62016CC0076
KONKLUŻJONIJIET TAL-AVUKAT ĠENERALI
CAMPOS SÁNCHEZ-BORDONA
ppreżentati fil-21 ta’ Marzu 2017 (
1
)
Kawża C-76/16
INGSTEEL spol. s r.o.,
Metrostav, as,
vs
Úrad pre verejné obstarávanie
[talba għal deċiżjoni preliminari mressqa min-Najvyšší súd Slovenskej republiky (qorti suprema tar-Repubblika Slovakka)]
“Kuntratti pubbliċi — Kriterji ta’ selezzjoni kwalitattivi — Ġustifikazzjoni tal-kapaċità ekonomika u finanzjarja tal-operatur ekonomiku — Appell ġudizzjarju kontra deċiżjoni ta’ esklużjoni ta’ operatur ekonomiku minn proċedura ta’ sejħa għal offerti”
1.
In-Najvyšší súd Slovenskej republiky (qorti suprema tar-Repubblika Slovakka), fit-talba tagħha għal deċiżjoni preliminari quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja, tagħmel tliet domandi dwar l-interpretazzjoni tar-regoli tal-Unjoni dwar il-kriterji għall-għoti tal-kuntratti pubbliċi u l-appelli kontra d-deċiżjonijiet tal-awtoritajiet kontraenti.
2.
L-ewwel żewġ domandi jirrigwardaw l-akkreditazzjoni tal-kapaċità ekonomika u finanzjarja tal-offerenti, skont it-tifsira tad-Direttiva 2004/18/KE (
2
). Id-dubji tal-qorti tar-rinviju huma estiżi għall-prova ta’ dik il-kapaċità u għall-mument li għandha tkun fih. It-tielet domanda tikkonċerna l-mekkaniżmi ta’ appell previsti fid-Direttiva 89/665/KEE (
3
), li fir-rigward tagħhom in-Najvyšší súd (qorti suprema) tixtieq tkun taf, fil-qosor, jekk tinżammx l-effettività tagħhom meta l-kuntratt ikun prattikament eżegwit fil-mument li fih ikollha tittieħed deċiżjoni dwar l-appell.
I – Il-kuntest ġuridiku
A – Id-dritt tal-Unjoni
1. Il-Karta tad-Drittijiet Fundamentali tal-Unjoni Ewropea
3.
L-ewwel u t-tieni paragrafu tal-Artikolu 47 jipprovdu:
“Kull persuna li d-drittijiet u l-libertajiet tagħha garantiti mil-liġi tal-Unjoni jiġu vjolati għandha d-dritt għal rimedju effettiv quddiem qorti skond il-kondizzjonijiet stabbiliti f’dan.
Kull persuna għandha d-dritt għal smigħ ġust u pubbliku fi żmien raġjonevoli minn qorti indipendenti u imparzjali, stabbilita minn qabel bil-liġi. Kull persuna għandu jkollha l-possibbiltà li tieħu parir, ikollha difiża u tkun irrappreżentata.”
2. Id-Direttiva 2004/18
4.
B’mod konformi mal-premessa 33:
“Kondizzjonijiet ta’ esekuzzjoni ta’ kuntratt huma kompatibbli ma’ din id-Direttiva sakemm dawn m’humiex direttament jew indirettament diskriminatorji u huma indikati fin-notifika tal-kuntratt jew fid-dokumenti tal-kuntratt. Dawn jistgħu, b’mod partikolari, ikunu intiżi li jiffavorixxu taħriġ vokazzjonali fuq il-post, impjieg għan-nies li qed iġarrbu diffikultà biex jakkwistaw integrazzjoni, il-ġlieda kontra l-qagħad jew il-protezzjoni ta’ l-ambjent. Per eżempju, jista’ jkun li jkunu imsemmija, fost affarijiet oħra, il-kondizzjonijiet – applikabbli matul l-esekuzzjoni tal-kuntratt – biex iqabbdu nies li ilhom ifittxu x-xogħol għal tul ta’ żmien jew biex jiġu implimentati miżuri ta’ taħriġ għal nies bla xogħol jew persuni żgħażagħ, biex jikkonformaw fis-sustanza mal-disposizzjonijiet tal-Konvenzjonijiet ta’ l-Organizzazzjoni Internazzjonali tax-Xogħol (ILO), fejn hu maħsub li dawn il-disposizzjonijiet ma ġewx implimentati fil-liġi nazzjonali, u li tqabbad għax-xogħol aktar persuni bi bżonnijiet speċjali aktar milli hemm bżonn taħt il-leġiżlazzjoni nazzjonali.”
5.
Il-premessa 39 tipprovdi:
“Verifikajekk [Verifika jekk] in-nies li jitfgħu l-offerta humiex adattati, fi proċeduri miftuħa, u tal-kandidati, fil-proċeduri ristretti u negozjati bil-pubblikazzjoni ta’ notifika tal-kuntratt u bi djalogu kompetittiv, u l-għażla tiegħu, għandha tiġi mwettqa f’kondizzjonijiet trasparenti. Għal dan il-għan, il-kriterja ta’ bla diskriminazzjoni għandha tiġi indikata li l-awtoritajiet kuntrattwali jistgħu jużaw meta jkunu qed jagħżlu l-kompetituri u l-mezzi li l-operaturi ekonomiċi jistgħu jużaw biex jippruvaw illi jissodisfaw dawk il-kriterji. Fl-istess spirtu tat-trasparenza, l-awtoritajiet kuntrattwali huma meħtieġa, malli l-kuntratt jiġi maħruġ għall-kompetizzjoni, li jindikaw l-kriterja ta’ l-għażla li se jużaw u l-livell tal-kompetenza speċifika li tista’ jew ma tistax titlob mill-operaturi ekonomiċi qabel ma taċċettahom fil-proċedura tal-kisba..
6.
L-Artikolu 26 (“Kondizzjonijiet għall-esekuzzjoni ta’ kuntratti jipprovdi:
“Awtoritajiet kontrattwanti jistgħu jniżżlu kondizzjonijiet speċjali relatati mat-twettiq ta’ xi kuntratt, basta dawn ikunu kompatibbli mal-liġi tal-Komunità u huma indikati fl-avviż tal-kuntratt jew fl-ispeċifikazzjonijiet. Il-kondizzjonijiet li jikkontrollaw it-twettiq ta’ xi kuntratt jistgħu, partikolarment, jikkonċernaw kunsiderazzjonijiet soċjali u ambjentali.”
7.
B’mod konformi mal-Artikolu 44, bit-titolu “Verifika tal-adattament u l-għażla tal-parteċipanti u l-għoti tal-kuntratti”, il-paragrafu 2:
“L-awtoritajiet kontrattwanti jistgħu jeżiġu li kandidati u dawk li jixħtu l-offerta jilħqu l-livell minimu ta’ kapaċità skond l-Artikoli 47 u 48.
Il-limitu ta’ l-informazzjoni li sar riferiment għalih fl-Artikoli 47 u 48 u l-livelli minimi ta’ abilità meħtieġa għal kuntratt speċifiku għandu jkun relatat u proporzjonat mal-kontenut suġġettiv tal-kuntratt.
Dawn il-livelli minimi għandhom ikunu indikati fl-avviż tal-kuntratt.”
8.
L-Artikolu 47 (“Kapaċità ekonomika u finanzjarja”) tistipula:
“1.   Il-ġustifikazzjoni tal-kapaċità ekonomika u finanzjarja ta’ operatur ekonomiku tista’, bħala regola ġenerali, tkun magħmula minn referenza waħda jew aktar fost dawn li ġejjin:
a)
dikjarazzjonijiet adegwati minn banek jew, jekk ikun il-każ, prova ta’ assigurazzjoni ta’ indennità għar-riskji professjonali;
[…].
4.   Awtoritajiet kontrattwanti għandhom jispeċifikaw, fl-avviż tal-kuntratt jew fl-istedina għal offerta, liema referenza jew riferenzi imsemmijin fil-paragrafu 1 ikunu għażlu u liema riferenzi oħra għandhom ikunu provduti
5.   Jekk, għal kull raġuni valida, l-operatur ekonomiku ma jkunx jista’ jipprovdi r-riferenzi mitluba mill-awtorità kontrattwanti, huwa jista’ jipprova l-istabilità ekonomika u finanzjarja tiegħu bi kull dokument ieħor li l-awtorità kontrattwanti tqis bħala xieraq.”
3. Id-Direttiva 89/665 (
4
)
9.
Skont l-Artikolu 1, (“Skop u disponibilità tal-proċeduri ta’ reviżjoni”), il-paragrafu 1:
“[…]
L-Istati Membri għandhom jieħdu l-miżuri meħtieġa biex jiżguraw li, fir-rigward ta’ kuntratti li jaqgħu taħt id-Direttiva 2004/18/KE, id-deċiżjonijiet meħuda mill-awtoritajiet kontraenti jkunu jistgħu jiġu riveduti b’mod effettiv u, b’mod partikolari, malajr kemm jista’ jkun skond il-kondizzjonijiet stabbiliti fl-Artikoli 2 sa 2f ta’ din id-Direttiva, għar-raġuni li dawn id-deċiżjonijiet ikunu kisru l-liġi Komunitarja fil-qasam tal-appalti pubbliċi jew ir-regoli nazzjonali li jittrasponu dik il-liġi.”
10.
L-Artikolu 2 (“Ħtiġijiet għall-proċeduri ta’ reviżjoni”) jipprovdi
“1.   L-Istati Membri għandhom jiżguraw li l-miżuri meħuda fir-rigward tal-proċeduri ta’ reviżjoni speċifikati fl-Artikolu 1 ikunu jinkludu dispożizzjoni għas-setgħat li:
a)
jittieħdu, ma’ l-ewwel opportunità possibbli u permezz ta’ proċeduri interlokutorji, miżuri intermedji bil-għan li jiġi korrett il-ksur allegat jew li ma jsirx dannu ulterjuri lill-interessi kkonċernati, inklużi miżuri għas-sospensjoni jew sabiex tiġi żgurata s-sospensjoni tal-proċedura għall-għoti ta’ kuntratt pubbliku jew l-implimentazzjoni ta’ kwalunkwe deċiżjoni meħuda mill-awtorità kontraenti;
b)
jitwarrbu jew jiġi żgurat it-twarrib ta’ deċiżjonijiet meħuda illegalment, inkluż it-tneħħija ta’ speċifikazzjonijiet diskriminatorji tekniċi, ekonomiċi jew finanzjarji fis-sejħa għall-offerti, fid-dokumenti tal-kuntratt jew fi kwalunkwe dokument ieħor relatat mal-proċedura ta’ l-għoti ta’ kuntratt;
c)
jingħataw danni lil persuni li jġarrbu ħsara minn xi ksur.
[…]
4.   Ħlief fejn stabbilit fil-paragrafu 3 u l-Artikolu 1(5), il-proċeduri ta’ reviżjoni mhux neċessarjament ikollhom l-effett ta’ sospensjoni awtomatika fuq il-proċeduri ta’ l-għoti ta’ kuntratt li magħhom għandhom x’jaqsmu.
[…]
6.   L-Istati Membri jistgħu jistabbilixxu li fil-każ fejn jiġu mitluba danni minħabba li deċiżjoni kienet meħuda illegalment, id-deċiżjoni kkontestata għandha l-ewwel titwarrab minn korp li jkollu s-setgħat neċessarji.
7.   Ħlief fejn previst fl-Artikoli 2d sa 2f, l-effetti ta’ l-eżerċitar tas-setgħat imsemmija fil-paragrafu 1 ta’ dan l-Artikolu fuq kuntratt konkluż wara li jkun ingħata għandhom jiġu ddeterminati mil-liġi nazzjonali.
Barra minn hekk, ħlief f’każ fejn deċiżjoni jkollha tiġi mwarrba qabel l-għoti tad-danni, Stat Membru jista’ jipprovdi li, wara l-konklużjoni ta’ kuntratt skond l-Artikolu 1(5), paragrafu 3 ta’ dan l-Artikolu jew l-Artikoli 2a sa 2f, is-setgħat tal-korp responsabbli mill-proċeduri ta’ reviżjoni għandhom ikunu limitati għall-ħlas tad-danni lil kull persuna li tkun sofriet minnħabba ksur tal-liġi.
8.   L-Istati Membri għandhom jiżguraw li deċiżjonijiet meħuda mill-korpi responsabbli mill-proċeduri ta’ reviżjoni jkunu jistgħu jiġu infurzati b’mod effettiv.
[…]”
11.
L-Artikolu 2d (“Ineffettività”) jipprovdi:
“1.   L-Istati Membri għandhom jiżguraw li kuntratt ikun meqjus bħala ineffettiv minn korp ta’ reviżjoni indipendenti mill-awtorità kontraenti jew li l-ineffettività tiegħu hija r-riżultat ta’ deċiżjoni ta’ tali korp ta’ reviżjoni f’xi wieħed mill-każi li ġejjin:
a)
jekk l-awtorità kontraenti tkun tat kuntratt mingħajr pubblikazzjoni minn qabel ta’ avviż ta’ kuntratt fil-Ġurnal Uffiċjali ta’ l-Unjoni Ewropea meta dan ma jkunx permissibbli skond id-Direttiva 2004/18/KE;
b)
fil-każ ta’ ksur ta’ l-Artikolu 1(5), l-Artikolu 2(3) jew l-Artikolu 2a(2) ta’ din id-Direttiva, jekk dan il-ksur ikun ċaħħad lill-offerent milli jitlob reviżjoni tal-possibbiltà ta’ rimedji pre-kuntrattwali, fejn dak il-ksur ikun sar flimkien ma’ ksur tad-Direttiva 2004/18/KE, jekk dan il-ksur ikun affettwa l-opportunità ta’ l-offerent li qed japplika għal reviżjoni, biex jikseb il-kuntratt;
ċ)
fil-każi msemmija fit-tieni subparagrafu ta’ l-Artikolu 2b(ċ) ta’ din id-Direttiva, jekk l-Istati Membri jkunu invokaw id-deroga mill-perijodu sospensiv għall-kuntratti li huma bbażati fuq ftehim qafas u sistema dinamika ta’ xiri.
2.   Il-konsegwenzi ta’ meta kuntratt jitqies ineffettiv għandhom jiġu stipulati mil-liġi nazzjonali.
Il-liġi nazzjonali tista’ tipprovdi għall-[]annullament retroattiv tal-obbligi kuntrattwali kollha jew tillimita l-iskop tal-annullament għal dawk l-obbligi li xorta jkunu għad iridu jitwettqu. F’dan il-każ ta’ l-aħħar, l-Istati Membri għandhom jipprovdu għall-applikazzjoni ta’ penali oħra fis-sens ta’ l-Artikolu 2e(2).
3.   L-Istati Membri jistgħu jipprovdu li l-korp ta’ reviżjoni indipendenti mill-entitá kontraenti ma jistax jikkunsidra kuntratt bħala ineffettiv, minkejja li jkun ingħata kontra illegalment għar-raġunijiet imsemmija fil-paragrafu 1, jekk il-korp ta’ reviżjoni jsib, wara li jkun eżamina l-aspetti rilevanti kollha, li raġunijiet superjuri relatati ma’ interess ġenerali jirrikjedu li l-effetti tal-kuntratt għandhom jinżammu. F’dan il-każ, l-Istati Membri għandhom jipprovdu għal penali alternattivi fis-sens ta’ l-Artikolu 2e(2), li għandhom ikunu applikati minflok.
L-interessi ekonomiċi f’kuntratt effettiv jistgħu jitqiesu bħala raġunijiet ewlenija biss jekk f’ċirkostanzi eċċezzjonali l-ineffettività tkun twassal għal konsegwenzi sproporzjonati.
Madankollu, interessi ekonomiċi marbuta direttament mal-kuntratt ikkonċernat m’għandhomx jikkostitwixxu raġunijiet superjuri li jirrigwardaw interess ġenerali. L-interessi ekonomiċi marbuta direttament mal-kuntratt jinkludu, fost oħrajn, l-ispejjeż li jirriżultaw mid-dewmien fit-twettiq tal-kuntratt, l-ispejjeż li jirriżultaw mit-tnedija ta’ proċedura ta’ appalt ġdida, l-ispejjeż li jirriżultaw mill-bdil ta’ l-operatur ekonomiku li jwettaq il-kuntratt u l-ispejjeż li jirriżultaw mill-obbligi legali minħabba l-ineffettività.
[…]”
B – Id-dritt Slovakk
1. Liġi dwar il-Kuntratti Pubbliċi (iktar ’il quddiem, “LKP”)
12.
L-Artikolu 27, intitolat “Kapaċità ekonomika u finanzjarja”, jgħid:
“1.   B’mod ġenerali, il-kapaċità ekonomika u finanzjarja tista’ tintwera bil-mezzi li ġejjin:
a)
dikjarazzjoni bankarja jew ta’ sussidjarja barranija tal-bank, possibbilment fil-forma ta’ wegħda ta’ kreditu bankarju jew tas-sussidjarja barranija tiegħu;
[…]
3.   Jekk minħabba raġunijiet oġġettivi, l-offerent jew il-kandidat ma jkunx f’kundizzjonijiet li juri l-kapaċità ekonomika u finanzjarja tiegħu permezz ta’ dokument partikolari, l-awtorità kontraenti jew l-entità kontraenti tista’ taċċetta li tali evidenza tingħata permezz ta’ kwalunkwe dokument ieħor.”
II – Il-fatti tal-kawża u d-domanda preliminari
13.
Is-Slovenský futbalový zväz (Federazzjoni Slovakka tal-Futbol) għamlet sejħa għal offerti (
5
) għal kuntratt għar-“rinnovazzjoni, il-modernizzazzjoni u l-kostruzzjoni ta’ stadji tal-futbol” (iktar ’il quddiem, il-“kuntratt”) (
6
), li l-għan tiegħu kienu li jinbnew tribuni f’sittax-il stadju tal-futbol (tmienja tal-kategorija 2, sebgħa tal-kategorija 3 u wieħed tal-kategorija 4) (
7
).
14.
Skont is-sejħa għal offerti, l-applikanti kellhom juru l-kapaċità ekonomika u finanzjarja tagħhom permezz tal-“preżentazzjoni ta’ dikjarazzjoni mill-banek jew sussidjarji tal-banek barranin dwar self għal kreditu ta’ ammont minimu ta’ EUR 3 miljun matul il-perijodu ta’ validità tar-relazzjoni kuntrattwali (48 xahar)” (
8
).
15.
B’mod speċifiku, kienet meħtieġa “dikjarazzjoni tal-bank (kuntratt ta’ kreditu jew kuntratt preliminari ta’ kreditu) dwar l-obbligu tal-istess bank li tipprovdi li, fil-każ ta’ aċċettazzjoni tal-offerta tal-offerent, dan se jkollu biżżejjed riżorsi ekonomiċi sabiex jiżgura l-eżekuzzjoni tal-kuntratt għal ammont minimu ta’ EUR 3 miljun. Dan id-dokument għandu juri li l-offerent se jkollu dawn ir-riżorsi finanzjarji wara l-konklużjoni tal-kuntratt. Dan id-dokument għandu jiġi kkonfermat minn persuna awtorizzata għal dan l-iskop mill-bank.”
16.
Il-kumpanniji INGSTEEL spol. s r.o. u Metrostav, a.s (iktar ’il quddiem, “Ingsteel u Metrostav”), irrispondew għas-sejħa għal offerti bħala grupp ta’ operaturi ekonomiċi. L-Uffiċċju kkonferma ċ-ċaħda tal-kandidatura konġunta tagħhom minħabba li ma kinitx tissodisfa r-rekwiżit taħt il-punt III.2.2 tal-avviż ta’ sejħa għal offerti.
17.
B’mod speċifiku, l-Uffiċċju ma aċċettax bħala prova tas-solvenza ekonomika u finanzjarja ta’ Ingsteel u Metrostav id-dikjarazzjoni bankarja rigward it-twettiq regolari tal-obbligi tagħhom (li kienet tinkludi wkoll informazzjoni dwar il-ftuħ ta’ kreditu f’kont kurrenti, għal ammont ikbar minn EUR 5 miljun), u lanqas l-affidavit ta’ dawk il-kumpanniji li fih iddikjaraw li, jekk jingħataw il-kuntratt, kien ser ikollhom fil-kont tagħhom ammont minimu ta’ EUR 3 miljun, kemm fil-mument tal-konklużjoni tal-kuntratt kif ukoll matul il-perijodu kollu tal-eżekuzzjoni tiegħu.
18.
Ingsteel u Metrostav appellaw quddiem il-Krajský súd Bratislava (qorti reġjonali ta’ Bratislava, ir-Repubblika Slovakka) sabiex tannulla d-deċiżjoni li kienet teskludihom mill-proċedura ta’ sejħa għal offerti (
9
). L-appell ġie miċħud b’sentenza tat-13 ta’ Jannar 2015.
19.
Is-sentenza tal-qorti ġiet appellata quddiem in-Najvyšší súd (qorti suprema), li tesprimi dubji dwar l-interpretazzjoni tal-Artikolu 47 tad-Direttiva 2004/18, b’mod partikolari, tal-paragrafi 1(a) u 4 tiegħu. Hija tqajjem dubji dwar jekk l-aġir tal-Uffiċċju jsegwix dawn id-dispożizzjonijiet meta, fuq il-bażi tad-dokumenti sottomessi mill-offerent, temmen li dan ma tax kas il-fatt li s-sitwazzjoni ekonomika u finanzjarja tiegħu tissodisfa l-kundizzjonijiet stabbiliti fl-avviż tal-kuntratt.
20.
In-Najvyšší súd (qorti suprema) tiffoka fuq il-ħtieġa li tiġi pprovduta wegħda ta’ kreditu vinkolanti, bħala dokument li juri l-kapaċità ekonomika u finanzjarja, kif ukoll fuq ir-rifjut li tiġi aċċettata d-dikjarazzjoni ta’ bank nazzjonali li, filwaqt li tkun iddepożitata formalment bħala tali wegħda ta’ kreditu vinkolanti, tikkundizzjona l-għoti ta’ kreditu peress li tissodisfa ċerti rekwiżiti stipulati f’kuntratt sussegwenti. Hija tistaqsi jekk, f’din is-sitwazzjoni, il-kapaċità ekonomika u finanzjarja tistax tintwera permezz ta’ mezzi alternattivi u jekk ikunx biżżejjed affidavit li fih tkun ġiet iddikjarata l-eżistenza ta’ relazzjoni ta’ kreditu ma’ bank, għal ammont ikbar minn dak mitlub fl-avviż ta’ sejħa għal offerti.
21.
Fl-aħħar nett, il-qorti tar-rinviju tistaqsi jekk il-fatt li l-kuntratt prattikament ġie eżegwit huwiex ostaklu sabiex tingħata l-protezzjoni ġudizzjarja meħtieġa mid-Direttiva 89/665, moqrija flimkien mal-Artikolu 47 tal-Karta.
22.
In-Najvyšší súd (qorti suprema), għalhekk, tagħmel id-domandi preliminari li ġejjin quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja:
“1)
Awtorità nazzjonali taġixxi b’mod konformi mal-għan imfittex mill-Artikolu 47, b’mod partikolari l-paragrafi 1(a) u 4 tad-Direttiva 2004/18/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill, tal-31 ta’ Marzu 2004, fuq kordinazzjoni ta’ proċeduri għall-għoti ta’ kuntratti għal xogħlijiet pubbliċi, kuntratti għal provvisti pubbliċi u kuntratti għal servizzi pubbliċi [kuntratti pubbliċi għal xogħlijiet, għal provvisti u għal servizzi] jekk hija tikkonstata li offerent għal kuntratt li l-valur tiegħu huwa stmat għal EUR 3 miljun ma jissodisfax il-kriterju ta’ selezzjoni fuq il-kapaċità ekonomika u finanzjarja, minkejja li l-affidavit li huwa pprovda u d-dikjarazzjoni li ntbagħtet lilu mill-bank tiegħu jiċċertifikaw li huwa kapaċi li jieħu flus taħt self bankarju li ma huwiex affettwat sa limitu li jaqbeż il-valur tal-kuntratt?
2)
L-aġir, fis-suq tas-servizzi bankarji ta’ Stat Membru, ta’ bank li, f’impenn vinkolanti ta’ self, jissuġġetta d-disponibbiltà ta’ fondi mitluba għall-osservanza ta’ kundizzjonijiet ta’ għoti ta’ self li ma humiex iddeterminati b’mod iktar speċifiku fil-ftehim ta’ self fil-mument tal-proċedura tal-għoti tal-kuntratt jikkonstiwixxi raġuni ġġustifikata, skont l-Artikolu 47(5) tad-Direttiva 2004/18, li tostakola lill-offerent milli jipproduċi r-referenzi mitluba mill-awtorità kontraenti, għalkemm l-imsemmi offerent jista’ jistabbilixxi l-kapaċità ekonomika u finanzjarja tiegħu permezz ta’ affidavit li jiċċertifika li r-relazzjoni ta’ self bejnu u l-bank tiegħu hija suffiċjenti?
3)
Jista’ jitqies li l-qorti nazzjonali qiegħda tiffaċċja ostakolu li jostakolaha li tkun konformi mal-ewwel u t-tieni paragrafi tal-Artikolu 47 tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali tal-Unjoni Ewropea, moqri flimkien mal-Artikoli 1(1) u 2(3) (6), (7) u (8) tad-Direttiva tal-Kunsill 89/665/KEE, tal-21 ta’ Diċembru 1989, dwar il-koordinazzjoni tal-liġijiet, ir-regolamenti u d-dispożizzjonijiet amministrattivi rigward l-applikazzjoni tal-proċeduri ta’ reviżjoni għall-għoti ta’ kuntratti ta’ provvista pubblika u xogħlijiet pubbliċi, jekk tkun qed tintalab tiddeċiedi fuq rikors minn offerent eskluż permezz ta’ deċiżjoni tal-awtorità amministrattiva fil-qasam tal-kuntratti pubbliċi, filwaqt li l-eżekuzzjoni ta’ diversi kuntratti hija kważi lesta mill-offerent rebbieħ?”
III – Il-proċedura quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja
23.
Id-digriet tar-rinviju wasal fir-Reġistru tal-Qorti tal-Ġustizzja fil-11 ta’ Frar 2016.
24.
Il-Qorti tal-Ġustizzja, fit-23 ta’ Marzu 2016, talbet lin-Najvyšší súd (qorti suprema) sabiex tispeċifika l-ammont tal-kuntratt inkwistjoni. Fir-risposta, tal-25 ta’ April 2016, hija stqarret li dan jitla’ għal EUR 25500000 flimkien mal-VAT.
25.
Il-Gvern Slovakk u l-Kummissjoni Ewropea ressqu l-osservazzjonijiet bil-miktub tagħhom. Ingsteel u Metrostav ma għamlux intervent fil-kawża preliminari. Ma ġiex meqjus neċessarju li tinżamm seduta.
IV – Sunt tal-osservazzjonijiet tal-partijiet
A – Fuq l-ewwel domanda preliminari
26.
Il-Gvern Slovakk isostni li d-dikjarazzjoni tal-bank li kellhom jippreżentaw l-offerenti kienet tinkludi garanzija ta’ iktar minn EUR 3 miljun għat-tul kollu tal-perijodu tar-relazzjoni kuntrattwali (tmienja u erbgħin xahar). Huwa jgħid li, għalkemm il-formulazzjoni tal-Artikolu 47(1) u (4) tad-Direttiva 2004/18 ma jipprovdix tali kundizzjoni, il-formulazzjoni u l-għan ta’ dan tal-aħħar jappoġġjaw li l-offerent għandu jkollu l-fondi neċessarji matul il-perijodu ta’ eżekuzzjoni tal-kuntratt. Dan jirriżulta, b’analoġija, mill-Artikolu 47(2) tal-istess direttiva, meta jippermetti li l-offerent jiddependi fuq il-kapaċitajiet ta’ entitajiet oħrajn għall-eżekuzzjoni tal-kuntratt.
27.
Skont il-Gvern Slovakk, ikun kontra l-prinċipju ta’ effettività tal-proċedura ta’ sejħa għal offerti li ssir parteċipazzjoni f’din is-sejħa mingħajr ma l-awtorità kontraenti tkun tista’ titlob prova ta’ kapaċità ekonomika u finanzjarja effettiva, sabiex tiġi żgurata l-eżekuzzjoni tal-kuntratt.
28.
Il-Kummissjoni tqis li l-Artikolu 47 tad-Direttiva 2004/18 jirreferi għall-kapaċità ekonomika u finanzjarja tal-offerent fil-mument tal-għoti tal-kuntratt. Is-solvenza ekonomika u finanzjarja matul l-eżekuzzjoni ta’ dan hija rregolata, però, mill-Artikolu 26 ta’ dik id-direttiva, dwar il-kundizzjonijiet ta’ eżekuzzjoni tal-kuntratt. Fi kwalunkwe każ, fid-dawl tat-termini tad-domanda preliminari, hija tipproponi li tiġi eżaminata l-kundizzjoni imposta fuq l-offerent, kemm mill-perspettiva tal-Artikolu 26 kif ukoll minn dik tal-Artikolu 47 tad-Direttiva 2004/18.
29.
Skont il-Kummissjoni, l-Artikolu 26 tad-Direttiva 2004/18 jeħtieġ li l-kundizzjonijiet ta’ eżekuzzjoni jkunu jinsabu fl-avviż tal-offerta, li huwa konformi f’dan il-każ, u li jkunu konformi mad-dritt tal-Unjoni. B’riferiment għall-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja, hija ssostni li, peress li d-Direttiva 2004/18 ma tirregolax il-kundizzjonijiet speċjali ta’ eżekuzzjoni b’mod eżawrjenti, dawn jistgħu jiġu evalwati b’mod konformi mal-dritt primarju tal-Unjoni.
30.
B’kunsiderazzjoni tal-problema mill-aspett tal-Artikolu 47 tad-Direttiva 2004/18, il-Kummissjoni, wara li tirrikonoxxi d-diskrezzjoni wiesgħa tal-awtorità kontraenti, tenfasizza li din tiffoka fuq il-mod kif tiġi stabbilita s-solvenza ekonomika u finanzjarja. Hija tiddubita li fl-avviż tas-sejħa kienet ġiet ipprovduta b’mod ċar il-ħtieġa li dak li jkun ikollu għad-disponibbiltà tiegħu self marbut mal-konklużjoni tal-kuntratt (li jippermetti lill-awtorità kontraenti tkun ċerta li l-mezzi finanzjarji pprovduti mill-bank jintużaw effettivament fl-eżekuzzjoni tal-kuntratt). Fil-fehma tagħha, peress li l-kundizzjonijiet tal-parteċipazzjoni fl-avviż ta’ sejħa għal offerti għandhom jiġu pprovduti b’tali ċarezza u preċiżjoni, ma huwiex possibbli li offerent jiġi eliminat minħabba li ma jkunx ġie akkreditat l-għoti ta’ kreditu marbut mal-konklużjoni tal-kuntratt, sakemm tali impożizzjoni ma tkunx ġiet imsemmija b’mod preċiż u inekwivoku fil-avviż imsemmi iktar 'il fuq.
B – Fuq it-tieni domanda preliminari
31.
Skont il-Gvern Slovakk, il-grupp magħmul minn Ingsteel u Metrostav ippreżenta d-dokumentazzjoni li takkredita s-solvenza ekonomika u finanzjarja tiegħu fid-data tad-depożitu tal-offerti, iżda ma weriex li kien se jkollu fondi matul il-perijodu ta’ eżekuzzjoni tal-kuntratt, u għalhekk ma kkonformax mal-kundizzjonijiet tas-sejħa għal offerti.
32.
Fir-rigward tal-possibbiltà li jiġi aċċettat affidavit, bħala mezz sabiex tintwera s-solvenza taħt l-Artikolu 47(5) tad-Direttiva 2004/18, il-Gvern Slovakk jiċħad li kien hemm ċirkustanzi li jiġġustifikaw dan, u għalhekk huwa favur l-eżaminazzjoni tal-prattika bankarja Slovakka dwar il-kisba tal-krediti marbuta mal-kuntratt.
33.
Il-Kummissjoni tqis bħala raġuni suffiċjenti għall-applikazzjoni tal-Artikolu 47(5) tad-Direttiva 2004/18 l-eżistenza ta’ fatti oġġettivi, li ma humiex attribwibbli għall-offerent, u li jimpedixxu li jiġu ppreżentati d-dokumenti meħtieġa mill-awtorità kontraenti sabiex tissostanzja l-kapaċità ekonomika u finanzjarja tiegħu.
C – Fuq it-tielet domanda preliminari
34.
Il-Gvern Slovakk jibda mill-fatt li d-Direttiva 89/665 ma tagħtix effett sospensiv lill-appelli kontra d-deċiżjonijiet ta’ għoti ta’ kuntratti pubbliċi u tipprovdi mekkaniżmi kemm sabiex tiġi annullata d-deċiżjoni ta’ għoti jew ta’ konklużjoni tal-kuntratt, kif ukoll sabiex jingħata kumpens għal danni u ħsara.
35.
Il-Kummissjoni tinterpreta li, permezz tad-domanda preliminari, il-qorti tar-rinviju tistaqsi jekk l-eżekuzzjoni tal-kuntratt, minkejja li ġiet ikkontestata d-deċiżjoni li teskludi lill-offerent, hijiex raġuni biżżejjed sabiex tiġi sospiża l-proċedura ġudizzjarja. Hija temmen li d-Direttiva 89/665 ma tipprovdix bażi suffiċjenti għal din is-sospensjoni.
V – L-evalwazzjoni
A – Fuq l-ewwel domanda preliminari
36.
Għalkemm ma huwiex faċli li tinqata’ linja diviżorja, jekk wieħed għandu jagħmel hekk, bejn l-applikazzjoni, minn naħa, u l-interpretazzjoni, min-naħa l-oħra, tar-regoli ta’ dritt, hija l-qorti tar-rinviju dik li għandha tapplika d-dritt nazzjonali tagħha (inklużi, f’dan il-każ, l-avviż ta’ sejħa għal offerti) u l-Qorti tal-Ġustizzja hija dik li għandha tagħtiha l-interpretazzjoni tal-Artikolu 47(1)(a) u (4) tad-Direttiva 2004/18. Ma huwiex il-kompitu tal-Qorti tal-Ġustizzja li tevalwa jekk id-dokumentazzjoni ppreżentata minn Ingsteel u Metrostav sabiex tiġġustifika l-kapaċità ekonomika u finanzjarja tagħhom tosservax l-avviż ta’ sejħa għal offerti, iżda dan huwa l-kompitu tal-qorti nazzjonali.
37.
Qiegħed nagħmel din ir-rimarka minħabba li, fl-ewwel domanda preliminari, il-qorti tar-rinviju tipprovdi li l-awtorità nazzjonali tal-għoti ta’ kuntratti kienet ikkunsidrat li l-offerta ta’ Ingsteel u Metrostav ma kinitx tissodisfa wieħed mir-rekwiżiti tal-avviż ta’ sejħa għal offerti. Jekk din id-deċiżjoni hijiex legalment korretta jew le, hija xi ħaġa li l-qrati nazzjonali biss jistgħu jispjegaw. Fl-interpretazzjoni tad-Direttiva 2004/18, il-Qorti tal-Ġustizzja tista’ tipprovdi xi gwidi ermenewtiċi, iżda ma tistax toħdilhom posthom fil-kompiti tagħhom, li fosthom hemm dik li ssir analiżi dettaljata tad-dokumentazzjoni li l-offerent eskluż ikun ippreżenta u li jiġi vverifikat jekk dan jissodisfax it-termini speċifiċi tas-sejħa.
38.
B’mod konformi għall-Artikoli 44 u 47 tad-Direttiva 2004/18, sabiex tiġi vverifikata l-abbiltà ta’ dawk li jipparteċipaw għall-għoti ta’ kuntratt jistgħu jkunu meħtieġa minnhom livelli minimi ta’ kapaċità ekonomika u finanzjarja, li għandhom jakkreditawhom kemm permezz tal-mezzi u referenzi speċifikati fl-avviż ta’sejħa għal offerti (l-Artikolu 47(1) u (4)) kif ukoll permezz ta’ dokumenti oħra li l-awtorità kontraenti tikkunsidra xierqa (punt 5).
39.
Il-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja hija konsistenti meta tipprovdi li l-Artikolu 47 tad-Direttiva 2004/18 “iħalli libertà kbira biżżejjed lill-awtoritajiet kontraenti”, fejn, għall-kuntrarju tal-Artikolu 48, “jawtorizza [lilhom] espressament sabiex jagħżlu r-riferimenti probatorji li għandhom jiġu prodotti mill-kandidati jew offerenti sabiex jiġġustifikaw il-kapaċità ekonomika u finanzjarja tagħhom. Peress illi l-Artikolu 44(2) tad-Direttiva 2004/18 jirreferi għall-imsemmi Artikolu 47, l-istess libertà ta’ għażla teżisti f’dak li jikkonċerna l-livelli minimi ta’ kapaċità ekonomika u finanzjarja” (
10
).
40.
Il-punt III.2.2 tal-avviż ta’ sejħa għal offerti imponiet, bħala prova tal-kapaċità ekonomika u finanzjarja tal-offerenti, li fiċ-ċertifikat tal-bank li juri l-għoti ta’ kreditu għal ammont miminu ta’ EUR 3 miljun ikun ipprovdut li l-effettività tiegħu kellha ddum “matul it-terminu ta’ validità tar-relazzjoni kuntrattwali (48 xahar)”.
41.
Ma hemmx diskussjoni bejn il-partijiet dwar il-livell ta’ solvenza meħtieġ (li jfisser l-ammont tal-kreditu bankarju) u lanqas dwar il-ħtieġa li dan jintwera permezz ta’ dokument maħruġ mill-istituzzjoni finanzjarja. Il-kontroversja hija limitata, pjuttost, għall-portata temporali tal-kopertura bankarja mitluba fl-avviż ta’ sejħa għal offerti: id-disponibbiltà tal-kreditu għandha tibqa’ “għat-tul tar-relazzjoni kuntrattwali”, jiġifieri, matul it-tmienja u erbgħin xahar li fihom ikollu jiġi eżegwit il-kuntratt; dan ir-rekwiżit speċifiku jikser l-Artikoli 44 u 47 tad-Direttiva 2004/18? Għar-raġunijiet li se nipprovdi iktar ’il quddiem, naħseb li le.
42.
Il-Kummissjoni, kif diġà pprovdejt, tagħmel distinzjoni bejn is-sistemi tal-Artikoli 26 u 47 tad-Direttiva 2004/18: dan tal-aħħar huwa maħsub sabiex jiġġustifika l-kapaċità ekonomika u finanzjarja tal-offerent fil-mument tal-għoti tal-kuntratt, filwaqt li l-Artikolu 26 huwa xieraq sabiex jiġu speċifikati l-kundizzjonijiet relatati mal-perijodu tal-eżekuzzjoni tagħha.
43.
Jiena ma naqbilx ma’ din l-opinjoni. L-Artikolu 26 tad-Direttiva 2004/18 ipoġġi enfasi fuq ċerti kundizzjonijiet speċjali ta’ eżekuzzjoni tal-kuntratt u huwa bbażat, biss, fuq skopijiet soċjali jew ambjentali. Il-qari tal-premessa 33 (
11
) titfa’ dawl fuq dan meta talludi li kundizzjonijiet ta’ eżekuzzjoni ta’ kuntratt, “jistgħu, b’mod partikolari, ikunu intiżi li jiffavorixxu taħriġ vokazzjonali fuq il-post, impjieg għan-nies li qed iġarrbu diffikultà biex jakkwistaw integrazzjoni, il-ġlieda kontra l-qagħad jew il-protezzjoni tal-ambjent”.
44.
L-Artikoli 44 u 47 tad-Direttiva 2004/18, għall-kuntrarju, peress li jeħtieġu ċerti livelli minimi ta’ kapaċità, jippreżumu li l-prova ta’ dan għandha tirreferi għall-perijodu ta’ eżekuzzjoni tal-kuntratt. Ma tagħmilx sens li tintalab is-solvenza biss fil-ħin tal-għoti tal-kuntratt u li l-awtorità kontraenti ma jkollhiex is-setgħa li titlob garanziji li l-kapaċità ekonomika u finanzjarja tal-futur offerent tibqa’ għaddejja anki matul il-perijodu ta’ eżekuzzjoni tal-kuntratt.
45.
Fil-fehma tiegħi, huwa konformi ma’ din l-interpretazzjoni l-fatt li l-Artikolu 47(4) tad-Direttiva 2004/18 jippermetti, bħala espressjoni tad-diskrezzjoni wiesgħa mogħtija lill-awtorità kontraenti, li jiżdiedu mal-mezzi ta’ ġustifikazzjoni pprovduti fil-paragrafu 1 “liema riferenzi oħra għandhom ikunu provduti”, kif ukoll li l-paragrafu 2 tal-istess artikolu jawtorizza li dan “joqgħod fuq il-ħiliet ta’ entitajiet oħrajn”, jekk jiġi stabbilit quddiem l-awtorità kontraenti li, permezz tal-għajnuna tagħhom, l-offerent ikollu l-mezzi sabiex iwettaq l-impenn tiegħu.
46.
Il-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja tipprovdi indikazzjonijiet importanti dwar it-tfassil ta’ dan ir-regolament. Fuq il-bażi tad-Direttiva 92/50/KEE (
12
) fis-seħħ, is-sentenza Holst Italia (
13
) ipprovdiet li “l-awtorità kontraenti […] hija dik responsabbli sabiex […] tivverifika l-adegwatezza tal-fornituri tas-servizz skont il-kriterji stabbiliti. Dik il-verifika għandha l-għan, b’mod partikolari, li tippermetti lill-awtorità kontraenti tiżgura li l-offerent li jirbaħ effettivament se jkun jista’ juża kwalunkwe mezzi meħtieġa, matul il-perijodu kopert mill-kuntratt”. Hija pprovdiet ukoll, rigward il-kapaċitajiet li jirriżultaw mir-rabta ma’ awtoritajiet oħra, li, “sabiex tintwera l-kapaċità finanzjarja, ekonomika u teknika tiegħu rigward il-parteċipazzjoni fil-proċedura tal-offerti, […] għandu jagħti prova li jista’ effettivament juża l-mezzi ta’ dawn l-entitajiet jew kumpanniji li ma humiex proprjetà tiegħu u li huma neċessarji għall-eżekuzzjoni tal-kuntratt” (
14
).
47.
Dan il-ftehim li l-kapaċità għandha tiġi evalwata bħala indikatur tal-idoneità għall-eżekuzzjoni xierqa tal-kuntratt għadu preżenti fil-ġurisprudenza li tinterpreta Direttiva 2004/18. Fis-sentenza tat-18 ta’ Ottubru 2012, Édukövízig u Hochtief Solutions (
15
), il-Qorti tal-Ġustizzja ddikjarat li l-elementi magħżula mill-entità kontraenti (f’dak il-każ, inkorporati fil-karti tal-bilanċ tal-kumpanniji) “sabiex tifformula livell minimu ta’ kapaċità ekonomika u finanzjarja għandhom ikunu oġġettivament xierqa sabiex jagħtu informazzjoni dwar din il-kapaċità fuq livell ta’ operatur ekonomiku u li l-limitu hekk iffissat għandu jkun adegwat għall-importanza tal-kuntratt ikkonċernat fis-sens li jikkostitwixxi oġġettivament indikazzjoni pożittiva tal-eżistenza ta’ bażi ekonomika u finanzjarja suffiċjenti sabiex isseħħ kif għandu jkun l-eżekuzzjoni ta’ dan il-kuntratt” (
16
).
48.
Fl-aħħar nett, il-Qorti tal-Ġustizzja, f’każijiet oħra li fihom analizzat il-possibbiltà li l-offerenti jserrħu fuq il-kapaċitajiet ta’ terzi, tagħmel dik il-possibbiltà suġġetta għall-kundizzjoni li dawn juru lill-entità kontraenti li ser jużaw il-mezzi neċessarji għall-eżekuzzjoni ta’ dak il-kuntratt (
17
). Fil-każ ta’ riżorsi finanzjarji jew ekonomiċi, huwa raġonevoli li t-tul ma jkunx effimeru, iżda li jissussisti sa meta jitlestew l-obbligi kuntrattwali.
49.
Fl-opinjoni tiegħi, l-Artikoli 44 u 47 tad-Direttiva 2004/18, filwaqt li jippermettu lill-awtoritajiet kontraenti jitolbu li l-offerenti jkollhom livell minimu ta’ kapaċità ekonomika u finanzjarja, jagħtuhom is-setgħa wkoll li jeħtieġu, fl-avviżi rilevanti, li jingħataw diversi provi li juru bażi ekonomika u finanzjarja suffiċjenti għall-eżekuzzjoni tal-kuntratt, matul iż-żmien kollu li dan ikun previst. Meta jimponu dan ir-rekwiżit, l-awtoritajiet kontraenti, kif diġà ssemma, igawdu minn setgħa diskrezzjonali wiesgħa.
50.
Fl-użu ta’ din il-libertà li tistabbilixxi l-kundizzjonijiet tas-solvenza u l-mezzi sabiex din tiġi akkreditata, naħseb li l-awtorità kontraenti setgħet, f’dan il-każ, titlob id-dokumenti tal-bank fl-istess termini li użat fil-punt III.2.2, tal-avviż ta’ sejħa għal offerti, fejn:
—
L-ammont ta’ kreditu, sa EUR 3 miljun, kien marbut u proporzjonali mas-suġġett tal-kuntratt (li l-ammont totali tiegħu kien jitla’ sa iktar minn EUR 25 miljun), kif ipprovdut fl-Artikolu 44(2) tad-Direttiva 2004/18;
—
Il-perijodu sa fejn kellha tiġi estiża din il-garanzija ta’ solvenza, appoġġjata minn bank, kien konformi ma’ dak tal-eżekuzzjoni tal-kuntratt, li, għal darb’oħra ngħid li huwa konsistenti (u raġonevoli) fid-dawl ta’ dak kollu li ntqal.
51.
Fuq il-bażi ta’ dawn il-premessi, hija l-qorti tar-rinviju dik li għandha r-responsabbiltà li tiddeċiedi jekk, b’mod partikolari, il-provi dokumentarji pprovduti minn Ingsteel u Metrostav jissodisfawx id-dispożizzjonijiet tal-offerta rigward il-kapaċità ekonomika u finanzjarja tagħhom, inkluża dik dwar l-estensjoni tal-ħin tal-kreditu bankarju u l-involviment tiegħu fl-eżekuzzjoni tal-kuntratt matul il-ħin meħtieġ għall-eżekuzzjoni tiegħu.
B – Fuq it-tieni domanda preliminari
52.
L-Artikolu 47(5) tad-Direttiva 2004/18 jindika li “[j]ekk, għal kull raġuni valida, l-operatur ekonomiku ma jkunx jista’ jipprovdi r-riferenzi mitluba mill-awtorità kontrattwanti, huwa jista’ jipprova l-istabilità ekonomika u finanzjarja tiegħu bi kull dokument ieħor li l-awtorità kontrattwanti tqis bħala xieraq”.
53.
L-applikazzjoni ta’ dan il-paragrafu għall-kawża inkwistjoni teħtieġ prova li Ingsteel u Metrostav ma kinux f’pożizzjoni li jassumu l-kundizzjonijiet “normali” li l-awtorità kontraenti kienet stabbiliet sabiex tingħata prova tal-kapaċità ekonomika u finanzjarja tagħhom. Dan kien jiġri kieku, fis-Slovakkja, offerent ma setax jikseb mill-istituzzjonijiet finanzjarji kreditu marbut mal-eżekuzzjoni tal-kuntratt, skont it-termini mitluba mill-punt III.2.2 tal-avviż ta’ sejħa għal offerta.
54.
F’dawn iċ-ċirkustanzi, il-qorti tar-rinviju tistaqsi jekk ikunx effettiv affidavit tal-offerent li fih jgħid li, jekk jingħata l-kuntratt tax-xogħlijiet, ikollu fil-kont tiegħu ammont minimu ta’ EUR 3 miljun, li jikkorrispondi għall-ammont ta’ kreditu mitlub, kemm fil-mument tal-konklużjoni tal-kuntratt mal-awtorità kontraenti kif ukoll matul il-perijodu kollu tal-eżekuzzjoni tiegħu.
55.
L-applikazzjoni tal-Artikolu 47(5) tad-Direttiva tfisser, l-ewwel nett, li l-operatur ekonomiku ma jistax jipprovdi r-referenzi mitluba mill-awtorità kontraenti. U, it-tieni nett, li dan in-nuqqas ta’ possibbiltà huwa dovut għal “raġuni valida”. Huwa biss jekk jeżistu ż-żewġ ċirkustanzi, li wieħed għandu jirrikorri għal mezzi alternattivi sabiex juri s-solvenza.
56.
F’dan il-każ, għalhekk, għandha tingħata prova tal-impossibbiltà “oġġettiva” (
18
) li jinkiseb kreditu bankarju marbut mat-twettieq tal-kuntratt, matul iż-żmien ta’ eżekuzzjoni tiegħu. Din hija konstatazzjoni purament fattwali, li għandha tiġi deċiża mill-qorti nazzjonali. Għandu jiġi eżaminat jekk il-prattika bankarja fis-Slovakkja timpedixxix lill-kumpanniji offerenti, bħal Ingsteel u Metrostav, milli jiksbu dikjarazzjoni bankarja fit-termini inklużi fl-ispeċifikazzjonijiet (
19
).
57.
Kieku s-soluzzjoni milħuqa mill-qorti tar-rinviju kienet li huwa possibbli, f’dak il-pajjiż, li jinkiseb tali impenn bankarju, l-argument rigward l-applikazzjoni tal-Artikolu 47(5) tad-Direttiva 2004/18 sempliċiment ma jkunx jeżisti.
58.
Għall-kuntrarju, jekk ikun impossibbli li jinkiseb dak l-impenn mill-bank, wieħed jista’ mbagħad jirrikorri għall-evalwazzjoni tal-mezzi alternattivi li, sabiex tingħata prova tas-solvenza tiegħu, ġew offruti mill-offerent. Għandu jiġi nnotat, madankollu, li l-impossibbiltà li jiġu pprovduti r-referenzi mitluba fl-ispeċifikazzjonijiet għandha tiġi analizzata minn perspettiva oġġettiva: ma huwiex “raġuni valida” is-sempliċi fatt li minħabba xi ċirkustanzi uniċi karatterizzati preċiżament minn riżorsi ekonomiċi mhux suffiċjenti, il-kumpanniji offerenti ma kellhomx il-kapaċita li jkollhom aċċess għal kreditu bankarju li jikkonforma mal-ispeċifikazzjonijiet.
59.
Skont id-digriet tar-rinviju, l-offerent ipprovda, bħala alternattiva, l-affidavit li diġà semmejt. L-effettività ta’ din l-awtodikjarazzjoni ta’ solvenza għandha tiġi evalwata, l-ewwel nett, mill-awtorità kontraenti, minħabba li hija din li għandha, skont l-Artikolu 47(5), in fine, tad-Direttiva 2004/18, is-setgħa li tevalwa jekk id-dokument huwiex “xieraq” għal dak il-għan.
60.
Id-deċiżjoni li ma jiġix aċċettat dan id-dokument, loġikament, tista’ tiġi appellata quddiem il-qorti nazzjonali, li, min-naħa tagħha, għandha teżamina l-bażi tagħha u r-raġunament li ntuża fiha sabiex tiddetermina jekk l-awtorità kontraenti tkunx qabżet il-marġni ta’ diskrezzjoni li l-Artikolu 47(5), in fine, jagħtiha sabiex “tqis bħala xieraq” il-mezz tal-prova alternattiva ppreżentat mill-offerent. Għal darb’oħra, il-Qorti tal-Ġustizzja ma tistax tissostitwixxi l-qorti nazzjonali f’din id-deċiżjoni, li hija marbuta mill-qrib mal-fatturi fil-fatt, u lanqas ma tista’ tiddeċiedi jekk l-affidavit tal-offerent huwiex, f’każ partikolari, garanzija ekonomika u finanzjarja suffiċjenti għall-eżekuzzjoni tal-kuntratt.
C – Fuq it-tielet domanda preliminari
61.
Jiena naqbel mal-Gvern Slovakk li t-tielet domanda tan-Najvyšší súd (qorti suprema) ma hijiex ċara ħafna, kemm rigward il-fatti li tiddeskrivi kif ukoll rigward il-kontenut tagħha stess.
62.
Fir-rigward tal-fatti, il-qorti tar-rinviju tittraskrivi, minn naħa waħda, l-opinjoni tal-Uffiċċju, skont liema s-sitwazzjoni kienet “irriversibbli u ma tistax tinbidel lanqas f’każ li l-Kunsill tal-Uffiċċju jadotta deċiżjoni li tirrevedi l-għoti tal-kuntratt”, peress li l-kuntratti diġà kienu qegħdin jiġu eżegwiti (
20
). Min-naħa l-oħra, il-kawża tipprovdi, bħala premessa tad-domanda preliminari, l-ipoteżi li “ma jkunx għadu jeżisti s-suġġett tal-proċedura amministrattiva inizjali, jiġifieri, il-parteċipazzjoni fil-kuntratt pubbliku, jew […] li ma tistax terġa’ tinbeda l-proċedura ta’ offerta bħala riżultat tal-eżekuzzjoni tal-kuntratt mill-kuntrattur”.
63.
Fuq il-bażi ta’ din is-sitwazzjoni, dak li jidher li huwa ta’ interess għall-qorti tar-rinviju huwa, fil-qosor, jekk, skont l-Artikolu 47 tal-Karta fir-rigward tal-Artikolu 1(1), u l-Artikolu 2(3), (6), (7) u (8) tad-Direttiva 89/665, il-kuntratt li jkun prattikament eżegwit huwiex ostakolu sabiex l-offerent eskluż ikun jista’ jeżerċita l-azzjonijiet xierqa (reviżjonijiet) rigward l-att tal-għoti tal-kuntratt, u anki jitlob li dan jiġi annullat.
64.
L-Artikoli tad-Direttiva 89/665 traskritti mill-qorti tar-rinviju jikkorrispondu għall-verżjoni oriġinali tagħha, li ma kinitx għadha fis-seħħ fiż-żmien li fih ġie offrut il-kuntratt (16 ta’ Novembru 2013). Ir-referenzi regolatorji għandhom ikunu adattati, għaldaqstant, skont it-test konsolidat wara d-dħul fis-seħħ tar-riforma introdotta permezz tad-Direttiva 2007/66 (
21
).
65.
Fil-konklużjonijiet tal-kawża Connexxion Taxi Services (
22
) ġie enfasizzajt li “[q]uddiem id-deċiżjonijiet tal-awtoritajiet kontraenti (ovvjament, fil-każ ta’ kuntratti li jaqgħu taħt il-kamp ta’ applikazzjoni tad-Direttiva 2004/18), l-Istati għandhom jiżguraw li l-persuni kkonċernati jkollhom rimedji xierqa sabiex jiġi deċiż, malajr u b’mod effettiv, jekk dawn kisrux id-dritt tal-Unjoni dwar l-għoti ta’ kuntratti pubbliċi jew ir-regoli nazzjonali li jittrasponuh fl-ordinamenti legali rispettivi tagħhom. Dan huwa, wara kollox, l-għan tad-Direttiva 89/665”.
66.
B’dan l-għan ġenerali, l-Artikolu 2 tad-Direttiva 89/665 jipprovdi żewġ xenarji proċedurali differenti: a) il-proċedura ta’ urġenza li tippermetti li jiġu adottati miżuri temporanji fil-fażi qabel il-konklużjoni tal-kuntratt u b) il‑proċeduri l-oħrajn ta’ reviżjoni, bil-għan li jiksbu l-annullament tal-att amministrattiv tal-għoti tal-kuntratt u, jekk applikabbli, il-kumpens għad-danni u ħsara, fejn id-deċiżjoni tal-qorti tar-reviżjoni hija limitata għal dan tal-aħħar.
67.
Madankollu, peress li l-azzjoni li ressqu Ingsteel u Metrostav quddiem il-qrati Slovakki kienet għall-annullament, is-suċċess eventwali tat-talbiet tagħhom, fil-prinċipju, kellhom jipprovdu d-dikjarazzjoni ta’ invalidità tal-att ta’ għoti tal-kuntratt (
23
). Il-qorti tar-rinviju, madankollu, tkun qegħda tassumi (
24
) li dikjarazzjoni ta’ invalidità ma għandhiex timplika, fil-prattika, ir-retroattività tal-proċedura, sabiex tkun tista’ tinbidel is-sitwazzjoni maħluqa.
68.
Peress li l-Artikolu 2(4) tad-Direttiva 89/665 jippermetti li l-preżentazzjoni ta’ appell ma jkollhiex effett sospensiv awtomatiku, huwa loġiku li d-Direttiva tipprevedi l-possibbiltà li l-eżerċizzju tal-azzjoni għal annullament ikun ipproġettat fuq kuntratt li jew qiegħed fil-proċess li jiġi eżegwit jew li diġà ġie eżegwit.
69.
Fir-realtà, id-Direttiva 89/665 ma tadottax soluzzjoni ċara f’dan ir-rigward. F’xi każijiet (Artikoli 2d sa 2f) hija applikata r-regolamentazzjoni tad-Direttiva (
25
) stess li tippermetti, ukoll, li l-qrati tal-appell tal-Istat ma jiddikjarawx l-ineffettività tal-kuntratt, minkejja li jkun ingħata illegalment, jekk ikun hemm raġunijiet importanti ta’ interess ġenerali li jirrikjedu li dan jibqa’ effettiv, mingħajr preġudizzju għall-impożizzjoni tal-penali korrispondenti u l-kumpens għad-danni u ħsara (
26
). F’każijiet oħrajn, għall-kuntrarju (l-Artikolu 2(7) tad-Direttiva), huma r-regoli tal-liġi nazzjonali li għandhom jieħdu deċiżjoni, sempliċiment, fuq l-impatt li għandu jkollhom ir-reviżjonijiet fuq il-kuntratti konklużi.
70.
Fi ħdan din il-firxa ta’ possibbiltajiet, u dawk li strettament għandhom jiġu osservati mill-qorti tar-rinviju (jew l-entità ta’ reviżjoni fil-każ), jirriżulta inammissibbli li s-sitwazzjoni de facto li tinsab fiha l-eżekuzzjoni tal-kuntratt tista’ tiġi ttrattata bħala ostakolu insormontabbli sabiex jiġi ddeterminat jekk id-deċiżjoni li eskludiet lill-offerent kinitx konformi mal-liġi. Tkun xi tkun l-iktar soluzzjoni proċedurali konformi mad-Direttiva 89/665 (u mal-liġi nazzjonali li tittrasponiha), kif ukoll il-konsegwenzi prattiċi tagħha rigward l-effetti tal-kuntratt, jibqa’ jeżisti l-interess tar-rikorrenti li jiksbu deċiżjoni ġudizzjarja li għandha tipprovdi, jew għall-inqas tinkiseb, jekk l-azzjoni tagħhom tirnexxi, kumpens għad-danni u ħsara mġarrba minħabba li ġew esklużi, illegalment, mill-proċess ta’ selezzjoni.
71.
Għal darb’oħra, hija l-qorti nazzjonali li hija responsabbli sabiex tevalwa l-impatti ta’ dikjarazzjoni ipotetika ta’ invalidità tad-deċiżjoni għall-għoti tal-kuntratt konkluż.
VI – Konklużjoni
72.
Fid-dawl tal-argumenti preċedenti, nipproponi li l-Qorti tal-Ġustizzja tirrispondi għad-domandi magħmula min-Najvyšší súd Slovenskej republiky (qorti suprema tar-Repubblika Slovakka) kif ġej:
“1)
L-Artikolu 47, b’mod partikolari, l-paragrafi 1(a) u 4 tad- Direttiva 2004/18/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill, tal- 31 ta’ Marzu 2004, fuq kordinazzjoni ta’ proċeduri għall-għoti ta’ kuntratti għal xogħlijiet pubbliċi, kuntatti għal provvisti pubbliċi u kuntratti għal servizzi pubbliċi [kuntratti pubbliċi għal xogħlijiet, għal provvisti u għal servizzi], ma jipprekludix li avviż ta’ sejħa għal offerti jinkludi bħala rekwiżiti fuq il-kapaċità ekonomika u finanzjarja tal-offerent, dawk li jinsabu fl-avviż li wassal għall-kawża prinċipali. Hija l-qorti nazzjonali li għandha tiddeċiedi jekk l-offerenti esklużi kinux ikkonformaw ma’ dawk ir-rekwiżiti.
2)
Hija l-qorti tar-rinviju li għandha tevalwa jekk kienx hemm “raġuni valida” fis-sens tal-Artikolu 47(5) tad-Direttiva 2004/18/KE, li timpedixxi lill-offerent milli jipprovdi r-referenzi mitluba mill-awtorità kontraenti. F’każ ta’ deċiżjoni fl-affermattiv, hija għandha tevalwa wkoll jekk, skont il-liġi Slovakka, affidavit tal-offerent dwar is-solvenza tiegħu jistax jiġi aċċettat bħala garanzija ekonomika u finanzjarja xierqa.
3)
Il-fatt li l-kuntratt ikun ġie eżegwit kważi kompletament mill-kuntrattur magħżul ma jostakolax l-eżerċizzju, mill-offerenti esklużi, tal-azzjonijiet xierqa, skont l-ewwel u t-tieni paragrafi tal-Artikolu 47, tal-Karta tad Drittijiet Fundamentali tal-Unjoni Ewropea, moqri flimkien mal-Artikoli 1 u 2 tad-Direttiva tal-Kunsill 89/665/KEE, tal-21 ta’ Diċembru 1989, dwar il-koordinazzjoni tal-liġijiet, ir-regolamenti u d-dispożizzjonijiet amministrattivi rigward l-applikazzjoni tal-proċeduri ta’ reviżjoni għall-għoti ta’ kuntratti ta’ provvista pubblika u xogħlijiet pubbliċi.”
(
1
)	Lingwa oriġinali: l-Ispanjol.
(
2
)	Direttiva tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill, tal-31 ta’ Marzu 2004 fuq kordinazzjoni ta’ proċeduri għall-għoti ta’ kuntratti għal xogħlijiet pubbliċi, kuntratti għal provvisti pubbliċi u kuntratti għal servizzi pubbliċi [kuntratti pubbliċi għal xogħlijiet, għal provvisti u għal servizzi] (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti: Kapitolu 6 Vol. 7 p. 132).
(
3
)	Id-Direttiva tal-Kunsill, tal-21 ta’ Diċembru 1989 dwar il-koordinazzjoni tal-liġijiet, ir-regolamenti u d-dispożizzjonijiet amministrattivi rigward l-applikazzjoni tal-proċeduri ta’ reviżjoni għall-għoti ta’ kuntratti ta’ provvista pubblika u xogħlijiet pubbliċi (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti: Kapitolu 6 Vol. 1 p. 246).
(
4
)	Huwa traskritt it-test kif jirriżulta fid-Direttiva 2007/66/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill, tal-11 ta’ Diċembru 2007, li temenda d-Direttivi tal-Kunsill 89/665/KEE u 92/13/KEE fir-rigward tat-titjib fl-effettività ta’ proċeduri ta’ reviżjoni dwar l-għoti ta’ kuntratti pubbliċi (ĠU 2007, L 335, p. 31).
(
5
)	Għalkemm is-Slovenský futbalový zväz (Federazzjoni Slovakka tal-Futbol) aġixxiet bħala awtorità kontraenti, fil-fażi finali tal-proċedura pparteċipat l-Úrad pre verejné obstarávaine (Uffiċċju tal-Kuntratti Pubbliċi, iktar ’il quddiem, l-“Uffiċċju”).
(
6
)	In-notifika ta’ kuntratt ġiet ippubblikata fis-16 ta’ Novembru 2013 fis-suppliment tal-Ġurnal Uffiċjali tal-Unjoni Ewropea Nru 223/2013 u fil-Bullettin Uffiċjali tal-Kuntratti Pubbliċi Slovakk (referenza 18627-MSP).
(
7
)	Il-klassifikazzjoni tal-istadji tal-futbol tidher fir-Regolament tal-UEFA approvat fil-laqgħa tal-24 ta’ Marzu 2010. Hemm erba’ kategoriji axxendenti, minn 1 sa 4, ibbażati fuq kriterji rigward l-ispazju maħsub għall-plejers u għall-persunal tas-servizz (inkluża l-kapaċità ta’ parkeġġ), għall-ispettaturi u għall-midja.
(
8
)	Punt III.2.2
(
9
)	Il-verżjoni Spanjola, Taljana, Rumena u Portugiża tad-digriet tar-rinviju tad-domanda preliminari, fil-punt 13, jipprovdu li l-offerent mhux magħżul talab kumpens, li ma jaqblux mal-verżjoni Franċiża u, fuq kollox, ma’ dik Slovakka (il-lingwa tal-proċedura), li jirreferu għall-eżerċizzju ta’ azzjoni ta’ verifika tal-legalità tad-deċiżjoni ta’ esklużjoni.
(
10
)	Sentenza tat-18 ta’ Ottubru 2012, Édukövízig u Hochtief Solutions (C‑218/11, EU:C:2012:643), punt 28.
(
11
)	Espressament iċċitata mill-Qorti tal-Ġustizzja fis-sentenza tagħha tas-17 ta’ Novembru 2015, RegioPost (C‑115/14, EU:C:2015:760), punt 56.
(
12
)	Direttiva tal-Kunsill, tat-18 ta’ Ġunju 1992, relatata mal-koordinazzjoni ta’ proċeduri għall-għoti ta’ kuntratti tas-servizz pubbliku (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti: Kapitolu 6 Vol. 1 p. 322).
(
13
)	Sentenza tat-2 ta’ Diċembru 1999 (C‑176/98, EU:C:1999:593), punt 28. Enfasi miżjuda.
(
14
)	Il-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Léger fil-kawża Holst Italia (C‑176/98, EU:C:1999:447) fil-punti 24 sa 26 tagħhom, fihom gwida utli dwar is-setgħat tal-awtorità kontraenti sabiex tevalwa l-adegwatezza tal-offerenti sabiex jeżegwixxu l-kuntratt kif mixtieq. Dan huwa l-iskop tal-Artikoli 31 u 32 tad-Direttiva 92/50 (dwar il-kapaċità ekonomika finanzjarja u teknika, rispettivament) meta dawn “jipproteġu l-interess tal-entità kontraenti kontra l-kandidatura ta’ operaturi ekonomiċi iktar kkonċernati sabiex jiksbu kuntratti li jagħmlu qligħ minnhom milli li jissodisfaw l-obbligu prinċipali li jimplikaw, jiġifieri, l-eżekuzzjoni metikoluża tiegħu”.
(
15
)	Kawża C‑218/11, EU:C:2012:643, punt 29.
(
16
)	Mingħajr korsiv fl-oriġinal. Dan kien ir-raġunament tas-sentenza u ġie rifless fir-risposta preliminari.
(
17
)	Sentenzi tal-10 ta’ Ottubru 2013, Swm Costruzioni u Mannocchi Luigino (C‑94/12, EU:C:2013:646, punt 29), tal-14 ta’ Jannar 2016, Ostas celtnieks (C‑234/14, EU:C:2016:6, punt 23), u tas-7 ta’ April 2016, Partner Apelski Dariusz (C‑324/14, EU:C:2016:214, punt 33).
(
18
)	Fil-punt 16 tad-digriet tar-rinviju jintużaw, preċiżament, it-termini “impossibbiltà oġġettiva li tinkiseb id-dokumentazzjoni mitluba mill-awtorità kontraenti”.
(
19
)	Skont id-digriet tar-rinviju, punt 20, “l-Uffiċċju bbaża ruħu fuq l-osservazzjonijiet magħmula miż-żewġ banek Slovakki, li ġew espressi rigward il-possibbiltà li tinkiseb wegħda ta’ kreditu mhux vinkolanti u oħra vinkolanti, u d-differenzi bejn iż-żewġ possibbiltajiet”.
(
20
)	Id-digriet jirriproduċi dawn l-osservazzjonijiet tal-Uffiċċju: “fit-3 ta’ Awwissu 2014, l-entità kontraenti kkonkludiet […] ftehim qafas li taħtu sussegwentement ġew konklużi erba’ kuntratti għall-bini tal-istadji li ġejjin: NTC Poprad, fil-15 ta’ Awwissu 2014; l-istadju tal-futbol ta’ Bardejov, fl-24 ta’ Frar 2015; l-istadju tal-futbol ta’ Zvolene, fl-20 ta’ Mejju 2015; l-istadju tal-futbol ta’ Podbrezová, fit-22 ta’ Mejju 2015.”
(
21
)	Ara n-nota ta’ qiegħ il-paġna 4 ta’ dawn il-konklużjonijiet.
(
22
)	Kawża C‑171/15, EU:C:2016:506.
(
23
)	Fil-konklużjonijiet tal-kawża Prezes Urzędu Komunikacji Elektronicznej u Petrotel, (C‑231/15, EU:C:2016:440, punti 62 sa 69), spjegajt li, bħala regola ġenerali, id-dikjarazzjoni ta’ invalidità ta’ deċiżjoni amministrattiva hija assoċjata mal-produzzjoni ta’ effetti retroattiv sabiex, fin-nuqqas ta’ miżura provviżorja li tissospendi l-effettività tagħha, l-invalidità tad-deċiżjoni amministrattiva tinvolvi l-obbligu li jitneħħew, mill-bidu, l-effetti tagħha. Din ir-regola ġenerali, madankollu, tippermetti ċerti eċċezzjonijiet li ma humiex esterni mid-dritt tal-Unjoni u ġie msemmi, b’mod preċiż, il-qasam tal-kuntratti pubbliċi amministrattivi u s-sistema ta’ reviżjoni introdotta fid-Direttiva 89/665 mid-Direttiva 2007/66.
(
24
)	L-Uffiċċju pprovda, kif traskritt fil-punt 23 tad-digriet tar-rinviju, li “peress li [sic] id-deċiżjoni adottata mill-Uffiċċju hija finali fil-proċediment ta’ oppożizzjoni, l-awtorità kontraenti kompliet għaddejja bl-eżekuzzjoni tal-kuntratt pubbliku”.
(
25
)	Fuq l-azzjoni għal annullament u l-ineffettività tal-kuntratti konklużi, is-sentenza tal-11 ta’ Settembru 2014, Fastweb (C‑19/13, EU:C:2014:2194, punt 42), tipprovdi li “għas-sitwazzjonijiet imsemmija, b’mod partikolari, fl-Artikolu 2d tal-imsemmija direttiva [89/665], il-miżuri li jistgħu jittieħdu għall-finijiet tal-azzjonijiet diretti kontra l-awtoritajiet kontraenti huma biss iddeterminati skont ir-regoli previsti minn din id-direttiva”.
(
26
)	L-Artikolu 2d paragrafu 3. Fil-paragrafu 2 tal-istess artikolu huwa awtorizzat li l-leġiżlazzjoni nazzjonali tista’ tistabbilixxi “annullament retroattiv tal-obbligi kuntrattwali kollha” jew “tillimita l-iskop tal-annullament għal dawk l-obbligi li xorta jkunu għad iridu jitwettqu”.