62022TJ0181_RES
Υπόθεση T‑181/22
Pharol, SGPS SA
κατά
Ευρωπαϊκής Επιτροπής
Απόφαση του Γενικού Δικαστηρίου (έκτο τμήμα) της 2ας Οκτωβρίου 2024
«Ανταγωνισμός – Συμπράξεις – Πορτογαλική και ισπανική αγορά τηλεπικοινωνιών – Ρήτρα περί μη ανταγωνισμού στην ιβηρική αγορά, η οποία περιλήφθηκε στη σύμβαση για την απόκτηση από την Telefónica του μεριδίου που κατείχε η Portugal Telecom στον βραζιλιάνικο πάροχο κινητής τηλεφωνίας Vivo – Μερική ακύρωση της αρχικής απόφασης – Απόφαση τροποποίησης του ύψους του προστίμου – Δεδικασμένο – Παράλειψη έκδοσης συμπληρωματικής ανακοίνωσης αιτιάσεων – Προσδιορισμός της αξίας των πωλήσεων – Εξαίρεση των πωλήσεων υπηρεσιών ως προς τις οποίες τα μέρη δεν τελούν σε δυνητικό ανταγωνισμό»
Ένδικη διαδικασία – Δεδικασμένο – Περιεχόμενο
(βλ. σκέψεις 23-29)
Ανταγωνισμός –Διοικητική διαδικασία – Σεβασμός των δικαιωμάτων άμυνας – Ανακοίνωση των αιτιάσεων – Μερική ακύρωση αποφάσεως επιβάλλουσας πρόστιμο – Έκδοση αποφάσεως που τροποποιεί μερικώς την ακυρωθείσα απόφαση, χωρίς να εκδοθεί συμπληρωματική ανακοίνωση αιτιάσεων – Επιτρέπεται – Προϋποθέσεις – Αποστολή, με έκθεση πραγματικών περιστατικών, διευκρινίσεων επί νέου στοιχείου σχετικά με τη μέθοδο καθορισμού του τροποποιηθέντος ύψους του προστίμου – Επιτρέπεται – Υποχρέωση διοργάνωσης νέας ακρόασης – Δεν υφίσταται
(Κανονισμός 1/2003 του Συμβουλίου, άρθρο 27 § 1· κανονισμός 773/2004 της Επιτροπής, άρθρο 12 § 1· ανακοίνωση 2011/C 308/06 της Επιτροπής, σκέψη 111)
(βλ. σκέψεις 33-53)
Ανταγωνισμός – Πρόστιμα – Ύψος – Καθορισμός – Σχηματισμός του βασικού ποσού – Προσδιορισμός της αξίας των πωλήσεων – Πραγματοποιηθείσες πωλήσεις που σχετίζονται άμεσα ή έμμεσα με την παράβαση – Περιορισμός μόνο στις πωλήσεις που όντως επηρεάστηκαν από τη σύμπραξη – Δεν χωρεί – Πωλήσεις πραγματοποιηθείσες σε αγορά εντός της οποίας τα μέρη της σύμπραξης δεν τελούν καν σε δυνητικό ανταγωνισμό – Εξαίρεση της αξίας των πωλήσεων – Εκτίμηση περί υπάρξεως δυνητικού ανταγωνισμού – Κριτήριο – Απουσία ανυπέρβλητων εμποδίων – Βάρος αποδείξεως
(Άρθρο 101 ΣΛΕΕ· κανονισμός 1/2003 του Συμβουλίου, άρθρο 23 § 2· ανακοίνωση 2006/C 210/02 της Επιτροπής, σημείο 13)
(βλ. σκέψεις 69-73, 79-87, 98, 100, 102, 113, 126, 132, 137, 156, 169, 177, 191, 201)
Ανταγωνισμός – Πρόστιμα – Ύψος – Καθορισμός – Δικαστικός έλεγχος – Πλήρης δικαιοδοσία του δικαστή της Ένωσης – Περιεχόμενο – Καθορισμός του ποσού του επιβαλλόμενου προστίμου – Κριτήρια εκτιμήσεως
(Άρθρα 101 § 1 και 261 ΣΛΕΕ· κανονισμός 1/2003 του Συμβουλίου, άρθρα 23 § 3 και 31)
(βλ. σκέψη 212)
Σύνοψη
Με την απόφασή του, το Γενικό Δικαστήριο απορρίπτει την προσφυγή ακυρώσεως που άσκησε η Pharol, SGPS SA κατά απόφασης της Ευρωπαϊκής Επιτροπής (
1
), εκδοθείσας προς τροποποίηση άλλης απόφασης με την οποία η Επιτροπή επέβαλε πρόστιμο σε δύο φορείς τηλεπικοινωνιών, μεταξύ των οποίων η προσφεύγουσα, λόγω παραβάσεως του άρθρου 101 ΣΛΕΕ. Συναφώς, το Γενικό Δικαστήριο παρέχει διευκρινίσεις σχετικά με τον σχηματισμό του βασικού ποσού του προστίμου, επικυρώνοντας την προσέγγιση της Επιτροπής, κατά τον προσδιορισμό της αξίας των πωλήσεων, εξαιρώντας τις πωλήσεις υπηρεσιών ως προς τις οποίες τα μέρη δεν τελούσαν σε δυνητικό ανταγωνισμό. Το Γενικό Δικαστήριο παρέχει επίσης διευκρινίσεις ως προς τις περιστάσεις υπό τις οποίες η Επιτροπή οφείλει να εκδώσει συμπληρωματική ανακοίνωση αιτιάσεων, καθώς και ως προς το δεδικασμένο προγενέστερης απόφασης του Γενικού Δικαστηρίου (
2
) που ακυρώνει μερικώς την αρχική απόφαση της Επιτροπής (
3
) σχετικά με την ίδια αντίθετη προς τον ανταγωνισμό πρακτική.
Τον Ιούλιο του 2010 η Portugal Telecom, SGPS SA (μετονομασθείσα στη συνέχεια σε Pharol, SGPS SA) και η Telefónica, SA υπέγραψαν σύμβαση με αντικείμενο την απόκτηση από την Telefónica του μεριδίου της Portugal Telecom στον βραζιλιάνικο πάροχο κινητής τηλεφωνίας Vivo Participações, SA. Βάσει ρήτρας της σύμβασης αυτής, τα μέρη δεσμεύθηκαν, για το διάστημα από την ημερομηνία περατώσεως της συναλλαγής έως τις 31 Δεκεμβρίου 2011, να μη συμμετάσχουν ή να μην επενδύσουν άμεσα ή έμμεσα, μέσω θυγατρικής, σε κανένα έργο στον τομέα των τηλεπικοινωνιών, το οποίο θα μπορούσε να θεωρηθεί ανταγωνιστικό σε σχέση με τον έτερο συμβαλλόμενο στην ιβηρική αγορά (στο εξής: ρήτρα). Η Επιτροπή, εκτιμώντας ότι η ρήτρα αυτή συνιστούσε συμφωνία περί μη ανταγωνισμού αντιβαίνουσα στο άρθρο 101 ΣΛΕΕ, εξέδωσε το 2013 απόφαση για την επιβολή προστίμου στους συμβαλλομένους.
Με δύο αποφάσεις της 28ης Ιουνίου 2016 (
4
), το Γενικό Δικαστήριο ακύρωσε εν μέρει τη συγκεκριμένη απόφαση της Επιτροπής, στο μέτρο που το ποσό των επιβληθέντων προστίμων είχε καθοριστεί βάσει της αξίας των πωλήσεων που είχε λάβει υπόψη η Επιτροπή. Το Γενικό Δικαστήριο έκρινε ότι, κατά τον προσδιορισμό της αξίας των πωλήσεων, η Επιτροπή όφειλε να διακρίνει τις υπηρεσίες ως προς τις οποίες τα μέρη δεν τελούσαν σε δυνητικό ανταγωνισμό στην ιβηρική αγορά, εξετάζοντας τα στοιχεία που είχαν επικαλεστεί τα μέρη με τις απαντήσεις τους στην ανακοίνωση των αιτιάσεων προκειμένου να αποδείξουν την απουσία ανταγωνισμού μεταξύ τους ως προς ορισμένες υπηρεσίες κατά τη διάρκεια ισχύος της ρήτρας.
Κατόπιν των ανωτέρω αποφάσεων του Γενικού Δικαστηρίου, η Επιτροπή εξέδωσε νέα απόφαση με την οποία υπολόγισε εκ νέου την αξία των πωλήσεων και τροποποίησε το ποσό του προστίμου που είχε επιβάλει στην προσφεύγουσα. Η προσφεύγουσα άσκησε ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου προσφυγή ακυρώσεως κατά της απόφασης αυτής.
Εκτίμηση του Γενικού Δικαστηρίου
Πρώτον, η προσφεύγουσα υποστηρίζει ότι η Επιτροπή, ερμηνεύοντας τη ρήτρα στην προσβαλλόμενη απόφαση υπό την έννοια ότι απαγόρευε στα μέρη να προβούν σε προπαρασκευαστικές ενέργειες για είσοδο στην αγορά, παραβίασε το δεδικασμένο που απορρέει από την απόφαση Portugal Telecom κατά Επιτροπής (
5
), στον βαθμό που τέτοια ερμηνεία της ρήτρας δεν περιλαμβάνεται στην απόφαση του 2013 ούτε συζητήθηκε στο πλαίσιο της υπόθεσης επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση αυτή.
Συναφώς, το Δικαστήριο υπενθυμίζει ότι το δεδικασμένο, αφενός, καλύπτει μόνον τα πραγματικά ή νομικά ζητήματα τα οποία επιλύθηκαν πράγματι ή κατ’ αναγκαία συναγωγή με την οικεία δικαστική απόφαση και, αφετέρου, εκτείνεται τόσο στο διατακτικό όσο και στο σκεπτικό της απόφασης, το οποίο συνιστά την απαραίτητη βάση του διατακτικού και είναι, επομένως, άρρηκτα συνδεδεμένο με αυτό.
Πλην όμως, στην απόφαση Portugal Telecom κατά Επιτροπής, το Γενικό Δικαστήριο δεν αποφάνθηκε επί του ζητήματος αν η ρήτρα απαγόρευε προπαρασκευαστικές ενέργειες, δεδομένου ότι το πεδίο εφαρμογής της ρήτρας δεν προσδιορίστηκε σε σχέση με το είδος των μέτρων τα οποία απαγόρευε, αλλά σε σχέση με τις υπηρεσίες που κάλυπτε. Συνεπώς, δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι η Επιτροπή, ερμηνεύοντας τη ρήτρα υπό την έννοια ότι απαγόρευε τέτοιες ενέργειες, παραβίασε το δεδικασμένο που απορρέει από την ως άνω απόφαση.
Δεύτερον, η προσφεύγουσα ισχυρίζεται ότι η Επιτροπή, ερμηνεύοντας τη ρήτρα υπό την έννοια ότι απαγόρευε προπαρασκευαστικές ενέργειες, προσέβαλε, μεταξύ άλλων, τα δικαιώματα άμυνας της προσφεύγουσας, καθόσον παρέλειψε να εκδώσει συμπληρωματική ανακοίνωση αιτιάσεων. Συγκεκριμένα, κατά την προσφεύγουσα, η ερμηνεία της ρήτρας υπό τη ως άνω έννοια διευρύνει το πεδίο εφαρμογής της ρήτρας και συνιστά μεταρρύθμιση της απόφασης του 2013, εισάγοντας ένα νέο στοιχείο σε βάρος της προσφεύγουσας επί του οποίου θα έπρεπε να έχει τη δυνατότητα να υποβάλει παρατηρήσεις.
Το Γενικό Δικαστήριο επισημαίνει, προκαταρκτικώς, ότι η συμπληρωματική ανακοίνωση αιτιάσεων καθίσταται αναγκαία μόνον όταν υφίστανται νέες αιτιάσεις ή μεταβάλλεται η εγγενής φύση της επίμαχης παράβασης. Αντιθέτως, στην περίπτωση που οι αιτιάσεις που έχουν ήδη διατυπωθεί κατά των επιχειρήσεων στην ανακοίνωση των αιτιάσεων ενισχύονται απλώς με νέα αποδεικτικά στοιχεία στα οποία η Επιτροπή προτίθεται να βασιστεί, αρκεί η απλή έκθεση πραγματικών περιστατικών.
Εν προκειμένω, η Επιτροπή εξέδωσε ανακοίνωση αιτιάσεων (στο εξής: ανακοίνωση αιτιάσεων του 2011) στο πλαίσιο της διαδικασίας που κατέληξε στην έκδοση της απόφασης του 2013. Μετά τη μερική ακύρωση της απόφασης αυτής από το Γενικό Δικαστήριο, η Επιτροπή δεν προέβη σε συμπληρωματική ανακοίνωση αιτιάσεων πριν εκδώσει την προσβαλλόμενη απόφαση, αλλά απέστειλε στις εμπλεκόμενες εταιρίες έκθεση πραγματικών περιστατικών. Συναφώς, η ακύρωση πράξεως της Ένωσης δεν επηρεάζει κατ’ ανάγκην το κύρος των οικείων προπαρασκευαστικών ενεργειών. Το δε κύρος της ανακοίνωσης αιτιάσεων του 2011 δεν τίθεται εν αμφιβόλω εξαιτίας της απόφασης Portugal Telecom κατά Επιτροπής, δεδομένου ότι η εν λόγω απόφαση ακύρωσε την απόφαση του 2013 μόνον κατά το μέρος που το ποσό του προστίμου σε βάρος της προσφεύγουσας είχε καθοριστεί βάσει της αξίας των πωλήσεων που είχε λάβει υπόψη η Επιτροπή. Συνεπώς, η συγκεκριμένη απόφαση δεν εμποδίζει να ληφθούν υπόψη τα διαλαμβανόμενα στην ανακοίνωση αιτιάσεων του 2011 σχετικά με το πεδίο εφαρμογής της ρήτρας, προκειμένου να ελεγχθεί εάν έγιναν σεβαστά τα δικαιώματα άμυνας της προσφεύγουσας.
Το Γενικό Δικαστήριο διαπιστώνει ότι η ερμηνεία της ρήτρας υπό την έννοια ότι απαγόρευε τις προπαρασκευαστικές ενέργειες δεν αποτελεί νέα αιτίαση σε σχέση με εκείνες που κοινοποιήθηκαν με την ανακοίνωση αιτιάσεων του 2011 ούτε τροποποίηση των αιτιάσεων αυτών ούτε μεταβολή της εγγενούς φύσης της παράβασης. Συγκεκριμένα, μολονότι στην ανακοίνωση αιτιάσεων του 2011 δεν αναφέρεται ρητώς ότι η ρήτρα απαγόρευε τις προπαρασκευαστικές ενέργειες, εντούτοις η ερμηνεία αυτή επιβάλλεται λαμβανομένων υπόψη, αφενός, της διάρκειας ισχύος της ρήτρας, η οποία ήταν υπερβολικά σύντομη ώστε παρασχεθεί πραγματικά δυνατότητα εισόδου στις επίμαχες αγορές, και, αφετέρου, του γράμματος της ρήτρας στην αγγλική απόδοσή της.
Επιπλέον, η Επιτροπή ερμήνευσε τη ρήτρα υπό την έννοια ότι απαγόρευε τις προπαρασκευαστικές ενέργειες στο πλαίσιο του εκ νέου υπολογισμού της αξίας των πωλήσεων συμφώνως προς την απόφαση Portugal Telecom κατά Επιτροπής. Πλην όμως, ο προσδιορισμός της αξίας των πωλήσεων δεν περιλαμβάνεται στα στοιχεία επί των οποίων η Επιτροπή υποχρεούται να ακούσει τα μέρη, δεδομένου ότι το δικαίωμα ακροάσεως δεν καλύπτει ένα τέτοιο στοιχείο, το οποίο συνδέεται με τη μέθοδο καθορισμού του ύψους του προστίμου.
Όσον αφορά τον ισχυρισμό της προσφεύγουσας ότι η Επιτροπή δεν της παρέσχε τη δυνατότητα να αναπτύξει τα επιχειρήματά της στο πλαίσιο διαδικασίας ακροάσεως, το Γενικό Δικαστήριο υπενθυμίζει ότι τέτοιο δικαίωμα υφίσταται μόνον κατόπιν εκδόσεως ανακοίνωσης αιτιάσεων εκ μέρους της Επιτροπής (
6
). Επομένως, η Επιτροπή, αφού δεν ήταν υποχρεωμένη να απευθύνει συμπληρωματική ανακοίνωση αιτιάσεων, αντί έκθεσης πραγματικών περιστατικών, δεν ήταν υποχρεωμένη ούτε να διεξαγάγει ακρόαση πριν από την έκδοση της προσβαλλόμενης απόφασης.
Τρίτον, η προσφεύγουσα υποστηρίζει ότι η Επιτροπή υπέπεσε σε νομικό σφάλμα κατά την εκτίμηση της ύπαρξης δυνητικού ανταγωνισμού μεταξύ των συμβαλλομένων μερών βάσει του κριτηρίου των ανυπέρβλητων εμποδίων εισόδου στην αγορά. Το Γενικό Δικαστήριο κρίνει ότι η Επιτροπή δεν υπέπεσε σε σφάλμα.
Συγκεκριμένα, στην απόφαση Portugal Telecom κατά Επιτροπής, με την οποία ακυρώθηκε η απόφαση του 2013, το Γενικό Δικαστήριο έκρινε ότι οι πωλήσεις που δεν συνδέονταν άμεσα ή έμμεσα με την παράβαση, ήτοι οι πωλήσεις υπηρεσιών ως προς τις οποίες τα μέρη δεν τελούσαν σε δυνητικό ανταγωνισμό, δεν έπρεπε να ληφθούν υπόψη για τον προσδιορισμό της αξίας των πωλήσεων. Εντούτοις, το Γενικό Δικαστήριο δεν διευκρίνισε ποιο είναι το κριτήριο βάσει του οποίου μπορεί να εκτιμηθεί η ύπαρξη δυνητικού ανταγωνισμού προς τον σκοπό του υπολογισμού του προστίμου, ενώ επισήμανε ότι, προς τον σκοπό της διαπίστωσης της παράβασης, το κριτήριο βάσει του οποίου μπορεί να εκτιμηθεί η ύπαρξη τέτοιου ανταγωνισμού είναι εκείνο των ανυπέρβλητων εμποδίων εισόδου στην αγορά.
Στην προσβαλλόμενη απόφαση, η Επιτροπή έκρινε ότι το κριτήριο των ανυπέρβλητων εμποδίων εισόδου έπρεπε επίσης να χρησιμοποιηθεί για τον καθορισμό του ύψους του προστίμου. Συγκεκριμένα, το να απαιτείται από την Επιτροπή, προκειμένου να προσδιορίσει την αξία των πωλήσεων, να βαίνει πέραν της εξέτασης περί ανυπέρβλητων εμποδίων εισόδου, ώστε να κρίνει αν τα μέρη διαθέτουν πραγματικές και συγκεκριμένες δυνατότητες εισόδου στην αγορά, ισοδυναμεί με την επιβολή, προς τον σκοπό του υπολογισμού του προστίμου, υποχρέωσης την οποία η Επιτροπή δεν υπέχει στο πλαίσιο της διαπίστωσης της παράβασης εφόσον η επίμαχη παράβαση εμπίπτει στον τομέα των αντίθετων προς τον ανταγωνισμό πρακτικών.
Συνεπώς, το Γενικό Δικαστήριο απορρίπτει τον τελευταίο αυτό λόγο ακυρώσεως.
(
1
)	Απόφαση C(2022) 324 final της Επιτροπής, της 25ης Ιανουαρίου 2022, για την τροποποίηση της απόφασης C(2013) 306 final της Επιτροπής, της 23ης Ιανουαρίου 2013, σχετικά με διαδικασία βάσει του άρθρου 101 ΣΛΕΕ (υπόθεση AT.39839 – Telefónica κατά Portugal Telecom) (στο εξής: προσβαλλόμενη απόφαση).
(
2
)	Απόφαση της 28ης Ιουνίου 2016, Portugal Telecom κατά Επιτροπής (T‑208/13, EU:T:2016:368). Κατά της απόφασης αυτής δεν ασκήθηκε αναίρεση.
(
3
)	Απόφαση C(2013) 306 final της Επιτροπής, της 23ης Ιανουαρίου 2013, σχετικά με διαδικασία βάσει του άρθρου 101 ΣΛΕΕ (υπόθεση AT.39.839 – Telefónica/Portugal Telecom) (στο εξής: απόφαση του 2013).
(
4
)	Απόφαση της 28ης Ιουνίου 2016, Portugal Telecom κατά Επιτροπής (T‑208/13, EU:T:2016:368), και απόφαση της 28ης Ιουνίου 2016, Telefónica κατά Επιτροπής (T‑216/13, EU:T:2016:369). Κατά της τελευταίας κατά σειρά απόφασης ασκήθηκε αναίρεση που απορρίφθηκε από το Δικαστήριο με απόφαση της 13ης Δεκεμβρίου 2017, Telefónica κατά Επιτροπής (C‑487/16 P, μη δημοσιευθείσα, EU:C:2017:961).
(
5
)	Βλ. υποσημείωση 2.
(
6
)	Άρθρο 12 του κανονισμού (ΕΚ) 773/2004 της Επιτροπής, της 7ης Απριλίου 2004, σχετικά με τη διεξαγωγή από την Επιτροπή των διαδικασιών δυνάμει των άρθρων [101] και [102 ΣΛΕΕ] (ΕΕ 2004, L 123, σ. 18).