Wydanie tymczasowe
WYROK TRYBUNAŁU (pierwsza izba)
z dnia 21 maja 2026 r.(*)
Odesłanie prejudycjalne – Zabezpieczenie społeczne – Rozporządzenie (WE) nr 883/2004 – Koordynacja systemów zabezpieczenia społecznego – Emerytury – Artykuł 51 ust. 1 – Okresy ubezpieczenia spełnione w odniesieniu do określonej pracy najemnej lub określonej pracy na własny rachunek lub w zawodzie, który podlega szczególnemu systemowi – Pojęcie „szczególnego systemu” – Zasady sumowania okresów ubezpieczenia – Uregulowania krajowe przewidujące korzystniejsze traktowanie pracowników należących do niektórych kategorii zatrudnienia – Artykuły 45 i 48 TFUE – Swoboda przepływu pracowników
W sprawie C‑717/24
mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Najvyšší správny súd Slovenskej republiky (najwyższy sąd administracyjny Republiki Słowackiej) postanowieniem z dnia 15 sierpnia 2024 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 21 października 2024 r., w postępowaniu:
BD
przeciwko
Sociálna poisťovňa, ústredie,
TRYBUNAŁ (pierwsza izba),
w składzie: F. Biltgen, prezes izby, I. Ziemele, A. Kumin, S. Gervasoni (sprawozdawca) i M. Bošnjak, sędziowie,
rzecznik generalny: D. Spielmann,
sekretarz: A. Calot Escobar,
uwzględniając pisemny etap postępowania,
rozważywszy uwagi, które przedstawili:
–        w imieniu rządu włoskiego – S. Fiorentino, w charakterze pełnomocnika, którego wspierał P. Garofoli, avvocato dello Stato,
–        w imieniu rządu polskiego – B. Majczyna i D. Lutostańska, w charakterze pełnomocników,
–        w imieniu Komisji Europejskiej – B.-R. Killmann i A. Tokár, w charakterze pełnomocników,
po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 18 grudnia 2025 r.,
wydaje następujący
Wyrok
1        Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 51 ust. 1 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego (Dz.U. 2004, L 166, s. 1; sprostowania: Dz.U. 2013, L 188, s. 10; Dz.U. 2020, L 338, s. 18) (zwanego dalej „rozporządzeniem nr 883/2004”).
2        Wniosek ten został złożony w ramach sporu pomiędzy BD a Sociálna poisťovňa, ústredie (zakładem ubezpieczeń społecznych, organem administracji centralnej, Słowacja) w przedmiocie oddalenia przez ten zakład wniosku BD o przyznanie emerytury po ukończeniu 55. roku życia z tytułu wykonywanej przez niego pracy górnika w kopalni głębinowej.
Ramy prawne
Prawo Unii
Rozporządzenie nr 1408/71
3        Artykuł 45 ust. 2 rozporządzenia Rady (EWG) nr 1408/71 z dnia 14 czerwca 1971 r. w sprawie stosowania systemów zabezpieczenia społecznego do pracowników najemnych, osób prowadzących działalność na własny rachunek i do członków ich rodzin przemieszczających się we Wspólnocie, w brzmieniu zmienionym i ujednoliconym rozporządzeniem Rady (UE) nr 118/97 z dnia 2 grudnia 1996 (Dz.U. 1997, L 28, s. 1) (zwanego dalej „rozporządzeniem nr 1408/71”), brzmiał:
„Jeżeli ustawodawstwo państwa członkowskiego uzależnia przyznanie niektórych świadczeń od warunku dotyczącego ukończenia okresów ubezpieczenia wyłącznie w zawodzie objętym systemem specjalnym dla pracowników najemnych lub, w odpowiednim przypadku, w określonym rodzaju zatrudnienia, okresy ukończone na podstawie ustawodawstw innych państw członkowskich uwzględnione są, do celów przyznania tych świadczeń, jedynie wtedy, gdy zostały ukończone w ramach odpowiedniego systemu, lub w przypadku jego braku, w tym samym zawodzie lub w tym samym rodzaju zatrudnienia. Jeżeli po uwzględnieniu tak ukończonych okresów zainteresowany nie spełnia warunków wymaganych dla otrzymania tych świadczeń, okresy te są uwzględniane do celów przyznania świadczeń z tytułu systemu powszechnego, lub w przypadku jego braku, z tytułu systemu mającego zastosowanie do pracowników fizycznych i pracowników umysłowych, w zależności od przypadku, pod warunkiem że zainteresowany przystąpił do jednego z tych systemów”.
Rozporządzenie nr 883/2004
4        Motywy 1, 4 i 13 rozporządzenia nr 883/2004 głoszą:
„(1)      Zasady mające na celu koordynację w zakresie zabezpieczenia społecznego wpisują się w ramy swobodnego przepływu osób oraz powinny z tego tytułu przyczyniać się do podniesienia poziomu życia tych osób i warunków zatrudnienia.
[…]
(4)      Niezbędne jest uwzględnienie szczególnych cech ustawodawstwa krajowego w zakresie zabezpieczenia społecznego i stworzenie jedynie systemu koordynacji.
[…]
(13)      Zasady koordynacji zasad muszą gwarantować, że osoby przemieszczające się we Wspólnocie, osoby pozostające na ich utrzymaniu i osoby pozostałe przy życiu zachowują prawa i korzyści już nabyte i te, które są w trakcie nabywania”.
5        Zgodnie z art. 5 wspomnianego rozporządzenia, zatytułowanym „Równe traktowanie świadczeń, dochodów, okoliczności lub zdarzeń”:
„O ile niniejsze rozporządzenie nie stanowi inaczej oraz w świetle specjalnych wprowadzonych przepisów wykonawczych, zastosowanie mają następujące przepisy:
a)      w przypadkach, w których na podstawie ustawodawstwa właściwego państwa członkowskiego, otrzymywanie świadczeń z zabezpieczenia społecznego i inny dochód ma pewne skutki prawne, odpowiednie przepisy tego ustawodawstwa mają zastosowanie także do otrzymywanych świadczeń równoważnych nabytych na podstawie prawodawstwa innego państwa członkowskiego lub dochodów osiągniętych w innym państwie członkowskim;
b)      w przypadkach, w których na podstawie ustawodawstwa właściwego państwa członkowskiego, zaistnieniu pewnych okoliczności lub zdarzeń przypisywane są określone skutki prawne, to państwo członkowskie uwzględnia podobne okoliczności lub zdarzenia zaistniałe w każdym państwie członkowskiego tak jak gdyby miały one miejsce na jego własnym terytorium”.
6        Artykuł 6 omawianego rozporządzenia, zatytułowany „Sumowanie okresów”, ma następujące brzmienie:
„O ile niniejsze rozporządzenie nie stanowi inaczej, właściwa instytucja państwa członkowskiego, której ustawodawstwo uzależnia:
– nabycie, zachowanie, przysługiwanie lub odzyskanie prawa do świadczeń,
[…]
od spełnienia okresów ubezpieczenia, zatrudnienia, pracy na własny rachunek lub zamieszkania, bierze pod uwagę w niezbędnym zakresie okresy ubezpieczenia, zatrudnienia, pracy na własny rachunek lub zamieszkania spełnione na podstawie ustawodawstwa każdego innego państwa członkowskiego, tak jakby były to okresy spełnione na podstawie stosowanego przez nie ustawodawstwa”.
7        Artykuł 51 tego rozporządzenia, zatytułowany „Przepisy szczególne dotyczące sumowania okresów”, stanowi w ust. 1:
„Jeżeli ustawodawstwo państwa członkowskiego uzależnia przyznanie pewnych świadczeń od spełnienia okresów ubezpieczenia wyłącznie w odniesieniu do określonej pracy najemnej lub na własny rachunek lub w zawodzie, który podlega szczególnemu systemowi dotyczącemu osób zatrudnionych lub pracujących na własny rachunek, instytucja właściwa tego państwa członkowskiego uwzględni okresy spełnione na podstawie ustawodawstwa pozostałych państw członkowskich tylko wtedy, gdy zostały one spełnione na podstawie podobnego systemu lub, w przeciwnym razie, w tym samym zawodzie lub, w odpowiednich przypadkach, przy tej samej pracy najemnej lub na własny rachunek.
Jeżeli, przy uwzględnieniu tak spełnionych okresów, zainteresowany nie spełnia warunków do otrzymania świadczeń wynikających ze szczególnego systemu, okresy te są uwzględniane w celu udzielenia świadczeń w ramach systemu powszechnego lub, w przeciwnym razie, systemu dotyczącego pracowników fizycznych lub umysłowych, w zależności od przypadku, pod warunkiem że zainteresowany przystąpił do jednego z tych systemów”.
8        Artykuł 87 rozporządzenia nr 883/2004, zatytułowany „Przepisy przejściowe”, stanowi w ust. 2:
„Każdy okres ubezpieczenia, jak również w odpowiednim przypadku, każdy okres zatrudnienia, pracy na własny rachunek lub zamieszkania, ukończony zgodnie z ustawodawstwem państw członkowskich przed datą wejścia w życie niniejszego rozporządzenia w zainteresowanym państwie członkowskim jest uwzględniany dla celów ustalenia praw nabywanych na podstawie przepisów niniejszego rozporządzenia”.
Prawo czechosłowackie
9        Paragraf 1
zákon č. 100/1988 Zb. o sociálnom zabezpečení (ustawy nr 100/1988 o zabezpieczeniu społecznym) z dnia 16 czerwca 1988 r., zatytułowany „Podstawowe zasady”, w brzmieniu mającym zastosowanie w okresie od dnia 1 października 1988 r. do dnia 31 maja 1992 r., stanowił:
„[…]
2)      Każdy obywatel ma prawo do zabezpieczenia społecznego na mocy niniejszej ustawy. Państwo zapewnia świadczenia i usługi w zakresie zabezpieczenia społecznego.
[…]
4)      Wysokość świadczeń emerytalnych zależy przede wszystkim […] od długości okresu zatrudnienia […] oraz kategorii świadczonej pracy”.
10      Paragraf 14
ustawy nr 100/1988, w brzmieniu obowiązującym w okresie od dnia 1 października 1988 r. do dnia 31 maja 1992 r.,
stanowił:
„1)      Do celów ubezpieczenia emerytalnego zawody dzieli się na trzy kategorie w zależności od rodzaju świadczonej pracy.
2)      Do kategorii I zalicza się zawody pracy, w ramach których wykonywane są – w sposób ciągły w trakcie miesiąca kalendarzowego – czynności w przeważającej mierze niebezpieczne oraz w ramach których dochodzi do częstego i trwałego pogorszenia stanu zdrowia pracowników na skutek narażenia na szkodliwe czynniki fizyczne i chemiczne, w tym:
a)      zawody górnicze ze stałym miejscem pracy pod ziemią w kopalniach głębinowych,
b)      inne rodzaje zawodów górniczych, w ramach których pracę wykonuje się pod ziemią w kopalniach głębinowych, […].
[…]
4)      Do kategorii III zalicza się zawody, które nie zostały sklasyfikowane w kategorii I lub II”.
11      Paragraf 21
ustawy nr 100/1988, w brzmieniu obowiązującym w okresie od dnia 1 października 1988 r. do dnia 31 maja 1992 r., zatytułowany „Przesłanki uzyskania prawa do emerytury”, stanowił w ust. 1:
„Obywatel uzyskuje prawo do emerytury, jeśli był zatrudniony przez co najmniej 25 lat i osiągnął wiek co najmniej:
a)      55 lat, jeżeli pracował przez co najmniej 15 lat w zawodzie, o którym mowa w § 14 ust. 2 lit. a) […],
[…]
c)      55 lat, jeżeli pracował przez co najmniej 20 lat w zawodzie, o którym mowa w § 14 ust. 2 lit. b)–h),
d)      58 lat, jeżeli pracował przez co najmniej 20 lat w zawodzie, o którym mowa w § 14 ust. 2 lit. i)–l),
e)      60 lat”.
12      Ustawa nr 100/1988 została zmieniona przez zákon č. 235/1992 Zb. o zrušení pracovných kategórií (ustawę
nr 235/1992 o zniesieniu kategorii zawodów) z dnia 28 kwietnia 1992 r., która weszła w życie w dniu 1 czerwca 1992 r.
13      Paragraf 14 ust. 1 ustawy nr 100/1988, w brzmieniu wynikającym z ustawy nr 235/1992, stanowił:
„Do celów ubezpieczenia emerytalnego do dnia 31 grudnia 1992 r.
zawody
klasyfikuje się według trzech kategorii w zależności od rodzaju świadczonej pracy. Zawody
sklasyfikowane w kategoriach I
i II są wskazane w resortowych wykazach zawodów sklasyfikowanych w kategorii I
i II wydanych przed 1 czerwca 1992 r.; zawody, które nie zostały sklasyfikowanie w I bądź II kategorii, są zaliczane do III kategorii”.
14      Paragraf § 15 ustawy nr 100/1988,
w brzmieniu wynikającym z ustawy nr 235/1992, przewidywał:
„Do celów ubezpieczenia emerytalnego pracę świadczoną po dniu 31 grudnia 1992 r. uznaje się za pracę w zawodzie należącym do kategorii
III”.
15      W myśl § 175 ustawy
nr 100/1988, w brzmieniu wynikającym z ustawy nr 235/1992:
„Uprawnienia wynikające ze sklasyfikowania zawodów w kategoriach
I
i II lub służby w kategoriach I
i II uwzględnia się do dnia 31 grudnia 2016 r.”.
Prawo słowackie
16      Ustawa nr 100/1988 została uchylona przez zákon č. 461/2003 Z.z. o sociálnom poistení (ustawę
nr 461/2003 o ubezpieczeniu społecznym) z dnia 30 października 2003 r., która w brzmieniu mającym zastosowanie do sporu w postępowaniu głównym (zwaną dalej „ustawą nr 461/2003”) stanowi w § 1, zatytułowanym „Przedmiot i zakres stosowania ustawy”:
„1)      Niniejsza ustawa definiuje ubezpieczenie społeczne [i] reguluje jego zakres stosowania […].
[…]
3)      Niniejsza ustawa nie ma zastosowania do funkcjonariuszy policji, słowackiej służby wywiadowczej, urzędu bezpieczeństwa narodowego, personelu więziennego i policji sądowej, straży pożarnej i ratowników, górskiej służby ratowniczej, uzbrojonych funkcjonariuszy administracji finansowej […], zawodowych żołnierzy sił zbrojnych, sił specjalnych […], których ubezpieczenie społeczne regulują odrębne przepisy […]”.
17      Paragraf 65 ustawy nr 461/2003, zatytułowany „Warunki nabycia prawa do emerytury”, ma następujące brzmienie:
„1)      Ubezpieczony uzyskuje prawo do emerytury, jeśli był ubezpieczony przez co najmniej 15 lat i osiągnął wiek emerytalny.
2)      Wiek emerytalny ubezpieczonego ustala się zgodnie z załącznikiem nr 3a, chyba że § 274 niniejszej ustawy stanowi inaczej […]”.
18      Zgodnie z § 112 ustawy
nr 461/2003, zatytułowanym „Zmiany prawa do świadczeń, prawa do wypłaty świadczeń i wysokości świadczeń”:
„1)      Świadczenie jest przyznawane […] od dnia, w którym jest ono należne, […] nie później niż trzy lata przed dniem złożenia wniosku o jego przyznanie […], jeżeli później okaże się, że świadczenie to […]:
d)      zostało przyznane po dniu, w którym byłe należne”.
19      Paragraf 274 rzeczonej ustawy stanowi:
„1)      Uprawnienia wynikające ze sklasyfikowania zawodów w kategoriach I
i II zostają utrzymane.
[…]”.
Postępowanie główne i pytania prejudycjalne
20      Skarżący w postępowaniu głównym od dnia 1 lipca 1976 r. do dnia 31 sierpnia 1995 r. świadczył pracę jako górnik w kopalni głębinowej położonej w Karwinie, na terytorium obecnej Republiki Czeskiej. Później pracował na innych stanowiskach w Republice Czeskiej, a następnie w Słowacji.
21      Zgodnie z ustawodawstwem
Czeskiej i Słowackiej Republiki Federacyjnej zawody były klasyfikowane w trzech kategoriach, w zależności od stopnia ryzyka i uciążliwości, jakie wiążą się z wykonywaną w ich ramach pracą. W systemie tym praca górnika w kopalni głębinowej była objęta kategorią I, która uprawniała do emerytury po ukończeniu 55. roku życia, pod warunkiem że zainteresowany miał 25-letni staż pracy, z czego 15 lat pracy pod ziemią w kopalni głębinowej.
22      W 1992 r. Czeska i Słowacka Republika Federacyjna przyjęła nowe przepisy, które przewidywały zniesienie od dnia 31 grudnia 1992 r. kategoryzacji zawodów, przy czym począwszy od tej daty wszyscy pracownicy najemni mieli podlegać przepisom mającym zastosowanie do kategorii III. Uprawnienia wynikające z zatrudnienia przed tą datą w zawodzie sklasyfikowanym w kategorii I bądź II zostały utrzymane do dnia 31 grudnia 2016 r.
23      W dniu 31 grudnia 1992 r. Czeska i Słowacka Republika Federacyjna przestała istnieć, a jej następcami prawnymi stały się dwa odrębne państwa.
Republika Czeska uchyliła w tym dniu przepisy przewidujące kategoryzację zawodów. Z kolei w Słowacji kategoryzacja została zniesiona dopiero w dniu 31 grudnia 1999 r.
24      W 2013 r., po uzyskaniu od organów zabezpieczenia społecznego w Republice Czeskiej prawa do emerytury na podstawie ustawodawstwa tego państwa członkowskiego, skarżący w postępowaniu głównym, mający wówczas 55 lat, wniósł o przyznanie emerytury w Słowacji. Jego wniosek został jednak oddalony przez pozwaną w postępowaniu głównym ze względu na to, że skarżący w postępowaniu głównym nie osiągnął wieku wymaganego do uzyskania takiej emerytury.
25      Skarżącemu w postępowaniu głównym przyznano ostatecznie prawo do emerytury od dnia 2 października 2020 r., czyli od dnia, w którym osiągnął wiek 62 lat i 8 miesięcy. Pozwana w postępowaniu przed sądem krajowym podtrzymała jednak swoje stanowisko, zgodnie z którym nie może on domagać się emerytury na korzystniejszych zasadach, przysługującej osobom, które wykonywały pracę górnika w kopalniach głębinowych przez okres 15 lat. W tym względzie pozwana w postępowaniu głównym uznała, że skoro skarżący w postępowaniu głównym pracował w tym charakterze na terytorium obecnej Republiki Czeskiej, mógłby domagać się emerytury po osiągnięciu wieku 55 lat wyłącznie pod warunkiem wykazania, że przez okres 15 lat wykonywał pracę należącą do kategorii I zgodnie z ustawodawstwem tego państwa członkowskiego. Tymczasem zdaniem skarżącego w postępowaniu głównym w dniu 31 grudnia 1992 r., kiedy to w Republice Czeskiej zniesiono kategoryzację zawodów, skarżący w postępowaniu głównym miał przepracowane jako górnik w kopalni głębinowej nieco ponad 14 lat.
26      Właśnie z tego wynikł spór, w ramach którego skarżący w postępowaniu głównym podniósł, że aby ustalić, czy została spełniona przesłanka 15 lat pracy, pozwana w postępowaniu głównym powinna była uwzględnić jako okres pracy w zawodzie
należącym do kategorii I okres od dnia 1 stycznia 1993 r. do dnia 31 sierpnia 1995 r., kiedy to dalej świadczył on pracę jako górnik w kopalni głębinowej w Republice Czeskiej, i to pomimo zniesienia kategoryzacji
zawodów w tym państwie członkowskim z dniem 31 grudnia 1992 r.
27      Najvyšší správny súd Slovenskej republiky (najwyższy sąd administracyjny Republiki Słowackiej), który jest sądem odsyłającym, zastanawia się nad wykładnią art. 51 ust. 1 rozporządzenia nr 883/2004, który to przepis dotyczy sumowania okresów do celów obliczenia emerytury, w sytuacji gdy państwo członkowskie właściwe do przyznania świadczenia emerytalnego ustanowiło szczególny system zabezpieczenia społecznego lub gdy to państwo, nie ustanawiając takiego szczególnego systemu, stosuje szczególne zasady do niektórych rodzajów działalności.
28      Sąd ten ma wątpliwości w szczególności ze względu na rozbieżności w brzmieniu różnych wersji językowych tego przepisu. Możliwe są dwie wykładnie językowe tego przepisu. Zgodnie z pierwszą wykładnią, wynikającą w szczególności z wersji słowackiej, angielskiej, francuskiej i polskiej wspomnianego przepisu, ma on zastosowanie nie tylko w przypadku, gdy ustawodawstwo państwa członkowskiego właściwego do przyznania świadczenia emerytalnego ustanawia szczególny system zabezpieczenia społecznego, ale również, szerzej, w przypadku odpowiadającym stanowi prawa w Słowacji, gdzie ustawodawstwo to wiąże pewne szczególne korzyści z wykonywaniem określonej działalności. Druga wykładnia, odpowiadająca wersjom
językowym czeskiej i niemieckiej tego przepisu, sprowadza się natomiast do uznania, że znajduje on zastosowanie tylko wtedy, gdy w państwie członkowskim właściwym do przyznania świadczenia emerytalnego istnieje szczególny system, odrębny od systemu powszechnego.
29      Sąd odsyłający podkreśla, powołując się na motywy 1 i 13 rozporządzenia nr 883/2004, że przyjęcie tej drugiej wykładni mogłoby skutkować utrudnieniem swobodnego przepływu pracowników, ponieważ prawa i korzyści nabyte przez pracowników lub będące w trakcie nabywania nie byłyby zagwarantowane. Pracownik wykonujący określoną działalność w państwie członkowskim i korzystający na podstawie ustawodawstwa tego państwa z konkretnych świadczeń związanych z tą działalnością w ramach systemu powszechnego, niepodlegający jednak odrębnemu systemowi, mógłby bowiem zostać zniechęcony do wykonywania takiej działalności w innym państwie członkowskim, ponieważ okresy ubezpieczenia spełnione w ramach wykonywania takiej działalności nie byłyby tamże uwzględniane w równie korzystny sposób.
30      Nawet gdyby przyjąć, że art. 51 ust. 1 rozporządzenia nr 883/2004 należy interpretować w ten sposób, że ma on zastosowanie jedynie w przypadku istnienia szczególnego systemu zabezpieczenia społecznego odrębnego od systemu powszechnego, rozporządzenie to nie pozwala w sposób jasny określić cech pozwalających na zidentyfikowanie takiego systemu. Skutkowałoby to niepewnością co do tego, czy przepisy dotyczące emerytur mające zastosowanie do niektórych konkretnych rodzajów działalności, takie jak te przewidziane w ustawodawstwie słowackim, można zakwalifikować jako „szczególny system” w rozumieniu tego przepisu.
31      W tym względzie sąd odsyłający zauważa, że w niniejszej sprawie rozpatrywane ustawodawstwo krajowe nie ustanowiło odrębnego systemu mającego zastosowanie wyłącznie do górników pracujących w kopalniach głębinowych, lecz przeciwnie, ustanowiło system zabezpieczenia społecznego mający zastosowanie do wszystkich pracowników. Sąd ten wyjaśnia jednak, że niezależnie od tego jednolitego systemu górnicy pracujący w kopalniach głębinowych oraz inne zawody należące do kategorii I korzystają z obniżonego wieku emerytalnego.
32      W tych okolicznościach Najvyšší správny súd Slovenskej republiky (najwyższy sąd administracyjny Republiki Słowackiej) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:
„1)      Czy art. 51 ust. 1 rozporządzenia [nr 883/2004] należy interpretować w ten sposób, że ma on zastosowanie do emerytury, w sprawie której decyzję wydaje właściwa instytucja państwa członkowskiego, tylko pod warunkiem, że na mocy ustawodawstwa tego państwa członkowskiego ustanowiono »szczególny system dotyczący osób zatrudnionych lub pracujących na własny rachunek«?
Jeśli tak, co charakteryzuje taki »szczególny system« (na przykład, że jest zarządzany przez odrębną instytucję, że jest samofinansujący się, że jest przeznaczony tylko dla określonej grupy osób wykonujących pracę najemną lub na własny rachunek)?
2)      Czy też art. 51 ust. 1 rozporządzenia [nr 883/2004] należy interpretować w ten sposób, że ma on zastosowanie do takiej emerytury także wówczas, gdy ustawodawstwo tego państwa członkowskiego nie przewiduje takiego »szczególnego systemu«, a jedynie dopuszcza, że określona grupa osób, które ukończyły okresy ubezpieczenia wyłącznie w ramach określonej działalności (na przykład górnicy pracujący w kopalniach głębinowych), może na podstawie takich okresów uzyskać prawo do emerytury na korzystniejszych warunkach niż inne osoby wykonujące innego rodzaju pracę najemną łub na własny rachunek?”.
W przedmiocie pytań prejudycjalnych
33      Poprzez swoje pytania, które należy rozpatrzyć łącznie, sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 51 ust. 1 rozporządzenia nr 883/2004 należy interpretować w ten sposób, że przewidziany w nim specyficzny
mechanizm sumowania okresów ma zastosowanie zarówno wtedy, gdy państwo członkowskie właściwe do przyznania świadczenia emerytalnego ustanowiło szczególny system zabezpieczenia społecznego formalnie odrębny od systemu powszechnego, obejmujący niektóre
zawody lub działalności, jak i w przypadku gdy to państwo członkowskie, nie ustanawiając takiego szczególnego systemu, zastrzega pewne korzyści w ramach przyznawania takiego świadczenia dla określonej kategorii osób, które spełniły okresy ubezpieczenia w ramach wykonywania określonego zawodu lub określonej działalności. Na wypadek udzielenia odpowiedzi twierdzącej sąd odsyłający zwraca się z pytaniem, jakie elementy pozwalają na stwierdzenie istnienia takiego szczególnego systemu w rozumieniu tego przepisu.
34      Na wstępie, co się tyczy możliwości zastosowania w sporze w postępowaniu głównym rozporządzenia nr 883/2004, należy przypomnieć, że art. 87 ust. 2 tego rozporządzenia stanowi, iż do celów określenia praw do świadczeń uwzględnia się każdy okres ubezpieczenia, zatrudnienia, pracy na własny rachunek lub zamieszkania spełniony przed datą stosowania tego rozporządzenia na terytorium tego państwa członkowskiego. W konsekwencji okoliczność, że okresy składkowe rozpatrywane w postępowaniu głównym poprzedzają wejście w życie rozporządzenia nr 883/2004, a także przystąpienie zainteresowanych państw członkowskich, w niniejszym przypadku Republiki Słowackiej i Republiki Czeskiej, do Unii Europejskiej, nie stoi na przeszkodzie stosowaniu tego rozporządzenia do sytuacji takiej jak rozpatrywana w postępowaniu głównym (zob. podobnie i analogicznie wyroki: z dnia 18 kwietnia 2002 r., Duchon, C‑290/00, EU:C:2002:234, pkt 32–34; a także z dnia 22 stycznia 2015 r., Balazs, C‑401/13, EU:C:2015:26, pkt 31, 32).
35      Co się tyczy odpowiedzi, jakiej należy udzielić na zadane pytania, należy zauważyć, że brzmienie art. 51 ust. 1 akapit pierwszy rozporządzenia nr 883/2004 w wersji francuskiej, czyli „la condition que les périodes d’assurance aient été accomplies uniquement dans une activité salariée ou non salariée spécifique ou dans une occupation soumise à un régime spécial” [„uzależnia przyznanie pewnych świadczeń od spełnienia okresów ubezpieczenia wyłącznie w odniesieniu do określonej pracy najemnej lub na własny rachunek lub w zawodzie, który podlega szczególnemu systemowi”], sugeruje, ze względu na użycie liczby pojedynczej w sformułowaniu „soumise à un régime spécial” [„który podlega szczególnemu systemowi”], że zasada sumowania, o której mowa w tym przepisie, ma zastosowanie albo w przypadku wykonywania zawodu podlegającego we właściwym państwie członkowskim szczególnemu systemowi zabezpieczenia społecznego, albo w przypadku gdy ustawodawstwo tego państwa członkowskiego uzależnia prawo do niektórych świadczeń od spełnienia okresów ubezpieczenia w ramach określonej pracy najemnej lub działalności na własny rachunek, bez wymogu, by ta działalność podlegała jakiemukolwiek szczególnemu systemowi. Sformułowanie to odpowiada w szczególności wersjom tego przepisu słowackiej, angielskiej, włoskiej, łotewskiej, polskiej i słoweńskiej.
36      Natomiast brzmienie innych wersji językowych tego przepisu, w szczególności w językach hiszpańskim („sujetas a un régimen especial”), niemieckim („für die ein Sondersystem […] gilt”) i greckim („για τα οποία ισχύει ειδικό σύστημα που εφαρμόζεται”), wydaje się wskazywać, ze względu na użycie liczby mnogiej, że stosowanie tego przepisu zakłada we wszystkich przypadkach, że rozpatrywane rodzaje działalności i zawody podlegają
we właściwym państwie członkowskim szczególnemu systemowi.
37      Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sformułowania użytego w jednej z wersji językowych przepisu prawa Unii nie można traktować jako jedynej podstawy jego wykładni lub przyznawać mu w tym zakresie pierwszeństwa względem innych wersji językowych. Takie podejście byłoby niezgodne z wymogiem jednolitego stosowania prawa Unii. W razie rozbieżności między wersjami językowymi dane postanowienie powinno być interpretowane zgodnie z ogólną systematyką i celem uregulowania, którego jest on
częścią (zob. podobnie wyroki: z dnia 27 marca 1990 r., Cricket St Thomas, C‑372/88, EU:C:1990:140, pkt 18, 19; a także z dnia 20 listopada 2025 r., Lolach, C‑327/24, EU:C:2025:901, pkt 29).
38      Biorąc pod uwagę rozbieżności między różnymi wersjami językowymi art. 51 ust. 1 akapit pierwszy rozporządzenia nr 883/2004, o których mowa w pkt 35 i 36 niniejszego wyroku, w celu dokonania wykładni tego przepisu należy, zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału, dokonać analizy kontekstu i celów uregulowania, którego jest on częścią (zob. podobnie wyroki: z dnia 17 listopada 1983 r., Merck, 292/82, EU:C:1983:335, pkt 12; z dnia 25 lutego 2025 r., BSH Hausgeräte, C‑339/22, EU:C:2025:108, pkt 27).
39      Co się tyczy ogólnej systematyki uregulowania, w którą wpisuje się ten przepis, należy zauważyć, że art. 6 tego rozporządzenia, zawarty w jego tytule I, zatytułowanym „Przepisy ogólne”, ustanawia ogólną zasadę sumowania okresów. Zgodnie z tą zasadą, i o ile nie postanowiono inaczej, właściwa instytucja państwa członkowskiego, którego ustawodawstwo uzależnia nabycie praw do świadczeń od spełnienia okresów ubezpieczenia, zatrudnienia, pracy na własny rachunek lub zamieszkania, jest zobowiązana do uwzględnienia równoważnych okresów spełnionych na podstawie ustawodawstwa innego państwa członkowskiego, tak jak gdyby zostały one ukończone na podstawie ustawodawstwa, które stosuje.
40      Ta ogólna zasada sumowania okresów została skonkretyzowana i uzupełniona, w odniesieniu do emerytur, w art. 51 rozporządzenia nr 883/2004, którego ust. 1 gwarantuje w szczególności, że osoby, które wykonywały pracę uprawniającą je do określonych świadczeń emerytalnych, nie tracą prawa do tych świadczeń wyłącznie z tego powodu, że skorzystały ze swobody przemieszczania się, przenosząc
świadczenie tej pracy do innego państwa członkowskiego.
41      Przepis ten odpowiada art. 45 ust. 2 rozporządzenia nr 1408/71, który rozporządzenie nr 883/2004 uchyliło i zastąpiło w celu uaktualnienia
go i uproszczenia, przy jednoczesnym zachowaniu tego samego celu (zob. podobnie wyrok z dnia 21 marca 2018 r., Klein Schiphorst, C‑551/16, EU:C:2018:200, pkt 31).
42      Tymczasem art. 45 ust. 2 rozporządzenia nr 1408/71 nie uzależniał przewidzianego w nim mechanizmu sumowania okresów od istnienia we właściwym państwie członkowskim szczególnego systemu zabezpieczenia społecznego formalnie odrębnego od systemu powszechnego. Przepis ten stanowił bowiem, że jeżeli przyznanie niektórych świadczeń było uzależnione na mocy ustawodawstwa tego państwa członkowskiego od warunku dotyczącego spełnienia okresów ubezpieczenia wyłącznie w zawodzie objętym ubezpieczeniem w systemie szczególnym lub, w odpowiednim przypadku, w określonym rodzaju zatrudnienia, to okresy ukończone z uwzględnieniem ustawodawstwa innego państwa członkowskiego są zaliczane, do celów przyznania tych świadczeń, jedynie wtedy, gdy zostały ukończone w ramach odpowiedniego systemu lub, w przypadku jego braku, w tym samym zawodzie lub w tym samym rodzaju zatrudnienia.
43      Ponieważ, przyjmując art. 51 ust. 1 rozporządzenia nr 883/2004, prawodawca Unii nie zamierzał wprowadzić bardziej restrykcyjnej metody sumowania, jak zauważył rzecznik generalny w pkt 54 opinii, należy uznać, że przepis ten ma zastosowanie w każdym przypadku, gdy w państwie członkowskim właściwym do przyznania świadczenia emerytalnego istnieją specyficzne dla niektórych zawodów lub rodzajów działalności
przepisy dotyczące ustalania wysokości emerytury, w tym również w przypadku braku szczególnego systemu zabezpieczenia społecznego formalnie odrębnego od systemu powszechnego.
44      Takiej wykładni nie może podważyć okoliczność, że art. 51 ust. 1 akapit drugi tego rozporządzenia odnosi się do sytuacji, w której po uwzględnieniu okresów spełnionych w innym państwie członkowskim zainteresowany nie spełnia warunków wymaganych do uzyskania tego świadczenia „w ramach szczególnego systemu”, ponieważ przepis ten przewiduje również, że okresy te mogą w przeciwnym razie zostać uwzględnione przy przyznawaniu świadczeń w ramach innych systemów.
45      Co się tyczy ponadto celu realizowanego przez to rozporządzenie, należy przypomnieć, że zmierza on, jak wynika z motywu 4 tego rozporządzenia, nie do ustanowienia wspólnego systemu zabezpieczenia społecznego, a jedynie do zapewnienia koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego państw członkowskich, pozostawiając tym państwom kompetencje w zakresie organizacji swoich systemów, pod warunkiem że wykonują one tę kompetencję z poszanowaniem prawa Unii, a w szczególności przyznanej wszystkim obywatelom Unii swobody przemieszczania się i pobytu na terytorium państw członkowskich (zob. podobnie i analogicznie wyroki: z dnia 21 lutego 2013 r., Salgado Gonzalez, C‑282/11, EU:C:2013:86, pkt 35–37; z dnia 7 grudnia 2017 r., Zaniewicz-Dybeck, C‑189/16, EU:C:2017:946, pkt 38–40).
46      W tym względzie z orzecznictwa Trybunału wynika, że o ile prawo Unii nie wymaga, aby korzystanie przez pracownika ze swobody przepływu było neutralne pod względem zabezpieczenia społecznego, o tyle poszanowanie art. 45 i 48 TFUE wymaga jednak, aby pracownicy z innych państw członkowskich nie byli stawiani w gorszej sytuacji w porównaniu z pracownikami, którzy wykonują lub wykonywali swoją działalność w całości w danym państwie członkowskim (zob. podobnie wyrok z dnia 14 marca 2019 r., Vester, C‑134/18, EU:C:2019:212, pkt 32, 33).
47      W tym kontekście nie ma znaczenia, czy państwo członkowskie właściwe do przyznania świadczenia emerytalnego ustanowiło szczególny system zabezpieczenia społecznego formalnie odrębny od systemu powszechnego, czy też postanowiło przyjąć zbiór przepisów dla określonych rodzajów działalności lub zawodów w ramach systemu powszechnego. Takie różnice stanowią bowiem jedynie odzwierciedlenie
wyborów organizacyjnych i finansowych systemów zabezpieczenia społecznego, które mogą się znacznie różnić w poszczególnych państwach członkowskich.
48      Ponadto wykładnia art. 51 ust. 1 akapit pierwszy rozporządzenia nr 883/2004, zgodnie z którą przepis ten miałby zastosowanie wyłącznie do zawodów i działalności objętych szczególnym systemem zabezpieczenia społecznego, który siłą rzeczy różni się od systemu powszechnego w państwie członkowskim właściwym do przyznania świadczenia emerytalnego, byłaby sprzeczna z celem swobodnego przepływu pracowników, ponieważ prowadziłaby do mniej korzystnego traktowania pracowników, którzy skorzystali ze swobody przemieszczania się w ramach wykonywania pracy lub działalności uprawniających w tym państwie członkowskim do emerytury na warunkach korzystniejszych niż warunki mające zastosowanie do innych pracowników, w porównaniu z osobami, które wykonywały tę samą działalność wyłącznie w tym ostatnim państwie członkowskim.
49      Wynika z tego, że art. 51 ust. 1 akapit pierwszy rozporządzenia nr 883/2004 należy interpretować w ten sposób, że ma on zastosowanie we wszystkich wypadkach, w których ustawodawstwo państwa członkowskiego właściwego do przyznania świadczenia emerytalnego przewiduje przepisy dotyczące emerytur specyficzne dla niektórych zawodów lub rodzajów działalności, w tym również wtedy, gdy przepisy te nie stanowią ani nie wchodzą w skład szczególnego systemu zabezpieczenia społecznego formalnie odrębnego od systemu powszechnego.
50      Należy jeszcze uściślić, że wbrew temu, co twierdzi Komisja Europejska, okresy opłacania składek w innym państwie członkowskim w ramach wykonywania określonego zawodu lub określonej działalności nie mogą być uwzględniane na podstawie art. 5 lit. b) tego rozporządzenia, który stanowi, że w przypadkach, w których na podstawie ustawodawstwa właściwego państwa członkowskiego zaistnieniu pewnych okoliczności lub zdarzeń przypisywane są określone skutki prawne, to państwo członkowskie uwzględnia podobne okoliczności lub zdarzenia zaistniałe w każdym państwie członkowskiego, tak jak gdyby miały one miejsce na jego własnym terytorium. Z brzmienia tego przepisu wynika bowiem, że dotyczy on uwzględnienia we właściwym państwie członkowskim wystąpienia jednorazowych okoliczności lub zdarzeń, które miały miejsce w innym państwie członkowskim, takich jak narodziny, zgon lub wypadek, i nie reguluje sumowania okresów opłacania składek w innym państwie członkowskim.
51      W niniejszej sprawie z wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym wynika, że sąd odsyłający zastanawia się nad kwestią, czy okresy przepracowane przez skarżącego w postępowaniu głównym w charakterze górnika pracującego w kopalni głębinowej głównie w Republice Czeskiej w okresie od dnia 1 stycznia 1993 r. do dnia 31 sierpnia 1995 r. powinny zostać uwzględnione w Republice Słowackiej na podstawie art. 51 ust. 1 akapit pierwszy rozporządzenia nr 883/2004 w celu ustalenia, czy została spełniona przesłanka dotycząca ukończenia 15 lat składkowych pracy w charakterze górnika pracującego w kopalni głębinowej, uprawniająca do otrzymania określonych świadczeń emerytalnych w tym państwie członkowskim. W tym względzie, biorąc pod uwagę informacje zawarte w postanowieniu odsyłającym, należy zauważyć, po pierwsze, że ustawodawstwo słowackie przewidywało w odniesieniu do rozpatrywanego okresu przepisy dotyczące świadczeń emerytalnych specyficzne dla pracy górnika głębinowego, a po drugie, że okresy przepracowane przez skarżącego w postępowaniu głównym w Republice Czeskiej zostały przepracowane
w ramach tej działalności, w związku z czym wydaje się, z zastrzeżeniem ustaleń, których powinien dokonać sąd odsyłający, że okresy te należy uwzględnić.
52      W świetle powyższych rozważań na postawione pytania należy udzielić następującej odpowiedzi: art. 51 ust. 1 akapit pierwszy rozporządzenia nr 883/2004 należy interpretować w ten sposób, że przewidziany w nim specyficzny mechanizm sumowania okresów ma zastosowanie zarówno wtedy, gdy państwo członkowskie właściwe do przyznania świadczenia emerytalnego ustanowiło szczególny system zabezpieczenia społecznego formalnie odrębny od systemu powszechnego, obejmujący niektóre zawody
lub działalności, jak i w przypadku gdy to państwo członkowskie, nie ustanawiając takiego szczególnego systemu, zastrzega pewne korzyści w ramach przyznawania takiego świadczenia dla określonej kategorii osób, które spełniły okresy ubezpieczenia w ramach wykonywania określonego zawodu lub określonej działalności.
W przedmiocie kosztów
53      Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi.
Z powyższych względów Trybunał (pierwsza izba) orzeka, co następuje:
Artykuł 51 ust. 1 akapit pierwszy rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego
należy interpretować w ten sposób, że:
przewidziany w nim specyficzny mechanizm sumowania okresów ma zastosowanie zarówno wtedy, gdy państwo członkowskie właściwe do przyznania świadczenia emerytalnego ustanowiło szczególny system zabezpieczenia społecznego formalnie odrębny od systemu powszechnego, obejmujący niektóre zawody lub działalności, jak i w przypadku gdy to państwo członkowskie, nie ustanawiając takiego szczególnego systemu, zastrzega pewne korzyści w ramach przyznawania takiego świadczenia dla określonej kategorii osób, które spełniły okresy ubezpieczenia w ramach wykonywania określonego zawodu lub określonej działalności.
Podpisy
*      Język postępowania: słowacki.