Προσωρινό κείμενο
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ
ΝΙΚΟΛΑ ΑΙΜΙΛΙΟΥ
της 19ης Μαρτίου 2026 (1)
Υπόθεση C-530/24
DK
κατά
Tipico Co. Ltd.
[αίτηση του Bundesgerichtshof (Ανωτάτου Ομοσπονδιακού Δικαστηρίου, Γερμανία) για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως]
« Προδικαστική παραπομπή – Ελεύθερη παροχή υπηρεσιών – Άρθρο 56 ΣΛΕΕ – Στοιχήματα και τυχερά παίγνια – Αθλητικά στοιχήματα – Νόμος κράτους μέλους ο οποίος απαιτεί άδεια για τη διοργάνωση αθλητικών στοιχημάτων και απαγορεύει την παροχή τέτοιων υπηρεσιών χωρίς άδεια – Πάροχος ο οποίος παρέχει διαδικτυακές υπηρεσίες τυχερών παιγνίων από άλλο κράτος μέλος χωρίς να διαθέτει την απαιτούμενη άδεια – Αγωγή που άσκησε καταναλωτής κατά του παρόχου προβάλλοντας αστικές αξιώσεις επιστροφής των ποσών στοιχηματισμού ή καταβολής ισόποσης αποζημίωσης λόγω παραβίασης της απαγόρευσης διοργάνωσης στοιχημάτων χωρίς άδεια – Αμυντικός ισχυρισμός του παρόχου ότι δεν μπόρεσε να λάβει άδεια λόγω πλημμελειών της διαδικασίας αδειοδότησης – Δυνατότητα των δικαστηρίων που έχουν επιληφθεί της υπόθεσης να επιβάλλουν τις συνέπειες οι οποίες προβλέπονται από τις εφαρμοστέες αστικού δικαίου διατάξεις »
I.      Εισαγωγή
1.        Η υπό κρίση αίτηση προδικαστικής αποφάσεως, την οποία υπέβαλε το Bundesgerichtshof (Ανώτατο Ομοσπονδιακό Δικαστήριο, Γερμανία), αφορά σειρά υποθέσεων (2) σχετικών με αγωγές ασκηθείσες από Γερμανούς ή Αυστριακούς καταναλωτές κατά Μαλτέζων παρόχων διαδικτυακών υπηρεσιών τυχερών παιγνίων. Κατ’ ουσίαν, οι καταναλωτές –στηριζόμενοι στις διατάξεις περί αδικαιολόγητου πλουτισμού και/ή αδικοπρακτικής ευθύνης– ζητούν την επιστροφή των ποσών στοιχηματισμού που κατέβαλαν στους παρόχους, επικαλούμενοι το ότι οι πάροχοι ασκούσαν τις δραστηριότητές τους κατά παραβίαση της τοπικής νομοθεσίας για τα τυχερά παίγνια.
2.        Στην προκειμένη υπόθεση, Γερμανός καταναλωτής άσκησε τέτοια αγωγή κατά Μαλτέζου παρόχου αθλητικών στοιχημάτων ενώπιον των γερμανικών πολιτικών δικαστηρίων. Κατά το επίδικο χρονικό διάστημα, το γερμανικό δίκαιο απαιτούσε άδεια για να είναι νόμιμη η προσφορά αθλητικών στοιχημάτων στη Γερμανία. Ο συγκεκριμένος πάροχος ασκούσε τις δραστηριότητές του χωρίς να διαθέτει την απαιτούμενη άδεια. Κατά το γερμανικό δίκαιο, τούτο συνεπάγεται την ακυρότητα των συμβάσεων που είχε συνάψει ο πάροχος με τους πελάτες του, ενώ συνιστά και αδικοπραξία, με αποτέλεσμα να γεννώνται υπέρ των θιγόμενων καταναλωτών αξιώσεις
επιστροφής των σχετικών ποσών
ή αποζημίωσης.
3.        Αμυνόμενος, ο πάροχος ισχυρίζεται, μεταξύ άλλων, ότι δεν μπόρεσε να λάβει άδεια λόγω ορισμένων πλημμελειών της διαδικασίας αδειοδότησης. Επομένως, το αιτούν δικαστήριο διερωτάται αν, υπό τις ανωτέρω περιστάσεις, τα επιληφθέντα πολιτικά δικαστήρια υποχρεούνται, δυνάμει της αρχής της υπεροχής του δικαίου της Ένωσης, να αφήσουν εντελώς ανεφάρμοστο το εθνικό σύστημα παραχώρησης αδειών και, κατά συνέπεια, να απορρίψουν τις αγωγές των καταναλωτών. Στις παρούσες προτάσεις, θα εκθέσω τους λόγους για τους οποίους η απάντηση στο ερώτημα αυτό δεν μπορεί να είναι γενική και απόλυτη.
II.    Σύνοψη της σχετικής γερμανικής νομοθεσίας περί αθλητικών στοιχημάτων
4.        Η Staatsvertrag zum Glücksspielwesen (κρατική συμφωνία περί τυχερών παιγνίων· στο εξής: GlüStV 2008) τέθηκε σε ισχύ την 1η Ιανουαρίου 2008 και θέσπισε ενιαίο πλαίσιο για τη διοργάνωση, την παροχή και την πρακτορεία τυχερών παιγνίων, συμπεριλαμβανομένων των αθλητικών στοιχημάτων, στα γερμανικά ομόσπονδα κράτη.
5.        Κατά το άρθρο 1, η GlüStV 2008 αποσκοπούσε, μεταξύ άλλων, (i) στην αποτροπή της εξάρτησης από τα τυχερά παίγνια· (ii) στην οργανωμένη και ελεγχόμενη «διοχέτευση» της ροπής του κοινού προς τα τυχερά παίγνια, μέσω της προσφοράς περιορισμένου φάσματος τυχερών παιγνίων ώστε να προλαμβάνεται η πιθανότητα εκτροπής προς μη εγκεκριμένα τυχερά παίγνια και (iii) στην προστασία των ανηλίκων και των παικτών.
6.        Προς επίτευξη των ανωτέρω σκοπών, το άρθρο 4, παράγραφος 1, της GlüStV 2008 προέβλεπε ότι για τη διοργάνωση τυχερών παιγνίων (σε φυσική τοποθεσία) απαιτούνταν προηγούμενη άδεια της αρμόδιας αρχής του οικείου ομόσπονδου κράτους. Η προσφορά τέτοιων παιγνίων χωρίς την εν λόγω άδεια απαγορευόταν. Επιπλέον, κατά το άρθρο 4, παράγραφος 4, η προσφορά τυχερών παιγνίων στο διαδίκτυο απαγορευόταν εν γένει.
7.        Στην αρχική μορφή της GlüStV, το άρθρο 10, παράγραφος 2, όριζε ότι οι αρμόδιες αρχές των ομόσπονδων κρατών μπορούσαν να επιτρέπουν τη διοργάνωση τυχερών παιγνίων σε φυσικές τοποθεσίες μόνο σε νομικά πρόσωπα δημοσίου δικαίου ή σε εταιρίες ιδιωτικού δικαίου με, άμεση ή έμμεση, πλειοψηφική συμμετοχή νομικών προσώπων δημοσίου δικαίου. Κατά το άρθρο 10, παράγραφος 5, άλλοι ιδιωτικοί πάροχοι δεν ήταν επιλέξιμοι. Στην πράξη, ένας δημόσιος πάροχος (στο εξής: ODDSET) λάμβανε τέτοια άδεια για αθλητικά στοιχήματα (σε φυσικές τοποθεσίες) και, ως εκ τούτου, κατείχε κρατικό μονοπώλιο επί της επίμαχης δραστηριότητας στη Γερμανία.
8.        Εντούτοις, τόσο πριν όσο και μετά την έκδοση των αποφάσεων του Δικαστηρίου Stoß και Carmen Media (3), τα γερμανικά δικαστήρια έκριναν ότι το κρατικό αυτό μονοπώλιο ήταν ασύμβατο, μεταξύ άλλων, προς την ελεύθερη παροχή υπηρεσιών η οποία κατοχυρώνεται στο άρθρο 56 ΣΛΕΕ (4). Όπως προκύπτει, η απαγόρευση της παροχής διαδικτυακών υπηρεσιών τυχερών παιγνίων αμφισβητήθηκε και ενώπιον των γερμανικών δικαστηρίων όσον αφορά τα αθλητικά στοιχήματα.
9.        Κατόπιν τούτου, τα ομόσπονδα κράτη εξέδωσαν την Glücksspieländerungsstaatsvertrag (συμφωνία για την τροποποίηση της κρατικής συμφωνίας περί τυχερών παιγνίων, στο εξής: GlüStV 2012). Η GlüStV 2012 επέφερε δύο σημαντικές τροποποιήσεις σε σχέση με τα αθλητικά στοιχήματα. Αφενός, εισήγαγε, στα νέα άρθρα 4a έως 4e και 10a, ένα ειδικό σύστημα παραχώρησης αδειών, το οποίο επέτρεπε σε ιδιωτικούς παρόχους να δραστηριοποιηθούν στη γερμανική αγορά. Ειδικότερα, κατά το άρθρο 4a, παράγραφος 1, η διοργάνωση και πρακτορεία αθλητικών στοιχημάτων υπέκειτο σε άδεια (ενώ η απαγόρευση των μη εγκεκριμένων τυχερών παιγνίων που προβλέπεται στο άρθρο 4, παράγραφος 1, εφαρμόζεται «κατ’ αναλογίαν»). Παρακάτω, το άρθρο 10a προέβλεπε τη χορήγηση κατ’ ανώτατο όριο 20 αδειών αθλητικών στοιχημάτων σε επιλέξιμους παρόχους (συμπεριλαμβανομένων και ιδιωτικών παρόχων) για «δοκιμαστική περίοδο» επτά ετών (ήτοι, έως τις 30 Ιουνίου 2019). Αφετέρου, κατά παρέκκλιση από τη γενική απαγόρευση των διαδικτυακών τυχερών παιγνίων η οποία καθιερωνόταν στο άρθρο 4, παράγραφος 4, επιτράπηκε, με το άρθρο 10a, παράγραφος 4, η διοργάνωση αθλητικών στοιχημάτων μέσω διαδικτύου, στο μέτρο που οι εν λόγω άδειες έπρεπε να παρέχουν στους κατόχους τους τη δυνατότητα να προσφέρουν αθλητικά στοιχήματα τόσο σε φυσικές τοποθεσίες όσο και στο διαδίκτυο.
10.      Το άρθρο 4b, παράγραφος 1, της GlüStV 2012 προέβλεπε ότι οι άδειες θα χορηγούνταν κατόπιν διεξαγωγής διαγωνισμού με διαφανή και χωρίς διακρίσεις διαδικασία. Για τον λόγο αυτό, θα δημοσιευόταν σχετική ανακοίνωση στην Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
11.      Τα άρθρα 4a, παράγραφος 4, 4b, παράγραφος 2 και 4c, παράγραφος 3, της GlüStV 2012 όριζαν τις προϋποθέσεις χορήγησης των αδειών. Πιο συγκεκριμένα, το άρθρο 4a, παράγραφος 4, απαιτούσε από τους προσφέροντες να αποδείξουν την «εξέχουσα αξιοπιστία» τους (συμπεριλαμβανομένης της νόμιμης προέλευσης των αναγκαίων πόρων για τη διοργάνωση των παιγνίων), τη «φοροδοτική ικανότητά» τους, καθώς και τη «διαφάνεια» και «ασφάλεια» των τυχερών παιγνίων τους (συμπεριλαμβανομένης της υποχρέωσης δημιουργίας διεπαφών για την παρακολούθηση, σε πραγματικό χρόνο, όλων των πράξεων που αφορούν τα τυχερά παίγνια). Το άρθρο 4b, παράγραφος 5, απαριθμούσε τα κριτήρια βάσει των οποίων θα γινόταν η επιλογή μεταξύ περισσοτέρων προσφερόντων που πληρούσαν τις προϋποθέσεις για να λάβουν άδεια.
12.      Κατά το άρθρο 4c, παράγραφος 2, και το άρθρο 10a, παράγραφος 4, οι χορηγηθείσες άδειες έπρεπε να περιέχουν ορισμένες «ουσιαστικού και παρεπόμενου χαρακτήρα ρήτρες», δεσμευτικές για τον κάτοχο της άδειας. Το άρθρο 4, παράγραφος 5, θα «εφαρμοζόταν κατ’ αναλογίαν». Η τελευταία διάταξη προέβλεπε ότι, «[κ]ατά παρέκκλιση από [την απαγόρευση των διαδικτυακών τυχερών παιγνίων η οποία καθιερώνεται στο άρθρο 4, παράγραφος 4], τα ομόσπονδα κράτη [...] μπορούν να επιτρέπουν [...] τη διοργάνωση και πρακτορεία αθλητικών στοιχημάτων, στο διαδίκτυο, εφόσον [...] πληρούνται οι ακόλουθες προϋποθέσεις: 1. Η μη συμμετοχή ανηλίκων ή αποκλεισμένων παικτών διασφαλίζεται με μέτρα εξακρίβωσης και επαλήθευσης της ταυτότητας. 2. Το ανώτατο ποσό στοιχηματισμού ανά παίκτη δεν πρέπει να υπερβαίνει κατά κανόνα το ποσό των 1 000 ευρώ μηνιαίως. Για την επίτευξη των σκοπών του άρθρου 1 μπορεί να καθορίζεται στην άδεια διαφορετικό ποσό. […] 3. Απαγορεύονται τα ειδικά θέλγητρα εθισμού μέσω της ταχείας επανάληψης. […] 5. Απαγορεύεται ο ίδιος διαδικτυακός τομέας να προσφέρει, εκτός από στοιχήματα, και λαχεία,
όπως επίσης δεν επιτρέπεται να περιέχει παραπομπές ή συνδέσμους προς άλλα τυχερά παίγνια».
13.      Τέλος, ως μεταβατική διάταξη, το άρθρο 29, παράγραφος 1, της GlüStV 2012 επέτρεπε στον ODDSET να συνεχίσει να προσφέρει αθλητικά στοιχήματα για χρονικό διάστημα μέχρι και ένα έτος μετά τη χορήγηση της πρώτης άδειας.
III. Τα πραγματικά περιστατικά, η εθνική διαδικασία και τα προδικαστικά ερωτήματα
Α.      Η Tipico και η επίδικη διαδικασία αδειοδότησης
14.      Η Tipico Co. Ltd. (στο εξής: Tipico) είναι εταιρία με έδρα τη Μάλτα. Από το 2005 είναι κάτοχος άδειας παιγνίων χορηγηθείσας από τις μαλτέζικες αρχές, η οποία δίνει τη δυνατότητα στην Tipico να παρέχει διαδικτυακές υπηρεσίες αθλητικών στοιχημάτων από τη Μάλτα προς ολόκληρη την Ευρωπαϊκή Ένωση. Προσφέρει διαδικτυακές υπηρεσίες αθλητικού στοιχηματισμού στη Γερμανία, μέσω γερμανόφωνου ιστοτόπου με γερμανικό τομέα ανωτάτου επιπέδου.
15.      Στις 8 Αυγούστου 2012, οι γερμανικές αρχές δημοσίευσαν στην Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης προκήρυξη διαγωνισμού με πρόσκληση υποβολής προσφορών για τη σύναψη 20 συμβάσεων παραχώρησης αδειών προς διοργάνωση αθλητικών στοιχημάτων, σύμφωνα με τα άρθρα 4a έως 4e και 10a της GlüStV 2012.
16.      Η Tipico υπέβαλε προσφορά ζητώντας να της χορηγηθεί άδεια. Ωστόσο, μετά την ολοκλήρωση των διαφόρων σταδίων της διαδικασίας αδειοδότησης, η εταιρία δεν περιλαμβανόταν μεταξύ των 20 προσφερόντων που ενημερώθηκαν από την αναθέτουσα αρχή ότι θα τους χορηγηθεί άδεια.
17.      Εν συνεχεία, η Tipico, από κοινού με άλλους απορριφθέντες προσφέροντες, άσκησε προσφυγή ενώπιον του Verwaltungsgericht Wiesbaden (διοικητικού πρωτοδικείου Wiesbaden, Γερμανία) ζητώντας να επανεξεταστεί η διαδικασία αδειοδότησης καθώς και να αναγνωριστεί ότι έπρεπε να λάβει την άδεια.
18.      Με διάταξη της 10ης Ιουνίου 2015, κατόπιν αίτησης ενός εκ των προσφερόντων, το Verwaltungsgericht Wiesbaden (διοικητικό πρωτοδικείο Wiesbaden) διέταξε, ως προσωρινό μέτρο, την αναθέτουσα αρχή να μην χορηγήσει τις άδειες εν αναμονή του δικαστικού ελέγχου της διαδικασίας. Το Hessischer Verwaltungsgerichtshof (διοικητικό εφετείο Έσσης, Γερμανία) επικύρωσε το ως άνω μέτρο με διάταξη της 16ης Οκτωβρίου 2015.
19.      Με την επί της ουσίας απόφαση της 15ης Απριλίου 2016, το Verwaltungsgericht Wiesbaden (διοικητικό πρωτοδικείο Wiesbaden) έκρινε ότι η διεξαχθείσα διαδικασία αδειοδότησης προσέβαλε τα δικαιώματα της Tipico εκ του άρθρου 56 ΣΛΕΕ επειδή δεν επρόκειτο για διαφανή και χωρίς διακρίσεις διαδικασία (5). Ειδικότερα,
κρίθηκε ότι (i) ο προβλεπόμενος από την GlüStV 2012 περιορισμός του αριθμού των αδειών σε 20 παραβιάζει την απαίτηση διαφάνειας, δεδομένου ότι τα ομόσπονδα κράτη δεν ήταν σε θέση να τον αιτιολογήσουν · και (ii) δεν υπήρχε επίσης διαφάνεια ως προς τον τρόπο με τον οποίο η αναθέτουσα αρχή θα επέλεγε, μεταξύ των παρόχων που πληρούσαν τις προϋποθέσεις για τη χορήγηση αδειών, εκείνους τους 20 οι οποίοι θα την λάμβαναν (6). Κατά συνέπεια, το εν λόγω δικαστήριο αποφάνθηκε ότι, εφόσον η Tipico (μεταξύ άλλων) πληρούσε όλες τις προϋποθέσεις χορήγησης άδειας οι οποίες προβλέπονταν στα άρθρα 4a έως 4c της GlüStV 2012, η αναθέτουσα αρχή ήταν υποχρεωμένη να της χορηγήσει άδεια.
20.      Η αναθέτουσα αρχή άσκησε έφεση κατά της πρωτόδικης απόφασης. Με διάταξη της 11ης Οκτωβρίου 2019, το Hessischer Verwaltungsgerichtshof (διοικητικό εφετείο Έσσης) έκανε δεκτό το σχετικό αίτημα των διαδίκων την αναστολή της διαδικασίας αδειοδότησης. Το σκεπτικό του ήταν, αφενός, ότι, βάσει των άρθρων 4a έως 4e και 10a της GlüStV 2012, άδειες μπορούσαν να χορηγηθούν μόνο μέχρι τις 30 Ιουνίου 2019 (βλ. σημείο 9 των παρουσών προτάσεων) –και, επομένως, δεν επιτρεπόταν πλέον να χορηγηθούν δυνάμει των ανωτέρω διατάξεων– και, αφετέρου, ότι τα ομόσπονδα κράτη είχαν, εν πάση περιπτώσει, θεσπίσει, στις 26 Μαρτίου 2019, νέους κανόνες προς ρύθμιση της παραχώρησης αδειών για αθλητικά στοιχήματα, υπό τη μορφή της Dritter Staatsvertrag zur Änderung des Staatsvertrages zum Glücksspielwesen (τρίτης κρατικής συμφωνίας που τροποποιεί την κρατική συμφωνία περί τυχερών παιγνίων, στο εξής: GlüStV 2019).
21.      Η GlüStV 2019 τέθηκε σε ισχύ την 1η Ιανουαρίου 2020. Με την εκεί προβλεπόμενη τροποποίηση, τα ομόσπονδα κράτη, αφενός, παρέτειναν την περίοδο δοκιμαστικής εφαρμογής μέχρι τις 30 Ιουνίου 2021 και, αφετέρου, κατάργησαν τον αριθμητικό περιορισμό των 20 αδειών, επιτρέποντας κατ’ αυτόν τον τρόπο την παραχώρηση άδειας σε κάθε πάροχο ο οποίος πληροί τις προϋποθέσεις χορήγησης άδειας. Ως εκ τούτου, στις 9 Οκτωβρίου 2020, η αναθέτουσα αρχή, κατόπιν νέας διαδικασίας αδειοδότησης, χορήγησε άδεια αθλητικών στοιχημάτων, μεταξύ άλλων, στην Tipico. Εν συνεχεία, το Hessischer Verwaltungsgerichtshof (διοικητικό εφετείο Έσσης) κατάργησε τη δίκη επί της αρχικής διαδικασίας αδειοδότησης, κρίνοντας ότι δεν χρειαζόταν πλέον να αποφανθεί επί του ζητήματος.
Β.      Η ένδικη διαδικασία που κίνησε ο DK
22.      Από το 2013, ο DK, καταναλωτής που έχει τη συνήθη διαμονή του στη Γερμανία, χρησιμοποιούσε τις διαδικτυακές υπηρεσίες αθλητικών στοιχημάτων της Tipico (7). Στο πλαίσιο αυτό, αποδέχθηκε επανειλημμένως τους γενικούς όρους της εταιρίας, συνάπτοντας συνεπώς σειρά συμβάσεων τυχερών παιγνίων με αυτήν.
23.      Ο DK άσκησε ενώπιον του Amtsgericht (ειρηνοδικείου, Γερμανία) του τόπου της κατοικίας του, αγωγή με αίτημα να αναγνωριστεί ότι η Tipico όφειλε να του επιστρέψει τα ποσά που έχασε στοιχηματίζοντας στον ιστότοπό της κατά το χρονικό διάστημα από το 2013 έως τις 9 Οκτωβρίου 2020, συνολικού ύψους 3 719,26 ευρώ, πλέον τόκων καθώς και αποζημίωσης για τα εξωδικαστικά έξοδα αμοιβής δικηγόρου.
24.      Προς στήριξη της αγωγής του, ο DK προέβαλε ως κύριο ισχυρισμό ότι οι συμβάσεις τυχερών παιγνίων ήταν άκυρες και ότι έπρεπε να του επιστραφούν τα ποσά στοιχηματισμού τα οποία είχαν καταβληθεί δυνάμει των εν λόγω συμβάσεων. Υποστήριξε ότι, βάσει του άρθρου 134 του Bürgerliches Gesetzbuch (γερμανικού αστικού κώδικα· στο εξής: BGB) (8), σύμβαση που αντιβαίνει σε «απαγορευτική διάταξη νόμου» είναι, κατ’ αρχήν, άκυρη. Οι διατάξεις της GlüStV 2012, οι οποίες απαγόρευαν την προσφορά υπηρεσιών τυχερών παιγνίων χωρίς άδεια χορηγηθείσα από τις γερμανικές αρχές, συνιστούσαν τέτοια «απαγορευτική διάταξη νόμου». Δεδομένου ότι η Tipico δραστηριοποιούνταν στη γερμανική αγορά χωρίς να κατέχει άδεια κατά το επίδικο χρονικό διάστημα, οι επίμαχες συμβάσεις αντέβαιναν στην «απαγορευτική διάταξη». Ως εκ τούτου, δεδομένου ότι οι συμβάσεις ήταν άκυρες ab initio, η Tipico υποχρεούται, κατ’ εφαρμογήν του BGB, και ιδίως του άρθρου 812, παράγραφος 1, πρώτη περίοδος, πρώτη περίπτωση, του BGB, να επιστρέψει το σύνολο των ποσών που εισέπραξε από τον DK.
25.      Επικουρικώς, ο DK προέβαλε αξίωση εξ αδικοπραξίας, βάσει του άρθρου 823, παράγραφος 2, του BGB, ζητώντας αποζημίωση αντίστοιχη προς τα απολεσθέντα ποσά στοιχηματισμού. Κατά την ανωτέρω διάταξη, όποιος παραβαίνει «νόμο που αποβλέπει στην προστασία τρίτου» (Schutzgesetz) υποχρεούται να αποκαταστήσει τη ζημία την οποία υπέστη ο τρίτος. Οι κανόνες περί χορήγησης άδειας τους οποίους προβλέπει η GlüStV 2012 συνιστούν τέτοιες προστατευτικές διατάξεις, εφόσον αποσκοπούν, μεταξύ άλλων, στην προστασία των παικτών στη Γερμανία από τους κινδύνους που εγκυμονούν τα δημόσια τυχερά παίγνια (βλ. σημείο 5 των παρουσών προτάσεων). Ασκώντας δραστηριότητα χωρίς να κατέχει άδεια, η Tipico παρέβη τους σχετικούς κανόνες, με συνέπεια να στοιχειοθετείται αδικοπραξία, στην οποία θεμελιώνεται η αξίωση αποζημίωσης του DK.
26.      Το Amtsgericht (ειρηνοδικείο, Γερμανία) απέρριψε την αγωγή του DK. Κατ’ έφεση, το Landgericht (πρωτοδικείο, Γερμανία) επικύρωσε την απόφαση του Amtsgericht (ειρηνοδικείου). Πρώτον, δέχθηκε το επιχείρημα της Tipico ότι ο DK δεν έχει αξίωση επιστροφής βάσει του άρθρου 812, παράγραφος 1, πρώτη περίοδος, πρώτη περίπτωση, του BGB επειδή οι επίμαχες συμβάσεις τυχερών παιγνίων ήταν, στην πραγματικότητα, έγκυρες και δεσμευτικές. Κατά το δευτεροβάθμιο δικαστήριο, λαμβανομένου υπόψη του άρθρου 56 ΣΛΕΕ και της υπεροχής του δικαίου της Ένωσης, τα πολιτικά δικαστήρια δεν μπορούσαν να κηρύξουν τις συμβάσεις άκυρες δυνάμει του άρθρου 134 του BGB απλώς και μόνο διότι η Tipico δεν κατείχε άδεια κατά το επίδικο χρονικό διάστημα, δεδομένου ότι η κατάσταση αυτή οφειλόταν σε πλημμέλειες της διαδικασίας αδειοδότησης, όπως έκρινε το Verwaltungsgericht Wiesbaden (διοικητικό πρωτοδικείο Wiesbaden) (βλ. σημείο 19 των παρουσών προτάσεων). Δεύτερον, και για τους ίδιους κατ’ ουσίαν λόγους, το Landgericht (πρωτοδικείο) έκρινε ότι ο DK δεν είχε ούτε αξίωση αποζημίωσης βάσει του άρθρου 823, παράγραφος 2, του BGB.
27.      Κατόπιν τούτου, ο DK άσκησε αναίρεση ενώπιον του Bundesgerichtshof (Ανωτάτου Ομοσπονδιακού Δικαστηρίου). Το αναιρετικό δικαστήριο αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
«1)      Αντιβαίνει στην ελεύθερη παροχή υπηρεσιών την οποία μπορεί να επικαλεστεί πάροχος τυχερών παιγνίων που εδρεύει σε άλλο κράτος μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης το να θεωρηθεί άκυρη μια συναφθείσα μέσω του διαδικτύου σύμβαση ιδιωτικού δικαίου με αντικείμενο αθλητικά στοιχήματα που προσφέρονταν χωρίς την απαιτούμενη από το εθνικό δίκαιο άδεια, αν ο εν λόγω πάροχος είχε υποβάλει αίτηση για άδεια διοργάνωσης αθλητικών στοιχημάτων στη Γερμανία και η διαδικασία χορήγησης άδειας που ίσχυε για την εν λόγω αίτηση διεξήχθη κατά παραβίαση του δικαίου της Ένωσης;
2)      Αντιβαίνει στην ελεύθερη παροχή υπηρεσιών την οποία μπορεί να επικαλεστεί πάροχος τυχερών παιγνίων που εδρεύει σε άλλο κράτος μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης το να θεωρηθεί το εθνικό καθεστώς προηγούμενης χορήγησης άδειας για τη διοργάνωση αθλητικών στοιχημάτων μέσω του διαδικτύου ως προστατευτικός νόμος, με ενδεχόμενη συνέπεια την ευθύνη για αποζημίωση, αν ο εν λόγω πάροχος είχε υποβάλει αίτηση για άδεια διοργάνωσης αθλητικών στοιχημάτων στη Γερμανία και η διαδικασία χορήγησης άδειας που ίσχυε για την εν λόγω αίτηση διεξήχθη κατά παραβίαση του δικαίου της Ένωσης;
28.      Γραπτές παρατηρήσεις κατέθεσαν ο DK, η Tipico, η Βελγική, η Ελληνική, η Ιταλική, η Μαλτέζικη και η Πορτογαλική Κυβέρνηση, καθώς και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Οι ίδιοι μετέχοντες στη διαδικασία, με εξαίρεση την Ιταλική Κυβέρνηση, εκπροσωπήθηκαν κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση της 24ης Σεπτεμβρίου 2025.
IV.    Ανάλυση
29.      Όπως διευκρινίζεται στην απόφαση περί παραπομπής, από την άποψη του γερμανικού δικαίου, οι αξιώσεις του DK κατά της Tipico είναι κατ’ αρχήν, βάσιμες. Για τον λόγο αυτό, το προκαταρκτικό συμπέρασμα του αιτούντος δικαστηρίου είναι ότι η Tipico, προσφέροντας υπηρεσίες αθλητικών στοιχημάτων στη Γερμανία κατά το επίδικο χρονικό διάστημα χωρίς να της έχει χορηγηθεί άδεια (9) από τις γερμανικές αρχές, παραβίασε την απαγόρευση των μη εγκεκριμένων τυχερών παιγνίων η οποία προβλέπεται στο άρθρο 4, παράγραφος 1, της GlüStV 2012 (10). Επιπλέον, το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι, βάσει του γερμανικού ιδιωτικού δικαίου (11), μια τέτοια παραβίαση,
κατ’ αρχήν, (i) συνεπάγεται την ακυρότητα των συμβάσεων που έχει συνάψει ο πάροχος με τους πελάτες του (δυνάμει του άρθρου 134 του BGB), με αποτέλεσμα να ενδέχεται ο πάροχος να υποχρεωθεί να επιστρέψει τα ποσά τα οποία εισέπραξε δυνάμει αυτών των συμβάσεων (κατ’ εφαρμογήν του άρθρου 812, παράγραφος 1, πρώτη περίοδος, πρώτη περίπτωση, του BGB), και (ii) συνιστά αδικοπραξία, με αποτέλεσμα να θεμελιώνεται αστική ευθύνη του παρόχου (δυνάμει του άρθρου 823, παράγραφος 2, του BGB).
30.      Εντούτοις, με τα δύο ερωτήματά του, τα οποία πρέπει να εξεταστούν από κοινού, το αιτούν δικαστήριο ερωτά, κατ’ ουσίαν, αν οι εν λόγω αξιώσεις αντιβαίνουν στο δίκαιο της Ένωσης. Ειδικότερα, δεδομένου ότι, από τη μία πλευρά, τόσο η απαίτηση κατοχής άδειας που προβλέπει η GlüStV 2012 για τα αθλητικά στοιχήματα όσο και οι αστικού δικαίου συνέπειες λόγω παράβασής της είναι, αυτές καθεαυτές, συμβατές με την ελεύθερη παροχή υπηρεσιών η οποία κατοχυρώνεται στο άρθρο 56 ΣΛΕΕ (Α και Β), από την άλλη πλευρά όμως, οι άδειες δεν χορηγήθηκαν με διαφάνεια, αντιθέτως προς τις διαδικαστικές απαιτήσεις που απορρέουν από την προαναφερθείσα διάταξη (Γ), τίθεται το ζήτημα αν, λόγω της αρχής της υπεροχής του δικαίου της Ένωσης, τα εθνικά δικαστήρια δεν δύνανται
να επιβάλουν τέτοιες συνέπειες στην Tipico (Δ). Θα εξετάσω διαδοχικά τις ανωτέρω πτυχές στις ενότητες που ακολουθούν.
Α.      Το ζήτημα εάν η απαίτηση κατοχής άδειας είναι σύμφωνη με το δίκαιο της Ένωσης
31.      Αφού τα γερμανικά δικαστήρια διαπίστωσαν ότι το γερμανικό κρατικό μονοπώλιο επί των αθλητικών στοιχημάτων δεν συμβιβαζόταν με το άρθρο 56 ΣΛΕΕ και τέθηκε υπό αμφισβήτηση η νομιμότητα της απαγόρευσης των διαδικτυακών στοιχημάτων (βλ. σημείο 8 των παρουσών προτάσεων), κατέστη αναγκαία νομοθετική μεταρρύθμιση προκειμένου να εναρμονιστεί το γερμανικό κανονιστικό πλαίσιο με το δίκαιο της Ένωσης. Εντούτοις, η ως άνω διαπίστωση δεν σήμαινε ότι οι γερμανικές αρχές ήταν υποχρεωμένες να άρουν πλήρως τις ρυθμιστικές παρεμβάσεις στην αγορά και να επιτρέψουν στους παρόχους τυχερών παιγνίων που είναι εγκατεστημένοι σε άλλα κράτη μέλη να παρέχουν ελεύθερα τις υπηρεσίες τους στη Γερμανία (12). Και τούτο διότι, όπως ορθώς παρατηρεί η Βελγική Κυβέρνηση, το Δικαστήριο κρίνει παγίως
ότι η άνευ περιορισμών ελευθερία παροχής υπηρεσιών τυχερών παιγνίων εντός της εσωτερικής αγοράς θα ήταν ανεπιθύμητη, ιδίως από την άποψη της προστασίας των καταναλωτών.
32.      Πράγματι, το Δικαστήριο έχει επανειλημμένως αποφανθεί ότι τα τυχερά παίγνια ενέχουν, για τους καταναλωτές –και εν γένει για τη δημόσια υγεία–, σοβαρούς κινδύνους που συνδέονται, μεταξύ άλλων, με την αλόγιστη σπατάλη και τον εθισμό (13). Έχει επίσης κρίνει ότι οι ως άνω κίνδυνοι επιτείνονται στο πλαίσιο των διαδικτυακών τυχερών παιγνίων, λόγω παραγόντων όπως «η ιδιαίτερη διευκόλυνση και η διαρκής δυνατότητα προσβάσεως των προσφερομένων μέσω Διαδικτύου παιγνίων, καθώς και το τυχόν μεγάλο μέγεθος και η συχνότητα της προσφοράς αυτής διεθνούς χαρακτήρα, σε περιβάλλον το οποίο, εξάλλου, χαρακτηρίζεται από απομόνωση του παίκτη, ανωνυμία και απουσία κοινωνικού ελέγχου» (14).
33.      Υπό το πρίσμα των ανωτέρω, το Δικαστήριο έχει μάλιστα δεχθεί ότι «αντιθέτως προς την καθιέρωση ενός ελευθέρου […] ανταγωνισμού στο πλαίσιο μιας παραδοσιακής αγοράς», η δημιουργία ενός τέτοιου ανταγωνισμού στην «εντελώς ιδιάζουσα αγορά των τυχερών παιγνίων […] είναι δυνατό να έχει επιβλαβές αποτέλεσμα, οφειλόμενο στο ότι οι επιχειρηματίες αυτοί θα είχαν την τάση να ανταγωνίζονται ο ένας τον άλλο σε εφευρετικότητα προκειμένου να καταστήσουν την προσφορά τους ελκυστικότερη από αυτή των ανταγωνιστών τους και, κατά τον τρόπο αυτό, να αυξήσουν τις δαπάνες των καταναλωτών που συνδέονται με τα τυχερά παίγνια, καθώς και τους κινδύνους εξαρτήσεως από τα παίγνια αυτά» (15).
34.      Ελλείψει (θετικής) εναρμόνισης σε επίπεδο Ένωσης, και δεδομένου ότι «η κανονιστική ρύθμιση περί τυχερών παιγνίων περιλαμβάνεται μεταξύ των τομέων εκείνων στους οποίους υπάρχουν σημαντικές διαφορές ηθικής, θρησκευτικής και πολιτιστικής φύσεως μεταξύ των κρατών μελών», οι εθνικές αρχές εξακολουθούν να έχουν την εξουσία, όσον αφορά τη δική τους επικράτεια, να θεσπίζουν τις κανονιστικές διατάξεις που κρίνουν κατάλληλες για την προστασία των καταναλωτών από τους εν λόγω κινδύνους, υπό την προϋπόθεση ότι τηρείται η αρχή της αναλογικότητας. Ειδικότερα, μπορούν, όπως έπραξαν οι γερμανικές αρχές κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών δυνάμει των άρθρων 4a έως 4e και 10a της GlüStV 2012, να εξαρτούν την παροχή υπηρεσιών τυχερών παιγνίων στην εγχώρια αγορά από τη χορήγηση άδειας (16).
35.      Κατά τη γνώμη μου, ένα τέτοιο σύστημα παραχώρησης αδειών συνιστά κατάλληλο μέσο περιορισμού των κινδύνων που ενέχουν για τους καταναλωτές τα τυχερά παίγνια, όπως επισημαίνει και το ίδιο το αιτούν δικαστήριο. Πρώτον, μέσω των προϋποθέσεων χορήγησης των αδειών, οι εθνικές αρχές μπορούν να βεβαιωθούν ότι μόνον οι πάροχοι που αποδεικνύουν την αξιοπιστία τους και την ασφάλεια των τυχερών παιγνίων τους επιτρέπεται να προσφέρουν στοιχήματα στους καταναλωτές (βλ. σημείο 11 των παρουσών προτάσεων). Δεύτερον, μέσω ειδικών απαιτήσεων που συνδέονται με την παραχωρούμενη άδεια, οι ίδιες αρχές μπορούν να διασφαλίσουν ότι οι προσφορές στοιχημάτων των παρόχων που διαθέτουν άδεια έχουν σχεδιαστεί με «ασφαλέστερο» τρόπο (17). Συγκεκριμένα, στην υπό κρίση υπόθεση, οι
πάροχοι όφειλαν, μεταξύ άλλων, να θέσουν υποχρεωτικό όριο μηνιαίου ποσού στοιχηματισμού, ανερχόμενου, κατ’ αρχήν, σε 1 000 ευρώ ανά παίκτη, να προσφέρουν στοιχήματα μόνον ως προς τα αποτελέσματα των αθλητικών αγώνων, και όχι μια πληθώρα «spot bets» για διάφορα γεγονότα που συμβαίνουν στη διάρκεια ενός τέτοιου αγώνα (18) (όπως ποια ομάδα θα σκοράρει πρώτη ή ποιος παίκτης θα υποπέσει πρώτος σε φάουλ κ.λπ.), καθώς και να μην αναρτούν, στον ίδιο ιστότοπο, συνδέσμους προς μη εγκεκριμένα τυχερά παίγνια (βλ. σημείο 12 των παρουσών προτάσεων). Όλες οι ανωτέρω απαιτήσεις συμβάλλουν στον περιορισμό του όγκου των στοιχημάτων και της συχνότητας στοιχηματισμού για τους καταναλωτές και, ως εκ τούτου, στην περιστολή των κινδύνων αλόγιστης σπατάλης και εθισμού. Τρίτον, ένα τέτοιο σύστημα παρέχει στις αρχές τη δυνατότητα να ελέγχουν εκ των προτέρων αν πληρούνται οι προϋποθέσεις, καθώς και να διασφαλίζουν τη συνεχή παρακολούθηση των παρόχων που έχουν λάβει άδεια, προκειμένου να εξακριβώνουν αν όντως τηρούνται οι «παρεπόμενου χαρακτήρα απαιτήσεις».
36.      Στην υπό κρίση υπόθεση πάντως, η Tipico αμφισβητεί κατά πόσον ήταν νόμιμος ο περιορισμός του αριθμού των διαθέσιμων αδειών (σε 20) βάσει της GlüStV 2012. Είναι αληθές ότι το Verwaltungsgericht Wiesbaden (διοικητικό πρωτοδικείο Wiesbaden), κατά την εξέταση της επίδικης διαδικασίας αδειοδότησης, έκρινε ότι η συγκεκριμένη πτυχή της GlüStV 2012 αντέβαινε στο άρθρο 56 ΣΛΕΕ (19) (βλ. σημείο 19 των παρουσών προτάσεων). Ωστόσο, το αιτούν δικαστήριο δεν φαίνεται να συμμερίζεται τις αμφιβολίες αυτές. Από την πλευρά μου, φρονώ ότι ο ανωτέρω περιορισμός δεν είναι, αυτός καθ’ εαυτόν, αντίθετος προς τον σκοπό της προστασίας των καταναλωτών τον οποίο επιδιώκει η GlüStV 2012. Ο περιορισμός του αριθμού των αδειών όχι μόνο διευκολύνει τις εθνικές αρχές στον έλεγχο των παρόχων που διαθέτουν άδεια, αλλά μειώνει και τον κίνδυνο υπέρμετρου ανταγωνισμού μεταξύ ενός υπερβολικά μεγάλου αριθμού κατόχων άδειας, όπως και των ανεπιθύμητων συνεπειών που ενδέχεται να προκύψουν (20). Βεβαίως, εναπόκειται στο αιτούν δικαστήριο να ελέγξει κατά πόσον ισχύει αυτό. Εν πάση περιπτώσει, ακόμη και αν το αιτούν δικαστήριο δεν συμφωνούσε με τον αριθμητικό περιορισμό, και πάλι δεν θα ετίθετο εν αμφιβόλω η νομιμότητα της απαίτησης παραχώρησης άδειας αυτής καθεαυτήν.
37.      Όσον αφορά την αναγκαιότητα μιας τέτοιας απαίτησης παραχώρησης άδειας, θα περιοριστώ στην επισήμανση ότι οι γερμανικές αρχές είχαν το δικαίωμα, βάσει του άρθρου 56 ΣΛΕΕ, να την επιβάλλουν και στους παρόχους τυχερών παιγνίων που είναι, όπως η Tipico, κάτοχοι άδειας χορηγηθείσας από άλλο κράτος μέλος, εν προκειμένω, τη Μάλτα.
38.      Πρώτον, κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, λαμβανομένου υπόψη του περιθωρίου εκτιμήσεως το οποίο διαθέτουν τα κράτη μέλη στον τομέα των τυχερών παιγνίων και ελλείψει εναρμόνισης σε ενωσιακό επίπεδο των προϋποθέσεων χορήγησης αδειών, δεν υφίσταται υποχρέωση κράτους μέλους να αναγνωρίζει τις άδειες τυχερών παιγνίων που έχουν χορηγηθεί από άλλα κράτη μέλη. Κατ’ αρχήν, μια τέτοια άδεια ισχύει μόνο στο έδαφος του κράτους μέλους που την εκδίδει (21).
39.      Δεύτερον, στον βαθμό που η Tipico και η Κυβέρνηση της Μάλτας επικαλέστηκαν την προστασία που ήδη παρέχεται στους παίκτες από το κανονιστικό πλαίσιο της Μάλτας, καθώς και την εποπτεία που ασκούν οι μαλτέζικες αρχές, υπενθυμίζεται ότι, στον τομέα των τυχερών παιγνίων, η ανάγκη λήψης ρυθμιστικού μέτρου πρέπει να εκτιμάται μόνο σε σχέση με το επίπεδο της προστασίας που επιθυμούν να κατοχυρώσουν οι οικείες εθνικές αρχές (22). Στην υπό κρίση υπόθεση, η Μαλτέζικη Κυβέρνηση ισχυρίστηκε μεν κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση ότι, παρά τις «κάποιες επιμέρους διαφορές», τα επίπεδα προστασίας που παρείχαν το μαλτέζικο και το γερμανικό πλαίσιο κατά το επίδικο χρονικό διάστημα ήταν «ουσιωδώς ισοδύναμα», πλην όμως ο ισχυρισμός της δεν είναι αυταπόδεικτος. Ειδικότερα, η Μαλτέζικη Κυβέρνηση δεν ήταν σε θέση να επιβεβαιώσει αν ο μαλτέζικος νόμος περί τυχερών παιγνίων προέβλεπε, όπως η GlüStV 2012, υποχρεωτικά όρια ποσών στοιχηματισμού, κάνοντας λόγο για «διαφόρων ειδών [...] όρια που μπορούν να θέσουν οι παίκτες», τα οποία φαίνεται, επομένως, να είναι αμιγώς προϊόν ιδίας βουλήσεως. Περαιτέρω, δεδομένου ότι δεν φαίνεται να χωρεί οποιοσδήποτε αριθμητικός περιορισμός στις μαλτέζικες άδειες, αν επιτρεπόταν σε κάθε πάροχο που κατέχει άδεια εκδοθείσα στη Μάλτα να παρέχει υπηρεσίες στη Γερμανία, θα δημιουργούνταν ακριβώς το είδος του αδικαιολόγητου ανταγωνισμού που περιγράφεται στο σημείο 33 των παρουσών προτάσεων. Τέλος, όσον αφορά την εποπτεία την οποία ασκούν οι αρχές της Μάλτας, από πάγια νομολογία του Δικαστηρίου προκύπτει ότι ένα κράτος μέλος, όπως η Γερμανία, δεν είναι υποχρεωμένο «να βασιστεί σε ελέγχους που διενεργούνται από τις αρχές άλλου κράτους μέλους μέσω ρυθμιστικών συστημάτων τα οποία δεν ελέγχει το ίδιο» (23).
Β.      Το ζήτημα εάν οι αστικού δικαίου συνέπειες που απορρέουν από την έλλειψη άδειας είναι σύμφωνες με το δίκαιο της Ένωσης
40.      Όπως το άρθρο 56 ΣΛΕΕ δεν απαγορεύει στις γερμανικές αρχές να απαιτούν άδεια για την παροχή υπηρεσιών αθλητικών στοιχημάτων εντός της γερμανικής επικράτειας, έτσι δεν απαγορεύει και την επιβολή των προβλεπόμενων από τον BGB αστικού δικαίου συνεπειών στους παρόχους που άσκησαν δραστηριότητες χωρίς την απαιτούμενη άδεια βάσει της GlüStV 2012.
41.      Όπως παρατηρεί το αιτούν δικαστήριο, αυτές οι αστικού δικαίου συνέπειες είναι ανάλογες προς τον σκοπό προστασίας των καταναλωτών τον οποίο επιδιώκει η GlüStV 2012. Ειδικότερα, η ακυρότητα των συμβάσεων τυχερών παιγνίων (24) –η οποία ενδεχομένως συνεπάγεται υποχρέωση επιστροφής των ποσών στοιχηματισμού που έχουν καταβληθεί από τους παίκτες– συμβάλλει στην αποτροπή της καταστρατήγησης του συστήματος παραχώρησης αδειών, αποθαρρύνοντας τους παρόχους τυχερών παιγνίων από τέτοιες πρακτικές. Ως εκ τούτου, οι εν λόγω συνέπειες είναι πρόσφορες για τη διασφάλιση της επίτευξης του προαναφερθέντος σκοπού (25). Παρίστανται επίσης αναγκαίες συναφώς, δεδομένου ότι οι διοικητικές και ποινικές κυρώσεις που επιβάλλονται για τη διοργάνωση τυχερών παιγνίων χωρίς άδεια ενδέχεται να μην είναι, αυτές καθαυτές, επαρκώς αποτρεπτικές, ιδίως έναντι των παρόχων που είναι εγκατεστημένοι στην αλλοδαπή.
42.      Περαιτέρω, αντιθέτως προς ό,τι υποστηρίζει η Tipico, οι προβλεπόμενες αστικού δικαίου συνέπειες είναι ανάλογες προς τη σοβαρότητα της παράβασης. Όπως θα εκθέσω στο σημείο 56 των παρουσών προτάσεων, άσκηση δραστηριότητας χωρίς κατοχή τοπικής άδειας ισοδυναμεί με παροχή υπηρεσιών σε αγορά χωρίς να υφίσταται σχετικό δικαίωμα. Υπενθυμίζω επίσης ότι σκοπός του καθεστώτος παραχώρησης αδειών είναι η «διοχέτευση» της ροπής του κοινού προς τα τυχερά παίγνια σε προσφορές που είναι εγκεκριμένες, ελεγχόμενες από τις εθνικές αρχές και πλαισιωμένες από απαιτήσεις οι οποίες στοχεύουν στον περιορισμό των κινδύνων αλόγιστης σπατάλης και εθισμού. Αντιθέτως, τα τυχερά παίγνια που διοργανώνονται χωρίς άδεια και διαφεύγουν, εξ ορισμού, τον έλεγχο των αρμόδιων αρχών, με συνέπεια να μην είναι δυνατόν να ελεγχθεί η τήρηση των ανωτέρω απαιτήσεων, ενδέχεται να έχουν ιδιαιτέρως σοβαρές επιπτώσεις στην κοινωνία (26).
43.      Το συμπέρασμα αυτό δεν αναιρείται από το επιχείρημα της Tipico ότι η ακυρότητα των συμβάσεων τυχερών παιγνίων και η επιστροφή των ποσών στοιχηματισμού στους παίκτες δημιουργούν «επιβλαβή κίνητρα», υπό την έννοια ότι οι παίκτες θα μπορούσαν να ενθαρρυνθούν να καταφύγουν σε τυχερά παίγνια που διοργανώνονται χωρίς άδεια γνωρίζοντας ότι θα μπορούσαν πάντοτε να τους επιστραφούν τα χρήματα που απώλεσαν και, συνεπώς, να παίζουν κατ’ επανάληψη, αντιθέτως προς τον σκοπό προστασίας των παικτών από την αλόγιστη σπατάλη και τον εθισμό.
44.      Στην πραγματικότητα, τα τυχερά παίγνια παράνομων παρόχων ενέχουν κινδύνους για τους παίκτες. Σε περίπτωση που ο παίκτης κερδίσει, εάν ο πάροχος αρνηθεί να πληρώσει, ο παίκτης δεν μπορεί να διεκδικήσει τη χρηματική του αξίωση ενώπιον δικαστηρίων, δεδομένου ότι οι υποκείμενες συμβάσεις τυχερών παιγνίων θα κριθούν άκυρες (27). Σε περίπτωση που ο παίκτης χάσει, και πάλι η επιστροφή των ποσών που στοιχημάτισε δεν είναι εγγυημένη. Μολονότι, κατ’ αρχήν, η ακύρωση σύμβασης συνεπάγεται την υποχρέωση αμοιβαίας επιστροφής των παροχών που έλαβαν τα συμβαλλόμενα μέρη, το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι, βάσει του γερμανικού δικαίου (ιδίως του άρθρου 814 και/ή του άρθρου 817, δεύτερη περίοδος, του BGB), η αξίωση επιστροφής μπορεί, κατά την εξουσία εκτιμήσεως του επιληφθέντος δικαστηρίου, να μην αναγνωριστεί σε περίπτωση που ο παίκτης μετέσχε εν γνώσει του σε παράνομα τυχερά παίγνια (28). Η ως άνω κατάσταση δημιουργεί μεγάλο βαθμό ανασφάλειας και για τα δύο μέρη, σύμφωνα με τον σκοπό που επιδιώκει η GlüStV 2012. Πράγματι, αποθαρρύνει τους παρόχους από την καταστρατήγηση του καθεστώτος παραχώρησης αδειών, δεδομένου ότι ενδέχεται να υποχρεωθούν να επιστρέψουν τα ποσά στοιχηματισμού που έλαβαν· ταυτόχρονα, αποθαρρύνει και τους παίκτες από το να «ποντάρουν» παίζοντας με το ίδιο το σύστημα, δεδομένου ότι η αξίωσή τους επιστροφής ενδέχεται να μην αναγνωρισθεί εν τοιαύτη περιπτώσει (29).
Γ.      Επί των πλημμελειών της επίδικης διαδικασίας αδειοδότησης
45.      Μολονότι οι γερμανικές αρχές μπορούσαν, κατά το άρθρο 56 ΣΛΕΕ, να απαιτήσουν από τους παρόχους τυχερών παιγνίων που είναι εγκατεστημένοι σε άλλα κράτη μέλη να λάβουν τοπική άδεια πριν από την παροχή υπηρεσιών στη γερμανική αγορά και είχαν τη δυνατότητα να επιβάλλουν αστικού δικαίου συνέπειες σε περίπτωση μη συμμόρφωσης, εντούτοις η ίδια διάταξη υποχρεώνει τις εν λόγω αρχές να παράσχουν στους ενδιαφερόμενους παρόχους πραγματική δυνατότητα λήψης τέτοιας άδειας, επί ίσοις όροις με τους ημεδαπούς παρόχους. Ως εκ τούτου, η διαδικασία αδειοδότησης έπρεπε να πληροί ορισμένες απαιτήσεις που απορρέουν από το άρθρο 56 ΣΛΕΕ, σε συνδυασμό με τις γενικές αρχές της ίσης μεταχείρισης και της απαγόρευσης των διακρίσεων λόγω ιθαγένειας, καθώς και με τη συνακόλουθη υποχρέωση διαφάνειας. Ειδικότερα, η διαδικασία έπρεπε να στηρίζεται σε αντικειμενικά κριτήρια που να μη δημιουργούν δυσμενείς διακρίσεις και να είναι εκ των προτέρων γνωστά (30).
46.      Στην υπό κρίση υπόθεση, οι γερμανικές αρχές διοργάνωσαν πράγματι μια ανοικτή διαδικασία αδειοδότησης και, κατά τα φαινόμενα, τα κριτήρια για τη χορήγηση των αδειών δεν συνεπάγονταν άμεση ή έμμεση διάκριση εις βάρος των παρόχων που εδρεύουν σε άλλα κράτη μέλη. Ωστόσο, στο πλαίσιο του δικαστικού ελέγχου της διαδικασίας αδειοδότησης, το αρμόδιο διοικητικό δικαστήριο, ήτοι το Verwaltungsgericht Wiesbaden (διοικητικό πρωτοδικείο Wiesbaden), έκρινε ότι, από πολλές απόψεις, η διαδικασία δεν ήταν διαφανής (βλ. σημείο 19 των παρουσών προτάσεων). Οι πλημμέλειες της διαδικασίας είχαν ήδη τεθεί υπόψη του Δικαστηρίου σε προγενέστερη υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση Ince (31). Μολονότι το Δικαστήριο σε εκείνη την υπόθεση δεν αποφάνθηκε επ’ αυτού, φρονώ ότι η έλλειψη διαφάνειας είναι πλέον διαπιστωμένη, καθώς το αιτούν δικαστήριο φαίνεται να συμμερίζεται τις σχετικές παραδοχές του διοικητικού δικαστηρίου. Περαιτέρω, λόγω της μακράς διάρκειας του δικαστικού ελέγχου και της αναστολής της επίδικης διαδικασίας που διατάχθηκε στο πλαίσιο αυτό, η διαδικασία εκείνη ουδέποτε ολοκληρώθηκε. Μόλις το 2020 χορηγήθηκαν άδειες στοιχημάτων σε ιδιωτικούς παρόχους, μεταξύ των οποίων η Tipico, στο πλαίσιο νέας διαδικασίας αδειοδότησης (βλ. σημείο 21 των παρουσών προτάσεων).
Δ.      Συνέπειες των εν λόγω πλημμελειών για τη διαφορά της κύριας δίκης
47.      Όπως προεκτέθηκε, με τα δύο προδικαστικά ερωτήματά του, το αιτούν δικαστήριο ζητεί να διευκρινιστεί ποιες συνέπειες θα έπρεπε να έχουν οι διαπιστωθείσες διαδικαστικές πλημμέλειες για τη διαφορά της κύριας δίκης. Συναφώς, παραπέμπει στη νομολογία Placanica, κατά την οποία ένα κράτος μέλος δεν μπορεί να «επιβάλλει ποινικές [ή διοικητικές] κυρώσεις» σε πάροχο εγκατεστημένο σε άλλο κράτος μέλος για τη μη «εκπλήρωση προϋποθέσεως διοικητικής φύσεως» (στην υπό κρίση υπόθεση, απόκτηση άδειας για τη διοργάνωση στοιχημάτων βάσει της GlüStV 2012), σε περίπτωση που «το οικείο κράτος μέλος, κατά παραβίαση του δικαίου της Ένωσης, αποκλείει ή καθιστά αδύνατη την εκπλήρωση αυτής της προϋποθέσεως» (32) (πράγμα που συμβαίνει στην υπό κρίση υπόθεση, λαμβανομένης υπόψη της έλλειψης διαφάνειας της επίδικης διαδικασίας αδειοδότησης). Η κρίση αυτή του Δικαστηρίου επιβεβαιώθηκε εν συνεχεία στην απόφαση Ince, η οποία, υπενθυμίζω, αφορούσε ακριβώς την ίδια διαδικασία όπως
η υπό κρίση υπόθεση. Στο πλαίσιο αυτό, τα γερμανικά δικαστήρια έχουν ήδη αποφανθεί ότι δεν μπορεί να επιβληθεί ποινική ή διοικητική κύρωση σε παρόχους τυχερών παιγνίων όπως η Tipico για την προσφορά στοιχημάτων που διοργανώνονταν χωρίς άδεια στη γερμανική αγορά κατά το επίδικο χρονικό διάστημα. Το αιτούν δικαστήριο διερωτάται, παρά ταύτα, αν τα γερμανικά δικαστήρια δεν δύνανται να επιβάλλουν σε παρόμοιο πάροχο ούτε τις αστικού δικαίου συνέπειες που προβλέπει ο BGB.
48.      Κατά την Tipico και τη Μαλτέζικη Κυβέρνηση, η απάντηση είναι προδήλως καταφατική. Κατ’ ουσίαν, φαίνεται να ερμηνεύουν, γενικεύοντας, τη νομολογία που μνημονεύθηκε στο προηγούμενο σημείο υπό την έννοια ότι, όταν κράτος μέλος έχει θεσπίσει σύστημα παραχώρησης αδειών για ορισμένες υπηρεσίες, αλλά η διαδικασία αδειοδότησης εισάγει διακρίσεις και/ή στερείται διαφάνειας, οι εθνικές αρχές –τόσο οι διοικητικές όσο και οι δικαστικές– υποχρεούνται, δυνάμει της υπεροχής του άρθρου 56 ΣΛΕΕ, να αφήνουν ανενεργό το επίμαχο σύστημα στο σύνολό του. Αντιθέτως, οφείλουν να μην το εφαρμόζουν, ανεχόμενες κατ’ αυτόν τον τρόπο στην πράξη την ελεύθερη παροχή υπηρεσιών εντός της εθνικής επικράτειας, μέχρι τη λήψη των αναγκαίων διορθωτικών μέτρων, ήτοι τη χορήγηση αδειών στο πλαίσιο νέας διαδικασίας σύμφωνης προς το δίκαιο της Ένωσης. Υπό το ανωτέρω πρίσμα, εφόσον δεν ήταν δυνατό να επιβληθούν ποινικές ή διοικητικές κυρώσεις σε παρόχους όπως η Tipico για την προσφορά στοιχημάτων που διοργανώνονταν χωρίς άδεια σε χρονικό σημείο κατά το οποίο οι γερμανικές αρχές δεν είχαν θεσπίσει διαδικασία αδειοδότησης σύμφωνη με το δίκαιο της Ένωσης, για τον ίδιο λόγο δεν μπορούσε να τους επιβληθεί καμία συνέπεια αστικού δικαίου.
49.      Η ριζοσπαστική αυτή προσέγγιση δεν με πείθει, όπως δεν έπεισε ούτε το αιτούν δικαστήριο, το σύνολο των κυβερνήσεων που υπέβαλαν παρατηρήσεις και την Επιτροπή. Κατά τη γνώμη μου, η μάλλον διασταλτική ερμηνεία της νομολογίας του Δικαστηρίου την οποία προφανώς υποστηρίζουν η Tipico και η Μαλτέζικη Κυβέρνηση –ισχυριζόμενες ότι ένα, κατά τα λοιπά, συμβατό με το άρθρο 56 ΣΛΕΕ σύστημα παραχώρησης αδειών πρέπει να αφήνεται ανεφάρμοστο στο σύνολό του σε περίπτωση που κατά το κρίσιμο χρονικό διάστημα ανακύπτουν δυσχέρειες κατά την αδειοδότηση– είναι απορριπτέα ως υπερβολική (1). Αντιθέτως, πρέπει να υιοθετηθεί μια λιγότερη απόλυτη ερμηνεία της προαναφερθείσας νομολογίας: το σύστημα μπορεί μεν, κατ’ αρχήν, να εφαρμοστεί, αλλά δεν θα πρέπει να επιβάλλονται διοικητικές ή ποινικές κυρώσεις και/ή συνέπειες αστικού δικαίου σε πάροχο τυχερών παιγνίων για τυχόν παράβαση του συστήματος, όταν, υπό τις ιδιαίτερες περιστάσεις της συγκεκριμένης υπόθεσης, μια τέτοια μεταχείριση θα ήταν δυσανάλογη (2).
1.      Γιατί δεν πρέπει να γίνει δεκτή η διασταλτική ερμηνεία της νομολογίας του Δικαστηρίου σχετικά με τις κυρώσεις
50.      Κρίνω σκόπιμο να υπενθυμίσω δύο σημαντικά σημεία. Πρώτον, σε γενικές γραμμές, το άρθρο 56 ΣΛΕΕ έχει άμεσο αποτέλεσμα και, ως εκ τούτου, παρέχει στους παρόχους που είναι εγκατεστημένοι σε οποιοδήποτε κράτος μέλος δικαιώματα τα οποία μπορούν να επικαλούνται ενώπιον των αρχών –τόσο των διοικητικών όσο και των δικαστικών– άλλων κρατών μελών, ακόμη και σε ένδικες διαδικασίες μεταξύ ιδιωτών όπως στην υπό κρίση υπόθεση (33). Επιπλέον, οι εθνικές αρχές υποχρεούνται, δυνάμει των αρχών της καλόπιστης συνεργασίας και της υπεροχής, να εφαρμόζουν την ανωτέρω διάταξη και να διασφαλίζουν την αποτελεσματική προστασία των σχετικών δικαιωμάτων στις υποθέσεις των οποίων επιλαμβάνονται. Ειδικότερα, όταν κινούνται ενώπιόν τους διαδικασίες (ποινικές, διοικητικές ή αστικές) κατά ενός τέτοιου παρόχου λόγω παράβασης εθνικού συστήματος παραχώρησης αδειών και ο πάροχος προβάλλει, προς υπεράσπισή του, ως αμυντικό ισχυρισμό ότι το επίμαχο σύστημα είναι ασύμβατο με το άρθρο 56 ΣΛΕΕ, οι εν λόγω αρχές οφείλουν να εξετάζουν το ζήτημα και, στο μέτρο που είναι αναγκαίο για την κατοχύρωση των οικείων δικαιωμάτων, να αφήνουν ανεφάρμοστη οποιαδήποτε αντίθετη εθνική διάταξη (34).
51.      Δεύτερον, η νομολογία που μνημονεύεται στο σημείο 47 των παρουσών προτάσεων ανάγεται στις παλαιότερες αποφάσεις του Δικαστηρίου στις υποθέσεις Auer (35) και Rienks (36). Σε αμφότερες τις
ως άνω υποθέσεις, ένας πολίτης της Ένωσης είχε λάβει, σε ένα πρώτο κράτος μέλος, δίπλωμα που του παρείχε το δικαίωμα άσκησης του κτηνιατρικού επαγγέλματος. Και στις δύο εκείνες υποθέσεις, ο πολίτης εγκαταστάθηκε κατόπιν σε άλλο κράτος μέλος και θέλησε να συνεχίσει να ασκεί εκεί τη δραστηριότητά του. Το κράτος μέλος υποδοχής απαιτούσε, ως προϋπόθεση για την άσκηση του συγκεκριμένου επαγγέλματος στο έδαφός του, την εγγραφή στον εθνικό κτηνιατρικό σύλλογο (Γαλλία). Ο ενδιαφερόμενος ζήτησε να εγγραφεί αλλά ο σύλλογος απέρριψε την αίτησή του με την αιτιολογία ότι δεν αναγνώριζε το εκδοθέν στην αλλοδαπή δίπλωμά του. Ο κτηνίατρος άρχισε, παρά ταύτα, να παρέχει υπηρεσίες στο κράτος μέλος υποδοχής και εν τέλει του ασκήθηκε δίωξη για παράνομη άσκηση του επαγγέλματος. Προς υπεράσπισή του, υποστήριξε ότι η επιβολή της υποχρέωσης εγγραφής μέσω ποινικών ή διοικητικών κυρώσεων αντιβαίνει στο δίκαιο της Ένωσης.
52.      Στο πλαίσιο αυτό, το Δικαστήριο επισήμανε ότι, δυνάμει του τότε ισχύοντος παράγωγου δικαίου της Ένωσης σχετικά με την ελευθερία εγκατάστασης και την ελεύθερη κυκλοφορία των εργαζομένων (37), τα κράτη μέλη ήταν υποχρεωμένα να αναγνωρίζουν τα επαγγελματικά προσόντα που απέκτησαν οι κτηνίατροι σε άλλο κράτος μέλος. Επομένως, το δίκαιο της Ένωσης παρείχε ευθέως στον ενδιαφερόμενο το δικαίωμα να ασκεί, βάσει ενός τέτοιου διπλώματος,
το επάγγελμα του κτηνιάτρου στο κράτος μέλος υποδοχής, δικαίωμα το οποίο μπορούσε να επικαλεστεί ενώπιον των εθνικών αρχών. Αν και το κράτος μέλος υποδοχής διατηρούσε τη δυνατότητα να τον υποχρεώσει να εγγραφεί στα μητρώα του συλλόγου, η απαίτηση αυτή συνιστούσε απλώς «προϋπόθεση διοικητικής φύσεως», δεδομένου ότι, δυνάμει του δικαίου της Ένωσης, είχε το δικαίωμα να εγγραφεί. Ωστόσο, εφόσον η εγγραφή του «δεν έγινε δεκτή κατά παραβίαση του [ενωσιακού] δικαίου», δεν επιτρεπόταν να του επιβληθεί ποινική ή διοικητική κύρωση για την άσκηση του επαγγέλματος χωρίς να έχει εγγραφεί. Υπό τις περιστάσεις αυτές, το να τεθεί εκποδών η απαίτηση εγγραφής και, συνακόλουθα, να αποκλειστεί η επιβολή κυρώσεων για την παράβασή της ήταν προδήλως αναγκαίο για την προστασία του επίμαχου δικαιώματος, το οποίο, σε διαφορετική περίπτωση, θα στερούνταν «κάθε πρακτικής αποτελεσματικότητας» (38).
53.      Αρκετά χρόνια αργότερα, το Δικαστήριο εφάρμοσε κατ’ αναλογίαν την ίδια λύση στον τομέα των τυχερών παιγνίων, με την απόφασή του Placanica. Στην υπόθεση εκείνη, η Ιταλία είχε προβλέψει απαίτηση κατοχής άδειας για την παροχή υπηρεσιών στοιχημάτων στο έδαφός της, απαίτηση η οποία ήταν καθεαυτήν συμβατή με το άρθρο 56 ΣΛΕΕ για τους λόγους που εκτέθηκαν ανωτέρω, ο τρόπος όμως με τον οποίο παραχωρήθηκαν οι άδειες δεν διασφάλιζε τη διαφάνεια και την απουσία διακρίσεων. Συνακόλουθα, ορισμένοι πάροχοι είχαν αποκλειστεί παρανόμως από τη διαδικασία αδειοδότησης. Παραπέμποντας στην απόφαση Rienks, το Δικαστήριο έκρινε, όπως υπομνήσθηκε στο σημείο 47 των παρουσών προτάσεων, ότι «ένα κράτος μέλος δεν μπορεί να επιβάλλει ποινικές κυρώσεις για τη μη εκπλήρωση προϋποθέσεως διοικητικής φύσεως, οσάκις το οικείο κράτος μέλος, κατά παραβίαση του [ενωσιακού] δικαίου, αποκλείει ή καθιστά αδύνατη την εκπλήρωση αυτής της προϋποθέσεως» (39). Συνεπώς, συναγόταν μάλλον το συμπέρασμα ότι, ενόσω δεν είχε τεθεί σε εφαρμογή νέα διαδικασία χορήγησης άδειας υπέρ των παρανόμως αποκλεισθέντων παρόχων, οι ιταλικές αρχές δεν είχαν τη δυνατότητα να εφαρμόσουν την απαίτηση κατοχής άδειας και, ειδικότερα, να επιβάλουν ποινικές κυρώσεις στους κατηγορουμένους για την πρακτορεία στοιχημάτων για λογαριασμό των εν λόγω παρόχων (40).
54.      Με όλον τον σεβασμό προς το Δικαστήριο, εκτιμώ ότι οι δύο καταστάσεις δεν είναι, στην ουσία τους, όμοιες. Σε περίπτωση που εθνικές αρχές έχουν προβλέψει απαίτηση κατοχής άδειας η οποία είναι καθεαυτήν συμβατή με το άρθρο 56 ΣΛΕΕ, οι πάροχοι τυχερών παιγνίων που είναι εγκατεστημένοι σε άλλα κράτη μέλη δεν αντλούν από την ως άνω διάταξη ένα άμεσης ισχύος δικαίωμα, ίδιου είδους με εκείνο το οποίο είχαν οι κτηνίατροι στις υποθέσεις Auer και Rienks (α). Αν οι εθνικές αρχές υποχρεώνονταν να μην εφαρμόζουν την απαίτηση και, ως εκ τούτου, να ανεχθούν την παράβασή της από τους οικονομικούς παρόχους, απλώς και μόνον διότι η ισχύουσα κατά το επίδικο χρονικό διάστημα διαδικασία αδειοδότησης ενείχε ορισμένες πλημμέλειες, τούτο θα έβαινε πέραν του αναγκαίου μέτρου για την προστασία του δικαιώματος που αντλούν οι πάροχοι από την προαναφερθείσα διάταξη (β). Μια τέτοια ερμηνεία θα ήταν, κατά τη γνώμη μου, δυσανάλογη και από την άποψη αυτή (γ). Το ίδιο ισχύει, κατ’ εμέ, ακόμη και σε περιπτώσεις όπως εκείνη της υπό κρίση υπόθεσης, όπου η απαίτηση κατοχής άδειας θεσπίστηκε προς αντικατάσταση κρατικού μονοπωλίου το οποίο είχε κριθεί ασύμβατο προς το δίκαιο της Ένωσης (δ).
α)      Τι είδους δικαίωμα αντλούν οι πάροχοι τυχερών παιγνίων από το άρθρο 56 ΣΛΕΕ στην προκειμένη περίπτωση
55.      Γενικώς, τα δικαιώματα τα οποία αντλούν οι πάροχοι από το άρθρο 56 ΣΛΕΕ είναι απόρροια των υποχρεώσεων που επιβάλλει η ίδια διάταξη στα κράτη μέλη. Εν προκειμένω, όπως εκτέθηκε στα σημεία 31 έως 39 των παρουσών προτάσεων, τα κράτη μέλη δεν υποχρεούνται να επιτρέπουν στους παρόχους τυχερών παιγνίων που είναι εγκατεστημένοι σε άλλα κράτη μέλη να παρέχουν ελεύθερα υπηρεσίες τυχερών παιγνίων στο έδαφός τους· διαθέτουν την εξουσία να εξαρτούν την άσκηση της συγκεκριμένης δραστηριότητας από την απαίτηση κατοχής άδειας. Επιπλέον, η ανωτέρω διάταξη ουδόλως επιβάλλει στα κράτη μέλη υποχρέωση να αναγνωρίζουν τις άδειες τυχερών παιγνίων που χορηγούνται από άλλο κράτος μέλος.
56.      Επομένως, το άρθρο 56 ΣΛΕΕ δεν παρέχει στους παρόχους τυχερών παιγνίων που είναι εγκατεστημένοι (και, ενδεχομένως, κάτοχοι άδειας) σε ένα κράτος μέλος δικαίωμα παροχής υπηρεσιών σε άλλο κράτος μέλος. Πράγματι, τέτοιο δικαίωμα απορρέει μόνον από την άδεια την οποία πρέπει να λάβει ο πάροχος στο κράτος υποδοχής.
57.      Επίσης, το άρθρο 56 ΣΛΕΕ δεν επιβάλλει στα κράτη μέλη την υποχρέωση να χορηγούν αυτομάτως παρόμοιες άδειες στους αλλοδαπούς παρόχους. Τα κράτη μέλη έχουν τη δυνατότητα να επιβάλλουν συναφείς προϋποθέσεις, εφόσον είναι αναλογικές και δεν εισάγουν διακρίσεις, ενώ δύνανται ακόμη και να περιορίζουν τον αριθμό των διαθέσιμων αδειών. Κατά συνέπεια, το άρθρο 56 ΣΛΕΕ δεν απονέμει στους εν λόγω παρόχους δικαίωμα να τους χορηγηθεί τέτοια άδεια.
58.      Πράγματι, η διάταξη αυτή απλώς υποχρεώνει τα κράτη μέλη να διασφαλίζουν την πρόσβαση σε μια διαφανή και χωρίς διακρίσεις διαδικασία αδειοδότησης, και η αντίστροφη όψη της ως άνω υποχρέωσης είναι το αντίστοιχο δικαίωμα των παρόχων. Προφανώς, για τους ίδιους τους παρόχους, η απόκτηση της απαιτούμενης τοπικής άδειας για τη διοργάνωση τυχερών παιγνίων δεν μπορεί να χαρακτηριστεί απλώς ως «προϋπόθεση διοικητικής φύσεως».
β)      Η μη εφαρμογή της απαίτησης κατοχής άδειας θα έβαινε πέραν του αναγκαίου μέτρου για την προστασία του δικαιώματος των παρόχων
59.      Σε περίπτωση που οι εθνικές αρχές απαιτούν άδεια για την παροχή υπηρεσιών τυχερών παιγνίων, αλλά οι άδειες δεν χορηγούνται στο πλαίσιο διαφανούς και χωρίς διακρίσεις διαδικασίας αδειοδότησης, η μη εφαρμογή της απαίτησης κατοχής άδειας σε τυχόν μεταγενέστερες ένδικες διαδικασίες οι οποίες κινούνται, είτε από δημόσιες αρχές είτε από ιδιώτες, κατά παρόχων που παρέχουν υπηρεσίες τυχερών παιγνίων χωρίς την απαιτούμενη άδεια θα έβαινε πέραν του αναγκαίου μέτρου για την προστασία του δικαιώματος το οποίο απονέμει το δίκαιο της Ένωσης στους παρόχους (41).
60.      Υπενθυμίζω συναφώς ότι, στον τομέα των τυχερών παιγνίων, η απαίτηση κατοχής άδειας είναι, αυτή καθεαυτήν, συμβατή με το δίκαιο της Ένωσης. Όταν ανακύπτουν δυσχέρειες στη χορήγηση αδειών, το δίκαιο της Ένωσης δεν επιβάλλει να επιτρέπεται αμέσως στους παρόχους τυχερών παιγνίων να παρέχουν ελεύθερα τις υπηρεσίες τους στην αγορά και να διαφεύγουν από κάθε σχετική έννομη συνέπεια την οποία προβλέπει το εθνικό δίκαιο. Το δικαίωμα που αντλούν οι πάροχοι από το άρθρο 56 ΣΛΕΕ κατοχυρώνεται καταλλήλως, και δη επαρκώς, χάρη στη διαθεσιμότητα –την οποία τα κράτη μέλη οφείλουν να εγγυώνται– μέσων ένδικης προστασίας ώστε οι πάροχοι να έχουν τη δυνατότητα να προσβάλουν δικαστικώς τη διαδικασία αδειοδότησης λόγω των πλημμελειών που ενέχει, ή την έλλειψη τέτοιας διαδικασίας (42). Εξάλλου, αυτή ακριβώς είναι η προσέγγιση που αποτυπώνεται στο παράγωγο ενωσιακό δίκαιο για τις δημόσιες συμβάσεις και την ανάθεση συμβάσεων παραχώρησης, το οποίο, καίτοι δεν έχει εφαρμογή στην υπό κρίση υπόθεση, αποτελεί σχετικό σημείο αναφοράς (43). Κατά συνέπεια, αντί να εισέλθουν στην αγορά χωρίς άδεια, οι πάροχοι θα πρέπει να κάνουν χρήση των διαθέσιμων μέσων έννομης προστασίας και να αναμείνουν την έκβαση της αντίστοιχης ένδικης διαδικασίας.
61.      Στο πλαίσιο μιας τέτοιας δικαστικής προσβολής της διαδικασίας αδειοδότησης, ή της έλλειψής της, τα αρμόδια δικαστήρια είναι σε θέση να διασφαλίσουν κατάλληλη και επαρκή προστασία του επίμαχου δικαιώματος, αποκλείοντας την εφαρμογή οποιασδήποτε αντίθετης προς το άρθρο 56 ΣΛΕΕ πτυχής του εθνικού δικαίου που διέπει την αδειοδότηση (επί παραδείγματι, προϋπόθεσης χορήγησης η οποία εισάγει διακρίσεις ή δυσανάλογου περιορισμού του αριθμού των διαθέσιμων αδειών), ακυρώνοντας κάθε παράνομη απόφαση της αναθέτουσας αρχής και διατάσσοντάς την να λάβει τα αναγκαία μέτρα για την επανόρθωση της κατάστασης (όπως η οργάνωση νέας διαδικασίας σύμφωνης με το δίκαιο της Ένωσης ή η χορήγηση άδειας σε πάροχο που πληροί τις προβλεπόμενες από το εθνικό δίκαιο προϋποθέσεις) (44).
62.      Δεν με πείθει το επιχείρημα της Tipico ότι μια τέτοια ένδικη διαδικασία θα ήταν χρονοβόρα και θα διασφάλιζε, εν πάση περιπτώσει, την προστασία του δικαιώματος που αντλούν οι πάροχοι τυχερών παιγνίων από το άρθρο 56 ΣΛΕΕ μόνο «για το μέλλον», χωρίς να αποκαθίσταται η ζημία εκ της απώλειας εμπορικών ευκαιριών που θα υφίστατο ένας τέτοιος πάροχος αν δεν του επιτρεπόταν να εισέλθει αμέσως στην αγορά.
63.      Κατ’ αρχάς, το δίκαιο της Ένωσης επιβάλλει να περατώνονται τέτοιες ένδικες διαδικασίες το συντομότερο δυνατόν (45). Περαιτέρω, σε περίπτωση που κράτος μέλος προσβάλλει το δικαίωμα το οποίο αντλούν οι πάροχοι από το άρθρο 56 ΣΛΕΕ, παραλείποντας να θεσπίσει εγκαίρως μια διαφανή και χωρίς διακρίσεις διαδικασία αδειοδότησης, οι πάροχοι δικαιούνται, βάσει του δικαίου της Ένωσης –όπως ορθώς υποστήριξαν ο DK, η Ελληνική Δημοκρατία και η Επιτροπή– να ζητήσουν από το εν λόγω κράτος την αποκατάσταση της επακόλουθης ζημίας, συμπεριλαμβανομένης της απώλειας εμπορικών ευκαιριών (46). Επομένως, μια τέτοια ζημία μπορεί να αποκατασταθεί επαρκώς κατ’ αυτόν τον τρόπο.
γ)      Η μη εφαρμογή της απαίτησης κατοχής άδειας δεν θα ήταν σύμφωνη με την αρχή της αναλογικότητας
64.      Τυχόν επιβολή στις εθνικές αρχές της υποχρέωσης να αφήνουν εντελώς ανεφάρμοστο το σύστημα παραχώρησης αδειών και, στην πράξη, να ανέχονται την ελεύθερη παροχή υπηρεσιών από παρόχους τυχερών παιγνίων στην εθνική επικράτεια μέχρι την οργάνωση διαδικασίας χορήγησης άδειας σύμφωνης με το δίκαιο της Ένωσης –ή να νομιμοποιούν εκ των υστέρων τη συμπεριφορά παρόχου που εισήλθε στην αγορά ενόσω δεν υπήρχε τέτοια διαδικασία– θα συνιστούσε, ομοίως, δυσανάλογο μέσο για την προστασία του δικαιώματος που αντλούν οι πάροχοι από το άρθρο 56 ΣΛΕΕ, λαμβανομένων υπόψη των αρνητικών συνεπειών που θα είχε μια τέτοια προσέγγιση για άλλα έννομα συμφέροντα.
65.      Πρώτον, μια τέτοια ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης θα έθιγε όχι μόνον την αποτελεσματικότητα των εθνικών συστημάτων παραχώρησης αδειών, τα οποία είναι, αυτά καθεαυτά, συμβατά με το δίκαιο της Ένωσης, αλλά και την αποτελεσματικότητα των ενωσιακών κανόνων που διέπουν τον δικαστικό έλεγχο των διαδικασιών αδειοδότησης, όπως και την ασφάλεια δικαίου στην κατοχύρωση της οποίας αποσκοπούν οι κανόνες αυτοί. Όπως προεκτέθηκε, οι οικονομικοί πάροχοι καλούνται να υποβάλουν αίτηση για χορήγηση άδειας και, εφόσον συντρέχει τέτοια περίπτωση, να ζητήσουν δικαστικό έλεγχο των προϋποθέσεων χορήγησής της πριν εισέλθουν στην αγορά. Εάν διενεργηθεί τέτοιος έλεγχος, η νομιμότητα της διαδικασίας κρίνεται εκ των προτέρων, με συνέπεια να κατοχυρώνεται ένας ορισμένος βαθμός ασφάλειας για όλα τα ενδιαφερόμενα μέρη (47). Αντιθέτως, μια διασταλτική ερμηνεία της νομολογίας του Δικαστηρίου σχετικά με τις κυρώσεις θα ενθάρρυνε τους παρόχους, επί τη βάσει απλών υπονοιών ως προς τη νομιμότητα της διαδικασίας αδειοδότησης, να αγνοήσουν τους ισχύοντες κανόνες και να «τζογάρουν» μπαίνοντας στην αγορά χωρίς να έχουν λάβει άδεια, με την προσδοκία ότι, εάν κινηθεί σε μεταγενέστερο χρόνο ένδικη διαδικασία εις βάρος τους, θα μπορέσουν να αποποιηθούν εκ των υστέρων οποιαδήποτε ευθύνη αμφισβητώντας τη νομιμότητα της διαδικασίας αδειοδότησης. Ωστόσο, μια τέτοια συμπεριφορά θα προκαλούσε μεγάλη ανασφάλεια, ιδίως για τους καταναλωτές –οι οποίοι ενδέχεται να μην είναι πλέον σε θέση να διακρίνουν ποιοι πάροχοι δραστηριοποιούνται νομίμως στην αγορά και ποιοι όχι– ή για τους ανταγωνιστές, οι οποίοι ενδέχεται να
είναι κάτοχοι άδειας και να υφίστανται, παρά ταύτα, αθέμιτο ανταγωνισμό από παρόχους που δεν διαθέτουν άδεια και, ως εκ τούτου, δεν υπόκεινται στους περιορισμούς τους οποίους επιβάλλει το σύστημα παραχώρησης άδειας.
66.      Δεύτερον, και κυριότερον, υπενθυμίζω ότι, όπως προεκτέθηκε, η απαίτηση κατοχής άδειας θεωρείται συμβατή με το δίκαιο της Ένωσης στον τομέα των τυχερών παιγνίων ακριβώς διότι τα τυχερά παίγνια ενέχουν σοβαρούς και διαπιστωμένους κινδύνους για τους καταναλωτές, και εν γένει για τη δημόσια υγεία. Μια τέτοια απαίτηση αποσκοπεί στον μετριασμό των κινδύνων.
67.      Αν, όποτε η διαδικασία αδειοδότησης ενείχε πλημμέλειες, οι εθνικές αρχές υποχρεούνταν να απόσχουν πλήρως από την εφαρμογή της απαίτησης κατοχής άδειας, όλοι οι πάροχοι τυχερών παιγνίων που είναι εγκατεστημένοι σε άλλα κράτη μέλη θα ήταν ελεύθεροι να παρέχουν υπηρεσίες στην αγορά του οικείου κράτους μέλους, εκθέτοντας κατ’ αυτόν τον τρόπο τον πληθυσμό –έστω και για μεταβατική περίοδο– στους εν λόγω κινδύνους. Σε ένα ελαφρώς διαφορετικό πραγματικό πλαίσιο, το Δικαστήριο επέδειξε ιδιαίτερη μέριμνα ώστε να αποφευχθεί ένα τέτοιο αποτέλεσμα (48).
68.      Επιπλέον, μια κατ’ αναλογίαν εφαρμογή της διασταλτικής αυτής ερμηνείας σε άλλους τομείς θα χρησίμευε για να καταδείξει, αν ήταν απαραίτητο, τους κινδύνους που ενέχει. Επί παραδείγματι, ας υποτεθεί ότι κράτος μέλος αποφασίζει να απελευθερώσει την πώληση φαρμακευτικής κάνναβης στο έδαφός του αλλά κρίνει ότι η σχετική δραστηριότητα πρέπει να υπόκειται σε καθεστώς προηγούμενης άδειας: μόνο περιορισμένος αριθμός παρόχων που έχουν επιλεγεί βάσει αυστηρών κριτηρίων, θα μπορεί να πωλεί το συγκεκριμένο προϊόν, σε καθορισμένους χώρους, σε ρυθμιζόμενες ποσότητες κ.ο.κ. Σε περίπτωση κατά την οποία η διαδικασία παραχώρησης αδειών στερούνταν διαφάνειας ή διαπιστωνόταν ότι ορισμένες προϋποθέσεις εισάγουν διακρίσεις ή είναι δυσανάλογες, θα σήμαινε αυτό ότι οι εθνικές αρχές δεν θα επιτρεπόταν πλέον να εφαρμόζουν το σύστημα αδειοδότησης και ότι όλοι οι εγκατεστημένοι σε άλλα κράτη μέλη πάροχοι θα είχαν το δικαίωμα να πωλούν ελεύθερα φαρμακευτική κάνναβη στο οικείο κράτος μέλος, έως ότου τεθεί σε εφαρμογή διαδικασία σύμφωνη με το δίκαιο της Ένωσης; Δύσκολα μπορεί να γίνει δεκτό ότι το Δικαστήριο θα προέκρινε μια τόσο ριζοσπαστική λύση ως αναλογική.
δ)      Το γεγονός ότι η απαίτηση κατοχής άδειας αντικατέστησε κρατικό μονοπώλιο το οποίο κρίθηκε ασύμβατο προς το δίκαιο της Ένωσης
69.      Στο σημείο αυτό, κρίνω σκόπιμο να εξετάσω μια άλλη πτυχή της αποφάσεως Ince, η οποία, μολονότι δεν μνημονεύεται από το αιτούν δικαστήριο, συζητήθηκε εκτενώς ενώπιον του Δικαστηρίου από τους μετέχοντες στη διαδικασία.
70.      Υπενθυμίζω ότι το σύστημα παραχώρησης αδειών θεσπίστηκε με τα άρθρα 4a έως 4e και 10a της GlüStV 2012 επειδή το προβλεπόμενο από την GlüStV 2008 κρατικό μονοπώλιο διοργάνωσης και πρακτορείας αθλητικών στοιχημάτων είχε κριθεί ασυμβίβαστο με το άρθρο 56 ΣΛΕΕ (βλ. σημεία 8 και 9 των παρουσών προτάσεων).
71.      Με βάση το νέο σύστημα, ο (πρώην, θεωρητικά τουλάχιστον) κάτοχος του μονοπωλίου, δηλαδή o ODDSET, όπως και οι ιδιωτικοί πάροχοι, ήταν υποχρεωμένος να λάβει άδεια για την παροχή υπηρεσιών στοιχημάτων. Εντούτοις, κατ’ εξαίρεση, το άρθρο 29 της GlüStV 2012 επέτρεπε στον εν λόγω πάροχο να συνεχίσει να προσφέρει τυχερά παίγνια για μεταβατική περίοδο η οποία επρόκειτο να διαρκέσει έως ένα έτος μετά την παραχώρηση των πρώτων αδειών.
72.      Ωστόσο, δεδομένου ότι, στην πράξη, ουδεμία άδεια είχε χορηγηθεί βάσει της GlüStV 2012 λόγω των πλημμελειών που ενείχε η επίδικη διαδικασία αδειοδότησης, και ότι ο ODDSET εξακολουθούσε να παρέχει υπηρεσίες στοιχημάτων στο πλαίσιο του μεταβατικού αυτού καθεστώτος, το Δικαστήριο έκρινε με την απόφαση Ince ότι το μονοπώλιο επί των αθλητικών στοιχημάτων «εξακολούθησε στην πράξη» να υφίσταται κατά το επίδικο χρονικό διάστημα. Ως εκ τούτου, το Δικαστήριο αποφάνθηκε ότι η θέσπιση του συστήματος παραχώρησης αδειών το οποίο προβλέπεται με τα άρθρα 4a έως 4e και 10a της GlüStV 2012 «δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι αίρει την έλλειψη συμβατότητας με το άρθρο 56 ΣΛΕΕ [του] καθεστώτος κρατικού μονοπωλίου». Επίσης, για τον ίδιο λόγο, το Δικαστήριο κατέληξε στο συμπέρασμα ότι το άρθρο 56 ΣΛΕΕ «αντιτίθεται στην επιβολή κυρώσεων» από κράτος μέλος για την άνευ αδείας διοργάνωση ή πρακτορεία αθλητικών στοιχημάτων στην επικράτειά του (49).
73.      Οι μετέχοντες στη διαδικασία συζήτησαν εκτενώς, ενώπιον του Δικαστηρίου, το ζήτημα αν το συγκεκριμένο τμήμα του σκεπτικού της απόφασης Ince ασκεί επιρροή στη διαφορά της κύριας δίκης. Ο DK και η Επιτροπή θεωρούν ότι δεν χωρεί κατ’ αναλογίαν εφαρμογή του. Η υπόθεση που οδήγησε στην έκδοση της απόφασης εκείνης αφορούσε τυχερά παίγνια σε φυσικούς χώρους (50), τα οποία ήταν πράγματι υποκείμενα σε κρατικό μονοπώλιο βάσει της GlüStV 2008 και
σε σχέση με τα οποία ο ODDSET συνέχιζε να δραστηριοποιείται στη γερμανική αγορά κατά το επίδικο χρονικό διάστημα, σύμφωνα με το άρθρο 29 της GlüStV 2012. Αντιθέτως, η υπό κρίση υπόθεση αφορά τυχερά παίγνια μέσω διαδικτύου, τα οποία απαγορεύονταν πλήρως από την GlüStV 2008 (βλ. σημείο 6 των παρουσών προτάσεων). Συνεπώς, ο ODDSET δεν είχε το δικαίωμα να προσφέρει στοιχήματα μέσω διαδικτύου δυνάμει του άρθρου 29 της GlüStV 2012 και, πράγματι, δεν το έπραξε κατά το επίδικο χρονικό διάστημα. Η Tipico το αμφισβητεί εντόνως, υποστηρίζοντας ότι, στην πράξη, το μονοπώλιο του ODDSET κάλυπτε, τόσο από νομική άποψη όσο και de facto, και το διαδίκτυο κατά το επίδικο χρονικό διάστημα. Βεβαίως, εναπόκειται στο αιτούν δικαστήριο να επιλύσει το πραγματικό αυτό ζήτημα. Εντούτοις, αμφιβάλλω κατά πόσον θα είναι απαραίτητο.
74.      Ο λόγος είναι ότι ούτε το προαναφερθέν τμήμα της συλλογιστικής του Δικαστηρίου στην απόφαση Ince μπορεί, κατά τη γνώμη μου, να ερμηνευθεί κατά γράμμα και διασταλτικώς. Όπως προεκτέθηκε, ένα κράτος μέλος διαθέτει ευχέρεια, δυνάμει του άρθρου 56 ΣΛΕΕ, να αντικαταστήσει ένα μονοπώλιο που κρίνεται ασύμβατο προς το δίκαιο της Ένωσης με σύστημα παραχώρησης αδειών. Εκτιμώ ότι μπορεί επίσης νομίμως να παράσχει στον δημόσιο πάροχο που κατείχε επισήμως το μονοπώλιο τη δυνατότητα να συνεχίσει την προσφορά του για μεταβατική περίοδο, κατά τη διάρκεια της οποίας πρέπει να χορηγούνται άδειες σε ιδιωτικούς παρόχους, προκειμένου να διασφαλιστεί ότι, κατά το ίδιο χρονικό διάστημα, η νόμιμη και ελεγχόμενη προσφορά τυχερών παιγνίων παραμένει διαθέσιμη για τους καταναλωτές, ώστε να αποφευχθεί το ενδεχόμενο να στραφούν στην ανεξέλεγκτη προσφορά από παράνομους παρόχους (51). Εάν ανακύψουν καθυστερήσεις ή δυσχέρειες κατά τη χορήγηση αδειών σε ιδιωτικούς παρόχους, το δίκαιο της Ένωσης δεν μπορεί να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι απαιτεί, και πάλι, να μείνει ανεφάρμοστο το σύστημα στο σύνολό του λόγω της «εξακολούθησης του παράνομου μονοπωλίου», και ότι όλοι οι πάροχοι τυχερών παιγνίων είναι ελεύθεροι να παρέχουν υπηρεσίες στην αγορά έως τη χορήγηση αδειών, για όλους τους λόγους που εκτίθενται στις δύο προηγούμενες ενότητες.
2.      Η ανάγκη για μια πιο ελαστική και λιγότερο απόλυτη ερμηνεία της νομολογίας του Δικαστηρίου
75.      Κατόπιν των ανωτέρω, δεν πρέπει να γίνει δεκτή η διασταλτική ερμηνεία της νομολογίας του Δικαστηρίου για την οποία έγινε λόγος στο σημείο 47 των παρουσών προτάσεων. Η υπεροχή του άρθρου 56 ΣΛΕΕ δεν επιβάλλει στις εθνικές αρχές την υποχρέωση να αφήνουν ανεφάρμοστη την απαίτηση κατοχής άδειας, η οποία είναι καθεαυτήν συμβατή με την εν λόγω διάταξη, σε κάθε περίπτωση που κάποιος πάροχος δεν έχει μπορέσει να λάβει άδεια και στοιχειοθετείται προσβολή του δικαιώματός του για συμμετοχή σε διαφανή και χωρίς διακρίσεις διαδικασία αδειοδότησης. Υπ’ αυτές τις συνθήκες, ο πάροχος δεν επιτρέπεται να αρχίσει αφ’ εαυτού να παρέχει υπηρεσίες στην αγορά χωρίς άδεια, εν είδει «αυτοδικίας». Κατά κανόνα, οι εθνικές αρχές πρέπει να διατηρούν τη δυνατότητα να εφαρμόζουν την απαίτηση κατοχής άδειας, καθώς και να επιβάλλουν τις ποινικές, διοικητικές ή αστικές συνέπειες οι οποίες προβλέπονται από το εθνικό δίκαιο σε περίπτωση παράβασής της. Αντ’ αυτού, ο ενδιαφερόμενος πάροχος θα πρέπει να προσβάλει την ενέχουσα πλημμέλειες διαδικασία αδειοδότησης, ή την παντελή έλλειψη τέτοιας διαδικασίας, ενώπιον των εθνικών δικαστηρίων και να αναμείνει την έκβαση της δίκης. Η διαθεσιμότητα τέτοιων ένδικων βοηθημάτων διασφαλίζει την επαρκή προστασία των δικαιωμάτων που απορρέουν από το άρθρο 56 ΣΛΕΕ.
76.      Κατά τη γνώμη μου, αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο πρέπει να υιοθετηθεί μια λιγότερο απόλυτη ερμηνεία της σχετικής νομολογίας. Σύμφωνα με μια τέτοια ελαστικότερη ερμηνεία, μολονότι, κατά κανόνα, το σύστημα παραχώρησης άδειας εξακολουθεί να είναι δεσμευτικό για τους παρόχους που παρέχουν υπηρεσίες χωρίς άδεια υπό τις περιγραφόμενες στο προηγούμενο σημείο περιστάσεις, κατ’ εξαίρεση, και δυνάμει της αρχής της αναλογικότητας, οι ποινικές ή διοικητικές κυρώσεις και οι αστικού δικαίου συνέπειες δεν θα πρέπει να επιβάλλονται (εν όλω ή εν μέρει) όταν, υπό τις περιστάσεις της συγκεκριμένης υπόθεσης, τούτο θα ήταν δυσανάλογο (52).
77.      Με άλλα λόγια, ακόμη και αν πάροχος έχει ενεργήσει παρανόμως, κατά παράβαση δεσμευτικής απαίτησης κατοχής άδειας, ενδέχεται να υπάρχουν ειδικές περιστάσεις υπό τις οποίες μια τέτοια συμπεριφορά θα πρέπει να είναι συγγνωστή και τα αρμόδια δικαστήρια να απαλλάσσουν (εν μέρει ή εν όλω) τον οικείο πάροχο από την ευθύνη του, κάνοντας χρήση –σύμφωνα με την αρχή της καλόπιστης συνεργασίας και με την υποχρέωση σύμφωνης προς το δίκαιο της Ένωσης ερμηνείας– των μηχανισμών που προβλέπονται στο εθνικό διοικητικό, ποινικό και/ή αστικό δίκαιο (53).
78.      Αυτός είναι, κατ’ εμέ, ο τρόπος με τον οποίο πρέπει να γίνει αντιληπτό το σκεπτικό της απόφασης Placanica. Στην υπόθεση εκείνη, η πρακτορεία στοιχημάτων από αλλοδαπούς παρόχους στοιχημάτων φαινόταν, αρχικώς, νόμιμη υπό το πρίσμα της εφαρμοστέας ιταλικής νομοθεσίας. Η ως άνω κατάσταση οδήγησε στη δημιουργία και ανάπτυξη ενός δικτύου μεσαζόντων, οι οποίοι επένδυσαν κεφάλαια και δημιούργησαν την αναγκαία υποδομή. Ωστόσο, μέσω μιας μεταγενέστερης τροποποίησης των εφαρμοστέων κανόνων κατέστη σαφές ότι η επίμαχη δραστηριότητα ήταν, στην πραγματικότητα, παράνομη. Οι μεσάζοντες, οι οποίοι είχαν ήδη οργανώσει τις επιχειρήσεις τους και είχαν ξεκινήσει να ασκούν τη δραστηριότητά τους, βρέθηκαν αιφνιδίως αντιμέτωποι με ποινικές διώξεις. Το Δικαστήριο έκρινε, όπως ήταν αναμενόμενο, ότι η αναδρομική επιβολή ποινικών κυρώσεων υπό τέτοιες περιστάσεις θα ήταν αντίθετη προς την αρχή της αναλογικότητας και άδικη – ως καταχρηστική (54).
79.      Δεν αποκλείεται να προκύψει ότι οι περιστάσεις της υπό κρίση υπόθεσης είναι παρόμοιες. Η Tipico ισχυρίζεται ότι, σε διάφορα χρονικά σημεία και με διάφορες επίσημες κατευθυντήριες γραμμές και δηλώσεις, οι γερμανικές αρχές γνωστοποίησαν στους παρόχους διαδικτυακών στοιχημάτων ότι, λαμβανομένων υπόψη των πλημμελειών της επίδικης διαδικασίας αδειοδότησης, θα ανέχονταν την παροχή υπηρεσιών στη γερμανική αγορά, εφόσον πληρούνταν ορισμένες βασικές προϋποθέσεις (οι οποίες δεν περιγράφονται λεπτομερώς ούτε στις παρατηρήσεις των μετεχόντων στη διαδικασία ούτε στην αίτηση προδικαστικής αποφάσεως, αλλά τις οποίες η Tipico ισχυρίζεται ότι πληρούσε), μέχρι την οργάνωση νέας διαδικασίας.
80.      Ωστόσο, οι ισχυρισμοί της Tipico αμφισβητούνται από τον DK. Εναπόκειται στο αιτούν δικαστήριο να αποσαφηνίσει το ζήτημα. Από την πλευρά μου, επισημαίνω ότι, αν όντως από εξουσιοδοτημένες και αξιόπιστες πηγές εντός των γερμανικών αρχών είχαν δοθεί στους παρόχους διαδικτυακών στοιχημάτων συγκεκριμένες, ανεπιφύλακτες και συγκλίνουσες διαβεβαιώσεις ότι δεν θα εφαρμοζόταν έναντί τους η προβλεπόμενη από την GlüStV 2012 απαίτηση κατοχής άδειας, υπό την προϋπόθεση ότι πληρούσαν ορισμένους βασικούς όρους, θα ήταν, κατά τη γνώμη μου, δυσανάλογο –και καταχρηστικό– να επιβληθούν αναδρομικώς ποινικές ή διοικητικές κυρώσεις ή οι προβλεπόμενες από τον BGB συνέπειες αστικού δικαίου σε παρόχους που πληρούσαν τους σχετικούς όρους –όπως, κατά τα φαινόμενα, και η Tipico– επειδή παρείχαν υπηρεσίες χωρίς να κατέχουν άδεια στη γερμανική αγορά κατά το επίδικο χρονικό διάστημα.
81.      Το συμπέρασμα αυτό είναι αδιαμφισβήτητο όσον αφορά τις ποινικές ή διοικητικές κυρώσεις. Δεν νοείται να ασκείται ποινική δίωξη και να τιμωρούνται πάροχοι επειδή ενήργησαν βάσει κατευθύνσεων που τους δόθηκαν από τις δημόσιες αρχές. Περαιτέρω, όσον αφορά τις διοικητικές κυρώσεις, τυγχάνει εφαρμογής η αρχή της προστασίας της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης: οι δημόσιες αρχές δεσμεύονται, κατά μία έννοια, από τις διαβεβαιώσεις τους (55). Όσον αφορά τις ποινικές κυρώσεις, αν ο πάροχος ενήργησε στην αγορά βάσει παρόμοιων διαβεβαιώσεων, τούτο θα δικαιολογούσε επίσης την απαλλαγή από την ευθύνη, κατ’ εφαρμογήν μηχανισμών όπως η θεωρία περί «πλάνης».
82.      Ο αποκλεισμός των αστικού δικαίου συνεπειών που προβλέπει κανονικά ο BGB χρήζει ορισμένων περαιτέρω διευκρινίσεων. Ομολογουμένως, όπως ορθώς υποστηρίζουν ο DK και η Ιταλική Κυβέρνηση, οι συνέπειες τις οποίες προβλέπει το αστικό δίκαιο για την άνευ άδειας άσκηση δραστηριότητας, όπως η ακυρότητα των συμβάσεων ή η αστική ευθύνη, δεν έχουν τον ίδιο αντίκτυπο με τις ποινικές ή διοικητικές κυρώσεις. Οι τελευταίες περιάγουν τον πάροχο σε δυσμενέστερη θέση απ’ ό,τι αν δεν είχε εισέλθει καθόλου στην αγορά, ενώ η ακυρότητα των συμβάσεων και η επιστροφή των ποσών στοιχηματισμού θα επανέφεραν, κατ’ αρχήν, απλώς τα πράγματα στην προτέρα κατάσταση. Επιπλέον, οι αστικού δικαίου συνέπειες είναι απόρροια των μέσων έννομης προστασίας που παρέχονται στους καταναλωτές και, ως εκ τούτου, συμβάλλουν στην επίτευξη του σκοπού της προστασίας των καταναλωτών τον οποίο επιδιώκει το σύστημα παραχώρησης άδειας.
83.      Εντούτοις, αν από τις γερμανικές αρχές είχαν δοθεί στους παρόχους διαδικτυακών στοιχημάτων, συμπεριλαμβανομένης της Tipico, συγκεκριμένες, ανεπιφύλακτες και συγκλίνουσες διαβεβαιώσεις ότι δεν θα εφαρμοζόταν έναντί τους η απαίτηση κατοχής άδειας την οποία προβλέπει η GlüStV 2012, εφόσον πληρούσαν ορισμένες βασικές προϋποθέσεις, το στοιχείο αυτό θα πρέπει να συνεκτιμηθεί στο πλαίσιο αστικής δίκης όπως η επίμαχη εν προκειμένω. Δεν αποκλείεται οι πάροχοι να αποφάσισαν να εισέλθουν ή να παραμείνουν στη γερμανική αγορά και να συνάψουν συμβάσεις με καταναλωτές ακριβώς λόγω των ανωτέρω διαβεβαιώσεων. Ελλείψει των ανωτέρω διαβεβαιώσεων, ενδέχεται να μην είχαν ενεργήσει κατ’ αυτόν τον τρόπο. Υποχρεώνοντας έναν τέτοιο πάροχο, πολλά χρόνια αργότερα, να επιστρέψει τα ποσά στοιχηματισμού τα οποία εισπράχθηκαν δυνάμει των οικείων συμβάσεων –ακόμη και αν κάτι τέτοιο θα επανέφερε απλώς το status quo ante– ενδέχεται όχι μόνο να είναι καταχρηστικό, αλλά και να έχει σημαντικό αντίκτυπο στις τρέχουσες δραστηριότητές του. Μια τέτοια υποχρέωση θα μπορούσε πιθανόν να αφορά χιλιάδες συμβάσεις, συναφθείσες επί σειρά ετών. Ενδέχεται να χρειαστεί να επιστραφούν, πολύ καιρό μετά την είσπραξή τους, κέρδη εκατοντάδων χιλιάδων ευρώ, ήτοι πολύ σημαντικά ποσά τα οποία ίσως έχουν δαπανηθεί ή επενδυθεί από τον πάροχο καλή τη πίστει. Αν οι καταναλωτές υπέστησαν ζημία υπ’ αυτές τις συνθήκες, τυχόν ευθύνη θα μπορούσε να βαρύνει μόνο τις δημόσιες αρχές οι οποίες παρείχαν τις εν λόγω διαβεβαιώσεις (56).
84.      Υπό τις ανωτέρω συνθήκες, και εάν υποτεθεί ότι πάροχοι όπως η Tipico έλαβαν πράγματι τις προαναφερθείσες διαβεβαιώσεις εκ μέρους των γερμανικών αρχών, φρονώ ότι τα γερμανικά δικαστήρια θα πρέπει, δυνάμει της αρχής της καλόπιστης συνεργασίας και της υποχρέωσης σύμφωνης προς το δίκαιο της Ένωσης ερμηνείας, να κάνουν χρήση των μηχανισμών του γερμανικού ιδιωτικού δικαίου προκειμένου να απαλλάξουν τους εν λόγω παρόχους από τις ανωτέρω αστικού δικαίου συνέπειες. Εναπόκειται στο αιτούν δικαστήριο να εκτιμήσει το ζήτημα, πάντως από τα στοιχεία της δικογραφίας προκύπτει ότι το γερμανικό δίκαιο παρέχει συναφώς επαρκές περιθώριο εκτιμήσεως.
85.      Πρώτον, το αιτούν δικαστήριο επισήμανε ότι, σε περίπτωση που σύμβαση συνάπτεται κατά παράβαση «απαγορευτικής διάταξης νόμου» –επί παραδείγματι, από πάροχο ο οποίος παρέχει υπηρεσίες κατά παράβαση του συστήματος παραχώρησης άδειας το οποίο προβλέπει η GlüStV 2012– η ακυρότητα κατά το άρθρο 134 του BGB δεν είναι αυτοδίκαιη και τα γερμανικά δικαστήρια διαθέτουν ορισμένο περιθώριο εκτιμήσεως. Κατά την ανωτέρω διάταξη, η ακυρότητα αποκλείεται στις περιπτώσεις «που προβλέπονται από τον νόμο». Η γενική αυτή διατύπωση θα μπορούσε ενδεχομένως να καλύψει και την περίπτωση κατά την οποία το δίκαιο της Ένωσης αποκλείει την ακυρότητα υπό τις ιδιαίτερες περιστάσεις της υπόθεσης (57).
86.      Αφετέρου, όσον αφορά την αστική ευθύνη κατά το άρθρο 823, παράγραφος 2, του BGB λόγω παράβασης του συστήματος παραχώρησης άδειας που προβλέπει η GlüStV 2012, προκύπτει ότι η αστική ευθύνη προϋποθέτει την ύπαρξη πταίσματος του φερόμενου ως αδικοπρακτούντος (58). Υπό την επιφύλαξη εξακριβώσεως από το αιτούν δικαστήριο, η ως άνω διάταξη μπορεί να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι, υπό περιστάσεις όπως αυτές της υπό κρίση υπόθεσης, δεν μπορεί να καταλογιστεί πταίσμα στον οικείο πάροχο για την παράβαση του επίδικου συστήματος παραχώρησης άδειας.
V.      Πρόταση
87.      Λαμβανομένου υπόψη του συνόλου των προεκτεθέντων, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στα προδικαστικά ερωτήματα που υπέβαλε το Bundesgerichtshof (Ανώτατο Ομοσπονδιακό Δικαστήριο, Γερμανία) ως εξής:
Το άρθρο 56 ΣΛΕΕ έχει την έννοια ότι:
–        Σε περίπτωση που κράτος μέλος απαιτεί άδεια για την παροχή ορισμένων υπηρεσιών στο έδαφός του και η απαίτηση αυτή είναι, καθεαυτήν, συμβατή με το άρθρο 56 ΣΛΕΕ, οι εθνικές αρχές, συμπεριλαμβανομένων των δικαστηρίων, έχουν την εξουσία να εφαρμόσουν την απαίτηση έναντι παρόχου που παρείχε υπηρεσίες χωρίς την απαιτούμενη άδεια. Τα εθνικά δικαστήρια δύνανται, μεταξύ άλλων, να επιβάλλουν τις συνέπειες τις οποίες προβλέπει συναφώς το εφαρμοστέο αστικό δίκαιο. Το ίδιο ισχύει και όταν ο οικείος πάροχος ισχυρίζεται ότι δεν μπόρεσε να λάβει την απαιτούμενη άδεια λόγω πλημμελειών που ενείχε η διαδικασία αδειοδότησης. Στην περίπτωση αυτή, η προστασία του δικαιώματος που αντλεί ο πάροχος από το άρθρο 56 ΣΛΕΕ διασφαλίζεται επαρκώς μέσω της δυνατότητας δικαστικής προσβολής της διαδικασίας αδειοδότησης, ή της έλλειψης τέτοιας διαδικασίας.
–        Κατ’ εξαίρεση, οι εν λόγω αστικού δικαίου συνέπειες για την παράβαση της απαίτησης κατοχής άδειας δεν θα πρέπει να επιβάλλονται σε περίπτωση που κάτι τέτοιο θα αντέβαινε στην αρχή της αναλογικότητας. Τούτο συμβαίνει, παραδείγματος χάριν, όταν από εξουσιοδοτημένες και αξιόπιστες πηγές εντός των εθνικών αρχών έχουν δοθεί στον οικείο πάροχο συγκεκριμένες, ανεπιφύλακτες και συγκλίνουσες διαβεβαιώσεις ότι η εν λόγω απαίτηση παραχώρησης άδειας δεν θα εφαρμοστεί έναντί του και ότι, συνεπώς, δύναται να προσφέρει άνευ άδειας τις υπηρεσίες του στους καταναλωτές στην εθνική αγορά.
1      Γλώσσα του πρωτοτύπου: η αγγλική.
2      Βλ. προτάσεις μου στις υποθέσεις Wunner (C-77/24, στο εξής: προτάσεις Wunner, EU:C:2025:432), European Lotto και Betting και Deutsche Lotto- und Sportwetten (C-440/23, στο εξής: προτάσεις European Lotto, EU:C:2025:668) και Mr Green (C-198/24, EU:C:2025:852).
3      Αποφάσεις της 8ης Σεπτεμβρίου 2010, Stoß κ.λπ.  (C-316/07, C-358/07 έως C-360/07, C-409/07 και C-410/07, στο εξής: απόφαση Stoß, EU:C:2010:504), και της 8ης Σεπτεμβρίου 2010, Carmen Media Group (C-46/08, στο εξής: απόφαση Carmen Media, EU:C:2010:505).
4      Κατ’ ουσίαν, τα γερμανικά δικαστήρια έκριναν ότι το μονοπώλιο επί των αθλητικών στοιχημάτων δεν εξυπηρετούσε, με συνεπή και συστηματικό τρόπο,
τον δεδηλωμένο σκοπό της προστασίας των παικτών από την αλόγιστη δαπάνη και τον εθισμό [βλ. αποφάσεις Stoß (σκέψεις 88 έως 107) και Carmen Media (σκέψεις 64 έως 71).
5      Βλ., συναφώς, τμήμα Γ των παρουσών προτάσεων.
6      Κατ’ ουσίαν, το Verwaltungsgericht Wiesbaden (διοικητικό πρωτοδικείο Wiesbaden) αποφάνθηκε ότι τα κριτήρια επιλογής και οι πρακτικές λεπτομέρειες εφαρμογής της δεν είχαν καθοριστεί στην πρόσκληση υποβολής υποψηφιοτήτων με τρόπο σαφή, ακριβή και αναντίλεκτο. Ειδικότερα, το μοναδικό κριτήριο στο οποίο γινόταν ρητή αναφορά –ήτοι εκείνο «της πλέον συμφέρουσας από οικονομική άποψη προσφοράς» –δεν προέκυπτε να είναι ούτε συναφές ούτε καν συμβατό με το άρθρο 4b, παράγραφος 5, της GlüStV 2012.
7      Πράγματι, κατά το επίδικο χρονικό διάστημα, μολονότι η Tipico δεν ήταν κάτοχος άδειας χορηγηθείσας από τις γερμανικές αρχές, εντούτοις παρείχε τις υπηρεσίες της, μέσω του ιστοτόπου της, σε καταναλωτές στη Γερμανία.
8      Όπως δημοσιεύθηκε στις 2 Ιανουαρίου 2002 (BGBl. Ι, σ. 42, 2909· 2003 I, σ. 738).
9      Μολονότι, κατά το επίδικο χρονικό διάστημα, η Tipico ήταν ήδη κάτοχος άδειας χορηγηθείσας από τις μαλτέζικες αρχές, δυνάμει της οποίας μπορούσε να παρέχει διαδικτυακές υπηρεσίες αθλητικών στοιχημάτων σε ολόκληρη την Ευρωπαϊκή Ένωση (βλ. σημείο 14 των παρουσών προτάσεων), η μαλτέζικη άδεια δεν αναγνωριζόταν από τις γερμανικές αρχές.
10      Η Tipico αμφισβητεί κατά πόσον το άρθρο 4, παράγραφος 1, της GlüStV 2012 τυγχάνει εφαρμογής επί των υπηρεσιών της. Κατά την άποψή της, τα αθλητικά στοιχήματα διέπονταν αποκλειστικά από το ειδικό σύστημα παραχώρησης αδειών το οποίο θεσπιζόταν με τις παραγράφους 4a έως 4e και 10a της GlüStV 2012 (βλ. σημείο 9 των παρουσών προτάσεων). Συναφώς, θα περιοριστώ στην επισήμανση ότι, στο πλαίσιο αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως δυνάμει του άρθρου 267 ΣΛΕΕ, δεν εναπόκειται στο Δικαστήριο, αλλά στο αιτούν δικαστήριο, να κρίνει ποιες διατάξεις του εθνικού δικαίου έχουν εφαρμογή στη διαφορά της κύριας δίκης. Εν πάση περιπτώσει, αντίστοιχη απαγόρευση παροχής υπηρεσιών τυχερών παιγνίων χωρίς άδεια φαίνεται να απορρέει και από το άρθρο 4a της GlüStV 2012. Κατά συνέπεια, ακόμη και αν το αιτούν δικαστήριο παρέπεμψε σε εσφαλμένη διάταξη, οι υπηρεσίες της Tipico εξακολουθούν να θεωρούνται παράνομες υπό το πρίσμα του γερμανικού δικαίου.
11      Οι αστικές αυτές αξιώσεις διέπονται από τη γερμανική νομοθεσία, δυνάμει των εφαρμοστέων κανόνων ιδιωτικού διεθνούς δικαίου. Όσον αφορά αίτημα αναγνώρισης ακυρότητας συμβάσεων και αξίωση επιστροφής, βλ. προτάσεις μου στην υπόθεση European Lotto (σημείο 30)· όσον αφορά αξίωση εκ αδικοπραξίας, βλ. προτάσεις μου στην υπόθεση Wunner (σημεία 41 έως 71).
12      Πρβλ. απόφαση της 24ης Ιανουαρίου 2013, Stanleybet κ.λπ. (C-186/11 και C-209/11, EU:C:2013:33, σκέψεις 46 και 47 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
13      Όπως κρίθηκε στην απόφαση της 24ης Μαρτίου 1994, Schindler (C-275/92, EU:C:1994:119, σκέψη 60).
14      Βλ. απόφαση
Carmen Media (σκέψη 103).
15      Βλ. απόφαση
της 19ης
Δεκεμβρίου 2018, Stanley International Betting και Stanleybet Malta (C‑375/17, EU:C:2018:1026, σκέψη 48 και
εκεί
μνημονευόμενη
νομολογία).
16      Βλ., μεταξύ
άλλων, απόφαση
της 8ης
Σεπτεμβρίου 2009, Liga Portuguesa de Futebol Profissional και Bwin International (C-42/07, EU:C:2009:519, σκέψη 57), και
απόφαση
Stoß (σκέψη 92).
17      Βλ. απόφαση της 28ης Φεβρουαρίου 2018, Sporting Odds (C-3/17, EU:C:2018:130, σκέψη 29 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
18      Βλ. άρθρο 21, παράγραφοι 1 και 4, της GlüStV 2012.
19      Από τις διευκρινίσεις του αιτούντος δικαστηρίου και των μετεχόντων στη διαδικασία δεν προκύπτει με απόλυτη σαφήνεια αν το Verwaltungsgericht Wiesbaden (διοικητικό πρωτοδικείο Wiesbaden) επέκρινε α) τον κατ’ αρχήν περιορισμό του αριθμού των αδειών ή β) τον ακριβή περιορισμό των αδειών αυτών σε 20.
20      Βλ., mutatis mutandis, αποφάσεις της 3ης Ιουνίου 2010, Sporting Exchange (C-203/08, EU:C:2010:307, σκέψη 31), και της 19ης Δεκεμβρίου 2018, Stanley International Betting και Stanleybet Malta (C-375/17, EU:C:2018:1026, σκέψεις 47 και 48).
21      Βλ., μεταξύ άλλων, αποφάσεις Stoß (σκέψεις 108 έως 116) και της 12ης Σεπτεμβρίου 2013, Biasci κ.λπ. (C-660/11 και C-8/12, EU:C:2013:550, σκέψη 41). Το γεγονός ότι η Μάλτα φαίνεται να χορηγεί άδειες με τις οποίες οι κάτοχοί τους έχουν τη δυνατότητα να παρέχουν υπηρεσίες τυχερών παιγνίων σε ολόκληρη την εσωτερική αγορά (βλ. σημείο 14 των παρουσών προτάσεων) δεν ασκεί συναφώς επιρροή.
22      Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 22ας Ιουνίου 2017, Unibet International (C-49/16, EU:C:2017:491, σκέψη 37 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
23      Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 12ης Σεπτεμβρίου 2013, Biasci κ.λπ. (C-660/11 και C-8/12, EU:C:2013:550, σκέψη 42 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
24      Τέτοιου είδους συνέπειες είναι συνηθισμένες στα δίκαια των κρατών μελών. Βλ., μεταξύ
άλλων, απόφαση
της 24ης
Μαρτίου 1994, Schindler (C-275/92, EU:C:1994:119, σκέψη 32), και
Infante Ruiz, F.J.,
και
Oliva Blazquez, F., «Contracts contrary to fundamental principles and mandatory rules of European Contract Law», Indret, τόμος 2, 2022, σ. 24. Το παρόν τμήμα επικεντρώνεται στην ακυρότητα των συμβάσεων και στην επιστροφή των ποσών, δεδομένου ότι τα εν λόγω ζητήματα αποτέλεσαν αντικείμενο εκτεταμένου διαλόγου μεταξύ των μετεχόντων στη διαδικασία. Εντούτοις, οι ίδιες εκτιμήσεις ισχύουν, mutatis mutandis, και για την υποχρέωση αποζημίωσης κατά το άρθρο 823, παράγραφος 2, του BGB.
25      Βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 21ης Δεκεμβρίου 2016, Gutiérrez Naranjo κ.λπ. (C-154/15, C-307/15 και C-308/15, EU:C:2016:980, σκέψεις 61 έως 66).
26      Βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 14ης Οκτωβρίου 2021, Landespolizeidirektion Steiermark (Μηχανές παιγνίων) (C-231/20, EU:C:2021:845, σκέψη 46).
27      Βλ., ως προς το συγκεκριμένο σενάριο, διάταξη της 14ης Μαρτίου 2024, N1 Interactive (C‑429/22, EU:C:2024:245, σκέψεις 9 έως 13).
28      Επίσης, πρόκειται για μια αρκετά συνηθισμένη λύση στα δίκαια των κρατών μελών. Πρβλ.
von Bar, C., και Clive, E. (επιμ.), Principles, Definitions and Model rules of European private law:
Draft Common Frame of Reference (DCFR): full edition, Oxford University Press, 2010, τόμος I, σ. 548-550.
29      Η Μαλτέζικη Κυβέρνηση υποστηρίζει περαιτέρω ότι τέτοιες αξιώσεις επιστροφής δεν πρέπει να επιτρέπονται υπό το πρίσμα του δικαίου της Ένωσης, διότι συνιστούν κατάχρηση του δικαίου της Ένωσης εκ μέρους των παικτών. Έχω ήδη αναλύσει, με τις προτάσεις μου στην υπόθεση European Lotto (σημεία 94 έως 97), τους λόγους για τους οποίους η αρχή της κατάχρησης του δικαίου της Ένωσης δεν ασκεί επιρροή στο παρόν πλαίσιο, δεδομένου ότι πρόκειται για αξιώσεις που στηρίζονται εξ ολοκλήρου στο εθνικό δίκαιο.
30      Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 3ης Ιουνίου 2010, Sporting Exchange (C-203/08, EU:C:2010:307, σκέψεις 39, 44 έως 49 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
31      Απόφαση της 4ης Φεβρουαρίου 2016 (C-336/14, στο εξής: απόφαση Ince, EU:C:2016:72, σκέψεις 33 έως 38 και 86 έως 88).
32      Βλ. αποφάσεις της 6ης Μαρτίου 2007, Placanica κ.λπ. (C-338/04, C-359/04 και C-360/04, στο εξής: απόφαση Placanica, EU:C:2007:133, σκέψη 69), Stoß (σκέψη 115), και της 16ης Φεβρουαρίου 2012, Costa και Cifone (C-72/10 και C-77/10, EU:C:2012:80_σκέψη 43). Πρβλ. επίσης αποφάσεις της 15ης Σεπτεμβρίου 2011, Dickinger και Ömer (C-347/09, EU:C:2011:582, σκέψη 43), και της 30ής Απριλίου 2014, Pfleger κ.λπ. (C-390/12, EU:C:2014:281, σκέψη 64).
33      Βλ. αποφάσεις της 5ης Φεβρουαρίου 1963, van Gend & Loos (26/62, EU:C:1963:1, σκέψεις 11 έως 13), και της 3ης Ιουνίου 2010, Ladbrokes Betting & Gaming και Ladbrokes International (C-258/08, EU:C:2010:308, σκέψεις 47 έως 49).
34      Βλ., μεταξύ άλλων, αποφάσεις της 15ης Δεκεμβρίου 1976, Simmenthal (35/76, EU:C:1976:180, σκέψεις 16 και 21), και της 13ης Μαρτίου 2007, Unibet (C-432/05, EU:C:2007:163, σκέψεις 38, 49, 55, 61 έως 63), καθώς και προτάσεις μου στην υπόθεση European Lotto (σημεία 41 έως 44 και 92). Πράγματι, πολλές αποφάσεις του Δικαστηρίου έχουν εκδοθεί στο πλαίσιο εθνικών διαφορών σχετικών με παραβάσεις των τοπικών κανόνων περί τυχερών παιγνίων, στις οποίες οι εναγόμενοι υποστήριξαν ότι οι κανόνες αυτοί δεν συνάδουν με το δίκαιο της Ένωσης. Τούτο ακριβώς συνέβη στην υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση Ince (βλ. σκέψεις 2, 23 και 24).
35      Απόφαση της 22ας Σεπτεμβρίου 1983 (271/82, στο εξής: απόφαση Auer, EU:C:1983:243).
36      Απόφαση της 15ης Δεκεμβρίου 1983 (5/83, στο εξής: απόφαση Rienks, EU:C:1983:382).
37      Οδηγία 78/1026/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 18ης Δεκεμβρίου 1978, περί αμοιβαίας αναγνωρίσεως των διπλωμάτων, πιστοποιητικών και άλλων τίτλων κτηνιάτρου και περί των μέτρων προς διευκόλυνση της πραγματικής ασκήσεως του δικαιώματος εγκαταστάσεως και του δικαιώματος της ελεύθερης παροχής υπηρεσιών (ΕΕ ειδ. έκδ., 06/002, σ. 46).
38      Βλ. αποφάσεις Auer (σκέψεις 11 έως 19) και Rienks (σκέψεις 6 έως 11). Βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 3ης Ιουλίου 1980, Pieck (157/79, EU:C:1980:179, σκέψεις 12, 13 και 17 έως 19), της 12ης Δεκεμβρίου 1989, Messner (C-265/88, EU:C:1989:632, σκέψεις 9 έως 13), και της 29ης Φεβρουαρίου 1996, Σκαναβή και Χρυσανθακόπουλος (C-193/94, EU:C:1996:70, σκέψεις 31 έως 36).
39      Το συμπέρασμα αυτό επιβεβαιώθηκε εν συνεχεία, με πανομοιότυπη ή κατ’ ουσίαν παρόμοια διατύπωση, από το Δικαστήριο σε ορισμένες ανάλογες υποθέσεις, παραδείγματος χάριν με την απόφαση Ince. Βλ. τη νομολογία που μνημονεύεται στην υποσημείωση 32 των παρουσών προτάσεων.
40      Βλ. απόφαση Placanica (σκέψεις 63 και 69 έως 71).
41      Βλ. Cuyvers, A., «Joined Cases C-338/04, C-359/04 and C-360/04, Massimiliano Placanica, Christian Palazzese and Angelo Sorricchio (Placanica) – Judgment of the Grand Chamber of 6 March 2007, ECR [2007] I-1891», Common Market Law Review,
τόμος 45, τεύχος 2, 2008, σ. 515 έως 536, ιδίως
σ. 529 έως 534.
42      Πρβλ. απόφαση της 3ης Ιουνίου 2010, Sporting Exchange (C-203/08, EU:C:2010:307, σκέψη 50 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία). Βλ., για ένα τέτοιο ένδικο βοήθημα, απόφαση της 22ας Ιανουαρίου 2015, Stanley International Betting και Stanleybet Malta (C-463/13, EU:C:2015:25, σκέψη 34).
43      Βλ. αιτιολογική σκέψη 81 της οδηγίας 2014/23/ΕΕ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 26ης Φεβρουαρίου 2014, σχετικά με την ανάθεση συμβάσεων παραχώρησης (ΕΕ 2014, L 94, σ. 1), και την τρίτη αιτιολογική σκέψη και άρθρο 1, παράγραφος 1, της οδηγίας 89/665/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 21ης Δεκεμβρίου 1989 για το συντονισμό των νομοθετικών, κανονιστικών και διοικητικών διατάξεων περί της εφαρμογής των διαδικασιών προσφυγής στον τομέα της σύναψης συμβάσεων κρατικών προμηθειών και δημοσίων έργων (ΕΕ 1989, L 395, σ. 33).
44      Πρβλ. απόφαση Placanica (σκέψη 63) και, κατ’ αναλογίαν, άρθρο 2, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 89/665.
45      Βλ., κατ’ αναλογίαν, άρθρο 1, παράγραφος 1, της οδηγίας 89/665.
46      Βλ. απόφαση της 11ης Ιουνίου 2015, Berlington Hungary κ.λπ. (C-98/14, EU:C:2015:386, σκέψεις 103 έως 106 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία). Βλ., κατ’ αναλογίαν, άρθρο 2, παράγραφος 1, στοιχείο γʹ, της οδηγίας 89/665.
47      Περαιτέρω, οι κανόνες που εφαρμόζονται στις διαδικασίες αποσκοπούν στη διασφάλιση της ισότητας μεταξύ των παρόχων (επί παραδείγματι, μέσω της πρόβλεψης δυνατότητας αναστολής της χορήγησης ή των αποτελεσμάτων των αδειών έως ότου κριθεί η νομιμότητα της διαδικασίας). Βλ., κατ’ αναλογίαν, άρθρο 2, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 89/665.
48      Βλ. απόφαση της 24ης Ιανουαρίου 2013, Stanleybet κ.λπ. (C-186/11 και C-209/11, EU:C:2013:33, σκέψεις 38, 39 και 43 έως 48).
49      Απόφαση Ince (σκέψεις 91, 93 και διατακτικό, αντιστοίχως).
50      Συγκεκριμένα, αφορούσε την εγκατάσταση από τον εναγόμενο μηχανήματος τυχερών παιγνίων σε sports bar, κατά παράβαση του κρατικού μονοπωλίου (βλ. απόφαση Ince,
σκέψη 24).
51      Βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 12ης Ιουνίου 2014, Digibet και Albers (C-156/13, EU:C:2014:1756, σκέψεις 32 και 41).
52      Πρβλ. επίσης αποφάσεις της 29ης Φεβρουαρίου 1996, Σκαναβή και Χρυσανθακόπουλος (C‑193/94, EU:C:1996:70, σκέψεις 36 και 37), και της 6ης Νοεμβρίου 2003, Gambelli κ.λπ. (C‑243/01, EU:C:2003:597, σκέψη 73).
53      Τούτο σημαίνει επίσης ότι, ακόμη και αν πάροχος μπορεί να αποφύγει την επιβολή κυρώσεων άπαξ με αυτόν τον τρόπο, ωστόσο δεν θα πρέπει να συνεχίσει να παρέχει υπηρεσίες παρανόμως, αλλά οφείλει να ζητήσει άδεια μέσω των κατάλληλων διαύλων.
54      Πρβλ. επίσης απόφαση της 6ης Νοεμβρίου 2003, Gambelli κ.λπ. (C-243/01, EU:C:2003:597, σκέψεις 20 και 73). Βλ., στο ίδιο πνεύμα, Cuyvers, A., όπ.π., σ. 529 έως 530.
55      Βλ., μεταξύ άλλων, αποφάσεις της 11ης Ιουνίου 2015, Berlington Hungary κ.λπ. (C-98/14, EU:C:2015:386, σκέψεις 74 και 75 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία), της 22ας Σεπτεμβρίου 2022, Admiral Gaming Network κ.λπ. (C-475/20 έως C-482/20, EU:C:2022:714, σκέψη 61), και της 11ης Σεπτεμβρίου 2025, Cairo Network κ.λπ. (C-764/23 έως C-766/23, EU:C:2025:691, σκέψεις 142 έως 145). Θα ήθελα να επισημάνω ότι η ανωτέρω συλλογιστική, η οποία αφορά τις θετικές διαβεβαιώσεις που παρέχονται από εθνικές αρχές, δεν τυγχάνει εφαρμογής οσάκις οι εθνικές αρχές λαμβάνουν απλώς περιορισμένα μέτρα επιβολής του νόμου κατά των παρόχων που δεν διαθέτουν άδεια ή λαμβάνουν μέτρα όπως είσπραξη φόρου εισοδήματος από τους παρόχους. Πράγματι, οι πάροχοι δεν μπορούν να συνάγουν εύλογα, μόνο από τις ανωτέρω περιστάσεις, τη νόμιμη προσδοκία ότι οι εθνικές αρχές θα ανεχθούν την παροχή υπηρεσιών χωρίς άδεια στην αγορά. Στην πράξη, τα περιορισμένα μέτρα επιβολής του νόμου μπορεί να οφείλονται στις δυσχέρειες που ενδεχομένως αντιμετωπίζουν οι αρμόδιες αρχές στην προσπάθειά τους να ασκήσουν δίωξη σε παρόχους που είναι εγκατεστημένοι στην αλλοδαπή, ενώ είναι μάλλον συνηθισμένο για τα κράτη να φορολογούν εξίσου τις νόμιμες και τις παράνομες δραστηριότητες.
56      Έχω πλήρη επίγνωση του ότι, στην υπόθεση της κύριας δίκης, η πιθανή αυτή στάση των γερμανικών αρχών ενδεχομένως να οφείλεται στο γεγονός ότι τα γερμανικά δικαστήρια έκριναν ότι, εξαιτίας των πλημμελειών της διαδικασίας αδειοδότησης, το προβλεπόμενο από την GlüStV 2012 σύστημα παραχώρησης αδειών δεν έπρεπε να εφαρμοστεί στο σύνολό του. Η ως άνω προσέγγιση, με τη σειρά της, απορρέει μάλλον από μια διασταλτική ερμηνεία της σχετικής νομολογίας του Δικαστηρίου, η οποία, όπως μόλις εξέθεσα στις παρούσες προτάσεις, είναι αμφισβητήσιμη. Μολονότι θα ήταν βεβαίως ευκταίο το Δικαστήριο να διευκρινίσει το ανωτέρω ζήτημα για μελλοντική καθοδήγηση, εντούτοις, στην υπό κρίση υπόθεση, δεν θα ήταν σύμφωνο με την αρχή της αναλογικότητας να επιβληθούν συνέπειες αστικού δικαίου σε παρόχους όπως η Tipico επειδή δραστηριοποιήθηκαν επί τη βάσει διαβεβαιώσεων των γερμανικών αρχών.
57      Κατά μείζονα λόγο, δεδομένου ότι ο αποκλεισμός της ακυρότητας της σύμβασης θα διασφάλιζε τη συνοχή της εθνικής έννομης τάξεως –που αποτελεί έναν εκ των σκοπών του άρθρου 134 του BGB– καθόσον οι διοικητικές και ποινικές κυρώσεις θα αποκλείονταν επίσης εν προκειμένω.
58      Βλ. άρθρο 823, παράγραφος 2, δεύτερη περίοδος, του BGB: «Εάν, κατά τον νόμο, είναι δυνατή η παράβασή του και χωρίς την ύπαρξη πταίσματος, υποχρέωση αποζημίωσης υφίσταται μόνον σε περίπτωση πταίσματος» (η υπογράμμιση δική μου).