62012CC0423
ΠΡΟΤΆΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΫ ΕΙΣΑΓΓΕΛΈΑ
PAOLO MENGOZZI
της 6ης Νοεμβρίου 2013 (
1
)
Υπόθεση C‑423/12
Flora May Reyes
κατά
Migrationsverket
[αίτηση του Kammarrätten i Stockholm – Migrationsöverdomstolen (Σουηδία)για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως]
«Δικαίωμα των πολιτών της Ένωσης και των μελών των οικογενειών τους να κυκλοφορούν και να διαμένουν ελεύθερα στο έδαφος των κρατών μελών — Οδηγία 2004/38/EK — Άρθρο 2, σημείο 2, στοιχείο γʹ — Δικαίωμα διαμονής των μελών της οικογένειας ενός πολίτη της Ένωσης — Έννοια του “συντηρούμενου μέλους της οικογένειας ενός πολίτη της Ένωσης” — Υποχρέωση του κατ’ ευθεία γραμμή κατιόντος, ο οποίος έχει υπερβεί την ηλικία των 21 ετών, ενός πολίτη της Ένωσης να αποδείξει ότι έχει αναζητήσει εργασία χωρίς αποτέλεσμα ή ότι έχει υποβάλει αίτηση στις αρχές του κράτους μέλους καταγωγής προκειμένου να τύχει επιδόματος κοινωνικής πρόνοιας ή ότι προσπάθησε να καλύψει τις ανάγκες του με κάθε άλλο τρόπο — Συνέπειες των δηλώσεων του μέλους της οικογένειας που ζητεί τίτλο διαμονής ως “συντηρούμενο μέλος της οικογένειας” όσον αφορά τη βούλησή του να καταλάβει θέση εργασίας εντός του κράτους μέλους υποδοχής»
1.
Προκειμένου να του αναγνωρισθεί δικαίωμα διαμονής στην επικράτεια της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ως κατ’ ευθεία γραμμή κατιών ο οποίος έχει υπερβεί την ηλικία των 21 ετών ενός πολίτη της Ένωσης, υπό την έννοια του άρθρου 2, σημείο 2, στοιχείο γʹ, της οδηγίας 2004/38/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 29ης Απριλίου 2004, σχετικά με το δικαίωμα των πολιτών της Ένωσης και των μελών των οικογενειών τους να κυκλοφορούν και να διαμένουν ελεύθερα στην επικράτεια των κρατών μελών, για την τροποποίηση του κανονισμού (ΕΟΚ) 1612/68 και την κατάργηση των οδηγιών 64/221/ΕΟΚ, 68/360/ΕΟΚ, 72/194/ΕΟΚ, 73/148/ΕΟΚ, 75/34/ΕΟΚ, 75/35/ΕΟΚ, 90/364/ΕΟΚ, 90/365/ΕΟΚ και 93/96/ΕΟΚ (
2
), πρέπει ο αιτών να αποδείξει απλώς και μόνον ότι ο εν λόγω πολίτης πράγματι του παρέχει υλική υποστήριξη ή μπορούν οι αρχές να απαιτήσουν από αυτόν να αποδείξει επίσης την αναγκαιότητα της υποστηρίξεως;
2.
Προκειμένου να δοθεί απάντηση στο ερώτημα αυτό, το Δικαστήριο καλείται μεταξύ άλλων να διευκρινίσει και, ενδεχομένως, να εκσυγχρονίσει τη νομολογία του περί των μελών της οικογένειας του πολίτη της Ένωσης που καλούνται «συντηρούμενα» ως εμμέσων φορέων των δικαιωμάτων που θεσπίζει η οδηγία 2004/38.
I – Το νομικό πλαίσιο
Α — Η οδηγία 2004/38
3.
Η αιτιολογική σκέψη 5 της οδηγίας 2004/38 ορίζει ότι «[τ]ο δικαίωμα όλων των πολιτών της Ένωσης να κυκλοφορούν και να διαμένουν ελεύθερα εντός των κρατών μελών, προκειμένου να ασκείται υπό αντικειμενικές συνθήκες ελευθερίας και αξιοπρέπειας, θα πρέπει να παρέχεται και στα μέλη της οικογένειάς τους, ανεξαρτήτως της ιθαγένειάς τους».
4.
Η αιτιολογική σκέψη 6 της οδηγίας 2004/38 ορίζει ότι, «[π]ροκειμένου να διατηρηθεί η ενότητα της οικογένειας με ευρύτερη έννοια και με την επιφύλαξη της απαγόρευσης διακρίσεων λόγω ιθαγένειας, η κατάσταση των προσώπων τα οποία δεν περιλαμβάνονται στον ορισμό του μέλους της οικογένειας δυνάμει της παρούσας οδηγίας και τα οποία, ως εκ τούτου, δεν απολαύουν αυτόματου δικαιώματος εισόδου και διαμονής στο κράτος μέλος υποδοχής, θα πρέπει να εξετάζεται από το κράτος μέλος υποδοχής βάσει της εθνικής του νομοθεσίας, ώστε να αποφασίζεται κατά πόσον μπορεί να επιτραπεί η είσοδος και η διαμονή στα εν λόγω πρόσωπα, λαμβάνοντας υπόψη τη σχέση τους με τον πολίτη της Ένωσης ή οιεσδήποτε άλλες συνθήκες, όπως η οικονομική ή συγγενική εξάρτησή τους από τον πολίτη της Ένωσης».
5.
Η αιτιολογική σκέψη 28 της οδηγίας 2004/38 ορίζει ότι «[τ]α κράτη μέλη θα πρέπει να έχουν τη δυνατότητα να θεσπίζουν τα αναγκαία μέτρα, προκειμένου να προφυλαχθούν από κατάχρηση δικαιώματος ή δόλο».
6.
Η αιτιολογική σκέψη 31 της οδηγίας 2004/38 υπενθυμίζει ότι η εν λόγω οδηγία «σέβεται τα θεμελιώδη δικαιώματα και τις ελευθερίες και τηρεί τις αρχές που αναγνωρίζονται, ιδίως, από τον Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης».
7.
Το άρθρο 2 της οδηγίας 2004/38 ορίζει τα εξής:
«Για τους σκοπούς της παρούσας οδηγίας, νοούνται ως:
[…]
2)
“Μέλος της οικογένειας”:
[…]
γ)
οι απευθείας κατιόντες οι οποίοι είναι κάτω της ηλικίας των 21 ετών ή είναι συντηρούμενοι […],
3)
“κράτος μέλος υποδοχής”: το κράτος μέλος στο οποίο μεταβαίνει ο πολίτης της Ένωσης προκειμένου να ασκήσει το δικαίωμα ελεύθερης κυκλοφορίας και διαμονής.»
8.
Το άρθρο 3 της οδηγίας 2004/38 έχει ως εξής:
«1.
Η παρούσα οδηγία ισχύει για όλους τους πολίτες της Ένωσης οι οποίοι μεταβαίνουν ή διαμένουν σε κράτος μέλος άλλο από εκείνο του οποίου είναι υπήκοοι καθώς και τα μέλη των οικογενειών τους κατά τα οριζόμενα στο άρθρο 2, σημείο 2, που τους συνοδεύουν ή πηγαίνουν να τους συναντήσουν.
2.
Με την επιφύλαξη τυχόν ατομικού δικαιώματος ελεύθερης κυκλοφορίας και διαμονής των ενδιαφερομένων και σύμφωνα με την εθνική νομοθεσία του, το κράτος μέλος υποδοχής διευκολύνει την είσοδο και τη διαμονή των ακόλουθων προσώπων:
α)
κάθε άλλου μέλους της οικογένειας, ανεξαρτήτως της ιθαγένειάς του, που δεν εμπίπτει στον ορισμό του άρθρου 2, σημείο 2, εφόσον συντηρείται από τον πολίτη της Ένωσης που έχει ίδιον δικαίωμα διαμονής ή ζει υπό τη στέγη του στη χώρα προέλευσης, ή εφόσον σοβαροί λόγοι υγείας καθιστούν απολύτως αναγκαία την προσωπική φροντίδα του εν λόγω μέλους της οικογένειας από τον πολίτη της Ένωσης·
[…]
Το κράτος μέλος υποδοχής αναλαμβάνει εκτενή εξέταση της προσωπικής κατάστασης και αιτιολογεί κάθε άρνηση εισόδου ή διαμονής των προσώπων αυτών.»
9.
Το άρθρο 7, παράγραφος 2, της οδηγίας 2004/38 προβλέπει ότι «[τ]ο δικαίωμα διαμονής που προβλέπεται στην παράγραφο 1 εκτείνεται στα μέλη της οικογένειας τα οποία δεν είναι υπήκοοι κράτους μέλους, όταν συνοδεύουν ή πηγαίνουν να συναντήσουν, στο κράτος μέλος υποδοχής, τον πολίτη της Ένωσης και εφόσον ο εν λόγω πολίτης πληροί τους όρους που αναφέρονται στην παράγραφο 1, στοιχεία αʹ, βʹ ή γʹ».
10.
Το άρθρο 10, παράγραφος 2, στοιχείο δʹ, της οδηγίας 2004/38 ορίζει ότι, προκειμένου να χορηγήσουν δελτίο διαμονής, τα κράτη μέλη απαιτούν την προσκόμιση, «στις περιπτώσεις που εμπίπτουν στο άρθρο 2, παράγραφος 2, στοιχεία γʹ και δʹ, δικαιολογητικ[ών] ότι πληρούνται οι όροι που καθορίζονται στο άρθρο 2, παράγραφος 2, στοιχεία γʹ και δʹ».
11.
Το άρθρο 14, παράγραφος 2, της οδηγίας 2004/38 τονίζει ότι «[ο]ι πολίτες της Ένωσης και τα μέλη της οικογένειάς τους έχουν το δικαίωμα διαμονής που προβλέπεται στα άρθρα 7, 12 και 13, ενόσω πληρούν τους όρους των άρθρων αυτών».
Β — Το σουηδικό δίκαιο
12.
Η οδηγία 2004/38 μεταφέρθηκε στο σουηδικό δίκαιο με τις τροποποιήσεις που επήλθαν στον νόμο 2005:716 περί αλλοδαπών [Utlänningslagen (2005:716), στο εξής: UtlL] και στην κανονιστική απόφαση 2006:97 περί αλλοδαπών [Utlänningsförordningen, (2006:97)].
13.
Στο κεφάλαιο 3a, παράγραφος 2 του UtlL ορίζεται ως μέλος της οικογένειας του πολίτη του Ευρωπαϊκού Οικονομικού Χώρου (ΕΟΧ) ο αλλοδαπός ο οποίος είτε συνοδεύει τον πολίτη του ΕΟΧ είτε μεταβαίνει στη Σουηδία για να εγκατασταθεί μαζί του και ο οποίος είναι, μεταξύ άλλων, απευθείας κατιών του πολίτη του ΕΟΧ ή του/της συζύγου ή του/της συντρόφου του, αν συντηρείται από τον ίδιο ή από ένα από τα πρόσωπα αυτά ή είναι κάτω των 21 ετών.
14.
Κατά το κεφάλαιο 3a, παράγραφος 5, του UtlL, το δικαίωμα διαμονής παρέχεται στα μέλη της οικογένειας του πολίτη του ΕΟΧ καθ’ όσο διάστημα πληρούνται οι σχετικές προϋποθέσεις.
15.
Το κεφάλαιο 3a, παράγραφος 9, της κανονιστικής αποφάσεως 2006:97 περί αλλοδαπών ορίζει ότι, στο πλαίσιο της διαδικασίας χορηγήσεως τίτλου διαμονής, οι σουηδικές αρχές μπορούν να απαιτούν την προσκόμιση από τον αιτούντα εγκύρου διαβατηρίου, εγγράφων που αποδεικνύουν την οικογενειακή σχέση με τον πολίτη του ΕΟΧ, τίτλους καταχωρίσεως στα μητρώα ή άλλα έγγραφα από τα οποία να προκύπτει ότι ο πολίτης του ΕΟΧ χάρη στον οποίο θεμελιώνεται το δικαίωμα διαμονής έχει όντως δικαίωμα διαμονής στη Σουηδία, καθώς και, κατά το μέτρο που τούτο αποτελεί προϋπόθεση για το δικαίωμα διαμονής του αιτούντος, έγγραφα αποδεικνύοντα ότι αυτός συντηρείται από τον πολίτη του ΕΟΧ, τον/τη σύζυγό του ή τον/τη σύντροφό του.
II – Η διαφορά της κύριας δίκης και τα προδικαστικά ερωτήματα
16.
Η προσφεύγουσα της κύριας δίκης F. M. Reyes, η οποία γεννήθηκε το 1987, είναι υπήκοος Φιλιππίνων. Κατοικούσε ανέκαθεν στις Φιλιππίνες. Όταν ήταν 3 ετών, η μητέρα της, F. R. Hansen, εγκατέλειψε τις Φιλιππίνες για να εργαστεί στη Γερμανία, όπου απέκτησε γερμανική ιθαγένεια. Η F. R. Hansen είχε εμπιστευθεί την κόρη της στη γιαγιά της τελευταίας. Όταν ήταν 14 ετών, η F. M. Reyes ακολούθησε τη νυν αποβιώσασα αδελφή της και εγκαταστάθηκε στη Μανίλα (Φιλιππίνες). Η F. M. Reyes ακολούθησε σπουδές μέσης και, στη συνέχεια, ανώτερης εκπαιδεύσεως τετραετούς διάρκειας, προκειμένου να γίνει κατ’ οίκον νοσοκόμα. Εντούτοις, της χρειάζεται ακόμη πρακτική εμπειρία —επί πληρωμή— για να ολοκληρώσει την εκπαίδευσή της. Ως εκ τούτου, δεν έχει εργασθεί ποτέ ούτε έχει λάβει επίδομα κοινωνικής πρόνοιας στις Φιλιππίνες.
17.
Η F. R. Hansen παντρεύτηκε ένα Νορβηγό υπήκοο το 2011. Το ζεύγος ζει στη Σουηδία από το 2009 και η F. R. Hansen έχει τίτλο διαμονής εκδοθέντα από τις σουηδικές αρχές. Αφότου εγκατέλειψε τις Φιλιππίνες για να εγκατασταθεί στην Ευρώπη, διατηρούσε πάντοτε στενές σχέσεις με την οικογένειά της που παρέμεινε στη χώρα καταγωγής της. Απέστελλε τακτικά χρήματα στην οικογένειά της και την επισκεπτόταν εξίσου τακτικά. Η F. R. Hansen δεν εργάζεται, αλλά ο σύζυγός της εισπράττει επαρκή σύνταξη, η οποία χρησιμοποιείται εν μέρει για την οικονομική αρωγή της οικογένειας της συζύγου του.
18.
Στην αρχή του έτους 2011, η F. M. Reyes ζήτησε θεώρηση από την πρεσβεία της Σουηδίας στη Μανίλα για να επισκεφθεί τη μητέρα της και τον πατριό της στη Σουηδία. Η εν λόγω θεώρηση της χορηγήθηκε και η F. M. Reyes εισήλθε στον χώρο Σένγκεν στις 13 Μαρτίου 2011. Στις 29 Μαρτίου του ίδιου έτους, η F. M. Reyes ζήτησε από τις σουηδικές αρχές να της χορηγήσουν τίτλο διαμονής υπό την ιδιότητά της ως «συντηρούμενο μέλος της οικογένειας ενός πολίτη της Ένωσης».
19.
Συγκεκριμένα, ως κατ’ ευθεία γραμμή κατιούσα πολίτη της Ένωσης με τον οποίο επιθυμεί να εγκατασταθεί και έχουσα υπερβεί την ηλικία των 21 ετών, η F. M. Reyes μπορεί να αξιώσει τη χορήγηση τίτλου διαμονής στη Σουηδία, υπό την προϋπόθεση ότι πληροί τις προϋποθέσεις του άρθρου 2, σημείο 2, στοιχείο γʹ, της οδηγίας 2004/38, δηλαδή υπό την προϋπόθεση ότι συντηρείται από τον εν λόγω πολίτη.
20.
Στις 11 Μαΐου 2011, το Migrationsverket απέρριψε την αίτησή της, με την αιτιολογία ότι δεν είχε αποδείξει ότι τα καταβληθέντα ποσά είχαν χρησιμοποιηθεί για την κάλυψη των στοιχειωδών αναγκών της, δηλαδή, τη στέγαση, τη διατροφή της και την πρόσβασή της σε περίθαλψη. Επιπλέον, δεν απέδειξε πώς το σύστημα κοινωνικής προνοίας των Φιλιππίνων μπορούσε να βοηθήσει τα πρόσωπα που τελούν σε κατάσταση όπως η δική της. Αντιθέτως, ήταν σαφές ότι η F. M. Reyes ήταν πτυχιούχος στη χώρα καταγωγής της και ότι είχε συμπληρώσει περιόδους πρακτικής εξασκήσεως στη χώρα αυτή. Θεωρώντας ότι στην πραγματικότητα η F. M. Reyes συντηρούνταν από τη γιαγιά της και στηριζόμενο, μεταξύ άλλων στην απόφαση Jia (
3
), το Migrationsverket έκρινε ότι η F. M. Reyes δεν μπορούσε να θεωρηθεί ως «συντηρούμενο» μέλος της οικογένειας ενός πολίτη της Ένωσης, υπό την έννοια του άρθρου 2, σημείο 2, στοιχείο γʹ, της οδηγίας 2004/38.
21.
Η F. M. Reyes προσέβαλε την απόρριψη αυτή ενώπιον του Förvaltningsrätten i Göteborg (διοικητικού δικαστηρίου του Göteborg, Σουηδία) το οποίο συνεδριάζει ως πρωτοβάθμιο δικαστήριο σε θέματα ιθαγενείας και δικαίου των αλλοδαπών. Το εν λόγω δικαστήριο επιβεβαίωσε την απόφαση των σουηδικών αρχών. Μολονότι αναγνώρισε ότι οι στοιχειώδεις ανάγκες της F. M. Reyes πράγματι καλύπτονταν από τη μητέρα της και τον πατριό της, έκρινε αντιθέτως ότι η κοινωνική κατάσταση της προσφεύγουσας της κύριας δίκης δεν ήταν τέτοια ώστε να μην είναι σε θέση να καλύψει η ίδια τις ανάγκες της στις Φιλιππίνες χωρίς τη βοήθειά τους, ιδίως λόγω της ηλικίας της, του επιπέδου των προσόντων της και του γεγονότος ότι είχε την οικογένειά της κοντά της. Το Förvaltningsrätten i Göteborg κατέληξε ότι δεν αρκούσε να αποδειχθούν τα τακτικά εμβάσματα χρηματικών ποσών για την πλήρωση της προϋποθέσεως του «συντηρούμενου» μέλους της οικογένειας, υπό την έννοια του άρθρου 2, σημείο 2, στοιχείο γʹ, της οδηγίας 2004/38.
22.
Η F. M. Reyes άσκησε έφεση ενώπιον του Kammarrätten i Stockholm – Migrationsöverdomstolen (Σουηδία), το οποίο αποφαίνεται ως δικαστήριο τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας στην υπόθεση της κύριας δίκης.
23.
Οι σουηδικές αρχές ανέπτυξαν ενώπιον του εν λόγω δικαστηρίου επιχειρηματολογία υπέρ της αποφάσεως του Migrationsverket και του Förvaltningsrätten i Göteborg. Κατά την άποψή τους, λαμβανομένης υπόψη της προπαρατεθείσας αποφάσεως Jia, απλώς και μόνον τα εμβάσματα χρηματικών ποσών δεν αρκούν για να αποδειχθεί ότι ένα πρόσωπο συντηρείται από μέλος της οικογένειάς του που είναι πολίτης της Ένωσης. Τα κράτη μέλη πρέπει να έχουν τη δυνατότητα να απαιτούν από τους αιτούντες να είναι πράγματι συντηρούμενοι, δηλαδή να μην έχουν άλλες επιλογές ούτε άλλες εναλλακτικές λύσεις από την πλήρη εξάρτηση, για την κάλυψη των στοιχειωδών αναγκών τους, από το μέλος της οικογένειας με το οποίο επιθυμούν να εγκατασταθούν. Ως εκ τούτου, ένα πρόσωπο το οποίο προβαίνει στη συνειδητή επιλογή να μην αναζητήσει εργασία ή να παραμείνει εξαρτώμενο στη χώρα καταγωγής του, δεν μπορεί να θεωρηθεί ως «συντηρούμενο» υπό την έννοια του άρθρου 2, σημείο 2, στοιχείο γʹ, της οδηγίας 2004/38.
24.
Η άποψη της F. M. Reyes είναι ριζικώς αντίθετη. Κατ’ αρχάς, προσκόμισε ενώπιον του εν λόγω δικαστηρίου ορισμένα στοιχεία αφορώντα την τακτικότητα των εμβασμάτων εκ μέρους του ζεύγους Hansen προς την F. M. Reyes, το γεγονός ότι το 11 % του ακαθάριστου εθνικού προϊόντος των Φιλιππίνων αποτελείται από την οικονομική συνεισφορά των υπηκόων Φιλιππίνων που εργάζονται στο εξωτερικό, τη γενική κατάσταση της αγοράς εργασίας των Φιλιππίνων και την έλλειψη κάθε κοινωνικής προνοίας παρεχόμενης από το κράτος των Φιλιππίνων στα πρόσωπα τα οποία, όπως η F. M. Reyes, ουδέποτε έχουν εργασθεί. Στη συνέχεια, αναφέρθηκε στο επίπεδο προσόντων της που δεν της παρέχει τη δυνατότητα, στο παρόν στάδιο, να έχει πρόσβαση σε θέση εργασίας κατ’ οίκον νοσοκόμας στις Φιλιππίνες, λόγω του ότι δεν έχει ολοκληρώσει την εκπαίδευσή της και λόγω του ιδιαιτέρως υψηλού επιπέδου ανεργίας που πλήττει αυτή την επαγγελματική κατηγορία. Ωστόσο, δήλωσε στο αιτούν δικαστήριο ότι προτίθεται να συνεχίσει τις σπουδές της στη Σουηδία και να εργαστεί εκεί. Τέλος, στηριζόμενη τόσο στην απόφαση Lebon (
4
) όσο και στην ανακοίνωση της Επιτροπής προς το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο για τις κατευθυντήριες γραμμές για την καλύτερη ενσωμάτωση και εφαρμογή της οδηγίας 2004/38 (στο εξής: κατευθυντήριες γραμμές) (
5
), η F. M. Reyes υποστήριξε ότι δεν είναι αναγκαίο να διερευνηθεί αν τα μέλη της οικογένειας είναι θεωρητικώς σε θέση να καλύψουν τις ανάγκες τους με την άσκηση αμειβόμενης δραστηριότητας, επί παραδείγματι. Οι εθνικές αρχές πρέπει να εκτιμούν κατά περίπτωση, αν, λαμβανομένης υπόψη της οικονομικής και κοινωνικής καταστάσεώς του, ο αιτών έχει ανάγκη υλικής υποστηρίξεως. Η ανάγκη αυτή είναι δυνατό να αποδειχθεί με κάθε μέσο, χωρίς να επιβάλλεται καμία προϋπόθεση ελάχιστης διάρκειας της καταστάσεως εξαρτήσεως ή του ποσού της στηρίξεως, υπό την επιφύλαξη, πάντοτε, του πραγματικού και διαρθρωτικού χαρακτήρα της εν λόγω καταστάσεως.
25.
Υπό τις περιστάσεις αυτές, το Kammarrätten i Stockholm – Migrationsöverdomstolen αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και, με απόφαση περί παραπομπής που περιήλθε στη Γραμματεία του Δικαστηρίου στις 17 Σεπτεμβρίου 2012, να υποβάλει σ’ αυτό, βάσει του άρθρου 267 ΣΛΕΕ, τα ακόλουθα δύο ερωτήματα:
«1)
Έχει το άρθρο 2, σημείο 2, στοιχείο γʹ, της οδηγίας [2004/38] την έννοια ότι κράτος μέλος μπορεί, υπό ορισμένες προϋποθέσεις, να απαιτήσει από κατιόντα κατ’ ευθεία γραμμή ο οποίος έχει υπερβεί την ηλικία των 21 ετών —προκειμένου να θεωρηθεί συντηρούμενος και, ως εκ τούτου, να εμπίπτει στον ορισμό του “μέλους της οικογένειας”, κατά το άρθρο 2, σημείο 2, στοιχείο γʹ, της οδηγίας [2004/38]— να έχει προσπαθήσει να βρει εργασία, να λάβει βοήθεια για τη συντήρησή του από τις αρχές της χώρας καταγωγής και/ή να συντηρηθεί με κάθε άλλο τρόπο, χωρίς τούτο να αποβεί δυνατό;
2.
Ποια σημασία έχει για την ερμηνεία του όρου “συντηρούμενοι” στο άρθρο 2, σημείο 2, στοιχείο γʹ, της οδηγίας [2004/38], το ότι ένας συγγενής —λόγω προσωπικών περιστάσεων όπως η ηλικία, η εκπαίδευση ή η υγεία— κρίνεται ότι έχει καλές προοπτικές εξευρέσεως εργασίας και, επιπλέον, έχει την πρόθεση να αρχίσει να εργάζεται στο κράτος μέλος, πράγμα το οποίο συνεπάγεται ότι οι προϋποθέσεις προκειμένου αυτός να θεωρηθεί ως συντηρούμενος συγγενής σύμφωνα με τη διάταξη δεν θα συντρέχουν πλέον;»
III – Η διαδικασία ενώπιον του Δικαστηρίου
26.
Η προσφεύγουσα της κύριας δίκης, η Σουηδική, η Τσεχική, η Ολλανδική Κυβέρνηση και η Κυβέρνηση του Ηνωμένου Βασιλείου καθώς και η Επιτροπή κατέθεσαν γραπτές παρατηρήσεις ενώπιον του Δικαστηρίου.
27.
Κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, η οποία διεξήχθη στις 5 Σεπτεμβρίου 2013, διατύπωσαν προφορικές παρατηρήσεις η προσφεύγουσα της κύριας δίκης, η Σουηδική Κυβέρνηση και η Κυβέρνηση του Ηνωμένου Βασιλείου καθώς και η Επιτροπή.
IV – Νομική ανάλυση
Α — Επί του πρώτου προδικαστικού ερωτήματος
28.
Το υπό εξέταση ερώτημα αφορά την ερμηνεία της εννοίας του «συντηρούμενου» μέλους της οικογένειας ενός πολίτη της Ένωσης, κατά το άρθρο 2, σημείο 2, στοιχείο γʹ, της οδηγίας 2004/38. Με την οδηγία αυτή, όπως είναι γνωστό, τροποποιήθηκε μεταξύ άλλων ο κανονισμός (ΕΟΚ) 1612/68 του Συμβουλίου, της 15ης Οκτωβρίου 1968, περί της ελεύθερης κυκλοφορίας των εργαζομένων στο εσωτερικό της Κοινότητας (
6
) και καταργήθηκε η οδηγία 73/148/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 21ης Μαΐου 1973, περί καταργήσεως των περιορισμών στη διακίνηση και στη διαμονή των υπηκόων των κρατών μελών στο εσωτερικό της Κοινότητας στον τομέα της εγκαταστάσεως και της παροχής υπηρεσιών (
7
). Με την οδηγία 2004/38 συγκεντρώθηκαν σε ενιαίο κείμενο τα δικαιώματα των πολιτών της Ένωσης και των μελών των οικογενειών τους να κυκλοφορούν και να διαμένουν ελεύθερα στο έδαφός της.
29.
Τα δύο αυτά προγενέστερα νομοθετήματα —στα οποία θα επανέλθω αργότερα— περιείχαν αναφορά στην εν λόγω έννοια του «συντηρούμενου» μέλους της οικογένειας, χωρίς ωστόσο να την οριοθετούν, ακριβώς όπως και άλλα νομοθετήματα του νυν ισχύοντος παραγώγου δικαίου (
8
). Δεδομένου ότι το άρθρο 2, σημείο 2, στοιχείο γʹ, της οδηγίας 2004/38 ουδόλως διευκρινίζει πώς πρέπει να ερμηνεύεται ο όρος «συντηρούμενο» ούτε παραπέμπει στα εθνικά δίκαια, πρόκειται εν προκειμένω για αυτοτελή έννοια του δικαίου της Ένωσης που πρέπει να ερμηνεύεται ομοιόμορφα στο έδαφος όλων των κρατών μελών. Η σημασία και το περιεχόμενο των όρων για τους οποίους το δίκαιο της Ένωσης δεν παρέχει ορισμό πρέπει να καθορίζονται λαμβανομένων υπόψη του νοηματικού πλαισίου εντός του οποίου χρησιμοποιούνται οι όροι αυτοί και των σκοπών που επιδιώκει η κανονιστική ρύθμιση στην οποία εντάσσονται (
9
).
30.
Προς τούτο, είναι αναγκαίο, πρώτον, να επανενταχθεί το άρθρο 2, σημείο 2, στοιχείο γʹ, της οδηγίας 2004/38 στο ευρύτερο πλαίσιο της οδηγίας αυτής, πριν υπομνησθεί, δεύτερον, η έννοια των προπαρατεθεισών αποφάσεων Lebon και Jia. Στη συνέχεια θα αντλήσω τα συμπεράσματα που απαιτούνται για να δοθεί απάντηση στο υποβληθέν ερώτημα. Τέλος, θα προβώ σε ορισμένες συμπερασματικές παρατηρήσεις αφορώσες την εξέταση της συγκεκριμένης υποθέσεως που έχει υποβληθεί στην κρίση του Δικαστηρίου.
1. Γραμματική, τελολογική και συστηματική ανάλυση του άρθρου 2, σημείο 2, στοιχείο γʹ, της οδηγίας 2004/38
31.
Από την ανάγνωση της οδηγίας 2004/38, καθίσταται απολύτως σαφές ότι το κεντρικό σημείο είναι ο πολίτης της Ένωσης που έχει ασκήσει το δικαίωμά του ελεύθερης κυκλοφορίας εντός της Ένωσης. Είναι ο κύριος και άμεσος φορέας του δικαιώματος αυτού (
10
). Εξ αντανακλάσεως και επειδή η απομάκρυνση των μελών της οικογένειας δεν πρέπει να συνιστά εμπόδιο στην ελεύθερη κυκλοφορία, αναγνωρίζονται και στα μέλη της οικογένειας του πολίτη της Ένωσης ο οποίος έχει ασκήσει το εν λόγω δικαίωμα ελεύθερης κυκλοφορίας, όχι αυτοτελή, αλλά μόνον παράγωγα δικαιώματα που απορρέουν από την ιδιότητα των μελών της οικογένειας του φορέα του δικαιώματος (
11
).
32.
Το γεγονός ότι τα δικαιώματα που αναγνωρίζονται στα μέλη της οικογένειας αποτελούν απλώς και μόνον παράγωγα δικαιώματα καθιστά σαφή τον θεμελιώδη σκοπό που επιδιώκει η οδηγία 2004/38, ο οποίος δεν είναι η οικογενειακή επανένωση ούτε ο σεβασμός της ιδιωτικής και οικογενειακής ζωής των πολιτών της Ένωσης, αλλά το «πρωτογενές και ατομικό δικαίωμ[ά τους] να κυκλοφορ[ούν] και να διαμέν[ουν] ελεύθερα στην επικράτεια των κρατών μελών» (
12
). Μόνον προς εξυπηρέτηση αυτού του θεμελιώδους σκοπού «παρέχ[ονται] και στα μέλη της οικογένειάς τους, ανεξαρτήτως της ιθαγένειάς τους» (
13
), τα δικαιώματα κυκλοφορίας και διαμονής. Ο νομοθέτης της Ένωσης δεν αγνόησε τη διατήρηση της ενότητας της οικογενειακής μονάδας, αλλά τούτο δεν αποτελούσε την κύρια μέριμνά του (
14
).
33.
Εξάλλου, τα μέλη της οικογένειας του πολίτη της Ένωσης που σκοπεύουν να ασκήσουν ή έχουν ήδη ασκήσει το δικαίωμα ελεύθερης κυκλοφορίας δεν αποτελούν ενιαία κατηγορία κατά την οδηγία 2004/38, οπότε είναι δυνατό να διακρίνει κανείς μεταξύ των μελών της πυρηνικής οικογένειας, τα οποία αφορά το άρθρο 2, σημείο 2, στοιχείο γʹ, της οδηγίας αυτής, αφενός, και των λοιπών μελών της οικογένειας, τα οποία αφορά το άρθρο 3, παράγραφος 2, της εν λόγω οδηγίας, αφετέρου.
34.
Συνεπώς, τα μέλη της πυρηνικής οικογένειας είναι ο σύζυγος ή ο σύντροφος του πολίτη της Ένωσης, οι κατ’ ευθεία γραμμή κατιόντες τους οι οποίοι δεν έχουν συμπληρώσει το εικοστό πρώτο έτος της ηλικίας τους ή οι οποίοι το έχουν υπερβεί, εφόσον είναι συντηρούμενοι, καθώς και οι συντηρούμενοι ανιόντες. Η οδηγία 2004/38, η οποία απονέμει και σ’ αυτούς δικαιώματα (
15
), τους παρέχει αυτόματο δικαίωμα εισόδου και διαμονής στο κράτος μέλος υποδοχής (
16
).
35.
Όσον αφορά τους κατ’ ευθεία γραμμή κατιόντες —κατηγορία που μας ενδιαφέρει κατά κύριο λόγο εν προκειμένω— σημειωτέον ότι η Επιτροπή είχε προτείνει αρχικώς να περιληφθεί στην πυρηνική οικογένεια, χωρίς άλλη προϋπόθεση, το σύνολο των κατ’ ευθεία γραμμή ανιόντων και κατιόντων του πολίτη που έχει δικαίωμα κυκλοφορίας και διαμονής ή του συζύγου του (
17
). Το Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης αποφάσισε ομοφώνως να εισαγάγει την έννοια της «εξαρτήσεως» στη διατύπωση του άρθρου 2 της οδηγίας 2004/38, τόσο για τους κατ’ ευθεία γραμμή ανιόντες όσο και για τους κατ’ ευθεία γραμμή κατιόντες που έχουν υπερβεί την ηλικία των 21 ετών, κρίνοντας ότι τούτο αντικατόπτριζε το τότε υφιστάμενο κεκτημένο (
18
).
36.
Η κατάσταση των λοιπών μελών της οικογένειας διαφέρει ουσιωδώς, δεδομένου ότι τα κράτη μέλη έχουν έναντι αυτών μόνον την υποχρέωση να «διευκολύν[ουν] την είσοδο και τη διαμονή» των εν λόγω μελών «σύμφωνα με την εθνική νομοθεσία του[ς]» (
19
). Προς τούτο, τα κράτη μέλη μπορούν να προβαίνουν σε «εκτενή εξέταση της προσωπικής κατάστασης» του αιτούντος (
20
). Τα άλλα αυτά μέλη ορίζονται κατά περιοριστικό τρόπο, δεδομένου ότι είτε είναι εξαρτώμενα στη χώρα καταγωγής ή συγκατοικούν με τον οικείο πολίτη της Ένωσης, είτε πρόκειται περί προσώπου το οποίο έχει απαραιτήτως ανάγκη, για σοβαρούς λόγους υγείας, την προσωπική ενασχόληση του εν λόγω πολίτη μαζί του είτε, τέλος, πρόκειται για τον σύντροφο του πολίτη με τον οποίο αυτός δεν έχει σχέση καταχωρισμένης συμβιώσεως, υπό την προϋπόθεση η σχέση με τον πολίτη αυτόν να είναι σταθερή και δεόντως αποδεδειγμένη.
37.
Ενώ η οδηγία 2004/38 προβλέπει για τα άλλα αυτά μέλη της οικογένειας ότι οι αρχές του κράτους μέλους υποδοχής πρέπει να προβούν σε εμπεριστατωμένη εξέταση της καταστάσεώς τους κατά τον χρόνο που ζητούν να εγκατασταθούν με τον πολίτη της Ένωσης, δεν παρέχεται καμία διευκρίνιση ως προς τη διαδικασία ελέγχου και την αυστηρότητα των προϋποθέσεων που πρέπει να πληρούν τα μέλη της πυρηνικής οικογένειας. Ωστόσο, από το πνεύμα της οδηγίας 2004/38 προκύπτει ότι, στην πράξη, ο νομοθέτης της Ένωσης είχε ως σκοπό να ευνοήσει τα τελευταία αυτά πρόσωπα. Συγκεκριμένα, το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι «τόσο από το γράμμα του άρθρου 3, παράγραφος 2, της οδηγίας 2004/38 όσο και από το όλο σύστημα αυτής προκύπτει ότι ο νομοθέτης της Ένωσης προέβη σε διάκριση μεταξύ των μελών της οικογένειας του πολίτη της Ένωσης κατά το άρθρο 2, σημείο 2, της οδηγίας 2004/38, τα οποία, υπό την τήρηση των προϋποθέσεων της οδηγίας αυτής, έχουν δικαίωμα εισόδου και διαμονής στο κράτος μέλος υποδοχής του εν λόγω πολίτη, αφενός, και των λοιπών μελών της οικογένειας κατά το άρθρο 3, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, στοιχείο αʹ, της εν λόγω οδηγίας, των οποίων η είσοδος και η διαμονή πρέπει απλώς να διευκολύνονται από το προαναφερθέν κράτος μέλος, αφετέρου» (
21
). Συναφώς, το Δικαστήριο έκρινε ότι, τόσο λόγω της ελλείψεως πιο συγκεκριμένων κανόνων στην οδηγία 2004/38 όσο και της παραπομπής στις εθνικές νομοθεσίες με το άρθρο 3, παράγραφος 2, της οδηγίας αυτής, «κάθε κράτος μέλος διαθέτει ευρεία διακριτική ευχέρεια ως προς τον καθορισμό των παραμέτρων που πρέπει να λαμβάνονται υπόψη», διευκρινίζοντας συγχρόνως ότι «το κράτος μέλος υποδοχής οφείλει να μεριμνά ώστε η νομοθεσία του, αφενός, να περιλαμβάνει κριτήρια που να συνάδουν τόσο με τη συνήθη έννοια του όρου “διευκολύνει” όσο και με τους όρους του άρθρου 3, παράγραφος 2, που προσδιορίζουν τη σχέση εξαρτήσεως, και, αφετέρου, να μην καθιστούν τη διάταξη αυτή άνευ πρακτικής αποτελεσματικότητας» (
22
). Μεταξύ των παραμέτρων αυτών, το Δικαστήριο ανέφερε ιδίως «τον βαθμό οικονομικής ή για πρακτικούς λόγους εξαρτήσεως και τον βαθμό συγγένειας μεταξύ του μέλους της οικογένειας και του πολίτη της Ένωσης τον οποίο το μέλος αυτό επιθυμεί να συνοδεύσει ή με τον οποίο επιθυμεί να εγκατασταθεί» (
23
).
38.
Αυτή καθεαυτή η έννοια του συντηρούμενου μέλους της οικογένειας, κατά το άρθρο 2, σημείο 2, στοιχείο γʹ, της οδηγίας 2004/38, ουδέποτε έχει διευκρινισθεί (
24
). Κατά τις κατευθυντήριες γραμμές (
25
), «η ιδιότητα του συντηρούμενου μέλους της οικογένειας απορρέει από μια πραγματική κατάσταση χαρακτηριζόμενη από το ότι η υλική υποστήριξη του εν λόγω μέλους της οικογένειας εξασφαλίζεται από υπήκοο της ΕΕ ή από τον σύζυγο/σύντροφο αυτού. […] Δεν απαιτείται να εξετασθεί εάν τα εν λόγω μέλη της οικογένειας θα ήταν θεωρητικά σε θέση να καλύψουν τις ανάγκες τους με την άσκηση αμειβόμενης δραστηριότητας. Προκειμένου να προσδιορισθεί εάν τα μέλη της οικογένειας είναι συντηρούμενα, πρέπει να εξετασθεί στη συγκεκριμένη περίπτωση εάν, λαμβανομένης υπόψη της οικονομικής και κοινωνικής τους κατάστασης, έχουν ανάγκη υλικής υποστήριξης για να καλύψουν τις ουσιώδεις ανάγκες τους στο κράτος καταγωγής» (
26
).
39.
Κατά τον τρόπο αυτόν, η Επιτροπή θεμελίωσε την εκ μέρους της ερμηνεία της εννοίας του συντηρούμενου μέλους της οικογένειας, κατά το άρθρο 2, σημείο 2, στοιχείο γʹ, της οδηγίας 2004/38, στην υφιστάμενη νομολογία του Δικαστηρίου, η οποία όμως είναι προγενέστερη της ενάρξεως ισχύος της εν λόγω οδηγίας, νομολογία ως προς την οποία οι ενδιαφερόμενοι που παρενέβησαν κατά την παρούσα δίκη άντλησαν ριζικώς διαφορετικά συμπεράσματα.
40.
Ως εκ τούτου, κρίνεται πλέον σκόπιμο να εξετασθούν οι εν λόγω δύο αποφάσεις από τις οποίες απορρέει η νομολογία αυτή, χωρίς ουδόλως να παραγνωρίζονται τα ανωτέρω επισημανθέντα στοιχεία, τα οποία προσιδιάζουν στην οδηγία 2004/38.
2. Επανεξέταση των αποφάσεων Lebon και Jia
41.
Η προπαρατεθείσα απόφαση Lebon, η οποία εκδόθηκε το 1987, έδωσε την ευκαιρία στο Δικαστήριο να παράσχει την πρώτη ερμηνεία της εννοίας του συντηρούμενου μέλους της οικογένειας ενός πολίτη της Ένωσης, η οποία τότε περιεχόταν στο άρθρο 10, παράγραφος 2, του κανονισμού 1612/68 (
27
). Τα πραγματικά περιστατικά της κύριας δίκης αφορούσαν ένα Γάλλο υπήκοο, κάτοικο Βελγίου ο οποίος εισέπραττε σύνταξη γήρατος στη βελγική επικράτεια, και την κόρη του, επίσης γαλλικής ιθαγενείας, η οποία συγκατοικούσε με τον πατέρα της και είχε ζητήσει από τις βελγικές αρχές τη χορήγηση επιδόματος κοινωνικής πρόνοιας. Το Δικαστήριο έκρινε τότε ότι «η ιδιότητα του συντηρούμενου μέλους της οικογένειας προκύπτει από πραγματική κατάσταση. Πρόκειται για το μέλος της οικογένειας, η συντήρηση του οποίου εξασφαλίζεται από τον εργαζόμενο χωρίς να απαιτείται να προσδιοριστούν οι λόγοι για τους οποίους ζητείται και παρέχεται η συντήρηση και χωρίς να εξετάζεται το ζήτημα αν ο ενδιαφερόμενος είναι σε θέση να καλύψει τις ανάγκες του με την άσκηση αμειβόμενης δραστηριότητας. Η ερμηνεία αυτή υπαγορεύεται από την αρχή ότι οι διατάξεις που καθιερώνουν την ελεύθερη κυκλοφορία των εργαζομένων, η οποία αποτελεί ένα από τα θεμέλια της Κοινότητας, πρέπει να ερμηνεύονται διασταλτικά» (
28
). Ο ορισμός αυτός, τον οποίο το Δικαστήριο είχε την ευκαιρία να επαναλάβει στη συνέχεια (
29
), ήταν τότε σαφώς αντίθετος προς τις προτάσεις του γενικού εισαγγελέα C. O. Lenz στην υπόθεση εκείνη (
30
).
42.
Στην προπαρατεθείσα υπόθεση Jia, το Δικαστήριο κλήθηκε να ερμηνεύσει την έννοια του «συντηρούμενου ανιόντος», κατά το άρθρο 1, παράγραφος 1, στοιχείο δʹ, της οδηγίας 73/148 (
31
). Στην υπόθεση εκείνη, οι γονείς ενός Κινέζου υπηκόου ο οποίος ζούσε στη Σουηδία με τη Γερμανίδα σύζυγό του, είχαν ζητήσει δελτίο διαμονής από τις σουηδικές αρχές, επικαλούμενοι τη συγγενική σχέση τους με πολίτη της Ένωσης. Στις σκέψεις 35 και 36 της αποφάσεώς του, το Δικαστήριο επισήμανε τις αρχές που απορρέουν από την προπαρατεθείσα απόφαση Lebon. Συγκεκριμένα, αφού επιβεβαίωσε εκ νέου ότι η ιδιότητα του συντηρούμενου μέλους της οικογένειας απορρέει από πραγματική κατάσταση, χαρακτηριζόμενη από το γεγονός ότι η υλική υποστήριξη του εν λόγω μέλους διασφαλίζεται από τον πολίτη της Ένωσης που έχει ασκήσει το δικαίωμά του ελεύθερης κυκλοφορίας, χωρίς να είναι αναγκαίο να προσδιορίσει τους λόγους για τους οποίους χρειάζεται η υποστήριξη αυτή ούτε να διερωτηθεί αν ο ενδιαφερόμενος είναι σε θέση να καλύψει τις ανάγκες του με την άσκηση αμειβόμενης δραστηριότητας, το Δικαστήριο προσέθεσε ότι, «προκειμένου να προσδιορίσει αν οι ανιόντες του συζύγου κοινοτικού υπηκόου συντηρούνται από αυτόν, το κράτος μέλος υποδοχής οφείλει να εξετάσει αν, λαμβανομένης υπόψη της οικονομικής και κοινωνικής τους καταστάσεως, αυτοί μπορούν να καλύψουν τις στοιχειώδεις ανάγκες τους. Η ανάγκη οικονομικής υποστηρίξεως πρέπει να υφίσταται στο κράτος καταγωγής» (
32
). Το διατακτικό της προπαρατεθείσας αποφάσεως Jia επαναλαμβάνει την ιδέα αυτή —νέα σε σχέση με την προπαρατεθείσα απόφαση Lebon— της ανάγκης οικονομικής υποστηρίξεως προς κάλυψη των στοιχειωδών αναγκών στο κράτος μέλος καταγωγής του αιτούντος.
43.
Πάντως, τα δύο ζητήματα αρχής που τέθηκαν με την υπόθεση εκείνη αφορούσαν, αφενός την απαιτούμενη προϋπόθεση νόμιμης διαμονής στο έδαφος του κράτους μέλους από το οποίο ένας υπήκοος τρίτου κράτους, μέλος —όχι απαραιτήτως συντηρούμενο— της οικογένειας ενός πολίτη της Ένωσης, εισήλθε στην Ένωση (
33
), καθώς και, αφετέρου, τον υπό αίρεση ή μη χαρακτήρα των προνομίων τα οποία το παράγωγο δίκαιο της Ένωσης χορηγούσε στο εν λόγω μέλος της οικογένειας όταν η ελεύθερη κυκλοφορία του πολίτη της Ένωσης με τον οποίο το μέλος της οικογένειας σκόπευε να εγκατασταθεί δεν εμποδιζόταν λόγω του ότι είχε ασκήσει το σχετικό δικαίωμα πριν από πολύ καιρό (
34
). Εξάλλου, το άλλο ζήτημα το οποίο εξέτασε το Δικαστήριο δεν αφορούσε ακριβώς την έννοια της φράσεως «συντηρούμενο μέλος της οικογένειας», αλλά μάλλον το ζήτημα αν, πρώτον, το εν λόγω μέλος έπρεπε να εξαρτάται οικονομικώς από τον πολίτη της Ένωσης για να έχει ένα αποδεκτό επίπεδο ζωής στη χώρα καταγωγής του ή σε αυτή όπου κατοικεί συνήθως και, δεύτερον, ποια αποδεικτικά μέσα μπορούσαν να απαιτήσουν οι εθνικές αρχές (
35
).
44.
Γεγονός παραμένει ότι δεν είναι δυνατό να αγνοηθεί το περιεχόμενο του διατακτικού της προπαρατεθείσας αποφάσεως Jia και η αναφορά του στην αναγκαιότητα της στηρίξεως.
3. Εκτίμηση
45.
Η ανταλλαγή επιχειρημάτων ενώπιον του Δικαστηρίου επικεντρώθηκε σε μεγάλο βαθμό στη σύγκριση μεταξύ των προπαρατεθεισών αποφάσεων Lebon και Jia.
46.
Αφενός, υποστηρίχθηκε ότι η προπαρατεθείσα απόφαση Jia, λόγω των ιδιομορφιών της συγκεκριμένης περιπτώσεως και των ιδιαιτεροτήτων της υποθέσεως, δεν ήταν δυνατό να θεωρηθεί ως μεταστροφή της νομολογίας σε σχέση με την προπαρατεθείσα απόφαση Lebon. Υπό τις συνθήκες αυτές, προκειμένου ένα μέλος της οικογένειας να θεωρηθεί ως συντηρούμενο, πρέπει να αρκεί απλώς και μόνο να αποδειχθεί η οικονομική υποστήριξη εκ μέρους του πολίτη της Ένωσης.
47.
Αφετέρου, οι κυβερνήσεις που παρενέβησαν κατά την παρούσα διαδικασία, υποστήριξαν κατ’ ουσίαν την άποψη ότι με την προπαρατεθείσα απόφαση Jia διευκρινίσθηκε, αν δεν αναθεωρήθηκε, η προπαρατεθείσα απόφαση Lebon και άνοιξε ο δρόμος για έναν πιο συγκεκριμένο έλεγχο της ιδιότητας του «συντηρούμενου» μέλους εκ μέρους των εθνικών αρχών, προκειμένου να αποκλείσουν κάθε κίνδυνο καταχρήσεως. Απλώς και μόνον η απόδειξη της οικονομικής υποστηρίξεως δεν αρκεί, πρέπει να αποδεικνύεται η αναγκαιότητα της υποστηρίξεως, διότι το κατά τον τρόπο αυτόν επικουρούμενο μέλος δεν πρέπει να έχει άλλες επιλογές. Η Κυβέρνηση του Ηνωμένου Βασιλείου υποστηρίζει μάλιστα την ιδέα ότι μπορούν να θεωρούνται ως συντηρούμενα μόνον τα πρόσωπα τα οποία, λόγω της καταστάσεως της υγείας τους, της αναπηρίας τους ή της ηλικίας τους χρειάζονται πραγματική υποστήριξη από τον οικείο πολίτη της Ένωσης. Η Σουηδική Κυβέρνηση προτείνει να δοθεί στο ερώτημα που υποβλήθηκε στο Δικαστήριο η απάντηση ότι, τουλάχιστον υπό ορισμένες συνθήκες, ένα κράτος μέλος μπορεί να απαιτεί να αποδεικνύει οποιοσδήποτε επικαλείται την ιδιότητα του συντηρούμενου μέλους της οικογένειας, υπό την έννοια του άρθρου 2, σημείο 2, στοιχείο γʹ, της οδηγίας 2004/38, ότι προσπάθησε μάταια να βρει εργασία ή να λάβει βοήθεια για τη συντήρησή του από τις αρχές της χώρας καταγωγής και/ή ότι προσπάθησε να καλύψει τις ανάγκες του με κάθε άλλο τρόπο.
48.
Όσον με αφορά, παραμένω πεπεισμένος ότι η ανταλλαγή επιχειρημάτων πρέπει να επεκταθεί πέραν του γράμματος και μόνον των προπαρατεθεισών αποφάσεων Lebon και Jia και ότι πρέπει, προκειμένου να δοθεί απάντηση στο υποβληθέν στο Δικαστήριο ερώτημα, να ληφθούν υπόψη τόσο οι ιδιαιτερότητες της οδηγίας 2004/38 όσο και η χρονική περίοδος στην οποία τοποθετείται η διαφορά της κύριας δίκης.
49.
Συγκεκριμένα, οι ανησυχίες τις οποίες εξέφρασαν οι κυβερνήσεις πρέπει να ακουστούν και το Δικαστήριο πρέπει να προσπαθήσει να βρει μια ρεαλιστική λύση, προς αποτροπή κάθε ενθαρρύνσεως της παθητικότητας και κάθε τεχνητής παρουσιάσεως της καταστάσεως εξαρτήσεως. Κλίνω λοιπόν μάλλον προς την άποψη ότι απλώς και μόνον η απόδειξη της οικονομικής υποστηρίξεως που παρέχει ο πολίτης της Ένωσης δεν επαρκεί για τον καθορισμό της ιδιότητας του συντηρούμενου μέλους της οικογένειας. Συναφώς, σημειώνω ότι η F. M. Reyes δεν αρκέστηκε να προσκομίσει στις σουηδικές αρχές μόνον τις αποδείξεις της υπάρξεως και της τακτικότητας των τραπεζικών εμβασμάτων που προέρχονταν από την Ένωση.
50.
Ωστόσο, πρέπει να αντληθούν πολύ συγκεκριμένες έννομες συνέπειες από την υφιστάμενη διάκριση μεταξύ των μελών της πυρηνικής οικογένειας και των λοιπών μελών της οικογένειας. Το γράμμα του άρθρου 2, σημείο 2, στοιχείο γʹ, της οδηγίας 2004/38 δεν περιέχει διάταξη που θα μπορούσε να ενισχύσει την άποψη που υποστηρίζει η Κυβέρνηση του Ηνωμένου Βασιλείου (
36
). Δεν μπορώ να συνταχθώ με μια τόσο περιοριστική ερμηνεία.
51.
Εξάλλου, η πρακτική εφαρμογή της λύσεως την οποία προτείνει η Σουηδική Κυβέρνηση θα συνεπαγόταν αναμφίβολα ανασφάλεια δικαίου —ακόμη και δυσμενή διάκριση— για τον αιτούντα. Ποιες είναι οι συγκεκριμένες περιστάσεις λόγω των οποίων, εφόσον συντρέχουν, επιβάλλεται να αποδεικνύεται η αναζήτηση εργασίας στη χώρα καταγωγής; Πρέπει ο αιτών να έχει αναζητήσει εργασία μόνο στον τομέα της ειδικότητάς του ή απαιτείται να έχει αναζητήσει εργασία οποιασδήποτε φύσεως και υπό οποιουσδήποτε όρους; Πριν από το κριτήριο κατά το οποίο ο αιτών πρέπει να έχει προσπαθήσει να συντηρηθεί «με κάθε άλλο τρόπο» έχουν τεθεί οι σύνδεσμοι «και/ή». Πρόκειται για συμπληρωματικό ή επικουρικό κριτήριο; Αν είναι συμπληρωματικό, ενισχύει τον ήδη πολύ απαιτητικό χαρακτήρα της προτάσεως και, αν είναι εναλλακτικό, ο αιτών δεν μπορεί να προβλέψει πότε θα μπορούσε να του ζητηθεί να παράσχει τα σχετικά αποδεικτικά στοιχεία —τα οποία εξάλλου, φαντάζομαι, είναι πολύ δύσκολο να συγκεντρωθούν (
37
). Εν πάση περιπτώσει, φρονώ ότι οι έλεγχοι αυτοί εμπίπτουν μάλλον στην «εκτενή εξέταση της προσωπικής καταστάσεως» του αιτούντος, η οποία όμως επιφυλάσσεται, κατά το γράμμα της οδηγίας 2004/38, ως προς τα λοιπά μέλη της οικογένειας.
52.
Συντηρούμενο πρόσωπο είναι το πρόσωπο που τελεί σε κατάσταση εξαρτήσεως έναντι του οικείου πολίτη της Ένωσης. Η εξάρτηση πρέπει να είναι τέτοια ώστε να είναι αναγκαίο για το εν λόγω πρόσωπο να καταφύγει στην υποστήριξη του πολίτη της Ένωσης για την κάλυψη των στοιχειωδών, ήτοι των βασικών αναγκών του.
53.
Αυτή την πραγματική κατάσταση —υλική υποστήριξη εκ μέρους του πολίτη της Ένωσης, αναγκαία για την κάλυψη των στοιχειωδών αναγκών του μέλους της οικογένειας του— πρέπει να αποδεικνύουν οι αιτούντες. Εντούτοις, η αναγκαιότητα της υποστηρίξεως δεν πρέπει να είναι αδύνατο να αποδειχθεί.
54.
Συνεπώς, το υποβληθέν στο Δικαστήριο ερώτημα αποκτά νόημα, διότι στο πλαίσιο της διαφοράς της κύριας δίκης δεν έχει τόση σημασία ο ορισμός του συντηρούμενου μέλους, όσο η αυστηρότητα των απαιτήσεων που μπορούν να προβάλλουν στους αιτούντες, όσον αφορά τις αποδείξεις, οι εθνικές αρχές των κρατών μελών.
55.
Αν, αυτή καθεαυτή, η έννοια του συντηρούμενου μέλους της οικογένειας ενός πολίτη της Ένωσης αποτελεί αυτοτελή έννοια του δικαίου της Ένωσης η οποία πρέπει, για τον λόγο αυτόν, να τυγχάνει ομοιόμορφης ερμηνείας, θα αναδειχθεί πλήρως η σημασία της διακρίσεως την οποία επιδιώκει ο νομοθέτης της Ένωσης μεταξύ των συντηρούμενων μελών της πυρηνικής οικογένειας και των λοιπών συντηρούμενων μελών της οικογένειας.
56.
Όχι μόνον η οδηγία 2004/38 παρέχει οιονεί αυτόματο δικαίωμα στα συντηρούμενα μέλη της πυρηνικής οικογένειας (
38
), αλλά το Δικαστήριο έχει επίσης κρίνει ότι «η απόδειξη της ανάγκης οικονομικής υποστηρίξεως μπορεί να γίνει με κάθε πρόσφορο μέσο» (
39
), πράγμα το οποίο επιβεβαιώνεται με το άρθρο 10, παράγραφος 2, στοιχείο δʹ, της οδηγίας 2004/38.
57.
Συνεπώς, ακόμη και υπό το πρίσμα της αποδείξεως, η πρόταση της Σουηδικής Κυβερνήσεως δεν μπορεί να γίνει δεκτή διότι δεν συνάδει προς την αρχή της ελευθερίας των αποδεικτικών μέσων, η οποία είναι απαραίτητη προκειμένου να μην καθίσταται εξαιρετικά δυσχερής η διαμονή των μελών της πυρηνικής οικογένειας του πολίτη της Ένωσης στο έδαφος του κράτους μέλους υποδοχής.
58.
Συνεπώς, η αναγκαιότητα της οικονομικής υποστηρίξεως πρέπει να προκύπτει από επαρκείς έγγραφες αποδείξεις, οι οποίες είναι δυνατό να συνδυάζουν, πλην των αποδείξεων που αφορούν την υποστήριξη που παρέχει ο πολίτης της Ένωσης, τόσο υποκειμενικά στοιχεία αφορώντα την προσωπική οικονομική και κοινωνική κατάσταση του αιτούντος όσο και κάθε αντικειμενικό στοιχείο ικανό να πιστοποιήσει το υποστατό της καταστάσεως εξαρτήσεως. Συγκεκριμένα, μπορεί να πρόκειται για κάθε σχετικό στοιχείο ικανό να τεκμηριώσει τη διαρθρωτική μορφολογία του κράτους καταγωγής, ιδίως ως προς την οικονομική, κοινωνική, υγειονομική ή ανθρωπιστική κατάσταση στην οικεία χώρα.
4. Τελικές παρατηρήσεις
59.
Στην πολύ συγκεκριμένη περίπτωση της F. M. Reyes, και μολονότι, βεβαίως, στο αιτούν δικαστήριο εναπόκειται να αποφανθεί, εν τέλει επί του αιτήματός της, θα ήθελα να υπενθυμίσω ότι η οικογενειακή σχέση της με πολίτη της Ένωσης δεν έχει τεθεί υπό αμφισβήτηση. Ωσαύτως, κατά την παρούσα διαδικασία, δεν προβλήθηκε ο καταχρηστικός χαρακτήρας της συγκεκριμένης αιτήσεως της F. M. Reyes. Η τακτικότητα της υλικής υποστηρίξεως που παρείχαν η F. R. Hansen και ο σύζυγός της έχει αποδειχθεί. Επιπλέον, η F. M. Reyes υποστήριξε ότι κανένα είδος ενισχύσεως δεν μπορούσε να της χορηγηθεί από το σύστημα αρωγής των Φιλιππίνων και παρέσχε επίσης αριθμητικά στοιχεία —τα οποία, όπως φαίνεται, δεν έχουν αμφισβητηθεί μέχρι τώρα— ως προς τη γενική κατάσταση της αγοράς εργασίας των Φιλιππίνων και το ποσοστό ανεργίας που ενδημεί στον τομέα δραστηριότητας για τον οποίο έχει εκπαιδευθεί η F. M. Reyes.
60.
Υπό τις συνθήκες αυτές, συμμερίζομαι πλήρως το ζήτημα που έθεσε ο σύμβουλος της F. M. Reyes κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση ενώπιον του Δικαστηρίου, ο οποίος διερωτήθηκε τι ακόμη θα μπορούσε να έχει προσκομίσει η προσφεύγουσα της κύριας δίκης ως αποδεικτικό στοιχείο, προκειμένου να ευδοκιμήσει η αίτησή της, και θα ήθελα να υπενθυμίσω, όπως υπενθυμίζει και η οδηγία 2004/38 (
40
), ότι οι εθνικές αρχές πρέπει να μεριμνούν για τη διασφάλιση του σεβασμού των θεμελιωδών δικαιωμάτων και την προστασία της αξιοπρέπειας των μελών της οικογένειας του πολίτη της Ένωσης όταν εξετάζουν τις αιτήσεις τους διαμονής.
61.
Ως εκ τούτου, από τα ανωτέρω προκύπτει ότι θεωρείται ως συντηρούμενο, υπό την έννοια του άρθρου 2, σημείο 2, στοιχείο γʹ, της οδηγίας 2004/38, κάθε μέλος της οικογένειας το οποίο, για οποιοδήποτε λόγο, βρίσκεται σε αδυναμία να καλύψει τις στοιχειώδεις ανάγκες του στη χώρα καταγωγής του και βρίσκεται, για τον λόγο αυτόν, σε τέτοια κατάσταση εξαρτήσεως ώστε η υλική υποστήριξη την οποία του παρέχει ο πολίτης της Ένωσης είναι αναγκαία για τη συντήρησή του. Η ύπαρξη τέτοιας καταστάσεως πρέπει να είναι πραγματική και να αποδεικνύεται με κάθε μέσο. Ο αιτών μπορεί επίσης να παράσχει στις αρχές του κράτους μέλους υποδοχής τόσο υποκειμενικά στοιχεία που αφορούν τη δική του οικονομική και κοινωνική κατάσταση όσο και κάθε άλλο σχετικό στοιχείο ικανό να τεκμηριώσει κατά τρόπο χρήσιμο για τις εν λόγω αρχές το αντικειμενικό πλαίσιο εντός του οποίου εντάσσεται η αίτηση. Εν πάση περιπτώσει, στις αρχές του κράτους μέλους υποδοχής εναπόκειται να μεριμνούν για τη διατήρηση της πρακτικής αποτελεσματικότητας των δικαιωμάτων που απονέμονται εμμέσως στα μέλη της πυρηνικής οικογένειας με την οδηγία 2004/38 και να μην καθιστούν εξαιρετικά δυσχερή, ιδίως επιβάλλοντας στους αιτούντες υπερβολικό βάρος αποδείξεως, την πρόσβαση στην επικράτεια της Ένωσης.
Β — Επί του δευτέρου προδικαστικού ερωτήματος
62.
Με το δεύτερο ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί κατ’ ουσία να διευκρινισθεί αν, κατά τον χρόνο εκτιμήσεως της ιδιότητας του «συντηρούμενου» μέλους της οικογένειας ενός πολίτη της Ένωσης, υπό την έννοια του άρθρου 2, σημείο 2, στοιχείο γʹ, της οδηγίας 2004/38, οι εθνικές αρχές πρέπει να προσδώσουν κάποια σπουδαιότητα στο γεγονός ότι το εν λόγω μέλος, λόγω της ηλικίας του, των επαγγελματικών του προσόντων ή της καταστάσεως της υγείας του, έχει εύλογες πιθανότητες να βρει εργασία εντός του κράτους μέλους υποδοχής και εξέφρασε την επιθυμία να εργαστεί εκεί. Συγκεκριμένα, σε μια τέτοια περίπτωση, ο αιτών τον τίτλο διαμονής, ο οποίος κατά τα φαινόμενα είναι ικανός να επιτύχει, μετά την άφιξή του στο κράτος μέλος υποδοχής, την επαγγελματική του ένταξη, δεν θα συντηρείται πλέον από τον πολίτη της Ένωσης με τον οποίο έχει εγκατασταθεί, αν πρόκειται να ασκήσει αμειβόμενη δραστηριότητα στο κράτος αυτό. Συνεπώς, δεν θα πληροί πλέον τις προϋποθέσεις που έπρεπε να πληρούνται κατά τον χρόνο χορηγήσεως του τίτλου διαμονής και δεν θα είναι πλέον σε θέση να διεκδικήσει τα δικαιώματα που παρέχει εμμέσως η οδηγία 2004/38 στα μέλη της οικογένειας τα οποία αφορά το εν λόγω άρθρο 2, σημείο 2, στοιχείο γʹ.
63.
Εκτός του ότι αποφάσεις τόσο θεμελιώδεις όσο οι αφορώσες το δικαίωμα εισόδου και διαμονής των μελών της οικογένειας των πολιτών της Ένωσης —τουλάχιστον όσον αφορά την πυρηνική οικογένεια— δεν πρέπει να στηρίζονται σε εικασίες, από πάγια νομολογία του Δικαστηρίου προκύπτει ότι το γεγονός ότι είναι «συντηρούμενο» πρέπει να εκτιμάται κατά το χρονικό σημείο που το μέλος της οικογένειας του πολίτη της Ένωσης ζητεί να εγκατασταθεί με αυτόν (
41
).
64.
Αντιθέτως προς όσα φαίνεται να υπονοεί το αιτούν δικαστήριο, δεν υπάρχει συστημική ασυνέπεια όσον αφορά τη χορήγηση δικαιώματος διαμονής σε μέλος της οικογένειας ενός πολίτη της Ένωσης, διότι είναι συντηρούμενο, υπό την έννοια της οδηγίας 2004/38, ενώ οι εθνικές αρχές προλέγουν —ή συνάγουν από τις δηλωθείσες προθέσεις του αιτούντος, όπως αυτό προφανώς συμβαίνει εν προκειμένω— ότι το μέλος αυτό είναι, κατά τα φαινόμενα, σε θέση να ενταχθεί επαγγελματικώς στην κοινωνία του κράτους μέλους υποδοχής. Συγκεκριμένα, όπως ορθώς επισήμανε η Επιτροπή, μεταξύ των συναφών δικαιωμάτων που αναγνωρίζει η οδηγία 2004/38, ανεξαρτήτως ιθαγενείας, στα «μέλη της οικογένειας πολίτη της Ένωσης τα οποία έχουν το δικαίωμα διαμονής ή το δικαίωμα μόνιμης διαμονής» περιλαμβάνεται το δικαίωμα «να εργάζονται [στο κράτος μέλους υποδοχής] ως μισθωτοί ή μη μισθωτοί» (
42
).
65.
Ως εκ τούτου, οι ανησυχίες τις οποίες εξέφρασε το αιτούν δικαστήριο σε σχέση με το άρθρο 14 της οδηγίας 2004/38 δεν έχουν λόγο υπάρξεως. Μολονότι το άρθρο 14, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, της εν λόγω οδηγίας ορίζει ότι «[ο]ι πολίτες της Ένωσης και τα μέλη της οικογένειάς τους έχουν το δικαίωμα διαμονής που προβλέπεται στα άρθρα 7, 12 και 13, ενόσω πληρούν τους όρους των άρθρων αυτών», επισημαίνεται, αφενός, ότι τα εν λόγω άρθρα 12 και 13, τα οποία αφορούν τη διατήρηση του δικαιώματος διαμονής των μελών της οικογένειας, αντιστοίχως, σε περίπτωση θανάτου ή αποχωρήσεως του πολίτη της Ένωσης ή σε περίπτωση διαζυγίου, ακυρώσεως του γάμου ή λήξεως μιας καταχωρισμένης συμβιώσεως, δεν είναι σχετικά με την κατάσταση της F. M. Reyes. Αφετέρου, το δικαίωμα διαμονής διαρκείας άνω των τριών μηνών αναγνωρίζεται στο μέλος της οικογένειας το οποίο δεν έχει την ιθαγένεια κράτους μέλους και συνοδεύει έναν πολίτη της Ένωσης ή εγκαθίσταται με αυτόν, μόνον αν ο τελευταίος —ο πολίτης της Ένωσης, συνεπώς— πληροί ή εξακολουθεί να πληροί τις προϋποθέσεις του άρθρου 7, παράγραφος 1, στοιχεία αʹ, βʹ και γʹ, της οδηγίας 2004/38 (
43
). Συγκεκριμένα, το εν λόγω άρθρο 7 διέπει την τύχη του δικαιώματος διαμονής των μελών της οικογένειας του πολίτη της Ένωσης όταν ο τελευταίος παύσει να πληροί τις αναγκαίες προϋποθέσεις για να αναγνωρισθεί στον ίδιο δικαίωμα διαμονής διάρκειας μεγαλύτερης των τριών μηνών, αλλά δεν έχει ως προορισμό τη ρύθμιση της καταστάσεως στην οποία ο κατ’ ευθεία γραμμή κατιών ενός πολίτη της Ένωσης, ο οποίος έχει υπερβεί την ηλικία των 21 ετών και ο οποίος είχε κάποτε αναγνωρισθεί ως συντηρούμενος από τον εν λόγω πολίτη και έτυχε, για τον λόγο αυτό, δικαιώματος διαμονής, παύει να είναι συντηρούμενος λόγω του ότι ασκεί πλέον αμειβόμενη δραστηριότητα εντός του κράτους μέλους υποδοχής.
66.
Τέλος, πρέπει να δοθεί απάντηση στην ανησυχία του αιτούντος δικαστηρίου το οποίο εκτιμά ότι η χορήγηση τίτλου διαμονής σε ένα «συντηρούμενο» μέλος της οικογένειας ενός πολίτη της Ένωσης το οποίο είναι παρά ταύτα σε θέση να εργαστεί εντός του κράτους μέλους υποδοχής καθιερώνει ένα είδος μεθόδου καταστρατηγήσεως των εθνικών νομοθεσιών που αφορούν την πρόσβαση στην απασχόληση των πολιτών τρίτων κρατών, ιδίως οσάκις πρόκειται για την πρώτη είσοδό τους στην επικράτεια της Ένωσης (
44
).
67.
Βεβαίως, δεν μπορεί κανείς να αρνηθεί ότι η αναγνώριση ενός δικαιώματος διαμονής για τα μέλη της οικογένειας τα οποία αφορά το άρθρο 2, σημείο 2, στοιχείο γʹ, της οδηγίας 2004/38 συνεπάγεται, όπως ρητώς προέβλεψε ο νομοθέτης της Ένωσης, την πρόσβαση στην αγορά εργασίας του κράτους μέλους υποδοχής, Παρά ταύτα, ο κύκλος των φορέων των δικαιωμάτων που απονέμει εμμέσως η οδηγία 2004/38 καθορίζεται μάλλον περιοριστικώς και όσον αφορά ειδικότερα το εν λόγω άρθρο 2, σημείο 2, στοιχείο γʹ, οι κατ’ ευθεία γραμμή ανιόντες που έχουν υπερβεί την ηλικία των 21 ετών πρέπει, εν πάση περιπτώσει, να αναγνωρίζονται από τις αρχές του κράτους μέλους υποδοχής ως συντηρούμενοι. Ως εκ τούτου, ο νομοθέτης της Ένωσης, κατόπιν πρωτοβουλίας του Συμβουλίου (
45
), έθεσε μια ασφαλιστική δικλείδα προκειμένου να διατηρήσει, για τους ενδιαφερόμενους πολίτες της Ένωσης, αυτή καθεαυτή την ουσία της οικογενειακής επανενώσεως. Υπενθυμίζω ότι η εκτίμηση της ιδιότητας του συντηρούμενου μέλους της οικογένειας ενός πολίτη της Ένωσης, αν πραγματοποιείται σύμφωνα με την πρότασή μου που περιέχεται στο σημείο 61 των παρουσών προτάσεων, πρέπει να διασφαλίζει τον εντοπισμό των καταστάσεων που δημιουργούνται τεχνητώς και να καθησυχάζει έτσι τα κράτη μέλη ως προς τους κινδύνους στους οποίους θεωρούν εκτεθειμένη την αγορά εργασίας τους, τούτο δε κατά μείζονα λόγο διότι το δικαίωμα προσβάσεως στην εν λόγω αγορά παρέχεται μόνο στα μέλη της πυρηνικής οικογένειας όπως τα περιέγραψα ανωτέρω.
68.
Προτείνω συνεπώς στο Δικαστήριο να δώσει στο δεύτερο υποβληθέν ερώτημα την απάντηση ότι, προκειμένου ο αιτών να θεωρηθεί ως «συντηρούμενο» μέλος της οικογένειας ενός πολίτη της Ένωσης, υπό την έννοια του άρθρου 2, σημείο 2, στοιχείο γʹ, της οδηγίας 2004/38, η κατάσταση εξαρτήσεως πρέπει να υφίσταται εντός του κράτους καταγωγής του αιτούντος και πρέπει να εκτιμάται από τις αρχές του κράτους μέλους υποδοχής κατά τον χρόνο που αυτός ζητεί να εγκατασταθεί με τον πολίτη τη Ένωσης από τον οποίο υποστηρίζει ότι συντηρείται. Καλώ επίσης το Δικαστήριο να διευκρινίσει ότι το γεγονός ότι ο αιτών έχει εκφράσει τη βούλησή του να εργαστεί εντός του κράτους μέλους υποδοχής ή ότι έχει θεωρηθεί από τις αρχές του εν λόγω κράτους, κατά τον χρόνο υποβολής της αιτήσεώς του, ότι έχει εύλογες πιθανότητες να βρει εργασία δεν μπορεί να συνιστά εμπόδιο στην αναγνώριση της ιδιότητάς του ως «συντηρούμενου» μέλους της οικογένειας, υπό την έννοια της προαναφερθείσας διατάξεως, αν προκύπτει, εξάλλου, από την εξέταση της αιτήσεώς του ότι τελεί, στη χώρα καταγωγής του, σε πραγματική κατάσταση εξαρτήσεως από τον πολίτη της Ένωσης με τον οποίο σκοπεύει να εγκατασταθεί.
V – Πρόταση
69.
Κατόπιν όλων των ανωτέρω σκέψεων, προτείνω στο Δικαστήριο να δώσει στα προδικαστικά ερωτήματα που υπέβαλε το Kammarrätten i Stockholm – Migrationsöverdomstolen τις ακόλουθες απαντήσεις:
1)
Το άρθρο 2, σημείο 2, στοιχείο γʹ, της οδηγίας 2004/38/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 29ης Απριλίου 2004, σχετικά με το δικαίωμα των πολιτών της Ένωσης και των μελών των οικογενειών τους να κυκλοφορούν και να διαμένουν ελεύθερα στην επικράτεια των κρατών μελών, για την τροποποίηση του κανονισμού (ΕΟΚ) 1612/68 και την κατάργηση των οδηγιών 64/221/ΕΟΚ, 68/360/ΕΟΚ, 72/194/ΕΟΚ, 73/148/ΕΟΚ, 75/34/ΕΟΚ, 75/35/ΕΟΚ, 90/364/ΕΟΚ, 90/365/ΕΟΚ και 93/96/ΕΟΚ, έχει την έννοια ότι θεωρείται ως «συντηρούμενο» το μέλος της οικογένειας ενός πολίτη της Ένωσης το οποίο, για οποιονδήποτε λόγο, βρίσκεται σε αδυναμία να καλύψει τις στοιχειώδεις ανάγκες του στη χώρα καταγωγής του και τελεί, εκ του λόγου αυτού, σε τέτοια κατάσταση εξαρτήσεως, ώστε η παροχή οικονομικής υποστηρίξεως από τον πολίτη της Ένωσης είναι αναγκαία για τη συντήρησή του. Όσον αφορά τα μέλη της πυρηνικής οικογένειας που θεωρούνται ως συντηρούμενα, η ύπαρξη μιας τέτοιας καταστάσεως πρέπει να είναι πραγματική και μπορεί να αποδεικνύεται με κάθε μέσο. Ως εκ τούτου, ο αιτών μπορεί να προσκομίζει στις αρχές του κράτους μέλους υποδοχής τόσο υποκειμενικά στοιχεία, αφορώντα τη δική του οικονομική και κοινωνική κατάσταση, όσο και κάθε άλλο σχετικό στοιχείο, ικανό να τεκμηριώσει κατά τρόπο χρήσιμο για τις εν λόγω αρχές, το αντικειμενικό πλαίσιο εντός του οποίου εντάσσεται η αίτηση. Εν πάση περιπτώσει, στις αρχές του κράτους μέλους υποδοχής εναπόκειται να μεριμνούν για τη διατήρηση της πρακτικής αποτελεσματικότητας των δικαιωμάτων τα οποία η οδηγία 2004/38 απονέμει εμμέσως στα μέλη της πυρηνικής οικογένειας και να μην καθιστούν εξαιρετικά δυσχερή, ιδίως επιβάλλοντας στους αιτούντες υπερβολικά μεγάλο βάρος αποδείξεως, την πρόσβαση στην επικράτεια της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
2)
Προκειμένου ο αιτών να θεωρηθεί ως «συντηρούμενο» μέλος της οικογένειας ενός πολίτη της Ένωσης, υπό την έννοια του άρθρου 2, σημείο 2, στοιχείο γʹ, της οδηγίας 2004/38, η κατάσταση εξαρτήσεως πρέπει να υφίσταται εντός του κράτους καταγωγής του αιτούντος και πρέπει να εκτιμάται από τις αρχές του κράτους μέλους υποδοχής κατά τον χρόνο που αυτός ζητεί να εγκατασταθεί με τον πολίτη της Ένωσης από τον οποίο υποστηρίζει ότι συντηρείται. Το γεγονός ότι ο αιτών έχει εκφράσει τη βούλησή του να εργαστεί εντός του κράτους μέλους υποδοχής ή ότι έχει θεωρηθεί από τις αρχές του εν λόγω κράτους, κατά τον χρόνο υποβολής της αιτήσεώς του, ότι έχει εύλογες πιθανότητες να βρει εργασία δεν μπορεί να συνιστά εμπόδιο στην αναγνώριση της ιδιότητάς του ως «συντηρούμενου» μέλους της οικογένειας, υπό την έννοια της προαναφερθείσας διατάξεως, αν προκύπτει, εξάλλου, από την εξέταση της αιτήσεώς του ότι τελεί, στη χώρα καταγωγής του, σε πραγματική κατάσταση εξαρτήσεως από τον πολίτη της Ένωσης με τον οποίο σκοπεύει να εγκατασταθεί.
(
1
)	Γλώσσα του πρωτοτύπου: η γαλλική.
(
2
)	ΕΕ L 158, σ. 77, και διορθωτικό ΕΕ 2004 L 229, σ. 35.
(
3
)	Απόφαση της 9ης Ιανουαρίου 2007, C-1/05 (Συλλογή 2007, σ. I-1).
(
4
)	Απόφαση της 18ης Ιουνίου 1987, 316/85 (Συλλογή 1987, σ. 2811).
(
5
)	COM(2009) 313 τελικό.
(
6
)	ΕΕ ειδ. έκδ. 05/001, σ. 33.
(
7
)	ΕΕ ειδ. έκδ. 06/001, σ. 144.
(
8
)	Βλ., μεταξύ άλλων, τα άρθρα 1, στοιχείο θʹ, σημείο 2, και 68 α του κανονισμού 883/2004 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 29ης Απριλίου 2004, για τον συντονισμό των συστημάτων κοινωνικής ασφάλειας (ΕΕ L 166, σ. 1), καθώς και το άρθρο 4, παράγραφος 2, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2003/86/ΕΚ του Συμβουλίου, της 22ας Σεπτεμβρίου 2003, σχετικά με το δικαίωμα οικογενειακής επανένωσης (ΕΕ L 251, σ. 12).
(
9
)	Απόφαση της 21ης Δεκεμβρίου 2011, C-424/10 και C-425/10, Ziolkowski και Szeja (Συλλογή 2011, σ. Ι-14035, σκέψεις 32 επ. και εκεί παρατιθέμενη νομολογία).
(
10
)	Άρθρο 3, παράγραφος 1, της οδηγίας 2004/38.
(
11
)	Αποφάσεις της 5ης Μαΐου 2011, C-434/09, McCarthy (Συλλογή 2011, σ. I-3375, σκέψη 42), της 15ης Νοεμβρίου 2011, C-256/11, Dereci κ.λπ. (Συλλογή 2011, σ. Ι-11315, σκέψη 55), της 8ης Νοεμβρίου 2012, C‑40/11, Iida (σκέψη 63), της 8ης Μαΐου 2013, C‑87/12, Ymeraga και Ymeraga-Tafarshiku (σκέψη 31), καθώς και της 10ης Οκτωβρίου 2013, C‑86/12, Alokpa κ.λπ. (σκέψεις 22 και 32).
(
12
)	Αιτιολογική σκέψη 1 της οδηγίας 2004/38.
(
13
)	Αιτιολογική σκέψη 5 της οδηγίας 2004/38. Εντούτοις, δεν είναι ανάγκη να υπάρχει ή να ενδέχεται να υπάρξει εμπόδιο στην ελεύθερη κυκλοφορία του οικείου πολίτη προκειμένου να γίνει επίκληση των διατάξεων του δικαίου της Ένωσης που σκοπούν στη διασφάλιση της ελεύθερης κυκλοφορίας και διαμονής των πολιτών της Ένωσης, δεδομένου ότι το Δικαστήριο αναγνώρισε ως φορείς των δικαιωμάτων που θεσπίζουν οι διατάξεις αυτές πολίτες που έχουν εγκατασταθεί στο έδαφος του κράτους υποδοχής εδώ και πολύ καιρό, χωρίς να προτίθενται να το εγκαταλείψουν και των οποίων το μέλος της οικογένειας που ζητούσε να του αναγνωρισθεί δικαίωμα διαμονής δεν είχε την ιθαγένεια κράτους μέλους της Ένωσης. Τούτο συνέβη, επί παραδείγματι, με την προπαρατεθείσα απόφαση Jia και το ίδιο συμβαίνει στην υπό κρίση υπόθεση.
(
14
)	Βλ., για το θέμα αυτό, το σημείο 36 των προτάσεων του γενικού εισαγγελέα Υ. Bot στην υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση της 5ης Σεπτεμβρίου 2012, C‑83/11, Rahman κ.λπ.
(
15
)	Άρθρο 3, παράγραφος 1, της οδηγίας 2004/38.
(
16
)	Αιτιολογική σκέψη 6 και άρθρο 3, παράγραφος 1, της οδηγίας 2004/38.
(
17
)	Βλ. τη σ. 9 της προτάσεως οδηγίας του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου σχετικά με το δικαίωμα των πολιτών της Ένωσης και των μελών των οικογενειών τους να κυκλοφορούν και να διαμένουν ελεύθερα στο έδαφος των κρατών μελών [COM(2001) 257 τελικό] και, ειδικότερα, την εκεί παρατιθέμενη άποψη της S. Veil, καθώς και το άρθρο 2, σημείο 2, της εν λόγω προτάσεως.
(
18
)	Βλ. το σχέδιο αιτιολογικής εκθέσεως του Συμβουλίου (έγγραφο 13263/03 ADD 1 της 28ης Οκτωβρίου 2003, σ. 12), καθώς και την ανακοίνωση της Επιτροπής προς το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο σύμφωνα με το άρθρο [251, παράγραφος 2, δεύτερο εδάφιο EK], σχετικά με την Κοινή θέση που καθόρισε το Συμβούλιο σχετικά με την έκδοση οδηγίας του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου σχετικά με το δικαίωμα των πολιτών της Ένωσης και των μελών των οικογενειών τους να κυκλοφορούν και να διαμένουν ελεύθερα στο έδαφος των κρατών μελών [SEC(2003) 1293 τελικό, σημείο 3.3.2].
(
19
)	Άρθρο 3, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, της οδηγίας 2004/38.
(
20
)	Άρθρο 3, παράγραφος 2, δεύτερο εδάφιο, της οδηγίας 2004/38.
(
21
)	Προπαρατεθείσα απόφαση Rahman κ.λπ. (σκέψη 19).
(
22
)	Όπ.π. (σκέψη 24).
(
23
)	Όπ.π. (σκέψη 23).
(
24
)	Χάριν πληρότητας όμως, θα επανέλθω στη σκέψη 25 της προπαρατεθείσας αποφάσεως Alokpa κ.λπ., στην οποία το Δικαστήριο αναφέρεται συνοπτικώς στο καθεστώς του εξαρτώμενου μέλους της οικογένειας ενός πολίτη της Ένωσης που έχει δικαίωμα διαμονής, παραφράζοντας την προπαρατεθείσα απόφαση Lebon, αλλά απλώς και μόνο προκειμένου να υπενθυμίσει ότι ένας ανιών υπήκοος τρίτου κράτους ο οποίος συντηρεί έναν πολίτη της Ένωσης δεν μπορεί να θεωρηθεί ως συντηρούμενος ανιών, υπό την έννοια της οδηγίας 2004/38.
(
25
)	Σημείο 24 των παρουσών προτάσεων.
(
26
)	Σημείο 2.1.4 των κατευθυντηρίων γραμμών.
(
27
)	Σημείο 28 των παρουσών προτάσεων.
(
28
)	Προπαρατεθείσα απόφαση Lebon (σκέψεις 22 και 23).
(
29
)	Βλ. την απόφαση της 19ης Οκτωβρίου 2004, C-200/02, Zhu και Chen (Συλλογή 2004, σ. I-9925, σκέψη 43).
(
30
)	Βλ., μεταξύ άλλων, το σημείο 43 των προτάσεων στην υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η προπαρατεθείσα απόφαση Lebon.
(
31
)	Σημείο 28 των παρουσών προτάσεων.
(
32
)	Προπαρατεθείσα απόφαση Jia (σκέψη 37).
(
33
)	Επί του σημείου αυτού, βλ., μεταξύ άλλων, τα σημεία 26 επ. των προτάσεων του γενικού εισαγγελέα L. A. Geelhoed στην υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η προπαρατεθείσα απόφαση Jia.
(
34
)	Βλ. σημεία 68 επ. των προτάσεων του γενικού εισαγγελέα L. A. Geelhoed στην υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η προπαρατεθείσα απόφαση Jia.
(
35
)	Για το ακριβές κείμενο των προδικαστικών ερωτημάτων, βλ. τη σκέψη 24 της προπαρατεθείσας αποφάσεως Jia.
(
36
)	Αντιθέτως, π.χ., προς το άρθρο 4, παράγραφος 2, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 2003/86.
(
37
)	Η απόδειξη της εξαντλήσεως κάθε άλλου τρόπου είναι, κατά τη γνώμη μου, αδύνατη.
(
38
)	Βλ. την αιτιολογική σκέψη 6 της οδηγίας 2004/38 και την προπαρατεθείσα απόφαση Rahman (σκέψεις 19 και 20).
(
39
)	Βλ. το διατακτικό της προπαρατεθείσας αποφάσεως Jia.
(
40
)	Βλ. αιτιολογική σκέψη 31 της οδηγίας 2004/38.
(
41
)	Βλ. προπαρατεθείσες αποφάσεις Lebon (σκέψη 20) και Jia (σκέψη 43). Το Δικαστήριο ακολουθεί επίσης την ίδια προσέγγιση όταν πρόκειται για την εκτίμηση της καταστάσεως εξαρτήσεως στην οποία βρίσκονται τα «συντηρούμενα» μέλη της οικογένειας ενός πολίτη της Ένωσης που εμπίπτουν στο άρθρο 3, παράγραφος 2, της οδηγίας 2004/38 [βλ. προπαρατεθείσα απόφαση Rahman κ.λπ. (σκέψεις 33 έως 35)].
(
42
)	Άρθρο 23 της οδηγίας 2004/38.
(
43
)	Βλ. άρθρο 7, παράγραφος 2, της οδηγίας 2004/38. Βλ. επίσης άρθρο 7, παράγραφος 4, της εν λόγω οδηγίας όσον αφορά τη συγκεκριμένη περίπτωση των πολιτών της Ένωσης που εμπίπτουν στο εν λόγω άρθρο 7, παράγραφος 1, στοιχείο γʹ.
(
44
)	Επί του σημείου αυτού, οι ανησυχίες του εθνικού δικαστηρίου απηχούν αυτές που εξέφρασε ο γενικός εισαγγελέας L. A. Geelhoed στο σημείο 67 των προτάσεών του στην υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η προπαρατεθείσα απόφαση Jia.
(
45
)	Βλ. σημείο 35 των παρουσών προτάσεων.