Wydanie tymczasowe
OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO
ANDREI BIONDIEGO
przedstawiona w dniu 26 lutego 2026 r.(1)
Sprawa C‑802/24
NV Reibel
przeciwko
JSC VO Stankoimport
[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Svea hovrätt (sąd apelacyjny z siedzibą w Sztokholmie, Szwecja)]
Odesłanie prejudycjalne – Środki ograniczające w związku z działaniami Rosji destabilizującymi sytuację na Ukrainie – Zakaz wywozu produktów podwójnego zastosowania – Odmowa pozwolenia na wywóz mająca wpływ na wykonanie umowy – Odmowa zwrotu zapłaconej zaliczki – Wniesienie sprawy do organu arbitrażowego – Artykuł 11 zmienionego rozporządzenia nr 833/2014 – Pojęcie roszczenia które nie może zostać zaspokojone – Możliwość rozstrzygania sporów dotyczących środków ograniczających w drodze arbitrażu – Kontrola sądowa orzeczeń arbitrażowych – Dogłębność – Porządek publiczny
Unii – Fundamentalne znaczenie dla wykonywania zadań powierzonych Unii
Spis treści
I.
Spór w postępowaniu głównym, pytania prejudycjalne i postępowanie przed Trybunałem
II.
Analiza
A.
W przedmiocie zmienionego rozporządzenia nr 833/2014, możliwości korzystania z pozasądowych mechanizmów rozstrzygania sporów w ujęciu ogólnym, a w szczególności z arbitrażu
1.
W przedmiocie konieczności skoncentrowania pierwszego pytania prejudycjalnego na pojęciu „możliwości rozstrzygania sporów w drodze arbitrażu”
2.
W przedmiocie wykładni literalnej, kontekstualnej i celowościowej art. 11 ust. 1 zmienionego rozporządzenia nr 833/2014
a)
W przedmiocie wykładni literalnej klauzuli wyłączenia roszczeń
b)
W przedmiocie wykładni kontekstualnej klauzuli wyłączenia roszczeń
c)
W przedmiocie wykładni celowościowej klauzuli wyłączenia roszczeń
3.
W przedmiocie ochrony szczególnych cech porządku prawnego Unii
4.
Wnioski z analizy
B.
W przedmiocie zmienionego rozporządzenia nr 833/2014 i porządku publicznego Unii
1.
W przedmiocie porządku publicznego jako ograniczenia autonomii woli stron
2.
W przedmiocie istotnego charakteru zmienionego rozporządzenia nr 833/2014 dla porządku prawnego Unii i wzbogacenia porządku publicznego Unii przez art. 11 ust. 1 tego rozporządzenia
3.
W przedmiocie dogłębności kontroli orzeczeń arbitrażowych dokonywanej przez sądy krajowe
C.
W przedmiocie pojęcia „roszczenia” w rozumieniu art. 11 ust. 1 zmienionego rozporządzenia nr 833/2014
1.
Powrót do art. 11 ust. 1 zmienionego rozporządzenia nr 833/2014
2.
Zastosowanie w rozpoznawanej sprawie
III.
Wnioski
1.        Rozpoznawane odesłanie prejudycjalne daje Trybunałowi sposobność napisania nowego rozdziału w przedmiocie związku, niekiedy postrzeganego jako skomplikowany, między prawem Unii Europejskiej a mechanizmami pozasądowego rozstrzygania sporów. Poruszane kwestie mają ogromne znaczenie, ponieważ pojawiają się one tutaj w szczególnym kontekście środków ograniczających przyjętych wobec Rosji w następstwie działań destabilizujących, a następnie inwazji na Ukrainę, które to działania i inwazja stanowią rażące naruszenie prawa międzynarodowego i Karty Narodów Zjednoczonych oraz jedno z najpoważniejszych zagrożeń dla bezpieczeństwa europejskiego i porządku międzynarodowego od zakończenia drugiej wojny światowej.
2.        Związek między prawem Unii a arbitrażem jest często opisywany za pomocą metafory. Opowieści rozpowszechniane przez zainteresowane środowiska często przedstawiają tę historię
jako historię dwóch statków w nocy(2), które ledwo dostrzegają się w ciemności, jednak zawsze czuwają nad tym, aby w celu uniknięcia zderzenia płynąć w odpowiedniej odległości, ograniczają komunikację między sobą do tej ściśle koniecznej i – żeglując w przeciwnych kierunkach – pozostawiają ślady, które nigdy się nie pokrywają.
3.        Jednak odrzucenie niuansów oznacza zubożenie rzeczywistości. Na tę rzeczywistość, wszelkie nieporozumienia co do której pragnąłbym wyjaśnić, składają się również punkty styczne i wspólne wartości. Porządek prawny Unii co do zasady nie stoi na przeszkodzie temu, aby jednostki podlegające owemu porządkowi prawnemu z tytułu wykonywania działalności gospodarczej na terytorium Unii poddały spory, które mogą między nimi powstać w ramach tego wykonywania, mechanizmowi arbitrażu(3). Doceniana jest rola arbitrażu jako wyrazu woli stron i instrumentu umożliwiającego szybkie i skuteczne rozstrzyganie sporów(4). Orzecznictwo Trybunału ze swojej strony opiera się zdecydowanie na uznaniu znaczenia umowy o arbitraż, wynikającej ze swobodnego wyrażenia przez strony ich woli(5). Dodam, że arbitraż handlowy stanowi obecnie jedną z nielicznych skutecznych form współpracy międzynarodowej, ponieważ ma on na celu zagwarantowanie stosowania jednolitych norm, a także ułatwienie transplantacji prawa i transgranicznej egzekucji.
4.        Wypracowanie związku między prawem Unii a arbitrażem, opartego na wzajemnym ubogacaniu, wymaga znalezienia niezbędnej równowagi między, z jednej strony, wynikającymi z tego sposobu rozstrzygania sporów swobodą i elastycznością i, z drugiej strony, zachowaniem integralności porządku prawnego Unii i jego zasadniczych cech.
5.        Niniejsza sprawa umożliwi Trybunałowi wypowiedzenie się również w przedmiocie określenia zakresu porządku publicznego Unii jako ograniczenia autonomii woli stron oraz w przedmiocie określenia dogłębności uznawanej za skuteczną kontroli sądowej orzeczeń arbitrażowych.
I.      Spór w postępowaniu głównym, pytania prejudycjalne i postępowanie przed Trybunałem
6.        NV Reibel (zwana dalej „spółką Reibel”) jest belgijską spółką prowadzącą działalność w obszarze logistyki i międzynarodowego przewozu towarów. W dniu 8 grudnia 2015 r. spółka Reibel zawarła umowę z rosyjską spółką JSC VO Stankoimport (zwaną dalej „spółką Stankoimport”) dokonującą przywozu wyrobów metalowych i maszyn do Rosji. Zgodnie z tą umową spółka Reibel miała w szczególności dokonać sprzedaży i dostawy towarów na rzecz spółki Stankoimport. Umowa zawierała klauzulę arbitrażową przewidującą, że wszystkie spory inne niż te podlegające jurysdykcji sądów krajowych miały być rozstrzygane w drodze postępowania arbitrażowego oraz że w przypadku postępowania arbitrażowego zastosowanie miało mieć prawo szwedzkie. Przewidywała ona również, iż europejskie sankcje przeciwko Rosji nie będą uznawane ani za siłę wyższą, ani za zwalniające strony z ciążących na nich zobowiązań umownych.
7.        W następstwie decyzji organów belgijskich z dnia 23 marca 2017 r. nie można było dokonać wywozu towarów, które spółka Reibel miała dostarczyć spółce Stankoimport, ponieważ organ belgijski uznał, że są one przeznaczone do produkcji części do śmigłowców i w konsekwencji uznał je za „produkty podwójnego zastosowania” w rozumieniu rozporządzenia (WE) nr 428/2009(6), których sprzedaż jest zakazana na mocy rozporządzenia (UE) nr 833/2014(7). Skarga na tę decyzję, wniesiona przez spółkę Reibel do Conseil d’Etat (rady stanu, Belgia), została oddalona.
8.        Jednakże spółka Stankoimport dokonała z góry zapłaty części kwoty należnej za tę dostawę, która w rezultacie nigdy nie miała miejsca. Ponieważ spółka Reibel nie dokonała zwrotu otrzymanej zaliczki, spółka Stankoimport wypowiedziała umowę i wniosła o arbitraż.
9.        W wydanym w dniu 5 grudnia 2021 r. orzeczeniu arbitrażowym sąd arbitrażowy uwzględnił roszczenie spółki Stankoimport o zwrot zapłaconej na rzecz spółki Reibel zaliczki wraz z odsetkami i obciążył spółkę Reibel częścią kosztów postępowania. W pozostałym zakresie sąd arbitrażowy oddalił roszczenie o zasądzenie od spółki Reibel odszkodowania z tytułu naruszenia umowy oraz
odszkodowania z innych tytułów, powiększonego o odsetki. Trybunał arbitrażowy nie uznał, że przedstawione przez spółkę Stankoimport roszczenie o zwrot zaliczki wraz z odsetkami wchodzi w zakres pojęcia „roszczeń”, które nie mogą zostać zaspokojone, w świetle art. 11 zmienionego rozporządzenia nr 833/2014(8), który to artykuł nie dotyczy zatem roszczenia o zwrot kwoty zapłaconej za towary, których nigdy nie dostarczono. Roszczenie spółki Stankoimport służyło jedynie przywróceniu sytuacji, w której znajdowały się strony przed zawarciem umowy. Natomiast w odniesieniu do pozostałych roszczeń sąd arbitrażowy uznał, że są one objęte zakresem stosowania tegoż art. 11, ponieważ spółka Stankoimport próbowała uzyskać korzyść finansową z tytułu niewykonania przez spółkę Reibel transakcji zakazanej.
10.      Spółka Reibel wniosła do Svea hovrätt (sądu apelacyjnego z siedzibą w Sztokholmie, Szwecja), będącego sądem odsyłającym, skargę o uchylenie orzeczenia arbitrażowego. Prawo szwedzkie przewiduje, że spory dotyczące kwestii, które strony mogą rozstrzygnąć w drodze porozumienia, mogą zostać przedłożone do rozstrzygnięcia arbitrowi lub kilku arbitrom(9). Ponadto orzeczenie arbitrażowe jest nieważne między innymi w przypadku, gdy zbadano w nim kwestię, która zgodnie z prawem szwedzkim nie może być rozstrzygana przez arbitrów (brak możliwości rozstrzygania w drodze arbitrażu) lub gdy orzeczenie arbitrażowe lub sposób jego wydania są w sposób oczywisty niezgodne ze szwedzkim porządkiem publicznym(10).
11.      Prawo szwedzkie przewiduje ponadto, jak wymaga tego rozporządzenie nr 833/2014, przepisy określające sankcje, zawierające przepisy dotyczące kar, ścigania, konfiskaty i środków przymusu w przypadkach braku przestrzegania obowiązków wynikających z tego rozporządzenia(11).
12.      W pierwszej kolejności, uwzględniając przepisy prawa szwedzkiego w zakresie możliwości rozstrzygania sporów w drodze arbitrażu, sąd odsyłający powinien ustalić, czy strony transakcji takiej jak ta będąca przedmiotem umowy między spółką Reibel i spółką Stankoimport, na którą miały wpływ środki przyjęte na podstawie zmienionego rozporządzenia nr 833/2014, mają prawo do ugodowego rozstrzygnięcia sporu w przedmiocie roszczeń takich jak te, o których mowa w art. 11 ust. 1 tegoż rozporządzenia. Należy zatem ustalić ewentualne skutki cywilnoprawne tej klauzuli wyłączenia roszczeń(12). Szeroka wykładnia tego przepisu, wynikająca w szczególności z uznanej przez Trybunał konieczności(13) unikania obchodzenia środków ograniczających, może przemawiać za wykładnią, zgodnie z którą należy również stosować sankcje cywilne, takie jak nieważność.
13.      W drugiej kolejności sąd odsyłający zastanawia się, czy zmienione rozporządzenie nr 833/2014 podlega porządkowi publicznemu Unii. Wskazanie to miałoby decydujące znaczenie, ponieważ z prawa szwedzkiego wynika, że można stwierdzić nieważność orzeczeń arbitrażowych w przypadkach, gdy okażą się one w sposób oczywisty niezgodne ze szwedzkim porządkiem publicznym (ordre public). Rozwiązanie to należy jednak rozciągnąć na przypadki sprzeczności z porządkiem publicznym Unii(14).
14.      Wreszcie, w trzeciej kolejności, sąd odsyłający zmierza do uzyskania wyjaśnień co do zakresu i wykładni zmienionego rozporządzenia nr 833/2014, aby mógł on określić, czy roszczenie o zwrot zaliczki związanej z umową, której – w myśl tego rozporządzenia – nie można było wykonać, oraz żądanie w związku z tym zapłaty odsetek, stanowią roszczenia, których zaspokojenie jest zakazane w rozumieniu art. 11 ust. 1 wspomnianego rozporządzenia.
15.      W tych okolicznościach Svea hovrätt (sąd apelacyjny z siedzibą w Sztokholmie) postanowił zawiesić postępowanie i, postanowieniem, które wpłynęło do sekretariatu Trybunału w dniu 20 listopada 2024 r., skierować do Trybunału następujące pytania prejudycjalne:
„1)      Czy rozporządzenie nr 833/2014 należy interpretować w ten sposób, że stoi ono na przeszkodzie zawarciu przez strony umowy ugody pozasądowej w przedmiocie roszczeń, które zgodnie z art. 11 ust. 1 tego rozporządzenia pozostają niezaspokojone, a ugody zawarte przez strony umowy w przedmiocie roszczeń objętych zakresem art. 11 ust. 1 są nieważne w obrocie cywilnoprawnym?
2)      Czy art. 11 rozporządzenia nr 833/2014 należy interpretować w ten sposób, że sąd krajowy rozpoznający skargę o uchylenie lub stwierdzenie nieważności orzeczenia arbitrażowego, w którym zastosowano ten artykuł, musi z urzędu rozstrzygnąć, czy sąd arbitrażowy stosuje prawo zgodnie z rozporządzeniem nr 833/2014, a jeżeli tak jest – to czy sąd krajowy ma obowiązek stwierdzić nieważność orzeczenia arbitrażowego lub uchylić je w całości lub części, jeżeli sąd arbitrażowy zastosował prawo w sposób sprzeczny z rozporządzeniem?
3)      Czy art. 11 ust. 1 rozporządzenia nr 833/2014 należy interpretować w ten sposób, że nie stoi on na przeszkodzie zaspokojeniu roszczenia, jeżeli roszczenie to dotyczy:
a)      zwrotu zaliczki z tytułu towarów, których nigdy nie dostarczono ze względu na środki przewidziane [rozporządzeniem nr 833/2014]?
b)      odsetek z tytułu roszczenia, o którym mowa w lit. a)?”
16.      Uwagi na piśmie złożyły spółka Stankoimport, rządy belgijski, estoński, hiszpański, francuski, polski i szwedzki oraz Komisja Europejska.
17.      Spółka
Reibel, spółka Stankoimport oraz rządy estoński, hiszpański, francuski, niderlandzki, polski i szwedzki wzięły udział, wraz z Komisją, w rozprawie, która odbyła się przed Trybunałem w dniu 28 października 2025 r.
II.    Analiza
18.      Na wstępie należy stwierdzić, że pytania prejudycjalne skierowane przez sąd odsyłający, wbrew temu, co twierdzi spółka Stankoimport, są dopuszczalne. Po pierwsze bowiem, wyłącznie do sądów krajowych, przed którymi toczy się spór i które muszą ponosić odpowiedzialność za mające zapaść orzeczenie sądowe, należy, przy uwzględnieniu okoliczności konkretnej sprawy, ocena zarówno tego, czy do wydania wyroku jest im niezbędne uzyskanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, jak i znaczenia przedstawionych Trybunałowi pytań(15). Po drugie, pytania przedstawione Trybunałowi znacznie różnią się od pytań zadanych w sprawie, w której zapadł wyrok Rosneft(16).
A.      W przedmiocie zmienionego rozporządzenia nr 833/2014, możliwości korzystania z pozasądowych mechanizmów rozstrzygania sporów w ujęciu ogólnym, a w szczególności z arbitrażu
19.      Poprzez pierwsze pytanie prejudycjalne sąd odsyłający zwraca się do Trybunału o określenie, czy skorzystanie przez dwie strony z pozasądowego mechanizmu rozstrzygania sporów, w tym w odniesieniu do roszczeń, które nie mogą zostać zaspokojone w rozumieniu art. 11 ust. 1 wspomnianego rozporządzenia, jest zgodne ze zmienionym rozporządzeniem nr 833/2014. W razie odpowiedzi przeczącej sąd ten dąży do ustalenia, czy należy uznać, że powinno się stwierdzić nieważność ugód zawartych poza państwowym aparatem sądowym i dotyczących tych roszczeń.
20.      Do Trybunału zwrócono się zatem o określenie zakresu zakazu zaspokajania roszczeń w rozumieniu art. 11 ust. 1 zmienionego rozporządzenia nr 833/2014 oraz o ustalenie, czy zakres tego zakazu jest tak daleki, że obejmuje również sprzeciwienie się korzystaniu z pozasądowego mechanizmu rozstrzygania sporów.
21.      Przedstawione poniżej rozumowanie proponuje przejście przez trzy kolejne etapy. Na wstępie należy wyjaśnić, dlaczego analiza pytania pierwszego musi się koncentrować na kwestii możliwości rozstrzygania sporów w drodze arbitrażu. Następnie należy dokonać wykładni art. 11 ust. 1 zmienionego rozporządzenia nr 833/2014 przy zastosowaniu klasycznego podejścia interpretacyjnego. Wreszcie, należy się upewnić, że proponowana wykładnia nie stanowi zagrożenia dla szczególnych cech i autonomii porządku prawnego Unii(17).
1.      W przedmiocie konieczności skoncentrowania pierwszego pytania prejudycjalnego na pojęciu „możliwości rozstrzygania sporów w drodze arbitrażu”
22.      To pytanie pierwsze ma na celu określenie, czy art. 11 ust. 1 zmienionego rozporządzenia nr 833/2014 pozwala na zawarcie ugody pozasądowej w przedmiocie roszczeń, które nie mogą zostać zaspokojone. Kwestia ta wydaje się jednak ściśle związana z kwestią możliwości rozstrzygania w drodze arbitrażu sporów dotyczących takich roszczeń.
23.      Możliwość rozstrzygania sporów w drodze arbitrażu jest „kwestią
abstrakcyjną, delikatną, niesprecyzowaną, nieuchwytną i będącą źródłem wielu nieporozumień, a nawet błędnych interpretacji”(18). Istnieje niemal tyle jej definicji, ile jest państw członkowskich(19). Państwa członkowskie dysponują swobodą przy określaniu przypadków, w których możliwe jest korzystanie z arbitrażu, oraz przy definiowaniu, na zasadzie lustrzanego odbicia, ich własnej koncepcji ograniczeń autonomii woli stron. Możliwość rozstrzygania sporów w drodze arbitrażu jest określana jako obiektywna w przypadku, gdy odnosi się do możliwości poddania danej sprawy arbitrażowi. Może być ona również subiektywna, gdy odnosi się do posiadania przez zainteresowaną stronę możliwości skorzystania z arbitrażu(20).
24.      Konwencja o uznawaniu i wykonywaniu zagranicznych orzeczeń arbitrażowych, sporządzona w Nowym Jorku w dniu 10 czerwca 1958 r. (zwana dalej „konwencją nowojorską”)(21), która nie wiąże Unii, lecz której stronami są wszystkie państwa członkowskie(22), w odniesieniu do możliwości rozstrzygania sporów w drodze arbitrażu wskazuje, że „[k]ażde z umawiających się państw uzna umowę pisemną, którą strony zobowiązują się poddać arbitrażowi wszystkie lub pewne spory, powstałe lub mogące powstać między nimi z określonego stosunku prawnego, zarówno umownego jak i pozaumownego, w sprawie, która może być rozstrzyganą w drodze arbitrażu”(23). Możliwość rozstrzygania sporów w drodze arbitrażu została w niej zdefiniowana w sposób wyłącznie negatywny zważywszy, że „[o]dmowa uznania i wykonania orzeczenia arbitrażowego może nastąpić […] wówczas, jeżeli właściwa władza kraju, w którym postawiono żądanie uznania i wykonania, stwierdzi […], że według prawa tego kraju przedmiot sporu nie może być rozstrzygany w drodze arbitrażu”(24).
25.      W prawie szwedzkim możliwość rozstrzygania sporów w drodze arbitrażu zależy od tego, czy strony są uprawnione do zawarcia ugody dotyczącej danego roszczenia poza aparatem sądowym. Jeżeli tak jest, to istnieje możliwość rozstrzygnięcia sporu w drodze arbitrażu; w przeciwnym razie sporu nie można rozstrzygnąć w drodze arbitrażu. W konsekwencji, gdyby art. 11 ust. 1 zmienionego rozporządzenia nr 833/2014 należało interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie zawarciu ugody pozasądowej(25), miałoby to wpływ na możliwość rozstrzygnięcia w drodze arbitrażu sporu między spółką Reibel a spółką Stankoimport na podstawie mającego zastosowanie prawa krajowego. Również na podstawie tego prawa sąd odsyłający powinien stwierdzić nieważność klauzuli arbitrażowej zawartej w umowie łączącej spółkę Reibel i spółkę Stankoimport bez konieczności przeprowadzania kontroli sądowej orzeczenia arbitrażowego, które byłoby wówczas pozbawione jakiejkolwiek podstawy prawnej.
26.      Udzielenie odpowiedzi na pierwsze pytanie prejudycjalne w brzmieniu, w jakim zostało ono sformułowane, postawiłoby Trybunał w delikatnej sytuacji, ponieważ pojęcie „zawarcia ugody pozasądowej w przedmiocie roszczeń” jest zbyt szerokie. Istnieje wiele form pozasądowego ugodzenia się, a każdą z nich charakteryzują inne zasady funkcjonowania i inne gwarancje. Tymczasem w sporze w postępowaniu głównym podniesiono bardzo konkretną kwestię skorzystania z arbitrażu, który nie jest zwykłą metodą rozstrzygania sporów i charakteryzuje się szczególnymi cechami, których uwzględnienie w analizie jest kluczowe. Brak możliwości rozstrzygnięcia sporu w drodze arbitrażu wyniknął już z wniosków, jakie należy wywieść z wykładni prawa Unii wskazanej przez Trybunał(26).
27.      Właśnie dlatego proponuję skoncentrować pytanie pierwsze na kwestii, czy art. 11 ust. 1 zmienionego rozporządzenia nr 833/2014 pozwala na skorzystanie przez strony umowy z arbitrażu w przedmiocie roszczeń, które nie mogą zostać zaspokojone w rozumieniu tegoż przepisu.
2.      W przedmiocie wykładni literalnej, kontekstualnej i celowościowej art. 11 ust. 1 zmienionego rozporządzenia nr 833/2014
28.      Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem, z wymogów zarówno jednolitego stosowania prawa Unii, jak i zasady równości wynika, że treści przepisu prawa Unii, który nie zawiera wyraźnego odesłania do prawa państw członkowskich dla określenia swego znaczenia i zakresu, należy zwykle nadać w całej Unii autonomiczną i jednolitą wykładnię, którą należy ustalić zgodnie ze zwyczajowym znaczeniem tej treści w języku potocznym, przy uwzględnieniu kontekstu, w którym jej użyto, oraz celów aktu prawnego, którego część ona stanowi(27).
a)      W przedmiocie wykładni literalnej klauzuli wyłączenia roszczeń
29.      Po pierwsze, w odniesieniu do treści art. 11 ust. 1 zmienionego rozporządzenia nr 833/2014, zwracam uwagę, że artykuł ten ustanawia klauzulę wyłączenia roszczeń (no claims clause), która jest często umieszczana w aktach Unii wprowadzających środki ograniczające. W zakres stosowania tego przepisu wchodzą w szczególności wniesione przez wszelkie rosyjskie osoby, podmioty lub organy(28) roszczenia, które mają na celu uzyskanie odszkodowania lub wszelkie inne roszczenia tego rodzaju(29), których podstawą jest zakłócenie wykonania umowy lub transakcji przez środki ograniczające ustanowione w zmienionym rozporządzeniu nr 833/2014.
30.      Artykuł 11 ust. 1 rozporządzenia nr 833/2014 jest skierowany do każdego podmiotu, który otrzymuje odnośne roszczenie i który ma obowiązek tego roszczenia nie zaspokoić. Niezaspokojenie roszczenia oznacza, jak zauważył rząd francuski, że tego roszczenia nie należy rozpatrzyć pozytywnie.
31.      Z literalnej analizy tego artykułu wynika, że jego brzmienie nie zawiera żadnego odniesienia do organu – w szerokim znaczeniu tego pojęcia – do którego miałyby być wnoszone „roszczenia”, o których mowa w tymże artykule. Taki wniosek znajduje ponadto potwierdzenie we wskazaniu, że niezależnie od formy roszczenia, nie należy tego roszczenia zaspokajać.
32.      Wynika stąd również, że formułowanie i wnoszenie roszczeń jako takie nie są zakazane(30). Ponadto samo przewidzenie w umowie możliwości zawarcia ugody pozasądowej, w tym skorzystania z arbitrażu, nie ma wpływu na rezultat, jaki może z tego wyniknąć, czyli na to jaki będzie los „roszczenia”.
33.      Nie wydaje mi się, aby okoliczność, że w art. 11 ust. 2 zmienionego rozporządzenia nr 833/2014 odwołano się do „postępowania zmierzającego do zaspokojenia roszczenia” i uściślono, iż dowód na to, że zaspokojenie roszczenia nie jest zakazane, musi zostać przedstawiony przez osobę, która dochodzi zaspokojenia tego roszczenia, wskazywała na to, iż dane roszczenie musi koniecznie być przedmiotem postępowania sądowego. Prawdą jest, że w tym artykule sięgnięto do zakresu leksykalnego tradycyjnie stosowanego do opisania tego, co dzieje się przed sądem. Nie może to jednak mieć decydującego znaczenia, ponieważ „postępowanie” i „dowód” są również atrybutami pozasądowych sposobów rozstrzygania sporów. Przepis ten zakłada siłą rzeczy, że kwestia, czy roszczenie jest objęte zakazem określonym w ust. 1, może być przedmiotem sporu, bez ograniczania tego sporu wyłącznie do sądów(31).
34.      Z literalnej wykładni art. 11 ust. 1 zmienionego rozporządzenia nr 833/2014 nie wynika zatem zakaz wnoszenia do organów pozasądowych przez osoby objęte zakresem stosowania tego artykułu roszczeń
w związku z jakąkolwiek umową lub transakcją, których wykonanie zdaniem tych osób zostało zakłócone przez środki nałożone rozporządzeniem, i dążenia do zawarcia ugody.
b)      W przedmiocie wykładni kontekstualnej klauzuli wyłączenia roszczeń
35.      Analiza kontekstu art. 11 ust. 1 zmienionego rozporządzenia nr 833/2014 uwypukla dwa istotne elementy. Po pierwsze, autonomia woli stron w zakresie dążenia do rozstrzygnięcia ich sporów poza państwowym wymiarem sprawiedliwości wydaje się być ograniczona pewnymi mechanizmami zabezpieczającymi. Po drugie, ów kontekst wskazuje na brak działań podjętych przez prawodawcę Unii w przedmiocie treści umów w zakresie korzystania z arbitrażu.
36.      I tak, po pierwsze, art. 12 zmienionego rozporządzenia nr 833/2014 ustanawia bardzo wyraźny zakaz świadomego i celowego udziału w obchodzeniu zakazów określonych w tymże rozporządzeniu, w tym zakazów wynikających z art. 2 tego rozporządzenia. Zakazowi temu towarzyszy system skutecznych, proporcjonalnych i odstraszających kar, który państwa członkowskie są zobowiązane wdrożyć zgodnie z art. 8 ust. 1 tego samego rozporządzenia.
37.      Po drugie, art. 13 zmienionego rozporządzenia nr 833/2014 przewiduje szeroki zakres stosowania tego rozporządzenia, ponieważ
ma ono zastosowanie na terytorium Unii, ale również do każdej osoby będącej obywatelem państwa członkowskiego, przebywającej na terytorium Unii lub poza nim, do każdej osoby prawnej, podmiotu lub organu, na terytorium Unii lub poza nim, zarejestrowanych lub utworzonych na mocy prawa państwa członkowskiego oraz do każdej osoby prawnej, podmiotu lub organu w odniesieniu do każdego rodzaju działalności gospodarczej prowadzonej, w całości lub częściowo, na terytorium Unii(32).
38.      Po drugie, z analizy kontekstu wynika również, że prawodawca Unii nie przewidział w zmienionym rozporządzeniu nr 833/2014 obowiązku zmiany obowiązujących umów w taki sposób, aby wykluczyć wszelkie klauzule arbitrażowe. Nie nakazał on także, aby umowy zawarte po wejściu w życie tego rozporządzenia były pozbawione wszelkich klauzul przewidujących korzystanie z arbitrażu lub, w szerszym ujęciu, z mechanizmu pozasądowego rozstrzygania sporów.
39.      Jednak wraz z przyjęciem art. 12g ust. 1, który wprowadzono do rozporządzenia nr 833/2014 w 2023 r.(33), prawodawca Unii dokonał bezpośredniej ingerencji w treść umów, nakładając na eksporterów, od dnia 20 marca 2024 r., obowiązek zakazania w umowie powrotnego wywozu do Rosji i powrotnego wywozu w celu wykorzystania w Rosji(34).
40.      Chociaż z literalnej i kontekstualnej analizy art. 11 ust. 1 zmienionego rozporządzenia nr 833/2014 wynika, że wydaje się, iż strona może wystąpić do organu arbitrażowego z roszczeniem, które nie może zostać zaspokojone, należy sprawdzić, czy taka wykładnia nie zagraża celowi tego przepisu.
c)      W przedmiocie wykładni celowościowej klauzuli wyłączenia roszczeń
41.      Celem realizowanym przez art. 11 ust. 1 zmienionego rozporządzenia nr 833/2014 jest zapobieganie temu, by podmioty objęte środkami ograniczającymi lub nimi dotknięte „mogły uzyskać rekompensatę z tytułu negatywnych skutków [wspomnianych środków], a także ochron[a] podmiotów gospodarczych przed roszczeniami, które mogą zostać podniesione przeciwko nim przez kontrahentów […] na podstawie umów, których wykonanie zostało zakłócone przez wspomniane środki, lub w odniesieniu do tych umów”(35).
42.      Osiągnięcie tego celu jest możliwe jedynie pod warunkiem przypominania w jednoznaczny sposób, że organy arbitrażowe mogą
otrzymywać „roszczenia”, ale nie mogą ich uwzględniać. To uściślenie jest istotne w świetle szerszego celu, jaki przyświeca zmienionemu rozporządzeniu nr 833/2014, który polega na „zwiększeni[u] kosztów działań Rosji podważających integralność terytorialną, suwerenność i niezależność Ukrainy oraz […] wspierani[u] pokojowego rozwiązania kryzysu”(36).
43.      Wydaje się zatem, że realizacja celu „no claim clause” może być zapewniona nawet w przypadku skorzystania z arbitrażu, pod warunkiem obwarowania skutecznymi, proporcjonalnymi i odstraszającymi karami wszelkich zaniedbań lub pomocnictwa ze strony podmiotów gospodarczych z Unii, prowadzących do naruszenia zakazu określonego w art. 11 ust. 1 zmienionego rozporządzenia nr 833/2014(37).
3.      W przedmiocie ochrony szczególnych cech porządku prawnego Unii
44.      Trybunał orzekł już, że „porządek prawny ustanowiony w traktatach co do zasady nie stoi na przeszkodzie temu, aby jednostki podlegające temu porządkowi prawnemu z tytułu wykonywania działalności gospodarczej na terytorium Unii poddały spory, które mogą między nimi powstać w ramach tego wykonywania, mechanizmowi arbitrażu”(38). Korzystanie przez jednostki z arbitrażu jest co do zasady możliwe(39). Jednostki te mają zatem możliwość zawarcia umowy, która w sposób jasny i precyzyjny poddaje wszystkie lub niektóre spory związane ze wspomnianą umową organowi arbitrażowemu zamiast sądowi, który zazwyczaj byłby właściwy w braku klauzuli arbitrażowej(40).
45.      Decyzja Unii o przyjęciu środków ograniczających w celu zapewnienia realizowanych przez nią celów w dziedzinie wspólnej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa nie wywołała negatywnych konsekwencji, w obecnym brzmieniu zmienionego rozporządzenia nr 833/2014(41), w zakresie możliwości skorzystania z arbitrażu.
46.      Wydaje mi się jednak konieczne przypomnienie wymogów prawa Unii w odniesieniu do arbitrażu.
47.      Otóż, organy arbitrażowe, do których wystąpiono z roszczeniem w rozumieniu art. 11 ust. 1 zmienionego rozporządzenia nr 833/2014(42), są nie tylko związane prawem Unii, ale również na swoim poziomie gwarantują prawidłowe stosowanie prawa Unii i jego poszanowanie(43). Wyłączone z państwowego aparatu sądowego, a zatem z dialogu z Trybunałem, nie znajdują się one jednak poza prawem Unii.
48.      Organy arbitrażowe są zatem zobowiązane do wykonywania ciążących na nich obowiązków w sposób odpowiedzialny. Do nich należy zapewnienie właściwej równowagi między „prawem do autonomii” stron a interesem państwa członkowskiego w zakresie ochrony i zachowania podstawowych wartości składających się na jego porządek publiczny. Organy te są zatem zobowiązane do zbadania sposobu wydania orzeczenia, które nie może podlegać zaskarżeniu przed sądami miejsca arbitrażu ze względów porządku publicznego. W kontekście właściwym dla środków ograniczających przyjętych przez Unię organy te muszą zwracać szczególną uwagę
na mechanizmy, które mogłyby być wykorzystywane do obejścia tych środków, takie jak wybór prawa właściwego lub ugody, których celem byłoby obejście zakazów ustanowionych na mocy środków ograniczających. Elastyczność arbitra w stosowaniu prawa znajduje zatem ograniczenie w obowiązku stosowania względów porządku publicznego państwa siedziby organu arbitrażowego (lex arbitri).
49.      Jeżeli wybrany organ arbitrażowy ma siedzibę w Unii, będzie on zobowiązany do przestrzegania porządku publicznego państwa członkowskiego jego siedziby, który jest wzbogacony o porządek publiczny Unii – co wykażę w ramach mojej analizy drugiego pytania prejudycjalnego – a orzeczenie arbitrażowe może podlegać kontroli sądowej(44). Ma to miejsce w ramach sporu w postępowaniu głównym.
50.      Chociaż nie jest to konieczne do rozstrzygnięcia tego sporu dodam, że jeżeli ów wybrany organ arbitrażowy ma siedzibę poza Unią, po pierwsze, wybór ten, przy założeniu, że został on dobrowolnie uzgodniony, mógłby potencjalnie narazić dany podmiot gospodarczy z Unii na sankcje nałożone z tytułu obejścia środków określonych w zmienionym rozporządzeniu nr 833/2014, jeżeli dopuściłby się on naruszenia zakazu określonego w art. 11 ust. 1 tego rozporządzenia.
51.      Po drugie, nie wykluczam, że porządek publiczny Unii może wywoływać skutki eksterytorialne na mocy art. 13 lit. e) zmienionego rozporządzenia nr 833/2014, który przewiduje, że rozporządzenie ma zastosowanie do każdej osoby prawnej, podmiotu lub organu w odniesieniu do każdego rodzaju działalności gospodarczej prowadzonej, w całości lub częściowo, na terytorium Unii.
52.      Po trzecie, ponieważ orzeczenia arbitrażowe nie są wykonalne, należałoby przeprowadzić postępowanie w sprawie uznania i wykonania zagranicznego orzeczenia arbitrażowego przed sądem Unii. W tych ramach uznanie i wykonanie zostaną orzeczone tylko pod warunkiem, że orzeczenie to jest zgodne z porządkiem publicznym danego państwa członkowskiego, a zatem z porządkiem publicznym Unii.
53.      W każdym przypadku dobrowolne wykonanie orzeczenia arbitrażowego, które narusza zakaz określony w art. 11 ust. 1 zmienionego rozporządzenia nr 833/2014, powinno stanowić podstawę zastosowania sankcji wobec danego podmiotu gospodarczego z Unii z powodu jego udziału w obejściu środków ograniczających ustanowionych w tym rozporządzeniu(45).
4.      Wnioski z analizy
54.      Z powyższych rozważań wynika, że art. 11 ust. 1 zmienionego rozporządzenia nr 833/2014 należy interpretować w ten sposób, że nie stoi on na przeszkodzie skorzystaniu przez dwie strony umowy z arbitrażu w przedmiocie roszczenia, które nie może zostać zaspokojone w rozumieniu tego przepisu, mając na uwadze, że w każdym razie, po pierwsze, w trakcie tegoż postępowania arbitrażowego lub po jego zakończeniu nie można uzyskać jakiegokolwiek zaspokojenia roszczenia, które byłoby sprzeczne ze wspomnianym przepisem, oraz, po drugie, że orzeczenie arbitrażowe powinno zawsze móc być przedmiotem kontroli sądowej zapewniającej poszanowanie porządku publicznego Unii.
B.      W przedmiocie zmienionego rozporządzenia nr 833/2014 i porządku publicznego Unii
1.      W przedmiocie porządku publicznego jako ograniczenia autonomii woli stron
55.      Spór w postępowaniu głównym charakteryzuje się orzeczeniem arbitrażowym, w którym organ arbitrażowy rozstrzygnął w szczególności kwestię, czy roszczenie spółki Stankoimport wchodzi w zakres stosowania art. 11 ust. 1 zmienionego rozporządzenia nr 833/2014. Sąd odsyłający rozpatruje natomiast skargę spółki Reibel o uchylenie orzeczenia arbitrażowego. Zgodnie z prawem krajowym o uchyleniu takiego orzeczenia należy orzec w przypadku naruszenia porządku publicznego.
56.      Z najnowszego orzecznictwa Trybunału wynika, że ten ostatni uznaje, iż skuteczność postępowania arbitrażowego, którą należy zachować, powoduje, że kontrola orzeczeń arbitrażowych ma charakter szczególny(46). Jednakże od chwili gdy mechanizm arbitrażu ma być wdrażany w Unii, w szczególności w ramach sporów związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej na jej terytorium, takie wdrożenie musi bezwzględnie zapewniać jego zgodność z zasadami, które kształtują strukturę sądowniczą Unii oraz skuteczne poszanowanie porządku publicznego tej ostatniej(47).
57.      Mimo iż wymóg kontroli zgodności orzeczeń arbitrażowych z porządkiem publicznym Unii wydawał się wcześniej silnie zależny od praw krajowych(48), wzbogaconych o międzynarodowe zobowiązania państw członkowskich(49), to obecnie wydaje się, że w najnowszym orzecznictwie(50) przyznano mu autonomię na podstawie art. 47 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej (zwanej dalej „Kartą) oraz art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE.
58.      Chociaż podlega dostosowaniom, kontrola sądowa orzeczeń arbitrażowych jest nadal
skuteczna(51). W ten sposób nadzorowana droga arbitrażu nie powinna być zatem wybierana przez podmioty, które chciałyby „odejść od zasad i przepisów prawa pierwotnego lub wtórnego Unii, które mają istotny charakter dla porządku prawnego ustanowionego przez traktaty lub mają fundamentalne znaczenie dla wykonywania zadań powierzonych Unii”, ponieważ owe zasady i przepisy stanowią część porządku publicznego Unii(52). Owa kontrola sądowa, dzięki zastrzeżeniu dotyczącemu porządku publicznego, ma zatem fundamentalne znaczenie dla ochrony charakterystycznych cech porządku prawnego Unii, a jednocześnie odpowiada specyfice arbitrażu.
59.      Porządek publiczny Unii jako taki występuje zatem w charakterze ograniczenia autonomii woli stron: poszanowania przez osoby fizyczne porządku publicznego Unii wymaga się w sposób bezwzględny(53). Stanowi on, jak orzekł Trybunał, „zasadnicze uzupełnienie ustrukturyzowanej sieci zasad, przepisów i wzajemnie zależnych od siebie stosunków prawnych wiążących Unię i państwa członkowskie oraz te państwa między sobą”(54).
2.      W przedmiocie istotnego charakteru zmienionego rozporządzenia nr 833/2014 dla porządku prawnego Unii i wzbogacenia porządku publicznego Unii przez art. 11 ust. 1 tego rozporządzenia
60.      Porządek publiczny Unii, podobnie jak porządek publiczny państw członkowskich, jest pojęciem dynamicznym. Kryteria, na podstawie których zasada lub przepis wchodzą w jego zakres, nie zostały jasno określone przez Trybunał. Wnioski wynikające z orzecznictwa Trybunału wskazują jednak, że ich znaczenie musi być na tyle istotne, że każde ich naruszenie byłoby w takim stopniu nie do przyjęcia w danym porządku prawnym, że nie mogłoby być tolerowane(55).
61.      Postanowienia takie jak art. 11 Karty(56), art. 101 i 102 TFUE(57) oraz swoboda przepływu pracowników, swoboda świadczenia usług i swobodny przepływ kapitału publicznego Unii(58) czy też art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13/EWG(59) stanowią zatem część porządku publicznego Unii.
62.      Porządek publiczny Unii definiuje się również w sposób negatywny. I tak, Trybunał orzekł, że naruszenie prawa dotyczące stosowania przepisów wynikających z pierwszej dyrektywy 89/104/EWG(60), obarczające orzeczenie sądowe, o którego uznanie wniesiono, nie stanowiło naruszenia zasadniczej normy prawnej porządku prawnego Unii(61).
63.      W świetle niedawno przypomnianych przez Trybunał przesłanek(62), moim zdaniem nie ulega wątpliwości, że zmienione rozporządzenie nr 833/2014 ma istotny charakter lub fundamentalne znaczenie dla wykonywania zadań powierzonych Unii.
64.      Przypominam, że art. 3 TUE wymienia wśród tych zadań wspieranie pokoju, które jest pierwszym z celów wymienionych w tym postanowieniu(63). Ustęp 5
tego artykułu stanowi, że Unia umacnia i propaguje swoje wartości w stosunkach zewnętrznych oraz przyczynia się do pokoju i bezpieczeństwa, wzajemnego szacunku między narodami, ochrony praw człowieka i rozwoju prawa międzynarodowego, w szczególności zasad Karty Narodów Zjednoczonych.
65.      Artykuł 21 TUE przypomina o zaangażowaniu Unii na arenie międzynarodowej na rzecz demokracji, państwa prawnego, praw człowieka, godności ludzkiej oraz poszanowania zasad Karty Narodów Zjednoczonych i prawa międzynarodowego(64). Politykom i działaniom Unii w zakresie wspólnej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa przyświeca cel polegający na ochronie swoich wartości i podstawowych interesów, umacnianiu i wspieraniu demokracji, państwa prawnego, praw człowieka i zasad prawa międzynarodowego, utrzymaniu pokoju, zapobieganiu konfliktom i umacnianiu bezpieczeństwa międzynarodowego(65).
66.      Oparte na art. 215 TFUE, zmienione rozporządzenie nr 833/2014 wpisuje się w kontynuację tych celów, ponieważ ustanowione w nim środki ograniczające wynikają z decyzji WPZiB o zerwaniu lub ograniczeniu stosunków gospodarczych i finansowych z Rosją. Z motywu 2 tego rozporządzenia wynika, że środki te mają na celu „zwiększenie kosztów działań Rosji podważających integralność terytorialną, suwerenność i niezależność Ukrainy oraz […] wspierani[e] pokojowego rozwiązania kryzysu”. Trybunał uznał już, że cele te mają pierwszorzędne znaczenie i są zgodne z nie mniej ważnym celem, polegającym na zachowaniu pokoju i bezpieczeństwa międzynarodowego, co wpisuje się w cele działań zewnętrznych Unii wymienione w art. 21 TFUE, które przywołałem powyżej(66).
67.      Ponadto, ponieważ zgodnie z utrwalonym orzecznictwem waga celów, których osiągnięciu służą akty ustanawiające środki ograniczające w ogólności, a w szczególności zmienione rozporządzenie nr 833/2014, jest tego rodzaju, że uzasadnia negatywne konsekwencje, nawet znaczne, dla niektórych podmiotów(67), uważam, że owe konsekwencje mogą również przybrać formę ograniczenia jednostek w zakresie swobody umów, tj. ograniczenia(68) wynikającego siłą rzeczy z okoliczności, że na porządek publiczny Unii składają się również środki ograniczające przyjęte wobec Rosji.
68.      W tym kontekście zauważam również, że Trybunał zawsze orzekał w sposób selektywny i że przyznawał przymiot normy porządku publicznego zasadom lub przepisom branym zasadniczo oddzielnie pod uwagę. Na przykład po stwierdzeniu, że dyrektywa 93/13 stanowi środek niezbędny do osiągnięcia zadań powierzonych Unii, sądy krajowe ostatecznie muszą badać jedynie zgodność orzeczenia arbitrażowego z samym art. 6 ust. 1 tej dyrektywy(69).
69.      W konsekwencji uważam za konieczne i wystarczające, w świetle ściśle określonego charakteru uznanych przepisów porządku publicznego, uznanie, że art. 11 ust. 1 zmienionego rozporządzenia nr 833/2014 stanowi część porządku publicznego Unii. W ten sposób istnieje gwarancja, że porządek publiczny jest skoncentrowany wokół podstawowych przepisów prawa Unii, bez rażącego naruszenia funkcjonowania mechanizmów takich jak arbitraż, przy jednoczesnym zachowaniu zadowalającego poziomu ochrony praw wynikających z prawa Unii.
70.      Takie stanowisko umożliwia również zapewnienie, że na porządek publiczny Unii składają się faktycznie przepisy mające skutek bezpośredni i przyznające jednostkom prawa, które sądy krajowe są zobowiązane chronić(70).
71.      Artykuł 11 ust. 1 rozporządzenia nr 833/2014 ma bowiem na celu zagwarantowanie podmiotom gospodarczym z Unii, że nie będą one narażone na niekorzystne następstwa wynikające ze zmiany ich sytuacji prawnej w następstwie wejścia w życie środków ograniczających wobec Rosji. Innymi słowy, kontrahent rosyjskiego podmiotu, który nie może już wypełniać swoich zobowiązań umownych z powodu środków ustanowionych w zmienionym rozporządzeniu nr 833/2014, może powołać się na wynikające z tego przepisu prawo do powstrzymania się od zaspokojenia roszczeń wspomnianego podmiotu, a do sądów krajowych należy ochrona tego prawa. Jednak siłą rzeczy nie wszystkie przepisy zmienionego rozporządzenia nr 833/2014 przyznają jednostkom prawa(71). Dlatego też, moim zdaniem, wystarczające jest powołanie się na stwierdzenie prawodawcy Unii z 2025 r., zgodnie z którym „[s]kuteczne wprowadzenie w życie klauzuli o braku roszczeń [jest] zgodne z porządkiem publicznym Unii i państw członkowskich”(72).
3.      W przedmiocie dogłębności kontroli orzeczeń arbitrażowych dokonywanej przez sądy krajowe
72.      Kontrola orzeczeń arbitrażowych może ulec dostosowaniu w celu umożliwienia rozwoju mechanizmów arbitrażu w charakterystycznych dla nich elastycznych ramach. Niemniej jednak kontrola sądowa musi być skuteczna(73). Dla państw członkowskich wynika stąd swoboda w zakresie środków, ale obowiązek w zakresie rezultatu.
73.      Trybunał wyraźnie wypowiedział się w wyroku Royal Football Club Seraing(74) co do swoich oczekiwań dotyczących takiej kontroli. Chociaż w owym wyroku Trybunał miał do czynienia z mechanizmem arbitrażu innego rodzaju niż ten rozpatrywany w sprawie w postępowaniu głównym(75), nie mogę sobie wyobrazić sytuacji, w której skuteczna ochrona sądowa jednostek, którym przysługują prawa przyznane przez prawo Unii i stanowiące część porządku publicznego, była kontrolą o zmiennej geometrii.
74.      W konsekwencji, po pierwsze, „sądy państw członkowskich, do których zwrócono się o przeprowadzenie takiej kontroli, powinny – w przypadku gdy takie orzeczenie zawiera, jak w niniejszej sprawie, wykładnię lub zastosowanie zasad lub przepisów, które stanowią część porządku publicznego Unii i które przyznają prawa lub wolności jednostkom – mieć możliwość kontrolowania dokonanej wykładni tych zasad lub przepisów, skutków prawnych, jakie wiążą się z tą wykładnią w odniesieniu do ich zastosowania w danym przypadku, oraz kwalifikacji prawnej, która w świetle rzeczonej wykładni została nadana okolicznościom faktycznym, jak zostały one ustalone i ocenione przez organ arbitrażowy”(76). Kontrola sądowa jest zatem ukierunkowana wyłącznie na przepisy składające się na porządek publiczny Unii. W odniesieniu do pozostałych przepisów zakłada się, że organy arbitrażowe działają z pełną odpowiedzialnością(77).
75.      Po drugie, „sądy te nie mogą w danym wypadku ograniczyć się do stwierdzenia, że takie orzeczenie jest w całości lub w części niezgodne z zasadami lub przepisami, które stanowią część porządku publicznego Unii […] Przeciwnie, sądy te powinny również mieć możliwość wyciągnięcia, w ramach swoich kompetencji i zgodnie z mającymi zastosowanie przepisami krajowymi, wszelkich konsekwencji prawnych, jakie powstają w przypadku stwierdzenia takiej niezgodności. W przeciwnym razie przeprowadzona kontrola sądowa nie byłaby bowiem skuteczna, ponieważ ta niezgodność mogłaby dalej się utrzymywać”(78). Dodam, że gdyby niezgodność nadal się utrzymywała nie można byłoby zapewnić poszanowania porządku publicznego Unii i pierwszeństwa, jakie należy mu przyznać(79).
76.      Skuteczność kontroli sądowej skoncentrowanej na istocie porządku prawnego Unii wymaga wreszcie, aby sądy krajowe rozpoznawały, w stosownym przypadku z urzędu(80), kwestię zgodności orzeczeń arbitrażowych z porządkiem publicznym Unii(81).
77.      Zauważam, że w odniesieniu do sporu w postępowaniu głównym prawo szwedzkie wydaje się zapewniać skuteczną kontrolę orzeczeń arbitrażowych, ponieważ sądy szwedzkie dokonujące takiej kontroli muszą stwierdzić nieważność tych orzeczeń w przypadku, gdy są one w sposób oczywisty niezgodne ze szwedzkim porządkiem publicznym, którego część stanowi porządek publiczny Unii, lub gdy zostały one wydane w sposób oczywiście niezgodny z tymi porządkami(82).
78.      Z powyższego rozumowania wynika, że art. 11 ust. 1 zmienionego rozporządzenia nr 833/2014 stanowi część porządku publicznego Unii. Sąd krajowy rozpoznający skargę o uchylenie orzeczenia arbitrażowego powinien upewnić się, w stosownym przypadku z urzędu, że zastosowanie tego przepisu przez sąd arbitrażowy jest z tym przepisem zgodne. W przypadku stwierdzenia niezgodności z tym przepisem dany sąd powinien wyciągnąć wszelkie konsekwencje na podstawie swojego prawa krajowego oraz uwzględnić oparte na naruszeniu porządku publicznego Unii żądanie uchylenia tego orzeczenia w celu wyeliminowania niezgodności z porządkiem prawnym Unii.
C.      W przedmiocie pojęcia „roszczenia” w rozumieniu art. 11 ust. 1 zmienionego rozporządzenia nr 833/2014
79.      Zgodnie z treścią orzeczenia arbitrażowego będącego przedmiotem postępowania głównego, spółce Stankoimport przyznano, po pierwsze, zwrot zaliczki zapłaconej spółce Reibel za dostawę towarów, na których wywóz ostatecznie nie wydano pozwolenia, a po drugie, odsetki. Dokonujący kontroli tego wyroku sąd odsyłający zwraca się do Trybunału o wskazanie, czy roszczenie spółki Stankoimport o zwrot zaliczki wraz z odsetkami należy do „roszczeń”, które nie mogą zostać zaspokojone w rozumieniu art. 11 ust. 1 zmienionego rozporządzenia nr 833/2014.
80.      Udzielenie odpowiedzi na to pytanie wymaga, w pierwszej kolejności, powrotu do analizy tego przepisu, a następnie, w drugiej kolejności, wyciągnięcia z niej wniosków w celu dokonania kwalifikacji roszczenia wniesionego przez spółkę Stankoimport do organu arbitrażowego.
1.      Powrót do art. 11 ust. 1 zmienionego rozporządzenia nr 833/2014
81.      Wykładnia tego pojęcia wymaga zastosowania takiego samego podejścia analitycznego jak to przywołane w pkt 28
niniejszej opinii.
82.      I tak, w świetle brzmienia tego artykułu, jego kontekstu i realizowanego przez niego celu, a także systemu ustanowionego w zmienionym rozporządzeniu nr 833/2014, rozpatrywanego jako całość, uważam, że przedstawione przez spółkę Stankoimport roszczenie o zwrot wchodzi w zakres pojęcia „roszczenia”, które nie może zostać zaspokojone.
83.      Po pierwsze zatem, art. 11 ust. 1 zmienionego rozporządzenia nr 833/2014 sformułowano w sposób bardzo szeroki(83): roszczenia, o których mowa w tym artykule, dotyczą
„jak[iej]kolwiek umow[y] lub transakcj[i]”, niezależnie od ich formy, pod warunkiem że ich wykonanie zostało zakłócone, bezpośrednio lub pośrednio, w całości lub części, przez środki nałożone tym rozporządzeniem(84). Przedstawia on wykaz roszczeń o charakterze wyłącznie ilustracyjnym. Wykaz ten, poprzedzony wyrażeniem „w tym”, nie ma zatem charakteru wyczerpującego. Obejmuje on między innymi roszczenia odszkodowawcze lub wszelkie inne roszczenia tego rodzaju, takie jak roszczenia o odszkodowanie lub roszczenia wynikające z gwarancji(85). Wreszcie, art. 11 ust. 1 zmienionego rozporządzenia nr 833/2014 obejmuje nie tylko roszczenia wniesione przez osoby fizyczne i prawne, których indywidualnie dotyczą środki ograniczające, ale również roszczenia złożone przez wszelkie inne rosyjskie osoby, podmioty lub organy.
84.      Po drugie, z kontekstualnego i systemowego punktu widzenia klauzula wyłączenia roszczeń ma na celu zapobieganie konsekwencjom wynikającym z okoliczności, że rozporządzenie nr 833/2014 od chwili jego wejścia w życie przeważa nad wszelkimi niezgodnymi z nim postanowieniami umownymi(86). Z art. 11 ust. 1 zmienionego rozporządzenia nr 833/2014 wynika, że w przypadku gdy roszczenie dotyczy umowy lub transakcji, których wykonanie zostało zakłócone przez środki ustanowione tym rozporządzeniem, powstrzymanie się od jego zaspokojenia ma charakter automatyczny, niezależnie od tego, czy uwzględnienie roszczenia spowodowałoby naruszenie innych środków przewidzianych w tym rozporządzeniu, to znaczy doprowadziłoby do transakcji zakazanej. Artykuł 11 zmienionego rozporządzenia nr 833/2014 jest zatem przepisem autonomicznym, który zawiera wszystkie przesłanki niezbędne do jego stosowania.
85.      Po trzecie, jeśli chodzi o cel realizowany przez no claims clause przypominam, że tego typu klauzula została po raz pierwszy wprowadzona do aktu Unii rozporządzeniem (EWG) nr 3541/92(87). Z preambuły tego rozporządzenia wynika, że wskutek nałożenia embarga wobec Iraku „podmioty gospodarcze Wspólnoty i państw trzecich są narażone na ryzyko roszczeń ze strony irackiej […] [K]oniecznym jest stałe chronienie podmiotów gospodarczych przed takimi roszczeniami oraz niedopuszczenie do uzyskania rekompensaty przez Irak za ujemne skutki embarga”(88). W kontekście środków ograniczających i jak już wyjaśniono powyżej(89), klauzula wyłączenia roszczeń ma na celu ochronę podmiotów gospodarczych z Unii znajdujących się
w „niemożliwej do przyjęcia sytuacji”(90) przed roszczeniami, które mogą zostać podniesione przeciwko nim przez kontrahentów na podstawie umów lub transakcji, których wykonanie zostało zakłócone przez te środki(91).
86.      Zajmując stanowisko w przedmiocie ważności art. 11 rozporządzenia nr 833/2014(92) w świetle zasady proporcjonalności, swobody prowadzenia działalności gospodarczej oraz prawa własności Trybunał orzekł, że „waga celów, których osiągnięciu służ[y] [rozporządzenie nr 833/2014], mianowicie ochrona integralności terytorialnej, suwerenności i niepodległości Ukrainy, jak również wspieranie pokojowego rozwiązania kryzysu w tym państwie, które to cele […] wpisują się w szerszy kontekst utrzymania międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa, zgodnie z celami działań zewnętrznych Unii wymienionymi w art. 21 TUE, jest tego rodzaju, że uzasadnia negatywne konsekwencje, nawet znaczne, dla niektórych podmiotów. W tych okolicznościach oraz w szczególności z uwagi na to, że środki ograniczające przyjęte przez Radę w reakcji na kryzys na Ukrainie podlegały stopniowemu zaostrzaniu, ingerencja w swobodę prowadzenia działalności gospodarczej oraz w prawo własności […] nie może być uznana za nieproporcjonalną”(93).
87.      Nie wydaje mi się, aby okoliczność, że z roszczeniem będącym przedmiotem sporu w postępowaniu głównym wystąpiła osoba objętą zakresem stosowania art. 11 ust. 1 lit. b) zmienionego rozporządzenia nr 833/2014, mogła zmienić ten wniosek(94).
88.      Z orzecznictwa Trybunału wynika bowiem, że wspomniane powyżej negatywne konsekwencje – nawet daleko idące – muszą ponieść między innymi również podmioty, które nie ponoszą żadnej odpowiedzialności za sytuację, która doprowadziła do przyjęcia odnośnych środków, ale okazuje się, że ma to wpływ zwłaszcza na ich prawa własności(95).
89.      W każdym razie w odniesieniu do ewentualnego wpływu na prawo własności spółki Stankoimport, należy podkreślić, że okoliczność, iż owa spółka posiada wierzytelność wobec spółki Reibel, mogłaby niewątpliwie zostać ustalona w orzeczeniu, którego wykonanie zostałoby zawieszone(96), lub w wyroku ustalającym, który zabezpieczałby tę wierzytelność. Ponieważ środki ograniczające mają charakter tymczasowy i odwracalny(97), ustalona w ten sposób wierzytelność będzie musiała zostać spłacona po uchyleniu tych środków.
2.      Zastosowanie w rozpoznawanej sprawie
90.      Roszczenie o zwrot zapłaconej zaliczki, z którym wystąpiła spółka Stankoimport należy moim zdaniem do „roszczeń”, które nie mogą zostać zaspokojone w rozumieniu art. 11 ust. 1 zmienionego rozporządzenia nr 833/2014. Ponieważ accessorium sequitur principale (przynależność dzieli los prawny rzeczy głównej), to samo dotyczy roszczenia o zapłatę odsetek.
91.      Przede wszystkim, roszczenie zostało wniesione przez spółkę Stankoimport, będącą rosyjskim podmiotem gospodarczym.
92.      Następnie, roszczenie zostało wniesione, co jest bezsporne, z powodu umowy łączącej spółkę Stankoimport i spółkę Reibel, dotyczącej dostawy towarów, a zatem
w związku z tą umową.
93.      Wreszcie, umowa ta nie mogła zostać wykonana z powodu zakazu wywozu „produktów podwójnego zastosowania” wynikającego z art. 2 zmienionego rozporządzenia nr 833/2014(98). Wydaje się zatem, że owo wykonanie umowy zostało zakłócone bezpośrednio, co najmniej w części, przez środki nałożone tym rozporządzeniem(99). Występując do organu arbitrażowego, spółka Stankoimport zamierzała – w celu uzyskania zwrotu zapłaconej zaliczki – siłą rzeczy powołać się na brak dostawy, a zatem na niewykonanie przez spółkę Reibel zobowiązań umownych.
94.      Z powyższych rozważań wynika, że art. 11 ust. 1 zmienionego rozporządzenia nr 833/2014 należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie zaspokojeniu roszczenia o zwrot zaliczki z odsetkami, zapłaconej za towary, których dostawy nie można było dokonać na podstawie tego rozporządzenia.
III. Wnioski
95.      W świetle całości powyższych rozważań proponuję, aby na pytania przedstawione przez Svea hovrätt (sąd apelacyjny z siedzibą w Sztokholmie, Szwecja) Trybunał odpowiedział w następujący sposób:
Artykuł 11 ust. 1 rozporządzenia Rady (UE) nr 833/2014 z dnia 31 lipca 2014 r.
dotyczącego środków ograniczających w związku z działaniami Rosji destabilizującymi sytuację na Ukrainie, w brzmieniu mającym zastosowanie w dacie wydania orzeczenia arbitrażowego będącego przedmiotem postępowania głównego,
należy interpretować w ten sposób, że:
- nie stoi on na przeszkodzie skorzystaniu przez dwie strony umowy z arbitrażu w przedmiocie roszczenia, które nie może zostać zaspokojone w rozumieniu tego przepisu, mając na uwadze, że w każdym razie, po pierwsze, w trakcie tegoż postępowania arbitrażowego lub po jego zakończeniu nie można uzyskać jakiegokolwiek zaspokojenia roszczenia, które byłoby sprzeczne z tym przepisem, oraz, po drugie, że orzeczenie arbitrażowe powinno zawsze móc być przedmiotem kontroli sądowej zapewniającej poszanowanie porządku publicznego Unii;
- stanowi on część porządku publicznego Unii. W konsekwencji sąd krajowy rozpoznający skargę o uchylenie orzeczenia arbitrażowego powinien upewnić się, w stosownym przypadku z urzędu, że zastosowanie tego przepisu przez organ arbitrażowy jest z tym przepisem zgodne. W przypadku stwierdzenia niezgodności ze wspomnianym przepisem dany sąd powinien wyciągnąć wszelkie konsekwencje na podstawie swojego prawa krajowego oraz uwzględnić oparte na naruszeniu porządku publicznego Unii żądanie uchylenia wspomnianego orzeczenia w celu wyeliminowania niezgodności z porządkiem prawnym Unii;
- stoi on na przeszkodzie zaspokojeniu roszczenia o zwrot zaliczki z odsetkami zapłaconej za towary, których dostawy nie można było dokonać na podstawie rozporządzenia nr 833/2014.
1      Język oryginału: francuski.
2      Inspiracją jest słynny wiersz Henry’ego Wadswortha Longfellowa, The Theologian’s tale: Elizabeth.
3      Zobacz wyrok z dnia 1 sierpnia 2025 r., Royal Football Club Seraing (C‑600/23, EU:C:2025:617, pkt 78).
4      Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2013/11/UE z dnia 21 maja 2013 r. w sprawie alternatywnych metod rozstrzygania sporów konsumenckich oraz zmiany rozporządzenia (WE) nr 2006/2004 i dyrektywy 2009/22/WE (Dz.U. 2013 L 165, s. 63).
5      Wyrok z dnia 22 lutego 2024 r., Mytilinaios/DEI i Komisja oraz Komisja/DEI (C‑701/21 P i C‑739/21 P, EU:C:2024:146, pkt 105 i przytoczone tam orzecznictwo).
6      Rozporządzenie Rady z dnia 5 maja 2009 r. ustanawiające wspólnotowy system kontroli wywozu, transferu, pośrednictwa i tranzytu w odniesieniu do produktów podwójnego zastosowania (Dz.U. 2009 L 134, s. 1).
7      Rozporządzenie Rady z dnia 31 lipca 2014 r.
dotyczące środków ograniczających w związku z działaniami Rosji destabilizującymi sytuację na Ukrainie (Dz.U. 2014 L 229, s. 1), przytoczone tu w brzmieniu wynikającym z jego zmiany rozporządzeniem Rady (UE) nr 1290/2014 z dnia 4 grudnia 2014 r.
zmieniającym rozporządzenie (UE) nr 833/2014 dotyczące środków ograniczających w związku z działaniami Rosji destabilizującymi sytuację na Ukrainie oraz zmieniającym rozporządzenie (UE) nr 960/2014 zmieniające rozporządzenie (UE) nr 833/2014 (Dz.U. 2014 L 349, s. 30). Zobacz w szczególności zmieniony w ten sposób art. 1 lit. a) i art. 2 rozporządzenia nr 833/2014.
8      W dalszej części analizy, o ile nie zaznaczono inaczej, będę się odwoływał do „zmienionego rozporządzenia nr 833/2014” jako dotyczącego brzmienia tegoż rozporządzenia obowiązującego w dniu wydania orzeczenia arbitrażowego będącego przedmiotem postępowania głównego, tj. brzmienia wynikającego z rozporządzenia wykonawczego Komisji (UE) 2019/1163 z dnia 5 lipca 2019 r. zmieniającego i ustanawiającego jednolity wykaz w załącznikach zawierających dane kontaktowe właściwych organów państw członkowskich oraz adres, na który należy przesyłać powiadomienia do Komisji Europejskiej, do niektórych rozporządzeń dotyczących środków ograniczających (Dz.U. 2019 L 182, s. 33).
Artykuł 11 zmienionego rozporządzenia nr 833/2014 ma następujące brzmienie:
„1. Nie są zaspokajane żadne roszczenia w związku z jakąkolwiek umową lub transakcją, których wykonanie zostało zakłócone, bezpośrednio lub pośrednio, w całości lub części, przez środki nałożone niniejszym rozporządzeniem, w tym roszczenia odszkodowawcze lub wszelkie inne roszczenia tego rodzaju, takie jak roszczenia o odszkodowanie lub roszczenia wynikające z gwarancji, w szczególności roszczenia o przedłużenie terminu płatności lub zapłatę zobowiązań, gwarancji lub odszkodowań, w szczególności gwarancji finansowych lub odszkodowań finansowych w jakiejkolwiek formie – o ile zostały one wniesione przez:
a)      podmioty, o których mowa w art. 5 ust. 1 lit. b) i c) oraz w art. 5 ust. 2 lit. c) i d), lub wymienione w załącznikach III, IV, V i VI;
b)      wszelkie inne rosyjskie osoby, podmioty lub organy;
c)      wszelkie osoby, podmioty lub organy działające za pośrednictwem lub w imieniu którejkolwiek z osób lub któregokolwiek z podmiotów lub organów, o których mowa w lit. a) lub b) niniejszego ustępu.
2. We wszelkich postępowaniach zmierzających do zaspokojenia roszczenia ciężar dowodu, że zaspokojenie roszczenia nie jest zakazane na mocy ust. 1, spoczywa na osobie dochodzącej zaspokojenia tego roszczenia.
3.      Niniejszy artykuł pozostaje bez uszczerbku dla prawa osób, podmiotów i organów, o których mowa w ust. 1, do wystąpienia o sądową kontrolę legalności niewypełnienia zobowiązań umownych zgodnie z niniejszym rozporządzeniem.”
9      Zgodnie z § 1 ust. 1 Lag (1999:116) om skiljeförarande (ustawy nr 116 z 1999 r. o postępowaniu arbitrażowym, zwanej dalej „ustawą o arbitrażu”).
10      Zgodnie z § 33 ust. 1 ustawy o arbitrażu.
11      Lagen (1996:95) om vissa internationella sanktioner (ustawa nr 95 z 1996 r. o niektórych sankcjach międzynarodowych).
12      Sąd odsyłający podkreśla, że Trybunał rozpoznaje obecnie wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczący rozporządzenia Rady nr 269/2014 z dnia 17 marca 2014 r. w sprawie środków ograniczających w odniesieniu do działań podważających integralność terytorialną, suwerenność i niezależność Ukrainy lub im zagrażających (Dz.U. 2014 L 78, s. 6), w którym podniesiono podobne kwestie, a mianowicie sprawę Čiekuri-Shishki (C‑480/24, EU:C:2025:672).
13      Sąd odsyłający opiera się w tym względzie na wyroku z dnia 11 listopada 2021 r., Bank Sepah (C‑340/20, EU:C:2021:903, pkt 56) oraz na wyroku z dnia 13 września 2018 r., Rosneft i in./Rada (T‑715/14,
EU:T:2018:544, pkt 206).
14      Sąd odsyłający powołuje się w tym względzie na wyrok z dnia 26 października 2006 r., Mostaza Claro (C‑168/05, EU:C:2006:675, pkt 35).
15      Zobacz, pośród obszernego orzecznictwa, wyrok z dnia 30 października 2025 r., Attal et Associés (C‑321/24, EU:C:2025:836, pkt 19).
16      Wyrok z dnia 28 marca 2017 r.,
Rosneft (C‑72/15, EU:C:2017:236). Należy przypomnieć, że pytania te dotyczyły właściwości Trybunału do orzekania w przedmiocie ważności decyzji WPZiB, następnie ważności niektórych przepisów takiej decyzji i rozporządzenia nr 833/2014, w tym art. 11, a także w przedmiocie wykładni niektórych przepisów tegoż rozporządzenia. Trybunał zbadał zatem w owej sprawie ważność art. 11 rozporządzenia nr 833/2014 w świetle zasady proporcjonalności i ingerencji w swobodę prowadzenia działalności gospodarczej i w prawo własności (zob. pkt 143–151 tego).
17      Zobacz wyrok z dnia 6 marca 2018 r., Achmea (C‑284/16, EU:C:2018:158, pkt 35).
18      C. Jarrosson „L’arbitrabilité: présentation méthodologique”, Revue de jurisprudence commerciale 1996, n° 1, s. 1.
19      Możliwość rozstrzygania sporów w drodze arbitrażu nie jest pojęciem jednolitym we wszystkich państwach członkowskich. We Francji, Hiszpanii i Włoszech istnieje możliwość rozstrzygania w drodze arbitrażu sporów dotyczących praw zbywalnych (zob. odpowiednio art. 2059 francuskiego kodeksu cywilnego, art. 2 ust. 1 hiszpańskiej ustawy nr 60/2003 z dnia 23 grudnia 2003 r. o arbitrażu oraz art. 806 włoskiego kodeksu postępowania cywilnego). W Niemczech możliwość rozstrzygania sporów w drodze arbitrażu jest ustalana na podstawie majątkowego charakteru praw, na które powołuje się strona (§1030 ust. 1 niemieckiego kodeksu postępowania cywilnego). Podobną zasadę przewidziano w prawie polskim (zob. art. 1157 polskiego kodeksu postępowania cywilnego).
20      L. Ravillon „Que reste-t-il du concept d’inarbitrabilité?” w S. Manciaux i E. Loquin (dir.), L’ordre public et l’arbitrage, Actes du colloque des 15 et 16 mars 2013, pod redakcją CREDIMI, LexisNexis 2014, s. 57.
21      Recueil des traités des Nations unies vol. 330, s. 3.
22      Zobacz wyrok z dnia 1 sierpnia 2025 r., Royal Football Club Seraing (C‑600/23, EU:C:2025:617, pkt 116).
23      Artykuł II ust. 1 konwencji nowojorskiej.
24      Artykuł V ust. 2 lit. a) konwencji nowojorskiej.
25      Co jest koncepcją szerszą niż sam arbitraż.
26      Zobacz wyrok z dnia 6 marca 2018 r., Achmea (C‑284/16, EU:C:2018:158, pkt 60).
27      Zobacz jako niedawny przykład wyrok z dnia 15 stycznia 2026 r., Wunner (C‑77/24, EU:C:2026:1, pkt 35).
28      Zobacz art. 11 ust. 1 lit. b) zmienionego rozporządzenia nr 833/2014.
29      W przedmiocie wykładni pojęcia „roszczeń” w rozumieniu art. 11 ust. 1 zmienionego rozporządzenia nr 833/2014, odsyłam do mojej analizy trzeciego pytania prejudycjalnego.
30      Taki wniosek wydaje się być spójny z określoną w rozporządzeniu nr 269/2014 definicją pojęcia „roszczenia”, z której wynika, że obejmuje ono „każde roszczenie, dochodzone w postępowaniu sądowym lub nie” [zob. art. 1 lit. a) rozporządzenia nr 269/2014)], chociaż można jedynie żałować, że zmienione rozporządzenie nr 833/2014 nie zawiera podobnego przepisu.
31      W przeciwieństwie do tego, co wynika z art. 11 ust. 3 zmienionego rozporządzenia nr 833/2014, który odwołuje się wyraźnie do sądowej kontroli legalności niewypełnienia zobowiązań umownych.
32      Zobacz odpowiednio art. 13 lit. a) oraz lit. c)–lit. e) zmienionego rozporządzenia nr 833/2014.
33      Zobacz motyw 23 i art. 1 ust. 28 rozporządzenia Rady (UE) 2023/2878 z dnia 18 grudnia 2023 r.
zmieniającego rozporządzenie (UE) nr 833/2014 dotyczące środków ograniczających w związku z działaniami Rosji destabilizującymi sytuację na Ukrainie (Dz.U. L 2023/2878).
34      Warto zauważyć, że obowiązkowi ustanowionemu w art. 12g rozporządzenia nr 833/2014 towarzyszy skierowany do eksporterów nakaz zapewnienia, „aby umowa z kontrahentem z państwa trzeciego zawierała odpowiednie środki zaradcze na wypadek naruszenia zobowiązania umownego zawartego zgodnie z ust. 1” (zob. art. 12g ust. 3 zmienionego rozporządzenia nr 833/2014). Ponadto eksporterzy ci mają również obowiązek poinformowania właściwego organu krajowego w przypadku naruszeń zobowiązań umownych przez drugą stronę umowy (zob. art. 12g ust. 4 tego rozporządzenia).
35      Odnośnie środków ograniczających wobec reżimu libijskiego, zob. opinia rzecznika generalnego P. Mengozziego w sprawie SH (C‑168/17, EU:C:2018:798, pkt 50).
36      Zobacz motyw 2 rozporządzenia nr 833/2014 w jego pierwotnym brzmieniu.
37      Jak to przewiduje art. 8 ust. 1 zmienionego rozporządzenia nr 833/2014.
38      Wyrok z dnia 1 sierpnia 2025 r., Royal Football Club Seraing (C‑600/23, EU:C:2025:617, pkt 78).
39      Zobacz wyrok z dnia 1 sierpnia 2025 r., Royal Football Club Seraing (C‑600/23, EU:C:2025:617, pkt 80).
40      Zobacz analogicznie wyrok z dnia 1 sierpnia 2025 r., Royal Football Club Seraing (C‑600/23, EU:C:2025:617, pkt 81 i przytoczone tam orzecznictwo).
41      Wraz z przyjęciem rozporządzenia Rady (UE) 2025/1494 z dnia 18 lipca 2025 r. w sprawie zmiany rozporządzenia (UE) nr 833/2014 dotyczącego środków ograniczających w związku z działaniami Rosji destabilizującymi sytuację na Ukrainie (Dz.U. L 2025/1494) prawodawca Unii dodał nowy ustęp do art. 11 rozporządzenia nr 833/214, w celu rozwiązania kwestii uznawania i wykonywania przez państwa członkowskie orzeczeń arbitrażowych, ale wyłącznie z punktu widzenia arbitrażu w zakresie inwestycji w związku ze środkami ograniczającymi (zob. motyw 22 rozporządzenia 2025/1494 i art. 11 ust. 2a zmienionego w ten sposób rozporządzenia nr 833/2014). Ponadto, chociaż nie ma to znaczenia dla rozpoznawanej sprawy, stwierdzam również, że rozporządzenie nr 833/2014 przewiduje odstępstwo od zakazu bezpośredniego lub pośredniego uczestnictwa w jakiejkolwiek transakcji z rosyjskimi osobami prawnymi, podmiotami lub organami wymienionymi w wykazie lub należącymi do osób prawnych, podmiotów lub organów wymienionych w wykazie lub działającymi w imieniu tychże osób prawnych, podmiotów lub organów wymienionych w wykazie, w przypadku transakcji, które są absolutnie niezbędne do zapewnienia dostępu do postępowań sądowych, administracyjnych lub arbitrażowych
w państwie członkowskim, a także do uznania lub wykonania orzeczenia sądowego lub orzeczenia arbitrażowego wydanego w państwie członkowskim, i jeżeli takie transakcje są zgodne z celami rozporządzenia nr 833/2014
i rozporządzenia nr 269/2014 [zob. art. 5aa ust. 3 lit. g) rozporządzenia nr 833/2014, wprowadzony rozporządzeniem Rady (UE) 2022/1269 z dnia 21 lipca 2022 r. w sprawie zmiany rozporządzenia (UE) nr 833/2014 dotyczącego środków ograniczających w związku z działaniami Rosji destabilizującymi sytuację na Ukrainie (Dz.U. 2022 L 193, s. 1)].
42      Dodam, że dążenie do polubownego rozwiązania sporu między stronami umowy nie jest wyłączone spod działania prawa Unii, zgodnie z art. 12 zmienionego rozporządzenia nr 833/2014: spółka Reibel miałaby w każdym przypadku i niezależnie od uzgodnionej formy postępowania pojednawczego obowiązek powstrzymania się od zaspokojenia roszczenia zakazanego na mocy art. 11 ust. 1 zmienionego rozporządzenia nr 833/2014, w tym dobrowolnie.
43      Dostatecznie czujny podmiot gospodarczy z Unii powinien zapewnić, aby organy te znajdowały się na terytorium Unii. Jednakże art. 13 lit. e) zmienionego rozporządzenia nr 833/2014 może również stanowić podstawę obowiązku zapewnienia przez taki organ, który nie znajduje się na terytorium Unii przestrzegania prawa Unii. Kwestia ta nie powstaje jednak w ramach sporu w postępowaniu głównym, ponieważ sąd arbitrażowy jest szwedzki.
44      Dogłębność takiej kontroli zostanie również określona w ramach badania drugiego pytania prejudycjalnego.
45      W tym względzie należy przestrzec podmioty gospodarcze z Unii, które zobowiązują się do podpisania klauzuli podobnej do tej zawartej w umowie wiążącej spółkę Reibel i spółkę Stankoimport, której treść przywołano w pkt 6 niniejszej opinii.
46      Zobacz wyrok z dnia 1 sierpnia 2025 r., Royal Football Club Seraing (C‑600/23, EU:C:2025:617, pkt 84).
47      Zobacz wyrok z dnia 1 sierpnia 2025 r., Royal Football Club Seraing (C‑600/23, EU:C:2025:617, pkt 82).
48      Zobacz wyroki: z dnia 1 czerwca 1999 r., Eco Swiss (C‑126/97, EU:C:1999:269, pkt 37); z dnia 26 października 2006 r., Mostaza Claro (C‑168/05, EU:C:2006:675, pkt 35).
49      Wśród których na pierwszym miejscu znajduje się konwencja nowojorska, która przewiduje kontrolę sądową orzeczeń arbitrażowych w odniesieniu do poszanowania porządku publicznego: zob. art. V tej konwencji i wyrok z dnia 1 sierpnia 2025 r., Royal Football Club Seraing (C‑600/23, EU:C:2025:617, pkt 116).
50      Zobacz wyrok z dnia 1 sierpnia 2025 r., Royal Football Club Seraing (C‑600/23, EU:C:2025:617, pkt 83). Na tę autonomizację wskazywano już w wyroku z dnia 21 grudnia 2023 r., International Skating Union/Komisja (C‑124/21 P, EU:C:2023:1012, pkt 193).
51      Trybunał opisuje jej szeroki zakres w pkt 86 wyroku z dnia 1 sierpnia 2025 r., Royal Football Club Seraing (C‑600/23, EU:C:2025:617).
52      Wyrok z dnia 1 sierpnia 2025 r., Royal Football Club Seraing (C‑600/23, EU:C:2025:617, pkt 87).
53      Zobacz wyrok z dnia 1 sierpnia 2025 r., Royal Football Club Seraing (C‑600/23, EU:C:2025:617, pkt 87).
54      Zobacz wyrok z dnia 1 sierpnia 2025 r., Royal Football Club Seraing (C‑600/23, EU:C:2025:617, pkt 87).
55      Innymi słowy, zdaniem rzecznik generalnej T. Ćapety, „[p]otrzeba kontroli zgodności orzeczenia z porządkiem publicznym istnieje dlatego, że owe przepisy mogą służyć interesowi publicznemu takiego rodzaju, iż ich stosowanie nie może zostać wyłączone wolą stron” [opinia rzecznik generalnej w sprawie Royal Football Club Seraing (C‑600/23, EU:C:2025:24, pkt 72)].
56      Zobacz wyrok z dnia 4 października 2024 r., Real Madrid Club de Fútbol (C‑633/22, EU:C:2024:843, pkt 66, 67).
57      Zobacz wyrok z dnia 21 grudnia 2023 r., International Skating Union/Komisja (C‑124/21 P, EU:C:2023:1012, pkt 192, 193 i przytoczone tam orzecznictwo).
58      Wyrok z dnia 1 sierpnia 2025 r., Royal Football Club Seraing (C‑600/23, EU:C:2025:617, pkt 89 i przytoczone tam orzecznictwo).
59      Dyrektywa Rady z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz.U. 1993 L 95, s. 29). Zobacz wyrok z dnia 26 października 2006 r., Mostaza Claro (C‑168/05, EU:C:2006:675, pkt 36–38). Zobacz także wyrok z dnia 6 października 2009 r., Asturcom Telecomunicaciones (C‑40/08, EU:C:2009:615, pkt 51, 52).
60      Pierwsza dyrektywa Rady z dnia 21 grudnia 1988 r. mająca na celu zbliżenie ustawodawstw państw członkowskich odnoszących się do znaków towarowych (Dz.U. 1989 L 40, s. 1).
61      Zobacz wyrok z dnia 16 lipca 2015 r., Diageo Brands (C‑681/13, EU:C:2015:471, pkt 52).
62      Zobacz pkt 58 niniejszej opinii.
63      Zobacz art. 3 ust. 1 TUE.
64      Zobacz art. 21 ust. 1 TUE.
65      Zobacz art. 21 ust. 2 lit. a), b) i c) TUE.
66      Zobacz wyroki: z dnia 28 marca 2017 r., Rosneft (C‑72/15, EU:C:2017:236, pkt 115, 150); z dnia17 września 2020 r., Rosneft i in./Rada (C‑732/18 P, EU:C:2020:727, pkt 115).
67      Zobacz wyrok z dnia 28 marca 2017 r., Rosneft (C‑72/15, EU:C:2017:236, pkt 150).
68      W zakresie porządku prawnego Unii poszanowanie porządku publicznego nie jest jedynym ograniczeniem autonomii woli stron: zob. wyroki: z dnia 6 czerwca 2000 r., Angonese (C‑281/98, EU:C:2000:296, pkt 34), z dnia 20 września 2001 r., Courage i Crehan (C‑453/99, EU:C:2001:465, pkt 24) oraz wyrok z dnia 11 grudnia 2007 r., International Transport Workers' Federation i Finnish Seamen's Union (C‑438/05, EU:C:2007:772, pkt 33, 34).
69      Zobacz wyrok z dnia 6 października 2009 r., Asturcom Telecomunicaciones (C‑40/08, EU:C:2009:615, pkt 51, 53).
70      Zobacz analogicznie wyrok z dnia 1 sierpnia 2025 r., Royal Football Club Seraing (C‑600/23, EU:C:2025:617, pkt 88, 89).
71      Zobacz, w celu porównania z art. 11 zmienionego rozporządzenia nr 833/2014, art. 1, 6, 7, 9 i ponadto art. 14 tego rozporządzenia.
72      Zobacz motyw 22 rozporządzenia 2025/1494.
73      Zobacz wyrok z dnia 1 sierpnia 2025 r., Royal Football Club Seraing (C‑600/23, EU:C:2025:617, pkt 95 i przytoczone tam orzecznictwo).
74      Wyrok z dnia 1 sierpnia 2025 r. (C‑600/23, EU:C:2025:617).
75      A mianowicie jednostronnie narzuconym danym jednostkom: zob. wyrok z dnia 1 sierpnia 2025 r., Royal Football Club Seraing (C‑600/23, EU:C:2025:617, pkt 92 i przytoczone tam orzecznictwo, a także
pkt 93, 96, 106).
76      Wyrok z dnia 1 sierpnia 2025 r., Royal Football Club Seraing (C‑600/23, EU:C:2025:617, pkt 101).
77      Odsyłam w tym zakresie do pkt 47 i 48 niniejszej opinii.
78      Wyrok z dnia 1 sierpnia 2025 r., Royal Football Club Seraing (C‑600/23, EU:C:2025:617, pkt 102, 103).
79      W celu stwierdzenia takiej niezgodności sądy krajowe mogą uzyskać pomoc Trybunału w ramach procedury odesłania prejudycjalnego, która jest „istotny[m] element[em] systemu ustanowionego w traktatach w celu umożliwienia [tym sądom] zapewnienia skutecznej ochrony sądowej praw, jakie jednostki wywodzą z prawa Unii” [wyrok z dnia 1 sierpnia 2025 r., Royal Football Club Seraing (C‑600/23, EU:C:2025:617, pkt 77)].
80      Zobacz analogicznie wyrok z dnia 14 września 2023 r., Tuk Tuk Travel (C‑83/22, EU:C:2023:664, pkt 45).
81      Zobacz podobnie wyrok z dnia 1 sierpnia 2025 r., Royal Football Club Seraing (C‑600/23, EU:C:2025:617, pkt 115).
82      „Oczywisty” charakter niezgodności nie powinien być jednak interpretowany w sposób zawężający w świetle wymogu przywołanego w pkt 75
niniejszej opinii oraz zamierzonego celu, jakim jest wyeliminowanie wszelkich niezgodności z porządkiem publicznym Unii. Skuteczność praw przyznanych jednostkom przez prawo Unii nie wydaje się zatem możliwa do pogodzenia z eliminacją wyłącznie sytuacji oczywistej niezgodności.
83      Jak to podkreśla również Komisja w swoim dokumencie roboczym zatytułowanym „Commission consolidated FAQs on the implementation of Council Regulation n° 833/2014 and Council Regulation n° 269/2014”, aktualizowanym ostatnio w dniu 23 stycznia 2026 r. (zob. przypis 87, s. 420 tego dokumentu).
84      Wyróżnienie moje.
85      O przedłużenie terminu płatności lub zapłatę zobowiązań, gwarancji lub odszkodowań, w szczególności gwarancji finansowych lub odszkodowań finansowych w jakiejkolwiek formie.
86      Zobacz pkt 33 dokumentu „Mise à jour des meilleures pratiques de l’UE en ce qui concerne la mise en œuvre effective de mesures restrictives” (dokumentu Rady z dnia 27 czerwca 2022 r., 10572/22). Zobacz także opinia rzecznika generalnego R. Norkusa w sprawie Čiekuri-Shishki (C‑480/24, EU:C:2025:672, pkt 68).
87      Rozporządzenie Rady z dnia 7 grudnia 1992 r. zakazujące zaspokajania roszczeń irackich z tytułu umów i transakcji, na których wykonanie wpływ wywarła rezolucja 661 (1990) Rady Bezpieczeństwa Organizacji Narodów Zjednoczonych i rezolucje pokrewne (Dz.U. 1992 L 361, s. 1).
88      Motywy czwarty i piąty rozporządzenia nr 3541/92.
89      Zobacz pkt 41 niniejszej opinii.
90      Zgodnie z wyrażeniem użytym przez rzecznika generalnego R. Norkusa w jego opinii w sprawie Čiekuri-Shishki (C‑480/24, EU:C:2025:672, pkt 70).
91      W przypadku gdy klauzula wyłączenia roszczeń znajduje zastosowanie do roszczeń wysuniętych przez osoby i podmioty wymienione w art. 11 ust. 1 lit. a) i c) rozporządzenia nr 833/2024, jej celem jest również uniemożliwienie tym osobom uzyskania rekompensaty z tytułu negatywnych skutków przyjętych wobec nich środków ograniczających [zob. analogicznie opinia rzecznika generalnego P. Mengozziego w sprawie SH (C‑168/17, EU:C:2018:798, pkt 50)].
92      Trybunał wypowiedział się zatem w przedmiocie rozporządzenia nr 833/2014 w jego brzmieniu zmienionym rozporządzeniem nr 1290/2014 (zob. przypis 7 niniejszej opinii).
93      Wyrok z dnia 28 marca 2017 r., Rosneft (C‑72/15, EU:C:2017:236, pkt 150).
94      W wyroku z dnia 28 marca 2017 r., Rosneft (C‑72/15, EU:C:2017:236) skarżąca w postępowaniu głównym była podmiotem objętym niektórymi środkami ograniczającymi przewidzianymi w rozporządzeniu nr 833/2014 zmienionym rozporządzeniem nr 1290/2014 i podlegała zakresowi stosowania art. 11 ust. 1 lit. a) tego rozporządzenia.
95      Zobacz wyrok z dnia 11 listopada 2021 r., Bank Sepah (C‑340/20, EU:C:2021:903, pkt 66 i przytoczone tam orzecznictwo).
96      W tym względzie zob. opinia rzecznika generalnego R. Norkusa w sprawie Čiekuri-Shishki (C‑480/24, EU:C:2025:672, pkt 61 i nast.).
97      Zobacz wyroki: z dnia 13 marca 2025 r., Shuvalov/Rada (C‑271/24 P, EU:C:2025:180, pkt 78); z dnia 5 lutego 2026 r., VEB.RF/Rada (C 572/24 P, EU:C:2026:74, pkt 138).
98      Przypominam, że organy belgijskie uznały odnośne produkty za „produkty
podwójnego zastosowania” w rozumieniu rozporządzenia nr 428/2009 (zob. pkt 7 niniejszej opinii).
99      Prawdą jest, że umowę zawarto w 2015 r., mimo iż wówczas obowiązywał już zakaz sprzedaży i wywozu produktów
podwójnego zastosowania. Jednakże art. 11 ust. 1 zmienionego rozporządzenia nr 833/2014 nie ogranicza zakazu zaspokajania wyłącznie do roszczeń związanych z umowami już istniejącymi w dniu wejścia w życie rozporządzenia, co w oczywisty sposób zapewnia dalej idącą ochronę interesów podmiotów gospodarczych z Unii.