62018CC0519
OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO
GIOVANNIEGO PITRUZZELLI
przedstawiona w dniu 5 września 2019 r. (
1
)
Sprawa C‑519/18
TB
przeciwko
Bevándorlási és Menekültügyi Hivatal
[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Fővárosi Közigazgatási és Munkaügyi Bíróság (sąd administracyjny i pracy w Budapeszcie, Węgry)]
Odesłanie prejudycjalne – Kontrole graniczne, azyl i imigracja – Polityka imigracyjna – Prawo do łączenia rodzin – Dyrektywa 2003/86/WE – Wymagania dotyczące wykonania prawa do łączenia rodzin uchodźców – Artykuł 10 ust. 2 – Pojęcie „osoby pozostającej na utrzymaniu” – Przepisy krajowe uzależniające możliwość łączenia rodzin od wymogu, by członek rodziny, którego dotyczy wniosek, nie mógł zaspokoić własnych potrzeb w państwie pochodzenia ze względu na swój stan zdrowia
I. Wprowadzenie
1.
Czy organ krajowy może uzależnić możliwość łączenia rodziny, o którą zwrócił się członek rodziny rozszerzonej uchodźcy, od warunku, by ów członek rodziny nie był w stanie zaspokoić własnych potrzeb w państwie pochodzenia z uwagi swój stan zdrowia?
2.
Taki jest w istocie przedmiot pytań prejudycjalnych postawionych Trybunałowi przez Fővárosi Közigazgatási és Munkaügyi Bíróság (sąd administracyjny i pracy w Budapeszcie, Węgry) w ramach postępowania w sprawie łączenia rodzin dotyczącego siostry uchodźcy, obydwojga pochodzenia irańskiego.
3.
Na podstawie art. 10 ust. 2 dyrektywy Rady 2003/86/WE z dnia 22 września 2003 r. w sprawie prawa do łączenia rodzin (
2
) państwa członkowskie mają możliwość zezwolenia na łączenie członków rodziny rozszerzonej uchodźcy „jeżeli pozostają na [jego] utrzymaniu”.
4.
W niniejszej sprawie sąd odsyłający zwraca się do Trybunału z pytaniem o zakres swobody, jakim dysponują państwa członkowskie w ramach stosowania tego przepisu. W szczególności do Trybunału zwrócono się o wyjaśnienie, w jakim zakresie państwa członkowskie są zobowiązane do przestrzegania kryterium kwalifikowalności określonego we wspomnianym przepisie dotyczącym istnienia związku zależności pomiędzy członkiem danej rodziny a uchodźcą (
3
).
II. Ramy prawne
A.
Prawo Unii
5.
Dyrektywa 2003/86 określa warunki wykonania prawa do łączenia rodziny przez obywateli państwa trzeciego zamieszkujących legalnie na terytorium państw członkowskich.
6.
Motyw 8 tej dyrektywy został zredagowany w następujący sposób:
„Powinno się zwrócić szczególną uwagę na sytuację uchodźców pod kątem powodów, które zmusiły ich do opuszczenia swojego kraju oraz uniemożliwiają im tam prowadzenie normalnego życia rodzinnego. Dlatego też należy ustanowić korzystniejsze warunki dla wykonywania ich prawa do łączenia rodziny”.
7.
Artykuł 3 ust. 5 dyrektywy brzmi następująco:
„Niniejsza dyrektywa pozostaje bez wpływu na możliwość przyjęcia lub utrzymania korzystniejszych przepisów przez państwa członkowskie”.
8.
W rozdziale II wspomnianej dyrektywy, zatytułowanym „Członkowie rodziny”, art. 4 stanowi w ust. 1–3:
„1.   Państwa członkowskie zezwalają na wjazd i pobyt, na mocy niniejszej dyrektywy i z zastrzeżeniem zgodności z warunkami określonymi w rozdziale IV oraz w art. 16, następujących członków rodziny:
a)
małżon[ka] członka rodziny rozdzielonej;
b)
nieletni[ch] dzieci członka rodziny rozdzielonej i jego małżonka, włącznie z dziećmi przysposobionymi […];
c)
nieletni[ch] dzieci włącznie z dziećmi przysposobionymi członka rodziny rozdzielonej, w przypadku gdy członek rodziny rozdzielonej sprawuje opiekę, a dzieci pozostają na jego utrzymaniu […];
d)
nieletni[ch] dzieci włącznie z dziećmi przysposobionymi małżonka, w przypadku gdy małżonek sprawuje opiekę, a dzieci pozostają na jego utrzymaniu […].
[…]
2.   Państwa członkowskie mogą, na mocy przepisu ustawowego lub wykonawczego, zezwolić na wjazd i pobyt, na mocy niniejszej dyrektywy i z zastrzeżeniem zgodności z warunkami określonymi w rozdziale IV, następujących członków rodziny:
a)
wstępnych pierwszego stopnia w prostej linii członka rodziny rozdzielonej lub jego małżonka, w przypadku gdy pozostają na ich utrzymaniu i nie posiadają wsparcia własnej rodziny w kraju pochodzenia;
b)
dorosłych niezamężnych lub nieżonatych dzieci członka rodziny rozdzielonej lub jego małżonka, w przypadku gdy obiektywnie z uwagi na stan zdrowia nie są one w stanie zapewnić sobie utrzymania [zaspokoić własnych potrzeb].
3.   Państwa członkowskie mogą, na mocy przepisu ustawowego lub rozporządzenia, zezwolić na wjazd i pobyt, na mocy niniejszej dyrektywy i z zastrzeżeniem zgodności z warunkami określonymi w rozdziale IV, niepoślubionego partnera będącego obywatelem państwa trzeciego, z którym członek rodziny rozdzielonej znajduje się w należycie poświadczonym, stabilnym długotrwałym związku, lub obywatela państwa trzeciego, który jest związany z członkiem rodziny rozdzielonej na mocy zarejestrowanego związku zgodnie z art. 5 ust. 2, oraz niezamężnego lub nieżonatego nieletniego dziecka tych osób, włącznie z dziećmi przysposobionymi, a także dorosłego niezamężnego lub nieżonatego dziecka tych osób, które obiektywnie z uwagi na stan zdrowia nie jest w stanie zapewnić sobie utrzymania [zaspokoić własnych potrzeb].
Państwa członkowskie mogą zdecydować, że partnerzy w zarejestrowanym związku będą traktowani tak samo jak małżonkowie w odniesieniu do zagadnienia łączenia rodziny”.
9.
W rozdziale V dyrektywy 2003/86, zatytułowanym „Łączenie rodziny uchodźców”, art. 10 ust. 1 i 2 przewiduje:
„1.   Artykuł 4 ma zastosowanie do określenia członków rodziny, z wyjątkiem ust. 1 akapit trzeci tego artykułu, który nie stosuje się do dzieci uchodźców.
2.   Państwa członkowskie mogą zezwolić na łączenie rodziny w przypadku innych członków rodziny, nieokreślonych w art. 4, jeżeli pozostają na utrzymaniu uchodźcy”.
10.
Zgodnie z art. 17 tej dyrektywy:
„Państwa członkowskie należycie uwzględniają charakter i trwałość więzi rodzinnych danej osoby oraz czas pobytu tej osoby w państwie członkowskim oraz istnienie rodziny, a także więzi kulturowych i społecznych z państwem pochodzenia, w przypadku gdy odrzucają wniosek, wycofują lub odmawiają przedłużenia ważności dokumentu pobytowego bądź gdy podejmują decyzję o nakazaniu wydalenia członka rodziny rozdzielonej lub członków jego rodziny”.
B.
Prawo węgierskie
11.
Artykuł 19 a harmadik országbeli állampolgárok beutazásáról és tartózkodásáról szóló 2007. évi II. törvény (
4
) (ustawy II z 2007 r. o wjeździe i pobycie obywateli państw trzecich, zwanej dalej „ustawą z 2007 r.”), stanowi:
„1.   Dokument pobytowy do celów połączenia rodziny może otrzymać obywatel państwa trzeciego będący członkiem rodziny osoby będącej obywatelem państwa trzeciego posiadającej zezwolenie na pobyt, zezwolenie na imigrację, zezwolenie na osiedlenie, tymczasowe zezwolenie na pobyt stały, krajowe zezwolenie na pobyt stały lub zezwolenie na pobyt rezydenta długoterminowego Unii lub osoby posiadającej na podstawie ustawy szczególnej kartę pobytu lub kartę pobytu stałego (zwanej dalej na potrzeby niniejszego artykułu »członkiem rodziny rozdzielonej«).
2.   Dokument pobytowy do celów połączenia rodziny otrzymać może:
a)
członek rodziny osoby, której nadano status uchodźcy; lub
b)
rodzic, a w braku rodzica opiekun osoby nieletniej pozbawionej opieki, której nadano status uchodźcy.
[…]
4.   Dokument pobytowy do celów połączenia rodziny może otrzymać:
a)
rodzic pozostający na utrzymaniu;
b)
bracia lub siostry oraz krewni w linii prostej, jeżeli z uwagi na stan zdrowia nie są oni w stanie zaspokoić własnych potrzeb,
członka rodziny rozdzielonej lub jego małżonka, lub osoby, której nadano status uchodźcy”.
III. Okoliczności faktyczne sporu w postępowaniu głównym, pytania prejudycjalne i postępowanie przed Trybunałem
12.
W dniu 7 września 2015 r. właściwy organ węgierski przyznał członkowi rodziny rozdzielonej in casu, pochodzenia irańskiego (zwanemu dalej „skarżącym”), status uchodźcy. W dniu 12 stycznia 2016 r. siostra skarżącego złożyła w przedstawicielstwie dyplomatycznym Węgier w Teheranie (Iran) wniosek o udzielenie zezwolenia na pobyt w ramach łączenia rodziny.
13.
Wniosek ten został oddalony przez organ pierwszej instancji z dwóch powodów. Po pierwsze, oragan ten stwierdził, że wnioskodawczyni przedstawiła nieprawdziwe informacje. Po drugie, uznał on, że wniosek nie spełnia również wymogów ustanowionych w art. 19 ust. 4 ustawy z 2007 r., ponieważ wnioskodawczyni nie wykazała, że z uwagi na swoje wykształcenie i stan zdrowia nie jest w stanie zaspokoć własnych potrzeb z uwagi na stan zdrowia. W tym względzie organ administracyjny pierwszej instancji wskazał, że zgodnie z dokumentacją medyczną załączoną do wniosku wnioskodawczyni choruje na depresję wymagającą regularnego przyjmowania leków.
14.
Organ drugiej instancji utrzymał w mocy tę decyzję.
15.
Skarżący wniósł skargę na tę decyzję do sądu odsyłającego. Podnosi on w szczególności, że wymogi określone w art. 19 ust. 4 ustawy z 2007 r. są sprzeczne z przepisami art. 10 ust. 2 dyrektywy 2003/86, i w związku z tym zwraca się do sądu odsyłającego o wystąpienie z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym.
16.
Ponieważ sąd odsyłający również ma wątpliwości, czy art. 19 ust. 4 ustawy z 2007 r. jest zgodny z prawem Unii, postanowił zawiesić postępowanie i przedłożyć Trybunałowi następujące pytania prejudycjalne:
„1)
Czy art. 10 ust. 2 dyrektywy [2003/86] należy interpretować w ten sposób, że jeśli na podstawie tego artykułu państwo członkowskie zezwoli na wjazd członka rodziny niewymienionego w art. 4 [tej dyrektywy], może stosować do tego członka rodziny wyłącznie wymóg określony w art. 10 ust. 2 (pozostawania »na utrzymaniu uchodźcy«)?
2)
W razie udzielenia odpowiedzi twierdzącej na pytanie pierwsze: czy posiadanie charakteru osoby »pozostającej na utrzymaniu« (»dependency«), o którym mowa w art. 4 ust. 2 lit. a) dyrektywy [2003/86], oznacza stan faktyczny, w którym do spełnienia tej przesłanki muszą łącznie występować poszczególne aspekty zależności, czy też wystarczy, że występuje dowolny z tych aspektów, w zależności od konkretnych okoliczności każdej sprawy? Czy w związku z tym zgodny z wymogiem określonym w art. 10 ust. 2 [tej dyrektywy] (pozostawania »na utrzymaniu uchodźcy«) jest przepis krajowy, który, wyłączając zindywidualizowaną ocenę, uznaje wyłącznie jedną okoliczność faktyczną (jeden aspekt wskazujący na zależność: »obiektywny brak możliwości, z uwagi na stan zdrowia, zapewnienia sobie utrzymania [zaspokojenia własnych potrzeb]«) za warunek sprawiający, że przesłanka ta jest spełniona?
3)
W razie udzielenia odpowiedzi przeczącej na pytanie pierwsze, a zatem jeżeli państwo członkowskie może stosować inne wymogi oprócz wymogu określonego w art. 10 ust. 2 dyrektywy [2003/86] (pozostawania »na utrzymaniu uchodźcy«): czy oznacza to, że państwo członkowskie jest uprawnione do wprowadzenia, jeżeli uzna to za stosowne, dowolnego wymogu, w tym wymogów określonych w art. 4 ust. 2 i 3 [tej dyrektywy] w odniesieniu do innych członków rodziny, czy też może stosować wyłącznie wymóg określony w art. 4 ust. 3 [wspomnianej dyrektywy]? Jaką sytuację faktyczną oznacza wówczas wymóg »objectively unable to provide for their own needs on account of their state of health« z art. 4 ust. 3 dyrektywy? Czy należy go interpretować w ten sposób, że członek rodziny nie może »zaspokoić własnych potrzeb« czy że »nie jest w stanie« zadbać »o siebie«, czy też należy go w danym przypadku interpretować jeszcze inaczej?”.
17.
Skarżący, rządy węgierski i niderlandzki oraz Komisja Europejska przedstawili uwagi na piśmie.
IV. Ocena
18.
Przed przystąpieniem do badania pytań skierowanych do Trybunału przez sąd odsyłający należy przedstawić uwagę wstępną dotyczącą dopuszczalności niniejszego odesłania prejudycjalnego.
A.
Uwaga wstępna dotycząca dopuszczalności odesłania prejudycjalnego
19.
Rząd węgierski twierdzi w swoich uwagach, że niniejsze odesłanie prejudycjalne jest niedopuszczalne, ponieważ art. 19 ust. 4 ustawy z 2007 r. nie jest przepisem krajowym transponującym art. 10 ust. 2 dyrektywy 2003/86. Rząd ten wskazuje, że Komisja nie została formalnie powiadomiona o wspomnianym przepisie krajowym, ponieważ został on przyjęty w ramach kompetencji własnych Węgier.
20.
Nie sądzę, aby przywołany przez rząd węgierski brak takiego powiadomienia mógł w niniejszym przypadku uzasadniać niedopuszczalność przedstawionego odesłania prejudycjalnego.
21.
Zgodnie bowiem z utrwalonym orzecznictwem jeśli treść odesłania prejudycjalnego jest podważana przez jedną ze stron postępowania prejudycjalnego, Trybunał powinien co do zasady ograniczyć swoje badanie do oceny tych kwestii, które sąd odsyłający postanowił mu przedstawić, w szczególności w odniesieniu do sposobów stosowania właściwego uregulowania krajowego, które ten ostatni sąd uważa za ustalone, ponieważ wykładnia przepisów krajowych należy wyłącznie do sądów państw członkowskich (
5
). W tych okolicznościach Trybunał powinien zbadać niniejsze odesłanie prejudycjalne w świetle wykładni prawa krajowego przyjętej przez sąd odsyłający, bez względu na zastrzeżenia wyrażane w tym względzie przez rząd węgierski.
22.
Podkreślam także, że według sprawozdania podanego do publicznej wiadomości w 2016 r. przez węgierskie ministerstwo spraw wewnętrznych celem ustawy z 2007 r. jest transpozycja do krajowego porządku prawnego przepisów dyrektywy 2003/86, również w odniesieniu do łączenia rozszerzonej rodziny uchodźcy (
6
).
23.
W związku z tym uważam, że niniejsze odesłanie prejudycjalne jest dopuszczalne i że należy zbadać pytania przedstawione przez sąd odsyłający.
B.
W przedmiocie pytania pierwszego
24.
Poprzez swoje pierwsze pytanie prejudycjalne sąd odsyłający zwraca się w istocie do Trybunału o ustalenie, czy art. 10 ust. 2 dyrektywy 2003/86 należy intepretować w ten sposób, że w przypadku gdy dane państwo członkowskie zezwala na łączenie członków rodziny rozszerzonej uchodźcy, państwo to zobowiązane jest stosować do tego członka rodziny określony w tym przepisie wymóg (pozostawania „na utrzymaniu uchodźcy”).
25.
Trybunał nie miał jeszcze okazji dostarczyć wskazówek dotyczących dokładnego zakresu art. 10 ust. 2 wspomnianej dyrektywy, w szczególności w przedmiocie zakresu uznania przyznanego państwom członkowskim w ramach transpozycji tego przepisu. Z analizy porównawczej zasad transponowania art. 10 ust. 2 dyrektywy 2003/86 do prawa państw członkowskich wynika, że istnieją w tym zakresie znaczne rozbieżności, a w konsekwencji wyjaśnienie tego przepisu jest tym bardziej konieczne (
7
).
26.
Dla udzielenia odpowiedzi na pytanie skierowane przez sąd odsyłający do Trybunału wydaje mi się konieczne przedstawienie pierwszej uwagi dotyczącej przedmiotu i charakteru rozpatrywanego przepisu.
27.
W ramach postępowania w sprawie łączenia rodzin ustanowionego w dyrektywie 2003/86 prawodawca Unii Europejskiej rozróżnia dwa rodzaje systemów.
28.
Pierwszy system, którego przesłanki materialnoprawne zostały wyszczególnione w art. 4–8 tej dyrektywy, jest systemem ogólnym, mającym zastosowanie do obywateli państw trzecich.
29.
Drugi system, którego przesłanki materialnoprawne zostały określone w art. 9–12 dyrektywy 2003/86, jest systemem szczególnym odnoszącym się uchodźców. System ten ma za zadanie zapewnić skuteczność prawa do normalnego życia rodzinnego poprzez łączenie tych członków rodziny, którzy ze względu na okoliczności panujące w państwie ich pochodzenia uciekli przed prześladowaniem lub z powodu ryzyka doznania poważnej krzywdy w państwie pochodzenia i zostali rozdzieleni podczas przymusowego przesiedlenia lub ucieczki.
30.
Artykuł 10 wspomnianej dyrektywy należy do tego systemu szczególnego, a jego celem jest określenie zakresu beneficjentów łączenia rodzin.
31.
Artykuł 10 ust. 1 dyrektywy 2003/86 dotyczy członków podstawowej rodziny uchodźcy, tj. małżonka i nieletnich dzieci (
8
). Jest to przepis wiążący, ponieważ państwa członkowskie mają obowiązek zezwalać na wjazd i pobyt tych osób na zasadniczo takich samych warunkach jak te, które zostały określone przez prawodawcę Unii w art. 4 ust. 1 tej dyrektywy (
9
). Trybunał uważa, że zezwolenie na łączenie rodzin stanowi ogólną zasadę i że przepisy pozwalające na wprowadzenie w nim ograniczeń muszą być przedmiotem wykładni ścisłej (
10
). Zdaniem Trybunału państwa członkowskie mają w tym zakresie „konkretne zobowiązania pozytywne, którym odpowiadają jasno określone prawa podmiotowe, [ponieważ wspomniany przepis] nakazuje im zezwolić, w sytuacjach określonych w rzeczonej dyrektywie, na łączenie rodzin w odniesieniu do określonych członków rodziny rozdzielonej, nie dopuszczając możliwości skorzystania z uprawnień dyskrecjonalnych” (
11
).
32.
Artykuł 10 ust. 2 dyrektywy 2003/86 dotyczy natomiast członków rodziny rozszerzonej uchodźcy (dorosłe dzieci, bracia i siostry, bratankowie i siostrzeńcy etc.). W przeciwieństwie do art. 10 ust. 1 tej dyrektywy wspomniany artykuł jest przepisem fakultatywnym, co oznacza zgodnie z utrwalonym orzecznictwem, że przyznaje on państwom członkowskim szerokie uprawnienia dyskrecjonalne (
12
). Państwa członkowskie nie mają obowiązku wdrożenia przepisów, o których mowa w art. 10 ust. 2 wspomnianej dyrektywy, ponieważ prawo Unii pozostawia każdemu państwu członkowskiemu podjęcie suwerennej decyzji, ze względów politycznych, humanitarnych lub praktycznych, o wyrażeniu zgody na łączenie członków rodziny rozszerzonej uchodźcy.
33.
Dyrektywa 2003/86 wymaga zatem tylko pewnego stopnia harmonizacji, ponieważ dopuszcza różnice pomiędzy państwami członkowskimi w odniesieniu do możliwości wjazdu i pobytu członków rodziny rozdzielonej uchodźcy. Analiza porównawcza ustawodawstw krajowych pozwala na stwierdzenie, że niektóre państwa członkowskie zdecydowały się na transpozycję tego przepisu, podczas gdy inne tego nie zrobiły.
34.
Pomimo tego okoliczność, że chodzi o przepis fakultatywny, nie oznacza, iż państwom członkowskim przysługuje całkowita swoboda jego transpozycji w celu ułatwienia, w zależności od ich dobrej woli, wjazdu i pobytu osób objetych zakresem stosowania tego przepisu.
35.
W szczególności nie stanowi to okoliczności uzasadniającej odejście państwa członkowskiego od wymogu kwalifikowalności wyraźnie wskazanego przez prawodawcę Unii w ramach rzeczonego przepisu.
36.
W istocie analiza art. 10 ust. 2 dyrektywy 2003/86 umożliwia precyzyjne określenie marginesu swobody pozostawionego państwom członkowskim.
37.
O ile prawodawca Unii przyznaje państwom członkowskim znaczny margines swobody w zakresie transpozycji tego przepisu („[p]aństwa członkowskie mogą zezwolić na łączenie” (
13
)) oraz w zakresie kategorii beneficjentów korzystających z możliwości jego stosowania („innych członków rodziny, nieokreślonych w art. 4” (
14
)), o tyle określa on dokładnie przypadek, w którym łączenie rodzin jest możliwe, a mianowicie przypadek, w którym członek danej rodziny pozostaje „na utrzymaniu uchodźcy”.
38.
Prawodawca Unii zastosował zatem takie samo podejście jak w przypadku art. 4 dyrektywy 2003/86, wskazując w odniesieniu do każdej kategorii beneficjentów szczegółwe wymogi kwalifikowalności. W związku z tym sądzę, że zamiarem prawodawcy było, aby przepis dotyczący związku zależności między zaintresowanym członkiem rodziny i uchodźcą nie był pojmowany jako postulat, ale przeciwnie, aby posiadał moc wiążącą wobec państw członkowskich, niezależnie od zakresu pozostawionego im uznania. Wymóg związku zależności między członkiem danej rodziny i uchodźcą, wiążący się z okolicznością, że ów członek rodziny pozostaje na utrzymaniu uchodźcy, stanowi więc w moim przekonaniu warunek wstępny dla możliwości zastosowania art. 10 ust. 2 dyrektywy 2003/86.
39.
W świetle powyższych rozważań uważam w związku z tym, że przepis ten należy interpretować w taki sposób, iż w przypadku gdy państwo członkowskie zezwala na łączenie członków rodziny rozdzielonej uchodźcy, jest ono zobowiązane do respektowania wymogu dotyczącego pozostawania „na utrzymaniu”, wyraźnie wytyczonego przez prawodawcę Unii we wspomnianym przepisie.
40.
Uważam poza tym, że państwa członkowskie nie mogą przyjmować własnej definicji pojęcia „osoby pozostającej na utrzymaniu”.
41.
W ramach wielu rozpatrywanych sporów Trybunał wielokrotnie podkreślał, że pojęcie to jest autonomicznym pojęciem prawa Unii i jako takie powinno podlegać jednolitej wykładni na terytorium wszystkich państw członkowskich.
42.
Znaczenie i zakres tego pojęcia zostały zdefiniowane w ramach dyrektywy 2004/38/WE (
15
). W rozumieniu orzecznictwa Trybunału status członka rodziny „na utrzymaniu”„wynika z sytuacji charakteryzującej się tym, że utrzymanie materialne członka rodziny jest zapewnione przez obywatela Unii, który skorzystał ze swobody przepływu, lub przez jego małżonka” (
16
). Z orzecznictwa tego wynika, że członek rodziny „na utrzymaniu” ze względu na warunki ekonomiczne i społeczne w państwie pochodzenia nie jest w stanie zaspokoić swoich podstawowych potrzeb życiowych (
17
), tj. potrzeb najbardziej podstawowych (
18
).
43.
Według mnie nie istnieją żadne podstawy do przyjęcia innej definicji pojęcia „osoby pozostającej na utrzymaniu” w ramach dyrektywy 2003/86. Zważywszy bowiem na ustanowioną definicję, status „osoby pozostającej na utrzymaniu” powinien zostać poddany rzeczowej i obiektywnej ocenie niezwiązanej z przynależnością państwową zainteresowanych osób, a zatem w konsekwencji ze statusem członka rodziny rozdzielonej, niezależnie od tego, czy jest obywatelem Unii korzystającym z praw ustanowionych w dyrektywie 2004/38, czy obywatelem państwa trzeciego korzystającym z praw określonych w dyrektywie 2003/86.
44.
W swoich wytycznych Komisja wskazała zresztą, że kryteria ustanowione przez Trybunał w kontekście dyrektywy 2004/38 w celu oceny sytuacji zależności mogą mutatis mutandis stanowić dla państw członkowskich wskazówkę dla określenia przez nie kryteriów umożliwiających ocenę charakteru i czasu trwania zależności zainteresowanej osoby w ramach art. 4 ust. 2 lit. a) dyrektywy 2003/86 (
19
).
45.
Uważam w związku z tym, że warunek pozostawania „na utrzymaniu” uchodźcy określony w art. 10 ust. 2 tej dyrektywy należy intepretować w ten sposób, iż członek rodziny, którego dotyczy wniosek o łączenie rodziny, powinien znajdować się w sytuacji faktycznej charakteryzującej się tym, że jego utrzymanie materialne jest zapewnione przez wspomnianego uchodźcę.
C.
W przedmiocie pytania drugiego
46.
Poprzez drugie pytanie sąd odsyłający zmierza do ustalenia, czy art. 10 ust. 2 dyrektywy 2003/86 sprzeciwia się uregulowaniu krajowemu takiemu jak rozpatrywane w postępowaniu głównym, które, w ramach postępowania pozbawionego zindywidualizowanej oceny, uzależnia możliwość łączenia rodziny obejmującego rodzeństwo uchodźcy od warunku, by rodzeństwo to nie było w stanie zaspokoić własnych potrzeb z uwagi na stan zdrowia.
47.
Sąd odsyłający zastanawia się nad dwoma istotnymi elementami postępowania przewidzianego w tym przepisie.
48.
Po pierwsze, pragnie on ustalić, czy i – jeśli tak – w jakim zakresie państwo członkowskie może stosować wymóg pozostawania „na utrzymaniu uchodźcy” w sposób zawężający, obejmujący wyłącznie jeden szczególny rodzaj zależności. Po drugie, sąd odsyłający zastanawia się, czy państwo to może ponadto odstąpić od przeprowadzenia zindywidualizowanej oceny wniosku o łączenie rodzin.
1. Ograniczenie zakresu stosowania art. 10 ust. 2 dyrektywy 2003/86 do jednego szczególnego rodzaju zależności
49.
Wątpliwości sądu odsyłającego wynikają z tego, że rozpatrywane w postępowaniu głównym przepisy krajowe skutkują ograniczeniem zakresu stosowania ratione personae art. 10 ust. 2 dyrektywy 2003/86, ponieważ wykluczają możliwość skorzystania z prawa do łączenia rodzin przez członków rodziny uchodźcy pozostających na jego utrzymaniu z powodów innych niż dotyczące ich pogarszającego się stanu zdrowia, związanych na przykład ze szczególnymi aspektami kulturowymi w państwie pochodzenia lub ze względami wyłącznie emocjonalnymi.
50.
Mając na uwadze szczególny charakter art. 10 ust. 2 tej dyrektywy, nie widzę jednak zasadniczych przeszkód, aby państwo członkowskie – które, w przeciwieństwie do innych państw, zdecydowało się ułatwiać łączenie rodzin członków rodziny rozszerzonej uchodźcy – miało możliwość ograniczenia zakresu stosowania tego przepisu do danej sytuacji lub do szczególnego rodzaju zależności.
51.
Uważam, że faktultatywny charakter wspomnianego przepisu przyznaje temu państwu członkowskiemu pewną swobodę, którą nie dysponuje ono w ramach bardziej wiążących przepisów, takich jak przewidziane w art. 10 ust. 1 dyrektywy 2003/86. Swoboda ta powinna umożliwić mu skorzystanie z zakresu uznania w sposób nienaruszający jednak warunków określonych przez prawodawcę Unii, celów dyrektywy 2003/86 i jej skuteczności (
20
).
52.
Wydaje mi się, że w tym zakresie rozpatrywany w postępowaniu głównym przepis krajowy spełnia powyższe wymagania.
53.
Po pierwsze, osoba, która nie jest w stanie zaspokoić własnych potrzeb w swoim państwie pochodzenia ze względu na stan zdrowia, może znaleźć się w sytuacji faktycznej charakteryzującej się tym, że jej utrzymanie materialne zapewnia członek rodziny rozdzielonej, a tym samym może ona zostać uznana za „osobę pozostającą na utrzymaniu” w rozumieniu orzecznictwa Trybunału.
54.
Po drugie, taki przepis, nawet jeżeli stosuje warunek pozostawania „na utrzymaniu” uchodźcy w sposób zawężający, nie narusza ani celu dyrektywy 2003/86, ani skuteczności (effet utile) rozpatrywanego przepisu. Jego celem jest bowiem ostatecznie ułatwienie łączenia rodzin obywateli państw trzecich, a w szczególności uchodźców, nawet jeżeli przepis ten nie obejmuje wszystkich sytuacji, w których członkowie rodziny rozdzielonej uchodźcy pozostają na jego utrzymaniu.
55.
Pragnę przypomnieć ponownie, że dyrektywa 2003/86 nie zobowiązuje państw członkowskich do uwzględnienia wniosków o zezwolenie na wjazd i pobyt złożonych przez członków rodziny rozserzonej uchodźcy, którzy pozostają na jego utrzymaniu. Niektóre państwa członkowskie, takie jak Francja czy Belgia, nie dokonały transpozycji tego przepisu.
56.
W tych okolicznościach jestem przekonany, że konieczne jest pozostawienie pewnej swobody tym państwom członkowskim, które uważają za możliwe, właściwe lub pożądane ułatwienie łączenia rodzin w ramach ograniczonego kręgu beneficjentów. Analiza porównawcza ustawodawstw krajowych pokazuje, jak bardzo ostrożnie działają państwa członkowskie, uzależniając zasadniczo prawo do łączenia rodzin członków rodziny rozszerzonej uchodźcy od rygorystycznych wymogów związanych ze stanem zależności (
21
). Gdyby państwa członkowskie musiały stosować warunek pozostawania „na utrzymaniu” uchodźcy w sposób szeroki, tak że obejmowałby on każdy rodzaj lub każdą sytuację zależności w państwie pochodzenia, prawdopodobnie niechętnie stosowałyby one ten przepis, mimo iż uznawałyby taką możliwość wobec szczególnej kategorii beneficjentów.
57.
Po trzecie wreszcie, uważam, że orzecznictwo Trybunału nie sprzeciwia się temu, aby w sytuacji takiej jak rozpatrywana w postępowaniu głównym państwo członkowskie mogło sformułować szczególny wymóg dotyczący charakteru lub powodów zależności.
58.
Odwołuję się w tym względzie do orzecznictwa Trybunału w kontekście dyrektywy 2004/38 (
22
), a w szczególności do wyroku z dnia 5 września 2012 r., Rahman i in. (
23
), podtrzymanego następnie w wyroku z dnia 26 marca 2019 r. SM (Dziecko pozostające pod stałą opieką prawną w ramach algierskiego systemu kafali) (
24
).
59.
Wyrok z dnia 5 września 2012 r., Rahman i in. (
25
) dotyczy wykładni art. 3 ust. 2 akapit pierwszy lit. a) dyrektywy 2004/38, na mocy którego państwa członkowskie zgodnie ze swoim ustawodawstwem krajowym są zobowiązane ułatwiać wjazd i pobyt członków rodziny obywatela Unii, którzy nie są objęci definicją rodziny biologicznej, w szczególności jeżeli pozostają na jego utrzymaniu.
60.
Wspomniany przepis różni się od art. 10 ust. 2 dyrektywy 2003/86, ponieważ nakłada na państwa członkowskie rzeczywisty obowiązek przyjęcia środków koniecznych do ułatwienia wjazdu i pobytu osób znajdujących się w sytuacji zależności. Niemniej jednak wspomniany obowiązek został sformułowany w sposób ogólny, pozostawiając każdemu państwu członkowskiemu szeroki zakres swobodnego uznania, o którego znaczeniu świadczy dodatkowo wyraźne odesłanie do ustawodawstwa krajowego.
61.
Trybunał wziął pod uwagę te okoliczności i orzekł, że „państwa członkowskie mogą, korzystając z [zakresu swobodnego uznania, którym dysponują na mocy wspomnianego przepisu] wprowadzić do swojego ustawodawstwa szczególne wymogi co do charakteru lub czasu trwania zależności” w celu zapewnienia „w szczególności”, by sytuacja zależności rzeczywiście istniała i nie stanowiła oszustwa (
26
). Trybunał stwierdził jednak, że wymogi te muszą być zgodne ze zwykłym rozumieniem określeń dotyczących zależności, o której mowa w art. 3 ust. 2 akapit pierwszy lit. a) dyrektywy 2004/38, i nie mogą pozbawiać tego przepisu skuteczności (
27
).
62.
W rzeczonym wyroku Trybunał przyznał tym samym państwom członkowskim prawo do korzystania z przysługującego im zakresu uznania w celu określenia wykraczających poza kryterium kwalifikowalności wyraźnie wskazane przez prawdodawcę Unii („na utrzymaniu”) szczególnych wymogów dotyczących sytuacji zależności, w której znajduje się członek danej rodziny, mimo że prawo do łączenia rodzin przewidziane w dyrektywie 2004/38 jest postrzegane jako dopełnienie prawa do swobodnego przemieszczania się obywatela Unii i korzysta z pośredniej ochrony ze względu na szkodę, jakiej mogłaby doznać skuteczność obywatelstwa Unii (
28
).
63.
Pragnę przypomnieć, że dyrektywa 2003/86 nie należy do zakresu przepisów dotyczących obywatelstwa Unii i swobody przepływu osób, ale do przepisów dotyczących polityki imigracyjnej (
29
). W tym kontekście Trybunał przyznał, że nie istnieje prawo podmiotowe do wjazdu na terytorium państwa członkowskiego dla członków rodziny oraz że zgodnie z dyrektywą 2003/86 państwa te dysponują pewnym zakresem uznania przy badaniu wniosków o łączenie rodzin i mogą ustanawiać przesłanki korzystania z tego prawa (
30
).
64.
W tych okolicznościach wydaje mi się w konsekwencji, że orzecznictwo Trybunału nie stoi na przeszkodzie temu, aby przyznać zakres uznania państwom członkowskim pozwalający im przewidzieć w ich przepisach wewnętrznych szczególne warunki w odniesieniu do rodzaju lub charakteru zależności.
65.
W świetle tych okoliczności uważam zatem, że art. 10 ust. 2 dyrektywy 2003/86 sam w sobie nie sprzeciwia się uregulowaniu krajowemu takiemu jak rozpatrywane w postępowaniu głównym, które uzależnia prawo do łączenia rodziny obejmującego siostrę uchodźcy od wymogu, aby pozostawała ona na jego utrzymaniu ze względu na niemożność zaspokojenia własnych potrzeb z uwagi na stan zdrowia.
66.
Konieczne jest jednak, by uregulowanie to na etapie jego stosowania spełniało wymóg konieczności zapewnienia zindywidualizowanej oceny wniosku, co należy obecnie zbadać.
2. Konieczność przeprowadzenia zindywidualizowanej oceny wniosku
67.
W ramach pytania drugiego sąd odsyłający zwraca uwagę na brak jakiejkolwiek oceny sytuacji osobistej wnioskodawcy w ramach stosowania uregulowania rozpatrywanego w postępowaniu głównym.
68.
W takim przypadku oczywiste jest, że tego rodzaju przepis nie spełnia wymogów proceduralnych, które obowiązują każde państwo członkowskie przy ocenie wniosku o łączenie rodzin na podstawie dyrektywy 2003/86, a w szczególności wymogów, o których mowa w art. 17 tej dyrektywy.
69.
Przepis ten wymaga bowiem od państwa członkowskiego, aby dokonało ono zindywidualizowanego badania sytuacji wnioskodawcy (
31
).
70.
Pragnę w związku z tym przypomnieć, że w sprawie zakończonej wyrokiem z dnia 4 marca 2010 r., Chakroun (
32
), w której wniosek o łączenie rodzin został złożony przez małżonkę obywatela państwa trzeciego, Trybunał orzekł, że art. 17 dyrektywy 2003/86 sprzeciwia się regulacji krajowej, która umożliwia właściwemu organowi krajowemu oddalenie wniosku o łączenie rodziny bez konkretnego zbadania sytuacji wnioskodawcy. W rzeczonym wyroku Trybunał wskazał, że wielkość potrzeb może być bardzo różna w zależności od konkretnej osoby i w związku z tym uznał za sprzeczne z tą dyrektywą ustawodawstwo krajowe przewidujące kwotę minimalnego dochodu, poniżej którego jakiekolwiek łączenie rodzin jest rozpatrywane odmownie, w związku z czym wniosek o łączenie rodziny podlega oddaleniu niezależnie „od konkretnego zbadania sytuacji każdego wnioskodawcy” (
33
).
71.
Według mnie takie badanie jest konieczne tym bardziej w przypadku, gdy wniosek o łączenie rodziny jest składany przez członka rodziny uchodźcy. Prawodawca Unii zaznaczył to zresztą w motywie 8 dyrektywy 2003/86, który zachęca państwa członkowskie do zwrócenia „szczególnej uwagi” na sytuację uchodźców pod kątem powodów, które zmusiły ich do opuszczenia swojego kraju oraz uniemożliwiają im tam prowadzenie normalnego życia rodzinnego.
72.
Ta szczególna uwaga powinna towarzyszyć wszystkim etapom postępowania.
73.
W ramach dowodu istnienia więzi rodzinnych, o którym mowa w art. 11 dyrektywy 2003/86, Trybunał orzekł już, że zindywidualizowana ocena, jaką należy przeprowadzić na podstawie art. 17 tej dyrektywy, wymaga, aby właściwy organ krajowy wziął pod uwagę wszystkie istotne elementy, takie jak wiek, płeć, wykształcenie, pochodzenie i status społeczny nie tylko osoby korzystającej z ochrony międzynarodowej, ale również członka rodziny, którego dotyczy wniosek o łączenie rodziny, i zbadały w sposób obiektywny jego sytuację w kraju pochodzenia oraz szczególne aspekty kulturowe (
34
).
74.
Analiza ta jest niezbędna w ramach badania związku zależności, o którym mowa w art. 10 ust. 2 wspomnianej dyrektywy, istniejącego między członkiem rodziny, którego dotyczy wniosek o łączenie rodziny, a uchodźcą. Jest bowiem oczywiste, że zależność i wynikające z niej konsekwencje nie mogą być oceniane w taki sam sposób w sytuacji gdy łączenie rodzin dotyczy rodziny obywatela państwa trzeciego, który zdecydował się na wyemigrowanie do państwa członkowskiego Unii na przykład ze względów ekonomicznych, i w sytuacji rodziny uchodźcy, który został zmuszony do ucieczki ze względu na sytuację w państwie pochodzenia.
75.
A zatem w kontekście stosowania uregulowania krajowego takiego jak rozpatrywane w postępowaniu głównym, w ramach którego właściwy organ krajowy ma zbadać, czy ze względu na swój stan zdrowia członek rodziny, którego dotyczy wniosek, może zaspokoić własne potrzeby, uważam, że zindywidualizowana ocena na podstawie art. 17 dyrektywy 2003/86 wymaga nie tylko uwzględnienia charakteru i stopnia nasilenia choroby członka rodziny, którego dotyczy wniosek o łączenie rodziny, oraz stopnia pokrewieństwa i zależności ekonomicznej lub fizycznej, ale również zwrócenia szczególnej uwagi na konkretną sytuację, w jakiej ów członek rodziny znajduje się w swoim państwie pochodzenia, oraz na szczególne trudności, jakie może napotkać, zważywszy na jego płeć, wiek i status społeczny, a także na sytuację ekonomiczną, społeczną i zdrowotną w tym państwie.
76.
Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem zadaniem właściwych organów krajowych jest dokonanie zrównoważonej i racjonalnej oceny wszystkich aktualnych i stosownych okoliczności danego przypadku, przy uwzględnieniu wszystkich wchodzących w grę interesów (
35
).
77.
W świetle wszystkich powyższych rozważań uważam zatem, że art. 10 ust. 2 dyrektywy 2003/86 w związku z jej art. 17 nie sprzeciwia się przepisowi krajowemu takiemu jak rozpatrywany w postępowaniu głównym, który uzależnia możliwość łączenia rodziny obejmującego siostre uchodźcy od wymogu, aby pozostawała ona na jego utrzymaniu z powodu niemożności zaspokojenia własnych potrzeb ze względu na swój stan zdrowia, pod warunkiem jednak, że właściwy organ krajowy przeprowadzi zindywidualizowaną ocenę wniosku o łączenie rodziny. Organ ten powinien wziąć pod uwagę wszystkie istotne okoliczności danego przypadku, takie jak charakter i stopień nasilenia choroby członka rodziny, którego dotyczy wniosek o łączenie rodziny, oraz stopień pokrewieństwa i zależności ekonomicznej lub fizycznej, a także zwrócić szczególną uwagę na konkretną sytuację, w jakiej ów członek rodziny znajduje się w swoim państwie pochodzenia, oraz na szczególne trudności, jakie może napotkać, zważywszy na jego płeć, wiek i status społeczny, a także na sytuację ekonomiczną, społeczną i zdrowotną w tym państwie.
78.
Zważywszy na proponowane przez mnie odpowiedzi na pierwsze i drugie pytanie prejudycjalne, nie jest moim zdaniem konieczne udzielanie odpowiedzi na ostatnie pytanie skierowane do Trybunału przez sąd odsyłający.
V. Wnioski
79.
W świetle powyższych rozważań proponuję, aby na pytania zadane mu przez Közigazgatási és Munkaügyi Bíróság (sąd administracyjny i pracy w Budapeszcie, Węgry) Trybunał udzielił następującej odpowiedzi:
1)
Artykuł 10 ust. 2 dyrektywy Rady 2003/86/WE z dnia 22 września 2003 r. w sprawie prawa do łączenia rodzin należy intepretować w ten sposób, że jeśli państwo członkowskie zezwoli na łączenie innych członków rodziny uchodźcy, niewymienionych w art. 4 tej dyrektywy, jest ono zobowiązane do respektowania warunku dotyczącego pozostawania „na utrzymaniu” uchodźcy.
Warunek pozostawania „na utrzymaniu” uchodźcy określony w art. 10 ust. 2 dyrektywy 2003/86 należy intepretować w ten sposób, że członek rodziny, którego dotyczy wniosek, powinien znajdować się w sytuacji faktycznej charakteryzującej się tym, że jego utrzymanie materialne jest zapewnione przez tego uchodźcę.
2)
Artykuł 10 ust. 2 dyrektywy 2003/86 w związku z art. 17 tej dyrektywy nie sprzeciwia się ustawodawstwu krajowemu takiemu jak rozpatrywane w postępowaniu głównym, które uzależnia prawo do łączenia rodziny obejmującego siostrę uchodźcy od warunku, by pozostawała ona na jego utrzymaniu z powodu niemożności zaspokojenia własnych potrzeb ze względu na swój stan zdrowia, pod warunkiem jednak, że właściwy organ krajowy przeprowadzi zindywidualizowaną ocenę wniosku o łączenie rodziny.
Organ ten powinien wziąć pod uwagę wszystkie istotne okoliczności danego przypadku, takie jak charakter i stopień nasilenia choroby członka rodziny, którego dotyczy wniosek, oraz stopień pokrewieństwa i zależności ekonomicznej lub fizycznej, a także zwrócić szczególną uwagę na konkretną sytuację, w jakiej ów członek rodziny znajduje się w swoim państwie pochodzenia, oraz na szczególne trudności, jakie może napotkać, zważywszy na jego płeć, wiek i status społeczny, a także na sytuację ekonomiczną, społeczną i zdrowotną w tym państwie.
(
1
)	Język oryginału: francuski.
(
2
)	Dz.U. 2003, L 251, s. 12.
(
3
)	Zgodnie z orzecznictwem Trybunału osoba pozostająca na utrzymaniu to osoba, która znajduje się w rzeczywistej sytuacji zależności od osoby trzeciej. Zobacz w szczególności wyrok z dnia 16 stycznia 2014 r., Reyes (C‑423/12, EU:C:2014:16, pkt 20 i przytoczone tam orzecznictwo).
(
4
)	Magyar Közlöny 2007/65.
(
5
)	Zobacz wyrok z dnia 8 czerwca 2016 r., Hünnebeck (C‑479/14, EU:C:2016:412, pkt 36 i przytoczone tam orzecznictwo).
(
6
)	Zobacz w tym względzie Ministry of Interior, „Family reunification of TCNs in the EU: National practices”, 2016, w: European Migration Network, zwłaszcza s. 8, 9, dostępne na następującej stronie internetowej: http://emnhungary.hu/sites/default/files/2019–06/family_reunification_study.pdf.
(
7
)	Podczas gdy we Francji lub w Belgii nie istnieje żaden przepis dotyczący łączenia członków rodziny rozszerzonej uchodźcy, łączenie takie jest dopuszczone w Niemczech, jeżeli jest to konieczne w celu uniknięcia „nadmiernych trudności”, na przykład w przypadkach zależności w związku z niepełnosprawnością lub poważną chorobą [Gesetz über den Aufenthalt, die Erwerbstätigkeit und die Integration von Ausländern im Bundesgebiet (ustawa o pobycie, działalności zarobkowej i integracji cudzoziemców na terytorium federalnym) z dnia 30 lipca 2004 r. (BGBl. 2004 I, p. 1950), część 6, sekcje 27–36, a zwłaszcza 29, 30, 36(2)] oraz we Włoszech, jeżeli dorosłe dziecko nie może zaspokoić swoich własnych potrzeb z uwagi na stan zdrowia wiążący się z całkowitą niezdolnością do pracy lub jeżeli rodzice pozostają na utrzymaniu i nie mają innych dzieci w państwie pochodzenia, lub też jeżeli rodzice mają ponad 65 lat, a ich pozostałe dzieci nie mogą zaspokoć ich potrzeb z powodu należycie udokumentowanych poważnych względów zdrowotnych [art. 29 ust. 1 lit. c)–d) i art. 29 (bis) Decreto legislativo n. 286 – Testo unico delle disposizioni concernenti la disciplina dell’immigrazione e norme sulla condizione dello straniero (dekretu ustawodawczego nr 286 ujednolicającego przepisy dotyczące imigracji i statusu cudzoziemca) z dnia 25 lipca 1998 r. (GURI no 191 z dnia 18 sierpnia 1998 r.)].
(
8
)	Zobacz w tym względzie motyw 9 tej dyrektywy.
(
9
)	Z wyjątkiem przepisów art. 4 ust. 1 akapit trzeci, który nie ma zastosowania do dzieci uchodźców.
(
10
)	Zobacz wyrok z dnia 4 marca 2010 r., Chakroun (C‑578/08, EU:C:2010:117, pkt 43). Orzecznictwo Trybunału w odniesieniu do wykładni art. 4 ust. 1 dyrektywy 2003/86 (obywatele państw trzecich) można zastosować odpowiednio przez analogię do wykładni art. 10 ust. 1 tej dyrektywy (uchodźcy). W przepisie tym prawodawca Unii odsyła bowiem wyraźnie do art. 4 wspomnianej dyrektywy. Pragnę również zauważyć, że w motywie 9 dyrektywy 2003/86 nie dokonano żadnego rozróżnienia w zależności od tego, czy obywatel państwa trzeciego korzysta z ochrony międzynarodowej, czy też nie.
(
11
)	Zobacz wyrok z dnia 13 marca 2019 r., E. (C‑635/17, EU:C:2019:192, pkt 46 i przytoczone tam orzecznictwo).
(
12
)	Zobacz wyrok z dnia 23 stycznia 2019 r., M.A. i in. (C‑661/17, EU:C:2019:53, pkt 60 i przytoczone tam orzecznictwo).
(
13
)	Podkreślenie moje.
(
14
)	Podkreślenie moje.
(
15
)	Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie prawa obywateli Unii i członków ich rodzin do swobodnego przemieszczania się i pobytu na terytorium państw członkowskich, zmieniająca rozporządzenie (EWG) nr 1612/68 oraz uchylająca dyrektywy 64/221/EWG, 68/360/EWG, 72/194/EWG, 73/148/EWG, 75/34/EWG, 75/35/EWG, 90/364/EWG, 90/365/EWG i 93/96/EWG (Dz.U. 2004, L 158, s. 77; sprostowania Dz.U. 2004, L 229, s. 35, Dz.U. 2005, L 197, s. 34).
(
16
)	Zobacz wyrok z dnia 16 stycznia 2014 r., Reyes (C‑423/12, EU:C:2014:16, pkt 21 i przytoczone tam orzecznictwo).
(
17
)	Zobacz wyrok z dnia 16 stycznia 2014 r. (C‑423/12, EU:C:2014:16, Reyes, pkt 22 i przytoczone tam orzecznictwo).
(
18
)	Zobacz wyrok z dnia 19 marca 2019 r., Jawo (C‑163/17, EU:C:2019:218, pkt 92), w którym Trybunał orzekł, że najbardziej podstawowe potrzeby obejmują w szczególności wyżywienie, mycie i mieszkanie.
(
19
)	Komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 3 kwietnia 2014 r. w sprawie wytycznych dotyczących stosowania dyrektywy 2003/86/WE w sprawie prawa do łączenia rodzin [(COM(2014) 210 final,), s. 6].
(
20
)	Zobacz wyrok z dnia 13 marca 2019 r., E. (C‑635/17, EU:C:2019:192, pkt 53 i przytoczone tam orzecznictwo).
(
21
)	Zobacz przypis 7 do niniejszej opinii.
(
22
)	Nie sądzę, aby linia orzecznictwa ustalona przez Trybunał w wyroku z dnia 16 stycznia 2014 r., Reyes (C‑423/12, EU:C:2014:16) miała znaczenie dla niniejszej sprawy. Wprawdzie Trybunał orzekł w pkt 23 tego wyroku, że „nie jest konieczne ustalenie przyczyn […] zależności, a tym samym pozostawania [na utrzymaniu materialnym członka rodziny rozdzielonej]”, niemniej jednak przedłożone wtamtej sprawie pytanie nie dotyczyło definicji członków rodziny „na utrzymaniu” członka rodziny rozdzielonej, ale wymogów dotyczących ciężaru dowodu, jakie państwa członkowskie mogły przewidzieć.
(
23
)	C‑83/11, EU:C:2012:519.
(
24
)	C‑129/18, EU:C:2019:248.
(
25
)	C‑83/11, EU:C:2012:519.
(
26
)	Wyrok z dnia 5 września 2012 r., Rahman i in. (C‑83/11, EU:C:2012:519, pkt 38).
(
27
)	Wyroki: z dnia 5 września 2012 r., Rahman i in. (C‑83/11, EU:C:2012:519, pkt 39); z dnia 26 marca 2019 r., SM (Dziecko pozostające pod stałą opieką prawną w ramach algierskiego systemu kafali) (C‑129/18, EU:C:2019:248, pkt 63).
(
28
)	W wyroku z dnia 16 stycznia 2014 r., Reyes (C‑423/12, EU:C:2014:16) Trybunał przypomniał, że przepisy takie jak dyrektywa 2004/38, dotyczące swobodnego przepływu obywateli Unii, stanowiącego część fundamentów Unii, powinny podlegać szerokiej interpretacji (pkt 23 i przytoczone tam orzecznictwo). Trybunał oparł się bowiem na założeniu, że obywatel Unii mógłby zostać zniechęcony do przemieszczania się z jednego państwa członkowskiego do drugiego, gdyby nie mogli mu towarzyszyć członkowie rodziny.
(
29
)	Dyrektywa 2003/86 została przyjęta na podstawie art. 63 pkt 3 lit. a) WE [obecnie art. 79 ust. 2 lit. a) TFUE], znajdującego się w tytule IV „Wizy, azyl, imigracja i inne polityki związane ze swobodnym przepływem osób” (obecnie tytuł V „Przestrzeń wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości”).
(
30
)	Zobacz podobnie wyroki: z dnia 27 czerwca 2006 r., Parlament/Rada (C‑540/03, EU:C:2006:429, pkt 59); z dnia 6 grudnia 2012 r., O. i in. (C‑356/11 i C‑357/11, EU:C:2012:776, pkt 79).
(
31
)	Zobacz w tym względzie pkt 7.4. wytycznych Komisji oraz wyrok z dnia 13 marca 2019 r., E. (C‑635/17, EU:C:2019:192, pkt 58 i przytoczone tam orzecznictwo).
(
32
)	Wyrok C‑578/08, EU:C:2010:117.
(
33
)	Wyrok z dnia 4 marca 2010 r., Chakroum (C‑578/08, EU:C:2010:117, pkt 48).
(
34
)	Zobacz wyrok z dnia 13 marca 2019 r., E. (C‑635/17, EU:C:2019:192, pkt 63), w którym była mowa o trudnościach napotykanych przez członka rodziny rozdzielonej, uchodźczynię pochodzenia erytrejskiego, przy wykazywaniu istnienia więzi rodzinnych z małoletnim.
(
35
)	Wyroki: z dnia 13 marca 2019 r., E. (C‑635/17, EU:C:2019:192, pkt 57 i przytoczone tam orzecznictwo); z dnia 26 marca 2019 r., SM (Dziecko pozostające pod stałą opieką prawną w ramach algierskiego systemu kafali) (C‑129/18, EU:C:2019:248, pkt 68 i przytoczone tam orzecznictwo).