62017CC0452
KONKLUŻJONIJIET TAL-AVUKAT ĠENERALI
SZPUNAR
ippreżentati fil-25 ta’ Lulju 2018 (
1
)
Kawża C‑452/17
Zako SPRL
vs
Sanidel SA
(talba għal deċiżjoni preliminari mressqa mit-tribunal de commerce de Liège (il-Qorti Kummerċjali ta’ Liège, il-Belġju))
“Rinviju għal deċiżjoni preliminari – Moviment liberu tal-persuni – Libertà ta’ stabbiliment – Direttiva 86/653/KEE – Artikolu 1 – Aġenti kummerċjali li jaħdmu għal rashom– Kunċett ta’ ‘aġent kummerċjali’ – Intermedjarju li jaħdem għal rasu li ma jfittixx u ma jżurx lill-klijenti jew lill-fornituri barra mill-impriża tal-prinċipal u li jwettaq kompiti oħrajn minbarra dawk marbutin man-negozjar tal-bejgħ jew tax-xiri tal-merkanzija għall-prinċipal”
I. Introduzzjoni
1.
L-etimoloġija tal-kunċett ta’ “kummerċjant vjaġġatur” tenfasizza l-partikolarità ta’ din il-professjoni, jiġifieri li, tradizzjonalment, il-persuni li jeżerċitaw din il-professjoni kienu jivvjaġġaw biex ifittxu klijenti u jippreżentawlhom personalment il-vantaġġi tal-prodotti biex ibiegħuhom. Illum il-ġurnata, jintuża pjuttost il-kunċett ta’ “aġent kummerċjali” biex jiddeskrivi persuni involuti fil-bejgħ ta’ prodotti f’isem u għan-nom ta’ persuna oħra. Sa liema punt it-tifsira tradizzjonali tal-kunċett ta’ “kummerċjant vjaġġatur” għadha valida llum fir-rigward tal-kunċett ta’ “aġent kummerċjali”?
2.
Huwa f’dan il-kuntest li tidħol l-ewwel domanda preliminari magħmula mit-tribunal de commerce de Liège (il-Qorti Kummerċjali ta’ Liège, il-Belġju), li ser tagħti lill-Qorti tal-Ġustizzja l-okkażjoni li tiżviluppa l-ġurisprudenza tagħha dwar l-Artikolu 1(2) tad-Direttiva 86/653/KEE (
2
).
3.
Fuq l-istess linji, permezz tat-tieni u t-tielet domandi tagħha, il-qorti tar-rinviju tistaqsi lill-Qorti tal-Ġustizzja dwar it-twettiq minn aġent kummerċjali ta’ kompiti differenti minn dawk imsemmija fl-Artikolu 1(2) tad-Direttiva 86/653.
II. Il-kuntest ġuridiku
A. Id-dritt tal-Unjoni
4.
Il-Kapitolu I tad-Direttiva 86/653, intitolat “Il-Kamp ta’ l-applikazzjoni”, jinkludi l-Artikoli 1 u 2. Skont l-Artikolu 1 ta’ din id-direttiva:
“1.   Il-miżuri ta’ armonizzazzjoni stipulati minn din id-Direttiva għandhom japplikaw għal-liġijiet, għar-regolamenti u għad-dispożizzjonijiet amministrattivi ta’ l-Istati Membri li jirregolaw ir-relazzjonijiet bejn aġenti kummerċjali u l-prinċipali tagħhom.
2.   Għall-iskopijiet ta’ din id-Direttiva, ‘aġent kummerċjali’ għandu jfisser intermedjarju li jaħdem għal rasu li jkollu awtorità kontinwa li jinnegozja l-bejgħ jew ix-xiri ta’ merkanzija f’isem persuna oħra, hawnhekk iżjed ’il quddiem imsejħa l-‘prinċipal’, jew li jinnegozja u jikkonkludi dawn l-operazzjonijiet għan-nom ta’ u f’isem dak il-prinċipal.
3.   Aġent kummerċjali għandu jinftiehem fis-sens ta’ din id-Direttiva bħala li ma jinkludix b’mod partikolari:
–
persuna li, fil-kapaċità tagħha bħala uffiċjal, tkun awtorizzata li tidħol f’impenji li jorbtu fuq kumpannija jew assoċjazzjoni,
–
sieħeb li huwa legalment awtorizzat li jidħol f’impenji li jorbtu lis-sieħba tiegħu,
–
riċevitur, riċevitur u amministratur, likwidatur jew trustee f’falliment.”
5.
Barra minn hekk, l-Artikolu 2 tad-Direttiva 86/653 jipprovdi li:
“1.   Din id-Direttiva m’għandhiex tapplika għal:
–
aġenti kummerċjali li l-attivitajiet tagħhom huma mingħajr ħlas,
–
aġenti kummerċjali meta dawn joperaw fuq skambji ta’ komodità jew fis-suq ta’ komoditajiet, jew,
–
il-korp magħruf bħala Crown Agents for Overseas Governments and Administrations, kif stabbilit taħt il-Crown Agents Act1979 fir-Renju Unit, jew is-sussidjarji tiegħu.
2.   Kull Stat Membru għandu jkollu d-dritt li jipprovdi li d-Direttiva m’għandhiex tapplika għal dawk il-persuni li l-attivitajiet tagħhom bħala aġenti kummerċjali huma kkunsidrati sekondarji bil-liġi ta’ dak l-Istat Membru.”
B. Id-dritt Belġjan
6.
Id-Direttiva 86/653 ġiet trasposta fid-dritt Belġjan permezz tal-loi du 13 avril 1995 relative aux contrats d’agence commerciale (il-Liġi dwar il-Kuntratti tal-Aġenziji Kummerċjali tat-13 ta’ April 1995) (Moniteur belge tat-2 ta’ Ġunju 1995, p. 15621). L-Artikolu 1 ta’ din il-liġi, ikkodifikat fl-Artikolu I.11.1 tal-code de droit économique (il-Kodiċi tad-Dritt tal-Ekonomija), jiddefinixxi l-kuntratt ta’ aġenzija kummerċjali kif ġej:
“Il-kuntratt li permezz tiegħu waħda mill-partijiet, l-aġent kummerċjali, tkun inkarigata b’mod permanenti, u bi ħlas, mill-parti l-oħra, il-prinċipal, mingħajr ma tkun suġġetta għall-awtorità ta’ dan tal-aħħar, li tinnegozja u eventwalment tikkonkludi negozju għan-nom ta’ u f’isem il-prinċipal. L-aġent kummerċjali għandu jorganizza l-attivitajiet tiegħu kif jixtieq u jista’ jiddisponi liberament mill-ħin tiegħu.”
III. Il-fatti tal-kawża prinċipali
7.
Sanidel SA, kumpanija rregolata mid-dritt Belġjan, assenjat il-promozzjoni u l-bejgħ ta’ kċejjen tal-qjies fl-istabbiliment tagħha li jinsab fil-Belġju lil ZAKO SPRL, kumpannija rregolata mid-dritt Belġjan, ikkostitwita b’mod partikolari minn André Ghaye.
8.
A. Ghaye kien ilu jaħdem minn tmiem is-sena 2007 bħala l-maniġer tas-settur tal-kċejjen bil-qjies ta’ Sanidel mingħajr ma ġie stabbilit ebda ftehim bil-miktub bejn iż-żewġ partijiet. Kif tispjega l-qorti tar-rinviju, A. Ghaye kien jagħmel xogħolu fl-istabbiliment ta’ Sanidel b’mod sedentarju.
9.
Barra minn hekk, il-kompiti ta’ A. Ghaye kienu li jagħżel il-prodotti u l-fornituri kif ukoll il-politika kummerċjali, b’mod partikolari kien jilqa’ lill-klijenti, ifassal il-pjanti tal-kċejjen, iħejji kwotazzjonijiet, jinnegozja l-prezzijiet, jiffirma l-ordnijiet, jieħu l-kejl fuq il-post, isolvi t-tilwim, jiġġestixxi l-persunal tad-dipartiment tal-kċejjen tal-qjies, joħloq u jiġġestixxi s-sit tal-internet tal-bejgħ online, jiżviluppa l-bejgħ kif ukoll in-negozjar u jiffinalizza l-kuntratti ta’ subappalt f’isem Sanidel.
10.
F’Ottubru 2012, Sanidel innotifikat lil ZAKO li hija kienet ser ittemm ir-relazzjoni kuntrattwali tagħhom mingħajr kumpens u lanqas avviż minn qabel.
11.
Ir-rikors ippreżentat minn A. Ghaye quddiem it-tribunal du travail de Marche-en-Famenne (il-Qorti Industrijali ta’ Marche-en-Famenne) (il-Belġju) kontra Sanidel, li permezz tiegħu huwa talab il-ħlas ta’ diversi servizzi, ġie ddikjarat infondat. Din il-qorti qieset li A. Ghaye ma weriex li huwa eżerċita l-funzjonijiet tiegħu bħala parti minn kuntratt ta’ impjieg. Id-deċiżjoni ta’ din il-qorti ġiet ikkonfermata fl-appell mill-cour du travail de Liège (il-Qorti Industrijali ta’ Liège, il-Belġju). Madankollu l’ebda waħda minn dawn il-qrati ma ntalbet tiddeċiedi fuq il-kwistjoni dwar jekk il-ftehim inkwistjoni kienx kuntratt ta’ impriża jew kuntratt ta’ aġenzija kummerċjali.
12.
Fis-6 ta’ Ġunju 2016, ZAKO ressqet rikors quddiem il-qorti tar-rinviju fejn invokat l-eżistenza ta’ kuntratt ta’ impriża.
13.
Madankollu, skont Sanidel, il-ftehim inkwistjoni għandu jiġi kklassifikat bħala kuntratt ta’ aġenzija kummerċjali, u għalhekk dan ir-rikors huwa inammissibbli, peress li ġie ppreżentat wara l-iskadenza tat-terminu ta’ sena previst mil-leġiżlazzjoni Belġjana rilevanti.
14.
Il-Qorti tar-rinviju tindika li hija ma hijiex marbuta mill-klassifikazzjoni li l-partijiet jagħtu lill-kuntratt tagħhom. Madankollu, hija għandha dubji dwar il-klassifikazzjoni tal-ftehim konkluż bejn il-partijiet fil-kawża prinċipali, peress li din il-klassifikazzjoni hija deċiżiva għall-applikazzjoni tad-dispożizzjonijiet li jirregolaw it-termini li fihom il-kredituri għandhom jippreżentaw it-talbiet tagħhom quddiem il-qrati.
IV. Id-domandi preliminari u l-proċedura quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja
15.
F’dawn iċ-ċirkustanzi, it-tribunal de commerce de Liège (il-Qorti Industrijali ta’ Liège il-Belġju) iddeċidiet li tissospendi l-proċeduri quddiemha u li tagħmel id-domandi preliminari li ġejjin lill-Qorti tal-Ġustizzja:
“1)
L-Artikolu 1(2) tad-[Direttiva 86/653] għandu jiġi interpretat fis-sens li jeżiġi li aġent kummerċjali għandu jfittex u jżur il-klijenti jew il-fornituri barra mill-impriża tal-prinċipal?
2)
L-Artikolu 1(2) tad-Direttiva [86/653] għandu jiġi interpretat fis-sens li jeżiġi li l-aġent kummerċjali ma jkunx jista’ jwettaq kompiti oħrajn minbarra dawk marbutin man-negozju tal-bejgħ jew tax-xiri tal-merkanzija għall-prinċipali u mal-innegozjar u mal-konklużjoni ta’ dawn it-tranżazzjonijiet għan-nom u f’isem il-prinċipal?
3)
Fil-każ li tingħata risposta fin-negattiv għat-tieni domanda, l-Artikolu 1(2) tad-[Direttiva 86/653] għandu jiġi interpretat fis-sens li jeżiġi li huwa biss b’mod anċillari li l-aġent kummerċjali jkun jista’ jwettaq dawk il-kompiti li huma marbutin mal-innegozjar tal-bejgħ jew tax-xiri tal-merkanzija għall-prinċipali u mal-innegozjar u mal-konklużjoni ta’ dawn it-tranżazzjonijiet għan-nom u f’isem il-prinċipal?”
16.
It-talba għal deċiżjoni preliminari ġiet ippreżentata fir-Reġistru tal-Qorti tal-Ġustizzja fis-27 ta’ Lulju 2017.
17.
Ġew ippreżentati osservazzjonijiet bil-miktub minn Sanidel, mill-Gvern Ġermaniż u dak Taljan, kif ukoll mill-Kummissjoni Ewropea. Dawn il-persuni kkonċernati, bl-eċċezzjoni tal-Gvern Taljan, ipparteċipaw ukoll fis-seduta li saret fis-17 ta’ Mejju 2018.
V. Analiżi
A. Fuq l-ewwel domanda preliminari
18.
Permezz tal-ewwel domanda preliminari tagħha, il-qorti tar-rinviju tixtieq tkun taf jekk l-Artikolu 1(2) tad-Direttiva 86/653 għandux jiġi interpretat bħala li jeżiġi li l-aġent kummerċjali jeżerċita l-attivitajiet tiegħu b’mod itineranti, barra mill-istabbilimenti tal-prinċipal.
19.
Il-partijiet ikkonċernati kollha li ppreżentaw osservazzjonijiet jaqblu li għandha tingħata risposta negattiva għal din id-domanda. B’mod ġenerali, huma jsostnu li d-Direttiva 86/653 ma tipprevedix li l-aġent kummerċjali għandu jeżerċita l-attività tiegħu b’mod itineranti.
1.
Fuq il-kundizzjonijiet għall-klassifikazzjoni ta’ aġent kummerċjali (kriterji pożittivi)
20.
Kif semmejt fl-introduzzjoni ta’ dawn il-konklużjonijiet, il-persuni li l-attività tagħhom kienet tikkonsisti fil-bejgħ ta’ merkanzija lil klijenti kienu tradizzjonalment imsejħa “kummerċjanti li jivvjaġġaw”. Dan il-kunċett jista’ jissuġġerixxi li l-attività eżerċitata minn dawn il-persuni kienet ta’ natura itineranti.
21.
Barra minn hekk, filwaqt li l-qorti tar-rinviju tindika fit-talba tagħha għal deċiżjoni preliminari li parti mid-duttrina, iċċitata minn Sanidel, issostni li l-ivvjaġġar għat-tiftix ta’ klijenti ma huwiex essenzjali għall-kuntratt ta’ aġenzija kummerċjali, ninnota li, skont parti oħra mid-duttrina, l-ivvjaġġar għat-tfittix tal-klijenti huwa inerenti għar-rwol tal-aġent, b’tali mod li persuna li l-attività tagħha hija li tilqa’ lill-klijenti, mingħajr ma twettaq attività ta’ bejgħ dirett fid-dar tal-klijenti, ma tistax titqies bħala aġent kummerċjali (
3
).
22.
Madankollu, l-ewwel nett, il-leġiżlatur tal-Unjoni ma użax il-kunċett ta’ “kummerċjant vjaġġatur” fid-Direttiva 86/653. Għalhekk, l-użu tal-kunċett ta’ “aġent kummerċjali” f’din id-Direttiva jista’ jkun indikazzjoni tal-fatt li l-leġiżlatur tal-Unjoni ried li, bid-definizzjoni tal-kamp ta’ applikazzjoni ta’ din id-direttiva, jitbiegħed mit-tifsira tradizzjonali tal-attività tal-bejgħ ta’ oġġetti lill-klijenti.
23.
It-tieni nett, hija ġurisprudenza stabbilita li l-protezzjoni tad-Direttiva 86/653 għandha tingħata lill-persuni li jissodisfaw il-kundizzjonijiet stabbiliti, b’mod partikolari, fl-Artikolu 1(2) tagħha (
4
). L-introduzzjoni ta’ kundizzjonijiet addizzjonali tillimita għalhekk il-portata tal-protezzjoni kif stabbilita mil-leġiżlatur tal-Unjoni u din hija r-raġuni għaliex il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li l-protezzjoni tad-Direttiva 86/653 ma tistax tiġi suġġetta għal kundizzjonijiet li ma jinsabux f’din id-direttiva, għad-detriment tal-persuni li jwettqu l-kompiti msemmija fl-Artikolu 1(2) tagħha (
5
).
24.
F’dak li jirrigwarda l-kwistjoni mqajma permezz tal-ewwel domanda, la fl-Artikolu 1(2) tad-Direttiva 86/653 u lanqas f’dispożizzjonijiet oħra ta’ din id-direttiva, ma nsib indikazzjonijiet li jimmilitaw favur l-interpretazzjoni li persuni li jiżvolġu l-attivitajiet stipulati f’din l-ewwel dispożizzjoni b’mod sedentarju huma esklużi mill-kamp ta’ applikazzjoni ta’ din id-direttiva (
6
).
25.
Fit-tielet lok, bħall-Gvern Ġermaniż, inqis li interpretazzjoni kuntrarja tal-Artikolu 1(2) tad-Direttiva 86/653 teskludi mill-benefiċċju tal-protezzjoni tagħha lil persuni li bl-użu ta’ mezzi teknoloġiċi moderni, iwettqu kompiti simili għal dawk imwettqa b’mod itineranti, minn aġenti kummerċjali li jivvjaġġaw. Huwa importanti li jiġi enfasizzat li dawn il-mezzi teknoloġiċi moderni, jagħmluha possibbli li jiġu impjegati, b’mod partikolari, persuni li għandhom problemi motorji.
26.
Bħala konklużjoni intermedja, nikkonstata, fl-ewwel lok, li n-natura itineranti tal-attività mwettqa bl-ebda mod ma tirriżulta mill-kunċett ta’ “aġent kummerċjali”. It-tieni nett, ma hemm xejn fid-Direttiva 86/653 li jindika li l-leġiżlatur tal-Unjoni kellu l-intenzjoni li jintroduċi kundizzjoni dwar l-ivvjaġġar fid-definizzjoni tal-aġent kummerċjali prevista fl-Artikolu 1(2) ta’ din id-direttiva. Fl-aħħar nett u t-tielet nett, l-assenza ta’ differenzi sostanzjali bejn il-persuni li jwettqu l-kompiti msemmija fl-Artikolu 1(2) tal-imsemmija direttiva 86/653 b’mod itineranti u dawk li jwettquhom b’mod sedentarju ma jiġġustifikax l-introduzzjoni ta’ tali kundizzjoni.
2.
Fuq il-kundizzjonijiet li jipprekludu l-klassifikazzjoni ta’ aġent kummerċjali (kriterji negattivi)
27.
Barra minn hekk, naqbel mal-pożizzjoni tal-Kummissjoni li tgħid li aġent kummerċjali jista’ jeżerċita l-attività tiegħu b’mod sedentarju, sakemm tali sedentarjetà ma tippreġudikax l-indipendenza tiegħu mill-prinċipal.
28.
Jirriżulta mill-Artikolu 1(2) tad-Direttiva 86/653 li l-attività ta’ aġent kummerċjali għandha tkun indipendenti. Għalhekk, il-modi ta’ twettiq tal-kompiti ta’ intermedjarju li jistgħu jwasslu għat-telf tal-indipendenza ta’ dan l-aġent ma jippermettux il-klassifikazzjoni ta’ aġent kummerċjali fis-sens ta’ din id-dispożizzjoni.
29.
Jidhirli li din l-interpretazzjoni hija kkorroborata mill-analiżi tal-ħidma preparatorja li wasslet għall-adozzjoni tad-Direttiva 86/653.
30.
Kif jirriżulta mill-Artikolu 5(2)(e), tal-Proposta għad-Direttiva 86/653 (
7
), il-Kummissjoni inizjalment kienet ipproponiet li tippreċiża l-portata tal-obbligu tal-aġent kummerċjali li jobdi l-istruzzjonijiet tal-prinċipal, fis-sens li dan l-obbligu kien ikun impost fuqu “sa fejn [dawn l-istruzzjonijiet] ma jaffettwawx essenzjalment l-indipendenza tal-aġent” [traduzzjoni mhux uffiċjali].
31.
Jidhirli li kjarifika bħal din turi li l-Kummissjoni kienet ikkunsidrat li, f’ċerti każijiet, il-mod li bih isiru l-attivitajiet relatati man-negozjar jew mal-konklużjoni tat-tranżazzjonijiet ta’ xiri jew ta’ bejgħ jista’ joħloq relazzjoni ta’ subordinazzjoni li, kif kien jirriżulta mill-Artikolu 2 tal-proposta inizjali għad-Direttiva 86/653, ma kienx jippermetti l-klassifikazzjoni ta’ aġent kummerċjali.
32.
Ċertament, l-Artikolu 3(2)(ċ) tad-Direttiva 86/653 ma jipprovdi ebda preċiżjoni simili fir-rigward tal-portata tal-obbligu ta’ konformità mal-istruzzjonijiet tal-prinċipal. Skont din id-dispożizzjoni, b’mod partikolari, l-aġent kummerċjali għandu jikkonforma ma’ struzzjonijiet raġonevoli mogħtija mill-prinċipal tiegħu.
33.
Madankollu, nikkunsidra li n-nuqqas ta’ tali kjarifika dwar ir-rabta bejn is-subordinazzjoni għall-istruzzjonijiet ta’ prinċipal u l-indipendenza ta’ aġent kummerċjali fl-Artikolu 3(2)(ċ) tad-Direttiva 86/653 ma jistax jitqies li jitbiegħed mill-ispirtu tal-proposta inizjali tal-Kummissjoni. Fil-fatt, nikkunsidra li din il-kjarifika ma kinitx meħtieġa peress li l-indipendenza hija element fundamentali tad-definizzjoni ta’ aġent kummerċjali, li tinsab fl-Artikolu 1(2) ta’ din id-direttiva.
34.
Barra minn hekk, inqis li min-nuqqas ta’ din il-kjarifika għandu jiġi konkluż li l-leġiżlatur tal-Unjoni qies li l-indipendenza tal-aġent kummerċjali ma tistax tiġi kkontestata biss minħabba s-subordinazzjoni għall-istruzzjonijiet ta’ prinċipal, iżda wkoll minħabba arranġamenti oħra li jikkonċernaw il-kompiti ta’ aġent.
35.
Għalhekk, inqis li l-preżenza personali kontinwa fl-istabbilimenti ta’ prinċipal, li twassal għal dipendenza totali fuq it-tagħmir u l-persunal tiegħu, tista’, f’ċerti każijiet, twassal biex l-aġent kummerċjali jitlef l-indipendenza tiegħu. Madankollu, jirriżulta mit-talba għal deċiżjoni preliminari li, f’dan il-każ, A. Ghaye kien kompletament indipendenti u kien jaħdem f’awtonomija sħiħa mal-klijenti, mal-fornituri u mal-intraprendituri.
36.
Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet ippreżentati iktar ’il fuq, nipproponi li r-risposta tal-Qorti tal-Ġustizzja għall-ewwel domanda preliminari tkun li l-Artikolu 1(2) tad-Direttiva 86/653 għandu jiġi interpretat fis-sens li ma jeżiġix li aġent kummerċjali jeżerċita l-attivitajiet tiegħu b’mod itineranti, barra mill-istabbilimenti ta’ prinċipal.
B. Fuq it-tieni u t-tielet domanda preliminari
37.
Permezz tat-tieni domanda preliminari tagħha, il-qorti tar-rinviju tistaqsi, essenzjalment, jekk il-kunċett ta’ “aġent kummerċjali” fis-sens tad-Direttiva 86/653 jipprekludix li dan l-aġent iwettaq kompiti oħrajn minbarra dawk marbutin man-negozju tal-bejgħ jew tax-xiri tal-merkanzija għall-prinċipal u mal-innegozjar u mal-konklużjoni ta’ dawn it-tranżazzjonijiet għan-nom ta’ u f’isem il-prinċipal. Permezz tat-tielet domanda tagħha, il-qorti tar-rinviju tistaqsi jekk dawn il-kompiti jistgħux jitwettqu minn aġent kummerċjali meta l-importanza tagħhom ma tippermettilhomx li jitqiesu bħala sekondarji għall-funzjoni essenzjali ta’ aġent kummerċjali, kif previst f’din id-direttiva. It-tielet domanda hija magħmula fil-każ li l-Qorti tal-Ġustizzja twieġeb għat-tieni domanda fis-sens li dawn iż-żewġ kategoriji ta’ kompiti jistgħu jkunu kumulattivi.
38.
Il-Kummissjoni għandha dubji fir-rigward tal-ammissibbiltà tat-tielet domanda. Fil-fehma tagħha, sa fejn id-deċiżjoni tar-rinviju tippreċiża li l-kompiti eżerċitati minn ZAKO bħala aġent kummerċjali u l-kompiti l-oħrajn fdati lilha minn Sanidel kienu ta’ importanza ugwali, it-tielet domanda hija ipotetika.
39.
Madankollu, kif tosserva l-Kummissjoni, il-qorti tar-rinviju tindika li, f’dan il-każ, dawn iż-żewġ kategoriji ta’ kompiti kellhom l-istess importanza. Għalhekk, sabiex tingħata risposta utli lill-qorti tar-rinviju, għandu jiġi eżaminat ukoll jekk il-kompiti differenti minn dawk imsemmija fl-Artikolu 1(2) tad-Direttiva 86/653, jistgħux jitwettqu meta l-importanza tagħhom ma tippermettix li jitqiesu bħala sekondarji għall-funzjoni essenzjali ta’ aġent kummerċjali. Għal dawn ir-raġunijiet nikkunsidra li t-tielet domanda hija ammissibbli.
40.
Barra minn hekk, minħabba n-natura tat-tieni domanda, jeħtieġ li, sabiex tingħata risposta għaliha, għandha tiġi indirizzata l-kwistjoni legali mqajma permezz tat-tielet domanda. Għalhekk, inqis li, minħabba l-konnessjoni tagħhom, it-tieni u t-tielet domanda għandhom jiġu mwieġba flimkien.
1.
Il-pożizzjonijiet tal-partijiet
41.
Il-Gvern Ġermaniż u dak Taljan ipproponew li tingħata risposta konġunta għat-tieni u t-tielet domandi, filwaqt li Sanidel u l-Kummissjoni jipproponu li tingħata risposta separata. Madankollu, il-partijiet interessati kollha jaqblu fuq il-fatt li aġent kummerċjali, jista’ jwettaq kompiti differenti minn dawk imsemmija fl-Artikolu 1(2) tad-Direttiva 86/653.
42.
Madankollu, nosserva li l-partijiet ikkonċernati jressqu żewġ pożizzjonijiet distinti fir-rigward tan-natura ta’ dawn il-kompiti differenti li jistgħu jitwettqu minn aġent kummerċjali.
43.
Minn naħa, skont il-Gvern Ġermaniż, l-Artikolu 1(2) tad-Direttiva 86/653 għandu jiġi interpretat fis-sens li l-aġent kummerċjali jista’, bħala prinċipju, iwettaq kompiti oħra barra dawk li huma relatati man-negozjar tal-bejgħ jew tax-xiri ta’ merkanzija għall-prinċipal u man-negozjar u l-konklużjoni ta’ dawn it-tranżazzjonijiet f’isem u għan-nom tal-prinċipal.
44.
B’mod konsistenti ma’ dan l-approċċ, f’dak li jikkonċerna t-tieni domanda preliminari, il-Kummissjoni tqis li hemm lok li l-Artikolu 1(2) tad-Direttiva 86/653 jiġi interpretat fis-sens li ma jipprekludix li l-aġent kummerċjali jwettaq kompiti oħra barra dawk marbuta man-negozjar ta’ bejgħ jew ta’ xiri ta’ merkanzija għall-prinċipal. Fir-rigward tat-tielet domanda, il-Kummissjoni ssostni li tali kompiti ma għandhomx jiġu eżerċitati b’mod sekondarju. Barra minn hekk, sa fejn l-attivitajiet ta’ aġent kummerċjali u dawk tal-impjegat jitwettqu bl-istess mod, jista’ jiġi kkunsidrat li, f’dan il-każ, jeżistu żewġ tipi ta’ kuntratti li huma simili għal xulxin, jiġifieri kuntratt ta’ aġenzija kummerċjali li jkopri l-attivitajiet relatati u kuntratt għal attivitajiet ta’ intrapriża jew għal attivitajiet b’salarju. Kull wieħed minn dawn il-kuntratti għandu jkun irregolat minn regoli speċifiċi għalih.
45.
Min-naħa l-oħra, il-Gvern Taljan jipproponi li tingħata risposta konġunta għat-tieni u għat-tielet domandi fis-sens li l-kuntratt ta’ aġenzija jista’ jinkludi obbligi sekondarji għall-aġent kummerċjali, sakemm dawn ma jbiddlux il-kuntratt billi jibqgħu ta’ rilevanza sempliċement strumentali għall-obbligu prinċipali ta’ dan l-aġent.
46.
Bl-istess mod, Sanidel tikkunsidra, f’dak li jirrigwarda t-tieni domanda, li mid-Direttiva 86/653 ma jirriżultax li aġent kummerċjali għandu jiddedika l-ħin kollu tiegħu, esklużivament, għall-kompiti msemmija fl-Artikolu 1(2) ta’ din id-direttiva. Madankollu, fir-rigward tat-tielet domanda, Sanidel tippreċiża li huwa importanti li kompiti oħrajn ikunu marbuta mal-attività ta’ negozjar u tal-bejgħ, jiġifieri li jkunu meħtieġa jew essenzjali għall-eżekuzzjoni tal-kuntratt ta’ aġenzija kummerċjali.
2.
Evalwazzjoni
47.
Sabiex tingħata risposta għat-tieni u t-tielet domanda preliminari magħmula mill-qorti tar-rinviju, jeħtieġ l-ewwel nett li tiġi eżaminata d-Direttiva 86/653 sabiex jiġi ddeterminat jekk, fil-prinċipju, tipprekludix li aġent kummerċjali jwettaq kompiti li ma jaqgħux taħt il-funzjoni essenzjali tiegħu, kif prevista f’din id-direttiva. Fit-tieni lok, inqis li jeħtieġ li jiġu eżaminati d-dubji tal-qorti tar-rinviju dwar il-klassifikazzjoni tal-ftehim konkluż bejn il-partijiet fil-kawża prinċipali fid-dawl tad-Direttiva 86/653.
a)
Fuq l-eżerċizzju ta’ kompiti differenti minn dawk imsemmija fl-Artikolu 1(2) tad-Direttiva 86/653
48.
Għandu jiġi osservat, qabel kollox, li, skont l-Artikolu 2(2) tad-Direttiva 86/653, l-Istati Membri jistgħu jipprevedu li din id-direttiva ma tapplikax għal dawk il-persuni li jeżerċitaw l-attivitajiet ta’ aġent kummerċjali li huma kkunsidrati sekondarji bil-liġi ta’ dak l-Istat Membru.
49.
Jidher li ftit Stati Membri għamlu użu minn din il-possibbiltà (
8
). Madankollu, irrispettivament mill-kwistjoni dwar l-użu effettiv tal-possibbiltà msemmija fl-Artikolu 2(2) tad-Direttiva 86/653, il-fatt li din il-possibbiltà ġiet prevista mil-leġiżlatur tal-Unjoni turini li, fil-prinċipju, jistgħu jingħaqdu kompiti oħra ma’ dawk li jaqgħu taħt l-Artikolu 1(2) ta’ din id-direttiva (
9
).
50.
Barra minn hekk, la jirriżulta minn din id-dispożizzjoni u lanqas minn xi dispożizzjoni oħra ta’ din id-direttiva li, biex titqies bħala aġent kummerċjali indipendenti, persuna tista’ twettaq kompiti li jaqgħu taħt din l-ewwel dispożizzjoni b’mod sekondarju biss. Min-naħa l-oħra, xejn ma jipprekludi li dik il-persuna twettaq, b’mod sekondarju, il-kompiti deskritti fl-Artikolu 1(2) tal-imsemmija direttiva.
51.
Ċertament, l-Artikolu 1(2) tad-Direttiva 86/653 jeżiġi li aġent kummerċjali jkollu l-awtorità jwettaq il-kompiti msemmija f’din id-dispożizzjoni b’mod permanenti. Għaldaqstant, fil-prinċipju, aġent għandu jkun inkarigat mill-prinċipal b’mandat permanenti (
10
). Madankollu, id-duttrina tqis li l-attivitajiet eżerċitati fuq bażi sekondarja jistgħu jissodisfaw ir-rekwiżit tal-permanenza (
11
). Fil-fatt, dan ir-rekwiżit, kif previst fl-Artikolu 1(2) tad-Direttiva 86/653, ma għandux jiġi konfuż mar-rekwiżit ta’ prevalenza li ma hijiex imposta minn din id-Direttiva (
12
).
52.
Fl-aħħar nett, kif jirriżulta mill-analiżi tiegħi dwar l-ewwel domanda preliminari (
13
), il-modi li bihom jistgħu jitwettqu l-kompiti ta’ aġent kummerċjali ma għandhomx itellfulu l-indipendenza tiegħu. F’ċerti każi, il-fatt li aġent kummerċjali jwettaq ukoll kompiti oħrajn minbarra dawk imsemmija fl-Artikolu 1(2) tad-Direttiva 86/653 jista’ jikkomprometti l-indipendenza tiegħu. Madankollu, bl-eċċezzjoni ta’ din ir-restrizzjoni, l-akkumulazzjoni tal-kompiti jidhirli li hija permissibbli taħt is-sistema prevista minn din id-direttiva. F’dan il-kuntest għandu jitfakkar li l-qorti tar-rinviju tindika li, f’dan il-każ, A. Ghaye kien igawdi minn awtonomija u indipendenza totali.
53.
Fil-qosor, il-kunsiderazzjonijiet preċedenti jistgħu jikkostitwixxu indikazzjoni li d-Direttiva 86/653 ma tipprekludix li aġent kummerċjali jwettaq kompiti differenti minn dawk imsemmija fl-Artikolu 1(2) ta’ din id-direttiva. Barra minn hekk, ma huwiex wisq relevanti jekk tali kompiti jitwettqux b’mod sekondarju jew le.
b)
Fuq il-klassifikazzjoni tal-ftehim inkwistjoni u l-applikabbiltà tad-Direttiva 86/653
1) L-identifikazzjoni tal-problema
54.
Il-qorti tar-rinviju tindika li huwa importanti li jiġi kklassifikat it-tip ta’ ftehim konkluż bejn il-partijiet fil-kawża prinċipali sabiex jiġi deċiż jekk it-terminu relattiv għall-kuntratti ta’ aġenzija kummerċjali huwiex applikabbli f’dan il-każ. Huwa f’dan il-kuntest li, permezz tat-tieni u t-tielet domanda preliminari tagħha, il-qorti tar-rinviju tistaqsi jekk it-twettiq ta’ kompiti oħrajn minbarra dawk marbutin man-negozjar u l-konklużjoni ta’ negozju għall-prinċipal jistax jibdel it-tip ta’ ftehim ta’ aġenzija kummerċjali fejn dawn il-kompiti ma jkunux sekondarji.
55.
Dawn il-mistoqsijiet jinstabu wkoll fl-osservazzjonijiet bil-miktub tal-Kummissjoni, sa fejn din tal-aħħar tikkunsidra li hemm żewġ tipi ta’ kuntratti f’sitwazzjoni bħal dik fil-kawża prinċipali fejn l-attivitajiet ta’ aġent kummerċjali u dawk ta’ impjegat jitwettqu bl-istess mod. F’dan ir-rigward, b’risposta għal mistoqsija tal-Qorti tal-Ġustizzja magħmula waqt is-seduta, il-Kummissjoni indikat li meta, skont il-liġi applikabbli, kuntratt ma jkunx jista’ jinqasam, dan il-kuntratt għandu jiġi kklassifikat skont l-elementi ewlenin tiegħu.
56.
L-istess jgħodd għall-osservazzjonijiet bil-miktub ta’ Sanidel u tal-Gvern Taljan sa fejn huma jqisu li aġent kummerċjali jista’ jwettaq kompiti differenti minn dawk imsemmija fl-Artikolu 1(2) tad-Direttiva 86/653 sakemm dawn il-kompiti ma jibdlux il-kuntratt ta’ aġenzija kummerċjali.
57.
Jidhirli li dawn il-kunsiderazzjonijiet kollha jirriflettu l-approċċ klassiku tad-dritt privat, li jikkonsisti fil-klassifikazzjoni tal-kuntratt biex tiġi applikata l-iskema xierqa għalih. Ċerti leġiżlaturi nazzjonali jiddefinixxu tipi ta’ kuntratti (
14
). Tali definizzjoni tiddetermina l-kamp ta’ applikazzjoni tad-dispożizzjonijiet dwar id-drittijiet u l-obbligi li jirriżultaw minn tip ta’ kuntratt partikolari.
58.
Madankollu, f’ċerti każijiet, il-ftehim konkluż bejn il-partijiet għandu elementi karatteristiċi ta’ diversi tipi ta’ kuntratti. Dawn l-hekk imsejħa kuntratti mħallta xi drabi joħolqu problema biex jiġu kklassifikati.
59.
Biex jirrimedja din is-sitwazzjoni, il-leġiżlatur nazzjonali għandu l-għażla bejn diversi opzjonijiet. Waħda minnhom, proposta mill-Kummissjoni, hija dik li l-ftehim konkluż bejn il-partijiet jinqasam f’żewġ kuntratti. Opzjoni oħra hija li l-kuntratt jitqies bħala kuntratt wieħed imħallat b’żewġ partijiet, fejn kull waħda minn dawn il-partijiet għandha tkun irregolata mir-regoli speċifiċi għaliha. Kuntratt imħallat bħal dan jista’ wkoll jitqies li huwa rregolat biss mid-dispożizzjonijiet ġenerali tad-dritt tal-obbligi kuntrattwali. Huwa l-leġiżlatur nazzjonali li jagħżel kif jikklassifika l-kuntratti mħallta.
2) Fuq id-determinazzjoni tal-kamp ta’ applikazzjoni tad-Direttiva 86/653
60.
Sabiex tingħata risposta għall-problema legali mqajma fil-kuntest tat-tieni u t-tielet domandi preliminari dwar il-klassifikazzjoni tal-ftehim inkwistjoni, jeħtieġ li wieħed jirreferi għall-kamp ta’ applikazzjoni tad-Direttiva 86/653. F’dan ir-rigward nosserva li l-leġiżlatur tal-Unjoni ma ddefinixxiex il-kuntratt ta’ aġenzija kummerċjali fil-kuntest ta’ din id-direttiva. Għall-kuntrarju, il-kunċett ta’ “aġent kummerċjali” biss huwa ddefinit fl-Artikolu 1(2), tal-imsemmija direttiva, moqri flimkien mal-Artikolu 1(3) u mal-Artikolu 2(1) tagħha.
61.
Għandu jiġi osservat li huwa bl-użu tad-definizzjoni tal-kunċett ta’ “aġent kummerċjali” li l-leġiżlatur tal-Unjoni ddetermina il-kamp ta’ applikazzjoni tad-Direttiva 86/653. Barra minn hekk, l-Artikoli 1 u 2 ta’ din id-direttiva jinsabu fil-kapitolu intitolat “Il-Kamp ta’ l-applikazzjoni”. Din il-loġika tirriżulta wkoll mit-titolu tad-Direttiva 86/653: din ma tikkoordinax id-drittijiet dwar il-kuntratti ta’ aġenzija kummerċjali iżda l-liġijiet tal-Istati Membri li jirrigwardaw l-aġenti kummerċjali li jaħdmu għal rashom. Dan l-approċċ fir-rigward tad-determinazzjoni tal-kamp ta’ applikazzjoni tal-imsemmija direttiva huwa rifless ukoll fil-ġurisprudenza li tgħid li din id-direttiva hija intiża għall-protezzjoni ta’ persuni li għandhom il-kwalità ta’ aġenti kummerċjali (
15
).
62.
Għandu jiġi osservat li dan l-approċċ fir-rigward tad-determinazzjoni tal-kamp ta’ applikazzjoni tad-Direttiva 86/653 huwa differenti minn dak segwit f’direttivi oħrajn li jarmonizzaw l-aspetti speċifiċi tad-dritt privat. Pereżempju, id-Direttiva 2008/48/KE (
16
) tapplika għal ftehim ta’ kreditu, kif jirriżulta mill-Artikolu 1(1) tagħha. Barra mill-qasam tal-protezzjoni tal-konsumaturi, meqjusin bħala partijiet dgħajfa f’relazzjonijiet kuntrattwali, wieħed jista’ jsemmi d-Direttiva 2002/47/KE (
17
) li hija applikabbli, skont l-Artikolu 1(1) tagħha, għall-arranġamenti dwar il-kollateral finanzjarju fil-forma ta’ flus kontanti jew ta’ strumenti finanzjarji u li jistabbilixxi arranġamenti partikolari għall-arranġament kollaterali finanzjarju bħala strument legali partikolari (
18
).
3) Konsegwenzi misluta mid-determinazzjoni tal-kamp ta’ applikazzjoni tad-Direttiva 86/653
63.
Filwaqt li l-leġiżlatur tal-Unjoni introduċa definizzjoni tal-aġent kummerċjali fl-Artikolu 1(2) tad-Direttiva 86/653, jidhirli li xi leġiżlaturi nazzjonali għażlu li jiddefinixxu l-kuntratt ta’ aġenzija kummerċjali (
19
). Nassumi li, għal dawn il-leġiżlaturi, il-fatt li jiġi rregolat il-kuntratt ta’ aġenzija fid-dritt nazzjonali kien iġġustifikat mil-lat prattiku. Barra minn hekk, id-Direttiva 86/653 fiha d-dispożizzjonijiet essenzjali ta’ kuntratt ta’ aġenzija (
20
) u hija ġurisprudenza stabbilita li din id-direttiva għandha l-għan li tarmonizza d-dritt tal-Istati Membri fir-rigward tar-relazzjonijiet ġuridiċi bejn il-partijiet f’kuntratt ta’ aġenzija kummerċjali (
21
).
64.
Madankollu, il-fatt li l-leġiżlatur tal-Unjoni ddetermina l-kamp ta’ applikazzjoni tad-Direttiva 86/653 billi ma bbażax ruħu fuq il-kunċett ta’ “kuntratt ta’ aġenzija kummerċjali”, iżda fuq dak ta’ “aġent kummerċjali”, iġegħelni naħseb li huwa ried jiżgura li d-dispożizzjonijiet ta’ din id-direttiva japplikaw indipendentement mill-klassifikazzjoni ta’ ftehim imħallat li jorbot persuna li twettaq il-kompiti msemmija fl-Artikolu 1(2) ta’ din id-direttiva mal-parti kontraenti tagħha. Barra minn hekk, tali determinazzjoni tal-kamp ta’ applikazzjoni hija konsistenti mal-loġika ta’ din l-istess direttiva sa fejn is-sistema stabbilita minn din id-direttiva hija obbligatorja, għall-inqas fir-rigward ta’ ċerti aspetti tagħha (
22
).
65.
B’hekk, fl-ewwel lok, meta jiġi stabbilit li persuna twettaq il-kompiti msemmija fl-Artikolu 1(2) tad-Direttiva 86/653 taħt il-kundizzjonijiet stabbiliti fih, b’mod partikolari rigward l-indipendenza u l-permanenza tal-mandat tagħha, mingħajr ma taqa’ fl-eċċezzjonijiet previsti fl-Artikolu 1(3), u fl-Artikolu 2(1) ta’ din id-direttiva, l-imsemmija direttiva tapplika sa fejn din il-persuna twettaq il-funzjonijiet ta’ aġent kummerċjali. Konsegwentement, il-fatt li persuna twettaq ukoll kompiti differenti minn dawk imsemmija fl-Artikolu 1(2) ta’ din l-istess direttiva ma jistax, fih innifsu, iċaħħadha mill-istatus ta’ aġent kummerċjali fis-sens ta’ din id-direttiva.
66.
It-tieni nett, f’dak li jirrigwarda l-kwistjoni legali dwar il-klassifikazzjoni tal-ftehim konkluż bejn il-partijiet fil-kawża prinċipali, li wasslet lill-qorti tar-rinviju biex tagħmel it-tieni u t-tielet domandi preliminari, ninnota li d-Direttiva 86/653 ma tarmonizzax it-termini li fihom l-aġenti kummerċjali għandhom iressqu l-applikazzjoni tagħhom għat-twettiq tal-kompiti msemmija fl-Artikolu 1(2) ta’ din id-direttiva. L-istess japplika għat-termini għat-twettiq tal-kompiti differenti minn dawk imsemmija f’din id-dispożizzjoni. Barra minn hekk, l-imsemmija direttiva ma teżiġix li d-dispożizzjonijiet tad-dritt nazzjonali li jirregolaw l-eżerċizzju tal-kompiti ta’ aġent kummerċjali japplikaw għall-kompiti mhux relatati mal-funzjoni essenzjali ta’ dan l-aġent, kif previst minn din id-direttiva.
67.
Madankollu, kif jirriżulta mill-punti 64 u 65 ta’ dawn il-konklużjonijiet, intermedjarju li jaħdem għal rasu ma jitlifx l-istatus tiegħu ta’ aġent kummerċjali minħabba l-eżerċizzju ta’ funzjonijiet differenti minn dawk imsemmija fl-Artikolu 1(2) tad-Direttiva 86/653.
68.
Għaldaqstant, jiena tal-fehma li, tkun xi tkun is-soluzzjoni magħżula fid-dritt nazzjonali f’dak li jikkonċerna l-klassifikazzjoni ta’ kuntratti mħallta (
23
), l-eżerċizzju ta’ funzjonijiet differenti minn dawk relatati man-negozjar u mal-konklużjoni ta’ negozju għall-prinċipal ma jistax iħassar kompletament il-klassifikazzjoni tal-ftehim konkluż bejn il-partijiet bħala aġenzija kummerċjali, anki meta tali kompiti oħra ma humiex sekondarji għall-funzjoni essenzjali ta’ aġent kummerċjali prevista mid-Direttiva 86/653. Barra minn hekk, għalkemm id-dritt nazzjonali ma pprovdiex soluzzjoni ċara dwar is-separazzjoni ta’ dawn iż-żewġ kategoriji ta’ kompiti, hemm lok li, sa fejn hu possibbli, tiġi adottata l-klassifikazzjoni ta’ kuntratt ta’ aġenzija kummerċjali permezz tal-liġi applikabbli, għall-inqas fir-rigward tal-kompiti li jaqgħu taħt l-Artikolu 1(2) tad-Direttiva 86/653.
69.
Fid-dawl ta’ dawn l-argumenti, nipproponi li r-risposta tal-Qorti tal-Ġustizzja għat-tieni u t-tielet domanda preliminari għandha tkun li l-Artikolu 1(2) tad-Direttiva 86/653 għandu jiġi interpretat fis-sens li dan ma jipprekludix li aġent kummerċjali jwettaq kompiti oħra barra dawk imsemmija f’din id-dispożizzjoni. Huwa irrilevanti li tali kompiti oħra jistgħu jitqiesu sekondarji għall-funzjoni essenzjali ta’ aġent kummerċjali. Barra minn hekk, sa fejn l-aġent kummerċjali jwettaq il-kompiti li jaqgħu taħt l-Artikolu 1(2) ta’ din id-direttiva, id-dispożizzjonijiet nazzjonali li jittrasponu l-imsemmija direttiva huma applikabbli indipendentement mis-soluzzjoni adottata fid-dritt nazzjonali f’dak li jikkonċerna l-klassifikazzjoni ta’ kuntratti mħallta.
VI. Konklużjoni
70.
Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti kollha, nipproponi li l-Qorti tal-Ġustizzja tirrispondi għad-domandi preliminari mressqa mit-Tribunal de commerce de Liège (il-Qorti Industrijali ta’ Liège, il-Belġju) kif ġej:
1)
L-Artikolu 1(2) tad-Direttiva tal-Kunsill 86/653/KEE tat-18 ta’ Diċembru 1986 dwar il-koordinazzjoni tal-liġijiet tal-Istati Membru li jirrigwardaw aġenti kummerċjali li jaħdmu għal rashom, għandu jiġi interpretat fis-sens li ma jeżiġix li aġent kummerċjali jeżerċita l-attivitajiet tiegħu b’mod itineranti, barra mill-istabbilimenti ta’ prinċipal.
2)
L-Artikolu 1(2) tad-Direttiva 86/653 għandu jiġi interpretat fis-sens li huwa ma jipprekludix li aġent kummerċjali jwettaq kompiti oħra barra dawk imsemmija f’din id-dispożizzjoni. Huwa irrilevanti li tali kompiti oħra jistgħu jitqiesu sekondarji għall-funzjoni essenzjali ta’ aġent kummerċjali. Barra minn hekk, sa fejn dan l-aġent kummerċjali jwettaq il-kompiti li jaqgħu taħt l-Artikolu 1(2) ta’ din id-direttiva, id-dispożizzjonijiet nazzjonali li jittrasponu l-imsemmija direttiva huma applikabbli indipendentement mis-soluzzjoni adottata fid-dritt nazzjonali fir-rigward tal-klassifikazzjoni ta’ kuntratti mħallta.
(
1
)	Lingwa oriġinali: il-Franċiż.
(
2
)	Direttiva tal-Kunsill tat-18 ta’ Diċembru 1986 dwar il-koordinazzjoni tal-liġijiet ta’ l-Istati Membru li jirrigwardaw aġenti kummerċjali li jaħdmu għal rashom (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 6, Vol. 17, p. 177).
(
3
)	Ara, f’dan is-sens, Verbraeken, C., de Schoutheete, A., “La loi 13 avril 1995 relative au contrat d’agence commerciale”, Journal des tribunaux Nru 5764 (1995), p. 463 u 464. Ara wkoll, f’dan is-sens, Bogaert, G. De Keersmaeker, Ch., Van Ranst, N., f’Bogaert, G., Lohmann, U. (dir.), Commercial Agency and Distribution Agreements. Law and Practice in the Member States of the European Union, Kluwer Law International, Den Haag – Londra – Boston, 2000, p. 109.
(
4
)	Ara, f’dan is-sens, is-sentenzi tat-30 ta’ April 1998, Bellone (C‑215/97, EU:C:1998:189, punt 13), u tad-9 ta’ Novembru 2000, Ingmar (C‑381/98, EU:C:2000:605, punt 20).
(
5
)	Ara, f’dan is-sens, is-sentenzi tat-30 ta’ April 1998, Bellone (C‑215/97, EU:C:1998:189, punt 13), u tas-6 ta’ Marzu 2003, Caprini (C‑485/01, EU:C:2003:135, punt 19).
(
6
)	F’dan ir-rigward, nosserva li fil-konklużjonijiet tiegħu ppreżentati fil-kawża Bellone (C‑215/97, EU:C:1998:36, punt 31), l-Avukat Ġenerali Cosmas identifika tliet kundizzjonijiet meħtieġa u suffiċjenti sabiex persuna titqies bħala aġent kummerċjali, jiġifieri li tali persuna trid tkun, l-ewwel nett, intermedjarju indipendenti, it-tieni nett, tkun marbuta kuntrattwalment b’mod permanenti u, it-tielet nett, teżerċita attività li tikkonsisti jew f’li sempliċiment tinnegozja l-bejgħ jew ix-xiri ta’ oġġetti, jew f’li tinnegozja u tikkonkludi dawn it-tranżazzjonijiet għan-nom ta’ u f’isem il-prinċipal. Ninnota li dawn it-tliet kundizzjonijiet huma stabbiliti fl-Artikolu 1(2) tad-Direttiva 86/653. Fi kwalunkwe każ, l-ivvjaġġar ma huwiex fost dawn il-kundizzjonijiet.
(
7
)	Ara l-Proposta għal Direttiva tal-Kunsill dwar il-Koordinazzjoni tal-Liġijiet tal-Istati Membri li jirrigwardaw lill-Aġenti Kummerċjali (li jaħdmu għal rashom), ippreżentata mill-Kummissjoni lill-Kunsill fis-17 ta’ Diċembru 1976, (ĠU 1977 C 13, p. 2).
(
8
)	Ara, b’mod partikolari, l-Artikolu 92b tal-Handelsgesetzbuch (il-Kodiċi Kummerċjali Ġermaniż). Fid-duttrina, ara Wagner, V., Le Nouveau Statut de l’agent commercial: etude en droit français, en droit communautaire et en droit comparé, Presses universitaires du Septentrion, Pariġi, 2003, p. 44. Ara, ukoll, Gardener, C., “The Meaning of ‘Negotiate’ under the Commercial Agents Directive. Just Who Is a Commercial Agent”, Commercial Law Practitioner, 2006, vol. 13, Nru 4, p. 109.
(
9
)	Ara de Theux, A., Le Statut européen de l’agent commercial. Approche critique de droit comparé, Pubblikazzjoni tal-Facultés universitaires Saint-Louis, Brussell, 1992 p. 39.
(
10
)	Ara, f’dan is-sens, is-sentenza tas-16 ta’ Marzu 2006, Poseidon Chartering (C‑3/04, EU:C:2006:176, punti 24 u 25).
(
11
)	Ara Kileste, P., “La loi belge du 13 avril 1995 relative au contrat d’agence commerciale transposant en droit interne la directive européenne 86/653”, Revue de droit des affaires internationales, Nru 7, 1995, p. 805, u Verbraeken, C., de Schoutheete, A., “La loi du 13 avril 1995 relative au contrat d’agence commerciale”, Journal des tribunaux, 1995, p. 462.
(
12
)	F’dan ir-rigward infakkar li l-Artikolu 2(2) tad-Direttiva 86/653 jipprevedi li l-Istati Membri jistgħu jiddeċiedu li ma japplikawx din id-direttiva għal persuni li jwettqu attivitajiet ta’ aġenti kummerċjali meqjusa li huma sekondarji.
(
13
)	Ara l-punti 28 sa 35 ta’ dawn il-konklużjonijiet.
(
14
)	Ara, f’dak li jikkonċerna, b’mod partikolari, id-dritt Pollakk, Sośniak, M., Zagadnienia typologii i systematyki umów obligacyjnych, Wydawnictwo UŚ, Katowice, 1990, p. 73. F’dak li jikkonċerna l-perspettiva ta’ ġuristi barranin dwar l-approċċ leġiżlattiv segwit fid-dritt Pollakk ara, Raff, T., “Vertragstypenbildung im polnischen Recht unter besonderer Berücksichtigung der Generalklausel von Art. 750 KC”, f’Andrés Santos, F.J., Baldus, Ch., Dedek, H., (dir.), Vertragstypen in Europa: Historische Entwicklung und europäische Perspektiven, Sellier European Law Publishers, Munich, 2011, p. 235. F’dak li jikkonċerna l-aspetti partikolari tas-sistema legali tal-common law, ara Samuel, G., “Classification of contracts: A view from a common lawyer”, f’Andrés Santos F.J., Baldus, Ch., Dedek, H., (dir.), Vertragstypen in Europa: Historische Entwicklung und europäische Perspektiven, Sellier European Law Publishers, Munich, 2011, p. 117.
(
15
)	Ara, f’dan is-sens, is-sentenzi tat-30 ta’ April 1998, Bellone (C‑215/97, EU:C:1998:189, punt 13), u tad-9 ta’ Novembru 2000, Ingmar (C‑381/98, EU:C:2000:605, punt 20).
(
16
)	Direttiva 2008/48/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tat-23 ta’ April 2008 dwar ftehim ta’ kreditu għall-konsumatur u li tħassar id-Direttiva tal-Kunsill 87/102/KEE (ĠU 2008 L 133, p. 66).
(
17
)	Direttiva 2002/47/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tas-6 ta’ Ġunju 2002 dwar arranġamenti finanzjarji kollaterali (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 10, Vol. 3, p. 89).
(
18
)	Ara l-konklużjonijiet tiegħi fil-kawża Aviabaltika (C‑107/17, EU:C:2018:239, punt 85).
(
19
)	Fir-rigward tat-traspożizzjoni tad-Direttiva 86/653 fid-dritt nazzjonali Belġjan, ara Kileste, P., “La loi belge du 13 avril 1995 relative au contrat d’agence commerciale transposant en droit interne la directive européenne 86/653”, Revue de droit des affaires internationales, 1995, Nru 7, p. 804. Barra minn hekk, din id-definizzjoni ġiet introdotta, b’mod partikolari, fid-dritt Taljan (Artikolu 1742 tal-codice civile (il-Kodiċi Ċivili Taljan)), fid-dritt Olandiż (Artikolu 7:428 tal-Burgerlijk Wetboek (il-Kodiċi Ċivili Olandiż)] u fid-dritt Pollakk (Artikolu 758(1) tal-Kodeks cywilny (il-Kodiċi Ċivili Pollakk)).
(
20
)	Ara, f’dan is-sens, is-sentenzi tas-17 ta’ Ottubru 2013, Unamar (C‑184/12, EU:C:2013:663, punt 37 u l-ġurisprudenza ċċitata), kif ukoll tat-3 ta’ Diċembru 2015, Quenon K. (C‑338/14, EU:C:2015:795, punt 23 u l-ġurisprudenza ċċitata). Ara wkoll il-konklużjonijiet tiegħi fil-Kawża Agro Foreign Trade & Agency (C‑507/15, EU:C:2016:809, punt 34).
(
21
)	Ara s-sentenza tas-17 ta’ Ottubru 2013, Unamar (C‑184/12, EU:C:2013:663, punt 36 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
22
)	Ara s-sentenzi tad-9 ta’ Novembru 2000, Ingmar (C‑381/98, EU:C:2000:605, punt 21), tas-17 ta’ Ottubru 2013, Unamar (C‑184/12, EU:C:2013:663, punt 40), u tas-16 ta’ Frar 2017, Agro Foreign Trade & Agency (C‑507/15, EU:C:2017:129, punt 30).
(
23
)	Ara l-punt 59 ta’ dawn il-konklużjonijiet.