Edizzjoni Provviżorja
KONKLUŻJONIJIET TAL-AVUKAT ĠENERALI
CAMPOS SÁNCHEZ-BORDONA
ippreżentati fit‑18 ta’ Diċembru 2025 (1)
Kawża C‑280/25 [Lin II] (i)
Parchetul de pe lângă Curtea de Apel Oradea
Proċedura kriminali
kontra
M. G. D.,
fil-preżenza ta’:
Statul român — Agenţia Naţională de Administrare Fiscală prin Direcţia Generală Regională a Finanţelor Publice Cluj-Napoca, prin Administraţia Judeţeană a Finanţelor Publice Satu Mare
(talba għal deċiżjoni preliminari mressqa mill-Înalta Curte de Casaţie şi Justiţie (il-Qorti Għolja tal-Kassazzjoni u tal-Ġustizzja, ir-Rumanija))
“Proċedura għal deċiżjoni preliminari — Protezzjoni tal-interessi finanzjarji tal-Unjoni Ewropea — Artikolu 325(1) TFUE — Konvenzjoni ‘PIF’ — Artikolu 2(1) — Obbligu ta’ ġlieda kontra l-frodi li tippreġudika l-interessi finanzjarji tal-Unjoni permezz ta’ miżuri dissważivi u effettivi — Kunċett ta’ frodi gravi — Terminu ta’ preskrizzjoni tar-responsabbiltà kriminali — Riskju sistemiku ta’ impunità — Protezzjoni tad-drittijiet fundamentali — Artikolu 49(1) tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali tal-Unjoni Ewropea — Prinċipju ta’ legalità tar-reati u tal-pieni — Rekwiżiti ta’ prevedibbiltà u ta’ preċiżjoni tal-liġi kriminali — Prinċipju tal-applikazzjoni retroattiva tal-liġi kriminali l-iżjed favorevoli (lex mitior) — Standard nazzjonali ta’ protezzjoni tad-drittijiet fundamentali — Applikazzjoni tas-sentenza Lin I — Limiti għall-prinċipju tas-supremazija tad-dritt tal-Unjoni — Sentenzi finali nazzjonali b’effett ta’ res judicata — Każijiet ta’ preskrizzjoni għar-responsabbiltà kriminali li seħħew qabel is-sentenza Lin I li ma ma humiex irrikonoxxuti minn sentenza finali — Prinċipju nazzjonali ta’ projbizzjoni tal-ħolqien ta’ lex tertia fl-applikazzjoni tal-liġi kriminali l-iżjed favorevoli — Nuqqas ta’ prevedibbiltà u ta’ preċiżjoni tal-kriterju tar-riskju sistemiku ta’ impunità”
1.        Fis-sentenza Lin (2), il-Qorti tal-Ġustizzja interpretat l-Artikolu 325(1) TFUE u l-Artikolu 2(1) tal-Konvenzjoni PIF (3) fit-termini li ġejjin:
“[…] [I]l-qrati ta’ Stat Membru ma humiex obbligati jħallu mhux applikati s-sentenzi tal-Qorti Kostituzzjonali ta’ dan l-Istat Membru li jinvalidaw id-dispożizzjonijiet leġiżlattiva nazzjonali li tirregola r-raġunijiet għall-interruzzjoni tat-terminu ta’ preskrizzjoni fil-qasam kriminali minħabba ksur tal-prinċipju ta’ nullum crimen, nulla poena sine lege kif protett fid-dritt nazzjonali, bir-rekwiżiti tiegħu dwar il-prevedibbiltà u l-preċiżjoni tal-liġi kriminali, anki jekk dawn is-sentenzi għandhom bħala konsegwenza li numru kunsiderevoli ta’ kawżi kriminali, inklużi kawżi relatati ma’ reati ta’ frodi [gravi] li taffettwa l-interessi finanzjarji tal-Unjoni Ewropea, ser jingħalqu minħabba l-preskrizzjoni tar-responsabbiltà kriminali.
Min-naħa l-oħra, l-imsemmija dispożizzjonijiet tad-dritt tal-Unjoni għandhom jiġu interpretati fis-sens li:
il-qrati ta’ dan l-Istat Membru huma obbligati jħallu mhux applikat standard nazzjonali ta’ protezzjoni dwar il-prinċipju tal-applikazzjoni retroattiva tal-liġi kriminali iżjed favorevoli (lex mitior) li jippermetti li tiġi kkontestata, inkluż fil-kuntest ta’ rikorsi ppreżentati kontra sentenzi finali, l-interruzzjoni tat-terminu ta’ preskrizzjoni tar-responsabbiltà kriminali f’tali kawżi permezz ta’ atti ta’ proċedura li seħħew qabel tali konstatazzjoni ta’ invalidità”.
2.        Hawnhekk, kulleġġ ġudikanti ta’ Awla Kriminali (iktar ’il quddiem, “Awla Kriminali”) tal-Înalta Curte de Casație și Justiție (il-Qorti Għolja tal-Kassazzjoni u tal-Ġustizzja, ir-Rumanija) jindirizza lill-Qorti tal-Ġustizzja billi juriha xi diffikultajiet li jiltaqa’ magħhom fl-applikazzjoni tas-sentenza Lin I, li l-kontenut tagħhom huwa s-suġġett tad-domandi preliminari.
I.      Il-kuntest ġuridiku
A.      Id-dritt tal-Unjoni
3.        Ir-regoli tad-dritt tal-Unjoni li huma traskritti fis-sentenza Lin I [jiġifieri, id-dispożizzjonijiet korrispondenti tal-Konvenzjoni PIF u d-Direttiva (UE) 2017/1371 (4)] huma applikabbli bl-istess mod f’din it-talba għal deċiżjoni preliminari.
B.      Id-dritt Rumen
1.      Il-liġi fi kwistjonijiet kriminali
4.        Id-dispożizzjonijiet tal-liġi Rumena huma traskritti wkoll fis-sentenza Lin I (il-Kostituzzjoni tar-Rumanija, il-Kodiċi Kriminali tal‑1968, emendat fl‑1996 (5), il-Kodiċi Kriminali tal‑2009 (6), kif emendat bid-Digriet-Liġi Nru 71 tat‑30 ta’ Mejju 2022 (7), il-Kodiċi tal-Proċedura Kriminali (8) u l-Liġi Nru 241/2005) (9) applikabbli għall-kawża.
2.      Il-ġurisprudenza Rumena qabel is-sentenza Lin I, dwar il-preskrizzjoni fil-qasam kriminali (10)
a)      Sentenza kostituzzjonali Nru 297/2018
5.        Permezz tas-sentenza Nru 297/2018, tas‑26 ta’ April 2018, ippubblikata fil‑25 ta’ Ġunju 2018, il-Qorti Kostituzzjonali, filwaqt li laqgħet eċċezzjoni ta’ nuqqas ta’ kostituzzjonalità, iddikjarat li l-interruzzjoni tat-terminu ta’ preskrizzjoni tar-responsabbiltà kriminali bit-twettiq ta’ kwalunkwe att ta’ proċedura mwettaq f’kawża, kif stabbilit fl-Artikolu 155(1) tal-Kodiċi Kriminali tal‑2009 kien inkostituzzjonali.
6.        Skont il-Qorti Kostituzzjonali, dik id-dispożizzjoni tal-Kodiċi Kriminali tal‑2009 ma kinitx prevedibbli u kienet tikser il-prinċipju ta’ nullum crimen, nullum poena sine lege, peress li l-espressjoni “kwalunkwe att ta’ proċedura”, li tinsab fiha, kienet tinkludi wkoll atti li ma humiex kkomunikati lill-persuna ssuspettata jew akkużata. Din iċ-ċirkustanza żżomm lil din il-persuna milli tkun konxja li t-terminu ta’ preskrizzjoni kien ġie interrott u li kien beda jiddekorri terminu ta’ preskrizzjoni ġdid għar-responsabbiltà kriminali tagħha (11).
7.        Il-leġiżlatur Rumen ma intervjeniex sabiex jemenda l-Artikolu 155(1) tal-Kodiċi Kriminali tal‑2009 bil-mod preskritt mill-Qorti Kostituzzjonali, u ġiet iġġenerata ġurisprudenza inkonsistenti fil-qrati ta’ ġudikatura ordinarja rigward l-interruzzjoni tat-termini ta’ preskrizzjoni għar-responsabbiltà kriminali.
b)      Sentenza kostituzzjonali Nru 358/2022
8.        Fis-sentenza Nru 358/2022, tas‑26 ta’ Mejju 2022, ippubblikata fid‑9 ta’ Ġunju 2022, il-Qorti Kostituzzjonali, filwaqt li laqgħet eċċezzjoni ġdida ta’ nuqqas ta’ kostituzzjonalità, iddikjarat l-Artikolu 155(1) tal-Kodiċi Kriminali tal‑2009 inkostituzzjonali.
9.        Il-Qorti Kostituzzjonali indikat li:
–        Il-leġiżlatur ma kienx
intervjena, kif meħtieġ mill-Artikolu 147(1) tal-Kostituzzjoni, sabiex jagħmel konformi d-dispożizzjonijiet iddikjarati inkostituzzjonali fis-sentenza Nru 297/2018 u sabiex jirregola l-każijiet fejn it-terminu ta’ preskrizzjoni għar-responsabbiltà kriminali jiġi interrott.
–        Fin-nuqqas ta’ tali intervent leġiżlattiv, l-awtoritajiet ġudizzjarji ma setgħux jiddeterminaw huma stess ir-raġunijiet għall-interruzzjoni tal-preskrizzjoni tar-responsabbiltà. Dan irriżulta f’nuqqas ta’ ċarezza u prevedibbiltà fl-applikazzjoni tal-Artikolu 155(1) tal-Kodiċi Kriminali tal‑2009, li wassal għal prattika ġudizzjarja inkonsistenti. Il-kuntest ġuridiku eżistenti ma pprovdiex l-elementi leġiżlattivi meħtieġa għall-applikazzjoni prevedibbli tal-Artikolu 155(1) tal-Kodiċi Kriminali msemmi hawn fuq wara s-sentenza Nru 297/2018.
–        Konsegwentement, id-dritt pożittiv Rumen ma kkontempla l-ebda raġuni għall-interruzzjoni tat-terminu ta’ preskrizzjoni għar-responsabbiltà kriminali mid-data tal-pubblikazzjoni tas-sentenza Nru 297/2018 sad-dħul fis-seħħ ta’ att normattiv tal-leġiżlatur li rregola espressament ir-raġunijiet għall-interruzzjoni tal-imsemmi terminu (12).
c)      Sentenza 67/2022, tal-Qorti Għolja tal-Kassazzjoni u tal-Ġustizzja
10.      Fis-sentenza 67/2022, tal‑25 ta’ Ottubru 2022 (iktar ’il quddiem “is-sentenza 67/2022”), ippubblikata fit‑28 ta’ Novembru 2022, il-Qorti Għolja tal-Kassazzjoni u tal-Ġustizzja għamlet dawn id-dikjarazzjonijiet:
–        Ir-regoli dwar l-interruzzjoni tal-preskrizzjoni huma regoli tal-liġi kriminali sostantiva. Mill-perspettiva tal-applikazzjoni tagħhom matul iż-żmien, huma suġġetti għall-prinċipju ta’ nuqqas ta’ retroattività tal-liġi kriminali, kif previst fl-Artikolu 3 tal-Kodiċi Kriminali tal‑2009, bl-eċċezzjoni tad-dispożizzjonijiet l-iktar favorevoli, skont il-prinċipju ta’ lex mitior fl-Artikolu 15(2) tal-Kostituzzjoni Rumena u l-Artikolu 5 tal-Kodiċi Kriminali msemmi hawn fuq.
–        Bejn il‑25 ta’ Ġunju 2018 (id-data tal-pubblikazzjoni tas-sentenza kostituzzjonali Nru 297/2018, kif iċċarat mis-sentenza kostituzzjonali Nru 358/2022) u t‑30 ta’ Mejju 2022, l-Artikolu 155(1) tal-Kodiċi Kriminali tal‑2009 ma kien jipprovdi l-ebda raġuni għall-interruzzjoni tat-terminu ta’ preskrizzjoni għar-responsabbiltà kriminali.
–        Qorti adita b’appell straordinarju għal annullament, ibbażat fuq l-effetti tas-sentenzi kostituzzjonali Nru 297/2018 u Nru 358/2022, ma tistax teżamina mill-ġdid il-preskrizzjoni għar-responsabbiltà kriminali, ladarba l-qorti tal-appell tkun iddiskutiet u eżaminat l-impatt ta’ din ir-raġuni għat-twaqqigħ tal-kawża kriminali matul proċedura qabel is-sentenza kostituzzjonali Nru 358/2022.
3.      Ġurisprudenza Rumena wara s-sentenza Lin I
11.      Il-Qorti Għolja tal-Kassazzjoni u tal-Ġustizzja, f’żewġ kulleġġi ġudikanti estiżi (13), tat is-sentenzi nru 37 tas‑17 ta’ Ġunju 2024 (iktar ’il quddiem, “is-sentenza 37/2024”) u nru 16 tas‑16 ta’ Settembru 2024 (iktar ’il quddiem, “is-sentenza 16/2024”), li fihom tanalizza l-impatt tas-sentenza Lin I fuq is-suġġett ta’ din it-talba għal deċiżjoni preliminari.
12.      Mingħajr preġudizzju għad-diskussjoni sussegwenti tiegħi dwar il-kontenut tagħhom, dawn iż-żewġ sentenzi tal-Qorti Għolja tal-Kassazzjoni u tal-Ġustizzja jipprekludu lill-qrati Rumeni milli ma japplikawx il-ġurisprudenza nazzjonali dwar l-applikazzjoni tal-prinċipju ta’ lexmitior għall-interruzzjoni tal-kalkolu tat-terminu ta’ preskrizzjoni għar-responsabbiltà kriminali.
II.    Il-fatti, it-tilwima u d-domandi preliminari
13.      Il-fatti tal-proċedura kriminali, kif traskritti fid-deċiżjoni tar-rinviju, kienu, essenzjalment, kif ġej.
14.      Bejn it‑3 ta’ Mejju 2012 u t‑23 ta’ Jannar 2014, fil-kapaċità tiegħu bħala amministratur ta’ żewġ kumpanniji u unikament bi skop kriminali, M. G. D. ripetutament u deliberatament ipprovda lil B. V., ko-akkużat fl-istess proċeduri, tnax-il fattura tat-taxxa li kienu jikkorrispondu għal xiri fittizju.
15.      B. V. irreġistra l-fatturi fil-kotba tal-kontijiet ta’ kumpannija kummerċjali oħra, bil-għan li jnaqqas il-bażi taxxabbli u jqarraq bit-Teżor Pubbliku. Id-dannu kkawżat lit-Teżor Pubbliku ammonta għal 268 536 leu Rumen (RON) (ekwivalenti għal EUR 59 304), li minnhom l-ammont tal-VAT kien ta’ 163 656 RON (ekwivalenti għal EUR 36 142).
16.      Fl‑24 ta’ Frar 2022, it-Tribunalul Bihor (il-Qorti ta’ Bihor, ir-Rumanija) ikkundannat lil M. G.
D. għall-atti li kien akkużat
bihom, bħala kompliċi f’reat ta’ frodi fiskali.
17.      Fil‑21 ta’ Marzu 2024, il-Curtea de Apel Oradea (il-Qorti tal-Appell ta’ Oradea, ir-Rumanija) laqgħet l-appell ta’ M. G. D. kontra s-sentenza mogħtija fl-ewwel istanza.
18.      Is-sentenza tal‑21 ta’ Marzu 2024 ordnat it-twaqqigħ tal-proċeduri kriminali kontra M. G. D. wara li kkonstatat li t-terminu ta’ preskrizzjoni għar-responsabbiltà kriminali għar-reat kontinwu ta’ kompliċità fil-frodi fiskali, imsemmi fl-Artikolu 9(1), tal-Liġi Nru 241/2005, kien skada (14).
19.      L-Uffiċċju tal-Prosekutur ippreżenta appell kontra s-sentenza tal‑21 ta’ Marzu 2024. Fl-appell tiegħu, huwa jargumenta li t-twaqqigħ tal-proċeduri kriminali ma huwiex ġustifikat, peress li s-sentenza Lin I kienet applikabbli (15) u, għalhekk, it-terminu ta’ preskrizzjoni għar-responsabbiltà kriminali ma kienx skada (16).
20.      Il-qorti tar-rinviju tinnota li, peress li ngħatat wara s-sentenza Lin I, is-sentenza appellata tapplika l-istandard nazzjonali dwar l-applikazzjoni tal-liġi kriminali l-iktar favorevoli, kif stabbilit mill-Qorti Għolja tal-Kassazzjoni u tal-Ġustizzja nnifisha fis-sentenza 67/2022 u kkorroborata (fi qrati differenti minn dawk tar-rinviju) fis-sentenzi 37/2024 u 16/2024, li huma vinkolanti fuq il-qrati nazzjonali.
21.      F’dan il-kuntest, l-Awla Kriminali tal-Qorti Għolja tal-Kassazzjoni u tal-Ġustizzja għamlet id-domandi preliminari li ġejjin lill-Qorti tal-Ġustizzja:
“1)      Fl-interpretazzjoni u fl-applikazzjoni tal-Artikolu 325 TFUE, tal-Artikolu 1(1)(a), tal-Artikolu 2 u tal-Artikolu 9 tal-[Konvenzjoni PIF] u tal-Artikolu 49 tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali tal-Unjoni Ewropea (iktar ’il quddiem il-“Karta”), fl-assenza ta’ dispożizzjoni tad-dritt nazzjonali li tiffissa ammont minimu sabiex frodi li tippreġudika l-interessi finanzjarji tal-[Unjoni] titqies bħala gravi, id-dispożizzjonijiet tad-dritt tal-Unjoni għandhom jiġu interpretati fis-sens li l-frodi titqies bħala gravi biss meta tinvolvi ammont li jaqbeż EUR 50 000?
2)      Fil-każ li r-risposta għad-domanda preċedenti tkun fin-negattiv, id-dispożizzjonijiet tal-Artikolu 2 TUE, tal-Artikolu 4(2) u (3) TUE, tal-Artikolu 2(2) TFUE, tal-Artikolu 325(1) TFUE u tal-Artikolu 2(1) tal-Konvenzjoni PIF, kif interpretati mis-sentenza tal-Qorti tal-Ġustizzja [Lin I], [kif ukoll] tal-Artikoli 49(1), 52(3) u 53 tal-Karta għandhom jiġu interpretati fis-sens li, fil-kuntest ta’ proċeduri kriminali li jikkonċernaw reati relatati mat-[taxxa fuq il-valur miżjud (VAT)], il-qorti nazzjonali għandha ma tapplikax l-istandard nazzjonali ta’ protezzjoni relatat mal-prinċipju ta’ lex mitior kif jirriżulta mill-ġurisprudenza vinkolanti tal-qorti suprema ta’ dan l-Istat Membru, standard li jgħid li l-atti proċedurali li seħħew qabel l-invalidazzjoni tad-dispożizzjoni leġiżlattiva nazzjonali li tirregola l-kawżi ta’ interruzzjoni tat-termini ta’ preskrizzjoni għar-responsabbiltà kriminali ma għandhomx effett li jinterrompu l-preskrizzjoni, meta:
a)      in-nuqqas ta’ applikazzjoni ta’ dan l-istandard nazzjonali jkun inkompatibbli mal-projbizzjoni tal-applikazzjoni tal-lex tertia, prinċipju ta’ natura kostituzzjonali;
b)      fl-applikazzjoni ta’ din il-ġurisprudenza nazzjonali, jista’ jiġi kkunsidrat li t-terminu ġenerali ta’ preskrizzjoni għar-responsabbiltà kriminali kien skada qabel ma ngħatat is-sentenza Lin [I];
c)      in-nuqqas ta’ applikazzjoni, bis-saħħa tad-dritt tal-Unjoni, ta’ dan l-istandard nazzjonali jkollu l-konsegwenza li jiżgura livell ta’ protezzjoni tad-drittijiet fundamentali stabbiliti fil-Karta li ma huwiex ekwivalenti jew komparabbli mal-protezzjoni ggarantita mill-Artikolu 7 tal-Konvenzjoni Ewropea dwar id-Drittijiet tal-Bniedem [(iktar ’il quddiem, “KEDB”)];
d)      il-liġi nazzjonali ma tipprevedix kriterji speċifiċi li abbażi tagħhom il-qorti tal-Istat Membru tista’ tevalwa, minn qabel, ir-riskju sistemiku ta’ impunità li jirriżulta mill-applikazzjoni ta’ dan l-istandard nazzjonali fil-każ ta’ reati gravi ta’ frodi li jippreġudikaw l-interessi finanzjarji tal-Unjoni?”
III. Il-proċedura quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja
22.      It-talba għal deċiżjoni preliminari ġiet irreġistrata fil-Qorti tal-Ġustizzja fl‑10 ta’ April 2025. Ġiet ipproċessata skont il-proċedura mgħaġġla skont ir-Regola 105 tar-Regoli tal-Proċedura tal-Qorti tal-Ġustizzja.
23.      Ġew ippreżentati osservazzjonijiet bil-miktub mill-Gvern Rumen u l-Kummissjoni Ewropea. It-tnejn li huma pparteċipaw fis-seduta li saret fis‑7 ta’ Ottubru 2025.
IV.    Analiżi
A.      L-ewwel domanda preliminari
24.      Il-qorti tar-rinviju tixtieq tkun taf, fil-qosor, jekk, fl-assenza ta’ dispożizzjoni tad-dritt nazzjonali li tiffissa ammont minimu sabiex frodi li tippreġudika l-interessi finanzjarji tal-Unjoni titqies bħala gravi, il-frodi tal-VAT titqiesx gravi
biss meta tinvolvi ammont li jaqbeż EUR 50 000.
25.      Id-dispożizzjonijiet tad-dritt tal-Unjoni li l-qorti tar-rinviju teħtieġ l-interpretazzjoni tagħhom huma l-Artikolu 325 TFUE u l-Artikoli 1(1), (2), u (9) tal-Konvenzjoni PIF, fid-dawl tal-prinċipju tal-legalità ta’ reati u ta’ pieni, stabbilit fl-Artikolu 49 tal-Karta.
1.      L-Artikolu 325 TFUE
26.      L-Artikolu 325(1) TFUE jimponi fuq l-Istati Membri d-dmir li jiġġieldu l-frodi u l-attivitajiet illegali oħra li jaffettwaw l-interessi finanzjarji tal-Unjoni permezz ta’ miżuri dissważivi u effettivi (17). Din id-dispożizzjoni ma tillimitax ir-repressjoni għal frodi gravi u tirreferi, madankollu, għal frodi mingħajr iktar kwalifika, li taffettwa l-interessi finanzjarji tal-Unjoni.
27.      L-Artikolu 325 TFUE, nirrepeti, ma jsemmix il-kunċett ta’ frodi gravi
li, madankollu, jidher fil-Konvenzjoni PIF (l-Artikolu 2).
28.      L-interpretazzjoni tal-Artikolu 325 TFUE, għalhekk, ma tipprovdi l-ebda risposta speċifika għall-ewwel domanda magħmula mill-qorti tar-rinviju.
2.      Il-Konvenzjoni PIF
29.      L-Artikolu 1 tal-Konvenzjoni PIF jiddefinixxi, għall-finijiet ta’ din il-Konvenzjoni, l-imġiba li tikkostitwixxi frodi li taffettwa l-interessi finanzjarji tal-Unjoni.
30.      L-Artikolu 2 tal-Konvenzjoni PIF jobbliga lill-Istati Membri jadottaw il-miżuri meħtieġa sabiex jiżguraw li jiġu imposti pieni kriminali effettivi, proporzjonati u dissważivi għall-imġiba koperta mill-Artikolu 1, inklużi, mill-inqas f’każijiet ta’ frodi gravi, sentenzi ta’ ċaħda tal-libertà li tista’ tagħti lok għal estradizzjoni.
31.      Skont din l-istess dispożizzjoni (l-Artikolu 2(1) u (2) tal-Konvenzjoni PIF):
“1.      […] [F]rodi serja [gravi] titqies frodi li tinvolvi ammont minimu li għandu jkun stabbilit f’kull Stat Membru. Dan l-ammont minimu ma jistax ikun stabbilit għas-somma li taqbeż [EUR] 50 000.
2.      Madankollu, f’każijiet ta’ frodi minima li tinvolvi ammont totali ta’ inqas minn [EUR] 4 000 u tinvolvi ċirkostanzi partikolarment serji taħt il-liġijiet tagħhom, Stat Membru jista’ jipprovdi penalitajiet ta’ tip differenti minn dawk stabbiliti f’paragrafu 1”.
32.      Il-Qorti tal-Ġustizzja ddikjarat l-Artikolu 2(1) tal-Konvenzjoni PIF huwa fformulat f’termini ċari u preċiżi u ma huwa suġġett għall-ebda kundizzjoni, biex għalhekk għandu effett dirett (18).
33.      Għalhekk, id-distinzjoni bejn il-kategoriji ta’ frodi li jaffettwaw l-interessi finanzjarji tal-Unjoni hija inerenti għall-Konvenzjoni PIF. Skont l-Artikolu 2 tagħha:
–        Frodi minuri hija dik li tinvolvi ammonti ta’ inqas minn EUR 4 000 u fejn ma jkunu preżenti l-ebda ċirkustanzi partikolarment gravi. L-Istati Membri jistgħu jikkastigaw din il-frodi minuri b’sanzjonijiet amministrattivi, għalkemm xejn ma jwaqqafhom milli jagħżlu sanzjonijiet kriminali.
–        Frodi mhux minuri, iżda lanqas neċessarjament gravi, hija dik li tinvolvi ammont ikbar minn EUR 4 000 u fejn ikunu preżenti ċirkustanzi partikolari. L-Istati Membri għandhom jikkastigaw din b’sanzjonijiet kriminali effettivi u dissważivi.
–        Frodi gravi hija dik li tinvolvi ammonti ikbar minn EUR 4 000, fejn ikunu preżenti ċirkustanzi partikolarment gravi, u li tikkawża ħsara lill-interessi finanzjarji tal-Unjoni ta’ “ammont minimu li għandu jkun stabbilit f’kull Stat Membru”. Dan l-ammont minimu ma jistax jaqbeż l-ammont ta’ EUR 50 000. L-Istati Membri għandhom jikkastigaw frodi gravi
b’sanzjonijiet kriminali effettivi u dissważivi, li għandhom jinkludu sentenzi ta’ ċaħda ta’ libertà li tista’ tagħti lok għal estradizzjoni.
34.      Il-Konvenzjoni PIF, skont l-Artikolu 9 tagħha, ma tipprevjenix lill-Istati Membri milli jadottaw dispożizzjonijiet tad-dritt nazzjonali li jikkastigaw b’mod iktar sever il-frodi kontra l-interessi finanzjarji tal-Unjoni.
35.      Għalhekk, l-Istati Membri jistgħu jiddeċiedu li jimponu sentenzi ta’ ċaħda tal-libertà sabiex jikkastigaw kwalunkwe kategorija ta’ frodi. Huma jistgħu wkoll jistabbilixxu ammont ta’ inqas minn EUR 50 000 sabiex jikkwalifikaw il-frodi kontra l-interessi finanzjarji tal-Unjoni bħala gravi jew, sempliċement, ma jistabbilixxu l-ebda ammont ta’ limitu (19).
36.      L-impożizzjoni ta’ sanzjonijiet kriminali sabiex jiġu protetti l-interessi finanzjarji tal-Unjoni hija kwistjoni ta’ kompetenza kondiviża bejn l-Unjoni u l-Istati Membri, skont it-tifsira tal-Artikolu 4(2) TFUE (20).
37.      Mingħajr dubju, parti mill-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja rreferiet għal frodi gravi kontra l-interessi finanzjarji tal-Unjoni sabiex tenfasizza is-supremazija tad-dritt tal-Unjoni fuq ir-regoli nazzjonali li fixklu r-repressjoni tagħha (21). F’dikjarazzjonijiet oħra, madankollu, hija semmiet biss il-frodi mingħajr ma żiedet ebda kwalifiki (22).
38.      Fil-fehma tiegħi, dawn id-differenzi ma humiex sinjifikattivi u huma dovuti għat-tip u l-ammont ta’ attivitajiet frawdolenti fit-tilwim li jkunu wasslu għad-domandi preliminari.
39.      Minn dak li ntqal hawn, jiġi dedott li d-dritt tal-Unjoni jagħti lill-Istati Membri l-libertà li jiddefinixxu l-kunċett ta’ frodi gravi, bir-rekwiżit li, jekk jistabbilixxuh abbażi ta’ limitu kwantitattiv, l-ammont minimu stabbilit minn kull Stat Membru ma jistax jaqbeż EUR 50 000.
3.      Il-leġiżlazzjoni Rumena
40.      Ir-Rumanija adottat leġiżlazzjoni nazzjonali li, skont l-informazzjoni fil-fajl tal-każ, ħadet vantaġġ mill-possibbiltà offruta mill-Konvenzjoni PIF sabiex issaħħaħ ir-repressjoni tal-frodi kontra l-interessi finanzjarji tal-Unjoni.
41.      L-Artikolu 9(1) tal-Liġi Nru 241/2005, kif emendata fit‑23 ta’ Jannar 2014, jelenka l-kategoriji ta’ atti li jikkostitwixxu reati ta’ frodi fiskali punibbli b’ċaħda tal-libertà, irrispettivament mill-ammont tad-dannu kkawżat.
42.      L-Artikolu 9(2) u (3) tal-Liġi Nru 241/2005 jistabbilixxi limiti minimi għad-dannu kkawżat, iżda biss għall-iskop li jiżdiedu l-limiti minimi u massimi tas-sentenzi ta’ ċaħda tal-libertà.
43.      L-għażla leġiżlattiva tar-Rumanija tidher li hija kompatibbli mal-Artikolu 325 TFUE u mal-Konvenzjoni PIF.
44.      Fin-nuqqas ta’ regola nazzjonali li tistabbilixxi limitu minimu ta’ dannu, huma l-qrati nazzjonali li għandhom jiddeterminaw jekk jeżistux ċirkustanzi li, skont il-liġi nazzjonali komuni tagħhom, jagħmlu l-frodi mwettqa
gravi. Dawn iċ-ċirkustanzi jistgħu jinkludu n-natura kontinwa tar-reat (23), ir-reċidiviżmu, il-grad ta’ organizzazzjoni tal-frodi, is-sħubija f’assoċjazzjoni jew organizzazzjoni kriminali, u l-ammont tal-frodi.
4.      Klassifikazzjoni tal-frodi fit-tilwima fil-kawża prinċipali
45.      F’din il-kawża, id-dannu totali li ġarrab it-Teżor Pubbliku ammonta għal RON 268 536 (ekwivalenti għal EUR 59 304), li minnhom l-ammont ta’ VAT kien ta’ RON 163 656 (ekwivalenti għal EUR 36 142).
46.      Minħabba n-natura u l-effetti tagħha, il-fatti kkunsidrati (24) jistgħu, bħala prinċipju, jikkostitwixxu frodi skont it-tifsira tal-Artikolu 325 TFUE u l-Artikolu 1(1)(b) tal-Konvenzjoni PIF (25).
47.      Il-kunċett ta’ “frodi” fil-Konvenzjoni PIF (26) jinkludi d-dħul provenjenti mill-applikazzjoni ta’ taxxa uniformi fuq bażi armonizzata tal-VAT iddeterminata skont ir-regoli tal-Unjoni. Ma huwiex rilevanti li l-VAT ma tinġabarx direttament f’isem l-Unjoni (27). Barra minn hekk, l-ammont totali tal-frodi għandu jitqies, minħabba d-diffikultà li jiġi ddeterminat b’mod preċiż l-impatt tagħha fuq il-baġit tal-Unjoni u fuq il-baġit tal-Istat Membru (28).
48.      Suġġett għad-diskrezzjoni tal-qorti tar-rinviju, l-indikazzjonijiet kollha jidhru li huma li:
–        L-ammont totali tad-dannu (jiġifieri, mhux biss dak ikkawżat lill-interessi finanzjarji tal-Unjoni) jaqbeż il-limitu ta’ EUR 50 000 stabbilit mill-Artikolu 2(2) tal-Konvenzjoni PIF għall-klassifikazzjoni ta’ frodi bħala gravi.
–        Il-frodi kienet organizzata u kienet estiża fuq perijodu ta’ kważi sentejn.
–        Ksur ta’ dan it-tip kien punibbli skont il-liġi Rumena applikabbli fiż-żmien tal-fatti b’piena ta’ priġunerija.
49.      Mill-perspettiva tad-dritt tal-Unjoni, għalhekk, xejn ma jipprevjeni lill-qorti tar-rinviju, filwaqt li tqis dawn l-elementi u kwalunkwe element addizzjonali li tista’ tikkunsidra skont id-dritt nazzjonali tagħha (reċidiviżmu, sħubija f’organizzazzjoni kriminali jew oħrajn), milli tikklassifika l-ksur bħala frodi gravi kontra l-interessi finanzjarji tal-Unjoni.
5.      Konklużjoni interim
50.      Fil-qosor, l-Artikolu 325(1) TFUE u l-Artikoli 1, 2 u 9 tal-Konvenzjoni PIF għandhom jiġu interpretati fis-sens li l-Istati Membri jistgħu jiġu kklassifikaw frodi kontra l-interessi finanzjarji tal-Unjoni bħala gravi anki meta l-ammont ma jaqbiżx EUR 50 000.
B.      It-tieni domanda preliminari
51.      It-tieni domanda preliminari hija fformulata b’mod kumpless.
52.      Formalment, il-qorti tar-rinviju titlob interpretazzjoni tal-Artikoli 2 TUE u 4(2) u (3) TUE, l-Artikolu 2(2) TFUE, u 325(1) TFUE, l-Artikolu 2(1) tal-Konvenzjoni PIF, kif ukoll l-Artikoli 49, 52(3), u 53 tal-Karta.
53.      Il-qorti tar-rinviju tixtieq tkun taf jekk id-dispożizzjonijiet imsemmija hawn fuq għandhomx jiġu interpretati “[…] fis-sens li, fil-kuntest ta’ proċeduri kriminali li jikkonċernaw reati relatati
mal-[VAT] [...], il-qorti nazzjonali għandha ma tapplikax l-istandard nazzjonali ta’ protezzjoni relatat mal-prinċipju ta’ lex mitior kif jirriżulta mill-ġurisprudenza vinkolanti tal-qorti suprema ta’ dan l-Istat Membru”.
54.      Ir-risposta għat-tieni domanda preliminari teħtieġ, l-ewwel u qabel kollox, kunsiderazzjoni tas-sitwazzjoni maħluqa fir-Rumanija mis-sentenza Lin I. Wara l-eżami dik is-sitwazzjoni fil-paragrafu 1 ta’ din it-taqsima,
–        ser nirreferi għall-konklużjonijiet li wasalt għalihom fil-kawża Lin I (il-punt 2);
–        ser nindirizza d-diffikultajiet fl-applikazzjoni tas-sentenza Lin I għal ksur preskritt, b’sentenza finali jew mingħajrha (il-punt 3);
–        ser niddiskuti l-problemi mqajma mill-applikazzjoni tal-prinċipju nazzjonali li jipprojbixxi l-ħolqien ta’ lex tertia (il-punt 4); u
–        finalment, ser nikkunsidra l-prevedibbiltà u l-preċiżjoni tal-kriterju li, skont is-sentenza Lin I, jippermetti n-nuqqas ta’ applikazzjoni tal-istandard nazzjonali ta’ protezzjoni (il-punt 5).
1.      Is-sitwazzjoni maħluqa fir-Rumanija mis-sentenza Lin I
55.      Is-sentenza Lin I ingħatat fl‑24 ta’ Lulju 2023. Fiha, kif diġà semmejt, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li:
–        L-istandard nazzjonali ta’ protezzjoni relatat mal-prevedibbiltà tal-liġi kriminali (li jirriżulta mis-sentenza kostituzzjonali Nru 297/2018) u l-istandard nazzjonali ta’ protezzjoni relatat mal-prinċipju ta’ applikazzjoni retroattiva tal-liġi kriminali iktar favorevoli (li jirriżulta mis-sentenza tal-Qorti Għolja tal-Kassazzjoni u tal-Ġustizzja Nru 67/2022) jistgħu joħolqu riskju sistemiku ta’ impunità għall-benefiċċju tal-awturi ta’ frodi gravi kontra l-interessi finanzjarji tal-Unjoni.
–        Iż-żewġ standards, bħala prinċipju, huma inkompatibbli mal-Artikolu 325(1) TFUE u mal-Artikoli 1 u 2 tal-Konvenzjoni PIF. Huma kkostitwew salvagwardji li marru lil hinn mid-drittijiet protetti mill-Artikolu 49 tal-Karta u, konsegwentement, mill-Artikolu 7 tal-KEDB. Madankollu, il-qrati nazzjonali ma humiex obbligati li jħallu s-sentenzi tal-Qorti Kostituzzjonali relatati mal-ewwel standard mhux applikati.
56.      Fil-fatt, is-sentenza Lin I, skont il-preċedent tas-sentenza M. A. S. u M. B., aċċettat limitu estern għas-supremazija tad-dritt tal-Unjoni: il-qrati Rumeni ma kinux obbligati li jħallu l-ġurisprudenza nazzjonali stabbilita mis-sentenzi tal-kostituzzjonali Nru 297/2018 u Nru 358/2022 mhux applikata, minkejja l-eżistenza ta’ riskju sistemiku ta’ impunità għal reati ta’ frodi gravi li jaffettwaw l-interessi finanzjarji tal-Unjoni, sa
fejn dawk is-sentenzi jkunu bbażati fuq il-prinċipju ta’ legalità tar-reati u tal-pieni kif protett mid-dritt nazzjonali, fir-rekwiżiti tiegħu relatati mal-prevedibbiltà u l-preċiżjoni tal-liġi kriminali.
57.      Madankollu, fis-sentenza Lin I l-Qorti tal-Ġustizzja ma aċċettatx din il-limitazzjoni esterna fuq is-supremazija tal-Artikolu 325(1) TFUE u l-Artikoli 1 u 2 tal-Konvenzjoni PIF fir-rigward tal-istandard nazzjonali tal-prinċipju tal-lex mitior. Hija ddikjarat li l-qrati ta’ Stat Membru huma obbligati li jħallu standard nazzjonali ta’ protezzjoni relatat mal-prinċipju tal-applikazzjoni retroattiva tal-liġi kriminali l-iktar favorevoli (lex mitior) mhux applikat li jippermetti kontestazzjonijiet, inkluż fil-kuntest ta’ appelli kontra sentenzi finali, għall-interruzzjoni tat-terminu ta’ preskrizzjoni għar-responsabbiltà kriminali f’każijiet bħal dawn permezz ta’ atti proċedurali mwettqa qabel is-sejba ta’ invalidità.
58.      Il-ġurisprudenza Lin I ġiet ikkonfermata mill-Qorti tal-Ġustizzja f’żewġ digrieti tad‑9 ta’ Jannar 2024 (29).
59.      Il-Qorti Għolja tal-Kassazzjoni u tal-Ġustizzja (mill-inqas, xi wħud mill-kulleġġi ġudikanti tagħha) ma tidhirx li taċċetta l-ġurisprudenza Lin I rigward in-nuqqas ta’ applikazzjoni tal-istandard nazzjonali għall-applikazzjoni retroattiva tal-liġi kriminali l-iktar favorevoli. Din ir-riluttanza hija riflessa primarjament fis-sentenzi tagħha 37/2024 u 16/2024, li l-kontenut tagħhom ser neżaminah iktar ’il quddiem.
a)      Is-sentenza tal-Qorti Għolja tal-Kassazzjoni u tal-Ġustizzja 37/2024
60.      F’dik is-sentenza, il-Qorti Għolja tal-Kassazzjoni u tal-Ġustizzja tikkunsidra li l-preskrizzjoni għar-responsabbiltà kriminali —li hija inseparabbli mill-interruzzjoni tagħha—fid-dritt Rumen, hija istituzzjoni li tappartjeni għad-dritt sostantiv u hija suġġetta, fost oħrajn, għall-prinċipju ta’ lex mitior. Abbażi ta’ din il-premessa, hija tqis li:
–        L-istandard nazzjonali ta’ protezzjoni relatat mal-prinċipju ta’ applikazzjoni retroattiva tal-liġi kriminali l-iktar favorevoli, inkluż fir-rigward tal-interruzzjoni tat-terminu ta’ preskrizzjoni għar-responsabbiltà kriminali, jagħti effett lill-prinċipju tal-legalità tar-reati u tal-pieni, kif previst fl-Artikolu 7 tal-KEDB u l-Artikolu 49 tal-Karta, u jiggarantixxi protezzjoni usa’, u b’hekk għandu jiġi applikat bi prijorità.
–        L-obbligu impost fuq il-qrati nazzjonali mis-sentenza Lin I jiggarantixxi livell ta’ protezzjoni li la huwa ekwivalenti u lanqas paragunabbli ma’ dak tal-Artikolu 7 tal-KEDB. Fl-evalwazzjoni tal-kompatibbiltà tar-regoli tad-dritt nazzjonali mad-dritt tal-Unjoni fil-qasam tal-protezzjoni tal-interessi finanzjarji tal-Unjoni, il-Qorti tal-Ġustizzja kkunsidrat l-informazzjoni u l-ispjegazzjonijiet ipprovduti mill-qorti tar-rinviju, li rriflettew b’mod inadegwat, u f’ċerti aspetti b’mod żbaljat, is-sitwazzjoni legali li tirriżulta minn sentenzi nazzjonali relatati mal-prinċipju ta’ legalità tar-reati u tal-pieni u l-effetti tas-sentenzi tal-Qorti Kostituzzjonali.
–        In-nuqqas ta’ applikazzjoni tal-ġurisprudenza stabbilita fis-sentenza 67/2022 jikkostitwixxi ksur kemm tad-dritt fundamentali għal-legalità tar-reati u tal-pieni, kif huwa stabbilit fis-sistema legali nazzjonali, kif ukoll taċ-ċertezza legali, billi jinħolqu l-premessi għall-applikazzjoni differenzjata tat-trattament legali tal-konkorrenza ta’ liġijiet matul iż-żmien skont in-natura tar-reat, skont jekk ikunx reat li jaffettwa l-interessi finanzjarji tal-Unjoni jew tip ieħor ta’ reat.
b)      Is-sentenza tal-Qorti Għolja tal-Kassazzjoni u tal-Ġustizzja 16/2024
61.      F’din is-sentenza, il-Qorti Għolja tal-Kassazzjoni u tal-Ġustizzja tiddikjara li:
–        Irrispettivament mill-ammont tad-dannu u mingħajr ma tkun meħtieġa evalwazzjoni speċifika tar-riskju sistemiku ta’ impunità fil-każijiet kollha li jikkonċernaw reati kontra l-interessi finanzjarji tal-Unjoni u reati ta’ korruzzjoni, l-atti proċedurali li seħħew qabel il‑25 ta’ Ġunju 2018 (id-data tal-pubblikazzjoni fil-Monitorul Oficial al României tas-sentenza Nru 297/2018 tal-Qorti Kostituzzjonali) ikollhom l-effett biss li jinterrompu t-terminu ta’ preskrizzjoni għar-responsabbiltà kriminali jekk il-liġi kriminali l-iktar favorevoli, ddeterminata kollha kemm hi skont is-sentenza kostituzzjonali Nru 265 tas‑6 ta’ Mejju 2014 (iktar ’il quddiem, “is-sentenza kostituzzjonali Nru 265/2014”), tkun il-Kodiċi Kriminali jew il-leġiżlazzjoni kriminali speċjali, fil-verżjoni fis-seħħ bejn l‑1 ta’ Frar 2014 u l‑24 ta’ Ġunju 2018 (30).
–        Skont il-ġurisprudenza tal-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem (iktar ’il quddiem “il-QEDB”), huma l-qrati li għandhom jiddeterminaw u japplikaw id-dispożizzjonijiet tal-KEDB u l-ġurisprudenza rilevanti tal-QEDB dwar l-interpretazzjoni ta’ drittijiet inaljenabbli meta, fir-rigward ta’ dawk id-drittijiet, ikun hemm diskrepanza bejn l-istandard ta’ protezzjoni mogħti mill-Karta, kif interpretata mill-Qorti tal-Ġustizzja, minn naħa waħda, u dak mogħti mill-QEDB, min-naħa l-oħra, fis-sens li dak tal-ewwel huwa inferjuri għat-tieni wieħed.
–        Il-prinċipji ta’ legalità tar-reati, ta’ retroattività tal-liġi kriminali l-iktar favorevoli, u ta’ nonretroattività tal-liġi kriminali l-iktar severa jaqgħu fil-kategorija tad-drittijiet inaljenabbli, li huma limitati għat-tradizzjonijiet kostituzzjonali tal-Istati Membri.
–        F’dak li jirrigwarda l-mekkaniżmu tal-applikazzjoni tal-liġi kriminali l-iktar favorevoli fid-dritt nazzjonali, il-Qorti Kostituzzjonali ddikjarat (is-sentenza kostituzzjonali Nru 265/2014) li huwa meħtieġ li tiġi applikata l-liġi kriminali l-iktar favorevoli kollha kemm hi, li jinvolvi l-għażla, minn fost il-liġijiet suċċessivi u l-użu tal-kriterju ta’ evalwazzjoni b’mod konkret, ta’ liġi kriminali applikabbli waħda, jiġifieri, l-iktar waħda favorevoli.
–        Huwa biss b’dan il-mod li jista’ jiġi evitat li jiġi impost trattament legali differenzjat f’każijiet ta’ reati konkorrenti (pereżempju, meta jiġi stabbilit li hemm raġunijiet sabiex jiġi interrott it-terminu ta’ preskrizzjoni għar-responsabbiltà kriminali f’każijiet ta’ frodi tal-ħlas tal-VAT u, fl-istess ħin, li tali raġunijiet ma jeżistux f’każijiet ta’ frodi tat-taxxa fuq il-kumpanniji, li huma barra mill-ambitu tal-baġit tal-Unjoni) jew li jinħoloq standard doppju f’materji ta’ drittijiet fundamentali, li jista’ jwassal għall-impożizzjoni ta’ piena illegali.
–        Għaldaqstant, anki wara s-sentenza Lin I, sabiex jiġi determinat liema atti proċedurali jinterrompu t-terminu ta’ preskrizzjoni qabel il‑25 ta’ Ġunju 2018, il-qrati Rumeni għandhom jiddeterminaw l-iktar liġi kriminali favorevoli kollha kemm hi u jevitaw li joħolqu lex tertia.
–        Bħala istituzzjoni tal-liġi kriminali sostantiva, il-preskrizzjoni għar-responsabbiltà kriminali tikkostitwixxi wieħed mill-kriterji li għandhom jiġu kkunsidrati meta tiġi applikata l-iktar liġi kriminali favorevoli kollha kemm hi u għandha tiġi evalwata fil-qafas tal-mekkaniżmu maħluq mis-sentenza kostituzzjonali Nru 265/2014.
–        Peress li, matul il-perijodu ta’ bejn il‑25 ta’ Ġunju 2018 u t‑30 ta’ Mejju 2022, it-termini ta’ preskrizzjoni għar-responsabbiltà kriminali ddekorrew mingħajr possibbiltà ta’ interruzzjoni, in-nuqqas ta’ applikazzjoni tal-ġurisprudenza tal-Qorti Kostituzzjonali jkollu l-effett li jerġa’ jattiva r-responsabbiltà kriminali —skont liġi kriminali sussegwenti iktar restrittiva— wara l-iskadenza tat-termini ta’ preskrizzjoni applikabbli, li jwassal għall-ksur tal-Artikolu 7(1) tal-KEDB.
2.      Konklużjonijiet ippreżentati fil-kawża Lin I (31)
62.      Ma jkunx xieraq li, min-naħa tiegħi, intenni fit-tul il-kunsiderazzjonijiet esposti fil-konklużjonijiet tal-kawża Lin I, li l-Qorti tal-Ġustizzja ma qablitx magħhom.
63.      Permezz tal-interpretazzjoni proposta f’dawk il-konklużjonijiet, l-Artikolu 49 tal-Karta kien jippermetti, bħala limitu għas-supremazija tad-dritt tal-Unjoni, li
l-qrati Rumeni japplikaw, bħala l-iktar liġi kriminali favorevoli, dik interpretata mis-sentenzi tal-Qorti Kostituzzjonali u tal-Qorti Għolja tal-Kassazzjoni u tal-Ġustizzja dwar l-interruzzjoni tat-termini ta’ preskrizzjoni għar-responsabbiltà kriminali.
64.      L-istess riżultat kien jinkiseb bl-estensjoni tal-ġurisprudenza ta’ M. A. S. u M. B. għall-kawża Lin I, jiġifieri, bl-għoti ta’ preferenza lill-applikazzjoni tal-istandard nazzjonali għall-protezzjoni tal-prinċipju lexmitior (standard ogħla minn dak tal-Artikolu 49 tal-Karta) fuq l-Artikolu 325 TFUE, sabiex tiġi mmassimizzata l-protezzjoni tad-drittijiet fundamentali kontra s-salvagwardja tal-interessi finanzjarji tal-Unjoni f’każijiet ta’ frodi gravi.
65.      Il-Qorti tal-Ġustizzja issa qiegħda tingħata l-opportunità (li, fil-fehma tiegħi, għandha teħodha) li terġa’ tikkunsidra l-parti tas-sentenza Lin I dwar in-nuqqas ta’ applikazzjoni tal-ogħla standard nazzjonali ta’ protezzjoni tal-prinċipju lex mitior.
66.      Il-lealtà li għandhom l-Avukati Ġenerali lejn il-Qorti tal-Ġustizzja tobbligahom jindikaw dawk li jqisu bħala dgħufijiet f’sentenza diġà mogħtija, sabiex jew tiġi spjegata aħjar (anki jekk tkun differenti mill-konklużjonijiet) u tingħata risposta ġudizzjarja, sa
fejn ikun possibbli, li tkun eżentata mill-kritika (32), jew inkella sabiex tiġi evalwata (u anki rettifikata), kif fil-fatt ġara fis-sentenza M. A. S. u M. B. rigward is-sentenza preċedenti Taricco, fil-qafas tad-djalogu mal-ogħla qrati nazzjonali.
67.      Minn din il-perspettiva, nemmen li żewġ aspetti tas-sentenza Lin I, b’mod partikolari, jeħtieġu iktar spjegazzjoni.
68.      L-ewwel aspett jikkonċerna d-dikjarazzjoni fil-punt 108 tas-sentenza Lin I: “mill-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja jsegwi li r-regoli li jirregolaw il-preskrizzjoni fil-qasam kriminali ma jaqgħux taħt il-kamp ta’ applikazzjoni tal-Artikolu 49(1) tal-Karta (ara, f’dan is-sens, is-sentenza [Taricco], punti 54 sa 57)”.
69.      Madankollu, ma jistax jiġi dedott b’mod definittiv minn dawn il-punti tas-sentenza Taricco li r-regoli li jirregolaw il-preskrizzjoni fil-qasam kriminali huma esklużi mill-kamp ta’ applikazzjoni tal-Artikolu 49(1) tal-Karta. Jekk il-Qorti tal-Ġustizzja tixtieq iżżomm din l-esklużjoni, jeħtieġ li ssib raġunijiet iktar sodi sabiex tagħmel dan.
70.      It-tieni punt li, fil-fehma tiegħi, jeħtieġ jew iktar spjegazzjoni jew, preferibbilment, korrezzjoni, jikkonċerna ż-“żieda” fir-riskju sistemiku ta’ impunità għal reati gravi kontra l-interessi finanzjarji tal-Unjoni, bħala argument ewlieni sabiex jiġi miċħud l-istandard nazzjonali għall-applikazzjoni retroattiva tal-liġi kriminali l-iktar favorevoli. Kif ser nispjega iktar ’il quddiem, dan l-argument iqajjem diffikultajiet konsiderevoli (33).
71.      Fi kwalunkwe każ, bħala Avukat Ġenerali, irrid nikkunsidra l-possibbiltà li l-Qorti tal-Ġustizzja tikkonferma l-ġurisprudenza Lin I u tanalizza l-ostakoli li l-qorti tar-rinviju tiltaqa’ magħhom fl-applikazzjoni tagħha fir-Rumanija.
3.      L-applikazzjoni tas-sentenza Lin I għal reati preskritti
72.      Fil-punt (b) tat-tieni domanda preliminari, il-qorti tar-rinviju tuża bħala premessa li “fl-applikazzjoni ta’ […] il-ġurisprudenza nazzjonali, […] t-terminu ġenerali ta’ preskrizzjoni għar-responsabbiltà kriminali kien skada qabel ma ngħatat is-sentenza Lin [I]”.
73.      Jekk il-preskrizzjoni għar-responsabbiltà kriminali, skont is-sentenza 67/2022 tal-Qorti Għolja tal-Kassazzjoni u tal-Ġustizzja, tkun skadiet qabel is-sentenza Lin I, din tal-aħħar tista’ taffettwa l-proċeduri kriminali għal reati li għalihom it-terminu ta’ preskrizzjoni kien diġà skada? Ir-risposta teħtieġ li jiġi vverifikat jekk il-preskrizzjoni għar-responsabbiltà kriminali ġietx iddikjarata jew le f’sentenza finali bl-effett ta’ res judicata.
a)      Sentenzi finali bl-effett ta’ res judicata
74.      Hija ġurisprudenza stabbilita tal-Qorti tal-Ġustizzja li r-rispett għad-dritt għal protezzjoni ġudizzjarja effettiva ma jinvolvix obbligu għall-Istati Membri li jistabbilixxu rimedji straordinarji li jippermettu l-ftuħ mill-ġdid ta’ proċeduri konklużi b’sentenza finali, wara l-ħruġ ta’ deċiżjoni preliminari interpretattiva.
75.      Id-dritt tal-Unjoni ma jeħtieġx li, sabiex titqies l-interpretazzjoni ta’ dispożizzjoni applikabbli ta’ dan id-dritt adottata mill-Qorti tal-Ġustizzja wara sentenza finali ta’ qorti bl-effett ta’ res judicata, din tal-aħħar għandha, bħala regola ġenerali, terġa’ tikkunsidra din is-sentenza (34).
76.      Il-prinċipju ta’ res judicata jiggarantixxi kemm l-istabbiltà tad-dritt u tar-relazzjonijiet legali, kif ukoll amministrazzjoni tajba tal-ġustizzja. Għalhekk, id-deċiżjonijiet ġudizzjarji li saru finali wara li jkunu ġew eżawriti r-rimedji ġudizzjarji kollha disponibbli jew wara li jkunu skadew it-termini previsti għall-eżerċizzju ta’ tali rimedji ma jistgħux jiġu kkontestati (35).
77.      Konsegwentement, id-dritt tal-Unjoni ma jobbligax lil qorti nazzjonali ma tapplikax ir-regoli proċedurali nazzjonali li jagħtu forza ta’ res judicata lil sentenza, anki jekk dan jirrimedja sitwazzjoni nazzjonali inkompatibbli ma’ dan id-dritt (36).
78.      Fejn l-Unjoni ma jkollhiex dispożizzjonijiet speċifiċi dwar kwistjoni, il-modalitajiet tal-applikazzjoni tal-prinċipju ta’ res judicata huma rregolati mill-ordinament ġuridiku tal-Istati Membri, skont l-awtonomija proċedurali tagħhom, filwaqt li jiġu rispettati, madankollu, il-prinċipji ta’ ekwivalenza u ta’ effettività (37).
79.      Skont din il-ġurisprudenza, u suġġett għall-evalwazzjoni tal-qorti tar-rinviju tad-dritt intern tagħha, inqis li l-applikazzjoni tas-sentenza Lin I ma tistax twassal għall-annullament tas-sentenzi finali mogħtija qabel ma nħarġet dik is-sentenza. Din l-impossibbiltà legali testendi għas-sentenzi finali mogħtija (qabel is-sentenza Lin I) li japplikaw l-ogħla standard nazzjonali ta’ protezzjoni tal-prinċipju lex mitior, anki jekk dan jirriżulta f’impunità għar-reati gravi kontra l-interessi finanzjarji tal-Unjoni.
80.      Ma nara li hemm l-ebda waħda miċ-ċirkustanzi eċċezzjonali li fihom il-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja tipprijoritizza s-supremazija tad-dritt tal-Unjoni fuq l-effett ta’ res judicata tas-sentenzi finali nazzjonali preżenti f’dan il-każ. Is-supremazija tad-dritt tal-Unjoni għalhekk għandha ċċedi għall-obbligu li jiġi rispettat l-effett ta’ res judicata tas-sentenzi finali nazzjonali (38).
b)      Sentenzi li ma humiex finali
81.      Il-preskrizzjoni għar-responsabbiltà kriminali fil-kawża preżenti hija stabbilita minn sentenza ta’ appell li ġiet appellata quddiem il-Qorti Għolja tal-Kassazzjoni u tal-Ġustizzja.
82.      Il-Qorti tal-Ġustizzja tat interpretazzjoni awtonoma tal-kunċett ta’ sentenza finali użat fl-aħħar sentenza tal-Artikolu 49(1) tal-Karta (39). Għalhekk, kundanna ma tistax titqies finali meta tista’ tkun suġġetta għal appell ordinarju, jiġifieri, kwalunkwe appell li jifforma parti mill-kors normali tal-proċeduri u, bħala tali, jikkostitwixxi att proċedurali li kwalunkwe waħda mill-partijiet tista’ tuża raġonevolment (40).
83.      Skont id-definizzjoni, sentenza kriminali ma hijiex finali meta jkun ammissibbli appell quddiem il-Qorti Għolja tal-Kassazzjoni u tal-Ġustizzja u jkun ġie ppreżentat fit-terminu preskritt. Bħala prinċipju, għalhekk, il-Qorti Għolja tal-Kassazzjoni u tal-Ġustizzja tista’ tapplika s-sentenza Lin I mingħajr ma tkun obbligata tirrispetta l-effett ta’ res judicata, li, intenni, is-sentenza tal-appell ma għandhiex.
84.      Madankollu, għandha ssir id-domanda dwar x’jiġri meta l-frodi fiskali tkun seħħet sew qabel is-sentenza Lin I (f’dan il-każ, bejn l‑2012 u l‑2014) u qorti tal-appell tikkonstata, fl‑2024, li r-responsabbiltà kriminali kienet skadiet minħabba l-iskadenza tat-terminu ta’ tmien snin, ikkalkolat mingħajr interruzzjoni skont l-istandard nazzjonali għall-protezzjoni tal-lex mitior. F’din is-sitwazzjoni, is-sentenza Lin I teħtieġ ir-riattivazzjoni tar-responsabbiltà kriminali?
85.      Ir-risposta tiegħi għal din id-domanda hija negattiva, kif ser nispjega issa.
86.      Jista’ jiġi argumentat li l-Artikolu 325 TFUE u l-Artikoli 1 u 2 tal-Konvenzjoni PIF huma vinkolanti għar-Rumanija mid-dħul fis-seħħ tagħhom (rispettivament, l‑1 ta’ Diċembru 2009 u l‑1 ta’ Jannar 2008) u li s-sentenza Lin I tinterpreta dawn id-dispożizzjonijiet b’effett ex tunc.
87.      F’dan ir-rigward, l-istandard Rumen ta’ protezzjoni tal-lex mitior li jirriżulta mis-sentenza 67/2022 tal-Qorti Għolja tal-Kassazzjoni u tal-Ġustizzja jkun inkompatibbli mar-regoli tad-dritt tal-Unjoni mill-mument stess li dawn tal-aħħar (li għandhom effett dirett) daħlu fis-seħħ għar-Rumanija. Is-supremazija tad-dritt tal-Unjoni twassal sabiex ir-responsabbiltà kriminali għal frodi gravi tal-VAT titqies bħala li għadha valida meta l-preskrizzjoni tagħha tkun saret permezz tal-applikazzjoni tal-istandard Rumen ta’ lex mitior qabel is-sentenza Lin I, mingħajr ma tkun ġiet iddikjarata (il-preskrizzjoni) b’sentenza finali.
88.      Madankollu, jiena nemmen li l-ġurisprudenza tal-QEDB, applikabbli fil-qafas tal-Artikolu 49 tal-Karta skont l-Artikolu 52(3) tagħha, iġġegħelna nirrifjutaw din l-interpretazzjoni.
89.      Skont il-QEDB:
–        L-introduzzjoni mill-ġdid tar-responsabbiltà kriminali wara l-iskadenza tat-terminu ta’ preskrizzjoni ma hijiex kompatibbli mal-prinċipji fundamentali tal-legalità (nullum crimen, nulla poena sine lege) u l-prevedibbiltà stabbiliti fl-Artikolu 7 tal-KEDB.
–        Meta, skont id-dritt intern, jiskadi t-terminu ta’ preskrizzjoni, b’mod li tiġi eskluża r-responsabbiltà kriminali, l-Artikolu 7 tal-KEDB, fin-nuqqas ta’ bażi legali valida, jipprekludi l-bidu ta’ proċeduri legali ġodda fir-rigward ta’ dak ir-reat. Jekk isir mod ieħor dan ikun ekwivalenti għall-aċċettazzjoni ta’ “l-applikazzjoni retroattiva tal-liġi kriminali għad-detriment tal-akkużat” (41).
–        Il-KEDB ma teħtieġx li l-Istati Partijiet jinjoraw terminu ta’ preskrizzjoni applikabbli u, għalhekk, jerġgħu jistabbilixxu terminu ta’ preskrizzjoni li jkun skada. Hemm sitwazzjonijiet fejn il-ftuħ mill-ġdid ta’ proċedura kriminali ma huwiex possibbli u waħda minnhom hija meta tali proċeduri jkunu ngħalqu minħabba l-iskadenza tat-terminu ta’ preskrizzjoni previst fil-leġiżlazzjoni nazzjonali. Il-ftuħ mill-ġdid tiegħu jqajjem problemi ta’ ċertezza legali u jaffettwa d-drittijiet tad-difiża ggarantiti mill-Artikolu 7 tal-KEDB (42).
–        In-nuqqas ta’ reat li jiġi preskritt jeħtieġ bażi legali ċara u prevedibbli biżżejjed (43), kemm jekk tinsab fid-dritt nazzjonali kif ukoll fid-dritt internazzjonali (44).
90.      L-applikazzjoni tas-sentenza Lin I effettivament twassal għall-“ftuħ mill-ġdid” ta’ termini ta’ preskrizzjoni li, skont id-dritt Rumen kif interpretat mill-ogħla qrati tar-Rumanija, kienu skadew. Bl-istess mod, terġa’ tattiva l-prosekuzzjoni kriminali tal-frodi tal-VAT imwettqa qabel ingħatat is-sentenza Lin I u li għaliha t-terminu ta’ preskrizzjoni kien diġà skada.
91.      Mingħajr preġudizzju għall-fatt li s-sentenza Lin I, bħas-sentenzi kollha tal-Qorti tal-Ġustizzja, għandha tiġi osservata, ma tantx tista’ titqies bħala bażi legali ċara u prevedibbli biżżejjed (45) sabiex ma jiġux applikati r-regoli dwar il-preskrizzjoni tar-responsabbiltà kriminali stabbiliti fis-sentenza 67/2022 tal-Qorti Għolja tal-Kassazzjoni u tal-Ġustizzja (46).
92.      Hemm diversi raġunijiet li jwassluni għal din il-konklużjoni intermedja, b’kunsiderazzjoni tal-fatt li s-sentenza Lin I:
–        Ma tiddikjarax li r-reati ta’ frodi gravi tal-VAT kontra l-interessi finanzjarji tal-Unjoni ma humiex preskrittibbli (47).
–        Introduċiet l-impossibbiltà li jiġi invokat l-istandard Rumen ta’ protezzjoni tal-lex mitior (ogħla minn dak tad-dritt tal-Unjoni) f’termini li jeħtieġu iktar ċarezza. Barra minn hekk, għamlet dan abbażi ta’ premessa li, skont il-qrati nazzjonali, ma tirriflettix b’mod preċiż id-dritt intern, peress li l-istandard nazzjonali ta’ protezzjoni rigward il-prinċipju ta’ applikazzjoni retroattiva tal-lex mitior, anki rigward l-interruzzjoni ta’ preskrizzjoni tar-responsabbiltà, jinkorpora b’mod inseparabbli l-prinċipju tal-legalità tar-reati u tal-pieni.
–        Tat lok għal interpretazzjonijiet diverġenti, kif enfasizzat mis-sentenzi tal-Qorti Għolja tal-Kassazzjoni u tal-Ġustizzja 37/2024 u 16/2024, kif ukoll din it-talba stess għal deċiżjoni preliminari. It-talba għal deċiżjoni preliminari tiżvela li, anki fi ħdan il-Qorti Għolja tal-Kassazzjoni u tal-Ġustizzja Rumena nnifisha, għad hemm diskrepanzi sinjifikattivi rigward l-applikazzjoni tas-sentenza Lin I, skont liema l-kolleġġ ġudikanti ta’ din il-Qorti Għolja jintalab tieħu d-deċiżjoni (48).
–        Titbiegħed mil-linja stabbilita fis-sentenza M. A. S. u M. B. dwar ir-regoli ta’ preskrizzjoni fil-qasam kriminali fl-Italja. In-nuqqas ta’ applikazzjoni tal-istandard Rumen dwar il-lex mitior jippermetti l-impożizzjoni ta’ pieni kriminali fuq ċerti individwi li kienu jiġu evitati kieku ġie applikat l-istandard nazzjonali, kif kien il-każ fl-Italja (49).
–        Tirrikonoxxi (kif kien loġiku fid-dawl tas-sentenza M. A. S. u M. B.) li l-limitu estern għas-supremazija tad-dritt tal-Unjoni japplika għall-prinċipju ta’ legalità fil-liġi kriminali, iżda fl-istess ħin tiċħdu għall-prinċipju tal-lex mitior. Dan tal-aħħar, madankollu, skont il-Qorti Għolja tal-Kassazzjoni u tal-Ġustizzja, jifforma parti inseparabbli mill-prinċipju ta’ legalità fil-liġi kriminali fir-Rumanija.
–        Wara li tinnota li l-applikazzjoni taż-żewġ standards nazzjonali ġġenerat riskju sistemiku ta’ impunità, hija tipprovdi li t-tieni wieħed (dak relatat mal-lex mitior) jinvolvi estensjoni ikbar fit-terminu ta’ dan ir-riskju (50). Madankollu, din l-informazzjoni ma hijiex appoġġjata mill-istatistika disponibbli. Għall-Qorti Għolja tal-Kassazzjoni u tal-Ġustizzja, l-impatt fuq il-prinċipju tal-legalità fil-liġi kriminali huwa identiku fil-każ taż-żewġ standards nazzjonali, u r-riskju ta’ impunità wkoll.
93.      In-nuqqas ta’ prevedibbiltà tas-sentenza Lin I, fir-rigward tal-applikazzjoni tal-istandard nazzjonali tal-lex mitior għall-interruzzjoni ta’ preskrizzjoni fil-qasam kriminali, huwa enfasizzat iktar mill-fatt li jistrieħ fuq il-premessa li r-regoli tal-preskrizzjoni huma kwistjoni ta’ liġi proċedurali iktar milli liġi kriminali sostantiva. Din il-premessa, madankollu, ma tirriżultax mid-dritt tal-Unjoni (51) u, għall-kuntrarju, tmur kontra l-ġurisprudenza stabbilita tal-qrati għolja Rumeni għall-każ tal-pajjiż tagħhom.
94.      Fiż-żmien tal-avvenimenti inkwistjoni, is-sistema ta’ preskrizzjoni applikabbli għar-reati kriminali relatati mal-VAT ma kinitx ġiet armonizzata mil-leġiżlatur tal-Unjoni (52). Konsegwentement, l-Istati Membri kienu liberi li jipprevedu li, fl-ordinament ġuridiku tagħhom, it-trattament tat-terminu ta’ preskrizzjoni għar-responsabbiltà kriminali (inkluż dak relatat mal-interruzzjoni tiegħu) jaqa’ taħt il-liġi kriminali sostantiva. Din, intenni, kienet il-fehma tal-qrati għolja Rumeni.
95.      Għal din ir-raġuni, l-għażla tal-Qorti tal-Ġustizzja li tattribwixxi karattru proċedurali lill-istandards tal-preskrizzjoni għar-responsabbiltà kriminali (53) rriżultat problematika fis-sentenza Taricco u kellha tiġi adattata fis-sentenza M. A. S. u M. B. Din tal-aħħar, kif diġà spjegajt, aċċettat limitazzjoni fuq is-supremazija tad-dritt tal-Unjoni, wara li aċċettat il-karattru sostantiv tal-istandards ta’ preskrizzjoni fid-dritt Taljan (54).
96.      F’każijiet oħra, il-Qorti tal-Ġustizzja nnifisha rrikonoxxiet in-natura sostantiva, u mhux proċedurali, tal-preskrizzjoni stabbilita fid-dritt tal-Unjoni. Għalhekk, fis-sentenza Volvo u DAF Trucks, il-Qorti tal-Ġustizzja nnifisha ddikjarat li “[…] b’kuntrast mat-termini tal-proċedura, it-terminu ta’ preskrizzjoni, peress li jinvolvi l-estinzjoni tal-azzjoni ġudizzjarja, huwa relatat mad-dritt sostantiv peress li dan jaffettwa l-eżerċizzju ta’ dritt suġġettiv li l-persuna kkonċernata ma tistax iktar tinvoka b’mod effettiv quddiem qorti” (55). Għal din ir-raġuni, hija rrikonoxxiet in-natura sostantiva, u mhux proċedurali, tal-Artikolu 10 (“Perijodi ta’ Preskrizzjoni”) tad-Direttiva 2014/104 (56).
97.      Għalhekk nikkunsidra li r-regoli tad-dritt tal-Unjoni msemmija fit-tieni domanda preliminari:
–        Ma jeħtiġux ir-reviżjoni ta’ sentenzi kriminali finali b’effett ta’ res judicata fejn ikun ġie ddeterminat li t-terminu ta’ preskrizzjoni għar-responsabbiltà kriminali kien skada qabel ma nħarġet is-sentenza Lin I, abbażi tal-istandard nazzjonali ta’ protezzjoni tal-liġi kriminali l-iktar favorevoli.
–        Ma jopponux l-applikazzjoni tal-istandard nazzjonali ta’ protezzjoni tal-liġi kriminali l-iktar favorevoli għal reati mwettqa qabel ma nħarġet is-sentenza Lin I, sa
fejn din is-sentenza ma tikkostitwixxix bażi legali ċara u prevedibbli sabiex terġa’ tiġi stabbilita r-responsabbiltà kriminali għal reati li l-preskrizzjoni tagħhom ġiet iddikjarata li skadiet mill-qrati Rumeni, anki jekk ma tkunx finali.
4.      Projbizzjoni tal-applikazzjoni ta’ lex tertia
98.      Il-qorti tar-rinviju ssostni [fil-punt (a) tat-tieni domanda preliminari] li “projbizzjoni tal-applikazzjoni tal-lex tertia, [hija] prinċipju ta’ natura kostituzzjonali”.
99.      Abbażi ta’ din id-dikjarazzjoni, il-qorti tar-rinviju tistaqsi jekk l-istandard nazzjonali ta’ protezzjoni relatat mal-lex mitior għandux jiġi applikat meta n-nuqqas ta’ applikazzjoni tiegħu jkun inkompatibbli mal-prinċipju kostituzzjonali li jipprojbixxi l-lex tertia (57).
100. Skont is-sentenza kostituzzjonali Nru 265/2014, l-applikazzjoni retroattiva tal-liġi kriminali l-iktar favorevoli għandha ssir bl-użu tal-metodu ta’ tqabbil ġenerali, u mhux il-metodu ta’ tqabbil differenzjat. Għalhekk, f’każijiet fejn japplikaw sistemi legali suċċessivi:
–        Għandha tintgħażel u tiġi applikata l-liġi li, fit-totalità tagħha, tiggarantixxi sitwazzjoni iktar favorevoli għall-persuna akkużata.
–        Madankollu, id-dispożizzjonijiet favorevoli tal-liġijiet konkorrenti ma jistgħux jiġu kkombinati sabiex joħolqu, permezz ta’ mezzi ġudizzjarji, lex tertia, li jfisser li l-imħallfin jingħataw is-setgħa li jabbozzaw liġijiet kriminali kuntrarji għall-Artikolu 61 tal-Kostituzzjoni Rumena.
–        Id-determinazzjoni tal-liġi kriminali l-iktar favorevoli għandha tqis ċertu ammont ta’ elementi, bħat-tip u s-severità tal-pieni, il-kundizzjonijiet għall-kriminalizzazzjoni, ir-raġunijiet għall-esklużjoni tar-responsabbiltà kriminali, l-influwenza taċ-ċirkustanzi aggravanti, attenwanti, jew li jiskaġunaw, ir-regoli dwar il-parteċipazzjoni, l-attentat, ir-reċidiva, fost oħrajn (58).
101. Jekk fhimt sew, il-projbizzjoni kontra l-ħolqien ta’ lex tertia tipprevjeni lill-qrati nazzjonali, meta jiffaċċjaw suċċessjoni ta’ sistemi legali differenti, milli jikkombinaw elementi ta’ sistema waħda (pereżempju, dawk relatati mad-definizzjoni tar-reati u tal-pieni) ma’ elementi ta’ sistema oħra (pereżempju, ir-regoli li jirregolaw il-preskrizzjoni għar-responsabbiltà kriminali). Dan jipprevjeni lill-qrati milli “jibnu” l-liġi kriminali l-iktar favorevoli.
102. Il-qorti tar-rinviju, fir-risposta tagħha għad-domandi tal-Qorti tal-Ġustizzja dwar din il-projbizzjoni, indikat li, kieku s-sentenza Lin I kellha tiġi applikata, il-liġi kriminali l-iktar favorevoli kienet tirriżulta mill-kombinazzjoni ta’ diversi dispożizzjonijiet tal-liġijiet konfliġġenti. Fis-seduta, il-Gvern Rumen ikkonferma din l-osservazzjoni.
103. Għalhekk, għall-interruzzjoni tal-preskrizzjoni fil-każ ta’ frodi gravi tal-VAT imwettqa fl‑1 ta’ Jannar 2016, li għaliha japplika terminu ta’ preskrizzjoni ta’ għaxar snin skont il-liġi Rumena, jiġu applikati suċċessivament:
–        Is-sistema tal-Artikolu 155(1) tal-Kodiċi Kriminali tal‑2009, fis-seħħ sakemm is-sentenza kostituzzjonali Nru 297/2018 iddikjaratha invalida. Taħt din is-sistema, kwalunkwe att proċedurali kien jinterrompi l-preskrizzjoni, kemm jekk ikun ġie kkomunikat lill-akkużat kif ukoll jekk le.
–        Is-sistema li tirriżulta mill-ġurisprudenza tal-Qorti Kostituzzjonali u tal-Qorti Għolja tal-Kassazzjoni u tal-Ġustizzja, applikabbli mill‑25 ta’ Ġunju 2018 sat‑30 ta’ Mejju 2022. Skont din is-sistema, ma kien hemm l-ebda raġunijiet skont id-dritt Rumen għall-interruzzjoni tat-terminu ta’ preskrizzjoni għar-responsabbiltà kriminali. L-assenza ta’ tali raġunijiet għal interruzzjoni testendi b’mod retroattiv għal atti mwettqa matul il-perijodu ta’ qabel l‑2018, sa
fejn tapplika l-liġi kriminali l-iktar favorevoli.
–        Is-sistema li tirriżulta mill-emenda tal-Artikolu 155(1) tal-Kodiċi Kriminali tal‑2009 permezz tal-OUG Nru 71/2022, applikabbli mit‑30 ta’ Mejju 2022. Taħt din is-sistema, l-atti proċedurali kkomunikati lill-akkużat jinterrompu l-preskrizzjoni.
104. F’dan l-eżempju, sistemi differenti għall-interruzzjoni tal-preskrizzjoni għar-responsabbiltà kriminali japplikaw għal frodi gravi tal-VAT, li, kieku kellu jiġi segwit il-kriterju tas-sentenza Lin I, ikollhom jiġu kkombinati. Għall-kuntrarju, l-istandard Rumen ta’ protezzjoni tal-lex mitior jipprovdi sabiex tiġi applikata biss is-sistema ta’ interruzzjoni tal-preskrizzjoni l-iktar favorevoli, kif ukoll għall-atti proċedurali kollha li seħħew bejn l‑1 ta’ Jannar 2016 u t‑30 ta’ Mejju 2022.
105. L-applikazzjoni tas-sentenza Lin I għalhekk toħloq lex tertia sabiex tiġi ddeterminata l-liġi kriminali l-iktar favorevoli. Dan ma jkunx il-każ bis-soluzzjoni adottata mill-Qorti Għolja tal-Kassazzjoni u tal-Ġustizzja fis-sentenzi tagħha 67/2022, 16/2024 u 37/2024.
106. Fil-fehma tiegħi, anki jekk is-sitwazzjoni li għadni kif iddeskrivejt kienet il-konsegwenza tal-applikazzjoni tas-sentenza Lin I, il-prinċipju li jipprojbixxi l-applikazzjoni ta’ lextertia sabiex tiġi identifikata l-lexmitior ma huwiex differenti b’mod sinjifikattiv mill-ogħla standard ta’ protezzjoni diġà analizzat fis-sentenza Lin I.
107. Jekk fis-sentenza Lin I il-Qorti tal-Ġustizzja ma segwietx il-preċedent stabbilit fis-sentenza M. A. S. u M. B. u ċaħdet l-applikazzjoni tal-ogħla standard ta’ protezzjoni mill-qrati Rumeni fir-rigward tal-lex mitior, ma nara l-ebda raġuni sabiex tinbidel din il-linja ta’ ġurisprudenza sabiex jiġi rrispettat ir-rekwiżit kostituzzjonali li ma tinħoloqx lex tertia.
108. Fil-fatt, il-projbizzjoni kontra l-ħolqien ta’ lex tertia hija sempliċement waħda mir-regoli nazzjonali (ċertament bi status kostituzzjonali) li, fir-Rumanija, jirregolaw l-applikazzjoni tal-prinċipju ta’ applikazzjoni retroattiva tal-liġijiet kriminali l-iktar favorevoli għall-akkużat. Is-sentenza Lin I tiċħad dan il-prinċipju, fit-totalità tiegħu, billi tiddikjara li l-qrati Rumeni huma obbligati li ma japplikawx l-istandard nazzjonali ta’ protezzjoni rilevanti sabiex jevitaw ir-riskju ta’ impunità tal-frodi kontra l-interessi finanzjarji tal-Unjoni.
109. Fir-rigward tad-differenza fit-trattament bejn is-sistema ta’ preskrizzjoni applikabbli (skont is-sentenza Lin I) għall-frodi li taffettwa l-interessi finanzjarji tal-Unjoni u dik applikabbli għal reati oħra, din ċertament teżisti. Dan ifisser li regoli differenti rigward l-interruzzjoni tat-termini ta’ preskrizzjoni għar-responsabbiltà kriminali japplikaw għal konvenut skont jekk ir-reati jinvolvux VAT jew taxxa fuq id-dħul fuq il-kumpanniji, pereżempju.
110. Madankollu, din id-differenza:
–        Minn naħa waħda, ma tinvolvix l-applikazzjoni ta’ lex tertia fir-rigward tal-prinċipju ta’ lex mitior, iżda pjuttost tirriżulta mill-kamp ta’ applikazzjoni tad-dritt tal-Unjoni, speċifikament l-Artikolu 325 TFUE.
–        Min-naħa l-oħra, dan jimplika li l-frodi fiskali li għaliha l-Artikolu 325 TFUE ma japplikax tibbenefika mill-istandard ta’ protezzjoni Rumen skont il-prinċipju tal-liġi kriminali l-iktar favorevoli.
5.      Ir-riskju sistemiku ta’ impunità: estensjoni u inċertezza
111. Il-qorti tar-rinviju tuża l-premessa li d-dritt nazzjonali ma jistabbilixxix kriterji speċifiċi sabiex qorti tkun tista’ tevalwa r-riskju sistemiku ta’ impunità msemmi fis-sentenza Lin I [il-punt (d) tat-tieni domanda preliminari].
112. Fis-sentenza Lin I, il-Qorti tal-Ġustizzja kkunsidrat li s-sitwazzjoni legali maħluqa mis-sentenzi kostituzzjonali Nru 297/2018 u Nru 358/2022 u s-sentenza Nru 67/2022 tal-Qorti Għolja tal-Kassazzjoni u tal-Ġustizzja “twassal għal riskju sistemiku ta’ impunità għar-reati ta’ frodi [gravi] li tippreġudika l-interessi finanzjarji tal-Unjoni, b’mod partikolari fil-kawżi li l-kumplessità tagħhom titlob investigazzjoni itwal min-naħa tal-awtoritajiet kriminali” (59).
113. Din is-sitwazzjoni, żiedet tgħid, “[…] tinkludi r-riskju intrinsiku li diversi każijiet ta’ frodi [gravi] li taffettwa l-interessi finanzjarji tal-Unjoni ma jkunux jistgħu jiġu ssanzjonati minħabba l-iskadenza ta’ dan it-terminu [(ta’ preskrizzjoni)], b’mod partikolari fil-kawżi li l-kumplessità tagħhom titlob investigazzjoni itwal […]” (60).
114. Kif jista’ jiġi kkonstatat, il-Qorti tal-Ġustizzja stess iddeterminat fis-sentenza Lin I li l-applikazzjoni tal-ġurisprudenza tal-ogħla qrati nazzjonali kienet tinvolvi riskju sistemiku ta’ impunità għall-awturi ta’ frodi gravi, għad-detriment tal-interessi finanzjarji tal-Unjoni. Għalhekk, din l-evalwazzjoni ma għandhiex tibqa’ ssir mill-qrati Rumeni meta japplikaw is-sentenza Lin I, iżda pjuttost għandha tittieħed bħala fatt.
115. Jinħolqu iktar problemi minħabba d-distinzjoni magħmula mill-Qorti tal-Ġustizzja bejn: (a) ir-riskju sistemiku ta’ impunità involut fl-applikazzjoni tal-ġurisprudenza Rumena rigward il-prevedibbiltà tal-liġi kriminali; u (b) dan l-istess riskju rigward il-prinċipju tal-lex mitior (61).
116. Ir-raġunament tal-Qorti tal-Ġustizzja dwar din id-distinzjoni (62) jwassal sabiex, fit-tieni każ biss (jiġifieri, jekk il-qorti nazzjonali żżomm mal-istandard nazzjonali tal-lex mitior għal atti proċedurali mwettqa qabel il‑25 ta’ Ġunju 2018), jiġu kompromessi s-supremazija, l-unità, u l-effettività tad-dritt tal-Unjoni.
117. Fi kliem ieħor, is-sentenza Lin I tittollera r-riskju sistemiku ta’ impunità għal frodi gravi kontra l-interessi finanzjarji tal-Unjoni mwettqa bejn il‑25 ta’ Ġunju 2018 u t‑30 ta’ Mejju 2022, meta dan jirriżulta mill-applikazzjoni tal-istandard nazzjonali ta’ protezzjoni relatat mal-prevedibbiltà tal-liġi kriminali, iżda ma taċċettax dan ir-riskju meta jestendi għal każijiet qabel il‑25 ta’ Ġunju 2018 fejn japplika l-istandard nazzjonali ta’ protezzjoni tal-prinċipju tal-lex mitior (komponent ieħor tal-istess prinċipju ta’ legalità tar-reati u tal-pieni).
118. Fil-fehma tiegħi, is-sentenza Lin I ma tipprovdix argumenti suffiċjenti sabiex turi għaliex ir-riskju sistemiku ta’ impunità jvarja skont liema standard nazzjonali jiġi applikat.
119. L-ewwel, l-istandard nazzjonali għall-protezzjoni tal-lex mitior għandu impatt limitat fuq l-eliminazzjoni tar-responsabbiltà kriminali. Dan ma jinvolvix id-dekriminalizzazzjoni ta’ reati gravi ta’ frodi kontra l-interessi finanzjarji tal-Unjoni. Huwa jiffoka fuq il-prevenzjoni tal-interruzzjoni tal-preskrizzjoni għal reati kriminali bejn l‑1 ta’ Frar 2014 u l‑25 ta’ Ġunju 2018, billi jestendi b’mod retroattiv is-sistema applikabbli bejn il‑25 ta’ Ġunju 2018 u t‑30 ta’ Mejju 2022, li ġiet ivvalidata mis-sentenza Lin I.
120. F’każijiet bħal dan preżenti, is-sentenza mogħtija fl-appell, bl-applikazzjoni tal-istandard nazzjonali tal-lex mitior, iddikjarat li r-responsabbiltà kriminali ta’ konvenut wieħed (kompliċi fir-reat, b’terminu ta’ preskrizzjoni ta’ tmien snin) skadiet, iżda mhux dik ta’ konvenut ieħor (l-awtur tar-reat, b’terminu ta’ preskrizzjoni ta’ għaxar snin). L-istandard nazzjonali tal-lex mitior jestendi biss, b’mod retroattiv, in-nuqqas ta’ eżistenza ta’ atti proċedurali li kapaċi jinterrompu l-preskrizzjoni, iżda, intenni, ma jiddekriminalizzax il-frodi gravi tal-VAT u lanqas ma jqassar it-terminu ta’ preskrizzjoni għall-prosekuzzjoni tagħha.
121. It-tieni, iż-żieda fir-riskju ta’ impunità li jirriżulta mill-applikazzjoni tal-istandard nazzjonali għall-protezzjoni tal-lex mitior fir-rigward tal-applikazzjoni tal-istandard nazzjonali relatat mal-prinċipju tal-legalità jidher iktar bħal suppożizzjoni iktar milli fatt stabbilit, minħabba li:
–        Ma huwiex magħruf b’ċertezza l-għadd ta’ persuni li wettqu reat li bbenefikaw min-nuqqas ta’ interruzzjonijiet tal-preskrizzjoni għar-responsabbiltà kriminali bejn il‑25 ta’ Ġunju 2018 u t‑30 ta’ Mejju 2022, li s-sentenza Lin I tittollera sabiex tipproteġi l-prevedibbiltà tal-liġi kriminali.
–        Lanqas ma huwa magħruf l-impatt reali tal-applikazzjoni tal-prinċipju tal-lex mitior għall-interruzzjoni tal-preskrizzjoni għar-responsabbiltà kriminali f’każijiet li seħħew qabel il‑25 ta’ Ġunju 2018, li skont is-sentenza Lin I, din l-applikazzjoni toħloq riskju għall-unità, is-supremazija u l-effettività tad-dritt tal-Unjoni.
122. L-informazzjoni pprovduta waqt is-seduta mill-Gvern Rumen, għalkemm ma hijiex diżaggregata b’mod eżawrjenti, tissuġġerixxi li n-numru ta’ każijiet kriminali għal frodi fiskali matul il-perijodu mill‑2014 sal‑2025, ibbażat fuq il-preskrizzjoni għar-responsabbiltà kriminali bl-applikazzjoni tal-liġi l-iktar favorevoli, huwa limitat ħafna. Hija ma tikkorroborax il-biża’ ta’ riskju sistemiku ta’ impunità għal din it-tip ta’ mġiba.
123. Fis-sentenza M. A. S. u M. B., il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet dwar il-modifika tat-termini ta’ preskrizzjoni għar-responsabbiltà kriminali fl-Italja. Hija ddikjarat li l-qorti nazzjonali għandha tivverifika jekk in-nuqqas ta’ applikazzjoni tar-regoli nazzjonali f’dan il-qasam, bħala riżultat ta’ sentenza tal-Qorti tal-Ġustizzja, “twassalx għal sitwazzjoni ta’ inċertezza fl-ordinament ġuridiku [nazzjonali], fir-rigward tad-determinazzjoni tar-regoli dwar il-preskrizzjoni applikabbli, inċertezza li tmur kontra l-prinċipju ta’ preċiżjoni tal-liġi applikabbli” (63).
124. Għalhekk, fid-dawl tal-inċertezza maħluqa minn sentenza tal-Qorti tal-Ġustizzja, ġie aċċettat li l-qorti nazzjonali ma kinitx obbligata li ma tapplikax id-dispożizzjonijiet nazzjonali inkwistjoni. Din l-istess ġurisprudenza tista’ tiġi applikata għas-sentenza Lin I, fir-rigward tal-frodi li tagħmel ħsara lill-interessi finanzjarji tal-Unjoni u li seħħet fir-Rumanija qabel il‑25 ta’ Ġunju 2018.
125. Fil-fatt, is-sitwazzjoni maħluqa mis-sentenza Lin I tikkawża inċertezza għall-qrati Rumeni (meta japplikaw l-istandard nazzjonali għall-protezzjoni tal-prinċipju ta’ lex mitior) paragunabbli ma’ dik maħluqa fl-Italja bl-applikazzjoni tas-sentenza Taricco. Għaldaqstant, din iċ-ċirkustanza tiġġustifika wkoll l-aċċettazzjoni ta’ limitu estern għas-supremazija tad-dritt tal-Unjoni, simili għall-pożizzjoni meħuda mill-Qorti tal-Ġustizzja fis-sentenza M. A. S. u M. B.
V.      Konklużjoni
126. Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti, nissuġġerixxi li tingħata risposta għall-ewwel domanda tal-Awla Kriminali tal-Înalta Curte de Casație și Justiție (il-Qorti Għolja tal-Kassazzjoni u tal-Ġustizzja, ir-Rumanija) kif ġej:
“L-Artikolu 325(1) TFUE u l-Artikoli 1, 2 u 9 tal-Konvenzjoni li saret fuq il-bażi ta’ l-Artikolu K.3 tat-Trattat dwar l-Unjoni Ewropea, dwar il-protezzjoni ta’ l-interessi finanzjarji tal-Komunitajiet Ewropej, iffirmata fi Brussell fis‑26 ta’ Lulju 1995 u annessa mal-Att tal-Kunsill tas‑26 ta’ Lulju 1995,
għandhom jiġu interpretati fis-sens li:
l-Istati Membri jistgħu jqisu frodi bħala gravi għall-interessi tal-Unjoni Ewropea meta tinvolvi ammont li ma jaqbiżx EUR 50 000”.
127. Nissuġġerixxi wkoll li l-Qorti tal-Ġustizzja, fid-dawl tad-deċiżjonijiet finali tal-qrati nazzjonali, terġa’ tikkunsidra d-deċiżjonijiet fis-sentenza tal‑24 ta’ Lulju 2023, Lin (C‑107/23 PPU, EU:C:2023:606), dwar l-obbligu li ma jiġix applikat l-istandard nazzjonali ta’ protezzjoni relatat mal-prinċipju tal-applikazzjoni retroattiva tal-liġi kriminali l-iktar favorevoli u tiddikjara li:
“L-Artikolu 325(1) TFUE, u l-Artikoli 1, 2 u 9 tal-Konvenzjoni li saret fuq il-bażi ta’ l-Artikolu K.3 tat-Trattat dwar l-Unjoni Ewropea, dwar il-protezzjoni ta’ l-interessi finanzjarji tal-Komunitajiet Ewropej, iffirmata fi Brussell fis‑26 ta’ Lulju 1995 u annessa mal-Att tal-Kunsill tas‑26 ta’ Lulju 1995,
ma jeħtiġux ir-reviżjoni ta’ sentenzi kriminali finali b’effett ta’ res judicata fejn ikun ġie ddeterminat li t-terminu ta’ preskrizzjoni għar-responsabbiltà kriminali kien skada qabel ma ngħatat is-sentenza Lin, abbażi tal-istandard nazzjonali ta’ protezzjoni tal-liġi kriminali l-iktar favorevoli;
ma jipprekludux l-applikazzjoni tal-istandard nazzjonali ta’ protezzjoni tal-liġi kriminali l-iktar favorevoli għal reati mwettqa qabel ma ngħatat is-sentenza Lin, sa
fejn din is-sentenza ma tikkostitwixxix bażi legali ċara u prevedibbli sabiex terġa’ tiġi stabbilita r-responsabbiltà kriminali għal reati li l-preskrizzjoni tagħhom ġiet iddikjarata mill-qrati Rumeni, anki tkun jekk għadha ma hijiex finali”.
128. Jekk il-Qorti tal-Ġustizzja tikkonferma d-deċiżjonijiet tas-sentenza Lin fl-intier tagħhom, ir-risposta għat-tieni domanda tal-Awla Kriminali tal-Înalta Curte de Casație și Justiție (il-Qorti Għolja tal-Kassazzjoni u tal-Ġustizzja) tista’ tkun din li ġejja:
“Il-qrati ta’ Stat Membru ma jistgħux jadottaw deċiżjonijiet inkompatibbli mas-sentenza Lin.
Konsegwentement, dawn il-qrati:
huma obbligati li ma japplikawx standard ta’ protezzjoni relatat mal-prinċipju tal-applikazzjoni retroattiva tal-liġi kriminali l-iktar favorevoli, mingħajr ma dan l-obbligu jvarja minn regola nazzjonali li tipprojbixxi l-applikazzjoni ta’ lex tertia;
ma jistgħux jinjoraw il-fatt li s-sentenza Lin I stabbilixxiet l-eżistenza ta’ riskju sistemiku ta’ impunità għal frodi gravi kontra l-interessi finanzjarji tal-Unjoni, bl-applikazzjoni tal-istandard nazzjonali ta’ protezzjoni tal-prinċipju tal-liġi kriminali l-iktar favorevoli, b’tali mod li ma huwiex essenzjali għal dawn il-qrati li jevalwaw l-eżistenza ta’ dan ir-riskju f’kull każ”.
1      Lingwa oriġinali: l-Ispanjol.
i      L-isem ta’ din il-kawża huwa fittizju. Dan l-isem ma jikkorrispondi għall-isem reali ta’ ebda waħda mill-partijiet fil-proċedura.
2      Sentenza tal‑24 ta’ Lulju 2023, Lin (C‑107/23 PPU, EU:C:2023:606; iktar ’il quddiem “is-sentenza Lin I”).
3      Konvenzjoni li saret fuq il-bażi ta’ l-Artikolu K.3 tat-Trattat dwar l-Unjoni Ewropea, dwar il-protezzjoni ta’ l-interessi finanzjarji tal-Komunitajiet Ewropej, iffirmata fi Brussell fis‑26 ta’ Lulju 1995 u annessa mal-Att tal-Kunsill tas‑26 ta’ Lulju 1995 (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 19, Vol. 8, p. 57; iktar ’il quddiem “il-Konvenzjoni PIF”).
4      Direttiva tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tal‑5 ta’ Lulju 2017 dwar il-ġlieda kontra l-frodi tal-interessi finanzjarji tal-Unjoni permezz tal-liġi kriminali (ĠU 2017, L 198, p. 29; iktar ’il quddiem “id-Direttiva PIF”).
5      Codul Penal din 21 iulie 1968, republicat (Kodiċi Kriminali tal‑21 ta’ Lulju 1968, ippubblikat mill-ġdid) (Monitorul Oficial al României, parti I, Nru 65 tas‑16 ta’ April 1997). Dan il-kodiċi Kriminali huwa r-riżultat tat-test konsolidat mil-Lege nr. 140/1996, pentru modificarea și completarea Codului penal (il-Liġi Nru 140/1996 li temenda l-Kodiċi Kriminali) (Monitorul Oficial al României, parti I, n. 289 tal‑14 ta’ Novembru 1996), u kien fis-seħħ sal‑1 ta’ Frar 2014 (iktar ’il quddiem “il-Kodiċi Kriminali tal-1968”).
6      Legea nr. 286/2009 privind Codul penal (il-Liġi Nru 286/2009 tal-Kodiċi Kriminali), tas‑17 ta’ Lulju 2009 (Monitorul Oficial al României, parti I, Nru 510 tal‑24 ta’ Lulju 2009, iktar ’il quddiem “il-Kodiċi Kriminali tal‑2009”). Dan jinsab fis-seħħ mill‑1 ta’ Frar 2014.
7      Ordonanța de urgență a Guvernului nr. 71 din 30 mai 2022 pentru modificarea articolului 155 alineatul (1) din Legea nr. 286/2009 privind Codul penal (id-Digriet-Liġi Nru 71 tat‑30 ta’ Mejju 2022 li temenda l-Artikolu 155(1) tal-Liġi Nru 286/2009 tal-Kodiċi Kriminali) (Monitorul Oficial al României, parti I, Nru 531 tat‑30 ta’ Mejju 2022, iktar ’il quddiem “OUG Nru 71/2022”).
8      Legea nr. 135/2010 privind Codul de procedură penală (il-Liġi Nru 135/2010 dwar il-Kodiċi tal-Proċedura Kriminali) (Monitorul Oficial al României, parti I, Nru 486 tal‑15 ta’ Lulju 2010).
9      Legea nr. 241/2005 (il-Liġi Nru 241/2005) (Monitorul Oficial al României, parti I, Nru 672 tas‑27 ta’ Lulju 2005), emendata bil-Legea nr. 50/2013 (il-Liġi Nru 50/2013) (Monitorul Oficial al României, parti I, Nru 146 tad‑19 ta’ Marzu 2013) — verżjoni fis-seħħ mit‑23 ta’ Jannar 2014.
10      Fil-paragrafi li ġejjin, ser nittraskrivi r-raġunament li ppreżentajt fil-konklużjonijiet tiegħi fil-kawża Lin I (EU:C:2023:532). Iktar ’il quddiem, bħala konvenzjoni ta’ kitba, ser nuża l-espressjonijiet “Qorti Għolja tal-Kassazzjoni u tal-Ġustizzja” u “Qorti Kostituzzjonali”.
11      Għall-kuntrarju, il-Qorti Kostituzzjonali kkunsidrat li s-soluzzjoni leġiżlattiva preċedenti (l-ewwel paragrafu tal-Artikolu 123 tal-Kodiċi Kriminali tal‑1968) kienet konformi mal-kundizzjonijiet ta’ prevedibbiltà imposti mill-Kostituzzjoni, peress li kienet tipprevedi li t-twettiq ta’ att biss li, skont il-liġi, kellu jiġi kkomunikat lill-akkużat seta’ jinterrompi t-terminu ta’ preskrizzjoni għar-responsabbiltà kriminali.
12      Dan l-att regolatorju ġie approvat ftit jiem wara s-sentenza kostituzzjonali Nru 358/2022. L-OUG Nru 71/2022 emenda l-Artikolu 155 tal-Kodiċi Kriminali tal‑2009. L-ewwel paragrafu ta’ dan l-artikolu issa sar jgħid kif ġej: “[it-]terminu ta’ preskrizzjoni għar-responsabbiltà kriminali għandu jiġi interrott bit-twettiq fil-proċedura ta’ kwalunkwe att proċedurali li, skont il-liġi, għandu jiġi kkomunikat lill-persuna investigata jew lill-persuna akkużata”.
13      Dawn huma, rispettivament, kulleġġ għall-unifikazzjoni tal-ġurisprudenza u kulleġġ għad-deċiżjoni tal-appelli fl-interess tal-Liġi.
14      Id-deċiżjoni tar-rinviju (il-punt 8) tiddeskrivi din is-sentenza bħala “finali”, għalkemm tindika li ġie ddikjarat ammissibbli appell kontriha (punt 6). Fis-seduta, ġie ċċarat li l-aġġettiv “finali” ma jipprekludix il-preżentazzjoni ta’ appell kontra s-sentenza fl-istadju tal-appell.
15      L-Uffiċċju tal-Prosekutur jitlob li titqies in-natura vinkolanti tal-interpretazzjoni tad-dritt tal-Unjoni stabbilita fis-sentenza Lin I u, konsegwentement, li l-appell jiġi milqugħ.
16      Fl-opinjoni tiegħu, saru atti proċedurali li interrompew it-terminu ta’ preskrizzjoni, kemm qabel id-data tal-pubblikazzjoni tas-sentenza kostituzzjonali Nru 297/2018 kif ukoll wara d-data tal-pubblikazzjoni tas-sentenza kostituzzjonali Nru 358/2022.
17      Sentenza Lin I, punt 83; u tal‑21 ta’ Diċembru 2021, Euro Box Promotion et (C‑357/19, C‑379/19, C‑547/19, C‑811/19 u C‑840/19, EU:C:2021:1034, iktar ’il quddiem “is-sentenza Euro Box Promotion”), punt 181.
18      Sentenza Lin I, punt 96; u s-sentenza Euro Box Promotion, punt 253.
19      Ara, għal dan il-għan, ir-Rapport ta’ Spjegazzjoni tal-Konvenzjoni dwar il-protezzjoni tal-interessi finanzjarji tal-Komunitajiet Ewropej (ĠU 1997, C 191, p. 1), Taqsima III, Artikolu 2: “Ħlief għal każijiet ta’ frodi relatati ma’ ammont minimu li għandu jiġi stabbilit minn kull Stat Membru u li ma għandux jaqbeż [EUR]50 000, il-Konvenzjoni tħalli f’idejn l-Istati Membri id-definizzjoni, skont il-prattiki legali tradizzjonali tagħhom, taċ-ċirkustanzi fattwali li jevalwaw ċerta mġiba frodulenti bħala li tikkostitwixxi element ta’ frodi gravi. […] Madankollu, kull Stat Membru għandu jkollu s-setgħa li jistabbilixxi pieni ta’ ċaħda tal-libertà għall-każijiet l-oħra ta’ frodi”.
20      Sentenza Lin I, punt 80; s-sentenza tal‑5 ta’ Diċembru 2017, M. A. S. u M. B. (C‑42/17, EU:C:2017:936; iktar ’il quddiem “is-sentenza M. A. S. u M. B.”), punt 43.
21      Sentenza Lin I, punt 97; is-sentenza Euro Box Promotion, punt 213; is-sentenza M. A. S. u M. B., punt 39; u s-sentenza tal‑5 ta’ Ġunju 2018, Kolev et (C‑612/15, EU:C:2018:392), punt 76.
22      Sentenza tat‑8 ta’ Settembru 2015, Taricco et (C‑105/14, EU:C:2015:555; iktar ’il quddiem “is-sentenza Taricco”), punt 58. Rigward ir-reati ta’ korruzzjoni, is-sentenza Euro Box Promotion ma tużax it-terminu “gravi”, punti 194, 203, 212 u 213, lanqas id-digriet tad‑9 ta’ Jannar 2024, Unitatea Administrativ Teritorială Judeţul Braşov (C‑131/23, EU:C:2024:42), punti 75 u 85.
23      Deċiżjoni tar-rinviju, punt 57.
24      L-akkużat huwa akkużat b’reat kontinwu ta’ kompliċità fi’ frodi fiskali, kif definit fl-Artikolu 9(1)(c) tal-Liġi Nru 241/2005.
25      Peress li l-atti allegati seħħew bejn l‑2012 u l‑2014, jirriżulta li l-Konvenzjoni PIF tapplika għalihom għaliex id-Direttiva PIF tapplika mis‑6 ta’ Lulju 2019.
26      “[k]walunkwe att jew omissjoni intenzjonali dwar: [...] l-użu jew preżentazzjoni ta’ stqarrijiet jew dokumenti foloz, mhux korretti jew mhux kompluti, li għandhom bħala effett it-tnaqqis illegali ta’ fondi mill-bilanċ ġenerali [tal-Unjoni] jew bilanċi mħaddma minn, jew f’isem, [l-Unjoni]”.
27      Sentenza Taricco, punt 41, kif ukoll is-sentenza tat‑2 ta’ Mejju 2018, Scialdone (C‑574/15, EU:C:2018:295), punti 37 sa 39.
28      Din is-soluzzjoni hija appoġġjata espressament mir-raba’ premessa tal-Konvenzjoni PIF.
29      Kawża Parchetul de pe lângà Tribunalul Braçov (C‑75/23, EU:C:2024:44), u l-kawża Unitatea Administrativ Teritorială Judeţul Braşov (C‑131/23, EU:C:2024:42).
30      Fis-sentenza 16/2024, il-Qorti Għolja tal-Kassazzjoni u tal-Ġustizzja tiddikjara, ukoll, li “l-atti proċedurali li, bis-saħħa tal-Liġi, għandhom jiġu kkomunikati lill-persuna investigata jew akkużata wara t‑30 ta’ Mejju 2022, ser jinterrompu biss il-kalkolu tat-terminu ta’ preskrizzjoni għar-responsabbiltà kriminali fir-rigward tal-atti mwettqa mit‑30 ta’ Mejju 2022 ’il quddiem, jew qabel jekk il-liġi kriminali l-iktar favorevoli ddeterminata kollha kemm hi skont [is-sentenza kostituzzjonali Nru 265/2014] hija l-Kodiċi Kriminali jew il-leġiżlazzjoni kriminali speċjali, fil-verżjoni tagħha fis-seħħ mit‑30 ta’ Mejju 2022 ’il quddiem”.
31      Konklużjonijiet Lin I (C‑107/23 PPU, EU:C:2023:532).
32      Fost l-awturi li jikkritikaw is-sentenza Lin I, ara Alonso García, R., “Límites y contra-límites en la aplicación nacional de la CDFUE, y ‘preeminencia’ del derecho de la UE (STJUE 24 julio 2023, C-107/23 PPU, asunto Lin)”, Revista Española de Derecho Europeo, 2024, Nru 1, p. 149 sa 167; Caiola, A., “La continuité d’une évolution jurisprudentielle. À la recherche de l’équilibre entre la protection des intérêts financiers de l’Union européenne et le respect du principe de légalité des délits et des peines”, Revue des affaires européennes, 2023, Nru 3, p. 783; Dimitrakopulos, I., “Statutes of limitations and scope of Article 49(1) of the EU Charter of Fundamental Rights: weaknesses of the ECJ’s approach in Taricco and Lin”, European Law Review, 2025, Nru 2, p. 221 sa 228; u Bonelli, M., “Growing pains: Direct effect, primacy and fundamental rights after Lin”, Common Market Law Review, 2024, Nru 4, p. 1045 sa 1076.
33      Bonelli, M., fi “Growing pains: Direct effect, primacy and fundamental rights after Lin”, Common Market Law Review, 2024, Nru 4, p. 1075, jiddikjara: “Whereas the Opinion of the Advocate General suggested opting for a high level of protection of fundamental rights that could ultimately act as a limit to the duty to set aside national case law, the Court opted for a much more primacy-oriented and effectiveness-oriented judgment, with limited consideration for the fundamental rights concerns expressed by the Advocate General. What is regrettable is not necessarily the outcome of the Court’s ruling, especially when one considers that ultimately the Court did accept certain limitations to primacy and effectiveness insofar as it saw the [Romanian Constitutional Court] judgments as expressions of a legitimate higher standard of protection. But rather the problem lies with the limited engagement with the question of how to define the EU standard of fundamental rights protection, and most notably with the lack of explanation of why the Romanian lex mitior standard as expressed in the Cassation Court decision could not be upheld”.
34      Sentenza tad‑9 ta’ April 2024, Profi Credit Polska (Ftuħ mill-ġdid tal-proċedura magħluqa permezz ta’ sentenza finali) (C‑582/21, EU:C:2024:282; iktar ’il quddiem “is-sentenza Profi Credit Polska”), il-punti 35 u 36; is-sentenza tas‑6 ta’ Ottubru 2015, Târșia (C‑69/14, EU:C:2015:662), punt 38; u s-sentenza tal‑10 ta’ Lulju 2014, Impresa Pizzarotti (C‑213/13, EU:C:2014:2067), punt 60.
35      Sentenza Profi Credit Polska, punt 37; u s-sentenza tas‑17 ta’ Mejju 2022, Ibercaja Banco (C‑600/19, EU:C:2022:394), punt 41.
36      Sentenza Profi Credit Polska, punt 38; is-sentenza tas‑17 ta’ Mejju 2022, Ibercaja Banco (C‑600/19, EU:C:2022:394), punt 42; is-sentenza tat‑2 ta’ April 2020, CRPNPAC u Vueling Airlines (C‑370/17 u C‑371/18, EU:C:2020:260), punt 89; is-sentenza tal‑11 ta’ Settembru 2019, Călin (C‑676/17, EU:C:2019:700), punt 27; u s-sentenza tas‑6 ta’ Ottubru 2015, Târșia (C‑69/14, EU:C:2015:662), punt 29.
37      Sentenza Profi Credit Polska, punti 39 u 40; is-sentenza tal‑24 ta’ Ottubru 2018, XC et (C‑234/17, EU:C:2018:853), punt 21; u s-sentenza tal‑10 ta’ Lulju 2014, Impresa Pizzarotti (C‑213/13, EU:C:2014:2067), punt 54.
38      Sentenza tat‑2 ta’ April 2020, CRPNPAC u Vueling Airlines (C‑370/17 u C‑371/18, EU:C:2020:260), punti 96 u 97; is-sentenza tat‑3 ta’ Settembru 2009, Fallimento Olimpiclub (C‑2/08, EU:C:2009:506), punti 29 sa 31.
39      Sentenza tal‑1 ta’ Awwissu 2025, Baji Trans (C‑544/23, EU:C:2025:614), punti 100 sa 107.
40      Sentenza tal‑1 ta’ Awwissu 2025, Baji Trans (C‑544/23, EU:C:2025:614), punt 102.
41      QEDB, Opinjoni Konsultattiva P16‑2021‑001, tas‑26 ta’ April 2022, dwar l-applikabbiltà tal-preskrizzjoni għall-investigazzjonijiet, kundanni u sanzjonijiet għal reati li jikkostitwixxu atti ta’ tortura, § 77 (iktar ’il quddiem “QEDB, opinjoni konsultattiva dwar il-preskrizzjoni għal atti ta’ tortura”); sentenza tat‑18 ta’ Ġunju 2020, Antia u Khupenia vs Il‑Ġeorġja (CE:ECHR:2020:0618JUD000752310), §§ 38 sa 43; u s-sentenza tat‑22 ta’ Settembru 2015 Borcea vs Ir‑Rumanija (CE:ECHR:2015:0922DEC005595914), § 65.
42      QEDB, Opinjoni Konsultattiva dwar il-preskrizzjoni għal atti ta’ tortura, § 66; u QEDB, sentenza tat‑12 ta’ Marzu 2019, Taşdemir vs It‑Turkija (dec.), Nru 52538/09, (CE:ECHR:2019:0312DEC005253809), § 14.
43      Fil-każ tal-Armenja, il-Kodiċi Kriminali tagħha ma kienx jipprevedi espliċitament li t-tortura ma kinitx suġġetta għal preskrizzjoni, iżda dan ġie dderivat mill-applikazzjoni fid-dritt Armen tal-Konvenzjoni tan-Nazzjonijiet Uniti kontra t-Tortura u t-Trattament jew Kastigi Oħra Krudili, Inumani jew Degradanti u mill-osservazzjonijiet u r-rakkomandazzjonijiet tal-Kumitat kontra t-Tortura. Il-QEDB, fl-opinjoni msemmija hawn fuq, qieset li kien f’idejn il-qrati nazzjonali li jiddeterminaw jekk, f’din iċ-ċirkustanza, kienx hemm bażi legali ċara u prevedibbli biżżejjed sabiex it-tortura titqies bħala reat li ma huwiex suġġett għal preskrizzjoni.
44      QEDB, Opinjoni Konsultattiva dwar il-preskrizzjoni għal atti ta’ tortura, § 78. Il-klassifikazzjoni ta’ reat fil-Kodiċi Kriminali bħala li ma huwiex suġġett għal preskrizzjoni ma timplikax rilassament tar-regola ġenerali li reat preskritt ma tistax terġa’ ssir prosekuzzjoni tiegħu għaliex dan jikser il-prinċipju tal-legalità fil-liġi kriminali. L-impreskrittibbiltà tapplika għal reati partikolarment gravi, bħat-tortura, li r-repressjoni tagħha hija meħtieġa minn regoli internazzjonali ta’ natura mandatorja. F’dawn il-każijiet, ma hemm l-ebda preskrizzjoni għar-responsabbiltà kriminali u r-reattivazzjoni sussegwenti tal-prosekuzzjoni: ir-responsabbiltà kriminali għal dawn ir-reati sempliċement tibqa’ teżisti b’mod indefinit, mingħajr ma tkun ikkundizzjonata mill-mogħdija taż-żmien.
45      Il-QEDB taċċetta, u jidhirli li huwa loġiku, li r-rekwiżit ta’ prevedibbiltà tal-bażi legali għar-reattivazzjoni tal-prosekuzzjoni kriminali għal atti preskritti, dderivat mill-Artikolu 7 tal-KEDB, huwa ssodisfat fir-rigward ta’ interpretazzjonijiet prevedibbli tal-ġurisprudenza tal-liġi kriminali. Ara s-sentenza tal‑21 ta’ Ottubru 2013, Del Rio Prada vs Spanja (CE:ECHR:2013:1021JUD004275009), §§ 93, 112, 115 u 117; is-sentenza tal‑15 ta’ April 2025, Badescu et vs Ir‑Rumanija (CE:ECHR:2025:0415JUD002219818), § 125. Madankollu, hija tikkunsidra interpretazzjonijiet ġudizzjarji imprevedibbli li jżidu l-pieni kriminali bħala ksur tal-Artikolu 7 tal-KEDB; ara s-sentenza tat‑3 ta’ Diċembru 2019, Parmark u Bakir vs It‑Turkija (CE:ECHR:2019:1203JUD002242907), §§ 73 sa 77, fejn irrifjutat l-interpretazzjoni tal-qrati Torok li inkludiet il-koerċizzjoni morali fir-reat tat-terroriżmu.
46      Bonelli, M., “Growing pains: Direct effect, primacy and fundamental rights after Lin», Common Market Law Review, 2024, Nru 4, p. 1046: “in general, the approach of the Court until Lin had proved difficult to predict and understand”.
47      Il-frodi kontra l-interessi finanzjarji tal-Unjoni ma hijiex paragunabbli mar-reat tat-tortura, li l-impreskritibbiltà tiegħu tirriżulta mill-kunsiderazzjoni tiegħu bħala regola ta’ ius cogens internazzjonali, irrikonoxxuta fi trattati internazzjonali.
48      Kulleġġ ġudikanti tal-Awla Kriminali jidher li ma jaqbilx mal-ġurisprudenza tal-formazzjonijiet estiżi tal-Qorti Għolja tal-Kassazzjoni u tal-Ġustizzja kompetenti sabiex jiddeċiedu dwar appelli għall-unifikazzjoni tal-ġurisprudenza u appelli fl-interess tal-liġi. Id-dubji jinqalgħu wkoll fil-kawża C‑496/25, Lin III, li tinsab pendenti quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja.
49      Sentenza M. A. S. u M. B., punt 60; u s-sentenza Taricco, punt 53.
50      Sentenza Lin I, punt 122.
51      Lanqas neċessarjament ma tirriżulta mill-KEDB. Il-ġurisprudenza tal-QEDB kellha t-tendenza li tikkunsidra dawn ir-regoli bħala ta’ natura proċedurali, sa
fejn ma jiddeterminawx ir-reati u l-penali li jikkastigawhom, iżda sempliċement jistabbilixxu prerekwiżit għall-investigazzjoni tal-każ (QEDB, is-sentenza tat‑22 ta’ Ġunju 2000), Coëme et vs Il‑Belġju, CE:ECHR:2000:0622JUD003249296, § 149; is-sentenza tat‑12 ta’ Frar 2013, Previti vs L‑Italja, CE:ECHR:2013:0212DEC000184508, § 80; u s-sentenza tat‑22 ta’ Settembru 2015 Borcea vs Ir‑Rumanija, CE:ECHR:2015:0922DEC005595914, § 64). Madankollu, il-QEDB iddeċidiet li l-Artikolu 7 tal-KEDB jiġi miksur meta persuna akkużata tiġi kkundannata għal reat li diġà jkun preskritt, li jimplika r-rikonoxximent tan-natura materjali, u mhux sempliċement proċedurali, tal-preskrizzjoni (QEDB, Opinjoni Konsultattiva dwar il-preskrizzjoni għal atti ta’ tortura)., §§ 72 sa 77; u QEDB, sentenza tat‑18 ta’ Ġunju 2020, Antia u Khupenia vs Il‑Ġeorġja, CE:ECHR:2020:0618JUD000752310, §§ 38 sa 43).
52      Sussegwentement, l-Artikolu 12 tad-Direttiva PIF armonizza parzjalment ir-regoli ta’ preskrizzjoni applikabbli għal dawn it-tipi ta’ reati, iżda lanqas ma ċċara jekk ir-regoli ta’ preskrizzjoni għar-responsabbiltà kriminali għandhomx natura sostantiva jew proċedurali.
53      Sentenza Taricco, punti 55 sa 57.
54      Sentenza M. A. S. u M. B., punt 45: “[…] f’dik id-data, ir-Repubblika Taljana kienet libera li tipprevedi li, fl-ordinament ġuridiku tagħha, dawn ir-regoli [(is-sistema ta’ preskrizzjoni applikabbli għar-reati kriminali relatati mal-VAT)] jaqgħu, bħar-regoli dwar id-definizzjoni tar-reati u dwar id-determinazzjoni tal-pieni, taħt id-dritt kriminali sostantiv u huma, bħala tali, suġġetti, bħal dawn ir-regoli tal-aħħar, għall-prinċipju ta’ nullum crimen, nulla poena sine lege”.
55      Sentenza tat‑22 ta’ Ġunju 2022, Volvo u DAF Trucks (C‑267/20, EU:C:2022:494), punt 46.
56      Direttiva 2014/104/UE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tas‑26 ta’ Novembru 2014 dwar ċerti regoli li jirregolaw l-azzjonijiet għad-danni skont il-liġi nazzjonali għall-ksur tad-dispożizzjonijiet tal-liġi tal-kompetizzjoni tal-Istati Membri u tal-Unjoni Ewropea (ĠU 2014, L 349, p. 1).
57      Il-Qorti tal-Ġustizzja talbet ċerti kjarifiki mingħand il-qorti tar-rinviju dwar din il-kwistjoni, li kienet is-suġġett ta’ dibattitu waqt is-seduta.
58      Sentenza kostituzzjonali Nru 265/2014, punti 31 u 32.
59      Sentenza Lin I, punt 91.
60      Sentenza Lin I, punt 94.
61      Sentenza Lin I, punti 122 u 123.
62      Sentenza Lin I, punt 122: “kuntrarjament għall-istandard nazzjonali ta’ protezzjoni dwar il-prevedibbiltà tal-liġi kriminali, li, skont il-qorti tar-rinviju, sempliċement jinnewtralizza l-effett sospensiv ta’ atti ta’ proċedura li seħħew fil-perijodu bejn il‑25 ta’ Ġunju 2018, data tal-pubblikazzjoni tas-sentenza Nru 297/2018 tal-Curtea Constituțională (il-Qorti Kostituzzjonali), u t‑30 ta’ Mejju 2022, data tad-dħul fis-seħħ tal-OUG Nru 71/2002, l-istandard nazzjonali ta’ protezzjoni dwar il-prinċipju tal-applikazzjoni retroattiva tal-liġi kriminali iżjed favorevoli (lex mitior) jippermetti, għall-inqas f’ċerti każijiet, li jiġi nnewtralizzat l-effett sospensiv ta’ atti ta’ proċedura li seħħew qabel il‑25 ta’ Ġunju 2018 innifsu iżda wara d-dħul fis-seħħ tal-Kodiċi Kriminali fl‑1 ta’ Frar 2014, jiġifieri għal perijodu ta’ iżjed minn erba’ snin”.
63      Sentenza M. A. S. u M. B., punt 59: “[…] l-qorti nazzjonali għandha tivverifika jekk il-konstatazzjoni meħtieġa mill-punt 58 tas-sentenza Taricco, fis-sens li d-dispożizzjonijiet tal-Kodiċi Kriminali inkwistjoni jipprekludu l-impożizzjoni ta’ sanzjonijiet kriminali effettivi u dissważivi f’numru konsiderevoli ta’ każijiet ta’ frodi gravi li jippreġudikaw l-interessi finanzjarji tal-Unjoni, twassalx għal sitwazzjoni ta’ inċertezza fl-ordinament ġuridiku Taljan, fir-rigward tad-determinazzjoni tar-regoli dwar il-preskrizzjoni applikabbli, inċertezza li tmur kontra l-prinċipju ta’ preċiżjoni tal-liġi applikabbli. Jekk dan ikun effettivament il-każ, il-qorti nazzjonali ma hijiex marbuta li tħalli mhux applikati d-dispożizzjonijiet tal-Kodiċi Kriminali inkwistjoni”.