Edizzjoni Provviżorja
SENTENZA TAL-QORTI TAL-ĠUSTIZZJA (Awla Manja)
14 ta’ April 2026 (*)
“Rinviju preliminari – Politika soċjali – Direttiva 1999/70/KE – Ftehim Qafas dwar xogħol għal żmien fiss konkluż mill-ETUC, mill-UNICE u mis-CEEP – Kuntratti ta’ xogħol għal żmien determinat fis-settur pubbliku – Klawżola 5 – Miżuri intiżi biex jipprevjenu u jissanzjonaw l-użu abbużiv tar-relazzjonijiet ta’ impjieg għal żmien determinat suċċessivi – Trasformazzjoni tal-kuntratti għal żmien determinat suċċessivi f’kuntratt għal żmien indeterminat – Leġiżlazzjoni nazzjonali li ma tippermettix tali trasformazzjoni, iżda li tistabbilixxi miżuri oħra intiżi biex jipprevjenu u biex jissanzjonaw tali użu abbużiv – Miżuri ta’ sanzjoni effettivi, dissważivi u proporzjonati”
Fil-Kawża C‑418/24 (Obadal) (i),
li għandha bħala suġġett talba għal deċiżjoni preliminari skont l-Artikolu 267 TFUE, imressqa mit-Tribunal Supremo (il-Qorti Suprema, Spanja), permezz ta’ deċiżjoni tat‑30 ta’ April 2024, li waslet fil-Qorti tal-Ġustizzja fit‑12 ta’ Ġunju 2024, fil-proċedura
TJ
vs
Comunidad de Madrid,
fil-preżenza ta’:
Ministerio Fiscal,
IL-QORTI TAL-ĠUSTIZZJA (Awla Manja),
komposta minn K. Lenaerts, President, T. von Danwitz, Viċi President, F. Biltgen, K. Jürimäe u M. L. Arastey Sahún, Presidenti ta’ Awla, S. Rodin, E. Regan, N. Piçarra, A. Kumin (Relatur), D. Gratsias, M. Gavalec, Z. Csehi, S. Gervasoni, N. Fenger u R. Frendo, Imħallfin,
Avukat Ġenerali: R. Norkus,
Reġistratur: R. Stefanova-Kamisheva, Amministratriċi,
wara li rat il-proċedura bil-miktub u wara s-seduta tal‑24 ta’ Ġunju 2025,
wara li kkunsidrat l-osservazzjonijiet ippreżentati:
–        għal TJ, minn J. Salvador Rebolleda u M. Á. Santalices Romero, abogados,
–        għall-Comunidad de Madrid, minn A. Caro Sánchez, letrado,
–        għall-Ministerio Fiscal, minn E. Carrascoso López u L. M. López Sanz-Aránguez, bħala aġenti,
–        għall-Gvern Spanjol, minn A. Gavela Llopis u A. Pérez-Zurita Gutiérrez, bħala aġenti,
–        għall-Gvern Taljan, minn S. Fiorentino, bħala aġent, assistit minn L. Fiandaca, avvocato dello Stato,
–        għall-Kummissjoni Ewropea, minn I. Galindo Martín, D. Recchia u N. Ruiz García, bħala aġenti,
wara li semgħet il-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali, ippreżentati fis-seduta tad‑9 ta’ Ottubru 2025,
tagħti l-preżenti
Sentenza
1        It-talba għal deċiżjoni preliminari tirrigwarda l-interpretazzjoni tal-klawżola 5 tal-Ftehim Qafas dwar xogħol għal żmien fiss [determinat], konkluż fit‑18 ta’ Marzu 1999 (iktar ’il quddiem il-“Ftehim Qafas”), li jinsab fl-Anness tad-Direttiva tal-Kunsill 1999/70/KE tat‑28 ta’ Ġunju 1999 dwar il-ftehim qafas dwar xogħol għal żmien fiss konkluż mill-ETUC, mill-UNICE u miċ-CEEP (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 5, Vol. 3, p. 368).
2        Din it-talba tressqet fil-kuntest ta’ tilwima bejn TJ u l-Comunidad de Madrid (il-Komunità Awtonoma ta’ Madrid, Spanja), dwar il-klassifikazzjoni tar-relazzjoni ta’ xogħol li torbot lill-persuna kkonċernata ma’ din l-amministrazzjoni pubblika.
Il-kuntest ġuridiku
Id-dritt tal-Unjoni
Id-Direttiva 1999/70
3        L-ewwel paragrafu tal-Artikolu 2 tad-Direttiva 1999/70 jipprovdi:
“L-Istati Membri għandhom iġibu fis-seħħ il-liġijiet, ir-regolamenti u d-dispożizzjonijiet amministrattvi neċessarji biex jikkonformaw ma’ din id-Direttiva [u għandhom jieħdu l-]miżuri neċessarji [kollha] sabiex ikunu jistgħu f’kull ħin ikunu f’posizzjoni li jiggarantixxu r-riżultati imposti b’din id-Direttiva. [...] ”
Il-Ftehim Qafas
4        Skont it-tieni paragrafu tal-preambolu tal-Ftehim Qafas:
“Il-partijiet għal dal-ftehim jirrikonoxxu li l-kuntratti għal żmien indefinit huma, u jibqgħu ikunu, il-forma ġenerali ta’ relazzjoni ta’impjieg bejn min jimpjega u l-ħaddiema. Huma jirrikonoxxu wkoll li l-kuntratti ta’ impjieg għal żmien fiss jirrispondu, f’ċerti sitwazzjonijiet, għall-ħtiġiet ta’ kemm min jimpjega u l-ħaddiema. ”
5        Il-punti 6 u 8 tal-kunsiderazzjonijiet ġenerali ta’ dan il-Ftehim Qafas huma mfassla kif ġej:
“6.      Billi l-kuntratti ta’ l-impjieg għal żmien indefinit huma l-forma ġenerali ta’ relazzjonijiet ta’ l-impjieg u jikkontribwixxu għall-kwalità ta’ ħajja tal-ħaddiema kkonċernati u jtejbu l-atteġġjament;
[...]
8.      Billi l-kuntratti ta’ l-impjieg għal terminu fiss huma fattur ta’ l-impjieg f’ ċerti setturi, xogħlijiet u attivitajiet li jistgħu ikunu addattati kemm għal min jimpjega kif ukoll għall-ħaddiema;”
6        Il-klawżola 5 tal-imsemmi Ftehim Qafas, intitolata “Miżuri għal prevenzjoni ta’ l-abbuż”, tipprovdi:
“1.      Sabiex jiġi ipprevenut l-abbuż ikkawżat mill-użu ta’ kuntratti jew relazzjonijiet suċċessivi ta’ impjieg għal terminu fiss, wara konsultazzjoni ma’ l-imsieħba soċjali skond il-liġi nazzjonali, il-ftehim kollettiv jew il-prattika, u/jew l-imsieħba soċjali, għandhom, meta ma hemm ebda miżuri ekwivalenti legali biex jipprevjenu l-abbuż, jintroduċu b’mod li jieħu kont tal-ħtiġiet tas-setturi u/jew kategoriji speċifiċi ta’ ħaddiema, waħda jew iktar mill-miżuri li ġejjin:
(a)      raġunijiet oġġettivi li jiġġustifikaw it-tiġdid ta’ dawn il-kuntratti jew relazzjonijiet;
(b)      iż-żmien massimu totali ta’ kuntratti jew relazzjonijiet suċċessivi ta’ impjieg għal terminu fiss;
(ċ)      in-numru ta’ tiġdid ta’ dawn il-kuntratti jew relazzjonijiet.
2.      L-Istati Membri wara konsultazzjoni ma’ l-imsieħba soċjali u/jew l-imsieħba soċjali għandhom, meta approprjat, jiddeterminaw taħt liema kondizzjonijiet il-kuntratti jew ir-relazzjonijiet ta’ impjieg għal terminu fiss:
(a)      għandhom jitqiesu bħala ‘suċċessivi’;
(b)      għandhom jitqiesu bħala kuntratti jew relazzjonijiet għal żmien indefinit. ”
Id-dritt Spanjol
Il-Kostituzzjoni
7        L-Artikolu 23(2) tal-Constitución española (il-Kostituzzjoni Spanjola, iktar ’il quddiem il-“Kostituzzjoni”) jipprovdi li ċ-ċittadini “għandhom id-dritt li jaċċedu, taħt kundizzjonijiet ugwali, għall-funzjonijiet u għall-pożizzjonijiet pubbliċi, mingħajr preġudizzju għar-rekwiżiti stabbiliti mil-liġi”.
8        L-Artikolu 103(3) tal-Kostituzzjoni jipprovdi, b’mod partikolari, li l-liġi għandha tiddefinixxi l-istatus tal-uffiċjali u għandha tirregola l-aċċess għas-servizz pubbliku skont il-prinċipji tal-mertu u tal-kapaċità.
L-istatut tal-ħaddiema
9        L-Artikolu 15(3) tal-Ley del Estatuto de los Trabajadores (il-Liġi dwar l-istatus tal-ħaddiema), fil-verżjoni tagħha li tirriżulta mir-Real Decreto Legislativo 2/2015, por el que se aprueba el texto refundido de la Ley del Estatuto de los Trabajadores (id-Digriet Leġiżlattiv Irjali 2/2015, li japprova t-test rivedut tal-liġi dwar l-istatut tal-ħaddiema), tat‑23 ta’ Ottubru 2015 (BOE Nru 255, tal‑24 ta’ Ottubru 2015, p. 100224), fil-verżjoni tiegħu applikabbli għall-fatti tal-kawża prinċipali (iktar ’il quddiem l-“Istatut tal-Ħaddiema”), jipprovdi li “[l]-kuntratti għal żmien determinat konklużi bi ksur tal-liġi għandhom jitqiesu li ġew konklużi għal żmien indeterminat”.
10      L-Artikolu 15(5) tal-Istatut tal-Ħaddiema jipprovdi:
“Mingħajr preġudizzju għad-dispożizzjonijiet tal-paragrafu 1(a) kif ukoll tal-paragrafi 2 u 3 ta’ dan l-artikolu, il-ħaddiema li kienu impjegati, bi jew mingħajr interruzzjoni, għal tul ta’ iktar minn 24 xahar fuq perijodu ta’ 30 xahar sabiex jokkupaw pożizzjoni ta’ xogħol identika jew differenti fi ħdan l-istess impriża jew l-istess grupp ta’ impriżi fil-kuntest ta’ mill-inqas żewġ kuntratti temporanji, kemm direttament jew permezz tat-tqegħid għad-dispożizzjoni tagħhom minn aġenziji tax-xogħol temporanju u skont modalitajiet kuntrattwali għal żmien determinat identiċi jew differenti, jiksbu l-kwalità ta’ ħaddiema permanenti. [...] ”
11      Il-ħmistax-il dispożizzjoni addizzjonali tal-Istatut tal-Ħaddiema, li tirrigwarda l-“[a]pplikazzjoni tal-limiti ta’ żmien tal-kuntratt għal kompitu jew servizz partikolari u għall-kuntratti suċċessivi fl-amministrazzjonijiet pubbliċi”, tippreċiża li l-ksur ta’ dawn il-limiti fl-“amministrazzjonijiet pubbliċi u [...] l-korpi pubbliċi li għandhom rabtiet magħhom jew li huma dipendenti fuqhom” ma tistax tipprekludi “l-applikazzjoni tal-prinċipji kostituzzjonali ta’ ugwaljanza, ta’ mertu u ta’ kapaċità fl-aċċess għall-impjieg pubbliku u ma tipprekludix l-obbligu li jimtlew il-pożizzjonijiet inkwistjoni permezz tal-proċeduri ordinarji, konformement mad-dispożizzjonijiet previsti fil-leġiżlazzjoni applikabbli”, b’tali mod li “l-ħaddiem iżomm il-pożizzjoni li huwa kien jokkupa sakemm din timtela b’applikazzjoni tal-proċeduri msemmija iktar ’il fuq, li jimmarka t-tmiem tar-relazzjoni tal-impjieg, sakemm dan il-ħaddiem ma jaċċedix għal impjieg pubbliku billi jkun għadda b’suċċess mill-proċedura ta’ selezzjoni korrispondenti”.
EBEP
12      Ir-Real Decreto Legislativo 5/2015, por el que se aprueba el texto refundido de la Ley del Estatuto Básico del Empleado Público (id-Digriet Irjali Leġiżlattiv Nru 5/2015, li japprova t-test ikkonsolidat tal-liġi dwar l-istatus bażiku tal-membri tal-persunal fis-servizz pubbliku), tat‑30 ta’ Ottubru 2015, (BOE Nru 261, tal‑31 ta’ Ottubru 2015, p. 103105), fil-verżjoni tiegħu applikabbli għall-fatti tal-kawża prinċipali (iktar ’il quddiem l-“EBEP”), b’mod partikolari, ġie emendat bil-Ley 20/2021, de medidas urgentes para la reducción de la temporalidad en el empleo público (il-Liġi 20/2021, dwar miżuri urġenti għat-tnaqqis tal-impjieg temporanju fis-settur pubbliku), tat‑28 ta’ Diċembru 2021 (BOE Nru 312, tad‑29 ta’ Diċembru 2021, iktar ’il quddiem il-“Liġi Nru 20/2021”).
13      L-Artikolu 8 tal-EBEP jipprovdi li:
“1.      Huma membri tal-persunal fis-servizz pubbliku l-persuni li jeżerċitaw funzjonijiet imħallsa fl-amministrazzjoni pubblika fis-servizz tal-interess ġenerali.
2.      Il-membri tal-persunal fis-servizz pubbliku huma kklassifikati bħala:
a)      uffiċjali;
b)      membri tal-persunal mhux permanenti;
c)      aġenti kuntrattwali, sew jekk permanenti, għal żmien indeterminat jew għal żmien determinat;
d)      persunal awżiljarju. ”
14      Skont l-Artikolu 11(1) u (3) tal-EBEP:
“1.      Membru tal-persunal kuntrattwali tfisser kull persuna li, skont kuntratt ta’ impjieg konkluż bil-miktub, irrispettivament mill-modalitajiet ta’ reklutaġġ previsti mid-dritt industrijali, twettaq servizzi mħallsa mill-amministrazzjonijiet pubbliċi. Skont it-tul tiegħu, il-kuntratt jista’ jkun permanenti, għal żmien indeterminat jew għal żmien determinat.
[...]
3.      Il-proċeduri tal-għażla tal-membru tal-persunal bil-kuntratt huma pubbliċi u f’kull każ huma rregolati mill-prinċipji tal-ugwaljanza, tal-mertu u tal-kapaċità. Fil-każ ta’ membri tal-persunal bil-kuntratt għal żmien determinat, dawn huma rregolati wkoll mill-prinċipju ta’ ħeffa, li huwa intiż biex jissodisfa motivi ta’ neċessità u ta’ urġenza espressament iġġustifikati. ”
15      L-Artikolu 55(1) tal-EBEP jipprovdi:
“Iċ-ċittadini kollha għandhom id-dritt ta’ aċċess għall-impjieg pubbliku, skont il-prinċipji kostituzzjonali tal-ugwaljanza, tal-mertu u tal-kapaċità, kif ukoll skont id-dispożizzjonijiet ta’ dawn ir-Regolamenti u skont ir-regoli l-oħra fis-seħħ fl-ordinament ġuridiku.”
16      L-Artikolu 70 tal-EBEP jipprovdi li:
“1.      Il-ħtiġijiet ta’ riżorsi umani li jibbenefikaw minn allokazzjoni baġitarja li għandhom ikunu koperti mir-reklutaġġ ta’ persunal ġdid huma suġġetti għal avviż ta’ impjieg pubbliku jew jimtlew permezz ta’ strument simili ieħor ta’ ġestjoni tal-kopertura tal-bżonnijiet tal-persunal, li jimplika l-organizzazzjoni tal-proċeduri ta’ reklutaġġ korrispondenti għall-pożizzjonijiet previsti, sal-limitu ta’ [10 %] addizzjonali, u li jiġi ffissat it-terminu massimu għall-pubblikazzjoni tal-avviżi. Fi kwalunkwe każ, l-implimentazzjoni tal-avviż ta’ impjieg pubbliku jew tal-istrument simili għandha ssir f’terminu ta’ tliet snin li ma jistax jiġi estiż.
2.      L-avviż ta’ impjieg pubbliku jew l-istrument simili, approvat kull sena mill-korpi governattivi tal-amministrazzjoni pubblika, għandu jiġi ppubblikat fil-ġurnal uffiċjali korrispondenti.
[...] ”
17      Is-sbatax-il dispożizzjoni addizzjonali tal-EBEP ġiet introdotta bl-Artikolu 1(3) tal-Liġi Nru 20/2021. Skont din is-sbatax-il dispożizzjoni addizzjonali:
“1.      L-amministrazzjonijiet pubbliċi huma responsabbli għall-konformità mad-dispożizzjonijiet li jinsabu f’dawn ir-Regolamenti u, b’mod partikolari, għandhom jiżguraw li tiġi evitata kull tip ta’ irregolarità fir-reklutaġġ ta’ membri tal-persunal kuntrattwali għal żmien determinat u fil-ħatriet ta’ membri tal-persunal mhux permanenti.
[...]
2.      L-atti irregolari mwettqa f’dan il-qasam jagħtu lok għar-responsabbiltajiet meħtieġa konformement mal-leġiżlazzjoni fis-seħħ f’kull waħda mill-amministrazzjonijiet pubbliċi.
3.      Huma awtomatikament nulli kull att, patt, ftehim jew dispożizzjoni regolatorja kif ukoll il-miżuri meħuda b’applikazzjoni jew b’eżekuzzjoni tagħhom li l-kontenut tagħhom iwassal direttament jew indirettament għan-nuqqas ta’ osservanza mill-amministrazzjoni tal-perijodi massimi tal-eżerċizzju tal-funzjonijiet bħala membru tal-persunal għal żmien determinat.
[...]
5.      Fil-każ ta’ membri tal-persunal kuntrattwali għal żmien determinat, in-nuqqas ta’ osservanza tal-perijodi massimi tal-eżerċizzju tal-funzjonijiet jagħti dritt għall-kumpens finanzjarju previst f’dan il-paragrafu, mingħajr preġudizzju għall-kumpens eventwalment dovut minħabba nuqqas ta’ osservanza tar-regoli tad-dritt industrijali speċifiku.
Dan il-kumpens jikkorrispondi, fejn applikabbli, għad-differenza bejn il-massimu ta’ [20] jum ta’ remunerazzjoni fissa għal kull sena ta’ servizz, sa limitu ta’ [12]-il pagament mensili, u l-kumpens li l-membru tal-persunal għandu dritt jirċievi għat-terminazzjoni tal-kuntratt tiegħu, fejn il-perijodi ta’ inqas minn sena jiġu kkalkolati pro rata għax-xhur maħduma. Id-dritt għal dan il-kumpens jitnissel mid-data tat-tmiem effettiv tal-kariga u l-ammont tiegħu huwa marbut esklużivament mal-kuntratt li ta lok għan-nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu. Jekk dan il-kumpens jingħata minn mezz ġudizzjarju, l-ammonti għandhom jiġu kkumpensati.
Ma jinħoloq l-ebda dritt għall-kumpens deskritt jekk ir-relazzjoni ta’ impjieg tintemm minħabba tkeċċija dixxiplinari rikonoxxuta bħala ġġustifikata jew minħabba riżenja volontarja. ”
Il-Liġi Nru 20/2021
18      L-Artikolu 2 tal-Liġi Nru 20/2021, intitolat “Proċess ta’ stabbilizzazzjoni tal-impjieg għal żmien determinat”, jipprovdi:
“1.      Minbarra d-dispożizzjonijiet tal-Artikolu 19(1)(6) tal-Ley 3/2017 de Presupuestos Generales del Estado para el año 2017 [(il-Liġi 3/2017, li tistabbilixxi l-baġit ġenerali tal-Istat għas-sena 2017), tas‑27 ta’ Ġunju 2017 (BOE Nru 153, tat‑28 ta’ Ġunju 2017, p. 53787),] u tal-Artikolu 19(1)(9) tal-Ley 6/2018 de Presupuestos Generales del Estado para el año 2018 [(il-Liġi 6/2018, li tistabbilixxi l-baġit ġenerali tal-Istat għas-sena 2018), tat‑3 ta’ Lulju 2018 (BOE Nru 161, tal‑4 ta’ Lulju 2018, p. 66621),] din il-liġi tawtorizza rata addizzjonali ta’ stabilizzazzjoni tal-impjieg għal żmien determinat, li tinkludi l-pożizzjonijiet ta’ natura strutturali previsti fil-baġit okkupati b’mod mhux interrott u għal żmien determinat matul mill-inqas it-tliet snin ta’ qabel il‑31 ta’ Diċembru 2020, indipendentement mill-fatt jekk dawn il-pożizzjonijiet humiex inklużi fil-listi ta’ pożizzjonijiet, fit-tabelli tal-persunal jew fil-forom l-oħra ta’ organizzazzjoni tar-riżorsi umani applikati fid-diversi amministrazzjonijiet pubbliċi.
[...]
2.      L-offerti ta’ impjieg li jimplimentaw il-proċessi ta’ stabbilizzazzjoni msemmija fil-paragrafu 1 kif ukoll il-proċess ta’ stabbilizzazzjoni l-ġdid għandhom jiġu approvati u ppubblikati fil-ġurnali uffiċjali rilevanti qabel l-1 ta’ Ġunju 2022 u għandhom ikunu kkoordinati mill-amministrazzjonijiet pubbliċi kompetenti.
L-avviżi ta’ kompetizzjoni għall-proċeduri ta’ selezzjoni maħsuba biex jimlew il-pożizzjonijiet imsemmija fl-offerti ta’ impjieg pubbliku għandhom jiġu ppubblikati qabel il‑31 ta’ Diċembru 2022.
Dawn il-proċeduri ta’ selezzjoni għandhom jiġu ffinalizzati qabel il‑31 ta’ Diċembru 2024.
3.      Ir-rata ta’ kopertura tal-pożizzjonijiet minn ħaddiema għal żmien determinat għandha tkun inqas minn [8 %] tal-pożizzjonijiet strutturali.
4.      L-implimentazzjoni ta’ dawn il-proċeduri ta’ selezzjoni, li jiggarantixxu f’kull każ l-osservanza tal-prinċipji ta’ kompetizzjoni libera, ta’ ugwaljanza, ta’ mertu, ta’ kapaċità u ta’ pubbliċità, tista’ tkun is-suġġett ta’ negozjati f’kull korp tal-amministrazzjoni ġenerali tal-Istat, tal-komunitajiet awtonomi u tal-awtoritajiet lokali, u jistgħu jittieħdu miżuri fi ħdan il-Comisión de Coordinación del Empleo Público [(il-Kummissjoni għall-Koordinazzjoni tal-Impjieg Pubbliku, Spanja)] sabiex tkun tista’ ssir il-koordinazzjoni tal-implimentazzjoni ta’ dawn il-proċeduri bejn l-amministrazzjonijiet pubbliċi differenti.
[...]
6.      Il-membri tal-persunal temporanji jew il-membri tal-persunal bil-kuntratt għal żmien determinat li r-relazzjoni ta’ xogħol tagħhom tiġi xolta mill-amministrazzjoni minħabba l-falliment tal-proċess selettiv ta’ stabbilizzazzjoni, filwaqt li kienu fis-servizz f’din il-kwalità, għandhom dritt għal kumpens finanzjarju ekwivalenti għal [20] jum ta’ remunerazzjoni fissa għal kull sena ta’ servizz, bil-perijodi ta’ inqas minn sena jiġu kkalkolati pro rata għax-xhur maħduma, sa massimu ta’ 12-il xahar.
Għall-persunal bil-kuntratt għal żmien determinat, dan il-kumpens jikkorrispondi għad-differenza bejn, minn naħa, massimu ta’ [20] jum ta’ remunerazzjoni fissa għal kull sena ta’ servizz, sa massimu ta’ 12-il xahar, u, min-naħa l-oħra, il-kumpens li jista’ jitlob il-ħaddiem minħabba x-xoljiment tal-kuntratt tiegħu, fejn il-perijodi ta’ inqas minn sena jiġu kkalkolati pro rata għax-xhur maħduma. Fil-każ fejn l-imsemmi kumpens jingħata b’mod ġudizzjarju, l-ammonti jiġu kkumpensati.
In-nuqqas ta’ parteċipazzjoni tal-kandidat jew tal-kandidata fil-proċess selettiv ta’ stabbilizzazzjoni fl-ebda każ ma jagħti dritt għal xi kumpens finanzjarju.
[...] ”
Il-kawża prinċipali u d-domandi preliminari
19      TJ ilha teżerċita funzjonijiet ta’ kustodja tat-tfal f’ċentru edukattiv pubbliku bħala membru tal-persunal bil-kuntratt mit‑2 ta’ Marzu 2016. Ir-relazzjoni ta’ xogħol tagħha kienet ibbażata fuq sitt kuntratti għal żmien determinat suċċessivi, kollha intiżi biex ikopru pożizzjoni vakanti jew biex jissostitwixxu ħaddiem. L-aħħar wieħed minn dawn il-kuntratti ġie konkluż fit‑8 ta’ Settembru 2017.
20      Fid‑19 ta’ Lulju 2021, TJ ippreżentat rikors quddiem il-Juzgado de lo Social no 13 de Madrid (il-Qorti Industrijali Nru 13 ta’ Madrid, Spanja), intiż biex ir-relazzjoni ta’ xogħol tagħha tiġi ddikjarata permanenti jew, sussidjarjament, bħala għal żmien indeterminat mhux permanenti.
21      Permezz ta’ sentenza tat‑13 ta’ Marzu 2023, din il-qorti laqgħet parzjalment dan ir-rikors, billi kklassifikat ir-relazzjoni ta’ xogħol ta’ TJ bħala “relazzjoni ta’ impjieg għal żmien indeterminat mhux permanenti”, minħabba li din ir-relazzjoni kienet damet għal perijodu ta’ iktar minn tliet snin mingħajr ma l-persuna li timpjega, konformement mal-leġiżlazzjoni Spanjola, meliet il-pożizzjoni okkupata minnha.
22      Permezz ta’ sentenza tas‑27 ta’ Novembru 2023, is-Sala de lo Social del Tribunal Superior de Justicia de Madrid (l-Awla Soċjali tal-Qorti Superjuri tal-Ġustizzja ta’ Madrid, Spanja) ċaħdet l-appell ippreżentat minn TJ. Din tal-aħħar għalhekk ippreżentat appell quddiem it-Tribunal Supremo (il-Qorti Suprema, Spanja), li hija l-qorti tar-rinviju, billi sostniet li r-relazzjoni ta’ xogħol tagħha kellha tiġi kklassifikata bħala “relazzjoni ta’ xogħol permanenti”.
23      Il-qorti tar-rinviju tirrileva li s-sentenza tat‑22 ta’ Frar 2024, Consejería de Presidencia, Justicia e Interior de la Comunidad de Madrid et (C‑59/22, C‑110/22 u C‑159/22, EU:C:2024:149), li fiha l-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet, b’mod partikolari, dwar l-obbligi li jirriżultaw mill-klawżola 5 tal-Ftehim Qafas, kienet is-suġġett ta’ applikazzjoni diverġenti mill-qrati Spanjoli aditi b’tilwim, bħal dak inkwistjoni fil-kawża prinċipali, dwar il-klassifikazzjoni ta’ relazzjoni ta’ xogħol f’sitwazzjonijiet ikkaratterizzati minn użu abbużiv tal-kuntratti għal żmien determinat suċċessivi.
24      Skont il-qorti tar-rinviju, li, kif jirriżulta mit-talba għal deċiżjoni preliminari, għandha ġurisdizzjoni biex tgħaqqad l-interpretazzjoni u l-applikazzjoni tad-dispożizzjonijiet eżistenti fil-qasam tad-dritt industrijali mwettqa mill-qrati Spanjoli kollha, il-Qorti tal-Ġustizzja għandha tipprovdi kjarifiki biex din il-qorti tkun tista’ tiddetermina, għall-finijiet tas-soluzzjoni tat-tilwima fil-kawża prinċipali, jekk il-leġiżlazzjoni Spanjola, kif interpretata mill-ġurisprudenza tagħha, hijiex konformi ma’ din il-klawżola 5.
25      F’dan ir-rigward, l-ewwel nett, il-qorti tar-rinviju tippreċiża li din il-leġiżlazzjoni tillimita r-rikonoxximent tal-istatus ta’ “ħaddiem permanenti” fis-settur pubbliku għall-persuni li jaċċedu għall-impjieg pubbliku wara li jkunu għaddew b’suċċess minn proċedura ta’ selezzjoni konformement mal-prinċipji ta’ ugwaljanza, ta’ mertu u ta’ kapaċità, kif previsti fil-Kostituzzjoni, kif ukoll mal-prinċipji ta’ ugwaljanza u ta’ nondiskriminazzjoni, stabbiliti fl-Artikoli 20 u 21 tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali tal-Unjoni Ewropea. Dawn il-prinċipji huma, barra minn hekk, applikabbli kemm għall-uffiċjali kif ukoll għall-membri tal-persunal kuntrattwali. Barra minn hekk, l-aċċess għall-istatus ta’ “ħaddiem permanenti” fis-settur pubbliku bi ksur tal-imsemmija prinċipji jista’ jwassal biex iċ-ċittadini tal-Istati Membri l-oħra jiġu mċaħħda mill-possibbiltà li jaċċedu għal impjieg pubbliku taħt l-istess kundizzjonijiet bħal dawk applikabbli għaċ-ċittadini Spanjoli, li jimplika ksur tal-moviment liberu tal-ħaddiema, kif stabbilit fl-Artikolu 45 TFUE.
26      L-imsemmija leġiżlazzjoni tikklassifika, min-naħa l-oħra, bħala “relazzjoni ta’ impjieg għal żmien indeterminat mhux permanenti”, u dan mid-data ta’ reklutaġġ inizjali tal-persuna kkonċernata, ir-relazzjoni li torbot lill-amministrazzjoni pubblika ma’ persuna, irreklutata fl-assenza ta’ proċedura ta’ selezzjoni, u li l-kuntratti ta’ xogħol għal żmien determinat suċċessivi tagħha kienu s-suġġett ta’ użu abbużiv.
27      It-tieni nett, il-qorti tar-rinviju tindika li din il-klassifikazzjoni għandha l-effett legali li żżomm ir-relazzjoni kuntrattwali sakemm il-pożizzjoni okkupata mill-persuna kkonċernata timtela’ b’mod definittiv permezz ta’ proċedura ta’ selezzjoni. Barra minn hekk, il-ħaddiem għal żmien indeterminat mhux permanenti jibbenefika mill-istess drittijiet bħall-ħaddiema permanenti għall-aspetti kollha tar-relazzjoni ta’ xogħol, bħar-remunerazzjoni u l-promozzjoni professjonali.
28      Ladarba din il-pożizzjoni timtela definittivament permezz ta’ proċedura ta’ selezzjoni, ir-relazzjoni ta’ impjieg għal żmien indeterminat mhux permanenti tintemm, bil-ħlas ta’ kumpens li jikkorrispondi għal 20 jum ta’ remunerazzjoni għal kull sena ta’ servizz, sa limitu ta’ 12-il pagament mensili. Il-ħaddiem ikkonċernat ma jkollux dritt għal dan il-kumpens jekk l-użu tal-kuntratti għal żmien determinat suċċessivi kien leġittimu u mhux abbużiv, li juri li l-imsemmi kumpens ma jistax jitqies li huwa indipendenti minn kull kunsiderazzjoni dwar in-natura leġittima jew abbużiva tal-użu ta’ dawn il-kuntratti.
29      Madankollu, il-qorti tar-rinviju tirrileva li l-kumpens ta’ 20 jum ta’ remunerazzjoni għal kull sena ta’ servizz, fil-limitu ta’ 12-il pagament mensili, jikkorrispondi għal dak li huwa previst, fid-dritt Spanjol, fil-każ ta’ xoljiment ta’ kuntratt ta’ xogħol għal raġunijiet oġġettivi li jirriżultaw mill-bżonnijiet tal-impriża, li jista’ jipprekludi li dan il-kumpens jitqies li jikkostitwixxi miżura adegwata biex jiġu evitati u ssanzjonati l-abbużi li jirriżultaw minn użu ta’ kuntratti għal żmien determinat suċċessivi. F’tali ipoteżi, din il-qorti tistaqsi jekk il-ħlas tal-kumpens legali massimu previst mid-dritt Spanjol fil-każ ta’ tkeċċija abbużiva, jiġifieri kumpens li jikkorrispondi għal 33 jum ta’ remunerazzjoni għal kull sena ta’ servizz, fil-limitu ta’ 24 pagament mensili, jistax jikkostitwixxi tali miżura adegwata.
30      Skont il-qorti tar-rinviju, is-sistema legali relatata mal-kunċett ta’ “relazzjoni ta’ impjieg għal żmien indeterminat mhux permanenti”, kif deskritt fil-punti 26 sa 28 ta’ din is-sentenza, li ġie żviluppat fil-kuntest tal-ġurisprudenza tagħha, hija konformi mal-klawżola 5 tal-Ftehim Qafas, sa fejn din is-sistema legali tipprevedi miżuri intiżi biex jissanzjonaw użu abbużiv ta’ kuntratti għal żmien determinat suċċessivi.
31      Din il-qorti tqis, barra minn hekk, li l-Liġi Nru 20/2021 tinkludi miżuri oħra intiżi biex jipprevjenu u jissanzjonaw tali użu.
32      Minn naħa, din il-liġi, li tipprevedi proċess ta’ stabbilizzazzjoni tal-impjieg pubbliku, introduċiet fid-dritt Spanjol miżuri leġiżlattivi speċifiċi biex, b’mod partikolari, l-organizzazzjoni ta’ proċeduri ta’ selezzjoni ma tkunx indipendenti minn kull kunsiderazzjoni dwar in-natura abbużiva tal-użu ta’ kuntratti għal żmien determinat suċċessivi. Minkejja li dawn il-proċeduri huma miftuħa għal kandidati li ma kinux vittmi ta’ użu abbużiv minn tali kuntratti, il-leġiżlatur jagħti, fil-kuntest tal-proċeduri msemmija, valur determinanti lill-esperjenza preċedenti tal-ħaddiema għal żmien determinat ikkonċernati u għaż-żmien ta’ servizz iddedikat minn dawn tal-aħħar għat-twettiq tal-kompiti tagħhom, li jikkumpensa b’mod adegwat l-abbuż subit, filwaqt li jiffaċilita l-aċċess definittiv tagħhom għall-pożizzjoni bħala “ħaddiem permanenti”.
33      Min-naħa l-oħra, il-liġi msemmija introduċiet ukoll fl-EBEP dispożizzjoni addizzjonali ġdida li tipprevedi sistema ta’ responsabbiltà tal-amministrazzjonijiet pubbliċi fil-każ ta’ nuqqas ta’ osservanza, b’mod partikolari, tad-dispożizzjonijiet fil-qasam tar-reklutaġġ ta’ membri tal-persunal bil-kuntratt għal żmien determinat.
34      Huwa f’dawn iċ-ċirkustanzi li t-Tribunal Supremo (il-Qorti Suprema), iddeċidiet li tissospendi l-proċeduri quddiemha u li tagħmel lill-Qorti tal-Ġustizzja d-domandi preliminari li ġejjin:
“1)      Prinċipalment, il-klawżola 5 [tal-Ftehim Qafas] tipprekludi prassi ġurisprudenzjali li, [bil-għan li tikkonċilja l-moviment liberu tal-ħaddiema mal-osservanza tal-]prinċipji ta’ ugwaljanza, ta’ mertu, ta’ kapaċità u ta’ nondiskriminazzjoni [...], [tipprekludi ]r-rikonoxximent tal-istatus ta’ ħaddiema għal żmien indeterminat permanenti tas-settur pubbliku lill-ħaddiema għal żmien indeterminat mhux permanenti?
2)      Sussidjarjament, fil-każ fejn ir-risposta [għall-ewwel domanda] tkun fl-affermattiv, il-fatt li ħaddiema għal żmien indeterminat mhux permanenti jingħata, fil-mument meta r-relazzjoni ta’ impjieg tiegħu tintemm, kumpens dissważiv jista’ jitqies bħala miżura xierqa għall-prevenzjoni u, jekk ikun il-każ, għall-issanzjonar tal-abbużi li jirriżultaw mill-użu ta’ kuntratti temporanji suċċessivi fis-settur pubbliku konformement mal-klawżola 5 [tal-Ftehim Qafas]? ”
Il-proċedura quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja
35      Il-qorti tar-rinviju talbet lill-Qorti tal-Ġustizzja biex din il-kawża tiġi ssuġġettata għall-proċedura mħaffa prevista fl-Artikolu 105 tar-Regoli tal-Proċedura tal-Qorti tal-Ġustizzja.
36      Permezz ta’ digriet tal‑4 ta’ Settembru 2024, Obadal (C‑418/24, EU:C:2024:717), il-President tal-Qorti tal-Ġustizzja ċaħad din it-talba. Madankollu, fid-dawl tan-natura tal-kawża u tal-importanza tal-kwistjonijiet li hija tqajjem, dan qies li kien ġustifikat li l-Qorti tal-Ġustizzja tiddeċiedi din il-kawża bi prijorità, skont l-Artikolu 3(3) tar-Regoli tal-Proċedura.
37      Fit‑8 ta’ Jannar 2025, il-Gvern Spanjol, skont it-tielet inċiż tal-Artikolu 16 tal-Istatut tal-Qorti tal-Ġustizzja tal-Unjoni Ewropea, talab li l-Qorti tal-Ġustizzja tiltaqa’ f’Awla Manja f’din il-kawża.
Fuq id-domandi preliminari
Osservazzjonijiet preliminari
38      Skont ġurisprudenza stabbilita, fil-kuntest tal-proċedura ta’ kooperazzjoni bejn il-qrati nazzjonali u l-Qorti tal-Ġustizzja, stabbilita fl-Artikolu 267 TFUE, din tal-aħħar għandha tagħti lill-qorti nazzjonali risposta utli li tippermettilha taqta’ l-kawża li jkollha quddiemha. F’din il-perspettiva, jekk ikun meħtieġ, il-Qorti tal-Ġustizzja għandha tifformula mill-ġdid id-domandi magħmula lilha. F’dan ir-rigward, hija għandha tislet mill-elementi kollha pprovduti mill-qorti nazzjonali, u b’mod partikolari mill-motivazzjoni tad-deċiżjoni tar-rinviju, il-punti ta’ dritt tal-Unjoni li jeħtieġu interpretazzjoni fid-dawl tas-suġġett tat-tilwima. (ara s-sentenzi tad‑29 ta’ Novembru 1978, Redmond, 83/78, EU:C:1978:214, punt 26 kif ukoll tat‑2 ta’ Diċembru 2025, Russmedia Digital u Inform Media Press, C‑492/23, EU:C:2025:935, punt 44).
39      F’dan il-każ, mill-proċess għad-dispożizzjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja jirriżulta li, minħabba użu abbużiv ta’ kuntratti għal żmien determinat suċċessivi, ir-relazzjoni ta’ xogħol li torbot lil TJ mal-Komunità Awtonoma ta’ Madrid ġiet ikklassifikata bħala “relazzjoni ta’ impjieg għal żmien indeterminat mhux permanenti”. F’dan il-kuntest, id-domandi tal-qorti tar-rinviju huma intiżi biex jiġi ddeterminat jekk il-leġiżlazzjoni u l-ġurisprudenza nazzjonali dwar il-kunċett ta’ “relazzjoni ta’ impjieg għal żmien indeterminat mhux permanenti” humiex konformi mar-rekwiżiti li jirriżultaw mill-Klawżola 5 tal-Ftehim Qafas, jiġifieri jekk dawn jinkludux miżuri adegwati biex jissanzjonaw l-abbużi li jirriżultaw mill-użu ta’ kuntratti jew ta’ relazzjonijiet suċċessivi ta’ xogħol għal żmien determinat fis-settur pubbliku.
40      F’dan ir-rigward, din il-qorti tindika li l-leġiżlazzjoni nazzjonali, kif interpretata mill-ġurisprudenza nazzjonali, tipprekludi r-rikonoxximent tal-istatus ta’ “ħaddiem permanenti” tas-settur pubbliku lill-ħaddiema, bħal TJ, li jkunu sofrew minn użu abbużiv ta’ kuntratti għal żmien determinat suċċessivi. Madankollu, hija tqis li din il-ġurisprudenza hija konformi mal-imsemmija klawżola 5 tal-Ftehim Qafas, peress li r-relazzjoni ta’ xogħol ta’ tali ħaddiem hija kklassifikata bħala “relazzjoni ta’ impjieg għal żmien indeterminat mhux permanenti” u peress li tali klassifikazzjoni tikkostitwixxi miżura li tippermetti li jiġi ssanzjonat dan l-użu abbużiv. Barra minn hekk, skont l-imsemmija qorti, il-leġiżlazzjoni nazzjonali tinkludi miżuri oħra li jsegwu l-istess għan, b’mod partikolari dak li jikkonsisti fil-ħlas, fil-mument meta tintemm din ir-relazzjoni ta’ xogħol, ta’ kumpens li jikkorrispondi għal 20 jum ta’ remunerazzjoni għal kull sena ta’ servizz, fil-limitu ta’ tnax-il pagament mensili, jew saħansitra kumpens li jikkorrispondi għal 33 jum ta’ remunerazzjoni għal kull sena ta’ servizz, fil-limitu ta’ 24 pagament mensili. Fost dawn il-miżuri l-oħra hemm ukoll dawk previsti mil-Liġi Nru 20/2021, jiġifieri sistema ta’ responsabbiltà tal-amministrazzjonijiet pubbliċi u l-organizzazzjoni ta’ proċeduri ta’ selezzjoni.
41      Madankollu, l-istess qorti tippreċiża li, fid-dawl, minn naħa, tar-risposti mogħtija mill-Qorti tal-Ġustizzja għad-domandi magħmula fil-kawża li tat lok għas-sentenza tat‑22 ta’ Frar 2024, Consejería de Presidencia, Justicia e Interior de la Comunidad de Madrid et (C‑59/22, C‑110/22 u C‑159/22, EU:C:2024:149), u, min-naħa l-oħra, tal-applikazzjoni diverġenti ta’ din is-sentenza mill-qrati Spanjoli aditi b’tilwim dwar il-klassifikazzjoni ta’ relazzjoni ta’ xogħol fil-każ ta’ użu abbużiv ta’ kuntratti għal żmien determinat suċċessivi fis-settur pubbliku, bħat-tilwima fil-kawża prinċipali, jippersistu dubji dwar il-konformità tal-miżuri kollha msemmija fil-punt preċedenti mal-klawżola 5 tal-Ftehim Qafas.
42      F’dawn iċ-ċirkustanzi, għandu jitqies li, permezz tad-domandi tagħha, li għandhom jiġu eżaminati flimkien, il-qorti tar-rinviju tistaqsi, essenzjalment, jekk il-klawżola 5 tal-Ftehim Qafas għandhiex tiġi interpretata fis-sens li, minn naħa, hija tipprekludi leġiżlazzjoni nazzjonali, kif interpretata mill-ġurisprudenza nazzjonali, li tipprevedi bħala miżura intiża biex tissanzjona l-abbużi li jirriżultaw mill-użu ta’ kuntratti għal żmien determinat suċċessivi t-trasformazzjoni ta’ dawn il-kuntratti f’ “relazzjoni ta’ impjieg għal żmien indeterminat mhux permanenti” u, min-naħa l-oħra, li numru ta’ miżuri li jikkonsistu fil-ħlas ta’ allowances fil-forma ta’ somma f’daqqa, suġġetti għal limitu doppju, mat-terminazzjoni ta’ din ir-relazzjoni ta’ xogħol, sistema ta’ responsabbiltà tal-amministrazzjonijiet pubbliċi u l-organizzazzjoni ta’ proċeduri ta’ selezzjoni jikkostitwixxu miżuri adegwati biex jipprevjenu u jissanzjonaw tali abbużi.
43      Minn ġurisprudenza stabbilita jirriżulta li l-klawżola 5(1) tal-Ftehim Qafas tagħti lill-Istati Membri għan ġenerali, li jikkonsisti fil-prevenzjoni tal-abbużi li jirriżultaw mill-użu ta’ kuntratti jew ta’ relazzjonijiet ta’ xogħol għal żmien determinat suċċessivi, filwaqt li tħallilhom l-għażla tal-mezzi sabiex jilħqu dan l-għan, sa kemm ma jpoġġux indiskussjoni l-għan jew l-effett utli tal-ftehim qafas (ara, f’dan is-sens, is-sentenzi tal‑15 ta’ April 2008, Impact, C‑268/06, EU:C:2008:223, punt 70, u tal‑4 ta’ Settembru 2025, Pelavi, C‑253/24, EU:C:2025:660, punt 51 kif ukoll il-ġurisprudenza ċċitata).
44      Kif ippreċiżat il-Qorti tal-Ġustizzja, il-Ftehim Qafas ma jistabbilixxix obbligu ġenerali tal-Istati Membri li jipprevedu l-konverżjoni ta’ kuntratti ta’ xogħol għal żmien determinat f’kuntratt għal żmien indeterminat. Fil-fatt, il-Klawżola 5(2) tal-Ftehim Qafas tħalli bħala prinċipju lill-Istati Membri l-kompitu li jiddeterminaw taħt liema kundizzjonijiet il-kuntratti jew ir-relazzjonijiet ta’ xogħol għal żmien determinat jitqiesu li ġew konklużi għal żmien indeterminat. Minn dan jirriżulta li l-Ftehim Qafas ma jippreskrivix il-kundizzjonijiet li fihom jistgħu jintużaw kuntratti għal żmien indeterminat (sentenzi tal‑4 ta’ Lulju 2006, Adeneler et, C‑212/04, EU:C:2006:443, punti 81 u 91, kif ukoll tal‑4 ta’ Settembru 2025, Pelavi, C‑253/24, EU:C:2025:660, punt 56).
45      Il-klawżola 5 tal-Ftehim Qafas ma tistabbilixxix sanzjonijiet speċifiċi fil-każ fejn ikunu ġew ikkonstatati abbużi. F’tali każ, huma l-awtoritajiet nazzjonali li għandhom jadottaw miżuri li għandhom ikunu ta’ natura mhux biss proporzjonali, iżda wkoll biżżejjed effettivi u dissważivi biex jiggarantixxu l-effettività sħiħa tar-regoli adottati skont il-Ftehim Qafas, li konsegwentement jippermettu li jiġi żgurat l-effett utli tiegħu (sentenza tal‑4 ta’ Lulju 2006, Adeneler et, C‑212/04, EU:C:2006:443, punti 93 u 94, kif ukoll tat-13 ta’ Jannar 2022, MIUR u Ufficio Scolastico Regionale per la Campania, C‑282/19, EU:C:2022:3, punt 81 kif ukoll il-ġurisprudenza ċċitata)
46      Meta jkun sar użu abbużiv minn kuntratti jew minn relazzjonijiet ta’ impjieg għal żmien determinat suċċessivi, għandha tkun tista’ tiġi applikata miżura li tagħti garanziji effettivi u ekwivalenti ta’ protezzjoni tal-ħaddiema sabiex tissanzjona b’mod xieraq dan l-abbuż u tħassar il-konsegwenzi tal-ksur tad-dritt tal-Unjoni. Fil-fatt, skont it-termini stess tal-ewwel paragrafu tal-Artikolu 2 tad-Direttiva 1999/70, l-Istati Membri għandhom “[jieħdu l-]miżuri neċessarji [kollha] sabiex ikunu jistgħu f’kull ħin ikunu f’posizzjoni li jiggarantixxu r-riżultati imposti b’din id-Direttiva” (sentenzi tal‑4 ta’ Lulju 2006, Adeneler et, C-212/04, EU:C:2006:443, punt 102, u tat‑13 ta’ Jannar 2022, MIUR u Ufficio Scolastico Regionale per la Campania, C-282/19, EU:C:2022:3, punt 84 kif ukoll il-ġurisprudenza ċċitata)
47      Għalhekk, il-Qorti tal-Ġustizzja ppreċiżat li, sabiex leġiżlazzjoni nazzjonali, li tipprojbixxi, fis-settur pubbliku, it-trasformazzjoni ta’ sensiela ta’ kuntratti jew ta’ relazzjonijiet ta’ xogħol għal żmien determinat f’relazzjoni ta’ xogħol għal żmien indeterminat tkun tista’ titqies li hija konformi mal-Ftehim Qafas, l-ordinament ġuridiku intern tal-Istat Membru kkonċernat għandu jinkludi, f’dan is-settur, miżura effettiva oħra sabiex jiġi evitat u, jekk ikun il-każ, jiġi ssanzjonat l-użu abbużiv ta’ kuntratti jew ta’ relazzjonijiet suċċessivi ta’ xogħol għal żmien determinat (sentenzi tas‑7 ta’ Settembru 2006, Marrosu u Sardino, C-53/04, EU:C:2006:517, punt 49, u tas‑7 ta’ April 2022, Ministero della Giustizia et (Status tal-giudici di pace Taljani), C-236/20, EU:C:2022:263, punt 62 kif ukoll il-ġurisprudenza ċċitata).
48      F’dan il-kuntest, għandu jitfakkar li ma hijiex il-Qorti tal-Ġustizzja li għandha tiddeċiedi dwar l-interpretazzjoni tad-dispożizzjonijiet tad-dritt intern, peress li dan il-kompitu jaqa’ fuq il-qrati nazzjonali kompetenti, li għandhom jiddeterminaw jekk ir-rekwiżiti stabbiliti fil-klawżola 5 tal-Ftehim Qafas humiex issodisfatti u jekk l-effettività ta’ din il-klawżola hijiex iggarantita mil-leġiżlazzjoni nazzjonali, kif interpretata mill-qrati nazzjonali (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tat‑13 ta’ Jannar 2022, MIUR u Ufficio Scolastico Regionale per la Campania, C‑282/19, EU:C:2022:3, punt 86 kif ukoll il-ġurisprudenza ċċitata).
49      Għaldaqstant, hija l-qorti tar-rinviju li għandha tevalwa sa fejn il-kundizzjonijiet għall-applikazzjoni kif ukoll l-implimentazzjoni effettiva tad-dispożizzjonijiet nazzjonali inkwistjoni fil-kawża prinċipali jikkostitwixxu miżuri adegwati, jiġifieri miżuri effettivi, dissważivi u proporzjonati, biex jiġi ssanzjonat debitament l-użu abbużiv ta’ kuntratti jew ta’ relazzjonijiet ta’ xogħol għal żmien determinat suċċessivi u biex jiġu eliminati l-konsegwenzi tal-ksur tad-dritt tal-Unjoni (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tat‑13 ta’ Jannar 2022, MIUR u Ufficio Scolastico Regionale per la Campania, C-282/19, EU:C:2022:3, punt 87 kif ukoll il-ġurisprudenza ċċitata).
50      Madankollu, il-Qorti tal-Ġustizzja, meta tkun qiegħda tiddeċiedi dwar rinviju għal deċiżjoni preliminari, tista’, jekk ikun il-każ, tagħmel preċiżazzjonijiet intiżi biex jiggwidaw lill-qorti tar-rinviju fl-evalwazzjoni tagħha (sentenza tat‑13 ta’ Jannar 2022, MIUR u Ufficio Scolastico Regionale per la Campania, C‑282/19, EU:C:2022:3, punt 88 kif ukoll il-ġurisprudenza ċċitata).
Fuq it-trasformazzjoni tal-kuntratti għal żmien determinat suċċessivi f’“relazzjoni ta’ impjieg għal żmien indeterminat mhux permanenti”
51      Mid-deċiżjoni tar-rinviju jirriżulta li, meta amministrazzjoni pubblika Spanjola tirrikorri, b’mod abbużiv, għal kuntratti għal żmien determinat suċċessivi, il-qorti nazzjonali, adita bit-tilwima bejn il-ħaddiem ikkonċernat u din l-amministrazzjoni, tikklassifika, bħala miżura li tissanzjona tali użu abbużiv, dawn il-kuntratti bħala “relazzjoni ta’ impjieg għal żmien indeterminat mhux permanenti”. Tali klassifikazzjoni tar-relazzjoni ta’ xogħol li torbot lill-persuni kkonċernati tipproduċi effetti mid-data ta’ reklutaġġ inizjali ta’ dan il-ħaddiem u din tista’ tiġi rrikonoxxuta biss permezz ta’ deċiżjoni ġudizzjarja.
52      Il-qorti tar-rinviju tirrileva li l-kunċett ta’ “relazzjoni ta’ xogħol għal żmien indeterminat mhux permanenti” ġie introdott permezz tal-ġurisprudenza fid-dawl tal-impossibbiltà, fid-dritt nazzjonali, li jingħata lill-ħaddiema li kienu s-suġġett ta’ użu abbużiv ta’ kuntratti għal żmien determinat suċċessivi l-istatus ta’ “ħaddiema bil-kuntratt permanenti”, peress li dawn il-ħaddiema ma ngħatawx aċċess għall-impjieg pubbliku fi tmiem proċedura ta’ selezzjoni konformi mal-prinċipji ta’ ugwaljanza, ta’ mertu u ta’ kapaċità, kif stabbiliti fid-dritt nazzjonali, b’mod partikolari fil-Kostituzzjoni.
53      Il-klassifikazzjoni bħala “relazzjoni ta’ xogħol għal żmien indeterminat mhux permanenti” għandha l-effett legali li l-aħħar kuntratt għal żmien determinat konkluż bejn il-ħaddiem u l-amministrazzjoni pubblika ma jistax jiġi xolt, b’tali mod li r-relazzjoni kuntrattwali li torbot lill-persuni kkonċernati tinżamm sakemm il-pożizzjoni okkupata mill-ħaddiem ikkonċernat timtela b’mod definittiv permezz ta’ proċedura ta’ selezzjoni. Għaldaqstant, kif tindika, essenzjalment, il-qorti tar-rinviju, ir-relazzjoni kuntrattwali tintemm bl-okkorrenza ta’ avveniment partikolari, jiġifieri l-konklużjoni ta’ proċedura ta’ selezzjoni.
54      Għalhekk, ħaddiem li r-relazzjoni ta’ xogħol tiegħu tkun ġiet ikklassifikata bħala “relazzjoni ta’ impjieg għal żmien indeterminat mhux permanenti” għandu jitqies li huwa “ħaddiem għal żmien determinat”, fis-sens tal-Ftehim Qafas (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tat‑22 ta’ Frar 2024, Consejería de Presidencia, Justicia e Interior de la Comunidad de Madrid et, C‑59/22, C‑110/22 u C‑159/22, EU:C:2024:149, punt 66) u, għaldaqstant, li r-relazzjoni li torbot lil dan il-ħaddiem mal-amministrazzjoni pubblika kkonċernata tibqa’ relazzjoni ta’ xogħol għal żmien determinat, fis-sens ta’ dan il-Ftehim Qafas.
55      Il-Qorti tal-Ġustizzja qieset ukoll li l-klawżola 5 tal-Ftehim Qafas kellha tiġi interpretata fis-sens li l-espressjoni “użu ta’ kuntratti jew relazzjonijiet suċċessivi ta’ impjieg għal terminu fiss [żmien determinat]”, li tinsab f’din id-dispożizzjoni, tkopri sitwazzjoni li fiha, jekk l-amministrazzjoni kkonċernata tkun naqset milli torganizza, fit-terminu mogħti, proċedura ta’ selezzjoni intiża biex timtela, b’mod definittiv, il-pożizzjoni okkupata minn ħaddiem għal żmien indeterminat mhux permanenti, ir-relazzjoni ta’ xogħol għal żmien determinat li torbot lil dan il-ħaddiem ma’ din l-amministrazzjoni tkun ġiet estiża ipso jure (sentenza tat‑22 ta’ Frar 2024, Consejería de Presidencia, Justicia e Interior de la Comunidad de Madrid et, C‑59/22, C‑110/22 u C‑159/22, EU:C:2024:149, punt 82).
56      Minn dan isegwi li t-trasformazzjoni ta’ kuntratti għal żmien determinat suċċessivi f’“relazzjoni ta’ impjieg għal żmien indeterminat mhux permanenti” ma tipprekludix l-estensjoni ta’ użu abbużiv ta’ tali kuntratti, peress li r-relazzjoni kuntrattwali li torbot lill-persuni kkonċernati tibqa’ ta’ natura temporanja u b’hekk iżżomm sitwazzjoni ta’ prekarjetà tal-ħaddiem ikkonċernat.
57      F’dan ir-rigward, għandu jitfakkar li l-klawżola 5 tal-Ftehim Qafas għandha l-għan li timplimenta wieħed mill-għanijiet imfittxija minnu, jiġifieri li jiġi limitat l-użu ta’ kuntratti jew ta’ relazzjonijiet ta’ impjieg għal żmien determinat suċċessivi, meqjus bħala sors potenzjali ta’ abbuż għad-detriment tal-ħaddiema, billi tipprevedi ċertu numru ta’ dispożizzjonijiet protettivi minimi intiżi biex tiġi evitata l-prekarjetà tas-sitwazzjoni tal-impjegati (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tad‑19 ta’ Marzu 2020, Sánchez Ruiz et, C‑103/18 u C‑429/18, EU:C:2020:219, punt 53 kif ukoll il-ġurisprudenza ċċitata).
58      Fil-fatt, kif jirriżulta mit-tieni paragrafu tal-preambolu tal-Ftehim Qafas, kif ukoll mill-punti 6 u 8 tal-kunsiderazzjonijiet ġenerali tiegħu, il-benefiċċju tal-istabbiltà tal-impjieg huwa kkonċepit bħala element prinċipali tal-protezzjoni tal-ħaddiema, filwaqt li huwa biss f’ċerti ċirkustanzi li l-kuntratti ta’ xogħol għal żmien determinat jistgħu jissodisfaw il-bżonnijiet kemm tal-persuni li jimpjegaw kif ukoll tal-ħaddiema (sentenza tad‑19 ta’ Marzu 2020, Sánchez Ruiz et, C‑103/18 u C‑429/18, EU:C:2020:219, punt 54 kif ukoll il-ġurisprudenza ċċitata).
59      F’dawn iċ-ċirkustanzi, miżura nazzjonali adottata permezz ta’ deċiżjoni ġudizzjarja, li, sabiex tissanzjona l-użu abbużiv ta’ sensiela ta’ kuntratti għal żmien determinat, tibdel dawn il-kuntratti f’relazzjoni ta’ xogħol ta’ natura temporanja, bħalma hija r-“relazzjoni ta’ impjieg għal żmien indeterminat mhux permanenti”, ma tistax titqies li hija miżura li tippermetti li tali użu jiġi ssanzjonat debitament u li jitħassru l-konsegwenzi tal-ksur tad-dritt tal-Unjoni, konformement mar-rekwiżiti mfakkra fil-punti 45 u 46 ta’ din is-sentenza. Fil-fatt, tali miżura żżomm is-sitwazzjoni prekarja tal-ħaddiem ikkonċernat u, għaldaqstant, tpoġġi indiskussjoni l-effett utli tal-Ftehim Qafas.
60      Kif irrileva, essenzjalment, l-Avukat Ġenerali fil-punt 97 tal-konklużjonijiet tiegħu, anki jekk jitqies li, f’dan il-każ, kif tindika l-qorti tar-rinviju, il-persunal għal żmien indeterminat mhux permanenti jibbenefika minn drittijiet li huma ekwivalenti għal dawk tal-persunal permanenti, b’mod partikolari fil-qasam tar-remunerazzjoni u tal-promozzjoni professjonali, tali ekwivalenza madankollu ma tippermettix lill-persunal għal żmien indeterminat mhux permanenti li jibbenefika, bħall-persunal permanenti, mill-istabbiltà tal-impjieg li ġie kkonċepit, kif tfakkar fil-punt 58 ta’ din is-sentenza, bħala element maġġuri tal-protezzjoni tal-ħaddiema mill-Ftehim Qafas.
61      Mill-kunsiderazzjonijiet preċedenti jirriżulta li l-klawżola 5 tal-Ftehim Qafas għandha tiġi interpretata fis-sens li tipprekludi leġiżlazzjoni nazzjonali, kif interpretata mill-ġurisprudenza nazzjonali, li tipprevedi bħala miżura intiża biex tissanzjona l-abbużi li jirriżultaw mill-użu ta’ kuntratti għal żmien determinat suċċessivi, fis-sens ta’ din il-klawżola 5, it-trasformazzjoni ta’ dawn il-kuntratti f’“relazzjoni ta’ impjieg għal żmien indeterminat mhux permanenti”, peress li din il-miżura, sa fejn twassal għaż-żamma ta’ relazzjoni ta’ xogħol ta’ natura temporanja u għalhekk għas-sitwazzjoni ta’ prekarjetà tal-ħaddiem ikkonċernat, la tippermetti li jiġi ssanzjonat debitament dan l-użu abbużiv u lanqas li jitħassru l-konsegwenzi tal-ksur tad-dritt tal-Unjoni.
Fuq il-ħlas ta’ kumpens
62      Mid-deċiżjoni tar-rinviju jirriżulta li, konformement mad-dritt Spanjol, kumpens fil-forma ta’ somma f’daqqa, ugwali għal 20 jum ta’ remunerazzjoni għal kull sena ta’ servizz, fil-limitu ta’ 12-il pagament mensili, huwa dovut lill-ħaddiem għal żmien indeterminat mhux permanenti waqt it-terminazzjoni tar-relazzjoni ta’ xogħol tiegħu minħabba r-reklutaġġ fil-pożizzjoni kkonċernata ta’ persuna oħra, fi tmiem proċedura ta’ selezzjoni, li jippreżupponi jew li dan il-ħaddiem ipparteċipa f’din il-proċedura u ma rnexxiex, jew li ma pparteċipax fl-imsemmija proċedura.
63      Il-qorti tar-rinviju tippreċiża li l-ħaddiem ikkonċernat għandu dritt għal dan il-kumpens biss jekk ikun marbut mal-amministrazzjoni permezz ta’ relazzjoni ta’ impjieg għal żmien indeterminat mhux permanenti, li l-klassifikazzjoni tagħha tirriżulta minn rikors illeġittimu u abbużiv minn din l-amministrazzjoni għal kuntratti għal żmien determinat suċċessivi. Għaldaqstant, skont din il-qorti, il-kumpens imsemmi ma jistax jitqies li huwa indipendenti minn kull kunsiderazzjoni dwar in-natura leġittima jew abbużiva tal-użu ta’ dawn il-kuntratti tal-aħħar. Konsegwentement, din tikkostitwixxi miżura li tippermetti l-prevenzjoni u s-sanzjonar tal-użu abbużiv ta’ kuntratti għal żmien determinat suċċessivi.
64      Madankollu, il-qorti msemmija tirrileva li l-kumpens ta’ 20 jum ta’ remunerazzjoni għal kull sena ta’ servizz, fil-limitu ta’ 12-il pagament mensili, jikkorrispondi għal dak li huwa previst, fid-dritt Spanjol, fil-każ ta’ xoljiment ta’ kuntratt ta’ xogħol għal raġunijiet oġġettivi li jirriżultaw mill-bżonnijiet tal-impriża, li jista’ jipprekludi li dan il-kumpens jitqies li jikkostitwixxi miżura adegwata biex jiġu evitati u ssanzjonati l-abbużi li jirriżultaw minn tali użu. F’tali ipoteżi, l-istess qorti tistaqsi jekk il-ħlas tal-kumpens legali massimu previst mid-dritt Spanjol, li jikkorrispondi għall-każijiet ta’ tkeċċija abbużiva, jiġifieri kumpens li jikkorrispondi għal 33 jum ta’ remunerazzjoni għal kull sena ta’ servizz, fil-limitu ta’ 24 pagament mensili, jistax jikkostitwixxi tali miżura adegwata.
65      Ċertament, kif tosserva l-qorti tar-rinviju, il-kumpens fil-forma ta’ somma f’daqqa mħallas fil-każ ta’ terminazzjoni tar-relazzjoni ta’ impjieg għal żmien indeterminat mhux permanenti jippreżupponi li l-ħaddiem ikkonċernat kien vittma ta’ użu abbużiv u illeġittimu ta’ kuntratti għal żmien determinat suċċessivi.
66      Madankollu, xorta jibqa’ l-fatt li dan huwa kumpens fil-forma ta’ somma f’daqqa li jitħallas lill-ħaddiem ikkonċernat biss mat-terminazzjoni ta’ din ir-relazzjoni ta’ xogħol minħabba r-reklutaġġ ta’ persuna oħra fil-pożizzjoni li qabel kienet okkupata minn dan il-ħaddiem.
67      Għandu jiġi ppreċiżat ukoll li, meta l-kumpens pekunjarju huwa l-miżura magħżula minn Stat Membru biex jipprevjeni u jissanzjona użu abbużiv ta’ kuntratti għal żmien determinat suċċessivi, skont il-klawżola 5 tal-Ftehim Qafas, dan l-Istat huwa obbligat jikkumpensa b’mod sħiħ id-dannu mġarrab mill-ħaddiem li kien vittma ta’ tali użu abbużiv. F’dan ir-rigward, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li l-prinċipju ta’ kumpens sħiħ għad-dannu mġarrab u l-prinċipju ta’ proporzjonalità jimponu fuq l-Istati Membri l-obbligu li jipprevedu kumpens adegwat, li jaqbeż kumpens purament simboliku, mingħajr madankollu ma jmur lil hinn minn kumpens sħiħ tad-dannu mġarrab minn tali ħaddiem (sentenza tat‑8 ta’ Mejju 2019, Rossato u Conservatorio di Musica F.A. Bonporti, C‑494/17, EU:C:2019:387, punti 42 u 43 kif ukoll il-ġurisprudenza ċċitata).
68      Sabiex jiġi ddeterminat l-ammont ta’ kumpens intiż biex jikkumpensa d-dannu subit minħabba l-użu abbużiv ta’ kuntratti għal żmien determinat suċċessivi, għandhom, bħala prinċipju, jittieħdu inkunsiderazzjoni ċ-ċirkustanzi kollha tal-kawża, b’mod partikolari n-natura tal-funzjonijiet eżerċitati mill-ħaddiem inkwistjoni kif ukoll in-numru u t-tul akkumulat tal-kuntratti inkwistjoni. L-ammont tal-kumpens għandu jiġi evalwat ukoll skont il-vantaġġi finanzjarji li l-persuna kkonċernata setgħet tippretendi fl-assenza ta’ abbuż u tad-dannu subit minħabba s-sitwazzjoni ta’ inċertezza li fiha kienet tinsab il-persuna kkonċernata.
69      Għalkemm huwa possibbli għall-Istati Membri, li għandhom jadottaw miżuri proporzjonati, effikaċi u dissważivi sabiex jiggarantixxu l-effettività sħiħa tad-dispożizzjonijiet adottati skont il-Ftehim Qafas, li jfasslu sistemi ta’ sanzjonijiet u ta’ kumpens li jieħdu l-forma ta’ ħlasijiet ta’ natura fissa, jeħtieġ ukoll li dawn is-sistemi jkunu jistgħu mhux biss jiggarantixxu kumpens adegwat għad-danni subiti minħabba l-użu abbużiv ta’ kuntratti għal żmien determinat suċċessivi, iżda wkoll ta’ natura li jissanzjonaw fil-livell xieraq in-nuqqasijiet ikkonstatati.
70      F’dan il-każ, il-kumpens fil-forma ta’ somma f’daqqa dovut lill-ħaddiem għal żmien indeterminat mhux permanenti mat-terminazzjoni tar-relazzjoni ta’ xogħol tiegħu huwa suġġett għal limitu massimu doppju, jiġifieri, il-limitazzjoni għal 20 jum ta’ remunerazzjoni għal kull sena ta’ servizz u l-limitu ta’ tnax-il pagament mensili. Konsegwentement, tali kumpens la jista’ jikkostitwixxi kumpens proporzjonat u effettiv għal sitwazzjonijiet ta’ abbuż li jaqbżu ċertu tul f’termini ta’ snin, u lanqas kumpens adegwat u sħiħ għad-danni li jirriżultaw minn tali abbuż (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tat-13 ta’ Ġunju 2024, DG de la Función Pública, Generalitat de Catalunya u Departamento de Justicia de la Generalitat de Catalunya, C-331/22 u C-332/22, EU:C:2024:496, punt 81). L-istess japplika għall-kumpens ta’ 33 jum ta’ remunerazzjoni għal kull sena ta’ servizz, fil-limitu ta’ 24 pagament mensili, previst fil-każ ta’ tkeċċija abbużiva, li l-qorti tar-rinviju tqis li jista’ jkun kapaċi jipprevjeni u jissanzjona l-abbużi li jirriżultaw minn użu ta’ kuntratti għal żmien determinat suċċessivi, peress li dan il-kumpens jipprevedi wkoll limitu massimu doppju.
71      Barra minn hekk, kif irrileva, essenzjalment, l-Avukat Ġenerali fil-punti 111 u 117 tal-konklużjonijiet tiegħu, peress li tali kumpensi jitħallsu biss fil-mument tat-tmiem tar-relazzjoni ta’ xogħol minħabba t-tmiem tal-proċedura ta’ selezzjoni, il-ħlas tagħhom ma jidhirx li huwa xieraq biex jirrimedja effettivament il-każijiet ta’ abbuż kollha, tal-ħaddiema li jirtiraw, jirriżenjaw jew jitkeċċew qabel it-tmiem tal-proċedura ta’ selezzjoni li ma jidhirx li jistgħu jibbenefikaw minnha.
72      Minn dan isegwi li tali kumpens ma jidhirx li huwa ta’ natura li jħassar, fis-sitwazzjonijiet kollha ta’ użu abbużiv ta’ kuntratti għal żmien determinat suċċessivi, il-konsegwenzi tal-ksur tad-dritt tal-Unjoni, bi ksur tar-rekwiżiti msemmija fil-punti 45 u 46 ta’ din is-sentenza.
73      Mill-kunsiderazzjonijiet preċedenti jirriżulta li l-klawżola 5 tal-Ftehim Qafas għandha tiġi interpretata fis-sens li ma jikkostitwixxix miżura adegwata għall-prevenzjoni u għas-sanzjoni tal-abbużi li jirriżultaw mill-użu ta’ kuntratti għal żmien determinat suċċessivi, fis-sens ta’ din il-klawżola 5, il-ħlas ta’ kumpensi fil-forma ta’ somma f’daqqa, suġġetti għal limitu massimu doppju, mat-terminazzjoni tar-relazzjoni ta’ xogħol ta’ ħaddiem li l-persuna li timpjegah irrikorriet għal użu abbużiv ta’ tali kuntratti, meta dawn il-kumpensi la jippermettu li jiġi ssanzjonat debitament dan l-użu abbużiv u lanqas li jitħassru l-konsegwenzi tal-ksur tad-dritt tal-Unjoni.
Dwar is-sistema ta’ responsabbiltà tal-amministrazzjonijiet pubbliċi
74      Il-qorti tar-rinviju tafferma li l-Liġi Nru 20/2021, sabiex tipprevedi miżuri effikaċi sabiex tipprevjeni u tissanzjona l-użu abbużiv ta’ kuntratti għal żmien determinat suċċessivi, introduċiet, b’mod partikolari, dispożizzjoni addizzjonali ġdida fl-EBEP, jiġifieri s-sbatax-il waħda, li tipprevedi sistema ta’ responsabbiltà tal-amministrazzjonijiet pubbliċi fil-każ ta’ nuqqas ta’ osservanza, b’mod partikolari, tad-dispożizzjonijiet fil-qasam tar-reklutaġġ ta’ membri tal-persunal bil-kuntratt għal żmien determinat. Konformement ma’ din id-dispożizzjoni addizzjonali l-ġdida, “[l]-amministrazzjonijiet pubbliċi huma responsabbli għall-konformità mad-dispożizzjonijiet li jinsabu f[l-EBEP] u, b’mod partikolari, għandhom jiżguraw li tiġi evitata kull tip ta’ irregolarità fir-reklutaġġ ta’ membri tal-persunal kuntrattwali għal żmien determinat u fil-ħatriet ta’ membri tal-persunal mhux permanenti”. Bl-istess mod, id-dispożizzjoni addizzjonali l-ġdida msemmija jipprovdi li “[l]-atti irregolari mwettqa f’dan il-qasam jagħtu lok għar-responsabbiltajiet meħtieġa konformement mal-leġiżlazzjoni fis-seħħ f’kull waħda mill-amministrazzjonijiet pubbliċi”.
75      F’dan ir-rigward, għandu jiġi rrilevat li, fis-sentenza tas‑7 ta’ Marzu 2018, Santoro (C‑494/16, EU:C:2018:166), il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li mekkaniżmu nazzjonali ta’ responsabbiltà tal-amministrazzjonijiet, sakemm ikun akkumpanjat minn miżuri effettivi u dissważivi oħra li jippermettu l-prevenzjoni u s-sanzjonar tal-użu abbużiv ta’ kuntratti għal żmien determinat suċċessivi, jista’, mingħajr preġudizzju għal verifiki li għandhom isiru mill-qorti nazzjonali, jiggarantixxi l-effettività sħiħa tar-regoli adottati skont il-Ftehim Qafas.
76      F’din is-sentenza, il-Qorti tal-Ġustizzja bbażat l-evalwazzjoni tagħha fuq dispożizzjonijiet nazzjonali li bis-saħħa tagħhom l-amministrazzjonijiet għandhom jirkupraw, mid-diriġenti responsabbli, l-ammonti mħallsa lill-ħaddiema bħala kumpens għad-dannu mġarrab minħabba l-ksur tad-dispożizzjonijiet relatati mar-reklutaġġ jew mal-impjieg, meta l-imsemmi ksur jirriżulta minn nuqqas intenzjonat jew minn negliġenza serja. Fil-kuntest tal-kawża li tat lok għall-imsemmija sentenza, mill-proċess li kellha l-Qorti tal-Ġustizzja kien jirriżulta wkoll li tali ksur kien, barra minn hekk, meħud inkunsiderazzjoni għall-finijiet tal-evalwazzjoni tax-xogħol ta’ dawn id-diriġenti, li ma setgħux, minħabba dan il-ksur, jingħataw bonus ta’ riżultat. Barra minn hekk, id-dritt nazzjonali inkwistjoni f’din il-kawża kien jipprovdi li l-amministrazzjonijiet pubbliċi li jkunu kisru d-dispożizzjonijiet relatati mar-reklutaġġ jew mal-impjieg ma jkunux jistgħu jirreklutaw, ikun taħt liema titolu jkun, matul tliet snin wara dan il-ksur (ara s-sentenza tas‑7 ta’ Marzu 2018, Santoro, C‑494/16, EU:C:2018:166, punt 52).
77      Kif irrileva, essenzjalment, l-Avukat Ġenerali fil-punti 78 u 79 tal-konklużjonijiet tiegħu, mekkaniżmu nazzjonali li jippermetti li tiġi stabbilita r-responsabbiltà individwali tal-persunal tal-amministrazzjoni pubblika jista’ jikkostitwixxi miżura li tissanzjona debitament l-użu abbużiv ta’ kuntratti għal żmien determinat suċċessivi, sakemm dan il-mekkaniżmu jkun akkumpanjat minn miżuri oħra effettivi, dissważivi u proporzjonati li jippermettu li jitħassru l-konsegwenzi tal-ksur tad-dritt tal-Unjoni. F’dan ir-rigward, tali mekkaniżmu ma jistax ikun limitat għal sempliċi possibbiltà astratta jew purament teoretika iżda għandu, b’mod partikolari, ikun ibbażat fuq dispożizzjonijiet nazzjonali preċiżi, ikun prevedibbli u applikabbli fil-prattika. Fil-fatt, jekk dan ikun il-każ, id-dritt nazzjonali jipprevedi għalhekk miżuri ta’ sanzjoni li jippreżentaw garanziji effettivi ta’ protezzjoni tal-ħaddiema, kif meħtieġa mid-dritt tal-Unjoni, konformement mal-ġurisprudenza ċċitata fil-punt 46 ta’ din is-sentenza.
78      Issa, il-Qorti tal-Ġustizzja qieset, fil-kuntest ta’ kawża li kienet tikkonċerna dispożizzjonijiet nazzjonali simili, jew, kif irrilevat il-Komunità Awtonoma ta’ Madrid waqt is-seduta, identiċi għal dawk inkwistjoni fil-kawża prinċipali, li l-formulazzjoni tad-dispożizzjonijiet inkwistjoni kienet tidher li hija ta’ livell ta’ ambigwità u ta’ astrazzjoni tali li ma humiex paragunabbli mad-dispożizzjonijiet nazzjonali li jirregolaw il-mekkaniżmu Taljan ta’ responsabbiltà tal-amministrazzjonijiet, li l-Qorti tal-Ġustizzja rreferiet għalih fis-sentenza tas‑7 ta’ Marzu 2018, Santoro (C‑494/16, EU:C:2018:166) (ara s-sentenza tat‑22 ta’ Frar 2024, Consejería de Presidencia, Justicia e Interior de la Comunidad de Madrid et, C‑59/22, C‑110/22 u C‑159/22, EU:C:2024:149, punt 113).
79      Madankollu, hija l-qorti tar-rinviju li għandha tivverifika, minn naħa, jekk is-sistema ta’ responsabbiltà tal-amministrazzjonijiet pubbliċi prevista fid-dritt Spanjol hijiex ibbażata fuq dispożizzjonijiet nazzjonali preċiżi, prevedibbli u applikabbli fil-prattika, b’tali mod li tikkostitwixxi miżura li tippermetti li tiġi ssanzjonata debitament l-amministrazzjoni pubblika kkonċernata, u, min-naħa l-oħra, jekk din is-sistema hijiex akkumpanjata minn miżuri oħra effettivi, dissważivi u proporzjonati li jippermettu li jitħassru l-konsegwenzi tal-ksur tad-dritt tal-Unjoni.
80      Mill-kunsiderazzjonijiet preċedenti jirriżulta li l-klawżola 5 tal-Ftehim Qafas għandha tiġi interpretata fis-sens li ma tikkostitwixxix miżura adegwata għall-prevenzjoni u għas-sanzjoni tal-abbużi li jirriżultaw mill-użu ta’ kuntratti għal żmien determinat suċċessivi, fis-sens ta’ din il-klawżola 5, sistema ta’ responsabbiltà tal-amministrazzjonijiet pubbliċi, meta din is-sistema, minn naħa, fid-dawl tan-natura ambigwa, astratta u imprevedibbli tagħha, ma tippermettix li tali użu jiġi ssanzjonat debitament u, min-naħa l-oħra, ma tkunx akkumpanjata minn miżuri oħra effettivi, dissważivi u proporzjonati li jippermettu li jitħassru l-konsegwenzi tal-ksur tad-dritt tal-Unjoni.
Fuq il-proċeduri ta’ selezzjoni
81      Kif jissemma’ fil-punt 32 ta’ din is-sentenza, skont il-qorti tar-rinviju, il-Liġi Nru 20/2021, li tipprevedi proċess ta’ stabbilizzazzjoni tal-impjieg pubbliku, introduċiet fid-dritt Spanjol miżuri leġiżlattivi speċifiċi sabiex, b’mod partikolari, l-organizzazzjoni ta’ proċeduri ta’ selezzjoni ma tkunx indipendenti minn kull kunsiderazzjoni dwar in-natura abbużiva tal-użu ta’ kuntratti għal żmien determinat suċċessivi. Minkejja li dawn il-proċeduri huma miftuħa għal kandidati li ma kinux vittmi ta’ użu abbużiv ta’ tali kuntratti, il-leġiżlatur jagħti, fil-kuntest tal-proċeduri msemmija, valur determinanti lill-esperjenza preċedenti tal-ħaddiema għal żmien determinat ikkonċernati u lill-ħin ta’ servizz iddedikat minn dawn tal-aħħar għat-twettiq tal-kompiti tagħhom, li jikkumpensa b’mod adegwat l-abbuż subit, filwaqt li jiffaċilita l-aċċess definittiv tagħhom għall-pożizzjoni kkonċernata bħala “ħaddiem permanenti”.
82      F’dan ir-rigward, għandu jiġi rrilevat li, f’kawża dwar il-konformità ta’ proċeduri ta’ selezzjoni, previsti fl-Artikolu 2 tal-Liġi Nru 2021, mal-klawżola 5 tal-Ftehim Qafas, il-Qorti tal-Ġustizzja fakkret li l-organizzazzjoni u l-għeluq ta’ proċeduri ta’ selezzjoni jipprovdu lill-ħaddiema li ġew impjegati b’mod abbużiv fil-kuntest ta’ kuntratti jew ta’ relazzjonijiet ta’ xogħol għal żmien determinat suċċessivi l-opportunità li jippruvaw jaċċedu għall-istabbiltà tal-impjieg, peress li dawn jistgħu, bħala prinċipju, jipparteċipaw f’dawn il-proċeduri (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tat‑13 ta’ Ġunju 2024, DG de la Función Pública, Generalitat de Catalunya u Departamento de Justicia de la Generalitat de Catalunya, C‑331/22 u C‑332/22, EU:C:2024:496, punt 75 kif ukoll il-ġurisprudenza ċċitata).
83      Barra minn hekk, l-għoti, mil-leġiżlatur Spanjol, fil-kuntest ta’ tali proċeduri, ta’ valur determinanti għall-esperjenza preċedenti ta’ dan il-ħaddiem, vittma ta’ użu abbużiv ta’ kuntratti għal żmien determinat suċċessivi, u għall-ħin ta’ servizz iddedikat minnu għall-eżekuzzjoni tal-kompiti tiegħu jidher li huwa ta’ natura li jiffavorixxi l-aċċess ta’ dan il-ħaddiem għall-istabbiltà tal-impjieg, sakemm jiddeċiedi li jipparteċipa fil-proċedura ta’ selezzjoni u sakemm il-kandidatura tiegħu tintlaqa’.
84      Madankollu, mill-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja jirriżulta li tali ċirkustanzi ma humiex biżżejjed biex jitqies li l-organizzazzjoni u l-għeluq ta’ proċeduri ta’ selezzjoni, bħal dawk previsti fil-Liġi Nru 20/2021, jippermettu li jiġi ssanzjonat debitament l-użu abbużiv ta’ kuntratti għal żmien determinat suċċessivi u li jitħassru l-konsegwenzi tal-ksur tad-dritt tal-Unjoni (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tat‑13 ta’ Ġunju 2024, DG de la Función Pública, Generalitat de Catalunya u Departamento de Justicia de la Generalitat de Catalunya, C‑331/22 u C‑332/22, EU:C:2024:496, punti 75, 76 u 78 kif ukoll il-ġurisprudenza ċċitata).
85      Fil-fatt, f’sitwazzjoni li fiha l-ħaddiem ikkonċernat ma jipparteċipax f’tali proċedura ta’ selezzjoni, jew li fiha l-kandidatura tiegħu ma tiġix aċċettata, l-organizzazzjoni tagħha la tippermetti li jiġi ssanzjonat debitament l-abbuż li dan il-ħaddiem kien vittma tiegħu u lanqas li jitħassru l-konsegwenzi tal-ksur tad-dritt tal-Unjoni.
86      Barra minn hekk, mingħajr preġudizzju għal verifiki li għandha twettaq il-qorti tar-rinviju, it-teħid inkunsiderazzjoni tal-esperjenza preċedenti tal-ħaddiema għal żmien determinat ikkonċernati u tal-ħin ta’ servizz iddedikat minnhom għall-eżekuzzjoni tal-kompiti tagħhom ma jidhirx li huwa limitat biss għall-ħaddiema li kienu vittmi ta’ użu abbużiv ta’ kuntratti għal żmien determinat suċċessivi, iżda jibbenefika lill-ħaddiema għal żmien determinat kollha li għandhom tali esperjenza, inklużi dawk li ma kinux vittmi ta’ tali abbuż. Konsegwentement, it-teħid inkunsiderazzjoni ta’ din l-esperjenza u ta’ dan il-ħin ta’ servizz ma jistax jitqies li huwa intiż biex jissanzjona tali użu abbużiv u lanqas biex iħassar il-konsegwenzi tal-ksur tad-dritt tal-Unjoni li jirriżulta minnu.
87      Għaldaqstant, għandu jitqies li l-klawżola 5 tal-Ftehim Qafas għandha tiġi interpretata fis-sens li ma tikkostitwixxix miżura adegwata għall-prevenzjoni u għas-sanzjoni tal-abbużi li jirriżultaw mill-użu ta’ kuntratti għal żmien determinat suċċessivi, fis-sens ta’ din il-klawżola 5, l-organizzazzjoni ta’ proċeduri ta’ selezzjoni li, filwaqt li jieħdu inkunsiderazzjoni l-esperjenza preċedenti tal-ħaddiem ikkonċernat u l-ħin ta’ servizz iddedikat minnu għall-eżekuzzjoni tal-kompiti tiegħu, ma jillimitawx dan it-teħid inkunsiderazzjoni għall-kandidati li kienu vittmi ta’ tali abbuż, meta din il-miżura la tippermetti li jiġi ssanzjonat debitament tali użu abbużiv u lanqas li jitħassru l-konsegwenzi tal-ksur tad-dritt tal-Unjoni.
88      Mill-kunsiderazzjonijiet kollha preċedenti jirriżulta li l-klawżola 5 tal-Ftehim Qafas għandha tiġi interpretata fis-sens li:
–         minn naħa, tipprekludi leġiżlazzjoni nazzjonali, kif interpretata mill-ġurisprudenza nazzjonali, li tipprevedi bħala miżura intiża biex tissanzjona l-abbużi li jirriżultaw mill-użu ta’ kuntratti għal żmien determinat suċċessivi, fis-sens ta’ din il-klawżola 5, it-trasformazzjoni ta’ dawn il-kuntratti f’“relazzjoni ta’ impjieg għal żmien indeterminat mhux permanenti”, peress li din il-miżura, sa fejn twassal għaż-żamma ta’ relazzjoni ta’ xogħol ta’ natura temporanja u għalhekk għas-sitwazzjoni ta’ prekarjetà tal-ħaddiem ikkonċernat, la tippermetti li jiġi ssanzjonat debitament dan l-użu abbużiv u lanqas li jitħassru l-konsegwenzi tal-ksur tad-dritt tal-Unjoni, kif ukoll
–        min-naħa l-oħra, li ma jikkostitwixxux miżuri adegwati sabiex jipprevjenu u jissanzjonaw tali abbużi numru ta’ miżuri, li jikkonsistu, l-ewwel nett, fil-ħlas ta’ kumpensi fil-forma ta’ somma f’daqqa, suġġetti għal limitu doppju, mat-terminazzjoni ta’ din ir-relazzjoni ta’ xogħol, it-tieni nett, sistema ta’ responsabbiltà tal-amministrazzjonijiet pubbliċi li għandha natura ambigwa, astratta u imprevedibbli kif ukoll, it-tielet nett, l-organizzazzjoni ta’ proċeduri ta’ selezzjoni li, filwaqt li jieħdu inkunsiderazzjoni l-esperjenza preċedenti tal-ħaddiem ikkonċernat u l-ħin ta’ servizz iddedikat minnu għall-eżekuzzjoni tal-kompiti tiegħu, ma jillimitawx dan it-teħid inkunsiderazzjoni għall-kandidati li kienu vittmi ta’ tali abbuż, meta dawn il-miżuri la jippermettu li jiġi ssanzjonat debitament dan l-użu abbużiv u lanqas li jitħassru l-konsegwenzi tal-ksur tad-dritt tal-Unjoni.
Fuq l-ispejjeż
89      Peress li l-proċedura għandha, fir-rigward tal-partijiet fil-kawża prinċipali, in-natura ta’ kwistjoni mqajma quddiem il-qorti tar-rinviju, hija dik il-qorti li għandha tiddeċiedi fuq l-ispejjeż. L-ispejjeż sostnuti għas-sottomissjoni tal-osservazzjonijiet lill-Qorti tal-Ġustizzja, barra dawk tal-imsemmija partijiet, ma jistgħux jitħallsu lura.
Għal dawn il-motivi, Il-Qorti tal-Ġustizzja (Awla Manja) taqta’ u tiddeċiedi:
Il-klawżola 5 tal-Ftehim Qafas dwar xogħol għal żmien fiss [determinat], konkluż fit‑18 ta’ Marzu 1999, li jinsab fl-Anness tad-Direttiva tal-Kunsill 1999/70/KE tat‑28 ta’ Ġunju 1999 dwar il-ftehim qafas dwar xogħol għal żmien fiss konkluż mill-ETUC, mill-UNICE u miċ-CEEP,
għandha tiġi interpretata fis-sens li:
–        minn naħa, tipprekludi leġiżlazzjoni nazzjonali, kif interpretata mill-ġurisprudenza nazzjonali, li tipprevedi bħala miżura intiża biex tissanzjona l-abbużi li jirriżultaw mill-użu ta’ kuntratti għal żmien determinat suċċessivi, fis-sens ta’ din il-klawżola 5, it-trasformazzjoni ta’ dawn il-kuntratti f’“relazzjoni ta’ impjieg għal żmien indeterminat mhux permanenti”, peress li din il-miżura, sa fejn twassal għaż-żamma ta’ relazzjoni ta’ xogħol ta’ natura temporanja u għalhekk għas-sitwazzjoni ta’ prekarjetà tal-ħaddiem ikkonċernat, la tippermetti li jiġi ssanzjonat debitament dan l-użu abbużiv u lanqas li jitħassru l-konsegwenzi tal-ksur tad-dritt tal-Unjoni, kif ukoll
–        min-naħa l-oħra, li ma jikkostitwixxux miżuri adegwati sabiex jipprevjenu u jissanzjonaw tali abbużi, numru ta’ miżuri, li jikkonsistu, l-ewwel nett, fil-ħlas ta’ kumpensi fil-forma ta’ somma f’daqqa, suġġetti għal limitu doppju, mat-terminazzjoni ta’ din ir-relazzjoni ta’ xogħol, it-tieni nett, sistema ta’ responsabbiltà tal-amministrazzjonijiet pubbliċi li għandha natura ambigwa, astratta u imprevedibbli kif ukoll, it-tielet nett, l-organizzazzjoni ta’ proċeduri ta’ selezzjoni li, filwaqt li jieħdu inkunsiderazzjoni l-esperjenza preċedenti tal-ħaddiem ikkonċernat u l-ħin ta’ servizz iddedikat minnu għall-eżekuzzjoni tal-kompiti tiegħu, ma jillimitawx dan it-teħid inkunsiderazzjoni għall-kandidati li kienu vittmi ta’ tali abbuż, meta dawn il-miżuri la jippermettu li jiġi ssanzjonat debitament dan l-użu abbużiv u lanqas li jitħassru l-konsegwenzi tal-ksur tad-dritt tal-Unjoni.
Firem
*      Lingwi tal-kawża l-Ispanjol.
i      L-isem ta’ din il-kawża huwa fittizju. Dan l-isem ma jikkorrispondix għall-isem reali ta’ ebda waħda mill-partijiet fil-proċedura.