Voorlopige editie
CONCLUSIE VAN ADVOCAAT-GENERAAL
L. MEDINA
van 10 juli 2025 (1)
Zaak C‑258/24
Katholische Schwangerschaftsberatung
tegen
JB
[verzoek van het Bundesarbeitsgericht (hoogste federale rechter in arbeidszaken, Duitsland) om een prejudiciële beslissing]
„ Prejudiciële verwijzing – Sociaal beleid – Richtlijn 2000/78/EG – Gelijke behandeling – Verschil in behandeling op grond van godsdienst – Artikel 4, lid 2 – Beroepsactiviteiten binnen kerken en andere organisaties waarvan de grondslag op godsdienst of overtuiging is gebaseerd – Godsdienst die een wezenlijk, legitiem en gerechtvaardigd beroepsvereiste vormt gezien de grondslag van de organisatie – Ontslag van een werknemer vanwege het verlaten van de katholieke kerk – Artikel 17 VWEU – Artikelen 10 en 21 van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie ”
I.      Inleiding
1.        Het onderhavige verzoek om een prejudiciële beslissing betreft de uitlegging van artikel 4 van richtlijn 2000/78/EG tot instelling van een algemeen kader voor gelijke behandeling in arbeid en beroep(2). Het verzoek is ingediend door het Bundesarbeitsgericht (hoogste federale rechter in arbeidszaken, Duitsland) in het kader van een geding tussen de Katholische Schwangerschaftsberatung, een vereniging binnen de Duitse katholieke kerk, en JB, een voormalig werkneemster van deze vereniging. JB is ontslagen vanwege haar beslissing om de katholieke kerk te verlaten, die zij naar eigen zeggen heeft genomen omdat zij de speciale heffing niet wilde betalen die deze kerk oplegt aan personen met een goed verdienende echtgenoot die een andere godsdienst heeft.
2.        De onderhavige zaak vloeit rechtstreeks voort uit de arresten Egenberger(3) en IR(4), waarin het Hof relevante richtsnoeren heeft gegeven om te bepalen wanneer de godsdienst van een persoon een beroepsvereiste kan vormen in het geval dat beroepsactiviteiten worden verricht binnen kerken en publieke of particuliere organisaties waarvan de grondslag op godsdienst is gebaseerd(5). De onderhavige zaak biedt het Hof dus de gelegenheid om nader te preciseren aan welke voorwaarden deze kerken en religieuze organisaties moeten voldoen om zich met succes te kunnen beroepen op de in artikel 4 van richtlijn 2000/78 genoemde afwijkingen van het beginsel van gelijke behandeling, met name die welke in lid 2 van die bepaling zijn vermeld. In dit verband moet ook rekening worden gehouden met twee relevante bepalingen van het primaire recht van de Unie, te weten, ten eerste, artikel 17 VWEU, dat bepaalt dat de Unie de status die kerken en religieuze verenigingen en gemeenschappen volgens het nationaal recht in de lidstaten hebben, eerbiedigt en daaraan geen afbreuk doet, en, ten tweede, artikel 10 van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie(6), waarin uitdrukkelijk de individuele vrijheid is neergelegd om van godsdienst te veranderen.
II.    Feiten, procedure en prejudiciële vragen
3.        De Katholische Schwangerschaftsberatung, die in het hoofdgeding beroep
in
Revision
heeft ingesteld(7), is een overkoepelende vrouwenorganisatie binnen de katholieke kerk in Duitsland. Zij heeft tot doel kinderen, jongeren, vrouwen en hun gezinnen in specifieke omstandigheden te helpen. Een van haar taken is het adviseren van zwangere vrouwen over abortus.
4.        In de arbeidsovereenkomsten die verzoekster met haar werknemers sluit, wordt specifiek verwezen naar de Grundordnung des kirchlichen Dienstes im Rahmen kirchlicher Arbeitsverhältnisse (basisreglement kerkelijke dienstverbanden binnen het kerkenwerk) van 22 september 1993(8). Dit reglement bevat de regels die de katholieke kerk toepast op haar arbeidsverhoudingen in Duitsland, en met name de verplichtingen van werknemers op het gebied van loyaliteit en gedrag.
5.        Volgens het basisreglement kunnen ernstige schendingen van de loyaliteitsverplichtingen leiden tot het ontslag van een werknemer.(9) Voor alle werknemers, ongeacht of zij katholiek zijn, wordt een schending van de loyaliteitsverplichtingen als ernstig beschouwd wanneer zij publiekelijk ingaan tegen de grondbeginselen van de katholieke kerk, bijvoorbeeld door abortus of vreemdelingenhaat te propageren.(10) Voor katholieke werknemers wordt bovendien het verlaten van de katholieke kerk als een ernstige schending van die verplichtingen beschouwd.(11)
6.        JB, die moeder is van vijf kinderen, was vanaf 2006 in dienst van verzoekster, onder meer als adviseur in zwangerschapsgerelateerde projecten. In oktober 2013, toen zij met ouderschapsverlof was, heeft JB de bevoegde gemeentelijke autoriteit in kennis gesteld van haar wens om de katholieke kerk te verlaten. Haar voornaamste doel was om – vanwege de financiële last voor haar gezin – te worden vrijgesteld van de extra kerkheffing die zij als katholiek moest betalen vanwege haar huwelijk met een goed verdienende echtgenoot die een andere godsdienst heeft.
7.        Na de terugkeer van JB uit ouderschapsverlof probeerde verzoekster, die in kennis was gesteld van haar beslissing, JB eerst te overtuigen om weer toe te treden tot de katholieke kerk, volgens de in het basisreglement voorziene stappen(12). JB weigerde dit, waarop verzoekster haar in juni 2019 ontsloeg, met de motivering dat de beslissing van JB een ernstige schending vormde van de loyaliteitsverplichtingen die zij uit hoofde van dat reglement had. Ten tijde van het ontslag bestond het adviesteam van verzoekster uit zes personen, van wie er twee lid waren van de evangelische kerk.
8.        JB kwam bij de lagere arbeidsrechters in Duitsland op tegen het besluit van verzoekster. Haar beroep wegens onrechtmatig ontslag slaagde en zij kreeg een schadevergoeding toegewezen. Verzoekster heeft de zaak daarop aanhangig gemaakt bij het Bundesarbeitsgericht, de verwijzende rechter in de onderhavige zaak, met de bedoeling om de uitspraken van beide lagere arbeidsrechters te laten vernietigen.
9.        Volgens de verwijzende rechter vormt het ontslag van JB een verschil in behandeling dat in beginsel neerkomt op directe discriminatie op grond van godsdienst in de zin van artikel 2, lid 2, onder a), juncto artikel 1, van richtlijn 2000/78. Deze rechter betwijfelt echter of de in artikel 4, lid 2, van deze richtlijn of, subsidiair, in artikel 4, lid 1, ervan genoemde afwijkingen van het beginsel van gelijke behandeling van toepassing zijn op een zaak als in het hoofdgeding.
10.      Wat in de eerste plaats artikel 4, lid 2, eerste alinea, van richtlijn 2000/78 betreft – dat in wezen betrekking heeft op wezenlijke, legitieme en gerechtvaardigde beroepsvereisten betreffende de godsdienst van een persoon – staat voor de verwijzende rechter vast dat verzoekster een religieuze organisatie is in de zin van deze alinea. Niettemin vraagt hij zich af of een vereiste dat iemand tot een bepaalde geloofsgemeenschap blijft behoren of weer toetreedt als hij die gemeenschap heeft verlaten, een beroepsvereiste kan vormen in de zin van deze bepaling. Met betrekking tot de zaak die in het hoofdgeding aan de orde is, merkt de verwijzende rechter op dat verzoekster de uitoefening van de betrokken beroepsactiviteit niet heeft voorbehouden aan leden van de katholieke kerk. Zij heeft zelfs niet geëist dat haar werknemers tot een geloofsgemeenschap behoren. Evenwel is het verlaten van de katholieke kerk volgens het canonieke recht een van de ernstigste inbreuken op het geloof en de eenheid van die kerk. Bijgevolg kan de verwijzende rechter, gelet op het door artikel 17 VWEU erkende recht op autonomie van kerken, niet uitsluiten dat het verlaten van de katholieke kerk een werknemer ongeschikt maakt om binnen die kerk te werken.
11.      Wat in de tweede plaats artikel 4, lid 2, tweede alinea, van richtlijn 2000/78 betreft, waarin wordt verwezen naar het recht van kerken om van hun werknemers een houding van goede trouw en loyaliteit aan de grondslag van de organisatie te verlangen, wijst de verwijzende rechter erop dat in die alinea uitdrukkelijk is verwoord dat moet zijn voldaan aan de in de eerste alinea van artikel 4, lid 2, van richtlijn 2000/78 uiteengezette criteria. Dit betekent dat elke afwijking van het verbod op directe discriminatie op grond van artikel 4, lid 2, tweede alinea, van richtlijn 2000/78, moet worden getoetst aan de in de eerste alinea van deze bepaling genoemde criteria, met name in het licht van de arresten Egenberger en IR. De verwijzende rechter vraagt zich echter af of de bewoordingen van die tweede alinea inhouden dat de plicht tot een houding van goede trouw en loyaliteit betrekking heeft op de grondslag van de kerk waartoe een religieuze organisatie behoort, dan wel op die organisatie zelf als werkgever. Volgens de verwijzende rechter kan een werknemer zich bijvoorbeeld deloyaal hebben gedragen jegens de katholieke kerk door die kerk te verlaten, maar daarmee niet per definitie jegens zijn werkgever, wiens grondslag hij bij de uitvoering van zijn taken dient te eerbiedigen.
12.      Wat in de derde plaats artikel 4, lid 1, van richtlijn 2000/78 betreft, dat van toepassing is op wezenlijke en bepalende beroepsvereisten die een legitiem doel hebben en evenredig zijn, merkt de verwijzende rechter op dat deze bepaling niet vereist dat deze criteria worden getoetst aan de grondslag van de werkgever, maar aan de objectieve aard van de betrokken beroepsactiviteiten en aan de context waarin zij worden uitgevoerd. Vanuit dit oogpunt lijkt het objectief gezien niet noodzakelijk om lid te blijven van de katholieke kerk om als zwangerschapsadviseur te kunnen werken. Volgens de verwijzende rechter kan echter niet worden uitgesloten dat de grondslag van een op godsdienstige beginselen gebaseerde organisatie kan worden beschouwd als een objectief vereiste in de zin van deze bepaling. Ook in dit verband moet wellicht rekening worden gehouden met de autonomie van kerken, zoals die wordt beschermd door artikel 17 VWEU.
13.      In deze omstandigheden heeft het Bundesarbeitsgericht de behandeling van de zaak geschorst en het Hof verzocht om een prejudiciële beslissing over de volgende vragen:
„1)      Is het verenigbaar met het Unierecht, in het bijzonder richtlijn [2000/78], gelezen in het licht van artikel 10, lid 1, en artikel 21, lid 1, van het [Handvest], dat er in een nationale regeling wordt bepaald dat een particuliere organisatie waarvan de grondslag op godsdienst is gebaseerd, van de personen die voor haar werken mag verlangen dat zij gedurende de arbeidsverhouding een bepaalde geloofsgemeenschap niet verlaten, of de voortzetting van de arbeidsverhouding afhankelijk mag stellen van de voorwaarde dat een persoon die voor haar werkt en die gedurende de arbeidsverhouding een bepaalde geloofsgemeenschap heeft verlaten, weer tot deze gemeenschap toetreedt, wanneer deze organisatie van de personen die voor haar werken in de regel niet verlangt dat zij tot deze geloofsgemeenschap behoren en de persoon die voor haar werkt zich niet publiekelijk bezighoudt met antiklerikale activiteiten?
2)      Indien de eerste vraag bevestigend wordt beantwoord: welke andere vereisten moeten dan in voorkomend geval op grond van richtlijn [2000/78], gelezen in het licht van artikel 10, lid 1, en artikel 21, lid 1, van het [Handvest], worden gesteld om een dergelijk verschil in behandeling op grond van godsdienst te rechtvaardigen?”
14.      Het verzoek om een prejudiciële beslissing is op 12 april 2024 ter griffie van het Hof neergelegd. De Helleense Republiek, de Europese Commissie en de partijen in het hoofdgeding hebben schriftelijke opmerkingen ingediend. Op 17 maart 2025 heeft een terechtzitting plaatsgevonden voor de Grote kamer van het Hof, waaraan is deelgenomen door alle partijen die schriftelijke opmerkingen hebben ingediend.
III. Beoordeling
15.      Met zijn twee vragen verzoekt de verwijzende rechter om verduidelijking van de uitlegging van richtlijn 2000/78, in het licht van artikel 10, lid 1, en artikel 21, lid 1, van het Handvest.
16.      Hoewel geen van deze vragen naar een concrete bepaling van deze richtlijn verwijst, blijkt uit de overwegingen in de verwijzingsbeslissing dat de verwijzende rechter met de eerste vraag wenst te vernemen of artikel 4, lid 2, van richtlijn 2000/78, of – subsidiair – artikel 4, lid 1, ervan, aldus moet worden uitgelegd dat het ontslag van een werknemer door een religieuze organisatie vanwege de beslissing van die werknemer om de kerk waar die organisatie toe behoort te verlaten, neerkomt op discriminatie. Deze vraag van de verwijzende rechter heeft met name betrekking op een beroepsactiviteit die niet is voorbehouden aan leden van de betrokken kerk, en op werknemers die zich niet publiekelijk bezighouden met activiteiten die in strijd zijn met de grondslag van die kerk. Voor het geval dat wordt vastgesteld dat er in een dergelijke situatie geen sprake is van discriminatie, verzoekt de verwijzende rechter het Hof met zijn tweede vraag om te preciseren met welke vereisten in voorkomend geval rekening moet worden gehouden om een dergelijk verschil in behandeling op grond van godsdienst te rechtvaardigen.
17.      Op basis van de volgorde waarin de verwijzende rechter zijn twijfels heeft geuit, zal ik in deze conclusie met het oog op de eerste vraag onderzoeken of de in de twee alinea’s van artikel 4, lid 2, van richtlijn 2000/78 genoemde afwijkingen toegestaan kunnen zijn in een situatie als die welke in de verwijzingsbeslissing is beschreven. Indien geen van deze afwijkingen toegestaan is, zal ik vervolgens onderzoeken of de in artikel 4, lid 1, van deze richtlijn genoemde afwijking van toepassing kan zijn in de situatie als in het hoofdgeding aan de orde. De tweede prejudiciële vraag zal ik enkel onderzoeken indien blijkt dat een van deze bepalingen van toepassing is, aangezien dat in wezen de premisse is waarop deze vraag berust.
A.      Artikel 4, lid 2, van richtlijn 2000/78
18.      Richtlijn 2000/78 heeft volgens artikel 1 ervan tot doel om met betrekking tot arbeid en beroep een algemeen kader te creëren voor de bestrijding van discriminatie op grond van onder meer godsdienst of overtuiging, zodat in de lidstaten het beginsel van gelijke behandeling kan worden toegepast.(13) Volgens de rechtspraak van het Hof concretiseert richtlijn 2000/78 daarmee, op het gebied waarop zij betrekking heeft, het thans in artikel 21 van het Handvest neergelegde algemene beginsel van non-discriminatie.(14)
19.      Het bij richtlijn 2000/78 vastgestelde algemene kader voor de bestrijding van discriminatie bevat bovendien, in artikel 4, lid 2, van deze richtlijn, een specifieke bepaling over verschillen in behandeling gebaseerd op godsdienst in het geval van beroepsactiviteiten binnen kerken en religieuze organisaties.
20.      In het bijzonder bepaalt artikel 4, lid 2, eerste alinea, van richtlijn 2000/78 dat de lidstaten nationale wetgeving kunnen handhaven of vaststellen die bepaalt dat, waar het gaat om beroepsactiviteiten binnen kerken en religieuze organisaties, een verschil in behandeling gebaseerd op de godsdienst van een persoon geen discriminatie vormt. Dit geldt volgens deze alinea op voorwaarde dat de godsdienst een wezenlijk, legitiem en gerechtvaardigd beroepsvereiste vormt gezien de grondslag van die organisatie. Bovendien moet dit verschil in behandeling worden toegepast met inachtneming van de grondwettelijke bepalingen en beginselen van de lidstaten en van de algemene beginselen van het Unierecht, en mag het geen op een andere grond gebaseerde discriminatie rechtvaardigen.
21.      De tweede alinea van artikel 4, lid 2, van richtlijn 2000/78 voegt hier in wezen aan toe dat deze richtlijn, mits de bepalingen ervan voor het overige worden geëerbiedigd, het recht van kerken en andere religieuze organisaties onverlet laat om, handelend in overeenstemming met de nationale grondwettelijke en wettelijke bepalingen, van hun werknemers een houding van goede trouw en loyaliteit aan de grondslag van de organisatie te verlangen.
22.      Wat artikel 4, lid 2, eerste alinea, van richtlijn 2000/78 betreft, heeft het Hof vastgesteld dat, gelet op deze bepaling, de wettigheid van een verschil in behandeling op grond van godsdienst afhangt van het objectief verifieerbare bestaan van een rechtstreeks verband tussen het door de werkgever gestelde beroepsvereiste en de betrokken activiteit.(15) Dit betekent dat een kerk of een andere religieuze organisatie haar werknemers op grond van godsdienst slechts verschillend mag behandelen indien, gelet op de aard van de betrokken beroepsactiviteit of de context waarin deze wordt uitgeoefend, het betrokken geloof, gezien de grondslag van die kerk of organisatie, een wezenlijk, legitiem en gerechtvaardigd beroepsvereiste vormt.(16)
23.      Meer in het bijzonder heeft het Hof in zijn rechtspraak om te beginnen verduidelijkt dat het gebruik van het adjectief „wezenlijk” in artikel 4, lid 2, eerste alinea, van richtlijn 2000/78 inhoudt dat het behoren tot een geloof waarop de grondslag van de betrokken kerk of organisatie is gebaseerd, noodzakelijk is vanwege het belang van de betreffende beroepsactiviteit voor de bevestiging van die grondslag of van de uitoefening door die kerk of deze organisatie van haar recht op autonomie, zoals erkend in artikel 17 VWEU.(17)
24.      Voorts heeft het Hof erop gewezen dat uit het gebruik van de term „legitiem” blijkt dat de Uniewetgever wilde waarborgen dat het vereiste inzake het behoren tot een geloof waarop de grondslag van de betrokken kerk of organisatie is gebaseerd, niet dient om een doel na te streven dat geen verband houdt met die grondslag of met de uitoefening door die kerk of organisatie van haar recht op autonomie.(18)
25.      De term „gerechtvaardigde”, tot slot, betekent niet alleen dat het toezicht op de naleving van de criteria van artikel 4, lid 2, van richtlijn 2000/78 kan worden uitgeoefend door een nationale rechterlijke instantie, maar ook dat de kerk of organisatie die een beroepsvereiste heeft gesteld, verplicht is om in het licht van de feitelijke omstandigheden van het specifieke geval aan te tonen dat het vermeende risico van aantasting van haar grondslag of haar recht op autonomie waarschijnlijk en ernstig is, zodat de invoering van dat vereiste noodzakelijk is.(19)
26.      In casu moet allereerst
worden opgemerkt dat het in het hoofdgeding aan de orde zijnde ontslag volgens de verwijzende rechter een verschil in behandeling op grond van godsdienst vormt. De verwijzende rechter is voorts van oordeel dat dit verschil in behandeling directe discriminatie vormt in de zin van artikel 2, lid 2, onder a), van richtlijn 2000/78, aangezien in wezen niet op basis van een ogenschijnlijk neutrale bepaling, maatstaf of handelwijze is besloten om JB te ontslaan, maar op basis van een regel die enkel van toepassing is op werknemers die lid zijn van de katholieke kerk en niet op werknemers die een andere godsdienst of geen enkele godsdienst belijden.
27.      In dit verband moet eraan worden herinnerd dat het volgens vaste rechtspraak van het Hof(20) aan de verwijzende rechter staat om in het licht van alle relevante omstandigheden van het geval na te gaan of een verschil in behandeling discriminatie vormt in de zin van artikel 2, lid 2, van richtlijn 2000/78. Het staat eveneens aan deze rechter om vast te stellen of de betrokken discriminatie moet worden aangemerkt als directe discriminatie, zoals bedoeld onder a) van deze bepaling, dan wel als indirecte discriminatie, zoals bedoeld onder b) ervan.
28.      Verzoekster betwist in haar schriftelijke opmerkingen de vaststellingen van de verwijzende rechter met betrekking tot het in het hoofdgeding aan de orde zijnde verschil in behandeling, maar het Hof hoeft deze kwestie niet te onderzoeken aangezien geen van de prejudiciële vragen ziet op de uitlegging van artikel 2, lid 2, van richtlijn 2000/78. Hetzelfde geldt voor de vaststelling van de verwijzende rechter – die door geen van de partijen voor het Hof in twijfel is getrokken – dat verzoekster behoort tot de categorie van religieuze organisaties in de zin van artikel 4, lid 2, van richtlijn 2000/78.
29.      Er zij op gewezen dat de drie criteria van artikel 4, lid 2, eerste alinea, van richtlijn 2000/78, die van toepassing zijn op de in deze bepaling bedoelde beroepsvereisten, cumulatief zijn. Dit betekent dat wanneer aan een van deze criteria niet is voldaan reeds kan worden vastgesteld dat een verschil in behandeling op grond van godsdienst niet kan worden gerechtvaardigd met een beroep op de in deze bepaling bedoelde afwijking.
30.      Bij een beroepsactiviteit als die welke in de verwijzingsbeslissing is beschreven, is dit in casu het geval: een beroepsvereiste dat werknemers die tot een kerk behoren verplicht zijn bij die kerk te blijven om niet te worden ontslagen, voldoet mijns inziens niet aan het in artikel 4, lid 2, eerste alinea, van richtlijn 2000/78 neergelegde wezenlijkheidscriterium.
31.      Uit de in punt 23 van deze conclusie aangehaalde rechtspraak van het Hof blijkt immers dat een beroepsvereiste met name aan het wezenlijkheidscriterium voldoet wanneer het noodzakelijk is vanwege het belang van de betreffende beroepsactiviteit voor de bevestiging van de grondslag van de kerk of religieuze organisatie of van de uitoefening door die kerk of deze organisatie van haar recht op autonomie. Volgens artikel 4, lid 2, eerste alinea, van richtlijn 2000/78 moet bij de beoordeling of aan dit criterium is voldaan rekening worden gehouden met de aard van de beroepsactiviteit en de context waarin die activiteit wordt uitgeoefend. Dit betekent in wezen dat een beroepsvereiste als wezenlijk in de zin van deze bepaling wordt beschouwd wanneer het feit dat de betrokken werknemer geen godsdienst belijdt hem, in verband met de aard van en de context waarin een beroepsactiviteit wordt uitgeoefend en gelet op de grondslag van de organisatie, ongeschikt maakt om deze activiteit uit te oefenen.
32.      Een beroepsvereiste dat de werknemer lid moet blijven van een kerk, kan echter niet als wezenlijk worden beschouwd wanneer een religieuze organisatie die als werkgever optreedt de uitoefening van een beroepsactiviteit niet voorbehoudt aan leden van die kerk, en evenmin wanneer die organisatie personen met een andere godsdienst in dienst heeft om die activiteit te verrichten.
33.      In dit verband moet worden opgemerkt dat in een dergelijk geval niet vooraf hoeft te worden nagegaan of de betrokken beroepsactiviteit belangrijk is voor de bevestiging van de grondslag van de religieuze organisatie of de uitoefening van het recht op autonomie van die organisatie. De religieuze organisatie heeft de aard van de beroepsactiviteit immers zelf aldus opgevat en gedefinieerd dat het voor de uitoefening ervan niet verplicht is om lid te zijn van een kerk. Bovendien is het duidelijk dat wanneer het personeel dat de beroepsactiviteit uitoefent bestaat uit leden van verschillende religieuze gemeenschappen, zoals in het hoofdgeding het geval is, op basis van de context waarin deze activiteit wordt uitgeoefend evenmin kan worden geoordeeld dat het blijven behoren tot een kerk een wezenlijke verplichting vormt en dat werknemers die deze verplichting niet nakomen ongeschikt worden om hun functie uit te oefenen.
34.      Evenwel betoogt verzoekster dat het feit dat van werknemers die een beroepsactiviteit uitoefenen niet wordt verlangd dat zij tot een bepaalde kerk behoren, niet betekent dat er geen sprake is van een verplichting om die kerk aan het begin van en gedurende de gehele arbeidsverhouding niet te verlaten. Zoals de verwijzende rechter in de verwijzingsbeslissing heeft uiteengezet, merkt verzoekster in wezen op dat het verlaten van de katholieke kerk volgens het canonieke recht een van de ernstigste misdaden tegen die kerk is. Dit is erkend in het Duitse constitutionele recht, met name in de rechtspraak van het Bundesverfassungsgericht (federaal grondwettelijk hof, Duitsland), dat tevens heeft erkend dat, gelet op het zelfbeschikkingsrecht van de katholieke kerk, uittreding uit die kerk een geldige reden voor ontslag vormt. Verzoekster is dan ook van mening dat een beroepsvereiste als in het hoofdgeding niet mag worden beschouwd als discriminatie in de zin van artikel 4, lid 2, eerste alinea, van richtlijn 2000/78, aangezien een kerk op grond van artikel 17 VWEU haar arbeidsverhoudingen in een lidstaat autonoom moet kunnen aangaan.
35.      In dit verband wil ik om te beginnen kort in herinnering brengen dat artikel 17 VWEU de neutraliteit van de Unie uitdrukt ten aanzien van de organisatie door de lidstaten van hun betrekkingen met kerken en religieuze verenigingen of gemeenschappen.(21) Volgens de rechtspraak van het Hof(22) is deze neutraliteit reeds verankerd in artikel 4, lid 2, van richtlijn 2000/78(23), dat tot doel heeft een juist evenwicht te garanderen tussen enerzijds het recht op autonomie van kerken en andere religieuze organisaties – dat met name in artikel 17 VWEU is erkend – en anderzijds het recht van werknemers om niet te worden gediscrimineerd op grond van godsdienst – dat in artikel 21 van het Handvest is erkend – in situaties waarin die rechten met elkaar in botsing kunnen komen(24).
36.      Juist met het oog daarop bevat artikel 4, lid 2, van richtlijn 2000/78, zoals het Hof reeds heeft geoordeeld(25), de criteria waarmee rekening moet worden gehouden bij de afweging die moet worden gemaakt om een juist evenwicht te waarborgen tussen die mogelijk botsende rechten. Op het gebied van gelijke behandeling in arbeid en beroep betekent dit dat het in artikel 17 VWEU neergelegde recht op autonomie van kerken een voorwaardelijk recht is en dat dit recht het in artikel 21 van het Handvest neergelegde algemene discriminatieverbod en met name de criteria van artikel 4, lid 2, van richtlijn 2000/78 niet van hun betekenis mag beroven.
37.      Wat de uitoefening van een beroepsactiviteit betreft, moet
voor zover er geen andere relevante factoren zijn die in aanmerking moeten worden genomen, in casu worden vastgesteld dat een werknemer die een bepaalde kerk heeft verlaten zich in dezelfde positie bevindt als andere werknemers die niet tot die kerk behoren. Hieruit volgt dat, wanneer een religieuze organisatie autonoom heeft vastgesteld dat de betrokken beroepsactiviteit kan worden uitgeoefend door personen die niet tot een bepaalde kerk behoren, de omstandigheid dat een werknemer die kerk heeft verlaten niet kan volstaan om vast te stellen dat die werknemer niet langer geschikt is om die activiteit uit te oefenen.
38.      In dit verband moet in de eerste plaats worden opgemerkt dat een zodanige uitlegging van het in artikel 17 VWEU bedoelde recht op autonomie dat een religieuze organisatie in de specifieke context waarin het lidmaatschap van die kerk niet noodzakelijk is voor de uitoefening van een beroepsactiviteit de mogelijkheid zou hebben om een werknemer te ontslaan op de grond dat hij een bepaalde kerk heeft verlaten, tot gevolg zou hebben
– zoals de verwijzende rechter opmerkt – dat de naleving van de criteria van artikel 4, lid 2, eerste alinea, van richtlijn 2000/78 aan daadwerkelijke rechterlijke toetsing wordt onttrokken. Dit is volledig in tegenspraak met de vaststellingen van het Hof in de arresten Egenberger(26) en IR(27).
39.      In de tweede plaats is het duidelijk dat een dergelijke uitlegging ook zou indruisen tegen de individuele vrijheid om van godsdienst te veranderen, die uitdrukkelijk is neergelegd in artikel 10, lid 1, van het Handvest, dat overeenstemt met artikel 9 van het op 4 november 1950 te Rome ondertekende Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens en de fundamentele vrijheden (EVRM)(28). Het Europees Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM) heeft deze vrijheid uitgelegd als een van de fundamenten van een democratische samenleving in de zin van het EVRM en als een uiting van het pluralisme dat onverbrekelijk samenhangt met een dergelijke samenleving.
Die vrijheid houdt
in wezen niet alleen het recht in om een geloof aan te nemen of van geloof te veranderen, maar ook het recht om een geloof uit vrije wil op te geven.(29)
40.      Mijns inziens betekent dit dat de eerbiediging van het recht op autonomie van een kerk in de zin van artikel 17 VWEU niet kan leiden tot een wijziging van het door artikel 4, lid 2, van richtlijn 2000/78 tot stand gebrachte evenwicht. Dit zou het geval zijn indien het verlaten van een kerk zou worden beschouwd als een geldige reden om een werknemer te ontslaan terwijl de als werkgever optredende religieuze organisatie de uitoefening van de betrokken beroepsactiviteit niet afhankelijk heeft gesteld van het lidmaatschap van die kerk.
41.      Bovendien kan het, zoals de verwijzende rechter opmerkt, inderdaad zo zijn dat een werknemer die een bepaalde kerk heeft verlaten daarnaast ook de grondbeginselen van die kerk niet naleeft, hetgeen de werknemer dan weer ongeschikt kan maken om de betrokken beroepsactiviteit uit te oefenen. In het hoofdgeding legt het basisreglement overigens aan alle werknemers, ongeacht of zij katholiek zijn, de verplichting op om bij de uitvoering van hun taken deze grondbeginselen en waarden te eerbiedigen.(30)
42.      Evenwel volstaat het verlaten van die kerk op zich niet om aan te nemen dat de betrokken werknemer die grondbeginselen en waarden niet zal blijven eerbiedigen en dat hij zijn verplichtingen uit hoofde van de arbeidsverhouding vanzelfsprekend niet langer zal nakomen.(31) Hetzelfde geldt voor het argument dat een werknemer die een bepaalde kerk verlaat, niet langer kan worden vertrouwd bij de verrichting van zijn taken, in het bijzonder met betrekking tot de vraag of hij de grondslag van de kerk eerbiedigt. Om dit argument te laten slagen, zou de werkgever toch op basis van verifieerbare feiten moeten aantonen dat wordt betwijfeld of de werknemer, als gevolg van zijn beslissing om de kerk te verlaten, nog wel aan de door zijn werkgever gestelde beroepsvereisten wil en kan voldoen.
43.      Hieruit volgt dat een aan een werknemer opgelegde verplichting om een bepaalde kerk niet te verlaten of om na het verlaten ervan weer toe te treden, niet als wezenlijk in de zin van artikel 4, lid 2, eerste alinea, van richtlijn 2000/78 kan worden beschouwd wanneer de religieuze organisatie die als werkgever optreedt, het lidmaatschap van die kerk niet verplicht stelt voor de uitoefening van een bepaalde beroepsactiviteit en de werknemer niet openlijk handelt op een wijze die in strijd is met de grondslag van die kerk. Bijgevolg kan niet objectief verifieerbaar worden vastgesteld dat er, zoals de in punt 22 van deze conclusie aangehaalde rechtspraak van het Hof vereist, een rechtstreeks verband bestaat tussen een beroepsvereiste en een beroepsactiviteit als die welke in het hoofdgeding aan de orde zijn.
44.      Gelet op een en ander kan artikel 4, lid 2, eerste alinea, van richtlijn 2000/78 niet als een passende grondslag worden gebruikt om vast te stellen dat een verschil in behandeling zoals het verschil dat volgens de verwijzende rechter voortvloeit uit het in het hoofdgeding aan de orde zijnde ontslag, geen discriminatie vormt. Aangezien de criteria van deze bepaling een cumulatief karakter hebben, hoeft niet meer te worden onderzocht of dit beroepsvereiste voldoet aan de andere, aanvullende criteria ervan, namelijk of het een legitiem en gerechtvaardigd vereiste is.
45.      Wat het gerechtvaardigde karakter van een beroepsvereiste als dat in het hoofdgeding betreft, wil ik er niettemin kort op wijzen dat het, wanneer een religieuze organisatie het uitoefenen van een beroepsactiviteit niet voorbehoudt aan leden van een kerk en het voorts zo is dat de betrokken werknemer niet openlijk handelt op een wijze die strijdig is met de grondslag van die kerk, moeilijk voorstelbaar is dat het verlaten van die kerk aantoont dat er sprake is van een waarschijnlijk en ernstig risico van aantasting van haar grondslag en autonomie, zoals bedoeld in de in punt 25 van deze conclusie aangehaalde rechtspraak. Ik ben dan ook van mening dat het beroepsvereiste in het hoofdgeding, zelfs als het als legitiem zou kunnen worden beschouwd, hoe dan ook niet kan worden geacht gerechtvaardigd te zijn in de zin van artikel 4, lid 2, van richtlijn 2000/78.
46.      Wat de vraag betreft of artikel 4, lid 2, tweede alinea, van richtlijn 2000/78 een passende grondslag kan vormen voor de rechtvaardiging van een verschil in behandeling zoals het verschil dat door de verwijzende rechter is beschreven, wil ik in herinnering brengen dat, zoals uit punt 20 van deze conclusie blijkt, richtlijn 2000/78 volgens deze bepaling het recht van kerken en andere religieuze organisaties onverlet laat om van hun werknemers een houding van goede trouw en loyaliteit aan de grondslag van de organisatie te verlangen. Niettemin luiden de eerste bewoordingen van deze alinea „[m]its de bepalingen van deze richtlijn voor het overige worden geëerbiedigd”, hetgeen betekent dat bij de toepassing van artikel 4, lid 2, tweede alinea, van richtlijn 2000/78 onder meer moet worden voldaan aan de criteria van de eerste alinea van deze bepaling.(32)
47.      Zonder dat nog hoeft te worden onderzocht of het verlaten van een bepaalde kerk zou kunnen leiden tot kwade trouw of deloyaal gedrag met betrekking tot de grondslag van die kerk in de zin van artikel 4, lid 2, tweede alinea, van richtlijn 2000/78, moet in casu worden vastgesteld dat een beroepsvereiste als het onderhavige niet voldoet aan de criteria van de eerste alinea van deze bepaling. Ook de tweede alinea ervan moet dus worden uitgesloten als passende grondslag om te stellen dat een verschil in behandeling als in het hoofdgeding geen discriminatie vormt.
B.      Artikel 4, lid 1, van richtlijn 2000/78
48.      Volgens artikel 4, lid 1, van richtlijn 2000/78 kunnen de lidstaten bepalen dat een verschil in behandeling dat op een kenmerk in verband met een van de in artikel 1 genoemde gronden berust, geen discriminatie vormt indien dat kenmerk, vanwege de aard van de betrokken specifieke beroepsactiviteiten of de context waarin deze worden uitgevoerd, een wezenlijk en bepalend beroepsvereiste vormt, mits het doel legitiem en het vereiste evenredig aan dat doel is.
49.      Volgens de rechtspraak van het Hof is een verschil in behandeling een „wezenlijk en bepalend beroepsvereiste” in de zin van artikel 4, lid 1, van richtlijn 2000/78 wanneer het gaat om een objectief vereiste dat is ingegeven door de aard van de betrokken beroepsactiviteit of de context waarin deze wordt uitgevoerd.(33) Een verschil in behandeling moet noodzakelijk zijn vanwege de aard van de beroepsactiviteit, en niet ingegeven zijn door subjectieve overwegingen van de werkgever. Het is vaste rechtspraak van het Hof dat artikel 4, lid 1, van richtlijn 2000/78 strikt moet worden uitgelegd, aangezien het toestaat af te wijken van het beginsel van non-discriminatie.(34)
50.      In de onderhavige zaak lijkt, zoals de Commissie en de verwijzende rechter terecht opmerken, de onmogelijkheid voor katholieke werknemers om tijdens hun arbeidsverhouding uit te treden uit de katholieke kerk, omdat zij anders worden ontslagen, niet objectief noodzakelijk te zijn voor de specifieke activiteit die een adviseur in zwangerschapsgerelateerde projecten uitoefent. Ten eerste heeft dit verbod geen betrekking op de specifieke taken die die adviseur in het kader van zijn normale functie moet uitvoeren, maar wel op de relatie met de werkgever, de katholieke kerk. Ten tweede kan voor een geval als in de verwijzingsbeslissing is beschreven eenvoudig worden aangetoond dat er geen objectieve noodzaak bestaat.
Zo had verzoekster ten tijde van het ontslag van de betrokken werknemer in het hoofdgeding zes personen in dienst, van wie er twee lid waren van de evangelische kerk.
51.      Bijgevolg kan niet worden betoogd dat de voortzetting van het lidmaatschap van de katholieke kerk een wezenlijk en bepalend beroepsvereiste is in de hierboven beschreven objectieve zin, zodat artikel 4, lid 1, van richtlijn 2000/78 niet kan worden ingeroepen als een toegestane afwijking van het verbod op discriminatie zoals aan de orde in het hoofdgeding.
52.      Gelet op een en ander en met name op de bevindingen in de punten 44, 47, en 51 van deze conclusie moet artikel 4, leden 1 en 2, van richtlijn 2000/78 mijns inziens aldus worden uitgelegd dat de in dat artikel opgenomen afwijkingen niet kunnen worden toegepast op een verschil in behandeling dat voortvloeit uit het ontslag van een werknemer door een religieuze organisatie vanwege de beslissing van die werknemer om de kerk waartoe die organisatie behoort te verlaten, wanneer het voor de uitoefening van de beroepsactiviteiten niet noodzakelijk is om lid van die kerk te zijn en de betrokken werknemer niet openlijk handelt op een wijze die strijdig is met de grondslag van die kerk.
53.      Aangezien de tweede vraag van de verwijzende rechter is gesteld voor het geval dat artikel 4, lid 2, van richtlijn 2000/78 dan wel, subsidiair, artikel 4, lid 1, van deze richtlijn aldus wordt uitgelegd dat een beroepsvereiste als dat in het hoofdgeding geen discriminatie vormt, en dit niet de uitlegging is die ik op basis van mijn analyse in deze conclusie voorstel, hoeft het Hof deze tweede vraag niet te beantwoorden.
IV.    Conclusie
54.      Op grond van het voorgaande geef ik het Hof in overweging de prejudiciële vragen van het Bundesarbeitsgericht te beantwoorden als volgt:
„Artikel 4, leden 1 en 2, van richtlijn 2000/78/EG van de Raad van 27 november 2000 tot instelling van een algemeen kader voor gelijke behandeling in arbeid en beroep
moet aldus worden uitgelegd dat de in dat artikel opgenomen afwijkingen niet kunnen worden toegepast op een verschil in behandeling dat voortvloeit uit het ontslag van een werknemer door een religieuze organisatie vanwege de beslissing van die werknemer om de kerk waartoe die organisatie behoort te verlaten, wanneer het voor de uitoefening van de beroepsactiviteiten niet noodzakelijk is om lid van die kerk te zijn en de betrokken werknemer niet openlijk handelt op een wijze die strijdig is met de grondslag van die kerk.”
1      Oorspronkelijke taal: Engels.
2      Richtlijn van de Raad van 27 november 2000 (PB 2000, L 303, blz. 16).
3      Arrest van 17 april 2018 (C‑414/16, EU:C:2018:257) (hierna: „arrest Egenberger”).
4      Arrest van 11 september 2018 (C‑68/17, EU:C:2018:696) (hierna: „arrest IR”).
5      In deze conclusie zal ik kortheidshalve de term „religieuze organisaties” gebruiken in plaats van de uitdrukking „publieke of particuliere organisaties waarvan de grondslag op godsdienst [...] is gebaseerd”, zoals die voorkomt in artikel 4, lid 2, van richtlijn 2000/78.
6      Hierna: „Handvest”.
7      Hierna: „verzoekster”.
8      In de versie van het besluit van de algemene vergadering van het Verband der Diözesen Deutschlands (vereniging van Duitse bisdommen) van 27 april 2015 (Amtsblatt des Erzbistums Köln,
blz. 222); volgens de verwijzingsbeslissing de in casu toepasselijke versie (hierna: „basisreglement”).
9      Zie artikel 5, lid 1, van het basisreglement.
10      Zie artikel 5, lid 2, punt 1, onder a), van het basisreglement.
11      Zie artikel 5, lid 2, punt 2, onder a), van het basisreglement.
12      Zie artikel 5, lid 3, van het basisreglement.
13      Zie met name arrest van 14 maart 2017, Bougnaoui en ADDH (C‑188/15, EU:C:2017:204, punt 26).
14      Arrest Egenberger, punt 47.
15      Arrest Egenberger, punt 63, en arrest IR, punt 50.
16      Arrest Egenberger, punt 64, en arrest IR, punt 55.
17      Arrest Egenberger, punt 65, en arrest IR, punt 51.
18      Arrest Egenberger, punt 66, en arrest IR, punt 52.
19      Arrest Egenberger, punt 67, en arrest IR, punt 53.
20      Zie in dit verband arresten van 26 januari 2021, Szpital Kliniczny im. dra J. Babińskiego Samodzielny Publiczny Zakład Opieki Zdrowotnej w Krakowie (C‑16/19, EU:C:2021:64, punt 51 en aldaar aangehaalde rechtspraak), en 15 juli 2021, WABE en MH Müller Handel (C‑804/18 en C‑341/19, EU:C:2021:594, punt 59).
21      Arrest Egenberger, punt 58.
22      Arrest Egenberger, punt 57.
23      Zie de conclusie van advocaat-generaal Tanchev in de zaak Egenberger (C‑414/16, EU:C:2017:851, punt 56), waarin is geconcludeerd dat artikel 4, lid 2, van richtlijn 2000/78 de „neerslag in de Uniewetgeving” van artikel 17 VWEU vormt.
24      Arrest Egenberger, punt 51.
25      Arrest Egenberger, punt 52.
26      Arrest Egenberger, punt 58.
27      Arrest IR, punt 48.
28      Zie ook artikel 18 van de Universele Verklaring van de rechten van de mens, aangenomen door de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties op 10 december 1948, en artikel 18 van het Internationaal Verdrag inzake burgerrechten en politieke rechten, aangenomen door de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties op 16 december 1966.
29      Zie met name EHRM, 1 juli 2014, S.A.S tegen Frankrijk, CE:ECHR:2014:0701JUD004383511, § 124. Zie in dit verband ook Raad van de Europese Unie, „Vrijheid van godsdienst en levensovertuiging – Conclusies van de Raad”, in Persmededeling – 2973e zitting van de Raad – Algemene Zaken en Externe Betrekkingen – Algemene Zaken, 16 november 2009, blz. 10‑11.
30      Zie punt 5 van deze conclusie.
31      In dit verband herinner ik eraan dat de betrokken werknemer in het hoofdgeding, volgens de beschrijving van de verwijzende rechter in de verwijzingsbeslissing, heeft aangevoerd dat zij de katholieke kerk heeft verlaten vanwege een speciale kerkheffing die wordt opgelegd aan personen die, zoals zij, een goed verdienende echtgenoot hebben die een andere godsdienst heeft, en niet omdat zij het niet eens was met de grondbeginselen van die kerk.
32      Arrest IR, punt 49.
33      Arrest van 14 maart 2017, Bougnaoui en ADDH (C‑188/15, EU:C:2017:204, punt 40).
34      Zie onder meer arrest van 13 september 2011, Prigge e.a. (C‑447/09, EU:C:2011:573, punt 72).