62007CJ0310
WYROK TRYBUNAŁU (czwarta izba)
z dnia 16 października 2008 r. (
*1
)
„Zbliżanie ustawodawstw — Ochrona pracowników na wypadek niewypłacalności pracodawcy — Dyrektywa 80/987/EWG — Artykuł 8a — Działalność w kilku państwach członkowskich”
W sprawie C-310/07
mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 234 WE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Lunds tingsrätt (Szwecja) postanowieniem z dnia 28 czerwca 2007 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu, w postępowaniu:
Svenska staten, reprezentowane przez Tillsynsmyndigheten i konkurser,
przeciwko
Andersowi Holmqvistowi,
TRYBUNAŁ (czwarta izba),
w składzie: K. Lenaerts, prezes izby, R. Silva de Lapuerta, E. Juhász (sprawozdawca), G. Arestis, i J. Malenovský, sędziowie,
rzecznik generalny: D. Ruiz-Jarabo Colomer,
sekretarz: C. Strömholm, administrator,
uwzględniając procedurę pisemną i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 16 kwietnia 2008 r.,
rozważywszy uwagi przedstawione:
—
w imieniu Tillsynsmyndigheten i konkurser przez B. Anderssona, działającego w charakterze pełnomocnika,
—
w imieniu A. Holmqvista przez A. Alfredson, prawnika,
—
w imieniu rządu szwedzkiego przez A. Falk, działającą w charakterze pełnomocnika,
—
w imieniu rządu greckiego przez K. Georgiadisa oraz E.M. Mamounę i S. Alexandriou, działających w charakterze pełnomocników,
—
w imieniu rządu włoskiego przez I.M. Braguglię, działającego w charakterze pełnomocnika, wspieranego przez F. Arenę, avvocato dello Stato,
—
w imieniu rządu niderlandzkiego przez C. Wissels oraz Y. de Vriesa, działających w charakterze pełnomocników,
—
w imieniu rządu Zjednoczonego Królestwa przez C. Gibbs, działającą w charakterze pełnomocnika, wspieraną przez D. Rhee, barrister,
—
w imieniu Komisji Wspólnot Europejskich przez J. Enegrena, działającego w charakterze pełnomocnika,
po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 3 czerwca 2008 r.,
wydaje następujący
Wyrok
1
Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy art. 8a dyrektywy Rady 80/987/EWG z dnia 20 października 1980 r. w sprawie zbliżania ustawodawstw państw członkowskich dotyczących ochrony pracowników na wypadek niewypłacalności pracodawcy (Dz.U. L 283, s. 23), zmienionej dyrektywą 2002/74/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia (Dz.U. L 270, s. 10) (zwanej dalej „dyrektywą 80/987”).
2
Wniosek ten został złożony w ramach sporu między Svenska staten, reprezentowanym przez Tillsynsmyndigheten i konkurser (organem nadzoru nad postępowaniami upadłościowymi, zwanym dalej „organem”) a A. Holmqvistem w przedmiocie przyznania temu drugiemu gwarantowanych świadczeń pracowniczych przewidzianych przez ustawodawstwo szwedzkie w związku z upadłością jego pracodawcy.
Ramy prawne
Prawo wspólnotowe
3
Zgodnie z motywem 7 dyrektywy 2002/74:
„W celu zapewnienia pewności prawnej dla pracowników na wypadek niewypłacalności przedsiębiorstw prowadzących swoją działalność w wielu państwach członkowskich i wzmocnienia praw pracowników zgodnie z orzecznictwem Trybunału Sprawiedliwości, należy wprowadzić przepisy, które wyraźnie stanowią, która instytucja jest odpowiedzialna za spełnienie roszczeń kwot pozostających do spłaty w tych przypadkach i ustala w celu współpracy między właściwymi władzami administracyjnymi państw członkowskich wcześniejsze rozliczenie kwot pozostających do spłaty pracownikom. Ponadto niezbędne jest zapewnienie, że we właściwy sposób wykonano odpowiednie ustalenia przez ustalenie przepisów o współpracy między właściwymi władzami administracyjnymi w państwach członkowskich”.
4
Artykuł 8a dyrektywy 80/987 przewiduje:
„1.   Jeżeli przedsiębiorstwo prowadzące działalność na terytorium co najmniej dwóch państw członkowskich jest niewypłacalne w rozumieniu art. 2 ust. l, instytucją odpowiedzialną za spełnianie roszczeń pracowników [w zakresie] kwot pozostających do spłaty jest instytucja w tym państwie członkowskim, na terytorium którego oni pracują lub stale pracują [zwykle pracują lub pracowali].
2.   Zakres praw pracowniczych określany jest przez prawo regulujące działalność właściwej instytucji udzielającej gwarancji.
3.   Państwa członkowskie podejmują środki niezbędne w celu zapewnienia, że w przypadkach określonych w ust. 1 decyzje podejmowane w zakresie postępowania upadłościowego określone w art. 2 ust. 1, w stosunku do których wystąpiono z wnioskiem w innym państwie członkowskim, są brane pod uwagę w przypadku określania niewypłacalności w rozumieniu niniejszej dyrektywy”.
Prawo krajowe
5
Sąd odsyłający wskazuje, że dyrektywa 80/987 została transponowana do prawa szwedzkiego na mocy Lönegarantilagen (1992:497) [ustawy (1992:497) o gwarantowanych świadczeniach pracowniczych] z dnia 4 czerwca 1992 r. (SFS, 1992, nr 497 zwanej dalej „ustawą o gwarantowanych świadczeniach pracowniczych”).
6
Zgodnie z § 1 ustawy o gwarantowanych świadczeniach pracowniczych:
„Na mocy niniejszej ustawy państwo jest zobowiązane do zaspokojenia roszczeń pracowniczych (państwowa gwarancja świadczeń pracowniczych) w przypadku pracodawców:
1)
których niewypłacalność stwierdzono w Szwecji lub innym państwie nordyckim;
2)
którzy są w trakcie reorganizacji na podstawie lagen (1996:764) om företagsrekonstruktion [ustawy nr 764 z 1996 r. o reorganizacji przedsiębiorstw] lub
3)
wobec których toczy się w innym państwie członkowskim Unii Europejskiej lub Europejskiego Obszaru Gospodarczego postępowanie upadłościowe w związku z ich niewypłacalnością w rozumieniu art. 2 ust. 1 dyrektywy 80/987 […]”.
7
Paragraf 2a tej ustawy stanowi:
„W przypadkach wymienionych w § 1 pkt 3 gwarancja należy się tylko wówczas, gdy pracownik zwykle wykonuje lub wykonywał swą pracę na rzecz pracodawcy w Szwecji.
Jeśli niewypłacalność pracodawcy została stwierdzona w Szwecji i gdy pracownik świadczył swą pracę na rzecz pracodawcy głównie w innym państwie członkowskim [Unii Europejskiej] lub [Europejskiego Obszaru Gospodarczego], nie ma miejsca zaspokojenie roszczeń z tytułu gwarancji”.
Postępowanie przed sądem krajowym i pytania prejudycjalne
8
A. Holmqvist był zatrudniony w spółce akcyjnej prawa szwedzkiego Jörgen Nilsson Åkeri och Spedition AB (zwanej dalej „Jörgen Nilsson Åkeri och Spedition”) w charakterze kierowcy. Spółka ta miała swoją jedyną siedzibę w Tjörnarp (Szwecja) i nie posiadała oddziałów za granicą.
9
Praca A. Holmqvista polegała na tym, że zajmował się on przewozem towarów ze Szwecji do Włoch i w drugą stronę, przy czym przejeżdżał przez terytorium Niemiec i Austrii. Rozładunku towarów we Włoszech dokonywał personel klientów — stałych lub okazjonalnych — Jörgen Nilsson Åkeri och Spedition, przy pomocy urządzeń dostępnych w miejscu dostawy.
10
Ponadto A. Holmqvist przewoził również towary z Włoch do Szwecji, dla klientów stałych, jak i okazjonalnych. Załadunek odbywał się siłami pracowników i przy użyciu środków dostępnych na miejscu. A. Holmqvist dla potrzeb zapewnienia przestrzegania obowiązujących zasad bezpieczeństwa ruchu drogowego nadzorował załadunek, lecz samą pracę wykonywali inni.
11
Załadunek i rozładunek w Szwecji odbywał się w podobny sposób.
12
W dniu 10 kwietnia 2006 r. sąd odsyłający stwierdził upadłość Jörgen Nilsson Åkeri och Spedition.
13
Postanowieniem z dnia 27 czerwca 2006 r. syndyk masy upadłościowej przyznał A. Holmqvistowi prawo do gwarantowanych świadczeń pracowniczych na podstawie ustawy o gwarantowanych świadczeniach pracowniczych.
14
Organ zwrócił się do sądu odsyłającego, w ramach zbiorowego postępowania wszczętego przeciwko Jörgen Nilsson Åkeri och Spedition, o orzeczenie, że A. Holmqvistowi nie przysługuje prawo do tych świadczeń gwarantowanych.
15
Organ podnosił przed sądem, że skoro Jörgen Nilsson Åkeri och Spedition prowadziła działalność w państwach członkowskich innych niż Królestwo Szwecji, a A. Holmqvist zwykle wykonywał swą pracę w tych innych państwach członkowskich, to nie przysługuje mu prawo do tych świadczeń gwarantowanych. Twierdził, że dyrektywa 80/987 nie wymaga, by przedsiębiorstwo posiadało bazę lub oddział w innym państwie członkowskim, aby uznać, że prowadzi ono tam swą działalność i że w tej sprawie zarówno Jörgen Nilsson Åkeri och Spedition, jak i A. Holmqvist prowadzili działalność w Niemczech, Austrii i we Włoszech. W związku z tym A. Holmqvist nie mógł skorzystać z wypłaty gwarantowanych świadczeń pracowniczych przewidzianej w ustawodawstwie szwedzkim.
16
A. Holmqvist twierdził zasadniczo przed sądem odsyłającym, że Jörgen Nilsson Åkeri och Spedition prowadził działalność wyłącznie w Szwecji, a subsydiarnie, że — nawet zakładając, że spółka prowadziła działalność w kilku państwach członkowskich — należy uznać, iż on sam zwykłe świadczył pracę w Szwecji. Przede wszystkim przypomniał, że Jörgen Nilsson Åkeri och Spedition była zarządzana i administrowana z jedynego biura, znajdującego się w Tjörnarp, jej tabor wozowy i warsztat znajdowały się również w tym samym miejscu, a każda podróż służbowa rozpoczynała się i kończyła się w Szwecji. A. Holmqvist podniósł następnie, że zgodnie z orzecznictwem Trybunału istnienie zakładu lub obecności handlowej stanowi kryterium pozwalające na identyfikację państwa, w którym pracownik powinien ubiegać się o gwarantowane świadczenia pracownicze (wyroki: z dnia 17 września 1997 r. w sprawie C-117/96 Mosbæk, Rec. s. I-5017, z dnia w sprawie C-198/98 Everson i Barrass_Rec. s. I-8903). Wreszcie A. Holmqvist wskazał, że skoro art. 8a dyrektywy 80/987 wywołuje skutek bezpośredni, to niezależnie od przepisów prawa szwedzkiego dotyczących gwarantowanych świadczeń pracowniczych, przysługuje mu w Szwecji prawo do tych świadczeń.
17
Uznając, że do wydania wyroku niezbędna jest wykładnia art. 8a dyrektywy 80/987, Lunds tingsrätt postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:
„1)
Czy wykładni art. 8a dyrektywy […] 80/987/EWG […] należy dokonywać w ten sposób, że aby uznać, że przedsiębiorstwo prowadzi działalność na terytorium danego państwa członkowskiego konieczne jest, aby to przedsiębiorstwo posiadało oddział lub stały zakład w tym państwie członkowskim?
2)
W razie odpowiedzi przeczącej, jakie są niezbędne przesłanki ku temu, aby uznać, że przedsiębiorstwo prowadzi działalność na terytorium kilku państw członkowskich?
3)
Jeśli należałoby uznać, że przedsiębiorstwo prowadzi działalność na terytorium kilku państw członkowskich i że pracownik wykonuje pracę na jego rzecz w kilku z tych państw członkowskich, według jakich kryteriów należy określić miejsce, w którym zwykle wykonywana jest praca?
4)
Czy art. 8a dyrektywy 80/987/EWG […] wywołuje skutek bezpośredni?”.
W przedmiocie pytań prejudycjalnych
W przedmiocie pytań pierwszego i drugiego
18
W celu udzielenia sądowi odsyłającemu użytecznej odpowiedzi na pytania pierwsze i drugie, których analizę należy przeprowadzić łącznie, konieczne jest ustalenie warunków, w których przedsiębiorstwo prowadzi działalność w kilku państwach członkowskich w rozumieniu dyrektywy 80/987.
19
Zgodnie z art. 8a dyrektywy 80/987, znajdującym się w jej sekcji III zatytułowanej „Przepisy dotyczące sytuacji ponadnarodowych”, przedsiębiorstwo znajduje się w takiej sytuacji, jeżeli prowadzi „działalność na terytorium co najmniej dwóch państw członkowskich”, lecz ani ten artykuł, ani żaden inny przepis dyrektywy nie zawiera definicji tych pojęć.
20
Należy przypomnieć, że dyrektywa 80/987 w pierwotnym brzmieniu nie zawierała przepisów dotyczących sytuacji transgranicznych, a art. 8a został dodany do niej dyrektywą 2002/74.
21
Ta ostatnia dyrektywa, zgodnie z jej motywem 7, powstała między innymi „[w] celu zapewnienia pewności prawnej dla pracowników na wypadek niewypłacalności przedsiębiorstw prowadzących swoją działalność w wielu państwach członkowskich i wzmocnienia praw pracowników zgodnie z orzecznictwem Trybunału Sprawiedliwości […]”.
22
Po pierwsze, należy wskazać, jak to uczynił rząd niderlandzki, że ten cel będzie mógł zostać zrealizowany tylko wówczas, gdy pojęcie „działalności na terytorium co najmniej dwóch państw członkowskich” będzie rozumiane szeroko.
23
Taka wykładnia jest bowiem niezbędna, by zagwarantować — obejmując zakresem stosowania art. 8a dyrektywy 80/987 jak największą liczbę przypadków dotyczących stosunków pracowniczych o charakterze transgranicznym — minimum ochrony praw pracowników najemnych, którzy stali się ofiarą niewypłacalności pracodawcy i znaleźli w sytuacji zawierającej elementy zagraniczne.
24
Po drugie, jak wskazują A. Holmqvist oraz rządy włoski i Zjednoczonego Królestwa, tenże motyw 7 zawiera potwierdzenie, że orzecznictwo poprzedzające przyjęcie dyrektywy 2002/74 nadal dostarcza elementów istotnych dla wykładni niektórych przepisów dyrektywy 80/987.
25
Należy jednak zauważyć, że mając na względzie wyżej wymieniony cel, polegający w szczególności na ochronie praw pracowników korzystających ze swobody przepływu, a także genezę brzmienia art. 8a w trakcie procedury legislacyjnej, zakończonej przyjęciem dyrektywy 2002/74, dla celów wykładni pojęcia „działalność na terytorium co najmniej dwóch państw członkowskich” zawartego w tym przepisie trzeba odejść, jak wskazał rzecznik generalny w pkt 35 opinii, od pojęcia „zakład” zdefiniowanego w wyrokach w ww. sprawach Mosbæk oraz Everson i Barrass.
26
Co się tyczy tej procedury legislacyjnej, należy zauważyć, że — jak wynika z uwag na piśmie Komisji Wspólnot Europejskich — w pierwotnym projekcie zmiany dyrektywy 80/987 przygotowanym przez tę instytucję figurowało wyrażenie „przedsiębiorstwo posiadające zakłady na terytorium co najmniej dwóch państw członkowskich” oraz że w projekcie tym „zakład” zdefiniowany był jako „każde miejsce wykonywania działalności, w którym pracodawca wykonuje działalność gospodarczą niemającą charakteru tymczasowego, przy wykorzystaniu zasobów ludzkich i majątkowych”. Należy zaś przypomnieć, po pierwsze, że podczas analizy tego projektu przez Radę Unii Europejskiej Komisja zaproponowała zastąpienie pojęcia „zakład” pojęciem „działalność” i to sformułowanie zostało ostatecznie przyjęte, a po drugie, że wymieniona wyżej definicja również nie pojawia się w ostatecznej wersji dyrektywy 2002/74. Ta zmiana brzmienia art. 8a wskazuje na wolę prawodawcy wspólnotowego rozszerzenia zakresu stosowania tego przepisu i nieograniczania go do przedsiębiorstw posiadających oddziały lub zakłady w kilku państwach członkowskich.
27
Ponadto, jak przypomina rząd niderlandzki, gdyby pojęcie „działalność” było interpretowane w ten sposób, że wymaga obecności przedsiębiorstwa poprzez oddziały lub zakłady, oznaczałoby to, że pracownik, który wykonuje pracę w państwie członkowskim innym niż to, w którym pracodawca posiada siedzibę — co miało miejsce w ww. sprawie Mosbæk — nie mógłby korzystać z ochrony przewidzianej w art. 8a dyrektywy 80/987.
28
Należy zatem stwierdzić, że aby uznać, iż przedsiębiorstwo posiadające siedzibę w jednym państwie członkowskim prowadzi działalność także na terytorium innego państwa członkowskiego, art. 8a dyrektywy 80/987 nie wymaga, by przedsiębiorstwo to posiadało oddział lub stały zakład na terytorium tego innego państwa.
29
Mimo iż artykuł ten nie nakłada ścisłych przesłanek powiązania, lecz wskazuje łącznik słabszy niż obecność przedsiębiorstwa poprzez oddział lub stały zakład, nie należy jednak podążać za rozumowaniem rządu szwedzkiego, zdaniem którego dla uznania, że przedsiębiorstwo prowadzi działalność na terytorium innego państwa członkowskiego, wystarczy, by pracownik wykonywał na terytorium tego innego państwa na rzecz swego pracodawcy pracę w jakiejkolwiek postaci i by praca ta wynikała z potrzeby i polecenia tego pracodawcy.
30
Jak bowiem twierdzi rząd Zjednoczonego Królestwa, pojęcie „działalność” zamieszczone w art. 8a dyrektywy 80/987 należy rozumieć w ten sposób, że odnosi się ono do elementów odznaczających się pewnym stopniem stałości na terytorium państwa członkowskiego. Jak wskazuje rząd niderlandzki, ta stałość przejawia się w stałym zatrudnieniu pracownika lub pracowników na danym terytorium.
31
Komisja uważa, że istnienie fizycznej infrastruktury w państwie członkowskim innym niż, w którym przedsiębiorstwo ma siedzibę, jest także niezbędne dla uznania, że przedsiębiorstwo to jest w tym państwie stale obecne, sądzi jednak, że dla takiego uznania wystarczy zwykłe biuro.
32
Mając jednak na względzie różnorodność form, jakie może przybrać praca transgraniczna, a także zmiany, jakie ostatnio nastąpiły w zakresie warunków pracy, oraz postęp w dziedzinie telekomunikacji, nie sposób twierdzić, że przedsiębiorstwo koniecznie powinno posiadać fizyczną infrastrukturę, aby zapewnić sobie stałą obecność gospodarczą w państwie członkowskim innym niż to, w którym ma siedzibę. Różne czynności związane ze stosunkiem pracy, w szczególności wydawanie poleceń pracownikowi oraz przekazywanie przez niego sprawozdań pracodawcy, jak również wypłata wynagrodzenia, mogą już bowiem być dokonywane na odległość.
33
W ten sposób przedsiębiorstwo może zatrudniać na terenie państwa członkowskiego innego niż państwo jego siedziby znaczną liczbę pracowników i być zdolne do prowadzenia działalności gospodarczej w znaczącym wymiarze, nie dysponując na terytorium tego innego państwa członkowskiego fizyczną infrastrukturą lub biurem.
34
Niemniej, aby przedsiębiorstwo posiadające siedzibę w jednym państwie członkowskim można było uznać za prowadzące działalność na terytorium innego państwa członkowskiego, powinno ono odznaczać się w tym innym państwie stałą obecnością gospodarczą, charakteryzującą się istnieniem zasobów ludzkich pozwalających mu na prowadzenie tam swej działalności.
35
W przypadku przedsiębiorstwa transportowego z siedzibą w jednym z państw członkowskich sama okoliczność, że pracownik zatrudniony przez to przedsiębiorstwo w tym państwie realizuje dostawy towarów między tym a innym państwem członkowskim, przejeżdżając przez kolejne państwa członkowskie, nie pozwala na wysnucie wniosku zgodnego z kryterium zawartym w punkcie poprzedzającym niniejszego wyroku i nie wystarczy zatem, by dla celów art. 8a dyrektywy 80/987 uznać, że przedsiębiorstwo to prowadzi działalność gdzie indziej niż w państwie członkowskim, w którym ma siedzibę.
36
W świetle powyższych rozważań na pytania pierwsze i drugie należy odpowiedzieć następująco: wykładni art. 8a dyrektywy 80/987 należy dokonywać w ten sposób, że aby uznać, iż przedsiębiorstwo posiadające siedzibę w jednym państwie członkowskim prowadzi działalność na terytorium innego państwa członkowskiego, nie jest konieczne posiadanie przezeń w tym innym państwie oddziału lub stałego zakładu. Przedsiębiorstwo to jednak powinno odznaczać się stałą obecnością gospodarczą, charakteryzującą się istnieniem zasobów ludzkich pozwalających mu na prowadzenie tam działalności. W przypadku przedsiębiorstwa transportowego z siedzibą w jednym z państw członkowskich sama okoliczność, że pracownik zatrudniony przez nie w danym państwie realizuje dostawy towarów między tym a innym państwem członkowskim, nie pozwala na stwierdzenie, że przedsiębiorstwo to odznacza się stałą obecnością gospodarczą w innym państwie członkowskim.
W przedmiocie pytań trzeciego i czwartego
37
Mając na uwadze odpowiedzi udzielone na pytania pierwsze i drugie, nie jest konieczne udzielenie odpowiedzi na pytania trzecie i czwarte.
W przedmiocie kosztów
38
Dla stron postępowania przed sądem krajowym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed tym sądem, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż poniesione przez strony postępowania przed sądem krajowym, nie podlegają zwrotowi.
Z powyższych względów Trybunał (czwarta izba) orzeka, co następuje:
Wykładni art. 8a dyrektywy Rady 80/987/EWG z dnia 20 października 1980 r. w sprawie zbliżania ustawodawstw państw członkowskich dotyczących ochrony pracowników na wypadek niewypłacalności pracodawcy, zmienionej dyrektywą 2002/74/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia należy dokonywać w ten sposób, że aby uznać, iż przedsiębiorstwo posiadające siedzibę w jednym państwie członkowskim prowadzi działalność na terytorium innego państwa członkowskiego, nie jest konieczne posiadanie przezeń w tym innym państwie oddziału lub stałego zakładu. Przedsiębiorstwo to jednak powinno odznaczać się stałą obecnością gospodarczą w tym innym państwie, charakteryzującą się istnieniem zasobów ludzkich pozwalających mu na prowadzenie tam swej działalności. W przypadku przedsiębiorstwa transportowego z siedzibą w jednym z państw członkowskich sama okoliczność, że pracownik zatrudniony przez nie w danym państwie realizuje dostawy towarów między tym a innym państwem członkowskim, nie pozwala na stwierdzenie, że przedsiębiorstwo to odznacza się stałą obecnością gospodarczą w innym państwie członkowskim.
Podpisy
(
*1
)	Język postępowania: szwedzki.