62024CJ0182_RES
Υπόθεση C‑182/24
RB, ως διάδοχος του Claude ChabrolκαιAD, εκπροσωπούμενος από τη δικαστική συμπαραστάτριά του, NM, ως διάδοχος του Claude ChabrolκαιDR, ως διάδοχος του Claude ChabrolκαιZB, ως διάδοχος του Claude ChabrolκαιVQ, ως διάδοχος του Claude ChabrolκαιRZ, ως διάδοχος του Paul GégauffκαιDQ, ως διάδοχος του Paul GégauffκαιFI, ως διάδοχος του Paul GégauffκαιLF, ως διάδοχος του Paul Gégauff
κατά
Société des auteurs et compositeurs dramatiques (SACD)καιRadio Days SARLκαιBrinter Company LtdκαιBSκαιMWκαιArtedis SAκαιPanoceanic Films SA
[αίτηση του tribunal judiciaire de Paris για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως]
Απόφαση του Δικαστηρίου (πρώτο τμήμα) της 18ης Δεκεμβρίου 2025
«Προδικαστική παραπομπή – Διανοητική ιδιοκτησία – Δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας και συγγενικά δικαιώματα – Οδηγία 2001/29/ΕΚ – Άρθρα 2 έως 4 και 8 – Οδηγία 2004/48/ΕΚ – Άρθρα 1 έως 3 – Οδηγία 2006/115/ΕΚ – Οδηγία 2006/116/ΕΚ – Άρθρα 1, 2 και 9 – Άρθρα 17 και 47 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης – Μέσα έννομης προστασίας – Δικαίωμα πραγματικής προσφυγής – Εθνική ρύθμιση που εξαρτά το παραδεκτό αγωγής λόγω προσβολής του δικαιώματος πνευματικής ιδιοκτησίας επί κινηματογραφικού έργου, την οποία ασκεί ένας από τους συνδικαιούχους του δικαιώματος αυτού, από την προσεπίκληση όλων των συνδικαιούχων»
Προσέγγιση των νομοθεσιών – Δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας και συγγενικά δικαιώματα – Οδηγίες 2001/29, 2004/48 και 2006/116 – Δικαίωμα πραγματικής προσφυγής – Εθνική ρύθμιση που εξαρτά το παραδεκτό αγωγής λόγω προσβολής δικαιώματος πνευματικής ιδιοκτησίας επί συλλογικού έργου από την προσεπίκληση όλων των συνδικαιούχων – Επιτρέπεται – Προϋποθέσεις – Απουσία περίπλοκων και δαπανηρών άνευ λόγου διαδικασιών – Τήρηση της αρχής της αποτελεσματικότητας και του άρθρου 47 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων
(Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, άρθρα 17 και 47· οδηγίες του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου 2001/29, άρθρο 8, 2004/48, άρθρο 3, και 2006/116, άρθρο 1)
(βλ. σκέψεις 52, 54-60, 63-78 και διατακτ.)
Σύνοψη
Επιληφθέν αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως την οποία υπέβαλε το tribunal judiciaire de Paris (πρωτοδικείο Παρισίων, Γαλλία), το Δικαστήριο αποφαίνεται επί της συμβατότητας με το δίκαιο της Ένωσης εθνικής ρύθμισης η οποία εξαρτά το παραδεκτό αγωγής λόγω προσβολής δικαιώματος πνευματικής ιδιοκτησίας επί συλλογικού έργου από την προσεπίκληση όλων των συνδικαιούχων.
Ο C. Chabrol είναι σκηνοθέτης δεκατεσσάρων ταινιών σε πέντε εκ των οποίων συνεργάστηκε P. Gégauff. Το 1990 οι ανωτέρω παραχώρησαν σε διανομέα τα δικαιώματα εκμετάλλευσης των ταινιών αυτών για περίοδο τριάντα ετών. Το 2019 οι αντίστοιχοι κληρονόμοι του C. Chabrol και του P. Gégauff, ήτοι οι ενάγοντες της κύριας δίκης, άσκησαν αγωγή κατά του διανομέα και άλλων εταιριών, ζητώντας, μεταξύ άλλων, την καταβολή αποζημίωσης για τη ζημία που υπέστησαν λόγω της αθέτησης συμβατικών υποχρεώσεων και της προσβολής των σχετικών με τις επίμαχες ταινίες δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας.
Βάσει της επίμαχης εθνικής ρύθμισης, οι εναγόμενοι της κύριας δίκης προέβαλαν ένσταση απαραδέκτου λόγω της μη προσεπίκλησης 19 συνδημιουργών των εν λόγω ταινιών. Ωστόσο, οι ενάγοντες δεν κατόρθωσαν να εντοπίσουν και να προσδιορίσουν όλους τους συνδημιουργούς και τους διαδόχους τους λόγω του αριθμού των οικείων ταινιών, της παλαιότητάς τους, του ευρέος φάσματος εμπλεκομένων και του θανάτου ορισμένων εκ των συνδημιουργών.
Στο πλαίσιο αυτό, το αιτούν δικαστήριο διερωτάται, κατ’ ουσίαν, εάν η επίμαχη εθνική ρύθμιση είναι συμβατή με το άρθρο 8 της οδηγίας 2001/29 (
1
), το άρθρο 3 της οδηγίας 2004/48 (
2
) και το άρθρο 1 της οδηγίας 2006/116 (
3
), σε συνδυασμό με τα άρθρα 17 και 47 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (στο εξής: Χάρτης).
Εκτίμηση του Δικαστηρίου
Πρώτον, το Δικαστήριο επισημαίνει ότι το άρθρο 8 της οδηγίας 2001/29, το άρθρο 3 της οδηγίας 2004/48 και το άρθρο 1 της οδηγίας 2006/116 υποχρεώνουν τα κράτη μέλη να προβλέπουν τις αναγκαίες διαδικασίες για τη διασφάλιση της αποτελεσματικής προστασίας των δικαιωμάτων διανοητικής ιδιοκτησίας τα οποία αφορούν οι οδηγίες αυτές, απαγορεύοντας, μεταξύ άλλων, τις διαδικασίες που είναι περίπλοκες και δαπανηρές άνευ λόγου. Αντιθέτως, κανένα από τα άρθρα αυτά δεν καθορίζει, βάσει του γράμματός του και μόνον, τις λεπτομέρειες της προστασίας αυτής σε περίπτωση συνδικαιούχων ενός δικαιώματος πνευματικής ιδιοκτησίας. Όσον αφορά το πλαίσιο στο οποίο εντάσσονται οι διατάξεις αυτές, το Δικαστήριο παρατηρεί ότι ούτε τα λοιπά άρθρα των τριών οδηγιών καθορίζουν τις λεπτομέρειες άσκησης των οικείων μέσων έννομης προστασίας σε περίπτωση συνδικαιούχων ενός δικαιώματος πνευματικής ιδιοκτησίας. Σε σχέση με τους επιδιωκόμενους σκοπούς, από τις αιτιολογικές σκέψεις των οδηγιών αυτών προκύπτει ότι σκοπός τους, μεταξύ άλλων, είναι η διασφάλιση υψηλού επιπέδου προστασίας της διανοητικής ιδιοκτησίας, συμπεριλαμβανομένων των δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας. Όσον αφορά, ειδικότερα, την οδηγία 2004/48, οι διατάξεις της δεν έχουν ως σκοπό τη ρύθμιση όλων των ζητημάτων που άπτονται των δικαιωμάτων διανοητικής ιδιοκτησίας, αλλά μόνον εκείνων που είναι συμφυή, αφενός, με τον σεβασμό των δικαιωμάτων αυτών και, αφετέρου, με τις προσβολές των συγκεκριμένων δικαιωμάτων, επιβάλλοντας την ύπαρξη αποτελεσματικών μέσων έννομης προστασίας για την αποτροπή ή την παύση κάθε προσβολής υπάρχοντος δικαιώματος διανοητικής ιδιοκτησίας ή την αποκατάσταση των συνεπειών της προσβολής αυτής. Κατά συνέπεια, υπό την επιφύλαξη της υποχρέωσης πρόβλεψης μέσων έννομης προστασίας που δεν είναι περίπλοκα και δαπανηρά άνευ λόγου, εναπόκειται στα κράτη μέλη, δυνάμει της αρχής της δικονομικής αυτονομίας, να καθορίζουν τους δικονομικούς κανόνες άσκησης των οικείων μέσων έννομης προστασίας, συμπεριλαμβανομένης της περίπτωσης συνδικαιούχων δικαιωμάτων διανοητικής ιδιοκτησίας.
Δεύτερον, το Δικαστήριο εξετάζει εάν η προβλεπόμενη από το εθνικό δίκαιο διαδικασία είναι περίπλοκη και δαπανηρή άνευ λόγου και εάν θα μπορούσε να προσκρούει στις αρχές της ισοδυναμίας και της αποτελεσματικότητας, καθώς και στις απαιτήσεις που απορρέουν από τα άρθρα 17 και 47 του Χάρτη. Συναφώς, το αιτούν δικαστήριο παρατηρεί ότι η ερμηνεία της εθνικής ρύθμισης από το Cour de cassation (Ανώτατο Ακυρωτικό Δικαστήριο, Γαλλία) συνεπάγεται το απαράδεκτο αγωγής που ασκείται από συνδημιουργό, εάν δεν προσεπικληθούν όλοι οι λοιποί συνδημιουργοί ή, ενδεχομένως, οι διάδοχοί τους, ακόμη και όταν η προσεπίκληση αποδεικνύεται πολύ δυσχερής, αν όχι αδύνατη, λόγω περιστάσεων ανεξάρτητων από τη βούληση του ενάγοντος.
Κατά πρώτον, το Δικαστήριο διαπιστώνει ότι η απαίτηση προσεπίκλησης όλων των συνδημιουργών και/ή των διαδόχων τους έχει ως αποτέλεσμα να καθίσταται αδύνατη η δικαστική εξέταση των αξιώσεών τους, λαμβανομένης υπόψη της δυσκολίας προσδιορισμού και, κατά συνέπεια, προσεπίκλησης του συνόλου των διαδόχων των συνδικαιούχων των επίμαχων δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας. Εναπόκειται στο αιτούν δικαστήριο να εξακριβώσει εάν, εν προκειμένω, η απαίτηση αυτή καθιστά την επίμαχη διαδικασία περίπλοκη και δαπανηρή άνευ λόγου.
Κατά δεύτερον, από τα στοιχεία της δικογραφίας δεν προκύπτει ότι έχει παραβιαστεί η αρχή της ισοδυναμίας. Ωστόσο, όσον αφορά την αρχή της αποτελεσματικότητας, το Δικαστήριο επισημαίνει ότι, όταν ο προσδιορισμός και ο εντοπισμός των συνδημιουργών συλλογικού έργου προσκρούει σε σοβαρές και διαρκείς δυσχέρειες, η εξάρτηση του παραδεκτού της αγωγής που ασκούν συνδημιουργοί του οικείου έργου προκειμένου να προασπίσουν τα δικαιώματά τους από την προσεπίκληση του συνόλου των λοιπών συνδημιουργών του εν λόγω έργου μπορεί να καταστήσει υπερβολικά δυσχερή την άσκηση των δικαιωμάτων που το δίκαιο της Ένωσης απονέμει στους συνδημιουργούς.
Κατά τρίτον, όσον αφορά το δικαίωμα ιδιοκτησίας που κατοχυρώνεται στο άρθρο 17 του Χάρτη, το Δικαστήριο διαπιστώνει ότι, όταν περισσότερα πρόσωπα κατέχουν από κοινού διανοητική ιδιοκτησία, όπως είναι το δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας, επί του ίδιου έργου, όλα τα πρόσωπα αυτά θεωρείται ότι έχουν αποκτήσει, δυνάμει του δικαίου της Ένωσης, το δικαίωμα χρήσης της εν λόγω διανοητικής ιδιοκτησίας και προστατεύονται κατά τον ίδιο τρόπο. Η αναγνώριση της ιδιότητας του δημιουργού κινηματογραφικού έργου, όπως εν προκειμένω, συνιστά επαρκή προϋπόθεση για την άσκηση του δικαιώματος ιδιοκτησίας.
Όσον αφορά το δικαίωμα πραγματικής προσφυγής, το Δικαστήριο υπενθυμίζει ότι το βασικό περιεχόμενο του δικαιώματος αυτού, το οποίο κατοχυρώνεται στο άρθρο 47 του Χάρτη, περιλαμβάνει, μεταξύ των στοιχείων του, τη δυνατότητα πρόσβασης σε αρμόδιο δικαστήριο προκειμένου να διασφαλιστεί ο σεβασμός των δικαιωμάτων που κατοχυρώνει το δίκαιο της Ένωσης και να εξεταστούν, προς τούτο, όλα τα πραγματικά και νομικά ζητήματα σχετικά με τη διαφορά της οποίας έχει επιληφθεί. Βεβαίως, ένας περιορισμός όπως αυτός που απορρέει από την εθνική ρύθμιση προστατεύει τα δικαιώματα των απόντων συνδικαιούχων, παρέχοντάς τους τη δυνατότητα να έχουν στη διάθεσή τους επαρκείς πληροφορίες ώστε να επιλέξουν εάν θα παραστούν στη διαδικασία, γεγονός που συμβάλλει, μεταξύ άλλων, στη διασφάλιση του σεβασμού του δικαιώματος ιδιοκτησίας των συνδικαιούχων και στην επίτευξη, ως προς αυτούς, του σκοπού που επιδιώκουν οι τρεις οδηγίες. Ωστόσο, φαίνεται ότι η εθνική ρύθμιση έχει ως αποτέλεσμα, παρά τις προσπάθειες και την επιμέλεια που επέδειξαν οι ενάγοντες προκειμένου να προσεπικαλέσουν το σύνολο των συνδικαιούχων του δικαιώματος πνευματικής ιδιοκτησίας, να καθίσταται αδύνατη η δικαστική εξέταση των αξιώσεών τους. Σε μια τέτοια περίπτωση, η υποχρέωση προσεπίκλησης του συνόλου των συνδικαιούχων, επί ποινή απαραδέκτου της οικείας αγωγής, φαίνεται να εμποδίζει τους ενάγοντες να ασκήσουν τα δικαιώματά τους. Το δικαίωμα, όμως, των συνδικαιούχων να προασπίσουν τα δικαιώματά τους πνευματικής ιδιοκτησίας δεν μπορεί να υπόκειται σε δικονομικές απαιτήσεις των οποίων η τήρηση είναι αδύνατη ή πολύ δυσχερής, πράγμα που θα ισοδυναμούσε πρακτικά με ματαίωση του εν λόγω δικαιώματος και θα συνιστούσε, συνεπώς, προσβολή του θεμελιώδους δικαιώματος που κατοχυρώνεται στο άρθρο 47 του Χάρτη.
Επομένως, υπό την επιφύλαξη εξακρίβωσης από το αιτούν δικαστήριο, φαίνεται ότι η ερμηνεία και η εφαρμογή των δικονομικών απαιτήσεων που επιβάλλονται στους ενάγοντες μπορούν να καταστήσουν την επίμαχη διαδικασία περίπλοκη και δαπανηρή άνευ λόγου, καθώς και να θίξουν τόσο την αρχή της αποτελεσματικότητας όσο και το άρθρο 47 του Χάρτη. Εάν το αιτούν δικαστήριο διαπιστώσει ότι δεν είναι δυνατόν να ερμηνεύσει το εθνικό δίκαιο κατά τρόπο σύμφωνο προς το δίκαιο της Ένωσης, οφείλει να διασφαλίσει, στο πλαίσιο των αρμοδιοτήτων του, την έννομη προστασία που απορρέει για τους πολίτες από το άρθρο 47 του Χάρτη και να εγγυηθεί την πλήρη αποτελεσματικότητά του, αφήνοντας εν ανάγκη ανεφάρμοστες τις σχετικές εθνικές διατάξεις.
Ως εκ τούτου, το Δικαστήριο αποφαίνεται ότι το άρθρο 8 της οδηγίας 2001/29, το άρθρο 3 της οδηγίας 2004/48 και το άρθρο 1 της οδηγίας 2006/116 δεν αντιτίθενται σε εθνική ρύθμιση η οποία εξαρτά το παραδεκτό αγωγής λόγω προσβολής του δικαιώματος πνευματικής ιδιοκτησίας επί συλλογικού έργου από την προσεπίκληση όλων των συνδικαιούχων του εν λόγω δικαιώματος, υπό την προϋπόθεση ότι η ερμηνεία και η εφαρμογή της συγκεκριμένης ρύθμισης δεν καθιστούν την προβλεπόμενη διαδικασία περίπλοκη και δαπανηρή άνευ λόγου και ότι η διαδικασία αυτή δεν καθιστά αδύνατη ή υπερβολικά δυσχερή την άσκηση αγωγής μόνον από έναν ή ορισμένους από τους συνδημιουργούς. Ο εθνικός δικαστής οφείλει, εν πάση περιπτώσει, να διασφαλίζει τον σεβασμό του δικαιώματος αποτελεσματικής ένδικης προστασίας που κατοχυρώνεται στο άρθρο 47 του Χάρτη.
(
1
)	Οδηγία 2001/29/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 22ας Μαΐου 2001, για την εναρμόνιση ορισμένων πτυχών του δικαιώματος του δημιουργού και συγγενικών δικαιωμάτων στην κοινωνία της πληροφορίας (ΕΕ 2001, L 167, σ. 10).
(
2
)	Οδηγία 2004/48/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 29ης Απριλίου 2004, σχετικά με την επιβολή των δικαιωμάτων διανοητικής ιδιοκτησίας (ΕΕ 2004, L 157, σ. 45, και διορθωτικό ΕΕ 2004, L 195, σ. 16).
(
3
)	Οδηγία 2006/116/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 12ης Δεκεμβρίου 2006, για τη διάρκεια προστασίας του δικαιώματος πνευματικής ιδιοκτησίας και ορισμένων συγγενικών δικαιωμάτων (ΕΕ 2006, L 372, σ. 12).