62020CC0277
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ
JEAN RICHARD DE LA TOUR
της 1ης Ιουλίου 2021 (
1
)
Υπόθεση C‑277/20
UM
παρισταμένου του
HW ως διαχειριστή της κληρονομίας του ZL
[αίτηση του Oberster Gerichtshof (Ανωτάτου Δικαστηρίου, Αυστρία)για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως]
«Προδικαστική παραπομπή – Κανονισμός (ΕΕ) 650/2012 – Πεδίο εφαρμογής – Διατάξεις τελευταίας βουλήσεως – Έννοια του όρου “κληρονομική σύμβαση” – Δωρεά εν ζωή – Επιλογή του εφαρμοστέου στην κληρονομική διαδοχή δικαίου – Μεταβατικές διατάξεις – Άρθρο 83, παράγραφοι 2 έως 4»
I. Εισαγωγή
1.
Η παρούσα αίτηση προδικαστικής αποφάσεως αφορά την ερμηνεία του άρθρου 3, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, καθώς και του άρθρου 83, παράγραφος 2, του κανονισμού (ΕΕ) 650/2012 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 4ης Ιουλίου 2012, σχετικά με τη διεθνή δικαιοδοσία, το εφαρμοστέο δίκαιο, την αναγνώριση και εκτέλεση αποφάσεων, την αποδοχή και εκτέλεση δημόσιων εγγράφων στον τομέα της κληρονομικής διαδοχής και την καθιέρωση ευρωπαϊκού κληρονομητηρίου (
2
).
2.
Η αίτηση αυτή υποβλήθηκε στο πλαίσιο ένδικης αμφισβήτησης από τον UM, Γερμανό υπήκοο, απόφασης με την οποία οι αυστριακές αρχές απέρριψαν την αίτησή του για εγγραφή στο αυστριακό κτηματολόγιο δικαιώματός του κυριότητας το οποίο αφορά ακίνητο που βρίσκεται στην Αυστρία και το οποίο προτίθεται να προβάλει στο πλαίσιο διαδικασίας κληρονομικής διαδοχής που έχει κινηθεί στη Γερμανία, στηριζόμενος σε σύμβαση δωρεάς αιτία θανάτου.
3.
Στο πλαίσιο αυτό, το Δικαστήριο καλείται να αποφανθεί, ανάλογα με τον χαρακτηρισμό που θα δοθεί σε μια τέτοια δικαιοπραξία μεταξύ ζώντων, επί του πεδίου εφαρμογής του κανονισμού 650/2012 καθώς και επί της ερμηνείας των μεταβατικών διατάξεων του κανονισμού αυτού.
4.
Θα εκθέσω τους λόγους που με οδηγούν στην εκτίμηση ότι δωρεά αιτία θανάτου μπορεί να χαρακτηριστεί ως «κληρονομική σύμβαση», κατά την έννοια του άρθρου 3, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, του κανονισμού 650/2012, καθώς και τις συνέπειες που πρέπει να συναχθούν από τον χαρακτηρισμό αυτό όσον αφορά την εγκυρότητα της επιλογής του εφαρμοστέου δικαίου από την οποία εξαρτάται η διεθνής δικαιοδοσία του επιληφθέντος της υπόθεσης δικαστηρίου.
II. Το νομικό πλαίσιο
Α.
Ο κανονισμός 650/2012
5.
Οι αιτιολογικές σκέψεις 9, 11, 14, 37 και 49 του κανονισμού 650/2012 έχουν ως εξής:
«(9)
Το πεδίο εφαρμογής του παρόντος κανονισμού θα πρέπει να καλύπτει όλα τα θέματα αστικού δικαίου που άπτονται μιας κληρονομικής διαδοχής, δηλαδή όλες τις περιπτώσεις μεταβίβασης κυριότητας αιτία θανάτου, περιουσιακών στοιχείων, δικαιωμάτων και υποχρεώσεων, είτε μέσω ηθελημένης πράξης μεταβίβασης, δυνάμει διατάξεως τελευταίας βουλήσεως, είτε μέσω μεταβίβασης με εξ αδιαθέτου διαδοχή.
[…]
(11)
Ο παρών κανονισμός δεν θα πρέπει να εφαρμόζεται σε άλλες πτυχές του αστικού δικαίου, πέραν της κληρονομικής διαδοχής. Χάριν σαφήνειας, ορισμένα ζητήματα που θα μπορούσαν να θεωρηθούν ως συνδεόμενα με υποθέσεις κληρονομικής διαδοχής, θα πρέπει να εξαιρεθούν ρητά από το πεδίο εφαρμογής του παρόντος κανονισμού.
[…]
(14)
Θα πρέπει επίσης να εξαιρεθούν από το πεδίο εφαρμογής του παρόντος κανονισμού τα περιουσιακά δικαιώματα, συμφέροντα και περιουσιακά στοιχεία που δημιουργούνται ή μεταβιβάζονται με άλλους τρόπους πλην της κληρονομικής διαδοχής, φερ’ ειπείν με πράξεις εκ χαριστικής αιτίας. Ωστόσο, το δίκαιο που προβλέπεται από τον παρόντα κανονισμό ως το εφαρμοστέο στην κληρονομική διαδοχή θα πρέπει να καθορίζει κατά πόσον οι εκάστοτε δωρεές ή άλλου είδους διάθεση μεταξύ ζώντων (inter vivos) που παράγει εμπράγματο δικαίωμα πριν το θάνατο θα πρέπει να επιστρέφονται στην κληρονομιαία περιουσία ή να συνυπολογίζονται για τους σκοπούς του καθορισμού των μερίδων των δικαιούχων σύμφωνα με το εφαρμοστέο στην κληρονομική διαδοχή δίκαιο.
[…]
(37)
Για να είναι δυνατό για τους πολίτες να αξιοποιήσουν, υπό συνθήκες πλήρους ασφάλειας δικαίου, τα πλεονεκτήματα που προσφέρει η εσωτερική αγορά, ο παρών κανονισμός θα πρέπει να τους επιτρέπει να γνωρίζουν εκ των προτέρων το δίκαιο που θα εφαρμοσθεί στην κληρονομική τους διαδοχή. Θα πρέπει να θεσπιστούν εναρμονισμένοι κανόνες περί σύγκρουσης δικαίων προς αποφυγήν αντιφατικών αποτελεσμάτων. Ο κύριος κανόνας θα πρέπει να διασφαλίζει ότι η κληρονομική διαδοχή θα διέπεται από ένα δίκαιο που να μπορεί να προβλεφθεί και με το οποίο συνδέεται στενά. Για λόγους ασφάλειας δικαίου και προς αποφυγή κατάτμησης της κληρονομίας, το εν λόγω δίκαιο θα πρέπει να διέπει το σύνολο της κληρονομίας, δηλαδή όλα τα περιουσιακά στοιχεία που αποτελούν μέρος της περιουσίας, ανεξάρτητα από τη φύση τους και από το εάν αυτά βρίσκονται σε άλλο κράτος μέλος ή σε τρίτο κράτος.
[…]
(49)
Η κληρονομική σύμβαση αποτελεί μια μορφή διάταξης τελευταίας βουλήσεως, της οποίας το παραδεκτό και η αποδοχή διαφέρουν μεταξύ των κρατών μελών. Προκειμένου να διευκολύνει την αποδοχή στα κράτη μέλη των κληρονομικών δικαιωμάτων που αποκτώνται συνεπεία κληρονομικής σύμβασης στα κράτη μέλη, ο παρών κανονισμός θα πρέπει να καθορίζει ποιο δίκαιο διέπει το παραδεκτό αυτών των συμβάσεων, το ουσιαστικό τους κύρος και τα δεσμευτικά τους αποτελέσματα για τα μέρη, καθώς και τους όρους λύσης τους.»
6.
Το άρθρο 1 του κανονισμού 650/2012, το οποίο φέρει τον τίτλο «Πεδίο εφαρμογής», στην παράγραφο 1 και στην παράγραφο 2, στοιχείο ζʹ, ορίζει τα εξής:
«1.   Ο παρών κανονισμός εφαρμόζεται στις κληρονομικές διαδοχές […]
2.   Αποκλείονται από το πεδίο εφαρμογής του παρόντος κανονισμού τα ακόλουθα:
[…]
ζ)
περιουσιακά δικαιώματα, συμφέροντα και περιουσιακά στοιχεία που δημιουργούνται ή μεταβιβάζονται με άλλους τρόπους πλην της κληρονομικής διαδοχής, π.χ. μέσω δωρεών, συνιδιοκτησίας πλειόνων με συμφωνία ότι σε περίπτωση θανάτου του το μερίδιο του προαποβιώσαντος περιέρχεται στον επιζώντα συγκύριο, συνταξιοδοτικών προγραμμάτων, ασφαλιστικών συμβάσεων και ανάλογων ρυθμίσεων, με την επιφύλαξη του άρθρου 23, παράγραφος 2 στοιχείο θ)».
7.
Το άρθρο 3 του κανονισμού 650/2012, το οποίο φέρει τον τίτλο «Ορισμοί», στην παράγραφο 1, στοιχεία αʹ, βʹ και δʹ, ορίζει τα εξής:
«Για τους σκοπούς του παρόντος κανονισμού:
α)
ως “κληρονομική διαδοχή” νοείται η διαδοχή στην κληρονομία θανόντος και καλύπτει όλες τις περιπτώσεις μεταβίβασης αιτία θανάτου περιουσιακών στοιχείων, δικαιωμάτων και υποχρεώσεων, είτε πρόκειται για εκούσια μεταβίβαση δυνάμει διατάξεως τελευταίας βούλησης είτε για μεταβίβαση μέσω εξ αδιαθέτου διαδοχής·
β)
ως “κληρονομική σύμβαση” νοείται συμφωνία, μεταξύ άλλων συμφωνία που απορρέει από αμοιβαίες διαθήκες, η οποία δημιουργεί, τροποποιεί ή καταργεί, με ή χωρίς αντιπαροχή, δικαιώματα στη μελλοντική περιουσία ή τα μελλοντικά περιουσιακά στοιχεία ενός ή περισσοτέρων από τα πρόσωπα που συνάπτουν τη συμφωνία·
[…]
δ)
ως “διάταξη τελευταίας βούλησης” νοείται διαθήκη, συνδιαθήκη ή κληρονομική σύμβαση».
8.
Το άρθρο 21 του κανονισμού 650/2012, το οποίο φέρει τον τίτλο «Γενικός κανόνας» και αποτελεί μέρος του κεφαλαίου ΙΙΙ που αφορά το «[ε]φαρμοστέο δίκαιο», έχει ως εξής:
«1.   Με την επιφύλαξη τυχόν αντίθετης διάταξης του παρόντος κανονισμού, για το σύνολο της κληρονομίας είναι εφαρμοστέο το δίκαιο του κράτους στο οποίο ο θανών είχε τη συνήθη διαμονή του κατά τον χρόνο του θανάτου.
2.   Αν, κατ’ εξαίρεση, προκύπτει σαφώς από το σύνολο των περιστάσεων της υπόθεσης ότι, κατά το χρόνο του θανάτου, ο θανών είχε προδήλως στενότερους δεσμούς με κράτος άλλο από εκείνο του οποίου το δίκαιο θα εφαρμοζόταν δυνάμει της παραγράφου 1, το εφαρμοστέο κληρονομικό δίκαιο είναι το δίκαιο αυτού του άλλου κράτους.»
9.
Το άρθρο 22, παράγραφοι 1 και 2, του κανονισμού 650/2012, το οποίο φέρει τον τίτλο «Επιλογή του εφαρμοστέου δικαίου», έχει ως εξής:
«1.   Ένα πρόσωπο δύναται να επιλέξει ως δίκαιο που θα διέπει το σύνολο της κληρονομικής διαδοχής του το δίκαιο του κράτους του οποίου έχει την ιθαγένεια κατά το χρόνο πραγματοποίησης της επιλογής του ή κατά το χρόνο του θανάτου.
[…]
2.   Η επιλογή του δικαίου γίνεται ρητώς με δήλωση υπό μορφή διάταξης τελευταίας βούλησης ή συνάγεται από τους όρους της εν λόγω διάταξης.»
10.
Το άρθρο 23 του κανονισμού αυτού, το οποίο φέρει τον τίτλο «Πεδίο εφαρμογής του εφαρμοστέου δικαίου», στην παράγραφο 1 και στην παράγραφο 2, στοιχείο θʹ, ορίζει τα εξής:
«1.   Το δίκαιο που προσδιορίζεται σύμφωνα με το άρθρο 21 ή το άρθρο 22 διέπει το σύνολο της κληρονομικής διαδοχής.
2.   Το δίκαιο αυτό διέπει, ενδεικτικά, τα ακόλουθα:
[…]
θ)
οποιαδήποτε υποχρέωση επιστροφής ή υπολογισμού δωρεών, γονικών παροχών ή κληροδοτημάτων, κατά τον καθορισμό των μερίδων των διαφόρων δικαιούχων».
11.
Το άρθρο 25 του ίδιου κανονισμού, το οποίο φέρει τον τίτλο «Κληρονομικές συμβάσεις», στις παραγράφους του 1 και 3 ορίζει τα εξής:
«1.   Μια κληρονομική σύμβαση με αντικείμενο την κληρονομική διαδοχή ενός προσώπου διέπεται, όσον αφορά το παραδεκτό της, το ουσιαστικό κύρος της και τα δεσμευτικά αποτελέσματά της μεταξύ των μερών καθώς και τους όρους λύσης της, από το δίκαιο το οποίο, δυνάμει του παρόντος κανονισμού, θα ήταν εφαρμοστέο στην κληρονομική διαδοχή του εν λόγω προσώπου εάν αυτό είχε αποβιώσει κατά την ημέρα σύναψης της σύμβασης.
[…]
3.   Κατά παρέκκλιση των παραγράφων 1 και 2, τα μέρη μπορούν να επιλέξουν ως δίκαιο που διέπει την κληρονομική τους σύμβαση, όσον αφορά το παραδεκτό της, το ουσιαστικό της κύρος, τα δεσμευτικά αποτελέσματά της μεταξύ των μερών καθώς και τους όρους λύσης της, το δίκαιο το οποίο το πρόσωπο ή ένα από τα πρόσωπα στο οποίο ανήκει η περιουσία θα μπορούσε να επιλέξει βάσει του άρθρου 22 υπό τις προϋποθέσεις που προβλέπονται σε αυτό.»
12.
Το άρθρο 83 του κανονισμού 650/2012, το οποίο φέρει τον τίτλο «Μεταβατικές διατάξεις», στις παραγράφους 2 έως 4 προβλέπει τα εξής:
«2.   Σε περίπτωση που ο θανών είχε επιλέξει, πριν από τις 17 Αυγούστου 2015, το δίκαιο που είναι εφαρμοστέο στην κληρονομική του διαδοχή, η επιλογή αυτή είναι έγκυρη εφόσον πληροί τις προϋποθέσεις που προβλέπονται στο κεφάλαιο ΙΙΙ ή εφόσον ήταν έγκυρη κατ’ εφαρμογή των κανόνων ιδιωτικού διεθνούς δικαίου που ίσχυαν κατά το χρόνο που έγινε η επιλογή στο κράτος στο οποίο ο θανών είχε τη συνήθη διαμονή του ή σε οιοδήποτε από τα κράτη των οποίων είχε την ιθαγένεια.
3.   Η διάταξη τελευταίας βούλησης που συντάχθηκε πριν από τη 17η Αυγούστου 2015 είναι παραδεκτή και έγκυρη ως προς την ουσία της και κατά τον τύπο εφόσον πληροί τις προϋποθέσεις που προβλέπονται στο κεφάλαιο ΙΙΙ ή εφόσον ήταν παραδεκτή και έγκυρη όσον αφορά την ουσία και τον τύπο κατ’ εφαρμογή των κανόνων ιδιωτικού διεθνούς δικαίου που ίσχυαν κατά το χρόνο που συντάχθηκε η διάταξη στο κράτος στο οποίο ο θανών είχε τη συνήθη διαμονή του ή σε οιοδήποτε από τα κράτη των οποίων είχε την ιθαγένεια ή στο κράτος μέλους της αρχής που επιλαμβάνεται της κληρονομικής διαδοχής.
4.   Εάν μια διάταξη τελευταίας βούλησης συντάχθηκε πριν από τη 17η Αυγούστου 2015, σύμφωνα με το δίκαιο το οποίο ο θανών θα μπορούσε να είχε επιλέξει, δυνάμει του παρόντος κανονισμού, το δίκαιο αυτό θεωρείται ότι επελέγη ως το εφαρμοστέο στην κληρονομική διαδοχή δίκαιο.»
Β.
Το αυστριακό δίκαιο
13.
Το άρθρο 956 του Allgemeines Bürgerliches Gesetzbuch (αστικού κώδικα), στην εν προκειμένω εφαρμοστέα μορφή του πριν από την έναρξη ισχύος του Erbrechts-Änderungsgesetz 2015 (νόμου περί τροποποιήσεως του κληρονομικού δικαίου του 2015) (
3
), της 30ής Ιουλίου 2015, είχε ως εξής:
«Μια δωρεά της οποίας η εκπλήρωση θα γίνει μετά τον θάνατο του δωρητή είναι έγκυρη ως κληροδότημα εφόσον τηρηθούν οι νόμιμοι τύποι. Θεωρείται ως σύμβαση μόνον εάν ο δωρεοδόχος την αποδέχθηκε, ο δωρητής παραιτήθηκε ρητώς του δικαιώματος ανακλήσεώς της και ο δωρεοδόχος παρέλαβε έγγραφη βεβαίωση των ανωτέρω.»
14.
Το άρθρο 1, παράγραφος 1, στοιχείο d, του Notariatsaktsgesetz (νόμου περί συμβολαιογραφικών πράξεων) (
4
), της 25ης Ιουλίου 1871, ως είχε κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών της διαφοράς της κύριας δίκης, εξαρτά το κύρος μιας συμβάσεως δωρεάς χωρίς παράδοση του πράγματος από την καταγραφή της με συμβολαιογραφική πράξη.
15.
Το άρθρο 26 του Allgemeines Grundbuchsgesetz (νόμου περί κτηματολογίου) (
5
), της 2ας Φεβρουαρίου 1955, ως είχε κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών της διαφοράς της κύριας δίκης, προβλέπει τα εξής:
«(1)   Καταχωρίσεις και προσημειώσεις γίνονται μόνο βάσει εγγράφων που έχουν εκδοθεί με τον νόμιμο τύπο που απαιτείται για το κύρος τους.
(2)   Τα έγγραφα αυτά πρέπει να περιέχουν, όταν αφορούν την απόκτηση ή τροποποίηση εμπράγματου δικαιώματος, μια έγκυρη νόμιμη αιτία.»
16.
Κατά το άρθρο 2, σημείο 3, του Rechtspflegergesetz (νόμου περί δικαστικών υπαλλήλων) (
6
), της 12ης Δεκεμβρίου 1985, ως είχε κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών της διαφοράς της κύριας δίκης:
«Ένας δικαστικός υπάλληλος μπορεί να οριστεί ως επιμελητής των υποθέσεων του δικαστηρίου για έναν ή περισσότερους από τους ακόλουθους τομείς εργασιών:
[…]
3.   Υποθέσεις κτηματολογίου και νηολογίου.»
17.
Το άρθρο 16, παράγραφος 2, σημείο 6, του ίδιου νόμου προβλέπει τα εξής:
«Στην αρμοδιότητα του δικαστή υπάγονται πάντοτε:
[…]
6.   Αποφάσεις στις οποίες πρέπει να εφαρμοστεί αλλοδαπό δίκαιο.»
III. Η διαφορά της κύριας δίκης και τα προδικαστικά ερωτήματα
18.
Ο ZL, Γερμανός υπήκοος που είχε τη συνήθη διαμονή του στη Γερμανία κατά τον χρόνο του θανάτου του στις 13 Μαΐου 2018, είχε συνάψει, στις 22 Ιουλίου 1975, με τον υιό του, UM, Γερμανό υπήκοο, και με τη σύζυγο του τελευταίου, XU, Αυστριακή υπήκοο, σύμβαση που προέβλεπε τη μεταβίβαση, με τον θάνατο του ZL, εξ ημισείας στον UM και στην XU ενός ακινήτου που βρίσκεται στην Αυστρία. Κατά τον χρόνο σύναψης της σύμβασης, όλα τα μέρη είχαν τη συνήθη διαμονή τους στη Γερμανία.
19.
Η σύμβαση προέβλεπε την απόκτηση από τον ZL ενός ακινήτου υπό τους εξής όρους:
«[…]
b) Ο ZL αναλαμβάνει την υποχρέωση να κατασκευάσει σε αυτό το ακίνητο, που θα βρίσκεται τότε στην ιδιοκτησία του, μια οικία δύο οικογενειών εντός δέκα ετών από τη σύναψη της συμβάσεως. Η υποχρέωση αυτή μεταφέρεται στους κληρονόμους του εφόσον δεν εκπληρωθεί στη διάρκεια της ζωής του. […]
c) Ο ZL μεταβιβάζει σε περίπτωση θανάτου του στην XU και στον UM εξ ημισείας το προαναφερθέν ακίνητο μαζί με όλα τα συμπαρομαρτούντα κατά τον χρόνο θανάτου του, ιδίως την κείμενη επ’ αυτού οικία […]. Η μεταβίβαση θα γίνει με τον θάνατο του ZL, αλλά όχι πριν από την ολοκλήρωση της κατασκευής οικίας. Προϋπόθεση για τη μεταβίβαση είναι να μην έχει λυθεί ο γάμος [μεταξύ του UM και της XU] κατά τον χρόνο θανάτου του ZL και να είναι η XU εν ζωή κατά τον χρόνο θανάτου του ZL. Αν δεν πληρούται αυτή η προϋπόθεση, η μεταβίβαση αιτία θανάτου θεωρείται ότι έγινε μόνο προς τον UM, η δε απαίτηση από την συναφθησόμενη σύμβαση θα είναι κληρονομητή ήδη πριν από τον θάνατο του ZL.
d) Καθόσον δεν έχουν συμφωνηθεί ανταλλάγματα για τη μεταβίβαση αυτή, η μεταβίβαση αιτία θανάτου γίνεται λόγω δωρεάς, όπως δηλώνει ρητώς ο ZL. Παραιτείται από το δικαίωμα ανάκλησης της σύμβασης [δωρεάς].
e) Ως μερικό αντάλλαγμα για τη μεταβίβαση, [ο UM και η XU] υποχρεούνται να παραχωρήσουν στην […], μητέρα της XU, δικαίωμα οικήσεως στην ανεγερθησόμενη οικία […]
f) Επί των εννόμων σχέσεων που προκύπτουν από τις συναφθησόμενες συμβάσεις εφαρμόζεται το αυστριακό δίκαιο […]
g) Ο ZL αναλαμβάνει την υποχρέωση να μην μεταβιβάσει ή επιβαρύνει το ακίνητο κυριότητάς του χωρίς την έγκριση του UM και της XU, προκειμένου να είναι διασφαλισμένες οι απαιτήσεις τους από τη σύμβαση μεταβιβάσεως αιτία θανάτου […]
h) Ο ZL αποδέχεται να εγγραφούν στο κτηματολόγιο, στην κτηματολογική μερίδα που θα ανοιχθεί στην κτηματολογική κοινότητα […] για το ακίνητο που αφορά η σύμβαση:
aa)
[…]
bb)
η καταχώριση του δικαιώματος κυριότητας εξ ημισείας κατόπιν κοινής αιτήσεως των δύο δικαιούχων [του UM και της XU] ή η καταχώριση του δικαιώματος κυριότητας μόνο για τον UM κατόπιν αιτήσεώς του και αποδείξεως της εκπληρώσεως του όρου για τη μεταβίβαση του ακινήτου μόνο σε αυτόν, βάσει της συμβάσεως αυτής και της επίσημης ληξιαρχικής πράξεως θανάτου του ZL.
[…]»
20.
Κατά τον θάνατο του ZL, η XU, της οποίας ο γάμος με τον UM είχε λυθεί, είχε αποβιώσει ήδη από τις 5 Νοεμβρίου 2005, ενώ ουδεμία κατοικία είχε κατασκευαστεί.
21.
Η κληρονομική διαδικασία εκκρεμεί ενώπιον του Amtsgericht Köln (ειρηνοδικείου Κολωνίας, Γερμανία). Στο πλαίσιο αυτό, ισχυριζόμενος ότι, κατά τον θάνατο του πατέρα του, ήταν ο μόνος δικαιούχος από τη σύμβαση δωρεάς, ο UM ζήτησε ενώπιον του αρμόδιου δικαστηρίου, ήτοι ενώπιον του Bezirksgericht Hermagor (ειρηνοδικείου του Hermagor, Αυστρία), την εγγραφή στο κτηματολόγιο του δικαιώματός του κυριότητας επί του επίμαχου ακινήτου. Ο Rechtspfleger (αρμόδιος δικαστικός υπάλληλος, Αυστρία) του εν λόγω πρωτοβάθμιου δικαστηρίου, αρμόδιος για τον έλεγχο της αίτησης του UM, έκρινε ότι το εφαρμοστέο δίκαιο ήταν το αυστριακό και απέρριψε την αίτηση αυτή λόγω ελλείψεως εγγράφων αποδείξεων της εκπλήρωσης των όρων που προβλέπονταν από τη σύμβαση που επικαλούνταν ο UM. Το Landesgericht Klagenfurt (πρωτοδικείο του Klagenfurt, Αυστρία) επιβεβαίωσε ως κατ’ έφεση δικαστήριο την απόφαση αυτή, κρίνοντας ότι ο κανονισμός 650/2012 δεν έχει εν προκειμένω εφαρμογή διότι με τη σύμβαση είχε επιλεγεί η εφαρμογή του αυστριακού δικαίου αλλά και διότι η μεταβίβαση του ακινήτου λόγω δωρεάς αιτία θανάτου δεν μπορεί να επέλθει προτού αποδειχθεί η κατασκευή της οικίας, όπως προβλεπόταν από την εν λόγω σύμβαση. Κατά της απόφασης αυτής ασκήθηκε αναίρεση ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου, δηλαδή ενώπιον του Oberster Gerichtshof (Ανωτάτου Δικαστηρίου, Αυστρία).
22.
Το αιτούν δικαστήριο, το οποίο επισημαίνει ότι από τα έγγραφα που υποβλήθηκαν στο αρμόδιο για κτηματολογικά ζητήματα δικαστήριο προκύπτει, σύμφωνα με τα κριτήρια του αυστριακού δικαίου, η σύναψη συμβάσεως δωρεάς αιτία θανάτου υπέρ του UM, εκτιμά ότι η εν λόγω σύμβαση εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του κανονισμού 650/2012 και μπορεί να χαρακτηριστεί ως «κληρονομική σύμβαση» κατά την έννοια του άρθρου 3, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ ή στοιχείο δʹ, του κανονισμού αυτού.
23.
Όσον αφορά την εφαρμογή του αυστριακού δικαίου που επελέγη ως εφαρμοστέο δίκαιο από τα συμβαλλόμενα μέρη, το Oberster Gerichtshof (Ανώτατο Δικαστήριο) εκτιμά ότι έχουν εφαρμογή οι μεταβατικές διατάξεις του εν λόγω κανονισμού, αλλά εκφράζει αμφιβολίες ως προς την ερμηνεία του άρθρου 83, παράγραφος 2, του ίδιου κανονισμού και ειδικότερα ως προς το αν το εν λόγω άρθρο μπορεί να εφαρμοστεί στην επιλογή εφαρμοστέου δικαίου που έγινε με «κληρονομική σύμβαση».
24.
Υπό τις περιστάσεις αυτές, το Oberster Gerichtshof (Ανώτατο Δικαστήριο) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
«1)
Έχει το άρθρο 3, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, του κανονισμού 650/2012 την έννοια ότι συνιστά κληρονομική σύμβαση υπό την έννοια της εν λόγω διατάξεως σύμβαση δωρεάς αιτία θανάτου η οποία έχει συναφθεί μεταξύ δύο Γερμανών υπηκόων με συνήθη διαμονή στη Γερμανία και αφορά ακίνητη περιουσία που βρίσκεται στην Αυστρία, βάσει της οποίας ο δωρεοδόχος θα έχει μετά τον θάνατο του δωρητή απαίτηση ενοχικού δικαίου έναντι της κληρονομικής περιουσίας για την εγγραφή στο κτηματολόγιο του δικαιώματός του κυριότητας βάσει της συμβάσεως αυτής και της ληξιαρχικής πράξεως θανάτου του δωρητή, ήτοι χωρίς τη σύμπραξη του δικαστηρίου της κληρονομίας;
2)
Αν δοθεί καταφατική απάντηση στο προηγούμενο ερώτημα:
Έχει το άρθρο 83, παράγραφος 2, του κανονισμού [650/2012] την έννοια ότι διέπει και το κύρος της επιλογής εφαρμοστέου δικαίου η οποία έγινε προ της 17ης Αυγούστου 2015 για σύμβαση δωρεάς αιτία θανάτου που πρέπει να θεωρηθεί ως κληρονομική σύμβαση υπό την έννοια του άρθρου 3, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, του κανονισμού [650/2012];»
25.
Γραπτές παρατηρήσεις κατέθεσαν στο Δικαστήριο o UM, η Ισπανική Κυβέρνηση και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Οι εν λόγω μετέχοντες στη διαδικασία, καθώς και η Γερμανική Κυβέρνηση, απάντησαν γραπτώς, όπως τους ζητήθηκε, στις ερωτήσεις του Δικαστηρίου εντός της ταχθείσας προθεσμίας.
IV. Ανάλυση
26.
Κατ’ αρχάς, θεωρώ σκόπιμο να υπογραμμίσω, δεδομένου του σκοπού του κανονισμού 650/2012, ότι η υπό κρίση αίτηση προδικαστικής αποφάσεως, η οποία αφορά τη δυνατότητα εφαρμογής του εν λόγω κανονισμού, υποβάλλεται στο πλαίσιο εθνικής διαδικασίας της οποίας αντικείμενο είναι η αναγνώριση, με σκοπό την καταχώριση σε κτηματολόγιο, της μεταβίβασης δικαιωμάτων επί ακινήτου, ευρισκόμενου στην Αυστρία, το οποίο αποτέλεσε αντικείμενο δωρεάς αιτία θανάτου (
7
). Η κληρονομική διαδικασία εκκρεμεί ενώπιον ενός άλλου κράτους μέλους. Ως εκ τούτου, η αίτηση προδικαστικής απόφασης εντάσσεται, και αυτό συμβαίνει για πρώτη φορά, σε ένα ευρύτερο πλαίσιο, που είναι αυτό της αναγνώρισης ενός άλλου, πέραν του κληρονομικού, περιουσιακού δικαιώματος, δεδομένου ότι η αρχή ενώπιον της οποία έχει προσφύγει ο UM δεν είναι αρμόδια να λάβει απόφαση ή να εκδώσει πράξη που να αφορά άμεσα την κληρονομική διαδοχή. Εξάλλου, το αιτούν δικαστήριο διευκρινίζει ότι υποβάλλει την αίτηση προδικαστικής αποφάσεως προκειμένου να μπορέσει να ελέγξει την αρμοδιότητα, η οποία εξαρτάται από το αν έχει εφαρμογή το αυστριακό δίκαιο, του οργάνου που απέρριψε την αίτηση του UM (
8
).
Α.
Επί του πρώτου προδικαστικού ερωτήματος
27.
Με το πρώτο προδικαστικό ερώτημα το αιτούν δικαστήριο ζητεί κατ’ ουσίαν από το Δικαστήριο να διευκρινίσει αν το άρθρο 3, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, του κανονισμού 650/2012 έχει την έννοια ότι εμπίπτει στον όρο «κληρονομική σύμβαση» δωρεά μεταξύ ζώντων δυνάμει της οποίας η μεταβίβαση της κυριότητας ακινήτου που ανήκει στον δωρητή επέρχεται μόνον με τον θάνατο του τελευταίου.
28.
Πρώτον, πρέπει να επισημανθεί ότι το ερώτημα που αφορά τη δυνατότητα εφαρμογής του εν λόγω κανονισμού δικαιολογείται:
–
όσον αφορά τη ratione temporis εφαρμογή του κανονισμού αυτού, βάσει του άρθρου του 83, παράγραφος 1, δεδομένου ότι αντικείμενο της διαφορά της κύριας δίκης είναι η κληρονομική διαδοχή του ZL, ο οποίος αποβίωσε στις 17 Αυγούστου 2015,
–
όσον αφορά τις διασυνοριακές επιπτώσεις της κληρονομικής διαδοχής, δεδομένου ότι ο θανών είχε τη συνήθη διαμονή του στη Γερμανία, ενώ η υπόθεση της κύριας δίκης αφορά ακίνητο που ήταν στην κυριότητά του και βρίσκεται στην Αυστρία (
9
), καθώς και
–
δεδομένου ότι η επίδικη διαφορά αφορά τις προϋποθέσεις κτήσεως δικαιώματος στο πλαίσιο κληρονομικής διαδοχής, με σκοπό την καταχώρισή του σε κτηματολόγιο και όχι τους ίδιους τους όρους της καταχώρισης αυτής, οι οποίοι δεν εμπίπτουν στον κανονισμό 650/2012 (
10
).
29.
Δεύτερον, πρέπει να σημειωθεί ότι, ελλείψει διατάξεων στον κανονισμό 650/2012 σχετικών με τις δωρεές αιτία θανάτου (
11
), θα πρέπει να ληφθούν υπόψη διάφορα στοιχεία του κειμένου του κανονισμού αυτού προκειμένου να προσδιοριστεί αν οι δικαιοπραξίες του είδους αυτού μπορούν να χαρακτηριστούν ως «κληρονομική σύμβαση», κατά την έννοια του άρθρου 3, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, του ίδιου κανονισμού, όπως υποστηρίζουν το αιτούν δικαστήριο, ο UM, η Γερμανική Κυβέρνηση και η Επιτροπή ή αν, αντιθέτως, οι δικαιοπραξίες αυτές πρέπει να θεωρηθούν ως δωρεές κατά την έννοια του άρθρου 1, παράγραφος 2, στοιχείο ζʹ, του ίδιου κανονισμού, όπως υποστηρίζει η Ισπανική Κυβέρνηση.
30.
Συναφώς, υπενθυμίζεται ότι, κατά πάγια νομολογία, από τις απαιτήσεις τόσο της ομοιόμορφης εφαρμογής του δικαίου της Ένωσης όσο και της αρχής της ισότητας συνάγεται ότι το γράμμα μιας διατάξεως του δικαίου της Ένωσης που δεν περιέχει καμία ρητή παραπομπή στο δίκαιο των κρατών μελών για τον προσδιορισμό της έννοιας και του περιεχομένου της πρέπει κατά κανόνα να ερμηνεύεται κατά τρόπο αυτοτελή και ενιαίο σε ολόκληρη την Ένωση, με γνώμονα όχι μόνον το γράμμα της, αλλά και το πλαίσιο στο οποίο εντάσσεται η διάταξη αυτή και τον σκοπό που επιδιώκει η οικεία κανονιστική ρύθμιση (
12
).
31.
Όσον αφορά τη γραμματική ερμηνεία των διατάξεων του κανονισμού 650/2012 που έχουν εφαρμογή εν προκειμένω, επισημαίνω, αφενός, ότι o κανονισμός αυτός εφαρμόζεται, κατά το άρθρο 1, παράγραφος 1, πρώτη περίοδος, στις «κληρονομικές διαδοχές». Στο άρθρο 3, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, του ίδιου κανονισμού, διευκρινίζεται ότι ως «κληρονομική διαδοχή» νοείται η διαδοχή στην κληρονομία θανόντος και ότι ο όρος αυτός καλύπτει «όλες τις περιπτώσεις μεταβίβασης αιτία θανάτου περιουσιακών στοιχείων […]» (
13
). Ο ορισμός αυτός επαναλαμβάνει το περιεχόμενο της αιτιολογικής σκέψης 9 του ίδιου κανονισμού, κατά την οποία ο εν λόγω κανονισμός πρέπει να εφαρμόζεται σε «όλα τα θέματα αστικού δικαίου που άπτονται μιας κληρονομικής διαδοχής» (
14
).
32.
Στις διατάξεις αυτές απαριθμούνται δύο περιπτώσεις μεταβίβασης κυριότητας αιτία θανάτου, ήτοι η ηθελημένη πράξη μεταβίβασης δυνάμει διατάξεως τελευταίας βουλήσεως και η μεταβίβαση με εξ αδιαθέτου διαδοχή.
33.
Στο άρθρο 3, παράγραφος 1, στοιχείο δʹ, του κανονισμού 650/2012 διευκρινίζεται ότι με τον όρο «διάταξη τελευταίας βουλήσεως» νοείται «διαθήκη, συνδιαθήκη ή κληρονομική σύμβαση». Στο στοιχείο βʹ του ίδιου άρθρου ορίζεται ότι ως κληρονομική σύμβαση νοείται, κατ’ ουσίαν, μια συμφωνία η οποία δημιουργεί δικαιώματα
στη μελλοντική περιουσία ή τα μελλοντικά περιουσιακά στοιχεία ενός ή περισσοτέρων από τα πρόσωπα που συνάπτουν τη συμφωνία.
34.
Αφετέρου, οι ορισμοί αυτοί, οι οποίοι αποτελούν αυτοτελείς έννοιες (
15
), καθώς σκοπός τους είναι η διασφάλιση της ομοιόμορφης εφαρμογής του κανονισμού 650/2012 ανεξαρτήτως του δικαίου των κρατών μελών, πρέπει να συνδυαστούν με το γεγονός ότι από το πεδίο εφαρμογής του εν λόγω κανονισμού αποκλείονται «περιουσιακά δικαιώματα, συμφέροντα και περιουσιακά στοιχεία που […] μεταβιβάζονται με άλλους τρόπους πλην της κληρονομικής διαδοχής, π.χ. μέσω δωρεών» (
16
), όπως προβλέπει το άρθρο 1, παράγραφος 2, στοιχείο ζʹ του ίδιου κανονισμού (
17
).
35.
Όσον αφορά τον όρο «κληρονομική διαδοχή» (
18
) και ελλείψει ορισμού τόσο της έννοιας της δωρεάς όσο και της διαθήκης, τίθεται το ζήτημα του προσδιορισμού του κριτηρίου διακρίσεως μεταξύ των δωρεών (
19
) και των διατάξεων τελευταίας βουλήσεως, διασφαλίζοντας την ομοιόμορφη ερμηνεία των εννοιών αυτών.
36.
Επισημαίνω συναφώς, πρώτον, ότι, στην αιτιολογική σκέψη 14 του κανονισμού 650/2012, υπό το πρίσμα της οποίας πρέπει να ερμηνεύεται το άρθρο 1, παράγραφος 2, στοιχείο ζʹ, του ίδιου κανονισμού, χρησιμοποιείται η έκφραση «δωρεές ή άλλου είδους διάθεση μεταξύ ζώντων (inter vivos) που παράγει εμπράγματο δικαίωμα πριν το θάνατο» (
20
).
37.
Εκτιμώ ότι από το στοιχείο αυτό, αλλά και από τη σύγκριση με τις λοιπές περιπτώσεις μεταβίβασης περιουσιακών δικαιωμάτων και περιουσιακών στοιχείων που απαριθμούνται στο άρθρο 1, παράγραφος 2, στοιχείο ζʹ, του κανονισμού 650/2012, δηλαδή τη μεταβίβαση μέσω συνιδιοκτησίας πλειόνων με συμφωνία ότι σε περίπτωση θανάτου του το μερίδιο του προαποβιώσαντος περιέρχεται στον επιζώντα συγκύριο, τα συνταξιοδοτικά προγράμματα, τις ασφαλιστικές συμβάσεις και τις ανάλογες ρυθμίσεις, προκύπτει το συμπέρασμα ότι ο νομοθέτης της Ένωσης θέλησε να αποκλείσει από το πεδίο εφαρμογής του εν λόγω κανονισμού τις πράξεις διαθέσεως μεταξύ ζώντων (inter vivos) με τις οποίες η μεταβίβαση δικαιώματος επέρχεται πριν από τον θάνατο του αρχικού δικαιούχου ή με τις οποίες η μεταβίβαση των περιουσιακών στοιχείων πραγματοποιείται, κατ’ αρχήν, εκτός της διαδικασίας κληρονομικής διαδοχής.
38.
Δεύτερον, διευκρινίζω ότι το άρθρο 1, παράγραφος 2, στοιχείο ζʹ, του κανονισμού 650/2012 έλκει την καταγωγή του από το άρθρο 1, παράγραφος 2, στοιχείο δʹ, της Σύμβασης περί του εφαρμοστέου δικαίου επί κληρονομικών διαδοχών, η οποία υπογράφηκε στη Χάγη την 1η Αυγούστου 1989 (
21
), πλην όμως ουδέποτε ετέθη σε ισχύ. Στην επεξηγηματική έκθεση της Σύμβασης αυτής (
22
) διευκρινίζεται ότι το εν λόγω άρθρο 1, παράγραφος 2, στοιχείο δʹ, έχει ένα ιδιαίτερα ευρύ πεδίο εφαρμογής το οποίο καλύπτει όλες τις πράξεις διαθέσεως εκτός των διατάξεων τελευταίας βούλησης καθώς και ότι από το πεδίο εφαρμογής της ίδιας διάταξης αποκλείονται οι συναλλαγές μεταξύ ζώντων (inter vivos) όταν το δικαίωμα κυριότητας αποκτάται με τον θάνατο.
39.
Τρίτον, υπογραμμίζω ότι, όσον αφορά τις περιπτώσεις που αποκλείονται από το πεδίο εφαρμογής του κανονισμού 650/2012 του οποίου σκοπός είναι να υπαγάγει σε ένα κοινό εφαρμοστέο δίκαιο το σύνολο της κληρονομίας, το άρθρο 1, παράγραφος 2, στοιχείο ζʹ, του εν λόγω κανονισμού πρέπει να ερμηνεύεται στενά, τούτο δε μολονότι οι δωρεές δεν αποκλείονται πλήρως από το πεδίο εφαρμογής του εφαρμοστέου δικαίου που διέπει την κληρονομική διαδοχή (
23
).
40.
Ως εκ τούτου, δεν μπορούν να χαρακτηριστούν ως «δωρεές», κατά την έννοια του άρθρου 1, παράγραφος 2, στοιχείο ζʹ, οι δωρεές αιτία θανάτου με τις οποίες προβλέπεται ότι η απονομή δικαιώματος, επί περιουσιακών στοιχείων που ανήκουν στην περιουσία του θανόντος, υπέρ του δωρεοδόχου, εφόσον αυτός είναι εν ζωή κατά τον χρόνο θανάτου του δωρητή, επέρχεται μόνον με τον θάνατο του τελευταίου, και με τις οποίες ρυθμίζονται, κατ’ επέκταση, οι όροι της κληρονομικής διαδοχής. Με άλλα λόγια, το κρίσιμο κριτήριο είναι αυτό του προσδιορισμού των δικαιωμάτων έχει ο δωρεοδόχος, σε σχέση με τους λοιπούς κληρονόμους (
24
) και πριν από την έναρξη της διαδικασίας κληρονομικής διαδοχής, επί των περιουσιακών στοιχείων που συγκροτούν το σύνολο της κληρονομιαίας περιουσίας.
41.
Εφόσον ο θάνατος του δωρητή συνιστά προϋπόθεση για τη μεταβίβαση δικαιώματος και όχι για την άσκηση, αυτή καθεαυτήν, του δικαιώματος (
25
) και εφόσον η δωρεά προκύπτει από αμετάκλητη συμφωνία (
26
) μεταξύ των μερών ως προς τα δικαιώματα κυριότητας που θα γεννηθούν κατά τον χρόνο θανάτου επί των περιουσιακών στοιχείων που θα συνθέτουν κατά τον ίδιο χρόνο την περιουσία του θανόντος (
27
), τότε η δωρεά αιτία θανάτου (ή, με άλλα λόγια, οποιαδήποτε συμφωνία περί μεταβίβασης δικαιώματος κυριότητας αιτία θανάτου) μπορεί να χαρακτηριστεί, κατά την άποψή μου, ως «κληρονομική σύμβαση» κατά την έννοια του άρθρου 3, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, του κανονισμού 650/2012, και δη ως αυτοτελής έννοια (
28
), και τούτο ακόμη και αν η εν λόγω σύμβαση δεν αφορά το σύνολο της κληρονομιαίας περιουσίας (
29
) ή δεν αφορά τα περιουσιακά στοιχεία που ο δωρητής δεν είχε αποκτήσει ακόμη κατά τον χρόνο σύναψης της συμφωνίας.
42.
Ως εκ τούτου, για να διασφαλιστεί η ομοιόμορφη εφαρμογή του εν λόγω κανονισμού πρέπει να εξεταστεί το ζήτημα της ποικιλομορφίας των καθεστώτων που διέπουν τις δωρεές αιτία θανάτου αλλά και τις κληρονομικές συμβάσεις, γεγονός που επισημαίνεται, όσον αφορά τις κληρονομικές συμβάσεις, στην αιτιολογική σκέψη 49 του κανονισμού 650/2012, και το οποίο τονίζουν τόσο οι μετέχοντες στη διαδικασία με τις γραπτές τους παρατηρήσεις όσο και η θεωρία (
30
).
43.
Συναφώς, συμφωνώ με την άποψη πολλών συγγραφέων ότι ο χαρακτηρισμός της δικαιοπραξίας πρέπει να προκύπτει από το δίκαιο το οποίο διέπει τις κληρονομικές συμβάσεις ως εφαρμοστέο δίκαιο δυνάμει του άρθρου 25 του κανονισμού 650/2012 (
31
).
44.
Η ερμηνεία αυτή είναι σύμφωνη με τον σκοπό που επιδιώκει ο κανονισμός αυτός και ο οποίος είναι, αφενός, να διευκολύνει τους κληρονόμους και κληροδόχους, τα άλλα οικεία πρόσωπα του κληρονομουμένου καθώς και τους δανειστές της κληρονομίας στην άσκηση των δικαιωμάτων τους στο πλαίσιο μιας κληρονομικής διαδοχής με διασυνοριακές επιπτώσεις, καθώς επίσης να παρέχει στους πολίτες της Ένωσης τη δυνατότητα να οργανώσουν την κληρονομική τους διαδοχή (
32
).
45.
Αφετέρου, για τους λόγους αυτούς ασφάλειας δικαίου αλλά και προς αποφυγή κατατμήσεως της κληρονομίας (
33
), ο κανονισμός 650/2012 προβλέπει, για το σύνολο των περιουσιακών στοιχείων που συνθέτουν την κληρονομία, την αρχή της ενότητας του εφαρμοστέου δικαίου, συνεπεία της οποίας τα δικαστήρια έχουν διεθνή δικαιοδοσία για να εκδικάζουν μια υπόθεση κληρονομικής διαδοχής στο σύνολό της (
34
), και τούτο είτε βάσει του άρθρου 21 του εν λόγω κανονισμού, κατά το οποίο το εφαρμοστέο δίκαιο είναι το δίκαιο του κράτους μέλους στο οποίο ο θανών είχε τη συνήθη διαμονή του κατά τον χρόνο του θανάτου, είτε βάσει του άρθρου 22 του ίδιου κανονισμού, δυνάμει του οποίου ο θανών μπορεί να επιλέξει ως εφαρμοστέο δίκαιο το δίκαιο του κράτους μέλους του οποίου έχει την ιθαγένεια.
46.
Επιπλέον, ο νομοθέτης της Ένωσης, προκειμένου να διασφαλίσει τη μεγαλύτερη δυνατή αντιστοιχία μεταξύ των διατάξεων αυτών και των σκοπών του κανονισμού 650/2012, προέβλεψε εξαιρέσεις, ιδίως όσον αφορά την αρχή της ενότητας του εφαρμοστέου δικαίου (
35
). Αυτό ισχύει, όπως υπογραμμίζει η Γερμανική Κυβέρνηση με τις απαντήσεις της στις γραπτές ερωτήσεις του Δικαστηρίου, στην περίπτωση του άρθρου 25 του εν λόγω κανονισμού το οποίο πρέπει να ερμηνεύεται υπό το πρίσμα της αιτιολογικής σκέψης 49 του ίδιου κανονισμού και το οποίο ορίζει, με διατύπωση παρεμφερή με αυτή που χρησιμοποιεί το άρθρο 24 του ίδιου πάντα κανονισμού για τις λοιπές διατάξεις τελευταίας βούλησης, ότι οι κληρονομικές συμβάσεις διέπονται από το δίκαιο το οποίο είναι εφαρμοστέο στην κληρονομική διαδοχή κατά την ημέρα σύναψής τους και τούτο προκειμένου να μη θιγεί ο προβλεπόμενος από τις συμβάσεις αυτές σχεδιασμός της κληρονομικής διαδοχής.
47.
Υπό τις περιστάσεις αυτές, θεωρώ, σε αντίθεση με την Ισπανική Κυβέρνηση, ότι ο χαρακτηρισμός μιας δωρεάς αιτία θανάτου ως «κληρονομικής σύμβασης» δεν δύναται να οδηγήσει σε κατάτμηση της κληρονομίας, αλλά παρέχει στους ενδιαφερομένους τους οποίους αφορά η μεταβίβαση του περιουσιακού ή των περιουσιακών στοιχείων που συνθέτουν την περιουσία του θανόντος την ασφάλεια δικαίου που επιζητείται σε υποθέσεις κληρονομικής διαδοχής με διασυνοριακές επιπτώσεις
48.
Μια αντίθετη ερμηνεία θα είχε ως αποτέλεσμα τον αποκλεισμό από το πεδίο εφαρμογής του εν λόγω κανονισμού των λοιπών δικαιοπραξιών που καταρτίζονται συχνά με σκοπό την οργάνωση της κληρονομικής διαδοχής και ως προς τις οποίες τίθενται τα ίδια ζητήματα, όπως οι δωρεές μεταξύ συζύγων υπέρ του επιζώντος συζύγου και οι δωρεές που συνιστούν διανομή της κληρονομίας (
36
).
49.
Σε μια τέτοια περίπτωση, ένας μεγάλος αριθμός δικαιοπραξιών που διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο στην οργάνωση της κληρονομικής διαδοχής θα έπρεπε να υπάγεται, ανάλογα με την περίπτωση, είτε στον κανονισμό (ΕΚ) 593/2008 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 17ης Ιουνίου 2008, για το εφαρμοστέο δίκαιο στις συμβατικές ενοχές (Ρώμη Ι) (
37
), είτε στις εθνικές διατάξεις ή τις διατάξεις διεθνών συμβάσεων που έχουν εφαρμογή εντός του οικείου κράτους μέλους (
38
), γεγονός που θα μπορούσε να επιφέρει σοβαρό πλήγμα στην αρχή της ενότητας του εφαρμοστέου στην κληρονομική διαδοχή δικαίου.
50.
Εν προκειμένω, η υπόθεση της κύριας δίκης αφορά συμφωνία με αντικείμενο τη μεταβίβαση της κυριότητας ακινήτου η οποία προβλεπόταν να επέλθει κατά τον χρόνο του θανάτου του πατέρα του αναιρεσείοντος, υπό ορισμένες προϋποθέσεις (
39
). Αν η συμφωνία αυτή παρουσιάζει, όπως θεωρώ, τα χαρακτηριστικά μιας κληρονομικής σύμβασης, κατά την έννοια του κανονισμού 650/2012, τότε ο χαρακτηρισμός αυτός πρέπει να προκύπτει από το εφαρμοστέο στην κληρονομική διαδοχή δίκαιο, όπως υποστήριξα ανωτέρω (
40
).
51.
Για το σύνολο των ανωτέρω λόγων, εκτιμώ ότι το άρθρο 3, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, του κανονισμού 650/2012 έχει την έννοια ότι ο όρος «κληρονομική σύμβαση» καλύπτει σύμβαση δωρεάς μεταξύ ζώντων δυνάμει της οποίας η μεταβίβαση, υπέρ του δωρεοδόχου, της κυριότητας ενός ή περισσοτέρων περιουσιακών στοιχείων που συνθέτουν έστω και εν μέρει την κληρονομιαία περιουσία του δωρητή επέρχεται μόνον με τον θάνατο του τελευταίου.
Β.
Επί του δεύτερου προδικαστικού ερωτήματος
52.
Το αιτούν δικαστήριο διερωτάται αν η επιλογή αυστριακού εφαρμοστέου δικαίου με την επίμαχη στην υπόθεση της κύριας δίκης συμφωνία (
41
) είναι έγκυρη υπό το πρίσμα των μεταβατικών διατάξεων του κανονισμού 650/2012 και δη του άρθρου 83, παράγραφος 2. Η διάταξη αυτή παραπέμπει στις προϋποθέσεις που προβλέπονται στο άρθρο 22 του ίδιου κανονισμού, το οποίο φέρει τον τίτλο «Επιλογή του εφαρμοστέου δικαίου».
53.
Όπως επισήμανε η Επιτροπή, στην απόδοση του άρθρου 22 του κανονισμού 650/2012 στη γερμανική γλώσσα, σε αντίθεση με τις αποδόσεις σε άλλες γλώσσες (
42
), δεν διευκρινίζεται ότι η επιλογή του εφαρμοστέου δικαίου πρέπει να αφορά το σύνολο της κληρονομικής διαδοχής.
54.
Συναφώς, πρέπει να διευκρινιστεί ότι το Δικαστήριο έκρινε, με απόφαση που εκδόθηκε λίγο πριν από την υποβολή της υπό κρίση αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως, ότι δυνάμει του εν λόγω άρθρου 22 ένα πρόσωπο δύναται να επιλέξει το «δίκαιο που θα διέπει το σύνολο της κληρονομικής διαδοχής του» καθώς και ότι το άρθρο 83, παράγραφος 2, του εν λόγω κανονισμού αφορά τις περιπτώσεις στις οποίες ο θανών είχε επιλέξει, πριν από τις 17 Αυγούστου 2015, το δίκαιο «που είναι εφαρμοστέο στην κληρονομική του διαδοχή» (
43
).
55.
Ως εκ τούτου, θεωρώ, όπως και η Επιτροπή, ότι το Δικαστήριο δεν μπορεί να αποφανθεί εν προκειμένω επί της ερμηνείας των εν λόγω διατάξεων, δεδομένου ότι από τις διαπιστώσεις του αιτούντος δικαστηρίου προκύπτει ότι το αυστριακό δίκαιο επιλέχθηκε από τα συμβαλλόμενα μέρη ως το δίκαιο που θα διέπει τις μεταξύ τους έννομες σχέσεις και όχι ως το δίκαιο που θα διέπει το σύνολο της κληρονομικής διαδοχής.
56.
Εντούτοις, λαμβανομένων υπόψη των περιστάσεων υπό τις οποίες υποβάλλεται το δεύτερο αυτό προδικαστικό ερώτημα, θεωρώ σκόπιμο να συμπληρώσω την ανάλυσή μου σχετικά με τις μεταβατικές διατάξεις με την επισήμανση ότι, αφενός, όσον αφορά διάταξη τελευταίας βούλησης που έχει συνταχθεί πριν από τις 17 Αυγούστου 2015 από δωρητή ο οποίος αποβίωσε μετά την ημερομηνία αυτή, η εν λόγω διάταξη είναι έγκυρη, σύμφωνα με το άρθρο 83, παράγραφος 3, του κανονισμού 650/2012, εφόσον πληρούνται οι προϋποθέσεις οι οποίες προβλέπονται από το δίκαιο που επιλέχθηκε βάσει των διατάξεων του κεφαλαίου ΙΙΙ, και ειδικότερα του άρθρου 25 το οποίο έχει εφαρμογή επί κληρονομικών συμβάσεων, ή, ελλείψει τέτοιας επιλογής, από τους προγενέστερους της έναρξης ισχύος του εν λόγω κανονισμού κανόνες για την άρση συγκρούσεων νόμων.
57.
Αφετέρου, όπως επισήμανε η Επιτροπή, πρέπει να γίνει δεκτό ότι, εν προκειμένω, η διαπίστωση περί της μη δυνατότητας εφαρμογής του άρθρου 83, παράγραφος 2, του κανονισμού 650/2012, ελλείψει επιλογής δικαίου που διέπει το σύνολο της κληρονομικής διαδοχής (
44
), και η συνακόλουθη, κατά την άποψή μου, διαπίστωση περί της μη δυνατότητας εφαρμογής της παραγράφου 4 του άρθρου αυτού (
45
), έχουν συνέπειες όσον αφορά τη διεθνή δικαιοδοσία του επιληφθέντος δικαστηρίου να αποφανθεί επί του χαρακτηρισμού της επίμαχης σύμβασης. Πιο συγκεκριμένα, εφόσον, δυνάμει του κανονισμού αυτού, ο θανών δεν μπορούσε να επιλέξει το αυστριακό δίκαιο, το δίκαιο αυτό δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι επελέγη ως το εφαρμοστέο στην κληρονομική διαδοχή δίκαιο (
46
).
58.
Υπό τις περιστάσεις αυτές, εκτιμώ ότι παρέλκει η απάντηση στο δεύτερο προδικαστικό ερώτημα.
V. Πρόταση
59.
Λαμβανομένου υπόψη του συνόλου των προεκτεθέντων, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στο Oberster Gerichtshof (Ανώτατο Δικαστήριο, Αυστρία) ως εξής:
Το άρθρο 3, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, του κανονισμού (ΕΕ) 650/2012 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 4ης Ιουλίου 2012, σχετικά με τη διεθνή δικαιοδοσία, το εφαρμοστέο δίκαιο, την αναγνώριση και εκτέλεση αποφάσεων, την αποδοχή και εκτέλεση δημόσιων εγγράφων στον τομέα της κληρονομικής διαδοχής και την καθιέρωση ευρωπαϊκού κληρονομητηρίου, έχει την έννοια ότι ο όρος «κληρονομική σύμβαση» καλύπτει συμβάσεις δωρεάς μεταξύ ζώντων δυνάμει των οποίων η μεταβίβαση, προς όφελος του δωρεοδόχου, της κυριότητας ενός ή περισσοτέρων περιουσιακών στοιχείων που συνθέτουν έστω και μέρος της κληρονομιαίας περιουσίας του δωρητή επέρχεται μόνο με τον θάνατο του τελευταίου.
(
1
)	Γλώσσα του πρωτοτύπου: η γαλλική.
(
2
)	ΕΕ 2012, L 201, σ. 107.
(
3
)	BGBl. I, 87/2015.
(
4
)	BGBl, 76/1871.
(
5
)	BGBl, 39/1955.
(
6
)	BGBl, 560/1985.
(
7
)	Το ίδιο ζήτημα θα μπορούσε να τεθεί αν είχε υποβληθεί αίτηση χορήγησης ευρωπαϊκού κληρονομητηρίου, το οποίο παρέχει σε κάθε κληρονόμο, κληροδόχο ή άλλο δικαιούχο που μνημονεύεται σε αυτό τη δυνατότητα να αποδεικνύει εντός άλλου κράτους μέλους την ιδιότητα και τα κληρονομικά του δικαιώματα επί της κληρονομιαίας περιουσίας. Βλ., συναφώς, αποφάσεις της 1ης Μαρτίου 2018, Mahnkopf (C‑558/16, EU:C:2018:138, σκέψεις 36 και 42 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία), και της 21ης Ιουνίου 2018, Oberle (C‑20/17, EU:C:2018:485, σκέψη 45).
(
8
)	Βλ., όσον αφορά τις προϋποθέσεις υπό τις οποίες τίθεται σε κίνηση η εθνική διαδικασία, σημεία 16 και 17 των παρουσών προτάσεων.
(
9
)	Βλ. απόφαση της 16ης Ιουλίου 2020, E. E. (Διεθνής δικαιοδοσία και εφαρμοστέο δίκαιο στην κληρονομική διαδοχή) (C‑80/19, EU:C:2020:569, σκέψεις 34 έως 36, 42 και 43).
(
10
)	Βλ. αιτιολογική σκέψη 18 και άρθρο 1, παράγραφος 2, στοιχείο ιβʹ, του κανονισμού 650/2012, και απόφαση της 12ης Οκτωβρίου 2017, Kubicka (C‑218/16, EU:C:2017:755, σκέψη 54).
(
11
)	Όπως συμβαίνει στην περίπτωση της απόδοσης στη γαλλική γλώσσα. Ο όρος «donaciones» χρησιμοποιείται εντούτοις στην απόδοση στην ισπανική γλώσσα του άρθρου 23, παράγραφος 2, στοιχείο θʹ, του εν λόγω κανονισμού σε αντίθεση με άλλες γλωσσικές αποδόσεις, όπως στη γερμανική, την αγγλική, την ιταλική ή τη ρουμανική γλώσσα. Διευκρινίζω ότι οι αποκλίσεις αυτές δεν επηρεάζουν την ερμηνεία των επίμαχων στην παρούσα υπόθεση διατάξεων του εν λόγω κανονισμού.
(
12
)	Βλ. απόφαση της 23ης Μαΐου 2019, WB (C‑658/17, EU:C:2019:444, σκέψη 50 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
(
13
)	Η υπογράμμιση δική μου.
(
14
)	Η υπογράμμιση δική μου. Τη χρήση της έκφρασης αυτής υπογραμμίζει το Δικαστήριο με τις αποφάσεις του της 1ης Μαρτίου 2018, Mahnkopf (C‑558/16, EU:C:2018:138, σκέψη 34), και της 21ης Ιουνίου 2018, Oberle (C‑20/17, EU:C:2018:485, σκέψη 30).
(
15
)	Βλ., συναφώς, Bonomi, A., «Article 1. Champ d’application», σε Bonomi, A., και Wautelet, P., Le droit européen des succession, Commentaire du règlement (UE) no 650/2012, du 4 juillet 2012, 2η έκδ., Bruylant, Βρυξέλλες, 2016, σ. 73 έως 139, ιδίως σημείο 2, σ. 75· Looschelders, D., «Artikel 3 EuErbVO», σε Hüßtege, R., και Mansel, H.‑P., Rom-Verordnungen, 2η έκδ., Nomos, Baden-Baden, 2015, σ. 839 έως 847, ιδίως σημείο 8, σ. 841 και 842.
(
16
)	Η υπογράμμιση δική μου.
(
17
)	Για μια υπενθύμιση του εξαντλητικού χαρακτήρα που έχει η απαρίθμηση στο άρθρο 1, παράγραφος 2, του εν λόγω κανονισμού των ζητημάτων που αποκλείονται από το πεδίο εφαρμογής του ίδιου κανονισμού, βλ., ως προς τα θέματα που αφορούν τις περιουσιακές σχέσεις των συζύγων, απόφαση της 1ης Μαρτίου 2018, Mahnkopf (C‑558/16, EU:C:2018:138, σκέψη 33).
(
18
)	Βλ. σημείο 31 των παρουσών προτάσεων.
(
19
)	Συναφώς, η Marie Goré επισημαίνει ότι «[η] εν ζωή διανομή της κληρονομίας έχει πτυχές που δεν έχουν ληφθεί υπόψη» [Goré, M., «Les silences du règlement européen sur les successions internationales», Droit et Patrimoine, 224 (2013), σ. 34 έως 37, ιδίως σ. 6].
(
20
)	Η υπογράμμιση δική μου.
(
21
)	Διαθέσιμη στη διαδικτυακή διεύθυνση: https://www.hcch.net/fr/instruments/conventions/full-text/?cid=62. Η έκφραση «π.χ. μέσω δωρεών» προστέθηκε στον κανονισμό 650/2012. Βλ. αιτιολογική σκέψη 9 και άρθρο 1, παράγραφος 3, στοιχείο στʹ, της πρότασης κανονισμού του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου σχετικά με τη διεθνή δικαιοδοσία, το εφαρμοστέο δίκαιο, την αναγνώριση και εκτέλεση αποφάσεων και δημόσιων εγγράφων στον τομέα της κληρονομικής διαδοχής και την καθιέρωση ευρωπαϊκού κληρονομητηρίου [COM(2009) 154 τελικό], των οποίων η διατύπωση σχετικά με τα αποκλειόμενα ζητήματα τροποποιήθηκε από το Κοινοβούλιο με την έκθεσή του, της 6ης Μαρτίου 2012, σχετικά με την πρόταση αυτή (A7-0045/2012).
(
22
)	Βλ. επεξηγηματική έκθεση του Donovan W. M. Waters, διαθέσιμη στη διαδικτυακή διεύθυνση: https://assets.hcch.net/docs/ed641835-352a-4fe0-a378-5bf4222086c8.pdf [σημεία 41 (σ. 542) και 92 (σ. 574)].
(
23
)	Βλ. άρθρο 23, παράγραφος 2, στοιχείο θʹ, του κανονισμού 650/2012.
(
24
)	Βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 1ης Μαρτίου 2018, Mahnkopf (C‑558/16, EU:C:2018:138, σκέψη 40).
(
25
)	Πρέπει να γίνεται διάκριση μεταξύ των δωρεών αιτία θανάτου και των δωρεών εκείνων με τις οποίες η μεταβίβαση δικαιωμάτων επέρχεται αμέσως, αλλά οι οποίες προβλέπουν συγχρόνως ότι η νομή του πράγματος μεταβιβάζεται σε μεταγενέστερη ημερομηνία, η οποία μπορεί να είναι αυτή του θανάτου του δωρητή. Πρβλ. Boulanger, D., «Le renouvellement du traitement de l’anticipation successorale au travers du règlement (UE) du 4 juillet 2012», La Semaine Juridique – Notariale et Immobilière, 27, σ. 39 έως 44, ιδίως σημείο 15, σ. 41. Επισημαίνω, συναφώς, ότι η έκφραση «remise du bien», όπως χρησιμοποιείται στην απόδοση στη γαλλική γλώσσα των στοιχείων της δικογραφίας, δεν πρέπει να αποτελεί πηγή σύγχυσης. Ειδικότερα, ο όρος αυτός αντιστοιχεί, εξ όσων γνωρίζω, στην έννοια «Abstraktionsprinzip», με την οποία αποδίδεται η μεταβίβαση ενός ακινήτου η οποία περιλαμβάνει τόσο τη μεταβίβαση του δικαιώματος κυριότητας (μέσω σύμβασης πωλήσεως, για παράδειγμα) όσο και την παράδοση της φυσικής εξουσίας επί του πράγματος (μέσω καταχώρισης στο κτηματολόγιο). Ως προς τη διάκριση μεταξύ της εκτέλεσης της σύμβασης που πραγματοποιείται όσο ο δωρητής είναι ακόμη εν ζωή και της εκτέλεσης που πραγματοποιείται μετά τον θάνατό του, βλ. Looschelders, D., «Artikel 1 EuErbVO», σε Hüßtege, R., και Mansel, H.-P., Rom-Verordnungen, όπ.π., σ. 817 έως 835, ιδίως σημεία 45 και 46, σ. 829 και 830.
(
26
)	Βλ. Bonomi, A., «Article 25. Pacte successoral», σε Bonomi, A., και Wautelet, P., Le droit européen des succession, Commentaire du règlement (UE) no 650/2012, du 4 juillet 2012, όπ.π., σ. 429 έως 449, ιδίως σημείο 13, σ. 436· Pesendorfer, U., «Art. 3 EuErbVO», σε Burgstaller, A., Neumayr, M., Geroldinger, A., και Schmaranzer, G., Die EU-Erbrechtsverordnung, LexisNexis, Βιέννη, 2016, σ. 68 έως 81, ιδίως σημεία 12 και 17, σ. 74 έως 76· Dutta, A., «Art. 3 EuErbVO Begriffsbestimmungen», Münchener Kommentar zum Bürgerlichen Gesetzbuch, C.H. Beck, Μόναχο, 2020, σημείο 8.
(
27
)	Βλ. Boulanger, D., όπ.π., σημείο 14, σ. 41.
(
28
)	Πρβλ., Bonomi, A., «Article 3. Définitions», σε Bonomi, A., και Wautelet, P., Le droit européen des succession, Commentaire du règlement (UE) no 650/2012, du 4 juillet 2012, όπ.π., σ. 143 έως 179, ιδίως σημείο 21, σ. 155· Dutta, A., «Art. 1 EuErbVO Anwendungsbereich», Münchener Kommentar zum Bürgerlichen Gesetzbuch, όπ.π., σημείο 37 και «Art. 3 EuErbVO Begriffsbestimmungen», όπ.π., σημείο 10· Mankowski, P., «Art 1 EuErbVO», σε Deixler‑Hübner, A., και Schauer, M., Kommentar zur EU-Erbrechtsverordnung (EuErbVO), 2η έκδ., Manz’sche Verlags- und Universitätsbuchhandlung, Βιέννη, 2020, σ. 16 έως 66, ιδίως σημείο 79, σ. 42 και 43· Deixler‑Hübner, A., και Schauer, M., «Art 3 EuErbVO», σε Deixler‑Hübner, A., και Schauer, M., Kommentar zur EU-Erbrechtsverordnung (EuErbVO), όπ.π., σ. 70 έως 94, ιδίως σημείο 14, σ. 77 και 78· Fontanellas Morell, J. M., «Las donaciones mortis causa ante la reglementación comunitaria de la sucesiones», Anuario Español de Derecho Internacional Privado, Iprolex, 2011, Μαδρίτη, Ισπανία, σ. 465 έως 484, ιδίως σ. 481 έως 483.
(
29
)	Συναφώς, δεν συμμερίζομαι την άποψη της Ισπανικής Κυβέρνησης, αλλά αυτή των λοιπών συμμετεχόντων στη διαδικασία, καθόσον θεωρώ ότι ο ορισμός του όρου «κληρονομική σύμβαση» του άρθρου 3, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, του κανονισμού 650/2012 είναι επαρκώς ευρύς ώστε να καλύπτει συμφωνία που αφορά ένα μόνο περιουσιακό στοιχείο ή ένα μέρος μόνον της κληρονομίας. Αρκεί να πληρούται το κοινό κριτήριο που προκύπτει από το στοιχείο δʹ του ίδιου άρθρου, σε συνδυασμό με τον ορισμό της κληρονομικής διαδοχής που παρατίθεται στο στοιχείο αʹ, δηλαδή να πρόκειται για μεταβίβαση της κυριότητας επί περιουσιακού ή περιουσιακών στοιχείων η οποία επέρχεται με τον θάνατο του αρχικού κυρίου, ο οποίος αποτελεί συμβαλλόμενο μέρος.
(
30
)	Βλ. Bonomi, A., «Article 1. Champ d’application», όπ.π., σημεία 51 και 52, καθώς και παρατιθέμενες στις υποσημειώσεις παραπομπές στη θεωρία, σ. 102 έως 104.
(
31
)	Βλ. Bonomi, A., «Article 1. Champ d’application», όπ.π., σημείο 53 και παραπομπές στη θεωρία στην υποσημείωση 76, σ. 104. Βλ., επίσης, Dutta, A., «Art. 25 EuErbVO Erbverträge», Münchener Kommentar zum Bürgerlichen Gesetzbuch, όπ.π., σημείο 9. Όσον αφορά τη γενικότερη ιδέα σύμφωνα με την οποία πρέπει να λαμβάνεται υπόψη το εφαρμοστέο στις διατάξεις τελευταίας βουλήσεως δίκαιο, βλ. Bonomi, A., «Article 1. Champ d’application», όπ.π., σημείο 53 και τις παραπομπές στη θεωρία στην υποσημείωση 75, σ. 104. Πρβλ. Köhler, A., «Teil 1 EuErbVO § 4 Internationales Privatrecht», σε Grierl, W., Köhler, A., Kroiß, L., και Wilsch, H., Internationales Erbrecht: EuErbVO, IntErbRVG, DurchfVO, Länderberichte, 3η έκδ., Nomos, Βιέννη, 2020, σ. 57 έως 127, ιδίως σημείο 52, σ. 70, και σημείο 74, σ. 78.
(
32
)	Βλ. αποφάσεις της 12ης Οκτωβρίου 2017, Kubicka (C‑218/16, EU:C:2017:755, σκέψη 56), και της 21ης Ιουνίου 2018, Oberle (C‑20/17, EU:C:2018:485, σκέψη 49).
(
33
)	Βλ. αιτιολογική σκέψη 37 του κανονισμού 650/2012 και αποφάσεις της 12ης Οκτωβρίου 2017, Kubicka (C‑218/16, EU:C:2017:755, σκέψεις 44 και 57), και της 21ης Ιουνίου 2018, Oberle (C‑20/17, EU:C:2018:485, σκέψη 56).
(
34
)	Βλ. αποφάσεις της 21ης Ιουνίου 2018, Oberle (C‑20/17, EU:C:2018:485, σκέψη 55), και της 16ης Ιουλίου 2020, E. E. (Διεθνής δικαιοδοσία και εφαρμοστέο δίκαιο στην κληρονομική διαδοχή) (C‑80/19, EU:C:2020:569, σκέψη 41).
(
35
)	Βλ., όσον αφορά τις διατάξεις περί διεθνούς δικαιοδοσίας σε υποθέσεις κληρονομικής διαδοχής, απόφαση της 16ης Ιουλίου 2020, E. E. (Διεθνής δικαιοδοσία και εφαρμοστέο δίκαιο στην κληρονομική διαδοχή) (C‑80/19, EU:C:2020:569, σκέψη 69). Με την απόφαση αυτή το Δικαστήριο έκρινε ότι «η αρχή της ενότητας της κληρονομίας δεν είναι απόλυτη».
(
36
)	Βλ., συναφώς, Boulanger, D., όπ.π., σημεία 16 και 17, σ. 41. Βλ., επίσης, όσον αφορά το γερμανικό δίκαιο, Dutta, A., «Art. 3 EuErbVO Begriffsbestimmungen», όπ.π., σημείο 11.
(
37
)	ΕΕ 2008, L 177, σ. 6. Μεταξύ του κανονισμού 593/2008 και του κανονισμού 650/2012 μπορούν να εντοπιστούν δύο σημαντικές διαφορές όσον αφορά τους κανόνες συνδέσεως που ο τελευταίος κανονισμός έχει ακριβώς ως σκοπό να καταργήσει. Αφενός, κατά το άρθρο 3 του κανονισμού 593/2008, τα συμβαλλόμενα μέρη στη δωρεά μπορούν να επιλέγουν ελεύθερα το εφαρμοστέο στη σύμβαση δίκαιο. Αφετέρου, ελλείψει επιλογής, οι δωρεές με αντικείμενο ακίνητα διέπονται από το δίκαιο της χώρας στην οποία βρίσκεται το ακίνητο, δυνάμει του άρθρου 4, παράγραφος 1, στοιχείο γʹ, του κανονισμού αυτού. Επιπλέον, από το άρθρο 4, παράγραφος 2, του ίδιου κανονισμού μπορεί να συναχθεί το συμπέρασμα ότι, ελλείψει επιλογής, οι δωρεές με αντικείμενο κινητά πράγματα διέπονται από το δίκαιο της χώρας στην οποία έχει τη συνήθη διαμονή του ο δωρητής ως οφειλέτης που καλείται να πραγματοποιήσει τη χαρακτηριστική παροχή.
(
38
)	Τα περιουσιακά δικαιώματα που απορρέουν από οικογενειακές σχέσεις αποκλείονται από το πεδίο εφαρμογής του κανονισμού 593/2008, δυνάμει του άρθρου 1, παράγραφος 2, στοιχείο [βʹ]. Βλ., συναφώς, τη δημοσίευση της Gaudemet-Tallon, H., «Convention de Rome du 19 juin 1980 et règlement “Rome I” du 17 juin 2008. – Champ d’application. – Clauses générales», JurisClasseur Droit international, τεύχος 552-11, 2020, LexisNexis, σημείο 52.
(
39
)	Βλ. σημείο 19 των παρουσών προτάσεων.
(
40
)	Βλ. σημείο 43 των παρουσών προτάσεων.
(
41
)	Βλ. παράγραφο f της σύμβασης, όπως παρατίθεται στο σημείο 19 των παρουσών προτάσεων.
(
42
)	Όπως επισημαίνει η Επιτροπή, παρατηρώ ότι η επιλογή του εφαρμοστέου δικαίου διευκρινίζεται στην απόδοση στην αγγλική, τη γαλλική, την ιταλική, την ολλανδική και την πολωνική γλώσσα, καθώς και ότι η απόδοση στην ισπανική γλώσσα, η οποία είναι εξίσου αμφίσημη με την απόδοση στη γερμανική γλώσσα, αποτέλεσε το αντικείμενο της εξής διόρθωσης: «Κάθε πρόσωπο δύναται να επιλέξει ως δίκαιο που θα διέπει το σύνολο της κληρονομικής διαδοχής το δίκαιο του κράτους (του οποίου έχει την ιθαγένεια)» (διορθωτικό ΕΕ 2019, L 243, σ. 9).
(
43
)	Βλ. απόφαση της 16ης Ιουλίου 2020, E. E. (Διεθνής δικαιοδοσία και εφαρμοστέο δίκαιο στην κληρονομική διαδοχή) (C‑80/19, EU:C:2020:569, σκέψεις 88 και 92).
(
44
)	Βλ. άρθρο 15 του κανονισμού 650/2012, το οποίο φέρει τον τίτλο «Έλεγχος της διεθνούς δικαιοδοσίας». Βλ., όσον αφορά τους κανόνες περί διεθνούς δικαιοδοσίας και τις συνέπειές τους όσον αφορά την κυκλοφορία των αποφάσεων, αποφάσεις της 21ης Ιουνίου 2018, Oberle (C‑20/17, EU:C:2018:485, σκέψεις 37 και 53 έως 55), και της 16ης Ιουλίου 2020, E. E. (Διεθνής δικαιοδοσία και εφαρμοστέο δίκαιο στην κληρονομική διαδοχή) (C‑80/19, EU:C:2020:569, σκέψεις 61 και 62).
(
45
)	Βλ., όσον αφορά τη διάρθρωση των μεταβατικών διατάξεων μεταξύ τους αλλά και τη σχέση τους με τη διεθνή δικαστική δικαιοδοσία, προτάσεις του γενικού εισαγγελέα M. Campos Sánchez-Bordona στην υπόθεση E. E. (Διεθνής δικαιοδοσία και εφαρμοστέο δίκαιο στην κληρονομική διαδοχή) (C‑80/19, EU:C:2020:230, σημεία 101 έως 104 και 108 έως 112).
(
46
)	Βλ. απόφαση της 16ης Ιουλίου 2020, E. E. (Διεθνής δικαιοδοσία και εφαρμοστέο δίκαιο στην κληρονομική διαδοχή) (C‑80/19, EU:C:2020:569, σκέψεις 92 και 93).