62015CJ0085
WYROK TRYBUNAŁU (dziewiąta izba)
z dnia 21 września 2017 r. (
*1
)
Odwołanie – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Włoscy producenci prętów zbrojeniowych do betonu – Ustalanie cen, a także ograniczanie lub kontrolowanie produkcji i sprzedaży – Naruszenie art. 65 EWWiS – Stwierdzenie nieważności pierwotnej decyzji przez Sąd Unii Europejskiej – Decyzja ponownie przyjęta na podstawie rozporządzenia (WE) nr 1/2003 – Brak wydania nowego pisma w sprawie przedstawienia zarzutów – Brak przesłuchania ustnego w następstwie stwierdzenia nieważności pierwotnej decyzji – Terminy, które upłynęły w postępowaniu przed Sądem
W sprawie C‑85/15 P
mającej za przedmiot odwołanie w trybie art. 56 statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, wniesione w dniu 19 lutego 2015 r.,
Feralpi Holding SpA, z siedzibą w Brescii (Włochy), reprezentowana przez G.M. Robertiego oraz I. Perego, avvocati,
wnosząca odwołanie,
w której drugą stroną postępowania jest:
Komisja Europejska, reprezentowana przez L. Malferrariego oraz P. Rossiego, działających w charakterze pełnomocników, wspieranych przez M. Moretta, avvocato, z adresem do doręczeń w Luksemburgu,
strona pozwana w pierwszej instancji,
TRYBUNAŁ (dziewiąta izba),
w składzie: E. Juhász, prezes izby, C. Vajda (sprawozdawca) i C. Lycourgos, sędziowie,
rzecznik generalny: N. Wahl,
sekretarz: V. Giacobbo-Peyronnel, administrator,
uwzględniając pisemny etap postępowania i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 20 października 2016 r.,
po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 8 grudnia 2016 r.,
wydaje następujący
Wyrok
1
Feralpi Holding SpA (zwana dalej „spółką Feralpi”) żąda w odwołaniu uchylenia wyroku Sądu Unii Europejskiej z dnia 9 grudnia 2014 r., Feralpi Holding SpA/Komisja (T‑70/10, niepublikowanego, zwanego dalej „zaskarżonym wyrokiem”, EU:T:2014:1031), w którym Sąd oddalił wniesioną przez tę spółkę skargę zawierającą żądanie stwierdzenia nieważności decyzji Komisji C(2009) 7492 wersja ostateczna z dnia 30 września 2009 r. dotyczącej naruszenia art. 65 traktatu EWWiS (COMP/37.956 – Pręty zbrojeniowe do betonu – ponowne przyjęcie) (zwanej dalej „decyzją z dnia 30 września 2009 r.”), zmienionej decyzją Komisji C(2009) 9912 wersja ostateczna z dnia 8 grudnia 2009 r. (zwaną dalej „decyzją zmieniającą”) (decyzja z dnia 30 września 2009 r. zmieniona decyzją zmieniającą zwana jest dalej „sporną decyzją”).
Okoliczności powstania sporu i sporna decyzja
2
Okoliczności powstania sporu są przedstawione w pkt 16–21 zaskarżonego wyroku.
„16.
W okresie od października do grudnia 2000 r. Komisja przeprowadziła, zgodnie z art. 47 EWWiS, kontrole we włoskich przedsiębiorstwach produkujących pręty zbrojeniowe do betonu oraz w związku włoskich przedsiębiorstw metalurgicznych [Federacciai]. Skierowała również do nich żądania udzielenia informacji na podstawie art. 47 EWWiS […].
17.
W dniu 26 marca 2002 r. Komisja wszczęła postępowanie administracyjne i sformułowała zarzuty na podstawie art. 36 EWWiS (zwane dalej »pismem w sprawie przedstawienia zarzutów«) […] [Spółka Feralpi] przedstawiła uwagi na piśmie w odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów. Przesłuchanie miało miejsce w dniu 13 czerwca 2002 r. […].
18.
W dniu 12 sierpnia 2002 r. Komisja sformułowała dodatkowe zarzuty (zwane dalej »uzupełniającym pismem w sprawie przedstawienia zarzutów«), skierowane do adresatów pisma w sprawie przedstawienia zarzutów […]. W uzupełniającym piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów, opartym na art. 19 ust. 1 rozporządzenia Rady nr 17 z dnia 6 lutego 1962 r., pierwszego rozporządzenia wprowadzającego w życie art. [81 WE] i [82 WE] (Dz.U. 1962, 13, s. 204 – wyd. spec. w jęz. polskim, rozdz. 8, t. 1, s. 3), Komisja przedstawiła swoje stanowisko w przedmiocie kontynuacji postępowania po wygaśnięciu traktatu EWWiS. Przedsiębiorstwom, których dotyczy postępowanie, wyznaczono termin na przedstawienie uwag i w dniu 30 września 2002 r. odbyło się drugie przesłuchanie w obecności przedstawicieli państw członkowskich […] [Spółka Feralpi] odpowiedziała na uzupełniające pismo w sprawie przedstawienia zarzutów w dniu 13 września 2002 r.
19.
W wyniku postępowania Komisja przyjęła decyzję C(2002) 5087 wersja ostateczna z dnia 17 grudnia 2002 r. w sprawie postępowania na podstawie art. 65 EWWiS (sprawa COMP/37.956 – Pręty zbrojeniowe) (zwaną dalej »decyzją z 2002 r.«), w której stwierdziła, że przedsiębiorstwa będące adresatami tej decyzji utworzyły jeden, złożony i cechujący się ciągłością kartel na włoskim rynku prętów zbrojeniowych prostych lub w kręgach, którego celem lub skutkiem jest ustalanie cen oraz który doprowadził także do skoordynowanego ograniczania lub skoordynowanego kontrolowania wielkości produkcji i sprzedaży, co jest sprzeczne z art. 65 ust. 1 EWWiS […]. Komisja nałożyła w tej decyzji na [spółkę Feralpi] grzywnę w wysokości 10,25 mln EUR.
20.
W dniu 4 marca 2003 r. [spółka Feralpi] wniosła do Sądu skargę na decyzję z 2002 r. Wyrokiem z dnia 25 października 2007 r., Feralpi Siderurgica/Komisja (T‑77/03 [niepublikowanym, EU:T:2007:319]), Sąd stwierdził nieważność decyzji z 2002 r. Sąd zaznaczył, że ze względu w szczególności na fakt, iż decyzja z 2002 r. nie zawiera odniesienia do art. 3 i art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17, była ona oparta wyłącznie na art. 65 ust. 4 i 5 EWWiS […]. Ze względu na to, że postanowienia te wygasły w dniu 23 lipca 2002 r. i nie obowiązywały w chwili przyjęcia decyzji z 2002 r., Komisja nie mogła już oprzeć na nich swojej kompetencji w celu stwierdzenia naruszenia art. 65 ust. 1 EWWiS i nałożenia grzywien na przedsiębiorstwa, które miały uczestniczyć we wspomnianym naruszeniu […].
21.
Pismem z dnia 30 czerwca 2008 r. Komisja poinformowała [spółkę Feralpi] i inne przedsiębiorstwa, których dotyczy postępowanie, o swoim zamiarze ponownego przyjęcia decyzji ze zmianą podstawy prawnej w stosunku do podstawy prawnej, którą instytucja ta przyjęła w przypadku decyzji z 2002 r. Ponadto instytucja ta uściśliła, że z uwagi na ograniczony zakres wyroku [z dnia 25 października 2007 r.] Feralpi Siderurgica/Komisja [(T‑77/03, niepublikowanego, EU:T:2007:319)] ponownie przyjęta decyzja zostanie oparta na dowodach przedstawionych w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów i w uzupełniającym piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów. Przedsiębiorstwom, których dotyczy postępowanie wyznaczono termin na przedstawienie uwag […]. Spółka Feralpi odpowiedziała na to pismo w dniu 31 lipca 2008 r. Po liście z dnia 30 czerwca 2008 r. skierowano szereg żądań udzielenia informacji, na które [spółka Feralpi] odpowiedziała”.
3
W decyzji z dnia 30 września 2009 r. Komisja uznała między innymi, że rozporządzenie Rady (WE) nr 1/2003 z dnia 16 grudnia 2002 r. w sprawie wprowadzenia w życie reguł konkurencji ustanowionych w art. [101 TFUE i 102 TFUE] (Dz.U. 2003, L 1, s. 1) należy interpretować w ten sposób, iż pozwala jej ono na stwierdzanie po dniu 23 lipca 2002 r. istnienia karteli w sektorach objętych zakresem stosowania traktatu EWWiS ratione materiae i ratione temporis oraz na nakładanie kar z tego tytułu. Instytucja ta wskazała, że owa decyzja została przyjęta zgodnie z normami proceduralnymi określonymi w traktacie EWWiS oraz w owym rozporządzeniu i że przepisy materialne, które nie obowiązują już w chwili wydania aktu, mogą znajdować zastosowanie na podstawie zasad regulujących następstwo norm w czasie, z zastrzeżeniem zastosowania ogólnej zasady lex mitior.
4
Artykuł 1 owej decyzji stanowi między innymi, że spółka Feralpi naruszyła art. 65 ust. 1 EWWiS, uczestnicząc w okresie od 6 grudnia 1989 r. do 27 czerwca 2000 r. w ciągłym porozumieniu lub uzgodnionych praktykach dotyczących prętów zbrojeniowych prostych lub w kręgach, których celem lub skutkiem było ustalanie cen i ograniczanie lub kontrolowanie produkcji lub sprzedaży na wspólnym rynku. Na mocy art. 2 tej samej decyzji Komisja nałożyła na spółkę Feralpi grzywnę w kwocie 10,25 mln EUR.
5
W pismach wysłanych między 20 listopada a 23 listopada 2009 r. osiem z jedenastu spółek będących adresatami decyzji z dnia 30 września 2009 r., w tym spółka Feralpi, wskazało Komisji, że załącznik do tej decyzji, w wersji notyfikowanej jej adresatom, nie zawierał tabel ilustrujących zmiany cen.
6
W dniu 8 grudnia 2009 r. Komisja przyjęła decyzję zmieniającą, która zawierała w załączniku brakujące tabele i korygowała numerowane odesłania do tych tabel w ośmiu przypisach.
Postępowanie przed Sądem i zaskarżony wyrok
7
Pismem złożonym w sekretariacie Sądu w dniu 19 lutego 2010 r., spółka Feralpi wniosła skargę, w której zażądała, po pierwsze, by Sąd postanowił o podjęciu odpowiednich środków w celu zbadania poszanowania zasady kolegialności w postępowaniu w sprawie przyjęcia spornej decyzji, a po drugie, stwierdzenia nieważności owej decyzji.
8
Na poparcie skargi spółka Feralpi podniosła siedem zarzutów, dotyczących, po pierwsze, naruszenia obowiązku uzasadnienia oraz zasady kolegialności, a także uchybienia w postępowaniu w sprawie ponownego przyjęcia decyzji z 2002 r., po drugie, nieodpowiedniego charakteru podstawy prawnej spornej decyzji, po trzecie, naruszenia prawa do obrony oraz zasad dobrej administracji, proporcjonalności i równości broni, po czwarte, naruszenia kryteriów przypisania, błędu w ustaleniach faktycznych, braku przeprowadzenia środków dowodowych i uzasadnienia, po piąte, błędnej definicji rynku właściwego, po szóste, błędu w ustaleniach faktycznych, naruszenia art. 65 EWWiS, naruszenia zasady niedyskryminacji oraz art. 296 TFUE, oraz po siódme, błędnego ustalenia kwoty grzywny.
9
W zaskarżonym wyroku Sąd oddalił skargę spółki Feralpi.
Żądania stron przed Trybunałem
10
Spółka Feralpi żąda w odwołaniu, by Trybunał:
–
uchylił w całości albo w części zaskarżony wyrok w zakresie, w jakim oddalił on skargę spółki Feralpi w sprawie T‑70/10 oraz w konsekwencji:
–
stwierdził nieważność w całości albo w części spornej decyzji;
–
lub uchylił albo przynajmniej obniżył grzywnę nałożoną na spółkę Feralpi na podstawie spornej decyzji;
–
posiłkowo – uchylił w całości albo w części zaskarżony wyrok w zakresie, w jakim oddala on skargę spółki Feralpi w sprawie T‑70/10, i zwrócił sprawę do Sądu w celu wydania orzeczenia co do istoty sprawy z uwzględnieniem wskazówek dostarczonych przez Trybunał;
–
w każdym wypadku – obniżył grzywnę nałożoną na spółkę Feralpi sporną decyzją ze względu na przewlekłość postępowania przed Sądem; oraz
–
obciążył Komisję kosztami postępowania w obu instancjach.
11
Komisja wnosi do Trybunału o:
–
oddalenie odwołania oraz
–
obciążenie spółki Feralpi kosztami postępowania.
W przedmiocie wniosku o otwarcie na nowo ustnego etapu postępowania
12
Ustny etap postępowania został zamknięty w dniu 8 grudnia 2016 r., po przedstawieniu opinii przez rzecznika generalnego. Pismem z dnia 27 stycznia 2017 r., złożonym tego samego dnia w sekretariacie Trybunału, Komisja wniosła do Trybunału o postanowienie o otwarciu ustnego etapu postępowania na nowo oraz o włączenie do akt sprawy okoliczności stanu faktycznego przedstawionych w jej wniosku, a także dokumentów załączonych do owego wniosku.
13
Na poparcie tego wniosku Komisja twierdzi zasadniczo, że Trybunał nie ma dostatecznej jasności w przedmiocie okoliczności faktycznych sprawy związanych z przesłuchaniami ustnymi z dnia 13 czerwca i dnia 30 września 2002 r., na których rzecznik generalny oparł swoją opinię, ponieważ okoliczności te nie były przedmiotem konkretnej dyskusji między stronami.
14
Artykuł 83 regulaminu postępowania przed Trybunałem pozwala Trybunałowi, po zapoznaniu się ze stanowiskiem rzecznika generalnego, postanowić o otwarciu ustnego etapu postępowania na nowo w każdej chwili, między innymi jeśli sprawa ma zostać rozstrzygnięta na podstawie argumentu prawnego, który nie był przedmiotem dyskusji między stronami.
15
Należy jednak przypomnieć, że przedmiot odwołania jest co do zasady określony poprzez zarzuty oraz argumenty podniesione przez strony. W niniejszej sprawie strony miały możliwość wystarczającego przedyskutowania owych zarzutów oraz argumentów w złożonych pismach procesowych oraz podczas wspólnej rozprawy, która odbyła się w dniu 20 października 2016 r. w sprawach od C‑85/15 P do C‑89/15 P.
16
W konsekwencji Trybunał, po zapoznaniu się ze stanowiskiem rzecznika generalnego, uznaje, że nie należy postanawiać o otwarciu ustnego etapu postępowania na nowo.
W przedmiocie odwołania
17
Na poparcie odwołania spółka Feralpi podnosi sześć zarzutów dotyczących, po pierwsze, naruszenia zasady kolegialności, po drugie, naruszenia prawa do obrony, art. 6 europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności podpisanej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 r., art. 10 rozporządzenia Komisji (WE) nr 773/2004 z dnia 7 kwietnia 2004 r. odnoszącego się do prowadzenia przez Komisję postępowań zgodnie z art. [101 TFUE i 102 TFUE] (Dz.U. 2004, L 123, s. 18), a także braku uzasadnienia, po trzecie, naruszenia art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, a także art. 41 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej (zwanej dalej „kartą”) ze względu na przewlekłość postępowania administracyjnego, a także braku uzasadnienia, po czwarte, naruszenia art. 65 ust. 1 EWWiS, zasad rozkładu ciężaru dowodu, zasady domniemania niewinności oraz przeinaczenia okoliczności faktycznych, a także braku uzasadnienia, po piąte, naruszenia art. 23 i 31 rozporządzenia nr 1/2003, wytycznych w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 i art. 65 ust. 5 EWWiS (Dz.U. 1998, C 9, s. 3), zasad równego traktowania i proporcjonalności, a także braku uzasadnienia, oraz po szóste, przewlekłości postępowania przed Sądem.
W przedmiocie zarzutu drugiego
Argumentacja stron
18
W zarzucie drugim, który należy rozpatrzyć w pierwszej kolejności, spółka Feralpi twierdzi, że Sąd naruszył przysługujące tej spółce prawo do obrony zagwarantowane w art. 10 rozporządzenia nr 773/2004, gdy uznał, że nie jest konieczne wydawanie nowego pisma w sprawie przedstawienia zarzutów przed przyjęciem spornej decyzji. Jako że, co potwierdza pismo Komisji z dnia 30 czerwca 2008 r. wzywające zainteresowane przedsiębiorstwa do przedstawienia uwag, przedsiębiorstwa te miały prawo do bycia wysłuchanymi, Komisja powinna była przeprowadzić wszystkie etapy procedury przewidziane rozporządzeniem nr 773/2004, a mianowicie doręczyć nowe pismo w sprawie przedstawienia zarzutów oraz umożliwić tym przedsiębiorstwom skorzystanie z przysługującego im prawa dostępu do akt, a także, na wniosek, prawa do przesłuchania ustnego.
19
Komisja uważa, że Sąd słusznie orzekł, iż ze względu na fakt, że uchybienie podważające zgodność z prawem decyzji z 2002 r. nastąpiło w dniu przyjęcia tej decyzji, nie miało ono wpływu na ważność aktów przygotowawczych, wobec czego stwierdzenie nieważności tej decyzji nie wymagało wydania nowego pisma w sprawie przedstawienia zarzutów przed przyjęciem spornej decyzji. Owa instytucja zaznacza, że zmiana podstawy prawnej w odniesieniu do kompetencji do nałożenia grzywien nie miała żadnego wpływu na stanowisko spółki Feralpi i że spółka ta miała możliwość, w odpowiedzi na uzupełniające pismo w sprawie przedstawienia zarzutów, przedstawić swoje uwagi zarówna na temat górnego limitu kwoty grzywny, jaką Komisja mogła na nią nałożyć, jak i na temat podstawy prawnej upoważniającej Komisję do uczynienia tego.
20
Co się tyczy pisma z dnia 30 czerwca 2008 r. Sąd przyznał w pkt 140 zaskarżonego wyroku, iż w piśmie tym uściślono, że Komisja uważała, że nie istnieje konieczność wydania nowego pisma w sprawie przedstawienia zarzutów. Sąd nie uznał natomiast, by pismo to pełniło funkcję pisma w sprawie przedstawienia zarzutów w ścisłym rozumieniu. Sąd uznał słusznie, że w związku z tym, iż stwierdzenie nieważności decyzji z 2002 r. nie miało wpływu na ważność pisma w sprawie przedstawienia zarzutów i uzupełniającego pisma w sprawie przedstawienia zarzutów, w przedmiocie których przedsiębiorstwa, których dotyczy postępowanie, miały już możliwość się wypowiedzieć, Komisja mogła się w owym piśmie ograniczyć do poinformowania tych przedsiębiorstw o swoim zamiarze ponownego przyjęcia tej decyzji w oparciu o nową podstawę prawną.
21
Poza tym wyrok z dnia 15 października 2002 r., Limburgse Vinyl Maatschappij i in./Komisja (C‑238/99 P, C‑244/99 P, C‑245/99 P, C‑247/99 P, od C‑250/99 P do C‑252/99 P i C‑254/99 P, EU:C:2002:582), przytoczony przez Sąd, ma w niniejszym przypadku znaczenie, gdyż sprawa zakończona wydaniem tego wyroku dotyczyła wykrycia uchybienia proceduralnego, które zaistniało na etapie przyjęcia decyzji, o której mowa, i które nie skutkowało nieważnością pism procesowych.
22
Komisja broni także ważności uzupełniającego pisma w sprawie przedstawienia zarzutów. Jak orzekł Sąd w pkt 135 zaskarżonego wyroku, pismo to zostało oparte na właściwych normach proceduralnych traktatu EWWiS, które wówczas obowiązywały, wobec czego stwierdzenie nieważności decyzji z 2002 r. nie miało wpływu na ważność owego pisma.
Ocena Trybunału
23
Spółka Feralpi zarzuca zasadniczo Sądowi, iż nie orzekł on, że Komisja naruszyła spoczywający na niej obowiązek przestrzegania wszystkich etapów proceduralnych przewidzianych rozporządzeniem nr 773/2004, w tym doręczenia przedsiębiorstwom, których dotyczy postępowanie, nowego pisma w sprawie przedstawienia zarzutów zgodnie z art. 10 tego rozporządzenia, jak i nie poszanowała przysługującej spółce Feralpi możliwości skorzystania z przysługującego jej prawa do przesłuchania z udziałem organów ochrony konkurencji państw członkowskich przed przyjęciem spornej decyzji.
24
W tym względzie należy przypomnieć, że w ramach postępowania zakończonego przyjęciem decyzji z 2002 r. Komisja skierowała w dniu 26 marca 2002 r. do przedsiębiorstw, których dotyczy postępowanie, w tym do spółki Feralpi, pismo w sprawie przedstawienia zarzutów na podstawie art. 36 traktatu EWWiS. Przesłuchanie ustne odnoszące się to tego pisma miało miejsce w dniu 13 czerwca 2002 r. Po wygaśnięciu traktatu EWWiS Komisja wysłała do owych przedsiębiorstw w dniu 12 sierpnia 2002 r. uzupełniające pismo w sprawie przedstawienia zarzutów oparte na art. 19 ust. 1 rozporządzenia nr 17, w którym to piśmie instytucja ta wyjaśniła swoje stanowisko względem owej zmiany ram prawnych i wezwała przedsiębiorstwa do przedstawienia ich opinii w przedmiocie owych zarzutów uzupełniających. Przesłuchanie ustne odbyło się w dniu 30 września 2002 r. w obecności przedstawicieli państw członkowskich.
25
W następstwie stwierdzenia nieważności decyzji z 2002 r. Komisja poinformowała pismem z dnia 30 czerwca 2008 r. spółkę Feralpi i inne przedsiębiorstwa, których dotyczy postępowanie, o zamiarze ponownego przyjęcia decyzji mającej za podstawę prawną rozporządzenie nr 1/2003 – zgodnie z przepisami proceduralnymi przewidzianymi tym rozporządzeniem.
26
Mając na względzie ów przebieg postępowania należy zbadać, czy wbrew temu, co Sąd orzekł w pkt 142 zaskarżonego wyroku, Komisja miała obowiązek, w następstwie stwierdzenia nieważności decyzji z 2002 r., ponownego wszczęcia postępowania oraz przyjęcia nowego pisma w sprawie przedstawienia zarzutów i przeprowadzenia nowego przesłuchania ustnego.
27
Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem przepisy proceduralne powinno się na ogół stosować w dniu ich wejścia w życie (wyroki: z dnia 29 marca 2011 r., ArcelorMittal Luxembourg/Komisja i Komisja/ArcelorMittal Luxembourg i in., C‑201/09 P i C‑216/09 P, EU:C:2011:190, pkt 75 i przytoczone tam orzecznictwo; z dnia 29 marca 2011 r., ThyssenKrupp Nirosta/Komisja, C‑352/09 P, EU:C:2011:191, pkt 88; a także z dnia 11 grudnia 2012 r., Komisja/Hiszpania, C‑610/10, EU:C:2012:781, pkt 45), nawet w postępowaniu wszczętym przed tym dniem, lecz które pozostaje w toku po tym dniu (zob. podobnie wyrok z dnia 11 grudnia 2012 r., Komisja/Hiszpania, C‑610/10, EU:C:2012:781, pkt 47).
28
W niniejszym przypadku, ponieważ sporna decyzja została przyjęta na podstawie art. 7 ust. 1 i art. 23 ust. 2 rozporządzenia nr 1/2003, postępowanie zakończone przyjęciem tej decyzji winno było być prowadzone zgodnie z tym rozporządzeniem, a także z rozporządzeniem nr 773/2004, którego podstawę prawną stanowi rozporządzenie nr 1/2003 (zob. podobnie wyrok z dnia 29 marca 2011 r., ThyssenKrupp Nirosta/Komisja, C‑352/09 P, EU:C:2011:191, pkt 90), i to bez względu na okoliczność, że owo postępowanie zostało wszczęte przed wejściem w życie rozporządzenia nr 1/2003.
29
Artykuł 10 ust. 1 i 2 rozporządzenia nr 773/2004, rozpatrywany w świetle art. 27 ust. 1 rozporządzenia nr 1/2003, wdrożonego tym pierwszym rozporządzeniem, przewiduje, że przed przyjęciem decyzji na podstawie między innymi art. 7 tego drugiego rozporządzenia Komisja notyfikuje zainteresowanym stronom pismo w sprawie przedstawienia zarzutów i umożliwia im poinformowanie tej instytucji o ich opiniach w wyznaczonym przez nią terminie.
30
Otóż jak Sąd zasadniczo zaznaczył w pkt 136 i 137 zaskarżonego wyroku, w niniejszym przypadku Komisja skierowała już do przedsiębiorstw, których dotyczy postępowanie, pismo w sprawie przedstawienia zarzutów i uzupełniające pismo w sprawie przedstawienia zarzutów i w stosunku do tych pism zaskarżona decyzja nie przypisała spółce Feralpi nowych działań ją obciążających ani nie zmieniła znacząco dowodów na popełnienie zarzucanych naruszeń. Ponadto, jak podkreślił rzecznik generalny w pkt 53 opinii, nie ma wielkiej różnicy w treści między pismem w sprawie przedstawienia zarzutów przyjętym na podstawie traktatu EWWiS a pismem w sprawie przedstawienia zarzutów przyjętym zgodnie z rozporządzeniami nr 17 i 1/2003. Wysłanie nowego pisma w sprawie przedstawienia zarzutów nie było zatem konieczne.
31
W tym względzie Sąd prawidłowo powołał się na pkt 73 wyroku z dnia 15 października 2002 r., Limburgse Vinyl Maatschappij i in./Komisja (C‑238/99 P, C‑244/99 P, C‑245/99 P, C‑247/99 P, od C‑250/99 P do C‑252/99 P i C‑254/99 P, EU:C:2002:582), w którym przypomniano, że stwierdzenie nieważności aktu Unii nie musi wywierać wpływu na ważność aktów przygotowawczych, jako że postępowanie mające na celu zastąpienie aktu, którego nieważność stwierdzono, może co do zasady zostać podjęte na nowo dokładnie od momentu, w którym wystąpiła niezgodność z prawem.
32
Jak Sąd stwierdził bowiem w pkt 134 zaskarżonego wyroku, nieważność decyzji z 2002 r. stwierdzono z powodu braku kompetencji Komisji do przyjęcia tej decyzji na podstawie postanowień traktatu EWWiS, które już nie obowiązywały w dniu przyjęcia tej decyzji, wobec czego w tym właśnie dniu wystąpiła niezgodność z prawem. W konsekwencji owo stwierdzenie nieważności nie wywarło wpływu na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów ani na uzupełniające pismo w sprawie przedstawienia zarzutów.
33
Wbrew temu, co twierdzi spółka Feralpi, orzecznictwo przytoczone w pkt 31 niniejszego wyroku nadal znajdowało zastosowanie w niniejszej sprawie ze względu na zmianę podstawy prawnej, w oparciu o którą grzywny zostały przyjęte, w zakresie, w jakim konsekwencji tej zmiany podstawy prawnej oczekiwano już w aktach przygotowawczych. Jak bowiem wynika z pkt 18 i 138 zaskarżonego wyroku, Komisja poinformowała spółkę Feralpi w uzupełniającym piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów opartym na art. 19 ust. 1 rozporządzenia nr 17 o konsekwencjach, jakie zamierzała wyciągnąć z wygaśnięcia traktatu EWWiS, a spółka Feralpi miała możliwość przedstawienia uwag na ten temat.
34
Poza tym nie ma wątpliwości, że owe konsekwencje nie uległy żadnej zmianie ze względu na uchylenie rozporządzenia nr 17 oraz wejście w życie rozporządzenia nr 1/2003, przy czym niektóre przepisy tego drugiego rozporządzenia stanowią podstawę prawną spornej decyzji. W każdym wypadku, jak rzecznik generalny zaznaczył w pkt 50 opinii, art. 34 ust. 2 rozporządzenia nr 1/2003 i art. 19 rozporządzenia nr 773/2004, będące przepisami przejściowymi, przewidują, że kroki i środki proceduralne podjęte na mocy odpowiednio rozporządzenia nr 17 i rozporządzenia Komisji (WE) nr 2842/98 z dnia 22 grudnia 1998 r. w sprawie przesłuchania stron w określonych procedurach na podstawie art. [81] i art. [82] traktatu WE (Dz.U. 1998, L 354, s. 18) pozostają w mocy do celów stosowania tych pierwszych rozporządzeń.
35
Należy również oddalić argument spółki Feralpi, zgodnie z którym stwierdzenie nieważności decyzji z 2002 r. ze względu na podstawę prawną, na której została oparta, musiało mieć wpływ na przedstawienie w uzupełniającym piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów podstawy prawnej, w oparciu o którą Komisja zamierzała przyjąć tę decyzję. Wystarczy bowiem przypomnieć, że decyzja z 2002 r. została oparta wyłącznie na art. 65 ust. 4 i 5 EWWiS, natomiast owo pismo zostało oparte na rozporządzeniu nr 17.
36
W konsekwencji Sąd nie naruszył prawa, gdy stwierdził w pkt 142 zaskarżonego wyroku, że Komisja nie miała obowiązku wydania nowego pisma w sprawie przedstawienia zarzutów.
37
Jednakże, jak zaznaczył rzecznik generalny w pkt 55 opinii, w myśl art. 12 rozporządzenia nr 773/2004 Komisja musi dać stronom, do których skierowała pismo w sprawie przedstawienia zarzutów, możliwość przedstawienia ich argumentów podczas przesłuchania ustnego, jeżeli owe strony tego zażądały w uwagach na piśmie. W związku z tym, jako że jak wynika z pkt 32 niniejszego wyroku, stwierdzenie nieważności decyzji z 2002 r. nie wywarło wpływu na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów oraz uzupełniające pismo w sprawie przedstawienia zarzutów, należy zbadać, czy Komisja dała owym stronom możliwość przedstawienia ich argumentów podczas przesłuchania ustnego przeprowadzonego zgodnie z wymogami proceduralnymi określonymi rozporządzeniami nr 1/2003 i 773/2004, do czego była zobowiązana.
38
W tym względzie należy zaznaczyć, że zgodnie z przepisami proceduralnymi ustanowionymi rozporządzeniem nr 1/2003 i uściślonymi rozporządzeniem nr 773/2004 w art. 14 ust. 3 tego rozporządzenia przewidziano, że Komisja wzywa organy ochrony konkurencji państw członkowskich do uczestnictwa w ustnym przesłuchaniu, które na wniosek adresatów pisma w sprawie przedstawienia zarzutów przeprowadza się po wydaniu owego pisma.
39
Otóż jeśli chodzi o przesłuchania ustne, które przeprowadzono w 2002 r., przedstawiciele państw członkowskich nie wzięli udziału w przesłuchaniu z dnia 13 czerwca 2002 r., gdyż taki udział nie był przewidziany traktatem EWWiS, który wówczas obowiązywał. Jest bezsporne, że owo przesłuchanie dotyczyło sprawy co do istoty, a mianowicie zachowań, jakie Komisja zarzucała przedsiębiorcom będącym adresatami pisma w sprawie przedstawienia zarzutów. Wynika to w szczególności z pkt 379–382 spornej decyzji, a potwierdza to pkt 148 wyroków Sądu z dnia 9 grudnia 2014 r., Alfa Acciai/Komisja (T‑85/10, niepublikowanego, EU:T:2014:1037), a także z dnia 9 grudnia 2014 r., Ferriera Valsabbia i Valsabbia Investimenti/Komisja (T‑92/10, niepublikowanego, EU:T:2014:1032).
40
Natomiast przesłuchanie z dnia 30 września 2002 r., na które przedstawiciele państw członkowskich zostali wezwani zgodnie z postanowieniami traktatu WE mającymi następnie zastosowanie, w szczególności zgodnie z art. 11 ust. 2 rozporządzenia nr 2842/98, dotyczyło przedmiotu uzupełniającego pisma w sprawie przedstawienia zarzutów, a mianowicie skutków prawnych wygaśnięcia traktatu EWWiS dla kontynuacji postępowania. Wynika to, po pierwsze, z owego pisma, w którym wprost wezwano jego adresatów do przedstawienia ich opinii w przedmiocie owych dodatkowych zarzutów. Po drugie, Komisja wskazała w pkt 382 spornej decyzji, że nie uznała za konieczne, by powtórzyć przesłuchanie ustne z dnia 13 czerwca 2002 r., w myśl przepisów rozporządzeń nr 17 i nr 1/2003, gdyż owo przesłuchanie, w którym przedstawiciele państw członkowskich nie uczestniczyli, zostało przeprowadzone zgodnie z postanowieniami traktatu EWWiS, które wówczas obowiązywały. Poza tym podczas wspólnego przesłuchania w sprawach od C‑85/15 P do C‑89/15 P Komisja potwierdziła, w odpowiedzi na pytanie Trybunału, że w uzupełniającym piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów nie rozpatrywano ponownie okoliczności faktycznych ani dowodów będących przedmiotem postępowania.
41
Z powyższego wynika, że w niniejszej sprawie przedstawiciele państw członkowskich nie uczestniczyli w przesłuchaniu ustnym dotyczącym sprawy co do istoty, lecz uczestniczyli jedynie w przesłuchaniu dotyczącym skutków prawnych wynikających z wygaśnięcia traktatu EWWiS.
42
Tymczasem zgodnie z orzecznictwem przypomnianym w pkt 27 i 28 niniejszego wyroku gdy decyzja zostaje przyjęta na podstawie rozporządzenia nr 1/2003, postępowanie zakończone przyjęciem tej decyzji powinno być przeprowadzone zgodnie z przepisami proceduralnymi przewidzianymi tym rozporządzeniem, nawet jeśli owo postępowanie zostało wszczęte przed wejściem w życie tego rozporządzenia.
43
Co za tym idzie, przed przyjęciem spornej decyzji Komisja była zobowiązana w myśl art. 12 i 14 rozporządzenia nr 773/2004 do dania stronom możliwości przedstawienia ich argumentów podczas przesłuchania ustnego, do uczestnictwa w którym instytucja ta wezwała organy ochrony konkurencji państw członkowskich. W związku z tym nie można uznać, że przesłuchanie z dnia 13 czerwca 2002 r. dotyczące sprawy co do istoty spełniło wymogi proceduralne dotyczące przyjęcia decyzji na podstawie rozporządzenia nr 1/2003.
44
W konsekwencji Sąd dopuścił się naruszenia prawa, gdy orzekł w pkt 142 zaskarżonego wyroku, iż przed przyjęciem spornej decyzji Komisja nie miała obowiązku przeprowadzenia nowego przesłuchania ustnego, ze względu na to, że przedsiębiorstwa, których dotyczy postępowanie, miały już możliwość bycia wysłuchanymi w formie ustnej podczas przesłuchań w dniach 13 czerwca i 30 września 2002 r.
45
Z uwagi na, co podkreślił rzecznik generalny w pkt 56 i 57 opinii, wagę – w ramach postępowania przewidzianego rozporządzeniami nr 1/2003 i nr 773/2004 – przeprowadzenia na wniosek zainteresowanych stron przesłuchania ustnego, na które zostają wezwane zgodnie z art. 14 ust. 3 tego drugiego rozporządzenia organy ochrony konkurencji państw członkowskich – brak przeprowadzenia takiego przesłuchania stanowi naruszenia istotnych wymogów proceduralnych.
46
Jako że przewidziane rozporządzeniem nr 773/2004 prawo do takiego przesłuchania nie jest przestrzegane, nie ma konieczności, by przedsiębiorstwo, którego prawa zostały w ten sposób naruszone wykazało, że owo naruszenie mogło wpłynąć, ze szkodą dla niego, na przebieg postępowania i treść spornej decyzji.
47
W konsekwencji owo postępowanie jest bezwzględnie wadliwe, niezależnie od ewentualnych wyrządzających szkodę konsekwencji dla spółki Feralpi, które mogłyby wynikać z takiego naruszenia (zob. podobnie wyroki: z dnia 6 listopada 2012 r., Komisja/Éditions Odile Jacob, C‑553/10 P i C‑554/10 P, EU:C:2012:682, pkt 46–52; a także z dnia 9 czerwca 2016 r., CEPSA/Komisja, C‑608/13 P, EU:C:2016:414, pkt 36).
48
Z powyższego wynika, że należy uwzględnić zarzut drugi podniesiony przez spółkę Feralpi i w konsekwencji uchylić zaskarżony wyrok, bez konieczności badania zarzutów odwołania pierwszego i od trzeciego do piątego.
W przedmiocie zarzutu szóstego
Argumentacja stron
49
W zarzucie szóstym spółka Feralpi twierdzi, że Sąd naruszył jej ustanowione w art. 47 karty prawo do bycia wysłuchanym w rozsądnym terminie, jako że czas trwania postępowania przed Sądem wyniósł cztery lata i dziesięć miesięcy, z czego trzy lata i cztery miesiące upłynęły między pisemnym etapem postępowania a przeprowadzeniem rozprawy.
50
Jeśli chodzi o kompleksowość sprawy, spółka Feralpi uważa, że Sąd znał już pytania postawione w sprawie, która zakończyła się wydaniem zaskarżonego wyroku, ze względu w szczególności na fakt, że sędzią sprawozdawcą była ta sama osoba co w sprawie zakończonej wydaniem wyroku z dnia 25 października 2007 r., Feralpi Siderurgica/Komisja (T‑77/03, niepublikowanego, EU:T:2007:319), że podniesione przez spółkę Feralpi zarzuty nie przedstawiały szczególnego stopnia trudności, że dziewięć skarg na sporną decyzję było opartych na zarzutach, które się pokrywały, i że Sąd przyjął jeden tylko środek organizacji postępowania, gdy postawił Komisji pytanie dotyczące aspektu sporu.
51
Zachowanie stron nie wywarło żadnych skutków dla czasu trwania postępowania, gdyż spółka Feralpi i Komisja uzyskały przedłużenie terminów na złożenie swoich pism procesowych o odpowiednio, jeden miesiąc i 15 dni.
52
Mając na względzie okoliczność, że między badaniami przeprowadzonymi przez Komisję w 2000 r. a ogłoszeniem zaskarżonego wyroku upłynęło 14 lat, spółka Feralpi żąda, by kierując się ekonomię procesową postępowania i bez względu na stanowisko przyjęte przez Trybunał w wyroku z dnia 26 listopada 2013 r., Gascogne Sack Deutschland/Komisja (C‑40/12 P, EU:C:2013:768), przyznano jej odszkodowanie za szkodę spowodowaną przekroczeniem racjonalnego terminu postępowania począwszy od etapu wyroku Trybunału. Posiłkowo spółka Feralpi zwraca się do Trybunału o stwierdzenie, że Sąd naruszył art. 47 akapit drugi karty, co stanowi wystarczająco istotne naruszenie normy prawa przyznającej uprawnienia jednostkom.
53
Komisja wnosi o oddalenie tego zarzutu.
Ocena Trybunału
54
Jeśli chodzi o żądanie spółki Feralpi zmierzające do tego, by Trybunał albo zasądził odszkodowanie za szkodę, która miała powstać w skutek naruszenia przez Sąd art. 47 akapit drugi karty, albo stwierdził takie naruszenie, należy przypomnieć, że naruszenie przez sąd Unii spoczywającego na nim i wynikającego ze wspomnianego obowiązku postanowienia obowiązku wydania w rozsądnym terminie orzeczenia w sprawach do niego skierowanych powinno spotkać się z sankcją w postaci skargi o odszkodowanie wniesionej przed Sąd, ponieważ taka skarga stanowi skuteczny ku temu środek. Zatem żądanie naprawienia szkody spowodowanej nieprzestrzeganiem przez Sąd rozsądnego terminu do wydania orzeczenia nie może być przedłożone bezpośrednio Trybunałowi w ramach odwołania, lecz należy je złożyć do samego Sądu. Sąd – orzekając w składzie innym niż ten, który rozpoznawał spór zapoczątkowujący postępowanie, którego czas trwania jest krytykowany – jest zgodnie z art. 256 ust. 1 TFUE właściwy, aby wydać rozstrzygnięcie w przedmiocie takiego żądania odszkodowania (wyrok z dnia 9 czerwca 2016 r., Repsol Lubricantes y Especialidades i in./Komisja, C‑617/13 P, EU:C:2016:416, pkt 98, 99 i przytoczone tam orzecznictwo).
55
W rezultacie należy oddalić zarzut szósty podniesiony przez spółkę Feralpi.
W przedmiocie wniesionej do Sądu skargi
56
Zgodnie z art. 61 akapit pierwszy statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej jeżeli odwołanie jest zasadne, Trybunał uchyla orzeczenie Sądu. Trybunał może wówczas wydać ostateczne orzeczenie w sprawie, jeśli stan postępowania na to pozwala.
57
W niniejszym przypadku Trybunał posiada niezbędne dane, by wydać ostateczne rozstrzygnięcie w przedmiocie wniesionej przed Sąd przez spółkę Feralpi skargi o stwierdzenie nieważności spornej decyzji.
58
W tym względzie wystarczy zaznaczyć, że ze względów przedstawionych w pkt 23–47 niniejszego wyroku należy stwierdzić nieważność spornej decyzji w zakresie, w jakim dotyczy ona spółki Feralpi, z uwagi na naruszenie istotnych wymogów proceduralnych.
W przedmiocie kosztów
59
Na podstawie art. 184 § 2 regulaminu postępowania, jeżeli odwołanie jest zasadne i Trybunał wydaje orzeczenie kończące postępowanie w sprawie, rozstrzyga on również o kosztach.
60
Artykuł 138 § 1 tego regulaminu, mający zastosowanie do postępowania odwoławczego na podstawie art. 184 § 1 owego regulaminu stanowi, że kosztami zostaje obciążona, na żądanie strony przeciwnej, strona przegrywająca sprawę. Ponieważ spółka Feralpi wygrała sprawę w ramach odwołania i skarga wniesiona do Sądu została uwzględniona, należy zgodnie z żądaniem spółki Feralpi obciążyć Komisję jej własnymi kosztami, a także kosztami poniesionymi przez spółkę Feralpi zarówno w pierwszej instancji, jak i w postępowaniu odwoławczym.
Z powyższych względów Trybunał (dziewiąta izba) orzeka, co następuje:
1)
Wyrok Sądu Unii Europejskiej z dnia 9 grudnia 2014 r., Feralpi/Komisja (T‑70/10, niepublikowany, EU:T:2014:1031) zostaje uchylony.
2)
Stwierdza się nieważność decyzji Komisji C(2009) 7492 wersja ostateczna z dnia 30 września 2009 r. dotyczącej naruszenia art. 65 EWWiS (COMP/37.956 – Pręty zbrojeniowe do betonu – ponowne przyjęcie), zmienionej decyzją Komisji C(2009) 9912 wersja ostateczna z dnia 8 grudnia 2009 r., w zakresie, w jakim decyzja ta dotyczy spółki Feralpi Holding SpA.
3)
Komisja Europejska pokrywa, poza własnymi kosztami, koszty poniesione przez spółkę Feralpi Holding SpA zarówno w postępowaniu sądowym w pierwszej instancji, jak i w niniejszym postępowaniu odwoławczym.
Podpisy
(
*1
)	Język postępowania: włoski.