Προσωρινό κείμενο
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ
ΝΙΚΟΛΑ ΑΙΜΙΛΙΟΥ
της 15ης Μαΐου 2025 (1)
Υπόθεση C‑133/24
CD Tondela – Futebol, SAD,
Clube Desportivo Feirense – Futebol, SAD,
Liga Portuguesa de Futebol Profissional (CA/LPFP),
Académico de Viseu Futebol Clube, Futebol SAD,
Os Belenenses – Sociedade Desportiva de Futebol, SAD,
Boavista Futebol Clube, Futebol SAD,
Sporting Clube de Braga, Futebol, SAD,
Sporting Clube da Covilhã – Futebol, SDUQ, Lda,
Estoril Praia – Futebol, SAD,
Gil Vicente Futebol Clube – Futebol, SDUQ, Lda,
Leixões Sport Clube, Futebol, SAD,
Clube Desportivo de Mafra – Futebol, SDUQ, Lda,
União Desportiva Oliveirense – Futebol, SAD,
Futebol Clube de Paços de Ferreira, SDUQ, Lda,
Futebol Clube de Penafiel, SA,
Portimonense Futebol, SAD,
Rio Ave Futebol Clube – Futebol SDUQ, Lda,
Santa Clara Açores – Futebol, SAD,
Varzim Sporting Club - Futebol, SDUQ, Lda,
União Desportiva Vilafranquense, Futebol SAD,
Futebol Clube de Famalicão – Futebol SAD,
Associação Académica de Coimbra - Organismo Autónomo de Futebol, SDUQ, Lda,
Moreirense Futebol Clube – Futebol, SAD,
Marítimo da Madeira, Futebol, SAD,
Vitória Sport Clube – Futebol, SAD,
Futebol Clube do Porto, Futebol, SAD,
Sporting Clube de Portugal – Futebol, SAD,
Sport Lisboa e Benfica, Futebol, SAD
κατά
Autoridade da Concorrência
[αίτηση
του Tribunal da Concorrência, Regulação e Supervisão(δικαστηρίου
υποθέσεων
ανταγωνισμού, ρύθμισης
και
εποπτείας, Πορτογαλία)για
την
έκδοση
προδικαστικής
αποφάσεως]
« Προδικαστική παραπομπή – Ανταγωνισμός – Άρθρο 101 ΣΛΕΕ – Επαγγελματικό ποδόσφαιρο – Εθνικό πρωτάθλημα – Έννοιες του αντίθετου προς τον ανταγωνισμό “αντικειμένου” και “αποτελέσματος” – Πανδημία COVID‑19 – Συμφωνία “no-poach” – Απόφαση Meca-Medina (C‑519/04 P) »
I.      Εισαγωγή
1.        Σε ορισμένες πρόσφατες υποθέσεις, επί των οποίων εκδόθηκαν οι αποφάσεις ISU (2), Superleague (3), Royal Antwerp (4) και FIFA (5), το Δικαστήριο κλήθηκε να εξετάσει τη συμβατότητα ορισμένων κανονισμών, εκδοθέντων από διεθνείς ή εθνικές αθλητικές
ενώσεις, με τις διατάξεις του δικαίου της Ένωσης για τον ανταγωνισμό και την εσωτερική αγορά.
2.        Η υπό κρίση υπόθεση αποτελεί φυσική συνέχεια των εν λόγω υποθέσεων. Συγκεκριμένα, η διαφορά της κύριας δίκης αφορά μια συμφωνία «no-poach», η οποία συνήφθη, κατά τη διάρκεια της πανδημίας COVID‑19, από τους ποδοσφαιρικούς συλλόγους που αγωνίζονται στην πρώτη και στη δεύτερη κατηγορία της πορτογαλικής
ένωσης ποδοσφαίρου, με τη σύμφωνη γνώμη της εθνικής ποδοσφαιρικής ένωσης. Προκειμένου το αιτούν δικαστήριο να εκτιμήσει τη συμβατότητα της εν λόγω συμφωνίας με το άρθρο 101 ΣΛΕΕ, ζητεί, κατ’ ουσίαν,
από το Δικαστήριο, με τα προδικαστικά ερωτήματά του, να παράσχει περαιτέρω διευκρινίσεις σχετικά με την έννοια του περιορισμού του ανταγωνισμού «ως εκ του αντικειμένου», καθώς και σχετικά με το περιεχόμενο των αρχών που απορρέουν από τη «νομολογία Meca-Medina» του Δικαστηρίου (6).
3.        Παρόμοια εν πολλοίς ζητήματα εγείρονται επίσης από δύο άλλες αιτήσεις προδικαστικής αποφάσεως –στις υποθέσεις C‑209/23, RRC Sports (7), και C‑428/23, ROGON κ.λπ. (8)– επί των οποίων θα αναπτύξω τις προτάσεις μου σήμερα. Ως εκ τούτου, οι παρούσες προτάσεις πρέπει να αναγνωσθούν σε συνδυασμό με τις άλλες αυτές προτάσεις. Για λόγους δικονομικής οικονομίας και για να διευκολύνω τους αναγνώστες, θα προσπαθήσω να αποφύγω τις περιττές επαναλήψεις στις τρεις προτάσεις και, για τον σκοπό αυτόν, θα περιλάβω ορισμένες εκατέρωθεν παραπομπές.
II.    Τα πραγματικά περιστατικά, η διαδικασία της κύριας δίκης και τα προδικαστικά ερωτήματα
4.        Η Liga Portuguesa de Futebol Profissional (φορέας διοργάνωσης του πορτογαλικού πρωταθλήματος επαγγελματικού ποδοσφαίρου, στο εξής: LPFP) είναι μη κερδοσκοπική ένωση ιδιωτικού δικαίου η οποία έχει ως αποστολή να υποστηρίζει και να ρυθμίζει τις δραστηριότητες του επαγγελματικού ποδοσφαίρου στην Πορτογαλία και της οποίας τακτικά μέλη είναι αθλητικοί σύλλογοι. Η LPFP διοργανώνει αγώνες επαγγελματικού ποδοσφαίρου ανδρών, μεταξύ των οποίων περιλαμβάνονται το Primeira Liga (πρωτάθλημα πρώτης κατηγορίας) και το Segunda Liga (πρωτάθλημα δεύτερης κατηγορίας).
5.        Κατά την αγωνιστική περίοδο 2019/2020, στο πρωτάθλημα πρώτης κατηγορίας μετείχαν 18 ομάδες και στο πρωτάθλημα δεύτερης κατηγορίας
13. Στις 30 Ιανουαρίου 2020, κατά τη διάρκεια της ανωτέρω αγωνιστικής περιόδου, ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (ΠΟΥ) κήρυξε την έξαρση της νόσου COVID‑19 ως κατάσταση έκτακτης ανάγκης για τη δημόσια υγεία σε διεθνές επίπεδο και, στις 11 Μαρτίου 2020, την κήρυξε ως πανδημία.
6.        Στις 12 Μαρτίου 2020 η Πορτογαλική Κυβέρνηση ανακοίνωσε πλείονα μέτρα για τον περιορισμό του κινδύνου διάδοσης του ιού. Την ίδια ημέρα, η LPFP αποφάσισε και ανακοίνωσε την επ’ αόριστον αναστολή των εθνικών πρωταθλημάτων της πρώτης και της δεύτερης κατηγορίας, ενώ απέμεναν ακόμη 10 αγωνιστικές ημέρες.
7.        Λόγω της επιδείνωσης της επιδημικής κατάστασης, οι πορτογαλικές αρχές κήρυξαν, στις 18 Μαρτίου 2020, κατάσταση έκτακτης ανάγκης (η οποία, στη συνέχεια, παρατάθηκε έως τις 2 Μαΐου 2020).
8.        Στις 21 Μαρτίου 2020 η LPFP και η Sindicato de Jogadores Profissionais de Futebol (συνδικαλιστική ένωση επαγγελματιών ποδοσφαιριστών, στο εξής: SJPF) συνέστησαν επιτροπή παρακολούθησης της πανδημίας COVID‑19 και ξεκίνησαν διαπραγματεύσεις για τη διασφάλιση της βιωσιμότητας του αθλήματος τόσο από αθλητική όσο και από οικονομική άποψη.
9.        Στις 7 Απριλίου 2020 η LPFP και η SJPF εξέδωσαν από ένα δελτίο Τύπου σχετικά με την κατάσταση των διαπραγματεύσεών τους. Η LPFP ανέφερε, στο δικό της δελτίο Τύπου, πρώτον, ότι είχε λάβει τη συναίνεση της SJPF για μια δέσμη νομικών μέτρων που προορίζονταν να ενσωματωθούν στη συλλογική σύμβαση εργασίας η οποία ίσχυε για τους επαγγελματίες ποδοσφαιριστές (στο εξής: ΣΣΕ), συμπεριλαμβανομένης της παράτασης της διάρκειας των συμβάσεων εργασίας και των συμβάσεων δανεισμού ή μετεγγραφής παικτών μέχρι τη λήξη της αγωνιστικής περιόδου 2019/2020, ήτοι μέχρι την ημερομηνία κατά την οποία θα διεξαγόταν εν τέλει ο τελευταίος επίσημος αγώνας της εν λόγω περιόδου. Στη συνέχεια, η LPFP διευκρίνισε ότι δεν είχε επιτευχθεί συμφωνία με την SJPF επί των συζητηθέντων οικονομικών ζητημάτων, στα οποία περιλαμβανόταν το ενδεχόμενο επίτευξης συμφωνίας για μείωση των μισθών. Η εν λόγω μη επίτευξη συμφωνίας μνημονεύθηκε και από την SJPF στο δικό της δελτίο Τύπου, το οποίο εξέδωσε την ίδια ημέρα. Τέλος, η LPFP υπενθύμισε ότι, ελλείψει τέτοιας συμφωνίας, οι σύλλογοι διατηρούσαν την ευχέρεια, μεταξύ άλλων, να καταφύγουν στην απλουστευμένη προσωρινή ανεργία ή να αρχίσουν ατομικές διαπραγματεύσεις με τους ποδοσφαιριστές τους.
10.      Την ίδια ημερομηνία, η LPFP και οι σύλλογοι που συμμετείχαν στην πρώτη κατηγορία, εκπροσωπούμενοι κατά κύριο λόγο από τους αντίστοιχους προέδρους τους, συμμετείχαν σε τηλεδιάσκεψη, μετά την οποία η LPFP εξέδωσε δελτίο Τύπου με τίτλο «Οι πρόεδροι των συλλόγων [της πρώτης κατηγορίας] καθιερώνουν κανόνα για τις μονομερείς καταγγελίες». Με το εν λόγω δελτίο Τύπου ανακοινώθηκε ότι «κανείς σύλλογος δεν θα προσλά[μβανε] ποδοσφαιριστή ο οποίος θα κατ[ήγγελλε] μονομερώς τη σύμβαση εργασίας του επικαλούμενος δυσκολίες που προκλήθηκαν από την πανδημία COVID‑19 ή από οποιαδήποτε έκτακτη απόφαση που οφείλεται σε αυτήν, και ιδίως από την παράταση της αγωνιστικής περιόδου». Την επομένη, ορισμένοι από τους συλλόγους που μετείχαν στη δεύτερη κατηγορία εξέδωσαν δελτίο Τύπου με το οποίο ανακοίνωσαν την πρόθεσή τους να υιοθετήσουν τον κανόνα που συμφωνήθηκε από τους συλλόγους της πρώτης κατηγορίας.
11.      Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, στις 7 Απριλίου 2020, η Fédération internationale de football association (στο εξής: FIFA), η οποία είχε συστήσει ομάδα εργασίας για την επίλυση των ρυθμιστικών ζητημάτων που είχαν ανακύψει λόγω της πανδημίας, δημοσίευσε το έγγραφο με τίτλο «COVID‑19 – Ρυθμιστικά ζητήματα σχετικά με το ποδόσφαιρο». Στο εν λόγω έγγραφο, η FIFA προέβλεπε, μεταξύ άλλων, ότι θα επιτρεπόταν στις εθνικές ποδοσφαιρικές ενώσεις να τροποποιήσουν τις ημερομηνίες των αντίστοιχων αγωνιστικών περιόδων τους καθώς και τις ημερομηνίες των περιόδων εγγραφής των παικτών. Επίσης, η FIFA πρότεινε να ενθαρρυνθούν οι σύλλογοι και οι ποδοσφαιριστές να συνεργαστούν για την επίτευξη συμφωνιών με αντικείμενο την αναβολή καταβολής ή τη μείωση των μισθών ή, επικουρικώς, να ανασταλεί η ισχύς των συμφωνητικών που είχαν συναφθεί μεταξύ των συλλόγων και των ποδοσφαιριστών κατά τη διάρκεια της αναστολής της αγωνιστικής περιόδου.
12.      Όσον αφορά την εφαρμογή των κανόνων του ανταγωνισμού κατά τη διάρκεια της υγειονομικής κρίσης, το Ευρωπαϊκό Δίκτυο Ανταγωνισμού εξέδωσε, στις 23 Μαρτίου 2020, κοινή δήλωση με την οποία αναγνώριζε την ενδεχόμενη ανάγκη συνεργασίας μεταξύ επιχειρήσεων.
13.      Στις 23 Απριλίου 2020 η Πορτογαλική Κυβέρνηση εξέδωσε πράξη νομοθετικού περιεχομένου για τη θέσπιση μιας δέσμης έκτακτων και προσωρινών μέτρων στον τομέα του αθλητισμού, μεταξύ των οποίων περιλαμβανόταν η παροχή της δυνατότητας στις πορτογαλικές αθλητικές ενώσεις να τροποποιήσουν τους κανονισμούς τους κατά τη διάρκεια και μέχρι την ολοκλήρωση της αγωνιστικής περιόδου 2019/2020, προκειμένου να αντιμετωπιστούν οι δυσχέρειες που προκάλεσε η πανδημία COVID‑19. Στη συνέχεια, στις 30 Απριλίου 2020, οι αρχές εξέδωσαν απόφαση με αντικείμενο την καθιέρωση συγκεκριμένης στρατηγικής για την άρση των μέτρων περιορισμού της κυκλοφορίας, συμπεριλαμβανομένης της δυνατότητας επανέναρξης της αγωνιστικής περιόδου 2019/2020, προκειμένου να ολοκληρωθούν οι διοργανώσεις.
14.      Στις 4 Μαΐου 2020 η LPFP, η SJPF και η Associação Nacional de Treinadores de Futebol (Εθνική Ένωση Προπονητών Ποδοσφαίρου, Πορτογαλία) συνήψαν μνημόνιο συμφωνίας σχετικά με τη διάρκεια των συμβάσεων και των αθλητικών σχέσεων. Στο εν λόγω μνημόνιο γινόταν, μεταξύ άλλων, αναφορά στην «ασυνήθιστη και έκτακτη κατάσταση» την οποία προκάλεσε η πανδημία COVID‑19 και στην ανάγκη να διασφαλιστούν οι διοργανώσεις, με σεβασμό των αρχών της ακεραιότητας και της αθλητικής αξίας. Το μνημόνιο προέβλεπε τα εξής: i) η αγωνιστική περίοδος 2019/2020 θα έληγε την επομένη της ημερομηνίας διεξαγωγής του τελευταίου επίσημου αγώνα των διοργανώσεων και ii) οι συναφθείσες μεταξύ συλλόγων και ποδοσφαιριστών αθλητικές συμβάσεις οι οποίες επρόκειτο να λήξουν κατά τη διάρκεια της τρέχουσας αγωνιστικής περιόδου θα θεωρούνταν ότι παρατάθηκαν αυτομάτως έως τη λήξη της περιόδου. Οι όροι του εν λόγω μνημονίου περιλήφθηκαν, στη συνέχεια, στη ΣΣΕ.
15.      Στις 26 Μαΐου 2020 η Autoridade da Concorrência (πορτογαλική αρχή ανταγωνισμού, στο εξής: AdC) επέβαλε προσωρινό μέτρο άμεσης αναστολής, για χρονικό διάστημα 90 ημερών, της συμφωνίας περί μη πρόσληψης ποδοσφαιριστών –από άλλους συλλόγους της πρώτης και της δεύτερης κατηγορίας–
οι οποίοι κατήγγειλαν μονομερώς τη σύμβαση εργασίας τους (στο εξής: επίμαχη συμφωνία). Στις 2 Ιουνίου 2020 η LPFP και οι οικείοι σύλλογοι δήλωσαν ότι συμφωνούν με το προσωρινό μέτρο.
16.      Στις 28 Απριλίου 2022 η AdC εξέδωσε οριστική απόφαση στην υπόθεση, με την οποία έκρινε την επίμαχη συμφωνία ως αντίθετη προς τον ανταγωνισμό κατά παράβαση του άρθρου 9 («Συμφωνίες, εναρμονισμένες πρακτικές και αποφάσεις ενώσεων επιχειρήσεων») του Lei n.º 19/2012, de 8 de maio, que aprova o novo regime jurídico da concorrência (νόμου 19/2012, της 8ης Μαΐου 2012, για τη θέσπιση του νέου νομοθετικού πλαισίου σχετικά με τον ανταγωνισμό) και του άρθρου 101 ΣΛΕΕ, και επέβαλε οικονομικές κυρώσεις στις εμπλεκόμενες επιχειρήσεις.
17.      Είκοσι οκτώ από τις εν λόγω επιχειρήσεις άσκησαν προσφυγή κατά της απόφασης της AdC ενώπιον του Tribunal da Concorrência, Regulação e Supervisão (δικαστηρίου υποθέσεων ανταγωνισμού, ρύθμισης και εποπτείας, Πορτογαλία). Στην εν λόγω διαδικασία, το εθνικό δικαστήριο καλείται, συγκεκριμένα, να εξακριβώσει, μεταξύ άλλων, αν η επίμαχη συμφωνία (9) απαγορεύεται από το άρθρο 101, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ. Καθώς διατηρεί αμφιβολίες ως προς την ορθή ερμηνεία της εν λόγω διάταξης, το αιτούν δικαστήριο αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
«1)      Συνιστά κανόνα που ενδιαφέρει τον αθλητισμό, κατά τη νομολογία Meca-Medina, [...] [συμφωνία όπως η επίμαχη] υπό τις περιστάσεις που εκτίθενται με την υπό κρίση αίτηση προδικαστικής αποφάσεως;
2)      Κατά τη νομολογία που προκύπτει από τις αποφάσεις [Wouters και Meca-Medina], μπορεί να θεωρηθεί αναλογικός και κατάλληλος και, επομένως, συμβατός με το άρθρο 101, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, κατά τις διατάξεις του άρθρου 165 ΣΛΕΕ, κανόνας ο οποίος προκύπτει από [συμφωνία όπως η επίμαχη] και ο οποίος έχει τα χαρακτηριστικά και τους σκοπούς και συνήφθη υπό τις περιστάσεις που εκτίθενται με την υπό κρίση αίτηση προδικαστικής αποφάσεως;
3)      Αντιβαίνει στο άρθρο 101, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ ερμηνεία κατά την οποία συμφωνία συναφθείσα με τα χαρακτηριστικά και τους σκοπούς και υπό τις περιστάσεις που εκτίθενται με την παρούσα αίτηση προδικαστικής αποφάσεως [όπως η επίμαχη συμφωνία] μπορεί να χαρακτηριστεί ως περιορισμός του ανταγωνισμού ως εκ του αντικειμένου, καθότι είναι αρκούντως επιζήμια για τον ανταγωνισμό;»
18.      Γραπτές παρατηρήσεις κατέθεσαν στην παρούσα διαδικασία οι CD Tondela, Marítimo da Madeira, Vitória Sport Clube, Sporting Clube de Portugal, Sport Lisboa e Benfica, η AdC, η Ελληνική, η Πολωνική και η Πορτογαλική Κυβέρνηση, καθώς και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Οι CD Tondela, Marítimo da Madeira, Vitória Sport Clube, Futebol Clube do Porto, Sporting Clube de Portugal, Sport Lisboa e Benfica, η AdC, η Πορτογαλική Κυβέρνηση και η Επιτροπή ανέπτυξαν, επίσης, προφορικές παρατηρήσεις κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση της 13ης Φεβρουαρίου 2025.
III. Ανάλυση
19.      Με τα τρία προδικαστικά ερωτήματα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί να διευκρινιστεί αν μια συμφωνία όπως η συμφωνία «no-poach» με την οποία οι κυριότεροι ποδοσφαιρικοί σύλλογοι της πρώτης και της δεύτερης κατηγορίας της Πορτογαλίας συμφώνησαν να μην προσλαμβάνουν επαγγελματίες ποδοσφαιριστές από άλλους συλλόγους που έχουν καταγγείλει μονομερώς τη σύμβαση εργασίας τους λόγω προβλημάτων οφειλόμενων στην πανδημία COVID‑19 ή σε οποιασδήποτε έκτακτη απόφαση ληφθείσα λόγω της πανδημίας COVID‑19, και ειδικότερα στην απόφαση να παραταθεί η αγωνιστική περίοδος, μπορεί i) να χαρακτηριστεί ως συμφωνία ένωσης επιχειρήσεων περιορίζουσα τον ανταγωνισμό «ως εκ του αντικειμένου» για τους σκοπούς του άρθρου 101, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, και ii) να εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της νομολογίας Meca-Medina.
20.      Θα ξεκινήσω την ανάλυσή μου με το τρίτο προδικαστικό ερώτημα (Α), προτού ασχοληθώ με το πρώτο και το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα, τα οποία μπορούν να εξεταστούν από κοινού (Β).
Α.      Επί του τρίτου προδικαστικού ερωτήματος
21.      Με το τρίτο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, από το Δικαστήριο να διευκρινίσει αν συμφωνία «no-poach» συναφθείσα κατά τη διάρκεια της πανδημίας COVID‑19 από όλους (ή σχεδόν όλους) τους ποδοσφαιρικούς συλλόγους που μετέχουν σε εθνικό πρωτάθλημα, με τη συναίνεση της εθνικής ποδοσφαιρικής ένωσης και με τα χαρακτηριστικά που μνημονεύθηκαν στο σημείο 19 των παρουσών προτάσεων, πρέπει να θεωρηθεί ότι συνεπάγεται περιορισμό «ως εκ του αντικειμένου» κατά την έννοια του άρθρου 101, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ.
22.      Προκειμένου να προτείνω απάντηση στο εν λόγω προδικαστικό ερώτημα, θα αποσαφηνίσω καταρχάς το σχετικό πλαίσιο ανάλυσης (1), προτού εξετάσω τις ιδιαιτερότητες της μορφής συμφωνίας που είναι επίμαχη στην υπόθεση της κύριας δίκης (2).
1.      Ένα αρκετά δυσνόητο πλαίσιο ανάλυσης που τελικά αποσαφηνίστηκε
23.      Το άρθρο 101, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ απαγορεύει τις συμφωνίες μεταξύ επιχειρήσεων, τις αποφάσεις ενώσεων επιχειρήσεων και κάθε εναρμονισμένη πρακτική που δύνανται να επηρεάσουν το εμπόριο μεταξύ κρατών μελών και που έχουν ως αντικείμενο ή ως αποτέλεσμα την παρεμπόδιση, τον περιορισμό ή τη νόθευση του ανταγωνισμού εντός της εσωτερικής αγοράς.
24.      Μόλις πριν από λίγα χρόνια, ο γενικός εισαγγελέας M. Bobek διαπίστωνε με έκπληξη ότι περισσότερο από εξήντα χρόνια μετά την έναρξη ισχύος της Συνθήκης της Ρώμης, μια βασική έννοια που περιλαμβάνεται στο άρθρο 101, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ παρέμενε αβέβαιη και, ως εκ τούτου, έχρηζε περαιτέρω αποσαφήνισης από τα δικαστήρια της Ένωσης (10). Πράγματι, δύσκολα μπορεί να αμφισβητηθεί ότι, τουλάχιστον μέχρι πρόσφατα, η έννοια του «περιορισμού ως εκ του αντικειμένου» και η διάκριση μεταξύ της έννοιας αυτής και της έννοιας του «περιορισμού ως εκ του αποτελέσματος» παρέμεναν αρκετά δυσνόητες (11).
25.      Αναμφισβήτητα, υπάρχει πλέον μεγαλύτερη σαφήνεια, αφότου το τμήμα μείζονος συνθέσεως του Δικαστηρίου παρέσχε, με τις αποφάσεις του στις υποθέσεις ISU, Superleague και Royal Antwerp, σαφείς κατευθυντήριες γραμμές επί του εν λόγω ζητήματος. Προς τούτο, το Δικαστήριο συστηματοποίησε εν πολλοίς την (αρκετά εκτεταμένη) νομολογία των τμημάτων του, από τα προηγούμενα έτη, επί του εν λόγω ζητήματος. Φρονώ ότι η εν λόγω νομολογία στηρίχθηκε σε τρεις κύριους άξονες: i) αποφυγή της τυπολατρίας κατά τον ορισμό των περιορισμών «ως εκ του αντικειμένου»· ii) διασφάλιση της στενής ερμηνείας της εν λόγω έννοιας· και iii) καθιέρωση σαφούς διάκρισης μεταξύ περιορισμών «ως εκ του αντικειμένου» και περιορισμών «ως εκ του αποτελέσματος». Στις ενότητες που ακολουθούν, θα ορίσω καταρχάς την έννοια του περιορισμού «ως εκ του αντικειμένου» (α) και, στη συνέχεια, θα εξηγήσω τον τρόπο με τον οποίο πρέπει να διαπιστώνονται τέτοιοι περιορισμοί (β) και (γ).
α)      Τι είναι ο περιορισμός «ως εκ του αντικειμένου»;
26.      Κατά πάγια πλέον νομολογία, η έννοια του αντίθετου προς τον ανταγωνισμό «αντικειμένου» πρέπει να ερμηνεύεται στενά (12). Η έννοια αυτή παραπέμπει αποκλειστικώς σε ορισμένα είδη συντονισμού μεταξύ επιχειρήσεων τα οποία αποδεικνύονται αρκούντως επιβλαβή για τον ανταγωνισμό ώστε να μπορεί να θεωρηθεί ότι παρέλκει η εξέταση των αποτελεσμάτων τους. Πράγματι, μπορεί να γίνει δεκτό ότι ορισμένες μορφές συντονισμού μεταξύ επιχειρήσεων παραβλάπτουν, ως εκ της φύσεώς τους, την ομαλή λειτουργία του ανταγωνισμού (13).
27.      Ωστόσο, ο όρος «αρκούντως επιβλαβή» δεν πρέπει να νοείται ως ποσοτικό κατώτατο όριο (14). Όπως διευκρίνισε το Δικαστήριο στην απόφαση Superleague, οι περιορισμοί «ως εκ του αντικειμένου» περιλαμβάνουν όχι μόνον τις μορφές συμπαιγνίας που είναι «ιδιαιτέρως επιβλαβείς για τον ανταγωνισμό, όπως οι οριζόντιες συμπράξεις που έχουν ως αποτέλεσμα τον καθορισμό των τιμών, τον περιορισμό της παραγωγικής ικανότητας ή την κατανομή της πελατείας», αλλά και άλλα είδη συμπεριφοράς τα οποία, «[χ]ωρίς να είναι οπωσδήποτε εξίσου επιζήμια για τον ανταγωνισμό, [...] μπορούν επίσης να θεωρηθούν, σε ορισμένες περιπτώσεις, ότι έχουν αντικείμενο αντίθετο προς τον ανταγωνισμό» (15). Τούτο ισχύει, μεταξύ άλλων, για ορισμένα είδη οριζόντιων συμφωνιών πέραν των συμπράξεων (16) ή για ορισμένα είδη κάθετων συμφωνιών (17).
28.      Επομένως, ο όρος «αρκούντως επιβλαβή» πρέπει να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι αναφέρεται σε ποιοτικό χαρακτηριστικό της συμφωνίας ή της άλλης μορφής συμπαιγνίας. Για να συνιστά περιορισμό «ως εκ του αντικειμένου», η οικονομική λογική της συμφωνίας πρέπει να είναι προδήλως αντίθετη προς τον ανταγωνισμό. Με άλλα λόγια, πρέπει να είναι σαφές ότι, από οικονομική άποψη, ο αντικειμενικός σκοπός της συμφωνίας είναι αντίθετος προς τα συμφέροντα που κατοχυρώνονται από το άρθρο 101 ΣΛΕΕ (18). Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο, στις περιπτώσεις αυτές, οι αρχές μπορούν να θεωρούν ότι διαθέτουν επαρκή
στοιχεία
για να κρίνουν ότι η επίμαχη συμπεριφορά αντιβαίνει
στο άρθρο 101, παράγραφος 1,
ΣΛΕΕ, χωρίς να απαιτείται η διενέργεια ανάλυσης αντιπαραδείγματος προκειμένου να διαπιστωθούν τα αποτελέσματά της στην αγορά (19).
29.      Η οικονομική λογική μιας συμφωνίας δεν πρέπει να συγχέεται ούτε με την επίγνωση της παράβασης των κανόνων ανταγωνισμού ούτε με την υποκειμενική πρόθεση των οικείων επιχειρήσεων να διαπράξουν τέτοια παράβαση (20).  Κανένα από τα δύο αυτά στοιχεία
δεν έχει καθοριστική σημασία για τη στοιχειοθέτηση παράβασης του άρθρου 101 ΣΛΕΕ, μολονότι –όταν αποδεικνύονται– μπορούν ασφαλώς να λαμβάνονται υπόψη για την εκτίμηση του αντίθετου προς τον ανταγωνισμό χαρακτήρα της συμφωνίας (21).
30.      Όπως προκύπτει από την απόφαση BIDS, οι επίμαχες επιχειρήσεις μπορεί κάλλιστα να επιδιώκουν κάποιον απώτερο σκοπό τον οποίο θεωρούν θεμιτό
(στην υπόθεση εκείνη, τη μείωση του πλεονάσματος παραγωγικής ικανότητας στον κλάδο). Ωστόσο, ακόμη και μια δυνητικά καλοπροαίρετη ενέργεια είναι άνευ σημασίας εάν το αντικείμενο και τα μέσα της συνεργασίας που συμφωνήθηκε για τον σκοπό αυτόν είναι, από τη φύση τους, αντίθετα προς τον ανταγωνισμό (στην υπόθεση εκείνη, η θέσπιση μηχανισμού παροχής κινήτρων για την αποχώρηση ανταγωνιζομένων επιχειρήσεων) (22).
31.      Η ανωτέρω ερμηνεία του άρθρου 101, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ απηχεί σε ορισμένο βαθμό –όπως την αντιλαμβάνομαι– την αρχική επιλογή των συντακτών της Συνθήκης, οι οποίοι είχαν την πρόθεση να απαγορεύσουν τόσο τις συμφωνίες που συνάπτονται με σκοπό ακριβώς τον περιορισμό του ανταγωνισμού (περιορισμοί «ως εκ του αντικειμένου») όσο και εκείνες οι οποίες, μολονότι συνάπτονται για άλλον λόγο, εντούτοις έχουν περιοριστικά του ανταγωνισμού αποτελέσματα (περιορισμοί «εκ του αποτελέσματος») (23). Συγκεκριμένα, η νυν κρατούσα ερμηνεία βασίζεται στην αρχική αυτή προσέγγιση, λαμβάνοντας υπόψη το προφανές γεγονός ότι οι εμπλεκόμενες επιχειρήσεις είναι συνήθως νομικά πρόσωπα και ότι, ως εκ τούτου, δεν είναι πάντοτε ρεαλιστικό –και μπορεί μάλιστα να είναι αρκετά δύσκολο– να διερευνηθούν οι (υποκειμενικές) προθέσεις τους.
32.      Επιπλέον, μολονότι οι κυρώσεις που μπορούν να επιβάλλονται από τις αρχές εντάσσονται στη «σφαίρα του ποινικού δικαίου» κατά την έννοια του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής και της Ευρωπαϊκής Σύμβασης για την Προάσπιση των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και των Θεμελιωδών Ελευθεριών, εντούτοις το δίκαιο ανταγωνισμού της Ένωσης διαφέρει από τον σκληρό πυρήνα του ποινικού δικαίου (24). Προκειμένου να καταλογίσουν στις επιχειρήσεις την ευθύνη για τις παραβάσεις, οι αρχές δεν απαιτείται να διαπιστώνουν την ύπαρξη ψυχολογικού στοιχείου της αντίθετης προς τον ανταγωνισμό συμπεριφοράς, αλλά μόνον πραγματικού στοιχείου.
β)      Πώς διαπιστώνεται περιορισμός «ως εκ του αντικειμένου» (Ι);
33.      Το Δικαστήριο έχει διευκρινίσει ότι, προκειμένου να προσδιοριστεί αν μια συγκεκριμένη μορφή συμπεριφοράς συνιστά περιορισμό «ως εκ του αντικειμένου», πρέπει να εξετάζονται τρεις πτυχές: i) το περιεχόμενο της επίμαχης συμφωνίας, ii) το οικονομικό και νομικό πλαίσιο στο οποίο αυτή εντάσσεται και iii) οι σκοποί που επιδιώκονται με την εν λόγω συμφωνία (25).
34.      Η εξέταση του περιεχομένου της συμφωνίας –η οποία αποτελεί, όπως είναι φυσικό, την αφετηρία της ανάλυσης– αφορά το αντικείμενο της συνεργασίας που καθιέρωσαν οι εμπλεκόμενες επιχειρήσεις ή, με άλλα λόγια, τον μηχανισμό που αυτές δημιούργησαν. Όπως έχει επισημάνει το Δικαστήριο, μπορεί να είναι αναγκαία η «εξέταση των διαφόρων πτυχών της προκειμένου να κριθεί αν η επίμαχη συνεννόηση έχει χαρακτηριστικά τέτοια που να καθιστούν δυνατή τη σύνδεσή της με μορφή συντονισμού μεταξύ επιχειρήσεων η οποία πρέπει να θεωρηθεί, ως εκ της φύσεώς της, επιβλαβής για την ομαλή λειτουργία του ανταγωνισμού» (26). Με απλά λόγια: πώς λειτουργεί η συμφωνία αυτή; Αντιστοιχεί σε ορισμένο είδος συμπεριφοράς η οποία, ως γνωστόν, είναι κατά κανόνα επιβλαβής;
35.      Όσον αφορά το οικονομικό και νομικό πλαίσιο στο οποίο εντάσσεται η επίμαχη συμπεριφορά, το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι «πρέπει να λαμβάνονται υπόψη η φύση των επηρεαζόμενων προϊόντων ή υπηρεσιών, καθώς και οι πραγματικές συνθήκες που χαρακτηρίζουν τη λειτουργία και τη διάρθρωση του οικείου τομέα ή των οικείων τομέων ή των σχετικών αγορών» (27). Στο πλαίσιο αυτό, κρίσιμοι μπορεί να είναι τόσο οικονομικοί παράγοντες (για παράδειγμα, η ύπαρξη φραγμών εισόδου και επέκτασης, η συγκέντρωση της αγοράς, η ισχύς των ανταγωνιστών, η αντισταθμιστική ισχύς των προμηθευτών και των αγοραστών κ.λπ.) όσο και νομικοί παράγοντες (για παράδειγμα, η ισχύουσα νομοθεσία, οι σχετικοί κανόνες που θεσπίζονται από φορείς αυτορρύθμισης, η ύπαρξη παρόμοιων συμφωνιών στην αγορά οι οποίες ενδέχεται να έχουν σωρευτικά αποτελέσματα κ.λπ.). Η τελική εκτίμηση εξαρτάται κυρίως από τις περιστάσεις της συγκεκριμένης περίπτωσης.
36.      Για παράδειγμα, μια δυνατότητα είναι «να τεκμαίρεται ότι ορισμένες μορφές συντονισμού [...] είναι επιβλαβείς για την ομαλή λειτουργία του ανταγωνισμού μόνον εφόσον πληρούνται ορισμένες ειδικές προϋποθέσεις» (28). Ομοίως, είναι δυνατόν, παρά τον κατά κανόνα επιζήμιο χαρακτήρα συγκεκριμένης συμπεριφοράς, απλώς να μην υφίσταται, σε δεδομένη αγορά, ανταγωνισμός ο οποίος να μπορεί να περιοριστεί (29). Σε ορισμένες περιπτώσεις, μπορεί επίσης να είναι αναγκαίο να εξεταστεί η διαχρονική εξέλιξη της σχετικής αγοράς, προκειμένου να διαπιστωθεί αν μια συγκεκριμένη πρακτική, μολονότι δεν ήταν αντίθετη προς τον ανταγωνισμό όταν καθιερώθηκε για πρώτη φορά, μπορεί στη συνέχεια να διατηρήθηκε προκειμένου να επιτευχθεί σκοπός αντίθετος προς τον ανταγωνισμό (30).
37.      Όσον αφορά τους σκοπούς που επιδιώκονται με την επίμαχη συμπεριφορά –που είναι το τελευταίο στοιχείο της ανάλυσης και, για προφανείς λόγους, κρίσιμο συναφώς–, πρέπει να προσδιορίζονται οι άμεσοι σκοποί των οποίων η επίτευξη επιδιώκεται ευθέως με τη συμπεριφορά αυτήν όσον αφορά τον ανταγωνισμό (31). Με άλλα λόγια, οι αρχές πρέπει να προσπαθούν να εντοπίσουν τους πρωταρχικούς οικονομικούς λόγους της συνεργασίας μεταξύ των εν λόγω επιχειρήσεων (32).
38.      Επιπλέον, όπως εκτέθηκε στο σημείο 29 των παρουσών προτάσεων, μολονότι η υποκειμενική πρόθεση των μερών δεν συνιστά αναγκαίο στοιχείο
για την εξακρίβωση του ως εκ του αντικειμένου περιοριστικού χαρακτήρα μιας συμφωνίας, το στοιχείο
αυτό μπορεί ενδεχομένως να λαμβάνεται υπόψη όταν είναι κρίσιμο. Για παράδειγμα, θα ήταν παράλογο να μη ληφθούν υπόψη εσωτερικά έγγραφα και άλλα αποδεικτικά στοιχεία
από τα οποία προκύπτει ότι τα μέλη του προσωπικού των εμπλεκόμενων μερών γνώριζαν ότι η νομιμότητα της επίμαχης συμπεριφοράς ήταν εξαιρετικά αμφίβολη και ότι προέβησαν σε ιδιαιτέρως παραπλανητικές δηλώσεις με σκοπό να περιαγάγουν σε πλάνη τις δημόσιες αρχές (33).
39.      Μετά την αποσαφήνιση των ανωτέρω, το επόμενο –πιο πρακτικής φύσεως– ζήτημα είναι πώς πρέπει να αξιολογούνται στην πράξη οι τρεις αυτές δέσμες στοιχείων, προκειμένου να κριθεί αν μια συγκεκριμένη συμπεριφορά έχει ακριβώς ως αντικείμενο τον περιορισμό του ανταγωνισμού.
40.      Τούτο εξαρτάται, και πάλι, από τις ιδιαιτερότητες της κάθε περίπτωσης. Φρονώ ότι, σύμφωνα με την πρόσφατη νομολογία, οι αρχές μπορούν να εφαρμόζουν δύο βασικές προσεγγίσεις.
γ)      Πώς διαπιστώνεται περιορισμός «ως εκ του αντικειμένου» (II);
41.      Μια πρώτη πιο «παραδοσιακή» προσέγγιση εφαρμόζεται συνήθως όταν η επίμαχη συμφωνία φαίνεται να ανήκει σε μια κατηγορία συμφωνιών των οποίων ο επιβλαβής χαρακτήρας είναι ευρέως γνωστός και κοινώς αποδεκτός: για παράδειγμα, καθορισμός των τιμών, περιορισμός της παραγωγής και καταμερισμός της αγοράς. Τούτο δε διότι, στις περιπτώσεις αυτές, η πείρα –ήτοι η οικονομική ανάλυση και η προηγούμενη διοικητική και δικαστική πρακτική– επιβεβαιώνει ότι οι συμφωνίες είναι συνήθως αντίθετες προς τον ανταγωνισμό (34).
42.      Κατά συνέπεια, όταν από την εξέταση του περιεχομένου των συμφωνιών προκύπτει ότι, εκ πρώτης όψεως, η συμφωνία συνιστά (αυτό που συχνά αποκαλείται) «απροκάλυπτο περιορισμό» (35), η εξέταση του νομικού και οικονομικού πλαισίου καθώς και των σκοπών της συμφωνίας δεν χρειάζεται να είναι πάντοτε πολύ λεπτομερής (36). Προκειμένου να επιβεβαιώνουν τον αντίθετο προς τον ανταγωνισμό χαρακτήρα της συμφωνίας, οι αρχές πρέπει απλώς να εξακριβώνουν ότι δεν συντρέχουν ειδικές περιστάσεις οι οποίες θα μπορούσαν να προκαλέσουν αμφιβολίες ως προς τον προβαλλόμενο βλαπτικό χαρακτήρα της επίμαχης συμφωνίας (37). Με άλλα λόγια, οι αρχές πρέπει να έχουν σχηματίσει την πεποίθηση ότι τα στοιχεία που συνελέγησαν στο πλαίσιο της έρευνάς τους, συμπεριλαμβανομένων εκείνων που περιήλθαν σε γνώση τους από τις ενδιαφερόμενες επιχειρήσεις, επιβεβαιώνουν ότι και η επίμαχη συμφωνία, όπως και οι περισσότερες από τις συμφωνίες της ίδιας κατηγορίας, είναι εγγενώς αντίθετη προς τον ανταγωνισμό (38). Αυτού του είδος η ανάλυση παρέχει στις αρχές ανταγωνισμού ένα σαφές, διαχειρίσιμο και προβλέψιμο διαδικαστικό πλαίσιο έναντι των προδήλως επιζήμιων μορφών συμπεριφοράς, χάρη στο οποίο οι εν λόγω αρχές εξοικονομούν διοικητικές δαπάνες, ενώ παράλληλα ελαχιστοποιείται
ο κίνδυνος σφαλμάτων (39).
43.      Ένας δεύτερος τρόπος προσέγγισης αφορά τις συμφωνίες ως προς τις οποίες δεν μπορεί να διενεργηθεί «ασφαλής» εκ πρώτης όψεως αξιολόγηση του αντικειμένου τους, επειδή, για παράδειγμα, έχουν πολλά πρωτότυπα χαρακτηριστικά ή επειδή φαίνεται να ανήκουν σε μια κατηγορία συμφωνιών που δεν είναι κατά κανόνα προβληματική. Στις περιπτώσεις αυτές, απαιτείται συνήθως διεξοδικότερη ανάλυση του περιεχομένου, του πλαισίου και των σκοπών της επίμαχης συμφωνίας από τις αρχές, προκειμένου να διαπιστωθεί αν έχει αντικείμενο αντίθετο προς τον ανταγωνισμό. Μάλιστα, από την πρόσφατη νομολογία, όπως στην περίπτωση της σειράς υποθέσεων με αντικείμενο την πληρωμή για
την καθυστέρηση εισόδου στην αγορά
(pay-for delay) (40),
προκύπτει ότι η ύπαρξη αντίθετου προς τον ανταγωνισμό αντικειμένου δεν αποκλείεται κατ’ ανάγκην από το γεγονός ότι δεν υφίσταται προηγούμενη διοικητική ή δικαστική πρακτική όσον αφορά παρόμοια συμπεριφορά.
44.      Ωστόσο, και σε αυτές τις περιπτώσεις, η πείρα μπορεί να συμβάλει στον προσδιορισμό του πραγματικού αντικειμένου μιας –εκ πρώτης όψεως αβλαβούς– συμφωνίας. Ο όρος «πείρα» δεν μπορεί να ερμηνευθεί υπό στενή και στατική έννοια. Αυτό που έχει σημασία είναι να έχουν οι αρχές, χάρη στις καθιερωμένες μεθόδους νομικής και οικονομικής ανάλυσης, σαφή αντίληψη του νομικού μηχανισμού που δημιουργείται από τη συμφωνία και γνώση του πιθανού οικονομικού αντικτύπου της στην αγορά. Τούτο δε διότι μια συμφωνία, θεωρούμενη υπό το πρίσμα των βασικών στοιχείων της, είναι δυνατόν να υποκρύπτει –ή να ισοδυναμεί, από οικονομικής απόψεως, με– απροκάλυπτο περιορισμό ή άλλη πρακτική της οποίας ο επιβλαβής χαρακτήρας είναι ευλόγως σαφής (41).
45.      Εξάλλου, η «πείρα» είναι μια έννοια που «εξελίσσεται κατ’ ανάγκη με την πάροδο του χρόνου, σε συνάρτηση με την ενίσχυση της γνώσης και της πείρας που αποκτάται από τις αρμόδιες διοικητικές και δικαστικές αρχές, τη δημιουργία πιο εξελιγμένων εργαλείων αναλύσεως καθώς και τις εξελίξεις στην οικονομική σκέψη» (42). Η λογική αυτή προφανώς είναι αμφίδρομη: η πείρα μπορεί να αφαιρεί ορισμένες μορφές συμπεριφοράς από τη «σφαίρα του αντικειμένου», αλλά μπορεί επίσης να εντάσσει ορισμένες νέες μορφές σε αυτήν.
46.      Υπό το πρίσμα αυτών ακριβώς των αρχών, θα εξετάσω ακολούθως τα ζητήματα που εγείρει η επίμαχη στην υπόθεση της κύριας δίκης συμφωνία.
2.      Συμφωνίες «no-poach» και περιορισμοί «ως εκ του αντικειμένου»
47.      Εκ προοιμίου, πρέπει να επισημάνω ότι, στο πλαίσιο της διαδικασίας του άρθρου 267 ΣΛΕΕ, θεμέλιο του οποίου είναι ο σαφής διαχωρισμός των καθηκόντων μεταξύ των εθνικών δικαιοδοτικών οργάνων και του Δικαστηρίου, ο ρόλος του τελευταίου περιορίζεται στην ερμηνεία των διατάξεων του δικαίου της Ένωσης ως προς τις οποίες ερωτάται, εν προκειμένω του άρθρου 101, παράγραφος 1,
ΣΛΕΕ. Υπό την έννοια αυτή, δεν απόκειται στο Δικαστήριο αλλά στο αιτούν δικαστήριο να εκτιμήσει εν τέλει αν, λαμβανομένων υπόψη όλων των λυσιτελών στοιχείων που χαρακτηρίζουν την περίπτωση της υπόθεσης της κύριας δίκης και του οικονομικού και νομικού πλαισίου εντός του οποίου αυτή εντάσσεται, η επίμαχη συμφωνία έχει ως αντικείμενο τον περιορισμό του ανταγωνισμού. Εντούτοις, όταν αποφαίνεται επί αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως, το Δικαστήριο μπορεί, βάσει των στοιχείων της δικογραφίας που έχει στη διάθεσή του, να παράσχει διευκρινίσεις προκειμένου να καθοδηγήσει το αιτούν δικαστήριο στην ερμηνεία του, ώστε το τελευταίο να είναι σε θέση να επιλύσει τη διαφορά της οποίας έχει επιληφθεί (43).
48.      Υπό το πρίσμα αυτό, θα επιχειρήσω να βοηθήσω το Δικαστήριο να καθοδηγήσει το αιτούν δικαστήριο όσον αφορά δύο βασικά ζητήματα: πρώτον, κατά πόσον οι συμφωνίες «no-poach» μπορούν γενικώς να θεωρηθούν ως εγγενώς αντίθετες προς τον ανταγωνισμό και, δεύτερον, κατά πόσον οι συγκεκριμένες περιστάσεις υπό τις οποίες συνήφθη η επίμαχη συμφωνία θα πρέπει να θεωρηθούν κρίσιμες στο πλαίσιο της σχετικής εκτίμησης.
α)      Μια εν δυνάμει κατηγορία περιορισμών «ως εκ του αντικειμένου»
49.      Εκ προοιμίου, μπορώ να επισημάνω ότι οι συμφωνίες «no-poach» –συμφωνίες με τις οποίες δύο ή περισσότερες επιχειρήσεις συμφωνούν να μην προσλαμβάνουν ή να μην προσπαθούν να προσλάβουν προσωπικό η μία από την άλλη– έχουν, τουλάχιστον όταν συνάπτονται μεταξύ πραγματικών και δυνητικών ανταγωνιστών και εκτός αν είναι παρεπόμενες μιας νόμιμης συναλλαγής η οποία δεν είναι η ίδια αντίθετη προς τον ανταγωνισμό, όλα τα χαρακτηριστικά ώστε να θεωρηθούν, εκ πρώτης όψεως, ως περιορίζουσες τον ανταγωνισμό «ως εκ του αντικειμένου».
50.      Καταρχάς, οι συμφωνίες «no-poach» μπορούν, σαφέστατα, να θεωρηθούν ως μορφή καταμερισμού μιας πηγής εφοδιασμού (εν προκειμένω, της παροχής εργασίας), η οποία αποτελεί συμπεριφορά που μνημονεύεται ρητά στο άρθρο 101, παράγραφος 1, στοιχείο γʹ, ΣΛΕΕ. Επιπλέον, η πρόσφατη πρακτική των αρχών (44) και των δικαστηρίων (45) (τόσο στην Ευρωπαϊκή Ένωση όσο και αλλού), καθώς και η νομική και οικονομική θεωρία (46), φαίνεται να παρέχουν επαρκείς και αξιόπιστες ενδείξεις οι οποίες συνηγορούν υπέρ της άποψης ότι οι συμφωνίες «no-poach» είναι γενικότερα επιζήμιες για την ομαλή λειτουργία του ανταγωνισμού. Συγκεκριμένα, στην απόφαση FIFA, το Δικαστήριο αναφέρθηκε στις συμπαιγνίες που συνίστανται στον περιορισμό ή στον έλεγχο, σε ορισμένους τομείς ή σε ορισμένες αγορές, της «πρόσληψη[ς] εργαζομένων ιδιαίτερων ικανοτήτων» ως ενδεχόμενο περιορισμό ως εκ του αντικειμένου (47).
51.      Με την άποψη αυτή συμφωνώ και εγώ. Αντί να ανταγωνίζονται μεταξύ τους για την πρόσληψη των καλύτερων εργαζομένων –προσφέροντας υψηλότερους μισθούς και/ή καλύτερες συνθήκες και ευκαιρίες εργασίας–, οι ενδιαφερόμενες επιχειρήσεις «εγκλωβίζουν» το προσωπικό τους, με «πάγωμα» των όρων των συμβάσεών τους. Οι πλέον αποτελεσματικές επιχειρήσεις, οι οποίες έχουν το κίνητρο και τη δυνατότητα να προσλάβουν το προσωπικό που κρίνουν ότι ανταποκρίνεται καλύτερα στις ανάγκες τους, εμποδίζονται να το πράξουν ενόσω το προσωπικό αυτό απασχολείται από ένα από τα άλλα συμβαλλόμενα μέρη της συμφωνίας.
52.      Τούτο έχει αναπόφευκτα ως αποτέλεσμα τη μη βέλτιστη κατανομή των ανθρώπινων πόρων, την απώλεια αποτελεσματικότητας και/ή καινοτομίας και, σαφέστατα, τη μείωση των μισθών του προσωπικού. Η αγορά εισροών (αγορά εργασίας) επηρεάζεται οπωσδήποτε αρνητικά και, συνεπακόλουθα, η αγορά εκροών (προϊόντα ή υπηρεσίες που προσφέρονται από τις εν λόγω επιχειρήσεις) μπορεί επίσης να επηρεάζεται συχνά κατά παρόμοιο τρόπο.
53.      Ως εκ τούτου, καταλήγω χωρίς δυσκολία στο συμπέρασμα –συντασσόμενος, μεταξύ άλλων, με την AdC, την Πορτογαλική Κυβέρνηση και την Επιτροπή– ότι η οικονομική λογική των περισσότερων συμφωνιών «no‑poach» που συνάπτονται μεταξύ ανταγωνιστών είναι αντίθετη προς τον ανταγωνισμό.
54.      Εντούτοις, για τους λόγους που προαναφέρθηκαν, η ανάλυση δεν ολοκληρώνεται με το συμπέρασμα ότι μια συγκεκριμένη συμφωνία ανήκει σε κατηγορία συμφωνιών που κατά κανόνα περιορίζουν τον ανταγωνισμό. Πρέπει, επιπλέον, να ληφθούν υπόψη το περιεχόμενο, το νομικό και οικονομικό πλαίσιο, καθώς και οι σκοποί της συγκεκριμένης επίμαχης συμφωνίας, προκειμένου να εξακριβωθεί αν συντρέχουν συγκεκριμένες περιστάσεις οι οποίες μπορούν να δημιουργήσουν αμφιβολίες ως προς τον επιβλαβή χαρακτήρα της επίμαχης συμφωνίας.
β)      Οι συγκεκριμένες περιστάσεις της υπόθεσης της κύριας δίκης
55.      Κατά τη γνώμη μου, στην υπό κρίση υπόθεση υπάρχουν διάφορα στοιχεία τα οποία φαίνεται να αποκλείουν τον εγγενώς αντίθετο προς τον ανταγωνισμό χαρακτήρα της επίμαχης συμφωνίας.
56.      Από τη διάταξη περί παραπομπής προκύπτει ότι οι ποδοσφαιρικοί σύλλογοι συνήψαν την επίμαχη συμφωνία, με την υποστήριξη της εθνικής ποδοσφαιρικής ένωσης, κατά τη διάρκεια της πανδημίας COVID‑19, έχοντας ως σκοπό να διασφαλίσουν ότι η περίοδος 2019/2020, παρά τη διακοπή και τις καθυστερήσεις, θα μπορούσε να ολοκληρωθεί χωρίς να διακυβευθούν το αδιάβλητο και ο δίκαιος χαρακτήρας της διοργάνωσης.
57.      Κατά τη γνώμη μου, είναι αρκετά προφανές ότι, αφού έπρεπε ακόμη να διεξαχθούν δέκα αγώνες, αν δεν είχε συναφθεί συμφωνία όπως η επίμαχη, θα ήταν αρκετά εύκολο για ορισμένες ομάδες να διαταράξουν την ομαλή διεξαγωγή της διοργάνωσης. Ειδικότερα, οι πλουσιότεροι σύλλογοι, προσλαμβάνοντας τους καλύτερους παίκτες από τους πλέον άμεσους ανταγωνιστές τους, μεταξύ εκείνων των οποίων η σύμβαση επρόκειτο να λήξει ή είχε καταγγελθεί μονομερώς, θα μπορούσαν να έχουν ενισχύσει τις δικές τους ομάδες και να έχουν αποδυναμώσει ταυτόχρονα τους εν λόγω ανταγωνιστές (48).
Τούτο θα ήταν πιθανό κατά μείζονα λόγο επειδή η πανδημία επέφερε βαρύ οικονομικό
πλήγμα στους ποδοσφαιρικούς συλλόγους (49) και, ως εκ τούτου, δεν μπορεί να αποκλειστεί ότι το γεγονός αυτό θα μπορούσε να έχει επιδεινώσει τη διαφορά πλούτου μεταξύ των διαφόρων συλλόγων, επηρεάζοντας κατά συνέπεια τη δυνατότητα απόκτησης νέων παικτών.
58.      Μια τέτοια εξέλιξη θα υπονόμευε –κατά τη γνώμη μου– την αξιοπιστία της όλης διοργάνωσης έναντι, μεταξύ άλλων, των χορηγών και των φιλάθλων. Επομένως, η βούληση των συλλόγων να διατηρήσουν τις ομάδες στους τελευταίους δέκα αγώνες όσο το δυνατόν όμοιες με εκείνες που μετείχαν στο πρώτο μέρος της αγωνιστικής περιόδου αποτελεί μέτρο σύμφωνο με τον σκοπό της διασφάλισης της ακεραιότητας και του δίκαιου χαρακτήρα της αθλητικής διοργάνωσης, στην οποία τα αποτελέσματα βασίζονται στην αξία και όχι στη σκοπιμότητα. Στην απόφαση FIFA, το Δικαστήριο αναγνώρισε ότι «μπορεί να είναι θεμιτό για μια [ποδοσφαιρική] ομοσπονδία [...] να επιδιώκει να διασφαλίζει σε ορισμένο βαθμό τη σταθερότητα ως προς τη σύνθεση του έμψυχου δυναμικού ποδοσφαιριστών από το οποίο επιλέγονται τα μέλη των ομάδων
τις οποίες συγκροτούν οι εν λόγω σύλλογοι κατά τη διάρκεια συγκεκριμένης αγωνιστικής περιόδου, επί παραδείγματι αποκλείοντας [...] τη μονομερή καταγγελία των συμβάσεων εργασίας κατά τη διάρκεια της περιόδου, ενδεχομένως δε και συγκεκριμένου ημερολογιακού έτους» (50). Φρονώ ότι η εν λόγω διαπίστωση είναι, τηρουμένων των αναλογιών, κρίσιμη και στην υπό κρίση υπόθεση. Στην πράξη, σκοπός της επίμαχης συμφωνίας ήταν να καθυστερήσει, για ορισμένους παίκτες, την έναρξη της μεταγραφικής περιόδου –η οποία, για προφανείς λόγους, κανονικά δεν έχει αρχίσει ακόμη όταν η διοργάνωση πλησιάζει προς το τέλος της (51)– προκειμένου να ευθυγραμμιστεί με το νέο πρόγραμμα της διοργάνωσης.
59.      Συναφώς, θα ήθελα να προσθέσω ότι δεν έχω πειστεί από τον ισχυρισμό της AdC και της Επιτροπής όσον αφορά τη σχετική ομοιότητα μεταξύ, αφενός, των κανόνων οι οποίοι εξετάστηκαν στην απόφαση FIFA (52) και οι οποίοι κρίθηκαν εν τέλει από το Δικαστήριο ότι είχαν αντίθετο προς τον ανταγωνισμό αντικείμενο και, αφετέρου, της συμφωνίας που αποτελεί το αντικείμενο της παρούσας διαδικασίας. Στην υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση FIFA, η διατύπωση των κανόνων ήταν, καταρχάς, «ιδιαιτέρως γενική και ασαφής, επιδεχόμενη εφαρμογή κατά διακριτική ευχέρεια, δηλαδή απρόβλεπτη και δυσχερώς δυνάμενη να ελεγχθεί» (53), και καθιστούσε δυνατή την
καταχρηστική επίκληση των εν λόγω κανόνων (54). Κάθε παράβαση των κανόνων αυτών θα μπορούσε να έχει ως αποτέλεσμα, σχεδόν αυτομάτως και απλώς και μόνον βάσει τεκμηρίων, την επιβολή ιδιαίτερα επιβαρυντικών και/ή παρατεταμένων κυρώσεων (55), στερώντας από τον ποδοσφαιριστή «κάθε δυνατότητα συμμετοχής στο οργανωμένο ποδόσφαιρο» (56) και «[εκθέτοντας] τον νέο σύλλογο [σ]τον κίνδυνο να καταστεί αλληλεγγύως και εις ολόκληρον υπεύθυνος για την καταβολή ενδεχομένως ιδιαιτέρως υψηλής αποζημιώσεως» (57). Ως εκ τούτου, οι εν λόγω κανόνες συνεπάγονταν «γενικευμένο[...] και δραστικό[...] περιορισμό[...] του διασυνοριακού ανταγωνισμού μεταξύ συλλόγων που [εκτεινόταν], από γεωγραφικής απόψεως, στο σύνολο του εδάφους της Ένωσης και [είχε], από χρονικής απόψεως, μόνιμο χαρακτήρα» (58).
60.      Δεν αντιλαμβάνομαι ποια είναι τα κοινά χαρακτηριστικά που έχουν οι δύο δέσμες μέτρων.
61.      Επιπροσθέτως,
το αποτέλεσμα της επίμαχης συμφωνίας δεν ήταν συγκρίσιμο με το αποτέλεσμα του μέτρου που εξετάστηκε στην υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση Royal Antwerp. Στην υπόθεση εκείνη, το Δικαστήριο επιβεβαίωσε εκ νέου ότι συμφωνίες ή αποφάσεις ενώσεων επιχειρήσεων που αποσκοπούν «στη στεγανοποίηση των αγορών σύμφωνα με τα εθνικά σύνορα, τείνουν να ανασυστήσουν τα στεγανά των εθνικών αγορών ή παρακωλύουν την οικονομική αλληλοδιείσδυση των εθνικών αγορών ενδέχεται να αντιβαίνουν στον σκοπό των Συνθηκών ΕΕ και ΛΕΕ, που συνίσταται στην ολοκλήρωση των αγορών αυτών με την εγκαθίδρυση της εσωτερικής αγοράς, και ότι, για τον λόγο αυτό, πρέπει να χαρακτηρίζονται, καταρχήν, ως συμφωνίες που έχουν “ως αντικείμενο” τον περιορισμό του ανταγωνισμού» (59). Στην υπό κρίση υπόθεση όμως δεν μπορεί να διαπιστωθεί τέτοιο αποτέλεσμα, δεδομένου ότι οι διασυνοριακές μεταφορές, προς αμφότερες τις κατευθύνσεις, δεν επηρεάστηκαν από την επίμαχη συμφωνία.
62.      Κατά συνέπεια, μολονότι η επίμαχη συμφωνία καθιέρωσε ορισμένους
περιορισμούς στη δυνατότητα των συλλόγων να ανταγωνίζονται μεταξύ τους όσον αφορά έναν από τους ουσιώδεις
συντελεστές της δραστηριότητάς τους (την απόκτηση ποδοσφαιριστών) (60),
είμαι της γνώμης ότι, υπό τις εξαιρετικές περιστάσεις της υπόθεσης και λαμβανομένου υπόψη του περιορισμένου πεδίου εφαρμογής της, η συμφωνία αυτή δύσκολα θα μπορούσε να θεωρηθεί ως εγγενώς αντίθετη προς τον ανταγωνισμό.
63.      Στην πραγματικότητα, θα μπορούσε μάλιστα να υποστηριχθεί ότι η επίμαχη συμφωνία είχε ευνοϊκό για τον ανταγωνισμό χαρακτήρα. Τα αθλητικά πρωταθλήματα δεν λειτουργούν όπως οι συνήθεις αγορές προϊόντων ή υπηρεσιών. Το «πιο τρελό όνειρο» κάθε συλλόγου που συμμετέχει στο πρωτάθλημα δεν είναι να εκτοπίσει όλους τους ανταγωνιστές του από την αγορά και να καταστεί de facto μονοπώλιο. Τούτο είναι πρακτικά αδύνατον και οικονομικά παράλογο. Ο αριθμός των συλλόγων είναι σταθερός και για τις επιδόσεις τους στην αγορά (με οπαδούς, χορηγούς, ραδιοτηλεοπτικούς φορείς κ.λπ.) απαιτείται η διατήρηση ορισμένου επιπέδου ανταγωνιστικότητας στο πρωτάθλημα (61). Επομένως, από την άποψη αυτή, δεν θα ήταν παράλογο να θεωρηθεί ότι, στο μέτρο που η επίμαχη συμφωνία συνέβαλε καθοριστικά στη διασφάλιση κατάλληλης ανταγωνιστικής δομής στο πρωτάθλημα μέχρι τη λήξη της αγωνιστικής περιόδου, η οικονομική λογική της συνίστατο στη διατήρηση και την ενίσχυση του υγιούς ανταγωνισμού.
64.      Αντιλαμβάνομαι ότι η σχετική αγορά για την επίμαχη συμφωνία είναι η αγορά μετεγγραφών ποδοσφαιριστών (το ίδιο το πρωτάθλημα δεν λειτουργεί ως αγορά). Ωστόσο, η αλληλεξάρτηση μεταξύ των δύο είναι προφανής: σε περίπτωση απώλειας της ακεραιότητας και της ανταγωνιστικότητας του πρωταθλήματος, το
ενδιαφέρον των οπαδών, των χορηγών και των ραδιοτηλεοπτικών οργανισμών πιθανότατα θα έφθινε, με αποτέλεσμα να πληγεί και η αγορά μετεγγραφών ποδοσφαιριστών, καθώς θα προέκυπταν λιγότερες επενδύσεις, όπερ θα κατέληγε σε μια αμοιβαίως επιβλαβή κατάσταση για τους συλλόγους και τους ποδοσφαιριστές.
65.      Συναφώς, η Επιτροπή, κληθείσα κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση να εκτιμήσει αν η επίμαχη συμφωνία μπορούσε να θεωρηθεί για τους εκτεθέντες ανωτέρω λόγους ως ευνοϊκή για τον ανταγωνισμό, περιορίστηκε να αναφερθεί στα περιοριστικά αποτελέσματα που παράγουν γενικώς οι συμφωνίες «no-poach», χωρίς να διατυπώσει παρατηρήσεις σχετικά με τη λογική της συγκεκριμένης συμφωνίας και το πραγματικό πλαίσιο στο οποίο αυτή εντάσσεται. Στην τελική απάντησή της κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, η Επιτροπή έφθασε στο σημείο να επισημάνει ότι, κατ’ ουσίαν, παρείλκε η εξέταση του πλαισίου, δεδομένου ότι η επίμαχη συμφωνία συνιστούσε περιορισμό «ως εκ του αντικειμένου».
66.      Δεν συμμερίζομαι την άποψη αυτή. Πέραν του ότι το γεγονός ότι έχει παγίως κριθεί από τη νομολογία του Δικαστηρίου ότι το πλαίσιο έχει πάντοτε σημασία (62), επιπλέον, πλείονες αποφάσεις των τελευταίων ετών έχουν καταστήσει σαφές ότι, όπως εκτέθηκε στο σημείο 40 των παρουσών προτάσεων, μπορεί να είναι αναγκαία η «λεπτομερής ανάλυση» του πλαισίου (καθώς και του περιεχομένου και των σκοπών) όταν δεν πρόκειται για απλές περιπτώσεις (63). Όπως το πλαίσιο μπορεί ενίοτε να έχει ως συνέπεια ότι μια συμφωνία που δεν εμπίπτει σε κατηγορία περιοριστικών κατά κανόνα συμφωνιών θεωρείται «ως εκ του αντικειμένου» αντίθετη προς τον ανταγωνισμό, η εξέταση του πλαισίου μπορεί επίσης να έχει το αντίθετο αποτέλεσμα.
67.      Αυτός είναι και ο λόγος για τον οποίο μου προκαλούν έκπληξη οι επανειλημμένες αναφορές, με τις προφορικές παρατηρήσεις της AdC, της Πορτογαλικής Κυβέρνησης και της Επιτροπής, στο χωρίο της απόφασης Toshiba, κατά το οποίο, «η ανάλυση του οικονομικού και νομικού πλαισίου [...] μπορεί [...] να περιορίζεται στα όσα είναι απολύτως απαραίτητα προκειμένου να διαπιστωθεί η ύπαρξη περιορισμού του ανταγωνισμού εξ αντικειμένου» (64). Οι ανωτέρω μετέχοντες στη διαδικασία φαίνεται να ερμηνεύουν το εν λόγω χωρίο υπό την έννοια ότι επιτρέπει στις αρχές να προβαίνουν σε συνοπτική (αν όχι επιφανειακή) ανάλυση του πλαισίου σε όλες τις περιπτώσεις. Πρόκειται για προδήλως εσφαλμένη ερμηνεία της απόφασης Toshiba. Οι εν λόγω μετέχοντες στη διαδικασία δίνουν έμφαση στους όρους «περιορίζεται» και «απολύτως», ενώ παραβλέπουν τον όρο «απαραίτητα», μη λαμβάνοντας υπόψη τη νομολογία που μνημονεύθηκε στο προηγούμενο σημείο.
68.      Φρονώ ότι ο αντίθετος προς τον ανταγωνισμό χαρακτήρας της επίμαχης στην υπό κρίση υπόθεση συμφωνίας κάθε άλλο παρά σαφής είναι. Τούτο δε διότι το περιεχόμενο της συμφωνίας (το περιορισμένο πεδίο εφαρμογής της), το πλαίσιό της (η πανδημία COVID‑19) και ο σκοπός της (η διασφάλιση της ομαλής ολοκλήρωσης της αγωνιστικής περιόδου) καθιστούν
πρόδηλο ότι
είναι απαραίτητη μια πιο λεπτομερής και εμπεριστατωμένη εκτίμηση του αντίθετου προς τον ανταγωνισμό αντικειμένου (και, ενδεχομένως, αποτελέσματος) της συμφωνίας.
69.      Συγκεκριμένα, κληθείσα κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση να εξηγήσει ποια ήταν, στην πράξη, η ζημία που προκλήθηκε στους καταναλωτές από την επίμαχη συμφωνία, η AdC δυσκολεύθηκε να δώσει ουσιαστική απάντηση. Η εν λόγω αρχή αναφέρθηκε σε ορισμένα ενδεχόμενα ζητήματα σχετικά με τον δίκαιο χαρακτήρα της μεταχείρισης των ποδοσφαιριστών. Όπως προκύπτει σαφώς από τα σημεία 49 έως 53 των παρουσών προτάσεων, δεν αντιτάσσομαι, καταρχήν, στη συνεκτίμηση, στο πλαίσιο της ανάλυσης του ανταγωνισμού, ζητημάτων που αφορούν την εργασία και τον τρόπο με τον οποίο η πρακτική των επιχειρήσεων μπορεί να επηρεάσει την εν λόγω αγορά. Ωστόσο, το δίκαιο του ανταγωνισμού και το εργατικό δίκαιο έχουν διαφορετικούς σκοπούς και διέπονται από διαφορετικές αρχές. Στην πραγματικότητα, οι συμβάσεις εργασίας των ποδοσφαιριστών με τους συλλόγους τους διέπονται κατά κανόνα από το εθνικό δίκαιο (65). Σε ορισμένες χώρες υπάρχουν επίσης, για ορισμένα αθλήματα, συλλογικές συμβάσεις εργασίας. Το δίκαιο της Ένωσης –συμπεριλαμβανομένου του δικαίου ανταγωνισμού της Ένωσης– διάκειται μάλλον ευμενώς έναντι των εν λόγω εθνικών νόμων και συλλογικών συμβάσεων (66). Κατά συνέπεια, ο τρόπος αλληλεπίδρασης μεταξύ των εργασιακών ζητημάτων και των ζητημάτων ανταγωνισμού πρέπει να επεξηγείται προσεκτικά, όταν σε μια υπόθεση εφαρμόζεται το άρθρο 101 ΣΛΕΕ
λόγω πρόκλησης ζημίας σε εργαζομένους. Στην υπό κρίση υπόθεση, πρέπει να επισημάνω ότι η αλληλεπίδραση αυτή εξακολουθεί να είναι ασαφής, όπως είναι κατά συνέπεια και η συγκεκριμένη θεωρία περί βλάβης, στην οποία βασίστηκε η απόφαση της AdC.
70.      Ωστόσο, εναπόκειται στο εθνικό δικαστήριο να αποφανθεί εν τέλει επί όλων των ζητημάτων που εξετάστηκαν ανωτέρω, κατόπιν εμπεριστατωμένης εξέτασης του περιεχομένου, του πλαισίου και των σκοπών της επίμαχης συμφωνίας.
71.      Λαμβανομένων υπόψη των προεκτεθέντων, προτείνω στο Δικαστήριο να δώσει στο τρίτο προδικαστικό ερώτημα την απάντηση ότι το άρθρο 101, παράγραφος 1,
ΣΛΕΕ έχει την έννοια ότι συμφωνία «no-poach» συναφθείσα κατά τη διάρκεια της πανδημίας COVID‑19 από επαγγελματικούς αθλητικούς συλλόγους, με τη συναίνεση της εθνικής αθλητικής τους ένωσης, δεν πρέπει να χαρακτηριστεί ως περιοριστική ως εκ του αντικειμένου εάν η πραγματική λογική της συνίστατο στη διαφύλαξη του δίκαιου χαρακτήρα και της ακεραιότητας της αθλητικής διοργάνωσης που επλήγη από την πανδημία.
IV.    Επί του πρώτου και του δεύτερου προδικαστικού ερωτήματος
72.      Με το πρώτο και το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα, τα οποία μπορούν να εξεταστούν από κοινού, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, από το Δικαστήριο να διευκρινίσει αν συμφωνία όπως η επίμαχη μπορεί να εμπίπτει στη νομολογία Meca-Medina και, ως εκ τούτου, μπορεί να θεωρηθεί ότι συνάδει
με το άρθρο 101 ΣΛΕΕ.
73.      Υπενθυμίζεται ότι πρόκειται για την
τάση της νομολογίας του Δικαστηρίου η οποία, έχοντας ως αφετηρία της την απόφαση Wouters (67), εφαρμόστηκε στη συνέχεια σε δραστηριότητες που σχετίζονται με τον αθλητισμό, αρχής γενομένης με την απόφαση Meca-Medina, και μνημονεύθηκε ακολούθως, πιο πρόσφατα, στις αποφάσεις ISU, Superleague και Royal Antwerp, καθώς και σε ορισμένες μεταγενέστερες αποφάσεις (68). Ουσιαστικά, η νομολογία Meca-Medina καθιστά σαφές ότι οι συμφωνίες που περιορίζουν την ελευθερία δράσης των εμπλεκόμενων επιχειρήσεων δεν εμπίπτουν στην απαγόρευση του άρθρου 101, παράγραφος 1,
ΣΛΕΕ, εφόσον: i) δικαιολογούνται από την επιδίωξη ενός ή πλειόνων θεμιτών σκοπών γενικού συμφέροντος που δεν έχουν αντίθετο προς τον ανταγωνισμό χαρακτήρα, ii) τα συγκεκριμένα μέσα που χρησιμοποιούνται για την επιδίωξη των σκοπών αυτών είναι πράγματι αναγκαία προς τούτο και, iii) ακόμη και αν αποδειχθεί ότι τα μέσα αυτά έχουν ως εγγενές αποτέλεσμα –τουλάχιστον δυνητικό– τον περιορισμό ή τη νόθευση του ανταγωνισμού, το εγγενές αποτέλεσμα δεν υπερβαίνει το αναγκαίο μέτρο, ιδίως εξαλείφοντας κάθε ανταγωνισμό.
74.      Στα σημεία 21 έως 53 των προτάσεών μου στην υπόθεση ROGON, ανέλυσα λεπτομερώς την προέλευση, τη λογική και το πεδίο εφαρμογής της εν λόγω νομολογίας. Για λόγους δικονομικής οικονομίας, παραπέμπω τους αναγνώστες στα εν λόγω χωρία. Ακριβώς υπό το πρίσμα των εκτιμήσεων που αναπτύχθηκαν στα χωρία αυτά, θα εξετάσω ακολούθως το ζήτημα αν έχει εφαρμογή η νομολογία Meca-Medina σε συμφωνία όπως η εν προκειμένω επίμαχη. Και πάλι, όμως, η τελική απόφαση επί του εν λόγω ζητήματος εναπόκειται στο εθνικό δικαστήριο.
75.      Διευκρινίζω εκ προοιμίου ότι, αν το αιτούν δικαστήριο καταλήξει στο συμπέρασμα ότι η επίμαχη συμφωνία –αντιθέτως προς την προκαταρκτική μου εκτίμηση– περιορίζει τον ανταγωνισμό ως εκ του αντικειμένου, η εν λόγω νομολογία δεν θα έχει εφαρμογή. Επομένως, η κατωτέρω ανάλυσή μου βασίζεται στην παραδοχή ότι η τελική εξέταση της επίμαχης συμφωνίας από το αιτούν δικαστήριο θα επιβεβαιώσει ότι η εν λόγω συμφωνία δεν έχει αντίθετο προς τον ανταγωνισμό αντικείμενο.
76.      Όπως προκύπτει από το σημείο 70 των παρουσών προτάσεων, το κριτήριο που διατύπωσε το Δικαστήριο στη νομολογία Meca-Medina αποτελείται κατ’ ουσίαν από τρία διαδοχικά στάδια ανάλυσης, η οποία, όπως προανέφερα, δεν μπορεί να πραγματοποιείται κατά τρόπο αφηρημένο, αλλά πρέπει πάντοτε να εξετάζει την επίμαχη συμπεριφορά υπό το πρίσμα του οικονομικού και του νομικού πλαισίου στο οποίο αυτή εντάσσεται (69).
77.      Πρώτον, το αιτούν δικαστήριο πρέπει να κρίνει αν η επίμαχη συμφωνία δικαιολογείται από την επιδίωξη ενός ή περισσοτέρων θεμιτών σκοπών γενικού συμφέροντος οι οποίοι δεν είναι αυτοί καθεαυτούς αντίθετοι προς τον ανταγωνισμό. Αφού έχει ήδη κριθεί ότι συμφωνία όπως η επίμαχη δεν είχε αντικείμενο αντίθετο προς τον ανταγωνισμό, απομένει να εξεταστούν τα ακόλουθα στοιχεία: κατά πόσον ο επιδιωκόμενος σκοπός ήταν άξιος προστασίας υπό το πρίσμα του δικαίου της Ένωσης και αν τα υποκείμενα δικαίου που συνήψαν την επίμαχη συμφωνία νομιμοποιούνταν να το πράξουν. Προκαταρκτικώς, είμαι της γνώμης ότι και στα δύο ερωτήματα πρέπει να δοθεί καταφατική απάντηση.
78.      Καταρχάς, βάσει του άρθρου 165, παράγραφος 2,
ΣΛΕΕ, η Ένωση αναγνωρίζει και προάγει «τη δικαιότητα και τον ανοιχτό χαρακτήρα των αθλητικών αναμετρήσεων» (70). Μάλιστα, πριν ακόμη από τη θέσπιση της εν λόγω διάταξης με τη Συνθήκη της Λισσαβώνας, το Δικαστήριο είχε αναγνωρίσει ρητώς το συνδεόμενο με τις αξίες αυτές γενικό συμφέρον (71). Η πρόσφατη νομολογία επιβεβαίωσε κατηγορηματικά ότι «είναι θεμιτό να υπόκεινται η οργάνωση και η διεξαγωγή των διεθνών διοργανώσεων επαγγελματικού ποδοσφαίρου σε κοινούς κανόνες, με σκοπό [...] την προώθηση, με κατάλληλο και ουσιαστικό τρόπο, της διεξαγωγής αθλητικών διοργανώσεων βασιζομένων στην ισότητα ευκαιριών και στην αξία» (72).
79.      Πιο συγκεκριμένα, στην απόφαση FIFA, το Δικαστήριο εξέθεσε ότι: i) «ο σκοπός της διασφαλίσεως της τακτικής διεξαγωγής των αθλητικών διοργανώσεων συνιστά θεμιτό σκοπό γενικού συμφέροντος τον οποίο δύναται να επιδιώκει αθλητική ένωση, επί παραδείγματι θεσπίζοντας κανόνες όσον αφορά τις περιόδους μεταγραφών των ποδοσφαιριστών προκειμένου να αποτρέπονται εκπρόθεσμες μεταγραφές δυνάμενες να μεταβάλουν ουσιωδώς την αθλητική αξία της μίας ή της άλλης ομάδας κατά τη διάρκεια διεξαγωγής διοργανώσεως και, ως εκ τούτου, να θίγουν τη δυνατότητα συγκρίσεως των αποτελεσμάτων μεταξύ των διαφόρων ομάδων που μετέχουν στη συγκεκριμένη διοργάνωση, καθώς και, κατά συνέπεια, την εύρυθμη διεξαγωγή της διοργανώσεως στο σύνολό της», και ότι ii) «[η] διατήρηση σε ορισμένο βαθμό της σταθερότητας ως προς το έμψυχο δυναμικό και, επομένως, η διασφάλιση σε ορισμένο βαθμό συνέχειας ως προς την ισχύ των σχετικών συμβάσεων πρέπει [...] να γίνει δεκτό ότι [...] συνιστούν [...] ένα από τα μέσα που μπορούν να συμβάλουν στην επιδίωξη του θεμιτού σκοπού γενικού συμφέροντος ο οποίος συνίσταται στη διασφάλιση της σύννομης διεξαγωγής των διασυλλογικών ποδοσφαιρικών διοργανώσεων» (73).
80.      Επιπλέον, σε εθνικές αθλητικές ενώσεις όπως η LPFP –η οποία βοήθησε τους συλλόγους που συνήψαν την επίμαχη συμφωνία και συνεργάστηκε μαζί τους– αναγνωρίζεται παγίως ότι έχουν τόσο την «πρωταρχική ευθύνη για τη διαχείριση των αθλητικών υποθέσεων», διαθέτοντας προς τούτο ορισμένη διακριτική ευχέρεια προκειμένου «να οργανώνουν και να προωθούν το άθλημά τους» (74), όσο και την ιδιότητα των συνομιλητών των εθνικών αρχών και των αρχών της Ένωσης στον τομέα του αθλητισμού (75).
Τούτο αναγνωρίζεται ρητώς από τη νομολογία του Δικαστηρίου (76).
81.      Δεύτερον, το αιτούν δικαστήριο πρέπει να εξακριβώσει αν τα συγκεκριμένα μέσα που χρησιμοποιήθηκαν για την επίτευξη του επίμαχου σκοπού ήταν πραγματικά αναγκαία για τον σκοπό αυτόν. Κατά τη γνώμη μου, το εν λόγω κριτήριο της «αναγκαιότητας» απαιτεί να ελέγξει το αιτούν δικαστήριο κυρίως τρεις πτυχές που συνδέονται στενά μεταξύ τους, ήτοι το αν η επίμαχη σύμβαση i) συνήφθη προκειμένου να αντιμετωπισθεί αντικειμενική ανάγκη επιδίωξης του επίμαχου σκοπού,
ii) απηχούσε πραγματικά την επιδίωξη να διασφαλιστεί η επίτευξη του σκοπού αυτού κατά συνεπή τρόπο και iii) ήταν κατάλληλη για την επίτευξη του σκοπού αυτού, υπό την έννοια ότι φαινόταν πρόσφορη να συμβάλει ουσιωδώς στην επίτευξή του.
82.      Βάσει των στοιχείων της δικογραφίας, πρέπει να παρατηρήσω ότι, και στην περίπτωση αυτή, θα πρέπει πιθανότατα να δοθεί επίσης καταφατική απάντηση και στα τρία ως άνω ερωτήματα. Λόγω της εξαιρετικής φύσης της πανδημίας COVID‑19 δημιουργήθηκε ο σοβαρός κίνδυνος να μην μπορέσουν οι σύλλογοι να ολοκληρώσουν την ποδοσφαιρική περίοδο 2019/2020 ή, τουλάχιστον, να μην μπορέσει να διασφαλιστεί το αδιάβλητο και ο δίκαιος χαρακτήρας του τελικού σταδίου της περιόδου αυτής. Φρονώ ότι δύσκολα μπορεί να αμφισβητηθεί ότι «κάτι έπρεπε να γίνει» από τις ποδοσφαιρικές ομάδες και τις ποδοσφαιρικές ενώσεις προκειμένου να «διασωθεί ό,τι μπορούσε να διασωθεί» υπό τόσο αβέβαιες και καινοφανείς περιστάσεις.
83.      Όπως εκτέθηκε στα σημεία 57, 58, 63 και 64 των παρουσών προτάσεων, η επίμαχη συμφωνία φαίνεται να υπαγορεύεται από την πραγματική επιθυμία των ποδοσφαιρικών συλλόγων και της εθνικής ένωσης να διασφαλίσουν τη δίκαιη και ομαλή ολοκλήρωση της αγωνιστικής περιόδου, διατηρώντας ανεπηρέαστη την ανταγωνιστική δομή της διοργάνωσης.
84.      Στο πλαίσιο αυτό, θα ήθελα να υπογραμμίσω ότι ο όρος «πραγματική αναγκαιότητα», που περιλαμβάνεται στο κριτήριο της απόφασης Meca-Medina, δεν μπορεί να ερμηνευθεί ως «conditio sine qua non» για την επίτευξη του εν λόγω σκοπού. Όπως εξέθεσα στα σημεία 41 έως 45 των προτάσεών μου στην υπόθεση ROGON, οι οικείοι ρυθμιστικοί φορείς πρέπει απαραιτήτως να διαθέτουν ορισμένο περιθώριο εκτιμήσεως κατά την επιλογή των μέτρων που θεωρούν κατάλληλα για την καλύτερη δυνατή προστασία των εμπλεκομένων συμφερόντων. Για να αναφέρω απλώς ένα παράδειγμα, η επιβληθείσα στους δικηγόρους απαγόρευση να ασκούν το επάγγελμά τους σε συνεταιρισμό με λογιστές, η οποία αποτέλεσε αντικείμενο της υπόθεσης επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση Wouters, δεν μπορεί να θεωρηθεί απολύτως ουσιώδης και επιβεβλημένη για να παρασχεθεί η «απαραίτητη εγγύηση ακεραιότητας και πείρας στους τελικούς αποδέκτες των νομικών υπηρεσιών και στην εύρυθμη λειτουργία της δικαιοσύνης» (77). Η λέξη-κλειδί στο πλαίσιο αυτό είναι ο «εύλογος χαρακτήρας»: μπορούσαν τα ενδιαφερόμενα μέρη ευλόγως να θεωρήσουν ότι το επίμαχο μέτρο θα συνέβαλλε ουσιωδώς στην επίτευξη του δηλωθέντος σκοπού, ενώ οποιοδήποτε λιγότερο περιοριστικό του ανταγωνισμού μέτρο δεν θα ήταν εξίσου αποτελεσματικό;
85.      Όπως εξέθεσα λεπτομερέστερα στα σημεία 35 έως 37 των προτάσεών μου στην υπόθεση ROGON, γνωρίζω ότι ο όρος «εύλογος», ο οποίος χρησιμοποιείται στην απόφαση Wouters, δεν εμφανίζεται στις αποφάσεις ISU, Superleague ή Royal Antwerp. Ωστόσο, το Δικαστήριο απλώς διατύπωσε την εν λόγω έννοια με διαφορετικό τρόπο
στη σκέψη 197 της απόφασης Superleague. Στο εν λόγω χωρίο, το Δικαστήριο επισήμανε ότι, κατά τον έλεγχο της προϋπόθεσης της αναγκαιότητας του μέτρου, τα δικαστήρια της Ένωσης και τα εθνικά δικαστήρια οφείλουν να εξακριβώνουν αν «η [...] προσδοκώμενη βελτίωση της αποτελεσματικότητας μπορεί να επιτευχθεί με μέτρα λιγότερο περιοριστικά για τον ανταγωνισμό», αλλά δεν μπορούν να αξιολογούν τα διάφορα διαθέσιμα μέτρα «κατά το δοκούν».
86.      Τέλος, το αιτούν δικαστήριο πρέπει να εξακριβώσει αν τα αποτελέσματα της επίμαχης συμφωνίας βαίνουν πέραν του αναγκαίου για την επίτευξη του σκοπού της μέτρου, ιδίως εξαλείφοντας κάθε ανταγωνισμό. Όπως διευκρινίστηκε, η επίμαχη συμφωνία αφορούσε μόνο μία παράμετρο η οποία αποτελούσε αντικείμενο του ανταγωνισμού μεταξύ των συλλόγων (την απόκτηση νέων παικτών), αφήνοντας ως εκ τούτου ανεπηρέαστο τον διασυλλογικό ανταγωνισμό από κάθε άλλη άποψη, και μόνο όσον αφορά ορισμένους παίκτες και για σύντομο χρονικό διάστημα. Τούτο σημαίνει, κατά τη γνώμη μου, ότι η εν λόγω συμφωνία δεν εξαλείφει πλήρως τον ανταγωνισμό από την οικεία αγορά ή τις οικείες αγορές.
87.      Επομένως, φαίνεται να υπάρχει ένα βασικό ζήτημα στο οποίο το αιτούν δικαστήριο ενδέχεται να πρέπει να επικεντρωθεί συναφώς: κατά πόσον υπήρχαν άλλα μέτρα τα οποία, ενώ ήταν εξίσου κατάλληλα για την επίτευξη του επιδιωκόμενου σκοπού, ήταν επίσης λιγότερο περιοριστικά για τον ανταγωνισμό. Πρόκειται πράγματι για ζήτημα επί του οποίου το αιτούν δικαστήριο είναι σαφώς το πλέον κατάλληλο να αποφανθεί, δεδομένου ότι το ζήτημα αυτό απαιτεί τη συνεκτίμηση διαφόρων νομικών και πραγματικών στοιχείων. Ωστόσο, φρονώ ότι ορισμένα συγκεκριμένα χαρακτηριστικά της επίμαχης συμφωνίας ή του πλαισίου εντός του οποίου αυτή συνήφθη έχουν ιδιαίτερη σημασία.
88.      Πρώτον, η επίμαχη συμφωνία είχε περιορισμένο γεωγραφικό και προσωπικό πεδίο εφαρμογής: τους ποδοσφαιριστές οι οποίοι απασχολούνταν από τους συμβαλλόμενους στη συμφωνία πορτογαλικούς ποδοσφαιρικούς συλλόγους της πρώτης και της δεύτερης κατηγορίας και των οποίων οι συμβάσεις είχαν λήξει ή καταγγελθεί μονομερώς κατά τη διάρκεια της πανδημίας COVID‑19. Οι σύλλογοι εξακολουθούσαν να έχουν το δικαίωμα να προσλάβουν, για παράδειγμα, ποδοσφαιριστές προερχόμενους από συλλόγους που αγωνίζονταν εκτός Πορτογαλίας ή από χαμηλότερες πορτογαλικές κατηγορίες. Η συμφωνία είχε επίσης αρκετά περιορισμένο πεδίο εφαρμογής ratione temporis: ίσχυε μόνον κατά το χρονικό διάστημα που απαιτούνταν για την ολοκλήρωση της ποδοσφαιρικής περιόδου 2019/2020 και έπαυσε να παράγει αποτελέσματα από την επομένη της ημερομηνίας διεξαγωγής του τελευταίου αγώνα της περιόδου αυτής.
89.      Δεύτερον, λόγω του επείγοντος χαρακτήρα του ζητήματος, καθώς και της αβεβαιότητας και της πολυπλοκότητας της κατάστασης, κατά την εξέταση της ύπαρξης εναλλακτικών μέτρων –πράγμα το οποίο εναπόκειται στην AdC να υποδείξει–, το αιτούν δικαστήριο θα πρέπει να λάβει υπόψη μόνον εκείνα που ήταν ευλόγως διαθέσιμα και σχετικώς απλά ως προς τον σχεδιασμό και την εφαρμογή τους. Δεν επρόκειτο, ασφαλώς, για περίοδο κατά την οποία ήταν δυνατόν να εκπονηθούν λεπτομερείς μελέτες και εκθέσεις ή να υπάρξει πειραματισμός. Άλλωστε, δεν ήταν δυνατή ούτε η πραγματοποίηση συναντήσεων αυτοπροσώπως και οι διαδικτυακές πλατφόρμες αναμφίβολα δεν αποτελούσαν το αποτελεσματικότερο μέσο για τη διεξαγωγή μακροσκελών και πολύπλοκων συζητήσεων.
90.      Στο πλαίσιο αυτό, δεν πρέπει να παραγνωρίζεται ούτε το γεγονός ότι, λίγες εβδομάδες πριν από τη σύναψη της επίμαχης συμφωνίας, το Ευρωπαϊκό Δίκτυο Ανταγωνισμού εξέδωσε κοινή δήλωση με την οποία αναγνώριζε την ενδεχόμενη ανάγκη συνεργασίας μεταξύ επιχειρήσεων (78). Τούτο θα μπορούσε να ενισχύσει την άποψη ότι οι ποδοσφαιρικοί σύλλογοι και η ένωση μπορούσαν ευλόγως να θεωρήσουν ότι, κατά τη διάρκεια της εν λόγω περιόδου, απαιτούνταν, κατ’ εξαίρεση, ορισμένος βαθμός συνεργασίας σε πτυχές οι οποίες, υπό διαφορετικές συνθήκες, θα αποτελούσαν αντικείμενο έντονου μεταξύ τους ανταγωνισμού.
91.      Τρίτον, ο αντίκτυπος της επίμαχης συμφωνίας στην οικονομική δραστηριότητα των ενδιαφερόμενων ποδοσφαιριστών φαίνεται σχετικά ασήμαντος. Ήταν ελεύθεροι να υπογράψουν σε ομάδες εκτός Πορτογαλίας ανά πάσα στιγμή, καθώς και σε οποιαδήποτε ομάδα της Πορτογαλίας από την επομένη της ημερομηνίας διεξαγωγής του τελευταίου αγώνα της αγωνιστικής περιόδου. Λαμβανομένης υπόψη της σύστασης της FIFA προς τις εθνικές ποδοσφαιρικές ενώσεις να τροποποιήσουν τις ημερομηνίες των περιόδων εγγραφής ποδοσφαιριστών (79), φρονώ ότι οι ποδοσφαιριστές ουδόλως μπορούν να ισχυριστούν ότι απώλεσαν σημαντικές ευκαιρίες για νέες συμβάσεις λόγω της επίμαχης συμφωνίας. Επιπλέον, η εν λόγω συμφωνία δεν επηρέασε –και προδήλως δεν μπορούσε να επηρεάσει– μονομερώς τη νόμιμη διάρκεια της υφιστάμενης σύμβασης των ποδοσφαιριστών· κάθε τυχόν παράτασή της (και, ενδεχομένως, κάθε πρόσθετη αμοιβή) θα έπρεπε να συμφωνηθεί μεταξύ του συλλόγου και του οικείου παίκτη. Επομένως, οι παίκτες ήταν ελεύθεροι να διαπραγματεύονται και να απορρίπτουν τις προσφορές που θεωρούσαν μη ελκυστικές, εξετάζοντας παράλληλα τις ευκαιρίες που προέκυπταν από άλλα ποδοσφαιρικά πρωταθλήματα.
92.      Μπορεί η συμφωνία να ώθησε τους ποδοσφαιριστές να αποδεχθούν προσφορές χαμηλότερες από αυτές που θα επιθυμούσαν, ωστόσο η εναλλακτική λύση που είχαν στη διάθεσή τους (ήτοι το προσωρινό καθεστώς ανεργίας που θεσπίστηκε από την Πορτογαλική Κυβέρνηση κατά τη διάρκεια της πανδημίας) ήταν –όπως την αντιλαμβάνομαι– οικονομικά πολύ λιγότερο ευνοϊκή για αυτούς.
93.      Ως εκ τούτου, η προκαταρκτική μου άποψη είναι ότι η επίμαχη συμφωνία διαμορφώθηκε κατά τέτοιον τρόπο ώστε να ελαχιστοποιηθούν κατά το δυνατόν οι επιπτώσεις στον ανταγωνισμό μεταξύ των οικείων συλλόγων και ότι είναι δύσκολος ο εντοπισμός εναλλακτικών μέτρων τα οποία θα ήταν εξίσου αποτελεσματικά και λιγότερο περιοριστικά. Λαμβανομένης επίσης υπόψη της άποψης που εξέφρασε το Ευρωπαϊκό Δίκτυο Ανταγωνισμού, θα μπορούσε να υποστηριχθεί ότι οι ποδοσφαιρικοί σύλλογοι και η ένωση μπορούσαν, κατά τον χρόνο εκείνον, να θεωρήσουν ευλόγως ότι ο περιορισμός του ανταγωνισμού τον οποίον επέφερε η επίμαχη συμφωνία ήταν αναγκαίος για την επίτευξη θεμιτού σκοπού γενικού συμφέροντος και ανάλογος προς τον σκοπό αυτόν.
94.      Υπό το πρίσμα των προεκτεθέντων, προτείνω στο Δικαστήριο να δώσει στο πρώτο και στο δεύτερο προδικαστικό ερώτημα την απάντηση ότι το άρθρο 101, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ έχει την έννοια ότι συμφωνία «no-poach» όπως η επίμαχη στην υπόθεση της κύριας δίκης εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της νομολογίας Meca-Medina, υπό την προϋπόθεση, ειδικότερα, ότι αποσκοπούσε πράγματι να διασφαλίσει το αδιάβλητο και τον δίκαιο χαρακτήρα της αθλητικής διοργάνωσης και ότι ήταν αναγκαία και ανάλογη προς τον σκοπό αυτόν.
V.      Πρόταση
95.      Εν κατακλείδι, προτείνω στο Δικαστήριο να δώσει στα προδικαστικά ερωτήματα που υπέβαλε το Tribunal da Concorrência, Regulação e Supervisão (δικαστήριο υποθέσεων ανταγωνισμού, ρύθμισης και εποπτείας, Πορτογαλία) την απάντηση ότι:
Το άρθρο 101, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ
έχει την έννοια ότι συμφωνία «no-poach» συναφθείσα κατά τη διάρκεια της πανδημίας COVID‑19 από επαγγελματικούς αθλητικούς συλλόγους, με τη συναίνεση της εθνικής αθλητικής ένωσής τους,
–        δεν πρέπει να χαρακτηριστεί ως περιοριστική ως εκ του αντικειμένου αν η πραγματική λογική της συνίστατο στη διαφύλαξη του δίκαιου χαρακτήρα και της ακεραιότητας της αθλητικής διοργάνωσης που επλήγη από την πανδημία· και ότι
–        εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της νομολογίας Meca-Medina, υπό την προϋπόθεση, ειδικότερα, ότι αποσκοπούσε πράγματι να διασφαλίσει το αδιάβλητο και τον δίκαιο χαρακτήρα της αθλητικής διοργάνωσης και ότι ήταν αναγκαία και ανάλογη προς τον σκοπό αυτόν.
1      Γλώσσα του πρωτοτύπου: η αγγλική.
2      Απόφαση της 21ης Δεκεμβρίου 2023, International Skating Union κατά Επιτροπής (C‑124/21 P, στο εξής: απόφαση ISU, EU:C:2023:1012).
3      Απόφαση της 21ης Δεκεμβρίου 2023, European Superleague Company (C‑333/21, στο εξής: απόφαση Superleague, EU:C:2023:1011).
4      Απόφαση της 21ης Δεκεμβρίου 2023, Royal Antwerp Football Club (C‑680/21, στο εξής: απόφαση Royal Antwerp, EU:C:2023:1010).
5      Απόφαση της 4ης Οκτωβρίου 2024, FIFA (C‑650/22, στο εξής: απόφαση FIFA, EU:C:2024:824).
6      Μνημονεύοντας την απόφαση της 18ης Ιουλίου 2006, Meca-Medina και Majcen κατά Επιτροπής (C‑519/04 P, στο εξής: απόφαση Meca-Medina, EU:C:2006:492).
7      C‑209/23 (στο εξής: προτάσεις στην υπόθεση RRC Sports).
8      C‑428/23 (στο εξής: προτάσεις στην υπόθεση ROGON).
9      Στα προδικαστικά ερωτήματα, η εν λόγω επίμαχη συμφωνία χαρακτηρίζεται ως «συμφωνία συναφθείσα διαδικτυακώς στις πλατφόρμες Zoom ή Microsoft Teams στις 7 Απριλίου 2020 από όλες τις αθλητικές εταιρίες επαγγελματικού ποδοσφαίρου πρώτης κατηγορίας και στην οποία προσχώρησαν με τον ίδιο τρόπο την επομένη οι περισσότερες αθλητικές εταιρίες επαγγελματικού ποδοσφαίρου δεύτερης κατηγορίας ενός κράτους μέλους, σε αμφότερες τις περιπτώσεις σε συμπαιγνία με την ένωση η οποία έχει ως σκοπό να διασφαλίζει και να ρυθμίζει, στο εν λόγω κράτος μέλος, τις δραστηριότητες του επαγγελματικού ποδοσφαίρου, δυνάμει της οποίας συμφωνίας οι ως άνω αθλητικές εταιρίες συμφώνησαν να μην προσλαμβάνουν, η μία από την άλλη, ποδοσφαιριστές επαγγελματικού ποδοσφαίρου των ως άνω κατηγοριών που κατήγγειλαν μονομερώς τη σύμβαση εργασίας τους λόγω προβλημάτων οφειλόμενων στην πανδημία COVID‑19 ή σε οποιασδήποτε έκτακτη απόφαση ληφθείσα λόγω της πανδημίας COVID‑19, και ειδικότερα στην απόφαση να παραταθεί η αγωνιστική περίοδος».
10      Προτάσεις στην υπόθεση Budapest Bank κ.λπ. (C‑228/18, στο εξής: προτάσεις στην υπόθεση Budapest Bank, EU:C:2019:678, σημείο 1).
11      Βλ., για
παράδειγμα, Kovar, J‑P., και Kovar, R., «L’objet anticoncurrentiel au sens de l’article 101, paragraphe 1, du TFUE: Un objet difficile à identifier», Concurrences N° 1-2016, Art. N° 77266, σ. 48, και Idot, L., «La distinction restriction de concurrence par objet / restriction de concurrence par effet et l’article 101 TFUE: Un sujet de disputation», Concurrences N° 3-2017, Art. N° 93464, σ. 1.
12      Βλ., για παράδειγμα, αποφάσεις της 11ης Σεπτεμβρίου 2014, CB κατά Επιτροπής (C‑67/13 P, στο εξής: απόφαση CB, EU:C:2014:2204, σκέψη 58), της 2ας Απριλίου 2020, Budapest Bank κ.λπ. (C‑228/18, στο εξής: απόφαση Budapest Bank, EU:C:2020:265, σκέψη 54), και της 30ής Ιανουαρίου 2020, Generics (UK) κ.λπ. (C‑307/18, στο εξής: απόφαση Generics, EU:C:2020:52, σκέψη 67).
13      Βλ. απόφαση Superleague (σκέψεις 161 και 162).
14      Ομοίως, Ibáñez Colomo, P., «Restrictions by object under Article 101(1) TFEU: From dark art to administrable framework», Yearbook of European Law, 2024, 00, σ. 1 έως 37.
15      Βλ. απόφαση Superleague (σκέψεις 163 και 164).
16      Όπ.π.
17      Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 29ης Ιουνίου 2023, Super Bock Bebidas (C‑211/22, EU:C:2023:529).
18      Βλ., με διαφορετική διατύπωση, προτάσεις της γενικής εισαγγελέα J. Kokott στην υπόθεση Generics (UK) κ.λπ. (C‑307/18, στο εξής: προτάσεις στην υπόθεση Generics, EU:C:2020:28, σημείο 163).
19      Πρβλ. απόφαση της 25ης Μαρτίου 2021, Lundbeck κατά Επιτροπής (C‑591/16 P, στο εξής: απόφαση Lundbeck, EU:C:2021:243, σκέψεις 139 έως 143).
20      Βλ. προτάσεις μου στην υπόθεση HSBC Holdings κ.λπ. κατά Επιτροπής (C‑883/19 P, EU:C:2022:384, σημείο 85).
21      Βλ. απόφαση Superleague (σκέψη 167). Θα ήθελα, επίσης, να επισημάνω παρεμπιπτόντως ότι η πρόθεση και μόνον περιορισμού του ανταγωνισμού δεν αρκεί αφ’ εαυτής για να στοιχειοθετηθεί περιορισμός. Αρκεί να αναφερθεί ως παράδειγμα μια συμφωνία η οποία προδήλως δεν είναι ικανή να περιορίσει τον ανταγωνισμό. Βλ., συναφώς, απόφαση CB (σκέψη 54) και προτάσεις του γενικού εισαγγελέα N. Wahl στην υπόθεση CB κατά Επιτροπής (C‑67/13 P, στο εξής: προτάσεις στην υπόθεση CB, EU:C:2014:1958, σημείο 107).
22      Απόφαση της 20ής Νοεμβρίου 2008, Beef Industry Development Society και Barry Brothers (C‑209/07, στο εξής: απόφαση BIDS, EU:C:2008:643).
23      Βλ., μεταξύ
άλλων, Frumento, A., «Le regole di concorrernza fra imprese industriali nella Comunità economica europea», Rivista Internazionale di Scienze Economiche e Commerciali, 1958, αριθ. 1, σ. 10, Joliet, R., «La légalité des clauses de fidélité d’approvisionnement au regard de l’article 85 du Traité de Rome», Revue Critique de Jurisprudence Belge, 1968, σ. 157, και, πιο
πρόσφατα, με
περαιτέρω
παραπομπές, Petit, N., «La rationalisation au long cours de la restriction de concurrence par “objet” dans la jurisprudence de la Cour de Justice de l’Union européenne», AJCA, 2015, σ. 422 και 423.
24      Βλ. προτάσεις της γενικής εισαγγελέα E. Sharpston στην υπόθεση KME Germany κ.λπ. κατά Επιτροπής (C‑272/09 P, EU:C:2011:63, σημείο 67), με παραπομπή στη θεμελιώδους σημασίας απόφαση Jussila του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (απόφαση του ΕΔΔΑ της 23ης Νοεμβρίου 2006, Jussila κατά Φινλανδίας, CE:ECHR:2006:1123JUD007305301, § 43).
25      Βλ. απόφαση Superleague (σκέψη 165).
26      Βλ., για παράδειγμα, απόφαση της 29ης Ιουλίου 2024, Banco BPN κατά BIC Português κ.λπ. (C‑298/22, στο εξής: απόφαση BPN, EU:C:2024:638, σκέψη 45 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
27      Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση Superleague (σκέψη 166).
28      Βλ. απόφαση BPN (σκέψη 48).
29      Βλ., για παράδειγμα, τις προτάσεις στην υπόθεση Generics (σημείο 57 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία). Βλ. επίσης, στη
θεωρία, Odudu, O., «The Object/Effect Distinction», σε Charbit, N., και Ahmad, S. (επιμ.), Richard Whish QC (Hon) Liber Amicorum: Taking Competition Law Outside The Box, Concurrences, 2020, σ. 112 επ.
30      Βλ. προτάσεις στην υπόθεση Budapest Bank (σημείο 61). Βλ. επίσης, στη
θεωρία, Dekeyser, K., κ.λπ. (επιμ.), Regulation 1/2003 and EU Antitrust Enforcement – A Systematic Guide, Wolters Kluwer, 2023, σ. 85.
31      Βλ. απόφαση Superleague (σκέψη 167).
32      Βλ. απόφαση BPN (σκέψη 56).
33      Πρβλ. απόφαση της 6ης Δεκεμβρίου 2012, AstraZeneca κατά Επιτροπής (C‑457/10 P, EU:C:2012:770, σκέψεις 79 έως 99).
34      Βλ., ιδίως, απόφαση Budapest Bank (σκέψεις 76 και 79). Βλ., επίσης, προτάσεις στην υπόθεση CB (σημείο 79) και στην υπόθεση Budapest Bank (σημεία 65 έως 72). Σχετικά με τη σπουδαιότητα της πείρας, βλ., στη θεωρία, Bailey, D., «Restrictions of competition by object under Article 101 TFEU», Common
Market
Law
Review, τόμος 49, τεύχος 2, 2012, σ. 562 έως 566.
35      Με τον όρο αυτόν αναφέρομαι σε μορφές συμπεριφοράς οι οποίες, για τις επίμαχες επιχειρήσεις, δεν εξυπηρετούν άλλο οικονομικό συμφέρον πέραν του περιορισμού του ανταγωνισμού.
36      Πρβλ. απόφαση της 20ής Ιανουαρίου 2016, Toshiba Corporation κατά Επιτροπής (C‑373/14 P, στο εξής: απόφαση Toshiba, EU:C:2016:26, σκέψη 29). Θα εξετάσω την εν λόγω απόφαση στη συνέχεια, στα σημεία 66 και 67 των παρουσών προτάσεων.
37      Βλ. προτάσεις στην υπόθεση Budapest Bank (σημεία 41 και
48), στις οποίες ο γενικός εισαγγελέας M. Bobek έκανε λόγο για «ανάλυση αποτελούμενη από δύο στάδια». Στη
θεωρία, ο Peeperkorn, L., «Defining restrictions “by object”», Concurrences N° 3-2015, Art. N° 74812, σ. 43 και 50, αναφέρθηκε, τηρουμένων των αναλογιών, σε «ανάλυση δύο επιπέδων».
38      Πρβλ. απόφαση της 4ης Οκτωβρίου 2011, Football Association Premier League κ.λπ. (C‑403/08 και C‑429/08, EU:C:2011:631, σκέψη 143).
39      Πρβλ. προτάσεις στην υπόθεση CB (σημείο 53). Στη
θεωρία, βλ., για
παράδειγμα, Jones, A., «Left Behind by Modernisation? Restrictions by Object Under Article 101(1)», European Competition Journal,
τόμος 6, τεύχος 3, 2010, σ. 655.
40      Βλ., συγκεκριμένα, αποφάσεις Generics (σκέψη 76) και Lundbeck (σκέψεις 129 έως 132) και απόφαση της 27ης Ιουνίου 2024, Servier κ.λπ. κατά Επιτροπής (C‑201/19 P, EU:C:2024:552, σκέψη 144). Βλ., επίσης, προτάσεις της γενικής εισαγγελέα J. Kokott στην υπόθεση Lundbeck κατά Επιτροπής (C‑591/16 P, EU:C:2020:428, σημεία 155 έως 157).
41      Βλ., για παράδειγμα, απόφαση Generics (σκέψη 77) και προτάσεις στην υπόθεση Generics (σημείο 163). Βλ., επίσης, Dekeyser, K., κ.λπ. (επιμ.), υποσημείωση 30 των παρουσών προτάσεων, σ. 84.
42      Προτάσεις στην υπόθεση Budapest Bank (σημείο 67).
43      Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 25ης Ιανουαρίου 2024, Em akaunt BG (C‑438/22, EU:C:2024:71, σκέψη 26 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία). Βλ., επίσης, τις προτάσεις μου στην υπόθεση RRC Sports (σημεία 36 έως 38).
44      Βλ. United States Department of Justice and Federal Trade Commission, «Antitrust guidelines for business activities affecting workers», Ιανουάριος 2025 (που
αντικατέστησε
το
προηγούμενο
κείμενο
του
Οκτωβρίου 2016), και
Ευρωπαϊκή
Επιτροπή, Competition Policy Brief, «Antitrust in labour markets», Μάιος 2024.
45      Βλ. τη
μνημονευόμενη
νομολογία
σε Polden, D. J., «No-poach agreements: An overview of US, EU, and national case law», 1η
Φεβρουαρίου 2024, e-Competitions, Art. N° 116824, και
σε Posner, E. A., και
Volpin, C., «No-poach agreements: An overview of EU and national case law», 4 Μαΐου 2023, e-Competitions, Art. N° 112194. Όσον αφορά τα δικαστήρια της Ένωσης, βλ., για παράδειγμα, τις πρόσφατες προτάσεις του γενικού εισαγγελέα M. Szpunar στην υπόθεση FIFA (C‑650/22, στο εξής: προτάσεις στην υπόθεση FIFA, EU:C:2024:375, υποσημείωση 34).
46      Βλ., μεταξύ άλλων, Hovenkamp, H., και Areeda, P. E., Antitrust
Law:
An
Analysis
of
Antitrust
Principles
and
Their
Application, σημείο 352 (τελευταία επικαιροποίηση τον Σεπτέμβριο του 2024), Kluwer, 2024, Posner, E. A., «Enforcement of US antitrust law in labor markets», Journal
of
Antitrust
Enforcement, τόμος 11, τεύχος 2, 2023, σ. 259 (και τις εργασίες των οικονομολόγων που μνημονεύονται στην υποσημείωση 11 του άρθρου αυτού), και Stuzt, R. M., «The evolving antitrust treatment of labor-market restraints: From theory to practice», American
Antitrust
Institute, 31 Ιουλίου 2018.
47      Σκέψη 129 της απόφασης FIFA, με παραπομπές στις σκέψεις 107, 109 και 110 της απόφασης Royal Antwerp.
48      Βλ., ομοίως, απόφαση της 13ης Απριλίου 2000, Lehtonen και Castors Braine (C‑176/96, EU:C:2000:201, σκέψη 55, στο εξής: απόφαση Lehtonen): «οι ομάδες που προκρίνονται να μετάσχουν σε αγώνες play-off ή play-out θα μπορούσαν να πραγματοποιήσουν εκτός περιόδου μετεγγραφές προκειμένου να ενισχύσουν τη σύνθεσή τους εν όψει της τελικής φάσεως του πρωταθλήματος και μάλιστα σε ένα και μόνο αποφασιστικό αγώνα».
49      Βλ., για παράδειγμα, Ευρωπαϊκή Επιτροπή: Γενική Διεύθυνση Εκπαίδευσης, Νεολαίας, Αθλητισμού και Πολιτισμού, ECORYS και SportsEconAustria, «Mapping study on measuring the economic impact of COVID‑19 on the sport sector in the EU – Final report», Υπηρεσία Εκδόσεων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, Λουξεμβούργο, 2020, ενότητα 2.3.
50      Βλ. σκέψεις 143 και 144 της απόφασης εκείνης.
51      Βλ., εκ νέου, απόφαση Lehtonen (σκέψη 54): «οι εκπρόθεσμες μετεγγραφές είναι ικανές να μεταβάλουν αισθητά την αθλητική αξία της μιας ή της άλλης ομάδας κατά τη διάρκεια του πρωταθλήματος και κατ’ αυτόν τον τρόπο θίγουν την ικανότητα συγκρίσεως των αποτελεσμάτων μεταξύ των διαφόρων ομάδων που μετέχουν στο οικείο πρωτάθλημα και κατά συνέπεια την ομαλή εξέλιξη του πρωταθλήματος στο σύνολό του».
52      Οι κανόνες αυτοί, οι οποίοι περιλαμβάνονταν στον Κανονισμό Ιδιότητας και Μετεγγραφών των Ποδοσφαιριστών της FIFA, αφορούσαν τις συμβατικές σχέσεις μεταξύ ποδοσφαιριστών και συλλόγων και είχαν ως αντικείμενο την αποζημίωση, τις αθλητικές κυρώσεις και τη χορήγηση υποχρεωτικού διεθνούς πιστοποιητικού μετεγγραφής, σε περίπτωση προβαλλόμενης καταγγελίας χωρίς νόμιμη αιτία.
53      Απόφαση FIFA (σκέψεις 135 και 139).
54      Όπ.π. (σκέψη 141).
55      Βλ. προτάσεις στην υπόθεση FIFA (σημείο 53).
56      Βλ. σκέψη 136 της απόφασης FIFA.
57      Όπ.π. (σκέψεις 137 και 139).
58      Όπ.π. (σκέψεις 138 και 140).
59      Βλ. απόφαση Royal Antwerp (σκέψεις 95 και 96). Η υπογράμμιση δική μου.
60      Πρβλ. απόφαση FIFA (σκέψη 107) και απόφαση Royal Antwerp (σκέψη 107).
61      Ομοίως, προτάσεις του γενικού εισαγγελέα C. O. Lenz στην υπόθεση Bosman (C‑415/93, EU:C:1995:293, σημεία 227 και 270) και του γενικού εισαγγελέα Α. Ράντου στην υπόθεση European Superleague Company (C‑333/21, EU:C:2022:993, σημείο 166). Στη
θεωρία, βλ., για
παράδειγμα, Siekmann, R., «The specificity of sport: Sporting exceptions in EU law», The International Sports Law Journal, 2011, σ. 697.
62      Βλ. τη νομολογία που μνημονεύεται στα σημεία 33 έως 38 των παρουσών προτάσεων, καθώς και τη νομολογία που μνημονεύεται στα σημεία 23 και 27 των προτάσεών μου στην υπόθεση ROGON.
63      Βλ. απόφαση Lundbeck (σκέψη 131) και απόφαση της 27ης Ιουνίου 2024, Servier κ.λπ. κατά Επιτροπής (C‑201/19 P, EU:C:2024:552, σκέψεις 87, 144, 277 και 292). Πρβλ., επίσης, απόφαση Generics (σκέψεις 84 και 85) και προτάσεις του γενικού εισαγγελέα M. Wathelet στην υπόθεση Toshiba Corporation κατά Επιτροπής (C‑373/14 P, EU:C:2015:427, σημείο 74).
64      Σκέψη 29 της απόφασης εκείνης (η υπογράμμιση δική μου).
65      Βλ., συναφώς, O’Leary, L., «Professional team sports and collective labour law in the European Union», σε Anderson, J., Parrish, R., και
García, B. (επιμ.), Research Handbook on EU Sports Law and Policy, Edward Elgar Publishing, 2018, σ. 410.
66      Βλ., για παράδειγμα, αποφάσεις της 21ης Σεπτεμβρίου 1999, Albany (C‑67/96, EU:C:1999:430), και της 4ης Δεκεμβρίου 2014, FNV Kunsten Informatie en Media (C‑413/13, EU:C:2014:2411).
67      Απόφαση της 19ης Φεβρουαρίου 2002, Wouters κ.λπ. (C‑309/99, στο εξής: απόφαση Wouters, EU:C:2002:98).
68      Βλ. αποφάσεις της 18ης Ιανουαρίου 2024, Lietuvos notarų rūmai κ.λπ. (C‑128/21, EU:C:2024:49, σκέψεις 97 έως 105), και της 25ης Ιανουαρίου 2024, Em akaunt BG (C‑438/22, EU:C:2024:71, σκέψεις 21 έως 35, καθώς και 42 έως 54).
69      Βλ. απόφαση Meca-Medina (σκέψη 42).
70      Επί του ζητήματος αυτού, βλ. τις προτάσεις μου στην υπόθεση RRC Sports (σημεία 32, 33 και 71).
71      Βλ., για παράδειγμα, απόφαση Meca-Medina (σκέψη 43).
72      Βλ. απόφαση Superleague (σκέψη 144).
73      Σκέψεις 100 και 102 της απόφασης FIFA. Βλ., επίσης, προτάσεις στην υπόθεση FIFA (σημεία 61 και 62 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
74      Βλ., μεταξύ άλλων, δήλωση του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου σχετικά με τα ειδικά χαρακτηριστικά του αθλητισμού και την κοινωνική του αποστολή στην Ευρώπη που πρέπει να λαμβάνονται υπόψη κατά την εφαρμογή των κοινών πολιτικών, Δεκέμβριος 2000, Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Λευκή Βίβλος – Λευκή Βίβλος για τον αθλητισμό, COM(2007) 0391 τελικό, της 11ης Ιουλίου 2007, και Ψήφισμα του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου της 23ης Νοεμβρίου 2021 σχετικά με την πολιτική της ΕΕ στον τομέα του αθλητισμού: αξιολόγηση και πιθανή μελλοντική πορεία [2021/2058(INI)] (ΕΕ 2022, C 224, σ. 2).
75      Βλ. συναφώς, ψήφισμα του Συμβουλίου και των αντιπροσώπων των κυβερνήσεων των κρατών μελών, συνελθόντων στο πλαίσιο του Συμβουλίου, σχετικά με το πρόγραμμα εργασιών της Ευρωπαϊκής Ένωσης για τον αθλητισμό (1η Ιανουαρίου 2021 – 30 Ιουνίου 2024) (ΕΕ 2020, C 419, σ. 1).
76      Βλ., για παράδειγμα, απόφαση της 11ης Απριλίου 2000, Deliège (C‑51/96 και C‑191/97, EU:C:2000:199, σκέψεις 67 και 68).
77      Σκέψη 97 της απόφασης εκείνης.
78      Βλ. σημείο 12 των παρουσών προτάσεων. Η ίδια ιδέα διατυπώθηκε, στη συνέχεια, από την Επιτροπή στο σημείο 3 της Ανακοίνωσής της – Προσωρινό πλαίσιο για την αξιολόγηση ζητημάτων αντιμονοπωλιακής νομοθεσίας που αφορούν τη συνεργασία επιχειρήσεων για την αντιμετώπιση καταστάσεων έκτακτης ανάγκης που απορρέουν από την τρέχουσα έξαρση της νόσου COVID‑19 (ΕΕ 2020, C 116 I, σ. 7), η οποία δημοσιεύθηκε μόλις μία ημέρα μετά τη σύναψη της επίμαχης συμφωνίας.
79      Βλ. σημείο 11 των παρουσών προτάσεων.