62004CJ0207_PL
Strony
Motywy wyroku
Sentencja
Strony
W sprawie C‑207/04
mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 234 WE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Commissione tributaria provinciale di Novara (Włochy) postanowieniem z dnia 26 kwietnia 2004 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 10 maja 2004 r., w postępowaniu:
Paolo Vergani
przeciwko
Agenzia delle Entrate, Ufficio di Arona,
TRYBUNAŁ (pierwsza izba),
w składzie: P. Jann, prezes izby, N. Colneric (sprawozdawca), K. Schiemann, E. Juhász i E. Levits, sędziowie,
rzecznik generalny: D. Ruiz‑Jarabo Colomer,
sekretarz: L. Hewlett, główny administrator,
uwzględniając procedurę pisemną i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 14 kwietnia 2005 r.
rozważywszy uwagi przedstawione:
– w imieniu P. Verganiego przez S. Monguzziego i P. Fasana, avvocati
– w imieniu rządu włoskiego przez I. M. Braguglię, działającego w charakterze pełnomocnika, wspieranego przez G. De Bellisa, avvocato dello Stato,
– w imieniu Komisji Wspólnot Europejskich, przez A. Aresu oraz N. Yerrell, działających w charakterze pełnomocników,
po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 12 maja 2005 r.,
wydaje następujący
Wyrok
Motywy wyroku
1. Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 141 WE oraz dyrektywy Rady nr 76/207/EWG z dnia 9 lutego 1976 r. w sprawie wprowadzenia w życie zasady równego traktowania kobiet i mężczyzn w zakresie dostępu do zatrudnienia, kształcenia i awansu zawodowego oraz warunków pracy (Dz.U. L 39, str. 40).
2. Wniosek ten został przedstawiony w ramach sporu pomiędzy P. Verganim a Agenzia delle Entrate, Ufficio di Arona (zwaną dalej „administracją podatkową”) w przedmiocie związanego z wiekiem pracownika opodatkowania odprawy emerytalnej przy dobrowolnym odejściu z pracy.
Ramy prawne
Uregulowania wspólnotowe
3. Artykuł 141 ust. 1 i 2 WE stanowi:
„1. Każde państwo członkowskie zapewnia stosowanie zasady równości wynagrodzeń dla pracowników płci męskiej i żeńskiej za taką samą pracę lub pracę tej samej wartości.
2. Do celów niniejszego artykułu przez wynagrodzenie rozumie się zwykłą podstawową lub minimalną płacę albo uposażenie oraz wszystkie inne korzyści w gotówce lub w naturze, otrzymywane przez pracownika bezpośrednio lub pośrednio, z racji zatrudnienia, od pracodawcy
[…]”.
4. Z art. 1 ust. 1 dyrektywy 76/207 wynika, że stawia ona sobie za cel wprowadzenie w życie w państwach członkowskich zasady równego traktowania kobiet i mężczyzn w zakresie dostępu do zatrudnienia, w tym awansu i kształcenia zawodowego, jak również warunków pracy oraz, w sytuacjach przewidzianych w ust. 2 tego artykułu, w zakresie zabezpieczenia społecznego.
5. Zgodnie z art. 2 ust. 1 tej dyrektywy:
„Dla celów poniższych przepisów zasada równego traktowania oznacza brak dyskryminacji ze względu na płeć, tak bezpośredniej, jak i pośredniej, w szczególności przez odniesienie się do stanu cywilnego lub rodzinnego”.
6. Artykuł 5 tej dyrektywy stanowi:
„1. Stosowanie zasady równego traktowania w zakresie warunków pracy, w tym warunków wypowiedzenia, pociąga za sobą konieczność zapewnienia mężczyznom i kobietom takich samych warunków, bez dyskryminacji ze względu na płeć.
2. W tym celu państwa członkowskie podejmą niezbędne środki, aby:
a) przepisy ustawowe, wykonawcze i administracyjne, sprzeczne z zasadą równego traktowania, zostały uchylone;
[…]”
7. Zgodnie z art. 3 ust. 1 dyrektywy 79/7/EWG z dnia 19 grudnia 1978 r. w sprawie stopniowego wprowadzania w życie zasady równego traktowania kobiet i mężczyzn w dziedzinie zabezpieczenia społecznego (Dz.U. 1979 L 6, str. 24):
„Niniejszą dyrektywę stosuje się do:
a) systemów ustawowych zapewniających ochronę przed ryzykiem:
– choroby,
– inwalidztwa,
– starości,
– wypadku przy pracy i choroby zawodowej,
– bezrobocia;
b) przepisów dotyczących pomocy społecznej w zakresie, w jakim mają one uzupełnić lub zastąpić wymienione wcześniej systemy”.
8. Artykuł 4 ust. 1 tej dyrektywy przewiduje, że zasada równości traktowania oznacza brak jakiejkolwiek dyskryminacji ze względu na płeć, bądź bezpośrednio, bądź pośrednio poprzez odwołanie, zwłaszcza do stanu cywilnego lub rodzinnego.
9. Artykuł 7 ust. 1 lit. a) tej samej dyrektywy stanowi, że dyrektywa ta nie narusza prawa państw członkowskich do wyłączenia z jej zakresu ustalenia wieku emerytalnego dla celów przyznania rent i emerytur oraz skutków mogących z tego wypływać w odniesieniu do innych świadczeń.
Uregulowania krajowe
10. Włoskie przepisy dotyczące wieku emerytalnego są zawarte w art. 9 ustawy nr 218 z dnia 4 kwietnia 1952 r. w sprawie reformy obowiązkowych ubezpieczeń społecznych na wypadek niezdolności do pracy, starości oraz śmierci żywiciela (GURI nr 89 z dnia 15 kwietnia 1952 r., supplemento ordinario). Zgodnie z tym przepisem emerytura przysługuje pracownikom płci męskiej, którzy ukończyli 60 lat oraz pracownikom płci żeńskiej, którzy ukończyli 55 lat pod warunkiem opłacania składek przez wymagany okres i w odpowiedniej wysokości.
11. Do pracowników przedsiębiorstw uznanych przez Comitato interministeriale per il coordinamento della politica industriale (międzyministerialny komitet w zakresie koordynacji polityki przemysłowej) za przeżywające trudności stosują się przepisy szczególne. Na podstawie ustawy nr 155 z dnia 23 kwietnia 1981 r. (GURI nr 114 z dnia 27 kwietnia 1981 r., supplemento ordinario) wspomniani pracownicy są uprawnieni do korzystania ze świadczeń przedemerytalnych po osiągnięciu wieku 55 lat w wypadku mężczyzn oraz 50 lat w wypadku kobiet.
12. Artykuł 17 ust. 4a decreto nr 917 Prezydenta Republiki z dnia 22 grudnia 1986 r. (GURI nr 302 z dnia 31 grudnia 1986 r., supplemento ordinario), zmieniony decreto legislativo nr 314 z dnia 2 września 1997 r. (GURI nr 219 z dnia 19 września 1997 r., supplemento ordinario, zwany dalej „DPR nr 917/86”) stanowi:
„Kwoty, o których mowa w art. 16 ust. 1 lit. a), wypłacane w związku z ustaniem stosunku pracy w celu zachęcenia pracowników, którzy osiągnęli wiek 50 lat w wypadku kobiet oraz 55 lat w wypadku mężczyzn, do wcześniejszego przejścia na emeryturę, są opodatkowane stawką równą połowie stawki stosowanej przy opodatkowaniu odpraw pieniężnych oraz innych świadczeń i kwot wymienionych w art. 16 ust. 1 lit. a)”.
13. Już po zaistnieniu faktów istotnych dla postępowania przed sądem krajowym została zmieniona numeracja art. 17 DPR nr 917/86 w związku ze zmianami wprowadzonymi na mocy decreto legislativo nr 344 z dnia 12 grudnia 2003 r. (GURI nr 291 z dnia 16 grudnia 2003 r., supplemento ordinario), który stał się art. 19 DPR.
Postępowanie przed sądem krajowym i pytanie prejudycjalne
14. Z postanowienia odsyłającego wynika, że P. Vergani odwołał się do Commissione tributaria provinciale di Novara od decyzji administracji podatkowej odmawiającej mu zwrotu kwot przekazanych tytułem podatku dochodowego od osób fizycznych (imposta sul reddito delle persone fisiche, zwanego dalej „IRPEF”), którego był podatnikiem.
15. Przed sądem krajowym P. Vergani podnosił, że zastosowanie stawek podatkowych IRPEF, zgodnie z systemem podatkowym przewidzianym w art. 17 ust. 4a DPR nr 917/86 pociąga za sobą nieuzasadnioną nierówność traktowania. Zasugerował on, aby w tej sprawie został złożony wniosek do Trybunału o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym.
16. Sąd odsyłający zauważa, że sprawa przed sądem krajowym nie dotyczy systemu zabezpieczenia w zakresie emerytur, gdyż aktywność zawodowa P. Verganiego nie została zakończona poprzez osiągnięcie wieku emerytalnego ani z uwagi na uiszczenie odpowiednich składek.
17. Biorąc pod uwagę obowiązujące przepisy wspólnotowe, nic nie uzasadnia, według tego sądu, nierówności traktowania, o której mowa w art. 17 ust. 4a DPR nr 917/86.
18. Z postanowienia odsyłającego wynika zatem, że spór przed sądem krajowym dotyczy opodatkowania odprawy pieniężnej wypłaconej w związku z dobrowolnym rozwiązaniem stosunku pracy pracownikowi płci męskiej w wieku co najmniej 50 lat, lecz który nie osiągnął jeszcze 55 lat.
19. W tych okolicznościach Commissione tributaria provinciale di Novara postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującym pytaniem prejudycjalnym:
„Czy art. 17 ust. 4a DPR nr 917/86, na podstawie którego w takich samych okolicznościach przyznaje się pracownikom, którzy osiągnęli wiek 50 lat w wypadku pracowników płci żeńskiej oraz 55 lat w wypadku pracowników płci męskiej, ulgę polegającą na opodatkowaniu obniżoną o połowę (50%) stawką podatkową zachęt do dobrowolnego odejścia z pracy oraz kwot wypłacanych w związku z ustaniem stosunku pracy, narusza art. 141 [WE] […] oraz dyrektywę 76/207 […], jest sprzeczny z tymi przepisami, czy też stwarza warunki nierówności traktowania kobiet i mężczyzn zakazanej na mocy art. 141 [WE] […] oraz dyrektywy 76/207 […]?”.
W przedmiocie pytania prejudycjalnego
20. Zadając powyższe pytanie, sąd krajowy zmierza zasadniczo do ustalenia, czy wykładnia art. 141 WE oraz dyrektywy 76/207 powinna być dokonana w taki sposób, że stoją one na przeszkodzie przepisowi takiemu jak rozpatrywany przed sądem krajowym, na podstawie którego pracownikom, którzy osiągnęli wiek 50 lat w wypadku pracowników płci żeńskiej oraz 55 lat w wypadku pracowników płci męskiej, przyznaje się, tytułem zachęty do dobrowolnego odejścia z pracy, ulgę polegającą na opodatkowaniu obniżoną o połowę stawką należności wypłacanych w związku z ustaniem stosunku pracy.
W przedmiocie zakresu stosowania, odpowiednio, art. 141 WE oraz dyrektywy 76/207
21. Na wstępie należy ustalić, czy przyznanie ulgi podatkowej związanej z wiekiem pracownika w zakresie opodatkowania odprawy pieniężnej w związku z dobrowolnym odejściem z pracy, jak w niniejszym przypadku w postępowaniu przed sądem krajowym, jest objęte zakresem stosowania art. 141 WE lub dyrektywy 76/207.
22. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem pojęcie „wynagrodzenia” w rozumieniu art. 141 WE obejmuje wszystkie korzyści w gotówce lub w naturze, obecne lub przyszłe, wypłacane pracownikowi przez pracodawcę, również w sposób pośredni, z tytułu zatrudnienia. (zob. w szczególności wyrok z dnia 17 maja 1990 r. w sprawie C‑262/88 Barber, Rec. str. I‑1889, pkt 12 oraz wyrok z dnia 9 lutego 1999 r. w sprawie C‑167/97 Seymour‑Smith i Perez, Rec. str. I‑623, pkt 23).
23. Korzyść, której dotyczy postępowanie przed sądem krajowym, to jest ulga podatkowa, nie jest wypłacana przez pracodawcę. Taka korzyść nie wchodzi zatem w zakres stosowania art. 141 WE.
24. Wyroki Trybunału przywoływane przez P. Verganiego dla wsparcia przeciwnego stanowiska (wyrok z dnia 9 lutego 1982 r. w sprawie 12/81 Garland, Rec. str. 359, pkt 4, ww. wyrok w sprawie Barber, pkt 10 oraz wyrok z dnia 27 czerwca 1990 r. w sprawie C‑33/89 Kowalska, Rec. str. I‑ 2591, pkt 7) nie stoją na przeszkodzie takiej ocenie, jako że dotyczą korzyści wypłacanych przez pracodawcę pracownikowi z uwagi na jego zatrudnienie.
25. Co do kwestii, czy przyznanie ulgi podatkowej związanej z wiekiem pracownika w zakresie opodatkowania odprawy pieniężnej w związku z dobrowolnym odejściem z pracy, jak w postępowaniu przed sądem krajowym, wchodzi w zakres stosowania dyrektywy 76/207, należy przypomnieć, że zgodnie z art. 5 ust. 1 tej dyrektywy stosowanie zasady równego traktowania w zakresie warunków pracy, w tym warunków wypowiedzenia, pociąga za sobą konieczność zapewnienia mężczyznom i kobietom takich samych warunków, bez dyskryminacji ze względu na płeć.
26. Artykuł 5 ust. 1 dyrektywy 76/207, czytany w świetle jej art. 5 ust. 2 lit. a), na mocy którego państwa członkowskie są zobowiązane podjąć niezbędne środki w celu uchylenia przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych, sprzecznych z zasadą równego traktowania, należy rozumieć w ten sposób, że dotyczy on również warunków wypowiedzenia ustanowionych przez te państwa.
27. W ramach dyrektywy 76/207 pojęciu „wypowiedzenia” należy nadać szersze rozumienie, w taki sposób, aby objęło ono również ustanie stosunku pracy pomiędzy pracownikiem i pracodawcą nawet w trybie dobrowolnego odejścia z pracy (zob. podobnie wyrok z dnia 16 lutego 1982 r. w sprawie 19/81 Burton, Rec. str. 555, pkt 9).
28. Odsyłając do art. 17 ust. 4a DPR nr 917/86, sąd krajowy wyjaśnił, że ulgę podatkową w niniejszym przypadku przyznaje się „w celu zachęcenia do dobrowolnego odejścia z pracy pracowników, którzy osiągnęli 50 lat, w wypadku kobiet oraz 55 lat, w wypadku mężczyzn”.
29. Z powyższych rozważań wynika, że system opodatkowania związanego z wiekiem pracownika, jak w niniejszym przypadku w postępowaniu przed sądem krajowym, stanowi warunek wypowiedzenia w rozumieniu art. 5 ust. 1 dyrektywy 76/207.
W przedmiocie istnienia dyskryminacji
30. Zgodnie z art. 5 ust. 1 dyrektywy 76/207, mężczyźni i kobiety powinni korzystać z tych samych warunków wypowiedzenia bez dyskryminacji ze względu na płeć.
31. Różnica traktowania wynikająca z opodatkowania obniżoną o połowę stawk ą należności wypłacanych w związku z ustaniem stosunku pracy, z którego korzystają pracownicy, którzy osiągnęli wiek 50 lat w wypadku pracowników płci żeńskiej oraz 55 lat w wypadku pracowników płci męskiej, stanowi nierówność traktowania ze względu na płeć pracowników.
32. Zważywszy na uwagi przedstawione przez rząd włoski oraz Komisję Wspólnot Europejskich, należy zbadać, czy taka różnica traktowania jest objęta derogacją przewidzianą w art. 7 ust. 1 lit. a) dyrektywy 79/7, zgodnie z którą dyrektywa ta nie narusza prawa państw członkowskich do wyłączenia z jej zakresu ustalenia wieku emerytalnego dla celów przyznania rent i emerytur oraz skutków mogących z tego wypływać w odniesieniu do innych świadczeń.
33. Z utrwalonego orzecznictwa wynika, że zważywszy na fundamentalną wagę zasady równości traktowania, wyjątek od zakazu dyskryminacji ze względu na płeć, przewidziany w art. 7 ust. 1 lit. a) dyrektywy 79/7 należy interpretować ściśle (zob. w szczególności wyrok z dnia 26 lutego 1986 r. w sprawie 152/84 Marshall, Rec. str. 723, pkt 36 oraz wyrok z dnia 30 marca 1993 r. w sprawie C‑328/91 Thomas i in., Rec. str. I‑1247, pkt 8). Przepis ten można stosować wyłącznie przy ustalaniu wieku emerytalnego dla celów przyznania świadczeń emerytalnych oraz skutków mogących z tego wypływać w odniesieniu do innych świadczeń objętych zabezpieczeniem społecznym (wyrok z dnia 26 lutego 1986 r. w sprawie 151/84 Roberts, Rec. str. 703, pkt 35; podobnie również wyrok z dnia 4 marca 2004 r. w sprawie C‑303/02 Haackert, Rec. str. I‑2195, pkt 30). Ten wyjątek od zakazu dyskryminacji ze względu na płeć nie znajduje zatem zastosowania do ulgi podatkowej takiej jak w postępowaniu przed sądem krajowym, która nie stanowi świadczenia z zabezpieczenia społecznego.
34. Zważywszy, po pierwsze, że różnica traktowania przewidziana w przepisie rozpatrywanym w postępowaniu przed sądem krajowym jest bezpośrednio oparta na płci, a po drugie że dyrektywa 76/207 nie ustanawia odstępstwa od zasady równości traktowania mogącego mieć zastosowanie w niniejszym przypadku, należy uznać, że taka różnica traktowania stanowi dyskryminację bezpośrednią ze względu na płeć.
35. Z powyższych rozważań wynika, że dyrektywę 76/207 należy interpretować w ten sposób, że stoi ona na przeszkodzie przepisowi takiemu jak rozpatrywany w postępowaniu przed sądem krajowym, na podstawie którego pracownikom, którzy osiągnęli wiek 50 lat w wypadku pracowników płci żeńskiej oraz 55 lat w wypadku pracowników płci męskiej, przyznaje się, tytułem zachęty do dobrowolnego odejścia z pracy, ulgę polegającą na opodatkowaniu obniżoną o połowę stawką kwot wypłacanych w związku z ustaniem stosunku pracy.
W przedmiocie kosztów
36. Dla stron postępowania przed sądem krajowym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed tym sądem; do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż poniesione przez strony postępowania przed sądem krajowym, nie podlegają zwrotowi.
Sentencja
Z powyższych względów Trybunał (pierwsza izba) orzeka, co następuje:
Dyrektywę Rady nr 76/207/EWG z dnia 9 lutego 1976 r. w sprawie wprowadzenia w życie zasady równego traktowania kobiet i mężczyzn w zakresie dostępu do zatrudnienia, kształcenia i awansu zawodowego oraz warunków pracy należy interpretować w taki sposób, że stoi ona na przeszkodzie przepisowi takiemu jak rozpatrywany w postępowaniu przed sądem krajowym, na podstawie którego pracownikom, którzy osiągnęli wiek 50 lat w wypadku pracowników płci żeńskiej oraz 55 lat w wypadku pracowników płci męskiej, przyznaje się, tytułem zachęty do dobrowolnego odejścia z pracy, ulgę polegającą na opodatkowaniu obniżoną o połowę stawką należności wypłacanych w związku z ustaniem stosunku pracy.