Wydanie tymczasowe
OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO
MACIEJA SZPUNARA
przedstawiona w dniu 5 lutego 2026 r.(1)
Sprawa C‑873/24 [Marwanak](i)
GK,
NU,
TZ,
MV,
UK
[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Bundesgerichtshof (federalny trybunał sprawiedliwości, Niemcy)]
Odesłanie prejudycjalne – Współpraca sądowa w sprawach cywilnych – Rozporządzenie (UE) nr 650/2012 – Europejskie poświadczenie spadkowe – Obowiązki organu wydającego – Spadek obejmujący nieruchomość położoną w państwie członkowskim innym niż państwo członkowskie wydania poświadczenia – Przepisy prawa rejestrowego państwa członkowskiego miejsca położenia nieruchomości uzależniające dokonanie wpisu w rejestrze nieruchomości od zamieszczenia w poświadczeniu informacji o odziedziczonej nieruchomości – Obowiązek zamieszczenia tej informacji w przypadku sukcesji uniwersalnej
I.      Wprowadzenie
1.        Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym w niniejszej sprawie dotyczy zagadnienia będącego przedmiotem sporów od czasu wejścia w życie rozporządzenia (UE) nr 650/2012(2): W jakich sytuacjach należy zamieścić w europejskim poświadczeniu spadkowym (EPS) informację o składnikach majątku spadkowego?
Wątpliwości biorą się stąd, że o ile przepisy rozporządzenia nr 650/2012 przewidują możliwość zamieszczenia takiej informacji w EPS,
o tyle ich brzmienie co do okoliczności, w jakich ma to nastąpić,
nie jest jednoznaczne.
2.        Problem staje się szczególnie doniosły w przypadku rozbieżności między wymogami prawa spadkowego i prawa rejestrowego w różnych państwach członkowskich. Z jednej strony, przepisy prawa właściwego do dziedziczenia mogą przewidywać, że
do przejścia spadku dochodzi w drodze sukcesji uniwersalnej, w związku z czym nie dokonuje się ustalenia składu majątku spadkowego
na etapie poświadczania praw spadkobierców do spadku. Z drugiej strony,
przepisy prawa rejestrowego państwa członkowskiego, w którego rejestrze jest zapisany odziedziczony składnik majątku spadkowego,
mogą uzależniać
dokonanie wpisu praw spadkobiercy w rejestrze od zamieszczenia informacji o odziedziczonym składniku w dokumencie stanowiącym podstawę wpisu. Czy w takiej sytuacji
należy zamieścić w EPS informację o odziedziczonym składniku?
3.        Kwestia ta była już przedmiotem moich rozważań wstępnych w opinii sporządzonej w sprawie
Registrų centras(3). Opowiedziałem się wówczas przeciwko ustaleniu istnienia obowiązku zamieszczenia w EPS informacji o wchodzącej w skład spadku nieruchomości, gdy cały spadek przypada jednemu spadkobiercy w drodze sukcesji uniwersalnej(4).
Wyrok Registrų centras(5)kwestii tej ostatecznie nie rozstrzygnął, jako że nie była ona bezpośrednio przedmiotem pytania prejudycjalnego sądu odsyłającego(6).
Rozstrzygnąć o niej ma wyrok wydany w niniejszej sprawie.
II.    Ramy prawne
A.      Prawo Unii
1.      Rozporządzenie nr 650/2012
4.        Motywy 7, 18, 67, 68 i 71 rozporządzenia
nr 650/2012
mają następujące brzmienie:
„(7)      Należy ułatwić prawidłowe funkcjonowanie rynku wewnętrznego poprzez usuwanie przeszkód w swobodnym przepływie osób, które napotykają obecnie trudności w wykonywaniu przysługujących im praw w zakresie spraw spadkowych mających skutki transgraniczne. […]
[…]
(18)      Wymogi dotyczące wpisu do rejestru prawa do nieruchomości lub rzeczy ruchomych powinny być wyłączone z zakresu stosowania niniejszego rozporządzenia. Prawo państwa członkowskiego, w którym prowadzony jest rejestr […], powinno określać warunki prawne i sposób dokonywania wpisu oraz organy […] odpowiedzialne za sprawdzenie, czy spełnione są wszystkie wymogi oraz czy przedstawiona lub sporządzona dokumentacja jest wystarczająca lub zawiera niezbędne informacje. W szczególności organy mogą sprawdzić, czy prawo zmarłego do majątku spadkowego wymienionego w dokumencie przedstawionym do rejestracji jest prawem wpisanym jako takie w rejestrze lub w inny sposób wykazanym zgodnie z prawem państwa członkowskiego, w którym prowadzony jest rejestr.
[…] [EPS] wydane na podstawie niniejszego rozporządzenia powinno stanowić ważny dokument do celów wpisania majątku spadkowego do rejestru państwa członkowskiego. Nie wyklucza to jednak możliwości zwrócenia się przez organy [rejestrowe] do osoby ubiegającej się o rejestrację o dostarczenie dodatkowych informacji lub o przedstawienie dodatkowych dokumentów, które są wymagane na mocy prawa państwa członkowskiego, w którym prowadzony jest dany rejestr, na przykład informacji lub dokumentów dotyczących zapłaty podatku. […]
[…]
(67)      Szybkie, łatwe i skuteczne załatwienie sprawy spadkowej mającej skutki transgraniczne w Unii wymaga, by spadkobiercy […] mogli łatwo wykazać swój status lub prawa i uprawnienia w innym państwie członkowskim, na przykład w państwie członkowskim, w którym znajduje się majątek spadkowy. Aby im to umożliwić, niniejsze rozporządzenie powinno przewidywać ustanowienie jednolitego poświadczenia – [EPS]
[…].
(68)      Organ wydający [EPS] powinien mieć na uwadze wymogi formalne rejestracji nieruchomości w państwie członkowskim, w którym prowadzony jest rejestr. W tym celu niniejsze rozporządzenie powinno ustanowić system wymiany informacji dotyczących takich formalności między państwami członkowskimi.
[…]
(71)      [EPS] powinno mieć takie same skutki we wszystkich państwach członkowskich. Nie powinno być z samej swej istoty tytułem wykonawczym, lecz powinno mieć skutek dowodowy; należy też domniemywać, że prawidłowo stwierdza ono okoliczności, które ustalono na mocy prawa właściwego dla dziedziczenia lub na mocy innego prawa właściwego dla określonych kwestii, takich jak ważność materialna rozrządzenia na wypadek śmierci. Skutek dowodowy [EPS] nie powinien rozciągać się na kwestie, które nie podlegają przepisom niniejszego rozporządzenia, takie jak ustalenie pochodzenia lub ustalenie, czy dany składnik majątku należał do zmarłego. Każdy dokonujący płatności lub przekazujący majątek spadkowy osobie, którą wskazano w [EPS] jako uprawnioną do przyjęcia takiej płatności lub takiego majątku jako spadkobierca lub zapisobierca, powinien uzyskać odpowiednią ochronę, jeżeli działał w dobrej wierze, polegając na prawidłowości informacji poświadczonych w [EPS]. Taką samą ochronę należy przyznać każdemu, kto polegając na prawidłowości informacji poświadczonych w [EPS], nabywa lub otrzymuje majątek spadkowy od osoby wskazanej w [EPS] jako upoważnionej do dysponowania takim majątkiem. […]”.
5.        Artykuł 1 tego rozporządzenia, zatytułowany „Zakres stosowania”, stanowi:
„1.      Niniejsze rozporządzenie stosuje się do dziedziczenia majątku po osobach zmarłych. Niniejszego rozporządzenia nie stosuje się do spraw podatkowych, celnych ani administracyjnych.
2.      Z zakresu stosowania niniejszego rozporządzenia wyłączone są:
[…]
k)      charakter praw rzeczowych; oraz
l)      wszelkie wpisy do rejestru praw do nieruchomości lub rzeczy ruchomych, łącznie z wymogami prawnymi dotyczącymi takich wpisów, oraz skutki wpisu lub braku wpisu takich praw do rejestru”.
6.        Rozdział VI tego rozporządzenia, zatytułowany „[EPS]”, zawiera art. 62–73.
7.        Artykuł 62 wspomnianego rozporządzenia, zatytułowany „Ustanowienie [EPS]”, stanowi w ust. 1 i 3:
„1.      Niniejszym rozporządzeniem ustanawia się [EPS], które jest wydawane w celu wykorzystania w innym państwie członkowskim i które rodzi skutki wymienione w art. 69.
[…]
3.      [EPS] nie zastępuje dokumentów wewnętrznych wykorzystywanych do podobnych celów w państwach członkowskich. Jednak [EPS] wydane w celu wykorzystania w innym państwie członkowskim rodzi także skutki wymienione w art. 69 w państwie członkowskim, którego organy wydały to poświadczenie zgodnie z niniejszym rozdziałem”.
8.        Artykuł 63 tego rozporządzenia określa potencjalne cele wydania EPS i przewiduje w ust. 1 i 2:
„1.      [EPS] jest przeznaczone do wykorzystywania przez spadkobierców, zapisobierców mających bezpośrednie prawa do spadku oraz wykonawców testamentów lub zarządców spadku, którzy potrzebują wykazać w innym państwie członkowskim swój status lub wykonywać, odpowiednio, swoje prawa jako spadkobiercy lub zapisobiercy, lub swoje uprawnienia jako wykonawcy testamentów lub zarządcy spadku.
2.      [EPS] można wykorzystywać w szczególności do wykazania jednego lub kilku z poniższych:
a)      statusu lub praw każdego spadkobiercy […] i ich udziałów w spadku;
b)      przyznania spadkobiercy(-om) […] wymienionemu(-ym) w [EPS] konkretnego składnika majątku lub konkretnych składników majątku stanowiących część spadku;
[…]”.
9.        Artykuł 66 rozporządzenia nr 650/2012, zatytułowany „Rozpatrzenie wniosku”, stanowi:
„1.      Po otrzymaniu wniosku organ wydający dokonuje weryfikacji dostarczonych informacji i oświadczeń oraz dokumentów i innych materiałów dowodowych dostarczonych przez wnioskodawcę. Organ ten dokonuje niezbędnych do tej weryfikacji ustaleń z urzędu w przypadku, gdy przewiduje to lub zezwala na to jego własne prawo lub zwraca się do wnioskodawcy o przekazanie wszelkich dalszych materiałów dowodowych, które może uznać za niezbędne.
2.      W przypadku gdy wnioskodawca nie był w stanie przedłożyć odpisów stosownych dokumentów spełniających warunki niezbędne dla ustalenia ich autentyczności, organ wydający może postanowić o zaakceptowaniu innych form dowodów.
3.      W przypadku gdy przewiduje to jego własne prawo i z zastrzeżeniem określonych w nim warunków, organ wydający może zażądać, by oświadczenia były składane pod przyrzeczeniem lub w formie oficjalnego oświadczenia zastępującego przyrzeczenie.
4.      Organ wydający podejmuje wszelkie niezbędne kroki, by poinformować beneficjentów o wniosku o wydanie [EPS]. W razie potrzeby, w celu ustalenia okoliczności, które mają być poświadczone, przesłuchuje on każdą zaangażowaną osobę oraz każdego wykonawcę lub zarządcę i zamieszcza ogłoszenia publiczne mające na celu umożliwienie innym ewentualnym beneficjentom zgłoszenie swoich praw.
5.      Do celów niniejszego artykułu właściwy organ państwa członkowskiego przekazuje, na wniosek, organowi wydającemu innego państwa członkowskiego informacje zawarte w szczególności w księgach wieczystych, rejestrach stanu cywilnego i w rejestrach, w których zarejestrowano dokumenty i fakty mające znaczenie dla dziedziczenia lub małżeńskiego ustroju majątkowego zmarłego lub ustroju mu odpowiadającego w przypadkach, gdy dany właściwy organ byłby uprawniony, na mocy prawa krajowego, do przekazania takich informacji innemu organowi krajowemu”.
10.      Artykuł 67 tego rozporządzenia, zatytułowany „Wydanie [EPS]”, stanowi w ust. 1:
„Organ wydający niezwłocznie wydaje [EPS] zgodnie z procedurą określoną w niniejszym rozdziale wtedy, gdy okoliczności, które mają zostać poświadczone, zostały ustalone na mocy prawa właściwego dla dziedziczenia lub na mocy innego prawa właściwego dla danych kwestii. Organ wydający wykorzystuje formularz przyjęty zgodnie z procedurą doradczą, o której mowa w art. 81 ust. 2.
[…]”.
11.      Zgodnie z art. 68 tego rozporządzenia, zatytułowanym „Treść [EPS]”:
„[EPS] zawiera następujące informacje, w zakresie, w jakim są one wymagane ze względu na cel jego wydania:
[…]
l)      udział przypadający każdemu ze spadkobierców oraz, w stosownych przypadkach, wykaz praw lub składników majątku przypadających każdemu ze spadkobierców;
[…]”.
12.      Artykuł 69 wspomnianego rozporządzenia, zatytułowany „Skutki [EPS]”, przewiduje:
„1.      [EPS] rodzi skutki we wszystkich państwach członkowskich bez wymogu stosowania jakiejkolwiek szczególnej procedury.
2.      Domniemywa się, że [EPS] prawidłowo stwierdza okoliczności, które ustalono na mocy prawa właściwego dla dziedziczenia lub na mocy innego prawa właściwego dla danych kwestii. Domniemywa się, że osoba wymieniona w [EPS] jako spadkobierca […] posiada status wymieniony w [EPS] lub posiada prawa lub uprawnienia określone w [EPS] bez żadnych warunków ani ograniczeń odnoszących się do tych praw lub uprawnień innych niż określone w [EPS].
3.      Domniemywa się, że każda osoba, która działając na podstawie informacji poświadczonych w [EPS], dokona płatności lub która przekaże przedmioty osobie wskazanej w [EPS] jako osoba uprawniona do przyjęcia płatności lub przedmiotów, dokonała czynności prawnej z osobą uprawnioną do przyjęcia płatności lub przedmiotów, chyba że osoba ta wie, że treść [EPS] jest nieprawidłowa lub nie jest świadoma tej nieprawidłowości z powodu rażącego niedbalstwa.
4.      W przypadku gdy osoba wymieniona w [EPS] jako osoba uprawniona do dysponowania majątkiem spadkowym dokonuje rozporządzenia na rzecz innej osoby, domniemywa się, że ta inna osoba, jeśli działa na podstawie informacji poświadczonych w [EPS], dokonała czynności prawnej z osobą uprawnioną do dysponowania przedmiotowym majątkiem, chyba że osoba ta wie, że treść [EPS] jest nieprawidłowa lub nie jest świadoma tej nieprawidłowości z powodu rażącego niedbalstwa.
5.      [EPS] stanowi ważny dokument na potrzeby dokonania wpisu majątku spadkowego do właściwego rejestru państwa członkowskiego, z zastrzeżeniem art. 1 ust. 2 lit. k) i l)”.
13.      Artykuł 70 tego rozporządzenia stanowi w ust. 1 i 3:
„1.      Organ wydający przechowuje oryginał [EPS] i wydaje poświadczony odpis lub odpisy wnioskodawcy i każdemu, kto wykaże uzasadniony interes.
[...]
3.      Wydane poświadczone odpisy pozostają ważne przez ograniczony okres sześciu miesięcy [...]”.
2.      Rozporządzenie wykonawcze nr 1329/2014
14.      Artykuł 1 ust. 5 rozporządzenia wykonawczego (UE) nr 1329/2014(7) stanowi:
„Formularz, który ma być stosowany w przypadku [EPS], o którym mowa w art. 67 ust. 1 [rozporządzenia
nr 650/2012], wskazano w załączniku 5 jako formularz V [zwany dalej »formularzem EPS«]”.
15.      Formularz EPS zawiera szereg załączników, w tym załącznik IV, zatytułowany „Status i prawa spadkobiercy lub spadkobierców”.
16.      Punkty
8–10
tego załącznika IV
przewidują rubryki na zamieszczenie informacji, których przedmiot opisano w sposób następujący:
„8.      Spadkobierca ma prawo do następującego udziału w spadku (proszę określić): …
9.      Składnik lub składniki majątku przypisane spadkobiercy, w odniesieniu do których wnioskowano o wydanie poświadczenia (proszę określić składnik lub składniki majątku oraz wskazać wszystkie istotne szczegółowe informacje umożliwiające ich identyfikację)[…]: …
10.      Warunki i ograniczenia dotyczące praw spadkobiercy (proszę wskazać, czy prawa spadkobiercy są ograniczone na mocy prawa właściwego do dziedziczenia lub na podstawie rozrządzenia na wypadek śmierci): …”.
17.      Żaden z zacytowanych wyżej punktów nie został w formularzu EPS oznaczony jako obowiązkowy.
18.      Przypis 13 do formularza EPS zawiera dodatkowe objaśnienia odnośnie do zawartości pkt 9 załącznika IV
do tego formularza. Zgodnie z nim – w większości wersji językowych – w omawianej rubryce należy określić, w pierwszej kolejności, czy spadkobierca nabył prawa własności lub inne prawa w odniesieniu do składników majątku, a w tym ostatnim przypadku wskazać charakter tych praw oraz inne osoby posiadające prawa do składników majątku(8). W drugiej kolejności, w przypadku gdy składnik majątku jest wpisany do rejestru, należy podać informacje wymagane na mocy prawa państwa członkowskiego, w którym prowadzi się dany rejestr, aby umożliwić identyfikację wspomnianego składnika majątku. Poza tym w końcowej części
przypisu 13
przewidziano możliwość załączenia do EPS stosownych dokumentów.
B.      Prawo niemieckie
19.      Paragraf 1922
Bürgerliches Gesetzbuch (kodeksu cywilnego, zwanego dalej „BGB”), zatytułowany „Sukcesja uniwersalna”, mający zastosowanie w niniejszej sprawie, ma w ust. 1 następujące brzmienie:
„Wraz ze śmiercią osoby (otwarcie spadku) jej majątek (spadek) przechodzi w całości na jedną lub kilka innych osób (spadkobierców)”.
C.      Prawo czeskie
20.      Zákon č. 256/2013 Sb., o katastru nemovitostí (katastrální zákon) (ustawa nr 256/2013 o katastrze nieruchomości, zwana dalej „ustawą o katastrze nieruchomości”)
wskazuje w § 8
lit. a)–h) szczegółowe dane ewidencyjne nieruchomości, jakie powinny figurować w dokumentach stanowiących podstawę wpisu do rejestru katastralnego, różne
zwłaszcza
w zależności od tego, czy wpis dotyczy działki zabudowanej czy niezabudowanej, czy budynku niestanowiącego części gruntu, czy jednostki w trakcie budowy, czy też budynku wpisanego do ksiąg wieczystych na podstawie innej ustawy, ewentualnie również od tego,
czy działka podlega uproszczonej procedurze rejestracji.
21.      Zgodnie z § 17 ust. 2
lit. a) ustawy o katastrze nieruchomości w postępowaniu rejestrowym urząd katastralny bada, czy przedstawiony dokument urzędowy odpowiada wymogom przewidzianym dla dokumentu stanowiącego podstawę wpisu do rejestru katastralnego.
22.      Vyhláška č. 357/2013 Sb., o katastru nemovitostí (katastrální vyhláška) (rozporządzenie nr 357/2013 o katastrze nieruchomości, zwane dalej „rozporządzeniem o katastrze nieruchomości”)
stanowi w § 69 ust. 6:
„Jeżeli w dokumencie wydanym na warunkach określonych w bezpośrednio stosowanym przepisie Unii Europejskiej, który potwierdza sukcesję uniwersalną, nie są wymienione prawa lub nieruchomości będące przedmiotem następstwa prawnego, ponieważ nie pozwala na to porządek prawny państwa, w którym dokument został wydany, urząd katastralny wpisuje zmianę prawa własności lub innego prawa rzeczowego na podstawie tego dokumentu i oświadczenia następcy prawnego wraz z wymogami określonymi w § 66 ust. 4 lit. a)–d) i f)”.
III. Postępowanie główne, pytania prejudycjalne i postępowanie przed Trybunałem
23.      W dniu 1 marca 2013 r. spadkodawca i jego żona sporządzili testament wspólny, w którym wskazali siebie nawzajem jako swoich spadkobierców a ich córkę jako jedyną spadkobierczynię małżonka zmarłego
później(9). Spadkodawca zmarł w dniu 5 października 2015 r.,
jego miejsce zwykłego pobytu znajdowało się
wówczas w Niemczech. Jego córka zmarła w dniu 5 stycznia 2019 r., a jego żona w dniu 21 lutego 2022 r. W skład spadku po spadkodawcy wchodziła między innymi nieruchomość
położona w Republice Czeskiej.
24.      Wnioskodawcy są dziećmi zmarłej córki spadkodawcy. W dniu 27 kwietnia 2023 r. złożyli oni do właściwego sądu rejonowego w Niemczech wniosek o wydanie EPS w celu uregulowania spraw spadkowych w odniesieniu do nieruchomości położonej w Republice Czeskiej. We wniosku
wskazali żonę spadkodawcy jako jego jedyną spadkobierczynię, a dzieci córki spadkodawcy jako spadkobierców żony spadkodawcy, każde w udziale wynoszącym 1/5 części spadku.
Wnieśli oni również o zamieszczenie w EPS informacji o wchodzącej w skład spadku nieruchomości
położonej w Republice Czeskiej. Wskazali, że zgodnie z czeską ustawą o katastrze nieruchomości, z uwagi na fakt, że córka spadkodawcy zmarła przed żoną spadkodawcy, wpis jej spadkobierców w rejestrze katastralnym na podstawie EPS będzie możliwy tylko wówczas,
gdy nieruchomość ta zostanie wyraźnie wskazana w EPS.
25.      Postanowieniem z dnia 19 lipca 2023 r.
sąd rejonowy oddalił wniosek wnioskodawców w części dotyczącej wskazania w EPS nieruchomości położonej w Republice Czeskiej. Zażalenie na to postanowienie zostało oddalone przez Oberlandesgericht (wyższy sąd okręgowy, Niemcy, zwany dalej „OLG”) postanowieniem z dnia 11 grudnia 2023 r. W jego uzasadnieniu OLG stwierdził, że zamieszczenie informacji o poszczególnych składnikach masy spadkowej, które nie korzystałyby z domniemania zgodności z prawem i ochrony uzasadnionych oczekiwań na podstawie rozporządzenia
nr 650/2012, byłoby sprzeczne z celem rozporządzenia polegającym na stworzeniu instrumentu o sformalizowanej treści, który mógłby być bezproblemowo stosowany w każdym państwie członkowskim. Zdaniem OLG nie jest przewidziane, aby organ wydający dokonywał sprawdzenia, czy w momencie otwarcia spadku dany składnik masy spadkowej był nadal własnością spadkodawcy.
26.      Wnioskodawcy wnieśli do Bundesgerichtshof (federalnego trybunału sprawiedliwości, Niemcy), który jest sądem odsyłającym, środek odwoławczy od postanowienia
OLG. Domagają się w nim
wydania
EPS zawierającego informację o przynależności do masy spadkowej nieruchomości spadkowej położonej w Republice Czeskiej.
27.      Sąd odsyłający wskazuje, że wykładnia przepisu art. 68 lit. l) rozporządzenia nr 650/2012 nie jest oczywista. Część orzecznictwa i literatury niemieckiej stoi na stanowisku, że zamieszczenie informacji o składnikach majątku spadkowego w EPS nie wchodzi w rachubę w przypadku zastosowania niemieckiego materialnego prawa spadkowego ze względu na przewidzianą w nim zasadę sukcesji uniwersalnej. Zwolennicy przeciwnego poglądu wskazują na cel EPS, którym jest uproszczenie rozliczeń spadkowych w państwach członkowskich, co przemawia za zamieszczeniem takiej informacji w tym dokumencie.
28.      Sąd ten zauważa, że treść art. 68 lit. l) rozporządzenia
nr 650/2012 wskazywałaby, że zamieszczenie takiej informacji w EPS powinno mieć miejsce jedynie w przypadku przejścia składnika masy spadkowej na spadkobiercę ze skutkiem rzeczowym. Zaznacza jednak, że EPS nie byłoby skuteczne, gdyby brak takiej informacji pociągał za sobą odmowę dokonania wpisu z uwagi na niespełnienie wymogu przewidzianego przez prawo rejestrowe państwa położenia nieruchomości.
29.      W tych okolicznościach Bundesgerichtshof (federalny trybunał sprawiedliwości) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:
„1)      Czy wykładni art. 68
lit. l) rozporządzenia
nr 650/2012 należy dokonywać w ten sposób, że [EPS] powinno zawierać informacje wymagane na mocy prawa krajowego państwa, w którym położona jest nieruchomość, w celu wpisania spadkobiercy jako właściciela w księdze wieczystej w odniesieniu do nieruchomości stanowiących część spadku i położonych w państwie członkowskim innym niż państwo organu wydającego, w przypadku gdy spadkobierca złożył wniosek o zamieszczenie tych informacji w [EPS] w celu wpisania go jako właściciela w księdze wieczystej państwa, w którym położona jest nieruchomość, a zgodnie z prawem krajowym państwa, w którym położona jest nieruchomość, wpis do księgi wieczystej tego państwa, w przypadku gdy [EPS] jest jedynym dokumentem przedłożonym na poparcie wniosku o wpis, może nastąpić tylko wtedy, gdy [EPS] zawiera te informacje?
2)      Czy dla odpowiedzi na pytanie pierwsze ma znaczenie, czy na podstawie właściwego prawa spadkowego przejście spadku następuje w drodze sukcesji uniwersalnej?
3)      Czy dla odpowiedzi na pytanie pierwsze ma znaczenie, czy wpis w księdze wieczystej państwa, w którym położona jest nieruchomość, o którym mowa w pytaniu pierwszym, na podstawie prawa krajowego państwa, w którym położona jest nieruchomość, zamiast przedłożenia [EPS] zawierającego informacje, o których mowa w pytaniu pierwszym, może zostać uzyskany również w ten sposób, że spadkobierca lub po śmierci spadkobiercy jego spadkobiercy, oprócz przedstawienia [EPS] niezawierającego informacji, o których mowa w pytaniu pierwszym, może przedłożyć urzędowi ksiąg wieczystych państwa, w którym położona jest nieruchomość, kolejny dokument zawierający oświadczenie spadkobiercy lub po śmierci spadkobiercy jego spadkobierców?”.
30.      Uwagi na piśmie przedstawili
wnioskodawcy w postępowaniu głównym, rządyczeski, niemiecki, hiszpański i polski oraz Komisja Europejska. Nie przeprowadzono rozprawy.
IV.    Analiza
A.      W przedmiocie dopuszczalności wniosku o wydanie orzeczenia prejudycjalnego
31.      W wyroku Albausy(10)Trybunał uznał za niedopuszczalny wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym zawierający pytania dotyczące postępowania w przedmiocie wydania EPS a pochodzący od sądu rejonowego będącego, zgodnie z przepisami prawa niemieckiego, organem wydającym EPS. Uzasadnieniem dla tego rozstrzygnięcia było ustalenie, że organ wydający EPS nie pełni funkcji sądowniczej i w związku z tym nie jest uprawniony do zwrócenia się do Trybunału z wnioskiem w trybie art. 267 TFUE(11).
32.      Taka sytuacja w niniejszej sprawie nie zachodzi, ponieważ sądem odsyłającym jest sąd rozpoznający środek odwoławczy od orzeczenia oddalającego zażalenie na postanowienie organu wydającego EPS. Z utrwalonego orzecznictwa Trybunału wynika zaś, że pełni funkcję sądowniczą i jest sądem w rozumieniu art. 267 TFUE sąd rozpoznający odwołanie od orzeczenia sądu niepełniącego funkcji sądowniczej(12). Zatem nawet jeśli sąd krajowy będący organem wydającym EPS nie pełni funkcji sądowniczej, to funkcję taką pełni sąd rozpoznający środek odwoławczy od postanowienia o oddaleniu wniosku o wydanie EPS. Wniosek sądu odsyłającego w niniejszej sprawie o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym jest zatem dopuszczalny.
B.      W przedmiocie pytań prejudycjalnych
33.      Pytania prejudycjalne sądu odsyłającego są ze sobą ściśle powiązane i dlatego proponuję przeanalizować je łącznie. Jako że u podstaw decyzji sądów krajowych o odmowie uwzględnienia wniosku wnioskodawców o zamieszczenie w EPS informacji o odziedziczonej nieruchomości leżała konstatacja, że sprzeciwia się temu fakt przejścia spadku w drodze sukcesji uniwersalnej, uważam, że użyteczną dla sądu odsyłającego będzie odpowiedź na pytanie sformułowane w sposób następujący: Czy w przypadku przejścia spadku w drodze sukcesji uniwersalnej zachodzi obowiązek zamieszczenia w EPS na wniosek wnioskodawcy informacji o odziedziczonej nieruchomości położonej w innym państwie członkowskim, jeśli przepisy prawa rejestrowego państwa członkowskiego miejsca położenia nieruchomości, z jednej strony, uzależniają dokonanie wpisu praw spadkobiercy na podstawie EPS od zamieszczenia w nim takiej informacji, a z drugiej strony dopuszczają możliwość dokonania wpisu na podstawie EPS, który jej nie zawiera, w razie złożenia przez spadkobierców oświadczenia zawierającego brakujące informacje?
34.      W mojej opinii omówię w pierwszej kolejności cel EPS i jego funkcję dokumentu stanowiącego podstawę wpisów w rejestrach nieruchomości.
W drugiej kolejności przedstawię kilka uwag na temat charakteru
tego instrumentu.
W trzeciej kolejności
wykażę, że z rozporządzenia nie wynika obowiązek zamieszczenia w EPS informacji o składnikach majątku spadkowego w przypadku sukcesji uniwersalnej. W czwartej kolejności i na koniec rozważę możliwość przyjęcia innej wykładni niż przeze mnie proponowana.
1.      O celu EPS i jego funkcji dokumentu stanowiącego podstawę wpisów w rejestrach nieruchomości
35.      Zgodnie z motywem 7 rozporządzenia nr 650/2012 ma ono na celu usuwanie przeszkód w swobodnym przepływie osób napotykających trudności w wykonywaniu przysługujących im praw w zakresie spraw spadkowych mających skutki transgraniczne(13). Z motywu 67 tego rozporządzenia wynika zaś, że cel ten ma być zrealizowany między innymi dzięki utworzonemu tym rozporządzeniem EPS. Powinno ono zwłaszcza – jak przewiduje motyw 18 tego rozporządzenia – stanowić ważny dokument do celów wpisania majątku spadkowego do rejestru państwa członkowskiego.
36.      EPS zostało zatem pomyślane jako narzędzie służące łatwemu wykazaniu
przez spadkobierców(14) ich praw do składników majątku spadkowego położonych w innym państwie członkowskim, w tym ujawnieniu ich praw w stosownych rejestrach, zwłaszcza w rejestrach nieruchomości(15).
37.      Skuteczność EPS w tym ostatnim zakresie nie została jednak w pełni zagwarantowana przepisami rozporządzenia nr 650/2012. Wprawdzie, stosownie do art. 69 ust. 5 tego rozporządzenia, EPS stanowi ważny dokument na potrzeby dokonania wpisu majątku spadkowego do właściwego rejestru państwa członkowskiego, to jednak z zastrzeżeniem art. 1 ust. 2 lit. k) i l) tego rozporządzenia. Z tych ostatnich przepisów wynika zaś, że wszelkie kwestie dotyczące wpisów do rejestru praw do nieruchomości
są wyłączone z jego zakresu zastosowania. W konsekwencji, nawet jeśli EPS jest „ważnym dokumentem na potrzeby dokonania wpisu”, to nie oznacza to jeszcze, że dokonanie wpisu do rejestru na jego podstawie musi nastąpić bez względu na warunki
dokonywania wpisów przewidziane prawem rejestrowym danego państwa członkowskiego.
38.      W takim układzie pojawia się pytanie, w jaki sposób zapewnić, aby EPS mogło zrealizować postawiony przed nim cel i spełnić funkcję dokumentu stanowiącego podstawę wpisów w rejestrze w sytuacji, w której przepisy prawa rejestrowego miejsca położenia nieruchomości spadkowej przewidują pewne wymogi odnośnie do treści dokumentu stanowiącego podstawę wpisu do rejestru a wydane
EPS ich nie spełnia.
39.      W mojej opinii w sprawie Registrų centras proponowałem, aby dokonując wykładni przepisów rozporządzenia w części dotyczącej informacji o składnikach majątku spadkowego badać, czy w sytuacji, gdy informacja ta nie jest niezbędna do ustalenia następstwa prawnego po spadkodawcy, jej brak w EPS faktycznie stoi na przeszkodzie ustalaniu następstwa prawnego odnośnie do danego składnika. Jeśli tak nie jest,
nie ma podstaw do odmowy dokonania wpisu. Takie podejście zapewniłoby realizację celów rozporządzenia nr 650/2012 i spełnienie omawianej funkcji EPS, pozwalając jednocześnie uniknąć szeregu trudności praktycznych związanych z dostosowywaniem treści EPS do wymogów obcego prawa rejestrowego i z czynieniem ustaleń odnośnie do składu majątku spadkowego nieprzewidzianych przez prawo stosowane przez organ wydający EPS.
40.      Trybunał nie podzielił mojego stanowiska co do obowiązku organów rejestrowych dokonania wpisu na podstawie EPS niezawierającego wszystkich informacji o nieruchomości spadkowej wymaganych przez litewskie prawo rejestrowe. Uznał w wyroku Registrų centras, że ich brak stanowi dostateczną podstawę do oddalenia wniosku o wpis praw spadkobiercy w rejestrze(16).
41.      Odrzucając możliwość nakazania organom rejestrowym dokonania wpisów na podstawie EPS niespełniającego wszystkich wymogów przewidzianych przez prawo rejestrowe dla dokumentu stanowiącego podstawę wpisu, Trybunał nie przesądził jednak, że wszystkie te informacje powinny zostać w EPS
zamieszczone. Zaznaczył również, że brak w EPS informacji o odziedziczonej nieruchomości nie podważa jego ważności jako takiego w odniesieniu do innych poświadczonych w nim okoliczności, takich jak status spadkobiercy(17).
Nie sposób w takim układzie przyjąć, że z wyroku Registrų centras wynika obowiązek zamieszczenia w EPS wszystkich wymaganych przez prawo rejestrowe informacji na temat nieruchomości spadkowej.
42.      W takiej sytuacji,
pomimo wydania wyroku Registrų centras, aktualne pozostaje pytanie, w jakim zakresie z przepisów rozporządzenia
nr 650/2012 wynika obowiązek zamieszczenia w treści EPS informacji na temat składnika majątku spadkowego zapisanego w rejestrze prowadzonym w innym państwie członkowskim.
Jest ono tym bardziej uzasadnione, że z motywu 18 rozporządzenia nr 650/2012 wynika, że prawodawca unijny przewidział, że samo przedłożenie EPS może nie wystarczyć do spełnienia wszystkich wymogów dla dokonania wpisu przewidzianych prawem rejestrowym i że w takiej sytuacji może zajść konieczność zwrócenia się przez organy rejestrowe o dostarczenie dodatkowych informacji lub o przedstawienie dodatkowych dokumentów.
2.      O charakterze EPS
43.      Przy dokonywaniu wykładni przepisów rozporządzenia nr 650/2012 i rozporządzenia wykonawczego nr 1329/2014 w zakresie, w jakim dotyczą EPS, należy pamiętać o specyfice i charakterze tego instrumentu.
44.      W świetle art. 62 i art. 63 ust. 1 rozporządzenia nr 650/2012 EPS jest dokumentem mającym potwierdzić przede wszystkim status i uprawnienia spadkobierców – zasadniczo w innym państwie członkowskim niż państwo jego wydania(18). EPS jest przy tym autonomicznym instrumentem prawa Unii, którego reżim prawny określony jest przepisami rozdziału VI rozporządzenia
nr 650/2012(19), doprecyzowanymi przez przepisy rozporządzenia wykonawczego nr 1329/2014. Przepisy te określają zasady wydawania EPS, jego strukturę i wywoływane przezeń skutki prawne(20).
45.      Harmonizacja reżimu prawnego EPS zwiększa szansę na realizację celów stawianych przed tym instrumentem, ponieważ eliminuje typowe trudności związane z przyjmowaniem dokumentów wydawanych w innych państwach członkowskich zgodnie z ich przepisami krajowymi. Przepisy regulujące funkcjonowanie EPS w obrocie prawnym, w tym jego formę i strukturę, są bowiem przepisami powszechnie obowiązującymi we wszystkich państwach członkowskich stosujących rozporządzenie nr 650/2012(21). W tym sensie EPS nie jest dokumentem innego państwa członkowskiego, tylko dokumentem wspólnym dla wszystkich państw członkowskich.
46.      Pomimo to nie sposób przyjąć, że funkcjonowanie wydanego EPS w innym państwie członkowskim jest równie bezproblemowe co funkcjonowanie dokumentów przewidzianych prawem krajowym. Wynika to przede wszystkim z braku harmonizacji prawa spadkowego na poziomie unijnym. EPS w swojej zasadniczej części poświadcza bowiem okoliczności odnośnie do skutków prawnych otwarcia spadku wynikające w pierwszej kolejności z przepisów prawa właściwego do dziedziczenia, którym jest prawo państwa członkowskiego lub państwa trzeciego wskazane przy zastosowaniu przepisów rozporządzenia nr 650/2012.
47.      Prawidłowe odczytanie w innych państwach członkowskich informacji zamieszczonych w EPS może zatem nie być oczywiste.
Zwłaszcza że dla samego organu wydającego może być nieoczywiste, w jaki sposób informacje te powinny zostać zamieszczone. EPS jest bowiem wydawane na formularzu, z którego korzystanie jest obowiązkowe(22). Zamieszczone w nim informacje są wynikiem przyporządkowania poszczególnych skutków dziedziczenia do określonych rubryk formularza EPS. Sposób przyporządkowania wcale nie musi być ewidentny w świetle przepisów prawa właściwego do dziedziczenia(23).
48.      Autonomiczność EPS nie eliminuje zatem wszystkich trudności związanych z posługiwaniem się dokumentem powstałym w innym państwie członkowskim, ponieważ w części zasadniczej jego treść stanowi rezultat ustaleń poczynionych na podstawie prawa jednego z państw członkowskich albo państwa trzeciego(24), które z reguły nie będzie prawem państwa członkowskiego, w którym EPS będzie wykorzystywany(25).
49.      Z przepisów rozporządzenia
nr 650/2012 wynika, że prawodawca unijny był tych trudności świadomy i starał się je zminimalizować,
wskazując na konieczność uwzględnienia przy wydawaniu EPS niektórych przepisów innych państw członkowskich. Świadczy o tym chociażby motyw 68 tego rozporządzenia, w którym podkreślono konieczność uwzględnienia przy wydawaniu EPS zawierającego informacje na temat nieruchomości wymogów prawa rejestrowego innego państwa członkowskiego odnośnie do opisu nieruchomości.
50.      Z powyższego nie wynika jednak, że prawodawca unijny uznał, że kształt i zawartość danego EPS powinny być podporządkowane przepisom prawa państwa członkowskiego regulującym postępowanie, w którym ma on zostać wykorzystany. EPS nie jest bowiem dokumentem jednorazowego użytku, substratem wniosku przewidzianego w prawie krajowym, ale dokumentem
autonomicznym. Ma on być dokumentem szerokiego zastosowania, zarówno
w innych postępowaniach i dla innych celów niż te, które uzasadniały jego wydanie,
jak i w innych państwach członkowskich niż to, w którym pojawiła się potrzeba jego wydania. Świadczy o tym szereg przepisów rozporządzenia
nr 650/2012.
51.      Po pierwsze, rozporządzenie to określa skutki EPS w autonomiczny sposób. Skutki te powstają zatem niezależne od skutków wywoływanych przez odpowiednie krajowe dokumenty poświadczające status i uprawnienia spadkobierców. I tak art. 69 ust. 2 rozporządzenia nr 650/2012 ustanawia domniemanie przysługiwania spadkobiercy praw i uprawnień wskazanych w EPS bez żadnych warunków ani ograniczeń poza tymi w nim wprost określonymi. Ustępy 3 i 4 tego artykułu przewidują ochronę działających w dobrej wierze osób trzecich, które dokonały czynności z udziałem osób uprawnionych zgodnie z treścią EPS, a dokładnie osoby spełniającej świadczenie do rąk osoby uprawnionej zgodnie z treścią EPS
i osoby nabywającej prawo należące do spadku od osoby uprawnionej zgodnie z treścią EPS. Ustęp 5 tego artykułu głosi, że EPS stanowi ważny dokument na potrzeby dokonania wpisu majątku spadkowego do właściwego rejestru państwa członkowskiego z zastrzeżeniem art. 1 ust. 2 lit. k) i l) rozporządzenia nr 650/2012. Zarazem z motywu 71 tego rozporządzenia wynika, że skutek dowodowy EPS nie powinien rozciągać się na kwestie, które nie podlegają przepisom rozporządzenia, takie jak ustalenie, czy dany składnik majątku należał do zmarłego.
52.      Po drugie, EPS wywołuje powyższe skutki niezależnie od tego, jak we wniosku o jego wydanie został określony
jego cel. Ten ostatni nie jest bowiem znany innym podmiotom, ponieważ formularz EPS nie zawiera informacji na ten temat(26). Wydany EPS funkcjonuje zatem w obrocie prawnym i wywołuje określone skutki w zależności od jego treści bez względu na jego pierwotny cel wydania.
53.      Po trzecie, ważność EPS nie jest ograniczona w czasie. Artykuł 70 ust. 3 rozporządzenia nr 650/2012 przewiduje jedynie 6‑miesięczny okres ważności odpisów EPS, a nie samego EPS. Jak
wynika z art. 70 ust. 1 w świetle motywu 72 tego rozporządzenia, samo EPS jest przechowywane przez organ wydający(27).
54.      Po czwarte, z art. 70 ust. 1 rozporządzenia nr 650/2012 wynika też, że organ wydający wydaje odpisy
EPS nie tylko wnioskodawcy, ale także każdej osobie wykazującej uzasadniony interes(28).
55.      Po piąte, zgodnie z art. 62 ust. 3 rozporządzenia nr 650/2012 wydane EPS rodzi skutki wymienione w art. 69 tego rozporządzenia również w państwie członkowskim organu wydającego. W konsekwencji oznacza to nieograniczony terytorialnie zakres jego zastosowania w państwach członkowskich.
56.      W świetle powyższego należy uznać, że nawet jeśli uzasadnieniem dla wydania EPS jest konkretna potrzeba spadkobiercy wykazania jego statusu i uprawnień w innym państwie członkowskim, to powstały dokument nie został pomyślany jako służący realizacji tylko jednego konkretnego celu, w tym zwłaszcza takiego jak ujawnienie praw spadkobiercy w rejestrze nieruchomości w innym państwie członkowskim, w którym jest zapisana odziedziczona nieruchomość. Został on natomiast
utworzony
jako dokument przeznaczony do potencjalnie szerokiego wykorzystania w obrocie prawnym, również przez inne osoby niż spadkobierca i również dla innych celów niż uzasadniające jego wydanie.
57.      Względy bezpieczeństwa obrotu prawnego nakazują w takim układzie dużą ostrożność przy wydawaniu wytycznych dla organów wydających EPS co do sposobu jego sporządzania i zamieszczania w nim różnych informacji. Mając na uwadze potencjalnie szeroki zakres wykorzystania danego EPS oraz ryzyko niewłaściwego odczytania zamieszczonych w nim informacji, uważam, że EPS powinien w pierwszej kolejności stanowić rzetelne i zupełne źródło informacji o statusie i uprawnieniach spadkobierców, jakie wynikają z prawa wskazanego przez przepisy rozporządzenia jako właściwe do dziedziczenia. Zakres zamieszczonych w nim informacji powinien ograniczać się do elementów wymaganych zgodnie z treścią rozporządzenia i relewantnych z punktu widzenia skutków wywoływanych przez EPS zgodnie z art. 69 rozporządzenia nr 650/2012. EPS nie powinno natomiast obejmować informacji, które nie są potrzebne do tego, aby uczestnicy obrotu prawnego mogli ustalić zakres praw i obowiązków spadkobierców. Nie powinno też obejmować informacji, których poświadczenie nie wchodzi w zakres kompetencji organu wydającego i których zamieszczenie w EPS może wywoływać mylne wyobrażenie co do urzędowego poświadczenia okoliczności, których EPS nie ma poświadczać. W każdym razie jego treść nie powinna być determinowana przez wymogi przewidziane
prawem państw członkowskich dla odpowiednich dokumentów krajowych.
3.      O (braku) obowiązku zamieszczenia w EPS informacji o składnikach majątku spadkowego w przypadku sukcesji uniwersalnej
58.      Aby przeanalizować kwestię obowiązku zamieszczenia w EPS informacji o odziedziczonej nieruchomości,
omówię przepisy określające treść EPS, zakres kompetencji organu wydającego oraz przebieg postępowania w przedmiocie jego wydania. Następnie zbadam, czy wyniki analizy tych przepisów pozwalają na realizację celów rozporządzenia i spełnienie przez EPS jego funkcji. Na koniec zaproponuję odpowiedź na pytania prejudycjalne.
a)      Przepisy określające treść EPS
59.      Treść rozporządzenia nr 650/2012 nie pozostawia wątpliwości co do tego, że prawodawca unijny przewidział możliwość zamieszczenia w EPS informacji na temat składników majątku spadkowego, a także co do tego, że zamierzał za pomocą tego instrumentu ułatwić spadkobiercom dokonanie wpisów w rejestrach nieruchomości położonych w innych państwach członkowskich.
60.      Po pierwsze, możliwość wskazania w EPS konkretnych składników majątku spadkowego wynika wprost z treści art. 63 ust. 2 lit. b) i art. 68 lit. l) rozporządzenia nr 650/2012, a także z pkt 9 załącznika IV do formularza EPS, które omówię szczegółowo poniżej. Po drugie, z motywu 68 rozporządzenia nr 650/2012, wynika, że organ wydający EPS powinien mieć na uwadze wymogi formalne rejestracji nieruchomości w państwie członkowskim, zaś art. 77 tego rozporządzenia ustanawia obowiązek dla państw członkowskich przekazywania arkuszy informacyjnych zawierających wykaz wszystkich dokumentów lub informacji zazwyczaj wymaganych do celów rejestracji nieruchomości znajdujących się na ich terytorium. Po trzecie, w art. 66 ust. 5 rozporządzenia nr 650/2012 przewidziano możliwość przekazywania przez organ państwa członkowskiego organowi wydającemu EPS innego państwa członkowskiego między innymi informacji zawartych w księgach wieczystych.
61.      Z powyższego nie wynika jednak, w jakich sytuacjach EPS powinno zawierać informacje na temat składników majątku spadkowego. Przede wszystkim nie sposób uznać, że uwzględnienie przez prawodawcę unijnego w przepisach rozporządzenia nr 650/2012 kwestii dotyczących dokonywania wpisów w rejestrach nieruchomości i wprowadzenie mechanizmów mających ułatwić zamieszczenie w EPS informacji pozwalających na dokonywanie takich wpisów przesądza o obowiązku wskazywania w treści EPS składników majątku spadkowego wpisanych w odpowiednich rejestrach. Istnienie takich mechanizmów nie oznacza, że muszą znaleźć zastosowanie; to nie wisząca na ścianie strzelba Czechowa.
62.      Czy zatem z przepisów rozporządzenia nr 650/2012 można wywieść obowiązek wskazania w EPS składników majątku spadkowego i w jakich przypadkach?
63.      Przede wszystkim wskazanie składników majątku spadkowego w EPS jest przewidziane w art. 63
rozporządzenia nr 650/2012 dotyczącym celu wydania EPS. Zgodnie z jego ust. 2 lit. b) EPS może być wykorzystywane
„w szczególności” do wykazania „przyznania spadkobiercy(-om) […] wymienionemu(-ym) w poświadczeniu konkretnego składnika majątku lub konkretnych składników majątku stanowiących część spadku”.
64.      Pomiędzy wersjami językowymi tego przepisu nie zachodzą istotne różnice(29). Wynika z niego, że przedmiotem wskazania w EPS mają być konkretne składniki majątku spadkowego, które były przedmiotem „przyznania”(30). Jakkolwiek trudno o jednoznaczną interpretację tego ostatniego terminu, zdaje się on wskazywać na istnienie szczególnej podstawy przejścia
na spadkobiercę prawa do określonego składnika majątku spadkowego.
65.      Następnie możliwość wskazania w EPS składników majątku spadkowego wynika wprost z art. 68 rozporządzenia nr 650/2012 określającego treść EPS. Zgodnie z lit. l) tego artykułu w EPS może zostać wskazany „udział przypadający każdemu ze spadkobierców oraz, w stosownych przypadkach, wykaz praw lub składników majątku przypadających każdemu ze spadkobierców”.
66.      Przepis ten nie posługuje się zatem na określenie tytułu spadkobiercy do składników majątku spadkowego tym samym pojęciem co art. 63 ust. 2 lit. b) tego samego rozporządzenia. Ta różnica terminologiczna występuje w jego wielu wersjach językowych. Poza tym wspomniano w nim nie tylko o składnikach majątku, ale również o prawach. Jedyny wniosek, jaki można stąd wyprowadzić, to ten, że zakres informacji podlegających wskazaniu w EPS zgodnie z art. 68
lit. l) in fine tego rozporządzenia jest szerszy niż zakres informacji wskazanych w jego art. 63 ust. 2 lit. b)(31).
67.      Istotna dla niniejszej sprawy jest jednak wykładnia końcowej części przepisu art. 68 lit. l) rozporządzenia nr 650/2012. Zgodnie z nią EPS może zawierać wykaz praw lub składników majątku przypadających
każdemu spadkobiercy, ewentualnie określonym, czy konkretnym spadkobiercom(32).
68.      Rozbieżności między wersjami językowymi nie pozwalają na wyprowadzanie zbyt daleko idących wniosków co do zakresu zastosowania tego przepisu. Niemniej, podobnie jak to miało miejsce w przypadku art. 63 ust. 2 lit. b) rozporządzenia nr 650/2012, zdaje się z niego wynikać, że dotyczy on istnienia szczególnego tytułu przejścia praw do określonego składnika majątku spadkowego, nie zaś
składu
spadku jako takiego.
69.      Na istnienie takiego szczególnego tytułu do określonych składników majątku spadkowego wskazuje również użycie w końcowej części przepisu art. 68 lit. l) rozporządzenia nr 650/2012 wyrażenia „w stosownych przypadkach”. Poprzedza ono słowa „wykaz praw lub składników majątku przypadających danemu spadkobiercy”, natomiast nie występuje przed słowami „udział przypadający każdemu ze spadkobierców” figurującymi w pierwszej części w art. 68 lit. l) rozporządzenia nr 650/2012.
70.      Jak wskazuje sąd odsyłający, judykatura i doktryna niemiecka w znacznej części opowiadają się za przyjęciem, że pojęcie „w stosownych przypadkach” odnosi się do sytuacji, w których dochodzi do przejścia składników majątku spadkowego na określonego spadkobiercę ze skutkiem rzeczowym, nie dotyczy ono natomiast przejścia spadku w drodze sukcesji uniwersalnej. Takie poglądy wyrażono również w doktrynie innych państw członkowskich(33).
71.      Nie zgadzają się z tym inni przedstawiciele doktryny, którzy uważają, że o konieczności zamieszczenia informacji o składnikach majątku spadkowego decyduje cel wydania danego EPS(34).
72.      Za tym ostatnim stanowiskiem opowiadają się w niniejszej sprawie również rządy czeski i hiszpański oraz Komisja. Podnoszą one zwłaszcza, że słowa „w stosownych przypadkach” użyte w art. 68 lit. l) rozporządzenia nr 650/2012 odnoszą się do celu wydania danego
EPS w rozumieniu art. 63 tego rozporządzenia. Oznaczałoby to, że jeśli celem wydania EPS jest ujawnienie prawa spadkobiercy w rejestrze nieruchomości w jednym z państw członkowskich, a warunkiem uzyskania wpisu jest wskazanie nieruchomości spadkowej w treści EPS, to zachodzi sytuacja uzasadniająca wskazanie nieruchomości w EPS. Innymi słowy,
„w stosownych przypadkach” należałoby wykładać jako oznaczające „jeśli cel wydania
EPS to uzasadnia”.
73.      Moim zdaniem wykładnia systemowa art. 68 rozporządzenia nr 650/2012 nie daje podstaw do przyjęcia tej argumentacji. Już bowiem z pierwszego akapitu tego artykułu wynika, że EPS zawiera określone informacje, w tym te przewidziane w lit. l),
w zakresie, w jakim są one wymagane ze względu na cel jego wydania. Gdyby wyrażenie „w stosownych przypadkach” zawarte w art. 68 lit. l) rozporządzenia nr 650/2012 interpretować jako oznaczające „jeśli cel wydania EPS to uzasadnia”, zastrzeżenie „w stosownych przypadkach” byłoby zbędne. Skoro takiego dodatkowego zastrzeżenia użyto, to pewnie po to, aby zasygnalizować, że wskazanie to nastąpi w razie wystąpienia pewnych szczególnych okoliczności to uzasadniających.
74.      Jaka szczególna okoliczność kryje się zatem za słowami „w stosownych przypadkach”?
75.      Należy zauważyć, że art. 68 lit. l) rozporządzenia nr 650/2012 przewiduje
zamieszczenie w pierwszej kolejności informacji na temat udziału przypadającego każdemu ze spadkobierców, a dopiero w drugiej kolejności, „w stosownych przypadkach” – wykazu praw lub składników majątku spadkowego. Warto podkreślić, że prawodawca unijny przyjął czytelną strukturę wyliczenia informacji figurujących w EPS w kolejnych piętnastu punktach, z których każdy jest poświęcony informacji innego rodzaju. Skoro w tym samym punkcie mowa o udziale spadkobierców w majątku spadkowym i, ewentualnie, o składnikach majątku spadkowego im przypadających, to należy przyjąć, że w obu przypadkach chodzi o określenie ogółu praw do spadku przy zastosowaniu reguł tego samego rodzaju, czyli reguł determinujących zakres praw spadkobierców do spadku.
76.      Zakres praw spadkobierców do spadku może zostać określony w odniesieniu do ogółu praw i obowiązków spadkodawcy – poprzez wskazanie udziału spadkobiercy w spadku, albo w odniesieniu do określonych składników majątku spadkowego – poprzez określenie prawa spadkobiercy czy określonych spadkobierców do określonego składnika. Przykładowo, spadkobierca może być również zapisobiercą z tytułu zapisu windykacyjnego. Ewentualnie przepisy prawa właściwego do dziedziczenia mogą przewidywać określone uprawnienia małżonka spadkodawcy do określonych składników majątku spadkowego niezależnie od udziału w spadku. Nie jest też wykluczone istnienie szczególnych przepisów nakładających z przyczyn ekonomicznych, rodzinnych lub społecznych ograniczenia dotyczące dziedziczenia lub wpływające na dziedziczenie w odniesieniu do określonych składników majątku, do których zresztą nawiązuje treść art. 30 rozporządzenia nr 650/2012(35). Nie można też wykluczyć istnienia przepisów prawa spadkowego dopuszczających możliwość sporządzenia testamentu działowego, mocą którego testator rozdysponuje ze skutkiem rzeczowym poszczególnymi składnikami swojego majątku.
77.      Logiczne jest zatem dla mnie, że prawodawca unijny,
przewidując w art. 68
lit. l) rozporządzenia nr 650/2012 zamieszczenie w EPS informacji o zakresie praw spadkobierców do spadku, musiał uwzględnić, że samo wskazanie udziału w spadku może okazać się niewystarczające do prawidłowego przedstawienia tej informacji. Będzie tak, jeśli przepisy prawa właściwego do dziedziczenia, ewentualnie w połączeniu z ważnym rozrządzeniem spadkowym,
będą przewidywały szczególne zasady przejścia na spadkobiercę określonych składników majątku spadkowego ze skutkiem rzeczowym(36). W takiej sytuacji
konieczne będzie określenie praw spadkobierców w odniesieniu do danego składnika majątku spadkowego a nie w odniesieniu do ogółu praw i obowiązków majątkowych spadkodawcy(37). Taka sytuacja nie zachodzi w przypadku sukcesji uniwersalnej.
78.      Z wykładni proponowanej przez Komisję, rząd czeski i hiszpański
wynikałoby, że art. 68
lit. l) rozporządzenia nr 650/2012 traktuje w pierwszej części o udziałach spadkobierców w spadku, a w drugiej o przynależności składników do spadku. Chodziłoby w takim układzie o informacje zupełnie innego rodzaju: pierwszą – odnośnie do zakresu uprawnień spadkobiercy,
ustaloną na mocy prawa właściwego do dziedziczenia,
drugą – odnośnie do składu spadku, będącą wynikiem ustaleń poczynionych w zasadzie na podstawie prawa rzeczowego. Z uwagi na różny charakter informacji, należałoby raczej oczekiwać, że gdyby takie były intencje prawodawcy unijnego, konsekwentnie wyliczając w kolejnych punktach kategorie informacji do uwzględnienia w EPS, przewidziałby odrębny punkt na wskazanie składników majątku spadkowego.
79.      Tymczasem nie sposób mówić o takiej niekonsekwencji i niespójności prawodawcy unijnego w przypadku uznania, jak wyżej proponuję, że słowa
„w stosownym przypadku” odnoszą się do istnienia szczególnych zasad przewidujących następstwo prawne w odniesieniu do określonych składników majątku spadkowego a nie w odniesieniu do ogółu praw i obowiązków spadkodawcy. Taka interpretacja pozwala także zrozumieć powody, dla których w art. 68
lit. l) rozporządzenia nr 650/2012 w wielu wersjach językowych użyto terminów sugerujących konieczność istnienia szczególnego tytułu poszczególnych spadkobierców do określonych składników majątku spadkowego.
80.      Nie kłóci się z tą interpretacją treść załącznika IV
do formularza EPS. Treść tych punktów nie może mieć oczywiście decydującego znaczenia dla wykładni przepisów rozporządzenia nr 650/2012, jako że formularz EPS został przyjęty mocą rozporządzenia wykonawczego Komisji, czyli aktem niższego rzędu niż rozporządzenie.
Treść rozporządzenia wykonawczego jest zatem pochodną określonego odczytania przez tę instytucję przepisów rozporządzenia nr 650/2012.
Niemniej warto zauważyć, że załącznik IV
do formularza EPS przewiduje odrębną rubrykę na zamieszczenie informacji o udziale w spadku (pkt 8) i odrębną rubrykę na zamieszczenie informacji na temat przyznanych składników (pkt 9).
Żaden z tych dwóch punktów nie został oznaczony jako podlegający obowiązkowemu wypełnieniu(38). Świadczy to o uwzględnieniu, że zakres praw spadkobiercy do spadku może być określony na różne sposoby.
81.      Mając powyższe na względzie, jestem zdania, że z przepisów rozporządzenia nr 650/2012 wynika, iż organ wydający nie ma obowiązku zamieszczenia w EPS informacji na temat odziedziczonego składnika majątku spadkowego w przypadku
przejścia spadku w drodze
sukcesji uniwersalnej. Wskazanie przypadającego spadkobiercy udziału jest w takiej sytuacji wystarczające do przedstawienia zakresu jego praw do spadku.
b)      Przepisy określające zakres kompetencji organu wydającego EPS
82.      Powyższa wykładnia znajduje potwierdzenie w przepisach rozporządzenia określających zakres kompetencji organu wydającego EPS.
83.      Zgodnie z art. 67 rozporządzenia nr 650/2012 organ wydający wydaje EPS, o ile okoliczności, które mają zostać poświadczone, zostały ustalone na mocy prawa właściwego dla dziedziczenia lub na mocy innego prawa właściwego dla danych kwestii.
Odnośnie do końcowej części tego zdania z motywu 71 tego rozporządzenia wynika, że chodzi o kwestie takie jak ważność materialna rozrządzenia na wypadek śmierci. Zacytowany przepis odsyła
zatem do przepisów rozdziału III rozporządzenia nr 650/2012 zatytułowanego „Prawo właściwe”. Zawarte w nim artykuły, w tym zwłaszcza art. 21, 22 i 23 dotyczą ustalenia i zakresu prawa właściwego dla ogółu spraw dotyczących spadku. Kolejne artykuły dotyczą prawa właściwego do takich kwestii jak ważność rozrządzeń na wypadek śmierci, umów dotyczących spadku czy oświadczeń o przyjęciu lub odrzuceniu spadku.
84.      Prawie żaden z artykułów rozdziału III rozporządzenia nr 650/2012 nie reguluje w sposób szczegółowy kwestii dotyczących dziedziczenia poprzez odwołanie do określonych składników majątku spadkowego(39).
85.      W świetle powyższego należałoby moim zdaniem przyjąć, że zamieszczenie informacji o składnikach majątku spadkowego mieściłoby się w zakresie kompetencji organu wydającego EPS, gdyby było to konieczne z uwagi na przepisy prawa właściwego dla ogółu spraw dotyczących spadku. Zakres tego prawa został określony w art. 23 ust. 2 rozporządzenia nr 650/2012. Z art. 23 ust. 2 lit. e) rozporządzenia nr 650/2012 wynika, że prawo ustalone zgodnie z art. 21 i 22 tego rozporządzenia określa przejście składników majątku, praw i obowiązków wchodzących w skład spadku na spadkobierców oraz, w stosownych przypadkach, na zapisobierców, w tym warunki i skutki przyjęcia lub odrzucenia spadku lub zapisu. Z przepisu tego nie wynika jednak, aby zakresem prawa właściwego do ogółu spraw dotyczących spadku były objęte kwestie ustalania przynależności określonych składników do majątku spadkodawcy.
86.      Takie rozwiązanie nie powinno zaskakiwać. Zgodnie z  art. 1 ust. 1 rozporządzenie nr 650/2012 stosuje się do dziedziczenia majątku po osobach zmarłych.
Artykuł 3 ust. 1 lit. a) wskazuje, do celów tego rozporządzenia, że dziedziczenie obejmuje wszystkie formy przejścia składników majątku, praw i obowiązków na skutek śmierci, czy to na podstawie dobrowolnego rozrządzenia na wypadek śmierci, czy to w drodze dziedziczenia ustawowego. Prawo właściwe do ogółu spraw dotyczących spadku określa zatem zasady przejścia składników majątku spadkowego na następców prawnych spadkodawcy. Przynależność danych składników do majątku spadkowego nie jest objęta zakresem prawa właściwego dla ogółu spraw dotyczących spadku i nie wchodzi w zakres materii, której dotyczy rozporządzenie nr 650/2012. Potwierdza to w sposób jednoznaczny treść przywołanego już motywu 71 rozporządzenia. Głosi on, że skutek dowodowy EPS nie powinien rozciągać się na kwestie, które nie podlegają przepisom rozporządzenia, takie jak ustalenie, czy dany składnik majątku należał do zmarłego.
87.      Tymczasem w przypadku sukcesji uniwersalnej potwierdzanie przynależności danego składnika do spadku sprowadzałoby się do niczego innego jak do ustalania, czy dany składnik majątku należał do zmarłego. Chodziłoby zatem w istocie o dokonywanie czynności, odnośnie do których prawodawca unijny wprost wskazał w przywołanym motywie 71 rozporządzenia nr 650/2012, że nie podlegają one przepisom rozporządzenia. Ustalanie przynależności określonych składników do spadku nie mieści się zatem w zakresie kompetencji organu wydającego EPS, ponieważ wykracza poza zagadnienia regulowane prawem właściwym dla dziedziczenia lub innym prawem właściwym dla danych kwestii w rozumieniu art. 67 rozporządzenia nr 650/2012.
88.      Inaczej jest w przypadku sukcesji syngularnej, gdzie jest to niezbędne do określenia przedmiotu dziedziczenia. Bez precyzyjnego określenia składnika majątku spadkowego będącego przedmiotem następstwa prawnego nie sposób ustalić zakresu uprawnienia spadkobiercy nabytego w drodze dziedziczenia.
c)      Przepisy określające postępowanie w sprawie wydania EPS
89.      Za uznaniem, że z przepisów rozporządzenia nr 650/2012 nie wynika, aby w przypadku sukcesji uniwersalnej należało wskazać w EPS składniki spadku przemawia również analiza przepisów rozporządzenia określających przebieg postępowania w przedmiocie wydania EPS.
90.      Postępowanie to jest uregulowane w art. 66 rozporządzenia nr 650/2012. Jest to postępowanie wnioskowe a zadaniem organu wydającego jest weryfikacja przedstawionych przez wnioskodawcę informacji i oświadczeń oraz dokumentów i innych materiałów dowodowych. Artykuł ten dwukrotnie (w ust. 1 zdanie drugie i w ust. 3) uzależnia uprawnienia organu wydającego (odpowiednio do weryfikacji z urzędu i do żądania składania oświadczeń pod przyrzeczeniem) od zakresu uprawnień przewidzianych w prawie krajowym.
91.      Postępowanie w sprawie wydania EPS nie zostało zatem w pełni zharmonizowane. Jeśli prawo krajowe nie przewiduje działania z urzędu ani możliwości składania oświadczeń pod przyrzeczeniem w kwestii ustalania przynależności składników do majątku spadkowego, to znaczy, że organ wydający może jedynie dokonać weryfikacji twierdzeń wnioskodawcy i przedłożonych przez niego dokumentów. W takiej sytuacji, jeśli wnioskodawca domaga się potwierdzenia praw spadkobiercy do składników majątku spadkowego położonych w innym państwie członkowskim i objętych sukcesją uniwersalną, zadanie organu wydającego sprowadza się do analizy przedłożonych przed wnioskodawcę dokumentów.
92.      Takie postępowanie jest w przypadku sukcesji uniwersalnej niepotrzebne, czasochłonne, kosztowne i nieefektywne.
93.      Po pierwsze, jest ono niepotrzebne, ponieważ prowadzona przez organ wydający weryfikacja przynależności składnika do majątku spadkowego jest zbędna, skoro z przepisów prawa właściwego do dziedziczenia wynika, że spadkobierca odziedziczył udział w spadku, co wynika już z treści EPS. Wykazanie tytułu spadkodawcy do określonego składnika implikuje, w braku szczególnych informacji nakazujących poczynienie odmiennych ustaleń, że prawa do tego składnika przeszły na spadkobierców w udziałach określonych w EPS. Samo wpisanie składnika majątku spadkowego do EPS jest przy tym zbędne, ponieważ walor dowodowy EPS nie rozciąga się na przynależność składnika do spadku. Rozporządzenie nie przewiduje bowiem, że z wpisem łączy się domniemanie przynależności składnika do majątku spadkowego.
94.      Po drugie, jest ono czasochłonne i kosztowne, ponieważ wymaga dokonania ustaleń w oparciu o obce prawo i dokumenty, uzyskania odpisów i ewentualnie uwierzytelnienia dokumentów, niejednokrotnie sporządzenia tłumaczeń na język urzędowy organu wydającego EPS.
Organ wydający musiałby najpierw ustalić, czy przedłożone do weryfikacji dokumenty są autentyczne i czy dowodzą przynależności składnika do majątku spadkowego. Wymaga to analizy obcego prawa, ewentualnie również konsultacji z organami innego państwa członkowskiego(40). W tym ostatnim przypadku należy liczyć się z koniecznością dokonywania tłumaczeń na język urzędowy innego państwa członkowskiego.
Ponadto, aby umożliwić organowi wydającemu przeprowadzenie tej oceny, wnioskodawca byłby zmuszony ponieść koszty uzyskania odpisów stosownych dokumentów w państwie członkowskim miejsca położenia nieruchomości, a w przypadku sporządzenia ich w innym języku niż język urzędowy organu wydającego – ich przetłumaczenia na ten ostatni język, a następnie przetłumaczenia otrzymanego odpisu EPS na język urzędowy państwa członkowskiego miejsca położenia nieruchomości.
95.      Po trzecie, jest ono nieefektywne, ponieważ we wszystkich przypadkach, w których podstawę ustaleń mają stanowić odpisy dokumentów wydanych przez organ rejestrowy, odpowiednie ustalenia co do przynależności składnika do majątku spadkowego są czynione na podstawie informacji znajdujących się w posiadaniu tego organu, który jest z jednej strony źródłem informacji na temat składników majątku spadkowego zapisanych w prowadzonym rejestrze (wydając stosowne odpisy w celu przedłożenia ich organowi wydającemu), z drugiej zaś – odbiorcą wygenerowanych przez siebie informacji zamieszczonych w EPS po ich dwukrotnym przetłumaczeniu (po otrzymaniu wniosku o wpis praw spadkobiercy w rejestrze na podstawie EPS). Potwierdzanie odpisu pochodzącego od organu rejestrowego przez organ wydający EPS po to, żeby organ rejestrowy mógł odnotować zmianę właściciela zarejestrowanego składnika wydaje się w tym układzie sztuką dla sztuki. Jednocześnie nie daje to żadnej gwarancji dokonania wpisu w rejestrze. Ostateczna ocena kompletności i prawidłowości wszystkich zamieszczonych informacji z punktu widzenia wymogów prawa rejestrowego należy bowiem do organu rejestrowego, co zresztą podkreślił prawodawca unijny w motywie 18 rozporządzenia nr 650/2012. Oznaczać to może konieczność zmian wydanego EPS pod kątem wymagań organów rejestrowych(41).
d)      Skutki przyjęcia proponowanej wykładni
96.      Wykładni, zgodnie z którą z przepisów rozporządzenia nr 650/2012 nie wynika, aby w przypadku sukcesji uniwersalnej należało wskazać w EPS składniki spadku, można oczywiście zarzucić, że nie bierze pod uwagę celów EPS i jego funkcji
dokumentu stanowiącego podstawę wpisu praw spadkobierców w rejestrze nieruchomości w innym państwie członkowskim.
97.      Po pierwsze, zwracam uwagę, że nie jest tak, iż we wszystkich państwach członkowskich przepisy prawa rejestrowego uzależniają dokonanie wpisu praw spadkobiercy do rejestru, w którym jest zapisana odziedziczona nieruchomość, od wskazania jej w EPS(42). Proponowana wykładnia niczego nie zmienia, jeśli chodzi o skuteczność EPS w tych państwach.
98.      Po drugie, przypominam, że z wyroku Registrų centras wynika, iż brak w EPS informacji o nieruchomości nie podważa jego ważności jako takiego w odniesieniu do innych poświadczonych w nim okoliczności, takich jak status spadkobiercy(43), a z motywu 18 rozporządzenia nr 650/2012 wynika, że powinna zachodzić możliwość uzupełnienia informacji wymaganych przez przepisy rejestrowe poprzez
dostarczenie przez spadkobierców dodatkowych informacji lub dokumentów.
Do wytycznych wynikających z tego ostatniego motywu dostosował się zresztą ustawodawca czeski, przewidując możliwość złożenia przez spadkobierców oświadczenia uzupełniającego informacje, których brak w EPS nie pozwala na dokonanie wpisu wyłącznie na jego podstawie(44).
99.      Proponowana wykładnia nie przesądza zatem o nieskuteczności EPS jako dokumentu stanowiącego podstawę wpisu w rejestrze. Tymczasem powinna ona przyczynić się do zwiększenia bezpieczeństwa obrotu prawnego.
100. Po pierwsze, potwierdza ona
granice kompetencji organu wydającego EPS jako organu władnego poświadczyć okoliczności, które wynikają z prawa właściwego do dziedziczenia i które są relewantne z punktu widzenia skutków EPS określonych w art. 69 rozporządzenia nr 650/2012.
Zamieszczenie w EPS informacji na temat składników majątku spadkowego w przypadku sukcesji uniwersalnej może tymczasem rodzić błędne przekonanie osób, którym EPS zostanie okazany, że stanowi ono w istocie również urzędowe poświadczenie przynależności określonego składnika do majątku spadkowego, czego jednak EPS nie poświadcza(45).
101. Po drugie, proponowana wykładnia pozwala
na uniknięcie ryzyka błędnego albo niedokładnego poświadczania
okoliczności, do których potwierdzania organ wydający EPS w państwie członkowskim, którego prawo nie przewiduje dokonywania podobnych czynności na etapie poświadczania praw do spadku, nie jest przygotowany i do czego nie posiada odpowiednich narzędzi i wiedzy.
102. Po trzecie, będący przedmiotem obrotu prawnego EPS, sam w sobie będący dokumentem obszernym,
nie zostaje obciążony informacjami zbędnymi, których zamieszczenie może być źródłem różnych wątpliwości osób trzecich. Wydaje mi się zwłaszcza, że zamieszczenie informacji o niektórych składnikach majątku spadkowego, do których przejścia doszło w drodze sukcesji uniwersalnej, może rodzić wątpliwości osób trzecich co do znaczenia niewskazania w EPS innych składników spadku.
Obawiam się, że osoby trzecie mogą uzależniać dokonanie pewnych czynności ze spadkobiercami legitymującymi się EPS od zamieszczenia w nim informacji o innych istotnych z punktu widzenia dokonywanej czynności składnikach spadku. Może to pociągać za sobą konieczność kilkakrotnego uzupełniania EPS.
103. Zwracam przy tym uwagę, że w przypadku przejścia
spadku w drodze sukcesji uniwersalnej na więcej niż jedną osobę zamieszczenie informacji o odziedziczonym składniku powinno pociągać za sobą zamieszczenie w pkt 10 załącznika IV
do formularza
EPS precyzyjnych informacji na temat ograniczeń w możliwości dysponowania udziałami w tym składniku. Z art. 69 ust. 2 rozporządzenia nr 650/2012 wynika bowiem domniemanie przysługiwania spadkobiercy praw i uprawnień wskazanych w EPS bez żadnych warunków ani ograniczeń poza tymi w nim wprost określonymi. Tymczasem w przypadku sukcesji uniwersalnej uprawnienia współspadkobierców do dysponowania udziałami w składnikach spadku przed dokonaniem działu spadku są często ograniczone(46). W takim przypadku należałoby zamieścić
w EPS,
równolegle z zamieszczeniem informacji o składniku majątku spadkowego czy o udziale w tym składniku, informacje o ograniczeniach w możliwości dysponowania nimi, wynikających z prawa właściwego do dziedziczenia.
Inaczej EPS będzie wprowadzał w błąd co do zakresu uprawnień spadkobiercy wynikających z tego ostatniego prawa.
e)      Odpowiedź na pytania
104. Mając powyższe okoliczności na względzie,
jestem zdania, że art. 68 lit. l) rozporządzenia
nr 650/2012 należy interpretować w ten sposób, że
organ wydający EPS nie ma obowiązku zamieszczenia w nim na wniosek wnioskodawcy informacji na temat wchodzącej w skład spadku nieruchomości położonej w innym państwie członkowskim w przypadku przejścia spadku w drodze
sukcesji uniwersalnej. Jest tak niezależnie od wymogów prawa rejestrowego państwa członkowskiego miejsca położenia nieruchomości spadkowej przewidzianych dla dokumentów stanowiących podstawę wpisów w rejestrze nieruchomości.
4.      O możliwości przyjęcia wykładni innej niż zaproponowana
105. Wnioskodawcy w postępowaniu głównym, rządy czeski i hiszpański oraz Komisja proponują inną od wyżej zaprezentowanej wykładnię art. 68 lit. l) rozporządzenia nr 650/2012(47). Stoją oni na stanowisku, że cele tego rozporządzenia i EPS przemawiają za zamieszczeniem informacji o odziedziczonej nieruchomości w EPS, jeśli
pozwoli to na spełnienie wymogów prawa rejestrowego i dokonanie wpisu w rejestrze, w którym jest zapisana. W przeciwnym razie wydany EPS nie spełni swojej funkcji.
106. Wskazałem już wyżej na negatywne skutki przyjęcia takiej wykładni dla łatwości,
szybkości i efektywności postępowania w sprawie wydania EPS(48). Podkreślam, że taka wykładnia stawia organy wydające w państwach członkowskich, których przepisy proceduralne nie przewidują w podobnym postępowaniu potwierdzania przynależności do spadku określonych składników czy ogólnie sporządzania spisu inwentarza, w szczególnie trudnej sytuacji. Mają one bowiem potwierdzić prawo własności czy inne prawo spadkobiercy do określonego składnika majątku spadkowego,
działając w próżni proceduralnej, czyli według nieustalonych zasad, a także w oparciu o obce prawo rzeczowe i dokumenty powstałe w innym państwie członkowskim.
Przedmiotem poświadczenia są ponadto okoliczności, których EPS nie ma poświadczać.
107. Gdyby jednak Trybunał uznał powyższe argumenty za irrelewantne i przyjął
wykładnię art. 68 lit. l) rozporządzenia nr 650/2012 postulowaną przez wnioskodawców w postępowaniu głównym, rządy czeski i hiszpański oraz Komisję,
to na pierwsze pytanie sądu odsyłającego należałoby udzielić odpowiedzi pozytywnej a na drugie negatywnej.
108. Z wyroku Registrų centras wynika bowiem, że brak w EPS wymaganej przez prawo rejestrowe państwa członkowskiego miejsca położenia nieruchomości informacji o odziedziczonej nieruchomości stanowi dostateczną podstawę do oddalenia wniosku o wpis praw spadkobiercy, jeśli jest to jedyny dokument przedstawiony na jego poparcie(49). Jeśli zatem decydująca o kierunku wykładni jest
realizacja celu w postaci
dokonania wpisu prawa spadkobiercy w rejestrze prowadzonym w państwie członkowskim miejsca położenia odziedziczonej nieruchomości a warunkiem wpisu w tym rejestrze jest zamieszczenie w EPS informacji o odziedziczonej nieruchomości, to wymagana informacja powinna w nim zostać zamieszczona przez organ wydający, również w przypadku nabycia praw do składnika w następstwie przejścia spadku w drodze sukcesji uniwersalnej.
109. W takiej sytuacji należałoby przeanalizować osobno pytanie trzecie sądu odsyłającego.
110. Pytanie to jest oparte na założeniu, że w niniejszej sprawie wpis spadkobierców w rejestrze nieruchomości prowadzonym w Republice Czeskiej na podstawie EPS niezawierającego informacji o odziedziczonej nieruchomości jest możliwy na mocy
§ 69 ust. 6 rozporządzenia o katastrze nieruchomości. Na pierwszy rzut oka przepis ten pozwala na uzupełnienie EPS niezawierającego wszystkich wymaganych informacji o odziedziczonej nieruchomości poprzez złożenie oświadczenia zawierającego te informacje. Stąd pytanie, czy również w takiej sytuacji jest konieczne zamieszczenie w EPS informacji o odziedziczeniu nieruchomości.
111. Z uwag na piśmie wnioskodawców w postępowaniu głównym i Komisji wynika, że powyższe założenie jest błędne. Podnoszą oni, że w niniejszej sprawie wnioskodawcy w postępowaniu głównym nie mogliby skorzystać z przewidzianej w przywołanym przepisie możliwości, ponieważ są dalszymi następcami prawnymi spadkodawcy wpisanego w rejestrze nieruchomości, a oświadczenie przewidziane w tym artykule mogłaby złożyć tylko jego bezpośrednia następczyni prawna, czyli nieżyjąca żona spadkodawcy.
112. Nie ma podstaw i możliwości zakwestionowania tych twierdzeń. Skoro w niniejszej sprawie możliwość dokonania wpisu praw spadkobierców w rejestrze na mocy § 69 ust. 6 rozporządzenia o katastrze nieruchomości nie zachodzi, to pytanie oparte na założeniu, że jest to możliwe,
jest pytaniem hipotetycznym, a zatem niedopuszczalnym(50).
113. Na wypadek jednak gdyby Trybunał nie podzielił tej oceny, przeanalizuję je pokrótce.
114. Z art. 68 rozporządzenia nr 650/2012 wynika, że poszczególne informacje zamieszczone zostają w EPS w zakresie, w jakim są wymagane ze względu na cel jego wydania. Na tej podstawie można twierdzić, że skoro zamieszczenie w EPS informacji o nieruchomości nie jest wymagane ze względu na cel w postaci dokonania wpisu praw spadkobiercy w rejestrze
nieruchomości, a to dlatego, że wpis ten może zostać dokonany po złożeniu dodatkowego oświadczenia, to można odmówić zamieszczenia tej informacji
w EPS, gdyż nie jest wymagana ze względu na cel jego wydania.
115. Jestem zdania, że gdyby z prawa rejestrowego miejsca położenia odziedziczonej nieruchomości wynikało w sposób jednoznaczny, że zamieszczenie w EPS informacji na temat odziedziczonej nieruchomości nie jest niezbędne do tego, aby dokonać wpisu w rejestrze prowadzonym w państwie członkowskim miejsca jej położenia, organ wydający miałby podstawę do odmowy zamieszczenia tej informacji z powołaniem na art. 68 rozporządzenia nr 650/2012. Informacje te nie byłyby bowiem wymagane ze względu na cel wydania danego EPS.
116. Organ wydający powinien jednak mieć pewność, że faktycznie informacje te nie są wymagane. W przypadku gdy przepisy prawa rejestrowego przewidują obowiązek przedstawienia jako podstawę wpisu dokumentu zawierającego stosowne informacje, a jednocześnie przewidują odstępstwa od tego obowiązku dla EPS, odmowa zamieszczenia informacji w EPS powinna nastąpić tylko w przypadku braku jakichkolwiek wątpliwości co do tego, że warunki zastosowania tego odstępstwa mogą być w danym przypadku spełnione.
117. W związku z powyższym uważam, że w przypadku przyjęcia innej wykładni art. 68 lit. l) rozporządzenia nr 650/2012 niż przeze mnie proponowana i uznania pytania trzeciego za dopuszczalne, należałoby na nie odpowiedzieć w ten sposób, że organ wydający nie ma obowiązku zamieszczenia w wydawanym EPS informacji o odziedziczonej nieruchomości spadkowej, jeśli prawo rejestrowe w państwie członkowskim miejsca położenia nieruchomości przewiduje możliwość dokonania wpisu praw spadkobierców w rejestrze na podstawie EPS niezawierającego takiej informacji w razie spełnienia określonych warunków, takich jak złożenie stosownego oświadczenia zawierającego brakujące informacje czy przedłożenie określonych dokumentów, z tym jednak zastrzeżeniem, że spełnienie tych warunków przez spadkobierców musi być obiektywnie możliwe.
V.      Wnioski
118. W świetle powyższych rozważań proponuję, aby na pytania prejudycjalne pierwsze, drugie i trzecie przedstawione przez Bundesgerichtshof (federalny trybunał sprawiedliwości, Niemcy) Trybunał udzielił następującej odpowiedzi:
Artykuł 68
lit. l) rozporządzenia
Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 650/2012 z dnia 4 lipca 2012 r. w sprawie jurysdykcji, prawa właściwego, uznawania i wykonywania orzeczeń, przyjmowania i wykonywania dokumentów urzędowych dotyczących dziedziczenia oraz w sprawie ustanowienia europejskiego poświadczenia spadkowego
należy dokonywać w ten sposób, że:
organ wydający europejskie poświadczenie spadkowe
nie ma obowiązku zamieszczenia w nim na wniosek wnioskodawcy informacji na temat wchodzącej w skład spadku nieruchomości położonej w innym państwie członkowskim w przypadku przejścia spadku w drodze sukcesji uniwersalnej. Jest tak niezależnie od wymogów prawa rejestrowego państwa członkowskiego miejsca położenia nieruchomości spadkowej przewidzianych dla dokumentów stanowiących podstawę wpisów w rejestrze nieruchomości.
1      Język oryginału: polski.
i      Niniejszej sprawie została nadana fikcyjna nazwa. Nie odpowiada ona rzeczywistej nazwie ani rzeczywistemu nazwisku żadnej ze stron postępowania.
2      Rozporządzenie
Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 4 lipca 2012 r. w sprawie jurysdykcji, prawa właściwego, uznawania i wykonywania orzeczeń, przyjmowania i wykonywania dokumentów urzędowych dotyczących dziedziczenia oraz w sprawie ustanowienia europejskiego poświadczenia spadkowego (Dz.U. 2012, L 201, s. 107).
3      Moja opinia w sprawie Registrų centras  in. (C‑354/21, EU:C:2022:587, zwana dalej „opinią w sprawie Registrų centras”).
4      Zobacz zwłaszcza pkt 52–61 mojej opinii w sprawie
Registrų centras.
5      Wyrok z dnia 9 marca 2023 r. (C‑354/21, EU:C:2023:184, zwany dalej „wyrokiem
Registrų centras”).
6      Pytanie prejudycjalne w tamtej sprawie nie dotyczyło obowiązków organu wydającego EPS, ale obowiązków organu rejestrowego rozpoznającego wniosek o wpis praw spadkobiercy w rejestrze na podstawie EPS niezawierającego wymaganych przez prawo rejestrowe informacji o odziedziczonej nieruchomości.
7      Rozporządzenie wykonawcze Komisji z dnia 9 grudnia 2014 r. ustanawiające formularze, o których mowa w rozporządzeniu Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 650/2012 w sprawie jurysdykcji, prawa właściwego, uznawania i wykonywania orzeczeń, przyjmowania i wykonywania dokumentów urzędowych dotyczących dziedziczenia oraz w sprawie ustanowienia europejskiego poświadczenia spadkowego (Dz.U. 2014, L 359, s. 30).
8      Francuska wersja przypisu 13 nie zawiera tego zdania.
9      Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym tego nie precyzuje, ale z braku informacji wnoszę, że sądy krajowe oceniły, że testament o takiej treści jest ważny zgodnie ze statutem spadkowym.
10      Wyrok z dnia 23 stycznia 2025 r.(C‑187/23, EU:C:2025:34).
11      Wyrok z dnia 23 stycznia 2025 r., Albausy (C‑187/23, EU:C:2025:34, pkt 66,
67).
12      Zobacz zwłaszcza wyrok z dnia 16 grudnia 2008 r., Cartesio (C‑210/06, EU:C:2008:723, pkt 57–59,
63).
13      Wyrok z dnia 12 października 2017 r., Kubicka (C‑218/16, EU:C:2017:755, pkt 56).
14      A także, jak wynika z art. 63 ust. 1 rozporządzenia nr 650/2012, zapisobierców mających bezpośrednie prawa do spadku, wykonawców testamentów lub zarządców spadku. W dalszej części opinii będę odnosił się tylko do spadkobierców. Moje uwagi będą miały odpowiednio zastosowanie również do zapisobierców mających bezpośrednie prawa do spadku.
15      Zobacz na temat EPS w systematyce rozporządzenia nr 650/2012 pkt 39–46 mojej opinii w sprawie Registrų centras.
16      Punkt 51 wyroku Registrų centras.
17      Punkt 52 wyroku Registrų centras.
18      Z jednej strony, zgodnie z art. 62 ust. 1 rozporządzenia nr 650/2012 EPS jest wydawane w celu wykorzystania w innym państwie członkowskim. Z drugiej strony, art. 62 ust. 3 tego rozporządzenia przewiduje, że rodzi także skutki przewidziane tym rozporządzeniem w państwie członkowskim organu wydającego.
19      Punkt 40 wyroku
Registrų centras i przytoczone tam orzecznictwo.
20      Co nie wyklucza przyjmowania przepisów krajowych określających pewne zagadnienia nieuregulowane przepisami prawa Unii.
21      Przypominam, że Irlandia i Dania nie stosują rozporządzenia nr 650/2012 (zob.
motywy 82 i 83 tego rozporządzenia). W dalszej części opinii, dla uproszczenia, odnosząc się do zakresu terytorialnego stosowania rozporządzenia nr 650/2012, będę wspominał o Unii i państwach członkowskich Unii, mając na myśli państwa członkowskie stosujące rozporządzenie
nr 650/2012.
22      Wyrok z dnia 17 stycznia 2019 r., Brisch (C‑102/18, EU:C:2019:34, pkt 30).
23      Zobacz tytułem przykładu wyrok z dnia 1 marca 2018 r., Mahnkopf (C‑558/16, EU:C:2018:138, pkt 38–44) odnośnie do sposobu ujawnienia w EPS informacji na temat
udziału przypadającego małżonkowi pozostającemu przy życiu na podstawie
zawartego w przepisach dotyczących małżeńskich ustrojów majątkowych
§ 1371 ust. 1 BGB.
24      Artykuł 20
rozporządzenia
nr 650/2012 stanowi, że prawo wskazane przez to rozporządzenie stosuje się niezależnie od tego, czy jest ono prawem państwa członkowskiego.
25      Co jednak nie jest niemożliwe. Pomijając sytuację, w której EPS jest wykorzystany w państwie członkowskim, w którym został wydany (zob. przypis 18 niniejszej opinii), można sobie wyobrazić, że w następstwie wyboru przez spadkodawcę prawa właściwego do dziedziczenia będącego prawem państwa miejsca położenia nieruchomości spadkowej EPS będzie poświadczało okoliczności ustalone na podstawie prawa miejsca położenia nieruchomości a nie na podstawie prawa państwa członkowskiego organu wydającego.
26      Inaczej niż formularz wniosku o wydanie EPS stanowiący załącznik 4 do rozporządzenia wykonawczego nr 1329/2014, który przewiduje osobną rubrykę na wskazanie celu uzasadniającego wydanie EPS.
27      Wyrok z dnia 1 lipca 2021 r., Vorarlberger Landes- und Hypotheken-Bank (C‑301/20, EU:C:2021:528, pkt 21).
28      Wyrok z dnia 1 lipca 2021 r., Vorarlberger Landes- und Hypotheken-Bank (C‑301/20, EU:C:2021:528, pkt 42).
29      Zobacz w szczególności wersje językowe: hiszpańską („la atribución de uno o varios bienes concretos”), niemiecką („die Zuweisung eines bestimmten Vermögenswerts oder bestimmter Vermögenswerte”), angielską („the attribution of a specific asset or specific assets”), francuską („l’attribution d’un bien déterminé ou de plusieurs biens déterminés”), włoską („l’attribuzione di uno o più beni determinati”), portugalską („A atribuição de um bem ou bens determinados específicos”).
30      Hiszpańskie „atribución”, niemieckie „Zuweisung”, angielskie „attribution”, francuskie „attribution”, włoskie „attribuzione”, portugalskie „atribuição”.
31      Nie musi to jednak oznaczać sprzeczności pomiędzy tymi dwoma przepisami. Lista celów EPS figurująca w art. 63 ust. 2 rozporządzenia nr 650/2012 nie jest bowiem wyczerpująca, na co wskazuje użycie w pierwszej części tego przepisu słów
„w szczególności” (zob. pkt
63 niniejszej opinii).
32      Zobacz przykładowo wersje językowe:
hiszpańską („a cada heredero determinado”), niemiecką („einem bestimmten Erben”), angielską („for any given heir”), francuską („à un héritier déterminé”), włoską („a ogni erede”) i portugalską („um determinado herdeiro”).
33      Zobacz M. Margoński, Europejskie poświadczenie spadkowe, Warszawa, Wolters Kluwer, 2022, s. 429.
34      Zobacz A. Bonomi, P. Wautelet, Article 68. Contenu du certificat, w: Le droit européen des successions
, 2e édition, Bruxelles, Bruylant, 2016, s. 861; Ch. Budzikiewicz, Contents of the Certificate, w: A.-L. Calvo Caravaca, A. Davì, H-P. Mansel, (eds.), The EU Succession Regulation:
A Commentary, Cambridge, Cambridge University Press, 2016, s. 763; M. Semelová, Praktische Probleme mit dem (deutschen) Europäischen Nachlasszeugnis in der Tschechischen Republik, Zeitschrift für das Privatrecht der Europäischen Union (GPR), 2018, Nr. 4, s. 201.
35      W przeszłości polskie prawo spadkowe przewidywało szczególne zasady dotyczące dziedziczenia gospodarstw rolnych. W praktyce wielu sądów orzeczenie poświadczające skutki dziedziczenia zawierało osobne rozstrzygnięcie w przedmiocie dziedziczenia spadku i osobne dotyczące dziedziczenia gospodarstwa rolnego.
36      Nie dotyczy to zatem zwłaszcza zapisów damnacyjnych. W tym przypadku przejście składnika spadku na danego spadkobiercę będącego jednocześnie zapisobiercą będzie dopiero wynikiem czynności rozporządzających a nie skutkiem otwarcia spadku.
37      Zobacz podobnie G. Alonso Landeta,
Artículo 68. El contenido del certificado sucesorio, w:
J. L. Iglesias Buigues, G. Pallao Moreno (dir.),
Sucesiones internacionales. Comentarios al Reglamento (UE) 650/2012, Valencia, Tirant lo Blanch, 2015, s. 542–543.
38      Zgodnie z legendą do formularza EPS rubryki obowiązkowe są oznaczone gwiazdką. Taka gwiazdka nie figuruje ani przy pkt 8 ani przy pkt 9 załącznika IV
do formularza EPS.
39      Wyjątkiem jest wspomniany art. 30 tego rozporządzenia, który przewiduje, że przepisy prawa państwa miejsca położenia nieruchomości, przedsiębiorstwa lub innych szczególnych kategorii składników majątku nakładające ograniczenia dotyczące dziedziczenia lub wpływające na dziedziczenie w odniesieniu do tych składników majątku, mają zastosowanie do dziedziczenia w takim zakresie, w jakim na mocy prawa tego państwa mają one zastosowanie bez względu na prawo właściwe dla dziedziczenia.
40      Zwracam w tym kontekście uwagę, że krajowe rejestry nieruchomości mogą funkcjonować według różnych zasad i zawarte w nich dane mogą mieć różny walor dowodowy. Oprócz systemu ksiąg wieczystych, który zawiera dane na temat tytułu prawnego do nieruchomości, funkcjonującego w Niemczech, Austrii czy w Polsce, w niektórych państwach takich jak Belgia, Francja czy Portugalia funkcjonują systemy rejestracji aktów prawnych dotyczących nieruchomości, które obejmują zbiór wszystkich dokumentów dotyczących danej nieruchomości bez informacji na temat aktualnego jej stanu prawnego, wiążącej się z powstaniem określonych domniemań (rękojmią wiary publicznej). Przesądzenie o aktualnym stanie prawnym nieruchomości w przypadku takich rejestrów może nie być oczywiste (L. M. Martínez Velencoso, The land register in European law: A comparative and economic analysis, w:
L. M. Martínez Velencoso, S. Bailey, A. Pradi (eds.), Transfer of immovables in European private law. The common core of European private law, Cambridge, Cambridge University Press, 2017, s. 11.
41      Zobacz też, odnośnie do podobnych wymagań innych podmiotów, M. Margoński, op.cit, s. 428. Autor opisuje doświadczenia polskiego notariusza zobowiązanego do zmiany wydanego EPS zawierającego już informację o dwóch rachunkach bankowych spadkodawcy prowadzonych w banku w Luksemburgu po ujawnieniu nieznanego wcześniej faktu otwarcia w tym samym banku przez spadkodawcę również lokaty pieniężnej.
42      Poza Niemcami taki problem nie występuje również w Polsce. Z wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym w niniejszej sprawie wynika też, że Oberster Gerichtshof der Republik Österreich (sąd najwyższy Republiki Austrii) w postanowieniu z dnia 15 maja 2018 r. (5 Ob 35/18k, ZEV 2019, 353, pkt 26) orzekł, że wskazanie nieruchomości spadkowej w EPS nie jest konieczne.
43      Punkt 52 wyroku Registrų centras.
44      Odnośnie do możliwości zastosowania tego przepisu w niniejszej sprawie zob. pkt 110–112 niniejszej opinii.
45      Jak to wynika z przywołanego wyżej motywu 71 rozporządzenia nr 650/2012.
46      Mam tu na myśli w szczególności § 2033 ust. 2 BGB, zgodnie z którym współspadkobierca nie może rozporządzić udziałem w przedmiocie należącym do spadku, a także art. 1036 polskiego Kodeksu cywilnego, który przewiduje, że przeniesienie udziału w majątku należącym do masy spadkowej jest uzależnione od uzyskania zgody pozostałych spadkobierców pod rygorem bezskuteczności transakcji wobec spadkobierców, jeżeli ich prawa do działu spadku zostaną naruszone.
47      Zobacz pkt
72 niniejszej opinii.
48      Zobacz pkt 92–95 niniejszej opinii.
49      Punkt 51 wyroku Registrų centras.
50      Zobacz podobnie wyrok z dnia 5 czerwca 2025 r., Elektrorazpredelitelni mrezhi Zapad (C‑310/24, EU:C:2025:406, pkt 44).