Wydanie tymczasowe
OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO
NICHOLASA EMILIOU
przedstawiona w dniu 23 kwietnia 2026 r.(1)
Sprawy połączone C‑142/25 i C‑143/25 [Pepach](i)
LF (C‑142/25),
CV (C‑143/25)
przeciwko
Pensionsversicherungsanstalt
[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Oberster Gerichtshof (sąd najwyższy, Austria)]
Odesłanie prejudycjalne – Zabezpieczenie społeczne pracowników migrujących – Koordynacja systemów zabezpieczenia społecznego – Rozporządzenie (WE) nr 987/2009 – Artykuł 44 ust. 2 – Zakres stosowania – Badanie prawa do emerytury – Uwzględnianie okresów przeznaczonych na wychowywanie dziecka ukończonych w innym państwie członkowskim – Przesłanki – Artykuł 21 TFUE – Swobodne przemieszczanie się obywateli – Zasada zrównania okoliczności faktycznych
I.      Wprowadzenie
1.        Rozpatrywane sprawy połączone mają, po raz kolejny(2), za przedmiot wykładnię art. 21 TFUE i art. 44 ust. 2 rozporządzenia (WE) nr 987/2009 dotyczącego wykonywania rozporządzenia (WE) nr 883/2004 w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego(3). Artykuł 44 ust. 2 wymaga, aby w celu przyznania danej osobie emerytury organy państwa członkowskiego, w którym taka osoba wykonywała pracę (najemną lub na własny rachunek) (państwa członkowskiego A) przed poświęceniem czasu na wychowywanie dzieci w innym państwie członkowskim (państwie członkowskim B), stosowały, pod pewnymi warunkami, jego ustawodawstwo do takich okresów przeznaczonych na wychowywanie dziecka i uwzględniały je tak, jakby zostały one ukończone na jego terytorium.
2.        Wnioski o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym zostały złożone przez Oberster Gerichtshof (sąd najwyższy, Austria) w kontekście sporów, których stronami są LF (w sprawie C‑142/25) i CV (w sprawie C‑143/25) (zwane dalej łącznie „wnoszącymi skargę rewizyjną”) oraz Pensionsversicherungsanstalt (zakład ubezpieczeń emerytalno-rentowych, Austria; zwany dalej „zakładem ubezpieczeń”), który jest organem odpowiedzialnym za prowadzenie w Austrii ustawowego systemu emerytalnego. Dotyczą one odmowy uwzględnienia przez ten organ, do celów obliczenia świadczenia emerytalnego wnoszących skargę rewizyjną, okresów, w których poświęciły się one wychowywaniu dzieci odpowiednio w Belgii i we Włoszech.
3.        Podniesione kwestie są dwojakiego rodzaju. Po pierwsze, w sprawie C‑142/25, sąd odsyłający ma wątpliwości odnośnie do wykładni jednej z przesłanek wymienionych w art. 44 ust. 2 rozporządzenia nr 987/2009, w myśl której państwo członkowskie A (w tym przypadku – Austria) powinno uwzględnić do celów przyznania emerytury ukończone za granicą okresy przeznaczone na wychowywanie dziecka jedynie wówczas, gdy w państwie członkowskim B (w tym przypadku – Belgii) „nie bierze się pod uwagę okresu przeznaczonego na wychowywanie dziecka”. Sąd ten zastanawia się, czy owa przesłanka oznacza, że państwo członkowskie B nie przyjęło przepisów, które generalnie umożliwiają uwzględnianie okresów przeznaczonych na wychowywanie dziecka, czy też że wystarczające jest, aby takie okresy nie zostały uwzględnione zgodnie z ustawodawstwem państwa członkowskiego B w konkretnej indywidualnej sytuacji.
4.        Po drugie, zarówno w sprawie C‑142/25, jak i w sprawie C‑143/25, Oberster Gerichtshof (sąd najwyższy) zwraca się o przedstawienie wyjaśnień w przedmiocie kryterium „wystarczająco ścisłego związku” lub „wystarczającego związku”, które Trybunał wyprowadził w swoim orzecznictwie z art. 21 TFUE(4) i które ma zastosowanie wówczas, gdy przesłanki wymienione w art. 44 ust. 2 rozporządzenia nr 987/2009 nie są spełnione, tak aby sprzyjać uwzględnianiu okresów przeznaczonych na wychowywanie dziecka do celów obliczenia świadczeń emerytalnych(5). Zgodnie z tym kryterium państwo członkowskie A (Austria) musi stosować swoje ustawodawstwo do okresów przeznaczonych na wychowywanie dziecka ukończonych w państwie członkowskim B (odpowiednio w Belgii i we Włoszech) oraz uznawać takie okresy za ukończone na jego terytorium, o ile są one „wystarczająco ściśle związane” lub „wystarczająco związane”(6) z „okresami ubezpieczenia” ukończonymi przez zainteresowaną osobę w państwie członkowskim A. Czy taki związek istnieje jedynie wówczas, gdy osoba ta pracowała wyłącznie w państwie członkowskim A, zarówno przed wychowywaniem, jak i po wychowywaniu dzieci w państwie członkowskim B?
II.    Ramy prawne
A.      Prawo Unii
1.      Rozporządzenie nr 883/2004
5.        Tytuł II rozporządzenia nr 883/2004, zatytułowany „Określanie mającego zastosowanie ustawodawstwa”, zawiera między innymi art. 11, który stanowi:
„1.      Osoby, do których stosuje się niniejsze rozporządzenie, podlegają ustawodawstwu tylko jednego państwa członkowskiego. Ustawodawstwo takie określane jest zgodnie z przepisami niniejszego tytułu.
[…]
3.      Zgodnie z przepisami art. 12 do 16:
a)      osoba wykonująca w państwie członkowskim pracę najemną lub pracę na własny rachunek podlega ustawodawstwu tego państwa członkowskiego;
[…]
e)      każda inna osoba, do której nie mają zastosowania przepisy lit. a) do d) podlega ustawodawstwu państwa członkowskiego, w którym ma miejsce zamieszkania, bez uszczerbku dla innych przepisów niniejszego rozporządzenia, gwarantujących jej świadczenia na podstawie ustawodawstwa jednego lub kilku innych państw członkowskich.
[…]”.
2.      Rozporządzenie nr 987/2009
6.        Rozporządzenie nr 987/2009 określa procedurę wprowadzania w życie rozporządzenia nr 883/2004, zgodnie z art. 89 tego drugiego rozporządzenia.
7.        Motyw 14 rozporządzenia nr 987/2009 przewiduje:
„Niezbędne są pewne szczególne przepisy i procedury w celu określania ustawodawstwa mającego zastosowanie, tak by uwzględnione zostały okresy, podczas których osoba ubezpieczona poświęciła swój czas na wychowywanie dzieci w różnych państwach członkowskich”.
8.        Artykuł 44 tego rozporządzenia stanowi:
„1.      Do celów niniejszego artykułu »okres przeznaczony na wychowywanie dziecka« odnosi się do każdego okresu, który zostaje zaliczony zgodnie z ustawodawstwem państwa członkowskiego dotyczącym emerytur i rent lub który powoduje wypłacanie dodatku do emerytury lub renty wyraźnie z tego powodu, że dana osoba wychowywała dziecko, niezależnie od metody wyliczenia tych okresów ani od tego, czy są one zaliczane na bieżąco w trakcie wychowywania dziecka, czy też z mocą wsteczną.
2.      W przypadku gdy w ustawodawstwie państwa członkowskiego, które jest państwem właściwym na podstawie tytułu II [rozporządzenia nr 883/2004], nie bierze się pod uwagę okresu przeznaczonego na wychowywanie dziecka, instytucją odpowiedzialną za uwzględnienie tego okresu jako okresu przeznaczonego na wychowywanie dziecka na podstawie stosowanego przez siebie ustawodawstwa – tak jakby dziecko było wychowywane na terytorium danego państwa członkowskiego – pozostaje instytucja państwa członkowskiego, którego ustawodawstwu zainteresowany podlegał zgodnie z przepisami tytułu II [rozporządzenia nr 883/2004] ze względu na wykonywanie pracy najemnej lub pracy na własny rachunek w chwili, gdy na podstawie tego ustawodawstwa zaczęto uwzględniać okres przeznaczony na wychowywanie danego dziecka.
[…]”.
B.      Prawo krajowe
9.        Paragraf 16 ust. 3a Allgemeines Pensionsgesetz (ogólnej ustawy o emeryturach; zwanej dalej „APG”) (BGBl. I, 142/2004) stanowi w szczególności, że do celów ukończenia minimalnego okresu ubezpieczenia, o którym mowa w § 4 ust. 1 tej ustawy, za miesiące ubezpieczenia uważa się również okresy zastępcze przeznaczone na wychowywanie dziecka w rozumieniu § 227a Allgemeines Sozialversicherungsgesetz (ogólnej ustawy o zabezpieczeniu społecznym; zwanej dalej „ASVG”) (BGBl. 189/1955) i § 116a Gewerbliches Sozialversicherungsgesetz (ustawy o zabezpieczeniu społecznym osób prowadzących działalność gospodarczą; zwanej dalej „GSVG”) (BGBl. 560/1978).
10.      Paragraf 227a ASVG stanowi:
„1.      Za okresy zastępcze z okresu po dniu 31 grudnia 1955 r. i przed dniem 1 stycznia 2005 r. uważa się ponadto, w dziale ubezpieczenia emerytalno‑rentowego, w którym ma miejsce ostatni poprzedni okres składkowy lub – w razie jego braku – w którym ma miejsce pierwszy kolejny okres składkowy, w przypadku osoby ubezpieczonej, która faktycznie i głównie wychowywała swoje dziecko (ust. 2), okres tego wychowywania w kraju w maksymalnym wymiarze 48 miesięcy kalendarzowych, licząc od dnia urodzenia dziecka. W przypadku porodu mnogiego okres ten wydłuża się do 60 miesięcy kalendarzowych.
[…]”.
III. Okoliczności faktyczne, postępowania przed sądami krajowymi i pytania prejudycjalne
A.      Sprawa C‑142/25
11.      LF jest obywatelką austriacką, która urodziła się w 1963 r. Od dnia 1 listopada 1980 r. do dnia 30 kwietnia 1984 r. uzyskała w Austrii 30 miesięcy składkowych w ramach obowiązkowego ubezpieczenia z tytułu wykonywania pracy (w charakterze uczennicy i pracownicy), a następnie, w okresie od dnia 1 maja 1984 r. do dnia 30 września 1984 r., uzyskała w tym samym państwie członkowskim okresy zastępcze w wymiarze pięciu miesięcy.
12.      W dniu 23 lipca 1984 r. w Austrii urodziło się pierwsze dziecko LF. Do dnia 30 kwietnia 1985 r. LF pozostawała w tym państwie członkowskim i poświęciła się wychowywaniu dziecka.
13.      W maju 1985 r. LF przeniosła się wraz z dzieckiem do Belgii, gdzie w dniu 15 marca 1986 r. urodziło się jej drugie dziecko. Do 1993 r. przebywała wraz z dziećmi w Belgii. W tym okresie LF nie wykonywała żadnej działalności zawodowej i poświęciła się wychowywaniu dzieci. Nie ukończyła żadnych „okresów ubezpieczenia”, które mogłyby zostać uwzględnione do celów przyznania emerytury.
14.      W latach 1993–2013 LF wykonywała pracę w Niemczech (jako pracownica przygraniczna). Uzyskała łącznie 240 miesięcy składkowych w Niemczech w ramach obowiązkowego ubezpieczenia z tytułu wykonywania pracy. W tym okresie LF nadal zamieszkiwała w Belgii.
15.      W kwietniu 2013 r. przeprowadziła się do Austrii i podjęła tam działalność zarobkową. Do dnia 1 maja 2023 r. uzyskała dodatkowe 120 miesięcy składkowych w Austrii w ramach obowiązkowego ubezpieczenia.
16.      LF wystąpiła do zakładu ubezpieczeń, na podstawie § 247 ust. 1 ASVG, z wnioskiem o ustalenie uzyskanych przez nią „okresów ubezpieczenia” do celów otrzymania świadczenia emerytalnego.
17.      W decyzji z dnia 15 maja 2023 r. zakład ubezpieczeń ustalił, że LF ma łącznie 162 miesiące ubezpieczenia uzyskane zgodnie z ustawodawstwem austriackim. Jako zastępcze okresy ubezpieczenia przeznaczone na wychowywanie dziecka uwzględniono jednak wyłącznie miesiące od października 1984 r. do kwietnia 1985 r.
18.      LF zaskarżyła tę decyzję do sądu austriackiego i wskazała, że okresy od maja 1985 r. do marca 1990 r. również powinny zostać uwzględnione jako okresy zastępcze przeznaczone na wychowywanie dziecka (okresy te są zwane dalej „okresami spornymi w sprawie C‑142/25”).
19.      Zakład ubezpieczeń podnosi w odpowiedzi, że te okresy przeznaczone na wychowywanie dziecka nie mogą zostać uwzględnione na podstawie art. 44 ust. 2 rozporządzenia nr 987/2009, ponieważ dziecko było wychowywane na terytorium państwa członkowskiego (Belgii), którego ustawodawstwo co do zasady przewiduje uwzględnianie okresów przeznaczonych na wychowywanie dziecka. Ponadto wskazał on, że uwzględnienie spornych okresów nie jest możliwe również na podstawie art. 21 TFUE. W związku z wieloletnim zatrudnieniem LF w Niemczech nie można wykazać istnienia „wystarczająco ścisłego związku” między tymi okresami a „okresami ubezpieczenia” ukończonymi przez LF w Austrii.
20.      Sąd pierwszej instancji uwzględnił skargę. Uznał on, że przesłanki wymienione w art. 44 ust. 2 rozporządzenia nr 987/2009 zostały spełnione, gdyż Belgia nie uwzględniła spornych okresów w przypadku LF. Orzekł on też, że odmowa uwzględnienia tych okresów przez zakład ubezpieczeń jest sprzeczna z art. 21 TFUE, ponieważ gdyby LF nie przeniosła miejsca zamieszkania do Belgii i pozostała w Austrii, wszystkie ukończone przez nią okresy przeznaczone na wychowywanie dziecka zostałyby uwzględnione zgodnie z właściwym ustawodawstwem austriackim.
21.      Zakład ubezpieczeń odwołał się od tego orzeczenia. Sąd drugiej instancji uwzględnił odwołanie. Orzekł on, po pierwsze, że okresy, w których LF poświęciła się wychowywaniu pierwszego dziecka w Belgii, nie mogą zostać uwzględnione zgodnie z prawem austriackim, ponieważ prawo belgijskie co do zasady umożliwiało już uwzględnianie okresów przeznaczonych na wychowywanie dziecka. Po drugie, nie jest możliwe także uwzględnienie okresów wychowywania przez LF drugiego dziecka, gdyż nie urodziło się ono w Austrii. Wreszcie sąd ten uznał, że LF nie może się powołać na art. 21 TFUE, ponieważ nie pracowała wyłącznie w Austrii.
22.      LF wniosła skargę rewizyjną do Oberster Gerichtshof (sądu najwyższego), który jest sądem odsyłającym.
23.      Sąd ten zauważa, że zgodnie z art. 44 ust. 2 rozporządzenia nr 987/2009 Austria może uwzględnić ukończone przez LF w Belgii okresy przeznaczone na wychowywanie pierwszego dziecka jedynie wówczas, gdy okresy te nie są uwzględniane przez Belgię. Tę przesłankę można rozumieć dwojako – albo okresy te w ogóle nie mogą zostać uwzględnione na gruncie prawa belgijskiego (w takim ujęciu LF nie spełniałaby tej przesłanki, ponieważ prawo belgijskie co do zasady dopuszcza ich uwzględnianie), albo też wystarczające jest, że w konkretnej sytuacji LF okresy te nie zostały faktycznie uwzględnione (w takim ujęciu LF przysługiwałoby uprawnienie do uzyskania uwzględnienia tych okresów na podstawie prawa austriackiego).
24.      Ponadto przypomina on, że w wyrokach Pensionsversicherungsanstalt i Deutsche Rentenversicherung Bund Trybunał wskazał, iż w przypadku, gdy dana osoba pracowała i opłacała składki lub w inny sposób ukończyła „okresy ubezpieczenia” wyłącznie w państwie członkowskim odpowiedzialnym za wypłatę świadczenia emerytalnego, zarówno przed przeniesieniem, jak i po przeniesieniu miejsca zamieszkania do innego państwa członkowskiego oraz zarówno przed wychowywaniem, jak i po wychowywaniu dzieci w tym innym państwie członkowskim, można wykazać istnienie „wystarczająco ścisłego związku” lub „wystarczającego związku” między odpowiednimi okresami przeznaczonymi na wychowanie dziecka oraz tymi „okresami ubezpieczenia”, co oznacza, że do tych okresów przeznaczonych na wychowywanie dziecka zastosowanie znajduje ustawodawstwo pierwszego państwa członkowskiego. W
niniejszej sprawie sąd odsyłający zastanawia się jednak, czy wykazanie istnienia takiego związku jest możliwe, skoro po wychowaniu dzieci w Belgii LF pracowała przez około 20 lat w Niemczech, zanim powróciła do Austrii.
25.      W tych okolicznościach
ObersterGerichtshof (sąd najwyższy) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:
„1.      Czy wykładni art. 44 ust. 2 pierwsza połowa zdania rozporządzenia […] nr 987/2009 […] należy dokonywać w ten sposób, że w ustawodawstwie państwa członkowskiego właściwego na podstawie tytułu II rozporządzenia nr 883/2004 […] nie bierze się pod uwagę okresów przeznaczonych na wychowywanie dziecka w ogóle, czy też jedynie w konkretnym przypadku?
2.      Czy wykładni art. 21 TFUE należy dokonywać w ten sposób, że państwo członkowskie zobowiązane do przyznania emerytury w sytuacji, w której nie są spełnione ustanowione w art. 44 ust. 2 rozporządzenia nr 987/2009 przesłanki […], ale zainteresowana osoba ukończyła okresy ubezpieczenia w [tym państwie członkowskim] z tytułu pracy najemnej zarówno przed okresami przeznaczonymi na wychowywanie dziecka, jak i po tych okresach, jest zobowiązane wziąć pod uwagę okresy przeznaczone na wychowywanie dziecka, mimo że osoba ta po zakończeniu okresów przeznaczonych na wychowywanie dziecka uzyskała okresy ubezpieczenia z tytułu wykonywania pracy najemnej lub pracy na własny rachunek również w trzecim państwie członkowskim?”.
B.      Sprawa C‑143/25
26.      CV jest obywatelką austriacką, która urodziła się w 1962 r. Od dnia 1 sierpnia 1977 r. do dnia 31 stycznia 1988 r. zamieszkiwała w Austrii. CV uzyskała w Austrii 122 miesiące składkowe w ramach obowiązkowego ubezpieczenia z tytułu wykonywania pracy oraz okresy zastępcze w wymiarze czterech miesięcy, czyli łącznie 126 miesięcy ubezpieczenia.
27.      W marcu 1988 r. CV przeniosła się do Włoch. Od tego czasu przebywa we Włoszech. W dniu 2 maja 1989 r. urodziła pierwsze dziecko, a w dniu 21 kwietnia 1994 r. – drugie dziecko. Od czasu przeprowadzki do Włoch nie wykonywała już żadnej działalności zawodowej i nie ukończyła żadnych okresów ubezpieczenia.
28.      W dniu 26 września 2022 r. CV wystąpiła do zakładu ubezpieczeń o przyznanie emerytury. Decyzją z dnia 6 lipca 2023 r. zakład ubezpieczeń oddalił wniosek CV ze względu na to, że CV nie spełniała przesłanki posiadania minimalnego okresu ubezpieczenia wynoszącego 180 miesięcy ubezpieczenia, który jest wymagany przez prawo austriackie w celu przyznania takiego świadczenia. Wyjaśnił on również, że nie był obowiązany uwzględnić okresów przeznaczonych na wychowywanie dziecka ukończonych przez CV we Włoszech.
29.      CV zaskarżyła tę decyzję do sądu austriackiego. Utrzymywała, że okresy, w których poświęciła się wychowywaniu dzieci we Włoszech (łącznie 96 miesięcy) (zwane dalej „okresami spornymi w sprawie C‑143/25”), powinny były zostać uwzględnione przez zakład ubezpieczeń.
30.      Sąd pierwszej instancji oddalił skargę. Wyjaśnił on, po pierwsze, że w chwili urodzenia dzieci CV nie wykonywała już działalności zawodowej, co oznacza, iż przesłanki stosowania art. 44 ust. 2 rozporządzenia nr 987/2009 nie zostały spełnione. Po drugie, nie zostały spełnione również przesłanki uwzględnienia spornych okresów na podstawie art. 21 TFUE, ponieważ CV opłacała składki w Austrii jedynie przed narodzinami dzieci.
31.      CV odwołała się od tego orzeczenia. Sąd drugiej instancji utrzymał w mocy orzeczenie sądu pierwszej instancji.
32.      CV wniosła skargę rewizyjną do Oberster Gerichtshof (sądu najwyższego), który jest sądem odsyłającym.
33.      Sąd ten stwierdza, że oczywistym jest niespełnienie przez CV trzeciej przesłanki wymienionej w art. 44 ust. 2 rozporządzenia nr 987/2009, zgodnie z którą zainteresowana osoba musi nadal podlegać ustawodawstwu państwa członkowskiego A ze względu na wykonywanie pracy najemnej lub pracy na własny rachunek w chwili, gdy na podstawie ustawodawstwa tego państwa członkowskiego zaczęto uwzględniać okres przeznaczony na wychowywanie danego dziecka. In casu CV, w chwili narodzin pierwszego dziecka, nie podlegała już ustawodawstwu austriackiemu ze względu na wykonywanie pracy najemnej lub pracy na własny rachunek.
34.      Dodaje on, że w myśl orzecznictwa Trybunału dotyczącego art. 21 TFUE „wystarczająco ścisły związek” istnieje wówczas, gdy zainteresowana osoba wykonywała pracę i opłacała składki wyłącznie w jednym państwie członkowskim (państwie członkowskim A) (lub też wyłącznie tam ukończyła okresy ubezpieczenia), zarówno przed przeniesieniem, jak i po przeniesieniu miejsca zamieszkania do innego państwa członkowskiego (państwa członkowskiego B) oraz zarówno przed wychowywaniem, jak i po wychowywaniu dzieci w tym innym państwie członkowskim. Gdyby jednak „wystarczająco ścisły związek” istniał jedynie w takim przypadku, osoba mogłaby być traktowana mniej korzystnie przez organy państwa członkowskiego A tylko dlatego, że przeniosła się do państwa członkowskiego B z powodów rodzinnych oraz nie podjęła już nigdy działalności zarobkowej w państwie członkowskim A. Takiego skutku można by uniknąć, jeżeli dla celów wykazania istnienia „wystarczająco ścisłego związku” jedynym decydującym czynnikiem byłoby uzyskanie okresów ubezpieczenia w państwie członkowskim A przed ukończeniem (a nie po ukończeniu) okresów przeznaczonych na wychowywanie dziecka.
35.      W tych okolicznościach
ObersterGerichtshof (sąd najwyższy) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującym pytaniem prejudycjalnym:
„Czy wykładni art. 21 TFUE należy dokonywać w ten sposób, że państwo członkowskie zobowiązane do przyznania świadczenia emerytalnego w sytuacji, w której nie jest spełniona ustanowiona w art. 44 ust. 2 rozporządzenia […] nr 987/2009 przesłanka dotycząca wykonywania pracy najemnej lub pracy na własny rachunek w tym państwie członkowskim w chwili, gdy okres przeznaczony na wychowywanie danego dziecka zaczął być uwzględniany, jest zobowiązane wziąć pod uwagę okresy przeznaczone na wychowywanie dziecka, mimo że zainteresowana osoba uzyskała okresy ubezpieczenia z tytułu wykonywania pracy najemnej w państwie członkowskim zobowiązanym do wypłaty świadczenia wyłącznie przed okresami przeznaczonymi na wychowywanie dziecka?”.
IV.    Postępowanie przed Trybunałem
36.      Wnioski o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym z dnia 11 lutego 2025 r. zostały zarejestrowane w sekretariacie Trybunału w dniu 18 lutego 2025 r.
37.      Postanowieniem prezesa Trybunału z dnia 10 maja 2025 r. sprawy C‑142/25 i C‑143/25 zostały połączone do celów pisemnego i ustnego etapu postępowania oraz wydania wyroku.
38.      Uwagi na piśmie zostały przedstawione przez zakład ubezpieczeń, rządy austriacki i czeski oraz Komisję Europejską. Te strony i ci zainteresowani, a także Republika Federalna Niemiec, byli reprezentowani na rozprawie w dniu 26 lutego 2026 r.
V.      Ocena
39.      Jak wyjaśniłem w opinii w sprawie Deutsche Rentenversicherung Bund(7), art. 44 ust. 2 rozporządzenia nr 987/2009 ustanawia szczególną zasadę, która dotyczy sytuacji, gdy dana osoba pracowała i wychowywała swoje dzieci w różnych państwach członkowskich, mającą na celu ustalenie okoliczności, w których państwo członkowskie A (państwo członkowskie, w którym dana osoba pracowała) powinno stosować swoje ustawodawstwo do okresów przeznaczonych na wychowywanie dziecka(8) ukończonych następnie w państwie członkowskim B, oraz wymagającą, aby okresy te były wówczas traktowane tak, jakby zostały ukończone w państwie członkowskim A.
40.      Ten obowiązek spoczywa na państwie członkowskim A jedynie, gdy w ustawodawstwie państwa członkowskiego B „nie bierze się pod uwagę okresu przeznaczonego na wychowywanie dziecka”. W istocie co do zasady omawiane okresy przeznaczone na wychowywanie dziecka powinny podlegać ustawodawstwu państwa członkowskiego B, które jest państwem członkowskim miejsca zamieszkania zainteresowanej osoby w tych okresach, a zatem „państwem członkowskim właściwym na podstawie tytułu II rozporządzenia nr 883/2004”(9).
41.      To właśnie o wykładnię tej przesłanki (zgodnie z którą w ustawodawstwie państwa członkowskiego B „nie bierze się pod uwagę okresu przeznaczonego na wychowywanie dziecka”) zwrócił się do Trybunału Oberster Gerichtshof (sąd najwyższy) w ramach pytania pierwszego w sprawie C‑142/25.
42.      W sprawie zakończonej wydaniem wyroku Pensionsversicherungsanstalt ten sąd zastanawiał się już, czy ową przesłankę należy rozumieć w ten sposób, że państwo członkowskie B nie przyjęło przepisów, które generalnie dopuszczają uwzględnianie okresów przeznaczonych na wychowywanie dziecka ukończonych na jego terytorium, czy też w ten sposób, że po prostu wymaga ona, aby okresy te nie zostały uwzględnione przez to państwo członkowskie w konkretnym rozpatrywanym przypadku. Trybunał nie rozstrzygnął jednak tej kwestii w owym wyroku, ponieważ zainteresowana osoba w tej sprawie nie spełniała pozostałych materialnych przesłanek stosowania w jej sytuacji art. 44 ust. 2 rozporządzenia nr 987/2009.
43.      Kwestia ta została zatem podniesiona ponownie w sprawie C‑142/25. In casu LF wychowywała dzieci w Belgii, czyli w państwie członkowskim, którego ustawodawstwo generalnie przewiduje uwzględnianie okresów przeznaczonych na wychowywanie dziecka. To ustawodawstwo nie może jednak znaleźć zastosowania w sytuacji LF w odniesieniu do okresów, w których poświęciła się ona wychowywaniu dzieci, ponieważ LF nie jest objęta belgijskim systemem emerytalnym. Objęcie systemem emerytalnym w Belgii jest zasadniczo uzależnione od ukończenia odpowiednich „okresów ubezpieczenia” lub okresów równorzędnych(10). Chociaż LF wychowywała dzieci w Belgii, to nie ukończyła ona żadnego takiego „okresu ubezpieczenia” w tym państwie członkowskim.
44.      W śródtytule A niniejszej opinii omówię zakres stosowania ustanowionej w art. 44 ust. 2 rozporządzenia nr 987/2009 przesłanki dotyczącej nieuwzględniania przez państwo członkowskie B okresów przeznaczonych na wychowywanie dziecka. Następnie przejdę do pytania drugiego w sprawie C‑142/25 i jedynego pytania w sprawie C‑143/25 (śródtytuł B). Dotyczą one wniosku sformułowanego przez Trybunał w wyroku Pensionsversicherungsanstalt (który został następnie potwierdzony w wyroku Deutsche Rentenversicherung Bund), zgodnie z którym art. 44 ust. 2 rozporządzenia nr 987/2009 nie „reguluje […] w sposób wyłączny kwestii uwzględniania okresów przeznaczonych na wychowywanie dziecka”(11). W związku z tym, jak wskazałem we wprowadzeniu, w przypadku gdy dana osoba nie spełnia warunków umożliwiających powołanie się na ten przepis, państwo członkowskie A jest mimo to zobowiązane do stosowania swojego ustawodawstwa do okresów przeznaczonych na wychowywanie dziecka ukończonych w państwie członkowskim B i do uwzględniania tych okresów tak, jakby zostały one ukończone na jego terytorium, jeżeli istnieje „wystarczająco ścisły związek” (lub nawet tylko „wystarczający związek”)(12) między rozpatrywanymi okresami przeznaczonymi na wychowywanie dziecka i „okresami ubezpieczenia” ukończonymi w państwie członkowskim A(13). Trybunał orzekł, że obowiązek ten wynika bezpośrednio z art. 21 TFUE, który chroni prawo obywateli Unii do swobodnego przemieszczania się i pobytu na terytorium państw członkowskich.
45.      Jak dotąd wszystkie sprawy, w których Trybunał stosował kryterium „wystarczająco ścisłego związku” lub „wystarczającego związku”, dotyczyły sytuacji, w której zainteresowana osoba pracowała (lub w inny sposób uzyskała „okresy ubezpieczenia”) w państwie członkowskim A, po pierwsze, zarówno przed wychowywaniem, jak i po wychowywaniu dzieci w państwie członkowskim B oraz, po drugie, wyłącznie w tym państwie. W niniejszych sprawach sytuacja wygląda natomiast inaczej – w sprawie C‑142/25 LF pracowała w Austrii przed wychowywaniem dzieci w Belgii. Po ukończeniu w Belgii spornych okresów przeznaczonych na wychowywanie dziecka podjęła ona jednak pracę w Niemczech, którą wykonywała przez 20 lat, po czym wróciła do Austrii i ponownie podjęła w tym państwie działalność zawodową. W sprawie C‑143/25 CV przeprowadziła się do Włoch, aby tam wychowywać dzieci, i nigdy nie wróciła do państwa członkowskiego, w którym uzyskała wcześniej „okresy ubezpieczenia” (do Austrii), ani nie pracowała w żadnym innym państwie członkowskim. Sprawy te stwarzają zatem Trybunałowi możliwość zbadania, czy stosowanie kryterium „wystarczająco ścisłego związku” lub „wystarczającego związku” można rozciągnąć na tego rodzaju sytuacje.
A.      W przedmiocie pytania pierwszego w sprawie C‑142/25
46.      Na wstępie pragnę zauważyć, że brzmienie art. 44 ust. 2 rozporządzenia nr 987/2009 jest nieco niejednoznaczne(14), ponieważ ustanowiona w tym przepisie przesłanka dotycząca nieuwzględniania przez państwo członkowskie B okresów przeznaczonych na wychowywanie dziecka jest sformułowana następująco: „[w] przypadku gdy w ustawodawstwie [państwa członkowskiego B] nie bierze się pod uwagę okresu przeznaczonego na wychowywanie dziecka […]”. Jak już wspomniałem, sąd odsyłający wyjaśnia, że może to oznaczać albo, iż ustawodawstwo państwa członkowskiego B generalnie nie umożliwia uwzględniania okresów przeznaczonych na wychowywanie dziecka do celów przyznania emerytury (to podejście będę określał dalej mianem „podejścia abstrakcyjnego lub ogólnego”), albo, iż uwzględnianie tych okresów jest generalnie możliwe, ale w konkretnym rozpatrywanym przypadku zainteresowana osoba nie spełnia warunków pozwalających na uwzględnienie takich okresów na podstawie ustawodawstwa państwa członkowskiego B (to podejście będę określał dalej mianem „podejścia indywidualnego”).
47.      Zakład ubezpieczeń, rząd austriacki i Komisja opowiadają się za pierwszą interpretacją. Rząd czeski broni drugiej interpretacji i powołuje się w tym względzie na sprawozdanie grupy ad hoc ds. okresów przeznaczonych na wychowywanie dziecka, funkcjonującej w ramach Komisji Administracyjnej ds. Koordynacji Systemów Zabezpieczenia Społecznego(15) (które to sprawozdanie nie zostało jednak formalnie przyjęte przez tę komisję)(16). Argumentuje on, że przyjęcie podejścia abstrakcyjnego lub ogólnego sprawiłoby, iż art. 44 ust. 2 rozporządzenia nr 987/2009 zostałby w znacznym stopniu pozbawiony skuteczności (effet utile), gdyż mógłby być stosowany jedynie w rzadkich przypadkach. Jest tak dlatego, że ze sprawozdania Komisji Administracyjnej ds. Koordynacji Systemów Zabezpieczenia Społecznego wynika, iż w praktyce tylko jedno państwo członkowskie (Dania) nie przyjęło przepisów, które generalnie umożliwiają uwzględnianie okresów przeznaczonych na wychowywanie dziecka.
48.      Na rozprawie Republika Federalna Niemiec zaproponowała trzecią interpretację. Zgodziła się ona z zakładem ubezpieczeń, rządem austriackim i Komisją, że art. 44 ust. 2 rozporządzenia nr 987/2009 dotyczy sytuacji, w której ustawodawstwo państwa członkowskiego B generalnie nie umożliwia uwzględniania okresów przeznaczonych na wychowywanie dziecka do celów przyznania emerytury. Republika Federalna Niemiec dodała jednak, że przepis ten ma również zastosowanie wówczas, gdy zainteresowana osoba wychowywała dzieci w państwie członkowskim, którego ustawodawstwo generalnie dopuszcza uwzględnianie okresów przeznaczonych na wychowywanie dziecka (w niniejszym przypadku – w Belgii), ale nie była objęta systemem emerytalnym tego państwa członkowskiego, ponieważ nie ukończyła w nim żadnych okresów stanowiących podstawę dla prawa do emerytury. W
związku z tym ustawodawstwo państwa członkowskiego B nie może znaleźć do niej zastosowania w odniesieniu do rozpatrywanych okresów przeznaczonych na wychowywanie dziecka.
49.      Właśnie w takiej sytuacji znajduje się LF. Jak wyjaśniłem w pkt 42 niniejszej opinii, wychowywała ona dzieci w Belgii, której ustawodawstwo krajowe generalnie dopuszcza uwzględnianie okresów przeznaczonych na wychowywanie dziecka. Prawo belgijskie przewiduje jednak również, że osoba, która – podobnie jak LF – ukończyła w tym państwie członkowskim jedynie „okresy zamieszkania” (a nie „okresy ubezpieczenia”), nie jest uprawniona do emerytury, a tym samym nie jest objęta belgijskim systemem emerytalnym. O ile dobrze rozumiem, powodem, dla którego w sprawie LF właściwe organy belgijskie nie uwzględniły żadnego okresu przeznaczonego na wychowywanie dziecka, jest zatem okoliczność, że ustawodawstwo belgijskie dotyczące okresów przeznaczonych na wychowywanie dziecka nie mogło w rzeczywistości znaleźć zastosowania do LF w odniesieniu do okresów będących przedmiotem sporu w sprawie C‑142/25, ponieważ LF nie była w ogóle objęta belgijskim systemem emerytalnym.
50.      Wyjaśnię, dlaczego w pełni zgadzam się ze stanowiskiem Republiki Federalnej Niemiec.
51.      Na wstępie chciałbym przypomnieć, że w mojej opinii w sprawie Pensionsversicherungsanstalt
(Okresy wychowywania dziecka za granicą)(17) wskazałem już, iż moim zdaniem art. 44 ust. 2 rozporządzenia nr 987/2009 nie został przyjęty po to, by osoby ubiegające się o emeryturę mogły próbować szczęścia w postępowaniach przed właściwymi organami różnych państw członkowskich oraz by ustawodawstwo różnych państw członkowskich miało w ich przypadku zastosowanie w odniesieniu do tych samych okresów przeznaczonych na wychowywanie dziecka.
52.      Jest to bezpośrednia konsekwencja faktu, że nadrzędnym celem rozporządzeń nr 883/2004 i nr 987/2009 jest „stworzenie jedynie systemu koordynacji”(18) oraz że jedną z podstawowych zasad rządzących tymi aktami prawnymi jest ta, w myśl której osoby, do których się je stosuje, „podlegają ustawodawstwu tylko jednego państwa członkowskiego”(19). Jak potwierdzono w orzecznictwie Trybunału, system koordynacji ustanowiony rozporządzeniami nr 883/2004 i nr 987/2009 zmierza do uniknięcia jednoczesnego stosowania kilku ustawodawstw krajowych i mogących z tego wyniknąć komplikacji(20).
53.      W tym kontekście jasne jest zatem, że art. 44 ust. 2 rozporządzenia nr 987/2009, który przewiduje wyjątek od zawartych w tytule II rozporządzenia nr 883/2004 reguł właściwości, czyniąc państwo członkowskie, które nie jest już właściwe na podstawie tych reguł (państwo członkowskie A), odpowiedzialnym za uwzględnienie okresów przeznaczonych na wychowywanie dziecka ukończonych w innym państwie członkowskim (państwie członkowskim B), należy rozumieć jako wprowadzający właściwość pomocniczą, a nie podwójną(21).
54.      Rozważania te skłoniły mnie już do przyjęcia wniosku, w mojej opinii w sprawie Pensionsversicherungsanstalt (Okresy wychowywania dziecka za granicą)(22),
że Trybunał nie powinien podążać za interpretacją art. 44 ust. 2 rozporządzenia nr 987/2009 zaproponowaną przez rząd czeski (podejście indywidualne), zgodnie z którą danej osobie należy zezwolić najpierw na wystąpienie do organów państwa członkowskiego B o zastosowanie w jej sytuacji jego ustawodawstwa krajowego w odniesieniu do ukończonych w nim okresów przeznaczonych na wychowywanie dziecka, a następnie, gdyby te okresy nie zostały faktycznie uwzględnione do celów przyznania jej emerytury (z przyczyn o charakterze materialnym lub proceduralnym), na zwrócenie się do organów państwa członkowskiego A z wnioskiem o zastosowanie w jej sytuacji ustawodawstwa tego państwa członkowskiego w odniesieniu do tych samych okresów. Wyjaśniłem, że Trybunał powinien natomiast uznać, iż przepis ten ma zastosowanie w sytuacji, w której ustawodawstwo państwa członkowskiego B generalnie nie umożliwia uwzględniania okresów przeznaczonych na wychowywanie dziecka (podejście abstrakcyjne lub ogólne).
55.      W dalszym ciągu uważam, że ta interpretacja powinna być preferowana względem interpretacji zaproponowanej przez rząd czeski.
56.      Niemniej jednak oraz biorąc pod uwagę, że obecnie trudno jest mi zidentyfikować choćby jedno państwo członkowskie, którego ustawodawstwo nie dopuszczałoby w takiej czy innej formie uwzględniania okresów, w których osoba poświęciła się wychowywaniu dzieci, do celów przyznania emerytury(23), zgadzam się z Republiką Federalną Niemiec, iż art. 44 ust. 2 rozporządzenia nr 987/2009 ma zastosowanie nie tylko w sytuacjach, w których ustawodawstwo państwa członkowskiego B generalnie nie umożliwia uwzględniania okresów przeznaczonych na wychowywanie dziecka, lecz także w sytuacjach takich jak sytuacja LF w postępowaniu głównym, w których zainteresowana osoba wychowywała dzieci w państwie członkowskim, którego ustawodawstwo generalnie dopuszcza uwzględnianie okresów przeznaczonych na wychowywanie dziecka (in casu – w Belgii), ale nie może mieć zastosowania do zainteresowanej osoby w odniesieniu do tych okresów, ponieważ ta osoba nigdy nie była objęta systemem emerytalnym tego państwa członkowskiego.
57.      W tym względzie przypominam, że Trybunał stwierdził, iż system koordynacji ustanowiony rozporządzeniem nr 883/2004 (a tym samym rozporządzeniem nr 987/2009) zmierza też do zapewnienia, aby osoby objęte zakresem stosowania tego rozporządzenia nie były pozbawione ochrony w dziedzinie zabezpieczenia społecznego z uwagi na brak mającego do nich zastosowanie ustawodawstwa(24). Taki właśnie skutek zmaterializowałby się w postępowaniu głównym w sprawie C‑142/25, gdyby Trybunał nie opowiedział się za interpretacją zaproponowaną przez Republikę Federalną Niemiec.
58.      W przypadku przyjęcia jedynie podejścia „ogólnego lub abstrakcyjnego” osoba taka jak LF znalazłaby się, co się tyczy okresów spornych w sprawie C‑142/25, w próżni prawnej. Jeżeli chodzi o te okresy, ustawodawstwo austriackie nie miałoby do niej zastosowania wyłącznie z tego powodu, że Belgia przyjęła przepisy, które generalnie dopuszczają uwzględnianie okresów przeznaczonych na wychowywanie dziecka. Pod uwagę nie zostałaby wzięta okoliczność, że ustawodawstwo belgijskie
w ogóle nie ma zastosowania do LF w odniesieniu do tychże okresów.
59.      W świetle tych okoliczności uważam, że
art. 44 ust. 2 rozporządzenia nr 987/2009 należy interpretować w ten sposób, iż ma on zastosowanie w sytuacji, w której ustawodawstwo państwa członkowskiego B generalnie nie umożliwia uwzględniania okresów przeznaczonych na wychowywanie dziecka, a także w sytuacji, w której ustawodawstwo tego państwa członkowskiego generalnie dopuszcza uwzględnianie takich okresów przeznaczonych na wychowywanie dziecka, ale nie może mieć zastosowania do zainteresowanej osoby w odniesieniu do okresów przeznaczonych na wychowywanie dziecka, które zostały ukończone w państwie członkowskim B, ponieważ ta osoba nigdy nie była objęta systemem emerytalnym tego państwa członkowskiego.
60.      Odniosę się teraz bardziej szczegółowo do argumentów przytoczonych przez rząd czeski
i wyjaśnię, dlaczego interpretacja zaproponowana przez ten rząd nie jest konieczna do utrzymania skuteczności (effetutile) art. 44 ust. 2 rozporządzenia nr 987/2009.
61.      W tym względzie przypominam, że jeżeli przepis prawa Unii może być przedmiotem kilku wykładni, pierwszeństwo należy dać tej, która pozwoli na zapewnienie jego skuteczności(25).
62.      Wszelako, po pierwsze, jak wyjaśniłem w pkt 52 niniejszej opinii, interpretacja zaproponowana przez rząd czeski jest sprzeczna z celem rozporządzeń nr 883/2004 i nr 987/2009, który polega na uniknięciu jednoczesnego stosowania kilku ustawodawstw krajowych i mogących z tego wyniknąć komplikacji.
63.      Po drugie, dyskusja na temat zakresu stosowania art. 44 ust. 2 rozporządzenia nr 987/2009, a dokładniej rzecz ujmując, przesłanki, zgodnie z którą „w ustawodawstwie [państwa członkowskiego B] nie bierze się pod uwagę okresu przeznaczonego na wychowywanie dziecka […]”, ma, jak dotąd(26), charakter ściśle dychotomiczny – albo w państwie członkowskim B nie mogą obowiązywać ramy prawne, które generalnie dopuszczają uwzględnianie takich okresów do celów przyznania emerytury, albo takie ramy istnieją i mają zastosowanie do zainteresowanej osoby, ale zainteresowana osoba nie spełnia (proceduralnych lub materialnych) warunków wymaganych do uwzględnienia tych okresów.
64.      Jak już jednak wyjaśniłem, możliwa jest trzecia interpretacja art. 44 ust. 2 rozporządzenia nr 987/2009 (rozwiązanie „pośrednie”, którego broni Republika Federalna Niemiec). Gdyby Trybunał podążył za moją sugestią i opowiedział się za tą interpretacją, zakresem stosowania tego przepisu objęte byłyby również sytuacje takie jak ta rozpatrywana w postępowaniu głównym w sprawie C‑142/25, w której zainteresowana osoba (in casu – LF) wychowywała dzieci w państwie członkowskim, którego ustawodawstwo generalnie dopuszcza uwzględnianie okresów przeznaczonych na wychowywanie dziecka (in casu – w Belgii), ale nie może mieć zastosowania do zainteresowanej osoby w odniesieniu do rozpatrywanych okresów przeznaczonych na wychowywanie dziecka, ponieważ ta osoba nigdy nie była objęta systemem emerytalnym tego państwa członkowskiego.
65.      Taka sytuacja może być częstsza, niż się wydaje, gdyż Belgia jest tylko jednym z państw członkowskich, w których ukończenie samych okresów zamieszkania jest niewystarczające do objęcia systemem emerytalnym. Z przeprowadzonej przeze mnie kwerendy wynika bowiem, że podstawowe systemy emerytalne oparte na łączniku miejsca zamieszkania (lub przede wszystkim na łączniku miejsca zamieszkania), w ramach których uprawnienia są powiązane przede wszystkim z miejscem zamieszkania, ustanowiło raptem kilka państw członkowskich (w tym Niderlandy, Dania, Szwecja i Finlandia). W większości pozostałych państw członkowskich prawo do emerytury jest natomiast nabywane w drodze uzyskiwania „okresów ubezpieczenia”, w tym okresów równoważonych „okresom ubezpieczenia” (na przykład okresów, w których dana osoba otrzymuje świadczenie uprawniające do emerytury). W związku z tym osoba, która podczas wychowywania dzieci jedynie przebywa w tych państwach członkowskich, ale nie kończy w nich żadnych takich „okresów ubezpieczenia”, może się znaleźć w sytuacji analogicznej do sytuacji LF.
66.      W mojej opinii w sprawie Pensionsversicherungsanstalt (Okresy wychowywania dziecka za granicą)(27) zauważyłem również, że „podejście indywidualne” (za którym
w niniejszej sprawie opowiada się rząd czeski) należy odrzucić z tego powodu, iż nadmiernie uciążliwe i niepraktyczne byłoby wymaganie od organów państwa członkowskiego A zbadania, czy złożony przez daną osobę wniosek o uwzględnienie okresów przeznaczonych na wychowywanie dziecka faktycznie zostałby uwzględniony na podstawie ustawodawstwa państwa członkowskiego B, w celu ustalenia, czy są one zobowiązane stosować swoje własne ustawodawstwo do sytuacji tej osoby. Uważam, że nie jest tak natomiast w przypadku „podejścia pośredniego” zaproponowanego przez Republikę Federalną Niemiec, ponieważ w myśl tego podejścia organy państwa członkowskiego A musiałyby tylko ustalić, czy zainteresowana osoba jest, czy też nie jest, objęta systemem emerytalnym państwa członkowskiego B.
67.      Moim zdaniem zasygnalizowane przeze mnie trudności dotyczące „podejścia indywidualnego” jedynie potęguje fakt, że – jak na rozprawie oświadczyła Republika Federalna Niemiec –
w państwach członkowskich występują znaczne różnice w sposobach uwzględniania okresów przeznaczonych na wychowywanie dziecka.
68.      Na przykład niektóre państwa członkowskie
w większym stopniu niż inne ograniczają liczbę lat, które mogą być uwzględniane jako okresy przeznaczone na wychowywanie dziecka (poprzez ustanowienie stałej liczby lat przypadającej na dziecko lub maksymalnej liczby lat niezależnie od liczby dzieci). Czy w takiej sytuacji lata wykraczające poza te wartości graniczne należy uważać, w ramach podejścia indywidualnego, za okresy przeznaczone na wychowywanie dziecka, które nie podlegają uwzględnieniu? Jeżeli tak, to czy zainteresowanej osobie powinno przysługiwać prawo do tego, by owe dodatkowe okresy zostały poddane ocenie na podstawie ustawodawstwa państwa członkowskiego A, tylko z tego względu, że to ustawodawstwo prowadzi do korzystniejszego skutku? Jak już wyjaśniłem, nie wydaje mi się, aby zamiarem prawodawcy Unii było, aby art. 44 ust. 2 rozporządzenia nr 987/2009 dopuszczał taki rezultat. Rząd austriacki słusznie wskazał na rozprawie, że mogłoby to mieć niepożądane konsekwencje w postaci tego iż państwa członkowskie, w których obowiązuje hojniejsze ustawodawstwo dotyczące uwzględniania okresów przeznaczonych na wychowywanie dziecka, mogłyby zmieniać swoje przepisy w celu uczynienia ich mniej korzystnymi dla wnioskodawców, tak aby uniknąć przeciążenia (równanie w dół).
69.      Zanim rozpatrzę pytanie drugie
w sprawie C‑142/25 i jedyne pytanie w sprawie C‑143/25, pragnę jeszcze poczynić dwie dodatkowe uwagi.
70.      Po pierwsze, mając na uwadze niejednoznaczne brzmienie
art. 44 ust. 2 rozporządzenia nr 987/2009, wzywam prawodawcę Unii do doprecyzowania, zgodnie z zaproponowaną przeze mnie wykładnią, znaczenia przewidzianej w tym przepisie przesłanki dotyczącej nieuwzględniania przez państwo członkowskie B okresów przeznaczonych na wychowywanie dziecka, w drodze przyjęcia w razie potrzeby nowego przepisu prawnego.
71.      Po drugie, przypominam, że moim zdaniem przewidziana
w art. 44 ust. 2 rozporządzenia nr 987/2009 przesłanka dotycząca nieuwzględniania przez państwo członkowskie B okresów przeznaczonych na wychowywanie dziecka ma zastosowanie mutatis mutandis w przypadku, gdy zainteresowana osoba nie może wywodzić swojego żądania z tego przepisu i musi się oprzeć na art. 21 TFUE oraz na wypracowanym przez Trybunał w orzecznictwie kryterium „wystarczająco ścisłego związku” lub „wystarczającego związku”(28). W mojej opinii w sprawie Deutsche Rentenversicherung Bund przedstawiłem szczegółowo względy przemawiające za przyjęciem takiej wykładni(29). Nie widzę potrzeby ponownego przedstawiania ich w niniejszej opinii.
B.      W przedmiocie pytania drugiego w sprawie C‑142/25 i jedynego pytania w sprawie C‑143/25
72.      Poprzez pytanie drugie w sprawie C‑142/25 i jedyne pytanie w sprawie C‑143/25 sąd odsyłający zmierza w istocie do ustalenia, co stanowi „wystarczająco ścisły związek” lub „wystarczający związek” między ukończonymi w państwie członkowskim B okresami przeznaczonymi na wychowywanie dziecka a ukończonymi w państwie członkowskim A „okresami ubezpieczenia”, który skutkuje – na podstawie art. 21 TFUE – powstaniem obowiązku stosowania przez organy tego państwa członkowskiego swojego ustawodawstwa do tych okresów przeznaczonych na wychowywanie dziecka i traktowania ich tak, jakby zostały ukończone na terytorium państwa członkowskiego A.
73.      Przypominam, że kryterium „wystarczająco ścisłego związku” lub „wystarczającego związku” zostało wypracowane w orzecznictwie Trybunału przed przyjęciem rozporządzeń nr 883/2004 i nr 987/2009, w kontekście stosowania zasad ogólnych ustanowionych w rozporządzeniu nr 1408/71, które nie zawierało żadnego konkretnego przepisu dotyczącego okresów przeznaczonych na wychowywanie dziecka(30).
74.      W wyrokach Pensionsversicherungsanstalt i Deutsche Rentenversicherung Bund Trybunał orzekł jednak następnie, że kryterium „wystarczająco ścisłego związku” lub „wystarczającego związku” pozostaje istotne również
w kontekście stosowania rozporządzeń nr 883/2004 i nr 987/2009, w sytuacjach, w których przesłanki wymienione w art. 44 ust. 2 rozporządzenia nr 987/2009 nie są spełnione. Przypominam, że zgodnie z tym przepisem spoczywający na państwie członkowskim A obowiązek stosowania swojego ustawodawstwa do ukończonych w państwie członkowskim B okresów przeznaczonych na wychowywanie dziecka i traktowania ich tak, jakby zostały ukończone na jego terytorium, zależy od łącznego spełnienia następujących trzech przesłanek:
–        w ustawodawstwie państwa członkowskiego B nie bierze się pod uwagę okresu przeznaczonego na wychowywanie dziecka (tę przesłankę zbadałem w śródtytule A niniejszej opinii);
–        zainteresowana osoba podlegała uprzednio ustawodawstwu państwa członkowskiego A ze względu na wykonywanie pracy najemnej lub pracy na własny rachunek w tym państwie członkowskim; oraz
–        zainteresowana osoba wciąż podlegała ustawodawstwu państwa członkowskiego A ze względu na tę działalność w dniu, w którym zgodnie z ustawodawstwem tego państwa członkowskiego okres przeznaczony na wychowywanie dziecka zaczął być uwzględniany w odniesieniu do danego dziecka.
75.      W niniejszych sprawach jest oczywiste, że ani LF, ani CV nie spełniają trzeciej przesłanki ustanowionej w art. 44 ust. 2 rozporządzenia nr 987/2009, ponieważ nie podlegały już one ustawodawstwu państwa członkowskiego A (Austrii) ze względu na wykonywanie pracy najemnej lub pracy na własny rachunek w dniu, w którym zgodnie z ustawodawstwem austriackim sporne okresy zaczęłyby być uwzględniane. O ile dobrze rozumiem, w przypadku LF niespełnienie trzeciej przesłanki wymienionej w art. 44 ust. 2 rozporządzenia nr 987/2009 ma wpływ jedynie na okresy przeznaczone na wychowywanie dziecka, które uzyskała ona w odniesieniu do drugiego dziecka.
76.      Podobna sytuacja, w której przesłanka ta również nie była spełniona (co pociągnęło za sobą niemożność powołania się na art. 44 ust. 2 rozporządzenia nr 987/2009), zaistniała już w sprawach, które doprowadziły do wydania wyroków Pensionsversicherungsanstalt i Deutsche Rentenversicherung Bund.
W obu tych orzeczeniach Trybunał stwierdził jednak, że sporne okresy przeznaczone na wychowywanie dziecka były „wystarczająco ściśle związane” lub „wystarczająco związane” z okresami, w których zainteresowana osoba pracowała i opłacała składki w państwie członkowskim A, lub z „okresami ubezpieczenia” albo okresami, które mogą być zrównane z „okresami ubezpieczenia” ukończonymi w tym państwie członkowskim(31). W związku z tym zgodnie z art. 21 TFUE do tych okresów przeznaczonych na wychowywanie dziecka należało stosować ustawodawstwo państwa członkowskiego A.
77.      W sentencji obu tych wyroków Trybunał podkreślił, że zainteresowana osoba opłacała składki lub w inny sposób ukończyła „okresy ubezpieczenia” wyłącznie w pierwszym państwie członkowskim (państwie członkowskim A), zarówno przed ukończeniem odpowiednich okresów przeznaczonych na wychowywanie dziecka, jak i po ich ukończeniu.
78.      W tym kontekście nie jest jasne, czy kryterium „wystarczająco ścisłego związku” lub „wystarczającego związku” jest spełnione również wówczas, gdy – tak jak
w sprawach w postępowaniu głównym – zainteresowana osoba opłacała składki lub w inny sposób ukończyła „okresy ubezpieczenia” nie tylko w państwie członkowskim A (sprawa C‑142/25) lub gdy opłacała ona składki lub w inny sposób ukończyła „okresy ubezpieczenia” wyłącznie w państwie członkowskim A, ale jedynie przed ukończeniem, a nie po ukończeniu, w państwie członkowskim B spornych okresów przeznaczonych na wychowywanie dziecka (sprawa C‑143/25).
79.      Moim zdaniem, jak wyjaśniłem już zresztą
w mojej opinii w sprawie Deutsche Rentenversicherung Bund(32), kryterium „wystarczająco ścisłego związku” lub „wystarczającego związku” musi się opierać na dwóch elementach.Po pierwsze, zainteresowana osoba musi ukończyć „okresy ubezpieczenia” w państwie członkowskim A przed wychowywaniem (ale niekoniecznie po wychowywaniu) dzieci w państwie członkowskim B. Po drugie, państwo członkowskie A musi być ostatnim państwem członkowskim, w którym osoba ta ukończyła takie „okresy ubezpieczenia” przed wychowywaniem dzieci w państwie członkowskim B. Nie należy wymagać, aby osoba ta ukończyła odpowiednie „okresy ubezpieczenia” wyłącznie w państwie członkowskim A, zarówno przed wychowywaniem, jak i po wychowywaniu dzieci w państwie członkowskim B.
80.      Powody, które doprowadziły mnie do tego wniosku, można zreasumować
w sposób przedstawiony poniżej.
81.      Po pierwsze, uważam, że chociaż Trybunał orzekł, iż kryterium „wystarczająco ścisłego związku” lub „wystarczającego związku” pozostaje istotne
w sytuacji, w której mają zastosowanie rozporządzenia nr 883/2004 i nr 987/2009, ale przesłanki wymienione w art. 44 ust. 2 tego drugiego rozporządzenia nie są spełnione, to nigdy nie próbował on w sposób usystematyzowany określić granic tego kryterium, natomiast stosował podejście fragmentaryczne oparte każdorazowo na okolicznościach danej sprawy. I tak w wyrokach Elsen, Kauer, Reichel-Albert i Pensionsversicherungsanstalt uwypuklono różne czynniki,
w tym okoliczność, że skarżące pracowały wyłącznie w państwie członkowskim A lub że wyłącznie w tym państwie członkowskim opłacały składki, przy czym żadnego z nich nie uznano za decydujący(33). W związku z tym nie uważam za warunek sine qua non okoliczności, że skarżący opłacał składki lub w inny sposób ukończył „okresy ubezpieczenia” wyłącznie w pierwszym państwie członkowskim (państwie członkowskim A), zarówno przed odpowiednimi okresami przeznaczonymi na wychowywanie dziecka, jak i po tych okresach.
82.      Po drugie, jak zauważyłem w mojej opinii w sprawie Deutsche Rentenversicherung Bund(34), wcześniejsze wyroki, w których zastosowano kryterium „wystarczająco ścisłego związku” lub „wystarczającego związku”, świadczą o skłonności Trybunału do rozszerzania, a nie ograniczania, liczby sytuacji, w których państwo członkowskie A może być zobowiązane do stosowania swojego ustawodawstwa do ukończonych w państwie członkowskim B okresów przeznaczonych na wychowywanie dziecka. Na przykład o ile w wyrokach Elsen i Kauer skarżące podlegały ustawodawstwu państwa członkowskiego A do chwili, gdy rozpoczął się bieg ukończonych za granicą okresów przeznaczonych na wychowywanie dziecka(35), o tyle nie było tak w przypadku skarżących, w których sprawach zapadły wyroki Reichel-Albert i Pensionsversicherungsanstalt(36), co nie przeszkodziło jednak Trybunałowi stwierdzić, że w obu tych sprawach istniał „wystarczająco ścisły związek”. Wydaje mi się zatem, że okoliczność, iż skarżące
w postępowaniach głównych, poświęciwszy czas na wychowywanie dzieci, albo pracowały w innym państwie członkowskim (w Niemczech) przed ponownym podjęciem pracy w Austrii (LF w sprawie C‑142/25), albo nie zaczęły ponownie wykonywać pracy zawodowej lub nawet nie wróciły do Austrii po urodzeniu dzieci (CV w sprawie C‑143/25), niekoniecznie zostanie uznana przez Trybunał za element uniemożliwiający stwierdzenie istnienia w ich przypadku „wystarczająco ścisłego związku” lub „wystarczającego związku”.
83.      Po trzecie, wymóg, aby zainteresowana osoba pracowała
wyłącznie w jednym państwie członkowskim (państwie członkowskim A) przez całe życie (zarówno przed wychowywaniem, jak i po wychowywaniu dzieci w państwie członkowskim B), działałby na niekorzyść obywateli, którzy – podobnie jak LF – wykonywali działalność zarobkową w kilku państwach członkowskich (in casu – tak w Austrii, jak i w Niemczech), a tym samym skorzystali z przysługującego im prawa do swobodnego przemieszczania się zgodnie z postanowieniami TFUE. Moim zdaniem art. 21 TFUE – który, jak przypomniałem już w pkt 43 niniejszej opinii, chroni prawo obywateli Unii do swobodnego przemieszczania się i pobytu na terytorium państw członkowskich – nie może skutkować powstaniem sytuacji, w której dana osoba zostaje pozbawiona możliwości powołania się na ustawodawstwo państwa członkowskiego A w odniesieniu do ukończonych w państwie członkowskim B okresów przeznaczonych na wychowywanie dziecka tylko z tego powodu, że następnie pracowała ona w państwie członkowskim C, natomiast nie pracowała już w państwie członkowskim A. Wniosek przeciwny prowadziłby bowiem w rzeczywistości do nieuzasadnionej i nieproporcjonalnej ingerencji w to prawo.
84.      Prawdą jest, że wydaje się – jak na rozprawie podkreśliła Komisja – iż scenariusz faktyczny, który miał na uwadze prawodawca Unii, gdy przyjmował
art. 44 ust. 2 rozporządzenia nr 987/2009, opierał się na założeniu, że zainteresowana osoba przenosi miejsce zamieszkania jedynie między dwoma państwami członkowskimi (państwem członkowskim A, tj. państwem członkowskim zatrudnienia, a państwem członkowskim B, tj. państwem członkowskim wychowywania dziecka). Wynika to jasno z art. 44 ust. 3 tego rozporządzenia, który stanowi, że obowiązek ustanowiony w ust. 2 tego artykułu nie ma zastosowania, „jeżeli zainteresowany podlega lub zacznie podlegać ustawodawstwu innego państwa członkowskiego w związku z wykonywaniem pracy najemnej lub pracy na własny rachunek”.
85.      Nie oznacza to jednak, że to samo ograniczenie musi mieć zastosowanie wówczas, gdy zainteresowana osoba powołuje się na kryterium „wystarczająco ścisłego związku” lub „wystarczającego związku”, które
z kolei zasadza się na art. 21 TFUE. W istocie Trybunał opierał się na tym kryterium właśnie w sytuacjach, w których przesłanki stosowania art. 44 ust. 2 rozporządzenia nr 987/2009 nie zostały spełnione, w celu wyeliminowania pewnych mankamentów tego przepisu.
86.      Po czwarte, co się tyczy sytuacji rozpatrywanej w sprawie C‑143/25, jest dla mnie jasne, że czynnikiem decydującym o istnieniu „wystarczająco ścisłego związku” lub „wystarczającego związku” powinno być to, iż zainteresowana osoba ukończyła „okresy ubezpieczenia” w państwie członkowskim A przed wychowywaniem, ale niekoniecznie po wychowywaniu, dzieci w państwie członkowskim B. Jak wyjaśniłem w opinii w sprawie Deutsche Rentenversicherung Bund(37), okoliczność, że zainteresowana osoba wróciła do pracy w państwie członkowskim A po zakończeniu okresów przeznaczonych na wychowywanie dziecka ukończonych w państwie członkowskim B, może wzmocnić wniosek o istnieniu takiego związku (taka sytuacja zmaterializowała się w sprawach zakończonych wydaniem wyroków Reichel-Albert, Pensionsversicherungsanstalt i Deutsche Rentenversicherung Bund). Nie jest to jednak warunek konieczny dla jego istnienia.
87.      Gdyby bowiem od zainteresowanej osoby wymagano,
w celu skorzystania z ustawodawstwa państwa członkowskiego A, ponownego podjęcia pracy lub ukończenia kolejnych „okresów ubezpieczenia” w tym państwie członkowskim po wychowaniu dzieci w państwie członkowskim B, również ograniczyłoby to, w sposób sprzeczny z art. 21 TFUE, jej możliwość wykonywania prawa do swobodnego przemieszczania się i pobytu w innych państwach członkowskich
88.      W świetle tych rozważań dochodzę do wniosku, że art. 21 TFUE należy interpretować w ten sposób, iż nie wymaga on, dla celów wykazania istnienia „wystarczająco ścisłego związku” lub „wystarczającego związku”, aby „okresy ubezpieczenia” zostały ukończone przez zainteresowaną osobę wyłącznie w państwie członkowskim A, zarówno przed wychowywaniem, jak i po wychowywaniu dzieci w państwie członkowskim B.
89.      Pragnę przy tym podkreślić, że moja propozycja „rozszerzenia” przez Trybunał
w niniejszych sprawach kryterium „wystarczająco ścisłego związku” lub „wystarczającego związku” nie powinna być rozumiana jako zachęta do obejmowania przezeń zakresem stosowania tego kryterium coraz większej liczby sytuacji.
90.      Wprost przeciwnie – w mojej opinii w sprawie Deutsche Rentenversicherung Bund(38) zachęciłem Trybunał do zdefiniowania i ograniczenia zakresu stosowania tego kryterium, tak aby prawodawca Unii mógł ostatecznie przyjąć przepis zastępujący art. 44 ust. 2 rozporządzenia nr 987/2009. To właśnie mając na uwadze ten cel, wskazałem, że kryterium „wystarczająco ścisłego związku” lub „wystarczającego związku” opiera się, po pierwsze, na tym, czy zainteresowana osoba ukończyła „okresy ubezpieczenia”
w państwie członkowskim A przed wychowywaniem (ale niekoniecznie po wychowywaniu) dzieci w państwie członkowskim B, oraz, po drugie, na tym, czy państwo członkowskie A jest ostatnim państwem członkowskim, w którym ukończyła ona takie „okresy ubezpieczenia” przed wychowywaniem dzieci w państwie członkowskim B(39). Moje stanowisko w tym względzie nie ulega zmianie.
91.      W szczególności uważam, że za sprawą tych elementów kryterium „wystarczająco ścisłego związku” lub „wystarczającego związku” może być spełnione,
w każdym konkretnym przypadku, wyłącznie w odniesieniu do jednego państwa członkowskiego (którym w niniejszych sprawach połączonych jest Austria). Proponuję, aby Trybunał nie przychylił się do sugestii Komisji, w myśl której w sprawie C‑142/25 należałoby orzec, że skarżąca taka jak LF jest uprawniona do tego, by sporne okresy przeznaczone na wychowywanie dziecka zostały uwzględnione zarówno przez Austrię, jak i przez Niemcy zgodnie z zasadą pro rata temporis, ponieważ ukończyła ona „okresy ubezpieczenia” w obu tych państwach członkowskich przed wychowywaniem lub po wychowywaniu dzieci w Belgii.
VI.    Wnioski
92.      W świetle całości powyższych rozważań proponuję Trybunałowi, by na pytania przedstawione przez Oberster Gerichtshof (sąd najwyższy, Austria) odpowiedział następująco:
1.      Artykuł 44 ust. 2 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 987/2009 z dnia 16 września 2009 r. dotyczącego wykonywania rozporządzenia (WE) nr 883/2004 w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego
należy interpretować w ten sposób, że ma on zastosowanie nie tylko w sytuacjach, w których ustawodawstwo państwa członkowskiego, w którym zainteresowana osoba wychowywała dzieci, generalnie nie umożliwia uwzględniania okresów przeznaczonych na wychowywanie dziecka, lecz także w sytuacjach, w których ta osoba wychowywała dzieci w państwie członkowskim, którego ustawodawstwo generalnie dopuszcza uwzględnianie okresów przeznaczonych na wychowywanie dziecka, ale nie może mieć zastosowania do zainteresowanej osoby w odniesieniu do tych okresów przeznaczonych na wychowywanie dziecka, ponieważ ta osoba nigdy nie była objęta systemem emerytalnym tego państwa członkowskiego.
2.      Artykuł 21 TFUE
należy interpretować w ten sposób, że państwo członkowskie zobowiązane do przyznania świadczenia emerytalnego jest zobowiązane do stosowania swojego ustawodawstwa i do uwzględniania okresów przeznaczonych na wychowywanie dziecka ukończonych w innym państwie członkowskim tak, jakby zostały one ukończone na jego terytorium, o ile, po pierwsze, zainteresowana osoba ukończyła „okresy ubezpieczenia” w pierwszym państwie członkowskim, zanim przeniosła miejsce zamieszkania do drugiego państwa członkowskiego, oraz o ile, po drugie, to pierwsze państwo członkowskie było ostatnim państwem członkowskim, w którym ukończyła ona takie „okresy ubezpieczenia” przed przeniesieniem miejsca zamieszkania. Nie należy wymagać, aby osoba ta ukończyła odpowiednie „okresy ubezpieczenia” wyłącznie
w tym państwie członkowskim, zarówno przed wychowywaniem, jak i po wychowywaniu dzieci w drugim państwie członkowskim.
1      Język oryginału: angielski.
i      Niniejszej sprawie została nadana fikcyjna nazwa. Nie odpowiada ona rzeczywistej nazwie ani rzeczywistemu nazwisku żadnej ze stron postępowania.
2      Zobacz wyroki: z dnia 7 lipca 2022 r., Pensionsversicherungsanstalt (Okresy wychowywania dziecka za granicą), C‑576/20, EU:C:2022:525 (zwany dalej „wyrokiem Pensionsversicherungsanstalt”); z dnia 22 lutego 2024 r., Deutsche Rentenversicherung Bund, C‑283/21, EU:C:2024:144 (zwany dalej „wyrokiem Deutsche Rentenversicherung Bund”).
3      Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 16 września 2009 r. (Dz.U. 2009, L 284, s. 1).
4      To kryterium zostało pierwotnie wypracowane w wyrokach: z dnia 23 listopada 2000 r., Elsen, C‑135/99, EU:C:2000:647 (zwanym dalej „wyrokiem Elsen”);
z dnia 7 lutego 2002 r., Kauer,
C‑28/00, EU:C:2002:82 (zwanym dalej „wyrokiem Kauer”); z dnia 19 lipca 2012 r., Reichel-Albert, C‑522/10, EU:C:2012:475 (zwanym dalej „wyrokiem Reichel-Albert”), w kontekście stosowania rozporządzenia Rady (EWG) nr 1408/71 z dnia 14 czerwca 1971 r. w sprawie stosowania systemów zabezpieczenia społecznego do pracowników najemnych i ich rodzin przemieszczających się we Wspólnocie (Dz.U. 1971, L 149, s. 2). Rozporządzenie to zostało uchylone i zastąpione rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego (Dz.U. 2004, L 166, s. 1) oraz rozporządzeniem nr 987/2009.
5      Zobacz wyroki: z dnia 7 lipca 2022 r., Pensionsversicherungsanstalt (Okresy wychowywania dziecka za granicą), C‑576/20, EU:C:2022:525 (zwany dalej „wyrokiem Pensionsversicherungsanstalt”); z dnia 22 lutego 2024 r., Deutsche Rentenversicherung Bund, C‑283/21, EU:C:2024:144 (zwany dalej „wyrokiem Deutsche Rentenversicherung Bund”).
6      Trybunał posługuje się w orzecznictwie oboma tymi wyrażeniami.
7      Zwanej dalej „moją opinią w sprawie Deutsche Rentenversicherung Bund” (C‑283/21, EU:C:2023:736, pkt 29).
8      Definicja terminu „okres przeznaczony na wychowywanie dziecka” znajduje się w art. 44 ust. 1 rozporządzenia nr 987/2009 (zob. pkt 8 niniejszej opinii).
9      Zobacz art. 11 ust. 3 lit. e) rozporządzenia nr 883/2004.
10      Termin „okresy ubezpieczenia” został zdefiniowany w art. 1 lit. t) rozporządzenia nr 883/2004 jako „okresy składkowe, okresy zatrudnienia lub pracy na własny rachunek, tak jak je określa lub uznaje za okresy ubezpieczenia ustawodawstwo, w ramach którego zostały spełnione lub zostały uznane za spełnione, oraz wszelkie okresy traktowane, jako takie, o ile są uznane przez to ustawodawstwo za równorzędne z okresami ubezpieczenia”.
11      Zobacz wyrok Pensionsversicherungsanstalt, pkt 55.
12      Zobacz wyrok Deutsche Rentenversicherung Bund,
pkt 46, 47.
13      Ibidem, pkt 66. Zobacz także moja opinia w sprawie Deutsche Rentenversicherung Bund(pkt 33).
14      Zobacz moja opinia w sprawie Pensionsversicherungsanstalt
(Okresy wychowywania dziecka za granicą) (C‑576/20, EU:C:2022:75, pkt 85) (zwana dalej „moją opinią w sprawie Pensionsversicherungsanstalt (Okresy wychowywania dziecka za granicą)”. Wskazuję, że inne wersje językowe
art. 44 ust. 2 rozporządzenia nr 987/2009, takie jak wersja czeska, francuska, niemiecka, grecka, włoska i hiszpańska, są równie niejednoznaczne.
15      W skład Komisji Administracyjnej ds. Koordynacji Systemów Zabezpieczenia Społecznego wchodzą przedstawiciele rządów każdego z państw członkowskich oraz przedstawiciel Komisji. Rozpatruje ona sprawy administracyjne lub dotyczące wykładni, które wynikają z przepisów rozporządzeń Unii w dziedzinie koordynacji zabezpieczenia społecznego, a także wspiera i rozwija współpracę między państwami członkowskimi. Skład, funkcjonowanie i zadania komisji administracyjnej zostały określone w art. 71 i 72 rozporządzenia nr 883/2004.
16      Zobacz w szczególności strona internetowa zawierająca dokumenty urzędowe Komisji Administracyjnej ds. Koordynacji Systemów Zabezpieczenia Społecznego: https://employment-social-affairs.ec.europa.eu/policies-and-activities/moving-working-europe/eu-social-security-coordination/specialised-information/official-documents_en.
17      Punkt 88.
18      Zobacz w szczególności motyw 4 rozporządzenia nr 883/2004.
19      Zobacz art. 11 ust. 1 rozporządzenia nr 883/2004.
20      Zobacz podobnie wyrok z dnia 5 marca 2020 r., Pensionsversicherungsanstalt (Świadczenie rehabilitacyjne), C‑135/19, EU:C:2020:177, pkt 46.
21      Zobacz moja opinia w sprawie Pensionsversicherungsanstalt
(Okresy wychowywania dziecka za granicą)(pkt 64).
22      Zobacz pkt 86–89 tej opinii.
23      Takie okresy mogą być w rzeczywistości uwzględniane nawet w Danii, ponieważ, zgodnie z ustawodawstwem tego państwa członkowskiego, każdy „okres zamieszkania” ukończony w tym państwie członkowskim przyznaje uprawnienie do prawa do emerytury, niezależnie od tego, czy taki „okres zamieszkania” odpowiadał, czy też nie, „okresowi przeznaczonemu na wychowywanie dziecka”.
24      Zobacz podobnie wyrok z dnia 5 marca 2020 r., Pensionsversicherungsanstalt (Świadczenie rehabilitacyjne), C‑135/19, EU:C:2020:177, pkt 46.
25      Zobacz wyrok z dnia 1 sierpnia 2025 r., Tradeinn Retail Services, C‑76/24, EU:C:2025:593, pkt 43 i przytoczone tam orzecznictwo.
26      Zobacz: opinia rzecznika generalnego N. Jääskinena w sprawie Reichel-Albert (C‑522/10, EU:C:2012:114, pkt 67); moja opinia w sprawie Pensionsversicherungsanstalt (Okresy wychowywania dziecka za granicą)(pkt 83); brzmienie drugiego pytania prejudycjalnego zadanego przez sąd krajowy w tej drugiej sprawie.
27      Zobacz pkt 86–89 tej opinii.
28      Zobacz wyroki przytoczone w przypisach 4, 5 do niniejszej opinii.
29      Zobacz pkt 38–43 tej opinii.
30      Aby zapoznać się z omówieniem wyroków, które doprowadziły do wypracowania tego kryterium, zob. moja opinia w sprawie Pensionsversicherungsanstalt (Okresy wychowywania dziecka za granicą)(pkt 38–47).
31      Zostało to wyjaśnione w wyroku Deutsche Rentenversicherung Bund, który dotyczył sytuacji,
w której zainteresowana osoba ukończyła okresy, które mogą być zrównane z „okresami ubezpieczenia”, w państwie członkowskim A jedynie przed wychowywaniem dzieci w państwie członkowskim B i nie opłacała składek do ustawowego systemu zabezpieczenia społecznego tego pierwszego państwa członkowskiego.
32      Punkty 49–72 tej opinii.
33      Na przykład w wyroku Elsen Trybunał orzekł, że ponieważ istniał „ścisły związek” między tymi okresami
a okresami aktywności U. Elsen w Niemczech, U. Elsen nie można uznać za osobę, która zaprzestała wszelkiej „działalności zawodowej” lub która z tego powodu podlega ustawodawstwu państwa członkowskiego, w którym miała miejsce zamieszkania (Francji). Wydaje mi się z kolei, że na wniosek, do którego Trybunał doszedł w wyroku Reichel-Albert, wpłynęły
w pewnym stopniu względy innego rodzaju. Po pierwsze, D. Reichel-Albert pracowała i opłacała składki tylko w jednym państwie członkowskim (w Niemczech), zarówno przed tymczasowym przeniesieniem miejsca zamieszkania do innego państwa członkowskiego (do Belgii), w którym nigdy nie pracowała, jak i po jego tymczasowym przeniesieniu. Po drugie, D. Reichel-Albert przeniosła się do Belgii wyłącznie z powodów rodzinnych i bezpośrednio z Niemiec, gdzie była zatrudniona aż do miesiąca poprzedzającego przenosiny.
34      Punkt 53 tej opinii.
35      Zobacz wyroki: Elsen, pkt 26; Kauer, pkt 32.
36      W obu tych sprawach skarżące przestały bowiem podlegać ustawodawstwu państwa członkowskiego A kilka miesięcy, a nawet ponad rok, przed rozpoczęciem biegu tych okresów.
37      Punkty 68, 69 tej opinii.
38      Punkty 52, 55 tej opinii.
39      W tej opinii (pkt 70) wyjaśniłem, że moim zdaniem „okresy ubezpieczenia” ukończone w państwie członkowskim A nie muszą bezpośrednio poprzedzać okresów poświęconych na wychowywanie dzieci. Jeżeli jednak dana osoba ukończy „okresy ubezpieczenia” w państwie członkowskim A, a następnie w państwie członkowskim C, zanim zacznie wychowywać dzieci w państwie członkowskim B, wówczas to państwo członkowskie C, a nie państwo członkowskie A, powinno stosować swoje ustawodawstwo do takich okresów przeznaczonych na wychowywanie dzieci.