Voorlopige editie
CONCLUSIE VAN ADVOCAAT-GENERAAL
R. NORKUS
van 4 september 2025
(1)
Zaak C‑480/24
Ģenerālprokuratūra
in tegenwoordigheid van:
„ČIEKURI-SHISHKI” SIA,
„COUNTRY HELI” SIA
[verzoek van de Augstākās tiesas Senāts (hoogste rechterlijke instantie, Letland) om een prejudiciële beslissing]
„ Prejudiciële verwijzing – Gemeenschappelijk buitenlands en veiligheidsbeleid – Beperkende maatregelen in het licht van de situatie in Oekraïne – Verordening (EU)
nr. 269/2014 – Artikel 2 – Begrip rechtspersoon die is ‚verbonden’ met een in bijlage I
bij verordening nr. 269/2014
vermelde natuurlijke persoon – Begrip tegoeden en economische middelen ‚die eigendom zijn, in het bezit zijn of onder zeggenschap staan’
van een dergelijke natuurlijke persoon – Artikel 11 – Verplichting om alle door de in lid 1 van dit artikel bedoelde personen
ingestelde vorderingen af te wijzen – Werkingssfeer – Rechtsgevolgen – Ambtshalve onderzoek door de nationale rechter van de identiteit van de partijen in het licht van de artikelen 2 en 11 – AVG – Artikelen 5 en 6 – Openbaarmaking en publicatie in een rechterlijke beslissing van de persoonsgegevens van een in bijlage I bij verordening nr. 269/2014 vermelde natuurlijke persoon ”
I.      Inleiding
1.        Het onderhavige verzoek om een prejudiciële beslissing, dat krachtens artikel 267 VWEU is ingediend door de Augstākās tiesas Senāts (hoogste rechterlijke instantie, Letland), betreft de uitlegging van artikel 2 en artikel 11, lid 1, onder a) en b), van verordening (EU) nr. 269/2014 van de Raad van 17 maart 2014 betreffende beperkende maatregelen met betrekking tot acties die de territoriale integriteit, soevereiniteit en onafhankelijkheid van Oekraïne ondermijnen of bedreigen(2), zoals gewijzigd bij uitvoeringsverordening (EU) 2023/1765 van de Raad van 13 september 2023(3) (hierna: „verordening nr. 269/2014”).
2.        Dit verzoek is ingediend in het kader van een geding tussen een Letse rechtspersoon, „ČIEKURI-SHISHKI” SIA, en een andere Letse rechtspersoon, „COUNTRY HELI” SIA, naar aanleiding van de invordering van een schuld die de tweede onderneming heeft bij de eerste onderneming. Een Letse rechter heeft laatstgenoemde onderneming veroordeeld tot terugbetaling van de betrokken lening; dit vonnis is in kracht van gewijsde gegaan. „COUNTRY HELI” is voor 50 % in handen van „ČIEKURI-SHISHKI” en voor 50 % in handen van een Cypriotische rechtspersoon, de vennootschap „ABACUS (CYPRUS) LIMITED”, waarvan de werkelijke begunstigde een natuurlijke persoon is die onderworpen is aan de beperkende maatregelen die de Unie in het kader van de invasie van Oekraïne door Rusland heeft vastgesteld. In cassatie dient de verwijzende rechter te beslissen of het vonnis van de Letse rechter in eerste aanleg ten uitvoer kan worden gelegd dan wel voor vernietiging in aanmerking komt.
3.        Deze zaak werpt een aantal vragen op over de uitlegging van verordening nr. 269/2014, waarop het Hof een antwoord dient te geven teneinde de doeltreffendheid van de beperkende maatregelen te waarborgen. Deze vragen hebben onder meer betrekking op de bevoegdheid van de nationale rechter om op grond van het Unierecht te bepalen of de in deze verordening bedoelde maatregelen van toepassing zijn op een rechtspersoon, en op de criteria aan de hand waarvan de rechter zijn beoordeling
dient te verrichten. Het onderzoek van deze vragen vergt een analyse van de onderlinge afstemming tussen de rechtsorde van de Unie en het nationale recht, met name wat betreft de rol van de nationale rechter en de invloed van de regeling inzake beperkende maatregelen op het privaatrecht. Het belang van deze uitleggingsvragen gaat het kader van het hoofdgeding ruimschoots te buiten.
II.    Toepasselijke bepalingen
A.      Unierecht
1.      Verordening nr. 269/2014
4.        Artikel 1  van verordening nr. 269/2014 bepaalt:
„Voor de toepassing van deze verordening wordt verstaan onder:
a)      ‘vordering’: elke voor of na de datum 17 maart 2014 ingediende vordering, ook wanneer deze de vorm van een rechtsvordering heeft, die voortvloeit uit of verband houdt met de uitvoering van een contract of transactie, en
in het bijzonder:
i)      een vordering tot nakoming van elke verplichting die voortvloeit uit of verband houdt met een contract of transactie;
ii)      een vordering tot verlenging of uitbetaling van financiële garanties of contragaranties, ongeacht de vorm;
iii)      een vordering tot schadeloosstelling in verband met een contract of een transactie;
iv)      een reconventionele vordering;
v)      een vordering, ook via een exequatur, waarmee wordt beoogd erkenning of uitvoering van een rechterlijke of arbitrale uitspraak of van een gelijkwaardige beslissing te verkrijgen, ongeacht de plaats van uitspraak;
[...]
c)      ‘bevoegde autoriteiten’: de bevoegde autoriteiten van de lidstaten als aangegeven op de websites die zijn opgesomd in bijlage II;
[...]”
5.        Artikel 2 van deze verordening bepaalt:
„1.      Alle tegoeden en economische middelen die toebehoren aan, eigendom zijn, in het bezit zijn of onder zeggenschap staan van alle
in bijlage I vermelde natuurlijke personen, of met hen verbonden natuurlijke personen of rechtspersonen, entiteiten of lichamen, worden bevroren.
2.
Er worden geen tegoeden of economische middelen, rechtstreeks of onrechtstreeks ter beschikking gesteld aan of ten behoeve van de in de lijst in bijlage I vermelde natuurlijke personen of met hen verbonden natuurlijke personen of rechtspersonen, entiteiten of lichamen.”
6.        Artikel 3, lid 1, van deze verordening bepaalt dat bijlage I
bij deze verordening verschillende categorieën natuurlijke en rechtspersonen „en [...] met hen verbonden natuurlijke personen, rechtspersonen, entiteiten en lichamen” omvat.
7.        Artikel 9, lid 1, van deze verordening luidt als volgt:
„Het is verboden om bewust en opzettelijk deel te nemen aan activiteiten die tot doel of gevolg hebben dat het in lid 2 bedoelde verbod wordt omzeild.”
8.        Artikel 11
van verordening
nr. 269/2014 bepaalt:
„1.      Vorderingen in verband met contracten of transacties aan de uitvoering waarvan, direct of indirect, geheel of gedeeltelijk, afbreuk is gedaan door de maatregelen die uit hoofde van onderhavige verordening zijn ingesteld, met inbegrip van vorderingen tot schadeloosstelling of soortgelijke vorderingen, zoals een vordering tot schuldvergelijking of een garantievordering, in het bijzonder een vordering tot verlenging of uitbetaling van een obligatie, garantie of contragarantie, met name een financiële garantie of contragarantie, ongeacht de vorm hiervan, worden niet toegewezen indien deze vorderingen worden ingesteld door:
a)      in bijlage I opgenomen natuurlijke personen of rechtspersonen, entiteiten of lichamen;
b)      natuurlijke personen of rechtspersonen, entiteiten of lichamen die handelen voor rekening of ten behoeve van een van de onder a) bedoelde personen, entiteiten of lichamen.
2.      In de procedure waartoe een vordering aanleiding geeft, wordt het bewijs dat de vordering niet op grond van lid 1 hoort te worden afgewezen, door de eisende natuurlijke persoon of rechtspersoon, entiteit of het eisende lichaam geleverd.
3.      Dit artikel geldt onverminderd het recht van de in lid 1 bedoelde natuurlijke personen of rechtspersonen, entiteiten of lichamen op toetsing door de rechter van de rechtmatigheid van de niet-nakoming van contractuele verplichtingen in overeenstemming met onderhavige verordening.”
9.        Artikel 14 van deze verordening is als volgt geformuleerd:
„1.      Wanneer de Raad besluit een natuurlijke persoon of rechtspersoon, entiteit of lichaam te onderwerpen aan de in artikel 2 bedoelde maatregelen, wijzigt hij bijlage I dienovereenkomstig.
2.      De Raad stelt de in lid 1 bedoelde natuurlijke persoon of rechtspersoon, entiteit of lichaam in kennis van zijn besluit, hetzij rechtstreeks, indien het adres bekend is, hetzij door een kennisgeving te publiceren, zodat de betrokken natuurlijke persoon of rechtspersoon, entiteit of lichaam daarover opmerkingen kunnen indienen.
3.      Indien er opmerkingen worden ingediend of nieuw substantieel bewijsmateriaal wordt overgelegd, evalueert de Raad zijn besluit en stelt hij de natuurlijke persoon of rechtspersoon, entiteit of lichaam van het resultaat in kennis.
4.      De lijst in bijlage I wordt op gezette tijden, en ten minste om de twaalf maanden, geëvalueerd.”
10.      Artikel 17 van deze verordening bepaalt:
„Deze verordening is van toepassing:
[...]
d)      op alle volgens het recht van een lidstaat erkende of opgerichte rechtspersonen, entiteiten of lichamen, binnen of buiten het grondgebied van de Unie;
[...]”
2.      Uitvoeringsverordening 2022/336
11.      De overwegingen 10 tot en met 13 van uitvoeringsverordening (EU) 2022/336 van de Raad van 28 februari
2022 tot uitvoering van verordening
nr. 269/2014
betreffende beperkende maatregelen met betrekking tot acties die de territoriale integriteit, soevereiniteit en onafhankelijkheid van Oekraïne ondermijnen of bedreigen(4) luiden als volgt:
„(10)       Op 24 februari 2022 legde de hoge vertegenwoordiger namens de Unie een verklaring af waarin hij de niet-uitgelokte invasie van Oekraïne door de strijdkrachten van de Russische Federatie en de betrokkenheid van Belarus bij deze agressie tegen Oekraïne in de krachtigste bewoordingen veroordeelde. De hoge vertegenwoordiger gaf aan dat de respons van de Unie zowel sectorale als individuele beperkende maatregelen zal omvatten.
(11)
Op 24 februari 2022 veroordeelde de Europese Raad in de krachtigste bewoordingen de niet-uitgelokte en ongerechtvaardigde militaire agressie van de Russische Federatie tegen Oekraïne. De onwettige militaire acties van Rusland vormen een flagrante schending van het internationaal recht en van de beginselen van het VN-Handvest, en ondermijnen de Europese en mondiale veiligheid en stabiliteit. De Europese Raad kwam, in nauwe coördinatie met zijn partners en bondgenoten, verdere beperkende maatregelen overeen die enorm zware gevolgen zullen hebben voor Rusland.
(12)
Gezien de ernst van de situatie is de Raad van oordeel dat 26 personen en 1 entiteit moeten worden toegevoegd aan de in bijlage I bij verordening (EU) nr. 269/2014 opgenomen lijst van personen, entiteiten en lichamen die onderworpen zijn aan beperkende maatregelen.
(13) Bijlage I bij verordening (EU) nr. 269/2014 moet derhalve dienovereenkomstig worden gewijzigd[.]”.
B.      Lets recht
12.      De artikelen 483 en 484 van de civilprocesa likums (wetboek van burgerlijke rechtsvordering) bepalen dat de openbaar aanklager in bepaalde omstandigheden cassatieberoep bij de Augstākās tiesas Senāts (hoogste rechterlijke instantie) kan instellen tegen bepaalde rechterlijke uitspraken die in kracht van gewijsde zijn gegaan.
III. Feiten van het hoofdgeding, hoofdgeding en prejudiciële vragen
13.      Op 19 mei 2015 is een leningsovereenkomst voor een bedrag van 3 407 347,10 EUR gesloten tussen „ČIEKURI-SHISHKI”, de kredietverstrekker, en „COUNTRY HELI”, de kredietnemer.
14.      Op 19 januari 2023 heeft „ČIEKURI-SHISHKI” (hierna: „eiseres”) een vordering tegen „COUNTRY HELI” (hierna: „gedaagde”)
ingesteld
tot invordering van de hoofdsom, vermeerderd met rente. Volgens het beroepschrift is 50 % van het kapitaal van gedaagde in handen van eiseres en 50 %
in handen van een in Cyprus gevestigde vennootschap, „ABACUS (CYPRUS) LIMITED”, waarvan de werkelijke begunstigde een natuurlijke persoon, D, is.
15.      Bij vonnis van 13 september 2023 heeft de Rīgas
rajona
tiesa
(rechter in eerste aanleg Riga, Letland) vastgesteld dat gedaagde het geleende bedrag nog steeds niet had terugbetaald en ook de rente daarover nog niet had betaald. De vordering is dan ook toegewezen en gedaagde is veroordeeld
tot terugbetaling aan eiseres van de gevorderde schuld. In zijn vonnis heeft de Rīgas
rajona
tiesa
echter niet onderzocht of eiseres dan wel gedaagde onderworpen was aan de beperkende maatregelen die de Unie heeft vastgesteld naar aanleiding van acties die de territoriale integriteit, soevereiniteit en onafhankelijkheid van Oekraïne ondermijnen of bedreigen, in het bijzonder die welke zijn vastgesteld krachtens of op grond van verordening nr. 269/2014.
16.      Het vonnis, waartegen geen hoger beroep is ingesteld, is op 4 oktober 2023 in kracht van gewijsde gegaan.
17.      Op 12 oktober 2023 is een executoire titel opgemaakt en doorgegeven aan het register voor executiemaatregelen.
18.      Op grond van de rechten hem verleend bij de artikelen 483
en 484 van het wetboek van burgerlijke rechtsvordering heeft de waarnemend openbaar aanklager beroep in cassatie
ingesteld tegen het vonnis van de Rīgas rajona tiesa van 23 september 2023. Dit cassatieberoep strekte tot vernietiging van het vonnis en opschorting van de tenuitvoerlegging ervan in afwachting van een beslissing op het cassatieberoep. De openbaar aanklager stelt dat D bij uitvoeringsverordening 2022/336 tot uitvoering van verordening nr. 269/2014 op de lijst van personen is geplaatst die aan de beperkende maatregelen van bijlage I bij laatstgenoemde verordening zijn onderworpen, zodat de bepalingen daarvan in een situatie als die van het hoofdgeding van toepassing zijn op gedaagde. Hij voegt hieraan toe dat aangezien het beroep van eiseres is ingesteld nadat D op deze lijst was geplaatst, de Rīgas rajona tiesa (rechter in eerste aanleg Riga) had moeten nagaan of dit beroep in werkelijkheid tot doel had om de op D toepasselijke beperkende maatregelen te omzeilen.
19.      Bij beschikking van 8 februari 2024 heeft de Augstākās tiesas Senāts (hoogste rechterlijke instantie), die tevens de verwijzende rechter is, een procedure ter behandeling van het door de openbaar aanklager ingestelde cassatieberoep ingeleid en de tenuitvoerlegging van het vonnis van de rechter in eerste aanleg opgeschort.
20.      De verwijzende rechter merkt op dat artikel 2 van verordening nr. 269/2014 zich niet duidelijk uitlaat over de wijze waarop dient te worden vastgesteld of een rechtspersoon zoals gedaagde moet worden beschouwd als een rechtspersoon die „verbonden” is met een in bijlage I van deze verordening vermelde natuurlijke persoon
wanneer het kapitaal van deze rechtspersoon in handen is van verschillende vennootschappen en de werkelijke begunstigde van een van die vennootschappen die natuurlijke persoon blijkt te zijn. In casu zou het namelijk legitiem kunnen zijn om te veronderstellen dat gedaagde eigendom is van of mogelijk wordt gecontroleerd door
D, die de werkelijke begunstigde is.
De verwijzende rechter vraagt zich daarnaast af of ook eiseres, als rechtspersoon die 50 % van het kapitaal van gedaagde in handen heeft, kan worden beschouwd als een
„verbonden” rechtspersoon, omdat anders afbreuk zou kunnen worden gedaan aan de doeltreffendheid van de op D toepasselijke beperkende maatregelen.
21.      De verwijzende rechter verzoekt het Hof bovendien om de personele werkingssfeer en de rechtsgevolgen van artikel 11, lid 1, van verordening nr. 269/2014 te verduidelijken. Hij is met name van oordeel dat het niet gerechtvaardigd zou zijn om de nationale rechter de mogelijkheid te ontnemen om het geding te beslechten en een onder deze bepaling vallende vordering toe te wijzen, op voorwaarde althans dat deze rechter in het dictum ervan uitdrukkelijk vermeldt dat het door hem gewezen vonnis uitsluitend, vrijwillig of gedwongen, ten uitvoer kan worden gelegd indien de beperkende maatregelen tegen de betrokken persoon
zijn opgeheven. De verwijzende rechter vraagt zich tevens af in hoeverre verordening nr. 269/2014 de nationale rechter verplicht om ambtshalve te toetsen of een van de procespartijen in een civiele procedure een persoon als bedoeld in artikel 2 of artikel 11, lid 1, van deze verordening is.
22.      In die omstandigheden heeft de Augstākās tiesas Senāts (hoogste rechterlijke instantie) de behandeling van de zaak geschorst en het Hof de volgende prejudiciële vragen gesteld:
„1)      In welke omstandigheden kan iemand worden aangemerkt als een verbonden persoon in de zin van artikel 2 van verordening [...] nr. 269/2014 [...]? Kan een rechtspersoon waarvan de aandelen voor 50 % in handen zijn van een rechtspersoon waarvan de werkelijke
begunstigde op de lijst is geplaatst van de natuurlijke personen die staan vermeld in de bijlage bij uitvoeringsverordening [...] 2022/336 [...], worden aangemerkt als een verbonden rechtspersoon?
2)      Indien het tweede onderdeel van de eerste prejudiciële vraag bevestigend wordt beantwoord, moet dan een rechtspersoon die 50 % van de aandelen in handen heeft van de in dat onderdeel van de eerste prejudiciële vraag beschreven
rechtspersoon, eveneens worden beschouwd als een verbonden rechtspersoon in de zin van artikel 2 van verordening nr. 269/2014?
3)      Omvatten de in artikel 11, lid 1, onder b), van verordening nr. 269/2014 bedoelde personen, entiteiten of lichamen eveneens verbonden rechtspersonen in de zin van artikel 2 van verordening nr. 269/2014?
4)      Is de rechter verplicht om bij het onderzoek van een vordering ambtshalve na te gaan of een van de procespartijen een persoon als bedoeld in artikel 2 of artikel 11, lid 1, onder a) of b), van verordening nr. 269/2014 is?
5)      Wat zijn de rechtsgevolgen van artikel 11, lid 1, van verordening nr. 269/2014, waarin is bepaald dat ‚vorderingen’
die worden ingesteld door de in dat lid, onder a) of b), bedoelde personen ‘niet [worden] toegewezen’? Kunnen dergelijke vorderingen ten gronde worden behandeld wanneer in het dictum van het vonnis wordt bepaald dat het vonnis niet ten uitvoer kan worden gelegd zolang deze personen op de betrokken lijst staan vermeld?
6)      Sorteert artikel 11, lid 1, van verordening nr. 269/2014 rechtsgevolgen wanneer de eiser niet een van de onder a) of b) van dat lid bedoelde personen is, maar de gedaagde wel?
7)      Moeten de gegevens van de door de sancties getroffen natuurlijke persoon (naam en voornaam) bekend worden gemaakt in de motivering van het vonnis en moeten zij worden gepseudonimiseerd wanneer het vonnis wordt gepubliceerd?”
IV.    Procedure bij het Hof
23.      De verwijzingsbeslissing van 4 juli 2024 is ter griffie van het Hof ingekomen op 9 juli 2024.
24.      De openbaar aanklager, eiseres in het hoofdgeding, de Letse, de Nederlandse en de Finse
regering alsook de Europese Commissie hebben binnen de termijn van artikel 23 van het Statuut van het Hof van Justitie van de Europese Unie schriftelijke opmerkingen ingediend.
25.      Het Hof heeft overeenkomstig artikel 76, lid 2, van zijn Reglement voor de procesvoering
besloten om geen pleitzitting te houden.
V.      Juridische analyse
A.      Inleidende opmerkingen
26.      Verordening nr. 269/2014 is op 17 maart 2014 door de Europese Unie vastgesteld als reactie op de situatie in Oekraïne, met name de illegale annexatie van de Krim door Rusland. Sedert het uitbreken, in 2022, van de aanvalsoorlog van de Russische Federatie tegen Oekraïne, is het belang van deze verordening nog meer toegenomen. Zij vormt een van de belangrijkste instrumenten om Rusland gerichte sancties op te leggen. Deze verordening voorziet in de bevriezing van de tegoeden van personen en entiteiten die verantwoordelijk zijn voor acties die de territoriale integriteit, soevereiniteit en onafhankelijkheid van Oekraïne ondermijnen, en van andere personen die in artikel 2 van besluit 2014/145/GBVB(5) worden vermeld.
Daarnaast verbiedt deze verordening het verstrekken van tegoeden of economische middelen, rechtstreeks of onrechtstreeks, aan deze personen. De als bijlage opgenomen lijst wordt regelmatig geactualiseerd en bevat politici, oligarchen, militairen, ondernemingen en propagandisten die banden hebben met het Kremlin. Deze maatregelen vormen onderdeel van een bredere respons van de Unie, die tevens economische en handelssancties omvat, om druk op Rusland uit te oefenen zodat dit land zijn militaire acties beëindigt en het internationale recht naleeft.
27.      In het Unierecht worden „beperkende maatregelen” vastgesteld bij besluiten van de Raad „waarin de aanpak van de Unie wordt bepaald ten aanzien van een bepaalde aangelegenheid van geografische of thematische aard” in het kader van het gemeenschappelijk buitenlands en veiligheidsbeleid (GBVB) en krachtens artikel 29 VEU. Aangezien besluiten die in het kader van het GBVB zijn vastgesteld, geen rechtstreekse werking hebben in de interne rechtsorde van de lidstaten, kunnen zij als zodanig geen verplichtingen scheppen voor natuurlijke of rechtspersonen. Om deze besluiten uit te voeren moeten derhalve
krachtens artikel 215 VWEU „de nodige maatregelen” worden vastgesteld in de vorm van handelingen van afgeleid recht met betrekking tot de „verbreking of gehele of gedeeltelijke beperking van de economische en financiële betrekkingen met een of meer derde landen” (lid 1) of „beperkende maatregelen” „jegens natuurlijke personen, rechtspersonen dan wel niet-statelijke groepen of entiteiten” (lid 2).(6)
28.      Bij de uitoefening van de bevoegdheden die krachtens de rechtsgrondslag van artikel 215 VWEU
aan de Raad zijn verleend, kiest deze instelling er doorgaans voor om verordeningen vast te stellen. Ook verordening nr. 269/2014, die in casu centraal staat, valt onder deze categorie handelingen. Het rechtskarakter van „beperkende maatregelen” is een van de diverse aspecten waarop in het kader van het onderzoek van de prejudiciële vragen
moet worden ingegaan. Daarnaast moeten de concrete maatregelen worden geanalyseerd die de bevoegde instanties van de lidstaten, met inbegrip van hun rechterlijke instanties, dienen te nemen om de volle werking van deze verordening in hun respectieve rechtsstelsels te verzekeren. De onderlinge samenhang en de doeltreffende uitvoering van deze maatregelen zijn namelijk van cruciaal belang om de doelstellingen van het GBVB binnen de Unie te waarborgen.
29.      Overeenkomstig het verzoek van het Hof zal ik mijn conclusie toespitsen op de vierde, de vijfde en de zesde prejudiciële vraag, die rond twee verschillende hoofdthema’s kunnen worden gegroepeerd. De vierde vraag betreft de eventuele verplichting van de nationale rechter om ambtshalve na te gaan of een van de procespartijen een persoon als bedoeld in de artikelen 2 en 11 van verordening nr. 269/2014 is. De vijfde en de zesde vraag hebben zowel betrekking op de werkingssfeer als op de rechtsgevolgen van artikel 11, lid 1, van deze verordening. Ik zal deze vragen afzonderlijk behandelen.
30.      Volgens de in het kader van de samenwerkingsprocedure van artikel 267 VWEU geldende regels inzake bevoegdheidsverdeling staat het enerzijds aan het Hof om de bepalingen van Unierecht uit te leggen die de nationale rechter op eigen verantwoordelijkheid en in het licht van alle feitelijke en juridische elementen van het hoofdgeding als beslissend voor de beslechting van het geding heeft aangemerkt.(7) Anderzijds staat het aan de nationale rechter om
deze bepalingen, rekening houdend met de door het Hof verstrekte uitlegging, op het concrete geval toe te passen. Teneinde de verwijzende rechter een nuttig antwoord op de gestelde vragen te geven, zal ik in mijn analyse aandacht besteden aan alle bepalingen die, onder voorbehoud van de door deze
nationale rechter te verrichten beoordeling van de omstandigheden, mogelijkerwijs van toepassing zijn.(8)
B.      Vierde prejudiciële vraag
31.      Met zijn vierde vraag wenst de verwijzende rechter te vernemen of artikel 2 en artikel 11, lid 1, onder a) en b), van verordening nr. 269/2014 aldus moeten worden uitgelegd dat de nationale rechter verplicht is ambtshalve na te gaan of een van de procespartijen een in deze bepalingen bedoelde persoon is.
32.      Zoals ik in mijn inleidende opmerkingen heb
uiteengezet, maakt de Unie doorgaans gebruik van het rechtsinstrument van de verordening om te verzekeren dat de door de Raad in het kader van het GBVB vastgestelde beperkende maatregelen worden uitgevoerd.(9) Blijkens overweging 10 van verordening nr. 269/2014 is ervoor gekozen om deze verordening onmiddellijk in werking te doen treden, teneinde de effectiviteit van deze maatregelen te waarborgen. Volgens artikel 288 VWEU heeft een verordening een algemene strekking, is zij verbindend in al haar onderdelen en rechtstreeks toepasselijk in elke lidstaat. Door dit rechtsinstrument te hanteren, wordt derhalve een uniforme toepassing van de beperkende maatregelen
gewaarborgd.(10) Daarnaast is verordening nr. 269/2014 krachtens artikel 17 ervan van toepassing op alle natuurlijke en rechtspersonen, entiteiten of lichamen die zich binnen de Unie bevinden of daar gesitueerd zijn. Het is de verantwoordelijkheid van de lidstaten om deze beperkende maatregelen uit te voeren en toe te passen, via hun bevoegde instanties.
33.      De bepalingen van verordeningen zijn in beginsel bindend voor alle instanties van de lidstaten, daaronder begrepen de rechterlijke macht, binnen het kader van hun respectieve bevoegdheden. De rechterlijke macht speelt een centrale rol bij het toezicht op de naleving van het Unierecht en, in voorkomend geval, bij de toetsing van de rechtmatigheid van de door de staat gelaste maatregelen. Dit betekent dat de rechterlijke instanties van de lidstaten zich kunnen uitspreken over de rechtmatigheid van handelingen waarbij op nationaal niveau uitvoering wordt gegeven(11) aan beperkende maatregelen zoals sancties of handelsbeperkingen. Aldus draagt de rechterlijke macht bij tot het waarborgen van de rechtszekerheid en verzekert zij dat maatregelen in overeenstemming zijn met de toepasselijke bepalingen. Als een maatregel onrechtmatig wordt geacht, kan de bevoegde rechter deze nietig verklaren of wijzigen. De rechterlijke macht draagt op deze wijze bij tot het voorkomen van machtsmisbruik en tot het behoud van de rechtsstaat binnen de Unie.
34.      Een verordening die in beperkende maatregelen voorziet, wordt voornamelijk uitgevoerd door overheidsinstanties die over een specifieke deskundigheid op het gebied van financieel toezicht beschikken. Deze instanties beschikken over de daartoe benodigde middelen en zijn dus in staat om de opgelegde financiële sancties
uit te voeren, zoals de bevriezing van tegoeden, het verbod om leningen te verstrekken of om betalingen aan bepaalde personen of organisaties te doen. Het staat aan hen om concrete maatregelen te gelasten tegen de personen en organisaties die op de in de verordening bedoelde lijsten zijn geplaatst. Deze instanties, waaraan de uitvoering van de verordening en
in voorkomend geval
de uitvoering van nationale uitvoeringsmaatregelen
is opgedragen, ressorteren doorgaans – maar niet altijd – onder de uitvoerende macht.
35.      In dit verband zij opgemerkt dat bijlage II
bij verordening nr. 269/2014 weliswaar een lijst bevat van websites met informatie over de bevoegde autoriteiten en het adres waarop kennisgevingen aan de Commissie kunnen worden gedaan, maar dat de verordening zelf niet preciseert om welke nationale autoriteiten het gaat en wat hun concrete rol is bij de uitvoering en de toepassing van de beperkende maatregelen. De omstandigheid dat de aangewezen instanties of ministeries van lidstaat tot lidstaat
verschillen, weerspiegelt de ruime institutionele autonomie waarover de lidstaten bij de uitvoering van de beperkende maatregelen
beschikken. Het blijkt niettemin dat bepaalde ministeries, zoals het ministerie van Economische Zaken en het ministerie van Financiën, veelvuldig een bepaalde rol spelen wegens hun gespecialiseerde deskundigheid op het gebied van internationale handel en toezicht op het kapitaalverkeer.(12)
36.      Verder zij nog opgemerkt dat verordening nr. 269/2014 evenmin nauwkeurige bepalingen bevat over de wijze waarop de lidstaten de beperkende maatregelen concreet dienen uit te voeren. Er is niet voorzien in een harmonisatie van de nationale procedurevoorschriften. In plaats daarvan volstaat de verordening met het formuleren van een concrete doelstelling, zoals de bevriezing van bepaalde tegoeden of economische middelen. Sommige doelstellingen zijn ook vrij ruim geformuleerd
of hangen af van een beoordeling van de concrete omstandigheden, zoals wanneer wordt voorgeschreven dat er geen tegoeden of economische middelen
rechtstreeks of onrechtstreeks ter beschikking worden gesteld aan of ten behoeve van de in bijlage I vermelde natuurlijke personen of met hen verbonden natuurlijke personen of rechtspersonen, entiteiten of lichamen.(13)
37.      Deze vorm van gedecentraliseerde uitvoering en toepassing van de beperkende maatregelen houdt rekening met de structuur van de Unie en het in het VEU verankerde subsidiariteitsbeginsel.(14) Het weerspiegelt ook de complexiteit van de taak waarvoor de Unie en haar lidstaten zich gesteld zien, gelet met name op het brede scala aan gevallen waarin personen of organisaties proberen om het sanctiestelsel te omzeilen. Dit indachtig lijkt het inderdaad verstandig om de verantwoordelijkheid voor de concrete toepassing van verordening nr. 269/2014 en voor de vaststelling, in voorkomend geval, van nationale uitvoeringsmaatregelen toe te vertrouwen aan de nationale autoriteiten, die dichter bij de feiten staan en bovendien over een specifieke specialistische deskundigheid beschikken.
38.      Gepreciseerd moet evenwel worden dat het ondanks de gedecentraliseerde toepassing en uitvoering van de beperkende maatregelen aan de lidstaten staat om de nodige maatregelen te nemen om te garanderen dat de beperkende maatregelen van de Unie niet worden omzeild. Ingevolge artikel 29 VEU dragen de lidstaten er zorg voor dat hun nationaal beleid overeenstemt met de standpunten van de Unie.
De lidstaten moeten hun inspanningen dus op nationaal en supranationaal niveau coördineren teneinde elke omzeiling te voorkomen en te waarborgen dat de sancties van de Unie uiteindelijk doeltreffend zijn.(15) Net als op andere vergelijkbare gebieden, zoals op het gebied van de omzetting van richtlijnen door de lidstaten, mag de gedecentraliseerde toepassing en uitvoering van de beperkende maatregelen namelijk geen afbreuk doen aan de doeltreffendheid van het Unierecht.
39.      Om deze reden benadrukt het Hof
wanneer het, in afwezigheid van met het Unierecht strijdige bepalingen, de procedurele autonomie van de lidstaten erkent
dat de toepassing van het Unierecht niet praktisch onmogelijk of uiterst moeilijk mag worden gemaakt.
Een andere grens aan deze procedurele autonomie vloeit volgens vaste rechtspraak van het Hof voort uit het gelijkwaardigheidsbeginsel, dat inhoudt dat de wijze van uitvoering van het Unierecht
niet ongunstiger mag zijn dan die welke voor soortgelijke nationale situaties geldt.(16) Het gelijkwaardigheidsbeginsel en het doeltreffendheidsbeginsel zijn dus juridische criteria die van doorslaggevend belang zijn bij de beoordeling van de vraag of een concrete nationale maatregel aan de vereisten van verordening nr. 269/2014 voldoet.
40.      Volgens mij kan de vierde prejudiciële vraag van de verwijzende rechter worden beantwoord aan de hand van een uitlegging van deze beginselen. Zoals ik in deze conclusie
reeds heb vermeld, wordt een verordening die in beperkende maatregelen voorziet, voornamelijk uitgevoerd door overheidsinstanties die financieel toezicht uitoefenen en over de noodzakelijke bevoegdheden beschikken om concrete maatregelen te gelasten.(17) Hoewel de centrale rol van de nationale rechter bij het waarborgen van rechtsbescherming niet kan worden betwist(18), kan van een lid van de rechterlijke macht bezwaarlijk worden verlangd dat hij altijd over de specialistische deskundigheid beschikt die vereist is om in beslissende situaties de juiste maatregelen te nemen, in het bijzonder als het gaat om de tegoeden van een persoon die in bijlage I bij verordening nr. 269/2014 is opgenomen. Bovendien mag niet uit het oog worden verloren dat de taak van de rechterlijke macht fundamenteel verschilt van die van de uitvoerende macht en dat het in het licht van het in de lidstaten geldende beginsel van de scheiding der machten problematisch zou zijn om de rechterlijke macht te belasten met taken die normaliter aan de uitvoerende macht zijn voorbehouden.
41.      Los hiervan mag niet uit het oog worden verloren dat ook de rechterlijke macht gebonden is aan de bepalingen van verordening nr. 269/2014 en dat zij binnen het kader van haar bevoegdheden verplicht is de toepassing ervan te verzekeren. Met andere woorden, in het kader van de toepassing van het Unierecht moet het optreden van de nationale rechter, net als het optreden van andere overheidsinstanties, worden getoetst aan het doeltreffendheidsbeginsel(19), met dien verstande dat daarbij rekening moet worden gehouden met de specifieke voorwaarden waaraan het optreden van de rechterlijke macht is gebonden, met name de omstandigheid dat de nationale rechter slechts de bevoegdheden kan uitoefenen die hem door het nationale procesrecht zijn verleend. Deze beperking vloeit voort uit het beginsel van de rechtsstaat, dat kenmerkend is voor de rechtsstelsels van alle lidstaten van de Unie.
42.      In dit verband moet vóór alles in herinnering worden gebracht dat de civiele procedure in de rechtsstelsels van de lidstaten voornamelijk wordt gekenmerkt door het beginsel van tegenspraak, hetgeen betekent dat de rechter zijn overtuiging vormt op basis van de argumenten die partijen hebben aangevoerd. Bovendien stelt het in civiele procedures geldende lijdelijkheidsbeginsel(20) partijen in staat om vrijelijk te beslissen om een proces te voeren, het voorwerp van het geschil te bepalen en het proces te beëindigen. Met andere woorden, de civiele rechter hoeft in beginsel uitsluitend rekening te houden met de elementen die door de procespartijen zijn aangedragen. De procespartijen zijn dus domini litis en de rechter stelt zich in beginsel lijdelijk op.(21) Uitzonderingen hierop zijn de zogeheten „notoire” feiten, die algemeen bekend zijn of op zijn minst bekend zijn bij de rechter
die over persoonlijke specialistische deskundigheid op een bepaald gebied beschikt en daarmee dus rekening kan houden in zijn redenering. Deze kenmerken onderscheiden de civiele rechter fundamenteel van andere overheidsinstanties, zoals het openbaar ministerie in strafzaken, die ambtshalve een onderzoek kunnen instellen.
43.      Dienaangaande zij herinnerd aan de rechtspraak van het Hof dat het Unierecht in beginsel niet vereist dat een nationale rechter ambtshalve onderzoekt of er bepalingen van het Unierecht zijn geschonden indien hij voor het onderzoek van deze vraag buiten de grenzen van de door de partijen afgebakende rechtsstrijd zou moeten treden. Deze beperking van de bevoegdheid van de nationale rechter vindt haar rechtvaardiging in het beginsel dat het initiatief voor een procedure bij de partijen ligt. Overeenkomstig deze rechtspraak kan deze rechter derhalve alleen in uitzonderingsgevallen
ambtshalve optreden, wanneer het openbaar belang dit vereist.(22) Dit aspect behoeft nadere uitleg.
44.      In de rechtspraak van het Hof valt een aantal gevallen te ontwaren waarin het Hof heeft erkend dat de nationale rechter verplicht is ambtshalve een schending van de regels van het Unierecht aan de orde te stellen.(23) Deze gevallen hebben met elkaar gemeen dat de toepasselijke rechtsregel van dwingende aard is en rechten aan de justitiabelen verleent. Het Hof stelt vast dat de nationale rechter om redenen van het algemene belang van bescherming van de door het Unierecht verleende rechten verplicht is om een dergelijke schending ambtshalve aan de orde te stellen en dus ultra petita te gaan wanneer aan een van de procespartijen
een nadeel zou worden berokkend, voor zover deze bescherming niet op andere wijze zou kunnen worden verzekerd, bijvoorbeeld omdat deze procespartij deze bescherming op grond van het nationale recht niet heeft kunnen inroepen of omdat het nationale recht geen andere vormen van bescherming biedt.
45.      Hoewel de in het voorgaande punt aangehaalde rechtspraak berust op overwegingen die verband houden met de bescherming van de door het Unierecht aan justitiabelen verleende rechten, acht ik het niet uitgesloten dat een dergelijke benadering ook kan worden gehanteerd in gevallen waar niet de bescherming van een algemeen belang bestaande in de bescherming van de subjectieve rechten van particulieren centraal staat, maar waar moet worden gewaarborgd dat een autonoom openbaar belang, dat eigen is aan de Unie als supranationale organisatie en als volkenrechtelijk subject dat in staat is extern op te treden teneinde te verzekeren dat de op regels gebaseerde internationale orde wordt geëerbiedigd, wordt verwezenlijkt.(24) Het Handvest van de Verenigde Naties, hoeksteen van deze rechtsorde, heeft als missie om de vrede en de veiligheid in de wereld te handhaven. De Unie heeft zich er plechtig toe verbonden bij te dragen tot de verwezenlijking van deze doelstelling.(25)
46.      In casu moge het duidelijk zijn dat er een openbaar belang bij de doeltreffende toepassing van verordening nr. 269/2014
bestaat, dat naar mijn mening rechtvaardigt dat de grenzen van de procedurele autonomie van de lidstaten zodanig verschuiven dat kan worden voldaan aan de vereisten om de doelstellingen van het GBVB binnen de Unie
te verwezenlijken.(26) De uiteenlopende rechtstradities in de lidstaten mogen geen belemmering vormen voor de sanctieregeling van de Unie of de mogelijkheid bieden om deze regeling te omzeilen. Dit zou echter wel het geval zijn, indien de in bijlage I bij deze verordening vermelde personen transacties zouden kunnen verrichten in lidstaten waar de nationale wetgeving minder streng is. Bovendien moet worden voorkomen dat gedingen aanhangig worden gemaakt bij rechterlijke instanties die de beperkende maatregelen van de Unie niet streng genoeg toepassen.
47.      Het arrest Bank Melli Iran(27) is van bijzonder belang voor het onderzoek van de prejudiciële vragen, omdat het in herinnering brengt dat de nationale rechter de volle werking van de
bepalingen van het Unierecht dient te verzekeren_. Volgens het Hof geldt dit vereiste in alle geschillen die aan hem worden voorgelegd, met inbegrip van civiele procedures.(28) Daarnaast zij opgemerkt dat dit arrest uitgaat van het principe dat de nationale rechter dient op te treden wanneer er bewijsmateriaal voorhanden is dat doet vermoeden dat iemand het Unierecht heeft geschonden.(29) Hoewel het niet direct betrekking heeft op het stelsel van beperkende maatregelen van de Unie, maar op de bescherming tegen de gevolgen van de extraterritoriale toepassing van een wettelijke regeling van een derde staat – te weten de beperkende maatregelen die de Verenigde Staten van Amerika tegen Iran heeft vastgesteld –, is het gerelateerd aan het aanverwante gebied van het internationale sanctierecht, hetgeen rechtvaardigt dat het in het kader van deze juridische analyse in aanmerking wordt genomen. Gelet op deze rechtspraak mag volgens mij van de rechterlijke instanties van de lidstaten worden verlangd dat zij in het kader van civiele gedingen een actieve bijdrage leveren om elke vorm van omzeiling van de bij verordening nr. 269/2014 opgelegde sancties van de Unie
te voorkomen.
48.      Tot slot dient in het kader van deze analyse te worden herinnerd aan de wijze waarop het begrip „omzeiling” in de rechtspraak van het Hof wordt gedefinieerd. In het arrest Afrasiabi e.a.(30) heeft het Hof verduidelijkt dat dit begrip doelt op activiteiten die direct of indirect tot doel of resultaat hebben dat de verrichter ervan aan de toepassing van de maatregelen van de Unie wordt onttrokken, met andere woorden activiteiten die direct of indirect tot doel of resultaat hebben dat de door de Unie uitgevaardigde verboden worden ondermijnd.(31) De definitie van het Hof is uitermate ruim en legt zowel de nadruk op het doel
van de omzeilingsactiviteiten –
dat wil zeggen de potentiële gevolgen
ervan –
als op het daadwerkelijke effect, dat wil zeggen de concrete gevolgen ervan. Hieruit volgt dat onder „omzeiling” niet alleen activiteiten moeten worden verstaan die de doelstellingen van de beperkende maatregelen daadwerkelijk ondermijnen, maar ook activiteiten die tot doel hebben om deze doelstellingen te dwarsbomen, ongeacht het daadwerkelijke effect ervan.(32) Gelet op de uitdaging waarvoor de Unie en haar lidstaten zich gesteld zien, lijkt het noodzakelijk om krachtige tegenmaatregelen te nemen.
49.      Het Hof heeft zich in zijn redenering gebaseerd op de uitlegging van een bepaling(33) die in wezen overeenkomt met artikel 9 van verordening nr. 269/2014 en waaraan de nationale rechter zich
in het hoofdgeding zal moeten houden indien hij van oordeel is dat aan de voorwaarden daarvan is voldaan. Het is een centrale bepaling die beoogt te voorkomen dat sancties worden omzeild. Terwijl andere bepalingen concrete handelingen verbieden – zoals het ter beschikking stellen van economische middelen aan personen die op de lijst zijn geplaatst(34) –heeft artikel 9 van deze verordening betrekking op indirecte of verborgen
handelingen waarmee dergelijke verboden kunnen worden omzeild. Het heeft als normatieve doelstelling
om de lacunes op te vullen die aan het licht zouden kunnen treden wanneer sancties door indirecte handelingen
worden ontdoken. Deze bepaling fungeert dus als een vangnetclausule die moet waarborgen dat ook de meest creatieve en de meest verkapte omzeilingsstrategieën door de verordening worden bestreken.
50.      Om deze redenen
ben ik van mening dat de nationale rechter verplicht zou moeten zijn om ambtshalve op te treden wanneer hij op grond van de argumenten van partijen, de hem ter ore gekomen feiten of de concrete omstandigheden van het geval tot het oordeel komt dat er aanwijzingen zijn om te vermoeden  dat artikel 2 en artikel 11, lid 1, onder a)
en b), van verordening nr. 269/2014 van toepassing zijn op een van de procespartijen. Alleen onder deze voorwaarde kan worden voorkomen dat de nationale rechter zich gedwongen ziet om in zijn lijdelijke rol te volharden en tegen zijn eigen overtuiging in moet toestaan dat een in bijlage I
vermelde persoon aan de toepassing van de desbetreffende beperkende maatregelen ontsnapt. De rechter mag opzettelijk noch door nalatigheid bijdragen tot het omzeilen van de sancties.
51.      Om te voorkomen dat in de praktijk onoverkomelijke eisen aan de nationale rechter worden gesteld, mogen de op hem rustende verplichtingen niet buitensporig van aard zijn. Het doeltreffendheidsbeginsel zou reeds zijn geëerbiedigd indien de rechter zich, wanneer daartoe aanwijzingen bestaan, binnen het kader van zijn bevoegdheden tot de bevoegde autoriteiten zou wenden om aanvullende informatie over de identiteit en de mate van betrokkenheid van de betrokken persoon
in te winnen. Deze gespecialiseerde autoriteiten zouden zo snel mogelijk op het verzoek van de rechter moeten reageren overeenkomstig het in artikel 4, lid 3, VEU neergelegde beginsel van loyale samenwerking dat de toepassing van het Unierecht beheerst. Indien het vermoeden wordt bevestigd dat een van de procespartijen een aan beperkende maatregelen onderworpen persoon is, dient de rechter de daartoe geëigende maatregelen zoals bedoeld in verordening nr. 269/2014 en het nationale recht
te treffen.
52.      Aanwijzingen die erop kunnen duiden dat er mogelijk sprake is van personen die op de sanctielijst van de Unie zijn geplaatst, kunnen onder meer de nationaliteit van bepaalde vennoten zijn en eventuele grensoverschrijdende financiële transacties die via Rusland lopen of via staten die nauwe economische banden met dat land hebben. Onderstreept moet echter worden dat het uit de aard der zaak niet mogelijk is een uitputtende lijst met relevante criteria op te stellen. De praktijk moet zich daarom blijven ontwikkelen en aanpassen aan de concrete en actuele omstandigheden.(35) Soft law-instrumenten, zoals de richtsnoeren die zowel door de instellingen van de Unie als door de bevoegde autoriteiten van de lidstaten zijn gepubliceerd, kunnen hiertoe als nuttige leidraad dienen.(36) Deze richtsnoeren zijn bedoeld om het hoofd te bieden aan de uitdaging om nationale praktijken op het gebied van de uitvoering van sancties te harmoniseren.(37)
53.      Het lijkt dus noodzakelijk dat de rechter al in het stadium van het geding ingrijpt teneinde te voorkomen dat acties worden voltooid die de doelstellingen van verordening nr. 269/2014 kunnen ondermijnen, zoals bijvoorbeeld de invordering van schulden uit contracten waarbij natuurlijke personen zijn betrokken die in bijlage I
bij deze verordening worden vermeld. Van de rechter mag in het kader van het bij hem aanhangig gemaakte geschil worden verwacht dat hij in staat is complexe civiele rechtsverhoudingen te doorgronden en situaties te herkennen waarin bepaalde transacties mogelijk tot doel hebben om de sanctieregeling van de Unie te ontduiken.
54.      De rechter beschikt bovendien over een aantal procedurele prerogatieven die hem in staat stellen de nodige conservatoire of corrigerende maatregelen te treffen, zoals het weigeren van een executoriale titel op basis van een binnen de werkingssfeer van verordening nr. 269/2014 vallende overeenkomst. Gelet op de belangen van de Unie lijkt het mij echter niet voldoende om de toepassing van de beperkende maatregelen uit te stellen tot het stadium van de tenuitvoerlegging. Dit zou namelijk betekenen dat de staat pas in een zeer vergevorderd stadium van de civiele procedure tussenbeide komt, met het risico dat de gerechtsdeurwaarder niet kan beoordelen of de tenuitvoerlegging van een titel indruist tegen de bepalingen van verordening nr. 269/2014.
55.      Behoudens wanneer sprake is van gegevens die kennelijk op het tegendeel duiden, wordt een gerechtelijke executoriale titel immers geacht rechtmatig te zijn naar nationaal recht. De rechtszekerheid vereist dat excepties ten gronde die tegen een dergelijke
executoriale titel
worden opgeworpen, in beginsel niet-ontvankelijk worden verklaard. Bovendien zou in een dergelijk geval alleen de door de deurwaarder in te vorderen schuld worden getoetst aan de bepalingen van verordening nr. 269/2014, met uitsluiting van eventuele andere, uit hetzelfde geding
voortvloeiende verwante schulden.
56.      Ik ben derhalve van mening dat indien de vraag naar de eventuele toepasselijkheid van beperkende maatregelen zou worden onderzocht in het kader van de tussenkomst van de deurwaarder in het stadium van de tenuitvoerlegging van een gerechtelijke titel in plaats van in het kader van de tussenkomst van de rechter in de contentieuze fase – zoals de Letse regering in haar schriftelijke opmerkingen lijkt te suggereren – dit een niet te veronachtzamen risico met zich zou brengen dat verordening nr. 269/2014 niet met de vereiste striktheid wordt toegepast. Deze benadering moet dan ook worden verworpen.
57.      Omwille van de doeltreffendheid van het Unierecht lijkt het dus wenselijk om de nationale rechter te verplichten om ambtshalve op te treden, onder meer door de bevoegde diensten in te schakelen teneinde te onderzoeken of artikel 2 en artikel 11, lid 1, onder a)
en b), van verordening nr. 269/2014 van toepassing zijn, maar uitsluitend in de gevallen die ik hierboven heb genoemd, te weten de gevallen waarin partijen deze vraag uitdrukkelijk hebben opgeworpen of waarin de feiten die aan de rechter ter kennis zijn gebracht of de concrete omstandigheden van het geval de conclusie wettigen dat deze bepalingen van toepassing zijn.(38)
58.      Wat de onderhavige zaak betreft, zij opgemerkt dat de verwijzende rechter verwijst naar het door de openbaar aanklager ingediende beroepschrift in cassatie, waaruit naar voren komt dat het dossier van het civiele geding klaarblijkelijk gegevens bevat op basis waarvan kan worden vermoed dat de bepalingen van verordening nr. 269/2014 van toepassing zijn
op de gedaagde.(39) Deze rechter geeft bovendien aan dat eiseres, die een deel van het kapitaal van de gedaagde bezit, een met de gedaagde
verbonden persoon en een met diens vennoot „ABACUS (CYPRUS) LIMITED” verbonden persoon is. De verwijzingsbeslissing bevat hierover geen nader gedetailleerde gegevens.
59.      In dit verband volstaat het om in herinnering te brengen dat volgens vaste rechtspraak van het Hof de nationale rechter in het kader van de prejudiciële procedure van artikel 267 VWEU
bij uitsluiting bevoegd is om de feiten van het hoofdgeding vast te stellen en te beoordelen.(40) Het staat derhalve aan de Letse rechterlijke instanties om de omstandigheden van het hoofdgeding te onderzoeken, met name het door de openbaar
aanklager geproduceerde bewijsmateriaal te beoordelen en te bepalen of de bepalingen van verordening nr. 269/2014 van toepassing zijn.
60.      In het licht van de voorgaande overwegingen moet de vierde prejudiciële vraag aldus worden beantwoord
dat de aangezochte rechter,
wanneer daartoe aanwijzingen bestaan, verplicht is ambtshalve
na te gaan of een van de procespartijen een persoon als bedoeld in artikel 2 of artikel 11, lid 1, onder a) of b, van verordening nr. 269/2014 is, en daartoe alle onderzoeksbevoegdheden dient aan te wenden waarover hij beschikt. In het bijzonder is hij verplicht om bij de gespecialiseerde bevoegde autoriteiten
de noodzakelijke inlichtingen in te winnen om dit onderzoek te kunnen verrichten. Deze onderzoeksplicht strekt zich ook uit tot natuurlijke of rechtspersonen, entiteiten of lichamen die met de procespartijen verbonden zijn.
C.      Vijfde prejudiciële vraag
61.      Met zijn vijfde vraag wenst de verwijzende rechter
te vernemen wat de rechtsgevolgen zijn van artikel 11, lid 1, van verordening nr. 269/2014, waarin is bepaald dat „vorderingen” die worden ingesteld door personen als bedoeld in artikel 11, lid 1, onder a)
of b), „niet worden toegewezen”, en of een dergelijke vordering niettemin ten gronde kan worden onderzocht wanneer in het dictum van het vonnis wordt bepaald dat het vonnis niet ten uitvoer kan worden gelegd zolang deze personen op de betrokken lijst worden vermeld.
62.      Alvorens mij te buigen over de normatieve inhoud van artikel 11 van verordening nr. 269/2014, herinner ik voor alle duidelijkheid nog even kort aan de doelstelling van artikel 2 van deze verordening, aangezien beide bepalingen nauw met elkaar verband houden en elkaar aanvullen. De functie van artikel 11
kan alleen worden begrepen in het licht van de doelstelling van artikel 2, dat de centrale bepaling van het sanctiestelsel vormt.
63.      In dit verband moet worden onderstreept dat de beperkende maatregelen van financiële aard waarin artikel 2 van verordening nr. 269/2014 voorziet, enerzijds bestaan uit de bevriezing
van de aan de aangewezen natuurlijke of rechtspersonen toebehorende tegoeden en economische middelen
en anderzijds uit het verbod om tegoeden of economische middelen aan diezelfde personen ter beschikking te stellen.
64.      Gepreciseerd moet worden dat, zoals uit de richtsnoeren van de Raad met betrekking tot de uitvoering van onder het GBVB vallende beperkende maatregelen volgt(41), deze maatregelen niet van invloed zijn op het eigendomsrecht van de betrokken personen op de bevroren tegoeden. In het bijzonder leiden zij niet tot een overdracht van de eigendom van de tegoeden en economische middelen. Het Hof heeft namelijk reeds geoordeeld dat de bevriezingsmaatregel een conservatoire maatregel is die wordt geacht de personen op wie de maatregel betrekking heeft niet hun eigendom te ontnemen, omdat deze maatregel naar zijn aard tijdelijk en omkeerbaar is.(42) Verordening nr. 269/2014 verbiedt niet dat overeenkomsten met in bijlage I
opgenomen personen geldig zijn of dat dergelijke overeenkomsten worden gesloten. Met andere woorden, zij tast de geldigheid van civielrechtelijke overeenkomsten in principe niet aan.
65.      Artikel 2, lid 2, van verordening nr. 269/2014
verbiedt echter wél dat tegoeden of economische middelen
ter beschikking worden gesteld wanneer daardoor direct of indirect een voordeel aan een aangewezen persoon wordt verschaft. Hieruit volgt dat een overeenkomst niet kan worden nagekomen indien die nakoming tot gevolg heeft dat aan een dergelijke persoon een betaling wordt gedaan of enig ander economisch voordeel wordt verstrekt. Dit verbod strekt zich uit tot elke contractueel overeengekomen prestatie, levering of dienst ten gunste van een aangewezen persoon.
66.      Deze bepaling verbiedt de indirecte terbeschikkingstelling van tegoeden of economische middelen, dat wil zeggen het niet rechtstreeks aan de aangewezen persoon maar aan een derde verschaffen van een voordeel
wanneer dat voordeel indirect ten goede komt aan die aangewezen persoon. Het verbod op het indirect beschikbaar stellen van tegoeden of economische middelen geldt ook voor niet-aangewezen entiteiten wanneer redelijkerwijs kan worden aangenomen dat de tegoeden of economische middelen geheel of gedeeltelijk aan een aangewezen persoon zullen worden overgedragen. In principe moet een dergelijke indirecte terbeschikkingstelling worden vermoed wanneer economische middelen ter beschikking worden gesteld van een niet-aangewezen persoon die rechtstreeks of onrechtstreeks eigendom is van of onder de zeggenschap staat van een aangewezen persoon.(43)
67.       Zoals het Hof in het arrest Möllendorf en Möllendorf-Niehuus(44) in herinnering heeft gebracht,
moet het begrip „terbeschikkingstelling”
ruim worden uitgelegd en heeft het betrekking op elke handeling waardoor een aangewezen persoon, direct of indirect, toegang krijgt tot economische middelen, daaronder begrepen elke prestatie die ter nakoming van een tweezijdige overeenkomst wordt verricht.(45) Op basis van deze rechtspraak heeft de Raad in zijn richtsnoeren gepreciseerd dat verordeningen waarbij bevriezingsmaatregelen worden opgelegd, „het verrichten van handelingen ter uitvoering van vóór de inwerkingtreding van die verordeningen gesloten overeenkomsten [verbieden]”.(46)
68.      Hieruit volgt dat de voorrang van het Unierecht leidt tot een feitelijke opschorting van contractuele verplichtingen die onverenigbaar zijn met de sanctieregeling, zolang deze regeling van kracht is. In die zin moeten ook de bewoordingen van de richtsnoeren van de Raad worden uitgelegd dat de verordeningen waarbij bevriezingsmaatregelen worden opgelegd, zodra zij van kracht zijn, „voorrang [hebben] boven alle daarmee onverenigbare contractuele regelingen”.(47) Hoewel in deze richtsnoeren een juridisch vage terminologie wordt gehanteerd, laten zij er geen twijfel over bestaan dat een tijdelijke opschorting van contractuele verplichtingen wordt beoogd wanneer de nakoming van die verplichtingen de doelstellingen van verordening nr. 269/2014 ondermijnt. Dit geldt voor alle onderzochte taalversies(48), hetgeen lijkt te kunnen worden verklaard door de wens om het aan de nationale rechtsstelsels over te laten om de exacte uitvoeringsmodaliteiten van deze opschortende werking te bepalen.
69.      Artikel 11, lid 1, van verordening nr. 269/2014
daarentegen, dat het voorwerp van de vijfde en de zesde prejudiciële vraag
vormt, heeft tot doel om de doeltreffende werking van artikel 2 van deze verordening op procedureel vlak te waarborgen, door te beletten dat een aangewezen persoon zich in rechte kan beroepen op een recht waarvan de uitoefening zou indruisen tegen de beperkende maatregelen. Dus ook wanneer een nationale rechter een voor hem gunstig uitvallend vonnis heeft gewezen, blijft de tenuitvoerlegging van dat vonnis opgeschort zolang de betrokken persoon onderworpen is aan de sancties van de Unie.
70.      Insgelijks beoogt deze bepaling de wederpartij die de uit verordening nr. 269/2014 voortvloeiende verplichtingen eerbiedigt, ertegen te beschermen dat hij door de aangewezen partij
aansprakelijk wordt gesteld uit hoofde van een vordering
tot schadeloosstelling of een garantievordering.(49) Zonder een dergelijk procedureel mechanisme zou de wederpartij met een onhoudbare situatie worden geconfronteerd, waarbij hij zou moeten kiezen tussen het riskeren van strafsancties indien hij de overeenkomst nakomt(50) en het riskeren van civiele aansprakelijkheid indien hij weigert de overeenkomst na te komen. Als bepaling van procedurele aard is de toepassing van artikel 11, lid 1, van deze verordening voornamelijk een taak van de nationale rechter, voor zover aan de daarin gestelde wettelijke voorwaarden is voldaan.
71.      Zoals de Finse regering in haar schriftelijke opmerkingen
terecht heeft opgemerkt, heeft artikel 11, lid 1, van verordening nr. 269/2014 in hoofdzaak tot doel om de doeltreffende uitvoering van beperkende maatregelen te waarborgen, zonder de procedurevoorschriften te harmoniseren van de lidstaten, die op dit gebied hun autonomie behouden
met inachtneming van de hierboven reeds vermelde beginselen van gelijkwaardigheid en doeltreffendheid.(51) Het in artikel 11, lid 1, van deze verordening opgenomen voorschrift dat de in deze bepaling bedoelde „vorderingen [...] niet [worden] toegewezen” moet derhalve worden toegepast overeenkomstig de procedures die in het nationale recht zijn voorzien, zodat vorderingen niet kunnen worden toegewezen wanneer dat leidt tot schending van de in artikel 2 van deze verordening geformuleerde verplichting.
72.       Tot slot verdient precisering dat verordening nr. 269/2014 onverlet laat
dat de grondrechten en de procedurele waarborgen moeten worden geëerbiedigd. In artikel 11, lid 3, van deze verordening is namelijk uitdrukkelijk het recht van de in lid 1 bedoelde personen vastgelegd op toetsing door de rechter van de rechtmatigheid van de niet-nakoming van contractuele verplichtingen in overeenstemming met deze verordening.
Bovendien wordt in lid 2
ervan bepaald dat in de procedure waartoe een vordering aanleiding geeft, het bewijs dat de vordering niet op grond van lid 1 hoort te worden afgewezen, door de eisende natuurlijke persoon of rechtspersoon, entiteit of het eisende lichaam wordt geleverd.
73.      Tegen deze achtergrond zij opgemerkt dat de bepalingen van artikel 11 van verordening nr. 269/2014 moeten worden uitgelegd in het licht van overweging 6
van deze verordening, waarin onder meer wordt gepreciseerd dat deze verordening moet worden toegepast overeenkomstig de grondrechten en de beginselen die in het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie zijn erkend, waaronder met name het recht op een effectief rechtsmiddel en op een eerlijk proces, zoals gewaarborgd door artikel 47 van het Handvest. Hieruit volgt dat de bevoegde nationale rechter die zich moet uitspreken over de eventuele toepassing van artikel 11 van verordening
nr. 269/2014, het Handvest dient te eerbiedigen overeenkomstig artikel 51, lid 1, ervan.(52)
74.      Uit de voorgaande overwegingen volgt dat wanneer een geding betrekking heeft op een vordering die direct of indirect, geheel of gedeeltelijk, voortvloeit uit een overeenkomst waarvan de nakoming wordt beïnvloed door beperkende maatregelen, de nationale rechter verplicht is om overeenkomstig zijn eigen procedurele voorschriften te waarborgen dat het in artikel 11, lid 1, van verordening nr. 269/2014 voorgeschreven resultaat wordt bereikt, te weten dat „de vordering [...] niet [wordt] toegewezen”. Met andere woorden, hij mag een dergelijke
vordering niet toewijzen. Deze uitlegging vindt steun in een analyse van de onderzochte taalversies.(53)
75.      Deze bepaling verzet zich niet tegen de door de verwijzende rechter overwogen procedurele mogelijkheid om een uitspraak ten gronde over een dergelijke vordering
te doen op voorwaarde dat in het dictum van het vonnis uitdrukkelijk wordt verboden om dit vonnis ten uitvoer te leggen zolang de betrokken personen onder het toepassingsgebied van artikel 11, lid 1, onder a)
of b), van verordening nr. 269/2014 vallen. Een dergelijke procedurele mogelijkheid zou het risico op een onvoldoende doeltreffende uitvoering van de beperkende maatregelen kunnen verkleinen wanneer de overheid pas tussenbeide komt in het stadium van de tenuitvoerlegging door de gerechtsdeurwaarder.(54) Dit zou bovendien ook stroken met het bepaalde in artikel 11, lid 3, van deze verordening.(55)
76.      In wezen rechtvaardigt de verplichting om de doeltreffendheid van de door de Unie vastgestelde beperkende maatregelen te waarborgen, dat de betrokken contractuele verplichtingen
tijdelijk
niet worden nagekomen. Wanneer het geding daarentegen betrekking heeft op een vordering die niet kan worden geacht geheel of gedeeltelijk, rechtstreeks of onrechtstreeks, voort te vloeien uit een overeenkomst waarvan de nakoming wordt beïnvloed door beperkende maatregelen, kan de nationale rechter de vordering toewijzen, ook wanneer deze is ingesteld door een aangewezen persoon of door iemand die namens of voor rekening van die persoon optreedt.
77.      De nationale rechter kan dus in beginsel een uitspraak ten gronde doen op het beroep, mits hij de vordering waarop het verbod van artikel 11, lid 1, van verordening nr. 269/2014 ziet, niet toewijst. Indien de nationale procedurevoorschriften zulks toelaten, kan hij ook de behandeling van de vordering opschorten totdat de eisende partij niet langer onder artikel 11, lid 1, onder a)
of b), van deze verordening valt. In elk geval kan hij vorderingen toewijzen die niet onder het verbod vallen. Bovendien geldt krachtens artikel 7 van deze verordening dat betalingen die verschuldigd zijn uit hoofde van rechterlijke, administratieve of arbitragebesluiten die in een lidstaat zijn uitgesproken of in de betrokken lidstaat uitvoerbaar zijn, niet onder het verbod van artikel 2, lid 2, van deze verordening vallen, mits de desbetreffende interesten, andere inkomsten en betalingen overeenkomstig lid 1, van dit artikel worden bevroren.
Hieruit volgt dat niet alle civiele vorderingen automatisch zijn uitgesloten. Veeleer moet elke vordering worden beoordeeld in het licht van het voorwerp ervan, de rechtspositie van de betrokken partijen en de economische gevolgen ervan.
78.      Zo kan een vordering strekkend tot het verkrijgen van een verklaring voor recht, die niet uitvoerbaar is, in bepaalde omstandigheden toelaatbaar zijn. Een nationale rechter kan slechts een uitspraak over civielrechtelijke vorderingen doen indien hij kan waarborgen dat zijn vonnis niet indruist tegen de sanctiebepalingen van verordening nr. 269/2014 doordat bijvoorbeeld dat vonnis de aangewezen persoon direct of indirect een door de sancties verboden economisch voordeel verschaft. Tot slot is nog van belang dat de bevoegde autoriteiten uitzonderingen kunnen toestaan overeenkomstig artikel 5, lid 1, en andere bepalingen van deze verordening. Dit heeft tot doel om de toepassing van de sancties te verzoenen met de vereisten van rechtsbescherming.
79.      Om de redenen die ik in de voorgaande punten heb uiteengezet, stel ik voor om de vijfde prejudiciële vraag in die zin te beantwoorden dat artikel 11, lid 1, van verordening nr. 269/2014 aldus moet worden uitgelegd dat het zich niet verzet tegen het onderzoek van een zaak ten gronde, maar wel de toewijzing, geheel of gedeeltelijk, verbiedt van een vordering die voortvloeit uit een overeenkomst waarvan de nakoming geheel of gedeeltelijk, direct of indirect, wordt beïnvloed door beperkende maatregelen. Het vonnis van een nationale rechter
waarvan het dictum bepaalt dat dit vonnis niet uitvoerbaar is zolang de eisende partij onder het toepassingsgebied van artikel 11, lid 1, onder a)
of b), van verordening nr. 269/2014 valt, strookt in beginsel met dit verbod.
D.      Zesde prejudiciële vraag
80.      Met zijn zesde vraag wenst de verwijzende rechter in wezen te vernemen of artikel 11, lid 1, van verordening nr. 269/2014 rechtsgevolgen teweegbrengt wanneer de eisende partij niet een van de onder a) of b) van dat lid bedoelde personen is, maar de gedaagde wel.
81.      Allereerst zij eraan herinnerd dat deze bepaling tot doel heeft te voorkomen dat contracten of schuldvorderingen die mogelijk indruisen tegen de bij verordening
nr. 269/2014 opgelegde sancties, civielrechtelijk worden nagekomen. Deze sancties omvatten onder meer de bevriezing van de tegoeden van bepaalde natuurlijke of rechtspersonen
die limitatief staan opgesomd in bijlage I bij deze verordening(56) en een verbod om economische middelen of tegoeden aan die personen ter beschikking te stellen.
82.      In dit verband zij eraan herinnerd dat het Hof in het arrest Bank Sepah(57) heeft geoordeeld dat het, om deze doeleinden te bereiken, niet alleen legitiem maar ook noodzakelijk is dat een ruime uitlegging wordt gegeven aan de begrippen „bevriezing van tegoeden” en „bevriezing van economische middelen”, omdat iedere aanwending van bevroren activa waarmee de betrokken verordeningen kunnen worden omzeild en de zwakke plekken van de regels kunnen worden uitgebuit, moet worden vermeden.(58) Deze ruime uitlegging impliceert dat alle activa van een aangewezen persoon moeten worden bevroren, met inbegrip van tegoeden die afkomstig zijn van en bestemd zijn voor die persoon.(59)
83.      Verder zij nog opgemerkt dat artikel 11, lid 1, van verordening nr. 269/2014 niet enkel van toepassing is op civiele procedures in strikte zin, maar op alle beslissingen waarvan de erkenning, de tenuitvoerlegging of de rechtsgevolgen afbreuk zouden kunnen doen aan de doeltreffendheid van de bij deze verordening opgelegde beperkende maatregelen. Deze bepaling is dan ook niet rechtstreeks tot de procespartijen –
de eiser of de gedaagde – als zodanig gericht, maar legt aan rechterlijke instanties de algemene verplichting op om geen vonnissen te wijzen waarmee het doel van de sancties kan worden omzeild.
84.      Wanneer een eisende partij rechten wil doen gelden die voortvloeien uit een onder artikel 11, lid 1, van verordening nr. 269/2014 vallend contract – met name met een aan sancties onderworpen persoon – of die tot doel hebben de doelstellingen van deze verordening te ondermijnen, is de aangezochte rechter derhalve verplicht de vordering af te wijzen. Artikel 11, lid 1, van deze verordening beoogt aldus de doeltreffendheid van de beperkende maatregelen van de Unie te waarborgen en kan om die reden rechtsgevolgen sorteren ten aanzien van beide procespartijen, afhankelijk van wie er bij de transactie
zou zijn gebaat.(60)
85.      Daarnaast moet de analyse van de Commissie worden onderschreven dat artikel 11, lid 1, van verordening nr. 269/2014 uitdrukkelijk verwijst naar een „vordering”(61), een begrip dat van aanzienlijk beperktere strekking is dan het begrip „procedure”.
Een in bijlage I bij deze verordening vermelde persoon kan in een procedure namelijk zowel de gedaagde als de eisende partij zijn, met name in het kader van een vordering in reconventie. Een dergelijke vordering kan in beginsel door elke procespartij worden ingesteld. Bijgevolg moet de toepasselijkheid van deze bepaling altijd worden beoordeeld in het licht van de concrete omstandigheden van het geval.
86.      Gelet op het voorgaande stel ik voor om de zesde prejudiciële vraag in die zin te beantwoorden dat artikel 11, lid 1, van verordening nr. 269/2014 aldus moet worden uitgelegd dat het verbiedt dat een onder het toepassingsgebied van deze bepaling vallende vordering wordt toegewezen, ongeacht of deze vordering door de eisende partij dan wel de gedaagde partij is ingesteld.
VI.    Conclusie
87.      Gelet op de voorgaande overwegingen stel ik het Hof voor om de prejudiciële vragen van de Augstākās tiesas Senāts (hoogste rechterlijke instantie, Letland) als volgt te beantwoorden:
„1)      Artikel 2 en artikel 11, lid 1, van verordening (EU) nr. 269/2014 van de Raad van 17 maart 2014 betreffende beperkende maatregelen met betrekking tot acties die de territoriale integriteit, soevereiniteit en onafhankelijkheid van Oekraïne ondermijnen of bedreigen,
zoals gewijzigd bij uitvoeringsverordening (EU) nr. 2023/1765 van de Raad van 13 september 2023,
moeten aldus worden uitgelegd dat de aangezochte rechter,
wanneer daartoe aanwijzingen bestaan, verplicht is ambtshalve
na te gaan of een van de procespartijen een persoon als bedoeld in artikel 2 of artikel 11, lid 1, onder a) of b, van deze verordening is, en daartoe alle onderzoeksbevoegdheden dient aan te wenden waarover hij beschikt. In het bijzonder is hij verplicht om bij de gespecialiseerde bevoegde autoriteiten
de noodzakelijke inlichtingen in te winnen om dit onderzoek te kunnen verrichten. Deze onderzoeksplicht strekt zich ook uit tot natuurlijke of rechtspersonen, entiteiten of lichamen die met de procespartijen verbonden zijn.
2)      Artikel 11, lid 1, van verordening nr. 269/2014, zoals gewijzigd bij uitvoeringsverordening 2023/1765,
moet aldus worden uitgelegd dat
–        het zich niet verzet tegen het onderzoek van een zaak ten gronde, maar wel de toewijzing, geheel of gedeeltelijk, verbiedt van een vordering die voortvloeit uit een overeenkomst waarvan de nakoming geheel of gedeeltelijk, direct of indirect, wordt beïnvloed door beperkende maatregelen. Het vonnis van een nationale rechter
waarvan het dictum bepaalt dat dit vonnis niet uitvoerbaar is zolang de eisende partij onder het toepassingsgebied van artikel 11, lid 1, onder a)
of b), van deze verordening valt, strookt in beginsel met dit verbod.
–        het verbiedt dat een onder het toepassingsgebied van deze bepaling vallende vordering wordt toegewezen, ongeacht of deze vordering door de eisende partij dan wel de gedaagde partij is ingesteld.”
1      Oorspronkelijke taal: Frans.
2      PB 2014, L 78, blz. 6.
3      PB 2023, L 226, blz. 3.
4      PB 2022, L 58, blz. 1.
5      Besluit van de Raad van 17 maart 2014 betreffende beperkende maatregelen met betrekking tot acties die de territoriale integriteit, soevereiniteit en onafhankelijkheid van Oekraïne ondermijnen of bedreigen (PB 2014, L 78, blz. 16).
6      Volgens het Hof slaat artikel 215 VWEU een brug tussen de doelstellingen van het VEU op het gebied van het GBVB en de handelingen van de Unie waarbij onder het VWEU vallende beperkende maatregelen worden opgelegd [zie in die zin arresten van 28 maart 2017, Rosneft (C‑72/15, EU:C:2017:236, punt 89), en 10 september 2024, Neves 77 Solutions (C‑351/22, EU:C:2024:723, punt 45)].
7      Zie arrest van 10 maart 2011, Privater Rettungsdienst und Krankentransport Stadler (C‑274/09, EU:C:2011:130, punten 29 en 36).
8      Volgens vaste rechtspraak moet het Hof uit alle door de nationale rechter verstrekte gegevens, met name uit de motivering van de verwijzingsbeslissing, de elementen van het Unierecht putten die, gelet op het voorwerp van het geschil, uitlegging behoeven [zie arrest van 9 maart 2023, Registrų centras (C‑354/21, EU:C:2023:184, punt 35)].
9      Zie punt 28 van deze conclusie.
10      Zie arresten van 28 maart 2017, Rosneft (C‑72/15, EU:C:2017:236, punt 89), en 10 september 2024, Neves 77 Solutions (C‑351/22, EU:C:2024:723, punt 56).
11      De Unierechter en de nationale rechter oefenen hun rechterlijke toezicht uit binnen de grenzen van de respectievelijk aan hen geattribueerde bevoegdheden. De toetsing van handelingen van de Unie, zoals verordening nr. 269/2014, behoort tot de bevoegdheid van de Unierechter. Daarentegen is het de taak van de nationale rechter om de rechtsbescherming te waarborgen tegen overheidshandelingen die op nationaal niveau zijn vastgesteld om uitvoering of toepassing te geven aan die Uniehandelingen.
12      Giumelli, F., Geelhoed, W., de Vries, M., en Molesini, A., „United in diversity? A study on the implementation of sanctions in the European Union, Beyond Foreign Policy?”, EU Sanctions at the Intersection of Development, Trade, and CFSP, deel 10, nr. 1 (2022), blz. 41.
13      Portela, C., Olsen, K., „Mise en œuvre et suivi des régimes de sanctions de l’UE, y compris des recommandations visant à renforcer les capacités de l’UE à mettre en œuvre et à surveiller les sanctions”, studie van het Europees Parlement, 10 oktober 2023, blz. 26.
14      Starski, P., „United in Sanctions? Some Observations on the EU Practice of ‚Restrictive Measures’ in the Face of the Russian Aggression against Ukraine”, The EU Reexamined, 2024, blz. 256.
15      Finelli, F., „Countering circumvention of restrictive measures: the EU response”, Common Market Law Review, deel 60, nr. 3 (2023), blz. 737.
16      Zie arresten van 26 januari 2010, Transportes Urbanos y Servicios Generales (C‑118/08, EU:C:2010:39, punt 31); 7 april 2022, Caixabank (C‑385/20, EU:C:2022:278, punt 47), en 13 maart 2025, Banco Santander (C‑230/24, EU:C:2025:177, punt 20).
17      Zie punt 34 van deze conclusie.
18      Zie punt 33 van deze conclusie.
19      Blair, W., „The legal effect of sanctions against Russia on financial and commercial transactions”, International sanctions: Monetary and financial law perspectives, Leiden 2024, blz. 313. De auteur wijst erop dat de rechterlijke instanties van staten niet het belangrijkste middel zijn om sancties uit te voeren. Wél hebben hun uitspraken tot gevolg dat die sancties direct of indirect worden uitgevoerd en/of erkend, hetgeen van doorslaggevend belang is voor de algehele doeltreffendheid ervan.
20      Zie conclusie van advocaat-generaal Ruiz-Jarabo Colomer in de zaak Vedial/BHIM (C‑106/03 P, EU:C:2004:457, punt 28). Volgens de advocaat-generaal is het lijdelijkheidsbeginsel zeer nuttig om bepaalde kenmerken van het – in de regel civielrechtelijke – proces te bespreken die de uitdrukking zijn van de erkenning van de autonomie van personen. De partijen nemen als heer en meester van het proces niet alleen het initiatief tot het voeren of beëindigen daarvan, maar bepalen ook het voorwerp van het geschil. Dit vormt eigenlijk de procesrechtelijke reflex van de bevoegdheid om over zijn eigen rechten te beschikken, die materieelrechtelijk tot uiting komt in het primaat van de contractuele wil. De uiteindelijke rechtvaardiging van dit beginsel is dat ook de potentiële of vermoedelijke houder van rechten op een zaak deze beschikkingsbevoegdheid moet behouden om ze in rechte te handhaven of ze door afstand of instemming geheel of gedeeltelijk af te staan, waardoor hij per saldo het geschil bepaalt.
21      Mits partijen over het voorwerp van het geschil kunnen beschikken volgens het materiële recht.
22      Zie arresten van 17 december 2009, Martín Martín (C‑227/08, EU:C:2009:792, punt 20); 26 april 2017, Farkas (C‑564/15, EU:C:2017:302, punt 33), en 14 september 2023, Tuk Tuk Travel (C‑83/22, EU:C:2023:664, punt 45).
23      De verplichting van de nationale rechter om ambtshalve te onderzoeken of het Unierecht is nageleefd, geldt met betrekking tot een aantal bepalingen op het gebied van consumentenbescherming [zie arrest van 14 september 2023, Tuk Tuk Travel (C‑83/22, EU:C:2023:664, punten 45‑47 en aldaar aangehaalde rechtspraak)] en internationale bescherming [zie arresten van 8 november 2022, Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid (Ambtshalve onderzoek van bewaring) (C‑704/20 en C‑39/21, EU:C:2022:858, punt 94), en 17 oktober 2024, Ararat (C‑156/23, EU:C:2024:892, punt 52)].
24      Zie arrest van 4 oktober 2024, Commissie en Raad/Front Polisario (C‑779/21 P en C‑799/21 P, EU:C:2024:835, punt 133).
25      Zie onder meer overweging 11 van de preambule,
artikel 3, lid 5,
artikel 21, lid 2, onder c), en artikel 42, lid 1, VEU. Zie arrest van 19 juli 2012, Parlement/Raad (C‑130/10, EU:C:2012:472, punt 62).
26      Blair, W., „The legal effect of sanctions against Russia on financial and commercial transactions”, International sanctions: Monetary and financial law perspectives, Leiden 2024, blz. 313. De auteur lijkt zich op het standpunt te stellen dat de toepassing van de sancties van de Unie een kwestie van openbare orde is.
27      Arrest van 21 december 2021 (C‑124/20, EU:C:2021:1035).
28      Arrest van 21 december 2021, Bank Melli Iran (C‑124/20, EU:C:2021:1035, punten 55, 59 en 60).
29      Arrest van 21 december 2021, Bank Melli Iran (C‑124/20, EU:C:2021:1035, punten 67 en 68).
30      Arrest van 21 december 2011 (C‑72/11, EU:C:2011:874).
31      Zie arrest van 21 december 2011, Afrasiabi e.a. (C‑72/11, EU:C:2011:874, punten 60 en 62).
32      Finelli, F., „Countering circumvention of restrictive measures: the EU response”, Common Market Law Review, deel 60, nr. 3 (2023), blz. 734.
33      Artikel 7, lid 4, van verordening (EG) nr. 423/2007 van de Raad van 19 april 2007 betreffende beperkende maatregelen ten aanzien van Iran (PB 2007, L 103, blz. 1).
34      Zie punten 63 e.v. van deze conclusie.
35      Vilà Sánchez, E., „The European Union’s sanctions regime on the Russian Federation from 2014 to 2022”, Quaderns IEE: Revista de l’Institut d’Estudis Europeus, deel 2, nr. 1 (2023), blz. 55.
36      Vooral de leidraden in de richtsnoeren van de Commissie lijken van nut te zijn (zie „Circumvention red flags related to business partners and customers”, in het document „Guidance for EU operators: Implementing enhanced due diligence to shield against Russia sanctions circumvention”).
37      Giumelli, F., Geelhoed, W., de Vries, M., en Molesini, A., „United in diversity? A study on the implementation of sanctions in the European Union, Beyond Foreign Policy?”, reeds aangehaald, blz. 38.
38      Zie punt 50 van deze conclusie.
39      Zie punt 4 van de verwijzingsbeslissing.
40      Zie arrest van 28 juli 2016, Kratzer (C‑423/15, EU:C:2016:604, punt 27).
41      Zie punt 32 van het document getiteld „Beperkende maatregelen (sancties) –
Actualisering van de beste praktijken van de EU voor de doeltreffende uitvoering van beperkende maatregelen” van 3 juli 2024 (hierna: „richtsnoeren”) (nr. vorig document: 10572/22).
42      Zie arrest van 15 december 2022, Instrubel e.a. (C‑753/21 en C‑754/21, EU:C:2022:987, punt 50 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
43      Niestedt, M., EU-Außenwirtschafts- und Zollrecht (Krenzler/Herrmann/Niestedt), V. Embargo- und Sanktionsmaßnahmen, punt 50.
44      Arrest van 11 oktober 2007 (C‑117/06, EU:C:2007:596).
45      Zie arrest van 11 oktober 2007, Möllendorf en Möllendorf-Niehuus (C‑117/06, EU:C:2007:596, punt 56).
46      Zie punt 33 van de richtsnoeren.
47      Zie punt 33 van de richtsnoeren.
48      Zie de Spaanse taalversie („prevalece sobre cualquier acuerdo contractual incompatible”), de Deense taalversie („vil de gælde forud for alle uforenelige aftalemæssige arrangementer”), de Duitse taalversie („treten alle vertraglichen Regelungen, die mit ihnen nicht vereinbar sind, außer Kraft”), de Engelse taalversie („override all incompatible contractual arrangements”), de Italiaanse taalversie („prevalgono su tutti gli accordi contrattuali incompatibili”), de Letse taalversie („tai ir prioritāte pār visiem neatbilstīgiem līgumiskiem noteikumiem”), de Litouwse taalversie („jie yra viršesni už visas su jais nesuderinamas sutartines priemones”), de Nederlandse taalversie („hebben zij voorrang boven alle daarmee onverenigbare contractuele regelingen”), de Poolse taalversie „uchylają one wszystkie niezgodne porozumienia umowne”) en de Portugese taalversie „invalidam toda e qualquer disposição contratual que com eles seja incompatível”).
49      Siadat, A., Schultess, A., „Russland-Embargo-VO und innerdeutsche Zahlungsaufträge”, Zeitschrift für Bank und Kapitalmarktrecht, 2024, nr. 13, blz. 591.
50      Het Unierecht verplicht lidstaten om schendingen van de beperkende maatregelen van de Unie strafrechtelijk te bestraffen. Zie dienaangaande richtlijn (EU) 2024/1226 van het Europees Parlement en de Raad van 24 april 2024 betreffende de definitie van strafrechtelijke delicten en van sancties voor de schending van beperkende maatregelen van de Unie en tot wijziging van richtlijn (EU) 2018/1673 (PB L, 2024/1226).
51      Zie punt 39 van deze conclusie.
52      Zie naar analogie arrest van 12 juni 2014, Peftiev (C‑314/13, EU:C:2014:1645, punt 24).
53      Zie de Spaanse taalversie („no se satisfará”), de Deense taalversie („ingen fordringer må indfries”), de Duitse taalversie („wird nicht stattgegeben”), de Engelse taalversie („no claims [...] shall be satisfied”), de Italiaanse taalversie („non è concesso”), de Letse taalversie („neapmierina”), de Litauwse taalversie („netenkinami”), de Nederlandse taalversie („worden niet toegewezen”), de Poolse taalversie („nie są zaspokajane”) en de Portugese taalversie („não há lugar ao pagamento”).
54      Zie punt 54 van deze conclusie.
55      Zie punt 72 van deze conclusie.
56      Zie arrest van 5 september 2024, Jemerak (C‑109/23, EU:C:2024:681, punt 48).
57      Arrest van 11 november 2021, Bank Sepah (C‑340/20, EU:C:2021:903).
58      Arrest van 11 november 2021, Bank Sepah (C‑340/20, EU:C:2021:903, punt 56).
59      Zie in dit verband het antwoord op vraag 19 in het document van de Commissie getiteld „Geconsolideerde versie van de FAQ’s over de implementatie van verordening nr. 833/2014 van de Raad en verordening nr. 269/2014 van de Raad”, blz. 34.
60      Zo is het denkbaar dat een aan beperkende maatregelen onderworpen persoon in het kader van een door de wederpartij aangespannen geding een schuld die hij bij die wederpartij heeft, verrekent met een schuldvordering op diezelfde persoon, zonder een vordering in reconventie in te stellen. Een dergelijke verrekening zou tot gevolg hebben dat de schuld van de aangewezen persoon wordt gedelgd in het kader van het door de wederpartij aangespannen geding.
61      Zie de Spaanse taalversie („reclamación”), de Deense taalversie („fordring”), de Duitse taalversie („Forderung”), de Engelse taalversie („claim”), de Italiaanse taalversie („diritto”), de Letse taalversie („prasības”), de Litouwse taalversie („reikalavimai”), de Nederlandse taalversie („vordering”), de Poolse taalversie („roszczenia”) en de Portugese taalversie („pedido”).