62023CJ0227_RES
Sprawa C‑227/23
Kwantum Nederland BViKwantum België BV
przeciwko
Vitra Collections AG
[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Hoge Raad der Nederlanden]
Wyrok Trybunału (pierwsza izba) z dnia 24 października 2024 r.
Odesłanie prejudycjalne – Własność intelektualna i przemysłowa – Prawo autorskie – Dyrektywa 2001/29/WE – Artykuły 2–4 – Prawa wyłączne – Prawnoautorska ochrona dzieł sztuki użytkowej, w przypadku których państwo pochodzenia nie jest państwem członkowskim – Konwencja berneńska – Artykuł 2 ust. 7 – Test wzajemności materialnej – Podział kompetencji między Unię Europejską i jej państwa członkowskie – Zastosowanie przez państwa członkowskie testu wzajemności materialnej – Artykuł 351 akapit pierwszy TFUE
Zbliżanie ustawodawstw – Prawo autorskie i prawa pokrewne – Dyrektywa 2001/29 – Harmonizacja niektórych aspektów prawa autorskiego i praw pokrewnych w społeczeństwie informacyjnym – Zakres stosowania – Dzieło sztuki użytkowej pochodzące z państwa trzeciego zaprojektowane przez obywatela takiego państwa – Włączenie
[art. 52 TUE; dyrektywa 2001/29 Parlamentu Europejskiego i Rady, motywy 6, 9, 15, art. 2 lit. a), art. 3 ust. 1, art. 4 ust. 1, art. 10 ust. 1]
(zob. pkt 45–51; pkt 1 sentencji)
Zbliżanie ustawodawstw – Prawo autorskie i prawa pokrewne – Dyrektywa 2001/29 – Harmonizacja niektórych aspektów prawa autorskiego i praw pokrewnych w społeczeństwie informacyjnym – Zakres stosowania – Utwór – Pojęcie – Wykładnia autonomiczna i jednolita – Zakwalifikowanie przedmiotu jako utworu – Przesłanki kumulatywne
(dyrektywa 2001/29 Parlamentu Europejskiego i Rady, art. 2–4)
(zob. pkt 48–56)
Zbliżanie ustawodawstw – Prawo autorskie i prawa pokrewne – Dyrektywa 2001/29 – Harmonizacja niektórych aspektów prawa autorskiego i praw pokrewnych w społeczeństwie informacyjnym – Prawa do zwielokrotniania i rozpowszechniania – Wyjątki i ograniczenia – Zakres – Wyjątek lub ograniczenie inne niż wyjątki lub ograniczenia przewidziane w dyrektywie – Wyłączenie – Brak możliwości zastosowania testu wzajemności materialnej przewidzianego w konwencji berneńskiej o ochronie dzieł literackich i artystycznych – Wyłączna kompetencja Unii do ustanowienia takiego ograniczenia
[Karta praw podstawowych Unii Europejskiej, art. 17 ust. 2, art. 52 ust. 1; dyrektywa 2001/29 Parlamentu Europejskiego i Rady, art. 2 lit. a), art. 4 ust. 1, art. 5)
(zob. pkt 68–79; pkt 2 sentencji)
Umowy międzynarodowe – Umowy zawarte przez państwa członkowskie – Umowy sprzed przystąpienia państwa członkowskiego do Unii – Umowa pozwalająca państwu członkowskiemu na przyjęcie środka sprzecznego z prawem Unii – Spoczywający na państwie członkowskim obowiązek powstrzymania się od przyjęcia takiego środka – Niezgodność wynikająca z ewolucji prawa Unii – Niemożność powołania się przez państwo członkowskie na tę umowę celem uchylenia się od obowiązków wynikłych z tej ewolucji – Brak możliwości zastosowania testu wzajemności materialnej przewidzianego w konwencji berneńskiej o ochronie dzieł literackich i artystycznych
(art. 351 akapit pierwszy TFUE)
(zob. pkt 83–91; pkt 3 sentencji)
Streszczenie
Rozpatrując wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Hoge Raad der Nederlanden (sąd najwyższy Niderlandów) Trybunał wypowiedział się w przedmiocie możliwości zastosowania przewidzianego w konwencji berneńskiej testu wzajemności materialnej, który uzależnia ochronę prawnoautorską niektórych utworów od przesłanki istnienia podobnej ochrony w państwie pochodzenia (
1
). Zdaniem Trybunału prawo Unii Europejskiej stoi na przeszkodzie stosowaniu tego testu przez państwa członkowskie w stosunku do dzieła sztuki użytkowej pochodzącego z państwa trzeciego i którego autor jest obywatelem takiego państwa.
Vitra Collections AG (zwana dalej „Vitrą”), spółka prawa szwajcarskiego, jest producentem i właścicielem praw własności intelektualnej do krzesła Dining Sidechair Wood (zwanego dalej „krzesłem DSW”). Krzesło to zostało zaprojektowane przez dwóch obywateli Stanów Zjednoczonych Ameryki w ramach konkursu na projekty mebli ogłoszonego przez Museum of Modern Art w Nowym Jorku (Stany Zjednoczone) w 1948 r. i było wystawione w tym muzeum od 1950 r.
Kwantum Nederland BV i Kwantum België BV (zwane dalej łącznie „Kwantum”) prowadzą w Niderlandach i w Belgii sieć sklepów z artykułami wyposażenia wnętrz i sprzedają krzesło o nazwie „krzesło Paris”. Zdaniem Vitry sprzedaż ta narusza jej prawa autorskie do krzesła DSW.
Rechtbank Den Haag (sąd rejonowy w Hadze, Niderlandy), w następstwie powództwa wytoczonego przez Vitrę, orzekł, że Kwantum nie naruszyła praw autorskich Vitry w Niderlandach i w Belgii. Wyrok ten został uchylony przez Gerechtshof Den Haag (sąd apelacyjny w Hadze, Niderlandy), którego zdaniem Kwantum naruszyła prawa autorskie Vitry do krzesła DSW w tych dwóch państwach.
Sąd odsyłający, do którego wniesiono odwołanie, zwraca się do Trybunału przede wszystkim z pytaniem, czy sytuacja będąca przedmiotem postępowania głównego wchodzi w przedmiotowy zakres zastosowania prawa Unii. Następnie sąd ten dąży w istocie do ustalenia, czy art. 2 lit. a) i art. 4 ust. 1 dyrektywy 2001/29 (
2
), interpretowane w świetle Karty (
3
), a także art. 351 TFUE stoją na przeszkodzie temu, aby sąd krajowy zastosował test wzajemności materialnej ustanowiony w art. 2 ust. 7 zdanie drugie konwencji berneńskiej (
4
) (zwany dalej „testem wzajemności materialnej”) w sporze w postępowaniu głównym.
Ocena Trybunału
W pierwszej kolejności Trybunał wskazał, że zakres stosowania dyrektywy 2001/29 jest określony nie według kryterium państwa pochodzenia utworu lub obywatelstwa jego autora, lecz poprzez odniesienie do rynku wewnętrznego, który obejmuje terytoria państw członkowskich. I tak, sytuacja, w której dana spółka domaga się prawnoautorskiej ochrony przedmiotu sztuki użytkowej sprzedawanego w państwie członkowskim, wchodzi w przedmiotowy zakres zastosowania prawa Unii, pod warunkiem, że przedmiot ten można zakwalifikować jako „utwór” w rozumieniu tej dyrektywy.
W drugiej kolejności, po pierwsze Trybunał uściślił, że art. 2 lit. a) i art. 4 ust. 1 dyrektywy 2001/29 mają zastosowanie do dzieł sztuki użytkowej pochodzących z państw trzecich lub których twórcy są obywatelami takich państw. Zgodnie bowiem z tymi przepisami państwa członkowskie przewidują dla autorów wyłączne prawa do zezwalania lub zabraniania zwielokrotniania i publicznego rozpowszechniania ich utworów. Tymczasem dyrektywa ta nie ustanawia żadnego warunku związanego z państwem pochodzenia rozpatrywanego utworu lub obywatelstwem jego autora. W tym względzie Trybunał stwierdził, że określając zakres stosowania dyrektywy 2001/29 przy pomocy kryterium terytorialnego, ustawodawca Unii niewątpliwie uwzględnił wszystkie utwory, których dotyczy żądanie ochrony na terytorium Unii, niezależnie od państwa pochodzenia tych utworów lub obywatelstwa ich autora. Trybunał dodał, że taka wykładnia jest zgodna z celami realizowanymi przez dyrektywę 2001/29 (
5
), polegającymi na harmonizacji prawa autorskiego na rynku wewnętrznym.
Po drugie Trybunał zbadał, czy przepisy te stoją na przeszkodzie zastosowaniu w prawie krajowym testu wzajemności materialnej. Wskazał on z jednej strony, że na podstawie tego testu dzieła sztuki użytkowej pochodzące z państw trzecich mogłyby być traktowane w różny sposób w różnych państwach członkowskich. Z drugiej strony, ponieważ prawa własności intelektualnej są chronione na podstawie art. 17 ust. 2 Karty, wszelkie ograniczenia w korzystaniu z tych praw muszą, zgodnie z art. 52 ust. 1 Karty, być przewidziane ustawą. Zastosowanie przez państwo członkowskie tego testu może bowiem stanowić takie ograniczenie, które musi być przewidziane ustawą. W tym względzie Trybunał przypomniał, że jeżeli przepis prawa Unii harmonizuje ochronę prawa autorskiego, to wyłącznie do ustawodawcy Unii, a nie do ustawodawców krajowych należy określenie, czy należy ograniczyć przyznanie w Unii tego prawa w odniesieniu do dzieł pochodzących z państw trzecich lub których autor jest obywatelem takiego państwa (
6
). Ustawodawca Unii nie zawarł zaś w dyrektywie 2001/29 ani w żadnym innym przepisie prawa Unii ograniczenia praw wyłącznych przyznanych autorom w art. 2 lit. a) i art. 4 ust. 1 tej dyrektywy w postaci testu wzajemności materialnej.
Trybunał wywnioskował z tego, że te artykuły dyrektywy 2001/29 w związku z art. 17 ust. 2 i art. 52 ust. 1 Karty stoją na przeszkodzie temu, by państwa członkowskie stosowały w prawie krajowym test wzajemności materialnej w stosunku do dzieł sztuki użytkowej, w przypadku którego państwem pochodzenia jest państwo trzecie i którego autor jest obywatelem takiego państwa. Wyłącznie do ustawodawcy Unii należy ustanowienie w przepisach Unii, czy należy ograniczyć przyznanie w Unii praw przewidzianych w tych artykułach dyrektywy.
W ostatniej kolejności Trybunał stwierdził, że art. 351 akapit pierwszy TFUE nie pozwala państwu członkowskiemu na stosowanie, w drodze odstępstwa od przepisów prawa Unii, testu wzajemności materialnej w stosunku do dzieła, w przypadku którego państwem pochodzenia są Stany Zjednoczone Ameryki. Artykuł ten uściśla, iż stosowanie traktatu nie wpływa na zobowiązania zainteresowanego państwa członkowskiego w zakresie przestrzegania praw państw trzecich wynikających z umowy międzynarodowej wcześniejszej względem jego przystąpienia do Unii. W tym względzie Trybunał wskazał, że państwa członkowskie nie mogą już powoływać się na możliwość stosowania tego testu, nawet jeśli konwencja berneńska weszła w życie przed dniem 1 stycznia 1958 r. Jeżeli bowiem umowa międzynarodowa zawarta przez państwo członkowskie przed jego przystąpieniem pozwala mu na przyjęcie środka, który wydaje się sprzeczny z prawem Unii, przy czym umowa ta nie zobowiązuje tego państwa do przyjęcia takiego środka, państwo to powinno powstrzymać się od jego przyjęcia. Trybunał dodał, że konwencja berneńska nie zakazuje jej stronom chronić na podstawie prawa autorskiego dzieła sztuki użytkowej, które w państwie pochodzenia tego dzieła korzysta jedynie ze specjalnej ochrony jako wzór lub model. Stronom tej konwencji przysługuje bowiem pewien zakres uznania w tym względzie.
(
1
)	Konwencja o ochronie dzieł literackich i artystycznych, podpisana w Bernie w dniu 9 września 1886 r. (akt paryski z dnia 24 lipca 1971 r.), w wersji wynikającej ze zmian z dnia 28 września 1979 r. (zwana dalej „konwencją berneńską”).
(
2
)	Dyrektywa 2001/29/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 22 maja 2001 r. w sprawie harmonizacji niektórych aspektów praw autorskich i pokrewnych w społeczeństwie informacyjnym (Dz.U. 2001, L 167, s. 10).
(
3
)	Zobacz art. 17 ust. 2 i art. 52 ust. 1 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej (zwanej dalej „Kartą”).
(
4
)	Artykuł 2 ust. 7 zdanie drugie konwencji berneńskiej stanowi, że „[u]stawodawstwu państw należących do Związku [utworzonego na mocy tej konwencji] zastrzega się ustalenie zakresu stosowania przepisów prawa dotyczących dzieł sztuki użytkowej oraz wzorów i modeli przemysłowych, jak też warunków ochrony tych dzieł, wzorów i modeli […]. Dla dzieł chronionych w państwach pochodzenia jedynie jako wzory i modele można żądać w innym państwie należącym do Związku [utworzonego na mocy tej konwencji] tylko ochrony specjalnej udzielanej w tym państwie wzorom i modelom; jeżeli jednak w tym państwie nie ma takiej specjalnej ochrony, dzieła te powinny być chronione jak dzieła artystyczne”.
(
5
)	Motywy 6, 9, 15 dyrektywy 2001/29.
(
6
)	Zobacz podobnie wyrok z dnia 8 września 2020 r., Recorded Artists Actors Performers (C‑265/19, EU:C:2020:677, pkt 88).