Zaak T‑194/20
JF
tegen
EUCAP Somalia
Arrest van het Gerecht (Zevende kamer – uitgebreid) van 13 juli 2022
„Arbitragebeding – Internationale arbeidscontractant van EUCAP Somalia – Missie in het kader van het gemeenschappelijk buitenlands en veiligheidsbeleid – Niet-verlenging van de arbeidsovereenkomst wegens de terugtrekking van het Verenigd Koninkrijk uit de Unie – Recht om te worden gehoord – Gelijke behandeling – Verbod van discriminatie op grond van nationaliteit – Overgangsperiode waarin is voorzien in het akkoord inzake de terugtrekking van het Verenigd Koninkrijk uit de Unie – Beroep tot nietigverklaring – Beroep tot schadevergoeding – Handelingen die onlosmakelijk zijn verbonden met de overeenkomst – Niet-ontvankelijkheid”
1.      Beroep tot nietigverklaring – Handelingen waartegen beroep kan worden ingesteld – Begrip – Handelingen die bindende rechtsgevolgen sorteren – Handelingen waarbij een arbeidsovereenkomst van een internationale arbeidscontractant van een missie in het kader van het gemeenschappelijk buitenlands en veiligheidsbeleid niet wordt verlengd wegens de terugtrekking van het Verenigd Koninkrijk uit de Unie – Daarvan uitgesloten – Handelingen die geen bindende rechtsgevolgen sorteren die de contractuele verhouding tussen de partijen te buiten gaan en die niet de uitoefening impliceren van bevoegdheden van openbaar gezag die aan de contracterende instantie zijn toegekend – Niet-ontvankelijkheid
[Art. 50, lid 3, VEU; art. 263 VWEU; besluit 2012/389/GBVB van de Raad, zoals gewijzigd bij besluit (GBVB) 2018/1942, art. 7, lid 4]
(zie punten 27, 29, 40, 41)
2.      Beroep tot schadevergoeding – Bevoegdheid van de Unierechter – Grenzen – Aard van de ingeroepen aansprakelijkheid – Toetsing door de rechter – Vordering die betrekking heeft op de niet-contractuele aansprakelijkheid van de Unie voor de handelwijze van een missie die valt onder het gemeenschappelijk buitenlands en veiligheidsbeleid in het kader van een arbeidsovereenkomst – Niet-ontvankelijkheid
[Art. 268 VWEU; besluit 2012/389/GBVB van de Raad, zoals gewijzigd bij besluit (GBVB) 2018/1942]
(zie punten 42‑47)
3.      Gerechtelijke procedure – Adiëring van het Gerecht op basis van een arbitragebeding – Handelingen waarbij een arbeidsovereenkomst van een internationale arbeidscontractant van een missie in het kader van het gemeenschappelijk buitenlands en veiligheidsbeleid niet wordt verlengd wegens de terugtrekking van het Verenigd Koninkrijk uit de Unie – Beroep wegens contractuele aansprakelijkheid – Bepaling van het toepasselijke recht – Arbeidsovereenkomst waarin dat recht niet nader wordt aangeduid – Onderzoek van het beroep uitsluitend op grond van die overeenkomst en het Handvest van de grondrechten en in het licht van de algemene rechtsbeginselen – Toelaatbaarheid
[Art. 50 VEU; art. 272 en art. 340, eerste alinea, VWEU; Handvest van de grondrechten van de Europese Unie; verordening nr. 593/2008 van het Europees Parlement en de Raad; besluit 2012/389/GBVB van de Raad, zoals gewijzigd bij besluit (GBVB) 2018/1942]
(zie punten 51‑59)
4.      Gerechtelijke procedure – Adiëring van het Gerecht op basis van een arbitragebeding – Draagwijdte – Rechterlijke toetsing van de handelingen waarbij een arbeidsovereenkomst van een internationale arbeidscontractant van een missie in het kader van het gemeenschappelijk buitenlands en veiligheidsbeleid niet wordt verlengd wegens de terugtrekking van het Verenigd Koninkrijk uit de Unie – Bevoegdheid om de middelen te onderzoeken die zijn ontleend aan schending van de door het Handvest van de grondrechten gewaarborgde beginselen en van de algemene beginselen van het Unierecht – Toelaatbaarheid – Eerbiediging van recht op daadwerkelijke rechterlijke bescherming
[Art. 272 VWEU; Handvest van de grondrechten van de Europese Unie, art. 20, 21, 41 lid 2, a), en 47; besluit 2012/389/GBVB van de Raad, zoals gewijzigd bij besluit (GBVB) 2018/1942]
(zie punten 69‑71)
5.      Gemeenschappelijk buitenlands en veiligheidsbeleid – Civiele missies van de Europese Unie – Personeel – Internationaal civiel personeel – Handelingen waarbij een arbeidsovereenkomst van een internationale arbeidscontractant niet wordt verlengd wegens de terugtrekking van het Verenigd Koninkrijk uit de Unie – Vaststelling van die handelingen zonder de betrokkene te horen – Schending van het recht om te worden gehoord – Geen
[Art. 50 VEU; Handvest van de grondrechten van de Europese Unie, art. 41 lid 2, a); besluit 2012/389/GBVB van de Raad, zoals gewijzigd bij besluit (GBVB) 2018/1942, art. 7, lid 4]
(zie punten 76‑96)
6.      Handelingen van de instellingen – Motivering – Verplichting – Omvang – Handelingen die in een contractueel kader zijn vastgesteld – Vervanging van de oorspronkelijke motivering door een volledig nieuwe motivering in de contentieuze fase – Ontoelaatbaarheid
[art. 296 VWEU; Handvest van de grondrechten van de Europese Unie, art. 41, lid 2, c)]
(zie punten 102, 103)
7.      Gemeenschappelijk buitenlands en veiligheidsbeleid – Civiele missies van de Europese Unie – Personeel – Internationaal civiel personeel – Arbeidsovereenkomst van een arbeidscontractant die onderdaan is van het Verenigd Koninkrijk die niet wordt verlengd wegens de terugtrekking van het Verenigd Koninkrijk uit de Unie – Personeelsleden die onderdaan zijn van een lidstaat die de procedure tot terugtrekking uit de Unie heeft ingeleid en personeelsleden die onderdaan zijn van een andere lidstaat, bevinden zich niet in een vergelijkbare situatie – Discriminatie op grond van de nationaliteit – Geen
[Art. 50 VEU; Handvest van de grondrechten van de Europese Unie, art. 21; besluit 2012/389/GBVB van de Raad, zoals gewijzigd bij besluit (GBVB) 2018/1942, art. 7, lid 3]
(zie punten 115‑119)
8.      Gemeenschappelijk buitenlands en veiligheidsbeleid – Civiele missies van de Europese Unie – Personeel – Internationaal civiel personeel – Handelingen waarbij een arbeidsovereenkomst van een internationale arbeidscontractant niet wordt verlengd wegens de terugtrekking van het Verenigd Koninkrijk uit de Unie – Inwerkingtreding van wezenlijke bepalingen van het akkoord inzake de terugtrekking van het Verenigd Koninkrijk uit de Europese Unie en Euratom na de vaststelling van die handelingen – Inroepbaarheid van die bepalingen – Geen
[Art. 50 VEU; art. 272 VWEU; akkoord inzake de terugtrekking van het Verenigd Koninkrijk uit de Europese Unie en Euratom, art. 127, leden 2 en 6, en art. 129, lid 7; besluit 2012/389/PESC van de Raad, zoals gewijzigd bij besluit (GBVB) 2018/1942]
(zie punten 131‑137)
Samenvatting
Verzoeker, JF, onderdaan van het Verenigd Koninkrijk, heeft met EUCAP Somalia – een missie van de Europese Unie die tot doel heeft Somalië bij te staan bij het versterken van zijn capaciteit voor maritieme veiligheid(1) – verschillende opeenvolgende arbeidsovereenkomsten voor bepaalde tijd gesloten op grond waarvan hij als internationale arbeidscontractant is aangeworven.
In zijn laatste arbeidsovereenkomst, die op 31 januari 2020 eindigde, was bepaald dat deze vóór de einddatum ervan kon worden beëindigd indien het Verenigd Koninkrijk niet langer lid was van de Europese Unie.
Bij een nota van 18 januari 2020 heeft het hoofd van de missie van EUCAP Somalia de internationale arbeidscontractanten van deze missie die onderdaan zijn van het Verenigd Koninkrijk – onder wie verzoeker – ervan in kennis gesteld dat hun arbeidsovereenkomsten op 31 januari 2020 zouden eindigen wegens de waarschijnlijke terugtrekking van het Verenigd Koninkrijk uit de Unie op die datum. Vervolgens heeft het hoofd van de missie bij een brief van 29 januari 2020 aan JF bevestigd dat zijn overeenkomst na de einddatum ervan niet zou worden verlengd en dat zij zou eindigen op 31 januari 2020 als gevolg van de terugtrekking van het Verenigd Koninkrijk uit de Unie.
Met zijn beroep vordert JF, primair, op grond van de artikelen 263 en 268 VWEU, dat de nota van 18 januari 2020 en de brief van 29 januari 2020 (hierna tezamen: „litigieuze handelingen”) nietig worden verklaard en dat de schade die hij stelt te hebben geleden ten gevolge van deze handelingen wordt vergoed op grond van de niet-contractuele aansprakelijkheid van EUCAP Somalia, en, subsidiair, op grond van artikel 272 VWEU, dat de litigieuze handelingen onwettig worden verklaard en dat dezelfde schade eveneens wordt vergoed op grond van de contractuele aansprakelijkheid.
Het Gerecht verwerpt in zijn arrest, dat door een uitgebreide kamer is gewezen, het door JF ingestelde beroep in zijn geheel. In dat arrest vult het Gerecht de rechtspraak aan door met name uitspraak te doen over de ontvankelijkheid en de aard van het beroep alsmede over de mogelijkheid om onder bepaalde voorwaarden niet vast te stellen welk nationaal recht van toepassing is voor de beslechting van een geschil van contractuele aard. Het onderzoekt tevens de middelen inzake schending van het Unierecht in het kader van een dergelijk contractueel geschil en verduidelijkt hoe het verbod van discriminatie op grond van nationaliteit in deze zaak moet worden toegepast.
Beoordeling door het Gerecht
Wat de ontvankelijkheid van het beroep betreft, verklaart het Gerecht ten eerste de op artikel 263 VWEU gebaseerde vordering tot nietigverklaring van de litigieuze handelingen niet-ontvankelijk. In dit verband merkt het Gerecht op dat de arbeidsvoorwaarden en de rechten en plichten van het internationale personeel van EUCAP Somalia contractueel zijn vastgelegd, zodat de arbeidsverhouding tussen verzoeker en EUCAP Somalia van contractuele aard was. Het Gerecht stelt voorts vast dat het hoofd van de missie van EUCAP Somalia middels de litigieuze handelingen aan verzoeker de einddatum van zijn overeenkomst – zoals die was bepaald in die overeenkomst – heeft bevestigd naar aanleiding van de terugtrekking van het Verenigd Koninkrijk uit de Unie, hetgeen een contractuele grond vormde voor de beëindiging van de overeenkomst. Het Gerecht leidt daaruit af dat deze handelingen geen bindende rechtsgevolgen in het leven beogen te roepen die de contractuele verhouding tussen verzoeker en EUCAP Somalia te buiten gaan en de uitoefening impliceren van bevoegdheden van openbaar gezag door laatstgenoemde. Deze handelingen zijn dus van contractuele aard en de nietigverklaring ervan kan niet worden gevorderd op grond van artikel 263 VWEU.
Ten tweede verklaart het Gerecht verzoekers vordering tot schadevergoeding die op artikel 268 VWEU is gebaseerd en betrekking heeft op de niet-contractuele aansprakelijkheid van de Unie voor de handelingen van EUCAP Somalia, niet-ontvankelijk. Deze vordering is duidelijk in een contractuele context ingesteld, zodat zij onder de contractuele aansprakelijkheid van de Unie valt.
Ten derde is het Gerecht van oordeel dat het beroep ontvankelijk is voor zover het subsidiair op artikel 272 VWEU is gebaseerd. Het verduidelijkt dat verzoeker zich ter ondersteuning van de vorderingen die hij krachtens die bepaling heeft ingesteld, beroept op regels die de diensten van de Unie in een contractueel kader in acht moeten nemen, aangezien hij middelen aanvoert die met name zijn ontleend aan schending van het recht om te worden gehoord en van het beginsel van gelijke behandeling en het beginsel van non-discriminatie(2), alsmede een middel dat is ontleend aan schending van het beginsel van bescherming van het gewettigd vertrouwen, dat een algemeen beginsel van het Unierecht is. Verzoeker kan dus niet op grond van de overweging dat hij zich slechts rechtsgeldig op de niet-uitvoering van de bepalingen van zijn overeenkomst of op schending van het op die overeenkomst toepasselijke recht kan beroepen(3), worden belet om zich ter ondersteuning van zijn vorderingen te beroepen op schending van die beginselen. Zou dat wel zo zijn, dan zou het beginsel van effectieve rechterlijke bescherming worden geschonden.
Wat het toepasselijke recht betreft, herinnert het Gerecht aan het beginsel dat de contractuele aansprakelijkheid van de Unie wordt beheerst door de wet die op het betrokken contract van toepassing is(4). Het oordeelt echter dat niet hoeft te worden bepaald welk nationaal recht van toepassing is op het geschil in deze zaak, dat kan worden beslecht op basis van de betrokken overeenkomst, de operationele standaardprocedures van EUCAP Somalia waarnaar in die overeenkomst wordt verwezen, alsmede het Handvest en de algemene beginselen van het Unierecht. In deze context merkt het Gerecht met name op dat verzoeker ter ondersteuning van zijn subsidiaire vorderingen op grond van artikel 272 VWEU uitsluitend middelen aanvoert die zijn ontleend aan schending van het Unierecht, met name de algemene beginselen van dat recht en het Handvest. Voorts blijkt niet dat het voor de beslechting van dit geschil noodzakelijk is dwingende bepalingen van nationaal recht toe te passen.
Wat de zaak ten gronde betreft, merkt het Gerecht ten eerste op dat, wat de schending betreft van het recht om te worden gehoord, noch uit de bepalingen van de betrokken overeenkomst, noch uit de operationele standaardprocedures van EUCAP Somalia, waarnaar in deze overeenkomst wordt verwezen, blijkt dat het hoofd van de missie verplicht was om JF te horen alvorens de nota van 18 januari 2020 op te stellen. Voorts is het Gerecht van oordeel dat het besluit van EUCAP Somalia om geen gebruik te maken van de mogelijkheid om verzoekers overeenkomst te verlengen, zoals dit uit de litigieuze handelingen naar voren komt, geen jegens hem nadelige maatregel was in de zin van artikel 41, lid 2, onder a), van het Handvest. Het door deze bepaling gewaarborgde recht om te worden gehoord verplichtte EUCAP Somalia dus evenmin om verzoeker te horen voordat de nota van 18 januari 2020 werd opgesteld. Daarbij komt dat, zelfs indien verzoeker het recht had gehad om te worden gehoord vóór de opstelling van die nota, de procedure in het kader van de contractuele vordering geen andere uitkomst zou hebben gehad indien hij dat recht wel had kunnen uitoefenen.
Ten tweede merkt het Gerecht met betrekking tot de vermeende discriminatie op grond van nationaliteit op dat verzoeker zich – als onderdaan van een lidstaat die de procedure inzake de terugtrekking uit de Unie heeft ingeleid – objectief gezien niet in een situatie bevond die vergelijkbaar was met de situatie van internationale arbeidscontractanten binnen EUCAP Somalia die onderdaan waren van een andere lidstaat, zodat het hoofd van die missie kon besluiten om zijn arbeidsovereenkomst niet te verlengen na 31 januari 2020, zonder dat dit discriminatie op grond van nationaliteit opleverde.
Wat ten derde en ten slotte het verwijt betreft dat het akkoord inzake de terugtrekking van het Verenigd Koninkrijk uit de Europese Unie en EURATOM(5) door de litigieuze handelingen is geschonden, merkt het Gerecht op dat in het kader van een beroep van contractuele aard de bepalingen van dit akkoord, die in casu relevant zijn, de voorwaarden regelen waaronder het Unierecht gedurende de overgangsperiode van toepassing is op het Verenigd Koninkrijk en derhalve materiële regels vormen. Aangezien deze regels echter niet van toepassing zijn op rechtssituaties die vóór de datum van inwerkingtreding van dit akkoord zijn verworven en de litigieuze handelingen dateren van vóór die datum, kan het middel dat ontleend is aan een dergelijke schending niet worden aanvaard.
1      EUCAP Somalia is ingesteld bij besluit 2012/389/GBVB van de Raad van 16 juli 2012 betreffende de missie van de Europese Unie voor de opbouw van capaciteit in Somalië (EUCAP Somalia) (PB 2012, L 187, blz. 40), zoals gewijzigd bij besluit (GBVB) 2018/1942 van de Raad van 10 december 2018 (PB 2018, L 314, blz. 56).
2      Die worden gewaarborgd door respectievelijk artikel 41, lid 2, onder a), en de artikelen 20 en 21 van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie (hierna: „Handvest”).
3      In de zin van het arrest van 16 juli 2020, ADR Center/Commissie (C‑584/17 P, EU:C:2020:576, punten 85‑89).
4      Artikel 340, eerste alinea, VWEU.
5      Akkoord inzake de terugtrekking van het Verenigd Koninkrijk van Groot-Brittannië en Noord-Ierland uit de Unie en de Europese Gemeenschap voor Atoomenergie (PB 2020, L 29, blz. 7), dat op 1 februari 2020 in werking is getreden.