62006CC0435
OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO
JULIANE KOKOTT
przedstawiona w dniu 20 września 2007 r. (
1
)
Sprawa C-435/06
W postępowaniu
C
„Współpraca sądowa w sprawach cywilnych — Jurysdykcja oraz uznawanie i wykonywanie orzeczeń w sprawach małżeńskich oraz w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej — Rozporządzenie (WE) nr 2201/2003 — Przedmiotowy i czasowy zakres zastosowania — Pojęcie „sprawy cywilne” — Decyzja o objęciu dzieci opieką i o umieszczeniu ich poza ich rodziną — Publicznoprawny środek ochrony dziecka”
I — Wprowadzenie
1.
W Finlandii i Szwecji środki takie jak objęcie opieką i umieszczenie w rodzinie zastępczej bądź w placówce opiekuńczej, które organy podejmują w celu ochrony dziecka bez zgody jego rodziców, stanowią akty prawa publicznego. Środki te mogą być zaskarżane przed sądami administracyjnymi. Państwa nordyckie, a dokładniej ich organy administracyjne, prowadzą współpracę, która umożliwia wydawanie dzieci z jednego państwa do drugiego w celu wykonania orzeczeń w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej bez szczególnych formalności.
2.
W postępowaniu przed sądem krajowym pani C występuje przeciwko (już przeprowadzonemu) przekazaniu jej dwojga dzieci przez fiński organ policji organowi szwedzkiemu, który zarządził objęcie dzieci opieką i umieszczenie ich poza ich rodziną w Szwecji, gdzie uprzednio przebywała rodzina.
3.
Korkein hallinto-oikeus (najwyższy sąd administracyjny w Finlandii), przed którym zwisł spór, pragnie ustalić za pomocą przedmiotowego wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, czy rozporządzenie Rady (WE) nr 2201/2003 z dnia 27 listopada 2003 r. dotyczące jurysdykcji oraz uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach małżeńskich oraz w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej, uchylające rozporządzenie (WE) nr 1347/2000 (
2
) stosuje się do orzeczenia o objęciu [dzieci] opieką i umieszczeniu [ich] poza rodziną. W takim przypadku w Finlandii właściwe byłyby nie sądy administracyjne, lecz sądy powszechne. Ponadto przepisy proceduralne rozporządzenia uchylałyby przepisy krajowe podlegające zastosowaniu w ramach współpracy organów administracyjnych.
4.
Treść odpowiedzi zależy przede wszystkim od tego, czy [zakres znaczeniowy] pojęcia spraw cywilnych, występującego w art. 1 rozporządzenia, obejmuje również stany faktyczne jak ten, którego dotyczy niniejsze postępowanie, który w świetle prawa krajowego zostałby zakwalifikowany jako spór mający charakter publiczno-prawny.
II — Ramy prawne
A — Prawo wspólnotowe
5.
W akcie dotyczącym warunków przystąpienia Republiki Austrii, Republiki Finlandii i Królestwa Szwecji umawiające się strony zamieściły Wspólną deklarację nr 28 w sprawie współpracy państw nordyckich (
3
):
„Umawiające się Strony stwierdzają, że Szwecja, Finlandia i Norwegia, jako członkowie Unii Europejskiej, zamierzają kontynuować współpracę państw nordyckich, która istnieje między nimi, jak również z innymi państwami i terytoriami, w całkowitej zgodności z prawem wspólnotowym i innymi postanowieniami traktatu o Unii Europejskiej”.
6.
W motywach piątym i dziesiątym rozporządzenia nr 2201/2003 mające znaczenie dla niniejszej sprawy uregulowania dotyczące orzeczeń w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej zostały uzasadnione w następujący sposób:
„(5)
W celu zapewnienia równości wszystkich dzieci niniejsze rozporządzenie obejmuje wszystkie decyzje w sprawie odpowiedzialności rodzicielskiej, wraz ze środkami ochrony dziecka, niezależnie od istnienia związku z postępowaniem w sprawach małżeńskich.
[…]
(10)
Niniejsze rozporządzenie nie ma zastosowania do spraw odnoszących się do zabezpieczenia społecznego, środków publicznych o charakterze ogólnym w sprawach edukacji lub zdrowia, ani do decyzji w sprawach prawa azylu i imigracyjnych. Ponadto nie ma zastosowania do ustalenia rodzicielstwa, ponieważ jest to materia odrębna od przyznania odpowiedzialności rodzicielskiej, ani do innych zagadnień zawiązanych ze statusem osób. Co więcej, nie ma zastosowania do środków podejmowanych w wyniku przestępstw popełnionych przez dzieci”.
7.
Dla niniejszej sprawy znaczenie mają następujące, przywołane poniżej, fragmenty przepisów rozporządzenia nr 2201/2003:
„Artykuł 1
Zakres obowiązywania
1.   Niniejsze rozporządzenie stosuje się, niezależnie od rodzaju sądu lub trybunału, w sprawach cywilnych odnoszących się do:
[…]
b)
przyznawania, wykonywania, delegacji, ograniczenia lub pozbawienia odpowiedzialności rodzicielskiej.
2.   Sprawy określone w ust. 1 lit. b) mogą w szczególności dotyczyć:
a)
prawa do opieki i prawa do kontaktów z dzieckiem;
b)
kurateli i instytucji podobnych;
c)
wyznaczenia i działań osoby lub instytucji, do której należy opieka nad dzieckiem lub jego mieniem, reprezentującej dziecko lub pomagającej mu;
d)
umieszczenia dziecka w rodzinie zastępczej lub placówce opiekuńczej;
e)
środków ochrony dziecka odnoszących się do zarządzania, zachowania lub dysponowania majątkiem dziecka.
3.   Niniejsze rozporządzenie nie ma zastosowania do:
a)
ustalenia lub podważenia relacji rodzic — dziecko;
b)
decyzji w sprawie adopcji, środków przygotowujących do adopcji, unieważnienia lub cofnięcia adopcji;
c)
nazwiska i imion dziecka;
d)
usamodzielnienia;
e)
obowiązku zapewnienia utrzymania;
f)
powiernictwa i dziedziczenia;
g)
środków podejmowanych w wyniku przestępstw popełnionych przez dzieci”.
„Artykuł 2
Definicje
Do celów niniejszego rozporządzenia:
1.
określenie »sąd« obejmuje wszystkie organy państw członkowskich posiadające właściwość w sprawach objętych zakresem stosowania niniejszego rozporządzenia na podstawie art. 1;
[…]
7.
określenie »odpowiedzialność rodzicielska« oznacza wszystkie prawa i obowiązki odnoszące się do osoby i majątku dziecka przysługujące osobie fizycznej lub prawnej na mocy orzeczenia sądowego, z mocy prawa lub umowy mającej skutek prawny. Określenie to obejmuje prawo do opieki i prawo do kontaktów z dzieckiem;
[…]
9.
określenie »prawo do opieki« obejmuje prawa i obowiązki odnoszące się do opieki nad osobą dziecka, w szczególności prawo do ustalania miejsca zamieszkania dziecka;
[…]”.
„Artykuł 8
Jurysdykcja ogólna
1.   Sądy państwa członkowskiego są właściwe do orzekania w sprawach odnoszących się do odpowiedzialności rodzicielskiej za dziecko, które zwykle zamieszkuje w tym państwie członkowskim w czasie, w którym zostało wytoczone powództwo.
[…]”.
„Artykuł 16
Wytoczenie powództwa
1.   Powództwo uważa się za wytoczone:
a)
w czasie, w którym zostało wniesione do sądu pismo wszczynające postępowanie lub dokument równorzędny, pod warunkiem że powód po dokonaniu tego nie zaniedbał podjąć kroków, jakie powinien był podjąć w celu osiągnięcia skutku w postaci doręczenia pisma pozwanemu;
lub
b)
jeśli dokument ma być doręczony przed złożeniem go w sądzie, w czasie, kiedy został doręczony organowi odpowiedzialnemu za doręczenie, pod warunkiem że powód po dokonaniu tego nie zaniedbał podjąć kroków, jakie powinien był podjąć w celu złożenia tego dokumentu w sądzie”.
„Artykuł 21
Uznawanie orzeczenia
1.   Orzeczenia wydane w jednym państwie członkowskim są uznawane w innych państwach członkowskich bez potrzeby przeprowadzania specjalnego postępowania.
[…]
3.   Bez uszczerbku dla sekcji 4 niniejszego rozdziału, każda ze stron może, zgodnie z procedurami przewidzianymi w sekcji 2 niniejszego rozdziału, składać wniosek o uznanie lub nieuznanie orzeczenia. Właściwość miejscową sądu umieszczonego w wykazie przekazanym przez każde państwo członkowskie Komisji na podstawie art. 68 ustala się na podstawie prawa wewnętrznego państwa członkowskiego, w którym toczy się postępowanie w sprawie o uznanie lub nieuznanie orzeczenia.
[…]”.
„Artykuł 28
Orzeczenia podlegające wykonaniu
1.   Orzeczenia w sprawie odpowiedzialności rodzicielskiej za dziecko wydane w jednym państwie członkowskim i w tym państwie wykonalne oraz które zostały doręczone, są wykonalne w innym państwie członkowskim, jeżeli ich wykonalność w nim zostanie stwierdzona na wniosek uprawnionego.
[…]”.
„Artykuł 29
Właściwość miejscowa
1.   Wniosek o nadanie klauzuli wykonalności składa się do sądu znajdującego się w wykazie przesłanym przez każde państwo członkowskie Komisji na podstawie art. 68.
[…]”.
„Artykuł 59
Relacje z innymi instrumentami
1.   Z zastrzeżeniem przepisów art. 60, 63, 64 i ust. 2 niniejszego artykułu, niniejsze rozporządzenie zastępuje, dla państw członkowskich, konwencje obowiązujące w dniu wejścia w życie niniejszego rozporządzenia, zawarte między dwoma lub więcej państwami członkowskimi i odnoszące się do spraw będących przedmiotem niniejszego rozporządzenia.
a)
Finlandia i Szwecja mogą skorzystać z możliwości oświadczenia, że w miejsce przepisów niniejszego rozporządzenia, do ich wzajemnych stosunków będzie mieć zastosowanie, w całości lub w części, Konwencja z dnia 6 lutego 1931 r. między Danią, Finlandią, Islandią, Norwegią i Szwecją o przepisach międzynarodowego prawa prywatnego w sprawie małżeństwa, adopcji i kurateli, a także jej Protokół końcowy. Oświadczenia załącza się do niniejszego rozporządzenia i publikuje w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej. Mogą być one wycofane w każdej chwili, w całości lub w części.
[…]”.
„Artykuł 64
1.   Przepisy niniejszego rozporządzenia mają zastosowanie do postępowania sądowego wszczętego po terminie jego stosowania zgodnie z przepisami art. 72, a także do dokumentów urzędowo sporządzonych lub zarejestrowanych jako autentyczne oraz do ugód zawartych między stronami po tym terminie.
2.   Orzeczenia wydane po terminie jego stosowania w postępowaniu sądowym wszczętym przed tą datą, lecz po dacie wejścia w życie rozporządzenia (WE) nr 1347/2000, są uznawane i wykonywane zgodnie z przepisami rozdziału III niniejszego rozporządzenia, jeżeli właściwość oparto na zasadach zgodnych z zasadami określonymi w rozdziale II lub w rozporządzeniu (WE) nr 1347/2000 albo w konwencji zawartej między państwem członkowskim pochodzenia i państwem, do którego kierowany jest wniosek, obowiązującej w momencie wszczęcia postępowania.
[…]”.
„Artykuł 72
Wejście w życie
Niniejsze rozporządzenie wchodzi w życie dnia 1 sierpnia 2004 r.
Niniejsze rozporządzenie stosuje się od dnia 1 marca 2005 r., z wyjątkiem art. 67, 68, 69 i 70, które stosuje się od dnia 1 sierpnia 2004 r.”.
8.
W wykazie, o którym mowa w art. 68 rozporządzenia nr 2201/2003 (
4
), do którego odsyłają art. 21 ust. 3 i art. 29 ust. 1, jako sąd właściwy w sprawie uznawania i wykonywania decyzji organów innego państwa członkowskiego w Finlandii wskazany został Käräjäoikeus/Tingsrätt (sąd powszechny pierwszej instancji).
B — Prawo krajowe
1. Prawo fińskie
9.
Lastensuojelulaki (fińska ustawa o ochronie małoletnich) (683/1983) przewiduje, że jeżeli zagrożone jest dobro dziecka, gminna komisja ds. opieki społecznej może bezzwłocznie zastosować środki ochronne. Stosowana decyzja może objąć decyzje o objęciu dziecka opieką i o umieszczeniu dziecka w celu sprawowania opieki poza jego rodziną. Objęcie dziecka opieką zastępczą bez zgody rodzica wymaga zatwierdzenia przez Hallinto-oikeus (sąd administracyjny). Decyzja o objęciu dziecka opieką może zostać zaskarżona do Hallinto-oikeus, a następnie do Korkein hallinto-oikeus.
10.
Zgodnie z art. 1 ust. 1 ustawy (761/1970) o wydawaniu osób do Islandii, Norwegii, Szwecji lub Danii w celu wykonania orzeczenia dotyczącego opieki lub leczenia osoba, która w myśl decyzji islandzkiego, norweskiego, szwedzkiego bądź duńskiego organu administracyjnego powinna zostać objęta opieką lub poddana leczeniu, może zostać na podstawie tej ustawy wydana na wniosek przez Finlandię do odnośnego państwa w celu wykonania tej decyzji. Ustawa 761/1970 została wydana w związku z porozumieniem państw nordyckich, które nie zostało jednak zawarte w formie wiążącej z punktu widzenia prawa międzynarodowego.
11.
Zgodnie z art. 2 ustawy 761/1970 wniosek o wydanie osoby może zostać rozpatrzony pozytywnie tylko wtedy, jeżeli został oparty na decyzji, która została wydana na podstawie przepisów odnośnego państwa dotyczących m.in. opieki nad dziećmi i małoletnimi, i jeżeli osoba, która ma zostać wydana, miała zostać zgodnie z treścią decyzji właściwego organu skierowana do stosownej placówki lub tam pozostać, względnie pozostać na wskazanym przez organ miejscu, i jeżeli decyzja ta spełniała przesłanki wykonalności w państwie, w którym została wydana. Zgodnie z art. 3 ustawy obywatel fiński może zostać wydany jedynie wtedy, jeżeli zamieszkuje w państwie, w którym została wydana odnośna decyzja, jeżeli decyzja ta dotyczy ustanowienia opieki lub przeprowadzenia leczenia i jeżeli najbardziej celowe jest objęcie go opieką lub poddanie leczeniu we wskazanym państwie. Decyzja wydana na podstawie tej ustawy może zostać zaskarżona zgodnie z art. 11 ust. 1 tej ustawy do Hallinto-oikeus [sąd administracyjny]. Od tego orzeczenia można odwołać się do Korkein hallinto-oikeus [najwyższy sąd administracyjny].
12.
Artykuł 1 ustawy (1153/2004) z dnia 21 grudnia 2004 r. zawierającej przepisy wykonawcze do rozporządzenia nr 2201/2003 zawiera dodatkowe przepisy służące wykonaniu tego rozporządzenia w Finlandii. Zgodnie z art. 2 ust. 1 tej ustawy w Finlandii sądem właściwym w rozumieniu art. 21 ust. 3 i art. 29 ust. 1 rozporządzenia nr 2201/2003 jest Käräjäoikeus (sąd powszechny pierwszej instancji).
2. Prawo szwedzkie
13.
Szwedzka ustawa o ochronie dzieci (1990:52) (lag med särskilda bestämmelser om vård av unga) reguluje środki ochrony dzieci, takie jak objęcie opieką i umieszczenie poza ich rodziną wbrew woli ich rodziców. W przypadku zagrożenia dobra dziecka gminna komisja ds. opieki społecznej może wystąpić do länsrätt (sąd administracyjny) o zastosowanie stosownych środków. W przypadkach niecierpiących zwłoki komisja ds. opieki społecznej może sama zarządzić zastosowanie danego środka, który następnie musi zostać zatwierdzony przez länsrätt. Środek ochronny na podstawie ustawy 1990:52 nie wiąże się z całkowitym pozbawieniem [rodziców] prawa do opieki.
III — Stan faktyczny i pytania prejudycjalne
14.
Pani C, skarżąca i wnosząca odwołanie w postępowaniu przed sądem krajowym, jest matką dwojga nieletnich dzieci, z których obydwoje mają obywatelstwo fińskie, a jedno z nich dodatkowo szwedzkie. Początkowo pani C zamieszkiwała wraz z mężem i dziećmi w Szwecji. W związku z procedurą, którą szwedzki organ opieki społecznej wszczął jesienią 2004 r., komisja ds. opieki społecznej w gminie, w której zamieszkiwała rodzina pani C, zarządziła w dniu 23 lutego 2005 r. natychmiastowe objęcie dzieci opieką i umieszczenie ich w celu sprawowania opieki poza ich rodziną. W dniu 25 lutego 2005 r. komisja ds. opieki społecznej przedłożyła wydaną przez siebie decyzję o natychmiastowym objęciu dzieci opieką länsrätt, który orzeczeniem z dnia 3 marca 2005 r. decyzję tę zatwierdził. Środki zaskarżenia wnoszone przez panią C od orzeczenia länsrätt zostały oddalone. W szczególności Regeringsrätt potwierdził w ostatniej instancji jurysdykcję sądów szwedzkich.
15.
Jednak w dniu 1 marca 2005 r. pani C, wraz z dziećmi A i B, przeprowadziła się do Finlandii i w dniu 2 marca 2005 r. tam się zameldowała. Fińskie organy meldunkowe zarejestrowały nowe miejsce zamieszkania w dniu 10 marca 2005 r., ze skutkiem od dnia 1 marca 2005 r.
16.
W dniu 3 marca 2005 szwedzki organ policji zwrócił się do fińskiego organu policji w nowym miejscu zamieszkania dzieci o udzielenie mu pomocy urzędowej w wykonaniu tego orzeczenia. Decyzją z dnia 8 marca 2005 r. fiński organ policji zarządził objęcie dzieci opieką i przekazanie ich szwedzkim organom opieki społecznej.
17.
Po tym jak skarga wniesiona przez panią C do Hallinto-oikeus na decyzję o wykonaniu środka przez organy fińskie została oddalona, pani C wniosła odwołanie do Korkein hallinto-oikeus. Wnosi ona o uchylenie orzeczenia Hallinto-oikeus oraz decyzji organu policji i o wydanie dzieci do Finlandii. Postanowieniem z dnia 13 października 2006 r. Korkein hallinto-oikeus przedłożył Trybunałowi, na podstawie art. 234 WE i art. 68 WE, następujące pytania prejudycjalne:
1)
a)
Czy rozporządzenie Rady (WE) nr 2201/2003 z dnia 27 listopada 2003 r. dotyczące jurysdykcji oraz uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach małżeńskich oraz w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej, uchylające rozporządzenie (WE) nr 1347/2000 stosuje się do wszystkich części orzeczenia, jak to stanowiące przedmiot niniejszego postępowania, jeżeli stanowi ono publiczno-prawny środek ochrony dziecka i zostało wydane w formie jednego tylko orzeczenia o natychmiastowym objęciu dziecka opieką i umieszczeniu go w celu sprawowania opieki poza jego rodziną w rodzinie zastępczej?
b)
Czy też w świetle art. 1 ust. 2 lit. d) rozporządzenia rozporządzenie to stosuje się jedynie do części tego orzeczenia, która dotyczy umieszczenia dziecka poza jego rodziną w rodzinie zastępczej?
c)
W przypadku udzielenia odpowiedzi twierdzącej na pytanie pierwsze b), czy rozporządzenie nr 2201/2003 stosuje się do orzeczenia o umieszczeniu dziecka poza jego rodziną, które stanowi część orzeczenia o objęciu dziecka opieką, również wtedy, gdy orzeczenie o objęciu dziecka opieką, które stanowi warunek wydania orzeczenia o umieszczenia dziecka poza jego rodziną, podlega przepisom prawnym państw członkowskich o wzajemnym uznawaniu i wykonywaniu decyzji administracyjnych i orzeczeń sądów administracyjnych zharmonizowanym w ramach współpracy między tymi państwami?
2)
W przypadku udzielenia odpowiedzi twierdzącej na pytanie pierwsze a), czy w świetle okoliczności, iż przepisy o wzajemnym uznawaniu i wykonywaniu decyzji o objęciu dziecka opieką, należących do środków prawa publicznego, zharmonizowane w ramach Rady Nordyckiej, nie zostały uwzględnione w rozporządzeniu [nr 2201/2003], podczas gdy uwzględnione zostały jedynie analogiczne konwencje dotyczące środków prywatno-prawnych, możliwe jest stosowanie tych zharmonizowanych przepisów, ustanawiających bezpośrednie wykonywanie i uznawanie orzeczeń sądów administracyjnych w formie współpracy organów administracyjnych, do orzeczenia o objęciu dziecka opieką?
3)
W przypadku udzielenia odpowiedzi twierdzącej na pytanie pierwsze a) i odpowiedzi przeczącej na pytanie drugie, czy, biorąc pod uwagę art. 72 i art. 64 ust. 2 rozporządzenia oraz przywoływane zharmonizowane przepisy państw nordyckich dotyczące orzeczeń o umieszczeniu dziecka poza jego rodziną, należących do środków prawa publicznego, sprawa należy do czasowego zakresu zastosowania rozporządzenia nr 2201/2003, jeżeli szwedzkie organy wydały decyzję zarówno o natychmiastowym objęciu dziecka opieką, jak i umieszczeniu go poza jego rodziną w rodzinie zastępczej w dniu 23 lutego 2005 r., i przedłożyły decyzję o natychmiastowym objęciu opieką do zatwierdzenia länsrätt w dniu 25 lutego 2005 r. i sąd ten zatwierdził tę decyzję w dniu 3 marca 2005 r.?
18.
W postępowaniu przed Trybunałem pisemne uwagi przedstawiły rządy niemiecki, francuski, niderlandzki, słowacki, fiński i szwedzki oraz Komisja Wspólnot Europejskich.
IV — Ocena prawna
A — W przedmiocie pierwszego pytania prejudycjalnego
19.
Przedkładając pytanie pierwsze, sąd krajowy pragnie dowiedzieć się, czy rozporządzenie nr 2201/2003 stosuje się do decyzji organu zarządzającej objęcie dziecka opieką i umieszczenie go poza jego rodziną, w całości (pytanie 1 a), czy też tylko do tej jej części, która dotyczy umieszczenia dziecka poza jego rodziną (pytanie 1 b). Pytanie 1 c zmierza do wyjaśnienia, jaki wpływ na stosowanie rozporządzenia do decyzji o umieszczeniu dziecka poza jego rodziną ma okoliczność, gdy rozporządzenie ma zastosowanie do decyzji o umieszczeniu dziecka poza rodziną, nie ma jednak zastosowania do ściśle z nią związanego objęcia dziecka opieką.
20.
Jedynie rząd szwedzki jest zdania, że rozporządzenie w ogóle nie znajduje zastosowania, ponieważ sporne środki nie stanowią sprawy cywilnej, lecz mają charakter publiczno-prawny. Wszyscy pozostali uczestnicy postępowania, włącznie z rządem fińskim, uważają natomiast, że rozporządzenie znajduje zastosowanie, i podkreślają, że pojęcie spraw cywilnych jest autonomicznym pojęciem prawa wspólnotowego. W związku z tym stosowaniu rozporządzenia nie stoi na przeszkodzie, gdy stan faktyczny podlega w jednym z państw członkowskich prawu publicznemu.
21.
Zgodnie z art. 1 ust. 1 lit. b) rozporządzenia nr 2201/2003 rozporządzenie stosuje się, niezależnie od rodzaju sądu lub trybunału, w sprawach cywilnych odnoszących się do przyznawania, wykonywania, delegacji, ograniczenia lub pozbawienia odpowiedzialności rodzicielskiej. W związku z tym zbadać należy, czy objęcie dzieci opieką i umieszczenie ich poza ich rodziną przez organy państwowe należy uznać za środki regulujące odpowiedzialność rodzicielską. Poza tym należy wyjaśnić, czy w tym przypadku chodzi o sprawę cywilną.
1. Środki odnoszące się do odpowiedzialności rodzicielskiej
22.
Odpowiedzialność rodzicielska stanowi pojęcie mające kluczowe znaczenie dla określenia przedmiotowego zakresu zastosowania rozporządzenia nr 2201/2003. Artykuł 2 pkt 7 definiuje je jako oznaczające wszystkie prawa i obowiązki odnoszące się do osoby i majątku dziecka przysługujące osobie fizycznej lub prawnej na mocy orzeczenia sądowego, z mocy prawa lub umowy mającej skutek prawny. Odpowiedzialność rodzicielska obejmuje w szczególności prawo do opieki i prawo do kontaktów z dzieckiem. Zgodnie z art. 2 pkt 9 prawo do opieki obejmuje prawa i obowiązki odnoszące się do opieki nad osobą dziecka, w szczególności prawo do ustalania miejsca zamieszkania dziecka.
23.
Abstrakcyjną definicję orzeczeń objętych zakresem zastosowania w art. 1 ust. 1 lit. b) rozporządzenia nr 2201/2003 konkretyzują w art. 1 ust. 2 i 3 dwa wyliczenia, mające charakter katalogów. Ustęp 2 wylicza dziedziny, względnie środki, do których stosuje się rozporządzenie. Wyliczenie to nie jest wyczerpujące, co wynika z zamieszczenia we wprowadzeniu sformułowania „w szczególności” (
5
). Ustęp 3 zawiera natomiast wyczerpujący katalog dziedzin wyłączonych z zakresu zastosowania rozporządzenia.
24.
Zgodnie z art. 1 ust. 2 lit. d) umieszczenie dziecka w rodzinie zastępczej bądź placówce opiekuńczej należy do spraw cywilnych, które są objęte zakresem zastosowania rozporządzenia.
25.
Tymczasem art. 1 ust. 2 nie wymienia wyraźnie objęcia dziecka opieką. Uczestniczące w postępowaniu państwa członkowskie, z wyjątkiem Szwecji, są jednak zdania, że objęcie opieką stanowi decyzję w sprawie opieki rodzicielskiej, która podlega uznaniu i wykonaniu zgodnie z przepisami rozporządzenia. Komisja natomiast wydaje się uznawać objęcie opieką jedynie za czynność wykonawczą, która służy przeprowadzeniu umieszczenia dziecka poza jego rodziną. Zgodnie z art. 47 ust. 1 rozporządzenia do procedury wykonania stosuje się wyłącznie prawo państwa członkowskiego wykonania.
26.
Ostateczne określenie charakteru środka objęcia dziecka opieką spoczywa na sądzie krajowym. W postanowieniu odsyłającym sąd ten wydaje się wychodzić z założenia, odmiennie aniżeli Komisja, że objęcie dziecka opieką i umieszczenie go poza jego rodziną — mimo iż ujęte w jednej decyzji — stanowią dwa zarządzenia, które być może mogą nawet zostać uznane i wykonane niezależnie od siebie.
27.
Jeżeli taka kwalifikacja środka objęcia dziecka opieką jako zarządzenia podlegającego wykonaniu jest prawidłowa to — z zastrzeżeniem wymagającej jeszcze oceny kwalifikacji tego środka jako sprawy cywilnej — uznanie i wykonanie odbywa się na podstawie rozporządzenia nr 2201/2003. Jak słusznie wywodzi rząd niemiecki, ten państwowy środek pozbawia bowiem rodziców możliwości wykonywania przez nich prawa do opieki w rozumieniu art. 2 pkt 9. Rodzice tracą możliwość samodzielnego wykonywania praw i obowiązków odnoszących się do opieki nad osobą dziecka, w szczególności prawa do ustalania miejsca zamieszkania dziecka. W związku z tym objęcie dziecka opieką, tak jak i umieszczenie go poza jego rodziną, należy uznać za środek odnoszący się do prawa do opieki, a zatem środek odnoszący się do odpowiedzialności rodzicielskiej.
28.
Zresztą jak słusznie podkreślają rządy niemiecki i francuski, objęcie dziecka opieką i umieszczenie go poza jego rodziną są ze sobą bardzo ściśle związane, tak że w niektórych porządkach prawnych nie stanowią one odrębnych decyzji. Objęcie dziecka opieką może zostać zarządzone w oderwaniu co najwyżej jako środek tymczasowy. Co do zasady stanowi ono jednak środek towarzyszący umieszczeniu dziecka w rodzinie zastępczej bądź placówce opiekuńczej. Umieszczenie dziecka poza jego rodziną wbrew woli rodziców może natomiast zostać zrealizowane tylko wtedy, jeżeli uprzednio organ objął dziecko opieką. W związku z tym gdyby zakres zastosowania rozporządzenia obejmował jedynie umieszczenie dziecka poza rodziną, ale nie objęcie go opieką, to prowadziłoby to do znacznych trudności natury praktycznej. Tak na przykład gdyby jurysdykcję międzynarodową dla zarządzenia tych ściśle ze sobą związanych środków regulowało w części rozporządzenie nr 2201/2003 i w części prawo krajowe, to mogłoby dojść do sytuacji, w której właściwe byłyby dwa różne sądy.
29.
Zdaniem rządu szwedzkiego państwowe środki ochronne nie są jednak środkami odnoszącymi się do odpowiedzialności rodzicielskiej, ponieważ są stosowane w interesie publicznym i nie prowadzą do przeniesienia prawa do opieki na organy państwowe.
30.
Z art. 1 ust. 1 lit. b) rozporządzenia 2201/2003 wynika, że rozporządzenie to posługuje się szerokim pojęciem orzeczeń w sprawie opieki rodzicielskiej. Rozporządzenie to stosuje się nie tylko do delegacji, ograniczenia lub pozbawienia odpowiedzialności rodzicielskiej, lecz również do środków, które dotyczą jej wykonywania. Nawet jeśli zgodnie z prawem szwedzkim objęcie dziecka opieką i umieszczenie go poza jego rodziną nie powoduje formalnej utraty prawa do opieki przez rodziców, to jednak nie mogą oni wykonywać znaczących jego aspektów.
31.
Wyrok MTS w sprawie Niderlandy przeciwko Szwecji (Boll) (
6
), który przywołuje Szwecja, nie prowadzi do innego wniosku. Wyrok ten dotyczy wykładni konwencji haskiej w sprawie dotyczącej uregulowania opieki nad małoletnimi z 1902 r. MTS orzekł, że państwo, które zgodnie z tą konwencja nie jest właściwe w sprawie uregulowania opieki nad małoletnimi, może jednak zastosować środki ochrony dziecka. Taka wykładnia opieki w rozumieniu konwencji haskiej z 1902 r. nie pozwala przyjąć, że państwowe środki ochronne nie mają wpływu również na znacznie dalej idącą odpowiedzialność rodzicielską w rozumieniu rozporządzenia nr 2201/2003.
32.
W związku z tym objęcie dziecka opieką i umieszczenie go poza jego rodziną stanowią decyzje w sprawie opieki rodzicielskiej.
2. Sprawy cywilne
33.
Wyjaśnienia wymaga jednak, czy tego rodzaju środki ochronne stanowią również sprawy cywilne w rozumieniu rozporządzenia nr 2201/2003. Wszyscy uczestnicy postępowania są zgodni co do tego, że chodzi o autonomiczne pojęcie prawa wspólnotowego, i odsyłają w tym zakresie do utrwalonego orzecznictwa dotyczącego „spraw cywilnych i handlowych” w rozumieniu konwencji brukselskiej (
7
).
34.
Zdaniem rządu szwedzkiego państwowe środki ochronne, takie jak objęcie dziecka ochroną i umieszczenie go poza jego rodziną, nie stanowią jednak — również w świetle autonomicznej wykładni prawa wspólnotowego — spraw cywilnych, ponieważ są zarządzane przez organy w ramach wykonywania przez nie władztwa publicznego.
a) Orzecznictwo dotyczące pojęcia „spraw cywilnych i handlowych” w rozumieniu konwencji brukselskiej
35.
Linii orzecznictwa dotyczącej pojęcia „spraw cywilnych i handlowych” w rozumieniu konwencji brukselskiej dał początek wyrok w sprawie LTU przeciwko Eurocontrol (
8
). Niedawno Trybunał podsumował ją w wyroku w sprawie Lechouritou (
9
) w następujący sposób:
„W celu zapewnienia w najszerszym możliwym zakresie równości i jednolitości praw i obowiązków wynikających z konwencji brukselskiej dla umawiających się państw i zainteresowanych osób, nie należy dokonywać wykładni pojęć użytych w tym przepisie poprzez proste odesłanie do prawa krajowego jednego z tych państw. Z utrwalonego orzecznictwa Trybunału wynika również, że pojęcie „spraw cywilnych i handlowych” należy traktować jako pojęcie autonomiczne, którego wykładni trzeba dokonywać w oparciu z jednej strony o cele i systematykę tej konwencji brukselskiej, a z drugiej — o zasady ogólne wynikające z całokształtu systemów prawa krajowego […] (
10
).
Według Trybunału taka wykładnia prowadzi do wyłączenia z zakresu stosowania konwencji brukselskiej pewnych powództw i orzeczeń z uwagi na elementy charakteryzujące stosunki prawne istniejące między stronami sporu lub samego przedmiotu tego sporu (
11
).
O ile pewne spory między organem władzy publicznej a podmiotem prawa prywatnego mogą być objęte zakresem stosowania konwencji brukselskiej, o tyle nie dotyczy to sytuacji, gdy organ władzy publicznej wykonuje władztwo publiczne […] (
12
)”.
36.
W odniesieniu do rozporządzenia nr 2201/2003 istnieje taka sama potrzeba jednolitości [praw i obowiązków] jak w przypadku konwencji brukselskiej. Również w tym przypadku może ona zostać zagwarantowana tylko w drodze wykładni autonomicznej pojęcia spraw cywilnych. Nie oznacza to jednak, że autonomiczne pojęcie spraw cywilnych ma takie samo znaczenie w obydwu aktach prawnych.
37.
Z takiego założenia wychodzi jednak rząd szwedzki, pragnąc przenieść na grunt pojęcia spraw cywilnych w rozumieniu rozporządzenia nr 2201/2003 rozgraniczenie spraw cywilnych i sporów mających charakter publiczno-prawny, którego Trybunał dokonał w przywoływanym orzecznictwie dotyczącym konwencji brukselskiej. Zgodnie z taką koncepcją w niniejszej sprawie nie chodziłoby o sprawę cywilną, ponieważ zarządzając objęcie dzieci opieką i umieszczenie ich poza ich rodziną, jak również występując o zatwierdzenie objęcia opieką przez länsrätt, komisja ds. opieki społecznej działała w ramach wykonywania władztwa publicznego.
38.
Do takiego rozumowania nie można się jednak przychylić. W orzecznictwie dotyczącym konwencji brukselskiej Trybunał podkreślał bowiem niezmiennie, że autonomiczna wykładnia pojęcia spraw cywilnych i handlowych uwzględnia cele i systematykę konwencji brukselskiej oraz zasady ogólne wynikające z całokształtu systemów prawa krajowego (
13
). Cele i systematyka konwencji, jak również — co pragnę dodać — historia jej powstania nie są jednak koniecznie zgodne z celami, systematyką i historią powstania rozporządzenia nr 2201/2003. Możliwe jest również, że w dziedzinie odpowiedzialności rodzicielskiej obowiązują inne zasady ogólne aniżeli te, które można zidentyfikować w krajowych porządkach prawnych dla sporów objętych zakresem zastosowania konwencji brukselskiej. Otóż pojęcie spraw cywilnych w rozumieniu rozporządzenia nr 2201/2003 musi zostać poddane samodzielnej wykładni w kontekście uregulowania tego rozporządzenia.
b) W przedmiocie pojęcia spraw cywilnych w kontekście uregulowania rozporządzenia nr 2201/2003
39.
Rozporządzenie nr 2201/2003 nie zawiera wyraźnej definicji pojęcia spraw cywilnych. Ze sformułowania art. 1 ust. 1 można jednak po pierwsze wywieść, że dla kwalifikacji sprawy jako sprawy cywilnej nie jest decydujące to, jaki rodzaj sądu lub trybunału jest właściwy w danym sporze. Decydujące znaczenie ma tylko i wyłącznie materialno-prawna kwalifikacja przedmiotu sporu (
14
).
40.
Ponadto rozporządzenie nr 2201/2003 stosuje się zgodnie z art. 1 ust. 1 lit. b) m.in. do ograniczenia lub pozbawienia odpowiedzialności rodzicielskiej, które zwykle zostaje zarządzone przez organy w ramach sprawowanego przez nie państwowego nadzoru. Do tego dochodzi, że katalog zamieszczony w art. 1 ust. 2 definiuje jako sprawy cywilne konkretne środki względnie dziedziny uregulowania, które ogólnie stanowią państwowe środki ochronne. Artykuł 1 ust. 2 lit. d) wymienia dla przykładu umieszczenie dziecka w rodzinie zastępczej bądź placówce opiekuńczej, co zwykle następuje z inicjatywy państwa, ponieważ gdyby dziecko pozostało w swojej rodzinie, jego dobro byłoby zagrożone. Ponadto art. 1 ust. 2 lit. e) wymienia środki ochrony dziecka odnoszące się do zarządzania, zachowania lub dysponowania jego majątkiem.
41.
Gdyby środków umieszczonych w tym pozytywnie sformułowanym katalogu nie należało jednak uznać za sprawy cywilne, w sytuacji gdy spór toczy się między podmiotami prawa prywatnego (rodzicami) a organem wykonującym swoje władztwo publiczne, to wymienienie tych środków w znaczącym stopniu zostałoby pozbawione znaczenia. Rozwinięte w kontekście konwencji brukselskiej rozgraniczenie, posługujące się kryterium tego, czy państwo działa w ramach władztwa publicznego, czy też w ramach kompetencji podatkowych, nie może być zatem przeniesione na grunt rozporządzenia nr 2201/2003.
42.
Za objęciem państwowych środków ochronnych zakresem zastosowania rozporządzenia nr 2201/2003 przemawia poza tym realizowany przez nie cel, który został określony w motywie 5 rozporządzenia. Zgodnie z nim niniejsze rozporządzenie obejmuje wszystkie decyzje w sprawie odpowiedzialności rodzicielskiej, wraz ze środkami ochrony dziecka, w celu zapewnienia równości wszystkich dzieci. W konsekwencji należy dokonywać szerokiej wykładni pojęcia spraw cywilnych, która umożliwia uniknięcie problemów związanych z rozgraniczeniami w konkretnym przypadku. Umożliwia to przede wszystkim jednoznaczne określenie jurysdykcji międzynarodowej w oparciu o zasady ustanowione przez rozporządzenie nr 2201/2003.
43.
W ramach rozporządzenia nr 2201/2003 należy przy tym uwzględnić ścisły związek pojęcia spraw cywilnych z kluczowym dla tego rozporządzenia pojęciem odpowiedzialności rodzicielskiej. Stosowne zasady regulujące stosunki prawne między rodzicami i dziećmi należą w większości porządków prawnych do centralnych zagadnień prawa cywilnego. Każda decyzja, która oddziałuje na odpowiedzialność rodzicielską, a zatem wpływa na ten stosunek cywilno-prawny (
15
), powinna należeć do zakresu zastosowania rozporządzenia, o ile nie jest ona objęta wyjątkiem określonym w art. 1 ust. 3 (
16
).
44.
W związku z tym bez znaczenia jest, czy na odpowiedzialność rodzicielską oddziałuje państwowy środek ochronny, czy też decyzja wydana z inicjatywy jednej bądź kilku osób uprawnionych do opieki nad dzieckiem. Jako że pojęcie spraw cywilnych należy poddać wykładni autonomicznej, jego zakres znaczeniowy może obejmować nawet takie środki, które z punktu widzenia prawa państwa członkowskiego należą do instrumentów prawa publicznego (
17
).
45.
Motyw 10 rozporządzenia potwierdza, że użycie pojęcia spraw cywilnych nie ma na celu wyłączenia państwowych środków ochronnych odnoszących się do odpowiedzialności rodzicielskiej z zakresu zastosowania rozporządzenia, co słusznie podniósł rząd francuski. Wybór tego pojęcia odzwierciedla raczej okoliczność, że rozporządzenie nie ma zastosowania do niektórych dziedzin prawa publicznego i karnego niezwiązanych z odpowiedzialnością rodzicielską, takich jak zabezpieczenie społeczne, środki w sprawach edukacji lub zdrowia, decyzje w sprawach prawa azylu i imigracyjne oraz środki podejmowane w wyniku przestępstw popełnionych przez dzieci (
18
).
46.
Analiza historii powstania [rozporządzenia nr 2201/2003] potwierdza taką wykładnię pojęcia spraw cywilnych. Rozporządzenie nr 1347/2000 (
19
), które zostało uchylone przez rozporządzenie nr 2201/2003, stosowało się tylko do postępowań cywilnych dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej za dzieci obojga małżonków w związku z postępowaniami w sprawach małżeńskich (art. 1 ust. 1 lit. d) rozporządzenia nr 1347/2000). Ze względu na wymagany przez to rozporządzenie związek pomiędzy orzeczeniami dotyczącymi odpowiedzialności rodzicielskiej a postępowaniem w sprawach małżeńskich państwowe środki ochronne nie były objęte zakresem zastosowania rozporządzenia nr 1347/2000.
47.
Mimo iż zamiarem Komisji było uwzględnienie wszystkich szeroko rozumianych orzeczeń odnoszących się do odpowiedzialności rodzicielskiej, początkowo w przedłożonym przez siebie projekcie rozporządzenia nr 2201/2003 (
20
) Komisja posłużyła się dotychczasowym sformułowaniem (
21
). Projekt nie pozwalał zatem na wyraźne stwierdzenie, czy państwowe środki ochronne zostały objęte zakresem zastosowania rozporządzenia. W uzasadnieniu projektu Komisja objaśniła jednak, że jedynie niektóre środki ochronne, związane ze stosowaniem kar, są wyłączone z zakresu zastosowania rozporządzenia (
22
). Z objaśnienia tego można było wyciągnąć jedynie wniosek przeciwny, iż inne państwowe środki ochronne są objęte zakresem zastosowania rozporządzenia (
23
). Ten brak jasności został świadomie wyeliminowany na etapie prac Rady poprzez zmianę redakcji art. 1 ust. 1 i wprowadzenie katalogów pozytywnego oraz negatywnego w art. 1 ust. 2 i 3 oraz motywie dziesiątym.
48.
Kolejnym aspektem mającym znaczenie z punktu widzenia historii powstania jest ścisły związek treści rozporządzenia nr 2201/2003 z Konwencją haską z dnia 19 października 1996 r. w sprawie jurysdykcji, właściwego prawa, uznawania, wykonywania orzeczeń oraz współpracy w zakresie odpowiedzialności rodzicielskiej oraz środków ochrony dziecka (zwaną dalej „konwencją haską z 1996 r.”) (
24
).
49.
W obecnym brzmieniu rozporządzenia określenie jego zakresu zastosowania wykazuje wyraźne podobieństwo z konwencją haską z 1996 r. I tak zakres zastosowania obydwu aktów prawnych jest w obydwu przypadkach oparty na szeroko rozumianym pojęciu odpowiedzialności rodzicielskiej. Ponadto w trakcie prac nad projektem rozporządzenia prowadzonych w Radzie metoda uregulowania zakresu zastosowania rozporządzenia nr 2201/2003 wyraźnie zbliżyła się do tej stosowanej w konwencji haskiej z 1996 r., jako że również do rozporządzenia, w jego art. 1 ust. 2 i 3, wprowadzone zostały katalogi pozytywny i negatywny, które zasadniczo pokrywają się z odnośnymi katalogami w art. 3 i 4 konwencji haskiej z 1996 r. (
25
). Przy tym konwencja haska z 1996 r. wyraźnie włącza do zakresu swojego zastosowania państwowe środki, takie jak umieszczenie dziecka poza jego rodziną (art. 3 lit. e) konwencji haskiej z 1996 r.), które w zredagowanym przez siebie sprawozdaniu do konwencji haskiej z 1996 r. (
26
) Paul Lagarde określa nawet jako klasyczny środek ochronny. Również z zakresu zastosowania konwencji haskiej z 1996 r. wyłączone są środki podejmowane w związku z popełnieniem przestępstwa (art. 4 lit. i) konwencji haskiej z 1996 r.).
50.
Co prawda w stosunkach między państwami członkowskimi i w zakresie zastosowania rozporządzenia nr 2201/2003 rozporządzenie ma pierwszeństwo przed konwencjami międzynarodowymi (zob. art. 60 i 61 rozporządzenia). Jednakże w stosunkach między państwami członkowskimi a państwami trzecimi obowiązują nadal umowy międzynarodowe. Z tego względu przepisy rozporządzenia i odnośne postanowienia konwencji powinny być w miarę możliwości interpretowane w ten sam sposób, tak aby rezultaty stosowania [tych aktów prawnych] nie różniły się między sobą w zależności od tego, czy dany przypadek dotyczy państwa członkowskiego, czy też państwa trzeciego (
27
).
c) W przedmiocie zgodności włączenia państwowych środków ochronnych do zakresu zastosowania rozporządzenia nr 2201/2003 z jego podstawą prawną, mianowicie art. 61 WE
51.
W końcu należy wskazać, że włączenie państwowych środków ochronnych, które w niektórych państwach członkowskich są zaliczane do dziedziny prawa publicznego, do zakresu zastosowania rozporządzenia nr 2201/2003, nie jest niezgodne z podstawą prawną, na której wydane zostało rozporządzenie.
52.
Otóż pełniący tę rolę przepis art. 61 lit. c) WE umożliwia z pewnością przyjmowanie jedynie środków w dziedzinie współpracy sądowej w sprawach cywilnych przewidzianych w art. 65 WE. Zgodnie z art. 65 lit. a) tiret trzecie WE środki w tej dziedzinie obejmują m.in. poprawę i uproszczenie uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach cywilnych i handlowych, w tym decyzji pozasądowych. Pojęcie spraw cywilnych w rozumieniu tych przepisów traktatu WE, podobnie jak odnośne pojęcie w rozumieniu rozporządzenia nr 2201/2003, należy rozumieć jako autonomiczne pojęcie prawa wspólnotowego. Zakres znaczeniowy pojęcia spraw cywilnych w rozumieniu art. 61 lit. c) i art. 65 WE może zatem obejmować również środki państwowe odnoszące się do cywilno-prawnych stosunków prawnych takich jak wykonywanie odpowiedzialności rodzicielskiej, nawet jeśli w państwach członkowskich ich stosowania dane środki są kwalifikowane jako publiczno-prawne.
3. Wniosek częściowy
53.
Z powyższych rozważań dotyczących pytań 1 a i 1 b wynika, że orzeczenie w sprawie natychmiastowego objęcia dziecka opieką i umieszczenia go poza jego rodziną w rodzinie zastępczej należy zakwalifikować jako sprawę cywilną, odnoszącą się do odpowiedzialności rodzicielskiej i do której w związku z tym stosuje się rozporządzenie nr 2201/2003. Jest tak również wtedy, gdy zgodnie z prawem krajowym państwa jej wydania lub wykonania dana decyzja stanowi instrument prawa publicznego. W konsekwencji nie ma potrzeby udzielania odpowiedzi na pytanie 1 c, ponieważ ma ono znaczenie tylko w wypadku, gdy do zakresu zastosowania rozporządzenia należy umieszczenie dziecka poza rodziną, ale nie objęcie go opieką.
B — W przedmiocie drugiego pytania prejudycjalnego
54.
Przedkładając pytanie drugie, Korkein hallinto-oikeus pragnie wyjaśnić, czy zharmonizowane przepisy krajowe państw nordyckich umożliwiające bezpośrednie wykonywanie i uznawanie orzeczeń sądów administracyjnych w formie współpracy organów administracyjnych mogą być stosowane do orzeczenia o objęciu dziecka opieką również wtedy, gdy stosowne środki należą do zakresu zastosowania rozporządzenia nr 2201/2003.
55.
W tym kontekście sąd przywołuje art. 59 ust. 2 rozporządzenia nr 2201/2003. Zgodnie z tym przepisem Finlandia i Szwecja mogą stosować w miejsce przepisów niniejszego rozporządzenia, do ich wzajemnych stosunków, w całości lub w części, Konwencję z dnia 6 lutego 1931 r. między Danią, Finlandią, Islandią, Norwegią i Szwecją o przepisach międzynarodowego prawa prywatnego w sprawie małżeństwa, adopcji i kurateli, a także jej Protokół końcowy. Sąd ten rozważa, czy przepis ten można zastosować per analogiam do współpracy państw nordyckich w dziedzinie wydawania osób w celu wykonania środków dotyczących opieki lub leczenia.
56.
Na przeszkodzie temu stoi jednak, jak zgodnie podnoszą uczestnicy postępowania, którzy zajęli stanowisko w tej kwestii, zasada pierwszeństwa prawa wspólnotowego (
28
). Zasada ta zobowiązuje organy administracyjne i sądy państw członkowskich do niestosowania prawa krajowego niezgodnego z prawem wspólnotowym (
29
).
57.
Odejście od tej zasady jest możliwe tylko wtedy, gdy dany akt prawa wspólnotowego wyraźnie stwarza państwom członkowskim taką możliwość. Artykuł 59 rozporządzenia nr 2201/2003 nie zawiera jednak żadnego szczególnego upoważnienia w odniesieniu do fińskich i szwedzkich przepisów krajowych regulujących wydawanie osób w celu wykonania środków dotyczących opieki lub leczenia w ramach współpracy państw nordyckich (
30
).
58.
Analogiczne zastosowanie art. 59 ust. 2 lit. a) rozporządzenia nr 2201/2003 jest wykluczone już choćby dlatego, że chodzi o przepis ustanawiający wyjątek, który należy interpretować wąsko. Ponadto zgodnie z art. 59 ust. 2 lit. a) odnośne państwa musiały złożyć oświadczenie w przedmiocie stosowania odmiennych przepisów, które podlega załączeniu do niniejszego rozporządzenia w formie załącznika i publikacji w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej.
59.
Również deklaracja nr 28 w sprawie współpracy państw nordyckich, złożona przy okazji przystąpienia do UE Austrii, Finlandii i Szwecji, nie zezwala na stosowanie przepisów odmiennych od przepisów rozporządzenia nr 2201/2003. W deklaracji tej umawiające się strony stwierdzają mianowicie wyraźnie, że Szwecja i Finlandia, jako członkowie Unii Europejskiej, zamierzają kontynuować współpracę państw nordyckich, która istnieje między nimi, jak również z innymi państwami i terytoriami, w całkowitej zgodności z prawem wspólnotowym.
60.
O ile rozporządzenie nr 2201/2003 znajduje zastosowanie — zarówno z punktu widzenia czasowego, jak i przedmiotowego zakresu swojego zastosowania — to Finlandia i Szwecja muszą zastosować przepisy rozporządzenia regulujące uznawanie i wykonywanie orzeczeń w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej i nie mogą stosować odmiennych przepisów swojego prawa krajowego.
61.
Może co prawda wydawać się, że wniosek ten zasługuje na ubolewanie z perspektywy służącej dobru dziecka i jawie dobrze funkcjonującej współpracy między fińskimi i szwedzkimi organami administracyjnymi. Z drugiej strony przyjęcie rozporządzenia nr 2201/2003 oznacza również, że państwa członkowskie uzgodniły pewne jednolite standardy procesowe, jak na przykład utrzymanie wymogu przeprowadzenia procedury uznania orzeczenia (exequatur), które to standardy ze swojej strony służą ochronie uczestników postępowania, jak słusznie podnosi rząd niderlandzki.
C — W przedmiocie trzeciego pytania prejudycjalnego
62.
Trzecie pytanie prejudycjalne dotyczy czasowego zakresu zastosowania rozporządzenia nr 2201/2003. Zgodnie z przepisem przejściowym art. 64 ust. 2 przepisy rozporządzenia mają zastosowanie do uznawania i wykonywania orzeczeń, jeśli spełnione są trzy następujące przesłanki:
—
orzeczenie zostało wydane po terminie stosowania rozporządzenia nr 2201/2003,
—
postępowanie, w którym wydane zostało orzeczenie, zostało wszczęte przed terminem stosowania rozporządzenia nr 2201/2003, lecz po dacie wejścia w życie rozporządzenia nr 1347/2000,
—
sąd, który wydał orzeczenie, był właściwy na podstawie zasad zgodnych z zasadami regulującymi jurysdykcję, określonymi w rozporządzeniu nr 2201/2003, rozporządzeniu nr 1347/2000 albo konwencji, która w chwili wszczęcia postępowania obowiązywała między państwem członkowskim pochodzenia a państwem członkowskim, do którego skierowany jest wniosek o wykonanie.
63.
Zgodnie z art. 72 ust. 1 rozporządzenia nr 2201/2003 rozporządzenie weszło w życie co prawda już w dniu 1 sierpnia 2004 r., lecz jego przepisy — pomijając nieliczne, niemające znaczenia w sprawie wyjątki — stosuje się dopiero od dnia 1 marca 2005 r. (art. 72 ust. 2). W konsekwencji termin stosowania rozporządzenia rozpoczął się w dniu 1 marca 2005 r. Rozporządzenie nr 1347/2000 weszło w życie w dniu 1 marca 2001 r.
64.
Pierwsza przesłanka jest zatem taka, aby orzeczenie zostało wydane po dniu 1 marca 2005 r. bądź później. Zdaniem sądu krajowego orzeczeniem wymagającym wykonania jest orzeczenie länsrätten, zatwierdzające decyzję komisji ds. opieki społecznej z dnia 23 lutego 2005 r. Orzeczenie to zostało wydane w dniu 3 marca 2005 r., to znaczy po terminie stosowania rozporządzenia nr 2201/2003.
65.
Co prawda za orzeczenie można by co do zasady uznać również samą decyzję komisji ds. opieki społecznej z dnia 23 lutego 2005 r. Zgodnie z art. 2 pkt 4 rozporządzenia określenie „orzeczenie” w rozumieniu rozporządzenia oznacza m.in. orzeczenie dotyczące odpowiedzialności rodzicielskiej, wydane przez sąd państwa członkowskiego niezależnie od nadawanej mu nazwy. Z art. 2 pkt 1 wynika poza tym, że określenie „sąd” obejmuje wszystkie organy państw członkowskich posiadające właściwość w sprawach objętych zakresem stosowania rozporządzenia na podstawie jego art. 1. W związku z tym również decyzje organów [administracyjnych] mogą co do zasady zostać uznane i wykonane w innym państwie członkowskim na podstawie przepisów rozporządzenia.
66.
Jednakże, aby dane orzeczenie mogło zostać wykonane w ramach pomocy prawnej przez sąd w innym państwie członkowskim, to musi być wykonalne w państwie pochodzenia (art. 28 ust. 1 rozporządzenia nr 2201/2003). Orzeczenie to musi przynajmniej wywoływać skutki „na zewnątrz”, tak aby można było wyjść z założenia, że orzeczenie to zostało wydane, co podlega ocenie w świetle lex fori (
31
). Ponieważ wywołanie skutków i wykonalność decyzji [komisji ds. opieki społecznej] wymagają w świetle prawa szwedzkiego jej zatwierdzenia przez länsrätt, uzasadnione wydaje się uznanie zatwierdzenia decyzji przez sąd za moment miarodajny z punktu widzenia art. 64 ust. 2 rozporządzenia nr 2201/2003. W każdym bądź razie do sądu krajowego należy ocena, jakie orzeczenia są wykonalne zgodnie z prawem krajowym.
67.
Jeżeli chodzi o drugą przesłankę (zob. pkt 62), sąd krajowy wychodzi z założenia, że postępowanie zostało wszczęte, gdy jesienią 2004 r. komisja ds. opieki społecznej wszczęła postępowanie wyjaśniające. Komisja jest natomiast zdania, że postępowanie zostało wszczęte dopiero przez wystąpienie przez komisję ds. opieki społecznej do länsrätt o zatwierdzenie wydanej przez nią decyzji, co miało miejsce w dniu 25 lutego 2005 r.
68.
Artykuł 16 rozporządzenia nr 2201/2003 reguluje bliżej jedynie, co należy uznać za wytoczenie powództwa, mianowicie — upraszczając — wniesienie do sądu pisma wszczynającego postępowanie lub doręczenie pisma pozwanemu, jeśli dokument miał być doręczony przed złożeniem go w sądzie. Przepis ten nie obejmuje zatem bezpośrednio przypadku, w którym organ działa z urzędu i stosuje środki ochrony dziecka. Jeśliby zatem, określając moment wydania miarodajnego orzeczenia za punkt odniesienia, przyjąć nie decyzję komisji ds. opieki społecznej z dnia 23 lutego 2005 r., lecz zatwierdzenie jej przez länsrätt w dniu 3 marca 2005 r., to pewne argumenty przemawiają za przyjęciem stanowiska Komisji i uznaniem, że dopiero wniosek komisji ds. opieki społecznej o zatwierdzenie przez länsrätt wydanej przez nią decyzji stanowi wszczęcie postępowania w rozumieniu art. 64 ust. 2 rozporządzenia nr 2201/2003.
69.
Koniec końców kwestia ta nie wymaga jednak rozstrzygnięcia, ponieważ zarówno wszczęcie postępowania wyjaśniającego przez komisję ds. opieki społecznej, jak i wystąpienie do länsrätt z wnioskiem o zatwierdzenie wydanej przez nią decyzji miały miejsce przed terminem stosowania rozporządzenia nr 2201/2003 i po dacie wejścia w życie rozporządzenia nr 1347/2000.
70.
Również trzecia przesłanka jest spełniona. Obowiązujące w Szwecji w chwili wszczęcia postępowania zasady regulujące jurysdykcję odpowiadają zasadom ustanowionym przez rozporządzenie nr 2201/2003. Przepisy krajowe obowiązujące przed terminem stosowania rozporządzenia za właściwy uznawały organ bądź sąd zwykłego miejsca zamieszkania dzieci w Szwecji. Artykuł 8 ust. 1 rozporządzenia nr 2201/2003 ustanawia analogiczną zasadę dotyczącą jurysdykcji.
71.
W związku z powyższym na trzecie pytanie prejudycjalne należy odpowiedzieć, że art. 64 ust. 2 rozporządzenia nr 2201/2003 należy interpretować w ten sposób, że orzeczenie w sprawie odpowiedzialności rodzicielskiej, które zostało wydane w dniu 3 marca 2005 r. w postępowaniu, które zostało wszczęte po dniu 1 marca 2001 r. i przed dniem 1 marca 2005 r., podlega uznaniu i wykonaniu na podstawie rozdziału III rozporządzenia nr 2201/2003, jeżeli zasady regulujące jurysdykcję, obowiązujące w chwili wszczęcia postępowania, jak również art. 8 ust. 1 rozporządzenia, za właściwy w sprawie uznają organ w zwykłym miejscu zamieszkania dzieci.
V — Wnioski
72.
Na podstawie powyższych rozważań proponuję, aby na pytania prejudycjalne Korkein hallinto-oikeus Trybunał odpowiedział w następujący sposób:
1.
Artykuł 1 ust. 1 lit. b) w związku z art. 1 ust. 2 lit. a) i d) rozporządzenia Rady (WE) nr 2201/2003 z dnia 27 listopada 2003 r. dotyczącego jurysdykcji oraz uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach małżeńskich oraz w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej, uchylającego rozporządzenie (WE) nr 1347/2000 należy interpretować w ten sposób, że orzeczenie w sprawie natychmiastowego objęcia dziecka opieką i umieszczenia go poza jego rodziną w rodzinie zastępczej należy zakwalifikować jako sprawę cywilną, odnoszącą się do odpowiedzialności rodzicielskiej i do której w związku z tym stosuje się rozporządzenie nr 2201/2003. Jest tak również wtedy, gdy zgodnie z prawem krajowym państwa jej wydania lub wykonania dana decyzja stanowi instrument prawa publicznego.
2.
O ile rozporządzenie nr 2201/2003 znajduje zastosowanie — zarówno z punktu widzenia czasowego, jak i przedmiotowego zakresu swojego zastosowania — i żaden stosowny przepis rozporządzenia tego wyraźnie nie przewiduje, to państwa członkowskie nie mogą stosować odmiennych przepisów swojego prawa krajowego.
3.
Artykuł 64 ust. 2 rozporządzenia nr 2201/2003 należy interpretować w ten sposób, że orzeczenie w sprawie odpowiedzialności rodzicielskiej, które zostało wydane w dniu 3 marca 2005 r. w postępowaniu, które zostało wszczęte po dniu 1 marca 2001 r. i przed dniem 1 marca 2005 r., podlega uznaniu i wykonaniu na podstawie rozdziału III rozporządzenia nr 2201/2003, jeżeli zasady regulujące jurysdykcję, obowiązujące w chwili wszczęcia postępowania, jak również art. 8 ust. 1 rozporządzenia, za właściwy w sprawie uznają organ w zwykłym miejscu zamieszkania dzieci.
(
1
)	Język oryginału: niemiecki.
(
2
)	Dz.U. L 338, str. 1 — nazywane również „rozporządzeniem brukselskim IIa”.
(
3
)	Akt dotyczący warunków przystąpienia Republiki Austrii, Republiki Finlandii i Królestwa Szwecji oraz dostosowań w traktatach stanowiących podstawę Unii Europejskiej, Akt końcowy — III. Pozostałe deklaracje — E. Wspólne deklaracje: Dotychczasowe państwa członkowskie/Pojedyncze nowe państwa członkowskie — 28 Wspólna deklaracja w sprawie współpracy państw nordyckich, Dz.U. 1994, C 241, str. 392 i Dz.U. 1995, L 1, str. 1.
(
4
)	Dz.U. 2005, C 40, str. 2.
(
5
)	Zobacz praktyczny przewodnik dotyczący stosowania nowego II rozporządzenia brukselskiego, opracowany przez służby Komisji w porozumieniu z Europejską Siecią Sądowniczą w sprawach cywilnych i handlowych (stan na dzień 1 czerwca 2005 r.), str. 9. Dostępny na stronie: http://ec.europa.eu/civiljustice/parental_resp/parental_resp_ec_vdm_pl.pdf.
(
6
)	Wyrok MTS z dnia 28 listopada 1958 r., Zb.Orz. MTS 1958, str. 55.
(
7
)	Konwencja z dnia 27 września 1968 r. o jurysdykcji i wykonywaniu orzeczeń w sprawach cywilnych i handlowych (Dz.U. 1972, L 299, str. 32), zmieniona konwencją z dnia 9 października 1978 r. dotyczącą przystąpienia Królestwa Danii, Irlandi, Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej (Dz.U. L 304, str. 1 oraz tekst zmieniony — str. 77), konwencją z dnia 25 października 1982 r. dotyczącą przystąpienia Republiki Greckiej (Dz.U. L 388, str. 1), konwencją z dnia 26 maja 1989 r. dotyczącą przystąpienia Królestwa Hiszpanii i Republiki Portugalskiej (Dz.U. L 285, str. 1) oraz konwencją z dnia 29 listopada 1996 r. dotyczącą przystąpienia Republiki Austrii, Republiki Finlandii i Królestwa Szwecji (Dz.U. 1997, C 15, str. 1, zwana dalej „konwencją brukselską”).
(
8
)	Wyrok z dnia 14 października 1976 r. w sprawie 29/76 LTU, Rec. str. 1541.
(
9
)	Wyrok z dnia 15 lutego 2007 r. w sprawie C-292/05, Zb.Orz. str. I-1519, pkt 29–31.
(
10
)	Trybunał odsyła do wyroków w sprawie LTU (ww. w przypisie 8, pkt 3 i 5); z dnia 16 grudnia 1980 r. w sprawie 814/79 Rüffer, Rec. str. 3807, pkt 7; z dnia 14 listopada 2002 r. w sprawie C-271/00 Baten, Rec. str. I-10489, pkt 28; z dnia 15 maja 2003 r. w sprawie C-266/01 Préservatrice foncière TIARD, Rec. str. I-4867, pkt 20 i z dnia 18 maja 2006 r. w sprawie C-343/04 ČEZ, Zb.Orz. str. I-4557, pkt 22.
(
11
)	Trybunał odsyła do wyroku w sprawie LTU (ww. w przypisie 8, pkt 4); w sprawie Rüffer (ww. w przypisie 10, pkt 14); w sprawie Baten (ww. w przypisie 10, pkt 29); w sprawie Préservatrice foncière TIARD (ww. w przypisie 10, pkt 21); w sprawie ČEZ (ww. w przypisie 10, pkt 22) oraz z dnia 1 października 2002 r. w sprawie C-167/00 Henkel, Rec. str. I-8111, pkt 29.
(
12
)	Trybunał odsyła do wyroków w sprawie LTU (ww. w przypisie 8, pkt 4; w sprawie Rüffer (ww. w przypisie 10, pkt 8); w sprawie Henkel (ww. w przypisie 11, pkt 26); w sprawie Baten (ww. w przypisie 10 pkt 30); w sprawie Préservatrice foncière TIARD (ww. w przypisie 10, pkt 22) i z dnia 21 kwietnia 1993 r. w sprawie C-172/91 Sonntag, Rec. str. I-1963, pkt 20.
(
13
)	Zobacz orzecznictwo cytowane w przypisie 10.
(
14
)	Zobacz M. Busch/U. Rölke „Europäisches Kinderschutzrecht mit offenen Fragen — Die neue EU-Verordnung Brüssel IIa zur elterlichen Verantwortung aus der Sicht der Jugendhilfe” w Zeitschrift für das gesamte Familienrecht (FamRZ) 2004, str. 1338 i 1340.
(
15
)	C wskazuje na paralelę w orzecznictwie ETPC dotyczącym art. 6 ust. 1 EKPC. Gwarancja rzetelnego procesu sądowego dotyczy m.in. sporów dotyczących roszczeń mających charakter cywilno-prawny (civil rights). Również sprawy dotyczące środków organów państwowych, które dotyczą odpowiedzialności rodzicielskiej, są zdaniem ETPC objęte zakresem zastosowania art. 6 ust. 1, ponieważ oddziałują one na cywilno-prawny stosunek prawny. Zobacz wyrok ETPC z dnia 8 lipca 1987 r. w sprawie 9749/82 W przeciwko Zjednoczonemu Królestwu (pkt 78). Orzecznictwo ETPC dotyczące civil rights podsumowali Grabenwarter/Pabel w Grote/Marauhn (red.), EMRK/GG, 2006, rozdział 14, pkt 13–15.
(
16
)	Zobacz podobnie V. Kress „Internationale Zuständigkeit für elterliche Verantwortung in der Europäischen Union”, 2005, str. 49.
(
17
)	Praktyczny podręcznik dotyczący stosowania nowego II rozporządzenia brukselskiego (ww. w przypisie 5, str. 10) wyraźnie na to wskazuje.
(
18
)	Artykuł 1 ust. 3 lit. g) rozporządzenia nr 2201/2003.
(
19
)	Rozporządzenie Rady (WE) nr 1347/2000 z dnia 29 maja 2000 r. w sprawie jurysdykcji, uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach małżeńskich i w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej za dzieci obojga małżonków, Dz.U. L 160, str. 19.
(
20
)	COM(2002) 222 wersja ostateczna/2 z dnia 17 maja 2002 r. (Dz.U. 2002, C 203E, str. 155).
(
21
)	Artykuł 1 projektu miał brzmienie: „1. Niniejsze rozporządzenie stosuje się do wszystkich postępowań cywilnych odnoszących się do: […]
b)
przyznawania, wykonywania, pozbawienia lub ograniczenia odpowiedzialności rodzicielskiej oraz jej delegacji.
2.   Wbrew treści ust. 1 rozporządzenie to nie stosuje się do postępowań cywilnych […]
b)
których przedmiotem są środki, podejmowane w wyniku przestępstw popełnionych przez dzieci.
3.   Inne postępowania oficjalnie uznane w państwie członkowskim są uważane za równoważne postępowaniom sądowym”.
(
22
)	COM(2002) 222 wersja ostateczna/2, str. 6.
(
23
)	Zobacz Kress (ww. w przypisie 16, str. 44 i nast.).
(
24
)	Actes et documents de la XVIIIe session de la Conférence international de La Haye de droit privé, 1998, str. 14. Tekst w tłumaczeniu na język niemiecki jest dostępny na oficjalnej stronie internetowej Konferencji Haskiej: http://hcch.e-vision.nl/upload/text34d.pdf. Państwa członkowskie zostały upoważnione do podpisania konwencji w interesie Wspólnoty Europejskiej przez decyzję Rady z dnia 19 grudnia 2002 r. (Dz.U. 2003, L 48 z 21.2.2003, str. 1). Wszystkie skorzystały z tego upoważnienia, jednakże zaledwie osiem państw ratyfikowało konwencję. Wydaje się, że proces ratyfikacyjny blokuje kwestia gibraltarska (zob. J. Pirrung, Brüche zwischen internationaler und europäischer Rechtsvereinheitlichung — das Beispiel des internationalen Kindschaftsrechts in der Brüssel IIa-Verordnung, w: Internationales Familienrecht für das 21. Jahrhundert, Symposion zum 65 Geburtstag von Ulrich Spellenberg, 2006, str. 89 i 91). Konwencja haska z 1996 r. weszła w życie w dniu 1 stycznia 2002 r.
(
25
)	Zobacz w tym przedmiocie J. Pirrung, Internationale Zuständigkeit in Sorgerechtssachen nach der Verordnung (EG) Nr. 2201/2003, w: Festschrift für P. Schlosser, 2005, str. 695, 696 i nast. i J. Pirrung w: Internationales Familienrecht für das 21. Jahrhundert (ww. w przypisie 22, str. 93).
(
26
)	Dostępny w niemieckiej wersji językowej na stronie internetowej http://hcch.e-vision.nl/upload/expl34d.pdf, pkt 23 ww. wersji językowej (do art. 3 lit. e)).
(
27
)	Zobacz J. Pirrung w: Internationales Familienrecht für das 21. Jahrhundert (ww. w przypisie 22, str. 100).
(
28
)	Wyrok z dnia 15 lipca 1964 r. w sprawie 6/64 Costa przeciwko ENEL, Rec. str. 1141.
(
29
)	Wyrok z dnia 9 marca 1978 r. w sprawie 106/77 Simmenthal, Rec. str. 629, pkt 21, 23.
(
30
)	W tym zakresie sytuacja różni się od tej, która powstaje w ramach konwencji haskiej z 1996 r., która w art. 52 wyraźnie dopuszcza utrzymanie w mocy lub przyjęcie przepisów prawnych zharmonizowanych w ramach współpracy regionalnej.
(
31
)	Zobacz Rauscher/Rauscher, Europäisches Zivilprozessrecht, wydanie II, Monachium 2006, art. 64 rozporządzenia brukselskiego IIa, pkt 9; M. Fleige; Die Zuständigkeit für Sorgerechtsentscheidungen und die Rückführung von Kindern nach Entführungen nach dem Europäischen IZVR, Würzburg 2006, str. 114.