62003CO0552_PL
Strony
Motywy wyroku
Sentencja
Strony
W sprawie C‑552/03 P
mającej za przedmiot odwołanie w trybie art. 56 statutu Trybunału Sprawiedliwości, wniesione w dniu 24 grudnia 2003 r. w postępowaniu w sprawie
Unilever Bestfoods (Ireland) Ltd, dawniej Van den Bergh Foods Ltd, z siedzibą w Dublinie (Irlandia), reprezentowana przez M. Nicholsona i M. Rowego, solicitors, wspieranych przez M. Biesheuvela i M. De Grave’a, advocaten, z adresem do doręczeń w Luksemburgu,
strona skarżąca,
w której drugą stroną jest:
Komisja Wspólnot Europejskich, reprezentowana przez W. Wilsa, B. Doherty’ego i A. Whelana, działających w charakterze pełnomocników, z adresem do doręczeń w Luksemburgu,
strona pozwana w pierwszej instancji,
Masterfoods Ltd, z siedzibą w Dublinie, reprezentowana przez P. Collinsa i M. Levitta, solicitors,
Richmond Ice Cream Ltd, dawniej Richmond Frozen Confectionery Ltd, z siedzibą w Northallerton (Zjednoczone Królestwo), reprezentowana przez I. Forrestera, QC, z adresem do doręczeń w Luksemburgu,
interwenienci w pierwszej instancji,
TRYBUNAŁ (szósta izba),
w składzie: J. Malenovský, prezes izby, J.‑P. Puissochet (sprawozdawca) i U. Lõhmus, sędziowie,
rzecznik generalny: J. Kokott,
sekretarz: R. Grass,
po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego,
wydaje następujące
Postanowienie
Motywy wyroku
1. W odwołaniu Unilever Bestfoods (Ireland) Ltd, dawniej Van den Bergh Foods Ltd, a jeszcze wcześniej HB Ice Cream Ltd (zwana dalej „HB”), wnosi o uchylenie wyroku Sądu Pierwszej Instancji Wspólnot Europejskich z dnia 23 października 2003 r. w sprawie T‑65/98 Van den Bergh Foods przeciwko Komisji, Rec. str. II‑4653 (zwanego dalej „zaskarżonym wyrokiem”), w którym oddalił on skargę o stwierdzenie nieważności decyzji Komisji nr 98/531/WE z dnia 11 marca 1998 r. dotyczącej postępowania na podstawie art. 85 i 86 traktatu (sprawy nr IV/34.073, nr IV/34.395 i nr IV/35.436 – Van den Bergh Foods Limited) (Dz.U. L 246, str. 1, zwanej dalej „sporną decyzją”). HB wnosi także do Trybunału o stwierdzenie nieważności spornej decyzji oraz, ewentualnie, o skierowanie sprawy do rozpoznania przez Sąd.
Okoliczności faktyczne leżące u podstaw sporu
2. Okoliczności faktyczne leżące u podstaw sporu oraz sporna decyzja, postępowanie i żądania przedstawione Sądowi są streszczone w pkt 2‑40 zaskarżonego wyroku, do których należy się odnieść. Najważniejsze elementy wynikające z tego wyroku są przedstawione poniżej:
„2 [HB] - spółka zależna w 100% od grupy Unilever - jest głównym producentem lodów spożywczych w Irlandii, w szczególności lodów przeznaczonych do natychmiastowego spożycia, które są sprzedawane w pojedynczych opakowaniach. Od kilku lat HB zaopatruje sprzedawców detalicznych lodów w zamrażarki, których jest właścicielem. Zamrażarki udostępnia ona »bezpłatnie« lub za niewielką opłatą, pod warunkiem że są one wyłączenie używane do przechowywania lodów dostarczonych przez HB (klauzula wyłączności). Z postanowień umowy dotyczącej zamrażarek wynika, że ta umowa może zostać wypowiedziana w każdej chwili przez jedną ze stron z zachowaniem dwumiesięcznego okresu wypowiedzenia. HB zapewnia serwis swoich zamrażarek i ponosi koszty z tym związane, z wyjątkiem przypadku niedbalstwa ze strony sprzedawcy detalicznego.
3 Masterfoods Ltd (zwana dalej »Mars«), która jest spółką zależną amerykańskiej spółki Mars Inc., weszła na irlandzki rynek lodów spożywczych w 1989 r.
4 Od lata 1989 r. wielu sprzedawców detalicznych posiadających zamrażarki HB zaczęło przechowywać w nich i wystawiać produkty Mars, dlatego HB wymagała przestrzegania klauzuli wyłączności”.
3. W wyniku tego pomiędzy Mars i HB powstał spór, który doprowadził do postępowania przed sądem irlandzkim, w ramach którego powstało pytanie prejudycjalne Supreme Court (Irlandia), będące przedmiotem wyroku Trybunału z dnia 14 grudnia 2000 r. w sprawie C‑344/98 Masterfoods i HB, Rec. str. I‑11369.
4. W zaskarżonym wyroku Sąd również stwierdził, co następuje:
„9 Podczas postępowań toczących się przed sądami irlandzkimi w dniu 18 września 1991 r. Mars wniosła skargę do Komisji [Wspólnot Europejskich] przeciwko HB na mocy art. 3 rozporządzenia Rady nr 17 z dnia 6 lutego 1962 r. pierwszego rozporządzenia wprowadzającego w życie art. 85 i 86 traktatu (Dz.U. 1962, 13, str. 204). Skarga dotyczyła zaopatrzenia przez HB dużej liczby sprzedawców detalicznych w zamrażarki, które miały być używane wyłącznie do produktów tej marki.
10 W dniu 22 lipca 1992 r. Valley Ice Cream (Ireland) Ltd również wniosła do Komisji skargę przeciwko HB.
11 W dniu 29 lipca 1993 r. w piśmie o przedstawieniu zarzutów skierowanym do HB Komisja uznała, że system dystrybucji tej spółki jest sprzeczny z art. 85 i 86 traktatu [WE, obecnie art. 81 WE i 82 WE] […].
12 Po rozmowach z Komisją HB, nie zgadzając się ze stanowiskiem Komisji, zaproponowała zmiany, w szczególności dotyczące systemu dystrybucji, które miały dać jej możliwość skorzystania ze zwolnienia na mocy art. 85 ust. 3 traktatu. W dniu 8 marca 1995 r. zmiany te zostały zgłoszone Komisji, która w komunikacie prasowym z dnia 10 marca 1995 r. uznała, że po wstępnej analizie wydaje się, że mogą one pozwolić HB na skorzystanie ze zwolnienia. W dniu 15 sierpnia 1995 r. komunikat wydany na podstawie art. 19 ust. 3 rozporządzenia nr 17 został opublikowany w Dzienniku Urzędowym Wspólnot Europejskich
(Dz.U. C 211, str. 4).
13 W dniu 22 stycznia 1997 r., uznając, że zmiany nie przyniosły oczekiwanego rezultatu w odniesieniu do swobodnego dostępu do punktów sprzedaży, Komisja skierowała do HB nowe pismo w sprawie przedstawienia zarzutów […]. HB ustosunkowała się do tych zarzutów.
14 W dniu 11 marca 1998 r. Komisja wydała sporną decyzję.
[…]
15 W spornej decyzji Komisja stwierdziła, że porozumienia w sprawie dystrybucji z HB, zawierające klauzulę wyłączności, nie są zgodne z art. 85 i 86 traktatu. Produktowy rynek odniesienia zdefiniowała ona jako rynek lodów przeznaczonych do natychmiastowego spożycia, które sprzedawane są w pojedynczych opakowaniach, natomiast geograficzny rynek odniesienia jako rynek obejmujący Irlandię (motywy 138 i 140). Stwierdziła ona również, że pozycja HB na rynku odniesienia jest szczególnie silna, o czym świadczy zwłaszcza jej wieloletni udział w tym rynku (zob. dalej pkt 21). Tę siłę ilustruje także wielkość dystrybucji numerycznej (79%) oraz dystrybucji ważonej (94 %) odpowiednich produktów HB w sierpniu i wrześniu 1995 r. oraz siła marki, a także popularność gamy produktów tego przedsiębiorstwa. Pozycję HB na tym rynku wzmacnia siła Unilever nie tylko na innych rynkach lodów w Irlandii (lody na wynos i sektor gastronomiczny), ale także na międzynarodowych rynkach lodów i na rynkach mrożonek oraz produktów konsumpcyjnych w ogólności (motyw 141).
16 Komisja wskazuje, że całość porozumień HB dotyczących zamrażarek umieszczonych w punktach sprzedaży skutkuje ograniczeniem możliwości sprzedawców detalicznych, którzy zawarli umowę, w zakresie przechowywania i wprowadzenia do sprzedaży w ich sklepach produktów przeznaczonych do natychmiastowego spożycia, które zostały wyprodukowane przez konkurencyjnych dostawców, jeżeli zamrażarka lub zamrażarki przeznaczone do przechowywania lodów do natychmiastowego spożycia zostały dostarczone przez HB, jeżeli jest mało prawdopodobne, że zamrażarka lub zamrażarki HB w punktach sprzedaży zostaną zastąpione przez zamrażarkę lub zamrażarki należące do sprzedawcy detalicznego lub dostarczone przez konkurenta i jeżeli nie opłaca się przeznaczyć powierzchni w tym punkcie na umieszczenie dodatkowej zamrażarki. Uważa ona, że to ograniczenie stanowi przeszkodę w sprzedaży produktów konkurencyjnych dostawców w tych punktach sprzedaży, co ogranicza konkurencję pomiędzy dostawcami na rynku odniesienia (motyw 143). […] Ocena tych ograniczeń została dokonana z uwzględnieniem skutków podobnych sieci porozumień, dotyczących zaopatrzenia w zamrażarki, istniejących pomiędzy innymi dostawcami lodów na rynku odniesienia oraz wszystkich innych warunków cechujących ten rynek (motyw 144 i 145).
17 Następnie Komisja przedstawiła dane liczbowe w celu wykazania rozmiaru ograniczeń wynikających z porozumień w sprawie dystrybucji, które zostały zawarte z HB. W tym względzie stwierdza ona, że ograniczenia wynikające z sieci porozumień o zaopatrzeniu w zamrażarki zastrzeżone wyłącznie dla produktów dostawcy są konsekwencją ograniczeń w zakresie przestrzeni, którym beż wątpienia podlegają punkty sprzedaży. […]
18 Komisja argumentuje, że tylko niewielka część sprzedawców detalicznych w Irlandii, to jest 17% według analizy Lansdowne, posiada zamrażarki, które nie są objęte wyłącznością. […] W odniesieniu do pozostałych punktów sprzedaży, to jest do 83% według analizy Lansdowne, w których dostawcy umieścili zamrażarki, Komisja jest zdania, że inni dostawcy nie mogą uzyskać do nich bezpośredniego dostępu w celu sprzedaży swoich produktów bez pokonania na wstępie znacznych przeszkód. Twierdzi ona, że »w ten sposób każdy nowy producent w punkcie sprzedaży będzie wyłączony« i że »chociaż to wyłączenie nie ma bezwzględnego charakteru, ponieważ sprzedawca detaliczny nie ma umownego zakazu sprzedaży produktów innych dostawców, można powiedzieć, że punkt sprzedaży jest zamknięty, gdyż konkurencyjni dostawcy mają do niego bardzo trudny dostęp« (motyw 149).
19 Komisja stwierdza, że zamrażarka lub zamrażarki przeznaczone do przechowywania lodów do natychmiastowego spożycia w około 40% wszystkich punktów sprzedaży w Irlandii zostały dostarczone przez HB (motyw 156). Wskazuje ona, że »dostawca, który chciałby rozpocząć sprzedaż swoich lodów do natychmiastowego spożycia w danym punkcie sprzedaży (to jest nowy podmiot w tym punkcie sprzedaży), który jest już wyposażony w jedną zamrażarkę zastrzeżoną dla innego dostawcy, może tego dokonać, jedynie pod warunkiem że ten punkt sprzedaży posiada zamrażarkę, która nie podlega wyłączności […], lub pod warunkiem że uda mu się przekonać sprzedawcę detalicznego do zastąpienia zamrażarki, zastrzeżonej dla innego dostawcy w tym punkcie lub do umieszczenia dodatkowej zamrażarki obok zamrażarki lub zamrażarek zastrzeżonych dla innego dostawcy« (motyw 157). Uważa ona (motywy 158‑183) na podstawie analizy Lansdowne, że jest mało prawdopodobne, aby sprzedawcy detaliczni przedsięwzięli jeden albo drugi środek, jeśli posiadają co najmniej jedną zamrażarkę HB i wyprowadza wniosek, że 40% tych punktów sprzedaży jest faktycznie związana z HB (motyw 184). W rezultacie dostęp do tych punktów sprzedaży jest zamknięty dla innych dostawców, sprzecznie z art. 85 ust. 1 traktatu.
20 W spornej decyzji stwierdza on również, że porozumienia zawierające klauzulę wyłączności nie mogą podlegać zwolnieniu na mocy art. 85 ust. 3 traktatu, jeśli nie przyczyniają się do polepszenia dystrybucji produktów (motyw 222‑238), nie zastrzegają dla użytkowników słusznej części zysku, który z tego wynika (motywy 239‑240), nie są niezbędne do osiągnięcia wspomnianych korzyści (motyw 241) i dają HB możliwość eliminowania dużej części konkurencji na rynku odniesienia (motywy 242‑246).
21 W odniesieniu do zastosowania art. 86 traktatu Komisja uważa, że HB zajmuje dominującą pozycję na rynku odniesienia, zwłaszcza ze względu na posiadanie przez długi okres czasu udziału wynoszącego ponad 75% tego rynku pod względem wielkości i wartości (motywy 259 i 261).
22 Komisja uważa, że »HB nadużywa swojej pozycji dominującej na rynku właściwym, ponieważ zachęca sprzedawców detalicznych […], którzy nie posiadają własnej zamrażarki lub zamrażarek do przechowywania lodów przeznaczonych do natychmiastowego spożycia, pochodzących od innego dostawcy lodów aniżeli HB, do zawarcia porozumień w sprawie udostępnienia zamrażarek objętych wyłącznością« i że »to naruszenie art. 86 przybiera formę oferty zaopatrzenia w zamrażarki sprzedawców detalicznych oraz serwisu tych urządzeń, które w przypadku sprzedawców detalicznych nie wiążą się z bezpośrednimi kosztami« (motyw 263)”.
Zaskarżony wyrok
5. Zgodnie z pkt 41 zaksarżonego wyroku HB podnosi siedem zarzutów wobec spornej decyzji „opartych w pierwszej kolejności na oczywistych błędach w ocenie okoliczności faktycznych, które doprowadziły do błędów co do prawa, w drugiej kolejności na naruszeniu art. 85 ust. 1 traktatu, w trzeciej kolejności na naruszeniu art. 85 ust. 3 traktatu, w czwartej kolejności na naruszeniu art. 86 traktatu, w piątej kolejności naruszeniu prawa własności poprzez naruszenie ogólnych zasad prawa i art. 222 traktatu [WE, obecnie art. 295 WE], w szóstej kolejności na naruszeniu art. 190 traktatu WE (obecnie art. 253 WE) i w siódmej kolejności na naruszeniu podstawowych zasad prawa wspólnotowego i istotnych wymogów proceduralnych”.
6. Sąd zbadał razem dwa pierwsze zarzuty HB, w których podnosi ona, że Komisja popełniła szereg oczywistych błędów w analizie dotyczącej istnienia i podziału rynku odniesienia, wynikającego z porozumień w sprawie dystrybucji zawartych przez tę spółkę ze sprzedawcami detalicznymi, mającymi siedzibę w Irlandii (zwanych dalej „porozumieniami w sprawie dystrybucji”).
7. W pkt 80 zaskarżonego wyroku Sąd uznał, że musi w pierwszej kolejności zbadać, czy Komisja dostatecznie udowodniła, iż klauzula wyłączności funkcjonowała w rzeczywistości jako nakaz wyłącznego zakupu w stosunku do niektórych punktów sprzedaży i czy prawidłowo oceniła stopień podziału rynku odniesienia, który był tego rezultatem. Stwierdził on, że w drugiej kolejności należy sprawdzić, czy ewentualnie stopień podziału był na tyle duży, że stanowił naruszenie art. 85 ust. 1 traktatu. W tym względzie w pkt 82 tego wyroku Sąd orzekł, że jego ocena nie mogła jedynie ograniczać się do skutków klauzuli wyłączności w oderwaniu od innych okoliczności i odnosić się wyłącznie do ograniczeń umownych nałożonych w porozumieniach w sprawie współpracy. W pkt 83 tego wyroku orzekł:
„[…] zgodnie z orzecznictwem należy zbadać, czy wszystkie podobne porozumienia zawarte na rynku odniesienia i inne elementy cechujące sytuację gospodarczą i prawną spornych porozumień pokazują, że ich kumulatywnym skutkiem jest zamknięcie nowym konkurentom dostępu do tego rynku. Jeśli po zbadaniu tego okaże się, że tak nie jest, pojedyncze porozumienia tworzące wiązkę porozumień nie mogą zakłócać konkurencji w rozumieniu art. 85 ust. 1 traktatu. Natomiast jeśli analiza wykaże, że dostęp do rynku jest trudny, będzie trzeba z kolei zbadać, w jakim zakresie sporne porozumienia przyczyniają się do wywołania tego kumulatywnego skutku, przy czym oczywiście zakazane są tylko umowy, które w znaczący sposób przyczyniają się do podziału rynku [zob. (wyrok Trybunału z dnia 28 lutego 1991 r.) w sprawie C‑234/89 Delimitis, Rec. str. I‑935, pkt 23 i 24 oraz (wyrok Sądu z dnia 8 czerwca 1995 r.), w sprawie T‑7/93 Langnese-Iglo przeciwko Komisji, Rec. str. II‑1533, pkt 99]”.
8. Na podstawie niekwestionowanych danych z analiz, na których oparła się Komisja, Sąd stwierdził w pkt 86 zaskarżonego wyroku, że jedynie 17% punktów sprzedaży detalicznej lodów przeznaczonych do natychmiastowego spożycia posiadało zamrażarki, które należały do sprzedawcy detalicznego i w których mogły być przechowywane lody każdej marki. W innych punktach sprzedaży, które stanowiły 83% wszystkich punktów sprzedaży, zamrażarki były własnością dostawców lodów i mogły być w nich przechowywane jedynie lody dostawcy. Poza tym zgodnie z informacjami, na których oparł się Sąd, HB dysponowała ponad 60% zamrażarek należących do dostawcy.
9. Sąd stwierdził także w pkt 87 zaskarżonego wyroku, że największa część sprzedaży lodów do natychmiastowego spożycia odbywała się w małych punktach sprzedaży, które z uwagi na małą powierzchnię z trudem mogły umieścić tam drugą zamrażarkę. Sąd odrzucił w związku z tym argumenty HB, w których podniosła ona, że Komisja przeceniła ograniczenia wynikające z powierzchni. Potwierdził on w pkt 89 i 90 tego wyroku ocenę Komisji, że „nieodpłatne” zaopatrzenie w zamrażarki przez HB, popularność produktów tej firmy oraz rozpiętość jej gamy produktów, a także zyski uzyskiwane ze sprzedaży tych produktów nie zachęcały sprzedawców detalicznych, posiadających jedną lub kilka zamrażarek należących do HB, do zmiany ich sytuacji, podkreślając przy tym dominującą pozycję tej spółki na rynku.
10. W celu potwierdzenia, że klauzula wyłączności skutkowała ograniczeniem konkurencji, Sąd w pkt 93‑98 zaskarżonego wyroku oparł się na różnych okolicznościach faktycznych, w szczególności na fakcie, że w roku, w którym klauzula wyłączności nie była przestrzegana przez sprzedawców detalicznych, spółce Mars udało się osiągnąć udział w rynku pod względem ilości sprzedaży, wynoszący 42%, natomiast jej udział w rynku zmniejszył się do 20% w wyniku wydania w 1990 r. przez High Cour (Irlandia) w jej sprawie postanowienia zakazującego tej spółce zachęcania sprzedawców detalicznych do przechowywania jej lodów w zamrażarkach należących do HB. Sąd stwierdził w pkt 98:
„[…] Komisja słusznie uznała, że z uwagi na szczególne właściwości spornego produktu, jak i kontekst gospodarczy niniejszego przypadku, sieć porozumień w sprawie dystrybucji HB i »nieodpłatne« zaopatrzenie w zamrażarki obwarowane warunkiem wyłączności, wpływają istotnie na powstrzymanie sprzedawców detalicznych od umieszczenia ich własnej zamrażarki lub zamrażarki innego producenta i de facto działa krępująco na punkty sprzedaży, które dysponują wyłącznie zamrażarkami HB, to jest na 40% punktów sprzedaży na rynku odniesienia. Pomimo
że sprzedawcy detaliczni, dysponujący wyłącznie zamrażarkami HB, mają teoretycznie możliwość sprzedawania lodów innych producentów, klauzula wyłączności skutkuje ograniczeniem swobody działalności gospodarczej sprzedawców detalicznych w zakresie wyboru produktów sprzedawanych w ich punktach sprzedaży”.
11. Sąd odrzucił ponadto w pkt 99‑104 zaskarżonego wyroku różne argumenty HB, w których podniosła ona, że część punktów sprzedaży zamkniętych dla konkurencji ze strony innych lodów aniżeli lody HB nie wynosiła 40 %, jak oceniła Komisja w spornej decyzji, ale jedynie 6% i nie prowadziła do odczuwalnego ograniczenia konkurencji na rynku odniesienia.
12. W pkt 105 tego wyroku Sąd dodał:
„Jeśli chodzi o argument HB, że wyłącznośc i związanej z zamrażarkami, narzuconej w klauzuli wyłączności, nie można traktować jako wyłączności narzuconej punktom sprzedaży, ponieważ sprzedawcy detaliczni mają możliwość wypowiedzenia w każdej chwili porozumień w sprawie dystrybucji zawartych z HB, Sąd jest zdania, że możliwość wypowiedzenia nie stoi na przeszkodzie skutecznemu stosowaniu spornych porozumień, o ile z niej nie skorzystano. Z tego względu w celu oceny skutków porozumień w sprawie dystrybucji na rynku odniesienia Sąd musi uwzględnić ich faktyczny czas trwania (zob. na zasadzie analogii wyrok w sprawie Langnese-Iglo przeciwko Komisji, cytowany powyżej, pkt 111). […] Tymczasem tak jak wykazała Komisja, […] porozumienia w sprawie dystrybucji z HB [są] wypowiadane średnio co osiem lat. Wynika z tego, że argument dotyczący możliwości wypowiedzenia porozumień w sprawie dystrybucji zawartych z HB nie jest przekonywający, gdyż możliwość ta nie odgrywa faktycznie żadnej roli w zmniejszeniu stopnia podziału rynku odniesienia”.
13. Sąd odrzucił także argument, że występowanie naruszenia art. 85 ust. 1 traktatu można tylko ustalić po zbadaniu, iż zgodnie z „regułą rozsądku” ewentualne ograniczenie swobody zachowania sprzedawców detalicznych stanowi naruszenie konkurencji.
14. Ponadto w pkt 108‑111 zaskarżonego wyroku Sąd stwierdził, że oprócz tej określonej części sieci porozumień w sprawie dystrybucji, która obejmuje 40% wszystkich punktów sprzedaży, sieci porozumień zawartych na rynku odniesienia przez innych dostawców lodów aniżeli HB również dzielą rynek, ponieważ nakładają na sprzedawców detalicznych podobne warunki, chociaż wspomniani dostawcy nie mają takiej samej pozycji ani popularności, co HB na rynku odniesienia. Sąd wywnioskował na tej podstawie, że sieć porozumień ma w rzeczywistości wpływ na 83% punktów sprzedaży na tym rynku.
15. Sąd stwierdził także w pkt 113‑118 zaskarżonego wyroku, że poza stopniem zależności wynikającym z sieci porozumień w sprawie dystrybucji inne elementy kontekstu gospodarczego i prawnego, w który wpisują się te porozumienia, takie jak w szczególności inwestycja, jaką stanowi zakup zespołu zamrażarek przeznaczonych do montażu w punktach sprzedaży w celu zapewnienia na stałym poziomie dystrybucji produktów danego dostawcy i fakt, że inni dostawcy lodów przeznaczonych do natychmiastowego spożycia mają jedynie bardzo ograniczone udziały w rynku odniesienia, świadczą o tym, że porozumienia w sprawie dystrybucji mogą w odczuwalny sposób wpłynąć na konkurencję w rozumieniu art. 85 ust. 1 traktatu i znacząco przyczyniają się do podziału rynku odniesienia.
16. W konsekwencji Sąd oddalił dwa pierwsze zarzuty podniesione przez HB na poparcie swojej skargi.
17. Jeśli chodzi o zarzut trzeci, podniesiony przez HB i oparty na występowaniu błędów co do prawa w stosowaniu art. 85 ust. 3 traktatu, Sąd stwierdził w pkt 138 zaskarżonego wyroku, że Komisja zbadała porozumienia w sprawie dystrybucji w świetle wszystkich czterech przesłanek wymienionych w tym przepisie.
18. Jeśli chodzi o pierwszą z tych przesłanek, a mianowicie, że porozumienia, do których może nie mieć zastosowania zakaz wyrażony w art. 85 ust. 1 traktatu, muszą „[przyczyniać się] do polepszenia produkcji lub dystrybucji produktów bądź do popierania postępu technicznego lub gospodarczego”, Sąd przypomniał w pkt 139 zaskarżonego wyroku, co następuje:
„[…]polepszenie nie może być określone jako każda korzyść, jaką strony porozumienia odnoszą z porozumienia w zakresie ich produkcji lub dystrybucji. Polepszenie musi w szczególności przynosić obiektywnie odczuwalne korzyści, które mogą kompensować niedogodności wynikające z porozumienia w dziedzinie konkurencji (zob. wyrok Trybunału z dnia 13 lipca 1966 r. w sprawie Consten i Grunding przeciwko Komisji w sprawach połączonych 56/64 i 58/64, Rec. str. 429, 502 i wyrok w sprawie Langnese-Iglo przeciwko Komisji, cytowany powyżej, pkt 180)”.
19. Sąd orzekł w pkt 140 i 141 zaskarżonego wyroku, że w celu oceny porozumień w sprawie dystrybucji w świetle pierwszej przesłanki wymienionej w art. 85 ust. 3 traktatu Komisja słusznie uwzględniła przeszkody, jakie stwarza klauzula wyłączności na rynku odniesienia oraz osłabienie konkurencji, które jest ich rezultatem. Sąd podkreślił w pkt 142 tego wyroku, że korzyści zapewnione przez porozumienia wynikają z udostępnienia sprzedawcom detalicznym „nieodpłatnie” zamrażarek i mogą być zrealizowane bez klauzuli wyłączności.
20. Sąd uznał także w pkt 143 zaskarżonego wyroku, że analiza Komisji, według której jest mało prawdopodobne, że HB definitywnie przestałaby zaopatrywać sprzedawców detalicznych w zamrażarki, gdyby możliwość narzucenia klauzuli wyłączności była ograniczona, nie jest dotknięta oczywistym błędem w ocenie.
21. W konsekwencji Sąd orzekł w pkt 144 zaskarżonego wyroku, że pierwsza z przesłanek wymienionych w pkt 85 ust. 3 traktatu nie została spełniona, i oddalił zarzut trzeci podniesiony przez HB na poparcie skargi.
22. Jeśli chodzi o zarzut czwarty podniesiony przez HB, oparty na błędach co do prawa w zastosowaniu art. 86 traktatu, to w pkt 156 zaskarżonego wyroku Sąd potwierdził analizę Komisji, według której ta spółka jest nieodzownym partnerem dla wielu sprzedawców detalicznych na rynku odniesienia i że zajmuje ona na tym rynku pozycję dominującą. W konsekwencji przypomniał on w pkt 158 tego wyroku, że na HB spoczywała szczególna odpowiedzialność za powstrzymanie się od naruszania poprzez swoje zachowanie skutecznej i niezakłóconej konkurencji na wspólnym rynku.
23. Sąd orzekł w pkt 159 zaskarżonego wyroku, że chociaż udostępnienie zamrażarek na warunkach wyłączności stanowi powszechną praktykę na rynku odniesienia, która nie może być zakazana w normalnych warunkach na rynku, na którym ma miejsce konkurencja, analiza jest odmienna, jeśli konkurencja jest ograniczona na rynku odniesienia z uwagi na pozycję dominującą jednego podmiotu gospodarczego na tym rynku. W konsekwencji Sąd stwierdził, że Komisja słusznie uznała, iż HB nadużywa swojej pozycji dominującej na rynku odniesienia poprzez zachęcanie sprzedawców detalicznych do akceptacji porozumień dotyczących udostępnienia zamrażarek na warunkach wyłączności.
24. W pkt 161 zaskarżonego wyroku Sąd odrzucił argument oparty na opinii rzecznika generalnego F.G. Jacobsa w sprawie C‑7/97 Bronner, Rec. str. I‑7791, ponieważ Komisja nie uznała w spornej decyzji, że zamrażarki należące do HB należą do „istotnej infrastruktury”, a ta decyzja nie nakłada na HB obowiązku zbycia składnika majątku lub zawarcia umów z osobami, których one nie wybrała.
25. Sąd odrzucił także w pkt 162 zaskarżonego wyroku argument HB, że w ramach analizy art. 86 traktatu Komisja po prostu na „nowo wykorzystała” elementy składające się na naruszenie art. 85 ust. 1 traktatu.
26. Jeśli chodzi o zarzut piąty, oparty na błędach co do prawa popełnionych przez Komisję, dotyczących naruszenia praw własności i art. 222 traktatu, Sąd orzekł w pkt 171 zaskarżonego wyroku, że sporna decyzja nie pozbawia HB prawa własności do zespołu zamrażarek i nie przeszkadza w korzystaniu ze składników majątku poprzez ich wynajem na warunkach handlowych, tak jak nie zawiera nieuzasadnionego ograniczenia prawa własności.
27. Ponadto w pkt 172 zaskarżonego wyroku Sąd odrzucił argument HB oparty na niedogodnościach związanych z nałożeniem odrębnego czynszu za korzystanie z zamrażarek należących do tej spółki. Sąd odrzucił także argument HB, jakoby była ona gorzej traktowana w stosunku do swoich konkurentów, którzy mogą nadal nieodpłatnie udostępniać zamrażarki sprzedawcom detalicznym, podkreślając przy tym, że w odróżnieniu od porozumień w sprawie dystrybucji zawartych przez jej konkurentów, porozumienia zawarte przez HB znacząco przyczyniają się do podziału rynku odniesienia i występują w kontekście pozycji dominującej jednego z aktorów na rynku.
28. Sąd oddalił zarzut szósty przytoczony przez HB na poparcie swojej skargi, oparty na naruszeniu art. 190 traktatu. Podkreślił on zwłaszcza w pkt 178 zaskarżonego wyroku, że Komisja uzasadniła w sposób wymagany prawem decyzję o rewizji swojej pierwotnej pozytywnej oceny, zawartej w komunikacie z dnia 15 sierpnia 1995 r., ponieważ zmiany zaproponowane przez HB w odniesieniu do jej systemu dystrybucji nie przyniosły oczekiwanych rezultatów w zakresie swobodnego dostępu do punktów sprzedaży.
29. Sąd oddalił także zarzut siódmy przytoczony przez HB na poparcie skargi, oparty na braku poszanowania podstawowych zasad prawa wspólnotowego.
30. W tym względzie w pkt 193 i 194 zaskarżonego wyroku Sąd odrzucił najpierw argument HB dotyczący naruszenia zasady uzasadnionych oczekiwań, podkreślając w szczególności, że Komisja nie przedstawiła HB dokładnych zapewnień odnośnie do konsekwencji zobowiązań zgłoszonych w piśmie z dnia 8 marca 1995 r. i że komunikat z dnia 15 sierpnia 1995 r. był jedynie wstępnym stanowiskiem Komisji, które mogło ulec zmianie, w szczególności w celu uwzględnienia uwag osób trzecich.
31. W punktach 197‑200 zaskarżonego wyroku Sąd oddalił także zarzuty HB dotyczące naruszenia zasad subsydiarności, lojalnej współpracy i pewności prawnej.
32. Sąd uznał w pkt 202 zaskarżonego wyroku, że sporna decyzja nie zawiera nieuzasadnionego lub nieproporcjonalnego ograniczenia prawa własności HB do jej zamrażarek i nie stanowi także arbitralnego lub dyskryminacyjnego naruszenia jej zdolności konkurowania z innymi dostawcami. W pkt 205 niniejszego wyroku Sąd odrzucił także argument HB, że art. 4 spornej decyzji - w którym spółka ta została wezwana do natychmiastowego zaprzestania stwierdzonych naruszeń i powstrzymania się od podejmowania działań mających ten sam cel lub ten sam skutek - jest nieproporcjonalny.
33. Wreszcie w pkt 207 zaskarżonego wyroku Sąd odrzucił argument HB, oparty na naruszeniu istotnych wymogów proceduralnych i niewystarczającym uzasadnieniu spornej decyzji, oraz argument dotyczący konieczności przedłużenia negocjacji w celu znalezienia rozwiązania w związku z niepowodzeniem „uzgodnienia z 1995 r.”.
34. W konsekwencji Sąd oddalił skargę HB w całości i obciążył tę spółkę kosztami postępowania poniesionymi przez Komisję. Sąd obciążył także Mars i Richmond Ice Cream Ltd (zwaną dalej „Richmond”) ich własnymi kosztami postępowania.
Żądania stron
35. W odwołaniu HB wnosi do Trybunału o:
– uchylenie w całości lub w części zaskarżonego wyroku z wyjątkiem pkt 3 sentencji tego wyroku, obciążającego Mars i Richmond ich własnymi kosztami;
– stwierdzenie nieważności decyzji Komisji w całości lub w części lub ewentualnie przekazanie sprawy Sądowi; i
– obciążenie Komisji kosztami postępowania w obydwu instancjach.
36. Komisja wnosi o oddalenie odwołania jako niedopuszczalnego i bezzasadnego oraz obciążenie HB kosztami postępowania w niniejszej instancji.
37. Mars i Richmond wnoszą także o oddalenie odwołania i obciążenie HB kosztami postępowania w niniejszej instancji.
W przedmiocie odwołania
38. Zgodnie z art. 119 regulaminu Trybunału, jeżeli odwołanie jest w całości lub w części oczywiście niedopuszczalne albo oczywiście bezzasadne, Trybunał może, w każdym czasie, działając na podstawie sprawozdania sędziego sprawozdawcy i po wysłuchaniu rzecznika generalnego, oddalić odwołanie w całości albo w części, orzekając w drodze postanowienia z uzasadnieniem.
W przedmiocie zarzutu pierwszego, opartego na naruszeniu art. 85 ust. 1 traktatu
39. W pierwszym zarzucie HB kwestionuje analizę Sądu, zgodnie z którą klauzula wyłączności może w odczuwalny sposób wpłynąć na konkurencję i przyczynia się do podziału rynku odniesienia. Ten zarzut składa się z dwóch części. W pierwszej części zarzutu HB podnosi, że analiza Sądu dotycząca wpływu klauzuli wyłączności na konkurencję jest błędna i że w tym względzie zaskarżony wyrok jest niewystarczająco uzasadniony. W drugiej części tego zarzutu podnosi ona, że Sąd popełnił błąd w ocenie udziału konkurentów w podziale rynku.
W przedmiocie pierwszej części zarzutu pierwszego
– Argumentacja stron
40. HB kwestionuje analizę Sądu, zgodnie z którą klauzula wyłączności zakłóca wybór sprzedawców detalicznych.
41. HB podnosi, że dla analizy ograniczającego wpływu klauzuli wyłączności na konkurencję nie ma znaczenia fakt, iż możliwość wypowiedzenia przez sprzedawców detalicznych porozumień w sprawie dystrybucji jest rzadko przez nich wykorzystywana. W związku z tym nawiązuje ona w szczególności do wyroku w sprawie Delimitis, cytowanego powyżej.
42. HB kwestionuje „obiektywne i dokładne wskazówki”, na których oparł się Sąd w pkt 93‑95 zaskarżonego wyroku w celu wykazania, że w Irlandii istnieje popyt na lody innych producentów, gdy tylko są one dostępne, i fakt, przytoczony w pkt 97 tego wyroku, że wielu sprzedawców detalicznych jest gotowych przechowywać lody przeznaczone do natychmiastowego spożycia, pochodzące od różnych producentów, pod warunkiem że mogą je przechowywać w jednej zamrażarce. HB wskazuje także na brak uzasadnienia w tym zakresie. Podkreśla ona, że dowody przedstawione przez Richmond na rozprawie przed Sądem, dotyczące jej doświadczenia na rynku Zjednoczonego Królestwa, zostały przedstawione zbyt późno i że w konsekwencji są nie tylko niedopuszczalne, ale także nieprawidłowe i bez znaczenia dla analizy rynku odniesienia.
43. HB zwraca uwagę także na sprzeczność pomiędzy pkt 92 zaskarżonego wyroku, w którym Sąd stwierdził, iż sprzedawcy detaliczni przechowują lody innych producentów obok lodów HB w tej samej zamrażarce, gdy tylko mają taką możliwość, a pkt 94 tego samego wyroku, który nawiązuje do analizy, zgodnie z którą około 40% sprzedawców detalicznych byłoby gotowych do przechowywania lodów innych producentów niż HB, jeśli klauzula wyłączności nie zostałaby włączona do porozumień w sprawie dystrybucji, z czego wynika jej zdaniem, że 60% sprzedawców detalicznych stwierdziło, że nie byliby gotowi do przechowywania lodów innych producentów niż HB, jeśli nie byłoby klauzuli wyłączności.
44. HB podnosi, że wypowiedzenie klauzuli wyłączności nie pociąga za sobą wypowiedzenia porozumień w sprawie dystrybucji lub zaopatrzenia, które zostały zawarte z zainteresowanymi sprzedawcami detalicznymi, tak jak Sąd sugeruje w pkt 89 i 111 zaskarżonego wyroku.
45. Ponadto HB podnosi, że zaskarżony wyrok jest niewystarczająco uzasadniony z powodu braku analizy systemu premiowego stosowanego w przypadku sprzedawców detalicznych, którzy dysponują własną zamrażarką (zwanego dalej „systemem premiowym”). W replice podnosi ona, że istnienie systemu premiowego nie zostało przedstawione jako oddzielny zarzut, ale jako część obszerniejszego zarzutu dotyczącego spornej decyzji, w którym podniosła ona, że Komisja i Sąd nieprawidłowo uwzględnili możliwości konkurentów uzyskania dostępu do rynku. W replice i na rozprawie przed Sądem HB podkreśliła znaczenie tego argumentu.
46. Komisja, Mars i Richmond są zdania, że argumenty HB mają charakter czysto faktyczny i w konsekwencji są niedopuszczalne, a przy tym także bezzasadne.
47. Mars i Richmond zauważają, że zgodnie z wyrokiem w sprawie Delimitis, cytowanym powyżej, w świetle art. 85 ust. 1 traktatu należy ocenić faktyczny czas trwania porozumień w sprawie dystrybucji. Richmond podkreśla, że Sąd nie tylko stwierdził, że sprzedawcy detaliczni mają teoretyczną możliwość przechowywania konkurencyjnych produktów w ich punktach sprzedaży, ale także słusznie przeanalizował, czy konkurenci mają realne i konkretne możliwości dostępu do rynku odniesienia.
48. Richmond podnosi, że jej udział w rynku Zjednoczonego Królestwa został ustalony prawidłowo.
49. Komisja przypomina, że z uwagi na jej zastrzeżenia system premiowy ma zastosowanie od 1995 r., ponieważ zakwestionowała ona fakt, iż HB obciążała wszystkich sprzedawców detalicznych kosztami związanymi z zamrażarkami, bez względu na to, czy używali oni zamrażarkę, należącą do tej spółki, czy też nie.
50. Komisja i Richmond podnoszą, że aż do tego etapu postępowania HB nigdy nie wskazała na system premiowy jako okoliczność, która sama w sobie uzasadnia stwierdzenie nieważności spornej decyzji, i że w tym znaczeniu argument ów jest niedopuszczalny. Komisja dodaje, że w rzeczywistości fakt istnienia tego systemu premiowego został wykorzystany przez HB jedynie na poparcie jej argumentu, że nie wiązała ona zaopatrzenia w lody z zaopatrzeniem w zamrażarki, który Sąd przeanalizował w pkt 113 i 114 zaskarżonego wyroku. Spółka Mars podkreśla, że poczynione przez HB odesłania do tej decyzji i do skargi dotyczą jedynie rzeczywistego funkcjonowania systemu premiowego i nie zawierają żadnego argumentu natury prawnej.
51. Komisja i Richmond podkreślają, że Sąd nie ma obowiązku udzielenia pełnej odpowiedzi na wszystkie argumenty każdej ze stron. Komisja odnosi się w tym względzie do wyroków z dnia 10 grudnia 1998 r. w sprawie C‑221/97 P Schröder i in. przeciwko Komisji, Rec. str. I‑8255, pkt 24 i z dnia 6 marca 2001 r. w sprawie C‑274/99 P Connolly przeciwko Komisji, Rec. str. I‑1611, pkt 121.
52. Ponadto Mars podnosi, że system premiowy nie odnosi skutku wskazanego przez HB w zakresie otwarcia rynku odniesienia i że wyrok w sprawie Delimitis, cytowany powyżej, nie stawia wymogu, aby Komisja lub Trybunał badali sytuację w stosunku do punktów sprzedaży, które nie są zamknięte. Richmond uważa także, że premia przyznana w ramach tego systemu nie wystarczała do zachęcenia sprzedawców detalicznych do zakupu ich własnej zamrażarki.
– Ocena Trybunału
53. Ocena wpływu porozumienia na konkurencję wymaga uwzględnienia kontekstu gospodarczego i prawnego, w jaki porozumienie to się wpisuje, i w którym, wraz z innymi porozumieniami, może mieć kumulatywny wpływ na konkurencję (zob. w szczególności wyroki z dnia 12 grudnia 1967 r. w sprawie 23/67 Brasserie de Haecht, Rec. str. 525, 537 i w sprawie Delimitis, cytowany powyżej, pkt 14).
54. Wynika z tego, tak jak orzekł Sąd w pkt 84 zaskarżonego wyroku, że umowne ograniczenia nałożone na sprzedawców detalicznych muszą być badane nie tylko w sposób czysto formalno-prawny, ale także z uwzględnieniem szczególnego kontekstu gospodarczego, w jaki wpisują się porozumienia w sprawie dystrybucji.
55. W konsekwencji Sąd nie popełnił błędu co do prawa, orzekając w pkt 105 zaskarżonego wyroku, że w związku z faktem, iż możliwość wypowiedzenia porozumień w sprawie dystrybucji nie stanowi przeszkody dla skutecznego zastosowania tych porozumień, dopóki nie skorzystano z takiej możliwości, należy uwzględnić faktyczny czas trwania tych porozumień w celu oceny ich wpływu na rynek odniesienia.
56. W związku z tym argument HB jest oczywiście bezzasadny.
57. Ponadto należy przypomnieć, że w ramach odwołania Trybunał nie może orzekać co do dokonanej przez Sąd oceny okoliczności faktycznych i dowodów, z wyjątkiem przypadku gdy ma miejsce oczywiste wypaczenie tych okoliczności przez Sąd (zob. podobnie w szczególności wyrok z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie C‑470/00 P Parlament przeciwko Ripie di Meanie i in., Rec. str. I‑4167, pkt 40 i przywołane tam orzecznictwo).
58. Tymczasem kwestionując różne okoliczności faktyczne, na których oparł się Sąd w pkt 93‑95 zaskarżonego wyroku w celu określenia wpływu klauzuli wyłączności na rynek odniesienia, HB podważa ocenę faktów dokonaną przez Sąd, nie wykazując przy tym, że Sąd dokonał nieprawidłowego ustalenia faktów lub wypaczył w tym względzie dowody.
59. Poza tym pytanie, czy wypowiedzenie klauzuli wyłączności oznacza także w praktyce wypowiedzenie porozumień w sprawie dystrybucji, czy też nie, stanowi także zagadnienie o charakterze faktycznym.
60. Wynika z tego, że argumenty HB odnośnie do tych kwestii są oczywiście niedopuszczalne.
61. HB nie przytacza żadnej istotnej okoliczności, która pozwalałaby na ustalenie sprzeczności pomiędzy pkt 92 zaskarżonego wyroku, w którym stwierdzono, że sprzedawcy detaliczni przechowują lody innych producentów niż HB, gdy tylko mają taką możliwość, a pkt 94 tego samego wyroku, w którym to twierdzenie opiera się na ustaleniu, że około 40% sprzedawców detalicznych, czyli znaczny ich odsetek, przyznało w ramach analizy B & A, że przechowywałoby większą gamę produktów, jeśliby klauzule wyłączności zostały zniesione.
62. Wynika z tego, że ten argument HB jest oczywiście bezzasadny.
63. Jeśli wreszcie chodzi o argument HB dotyczący niezbadania przez Sąd systemu premiowego, należy przypomnieć, że nie miał on obowiązku, jak przypomina słusznie Komisja, udzielić szczegółowej odpowiedzi na każdy argument przytoczony przez strony, zwłaszcza jeśli nie jest on wystarczająco jasny i określony oraz nie opiera się na szczegółowych środkach dowodowych (zob. w szczególności wyrok w sprawie Connolly przeciwko Komisji, cytowany powyżej, pkt 121).
64. W tym względzie z akt sprawy nie wynika, że system premiowy stanowił zasadniczy argument HB wysunięty przed Sądem w celu wykazania, że klauzula wyłączności nie ma skutku antykonkurencyjnego.
65. Poza tym w zakresie, w jakim HB zwraca uwagę na znaczenie systemu premiowego stosowanego wobec sprzedawców detalicznych posiadających własną zamrażarkę, nie przedstawia ona konkretnych okoliczności, które mogą wykazać, że ten system mógłby mieć wpływ na zmianę oceny dokonanej przez Sąd w zakresie wpływu klauzuli wyłączności na rynek odniesienia.
66. Nie można zatem zarzucać Sądowi, że nie udzielił dokładniejszej odpowiedzi na argument, który należy uznać za chybiony ze względu na dokonaną przez Sąd analizę wpływu klauzuli wyłączności na swobodę działalności gospodarczej sprzedawców detalicznych w zakresie wyboru produktów sprzedawanych w ich punkcie sprzedaży.
67. W konsekwencji ten argument jest oczywiście niedopuszczalny.
68. Wynika z tego, że pierwszą część zarzutu należy oddalić jako w części oczywiście niedopuszczalną i w części oczywiście bezzasadną.
W przedmiocie drugiej części zarzutu pierwszego
– Argumentacja stron
69. HB podnosi, że Sąd błędnie ocenił wpływ porozumień w sprawie dystrybucji zawartych przez konkurentów HB na podział rynku odniesienia. Jej zdaniem Sąd nie mógł stwierdzić, że sieć porozumień zawartych na tym rynku dotyczy 83% punktów sprzedaży, ponieważ 27% spośród nich nie jest obiektywnie zamknięta, albowiem sprzedawcy detaliczni zdecydowali się przyjąć zamrażarki przynajmniej dwóch producentów. HB podkreśla także, że Sąd nie mógł rozpatrywać na tej samej płaszczyźnie jej porozumień w sprawie dystrybucji i porozumień jej konkurentów, ponieważ nie mają oni ani takiej samej pozycji, ani takiej samej popularności na rynku. Uważa ona, że Sąd powinien był zbadać umowny i faktyczny czas trwania tych porozumień. HB kwestionuje także twierdzenie, jakoby przyznała, iż 83% detalicznych sklepów w Irlandii była zamknięta.
70. W replice HB podnosi, że znaczne wyolbrzymienie przez Sąd kumulatywnego skutku w postaci podziału tego rynku wynikającego z sieci porozumień w sprawie dystrybucji jest zniekształceniem środków dowodowych.
71. HB kwestionuje twierdzenie Sądu dotyczące braku obiektywnego związku pomiędzy wyłącznym używaniem zamrażarek a zaopatrzeniem w lody przeznaczone do natychmiastowego spożycia. Uważa ona, że to twierdzenie jest w sprzeczności z twierdzeniem, znajdującym się w pkt 143 zaskarżonego wyroku, że zaopatrzenie w jej zamrażarki bardzo dużej liczby punktów sprzedaży, obejmujące całość rynku geograficznego, przynosi obiektywną korzyść. HB podnosi poza tym, że praktyka związana z pobieraniem czynszu od sprzedawców detalicznych, którzy używają jej zamrażarek w Irlandii Północnej, oznacza zapłatę sumy nominalnej, która najczęściej nie jest pobierana. W konsekwencji taka praktyka nie potwierdza analizy Sądu, że ta spółka mogłaby domagać się w ten sam sposób czynszu od sprzedawców detalicznych, mających siedzibę w Irlandii, który mógłby pokrywać koszty powstałe w wyniku udostępnienia i serwisu zamrażarki.
72. HB kwestionuje także twierdzenie Sądu zawarte w pkt 113 zaskarżonego wyroku, że w ramach rynku odniesienia dostawca musi być przygotowany do oferowania zamrażarki nieodpłatnie i do jej serwisu, podkreślając, że Sąd nie uwzględnił wystarczająco z jednej strony faktu, że w 17% punktów sprzedaży sprzedawcy detaliczni dysponowali własną zamrażarką, a z drugiej strony istnienia systemu premiowania, mającego zastosowanie do irlandzkich sprzedawców detalicznych, którzy przechowują lody produkowane przez HB, ale nie mają w swoich punktach zamrażarek należących do tej spółki.
73. Wreszcie HB podnosi, że Sąd nie wykazał w wystarczający sposób, że niewielki udział konkurentów w rynku jest w części wynikiem klauzuli wyłączności i że popełnił także błąd co do prawa, wyprowadzając wniosek, że polityka polegająca na wyłącznym używaniu zamrażarek należących do HB stanowi przeszkodę w wejściu na rynek tych konkurentów.
74. Komisja uważa, że argumenty HB opierają się na ocenie faktów i należy je uznać za niedopuszczalne. Dodaje ona, że są one w każdym razie bezzasadne.
75. Podnosi ona, że ustalenie Sądu w pkt 111 zaskarżonego wyroku, iż sieć porozumień zawartych na rynku odniesienia obejmuje 83% punktów sprzedaży, odzwierciedla fakt, iż jedynie 17% sprzedawców detalicznych posiada własną zamrażarkę, co stanowi istotną okoliczność, jeśli chodzi o istnienie przeszkody w wejściu na ten rynek.
76. Komisja kwestionuje istnienie obiektywnego związku pomiędzy wyłącznym używaniem zamrażarek należących do HB i zaopatrzeniem w lody oraz uważa, że argumentacja tej spółki jest niespójna, ponieważ twierdzi ona, że wyłączne używanie ma zasadnicze znaczenie, jednocześnie przyznając, że jest możliwe zaopatrzenie w lody bez wspomnianej klauzuli wyłączności. Komisja podkreśla, że korzyści polegające na dużej dostępności lodów przeznaczonych do natychmiastowego spożycia wynikają z udostępnienia zamrażarki, a nie z klauzuli wyłączności. Wskazuje ona także, że jest niedopuszczalne twierdzenie, że takie przedsiębiorstwo jak HB nie może narzucać swoim sprzedawcom detalicznym czynszu, uzasadnionego pod względem gospodarczym, za używanie jej zamrażarek.
77. Komisja uważa, że w spornej decyzji ustalono istnienie związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy klauzulą wyłączności a małym udziałem konkurentów HB na rynku odniesienia. Odsyła ona w szczególności w tym względzie do pkt 143‑184 i 185‑200.
78. Mars i Richmond przedstawiają zasadniczo argumentację analogiczną do argumentacji Komisji.
79. Mars również podkreśla, że HB nie dowodzi, iż pomimo istnienia sieci porozumień w sprawie dystrybucji dotyczących wyłącznego używania zamrażarek należących do tej spółki, które dotyczą 83% punktów sprzedaży na rynku odniesienia, dostawcy mają realne i konkretne możliwości penetracji tego rynku lub rozwoju na nim
80. Mars kwestionuje analizę przedstawioną przez HB, że istnienie obiektywnego związku pomiędzy klauzulą wyłączności a zaopatrzeniem w lody może pozwolić na nieuwzględnienie tej klauzuli jako przeszkody w wejściu konkurentów na ten rynek. Podnosi ona, że każda ewentualna korzyść polegająca na większej dostępności lodów przeznaczonych do natychmiastowego spożycia musi być oceniania w ramach ogólnego wpływu sieci porozumień w sprawie dystrybucji.
81. Mars uważa, że wniosek Sądu dotyczący niewielkich udziałów konkurentów HB w rynku wynika z analizy szkodliwego wpływu klauzuli wyłączności dokonanej w zaskarżonym wyroku.
82. Utrzymuje ona, że HB nie wysuwa żadnego argumentu prawnego na poparcie twierdzenia, że Sąd wypaczył dowody, znacznie wyolbrzymiając stopień podziału rynku odniesienia.
83. Richmond podkreśla, że wbrew twierdzeniom HB, Sąd nie uznał, iż 83% punktów sprzedaży na rynku było „zamkniętych” dla konkurencji, ale że sieć porozumień w sprawie dystrybucji zawarta na rynku „dotyczy” tych punktów sprzedaży. Jest ona zdania, że ten argument należy odrzucić jako bezprzedmiotowy. Dlatego utrzymuje ona także, że fakt, iż inni dostawcy niż HB nie mają takiej samej popularności jak ta spółka na rynku odniesienia nie oznacza koniecznie, że stopień podziału, który ich dotyczy, jest mniejszy.
– Ocena Trybunału
84. Ocena wpływu porozumienia na konkurencję wymaga uwzględnienia kontekstu gospodarczego i prawnego, w jaki ono się wpisuje i w którym wraz z innymi porozumieniami może mieć kumulatywny wpływ na konkurencję (cytowane powyżej wyroki w sprawie Brasserie de Haecht, pkt 537 i w sprawie Delimitis, pkt 14).
85. Przy ocenie, czy kilka umów utrudnia dostęp do rynku właściwego, należy określić charakter i znaczenie wszystkich podobnych umów, które wiążą wiele punktów sprzedaży z kilkoma producentami krajowymi. W tym względzie wpływ tych sieci umów na dostęp do rynku zależy w szczególności od liczby punktów sprzedaży związanych w ten sposób z producentami w porównaniu do tych punktów, które nie są z nimi związane, od czasu trwania podjętych zobowiązań i ilości produktów, których dotyczą te zobowiązania (zob. podobnie wyrok w sprawie Delimitis, cytowany powyżej, pkt 19).
86. W pkt 111 zaskarżonego wyroku Sąd uznał, że Komisja w celu analizy ewentualnego skutku kumulatywnego słusznie uwzględniła nie tylko porozumienia w sprawie dystrybucji zawarte przez HB, ale także porozumienia dotyczące zamrażarek objętych klauzulą wyłączności zawarte przez innych dostawców w Irlandii. Zdaniem Sądu fakt udostępnienia przez tych dostawców zamrażarek sprzedawcom detalicznym, na warunkach analogicznych do warunków uzgodnionych przez HB i z tymi samymi ograniczeniami pod względem powierzchni, pozwala stwierdzić, że problemy napotkane w punktach sprzedaży wyposażonych wyłącznie w zamrażarki należące do HB sprzedawców w związku z nakłanianiem sprzedawców detalicznych do zastąpienia tych zamrażarek lub do umieszczenia tam dodatkowych, obowiązują także w stosunku do każdej zamrażarki objętej warunkiem wyłączności, nawet jeśli inni dostawcy nie mają takiej samej pozycji ani takiej samej popularności, co ta spółka na rynku odniesienia.
87. Kwestionując tę analizę, HB dąży w praktyce do podważenia dokonanej przez Sąd oceny faktów. Poza tym nie przedstawia ona nic, co mogłoby wykazywać, iż Sąd wypaczył fakty lub dowody dotyczące cech umów innych dostawców niż HB.
88. Wynika z tego, że ten fragment drugiej części zarzutu pierwszego, wysuniętego przez HB, jest oczywiście niedopuszczalna.
89. Poza tym HB nie przedstawia żadnego dowodu, który mógłby świadczyć o tym, że Sąd popełnił błąd co do prawa, orzekając, że fakt żądania od sprzedawców detalicznych w Irlandii Północnej zapłaty oddzielnego czynszu za zaopatrzenie ich w zamrażarki stanowi okoliczność istotną z punktu widzenia oceny możliwości pobierania czynszu w ramach podobnych umów zawartych przez HB ze sprzedawcami detalicznymi, mającymi siedzibę w Irlandii Północnej. Poza tym należy wskazać, że Sąd nie oparł się wyłącznie na praktyce stosowanej przez HB w Irlandii Północnej, ale także stwierdził w pkt 114 zaskarżonego wyroku, że HB nie dowiodła w sposób wymagany prawem, że narzucanie odrębnego czynszu za zaopatrzenie w zamrażarki w Irlandii nie byłoby praktyczne, czego HB nie kwestionuje.
90. Podobnie HB nie przedstawia żadnego dowodu, który mógłby podważyć ocenę Sądu w pkt 113 zaskarżonego wyroku, że na rynku odniesienia dostawca musi być przygotowany do oferowania zamrażarek nieodpłatnie oraz do ich serwisu. W każdym razie fakt, na który zwróciła uwagę HB, że w 17% punktów sprzedaży sprzedawcy detaliczni mają własną zamrażarkę, nie może dowodzić, że Sąd wypaczył fakty lub dowody, które zostały mu przedstawione. Poza tym HB nawiązuje tylko do istnienia systemu premiowego, nie przedstawiając nic, co mogłoby wskazywać, że Sąd popełnił błąd co do prawa, nie uwzględniając ich w swojej analizie.
91. Wreszcie Sąd uzasadnił analizę, w ramach której uznał, że niewielkie udziały konkurentów HB w rynku są wynikiem przynajmniej po części praktyki tej spółki polegającej na udostępnieniu sprzedawcom detalicznym zamrażarek objętych klauzulą wyłączności, stwierdzając, że udziały w rynku Mars oraz spółek Halley i Leadmore zmniejszyły się w okresie przed wydaniem spornej decyzji. Poza tym HB nie przedstawiła nic, co mogłoby dowodzić, że brak dokładnych wskazówek Sądu co do związku przyczynowo-skutkowego istniejącego pomiędzy klauzulą wyłączności a niewielkim udziałem w rynku konkurentów tej spółki oraz co do innych potencjalnych czynników, przy tym nieokreślonych przez HB, mogących wyjaśnić małe udziały w rynku, stanowi błąd co do prawa.
92. W rzeczywistości tymi różnymi twierdzeniami HB próbuje podważyć ocenę faktów dokonaną przez Sąd.
93. Z powyższego wynika, że druga część zarzutu pierwszego, który został przytoczony przez HB na poparcie odwołania, jest oczywiście niedopuszczalna i że w konsekwencji ten zarzut musi zostać oddalony w całości.
W przedmiocie zarzutu drugiego, opartego na naruszeniu art. 85 ust. 3 traktatu
Argumentacja stron
94. HB podnosi, że Sąd popełnił błąd co do prawa w związku ze stosowaniem pierwszej przesłanki wymienionej w art. 85 ust. 3 traktatu, błędnie stosując reguły dotyczące ciężar dowodu.
95. Uważa ona, że udowodniła, iż klauzula wyłączności przysparza korzyści sprzedawcom detalicznym, która polega na większej dostępności pod względem geograficznym lodów przeznaczonych do natychmiastowego spożycia, i że ta korzyść nie zostałaby zrealizowana w takich samych proporcjach, gdyby klauzula była zakazana.
96. HB uważa, że w tej sytuacji Komisja musi udowodnić, że obiektywna korzyść wynikającą z porozumień w sprawie dystrybucji jest niwelowana przez negatywny wpływ na konkurencję, oraz twierdzi, że Komisja może się jedynie oprzeć na wystarczająco dokładnych i zgodnych dowodach.
97. HB kwestionuje w szczególności ocenę Komisji, która uznała, że nawet jeśliby klauzula wyłączności b yła zakazana, to jest mało prawdopodobne, poza niewieloma wyjątkami, że ta spółka przestanie zaopatrywać swoich klientów w zamrażarki. Utrzymuje ona, że zaskarżony wyrok jest także niewystarczająco uzasadniony w odniesieniu do tej kwestii.
98. Komisja podnosi, że ten zarzut oznacza podważenie oceny faktów dokonanej przez Sąd, to jest sposobu zachowania HB, w przypadku gdyby klauzula wyłączności była zakazana, i że musi on w konsekwencji zostać uznany za niedopuszczalny.
99. Komisja utrzymuje, że ten zarzut jest ponadto bezpodstawny. Podkreśla ona, że przedsiębiorstwo, które chce skorzystać ze zwolnienia na mocy art. 85 ust. 3 traktatu musi dowieść, iż wszystkie przesłanki przewidziane w tym przepisie zostały spełnione, a w celu udzielenia zwolnienia nie wystarczy stwierdzić, że powstała pewna korzyść, ponieważ orzecznictwo wymaga, aby wykazano, iż korzyści przysporzone przez porozumienie były większe od niedogodności z nim związanych. Przywołuje ona w tym względzie wyrok w sprawie Consten i Grunding przeciwko Komisji, cytowany powyżej. Zdaniem Komisji HB musi wykazać, że ograniczenia wynikające z porozumień w sprawie dystrybucji były wstępnym warunkiem uzyskania korzyści i że korzyści w zakresie konkurencji były większe od niedogodności. Komisja uważa, że HB nie przedstawiła takiego dowodu.
100. Komisja odsyła także do motywów 222‑247 spornej decyzji, w których są analizowane różne kumulatywne przesłanki wymienione w art. 85 ust. 3 traktatu, i podkreśla, że HB nie zakwestionowała analizy, zgodnie z którą te porozumienia nie zastrzegają dla użytkowników słusznej części zysku, który z nich wynika.
101. Mars i Richmond przytaczają zasadniczo analogiczne argumenty do argumentów Komisji.
Ocena Trybunału
102. Tak jak Sąd słusznie przypomniał w pkt 136 zaskarżonego wyroku, w przypadku wniosku o zwolnienie na mocy art. 85 ust. 3 traktatu w pierwszej kolejności zainteresowane przedsiębiorstwa muszą przedstawić Komisji dowody mogące wskazywać na to, że sporne porozumienie spełnia przesłanki wymienione w tym przepisie (zob. w szczególności wyrok z dnia 17 stycznia 1984 r. w sprawach połączonych 43/82 i 63/82 VBVB i VBBB przeciwko Komisji, Rec. str. 19, pkt 52).
103. W związku z tym na HB spoczywał ciężar przeprowadzenia dowodu, że klauzula wyłączności spełniała kumulatywne przesłanki przewidziane w art. 85 ust. 3 traktatu. Jeśli chodzi o pierwszą z tych przesłanek, HB musiała dowieść, że klauzula wyłączności przyczyniała się do polepszenia produkcji lub dystrybucji spornych produktów, a w przypadku gdyby stosowanie tej klauzuli miało być ograniczone, że wspomniane polepszenie produkcji lub dystrybucji nie mogłoby zostać zrealizowane.
104. W pkt 143 zaskarżonego wyroku Sąd przyznał, że istnienie zamrażarek do sprzedaży lodów przeznaczonych do natychmiastowego spożycia w wielu punktach sprzedaży, pokrywających cały rynek geograficzny i pochodzących w dużej części z sieci zamrażarek HB, może być uznane jako obiektywna korzyść w zakresie dystrybucji tych produktów. Jednak Sąd stwierdził także, że gdyby możliwość stosowania klauzuli wyłączności była ograniczona, jest mało prawdopodobne, że HB, poza nielicznymi wyjątkami, przestałaby definitywnie zaopatrywać sprzedawców detalicznych w zamrażarki. Sąd podkreślił w szczególności, że HB nie wykazała, iż Komisja popełniła oczywisty błąd, uznając, że rzeczywistość handlowa w przypadku takiej spółki jak HB, która chce zachować swoją pozycję na rynku odniesienia, to obecność w możliwie największej liczbie punktów sprzedaży. Podkreślił on także, że wbrew twierdzeniom HB, Komisja nie poprzestała na domniemaniu ciągłości zaopatrzenia przez HB w zamrażarki na tym rynku, ale dokonała prospektywnej analizy funkcjonowania tego rynku po wydaniu spornej decyzji.
105. Z zaskarżonego wyroku wynika, że Komisja przedstawiła dokładne okoliczności, które dowodziły, że klauzula wyłączności nie przyczyniała się do polepszenia produkcji lub dystrybucji lodów przeznaczonych do natychmiastowego spożycia i że HB nie udało się dowieść, że pierwsza przesłanka wymieniona w art. 85 ust. 3 traktatu została spełniona.
106. Wynika z tego, że reguły dotyczące ciężaru dowodu nie zostały niewłaściwie zastosowane przez Sąd i że zarzut oparty na błędnym zastosowaniu art. 85 ust. 3 traktatu jest oczywiście bezzasadny.
W przedmiocie zarzutu trzeciego, opartego na naruszeniu art. 86 traktatu
Argumentacja stron
107. HB podnosi, że analiza Sądu zawiera sprzeczności, ponieważ przyznaje on, że klauzula wyłączności nie ma na celu ograniczenia konkurencji (pkt 80 zaskarżonego wyroku), że stanowi powszechną praktykę na rynku odniesienia (pkt 159 tego wyroku) i że została przyjęta na wniosek sprzedawców detalicznych (pkt 160 tego wyroku), a następnie stwierdza nadużycie pozycji dominującej w rozumieniu art. 86 traktatu. HB uważa także, że Sąd niewystarczająco uzasadnił, dlaczego doszedł do odmiennego wniosku aniżeli High Court, który przyznał, że klauzula wyłączności miała uzasadnienie handlowe.
108. HB podnosi także, że Sąd popełnił dwa błędy co do prawa, stosując art. 86 traktatu, i że jego analiza jest w konsekwencji także niewystarczająco uzasadniona.
109. Z jednej strony HB uważa, że Sąd nie wyjaśnia motywów swojej analizy, według której klauzula wyłączności prowadzi do zakłócenia wyboru sprzedawców detalicznych, i że ten aspekt argumentacji Sądu „wynika” z wniosków przyjętych przez niego w odniesieniu do art. 85 ust. 1 traktatu. HB podnosi, że klauzula wyłączności stanowi normalną praktykę handlową, która sama w sobie nie ogranicza konkurencji ani nie stanowi nadużycia i która faktycznie jest kwestionowana przez Sąd jedynie ze względu na skutki w postaci podziału rynku odniesienia. W konsekwencji, jej zdaniem, wyłącznie art. 85 traktatu, a nie art. 86, powinien stanowić istotne kryterium kontroli.
110. HB dodaje, że w zakresie, w jakim zaopatrzenie w zamrażarkę stwarza możliwość do sprzedaży lodów przeznaczonych do natychmiastowego spożycia, która nie istniałaby bez tej zamrażarki, błędny jest wniosek, że ta praktyka stanowi nadużycie.
111. HB uważa, że dowody przedstawione Sądowi nie uzasadniają przypuszczenia, że porozumienia w sprawie dystrybucji utrudniają sprzedawcom detalicznym swobodny wybór i prowadzą aż do odrzucenia produktów konkurencyjnych.
112. Podnosi ona, że zaskarżony wyrok zawiera sprzeczność, ponieważ w pkt 108 Sąd stwierdził, że fakt, iż porozumienia w sprawie dystrybucji dotyczą 40% punktów sprzedaży nie jest wystarczającą podstawą do wyprowadzenia wniosku, że konkurencja została zakłócona, podczas gdy w pkt 160 tego wyroku stwierdził on, że wiążąc 40% punktów sprzedaży, HB faktycznie doprowadziła do zakłócenia konkurencji z naruszeniem swojej szczególnej odpowiedzialności.
113. Z drugiej strony HB uważa, że Sąd popełnił błąd co do prawa, wyprowadzając wniosek, że znaczenie wyroku w sprawie Bronner, cytowanego powyżej, jest ograniczone do kluczowej infrastruktury. Uważa ona, że skoro z tego wyroku wynika, że tylko wtedy, gdy system dystrybucji może być uznany za kluczową infrastrukturę, na właścicielu może ciążyć obowiązek przyznania dostępu podmiotowi trzeciemu, to wynika z niego również, że w przypadku gdy taki system nie stanowi kluczowej infrastruktury, obowiązek właściciela, polegający na ułatwieniu konkurencji poprzez zezwolenie podmiotom trzecim na dostęp do tego systemu, musi wiązać się z mniejszymi ograniczeniami. HB uważa, że w konsekwencji Komisja nie może nakładać na spółkę, której zespół zamrażarek nie stanowi kluczowej infrastruktury, obowiązku sprzyjania konkurencji i ułatwiania dostępu podmiotom trzecim, który jest przynajmniej równy obowiązkowi właścicieli kluczowej infrastruktury, poprzez zezwolenie swoim konkurentom na dostęp do znaczącej części jej zespołu zamrażarek.
114. HB utrzymuje także, że w pkt 161 zaskarżonego wyroku Sąd popełnił błąd co do prawa, wyprowadzając wniosek, że stosowanie spornej decyzji nie wymagało, by ta spółka dokonała cesji składników majątku lub zawarła umowy z osobami, których ona nie wybrała, ponieważ zażądano od niej udostępnienia składników majątku, to jest udostępnienia miejsca w zamrażarkach konkurentom, których sama nie wybrała.
115. Poza tym HB podnosi, że zaskarżony wyrok jest w tym zakresie niewystarczająco uzasadniony.
116. Komisja odpowiada, że te argumenty są w części bezzasadne i w części niedopuszczalne.
117. Podkreśla ona na początku, że rolą Sądu jest kontrolowanie legalności spornej decyzji w odniesieniu do jej uzasadnienia oraz argumentów stron i nie jest on związany orzeczeniem sądu krajowego.
118. Komisja uważa następnie, że HB nie precyzuje, dlaczego Sąd popełnił błąd, orzekając, że w spornej decyzji analiza art. 86 traktatu nie polega jedynie na „nowym wykorzystaniu” analizy dotyczącej art. 85 tego traktatu.
119. Komisja dodaje wreszcie, że w związku z tym, iż przy pomocy tego argumentu dąży się do wykazania, że zwyczajne praktyki handlowe, powodujące zamknięcie dużej części rynku odniesienia, nie mogą być analizowane w świetle art. 85 traktatu, z wyjątkiem art. 86 tego traktatu, jeśli są stosowane przez przedsiębiorstwo dominujące, chodzi o nowy zarzut, który w konsekwencji jest nie tylko niedopuszczalny, ale także oczywiście bezzasadny.
120. Komisja utrzymuje, że argumenty HB dotyczące z jednej strony tego, że zaopatrzenie w zamrażarki stwarza możliwości sprzedaży i z drugiej strony dotyczące sprzeczności w analizie Sądu, są niedopuszczalne w zakresie, w jakim odsyłają do kontroli oceny faktów pod kątem gospodarczym.
121. Podkreśla ona, że Sąd nie orzekł, iż sama praktyka przedsiębiorstwa dominującego, która prowadzi do stosowania klauzuli wyłączności w przypadku 40% punktów sprzedaży, stanowi, nadużycie, ale że oczywiste nadużycie ma miejsce wtedy, gdy takie przedsiębiorstwo zmierza do ustanowienia wyłączności na swoje produkty w stosunku do dużego odsetka dostępnych punktów sprzedaży, który odpowiada podobnemu odsetkowi całkowitej sprzedaży tych produktów. W tych warunkach argument przytoczony przez HB jest pozbawiony wszelkich podstaw.
122. Komisja jest zdania, że argument HB dotyczący „kluczowej infrastruktury” jest oczywiście bezzasadny, ponieważ lody produkowane przez tę spółkę są rozprowadzane za pośrednictwem sprzedawców detalicznych, których ta spółka zaopatruje w zamrażarki w zamian za wynagrodzenie. W tym kontekście Komisja podkreśla, że nie chodzi o składniki majątku, które HB zachowuje na swój własny użytek, i że nadużycie wynika z próby kontrolowania wykorzystania tych zamrażarek przez niezależnych sprzedawców detalicznych. Dodaje ona, że Sąd słusznie zauważył, że sporna decyzja nie zobowiązuje HB do cesji składnika majątku ani do zawarcia umowy z osobami, których ona nie wybrała.
123. Zdaniem Komisji na mocy art. 86 traktatu zakazana jest praktyka wynikająca ze sposobu sprzedaży produktów lub usług przez przedsiębiorstwo zajmujące pozycję dominującą, jeśli ta praktyka pozbawia lub ogranicza możliwości nabywcy w zakresie wyboru jego źródeł zaopatrzenia i stanowi przeszkodę w utrzymaniu poziomu konkurencji istniejącego na rynku lub w rozwoju tej konkurencji, lub jeśli istnieje ryzyko wykluczenia konkurentów. W związku z tym cytuje ona wyroki z dnia 13 lutego 1976 r. w sprawie 85/76 Hoffmann-La Roche przeciwko Komisji, Rec. str. 461 i z dnia 14 listopada 1996 r. w sprawie C‑333/94 P Tetra Pak przeciwko Komisji, Rec. str. I‑5951, pkt 44.
124. Mars podkreśla, że w pkt 96 zaskarżonego wyroku Sąd przyznał, jak również stwierdziła Komisja, że grupa Unilever, która jest spółką dominującą w stosunku do HB, uważała, że utrzymanie klauzuli wyłączności w zakresie używania zamrażarek miało kapitalne znaczenie dla sukcesu handlowego HB i że celem tej klauzuli było ograniczenie konkurencji. W tym względzie odsyła ona do dokumentów przywołanych w motywach 65‑68 spornej decyzji, do których nawiązuje Sąd w pkt 96 zaskarżonego wyroku.
125. Ponadto Mars podnosi, że fakt, iż dana praktyka jest powszechna na rynku lub że klauzula wyłączności jest zawarta na żądanie sprzedawców detalicznych, nie wyklucza istnienia nadużycia w rozumieniu art. 86 traktatu. Odsyła ona w tym względzie do wyroku w sprawie Hoffmann-La Roche przeciwko Komisji, cytowanego powyżej, pkt 89 oraz do wyroków z dnia 3 lipca 1991 r. w sprawie C‑62/86 AKZO przeciwko Komisji, Rec. str. I‑3359, pkt 149 i z dnia 6 kwietnia 1995 r. w sprawie C‑310/93 P BPB Industries i British Gypsum przeciwko Komisji, Rec. str. I‑865.
126. Mars jest zdania, że Sąd wystarczająco uzasadnił swoją analizę, że klauzula wyłączności zakłóca wybór sprzedawców detalicznych, i odsyła w tym względzie w szczególności do pkt 92, 102 i 160 zaskarżonego wyroku. Ponadto utrzymuje ona, że nie ma sprzeczności pomiędzy analizą dokonaną przez Sąd na mocy art. 86 traktatu a pkt 108 tego wyroku, ponieważ ten punkt mieści się w ramach niezależnej i autonomicznej analizy art. 85 traktatu.
127. Mars i Richmond podnoszą, że wyrok w sprawie Bronner, cytowany powyżej, nie ma znaczenia w niniejszym przypadku, ponieważ nie mamy tu do czynienia ze sprawą dotyczącą dostępu osób trzecich do „kluczowej infrastruktury”. Richmond podkreśla także, że stwierdzone w spornej decyzji nadużycie jest inne, ponieważ dotyczy praktyk stosowanych przez HB w celu zachęcenia sprzedawców detalicznych do używania jej zamrażarek, a nie tego, że sprzedawcy detaliczni, którzy nie zawarli klauzuli wyłączności, nie mogą używać tych zamrażarek. Ponadto Mars i Richmond uważają, że ta decyzja nie nakazuje HB cesji składników majątku ani zawarcia umów z osobami, których ta spółka nie wybrałaby jako stron umowy. Richmond dodaje, że Komisji przysługuje uprawnienie do zarządzenia wszelkich pozytywnych środków koniecznych do przerwania naruszenia.
Ocena Trybunału
128. Należy wskazać, że sądy wspólnotowe nie mogą być związane oceną dotyczącą zgodności klauzuli wyłączności z prawem wspólnotowym, która to ocena została dokonana przez sąd krajowy.
129. Pojęcie nadużywania pozycji dominującej jest pojęciem obiektywnym, które oznacza zachowania przedsiębiorstwa, zajmującego pozycję dominującą, które mogą wpłynąć na strukturę rynku, gdzie właśnie z uwagi na obecność tego przedsiębiorstwa stopień konkurencji jest już osłabiony i które wskutek użycia innych środków od tych, które są stosowane w warunkach normalnej konkurencji pomiędzy produktami lub usługami w oparciu o transakcje podmiotów gospodarczych, stanowią przeszkodę w utrzymaniu istniejącego poziomu konkurencji na rynku lub w rozwoju tej konkurencji (wyrok w sprawie Hoffmann-La Roche przeciwko Komisji, cytowany powyżej, pkt 91). W tym względzie Trybunał orzekł, że zawarcie na wniosek innych stron umów z przedsiębiorstwem zajmującym pozycję dominującą nie może mieć wpływu na kwalifikację danej praktyki jako nadużycia w rozumieniu art. 86 traktatu (zob. w szczególności wyrok w sprawie Hoffmann-La Roche przeciwko Komisji, cytowany powyżej, pkt 89).
130. Należy także zaznaczyć, że w pkt 80 zaskarżonego wyroku Sąd nie orzekł, iż klauzula wyłączności nie ma na celu ograniczenia konkurencji na rynku odniesienia, ale że nie stanowi „formalnie” zobowiązania do wyłącznego zakupu mającego taki cel.
131. W konsekwencji część zarzutu HB dotycząca sprzeczności zaskarżonego wyroku podlega oddaleniu jako oczywiście bezzasadna.
132. Ponadto z utrwalonego orzecznictwa wynika, że odwołanie musi dokładnie wskazywać zakwestionowane części wyroku, o których uchylenie wnosi się, oraz zawierać argumenty prawne, które uzasadniają w szczególny sposób to żądanie (zob. w szczególności postanowienie z dnia 17 września 1996 r. w sprawie C‑19/95 P San Marco przeciwko Komisji, Rec. str.I‑4435, pkt 37).
133. W tym względzie argument HB, że analiza Sądu, według której porozumienia w sprawie dystrybucji zakłócają wybór sprzedawców detalicznych, „wynika” faktycznie z wniosków, do których doszedł ten sąd w związku z art. 85 ust. 1 traktatu, a zatem, że jest ona pozbawiona niezależnego znaczenia lub celu, nie spełnia warunków wymienionych w poprzednim punkcie. W szczególności taki argument nie pozwala stwierdzić jasno, czy HB ma zamiar zakwestionować niewystarczające uzasadnienie zaskarżonego wyroku, „nowe wykorzystanie” analizy art. 85 traktatu, czy też samą zasadę zastosowania art. 86 traktatu do niniejszego przypadku. HB nie przedstawia również w odniesieniu do tych dwóch możliwości argumentów prawnych, które uzasadniają w szczególny sposób to żądanie.
134. Ten argument HB należy w konsekwencji uznać za oczywiście niedopuszczalny.
135. Poza tym argument HB, że klauzula wyłączności nie stanowi nadużycia w rozumieniu art. 86 traktatu, ponieważ stwarza okazję do sprzedaży lodów, która nie miałaby miejsca bez tej klauzuli, oznacza żądanie ponownej oceny faktów przez Trybunał i w konsekwencji musi być uznany za oczywiście niedopuszczalny.
136. Ponadto nie ma sprzeczności pomiędzy pkt 108 i 160 zaskarżonego wyroku, ponieważ dotyczą one odrębnych analiz, a mianowicie analiz w odniesieniu odpowiednio do art. 85 i 86 traktatu. Poza tym analizę Sądu w pkt 160 tego wyroku należy odczytywać z uwzględnieniem jej kontekstu, w szczególności w związku z pkt 158 i 159 tego wyroku, które podkreślają istnienie szczególnej odpowiedzialności przedsiębiorstwa zajmującego pozycję dominującą i fakt, że na rynku odniesienia konkurencja jest już ograniczona z uwagi na pozycję dominującą przedsiębiorstwa. Z powyższego wynika, że ten argument HB jest także oczywiście bezzasadny.
137. Wreszcie argument HB dotyczący błędnego zastosowania zasad prawnych wymienionych w wyroku w sprawie Bronner, cytowanym powyżej, jest oczywiście bezzasadny, ponieważ w każdym razie, tak jak stwierdził Sąd w pkt 161 zaskarżonego wyroku, sporna decyzja nie nakazuje HB dokonania cesji składnika majątku ani zawarcia umów z osobami, których ta spółka nie wybrałaby. Tak jak podkreśla Komisja, w odróżnieniu od okoliczności faktycznych leżących u podstaw wyroku w sprawie Bronner, cytowanego powyżej, zamrażarki nie są składnikiem majątku, który HB zachowuje do własnego użytku, ale są one oddane dobrowolnie do dyspozycji niezależnych przedsiębiorstw, które płacą za prawo do ich używania. Zatem twierdzenie HB, jakoby decyzja nakładała na nią zobowiązanie przynajmniej w takim stopniu ograniczające jak zobowiązanie właściciela kluczowej infrastruktury, jest oczywiście bezzasadne. W tym względzie nie wydaje się także, że Sąd oparł swoją analizę jedynie na ustaleniu braku kluczowej infrastruktury ani że niewystarczająco uzasadnił w tym zakresie zaskarżony wyrok.
138. Z powyższych rozważań wynika, że zarzut trzeci jest w części oczywiście niedopuszczalny oraz w części oczywiście bezzasadny i należy go oddalić.
W przedmiocie zarzutu czwartego, opartego na naruszeniu istotnych wymogów proceduralnych
Argumentacja stron
139. HB podnosi na początku, że Sąd naruszył art. 48 § 1 regulaminu Sądu oraz prawo do rzetelnego procesu, zgadzając się na przedstawienie przez Richmond podczas rozprawy dowodów dotyczących doświadczenia, którym może wykazywać się ona w Zjednoczonym Królestwie, pomimo że HB nie miała możliwości ustosunkowania się do nich i pomimo że Richmond nie wyjaśniła, dlaczego tak późno przedstawiła te dowody.
140. HB podkreśla następnie, że Sąd, opierając się na praktyce tej spółki, polegającej na pobieraniu czynszu za zamrażarki udostępnione sprzedawcom detalicznym mającym siedzibę w Irlandii Północnej, naruszył jej prawo do rzetelnego procesu, ponieważ ten argument nie miał do tej pory szczególnego znaczenia w spornej decyzji ani w piśmie procesowym Komisji w postępowaniu przed Sądem.
141. HB podnosi wreszcie, że podczas analizy przesłanek stosowania art. 85 ust. 3 traktatu Sąd źle zastosował regułę dotyczącą ciężaru dowodu.
142. Jeśli chodzi o dowody przedstawione przez Richmond, Komisja podnosi, że art. 48 § 1 regulaminu Sądu nie ma zastosowania do wskazania dowodów przez interwenientów. Uważa ona, że art. 116 ust. 6 tego regulaminu, który pozwala interwenientom przedstawić uwagi wyłącznie ustne, zostałby pozbawiony swojej istoty, jeśli interwenienci nie mogliby przedstawić dowodów w ramach swoich obserwacji.
143. Komisja podnosi, że w każdym razie art. 48 ust. 1 regulaminu Sądu przewiduje jedynie obowiązek uzasadnienia w przypadku opóźnienia we wskazaniu dowodów, a nie ogólny zakaz wskazania dowodów, w związku z czym, jeśli ten przepis miałby mieć zastosowanie do interwenientów, w niniejszym przypadku nie prowadziłoby to do żadnej nieprawidłowości, ponieważ dowody zostały wskazane przez interwenienta, który po raz pierwszy zwracał się do Sądu.
144. Komisja i Mars podkreślają, że HB miała możliwość ustosunkowania się do dowodów przedstawionych przez Richmond w trakcie rozprawy i że w każdym razie twierdzenie Sądu, że liczni sprzedawcy detaliczni byliby gotowi do przechowywania w tej samej zamrażarce lodów innego producenta niż HB, gdyby mieli taką możliwość, jest wystarczająco poparte innymi dowodami przedstawionymi Sądowi.
145. Jeśli chodzi o fakt, że HB nakłada czynsz na sprzedawców detalicznych usytuowanych w Irlandii Północnej w zamian za zaopatrzenie w zamrażarki, Komisja podnosi z jednej strony, że ta spółka nie zakwestionowała na żadnym etapie postępowania informacji dotyczących tej praktyki, o których mowa w pkt 127 spornej decyzji, Komisja podkreśla, że pkt 219 tej decyzji wspomina także o możliwości żądania zapłaty czynszu przez HB od sprzedawców detalicznych mających siedzibę w Irlandii i że ogólne kwestia związana z możliwością pobierania opłaty za użycie zamrażarki została już w pełni przedyskutowana przez strony. Uważa ona ponadto, że Sąd nie ma obowiązku wcześniej przedstawić swoich wniosków, do których może dojść lub szczególnych elementów akt sprawy, na których się oprze.
146. Mars uważa, że kwestia praktyki stosowanej przez HB, polegającej na pobieraniu czynszu od sprzedawców detalicznych mających siedzibę w Irlandii Północnej, nie ma żadnego wpływu na istotę zaskarżonego wyroku, ponieważ sporna decyzja jest w pełni i poprawnie uzasadniona w tym zakresie. Uważa ona także za bezzasadne twierdzenie HB dotyczące naruszenia przez Sąd reguł w dziedzinie ciężaru dowodu w ramach art. 85 ust. 3 traktatu.
147. Richmond podnosi, że dowody dotyczące jej pozycji na rynku brytyjskim nie mogą być uznane za nowy środek dowodowy i że zostały przedstawione wyłącznie w celu ilustracji i wsparcia argumentu, że znaczna liczba sprzedawców detalicznych chce, gdy tylko ma taką możliwość, przechowywać lody drugiego producenta w tej samej zamrażarce. Podkreśla ona, że do Sądu należy ocena wszystkich dowodów, które zostały mu przedstawione, z zastrzeżeniem przypadków, w którym zostały one wypaczone. Richmond cytuje w tym względzie wyrok z dnia 28 maja 1998 r. w sprawie C‑7/95 P Deere przeciwko Komisji, Rec. str. I‑3111, pkt 118. Jest ona zdania, że art. 116 regulaminu Sądu zezwala interwenientom na poparcie swoich argumentów dowodami zarówno w toku procedury pisemnej, jak i ustnej, i że HB nie zakwestionowała dowodów, które Richmond przedstawiła w trakcie rozprawy.
Ocena Trybunału
148. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału, jeśli jeden z motywów przyjętych przez Sąd jest wystarczający do uzasadnienia sentencji wyroku, wady, którymi może być dotknięty inny motyw wskazany w wyroku, nie mają w każdym razie wpływu na tę sentencję. W konsekwencji zarzut odnoszący się do tych wad jest chybiony i powinien zostać oddalony (zob. w szczególności wyrok z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie C‑496/99 P Komisja przeciwko CAS Succhi di Frutta, Rec. str. I‑3801, pkt 68 i przywołane tam orzecznictwo).
149. W zaskarżonym wyroku argument oparty na doświadczeniu Richmond w Zjednoczonym Królestwie stanowi tylko jeden z licznych argumentów wysuniętych na poparcie analizy Sądu, zgodnie z którą wielu sprzedawców detalicznych przechowuje w tych samych zamrażarkach lody innych producentów niż HB, jeśli tylko mają taką możliwość.
150. W istocie to twierdzenie jest wystarczająco poparte innymi okolicznościami faktycznymi, na których oparł się Sąd w pkt 93‑97 zaskarżonego wyroku.
151. W konsekwencji ten argument HB należy odrzucić jako chybiony.
152. Poza tym, tak jak podkreśla Komisja, fakt pobierania czynszu od sprzedawców detalicznych w Irlandii Północnej za używanie zamrażarek został już przytoczony w motywie 127 spornej decyzji, a ogólna kwestia związana z możliwością nakładania przez tę spółkę czynszu na sprzedawców, którzy używają jej zamrażarek, była już przedmiotem długiej debaty pomiędzy stronami. Ponadto, tak jak stwierdzono w pkt 89 niniejszego postanowienia, Sąd nie oparł się wyłącznie na praktyce stosowanej przez HB w Irlandii Północnej w celu ustalenia możliwości żądania czynszu od sprzedawców detalicznych, używających jej zamrażarki na rynku odniesienia, ale także stwierdził w pkt 114 zaskarżonego wyroku, że HB nie dowiodła w sposób wymagany prawem, że nałożenie odrębnego czynszu za zaopatrzenie w zamrażarki w Irlandii nie byłoby praktyczne, czego HB nie kwestionuje.
153. W konsekwencji należy odrzucić argument HB jako oczywiście bezzasadny.
154. Wreszcie Trybunał odrzucił w pkt 106 niniejszego postanowienia twierdzenie HB dotyczące odwrócenia ciężaru dowodu przez Sąd w ramach art. 85 ust. 3 traktatu, a więc nie ma potrzeby ponownie go badać.
155. W konsekwencji zarzut czwarty należy oddalić jako oczywiście bezzasadny.
156. Ponieważ żaden z zarzutów podniesionych przez HB na poparcie odwołania nie może zostać uwzględniony, dlatego musi zostać ono oddalone.
W przedmiocie kosztów
157. Zgodnie z art. 69 § 2 regulaminu Trybunału, mającym zastosowanie do postępowania odwoławczego na podstawie art. 118 regulaminu, kosztami zostaje obciążona, na żądanie strony przeciwnej, strona przegrywająca sprawę. Ponieważ Komisja, Mars i Richmond wniosły o obciążenie HB kosztami postępowania, a skarżąca przegrała sprawę, należy obciążyć ją kosztami postępowania w tej instancji.
Sentencja
Z powyższych względów Trybunał (szósta izba) postanawia, co następuje:
1) Odwołanie zostaje oddalone.
2) Unilever Bestfoods (Ireland) Ltd zostaje obciążona kosztami postępowania.