62019CC0811
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ
MICHAL BOBEK
της 4ης Μαρτίου 2021 (
1
)
Συνεκδικαζόμενες υποθέσεις C‑811/19 και C‑840/19
Ministerul Public – Parchetul de pe lângă Înalta Curte de Casaţie şi Justiţie – Direcţia Naţională Anticorupţie
κατά
FQ,
GP,
HO,
IN,
παρισταμένου του:
JM
και
Ministerul Public – Parchetul de pe lângă Înalta Curte de Casație și Justiție – Direcția Națională Anticorupție
κατά
NC
[αιτήσεις του Înalta Curte de Casaţie şi Justiţie(Ανωτάτου Ακυρωτικού Δικαστηρίου, Ρουμανία)για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως]
«Προδικαστική παραπομπή – Προστασία των οικονομικών συμφερόντων της Ένωσης – Άρθρο 325, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ – Ποινική διαδικασία η οποία αφορά διαφθορά – Έργα μερικώς χρηματοδοτούμενα με ευρωπαϊκούς πόρους – Εθνική νομοθεσία η οποία προβλέπει απαίτηση περί ειδικεύσεως για τους δικαστικούς σχηματισμούς που επιλαμβάνονται υποθέσεων διαφθοράς – Απόφαση συνταγματικού δικαστηρίου που διατάσσει την επανεξέταση σε πρώτο βαθμό δικαστικών αποφάσεων εκδοθεισών από μη ειδικευμένους δικαστικούς σχηματισμούς – Δικαίωμα σε δικαστήριο που έχει προηγουμένως συσταθεί νομίμως – Άρθρο 47, δεύτερο εδάφιο, του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης – Ανεξαρτησία της δικαιοσύνης – Άρθρο 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ – Υπεροχή του δικαίου της Ένωσης – Πειθαρχικές διαδικασίες κατά δικαστικών λειτουργών»
I. Εισαγωγή
1.
Είναι συμβατή με το δίκαιο της Ένωσης απόφαση εθνικού συνταγματικού δικαστηρίου με την οποία διαπιστώνεται παράβαση εκ μέρους του ανωτάτου εθνικού δικαστηρίου της εκ του νόμου υποχρεώσεώς του να συγκροτεί σχηματισμούς απαρτιζόμενους από ειδικευμένους δικαστές για την εξέταση σε πρώτο βαθμό αδικημάτων διαφθοράς, η οποία έχει ως αποτέλεσμα την επανεξέταση υποθέσεων που έχουν ήδη κριθεί, οι οποίες αφορούν διαφθορά που συνδέεται με τη διαχείριση πόρων της Ένωσης;
2.
Αυτό είναι, κατ’ ουσίαν, το ζήτημα που εγείρεται ενώπιον του Δικαστηρίου με τις υπό κρίση υποθέσεις. Στο πλαίσιο των πραγματικών αυτών περιστατικών, το αιτούν δικαστήριο ζητεί να διευκρινιστεί αν το άρθρο 325, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, καθώς και η αρχή της ανεξαρτησίας της δικαιοσύνης, η οποία κατοχυρώνεται στο άρθρο 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ και στο άρθρο 47 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (στο εξής: Χάρτης), αντιτίθενται στην έκδοση της εν λόγω συνταγματικής αποφάσεως. Με τις υπό κρίση υποθέσεις εγείρεται επίσης το ζήτημα αν το άρθρο 47, δεύτερο εδάφιο, του Χάρτη περιλαμβάνει απαίτηση περί ειδικεύσεως των δικαστών.
3.
Αρκετά από τα ζητήματα που εγείρονται στο πλαίσιο των υπό κρίση υποθέσεων συμπίπτουν με τα ζητήματα που έχουν ήδη εξετασθεί στις παράλληλες συνεκδικαζόμενες υποθέσεις C‑357/19 και C‑547/19, Euro Box Promotion κ.λπ., επί των οποίων αναπτύσσω σήμερα χωριστές προτάσεις (
2
). Οι υπό κρίση υποθέσεις εμφανίζουν επίσης αρκετά κοινά στοιχεία με άλλες (πολυάριθμες) αιτήσεις προδικαστικών αποφάσεων οι οποίες υποβλήθηκαν στο Δικαστήριο από διάφορα δικαστήρια της Ρουμανίας κατά τη διάρκεια του έτους 2019, ως προς τις οποίες έχω εκδώσει τις (βασικές) προτάσεις στην υπόθεση Asociaţia Forumul Judecătorilor din România κ.λπ. (
3
). Στον βαθμό που τα ζητήματα που εγείρονται από τις υπό κρίση υποθέσεις καλύπτονται ήδη από τις ανωτέρω προτάσεις, θα στηριχθώ στην ανάλυση που έχω ήδη πραγματοποιήσει.
II. Το νομικό πλαίσιο
Α.
Το δίκαιο της Ένωσης
1. Η Σύμβαση PIF
4.
Οι κρίσιμες διατάξεις της Συμβάσεως η οποία καταρτίστηκε βάσει του άρθρου Κ.3 της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση, σχετικά με την προστασία των οικονομικών συμφερόντων των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων (στο εξής: Σύμβαση PIF) (
4
), παρατίθενται στα σημεία 4 και 5 των προτάσεων Euro Box Promotion.
Β.
Το ρουμανικό δίκαιο
1. Ο Κώδικας Ποινικής Δικονομίας
5.
Το άρθρο 281, παράγραφος 1, στοιχείο a, του Legea nr. 135/2010 privind Codul de procedură penală (νόμου 135/2010 περί του Κώδικα Ποινικής Δικονομίας, στο εξής: Κώδικας Ποινικής Δικονομίας), το οποίο επιγράφεται «Απόλυτες ακυρότητες», ορίζει, μεταξύ των λόγων «που συνεπάγονται πάντοτε ακυρότητα», την παράβαση των κανόνων σχετικά με τη σύνθεση των δικαστικών σχηματισμών.
6.
Το άρθρο 421, παράγραφος 2, στοιχείο b, του Κώδικα Ποινικής Δικονομίας, το οποίο επιγράφεται «Αποφάσεις επί εκδικάσεως εφέσεως», ορίζει τα εξής: «Δικαστήριο το οποίο επιλαμβάνεται εφέσεως εκδίδει μία από τις ακόλουθες αποφάσεις:
[…]
εξαφανίζει την πρωτόδικη απόφαση και διατάσσει την αναπομπή της υποθέσεως ενώπιον του δικαστηρίου του οποίου η απόφαση ακυρώθηκε για τον λόγο, τον οποίο επικαλέστηκε ένας εκ των διαδίκων, ότι η ενώπιον του δικαστηρίου αυτού δίκη διεξήχθη ερήμην του διαδίκου αυτού, ο οποίος είτε δεν κλητεύθηκε προσηκόντως είτε, αν είχε κλητευθεί νομίμως, δεν ήταν σε θέση να παραστεί και να ενημερώσει το δικαστήριο περί αυτού. Η αναπομπή της υποθέσεως στο δικαστήριο του οποίου η απόφαση ακυρώθηκε διατάσσεται επίσης όταν συντρέχει μία από τις περιπτώσεις απόλυτης ακυρότητας, πλην της περιπτώσεως αναρμοδιότητας, στην οποία η υπόθεση παραπέμπεται στο αρμόδιο δικαστήριο».
7.
Το άρθρο 426, παράγραφος 1, το άρθρο 428, παράγραφος 1, και το άρθρο 432, παράγραφος 1, του Κώδικα Ποινικής Δικονομίας παρατίθενται στα σημεία 12 έως 14 των προτάσεων Euro Box Promotion.
2. Ο Ποινικός Κώδικας
8.
Τα άρθρα 154 και 155, του Legea nr. 286/2009 privind Codul penal (νόμου 286/2009 περί του Ποινικού Κώδικα), της 17ης Ιουλίου 2009, όπως τροποποιήθηκε και συμπληρώθηκε μεταγενέστερα, οι οποίες είναι οι σχετικές με το καθεστώς των προθεσμιών παραγραφής διατάξεις, παρατίθενται στα σημεία 15 και 16 των προτάσεων Euro Box Promotion.
3. Ο νόμος 78/2000
9.
Κατά το άρθρο 5, παράγραφος 1, του Legea nr. 78/2000 pentru prevenirea, descoperirea şi sancţionarea faptelor de corupţie (νόμου 78/2000 για την πρόληψη, τον εντοπισμό και την καταστολή πράξεων διαφθοράς, στο εξής: νόμος 78/2000), «για τους σκοπούς του παρόντος νόμου, τα αδικήματα στα οποία αναφέρονται τα άρθρα 289 έως 292 του Ποινικού Κώδικα αποτελούν αδικήματα διαφθοράς, συμπεριλαμβανομένων των περιπτώσεων στις οποίες αυτά διαπράττονται από τα πρόσωπα που αναφέρονται στο άρθρο 308 του Ποινικού Κώδικα».
10.
Το άρθρο 29 του νόμου 78/2000, όπως τροποποιήθηκε με τον νόμο 161/2003, ορίζει ότι «[σ]υγκροτούνται ειδικευμένοι δικαστικοί σχηματισμοί για την εκδίκαση σε πρώτο βαθμό των αδικημάτων που προβλέπει ο παρών νόμος».
4. Ο νόμος 304/2004
11.
Κατά το άρθρο 19, παράγραφος 3, του Legea nr. 304/2004 privind organizarea judiciară (νόμου 304/2004 περί οργανώσεως του συστήματος απονομής δικαιοσύνης, στο εξής: νόμος 304/2004) (
5
), «στην αρχή κάθε έτους, το Συμβούλιο Διοικήσεως του Înalta Curte de Casație și Justiție [Ανωτάτου Ακυρωτικού Δικαστηρίου, Ρουμανία, στο εξής: ICCJ] […] μπορεί να εγκρίνει τη συγκρότηση ειδικευμένων σχηματισμών στα τμήματα του [ICCJ] […]».
5. Ο νόμος 303/2004
12.
Κατά το άρθρο 99, στοιχείο ș, του Legea nr. 303/2004 privind statutul judecătorilor și procurorilor (νόμου 303/2004 περί του καθεστώτος των δικαστών και των εισαγγελέων, στο εξής: νόμος 303/2004) (
6
), «η μη συμμόρφωση προς τις αποφάσεις του Curtea Constituțională [Συνταγματικού Δικαστηρίου, Ρουμανία] […]» συνιστά πειθαρχικό παράπτωμα.
III. Τα πραγματικά περιστατικά, οι εθνικές διαδικασίες και τα προδικαστικά ερωτήματα
Α.
Η υπόθεση C‑811/19
13.
Με απόφαση της 8ης Φεβρουαρίου 2018 που εξέδωσε σχηματισμός απαρτιζόμενος από τρεις δικαστές του ποινικού τμήματος του ICCJ, οι κατηγορούμενοι καταδικάσθηκαν πρωτοδίκως σε ποινές φυλακίσεως ή καθείρξεως από δύο έως οκτώ έτη, λόγω διαπράξεως αδικημάτων στα οποία περιλαμβάνονταν πράξεις δωροδοκίας (πράξεις αθέμιτης ασκήσεως επιρροής), νομιμοποιήσεως εσόδων από παράνομες δραστηριότητες, πλαστογραφίας καθώς και αδικήματα εξομοιούμενα με δωροδοκία.
14.
Οι κατηγορίες που αποδόθηκαν στους κατηγορουμένους σχετίζονταν με διαδικασία συνάψεως δημόσιας συμβάσεως η οποία προκηρύχθηκε το 2009 από την εταιρία SC Compania de Apă Olt SA για την εκτέλεση έργων αναβαθμίσεως και επεκτάσεως του δικτύου υδρεύσεως και αγωγών διαφόρων περιοχών. Οι δημόσιες συμβάσεις αποτελούσαν μέρος έργου χρηματοδοτούμενου κατά το μεγαλύτερο μέρος του (82 %) με ευρωπαϊκούς πόρους, στο πλαίσιο του τομεακού επιχειρησιακού προγράμματος «Περιβάλλον». Όσον αφορά το αδίκημα της διαφθοράς, μεταξύ άλλων, κρίθηκε ότι ο πρώτος κατηγορούμενος, ο οποίος είχε προηγουμένως ασκήσει καθήκοντα δημάρχου, γερουσιαστή και υπουργού, είχε δεχθεί την εκ μέρους του διευθυντή εταιρίας υπόσχεση καταβολής ποσού ίσου με το 20 % της συνολικής αξίας των τριών επίμαχων δημοσίων συμβάσεων. Στο πλαίσιο αυτό, πράγματι εισέπραξε συνολικό ποσό ύψους 6200000 ρουμανικών λέι (RON) (1500000 ευρώ) ως αντάλλαγμα για την επιρροή που άσκησε σε μέλη των επιτροπών του διαγωνισμού της SC Compania de Apă Olt SA, σε στελέχη του Consiliul Național pentru Soluționarea Contestațiilor (Εθνικού συμβουλίου για την επίλυση διαφορών, Ρουμανία), καθώς και σε δικαστές ενός εφετείου.
15.
Τέσσερις εκ των πέντε κατηγορουμένων (στο εξής: εκκαλούντες της κύριας δίκης), καθώς και η Ministerul Public – Parchetul de pe lângă Înalta Curte de Casaţie şi Justiţie – Direcţia Naţională Anticorupţie (Εισαγγελική Αρχή – Εισαγγελία του Ανωτάτου Ακυρωτικού Δικαστηρίου – Εθνική υπηρεσία κατά της διαφθοράς, Ρουμανία, στο εξής: η Εισαγγελία), άσκησαν έφεση κατά της αποφάσεως της 8ης Φεβρουαρίου 2018 ενώπιον πενταμελούς δικαστικού σχηματισμού υπαγόμενου στο ποινικό τμήμα του ICCJ.
16.
Ενώ η κατ’ έφεση δίκη βρισκόταν σε εξέλιξη, το Curtea Constituțională a României (στο εξής: Συνταγματικό Δικαστήριο) εξέδωσε την απόφαση 417 της 3ης Ιουλίου 2019 (στο εξής: απόφαση 417/2019) (
7
). Με την απόφαση αυτή, η οποία εκδόθηκε στο πλαίσιο διαδικασίας κινηθείσας κατόπιν αιτήματος του Προέδρου της Βουλής των Αντιπροσώπων, το Συνταγματικό Δικαστήριο διαπίστωσε την ύπαρξη νομικής συγκρούσεως συνταγματικής φύσεως μεταξύ του Κοινοβουλίου, αφενός, και του ICCJ, αφετέρου, οφειλομένης στην έλλειψη συγκροτήσεως εκ μέρους του ICCJ ειδικευμένων σχηματισμών για την εκδίκαση σε πρώτο βαθμό αδικημάτων διαφθοράς, κατά παράβαση του άρθρου 29, παράγραφος 1, του νόμου 78/2000.
17.
Το Συνταγματικό Δικαστήριο διαπίστωσε ότι η κρίση επί υποθέσεως από μη ειδικευμένο σχηματισμό επιφέρει την ακυρότητα της οικείας αποφάσεως σύμφωνα με το άρθρο 281, παράγραφος 1, στοιχείο a, του Κώδικα Ποινικής Δικονομίας. Η τελευταία αυτή διάταξη προβλέπει ρητώς ότι η παράβαση των διατάξεων σχετικά με τη σύνθεση των δικαστικών σχηματισμών επισύρει την ακυρότητα της αποφάσεως. Κατά συνέπεια, οι εκκρεμείς ενώπιον του ICCJ υποθέσεις, οι οποίες είχαν κριθεί σε πρώτο βαθμό από τριμελείς δικαστικούς σχηματισμούς του εν λόγω δικαστηρίου πριν από τις 23 Ιανουαρίου 2019 (ημερομηνία κατά την οποία συγκροτήθηκαν οι ειδικευμένοι δικαστικοί σχηματισμοί), εφόσον δεν είχαν αποκτήσει ισχύ δεδικασμένου, έπρεπε να επανεξεταστούν σε πρώτο βαθμό από ειδικευμένους σχηματισμούς, σύμφωνα με το άρθρο 421, παράγραφος 2, στοιχείο b, του Κώδικα Ποινικής Δικονομίας.
18.
Κατόπιν της δημοσιεύσεως της αποφάσεως 417/2019, οι εκκαλούντες ζήτησαν την αναγνώριση του δεσμευτικού χαρακτήρα της καθώς και την αναγνώριση του γεγονότος ότι παράγει αποτελέσματα έναντι της εκκαλούμενης αποφάσεως της κύριας δίκης. Ισχυρίζονται ότι, σύμφωνα με την απόφαση 417/2019, η εκκαλούμενη απόφαση είναι άκυρη. Ο τριμελής δικαστικός σχηματισμός ο οποίος αποφάνθηκε σε πρώτο βαθμό στην υπόθεση της κύριας δίκης δεν ήταν ειδικευμένος στα αδικήματα διαφθοράς.
19.
Το αιτούν δικαστήριο εκτιμά ότι η απόφαση 417/2019 του Συνταγματικού Δικαστηρίου, η οποία έχει ως αποτέλεσμα την ακύρωση, εντός συγκεκριμένης προθεσμίας, των αποφάσεων που εκδόθηκαν σε πρώτο βαθμό από τριμελή δικαστικό σχηματισμό του ποινικού τμήματος του ICCJ, παραβιάζει την αρχή της αποτελεσματικότητας των ποινικών κυρώσεων σε περίπτωση σοβαρών παράνομων δραστηριοτήτων που θίγουν τα οικονομικά συμφέροντα της Ένωσης. Τούτο διότι, αφενός, δημιουργείται η εντύπωση ατιμωρησίας και, αφετέρου, ανακύπτει συστημικός κίνδυνος ατιμωρησίας λόγω της παραγραφής της διώξεως, δεδομένης της πολυπλοκότητας και της διάρκειας των δικών μέχρι την έκδοση τελεσίδικης αποφάσεως κατόπιν της επανεξετάσεως.
20.
Επιπλέον, το αιτούν δικαστήριο εκτιμά ότι η αρχή της ανεξαρτησίας της δικαιοσύνης της Ένωσης αντιτίθεται στη θέσπιση, με απόφαση δικαιοδοτικού οργάνου ξένου προς τη δικαστική εξουσία, δικονομικών μέτρων που επιβάλλουν την επανεξέταση ορισμένων υποθέσεων σε πρώτο βαθμό, θέτοντας με τον τρόπο αυτό εν αμφιβόλω ποινικές καταδίκες, δίχως να συντρέχουν σοβαροί λόγοι. Η σύνθεση των σχηματισμών του ποινικού τμήματος του ICCJ από δικαστές ειδικευμένους στον χειρισμό ποινικών υποθέσεων δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι προσβάλλει το δικαίωμα σε δίκαιη δίκη και το δικαίωμα προσβάσεως στη δικαιοσύνη. Επομένως, το αιτούν δικαστήριο εκτιμά ότι το δίκαιο της Ένωσης αντιτίθεται στην απόδοση δεσμευτικών έννομων αποτελεσμάτων σε απόφαση δικαιοδοτικού οργάνου, όπως το Συνταγματικό Δικαστήριο, η οποία καταργεί την αρμοδιότητα εθνικού δικαστηρίου να εκτιμά το κατά πόσον τυγχάνει εφαρμογής η αρχή της υπεροχής.
21.
Υπό τις συνθήκες αυτές, το Înalta Curte de Casație și Justiție (Ανώτατο Ακυρωτικό Δικαστήριο) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
«1)
Έχουν το άρθρο 19, παράγραφος 1, ΣΕΕ, το άρθρο 325, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, το άρθρο 58 της οδηγίας (ΕΕ) 2015/849 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 20ής Μαΐου 2015, σχετικά με την πρόληψη της χρησιμοποίησης του χρηματοπιστωτικού συστήματος για τη νομιμοποίηση εσόδων από παράνομες δραστηριότητες ή για τη χρηματοδότηση της τρομοκρατίας, την τροποποίηση του κανονισμού (ΕΕ) 648/2012 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, και την κατάργηση της οδηγίας 2005/60/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου και της οδηγίας 2006/70/ΕΚ της Επιτροπής [(ΕΕ 2015, L 141, σ. 73)], [καθώς και] το άρθρο 4 της οδηγίας (ΕΕ) 2017/1371 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 5ης Ιουλίου 2017, σχετικά με την καταπολέμηση, μέσω του ποινικού δικαίου, της απάτης εις βάρος των οικονομικών συμφερόντων της Ένωσης [(ΕΕ 2017, L 198, σ. 29)], την έννοια ότι αντιτίθενται στην έκδοση αποφάσεως εκ μέρους οργάνου ξένου προς τη δικαστική εξουσία, ήτοι του [Συνταγματικού Δικαστηρίου], το οποίο αποφαίνεται επί δικονομικής ενστάσεως έλλειψης νομιμότητας της σύνθεσης του δικαστικού σχηματισμού, υπό το πρίσμα της αρχής της ειδίκευσης των δικαστών του [ICCJ], (που δεν προβλέπεται στο Σύνταγμα της Ρουμανίας) και το οποίο επιβάλλει σε ένα δικαιοδοτικό όργανο να αναπέμπει τις υποθέσεις που βρίσκονται στο στάδιο της εφέσεως (η οποία έχει μεταβιβαστικό αποτέλεσμα), με σκοπό την επανεξέτασή τους στο πλαίσιο του αρχικού διαδικαστικού σταδίου ενώπιον του ίδιου δικαιοδοτικού οργάνου;
2)
Έχουν το άρθρο 2 ΣΕΕ και το άρθρο 47, δεύτερο εδάφιο, του [Χάρτη], την έννοια ότι δεν επιτρέπουν σε όργανο ξένο προς τη δικαστική εξουσία να κρίνει παράνομη τη σύνθεση του δικαστικού σχηματισμού τμήματος του ανωτάτου δικαιοδοτικού οργάνου (σχηματισμού απαρτιζόμενου από εν ενεργεία δικαστές, οι οποίοι, κατά τον χρόνο της προαγωγής τους, πληρούσαν, μεταξύ άλλων, το κριτήριο της ειδίκευσης, το οποίο απαιτείτο για την προαγωγή τους στο ποινικό τμήμα του ανωτάτου δικαιοδοτικού οργάνου);
3)
Έχει η υπεροχή του δικαίου της Ένωσης την έννοια ότι επιτρέπει σε εθνικό δικαστήριο να μην εφαρμόσει απόφαση του Συνταγματικού Δικαστηρίου, η οποία ερμηνεύει έναν ιεραρχικά κατώτερο του Συντάγματος κανόνα, σχετικό με την οργάνωση του [ICCJ], ο οποίος περιλαμβάνεται στην εθνική νομοθεσία για την πρόληψη, τον εντοπισμό και τον ποινικό κολασμό της δωροδοκίας, και ο οποίος ερμηνεύεται παγίως με τον ίδιο τρόπο, επί δεκαέξι έτη, από δικαιοδοτικό όργανο;
4)
Περιλαμβάνει η αρχή της ελεύθερης πρόσβασης στη δικαιοσύνη, σύμφωνα με το άρθρο 47 του [Χάρτη], την ειδίκευση των δικαστών και τη συγκρότηση ειδικευμένων σχηματισμών σε ανώτατο δικαιοδοτικό όργανο;»
Β.
Η υπόθεση C‑840/19
22.
Με απόφαση της 26ης Μαΐου 2017, πρώην υπουργός και βουλευτής καταδικάστηκε σε ποινή φυλακίσεως τεσσάρων ετών για διαφθορά που αφορά πόρους της Ένωσης. Η εν λόγω απόφαση εκδόθηκε από τριμελή δικαστικό σχηματισμό του ICCJ.
23.
Ο κατηγορούμενος υποσχέθηκε να μεσολαβήσει στον δήμαρχο της πόλεως Iași (Ρουμανία) για λογαριασμό τρίτου, ο οποίος είναι πλέον μάρτυρας κατηγορίας στην υπόθεση της κύριας δίκης. Ο κατηγορούμενος έπρεπε να πείσει τον δήμαρχο να δεχθεί να υπογράψει σύμβαση σχετικά με έργο διαχειρίσεως των οδικών μεταφορών με την εταιρία του τρίτου, καθώς και να διασφαλίσει την απρόσκοπτη εκτέλεση της συμβάσεως έναντι προμήθειας 5 % της αξίας της συμβάσεως αυτής. Η αξία της επίμαχης συμβάσεως ανερχόταν κατά προσέγγιση σε 69614309 RON (χωρίς τον φόρο προστιθέμενης αξίας). Χρηματοδοτήθηκε με πόρους της Ένωσης στο πλαίσιο περιφερειακού επιχειρησιακού προγράμματος ανάπτυξης. Πράγματι, καταβλήθηκε στον κατηγορούμενο ποσό ύψους 3400000 RON. Με την απόφαση αυτή διατάχθηκε επίσης η δήμευση ποσών ύψους 303118 RON (περίπου 68000 ευρώ) και 30000 ευρώ από την περιουσία του κατηγορουμένου.
24.
Ο πρωτοδίκως κατηγορούμενος (στο εξής: εκκαλών της κύριας δίκης) και η Εισαγγελία άσκησαν έφεση κατά της εν λόγω αποφάσεως ενώπιον του πενταμελούς δικαστικού σχηματισμού του ποινικού τμήματος του ICCJ. Με απόφαση της 28ης Ιουνίου 2018, ο εν λόγω σχηματισμός έκανε εν μέρει δεκτή την έφεση του εκκαλούντος και ακύρωσε το μέτρο της δημεύσεως του ποσού των 30000 ευρώ, επικυρώνοντας ωστόσο την καταδίκη του εκκαλούντος σε ποινή φυλακίσεως τεσσάρων ετών.
25.
Μόλις η ως άνω απόφαση κατέστη τελεσίδικη, δημοσιεύθηκε η απόφαση 685/2018 του Συνταγματικού Δικαστηρίου (
8
). Με την απόφαση αυτή διαπιστώθηκε η ύπαρξη νομικής συγκρούσεως συνταγματικής φύσεως μεταξύ του Κοινοβουλίου, αφενός, και του ICCJ, αφετέρου, η οποία οφειλόταν στο γεγονός ότι μόνον τέσσερα μέλη του πενταμελούς δικαστικού σχηματισμού είχαν οριστεί με κλήρωση. Όσον αφορά τα αποτελέσματα της ως άνω διαπιστώσεως, το Συνταγματικό Δικαστήριο διευκρίνισε ότι η απόφαση 685/2018 εφαρμόζεται και στις τελεσίδικες αποφάσεις, στον βαθμό που δεν έχουν ακόμη παρέλθει οι προβλεπόμενες προθεσμίες για την άσκηση έκτακτων ένδικων μέσων από τους διαδίκους.
26.
Κατόπιν της δημοσιεύσεως της αποφάσεως 685/2018 του Συνταγματικού Δικαστηρίου, τόσο ο εκκαλών όσο και η Εισαγγελία άσκησαν έκτακτο ένδικο μέσο με αίτημα την εξαφάνιση της αποφάσεως της 28ης Ιουνίου 2018.
27.
Με αποφάσεις της 25ης Φεβρουαρίου 2019 και της 20ής Μαΐου 2019, αντιστοίχως, ο πενταμελής δικαστικός σχηματισμός του ΙCCJ, κατόπιν της αποφάσεως 685/2018 του Συνταγματικού Δικαστηρίου, έκαναν δεκτό το ένδικο μέσο. Ο εν λόγω σχηματισμός εξαφάνισε την απόφαση της 28ης Ιουνίου 2018 στο σύνολό της και διέταξε την επανεξέταση των εφέσεων που είχαν ασκήσει ο εκκαλών και η Εισαγγελία κατά της αποφάσεως της 26ης Μαΐου 2017.
28.
Ενώ εκκρεμούσε η επανεξέταση των εν λόγω εφέσεων, το Συνταγματικό Δικαστήριο εξέδωσε την απόφαση 417/2019. Κατόπιν της δημοσιεύσεως της αποφάσεως αυτής, ο εκκαλών ζήτησε να αναγνωριστεί ότι η εν λόγω απόφαση είναι δεσμευτική και ότι παράγει αποτελέσματα έναντι της αποφάσεως της 26ης Μαΐου 2017, δεδομένου ότι ο τριμελής δικαστικός σχηματισμός που την εξέδωσε δεν ήταν ειδικευμένος στα αδικήματα διαφθοράς.
29.
Υπό τις συνθήκες αυτές, το Înalta Curte de Casație și Justiție (Ανώτατο Ακυρωτικό Δικαστήριο) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
«1)
Έχουν το άρθρο 19, παράγραφος 1, [ΣΕΕ], το άρθρο 325, παράγραφος 1, [ΣΛΕΕ] και το άρθρο 4 της [οδηγίας 2017/1371], η οποία εκδόθηκε δυνάμει του άρθρου 83, παράγραφος 2, [ΣΛΕΕ] την έννοια ότι αντιτίθενται στην έκδοση αποφάσεως εκ μέρους οργάνου ξένου προς τη δικαστική εξουσία, ήτοι του [Συνταγματικού Δικαστηρίου], με την οποία επιβάλλεται η επανεξέταση των υποθέσεων διαφθοράς οι οποίες κρίθηκαν σε συγκεκριμένη περίοδο και οι οποίες βρίσκονται στο στάδιο της εφέσεως, λόγω της έλλειψης συγκρότησης, στο πλαίσιο του ανωτάτου δικαιοδοτικού οργάνου, δικαστικών σχηματισμών ειδικευμένων στις εν λόγω υποθέσεις, καίτοι αναγνωρίζεται [από την εν λόγω απόφαση] η ειδίκευση των δικαστών που απάρτιζαν [τους δικαστικούς σχηματισμούς];
2)
Έχουν το άρθρο 2 [ΣΕΕ] και το άρθρο 47, [δεύτερο εδάφιο, του Χάρτη], την έννοια ότι δεν επιτρέπουν σε όργανο ξένο προς τη δικαστική εξουσία να κρίνει παράνομη τη σύνθεση του δικαστικού σχηματισμού τμήματος του ανωτάτου δικαιοδοτικού οργάνου (σχηματισμού απαρτιζόμενου από εν ενεργεία δικαστές, οι οποίοι, κατά τον χρόνο της προαγωγής τους, πληρούσαν, μεταξύ άλλων, το κριτήριο της ειδίκευσης, το οποίο απαιτείτο για την προαγωγή τους στο ανώτατο δικαιοδοτικό όργανο);
3)
Έχει η υπεροχή του δικαίου της Ένωσης την έννοια ότι επιτρέπει στο εθνικό δικαστήριο να αφήσει ανεφάρμοστη απόφαση του συνταγματικού δικαστηρίου, η οποία εκδόθηκε σε υπόθεση σχετική με διαφορά συνταγματικής φύσεως και η οποία είναι υποχρεωτική κατά το εθνικό δίκαιο;»
Γ.
Η διαδικασία ενώπιον του Δικαστηρίου
30.
Το αιτούν δικαστήριο ζήτησε την εφαρμογή της ταχείας διαδικασίας, σύμφωνα με το άρθρο 105, παράγραφος 1, του Κανονισμού Διαδικασίας του Δικαστηρίου, σε αμφότερες τις υποθέσεις C‑811/19 και C‑840/19. Με αποφάσεις της 28ης Νοεμβρίου 2019 και της 16ης Δεκεμβρίου 2019, ο Πρόεδρος του Δικαστηρίου δέχθηκε την αίτηση για εφαρμογή της ταχείας διαδικασίας όσον αφορά την υπόθεση C‑811/19 και την υπόθεση C‑840/19, αντιστοίχως. Με απόφαση του Προέδρου του Δικαστηρίου της 26ης Φεβρουαρίου 2020, οι εν λόγω υποθέσεις συνενώθηκαν, προκειμένου να διευκολυνθεί η προφορική διαδικασία και να εκδοθεί κοινή απόφαση.
31.
Γραπτές παρατηρήσεις στην υπόθεση C‑811/19 κατέθεσαν οι ακόλουθοι μετέχοντες στη διαδικασία: ο πρώτος εκκαλών, η Εισαγγελία, η Πολωνική και η Ρουμανική Κυβέρνηση, καθώς και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή.
32.
Γραπτές παρατηρήσεις στην υπόθεση C‑840/19 κατέθεσαν οι ακόλουθοι μετέχοντες στη διαδικασία: ο εκκαλών, η Εισαγγελία, η Ρουμανική και η Πολωνική Κυβέρνηση, καθώς και η Επιτροπή.
33.
Ο πρώτος εκκαλών στην υπόθεση C‑811/19, ο εκκαλών στην υπόθεση C‑840/19, η Εισαγγελία, η Ρουμανική Κυβέρνηση και η Επιτροπή απάντησαν στις ερωτήσεις με αίτημα γραπτής απαντήσεως που τους έθεσε το Δικαστήριο.
IV. Ανάλυση
34.
Οι παρούσες προτάσεις διαρθρώνονται ως εξής. Πρώτον, θα εξετάσω τις ενστάσεις σχετικά με το παραδεκτό των προδικαστικών ερωτημάτων που προέβαλαν οι μετέχοντες στη διαδικασία (υπό A). Δεύτερον, θα εκθέσω εν συντομία το νομικό πλαίσιο της Ένωσης, προσδιορίζοντας τις κρίσιμες διατάξεις του δικαίου της Ένωσης που έχουν εφαρμογή στις υπό κρίση υποθέσεις (υπό B). Τρίτον, θα εξετάσω επί της ουσίας τα προδικαστικά ερωτήματα που υποβλήθηκαν στο Δικαστήριο (υπό Γ).
Α.
Το παραδεκτό των προδικαστικών ερωτημάτων
1. Η υπόθεση C‑811/19
35.
Η Πολωνική Κυβέρνηση υποστηρίζει ότι τα προδικαστικά ερωτήματα στην υπόθεση C‑811/19 είναι απαράδεκτα. Κατά την εν λόγω κυβέρνηση, το αιτούν δικαστήριο δεν ζητεί την ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης, αλλά στην πραγματικότητα ζητεί επί της ουσίας αναθεώρηση αποφάσεως εθνικού δικαστηρίου. Στο πλαίσιο της διαδικασίας της προδικαστικής παραπομπής δεν αποτελεί έργο του Δικαστηρίου να προβαίνει σε επί της ουσίας αναθεώρηση αποφάσεων εθνικών δικαστηρίων, αποφαινόμενο επί του αν αυτά υποχρεούνται να ακολουθούν τις αποφάσεις άλλων εθνικών δικαστηρίων. Επιπλέον, η εν λόγω κυβέρνηση διατείνεται ότι η απάντηση του Δικαστηρίου στα προδικαστικά ερωτήματα δεν είναι αναγκαία για την επίλυση της διαφοράς της κύριας δίκης. Η υπόθεση της κύριας δίκης αφορά αμιγώς εσωτερική κατάσταση, η οποία δεν επηρεάζει κανέναν τομέα στον οποίο η Ένωση έχει αρμοδιότητα. Περαιτέρω, ο Χάρτης εφαρμόζεται μόνον όταν τα κράτη μέλη εφαρμόζουν το δίκαιο της Ένωσης, πράγμα που δεν συμβαίνει εν προκειμένω.
36.
Κατά την άποψή μου, οι ενστάσεις της Πολωνικής Κυβερνήσεως δεν μπορούν να γίνουν δεκτές.
37.
Πρώτον, τα επιχειρήματα σχετικά με την έλλειψη αρμοδιοτήτων της Ένωσης στον τομέα της δικαστικής οργανώσεως αφορούν την αρμοδιότητα του Δικαστηρίου και όχι το παραδεκτό αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως. Εν πάση περιπτώσει, η Ένωση πράγματι δεν διαθέτει καμία άμεση νομοθετική αρμοδιότητα στον τομέα της γενικής δικαστικής οργανώσεως. Ωστόσο, είναι επίσης σαφές ότι τα κράτη μέλη υποχρεούνται να συμμορφώνονται, μεταξύ άλλων, προς τις απαιτήσεις του άρθρου 2 και του άρθρου 19, παράγραφος 1, ΣΕΕ, του άρθρου 325, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, καθώς και του άρθρου 47 του Χάρτη, όταν εκπονούν τους δικούς τους κανόνες και υιοθετούν πρακτικές που έχουν αντίκτυπο στην εθνική εφαρμογή και επιβολή του δικαίου της Ένωσης. Η λογική αυτή δεν εξαρτάται από τον τομέα. Αντιθέτως, εξαρτάται και εξαρτιόταν πάντα, όσον αφορά τα όρια της Ένωσης στην κατ’ αρχήν εθνική δικονομική αυτονομία, από τις εκάστοτε περιστάσεις. Μπορεί να αναφέρεται σε οποιοδήποτε στοιχείο των εθνικών δομών ή διαδικασιών που χρησιμοποιούνται για την επιβολή σε εθνικό επίπεδο του δικαίου της Ένωσης.
38.
Επομένως, αρκεί να επισημανθεί ότι η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως αφορά ειδικώς την ερμηνεία του πεδίου εφαρμογής του δικαίου της Ένωσης, ειδικότερα του άρθρου 2 και του άρθρου 19, παράγραφος 1, ΣΕΕ, του άρθρου 325, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, των οδηγιών 2015/849 και 2017/1371, καθώς και του άρθρου 47 του Χάρτη, και ως εκ τούτου το Δικαστήριο είναι αρμόδιο να αποφανθεί επί της υπό κρίση αιτήσεως στο σύνολό της (
9
).
39.
Δεύτερον, όσον αφορά το ζήτημα αν η απάντηση του Δικαστηρίου είναι αναγκαία προκειμένου το αιτούν δικαστήριο να αποφανθεί στην υπόθεση της κύριας δίκης κατά την έννοια του άρθρου 267 ΣΛΕΕ (
10
), επισημαίνεται ότι όλα τα προδικαστικά ερωτήματα στην υπόθεση C‑811/19 εγείρονται στο πλαίσιο της αναλύσεως των εφέσεων που εκκρεμούν ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου. Από τις διευκρινίσεις που παρέσχε το εν λόγω δικαστήριο προκύπτει ότι η απόφασή του να ακυρώσει την πρωτόδικη απόφαση και να αναπέμψει τις υποθέσεις προς επανεξέταση ενώπιον (πρωτοβάθμιου) τριμελούς δικαστικού σχηματισμού εξαρτάται από τις απαντήσεις του Δικαστηρίου στα προδικαστικά ερωτήματα. Σκοπός των εν λόγω ερωτημάτων είναι ακριβώς να καθοριστεί αν η απόφαση του Συνταγματικού Δικαστηρίου η οποία επιβάλλει την επανεξέταση των υποθέσεων συνάδει με άλλες διατάξεις του δικαίου της Ένωσης των οποίων ζητείται η ερμηνεία (πρώτο, δεύτερο και τρίτο προδικαστικό ερώτημα) και αν μια τέτοια απόφαση μπορεί να μείνει ανεφάρμοστη βάσει της αρχής της υπεροχής του δικαίου της Ένωσης (τέταρτο προδικαστικό ερώτημα).
40.
Κατόπιν των ανωτέρω σκέψεων, προκύπτει ότι τα προδικαστικά ερωτήματα πληρούν την απαίτηση περί «αναγκαιότητας» κατά την έννοια του άρθρου 267 ΣΛΕΕ. Επομένως, είναι παραδεκτά.
2. Η υπόθεση C‑840/19
41.
Όσον αφορά το παραδεκτό των προδικαστικών ερωτημάτων στην υπόθεση C‑840/19, η Πολωνική Κυβέρνηση διατυπώνει παρατηρήσεις οι οποίες, κατ’ ουσίαν, ταυτίζονται με εκείνες της υποθέσεως C‑811/19.
42.
Ο εκκαλών υποστηρίζει ότι δεν υφίσταται «αναγκαιότητα» εκδόσεως προδικαστικής αποφάσεως βάσει του άρθρου 267 ΣΛΕΕ. Το ICCJ καλείται απλώς να αποφανθεί επί δικονομικού ζητήματος, το οποίο συνίσταται στην κήρυξη της απόλυτης ακυρότητας της εκκαλούμενης αποφάσεως. Για το ζήτημα αυτό δεν απαιτείται η έκδοση προδικαστικής αποφάσεως από το Δικαστήριο. Περαιτέρω, ο εκκαλών υποστηρίζει, όσον αφορά το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα, ότι δεν δημιουργείται πρόβλημα σχετικά με την ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης που έχει εφαρμογή στη διαφορά της κύριας δίκης. Παρόμοια επιχειρήματα προβάλλονται στο πλαίσιο του τρίτου προδικαστικού ερωτήματος.
43.
Περαιτέρω, ο εκκαλών υποστηρίζει επίσης ότι στη διάταξη περί παραπομπής τα πραγματικά περιστατικά παρουσιάστηκαν ανακριβώς, καθώς συμπεριελάμβαναν στοιχεία άσχετα προς τη δικογραφία της υποθέσεως της κύριας δίκης προκειμένου να δημιουργηθεί ενδεχομένως σύνδεσμος με τα οικονομικά συμφέροντα της Ένωσης, με σκοπό την εξασφάλιση του παραδεκτού της αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως. Ούτε οι κατηγορίες που απαγγέλθηκαν εναντίον του ούτε η καταδίκη του πρωτοδίκως αφορούν ειδικώς το αδίκημα της διαφθοράς στο πλαίσιο των δημοσίων συμβάσεων που χρηματοδοτούνται με πόρους της Ένωσης. Οι πληροφορίες που χρησιμοποίησε το αιτούν δικαστήριο προέρχονται από άλλη ποινική υπόθεση, στην οποία αυτός δεν εμπλέκεται. Στο ίδιο πνεύμα, ο εκκαλών υποστηρίζει, όσον αφορά το πρώτο προδικαστικό ερώτημα, ότι το αιτούν δικαστήριο παρέσχε ελλιπείς πληροφορίες σχετικά με το εθνικό νομικό πλαίσιο. Ομοίως, οι πληροφορίες σχετικά με το Συνταγματικό Δικαστήριο και την κρίση του στην απόφαση 417/2019 είναι ελλιπείς και εν μέρει ανακριβείς.
44.
Κατά την άποψή μου, κανένα από τα επιχειρήματα που προβλήθηκαν προς αμφισβήτηση του παραδεκτού δεν μπορεί να ευδοκιμήσει.
45.
Πρώτον, οι εκτιμήσεις που εκτίθενται στα σημεία 37 έως 40 των παρουσών προτάσεων, οι οποίες αφορούν τόσο την αρμοδιότητα του Δικαστηρίου όσο και την «αναγκαιότητα» των απαντήσεων του Δικαστηρίου κατά την έννοια του άρθρου 267 ΣΛΕΕ στην υπόθεση C‑811/19, ισχύουν και όσον αφορά τα ίδια κατ’ ουσίαν επιχειρήματα που προβλήθηκαν στο πλαίσιο της υποθέσεως C‑840/40.
46.
Δεύτερον, ούτε τα πρόσθετα επιχειρήματα που προέβαλε ο εκκαλών όσον αφορά το παραδεκτό των προδικαστικών ερωτημάτων μπορούν να γίνουν δεκτά.
47.
Όσον αφορά την πρώτη ομάδα επιχειρημάτων, υπενθυμίζεται ότι η διαδικασία του άρθρου 267 ΣΛΕΕ στηρίζεται σε σαφή διάκριση των λειτουργιών των εθνικών δικαστηρίων και του Δικαστηρίου. Το αιτούν δικαστήριο είναι αποκλειστικώς αρμόδιο να διαπιστώσει και να εκτιμήσει τα πραγματικά περιστατικά της διαφοράς της οποίας έχει επιληφθεί, καθώς και να ερμηνεύσει και να εφαρμόσει το εθνικό δίκαιο. Δεν είναι έργο του Δικαστηρίου να επιβεβαιώσει την ακρίβεια του πραγματικού και κανονιστικού πλαισίου που προσδιόρισε το αιτούν δικαστήριο με δική του ευθύνη (
11
). Περαιτέρω, όσον αφορά τα επιχειρήματα σχετικά με την έλλειψη συνδέσμου της υπό κρίση υποθέσεως με τα οικονομικά συμφέροντα της Ένωσης, επισημαίνεται ότι το πρώτο προδικαστικό ερώτημα σκοπεί ακριβώς στη διευκρίνιση του ζητήματος αν το άρθρο 325, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ έχει εφαρμογή σε κατάσταση όπως η επίμαχη στην υπόθεση της κύριας δίκης.
48.
Κατά συνέπεια, τα προδικαστικά ερωτήματα στην υπόθεση C‑840/19 είναι παραδεκτά.
Β.
Το εφαρμοστέο δίκαιο της Ένωσης
49.
Με τα διάφορα προδικαστικά ερωτήματα στις συνεκδικαζόμενες υποθέσεις ενώπιον του Δικαστηρίου, το ΙCCJ διερευνά, κατ’ ουσίαν, την ερμηνεία του άρθρου 2 και του άρθρου 19, παράγραφος 1, ΣΕΕ, του άρθρου 47 του Χάρτη, του άρθρου 325, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ καθώς και των οδηγιών 2015/849 και 2017/1371. Θα ξεκινήσω αναλύοντας ποιες από τις εν λόγω διατάξεις του δικαίου της Ένωσης είναι κρίσιμες για τους σκοπούς της παρούσας διαδικασίας.
1. Το άρθρο 2 και το άρθρο 19, παράγραφος 1, ΣΕΕ
50.
Όπως διευκρινίστηκε στις προτάσεις AFJR (
12
) και στις προτάσεις Euro Box Promotion (
13
), στην παρούσα κατάσταση εξελίξεως της νομολογίας του Δικαστηρίου, το άρθρο 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ εφαρμόζεται όταν ένα εθνικό όργανο μπορεί να αποφαίνεται, ως δικαστήριο, επί ζητημάτων που αφορούν την εφαρμογή ή την ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης (
14
). Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι το ICCJ, το οποίο είναι το δικαιοδοτικό όργανο του οποίου η ανεξαρτησία μπορεί να επηρεαστεί από την επίμαχη στην υπό κρίση υπόθεση απόφαση του Συνταγματικού Δικαστηρίου, αποτελεί εθνικό δικαιοδοτικό όργανο το οποίο καλείται να αποφανθεί, ως δικαστήριο, επί ζητημάτων σχετικών με την εφαρμογή ή την ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης.
51.
Περαιτέρω, όσον αφορά το άρθρο 2 ΣΕΕ, στο οποίο αναφέρεται το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα αμφοτέρων των υποθέσεων C‑811/19 και C‑840/19, δεν φαίνεται αναγκαίο να πραγματοποιηθεί χωριστή ανάλυση της διατάξεως αυτής για τους σκοπούς των υπό κρίση υποθέσεων. H αρχή του κράτους δικαίου, ως μία από τις αξίες επί των οποίων στηρίζεται η Ένωση, διασφαλίζεται με την εγγύηση του δικαιώματος αποτελεσματικής δικαστικής προστασίας και του θεμελιώδους δικαιώματος σε δίκαιη δίκη, τα οποία, με τη σειρά τους, έχουν ως ουσιώδες συστατικό στοιχείο την αρχή της ανεξαρτησίας των δικαστηρίων (
15
). Επομένως, το άρθρο 47 του Χάρτη, καθώς και το άρθρο 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ, δίνουν μια πιο ακριβή έκφραση στην εν λόγω διάσταση της αξίας του κράτους δικαίου, που μνημονεύεται στο άρθρο 2 ΣΕΕ (
16
).
2. Η απόφαση ΜΣΕ (και ο Χάρτης)
52.
Όπως συμβαίνει στην υπόθεση Euro Box Promotion κ.λπ. (C‑357/19 και C‑547/19), έτσι και οι δύο διατάξεις περί παραπομπής στις υπό κρίση υποθέσεις δεν θέτουν ειδικώς ερωτήματα όσον αφορά την απόφαση 2006/928/ΕΚ της Επιτροπής, της 13ης Δεκεμβρίου 2006, για τη θέσπιση μηχανισμού για τη συνεργασία και τον έλεγχο της προόδου στη Ρουμανία όσον αφορά την επίτευξη των ειδικών στόχων αναφοράς στους τομείς της δικαστικής μεταρρύθμισης και της καταπολέμησης της διαφθοράς (στο εξής: απόφαση ΜΣΕ) (
17
). Εντούτοις, η απόφαση αυτή αποτέλεσε τη βάση όλων των προηγούμενων υποθέσεων που εκδικάσθηκαν στο πλαίσιο της πρώτης ομάδας υποθέσεων (στην υπόθεση AFJR και στην παράλληλη υπόθεση Statul Român – Ministerul Finanţelor Publice (
18
)). Επίσης γίνεται επίκλησή της και σε άλλη υπόθεση της δεύτερης ομάδας υποθέσεων, ήτοι στην υπόθεση C‑379/19, DNA- Serviciul Teritorial Oradea, επί της οποίας αναπτύσσω σήμερα χωριστές προτάσεις.
53.
Με εξαίρεση τον πρώτο εκκαλούντα στην υπόθεση C‑811/19, όλοι οι μετέχοντες στη διαδικασία οι οποίοι απάντησαν στις ερωτήσεις με αίτημα γραπτής απαντήσεως που έθεσε το Δικαστήριο συμφωνούν ως προς το ότι η απόφαση ΜΣΕ, λαμβανομένων ιδίως υπόψη των στόχων αναφοράς 1 και 3 του παραρτήματός της, έχει εφαρμογή όσον αφορά τα ζητήματα που εγείρονται στις υπό κρίση υποθέσεις σχετικά με την καταπολέμηση της διαφθοράς, το κράτος δικαίου και τη διασφάλιση της ανεξαρτησίας της δικαστικής εξουσίας.
54.
Για τους λόγους που εξέθεσα λεπτομερώς στις προτάσεις Euro Box Promotion (
19
), οι οποίοι εφαρμόζονται πλήρως και στις υπό κρίση υποθέσεις, συμπεριλαμβανομένου του γεγονότος ότι η επίμαχη εθνική διάταξη είναι η απόφαση εθνικού συνταγματικού δικαστηρίου, η απόφαση ΜΣΕ εφαρμόζεται και στις υπό κρίση υποθέσεις. Εφαρμοστέο καθίσταται και το άρθρο 47 του Χάρτη, καθώς η απόφαση ΜΣΕ ενεργοποιεί την εφαρμογή του δυνάμει του άρθρου 51, παράγραφος 1, του Χάρτη.
3. Το άρθρο 325, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ (και ο Χάρτης)
55.
Κατά το άρθρο 325, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, τα κράτη μέλη καταπολεμούν την απάτη ή οιαδήποτε άλλη παράνομη δραστηριότητα κατά των οικονομικών συμφερόντων της Ένωσης, λαμβάνοντας μέτρα τα οποία θα έχουν αποτρεπτικό χαρακτήρα και θα προσφέρουν αποτελεσματική προστασία στα κράτη μέλη. Επομένως, η δυνατότητα εφαρμογής του άρθρου 325, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ προϋποθέτει την ύπαρξη απάτης ή οποιασδήποτε άλλης παράνομης δραστηριότητας δυνάμενης να θίξει τα οικονομικά συμφέροντα της Ένωσης. Το ζήτημα που τίθεται είναι αν αυτό ισχύει όσον αφορά τις περιστάσεις των υπό κρίση υποθέσεων.
56.
Κατά την άποψή μου, η απάντηση στο ερώτημα αυτό είναι καταφατική. Πρώτον, το άρθρο 325, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ έχει εφαρμογή στα αδικήματα που αφορούν διαφθορά στο πλαίσιο έργων χρηματοδοτούμενων με πόρους της Ένωσης (υπό α). Δεύτερον, το γεγονός ότι οι κατηγορίες που αποδίδονται στους εκκαλούντες της κύριας δίκης δεν αφορούν αδικήματα τα οποία περιέχουν ρητή αναφορά στα οικονομικά συμφέροντα της Ένωσης δεν ασκεί συναφώς επιρροή (υπό β).
α) Το άρθρο 325 ΣΛΕΕ (και η Σύμβαση PIF) έχουν εφαρμογή όσον αφορά διαφθορά συνδεόμενη με πόρους της Ένωσης
57.
Με τις απαντήσεις του στις ερωτήσεις που του έθεσε το Δικαστήριο, ο πρώτος εκκαλών στην υπόθεση C‑811/19 υποστηρίζει ότι το άρθρο 325, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ δεν έχει εφαρμογή στην υπόθεσή του. Δεν θίγουν όλα τα αδικήματα διαφθοράς που συνδέονται με έργα χρηματοδοτούμενα με πόρους της Ένωσης τα οικονομικά συμφέροντα της Ένωσης. Το άρθρο 325, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ θεσπίζει μόνον την υποχρέωση επιβολής ποινικών κυρώσεων σε περίπτωση βαρείας απάτης η οποία καταλαμβάνεται από τη Σύμβαση PIF. Περαιτέρω, ο πρώτος εκκαλών επισημαίνει ότι δεν προβλήθηκε ότι η ανάθεση των συμβάσεων, ως προς τις οποίες καταδικάσθηκε για αθέμιτη άσκηση επιρροής, παραβίασε, άμεσα ή έμμεσα, τους κανόνες περί χορηγήσεως πόρων ή περί δημοσίων συμβάσεων. Επιπλέον, επισημαίνει ότι η Σύμβαση PIF και τα πρωτόκολλά της δεν τυγχάνουν εφαρμογής διότι η υπόθεσή του δεν παρουσιάζει κανένα διασυνοριακό στοιχείο, και διότι δεν κατηγορήθηκε ούτε για αδικήματα παθητικής δωροδοκίας που διαλαμβάνονται στο πρώτο πρωτόκολλο της Συμβάσεως PIF ούτε για το αδίκημα της νομιμοποιήσεως εσόδων από παράνομες δραστηριότητες στο πλαίσιο βαρείας απάτης κατά την έννοια της Συμβάσεως PIF.
58.
Ο εκκαλών στην υπόθεση C‑840/19, η Ρουμανική Κυβέρνηση, η Εισαγγελία και η Επιτροπή, στο πλαίσιο των απαντήσεών τους στις ερωτήσεις που τους έθεσε το Δικαστήριο, υποστήριξαν ότι το άρθρο 325, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ και, ιδίως, η έκφραση «οιαδήποτε άλλη παράνομη δραστηριότητα» καταλαμβάνει τα αδικήματα διαφθοράς που συνδέονται με έργα ή συμβάσεις που χρηματοδοτούνται με πόρους της Ένωσης.
59.
Η άποψη αυτή με βρίσκει απολύτως σύμφωνο. Για τους λόγους που εξέθεσα διεξοδικά στις προτάσεις Euro Box Promotion (
20
), η φράση «οποιαδήποτε άλλη παράνομη δραστηριότητα» του άρθρου 325, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ μπορεί να καταλαμβάνει οποιοδήποτε αδίκημα διαφθοράς τελείται σε σχέση με την ανάλωση πόρων της Ένωσης.
60.
Κατά συνέπεια, τα πρόσθετα επιχειρήματα που προέβαλε ο πρώτος εκκαλών στην υπόθεση C‑811/19 φαίνεται να στερούνται σημασίας. Πρώτον, κανένα στοιχείο δεν στηρίζει το επιχείρημά του ότι μόνον οι περιπτώσεις βαρείας απάτης οι οποίες καταλαμβάνονται από τη Σύμβαση PIF εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 325, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ. Όλως αντιθέτως, η έκφραση «οιαδήποτε άλλη παράνομη δραστηριότητα» που διαλαμβάνεται στο άρθρο 325, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ επιβεβαιώνει το ευρύτερο πεδίο εφαρμογής της εν λόγω διατάξεως (
21
).
61.
Δεύτερον, η ίδια η έκφραση «οποιαδήποτε άλλη παράνομη δραστηριότητα» δεν απαιτεί, στον τομέα των πράξεων διαφθοράς που συνδέονται με τη διαχείριση ή την ανάθεση έργων που χρηματοδοτούνται με πόρους της Ένωσης, να σημειώνεται πρόσθετη παράβαση των κανόνων της Ένωσης σχετικά με τη χορήγηση πόρων της Ένωσης ή τη σύναψη δημοσίων συμβάσεων. Όπως εκθέτει το αιτούν δικαστήριο σε αμφότερες τις διατάξεις περί παραπομπής, ο πρώτος εκκαλών στην υπόθεση C‑811/19, καθώς και ο εκκαλών στην υπόθεση C‑840/19, αποκόμισαν, με τη συμπεριφορά τους από την οποία προκλήθηκαν οι επίμαχες παραβάσεις, σημαντικό ποσοστό της αξίας των χρηματοδοτούμενων (σε μεγάλο βαθμό) με πόρους της Ένωσης δημοσίων έργων. Στο πλαίσιο αυτό, προκύπτει ότι τα επίμαχα αδικήματα διαφθοράς θίγουν τα οικονομικά συμφέροντα της Ένωσης, διότι συνεπάγονται σοβαρή παρέμβαση στη σύννομη ανάθεση έργων που χρηματοδοτούνται με πόρους της Ένωσης και, ως εκ τούτου, στην ορθή διάθεση και χρήση των εν λόγω πόρων.
62.
Τρίτον, το άρθρο 325, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ δεν απαιτεί την ύπαρξη διασυνοριακού συνδέσμου για να έχει εφαρμογή. Τέταρτον, εναπόκειται στο εθνικό δικαστήριο να εξακριβώσει αν τα επίμαχα αδικήματα εμπίπτουν σε μια από τις ειδικές διατάξεις της Συμβάσεως PIF και του πρωτοκόλλου της (όσον αφορά τα αδικήματα που αφορούν διαφθορά). Παρά τη δυνατότητα εφαρμογής των εν λόγω πράξεων, τα επίμαχα εν προκειμένω αδικήματα, ιδίως η αθέμιτη άσκηση επιρροής όσον αφορά την ανάθεση δημόσιας συμβάσεως χρηματοδοτούμενης με πόρους της Ένωσης, περιλαμβάνονται άνευ ετέρου στην έκφραση «οποιαδήποτε άλλη παράνομη δραστηριότητα» του άρθρου 325, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, και ως εκ τούτου ήδη εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής του δικαίου της Ένωσης.
β) Η σχέση μεταξύ των ποινικών κατηγοριών και των οικονομικών συμφερόντων της Ένωσης
63.
Ο πρώτος εκκαλών στην υπόθεση C‑811/19 και ο εκκαλών στην υπόθεση C‑840/19 προέβαλαν με τις γραπτές απαντήσεις τους στις ερωτήσεις που τους έθεσε το Δικαστήριο ότι το άρθρο 325, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ απαιτεί η σχέση μεταξύ των αδικημάτων και των οικονομικών συμφερόντων της Ένωσης να απορρέει ρητώς από τον ορισμό του αδικήματος. Ο πρώτος εκκαλών στην υπόθεση C‑811/19 υποστηρίζει ότι μόνο μια τέτοια προσέγγιση θα μπορούσε να διασφαλίσει τα δικαιώματα άμυνας. Ο εκκαλών στην υπόθεση C‑840/19 υποστηρίζει ότι ούτε οι κατηγορίες ούτε οι αποφάσεις που εκδόθηκαν εις βάρος του αναφέρονται ειδικώς σε απάτες σχετικές με έργα χρηματοδοτούμενα από την Ένωση. Μολονότι στη ρουμανική έννομη τάξη προβλέπονται ειδικά αδικήματα σχετικά με τα οικονομικά συμφέροντα της Ένωσης, ο εκκαλών δεν κατηγορήθηκε για τα αδικήματα αυτά (
22
).
64.
Δεν συμμερίζομαι την άποψη αυτή.
65.
Πρώτον, το πεδίο εφαρμογής του άρθρου 325, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ δεν μπορεί να περιορίζεται στην αποτελεσματική καταστολή των συγκεκριμένων αδικημάτων που προβλέπονται στην εθνική έννομη τάξη και τα οποία αναφέρονται ρητώς στα οικονομικά συμφέροντα της Ένωσης ή ακόμη και στους πόρους της Ένωσης. Τούτο θα εξαρτούσε το πεδίο εφαρμογής της εν λόγω διατάξεως του πρωτογενούς δικαίου της Ένωσης από τον εθνικό ορισμό συγκεκριμένων αδικημάτων.
66.
Όπως ορθώς επισήμαναν η Επιτροπή, η Ρουμανική Κυβέρνηση και η Εισαγγελία, το κατά πόσον επηρεάζονται ή όχι τα οικονομικά συμφέροντα της Ένωσης δεν πρέπει να εξαρτάται από τον ρητό ορισμό συγκεκριμένης αξιόποινης πράξεως στο εθνικό δίκαιο. Πρέπει να εκτιμάται με γνώμονα το ευρύτερο πραγματικό πλαίσιο. Πράγματι, όπως υποστηρίζει η Ρουμανική Κυβέρνηση, τα εθνικά οικονομικά συμφέροντα και τα οικονομικά συμφέροντα της Ένωσης είναι συχνά αλληλένδετα. Κατά το εθνικό δίκαιο, δεν είναι δυνατόν να υπάρξει σαφής διάκριση μεταξύ των γενικών αδικημάτων και εκείνων που αφορούν ειδικώς τα οικονομικά συμφέροντα της Ένωσης, στον βαθμό που οι πόροι τελούν υπό τη διαχείριση του ίδιου φορέα και μπορούν να συνδέονται με διάφορα συγχρηματοδοτούμενα έργα.
67.
Δεύτερον, όσον αφορά την απαίτηση σεβασμού των δικαιωμάτων άμυνας, δεν αντιλαμβάνομαι με ποια λογική η δυνατότητα εφαρμογής του άρθρου 325, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ μπορεί να ισοδυναμεί (αυτοδικαίως) με (οποιαδήποτε) προσβολή του δικαιώματος άμυνας.
68.
Τέλος, τρίτον, υπενθυμίζω ότι η διαπίστωση της δυνατότητας εφαρμογής του άρθρου 325, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, καθώς και πιθανώς του άρθρου 2, παράγραφος 1, της Συμβάσεως PIF και, τέλος, του άρθρου 2, παράγραφος 1, του Πρωτοκόλλου στη Σύμβαση PIF έχει ως άμεση συνέπεια τη δυνατότητα εφαρμογής του Χάρτη. Πράγματι, εφόσον οι κυρώσεις και οι ποινικές διώξεις κατά των κατηγορουμένων, είτε αυτές έχουν παύσει είτε εξακολουθούν να υφίστανται στο πλαίσιο της κύριας δίκης, συνιστούν εφαρμογή του άρθρου 325, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ και, υπό την επιφύλαξη επιβεβαιώσεως εκ μέρους του εθνικού δικαστηρίου, της Συμβάσεως PIF και του πρωτοκόλλου της, ο Χάρτης τυγχάνει εφαρμογής, δυνάμει του άρθρου 51, παράγραφος 1, αυτού (
23
).
4. Η οδηγία 2015/849 και η οδηγία 2017/1371
69.
Το πρώτο προδικαστικό ερώτημα αμφοτέρων των υποθέσεων C‑811/19 και C‑840/19 αναφέρει το άρθρο 4 της οδηγίας 2017/1371 μεταξύ των ενδεχομένως εφαρμοστέων διατάξεων του δικαίου της Ένωσης. Επιπλέον, το πρώτο προδικαστικό ερώτημα στην υπόθεση C‑811/19 αναφέρει επίσης το άρθρο 58 της οδηγίας 2015/849.
70.
Με τις απαντήσεις τους στις ερωτήσεις που έθεσε το Δικαστήριο, οι μετέχοντες στη διαδικασία διατύπωσαν διαφορετικές απόψεις ως προς τη δυνατότητα εφαρμογής της οδηγίας 2015/849 και της οδηγίας 2017/1371. Εντούτοις, όπως επισημαίνει η Ρουμανική Κυβέρνηση, σύμφωνα με τις πληροφορίες που παρασχέθηκαν στο Δικαστήριο, τα πραγματικά περιστατικά της κύριας δίκης είναι προγενέστερα της ενάρξεως ισχύος αμφοτέρων των εν λόγω οδηγιών. Επομένως, προκύπτει ότι, συνεπεία του γεγονότος αυτού, οι δύο οδηγίες δεν έχουν εφαρμογή στις περιστάσεις των υποθέσεων των κυρίων δικών σε αμφότερες τις υποθέσεις.
5. Ενδιάμεσο συμπέρασμα
71.
Συνοψίζοντας, η απόφαση ΜΣΕ και το άρθρο 325, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, σε συνδυασμό με το άρθρο 47, δεύτερο εδάφιο, του Χάρτη, καθώς και, υπό την επιφύλαξη επιβεβαιώσεως εκ μέρους του αιτούντος δικαστηρίου, η Σύμβαση PIF και το πρωτόκολλό της, αποτελούν κρίσιμες διατάξεις για αμφότερες τις υποθέσεις C‑811/19 και C‑840/19.
72.
Τα άρθρα 19 παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, και το άρθρο 2 ΣΕΕ έχουν επίσης εφαρμογή στις υπό κρίση υποθέσεις. Εντούτοις, αδυνατώ να αντιληφθώ ποιο είναι το επιπλέον περιεχόμενο ή η επιπλέον σαφήνεια που θα προσέδιδαν οι εν λόγω διατάξεις στις υπό κρίση υποθέσεις και που δεν περιλαμβάνονται ήδη στις ειδικότερες διατάξεις που μνημονεύονται ανωτέρω (
24
). Για τον λόγο αυτόν, το άρθρο 47, δεύτερο εδάφιο, του Χάρτη θα θεωρηθεί ως το κρίσιμο νομικό πλαίσιο, εφόσον η δυνατότητα εφαρμογής του Χάρτη ενεργοποιείται τόσο από την απόφαση ΜΣΕ όσο και από το άρθρο 325, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ.
Γ.
Εκτίμηση
73.
Προκειμένου να απαντήσω στα προδικαστικά ερωτήματα που υποβλήθηκαν στις υπό κρίση υποθέσεις, θα ξεκινήσω εκθέτοντας εν συντομία το εθνικό νομικό πλαίσιο (υπό 1). Δεύτερον, θα εξετάσω το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα σε αμφότερες τις υποθέσεις C‑811/19 και C‑840/19, καθώς και το τέταρτο ερώτημα στην υπόθεση C‑811/19, τα οποία αφορούν την ερμηνεία του άρθρου 47 του Χάρτη. Ειδικότερα, θα εκτιμήσω αν η διάταξη αυτή απαιτεί την ειδίκευση των δικαστών (υπό 2). Τρίτον, θα εξετάσω το πρώτο ερώτημα σε αμφότερες τις υποθέσεις, κυρίως υπό το πρίσμα του άρθρου 325, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ (υπό 3), και εν συνεχεία θα κάνω μια σύντομη ανάλυση της αρχής της ανεξαρτησίας της δικαιοσύνης (υπό 4). Θα ολοκληρώσω την ανάλυσή μου με την αρχή της υπεροχής του δικαίου της Ένωσης, απαντώντας με τον τρόπο αυτό στο τρίτο ερώτημα σε αμφότερες τις υποθέσεις (υπό 5).
1. Το εθνικό νομικό πλαίσιο
74.
Το άρθρο 29 του νόμου 78/2000, όπως τροποποιήθηκε με τον νόμο 161/2003, ορίζει ότι συγκροτούνται ειδικευμένοι δικαστικοί σχηματισμοί για την εκδίκαση σε πρώτο βαθμό των αδικημάτων διαφθοράς που προβλέπει ο ίδιος νόμος. Προκύπτει ότι οι εν λόγω σχηματισμοί δεν είχαν συγκροτηθεί από το ICCJ μέχρι την έκδοση της αποφάσεως 14 του Συμβουλίου Διοικήσεως του ICCJ της 23ης Ιανουαρίου 2019 (στο εξής: απόφαση 14/2019).
75.
Κατά το αιτούν δικαστήριο στην υπόθεση C‑840/19, από τη νομολογία του ΙCCJ σχετικά με τη σύνθεση των δικαστικών σχηματισμών που επιλαμβάνονται σε πρώτο βαθμό των αδικημάτων που προβλέπονται στον νόμο 78/2000 προκύπτει ότι όλοι οι δικαστές του ποινικού τμήματος του ΙCCJ διαθέτουν την απαραίτητη επάρκεια για να εκδικάζουν σε πρώτο βαθμό όλες τις υποθέσεις που υπάγονται στη δικαιοδοσία του εν λόγω δικαστηρίου (
25
). Ως εκ τούτου, βάσει της εκ μέρους του ερμηνείας του άρθρου 19, παράγραφος 3, του νόμου 304/2004 και του άρθρου 29 του νόμου 78/2000, καθώς και σύμφωνα με τη νομολογία του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (στο εξής: ΕΔΔΑ), το ΙCCJ έχει απορρίψει ως αβάσιμες ενστάσεις περί παράνομης συστάσεως τριμελών δικαστικών σχηματισμών που στηρίζονταν στην απαίτηση περί ειδικεύσεως. Επομένως, δεν συνέτρεχε λόγος εφαρμογής της κυρώσεως της απόλυτης ακυρότητας.
76.
Με την απόφαση 14/2019, το Συμβούλιο Διοικήσεως του ΙCCJ όρισε ότι όλοι οι σχηματισμοί του ΙCCJ που επιλαμβάνονταν ποινικών υποθέσεων αποτελούσαν ειδικευμένους σχηματισμούς στα αδικήματα διαφθοράς, πράγμα το οποίο σήμαινε ότι όλοι οι τριμελείς σχηματισμοί του ΙCCJ θα εξακολουθούσαν να λειτουργούν ως ειδικευμένοι δικαστικοί σχηματισμοί σύμφωνα με το άρθρο 29, παράγραφος 1, του νόμου 78/2000.
77.
Κατόπιν προσφυγής που άσκησε ο πρόεδρος της Βουλής των Αντιπροσώπων, το Συνταγματικό Δικαστήριο, με την απόφαση 417/2019, διαπίστωσε την ύπαρξη συγκρούσεως συνταγματικής φύσεως μεταξύ του Κοινοβουλίου και του ΙCCJ. Η σύγκρουση αυτή οφειλόταν στο γεγονός ότι το ΙCCJ δεν είχε συγκροτήσει ειδικευμένους σχηματισμούς για την εκδίκαση σε πρώτο βαθμό αδικημάτων διαφθοράς, σε αντίθεση προς τις προβλέψεις του άρθρου 29, παράγραφος 1, του νόμου 78/2000, όπως τροποποιήθηκε με τον νόμο 161/2003. Η εκ μέρους του ΙCCJ άρνηση να συγκροτήσει ειδικευμένους σχηματισμούς συνιστούσε παραβίαση της υποχρεώσεώς του να τηρεί τον νόμο, κατά παράβαση των επιταγών του κράτους δικαίου και της πίστεως στο Σύνταγμα, και αποτελούσε παρέμβαση στον θεσμικό ρόλο του ρουμανικού Κοινοβουλίου ως νομοθέτη. Το Συνταγματικό Δικαστήριο έκρινε επίσης ότι η άρνηση αυτή συνιστούσε παράβαση των διατάξεων του ρουμανικού Συντάγματος σχετικά με το δικαίωμα σε δίκαιη δίκη όσον αφορά το δικαίωμα σε δικαστήριο που έχει συσταθεί νομίμως (
26
).
78.
Στο διατακτικό της αποφάσεως 417/2019 διαλαμβανόταν ότι οι εκκρεμείς ενώπιον του ΙCCJ υποθέσεις, οι οποίες είχαν εκδικαστεί σε πρώτο βαθμό πριν από την έκδοση της αποφάσεως 14/2019 του Συμβουλίου Διοικήσεως του ΙCCJ, και επί των οποίων δεν είχε εκδοθεί τελεσίδικη απόφαση, έπρεπε να επανεξεταστούν, σύμφωνα με το άρθρο 421, παράγραφος 2, στοιχείο b, του Κώδικα Ποινικής Δικονομίας, από ειδικευμένους σχηματισμούς συγκροτηθέντες σύμφωνα με το άρθρο 29, παράγραφος 1, του νόμου 78/2000.
79.
Το Συνταγματικό Δικαστήριο διευκρίνισε ότι η εκδίκαση υποθέσεως από μη ειδικευμένο δικαστικό σχηματισμό, στις περιπτώσεις που η οικεία αρμοδιότητα ανήκε σε ειδικευμένο σχηματισμό, συνεπαγόταν την απόλυτη ακυρότητα της οικείας αποφάσεως. Κατά το άρθρο 281, παράγραφος 1, στοιχείο a, του Κώδικα Ποινικής Δικονομίας, η παράβαση των κανόνων περί συνθέσεως δικαστικού σχηματισμού συνεπάγεται την απόλυτη ακυρότητα (
27
).
80.
Το Συνταγματικό Δικαστήριο επισήμανε επίσης ότι η ειδίκευση των δικαστών του ΙCCJ όσον αφορά τα αδικήματα διαφθοράς δεν προβλεπόταν από καμία νομοθετική διάταξη και ότι υφίστατο υποχρέωση να αναγνωρισθεί η ειδίκευση των δικαστών ή τουλάχιστον ορισμένων εξ αυτών. Το ενδεχόμενο να θεωρηθούν όλοι οι δικαστές «ειδικευμένοι», λαμβανομένης υπόψη της μορφώσεως και των ειδικών γνώσεών τους, δεν αποκλειόταν, αλλά το Συνταγματικό Δικαστήριο έκρινε ότι έπρεπε, εν πάση περιπτώσει, να υπάρχει ρητή αναγνώριση περί αυτού. Επομένως, μολονότι θα μπορούσε να θεωρηθεί ότι όλοι οι δικαστές του ΙCCJ είναι ειδικευμένοι σε υποθέσεις αδικημάτων που καλύπτονται από τον νόμο 78/2000 και ότι είναι επιλέξιμοι για να μετάσχουν σε ειδικευμένους σχηματισμούς επειδή διαθέτουν τις απαιτούμενες επαγγελματικές ειδικές γνώσεις, τούτο δεν σημαίνει ότι όλοι οι δικαστικοί σχηματισμοί που συγκροτούνται από τους εν λόγω δικαστές μπορούν να εκδικάζουν τα εν λόγω αδικήματα. Το γεγονός ότι όλοι οι δικαστές είναι ειδικευμένοι σημαίνει απλώς ότι θα συμπεριλαμβάνονται όλοι στην επιλογή των δικαστών που θα πραγματοποιείται κατά τον ορισμό της συνθέσεως των εν λόγω σχηματισμών.
81.
Εντούτοις, όσον αφορά την κατάσταση κατόπιν της εκδόσεως της αποφάσεως 14/2019 του Συμβουλίου Διοικήσεως του ΙCCJ, το Συνταγματικό Δικαστήριο επισήμανε ότι, έστω και αν ο τρόπος της αναγνωρίσεως της ειδικεύσεως των σχηματισμών που προέβλεπε η εν λόγω απόφαση δεν ήταν απολύτως διαφανής, κατόπιν της αποφάσεως αυτής, δεν υφίστατο πλέον παράβαση του Συντάγματος. Ως εκ τούτου, για τον μετά την απόφαση 14/2019 χρόνο, ο σκοπός του νόμου είχε επιτευχθεί και δεν υφίστατο πλέον παράβαση (
28
).
82.
Από απόψεως δικονομικών αποτελεσμάτων, η απόφαση 417/2019 του Συνταγματικού Δικαστηρίου είχε την έννοια ότι όλες οι υποθέσεις διαφθοράς οι οποίες εκδικάσθηκαν πρωτοδίκως πριν από την έναρξη ισχύος του κανόνα περί ειδικεύσεως του νόμου 78/2000 (το 2003) και την έκδοση της αποφάσεως 14/2019 (το 2019) από τριμελείς δικαστικούς σχηματισμούς του ΙCCJ, και οι οποίες δεν έχουν τελεσιδικήσει, πρέπει να επανεξετασθούν σε πρώτο βαθμό. Εντούτοις, κατόπιν της αποφάσεως 14/2019, η οποία αναγνώριζε ρητά ότι όλοι οι ποινικοί σχηματισμοί του ΙCCJ ήταν δικαστικοί σχηματισμοί ειδικευμένοι σε υποθέσεις διαφθοράς, όλοι οι τριμελείς δικαστικοί σχηματισμοί του ΙCCJ θα εξακολουθούσαν να λειτουργούν ως ειδικευμένοι δικαστικοί σχηματισμοί κατ’ εφαρμογήν του άρθρου 29, παράγραφος 1, του νόμου 78/2000 μετά την απόφαση 417/2019 του Συνταγματικού Δικαστηρίου.
83.
Συνοψίζοντας, αν αντιλαμβάνομαι ορθώς το εθνικό πλαίσιο, αυτό που φαίνεται να βρίσκεται στο επίκεντρο του ζητήματος είναι η έλλειψη τυπικής αναγνωρίσεως. Ωστόσο, αφ’ ης στιγμής το ΙCCJ αναγνώρισε τύποις ότι όλοι οι ποινικοί σχηματισμοί του ήταν δικαστικοί σχηματισμοί ειδικευμένοι σε υποθέσεις διαφθοράς, οι ίδιοι σχηματισμοί με την ίδια ακριβώς σύνθεση κατέστησαν νομίμως συσταθέντες.
2. Η ειδίκευση των δικαστών και το δικαίωμα σε δικαστήριο που έχει προηγουμένως συσταθεί νομίμως
84.
Με το τέταρτο προδικαστικό ερώτημά του, το αιτούν δικαστήριο ερωτά στην υπόθεση C‑811/19 αν το άρθρο 47 του Χάρτη περιλαμβάνει την απαίτηση περί ειδικεύσεως των δικαστών και τη συγκρότηση ειδικευμένων σχηματισμών σε ανώτατο δικαιοδοτικό όργανο, όπως το ΙCCJ. Το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα σε αμφότερες τις υποθέσεις C‑811/19 και C‑840/19 αφορά, κατ’ ουσίαν, το ζήτημα αν το άρθρο 47, δεύτερο εδάφιο, του Χάρτη έχει την έννοια ότι αντιτίθεται στην απόφαση 417/2019 του Συνταγματικού Δικαστηρίου.
85.
Τα προαναφερθέντα προδικαστικά ερωτήματα έχουν δύο επιμέρους επίπεδα. Πρώτον, αποτελεί η δικαστική ειδίκευση μέρος του (αυτοτελούς) προτύπου που θέτει το άρθρο 47 του Χάρτη, η μη τήρηση του οποίου συνεπάγεται ασυμβατότητα με το δίκαιο της Ένωσης; Δεύτερον, αντιτίθεται το άρθρο 47 του Χάρτη σε διαπίστωση ελλείψεως νομιμότητας η οποία στηρίζεται στον λόγο ότι δεν τηρήθηκε διάταξη του εθνικού δικαίου που απαιτεί την ειδίκευση των δικαστών, προκαλώντας ενδεχομένως ζητήματα από την άποψη του δικαιώματος εθνικού ορισμού του «δικαστηρίου που έχει προηγουμένως συσταθεί νομίμως»;
86.
Κατά την άποψή μου, η απάντηση σε αμφότερα τα ως άνω ερωτήματα είναι αρνητική. Για να εξηγήσω γιατί φρονώ ότι πρέπει να δοθεί η εν λόγω απάντηση, πρέπει κατ’ αρχάς να εξετάσω ποιο είναι ακριβώς το πρότυπο που απορρέει από το άρθρο 47, δεύτερο εδάφιο, του Χάρτη (υπό α). Στη συνέχεια, θα εξετάσω αν η διάταξη αυτή πρέπει να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι αντιτίθεται στην επίμαχη απόφαση του Συνταγματικού Δικαστηρίου (υπό β).
α) Το πρότυπο του δικαίου της Ένωσης
87.
Πρώτον, εξ όσων γνωρίζω, στο δίκαιο της Ένωσης δεν προβλέπεται απαίτηση περί ειδικεύσεως των δικαστών ή των δικαστικών σχηματισμών η οποία θα μπορούσε να περιλαμβάνεται στο άρθρο 47 του Χάρτη, ούτε σε υποθέσεις διαφθοράς, όσον αφορά την προστασία των οικονομικών συμφερόντων της Ένωσης, ούτε σε άλλους τομείς του δικαίου της Ένωσης.
88.
Βεβαίως, θα πρέπει πάντοτε να εξασφαλίζεται ότι αποδεδειγμένη νομική επάρκεια και προσόντα συγκαταλέγονται στις αναγκαίες προϋποθέσεις για τον διορισμό των δικαστικών λειτουργών. Η μη συνδρομή των ανωτέρω προϋποθέσεων θα μπορούσε ενδεχομένως να δημιουργήσει προβλήματα από απόψεως δικαστικής αμεροληψίας και ανεξαρτησίας. Ασφαλώς, από τεχνικής απόψεως, ο δικαστής που δεν διαθέτει την απαιτούμενη επάρκεια μπορεί και πάλι να είναι ανεξάρτητος, ενίοτε μάλιστα και ιδιαιτέρως ανεξάρτητος. Εντούτοις, είναι απολύτως εύλογο να υποτεθεί ότι οι δικαστές που δεν διαθέτουν την απαιτούμενη επάρκεια δεν είναι ιδανικοί για την υπεράσπιση και τη διατήρηση της ανεξαρτησίας της δικαιοσύνης μακροπρόθεσμα.
89.
Όσον αφορά την ύπαρξη δικαστικής ειδικεύσεως φαίνεται ότι υφίσταται σημαντική πολυμορφία σε εθνικό επίπεδο. Ορισμένα κράτη μέλη έχουν όντως υιοθετήσει υψηλά επίπεδα δικαστικής ειδικεύσεως. Άλλα, όχι. Επιπλέον, οι κανόνες ενδέχεται να ποικίλλουν στο πλαίσιο της ίδιας έννομης τάξεως: συχνά όσο υψηλότερο είναι το επίπεδο εντός της δικαστικής ιεραρχίας στο οποίο εξετάζεται μια υπόθεση τόσο χαμηλότερος είναι, συνήθως, ο βαθμός ειδικεύσεως. Εντούτοις, ορισμένα συστήματα διατηρούν όντως υψηλό βαθμό δικαστικής ειδικεύσεως ακόμη και στο επίπεδο των ανωτάτων δικαιοδοτικών οργάνων.
90.
Η ίδια πολυμορφία παρατηρείται και στη νομολογία, ή μάλλον στη σιωπή που επικρατεί στη νομολογία επί του ζητήματος της δικαστικής ειδικεύσεως, είτε σε σχέση με το άρθρο 47 του Χάρτη είτε σε σχέση με το άρθρο 6 της Ευρωπαϊκής Συμβάσεως Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (στο εξής: ΕΣΔΑ). Ερωτηθείς για την ύπαρξη τεκμηριώσεως σχετικά με τη θέση περί υπάρξεως νομικής αρχής της ειδικεύσεως των δικαστών, ο εκκαλών στην υπόθεση C‑840/19 επικαλέστηκε, στις απαντήσεις του προς το Δικαστήριο, μια απόφαση του ΕΔΔΑ η οποία αφορά διαφορετικό ζήτημα (
29
) καθώς και διάφορα μη δεσμευτικά έγγραφα εκδοθέντα από διεθνείς φορείς τα οποία επιδοκιμάζουν και ενθαρρύνουν τη δικαστική ειδίκευση σε ορισμένες περιπτώσεις ως χρήσιμη και επιθυμητή (
30
). Εντούτοις, τα εν λόγω έγγραφα πόρρω απέχουν από το να αποτελούν στοιχεία τα οποία θα μπορούσαν να στηρίξουν το επιχείρημα ότι η ειδίκευση των δικαστικών σχηματισμών αποτελεί προϋπόθεση η μη συνδρομή της οποίας θα ισοδυναμούσε με παράβαση των επιταγών του άρθρου 47 του Χάρτη (ή του άρθρου 6 ΕΣΔΑ).
91.
Δεύτερον, το ζήτημα αυτό έχει ένα ακόμη επίπεδο: το δικαίωμα σε «δικαστήριο που έχει προηγουμένως συσταθεί νομίμως», σύμφωνα με το άρθρο 47 του Χάρτη. Πράγματι, παρά το γεγονός ότι η απαίτηση περί ειδικεύσεως των δικαστικών σχηματισμών δεν περιλαμβάνεται στο πρότυπο προστασίας που εγγυάται το άρθρο 47 του Χάρτη, όταν η απαίτηση αυτή θεσπίζεται από εθνικούς κανόνες, μπορεί να περιλαμβάνεται στο δικαίωμα σε «δικαστήριο που έχει προηγουμένως συσταθεί νομίμως».
92.
Τα κύρια στοιχεία του προτύπου προστασίας του δικαίου της Ένωσης που απορρέουν από το άρθρο 47, δεύτερο εδάφιο, του Χάρτη εκτέθηκαν στα σημεία 136 έως 143 των προτάσεων Euro Box Promotion. Στις παρούσες προτάσεις θα περιοριστώ στην υπενθύμιση δύο βασικών στοιχείων.
93.
Αφενός, το δικαίωμα σε «δικαστήριο που έχει προηγουμένως συσταθεί νομίμως» καθορίζεται κατ’ ανάγκην βάσει του εθνικού δικαίου. Επομένως, οι εθνικές ρυθμίσεις μπορούν πράγματι να καταστούν κρίσιμες κατόπιν σχετικής παραπομπής.
94.
Δεύτερον, από την άποψη της Ένωσης, και σε στενή συνάρτηση με την προσέγγιση που υιοθέτησε συναφώς το ΕΔΔΑ, δεν προκύπτει ότι κάθε παράβαση των εθνικών κανόνων που διέπουν τη σύνθεση δικαστικού σχηματισμού συνεπάγεται αυτοδικαίως και παράβαση του άρθρου 47 του Χάρτη. Πράγματι, όπως προκύπτει από την απόφαση Simpson, πλημμέλεια μπορεί να συνιστά παράβαση του άρθρου 47, δεύτερο εδάφιο, πρώτη περίοδος, του Χάρτη «ιδίως όταν η πλημμέλεια αυτή είναι τέτοιας φύσεως και σοβαρότητας ώστε να δημιουργείται πραγματικός κίνδυνος να μπορούν άλλες εξουσίες, ιδίως η εκτελεστική, να ασκήσουν αδικαιολόγητη διακριτική εξουσία θέτοντας σε κίνδυνο την ακεραιότητα του αποτελέσματος στο οποίο οδηγεί η διαδικασία διορισμού και δημιουργώντας με τον τρόπο αυτό εύλογη αμφιβολία στους πολίτες ως προς την ανεξαρτησία και την αμεροληψία του ή των οικείων δικαστών […]». Το Δικαστήριο επισήμανε ότι τούτο συμβαίνει «οσάκις πρόκειται για θεμελιώδεις κανόνες που αποτελούν αναπόσπαστο μέρος της θεσπίσεως και της λειτουργίας του εν λόγω δικαιοδοτικού συστήματος» (
31
).
β) Ανάλυση
95.
Πρώτον, όπως επισημάνθηκε ανωτέρω, και επίσης σύμφωνα με τις παρατηρήσεις της Ρουμανικής Κυβερνήσεως, της Εισαγγελίας και της Επιτροπής, η απαίτηση περί ειδικεύσεως δεν περιλαμβάνεται, αυτή καθεαυτήν, στο πρότυπο του άρθρου 47 του Χάρτη. Ως εκ τούτου, αντικρούονται πλήρως οι απόψεις που διατυπώνονται περί υπάρξεως αρχής ειδικεύσεως των δικαστών η οποία περιλαμβάνεται στο πρότυπο του άρθρου 47 του Χάρτη.
96.
Δεύτερον, εντούτοις, ο πρώτος εκκαλών στην υπόθεση C‑811/19 υποστηρίζει, με τις απαντήσεις του στις ερωτήσεις του Δικαστηρίου, ότι, εφόσον το δικαίωμα σε «δικαστήριο που έχει προηγουμένως συσταθεί νομίμως» παραπέμπει σε εθνική νομοθεσία, το άρθρο 47, δεύτερο εδάφιο, του Χάρτη, το οποίο πρέπει να τηρεί το ελάχιστο πρότυπο προστασίας που προβλέπει το άρθρο 6 της ΕΣΔΑ, δεν μπορεί να επιβάλλει πρότυπο στηριζόμενο σε κριτήρια τα οποία διαφέρουν από τις εγγυήσεις που προβλέπονται σε εθνικό επίπεδο. Περαιτέρω, υποστηρίζει ότι με την απόφαση 417/2019 διαπιστώθηκε ότι το ΙCCJ είχε παραβεί κατάφωρα τις νομικές διατάξεις σχετικά με την απαίτηση περί εξειδικεύσεως.
97.
Κατά την άποψή μου, το επιχείρημα αυτό δεν ευσταθεί.
98.
Ο αυτοτελής και αυτόνομος χαρακτήρας του περιεχομένου του άρθρου 47 του Χάρτη, το οποίο πρέπει πράγματι, δυνάμει του άρθρου 52, παράγραφος 3, του Χάρτη, να παρέχει την ίδια ή υψηλότερη προστασία σε σχέση με τις αντίστοιχες διατάξεις της ΕΣΔΑ, απομακρύνεται ακριβώς από μια καθαρά αυτόματη και τυπική εκτίμηση. Δεν συνιστά παράβαση του άρθρου 47 του Χάρτη κάθε τυπική παράβαση (εθνικού) κανόνα που μπορεί να αφορά κάποιο στοιχείο της δικαστικής οργανώσεως.
99.
Όπως επισήμαναν η Ρουμανική Κυβέρνηση, η Εισαγγελία και η Επιτροπή, η παράβαση του επίμαχου εν προκειμένω κανόνα δεν συνιστά παράβαση σύμφωνα με το άρθρο 47 του Χάρτη.
100.
Πρώτον, η απαίτηση περί ειδικεύσεως φαίνεται να είναι πρωτίστως τυπικού χαρακτήρα. Όπως επισήμανε η Εισαγγελία, όλοι οι δικαστικοί σχηματισμοί του ΙCCJ κατέστησαν ειδικευμένοι εν μία νυκτί κατόπιν της αποφάσεως 14/2019 του Συμβουλίου Διοικήσεως του εν λόγω δικαστηρίου. Η απόφαση 417/2019 του Συνταγματικού Δικαστηρίου επικύρωσε το αποτέλεσμα αυτό ως συμβατό προς τις εθνικές συνταγματικές απαιτήσεις. Τούτο σήμαινε, όπως επισήμανε η Επιτροπή, ότι μια καθαρά τυπική αναγνώριση των σχηματισμών ως ειδικευμένων, χωρίς να έχει μεσολαβήσει απολύτως καμία ουσιαστική τροποποίηση, θεωρήθηκε ότι αρκούσε για τους σκοπούς της συμμορφώσεως με τις συνταγματικές απαιτήσεις, συμπεριλαμβανομένων των απαιτήσεων που επιβάλλουν τα κατοχυρωμένα στο Σύνταγμα θεμελιώδη δικαιώματα.
101.
Δεύτερον, ο εν λόγω κανόνας φαίνεται να αποτελεί μάλλον σαφώς οριοθετημένη εξαίρεση, η οποία εφαρμόζεται αποκλειστικώς σε συγκεκριμένους τομείς δικαίου και στον πρώτο βαθμό.
102.
Τρίτον, όπως επισημαίνει η Επιτροπή, από άλλα πρόσθετα στοιχεία, όπως οι αμφιβολίες ως προς την ερμηνεία της εφαρμοστέας νομοθεσίας και το γεγονός ότι δεν υπήρξε εκ προθέσεως μη συμμόρφωση, προκύπτει ο μη «κατάφωρος» χαρακτήρας της παραβάσεως.
103.
Επιπλέον, όλες οι ανωτέρω εκτιμήσεις παρέχουν χρήσιμες ενδείξεις σχετικά με τον πραγματικό χαρακτήρα της απαιτήσεως περί ειδικεύσεως στο πλαίσιο εθνικού δικαστηρίου: αφορά πρωτίστως την εσωτερική διαχείριση του έργου του δικαστηρίου καθώς και την αποτελεσματικότητα κατά την άσκησή του. Οπωσδήποτε, η κατάφωρη και εκ προθέσεως παράβαση ενός τέτοιου κανόνα, αν αυτός είναι ήδη εδραιωμένος στο πλαίσιο του εθνικού νομικού συστήματος, δεν στερείται έννομων συνεπειών (
32
). Εντούτοις, η απαίτηση περί ειδικεύσεως των δικαστών, αυτή καθεαυτήν, δεν συνιστά θεμελιώδη κανόνα δικαιοδοτικού συστήματος, για τους σκοπούς της εφαρμογής του προτύπου που απορρέει από το άρθρο 47, δεύτερο εδάφιο, του Χάρτη, το οποίο πρέπει πάντοτε να συντρέχει προκειμένου να πληρούνται οι απαιτήσεις του άρθρου 47 του Χάρτη.
104.
Τέλος, όσον αφορά το άρθρο 47 του Χάρτη υφίσταται ένα ακόμη βασικό ζήτημα. Μετά τη διαπίστωση ότι η εν λόγω διάταξη δεν απαιτεί την ειδίκευση των δικαστών και ότι, ως εκ τούτου, δεν έχει σημειωθεί παραβίαση του αυτοτελούς προτύπου που θέτει το τι αποτελεί δικαστήριο που έχει συσταθεί νομίμως, εξακολουθεί να υφίσταται το ζήτημα αν η ίδια διάταξη αντιτίθεται στην εκ μέρους εθνικού δικαστηρίου διαπίστωση τέτοιας παραβιάσεως βάσει των συνταγματικώς κατοχυρωμένων θεμελιωδών δικαιωμάτων ή άλλων αξιών.
105.
Για τους λόγους που εκτέθηκαν λεπτομερώς στα σημεία 145 έως 156 των προτάσεων Euro Box Promotion, η απάντηση που δίδεται είναι ότι το άρθρο 47 του Χάρτη δεν αντιτίθεται στην εν λόγω διαπίστωση.
106.
Όσον αφορά τα νομικά ζητήματα και τις καταστάσεις που εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής του δικαίου της Ένωσης, αλλά δεν καθορίζονται πλήρως από αυτό, μολονότι το Δικαστήριο έχει διαπιστώσει ότι το άρθρο 47 του Χάρτη παραβιάζεται ιδίως όταν οι πλημμέλειες είναι τέτοιας σοβαρότητας ώστε να δημιουργείται πραγματικός κίνδυνος αδικαιολόγητης εξουσίας εκτιμήσεως, γεγονός το οποίο, ως εκ τούτου, δημιουργεί εύλογες αμφιβολίες ως προς την αμεροληψία και την ανεξαρτησία των δικαστηρίων (
33
), το γεγονός αυτό δεν απαγορεύει σε εθνικό συνταγματικό δικαστήριο να διαπιστώσει ότι έχει σημειωθεί προσβολή του συνταγματικώς κατοχυρωμένου δικαιώματος σε δίκαιη δίκη βάσει άλλου, υψηλότερου εθνικού προτύπου. Στους τομείς και στις καταστάσεις που δεν καθορίζονται πλήρως από το δίκαιο της Ένωσης, σύμφωνα με το άρθρο 53 του Χάρτη, ο Χάρτης αποτελεί μεν το κατώτατο (ελάχιστο) όριο, αλλά όχι και το ανώτατο (μέγιστο) όριο. Ως εκ τούτου, εθνικό δικαστήριο μπορεί να υιοθετήσει και να εφαρμόσει υψηλότερο εθνικό πρότυπο.
107.
Ο καθορισμός ενός τέτοιου εθνικού συνταγματικού προτύπου, εφόσον βεβαίως υφίσταται, υπάγεται στην αρμοδιότητα των αρμόδιων εθνικών αρχών. Η Ρουμανική Κυβέρνηση και η Εισαγγελία υποστήριξαν ότι η απαίτηση περί ειδικεύσεως δεν αποτελεί στοιχείο του εθνικού προτύπου του δικαιώματος αποτελεσματικής δικαστικής προστασίας. Σημειώνω τη θέση αυτή, αλλά το Δικαστήριο δεν μπορεί να κάνει κάτι πέραν αυτού. Επισημαίνω για μία ακόμη φορά ότι ο προσδιορισμός εθνικού συνταγματικού προτύπου εναπόκειται στα εθνικά δικαστήρια και φορείς. Εντούτοις, τούτο δεν σημαίνει κατ’ ανάγκην ότι οποιοδήποτε τυχόν επιχείρημα προβληθεί ως ζήτημα υψηλότερου εθνικού προτύπου θα γίνεται τελικά δεκτό ως επαρκής δικαιολογητικός λόγος βάσει του δικαίου της Ένωσης, ζήτημα το οποίο θα εξετάσω στο επόμενο τμήμα των παρουσών προτάσεων.
γ) Ενδιάμεσο συμπέρασμα
108.
Λαμβανομένων υπόψη των προεκτεθέντων, προτείνω στο Δικαστήριο να δώσει στο δεύτερο προδικαστικό ερώτημα σε αμφότερες τις υποθέσεις C‑811/19 και C‑840/19, καθώς και στο τέταρτο προδικαστικό ερώτημα στην υπόθεση C‑811/19, την απάντηση ότι το άρθρο 47 του Χάρτη έχει την έννοια ότι δεν περιλαμβάνει την απαίτηση περί ειδικεύσεως των δικαστικών σχηματισμών. Εντούτοις, το άρθρο 47, δεύτερο εδάφιο, του Χάρτη δεν αντιτίθεται σε απόφαση εθνικού συνταγματικού δικαστηρίου με την οποία διαπιστώνεται, κατ’ εφαρμογήν ενός πραγματικού και εύλογου εθνικού προτύπου προστασίας του δικαιώματος αποτελεσματικής δικαστικής προστασίας και βάσει της εκ μέρους του ερμηνείας των εφαρμοστέων εθνικών διατάξεων, ότι η σύνθεση δικαστικού σχηματισμού είναι παράνομη λόγω παραβάσεως της εθνικής εκ του νόμου απαιτήσεως περί ειδικεύσεως των δικαστικών σχηματισμών.
3. Η προστασία των οικονομικών συμφερόντων της Ένωσης
109.
Στο πλαίσιο των υπό κρίση υποθέσεων εγείρονται δύο επιπλέον ζητήματα: η ερμηνεία του άρθρου 325, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ όσον αφορά την έκδοση και τα αποτελέσματα της αποφάσεως 417/2019 του Συνταγματικού Δικαστηρίου και η ερμηνεία του άρθρου 19, παράγραφος 1, και του άρθρου 2 ΣΕΕ, καθώς και του άρθρου 47 του Χάρτη, σε σχέση με την ίδια αυτή συνταγματική απόφαση. Στο παρόν τμήμα θα εξετάσω τα ειδικότερα ζητήματα που ανακύπτουν από τον ενδεχόμενο αντίκτυπο της επίμαχης συνταγματικής αποφάσεως επί της προστασίας των οικονομικών συμφερόντων της Ένωσης.
110.
Με τα ειδικά ζητήματα που τίθενται βάσει του άρθρου 325, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, το αιτούν δικαστήριο εξηγεί ότι, στις δύο επίμαχες υποθέσεις, η επανεξέταση την οποία επιβάλλει το Συνταγματικό Δικαστήριο μπορεί να εμποδίσει την επιβολή αποτελεσματικών και αποτρεπτικών κυρώσεων σε υποθέσεις που αφορούν δραστηριότητες που θίγουν τα οικονομικά συμφέροντα της Ένωσης. Δεδομένης της πολυπλοκότητας και της διάρκειας της διαδικασίας μέχρι την έκδοση νέας τελεσίδικης αποφάσεως κατόπιν της επαναλήψεως της πρωτόδικης διαδικασίας, υφίσταται κίνδυνος παραγραφής της ποινικής ευθύνης. Η εφαρμογή της αποφάσεως 417/2019 του Συνταγματικού Δικαστηρίου, η οποία είναι υποχρεωτική βάσει του εθνικού δικαίου, συνεπάγεται την επανάληψη της πρωτόδικης διαδικασίας, με αποτέλεσμα την έκδοση δύο αποφάσεων σε πρώτο βαθμό και τριών αποφάσεων στο στάδιο της εφέσεως στο πλαίσιο της ίδιας διαδικασίας. Ιδίως, το αιτούν δικαστήριο διατυπώνει τους προβληματισμούς του αναφερόμενο στις περιστάσεις της υποθέσεως της κύριας δίκης στην υπόθεση C‑840/19, στο πλαίσιο της οποίας η ποινική δίκη ξεκίνησε πριν από τέσσερα περίπου έτη και η υπόθεση βρίσκεται ήδη στο στάδιο κατά το οποίο επανεξετάζεται το τακτικό ένδικο μέσο αφού έχει γίνει δεκτό το έκτακτο ένδικο μέσο (κατόπιν της εφαρμογής της αποφάσεως 685/2018 του Συνταγματικού Δικαστηρίου).
111.
Στα σημεία 173 έως 184 των προτάσεων Euro Box Promotion, εκθέτω διεξοδικά ποιες εκτιμήσεις πρέπει να διέπουν το κριτήριο της κανονιστικής συμβατότητας των εθνικών κανόνων και πρακτικών με το άρθρο 325, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ. Αφενός, όπως συμβαίνει σε κάθε άλλον τομέα του δικαίου της Ένωσης, πρέπει να εξακολουθεί να αποτελεί κριτήριο κανονιστικής συμβατότητας. Η ανάλυση αυτή δεν πρέπει να αποτελεί μια μάλλον υποκειμενική και πιθανώς αυθαίρετη μελέτη των στατιστικών στοιχείων που έχουν συλλεγεί σχετικά με τον αριθμό των καταδικαστικών και των αθωωτικών αποφάσεων που έχουν εκδοθεί, στοιχεία που συνήθως δεν έχουν στη διάθεσή τους τα εθνικά δικαστήρια. Δεύτερον, στο πλαίσιο του ίδιου του κριτηρίου, ο σεβασμός της νομιμότητας και των θεμελιωδών δικαιωμάτων εντάσσεται ήδη στο στάδιο της ερμηνείας του περιεχομένου των υποχρεώσεων που απορρέουν από το άρθρο 325, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ. Τρίτον, μέρος της εξισώσεως μπορούν ενδεχομένως να αποτελέσουν εύλογοι και πραγματικοί εθνικοί προβληματισμοί συνταγματικής φύσεως, στους οποίους περιλαμβάνεται η τυχόν υψηλότερη προστασία των εθνικών θεμελιωδών δικαιωμάτων που διατυπώνεται με τον τρόπο αυτόν.
112.
Εν ολίγοις, οι κατευθυντήριες γραμμές στον εν λόγω τομέα δικαίου πρέπει να προκύπτουν από τη λογική και τη σφαιρική προσέγγιση των αποφάσεων M.A.S., Scialdone και Dzivev (
34
), και όχι των αποφάσεων Taricco και Kolev (
35
).
113.
Ως εκ τούτου, τα στοιχεία που πρέπει να λαμβάνονται υπόψη όταν γίνεται εκτίμηση της συμβατότητας εθνικών διατάξεων με τις απαιτήσεις του άρθρου 325, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ περιλαμβάνουν: πρώτον, την κανονιστική και συστηματική εκτίμηση του περιεχομένου των επίμαχων κανόνων· δεύτερον, τον σκοπό τους καθώς και το εθνικό πλαίσιο· τρίτον, τις ευλόγως αντιληπτές ή αναμενόμενες πρακτικές συνέπειές τους, οι οποίες απορρέουν από την ερμηνεία ή την πρακτική της εφαρμογής των εν λόγω κανόνων (επομένως ανεξαρτήτως οποιασδήποτε στατιστικής εκτιμήσεως του αριθμού των υποθέσεων που πράγματι επηρεάζονται ή ενδέχεται να επηρεαστούν)· τέταρτον, τα θεμελιώδη δικαιώματα και τη νομιμότητα που αποτελούν μέρος της εσωτερικής σταθμίσεως η οποία πραγματοποιείται κατά την ερμηνεία των ουσιαστικών απαιτήσεων που επιβάλλει το άρθρο 325, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ. Ωστόσο, οι όποιοι εθνικοί προβληματισμοί προβάλλονται συναφώς πρέπει να απηχούν εύλογο και πραγματικό προβληματισμό όσον αφορά την υψηλότερη προστασία των δικαιωμάτων. Επιπλέον, ο δυνητικός αντίκτυπός τους επί των συμφερόντων που προστατεύει το άρθρο 325, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ πρέπει να είναι αναλογικός.
114.
Κατά την άποψή μου, η επίμαχη εθνική απόφαση δεν ανταποκρίνεται στις ανωτέρω απαιτήσεις. Εν ολίγοις, η μάλλον παρεπόμενη και καθαρά τυπική αναγνώριση η οποία φαίνεται να απαιτείται από το εθνικό δίκαιο έχει εντελώς δυσανάλογο αντίκτυπο επί των προστατευόμενων συμφερόντων της Ένωσης.
115.
Πρώτον, όσον αφορά τη θεωρητική και συστηματική εκτίμηση του περιεχομένου της επίμαχης αποφάσεως, η απόφαση 417/2019 δεν διατυπώνει, εκ πρώτης όψεως, ιδιαίτερους προβληματισμούς. Πράγματι, η απόφαση αυτή δεν δημιουργεί νέο ένδικο βοήθημα, ούτε φαίνεται να καταστρατηγεί το υφιστάμενο νομικό πλαίσιο. Όπως επισημαίνει ο εκκαλών στην υπόθεση C‑840/19, η απόφαση αυτή επιβάλλει την εφαρμογή των διατάξεων του Κώδικα Ποινικής Δικονομίας, σύμφωνα με τις οποίες το εφετείο πρέπει να παραπέμπει υπόθεση προς επανεξέταση, ιδίως, σε περίπτωση παραβάσεως που αφορά τη σύνθεση δικαστικού σχηματισμού (
36
).
116.
Δεύτερον, όσον αφορά τον σκοπό και το εθνικό πλαίσιο στο οποίο εντάσσεται η απόφαση 417/2019, επισημαίνω ότι από τα στοιχεία που έχουν τεθεί στη διάθεση του Δικαστηρίου δεν προκύπτει, μέσω αντικειμενικών στοιχείων, εννοιολογικού πλαισίου ή πρακτικών αποτελεσμάτων, ότι η επίμαχη διάταξη είχε σκοπό να καταστρατηγήσει ή να υπονομεύσει τα νομικά εργαλεία που χρησιμοποιούνται για την καταπολέμηση της διαφθοράς ή να θίξει την προστασία των οικονομικών συμφερόντων της Ένωσης.
117.
Φρονώ ότι δεν είναι δυνατόν να συναχθεί διαφορετικό συμπέρασμα για μόνον τον λόγο ότι, όπως διαλαμβάνεται στις διατάξεις περί παραπομπής, το αίτημα βάσει του οποίου εκδόθηκε η απόφαση 417/2019 υποβλήθηκε από τον Πρόεδρο της Βουλής των Αντιπροσώπων, ο οποίος, κατά τον χρόνο εκείνο, αποτελούσε αντικείμενο ποινικής έρευνας για αξιόποινες πράξεις εμπίπτουσες στο πεδίο εφαρμογής του νόμου 78/2000, διαδικασία η οποία, στο στάδιο της εφέσεως, εκκρεμούσε ενώπιον του πενταμελούς δικαστικού σχηματισμού του ΙCCJ. Όπως τονίζεται επανειλημμένως στο πλαίσιο των υπό κρίση υποθέσεων, κανένα δικαστήριο, και ασφαλώς όχι το παρόν Δικαστήριο, δεν μπορεί να στηρίξει την κρίση του σε υπαινιγμούς και εικασίες (
37
).
118.
Τρίτον, σύμφωνα με τα επιχειρήματα που προέβαλαν η Επιτροπή και η Εισαγγελία, θα μπορούσε βεβαίως να διατυπωθεί σοβαρός προβληματισμός όσον αφορά το τρίτο στοιχείο που επισημαίνεται ανωτέρω, σχετικά με τις γενικώς αντιληπτές ή αναμενόμενες πρακτικές συνέπειες της επίμαχης αποφάσεως. Σε αντίθεση προς την απόφαση του Συνταγματικού Δικαστηρίου στην υπόθεση Euro Box Promotion κ.λπ. (C‑357/19 και C‑547/19), η εκτίμηση των αποτελεσμάτων της αποφάσεως 417/2019 από διάφορες οπτικές γωνίες οδηγεί στο συμπέρασμα ότι, όπως υποστηρίζει και η Επιτροπή, αυτά είναι αρκετά εκτεταμένα.
119.
Όπως επισήμανε η Επιτροπή, τα αποτελέσματα της αποφάσεως 417/2019 δεν φαίνεται να αφορούν ένα σχετικά περιορισμένο χρονικό διάστημα: Η απόφαση 417/2019 επιβάλλει την επανεξέταση σε πρώτο βαθμό όλων των υποθέσεων επί των οποίων εκκρεμεί έφεση και η πρωτόδικη απόφαση έχει εκδοθεί μεταξύ 21ης Απριλίου 2003 (ημερομηνίας κατά την οποία επιβλήθηκε με τις τροποποιήσεις του νόμου 78/2000 η απαίτηση περί ειδικεύσεως) και 22ας Ιανουαρίου 2019 (ημερομηνίας κατά την οποία το Συμβούλιο Διοικήσεως του ΙCCJ δήλωσε ότι όλοι οι σχηματισμοί έπρεπε να θεωρούνται ως ειδικευμένοι δικαστικοί σχηματισμοί). Πρόκειται για 16 έτη συνολικά. Όπως ορθώς επισημαίνει η Επιτροπή, δεδομένων, αφενός, του γενικού επιπέδου πολυπλοκότητας των υποθέσεων που αφορούν αδικήματα διαφθοράς διαπραχθέντα από πρόσωπα υπαγόμενα στην αρμοδιότητα του ΙCCJ (αξιωματούχους ή υψηλόβαθμους κρατικούς λειτουργούς) και, αφετέρου, της πιθανότητας ασκήσεως εφέσεως, τα ευλόγως αναμενόμενα αποτελέσματα της αποφάσεως αυτής είναι ιδιαιτέρως εκτεταμένα.
120.
Επιπλέον, πρέπει βεβαίως να προστεθεί ότι τα αποτελέσματα της αποφάσεως 417/2019 προορίζονται να επικεντρωθούν, τόσο ratione materiae όσο και ratione personae, σε ένα πλαίσιο ιδιαιτέρως σημαντικό από την άποψη της προστασίας των οικονομικών συμφερόντων της Ένωσης. Πράγματι, όπως υποστηρίζει η Επιτροπή, η εν λόγω απόφαση επηρεάζει αποκλειστικά τις υποθέσεις διαφθοράς στις οποίες οι κατηγορούμενοι υπάγονται στην αρμοδιότητα του ΙCCJ σε πρώτο βαθμό, πράγμα που συνεπάγεται ότι η απαίτηση περί επανεξετάσεως θα επηρεάσει όλες τις υποθέσεις που αφορούν αδικήματα διαφθοράς που διαπράττονται από υψηλόβαθμους κρατικούς λειτουργούς.
121.
Μολονότι η εφαρμογή της αποφάσεως 417/2019 δεν επιφέρει την κατάργηση της ποινικής δίκης, εντούτοις, εξαιτίας της εν λόγω εφαρμογής ο κίνδυνος παραγραφής της ποινικής διώξεως καθίσταται οπωσδήποτε ορατός. Περαιτέρω, όπως επίσης υποστήριξε η Επιτροπή, ακόμη και αν γίνει δεκτό ότι τα άρθρα 154 και 155 του Ποινικού Κώδικα δεν περιλαμβάνουν κανόνες περί παραγραφής που θα μπορούσαν αυτοί καθεαυτούς να θεωρηθούν προβληματικοί, η εφαρμογή της αποφάσεως 417/2019 συνεπάγεται ότι οι υποθέσεις που εκκρεμούν στο στάδιο της εφέσεως, η οποία έχει μεταβιβαστικό αποτέλεσμα, δεν πρέπει απλώς να επανεξεταστούν στο στάδιο αυτό, αλλά εκ νέου από την αρχή. Τούτο συνεπάγεται την επανάληψη όλων των σταδίων της διαδικασίας, γεγονός που αυξάνει σημαντικά την πιθανότητα συμπληρώσεως των προθεσμιών παραγραφής.
122.
Τέταρτον, κατά τη γνώμη μου τουλάχιστον, καθοριστικής σημασίας για τις υπό κρίση υποθέσεις είναι ιδίως η στάθμιση των συμφερόντων της Ένωσης και των εν λόγω επίμαχων εθνικών συμφερόντων, καθώς και το (μη) αναλογικό αποτέλεσμα από απόψεως δικονομικών συνεπειών της εν λόγω σταθμίσεως.
123.
Υπενθυμίζεται για μία ακόμη φορά ότι, κατά πάγια νομολογία, όταν το δίκαιο της Ένωσης καταλείπει στα κράτη μέλη εξουσία εκτιμήσεως, οι εθνικές αρχές και τα εθνικά δικαστήρια παραμένουν ελεύθερα να προστατεύουν τα κατοχυρωμένα στο εθνικό Σύνταγμα θεμελιώδη δικαιώματα, εφόσον τούτο δεν θέτει υπό διακύβευση το επίπεδο προστασίας που εγγυάται ο Χάρτης, καθώς και την υπεροχή, την ενότητα και την αποτελεσματικότητα του δικαίου της Ένωσης (
38
). Επιπλέον, σε προηγούμενο σημείο των παρουσών προτάσεων επισημαίνεται ότι θα μπορούσε πράγματι να απαιτείται από δεδομένο εθνικό συνταγματικό πρότυπο ειδίκευση των δικαστών, είτε αυτό τίθεται ως αυτοτελές εθνικό πρότυπο είτε ενσωματώνεται ως εθνικός κανόνας σε ό,τι αποτελεί εν τέλει δικαστήριο που έχει προηγουμένως συσταθεί νομίμως (ή δίκαιη δίκη, νόμιμο δικαστή, ή όποιον χαρακτηρισμό επιλέξουν οι εθνικοί συνταγματικοί κανόνες για τον εν λόγω κανόνα) (
39
).
124.
Εντούτοις, όπως επισήμανα στις προτάσεις Euro Box Promotion (
40
), ένα τέτοιο εθνικό πρότυπο πρέπει να είναι εύλογο και πραγματικό, για να μπορεί να προβληθεί βασίμως ως θεμιτό εθνικό συμφέρον στο πλαίσιο του άρθρου 325, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, καθώς και, κατ’ επέκταση, ως υψηλότερο εθνικό πρότυπο προστασίας βάσει του Χάρτη. Ο εθνικός κανόνας πρέπει να απηχεί πραγματικό προβληματισμό που θα συντελεί ευλόγως στην προστασία των εθνικών θεμελιωδών δικαιωμάτων και αξιών και θα γίνεται αποδεκτός (κατ’ αρχήν, όχι κατ’ ανάγκην από απόψεως βαθμού και συγκεκριμένης διατυπώσεως) ως αξία εντός της Ένωσης, που στηρίζεται στο κράτος δικαίου, τη δημοκρατία και την ανθρώπινη αξιοπρέπεια.
125.
Επιπλέον, στο πλαίσιο των υπό κρίση υποθέσεων είναι ιδιαιτέρως σημαντικό ότι, ακόμη και αν το εν λόγω εθνικό πρότυπο ληφθεί ορθώς υπόψη στην πραγματοποίηση της σταθμίσεως βάσει του άρθρου 325, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, το αποτέλεσμα της σταθμίσεως αυτής πρέπει να είναι σύμφωνο προς την αρχή της αναλογικότητας. Με άλλα λόγια, τα θεμιτά συμφέροντα της Ένωσης (αποτελεσματική προστασία των οικονομικών συμφερόντων της Ένωσης) πρέπει να τελούν σε σχέση εύλογης ισορροπίας με τις θεμιτές αξίες και πρότυπα της εθνικής έννομης τάξης. Αν τα τελευταία αυτά συμφέροντα γίνουν πράγματι αποδεκτά, δεν πρέπει να θίγουν τα συμφέροντα της Ένωσης πέραν του μέτρου που είναι αναγκαίο για τη διασφάλιση των εν λόγω εθνικών συμφερόντων.
126.
Στο πλαίσιο των υπό κρίση υποθέσεων, τόσο ο πρώτος εκκαλών στην υπόθεση C‑811/19 όσο και ο εκκαλών στην υπόθεση C‑840/19 υποστηρίζουν ότι το άρθρο 325, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ δεν πρέπει να έχει ως αποτέλεσμα τη μη εφαρμογή των αποφάσεων συνταγματικού δικαστηρίου οι οποίες απηχούν κανόνες του εθνικού δικαίου που θεσπίζονται σε συνταγματικό επίπεδο και αποσκοπούν στην αποτελεσματική διασφάλιση του θεμελιώδους δικαιώματος σε δίκαιη δίκη.
127.
Εντούτοις, η Εισαγγελία, η Ρουμανική Κυβέρνηση και η Επιτροπή εξέφρασαν αμφιβολίες ως προς το αν οι λόγοι περί προστασίας των θεμελιωδών δικαιωμάτων στους οποίους στηρίζεται η απόφαση 417/2019 είναι πραγματικοί. Η καθαρά τυπική προσέγγιση της εν λόγω αποφάσεως όσον αφορά την απαίτηση περί ειδικεύσεως οδηγεί στο πρακτικό συμπέρασμα ότι δύσκολα μπορεί να γίνει δεκτό ότι υποθέσεις οι οποίες επανεξετάζονται από τους ίδιους ακριβώς δικαστικούς σχηματισμούς οδηγούν σε αισθητή παραβίαση του εθνικού δικαίου.
128.
Συμμερίζομαι τις ανωτέρω αμφιβολίες.
129.
Πρώτον, εξακολουθώ να μην αντιλαμβάνομαι για ποιον λόγο πρέπει να θεωρείται αναγκαίο ένα εθνικό πρότυπο περί ειδικεύσεως των δικαστών το οποίο είναι εντελώς τυπικού χαρακτήρα και το οποίο συνίσταται σε απλώς μηχανική αναγνώριση των ίδιων σχηματισμών και των ίδιων δικαστών. Δύσκολα γίνεται αντιληπτό για ποιο λόγο η απαίτηση αυτή συμβάλλει στην επίτευξη υψηλότερου επιπέδου (αποτελεσματικής) δικαστικής προστασίας.
130.
Δεύτερον, με προβληματίζει επίσης ο εμφανής βαθμός «υπερ-ειδικεύσεως» που απαιτείται από το εθνικό δίκαιο. Μπορώ να αντιληφθώ το να υπάρχει ειδίκευση των δικαστών όσον αφορά ορισμένους τομείς του δικαίου (όπως το ποινικό δίκαιο, το φορολογικό δίκαιο, το οικογενειακό δίκαιο, το δίκαιο της διανοητικής ιδιοκτησίας, κ.λπ.) (
41
). Μπορώ επίσης να αντιληφθώ για ποιον λόγο η ειδίκευση μπορεί να προκύψει στο πλαίσιο της ειδικής αρμοδιότητας ορισμένων δικαστηρίων, βάσει συγκεκριμένου είδους εγκλημάτων ή/και όσον αφορά συγκεκριμένο είδος κατηγορουμένων (
42
). Εντούτοις, είναι πράγματι ασυνήθιστο να συναντά κανείς απαίτηση περί ειδικεύσεως σχετικά με πράξεις (ποινικώς κολάσιμης) διαφθοράς, οι οποίες, όσον αφορά το περιεχόμενο και τον βαθμό πολυπλοκότητάς τους, να απαιτούν ειδίκευση (ή ειδική γνώση) η οποία βαίνει πέραν των προϋποθέσεων που απαιτούνται για να γίνει κανείς (ειδικευμένος) ποινικός δικαστής σε επίπεδο ανωτάτου εθνικού δικαστηρίου.
131.
Εντούτοις, θα μπορούσε ίσως να υποστηριχθεί ότι το υψηλότερο εθνικό πρότυπο το οποίο εγγυάται η απόφαση 417/2019 δεν συνίσταται στην απαίτηση περί ειδικεύσεως αυτής καθεαυτήν, αλλά στην εφαρμογή μιας αυστηρής έννοιας του «δικαστηρίου που έχει συσταθεί νομίμως». Έτσι, το ζήτημα ποιος είναι «ειδικευμένος» στον τομέα της ποινικώς κολάσιμης διαφθοράς δεν αποτελεί ζήτημα ειδικεύσεως αυτής καθεαυτήν, αλλά, αντιθέτως, αφορά την αναγνώριση της ομάδας των δικαστών από τους οποίους πράγματι μπορούν να συγκροτούνται οι πρωτοβάθμιοι δικαστικοί σχηματισμοί, και κατ’ αυτόν τον τρόπο καθίσταται ζήτημα που αφορά τη νόμιμη σύνθεση της έδρας των οικείων δικαστηρίων. Αν όντως ίσχυε κάτι τέτοιο, τότε η συζήτηση θα έπρεπε να επανέλθει στο αν θα σημειωνόταν προσβολή του θεμελιώδους δικαιώματος αποτελεσματικής δικαστικής προστασίας από οποιαδήποτε παράβαση οποιουδήποτε κανόνα, ακόμη και κανόνα καθαρά τυπικού χαρακτήρα και στερούμενου κάθε συνέπειας και ουσιώδους επιπτώσεως επί των δικαιωμάτων άμυνας ή επί του δικαιώματος σε δίκαιη δίκη (
43
).
132.
Εν πάση περιπτώσει, πέραν του ζητήματος του προσδιορισμού της φύσεως του εθνικού προτύπου και του σκοπού του, παραμένει το ζήτημα του αναλογικού αποτελέσματος των αξιών που σταθμίζονται στο πλαίσιο της ερμηνείας του άρθρου 325, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ. Από την άποψη αυτή, ο επίμαχος εθνικός κανόνας υπολείπεται σημαντικά. Εν ολίγοις, θα έπρεπε να επιτρέπεται μια μάλλον αμφίβολη εθνική απαίτηση, η οποία εφαρμόζεται κατά τρόπο καθαρά τυπικό (για να μην πω τυπολατρικό), και της οποίας η συμβολή στην αποτελεσματική ατομική προστασία των ατομικών δικαιωμάτων δεν είναι προφανής, να οδηγεί ενδεχομένως στην επανεξέταση υποθέσεων επί των οποίων έχουν εκδοθεί δικαστικές αποφάσεις τα τελευταία 16 έτη;
133.
Αν μια τέτοια ερμηνεία γινόταν δεκτή από τα εθνικά δικαστήρια, τούτο, κατά τη γνώμη μου, θα συνεπαγόταν την ασυμβατότητα των εν λόγω στοιχείων του εθνικού δικαίου προς τις απαιτήσεις του άρθρου 325, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ.
α) Ενδιάμεσο συμπέρασμα
134.
Από τις ανωτέρω εκτιμήσεις προκύπτει ότι, στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα σε αμφότερες τις υποθέσεις C‑811/19 και C‑840/19, στον βαθμό που αφορούν το άρθρο 325, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι η εν λόγω διάταξη έχει την έννοια ότι αντιτίθεται σε απόφαση εθνικού συνταγματικού δικαστηρίου η οποία κηρύσσει παράνομη τη σύνθεση δικαστικών σχηματισμών ανωτάτου εθνικού δικαστηρίου αποφαινομένου σε πρώτο βαθμό επί αδικημάτων διαφθοράς για τον λόγο ότι οι εν λόγω δικαστικοί σχηματισμοί δεν είναι ειδικευμένοι στη διαφθορά, μολονότι έχει αναγνωρισθεί ότι οι δικαστές που συγκροτούν τους εν λόγω σχηματισμούς διαθέτουν την απαιτούμενη ειδίκευση, όταν η εν λόγω διαπίστωση ενδέχεται να προκαλέσει συστημικό κίνδυνο ατιμωρησίας που θίγει τα οικονομικά συμφέροντα της Ένωσης.
4. Η αρχή της ανεξαρτησίας της δικαιοσύνης
135.
Το πρώτο προδικαστικό ερώτημα σε αμφότερες τις υποθέσεις C‑811/19 και C‑840/19, στον βαθμό που αναφέρεται στο άρθρο 19, παράγραφος 1, ΣΕΕ, καθώς και το προδικαστικό ερώτημα σε αμφότερες τις υποθέσεις C‑811/19 και C‑840/19, αφορούν το ζήτημα αν το άρθρο 2 και το άρθρο 19, παράγραφος 1, ΣΕΕ καθώς και το άρθρο 47, δεύτερο εδάφιο, του Χάρτη έχουν την έννοια ότι αντιτίθενται στην έκδοση εκ μέρους του Συνταγματικού Δικαστηρίου, το οποίο χαρακτηρίζεται ως «όργανο ξένο προς τη δικαστική εξουσία», αποφάσεως όπως η απόφαση 417/2019. Στο πλαίσιο αυτό (ή στο επίπεδο αυτό της αναλύσεως), τα ερωτήματα που διατυπώνονται κατά τον τρόπο αυτό αφορούν κυρίως τη θεσμική συγκρότηση και τις αρμοδιότητες του Συνταγματικού Δικαστηρίου καθώς και τα αποτελέσματα της αποφάσεώς του επί υποθέσεων που εκδικάζονται από το ΙCCJ.
136.
Μολονότι τα υπό κρίση ερωτήματα αφορούν διαφορετική απόφαση του Συνταγματικού Δικαστηρίου, υπό την ευρύτερη, θεσμική τους διάσταση, συμπίπτουν με εκείνα που έχουν εξεταστεί στις προτάσεις Euro Box Promotion. Όπως διευκρίνισα και στις εν λόγω προτάσεις, φρονώ ότι δεν είναι έργο του δικαστηρίου να εμπλέκεται σε αναλύσεις, in abstracto, επί των θεσμικών επιλογών κράτους μέλους όσον αφορά τη σύνθεση ή τις αρμοδιότητες εθνικού συνταγματικού δικαστηρίου, εφόσον από κανένα στοιχείο δεν προκύπτει ότι το εν λόγω θεσμικό όργανο δεν ανταποκρίνεται πλέον από διαρθρωτικής απόψεως στις απαιτήσεις που πρέπει να πληρούνται για να αποτελεί ανεξάρτητο δικαστήριο υπό την αυτοτελή έννοια με την οποία το δίκαιο της Ένωσης αντιλαμβάνεται τον εν λόγω όρο (
44
).
137.
Επιπλέον, σε αντίθεση προς την επίμαχη στην υπόθεση Euro Box Promotion κ.λπ. (C‑357/19 και C‑547/19) εθνική συνταγματική απόφαση, εν προκειμένω, τουλάχιστον κατά την άποψή μου, τα στοιχεία του εθνικού δικαίου που απορρέουν από την απόφαση 417/2019 του Συνταγματικού Δικαστηρίου δεν ανταποκρίνονται στις απαιτήσεις του άρθρου 325, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ.
138.
Υπό το πρίσμα του ως άνω συνολικού πλαισίου, εκτιμώ ότι παρέλκει η εκ νέου εξέταση των ερωτημάτων που υπέβαλε το αιτούν δικαστήριο στο πλαίσιο των υπό κρίση υποθέσεων.
5. Η αρχή της υπεροχής
139.
Με το τρίτο προδικαστικό ερώτημα σε αμφότερες τις υποθέσεις C‑811/19 και C‑840/19, το αιτούν δικαστήριο ζητεί κατ’ ουσίαν να διευκρινισθεί αν η αρχή της υπεροχής του δικαίου της Ένωσης επιτρέπει σε εθνικό δικαστήριο να μην εφαρμόσει την απόφαση 417/2019 του Συνταγματικού Δικαστηρίου. Τα εν λόγω ερωτήματα φαίνεται επίσης ότι βασίζονται εν μέρει στο γεγονός ότι, σύμφωνα με το άρθρο 99, στοιχείο ș, του νόμου 303/2004, η μη εφαρμογή από δικαστή αποφάσεως του Συνταγματικού Δικαστηρίου συνιστά πειθαρχικό παράπτωμα.
140.
Έχω ήδη εξετάσει τα ερωτήματα αυτά σε βάθος στις παράλληλες προτάσεις μου στην υπόθεση Euro Box Promotion κ.λπ. (συνεκδικαζόμενες υποθέσεις C‑357/19 και C‑547/19), καταλήγοντας στο συμπέρασμα ότι, πράγματι, το δίκαιο της Ένωσης επιτρέπει στον εθνικό δικαστή να μην ακολουθεί την (κατά τα λοιπά δεσμευτική) νομική γνώμη ανώτερου δικαστηρίου, αν εκτιμά ότι η εν λόγω νομική ερμηνεία αντιβαίνει προς το δίκαιο της Ένωσης. Επιπλέον, από την άποψη του δικαίου της Ένωσης, το ίδιο πρέπει να ισχύει όσον αφορά οποιαδήποτε εθνική κύρωση για την εν λόγω συμπεριφορά: αν η εν λόγω συμπεριφορά είναι, από απόψεως δικαίου της Ένωσης, ορθή, τότε δεν επιτρέπεται να επιβληθεί κύρωση για αυτή (
45
).
141.
Επομένως, στο πλαίσιο των υπό κρίση υποθέσεων, στο τρίτο προδικαστικό ερώτημα σε αμφότερες τις υποθέσεις C‑811/19 και C‑840/19 πρέπει να δοθεί καταφατική απάντηση: η αρχή της υπεροχής έχει την έννοια ότι επιτρέπει σε εθνικό δικαστήριο να μην εφαρμόσει απόφαση του εθνικού συνταγματικού δικαστηρίου, η οποία είναι υποχρεωτική βάσει του εθνικού δικαίου, εφόσον το αιτούν δικαστήριο το κρίνει αναγκαίο για τη συμμόρφωση προς τις υποχρεώσεις που απορρέουν από διατάξεις του δικαίου της Ένωσης που έχουν άμεσο αποτέλεσμα.
142.
Εν είδει συμπεράσματος, αξίζει να αναφερθούν δύο σημεία. Πρώτον, το άρθρο 325, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ σαφώς έχει άμεσο αποτέλεσμα (
46
). Δεύτερον, όταν ενδεχομένως ακυρώνεται εθνικό δίκαιο και εθνικοί κανόνες λόγω της ασυμβατότητάς τους προς τους κανόνες της Ένωσης που έχουν άμεσο αποτέλεσμα, το εθνικό δικαστήριο ενεργεί προφανώς εντός του πεδίου εφαρμογής του δικαίου της Ένωσης. Επομένως, πρέπει να τηρεί, και στο πλαίσιο των συνεπειών της ακυρώσεως ασύμβατων εθνικών κανόνων, τα πρότυπα της Ένωσης σχετικά με τα θεμελιώδη δικαιώματα που κατοχυρώνονται στον Χάρτη (
47
).
V. Συμπέρασμα
143.
Προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στα προδικαστικά ερωτήματα που υπέβαλε το Înalta Curte de Casaţie şi Justiţie (Ανώτατο Ακυρωτικό Δικαστήριο, Ρουμανία) ως εξής:
–
Στο δεύτερο προδικαστικό ερώτημα σε αμφότερες τις υποθέσεις C‑811/19 και C‑840/19, καθώς και στο τέταρτο προδικαστικό ερώτημα στην υπόθεση C‑811/19, πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι το άρθρο 47 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης έχει την έννοια ότι δεν περιλαμβάνει την απαίτηση περί ειδικεύσεως των δικαστικών σχηματισμών. Εντούτοις, το άρθρο 47, δεύτερο εδάφιο, του Χάρτη δεν αντιτίθεται σε απόφαση εθνικού συνταγματικού δικαστηρίου με την οποία διαπιστώνεται, κατ’ εφαρμογήν ενός πραγματικού και εύλογου εθνικού προτύπου προστασίας του δικαιώματος αποτελεσματικής δικαστικής προστασίας και βάσει της εκ μέρους του ερμηνείας των εφαρμοστέων εθνικών διατάξεων, ότι η σύνθεση δικαστικού σχηματισμού είναι παράνομη λόγω παραβάσεως της εθνικής εκ του νόμου απαιτήσεως περί ειδικεύσεως των δικαστικών σχηματισμών.
–
Στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα σε αμφότερες τις υποθέσεις C‑811/19 και C‑840/19 πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι το άρθρο 325, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ έχει την έννοια ότι αντιτίθεται σε απόφαση εθνικού συνταγματικού δικαστηρίου η οποία κηρύσσει παράνομη τη σύνθεση δικαστικών σχηματισμών ανωτάτου εθνικού δικαστηρίου αποφαινομένου σε πρώτο βαθμό επί αδικημάτων διαφθοράς για τον λόγο ότι οι εν λόγω δικαστικοί σχηματισμοί δεν είναι ειδικευμένοι στη διαφθορά, μολονότι έχει αναγνωρισθεί ότι οι δικαστές που συγκροτούν τους εν λόγω σχηματισμούς διαθέτουν την απαιτούμενη ειδίκευση, όταν η εν λόγω διαπίστωση ενδέχεται να προκαλέσει συστημικό κίνδυνο ατιμωρησίας που θίγει τα οικονομικά συμφέροντα της Ένωσης.
–
Στο τρίτο προδικαστικό ερώτημα σε αμφότερες τις υποθέσεις C‑811/19 και C‑840/19 πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι η αρχή της υπεροχής έχει την έννοια ότι επιτρέπει σε εθνικό δικαστήριο να μην εφαρμόσει απόφαση του εθνικού συνταγματικού δικαστηρίου, η οποία είναι υποχρεωτική βάσει του εθνικού δικαίου, εφόσον το αιτούν δικαστήριο το κρίνει αναγκαίο για τη συμμόρφωση προς τις υποχρεώσεις που απορρέουν από διατάξεις του δικαίου της Ένωσης που έχουν άμεσο αποτέλεσμα.
(
1
)	Γλώσσα του πρωτοτύπου: η αγγλική.
(
2
)	Υποθέσεις C‑357/19 και C‑547/19 (στο εξής, για τις ανάγκες παραπομπής: προτάσεις Euro Box Promotion).
(
3
)	Βλ. προτάσεις μου στην υπόθεση Asociaţia Forumul Judecătorilor din România κ.λπ. (C‑83/19, C‑127/19, C‑195/19, C‑291/19 και C‑355/19, EU:C:2020:746, στο εξής, για τις ανάγκες παραπομπής: προτάσεις AFJR). Βλ. επίσης προτάσεις μου της ίδιας ημερομηνίας στην υπόθεση Statul Român – Ministerul Finanţelor Publice (C‑397/19, EU:C:2020:747).
(
4
)	ΕΕ 1995, C 316, σ. 49.
(
5
)	Monitorul Oficial al României, μέρος I, αριθ. 827, της 13ης Σεπτεμβρίου 2005.
(
6
)	Monitorul Oficial al României, μέρος I, αριθ. 826, της 13ης Σεπτεμβρίου 2005.
(
7
)	Monitorul Oficial al României, μέρος I, αριθ. 825, της 10ης Οκτωβρίου 2019.
(
8
)	Βλ. σημεία 127 έως 129 των προτάσεων Euro Box Promotion.
(
9
)	Πρβλ. αποφάσεις της 7ης Μαρτίου 2017, X και X (C‑638/16 PPU, EU:C:2017:173, σκέψη 37), της 26ης Σεπτεμβρίου 2018, Belastingdienst/Toeslagen (Ανασταλτικό αποτέλεσμα της εφέσεως) (C‑175/17, EU:C:2018:776, σκέψη 24), της 19ης Νοεμβρίου 2019, A. K. κ.λπ. (Ανεξαρτησία του πειθαρχικού τμήματος του Ανωτάτου Δικαστηρίου) (C‑585/18, C‑624/18 και C‑625/18, EU:C:2019:982, σκέψη 74), ή της 9ης Ιουλίου 2020, Land Hessen (C‑272/19, EU:C:2020:535, σκέψεις 40 έως 41).
(
10
)	Ομοίως, κατά την έννοια της αποφάσεως της 26ης Μαρτίου 2020, Miasto Łowicz and Prokurator Generalny (C‑558/18 και C‑563/18, EU:C:2020:234, σκέψεις 45 έως 51).
(
11
)	Βλ., για παράδειγμα, απόφαση της 5ης Δεκεμβρίου 2013, TVI (C‑618/11, C‑637/11 και C‑659/11, EU:C:2013:789, σκέψη 21 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
(
12
)	Προτάσεις Σημεία 204 έως 211 των προτάσεων AFJR.
(
13
)	Σημείο 71 των προτάσεων Euro Box Promotion.
(
14
)	Αποφάσεις της 27ης Φεβρουαρίου 2018, Associação Sindical dos Juízes Portugueses (C‑64/16, EU:C:2018:117, σκέψη 29), της 24ης Ιουνίου 2019, Επιτροπή κατά Πολωνίας (Ανεξαρτησία του Ανωτάτου Δικαστηρίου) (C‑619/18, EU:C:2019:531, σκέψη 50), της 19ης Νοεμβρίου 2019, A. K. κ.λπ. (Ανεξαρτησία του πειθαρχικού τμήματος του Ανωτάτου Δικαστηρίου) (C‑585/18, C‑624/18 και C‑625/18, EU:C:2019:982, σκέψη 82), της 26ης Μαρτίου 2020, Miasto Łowicz και Prokurator Generalny (C‑558/18 και C‑563/18, EU:C:2020:234, σκέψη 33).
(
15
)	Πρβλ. αποφάσεις της 24ης Ιουνίου 2019, Επιτροπή κατά Πολωνίας (Ανεξαρτησία του Ανωτάτου Δικαστηρίου) (C‑619/18, EU:C:2019:531, σκέψη 58 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία), καθώς και της 19ης Νοεμβρίου 2019, A. K. κ.λπ. (Ανεξαρτησία του πειθαρχικού τμήματος του Ανωτάτου Δικαστηρίου) (C‑585/18, C‑624/18 και C‑625/18, EU:C:2019:982, σκέψη 120).
(
16
)	Πρβλ. αποφάσεις της 24ης Ιουνίου 2019, Επιτροπή κατά Πολωνίας (Ανεξαρτησία του Ανωτάτου Δικαστηρίου) (C‑619/18, EU:C:2019:531, σκέψη 47 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία), καθώς και της 19ης Νοεμβρίου 2019, A. K. κ.λπ. (Ανεξαρτησία του πειθαρχικού τμήματος του Ανωτάτου Δικαστηρίου) (C‑585/18, C‑624/18 και C‑625/18, EU:C:2019:982, σκέψη 167).
(
17
)	ΕΕ 2006, L 354, σ. 56. Βλ. σημεία 214 έως 224 των προτάσεων AFJR.
(
18
)	Βλ., επίσης, προτάσεις μου στην υπόθεση Statul Român – Ministerul Finanţelor Publice (C‑397/19, EU:C:2020:747).
(
19
)	Σημεία 75 έως 85.
(
20
)	Σημεία 91 έως 100.
(
21
)	Βλ., όσον αφορά το εύρος του πεδίου εφαρμογής της εν λόγω διατάξεως, απόφαση της 2ας Μαΐου 2018, Scialdone (C‑574/15, EU:C:2018:295, σκέψη 45). Βλ., επίσης, προτάσεις μου στην ίδια υπόθεση (EU:C:2017:553, σημεία 68 έως 69).
(
22
)	Βλ., στο ίδιο πνεύμα, τα επιχειρήματα σχετικά με το παραδεκτό των προδικαστικών ερωτημάτων που υπέβαλε ο εν λόγω μετέχων στη διαδικασία, στο σημείο 43 των παρουσών προτάσεων.
(
23
)	Απόφαση της 26ης Φεβρουαρίου 2013, Åkerberg Fransson (C‑617/10, EU:C:2013:105, σκέψη 27).
(
24
)	Βλ., επίσης, σημεία 185 έως 225 των προτάσεων AFJR, καθώς και σημείο 117 των προτάσεων Euro Box Promotion.
(
25
)	Παραπέμποντας σε αποφάσεις της 12ης Δεκεμβρίου 2013, της 30ής Ιανουαρίου 2014 και της 27ης Μαΐου 2019, οι οποίες εκδόθηκαν επί ποινικών υποθέσεων από πενταμελείς δικαστικούς σχηματισμούς του ΙCCJ.
(
26
)	Σκέψεις 161, 162 και 167 της αποφάσεως 417/2019.
(
27
)	Σημεία 138 και 139 της αποφάσεως 417/2019.
(
28
)	Σημείο 146 της αποφάσεως 417/2019.
(
29
)	Ο εκκαλών επικαλέστηκε την απόφαση του ΕΔΔΑ της 3ης Μαΐου 2007, Bochan κατά Ουκρανίας (CE:ECHR:2007:0503JUD000757702, § 71). Ωστόσο, στην εν λόγω απόφαση το ΕΔΔΑ έλαβε υπόψη την ειδίκευση των δικαστών ως κριτήριο για την ανάθεση υποθέσεων σε δικαστή. Η κρίση αυτή ουδόλως συνεπάγεται ότι η ειδίκευση πρέπει να θεωρηθεί ως απαίτηση στο πλαίσιο του άρθρου 6 της ΕΣΔΑ.
(
30
)	Ο εν λόγω εκκαλών μνημονεύει την έκθεση της Επιτροπής της Βενετίας σχετικά με την ανεξαρτησία του δικαστικού συστήματος [CDL-AD (2010) 004, της 16ης Μαρτίου 2010, σημεία 80 και 81, μνημονευθείσα επίσης στη γνώμη αριθ. 1 (2001) του γνωμοδοτικού συμβουλίου των ευρωπαίων δικαστών, της 23ης Νοεμβρίου 2001 [CCJE (2001) OP αριθ. 1] και την έκθεση αξιολογήσεως της ομάδας κρατών κατά της διαφθοράς (GRECO) σχετικά με τη Ρουμανία της 14ης Οκτωβρίου 2005, στη σύσταση (iii) (η οποία συνιστά την ενίσχυση των ικανοτήτων των υπηρεσιών διώξεως και των δικαστηρίων για την αποτελεσματική εξέταση των υποθέσεων διαφθοράς μέσω ειδικεύσεως και εκπαιδεύσεως), καθώς και την έκθεση συμμορφώσεως της GRECO, της 7ης Δεκεμβρίου 2007, σημείο 23, όπου η GRECO επικροτεί τις πρωτοβουλίες για την αύξηση των πόρων και της ειδικεύσεως των εισαγγελικών και των δικαστικών λειτουργών.
(
31
)	Απόφαση της 26ης Μαρτίου 2020, Επανεξέταση Simpson και HG κατά Συμβουλίου και Επιτροπής (C‑542/18 RX-II και C‑543/18 RX-II, EU:C:2020:232, σκέψη 75). Η υπογράμμιση δική μου.
(
32
)	Θα ήθελα να τονίσω ιδιαιτέρως το εξής: τούτο δεν σημαίνει ότι το ζήτημα της ειδικεύσεως των δικαστών, αν όντως προβλέπεται στο εθνικό δίκαιο, δεν είναι σημαντικό από νομικής απόψεως. Οπωσδήποτε μπορεί να είναι, σε περιπτώσεις οι οποίες μπορεί να κυμαίνονται από την ορθή κατανομή των υποθέσεων έως και την πιθανή κατάχρηση της διακριτικής ευχέρειας κατά την εν λόγω κατανομή από πρόεδρο δικαστηρίου ως «επιβράβευση» ορισμένων δικαστών, με την αιφνίδια ανάθεση σε αυτούς υποθέσεων εντελώς ξένων προς την ειδίκευση και την επάρκειά τους χωρίς την προηγούμενη συναίνεσή τους.
(
33
)	Απόφαση της 26ης Μαρτίου 2020, Επανεξέταση Simpson και HG κατά Συμβουλίου και Επιτροπής (C‑542/18 RX-II και C‑543/18 RX-II, EU:C:2020:232, σκέψη 75). Η υπογράμμιση δική μου.
(
34
)	Αποφάσεις της 5ης Δεκεμβρίου 2017, M.A.S. και M.B. (C‑42/17, EU:C:2017:936), της 2ας Μαΐου 2018, Scialdone (C‑574/15, EU:C:2018:295), και της 17ης Ιανουαρίου 2019, Dzivev κ.λπ. (C‑310/16, EU:C:2019:30).
(
35
)	Αποφάσεις της 8ης Σεπτεμβρίου 2015, Taricco κ.λπ. (C‑105/14, EU:C:2015:555), και της 5ης Ιουνίου 2018, Kolev κ.λπ. (C‑612/15, EU:C:2018:392).
(
36
)	Τα άρθρα 421, παράγραφος 2, στοιχείο b, και 281, παράγραφος 1, στοιχείο a, του Κώδικα Ποινικής Δικονομίας.
(
37
)	Βλ., στο πλαίσιο αυτό, σημεία 243 έως 248 των προτάσεων AFJR, καθώς και σημεία 227 έως 229 των προτάσεων Euro Box Promotion. Επιπλέον, όπως ισχύει και σε οποιαδήποτε άλλη περίπτωση, απόκειται στις εθνικές αρχές να διαπιστώσουν τυχόν στοιχεία που αφορούν πιθανή κατάχρηση εξουσίας.
(
38
)	Βλ., υπό την έννοια αυτή, αποφάσεις της 26ης Φεβρουαρίου 2013, Melloni (C‑399/11, EU:C:2013:107, σκέψη 60), και της 26ης Φεβρουαρίου 2013, Åkerberg Fransson (C‑617/10, EU:C:2013:105, σκέψη 29).
(
39
)	Βλ. σημεία 103 έως 107 των παρουσών προτάσεων.
(
40
)	Βλ. σημεία 149 και 194 έως 195 των προτάσεων Euro Box Promotion.
(
41
)	Βλ. σημείο 5 της γνώμης (2012) αριθ. 15 του Συμβουλευτικού Συμβουλίου των Ευρωπαϊκών Δικαστών (CCJE) σχετικά με την ειδίκευση των δικαστών [CCJE(2012) 4, της 13ης Νοεμβρίου 2012 (στο εξής: γνωμοδότηση CCJE σχετικά με την ειδίκευση των δικαστών)].
(
42
)	Βλ., επί παραδείγματι, Ευρωπαϊκή Επιτροπή για την αποτελεσματικότητα της δικαιοσύνης (CEPEJ), European judicial systems. Efficiency and quality of justice (Ευρωπαϊκά δικαστικά συστήματα. Αποτελεσματικότητα και ποιότητα της δικαιοσύνης), CEPEJ Studies, αριθ. 26, 2018, σ. 198 επ.
(
43
)	Το ζήτημα αυτό έχει ήδη εξετασθεί στα σημεία 95 έως 103 των παρουσών προτάσεων.
(
44
)	Βλ. σημεία 198 έως 229 των προτάσεων Euro Box Promotion.
(
45
)	Σημεία 235 έως 245 των προτάσεων Euro Box Promotion.
(
46
)	Απόφαση της 5ης Δεκεμβρίου 2017, M.A.S. και M.B. (C‑42/17, EU:C:2017:936, σκέψη 39).
(
47
)	Βλ. σημεία 111 έως 113 των παρουσών προτάσεων, καθώς και σημεία 174 έως 176 των προτάσεων Euro Box Promotion.