Προσωρινό κείμενο
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ
TAMARA ĆAPETA
της 26ης Ιουνίου 2025 (1)
Υπόθεση C‑767/23 [Remling] (i)
Α.Μ.
κατά
Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid
[αίτηση του Raad van State(Συμβουλίου της Επικρατείας, Κάτω χώρες)για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως]
« Προδικαστική παραπομπή – Άρθρο 267 ΣΛΕΕ – Άρθρο 47 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης – Έκταση της υποχρεώσεως που υπέχουν τα εθνικά δικαστήρια τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας να αιτιολογούν την απόφασή τους περί μη υποβολής αίτησης προδικαστικής αποφάσεως – Εθνική νομοθεσία η οποία επιτρέπει σε δικαστήριο τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας να εκδίδει αποφάσεις με συνοπτική αιτιολογία »
I.      Εισαγωγή
1.        Στη σκέψη 51 της αποφάσεως Consorzio (2), το Δικαστήριο έκρινε ότι τα εθνικά δικαστήρια τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας (3) τα οποία αποφασίζουν να μην υποβάλουν προδικαστικό ερώτημα σχετικά με την ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης δυνάμει του άρθρου 267, τρίτο εδάφιο, ΣΛΕΕ υποχρεούνται να αιτιολογούν, υπό το πρίσμα των περιπτώσεων που μνημονεύονται στην απόφαση CILFIT (4), την απόφασή τους να μην υποβάλουν αίτηση προδικαστικής αποφάσεως.
2.        Στην υπό κρίση υπόθεση, το Δικαστήριο καλείται να αναπτύξει περαιτέρω την εν λόγω υποχρέωση, καθώς ερωτάται αν εθνικό δικαστήριο τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας οφείλει πάντα να αναφέρει ρητώς τους λόγους για τους οποίους δεν υποβάλλει αίτηση προδικαστικής αποφάσεως, ακόμη και αν βάσει του εθνικού δικαίου έχει τη δυνατότητα να αποφαίνεται επί του επίμαχου είδους υποθέσεως με συνοπτική αιτιολογία.
II.    Η διαφορά της κύριας δίκης και το προδικαστικό ερώτημα
3.        Ο A.M. είναι υπήκοος τρίτης χώρας (Μαροκινός). Η σύζυγός του και τα δύο ανήλικα τέκνα τους έχουν την ολλανδική ιθαγένεια.
4.        Ο A.M. υπέβαλε αίτηση στις αρμόδιες αρχές για την έκδοση εγγράφου που να πιστοποιεί τη νόμιμη διαμονή του στις Κάτω Χώρες. Θεώρησε ότι διέθετε παράγωγο δικαίωμα διαμονής βάσει του άρθρου 20 ΣΛΕΕ, όπως έχει αναγνωριστεί από το Δικαστήριο, μεταξύ άλλων, με την απόφαση Chavez-Vilchez (5).
5.        Με απόφαση της 8ης Οκτωβρίου 2019, ο Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid (Υφυπουργός Δικαιοσύνης και Ασφάλειας, Κάτω Χώρες, στο εξής: Υφυπουργός) απέρριψε την αίτηση του A.M. Ο A.M. υπέβαλε διοικητική προσφυγή κατά της ως άνω αποφάσεως.
6.        Με απόφαση της 19ης Μαΐου 2020, ο Υφυπουργός απέρριψε τη διοικητική προσφυγή του A.M.
7.        Ο A.M. άσκησε προσφυγή κατά της εν λόγω αποφάσεως ενώπιον του Rechtbank Den Haag, zittingsplaats Utrecht (πρωτοδικείου Χάγης, μεταβατική έδρα Ουτρέχτης, Κάτω Χώρες).
8.        Με απόφαση της 5ης Μαρτίου 2021 (6), το εν λόγω δικαστήριο απέρριψε την προσφυγή του A.M. ως αβάσιμη. Ειδικότερα, έκρινε, παραπέμποντας στη νομολογία του Δικαστηρίου, ότι ο Υφυπουργός ορθώς διαπίστωσε ότι ο A.M. δεν έχει παράγωγο δικαίωμα διαμονής, δεδομένου ότι είναι κάτοχος άδειας διαμονής στην Ισπανία, τα δε τέκνα του δεν έχουν εξαναγκαστεί να εγκαταλείψουν το έδαφος της Ένωσης.
9.        Ο A.M. άσκησε έφεση κατά της ως άνω αποφάσεως ενώπιον του Raad van State (Συμβουλίου της Επικρατείας, Κάτω Χώρες), το οποίο είναι δικαστήριο τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας και το αιτούν δικαστήριο στην υπό κρίση υπόθεση.
10.      Κατά την απόφαση περί παραπομπής, ο A.M. υποστηρίζει ότι το κατώτερο δικαστήριο εσφαλμένως παρέλειψε να αποφανθεί επί του ισχυρισμού του ότι όφειλε να έχει υποβάλει στο Δικαστήριο αίτηση προδικαστικής αποφάσεως και ζητεί από το αιτούν δικαστήριο να υποβάλει την εν λόγω αίτηση. Το αιτούν δικαστήριο εκτιμά ότι συντρέχει εξαίρεση από την υποχρέωση υποβολής αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως που υπέχει, δεδομένου ότι η απάντηση στο ερώτημα του A.M. σχετικά με την ερμηνεία του εφαρμοστέου δικαίου της Ένωσης μπορεί να συναχθεί από τη νομολογία του Δικαστηρίου και, ως εκ τούτου, συνιστά «acte éclairé» (πράξη ήδη ερμηνευθείσα διεξοδικώς).
11.      Ωστόσο, το αιτούν δικαστήριο επιθυμεί να απορρίψει την έφεση του A.M. με απόφαση με συνοπτική αιτιολογία, κατά την πρόβλεψη του άρθρου 91, παράγραφος 2, του Vreemdelingenwet 2000 (νόμου του 2000 περί αλλοδαπών, στο εξής: Vw 2000). Η ως άνω ρύθμιση του παρέχει τη δυνατότητα να μην αιτιολογεί στο σκεπτικό της αποφάσεως για ποιον λόγο δεν υποβάλλει στο Δικαστήριο προδικαστικά ερωτήματα. Εντούτοις, το αιτούν δικαστήριο διερωτάται μήπως η εν λόγω ρύθμιση αντιβαίνει στην υποχρέωση που υπέχει από το δίκαιο της Ένωσης να αιτιολογεί την απόφασή του περί μη υποβολής αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως.
12.      Το αιτούν δικαστήριο διευκρινίζει ότι το άρθρο 91, παράγραφος 2, του Vw 2000 παρέχει στο Raad van State (Συμβούλιο της Επικρατείας) τη δυνατότητα να περιορίζει το σκεπτικό της αποφάσεώς του στη διαπίστωση ότι μια προβαλλόμενη αιτίαση δεν μπορεί να επιφέρει την εξαφάνιση της αποφάσεως του κατώτερου δικαστηρίου, χωρίς περαιτέρω αιτιολογία. Η εν λόγω διάταξη έχει ως εξής:
«Εάν το [Raad van State (Συμβούλιο της Επικρατείας), αποφαινόμενο κατ’ έφεση,] εκτιμά ότι προβαλλόμενη αιτίαση δεν είναι ικανή να επιφέρει την εξαφάνιση της πρωτόδικης απόφασης, δύναται να περιοριστεί στην εκτίμηση αυτή στο σκεπτικό της απόφασής του».
13.      Συναφώς, το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι, όταν το Raad van State (Συμβούλιο της Επικρατείας) κάνει χρήση της δυνατότητας που του παρέχεται βάσει του άρθρου 91, παράγραφος 2, του Vw 2000, θα συμπεριλάβει κατ’ αρχήν στην απόφασή του την ακόλουθη τυποποιημένη διατύπωση:
«Η έφεση δεν επιφέρει την εξαφάνιση της αποφάσεως του δικαστηρίου. Το ως άνω συμπέρασμα δεν χρήζει περαιτέρω αιτιολογήσεως.
Στο δικόγραφο της εφέσεως δεν περιλαμβάνεται κανένα ζήτημα το οποίο χρήζει επιλύσεως προκειμένου να διασφαλιστεί η ομοιομορφία και η εξέλιξη του δικαίου ή η παροχή δικαστικής προστασίας εν γένει (άρθρο 91, παράγραφος 2, του Vw 2000)».
14.      Το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι ο νομοθέτης εισήγαγε τη δυνατότητα ασκήσεως εφέσεως ενώπιον του Raad van State (Συμβουλίου της Επικρατείας) στις υποθέσεις μεταναστεύσεως ταυτόχρονα με την αναγνώριση στο δικαστήριο αυτό της δυνατότητας να αποφαίνεται επί των εν λόγω υποθέσεων με συνοπτική αιτιολογία. Το Raad van State (Συμβούλιο της Επικρατείας) είναι αρμόδιο για την επίλυση ζητημάτων που απαιτούν γενικευμένη επίλυση προκειμένου να διασφαλιστεί η ομοιομορφία και η εξέλιξη του δικαίου καθώς και η παροχή δικαστικής προστασίας. Η δυνατότητα έκδοσης αποφάσεων με συνοπτική αιτιολογία σε υποθέσεις στις οποίες δεν εγείρονται τέτοια ζητήματα εξασφαλίζει την ποιότητα και την εύρυθμη λειτουργία του εν λόγω συστήματος, διότι επιτρέπει στο Raad van State (Συμβούλιο της Επικρατείας) να χειρίζεται με αποτελεσματικότητα μεγάλο αριθμό εφέσεων.
15.      Το αιτούν δικαστήριο υπογραμμίζει, μεταξύ άλλων, ότι γίνεται χρήση της εν λόγω έκδοσης αποφάσεων με συνοπτική αιτιολογία μόνον εφόσον δεν συντρέχει λόγος να εξαφανιστεί η εκκαλουμένη απόφαση ούτε και υφίστανται ερωτήματα που χρήζουν προδικαστικής παραπομπής. Επισημαίνει, επιπλέον, ότι η συνοπτική αιτιολογία δεν θίγει τη δικαστική προστασία του ενδιαφερόμενου αλλοδαπού, δεδομένου ότι υφίσταται η πλήρως αιτιολογημένη απόφαση του πρωτοβάθμιου δικαστηρίου, η δε απόφαση του Raad van State (Συμβουλίου της Επικρατείας) στηρίζεται σε πλήρη επί της ουσίας εκτίμηση της έφεσης, ακόμη και αν η εκτίμηση αυτή δεν αποτυπώνεται στη συνοπτική αιτιολογία.
16.      Το αιτούν δικαστήριο εκτιμά ότι η δυνατότητα συνοπτικής αιτιολογήσεως κατά το άρθρο 91, παράγραφος 2, του Vw 2000 συνάδει με την υποχρέωση αιτιολογήσεως βάσει του άρθρου 47 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (στο εξής: Χάρτης) και του άρθρου 6, παράγραφος 1, της Ευρωπαϊκής Συμβάσεως των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (στο εξής: ΕΣΔΑ) (7). Ειδικότερα, το αιτούν δικαστήριο συνάγει από τη νομολογία του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (στο εξής: ΕΔΔΑ) ότι, εφόσον ο νόμος παρέχει στο δικαστήριο τη δυνατότητα να αποφαίνεται επί της υποθέσεως χωρίς να παραθέτει περαιτέρω αιτιολογία, η εκτίμηση σχετικά με την υποβολή αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως αποτελεί μέρος της συνολικής εκτίμησης της υποθέσεως, το δε δικαστήριο δεν υποχρεούται να παραθέσει χωριστή αιτιολόγηση για την απόφασή του να μην υποβάλει αίτηση προδικαστικής αποφάσεως (8).
17.      Εντούτοις, το αιτούν δικαστήριο διερωτάται κατά πόσον η ως άνω συνοπτική αιτιολογία συνάδει με το άρθρο 267, τρίτο εδάφιο, ΣΛΕΕ, ερμηνευόμενο υπό το πρίσμα του άρθρου 47 του Χάρτη, ή κατά πόσον, βάσει της σκέψεως 51 της αποφάσεως Consorzio, υποχρεούται να εκθέσει πιο διεξοδικά τους λόγους για τους οποίους δεν υποχρεούται να υποβάλει αίτηση προδικαστικής αποφάσεως και, ειδικότερα, κατά πόσον οφείλει να διευκρινίσει ποια εξαίρεση από την υποχρέωση υποβολής αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως συντρέχει και για ποιους λόγους. Το εν λόγω δικαστήριο εκτιμά ότι η πρακτική της συνοπτικής αιτιολογίας που εφαρμόζει συνάδει με τις ως άνω διατάξεις, δεδομένου ότι υποδηλώνει ότι συντρέχει εξαίρεση από την υποχρέωση υποβολής αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως.
18.      Υπό τις συνθήκες αυτές, το Raad van State (Συμβούλιο της Επικρατείας) αποφάσισε να αναστείλει τη διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο το εξής προδικαστικό ερώτημα:
«Έχει το άρθρο 267, τρίτο εδάφιο, [ΣΛΕΕ], σε συνδυασμό με το άρθρο 47, δεύτερο εδάφιο, του [Χάρτη], την έννοια ότι οι ως άνω διατάξεις αντιτίθενται σε εθνική ρύθμιση, όπως αυτή του άρθρου 91, παράγραφος 2, του [Vw 2000], δυνάμει της οποίας το Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State (τμήμα διοικητικών διαφορών του Συμβουλίου της Επικρατείας, Κάτω Χώρες), ως εθνικό δικαστήριο του οποίου οι αποφάσεις δεν υπόκεινται σε ένδικα μέσα, δύναται, με συνοπτική αιτιολογία και χωρίς να προσδιορίζει ποια εξαίρεση συντρέχει από τις τρεις που αίρουν την υποχρέωση προδικαστικής παραπομπής, να επιλύει ζήτημα που ανακύπτει σχετικά με την ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης, ανεξαρτήτως του αν το ζήτημα αυτό συνοδεύεται από ρητό αίτημα για υποβολή αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως;»
III. Η διαδικασία ενώπιον του Δικαστηρίου
19.      Γραπτές παρατηρήσεις κατέθεσαν στο Δικαστήριο ο A.M., η Ολλανδική και η Φινλανδική Κυβέρνηση, καθώς και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή.
20.      Με απόφαση του Προέδρου του Δικαστηρίου της 24ης Ιουλίου 2024, η εκδίκαση της υπό κρίση υποθέσεως ανεστάλη μέχρι την έκδοση της αποφάσεως KUBERA (9). Η διαδικασία ενώπιον του Δικαστηρίου επανελήφθη στις 18 Οκτωβρίου 2024.
21.      Στις 4 Μαρτίου 2025 διεξήχθη επ’ ακροατηρίου συζήτηση, κατά την οποία όλοι οι μετέχοντες στη διαδικασία, καθώς και η Γερμανική και η Ιταλική Κυβέρνηση, ανέπτυξαν προφορικώς τις παρατηρήσεις τους.
IV.    Ανάλυση
22.      Στην υπό κρίση υπόθεση, το Δικαστήριο καλείται να διευκρινίσει την έκταση της υποχρεώσεως που υπέχουν τα εθνικά δικαστήρια τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας να αιτιολογούν την απόφασή τους να μην υποβάλουν στο Δικαστήριο προδικαστικό ερώτημα επί της ερμηνείας της κρίσιμης διάταξης του δικαίου της Ένωσης.
23.      Δεδομένου ότι το Δικαστήριο διαπίστωσε μόλις σχετικά πρόσφατα ότι υφίσταται η εν λόγω υποχρέωση στο δίκαιο της Ένωσης, θα ξεκινήσω την ανάλυσή μου με μια σύντομη παράθεση της εξελίξεως και των κύριων χαρακτηριστικών της μέχρι τούδε συναφούς νομολογίας του Δικαστηρίου (υπό Α). Εν συνεχεία, θα εξετάσω τον δικαιολογητικό λόγο της υποχρεώσεως αιτιολογήσεως από την οπτική, αφενός, του άρθρου 267 ΣΛΕΕ και, αφετέρου, του άρθρου 47 του Χάρτη (υπό Β). Επί της βάσεως αυτής, θα εξετάσω το προδικαστικό ερώτημα της υπό κρίση υποθέσεως (υπό Γ).
Α.      Η νομολογία του Δικαστηρίου
24.      Κατ’ αρχάς, από της ιδρύσεως της Ένωσης (10), και όπως προβλέπεται ήδη στο άρθρο 267, τρίτο εδάφιο, ΣΛΕΕ, τα εθνικά δικαστήρια τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας υπέχουν υποχρέωση να υποβάλλουν στο Δικαστήριο ερωτήματα επί της ερμηνείας και του κύρους του δικαίου της Ένωσης, όταν τέτοια ερωτήματα ανακύπτουν ενώπιόν τους.
25.      Η εν λόγω υποχρέωση απορρέει από την επιλογή των συντακτών των Συνθηκών όσον αφορά τον τρόπο εξασφαλίσεως της ομοιομορφίας του δικαίου της Ένωσης. Το δίκαιο της Ένωσης εφαρμόζεται από πληθώρα διαφορετικών δικαστηρίων 27 σήμερα κρατών μελών, τα οποία λειτουργούν ως ευρωπαϊκά δικαστήρια (11). Το γεγονός αυτό δημιουργεί σημαντικό κίνδυνο να αποδίδουν οι διαφορετικοί δικαστές διαφορετική έννοια στον ίδιο κανόνα της Ένωσης. Παρόμοιος κίνδυνος υφίσταται και στο πλαίσιο εκάστης εσωτερικής έννομης τάξεως των επιμέρους κρατών μελών όταν διαφορετικά δικαστήρια εφαρμόζουν κανόνες του εσωτερικού δικαίου. Ως εκ τούτου, πριν από την προσχώρησή τους στην Ευρωπαϊκή Ένωση, τα κράτη μέλη διέθεταν ήδη μεθόδους για τη διασφάλιση της ομοιομορφίας του δικαίου στο πλαίσιο των δικών τους νομικών συστημάτων, η οποία, με τον έναν ή τον άλλο δικονομικό τρόπο, εναπέκειτο στα αντίστοιχα ανώτατα δικαστήριά τους (12). Θεσπίζοντας την υποχρέωση των εν λόγω δικαστηρίων τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας να ζητούν από το Δικαστήριο ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης, το άρθρο 267 ΣΛΕΕ απένειμε και στα εθνικά δικαστήρια τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας το έργο της διασφαλίσεως της ομοιομορφίας του δικαίου της Ένωσης.
26.      Όπως έχει αναγνωρίσει το Δικαστήριο, η υποχρέωση που προβλέπεται στο άρθρο 267, τρίτο εδάφιο, ΣΛΕΕ αποσκοπεί επομένως, μεταξύ άλλων, στην αποτροπή του ενδεχομένου διαμορφώσεως στα κράτη μέλη εθνικής νομολογίας μη συμβατής με τους κανόνες του δικαίου της Ένωσης (13).
27.      Ωστόσο, εξαρχής, τα δικαστήρια τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας δεν είχαν την υποχρέωση να κινούν τη διαδικασία προδικαστικής παραπομπής σε όλες τις περιπτώσεις, αλλά μόνον όταν το ζήτημα επί της ερμηνείας του δικαίου της Ένωσης «ανακύπτει» ενώπιόν τους. Ζήτημα «ανακύπτει» αν το δικαστήριο κρίνει ότι είναι κρίσιμο και χρήζει ερμηνείας. Επομένως, ακόμη και αν διάδικος έχει εγείρει ζήτημα δικαίου της Ένωσης, τούτο δεν σημαίνει ότι το ζήτημα αυτό «ανακύπτει» κατά την έννοια του άρθρου 267, τρίτο εδάφιο, ΣΛΕΕ (14).
28.      Αρκετά νωρίς, με την απόφαση CILFIT, το Δικαστήριο διευκρίνισε σε ποιες περιπτώσεις ένα εθνικό δικαστήριο, μολονότι αποφαίνεται σε τελευταίο βαθμό σε μια υπόθεση, δεν οφείλει να υποβάλει αίτηση προδικαστικής αποφάσεως (15). Μολονότι η εν λόγω νομολογία περιγράφεται συχνά ως εάν το Δικαστήριο έχει εισαγάγει ορισμένες «εξαιρέσεις» από την κατά τα λοιπά ανεπιφύλακτη υποχρέωση προδικαστικής παραπομπής (16), φρονώ ότι οι εν λόγω «εξαιρέσεις» δεν αποτελούν στην πραγματικότητα τίποτε άλλο παρά την αποσαφήνιση της έννοιας της απαιτήσεως κατά την οποία το ζήτημα του δικαίου της Ένωσης πρέπει να «ανακύπτει» ενώπιον του εθνικού δικαστηρίου. Ως εκ τούτου, οι εν λόγω «εξαιρέσεις» απλώς αποτυπώνουν τις περιπτώσεις στις οποίες εθνικό δικαστήριο τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας μπορεί να κρίνει ότι δεν έχει «ανακύψει» ενώπιόν του ζήτημα του δικαίου της Ένωσης.
29.      Στην απόφαση Consorzio, το Δικαστήριο συνόψισε τις εν λόγω περιπτώσεις οι οποίες αποτυπώθηκαν στην απόφαση CILFIT ως εξής: «Κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, τα εθνικά δικαστήρια των οποίων οι αποφάσεις δεν υπόκεινται σε ένδικα μέσα του εθνικού δικαίου απαλλάσσονται από την υποχρέωση αυτή μόνον οσάκις διαπιστώνουν ότι το ανακύψαν ζήτημα δεν ασκεί επιρροή ή ότι η επίμαχη διάταξη του δικαίου της Ένωσης έχει ήδη ερμηνευθεί από το Δικαστήριο ή ότι η ορθή ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης παρίσταται τόσο προφανής ώστε να μην καταλείπει περιθώριο για καμία εύλογη αμφιβολία» (17).
30.      Η πρώτη εκ των εν λόγω περιπτώσεων διαφέρει από τις λοιπές δύο υπό την έννοια ότι εθνικό δικαστήριο τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας δεν απαλλάσσεται από την υποχρέωση υποβολής προδικαστικών ερωτημάτων που υπέχει, αλλά, στην πραγματικότητα, δεν μπορεί να υποβάλει προδικαστικό ερώτημα καθόλου αν η απάντηση στο εν λόγω ερώτημα δεν είναι κρίσιμη για την επίλυση της επίμαχης διαφοράς. Πράγματι, αποτελεί κοινό τόπο ότι το Δικαστήριο μπορεί να αποφαίνεται επί προδικαστικού ερωτήματος μόνον εφόσον η απάντησή του θα μπορούσε να αξιοποιηθεί από το αιτούν δικαστήριο για την επίλυση της υποθέσεως που εκκρεμεί ενώπιόν του (18). Ως εκ τούτου, αν το δίκαιο της Ένωσης δεν είναι κρίσιμο για την επίλυση της διαφοράς, το Δικαστήριο δεν είναι αρμόδιο να προβεί σε ερμηνεία του. Από την οπτική του εθνικού δικαστηρίου τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας κατά την εκτίμηση του κατά πόσον αυτό υπέχει υποχρέωση να υποβάλει προδικαστικό ερώτημα, όταν ζήτημα που άπτεται του δικαίου της Ένωσης εγείρεται από κάποιον διάδικο, αλλά το δικαστήριο φρονεί ότι το εν λόγω ζήτημα δεν είναι κρίσιμο για την επίλυση της διαφοράς, το ζήτημα αυτό δεν «ανακύπτει» υπό την έννοια του άρθρου 267, τρίτο εδάφιο, ΣΛΕΕ.
31.      Οι δύο άλλες περιπτώσεις μπορούν να νοηθούν ως ενδεχόμενα στα οποία το δίκαιο της Ένωσης είναι κρίσιμο σε διαφορά που εκκρεμεί ενώπιον του εθνικού δικαστηρίου τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας, αλλά δεν υφίσταται καμία εύλογη αμφιβολία ως προς την ορθή εφαρμογή του δικαίου της Ένωσης, οπότε η υποβολή προδικαστικού ερωτήματος παρέλκει. Στο πλαίσιο του πρώτου ενδεχομένου, το επίμαχο εφαρμοστέο δίκαιο της Ένωσης μπορεί να έχει ήδη διευκρινιστεί από το Δικαστήριο σε επαρκή βαθμό, ώστε να μην καταλείπεται καμία αμφιβολία ως προς τον τρόπο εφαρμογής του στην περίπτωση που εκκρεμεί ενώπιον του δικαστηρίου τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας. Το ενδεχόμενο αυτό καλείται συνήθως περίπτωση «acte éclairé» (19). Στο πλαίσιο του δεύτερου ενδεχομένου, ακόμη και αν δεν υφίσταται ακόμη λυσιτελής ερμηνεία του εφαρμοστέου κανόνα δικαίου της Ένωσης από το Δικαστήριο, ο ίδιος ο κανόνας μπορεί να είναι τόσο σαφής ώστε να μην καταλείπεται περιθώριο εύλογης αμφιβολίας ως προς την ορθή ερμηνεία του. Το εν λόγω ενδεχόμενο καλείται συνήθως περίπτωση «acte clair» (20).
32.      Η πρακτική δυσκολία έγκειται στο ότι η εκτίμηση του κατά πόσον ο εφαρμοστέος κανόνας δικαίου της Ένωσης, είτε έχει ήδη ερμηνευθεί είτε όχι στη νομολογία του Δικαστηρίου, δεν καταλείπει περιθώριο εύλογης αμφιβολίας ως προς την ορθή εφαρμογή του σε συγκεκριμένο σύνολο πραγματικών περιστατικών δεν αποτελεί επιστημονική άσκηση η οποία μπορεί να ακολουθήσει συγκεκριμένους κανόνες. Στην απόφαση CILFIT, το Δικαστήριο διευκρίνισε ότι, πριν καταλήξει στο συμπέρασμα ότι δεν υφίσταται καμία εύλογη αμφιβολία ως προς την ορθή ερμηνεία και εφαρμογή του κανόνα σε συγκεκριμένη περίπτωση, το δικαστήριο τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας πρέπει να έχει σχηματίσει την πεποίθηση ότι εξίσου προφανής εμφανίζεται η λύση αυτή στα δικαστήρια τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας των άλλων κρατών μελών και στο Δικαστήριο (21).
33.      Η ουσία του κριτηρίου που πρέπει να εφαρμόζουν τα δικαστήρια τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας είναι ότι πρέπει να εξακριβώνουν ότι δεν μπορεί να υπάρχει διαφορετική ερμηνεία του ίδιου κανόνα της Ένωσης σε άλλα κράτη μέλη ή να έχει δοθεί διαφορετική ερμηνεία από το Δικαστήριο. Στην περίπτωση αυτή, δεν δημιουργείται πρόβλημα στην ομοιομορφία του δικαίου της Ένωσης. Κατά τη γνώμη μου, το εν λόγω κριτήριο θα πρέπει να εφαρμόζεται τόσο στην περίπτωση της «acte éclairé» όσο και σε εκείνη της «acte clair». Στην πρώτη περίπτωση, ένα δικαστήριο τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας πρέπει να είναι πεπεισμένο ότι η υφιστάμενη νομολογία θα εφαρμοζόταν πράγματι κατά τον ίδιο τρόπο στη συγκεκριμένη περίπτωση που εκκρεμεί ενώπιόν του και από τα δικαστήρια τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας των άλλων κρατών μελών. Συγκεκριμένα, στην υπό κρίση υπόθεση, το αιτούν δικαστήριο θα πρέπει να διερωτηθεί αν η μόνη δυνατή ερμηνεία της νομολογίας Chavez-Vilchez είναι ότι ο A.M. δεν έχει παράγωγο δικαίωμα διαμονής διότι διαθέτει άδεια διαμονής στην Ισπανία και για τον λόγο αυτόν τα τέκνα του δεν υποχρεούνται να εγκαταλείψουν το έδαφος της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ακόμη και αν θα ήταν υποχρεωμένα να εγκαταλείψουν τις Κάτω Χώρες.
34.      Όσον αφορά την περίπτωση της «acte clair», στην απόφαση CILFIT, το Δικαστήριο ανέπτυξε διάφορα κριτήρια τα οποία πρέπει να συνεκτιμώνται από τα εθνικά δικαστήρια τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας (22). Δεδομένου ότι σαράντα και πλέον έτη έχουν μεσολαβήσει από την έκδοση της αποφάσεως CILFIT, τα εν λόγω κριτήρια έχουν αποτελέσει επανειλημμένως αντικείμενο επικρίσεων (23).
35.      Ακόμη και αν μπορεί να γίνει δεκτό ότι η κατά γράμμα εφαρμογή των κριτηρίων της αποφάσεως CILFIT καθιστά την «εύρεση μιας “πραγματικής” περιπτώσεως acte clair [...] απίθανη ακριβώς όσο μια συνάντηση με μονόκερω» (24), ο πραγματικός σκοπός της διατυπώσεως των εν λόγω κριτηρίων ήταν να δοθεί έμφαση στην προσοχή που πρέπει να δίδεται στο ζήτημα από τα εθνικά δικαστήρια τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας πριν αποφασίσουν να μην υποβάλουν αίτηση προδικαστικής αποφάσεως. Υπό την έννοια αυτή, το Δικαστήριο έχει διευκρινίσει ότι εναπόκειται στα δικαστήρια τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας «να αξιολογούν, με ιδία ευθύνη, κατά τρόπο ανεξάρτητο και με τη δέουσα προσοχή, κατά πόσον συντρέχει μία από τις τρεις περιπτώσεις οι οποίες τους επιτρέπουν να αποφασίσουν να μην υποβάλουν στο Δικαστήριο ορισμένο ζήτημα ερμηνείας του δικαίου της Ένωσης που ανέκυψε ενώπιόν τους» (25).
36.      Στην απόφαση Consorzio, το Δικαστήριο επιβεβαίωσε ότι εθνικό δικαστήριο τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας μπορεί να απαλλαγεί από την υποχρέωση αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως μόνον εφόσον συντρέχει μία από τις τρεις περιπτώσεις της αποφάσεως CILFIT (26). Το Δικαστήριο υπενθύμισε επίσης ότι η κρίση ότι το ζήτημα της ερμηνείας του δικαίου της Ένωσης δεν έχει «ανακύψει» ενώπιον δικαστηρίου τελευταίου βαθμού εναπόκειται, εν τέλει, μόνον στο δικαστήριο αυτό, το οποίο θα αποφανθεί έχοντας πλήρη επίγνωση των συνεπειών που ενδέχεται να έχει η απόφαση αυτή για την ομοιόμορφη ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης σε ολόκληρη την Ευρωπαϊκή Ένωση (27).
37.      Το νέο στοιχείο που εισάγεται με την απόφαση Consorzio είναι ότι, στη σκέψη 51 της εν λόγω αποφάσεως, το Δικαστήριο προσέθεσε μία ακόμη υποχρέωση των εθνικών δικαστηρίων τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας η οποία δεν μνημονευόταν στην απόφαση CILFIT ή στις αποφάσεις που την ακολούθησαν: την υποχρέωση που επιβάλλεται στα εν λόγω δικαστήρια να αιτιολογούν γιατί εκτιμούν ότι μία από τις περιπτώσεις CILFIT τα απαλλάσσει από την υποχρέωση προδικαστικής παραπομπής (στο εξής: υποχρέωση αιτιολογήσεως) (28).
38.      Δεδομένου ότι η υπό κρίση υπόθεση στην πραγματικότητα επιβάλλει την ερμηνεία της έκτασης της υποχρεώσεως αιτιολογήσεως, είναι σκόπιμο να παρατεθεί η εν λόγω σκέψη της αποφάσεως Consorzio:  «από το σύστημα που καθιερώνει το άρθρο 267 ΣΛΕΕ, ερμηνευόμενο υπό το πρίσμα του άρθρου 47, δεύτερο εδάφιο, του Χάρτη, προκύπτει ότι, οσάκις εθνικό δικαστήριο του οποίου οι αποφάσεις δεν υπόκεινται σε ένδικα μέσα του εσωτερικού δικαίου εκτιμά ότι απαλλάσσεται από την υποχρέωση υποβολής αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως στο Δικαστήριο, η οποία προβλέπεται στο άρθρο 267, τρίτο εδάφιο, ΣΛΕΕ, επειδή διαπιστώνει ότι συντρέχει μία από τις τρεις περιπτώσεις [της αποφάσεως CILFIT], από το σκεπτικό της αποφάσεώς του πρέπει να προκύπτει είτε ότι το ανακύψαν ζήτημα του δικαίου της Ένωσης δεν ασκεί επιρροή για την επίλυση της διαφοράς είτε ότι η ερμηνεία της επίμαχης διάταξης του δικαίου της Ένωσης βασίζεται στη νομολογία του Δικαστηρίου, είτε ότι, ελλείψει τέτοιας νομολογίας, η ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης παρίσταται τόσο προφανής για το εθνικό δικαστήριο τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας ώστε να μην καταλείπει περιθώριο εύλογης αμφιβολίας» (29).
39.      Με την απόφαση KUBERA, το Δικαστήριο κλήθηκε, για πρώτη φορά από την έκδοση της αποφάσεως Consorzio, να ερμηνεύσει την υποχρέωση αιτιολογήσεως. Αφού έκρινε ότι συγκεκριμένος τύπος διαδικασίας άδειας προς άσκηση αναιρέσεως δεν απαλλάσσει το εθνικό δικαστήριο τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας από την υποχρέωση να εξετάσει αν είναι υποχρεωμένο να υποβάλει αίτηση προδικαστικής αποφάσεως, το Δικαστήριο επιβεβαίωσε την υποχρέωση αιτιολογήσεως, όπως αυτή διατυπώθηκε στη σκέψη 51 της αποφάσεως Consorzio. Εντούτοις, το Δικαστήριο δεν διερεύνησε περαιτέρω την έκταση της εν λόγω υποχρεώσεως (30).
40.      Ως εκ τούτου, η μέχρι σήμερα νομολογία επιβάλλει στα εθνικά δικαστήρια τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας την υποχρέωση να αιτιολογούν, υπό το πρίσμα των περιπτώσεων της αποφάσεως CILFIT, γιατί αποφάσισαν να μην υποβάλουν αίτηση προδικαστικής αποφάσεως. Φρονώ ότι η εν λόγω αιτιολόγηση επιβάλλει να εξηγείται σαφώς γιατί το δίκαιο της Ένωσης δεν ασκεί επιρροή εν προκειμένω ή γιατί η υφιστάμενη νομολογία του Δικαστηρίου επιλύει τις περιστάσεις της υπό κρίση υποθέσεως ή γιατί το δικαστήριο τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας εκτιμά ότι τα δικαστήρια των λοιπών κρατών μελών δεν θα μπορούσαν να καταλήξουν σε διαφορετική ερμηνεία. Με άλλα λόγια, δεν αρκεί απλώς να αναφέρεται ότι συντρέχει μία εκ των τριών περιπτώσεων της αποφάσεως CILFIT, αλλά, επιπλέον, το δικαστήριο οφείλει να διευκρινίζει γιατί συμβαίνει αυτό.
41.      Η υπό κρίση υπόθεση εγείρει το ερώτημα αν η εν λόγω ρητή αιτιολόγηση είναι επίσης αναγκαία και σε περιπτώσεις στις οποίες το εθνικό δίκαιο παρέχει στα δικαστήρια τη δυνατότητα να αποφαίνονται επί ορισμένων ειδών υποθέσεων με συνοπτική αιτιολογία.
42.      Για να δώσω απάντηση στο ως άνω ερώτημα, φρονώ ότι είναι αναγκαίο να εξετάσω τους δικαιολογητικούς λόγους της υποχρεώσεως αιτιολογήσεως που υπέχουν τα εθνικά δικαστήρια τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας.
Β.      Οι δικαιολογητικοί λόγοι της υποχρεώσεως αιτιολογήσεως
1.      Δικαιολόγηση από την οπτική του άρθρου 267 ΣΛΕΕ
43.      Υπενθυμίζεται ότι το άρθρο 267 ΣΛΕΕ, επιβάλλοντας στα εθνικά δικαστήρια τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας την υποχρέωση να υποβάλλουν στο Δικαστήριο προδικαστικά ερωτήματα σχετικά με την ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης, αποσκοπεί στην επίτευξη του σκοπού της διασφαλίσεως της ομοιομορφίας του δικαίου της Ένωσης σε όλα τα κράτη μέλη (31).
44.      Ως εκ τούτου, το άρθρο 267, τρίτο εδάφιο, ΣΛΕΕ επιβάλλει στα εθνικά δικαστήρια τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας υποχρέωση προδικαστικής παραπομπής προς το γενικό συμφέρον. Για τον λόγο αυτόν, η εν λόγω διάταξη της Συνθήκης δεν παρέχει στους ιδιώτες αντίστοιχο δικαίωμα να απαιτούν από δικαστήριο τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας να υποβάλει αίτηση προδικαστικής αποφάσεως (32). Πράγματι, κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, οι διάδικοι δεν έχουν το δικαίωμα να απαιτήσουν την υποβολή αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως (33).
45.      Δεδομένου ότι οι ιδιώτες δεν έχουν, βάσει του άρθρου 267 ΣΛΕΕ, δικαίωμα να απαιτήσουν την υποβολή αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως, η υποχρέωση αιτιολογήσεως δεν μπορεί να δικαιολογηθεί για τον λόγο αυτόν (34).
46.      Συναφώς, η Γερμανική Κυβέρνηση υποστηρίζει ότι η αιτιολόγηση της αποφάσεως περί μη υποβολής αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως επιδιώκει διττό σκοπό. Πρώτον, αποσκοπεί στο να διασφαλίσει ότι τα εθνικά δικαστήρια τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας συμμορφώνονται με την υποχρέωση προδικαστικής παραπομπής που υπέχουν από το άρθρο 267, τρίτο εδάφιο, ΣΛΕΕ, πρόκειται δε για αμιγώς αντικειμενική υποχρέωση, η οποία δεν απονέμει δικαίωμα για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως. Δεύτερον, παρέχει στους διαδίκους τη δυνατότητα να κατανοήσουν τους λόγους για τους οποίους το εθνικό δικαστήριο δεν παρέπεμψε το ζήτημα στο Δικαστήριο· ωστόσο, τούτο δεν απορρέει από το άρθρο 267 ΣΛΕΕ, αλλά αποτελεί έκφραση του δικαιώματος σε δίκαιη δίκη.
47.      Η ως άνω θέση με βρίσκει σύμφωνη. Επομένως, επί τη βάσει του λόγου του δημόσιου συμφέροντος, το οποίο μπορεί να συνδεθεί με το άρθρο 267 ΣΛΕΕ, η υποχρέωση αιτιολογήσεως δικαιολογείται από το γεγονός ότι διασφαλίζει την προσεκτική και προσήκουσα εξέταση εκ μέρους του εθνικού δικαστηρίου τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας των λόγων που μπορούν να το απαλλάξουν από την υποχρέωση υποβολής αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως που υπέχει.
48.      Ως εκ τούτου, κατά τη γνώμη μου, η νέα –ή τουλάχιστον νέα στο δίκαιο της Ένωσης (35)– υποχρέωση αιτιολογήσεως που επιβλήθηκε με την απόφαση Consorzio στα εθνικά δικαστήρια τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας αποτελεί πρόσφορο μέσο για να διασφαλιστεί ότι τα εν λόγω δικαστήρια εκτιμούν στον προσήκοντα βαθμό την αναγκαιότητα της προδικαστικής παραπομπής, συμβάλλοντας με τον τρόπο αυτόν στην ομοιομορφία του δικαίου της Ένωσης.
49.      Η εν λόγω υποχρέωση αιτιολογήσεως αντισταθμίζει τις δυσχέρειες που παρουσιάζει η θέσπιση απλών κανόνων που ορίζουν πότε τα εθνικά δικαστήρια τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας απαλλάσσονται από την υποχρέωσή τους προδικαστικής παραπομπής. Πιθανότατα δεν υπάρχει δικηγόρος που να μην έχει βιώσει την κατάσταση στην οποία, ενόσω εξηγεί σε άλλους την ερμηνεία του νόμου που αυτός θεωρεί ως ορθή, συχνά αποσαφηνίζει και ο ίδιος τη δική του συλλογιστική ή, ενίοτε, ακόμη και τη μεταβάλλει. Κατά τον ίδιο τρόπο, το ότι τα εθνικά δικαστήρια τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας οφείλουν να εκθέτουν τους λόγους για τους οποίους δεν παρέπεμψαν ζήτημα στο Δικαστήριο υποχρεώνει τα εν λόγω δικαστήρια να επιβεβαιώσουν ή να μεταβάλουν τη θέση τους όσον αφορά την ορθή εφαρμογή του δικαίου της Ένωσης στην εκάστοτε υπόθεση.
50.      Βεβαίως, δεν αποκλείονται και πάλι περιπτώσεις εσφαλμένης εκτιμήσεως. Εντούτοις, φρονώ ότι, αν εθνικό δικαστήριο τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας εξηγεί επαρκώς τους λόγους για τους οποίους δεν υπέβαλε αίτηση προδικαστικής αποφάσεως, μπορεί να απαλλαγεί από την ευθύνη του, συμπεριλαμβανομένης της ευθύνης επί τη βάσει της αποφάσεως Köbler (36).
51.      Εν ολίγοις, ο δικαιολογητικός λόγος της υποχρεώσεως αιτιολογήσεως από την οπτική του άρθρου 267, τρίτο εδάφιο, ΣΛΕΕ είναι να διασφαλιστεί ότι εθνικό δικαστήριο τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας εξετάζει σοβαρά κατά πόσον υφίσταται ζήτημα ερμηνείας του δικαίου της Ένωσης στην υπόθεση, συμβάλλοντας με τον τρόπο αυτόν στην ομοιομορφία του δικαίου της Ένωσης.
2.      Δικαιολόγηση από την οπτική του άρθρου 47 του Χάρτη
52.      Το άρθρο 47, δεύτερο εδάφιο, του Χάρτη κατοχυρώνει το θεμελιώδες δικαίωμα σε δίκαιη δίκη. Κατά τη νομολογία του Δικαστηρίου, ο σεβασμός του εν λόγω δικαιώματος επιτάσσει, μεταξύ άλλων, την αιτιολόγηση όλων των αποφάσεων. Τούτο παρέχει στον διάδικο τη δυνατότητα να πληροφορηθεί τους λόγους της οικείας αποφάσεως και να ασκήσει το κατάλληλο ένδικο μέσο (37).
53.      Το άρθρο 47, δεύτερο εδάφιο, του Χάρτη αντιστοιχεί, κατά τις επεξηγήσεις σχετικά με τον Χάρτη, στο άρθρο 6, παράγραφος 1, της ΕΣΔΑ. Συναφώς, η νομολογία του ΕΔΔΑ στην οποία παρέπεμψαν οι μετέχοντες στη διαδικασία στην παρούσα υπόθεση είναι κρίσιμη για την κατανόηση του δικαιολογητικού λόγου της υποχρεώσεως αιτιολογήσεως από την οπτική του άρθρου 47 του Χάρτη.
54.      Στη νομολογία του σχετικά με το άρθρο 6, παράγραφος 1, της ΕΣΔΑ, το ΕΔΔΑ διευκρίνισε σαφώς ότι το δικαίωμα σε αιτιολογημένη απόφαση προστατεύει το πρόσωπο από την αυθαιρεσία, κάτι που επιτυγχάνεται με την παροχή στους διαδίκους της δυνατότητας να κατανοούν την εκδοθείσα δικαστική απόφαση. Επιπλέον, η αιτιολόγηση εξυπηρετεί τον σκοπό της αποδείξεως στους διαδίκους ότι το δικαστήριο τήρησε το δικαίωμα ακροάσεως, γεγονός που συμβάλλει σε μια πιο πρόθυμη αποδοχή της αποφάσεως εκ μέρους τους (38). Δεδομένου ότι η δυνατότητα των εθνικών δικαστηρίων τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας να αρνηθούν να υποβάλουν προδικαστικά ερωτήματα επί της ερμηνείας του δικαίου της Ένωσης στο Δικαστήριο περιορίζεται στις περιπτώσεις της αποφάσεως CILFIT, το ΕΔΔΑ έκρινε ότι, στο πλαίσιο αυτό, τα εν λόγω δικαστήρια πρέπει να αναφέρουν τους λόγους για τους οποίους δεν έκριναν αναγκαίο να υποβάλουν αίτηση προδικαστικής αποφάσεως (39).
55.      Όπως ισχύει με το άρθρο 6, παράγραφος 1, της ΕΣΔΑ, έτσι και δυνάμει του άρθρου 47, δεύτερο εδάφιο, του Χάρτη η υποχρέωση των εθνικών δικαστηρίων τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας να αιτιολογούν, υπό το πρίσμα των περιπτώσεων της αποφάσεως CILFIT, τις αποφάσεις τους περί μη υποβολής αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως συνδέεται κατ’ ουσίαν με το δικαίωμα του διαδίκου να κατανοεί τους λόγους για τους οποίους ο νόμος εφαρμόστηκε με ορισμένο τρόπο στην υπόθεση χωρίς προδικαστική παραπομπή.
56.      Επισημαίνεται ότι το εν λόγω δικαίωμα κατανόησης των λόγων για τους οποίους δεν υποβλήθηκε αίτηση προδικαστικής αποφάσεως υπό το πρίσμα των περιπτώσεων της αποφάσεως CILFIT θα πρέπει να θεωρείται ότι υφίσταται σε κάθε περίπτωση που συνεπάγεται πιθανή εφαρμογή του δικαίου της Ένωσης, ανεξάρτητα από το αν κάποιος διάδικος έχει ζητήσει την υποβολή αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως. Το εν λόγω δικαίωμα διακρίνεται από το δικαίωμα υποβολής προδικαστικού ερωτήματος, το οποίο δεν απονέμεται στον διάδικο ούτε βάσει του άρθρου 267 ΣΛΕΕ ούτε βάσει του άρθρου 47 του Χάρτη. Αντιθέτως, το δικαίωμα που διαθέτει ο διάδικος βάσει του άρθρου 47 του Χάρτη είναι να εξηγείται η απόφαση περί μη υποβολής αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως.
57.      Η νομολογία του ΕΔΔΑ σχετικά με το άρθρο 6, παράγραφος 1, της ΕΣΔΑ αφορούσε μέχρι σήμερα υποθέσεις στις οποίες κάποιος διάδικος έχει ζητήσει να λάβει χώρα προδικαστική παραπομπή. Ωστόσο, το γεγονός ότι οι εν λόγω υποθέσεις επιλύθηκαν στο πλαίσιο αυτό δεν αποκλείει την εφαρμογή της οικείας νομολογίας σε περιπτώσεις στις οποίες η υπόθεση αφορούσε μεν το δίκαιο της Ένωσης, αλλά δεν ζητήθηκε από διάδικο να λάβει χώρα προδικαστική παραπομπή.
58.      Εν πάση περιπτώσει, η υποχρέωση του δικαστηρίου για υποβολή αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως η οποία επιβάλλεται από το άρθρο 267 ΣΛΕΕ δεν εξαρτάται από την υποβολή σχετικού αιτήματος εκ μέρους κάποιου διαδίκου. Ως εκ τούτου, δυνάμει του άρθρου 47 του Χάρτη, το δικαστήριο τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας υποχρεούται να εξηγεί στους διαδίκους τους λόγους για τους οποίους δεν υπέβαλε αίτηση προδικαστικής αποφάσεως, ακόμη και αν δεν ζήτησε κάποιος διάδικος από το εν λόγω δικαστήριο να προβεί στην εν λόγω ενέργεια (40).
59.      Εν ολίγοις, ο δικαιολογητικός λόγος της υποχρεώσεως αιτιολογήσεως από την οπτική του άρθρου 47, δεύτερο εδάφιο, του Χάρτη είναι να παρέχεται στον διάδικο η δυνατότητα να κατανοεί το σκεπτικό της αποφάσεως, συμπεριλαμβανομένης τυχόν αποφάσεως περί μη υποβολής αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως, γεγονός το οποίο διασφαλίζει το δικαίωμα του εν λόγω διαδίκου σε δίκαιη δίκη.
60.      Από τα προεκτεθέντα προκύπτει ότι οι δικαιολογητικοί λόγοι της επιβολής της υποχρεώσεως αιτιολογήσεως στα δικαστήρια τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας είναι διαφορετικοί αν εξεταστούν από την οπτική του άρθρου 267 ΣΛΕΕ και από την οπτική του άρθρου 47 του Χάρτη. Σε αντίθεση με τον δικαιολογητικό λόγο από την οπτική του άρθρου 267 ΣΛΕΕ, ο οποίος απορρέει από αντικειμενικές εκτιμήσεις οι οποίες αποσκοπούν στη διασφάλιση δημόσιου συμφέροντος το οποίο έγκειται στην ομοιομορφία του δικαίου της Ένωσης, ο δικαιολογητικός λόγος από την οπτική του άρθρου 47 του Χάρτη απορρέει από υποκειμενικές εκτιμήσεις, οι οποίες αποσκοπούν στη διασφάλιση των ατομικών δικαιωμάτων των διαδίκων.
61.      Λαμβανομένων υπόψη των διαφορετικών δικαιολογητικών λόγων, είναι δυνατόν να συναχθούν διαφορετικά συμπεράσματα ως προς την αναγκαία έκταση της αιτιολογήσεως.
Γ.      Η υποχρέωση αιτιολογήσεως και συνοπτικής αιτιολογίας
62.      Υπενθυμίζεται ότι η νομολογία Consorzio και KUBERA επιβεβαιώνει την υφιστάμενη υποχρέωση των δικαστηρίων τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας να εξηγούν τους λόγους για τους οποίους δεν υπέβαλαν αίτηση προδικαστικής αποφάσεως. Από την ως άνω εξήγηση θα πρέπει να προκύπτει με σαφήνεια ποια εκ των περιπτώσεων της αποφάσεως CILFIT συντρέχει κατά τα ως άνω δικαστήρια και για ποιους λόγους.
63.      Πρέπει η εν λόγω αιτιολόγηση να είναι πάντοτε διεξοδική ή είναι δυνατή η παράθεση συνοπτικής αιτιολογίας;
64.      Η εξουσία των δικαστηρίων βάσει του εθνικού δικαίου να αποφαίνονται επί υποθέσεων με συνοπτική αιτιολογία έχει επίσης δικαιολογητικό λόγο. Όπως επισημαίνουν το αιτούν δικαστήριο και η Ολλανδική Κυβέρνηση, η συνοπτική αιτιολογία σε περιπτώσεις όπως η υπό κρίση συνιστά αναγκαίο συμβιβασμό για να καταστεί δυνατή η άσκηση ένδικων μέσων στις υποθέσεις που αφορούν τη μετανάστευση. Η υποχρέωση πλήρους αιτιολογήσεως θα διατάρασσε την ισορροπία που ο εθνικός νομοθέτης έχει δημιουργήσει στο σύστημα, παρέχοντας έννομη προστασία στους ιδιώτες, με την πρόβλεψη ένδικων μέσων στις υποθέσεις μεταναστεύσεως, αφενός, και με την αξιοποίηση της δυνατότητας συνοπτικής αιτιολογίας προκειμένου να αποτραπεί το ενδεχόμενο να προκληθεί συμφόρηση στο νομικό σύστημα, αφετέρου (41).
65.      Επομένως, για να δοθεί απάντηση στο προδικαστικό ερώτημα της υπό κρίση υποθέσεως, είναι αναγκαίο να υπάρξει στάθμιση του συμφέροντος να υφίσταται η δυνατότητα της εν λόγω συνοπτικής αιτιολογίας στις εθνικές έννομες τάξεις, αφενός, και του συμφέροντος που απορρέει από το δίκαιο της Ένωσης να αιτιολογούν τα εθνικά δικαστήρια τελευταίου βαθμού την απόφασή τους να μην υποβάλουν αίτηση προδικαστικής αποφάσεως στο Δικαστήριο, αφετέρου.
66.      Στην ενότητα Β, διευκρίνισα ότι ο δικαιολογητικός λόγος της υποχρεώσεως αιτιολογήσεως είναι διαφορετικός αν εξεταστεί από την οπτική του άρθρου 267 ΣΛΕΕ και από την οπτική του άρθρου 47 του Χάρτη. Αν στη μία πλευρά του ζυγού τοποθετηθούν οι λόγοι υπέρ της συνοπτικής αιτιολογίας και στην άλλη πλευρά οι λόγοι υπέρ της υποχρεώσεως αιτιολογήσεως, τότε το αποτέλεσμα της σταθμίσεως θα μπορούσε να διαφέρει αναλόγως του αν η υποχρέωση αιτιολογήσεως δικαιολογείται βάσει του άρθρου 267 ΣΛΕΕ ή βάσει του άρθρου 47 του Χάρτη.
67.      Συναφώς, το γενικό συμφέρον για τη διασφάλιση της ομοιομορφίας του δικαίου της Ένωσης, το οποίο δικαιολογεί την υποχρέωση αιτιολογήσεως βάσει του άρθρου 267 ΣΛΕΕ, θα μπορούσε να διασφαλιστεί αν το εθνικό δικαστήριο τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας έχει λάβει υπόψη τις περιπτώσεις της αποφάσεως CILFIT, αλλά δεν έχει παράσχει αιτιολογία σχετικά με την απόφασή του να μην υποβάλει αίτηση προδικαστικής αποφάσεως. Για τη διασφάλιση του ως άνω γενικού συμφέροντος, το σημαντικό είναι να έχει εξετάσει το εν λόγω δικαστήριο σοβαρά τις περιπτώσεις της αποφάσεως CILFIT, και όχι να κατανοούν οι διάδικοι τη συλλογιστική του εν λόγω δικαστηρίου. Επομένως, το άρθρο 267 ΣΛΕΕ δεν αντιτίθεται στη συνοπτική αιτιολογία.
68.      Αντιθέτως, αν οι λόγοι για τους οποίους δεν υποβάλλεται αίτηση προδικαστικής αποφάσεως δεν προκύπτουν ούτε καν εμμέσως στην απόφαση του εθνικού δικαστηρίου τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας σε επαρκή βαθμό ώστε οι διάδικοι να είναι σε θέση να κατανοήσουν το αποτέλεσμα της απόφασης, τότε δεν θα διασφαλιζόταν το συμφέρον που συνιστά τον δικαιολογητικό λόγο της υποχρεώσεως αιτιολογήσεως βάσει του άρθρου 47 του Χάρτη.
69.      Επομένως, υπό το πρίσμα του άρθρου 47, δεύτερο εδάφιο, του Χάρτη, πρέπει να υφίσταται κάποια αιτιολογία, έστω και αν μπορεί να συνάγεται μόνον εμμέσως. Τούτο δεν αποκλείει αυτομάτως τη συνοπτική αιτιολογία, υπό την προϋπόθεση ότι επαρκεί για να καταστούν κατανοητοί για τους διαδίκους οι λόγοι για τους οποίους το δικαστήριο δεν υπέβαλε αίτηση προδικαστικής αποφάσεως.
70.      Ποια συνοπτική αιτιολογία είναι επαρκής κατά την έννοια του άρθρου 47 του Χάρτη;
71.      Από τη νομολογία του Δικαστηρίου και του ΕΔΔΑ προκύπτει ότι η εκτίμηση της επάρκειας της αιτιολογίας εξαρτάται από τις περιστάσεις της συγκεκριμένης υποθέσεως.
72.      Κατά το Δικαστήριο, η έκταση της υποχρεώσεως αιτιολογήσεως ενδέχεται να ποικίλλει αναλόγως της φύσεως της επίμαχης δικαστικής αποφάσεως και να πρέπει να αναλυθεί με κριτήριο τη διαδικασία στο σύνολό της και βάσει όλων των κρίσιμων περιστάσεων (42).
73.      Το ίδιο συμπέρασμα απορρέει και από τη νομολογία του ΕΔΔΑ (43). Το ΕΔΔΑ έκρινε ότι, αναλόγως των περιστάσεων, μπορεί να γίνει δεκτό, δυνάμει του άρθρου 6, παράγραφος 1, της ΕΣΔΑ, ότι δικαστήριο τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας αποφαίνεται με συνοπτική αιτιολογία σε περιπτώσεις στις οποίες, επί παραδείγματι, οι λόγοι για τη μη υποβολή αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως προκύπτουν εμμέσως ή μπορούν να συναχθούν από άλλα μέρη της αποφάσεως (44).
74.      Ειδικότερα, στην απόφαση Baydar (45), το ΕΔΔΑ έκρινε ότι δεν συνέτρεχε παράβαση του άρθρου 6, παράγραφος 1, της ΕΣΔΑ λόγω της συνοπτικής αιτιολογίας του Hoge Raad der Nederlanden (Ανωτάτου Δικαστηρίου Κάτω Χωρών). Το ΕΔΔΑ έκρινε ότι, στο πλαίσιο των ταχειών διαδικασιών που προβλέπονται από την επίμαχη στην εν λόγω υπόθεση ολλανδική νομοθεσία (46), δεν τίθεται ζήτημα αρχής βάσει του άρθρου 6, παράγραφος 1, της ΕΣΔΑ σε περίπτωση απορρίψεως αιτήσεως αναιρέσεως με συνοπτική αιτιολογία όταν από τις περιστάσεις της συγκεκριμένης υποθέσεως προκύπτει σαφώς ότι η απόφαση δεν ήταν αυθαίρετη ή, με άλλον τρόπο, προδήλως παράλογη. Το ΕΔΔΑ έκρινε ότι η επίδικη απόφαση δεν ήταν ούτε αυθαίρετη ούτε παράλογη διότι το Hoge Raad der Nederlanden (Ανώτατο Δικαστήριο Κάτω Χωρών) είχε εξετάσει δεόντως τους γραπτούς λόγους της αναιρέσεως του αναιρεσείοντος, καθώς και τις συμβουλευτικές προτάσεις του γενικού εισαγγελέα και τη γραπτή απάντηση του αναιρεσείοντος επ’ αυτών.
75.      Στην απόφαση Harisch (47), το ΕΔΔΑ έκρινε ότι δεν συνέτρεχε παράβαση του άρθρου 6, παράγραφος 1, της ΕΣΔΑ λόγω της συνοπτικής αιτιολογίας του Bundesgerichtshof (Ανωτάτου Ομοσπονδιακού Δικαστηρίου, Γερμανία). Το ΕΔΔΑ έκρινε ότι, δεδομένου ότι το εν λόγω δικαστήριο είχε παράσχει διεξοδική αιτιολογία σχετικά με την άρνηση υποβολής αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως, ο προσφεύγων ήταν σε θέση να κατανοήσει την απόφαση του Bundesgerichtshof (Ανωτάτου Ομοσπονδιακού Δικαστηρίου). Κατά συνέπεια, λαμβανομένου υπόψη του σκοπού της υποχρεώσεως αιτιολογήσεως που προβλέπεται στο άρθρο 6 της ΕΣΔΑ και κατόπιν σφαιρικής εξετάσεως της διαδικασίας, το ΕΔΔΑ έκρινε ότι, υπό τις περιστάσεις της υπό κρίση υποθέσεως, η άρνηση υποβολής αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως ήταν επαρκώς αιτιολογημένη.
76.      Εν κατακλείδι, από την προαναφερθείσα νομολογία του ΕΔΔΑ επί του άρθρου 6, παράγραφος 1, της ΕΣΔΑ προκύπτει ότι δεν απαιτείται πάντοτε να υφίσταται ρητή και ειδική αιτιολογία για τη μη υποβολή αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως σε απόφαση δικαστηρίου τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας. Σύμφωνα με δικαστικές αποφάσεις, όπως οι αποφάσεις Baydar και Harisch, η εν λόγω νομολογία φαίνεται να δέχεται τη δυνατότητα παροχής συνοπτικής αιτιολογίας από τα δικαστήρια τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας. Η εν λόγω αιτιολογία είναι δυνατή αν, υπό τις περιστάσεις της συγκεκριμένης υποθέσεως, οι διάδικοι είναι βέβαιοι ότι έχουν τύχει ακροάσεως από το δικαστήριο και είναι σε θέση να κατανοήσουν τους λόγους για τους οποίους απορρίφθηκε το αίτημά τους για την υποβολή αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως.
77.      Η ως άνω συλλογιστική μπορεί, κατά τη γνώμη μου, να εφαρμοστεί και στο πλαίσιο της ερμηνείας του άρθρου 47 του Χάρτη. Δυνάμει της εν λόγω διατάξεως, όπως επισήμανε η Φινλανδική Κυβέρνηση, το περιεχόμενο της απαιτούμενης αιτιολογήσεως δεν μπορεί να καθορίζεται εκ των προτέρων, διότι κάθε περίπτωση είναι διαφορετική (48).
78.      Συναφώς, το εθνικό δίκαιο δεν μπορεί να επιβάλλει τη χρήση της συνοπτικής αιτιολογίας, αλλά μπορεί να παρέχει στα εθνικά δικαστήρια τη δυνατότητα να χρησιμοποιήσουν την εν λόγω αιτιολογία. Το εθνικό δικαστήριο τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας πρέπει να έχει την εξουσία να εκτιμά αν αρκεί η συνοπτική αιτιολογία για κάθε υπόθεση.
79.      Η επίμαχη εθνική νομοθεσία φαίνεται να πληροί τις εν λόγω προϋποθέσεις. Επομένως, εναπόκειται στο δικαστήριο τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας να εκτιμήσει σε κάθε περίπτωση αν η τυποποιημένη διατύπωση της συνοπτικής αιτιολογίας στις υποθέσεις μεταναστεύσεως είναι επαρκής ή αν απαιτείται εκτενέστερη αιτιολογία για να μπορέσει ο διάδικος να κατανοήσει τους λόγους για τους οποίους το εν λόγω δικαστήριο δεν υπέβαλε αίτηση προδικαστικής αποφάσεως, λαμβανομένων υπόψη όλων των κρίσιμων περιστάσεων.
80.      Εάν, επί παραδείγματι, εθνικό δικαστήριο τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας ακολουθεί την κρίση και τη συλλογιστική κατώτερου δικαστηρίου, τότε θα μπορούσε να αρκεί συνοπτική αιτιολογία, υπό τη μορφή τυποποιημένης διατύπωσης, όπως αυτή που χρησιμοποιείται στην πρακτική του αιτούντος δικαστηρίου. Τούτο ισχύει αν από την εν λόγω διατύπωση προκύπτει ότι η απόφαση του κατώτερου δικαστηρίου εξήγησε επαρκώς είτε τους λόγους για τους οποίους το δίκαιο της Ένωσης δεν είναι κρίσιμο για την επίλυση της υπό κρίση υποθέσεως, είτε τον τρόπο με τον οποίο το δίκαιο της Ένωσης έχει αποσαφηνιστεί στη νομολογία του Δικαστηρίου, είτε τον λόγο για τον οποίο, ελλείψει τέτοιας νομολογίας, η ορθή εφαρμογή του δικαίου της Ένωσης δεν δημιουργεί καμία εύλογη αμφιβολία.
81.      Ωστόσο, αν το εθνικό δικαστήριο τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας συμφωνεί με την έκβαση της υποθέσεως, αλλά όχι με τη συλλογιστική του κατώτερου δικαστηρίου, ή αν δεν υφίσταται αιτιολογία από την οποία να προκύπτουν οι πιθανοί λόγοι για τη μη υποβολή αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως, τότε το δικαστήριο τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας δεν μπορεί να στηριχθεί σε μια τέτοια τυποποιημένη διατύπωση, αλλά οφείλει να εξηγήσει τη θέση του διεξοδικώς.
82.      Ένα πρόσθετο ζήτημα που τέθηκε από τα ενδιαφερόμενα μέρη στο πλαίσιο της διαδικασίας ενώπιον του Δικαστηρίου ήταν κατά πόσον θα αρκούσε το δικαστήριο τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας να υποδεικνύει απλώς μία εκ των τριών περιπτώσεων της αποφάσεως CILFIT.
83.      Από την προηγηθείσα ανάλυση προκύπτει ότι η απλή υπόδειξη για το ποια εκ των περιπτώσεων έκρινε το ως άνω δικαστήριο ότι συνέτρεχε για να αποφασίσει να μην υποβάλει αίτηση προδικαστικής αποφάσεως δεν αρκεί αυτή καθεαυτήν. Ο διάδικος πρέπει να είναι σε θέση να κατανοήσει τους λόγους για τους οποίους κρίθηκε ότι συνέτρεχε η εν λόγω περίπτωση. Τούτου λεχθέντος, καμία ανάγκη δεν υφίσταται να υποδεικνύεται ρητώς ποια περίπτωση της αποφάσεως CILFIT εφαρμόζει το εθνικό δικαστήριο, υπό την προϋπόθεση ότι τούτο συνάγεται ευχερώς από την αιτιολογία.
84.      Εν ολίγοις, το άρθρο 267 ΣΛΕΕ, ερμηνευόμενο υπό το πρίσμα του άρθρου 47 του Χάρτη, δεν αντιτίθεται σε συνοπτική αιτιολογία, εφόσον οι διάδικοι κατανοούν τους λόγους για τους οποίους το δικαστήριο τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας αποφάσισε να μην υποβάλει αίτηση προδικαστικής αποφάσεως στο Δικαστήριο, υπό το πρίσμα των περιπτώσεων της αποφάσεως CILFIT.
85.      Εναπόκειται στο δικαστήριο τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας, συμπεριλαμβανομένου του αιτούντος δικαστηρίου στην υπό κρίση υπόθεση, να εκτιμήσει αν η συνοπτική αιτιολογία είναι επαρκής ή αν επιβάλλεται πρόσθετη αιτιολογία υπό τις δοθείσες περιστάσεις.
V.      Πρόταση
86.      Κατόπιν των ανωτέρω σκέψεων, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στο προδικαστικό ερώτημα που υπέβαλε το Raad van State (Συμβούλιο της Επικρατείας, Κάτω Χώρες) ως εξής:
Το άρθρο 267, τρίτο εδάφιο, ΣΛΕΕ, ερμηνευόμενο υπό το πρίσμα του άρθρου 47, δεύτερο εδάφιο, του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, δεν αντιτίθεται σε εθνική ρύθμιση όπως το άρθρο 91, παράγραφος 2, του Vreemdelingenwet 2000 (νόμου του 2000 περί αλλοδαπών), δυνάμει της οποίας το Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State (τμήμα διοικητικών διαφορών του Συμβουλίου της Επικρατείας), ως εθνικό δικαστήριο του οποίου οι αποφάσεις δεν υπόκεινται σε ένδικα μέσα, δύναται με συνοπτική αιτιολογία και χωρίς να προσδιορίζει ποια εξαίρεση συντρέχει από τις τρεις που αίρουν την υποχρέωση προδικαστικής παραπομπής που υπέχει, να επιλύει ζήτημα που ανακύπτει σχετικά με την ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης, ανεξαρτήτως του αν το ζήτημα αυτό συνοδεύεται από ρητό αίτημα για υποβολή αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως, υπό την προϋπόθεση ότι η εν λόγω συνοπτική αιτιολογία παρέχει στους διαδίκους τη δυνατότητα να κατανοήσουν τους λόγους για τους οποίους το εν λόγω δικαστήριο αποφάσισε να μην παραπέμψει στο Δικαστήριο το ζήτημα ερμηνείας του δικαίου της Ένωσης.
1      Γλώσσα του πρωτοτύπου: η αγγλική.
i      H ονομασία της παρούσας υπόθεσης είναι πλασματική. Δεν αντιστοιχεί στο πραγματικό όνομα κανενός διαδίκου.
2      Απόφαση της 6ης Οκτωβρίου 2021, Consorzio Italian Management και Catania Multiservizi (C‑561/19, στο εξής: απόφαση Consorzio, EU:C:2021:799).
3      Χρησιμοποιώ τις εκφράσεις «εθνικά δικαστήρια τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας» ή «δικαστήρια τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας» για να υποδηλώσω τα δικαστήρια των κρατών μελών τα οποία αφορά το άρθρο 267, τρίτο εδάφιο, ΣΛΕΕ. Η εν λόγω διάταξη αφορά «[δ]ικαστήριο κράτους μέλους [...] του οποίου οι αποφάσεις δεν υπόκεινται σε ένδικα μέσα του εσωτερικού δικαίου [...]».
4      Βλ. απόφαση της 6ης Οκτωβρίου 1982, Cilfit κ.λπ. (283/81, στο εξής: απόφαση CILFIT, EU:C:1982:335, ιδίως σκέψεις 9 και 21). Βλ., περαιτέρω, σημεία 28 έως 35 και ιδίως σημείο 29 των παρουσών προτάσεων.
5      Απόφαση της 10ης Μαΐου 2017, Chavez-Vilchez κ.λπ. (C‑133/15, στο εξής: απόφαση Chavez-Vilchez, EU:C:2017:354).
6      NL:RBDHA:2021:15503 (αναγνώσθηκε με τη χρήση αυτόματης μετάφρασης).
7      Το αιτούν δικαστήριο μνημονεύει συναφώς την απόφασή του της 5ης Μαρτίου 2015 (NL:RVS:2015:785), με την οποία έκρινε ότι το άρθρο 91, παράγραφος 2, του Vw 2000 δεν αντέβαινε στο άρθρο 47 του Χάρτη και στο άρθρο 6, παράγραφος 1, της ΕΣΔΑ, σε συνδυασμό με το άρθρο 13 της ΕΣΔΑ, καθώς και την απόφασή του της 3ης Απριλίου 2019 (NL:RVS:2019:1060), η οποία επιβεβαίωσε την προγενέστερη αυτή απόφαση και εξέτασε το άρθρο 91, παράγραφος 2, του Vw 2000 πιο διεξοδικά.
8      Το αιτούν δικαστήριο μνημονεύει ιδίως τις αποφάσεις του ΕΔΔΑ της 24ης Απριλίου 2018, Baydar κατά  Κάτω Χωρών (CE:ECHR:2018:0424JUD005538514, στο εξής: απόφαση Baydar), και της 11ης Απριλίου 2019, Harisch κατά  Γερμανίας (CE:ECHR:2019:0411JUD005005316, στο εξής: απόφαση Harisch).
9      Απόφαση της 15ης Οκτωβρίου 2024 (C‑144/23, στο εξής: απόφαση KUBERA, EU:C:2024:881).
10      Βλ. πρώην άρθρο 177, τρίτο εδάφιο, ΕΟΚ και πρώην άρθρο 234, τρίτο εδάφιο, ΕΚ· βλ., όμως, άρθρο 41 της Συνθήκης ΕΚΑΧ, το οποίο δεν προέβλεπε την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως με τον ίδιο τρόπο. Δυνάμει του άρθρου 106α της Συνθήκης ΕΚΑΕ, το άρθρο 267 ΣΛΕΕ έχει εφαρμογή στην εν λόγω συνθήκη.
11      Πρβλ. απόφαση της 27ης Φεβρουαρίου 2018, Associação Sindical dos Juízes Portugueses (C‑64/16, EU:C:2018:117, σκέψεις 32 και 33).
12      Συναφώς, ο γενικός εισαγγελέας F. Capotorti διευκρίνισε με τις προτάσεις του στην υπόθεση Cilfit κ.λπ. (Συλλογή 1982, σ. 3432, ιδίως σ. 3440), ότι «τα δικαστήρια τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας εκδίδουν οριστικές αποφάσεις, μη δυνάμενες να τροποποιηθούν και ικανές να επηρεάσουν τις τάσεις των κατωτέρων δικαστηρίων της ίδιας χώρας. Με άλλα λόγια, ο “σκληρός πυρήνας” της εθνικής νομολογίας σχηματίζεται από τις αποφάσεις πού εκδίδονται σε τελευταίο βαθμό».
13      Βλ., επί παραδείγματι, απόφαση της 24ης Μαΐου 1977, 107/76, Hoffmann-La Roche (Συλλογή 1977, σ. 275), η οποία επαναλαμβάνεται σε πολλές υποθέσεις, προσφάτως δε στην απόφαση KUBERA (σκέψη 35).
14      Το Δικαστήριο το έχει ήδη διευκρινίσει με την απόφαση CILFIT (σκέψη 9). Βλ., επίσης, αποφάσεις της 10ης Ιανουαρίου 2006, IATA και ELFAA (C‑344/04, EU:C:2006:10, σκέψη 28), και Consorzio (σκέψη 54).
15      Βλ. απόφαση CILFIT κ.λπ. (ιδίως σκέψεις 10 έως 21). Εντούτοις, το Δικαστήριο έχει ήδη διατυπώσει ορισμένες περιπτώσεις στις οποίες εθνικό δικαστήριο αποφαινόμενο σε τελευταίο βαθμό απαλλασσόταν από την υποχρέωση προδικαστικής παραπομπής, με την απόφαση της 27ης Μαρτίου 1963, 28/62 έως 30/62, Da Costa κ.λπ. (Συλλογή τόμος 1954‑1964, σ. 893, ιδίως σ. 895), στην οποία έκρινε ότι «η δεσμευτικότητα [...] της ερμηνείας στην οποία προέβη το Δικαστήριο, δυνάμει του [άρθρου 267 ΣΛΕΕ], μπορεί να αποστερήσει [...] την υποχρέωση [προδικαστικής παραπομπής] από τον λόγο υπάρξεώς της και να την καταστήσει κενή περιεχομένου».
16      Το ίδιο το Δικαστήριο κάνει ενίοτε λόγο για «εξαιρέσεις». Βλ., επί παραδείγματι, αποφάσεις της 5ης Απριλίου 2016, PFE  (C‑689/13, EU:C:2016:199, σκέψη 32), και KUBERA (σκέψεις 55 έως 58, 63 και 64). Ωστόσο, στην απόφαση Consorzio, το Δικαστήριο κάνει λόγο για «περιπτώσεις» στις οποίες εθνικό δικαστήριο τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας μπορεί να μην υποβάλει προδικαστικά ερωτήματα (βλ. σκέψεις 39, 50, 51, 57 και 58 της εν λόγω αποφάσεως) και εμμένει στην ως άνω διατύπωση όταν παραπέμπει στην εν λόγω απόφαση (βλ., επί παραδείγματι, απόφαση KUBERA, σκέψεις 37, 38 και 62).
17      Απόφαση Consorzio (σκέψη 33).
18      Για ένα πρόσφατο παράδειγμα, βλ. απόφαση της 21ης Μαρτίου 2023, Mercedes-Benz Group (Ευθύνη κατασκευαστών οχημάτων εξοπλισμένων με συστήματα αναστολής) (C‑100/21, EU:C:2023:229, ιδίως σκέψεις 53 έως 55), με την οποία το Δικαστήριο έκρινε απαράδεκτο το προδικαστικό ερώτημα για τον λόγο ότι το αιτούν δικαστήριο δεν εξήγησε τους λόγους για τους οποίους η ζητούμενη ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης ήταν αναγκαία για την επίλυση της διαφοράς της οποίας είχε επιληφθεί.
19      Βλ. απόφαση Consorzio (σκέψη 36 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία). Η περίπτωση αυτή αντιστοιχεί σε εκείνη την οποία το Δικαστήριο προσδιόρισε ήδη το 1963 στην απόφαση Da Costa (βλ. υποσημείωση 15 των παρουσών προτάσεων).
20      Βλ. απόφαση Consorzio (σκέψη 39 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία). Η περίπτωση αυτή προσδιορίστηκε για πρώτη φορά από το Δικαστήριο με την απόφαση CILFIT.
21      Βλ. απόφαση CILFIT (σκέψη 16). Η αναφορά στα δικαστήρια τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας (και όχι απλώς στα δικαστήρια των άλλων κρατών μελών) προστέθηκε με την απόφαση Consorzio (σκέψη 40).
22      Στην απόφαση CILFIT, το Δικαστήριο διευκρίνισε ότι, πριν καταλήξει στο συμπέρασμα ότι διάταξη του δικαίου της Ένωσης δεν αφήνει περιθώριο για καμία εύλογη αμφιβολία ως προς την ορθή εφαρμογή της, εθνικό δικαστήριο τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας πρέπει να λαμβάνει υπόψη τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του δικαίου της Ένωσης και τις ιδιάζουσες δυσκολίες που παρουσιάζει η ερμηνεία του (όπως, επί παραδείγματι, το γεγονός ότι η εν λόγω διάταξη είναι διατυπωμένη σε πλείονες γλώσσες που είναι εξίσου αυθεντικές ή ότι όροι που χρησιμοποιεί ενδέχεται να έχουν διαφορετική έννοια από τους ίδιους όρους που χρησιμοποιούνται στις εθνικές έννομες τάξεις), και ότι το εν λόγω δικαστήριο οφείλει να δώσει προσοχή στον κίνδυνο διαστάσεως στη νομολογία εντός της Ένωσης. Βλ. σκέψεις 16 έως 21 της εν λόγω αποφάσεως.
23      Μεταξύ των επικριτών περιλαμβάνονται πολλοί γενικοί εισαγγελείς, όπως τούτο εκτίθεται στις προτάσεις του γενικού εισαγγελέα M. Bobek στην υπόθεση Consorzio (C‑561/19, EU:C:2021:291, σημεία 100 έως 103).
24      Κατά τη γνωστή έκφραση του γενικού εισαγγελέα Ν. Wahl στις προτάσεις του στις υποθέσεις X και van Dijk (C‑72/14 και C‑197/14, EU:C:2015:319, σημείο 62).
25      Απόφαση Consorzio (σκέψη 50 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
26      Για
μια
λεπτομερή
συζήτηση, βλ., επί
παραδείγματι, Broberg, M., και Fenger, N., «If you love somebody set them free: On the Court of Justice’s revision of the acte clair doctrine», Common Market Law Review, τόμος 59(3), 2022, σ. 711-738· Cecchetti, L., και Gallo, D., «The unwritten exceptions to the duty to refer after Consorzio Italian Management II: “CILFIT Strategy” 2.0 and its loopholes», Review of European Administrative Law,
τόμος 15(3), 2022, σ. 29-61· Maher, I., «The CILFIT criteria clarified and extended for national courts of last resort under Art. 267 TFEU», European Papers,
τόμος 7(1), 2022, σ. 265-274· Millet, F.-X., «Cilfit still fits – ECJ 6 October 2021, Case C‑561/19, Consorzio Italian Management», European Constitutional Law Review,
τόμος 18(3), 2022, σ. 533-555· Petrić, D., «How to make a unicorn or “There Never Was An ‘Acte Clair’ in EU Law”: Some Remarks About Case C‑561/19 Consorzio Italian Management», Croatian Yearbook of European Law and Policy,
τόμος 17, 2021, σ. 307-328.
27      Για την εξέταση του ζητήματος αν μια τέτοια κρίση αποτελεί, ή θα έπρεπε να αποτελεί, υποκειμενική κρίση του εθνικού δικαστηρίου η οποία λαμβάνει υπόψη τις ανάγκες της συγκεκριμένης υποθέσεως ή μια πιο αντικειμενική κρίση, η οποία λαμβάνει υπόψη το συμφέρον για ομοιόμορφη εφαρμογή του δικαίου της Ένωσης, βλ. προτάσεις του γενικού εισαγγελέα M. Bobek στην υπόθεση Consorzio Italian Management and Catania Multiservizi (C‑561/19, EU:C:2021:291, σημεία 69 έως 87).
28      Ακόμη και πριν από την έκδοση της αποφάσεως Consorzio, ο γενικός εισαγγελέας Y. Bot εκτιμούσε ότι η απόφαση CILFIT επέβαλε υποχρέωση αιτιολογήσεως όταν τα δικαστήρια τελευταίου βαθμού αποφάσιζαν να μην υποβάλουν προδικαστικά ερωτήματα στο Δικαστήριο. Βλ. προτάσεις του στην υπόθεση Ferreira da Silva e Brito κ.λπ. (C‑160/14, EU:C:2015:390, σημεία 90 και 94).
29      Απόφαση Consorzio (σκέψη 51).
30      Το Δικαστήριο εξέτασε την υποχρέωση αιτιολογήσεως στις σκέψεις 61 έως 65 της αποφάσεως KUBERA και έκρινε ότι, όταν εθνικό δικαστήριο τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας αποφασίζει να απορρίψει αίτηση για τη χορήγηση αδείας προς άσκηση αναιρέσεως η οποία περιέχει αίτημα υποβολής στο Δικαστήριο προδικαστικού ερωτήματος σχετικά με το δίκαιο της Ένωσης, η εν λόγω απόφαση πρέπει να τηρεί την υποχρέωση αιτιολογήσεως, όπως αυτή εκτίθεται στη σκέψη 51 της αποφάσεως Consorzio.
31      Βλ., συναφώς, τη νομολογία που μνημονεύεται στην υποσημείωση 13 των παρουσών προτάσεων.
32      Το γεγονός ότι οι ιδιώτες δεν διαθέτουν τέτοιο δικαίωμα δεν σημαίνει ότι οι ιδιώτες που είναι διάδικοι σε εκκρεμή διαδικασία ενώπιον των εθνικών δικαστηρίων δεν έχουν κανένα συμφέρον να διασφαλίσουν την τήρηση της υποχρεώσεως προδικαστικής παραπομπής. Προσφεύγοντας ενώπιον εθνικού δικαστηρίου τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας, έχουν ενδεχομένως δικαιολογημένα την προσδοκία ότι θα υποβληθεί αίτηση προδικαστικής αποφάσεως ακριβώς λόγω της υπάρξεως αυτής της αντικειμενικώς αιτιολογημένης υποχρεώσεως, ιδίως αν το επιληφθέν δικαστήριο δεν προτίθεται να ακολουθήσει τη δική τους θέση ως προς τον τρόπο με τον οποίο θα πρέπει να εφαρμοστεί στην περίπτωσή τους ένας συγκεκριμένος κανόνας δικαίου της Ένωσης. Η εν λόγω δυνατότητα έμμεσου επηρεασμού εθνικού δικαστηρίου τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας για να προβεί σε διάλογο με το Δικαστήριο θα μπορούσε μάλιστα να αποτελέσει κίνητρο για την απόφασή τους να προσφύγουν σε δικαστήριο υψηλότερης βαθμίδας στο πλαίσιο της δικονομικής ιεραρχίας.
33      Όπως έχει κρίνει το Δικαστήριο, το σύστημα που καθιερώνει το άρθρο 267 ΣΛΕΕ δεν συνιστά ένδικο βοήθημα παρεχόμενο στους διαδίκους διαφοράς που εκκρεμεί ενώπιον εθνικού δικαστηρίου. Βλ., επί παραδείγματι, αποφάσεις CILFIT (σκέψη 9) και Consorzio (σκέψη 54). Ομοίως, το γεγονός ότι οι διάδικοι μιας κύριας δίκης δεν έθεσαν, ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου, ζήτημα δικαίου της Ένωσης δεν το εμποδίζει να απευθυνθεί στο Δικαστήριο. Βλ., επί παραδείγματι, αποφάσεις της 16ης Ιουνίου 1981, Salonia (126/80, EU:C:1981:136, σκέψη 7), και της 15ης Ιανουαρίου 2013, Križan κ.λπ. (C‑416/10, EU:C:2013:8, σκέψη 65).
34      Όπως επισήμαναν η Ολλανδική, η Γερμανική, η Ιταλική και η Φινλανδική Κυβέρνηση, καθώς και η Επιτροπή, η υποχρέωση αιτιολογήσεως απορρέει από το άρθρο 47 του Χάρτη, και όχι από το άρθρο 267 ΣΛΕΕ, το οποίο δεν απονέμει δικαιώματα σε ιδιώτες.
35      Η υποχρέωση αιτιολογήσεως της μη υποβολής προδικαστικών ερωτημάτων βάσει του άρθρου 267, τρίτο εδάφιο, ΣΛΕΕ έχει ήδη αναλυθεί στη νομολογία των κρατών μελών τα οποία έχουν αναπτύξει συνταγματικό έλεγχο της υποχρεώσεως προδικαστικής παραπομπής, είτε στο πλαίσιο του ελέγχου του σεβασμού του δικαιώματος σε νόμιμο δικαστή είτε στο πλαίσιο του δικαιώματος σε δίκαιη δίκη. Για
περιγραφή
και
αξιολόγηση
των
εν
λόγω
εθνικών
εξελίξεων, βλ., επί
παραδείγματι, Broberg, M., και Fenger, N., Broberg and Fenger on Preliminary References to the European Court of Justice, 3η
έκδ., Oxford University Press, Οξφόρδη, 2021, ιδίως
σ. 235, 236, 241 και 242· Lacchi, C., Preliminary References to the Court of Justice of the European Union and Effective Judicial Protection, Larcier, Βρυξέλλες, 2020, ιδίως, κεφ. 3· Wallerman Ghavanini, A., και Rauchegger, C., «Effective judicial protection before national courts: Article 47 of the Charter, national constitutional remedies and the preliminary reference procedure», σε Bonelli, M., Eliantonio, M., και Gentile, G. (επιμ.), Article 47 of the EU Charter and Effective Judicial Protection, Volume 1: The Court of Justice’s Perspective, Hart, Οξφόρδη, 2022, σ. 45-60, ιδίως
σ. 50 έως 54. Η εν λόγω απαίτηση επιβλήθηκε επίσης από το ΕΔΔΑ δυνάμει του άρθρου 6 ΕΣΔΑ. Βλ., επίσης, σημεία 54 και 73 έως 76 των παρουσών προτάσεων.
36      Απόφαση της 30ής Σεπτεμβρίου 2003, Köbler (C‑224/01, EU:C:2003:513).
37      Βλ., επί παραδείγματι, απόφαση της 6ης Σεπτεμβρίου 2012, Trade Agency (C‑619/10, EU:C:2012:531, σκέψη 53), και προτάσεις της γενικής εισαγγελέα J. Kokott στην υπόθεση Trade Agency (C‑619/10, EU:C:2012:247, σημεία 84 και 85). Πρβλ., επίσης, προτάσεις του γενικού εισαγγελέα M. Poiares Maduro στις συνεκδικασθείσες υποθέσεις Σουηδία και API κατά Επιτροπής και Επιτροπή κατά API (C‑514/07 P, C‑528/07 P και C‑532/07 P, EU:C:2009:592, σημείο 32), στις οποίες έκρινε ότι «[έ]νας από τους πρωταρχικούς στόχους του δικαιώματος σε επαρκή αιτιολογία της αποφάσεως είναι να καταστήσει σαφείς στο κοινό τους λόγους για τους οποίους το Δικαστήριο εξέδωσε τη συγκεκριμένη απόφαση και τη διαδικασία μέσω της οποίας κατέληξε σε αυτή».
38      Βλ. επί παραδείγματι, αποφάσεις Baydar (§ 39) και Harisch (§ 33), καθώς και απόφαση του ΕΔΔΑ της 15ης Δεκεμβρίου 2022, Rutar και Rutar Marketing d.o.o. κατά  Σλοβενίας (CE:ECHR:2022:1215JUD002116420, § 62).
39      Βλ., επί παραδείγματι, αποφάσεις του ΕΔΔΑ, της 20ής Σεπτεμβρίου 2011, Ullens de Schooten και Rezabek κατά  Βελγίου (CE:ECHR:2011:0920JUD000398907, § 62), της 8ης Απριλίου 2014, Dhahbi κατά  Ιταλίας (CE:ECHR:2014:0408JUD001712009, § 31), και της 30ής Απριλίου 2019, Repcevirág Szövetkezet κατά  Ουγγαρίας (CE:ECHR:2019:0430JUD007075014, § 50).
40      Βλ. Broberg, M., και Fenger, N., όπ.π., υποσημείωση 26 των παρουσών προτάσεων, σ. 725.
41      Η Ολλανδική Κυβέρνηση επισήμανε κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση ότι το 2024 το Raad van State (Συμβούλιο της Επικρατείας) αποφάνθηκε επί της ουσίας σε 4 200 υποθέσεις που αφορούσαν τη μετανάστευση, εκ των οποίων περίπου στις μισές, ήτοι σε 2 200 υποθέσεις, χρησιμοποιήθηκε συνοπτική αιτιολογία, ενώ σε περίπου 1 300 υποθέσεις χρησιμοποιήθηκε συνοπτική αιτιολογία με συμπληρωματική διατύπωση και σε 300 υποθέσεις εκδόθηκε πλήρως αιτιολογημένη απόφαση· οι λοιπές 400 υποθέσεις απορρίφθηκαν ως απαράδεκτες ή λόγω διαδικαστικών πλημμελειών. Κατά την Ολλανδική Κυβέρνηση, προβλέπονται δύο είδη συνοπτικής αιτιολογίας: εκτός από την τυποποιημένη διατύπωση, μπορεί να υπάρξει και συνοπτική αιτιολογία στην οποία πραγματοποιείται συμπλήρωση της τυποποιημένης διατύπωσης· στην περίπτωση αυτή μπορεί, επί παραδείγματι, να περιλαμβάνεται και το σκεπτικό του δικαστηρίου επί της αποφάσεως, όπως η διαπίστωση ότι στη συγκεκριμένη υπόθεση συντρέχει περίπτωση «acte éclairé».
42      Βλ., επί παραδείγματι, απόφαση της 6ης Σεπτεμβρίου 2012, Trade Agency (C‑619/10, EU:C:2012:531, σκέψη 60).
43      Βλ. επί παραδείγματι, αποφάσεις Baydar (§ 40) και Harisch (§ 34), καθώς και απόφαση του ΕΔΔΑ της 15ης Δεκεμβρίου 2022, Rutar και Rutar Marketing d.o.o. κατά  Σλοβενίας (CE:ECHR:2022:1215JUD002116420, § 58).
44      Βλ., επί παραδείγματι, απόφαση Baydar (§ 42 και 43) και αποφάσεις του ΕΔΔΑ της 13ης Φεβρουαρίου 2020, Sanofi Pasteur κατά Γαλλίας (CE:ECHR:2020:0213JUD002513716, § 71), και της 13ης Ιουλίου 2021, Bio Farmland Betriebs
S.R.L. κατά  Ρουμανίας (CE:ECHR:2021:0713JUD004363917, § 51).
45      Βλ. απόφαση Baydar (§ 45 έως 53).
46      Η εν λόγω ρύθμιση δεν είναι η ίδια με εκείνη που επιτρέπει συνοπτική αιτιολογία στην υπό κρίση υπόθεση.
47      Βλ. απόφαση Harisch (§ 37 έως 43).
48      Ομοίως, στην υπόθεση KUBERA, ο γενικός εισαγγελέας Ν. Αιμιλίου έκρινε ότι το περιεχόμενο της υποχρεώσεως αιτιολογήσεως ποικίλλει ανάλογα με τις κρίσιμες περιστάσεις: βλ. προτάσεις του στην υπόθεση KUBERA (C‑144/23, EU:C:2024:522, σημεία 122 έως 133).