62010CC0282
KONKLUŻJONIJIET TAL-AVUKAT ĠENERALI
TRSTENJAK
ippreżentati fit-8 ta’ Settembru 2011 (
1
)
Kawża C-282/10
Maribel Dominguez
vs
Centre informatique du Centre Ouest Atlantique
vs
Préfet de la région Centre
[talba għal deċiżjoni preliminari mressqa mill-Cour de Cassation (Franza)]
“Artikolu 31(2) tal-Karta — Drittijiet soċjali fundamentali — Prinċipji ġenerali tad-dritt — Effett orizzontali tad-direttivi — Artikolu 7 tad-Direttiva 2003/88/KE — Kundizzjonijiet tax-xogħol — Organizzazzjoni tal-ħin tax-xogħol — Dritt għal-leave annwali mħallas — Ħolqien tad-dritt għal-leave irrispettivament min-natura tal-assenza tal-ħaddiem u tat-tul tagħha — Leġiżlazzjoni nazzjonali li tissuġġetta l-għoti ta’ dan il-leave għal xogħol effettiv minimu ta’ għaxart ijiem — Obbligu li l-qorti nazzjonali twarrab dispożizzjonijiet nazzjonali kuntrarji għad-dritt tal-Unjoni”
Werrej
I — Introduzzjoni
II — Il-kuntest ġuridiku
A — Id-dritt tal-Unjoni
1. Il-Karta tad-Drittijiet Fundamentali tal-Unjoni Ewropea
2. Id-Direttiva 2003/88
B — Id-dritt nazzjonali
III — Il-fatti, il-proċedura fil-kawża prinċipali u d-domandi preliminari
IV — Proċedura quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja
V — L-argumenti prinċipali tal-partijiet
A — Fuq l-ewwel domanda
B — Fuq it-tieni domanda
C — Fuq it-tielet domanda
VI — Kunsiderazzjonijiet
A — Fuq l-ewwel domanda preliminari
B — Fuq it-tieni domanda
1. Punti ġenerali
a) Aspetti legali essenzjali
b) L-eżistenza ta’ kawża bejn individwi
2. Ir-rwol tal-qorti nazzjonali f’kawża bejn individwi
a) Il-limiti tad-dritt tal-Unjoni fuq l-applikabbiltà tad-direttivi
b) Approċċi alternattivi possibbli
i) Applikabbiltà diretta tad-dritt fundamentali li joħroġ mill-Artikolu 31(2) tal-Karta
— Applikabbiltà tal-Karta
— Natura tad-dritt fundamentali
— Nuqqas ta’ effetti fil-konfront ta’ terzi
— Konklużjoni
ii) Applikabbiltà diretta ta’ xi prinċipju ġenerali tad-dritt
— Post id-dritt għal-leave annwali fl-ordinament ġuridiku tal-Unjoni
— Konklużjoni
— Applikabbiltà tad-dritt għal-leave annwali mħallas
VII — Konklużjoni
I – Introduzzjoni
1.
Permezz ta’ din it-talba għal deċiżjoni preliminari mressqa skont l-Artikolu 267 TFUE, il-Cour de Cassation Franċiża (iktar ’il quddiem il-“qorti tar-rinviju”) qiegħda tagħmel lill-Qorti tal-Ġustizzja tliet domandi dwar l-interpretazzjoni tal-Artikolu 7 tad-Direttiva 2003/88/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill, tal-4 ta’ Novembru 2003, li tikkonċerna ċerti aspetti tal-organizzazzjoni tal-ħin tax-xogħol (
2
).
2.
Din it-talba għal deċiżjoni preliminari nibtet minn kawża bejn Maribel Dominguez (iktar ’il quddiem ir-“rikorrenti fil-kawża prinċipali”) u min iħaddimha, is-Centre informatique du Centre Ouest Atlantique (iktar ’il quddiem il-“konvenut fil-kawża prinċipali”), li tirrigwarda l-kwistjoni dwar jekk, u f’dak il-każ, sa fejn, dan tal-aħħar huwa obbligat iħallasha kumpens finanzjarju minħabba l-leave annwali li hija ma setgħetx tieħu minħabba inċident. Skont il-qorti tar-rinviju, il-metodi għal kalkolu tat-tul tal-leave jikkostitwixxu punt importanti li għandu jiġi ċċarat, u dan peress li l-partikolarità ta’ din il-kawża hija marbuta mal-fatt li, minn naħa waħda, id-dritt nazzjonali applikabbli jissuġġetta d-dritt għal-leave annwali għal numru minimu ta’ ġranet ta’ xogħol min-naħa tal-ħaddiem, u min-naħa l-oħra, li t-tipi kollha ta’ assenza mill-post tax-xogħol minħabba inċident ma jitqisux bħala ħin ta’ xogħol.
3.
Madankollu, wieħed ma jistax jikkonstata l-eżistenza ta’ dritt għal-leave u lanqas, jekk ikun il-każ, jistabbilixxi l-portata eżatta tiegħu, qabel ma jkun ċert dwar jekk id-dispożizzjonijiet nazzjonali ċċitati iktar ’il fuq jistgħux, b’mod ġenerali, jitqiesu bħala kompatibbli mal-Artikolu 7 tad-Direttiva 2003/88, u dwar jekk ir-rikorrenti tistax tipprevalixxi ruħha direttament minn din id-direttiva kontra l-konvenut. Minn naħa waħda, din il-kawża tqajjem punti legali li għalihom il-Qorti tal-Ġustizzja diġà tat risposta ċara, b’mod li hija tista’, fil-prinċipju, tagħmel sempliċement riferiment għas-sentenzi rilevanti. Min-naħa l-oħra, il-Qorti tal-Ġustizzja hija mitluba tiddeċiedi dwar il-post mogħti lid-dritt għal-leave annwali mħallas fil-ġerarkija tad-dispożizzjonijiet tal-ordinament ġuridiku tal-Unjoni u dwar il-punt dwar jekk il-ħaddiem jistax eventwalment jipprevalixxi ruħu direttament minnu kontra min iħaddmu wkoll.
4.
Għal dan il-għan, għandhom jiġu eżaminati erba’ approċċi distinti li għandhom jippermettu lill-ħaddiem biex jinvoka d-drittijiet tiegħu fil-konfront ta’ min iħaddmu. L-ewwel nett, għandha tiġi eżaminata l-possibbiltà li d-direttivi jkollhom effett orizzontali. Imbagħad, l-applikabbiltà diretta tal-Artikolu 31(2) tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali tal-Unjoni Ewropea għandha tiġi kkunsidrata fid-dawl tas-saħħa legali obbligatorja li l-Karta kisbet fil-frattemp. L-applikabbiltà diretta ta’ xi prinċipju ġenerali tad-dritt li jiggarantixxi d-dritt tal-ħaddiem għal-leave annwali huwa approċċ ieħor li għandu jiġi studjat. Fl-aħħar nett, ser neżamina sa fejn tista’ tiġi applikata t-teżi żviluppata mill-Qorti tal-Ġustizzja fis-sentenza Kücükdeveci (
3
). B’dan il-mod, ser nanalizza l-vantaġġi u l-iżvantaġġi ta’ dan l-approċċ b’mod dettaljat. Din il-kawża toffri lill-Qorti tal-Ġustizzja l-okkażjoni li tittratta dan l-approċċ b’mod dommatiku sabiex, jekk hemm bżonn, tirfinah.
II – Il-kuntest ġuridiku
A – Id-dritt tal-Unjoni (
4
)
1. Il-Karta tad-Drittijiet Fundamentali tal-Unjoni Ewropea
5.
It-titolu IV (“Solidarjetà”) tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali tal-Unjoni Ewropea (iktar ’il quddiem il-“Karta”) isemmi, fl-Artikolu 31, id-dritt ta’ kull ħaddiem għal “[k]ondizzjonijiet tax-xogħol ġusti u xierqa”. L-Artikolu 31(2) jipprovdi kif ġej:
“Kull ħaddiem għandu d-dritt għal limitazzjoni ta’ sigħat massimi tax-xogħol, għal perijodi ta’ mistrieħ kuljum u fil-ġimgħa u għal perjodu annwali ta’ leave mħallas”.
6.
It-titolu VII (“Dispożizzjonijiet ġenerali”) jistabbilixxi l-kamp ta’ applikazzjoni tal-Karta. L-Artikolu 51(1) huwa miktub kif ġej:
“Id-dispożizzjonijiet ta’ din il-Karta huma intiżi għall-istituzzjonijiet, għall-korpi u għall-aġenziji ta’ l-Unjoni fir-rispett tal-prinċipju ta’ sussidjarjetà u għall-Istati Membri wkoll biss meta jkunu qed jimplimentaw il-liġi ta’ l-Unjoni. Huma għandhom għaldaqstant jirrispettaw id-drittijiet, josservaw il-prinċipji u jippromwovu l-applikazzjoni tagħhom, skond il-kompetenzi rispettivi tagħhom.”
2. Id-Direttiva 2003/88
7.
L-Artikolu 1 tad-Direttiva 2003/88 jipprovdi kif ġej:
“Għan u skop
1.   Din id-Direttiva tistabbilixxi ħtiġiet minimi tas-siġurtà u s-saħħa għall-organizzazzjoni tal-ħin tax-xogħol.
2.   Din id-Diretiva tapplika għal:
(a)
il-perjodi minimi ta’ […] leave annwali […]
[...]”
8.
L-Artikolu 7 ta’ din id-direttiva jipprovdi kif ġej:
“Leave annwali
1.   L-Istati Membri għandhom jieħdu l-miżuri meħtieġa ħalli jassiguraw li kull ħaddiem ikun intitolat għal-leave annwali bil-ħlas [mħallas] ta’ mill-anqas erba’ ġimgħat b’konformità mal-kondizzjonijiet għall-intitolament għal, u l-għoti ta’, leave bħal dan stabbilit bil-leġislazzjoni nazzjonali u/jew bil-prattika.
2.   Il-perjodu minimu ta’ leave annwali bil-ħlas ma jistax ikun mibdul b’pagament ta’ benefiċċji bħala kumpens, apparti minn meta r-relazzjoni ta’ l-impieg tkun ġiet itterminata”.
9.
Skont l-Artikolu 17 tad-Direttiva 2003/88, l-Istati Membri jistgħu jidderogaw minn ċerti dispożizzjonijiet ta’ din id-direttiva. Ebda deroga ma hija ammessa fir-rigward tal-Artikolu 7 tal-imsemmija direttiva.
B – Id-dritt nazzjonali
10.
Skont l-ewwel paragrafu tal-Artikolu L. 223-2 tal-Code du travail (Kodiċi tax-xogħol) li japplika għall-proċedura fil-kawża prinċipali:
“Il-ħaddiem li, matul is-sena ta’ riferiment, juri li kien impjegat mal-istess prinċipal għal żmien ekwivalenti għal minimu ta’ xahar xogħol effettiv, għandu d-dritt għal-leave li t-tul tiegħu huwa stabbilit bir-rata ta’ jumejn u nofs tax-xogħol għal kull xahar xogħol bil-kundizzjoni li t-tul totali tal-leave li jista’ jittieħed ma jeċċedix tletin jum tax-xogħol”.
11.
Skont l-Artikolu L. 3141-3 tal-Code du travail ġdid, fil-verżjoni tiegħu li tirriżulta wara l-liġi tal-20 ta’ Awwissu 2008:
“L-impjegat li juri li ħadem mal-istess prinċipal għal żmien ekwivalenti għal minimu ta’ għaxart ijiem tax-xogħol effettivi għandu d-dritt għal leave ta’ jumejn u nofs tax-xogħol għal kull xahar xogħol. It-tul totali tal-leave li jista’ jittieħed ma jistax jeċċedi tletin jum tax-xogħol”.
12.
Skont l-Artikolu L.223-4 tal-Code du travail li kien japplika dak iż-żmien:
“Għall-finijiet tad-determinazzjoni tat-tul tal-leave, il-perijodi ekwivalenti għal erba’ ġimgħat jew erbgħa u għoxrin jum tax-xogħol għandhom jammontaw għal xahar xogħol effettiv. Il-perijodi tal-leave mħallas, il-mistrieħ kompensattiv previst mill-Artikolu L. 212-5-1 ta’ dan il-kodiċi u mill-Artikolu L. 713-9 tal-code rural (Kodiċi rurali), il-perijodi ta’ leave tal-maternità previsti fl-Artikoli L. 122-25 sa L. 122-30, il-jiem ta’ mistrieħ miksuba minħabba t-tnaqqis fil-ħin tax-xogħol u l-perijodi limitati għal sena kontinwa li fiha l-eżekuzzjoni tal-kuntratt tax-xogħol ikun sospiż minħabba inċident fuq il-post tax-xogħol jew mard ikkaġunat mix-xogħol, jitqiesu bħala perijodi ta’ xogħol effettiv. (Għall-finijiet tad-determinazzjoni tat-tul tal-leave jitqiesu wkoll bħala perijodu ta’ xogħol effettiv il-perijodi li fihom impjegat jew apprendist isib ruħu miżmum jew imsejjaħ għal servizz nazzjonali fi kwalunkwe kapaċità)”.
13.
L-Artikolu L. 3141-5 tal-Code du travail preżenti jipprovdi, min-naħa tiegħu:
“Għall-finijiet tad-determinazzjoni tat-tul tal-leave, għandhom jitqiesu li huma perijodi ta’ xogħol effettiv:
1)
il-perijodi ta’ leave mħallas;
2)
il-perijodi tal-leave tal-maternità, tal-paternità u tal-adozzjoni, adozzjoni u edukazzjoni tat-tfal;
3)
il-mistrieħ kompensattiv obbligatorju previst fl-Artikolu L. 3121-26 tal-Code du travail u fl-Artikolu L. 713-9 tal-Code rural;
4)
il-jiem ta’ mistrieħ miksuba minħabba t-tnaqqis fil-ħin tax-xogħol;
5)
il-perijodi, limitati għal żmien sena kontinwa, li fihom l-eżekuzzjoni tal-kuntratt tax-xogħol tkun sospiża minħabba inċident fuq il-post tax-xogħol jew mard ikkaġunat mix-xogħol;
6)
il-perijodi li fihom impjegat isib ruħu miżmum jew imsejjaħ għal servizz nazzjonali fi kwalunkwe kapaċità”.
14.
L-Artikolu XIV tar-regolament mudell anness mal-ftehim kollettiv nazzjonali tax-xogħol tal-persunal tal-istituzzjonijiet tas-sigurtà soċjali jipprovdi, fil-paragrafu 4 tiegħu, li d-dritt għal-leave annwali ma japplikax f’sena partikolari għall-assenzi minħabba mard jew mard fit-tul, li wassal għal interruzzjoni fix-xogħol għal perijodu ta’ tnax-il xahar konsekuttivi jew iktar, għall-assenzi minħabba servizz militari obbligatorju, għal-leave mhux imħallas previst fl-Artikoli 410, 44 u 46 tal-ftehim kollettiv; huwa jerġa’ jibda japplika fid-data tad-dħul lura għax-xogħol, fejn it-tul tal-leave jiġi stabbilit proporzjonalment għaż-żmien ta’ xogħol effettiv li jkun għadu ma wassalx għall-għoti ta’ leave annwali.
III – Il-fatti, il-proċedura fil-kawża prinċipali u d-domandi preliminari
15.
Ir-rikorrenti fil-kawża prinċipali ilha impjegata mal-konvenut fil-kawża prinċipali mill-10 ta’ Jannar 1987, u dan taħt il-ftehim kollettiv tal-persunal tal-istituzzjonijiet tas-sigurtà soċjali.
16.
Fit-3 ta’ Novembru 2005, hija sfat vittma ta’ inċident matul it-traġitt bejn ir-residenza tagħha u l-post tax-xogħol tagħha. Wara dan l-inċident, hija damet barra mix-xogħol mit-3 ta’ Novembru 2005 sas-7 ta’ Jannar 2007.
17.
Hija reġgħet bdiet taħdem part-time fit-8 ta’ Jannar 2007 u mbagħad full-time b’effett mit-8 ta’ Frar 2007. Wara r-ritorn tagħha, il-konvenut fil-kawża prinċipali informaha bin-numru ta’ jiem ta’ leave li għalihom kellha dritt, skont il-kalkoli tiegħu, minħabba l-perijodu ta’ assenza tagħha. Ir-rikorrenti fil-kawża prinċipali kkontestat dan il-kalkolu u talbet lill-prinċipal tagħha 22.5 jiem ta’ leave mħallas fuq il-bażi ta’ dan il-perijodu, u sussidjarjament, il-ħlas ta’ kumpens li jammonta għal EUR 1971.39.
18.
Hija l-ewwel invokat id-drittijiet tagħha quddiem il-Conseil de prud’hommes de Limoges (Tribunal Industrijali ta’ Limoges) li ċaħad it-talbiet tagħha f’deċiżjoni tal-15 ta’ Jannar 2008. Hija mbagħad appellat minn dik id-deċiżjoni quddiem il-Cour d’appel de Limoges (Qorti tal-Appell ta’ Limoges). Madankollu, l-appell tagħha ġie miċħud permezz ta’ sentenza tas-16 ta’ Settembru 2008, fejn il-Cour d’appel ikkonstatat b’mod partikolari li l-konvenut fil-kawża prinċipali, bħala l-prinċipal, kien applika b’mod korrett id-dispożizzjonijiet rilevanti tad-dritt tax-xogħol u rrifjuta li jirrikonoxxi d-dritt għal-leave peress li r-rikorrenti kienet assenti għal iktar minn tnax-il xahar wara l-inċident matul it-traġitt tagħha u peress li hija ma kinitx ħadmet xogħol effettiv matul dak il-perijodu. Il-Cour d’appel ikkunsidrat ukoll li r-rikorrenti fil-kawża prinċipali ma tistax tinvoka d-dispożizzjonijiet li japplikaw f’każ ta’ inċident fuq il-post tax-xogħol.
19.
Permezz tal-appell tagħha quddiem il-Cour de Cassation (Qorti ta’ Kassazzjoni), hija tikkontesta din is-sentenza fejn issostni, minn naħa waħda, li inċident matul it-traġitt għandu jitqies bħala inċident fuq il-post tax-xogħol u li hija għandha għaldaqstant tibbenefika mill-istess leġiżlazzjoni u, min-naħa l-oħra, li l-perijodu ta’ sospensjoni tal-kuntratt tax-xogħol tagħha ta’ wara l-inċident matul it-traġitt għandu jitqies żmien tax-xogħol effettiv għall-finijiet tal-kalkolu tal-leave mħallas.
20.
Fid-dawl tal-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja li ġiet iċċitata b’mod wiesa’, il-qorti tar-rinviju turi dubji kemm dwar il-kompatibbiltà tad-dispożizzjonijiet nazzjonali tad-dritt tax-xogħol rilevanti kif ukoll fuq l-obbligu tal-qorti nazzjonali li twarrab l-applikazzjoni tad-dispożizzjonijiet nazzjonali li jmorru kontra d-dritt tal-Unjoni.
21.
F’dawn iċ-ċirkustanzi, il-Cour de cassation iddeċidiet li tissospendi l-proċeduri u li tagħmel lill-Qorti tal-Ġustizzja s-segwenti domandi preliminari:
1.
L-Artikolu 7(1) tad-Direttiva 2003/88/KE għandu jiġi interpretat fis-sens li jipprekludi dispożizzjonijiet jew prattiki nazzjonali li jipprevedu li d-dritt għall-leave annwali huwa suġġett għal minimu ta’ xogħol effettiv ta’ għaxart ijiem (jew xahar) matul il-perijodu ta’ riferiment?
2.
Jekk iva, l-Artikolu 7 tad-Direttiva 2003/88/KE li joħloq obbligu partikolari għal min iħaddem, sa fejn jagħti dritt għal leave mħallas għall-benefiċċju tal-ħaddiem li huwa assenti għal raġunijiet ta’ saħħa matul perijodu ugwali jew itwal minn sena, jobbliga lill-qorti nazzjonali, li quddiemha titressaq kawża bejn individwi, li twarrab dispożizzjoni nazzjonali kuntrarja, li f’dan il-każ tissuġġetta d-disponibbiltà tad-dritt għal-leave mħallas annwali għal xogħol effettiv ta’ mill-inqas għaxart ijiem matul is-sena ta’ riferiment?
3.
Sa fejn l-Artikolu 7 tad-Direttiva 2003/88/KE ma jagħmel ebda distinzjoni bejn il-ħaddiema skont jekk l-assenza tagħhom mix-xogħol matul il-perijodu ta’ riferiment hijiex dovuta għal inċident fuq il-post tax-xogħol, mard ikkaġunat mix-xogħol, inċident tal-ivjaġġar jew mard mhux ikkaġunat mix-xogħol, il-ħaddiema għandhom, bis-saħħa ta’ dan it-test, dritt għal-leave mħallas għal perijodu identiku irrispettivament mill-oriġini tal-assenza tagħhom għal raġunijiet ta’ saħħa, jew inkella dan it-test għandu jiġi interpretat fis-sens li ma jipprekludix li l-perijodu tal-leave mħallas jista’ jkun differenti skont l-oriġini tal-assenza tal-ħaddiem, sa fejn f’ċerti ċirkustanzi l-liġi nazzjonali tipprevedi perijodu ta’ leave mħallas għola mill-perijodu minimu ta’ erba’ ġimgħat previst mid-direttiva?
IV – Il-proċedura quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja
22.
Id-digriet tar-rinviju tat-2 ta’ Ġunju 2010 wasal fir-Reġistru tal-Qorti tal-Ġustizzja fis-7 ta’ Ġunju 2010.
23.
Il-partijiet fil-kawża prinċipali, il-Gvern Franċiż, il-Gvern Daniż u l-Gvern Olandiż kif ukoll il-Kummissjoni Ewropea ppreżentaw noti ta’ osservazzjonijiet fit-termini stabbiliti fl-Artikolu 23 tal-Istatut tal-Qorti tal-Ġustizzja.
24.
Waqt is-seduta tas-17 ta’ Mejju 2011, il-mandatarji ad litem tal-partijiet fil-kawża prinċipali, il-Gvern Franċiż, il-Gvern Daniż u l-Gvern Olandiż, kif ukoll il-Kummissjoni, ippreżentaw l-osservazzjonijiet tagħhom.
V – L-argumenti prinċipali tal-partijiet
A – Fuq l-ewwel domanda
25.
Il-partijiet ikkonċernati kollha jaqblu li r-risposta għall-ewwel domanda preliminari toħroġ mill-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja, u fuq kollox mis-sentenzi BECTU (
5
) u Schultz-Hoff et (
6
). Huma jipproponu li għal din id-domanda preliminari tingħata risposta fis-sens li l-Artikolu 7(1) tad-Direttiva 2003/88 tipprekludi dispożizzjonijiet jew prattiki nazzjonali li jipprevedu li d-dritt għal-leave annwali mħallas jkun suġġett għal xogħol effettiv minimu ta’ għaxart ijiem (jew xahar) matul il-perijodu ta’ riferiment.
B – Fuq it-tieni domanda
26.
Kemm l-argumenti kif ukoll ir-risposti proposti mill-partijiet ikkonċernati għal din id-domanda preliminari huma differenti ħafna minn xulxin.
27.
Ir-rikorrenti fil-kawża prinċipali tirreferi għas-sentenzi Simmenthal (
7
) u Melki (
8
), u fuq dan is-suġġett tispjega li l-applikabbiltà diretta tal-Artikolu 7 tad-Direttiva 2003/88/KE, ma hijiex affettwata mid-dikjarazzjonijiet magħmula mill-Qorti tal-Ġustizzja fis-sentenza BECTU. Fil-fehma tagħha, is-sitwazzjoni hija sempliċi għall-qorti nazzjonali, inkwantu hija obbligata li twarrab l-applikazzjoni ta’ dispożizzjoni nazzjonali li tipprevedi li d-dritt għall-leave annwali jkun suġġett għal kundizzjoni li hija inkompatibbli mad-dritt tal-Unjoni.
28.
Il-konvenut fil-kawża prinċipali jinvoka l-ġurisprudenza ċċitata mill-qorti tar-rinviju biex jasal għall-konklużjoni opposta. Fil-fehma tiegħu, jirriżulta mill-prinċipji żviluppati minn dik il-ġurisprudenza li l-qorti nazzjonali ma tistax twarrab dispożizzjoni tad-dritt nazzjonali minħabba li tkun tmur kontra direttiva Komunitarja, fil-kuntest ta’ kawża bejn individwi. Din tkun issarraf fil-fatt f’interpretazzjoni contra legem. Fid-dawl tad-definizzjoni stess tad-direttiva, li tikkostitwixxi dispożizzjoni indirizzata lill-Istati Membri u li ma toħloqx obbligi diretti fil-konfront taċ-ċittadini, ma hemm ebda raġuni li tiġġustifika li din il-ġurisprudenza stabbilita tiġi riveduta, peress li dan iwassal biex tiġi eliminata d-distinzjoni bejn id-direttivi u r-regolamenti.
29.
Il-Gvern Franċiż u l-Gvern Olandiż imorru ftit iktar ’il bogħod fl-analiżi tagħhom tal-ġurisprudenza.
30.
Pereżempju, il-Gvern Franċiż ma jsemmix biss il-ġurisprudenza ċċitata mill-Cour de Cassation, imma jsemmi wkoll is-sentenzi Mangold (
9
) u Kücükdeveci (
10
). F’dawn is-sentenzi, il-Qorti tal-Ġustizzja kompliet, fil-fehma tagħha, tiżviluppa l-ġurisprudenza tagħha fuq il-pożizzjoni tal-qorti nazzjonali meta tkun ikkonfrontata b’dispożizzjonijiet nazzjonali li jmorru kontra d-dritt tal-Unjoni. Skont din il-ġurisprudenza, f’każ ta’ kunflitt bejn dispożizzjoni nazzjonali u prinċipju ġenerali tad-dritt tal-Unjoni, il-qorti nazzjonali għandha neċessarjament ma tapplikax id-dispożizzjoni nazzjonali. F’dan ir-rigward, il-Gvern Franċiż jindika li, għalkemm id-dritt għal-leave annwali mħallas ta’ kull ħaddiem għandu jitqies bħala “prinċipju tad-dritt soċjali tal-Unjoni li għandu importanza partikolari”, madankollu, sallum dan ma kienx stabbilit mill-Qorti tal-Ġustizzja bħala prinċipju ġenerali tad-dritt tal-Unjoni kif inhu l-prinċipju tan-nondiskriminazzjoni bbażata fuq l-età. Konsegwentement, il-ġurisprudenza ċċitata iktar ’il fuq ma tistax tiġi estiża għall-prinċipju tad-dritt għal-leave annwali mħallas.
31.
Din hija r-raġuni għaliex il-Gvern Franċiż jipproponi li tingħata risposta għat-tieni domanda preliminari fis-sens li, fil-każ fejn l-Artikolu 7(1) tad-Direttiva 2003/88 jipprekludi leġiżlazzjoni nazzjonali li tipprevedi li d-dritt għal-leave annwali jkun suġġett għal xogħol effettiv minimu ta’ għaxart ijiem (jew xahar) matul il-perijodu ta’ riferiment, din id-dispożizzjoni ma tippermettix lill-qorti nazzjonali twarrab il-leġiżlazzjoni nazzjonali meta jkollha quddiemha kawża bejn individwi.
32.
Il-Gvern Olandiż jillimita l-osservazzjonijiet tiegħu għal din id-domanda preliminari. Huwa jsostni li skont il-ġurisprudenza stabbilita tal-Qorti tal-Ġustizzja ċċitata mill-Cour de Cassation, il-qorti li jkollha quddiemha kawża bejn individwi ma hijiex obbligata li ma tapplikax dispożizzjoni nazzjonali li tmur kontra dispożizzjoni ta’ xi direttiva. Min-naħa l-oħra, il-qorti nazzjonali għandha tinterpreta u tapplika d-dritt nazzjonali fid-dawl tad-direttiva.
33.
Skont il-Gvern Olandiż, is-sentenza Kücükdeveci u l-fatt li d-dritt għal-leave annwali jiġi kkunsidrat bħala “prinċipju tad-dritt soċjali Komunitarju li huwa ta’ importanza partikolari” ma jwasslux għal konklużjoni differenti, iktar u iktar meta dan il-prinċipju ma jikkostitwixxix prinċipju ġenerali tad-dritt.
34.
Filwaqt li l-Gvern Franċiż u l-Gvern Olandiż jaslu għall-konklużjoni li l-kunsiderazzjonijiet tal-Qorti tal-Ġustizzja fis-sentenza Kücükdeveci ma japplikawx, il-Kummissjoni ma tara ebda raġuni għalfejn dak ir-raġunament ma japplikax mutatis mutandis għal din il-kawża.
35.
Skont il-Kummissjoni, għandha tingħata risposta għat-tieni domanda preliminari fis-sens li hija l-qorti nazzjonali li għandha tiżgura, fil-kuntest tal-kompetenzi tagħha, il-protezzjoni legali li d-dritt tal-Unjoni jagħti lill-individwi u tiggarantixxi l-effett sħiħ tal-istess dritt billi, jekk ikun il-każ, ma tapplikax kull dispożizzjoni nazzjonali li tmur kontra d-dritt għal-leave annwali mħallas.
C – Fuq it-tielet domanda
36.
Ir-rikorrenti fil-kawża prinċipali tipproponi li għal din id-domanda preliminari tingħata risposta fis-sens li l-Artikolu 7 tad-Direttiva 2003/88 jipprekludi li t-tul tal-leave mħallas ikun differenti skont ir-raġuni li minħabba fiha l-impjegat ikun assenti. Din id-dispożizzjoni tad-Direttiva tipprevedi min-naħa l-oħra, li l-ħaddiema għandhom dritt għal-leave mħallas li jkun tal-istess tul indipendentement mir-raġuni li tkun wasslet għall-assenza tal-ħaddiem.
37.
Il-konvenut fil-kawża prinċipali jesprimi l-fehma opposta. Fil-fehma tiegħu, l-Artikolu 7 tad-Direttiva 2003/88 ma jipprekludix li r-regoli li jirregolaw id-determinazzjoni tat-tul tal-leave annwali mħallas ikunu iktar favorevoli għall-impjegati li jkunu assenti minħabba mard ikkaġunat mix-xogħol jew minħabba inċident fuq il-post tax-xogħol milli għal dawk l-impjegati li jkunu assenti minħabba mard jew inċidenti mhux relatati max-xogħol, u dan biex il-perijodu tal-assenza jitqies bħala perijodu ta’ xogħol effettiv.
38.
Mill-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja ċċitata iktar ’il fuq il-Gvern Franċiż iddeduċa li l-Artikolu 7 tad-Direttiva 2003/88 għandu jiġi interpretat fis-sens li t-tul tal-leave annwali mħallas jista’ jvarja skont ir-raġuni tal-assenza tal-ħaddiem, sakemm it-tul minimu tal-leave annwali ta’ erba’ ġimgħat, kif previst f’dak l-istess artikolu, ikun iggarantit.
39.
Il-Kummissjoni tirrileva li d-digriet tar-rinviju ma jiddeskrivix b’mod ċar is-sitwazzjoni taħt id-dritt nazzjonali li wasslet għal din id-domanda, iżda tipproponi madankollu li tingħata risposta fl-istess sens bħalma ssuġġerixxa l-Gvern Franċiż.
VI – Kunsiderazzjonijiet
A – Fuq l-ewwel domanda preliminari
40.
Permezz tal-ewwel domanda tagħha, il-qorti tar-rinviju tistaqsi jekk l-Artikolu 7(1) tad-Direttiva 2003/88 jippermettix lil Stat Membru li jissuġġetta l-eżerċizzju tad-dritt għal-leave annwali mħallas għal perijodu minimu ta’ xogħol li t-tul tiegħu jkun ippreċiżat mid-dritt nazzjonali, fejn dan il-perijodu, inizjalment, kien ta’ xahar taħt id-dritt Franċiż, u mbagħad tnaqqas għal għaxart ijiem wara li saret emenda fil-liġi.
41.
Ir-risposta għal din id-domanda tirriżulta mill-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja, iżda b’mod speċjali mis-sentenzi BECTU u Schultz-Hoff et. Din hija r-raġuni għaliex għandhom jiġu mfakkra l-osservazzjonijiet rilevanti magħmula mill-Qorti tal-Ġustizzja rispettivament u għaliex għandu jiġi eżaminat sussegwentement jekk dawn jistgħux jiġu applikati għal din il-kawża.
42.
Kif enfasizzat il-Qorti tal-Ġustizzja fil-ġurisprudenza stabbilita, id-dritt għal-leave annwali mħallas għandu jiġi kkunsidrat bħala prinċipju tad-dritt soċjali tal-Unjoni, ta’ importanza partikolari, li ma tistax issir deroga minnu u li l-implementazzjoni tiegħu mill-awtoritajiet nazzjonali kompetenti għandha ssir biss fil-limiti espressament stipulati fid-Direttiva 2003/88 stess (
11
). Dan ir-rikonoxximent tad-dritt għal-leave annwali mħallas, fuq il-livell tad-dritt sussidjarju, jesprimi r-rieda tal-leġiżlatur tal-Unjoni li jiggarantixxi li l-ħaddiem fl-Istati Membri kollha jibbenefika minn serħan effettiv, “bl-intenzjoni ta’ protezzjoni effettiva tas-sigurtà tiegħu u tas-saħħa tiegħu” (
12
). Kif indikat il-Qorti tal-Ġustizzja fil-ġurisprudenza tagħha, l-għan tad-dritt għal-leave annwali mħallas huwa li jippermetti lill-ħaddiem li jistrieħ u li jkollu perijodu ta’ serħan u għad-delizzji (
13
).
43.
Fuq kollox, huwa minħabba l-importanza predominanti li l-ordinament ġuridiku tal-Unjoni jagħti lil dan il-prinċipju li l-Qorti tal-Ġustizzja kkunsidrat, fil-punt 52 tas-sentenza BECTU ċċitata iktar ’il fuq, li l-Artikolu 7(1) tad-Direttiva tal-Kunsill 93/104/KE, tat-23 ta’ Novembru 1993, dwar xi aspetti tal-organizzazzjoni tal-ħin tax-xogħol (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 5, Vol. 2, p. 197), li huwa miktub b’mod identiku għall-Artikolu 7(1) tad-Direttiva 2003/88 li ssostitwixxieh, “jipprekludi lill-Istati Membri milli jillimitaw unilateralment id-dritt għal-leave annwali mħallas mogħti lill-ħaddiema kollha, billi japplikaw kundizzjoni li għaliha jkun suġġett dak id-dritt, li jkollha l-effett li teskludi ċerti ħaddiema mill-benefiċċju tal-istess dritt”.
44.
Fil-punt 53 tal-istess sentenza, il-Qorti tal-Ġustizzja rrilevat sussegwentement li huma kienu liberi “li jistabbilixxu, fil-leġiżlazzjoni nazzjonali tagħhom, il-kundizzjonijiet għall-eżerċizzju u l-implementazzjoni tad-dritt għal-leave annwali mħallas, billi jippreċiżaw iċ-ċirkustanzi konkreti li fihom il-ħaddiema jkunu jistgħu jagħmlu użu minn dak id-dritt li huma jkollhom minħabba l-perijodi kollha ta’ xogħol imwettqa minnhom, iżda ma jistgħux, madankollu, jissuġġettaw għal xi kundizzjoni l-kostituzzjoni ta’ din id-dritt li jirriżulta direttament mid-Direttiva 93/104”.
45.
Fil-punt 55 ta’ din is-sentenza, il-Qorti tal-Ġustizzja żiedet tgħid li “l-miżuri meħudin mill-Istati Membri biex jimplementaw ir-rekwiżiti jistgħu jinvolvu ċerti diverġenzi fir-rigward tal-kundizzjonijiet għall-eżerċizzju tad-dritt għal-leave annwali mħallas, peress li d-Direttiva 93/104 tillimita ruħha finalment biex tistabbilixxi rekwiżiti minimi ta’ armonizzazzjoni fuq livell Komunitarju fil-qasam tal-organizzazzjoni tal-ħin tax-xogħol u tħalli f’idejn l-Istati Membri biex jadottaw il-modi ta’ eżekuzzjoni u applikazzjoni meħtieġa. F’dan ir-rigward, il-Qorti tal-Ġustizzja tenfasizza li din id-direttiva ma tippermettix lill-Istati Membri li jeskludu l-ħolqien stess ta’ dritt mogħti espressament lill-ħaddiema kollha”.
46.
Il-ġurisprudenza ċċitata iktar ’il fuq għandha tinftiehem fis-sens li l-Qorti tal-Ġustizzja tirrikonoxxi, fil-prinċipju, il-kompetenza tal-Istati Membri f’dak li jikkonċerna l-adozzjoni tal-modi magħrufin bħala ta’ implementazzjoni, li bihom huma jistgħu jirregolaw b’mod dettaljat ċerti aspetti tal-eżerċizzju tad-dritt għal-leave annwali, bħalma huwa l-mod li bih il-ħaddiema jistgħu jieħdu l-leave li għalih għandhom dritt matul l-ewwel ġimgħat tal-attività tagħhom. Madankollu, din il-kompetenza leġiżlattiva nazzjonali tilħaq il-limitu tagħha meta l-leġiżlazzjoni magħżula taffettwa l-effettività tad-dritt għal-leave annwali mħallas sal-punt li t-twettiq tal-għan tad-dritt għal-leave annwali ma jibqax garantit. Dan huwa b’mod partikolari l-każ fir-rigward ta’ leġiżlazzjoni nazzjonali li ma tirregolax il-“kif” iżda l-“jekk” tal-eżerċizzju ta’ dan id-dritt.
47.
Kif irrikonoxxa l-Gvern Franċiż stess, dan huwa manifestament il-każ tal-leġiżlazzjoni inkwistjoni f’din il-kawża, speċjalment fejn il-ħolqien stess tad-dritt huwa suġġett għall-kundizzjoni li l-ħaddiem irid ikun qatta’ perijodu ta’ xogħol minimu ta’ xahar (fil-każ tal-ewwel paragrafu tal-Artikolu L. 223-2 tal-Code du travail li ġie emendat fil-frattemp) jew ta’ għaxart ijiem (fil-każ tal-Artikolu L. 3141-3 tal-Code du travail preżenti). Kif il-Gvern Franċiż iġġustifika b’mod dettaljat fl-osservazzjonijiet bil-miktub tiegħu, l-għażla ta’ dan il-perijodu minimu ta’ għaxart ijiem issib spjegazzjoni fil-modi ta’ determinazzjoni tat-tul tal-leave annwali. Dan jikkorrispondi għal ċertu numru ta’ jiem tax-xogħol, u jum wieħed ta’ leave jikkorrispondi, skont dan il-metodu ta’ kalkolu, għal għaxart ijiem tax-xogħol.
48.
Madankollu, kif ammetta l-Gvern Franċiż stess, ir-riferiment għall-ħtieġa ta’ kalkolu eżatt tal-leave annwali fil-każ partikolari ma jbiddel xejn mill-fatt li l-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja ma tippermetti ebda deroga mir-regola li t-twettiq tad-dritt għal-leave annwali mħallas ma jistax ikun ippreġudikat mill-miżuri nazzjonali waqt l-implementazzjoni tiegħu fuq livell nazzjonali. F’dan il-kuntest, jidher li għandu jiġi ppreċiżat li l-fatti li wasslu għas-sentenza BECTU huma simili għal dawk li wasslu għal din il-kawża, b’mod li l-prinċipji ġenerali tad-dritt li ġew elaborati f’dik il-kawża jistgħu jiġu applikati direttament f’din il-kawża. F’din il-kawża, il-Qorti tal-Ġustizzja għandha fil-fatt tiddeċiedi fuq il-punt dwar jekk l-Artikolu 7(1) tad-Direttiva 93/104 jippermettix li Stat Membru jadotta leġiżlazzjoni nazzjonali li biha ħaddiem jibda jikseb id-dritt għal-leave annwali mħallas biss wara li jkun qatta’ perijodu minimu ta’ 13-il ġimgħa ta’ xogħol kontinwu mal-istess prinċipal. Peress li l-Qorti tal-Ġustizzja rrispondiet espressament fin-negattiv għal din id-domanda, jidhirli li huwa ċar li l-leġiżlazzjoni Franċiża inkwistjoni ma tistax titqies bħala li hija konformi mad-Direttiva 2003/88.
49.
Fil-fatt, punt ta’ dritt ieħor li tqajjem fil-kuntest tal-kawża prinċipali — li l-konvenut fil-kawża prinċipali ġustament jenfasizza fin-nota bil-miktub tiegħu (
14
) -, u li jeħtieġ ukoll li jiġi ċċarat għall-finijiet ta’ din il-proċedura għal deċiżjoni preliminari, jikkonsisti fil-fatt li jiġi stabbilit jekk il-perijodi li fihom il-ħaddiem kien assenti minħabba mard, jiġġenerawx ukoll dritt għal-leave. Il-ħtieġa li dan il-punt ta’ dritt jiġi ċċarat huwa marbut mal-fatt li dan għandu, fl-aħħar mill-aħħar, jippermetti li jiġi stabbilit jekk ir-rikorrenti fil-kawża prinċipali tibbenefikax minn dritt għal-leave għal dan il-perijodu jew jekk l-assenza tagħha mill-post tax-xogħol tistax tiġi invokata kontriha.
50.
Il-ġurisprudenza tagħti xi indikazzjonijiet utli biex tingħata risposta għal din id-domanda wkoll. Is-sentenza Schultz-Hoff et, fejn il-Qorti tal-Ġustizzja kkonstatat l-ewwel nett, fil-punt 39, li l-Artikolu 7(1) tad-Direttiva 2003/88 japplika għal “kull ħaddiem” fil-qasam tad-dritt għal-leave annwali mħallas, tirriżulta li hija partikolarment istruttiva. F’dan ir-rigward, il-kummenti l-oħra li l-Qorti tal-Ġustizzja għamlet fil-punt 40 ta’ dik is-sentenza, fejn irrilevat li “fir-rigward ta’ dan l-aħħar dritt, id-Direttiva 2003/88 ma tagħmel l-ebda distinzjoni bejn il-ħaddiema li huma assenti mix-xogħol minħabba leave tal-mard, għal terminu qasir jew twil, matul il-perijodu ta’ referenza u dawk li effettivament ħadmu matul l-imsemmi perijodu”, għandhom jitqiesu li huma rilevanti.
51.
Fil-punt 41 tas-sentenza, il-Qorti tal-Ġustizzja waslet għal konklużjoni li jidhirli li hija importanti għall-finijiet ta’ din il-proċedura għal deċiżjoni preliminari, jiġifieri li “fir-rigward ta’ ħaddiema bil-leave tal-mard li ngħatalhom kif suppost, id-dritt għal-leave annwali mħallas mogħti mid-Direttiva 2003/88 stess lill-ħaddiema kollha [...] ma jistax jiġi suġġettat minn Stat Membru għall-obbligu li huma jkunu effettivament ħadmu matul il-perijodu ta’ referenza stabbilit mill-imsemmi Stat”.
52.
Il-ġurisprudenza ċċitata iktar ’il fuq għandha tinftiehem għaldaqstant fis-sens li l-assenza minħabba mard ta’ ħaddiem matul is-sena ta’ riferiment ma tipprekludix li huwa jkollu dritt għal-leave annwali, kemm-il darba huwa kien bil-leave tal-mard mogħti kif suppost. Mill-aspett legali, dan ifisser li l-assenzi mix-xogħol għal raġunijiet indipendenti mir-rieda tal-persuna impjegata kkonċernata, bħalma huma l-assenzi minħabba mard, għandhom jingħaddu mal-perijodu tas-servizz. Dan huwa dak li jirriżulta ukoll mid-dispożizzjoni li tinsab fl-Artikolu 5(4) tal-Konvenzjoni Nru 132 tal-Organizzazzjoni Internazzjonali tax-xogħol, tal-24 ta’ Ġunju 1970, dwar il-leave annwali mħallas (riveduta), li fuqha l-Qorti tal-Ġustizzja bbażat il-ħsibijiet tagħha fuq ir-relazzjoni bejn il-leave annwali u l-leave tal-mard.
53.
Fi ftit kliem, għandu jiġi kkonstatat li l-leġiżlazzjoni inkwistjoni ma hijiex konformi mad-Direttiva 2003/88. Din hija ukoll il-konklużjoni tal-Gvern Franċiż, li qal, fl-osservazzjonijiet tiegħu, li l-Artikolu L. 3141-3 tal-Code du travail għandu jiġi emendat (
15
). Konsegwentement, ir-risposta għall-ewwel domanda għandha tkun li l-Artikolu 7(1) tad-Direttiva 2003/88/KE għandu jiġi interpretat fis-sens li jipprekludi dispożizzjonijiet jew prattiki nazzjonali li jipprevedu li d-dritt għal-leave annwali mħallas ikun suġġett għal xogħol effettiv minimu ta’ għaxart ijiem (jew xahar) matul il-perijodu ta’ riferiment.
B – Fuq it-tieni domanda
1. Punti ġenerali
a) Aspetti legali essenzjali
54.
It-tieni domanda saret espressament biss fil-każ fejn, kif kien il-każ iktar ’il fuq, tiġi kkonstatata l-inkompatibbiltà tad-dispożizzjoni nazzjonali inkwistjoni mad-dritt tal-Unjoni. Kif jirriżulta mill-argumenti mressqa fid-digriet tar-rinviju dwar din id-domanda preliminari b’mod partikolari (
16
), il-qorti tar-rinviju tixtieq tkun taf, essenzjalment, jekk l-Artikolu 7 tad-Direttiva 2003/88 jimponix obbligu fuqha, li joħroġ mid-dritt tal-Unjoni, biex hija twarrab id-dispożizzjoni nazzjonali inkwistjoni f’kawża bejn individwi.
55.
Ir-risposta għal din id-domanda teħtieġ xi kummenti fuq żewġ aspetti legali essenzjali li huma marbutin flimkien. Minn naħa waħda, hemm ir-rwol li għandhom il-qrati nazzjonali fl-applikazzjoni tad-dritt tal-Unjoni, kif prevista mill-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja u, min-naħa l-oħra, l-importanza li l-ordinament ġuridiku tal-Unjoni jagħti lid-dritt għal-leave annwali kif ukoll lill-implementazzjoni tiegħu.
b) L-eżistenza ta’ kawża bejn individwi
56.
Qabel ma nittratta dawn l-aspetti ċentrali tad-domanda preliminari, nixtieq nenfasizza, għall-finijiet ta’ kompletezza, li l-fatt li l-kawża prinċipali hija bejn żewġ individwi, huwa fil-fehma tiegħi irrilevanti.
57.
L-ewwel nett, għandu jiġi mfakkar li, skont il-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja, hija esklużivament il-qorti tar-rinviju li għandha tiddefinixxi s-suġġett tad-domandi li hija tkun trid tagħmel. Fil-fatt huma biss il-qrati nazzjonali aditi bil-kawża u li għandhom jassumu r-responsabbiltà tad-deċiżjoni ġudizzjarja li tkun trid tingħata li għandhom jevalwaw, fir-rigward taċ-ċirkustanzi partikolari ta’ kull każ, kemm in-neċessità ta’ deċiżjoni preliminari biex ikunu f’pożizzjoni li jagħtu s-sentenza tagħhom kif ukoll ir-rilevanza tad-domandi li huma jagħmlu lill-Qorti tal-Ġustizzja (
17
).
58.
Peress li l-qorti tar-rinviju ssemmi b’mod ċar, fid-digriet tar-rinviju tagħha, kawża bejn individwi, u peress li ma teżamina b’ebda mod espliċitu l-kwistjoni tal-appartenenza potenzjali tal-konvenut fil-kawża prinċipali għall-Istat Franċiż, u b’mod partikolari, għall-awtoritajiet amministrattivi Franċiżi, din l-evalwazzjoni torbot ukoll lill-Qorti tal-Ġustizzja.
59.
Madankollu, il-Qorti tal-Ġustizzja tista’, b’mod eċċezzjonali, tevalwa l-motivi li wasslu lill-qorti nazzjonali biex tagħmel domanda preliminari partikolari. Skont il-ġurisprudenza, dan ikun il-każ meta jkun ċar li t-talba għal deċiżjoni preliminari ttendi, fir-realtà, li twassalha biex tiddeċiedi permezz ta’ każ fittizju jew biex tagħti opinjonijiet konsultattivi fuq kwistjonijiet ġenerali jew ipotetiċi, li l-interpretazzjoni mitluba tad-dritt tal-Unjoni ma għandha ebda relazzjoni mar-realtà jew mas-suġġett tal-kawża, jew ukoll li l-Qorti tal-Ġustizzja ma għandhiex il-punti ta’ fatt jew ta’ dritt meħtieġa biex tingħata risposta utli għad-domandi li jkunu sarulha (
18
).
60.
Issa, il-kundizzjonijiet għal dan ma humiex sodisfatti f’dan il-każ. Skont il-kjarifiki li saru mill-partijiet ikkonċernati waqt is-seduta, il-proċedura fil-kawża prinċipali tirrigwarda kwistjoni li rriżultat minn kuntratt ta’ xogħol, fejn il-konvenut fil-kawża prinċipali għandu l-kwalità ta’ individwu u żgur mhux ta’ awtorità vestita bil-prerogattivi ta’ awtorità pubblika fil-konfront tar-rikorrenti fil-kawża prinċipali. Dawn l-osservazzjonijiet jikkonfermaw, fl-aħħar mill-aħħar, l-evalwazzjoni tal-qorti tar-rinviju.
2. Ir-rwol tal-qorti nazzjonali f’kawża bejn individwi
a) Il-limiti tad-dritt tal-Unjoni fuq l-applikabbiltà tad-direttivi
61.
Dwar ir-rwol tal-qorti nazzjonali li jkollha quddiemha kawża bejn individwi, fejn ikun jidher li l-leġiżlazzjoni nazzjonali inkwistjoni tmur kontra d-dispożizzjonijiet tad-dritt tal-Unjoni — bħal f’dan il-każ —, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li huma l-qrati nazzjonali li għandhom jiżguraw il-protezzjoni legali fil-konfront tal-individwi li tirriżulta mid-dispożizzjonijiet tad-dritt tal-Unjoni kif ukoll li għandhom jiggarantixxu l-effett sħiħ tagħhom (
19
). F’dan ir-rigward, jibqa’ madankollu restrizzjoni importanti fil-kawżi bejn individwi, inkwantu l-ġurisprudenza tipprovdi li direttiva ma tistax, fiha nfisha, toħloq obbligi fil-konfront ta’ individwu u għaldaqstant ma tistax tiġi invokata bħala tali kontrih (
20
).
62.
Skont il-Qorti tal-Ġustizzja, minn dan isegwi li anki dispożizzjoni ċara, preċiża u inkundizzjonata ta’ direttiva intiża sabiex tagħti drittijiet jew sabiex timponi obbligi fuq individwi ma tistax tiġi applikata bħala tali fil-kuntest ta’ kawża bejn individwi biss. Il-Qorti tal-Ġustizzja tiġġustifika l-pożizzjoni tagħha bil-fatt li, fil-każ invers, dan iwassal sabiex tiġi rrikonoxxuta favur l-Unjoni s-setgħa li toħloq, b’effett immedjat, obbligi fuq individwi meta hija għandha din il-kompetenza biss fl-oqsma fejn hija għandha s-setgħa li tadotta regolamenti (
21
). Din il-pożizzjoni tosserva n-natura partikolari tad-direttiva li, strettament, ma toħloqx direttament obbligi ħlief fuq l-Istati Membri destinatarji skont it-tielet paragrafu tal-Artikolu 288 TFUE, u ma tistax timponi obbligi fuq l-individwi ħlief permezz tal-miżuri nazzjonali ta’ traspożizzjoni rispettivi.
63.
Wieħed ma jistax ma jaqbilx ma’ din il-ġurisprudenza. Konsegwentement, għandha tiġi miċħuda wkoll id-distinzjoni bejn effett dirett pożittiv u negattiv tad-direttivi li taħdem b’mod differenti fil-qasam tar-relazzjonijiet orizzontali (
22
). Skont din it-teżi, għalkemm id-direttivi mhux trasposti ma jistgħux joħolqu direttament obbligi fuq individwu fil-konfront ta’ individwi oħra, id-dritt nazzjonali li jmur kontra direttiva għandu madankollu jitwarrab, anki f’kawżi bejn individwi, u dan skont il-prinċipju tas-supremzija tad-dritt tal-Unjoni. Xi wħud iħossu ġustament li dan l-approċċ jimmina ċ-ċertezza legali (
23
). Fil-fatt, skont il-kuntest leġiżlattiv li taħtu taqa’ d-dispożizzjoni tad-dritt nazzjonali li tmur kontra direttiva, il-fatt li din ma tiġix applikata jista’ jwassal ukoll preċiżament għal estensjoni tal-obbligi tas-suġġetti tad-dritt privat; il-punt dwar jekk dan huwiex il-każ jiddependi minn fatturi relattivament inċidentali — mill-perspettiva tad-dritt tal-Unjoni — u b’mod partikolari, mill-eżistenza fid-dritt nazzjonali ta’ dispożizzjoni oħra (li toħloq obbligi) li tista’ tapplika fil-każ tas-sospensjoni tad-dritt li jmur kontra d-direttiva.
64.
Ir-rikorrenti fil-kawża prinċipali ma tistax għaldaqstant, skont din il-ġurisprudenza, tipprevalixxi ruħha mill-Artikolu 7(1) tad-Direttiva 2003/88 sabiex titlob lill-qorti tar-rinviju tikkonkludi li l-leġiżlazzjoni nazzjonali li tmur kontra d-dritt tal-Unjoni għandha titwarrab.
65.
Il-Qorti tal-Ġustizzja kkumpensat dan in-nuqqas ta’ effett dirett orizzontali tad-direttivi billi enfasizzat, madankollu, l-eżistenza ta’ soluzzjonijiet alternattivi li jistgħu jissodisfaw lill-individwu li jħossu milqut minħabba n-nuqqas ta’ traspożizzjoni jew it-traspożizzjoni ħażina ta’ direttiva. Dawn jikkonsistu, minn naħa waħda, fil-possibbiltà li d-dritt nazzjonali jiġi interpretat f’sens konformi mad-direttiva u, min-naħa l-oħra, fl-applikazzjoni tal-prinċipji tad-dritt tal-Unjoni dwar ir-responsabbiltà tal-Istat Membru f’każ ta’ ksur ta’ dan l-istess dritt.
66.
Il-Qorti tal-Ġustizzja ġġustifikat il-metodu tal-interpretazzjoni konformi mad-direttivi, bl-obbligu li għandhom l-awtoritajiet tal-Istati Membri kollha, inklużi, fil-kuntest tal-kompetenzi tagħhom, l-awtoritajiet ġudizzjarji, li jilħqu r-riżultat previst minn direttiva, kif ukoll li jadottaw il-miżuri ġenerali jew partikolari kollha sabiex jiżguraw l-eżekuzzjoni ta’ dan l-obbligu (
24
). Hija tippreżumi li, fil-kuntest tal-applikazzjoni tad-dritt nazzjonali, dan id-dritt jiġi interpretat bil-għajnuna tal-metodi kollha ta’ interpretazzjoni disponibbli u sakemm ikun possibbli, fid-dawl tat-test u kif ukoll tal-għan ta’ din id-direttiva sabiex jintlaħaq ir-riżultat stabbilit minnha u sabiex b’hekk tikkonforma ruħha mat-tielet paragrafu tal-Artikolu 288 TFUE (
25
). Fis-sentenza Pfeiffer et (
26
), il-Qorti tal-Ġustizzja spjegat kif il-qorti nazzjonali kellha tipproċedi meta hija kellha quddiemha kawża bejn individwi. F’dan ir-rigward, jekk id-dritt nazzjonali, permezz tal-applikazzjoni tal-metodi ta’ interpretazzjoni li huwa jirrikonoxxi, jippermetti, f’ċerti ċirkustanzi, li dispożizzjoni tal-ordinament ġuridiku intern tiġi interpretata b’tali mod li jkun evitat kunflitt ma’ regola oħra tad-dritt intern jew li, għal dan il-għan, tkun limitata l-portata ta’ din id-dispożizzjoni billi tkun applikata biss sa fejn din tkun kompatibbli mal-imsemmija regola, il-qorti hija obbligata tuża l-istess metodi sabiex tilħaq ir-riżultat imfittex mid-direttiva.
67.
Madankollu, kif spjegat ripetutament il-Qorti tal-Ġustizzja, l-obbligu li l-liġi nazzjonali tiġi interpretata b’mod konformi ma’ direttiva huwa limitat bil-prinċipji ġenerali tad-dritt, b’mod partikolari l-prinċipju ta’ ċertezza legali, fis-sens li dan l-obbligu ma jistax iservi ta’ bażi għal interpretazzjoni tad-dritt nazzjonali contra legem (
27
).
68.
Id-digriet tar-rinviju ma jindikax b’mod ċar jekk, b’mod ġenerali, hijiex possibbli li tingħata interpretazzjoni tad-dritt nazzjonali b’mod konformi mad-Direttiva. Madankollu, jekk wieħed jevalwa b’mod sħiħ it-talba għal deċiżjoni preliminari, wieħed jista’ jikkonkludi li jidher manifestament li l-qorti tar-rinviju ma għandha ebda għażla oħra, biex tasal għall-interpretazzjoni konformi mad-Direttiva, ħlief dik li twarrab il-leġiżlazzjoni inkwistjoni. Fid-dawl tal-fatt li l-qorti tar-rinviju semmiet, fid-digriet tagħha, il-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja dwar il-limiti ta’ dan il-metodu ta’ interpretazzjoni, wieħed jista’ jikkunsidra li f’din il-kawża ma huwiex possibbli li tingħata interpretazzjoni konformi mad-Direttiva mingħajr ma jiġi interpretat id-dritt nazzjonali contra legem.
b) Approċċi alternattivi possibbli
69.
Jibqa’ għaldaqstant biex jiġi eżaminat jekk il-qorti nazzjonali tkunx ukoll awtorizzata, taħt ċerti kundizzjonijiet, li twarrab il-leġiżlazzjoni inkwistjoni fil-kuntest ta’ relazzjoni bejn individwi. Fil-fehma tiegħi, wieħed jista’ jara tliet approċċi differenti, li ser nispjega fid-dettall u li ser neżamina kif dawn japplikaw.
70.
L-ewwel nett, għandu jiġi eżaminat jekk tistax tiġi kontemplata l-applikabbiltà diretta tad-dritt fundamentali li jirriżulta mill-Artikolu 31(2) tal-Karta (
28
). Imbagħad, għandha tiġi analizzata l-kwistjoni dwar jekk id-dritt għal-leave annwali mħallas jikkostitwixxix prinċipju ġenerali tad-dritt tal-Unjoni u jekk japplikax direttament għal relazzjoni bejn individwi (
29
). Fl-aħħar nett, għandha ssir diskussjoni kritika dwar it-teżi żviluppata mill-Qorti tal-Ġustizzja fis-sentenza Kücükdeveci sabiex jiġi evalwat jekk din it-teżi tistax tiġi applikata għal din il-kawża (
30
).
i) Applikabbiltà diretta tad-dritt fundamentali li joħroġ mill-Artikolu 31(2) tal-Karta
71.
Kif diġà ġie indikat, l-ewwel approċċ jista’ jirrigwarda l-applikazzjoni diretta tad-dritt fundamentali għad-dritt għal-leave annwali mħallas, stabbilit bl-Artikolu 31(2) tal-Karta.
– Applikabbiltà tal-Karta
72.
Għalkemm inizjalment il-Karta, f’dan ir-rigward, kellha biss valur dikjaratorju, bħala espressjoni tal-impenn tal-Unjoni biex tirrispetta d-drittijiet fundamentali, bid-dħul fis-seħħ tat-Trattat ta’ Lisbona dan it-test kiseb fl-ordinament ġuridiku tal-Unjoni — b’applikazzjoni tal-Artikolu 6(1) TUE — l-istat definittiv ta’ dritt primarju (
31
). Il-konsegwenza ta’ dan hija li l-atti tal-istituzzjonijiet tal-Unjoni li jikkonċernaw din il-materja għandhom illum jiġu eżaminati fid-dawl ta’ dan it-test, skont l-Artikolu 51(1) tal-Karta, li jistabbilixxi n-natura vinkolanti tad-drittijiet fundamentali. Anki l-Istati Membri llum huma suġġetti għal din id-dispożizzjoni, fil-kuntest tal-implementazzjoni tad-dritt tal-Unjoni (
32
).
73.
Peress li l-fatti li wasslu għall-kawża prinċipali seħħew bejn is-snin 2005 u 2007, jiġifieri f’mument fejn il-Karta ma kinitx għadha fis-seħħ, l-applikabbiltà tagħha ratione temporis għas-sitwazzjoni li wasslet għal din il-kawża għandha stricto sensu tiġi miċħuda. Madankollu, din iċ-ċaħda ma tkunx qiegħda tieħu inkunsiderazzjoni l-importanza li l-qrati tal-Unjoni kienu tawha ferm qabel l-inkorporazzjoni formali tagħha fl-ordinament ġuridiku tal-Unjoni huma u jinterpretaw id-dritt tal-Unjoni (
33
). L-użu tal-Karta bħala strument ta’ interpretazzjoni ma huwiex ikkontestat, iktar u iktar meta din issaħħaħ id-drittijiet li huma stabbiliti f’diversi strumenti ġuridiċi u li jirriżultaw mit-tradizzjonijiet kostituzzjonali komuni għall-Istati Membri, b’mod li hija tista’, fl-aħħar mill-aħħar, titqies bħala l-espressjoni tal-iskala tal-valuri Ewropej.
74.
B’effett mid-dħul fis-seħħ tal-Karta, li seħħ fil-frattemp, in-natura obbligatorja tagħha fir-rigward tal-interpretazzjoni ma tistax tibqa’ tiġi kkontestata, ħaġa li ġiet ikkonfermata b’mod partikolari bil-fatt li l-Qorti tal-Ġustizzja integratha fir-raġunament legali tagħha, fil-punt 22 tas-sentenza Kücükdeveci, minkejja l-inapplikabbiltà evidenti tagħha ratione temporis (
34
). Huwa loġiku, għaldaqstant, li jiġu applikati għal din il-kawża wkoll id-dispożizzjonijiet rispettivament rilevanti tal-Karta bħala l-bażi għall-interpretazzjoni tad-dispożizzjonijiet l-oħra kollha tad-dritt tal-Unjoni, fosthom il-prinċipji ġenerali tad-dritt u d-dritt sekondarju. Jeħtieġ, b’mod partikolari, li tiġi evitata kull interpretazzjoni tad-dispożizzjonijiet li tista’ possibbilment tmur kontra l-valuri tal-Karta.
– Natura tad-dritt fundamentali
75.
Fil-fehma tiegħi, il-klassifikazzjoni tad-dritt tal-ħaddiema għal-leave annwali mħallas, rikonoxxut mill-Artikolu 31(2) tal-Karta bħala dritt soċjali fundamentali, ma tqajjem ebda diffikultà partikolari. Kif spjegajt fil-konklużjonijiet tiegħi ppreżentati fil-kawża Schultz-Hoff et (
35
), bl-adozzjoni ta’ dan id-dritt fil-Karta, dan id-dritt isib konferma tan-natura tiegħu ta’ dritt fundamentali. F’dan ir-rigward, naqbel mal-fehma tal-Avukat Ġenerali Tizzano, li kien diġà esprimiha fil-konklużjonijiet tiegħu ppreżentati fil-kawża BECTU (
36
). Sa fejn naf jien, il-parti l-kbira tad-duttrina taqbel ukoll ma’ din il-fehma (
37
), fejn jitressqu argumenti simili. Din hija bbażata, fis-sustanza, fuq il-kliem kif ukoll fuq l-istruttura legali ta’ dan it-test leġiżlattiv li jistabbilixxi dritt fundamentali.
76.
Fil-fatt, il-kliem stess ta’ din id-dispożizzjoni jagħti lil wieħed x’jifhem li d-dritt għal-leave annwali mħallas kien intiż bħala “dritt fundamentali”, ħaġa li teskludi mill-ewwel kull rabta mal-“prinċipji” ċċitati fl-Artikolu 51(1) tal-Karta, li ma joħolqu ebda dritt suġġettiv dirett imma jeħtieġu, min-naħa l-oħra, li jsiru preċiżazzjonijiet min-naħa tad-destinatarji tal-Karta fil-kuntest tal-kompetenzi tagħhom. Fil-fatt, l-Artikolu 31(2) tal-Karta jipprovdi li: “Kull ħaddiem għandu d-dritt għal limitazzjoni ta’ sigħat massimi tax-xogħol, għal perijodi ta’ mistrieħ kuljum u fil-ġimgħa u għal perjodu annwali ta’ leave mħallas”. L-appartenenza ta’ din il-garanzija għad-drittijiet tal-bniedem hija iktar u iktar manifesta peress li din id-dispożizzjoni tpoġġi fuq l-ogħla livell id-dinjità tal-bniedem fix-xogħol (
38
). B’din hija tiddistingwi ruħha b’mod ċar minn dispożizzjonijiet oħra tat-Titolu IV (“Solidarjetà”) tal-Karta, li huma fformulati fis-sens ta’ garanzija ta’ dritt oġġettiv, jiġifieri li d-drittijiet li hija tagħti huma “rrikonoxxuti” jew “irrispettati”. Dawn id-diverġenzi fl-għamla juru gradazzjoni fil-livell ta’ protezzjoni skont is-suġġett legali kkonċernat (
39
).
77.
Skont din is-sistema ta’ protezzjoni gradwali, id-dispożizzjonijiet li jistabbilixxu biss “prinċipji” u li jorbtu għaldaqstant, fl-ewwel lok, lil-leġiżlatur fir-rigward tal-implementazzjoni tagħhom, skont l-ewwel sentenza tal-Artikolu 52(5) tal-Karta, jipprovdu spiss ukoll li l-protezzjoni tingħata biss “skont il-metodi stabbiliti mid-dritt Komunitarju u mil-leġiżlazzjonijiet u prattiki nazzjonali” (
40
). Il-prinċipji għandhom bħala karatteristika essenzjali li l-applikazzjoni tagħhom timplika spiss l-adozzjoni ta’ miżuri ta’ eżekuzzjoni, li hija mill-bqija suġġetta għall-osservanza tat-tqassim tal-kompetenzi stabbiliti fit-Trattat u tal-prinċipju tas-sussidjarjetà (
41
). Il-fatt li l-prinċipji jeħtieġu miżuri ta’ natura legali, organizzativa jew prattika min-naħa tal-Unjoni u tal-Istati Membri tagħha biex ikollhom effett jirriżulta mill-kliem “jippromwovu l-applikazzjoni tagħhom” li jinsabu fit-tieni sentenza tal-Artikolu 51(1) tal-Karta li japplika għalihom ukoll.
78.
Dan ma huwiex il-każ tal-Artikolu 31(2) tal-Karta li huwa bbażat, f’dan ir-rigward, fuq rekwiżit individwali. Il-fatt li l-Artikolu 31(1) tal-Karta, li jagħmel riferiment għad-“dritt għal kondizzjonijiet tax-xogħol li jirrispettaw is-saħħa, is-sigurtà u d-dinjità”, huwa miktub b’mod relattivament astratt u jeħtieġ il-preċiżazzjonijiet li jinsabu fil-paragrafu 2 ma jistax jiġi invokat sabiex din id-dispożizzjoni, fl-intier tagħha, tiġi kklassifikata bħala “prinċipju” fis-sens tal-Artikolu 51(1) tal-Karta, b’mod partikolari peress li r-regoli li jistabbilixxu d-drittijiet fundamentali jistgħu, fil-prinċipju, jinkitbu b’mod astratt ħafna, b’mod partikolari biex ikunu jistgħu jieħdu inkunsiderazzjoni t-tibdil politiku u soċjali (
42
). Dan japplika wkoll b’mod partikolari fil-qasam tad-drittijiet soċjali, li spiss jeħtieġu preċiżazzjonijiet, b’mod partikolari minħabba li l-ispejjeż li dawn jirrappreżentaw jistgħu fil-fatt jissuġġettaw it-twettiq ta’ dawn id-drittijiet għall-possibbiltajiet ekonomiċi effettivi tal-Istat (
43
).
79.
Interpretazzjoni sistematika ma twassal għal ebda riżultat ieħor. L-Artikoli 28 u 29 tal-Karta jipprovdu wkoll li d-detenturi kkonċernati tad-drittijiet fundamentali għandhom “dritt”, u dan fid-dawl tal-fatt li dawn iż-żewġ dispożizzjonijiet jagħtu drittijiet suġġettivi (
44
). Minħabba l-viċinanza ta’ dawn id-dispożizzjonijiet mal-Artikolu 31 tal-Karta, il-konnessjoni u x-xebh tagħhom, l-Artikolu 31 tal-Karta għandu wkoll jitqies bħala li jagħti dritt suġġettiv.
– Nuqqas ta’ effetti fil-konfront ta’ terzi
Is-sistema ta’ protezzjoni tad-drittijiet fundamentali prevista mill-Karta
80.
Mad-daqqa ta’ għajn, il-kliem tal-Artikolu 31 tal-Karta jista’ jħalli l-impressjoni li d-dispożizzjoni tipproduċi effetti fil-konfront ta’ terzi (
45
) u li dan japplika direttament għar-relazzjoni bejn il-prinċipal u l-ħaddiem. B’dan il-mod l-individwi teoretikament ikunu huma stess obbligati li jiggarantixxu kundizzjonijiet tax-xogħol ġusti u xierqa. Madankollu, skont l-ewwel sentenza tal-Artikolu 51(1) tal-Karta, id-dispożizzjonijiet tagħha huma intiżi biss “għall-istituzzjonijiet, għall-korpi u għall-aġenziji ta’ l-Unjoni fir-rispett tal-prinċipju ta’ sussidjarjetà u għall-Istati Membri wkoll biss meta jkunu qed jimplimentaw il-liġi ta’ l-Unjoni”. Barra minn hekk, l-Artikolu 52(2) jipprovdi li “d-drittijiet rikonoxxuti minn din il-Karta li għalihom hemm dispożizzjonijiet fit-Trattati għandhom jiġu eżerċitati skond il-kondizzjonijiet u fil-limiti definiti fihom”. Fil-fehma tiegħi, dawn id-dispożizzjonijiet jindikaw limitazzjoni intenzjonata taċ-ċirku tad-destinatarji tad-drittijiet fundamentali, li turi min-naħa tagħha t-tip ta’ protezzjoni tad-drittijiet fundamentali mixtieqa mil-leġiżlatur tal-Unjoni.
81.
Skont dawn id-dispożizzjonijiet, il-kamp tal-garanzija tal-Artikolu 31 tal-Karta jkun affettwat biss meta l-Unjoni jew l-Istati Membri ma jiggarantixxux kundizzjonijiet tax-xogħol ġusti u xierqa lill-uffiċjali tagħhom jew meta huma ma jadottawx il-liġijiet li jippermettu li jkunu ggarantiti d-drittijiet imsemmija fl-Artikolu 31 tal-Karta, minkejja li huma jkollhom il-kompetenzi biex jagħmlu dan (
46
). Din id-dispożizzjoni tagħti għaldaqstant id-dritt suġġettiv lill-individwi, li jikkonsisti, fl-ewwel lok, f’obbligu li jaqa’ fuq l-Unjoni u fuq l-Istati Membri tagħha biex jipproteġuhom.
82.
Skont il-kliem ċar tal-ewwel sentenza tal-Artikolu 51(1) tal-Karta, il-ksur tad-dritt fundamentali li jirriżulta minn azzjoni tal-Istati Membri jista javvera ruħu biss waqt l-implementazzjoni tad-dritt tal-Unjoni, pereżempju fit-traspożizzjoni tad-direttivi fid-dritt nazzjonali (
47
). Din id-dispożizzjoni tikkonferma finalment in-natura vinkolanti tad-drittijiet fundamentali fil-konfront tal-Istati Membri fil-kuntest tal-implementazzjoni tad-dritt tal-Unjoni, li hija rikonoxxuta fil-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja (
48
). F’dan ir-rigward, wieħed ma għandux jinsa li d-destinatarji tal-obbligu li jirrispettaw id-drittijiet fundamentali jgawdu minn marġni ta’ diskrezzjoni wiesa’ fl-implementazzjoni, u dan peress li l-Artikolu 31 tal-Karta, bħala dritt fundamentali ta’ protezzjoni, jimplika preċiżament li jiġu adottati dispożizzjonijiet ta’ implementazzjoni (
49
).
83.
Fid-dawl tal-fatt, fl-ewwel lok, li l-ewwel sentenza tal-Artikolu 51(1) tal-Karta tistabbilixxi, f’termini ċari, iċ-ċirku tad-destinatarji tal-obbligu li jirrispettaw id-drittijiet fundamentali u, fit-tieni lok, li l-funzjoni tad-dritt fundamentali li joħroġ mill-Artikolu 31 tal-Karta, li għandha tiġi evalwata fid-dawl tal-għan tiegħu, issib il-limiti tagħha fil-ħolqien ta’ obbligu ta’ protezzjoni li jaqa’ fuq l-Unjoni u fuq l-Istati Membri tagħha, għandu jiġi kkunsidrat li l-individwi ma humiex marbutin direttament b’dan id-dritt fundamentali (
50
). Wieħed jista’ jżid jgħid, bħala argument ieħor kontra l-effett dirett tad-drittijiet fundamentali fil-konfront ta’ terzi inġenerali, li l-individwi lanqas ma’ jistgħu josservaw l-eċċezzjoni legali prevista fl-Artikolu 52(1) tal-Karta (“Kull limitazzjoni fl-eżerċizzju tad-drittijiet u tal-libertajiet rikonoxxuti minn din il-Karta għandha tkun prevista mil-liġi”). Din il-kundizzjoni, li tapplika fi stat tad-dritt, u li għaliha huma suġġetti l-ksur tad-drittijiet fundamentali, ma tistax, minnha nfisha, tkun indirizzata ħlief lejn l-Unjoni u l-Istati Membri tagħha bħala rappreżentanti tal-awtorità pubblika. Din hija r-raġuni għaliex il-leġiżlazzjonijiet intiżi li jimplementaw l-obbligu ta’ protezzjoni jistgħu, l-iktar l-iktar, jorbtu lill-individwi b’mod indirett (
51
). Barra minn hekk, l-obbligu tal-interpretazzjoni konformi japplika wkoll fir-rigward tad-dispożizzjonijiet tad-dritt privat. Madankollu, dan il-punt ma huwiex rilevanti għall-finijiet ta’ din il-proċedura. Min-naħa l-oħra, hija rilevanti l-konstatazzjoni li d-dritt fundamentali għal-leave annwali mħallas, stabbilit bl-Artikolu 31(2) tal-Karta, ma japplikax b’mod dirett bejn l-individwi.
Is-sistema tal-protezzjoni tad-drittijiet fundamentali prevista mill-KEDB
84.
Is-sistema ta’ protezzjoni tad-drittijiet fundamentali prevista fil-Konvenzjoni Ewropea għall-Protezzjoni tad-Drittijiet tal-Bniedem u tal-Libertajiet Fundamentali (KEDB) turi li biex tiġi żgurata protezzjoni xierqa tad-drittijiet fundamentali fir-relazzjonijiet imsejħa orizzontali ma huwiex meħtieġ l-effett dirett obbligatorju tad-drittijiet fundamentali fil-konfront tal-individwi iżda li huwa biżżejjed, min-naħa l-oħra, li l-individwi jkunu jistgħu jipprevalixxu ruħhom minn obbligu ta’ protezzjoni li jaqa’ fuq il-leġiżlatur biex jipprojbixxi l-ksur tad-drittijiet fundamentali mill-individwi.
85.
Il-KEDB żgur li ma tipprevedix xi dritt għal-leave annwali simili għal dak tal-Artikolu 31(2) tal-Karta, iżda wieħed ma jridx jinsa li, skont l-Artikolu 52(3) u l-Artikolu 53 tal-Karta, il-livell ta’ protezzjoni tad-drittijiet fundamentali li jinsab fil-KEDB japplika għall-ordinament ġuridiku tal-Unjoni. Fil-fatt, fid-dawl tal-ispirtu u l-għan tagħhom, dawn id-dispożizzjonijiet għandhom jinftiehmu fis-sens li l-livell ta’ protezzjoni tad-drittijiet fundamentali ggarantit mill-Karta ma jistax ikun inqas mil-livell minimu stabbilit fil-KEDB (
52
). Din hija r-raġuni li għaliha, iżda wkoll fid-dawl tal-adeżjoni futura tal-Unjoni mal-KEDB, kif prevista fl-ewwel sentenza tal-Artikolu 6(2) TUE, jidher li t-teħid inkunsiderazzjoni tas-soluzzjonijiet li din is-sistema pan-Ewropea ta’ protezzjoni tad-drittijiet fundamentali toffri huwa indispensabbli.
86.
F’dan ir-rigward, għandu jiġi kkonstatat li l-ebda waħda mill-garanziji li jirrigwardaw id-drittijiet fundamentali tal-KEDB ma fiha indikazzjoni dwar l-effett fir-rigward ta’ terzi, anki jekk ċerti dispożizzjonijiet jidhru li qishom jagħtu dik l-idea (
53
). Għal raġunijiet proċedurali, ir-rikonoxximent ta’ effett fir-rigward ta’ terzi jiffaċċja diffikultajiet kważi insormontabbli peress li skont l-Artikolu 35 KEDB, ir-rikorsi individwali dwar il-ksur tal-garanziji li joħorġu mill-KEDB huma minnhom infushom inammissibbli ratione personae (
54
). Min-naħa l-oħra, il-protezzjoni tad-drittijiet tal-bniedem fir-relazzjonijiet bejn l-individwi tirriżulta mill-obbligu ta’ protezzjoni li għandu l-Istat, liema obbligu għandu jiġi osservat minn dan tal-aħħar permezz tal-adozzjoni ta’ miżuri pożittivi (“obbligi pożittivi”), Skont dan il-kunċett, huwa l-obbligu tal-Istat li jiddefendi l-pożizzjoni legali tal-benefiċjarji kkonċernati tad-drittijiet tal-bniedem (vittmi) kontra l-ksur imwettaq minn individwi (l-awturi tal-ksur) (
55
), missjoni li għaliha għandu libertà kbira fl-għażla tal-mezzi. Il-KEDB teżiġi projbizzjonijiet legali mogħnija b’sanzjonijiet għall-finijiet tal-protezzjoni ta’ xi dritt fundamentali f’każijiet partikolari biss, bħalma huwa l-qasam tal-protezzjoni tad-dritt għall-ħajja privata previst fl-Artikolu 2 KEDB kontra ksur li jkun ġej minn individwi. L-Istat josserva l-obbligu ta’ protezzjoni li huwa għandu permezz tal-liġijiet u billi jiżgura li dawn jiġu osservati, pereżempju billi jieħu ħsieb li fid-dritt privat, iżomm bilanċ bejn l-interessi li jkun konformi mal-KEDB, billi jara li jkun hemm protezzjoni kriminali suffiċjenti għall-benefiċjarji tad-drittijiet fundamentali kontra l-abbużi mwettqa minn individwi jew billi jirregola b’mod ġust, taħt id-dritt amministrattiv, il-kwistjonijiet li jinqalgħu fil-kuntest ta’ viċinat (
56
). Il-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem ikkonstatat b’mod vinkolanti l-ksur ta’ dan l-obbligu ta’ protezzjoni meta kkundannat l-Istat ikkonċernat (
57
). Madankollu, fin-nuqqas ta’ leġittimazzjoni passiva tal-individwi, dik il-kundanna ma twassalx għar-responsabbiltà tal-awtur tal-ksur li lilu huwa finalment imputabbli l-ksur tad-drittijiet fundamentali.
87.
Din l-analiżi qasira hija biżżejjed biex turi li t-teżi bbażata fuq l-obbligu ta’ protezzjoni, li fuqha hija bbażata s-sistema ta’ protezzjoni tad-drittijiet fundamentali tal-KEDB, tenfasizza n-natura superfluwa tal-effett tad-drittijiet fundamentali fir-rigward tal-individwi peress li tagħti soluzzjonijiet ġusti għall-punti ta’ dritt li normalment jiġu diskussi fil-kuntest tal-effett fil-konfront ta’ terzi (
58
). Konsegwentement, wieħed ma jistax isostni li l-livell ta’ protezzjoni tad-drittijiet fundamentali fl-Unjoni jkun inqas minn dak tal-KEDB jekk l-effett dirett tad-drittijiet fundamentali tal-Karta ma jkunx rikonoxxut fir-relazzjonijiet orizzontali.
– Konklużjoni
88.
Għaldaqstant, il-qorti tar-rinviju ma tistax tibbaża ruħha fuq l-Artikolu 31(1) tal-Karta biex twarrab leġiżlazzjoni nazzjonali li tmur kontra d-dritt tal-Unjoni, li ma tkunx tista’ tiġi interpretata f’sens li jkun konformi mad-direttiva, f’kawża bejn persuni privati.
ii) Applikabbiltà diretta ta’ xi prinċipju ġenerali tad-dritt
89.
L-applikazzjoni għar-relazzjonijiet bejn l-individwi ta’ xi prinċipju ġenerali tad-dritt tal-Unjoni li jipprevedi, jekk ikun il-każ, dritt tal-ħaddiem għal-leave annwali mħallas jikkostitwixxi approċċ alternattiv possibbli.
90.
Madankollu, dan l-approċċ jimplika li jiġu ċċarati żewġ kwistjonijiet essenzjali. Minn naħa waħda, għandha tiġi eżaminata l-kwistjoni dwar jekk fl-ordinament ġuridiku tal-Unjoni d-dritt għal-leave annwali mħallas huwiex meqjus, b’mod ġenerali, bħala prinċipju ġenerali tad-dritt u, min-naħa l-oħra, jekk dan il-prinċipju ġenerali tad-dritt, jekk ikun il-każ, japplikax ukoll għar-relazzjonijiet bejn l-individwi.
– Post id-dritt għal-leave annwali fl-ordinament ġuridiku tal-Unjoni
Kunċett ta’ prinċipju ġenerali tad-dritt
91.
Bħala introduzzjoni għall-eżami tal-ewwel domanda, għandu jiġi mfakkar fil-qosor il-kunċett kif ukoll il-funzjoni tal-prinċipji ġenerali tad-dritt fid-dritt tal-Unjoni.
92.
Il-prinċipji ġenerali tad-dritt fid-dritt tal-Unjoni jokkupaw post partikolari fil-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja. Madankollu, il-kunċett tal-prinċipji ġenerali tad-dritt għadu joħloq diskussjoni (
59
). It-terminoloġija ma hijiex uniformi, u dan kemm fid-duttrina kif ukoll fil-ġurisprudenza. Inparti, id-differenzi jirrigwardaw biss it-termini użati, fejn il-Qorti tal-Ġustizzja u l-Avukati Ġenerali jitkellmu fuq “regola tad-dritt aċċettata b’mod ġenerali” (
60
), fuq “prinċipju aċċettat b’mod ġenerali” (
61
), fuq “prinċipju elementari tad-dritt” (
62
), fuq “prinċipju fundamentali” (
63
), fuq sempliċi “prinċipju” (
64
), fuq “regola” (
65
) jew fuq “prinċipju ġenerali ta’ ugwaljanza li jifforma parti mill-prinċipji fundamentali tad-dritt Komunitarju” (
66
).
93.
Hemm qbil madankollu li l-prinċipji ġenerali tad-dritt għandhom importanza kbira fil-ġurisprudenza biex jimlew lakuni jew bħala għodda ta’ interpretazzjoni (
67
). Dan jirriżulta b’mod partikolari mill-fatt li d-dritt tal-Unjoni jikkostitwixxi ordinament ġuridiku fi proċess ta’ żvilupp li, peress li jakkumpanja l-iżvilupp tal-integrazzjoni, bilfors ikollu xi lakuni u jkun suġġett għall-interpretazzjoni. Għal din ir-raġuni, il-Qorti tal-Ġustizzja tidher li qagħdet lura hija wkoll milli tikklassifika b’mod preċiż il-prinċipji ġenerali tad-dritt biex ma tneħħix il-flessibbiltà meħtieġa biex tkun tista’ tiddeċiedi fuq il-kwistjonijiet ta’ fatt li jqumu indipendentement mid-differenzi fit-terminoloġija (
68
). Barra minn hekk, il-prinċipji ġenerali tad-dritt huma importanti minħabba l-funzjoni tagħhom bħala kriterju għall-evalwazzjoni tal-legalità u tal-validità tal-atti legali (
69
) tal-Unjoni kif ukoll bħala bażi għall-iżvilupp tad-dritt permezz tal-interpretazzjoni ġudizzjarja (
70
).
94.
Skont definizzjoni mogħtija fid-duttrina, il-prinċipji ġenerali tad-dritt huma dispożizzjonijiet fundamentali tad-dritt Komunitarju primarju mhux miktub, li huma inerenti għall-ordinament ġuridiku nnifsu tal-Unjoni Ewropea jew li huma komuni għall-ordinamenti ġuridiċi tal-Istati Membri (
71
). Fil-prinċipju, huwa possibbli li ssir distinzjoni bejn il-prinċipji ġenerali tad-dritt tal-Unjoni fis-sens strett tagħhom, jiġifieri dawk li jirriżultaw esklużivament mill-ispirtu u mis-sistema tat-trattati u li jirreferu għal problemi speċifiċi tad-dritt tal-Unjoni, u l-prinċipji ġenerali tad-dritt li huma komuni għall-ordinament ġuridiku u kostituzzjonali tal-Istati Membri (
72
). Filwaqt li l-ewwel kategorija ta’ prinċipji ġenerali tad-dritt jistgħu jiġu dedotti direttament mid-dritt primarju tal-Unjoni, il-Qorti tal-Ġustizzja tirrikorri essenzjalment għal eżerċizzju kritiku tad-dritt komparattiv (
73
) biex tidentifika l-prinċipji li jaqgħu fit-tieni kategorija, mingħajr madankollu ma tapplika l-metodu tad-denominatur minimu komuni. Lanqas ma huwa meqjus meħtieġ, f’dan ir-rigward, li l-prinċipji hekk dedotti, kif huma fformulati b’mod konkret fuq il-livell tal-Unjoni, ikunu jeżistu dejjem simultanjament fl-ordinamenti ġuridiċi kollha pparagunati (
74
).
95.
Il-prinċipji ġenerali tad-dritt huma kkaratterizzati bil-fatt li huma jinkorporaw prinċipji fundamentali tal-Unjoni u tal-Istati Membri tagħha, ħaġa li tispjega l-klassifikazzjoni tagħhom fil-livell ta’ dritt primarju fi ħdan il-ġerarkija tar-regoli tal-ordinament ġuridiku tal-Unjoni (
75
). Il-protezzjoni tad-drittijiet fundamentali fis-sens strett, kif żviluppata u assigurata mill-qorti tal-Unjoni taħt dan l-isem ġeneriku, għandha importanza partikolari ħafna, l-istess bħall-iżvilupp ta’ drittijiet proċedurali ekwivalenti għal drittijiet fundamentali li ġew elevati għal-livell ta’ dritt kostituzzjonali tal-Unjoni bħala prinċipji ġenerali tal-istat tad-dritt (
76
). Għaldaqstant huma wkoll prinċipji ġenerali tad-dritt dawk il-prinċipji li huma marbutin mill-qrib mal-prinċipji li fuqhom hija bbażata l-Unjoni Ewropea u li joħorġu minnhom, bħalma huma l-libertà, id-demokrazija, ir-rispett tad-drittijiet tal-bniedem u tal-libertajiet fundamentali, kif ukoll tal-istat tad-dritt fis-sens tal-Artikolu 2 TUE. Il-ksur ta’ dawn il-prinċipji minn Stat Membru jista’ jiskatta l-mekkaniżmu ta’ sanzjoni speċjali tal-Artikolu 7 TUE.
96.
Hemm prinċipji importanti tal-istat tad-dritt li ġew irrikonoxxuti b’mod partikolari bħala prinċipji ġenerali tad-dritt tal-Unjoni, bħalma huma l-prinċipju ta’ proporzjonalità (
77
), ta’ ċertezza legali (
78
) jew id-dritt tal-individwu għall-protezzjoni ġudizzjarja effettiva (
79
). F’dan il-kuntest, jistgħu jiġu ċċitati wkoll diversi prinċipji ġenerali ta’ amministrazzjoni tajba bħalma huwa l-prinċipju tal-protezzjoni tal-aspettattivi leġittimi (
80
), il-prinċipju ne bis in idem (
81
), id-dritt għal smigħ (
82
), anki fil-forma ta’ possibbiltà li d-destinatarju jesprimi ruħu fuq miżuri li jaffettwaw l-interessi tiegħu (
83
), l-obbligu ta’ motivazzjoni li japplika għall-atti legali (
84
) jew il-prinċipju ta’ investigazzjoni ex officio (
85
). L-użu tal-“force majeure” (
86
) jifforma wkoll parti minnhom. Madankollu, jistgħu jiġu ċċitati wkoll prinċipji li ma humiex estranji għad-dritt tal-kuntratti, bħalma huwa l-prinċipju ġenerali tad-dritt pacta sunt servanda (
87
) jew il-prinċipju clausula rebus sic stantibus (
88
).
97.
Ir-rikonoxximent tal-prinċipju ta’ solidarjetà (
89
) jew id-dmir ta’ assistenza tal-amministrazzjoni fil-konfront tal-uffiċjali tagħha (
90
), b’mod partikolari, għandhom dimensjoni soċjali. Ir-riferiment frekwenti għall-prinċipju ta’ kooperazzjoni bejn l-Istati Membri u l-obbligi ta’ kollaborazzjoni li huma għandhom fil-konfront tal-Unjoni jidħlu fir-rikonoxximent tar-rabtiet federali fi ħdan l-Unjoni. Bil-fatt li invokat l-Artikolu 10 KE, il-Qorti tal-Ġustizzja żviluppat b’hekk il-prinċipju ta’ lealtà reċiproka Komunitarja (
91
). Il-Qorti tal-Ġustizzja laqgħet ukoll il-prinċipju demokratiku, pereżempju meta hija fakkret il-ħtieġa li l-Parlament jipparteċipa b’mod effettiv fil-proċess leġiżlattiv tal-Unjoni, skont il-proċeduri previsti fit-trattat (
92
).
98.
Id-drittijiet fundamentali u d-drittijiet tal-bniedem li jikkaratterizzaw is-soċjetajiet liberali u demokratiċi, bħalma huma l-libertà tal-espressjoni (
93
) u l-libertà tal-assoċjazzjoni (
94
) jinsabu fost id-drittijiet fundamentali tal-Unjoni li l-Qorti tal-Ġustizzja rrikonoxxiet permezz tal-analiżi kritika tad-dritt komparattiv imsemmija diġà u tat-teħid inkunsiderazzjoni tal-konvenzjonijiet internazzjonali u Ewropej fil-qasam tad-drittijiet tal-bniedem. Dawn jinkludu wkoll il-prinċipji fundamentali li jirriżultaw direttament mit-trattati, bħalma huma l-prinċipju ta’ nondiskriminazzjoni bbażata fuq iċ-ċittadinanza (
95
) u l-projbizzjoni tad-diskriminazzjoni bbażata fuq is-sess (
96
).
Dwar id-dritt għal-leave annwali mħallas fl-Unjoni Ewropea
99.
Wieħed jista’ jistaqsi jekk id-dritt għal-leave annwali mħallas jissodisfax il-kundizzjonijiet stabbiliti mill-ġurisprudenza fil-qasam tal-prinċipji ġenerali tad-dritt. Tali prinċipju legali, l-istess bħall-eżempji l-oħra msemmija iktar ’il fuq, jieħu importanza tant fundamentali fid-dritt tal-Unjoni tax-xogħol li ġie espress f’diversi dispożizzjonijiet tad-dritt primarju jew tad-dritt sussidjarju tal-Unjoni.
100.
Id-diversi trattati tad-dritt pubbliku internazzjonali dwar il-protezzjoni tad-drittijiet tal-bniedem kif ukoll id-drittijiet tal-ħaddiema, li magħhom aderixxew l-Istati Membri tal-Unjoni, jikkostitwixxu sorsi oħra li għandhom jittieħdu inkunsiderazzjoni.
101.
Fl-aħħar nett, għandu jiġi eżaminat id-dritt tal-Istati Membri stess. Fil-fatt, l-użu tal-approċċ tad-dritt komparattiv li spiss jintuża mill-Qorti tal-Ġustizzja jista’ jiċċara l-punt dwar jekk it-tradizzjonijiet kostituzzjonali (
97
) jew, tal-inqas, id-dispożizzjonijiet essenzjali tad-dritt tax-xogħol nazzjonali, jagħtux lil dan id-dritt post predominanti fl-ordinamenti ġuridiċi nazzjonali.
– Dispożizzjonijiet tad-dritt tal-Unjoni
102.
Għal dak li jikkonċerna d-dispożizzjonijiet rilevanti tad-dritt tal-Unjoni, wieħed jista’ jagħmel riferiment iktar ’il quddiem għall-osservazzjonijiet magħmula qabel fuq il-klassifikazzjoni tad-dritt għal-leave annwali mħallas bħala dritt fundamentali. Kif diġà ssemma, il-kodifikazzjoni tiegħu fl-Artikolu 31(1) tal-Karta hija konferma tal-post predominanti li huwa għandu fl-ordinament ġuridiku tal-Unjoni. F’dan ir-rigward, għandu jiġi mfakkar li, kif joħroġ mill-ħames premessa tal-preambolu tagħha, il-Karta “tafferma mill-ġdid [...] id-drittijiet kif jirriżultaw, b’mod partikolari, mit-tradizzjonijiet kostituzzjonali u mill-obbligi internazzjonali komuni għall-Istati Membri, mill-Konvenzjoni Ewropea għall-Protezzjoni tad-Drittijiet tal-Bniedem u tal-Libertajiet Fundamentali, mill-Karti Soċjali adottati mill-Unjoni u mill-Kunsill tal-Ewropa kif ukoll mill-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja ta’ l-Unjoni Ewropea u tal-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem”. Fi kliem ieħor, il-Karta ma toffri xejn inqas favorevoli mill-acquis attwali tal-Unjoni Ewropea fil-qasam tad-drittijiet fundamentali.
103.
Għalkemm huwa ċar li l-Artikolu 7(1) tad-Direttiva 93/104 — dispożizzjoni li ppreċediet lill-Artikolu 7(1) tad-Direttiva 2003/88 — serva ta’ mudell sabiex inkiteb l-Artikolu 31(1) tal-Karta, wieħed ma jistax, madankollu, minn dan jikkonkludi li d-dritt għal-leave annwali mħallas ġie rikonoxxut biss mad-direttiva dwar il-ħinijiet tax-xogħol. Min-naħa l-oħra, dan id-dritt ilu li beda jingħadd fost id-drittijiet soċjali fundamentali rikonoxxuti fid-dritt internazzjonali, u dan indipendentement mit-tul tal-leave garantit.
– Dispożizzjonijiet tad-dritt internazzjonali
104.
Fuq il-livell internazzjonali, dan id-dritt fundamentali jissemma fl-Artikolu 24 tad-Dikjarazzjoni Universali tad-Drittijiet tal-Bniedem (
98
) li jagħti lil kulħadd “id-dritt għall-mistrieħ u għall-ħin liberu u b’mod partikolari għal-limiti raġonevoli fil-ħinijiet tax-xogħol kif ukoll għal-leave perijodiku mħallas” [traduzzjoni mhux uffiċjali]. Barra minn hekk, dan id-dritt fundamentali huwa rikonoxxut ukoll fl-Artikolu 2(3) tal-Karta Soċjali Ewropea (
99
) kif ukoll fl-Artikolu 7(d) tal-Patt Internazzjonali dwar id-Drittijiet Ekonomiċi, Soċjali u Kulturali (
100
) inkwantu huwa espressjoni tad-dritt li kull persuna għandha sabiex tgawdi minn kundizzjonijiet ta’ xogħol ġusti u favorevoli. L-Artikolu 8 tal-Karta Komunitarja tad-drittijiet soċjali fundamentali tal-ħaddiema jipprevedi, huwa wkoll, id-dritt ta’ kull ħaddiem għal-leave annwali mħallas (
101
). Din l-aħħar dispożizzjoni hija rilevanti peress li tieħu importanza kbira fil-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja bħala sors għad-deċiżjonijiet. Fil-fatt, hija tirrifletti l-intenzjonijiet u t-tradizzjonijiet nazzjonali komuni u titqies bħala dikjarazzjoni tal-prinċipji fundamentali li l-Unjoni u l-Istati Membri jixtiequ jżommu magħhom (
102
). Fil-kuntest tal-Organizzazzjoni Internazzjonali tax-Xogħol bħala istituzzjoni speċjalizzata tan-Nazzjonijiet Uniti, id-dritt għal-leave annwali minimu mħallas, sallum, joħroġ minn żewġ konvenzjonijiet multilaterali, jiġifieri l-Konvenzjoni Nru 132 (
103
) li temenda l-Konvenzjoni Nru 52 li kienet fis-seħħ dak iż-żmien (
104
). Dawn jinkludu dispożizzjonijiet vinkolanti għall-Istati kontraenti fir-rigward tal-implementazzjoni ta’ dan id-dritt soċjali fundamentali fl-ordinamenti ġuridiċi nazzjonali tagħhom.
105.
Madankollu, dawn id-diversi strumenti internazzjonali huma differenti minn xulxin kemm minħabba l-kontenut tagħhom kif ukoll minħabba l-portata leġiżlattiva tagħhom u dan peress li f’ċerti każijiet dawn huma trattati ta’ dritt pubbliku internazzjonali u f’każijiet oħra sempliċi dikjarazzjonijiet solenni mingħajr effett vinkolanti (
105
). Barra minn hekk, il-kamp ta’ applikazzjoni personali ta’ dawn l-istrumenti jipprovdi għal regoli dettaljati differenti b’tali mod li l-klassi tal-persuni koperti ma hija qatt identika. Barra minn hekk, il-marġni ta’ diskrezzjoni addizzjonali, bħala regola ġenerali, huwa mogħti lill-Istati firmatarji inkwantu destinatarji ta’ dawn l-istrumenti b’tali mod li l-individwi benefiċjarji ma jistgħux jinvokaw direttament dan id-dritt (
106
). Madankollu, għandu jiġi osservat li d-dritt għal-leave annwali huwa meqjus b’mod ċar minn dawn l-istrumenti internazzjonali kollha bħala parti mid-drittijiet fundamentali tal-ħaddiema.
– L-ordinamenti ġuridiċi tal-Istati Membri
106.
Mill-aspett tad-dritt kostituzzjonali, id-drittijiet soċjali fihom ħafna diverġenzi. Għaldaqstant, għalkemm diversi testi kostituzzjonali jinkludu garanziji fil-qasam tal-kundizzjonijiet tax-xogħol li jsemmu d-dritt għall-mistrieħ tal-ħaddiem, il-Kostituzzjonijiet ma jipprovdux dan.
107.
Pereżempju, l-Artikolu 11(5) tal-Kostituzzjoni tal-Lussemburgu u l-Artikolu 40(2) tal-Kostituzzjoni ta’ Spanja jimponu fuq l-Istat l-obbligu li joħloq kundizzjonijiet ta’ xogħol tajbin għas-saħħa u li jiżgura l-mistrieħ tal-ħaddiema, u/jew li jħarishom (
107
). Fl-Artikolu 36 tal-Kostituzzjoni Taljana nistgħu nsibu leġiżlazzjoni li hija biċ-ċar iktar preċiża mill-kliem previst fl-Artikolu 31 tal-Karta tad-drittijiet fundamentali; dan l-Artikolu jipprovdi b’mod partikolari għal dritt ta’ mistrieħ ta’ kull ġimgħa u għal-leave annwali mħallas. Il-Kostituzzjoni tal-Portugall tidher li kienet wieħed mill-mudelli tar-regoli previsti fil-Karta, peress li l-Artikolu 59(1)(d) tagħha, jipprovdi d-dritt għall-mistrieħ u għall-ħin liberu, għal limitazzjoni fuq il-ġurnata tax-xogħol, għall-mistrieħ ta’ kull ġimgħa u għal-leave perijodiku mħallas (
108
). Madankollu, għandu jiġi kkonstatat li d-drittijiet soċjali fundamentali esposti b’mod dettaljat u suġġettiv f’dawn il-Kostituzzjonijiet għandhom, bħala regola ġenerali, jinftiehmu sempliċement bħala li jaqgħu taħt sempliċi missjoni ta’ servizz pubbliku u mhux bħala drittijiet li jistgħu jiġu invokati direttament fil-qrati (
109
).
108.
Fil-parti l-kbira tal-Istati Membri qodma tal-Unjoni Ewropea, id-dritt għal-leave minimu annwali mħallas huwa bbażat, min-naħa l-oħra, fuq sempliċi dispożizzjonijiet leġiżlattivi li jirriflettu r-regoli tad-dritt sussidjarju tad-direttivi, sa fejn il-kamp ta’ applikazzjoni tad-dritt tal-Unjoni huwa kkonċernat. Dan huwa b’mod partikolari l-każ tad-dritt Ġermaniż, li għalkemm jirrikonoxxi, fl-Artikolu 20(1) tal-Liġi fundamentali, il-“prinċipju tal-Istat soċjali”, li minnu joħorġu diversi drittijiet soċjali minimi, bħala għan tal-Istat, jitfa’ madankollu r-reponsabbiltà fuq il-leġiżlatur biex jilleġiżla dwar il-leave annwali (
110
). Madankollu, indipendentement minn dan, il-Kostituzzjonijiet tal-Länder Ġermaniżi fihom diversi garanziji u prinċipji soċjali, li jimponu b’mod partikolari ukoll fuq il-leġiżlatur tal-Land l-obbligu li jistabbilixxi leave mħallas suffiċjenti (
111
).
109.
Mill-banda l-oħra, l-Istati Membri l-ġodda, ħlief għar-Repubblika ta’ Ċipru, għandhom kodifikazzjoni dettaljata ħafna ta’ dan id-dritt. Dan japplika b’mod partikolari għall-Artikolu 36(f) tal-Kostituzzjoni Slovakka, għall-Artikolu 66(2) tal-Kostituzzjoni Pollakka, għall-Artikolu 70/B(4) tal-Kostituzzjoni Ungeriża, għall-Artikolu 107 tal-Kostituzzjoni tal-Estonja, għall-Artikolu 41(2) tal-Kostituzzjoni Rumena, għall-Artikolu 48(5) tal-Kostituzzjoni Bulgara, għall-Artikolu 13(2) tal-Kostituzzjoni Maltija, kif ukoll għall-Artikolu 49(1) tal-Kostituzzjoni tal-Litwanja li jiggarantixxu espressament id-dritt għal-leave minimu annwali mħallas. B’mod ġenerali, il-kundizzjonijiet tax-xogħol huma ttrattati fil-Kostituzzjoni tas-Slovenja (Artikolu 56), fil-Kostituzzjoni tar-Repubblika Ċeka (Artikolu 28) kif ukoll f’dik tal-Estonja (Artikolu 29(4)) (
112
).
– Konklużjonijiet
110.
Il-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja ilha li rrikonoxxiet l-importanza tad-dritt għal-leave annwali mħallas. Skont ġurisprudenza stabbilita, dan għandu jitqies bħala “prinċipju tad-dritt soċjali tal-Unjoni li għandu importanza partikolari” li ma jistax jiġi derogat u li l-implementazzjoni tiegħu mill-awtoritajiet nazzjonali kompetenti tista’ ssir biss fil-limiti espressament imsemmija fid-Direttiva 2003/88. Madankollu, il-Qorti tal-Ġustizzja għadha ma ċċaratx il-kwistjoni dwar jekk dan jikkostitwixxix prinċipju ġenerali tad-dritt tal-Unjoni. In-nuqqas ta’ terminoloġija uniformi fil-ġurisprudenza biex jiġu identifikati dawn il-prinċipji ġenerali tad-dritt irendi l-eżerċizzju ta’ klassifikazzjoni ċara iktar diffiċli (
113
).
111.
L-analiżi tad-dritt komparattiv li sar hawn fuq juri madankollu li l-idea li l-ħaddiem irid ikollu dritt għal mistrieħ regolari tinsab imdaħħla fl-isfond tal-ordinament ġuridiku tal-Unjoni u tal-Istati Membri. Is-sempliċi fatt li dan il-prinċipju għandu valur kostituzzjonali kemm fuq il-livell tal-Unjoni (
114
) kif ukoll fid-diversi Stati Membri (
115
), turi l-pożizzjoni predominanti li għandu dan id-dritt, li jindika li dan għandu jitqies bħala prinċipju ġenerali tad-dritt tal-Unjoni.
112.
F’dan ir-rigward, ma huwiex importanti li l-Istati Membri kollha ma jtuhx valur kostituzzjonali fi ħdan l-ordinamenti ġuridiċi tagħhom (
116
), peress li, fi kwalunkwe każ, huwa meqjus bħala element essenzjali tad-dritt nazzjonali, u dan, indipendentement mill-fatt jekk ir-relazzjoni ta’ xogħol taqax taħt id-dritt privat jew taħt id-dritt pubbliku, ħaġa li l-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja tirrikonoxxi wkoll (
117
). Peress li dan ma huwiex limitat għal xi qasam legali partikolari iżda jestendi, min-naħa l-oħra, għal diversi setturi, jiġifieri għal diversi oqsma ta’ attività li jaqgħu kemm taħt id-dritt tax-xogħol kif ukoll taħt id-dritt li japplika għall-uffiċjali pubbliċi fl-Istati Membri kollha, id-dritt għal-leave annwali għandu portata ġenerali li hija karatteristika tal-prinċipji ġenerali tad-dritt u li tiddistingwih minn regoli tad-dritt speċifiċi (
118
). L-istess japplika fil-qasam tal-leġiżlazzjoni tal-Unjoni, peress li, kif enfasizzajt fil-konklużjonijiet tiegħi ppreżentati fil-Kawża C-155/10 (Williams et) (
119
), id-direttivi dwar l-organizzazzjoni tal-ħin tax-xogħol, li, minħabba l-karatteristiċi ta’ ċerti setturi professjonali, fihom regoli settorali speċifiċi (
120
), li jistgħu għaldaqstant jitqiesu bħala lex specialis meta pparagunati mad-dispożizzjonijiet tad-Direttiva 2003/88, jipprovdu wkoll dispożizzjonijiet speċifiċi għad-dritt għal-leave.
113.
Barra minn hekk, id-dritt għal-leave annwali mħallas jissodisfa r-rekwiżit ta’ preċiżjoni leġiżlattiva minima, ħaġa li normalment titqies bħala kundizzjoni biex dan jitqies bħala prinċipju ġenerali tad-dritt. Dan jikkonferma, minn naħa waħda, il-paragun ma’ ċerti prinċipji tad-dritt rikonoxxuti fil-ġurisprudenza, bħalma huwa l-“prinċipju tad-demokrazija” jew is-“solidarjetà” ċċitati iktar ’il fuq, li karatteristikament huma astratti. Min-naħa l-oħra, dan jirriżulta miċ-ċarezza tal-għan tad-dritt. Indipendentement mill-organizzazzjoni meħtieġa tal-leġiżlatur, id-dritt għal-leave annwali huwa maħsub, essenzjalment, biex jillibera temporanjament lill-ħaddiem mill-obbligu kuntrattwali biex jaħdem. Peress li dan id-dritt jissodisfa, fi kwalunkwe każ, ir-rekwiżiti minimi ta’ preċiżjoni fir-rigward tal-mertu, huwa jissodisfa wkoll il-kundizzjonijiet biex jiġi rikonoxxut bħala prinċipju ġenerali tad-dritt (
121
).
114.
Fid-dawl ta’ dawn l-elementi, għandu jiġi kkonstatat li hemm diversi argumenti li jtendu favur li d-dritt għal-leave annwali jiġi rikonoxxut bħala prinċipju ġenerali tad-dritt fl-ordinament ġuridiku tal-Unjoni.
– Applikabbiltà tal-prinċipju ġenerali tad-dritt bejn l-individwi
115.
Barra minn hekk, għandu jiġi stabbilit jekk dan il-prinċipju ġenerali tad-dritt japplikax, jekk ikun il-każ, għar-relazzjonijiet bejn l-individwi.
Possibbiltà ta’ applikazzjoni diretta
116.
Il-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja tirrikonoxxi li l-individwi jistgħu jinvokaw il-prinċipji ġenerali tad-dritt fir-relazzjonijiet tagħhom mal-Istat (
122
). Min-naħa l-oħra, il-Qorti tal-Ġustizzja għadha ma ddeċidietx espressament fuq il-kwistjoni prinċipali dwar jekk id-drittijiet fundamentali japplikawx, b’mod ġenerali, bħala prinċipji ġenerali tad-dritt.
117.
Fid-dawl tal-importanza tal-protezzjoni individwali tad-drittijiet fundamentali, din il-kwistjoni jistħoqqilha preċiżament li tiġi studjata b’attenzjoni partikolari. Minn naħa waħda, wieħed jista’ fil-fatt isostni li, fid-dawl tal-oriġini u l-għan tal-prinċipji ġenerali tad-dritt, dawn iservu fl-ewwel lok biex jipproteġu lill-individwi kontra l-ksur min-naħa tal-awtoritajiet pubbliċi, ħaġa li twassal biex ikollha tiġi miċħuda l-applikazzjoni diretta bejn l-individwi. Min-naħa l-oħra, wieħed jista’ jikkunsidra li l-kuntrast tradizzjonali “pubbliku/privat” ma għadux japplika fi Stat modern. Fil-fatt, wieħed jista’ jimmaġina każijiet fejn il-protezzjoni tad-drittijiet fundamentali tirriżulta li hija daqstant meħtieġa kontra korpi privati daqs kemm kontra l-awtoritajiet amministrattivi, ħaġa li twassal biex tpoġġi fuq l-istess livell in-nuqqas ta’ protezzjoni tad-drittijiet fundamentali u l-ksur ta’ dawn id-drittijiet (
123
).
118.
Dan ikun, pereżempju, il-każ tar-relazzjonijiet ta’ xogħol bħalma huma dawk ta’ din il-kawża, b’mod partikolari meta, indipendentement mill-fatt li r-relazzjoni ta’ xogħol tkun taqa’ taħt id-dritt privat jew taħt id-dritt pubbliku, hija tkun ikkaratterizzata b’mod ġenerali bi żbilanċ bejn is-saħħa tal-prinċipal u dik tal-ħaddiem (
124
). Madankollu, peress li n-natura tas-suġġett tad-dritt privat jew tal-entità pubblika tal-prinċipal spiss tkun kwistjoni ta’ fortuna (
125
), id-differenza li għandha ssir, skont il-każ, fil-protezzjoni tad-drittijiet fundamentali hija diffiċli li tkun iġġustifikata.
119.
Essenzjalment huwa l-prinċipju tal-effett utli fid-dritt tal-Unjoni u l-unità tal-ordinament ġuridiku tal-Unjoni li jtendu favur li d-drittijiet fundamentali jiġu applikati għall-individwi bħala prinċipji ġenerali tad-dritt. Ir-rikonoxximent ta’ effett tad-drittijiet fundamentali fil-konfront ta’ terzi f’ċerti oqsma jippermetti effikaċità ikbar fl-implementazzjoni tad-dritt tal-Unjoni. Filwaqt li l-Istati Membri huma obbligati li japplikaw id-dritt tal-Unjoni fir-rispett tad-drittijiet fundamentali li jorbtuhom, l-individwi jkunu jistgħu jippreġudikaw l-effett utli tad-dritt tal-Unjoni fil-kuntest tar-relazzjonijiet legali tagħhom kieku huma jkunu awtorizzati jiksru d-drittijiet fundamentali fl-oqsma stabbiliti mid-dritt tal-Unjoni. Dan jirriskja li jippreġudika l-unità tad-dritt tal-Unjoni (
126
).
120.
L-eżami tal-ġurisprudenza attwali turi li l-argument tal-Qorti tal-Ġustizzja fih elementi f’dan is-sens.
121.
L-indikazzjonijiet ta’ applikabbiltà diretta tal-prinċipji ġenerali tad-dritt fir-relazzjonijiet bejn l-individwi jirriżultaw pereżempju mis-sentenza Defrenne (
127
), fejn il-Qorti tal-Ġustizzja kkunsidrat li l-prinċipju stabbilit bl-Artikolu 119 KEE (illum l-Artikolu 157 TFUE) kien stabbilixxa dritt għall-ugwaljanza bejn ħaddiema nisa u ħaddiema rġiel, li jista’ jiġi invokat quddiem il-qrati nazzjonali, u dan bl-istess mod f’relazzjoni ma’ prinċipal pubbliku jew privat.
122.
Il-ġurisprudenza dwar l-applikazzjoni tal-libertajiet fundamentali fil-konfront ta’ individwi fiha wkoll elementi f’dan is-sens, b’mod partikolari s-sentenza Walrave (
128
), fejn il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li l-projbizzjoni kontra d-diskriminazzjoni bbażata fuq iċ-ċittadinanza prevista fl-Artikolu 7, 48 u 59 KEE (illum l-Artikoli 18, 45 u 56 TFUE) kienet tapplika mhux biss għall-azzjoni tal-awtoritajiet pubbliċi imma kienet testendi wkoll għar-regolamenti ta’ natura oħra — fil-każ partikolari dawk ta’ assoċjazzjoni sportiva — intiżi li jirregolaw, b’mod kollettiv, l-impjieg u l-provvista ta’ servizz. Il-Qorti tal-Ġustizzja mmotivat id-deċiżjoni tagħha billi rrilevat li t-tneħħija bejn l-Istati Membri tal-ostakli għall-moviment liberu tal-persuni u għall-provvista tas-servizzi tkun ippreġudikata jekk it-tneħħija tal-ostakli ta’ oriġini statali setgħu jiġu nnewtralizzati permezz ta’ ostakli li jirriżultaw mill-eżerċizzju tal-awtonomija legali minn assoċjazzjonijiet jew korpi li ma jaqgħux taħt id-dritt pubbliku. Barra minn hekk, peress li l-kundizzjonijiet tax-xogħol fid-diversi Stati Membri huma rregolati kemm permezz ta’ dispożizzjonijiet ta’ natura leġiżlattiva jew regolatorja, kif ukoll bi ftehim jew atti oħra konklużi jew adottati minn persuni privati, il-fatt li l-projbizzjonijiet inkwistjoni jiġu limitati għall-atti tal-awtorità pubblika jirriskja li joħloq diverġenzi fl-applikazzjoni tagħhom (
129
). Sussegwentement, il-Qorti tal-Ġustizzja kkunsidrat, fis-sentenza Bosman (
130
), li d-dispożizzjonijiet tad-dritt primarju fil-qasam tal-moviment liberu tal-ħaddiema kienu jestendu għar-regoli li jirrigwardaw it-trasferimenti tal-FIFA (“Fédération Internationale de Football Association”) u tal-UEFA (“Fédération Européenne des Associations de Football”).
123.
Min-naħa l-oħra, wieħed jista’ jistaqsi jekk, abbażi tas-sentenzi Walrave u Bosman, għandux jiġi konkluż neċessarjament li l-prinċipji ġenerali tad-dritt għandhom japplikaw direttament għar-relazzjonijiet bejn l-individwi, b’mod partikolari peress li dawk iż-żewġ kawżi kienu jirrigwardaw rispettivament l-applikabbiltà tal-libertajiet fundamentali fir-rigward ta’ organizzazzjonijiet privati, li b’xi mod kellhom kompetenza regolatorja u, għaldaqstant, kellhom kważi n-natura ta’ korpi rregolati mid-dritt pubbliku. Għaldaqstant għandu jiġi aċċettat li d-deċiżjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja kienet iġġustifikata minħabba ċ-ċirkustanzi partikolari ta’ dawk il-kawżi. Jekk jiġi segwit dan ir-raġunament, wieħed irid jevita kull paragun fil-konfront tal-fatt li l-konvenuta fil-kawża prinċipali ma kinitx organizzazzjoni privata ta’ dan it-tip, mogħnija b’kompetenzi regolatorji.
124.
Bħala indikazzjoni oħra tal-applikabbiltà diretta tal-prinċipji ġenerali tad-dritt fir-relazzjonijiet bejn l-individwi, wieħed jista’ jsemmi s-sentenza Angonese, li kienet tikkonċerna l-aċċess għall-impjieg f’bank privat, u fejn il-Qorti tal-Ġustizzja kienet ikkunsidrat li “l-projbizzjoni kontra d-diskriminazzjoni bbażata fuq iċ-ċittadinanza, stabbilita fl-Artikolu (45 TFUE), tapplika [...] għall-persuni privati” (
131
).
125.
Fl-aħħar nett, wieħed ma għandux jinsa, f’dan il-kuntest, li jsemmi s-sentenza Kücükdeveci (
132
), li fiha l-Qorti tal-Ġustizzja, fir-rigward ta’ relazzjoni ta’ xogħol bejn individwi, applikat il-prinċipju ta’ nondiskriminazzjoni bbażata fuq l-età, li n-natura tiegħu ta’ prinċipju ġenerali tad-dritt fl-ordinament ġuridiku tal-Unjoni kien ġie rrikonoxxut għall-ewwel darba fis-sentenza Mangold (
133
). F’dan ir-rigward, għandu jiġi nnotat li, biex tiġġustifika l-applikabbiltà diretta tal-prinċipju ġenerali tad-dritt, il-Qorti tal-Ġustizzja applikat l-approċċ tagħha stess, li jeżiġi li jsir eżami teoretiku approfondit b’mod partikolari minħabba n-natura innovattiva tiegħu. Din hija r-raġuni għaliex semmejt diġà l-kummenti l-oħra tiegħi dwar dan l-approċċ (
134
), li ser nerġa’ nittrattah separatament u fid-dettall.
126.
Fi ftit kliem, għandu jiġi kkonstatat li, skont din il-ġurisprudenza, l-applikabbiltà diretta tad-drittijiet fundamentali fil-forma ta’ prinċipji ġenerali tad-dritt fir-relazzjonijiet bejn l-individwi ma tistax tiġi eskluża fil-prinċipju (
135
).
Riskju ta’ kontradizzjoni fir-rigward tad-dispożizzjonijiet tal-Karta
127.
Bid-dħul fis-seħħ tal-Karta, id-dritt għal-leave annwali mħallas huwa bbażat illum fuq l-Artikolu 31(2) tagħha. Prinċipju ġenerali tad-dritt li jipprovdi fis-sustanza l-istess dritt, li l-Qorti tal-Ġustizzja jkollha tiżviluppa, jekk ikun il-każ, abbażi tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti, ikollu madankollu jissussisti b’mod awtonomu, peress li l-Artikolu 6 TUE jsemmi espressament, biswit xulxin, il-Karta u d-drittijiet fundamentali li jirriżultaw mill-prinċipji ġenerali tad-dritt fil-paragrafi 1 u 3 tiegħu (
136
). Fir-rigward tar-rabta bejn id-drittijiet ibbażati fuq il-Karta u d-drittijiet li jirriżultaw mill-prinċipji ġenerali tad-dritt, għandu jiġi dedott minn dawn id-dispożizzjonijiet li dawn qegħdin fuq l-istess livell (
137
). Konsegwentement, huma jistgħu japplikaw b’mod kumulattiv, b’mod li l-individwu ma jkunx ipprojbit milli jipprevalixxi ruħu mill-garanzija l-iktar wiesa’. Fil-mertu, dawn għandhom ħafna minn xulxin peress li, kif jirriżulta mill-preambolu tagħha, il-Karta tafferma mill-ġdid, minn naħa waħda, id-drittijiet li jirriżultaw mis-sorsi ta’ deċiżjoni użati mill-Qorti tal-Ġustizzja, u sservi, min-naħa l-oħra, ta’ indikazzjoni tal-kontenut tat-tradizzjonijiet kostituzzjonali komuni għall-Istati Membri. Madankollu, wieħed ma jistax jeskludi li d-drittijiet fundamentali li jirriżultaw mill-prinċipji ġenerali tad-dritt u li jkomplu jiżviluppaw, ikopru kamp ta’ protezzjoni ikbar minn dak tal-Karta (
138
).
128.
Jekk wieħed jikkunsidra, fil-paragrafi li ġejjin, li d-drittijiet fundamentali li jirriżultaw mill-Karta u mill-prinċipji ġenerali tad-dritt japplikaw b’mod parallel fi ħdan l-ordinament ġuridiku tal-Unjoni, għandu jiġi nnotat li l-applikazzjoni diretta ta’ prinċipju ġenerali tad-dritt, li jipprovdi d-dritt għal-leave annwali, iġġib magħha, tal-inqas fil-kuntest ta’ kawża bejn individwi, ir-riskju ta’ kontradizzjoni. Kif diġà ġie spjegat, l-ewwel sentenza tal-Artikolu 51(1) tal-Karta għandha tiġi interpretata fis-sens li d-dritt fundamentali għal-leave annwali mħallas stabbilit fl-Artikolu 31(2) tal-Karta ma japplikax direttament għall-individwi bejniethom. Il-fatt li, fl-istess ħin, l-individwi jitħallew jinvokaw il-prinċipju ġenerali tad-dritt ikollu, madankollu, il-konsegwenza li tiġi evitata l-limitazzjoni fuq iċ-ċirku ta’ persuni obbligati li jirrispettaw id-drittijiet fundamentali stabbilita mil-leġiżlatur tal-Unjoni fil-Karta.
129.
Madankollu, ir-rekwiżit ibbażat fuq protezzjoni koerenti tad-drittijiet fundamentali jimponi l-iktar interpretazzjoni koordinata possibbli ta’ dawn iż-żewġ drittijiet fundamentali (
139
). Peress li d-drittijiet fundamentali li jirriżultaw mill-prinċipji ġenerali tad-dritt u, b’mod partikolari, il-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja li tirrigwardah għandhom, skont il-ħames premessa tal-preambolu tal-Karta, jiġu integrati fl-interpretazzjoni tad-drittijiet fundamentali li joħorġu mill-Karta, ma jistax ikun hemm kontradizzjoni fis-sustanza bejn iż-żewġ kategoriji ta’ drittijiet fundamentali. Għall-kuntrarju, għandha tiġi adottata interpretazzjoni armonizzata sakemm id-dritt fundamentali li jirriżulta mill-Karta jippermettiha (
140
).
130.
F’dan il-każ, hija impossibbli li tingħata interpretazzjoni armonizzata f’każ ta’ applikazzjoni diretta tal-prinċipju ġenerali tad-dritt fir-relazzjonijiet bejn il-ħaddiem u l-prinċipal. Id-deċiżjoni tal-leġiżlatur tal-Unjoni li jiggarantixxi l-protezzjoni tad-drittijiet fundamentali — fil-kawża prinċipali, permezz tal-Artikolu 31(2) tal-Karta — b’mod indirett biss, billi jimponi obbligu ta’ protezzjoni fuq l-Unjoni u fuq l-Istati Membri tagħha, tkun imdgħajfa peress li l-prinċipji ġenerali tad-dritt mhux miktubin iħallu finalment il-possibbiltà ta’ effett fil-konfront ta’ terzi, inkluż id-dritt li l-qorti nazzjonali tkun obbligata twarrab l-applikazzjoni tad-dritt nazzjonali li jikkontradiċi d-dritt tal-Unjoni, inkluż fir-relazzjonijiet bejn individwi. Biex tiġi evitata kull kontradizzjoni, għandha tiġi miċħuda applikabbiltà diretta tal-prinċipju ġenerali tad-dritt (
141
).
131.
Għandu jiġi enfasizzat, madankollu, li dawn l-argumenti japplikaw biss sa fejn id-dritt fundamentali li jirriżulta mill-Artikolu 31(2) tal-Karta u l-prinċipju ġenerali tad-dritt jikkostitwixxu l-istess dritt fundamentali, jiġifieri drittijiet fundamentali li għandhom l-istess livell ta’ protezzjoni. Kif diġà ġie spjegat fl-introduzzjoni, wieħed ma jistax madankollu jeskludi li d-drittijiet fundamentali li jirriżultaw mill-prinċipji ġenerali tad-dritt u li għadhom jiżviluppaw jagħtu protezzjoni ikbar mid-drittijiet fundamentali li jirriżultaw mill-Karta. F’dan il-każ, il-kontradizzjoni fil-konfront tal-ewwel sentenza tal-Artikolu 51(1) tal-Karta tista’ possibbilment tiġi eskluża.
132.
L-argumenti li ġejjin huma rilevanti biss fil-każ fejn il-Qorti tal-Ġustizzja, fl-applikazzjoni ta’ prinċipju ġenerali tad-dritt li jirrigwarda l-għoti tal-leave annwali fir-relazzjonijiet bejn l-individwi, ma tara ebda kontradizzjoni fil-konfront tal-ewwel sentenza tal-Artikolu 51(1) tal-Karta.
— Applikabbiltà tad-dritt għal-leave annwali mħallas
133.
Peress li l-applikabbiltà diretta tad-drittijiet fundamentali fil-forma ta’ prinċipji ġenerali tad-dritt ma tistax tiġi eskluża, fil-prinċipju, fir-relazzjonijiet bejn l-individwi, għandu jiġi eżaminat issa jekk il-kundizzjonijiet għal dan humiex sodisfatti.
Għoti ta’ dritt suġġettiv
134.
Għal dan il-għan, id-dritt għal leave annwali inkwistjoni għandu jkollu bħala għan l-għoti ta’ drittijiet suġġettivi. Kif diġà ġie spjegat, il-prinċipju ġenerali tad-dritt jagħti dritt suġġettiv billi jagħti dritt lill-ħaddiem fil-konfront tal-prinċipal, li essenzjalment jikkonsisti fil-fatt li l-ħaddiem jiġi lliberat temporanjament mill-obbligu kuntrattwali tax-xogħol biex jibbenefika minn żmien ta’ mistrieħ xieraq. Minn dan il-lat, huwa jissodisfa l-ewwel kundizzjoni ta’ applikabbiltà diretta.
Kontenut inkundizzjonat u suffiċjentement preċiż
135.
Barra minn hekk, il-prinċipju ġenerali tad-dritt irid ikun, mill-aspett tal-kontenut tiegħu, inkundizzjonat u suffiċjentement preċiż biex ikun jista’ jiġi invokat fil-konfront tal-prinċipal bħala persuna privata. Dispożizzjoni tkun inkundizzjonata meta hija ma jkollha ebda riżerva jew kundizzjoni u ma teħtieġ l-intervent ta’ ebda att, kemm mill-korpi tal-Istati Membri, kif ukoll tal-Unjoni (
142
). Dispożizzjoni tkun suffiċjentement preċiża meta hija tistabbilixxi obbligu f’termini mhux ekwivoki (
143
), jiġifieri li hija legalment kompluta u, bħala tali, tista’ tiġi applikata min kull qorti (
144
).
136.
Wieħed jista’ jistaqsi jekk dawn il-kundizzjonijiet humiex sodisfatti fil-każ tad-dritt għal-leave annwali, peress li ma hijiex magħrufa verament il-portata reali tal-kamp ta’ protezzjoni tal-prinċipju ġenerali tad-dritt. Peress li l-portata tagħha ma hijiex definita minn qabel b’mod eżawrjenti, għandu jiġi eżaminat, f’kull każ, jekk miżura tal-Unjoni u/jew tal-Istati Membri tagħha tistax taffettwa l-qasam tal-protezzjoni. Dan l-obbligu jaqa’ fuq il-Qorti tal-Ġustizzja li tkun intalbet tinterpreta prinċipji ġenerali tad-dritt tal-Unjoni (
145
).
137.
Biex ikun suffiċjentement preċiż, il-prinċipju ġenerali tad-dritt irid ikopri diversi aspetti tad-dritt għal-leave annwali mħallas, li madankollu jistgħu jkunu rregolati b’mod raġonevoli biss mil-leġiżlatur biex jieħu inkunsiderazzjoni b’mod xieraq u flessibbli biżżejjed ir-rekwiżiti taż-żmien. Dawn l-aspetti li għandhom jiġu rregolati jikkonċernaw b’mod partikolari, biex insemmi ftit eżempji biss, in-numru ta’ jiem ta’ leave li għandu jingħata, ħaġa li tqajjem inter alia l-kwistjoni dwar jekk dan għandux ikun numru preċiż jew, għall-kuntrarju, numru minimu ta’ jiem. Barra minn hekk, il-prinċipju ġenerali tad-dritt għandu, biex ikun jista’ jiġi invokat direttament kontra l-prinċipal, jistabbilixxi kif il-jiem ta’ leave għandhom jinqassmu fis-sena biex il-leave annwali jkun jista’ jissodisfa l-funzjoni ta’ mistrieħ tiegħu. Barra minn hekk, il-prinċipju ġenerali tad-dritt għandu jieħu inkunsiderazzjoni l-karatteristiċi ta’ kull fergħa ekonomika billi jinkludi, jekk ikun hemm bżonn, regoli speċifiċi għal ċerti oqsma ta’ attività.
138.
Huwa ċar li dan ma huwiex possibbli. Fil-fatt, minn naħa waħda, ma jistax ikun hemm prinċipju ġenerali tad-dritt ta’ portata daqshekk wiesa’ li tippreġudika, fl-istess ħin, id-definizzjoni tar-regoli tad-dritt speċifiċi (
146
). Min-naħa l-oħra, wieħed ma jridx jinsa li l-leġiżlazzjoni fuq dawn il-karatteristiċi taqa’ taħt il-kompetenza essenzjali tal-leġiżlatur. Huwa fuq kollox għal din ir-raġuni li l-Kostituzzjonijiet tal-Istati Membri, li jirrikonoxxu espliċitament id-dritt għal-leave annwali bħala dritt fundamentali, iħallu wkoll f’idejn il-leġiżlatur nazzjonali biex jistabbilixxi l-metodi ta’ eżekuzzjoni. L-istess japplika, fuq livell tal-Unjoni, fir-relazzjoni bejn l-Artikolu 31 tal-Karta u d-Direttiva 2003/88.
139.
Skont it-trattati, il-kompetenza leġiżlattiva tal-Unjoni hija eżerċitata b’mod konġunt mill-Kunsill tal-Unjoni Ewropea u mill-Parlament. Il-prerogattivi li huma jeżerċitaw biex jadottaw liġijiet bħala l-leġiżlaturi fil-qasam tad-dritt għal-leave fil-kuntest tad-dritt soċjali, għandhom fi kwalunkwe każ ikunu protetti. Dan ma jirrigwardax biss ir-raġunijiet prattiċi ċċitati iktar ’il fuq iżda wkoll il-bilanċ istituzzjonali fi ħdan l-Unjoni. Dan il-bilanċ huwa bbażat mhux fuq il-prinċipju tas-separazzjoni tal-poteri fis-sens tad-dritt kostituzzjonali, iżda fuq il-prinċipju tas-separazzjoni tal-funzjonijiet, li skontu l-funzjonijiet tal-Unjoni għandhom jiġu eżerċitati mill-istituzzjonijiet lil min it-trattat ta l-iktar mezzi xierqa f’dan ir-rigward. B’kuntrast mal-prinċipju ta’ separazzjoni tal-poteri, li huwa intiż b’mod partikolari biex jipproteġi lill-indvidwu permezz tat-tnaqqis tal-poter tal-Istat, il-prinċipju ta’ separazzjoni tal-funzjonijiet fid-dritt tal-Unjoni huwa intiż li jiggarantixxi li l-għanijiet tal-Unjoni jintlaħqu b’mod effettiv (
147
).
140.
Kif spjegajt fil-konklużjonijiet tiegħi ppreżentati fil-Kawża Audiolux et C-101/08, bħala istituzzjoni tal-Unjoni fis-sens tal-Artikolu 12(1) UE, il-Qorti tal-Ġustizzja hija wkoll parti f’dan il-bilanċ istituzzjonali (
148
). Dan jimplika li, fil-kwalità tagħha ta’ korp ġudizzjarju tal-Unjoni li hija msejħa biex tiżgura, fil-kuntest tal-ġurisdizzjoni tagħha, li jiġi osservat id-dritt fl-interpretazzjoni u fl-applikazzjoni tat-Trattat, hija għandha tirrispetta l-kompetenzi leġiżlattivi tal-Kunsill u tal-Parlament (
149
). Dan jimplika neċessarjament, minn naħa, li hija għandha tħalli f’idejn il-leġiżlatur tal-Unjoni l-kompitu li jilleġiżla fil-qasam tal-organizzazzjoni tal-ħin tax-xogħol, kompitu li ngħatalu mit-Trattat u, mill-banda l-oħra, li tkompli żżomm lura kif meħtieġ fil-kuntest tal-iżvilupp tal-prinċipji ġenerali tad-dritt tal-Unjoni li jistgħu, f’ċerti każijiet, imorru kontra l-għanijiet tal-leġiżlatur.
141.
Għaldaqstant, l-applikabbiltà diretta ta’ prinċipju ġenerali tad-dritt li jipprevedi dritt tal-ħaddiem għal-leave annwali li jista’ jiġi invokat kontra l-prinċipal jimplika għaldaqstant, l-ewwel nett, li l-Qorti tal-Ġustizzja tagħtih kontenut leġiżlattiv suffiċjentement preċiż permezz tal-eżerċizzju ta’ interpretazzjoni, ħaġa li twassalha, madankollu, biex teżerċita, finalment, kompetenzi li tradizzjonalment huma riżervati għal-leġiżlatur tal-Unjoni minħabba n-numru ta’ leġiżlazzjonijiet meħtieġa. Peress li din is-sitwazzjoni ma hijiex permessa għar-raġunijiet iċċitati iktar ’il fuq, wieħed ma jistax jikkunsidra li l-kontenut ta’ dan il-prinċipju ġenerali tad-dritt huwa inkundizzjonat fir-rigward tal-forma, peress li d-definizzjoni legali tiegħu teħtieġ, għall-kuntrarju, l-intervent tal-leġiżlatur.
142.
Konsegwentement, il-prinċipju ġenerali tad-dritt ma jissodisfax il-kundizzjonijiet sabiex ikun direttament applikabbli għar-relazzjonijiet bejn l-individwi.
– Konklużjoni
143.
Jirriżulta mill-kunsiderazzjonijiet preċedenti li l-qorti tar-rinviju ma tistax tibbaża ruħha fuq prinċipju ġenerali tad-dritt biex, f’kawża bejn persuni privati, twarrab leġiżlazzjoni nazzjonali li tmur kontra d-dritt tal-Unjoni meta jirriżulta li huwa impossibbli li din tiġi interpretata b’mod konformi mad-direttiva.
iii) Applikazzjoni tal-prinċipju ġenerali tad-dritt kif konkretizzat bid-Direttiva 2003/88
144.
Approċċ possibbli ieħor jikkonsisti fl-applikazzjoni tal-prinċipju ġenerali tad-dritt imsemmi iktar ’il fuq hekk kif konkretizzat bid-Direttiva 2003/88 (
150
).
– L-approċċ tal-Qorti tal-Ġustizzja fis-sentenza Kücükdeveci
145.
Fis-sentenza Kücükdeveci, li ċerti partijiet fil-proċedura ċċitaw fl-osservazzjonijiet tagħhom, il-Qorti tal-Ġustizzja użat approċċ simili u kkonfermat, f’dik l-okkażjoni, l-obbligu fuq kull qorti nazzjonali li tapplika l-prinċipju ta’ nondiskriminazzjoni bbażata fuq l-età, kif konkretizzat bid-Direttiva 2000/78 li tistabbilixxi qafas ġenerali għall-ugwaljanza fit-trattament fl-impjieg u fix-xogħol (
151
), billi, jekk ikun il-każ, twarrab kull dispożizzjoni tad-dritt nazzjonali li tmur kontra dak il-prinċipju (
152
).
146.
Permezz ta’ dik il-konstatazzjoni, il-Qorti tal-Ġustizzja estendiet għar-relazzjonijiet orizzontali l-prinċipju tas-supremazija tad-dritt tal-Unjoni fuq id-dritt nazzjonali (
153
). F’dan ir-rigward, dan l-approċċ huwa konformi mal-ġurisprudenza attwali dwar l-ineżistenza ta’ effett orizzontali dirett tad-direttivi (
154
), peress li l-Qorti tal-Ġustizzja, pereżempju, ma ddeċidietx li d-Direttiva 2000/78 kellha tapplika għar-relazzjonijiet bejn l-individwi imma biss il-prinċipju ta’ nondiskriminazzjoni bbażata fuq l-età li din tikkonkretizza, li — kif hija diġà kkonstatat fis-sentenza Mangold (
155
) — huwa prinċipju ġenerali tad-dritt tal-Unjoni inkwantu huwa l-applikazzjoni speċifika tal-prinċipju ġenerali tat-trattament ugwali (
156
). L-approċċ segwit mill-Qorti tal-Ġustizzja fis-sentenza Kücükdeveci huwa bbażat, essenzjalment, fuq l-idea li prinċipju ġenerali bħalma huwa l-prinċipju ta’ nondiskriminazzjoni bbażata fuq l-età għandu wkoll ikun applikat b’mod koerenti fuq livell nazzjonali fl-interess tal-protezzjoni legali individwali u tal-effikaċità tad-dritt tal-Unjoni (
157
). Mill-perspettiva dommatika, dan l-approċċ jikkostitwixxi estensjoni tal-ġurisprudenza Mangold.
147.
Madankollu, skont l-osservazzjonijiet tal-Qorti tal-Ġustizzja, l-applikabbiltà diretta tal-prinċipju ta’ nondiskriminazzjoni bbażata fuq l-età, kif konkretizzata bid-Direttiva 2000/78 hija manifestament kontemplabbli fir-relazzjonijiet bejn l-individwi fil-każ biss fejn ikunu sodisfatti ċerti kundizzjonijiet. Fl-ewwel lok, il-kawża prinċipali trid tkun ikkaratterizzata b’inugwaljanza fit-trattament ibbażata fuq l-età li tkun oġġettivament inġustifikata, li għandha tkun ikkonstatata fid-dawl tal-kundizzjonijiet għall-applikazzjoni tad-Direttiva 2000/78 (
158
). Fit-tieni lok, il-leġiżlazzjoni nazzjonali inkwistjoni għandha tkopri wieħed mill-oqsma rregolati mid-direttiva (
159
).
– Applikabbiltà ta’ dan l-approċċ għad-dritt għal-leave annwali
Kundizzjonijiet għall-applikazzjoni
148.
Applikazzjoni b’analoġija ta’ dan l-approċċ għal din il-kawża li ttendi li tirrikonoxxi l-fakultà tal-qorti nazzjonali li twarrab, jekk ikun hemm bżonn, leġiżlazzjoni nazzjonali li tmur kontra d-dritt tal-Unjoni, tippreżumi inter alia li d-dritt għal-leave annwali mħallas għandu, apparti l-kodifikazzjoni tiegħu fid-dritt sekondarju permezz tal-Artikolu 7(1) tad-Direttiva 2003/88, valur ta’ prinċipju ġenerali tad-dritt fl-ordinament ġuridiku tal-Unjoni, u dan kif jissuġġerixxu l-argumenti msemmija diġà (
160
).
149.
Kundizzjoni oħra hija li tkun imposta l-eżistenza ta’ relazzjoni ta’ xogħol li, fil-kawża prinċipali, hija manifestament sodisfatta. Fl-aħħar nett, id-dritt għal-leave għandu jkun jeżisti taħt il-kundizzjonijiet stabbiliti fid-direttiva. Dan l-aħħar punt jiggarantixxi li l-prinċipju ġenerali tad-dritt ma japplikax mingħajr eċċezzjoni iżda biss sa fejn il-leġiżlazzjoni nazzjonali kkonċernata taqa’ taħt il-kamp ta’ applikazzjoni tad-Direttiva 2003/88. Din il-kundizzjoni hija sodisfatta ukoll f’din il-kawża peress li s-suġġett tal-leġiżlazzjoni inkwistjoni jirrigwarda kundizzjoni imposta mil-leġiżlatur nazzjonali biex wieħed ikun jista’ jibbenefika minn leave annwali (
161
).
150.
Fl-aħħar nett, biex il-prinċipju ġenerali tad-dritt japplika u jkun jista’ jiġi invokat kontra d-dritt nazzjonali, jeħtieġ li jkun seħħ ksur tad-dritt għal-leave stabbilit mid-direttiva. Dan l-aħħar punt diġà ġie kkonfermat fil-kuntest tal-eżami tiegħi tal-ewwel domanda preliminari (
162
).
151.
Mill-perspettiva formali, il-kundizzjonijiet għal applikazzjoni diretta tad-dritt għal-leave annwali bħala prinċipju ġenerali tad-dritt, kif konkretizzat permezz tad-Direttiva 2003/88, huma fil-fatt sodisfatti. Madankollu, jeħtieġ li jiġu analizzati l-vantaġġi u l-iżvantaġġi ta’ dan l-approċċ qabel ma jiġi kkontemplat li dan l-istess approċċ jiġi applikat f’din il-kawża (
163
).
Vantaġġi u żvantaġġi ta’ dan l-approċċ
152.
Dan l-approċċ għandu l-vantaġġ li jelimina n-nuqqasijiet iċċitati iktar ’il fuq, li huma marbutin mal-applikazzjoni diretta tal-prinċipju ġenerali tad-dritt bħala tali (
164
). Dan huwa partikolarment minnu f’dak li jikkonċerna r-rekwiżit ibbażat fuq il-“preċiżjoni suffiċjenti”. Grazzi għall-konkretizzazzjoni tiegħu permezz tad-direttiva, il-kontenut tal-prinċipju ġenerali jikseb finalment il-preċiżjoni meħtieġa biex japplika b’mod dirett.
153.
Madankollu, għandhom jissemmew ċerti dubji dwar il-korrettezza dommatika ta’ dan l-approċċ, li ser nispjega fil-paragrafi li ġejjin.
Riskju ta’ konfużjoni bejn is-sorsi legali
154.
Id-dubji tiegħi jirrigwardaw l-ewwel nett ir-riskju, li wieħed ma jistax jeskludi, ta’ konfużjoni illegali bejn is-sorsi legali li ma għandhomx l-istess valur fl-ordinament ġuridiku tal-Unjoni, li tirriżulta mill-applikazzjoni konġunta tal-prinċipju ġenerali tad-dritt u tad-direttiva.
155.
Mill-perspettiva oġġettiva, dan l-approċċ huwa bbażat, fis-sustanza, fuq l-idea li l-kontenut tal-prinċipju ġenerali tad-dritt għandu jkun rifless fil-kontenut tad-direttiva, u li għaldaqstant id-definizzjoni awtonoma ta’ dan il-kontenut permezz tal-interpretazzjoni hija, fil-prinċipju, inutli. Fl-aħħar mill-aħħar, dan l-approċċ jippreżumi sempliċement li l-kamp ta’ protezzjoni tal-prinċipju ġenerali tad-dritt u dak tad-dispożizzjoni ta’ konkretizzazzjoni tad-direttiva għandhom ħafna minn xulxin (
165
).
156.
Madankollu, dan l-istess approċċ għandu l-iżvantaġġ li ma jitkellem assolutament xejn dwar il-portata reali tal-kamp ta’ protezzjoni tal-prinċipju ġenerali tad-dritt korrispondenti, u li ma jippreċiżax jekk id-direttiva fihiex possibbilment regoli iktar speċifiċi li bl-ebda mod ma jaqgħu taħt il-kamp ta’ protezzjoni (
166
). L-idea li fuqha huwa bbażat dan l-approċċ tista’ tiżgwida peress li l-koinċidenza tal-kontenut tad-direttiva ma’ dak tad-dritt primarju mhux biss ma huwiex assolutament obbligatorju iżda jikkostitwixxi fil-fatt eċċezzjoni, peress li d-dritt sekondarju, fil-parti l-kbira tiegħu, jinvolvi regoli iktar speċifiċi (
167
). Din tqajjem problema peress li din is-sitwazzjoni teskludi l-użu ta’ dan l-approċċ. Jekk, kif taċċetta l-Qorti tal-Ġustizzja, dan l-approċċ itendi li jwassal għall-applikazzjoni tal-prinċipju ġenerali tad-dritt, ikun ġust ukoll, mill-perspettiva dommatika, li tingħata, l-ewwel nett, definizzjoni indipendenti tal-kontenut tiegħu minflok, min-naħa l-oħra, li jinsiltu l-konklużjonijiet dwar il-kontenut tal-prinċipju tad-dritt mid-dispożizzjonijiet tad-direttiva (
168
).
157.
Peress li dan l-approċċ huwa bbażat finalment fuq id-direttiva bħala l-punt tat-tluq għad-determinazzjoni tal-kamp ta’ protezzjoni tad-dispożizzjoni u mhux fuq il-prinċipju ġenerali tad-dritt innifsu (
169
), din il-prattika tinvolvi r-riskju li iktar u iktar mill-kontenut leġiżlattiv tad-direttiva jitqies bħala element tal-prinċipju tad-dritt. Fi kliem ieħor, id-direttiva tista’ teoretikament issir sors ineżawribbli ta’ regoli li jarrikkixxu l-kamp ta’ protezzjoni tal-prinċipju ġenerali tad-dritt, ħaġa li fuq tul ta’ żmien twassal għal amalgamazzjoni tas-sorsi tad-dritt li qegħdin fuq livell differenti fil-ġerarkija tar-regoli (
170
). Finalment, din il-prattika twassal għal “paralisi” irriversibbli ta’ dawn il-kontenuti regolatorji. Fil-fatt, l-integrazzjoni ta’ numru dejjem jikber ta’ kontenuti regolatorji bbażati fuq id-direttiva fil-kamp ta’ protezzjoni tal-prinċipju ġenerali tad-dritt jipprekludi lil-leġiżlatur milli jemenda d-direttiva, b’mod partikolari peress li dawn il-kontenuti regolatorji jitilgħu fil-livell tad-dritt primarju li ma jistax jiġi affettwat.
158.
Fid-dawl tal-fatt li d-dritt għal-leave annwali mħallas jikkostitwixxi dritt soċjali fundamentali li, min-natura tiegħu, jeħtieġ konkretizzazzjoni sostanzjali, u li spiss il-funzjoni tar-realità ekonomika u soċjali hija l-unika garanzija ta’ dan (
171
), dan l-approċċ ma jistax ikollu konsegwenzi prevedibbli fuq l-Unjoni u fuq l-Istati Membri tagħha. Għandu jiġi indikat li l-konkretizzazzjoni ta’ dan il-prinċipju ġenerali tad-dritt mil-leġiżlatur jeħtieġ ċerta flessibbiltà, peress li l-fehma kollettiva ta’ dak li għandu jiġi kkunsidrat bħala “soċjali” jew “soċjalment ġust” tista’ tinbidel biż-żmien, minn naħa waħda, u spiss tkun ibbażata fuq kompromessi, min-naħa l-oħra (
172
). Barra minn hekk, wieħed ma għandux jinsa li l-implementazzjoni tal-politika ta’ protezzjoni soċjali tista’ tiddependi fuq is-sitwazzjoni ekonomika rispettiva tal-Unjoni u tal-Istati Membri tagħha. Din hija r-raġuni għaliex għandu jkun evitat li jinżammu regoli soċjali mingħajr ma tittieħed inkunsiderazzjoni r-realtà ekonomika u soċjali.
159.
Madankollu, dan ma jfissirx li l-Unjoni għandha tittraskura d-dimensjoni soċjali tal-integrazzjoni. Il-promozzjoni tal-koeżjoni soċjali fis-sens tal-kunċett ta’ “solidarjetà” hija u tibqa’ għan importanti tal-integrazzjoni Ewropea, u dan kif jirriżulta ċar mill-Artikolu 2 (“solidarjetà” bħala valur tal-Unjoni) u mill-Artikolu 3(3) TUE (“tiġġieled kontra l-esklużjoni soċjali”; “[i]l-ġustizzja u l-protezzjoni soċjali”; “l-ugwaljanza bejn in-nisa u l-irġiel”; “solidarjetà bejn il-ġenerazzjonijiet”; “protezzjoni tad-drittijiet tat-tfal”) kif ukoll mill-Artikolu 9 TFUE (“promozzjoni ta’ livell għoli ta’ impjieg”; “garanzija ta’ protezzjoni soċjali xierqa”; “ġlieda kontra l-esklużjoni soċjali”). Min-naħa l-oħra, wieħed għandu jirrispetta l-marġni ta’ diskrezzjoni li l-leġiżlatur tal-Unjoni għandu fit-twettiq tal-obbligu ta’ protezzjoni tiegħu.
Id-direttiva ma twassalx għal konkretizzazzjoni eżawrjenti
160.
Anki jekk il-Qorti tal-Ġustizzja ma għandhiex dawn id-dubji, ma huwiex ċar li l-approċċ użat fis-sentenza Kücükdeveci huwa applikabbli għal din il-kawża, b’mod partikolari peress li d-direttiva 2003/88 ma tikkonkretizzax suffiċjentement il-prinċipju ġenerali tad-dritt biex tippermetti l-applikazzjoni diretta tiegħu fir-relazzjonijiet bejn l-individwi.
161.
Id-Direttiva 2003/88 ma tistabbilixxix biss serje ta’ regoli partikolari billi tipprevedi, pereżempju, fl-Artikolu 15, l-introduzzjoni ta’ dispożizzjonijiet nazzjonali iktar favorevoli jew billi tippermetti, fl-Artikolu 17, derogi u eċċezzjonijiet għal ċerti dispożizzjonijiet essenzjali tad-direttiva (
173
). Hija tagħti ukoll marġni ta’ diskrezzjoni kbira lill-Istati Membri. L-Artikolu 7(1) tad-Direttiva 2003/88 jipprevedi espressament li l-Istati Membri għandhom “jieħdu l-miżuri meħtieġa” sabiex kull ħaddiem jibbenefika minn leave annwali mħallas “b’konformità mal-kondizzjonijiet għall-intitolament għal, u l-għoti ta’, leave bħal dan stabbilit bil-leġislazzjoni nazzjonali u/jew bil-prattika”. Ir-risposti konkreti għal kwistjonijiet essenzjali li jirrigwardaw id-dritt għal-leave, bħalma hija t-tul tal-leave li għandu jingħata, ma jirriżultawx direttament mid-direttiva u lanqas mid-dispożizzjonijiet tal-Artikolu 31(2) tal-Karta (
174
), li l-kliem tiegħu, f’dak li jikkonċerna l-garanziji tad-dritt fundamentali għal-leave annwali, huwa iqsar ukoll mil-leġiżlazzjoni ta’ traspożizzjoni rilevanti tal-Artikolu 7 tad-Direttiva 2003/88.
162.
Din hija differenza essenzjali meta mqabbla mal-prinċipji ta’ nondiskriminazzjoni, li għalihom ġie żviluppat l-approċċ użat fis-sentenza Kücükdeveci. Il-prinċipji ta’ nondiskriminazzjoni għandhom din il-karatteristika fis-sens li s-sustanza tal-kontenut tagħhom hija sostanzjalment identika fuq il-livell tad-dritt primarju u sekondarju. L-interpretazzjoni tal-prinċipji ta’ nondiskriminazzjoni tad-dritt primarju jippermetti wkoll li jiġi definit il-kunċett ta’ diskriminazzjoni. F’dan ir-rigward, ir-regoli li jinsabu fid-direttivi ma huma xejn ħlief l-espressjoni iktar dettaljata tal-prinċipji tad-dritt primarju. Huwa biss meta huma jirregolaw il-kamp ta’ applikazzjoni personali u materjali kif ukoll il-konsegwenzi legali u l-proċedura li d-direttivi jikkonċernaw regoli li l-kontenut tagħhom ma jibqax jirriżulta direttament mid-dritt primarju. Is-sitwazzjoni hija differenti għad-drittijiet fundamentali tal-ħaddiema kkontemplati fl-Artikoli 27 et seq tal-Karta peress li dawn huma mill-ewwel suġġetti għal konkretizzazzjoni li trid issir min-naħa tal-leġiżlatur (
175
).
163.
Il-fatt li d-Direttiva 2003/88 ma tirregolax il-leave annwali b’mod eżawrjenti, iżda tagħmel riferiment, b’mod sostanzjali, għad-dritt nazzjonali, iqajjem il-kwistjoni dwar jekk il-leġiżlazzjoni nazzjonali ta’ traspożizzjoni tistax tiġi invokata wkoll fil-kuntest tal-konkretizzazzjoni tal-prinċipju ġenerali tad-dritt. Fil-fehma tiegħi, dan l-approċċ jiffaċċja madankollu ostakli. Fil-fatt, fid-dawl tan-numru kbir ta’ regoli nazzjonali differenti fil-qasam tad-dritt għal-leave, il-possibbiltà ta’ twettiq ta’ dan l-approċċ ma huwiex l-unika punt kontenzjuż. Barra minn hekk, l-applikazzjoni uniformi tad-dritt tal-Unjoni ma tkunx iggarantita fl-Istati Membri kollha.
Nuqqas ta’ ċertezza legali għall-individwi
164.
Barra minn hekk, il-kompatibbiltà ta’ dan l-approċċ mal-prinċipju taċ-ċertezza legali tqajjem xi dubji. Dan il-prinċipju jikkostitwixxi wkoll prinċipju ġenerali tad-dritt tal-Unjoni (
176
). Kif iddeċidiet ripetutament il-Qorti tal-Ġustizzja, il-prinċipju taċ-ċertezza legali jeħtieġ li leġiżlazzjoni li tinvolvi konsegwenzi sfavorevoli fir-rigward ta’ individwi tkun ċara u preċiża u l-applikazzjoni tagħha tkun prevedibbli għall-persuni suġġetti għaliha (
177
). Issa, peress li l-individwu ma jista’ qatt ikun jaf meta prinċipju ġenerali tad-dritt mhux miktub, kif ikkonkretizzat mid-direttiva korrispondenti, ikun ser jipprevali fuq id-dritt nazzjonali miktub, jista’ jkun hemm, mill-perspettiva tiegħu, l-istess inċertezza fuq il-validità tad-dritt nazzjonali bħal dik li tirriżulta jekk tiġi applikata b’mod dirett id-direttiva fir-relazzjonijiet bejn l-individwi, ħaġa li l-Qorti tal-Ġustizzja, kif fakkret diversi drabi fil-ġurisprudenza tagħha (
178
), trid preċiżament tevita (
179
). Huwa proprju fil-qasam tad-dritt tax-xogħol, li jirregola s-sitwazzjonijiet partikolari ta’ numru inkalkolabbli ta’ relazzjonijiet tax-xogħol, li dan jista’ jkollu konsegwenzi serji.
165.
Fil-fatt, wieħed ma għandux jeskludi r-riskju li dan l-approċċ jista’ jobbliga lill-qrati nazzjonali biex iwarrbu leġiżlazzjoni nazzjonali li b’xi mod taqa’ taħt il-kamp ta’ applikazzjoni materjali ta’ direttiva, minkejja li din tkun ġiet adottata mingħajr ebda relazzjoni magħha, minħabba li d-dispożizzjonijiet inkwistjoni tad-direttiva jikkonkretizzaw xi prinċipji ġenerali tad-dritt tal-Unjoni jew jistabbilixxu drittijiet suġġettivi li għandhom il-valur ta’ dritt primarju (
180
), u dan indipendentement mill-fatt li d-dritt nazzjonali jagħtihom din il-fakultà. Dan ir-riskju huwa tant ikbar sa fejn jirriżulta espressament mis-sentenza Kücükdeveci li, f’sitwazzjoni bħal din, il-qorti nazzjonali ma hijiex obbligata tressaq talba għal deċiżjoni preliminari quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja (
181
).
166.
Kieku dan l-approċċ kellu jiġi applikat fil-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja, id-direttivi jakkwistaw post li, skont id-dritt primarju, ma għandhomx. Huma jiġu li jippermettu applikazzjoni eċċessiva tad-dritt primarju, li teċċedi wisq il-kamp li l-istituzzjonijiet leġiżlattivi tal-Unjoni tawhom u riedu jtuhom. F’rabta mal-konsegwenza li tirriżulta mid-dritt primarju bbażata fuq l-inapplikabbiltà ta’ regola nazzjonali u fuq il-kompetenza li l-Qorti tal-Ġustizzja tirrikonoxxi li l-qrati nazzjonali għandhom, fl-istanzi kollha tagħhom, li jwarrbu l-applikazzjoni ta’ regoli mingħajr ma jagħmlu talba minn qabel għal deċiżjoni preliminari, din is-sitwazzjoni tirriskja li twassal għal erożjoni sostanzjali tad-dispożizzjonijiet legali nazzjonali, fid-dawl tal-fatt li numru kbir ta’ oqsma legali huma, b’xi mod jew ieħor, affettwati mid-direttivi.
167.
Madankollu, ma huwiex ċar li dan huwa konformi mas-sistema ta’ żvilupp u ta’ eżekuzzjoni tad-dritt li t-Trattati ħolqu.
Riskju ta’ kontradizzjoni mad-dispożizzjonijiet tal-Karta
168.
L-oġġezzjoni li jiena ressaqt fir-rigward tal-applikazzjoni diretta tal-prinċipju ġenerali tad-dritt minħabba r-riskju ta’ kontradizzjoni fil-konfront tal-Artikolu 51 tal-Karta (
182
) tapplika wkoll f’każ li jiġi applikat dan l-approċċ. F’dan ir-rigward, jiena nagħmel riferiment għall-argumenti li semmejt fuq din il-problema. Il-limitazzjoni taċ-ċirku ta’ persuni obbligati li jirrispettaw id-drittijiet fundamentali inkluża fl-ewwel sentenza tal-Artikolu 51(1) tal-Karta tipprekludi wkoll għaldaqstant l-applikazzjoni tal-prinċipju ġenerali tad-dritt, kif konkretizzat mid-Direttiva 2003/88.
– Konklużjoni
169.
Fid-dawl ta’ dawn il-punti, nikkonkludi li l-applikazzjoni diretta tal-prinċipju ġenerali tad-dritt, kif magħmula fis-sentenza Kücükdeveci, sabiex tiġi mwarrba leġiżlazzjoni nazzjonali li tmur kontra d-dritt tal-Unjoni ma hijiex possibbli f’din il-kawża.
c) Konklużjoni finali
170.
Fi ftit kliem, għandu jiġi kkonstatat li d-dritt tal-Unjoni ma jippermettix lill-qorti nazzjonali li twarrab il-leġiżlazzjoni inkwistjoni fejn tidħol relazzjoni bejn individwi. Peress li d-domanda preliminari saret b’mod biex tiġi ċċarata l-kwistjoni dwar jekk id-dritt tal-Unjoni jimponix tali obbligu fuq il-qorti nazzjonali, għandha tingħata risposta għal din id-domanda fis-sens li, fin-nuqqas ta’ regoli tad-dritt tal-Unjoni, il-qorti nazzjonali ma hijiex obbligata li tagħmel dan.
3. Sussidjarjament, ir-responsabbiltà tal-Istat Membru għall-ksur tad-dritt tal-Unjoni
171.
Jekk jirriżulta, bħalma huwa l-każ fil-kawża prinċipali, li hemm ksur tad-dritt tal-Unjoni minħabba nuqqas ta’ traspożizzjoni tal-Artikolu 7 tad-Direttiva 2003/88, iżda fejn ma huwiex possibbli li l-qorti nazzjonali tagħti dikjarazzjoni ta’ inapplikabbiltà tal-leġiżlazzjoni nazzjonali li tmur kontra d-dritt tal-Unjoni, dan fl-ebda każ ma jfisser li r-rikorrenti fil-kawża prinċipali ma jkollhiex drittijiet.
172.
Kif ġie indikat fl-introduzzjoni (
183
), dan iħalli min-naħa l-oħra l-possibbiltà ta’ azzjoni għad-danni kontra l-Istat Membru li jkun wettaq il-ksur bil-għan li tinforza d-dritt għal-leave annwali li joħroġ mid-dritt tal-Unjoni. Il-kunċett legali tar-responsabbiltà tal-Istat fid-dritt tal-Unjoni jippermetti liċ-ċittadini li jieħdu s-sodisfazzjon f’dik is-sitwazzjoni inkwantu jobbliga lill-Istat Membru kkonċernat jikkumpensah għad-danni li jirriżultaw mill-ksur tad-dritt tal-Unjoni min-naħa tal-Istat.
173.
Id-dritt tal-Unjoni jagħti dritt għal kumpens taħt tliet kundizzjonijiet: id-dispożizzjoni legali li tiġi miksura jrid ikollha l-għan li tagħti drittijiet lill-individwi, il-ksur ikun suffiċjentement serju u trid tkun teżisti rabta kawżali diretta bejn il-ksur tal-obbligu impost fuq l-Istat u d-dannu subit mill-persuna leża (
184
). Fis-sentenza Dillenkofer et (
185
), il-Qorti tal-Ġustizzja fformulat l-ewwel kundizzjoni b’mod kemxejn differenti b’mod partikolari fir-rigward ta’ sitwazzjonijiet fejn il-miżuri ta’ traspożizzjoni kienu neqsin, jiġifieri li l-għan tad-direttiva jinkludi r-rikonoxximent ta’ drittijiet favur l-individwi, li l-kontenut tagħhom jista’ jiġi ddeterminat fuq il-bażi tad-dispożizzjonijiet tad-direttiva iżda hija enfasizzat fl-istess ħin li l-formulazzjonijiet kienu fis-sustanza identiċi (
186
).
174.
Fir-rigward tat-tqassim tal-ġurisdizzjoni bejn il-qrati tal-Unjoni u dawk tal-Istati Membri, għandu jiġi osservat li huma l-qrati nazzjonali li għandhom jikkonstataw jekk il-kundizzjonijiet għar-responsabbiltà tal-Istati Membri minħabba ksur tad-dritt tal-Unjoni humiex sodisfatti fil-kawża inkwistjoni (
187
). Min-naħa l-oħra, il-kwistjoni dwar l-eżistenza u l-portata tar-responsabbiltà ta’ Stat għal dannu li jirriżulta minn tali ksur tinvolvi l-interpretazzjoni tat-Trattat li, bħala tali, taqa’ taħt il-ġurisdizzjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja (
188
).
4. Konklużjoni
175.
Fid-dawl ta’ dawn l-elementi kollha, għat-tieni domanda preliminari għandha tingħata risposta fis-sens li l-Artikolu 7 tad-Direttiva 2003/88 ma jobbligax lill-qorti nazzjonali, li jkollha quddiemha kawża bejn individwi, li twarrab dispożizzjoni nazzjonali kuntrarja, li tissuġġetta d-dritt għal-leave annwali mħallas għal xogħol effettiv minimu ta’ għaxart ijiem matul is-sena ta’ riferiment u li tagħha tkun impossibbli li tingħata interpretazzjoni konformi mad-Direttiva.
C – Fuq it-tielet domanda
176.
Fil-formulazzjoni tat-tielet domanda preliminari tagħha, il-qorti tar-rinviju tibbaża ruħha manifestament fuq kuntest ġuridiku nazzjonali speċifiku li jipprevedi dritt għal-leave annwali differenti li jiddependi fuq l-oriġini tal-assenza minħabba mard tal-ħaddiema, u dan peress li jidher li jagħmel distinzjoni skont jekk din kinitx marbuta ma’ inċident fuq il-post tax-xogħol jew mard ikkaġunat mix-xogħol, inċident matul it-traġitt lejn jew mill-post tax-xogħol jew mard li ma huwiex ikkaġunat mix-xogħol. Id-digriet tar-rinviju ma jippreċiżax it-tul rispettiv tal-leave. Huwa jikkonstata biss li, taħt ċerti kundizzjonijiet, dan il-kuntest ġuridiku nazzjonali jipprevedi perijodu ta’ leave annwali itwal mill-perijodu minimu ta’ erba’ ġimgħat previst mid-direttiva.
177.
Diġà spjegajt, fil-kuntest tal-osservazzjonijiet tiegħi fuq l-ewwel domanda preliminari, li d-dritt għal-leave annwali mħallas iggarantit mill-Artikolu 7 tad-Direttiva 2003/88 jinħoloq indipendentement mill-assenza eventwali tal-ħaddiem minħabba mard matul il-perijodu ta’ riferiment, sakemm il-leave tal-mard kien mogħti kif suppost (
189
). Kif ġustament tenfasizza l-qorti tar-rinviju fid-digriet tagħha, l-Artikolu 7 tad-Direttiva 2003/88 ma jagħmel ebda distinzjoni skont l-oriġini tal-assenza tal-ħaddiem bil-leave tal-mard. Min-naħa l-oħra, din id-dispożizzjoni tad-direttiva dwar id-dritt għal-leave annwali mħallas tapplika għal “kull ħaddiem”. Konsegwentement, il-ħaddiema kollha għandhom dritt għal-leave minimu annwali ta’ erba’ ġimgħat, skont l-Artikolu 7(1), inklużi dawk li bbenefikaw minn leave tal-mard għal waħda mir-raġunijiet iċċitati iktar ’il fuq.
178.
Madankollu, dan ma jfissirx li l-Istati Membri huma preklużi milli jistabbilixxu, fid-dispożizzjonijiet nazzjonali tagħhom, leave annwali ta’ perijodu itwal mill-perijodu ta’ erba’ ġimgħat previst mid-dritt tal-Unjoni, peress li kif jirriżulta minn kliem din id-dispożizzjoni, dan huwa biss perijodu minimu. Fil-fatt, din id-dispożizzjoni għandha tiġi interpretata fil-kuntest tal-għan ġenerali tad-Direttiva 2003/88, li, skont l-artikolu 1 tagħha, jikkonsisti fil-fatt li “tistabbilixxi ħtiġiet minimi tas-siġurtà u s-saħħa għall-organizzazzjoni tal-ħin tax-xogħol”, fejn wara kollox, id-direttiva ma taffettwax, skont l-Artikolu 15, “[i]d-dritt ta’ l-Istati Membri li japplikaw jew jintroduċu liġijiet, regolamenti jew disposizzjonijiet amministrattivi aktar favorevoli għal-protezzjoni tas-saħħa u s-sigurtà ta’ ħaddiema jew li jiffaċilitaw jew jippermettu l-applikazzjoni ta’ ftehim kollettiv jew ta’ ftehim oħrajn konklużi bejn iż-żewġ naħat ta’ l-industrija li huma aktar favorevoli għal-protezzjoni tas-saħħa u s-sigurtà tal-ħaddiema”. Il-fakultà li tirriżulta għall-Istati Membri biex jadottaw regoli iktar favorevoli fil-qasam tad-dritt għal-leave annwali mħallas hija pprovduta fil-livell tad-dritt tal-Unjoni.
179.
Min-naħa tagħha, id-Direttiva 2003/88 lanqas ma tipprekludi lill-Istati Membri milli jissuġġettaw għal ċerti kundizzjonijiet ir-regoli li jipprevedu trattament iktar favorevoli, sakemm dan ma jippreġudikax il-protezzjoni minima ggarantita mid-direttiva. F’dan ir-rigward, għandha tiġi mfakkra s-sentenza Merino Gómez (
190
), fejn il-Qorti tal-Ġustizzja ddikjarat li l-Artikolu 7(1) tad-Direttiva 2003/88, li bih l-Istati Membri jieħdu l-miżuri meħtieġa “b’konformità mal-kondizzjonijiet għall-intitolament għal, u l-għoti ta’, leave bħal dan stabbilit bil-leġislazzjoni nazzjonali u/jew bil-prattika” għandu jinftiehem bħala li jfisser li “l-metodi ta’ applikazzjoni nazzjonali għandhom f’kull każ jirrispettaw id-dritt għal-leave annwali mħallas ta’ mill-inqas erba’ ġimgħat” (
191
). Fir-rigward tal-problema li tqum fil-kawża prinċipali, dan ifisser li Stat Membru huwa fil-prinċipju liberu li jittratta b’mod differenti lill-ħaddiema f’dak li jikkonċerna t-tul minimu tal-leave fid-dawl tal-fattur li jkun ikkaġuna l-assenza tal-ħaddiem bil-leave tal-mard, sakemm ikun osservat it-tul minimu ta’ erba’ ġimgħat preskritt fl-Artikolu 7(1) tad-direttiva.
180.
Id-dispożizzjonijiet li jirregolaw id-dritt għal-leave tal-mard u l-modi li bih dan jiġi eżerċitat lanqas ma jipprevedu xi rekwiżiti possibbli li jistgħu jwasslu għal evalwazzjoni differenti, peress li kif ġustament irrilevat il-Qorti tal-Ġustizzja fis-sentenza Schultz-Hoff et, dan id-dritt “[ma huwiex], fl-istat attwali tad-dritt [tal-Unjoni], [irregolat] minn dan tal-aħħar” (
192
). Dan id-dritt jaqa’ min-naħa l-oħra taħt il-kompetenza regolatorja tal-Istati Membri. Konsegwentement, dawn tal-aħħar huma liberi li jadottaw leġiżlazzjonijiet li jistgħu eventwalment iwasslu għal tnaqqis tal-perijodu tal-leave annwali, u dan dejjem sakemm tkun osservata l-kundizzjoni imposta mid-Direttiva 2003/88 marbuta mal-osservanza tat-tul minimu ta’ erba’ ġimgħat ta’ leave annwali.
181.
Il-fatt li f’leġiżlazzjoni nazzjonali, l-assenza minħabba mard ma titteħidx inkunsiderazzjoni bħala ħin tax-xogħol, pereżempju fil-każ ta’ inċident waqt it-traġitt lejn jew mill-post tax-xogħol jew fil-każ ta’ mard mhux ikkaġunat mix-xogħol, dan ma jistax jaffettwa l-leave minimu annwali ta’ erba’ ġimgħat. Il-Gvern Franċiż għandu jingħata raġun (
193
) fuq il-fatt li dan għandu jkun prekluż billi l-ħaddiem jingħata l-possibbiltà li jirkupra l-leave tiegħu f’perijodu twil li fih ikun jista’ jiġi differit u dan fid-dawl tal-għan ta’ mistrieħ tad-Direttiva 2003/88. Kif il-Qorti tal-Ġustizzja kkonstatat fis-sentenza Federatie Nederlandse Vakbeweging (
194
), l-effett pożittiv tal-leave annwali għas-sigurtà u s-saħħa tal-ħaddiem jinħass kollu kemm hu jekk jittieħed fis-sena prevista għal dan il-għan, jiġifieri matul is-sena partikolari. Madankollu, dan iż-żmien ta’ mistrieħ ma jitlifx l-interess tiegħu f’dan ir-rigward jekk jiġi meħud matul perijodu sussegwenti, pereżempju matul il-perijodu li fih jiġi differit.
182.
Għaldaqstant għandu jiġi konkluż mill-osservazzjonijiet preċedenti li l-Artikolu 7(1) tad-Direttiva 2003/88 għandu jiġi interpretat fis-sens li ma jipprekludix li leġiżlazzjonijiet jew prattiki nazzjonali li jipprevedu perijodu ta’ leave annwali differenti skont l-oriġini tal-assenza tal-ħaddiem, sakemm il-perijodu minimu ta’ erba’ ġimgħat previst f’din id-dispożizzjoni tad-Direttiva jibqa’ xorta waħda ggarantit.
VII – Konklużjoni
183.
Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti, nipproponi lill-Qorti tal-Ġustizzja sabiex tirrispondi għad-domandi preliminari magħmula mill-Cour de Cassation bil-mod kif ġej:
“1.
L-Artikolu 7(1) tad-Direttiva 2003/88 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill, tal-4 ta’ Novembru 2003, li tikkonċerna ċerti aspetti tal-organizzazzjoni tal-ħin tax-xogħol għandu jiġi interpretat fis-sens li jipprekludi dispożizzjonijiet jew prattiki nazzjonali li jipprevedu li d-dritt għal-leave annwali mħallas ikun suġġett għal xogħol effettiv minimu ta’ għaxart ijiem (jew ta’ xahar) matul il-perijodu ta’ riferiment.
2.
L-Artikolu 7 tad-Direttiva 2003/88 ma jobbligax lill-qorti nazzjonali, li jkollha quddiemha kawża bejn individwi, li twarrab dispożizzjoni nazzjonali li tissuġġetta d-dritt għal-leave annwali mħallas għal xogħol effettiv minimu ta’ għaxart ijiem matul is-sena ta’ riferiment u li tagħha tkun impossibbli li tingħata interpretazzjoni konformi mad-Direttiva.
3.
L-Artikolu 7(1) tad-Direttiva 2003/88 għandu jiġi interpretat fis-sens li ma jipprekludix lil leġiżlazzjonijiet jew prattiki nazzjonali li jipprovdu għal perijodu ta’ leave annwali mħallas differenti skont l-oriġini tal-assenza tal-ħaddiem, sakemm il-perijodu minimu ta’ erba’ ġimgħat previst f’dik id-dispożizzjoni tad-Direttiva jibqa’ xorta waħda ggarantit.”
(
1
)	Lingwa oriġinali: il-Ġermaniż
(
2
)	ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 5, Vol 4, p. 381.
(
3
)	Sentenza tad-19 ta’ Jannar 2010, Kücükdeveci (C-555/07, Ġabra p. I-365).
(
4
)	L-istess bħall-kliem użat fit-TUE u fit-TFUE, il-kunċett ta’ “dritt tal-Unjoni” jintuża hawnhekk biex jindika kemm id-dritt Komunitarju u kif ukoll id-dritt tal-Unjoni. Fil-kumplament ta’ dawn il-konklużjonijiet, meta jsir riferiment għal dispożizzjonijiet preċiżi tad-dritt primarju, ser inkun qiegħed niċċita d-dispożizzjonijiet applikabbli ratione temporis.
(
5
)	Sentenza tas-26 ta’ Ġunju 2001 (C-173/99, Ġabra p. I-4881).
(
6
)	Sentenza tal-20 ta’ Jannar 2009, (C-350/06 u C-520/06, Ġabra p. I-179).
(
7
)	Sentenza tad-9 ta’ Marzu 1978 (106/77, Ġabra, p. 629).
(
8
)	Sentenza tat-22 ta’ Ġunju 2010 (C-188/10 u C-189/10, Ġabra p. I-5667).
(
9
)	Sentenza tat-22 ta’ Novembru 2005 (C-144/04, Ġabra p. I-9981).
(
10
)	Sentenza ċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 3.
(
11
)	Ara s-sentenzi BECTU, iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 5, punt 43; tat-18 ta’ Marzu 2004, Merino Gómez (C-342/01, Ġabra p. I-2605, punt 29), kif ukoll tas-16 ta’ Marzu 2006, Robinson-Steele et (C-131/04 u C-257/04, Ġabra p. I-2531, punt 48); fir-rigward tad-Direttiva 2003/88, ara s-sentenzi Schultz-Hoff et, iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 6, punt 22, kif ukoll tal-10 ta’ Settembru 2009, Vicente Pereda (C-277/08, Ġabra p. I-8405, punt 18), u tat-22 ta’ April 2010, Zentralbetriebsrat der Landeskrankenhäuser Tirols (C-486/08, Ġabra p. I-3527, punt 28). Ara s-sunt tal-ġurisprudenza ta’ W. Schrammel u G. Winkler, Europäisches Arbeits— und Sozialrecht, Vjenna 2010, p. 179 et seq.
(
12
)	Ara s-sentenzi BECTU, iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 5, punt 44; Merino Gómez, iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 11, punt 30, Schultz-Hoff et., iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 6, punt 23, kif ukoll Vicente Pereda, iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 11, punt 21.
(
13
)	Ara s-sentenzi Schultz-Hoff et, iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 6, punt 25, u Zentralbetriebsrat der Landeskrankenhäuser Tirols, iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 11, punt 30.
(
14
)	Ara l-punt 8 tal-osservazzjonijiet tal-konvenut fil-kawża prinċipali.
(
15
)	Ara l-punt 29 tal-osservazzjonijiet tal-Gvern Franċiż.
(
16
)	Ara l-paġna 5 tad-digriet tar-rinviju, li terġa’ ssemmi b’mod ftit iktar ċar is-suġġett tat-tieni domanda preliminari.
(
17
)	Ara s-sentenzi tat-30 ta’ Novembru 2006, Brünsteiner u Autohaus Hilgert (C-376/05 u C-377/05, Ġabra p. I-11383, punt 26), u tal-5 ta’ Majju 2011, MSD Sharp & Dohme (C-316/09, Ġabra p. p. I-3249, punt 21).
(
18
)	Ara b’mod partikolari, is-sentenzi tas-16 ta’ Diċembru 1981, Foglia (244/80, Ġabra p. 3045, punt 18); tal-15 ta’ Ġunju 1995, Zabala Erasun et (C-422/93 sa C-424/93, Ġabra p. I-1567, punt 29); tal-15 ta’ Diċembru 1995, Bosman (C-415/93, Ġabra p. I-4921, punt 61); tat-12 ta’ Marzu 1998, Djabali (C-314/96, Ġabra p. I-1149, punt 19); PreussenElektra (C-379/98, Ġabra p. I-2099, punt 39); tal-5 ta’ Frar 2004, Schneider (C-380/01, Ġabra p. I-1389, punt 22) ; tal-1 ta’ April 2008, Gouvernement de la Communauté française u Gouvernement wallon (C-212/06, Ġabra p. I-1683, punt 29), u tat-23 ta’ April 2009, VTB-VAB (C-261/07 u C-299/07, Ġabra p. I-2949, punt 33).
(
19
)	Ara s-sentenzi Kücükdeveci, iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 3, punt 45; tal-15 ta’ April 2008, Impact (C-268/06, Ġabra p. I-2483, punt 42) kif ukoll tal-5 ta’ Ottubru 2004, Pfeiffer et (C-397/01 sa C-403/01, Ġabra p. I-8835, punt 111).
(
20
)	Ara s-sentenzi Kücükdeveci, iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 3, punt 46; Pfeiffer et, iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 19, punt 108; tas-26 ta’ Frar 1986, Marshall (152/84, Ġabra p. 723, punt 48); tal-11 ta’ Ġunju 1987, Pretore di Salò (14/86, Ġabra p. 2545, punt 19), u tal-14 ta’ Lulju 1994, Faccini Dori (C-91/92, Ġabra p. I-3325, punt 20). Ara, dwar l-effett orizzontali tad-direttivi, P. Vcelouch, Kommentar zu EU— und EG-Vertrag (Editur Heinz Mayer), Vjenna 2004, Artikolu 249 KE, p. 23, punt 72; R. Knes, “Uporaba in učinkovanje direktiv s področja varstva okolja v upravnih in sodnih postopkih”, Varstvo narave, (2008) p. 14, 15 u b’mod partikolari fuq id-dritt tax-xogħol, G. Thüsing, Europäisches Arbeitsrecht, München 2008, p. 14, punti 29 u 30.
(
21
)	Sentenza Faccini Dori, iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 20, punt 24.
(
22
)	Ara, b’mod partikolari, il-punti 29 sa 31 tal-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Alber tat-18 ta’ Jannar 2000 fil-kawża Collino u Chiappero (sentenza tal-14 ta’ Settembru, C-343/98, Ġabra p. I-6659) u l-punt 58 tal-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Ruiz-Jarabo Colomer tas-6 ta’ Mejju 2003 fil-kawża Pfeiffer et (sentenza ċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 19); b’riferiment għall-karatteristiċi tad-dritt għan-nondiskriminazzjoni: il-punti 63 u 70 tal-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Bot tas-7 ta’ Lulju 2009 fil-kawża Kücükdeveci (sentenza ċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 3).
(
23
)	Ara C. Herresthal, Rechtsfortbildung im europarechtlichen Bezugsrahmen — Methoden, Kompetenzen, Grenzen dargestellt am Beispiel des Privatrechts, München, 2006, p. 81 et seq; ara T. Danwitz, “Rechtswirkung von Richtlinien in der neueren Rechtsprechung des EuGH”, Juristenzeitung, 2007, p. 697, 703.
(
24
)	Ara s-sentenzi Kücükdeveci, iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 3, punt 47; tal-10 ta’ April 1984, von Colson u Kamann (14/83, Ġabra p. 1891, punt 26); tat-13 ta’ Novembru 1990, Marleasing (C-106/89, Ġabra p. I-4135, punt 8); Faccini Dori, iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 20, punt 26; tat-18 ta’ Diċembru 1997, Inter-Environnement Wallonie (C-129/96, Ġabra p. I-7411, punt 40); Pfeiffer et, iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 19, punt 110, kif ukoll tat-23 ta’ April 2009, Angelidaki et (C-378/07 sa C-380/07, Ġabra p. I-3071, punt 106).
(
25
)	Ara s-sentenzi Kücükdeveci, iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 3, punt 48; u von Colson u Kamann, iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 24, punt 26.
(
26
)	Sentenza Pfeiffer et, iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 19, punt 116.
(
27
)	Ara, f’dan is-sens, is-sentenzi tat-8 ta’ Ottubru 1987, Kolpinghuis Nijmegen (80/86, Ġabra p. 3969, punt 13); tal-4 ta’ Lulju 2006, Adeneler et (C-212/04, Ġabra p. I-6057, punt 110); Impact, iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 19, punt 100; Angelidaki et, iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 24, punt 199, u tas-16 ta’ Lulju 2009, Mono Car Styling (C-12/08, Ġabra p. I-6653, punt 61).
(
28
)	Ara l-punti 71 sa 88 ta’ dawn il-konklużjonijiet.
(
29
)	Ara l-punti 89 sa 143 ta’ dawn il-konklużjonijiet.
(
30
)	Ara l-punti 144 sa 169 ta’ dawn il-konklużjonijiet.
(
31
)	Ara s-sentenzi Kücükdeveci, iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 3, punt 22; u tat-22 ta’ Diċembru 2010, DEB (C-279/09, Ġabra p. I-13849, punt 30).
(
32
)	Ara H. D. Jarass, Charta der Grundrechte der Europäischen Union — Kommentar, München 2010, Artikolu 31 punt 3, p. 277 u l-Artikolu 51 punt 6, p. 413.
(
33
)	Dan hu dak li jenfasizzaw ġustament K. Lenaerts, P. Van Nuffel, European Union Law, Londra 2011, p. 832, punt 22-022. Ara s-sentenzi tal-Qorti tal-Ġustizzja tas-27 ta’ Ġunju 2006, Il-Parlament vs Il-Kunsill, (C-540/06, Ġabra p. I-5769, punti 38 u 58), tat-13 ta’ Marzu 2007, Unibet (C-432/05, Ġabra p. I-2271, punt 37); tal-11 ta’ Diċembru 2007, International Transport Workers’ Federation and Finnish Seamen’s Union (C-438/05, Ġabra p. I-10779, punti 90 u 91); tad-29 ta’ Jannar 2008, Promusicae (C-275/06, Ġabra p. I-271, punti 61 sa 65); tat-3 ta’ Settembru 2008, Al Barakaat International Foundation vs Il-Kunsill u Il-Kummissjoni (C-402/05 P u C-415/05 P, Ġabra p. I-6351, punt 335); Kücükdeveci, iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 3, punt 22; u tad-9 ta’ Novembru 2010, Eifert vs Land Hessen (C-92/09 u C-93/09, Ġabra p. I-11063, punti 45 et seq. Ara s-sentenza tal-Qorti Ġenerali tat-3 ta’ Mejju 2002, Jégo-Quéré vs Il-Kummissjoni (T-177/01, Ġabra p. II-2365). Barra minn hekk, fis-sentenzi Goodwin vs Ir-Renju Unit tal-11 ta’ Lulju 2002 (Rikors Nru 28957/95), punt 100, kif ukoll Bosphore vs L-Irlanda tat-30 ta’ Ġunju 2005 (Rikors Nru 45036/98), punt 159, il-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem għamlet riferiment għall-Karta.
(
34
)	Kif ġustament osserva P. Fischinger, “Normverwerfungskompetenz nationaler Gerichte bei Verstößen gegen primärrechtliche Diskriminierungsverbote ohne vorherige Anrufung des EuGH”, Zeitschrift für Europäisches Privatrecht, 2011, p. 206, l-Artikolu 21 tal-Karta ma setax japplika għall-fatti li wasslu għas-sentenza Kükükdeveci peress li hija daħlet fis-seħħ biss wara ħafna żmien li seħħet it-tkeċċija.
(
35
)	Punt 38 tal-konklużjonijiet tal-24 ta’ Jannar 2008 f’din il-kawża (sentenza ċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 6).
(
36
)	Punt 28 tal-konklużjonijiet tat-8 ta’ Frar 2001 f’din is-sentenza (sentenza ċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 5).
(
37
)	K. Lenaerts, “La solidarité ou le chapitre IV de la Charte des droits fondamentaux de l’Union européenne”, Revue trimestrielle des droits de l’homme, 2010, Nru 28, p. 217 et seq; H. D. Jarass, iċċitat iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 32, punt 2; F. Picod, Traité établissant une Constitution pour l’Europe, Partie II — La Charte des droits fondamentaux de l’Union, Volum 2, Brussell 2005, Artikolu II-91, p. 424, 653; W. Frenz, Handbuch Europarecht, Volum 4 (Europäische Grundrechte), p. 1078, punt 3597 kif ukoll p. 1164, punt 3881; E. Riedel, Charta der Grundrechte der Europäischen Union, It-tielet edizzjoni, Baden-Baden 2011, Artikolu 31, p. 442, punt 12; A. Seifert, “Mangold und kein Ende — die Entscheidung der Großen Kammer des EuGH vom 19.1.2010 in der Rechtssache Kücükdeveci”, Europarecht, 2010, p. 808, jitkellem dwar dritt fundamentali fir-rigward tal-Artikolu 31(2) tal-Karta.
(
38
)	E. Riedel, iċċitat iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 37, p. 442, punt 12.
(
39
)	J. Schwarze, “Der Grundrechtsschutz für Unternehmen in der Europäischen Grundrechtecharta”, Europäische Zeitschrift für Wirtschaftsrecht, 2001, p. 519.
(
40
)	W. Frenz, iċċitat iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 37, p. 134, punt 444.
(
41
)	Ara M. Borowsky, Charta der Grundrechte der Europäischen Union, It-tielet edizzjoni, Baden-Baden 2011, Artikolu 51, p. 660, punt 34.
(
42
)	W. Frenz, iċċitat iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 37, p. 1164, punt 3882.
(
43
)	Idem, p. 135, punt 444.
(
44
)	K. Lenaerts, iċċitat iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 37, p. 1164, punt 3882.
(
45
)	Il-problema tal-“effett fil-konfront ta’ terzi” hija dwar li jiġi stabbilit jekk l-effetti tad-drittijiet fundamentali humiex limitati għar-relazzjonijiet bejn l-individwi u l-Istat (jiġifieri li għandhom natura pubblika) jew jekk jestendux għar-relazzjonijiet bejn iċ-ċittadini. F’dan ir-rigward, teżisti kemm it-teorija tal-“effett dirett fil-konfront ta’ terzi” tad-drittijiet fundamentali u kif ukoll it-teorija tal-“effett indirett fil-konfront ta’ terzi”. Il-kliem “effett dirett fil-konfront ta’ terzi” iffissru l-applikazzjoni diretta tad-drittijiet fundamentali, inkluż fl-isfera ġuridika privata. Skont din it-teżi, għaldaqstant, ma jista’ jkun hemm ebda att legali li jmur kontra dritt fundamentali. Min-naħa l-oħra, it-teorija tal-“effett indirett fil-konfront ta’ terzi” tqabbel il-klawżoli ġenerali ma “intrużjoni” fid-drittijiet fundamentali fid-dritt privat; is-sistema ta’ valuri stabbilita fl-ordinament ġuridika tad-drittijiet fundamentali trid tittieħed inkunsiderazzjoni fil-kuntest tal-interpretazzjoni ta’ dawn il-klawżoli ġenerali. Hija biss it-teorija tal-effett indirett fil-konfront ta’ terzi li tippermetti li jiġu bbilanċjati l-elementi importanti (pereżempju d-dritt fundamentali u libertà kuntrattwali) (ara, f’dan ir-rigward, R. Walter, u H. Mayer, Grundriss des österreichischen Bundesverfassungsrechts, Id-disa’ edizzjoni, Vjenna 2000, p. 548 et seq, u l-punt 69 tal-konklużjonijiet tiegħi ppreżentati fid-29 ta’ Marzu 2007 fil-kawża Carp (sentenza tas-7 ta’ Ġunju 2007, C-80/06, Ġabra p. I-4473)).
Studju tad-dritt komparattiv fir-rigward tal-effett tad-drittijiet fundamentali fil-konfront ta’ terzi fl-Istati Membri (ara H. W. Rengeling u P. Szczekalla, Grundrechte in der Europäischen Union —Charta der Grundrechte und Allgemeine Rechtsgrundsätze, Köln 2004, p. 179 et seq, punti 338 et seq) juri li, fil-parti l-kbira tal-Istati Membri, dan huwa magħruf u huwa s-suġġett ta’ diskussjonijiet, iżda li, f’dawn il-pajjiżi wkoll, id-diversi kwistjonijiet ma humiex totalment regolati u joħolqu diskussjoni. Fl-Italja, l-effett indirett fir-relazzjonijiet irregolati mid-dritt privat huwa rrikonoxxut daqskemm huwa rrikonoxxut l-effett dirett, li japplika għall-individwi fir-relazzjonijiet ġuridiċi li fihom kontraent għandu iktar saħħa minn ieħor. Fil-Belġju, l-effett tad-drittijiet fundamentali fil-konfront ta’ terzi huwa dubjuż u l-ġurisprudenza ttendi li tirrikonoxxi effett indirett fil-konfront ta’ terzi. Dan is-suġġett għadu jqajjem parzjalment kontroversja fl-Awstrija wkoll. Din il-kwistjoni lanqas fil-Greċja ma għadha ġiet solvuta. Fi kwalunkwe każ, l-effett ta’ ċerti drittijiet fundamentali fil-konfront ta’ terzi huwa rikonoxxut fi Franza, fl-Irlanda, fil-Pajjiżi l-Baxxi, fil-Portugall, fi Spanja u fis-Slovenja. Id-duttrina Slovena tenfasizza li ċerti drittijiet fundamentali bbażati fuq il-Kostituzzjoni Slovena jippermettu l-effett (dirett) fil-konfront ta’ terzi (ara M. Krivic, “Ustavno sodišče, pristojnosti in postopek”, f’Pavčnik u Mavčič [Edituri], Ustavno sodstvo, Cankarjeva založba, 2000, p. 69). L-effett tad-dispożizzjonijiet li jirrigwardaw id-drittijiet fundamentali fil-konfront ta’ terzi għadu ma ġiex rikonoxxut fid-Danimarka u fil-Lussemburgu b’mod partikolari. Fir-Renju Unit, id-drittijiet fundamentali, fin-nuqqas ta’ kostituzzjoni bil-miktub fil-forma ta’ dokument wieħed, għandhom jirriżultaw mil-liġijiet u mill-Common law (ara “Soziale Grundrechte in Europa”, Europäisches Parlament — Generaldirektion Wissenschaft, Arbeitsdokument SOCI 104 DE, p. 26 et seq). Madankollu, il-ġurisprudenza li tapplika fir-rigward tal-KEDB, b’mod partikolari skont il-“Human Rights Act” tal-1998 (il-liġi li tinkorpora l-konvenzjoni fid-dritt nazzjonali), kif kien diġà l-każ qabel minħabba d-dritt tal-Unjoni, tikseb importanza dejjem ikbar. Fil-Finlandja, id-drittijiet fundamentali ma jorbtux direttament lill-individwi; madankollu l-Istat għandu l-obbligu li jipprojbixxi l-ksur li jitwettaq mill-individwi.
(
46
)	H. D. Jarass, iċċitat iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 32, punt 9, u W. Frenz, iċċitat iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 37, p. 1171, punt 3909.
(
47
)	H. D. Jarass, iċċitat iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 32, Artikolu 51, p. 419, punt 21.
(
48
)	F’dan is-sens, R. Geiger, EUV/AEUV-Kommentar (Edituri Rudolf Geiger, Daniel-Erasmus Khan u Markus Kotzur), Il-ħames edizzjoni, München 2010, Artikolu 51, p. 1016. Ara s-sentenzi tat-12 ta’ Diċembru 1996, Proċeduri kriminali kontra X (C-74/95 u C-129/95, Ġabra p. I-6609, punt 25); tat-13 ta’ April 2000, Karlsson et (C-292/97, Ġabra p. I-2737, punt 37); tas-6 ta’ Novembru 2003, Lindqvist (C-101/01, Ġabra p. I-12971, punt 87); tas-26 ta’ Ġunju 2007, Ordre des barreaux francophones et germanophone et (C-305/05, Ġabra p. I-5305, punt 28); u Promusicae, iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 33, punt 68.
(
49
)	H. D. Jarass, iċċitat iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 32, Artikolu 31, p. 277, punt 9, kif ukoll l-Artikolu 51, p. 419, punt 21; W. Frenz, iċċitat iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 37, p. 1172, punt 3910.
(
50
)	Kontra l-effett dirett fil-konfront ta’ terzi: H. D. Jarass, iċċitat iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 32, Artikolu 31, p. 277, punt 3, u l-Artikolu 51, p. 421; tal-istess awtur, EU-Grundrechte, München 2005, § 4, p. 42; M. De Mol, “Kücükdeveci : Mangold Revisited — Horizontal Direct Effect of a General Principle of EU Law”, European Constitutional Law Review, 2010, Nru 6, p. 302; W. Frenz, iċċitat iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 37, p. 1172, punt 3910; D. Schiek, “Constitutional Principles and Horizontal Effet: Kücükdeveci Revisited”, European Labour Law Journal, 2010, Nru 3, p. 373; A. Hatje, EU-Kommentar (Editur Jürgen Schwarze), It-tieni edizzjoni, Baden-Baden 2009, Artikolu 51, p. 2324, punt 20; T. Kingreen, EUV/EGV — Kommentar, It-tielet edizzjoni, München 2007, Artikolu 51 GRCh, p. 2713, punt 18, li jirrileva li, għalkemm mis-sempliċi qari tat-test, wieħed jikkonstata li ċerti drittijiet fundamentali tal-Karta jistgħu jiġu interpretati bħala li għandhom effetti fil-konfront ta’ terzi, madankollu d-drittijiet fundamentali li huma msemmija hemmhekk ma jipproduċux effetti fil-konfront ta’ terzi peress li l-Artikolu 51(1) jorbot biss lill-Unjoni u lill-Istati Membri. Ir-restrizzjonijiet fuq id-drittijiet fundamentali min-naħa tal-individwi jistgħu, skont dan l-awtur, ikunu pprojbiti fil-kuntest tat-twettiq tal-obbligu ta’ protezzjoni li għandha l-awtorità pubblika kontra l-abbużi mill-poter imwettqa mill-persuni privati. Bl-istess mod, ara ukoll K. Riesenhuber, Europäisches Arbeitsrecht, Hamburg 2009, § 2, p. 45, punt 25, li jgħid li d-drittijiet fundamentali tal-Karta ma jorbtux lill-individwi direttament imma biss indirettament, permezz tal-obbligi ta’ protezzjoni li għandu l-leġiżlatur. J. Kokott u C. Sobotta, “The Charter of fundamental rights of the European Union after Lisbon”, EUI Working Papers (2010/6) — Academy of European Law, p. 14, jikkunsidraw ukoll li l-Artikolu 51 tal-Karta jostakola l-effett dirett tad-drittijiet fundamentali fir-relazzjonijiet bejn l-individwi.
Favur l-effett dirett fil-konfront ta’ terzi: M. Dauses, Der Schutz der Grundrechte in der Rechtsordnung der Europäischen Union, Frankfurt am Main 2010, p. 99, li, biex jiġġustifika l-pożizzjoni tiegħu, jirreferi għall-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja, li tgħid li taħt ċerti kundizzjonijiet, l-individwi jistgħu jkunu obbligati wkoll li josservaw il-garanziji li jirrigwardaw id-drittijiet fundamentali, b’mod partikolari fil-qasam tad-diskriminazzjoni bbażata fuq iċ-ċittadinanza jew fil-qasam tal-ugwaljanza tas-sessi.
R. Streinz, EUV/EGV — Kommentar, München 2003, Art. 51, p. 2652, punt 10, ma jiħux pożizzjoni ċara, fejn jispjega li l-kwistjoni tal-effett dirett jew indirett tad-drittijiet tal-Karta fil-konfront ta’ terzi, kif ukoll il-kwistjoni tal-obbligi marbutin mal-protezzjoni tad-drittijiet fundamentali ġew evitati u tħallew biex jiġu evalwati fil-ġurisprudenza u fid-duttrina.
(
51
)	Ara H. D. Jarass, iċċitat iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 32, Artikolu 31, p. 277, punt 3; M. Knecht, EU-Kommentar (Editur Jürgen Schwarze), It-tieni edizzjoni, Baden-Baden 2009, Artikolu 31, p. 2276, punt 4); T. Kingreen, iċċitat iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 50; J. Kühling, Europäisches Verfassungsrecht (Editur Armin von Bogdandy), Heidelberg 2003, p. 603, jitlaq mill-prinċipju li d-drittijiet fundamentali jistgħu jkunu bbażati fuqhom obbligi ta’ protezzjoni fil-konfront ta’ atti ta’ individwi, ħaġa li timplika l-ħolqien problematiku ta’ effett obbligatorju tad-drittijiet fundamentali fir-rigward tal-individwi.
(
52
)	Ara U. Becker, EU-Kommentar (Editur Jürgen Schwarze), It-tieni edizzjoni, Baden-Baden 2009, Artikolu 53, p. 2333, punt 1), li jsostni li l-Artikolu 53 tal-Karta għandu l-għan li jevita l-kunflitti bejn id-diversi sorsi li jiggarantixxu d-drittijiet fundamentali. Huwa jsostni li din id-dispożizzjoni twassal biex jingħata l-iktar trattament favorevoli: jekk id-dritt fundamentali l-ieħor (ibbażat pereżempju fuq il-KEDB) imur lil hinn mid-drittijiet rikonoxxuti mill-Karta, dawn tal-aħħar ma jistgħux jiġu interpretati bħala li jipprojbixxu protezzjoni ikbar. Fil-każ invers, jekk il-Karta tagħti drittijiet iktar estiżi minn dawk ta’ drittijiet fundamentali oħra, dawn ma humiex speċifikament ristretti ab initio.
(
53
)	F’dan is-sens, C. Grabenwarter, Europäische Menschenrechtskonvention, Ir-raba’ edizzjoni, Vjenna 2009, p. 130, punt 14.
(
54
)	Ara H. W. Rengeling u P. Szczekalla, iċċitati iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 45, p. 180, punti 339. Ara d-deċiżjonijiet tal-Kummissjoni Ewropea tad-drittijiet tal-bniedem tal-11 ta’ Ottubru 1998, Ian Nimmo vs Ir-Renju Unit (Rikors Nru 12327/86) u tas-7 ta’ April 1997, Église de scientologie vs Il-Ġermanja (Rikors Nru 34614/97).
(
55
)	Ara K. Reid, A practitioner’s Guide to the European Convention on Human Rights, It-tieni edizzjoni, Londra 2004, p. 46, punt I-064; C. Grabenwarter, iċċitat iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 53, p. 127, punt 27; H. D. Jarass, EU-Grundrechte, München 2005, p. 52, punt 12; H. W. Rengeling u P. Szczekalla, iċċitati iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 45, p. 180, punt 339, li jiċħdu l-eżistenza ta’ effett fil-konfront ta’ terzi tad-diversi garanziji li jirriżultaw mill-KEDB. Skont dawn l-awturi, din hija biss interpretazzjoni, f’sens li huwa konformi mal-Konvenzjoni, tad-dritt tal-Istati kontraenti u tal-obbligi tagħhom imsejħa pożittivi (obbligi ta’ protezzjoni), preċiżament ukoll bil-għan li jipproteġu d-drittijiet li jirriżultaw mill-Konvenzjoni minħabba l-leġiżlazzjoni nazzjonali. L-istess japplika għat-trattati l-oħra tad-dritt pubbliku internazzjonali li jikkonċernaw il-protezzjoni tad-drittijiet tal-bniedem, b’mod partikolari għall-patt internazzjonali dwar id-drittijiet ċivili u politiċi.
(
56
)	C. Grabenwarter, iċċitat iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 53, p. 131, punt 15.
(
57
)	Ara s-sentenzi tal-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem Khurshid Mustafa u Tarzibachi vs L-Isvezja tas-16 ta’ Diċembru 2008 (Rikors Nru 23883/06), punt 502 (dritt għal-libertà ta’ informazzjoni); Von Hannover vs Il-Ġermanja tal-24 ta’ Ġunju 2004, (Rikors Nru 59320/00), punt 57 (dritt għar-rispett tal-ħajja privata u familjari); Moreno Gómez vs Spanja tas-16 ta’ Novembru 2004 (Rikors Nru 4143/02), punt 55 (dritt għar-rispett tal-ħajja privata u familjari), u Öneryildiz vs It-Turkija tat-30 ta’ Novembru 2004 (Rikors Nru 48939/99), punt 135 (dritt għall-proprjetà).
(
58
)	Ara C. Grabenwarter, iċċitat iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 53, p. 131, punt 15, li jgħid li l-problemi marbutin mal-effett fil-konfront ta’ terzi jonqsu minħabba t-teorija dwar l-obbligu ta’ protezzjoni.
(
59
)	Ara J. Schwarze, European Administrative Law, Luxembourg 2006, p. 65 u E. Sariyiannidou, Institutional balance and democratic legitimacy in the decision-making process of the EU, Bristol 2006, p. 145.
(
60
)	Sentenza tad-29 ta’ Novembru 1956, Fédération Charbonnière de Belgique vs L-Awtorità Għolja (8/55, Ġabra p. 291, punt 311).
(
61
)	Sentenza tal-21 ta’ Ġunju 1958, Wirtschaftsvereinigung Eisen— und Stahlindustrie et vs L-Awtorità Għolja (13/57, Ġabra p. 263, 304).
(
62
)	Sentenza tat-22 ta’ Marzu 1961, SNUPAT vs L-Awtorità Għolja (42 u 49/59, Ġabra p. 103, 156).
(
63
)	Sentenza tat-13 ta’ Frar 1979, Hofmann-La Roche vs Il-Kummissjoni (85/76, Ġabra p. 461, punt 9).
(
64
)	Sentenza tal-15 ta’ Lulju 1960, Lachmüller et vs Il-Kummissjoni (43/59, 45/49 u 48/59, Ġabra p. 933, 956).
(
65
)	Sentenza tat-12 ta’ Lulju 1962, Hoogovens vs L-Awtorità Għolja (14/61, Ġabra p. 485, 520).
(
66
)	Sentenza tad-19 ta’ Ottubru 1977, Ruckdeschel vs HZA Hamburg-St. Annen (117/76 u 16/77, Ġabra p. 1753, punt 7).
(
67
)	T. Tridimas, The General Principles of EU Law, It-tieni edizzjoni, Londra 2006, p. 17 et seq u 29 et seq, isemmi minn naħa waħda l-funzjoni tal-prinċipji ġenerali fid-dritt Komunitarju li tikkonsisti li jimtlew il-lakuni, ħaġa li tirriżulta mill-fatt li d-dritt Komunitarju huwa ordinament ġuridiku ġdid u reċenti li jitlob li jiġi żviluppat. Barra minn hekk, it-trattat huwa trattat qafas li jinkludi diversi dispożizzjonijiet miktuba b’mod ġenerali u kunċetti legali mhux definiti, li jħallu lill-Qorti tal-Ġustizzja marġni ta’ diskrezzjoni wiesa’ biex tiżviluppa d-dritt. Min-naħa l-oħra, l-awtur isemmi l-funzjoni tad-dritt sekondarju bħala għodda ta’ interpretazzjoni. K. Lenaerts u P. Van Nuffel, Constitutional Law of the European Union, It-tieni edizzjoni, Londra 2005, punt 17-066, p. 711, jindikaw li l-amministrazzjoni ġeneralment tuża, fil-kuntest tal-interpretazzjoni tad-dritt Komunitarju, il-prinċipji ġenerali tad-dritt, b’mod partikolari meta l-leġiżlazzjoni li tkun trid tiġi interpretata ma tkunx ċara jew f’każ ta’ lakuni fil-leġiżlazzjoni. F. Toriello, I principi generali del diritto comunitario — Il ruolo della comparazione, Milano 2000, p. 141, jenfasizza l-funzjoni li tikkonsisti fil-mili tal-lakuni kif ukoll il-funzjoni bħala għodda ta’ interpretazzjoni, filwaqt li jsemmi wkoll, madankollu, funzjonijiet oħra.
(
68
)	F’dan is-sens, J. Schwarze, iċċitat iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 59, p. 65.
(
69
)	Ara K. Lenaerts, J. A. Gutiérrez-Fons, “The constitutional allocation of powers and general principles of law”, Common Market Law Review, 2010, p. 1629; F. Toriello, iċċitat iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 67, p. 141.
(
70
)	Ara F. Toriello, iċċitat iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 67, p. 141.
(
71
)	Ara M. Schweitzer, W. Hummer u W. Obwexer, Europarecht, p. 65, punti 240 u 241.
(
72
)	F’dan is-sens, A.-M. Lengauer, Kommentar zu EU— und EG-Vertrag (Editur Heinz Mayer), Vjenna 2004, Artikolu 220, punt 27, p. 65; F. Toriello, iċċitat iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 67, p. 315 sa 318.
(
73
)	F’dan is-sens, M. Schweitzer, W. Hummer u W. Obwexer, Europarecht, punt 244, p. 66; T. Oppermann, Europarecht, It-tielet edizzjoni, München 2005, punt 21, p. 144; F. Toriello, I principi generali del diritto comunitario — Il ruolo della comparazione, Milano 2000, p. 140.
(
74
)	Ara T. Tridimas, iċċitat iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 67, p. 6.
(
75
)	Skont il-fehma ġenerali, il-prinċipji ġenerali tad-dritt huma kklassifikati fil-livell tad-dritt primarju (ara W. Schroeder, EUV/EGV — Kommentar (taħt id-direzzjoni ta’ Rudolf Streinz), Artikolu 249, p. 2159, punt 15]. Il-Qorti tal-Ġustizzja indikat ripetutament li l-atti legali tal-istituzzjonijiet Komunitarju kellhom jiġu evalwati fid-dawl tal-prinċipji ġenerali tad-dritt. Ara s-sentenzi tat-12 ta’ Novembru 1969, Stauder (29/69, Ġabra p. 419, punt 7) u tat-13 ta’ Diċembru 1979, Hauer (44/79, Ġabra p. 3727, punti 14 et seq).
(
76
)	Ara ukoll, f’dan is-sens, B. Wegener, f’Calliess u Ruffert (taħt id-direzzjoni ta’) Kommentar zu EUV/EGV, It-tielet edizzjoni, München 2007, Artikolu 220, punt 37, p. 1956 u T. Tridimas, iċċitat iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 67, p. 2 et seq.
(
77
)	Ara s-sentenza tad-9 ta’ Awwissu 1994, Il-Ġermanja vs Il-Kummissjoni, (C-359/92, Ġabra I-3681). Qabel ma dan il-prinċipju sar dritt pożittiv fit-tielet paragrafu tal-Artikolu 5 KE (l-Artikolu 5(4) TUE) il-ġurisprudenza u d-duttrina kienu jikkunsidraw b’mod unanimu li l-użu tal-kompetenzi Komunitarji kien suġġett għall-kundizzjoni tal-proporzjonalità (ara G. Lienbacher, EU-Kommentar (taħt id-direzzjoni ta’ Jürgen Schwarze), L-ewwel edizzjoni, Baden-Baden 2000, Artikolu 5 KE, punt 36, p. 270).
(
78
)	Ara s-sentenza tal-10 ta’ Lulju 1980, Il-Kummissjoni vs Ir-Renju Unit, (32/79, Ġabra p. 2403).
(
79
)	Ara s-sentenza tas-6 ta’ Marzu 2001, Dunnett, Hackett u Turró Calvet vs Bank Ewropew tal-Investiment (T-192/99, Ġabra p. II-813). Ara b’mod partikolari, fuq id-dritt ta’ aċċess effettiv għall-ġustizzja, is-sentenzi tal-Qorti tal-Ġustizzja tal-15 ta’ Mejju 1986, Johnston (222/84, Ġabra p. 1651, punti 18 u 19); tal-15 ta’ Ottubru 1987, Heylens et (222/86, Ġabra 4097, punt 14); tas-27 ta’ Novembru 2001, Il-Kummissjoni vs L-Awstrija (C-424/99, Ġabra p. I-9285, punt 45); tal-25 ta’ Lulju 2002, Unión de Pequeños Agricultores vs Il-Kunsill (C-50/00 P, Ġabra I-6677, punt 39); tad-19 ta’ Ġunju 2003, Eribrand (C-467/01, Ġabra p. I-6471, punt 61); Unibet, iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 33, punt 37 u DEB, iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 31, punt 29.
(
80
)	Ara s-sentenza tas-6 ta’ Lulju 2000, Agricola Tabacchi Bonavicina (C-402/98, Ġabra p. I-5501).
(
81
)	Ara s-sentenza tat-13 ta’ Frar 1969, Walt Wilhelm (14/68, Ġabra p. 1).
(
82
)	Ara s-sentenza tal-4 ta’ Lulju 1963, Alves vs Il-Kunsill (32/62, Ġabra p. 101)
(
83
)	Ara s-sentenzi tal-14 ta’ Lulju 1972, Cassella Farbwerke Mainkur vs Il-Kummissjoni (55/69, Ġabra p. 887); tat-28 ta’ Mejju 1980, Kuhner vs Il-Kummissjoni (33 u 75/79, Ġabra p. 1677); tad-29 ta’ Ġunju 1994, Fiskano vs Il-Kummissjoni (C-135/92, Ġabra p. I-2885); tal-24 ta’ Ottubru 1996, Il-Kummissjoni vs Lisrestal et (C-32/95 P, Ġabra p. I-5373, punt 21); tal-21 ta’ Settembru 2000, Mediocurso vs Il-Kummissjoni (C-462/98 P, Ġabra p. I-7183, punt 36); tat-12 ta’ Diċembru 2002, Cipriani (C-395/00, Ġabra p. I-11877, punt 51); tat-13 ta’ Settembru 2007, Land Oberösterreich u Österreich vs Il-Kummissjoni, (C-439/05 P u C-454/05 P, Ġabra p. I-7141 u tat-18 ta’ Diċembru 2008, Sopropré (C-349/07, Ġabra p. I-10369, punti 36 u 37).
(
84
)	Ara s-sentenza tal-25 ta’ Ottubru 1978, Koninklijke Scholten-Honig u De Bijenkorf (125/77, Ġabra p. 1991).
(
85
)	Ara s-sentenza tal-21 ta’ Novembru 1991, Technische Universität München (C-269/90, Ġabra p. I-5469).
(
86
)	Ara s-sentenza tal-14 ta’ Frar 1978, IFG vs Il-Kummissjoni (68/77, Ġabra p. 353).
(
87
)	Ara s-sentenza tal-25 ta’ Mejju 2004, Distilleria Palma vs Il-Kummissjoni (T-154/01, Ġabra p. II-1493, punt 45).
(
88
)	Ara s-sentenza tal-Qorti Ġenerali tal-21 ta’ Settembru 2005, Ali Yusuf u Al Barakaat International Foundation vs Il-Kunsill u Il-Kummissjoni (T-306/01, Ġabra p. II-3533, punt 277).
(
89
)	Ara s-sentenza tat-18 ta’ Marzu 1980, Ferriera Valsabbia vs Il-Kummissjoni (154/78, 205/78, 206/78, 226/78 sa 228/78, 263/78, 264/78, 39/79, 31/79, 83/79 u 85/79, Ġabra p. 907).
(
90
)	Ara s-sentenza tat-28 ta’ Mejju 1980, Kuhner vs Il-Kummissjoni (33/79 u 75/79, Ġabra p. 1677).
(
91
)	Ara s-sentenza tal-5 ta’ Mejju 1981, Il-Kummissjoni vs Ir-Renju Unit (804/79, Ġabra p. 1045).
(
92
)	Ara s-sentenza tat-30 ta’ Marzu 1995, Il-Parlament vs Il-Kunsill (C-65/93, Ġabra p. I-643, punt 21).
(
93
)	Ara s-sentenza tas-17 ta’ Jannar 1984, VBVB u VBBB vs Il-Kummissjoni (43/82 u 63/82, Ġabra p. 19).
(
94
)	Ara s-sentenza Bosman, iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 18.
(
95
)	Ara s-sentenza tat-12 ta’ Lulju 1984, Prodest (237/83, Ġabra p. 3153).
(
96
)	Ara s-sentenza tal-15 ta’ Ġunju 1978, Defrenne (149/77, Ġabra p. 1365).
(
97
)	Ara s-sentenzi tat-3 ta’ Mejju 2005, Berlusconi et (C-387/02, C-391/02 u C-403/02, Ġabra p. I-3565, punti 67 sa 69); tal-11 ta’ Marzu 2008, Jager (C-420/06, Ġabra p. I-1315, punt 59) u tat-28 ta’ April 2011, El Dridi (C-61/11 PPU, Ġabra p. I-3015, punt 61).
(
98
)	Dikjarazzjoni Universali tad-Drittijiet tal-Bniedem, adottata mill-Assemblea Ġenerali tan-Nazzjonijiet Uniti fir-riżoluzzjoni tagħha 217 A (III) tal-10 ta’ Diċembru 1948.
(
99
)	Trattat mgħoddi għall-firem tal-Istati Membri tal-Kunsill tal-Ewropa fit-18 ta’ Ottubru 1961 f’Torino u daħal fis-seħħ fis-26 ta’ Frar 1965. L-Artikolu 2(3) tiegħu jipprovdi li biex jiġi żgurat l-eżerċizzju effettiv tad-dritt għal kundizzjonijiet ta’ xogħol ġusti, il-Partijiet Kontraenti jintrabtu li jiżguraw l-għoti ta’ minimu ta’ leave annwali mħallas ta’ ġimagħtejn.
(
100
)	Dan il-patt ġie adottat b’unanimità mill-Assemblea Ġenerali tan-Nazzjonijiet Uniti fid-19 ta’ Diċembru 1966. L-Artikolu 7(d) jipprovdi li “L-Istati kontraenti f’dan il-Patt għandhom jirrikonoxxu d-dritt li kull persuna tgawdi minn kundizzjonijiet tax-xogħol ġusti u favorevoli, li jiżguraw b’mod partikolari l-mistrieħ, id-divertiment, il-limitazzjoni raġonevoli tad-dewmien fix-xogħol u l-leave perijodiku mħallas, kif ukoll il-ħlas fil-vaganzi”.
(
101
)	Din il-karta tad-9 ta’ Diċembru 1989 tipprovdi, fl-Artikolu 8 tagħha, li “[k]ull ħaddiem fil-Komunitá Ewropea għandu jkollu dritt għal perjodu ta’ mistrieħ ta’ kull ġimgħa u għal-leave annwali mħallas, li d-dewmien tiegħu jkun armonizzat progressivament permezz ta’ prattiċi nazzjonali”.
(
102
)	W. Frenz, iċċitat iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 37, p. 1059, punt 3539.
(
103
)	Konvenzjoni Nru 132 dwar il-leave mħallas (riveduta), 1970, adottata mill-Konferenza Ġenerali tal-Organizzazzjoni Internazzjonali tax-Xogħol fl-24 ta’ Ġunju 1970, li daħlet fis-seħħ fit-30 ta’ Ġunju 1973.
(
104
)	Konvenzjoni Nru 52 dwar il-leave mħallas, adottata mill-Konferenza Ġenerali tal-Organizzazzjoni Internazzjonali tax-Xogħol fl-24 ta’ Ġunju 1936, li daħlet fis-seħħ fit-22 ta’ Settembru 1939. Din il-konvenzjoni ġiet riveduta mill-Konvenzjoni Nru 132, iżda tibqa’ miftuħa għar-ratifikazzjoni.
(
105
)	M. Zuleeg, “Der Schutz sozialer Rechte in der Rechtsordnung der Europäischen Gemeinschaft“, Europäische Grundrechte-Zeitschrift 1992, ktieb 15/16, p. 331, josserva li l-istrumenti li ma humiex vinkolanti bħalma hija l-Karta Komunitarja tad-Drittijiet Soċjali Fundamentali tal-ħaddiema jservu fl-ewwel lok bħala linja gwida u għall-ippjanar. Huma jakkwistaw, fi kwalunkwe każ, importanza legali meta l-qrati jinqdew bihom għall-finijiet ta’ interpretazzjoni jew ta’ żvilupp tad-dritt. W. Balze, Überblick zum sozialen Arbeitsschutz in der EU, Europäisches Arbeits— und Sozialrecht, 38. Ergänzungslieferung 1998, punt 4, isostni ġustament li, minkejja l-fatt li l-Karta Komunitarja tad-Drittijiet Soċjali Fundamentali tal-ħaddiema, bħala dikjarazzjoni solenni, ma għandha ebda effett vinkolanti hija stess, hija serviet ta’ katalizzatur essenzjali għall-programm ta’ azzjoni tal-Kummissjoni adottat fi tmiem l-1989 għall-implementazzjoni tal-Karta Komunitarja tat-28 ta’ Novembru 1989. Dan il-programm ta’ azzjoni kien jipprevedi total ta’ 23 proposta konkreta ta’ direttivi, b’mod partikolari fil-qasam tas-sigurtà u tal-protezzjoni tas-saħħa tal-ħaddiema, li ħafna minnhom ġew implementati qabel l-1993. Minn dan jirriżulta li anki dikjarazzjonijiet solenni jistgħu, bħala sorsi ta’ ispirazzjoni għax-xogħol leġiżlattiv, ikunu fl-aħħar mill-aħħar importanti għat-twettiq tad-drittijiet soċjali fundamentali li huma jipproklamaw.
(
106
)	W. Frenz, iċċitat iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 37, p. 1060, punt 3542.
(
107
)	Ara S. González Ortega, “El disfrute efectivo de la vacaciones anuales retribuidas: una cuestión de derecho y de libertad personal, de seguridad en el trabajo y de igualdad”, Revista española de derecho europeo, Nru 11 (2004), p. 423 et seq.
(
108
)	Ara J. C. Vieira De Andrade, “La protection des droits sociaux fondamentaux dans l’ordre juridique du Portugal”, La protection des droits sociaux fondamentaux dans les États membres de l’Union européenne — Étude de droit comparé, Ateni/Brussell/Baden-Baden 2000, p. 677.
(
109
)	Ara W. Frenz, iċċitat iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 37, p. 1062, punt 3542.
(
110
)	Idem, p. 1062, punt 3548.
(
111
)	Pereżempju, l-Artikolu 24(3) tal-Kostituzzjoni tal-Land ta’ Nordrhein-Westphalen jipprovdi li d-dritt għal-leave suffiċjenti mħallas għandu jiġi stabbilit bil-liġi.
(
112
)	Ara E. Riedel, Charta der Grundrechte der Europäischen Union (Editur Jürgen Meyer), It-tieni edizzjoni, Baden-Baden 2006, Artikolu 31, punti 3 u 4.
(
113
)	Ara l-punt 92 ta’ dawn il-konklużjonijiet.
(
114
)	Ara R. Nielsen, “Free movement and fundamental rights”, European Labour Law Journal, 2010, Nru 1, p. 258, li jinnota l-importanza potenzjali tal-Karta fl-iżvilupp tad-drittijiet soċjali fundamentali permezz tal-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja dwar il-prinċipji ġenerali tad-dritt. Skont l-awtur, biex taqdi din il-missjoni, il-Qorti tal-Ġustizzja għandha tistrieħ dejjem iktar fuq il-Karta li, b’kuntrast mal-Konvenzjoni Ewropea għall-Protezzjoni tad-Drittijiet tal-Bniedem u tal-Libertajiet Fundamentali (KEDB) — tistabbilixxi diversi dispożizzjonijiet soċjali, bħalma hija l-projbizzjoni kontra d-diskriminazzjoni, il-projbizzjoni kontra x-xogħol minn tfal kif ukoll il-projbizzjoni kontra l-iskjavitù u x-xogħol forzat, il-libertà tal-għaqda, id-dritt għan-negozjar kollettiv u d-dritt tal-ħaddiema għall-istrajk.
(
115
)	Ara K. Lenaerts u J. A. Gutiérrez-Fons, iċċitati iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 69, p. 1633, li jenfasizzaw li l-Qorti tal-Ġustizzja tkun iktar inklinata tadotta ċerta tip ta’ leġiżlazzjoni jekk il-konverġenza bejn l-ordinamenti ġuridiċi tkun kbira. Jekk il-konverġenza ma tkunx totali, iżda jkun irid jiġi applikat ċerta approċċ fil-parti l-kbira tal-Istati Membri, il-Qorti tal-Ġustizzja ssegwi ġeneralment dan l-approċċ billi tadatta għalih l-ordinament ġuridiku tal-Unjoni.
(
116
)	Ara T. Tridimas, iċċitat iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 67, p. 6, jindika li l-Qorti tal-Ġustizzja tista’, f’ċerti każijiet, tirrikonoxxi prinċipju ġenerali tad-dritt bħala tali minkejja li dan ma jkunx magħruf fl-ordinamenti ġuridiċi nazzjonali.
(
117
)	Ara d-digriet tas-7 ta’ April 2011, May C-519/09, Ġabra p. I-2761, punti 26 u 27, fejn il-Qorti tal-Ġustizzja ddikjarat li impjegat ta’ korp ta’ dritt pubbliku huwa “ħaddiem” fis-sens tal-Artikolu 7 tad-Direttiva 2003/88/KE, u dan indipendentement mill-istat tiegħu bħala uffiċjal.
(
118
)	Ara T. Tridimas, iċċitat iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 67, p. 1, jistaqsi jekk prinċipju ġenerali tad-dritt huwiex differenti minn leġiżlazzjoni speċifika. Fil-fehma tiegħu, dan jiddependi, minn naħa waħda, mill-portata ġenerali ta’ dan il-prinċipju peress li l-kelma “ġenerali” għandha tinftiehem fis-sens li l-prinċipju jrid ikollu ċertu livell ta’ astrazzjoni, u min-naħa l-oħra, mir-rilevanza ta’ dan il-prinċipju fl-ordinament ġuridiku.
(
119
)	Ara l-punti 39 sa 42 tal-konklużjonijiet tiegħi ppreżentati fis-16 ta’ Ġunju 2011 fil-Kawża C-155/10 (Williams et), li kienet tirrigwarda d-dritt għal-leave annwali mħallas tal-piloti ta’ linja tal-arju. Hemmhekk kienet ġiet interpretata l-klawsola 3 tal-Ftehim Ewropew fuq l-Organizzazzjoni tal-Ħinijiet tax-Xogħol ta’ Ħaddiema Mobbli fl-Avjazzjoni Ċivili konkluż mill-Assoċjazzjoni tal-Linji tal-Ajru Ewropej (AEA), il-Federazzjoni Ewropea tal-Ħaddiema tat-Trasport (ETF), l-Assoċjazzjoni Ewropea tal-Kabini tal-Piloti (ECA), l-Assoċjazzjoni Ewropea tal-Linji tal-Ajru Reġjonali (ERA) u l-Assoċjazzjoni Internazzjonali tat-Trasportazzjoni bl-Arju (IACA), kif implementata permezz tad-Direttiva 2000/79/KE (ĠU L 302, p. 59). Din il-klawżola tinkludi dispożizzjonijiet speċifiċi marbuta mal-leave tal-persunal mobbli fl-avjazzjoni ċivili.
(
120
)	Bħala eżempju ieħor, wieħed jista’ jiċċita r-regoli dwar il-ħinijiet tax-xogħol tal-baħħara. Fil-fatt, skont il-premessa 12 tad-Direttiva 2003/88, din ma tapplikax għal din il-kategorija ta’ persuni. Min-naħa l-oħra, hija tirreferi għad-Direttiva tal-Kunsill 1999/63/KE, tal-21 ta’ Ġunju 1999, li tikkonċerna l-Ftehim tal-organizzazzjoni tal-ħin tax-xogħol tal-baħħara li kien konkluż mill-Assoċjazzjoni tas-Sidien tal-Vapuri tal-Komunità Ewropea (ECSA/ASVKE) u tal-Federazzjoni tal-Unions tal-Ħaddiema tat-Trasport fl-Unjoni Ewropea (FST) (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 5, Vol 3, p. 363). Il-punt 16 ta’ dan il-ftehim fih dispożizzjonijiet speċifiċi dwar il-leave tal-baħħara, li huma simili għal dawk tal-Artikolu 7 tad-Direttiva 2003/88.
(
121
)	Skont T. Tridimas, iċċitat iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 67, p. 26, il-prinċipju ġenerali tad-dritt irid ikun fih minimu ta’ dispożizzjonijiet li jkunu legalment vinkolanti.
(
122
)	B’dan il-mod, pereżempju, il-Qorti tal-Ġustizzja waslet biex tikkundanna diversi miżuri nazzjonali minħabba li kienu inkompatibbli mal-prinċipju ġenerali tat-trattament ugwali (ara pereżempju, is-sentenzi tal-25 ta’ Novembru 1986, Klensch et, 201/85 u 202/85, Ġabra p. 3477, u tat-13 ta’ Lulju 1989, Wachauf C-5/88, Ġabra p. 2609) jew ma’ espressjonijiet speċifiċi ta’ dan il-prinċipju bħalma hija l-projbizzjoni kontra kull diskriminazzjoni bbażata fuq iċ-ċittadinanza f’kuntesti differenti (ara, pereżempju, is-sentenza tat-13 ta’ Frar 1985, Gravier, 293/83, Ġabra p. 593 (aċċess għat-taħriġ); tat-2 ta’ Frar 1988, Blaizot (24/86, Ġabra p. 379 (aċċess għat-tagħlim universitarju); tas-27 ta’ Settembru 1988, Il-Kummissjoni vs Il-Belġju (C-42/87, Ġabra p. 5445 (boroż ta’ studju); tal-20 ta’ Ottubru 1993, Phil Collins et, C-92/92 u C-326/92, Ġabra p. I-5145 (drittijiet ta’ proprjetà intellettwali) u tas-26 ta’ Settembru 1996, Data Delecta u Forsberg, C-43/95, Ġabra p. I-4661 (proċedura ġudizzjarja)); ir-rispett tad-drittijiet fundamentali (ara, pereżempju, is-sentenzi Johnston, iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 79 (stħarriġ ġudizzjarju effettiv fil-kuntest tal-aċċess għall-impjieg u tal-kundizzjonijiet tax-xogħol bħala ġustifikazzjoni għal trattament differenti bejn l-irġiel u n-nisa); Wachauf, iċċitata iktar ’il fuq (dritt ta’ proprjetà fil-kuntest tal-organizzazzjoni komuni tas-suq tal-ħalib u tal-prodotti tal-ħalib) u tal-11 ta’ Lulju 2002, Carpenter, C-60/00, Ġabra p. I-6279 (dritt għar-rispett tal-ħajja familjari fil-kuntest tar-restrizzjoni eventwali tal-libertà li jiġu pprovduti servizzi)); il-prinċipju tal-protezzjoni tal-aspettattivi leġittimi (ara, pereżempju, is-sentenza tal-11 ta’ Lulju 2002, Marks & Spencer, C-62/00, Ġabra p. I-6325 (aspettattivi leġittimi fil-kuntest ta’ restrizzjoni nazzjonali ġdida li tillimita l-perijodu li fih jista’ jintalab ir-rimbors ta’ somom miġbura bi ksur tad-dritt Komunitarju)) u l-prinċipju ta’ proporzjonalità (ara, pereżempju, is-sentenza tad-19 ta’ Ġunju 1980, Testa et, 41/79, 121/79 u 796/79, Ġabra p. I-1979 (marġni ta’ diskrezzjoni li t-tieni sentenza tal-Artikolu 69 tar-Regolament tal-Kunsill (KEE) Nru 1408/71, tal-14 ta’ Ġunju 1971, dwar l-applikazzjoni ta’ skemi ta’ sigurtà soċjali għall-ħaddiema impjegati u l-familji tagħhom li jkunu joqogħdu fil-Komunità (ĠU L 266, p. 1), jagħti lill-Istati Membri biex itawlu ż-żmien tad-dritt għall-allowance tal-qgħad), u tat-18 ta’ Diċembru 1997, Molenheide et, C-286/94, C-340/95, C-401/95 u C-47/96, Ġabra p. I-7281).
(
123
)	F’dan is-sens, T. Tridimas, iċċitat iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 67, p. 47; l-istess bħal R. Walter u H. Mayer, iċċitati iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 45, p. 549, punt 1330, li jgħidu li l-applikazzjoni tad-drittijiet fundamentali tista’ tkun mixtieqa preċiżament f’każ ta’ superjorità ta’ kontraent (pereżempju persuna li jkollha monopolju) fuq ieħor.
(
124
)	Din hija r-raġuni għaliex il-ġurisprudenza stess tal-Qorti tal-Ġustizzja spiss tikkunsidra lill-ħaddiem bħala l-parti l-iktar dgħajfa soċjalment u ekonomikament, u għaldaqstant il-parti li għandha l-iktar bżonn ta’ protezzjoni. Ara, pereżempju, fil-kuntest tal-interpretazzjoni tal-Artikolu 6 tal-Konvenzjoni dwar il-liġi applikabbli għall-obbligi kuntrattwali, li nfetħet għall-firem f’Ruma fid-19 ta’ Ġunju 1980 (ĠU 2005, C 169 p. 10), is-sentenza tal-15 ta’ Marzu 2011, Koelzsch (C-29/10, Ġabra p. I-1595, punt 40).
(
125
)	Ara U. Preis u F. Temming, “Der EuGH, das BVerfG und der Gesetzgeber”, Neue Zeitschrift für Arbeitsrecht, 2010, p. 190. G. Thüsing, iċċitat iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 20, p. 15, punt 34, jenfasizza ġustament li l-limiti li japplikaw għall-intervent mill-Istat ivarjaw.
(
126
)	Ara H. W. Rengeling u P. Szczekalla, iċċitat iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 45, p. 182, punt 341.
(
127
)	Sentenza tat-8 ta’ April 1976 (43/75, Ġabra p. 455).
(
128
)	Sentenza tat-12 ta’ Diċembru 1974 (36/74, Ġabra p. 1405).
(
129
)	Idem, punti 16 sa 19.
(
130
)	Sentenza ċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 18.
(
131
)	Sentenza tas-6 ta’ Ġunju 2000 (C-281/98, Ġabra p. I-4139, punt 36).
(
132
)	Sentenza ċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 3.
(
133
)	Sentenza ċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 9, punt 75.
(
134
)	Ara l-punti 144 et seq ta’ dawn il-konklużjonijiet.
(
135
)	F’dan is-sens, ara wkoll il-punt 85 tal-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Sharpston tat-22 ta’ Mejju 2008 fil-kawża Bartsch (sentenza tat-23 ta’ Settembru 2008, C-427/06, Ġabra p. I-7245).
(
136
)	Ara H. D. Jarass, “Bedeutung der EU-Rechtsschutzgewährleistung für nationale und EU-Gerichte”, Neue Juristische Wochenschrift 2011, p. 1394.
(
137
)	K. Lenaerts u J. A. Gutiérrez-Fons, iċċitati iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 69, p. 1656, jidhru li jikkunsidraw ukoll li d-drittijiet li jirriżultaw mill-prinċipji ġenerali tad-dritt u dawk li jirriżultaw mill-Karta huma tal-istess portata, inkwantu huma jaraw fil-Karta sors ta’ informazzjoni li jippermetti li jiġu skopruti prinċipji ġenerali tad-dritt ġodda. Ara ukoll f’dan is-sens, U. Preis u T. Temming, iċċitati iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 125, li jgħidu li l-Qorti tal-Ġustizzja, abbażi tal-kompetenzi tagħha li jirriżultaw mill-Artikolu 6(3) TUE, tislet dritt fundamentali sussidjarju tal-Unjoni li ma huwiex miktub li jikkonsisti fil-libertà ta’ azzjoni ġenerali, u dan sabiex l-individwi jkollhom il-possibbiltà li jikkontestaw b’mod ġenerali, bħala tali, il-ksur tad-dispożizzjonijiet regolarment previsti fid-direttiva.
(
138
)	Ara R. Geiger, iċċitat iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 48, Artikolu 6, p. 45, punt 27, u H. D. Jarass, iċċitat iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 55, p. 19, punt 15.
(
139
)	F’dan is-sens, H. D. Jarass, iċċitat iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 136.
(
140
)	Ara H. D. Jarass, iċċitat iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 55, p. 19, punt 15.
(
141
)	F’dan is-sens, ara M. De Mol, iċċitat iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 50, li, filwaqt li jagħmel riferiment għall-effett obbligatorju tad-drittijiet fundamentali esklużivament fil-konfront tal-Unjoni u tal-Istati Membri tagħha, previst fl-ewwel sentenza tal-Artikolu 51(1) tal-Karta, jiċħad l-idea ta’ effett orizzontali tal-prinċipji ġenerali tad-dritt.
(
142
)	Ara s-sentenzi tal-4 ta’ Diċembru 1974, Van Duyn (41/74, Ġabra p. 1338, punti 13 u 14); tat-12 ta’ Mejju 1987, Traen (372/85 sa 374/85, Ġabra p. 2141, punt 25); tal-20 ta’ Settembru 1988, Beentjes (31/87, Ġabra p. 4635, punt 43); tat-23 ta’ Frar 1994, Comitato di coordinamento per la difesa della Cava et (C-236/92, Ġabra p. I-483, punt 9).
(
143
)	Ara s-sentenzi tat-22 ta’ Settembru 1983, Auer (271/82, Ġabra p. 2727, punt 16), tal-15 ta’ Diċembru 1983, Rienks (5/83, Ġabra p. 4233, punt 8), Marshall, iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 20, punt 52, tal-4 ta’ Diċembru 1986, Federatie Nederlandse Vakbeweging (71/85, Ġabra p. 3855, punt 18), u Comitato di coordinamento per la difesa della Cava/Regione Lombardia, iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 142, punt 10.
(
144
)	Ara s-sentenzi tat-22 ta’ Mejju 1980, Santillo (131/79, Ġabra p. 1585, punt 13), u tas-27 ta’ Ġunju 1989, Kühne (50/88, Ġabra p. 1925, punt 26).
(
145
)	Ara P. Fischinger, iċċitat iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 34, li jiddikjara, fir-rigward tal-projbizzjoni kontra kull diskriminazzjoni bbażata fuq l-età li, biex jiġi eżaminat jekk hemmx ksur ta’ prinċipju ġeneral tad-dritt, għandu jiġi stabbilit l-ewwel nett il-kontenut ta’ dak il-prinċipju ġenerali tad-dritt b’mod awtonomu (jiġifieri mingħajr l-użu ta’ xi dispożizzjoni tad-dritt sekondarju).
(
146
)	Ara M. De Mol, iċċitat iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 50, punt 301, li jiddeskrivi r-rikonoxximent tal-effett orizzontali ta’ prinċipju ġenerali tad-dritt fis-sentenza Kücükdeveci bħala wieħed notevoli, peress li huwa jsostni li l-prinċipji ġenerali tad-dritt huma karatterizzati, minn naħa waħda, mill-protezzjoni li huma jagħtu normalment liċ-ċittadini fir-relazzjonijiet tagħhom mal-Istat u, min-naħa l-oħra, “min-natura astratta tagħhom inkwantu huma jsegwu linja preċiża mingħajr ma jistabbilixxu, safrattant, regola tad-dritt konkreta”.
(
147
)	F’dan is-sens, M. Schweitzer, W. Hummer u W. Obwexer, Europarecht, p. 178, punt 653; E. Sariyiannidou, iċċitat iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 59, p. 122, jitkellem ukoll fuq is-“separazzjoni tal-funzjonijiet”. Skont T. Oppermann, iċċitat iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 73, Artikolu 5, punt 5, p. 80, fil-Komunità Ewropea, is-separazzjoni tal-poteri Statali bejn il-leġiżlattiv, l-eżekuttiv u l-ġudizzjarju ħadet il-forma ta’ bilanċ istituzzjonali speċifika bejn l-istituzzjonijiet Komunitarji. It-tqassim tal-kompetenzi bejn il-Parlament, il-Kunsill u l-Kummissjoni, b’mod partikolari, huwa differenti minn dak li jsir fuq livell Statali. Fil-Komunità Ewropea jeżistu wkoll kontrolli reċiproċi u bbilanċjar fil-poteri (“checks and balances”). Il-bilanċ istituzzjonali jirrifletti prinċipju fundamentali tal-istat ta’ dritt. Huwa jimplika li kull istituzzjoni teżerċita l-kompetenzi tagħha filwaqt li tirrispetta l-kompetenzi tal-oħrajn u li kull ksur ta’ din ir-regola jista’ jiġi ssanzjonat mill-Qorti tal-Ġustizzja.
(
148
)	Ara l-punt 107 tal-konklużjonijiet tiegħi tat-30 ta’ Ġunju 2009 f’din il-kawża (sentenza tal-15 ta’ Ottubru 2009, Ġabra p. I-9823).
(
149
)	E. Sariyiannidou, iċċitat iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 59, p. 137, isostni li l-Artikolu 220 KE jagħti finalment lill-Qorti tal-Ġustizzja l-kompetenza li tistabbilixxi x’inhu d-“dritt”, fejn din il-kompetenza tagħha f’dan ir-rigward ma hijiex manifestament limitata. Fil-kuntest tal-iżvilupp tal-prinċipji ġenerali tad-dritt, il-Qorti tal-Ġustizzja għamlet ħafna użu mill-kompetenza tagħha biex tiżviluppa d-d-dritt permezz tal-interpretazzjoni ġudizzjarja. L-awtur jibża’ li dan jirriskja li jtappan l-fruntieri bejn l-attività ġudizzjarja u l-attività politika.
(
150
)	Ara ukoll A. Seifert, iċċitat iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 37, li jgħid li huwa possibbli li l-prinċipji tal-ġurisprudenza żviluppati fis-sentenza Kücükdeveci jiġu applikati b’analoġija għal oqsma oħra protetti mid-drittijiet fundamentali. F’dan ir-rigward, huwa jibbaża ruħu fuq id-dritt fundamentali għal-leave annwali mħallas imsemmi fl-Artikolu 31(2) tal-Karta, li ġie kkonkretizzat prinċipalment mid-Direttiva dwar il-ħinijiet tax-xogħol.
(
151
)	ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 5, Vol 4, p. 79.
(
152
)	Sentenza ċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 3, punt 53.
(
153
)	Ara D. Simon, “L’invocabilité des directives dans les litiges horizontaux: confirmation ou infléchissement”, Europe: actualité du droit communautaire, 2010, Nru 3, p. 7, punt 19.
(
154
)	Ara A. Seifert, iċċitat iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 37, p. 806, li jsostni li l-użu tal-prinċipju ġenerali tad-dritt jikkostitwixxi, għall-Qorti tal-Ġustizzja, mezz biex ma tikkontradixxix il-ġurisprudenza tagħha stess fuq in-nuqqas ta’ effett orizzontali dirett tad-direttivi fil-konfront tal-individwi.
(
155
)	Sentenza ċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 9, punt 75.
(
156
)	Sentenza Kücükdeveci, iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 3, punt 50.
(
157
)	Idem, punt 51.
(
158
)	Sentenza Kücükdeveci, iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 3, punti 28 sa 43.
(
159
)	Idem, punti 25 u 26.
(
160
)	Ara l-punti 110 sa 114 ta’ dawn il-konklużjonijiet.
(
161
)	Ara l-punt 47 ta’ dawn il-konklużjonijiet
(
162
)	Ara l-punt 53 ta’ dawn il-konklużjonijiet.
(
163
)	Ara, f’dan il-kuntest, il-punt 55 tal-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Kokott ippreżentati fis-6 ta’ Mejju 2010 fil-kawża Roca Álvarez (sentenza tat-30 ta’ Settembru 2010, C-104/09, Ġabra p. I-8661), fejn din tal-aħħar tirreferi għas-sentenzi Mangold u Kücükdeveci u tqajjem, f’dik l-okkażjoni, il-punt dwar jekk il-Qorti tal-Ġustizzja testendix l-effett dirett orizzontali għal prinċipji ġenerali oħra bħalma hija l-projbizzjoni kontra d-diskriminazzjoni bbażata fuq is-sess. L-Avukat Ġenerali hija tal-fehma li qabel ma jsir żvilupp f’dan is-sens, ikun meħtieġ li tiġi ċċarata l-bażi duttrinali tal-effett dirett orizzontali inkwistjoni, u l-limiti tiegħu. Ara wkoll G. Thüsing u S. Horler, Besprechung des Urteils Kücükdeveci, Common Market Law Review, 2010, p. 1171, li jgħidu li huma favur li jkun hemm motivazzjoni duttrinali iktar dettaljata ta’ dan l-approċċ.
(
164
)	Ara l-punt 136 ta’ dawn il-konklużjonijiet.
(
165
)	Ara M. De Mol, iċċitat iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 50, punt 305, li jsostni ġustament li l-approċċ tal-Qorti tal-Ġustizzja jxebbah ħafna l-prinċipju ġenerali tad-dritt mad-direttiva.
(
166
)	Din is-sitwazzjoni hija kkritikata wkoll minn D. Simon, iċċitat iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 153, Nru 3, p. 7, punt 7. Skont l-awtur, dan l-approċċ ma jiddefinixxix b’mod ċar il-portata tal-prinċipju ġenerali tad-dritt ibbażat fuq il-projbizzjoni kontra d-diskriminazzjoni bbażata fuq l-età u lanqas tal-implementazzjoni tiegħu jew tad-direttiva stess.
(
167
)	F’dan is-sens, P. Fischinger, iċċitat iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 34, p. 207.
(
168
)	Ara P. Fischinger, iċċitat iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 34, p. 207, li jgħid li l-approċċ adottat fis-sentenza Kücükdeveci jwassal biex, fuq livell nazzjonali, wieħed jipprova jislet minn xi liġi konklużjonijiet dwar il-kamp ta’ protezzjoni ta’ dritt fundamentali ggarantit kostituzzjonalment.
(
169
)	Ara O. Mörsdorf, “Diskriminierung jüngerer Arbeitnehmer — Unanwendbarkeit von §622 II2 BGB wegen Verstoßes gegen das Unionsrecht”, Neue Juristische Wochenschrift, 2010, p. 1048, li jenfasizza li, fis-sentenza Kücükdeveci, minkejja affermazzjonijiet opposti, il-Qorti tal-Ġustizzja ma tinvokax ir-regola astratta tad-dritt primarju (jiġifieri l-prinċipju ġenerali tad-dritt) iżda d-direttiva bħala kriterju għall-evalwazzjoni tal-konformità tad-dritt nazzjonali mad-dritt tal-Unjoni. Skont P. Fischinger, iċċitat iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 34, p. 206, l-approċċ użat fis-sentenza Kücükdeveci joħroġ fil-fatt l-element kostituttiv tad-direttiva u l-konsegwenza legali tad-dritt primarju.
(
170
)	P. Fischinger, iċċitat iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 34, p. 207, juri l-ipoteżi li, fis-sentenza Kücükdevedi, il-Qorti tal-Ġustizzja ħadet il-possibbiltà li tkompli tislet mill-kontenut tad-direttivi konklużjonijiet dwar il-kontenut tad-dritt primarju kif żviluppat mill-ġdid.
(
171
)	F’dan is-sens ara W. Frenz, iċċitat iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 37, p. 137, punt 453, li jissuġġetta wkoll it-twettiq tad-drittijiet soċjali għall-possibbiltajiet finanzjarji. Ara K. Riesenhuber, iċċitat iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 50, p. 49 et seq, punt 34, li jirreferi għax-xogħol preparatorju tat-Titolu IV (“Solidarjetà”) u josserva, f’dan ir-rigward, li l-integrazzjoni tad-drittijiet soċjali fundamentali fil-Karta, fil-kuntest tal-Konvenzjoni, kienet partikolarment kontroverjsali minħabba l-biża’ ta’ piżijiet finanzjarji eċċessivi li r-rikonoxximent tad-drittijiet soċjali jkun jirrappreżenta għall-Unjoni u l-Istati Membri. Min-naħa l-oħra, l-indiviżibbiltà tad-drittijiet politiċi u soċjali ġiet invokata biex proprju dawn jittieħdu inkunsiderazzjoni, l-istess bħall-fatt li l-Karta Komunitarja tad-drittijiet soċjali fundamentali kienet diġà ttieħdet inkunsiderazzjoni fl-Artikolu 136(1) u fl-Artikolu 151 TFUE. Dan kien iwassal għal kompromess, peress li ċertament xi drittijiet soċjali ġew inklużi, iżda l-parti l-kbira minnhom ma kinux ġew żviluppati bħala veri drittijiet għal benefiċċji jew kienu hekk biss sa ċertu punt. F’diversi każijiet, il-Karta ma tinkludi ebda garanzija proprja iżda tirreferi, għal dak li jirrigwarda l-“eventwalità” u l-“metodi” tal-protezzjoni, għad-dritt tal-Unjoni u għad-dritt nazzjonali.
(
172
)	Ara W. Frenz, iċċitat iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 37, p. 1059, punt 3540, li jipprova jispjega għaliex il-Karta ma hijiex kompluta fil-qasam speċifiku tad-drittijiet soċjali. Fil-fehma tiegħu, id-drittijiet soċjali diffiċli li jkunu kompluti. Minn naħa waħda, ir-rappreżentazzjoni kollettiva ta’ dak li għandu jitqies bħala “soċjali” qiegħda tinbidel u, min-naħa l-oħra, il-ħolqien tad-drittijiet soċjali huwa dejjem ibbażat fuq kompromessi. H.-W. Rengeling u P. Szczekalla, iċċitati iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 45, p. 793, jenfasizzaw ġustament li l-kunċett “soċjali” fil-Karta huwa pjuttost miftuħ. Anki t-tifsira tat-titolu “Solidarjetà” fit-Titolu IV hija vaga.
(
173
)	Dwar id-dettall tad-derogi u tal-eċċezzjonijiet, ara R. Blanpain, European Labour Law, Edizzjoni 11, Alphen aan den Rijn 2008, p. 586 et seq.
(
174
)	Ara J.-H. Bauer u A. von Medem, “Kücükdeveci = Mangold hoch zwei? Europäische Grundrechte verdrängen deutsches Arbeitsrecht”, Zeitschrift für Wirtschaftsrecht, Heft 11, 2010, p. 452.
(
175
)	Ara, f’dan is-sens, J.-H. Bauer u A. von Medem, iċċitat iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 174, li jimmilitaw kontra li jiġi applikat l-approċċ żviluppat fis-sentenza Kücükdeveci fir-rigward tad-drittijiet fundamentali tal-ħaddiema msemmija fl-Artikoli 27 et seq tal-Karta minħabba d-differenzi bejn dan it-tip ta’ drittijiet fundamentali u l-prinċipji ta’ nondiskriminazzjoni. Huma jippreċiżaw li f’numru sostanzjali ta’ oqsma msemmija fit-Titolu IV tal-Karta (“Solidarjetà”), jeżistu direttivi li, skont il-verżjoni normalment aċċettata, ma jippermettux li, f’kawża bejn individwi, jiġu eliminati l-leġiżlazzjonijiet nazzjonali li ma jkunux konformi. F’dan ir-rigward, l-awturi jibbażaw ruħhom ukoll espressament fuq id-direttiva dwar il-ħinijiet tax-xogħol li tikkonkretizza, pereżempju, id-dritt għal-leave annwali mħallas imsemmi fl-Artikolu 31(2) tal-Karta.
(
176
)	Ara, fil-kuntest tal-prinċipji tal-istat tad-dritt fid-dritt tal-Unjoni, il-punt 96 ta’ dawn il-konklużjonijiet. Ara s-sentenzi tas-16 ta’ Ġunju 1993, Franza vs Il-Kummissjoni, (C-325/91, Ġabra p. I-3286, punt 26), u tas-26 ta’ Ottubru 1997, Banque Indosuez et (C-177/96, Ġabra p. I-5659, punti 26 sa 31).
(
177
)	Ara s-sentenzi tas-7 ta’ Ġunju 2005, VEMW et (C-17/03, Ġabra p. I-4983, punt 80), u tal-14 ta’ Jannar 2010, Stadt Papenburg (C-226/08, Ġabra p. I-131, punt 45).
(
178
)	Ara l-punti 61 sa 63 ta’ dawn il-konklużjonijiet.
(
179
)	Ara M. Avbelj, “Temeljna načela prava EU padajo na glavo”, Pravna praksa, 2010, Nru 7, p. 34, li jikkritika s-sentenza Kücükdeveci, peress li jsostni li l-ġurisprudenza attwali tal-Qorti tal-Ġustizzja fuq in-nuqqas ta’ effett orizzontali tad-direttivi tista’ tinqaleb. M. De Mol, iċċitat iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 50, p. 307, juri d-dubji tiegħu dwar il-kompatibbiltà ta’ dan l-approċċ, jiġifieri l-applikazzjoni ta’ prinċipju ġenerali tad-dritt (prinċipju ta’ nondiskriminazzjoni bbażata fuq l-età) mar-rekwiżit taċ-ċertezza legali, li finalment huwa wkoll prinċipju ġenerali tad-dritt. Skont l-awtur, l-individwi ma jistgħux jibqgħu jibbażaw ruħhom fuq id-dritt nazzjonali (miktub). Huma jridu, għall-kuntrarju, jieħdu inkunsiderazzjoni l-effetti possibbli tal-prinċipju ġenerali tad-dritt (mhux miktub).
(
180
)	Ara, f’dan is-sens, G. Thüsing u S. Horler, iċċitati iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 163; A. Seifert, iċċitat iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 37.
(
181
)	Sentenza ċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 3, punt 53.
(
182
)	Ara l-punt 127 ta’ dawn il-konklużjonijiet.
(
183
)	Ara l-punt 65 ta’ dawn il-konklużjonijiet.
(
184
)	L. Goffin, “À propos des principes régissant la responsabilité non contractuelle des États membres en cas de violation du droit communautaire”, Cahiers de droit européen, Nru 5-6 (1997), p. 537 ff.; K. Lenaerts__ D. Arts u I. Maselis, Procedural Law of the European Union, It-tieni edizzjoni, Londra 2006, punt 3-042, p. 109; R. Knez, “Varstvo pravic posameznika, ki jih vsebuje pravo skupnosti”, Revizor, Nru 4/5 (2003), sena erbatax, p. 105; F. Ossenbühl, Staatshaftungsrecht, Il-ħames edizzjoni, München 1998, p. 505 u E. Guichot, La responsabilidad extracontractual de los poderes públicos según el Derecho Comunitario, Valencia 2007, p. 473 u 474, jelenkaw tliet kundizzjonijiet: 1) id-dispożizzjoni legali li tiġi miksura jrid ikollha l-għan li tagħti drittijiet lill-individwi; 2) il-ksur ikun suffiċjentement serju; 3) trid tkun teżisti rabta kawżali bejn il-ksur u d-dannu subit. Ara, b’mod partikolari, is-sentenzi tal-5 ta’ Marzu 1996, Brasserie du Pêcheur u Factortame (C-46/93 u C-48/93, Ġabra p. I-1029, punt 51; tat-23 ta’ Mejju 1996, Hedley Lomas (C-5/94, Ġabra p. I-2553, punt 25); tal-4 ta’ Lulju 2000, Haim (C-424/97, Ġabra p. I-5123, punt 36, kif ukoll tal-4 ta’ Diċembru 2003, Evans (C-63/01, Ġabra p. I-14447, punt 83), u tal-25 ta’ Jannar 2007, Robins et (C-278/05, Ġabra p. I-1053, punt 69).
(
185
)	Sentenza tat-8 ta’ Ottubru 1996, Dillenkofer et (C-178/94, C-179/94, C-188/94 sa C-190/94, Ġabra p. I-4845, punt 23).
(
186
)	Ara wkoll, f’dan is-sens, il-punt 51 tal-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Jacobs ippreżentati fis-26 ta’ Settembru 2000 fil-kawża Stockholm Lindöpark (sentenza tat-18 ta’ Jannar 2001, C-150/99, Ġabra p. I-493).
(
187
)	Sentenzi Brasserie du Pêcheur u Factortame, iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 184, punt 22, tas-26 ta’ Marzu 1996, British Telecommunications (C-392/93, Ġabra p. I-1631, punt 41) u Lindöpark, iċċitata iktar ’il fuq in-nota ta’ qiegħ il-paġna 186, punt 38.
(
188
)	Sentenza Brasserie du Pêcheur u Factortame, iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 184, punt 25.
(
189
)	Ara l-punt 52 ta’ dawn il-konklużjonijiet.
(
190
)	Sentenza ċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 11.
(
191
)	Idem, punt 31.
(
192
)	Sentenza ċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 6, punt 27.
(
193
)	Ara l-punt 53 tan-nota tal-Gvern Franċiż.
(
194
)	Ara s-sentenzi tas-6 ta’ April 2006, Federale Nederlandse Vakbeweging (C-124/05, Ġabra p. I-3243, punt 30), u Schultz-Hoff et, iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 6, punt 30.