62022CJ0242_RES
Υπόθεση C‑242/22 PPU
TL
κατά
Ministério Público
Απόφαση του Δικαστηρίου (πρώτο τμήμα) της 1ης Αυγούστου 2022
«Προδικαστική παραπομπή – Επείγουσα προδικαστική διαδικασία – Δικαστική συνεργασία σε ποινικές υποθέσεις – Οδηγία 2010/64/ΕΕ – Δικαίωμα σε διερμηνεία και μετάφραση – Άρθρο 2, παράγραφος 1, και άρθρο 3, παράγραφος 1 – Έννοια του “ουσιώδους εγγράφου” – Οδηγία 2012/13/ΕΕ – Δικαίωμα ενημέρωσης στο πλαίσιο ποινικών διαδικασιών – Άρθρο 3, παράγραφος 1, στοιχείο δʹ – Πεδίο εφαρμογής – Μη μεταφορά στο εθνικό δίκαιο – Άμεσο αποτέλεσμα – Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης – Άρθρο 47 και άρθρο 48, παράγραφος 2 – Ευρωπαϊκή Σύμβαση για την Προάσπιση των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και των Θεμελιωδών Ελευθεριών – Άρθρο 6 – Καταδίκη σε ποινή φυλάκισης με αναστολή εκτέλεσης υπό όρους – Μη τήρηση των υποχρεώσεων που απορρέουν από το καθεστώς αναστολής υπό όρους – Παράλειψη μετάφρασης ουσιώδους εγγράφου και μη ορισμός διερμηνέα κατά την κατάρτιση του εγγράφου αυτού – Ανάκληση της αναστολής – Έλλειψη μετάφρασης των διαδικαστικών πράξεων που αφορούν την ανάκληση – Συνέπειες επί του κύρους της εν λόγω ανάκλησης – Διαδικαστική πλημμέλεια συνεπαγόμενη σχετική ακυρότητα»
Θεμελιώδη δικαιώματα – Δικαίωμα σε δίκαιη δίκη – Δικαιώματα υπεράσπισης – Κατοχύρωση, αντιστοίχως, στο άρθρο 47 και στο άρθρο 48, παράγραφος 2, του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων, αφενός, και στο άρθρο 6, παράγραφος 1, και στο άρθρο 6, παράγραφοι 2 και 3, της Ευρωπαϊκής Σύμβασης για την Προάσπιση των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, αφετέρου – Ίδια έννοια και εμβέλεια
(Άρθρο 6 § 1, εδ. 3, ΣΕΕ· Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, άρθρα 47, 48 § 2 και 52 §§ 3 και 7).
(βλ. σκέψη 39)
Δικαστική συνεργασία σε ποινικές υποθέσεις – Δικαίωμα σε διερμηνεία και μετάφραση κατά την ποινική διαδικασία – Οδηγία 2010/64 – Δικαίωμα στη μετάφραση των ουσιωδών εγγράφων – Έννοια του ουσιώδους εγγράφου – Δήλωση ταυτότητας και κατοικίας η οποία χρησιμοποιείται στο πλαίσιο της ποινικής διαδικασίας για να κοινοποιηθούν στον ενδιαφερόμενο οι πληροφορίες σχετικά με τις υποχρεώσεις του όσον αφορά την κατοικία – Εμπίπτει
(Οδηγία 2010/64 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, αιτιολογικές σκέψεις 14, 17 και 22 και άρθρο 3 §§ 1 έως 3)
(βλ. σκέψεις 58-60)
Δικαστική συνεργασία σε ποινικές υποθέσεις – Δικαίωμα σε διερμηνεία και μετάφραση κατά την ποινική διαδικασία – Οδηγία 2010/64 – Δικαίωμα ενημέρωσης στο πλαίσιο ποινικών διαδικασιών – Οδηγία 2012/13 – Πεδίο εφαρμογής – Διαδικαστικές πράξεις σχετικές με την ανάκληση της αναστολής ποινής φυλάκισης – Εμπίπτουν
(Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, άρθρα 47 και 48 § 2· οδηγίες 2010/64 και 2012/13 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου)
(βλ. σκέψεις 64-67)
Δικαστική συνεργασία σε ποινικές υποθέσεις – Δικαίωμα σε διερμηνεία και μετάφραση κατά την ποινική διαδικασία – Οδηγία 2010/64 – Δικαίωμα ενημέρωσης στο πλαίσιο ποινικών διαδικασιών – Οδηγία 2012/13 – Δικαίωμα σε διερμηνεία – Δικαίωμα στη μετάφραση των ουσιωδών εγγράφων – Δικαίωμα ενημέρωσης ως προς τα δικαιώματα σε διερμηνεία και μετάφραση – Υποχρέωση του δικαιούχου των εν λόγω δικαιωμάτων να επικαλεστεί την προσβολή τους εντός καθορισμένης αποκλειστικής προθεσμίας – Έναρξη της προθεσμίας πριν ο ενδιαφερόμενος ενημερωθεί, σε γλώσσα την οποία γνωρίζει, ως προς την ύπαρξη και το περιεχόμενο του δικαιώματός του σε διερμηνεία και μετάφραση καθώς και ως προς την ύπαρξη και το περιεχόμενο του επίμαχου ουσιώδους εγγράφου – Δεν επιτρέπεται
(Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, άρθρα 47 και 48 § 2· οδηγία 2010/64 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, άρθρα 2 § 1 και 3 § 1· οδηγία 2012/13 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, άρθρο 3 § 1, στοιχείο δʹ)
(βλ. σκέψεις 78, 79, 80, 82, 83, 89 και διατακτ.)
Σύνοψη
Το 2019, ο TL, Μολδαβός υπήκοος ο οποίος δεν ομιλεί την πορτογαλική γλώσσα, καταδικάστηκε στην Πορτογαλία σε ποινή φυλάκισης με αναστολή υπό όρους. Κατά την απαγγελία της εις βάρος του κατηγορίας, ο TL υποβλήθηκε στο προβλεπόμενο στον πορτογαλικό κώδικα ποινικής δικονομίας περιοριστικό μέτρο, το οποίο συνίσταται σε δήλωση ταυτότητας και κατοικίας (στο εξής: ΔΤΚ) (
1
) και συνοδεύεται από σειρά υποχρεώσεων, συμπεριλαμβανομένης της υποχρέωσης ενημέρωσης των αρχών για κάθε αλλαγή κατοικίας. Στον TL δεν παρασχέθηκε ούτε συνδρομή διερμηνέα κατά την κατάρτιση της ΔΤΚ ούτε μετάφραση του εν λόγω εγγράφου σε γλώσσα την οποία ομιλεί ή κατανοεί. Για την εφαρμογή του καθεστώτος αναστολής υπό όρους, οι αρμόδιες αρχές επιχείρησαν ανεπιτυχώς να επικοινωνήσουν με τον TL στην αναγραφόμενη στη ΔΤΚ διεύθυνση.
Στις 7 Ιανουαρίου 2021, το δικαστήριο το οποίο καταδίκασε τον TL εξέδωσε διάταξη με την οποία τον καλούσε να εμφανιστεί στο δικαστήριο για να τύχει ακροάσεως σχετικά με τη μη τήρηση των υποχρεώσεων που απέρρεαν από το καθεστώς αναστολής υπό όρους. Οι επιδόσεις της εν λόγω διάταξης έγιναν στην πορτογαλική γλώσσα στη διεύθυνση που αναγραφόταν στη ΔΤΚ.
Δεδομένου ότι ο TL δεν εμφανίστηκε κατά την προσδιοριζόμενη ημερομηνία, το ως άνω δικαστήριο ανακάλεσε, με διάταξη της 9ης Ιουνίου 2021, την αναστολή εκτέλεσης της ποινής φυλάκισης. Η εν λόγω διάταξη επιδόθηκε επίσης στην πορτογαλική γλώσσα στη διεύθυνση που αναγραφόταν στη ΔΤΚ. Στη συνέχεια, ο TL συνελήφθη σε άλλη διεύθυνση και φυλακίστηκε για να εκτίσει την ποινή του.
Τον Νοέμβριο του 2021, ο TL άσκησε προσφυγή με αίτημα να διαπιστωθεί η ακυρότητα της ΔΤΚ καθώς και των σχετικών με την ανάκληση της αναστολής διατάξεων. Ισχυρίστηκε ότι δεν ήταν δυνατή η επικοινωνία μαζί του στην αναγραφόμενη στη ΔΤΚ διεύθυνση επειδή άλλαξε κατοικία. Δεν είχε γνωστοποιήσει, όπως υποστήριξε, την αλλαγή αυτή επειδή αγνοούσε ότι ήταν υποχρεωμένος να το πράξει, καθώς δεν του είχε παρασχεθεί συνδρομή διερμηνέα κατά την κατάρτιση της ΔΤΚ ούτε μετάφραση του εν λόγω εγγράφου σε γλώσσα την οποία ομιλεί ή κατανοεί. Επιπλέον, ούτε η διάταξη της 7ης Ιανουαρίου 2021 ούτε η διάταξη της 9ης Ιουνίου 2021 είχαν μεταφραστεί σε τέτοια γλώσσα.
Το πρωτοβάθμιο δικαστήριο απέρριψε την προσφυγή με το σκεπτικό ότι, μολονότι οι διαδικαστικές πλημμέλειες όσον αφορά τη μετάφραση και τη διερμηνεία είχαν αποδειχθεί, οι εν λόγω πλημμέλειες είχαν θεραπευθεί, καθώς ο TL δεν τις είχε προβάλει εντός των προβλεπόμενων προθεσμιών (
2
). Το αιτούν δικαστήριο, ενώπιον του οποίου ασκήθηκε έφεση κατά της απόφασης που εκδόθηκε σε πρώτο βαθμό, διατηρεί αμφιβολίες ως προς τη συμβατότητα τέτοιας δικονομικής διάταξης, μεταξύ άλλων, προς τις οδηγίες 2010/64 (
3
) και 2012/13 (
4
).
Στο πλαίσιο της επείγουσας προδικαστικής διαδικασίας, το Δικαστήριο αποφαίνεται ότι οι ανωτέρω οδηγίες, ερμηνευόμενες υπό το πρίσμα των θεμελιωδών δικαιωμάτων σε δίκαιη δίκη και στον σεβασμό των δικαιωμάτων υπεράσπισης (
5
), καθώς και της αρχής της αποτελεσματικότητας, αντιτίθενται σε εθνική ρύθμιση δυνάμει της οποίας η προσβολή των προβλεπόμενων από τις οδηγίες δικαιωμάτων ενημέρωσης, διερμηνείας και μετάφρασης πρέπει να προβάλλεται από τον δικαιούχο τους εντός καθορισμένης αποκλειστικής προθεσμίας, εφόσον η προθεσμία αρχίζει να τρέχει πριν καν ο ενδιαφερόμενος ενημερωθεί σε γλώσσα την οποία ομιλεί ή κατανοεί, αφενός, ως προς την ύπαρξη και το περιεχόμενο του δικαιώματός του σε διερμηνεία και μετάφραση και, αφετέρου, ως προς την ύπαρξη και το περιεχόμενο του επίμαχου ουσιώδους εγγράφου καθώς και ως προς τις συνέπειες που συνδέονται με αυτό.
Εκτίμηση του Δικαστηρίου
Το Δικαστήριο πραγματοποιεί τον έλεγχό του βάσει του άρθρου 2, παράγραφος 1 (
6
), και του άρθρου 3, παράγραφος 1 (
7
), της οδηγίας 2010/64 καθώς και του άρθρου 3, παράγραφος 1, στοιχείο δʹ (
8
), της οδηγίας 2012/13, ερμηνευόμενων υπό το πρίσμα του άρθρου 47 και του άρθρου 48, παράγραφος 2, του Χάρτη. Οι ανωτέρω διατάξεις συγκεκριμενοποιούν πράγματι τα θεμελιώδη δικαιώματα σε δίκαιη δίκη και στον σεβασμό των δικαιωμάτων υπεράσπισης.
Πρώτον, ακόμη και σε περίπτωση μη μεταφοράς ή ελλιπούς μεταφοράς των διατάξεων αυτών στην εθνική έννομη τάξη, οι ιδιώτες μπορούν να επικαλεστούν τα εξ αυτών απορρέοντα δικαιώματα, δεδομένου ότι οι ως άνω διατάξεις έχουν άμεσο αποτέλεσμα. Πράγματι, οι ανωτέρω διατάξεις προβλέπουν κατά τρόπο συγκεκριμένο και ανεπιφύλακτο το περιεχόμενο και την έκταση των δικαιωμάτων κάθε υπόπτου ή κατηγορουμένου να λαμβάνει υπηρεσίες διερμηνείας και τη μετάφραση των ουσιωδών εγγράφων καθώς και να ενημερώνεται ως προς τα εν λόγω δικαιώματα.
Δεύτερον, όσον αφορά ενδεχόμενη παράβαση των ως άνω διατάξεων στην προκειμένη περίπτωση, το Δικαστήριο διαπιστώνει ότι οι τρεις επίμαχες διαδικαστικές πράξεις, ήτοι η ΔΤΚ, η διάταξη της 7ης Ιανουαρίου 2021 περί κλήσης προς εμφάνιση και η διάταξη της 9ης Ιουνίου 2021 περί ανάκλησης της αναστολής, εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής των οδηγιών 2010/64 και 2012/13 και αποτελούν ουσιώδη έγγραφα των οποίων η μετάφραση θα έπρεπε να έχει παρασχεθεί. Ειδικότερα, η μετάφραση της ΔΤΚ σε γλώσσα την οποία ο TL κατανοεί ή ομιλεί ήταν πρωταρχικής σημασίας, δεδομένου ότι οι παραβάσεις των προβλεπόμενων στο έγγραφο αυτό υποχρεώσεων οδήγησαν εμμέσως στην ανάκληση της αναστολής της ποινής φυλάκισης που του είχε επιβληθεί.
Συναφώς, υπό το πρίσμα του σκοπού των εν λόγω οδηγιών να διασφαλιστεί ο σεβασμός του κατοχυρωμένου στο άρθρο 47 του Χάρτη δικαιώματος σε δίκαιη δίκη και των κατοχυρωμένων στο άρθρο 48, παράγραφος 2, του Χάρτη δικαιωμάτων υπεράσπισης, είναι αναγκαία η εφαρμογή των ανωτέρω οδηγιών σε διαδικαστική πράξη, το περιεχόμενο της οποίας καθορίζει τη διατήρηση ή την ανάκληση της αναστολής ποινής φυλάκισης. Πράγματι, τα θεμελιώδη αυτά δικαιώματα θα παραβιάζονταν αν ένα πρόσωπο το οποίο καταδικάστηκε σε ποινή φυλάκισης με αναστολή εκτέλεσης δεν ήταν σε θέση να γνωρίζει, λόγω της παράλειψης μετάφρασης ενός τέτοιου εγγράφου ή λόγω του μη ορισμού διερμηνέα κατά την κατάρτισή του, τις συνέπειες που επισύρει σε βάρος του η μη τήρηση των υποχρεώσεων που υπέχει δυνάμει του εν λόγω εγγράφου.
Τρίτον, όσον αφορά τις συνέπειες της προσβολής των ανωτέρω δικαιωμάτων, οι οδηγίες 2010/64 και 2012/13 δεν ρυθμίζουν τις λεπτομέρειες εφαρμογής των δικαιωμάτων που προβλέπουν. Ως εκ τούτου, οι εν λόγω λεπτομερείς κανόνες εφαρμογής εμπίπτουν, δυνάμει της αρχής της δικονομικής αυτονομίας των κρατών μελών, στην εσωτερική έννομη τάξη τους, υπό την προϋπόθεση ότι συνάδουν προς την αρχή της ισοδυναμίας και την αρχή της αποτελεσματικότητας.
Όσον αφορά την αρχή της αποτελεσματικότητας, οι λεπτομερείς ρυθμίσεις που προβλέπονται στο εθνικό δίκαιο δεν μπορούν να θίγουν τον επιδιωκόμενο από τις ανωτέρω οδηγίες σκοπό. Αφενός, η υποχρέωση ενημέρωσης των υπόπτων και των κατηγορουμένων ως προς τα δικαιώματά τους σε διερμηνεία και μετάφραση έχει ουσιώδη σημασία για την αποτελεσματική κατοχύρωση των εν λόγω δικαιωμάτων. Πράγματι, χωρίς την εν λόγω ενημέρωση, ο ενδιαφερόμενος δεν θα μπορούσε να γνωρίζει την ύπαρξη και το περιεχόμενο των προαναφερθέντων δικαιωμάτων ούτε να ζητήσει τον σεβασμό τους. Επομένως, το να απαιτείται από το πρόσωπο το οποίο αφορά ποινική διαδικασία διεξαχθείσα σε γλώσσα την οποία δεν ομιλεί ή δεν κατανοεί να προβάλει, εντός συγκεκριμένης αποκλειστικής προθεσμίας, το γεγονός ότι δεν ενημερώθηκε ως προς τα δικαιώματά του σε διερμηνεία και μετάφραση θα είχε ως αποτέλεσμα να καταστεί κενό περιεχομένου το δικαίωμα ενημέρωσης και θα έθιγε, ως εκ τούτου, τα δικαιώματα του εν λόγω προσώπου σε δίκαιη δίκη και στον σεβασμό των δικαιωμάτων υπεράσπισης. Το ανωτέρω συμπέρασμα επιβάλλεται και όσον αφορά τα δικαιώματα σε διερμηνεία και μετάφραση, όταν ο ενδιαφερόμενος δεν έχει ενημερωθεί για την ύπαρξη και το περιεχόμενο των δικαιωμάτων αυτών.
Αφετέρου, ακόμη και όταν ο ενδιαφερόμενος έχει πράγματι λάβει εγκαίρως τέτοια ενημέρωση, πρέπει επιπλέον να έχει λάβει γνώση της ύπαρξης και του περιεχομένου του επίμαχου ουσιώδους εγγράφου, καθώς και των συνεπειών που συνδέονται με αυτό, προκειμένου να είναι σε θέση να επικαλεστεί προσβολή του δικαιώματός του σε μετάφραση του εγγράφου ή του δικαιώματός του σε διερμηνεία κατά την κατάρτισή του.
Ως εκ τούτου, θα παραβιαζόταν η αρχή της αποτελεσματικότητας αν η προθεσμία εντός της οποίας είναι, βάσει εθνικής δικονομικής διάταξης, δυνατή η επίκληση προσβολής των δικαιωμάτων που παρέχουν οι οδηγίες 2010/64 και 2012/13 άρχιζε να τρέχει πριν ακόμη ο ενδιαφερόμενος ενημερωθεί, σε γλώσσα την οποία ομιλεί ή κατανοεί, αφενός, ως προς την ύπαρξη και το περιεχόμενο του δικαιώματός του σε διερμηνεία και μετάφραση και, αφετέρου, ως προς την ύπαρξη και το περιεχόμενο του επίμαχου ουσιώδους εγγράφου και τις συνέπειες που συνδέονται με αυτό.
(
1
)	Η ΔΤΚ καταρτίζεται για κάθε πρόσωπο εις βάρος του οποίου απαγγέλλεται κατηγορία. Περιλαμβάνει τον τόπο κατοικίας, τον τόπο εργασίας ή άλλη διεύθυνση διαμονής του οικείου προσώπου και αναφέρει ότι του κοινοποιήθηκαν ορισμένες πληροφορίες και υποχρεώσεις, όπως η υποχρέωση να μην αλλάξει κατοικία χωρίς να γνωστοποιήσει τη νέα του διεύθυνση.
(
2
)	Σύμφωνα με το άρθρο 120 του Código do Processo Penal (κώδικα ποινικής δικονομίας), ακυρότητες, όπως οι συνδεόμενες με τον μη ορισμό διερμηνέα, πρέπει να προτείνονται εντός των οριζόμενων αποκλειστικών προθεσμιών. Συνεπώς, σε περίπτωση ακυρότητας πράξης στην οποία παρίσταται ο ενδιαφερόμενος, η ακυρότητα πρέπει να προταθεί πριν από την ολοκλήρωση της πράξης. Κατά την Πορτογαλική Κυβέρνηση, το άρθρο αυτό έχει επίσης εφαρμογή όσον αφορά την επίκληση πλημμελειών στηριζόμενων σε προσβολή του δικαιώματος σε μετάφραση των ουσιωδών εγγράφων της ποινικής διαδικασίας.
(
3
)	Οδηγία 2010/64/ΕΕ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 20ής Οκτωβρίου 2010, σχετικά με το δικαίωμα σε διερμηνεία και μετάφραση κατά την ποινική διαδικασία (ΕΕ 2010, L 280, σ. 1).
(
4
)	Οδηγία 2012/13/ΕΕ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 22ας Μαΐου 2012, σχετικά με το δικαίωμα ενημέρωσης στο πλαίσιο ποινικών διαδικασιών (ΕΕ 2012, L 142, σ. 1).
(
5
)	Όπως κατοχυρώνονται, αντιστοίχως, στο άρθρο 47 και στο άρθρο 48, παράγραφος 2, του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (στο εξής: Χάρτης).
(
6
)	Η ανωτέρω διάταξη απαιτεί από τα κράτη μέλη να μεριμνούν ώστε στους υπόπτους ή κατηγορουμένους που δεν ομιλούν ή δεν κατανοούν τη γλώσσα της ποινικής διαδικασίας να παρέχεται χωρίς καθυστέρηση διερμηνεία κατά τη διεξαγωγή της ποινικής διαδικασίας ενώπιον ανακριτικών και δικαστικών αρχών.
(
7
)	Σύμφωνα με τη διάταξη αυτή, τα κράτη μέλη μεριμνούν ώστε στους υπόπτους ή στους κατηγορουμένους που δεν κατανοούν τη γλώσσα της σχετικής ποινικής διαδικασίας να παρέχεται εντός εύλογου χρονικού διαστήματος γραπτή μετάφραση όλων των εγγράφων που είναι ουσιώδη, προκειμένου να διασφαλισθεί ότι είναι σε θέση να ασκήσουν το δικαίωμα υπεράσπισής τους και προκειμένου να διασφαλιστεί η διεξαγωγή δίκαιης δίκης.
(
8
)	Η εν λόγω διάταξη επιβάλλει στα κράτη μέλη να διασφαλίζουν την άμεση ενημέρωση του υπόπτου ή κατηγορουμένου όσον αφορά το δικαίωμά του διερμηνείας και μετάφρασης προκειμένου να διασφαλίσουν την αποτελεσματική άσκησή του.