110 sa 112, u 149 sa 153)
Kontrolli fil-fruntieri, ażil u immigrazzjoni – Politika tal-ażil – Ġestjoni integrata Ewropea tal-fruntieri esterni tal-Unjoni – Regolament 2016/1624 – Obbligi imposti fuq l-Aġenzija Ewropea għall-Gwardja tal-Fruntiera u tal-Kosta (Frontex) fil-kuntest tal-koordinazzjoni ta’ operazzjonijiet konġunti ta’ ritorn – Obbligi marbuta mal-protezzjoni tad-drittijiet fundamentali – Portata
(Regolament tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill 2016/1624, Artikoli 16, 20(1), 21(2), 28(1) u 29(4); Direttiva tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill 2008/115, Artikolu 8(6))
(ara l-punti 130 sa 133)
Responsabbiltà mhux kuntrattwali – Kundizzjonijiet – Rabta kawżali – Dannu mġarrab minħabba n-nuqqas ta’ osservanza mill-Aġenzija Ewropea għall-Gwardja tal-Fruntiera u tal-Kosta (Frontex) tal-obbligi li jimponi fuqha r-Regolament 2016/1624 – Ksur tar-rabta kawżali diretta li jirriżulta mill-għażla tar-rikorrent stess – Evalwazzjoni in concreto – Kriterji
(it-tieni paragrafu tal-Artikolu 340 TFUE)
(ara l-punti 148 sa 161)
Responsabbiltà mhux kuntrattwali – Kundizzjonijiet – Rabta kawżali – Dannu li jikkonsisti fl-ispejjeż relatati mal-proċedura prekontenzjuża quddiem l-Uffiċjal tal-Aġenzija Ewropea għall-Gwardja tal-Fruntiera u tal-Kosta (Frontex) – Spejjeż li jirriżultaw mill-għażla libera tar-rikorrent – Rabta kawżali bejn id-dannu u l-aġir tal-persunal tal-Frontex – Kriterji ta’ evalwazzjoni – Karatteristiċi tal-proċedura kkonċernata
(Karta tad-Drittijiet Fundamentali tal-Unjoni Ewropea, it-tieni paragrafu tal-Artikolu 47; Regolament tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill 2016/1624, premessa 50 u Artikolu 72)
(ara l-punti 168 sa 173)
Sunt
Permezz tas-sentenza tagħha, il-Qorti tal-Ġustizzja, bl-Awla Manja bħala l-kulleġġ ġudikanti, laqgħet parzjalment l-appell ippreżentat minn WS et (iktar ’il quddiem l-“appellanti”) mis-sentenza tal-Qorti Ġenerali fil-kawża WS et vs Frontex (
1
), li permezz tagħha din il-qorti tal-aħħar ċaħdet ir-rikors tagħhom intiż li jinkiseb kumpens għad-danni li huma allegatament ġarrbu minħabba n-nuqqas ta’ osservanza mill-Aġenzija Ewropea għall-Gwardja tal-Fruntiera u tal-Kosta (iktar ’il quddiem il-“Frontex”) tal-obbligi tagħha taħt, b’mod partikolari, ir-Regolament 2016/1624 (
2
). F’din l-okkażjoni, hija tat preċiżazzjonijiet dwar l-obbligi li dan ir-regolament jimponi fuq il-Frontex, fil-kuntest tal-koordinazzjoni ta’ operazzjonijiet konġunti ta’ ritorn, kif ukoll dwar il-konsegwenzi, għar-responsabbiltà mhux kuntrattwali ta’ din l-aġenzija, ta’ inadempiment ta’ dawn l-obbligi u ta’ kwalunkwe ksur sussegwenti ta’ drittijiet fundamentali li jista’ jseħħ matul tali operazzjonijiet ta’ ritorn.
L-appellanti kienu familja ta’ sitt ċittadini Sirjani, ta’ etniċità Kurda, li waslu fil-gżira ta’ Milos (il-Greċja) fid‑9 ta’ Ottubru 2016 fost grupp ta’ refuġjati. Fl‑20 ta’ Ottubru, wara operazzjoni konġunta ta’ ritorn mmexxija mir-Repubblika Ellenika u kkoordinata mill-Frontex, huma ġew ittrasferiti lejn ċentru ta’ akkoljenza temporanja fit-Turkija. F’Novembru 2016, huma ngħataw, mill-awtoritajiet Torok, dokumenti ta’ protezzjoni temporanja kif ukoll permess temporanju tal-ivvjaġġar. Wara li marru jgħixu Saruj (it-Turkija), l-appellanti marru l-Iraq sabiex jgħixu Erbil, minħabba l-biża’ li l-awtoritajiet Torok jibagħtuhom lura s-Sirja.
Fl‑2017, l-appellanti għamlu l-ewwel ilment quddiem l-Uffiċjal tad-Drittijiet Fundamentali tal-Frontex u sostnew li huma kienu ntbagħtu lura t-Turkija mill-Greċja minħabba l-operazzjoni ta’ ritorn immexxija mill-Frontex, imbagħad, fl‑2018, għamlu t-tieni lment dwar kif ġie ttrattat l-ewwel wieħed. Billi ġew iddikjarati ammissibbli, dawn l-ilmenti ntbagħtu lill-awtoritajiet tal-pulizija Griegi. Fl‑2019, l-Uffiċjal informa lill-appellanti li dawn l-awtoritajiet għalqu l-investigazzjoni interna dwar l-ewwel ilment, bagħtilhom ir-rapport finali tiegħu dwar l-ilmenti u għalaq il-proċedura ta’ trattament ta’ dawn tal-aħħar.
Fl‑20 ta’ Settembru 2021, l-appellanti adixxew lill-Qorti Ġenerali b’rikors għad-danni intiż li jinkiseb kumpens għad-danni materjali u morali li huma qiesu li kienu ġarrbu minħabba l-allegat aġir illegali li kkommettiet il-Frontex qabel, matul u wara l-operazzjoni konġunta ta’ ritorn.
Fis-sentenza appellata, il-Qorti Ġenerali kkunsidrat, l-ewwel nett, li ċerti dokumenti li pproduċew l-appellanti kienu inammissibbli minħabba li l-produzzjoni tardiva tagħhom ma kinitx iġġustifikata. Sa fejn għandu x’jaqsam il-mertu, hija ddeċidiet, wara li rrilevat li l-kundizzjonijiet sabiex tiġi stabbilita r-responsabbiltà mhux kuntrattwali tal-Unjoni (
3
) huma kumulattivi, li teżamina fl-ewwel lok il-kundizzjoni dwar l-eżistenza ta’ rabta kawżali bejn l-aġir li bih kienet akkużata l-Frontex u l-allegati danni. B’hekk, hija ddeċidiet li l-ispejjeż sostnuti mill-appellanti sabiex imorru l-Greċja ma setgħux jirriżultaw direttament mill-aġir li bih kienet akkużata l-Frontex, peress li l-imsemmija spejjeż kienu ġew sostnuti qabel l-operazzjoni kontenzjuża ta’ ritorn. It-tieni nett, hija qieset li l-Frontex kellha biss il-missjoni, fil-kuntest tal-operazzjoni kontenzjuża ta’ ritorn, li tagħti appoġġ tekniku u operazzjonali lill-Istati Membri u mhux ukoll li teżamina l-fondatezza tad-deċiżjonijiet ta’ ritorn tal-persuni inklużi f’din l-operazzjoni, billi dawn id-deċiżjonijiet kif ukoll dawk dwar l-għoti ta’ protezzjoni internazzjonali jirriżultaw minn evalwazzjoni li taqa’ taħt il-kompetenza esklużiva tal-Istati Membri. Fl-aħħar nett, il-Qorti Ġenerali, wara li eżaminat l-argumenti dwar id-danni materjali u morali li allegatament iġġarrbu waqt u wara l-operazzjoni kontenzjuża ta’ ritorn, iddeċidiet li l-appellanti ma kinux ipproduċew il-prova ta’ rabta kawżali diretta biżżejjed bejn l-atti li bihom kienet akkużata l-Frontex u l-allegati danni u, konsegwentement, ċaħdet ir-rikors għad-danni kollu kemm hu.
Insostenn tal-appell ippreżentat minn din is-sentenza, l-appellanti sostnew b’mod partikolari li l-Qorti Ġenerali kkunsidrat b’mod żbaljat, minn naħa, li l-Frontex ma kellhiex l-obbligu li tiżgura ruħha mill-eżistenza ta’ deċiżjoni ta’ ritorn bil-miktub u, min-naħa l-oħra, li ma kinitx teżisti rabta kawżali bejn l-aġir li bih kienet akkużata l-Frontex u l-allegati danni u li din ir-rabta kienet inkisret mill-“għażliet” tagħhom stess.
Il-kunsiderazzjonijiet tal-Qorti tal-Ġustizzja
L-ewwel nett, sa fejn għandhom x’jaqsmu l-obbligi speċifiċi li r-Regolament 2016/1624 jimponi fuq il-Frontex, il-Qorti tal-Ġustizzja osservat li din l-aġenzija għandha, taħt dan ir-regolament, numru ta’ obbligi intiżi li jiggarantixxu r-rispett tad-drittijiet fundamentali fil-kuntest tal-operazzjonijiet ta’ ritorn ikkoordinati minnha. Dawn l-obbligi jirriżultaw, minn naħa, mill-obbligu ġenerali tal-Gwardja Ewropea tal-Fruntiera u tal-Kosta, li l-Frontex hija komponent tagħha, li tiggarantixxi l-protezzjoni tad-drittijiet fundamentali fil-qadi tal-funzjonijiet ta’ dan il-korp skont dan ir-regolament, u, min-naħa l-oħra, mill-obbligu tal-Frontex li tissorvelja b’mod effikaċi r-rispett tad-drittijiet fundamentali fl-attivitajiet kollha tagħha.
Għalhekk, fil-fehma tal-Qorti tal-Ġustizzja, il-Qorti Ġenerali għamlet żball ta’ liġi meta qieset li l-Frontex ma kellha ebda obbligu sa fejn għandha x’taqsam il-verifika tal-eżistenza ta’ deċiżjonijiet ta’ ritorn individwali eżekuttivi adottati fir-rigward tal-persuni kkonċernati minn operazzjoni konġunta ta’ ritorn ikkoordinata minn din l-aġenzija, minħabba li l-missjoni tagħha kienet biss li tagħti appoġġ tekniku u operazzjonali lill-Istati Membri, mingħajr ma setgħet teżamina l-fondatezza ta’ dawn id-deċiżjonijiet ta’ ritorn. Il-Qorti tal-Ġustizzja ppreċiżat f’dan ir-rigward li l-verifika tal-eżistenza ta’ tali deċiżjonijiet hija estranja għal kull eżami tal-fondatezza tagħhom u għalhekk ma tnaqqarx il-kompetenza esklużiva li l-Istati Membri għandhom f’dan il-qasam bis-saħħa tal-Artikolu 6(1) tad-Direttiva 2008/115. B’hekk, il-Frontex hija obbligata tivverifika l-eżistenza ta’ deċiżjonijiet ta’ ritorn individwali eżekuttivi, li, skont l-Artikolu 12(1) tad-Direttiva 2008/115, għandhom jingħataw bil-miktub, fir-rigward tal-persuni kollha li Stat Membru jkun biħsiebu jinkludi f’tali operazzjonijiet, sabiex tiġi ggarantita l-osservanza tar-rekwiżiti li jirriżultaw mir-Regolament 2016/1624 kif ukoll ir-rispett tad-drittijiet fundamentali tal-persuni kkonċernati, b’mod partikolari l-prinċipju ta’ non‑refoulement.
F’dawn iċ-ċirkustanzi, u fid-dawl tal-prinċipju ta’ kooperazzjoni leali (
4
), kienet ukoll ivvizzjata bi żball ta’ liġi l-evalwazzjoni tal-Qorti Ġenerali li kellha tiġi miċħuda kull rabta kawżali bejn l-aġir li bih kienet akkużata l-Frontex u d-danni allegati mill-appellanti, minħabba li din l-aġenzija ma kellha ebda obbligu sa fejn għandha x’taqsam il-verifika tal-eżistenza ta’ deċiżjoni ta’ ritorn fir-rigward tal-persuni kollha inklużi f’operazzjoni konġunta ta’ ritorn ikkoordinata minn din l-aġenzija.
Madankollu, għall-kuntrarju ta’ dak li kienu qegħdin isostnu l-appellanti, il-fatt li l-Frontex għandha obbligu ta’ verifika f’dan ir-rigward ma jfissirx li kienet teżisti neċessarjament rabta kawżali bejn kwalunkwe ksur ta’ dan l-obbligu u d-danni kollha jew parti minnhom li kienu qegħdin jallegaw l-appellanti. Huwa minnu li l-eżistenza ta’ tali rabta kawżali għandha tiġi eżaminata billi jittieħed inkunsiderazzjoni dan l-obbligu ta’ verifika, kif ukoll l-obbligi l-oħra imposti fuq il-Frontex sabiex jiġu ggarantiti l-osservanza tar-rekwiżiti tar-Regolament 2016/1624 u r-rispett tad-drittijiet fundamentali tal-persuni kkonċernati. Madankollu, dan l-eżami għandu jsir billi jittieħdu inkunsiderazzjoni l-fatti rilevanti kollha (
5
) u l-evalwazzjonijiet legali meħtieġa.
It-tieni nett, sa fejn għandha x’taqsam ir-responsabbiltà minħabba kwalunkwe ksur tad-drittijiet fundamentali li jkun seta’ seħħ waqt titjira ta’ ritorn, il-Qorti tal-Ġustizzja kkonstatat li l-Qorti Ġenerali żbaljat meta qieset li tali ksur huwa r-responsabbiltà esklużiva tal-Istat Membru ospitanti, bl-esklużjoni ta’ kull responsabbiltà tal-Frontex. Fil-fatt, fid-dawl tal-obbligi li għandha l-Frontex taħt ir-Regolament 2016/1624, ma jistax jiġi eskluż a priori li ksur ta’ dawn l-obbligi, mid-dipartimenti tagħha jew mill-membri tal-persunal tagħha, fil-kuntest ta’ operazzjoni partikolari, seta’ jikkontribwixxi għas-seħħ ta’ ksur ta’ drittijiet fundamentali waqt titjira ta’ ritorn bi ħsara għal persuni mneħħija. Huwa irrilevanti f’dan ir-rigward li, skont id-Direttiva 2008/115 (
6
) u kif ifakkar ir-Regolament 2016/1624 (
7
), il-kontroll tar-ritorn forzat jaqa’ fuq l-Istati Membri. Fil-fatt, skont dan ir-regolament tal-aħħar, l-assistenza mogħtija mill-Frontex jew il-koordinazzjoni jew l-organizzazzjoni li hija tiżgura għall-operazzjonijiet konġunti ta’ ritorn għandhom hekk jingħataw skont din id-direttiva, u l-Frontex għandha obbligi ta’ kontroll barra dawk li għandhom l-Istati Membri.
Barra minn hekk, sa fejn membri tal-persunal tal-Frontex jipparteċipaw jew jistgħu jipparteċipaw f’tali operazzjonijiet, fil-kwalità ta’ uffiċjali ta’ koordinazzjoni jew ta’ esperti mibgħuta fil-kuntest ta’ dawn l-operazzjonijiet, ma jistax jiġi eskluż a priori li azzjonijiet jew ommissjonijiet kolpevoli ta’ dawn il-membri tal-persunal jistgħu jkollhom relazzjoni kawżali mas-seħħ ta’ tali ksur.
Fl-aħħar nett, il-Qorti tal-Ġustizzja enfasizzat, billi bbażat ruħha fuq il-ġurisprudenza tagħha dwar in-natura diretta tar-rabta kawżali bejn l-aġir ikkritikat u l-allegat dannu, li hija neċessarja sabiex tiġi stabbilita r-responsabbiltà mhux kuntrattwali tal-Unjoni, li l-Qorti Ġenerali ma għamlitx żball ta’ liġi meta, minn naħa, qieset li l-fatt li l-aġir ikkritikat kien jikkostitwixxi kundizzjoni neċessarja għas-seħħ ta’ dannu li, fin-nuqqas ta’ dan l-aġir, ma kienx iseħħ, ma huwiex biżżejjed sabiex tiġi stabbilita rabta kawżali, u meta, min-naħa l-oħra, eżaminat, f’dan il-każ, il-possibbiltà li r-rabta kawżali bejn l-aġir li bih kienet akkużata l-Frontex u d-danni kkonċernati kienet inkisret minn ċerti atti tal-appellanti.
Madankollu, il-Qorti tal-Ġustizzja ppreċiżat li tali eżami għandu neċessarjament isir in concreto, billi jittieħdu inkunsiderazzjoni ċ-ċirkustanzi rilevanti kollha li jkunu jikkaratterizzaw is-sitwazzjoni tal-persuna leża. Sa fejn għandhom x’jaqsmu, b’mod partikolari, il-membri ta’ familja li jkunu ħarbu mill-pajjiż ta’ oriġini tagħhom sabiex japplikaw għal protezzjoni internazzjonali u li jkunu qegħdin iħabbtu wiċċhom ma’ ċirkustanzi eċċezzjonali u riskji imprevedibbli, għandu jittieħed inkunsiderazzjoni l-fatt li l-applikanti għall-ażil jistgħu jkunu partikolarment vulnerabbli minħabba l-vjaġġ migratorju tagħhom u l-esperjenzi trawmatiċi li huma jkunu setgħu għexu, peress li din il-vulnerabbiltà tista’ taffettwa l-ġudizzju tagħhom. F’tali sitwazzjoni eċċezzjonali, ir-rabta kawżali bejn l-aġir ikkritikat u l-allegat dannu tista’ tissussisti, anki jekk il-parti leża tkun ħadet deċiżjoni bejn meta jkun ġie adottat dan l-aġir u meta jkun seħħ dan id-dannu. Din id-deċiżjoni tista’ titqies raġonevoli fid-dawl taċ-ċirkustanzi kollha li jkunu jikkaratterizzaw din is-sitwazzjoni.
Konsegwentement, il-Qorti Ġenerali għamlet żball ta’ liġi meta ddeċidiet li l-għażliet tal-appellanti, li jmorru jgħixu temporanjament it-Turkija, li jaħarbu lejn l-Iraq u li jgħixu f’dan il-pajjiż tal-aħħar, kienu kisru kull rabta kawżali diretta biżżejjed bejn l-aġir li bih kienet akkużata l-Frontex u l-allegati danni, mingħajr ma għamlet evalwazzjoni in concreto tan-natura raġonevoli ta’ dawn l-għażliet fid-dawl taċ-ċirkustanzi kollha li kienu jikkaratterizzaw il-kuntest li fih saru dawn l-għażliet.
F’dawn iċ-ċirkustanzi, il-Qorti tal-Ġustizzja annullat parzjalment is-sentenza appellata (
8
) u, billi ma setgħetx tiddeċiedi fuq il-mertu peress li l-Qorti Ġenerali ma tatx deċiżjoni dwar il-parti l-kbira tal-motivi tal-appellanti, bagħtet lura l-kawża quddiem din tal-aħħar.
(
1
)	Sentenza tas‑6 ta’ Settembru 2023, WS et vs Frontex (T‑600/21, EU:T:2023:492, iktar ’il quddiem is-“sentenza appellata”).
(
2
)	Regolament (UE) 2016/1624 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tal‑14 ta’ Settembru 2016 dwar il-Gwardja Ewropea tal-Fruntiera u tal-Kosta u li jemenda r-Regolament (UE) 2016/399 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill u li jħassar ir-Regolament (KE) Nru 863/2007 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill, ir-Regolament tal-Kunsill (KE) Nru 2007/2004 u d-Deċiżjoni tal-Kunsill 2005/267/KE (ĠU 2016, L 251, p. 1).
(
3
)	Skont ġurisprudenza stabbilita tal-Qorti tal-Ġustizzja, sabiex tiġi stabbilita r-responsabbiltà mhux kuntrattwali tal-Unjoni taħt it-tieni paragrafu tal-Artikolu 340 TFUE għandhom jiġu ssodisfatti numru ta’ kundizzjonijiet, jiġifieri li jkun jeżisti ksur serju biżżejjed ta’ dispożizzjoni legali intiża li tagħti drittijiet lill-individwi, li jkun iġġarrab dannu attwali u li tkun teżisti rabta kawżali diretta bejn il-ksur tal-obbligu tal-awtur tal-att u d-dannu mġarrab mill-persuni leżi. Meta waħda minn dawn il-kundizzjonijiet ma tkunx issodisfatta, ir-rikors għandu jiġi miċħud kollu kemm hu mingħajr ma jkun neċessarju li jiġu eżaminati l-kundizzjonijiet l-oħra tar-responsabbiltà mhux kuntrattwali tal-Unjoni, u l-qorti tal-Unjoni ma hijiex obbligata teżamina l-imsemmija kundizzjonijiet f’ordni partikolari.
(
4
)	Stabbilit fl-Artikolu 4(3) TUE u mfakkar fl-Artikolu 9 tar-Regolament 2016/1624.
(
5
)	Li l-konstatazzjoni tagħhom hija r-responsabbiltà tal-Qorti Ġenerali.
(
6
)	Skont, f’dan il-każ, l-Artikolu 8(6) tad-Direttiva 2008/115.
(
7
)	Fl-Artikolu 29(4) tiegħu.
(
8
)	Is-sentenza appellata ġiet annullata ħlief sa fejn, minn naħa, ċaħdet bħala inammissibbli ċerti dokumenti prodotti mill-appellanti u sa fejn, min-naħa l-oħra, ikkonstatat in-nuqqas ta’ rabta kawżali bejn l-aġir li bih kienet akkużata Frontex u d-danni allegati mill-appellanti sa fejn għandhom x’jaqsmu l-ispejjeż sostnuti minnhom sabiex imorru l-Greċja.