62018CJ0619_RES
Zaak C‑619/18
Europese Commissie
tegen
Republiek Polen
Arrest van het Hof (Grote kamer) van 24 juni 2019
„Niet-nakoming – Artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU – Rechtsstaat – Daadwerkelijke rechtsbescherming op de onder het Unierecht vallende gebieden – Beginselen van onafzetbaarheid en onafhankelijkheid van rechters – Verlaging van de pensioenleeftijd van de rechters van de Sąd Najwyższy – Toepassing op de zittende rechters – Mogelijkheid om het ambt van rechter na het bereiken van deze leeftijd te blijven uitoefenen, die afhankelijk is gemaakt van een discretionair genomen beslissing van de Poolse president”
Beroep wegens niet-nakoming – Voorwerp van het geding – Bepaling door met redenen omkleed advies – Termijn voor de lidstaat – Inwerkingtreding van een wet van deze lidstaat waarbij met terugwerkende kracht alle gevolgen ongedaan worden gemaakt van de door de Commissie bestreden nationale bepalingen – Na afloop van deze termijn plaatshebbende gebeurtenis – Beroep niet zonder voorwerp
(Art. 258 VWEU)
(zie punten 30, 31)
Lidstaten – Verplichtingen – Voorzien in de nodige rechtsmiddelen om daadwerkelijke rechtsbescherming te verzekeren – Omvang
(Art. 2 en 19 VEU; Handvest van de grondrechten van de Europese Unie, art. 47)
(zie punten 46‑50, 54, 55)
Lidstaten – Verplichtingen – Voorzien in de nodige rechtsmiddelen om daadwerkelijke rechtsbescherming te verzekeren – Inachtneming van de beginselen van onafzetbaarheid en onafhankelijkheid van de rechters – Nationale regeling op grond waarvan de pensioenleeftijd van rechters van het hooggerechtshof wordt verlaagd – Toepassing op de zittende rechters – Schending – Rechtvaardiging – Harmonisering van de maximumleeftijden waarop de werkzaamheden moeten worden beëindigd – Evenredigheid – Geen
(Art. 2 en 19 VEU; Handvest van de grondrechten van de Europese Unie, art. 47)
(zie punten 57, 58, 71‑73, 78‑96, 124 en dictum)
Recht van de Europese Unie – Beginselen – Recht op daadwerkelijke rechtsbescherming – Beginsel van onafhankelijkheid van de rechters – Draagwijdte
(Art. 19 VEU; Handvest van de grondrechten van de Europese Unie, art. 47, tweede alinea)
(zie punten 74‑77, 108)
Lidstaten – Verplichtingen – Voorzien in de nodige rechtsmiddelen om daadwerkelijke rechtsbescherming te verzekeren – Inachtneming van het beginsel van onafhankelijkheid van de rechters – Nationale regeling op grond waarvan de pensioenleeftijd van rechters van het hooggerechtshof wordt verlaagd en aan de president van de lidstaat de discretionaire bevoegdheid wordt toegekend de ambtstermijn van deze rechters te verlengen – Schending ingeval bij de justitiabelen legitieme twijfels zijn gerezen over de vraag of de betrokken rechters immuun zijn voor externe invloeden en onpartijdig zijn ten opzichte van de met elkaar strijdende belangen
(Art. 2 en 19 VEU; Handvest van de grondrechten van de Europese Unie, art. 47)
(zie punten 110‑112,114‑118, 123, 124 en dictum)
Samenvatting
De bepalingen van Pools recht over de verlaging van de pensioenleeftijd van rechters van de Sąd Najwyższy zijn in strijd met het Unierecht
In het arrest Commissie/Polen (C‑619/18) van 24 juni 2019 heeft de Grote kamer van het Hof het beroep wegens niet-nakoming toegewezen dat de Commissie tegen de Republiek Polen heeft ingesteld en dat ertoe strekte vast te stellen dat deze lidstaat de verplichtingen niet is nagekomen die krachtens artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU op hem rusten, door, ten eerste, de verlaging van de pensioenleeftijd van de rechters van de Sąd Najwyższy (hoogste rechterlijke instantie in burgerlijke en strafzaken, Polen) toe te passen op zittende rechters die vóór 3 april 2018 bij deze rechterlijke instantie zijn benoemd en, ten tweede, de Poolse president de discretionaire bevoegdheid te verlenen om de ambtstermijn van rechters van de Sąd Najwyższy na de nieuwe pensioenleeftijd te verlengen.
De Commissie verweet de Republiek Polen dat zij door deze maatregelen, in strijd met het beginsel van onafhankelijkheid van de rechters en in het bijzonder het beginsel van hun onafzetbaarheid, de verplichtingen niet was nagekomen die voor de lidstaten uit voornoemde bepaling voortvloeien.
In zijn arrest heeft het Hof zich in de eerste plaats uitgesproken over de toepasselijkheid en de strekking van artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU. In dit verband heeft het Hof eraan herinnerd dat deze bepaling alle lidstaten verplicht om te voorzien in de nodige rechtsmiddelen om daadwerkelijke rechtsbescherming in de zin van met name artikel 47 van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie te verzekeren op de onder het recht van de Unie vallende gebieden. Meer in het bijzonder moet elke lidstaat krachtens artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU, verzekeren dat de instanties die als „rechterlijke instantie” in de zin van het Unierecht deel uitmaken van zijn stelsel van beroepsmogelijkheden op de onder het Unierecht vallende gebieden en die derhalve kunnen worden verzocht om te oordelen over de toepassing of de uitlegging van dit recht, voldoen aan de vereisten van daadwerkelijke rechtsbescherming, hetgeen in het onderhavige geval geldt voor de Sąd Najwyższy. Bovendien heeft het Hof aangegeven dat de instandhouding van de onafhankelijkheid van deze rechterlijke instantie essentieel is om te waarborgen dat zij in staat is een dergelijke bescherming te bieden, zoals in artikel 47, tweede alinea, van het Handvest van de grondrechten wordt bevestigd. Het vereiste van onafhankelijkheid van de rechterlijke instanties, dat onlosmakelijk is verbonden met de taak van de rechter, behoort tot de kern van het recht op daadwerkelijke rechtsbescherming en het grondrecht op een eerlijk proces, dat van het grootste belang is als waarborg voor de bescherming van alle door de justitiabelen aan het Unierecht ontleende rechten en tevens voor het behoud van de in artikel 2 VEU verankerde waarden die de lidstaten gemeen hebben en met name die van de rechtsstaat.
In de tweede plaats heeft het Hof de draagwijdte van dit vereiste vastgesteld. Hieromtrent heeft het Hof opgemerkt dat voor de hieruit voortvloeiende waarborgen van onafhankelijkheid en onpartijdigheid regels nodig zijn, onder andere met betrekking tot de samenstelling van de betrokken instanties, de benoeming, de ambtstermijn en de gronden voor verschoning, wraking en afzetting van zijn leden, welke regels geschikt moeten zijn om bij de justitiabelen elke legitieme twijfel erover weg te nemen dat deze instanties zich niet laten beïnvloeden door externe factoren en onpartijdig zijn ten opzichte van de met elkaar strijdende belangen. In het bijzonder zijn voor deze onontbeerlijke vrijheid van de rechters ten opzichte van elk extern ingrijpen of elke externe druk bepaalde waarborgen nodig ter bescherming van degenen die tot taak hebben recht te spreken, zoals onafzetbaarheid. Dit beginsel van onafzetbaarheid vereist in het bijzonder dat de rechters moeten kunnen aanblijven zolang zij de verplichte pensioenleeftijd nog niet hebben bereikt of, indien hun mandaat aan een bepaalde termijn is gebonden, tot deze is verstreken. Zonder van een absoluut beginsel te spreken, kunnen hierop slechts uitzonderingen worden gemaakt indien er legitieme en dwingende gronden zijn om dit te doen en het evenredigheidsbeginsel in acht wordt genomen. In het onderhavige geval heeft het Hof vastgesteld dat de bestreden hervorming tot gevolg heeft dat de rechters hun ambt bij de Sąd Najwyższy eerder zullen neerleggen en dat deze hervorming derhalve slechts kan worden aanvaard indien zij wordt gerechtvaardigd door een legitiem doel, evenredig is aan dat doel en bij de justitiabelen geen gegronde twijfel in voornoemde zin wekt. Het Hof heeft vastgesteld dat de toepassing van de maatregel tot verlaging van de pensioenleeftijd van de rechters van de Sąd Najwyższy op zittende rechters van deze rechterlijke instantie niet aan die voorwaarden voldoet, met name omdat deze toepassing niet wordt gerechtvaardigd door een legitieme doelstelling. Derhalve heeft het Hof geoordeeld dat deze toepassing in strijd is met het beginsel van onafzetbaarheid van rechters, dat inherent is aan hun onafhankelijkheid.
In de laatste plaats heeft het Hof zich uitgesproken over de discretionaire bevoegdheid die in de nieuwe wet inzake de Sąd Najwyższy aan de Poolse president wordt verleend om de ambtstermijn van rechters van de Sąd Najwyższy na de in deze wet vastgestelde nieuwe pensioenleeftijd te verlengen. Het Hof heeft opgemerkt dat weliswaar alleen de lidstaten beslissen of zij een dergelijke verlenging al of niet toestaan, maar wanneer zij voor een dergelijk mechanisme kiezen, moeten zij er wel voor zorgen dat de voorwaarden voor een dergelijke verlenging en de manier waarop die plaatsvindt, geen inbreuk maken op het beginsel van onafhankelijkheid van de rechters. In dit verband is de omstandigheid dat een bestuurder zoals de president van de Republiek de bevoegdheid heeft om een dergelijke verlenging al of niet toe te staan, op zich zeker niet voldoende om vast te stellen dat dit beginsel is geschonden. Het is evenwel van belang om te waarborgen dat dergelijke beslissingen worden vastgesteld op grond van zodanige basisvoorwaarden en procedureregels dat er bij de justitiabelen geen gegronde twijfel kan rijzen over de vraag of de betrokken rechters onafhankelijk zijn. Hiertoe is het met name van belang dat deze voorwaarden en regels op zodanige wijze zijn opgesteld dat deze rechters worden behoed voor de eventuele neiging te zwichten voor inmenging of druk van buitenaf die hun onafhankelijkheid in gevaar zou kunnen brengen. Dankzij dergelijke regels moet dus in het bijzonder elke beïnvloeding worden uitgesloten, niet alleen rechtstreekse beïnvloeding in de vorm van instructies, maar tevens indirectere beïnvloedingsvormen die de beslissingen van de betrokken rechters zouden kunnen sturen. Met betrekking tot de nieuwe wet inzake de Sąd Najwyższy heeft het Hof vastgesteld dat de verlenging van de ambtstermijn van rechters van deze rechterlijke instantie volgens die wet voortaan is onderworpen aan een door de Poolse president vast te stellen discretionair besluit dat niet hoeft te worden gemotiveerd en waartegen geen beroep openstaat. Over de in deze wet vastgestelde rol die de Krajowa Rada Sądownictwa (nationale raad voor de rechtspraak; hierna: „KRS”) voorafgaand aan het besluit van de Poolse president speelt, onderstreept het Hof dat de betrokkenheid van een dergelijk orgaan bij de procedure ter verlenging van de ambtstermijn van een rechter na zijn normale pensioenleeftijd, er in beginsel zeker toe kan bijdragen dat deze procedure objectiever wordt. Dit geldt evenwel alleen voor zover is voldaan aan bepaalde voorwaarden. Met name is vereist dat dit orgaan zelf onafhankelijk is van de wetgevende en de uitvoerende macht alsook van de autoriteit waaraan het advies moet uitbrengen, dat dit advies wordt verstrekt op basis van criteria die objectief en relevant zijn en dat dit advies voldoende gemotiveerd is, zodat het deze autoriteit objectief duidelijkheid kan verschaffen bij het nemen van zijn besluit. In het onderhavige geval kan volgens het Hof worden volstaan met de vaststelling dat de adviezen van de KRS, met name gelet op het feit dat ze niet zijn gemotiveerd, niet ertoe bijdragen dat de Poolse president objectief duidelijkheid wordt verschaft bij de uitoefening van de bevoegdheid die hem bij de nieuwe wet inzake de Sąd Najwyższy is verleend, zodat deze bevoegdheid met name bij de justitiabelen gerechtvaardigde twijfels kan wekken over de vraag of de betrokken rechters immuun zijn voor externe invloeden en onpartijdig zijn ten opzichte van de belangen die in de bij hen aanhangige zaken met elkaar kunnen botsen.