62017CJ0235_RES
Υπόθεση C-235/17
Ευρωπαϊκή Επιτροπή
κατά
Ουγγαρίας
Απόφαση του Δικαστηρίου (τμήμα μείζονος συνθέσεως)της 21ης Μαΐου 2019
«Παράβαση κράτους μέλους – Άρθρο 63 ΣΛΕΕ – Ελεύθερη κυκλοφορία των κεφαλαίων – Άρθρο 17 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης – Δικαίωμα ιδιοκτησίας – Εθνική ρύθμιση που καταργεί ex lege και χωρίς πρόβλεψη αποζημιώσεως τα δικαιώματα επικαρπίας επί γεωργικών και δασικών γαιών που είχαν προηγουμένως κτηθεί από νομικά πρόσωπα ή από φυσικά πρόσωπα μη δυνάμενα να αποδείξουν στενό δεσμό συγγένειας με τον κύριο των γαιών»
Ελεύθερη κυκλοφορία των κεφαλαίων και ελευθερία των πληρωμών – Περιορισμοί στις πράξεις επί ακινήτων – Θεμελιώδη δικαιώματα – Δικαίωμα της ιδιοκτησίας – Εθνική νομοθεσία που προβλέπει κατάργηση των κτηθέντων επί γεωργικών γαιών δικαιωμάτων επικαρπίας εφόσον δεν αποδεικνύεται η ιδιότητα στενού συγγενούς του κυρίου των γαιών αυτών – Δεν επιτρέπεται – Δικαιολογητικοί λόγοι – Δεν συντρέχουν
(Άρθρα 63 και 65 § 1 ΣΛΕΕ· Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, άρθρο 17 § 1)
(βλ. σκέψεις 58, 124, 130 και διατακτ.)
Θεμελιώδη δικαιώματα – Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης – Πεδίο εφαρμογής – Εφαρμογή του δικαίου της Ένωσης – Εθνική νομοθεσία ικανή να περιορίσει μία ή περισσότερες από τις θεμελιώδεις ελευθερίες που κατοχυρώνονται με τη Συνθήκη ΛΕΕ – Κράτος μέλος που επικαλείται, προς δικαιολόγηση, λόγους προβλεπόμενους στο άρθρο 65 ΣΛΕΕ και επιτακτικούς λόγους γενικού συμφέροντος τους οποίους αναγνωρίζει το δίκαιο της Ένωσης – Εμπίπτει
(Άρθρα 63 και 65 ΣΛΕΕ· Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, άρθρο 51 § 1)
(βλ. σκέψεις 63-65)
Θεμελιώδη δικαιώματα – Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης – Δικαίωμα ιδιοκτησίας – Πεδίο εφαρμογής – Δικαιώματα εκ των οποίων απορρέει μια δεδομένη νομική θέση – Έννοια – Δικαιώματα επικαρπίας επί ακινήτου που επιτρέπουν στον φορέα τους να έχει τη χρήση και την απόλαυση του αγαθού αυτού – Εμπίπτουν – Περιορισμός ή αποκλεισμός της δυνατότητας μεταβιβάσεως των δικαιωμάτων αυτών – Δεν ασκεί επιρροή
(Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, άρθρο 17 § 1)
(βλ. σκέψεις 69-71, 73)
Θεμελιώδη δικαιώματα – Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης – Δικαίωμα ιδιοκτησίας – Περιεχόμενο – Στέρηση – Προϋποθέσεις
(Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, άρθρα 17 § 1 και 52 § 1)
(βλ. σκέψεις 86-89)
Ελεύθερη κυκλοφορία των κεφαλαίων και ελευθερία των πληρωμών – Περιορισμοί στις πράξεις επί ακινήτων – Θεμελιώδη δικαιώματα – Δικαίωμα ιδιοκτησίας – Εθνική νομοθεσία που προβλέπει κατάργηση των κτηθέντων επί γεωργικών γαιών δικαιωμάτων επικαρπίας εφόσον δεν αποδεικνύεται η ιδιότητα του στενού συγγενούς του κυρίου των γαιών αυτών – Δεν επιτρέπεται – Δικαιολογητικός λόγος που στηρίζεται σε σκοπούς γενικού συμφέροντος συνδεόμενους με την εκμετάλλευση των γεωργικών γαιών – Προϋποθέσεις – Απαιτήσεις περί αποδείξεως
(Άρθρο 63 ΣΛΕΕ)
(βλ. σκέψεις 91, 92, 94)
Ελεύθερη κυκλοφορία των κεφαλαίων και ελευθερία των πληρωμών – Περιορισμοί στις πράξεις επί ακινήτων – Θεμελιώδη δικαιώματα – Δικαίωμα ιδιοκτησίας – Εθνική νομοθεσία που προβλέπει κατάργηση των κτηθέντων επί γεωργικών γαιών δικαιωμάτων επικαρπίας εφόσον δεν αποδεικνύεται η ιδιότητα του στενού συγγενούς του κυρίου των γαιών αυτών – Δεν επιτρέπεται – Δικαιολογητικός λόγος που στηρίζεται στην καταπολέμηση των πρακτικών που αποβλέπουν στην καταστρατήγηση της εθνικής νομοθεσίας – Προϋπόθεση – Δικαιολογητικός λόγος ο οποίος αφορά ειδικώς τις αμιγώς τεχνητές μεθοδεύσεις και αποκλείει τη θέσπιση ενός γενικού τεκμηρίου περί υπάρξεως καταχρηστικών πρακτικών
(Άρθρα 63 και 65 § 1, στοιχείο βʹ, ΣΛΕΕ)
(βλ. σκέψεις 110, 112, 114, 115, 119, 120)
Θεμελιώδη δικαιώματα – Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης – Δικαίωμα ιδιοκτησίας – Εθνική νομοθεσία που προβλέπει κατάργηση των κτηθέντων επί γεωργικών γαιών δικαιωμάτων επικαρπίας εφόσον δεν αποδεικνύεται η ιδιότητα του στενού συγγενούς του κυρίου των γαιών αυτών – Δεν επιτρέπεται – Παραπομπή στους γενικούς κανόνες περί αποζημιώσεως του αστικού δικαίου – Δεν ασκεί επιρροή
(Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, άρθρο 17 § 1)
(βλ. σκέψεις 125-127)
Σύνοψη
Kαταργώντας τα δικαιώματα επικαρπίας που κατέχουν άμεσα ή έμμεσα υπήκοοι άλλων κρατών μελών επί των κείμενων στο έδαφός της γεωργικών γαιών, η Ουγγαρία παρέβη τις υποχρεώσεις που υπέχει από την αρχή της ελεύθερης κυκλοφορίας των κεφαλαίων και από το δικαίωμα ιδιοκτησίας το οποίο κατοχυρώνεται από τον Χάρτη
Στην απόφαση Επιτροπή κατά Ουγγαρίας (C-235/17), η οποία εκδόθηκε στις 21 Μαΐου 2019, το τμήμα μείζονος συνθέσεως του Δικαστηρίου απεφάνθη ότι η Ουγγαρία, καταργώντας, ex lege, τα δικαιώματα επικαρπίας επί των κείμενων στην Ουγγαρία γεωργικών και δασικών γαιών, στον βαθμό που φορείς των δικαιωμάτων αυτών είναι άμεσα ή έμμεσα υπήκοοι άλλων κρατών μελών, παρέβη τις υποχρεώσεις που υπέχει από τις συνδυασμένες διατάξεις του άρθρου 63 ΣΛΕΕ και του άρθρου 17 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Το 2013, η Ουγγαρία εξέδωσε νόμο (στο εξής: νόμος του 2013) δυνάμει του οποίου τα δικαιώματα επικαρπίας επί γεωργικών και δασικών γαιών που είχαν προηγουμένως κτηθεί από νομικά πρόσωπα ή από φυσικά πρόσωπα μη δυνάμενα να αποδείξουν στενό δεσμό συγγένειας με τον κύριο των γαιών αυτών καταργούνταν ex lege, χωρίς να προβλέπεται καθεστώς αποζημιώσεως των προσώπων αυτών. Υπεραμυνόμενη του νόμου αυτού, η Ουγγαρία υποστήριξε ότι οι οικείες συμβάσεις επικαρπίας είχαν καταστρατηγήσει τις απαγορεύσεις περί αποκτήσεως της κυριότητας γεωργικών γαιών, οι οποίες ίσχυαν πριν από την προσχώρηση της Ουγγαρίας στην Ένωση, και ότι, πέραν τούτου, αντέβαιναν στην τότε ισχύουσα εθνική νομοθεσία περί ελέγχου του συναλλάγματος, οπότε ήσαν εξ υπαρχής άκυρες ήδη προ της εν λόγω προσχωρήσεως. Επικαλέσθηκε επίσης διάφορους σκοπούς γεωργικής πολιτικής, ήτοι τη διασφάλιση της κατοχής αρόσιμων γεωργικών γαιών μόνον από τα φυσικά πρόσωπα που τις καλλιεργούν και όχι χάριν κερδοσκοπίας, την πρόληψη του κατακερματισμού των γεωργικών ακινήτων και τη διατήρηση ενός αγροτικού πληθυσμού και μιας βιώσιμης γεωργίας, καθώς και τη δημιουργία βιώσιμων και ανταγωνιστικών γεωργικών εκμεταλλεύσεων.
Αφού εκτίμησε ότι δεν ήταν αναγκαίο να εξετασθεί ο νόμος του 2013 υπό το πρίσμα του άρθρου 49 ΣΛΕΕ, το Δικαστήριο διαπίστωσε ότι, προβλέποντας την ex lege κατάργηση των κτηθέντων επί γεωργικών γαιών δικαιωμάτων επικαρπίας που ανήκουν σε πρόσωπα μη δυνάμενα να αποδείξουν στενό δεσμό συγγένειας με τον κύριο των γαιών αυτών, στα οποία συγκαταλέγονται πολλοί υπήκοοι άλλων κρατών μελών πλην της Ουγγαρίας, ο νόμος αυτός περιορίζει, ως εκ του αντικειμένου του και εξ αυτού του λόγου και μόνον, το δικαίωμα των ενδιαφερομένων στην ελεύθερη κυκλοφορία των κεφαλαίων το οποίο κατοχυρώνει το άρθρο 63 ΣΛΕΕ. Πράγματι, η εθνική αυτή νομοθεσία τούς στερεί τόσο τη δυνατότητα να συνεχίσουν να απολαύουν του δικαιώματός τους επικαρπίας όσο και τη δυνατότητα μεταβιβάσεως του δικαιώματος αυτού. Η εν λόγω νομοθεσία μπορεί, εξάλλου, να αποτρέψει τους μη μονίμους κατοίκους από την πραγματοποίηση επενδύσεων στην Ουγγαρία στο μέλλον.
Υπό τις συνθήκες αυτές, το Δικαστήριο θεώρησε ότι έπρεπε να εξετασθεί εάν ο εν λόγω περιορισμός μπορούσε να δικαιολογηθεί από επιτακτικούς λόγους γενικού συμφέροντος ή από τους λόγους που παρατίθενται στο άρθρο 65 ΣΛΕΕ, και εάν ο περιορισμός ήταν σύμφωνος προς την αρχή της αναλογικότητας, καθόσον επιδιώκει κατά τρόπο συνεπή και συστηματικό τους προβαλλόμενους σκοπούς.
Στο πλαίσιο αυτό, το Δικαστήριο υπενθύμισε επίσης ότι τα θεμελιώδη δικαιώματα που κατοχυρώνονται από τον Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων έχουν εφαρμογή σε όλες τις καταστάσεις που διέπονται από το δίκαιο της Ένωσης και ότι απαιτείται, ως εκ τούτου, σεβασμός των δικαιωμάτων αυτών στην περίπτωση εθνικής νομοθετικής ρυθμίσεως που εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του εν λόγω δικαίου. Τούτο ισχύει ιδίως στην περίπτωση που μια εθνική νομοθετική ρύθμιση είναι ικανή να περιορίσει μία ή περισσότερες από τις θεμελιώδεις ελευθερίες που κατοχυρώνονται με τη Συνθήκη ΛΕΕ και το οικείο κράτος μέλος επικαλείται, προς δικαιολόγηση του περιορισμού αυτού, λόγους προβλεπόμενους στο άρθρο 65 ΣΛΕΕ και επιτακτικούς λόγους γενικού συμφέροντος τους οποίους αναγνωρίζει το δίκαιο της Ένωσης. Σε μια τέτοια περίπτωση, η επίμαχη εθνική ρύθμιση μπορεί να εμπίπτει στις προβλεπόμενες εξαιρέσεις μόνον εφόσον είναι σύμφωνη με τα θεμελιώδη δικαιώματα, των οποίων την τήρηση διασφαλίζει το Δικαστήριο. Επομένως, όταν ένα κράτος μέλος επικαλείται τις εξαιρέσεις που προβλέπει το δίκαιο της Ένωσης ως δικαιολογητικό λόγο του περιορισμού μιας από τις θεμελιώδεις ελευθερίες που κατοχυρώνει η Συνθήκη, πρέπει να γίνεται δεκτό ότι το κράτος μέλος «εφαρμόζει το δίκαιο της Ένωσης», κατά την έννοια του άρθρου 51, παράγραφος 1, του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων.
Ως εκ τούτου, το Δικαστήριο εξέτασε τη συμβατότητα του νόμου του 2013 προς το δίκαιο της Ένωσης υπό το πρίσμα τόσο των εξαιρέσεων που προβλέπει η Συνθήκη και η νομολογία του Δικαστηρίου όσο και των θεμελιωδών δικαιωμάτων που κατοχυρώνονται από τον Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων, μεταξύ των οποίων περιλαμβάνεται το δικαίωμα ιδιοκτησίας, το οποίο κατοχυρώνεται στο άρθρο 17 του εν λόγω Χάρτη και του οποίου την παράβαση προβάλλει εν προκειμένω η Επιτροπή.
Ως προς αυτό το άρθρο 17 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων, το Δικαστήριο διευκρίνισε, πρώτον, ότι η προστασία που παρέχει η παράγραφος 1 του άρθρου αυτού αφορά δικαιώματα με περιουσιακή αξία, εκ των οποίων απορρέει, λαμβανομένης υπόψη της οικείας έννομης τάξεως, μια δεδομένη νομική θέση βάσει της οποίας ασκούνται αυτοτελώς τα εν λόγω δικαιώματα από και υπέρ του φορέα τους. Κατά το Δικαστήριο, είναι προφανές ότι τα επίμαχα δικαιώματα επικαρπίας έχουν περιουσιακή αξία και προσπορίζουν στον εν λόγω φορέα μια δεδομένη νομική θέση, και δη ακόμη και αν η δυνατότητα μεταβιβάσεως των εν λόγω δικαιωμάτων οριοθετείται ή αποκλείεται βάσει της ισχύουσας εθνικής νομοθεσίας. Πράγματι, η συμβατική απόκτηση των συγκεκριμένων δικαιωμάτων επικαρπίας επί γεωργικών γαιών συνοδεύεται, κατ’ αρχήν, από την καταβολή τιμήματος. Τα εν λόγω δικαιώματα παρέχουν στους φορείς τους τη δυνατότητα απολαύσεως των γαιών αυτών, ιδίως για οικονομικούς σκοπούς, ή και, ενδεχομένως, τη δυνατότητα εκμισθώσεώς τους σε τρίτους, και συνεπώς τα εν λόγω δικαιώματα εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 17, παράγραφος 1, του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων.
Το Δικαστήριο έκρινε, δεύτερον, ότι τα δικαιώματα επικαρπίας τα οποία κατήργησε ο νόμος του 2013 πρέπει να θεωρηθούν ως «νομίμως κτηθέντα», κατά την έννοια της διατάξεως αυτής του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων. Πράγματι, τα εν λόγω δικαιώματα συστήθηκαν σε χρόνο κατά τον οποίον η σύσταση των εν λόγω δικαιωμάτων δεν απαγορευόταν από την ισχύουσα εθνική νομοθεσία και η Ουγγαρία δεν απέδειξε ότι τα δικαιώματα αυτά ήσαν άκυρα λόγω παραβάσεως της τότε ισχύουσας εθνικής νομοθεσίας περί ελέγχου του συναλλάγματος. Περαιτέρω, τα ίδια αυτά δικαιώματα καταχωρίζονταν συστηματικά στα κτηματολόγια από τις αρμόδιες εθνικές αρχές και η ύπαρξή τους επιβεβαιώθηκε με νόμο ο οποίος εξεδόθη το 2012.
Τρίτον, το Δικαστήριο απεφάνθη ότι ο νόμος του 2013 δεν επάγεται περιορισμούς σχετικά με τη χρήση των αγαθών, αλλά στέρηση της ιδιοκτησίας, κατά την έννοια του άρθρου 17, παράγραφος 1, του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων, παρά το γεγονός ότι τα οικεία δικαιώματα επικαρπίας δεν περιήλθαν στη δημόσια αρχή, αλλά ότι η εξάλειψή τους έχει ως αποτέλεσμα την ανασύσταση της πλήρους κυριότητας επί των εν λόγω γαιών προς όφελος των κυρίων.
Κατόπιν της αναλύσεως αυτής, το Δικαστήριο διευκρίνισε εντούτοις ότι η άσκηση των δικαιωμάτων που κατοχυρώνονται στον Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων μπορεί να περιορισθεί υπό την προϋπόθεση ότι οι περιορισμοί αυτοί προβλέπονται από τον νόμο, σέβονται το βασικό περιεχόμενο των εν λόγω δικαιωμάτων και ελευθεριών και, τηρουμένης της αρχής της αναλογικότητας, είναι αναγκαίοι και ανταποκρίνονται πραγματικά σε στόχους γενικού ενδιαφέροντος που αναγνωρίζει η Ένωση ή στην ανάγκη προστασίας δικαιωμάτων και ελευθεριών των τρίτων. Συναφώς, από τον συνδυασμό του άρθρου 17, παράγραφος 1, του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων και του άρθρου του 52, παράγραφος 1, συνάγεται το συμπέρασμα ότι, όταν γίνεται επίκληση λόγου δημοσίας ωφελείας για να δικαιολογηθεί η στέρηση της ιδιοκτησίας, η αρχή της αναλογικότητας τηρείται λαμβανομένων υπόψη του λόγου αυτού και των σκοπών γενικού συμφέροντος που επιδιώκονται από αυτόν, όπως προβλέπει το άρθρο 52, παράγραφος 1, του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων. Εξάλλου, η ερμηνεία αυτή συνεπάγεται ότι, ελλείψει ενός τέτοιου λόγου δημοσίας ωφελείας ικανού να δικαιολογήσει τη στέρηση της ιδιοκτησίας ή εάν διαπιστωθεί ότι ένας τέτοιος λόγος δημοσίας ωφελείας συντρέχει μεν πλην όμως δεν πληροί τις προϋποθέσεις που προβλέπονται στο άρθρο 17, παράγραφος 1, δεύτερη περίοδος, του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων, υπάρχει προσβολή του δικαιώματος ιδιοκτησίας που κατοχυρώνεται από την εν λόγω διάταξη.
Συναφώς, μολονότι το Δικαστήριο έχει δεχθεί ότι εθνικές νομοθετικές ρυθμίσεις μπορούν να περιορίζουν την ελεύθερη κυκλοφορία των κεφαλαίων για λόγους όπως είναι αυτοί τους οποίους επικαλέσθηκε η Ουγγαρία υπέρ του νόμου του 2013, εντούτοις απεφάνθη ότι ο εν λόγω νόμος δεν μπορούσε να θεωρηθεί, ελλείψει αποδεικτικών στοιχείων, ότι επιδιώκει πραγματικά τέτοιους σκοπούς ούτε ότι είναι κατάλληλος για την επίτευξή τους. Το Δικαστήριο προσέθεσε ότι ο νόμος αυτός βαίνει, εν πάση περιπτώσει, πέραν του μέτρου που είναι αναγκαίο για την επίτευξή τους. Για τους ίδιους λόγους, το Δικαστήριο κατέληξε στο συμπέρασμα ότι η στέρηση της ιδιοκτησίας την οποία επάγεται η κατάργηση των εν λόγω δικαιωμάτων επικαρπίας δεν δικαιολογείται από λόγους δημοσίας ωφελείας.
Όσον αφορά την εν λόγω στέρηση της ιδιοκτησίας, το Δικαστήριο προσέθεσε ότι, εν πάση περιπτώσει, ο νόμος του 2013 δεν πληροί την απαίτηση για δίκαιη και έγκαιρη αποζημίωση, όπως προβλέπει το άρθρο 17, παράγραφος 1, δεύτερη περίοδος, του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων. Πράγματι, ο νόμος αυτός ουδεμία διάταξη περιέχει που να προβλέπει την καταβολή αποζημιώσεως στους επικαρπωτές που απώλεσαν το δικαίωμά τους, η δε απλή παραπομπή, την οποία επικαλείται η Ουγγαρία, στους κανόνες του αστικού δικαίου δεν ανταποκρίνεται στην απαίτηση αυτή. Εν προκειμένω, η παραπομπή στους κανόνες του αστικού δικαίου θα μετέθετε στους επικαρπωτές το βάρος της διεκδικήσεως, υπό την επιφύλαξη δαπανηρών και χρονοβόρων διαδικασιών, ενδεχόμενων αποζημιώσεων που πιθανώς να τους οφείλονται από τον κύριο του ακινήτου. Οι εν λόγω κανόνες δεν παρέχουν τη δυνατότητα να κριθεί κατά τρόπο ευχερή και αρκούντως ακριβή ή προβλέψιμο αν πράγματι θα καταβληθούν αποζημιώσεις κατά το πέρας των διαδικασιών αυτών ούτε, ενδεχομένως, να εξακριβωθεί ποια θα είναι η φύση και η έκταση των αποζημιώσεων αυτών.