62023CJ0517_RES
Zaak C‑517/23
Apothekerkammer Nordrhein
tegen
DocMorris NV
(verzoek om een prejudiciële beslissing, ingediend door het Bundesgerichtshof)
Arrest van het Hof (Vijfde kamer) van 27 februari 2025
„Prejudiciële verwijzing – Geneesmiddelen voor menselijk gebruik – Richtlijn 2001/83/EG – Artikel 86, lid 1 – Begrip ‚reclame voor geneesmiddelen’ – Artikel 87, lid 3 – Reclame voor receptplichtige geneesmiddelen – Reclame voor het gehele assortiment van geneesmiddelen van een apotheek – Vouchers voor een geldbedrag of een procentuele korting op de latere aankoop van andere producten – Rechtstreeks toegepaste prijsverminderingen en betaalde premies – Vrij verkeer van goederen – Artikel 34 VWEU – Vrij verrichten van diensten – Elektronische handel – Richtlijn 2000/31/EG – Artikel 3, lid 2, en lid 4, onder a) – Beperking – Rechtvaardiging – Consumentenbescherming”
Harmonisatie van wetgevingen – Geneesmiddelen voor menselijk gebruik – Richtlijn 2001/83 – Reclame – Begrip – Reclame voor receptplichtige geneesmiddelen – Rechtstreeks toegepaste prijsverminderingen en betaalde premies – Daarvan uitgesloten – Vouchers voor een geldbedrag of een procentuele korting op de latere aankoop van receptvrije geneesmiddelen – Daaronder begrepen
(Richtlijn 2001/83 van het Europees Parlement en de Raad, zoals gewijzigd bij richtlijn 2011/62, overwegingen 2 en 50, en art. 86, lid 1)
(zie punten 32‑37, 39‑46, 48‑50, 81, dictum 1)
Harmonisatie van wetgevingen – Elektronische handel – Richtlijn 2000/31 – Verrichting van diensten van de informatiemaatschappij – Onlineverkoopdienst voor al dan niet receptplichtige geneesmiddelen voor menselijk gebruik bestemd voor een andere lidstaat dan de lidstaat waar de dienstverlener is gevestigd – Nationale regeling die reclame verbiedt die gericht is tot klanten van een in een andere lidstaat gevestigde apotheek waarbij deze een geldpremie van een onbepaald bedrag aangeboden krijgen – Beperking van het vrije verkeer van goederen – Beperking van het vrij verrichten van diensten van de informatiemaatschappij – Toelaatbaarheid – Rechtvaardiging – Bescherming van de consument – Eerbiediging van het evenredigheidsbeginsel
[Art. 34 VWEU; richtlijn 2001/31 van het Europees Parlement en de Raad, art. 2, h), en art. 3, lid 4, a); richtlijn 2001/83, zoals gewijzigd bij richtlijn 2011/62, art. 85 quater, lid 1]
(zie punten 55, 57‑60, 62‑68, 70‑77, 80, 81, dictum 1)
Harmonisatie van wetgevingen – Geneesmiddelen voor menselijk gebruik – Richtlijn 2001/83 – Reclame – Nationale regeling die reclame voor de aankoop van ongespecificeerde receptplichtige geneesmiddelen verbiedt – Vouchers voor een geldbedrag of een procentuele korting op de latere aankoop van receptvrije geneesmiddelen – Toelaatbaarheid
(Richtlijn 2001/83 van het Europees Parlement en de Raad, zoals gewijzigd bij richtlijn 2011/62, overwegingen 2 en 45, en art. 87, lid 3, en art. 88, lid 2)
(zie punten 83, 85‑94, dictum 2)
Samenvatting
In antwoord op een prejudiciële vraag van het Bundesgerichtshof (hoogste federale rechter in burgerlijke en strafzaken, Duitsland) verduidelijkt het Hof de draagwijdte van het begrip „reclame voor geneesmiddelen”, als bedoeld in richtlijn 2001/83 (
1
), in de context van reclameacties die een apotheek voert bij klanten die bij haar receptplichtige geneesmiddelen aankopen.
DocMorris NV is een in Nederland gevestigde postorderapotheek die al dan niet receptplichtige geneesmiddelen levert aan klanten in Duitsland. Sinds 2012 heeft zij verschillende reclameacties gevoerd voor receptplichtige geneesmiddelen uit haar gehele productassortiment.
De Apothekerkammer Nordrhein (beroepsorganisatie van apothekers Noord-Rijnland, Duitsland) beschouwde deze reclameacties als een inbreuk op de prijsbinding voor receptplichtige geneesmiddelen en heeft daarom in de jaren 2013‑2015 voorlopige verbodsmaatregelen tegen die acties verkregen. Deze behelsden in wezen prijsverminderingen en betaalde premies of vouchers voor de latere aankoop van receptvrije geneesmiddelen of andere gezondheids- en verzorgingsproducten.
Na de vernietiging van nagenoeg alle voorlopige maatregelen in maart 2017 heeft DocMorris tegen de Apothekerkammer Nordrhein een vordering tot schadevergoeding ingesteld op grond dat die maatregelen, waarbij haar hoge boeten waren opgelegd, ongerechtvaardigd waren. Nadat deze vordering door de rechter in eerste aanleg was afgewezen is zij vervolgens in hoger beroep toegewezen.
De Apothekerkammer Nordrhein heeft tegen deze laatste beslissing Revision ingesteld bij de verwijzende rechter. Deze stelt zich de vraag of reclame voor de aankoop van receptplichtige geneesmiddelen uit het gehele productassortiment van een apotheek onder het begrip „reclame voor geneesmiddelen”, als bedoeld in artikel 86, lid 1, van richtlijn 2001/83 valt dan wel of deze integendeel enkel beoogt invloed uit te oefenen op de keuze van de apotheek waar de klant een receptplichtig geneesmiddel aankoopt, welke keuze buiten de werkingssfeer van die richtlijn valt. Hij vraagt zich tevens af of richtlijn 2001/83 in de weg staat aan een uitlegging van de relevante bepalingen van de nationale regeling betreffende reclame voor geneesmiddelen (
2
), volgens welke reclame voor de aankoop van receptplichtige geneesmiddelen in de vorm van rechtstreeks toegepaste prijsverminderingen en betalingen van een precies bedrag is toegestaan terwijl reclame waarbij een premie van 2,50 tot 20 EUR per recept wordt aangeboden of die de vorm aanneemt van vouchers voor de latere aankoop van andere producten verboden is.
Beoordeling door het Hof
Het Hof verduidelijkt in de eerste plaats het begrip „reclame voor geneesmiddelen”, als bedoeld in artikel 86, lid 1, van richtlijn 2001/83, in de context van reclameacties voor de aankoop van receptplichtige geneesmiddelen.
Het wijst er allereerst op dat het van de doelstelling van de reclameboodschap afhangt of een reclameactie al dan niet onder dit begrip valt. Reclame die bedoeld is ter bevordering van het voorschrijven, het afleveren, de verkoop of het verbruik van geneesmiddelen valt dus onder dit begrip. Dat is echter niet het geval wanneer een actie niet bedoeld is om de klant te beïnvloeden bij zijn keuze voor een bepaald geneesmiddel, maar wel bij zijn – daaropvolgende – keuze van de apotheek waar hij dit geneesmiddel koopt.
Om te bepalen of een reclameactie voor de aankoop van receptplichtige geneesmiddelen uit het gehele productassortiment van een apotheek onder het begrip „reclame voor geneesmiddelen” valt, moet in casu een onderscheid worden gemaakt tussen acties waarbij de reclameboodschap enkel betrekking heeft op receptplichtige geneesmiddelen en acties waarbij die boodschap ook receptvrije geneesmiddelen betreft.
Aangaande reclame in de vorm in de vorm van rechtstreeks toegepaste prijsverminderingen en betalingen van een precies bedrag alsook reclame waarbij een premie van 2,50 tot 20 EUR per recept wordt aangeboden (die eveneens moet worden beschouwd als reclame waarbij een betaling wordt verricht), stelt het Hof vast dat de reclameboodschap daarbij betrekking heeft op ongespecificeerde receptplichtige geneesmiddelen en niet op andere geneesmiddelen.
Aangezien de beslissing om dergelijke geneesmiddelen voor te schrijven onder de uitsluitende verantwoordelijkheid van de arts valt, die zijn taken in alle objectiviteit moet verrichten (
3
), bevordert die reclameboodschap niet het voorschrijven of het gebruik van ongespecificeerde receptplichtige geneesmiddelen. De patiënt die een medisch recept ontvangt, hoeft in verband met het receptplichtige geneesmiddel enkel nog de apotheek te kiezen waar hij dat geneesmiddel zal kopen. Reclame in de vorm van rechtstreeks toegepaste prijsverminderingen en betalingen van een precies bedrag en reclame waarbij een premie van een bepaald bedrag per recept wordt aangeboden valt dan ook niet onder het begrip „reclame voor geneesmiddelen”, als bedoeld in artikel 86, lid 1, van richtlijn 2001/83. Dergelijke reclame heeft immers betrekking op de keuze van de apotheek waar een patiënt een receptplichtig geneesmiddel zal kopen.
Wat betreft reclame in de vorm van vouchers voor de latere aankoop van receptvrije geneesmiddelen of andere gezondheids- en verzorgingsproducten, stelt het Hof vast dat deze de aankoop van die geneesmiddelen stimuleert. De ontvanger van vouchers die wordt aangetrokken door het economische voordeel dat deze hem bieden hoeft geen beroep te doen op een voorschrijvende arts en kan deze vouchers dus gebruiken om tegen een verminderde prijs receptvrije geneesmiddelen aan te kopen. Bijgevolg bevordert deze reclame het verbruik van dergelijke geneesmiddelen, waardoor zij onder het begrip „reclame voor geneesmiddelen” in de zin van artikel 86, lid 1, van richtlijn 2001/83 valt.
Voor zover reclame waarbij een premie van 2,50 tot 20 EUR wordt aangeboden zonder dat het precieze bedrag daarvan kenbaar is, niet onder het begrip „reclame voor geneesmiddelen” valt en volgens de nationale regeling die in het hoofdgeding aan de orde is (
4
) verboden is, onderzoekt het Hof in de tweede plaats of deze regeling verenigbaar is met andere bepalingen van het Unierecht. Aangezien uit het dossier waarover het Hof beschikt niet duidelijk blijkt of die reclame uitsluitend via fysieke media wordt gevoerd dan wel tegelijk via de website van de betrokken apotheek en via fysieke media, gaat het Hof meer in het bijzonder na of die nationale regeling verenigbaar is met artikel 34 VWEU en met de relevante bepalingen van richtlijn 2000/31 (
5
).
In verband met de vraag of de nationale regeling die in het hoofdgeding aan de orde is, verenigbaar is met artikel 34 VWEU, wijst het Hof erop dat die regeling moet worden geacht bepalingen inzake een verkoopmodaliteit te bevatten. Die verkoopmodaliteit kan buiten de werkingssfeer van dit artikel 34 VWEU vallen indien zij voldoet aan twee voorwaarden, namelijk dat zij van toepassing is op alle betrokken marktdeelnemers die op het nationale grondgebied activiteiten ontplooien, en dat zij zowel rechtens als feitelijk dezelfde invloed heeft op de verhandeling van nationale producten en van producten uit andere lidstaten (
6
).
Met betrekking tot de eerste van deze twee voorwaarden merkt het Hof op dat de regeling die in het hoofdgeding aan de orde is zonder onderscheid van toepassing is op alle apotheken die op het Duitse grondgebied geneesmiddelen verkopen, ongeacht of zij op dit grondgebied dan wel op dat van een andere lidstaat zijn gevestigd. Wat de tweede voorwaarde betreft, wijst het Hof erop dat prijsconcurrentie voor postorderapotheken mogelijkerwijs een belangrijkere mededingingsfactor vormt dan voor traditionele apotheken en dat reclame waarbij een premie van 2,50 tot 20 EUR per recept wordt aangeboden erop gericht is prijsconcurrentie met traditionele apotheken te creëren. Het Hof komt dan ook tot de vaststelling dat de nationale regeling die dergelijke reclame verbiedt apotheken die in een andere lidstaat dan de Bondsrepubliek Duitsland zijn gevestigd zwaarder treft, hetgeen de toegang tot de markt sterker kan bemoeilijken voor producten uit andere lidstaten dan voor producten uit de Bondsrepubliek Duitsland, zodat dit verbod een maatregel van gelijke werking als een kwantitatieve beperking vormt.
Wat betreft de verenigbaarheid van de in het hoofdgeding aan de orde zijnde nationale regeling met de richtlijn inzake elektronische handel, onderstreept het Hof dat de lidstaten volgens richtlijn 2001/83 (
7
) ervoor moeten zorgen dat geneesmiddelen via diensten van de informatiemaatschappij op afstand aan de bevolking te koop worden aangeboden. Die verplichting geldt evenwel onverminderd nationale wetgevingen die verbieden dat via dergelijke diensten op afstand receptplichtige geneesmiddelen aan de bevolking te koop worden aangeboden. Aldus mag de lidstaat van bestemming, wanneer deze een dergelijk aanbod toestaat, wat in de onderhavige zaak het geval lijkt te zijn, met betrekking tot die diensten het vrije verkeer van diensten niet beperken voor diensten van de informatiemaatschappij die uit een andere lidstaat afkomstig zijn (
8
). In casu kan het verbod van reclame zoals opgelegd door de nationale regeling die in het hoofdgeding aan de orde is voor een in een andere lidstaat gevestigde apotheek de mogelijkheid beperken om zich kenbaar te maken bij potentiële klanten in die eerste lidstaat en moet dit dan ook worden beschouwd als een beperking op het vrij verrichten van diensten van de informatiemaatschappij.
Het Hof verduidelijkt evenwel dat het verbod van deze reclame door de nationale regeling die in het hoofdgeding aan de orde is onder voorbehoud van verificatie door de verwijzende rechter de bescherming van de consument tot doel heeft, wat een dwingende reden van algemeen belang is die een belemmering van het vrije verkeer van goederen kan rechtvaardigen. Deze regeling kan de consument namelijk beschermen door te voorkomen dat deze het bedrag van de premie overschat. Dit risico van overschatting kan groot zijn bij consumenten die dure geneesmiddelen aankopen of die chronisch ziek zijn en daarom regelmatig geneesmiddelen moeten aankopen. Met het verbod van de betrokken reclame – waarbij een minimaal en een maximaal premiebedrag wordt vastgesteld zonder dat een normaal geïnformeerde en redelijk omzichtige en oplettende gemiddelde consument de wijze van berekening van de premie kan kennen of het precieze bedrag ervan kan berekenen – gaat deze regeling niet verder dan nodig is om die doelstelling te bereiken.
Het Hof komt dan ook tot de slotsom dat artikel 34 VWEU en artikel 3, lid 4, onder a), van de richtlijn inzake elektronische handel (
9
) niet in de weg staan aan een nationale regeling die reclame waarbij klanten van een postorderapotheek een premie van 2,50 tot 20 EUR per recept krijgen aangeboden zonder dat het precieze bedrag van deze premie kenbaar is, verbiedt.
In de derde plaats oordeelt het Hof dat artikel 87, lid 3, van richtlijn 2001/83 niet in de weg staat aan een nationale regeling die reclame voor de aankoop van ongespecificeerde receptplichtige geneesmiddelen in de vorm van vouchers voor een geldbedrag of een procentuele korting op de latere aankoop van andere producten, waaronder receptvrije geneesmiddelen, verbiedt.
Hoewel die reclame wordt gevoerd voor de aankoop van receptplichtige geneesmiddelen bevordert zij namelijk alleen maar het verbruik van receptvrije geneesmiddelen. Ongeacht het feit dat reclame voor die geneesmiddelen is toegestaan (
10
), moeten de lidstaten ter voorkoming van risico’s voor de volksgezondheid verbieden dat in publieksreclame voor dergelijke geneesmiddelen gegevens worden opgenomen die het irrationele gebruik daarvan kunnen stimuleren.
In het onderhavige geval kan de consument de vouchers in kwestie gebruiken om tegen een verminderde prijs producten uit het gehele productassortiment van de betrokken apotheek te verkrijgen, en kan hij bijvoorbeeld kiezen tussen de aankoop van ofwel receptvrije geneesmiddelen ofwel andere consumentenproducten zoals gezondheids- en verzorgingsproducten. Dat receptvrije geneesmiddelen in de betrokken reclameacties worden gelijkgesteld met andere consumentenproducten die een apotheek te koop aanbiedt, kan leiden tot irrationeel en buitensporig gebruik van deze geneesmiddelen aangezien dit de zeer bijzondere aard van die geneesmiddelen, die door hun therapeutische werking wezenlijk verschillen van andere goederen, verhult, en de consument afleidt van een objectieve beoordeling of het gebruik van die geneesmiddelen wel noodzakelijk is. Bijgevolg beantwoordt een verbod als dat van de nationale regeling die in het hoofdgeding aan de orde is aan het hoofddoel van bescherming van de volksgezondheid aangezien het de verspreiding verhindert van reclamegegevens die aanzetten tot irrationeel en buitensporig gebruik van receptvrije geneesmiddelen.
(
1
)	Richtlijn 2001/83/EG van het Europees Parlement en de Raad van 6 november 2001 tot vaststelling van een communautair wetboek betreffende geneesmiddelen voor menselijk gebruik (PB 2001, L 311, blz. 67), zoals gewijzigd bij richtlijn 2011/62/EU van het Europees Parlement en de Raad van 8 juni 2011 (PB 2011, L 174, blz. 74).
(
2
)	§ 7, lid 1, eerste volzin, van het Gesetz über die Werbung auf dem Gebiete des Heilwesens – Heilmittelwerbegesetz (wet betreffende reclame in verband met gezondheidsaangelegenheden – wet betreffende reclame voor geneesmiddelen) (hierna: „nationale regeling die in het hoofdgeding aan de orde is”)
(
3
)	Volgens overweging 50 van richtlijn 2001/83.
(
4
)	Artikel 7, lid 1, eerste volzin, van de in het hoofdgeding aan de orde zijnde nationale regeling.
(
5
)	Richtlijn 2000/31/EG van het Europees Parlement en de Raad van 8 juni 2000 betreffende bepaalde juridische aspecten van de diensten van de informatiemaatschappij, met name de elektronische handel, in de interne markt („richtlijn inzake elektronische handel”) (PB 2000, L 178, blz. 1).
(
6
)	Arrest van 15 juli 2021, DocMorris (C‑190/20, EU:C:2021:609, punten 35, 37, 38).
(
7
)	Met name artikel 85 quater, lid 1, van richtlijn 2001/83.
(
8
)	Artikel 3, lid 2, van de richtlijn inzake elektronische handel.
(
9
)	Volgens artikel 3, lid 4, onder a), van de richtlijn inzake elektronische handel kunnen de lidstaten onder bepaalde voorwaarden het vrij verkeer van diensten van de informatiemaatschappij die uit een andere lidstaat afkomstig zijn, beperken.
(
10
)	Artikel 88, lid 2, van richtlijn 2001/83.