Edizzjoni Provviżorja
SENTENZA TAL-QORTI TAL-ĠUSTIZZJA (L-Għaxar Awla)
29 ta’ Jannar 2026 (*)
“Rinviju għal deċiżjoni preliminari – Politika soċjali – Direttiva 1999/70/KE – Ftehim qafas bejn l-ETUC, l-UNICE u ċ-CEEP dwar xogħol għal żmien determinat – Kuntratti ta’ xogħol għal żmien determinat fis-settur tal-fondazzjonijiet operistiċi u orkestrali – Ħaddiema impjegata abbażi ta’ kuntratti għal żmien determinat suċċessivi – Klawżola 5 – Miżuri intiżi li jissanzjonaw l-użu abbużiv tal-kuntratti jew tar-relazzjonijiet ta’ xogħol għal żmien determinat suċċessivi – Leġiżlazzjoni nazzjonali li ma tippermettix klassifikazzjoni mill-ġdid tal-kuntratt ta’ xogħol iżda li tipprevedi b’mod partikolari l-kumpens għad-dannu mġarrab”
Fil-Kawża C‑668/24,
li għandha bħala suġġett talba għal deċiżjoni preliminari skont l-Artikolu 267 TFUE, imressqa mit-Tribunale di Milano (il-Qorti Distrettwali ta’
Milano, l-Italja), permezz ta’ deċiżjoni tas‑7 ta’ Ottubru 2024, li waslet fil-Qorti tal-Ġustizzja fil‑11 ta’ Ottubru 2024, fil-proċedura
Eliz Erkut Duygu
vs
Fondazione Teatro alla Scala di Milano
IL-QORTI TAL-ĠUSTIZZJA (L-Għaxar Awla),
komposta minn J. Passer, President tal-Awla, D. Gratsias u B. Smulders (Relatur), Imħallfin,
Avukat Ġenerali: R. Norkus,
Reġistratur: A. Calot Escobar,
wara li rat il-proċedura bil-miktub,
wara li kkunsidrat l-osservazzjonijiet ippreżentati:
–        għal E. Erkut Duygu, minn F. Andretta, E. Casali u L. De Andreis, avvocati,
–        għall-Fondazione Teatro alla Scala di Milano, minn G. Brambilla, A. Giussani, L. Molteni u A. Rampolla, avvocati,
–        għall-Gvern Taljan, minn S. Fiorentino, bħala aġent, assistit minn L. Fiandaca u A. Giovannini, avvocati dello Stato,
–        għall-Kummissjoni Ewropea, minn S. Delaude u D. Recchia, bħala aġenti,
wara li rat id-deċiżjoni, meħuda wara li nstema’ l-Avukat Ġenerali, li l-kawża tinqata’ mingħajr konklużjonijiet,
tagħti l-preżenti
Sentenza
1        It-talba għal deċiżjoni preliminari tirrigwarda l-interpretazzjoni tal-klawżoli 4 u 5 tal-Ftehim qafas dwar xogħol għal terminu fiss, konkluż fit‑18 ta’ Marzu 1999 (iktar ’il quddiem il-“Ftehim qafas”), li jinsab fl-Anness tad-Direttiva tal-Kunsill 1999/70/KE tat‑28 ta’ Ġunju 1999 dwar il-ftehim qafas dwar xogħol għal żmien fiss konkluż mill-ETUC, mill-UNICE u miċ-CEEP (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 5, Vol. 3, p. 368).
2        Din it-talba tressqet fil-kuntest ta’ tilwima bejn Eliz Erkut Duygu, ballerina, u l-Fondazione Teatro alla Scala di Milano (il-Fondazzjoni tat-Teatru La Scala ta’
Milano, l-Italja, iktar ’il quddiem il-“Fondazzjoni”) dwar il-klassifikazzjoni tar-relazzjoni ta’ xogħol bejn dawn il-partijiet, li tirriżulta minn kuntratti ta’ xogħol għal żmien determinat suċċessivi konklużi bejn is-sena 2016 u s-sena 2019.
Il-kuntest ġuridiku
Id-dritt tal-Unjoni
3        Skont l-ewwel paragrafu tal-Artikolu 2 tad-Direttiva 1999/70:
“L-Istati Membri għandhom iġibu fis-seħħ il-liġijiet, ir-regolamenti u d-dispożizzjonijiet amministrattvi neċessarji biex jikkonformaw ma’ din id-Direttiva sa l‑10 ta’ Lulju 2001, jew għandhom jiżguraw li, sa dik id-data mill-inqas, l-imsieħba soċjali jkunu introduċew il-miżuri neċessarji skond il-ftehim, u l-Istati Membri jkunu meħtieġa jieħdu xi miżuri neċessarji sabiex ikunu jistgħu f’kull ħin ikunu f’posizzjoni li jiggarantixxu r-riżultati imposti b’din id-Direttiva. Għandhom jinfurmaw minnufih lill-Kummissjoni [Ewropea] bihom.”
4        Il-punt 8 tal-Kunsiderazzjonijiet ġenerali tal-Ftehim qafas huwa fformulat kif ġej:
“Billi l-kuntratti ta’ l-impjieg għal terminu fiss huma fattur ta’ l-impjieg f’ ċerti setturi, xogħlijiet u attivitajiet li jistgħu ikunu addattati kemm għal min jimpjega kif ukoll għall-ħaddiema.”
5        Il-klawżola 4 tal-Ftehim qafas, intitolata “Il-prinċipju ta’
non-diskriminazzjoni”, tipprovdi:
“1.      Fejn għandhom x’jaqsmu l-kondizzjonijiet ta’ l-impjieg, ħaddiema għal terminu fiss m’għandhomx jiġu trattati b’mod inqas favorevoli minn ħaddiem kumparabbli permanenti biss minħabba li għandhom kuntratt jew relazzjoni għal terminu fiss sakemm trattament differenti ma jkunx ġustifikat fuq bażi oġġettiva.
[...]
3.      L-arranġamenti għall-applikazzjoni ta’ din il-klawżola għandhom jiġu definiti mill-Istati Membri wara konsultazzjoni ma’ l-imsieħba soċjali u/jew l-imsieħba soċjali, wara li jiġu ikkunsidrati l-liġi nazzjonali, il-ftehim kollettiv u l-prattika tal-Komunità.
[...]”
6        Il-klawżola 5 tal-Ftehim qafas, intitolata “Miżuri għal prevenzjoni ta’ l-abbuż”, tipprevedi:
“1.      Sabiex jiġi ipprevenut l-abbuż ikkawżat mill-użu ta’ kuntratti jew relazzjonijiet suċċessivi ta’ impjieg għal terminu fiss, wara konsultazzjoni ma’ l-imsieħba soċjali skond il-liġi nazzjonali, il-ftehim kollettiv jew il-prattika, u/jew l-imsieħba soċjali, għandhom, meta ma hemm ebda miżuri ekwivalenti legali biex jipprevjenu l-abbuż, jintroduċu b’mod li jieħu kont tal-ħtiġiet tas-setturi u/jew kategoriji speċifiċi ta’ ħaddiema, waħda jew iktar mill-miżuri li ġejjin:
(a)      raġunijiet oġġettivi li jiġġustifikaw it-tiġdid ta’ dawn il-kuntratti jew relazzjonijiet;
(b)      iż-żmien massimu totali ta’ kuntratti jew relazzjonijiet suċċessivi ta’ impjieg għal terminu fiss;
(ċ)      in-numru ta’ tiġdid ta’ dawn il-kuntratti jew relazzjonijiet.
2.      L-Istati Membri wara konsultazzjoni ma’ l-imsieħba soċjali u/jew l-imsieħba soċjali għandhom, meta approprjat, jiddeterminaw taħt liema kondizzjonijiet il-kuntratti jew ir-relazzjonijiet ta’ impjieg għal terminu fiss:
(a)      għandhom jitqiesu bħala ‘suċċessivi’;
(b)      għandhom jitqiesu bħala kuntratti jew relazzjonijiet għal żmien indefinit.”
Id-dritt Taljan
Id-Digriet Liġi Nru 64, tat‑30 ta’ April 2010
7        L-Artikolu 3(6) tad-decreto-legge n. 64 –
Disposizioni urgenti in materia di spettacolo e attività culturali (id-Digriet Liġi Nru 64 li Jistabbilixxi Dispożizzjonijiet Urġenti fil-Qasam tal-Ispettaklu u tal-Attivitajiet Kulturali), tat‑30 ta’ April 2010 (GURI Nru 100, tat‑30 ta’ April 2010), ikkonvertit f’liġi, wara li ġie emendat, bil-legge n. 100 (il-Liġi Nru 100), tad‑29 ta’ Ġunju 2010 (GURI Nru 150, tat‑30 ta’ Ġunju 2010, p. 2), jipprovdi, minn naħa, li l-Artikolu 3(4) u (5) tal-legge n. 426 – Provvedimenti straordinari a sostegno delle attività musicali (il-Liġi Nru 426 li Tintroduċi Miżuri Straordinarji ta’ Sostenn għall-Attivitajiet Mużikali), tat‑22 ta’ Lulju 1977 (GURI Nru 206, tat‑28 ta’ Lulju 1977) għandu jkompli japplika għall-fondazzjonijiet operistiċi u orkestrali, minkejja t-trasformazzjoni tagħhom f’persuni rregolati mid-dritt privat. Min-naħa l-oħra, huwa jipprevedi li d-dispożizzjonijiet tal-Artikolu 1(01) u (2) tad-decreto legislativo n. 368 – Attuazione della direttiva 1999/70/CE relativa all’accordo quadro sul lavoro a tempo determinato concluso dall’UNICE, dal CEEP e dal CES (id-Digriet Leġiżlattiv Nru 368 dwar l-Implimentazzjoni tad-Direttiva 1999/70/KE dwar il-Ftehim Qafas dwar Xogħol għal Żmien Fiss Konkluż mill-ETUC, mill-UNICE u miċ-CEEP), tas‑6 ta’ Settembru 2001 (GURI Nru 235, tad‑9 ta’ Ottubru 2001), ma humiex applikabbli għall-fondazzjonijiet operistiċi u orkestrali.
Id-Digriet Liġi Nru 91, tat-8 ta’ Awwissu 2013
8        L-Artikolu 11 tad-decreto-legge n. 91 – Disposizioni urgenti per la tutela, la valorizzazione e il rilancio dei beni e delle attività culturali e del turismo (id-Digriet Liġi Nru 91 li Jintroduċi Dispożizzjonijiet Urġenti għall-Protezzjoni, it-Titjib u l-Tnedija mill-Ġdid tal-Beni u tal-Attivitajiet Kulturali u tat-Turiżmu), tat‑8 ta’ Awwissu 2013 (GURI Nru 186, tad‑9 ta’ Awwissu 2003), ikkonvertit f’liġi, wara li ġie emendat, bil-legge n. 112 (il-Liġi Nru 112), tas‑7 ta’ Ottubru 2013 (GURI Nru 236, tat‑8 ta’ Ottubru 2013, p. 1), intitolat “Dispożizzjonijiet urġenti għar-ristrutturazzjoni tal-fondazzjonijiet operistiċi u orkestrali u għat-tnedija mill-ġdid tas-sistema nazzjonali mużikali ta’ eċċellenza”, jipprovdi, fil-paragrafu 19 tiegħu:
“Ir-relazzjoni ta’ xogħol għal żmien indeterminat mal-fondazzjonijiet operistiċi u orkestrali hija stabbilita esklużivament permezz ta’ proċeduri pubbliċi ta’ selezzjoni. [...]”
Id-Digriet Leġiżlattiv Nru 81/2015
9        Il-qorti tar-rinviju tippreċiża li l-kuntratti inkwistjoni fil-kawża prinċipali ġew konklużi parzjalment taħt il-verżjoni inizjali tad-decreto legislativo n. 81 – Disciplina organica dei contratti di lavoro e revisione della normativa in tema di mansioni, a norma dell’
articolo 1, comma 7, della legge 10 dicembre 2014, n. 183 (id-Digriet Leġiżlattiv Nru 81 dwar ir-Regolamentazzjoni Sistematika tal-Kuntratti ta’ Xogħol u Reviżjoni tal-Leġiżlazzjoni dwar l-Obbligi Professjonali, skont l-Artikolu 1(7) tal-Liġi Nru 183, tal‑10 ta’ Diċembru 2014), tal‑15 ta’ Ġunju 2015 (Suppliment Ordinarju għall-GURI Nru 144, tal‑24 ta’ Ġunju 2015, iktar
’il quddiem id-“Digriet Leġiżlattiv Nru 81/2015”), u parzjalment taħt dan id-digriet leġiżlattiv, kif emendat bid-Digriet Liġi Nru 87, tat‑12 ta’ Lulju 2018, ikkonvertit fil-Liġi Nru 96, tad‑9 ta’ Awwissu 2018 (iktar ’il quddiem id-“Digriet Leġiżlattiv Nru 81/2015, kif emendat”).
10      L-Artikolu 19 tad-Digriet Leġiżlattiv Nru 81/2015 kien jipprovdi:
“1.      Il-kuntratt ta’ xogħol bis-salarju jista’ jiġi konkluż għal perijodu determinat ta’ mhux iktar minn 36 xahar.
2.      Sakemm ma jkunx previst mod ieħor fi ftehimiet kollettivi u bl-eċċezzjoni tal-attivitajiet staġjonali msemmija fl-Artikolu 21(2), it-tul ta’ żmien tar-relazzjonijiet ta’ xogħol għal żmien determinat li jorbtu lill-istess persuna li timpjega mal-istess ħaddiem, permezz ta’
sensiela ta’ kuntratti konklużi għat-twettiq ta’
kompiti tal-istess livell u tal-istess kategorija legali u indipendentement mill-perijodi ta’ interruzzjoni bejn kuntratt u ieħor, ma jistax ikun ta’ iktar minn 36 xahar. Għall-kalkolu ta’ dan it-tul ta’ żmien, għandhom jittieħdu inkunsiderazzjoni wkoll il-perijodi ta’ missjonijiet li jinvolvu kompiti tal-istess livell u tal-istess kategorija legali, imwettqa bejn l-istess persuni, fil-kuntest tal-użu tax-xogħol għal żmien determinat. Meta jinqabeż il-limitu ta’ 36 xahar, wara kuntratt wieħed jew sensiela ta’ kuntratti, il-kuntratt għandu jiġi kklassifikat mill-ġdid bħala kuntratt għal żmien indeterminat mid-data li fiha jinqabeż dan it-tul ta’ żmien.
3.      Bla ħsara għall-paragrafu 2, kuntratt ieħor għal żmien determinat bejn l-istess persuni, ta’ tul massimu ta’ 12-il xahar, jista’ jiġi konkluż mad-Direttorat Territorjali tax-Xogħol kompetenti territorjalment. Fin-nuqqas ta’ osservanza tal-proċedura deskritta, u fil-każ li jinqabeż it-tul ta’ żmien stabbilit f’dan l-istess kuntratt, dan tal-aħħar għandu jiġi kklassifikat mill-ġdid bħala kuntratt għal żmien indeterminat mid-data tal-konklużjoni tiegħu.”
11      L-Artikolu 21 ta’ dan id-digriet leġiżlattiv kien jipprevedi:
“1.      It-tul ta’ żmien tal-kuntratt għal żmien determinat jista’ jiġi estiż biss, bil-kunsens tal-ħaddiem, jekk it-tul inizjali tal-kuntratt ikun inqas minn 36 xahar u, fi kwalunkwe każ, mhux iktar minn ħames darbiet fuq perijodu ta’ 36 xahar, ikun xi jkun in-numru ta’ kuntratti. Jekk in-numru ta’ estensjonijiet ikun ogħla, il-kuntratt għandu jiġi kklassifikat mill-ġdid bħala kuntratt għal żmien indeterminat fid-data li fiha tibda s-sitt estensjoni.
2.      Jekk il-ħaddiem jiġi rreklutat mill-ġdid għal żmien determinat fi żmien għaxart ijiem mill-iskadenza ta’ kuntratt li t-tul tiegħu kien inqas minn sitt xhur, jew fi żmien għoxrin jum mill-iskadenza ta’ kuntratt li t-tul tiegħu kien ta’ iktar minn sitt xhur, it-tieni kuntratt għandu jiġi kklassifikat mill-ġdid bħala kuntratt għal żmien indeterminat. Id-dispożizzjonijiet ta’ dan il-paragrafu ma japplikawx għall-ħaddiema impjegati fl-attivitajiet staġjonali identifikati permezz ta’ digriet tal-Ministeru għax-Xogħol u għall-Politika Soċjali u lanqas fil-każijiet previsti mill-ftehimiet kollettivi. Id-dispożizzjonijiet tad-Digriet Nru 1525 tal-President tar-Repubblika tas‑7 ta’ Ottubru 1963 għandhom jibqgħu japplikaw sal-adozzjoni tad-digriet previst fit-tieni sentenza.
[...]”
12      Skont l-Artikolu 29(3) tal-imsemmi digriet leġiżlattiv:
“Id-dispożizzjonijiet stabbiliti fl-Artikolu 19(1) sa (3) u fl-Artikolu 21 ma japplikawx għall-persunal artistiku u tekniku tal-fondazzjonijiet ta’ produzzjoni mużikali koperti mid-Digriet Leġiżlattiv Nru 367 tad‑29 ta’ Ġunju 1996.”
13      Skont il-qorti tar-rinviju, din l-aħħar dispożizzjoni tipperpetwa d-dispożizzjoni preċedenti, jiġifieri l-Artikolu 11(4) tad-Digriet Leġiżlattiv Nru 368, tas-6 ta’ Settembru 2001, li kien jipprevedi li r-regoli stabbiliti fl-Artikoli 4 u 5 ta’ dan l-aħħar digriet leġiżlattiv li jikkonċernaw, rispettivament, il-limiti temporali u kawżali applikabbli għall-kuntratti għal żmien determinat u l-klassifikazzjoni mill-ġdid tal-kuntratt bħala kuntratt għal żmien indeterminat fil-każ ta’ nuqqas ta’ osservanza ma kinux japplikaw għall-persunal artistiku u tekniku tal-fondazzjonijiet ta’ produzzjoni mużikali.
14      L-Artikolu 19 tad-Digriet Leġiżlattiv Nru 81/2015, kif emendat, kien jipprevedi:
“1.      Il-kuntratt ta’ xogħol bis-salarju jista’ jiġi konkluż għal perijodu determinat ta’ mhux iktar minn 12-il xahar. Dan il-kuntratt jista’ jiġi konkluż għal perijodu itwal, li madankollu ma jistax ikun ta’ iktar minn 24 xahar, fil-każ biss li tkun issodisfatta minn tal-inqas waħda mill-kundizzjonijiet li ġejjin:
a)      ikun hemm bżonnijiet temporanji u oġġettivi, li ma jkunux relatati mal-attività ordinarja, jew bżonnijiet ta’ sostituzzjoni ta’ ħaddiema oħra li jiġġustifikaw dan;
b)      ikun hemm bżonnijiet marbuta ma’ żidiet temporanji, sinjifikattivi u mhux prevedibbli tal-attività ordinarja li jiġġustifikaw dan. [...]
((b-bis) ikun hemm bżonnijiet speċifiċi previsti mill-ftehimiet kollettivi msemmija fl-Artikolu 51 li jiġġustifikaw dan.))
((1.1      It-tul ta’ żmien ta’ iktar minn 12-il xahar, iżda li fi kwalunkwe każ ma jkunx ta’ iktar minn 24 xahar, imsemmi fil-paragrafu 1 ta’ dan l-artikolu, jista’ jiġi previst fil-kuntratti ta’ xogħol bis-salarju fil-każ ta’ bżonnijiet speċifiċi ddefiniti fil-ftehimiet kollettivi ta’ xogħol imsemmija fl-Artikolu 51, b’applikazzjoni ta’ dan il-paragrafu 1(b-bis), sat‑30 ta’ Settembru 2022.))
1-bis.            Jekk il-kuntratt ikun ġie konkluż għal tul ta’ żmien ta’ iktar minn 12-il xahar mingħajr ma jkunu ssodisfatti l-kundizzjonijiet imsemmija fil-paragrafu 1, il-kuntratt għandu jiġi kklassifikat mill-ġdid bħala kuntratt għal żmien indeterminat mid-data tal-iskadenza tat-tul ta’ żmien ta’ 12-il xahar.
[...]
2.      Sakemm ma jkunx previst mod ieħor fi ftehimiet kollettivi u bl-eċċezzjoni tal-attivitajiet staġjonali msemmija fl-Artikolu 21(2), it-tul ta’ żmien tar-relazzjonijiet ta’ xogħol għal żmien determinat li jorbtu lill-istess persuna li timpjega mal-istess ħaddiem, permezz ta’
sensiela ta’ kuntratti konklużi għat-twettiq ta’
kompiti tal-istess livell u tal-istess kategorija legali u indipendentement mill-perijodi ta’ interruzzjoni bejn kuntratt u ieħor, ma jistax jaqbeż 24 xahar. Għall-kalkolu ta’ dan it-tul ta’ żmien, għandhom jittieħdu inkunsiderazzjoni wkoll il-perijodi ta’ missjonijiet li jinvolvu kompiti tal-istess livell u tal-istess kategorija legali, imwettqa bejn l-istess persuni, fil-kuntest tal-użu tax-xogħol għal żmien determinat. Meta jinqabeż il-limitu ta’ 24 xahar, wara kuntratt wieħed jew sensiela ta’ kuntratti, il-kuntratt għandu jiġi kklassifikat mill-ġdid bħala kuntratt għal żmien indeterminat mid-data li fiha jinqabeż dan it-tul ta’ żmien. [...]
3.      Bla ħsara għall-paragrafu 2, kuntratt ieħor għal żmien determinat bejn l-istess persuni, ta’ tul massimu ta’ 12-il xahar, jista’ jiġi konkluż mad-Direttorat Territorjali tax-Xogħol kompetenti territorjalment. Fin-nuqqas ta’ osservanza tal-proċedura deskritta, u fil-każ li jinqabeż it-tul ta’ żmien stabbilit f’dan l-istess kuntratt, dan tal-aħħar għandu jiġi kklassifikat mill-ġdid bħala kuntratt għal żmien indeterminat mid-data tal-konklużjoni tiegħu.”
15      L-Artikolu 21 tad-Digriet Leġiżlattiv Nru 81/2015, kif emendat, kien ifformulat kif ġej:
“01.      Il-kuntratt jista’ jiġġedded biss jekk jiġu osservati l-kundizzjonijiet tal-Artikolu 19(1). Il-kuntratt jista’ jiġi estiż liberament matul l-ewwel 12-il xahar u, sussegwentement, fil-każ biss li jkunu ssodisfatti l-kundizzjonijiet tal-Artikolu 19(1). Fil-każ ta’ ksur tad-dispożizzjonijiet tal-ewwel u tat-tieni sentenza, il-kuntratt għandu jiġi kklassifikat mill-ġdid bħala kuntratt għal żmien indeterminat. Il-kuntratti li jikkonċernaw attivitajiet staġjonali, kif imsemmija fil-paragrafu 2 ta’ dan l-artikolu, jistgħu jiġġeddu jew jiġu estiżi anki jekk il-kundizzjonijiet stabbiliti fl-Artikolu 19(1) ma jkunux issodisfatti. [...]
1.      It-tul ta’ żmien tal-kuntratt għal żmien determinat jista’ jiġi estiż biss, bil-kunsens tal-ħaddiem, jekk it-tul inizjali tal-kuntratt ikun inqas minn 24 xahar u, fi kwalunkwe każ, mhux iktar minn erba’ darbiet fuq perijodu ta’ 24 xahar, ikun xi jkun in-numru ta’ kuntratti. Jekk in-numru ta’ estensjonijiet ikun ogħla, il-kuntratt għandu jiġi kklassifikat mill-ġdid bħala kuntratt għal żmien indeterminat fid-data li fiha tibda l-ħames estensjoni.
[...]
2.      Jekk il-ħaddiem jiġi rreklutat mill-ġdid għal żmien determinat fi żmien għaxart ijiem mill-iskadenza ta’ kuntratt li t-tul tiegħu kien inqas minn sitt xhur, jew fi żmien għoxrin jum mill-iskadenza ta’ kuntratt li t-tul tiegħu kien ta’ iktar minn sitt xhur, it-tieni kuntratt għandu jiġi kklassifikat mill-ġdid bħala kuntratt għal żmien indeterminat. Id-dispożizzjonijiet ta’ dan il-paragrafu ma japplikawx għall-ħaddiema impjegati fl-attivitajiet staġjonali identifikati permezz ta’ digriet tal-Ministeru għax-Xogħol u għall-Politika Soċjali u lanqas fil-każijiet previsti mill-ftehimiet kollettivi. Id-dispożizzjonijiet tad-Digriet Nru 1525 tal-President tar-Repubblika tas‑7 ta’ Ottubru 1963 għandhom jibqgħu japplikaw sal-adozzjoni tad-digriet previst fit-tieni sentenza. [...]
[...]”
Il-kawża prinċipali u d-domanda preliminari
16      Ir-rikorrenti fil-kawża prinċipali, Eliz Erkut Duygu, ħadmet bħala ballerina fil-korp tal-ballet tal-Fondazzjoni, fil-kuntest ta’ diversi kuntratti, bejn is-sena 2014 u s-sena 2019. B’mod iktar preċiż, wara l-ewwel kuntratt ta’ xogħol bis-salarju għal żmien determinat, mill‑4 ta’ Novembru 2014 sat‑18 ta’ Jannar 2015, bħala studenta, hija kkonkludiet, wara proċedura ta’ selezzjoni, sensiela ta’ kuntratti suċċessivi bħala ħaddiema li taħdem għal rasha bejn is‑16 ta’ Awwissu 2016 u d‑9 ta’ Lulju 2019.
17      Peress li qieset li kienet tinsab b’mod permanenti fost il-persunal tal-Fondazzjoni u peress li kienet wettqet il-prestazzjoni ta’ xogħol tagħha skont modalitajiet identiċi għal dawk tal-persunal irreklutat għal żmien indeterminat, E. Erkut Duygu adixxiet lill-qorti tar-rinviju, it-Tribunale di Milano (il-Qorti Distrettwali ta’
Milano, l-Italja), filwaqt li invokat l-illegalità tal-kuntratti li hija kkonkludiet mal-Fondazzjoni bħala ħaddiema li taħdem għal rasha. Hija talbet li jiġi kkonstatat li r-relazzjoni ta’ xogħol tagħha kellha n-natura ta’ xogħol bis-salarju u li tiġi ddikjarata l-integrazzjoni mill-ġdid tagħha minħabba n-natura abbużiva tas-sensiela ta’ kuntratti ta’ xogħol għal żmien determinat.
18      Dik il-qorti tirrileva li t-tilwima li hija adita biha taqa’ fil-kuntest ta’ proċeduri mressqa minn żeffiena oħra tal-Fondazzjoni li dwarhom
it-Tribunale di Milano (il-Qorti Distrettwali ta’
Milano) diġà ddeċidiet. B’mod partikolari, fil-kuntest ta’ sitwazzjoni fattwali paragunabbli għal dik ta’ din il-kawża, dik il-qorti rrikonoxxiet in-natura purament fittizja tal-kuntratti konklużi bejn din il-Fondazzjoni u dawn iż-żeffiena bħala ħaddiema li jaħdmu għal rashom kif ukoll l-użu ta’ dawn il-kuntratti bħala mezz sabiex tiġi evaża l-leġiżlazzjoni applikabbli, u kkonstatat li r-relazzjoni ta’ xogħol kienet ta’ natura ta’ xogħol bis-salarju. Madankollu, l-integrazzjoni mill-ġdid tal-ħaddiema ma kinitx ġiet ordnata peress li l-possibbiltà li tiġi ssanzjonata n-natura abbużiva tas-sensiela ta’ kuntratti għal żmien determinat bil-klassifikazzjoni mill-ġdid tagħhom bħala kuntratt għal żmien indeterminat ġiet eskluża abbażi ta’ orjentazzjoni ġurisprudenzjali stabbilita għall-ewwel darba mill-awli magħquda tal-Corte suprema di cassazione (il-Qorti Suprema tal-Kassazzjoni, l-Italja) matul is-sena 2023. Dik il-qorti suprema għalhekk bidlet il-ġurisprudenza preċedenti tagħha, li kellha t-tendenza li tirrikonoxxi l-protezzjoni kompleta marbuta mal-istabbiliment ta’ relazzjoni ta’ impjieg bis-salarju fil-każ ta’ sensiela abbużiva ta’ kuntratti għal żmien determinat anki fis-settur tal-fondazzjonijiet operistiċi u orkestrali.
19      L-imsemmija qorti tqis li dan il-kuntest jiġġustifika li ssir domanda lill-Qorti tal-Ġustizzja dwar l-interpretazzjoni tad-dritt tal-Unjoni. Fil-fatt, minkejja li hija konxja li domanda essenzjalment paragunabbli ma’ dik magħmula f’din il-kawża ġiet eżaminata mill-Qorti tal-Ġustizzja fis-sentenza tal‑25 ta’ Ottubru 2018, Sciotto (C‑331/17, iktar ’il quddiem is-“sentenza Sciotto”, EU:C:2018:859), xorta jibqa’ l-fatt li, wara dik is-sentenza, minn naħa, il-leġiżlatur Taljan adotta d-
decreto-legge n. 59 (id-Digriet Liġi Nru 59), tat‑28 ta’ Ġunju 2019, ikkonvertit fil-legge n. 81 –
Misure urgenti in materia di personale delle fondazioni lirico sinfoniche (il-Liġi Nru 81
dwar Miżuri Urġenti li Jikkonċernaw il-Persunal tal-Fondazzjonijiet Operistiċi u Orkestrali) tat-8 ta’ Settembru 2019 (iktar ’il quddiem id-“Digriet Liġi Nru 59”). Min-naħa l-oħra, il-Corte suprema di cassazione (il-Qorti Suprema tal-Kassazzjoni) biddlet il-ġurisprudenza tagħha, b’tali mod li għandha ssir domanda mill-ġdid lill-Qorti tal-Ġustizzja dwar il-kompatibbiltà mad-dritt tal-Unjoni tal-leġiżlazzjoni nazzjonali applikabbli għall-kuntratti ta’ xogħol inkwistjoni fil-kawża prinċipali, kif interpretata minn dik il-qorti suprema.
20      F’dan ir-rigward, il-qorti tar-rinviju tippreċiża, qabelxejn, li l-kuntratti inkwistjoni fil-kawża prinċipali ġew konklużi, parzjalment, taħt id-Digriet Leġiżlattiv Nru 81/2015 u, parzjalment, taħt id-Digriet Leġiżlattiv Nru 81/2015, kif emendat.
21      Hija tindika wkoll li ebda wieħed minn dawn il-kuntratti ma jaqa’ taħt is-sistema tad-Digriet Liġi Nru 59. Din il-leġiżlazzjoni l-ġdida, li skont il-qorti tar-rinviju ġiet adottata sabiex tistabbilixxi mill-ġdid il-konformità tad-dritt nazzjonali mal-prinċipji espressi fis-sentenza Sciotto, ma hijiex applikabbli ratione temporis peress li ġiet introdotta wara l-konklużjoni tal-aħħar kuntratt konkluż minn E. Erkut Duygu.
22      Sussegwentement, il-qorti tar-rinviju tenfasizza li, minkejja l-fatt li, fir-rigward tal-kuntratti għal żmien determinat fis-settur tal-fondazzjonijiet operistiċi u orkestrali, il-leġiżlazzjoni nazzjonali dejjem ipprevediet sistema li kienet teżenta lil dawn l-entitajiet mis-sistema ġenerali applikabbli għas-setturi ekonomiċi l-oħra, id-dispożizzjonijiet kollha li jipprojbixxu r-reklutaġġ b’kuntratt għal żmien indeterminat għal raġunijiet ta’ kontroll tal-ispejjeż pubbliċi ma ġewx ikkunsidrati mill-ġurisprudenza nazzjonali dominanti bħala li jipprekludu l-istabbiliment ta’ relazzjoni ta’ xogħol għal żmien indeterminat fil-każ ta’ abbuż ipprovat ta’ kuntratti ta’ xogħol għal żmien determinat.
23      B’hekk, ġiet żviluppata orjentazzjoni ġurisprudenzjali sabiex tipproteġi s-sitwazzjoni legali tal-ħaddiema u għalhekk sabiex tippermetti l-istabbiliment ta’ kuntratt għal żmien indeterminat, anki fil-każ ta’ projbizzjoni li jiġu rreklutati ħaddiema għal żmien indeterminat. F’dan il-kuntest, il-qorti tar-rinviju tiċċita s-sentenza Nru 6547/2014 tal-Corte suprema di cassazione (il-Qorti Suprema tal-Kassazzjoni) u s-sentenza Nru 260/2015 tal-Corte costituzionale (il-Qorti Kostituzzjonali, l-Italja).
24      Madankollu, din il-ġurisprudenza preċedenti favorevoli għall-klassifikazzjoni mill-ġdid tal-kuntratt għal żmien determinat bħala kuntratt għal żmien indeterminat ġiet emendata wara l-għoti tas-sentenza Sciotto.
25      Fil-fatt, il-Corte suprema di cassazione (il-Qorti Suprema tal-Kassazzjoni) ikkunsidrat, fis-sentenzi tagħha Nri 5542/2023 u 5556/2023, li l-klassifikazzjoni mill-ġdid tal-kuntratt għal żmien determinat bħala kuntratt għal żmien indeterminat ma tagħmilx parti mis-sanzjonijiet previsti mil-leġiżlazzjoni nazzjonali applikabbli għall-fondazzjonijiet operistiċi u orkestrali. Dik il-qorti suprema ddeċidiet li, bħala kumpens għall-użu abbużiv ta’ kuntratti għal żmien determinat suċċessivi, id-dritt nazzjonali kien jipprevedi, sabiex jiġi kkumpensat dannu preżunt, ikklassifikat bħala “dannu Komunitarju”, kumpens minimu ta’ bejn 2.5 xhur u 12-il xahar paga, bla ħsara għall-possibbiltà li tiġi stabbilita l-eżistenza ta’ dannu ikbar.
26      Il-qorti tar-rinviju tippreċiża li, f’dawn is-sentenzi, il-Corte suprema di cassazione (il-Qorti Suprema tal-Kassazzjoni) indirizzat espressament il-kwistjoni tal-kompatibbiltà tal-ġurisprudenza tagħha mal-prinċipji espressi mill-Qorti tal-Ġustizzja fis-sentenza Sciotto. Madankollu, il-qorti tar-rinviju għandha dubji dwar din il-kompatibbiltà peress li l-Qorti tal-Ġustizzja tidher li indikat b’mod ċar, fis-sentenza Sciotto, li l-klassifikazzjoni mill-ġdid tal-kuntratt għal żmien determinat bħala kuntratt għal żmien indeterminat hija l-unika miżura li tista’ tiżgura l-osservanza tal-klawżola 5 tal-Ftehim qafas fil-każ ta’ abbuż li jirriżulta mill-użu ta’ kuntratti ta’ xogħol għal żmien determinat suċċessivi.
27      Barra minn hekk, il-qorti tar-rinviju tqis li l-Qorti tal-Ġustizzja tat espressjoni lill-effett vinkolanti, fuq livell orizzontali, tal-prinċipju ta’
nondiskriminazzjoni. Issa, il-Corte suprema di cassazione (il-Qorti Suprema tal-Kassazzjoni) ftit li xejn dehret li hija riċettiva għal dan il-prinċipju. Skont il-qorti tar-rinviju, fis-sentenzi tagħha msemmija fil-punt 25 ta’ din is-sentenza, dik il-qorti suprema affermat li r-relazzjonijiet bejn il-ħaddiem u l-fondazzjonijiet operistiċi u orkestrali ma humiex paragunabbli ma’ dawk tal-impjegati ta’ persuni li jimpjegaw privati oħra, fid-dawl tan-natura partikolari ta’ dawn ir-relazzjonijiet, li hija marbuta man-natura essenzjalment pubblika ta’ dawn il-fondazzjonijiet, minkejja t-trasformazzjoni tagħhom f’entitajiet irregolati mid-dritt privat. B’hekk, ir-relazzjoni bejn il-ħaddiem u tali fondazzjoni hija pjuttost simili għar-relazzjoni ta’ impjieg pubbliku b’kuntratt.
28      Issa, skont il-qorti tar-rinviju, il-fatt li entità privata ssegwi għanijiet pubbliċi jew tibbenefika parzjalment minn finanzjament pubbliku ma jistax ibiddel in-natura privata tagħha. F’dan il-kuntest, dik il-qorti tirrileva li l-Qorti tal-Ġustizzja qieset, fis-sentenza Sciotto tagħha, li n-natura pubblika jew privata tal-persuna li timpjega ma tiġġustifikax fiha nnifisha protezzjoni iktar limitata tal-ħaddiem.
29      Fl-aħħar nett, il-qorti tar-rinviju tosserva li d-diskriminazzjoni bejn il-ħaddiema għal żmien determinat fis-settur tal-fondazzjonijiet operistiċi u orkestrali u l-ħaddiema għal żmien determinat f’setturi oħra, eskluża mill-Corte suprema di cassazione (il-Qorti Suprema tal-Kassazzjoni) fis-sentenzi tagħha msemmija fil-punt 25 ta’ din is-sentenza, ġiet espressament irrikonoxxuta u kkritikata mill-Qorti tal-Ġustizzja fil-punt 71 tas-sentenza Sciotto.
30      F’dawn iċ-ċirkustanzi, it-Tribunale di Milano (il-Qorti Distrettwali ta’
Milano) iddeċidiet li tissospendi l-proċeduri quddiemha u li tagħmel lill-Qorti tal-Ġustizzja d-domanda preliminari li ġejja:
“Il-klawżoli 4 u 5 tal-[Ftehim qafas] għandhom jiġu interpretati fis-sens li jipprekludu leġiżlazzjoni nazzjonali, bħal dik inkwistjoni fil-kawża prinċipali, fl-interpretazzjoni mogħtija mis-Suprema Corte di Cassazione (il-Qorti Suprema ta’ Kassazzjoni) f’kompożizzjoni plenarja fis-sentenzi Nri 5542 u 5556/2023, li tgħid li r-regoli tad-dritt ordinarju li jirregolaw ir-relazzjonijiet ta’ xogħol, u intiżi biex jissanzjonaw l-użu abbużiv ta’ suċċessjoni ta’ kuntratti għal żmien determinat permezz tal-konverżjoni awtomatika tal-kuntratt għal żmien determinat f’każ ta’ tiġdid abbużiv tal-kuntratti għal żmien limitat, ma japplikawx għas-settur ta’ attività tal-fondazzjonijiet operistiċi u orkestrali, meta l-miżura prevista f’tali settur, b’mod kuntrarju għas-sitwazzjoni ġenerali fis-setturi ekonomiċi, tikkonsisti fil-kumpens għad-dannu, anki jekk b’sistema probatorja ssemplifikata permezz ta’
preżunzjonijiet u fejn tkun prevista r-responsabbiltà tad-diretturi f’każijiet ta’ ksur intenzjonat jew ta’ negliġenza gravi?”
Fuq id-domanda preliminari
Fuq l-ammissibbiltà
31      Fl-ewwel lok, il-Fondazzjoni u l-Gvern Taljan isostnu li t-talba għal deċiżjoni preliminari hija inammissibbli.
32      Essenzjalment, huma jallegaw, qabelxejn, li l-qorti tar-rinviju ma tesponix ir-rabta li teżisti bejn id-dispożizzjonijiet tad-dritt tal-Unjoni u l-leġiżlazzjoni nazzjonali applikabbli għat-tilwima fil-kawża prinċipali u li hija ppreżentat l-elementi rilevanti ta’ din it-tilwima b’mod inkomplet. B’hekk, it-tul eżatt ta’ kull wieħed mill-kuntratti ta’ xogħol inkwistjoni fil-kawża prinċipali ma jissemmiex u r-riferiment ġeneriku għall-kontenzjuż li fih taqa’ t-tilwima fil-kawża prinċipali ma jippermettix li wieħed jifhem jekk teżistix sensiela abbużiva ta’ kuntratti ta’ xogħol għal żmien determinat. Barra minn hekk, il-Fondazzjoni tosserva li r-relazzjoni ta’ xogħol eżistenti bejnha u E. Erkut Duygu hija bbażata fuq ftehim kollettiv tax-xogħol li jipprevedi tul massimu ta’ xogħol ta’ 60 xahar, possibbiltà din li hija ammessa mill-Artikolu 19 tad-Digriet Leġiżlattiv Nru 81/2015. Għaldaqstant, il-fatt li l-klawżoli 4 u 5 tal-Ftehim qafas jistgħu jipprekludu l-leġiżlazzjoni ġenerali applikabbli għas-settur tal-fondazzjonijiet operistiċi u orkestrali huwa nieqes minn kull rilevanza għat-tilwima fil-kawża prinċipali peress li r-riskju ta’ sensiela abbużiva ta’ dan it-tip ta’ kuntratti minħabba l-assenza ta’ tul totali massimu applikabbli għar-relazzjoni ta’ xogħol li ispirat is-sentenza Sciotto fl-ebda każ ma jista’
jimmaterjalizza f’dan il-każ.
33      Sussegwentement, id-deċiżjoni tar-rinviju ma tinkludix deskrizzjoni suffiċjentement preċiża tal-kuntest ġuridiku nazzjonali li fih taqa’ din it-tilwima f’dak li jirrigwarda kemm il-ġurisprudenza kif ukoll il-leġiżlazzjoni rilevanti. Għalhekk, il-qorti tar-rinviju ma semmietx b’mod komplet il-kontenut tas-sentenzi tal-qrati supremi li hija tiċċita, u lanqas, barra minn hekk, tal-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja. Barra minn hekk, il-qorti tar-rinviju semmiet biss parzjalment l-Artikolu 29 tad-Digriet Leġiżlattiv Nru 81/2015, li l-paragrafu 4 tiegħu kien jipprevedi li dan l-artikolu japplika “[b]la ħsara għad-dispożizzjonijiet tal-Artikolu 36 tad-Digriet Leġiżlattiv Nru 165 [tat‑30 ta’ Marzu 2001, intitolat ‘Regoli ġenerali dwar l-organizzazzjoni tax-xogħol fl-amministrazzjonijiet pubbliċi’ (GURI Nru 106, tad‑9 ta’ Mejju 2001, Suppliment Ordinarju Nru 112)]”. Dan l-aħħar artikolu, kif interpretat mis-sentenzi tal-Corte suprema de cassazione (il-Qorti Suprema tal-Kassazzjoni) iċċitati mill-qorti tar-rinviju, kien applikabbli fil-mument tal-fatti inkwistjoni fil-kawża prinċipali. Skont dan l-artikolu, il-ħaddiem ikkonċernat għandu dritt għall-kumpens għad-dannu li jirriżulta mix-xogħol imwettaq bi ksur ta’ dispożizzjonijiet imperattivi relatati mal-kuntratti ta’ xogħol għal żmien determinat applikabbli f’dan is-settur kif ukoll għat-tnaqqis tal-oneru tal-prova tad-dannu mġarrab b’dan il-mod. Barra minn hekk, id-direttur tal-entità li timpjega lil dan il-ħaddiem jinżamm responsabbli għad-dannu finanzjarju kkawżat lill-Istat, fil-każ ta’ ksur intenzjonali tad-dispożizzjonijiet dwar il-kuntratti ta’ xogħol għal żmien determinat applikabbli jew fil-każ ta’ nuqqas gravi min-naħa tiegħu. Dan id-direttur huwa wkoll imċaħħad minn kull bonus marbut mar-riżultat u tali ksur jittieħed inkunsiderazzjoni fil-kuntest tat-tiġdid tal-kuntratt tiegħu.
34      Fl-aħħar nett, il-qorti tar-rinviju qiegħda titlob lill-Qorti tal-Ġustizzja evalwazzjoni ta’ kwistjoni li din tal-aħħar diġà ddeċidiet fis-sentenza Sciotto u fis-sentenza tas‑7 ta’ Marzu 2018, Santoro (C‑494/16, EU:C:2018:166).
35      F’dan ir-rigward, skont ġurisprudenza stabbilita, id-domandi dwar l-interpretazzjoni tad-dritt tal-Unjoni magħmula mill-qorti nazzjonali fil-qafas regolamentari u fattwali li hija tiddefinixxi taħt ir-responsabbiltà tagħha stess, u li l-eżattezza tiegħu ma hijiex suġġetta għall-verifika mill-Qorti tal-Ġustizzja, jibbenefikaw minn preżunzjoni ta’ rilevanza. Peress li hija biss il-qorti tar-rinviju li għandha ġurisdizzjoni sabiex tinterpreta u tapplika d-dritt nazzjonali, il-Qorti tal-Ġustizzja għandha tieħu inkunsiderazzjoni l-kuntest regolamentari li fih jaqgħu d-domandi preliminari, kif iddefinit mid-deċiżjoni tar-rinviju (ara s-sentenzi tal‑15 ta’ Mejju 2003, Salzmann, C‑300/01, EU:C:2008:283, punt 31, u tat‑28 ta’ Jannar 2025, ASG 2, C‑253/23, EU:C:2025:40, punti 56 u 57 kif ukoll il-ġurisprudenza ċċitata). Il-Qorti tal-Ġustizzja tista’ tiċħad talba mressqa minn qorti nazzjonali biss jekk ikun jidher b’mod manifest li l-interpretazzjoni mitluba tad-dritt tal-Unjoni ma għandha ebda relazzjoni mar-realtà jew mas-suġġett tat-tilwima fil-kawża prinċipali, meta l-problema tkun ta’ natura ipotetika jew inkella meta l-Qorti tal-Ġustizzja ma jkollhiex il-punti ta’ fatt u ta’ liġi neċessarji sabiex tirrispondi b’mod utli għad-domandi li jkunu sarulha (sentenzi tal‑14 ta’ Novembru 2024, S. (Bidla tal-kulleġġ ġudikanti), C‑197/23, EU:C:2024:956, punt 43, u tal‑1 ta’ Awwissu 2025, Alace u Canpelli, C‑758/24 u C‑759/24, EU:C:2025:591, punt 38 kif ukoll il-ġurisprudenza ċċitata).
36      Barra minn hekk, it-talba għal deċiżjoni preliminari għandha tissodisfa r-rekwiżiti tal-Artikolu 94 tar-Regoli tal-Proċedura tal-Qorti tal-Ġustizzja u, għalhekk, għandha tinkludi, b’mod partikolari, espożizzjoni tar-raġunijiet li wasslu lill-qorti tar-rinviju biex ikollha dubji dwar l-interpretazzjoni ta’ ċerti dispożizzjonijiet tad-dritt tal-Unjoni, kif ukoll tar-rabta li hija tistabbilixxi bejn dawn id-dispożizzjonijiet u l-leġiżlazzjoni nazzjonali applikabbli għat-tilwima fil-kawża prinċipali.
37      F’dan il-każ, il-qorti tar-rinviju ħadet pożizzjoni dwar il-klassifikazzjoni li għandha tingħata lill-kuntratti inkwistjoni fil-kawża prinċipali. Fil-fatt, minn naħa, hija rrilevat li, fil-kuntest ta’ sitwazzjoni fattwali analoga għal dik li hija adita biha fil-kawża ineżami, hija kienet irrikonoxxiet in-natura purament fittizja tal-kuntratti li kienu ġew konklużi mal-Fondazzjoni minn ħaddiema li jaħdmu għal rashom kif ukoll in-natura abbużiva tas-sensiela ta’ dawn il-kuntratti, u li tali natura ma setgħetx tiġi ssanzjonata permezz ta’ klassifikazzjoni mill-ġdid ta’ dawn il-kuntratti bħala kuntratti ta’ xogħol għal żmien indeterminat. Issa, billi enfasizzat in-natura minn tal-inqas potenzjalment fittizja u abbużiva tal-imsemmija kuntratti, dik il-qorti ppreżentat il-fatti rilevanti tat-tilwima fil-kawża prinċipali taħt ir-responsabbiltà tagħha u esponiet ir-rabta eżistenti bejn id-dispożizzjonijiet tad-dritt tal-Unjoni u l-leġiżlazzjoni nazzjonali applikabbli kif ukoll ir-relazzjoni bejn l-interpretazzjoni mitluba tad-dritt tal-Unjoni u r-realtà jew is-suġġett tat-tilwima fil-kawża prinċipali.
38      Min-naħa l-oħra, mid-deċiżjoni tar-rinviju jirriżulta li l-qorti tar-rinviju ċaħdet l-eventwali rilevanza ta’ ftehim kollettiv, imsemmi mill-Fondazzjoni bħala bażi tar-relazzjoni ta’ xogħol inkwistjoni fil-kawża prinċipali skont l-Artikolu 19 tad-Digriet Leġiżlattiv Nru 81/2015. Fil-fatt, għandu jiġi rrilevat li, minbarra l-klassifikazzjoni tal-kuntratti inkwistjoni fil-kawża prinċipali, kif imsemmija fil-punt preċedenti, il-qorti tar-rinviju semmiet l-Artikolu 29 ta’ dan id-digriet leġiżlattiv, li jipprovdi li d-dispożizzjonijiet stabbiliti fl-Artikolu 19(1) sa (3) tiegħu ma japplikawx għall-persunal artistiku u tekniku tal-fondazzjonijiet ta’ produzzjoni mużikali, bħalma hija l-Fondazzjoni.
39      Sussegwentement, billi esprimiet id-dubji li hija għandha dwar il-kompatibbiltà mal-klawżoli 4 u 5 tal-Ftehim qafas tal-leġiżlazzjoni nazzjonali applikabbli għall-fatti fil-kawża prinċipali, kif interpretata minn qorti nazzjonali suprema, il-qorti tar-rinviju semmiet ir-raġunijiet li wassluha biex ikollha dubji dwar l-interpretazzjoni ta’ dawn id-dispożizzjonijiet tad-dritt tal-Unjoni. Hija b’hekk osservat ir-rekwiżiti tal-Artikolu 94 tar-Regoli tal-Proċedura.
40      Barra minn hekk, fir-rigward tal-eżattezza jew tal-kompletezza ta’ ġurisprudenza jew ta’ leġiżlazzjoni nazzjonali ċċitata fid-deċiżjoni tar-rinviju, huwa minnu li, f’dan il-każ, il-qorti tar-rinviju ma pprovdietx riferimenti preċiżi għal dispożizzjoni nazzjonali applikabbli għat-tilwima fil-kawża prinċipali li tipprevedi, bħala miżura ta’ sanzjoni, il-possibbiltà li tiġi stabbilita r-responsabbiltà tad-diretturi fil-każ ta’ nuqqas gravi jew ta’ ksur intenzjonali tad-dispożizzjonijiet nazzjonali dwar il-kuntratti ta’ xogħol għal żmien determinat. Madankollu, għandu jiġi kkonstatat li mill-preżentazzjoni tagħha tas-sentenzi Nri 5542/2023 u 5556/2023 tal-Corte suprema di cassazione (il-Qorti Suprema tal-Kassazzjoni) jirriżulta li l-qorti tar-rinviju tqis li tali regola kienet fis-seħħ fiż-żmien tal-fatti fil-kawża prinċipali. Issa, peress li għalhekk ma huwiex eskluż li din ir-regola tagħmel parti mil-leġiżlazzjoni applikabbli għall-kuntratti ta’ xogħol inkwistjoni fil-kawża prinċipali, il-Qorti tal-Ġustizzja għandha biżżejjed punti ta’ liġi u ta’ fatt sabiex tipprovdi risposta utli lill-qorti tar-rinviju. Minn dan isegwi wkoll li d-domanda preliminari ma hijiex, f’dan ir-rigward, ta’ natura ipotetika.
41      Fl-aħħar nett, fir-rigward tal-allegazzjoni li l-Qorti tal-Ġustizzja diġà tat deċiżjoni dwar id-domanda magħmula, għandu jitfakkar li l-Artikolu 267 TFUE jagħti lill-qrati nazzjonali l-iktar possibbiltà wiesgħa sabiex jadixxu lill-Qorti tal-Ġustizzja jekk iqisu li kawża pendenti quddiemhom tqajjem kwistjonijiet li jeħtieġu interpretazzjoni tad-dispożizzjonijiet tad-dritt tal-Unjoni. Minn dan jirriżulta li l-eżistenza ta’ ġurisprudenza stabbilita dwar punt ta’ liġi tal-Unjoni, għalkemm tista’ twassal lill-Qorti tal-Ġustizzja sabiex tadotta digriet skont l-Artikolu 99 tar-Regoli tal-Proċedura tagħha, bl-ebda mod ma tista’ taffettwa l-ammissibbiltà ta’ rinviju għal deċiżjoni preliminari fil-każ li qorti nazzjonali tiddeċiedi, fil-kuntest tas-setgħa ta’ evalwazzjoni tagħha, li tadixxi lill-Qorti tal-Ġustizzja taħt dan l-Artikolu 267 (sentenza tad‑19 ta’ Ġunju 2025, Bulgarian posts, C‑785/23, EU:C:2025:462, punt 42 u l-ġurisprudenza ċċitata).
42      Fit-tieni lok, il-Gvern Taljan u l-Kummissjoni huma tal-fehma li d-domanda magħmula hija inammissibbli sa fejn tikkonċerna l-klawżola 4 tal-Ftehim qafas. Huma jsostnu li, fil-fatt, mill-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja jirriżulta li din id-dispożizzjoni ma tistax tiġi invokata fil-kuntest ta’ allegati inugwaljanzi fit-trattament li jeżistu bejn ħaddiema għal żmien determinat.
43      F’dan ir-rigward, għandu jiġi osservat li l-qorti tar-rinviju ma tqajjimx, permezz tar-rinviju għal deċiżjoni preliminari tagħha, il-kwistjoni tat-trattament sfavorevoli tal-ħaddiema għal żmien determinat meta mqabbla ma’ ħaddiema għal żmien indeterminat li jinsabu f’sitwazzjoni paragunabbli, iżda tqajjem il-kwistjoni ta’ differenza fit-trattament bejn kategoriji differenti ta’ ħaddiema għal żmien determinat skont is-settur ekonomiku li fih huma jeżerċitaw l-attività professjonali tagħhom, jiġifieri l-ħaddiema għal żmien determinat tas-settur tal-fondazzjonijiet operistiċi u orkestrali u dawk ta’ setturi oħra.
44      Issa, il-Qorti tal-Ġustizzja diġà ddeċidiet li l-eventwali differenzi fit-trattament bejn ċerti kategoriji ta’ persunal għal żmien determinat ma jaqgħux taħt il-prinċipju ta’
nondiskriminazzjoni stabbilit mill-Ftehim qafas peress li dan il-prinċipju ġie implimentat u kkonkretizzat minn dan il-ftehim biss fir-rigward tad-differenzi fit-trattament bejn il-ħaddiema għal żmien determinat u l-ħaddiema għal żmien indeterminat li jkunu jinsabu f’sitwazzjoni paragunabbli (sentenza tat‑13 ta’ Jannar 2022, MIUR u Ufficio Scolastico Regionale per la Campania, C‑282/19, EU:C:2022:3, punt 72 kif ukoll il-ġurisprudenza ċċitata).
45      Il-punt 71 tas-sentenza Sciotto, li għalih il-qorti tar-rinviju tirreferi espliċitament sabiex timmotiva d-domanda preliminari tagħha dwar l-imsemmija klawżola 4 ma jdaħħalx inkwistjoni din il-ġurisprudenza. Fil-fatt, għalkemm dan il-punt isemmi diskriminazzjoni potenzjali bejn ħaddiema għal żmien determinat tas-settur ta’ attività tal-fondazzjonijiet operistiċi u orkestrali u ħaddiema li jaqgħu taħt setturi oħra, minn dan ma jistax jiġi dedott li tali diskriminazzjoni, jekk titqies li hija stabbilita, taqa’ taħt il-klawżola 4 tal-Ftehim qafas. Fil-fatt, dan il-punt sempliċement jiddikjara li l-ħaddiema li jaqgħu taħt setturi oħra jistgħu, permezz tal-klassifikazzjoni mill-ġdid tal-kuntratt tagħhom, isiru “ħaddiema għal żmien indeterminat paragunabbli” fis-sens ta’ din il-klawżola. Mill-banda l-oħra, mill-imsemmi punt ma jirriżultax li differenza fit-trattament bejn kategoriji differenti ta’ ħaddiema għal żmien determinat skont is-settur ekonomiku li fih jeżerċitaw l-attività professjonali tagħhom taqa’ taħt din il-klawżola 4.
46      Minn dan isegwi li l-Artikolu 4 tal-Ftehim qafas ma huwiex applikabbli għat-tilwima fil-kawża prinċipali. F’dan ir-rigward, id-domanda preliminari hija inammissibbli.
Fuq il-mertu
47      Permezz tal-unika domanda tagħha, il-qorti tar-rinviju tistaqsi, essenzjalment, jekk il-klawżola 5 tal-Ftehim qafas għandhiex tiġi interpretata fis-sens li tipprekludi leġiżlazzjoni nazzjonali, kif interpretata minn qorti nazzjonali suprema, li tipprovdi li r-regoli tad-dritt ordinarju li jirregolaw ir-relazzjonijiet ta’ xogħol u li jkunu intiżi li jissanzjonaw l-użu abbużiv tal-kuntratti ta’ xogħol għal żmien determinat suċċessivi permezz tal-klassifikazzjoni mill-ġdid awtomatika ta’ tali kuntratti bħala kuntratt ta’ xogħol għal żmien indeterminat ma humiex applikabbli għas-settur ta’ attività tal-fondazzjonijiet operistiċi u orkestrali, u li tipprevedi, bħala miżuri ta’ sanzjoni tal-użu ta’ sensiela abbużiva ta’ kuntratti ta’ xogħol għal żmien determinat f’dan is-settur, minn naħa, il-possibbiltà li jingħata ammont minimu bħala kumpens għad-dannu mġarrab, li l-prova tiegħu tista’ tiġi prodotta permezz ta’ preżunzjoni, bla ħsara għall-kisba ta’ kumpens għal dannu ikbar, u, min-naħa l-oħra, il-possibbiltà li tiġi stabbilita r-responsabbiltà tad-diretturi ta’ dawn il-fondazzjonijiet fil-każ ta’ nuqqas gravi jew ta’ ksur intenzjonali tal-leġiżlazzjoni nazzjonali dwar dawn il-kuntratti.
48      Skont ġurisprudenza stabbilita, il-klawżola 5 tal-Ftehim qafas tikkonċerna miżuri intiżi li jiġi evitat l-abbuż li jirriżulta mill-użu ta’ kuntratti jew ta’ relazzjonijiet ta’ xogħol għal żmien determinat suċċessivi. Din il-klawżola ma tipprevedix sanzjonijiet speċifiċi fil-każ li jiġu kkonstatati abbużi. F’tali każ, huma l-awtoritajiet nazzjonali li għandhom jadottaw miżuri li għandhom ikunu ta’ natura mhux biss proporzjonali, iżda wkoll effettivi u dissważivi biżżejjed sabiex jiggarantixxu l-effettività sħiħa tar-regoli adottati skont il-Ftehim qafas (sentenzi tat‑8 ta’ Mejju 2019, Rossato u Conservatorio di Musica F.A.Bonporti, C‑494/17, EU:C:2019:387, punt 27 u l-ġurisprudenza ċċitata, kif ukoll tat‑13 ta’ Ġunju 2024, DG de la Función Pública, Generalitat de Catalunya et Departamento de Justicia de la Generalitat de Catalunya, C‑331/22 u C‑332/22, EU:C:2024:496, punt 67 u l-ġurisprudenza ċċitata).
49      Minn dan isegwi li, meta jkun sar użu abbużiv minn kuntratti jew minn relazzjonijiet ta’ xogħol għal żmien determinat suċċessivi, għandha tkun tista’ tiġi applikata miżura li tagħti garanziji effettivi u ekwivalenti ta’ protezzjoni tal-ħaddiema sabiex dan l-abbuż jiġi ssanzjonat b’mod xieraq u sabiex jitħassru l-konsegwenzi tal-ksur tad-dritt tal-Unjoni. Fil-fatt, skont l-ewwel paragrafu tal-Artikolu 2 tad-Direttiva 1999/70, li magħha huwa anness il-Ftehim qafas, l-Istati Membri għandhom “jieħdu xi miżuri neċessarji sabiex ikunu jistgħu f’kull ħin ikunu f’posizzjoni li jiggarantixxu r-riżultati imposti b’din id-Direttiva” (sentenza tat‑13 ta’ Ġunju 2024, DG de la Función Pública, Generalitat de Catalunya u Departamento de Justicia de la Generalitat de Catalunya, C‑331/22 u C‑332/22, EU:C:2024:496, punt 69).
50      F’dan ir-rigward, għandu jitfakkar, qabelxejn, li skont ġurisprudenza stabbilita t-trasformazzjoni ta’ kuntratti ta’ xogħol għal żmien determinat suċċessivi f’kuntratti ta’ xogħol għal żmien indeterminat ma hijiex obbligatorja fil-każ ta’ użu abbużiv ta’ dawn l-ewwel kuntratti (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tat‑22 ta’ Frar 2024, Consejería de Presidencia, Justicia e Interior de la Comunidad de Madrid et, C‑59/22, C‑110/22 u C‑159/22, EU:C:2024:149, punt 124 kif ukoll il-ġurisprudenza ċċitata). B’mod partikolari, il-Qorti tal-Ġustizzja kkunsidrat, fir-rigward ta’ leġiżlazzjoni nazzjonali applikabbli għas-settur tal-fondazzjonijiet operistiċi u orkestrali, li l-Ftehim qafas ma jistabbilixxix obbligu ġenerali għall-Istati Membri li jipprevedu tali trasformazzjoni (ara, f’dan is-sens, is-sentenza Sciotto, punt 59).
51      Għandu jitfakkar ukoll li l-klawżola 5 tal-Ftehim qafas ma tipprekludix, fiha nnifisha, li Stat Membru jirriżerva eżitu differenti għall-abbuż ta’ użu ta’ kuntratti jew ta’ relazzjonijiet ta’ xogħol għal żmien determinat suċċessivi, skont jekk l-imsemmija kuntratti jew relazzjonijiet ikunx ġew konklużi ma’ persuna li timpjega li tappartjeni għas-settur privat jew ma’ persuna li timpjega li taqa’ taħt is-settur pubbliku (sentenza tas‑7 ta’ Marzu 2018, Santoro, C‑494/16, EU:C:2018:166, punt 42).
52      Bl-istess mod, l-applikazzjoni ta’ regoli differenti għal settur ta’ ekonomija speċifiku minħabba partikolaritajiet li jikkaratterizzawh ma hijiex, a priori, ipprojbita (ara, f’dan is-sens, is-sentenza Sciotto, punti 46 sa 48). F’dan il-kuntest, barra minn hekk, jista’ jsir riferiment għall-punt 8 tal-Kunsiderazzjonijiet ġenerali tal-Ftehim qafas, li jipprovdi li l-kuntratti ta’ xogħol għal żmien determinat huma karatteristika tal-impjieg f’ċerti setturi, okkupazzjonijiet u attivitajiet u jistgħu jkunu utli kemm għall-ħaddiema u kemm għall-persuni li jimpjegaw.
53      Minn dan isegwi li l-klawżola 5 tal-Ftehim qafas ma tipprekludix, bħala prinċipju, leġiżlazzjoni nazzjonali, bħal dik inkwistjoni fil-kawża prinċipali, li tipprojbixxi, fis-settur speċifiku tal-fondazzjonijiet operistiċi u orkestrali, klassifikazzjoni mill-ġdid awtomatika ta’ kuntratt ta’ xogħol għal żmien determinat bħala kuntratt ta’ xogħol għal żmien indeterminat fil-każ ta’ użu abbużiv tal-ewwel wieħed minn dawn il-kuntratti.
54      Madankollu, skont il-ġurisprudenza ċċitata fil-punti 48 u 49 ta’ din is-sentenza, għandu jiġi rrilevat li, sabiex leġiżlazzjoni nazzjonali li tipprojbixxi, fis-settur tal-fondazzjonijiet operistiċi u orkestrali, li l-użu abbużiv ta’ kuntratti ta’ xogħol għal żmien determinat suċċessivi jiġi ssanzjonat permezz tat-trasformazzjoni tagħhom f’kuntratt ta’ xogħol għal żmien indeterminat, tkun tista’ titqies li hija konformi mal-Ftehim qafas, l-ordinament ġuridiku intern tal-Istat Membru kkonċernat għandu jinkludi, f’dan is-settur, miżura effettiva oħra sabiex jiġi evitat u, jekk ikun il-każ, issanzjonat l-użu abbużiv ta’ kuntratti ta’ xogħol għal żmien determinat suċċessivi (ara, f’dan is-sens, is-sentenzi Sciotto, punt 60, u tat‑22 ta’ Frar 2024, Consejería de Presidencia, Justicia e Interior de la Comunidad de Madrid et, C‑59/22, C‑110/22 u C‑159/22, EU:C:2024:149, punt 127 kif ukoll il-ġurisprudenza ċċitata).
55      Issa, peress li ma hijiex il-Qorti tal-Ġustizzja li għandha tagħti deċiżjoni dwar l-interpretazzjoni ta’ leġiżlazzjoni jew ta’ ġurisprudenza nazzjonali, il-kompitu li jiġi evalwat jekk id-dritt intern jipprevedix tali miżura jaqa’ fuq il-qrati nazzjonali kompetenti (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tat‑13 ta’ Ġunju 2024, DG de la Función Pública, Generalitat de Catalunya u Departamento de Justicia de la Generalitat de Catalunya, C‑331/22 u C‑332/22, EU:C:2024:496, punt 70 kif ukoll il-ġurisprudenza ċċitata).
56      B’dan premess, il-Qorti tal-Ġustizzja, meta tagħti deċiżjoni dwar rinviju għal deċiżjoni preliminari, tista’, jekk ikun il-każ, tagħmel preċiżazzjonijiet intiżi sabiex jiggwidaw lill-qorti nazzjonali fl-evalwazzjoni tagħha tal-leġiżlazzjoni inkwistjoni fit-tilwima pendenti quddiemha (sentenza tat‑8 ta’ Mejju 2019, Rossato u Conservatorio di Musica F.A. Bonporti, C‑494/17, EU:C:2019:387, punt 29 kif ukoll il-ġurisprudenza ċċitata).
57      F’dan il-każ, il-qorti tar-rinviju ssemmi, fid-domanda preliminari tagħha, leġiżlazzjoni nazzjonali li tipprevedi, bħala miżuri ta’ sanzjoni tal-użu abbużiv tal-kuntratti ta’ xogħol għal żmien determinat suċċessivi, żewġ miżuri distinti, jiġifieri, minn naħa, il-possibbiltà li jinkiseb kumpens għad-dannu mġarrab u, min-naħa l-oħra, il-possibbiltà li tiġi stabbilita r-responsabbiltà tad-diretturi tal-fondazzjoni operistika jew orkestrali kkonċernata, fil-każ ta’ nuqqas gravi jew ta’ ksur intenzjonali min-naħa tagħhom tal-leġiżlazzjoni nazzjonali dwar il-kuntratti ta’ xogħol għal żmien determinat.
58      Fir-rigward, fl-ewwel lok, tal-kumpens li jista’ jinkiseb mill-ħaddiem, mid-deċiżjoni tar-rinviju jirriżulta li l-leġiżlazzjoni applikabbli għall-kuntratti ta’ xogħol inkwistjoni fil-kawża prinċipali, kif interpretata mill-Corte suprema di cassazione (il-Qorti Suprema tal-Kassazzjoni), tipprevedi l-kumpens għad-dannu mġarrab, li jikkostitwixxi dannu preżunt u ddeterminat b’riferiment għal ammont minimu u ammont massimu, bla ħsara għall-possibbiltà li tiġi prodotta l-prova tal-eżistenza ta’ dannu ikbar. Il-qorti tar-rinviju tirrileva f’dan il-kuntest li d-dritt nazzjonali jiggarantixxi l-għoti ta’ kumpens minimu ta’ bejn 2.5 xhur u 12-il xahar paga.
59      F’dan ir-rigward, għandu jitqies, l-ewwel nett, li tali leġiżlazzjoni, li tipprevedi l-kumpens tal-ħaddiem vittma għal dannu stabbilit bi preżunzjoni, bla ħsara għall-possibbiltà li tiġi prodotta l-prova tal-eżistenza ta’ dannu ikbar, tista’ tikkostitwixxi miżura effettiva sabiex jiġi ssanzjonat l-użu abbużiv ta’ kuntratti ta’ xogħol għal żmien determinat suċċessivi. F’dan il-kuntest, il-Qorti tal-Ġustizzja diġà qieset li, fid-dawl tad-diffikultajiet inerenti għat-turija tal-eżistenza ta’ telf ta’
opportunità, jista’ jissodisfa r-rekwiżit ta’ effettività mekkaniżmu ta’ preżunzjoni intiż li jiggarantixxi lill-ħaddiem li jkun ġarrab, minħabba l-użu abbużiv ta’ kuntratti għal żmien determinat suċċessivi, telf ta’ opportunitajiet ta’ impjieg, il-possibbiltà li jitħassru l-konsegwenzi ta’ tali ksur tad-dritt tal-Unjoni (sentenza tas‑7 ta’ Marzu 2018, Santoro, C‑494/16, EU:C:2018:166, punt 50).
60      B’dan premess, il-limiti stabbiliti minn din il-leġiżlazzjoni nazzjonali għall-possibbiltà li jintużaw kuntratti ta’ xogħol għal żmien determinat f’termini ta’ tul massimu jew ta’ tul massimu totali ma jirriżultawx mid-deċiżjoni tar-rinviju. Fil-fatt, skont il-leġiżlazzjoni nazzjonali applikabbli ratione temporis għall-kuntratti inkwistjoni fil-kawża prinċipali, kif iċċitata mill-qorti tar-rinviju, l-Artikoli 19 sa 21 tad-Digriet Leġiżlattiv Nru 81/2015, u tad-Digriet Leġiżlattiv Nru 81/2015, kif emendat, li kienu jipprevedu, rispettivament, il-limitu ta’ tul ta’ kuntratt ta’ xogħol għal żmien determinat u l-kundizzjonijiet ta’ estensjoni tat-tul tal-kuntratt għal żmien determinat ma jistgħux ikunu applikabbli għall-fondazzjonijiet operistiċi u orkestrali.
61      Issa, kif irrilevat il-Kummissjoni, f’kuntest leġiżlattiv li ma jimponix limiti ta’ tul, u lanqas kundizzjonijiet għat-tiġdid jew għall-estensjonijiet tal-kuntratti ta’ xogħol għal żmien determinat, in-natura abbużiva ta’ użu ta’ tali kuntratti tibqa’ diffiċli li tiġi pprovata, filwaqt li t-turija tagħha hija neċessarja sabiex ikun jista’ jintalab il-kumpens għad-dannu. Minn dan isegwi li l-iffissar ta’ dawn il-limiti u kundizzjonijiet, kif jirriżulta mid-Digriet Liġi Nru 59, li madankollu ma huwiex applikabbli ratione temporis għat-tilwima fil-kawża prinċipali, jista’ jikkontribwixxi, fil-parti l-kbira, għall-effettività tar-regoli li jipprevedu tnaqqis tal-prova ta’ dan id-dannu u, għaldaqstant, għal dik tal-miżura ta’ protezzjoni tal-ħaddiem vittma ta’ użu abbużiv ta’ sensiela ta’ kuntratti ta’ xogħol għal żmien determinat.
62      It-tieni nett, fir-rigward tal-kalkolu tal-ammont tal-kumpens, il-Qorti tal-Ġustizzja diġà kellha l-okkażjoni tiddeċiedi li l-prinċipju ta’ kumpens sħiħ tad-dannu mġarrab u l-prinċipju ta’ proporzjonalità jimponu fuq l-Istati Membri li jipprevedu, f’każ bħal dak fil-kawża prinċipali, kumpens adegwat, li jaqbeż kumpens purament simboliku, mingħajr madankollu ma jmur lil hinn minn kumpens sħiħ (sentenza tat‑13 ta’ Ġunju 2024, DG de la Función Pública, Generalitat de Catalunya u Departamento de Justicia de la Generalitat de Catalunya, C‑331/22 u C‑332/22, EU:C:2024:496, punt 83).
63      F’dan ir-rigward, mill-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja għandu jiġi dedott li miżura nazzjonali li tiffissa limitu massimu għall-kumpens li jista’ jingħata f’każ bħal dak fil-kawża prinċipali la tista’ tippermetti kumpens proporzjonat u effettiv f’sitwazzjonijiet ta’ abbuż li jaqbżu ċertu tul ta’ żmien f’termini ta’ snin u lanqas ma tista’ tippermetti kumpens adegwat u sħiħ għad-danni li jirriżultaw minn tali abbużi (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tat‑13 ta’ Ġunju 2024, DG de la Función Pública, Generalitat de Catalunya u Departamento de Justicia de la Generalitat de Catalunya, C‑331/22 u C‑332/22, EU:C:2024:496, punt 81). Fil-fatt, kif osservat il-Kummissjoni, miżura li tipprevedi tali limitu massimu tal-ammont tal-kumpens li jista’ jingħata ma jkollhiex effett dissważiv għal persuna li timpjega ladarba jintlaħaq l-ammont massimu ta’ kumpens.
64      F’dan il-każ, kif issemma fil-punt 58 ta’ din is-sentenza, mid-deċiżjoni tar-rinviju jirriżulta li l-leġiżlazzjoni nazzjonali applikabbli għall-kuntratti ta’ xogħol inkwistjoni fil-kawża prinċipali, kif interpretata mill-Corte suprema di cassazione (il-Qorti Suprema tal-Kassazzjoni), minn naħa, tiggarantixxi l-għoti ta’
allowance minima, li tammonta għal ammont ta’ bejn 2.5 xhur u 12-il xahar paga, u, min-naħa l-oħra, ma tidhirx li tipprevedi limitu massimu, sa fejn huwa possibbli għall-ħaddiem li jipproduċi l-prova ta’ dannu ikbar.
65      Sa fejn din il-leġiżlazzjoni tippermetti lill-qorti nazzjonali tagħti kumpens adegwat u sħiħ għad-dannu mġarrab, inkwantu tippermetti li jinqabeż l-ammont minimu previst fil-każ fejn jiġi stabbilit li d-dannu huwa ikbar, l-imsemmija leġiżlazzjoni tista’ titqies li hija miżura proporzjonata u, għaldaqstant, effettiva sabiex jiġi ssanzjonat l-użu abbużiv ta’ kuntratti ta’ xogħol għal żmien determinat suċċessivi. Barra minn hekk, l-assenza ta’ limitu massimu tista’ tikkontribwixxi għan-natura dissważiva ta’ din il-miżura peress li tista’ tħeġġeġ lill-persuni li jimpjegaw jillimitaw l-użu ta’ kuntratti ta’ xogħol għal żmien determinat suċċessivi, josservaw it-tul massimu ta’ dawn il-kuntratti u jtemmu t-tiġdid jew l-estensjonijiet li jaqbżu dan it-tul.
66      Barra minn hekk, peress li n-natura proporzjonata u dissważiva ta’ tali kumpens tiddependi mill-karatteristiċi speċifiċi tal-każ konkret li l-qorti nazzjonali jkollha tieħu konjizzjoni tiegħu, għandu jiġi rrilevat, f’dan il-kuntest, li l-Kummissjoni osservat li l-leġiżlatur Taljan emenda, matul is-sena 2024, l-Artikolu 36(5) tad-Digriet Leġiżlattiv Nru 165, tat-30 ta’ Marzu 2001, li jidher li wassal għal żieda fl-ammont tal-kumpens li jista’ jingħata fil-każ ta’ użu abbużiv ta’ kuntratti ta’ xogħol għal żmien determinat suċċessivi. Fil-fatt, il-ħaddiem vittma ta’ tali użu abbużiv jidher li għandu dritt għal kumpens ta’ bejn 4 u 24 pagament mensili ekwivalenti għall-aħħar remunerazzjoni ta’ referenza, bla ħsara għad-dritt ta’ dan il-ħaddiem li jipprova li ġarrab dannu ikbar. F’dan il-kuntest, din l-istituzzjoni għamlet riferiment ukoll għal sentenza tat-Tribunale ordinario di
Cuneo (il-Qorti Distrettwali ta’
Cuneo, l-Italja), tal‑24 ta’ Settembru 2024, li tissanzjona, permezz tal-applikazzjoni tal-ammonti ffissati minn din id-dispożizzjoni, kif emendata, b’mod partikolari fatti li seħħew qabel id-dħul fis-seħħ tagħha.
67      Fit-tieni lok, sa fejn il-leġiżlazzjoni applikabbli għall-kuntratti ta’ xogħol inkwistjoni fil-kawża prinċipali, kif interpretata mill-Corte suprema di cassazione (il-Qorti Suprema tal-Kassazzjoni), tipprevedi wkoll, minbarra l-possibbiltà li jinkiseb kumpens għad-dannu mġarrab, regola li tipprovdi li r-responsabbiltà tad-direttur jew tad-diretturi tal-fondazzjoni operistika jew orkestrali kkonċernata tista’ tiġi stabbilita għad-dannu finanzjarju kkawżat lill-Istat minħabba l-ksur tad-dispożizzjonijiet dwar il-kuntratti ta’ xogħol għal żmien determinat applikabbli f’dan is-settur, meta dan il-ksur ikun ta’ natura intenzjonali jew jirriżulta minn nuqqas gravi ta’ dan id-direttur jew ta’ dawn id-diretturi – kwistjoni din li għandha tiġi vverifikata mill-qorti tar-rinviju fid-dawl ta’ dak li ġie rrilevat fil-punt 40 ta’ din is-sentenza –, għandu jiġi rrilevat li l-Qorti tal-Ġustizzja diġà ddeċidiet li l-fatt li l-leġiżlazzjoni nazzjonali tobbliga lill-amministrazzjonijiet jirkupraw f’tali każ, mingħand id-diretturi responsabbli, is-somom imħallsa lill-ħaddiema bħala kumpens għad-dannu mġarrab minħabba ksur ta’ dawn id-dispożizzjonijiet, tikkostitwixxi biss miżura waħda fost oħrajn intiżi sabiex jipprevjenu u jissanzjonaw l-użu abbużiv ta’ kuntratti ta’ xogħol għal żmien determinat u li hija l-qorti tar-rinviju li għandha tivverifika jekk l-invokazzjoni ta’ din ir-responsabbiltà hijiex ta’ natura suffiċjentement effettiva u dissważiva sabiex tiġi ggarantita l-effettività sħiħa tar-regoli adottati skont il-Ftehim qafas (sentenza Sciotto, punt 63).
68      Jekk ikun il-każ, il-qorti tar-rinviju għandha tieħu inkunsiderazzjoni, meta tevalwa din in-natura, iċ-ċirkustanza, allegata mill-Fondazzjoni u mill-Gvern Taljan, u suġġetta wkoll għal verifika minn dik il-qorti, li l-leġiżlazzjoni applikabbli għall-kuntratti ta’ xogħol inkwistjoni fil-kawża prinċipali tipprevedi, minbarra l-imsemmija possibbiltà li tiġi stabbilita r-responsabbiltà personali tad-direttur għad-dannu finanzjarju kkawżat lill-Istat, ir-rifjut tal-għoti ta’ kull bonus marbut mar-riżultat favur dan id-direttur u/jew il-fatt li din ir-responsabbiltà tittieħed inkunsiderazzjoni fil-kuntest tat-tiġdid tal-kuntratt tal-imsemmi direttur. Fil-fatt, tali miżuri jikkostitwixxu miżuri anċillari li jista’ jkollhom effett dissważiv sinjifikattiv, minħabba l-effetti negattivi li jistgħu jwasslu għalihom fil-każ ta’ użu abbużiv ta’ sensiela ta’ kuntratti ta’ xogħol għal żmien determinat fuq il-karriera professjonali u, jekk ikun il-każ, fuq il-patrimonju personali tad-direttur responsabbli għal tali abbuż.
69      Fl-aħħar nett, għandu jiġi rrilevat li, fil-każ li l-qorti tar-rinviju tikkunsidra li l-miżuri sabiex jiġi ssanzjonat l-użu abbużiv ta’ kuntratti jew ta’ relazzjonijiet ta’ xogħol għal żmien determinat suċċessivi previsti mil-leġiżlazzjoni applikabbli għall-kuntratti ta’ xogħol inkwistjoni fil-kawża prinċipali, kif interpretata mill-Corte suprema di cassazione (il-Qorti Suprema tal-Kassazzjoni), ma jistgħux jiġu kklassifikati bħala miżuri effettivi fis-sens tal-ġurisprudenza ċċitata fil-punt 54 ta’ din is-sentenza, dik il-qorti għandha tiżgura, sa fejn ikun possibbli, li tagħti lid-dritt nazzjonali interpretazzjoni li tiżgura l-effettività sħiħa tad-Direttiva 1999/70 u li twassal għal soluzzjoni konformi mal-għan imfittex minnha.
70      F’dan il-kuntest, għandu jitfakkar li l-klawżola 5 tal-Ftehim qafas ma hijiex inkundizzjonata u preċiża biżżejjed sabiex ikollha effett dirett. Issa, tali dispożizzjoni, li ma jkollhiex effett dirett, ma tistax tiġi invokata, bħala tali, minn individwu quddiem qorti nazzjonali fil-kuntest ta’ tilwima, li taqa’ taħt id-dritt tal-Unjoni, sabiex tiġi eskluża l-applikazzjoni ta’ dispożizzjoni tad-dritt nazzjonali li tmur kontriha (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tat‑3 ta’ Ġunju 2021, Instituto Madrileño de Investigación y Desarrollo Rural, Agrario y Alimentario, C‑726/19, EU:C:2021:439, punti 79 u 80 kif ukoll il-ġurisprudenza ċċitata).
71      Madankollu, minn ġurisprudenza stabbilita jirriżulta li, meta japplikaw id-dritt intern, il-qrati nazzjonali huma obbligati jinterpretawh, sa fejn ikun possibbli, fid-dawl tat-test u tal-għan tad-direttiva kkonċernata sabiex jintlaħaq ir-riżultat previst minnha u, għaldaqstant, sabiex jikkonformaw ruħhom mat-tielet paragrafu tal-Artikolu 288 TFUE. L-obbligu għall-qorti nazzjonali li tirreferi għall-kontenut ta’ direttiva meta tinterpreta u tapplika d-dispożizzjonijiet rilevanti tad-dritt intern huwa limitat mill-prinċipji ġenerali tad-dritt, b’mod partikolari, mill-prinċipji ta’ ċertezza legali u ta’
nonretroattività, u ma jistax iservi ta’ bażi għal interpretazzjoni contra legem tad-dritt nazzjonali (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tat‑13 ta’ Ġunju 2024, DG de la Función Pública, Generalitat de Catalunya u Departamento de Justicia de la Generalitat de Catalunya, C‑331/22 u C‑332/22, EU:C:2024:496, punti 102 sa 104 kif ukoll il-ġurisprudenza ċċitata).
72      B’dan premess, f’sitwazzjoni bħal din, hija l-qorti nazzjonali li għandha tagħmel dak kollu li jaqa’ taħt il-kompetenza tagħha, billi tieħu inkunsiderazzjoni d-dritt intern kollu u billi tapplika metodi ta’ interpretazzjoni rrikonoxxuti minnu, sabiex tagħti lid-dispożizzjonijiet rilevanti ta’ dan id-dritt intern, sa fejn ikun possibbli, interpretazzjoni konformi mal-klawżola 5 tal-Ftehim qafas u applikazzjoni tal-imsemmi dritt li jkunu ta’ natura li jissanzjonaw debitament użu abbużiv ta’ kuntratti ta’ xogħol għal żmien determinat suċċessivi u li jħassru l-konsegwenzi tal-ksur tad-dritt tal-Unjoni, sabiex tiġi ggarantita l-effettività sħiħa tad-Direttiva 1999/70 u sabiex tinstab soluzzjoni konformi mal-għan imfittex minnha (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tat‑13 ta’ Ġunju 2024, DG de la Función Pública, Generalitat de Catalunya u Departamento de Justicia de la Generalitat de Catalunya, C‑331/22 u C‑332/22, EU:C:2024:496, punti 105 u 107).
73      Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti, ir-risposta li għandha tingħata għad-domanda preliminari għandha tkun li l-klawżola 5 tal-Ftehim qafas għandha tiġi interpretata fis-sens li tipprekludi leġiżlazzjoni nazzjonali, kif interpretata minn qorti nazzjonali suprema, li tipprovdi li r-regoli tad-dritt ordinarju li jirregolaw ir-relazzjonijiet ta’ xogħol u li jkunu intiżi li jissanzjonaw l-użu abbużiv tal-kuntratti ta’ xogħol għal żmien determinat suċċessivi permezz tal-klassifikazzjoni mill-ġdid awtomatika ta’ tali kuntratti bħala kuntratt ta’ xogħol għal żmien indeterminat ma humiex applikabbli għas-settur ta’ attività tal-fondazzjonijiet operistiċi u orkestrali, u li tipprevedi, bħala miżuri ta’ sanzjoni tal-użu ta’ sensiela abbużiva ta’ kuntratti ta’ xogħol għal żmien determinat f’dan is-settur, minn naħa, il-possibbiltà li jingħata ammont minimu bħala kumpens għad-dannu mġarrab, li l-prova tiegħu tista’ tiġi prodotta permezz ta’ preżunzjoni, bla ħsara għall-kisba ta’ kumpens għal dannu ikbar, u, min-naħa l-oħra, il-possibbiltà li tiġi stabbilita r-responsabbiltà tad-diretturi ta’ dawn il-fondazzjonijiet fil-każ ta’ nuqqas gravi jew ta’ ksur intenzjonali min-naħa tagħhom tal-leġiżlazzjoni nazzjonali dwar dawn il-kuntratti, kemm-il darba dawn il-miżuri jippermettu li jiġi ssanzjonat b’mod effettiv l-abbuż ikkonstatat, kwistjoni din li għandha tiġi evalwata mill-qorti nazzjonali. Jekk dik il-qorti tqis li dawn il-miżuri ma jippermettux li jiġi ssanzjonat b’tali mod l-użu abbużiv ta’ kuntratti ta’ xogħol għal żmien determinat fis-settur ta’ attività tal-fondazzjonijiet operistiċi u orkestrali, hija għandha tinterpreta, sa fejn ikun possibbli, id-dritt nazzjonali tagħha b’mod konformi ma’ din il-klawżola sabiex tiggarantixxi l-effettività sħiħa tad-Direttiva 1999/70 u sabiex tasal għal soluzzjoni konformi mal-għan imfittex minnha.
Fuq l-ispejjeż
74      Peress li l-proċedura għandha, fir-rigward tal-partijiet fil-kawża prinċipali, in-natura ta’ kwistjoni mqajma quddiem il-qorti tar-rinviju, hija dik il-qorti li għandha tiddeċiedi fuq l-ispejjeż. L-ispejjeż sostnuti għas-sottomissjoni tal-osservazzjonijiet lill-Qorti tal-Ġustizzja, barra dawk tal-imsemmija partijiet, ma jistgħux jitħallsu lura.
Għal dawn il-motivi, Il-Qorti tal-Ġustizza (L-Għaxar Awla) taqta’ u tiddeċiedi:
Il-klawżola 5 tal-Ftehim qafas dwar xogħol għal terminu fiss, konkluż fit‑18 ta’ Marzu 1999, li jinsab fl-Anness tad-Direttiva tal-Kunsill 1999/70/KE tat‑28 ta’ Ġunju 1999 dwar il-ftehim qafas dwar xogħol għal żmien fiss konkluż mill-ETUC, mill-UNICE u miċ-CEEP,
għandha tiġi interpretata fis-sens li:
tipprekludi leġiżlazzjoni nazzjonali, kif interpretata minn qorti nazzjonali suprema, li tipprovdi li r-regoli tad-dritt ordinarju li jirregolaw ir-relazzjonijiet ta’ xogħol u li jkunu intiżi li jissanzjonaw l-użu abbużiv tal-kuntratti ta’ xogħol għal żmien determinat suċċessivi permezz tal-klassifikazzjoni mill-ġdid awtomatika ta’ tali kuntratti bħala kuntratt ta’ xogħol għal żmien indeterminat ma humiex applikabbli għas-settur ta’ attività tal-fondazzjonijiet operistiċi u orkestrali, u li tipprevedi, bħala miżuri ta’ sanzjoni tal-użu ta’ sensiela abbużiva ta’ kuntratti ta’ xogħol għal żmien determinat f’dan is-settur, minn naħa, il-possibbiltà li jingħata ammont minimu bħala kumpens għad-dannu mġarrab, li l-prova tiegħu tista’ tiġi prodotta permezz ta’ preżunzjoni, bla ħsara għall-kisba ta’ kumpens għal dannu ikbar, u, min-naħa l-oħra, il-possibbiltà li tiġi stabbilita r-responsabbiltà tad-diretturi ta’ dawn il-fondazzjonijiet fil-każ ta’ nuqqas gravi jew ta’ ksur intenzjonali min-naħa tagħhom tal-leġiżlazzjoni nazzjonali dwar dawn il-kuntratti, kemm-il darba dawn il-miżuri jippermettu li jiġi ssanzjonat b’mod effettiv l-abbuż ikkonstatat, kwistjoni din li għandha tiġi evalwata mill-qorti nazzjonali. Jekk dik il-qorti tqis li dawn il-miżuri ma jippermettux li jiġi ssanzjonat b’tali mod l-użu abbużiv ta’ kuntratti ta’ xogħol għal żmien determinat fis-settur ta’ attività tal-fondazzjonijiet operistiċi u orkestrali, hija għandha tinterpreta, sa fejn ikun possibbli, id-dritt nazzjonali tagħha b’mod konformi ma’ din il-klawżola sabiex tiggarantixxi l-effettività sħiħa tad-Direttiva 1999/70 u sabiex tasal għal soluzzjoni konformi mal-għan imfittex minnha.
Firem
*            Lingwa tal-kawża: it-Taljan.