62005CC0051
OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO
ELEANOR SHARPSTON
przedstawiona w dniu 22 listopada 2007 r. (
1
)
Sprawa C-51/05 P
Komisja Wspólnot Europejskich
przeciwko
Cantina sociale di Dolianova Soc. coop. arl i in.
„Odwołanie — Wspólna organizacja rynku wina — Pomoc dla gorzelnictwa — Skarga o odszkodowanie — Odpowiedzialność pozaumowna Wspólnoty — Termin przedawnienia — Początek biegu”
1.
Komisja wniosła niniejsze odwołanie od wyroku Sądu Pierwszej Instancji z dnia 23 listopada 2004 r. w sprawie T-166/98 Cantina sociale di Dolianova Soc. coop. rl i in. przeciwko Komisji (
2
).
2.
Przedmiotowe postępowanie wynikło z niewypłacalności gorzelni Distilleria Agricola Industriale de Terralba (zwanej dalej „DAI”), wskutek czego określona liczba producentów wina nie otrzymała pomocy wspólnotowej, do której byli co do zasady uprawnieni z tytułu destylacji swojego wina, która została przeprowadzona pod auspicjami DAI w pierwszej połowie 1983 r. Początkowo producenci ci byli uczestnikami postępowania przed sądem krajowym pomiędzy DAI a Azienda di Stato per gli Interventi del Mercato Agricolo (włoska agencja, interwencyjna zwana „AIMA”). Postępowanie to było przewlekłe i zakończyło się niepomyślnie. Wreszcie, po dalszych zapytaniach w dniu 12 października 1998 r. producenci wina wszczęli postępowanie przeciwko Komisji o uzyskanie odszkodowania. Jednym z zagadnień rozpatrywanych przez Sąd Pierwszej Instancji było ustalenie początku biegu pięcioletniego terminu przedawnienia mającego zastosowanie do postępowań przeciwko Wspólnocie w sprawach dotyczących odpowiedzialności pozaumownej (
3
). Niniejsze odwołanie dotyczy wyłącznie tego zagadnienia.
Właściwe przepisy wspólnotowe
3.
Artykuł 11 ust. 1 rozporządzenia Rady (EWG) nr 337/79 z dnia 5 lutego 1979 r. w sprawie wspólnej organizacji rynku wina (
4
) stanowi, że w każdym roku gospodarczym może zostać otwarta prewencyjna destylacja (
5
) wina stołowego oraz wina nadającego się do produkcji wina stołowego.
4.
Zgodnie z motywem szóstym rozporządzenia nr 2144/82 (
6
) zmieniającego rozporządzenie nr 337/79, w celu podniesienia dochodów danych producentów należy przyznać im na określonych warunkach gwarantowaną cenę minimalną na wino stołowe i w tym celu umożliwić producentowi dostawy wina stołowego jego produkcji do destylacji po gwarantowanej cenie minimalnej lub podjąć na ich rzecz wszelkie inne odpowiednie działania.
5.
W dniu 15 września 1982 r. Komisja przyjęła rozporządzenie (EWG) nr 2499/82 ustanawiające przepisy dotyczące destylacji prewencyjnej w roku winiarskim 1982/83 (
7
).
6.
Artykuł 1 ust. 1 rozporządzenia nr 2499/82 stanowi, że producenci, którzy zamierzają oddać winno do destylacji na podstawie art. 11 rozporządzenia nr 337/79, zobowiązani są zawrzeć z zatwierdzoną gorzelnią umowy dostawy i przedłożyć je narodowej agencji interwencyjnej.
7.
Artykuł 5 ust. 1 rozporządzenia nr 2499/82 określa minimalną cenę skupu wina dostarczanego do destylacji. Cena ta zwykle nie pozwala na sprzedaż na warunkach rynkowych produktów otrzymanych z tej destylacji (
8
). W konsekwencji w art. 6 przewidziany został mechanizm kompensacji polegający na wypłacaniu przez agencję interwencyjną pomocy, w wysokości określonej kwoty z tytułu destylowanego wina.
8.
Zgodnie z motywem jedenastym preambuły rozporządzenia nr 2499/82, należy przewidzieć, aby zagwarantowana producentom cena minimalna była im wypłacana co do zasady w terminach pozwalających na osiągnięcie zysku porównywalnego z zyskiem, jaki osiągnęliby przy sprzedaży komercyjnej. W tych warunkach niezbędne okazało się ustalenie możliwie szybkiego terminu wypłaty pomocy należnej z tytułu danej destylacji, zapewniając jednocześnie, poprzez odpowiedni system zabezpieczeń, prawidłowe przeprowadzenie tych operacji. Aby środek ten mógł w pełni spełnić w państwach członkowskich swoje zadanie, należało przewidzieć również sposoby wypłaty pomocy i zaliczek, zgodne z systemami administracyjnymi różnych państw członkowskich.
9.
Artykuł 8 rozporządzenia nr 2499/82 stanowi, że dla wypłaty minimalnej ceny skupu wina i wypłaty pomocy ze strony agencji interwencyjnej państwa członkowskie mogą stosować, wedle wyboru, jedną z dwóch procedur, o których mowa w art. 9 i 10 tego rozporządzenia. Republika Włoska postanowiła zastosować na swoim terytorium procedurę, o której mowa w art. 9.
10.
Artykuł 9 stanowi:
„1.   Minimalna cena skupu, określona w art. 5 ust. 1 akapit pierwszy, wypłacana jest przez gorzelnika producentowi najpóźniej w ciągu 90 dni od dostarczenia do gorzelni [całej ilości wina lub w danym przypadku każdej partii wina].
2.   Najpóźniej w ciągu 90 dni od przedłożenia dowodu, że cała ilość wina podana w umowie została przedestylowana, agencja interwencyjna wypłaca gorzelnikowi pomoc, o której mowa w art. 6.
[…]
Gorzelnik zobowiązany jest dostarczyć agencji interwencyjnej dowód, że zapłacił minimalną cenę skupu, o której mowa w art. 5 ust. 1 akapit pierwszy, w terminie określonym w ust. 1. […] Jeżeli dowód ten nie zostanie dostarczony w ciągu 120 dni od dostarczenia dowodu, o którym mowa w akapicie pierwszym, wypłacone kwoty są odzyskiwane przez agencję interwencyjną […]” (
9
)[tłumaczenie nieoficjalne].
11.
Artykuł 10 rozporządzenia nr 2499/82 stanowi:
„1.   Najpóźniej w ciągu 30 dni od dostarczenia do gorzelni [całej ilości wina lub w danym przypadku każdej partii wina] gorzelnik wypłaca producentowi co najmniej różnicę między minimalną ceną skupu, określoną w art. 5 ust. 1 akapit pierwszy, a pomocą, o której mowa w art. 6 akapit pierwszy.
2.   Najpóźniej w ciągu 30 dni od dostarczenia dowodu, że cała ilość wina podana w umowie została przedestylowana, agencja interwencyjna wypłaca producentowi pomoc, o której mowa w art. 6 […]”.
12.
Artykuł 11 tego rozporządzenia stanowi:
„1.   Gorzelnik, w przypadku wskazanym w art. 9, lub producent, w przypadku wskazanym w art. 10, może złożyć wniosek o wypłatę kwoty, która jest równa pomocy określonej w art. 6 akapit pierwszy, tytułem zaliczki, pod warunkiem ustanowienia zabezpieczenia na rzecz agencji interwencyjnej w wysokości 110% tej kwoty.
2.   Zabezpieczenie to ustanawiane jest w formie gwarancji udzielonej przez podmiot odpowiadający kryteriom ustalonym przez państwo członkowskie, któremu podlega agencja interwencyjna.
3.   Zaliczka wypłacana jest w ciągu 90 dni od dostarczenia dowodu ustanowienia zabezpieczenia i w każdym przypadku po zatwierdzeniu umowy lub oświadczenia.
4.   Z zastrzeżeniem art. 13 zabezpieczenie, o którym mowa w ust. 1, zwalniane jest tylko wtedy, gdy najpóźniej do 29 lutego 1984 r. zostanie dostarczony dowód:
—
że cała ilość wina podana w umowie została przedestylowana,
—
i jeżeli gorzelnikowi została wypłacona zaliczka, że wypłacił on producentowi minimalną cenę skupu określoną w art. 5 ust. 1 akapit pierwszy.
Jeżeli jednak dowody, o których mowa w akapicie pierwszym, zostaną dostarczone po dniu wskazanym w niniejszym ustępie, ale przed 1 czerwca 1984 r., kwota podlegająca zwolnieniu wynosi 80% zabezpieczenia, a różnica ulega przepadkowi.
Jeżeli dowody te nie zostaną dostarczone przed dniem 1 czerwca 1984 r., zabezpieczenie ulega przepadkowi w całości”.
13.
Zgodnie z art. 2 ust. 1 rozporządzenia nr 352/78 (
10
) zabezpieczenia, które uległy przepadkowi, są w całości wykorzystane przez służby lub organy płatnicze w państwach członkowskich w celu zmniejszenia wydatków Europejskiego Funduszu Orientacji i Gwarancji Rolnej (EFOGR).
Okoliczności faktyczne leżące u podstaw sporu
14.
W wyroku Sądu Pierwszej Instancji przedstawiono następujący stan faktyczny.
15.
Skarżące są spółdzielniami winiarskimi produkującymi wino na Sardynii (Włochy). W ramach destylacji prewencyjnej w roku winiarskim 1982/1983 zawarły one umowy dostawy wina z zatwierdzoną gorzelnią DAI. Umowy te zostały zatwierdzone przez AIM-ę zgodnie z art. 1 rozporządzenia nr 2499/82.
16.
Z przedłożonych przez skarżące faktur, wymieniających wyraźnie kwotę „premii AIMA” („premio AIMA” lub „premio comunitario, a carico della AIMA”) zawartą w minimalnej cenie skupu, która była określona przez rozporządzenie nr 2499/82 i którą DAI zobowiązane było wypłacić za wino dostarczone do destylacji prewencyjnej w roku winiarskim 1982/1983, wynika, że kwota pomocy wspólnotowej wynosiła łącznie 866860142 ITL (równowartość 447696 EUR) (
11
) za minimalną cenę skupu 1275523803 ITL (658753 EUR), obejmującej podatek od wartości dodanej (VAT) z tytułu wina dostarczonego przez wszystkie skarżące. Tak więc pomoc wspólnotowa stanowiła około 68% łącznej minimalnej ceny skupu (
12
).
17.
Zgodnie z informacjami dostarczonymi przez skarżące, których Komisja nie zakwestionowała, wino zostało dostarczone w okresie od stycznia do marca 1983 r., a destylacja została przeprowadzona w terminie określonym w art. 4 rozporządzenia nr 2499/82. Przewidziany w art. 9 ust. 1 tego rozporządzenia termin wypłaty dla producentów upłynął w czerwcu 1983 r.
18.
W dniu 22 czerwca 1983 r. DAI złożyła do AIM-y wniosek o wypłatę, na podstawie art. 11 rozporządzenia nr 2499/82, zaliczki w wysokości pomocy wspólnotowej za wino, które zostało dostarczone, między innymi przez skarżące, i przedestylowane. W tym celu DAI ustanowiła wymagane zabezpieczenie wynoszące 110% kwoty pomocy w postaci polisy ubezpieczeniowej wystawionej przez Assicuratrice Edile SpA (zwanej dalej „Assedile”) na rzecz AIM-y. Zabezpieczenie to opiewało na kwotę 1169040262 ITL (603759 EUR).
19.
Zgodnie z art. 11 rozporządzenia nr 2499/82 w dniu 10 sierpnia 1983 r. AIMA wypłaciła DAI tytułem zaliczki na pomoc wspólnotową kwotę 1062763876 ITL (548872 EUR).
20.
Z powodu trudności finansowych DAI, w zależności od danego przypadku, albo nie dokonała w ogóle płatności, albo dokonała jej jedynie w części na rzecz producentów, wśród nich skarżących, którzy dostarczyli wino przeznaczone do destylacji.
21.
W dniu 17 października 1983 r. DAI złożyła wniosek o wszczęcie postępowania w sprawie ustanowienia zarządu przymusowego, przewidzianego przez włoskie prawo upadłościowe. Po przyjęciu tego wniosku przez właściwy sąd, to jest Tribunale d’Oristano, DAI zawiesiła wszelkie płatności, włącznie z płatnościami reszty kwot należnych producentom, którzy dostarczyli jej wino.
22.
Chociaż AIMA została poinformowana o wszczęciu tego postępowania, zażądała od DAI zwrotu pomocy wspólnotowej z potrąceniem kwot wypłaconych prawidłowo wyżej wymienionym producentom, ze względu na to, że DAI nie dostarczyła jej w terminie określonym w art. 9 ust. 2 rozporządzenia nr 2499/82 dowodu wypłaty innym producentom minimalnej ceny skupu wina w terminie 90 dni od dostarczenia wina do gorzelni, przewidzianym w art. 9 ust. 1 tego rozporządzenia. Ponieważ DAI nie zwróciła tej zaliczki, AIMA zażądała od Assedile wypłacenia jej kwoty zabezpieczenia.
23.
Na wniosek DAI Pretore di Terralba wydał w dniu 26 lipca 1984 r. zarządzenie tymczasowe zakazujące Assedile wypłaty zabezpieczenia na rzecz AIM-y. Wyznaczył on DAI termin 60 dni na wniesienie powództwa w sprawie głównej.
24.
We wrześniu 1984 r. DAI skierowała takie powództwo do Tribunale civile di Roma (sądu cywilnego). Wniosła między innymi o stwierdzenie, że producenci są ostatecznymi odbiorcami zabezpieczenia w granicach kwot, które pozostały im do wypłaty, i ewentualnie, że roszczenia AIM-y mogą dotyczyć co najwyżej reszty ceny, której DAI nie wypłaciła jeszcze producentom. DAI podniosła w tym postępowaniu, że wypłaciła producentom około połowy kwoty zaliczki, która została jej wypłacona przez AIM-ę, nie twierdząc jednak przed tym sądem — co stwierdził on w wyroku z dnia 27 stycznia 1989 r. — że dokonała tych wypłat w terminie przewidzianym w rozporządzeniu nr 2499/82 (zob. pkt 29 poniżej). Zaproponowała zwrócenie się do Trybunału z pytaniami prejudycjalnymi w sprawie wykładni znajdujących zastosowanie regulacji wspólnotowych. Uważa ona, że nie można jej było zarzucać niewypełnienia zobowiązań, ponieważ nie była ona w stanie dokonać całości płatności. Utrzymywała ona, że zabezpieczenie było przeznaczone do zagwarantowania wypłaty minimalnej ceny skupu producentom, proporcjonalnie do ilości dostarczonych produktów, w przypadku niewypełnienia zobowiązań przez gorzelnika. DAI podkreśliła, że zgodnie z obowiązującymi przepisami wspólnotowymi, jeżeli pomoc została zwrócona do AIM-y, powinna ona była zostać zwrócona następnie właściwemu organowi wspólnotowemu. Szanse producentów, posiadających prawo podmiotowe do wypłaty pomocy, zostałyby w ten sposób przekreślone wskutek działania osoby trzeciej (tj. działania podmiotu innego niż DAI).
25.
Assedile i AIMA wystąpiły jako pozwane, a zainteresowani producenci — to jest skarżące, inna spółdzielnia winiarska i konsorcjum spółdzielni winiarskich — przystąpili do sporu jako interwenienci.
26.
Z wyroku Tribunale civile di Roma z dnia 27 stycznia 1989 r. wynika, że zdaniem AIM-y na dwanaście umów skupu wina zawartych przez DAI i zatwierdzonych zgodnie z art. 1 rozporządzenia nr 2499/82 DAI dostarczyła dowód wypłaty minimalnej ceny skupu zgodnie z przepisami regulacji wspólnotowej jedynie w odniesieniu do trzech producentów na kwotę ogółem 111602075 ITL (57638 EUR). AIMA podniosła, że z wyjątkiem tych trzech producentów DAI nie wypłaciła producentom minimalnej ceny skupu, a w każdym razie nie dostarczyła dowodu, że płatności tej dokonano w terminie określonym w art. 9 ust. 1 rozporządzenia nr 2499/82, i w końcu, że nie dostarczyła ona dowodu w terminie określonym w art. 9 ust. 2 tego rozporządzenia. AIMA podkreśliła, że w tym kontekście „na podstawie art. 11 wyżej wymienionego rozporządzenia zabezpieczenie uległo przepadkowi w całości i w konsekwencji producenci, którzy nie otrzymali zapłaty, mogli podnosić swoje roszczenia wyłącznie wobec gorzelni […]”. Wniosła ona wobec tego powództwo wzajemne w celu zasądzenia od Assedile zapłaty kwoty zabezpieczenia w wysokości 1047084185 ITL (540774 EUR) wraz z odsetkami.
27.
Interwenienci w postępowaniu przed Tribunale civile di Roma (
13
) poparli stanowisko DAI (zob. pkt 25 powyżej). Podnieśli oni, że kwoty stanowiące przedmiot zabezpieczenia ustanowionego przez Assedile przysługiwały im proporcjonalnie do ilości dostarczonego wina. Wnieśli zatem do tego sądu o stwierdzenie, że Assedile jest zobowiązana wypłacić im kwotę ich niespłaconych wierzytelności, przysługujących wobec DAI, powiększoną o rewaloryzację i odsetki, oraz ewentualnie o stwierdzenie, że AIMA jest zobowiązana zapłacić im te kwoty. Skarżące podały w szczególności, że kwoty ich niespłaconych wierzytelności, wynikające z umów zatwierdzonych zgodnie z przepisami rozporządzenia nr 2499/82, wynosiły: 106571589 ITL (55040 EUR) w przypadku Cantina sociale di Dolianova, 79483181 ITL (41050 EUR) w przypadku Cantina Trexenta, 506921061 ITL (261803 EUR) w przypadku Cantina sociale Marmilla, 192954189 ITL (99653 EUR) w przypadku Cantina sociale Santa Maria La Palma i 54812419 ITL (28308 EUR) w przypadku Cantina sociale del Vermentino. Tak więc, łączna kwota będąca przedmiotem sporu wynosiła 940742439 ITL (485854 EUR).
28.
W tym samym czasie wyrokiem z dnia 27 lutego 1986 r. Tribunale d’Oristano ogłosił upadłość DAI.
29.
W wyroku z dnia 27 stycznia 1989 r. Tribunale civile di Roma stwierdził:
„Ostatecznie rozporządzenie […] nr 2499/82 uzależnia prawo do pomocy od przestrzegania ściśle określonych terminów i warunków, ponieważ nieprzestrzeganie tych terminów i warunków prowadzi do konieczności częściowego lub całościowego zwrotu pomocy wypłaconej w drodze zaliczki.
Gorzelnicy są — zgodnie z procedurą przyjętą przez Republikę Włoską [przewidzianą w art. 9 rozporządzenia nr 2499/82] — odbiorcami pomocy, podczas gdy producenci wina i winogron są jej odbiorcami ostatecznymi.
Z powyższego wynika, że przywoływane rozporządzenie nie powoduje trudności w wykładni i że nie ma potrzeby zwracania się z pytaniem prejudycjalnym do Trybunału Sprawiedliwości.
[…]
W odniesieniu do stosunków między Assedile i AIM-ą art. 2 ogólnych warunków ubezpieczenia [dotyczących wystawionej przez Assedile polisy stanowiącej zabezpieczenie] przewiduje, że Assedile gwarantuje AIM-ie, do wysokości ubezpieczonej kwoty, (tj. 1169040262 ITL [603759 EUR]) zwrot kwot, które byłyby jej ewentualnie należne od strony umowy [DAI] z tytułu zwrotu w całości lub części zaliczki wypłaconej przez AIM-ę w przypadku, gdyby stwierdzono brak prawa do pomocy nadzwyczajnej na destylację w odniesieniu do całości lub części ilości podanych we wniosku o wypłatę zaliczki lub w umowie destylacji.
Zgodnie z art. 3 ogólnych warunków ubezpieczenia AIMA powinna skierować do DAI nakaz zwrotu bezpodstawnie otrzymanej kwoty, która jest zobowiązana zapłacić żądaną kwotę w ciągu 15 dni. Jeżeli po upływie tego terminu nakaz nie zostanie wykonany, AIMA może zażądać wypłaty tej kwoty od towarzystwa [Assedile], które jest zobowiązane do dokonania tej płatności w ciągu 15 dni od doręczenia wezwania do zapłaty bez prawa do podnoszenia jakichkolwiek zarzutów.
Na podstawie art. 4 towarzystwo [Assedile] wstępuje w granicach zapłaconej kwoty we wszelkie prawa, zarzuty i powództwa AIM-y wobec strony umowy i jej następców prawnych.
Wspomniane zapisy umowy są jasne, a ich wykładnia nie powoduje trudności: w szczególności jest w nich mowa o tym, że zabezpieczenie jest ustanowione na rzecz AIM-y, a nie na rzecz innych osób, takich jak producenci, i że wobec tego nie mają oni żadnego roszczenia wobec Assedile co do kwoty zabezpieczenia.
Podobnie wyłączenie możliwości podniesienia zarzutów wobec beneficjenta wynika wyraźnie z brzmienia art. 3, który ustanawia dla towarzystwa [Assedile] obowiązek zapłaty w ciągu 15 dni od doręczenia wniosku o płatność dotyczącego beneficjenta, który nie otrzymał zapłaty.
Nawet gdyby przyjąć, że stwierdzenie braku (w całości lub w części) prawa do pomocy na destylację stanowi warunek zwrotu płatności, nie ma wątpliwości, że prawo to wygasło ze względu na niezachowanie przez skarżącą DAI terminów i warunków przewidzianych w rozporządzeniu wspólnotowym.
Dowiedziono bowiem, że skarżąca gorzelnia nie wypełniła swoich obowiązków w trojaki sposób: 1) nie wypłaciwszy (co wynika z braku dowodu wypłaty w aktach sprawy) ceny minimalnej producentom, z wyjątkiem 110795870 ITL (57221 EUR); 2) nie wypłaciwszy pomocy producentom w terminie 90 dni od dostarczenia wina do gorzelni (termin ten upłynął w czerwcu 1983 r.) i niezależnie od tego; 3) nie dostarczywszy przed dniem 1 czerwca 1984 r. dowodu, że dokonała płatności. Karą przewidzianą za niewypełnienie tych obowiązków jest przepadek zabezpieczenia w całości.
Poza tym sąd nie może przyjąć przedstawionego przez gorzelnię uzasadnienia dla niedokonania płatności (niemożność dokonania płatności z powodu poddania jej zarządowi przymusowemu i przestrzeganie zasady równości wierzycieli), ponieważ terminy dokonania wspomnianych płatności (czerwiec 1983 r.) i zwrotu pomocy (lipiec 1983 r.) upłynęły przed dniem, w którym został ustanowiony zarząd przymusowy (październik 1983 r.).
[…]
W konsekwencji AIM-ie przysługuje zwrot na mocy wspomnianych przepisów wspólnotowych kwoty wynoszącej 110% pomocy wypłaconej tytułem zaliczki, z potrąceniem pomocy, której faktyczna wypłata została wykazana, tj. 1047084185 ITL [540774 EUR] (wynikająca z umów kwota ogółem, której dowodu wypłaty nie dostarczono, powiększona o 10% — tj. 1046277980 ITL [540357 EUR] — do której należy dodać różnicę między pomocą, której dowód wypłaty został dostarczony, a pomocą wypłaconą tytułem zaliczki — tj. 806205 ITL [416 EUR]).
Należy zauważyć, że DAI nigdy nie kwestionowała tych kwot: twierdzi ona wprawdzie, że wypłaciła producentom około połowę otrzymanej pomocy, ale nie twierdziła ani razu, że wypłaciła tę pomoc w terminach przewidzianych w rozporządzeniu nr 2499/82.
[…]
Nie bez znaczenia jest podkreślenie, że skarżącej gorzelni trudno jest kwestionować fakt, że spółdzielnie winiarskie po dostarczeniu produktów napotkały trudności w realizacji swoich wierzytelności, ponieważ wszczynając postępowanie upadłościowe bezpośrednio po otrzymaniu pomocy wspólnotowej, przeznaczonej do wypłaty producentom, znalazła się ona w sytuacji, w której spełnienie zobowiązań umownych stało się niemożliwe.
Spółdzielnie winiarskie — podobnie jak poręczyciel zabezpieczenia, jeżeli zdecyduje się na działanie jako podmiot, który wstąpił w prawa — mogą uzyskać zaspokojenie swoich wierzytelności w ramach postępowania upadłościowego wraz z wszystkimi innymi wierzycielami i z zachowaniem zasady równości wierzycieli”.
30.
W dniu 27 września 1989 r. cztery skarżące — z wyjątkiem Cantina sociale del Vermentino — wniosły odwołanie od tego wyroku do Corte d’appello (sądu apelacyjnego) w Rzymie. Wyrokiem z dnia 19 listopada 1991 r. Corte d’appello orzekł niedopuszczalność odwołania z tego powodu, że skarżące nie dostarczyły prawidłowo odwołania do syndyka DAI, lecz do samej DAI, znajdującej się pod zarządem przymusowym, i że następnie nie ponowiły go prawidłowo w terminie, jaki został im wyznaczony przez sędziego.
31.
W tym czasie w dniu 16 stycznia 1990 r. Assedile wypłaciła AIM-ie należne kwoty z tytułu zabezpieczenia.
32.
Cztery skarżące, o których wyżej mowa, wniosły skargę do Corte di Cassazione (sądu kasacyjnego). Skarżące w szczególności twierdziły, że wniosły odwołanie od wspomnianego wyroku Tribunale civile di Roma w celu stwierdzenia nieprawidłowości rozstrzygnięcia zawartego w wyroku nie w odniesieniu do DAI, lecz wyłącznie w odniesieniu do AIM-y i Assedile. Utrzymywały one, że ten błąd proceduralny nie powinien stać na przeszkodzie ich odwołaniu (
14
). Wyrokiem z dnia 28 listopada 1994 r. Corte di Cassazione odrzucił ich skargę kasacyjną od wyroku Corte d’appello.
33.
Wszystkie pięć skarżących zgłosiło prawidłowo swoje wierzytelności wobec DAI w ramach postępowania upadłościowego obejmującego jej majątek.
34.
Pismem z dnia 22 stycznia 1996 r. zażądały od AIM-y uregulowania ich wierzytelności wobec DAI, podnosząc, że AIMA, pobierając zabezpieczenie, wzbogaciła się bezpodstawnie. AIMA odrzuciła to żądanie, podnosząc, że zabezpieczenie jej się należy i że producentom nie przysługuje wobec niej żadne bezpośrednie powództwo w celu realizacji ich wierzytelności wobec DAI. W dniu 16 lutego 1996 r. skarżące pozwały AIM-ę do Tribunale civile di Cagliari (sądu cywilnego) (Włochy) z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia.
35.
W dniu 13 listopada 1996 r. skarżące skierowały do Komisji skargę, w której zarzuciły naruszenie przez AIM-ę regulacji wspólnotowej, w szczególności rozporządzenia nr 2499/82, i zażądały od Komisji między innymi wezwania AIM-y i Republiki Włoskiej do wypłacenia im kwot, których nie otrzymały z tytułu pomocy wspólnotowej w roku winiarskim 1982/1983.
36.
Pismem z dnia 25 czerwca 1997 r. Komisja poinformowała skarżące, że Assedile wypłaciła kwotę zabezpieczenia wraz z odsetkami AIM-ie w dniu 16 stycznia 1990 r. Dodała przy tym, że zgodnie z art. 2 ust. 1 rozporządzenia nr 352/78 zabezpieczenia, które uległy przepadkowi, powinny zostać potrącone przez daną agencję interwencyjną od wydatków EFOGR (innymi słowy, że powinny zostać zaksięgowane na rzecz EFOGR). Komisja wskazała, że jej służby przeprowadzą konieczne dochodzenie, w szczególności w AIM-ie, w celu ustalenia faktycznego przeznaczenia kwoty zabezpieczenia pobranego przez AIM-ę.
37.
Komisja poinformowała skarżące pismem z dnia 8 grudnia 1997 r. o wynikach swojego dochodzenia w AIM-ie. AIMA powiadomiła ją, iż w dniu 21 lutego 1991 r. zrealizowała polecenie zapłaty na kwotę 1047084185 ITL (540774 EUR), wystawione na rachunek Assedile w dniu 16 stycznia 1990 r. i że zaksięgowała tę kwotę, „która odpowiadała prawdopodobnie kwocie zabezpieczenia”, na rzecz EFOGR w roku obrotowym 1991.
38.
Pismem z dnia 23 stycznia 1998 r., które wpłynęło do Komisji w dniu 5 lutego 1998 r., skarżące zwróciły się do tej instytucji o wypłatę im kwoty odpowiadającej kwocie ich wierzytelności wobec DAI, powołując się na to, że zabezpieczenie pobrane przez AIM-ę zostało zwrócone do EFOGR. Podniosły one, że z celu rozporządzenia nr 2499/82 polegającego na wspieraniu producentów wina wynika, iż należy uważać ich za faktycznych i jedynych odbiorców pomocy przewidzianej w tym rozporządzeniu. Pozostawiony państwom członkowskim wybór między procedurami wypłaty pomocy przez agencję interwencyjną, przewidzianymi odpowiednio w art. 9 i 10 tego rozporządzenia, nie może podawać w wątpliwość tego celu. Zwłaszcza w procedurze przewidzianej w art. 9 wspomnianego rozporządzenia zabezpieczenie ustanowione przez gorzelnika ma na celu zagwarantowanie prawidłowości całego przebiegu destylacji prewencyjnej, w szczególności w odniesieniu do faktycznej wypłaty pomocy producentom. Wszelka inna wykładnia stanowi naruszenie zasady równego traktowania, zawartej w art. 12 traktatu WE. Skarżące podnoszą, iż taki wniosek potwierdzają późniejsze rozporządzenia Komisji ustanawiające przepisy dotyczące destylacji prewencyjnej w kolejnych latach winiarskich.
39.
Komisja oddaliła ten wniosek pismem z dnia 31 lipca 1998 r., podpisanym przez dyrektora generalnego Dyrekcji Generalnej ds. Rolnictwa i otrzymanym przez skarżące w dniu 14 sierpnia 1998 r. (zwanym dalej „spornym pismem”). Wskazała ona, że w procedurze wypłaty pomocy gorzelnikowi, znajdującej zastosowanie w niniejszym przypadku, pomoc przysługiwała w pierwszej kolejności jemu, żeby mógł skompensować wyższą cenę skupu wina. Zabezpieczenie zostało ustanowione na rzecz AIM-y i producenci nie mają do niego żadnego prawa. Pozostawiona danemu państwu członkowskiemu możliwość wyboru między procedurą (przewidzianą w art. 9 rozporządzenia nr 2499/82) a procedurą bezpośredniej wypłaty pomocy producentowi (przewidzianą w art. 10 tego rozporządzenia) nie może prowadzić do jednolitej wykładni tych dwóch przepisów w ten sposób, że beneficjentami pomocy zawsze są producenci. Poza tym Komisja stwierdziła, że ta różnica między procedurami nie jest sprzeczna z zasadą równego traktowania. Wynika ona z różnic faktycznych (różne systemy administracyjne i różna ilość producentów w zależności od państwa członkowskiego, mogące uzasadniać w określonych państwach członkowskich centralizację płatności pomocy poprzez gorzelników).
40.
Komisja podkreśliła, że w prawomocnym wyroku z dnia 27 stycznia 1989 r. Tribunale civile di Roma odmówił uznania roszczenia skarżących o zabezpieczenie. Stwierdziła ona na tej podstawie, że ponieważ skarżącym nie przysługuje żadne roszczenie o kwotę zabezpieczenia pobranego przez AIM-ę, roszczenie takie tym bardziej nie może powstać, jeżeli kwota ta została zwrócona Komisji. Dodatkowo Komisja zaznaczyła, że zatwierdzenie przez AIM-ę umów zawartych między skarżącymi a DAI nie zmienia prywatnoprawnego charakteru tych umów. Z powyższego wynika, iż rzekome zobowiązania Komisji wobec skarżących mają charakter pozaumowny. W konsekwencji wszelkie roszczenia przeciwko Wspólnocie są przedawnione na podstawie art. 46 statutu Trybunału Sprawiedliwości, ponieważ kwota zabezpieczenia została wypłacona AIM-ie w dniu 16 stycznia 1990 r. i zwrócona do EFOGR w roku obrotowym 1991.
41.
Ponadto zgodnie z pisemnymi odpowiedziami skarżących na pytania Sądu Pierwszej Instancji, postępowanie w sprawie bezpodstawnego wzbogacenia, wszczęte przed Tribunale civile di Cagliari, zostało w wyniku wspomnianego wyżej w pkt 37 dochodzenia Komisji zawieszone w celu osiągnięcia przez strony polubownego rozwiązania kwestii zwrotu kosztów. Dochodzenie to wykazało, że AIMA — wbrew temu, co utrzymywała przed wszczęciem wspomnianego postępowania i w jego trakcie — zwróciła do EFOGR kwotę zabezpieczenia. Postępowanie to zdaniem skarżących stało się bezprzedmiotowe, ponieważ oczywiste jest zatem, że nie doszło do bezpodstawnego wzbogacenia AIM-y.
42.
Wreszcie w pisemnej odpowiedzi na pytanie Sądu Pierwszej Instancji skarżące wskazały, że postępowanie upadłościowe zostało zamknięte w 2000 r. Brały one udział w podziale jako wierzyciele uprzywilejowani ze względu na ich status spółdzielni rolniczych zgodnie z art. 2751 bis ust. 5 bis i art. 2776 włoskiego kodeksu cywilnego. W trakcie tego podziału zostały spłacone wierzytelności przysługujące im względem DAI w wysokości 39% kwoty tych wierzytelności. W wyniku tego podziału kwoty ich niezaspokojonych wierzytelności wynosiły: 72797022 ITL (37597 EUR) w przypadku Cantina sociale di Dolianova, 54412685 ITL (28102 EUR) w przypadku Cantina Trexenta, 350554208 ITL (181046 EUR) w przypadku Cantina sociale Marmilla, 133888664 ITL (69148 EUR) w przypadku Cantina sociale Santa Maria La Palma i 37212737 ITL (19219 EUR) w przypadku Cantina sociale del Vermentino. Tak więc, niezaspokojone wierzytelności wynosiły łącznie 648865316 ITL (335094 EUR).
W przedmiocie wyroku Sądu Pierwszej Instancji
43.
Pismem, które wpłynęło do Sądu Pierwszej Instancji w dniu 12 października 1998 r., skarżące wszczęły postępowanie przeciwko Komisji, (i) żądając stwierdzenia nieważności spornego pisma na podstawie art. 230 WE; (ii) zarzucając, iż brak wydania przez Komisję decyzji w sprawie przyznania przedmiotowej pomocy wspólnotowej skarżącym stanowił bezprawną bezczynność niezgodną z art. 232 WE oraz (iii) nakazanie Komisji ze względu na bezpodstawne wzbogacenie lub z tytułu odszkodowania za wyrządzoną szkodę w rozumieniu art. 235 WE (
15
), zapłaty odszkodowania w wysokości odpowiadającej ich wierzytelności wobec DAI.
44.
Sąd Pierwszej Instancji stwierdził, iż dwa pierwsze żądania są niedopuszczalne (
16
).
45.
W odniesieniu do trzeciego żądania Komisja przytacza trzy powody niedopuszczalności skargi o odszkodowanie.
46.
Podnosi ona, po pierwsze, że w zarządzaniu środkami wsparcia przewidzianymi w ramach wspólnej polityki rolnej nie ma bezpośredniego związku pomiędzy Wspólnotą a podmiotami gospodarczymi. W niniejszym przypadku brak jest więc zachowania, które mogłoby obciążać Komisję, wobec czego nie są spełnione warunki wniesienia skargi do Trybunału na podstawie art. 288 akapit drugi WE (
17
).
47.
W ocenie Sądu Pierwszej Instancji zachowanie zarzucane Komisji polega zasadniczo na tym, że w systemie płatności pomocy, przewidzianym w art. 9 — który pod tym względem różni się od systemu przewidzianego w art. 10 — rozporządzenie nr 2499/82 nie gwarantuje, zwłaszcza w przypadku upadłości gorzelnika, wypłaty producentom pomocy zawartej w minimalnej cenie skupu za wino dostarczone temu gorzelnikowi i przedestylowane zgodnie z przepisami tego rozporządzenia. Komisja wydała rozporządzenie nr 2499/82. Wobec powyższego za zarzucaną niezgodność z prawem jest odpowiedzialna Komisja (
18
). Komisja nie zaskarżyła tego stwierdzenia w trakcie niniejszego postępowania odwoławczego.
48.
Po drugie, Komisja podniosła, że skarżące korzystają ze skutecznej ochrony prawnej przed sądami krajowymi. W szczególności, zgodnie z wyrokiem Trybunału w sprawie Unifrex, mogły wnieść do sądu krajowego skargę o zapłatę przeciwko agencji interwencyjnej (
19
). W ramach skargi przeciwko AIM-ie dotyczącej bezpodstawnego wzbogacenia (zawisłej przed Tribunale civile di Cagliari), skarżące mogłyby wnieść do sądu krajowego o zwrócenie się z pytaniem prejudycjalnym, na podstawie art. 234 WE, w celu umożliwienia Trybunałowi zbadania ważności wspomnianych przepisów rozporządzenia (
20
).
49.
Sąd Pierwszej Instancji stwierdził, iż zgodnie z utrwalonym orzecznictwem, skargę o odszkodowanie na podstawie art. 235 WE należy rozpatrzyć w kontekście całości systemu ochrony prawnej jednostki, wprowadzonego przez traktat. Jeżeli jednostka uważa, iż prawidłowe zastosowanie regulacji wspólnotowej, którą ona uznaje za niezgodną z prawem, narusza jej prawa i jeżeli za zdarzenie powodujące zarzucaną szkodę jest wskutek tego odpowiedzialna wyłącznie Wspólnota, dopuszczalność takiej skargi o odszkodowanie może być jednak uzależniona w pewnych przypadkach od wyczerpania krajowych środków odwoławczych. Zakłada to niemniej, że krajowe środki odwoławcze gwarantują w sposób skuteczny ochronę praw danych jednostek i mogą doprowadzić do naprawy zarzucanej szkody. W szczególności dopuszczalność skargi o odszkodowanie na podstawie art. 235 WE nie może być uzależniona od wyczerpania krajowych środków odwoławczych, jeżeli nieważność zaskarżonej regulacji wspólnotowej została stwierdzona wyrokiem wydanym przez Trybunał, sądy krajowe nie mogą bowiem uwzględnić powództwa o zapłatę — lub innego odpowiedniego powództwa — bez uprzedniej interwencji prawodawcy wspólnotowego, ze względu na brak przepisu wspólnotowego zezwalającego właściwym podmiotom krajowym na wypłatę dochodzonych kwot. W tej sytuacji wykonanie praw przez osoby, które uważają, że ich prawa zostały naruszone, byłoby bowiem nadmiernie trudne przed sądami krajowymi. Byłoby zatem sprzeczne nie tylko z zasadą prawidłowego sprawowania wymiaru sprawiedliwości i wymogami ekonomii procesowej, lecz również z warunkiem dotyczącym istnienia skutecznego krajowego środka odwoławczego, jeżeli zainteresowane osoby zmuszone byłyby do wyczerpania krajowej drogi prawnej i oczekiwania na ostateczne rozstrzygnięcie w ich sprawie, aż dane instytucje wspólnotowe odpowiednio zmienią lub uzupełnią znajdujące zastosowanie przepisy wspólnotowe w wykonaniu wyroku wydanego w trybie prejudycjalnym przez Trybunał, stwierdzającego nieważność tych przepisów (
21
).
50.
W niniejszym przypadku, wbrew stanowisku Komisji, skarżące nie dysponują skuteczną ochroną prawną przed sądami krajowymi. Niezależnie od oceny ewentualnej zasadności roszczeń skarżących, w kontekście prawnym niniejszego sporu sąd krajowy byłby uprawniony do nakazania AIM-ie zapłaty skarżącym kwoty rzeczonej pomocy wspólnotowej wyłącznie w następstwie ewentualnej zmiany z mocą wsteczną rozporządzenia nr 2499/82. Jak już stwierdził Sąd Pierwszej Instancji (
22
), wymagałoby to w danym przypadku przyjęcia rozporządzenia przez Komisję. Nawet bowiem w sytuacji, gdyby Trybunał Sprawiedliwości stwierdził w wyroku wydanym w trybie prejudycjalnym nieważność określonych przepisów wspomnianego rozporządzenia, jedynie działanie prawodawcy wspólnotowego pozwoliłoby na przyjęcie podstawy prawnej pozwalającej na taką płatność (co zresztą Komisja przyznała w odpowiedzi na skargę) (
23
).
51.
Wobec tego Sąd Pierwszej Instancji doszedł do wniosku, że należy oddalić zarzut oparty na istnieniu skutecznych krajowych środków odwoławczych (
24
). Ponownie należy wskazać, że Komisja nie zaskarżyła tego stwierdzenia w trakcie niniejszego postępowania odwoławczego.
52.
Po trzecie, Komisja podnosi, że roszczenie o odszkodowanie uległo przedawnieniu na podstawie art. 46 statutu Trybunału, znajdującego zastosowanie w postępowaniu przed Sądem Pierwszej Instancji na podstawie art. 53 tego statutu. Artykuł 46 stanowi, że roszczenia wynikające z odpowiedzialności pozaumownej ulegają przedawnieniu z upływem pięciu lat od zdarzenia stanowiącego podstawę tej odpowiedzialności. Ten termin przedawnienia rozpoczął bieg w chwili, w której skarżące dowiedziały się o okoliczności, która spowodowała szkodę. W niniejszym przypadku, niezależnie od tego, czy tę okoliczność stanowiło błędne zastosowanie regulacji wspólnotowych, czy też ich niezgodność z prawem, skarżące dowiedziały się o tym najpóźniej w chwili tego zastosowania (tzn. w czerwcu 1983 r.). Ani wyrok Tribunale civile di Roma z dnia 27 stycznia 1989 r., ani późniejsze wyroki Corte d’appello w Rzymie lub Corte di Cassazione nie mogły przerwać biegu tego przedawnienia.
53.
Sąd Pierwszej Instancji odrzucił ten argument. Stwierdził on, że Komisja jest zobowiązana do naprawienia szkody poniesionej przez skarżące w następstwie niewypłacalności DAI wskutek braku procedury gwarantującej płatności pomocy wspólnotowej przewidzianej rozporządzeniem zainteresowanym producentom w systemie wprowadzonym przez art. 9 rozporządzenia nr 2499/82.
54.
Sąd Pierwszej Instancji stwierdził w szczególności, że przedawnienie rozpoczęło bieg w chwili, w której skarżące poniosły w sposób nieunikniony szkodę wynikającą z braku wypłaty w całości lub w części pomocy wspólnotowej. Skarżące powinny otrzymać wypłatę minimalnej ceny skupu od DAI na podstawie art. 9 ust. 1 rozporządzenia nr 2499/82 najpóźniej w czerwcu 1983 r. Niemniej w okolicznościach niniejszego sporu nie można jednak przyjąć, że szkoda poniesiona przez skarżące pod koniec czerwca 1983 r. z powodu braku zapłaty miała w owej chwili charakter nieunikniony, to znaczy, że była nieuchronna i przewidywalna (
25
).
55.
Sąd Pierwszej Instancji następnie zbadał to, co uznał za istotne okoliczności faktyczne (
26
). Sąd ten wyszedł z założenia, że dla oceny „nieuniknionego” charakteru szkody należy uwzględnić te postępowania przed sądem krajowym pomiędzy DAI a AIM-ą (w których skarżące wystąpiły w charakterze interwenientów), dotyczące losu zabezpieczenia. Sąd stwierdził, że w wyjątkowych okolicznościach niniejszego przypadku dla przezornego i rozważnego podmiotu gospodarczego było niezwykle trudne uświadomienie sobie, iż nie mógł on uzyskać płatności rzeczonej pomocy przed sądem krajowym, a w konsekwencji krajowe środki odwoławcze pozostaną nieskuteczne.
56.
W niniejszym przypadku należy zaznaczyć, że wymiana korespondencji skarżących z AIM-ą, z jednej strony, i z Komisją, z drugiej strony, jak również postępowania wszczęte przed sądami włoskimi wskazują, iż skarżące początkowo jednoznacznie wiązały odmowę wypłaty pomocy przez AIM-ę z błędnym zastosowaniem rozporządzenia nr 2499/82. W tych okolicznościach zainteresowani mogli zupełnie zasadnie nie zdawać sobie sprawy, że przyczyną poniesionej przez nich szkody była właśnie luka prawna w rozporządzeniu nr 2499/82, w wyniku czego nie mogli oni uzyskać naprawy szkody przed sądem krajowym z powodu braku podstawy prawnej pozwalającej na wypłatę pomocy producentom. Ponadto skarżące mogły zasadnie oczekiwać nakazania AIM-ie przez sąd krajowy zapłaty kwoty pomocy wspólnotowej zawartej w minimalnej cenie skupu, która nie została im wypłacona przez DAI (
27
).
57.
Brak w systemie ustanowionym w art. 9 rozporządzenia nr 2499/82 mechanizmu gwarantującego wypłatę pomocy wspólnotowej producentom, w szczególności w przypadku upadłości gorzelnika, jest, w ocenie Sądu Pierwszej Instancji, niezgodny z jednym z zasadniczych celów destylacji prewencyjnej. Destylacja prewencyjna ma bowiem na celu nie tylko zapobieganie wprowadzaniu do obrotu wina niskiej jakości, lecz również, jak wynika to z motywu szóstego preambuły rozporządzenia nr 2144/82, podniesienie dochodów producentów poprzez zapewnienie, że w określonych warunkach otrzymają oni „gwarantowaną cenę minimalną” za wino stołowe. Ponadto zgodnie z motywem jedenastym preambuły rozporządzenia nr 2499/82 należało zapewnić, aby cena minimalna zagwarantowana producentom była im wypłacana co do zasady w terminach pozwalających im na osiągnięcie zysku porównywalnego z zyskiem, jaki osiągnęliby przy sprzedaży komercyjnej. W tych warunkach, zgodnie z tym motywem, należna pomoc powinna zostać wypłacona możliwie jak najszybciej, z jednoczesnym zagwarantowaniem prawidłowego przeprowadzenia tej operacji w drodze regulacji w przedmiocie zabezpieczenia (
28
).
58.
Sąd Pierwszej Instancji stwierdził, że w tym kontekście przezorny i rozważny producent mógł w uzasadniony sposób oczekiwać uzyskania płatności pomocy. W szczególności, ponieważ zabezpieczenie zostało ustanowione przez gorzelnika na podstawie art. 11 rozporządzenia nr 2499/82 w celu zagwarantowania prawidłowości operacji, można było zasadnie uważać, że ryzyko upadłości gorzelnika było zabezpieczone w odniesieniu do kwoty pomocy wypłaconej w formie zaliczki gorzelnikowi, jeżeli producenci wypełnili wszystkie swoje zobowiązania i wino zostało przedestylowane zgodnie z przepisami tego rozporządzenia. Wyjątkowy charakter sytuacji spowodowanej wspomnianą luką prawną w rozporządzeniu nr 2499/82 w dziedzinie destylacji prewencyjnej wina stołowego jest ponadto potwierdzony faktem, że system przewidziany w art. 9 tego rozporządzenia był niezwykle nietypowy (
29
).
59.
Wobec powyższego, uwzględniając złożoność systemu wprowadzonego rozporządzeniem nr 2499/82 i wspomniane wyjątkowe okoliczności, skarżące dopiero po zakończeniu postępowań w sprawie zabezpieczenia, wszczętych przed sądami włoskimi, mogły uświadomić sobie, że nie otrzymają wypłaty pomocy z zabezpieczenia. W niniejszym przypadku, mimo że zabezpieczenie zostało pobrane przez AIM-ę w lutym 1991 r. na mocy wyroku Tribunale civile di Roma i zaksięgowane w tym samym roku na rzecz EFOGR, beneficjent tego zabezpieczenia, na podstawie przepisów rozporządzenia nr 2499/82, został wskazany w sposób ostateczny przez sąd włoski dopiero wyżej wymienionym wyrokiem włoskiego Corte di Cassazione z dnia 28 listopada 1994 r. Stąd szkoda poniesiona przez skarżące nie mogła mieć charakteru nieuniknionego przed tym dniem.
60.
Sąd Pierwszej Instancji w konsekwencji stwierdził, że w tych warunkach termin przedawnienia wynoszący pięć lat, przewidziany w art. 46 statutu Trybunału, nie mógł rozpocząć biegu przed tą datą. Niniejszej skargi o odszkodowanie (tzn. odszkodowania w wysokości wierzytelności skarżących wobec DAI), wniesionej w 1998 r., nie można uznać za spóźnioną (
30
).
W przedmiocie odwołania
61.
Komisja odwołała się od wyroku Sądu Pierwszej Instancji. Odwołanie ogranicza się do części wyroku dotyczącej wykładni art. 46 statutu Trybunału Sprawiedliwości (pkt 129–150, streszczone w pkt 54–58 powyżej).
62.
Komisja podnosi, iż orzeczenie Sądu Pierwszej Instancji, zgodnie z którym przedawnienie rozpoczęło bieg w chwili, w której skarżące mogły zdać sobie sprawę, iż nie otrzymają pomocy z zabezpieczenia ustanowionego przez DAI na rzecz AIM-y, wynika z oczywistego błędu co do prawa. Jedynym zarzutem podniesionym przez Komisję w odwołaniu jest zatem to, że Sąd Pierwszej Instancji naruszył tym samym art. 46 statutu Trybunału Sprawiedliwości.
63.
Komisja zgadza się z punktem wyjścia Sądu Pierwszej Instancji, to jest, że okres przedawnienia dla roszczeń wynikających z odpowiedzialności pozaumownej Wspólnoty nie może rozpocząć biegu zanim nie zostaną spełnione wszystkie przesłanki, od których zależy obowiązek naprawienia szkody, a w szczególności przed powstaniem szkody, która powinna zostać naprawiona (
31
). W przypadkach, w których odpowiedzialność Wspólnoty wynika z aktu normatywnego, tak jak w niniejszej sprawie, przedawnienie nie może rozpocząć biegu przed wystąpieniem szkodliwych skutków tego aktu i w konsekwencji przed chwilą, w której zainteresowani ponieśli nieuniknioną szkodę (
32
). Z powyższego wynika, że bieg okresu przedawnienia dla roszczeń wynikających z odpowiedzialności pozaumownej dotyczącej aktu normatywnego rozpoczyna się w obiektywnie sprawdzalnej chwili, gdy zastosowanie tego aktu faktycznie wyrządziło szkodę w majątku skarżącej.
64.
Komisja uważa, że mimo iż Sąd Pierwszej Instancji prawidłowo streścił wyżej przywołane orzecznictwo, to zajął on jednak diametralnie odmienne stanowisko. Sąd Pierwszej Instancji powinien był orzec na podstawie tegoż orzecznictwa, że przedawnienie rozpoczęło bieg w chwili, gdy stosowanie systemu pośrednich wypłat pomocy dla gorzelnictwa na podstawie art. 9 rozporządzenia nr 2499/82 faktycznie wyrządziło szkodę skarżącym, nie zapewniając, że pomoc zostanie bezpośrednio wypłacona producentom w wypadku upadłości gorzelnika. W praktyce nastąpiło to, gdy wskutek upadłości DAI, skarżące nie mogły otrzymać wypłaty pomocy w terminach określonych w rozporządzeniu nr 2499/82, to znaczy najpóźniej w ciągu 90 dni po dokonaniu destylacji.
65.
Natomiast Sąd Pierwszej Instancji orzekł, iż szkoda wystąpiła wiele lat później, gdy skarżące uzyskały świadomość, że nie otrzymają wypłaty pomocy z zabezpieczenia przed sądami krajowymi. Sąd uznał, iż uwzględniając złożoność systemu pośredniej wypłaty pomocy, wprowadzonego rozporządzeniem nr 2499/82, skarżące mogły zasadnie oczekiwać wypłaty przedmiotowych kwot z zabezpieczenia. Wobec powyższego szkoda powstała wskutek niewypłacenia pomocy nie była nieunikniona przed wydaniem wyroku Corte di Cassazione z dnia 28 listopada 1994 r.
66.
Wniosek ten, z pozoru przyjęty przez Sąd Pierwszej Instancji wyłącznie w oparciu o ustalenia faktyczne, w rzeczywistości (jak twierdzi Komisja) opiera się na błędnym założeniu prawnym, że stan związany z istnieniem określonej szkody musi zostać ustalony w sposób subiektywny, a nie obiektywny. Innymi słowy, Sąd Pierwszej Instancji z góry założył, że szkoda powstała wskutek niezgodnego z prawem aktu prawnego nie może być nieunikniona, dopóki zainteresowana osoba za taką jej nie uzna, pomimo iż zgodnie z jej wiedzą już wywarł on wobec niej ujemne skutki. Sąd Pierwszej Instancji w żaden sposób nie wziął pod uwagę okoliczności, że rozporządzenie nr 2499/82 w sposób obiektywny wyrządziło skarżącym szkodę. Przeciwnie, Sąd skoncentrował się na postrzeganiu tych szkodliwych skutków przez skarżące. W konsekwencji niewystarczającą dla Sądu Pierwszej Instancji okazała się okoliczność, iż skarżący mieli świadomość, że szkoda, jaką ponieśli, wynikała ze stosowania rozporządzenia nr 2499/82. Sąd uzupełnił to kryterium o element całkowicie subiektywny, jakim jest świadomość skarżących, iż wyłącznie w drodze skierowanego przeciwko Komisji roszczenia mają one szanse uzyskania zaspokojenia swych żądań.
67.
Według Komisji takiego podejścia nie można uzasadniać na tej podstawie, że powinno brać się pod uwagę wszelkie wątpliwości skarżących co do zgodności z prawem rozporządzenia nr 2499/82 bądź ich błędne decyzje związane z dochodzeniem wypłaty pomocy z zabezpieczenia ustanowionego na rzecz AIM-y. Z orzecznictwa wynika w oczywisty sposób, że takie błędy w ocenie, popełnione przez zainteresowane osoby, pozostają bez znaczenia dla określenia tego, kiedy przedawnienie rozpoczęło bieg (
33
).
68.
Komisja uważa również, iż podejście przyjęte w wyroku Sądu Pierwszej Instancji nie jest właściwe nawet na bazie zasad określonych przez Trybunał w wyroku w sprawie Adams przeciwko Komisji (
34
), na które powołują się skarżące w celu obejścia okresu przedawnienia. Wyrok ten nie dotyczy określenia, kiedy przedawnienie rozpoczyna bieg, lecz kiedy upływa okres przedawnienia. Ponadto w wyroku w sprawie Adams Trybunał wziął pod uwagę brak świadomości wydarzenia, w wyniku którego powstała szkoda, a nie niezgodności tej okoliczności z prawem.
69.
Komisja podkreśla, że jak wskazał Sąd Pierwszej Instancji (
35
), dla skarżących było oczywiste, że po zawarciu umów z DAI, pomoc zostałaby im przyznana na warunkach i zgodnie z procedurą przewidzianych w rozporządzeniu nr 2499/82. Skarżące nie udowodniły przed Sądem Pierwszej Instancji, że uniemożliwiono im od samego początku uzyskanie zapłaty należnych kwot z tytułu pomocy poprzez wystąpienie z roszczeniem o zapłatę, od, na przykład, AIM-y lub Komisji. Błędy w wykładni, które utwierdziły ich w przekonaniu, że mogą one zostać zaspokojone z zabezpieczenia w wypadku upadłości gorzelnika, a które w konsekwencji doprowadziły do wszczęcia długich i bezowocnych postępowań przed sądami krajowymi, nie mogą w tym kontekście stanowić uzasadnienia. Skarżące nie mogą zatem podnosić zarzutu nieświadomego braku wiedzy co do okoliczności powodującej powstanie szkody.
70.
Zdaniem Komisji kryterium, jakim posłużył się Sąd Pierwszej Instancji, nie może opierać się na pojęciu nieuchronnej i przewidywalnej szkody w rozumieniu orzecznictwa Trybunału (
36
). Pojęcie to umożliwia skarżącym wcześniejsze wniesienie skargi o odszkodowanie celem uniknięcia poważniejszych szkód, które stałyby się niemożliwe do określenia w liczbach. Nie może ono stanowić uzasadnienia dla opóźnienia chwili, od której przedawnienie rozpoczyna swój bieg, na podstawie subiektywnej oceny nieuchronnego i przewidywalnego charakteru szkody, która już nastąpiła.
71.
Ponadto Komisja podnosi, że podejście przyjęte przez Sąd Pierwszej Instancji jest niezgodne z zasadniczymi wymogami pewności prawa, mającymi zastosowanie do przedawnienia. Jest oczywiste, że gdyby chwila, od której przedawnienie rozpoczyna swój bieg była zależna od subiektywnego postrzegania nieuniknionej szkody przez skarżącego, to wówczas poszkodowany mógłby sam decydować kiedy roszczenie o odszkodowanie stanie się ostatecznie przedawnione. W takim przypadku jak w niniejszej sprawie, strona procesowa mogłaby wszczynać wiele postępowań, nawet czysto spekulacyjnych, a następnie twierdzić, że nie uważała ona szkody za wystarczająco nieuniknioną. Tym sposobem mogłaby ona sztucznie przedłużać, nawet o wiele lat, okres przedawnienia terminu wniesienia skargi o odszkodowanie.
72.
Wreszcie Komisja pomocniczo twierdzi, iż nawet na bazie podejścia przyjętego przez Sąd Pierwszej Instancji, ocena przez ten Sąd, w którym momencie przedawnienie rozpoczyna bieg, jest częściowo błędna, gdyż opiera się na oczywistym zniekształceniu stanu faktycznego. Jak Sąd Pierwszej Instancji sam zauważył, tylko cztery spośród pięciu skarżących odwołały się od wyroku Tribunale civile di Roma. Nie ma zatem żadnego powodu, aby uznać, że przedawnienie rozpoczęło swój bieg względem piątej skarżącej (Cantina sociale del Vermentino) od dnia wydania wyroku Corte di Cassazione. Na podstawie kryterium przyjętego przez Sąd Pierwszej Instancji przedawnienie rozpoczęłoby swój bieg od dnia wydania wyroku przez Tribunale civile di Roma, to znaczy od 27 stycznia 1989 r. Skarga tej skarżącej była zatem przedawniona, gdy wszczęła ona postępowanie przed Sądem Pierwszej Instancji w dniu 12 października 1998 r.
73.
Skarżące, po pierwsze, twierdzą, że nie wszczęły one postępowania przed sądem krajowym. Wystąpiły one w charakterze interwenientów w postępowaniu wszczętym przez DAI przeciwko AIM-ie, która domagała się stwierdzenia, że kwota zagwarantowana zabezpieczeniem ustanowionym na rzecz AIM-y może im zostać wypłacona. W konsekwencji skarżące musiały zaczekać na rozstrzygnięcie tego sporu nim wszczęłyby postępowanie przed sądem wspólnotowym. Sąd Pierwszej Instancji z pewnością oddaliłby wcześniejszą skargę na tej podstawie, że krajowa droga sądowa nie została wyczerpana.
74.
Skarżące, po drugie, twierdzą, że pomocnicza podstawa odwołania Komisji jest zarówno niedopuszczalna, jak i bezzasadna. Jest ona niedopuszczalna, gdyż nie została podniesiona przed Sądem Pierwszej Instancji. Jest ona bezzasadna, gdyż jako zagadnienie dotyczące włoskiej procedury, bez względu na rozstrzygnięcie odwołania do Corte di Cassazione, skutek byłby taki sam wobec wszystkich pięciu skarżących. Jeżeli odwołanie zostałoby oddalone, to wówczas wyrok pierwszej instancji stałby się prawomocny wobec wszystkich stron postępowania przed Tribunale civile di Roma. Podobnie, jeśli odwołanie zostałoby uwzględnione, to wyrok Corte d’appello zostałby uchylony, a sprawa zostałaby przekazana Tribunale civile di Roma do ponownego rozpoznania, który musiałby orzec co do istoty wobec wszystkich uczestników postępowania przed tym sądem.
75.
W wypadku gdyby Trybunał podzielił niektóre argumenty Komisji oparte na przedawnieniu terminu wszczęcia postępowania przed Sądem Pierwszej Instancji, skarżące wnoszą, pomocniczo, [tak zwane] odwołanie wzajemne. W swej istocie argumentacja ich dotyczy tego, że Sąd Pierwszej Instancji orzekł w wyroku w pkt 159–162, że Wspólnota bezpodstawnie wzbogaciła się, ponieważ pomoc nie została wypłacona w pełnej wysokości skarżącym, natomiast zabezpieczenie zostało zaksięgowane przez AIM-ę na rachunek EFOGR. W konsekwencji przedawnienie nie mogło rozpocząć biegu przed nastąpieniem bezpodstawnego wzbogacenia (w 1991 r.). Jednakże skarżące nie mogły wiedzieć przed 1997 r., że miało to miejsce, to znaczy zanim Komisja powiadomiła je o istotnych okolicznościach.
Ocena
Uwagi wstępne
76.
Komisja starała się wykazać w postępowaniu przed Sądem Pierwszej Instancji (kolejno), że nie ponosi odpowiedzialności za przedmiotowe zachowanie; że istniały skuteczne krajowe środki odwoławcze oraz że skarga wniesiona przez skarżące uległa przedawnieniu. Sąd Pierwszej Instancji bardzo szczegółowo rozpatrzył każdy zarzut. Oddalił on po kolei każdy zarzut, a następnie zbadał istotę sprawy. Stwierdził on, że przesłanki odpowiedzialności Wspólnoty dotyczące niezgodności z prawem zarzucanego zachowania, faktycznego wystąpienia szkody i związku przyczynowego między tym zachowaniem a zarzucaną szkodą, zostały spełnione (
37
). W konsekwencji Sąd Pierwszej Instancji orzekł w drodze wyroku wstępnego, że Komisja jest zobowiązana do naprawienia szkody poniesionej przez skarżące w wyniku braku, w całości lub w części, wypłaty udziału stanowiącego pomoc wspólnotową — do której były uprawnione na podstawie rozporządzenia nr 2499/82 — w kwocie ich wierzytelności niezaspokojonych przez DAI (
38
).
77.
Odnosząc się do zagadnienia przedawnienia, pragnę jasno stwierdzić, że podzielam analizę Sądu Pierwszej Instancji co do istoty tej skargi. Jest oczywiste, że nie jest intencją prawa wspólnotowego, aby producent wina, który wywiązał się ze swoich zobowiązań wynikających z rozporządzenia nr 2499/82, został pozbawiony pomocy wskutek błędu gorzelnika, za który w żaden sposób nie można przypisać mu winy.
78.
W związku z powyższym, należy również przypomnieć, iż w wyroku w sprawie Lingenfelser (
39
) Trybunał stwierdził nieważność art. 9 ust. 2 akapit trzeci rozporządzenia nr 2499/82, ponieważ penalizował on wszelkie uchybienia terminu zapłaty przez gorzelnika na rzecz producenta całkowitą utratą pomocy. Przyjmując takie rozstrzygnięcie, Trybunał w oczywisty sposób przywiązuje ogromną wagę do okoliczności, że celem rozporządzenia nr 2499/82 w ogólności, a art. 9 ust. 1 w szczególności, jest zagwarantowanie producentom osiągnięcia zysku porównywalnego z zyskiem, jaki osiągnęliby przy sprzedaży komercyjnej (
40
).
79.
W niniejszej sprawie również zaniechanie po stronie gorzelnika stanowiło podstawę wniesienia skargi przez skarżące. Rzeczywiście brak wypłaty pomocy, do której były uprawnione, leżało u podłoża wszystkich trzech naruszeń rozporządzenia wskazanych przez sąd krajowy w związku z oddaleniem powództwa DAI. Skarżące występowały bez powodzenia przed sądem krajowym z uwagi na istnienie luki prawnej w rozporządzeniu nr 2499/82, powodującej odmienne traktowanie producentów wina bez obiektywnego uzasadnienia, w zależności od tego, czy państwo członkowskie ich pochodzenia dokonało wyboru procedury przewidzianej w art. 9 bądź w art. 10 rozporządzenia nr 2499/82. Lukę tę może wypełnić jedynie prawodawca wspólnotowy.
80.
W szczególnych okolicznościach niniejszej sprawy nie mogę przyjąć, że szkoda poniesiona przez skarżące pod koniec czerwca 1983 r. wskutek niewypłacenia im pomocy przez DAI może zostać uznana za nieuniknioną (to znaczy nieuchronną i przewidywalną) od tego dnia. Moim zdaniem skarżące — w kontekście ich quasi-umownych relacji z AIM-ą — miały, jak ujęłaby to osoba postronna, obiektywnie uzasadnione oczekiwanie, że sąd krajowy weźmie pod uwagę, iż to one miały być beneficjentami pomocy wspólnotowej, a więc że wyda on orzeczenie zabezpieczające wypłaty na ich rzecz. Wypełniły one bowiem wszystkie zobowiązania wynikające z rozporządzenia nr 2499/82, zaś destylacja prewencyjna została przeprowadzona prawidłowo (
41
). W konsekwencji odrzucam pogląd, że przedawnienie wobec skarżących rozpoczęło bieg jeszcze przed rozpoczęciem postępowania przed sądem krajowym, w którym brały one udział.
81.
Zatem w celu ustalenia właściwej chwili, od której pięcioletni okres przedawnienia terminu na wniesienie skargi rozpoczął swój bieg, należy dokonać starannej analizy orzeczenia sądu krajowego pierwszej instancji (Tribunale civile di Roma). Powyżej (w pkt 29) przedstawiłam kluczowe fragmenty tego wyroku.
82.
Sąd krajowy, po pierwsze, zauważył, iż „rozporządzenie nr 2499/82 uzależnia prawo do pomocy od przestrzegania ściśle określonych terminów i warunków, ponieważ nieprzestrzeganie tych terminów i warunków prowadzi do konieczności częściowego lub całościowego zwrotu pomocy wypłaconej w drodze zaliczki. Gorzelnicy są […] odbiorcami pomocy, podczas gdy producenci wina i winogron są jej odbiorcami ostatecznymi”.
83.
Dokonując powyższego ustalenia, sąd krajowy przedstawił dwa prawidłowe stwierdzenia, a zarazem popełnił jeden istotny błąd. Słusznie stwierdzono, że wspólnotowe systemy wsparcia rynkowego w sektorze rolnym istotnie uzależnione są od zapewnienia przestrzegania niezbędnych warunków przewidzianych w przepisach wspólnotowych przez podmioty korzystające ze wsparcia (
42
). Producenci wina i winogron rzeczywiście byli „ostatecznymi odbiorcami pomocy”. Moim zdaniem jednak, przy prawidłowej wykładni rozporządzenia nr 2499/82, gorzelnicy (DAI) nie byli w prawdziwym tego słowa znaczeniu „odbiorcami pomocy”, jeśli chodzi o minimalną cenę skupu. Byli oni raczej podmiotem przekazującym pomoc dla producentów wina, pod warunkiem że wino zostało prawidłowo dostarczone do gorzelni, a następnie zostało poddane destylacji (
43
).
84.
Następnie sąd krajowy stwierdził, że „przywoływane rozporządzenie (nr 2499/82) nie powoduje trudności w wykładni i że nie jest konieczne zwracanie się z pytaniem prejudycjalnym do Trybunału Sprawiedliwości”. Jest to prawdą, pod warunkiem skupienia się wyłącznie — jak to ewidentnie uczynił sąd krajowy — na poszczególnych terminach, w których gorzelnik powinien podejmować poszczególne czynności, aby zabezpieczenie z tytułu zaliczki pomocy wspólnotowej nie uległo przepadkowi.
85.
Tak więc, nie byłoby prawidłowe uznanie, że sąd krajowy, wydając orzeczenie, zignorował prawo wspólnotowe. Wziął on pod uwagę rozporządzenie nr 2499/82, choć wyłącznie w zakresie zbadania terminów przewidzianych w art. 9 rozporządzenia dla czynności DAI i dostarczenia przez nią odpowiednich dowodów podejmowanych przez siebie działań. Skoncentrował się on wyłącznie na relacji pomiędzy DAI a AIM-ą (odzwierciedlonych ustanowieniem zabezpieczenia zapewnionego przez Assedile). Następnie przystąpił on (jak najbardziej słusznie) do wskazania, że DAI nie wypełniła zobowiązań wynikających z rozporządzenia w odniesieniu do trzech odrębnych aspektów: (i) nie wpłaciła ceny minimalnej producentom, z wyjątkiem łącznej kwoty 110795870 ITL (57221 EUR) (
44
), (ii) nie dokonała płatności na ich rzecz w terminie 90 dni oraz (iii) nie dostarczyła przed dniem 1 czerwca 1984 r. dowodu, że dokonała płatności. (Są to oczywiście różne aspekty tego samego zasadniczego naruszenia zobowiązań DAI: to znaczy, że nie wypłaciła ona producentom wina pełnej kwoty minimalnej ceny skupu należnej im z tytułu wina dostarczonego do destylacji).
86.
W związku z powyższym sąd krajowy pominął podstawowe (i fundamentalne) zagadnienie dotyczące kwestii, kto powinien być odbiorcą przedmiotowej pomocy wspólnotowej. Jest oczywiste, iż potraktował on producentów wina, którzy wstąpili do postępowania w charakterze interwenientów (odbiorców minimalnej ceny skupu; czyli jedynych uczestników, którzy mieli odnieść korzyści finansowe z tej ceny skupu w systemie wspólnotowym) na równi ze wszystkimi innymi wierzycielami DAI po ogłoszeniu jej upadłości. Należne im kwoty, jako element pomocy wspólnotowej, zostały zrównane z innymi długami DAI powstałymi wskutek upadłości. Wynika to w oczywisty sposób z jedynego akapitu wyroku konkretnie odnoszącego się do ich interesów:
„Spółdzielnie winiarskie — podobnie jak poręczyciel zabezpieczenia [Assedile], jeżeli zdecyduje się na działanie jako podmiot, który wstąpił w prawa — mogą uzyskać zaspokojenie swoich wierzytelności w ramach postępowania upadłościowego wraz ze wszystkimi innymi wierzycielami i z zachowaniem zasady równości wierzycieli”.
87.
Dokonując powyższego stwierdzenia, sąd krajowy nie zrozumiał myśli przewodniej i celu systemu pomocy wspólnotowej. Zasadnicze znaczenie ma również to, że nie zdecydował się on na złożenie wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym. Nie był on oczywiście do tego zobowiązany, gdyż nie jest on sądem, którego orzeczenia nie podlegają zaskarżeniu, co wówczas wiązałoby się z bardziej surowymi wymogami art. 234 akapit ostatni WE (wydaje się również, że Tribunale civile di Roma kierował swoją uwagę na niewłaściwy aspekt zagadnienia, zadając sobie pytanie, czy odesłanie prejudycjalne jest „niezbędne”). Wskutek powyższego Trybunał nie miał na tym etapie możliwości zbadania struktury i celów rozporządzenia nr 2499/82. Jeżeli miałby taką możliwość, to uważam że prawdopodobnie doszedłby on do tego samego wniosku co Sąd Pierwszej Instancji, to znaczy, że istnieje luka prawna w rozporządzeniu nr 2499/82 prowadząca do odmiennego traktowania producentów wina w zależności od tego, czy ich państwo członkowskie wybrało procedurę na podstawie art. 9 czy też na podstawie art. 10; że ta odmienność w traktowaniu nie jest uzasadniona; zaś odpowiedzialność za to naruszenie spoczywa na instytucji wspólnotowej, która opracowała rozporządzenie nr 2499/82, to znaczy na Komisji (
45
). Choć odpowiedzi udzielone sądowi krajowemu spowodowałyby (w sposób nieunikniony), że skarżące nie odzyskałyby należnej im pomocy wspólnotowej w drodze ich interwencji w postępowaniu przed sądem krajowym, to jednak wówczas powzięłyby w sposób obiektywny świadomość, że roszczenie należy skierować przeciwko Komisji. Jest zatem oczywiste, że dla celów wniesienia skargi o naprawienie szkody na podstawie art. 235 WE przedawnienie rozpoczęłoby bieg w odniesieniu do nich od tego momentu.
88.
Możliwe jest, iż sąd krajowy nie przywiązywał pełnej wagi do interesów producentów, gdyż byli oni interwenientami powództwie w sprawie DAI, a nie skarżącymi we własnym imieniu. Moim zdaniem byłoby nazbyt surowym obwinianie w tych okolicznościach producentów za to, że nie wszczęli odrębnego postępowania, przypuszczalnie przeciwko DAI (gdyż była ona gorzelnikiem, który był ich dłużnikiem z tytułu należnego salda pomocy wspólnotowej), przy czym AIMA, a być może Assedile, byłyby dodatkowymi pozwanymi. W stanie rzeczy, jaki wówczas istniał, odpowiednie postępowanie (pomiędzy DAI a AIM-ą) toczyło się już przed sądami krajowymi. Wstąpienie interwenienta do sprawy i przedstawienie tym sposobem przed sądem krajowym roszczenia producentów wina o wypłatę pomocy wspólnotowej byłoby zrozumiałe ze względów ekonomii procesowej. Jeżeli DAI wygrałaby spór albo przegrała go po wydaniu orzeczenia w trybie prejudycjalnym, to wówczas (odpowiednio) mieliby oni większe szanse na wypłatę pomocy przez DAI albo przynajmniej wiedzieliby, jaka jest ich sytuacja. Nawet jeśli błędem było wstąpienie w charakterze interwenienta do owej sprawy zamiast wszczęcia odrębnego postępowania, to uważam, iż był to błąd obiektywnie usprawiedliwiony.
89.
Jako interwenienci producenci wina (i ich interesy) nie byli traktowani ze szczególną uwagą przez sąd krajowy. Bez (niewątpliwego) dobrodziejstwa spojrzenia wstecz, trudno jest mi dopatrzyć się w wyroku Tribunale civile di Roma jakichkolwiek jasnych (a tym bardziej wyraźnych) wskazówek dla nich, że ich roszczenie jest zasadne, lecz dochodzą go w niewłaściwym trybie. Wprost przeciwnie, wskazano im, że ich sytuacja nie jest ani lepsza, ani gorsza od innych wierzycieli DAI.
90.
Nie znajduję w wyroku Tribunale civile di Roma jakichkolwiek bezpośrednich wskazówek świadczących o tym, że producenci wina nie uzyskają zaspokojenia roszczeń w postępowaniu przed sądami krajowymi (czy to w kontekście postępowania dotyczącego DAI, czy też odrębnego postępowania), ponieważ brak jest mechanizmu chroniącego ich interesy poprzez zapobieżenie przepadkowi zabezpieczenia DAI na rzecz AIM-y, a następnie jego zwrotu przez AIM-ę na rzecz EFOGR, gdy państwo członkowskie (tak jak Włochy) wybrało procedurę przewidzianą w art. 9 rozporządzenia nr 2499/82. W konsekwencji nie dostrzegam, aby wyrok ten obiektywnie wskazywał, że jedynym sposobem dochodzenia przez nich roszczenia byłoby porzucenie postępowania krajowego, a następnie, bez dalszej zwłoki, wszczęcie postępowania przeciwko Komisji jako autorowi wadliwych przepisów.
91.
Producenci wina wnieśli odwołanie. Postępowanie odwoławcze (które, wydaje się, iż zasadniczo pozostawało bezskuteczne z przyczyn proceduralnych) (
46
) było przewlekłe. Trwało ono od 27 stycznia 1986 r. (od dnia wyroku Tribunale civile di Roma), poprzez wyrok Corte d’appello z dnia 19 listopada 1991 r., aż do prawomocnego oddalenia odwołania skarżących przez Corte di Cassazione w dniu 28 listopada 1994 r. Na podstawie akt sprawy znajdujących się w Trybunale nie można stwierdzić, czy skarżące zwróciły uwagę na istotę swojego roszczenia na podstawie prawa wspólnotowego w ramach tego odwołania, czy też ponownie podnosiły zagadnienie, że należałoby zwrócić się do Trybunału o wskazówki w celu dokonania interpretacji mechanizmów rozporządzenia nr 2499/82, z myślą o rozwikłaniu nieporządku pozostałego po upadłości DAI. Mogło to nie być dla nich w znacznym stopniu możliwe bądź w ogóle nie było możliwe. Ze swojej strony nie jestem skłonna twierdzić, że nigdy nie powinny były wnosić odwołania, a w konsekwencji że należałoby stwierdzić, iż przedawnienie rozpoczęło swój bieg od wcześniejszej chwili niż 28 listopada 1994 r.
92.
Uważam ponadto, że gdyby skarżące wszczęły postępowanie przeciwko Komisji przed Sądem Pierwszej Instancji, nie wstępując wpierw na krajową drogę sądową, to wówczas Komisja podniosłaby argument, że powinny one dochodzić swojego roszczenia przed sądami krajowymi, które były w stanie zapewnić im skuteczne środki odwoławcze. Według wszelkiego prawdopodobieństwa, przedstawiłaby ona podobne argumenty do tych, które zaprezentowała w kontekście niniejszego postępowania (
47
).
93.
Mając na uwadze powyższy stan faktyczny, obecnie przystąpię do omówienia analizy Sądu Pierwszej Instancji dotyczącej przedawnienia przewidzianego w art. 46 statutu.
Ocena
94.
Zgodnie z orzecznictwem Trybunału Sprawiedliwości w przypadkach odpowiedzialności pozaumownej dotyczącej aktu normatywnego przedawnienie rozpoczyna bieg po wystąpieniu szkodliwych skutków tego aktu i w konsekwencji po chwili, w której dane podmioty poniosły nieuniknioną szkodę (
48
).
95.
W niniejszej sprawie Sąd Pierwszej Instancji stwierdził, że przedawnienie rozpoczęło bieg od chwili, w której skarżące poniosły w sposób nieunikniony szkodę wynikającą z braku wypłaty, w całości lub w części, pomocy wspólnotowej (
49
). Sąd ten uznał, że w wyjątkowych okolicznościach (i) przezorny i rozważny producent mógł w uzasadniony sposób oczekiwać uzyskania płatności pomocy oraz że (ii) takiemu producentowi (uwzględniając w szczególności złożoność systemu wprowadzonego rozporządzeniem nr 2499/82 (
50
) i wyjątkowy charakter sytuacji spowodowanej luką prawną w tym rozporządzenia) niezwykle trudno było uświadomić sobie, iż nie mógł on uzyskać płatności rzeczonej pomocy przed sądem krajowym. W konsekwencji, dokonując oceny tego, czy szkoda miała charakter nieunikniony, należy uwzględnić postępowania przed sądem krajowym, dotyczące w szczególności losu zabezpieczenia.
96.
Uważam, iż te dwa człony mogłyby zostać równie dobrze sformułowane (i być może bardziej szczęśliwie) w kategoriach tego, co rozsądna osoba, obserwująca daną sytuację, uznałaby za istniejącą obiektywnie sytuację. Z obiektywnego punktu widzenia — uwzględniając prawodawstwo wspólnotowe, quasi-umowne relacje pomiędzy AIM-ą a producentami wina, okoliczność że producenci wina wywiązali się ze swoich zobowiązań oraz oczywisty cel prawodawstwa wspólnotowego wyrażony w motywach rozporządzenia nr 2499/82, uważam, iż taki widz założyłby, że właściwym tokiem dochodzenia naprawienia szkody jest postępowanie przed sądem krajowym w celu uzyskania wypłaty pomocy wspólnotowej oraz wedle wszelkiego prawdopodobieństwa, wystąpienie z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym na podstawie art. 234 WE. Wypłaty takie są na ogół dokonywane na szczeblu krajowym oraz dochodzone (o ile zachodzi potrzeba) w drodze postępowania krajowego, przy czym państwo członkowskie następnie rozlicza się ze Wspólnotą w drodze procedury rozliczania rachunków EFOGR. Trudno zaakceptować mi pogląd, że rozsądna osoba, patrząc na tę sytuację w obiektywny sposób, doszłaby do wniosku w 1983 r., że producenci powinni byli wystąpić z roszczeniem o odszkodowanie przeciwko Wspólnocie.
97.
Przeciwnie, stosując kryterium (określone przez Komisję), że „przedawnienie nie może rozpocząć biegu przed wystąpieniem szkodliwych skutków danego aktu i w konsekwencji przed chwilą, w której skarżące poniosły nieuniknioną szkodę”, uważam, iż taka osoba stwierdziłaby, iż choć ogólny charakter szkody jaką skarżące prawdopodobnie poniosłyby, gdyby nie wypłacono im pomocy wspólnotowej, mógł być oczywisty w czerwcu 1983 r., to jednak jej nieunikniony charakter nie był bynajmniej oczywisty. Skarżące „poniosłyby nieuniknioną szkodę” tylko wówczas, gdyby stało się obiektywnie oczywiste, że postępowanie przed sądem krajowym nie doprowadzi do otrzymania przez nie pomocy. To w tym momencie wystąpiły „wszystkie szkodliwe skutki [luki] aktu [wspólnotowego]”.
98.
Uwzględniając to wyjaśnienie, w pełni podzielam podejście przyjęte przez Sąd Pierwszej Instancji, przynajmniej w odniesieniu do czterech skarżących, które odwołały się od wyroku Tribunale civile di Roma (
51
).
99.
Jeżeli natomiast Trybunał uzna za zasadne rozważenie możliwości wzięcia pod uwagę w wyjątkowym przypadku subiektywnego elementu, to uważam, iż istnieje tu silne podobieństwo do sprawy Adams (
52
) oraz że przyczyny uwzględnienia subiektywnego elementu są równie istotne w niniejszym przypadku, jak w owej sprawie.
100.
Niniejsza sprawa, podobnie jak sprawa Adams, jest z przyczyn wskazanych przez Sąd Pierwszej Instancji wyjątkowym przypadkiem.
101.
W sprawie Adams skarżący zawiadomił Komisję o praktykach nieuczciwej konkurencji stosowanych przez jego pracodawcę, Hoffmann-La Roche & Co AG (zwanego dalej „Roche”). Wniósł on następnie skargę przeciwko Komisji o naprawienie szkody rzekomo poniesionej wskutek czynów niedozwolonych lub zaniechań po jej stronie, które doprowadziły do jego aresztowania, zatrzymania i skazania w Szwajcarii za szpiegostwo gospodarcze w wyniku tego zawiadomienia. Trybunał ustalił, że po wizycie prawnika firmy Roche w Komisji w dniu 8 listopada 1974 r. świadomość Komisji co do wagi ryzyka, na jakie naraziła S.G. Adamsa swoim wcześniejszym zachowaniem (
53
), była wystarczająca dla powstania odpowiedzialności. Zaniechawszy podjęcia wszelkich zasadnych starań, aby przekazać S.G. Adamsowi dostępne jej informacje po tej wizycie, Komisja jest odpowiedzialna wobec niego z tytułu szkody, jaka mogła powstać wskutek ujawnienia jego tożsamości.
102.
S.G. Adams wniósł skargę w lipcu 1983 r. Komisja podniosła, że skarga uległa przedawnieniu na mocy art. 43 statutu Trybunału Sprawiedliwości, obecnie art. 46. S.G. Adams podniósł, że nie miał świadomości tych wydarzeń aż do roku 1980, gdy jego nowy adwokat miał możliwość zbadania dokumentów w sprawie postępowania karnego. Nie dał on wiary informacjom przekazanym przez policję szwajcarską oraz nie był w stanie przeczytać wyroków szwajcarskich, sporządzonych w języku niemieckim. Nie mógł także posiadać wiedzy o wydarzeniach związanych z wizytą prawnika Roche’a w Komisji w dniu 8 listopada 1974 r.
103.
Trybunał stwierdził, że „wykładni art. 43 należy dokonywać w ten sposób, że upływ okresu przedawnienia nie może stanowić ważnego zarzutu wobec roszczenia osoby, która poniosła szkodę, jeżeli osoba ta dowiedziała się dopiero później o wydarzeniu stanowiącym podstawę tego roszczenia, a w konsekwencji nie dysponowała rozsądnym okresem czasu na złożenie skargi do Trybunału bądź do właściwej instytucji przed upływem okresu przedawnienia. Należy przy tym pamiętać, że Trybunał opiera swój wniosek co do odpowiedzialności Wspólnoty na okolicznościach, że Komisja nie usiłowała poinformować ani przeprowadzić konsultacji ze skarżącym po wizycie [prawnika Roche’a] w dniu 8 listopada 1974 r. Z informacji przedłożonych Trybunałowi w oczywisty sposób wynika, że skarżący nie mógł mieć świadomości co do tej okoliczności do czasu rozpoczęcia tego postępowania, ponieważ o wizycie [prawnika Roche’a] wspomniano po raz pierwszy w odpowiedzi Komisji na skargę. Nie mógł on wobec powyższego wystąpić o stwierdzenie odpowiedzialności Komisji na tej podstawie przed upływem okresu przedawnienia” (
54
)
104.
Sprawa Adams, co Komisja podnosi w sposób dorozumiany, jest pod różnymi względami odmienna od niniejszej sprawy (choć przyznaję, że jestem nieco zdziwiona argumentacją Komisji, że nie dotyczy ona określenia momentu, od którego przedawnienie rozpoczyna swój bieg, lecz momentu upływu okresu przedawnienia, skoro z pewnością obydwa terminy są od siebie zależne). Sprawa ta świadczy o tym, że Trybunał wykazuje gotowość odstąpienia od zwykłego stosowania przepisów o przedawnieniu w wyjątkowym przypadku. Uważam, iż w takich rzadkich i wyjątkowych przypadkach może zaistnieć konieczność podchodzenia do tych przepisów w bardziej wyrozumiały sposób w celu zapobieżenia powoływaniu zarzutu przedawnienia w okolicznościach, w których byłoby to oczywiście niesprawiedliwe.
105.
W niniejszej sprawie skarżące zdecydowały się na wstąpienie do sprawy w charakterze interwenientów w postępowaniu wszczętym przez DAI przeciwko Assedile i AIM-ie we wrześniu 1984 r. przed Tribunale civile di Roma, co wydawało się w tym czasie i kontekście zupełnie zasadne. Skarżące nie miały ani nie mogły mieć wpływu na czas trwania tego postępowania. Sąd ten odmówił zwrócenia się z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym do Trybunału Sprawiedliwości. Jeżeli by tak uczynił, sprawa stałaby się jasna na tym etapie. W ramach takiego wniosku Trybunał z konieczności musiałby zbadać strukturę rozporządzenia nr 2499/82. Uczyniwszy powyższe, stwierdziłby on lukę prawną w tym rozporządzeniu (jak to uczynił Sąd Pierwszej Instancji), to znaczy, że jeżeli państwo członkowskie dokonało wyboru jednej z dwóch dostępnych możliwości przekazywania pomocy, to fundusze przeznaczone dla producentów jako ostatecznych odbiorców zostałyby w okolicznościach, jak w niniejszej sprawie, zwrócone Wspólnocie, a nie wypłacone producentom.
106.
Jednakże w braku wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, dopiero przy prawomocnym zakończeniu postępowania przed sądami krajowymi (wyroku Corte di Cassazione z dnia 28 lutego 1994 r.), te cztery skarżące spośród pięciu, które odwołały się od wyroku Tribunale civile di Roma (
55
), uzyskały świadomość, że dochodzenie przez nie wypłaty pomocy wspólnotowej, która im prawnie przysługiwała, przed sądem krajowym, będzie nieskuteczne. Uważam, iż jest to właściwy moment, od którego należałoby stwierdzić, że przedawnienie rozpoczęło bieg w rozumieniu art. 46 statutu.
107.
W odniesieniu do piątej skarżącej, zaproponowana przeze mnie powyżej analiza prowadzi do wniosku, że przedawnienie rozpoczęło swój bieg wobec niej od dnia wyroku Tribunale civile di Roma, to znaczy od 27 stycznia 1989 r. W konsekwencji skarga piątej skarżącej przeciwko Komisji uległa przedawnieniu. Mogłoby być inaczej jedynie wówczas, jeżeli Trybunał zająłby stanowisko, podobnie jak w wyroku w sprawie Adams, że w wyjątkowych okolicznościach niniejszej sprawy byłoby właściwym stwierdzić w istocie, że termin przedawnienia przewidziany w art. 46 statutu nie ma zastosowania wobec żadnej ze skarżących.
108.
W celu całościowego przedstawienia zagadnienia pragnę dodać, że skarżące złożyły w terminie późniejszym powództwo przeciwko AIM-ie w sądzie krajowym dotyczące bezpodstawnego wzbogacenia (
56
). Po tym, jak skarżące zwróciły się do Komisji i stwierdziły, że środki pieniężne z zabezpieczenia wystawionego przez Assedile zostały przekazane Komisji przez AIM-ę i zaksięgowane na rzecz EFOGR (
57
), zdały one sobie sprawę, że roszczenie to również będzie bezskuteczne: po stronie AIM-y nie nastąpiło bezpodstawne wzbogacenie.
109.
Można sformułować wniosek, że w tym momencie zgasła ostatnia iskierka nadziei na powodzenie w postępowaniu przed sądami krajowymi. Nie uważam za konieczne ani właściwe, aby iść aż tak daleko.
110.
Patrząc z obiektywnego punktu widzenia, uważam, że bezskuteczność skargi przed Corte di Cassazione oznaczała koniec wszelkich realnych szans uzyskania pomyślnego dla skarżących rozstrzygnięcia przed sądami krajowymi (
58
). Z powyższego wynika, iż to właśnie wtedy można było uznać poniesioną szkodę za „nieuniknioną”. W owym momencie szkoda była zarówno nieuchronna i przewidywalna, choć nie można było jej jeszcze ściśle określić (
59
).
111.
Przyznaję, że niniejsza sprawa nie pasuje idealnie do istniejącego orzecznictwa przywołanego zarówno przez Sąd Pierwszej Instancji w wyroku, jak i przez Komisję w odwołaniu. Orzecznictwo to nie zostało jednak wypracowane w kontekście takich okoliczności jak te, które stanowią podstawę niniejszej sprawy, gdy sytuacja w sposób niewygodny znajduje się na pograniczu krajowego i wspólnotowego systemu prawnego. Natomiast podstawowy problem określenia, który z tych systemów jest właściwy dla postępowania, nie był rozpatrywany w dotychczasowym orzecznictwie.
112.
Jeżeli skarżące od samego początku wniosłyby skargę przeciwko Komisji, to jest bardzo prawdopodobne, że Komisja stanęłaby na stanowisku, że sądem właściwym jest sąd krajowy, a to z tego względu, że pomoc wspólnotowa dla sektora rolnego jest zazwyczaj wypłacana przez krajowy organ interwencyjny, jak również dlatego, że toczyło się krajowe postępowanie upadłościowe. W tym kontekście uważam za istotne, że nawet w postępowaniu przed Sądem Pierwszej Instancji Komisja nadal podnosiła, że postępowanie przed sądem krajowym zapewnia skarżącym skuteczne środki odwoławcze.
113.
Powodzenie zarzutu przedawnienia w niniejszej sprawie byłoby równoznaczne z odmową skarżącym dostępu do sądów, a w konsekwencji do wymiaru sprawiedliwości. Taki skutek byłby sprzeczny z fundamentalną zasadą, prawo wspólnotowe funkcjonuje w sposób zapewniający skuteczną ochronę prawną osobom, którym przyznaje prawa. Skarżące są podmiotami uprawnionymi do otrzymania wypłaty pomocy wspólnotowej za wino dostarczone DAI do destylacji, a które zostały pozbawione należnych im pieniędzy z powodu luki prawnej w rozporządzeniu nr 2499/82, za którą zgodnie z orzeczeniem Sądu Pierwszej Instancji odpowiedzialność ponosi Komisja. Do Trybunału nie zaskarżono istoty sprawy. W tych wyjątkowych okolicznościach niniejszej sprawy nie byłoby właściwe, aby zarzut przedawnienia został uznany za skuteczny.
114.
W konsekwencji oddaliłabym odwołanie oraz utrzymała w mocy wyrok Sądu Pierwszej Instancji.
Koszty
115.
Zgodnie z art. 69 § 2 regulaminu kosztami zostaje obciążona, na żądanie strony przeciwnej, strona przegrywająca sprawę. Skarżące zażądały obciążenia kosztami. W odróżnieniu od czterech pierwszych skarżących piąta skarżąca (Cantina sociale del Vermentino) jest, moim zdaniem stroną przegrywającą. Z akt sprawy wynikałoby jednak, iż wszelkie koszty, które można przypisać piątej skarżącej — o ile w ogóle występują — są najprawdopodobniej znikome, a w każdym razie trudne do wyrażenia liczbowo. W konsekwencji wnoszę, aby Komisja została obciążona kosztami niniejszego odwołania w odniesieniu do wszystkich pięciu skarżących.
Wnioski
116.
Z powyższych przyczyn uważam, iż Trybunał powinien:
—
oddalić odwołanie;
—
obciążyć Komisję kosztami odwołania.
(
1
)	Język oryginału: angielski.
(
2
)	Zb.Orz. s. II-3991.
(
3
)	Zobacz przypis 15 oraz pkt 52 poniżej.
(
4
)	Dz.U. L 54, s. 1, zmienione rozporządzeniem Rady (EWG) nr 2144/82 z dnia 27 lipca 1982 r. (Dz.U. L 227, s. 1).
(
5
)	Dobrowolna destylacja w celu wycofania przewidywanych nadwyżek wina z myślą o podniesieniu cen.
(
6
)	Przywołany w przypisie 4.
(
7
)	Dz.U. L 267, s. 16, zmienione rozporządzeniami Komisji (EWG) nr 311/83 z dnia 7 lutego 1983 r. (Dz.U. L 36, s. 6) oraz nr 2276/83 z dnia 9 sierpnia 1983 r. (Dz.U. L 219, s. 9).
(
8
)	Zobacz ósmy motyw preambuły.
(
9
)	Trybunał Sprawiedliwości stwierdził nieważność art. 9 ust. 2 akapit trzeci „w zakresie, w jakim penalizuje on wszelkie niedotrzymanie terminu, w którym gorzelnik musi zapłacić minimalną cenę skupu producentowi”: zob. wyrok z dnia 27 czerwca 1990 r. w sprawie C-118/89 Lingenfelser, Rec. s. I-2637.
(
10
)	Rozporządzenie Rady (EWG) nr 352/78 z dnia 20 lutego 1978 r. w sprawie uznawania utraconych zabezpieczeń, poręczeń i gwarancji złożonych w ramach wspólnej polityki rolnej (Dz.U. L 50, s. 1).
(
11
)	Wydarzenia, których dotyczy niniejsze odwołanie, miały miejsce na długo przed wprowadzeniem euro. Biorąc pod uwagę, że czytelnik jest obecnie bardziej obeznany z euro niż z ITL jako miarą wartości, podałam równowartość tych kwot w euro w celu ukazania wielkości kwot będących przedmiotem sporu.
(
12
)	Sąd Pierwszej Instancji dokonał prawidłowej analizy schematu płatności składającej się z dwóch etapów, to znaczy zapłaty producentowi minimalnej ceny skupu przez gorzelnika oraz wypłaty gorzelnikowi właściwej „pomocy wspólnotowej” przez organ interwencyjny. Jednakże w dalszej części wyroku Sąd Pierwszej Instancji często posługuje się wyrażeniem „pomoc wspólnotowa” lub „pomoc” dla określenia obu tych płatności łącznie albo, bardziej szczegółowo, wypłaty minimalnej ceny skupu. Zastosowałam to rozwiązanie na tej podstawie, że z kontekstu jasno wynika o co chodzi.
(
13
)	To znaczy, skarżące, inna spółdzielnia winiarska i konsorcjum spółdzielni winiarskich.
(
14
)	Na ile można wywnioskować z dokumentów znajdujących się w Trybunale, taka musiała być istota ich argumentacji przed Corte di Cassazione.
(
15
)	Arykuł 235 WE przyznaje jurysdykcję sądownictwu wspólnotowemu w sporach o naprawienie szkody, o których mowa w art. 288 akapit drugi WE. Akapit ten stanowi, iż w dziedzinie odpowiedzialności pozaumownej „Wspólnota powinna naprawić, zgodnie z zasadami ogólnymi, wspólnymi dla praw państw członkowskich, szkody wyrządzone przez jej instytucje lub jej pracowników przy wykonywaniu ich funkcji”.
(
16
)	Punkty 58–84 wyroku Sądu Pierwszej Instancji.
(
17
)	Punkt 85.
(
18
)	Punkty 109 i 110.
(
19
)	Wyrok Trybunału z dnia 12 kwietnia 1984 r. w sprawie 281/82 Unifrex przeciwko Komisji i Radzie, Rec. s. 1969, pkt 11.
(
20
)	Punkty 87 i 88. Należy przypomnieć, iż na wcześniejszym etapie postępowania przed sądem krajowym Tribunale civile di Roma odmówił złożenia wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym: zob. pkt 29 powyzej.
(
21
)	Punkty 15–117.
(
22
)	Zobacz pkt 77 wyroku.
(
23
)	Punkt 118.
(
24
)	Punkt 120.
(
25
)	Punkty 131–133.
(
26
)	Punkty 134 i 135; zob. pkt 18 i 24 powyżej.
(
27
)	Punkty 136–139.
(
28
)	Punkt 142.
(
29
)	Zobacz kontekst prawny, omówiony w pkt 144 wyroku Sądu Pierwszej Instancji.
(
30
)	Punkty 143–147.
(
31
)	Wyrok z dnia 27 stycznia 1982 r. w sprawach połączonych 256/80, 257/80, 265/80, 267/80 i 5/81 Birra Wührer i in. przeciwko Radzie i Komisji, Rec. s. 85, pkt 10.
(
32
)	Ibidem.
(
33
)	Komisja przywołuje wyrok z dnia 16 kwietnia 1997 r. w sprawie T-20/94 Hartmann przeciwko Radzie i Komisji, Rec. s. II-595, pkt 109 i nast., natomiast odnośnie do dawnego statutu Trybunału Sparwiedliwości Europejskiej Wspólnoty Energii Atomowej postanowienie z dnia 18 lipca 2002 r. w sprawie C-136/01 P Autosalone Ispra dei Fratelli Rossi przeciwko Komisji, Rec. s. I-6565, w szczególności pkt 31 i 56.
(
34
)	Wyrok z dnia 7 listopada 1985 r. w sprawie 145/83 Adams przeciwko Komisji, Rec. s. 3539.
(
35
)	Zobacz pkt 139 i 140 wyroku.
(
36
)	Wyrok z dnia 2 czerwca 1976 r. w sprawach połączonych od 56/74 do 60/74 Kampffmeyer przeciwko Komisji i Radzie, Rec. s. 711, pkt 6; wyrok z dnia 29 stycznia 1985 r. w sprawie 147/83 Binderer przeciwko Komisji, Rec. s. 257, pkt 19, oraz wyrok z dnia 14 stycznia 1987 r. w sprawie 281/84 Zuckerfabrik Bedburg przeciwko Radzie i Komisji, Rec. s. 49, pkt 14.
(
37
)	Punkt 178 wyroku Sądu Pierwszej Instancji.
(
38
)	Punkt 179.
(
39
)	Przywołany w przypisie 9 powyżej wyrok w sprawie Lingenfelser.
(
40
)	Zobacz np. pkt 11 i 13.
(
41
)	Zobacz pkt 141 wyroku Sądu Pierwszej Instancji.
(
42
)	Jak można zauważyć w licznych wyrokach, w których Trybunał utrzymał w mocy wstrzymanie przez Komisję pomocy przewidzianej w ramach EFOGR na tej podstawie, że zainteresowane państwo członkowskie nie zabezpieczyło spełnienia tych przesłanek.
(
43
)	Nawet jeśli byłyby w tym względzie jakiekolwiek wątpliwości, to należy stwierdzić, że Komisja nie zaskarżyła wyroku Sądu Pierwszej Instancji co do istoty. W konsekwencji nie wydaje się właściwe ani zgodne z uprawnieniem Trybunału do dokonywania kontroli związanej z odwołaniem, aby kwestionował on wykładnię przepisów dokonaną przez Sąd Pierwszej Instancji.
(
44
)	Zobacz pkt 26 powyżej.
(
45
)	Zobacz szczegółowe omówienie istoty sprawy w pkt 151–178, a w szczególności w pkt 164–172. Należy zauważyć, że Komisja nie odwołuje się od wyroku Sądu Pierwszej Instancji co do istoty sprawy. Powołuje się ona wyłacznie na zagadnienie przedawnienia.
(
46
)	Zobacz pkt 31–33 wyroku Sądu Pierwszej Instancji.
(
47
)	Zobacz pkt 89 wyroku Sądu Pierwszej Instancji. Sąd Pierwszej Instancji wyjaśnia w przekonujacy sposób w pkt 118, że skarżące faktycznie nie dysponują skuteczną ochroną prawną przed sądami krajowymi; jest to wniosek z którym (w świetle 10 lat sporu przed sądem krajowym) trudno się nie zgodzić. Nie jest jednak jasne, że byłoby to istotnie równie oczywiste, gdyby spór rozpoczął się przed Sądem Pierwszej Instancji zamiast przed sądami krajowymi.
(
48
)	Przywołany w przypisie 31 powyżej wyrok w sprawie Birra Wührer, pkt 10.
(
49
)	Punkt 131.
(
50
)	Zobacz uwagi rzecznika generalnego Darmona w kontekście proporcjonalności kary, o której mowa w art. 9 ust. 2 akapit trzeci rozporządzenia nr 2499/82: „Trudno nie pogubić się wobec tej szczególnej mieszaniny kar przewidzianych w wyraźny sposób i kar, które należy dorozumiewać, przy zestawieniu obok siebie zobowiązań głównych i pomocniczych, które są penalizowane z równą surowością całkowitym przepadkiem pomocy”. (pkt 27 przywołanej w przypisie 9 opinii w sprawie Lingenfelser).
(
51
)	Zobacz pkt 30 i 32 powyżej oraz pkt 107 poniżej.
(
52
)	Przywołany w przypisie 34 wyrok w sprawie Adams.
(
53
)	To znaczy poprzez przekazanie personelowi Roche’a fotokopii notatek dostarczonych jej przez S.G. Adamsa, co umożliwiło Roche’owi zidentyfikowanie go jako głównego podejrzanego w doniesieniu złożonym w prokuraturze szwajcarskiej, co w konsekwencji doprowadziło do jego aresztowania oraz dostarczyło szwajcarskiej policji i sądom istotnych dowodów przeciwko niemu.
(
54
)	Punkty 50 i 51 wyroku.
(
55
)	Zobacz pkt 30 i 32 powyżej.
(
56
)	W dniu 16 lutego 1996 r.: zob. pkt 38 wyroku Sądu Pierwszej Instancji, o którym mowa w pkt 34 powyżej.
(
57
)	Zobacz pkt 39 i 40 wyroku Sądu Pierwszej Instancji.
(
58
)	Biorę przy tym pod uwagę, że skarżące były świadome ryzyka, że kwota pochodząca z przepadku zabezpieczenia zostałaby na pewnym etapie wpłacona Komisji przez AIM-ę i zapisana na rachunku EFOGR. Ich nadzieja w postępowaniu głównym przed sądem krajowym była taka, że nie zostanie orzeczony przepadek zabezpieczenia bądź że sąd krajowy zostanie przekonany, aby wydać inne orzeczenie, które skutkowałoby otrzymaniem przez nie wypłaty pomocy. Uwzględniając wskazane powyżej względy, uważam, że z obiektywnego punktu widzenia skorzystanie przez nie z tej drogi było uzasadnione. Dla odmiany uważam, że postępowanie w sprawie bezpodstawnego wzbogacenia przeciwko AIM-ie było bardziej „ostatnią nadzieją”.
(
59
)	Zobacz pkt 129 i 130 oraz pkt 149 wyroku Sądu Pierwszej Instancji. Dokładna wysokość strat skarżących mogłaby zostać określona po odzyskaniu przez nie, jako uprzywilejowanych wierzycieli, części niespłaconych im długów przez DAI po zakończeniu postępowania upadłościowego w 2000 r.