Edizzjoni Provviżorja
KONKLUŻJONIJIET TAL-AVUKAT ĠENERALI
SZPUNAR
ippreżentati fit‑12 ta’ Ġunju 2025 (1)
Kawża C‑286/24
Meliá Hotels International, S.A.
vs
Associação Ius Omnibus
(talba għal deċiżjoni preliminari mressqa mis-Supremo Tribunal de Justiça (il-Qorti Suprema, il-Portugall))
“Rinviju għal deċiżjoni preliminari – Azzjonijiet għad-danni skont id-dritt nazzjonali għall-ksur tad-dispożizzjonijiet tad-dritt tal-kompetizzjoni tal-Istati Membri u tal-Unjoni Ewropea – Azzjoni speċjali intiża għall-produzzjoni ta’ dokumenti – Plawżibbiltà tad-danni – Ħsara għall-interessi ta’ konsumaturi residenti fil-Portugall – Eżerċizzju tad-dritt ta’ azzjoni popolari”
I.      Introduzzjoni
1.        Din il-kawża tagħti lill-Qorti tal-Ġustizzja l-opportunità tiċċara l-implimentazzjoni tad-dritt tal-kompetizzjoni fuq l-inizjattiva tal-isfera privata, li llum hija koperta mid-Direttiva 2014/104/UE (2).
2.        Id-domandi magħmula mill-qorti tar-rinviju jirrigwardaw, essenzjalment, fl-ewwel lok, il-punt dwar jekk talba għall-produzzjoni ta’ provi, imressqa qabel it-tressiq ta’ azzjoni għad-danni, hijiex suġġetta għar-rekwiżiti li jirriżultaw mill-Artikolu 5(1) tad-Direttiva 2014/104 sa fejn din id-dispożizzjoni tikkonċerna l-plawżibbiltà ta’ din l-azzjoni li r-rikorrent għandu jissostanzja sabiex it-talba tiegħu għall-produzzjoni ta’ provi tkun tista’ tintlaqa’, u, fit-tieni lok, il-punt dwar il-grad ta’ plawżibbiltà meħtieġ mill-imsemmija dispożizzjoni.
3.        Konformement mat-talba tal-Qorti tal-Ġustizzja, dawn il-konklużjonijiet ser ikunu limitati għall-analiżi ta’ din it-tieni problema.
II.    Il-kuntest ġuridiku
A.      Id-dritt tal-Unjoni
4.        L-Artikolu 16(2) tar-Regolament (KE) Nru 1/2003 (3) jipprovdi:
“Meta l-awtoritajiet tal-kompetizzjoni ta’ l-Istati Membri jiddeċiedu fuq ftehim, deċiżjonijiet jew prattiċi taħt l-Artikolu [101] jew l-Artikolu [102 TFUE] li huma diġa suġġetti għad-deċiżjoni tal-Kummissjoni, huma ma jistgħux jieħdu deċiżjonijiet li jmorru kontra għad-deċiżjoni adottata mil-Kummissjoni.”
5.        L-Artikolu 5 tad-Direttiva 2014/104 jipprevedi, fil-paragrafi 1 sa 3 tiegħu:
“1.      L-Istati Membri għandhom jiżguraw li fi proċedimenti relatati ma’ azzjoni għal danni fl-Unjoni fuq talba ta’ attur li jkun ippreżenta ġustifikazzjoni raġunata li tkun tinkludi fatti u evidenza disponibbli b’mod raġonevoli suffiċjenti biex isostnu l-plawżibbiltà tal-pretensjoni tiegħu għad-danni, il-qrati nazzjonali jkunu jistgħu jordnaw lill-konvenut jew lil parti terza biex jiddivulgaw evidenza rilevanti li huma jkunu jikkontrollaw, soġġett għall-kondizzjonijiet stipulati f’dan il-Kapitolu. L-Istati Membri għandhom jiżguraw li l-qrati nazzjonali jkunu jistgħu, fuq talba tal-konvenut, jordnaw lill-attur jew lil parti terza biex jiddivulgaw l-evidenza rilevanti.
2.      L-Istati Membri għandhom jiżguraw li l-qrati nazzjonali jkunu jistgħu jordnaw id-divulgazzjoni ta’ elementi speċifiċi ta’ evidenza jew ta’ kategoriji rilevanti ta’ evidenza ċċirkoskritta bl-aktar mod preċiż u bl-aktar mod ristrett possibbli abbażi ta’ fatti disponibbli b’mod raġonevoli fil-ġustifikazzjoni raġunata.
3.      L-Istati Membri għandhom jiżguraw li l-qrati nazzjonali jillimitaw id-divulgazzjoni tal-evidenza għal dak li huwa proporzjonat. Fid-determinazzjoni ta’ jekk kwalunkwe divulgazzjoni mitluba minn parti hijiex proporzjonata, il-qrati nazzjonali għandhom iqisu l-interessi leġittimi tal-partijiet u l-partijiet terzi kollha kkonċernati. Partikolarment għandhom jikkunsidraw:
(a)      safejn il-pretensjoni jew id-difiża hija appoġġata mill-fatti u l-evidenza disponibbli li jiġġustifikaw it-talba għad-divulgazzjoni tal-evidenza;
(b)      l-ambitu u l-ispiża biex issir id-divulgazzjoni, speċjalment għal kwalunkwe part terza kkonċernata, inkluż l-evitar ta’ tiftix mhux speċifiku għal informazzjoni li x’aktarx ma tkunx ta’ rilevanza għall-partijiet fil-proċedura;
(c)      jekk l-evidenza li qed tintalab id-divulgazzjoni tagħha fihiex informazzjoni kunfidenzjali, speċjalment li tikkonċerna xi parti terza, u x’arranġamenti huma fis-seħħ għall-protezzjoni ta’ tali informazzjoni kunfidenzjali.
[...]”
B.      Id-dritt Portugiż
6.        Id-Direttiva 2014/104 ġiet trasposta fid-dritt Portugiż mil-Lei n.° 23/2018, referente ao Direito a indemnização por infração ao direito da concorrência (il-Liġi Nru 23/2018, dwar id-Dritt għad-Danni Wara Ksur tad-Dritt tal-Kompetizzjoni), tal‑5 ta’ Ġunju 2018 (4) (iktar ’il quddiem il-“Liġi Nru 23/2018”) (5).
7.        L-Artikolu 12 tal-Liġi Nru 23/2018, intitolat “Produzzjoni ta’ provi fil-kuntest ta’ azzjoni għad-danni”, jipprovdi, fil-paragrafi 1 sa 4 tiegħu:
“1 – Il-qorti tista’, fuq talba ta’ kwalunkwe parti fl-azzjoni għad-danni, tordna lill-parti l-oħra jew lil terz, inklużi entitajiet pubbliċi, jipproduċu provi fil-pussess tagħhom, bla ħsara għal-limitazzjonijiet stabbiliti f’dan il-kapitolu.
2 – It-talba msemmija fil-paragrafu preċedenti għandha tkun ibbażata fuq fatti u fuq provi raġonevolment disponibbli u suffiċjenti sabiex jissostanzjaw
il-plawżibbiltà tat-talba għad-danni jew tad-difiża u għandha ssemmi l-fatti li għandhom jiġu pprovati.
3 – It-talba għandha tidentifika, bl-iktar mod preċiż u ristrett possibbli, il-provi jew il-kategoriji ta’ provi li tkun intalbet il-produzzjoni tagħhom, abbażi tal-fatti li fuqhom din tkun ibbażata.
4 – Il-qorti għandha tordna l-produzzjoni tal-provi jekk tqis li dan ikun proporzjonat u rilevanti għall-finijiet tad-deċiżjoni tal-kawża, u t-talbiet li jkunu jinvolvu riċerka indiskriminata ta’ informazzjoni għandhom jiġu miċħuda.”
8.        L-Artikolu 13 ta’ din il-liġi, intitolat “Aċċess għall-provi qabel it-tressiq ta’ azzjoni għad-danni”, jipprevedi:
“1 – Kull min, skont u għall-finijiet tal-Artikoli 573 sa 576 tal-Kodiċi Ċivili, ikun jixtieq jikseb informazzjoni jew il-produzzjoni ta’ provi, inklużi dawk li l-persuna li tkun iżżomm dawn il-provi ma tkunx tixtieq tipprovdilu, jista’, billi jiġġustifika n-neċessità tal-miżura u bla ħsara għal-limitazzjonijiet l-oħra stabbiliti f’dan il-kapitolu, jitlob lill-qorti kompetenti tħarrek lill-persuna li tkun tirrifjuta sabiex tipproduċihom fid-data, fil-ħin u fil-post indikati mill-qorti, fil-kundizzjonijiet previsti fl-Artikoli 1045 sa 1047 tal-Kodiċi tal-Proċedura Ċivili.
2 – Id-dispożizzjonijiet tal-paragrafi 2 sa 9 tal-artikolu preċedenti japplikaw mutatis mutandis għat-talbiet għal aċċess imsemmija fil-paragrafu preċedenti.”
III. Il-fatti li wasslu għall-kawża prinċipali, il-proċedura quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja u d-domandi preliminari
9.        Permezz ta’ deċiżjoni tal‑21 ta’ Frar 2020 (6), il-Kummissjoni kkonstatat li Meliá Hotels International, S.A. (iktar ’il quddiem “Meliá”), destinatarja ta’ dik id-deċiżjoni, kienet kisret l-Artikolu 101 TFUE u l-Artikolu 53 tal-Ftehim ŻEE matul il-perijodu bejn l‑1 ta’ Jannar 2014 u l‑31 ta’ Diċembru 2015 billi implimentat, kuntrattwalment, prattiki vertikali li kienu jiddifferenzjaw bejn il-konsumaturi skont in-nazzjonalità tagħhom jew il-pajjiż ta’ residenza tagħhom. Dawn il-prattiki rrestrinġew il-bejgħ, attiv u passiv, ta’ akkomodazzjoni f’lukandi ta’ Meliá lill-konsumaturi nazzjonali jew residenti ta’ Stati Membri. Fid-dawl tal-kooperazzjoni tagħha, Meliá bbenefikat minn tnaqqis tal-ammont tal-multa li ġiet imposta fuqha. Din id-deċiżjoni ma ġietx appellata u saret definittiva.
10.      Ius Omnibus, assoċjazzjoni għall-ħarsien tal-interessi tal-konsumaturi, ippreżentat, quddiem il-qorti tal-ewwel istanza kompetenti, azzjoni speċjali intiża għall-produzzjoni ta’ dokumenti miżmuma minn Meliá, li hija tqis neċessarji sabiex tiddetermina u tipprova, minn naħa, il-portata kif ukoll l-effetti tal-prattika antikompetittiva kkonstatata mill-Kummissjoni u, min-naħa l-oħra, id-dannu kkawżat lill-konsumaturi minħabba din il-prattika u l-kwantifikazzjoni tagħha. Dik it-talba tippreċedi l-preżentata eventwali ta’ azzjoni kollettiva għad-danni. Fil-fatt, Ius Omnibus enfasizzat li hija kellha l-intenzjoni taġixxi f’dan is-sens, billi teżerċita d-dritt ta’ azzjoni popolari f’isem il-konsumaturi leżi residenti fil-Portugall fl-eventwalità li, abbażi tad-dokumenti mitluba, hija tkun tista’ tistabbilixxi dannu għall-interessi diffużi kostituzzjonalment protetti fil-Portugall u għall-interessi individwali omoġenji ta’ konsumaturi residenti fil-Portugall, li ġie kkawżat mill-prattika antikompetittiva ta’ Meliá kif kkonstatata mill-Kummissjoni.
11.      Il-qorti tal-ewwel istanza laqgħet l-azzjoni speċjali ta’ Ius Omnibus. Fuq appell ta’ Meliá, it-Tribunal da Relação (il-Qorti tal-Appell, il-Portugall) ikkonfermat is-sentenza mogħtija fl-ewwel istanza fl-intier tagħha.
12.      Ir-rikors għal reviżjoni eċċezzjonali ppreżentat minn Meliá quddiem is-Supremo Tribunal de Justiça (il-Qorti Suprema, il-Portugall) ġie ammess minn dik il-qorti.
13.      Huwa f’dawn iċ-ċirkustanzi li s-Supremo Tribunal de Justiça (il-Qorti Suprema), permezz ta’ deċiżjoni tal‑4 ta’ Marzu 2024, li waslet fil-Qorti tal-Ġustizzja fit‑23 ta’ April 2024, iddeċidiet li tissospendi l-proċeduri pendenti quddiemha u li tagħmel lill-Qorti tal-Ġustizzja d-domandi preliminari li ġejjin:
“1)      L-Artikolu 5(1) tad-[Direttiva 2014/104] huwa applikabbli għal azzjoni intiża li jinkiseb l-aċċess għal provi qabel tittieħed azzjoni għad-danni fis-sens tal-punt 4 tal-Artikolu 2 tal-imsemmija direttiva?
Fil-każ ta’ risposta fl-affermattiv għad-domanda preliminari preċedenti:
2)      Ir-rekwiżit ta’ plawżibbiltà tad-dannu li jirriżulta mill-Artikolu 5(1) tad-[Direttiva 2014/104] dejjem jimponi l-obbligu fuq ir-rikorrent li juri li, fis-sitwazzjoni inkwistjoni, huwa iktar probabbli li l-konsumaturi rrappreżentati, f’dan il-każ dawk residenti l-Portugall, ġarrbu dannu milli l-kuntrarju?
3)      Il-qrati nazzjonali jistgħu jibbażaw l-osservanza tal-kriterju tal-plawżibbiltà tad-dannu, skont l-Artikolu 5(1) tad-[Direttiva 2014/104], fuq is-sempliċi eżistenza ta’ deċiżjoni tal-awtoritajiet ta’ kompetizzjoni kompetenti? B’mod partikolari, għall-finijiet ta’ tali analiżi, x’effett għandu l-fatt li d-deċiżjoni inkwistjoni ngħatat fil-kuntest ta’ proċeduri għar-riżoluzzjoni, dwar ksur vertikali minħabba l-għan tad-dritt Ewropew tal-kompetizzjoni?”
14.      Ġew ippreżentati osservazzjonijiet bil-miktub mill-partijiet fil-kawża prinċipali, mill-Gvern Portugiż kif ukoll mill-Kummissjoni. Ma nżammitx seduta għall-osservazzjonijiet orali.
IV.    Analiżi
A.      Osservazzjonijiet preliminari
15.      Qabel ma nindirizza l-kwistjonijiet ġuridiċi mqajma mit-tieni u mit-tielet domanda preliminari, ser neżamina, minn naħa, l-ammissibbiltà tat-talba għal deċiżjoni preliminari (Taqsima A) u, min-naħa l-oħra, il-premessa marbuta mal-ewwel domanda u li fuqha huma bbażati t-tieni u t-tielet domanda (Taqsima B) (7).
1.      Ammissibbiltà tat-talba għal deċiżjoni preliminari
16.      Ius Omnibus tindika li t-talba għal deċiżjoni preliminari hija inammissibbli minħabba li r-rekwiżiti tal-Artikolu 94 tar-Regoli tal-Proċedura tal-Qorti tal-Ġustizzja ma humiex osservati. Fil-fehma tagħha, l-espożizzjoni, magħmula mill-qorti tar-rinviju, tal-fatti rilevanti kollha, tal-kontenut tad-dritt Portugiż, tar-raġunijiet li wassluha sabiex tistaqsi dwar l-interpretazzjoni tad-dispożizzjonijiet tad-dritt tal-Unjoni kif ukoll tar-rabta li hija tistabbilixxi bejn dawn id-dispożizzjonijiet u l-kawża prinċipali hija insuffiċjenti. Barra minn hekk, dik il-qorti ma esponietx motivi li jiġġustifikaw ir-rilevanza tat-tieni u tat-tielet domanda. Għalhekk, Ius Omnibus tistieden lill-Qorti tal-Ġustizzja tikkunsidra dan ir-rinviju għal deċiżjoni preliminari bħala ammissibbli.
17.      Jiena ma naqbilx mal-argumenti ta’ Ius Omnibus dwar l-inammissibbiltà ta’ dan ir-rinviju għal deċiżjoni preliminari. Kif ser nuri, ir-rinviju jinkludi l-elementi kollha neċessarji sabiex il-Qorti tal-Ġustizzja tkun tista’ tiddeċiedi dwar din it-talba.
18.      Barra minn hekk, għalkemm il-qorti tar-rinviju la tesponi b’mod ċar ir-raġunijiet li wassluha sabiex tagħmel it-tieni u t-tielet domanda preliminari u lanqas ir-rilevanza tar-risposti għal dawn id-domandi għall-kawża prinċipali, il-motivazzjoni tagħha xorta hija evidenti fir-rigward tal-kontenut tagħhom. Fil-fatt, dik il-qorti tixtieq tiddetermina, permezz tat-tieni domanda tagħha, jekk il-plawżibbiltà ta’ talba għad-danni għandhiex tiġi stabbilita skont jekk “huw[iex] iktar probabbli li l-konsumaturi [...] ġarrbu dannu milli l-kuntrarju” u, permezz tat-tielet domanda tagħha, jekk huwiex possibbli li jiġi stabbilit il-grad ta’ plawżibbiltà meħtieġ abbażi tad-deċiżjoni ta’ awtorità tal-kompetizzjoni, bħal dik tal‑21 ta’ Frar 2020.
19.      Minn dan isegwi li t-tieni u t-tielet domanda huma ammissibbli.
2.      Tressiq ta’ talba għall-produzzjoni ta’ provi qabel it-tressiq ta’ azzjoni fuq il-mertu
20.      It-tieni u t-tielet domanda — li huma dawk biss ser jiġu analizzati f’dawn il-konklużjonijiet, skont it-talba tal-Qorti tal-Ġustizzja — huma magħmula fl-eventwalità fejn il-Qorti tal-Ġustizzja tirrispondi fl-affermattiv għall-ewwel domanda. L-analiżi tiegħi ta’ dawn id-domandi għandha għalhekk tkun ibbażata fuq il-premessa li għall-ewwel domanda għandha tingħata risposta fl-affermattiv.
21.      Għal finijiet ta’ kompletezza, u sa fejn ir-risposta għall-ewwel domanda tikkostitwixxi l-punt tat-tluq tal-analiżi tad-domandi li ġejjin, ser nippreżenta xi rimarki qosra dwar il-problema koperta minnha.
22.      Skont il-formulazzjoni tal-ewwel domanda, il-qorti tar-rinviju tixtieq tiddetermina jekk l-Artikolu 5(1) tad-Direttiva 2014/104 japplikax għal talba għal produzzjoni ta’ provi mressqa qabel ma titressaq azzjoni għad-danni. Din id-domanda tidher li tirrigwarda, fir-realtà, il-punt dwar jekk ir-rekwiżiti previsti minn din id-dispożizzjoni, dwar il-plawżibbiltà tat-talba għad-danni li r-rikorrent għandu jissostanzja, humiex applikabbli għal din it-talba għal produzzjoni ta’ provi.
23.      Għandu jiġi ppreċiżat li ma hemmx lok li l-ewwel domanda tinftiehem fis-sens li l-qorti tar-rinviju tistaqsi jekk, skont l-Artikolu 5(1) tad-Direttiva 2014/104, Stat Membru huwiex obbligat jipprevedi l-possibbiltà li titressaq talba għal produzzjoni ta’ provi qabel ma titressaq azzjoni għad-danni. Fil-verità, tali possibbiltà ġiet prevista mil-leġiżlatur Portugiż.
24.      Barra minn hekk, jidher li l-leġiżlatur Portugiż qara din id-direttiva fis-sens li kienet tobbliga lill-Istati Membri jipprevedu l-possibbiltà li titressaq talba għal
produzzjoni ta’ provi, imsemmija fl-Artikolu 5 tal-imsemmija direttiva, biss fil-kuntest ta’ azzjoni għad-danni. Din id-dispożizzjoni ġiet trasposta fl-ordinament intern Portugiż permezz tal-Artikolu 12 tal-Liġi Nru 23/2018.
25.      Skont l-interpretazzjoni tad-Direttiva 2014/104 magħmula mil-leġiżlatur Portugiż, Stat Membru jista’ madankollu jipprevedi l-possibbiltà li titressaq tali talba qabel it-tressiq ta’ azzjoni fuq il-mertu. Kif josserva l-Gvern Portugiż, il-leġiżlatur ta’ dan l-Istat Membru għamel użu minn din il-fakultà u ppreveda din il-possibbiltà fl-Artikolu 13 tal-Liġi Nru 23/2018. Il-kawża prinċipali tidher li tirrigwarda tali talba.
26.      F’dan ir-rigward, fil-konklużjonijiet tiegħi fil-kawża PACCAR et (8), indirizzajt il-problema tat-talbiet għal produzzjoni ta’ provi mressqa qabel kawża fuq il-mertu fil-kuntest tal-analiżi tal-kamp ta’ applikazzjoni tad-Direttiva 2014/104. B’hekk, sabiex jitneħħa kull dubju dwar il-ġurisdizzjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja sabiex tirrispondi għal domandi preliminari li jirrigwardaw l-interpretazzjoni tad-dispożizzjonijiet tal-imsemmija direttiva, eżaminajt jekk din id-direttiva setgħetx tapplika fil-kawża prinċipali inkwistjoni.
27.      Nenfasizza li, f’dik il-kawża, il-qorti tar-rinviju ma kinitx qajmet din il-kwistjoni. Madankollu, mid-deċiżjoni tar-rinviju ma kienx jirriżulta b’mod ċar jekk it-talba għal
produzzjoni ta’ provi kinitx tressqet fil-kuntest ta’ azzjoni għad-danni jew qabel it-tressiq ta’ din l-azzjoni. Għalhekk eżaminajt jekk, u, jekk ikun il-każ, taħt liema kundizzjonijiet, dik it-talba kinitx taqa’ fil-kamp ta’ applikazzjoni tad-Direttiva 2014/104.
28.      L-eżami ta’ dik id-domanda wassalni sabiex nikkonstata, fir-rigward tat-talbiet għal
produzzjoni ta’ provi, li, anki jekk jitqies li d-Direttiva 2014/104 tkopri biss dawk ippreżentati fil-kuntest ta’ azzjoni għad-danni, tali talba, imressqa, teknikament, qabel il-preżentata tal-azzjoni għad-danni tista’ taqa’ fil-kamp ta’ applikazzjoni ta’ din id-direttiva. Fil-fatt, wieħed jista’ jikkunsidra, tal-inqas f’ċerti każijiet, li tali talba titressaq fil-kuntest ta’ azzjoni għad-danni jew tagħti bidu kundizzjonali għal tali azzjoni. Ikkunsidrajt li dan ikun il-każ meta azzjoni għad-danni ikollha titressaq, taħt piena ta’ sanzjonijiet, f’terminu qasir wara t-tressiq ta’ talba għal produzzjoni ta’ provi li fil-kuntest tagħha l-plawżibbiltà tat-talba għad-danni tkun ġiet issostanzjata jew, eventwalment, f’terminu qasir wara li din it-talba tkun intlaqgħet.
29.      Meta talba għall-produzzjoni ta’ provi jkollha tali karatteristiċi, minn naħa, ir-rekwiżiti previsti fl-Artikolu 5(1) tad-Direttiva 2014/104 ikunu applikabbli għaliha u, min-naħa l-oħra, il-Qorti tal-Ġustizzja jkollha ġurisdizzjoni sabiex tirrispondi għal domanda ta’ interpretazzjoni li tkun tirrigwarda din id-dispożizzjoni magħmula minn qorti adita b’tali talba.
30.      Ma jidhirx li l-azzjoni intiża għal
produzzjoni ta’ provi prevista fid-dritt Portugiż għandha l-karatteristiċi msemmija fil-punt 28 ta’ dawn il-konklużjonijiet. Madankollu, ir-rekwiżiti previsti fl-Artikolu 5(1) tad-Direttiva 2014/104 jistgħu jkunu applikabbli għal din l-azzjoni u l-Qorti tal-Ġustizzja għandha ġurisdizzjoni sabiex tirrispondi għal domanda ta’ interpretazzjoni ta’ din id-dispożizzjoni.
31.      Fil-fatt, l-Artikolu 5(8) tad-Direttiva 2014/104 jawtorizza lill-Istati Membri jipprevedu, bla ħsara għall-Artikolu 5(4) u (7) u għall-Artikolu 6 tagħha, regoli li jwasslu għal produzzjoni usa’ ta’ provi. Stat Membru jista’ għalhekk jipprevedi l-possibbiltà li titressaq talba għall-produzzjoni tal-provi qabel ma titressaq azzjoni għad-danni u jista’ anki jissuġġetta din it-talba, kompletament (9), għas-sistema tal-Artikolu 5 ta’ din id-direttiva.
32.      F’każ bħal dan, il-Qorti tal-Ġustizzja jkollha ġurisdizzjoni sabiex tirrispondi għad-domandi preliminari li jirrigwardaw l-Artikolu 5(8) tad-Direttiva 2014/104, magħmula minn qorti adita b’tali talba, konformement mal-ġurisprudenza tagħha dwar is-sitwazzjonijiet li fihom id-dispożizzjonijiet tad-dritt tal-Unjoni japplikaw f’tilwima permezz ta’ riferiment dirett u inkundizzjonat magħmul mid-dritt nazzjonali li jkollu l-effett li jestendi l-kamp ta’ applikazzjoni tad-dritt tal-Unjoni(10).
33.      F’dan ir-rigward, huwa probabbli li l-leġiżlatur Portugiż ried jissottometti azzjoni intiża għal
produzzjoni ta’ provi, imressqa qabel azzjoni fuq il-mertu, għas-sistema tal-Artikolu 5 tad-Direttiva 2014/104. Fil-fatt, skont l-Artikolu 13(2) tal-Liġi Nru 23/2018, il-modalitajiet previsti fl-Artikolu 12 tagħha u, għalhekk, fl-Artikolu 5 ta’ din id-direttiva japplikaw mutatis mutandis għall-azzjonijiet imsemmija fl-Artikolu 13 ta’ din il-liġi.
34.      Indipendentement mill-karatteristiċi tal-azzjoni intiża għal
produzzjoni ta’ provi prevista fid-dritt Portugiż, il-Qorti tal-Ġustizzja għandha għalhekk ġurisdizzjoni sabiex tirrispondi għad-domandi preliminari li jirrigwardaw l-Artikolu 5(1) tad-Direttiva 2014/104 u magħmula minn qorti nazzjonali adita b’tali azzjoni skont l-Artikolu 13 tal-Liġi Nru 23/2018.
B.      Fuq il-mertu
35.      Preliminarjament, nirrileva li t-tieni u t-tielet domanda jirreferu, fuq livell letterali, għall-plawżibbiltà tad-dannu msemmi fl-Artikolu 5(1) tad-Direttiva 2014/104. Issa, skont din id-dispożizzjoni, rikorrent jista’ jikseb mill-qorti nazzjonali ordni li tisforza lill-konvenut jew lil terz jipproduċi provi rilevanti sakemm huwa
jissostanzja l-plawżibbiltà tat-talba tiegħu għad-danni billi jippreżenta informazzjoni fattwali u provi suffiċjenti disponibbli b’mod raġonevoli (11).
36.      F’dan ir-rigward, infakkar li l-eżistenza ta’ dannu tikkostitwixxi waħda mill-kundizzjonijiet li fuqhom tinbena r-responsabbiltà għal ksur tad-dritt tal-kompetizzjoni. L-istabbiliment ta’ din ir-responsabbiltà huwa suġġett għall-issodisfar ta’ tliet kundizzjonijiet, jiġifieri, ir-realtà tad-dannu (dannu), rabta kawżali bejn id-dannu u l-aġir allegat, u l-illegalità tal-aġir allegat (12). L-imsemmija responsabbiltà tista’ titqiegħed inkwistjoni permezz ta’ azzjoni għad-danni. L-Artikolu 5(1) tad-Direttiva 2014/104 għandu għalhekk jiġi interpretat fis-sens li r-rikorrent huwa obbligat jissostanzja l-plawżibbiltà ta’ dawn it-tliet kundizzjonijiet.
37.      B’hekk, minkejja d-diverġenza bejn, minn naħa, il-formulazzjoni tat-tieni u tat-tielet domanda u, min-naħa l-oħra, dik tal-Artikolu 5(1) tad-Direttiva 2014/104, dawn id-domandi jirrigwardaw il-plawżibbiltà tat-tliet kundizzjonijiet li jikkostitwixxu r-responsabbiltà għal ksur tad-dritt tal-kompetizzjoni. Dan huwa kkonfermat, b’mod partikolari, fit-tieni domanda, li permezz tagħha l-qorti tar-rinviju tistaqsi jekk il-grad ta’ plawżibbiltà meħtieġ għandux jiġi stabbilit abbażi tal-kriterju li jikkonsisti f’li jiġi ddeterminat jekk “huw[iex] iktar probabbli li l-konsumaturi [...] ġarrbu dannu milli l-kuntrarju”. Dan il-kriterju jirrigwarda kemm id-dannu kif ukoll ir-rabta bejn id-dannu u l-aġir allegat. Għalhekk nipproponi li t-tieni domanda tiġi rriformulata fis-sens li, permezz tagħha, il-qorti tar-rinviju tixtieq tkun taf jekk, sabiex tiġi ssostanzjata l-plawżibbiltà ta’ talba għad-danni, skont l-Artikolu 5(1) tad-Direttiva 2014/104, għandux jintwera li huwa iktar probabbli li l-kundizzjonijiet li jikkostitwixxu r-responsabbiltà għal ksur tad-dritt tal-kompetizzjoni jkunu ssodisfatti milli l-kuntrarju.
38.      Preliminarjament dejjem, nosserva li hemm lok li tinqaleb l-ordni ta’ eżami tat-tieni u tat-tielet domanda.
39.      Il-qorti tar-rinviju tistaqsi, permezz tat-tieni domanda, jekk l-Artikolu 5(1) tad-Direttiva 2014/104 għandux jiġi interpretat fis-sens li, konformement ma’ din id-dispożizzjoni, il-grad ta’ plawżibbiltà meħtieġ huwa ddeterminat skont il-kriterju li huwa iktar probabbli li l-kundizzjonijiet li jikkostitwixxu r-responsabbiltà għal ksur tad-dritt tal-kompetizzjoni jiġu ssodisfatti milli l-kuntrarju u, permezz tat-tielet domanda tagħha, jekk din id-dispożizzjoni għandhiex tiġi interpretata fis-sens li l-plawżibbiltà ta’ talba għad-danni tista’ tiġi stabbilita unikament abbażi ta’ deċiżjoni tal-Kummissjoni li tikkonstata ksur.
40.      It-tieni domanda hija ta’ natura iktar ġenerali mit-tielet waħda u risposta fl-affermattiv għal din tal-aħħar telimina l-ħtieġa li tingħata risposta għat-tieni domanda. Għalhekk ser nibda l-analiżi tiegħi bit-tielet domanda.
1.      Fuq it-tielet domanda
41.      Permezz tat-tielet domanda tagħha, il-qorti tar-rinviju tistaqsi, essenzjalment, jekk deċiżjoni li tikkonstata ksur tad-dritt tal-kompetizzjoni hijiex suffiċjenti sabiex tiġi stabbilita l-plawżibbiltà ta’ talba għad-danni marbuta ma’ dannu li jirriżulta minn dan il-ksur. B’mod partikolari, dik il-qorti tistaqsi dwar il-possibbiltà li tiġi stabbilita l-plawżibbiltà ta’ tali talba, skont l-Artikolu 5(1) tad-Direttiva 2014/104, unikament abbażi tal-eżistenza ta’ deċiżjoni tal-awtoritajiet tal-kompetizzjoni kompetenti (Taqsima A). Barra minn hekk, hija tixtieq tkun taf jekk il-fatt li tali deċiżjoni tirrigwarda restrizzjoni vertikali tal-kompetizzjoni minħabba l-għan (Taqsima B) u tkun ingħatat fil-kuntest ta’ proċedura għar-riżolviment (Taqsima C) għandux effett fuq ir-risposta li għandha tingħata għal din id-domanda.
a)      Deċiżjoni li tikkonstata ksur hija biżżejjed sabiex tissostanzja l-plawżibbiltà ta’ talba għad-danni?
42.      Essenzjalment, it-tielet domanda tikkonċerna l-punt dwar jekk l-Artikolu 5(1) tad-Direttiva 2014/104 għandux jiġi interpretat fis-sens li qorti nazzjonali adita b’talba għal
produzzjoni ta’ provi tista’ tevalwa l-plawżibbiltà ta’ talba għad-danni billi tibbaża ruħha biss fuq deċiżjoni tal-Kummissjoni li tikkonstata ksur tad-dritt tal-kompetizzjoni.
43.      Qabel kollox nindika li, fil-fehma tiegħi, deċiżjoni li tikkonstata ksur ma hijiex suffiċjenti sabiex tissostanzja l-plawżibbiltà ta’ talba għad-danni.
44.      Kif jirriżulta mill-Artikolu 16(2) tar-Regolament Nru 1/2003, qorti nazzjonali ma tistax tieħu deċiżjonijiet li jmorru kontra deċiżjoni tal-Kummissjoni li tikkonstata ksur tal-Artikolu 101 TFUE. Barra minn hekk, qorti nazzjonali li tiddeċiedi dwar ksur identiku għal dak imsemmi fid-deċiżjoni tal‑21 ta’ Frar 2020 għandha tammetti l-eżistenza ta’ dan il-ksur. Għall-kuntrarju, l-eżistenza ta’ dannu u ta’ rabta diretta bejn dan id-dannu u l-ksur inkwistjoni tibqa’ suġġetta għall-evalwazzjoni tal-qorti nazzjonali (13).
45.      Konsegwentement, fejn tkun teżisti deċiżjoni li tkun tikkonstata ksur tad-dritt tal-kompetizzjoni, qorti adita b’talba għal
produzzjoni ta’ provi ma hijiex iktar obbligata teżamina jekk, fid-dawl tal-punti ta’ fatt u tal-provi disponibbli, il-plawżibbiltà tal-eżistenza tal-ksur hijiex stabbilita. Madankollu, l-illegalità tal-aġir ikkritikat tikkostitwixxi biss waħda mill-kundizzjonijiet li fuqhom tinbena ir-responsabbiltà għal ksur tad-dritt tal-kompetizzjoni. Kif diġà indikajt (14), sabiex wieħed jissostanzja l-plawżibbiltà ta’ talba għad-danni irid jiġi stabbilit il-grad ta’ plawżibbiltà meħtieġ fir-rigward tat-tliet kundizzjonijiet li jikkostitwixxu din ir-responsabbiltà. Konsegwentement, l-ammissjoni tal-eżistenza ta’ ksur ma hijiex biżżejjed, waħedha, sabiex tistabbilixxi l-plawżibbiltà ta’ tali talba.
b)      Deċiżjoni dwar prattika vertikali li tirrestrinġi l-kompetizzjoni minħabba l-għan
46.      Il-qorti tar-rinviju tistaqsi lill-Qorti tal-Ġustizzja jekk il-fatt li deċiżjoni li tikkonstata ksur tad-dritt tal-kompetizzjoni tikkonċerna restrizzjoni vertikali minħabba l-għan jistax ibiddel sostanzjalment ir-risposta li għandha tingħata għat-tielet domanda.
47.      Inqis li dan ma huwiex il-każ u li qorti nazzjonali ma tistax tibbaża l-evalwazzjoni tagħha tal-plawżibbiltà ta’ talba għad-danni biss fuq l-eżistenza ta’ tali deċiżjoni.
48.      F’dan ir-rigward, nosserva, fl-ewwel lok, li l-Artikolu 17(2) tad-Direttiva 2014/104 jistabbilixxi preżunzjoni konfutabbli li l-ksur imwettaq fil-kuntest ta’ akkordju jikkawża dannu. Madankollu din il-preżunzjoni, kif prevista mil-leġiżlatur tal-Unjoni, ma tkoprix ir-restrizzjonijiet vertikali tal-kompetizzjoni.
49.      Fil-fatt, skont il-premessa 47 tad-Direttiva 2014/104, il-preżunzjoni konfutabbli prevista fl-Artikolu 17(2) tagħha għandha tiġi limitata għall-akkordji, fid-dawl tan-natura sigrieta tagħhom, li żżid in-nuqqas ta’ simetrija tal-informazzjoni u tirrendi iktar diffiċli, għar-rikorrenti, il-kisba tal-provi neċessarji sabiex juru l-eżistenza ta’ dannu. Barra minn hekk, il-punt 14 tal-Artikolu 2 ta’ din id-direttiva jiddefinixxi l-kunċett ta’ “akkordju”, essenzjalment, bħala kull ftehim jew kull prattika miftiehma bejn żewġ kompetituri jew iktar li jkollhom l-għan li jikkoordinaw l-imġiba kompetittiva tagħhom fis-suq jew li jinfluwenzaw
il-parametri tal-kompetizzjoni permezz ta’ ċerti prattiki. Din id-definizzjoni ma tikkorrispondix għal dik ta’ prattika vertikali, li tinvolvi impriżi li jkunu joperaw f’livelli differenti tal-katina ta’ produzzjoni jew ta’ distribuzzjoni u li għalhekk ma jkunux kompetituri.
50.      Barra minn hekk, skont riċerki dottrinali (15), l-Artikolu 17(2) tad-Direttiva 2014/104 kien is-suġġett ta’ traspożizzjonijiet diverġenti fl-Istati Membri. Fil-fatt, xi wħud għażlu li jagħtu lill-kunċett ta’ “akkordju” definizzjoni usa’ minn dik prevista fil-punt 14 tal-Artikolu 2 tad-Direttiva 2014/104, jew saħansitra li jestendu espressament il-kamp ta’ applikazzjoni ta’ din il-preżunzjoni għar-restrizzjonijiet vertikali tal-kompetizzjoni. Din it-traspożizzjoni mhux uniformi fost l-Istati Membri, fejn uħud jixtiequ jwessgħu b’mod ċar id-definizzjoni tal-kunċett ta’ “akkordju” previst minn din id-direttiva, tikkorrobora l-interpretazzjoni li tgħid li l-preżunzjoni inkwistjoni, kif prevista mil-leġiżlatur tal-Unjoni, tkopri biss l-akkordji
li jikkorrispondu għad-definizzjoni prevista fil-punt 14 tal-Artikolu 2 tal-imsemmija direttiva.
51.      Dejjem f’dan il- kuntest, nosserva li hija l-qorti tar-rinviju li għandha tiddetermina jekk il-leġiżlatur Portugiż iddeċidiex li l-preżunzjoni prevista fl-Artikolu 17(2) tad-Direttiva 2014/104 hija applikabbli għar-restrizzjonijiet vertikali. Xejn ma jissuġġerixxi li dan huwa l-każ.
52.      Fit-tieni lok, il-fatt li deċiżjoni li tkun tikkonstata ksur tad-dritt tal-kompetizzjoni ma tkunx tikkonċerna restrizzjoni vertikali minħabba l-effett iżda restrizzjoni vertikali minħabba l-għan lanqas ma tista’ tqiegħed inkwistjoni l-kunsiderazzjoni li qorti nazzjonali ma tistax tibbaża l-osservanza tal-kriterju tal-plawżibbiltà ta’ talba għad-danni, skont l-Artikolu 5(1) tad-Direttiva 2014/104, fuq l-eżistenza biss ta’ din id-deċiżjoni.
53.      Id-dritt tal-kompetizzjoni tal-Unjoni jagħmel distinzjoni ċara bejn il-kunċett ta’ “restrizzjoni minħabba l-għan” u dak ta’ “restrizzjoni minħabba l-effett”, fejn kull wieħed minnhom huwa suġġett għal sistema probatorja differenti (16). Fil-kuntest ta’ din l-ewwel restrizzjoni, ma huwiex iktar neċessarju li jiġu eżaminati l-effetti restrittivi tal-prattika kkonċernata (17). Madankollu, il-konstatazzjoni ta’ tali restrizzjoni ma timplikax li ġie kkawżat dannu lil persuna speċifika u lanqas li teżisti rabta kawżali bejn din ir-restrizzjoni u dan id-dannu. Dawn il-kundizzjonijiet li jikkostitwixxu r-responsabbiltà għal ksur tad-dritt tal-kompetizzjoni għandhom jiġu stabbiliti quddiem il-qorti adita bl-azzjoni għad-danni.
54.      Fl-istess linja ta’ ħsieb, fir-rigward tat-talba għal produzzjoni ta’ provi msemmija fl-Artikolu 5(1) tad-Direttiva 2014/104, il-grad ta’ plawżibbiltà meħtieġ għandu wkoll jiġi ssostanzjat mir-rikorrent fir-rigward ta’ dawn iż-żewġ kundizzjonijiet, jiġifieri, l-eżistenza ta’ dannu u ta’ rabta kawżali diretta bejn dan tal-aħħar u l-ksur inkwistjoni.
55.      Għall-finijiet ta’ kompletezza, nosserva li la l-fatt li r-restrizzjonijiet vertikali ma humiex koperti mill-preżunzjoni prevista fl-Artikolu 17(2) tad-Direttiva 2014/104 (18), u lanqas il-fatt li r-restrizzjonijiet minħabba l-għan ma humiex suġġetti għal sistema probatorja speċjali f’dak li jirrigwarda t-tliet kundizzjonijiet li jikkostitwixxu r-responsabbiltà għal ksur tad-dritt tal-kompetizzjoni (19), ma jfisser li deċiżjoni li tikkonstata l-eżistenza ta’ restrizzjoni vertikali minħabba l-għan hija kompletament irrilevanti għall-finijiet tal-evalwazzjoni tal-plawżibbiltà ta’ talba għad-danni.
56.      Fil-fatt, minn naħa, qorti nazzjonali adita b’talba għal produzzjoni ta’ provi hija obbligata tammetti l-eżistenza ta’ ksur tad-dritt tal-kompetizzjoni kopert minn din id-deċiżjoni, b’tali mod li waħda mill-kundizzjonijiet li jikkostitwixxu r-responsabbiltà ma tkunx biss plawsibbli, iżda saħansitra stabbilita (20).
57.      Min-naħa l-oħra, il-kunċett ta’ “restrizzjoni tal-kompetizzjoni minħabba l-għan” jikkonċerna l-aġir li l-grad ta’ ħsara tiegħu fir-rigward tal-kompetizzjoni, jiġifieri d-dannu dirett jew indirett li dan jista’ jikkawża lill-utenti u lill-konsumaturi fid-diversi setturi jew swieq ikkonċernati, ikun sinjifikattiv (21). Il-grad ta’ dannu li jista’ jikkawża tali aġir huwa, flimkien ma’ fatti u ma’ provi oħra raġonevolment disponibbli għal rikorrent, rilevanti sabiex tiġi stabbilita l-plawżibbiltà ta’ talba għad-danni, abbażi tal-Artikolu 5(1) tad-Direttiva 2014/104.
c)      Deċiżjoni adottata fil-kuntest ta’ proċedura għar-riżolviment
58.      Il-qorti tar-rinviju tiġbed l-attenzjoni għall-fatt li d-deċiżjoni tal‑21 ta’ Frar 2020 ġiet adottata fil-kuntest ta’ proċedura għar-riżolviment u tistaqsi lill-Qorti tal-Ġustizzja dwar jekk dan il-fatt jistax ikollu effett fuq ir-risposta li għandha tingħata għat-tielet domanda.
59.      Jiena tal-fehma li dan ma huwiex il-każ.
60.      Fil-fatt, id-deċiżjoni tal‑21 ta’ Frar 2020, adottata fil-kuntest ta’ proċedura għar-riżolviment, tikkostitwixxi deċiżjoni finali skont l-Artikoli 7 jew 23 tar-Regolament Nru 1/2003 (22). B’differenza minn deċiżjoni dwar l-impenji adottata abbażi tal-Artikolu 9 ta’ dan ir-regolament (23), deċiżjoni adottata fil-kuntest ta’ proċedura għar-riżolviment tinkludi konstatazzjoni tal-ksur tal-Artikolu 101 TFUE jew tal-Artikolu 102 TFUE. Il-fatt li l-impriża kkonċernata minn din id-deċiżjoni tista’ tibbenefika minn tnaqqis tal-ammont tal-multa ma jbiddilx in-natura tal-konstatazzjoni dwar dan il-ksur.
61.      Konsegwentement, il-fatt li deċiżjoni tal-Kummissjoni li tikkonstata l-ksur tad-dritt tal-kompetizzjoni ġiet adottata fil-kuntest ta’ proċedura għar-riżolviment ma għandux effett fuq il-kwistjoni dwar jekk qorti nazzjonali tistax tibbaża l-osservanza tal-kriterju tal-plawżibbiltà tad-dannu, skont l-Artikolu 5(1) tad-Direttiva 2014/104, unikament fuq l-eżistenza ta’ deċiżjoni tal-awtorità tal-kompetizzjoni kompetenti.
d)      Konklużjoni
62.      Ir-risposta għat-tielet domanda għandha tkun li l-Artikolu 5(1) tad-Direttiva 2014/104 għandu jiġi interpretat fis-sens li deċiżjoni li tikkonstata ksur tad-dritt tal-kompetizzjoni ma hijiex suffiċjenti sabiex tiġi stabbilita l-plawżibbiltà ta’ talba għad-danni. Il-fatt li din id-deċiżjoni tkun tirrigwarda restrizzjoni vertikali minħabba l-għan u tkun ingħatat fil-kuntest ta’ proċedura għar-riżolviment ma jqiegħedx inkwistjoni din il-kunsiderazzjoni.
2.      Fuq it-tieni domanda
a)      Il-portata tat-tieni domanda
63.      Permezz tat-tieni domanda tagħha, il-qorti tar-rinviju tistaqsi lill-Qorti tal-Ġustizzja, essenzjalment, jekk, sabiex tiġi ssostanzjata l-plawżibbiltà ta’ talba għad-danni, skont l-Artikolu 5(1) tad-Direttiva 2014/104, għandux jintwera li huwa iktar probabbli li l-kundizzjonijiet li jikkostitwixxu r-responsabbiltà għal ksur tad-dritt tal-kompetizzjoni huma ssodisfatti milli l-kuntrarju.
64.      Dik il-qorti ma tispjegax fiex jikkonsisti l-kriterju deskritt fit-tieni domanda tagħha. Barra minn hekk, lanqas ma huwa ċar il-kriterju adottat mill-qrati inferjuri fil-kawża prinċipali.
65.      Skont Ius Omnibus, ma jistax jiġi eskluż li l-qorti tar-rinviju injorat il-kriterju applikat mill-istanzi inferjuri u kkunsidrat li setgħet tannulla s-sentenza appellata minħabba nuqqas ta’ motivazzjoni. Il-qorti tar-rinviju tixtieq għalhekk tikseb kjarifiki dwar il-kriterju li għandu jiġi applikat sabiex dan ikun jista’ jiġi kkjarifikat għall-istanzi inferjuri fis-sentenza tagħha li għad trid tingħata.
66.      Alternattivament, ir-rinviju għal deċiżjoni preliminari jista’ jinftiehem fis-sens li Meliá tikkontesta l-kriterju adottat mill-qrati inferjuri u ssostni li dawn kien imisshom applikaw il-kriterju iktar strett deskritt fit-tieni domanda. F’din l-ipoteżi, kif indikat Ius Omnibus, it-tieni domanda għandha tinftiehem fis-sens li hija intiża li jiġi ddeterminat jekk l-Artikolu 5(1) tad-Direttiva 2014/104 għandux jiġi interpretat fis-sens li, fit-traspożizzjoni tiegħu fid-dritt nazzjonali, Stat Membru ma jistax jistabbilixxi kriterju inqas strett minn dak deskritt f’din id-domanda.
67.      Permezz tas-sentenza mogħtija fl-ewwel istanza u kkonfermata fl-appell, il-qrati inferjuri fil-fatt ordnaw lil Meliá tipproduċi d-dokumenti mitluba minn Ius Omnibus. Il-qorti tar-rinviju għad trid tiddeċiedi dwar ir-rikors għal reviżjoni eċċezzjonali ppreżentat minn Meliá kontra dik is-sentenza.
68.      Meliá ssostni, fl-osservazzjonijiet bil-miktub tagħha, li l-Artikolu 5(1) tad-Direttiva 2014/104 jistabbilixxi grad ta’ probabbiltà li jmur lil hinn mis-sempliċi possibbiltà tal-eżistenza ta’ dannu. B’mod iktar konkret, Meliá tqis li din id-dispożizzjoni għandha tiġi interpretata fis-sens li ma timplikax sempliċi possibbiltà, iżda pjuttost probabbiltà reali tal-okkorrenza tagħha, jiġifieri li, fid-dawl tal-kuntest fattwali, ġuridiku u ekonomiku inkwistjoni, l-eżistenza ta’ dannu għandha tkun iktar probabbli mill-ineżistenza tiegħu jew, tal-inqas, għandha tikkostitwixxi probabbiltà serja, jiġifieri fondata.
69.      Barra minn hekk, Meliá tosserva li l-qrati Portugiżi kkunsidraw, f’kawżi oħra li jirrigwardaw id-dritt ċivili ġenerali, li l-kunċett ta’ plawżibbiltà jimplika livell ta’ ċertezza li jmur lil hinn mis-sempliċi dominju tal-possibbiltà, superjuri għall‑50 %.
70.      Din l-osservazzjoni hija parzjalment ikkonfermata minn Ius Omnibus, li tindika li, fl-ordinament ġuridiku Portugiż, xi wħud jiddefendu wkoll il-pożizzjoni li l-kriterju ġenerali tal-prova fil-proċedura ċivili huwa l-kriterju ta’ dak li “huwa iktar probabbli milli improbabbli”. Minkejja dan, Ius Omnibus issostni li dan il-kriterju għandu jiġi adattat skont il-kuntest li fih japplika. Tali adattament huwa meħtieġ fl-Artikolu 13(2) tal-Liġi Nru 23/2018, li jipprovdi li l-kundizzjonijiet stabbiliti fl-Artikolu 12(2) sa (9) ta’ din il-liġi japplikaw mutatis mutandis għal talba għall-produzzjoni ta’ provi mressqa qabel it-tressiq ta’ azzjoni għad-danni.
71.      Indipendentement mill-isfumaturi speċifiċi għas-sitwazzjoni li għandha quddiemha l-qorti tar-rinviju (24), l-għan ta’ din tal-aħħar huwa ċar: hija trid tkun taf jekk l-Artikolu 5(1) tad-Direttiva 2014/104 jimponix kriterju li jimplika grad ta’ plawżibbiltà bħal dak deskritt fit-tieni domanda, jiġifieri dak li skontu huwa iktar probabbli li l-kundizzjonijiet li jikkostitwixxu r-responsabbiltà għal ksur tad-dritt tal-kompetizzjoni jkunu ssodisfatti milli l-kuntrarju.
72.      Għandu jingħad ukoll, f’dan ir-rigward, li l-grad ta’ plawżibbiltà meħtieġ imsemmi fl-Artikolu 5(1) tad-Direttiva 2014/104 huwa l-ogħla wieħed li jista’ jiġi rikjest. Konformement mal-Artikolu 5(8) ta’ din id-direttiva, Stat Membru jista’ jipprevedi, bla ħsara għall-Artikolu 5(4) u (7) u għall-Artikolu 6 tagħha, regoli li jwasslu għal produzzjoni iktar wiesgħa ta’ provi. Sabiex jiġi ffaċilitat l-aċċess għall-provi, Stat Membru jista’ jiddeċiedi li jistabbilixxi l-grad ta’ plawżibbiltà għal livell inqas minn dak meħtieġ mill-Artikolu 5(1) tal-imsemmija direttiva. Għall-kuntrarju, Stat Membru ma jistax jistabbilixxi kriterju li jkun jimplika grad ta’ plawżibbiltà ogħla minn dak stabbilit mil-leġiżlatur tal-Unjoni.
73.      Sabiex tingħata risposta għat-tieni domanda, għandu għalhekk jiġi ddeterminat jekk id-Direttiva 2014/104 tistabbilixxix kriterju li jimplika grad ta’ plawżibbiltà li skontu huwa iktar probabbli li l-kundizzjonijiet li jikkostitwixxu r-responsabbiltà jiġu ssodisfatti milli l-kuntrarju, jew inkella jekk dik id-direttiva hijiex sodisfatta b’grad ta’ plawżibbiltà inferjuri għal dak deskritt f’din id-domanda.
b)      Kunsiderazzjonijiet
74.      It-test deskritt fit-tieni domanda jidher li huwa bbażat fuq bilanċ ta’ probabbiltajiet. Skont dan il-kriterju, mifhum b’dan il-mod, huwa r-rikorrent li għandu juri li huwa iktar plawżibbli li l-konsumaturi rrappreżentati, f’dan il-każ konsumaturi residenti fil-Portugall, sofrew dannu milli l-kuntrarju.
75.      Jiena tal-fehma li l-livell ta’ prova meħtieġ mill-Artikolu 5(1) tad-Direttiva 2014/104 sabiex tiġi ġġustifikata talba għal produzzjoni ta’ provi huwa inqas minn dak ta’ tali bilanċ tal-probabbiltajiet.
76.      Fil-fatt, fl-ewwel lok, il-kliem użat fid-diversi verżjonijiet lingwistiċi tal-Artikolu 5(1) tad-Direttiva 2014/104 ma jidhirx li jimplika rekwiżiti stretti żżejjed. Kif tosserva l-Kummissjoni, il-kliem użat fil-verżjonijiet ta’ din id-direttiva bil-Portugiż (“plausibilidade”), bil-Ġermaniż (“Plausibilität”), bl-Ingliż (“plausibility”) u bil-Franċiż (“plausabilité”), li magħhom inżid il-verżjoni Pollakka (“uprawdopodobnienie”), jagħmlu riferiment, skont id-definizzjonijiet lessikali tagħhom, għas-sitwazzjoni fejn allegazzjoni hija, jew tidher li hija, raġonevoli jew aċċettabbli (25). Dan il-kliem għalhekk jissuġġerixxi li huwa neċessarju li l-qorti li tkun qiegħda tiddeċiedi dwar it-talba għal produzzjoni ta’ provi tkun konvinta li l-ipoteżi li t-tliet kundizzjonijiet kumulattivi tar-responsabbiltà huma ssodisfatti tkun, fil-każ quddiemha, raġonevolment aċċettabbli.
77.      Fit-tieni lok, għandu jiġi osservat li, minbarra d-definizzjonijiet lessikali tal-kliem użat fil-verżjonijiet lingwistiċi differenti tal-Artikolu 5(1) tad-Direttiva 2014/104, it-traspożizzjonijiet nazzjonali ta’ din id-dispożizzjoni jsegwu, tal-inqas f’ċerti liġijiet tal-Istati Membri, l-istess loġika. Dan huwa l-każ, b’mod partikolari, fid-dritt Ġermaniż (26) u dak Pollakk (27). Fir-rigward tal-grad ta’ plawżibbiltà meħtieġ, id-dispożizzjonijiet ta’ traspożizzjoni fis-seħħ f’dawn l-Istati Membri sempliċement jipprevedu probabbiltà raġonevolment aċċettabbli.
78.      Fit-tielet lok, wieħed ma jistax jinsa li l-possibbiltà li jinkiseb l-aċċess għal dokumenti hija funzjonalment marbuta mal-eżerċizzju tad-dritt għal kumpens sħiħ għad-dannu kkawżat minn ksur tad-dritt tal-kompetizzjoni.
79.      Il-premessi tad-Direttiva 2014/104 jimmilitaw favur tali interpretazzjoni.
80.      Fil-fatt, il-premessa 14 tad-Direttiva 2014/104, partikolarment informattiva fir-rigward tar-ratio legis tal-Artikolu 5(1) tagħha (28), tipprovdi li, “[l]-evidenza meħtieġa biex tiġi ppruvata pretensjoni għad-danni hija ħafna drabi esklużivament f’idejn il-kontroparti jew il-partijiet terzi, u ma tkunx magħrufa biżżejjed mill-attur jew ma tkunx aċċessibbli għalih”, raġuni għalfejn ma jistgħux jiġu imposti “rekwiżiti legali stretti biex l-atturi jiddikjaraw fid-dettal il-fatti kollha dwar il-każ sa mill-bidu tal-azzjoni u biex jipprovdu minn qabel elementi ta’ evidenza ta’ sostenn speċifikati b’mod preċiż” mingħajr ma jiġi impedit indebitament l-eżerċizzju effettiv tad-dritt għal kumpens iggarantit mit-Trattat FUE. Barra minn hekk, il-premessa 15 ta’ din id-direttiva tistabbilixxi li, sabiex jiġi rrimedjat in-nuqqas ta’ simetrija tal-informazzjoni bejn il-partijiet ikkonċernati, “huwa xieraq li jiġi żgurat li l-atturi jkollhom id-dritt li jiksbu d-divulgazzjoni tal-evidenza li tirrigwarda l-pretensjoni tagħhom, mingħajr ma jkun meħtieġ li jispeċifikaw il-partijiet speċifiċi tal-evidenza”.
81.      Il-possibbiltà li jinkiseb l-aċċess għall-provi relatati ma’ ksur tad-dritt tal-kompetizzjoni, iggarantita fl-Artikolu 5(1) tad-Direttiva 2014/104 hija intiża għalhekk sabiex tirrimedja n-nuqqas ta’ simetrija tal-informazzjoni eżistenti bejn il-partijiet fl-azzjonijiet koperti minn din id-direttiva. Madankollu, l-eliminazzjoni ta’ din l-asimetrija ma tikkostitwixxix għan fiha nnifisha. Il-kisba ta’ provi għandha tippermetti lill-parti leża teżerċita b’mod effettiv id-dritt tagħha li titlob kumpens għad-dannu u għalhekk tikkontribwixxi, indirettament, għall-effettività massima tar-regoli tal-kompetizzjoni (29).
82.      Konsegwentement, minn naħa, wieħed ma għandux jikkonfondi l-livell ta’ prova meħtieġ sabiex tintlaqa’ azzjoni fuq il-mertu ma’ dak meħtieġ sabiex jiġi ssodisfatt il-grad ta’ plawżibbiltà meħtieġ sabiex tiġi ordnata l-produzzjoni ta’ provi. Min-naħa l-oħra, il-grad ta’ plawżibbiltà meħtieġ mill-Artikolu 5(1) tad-Direttiva 2014/104 ma jistax ikun strett wisq peress li dan jista’ jdgħajjef l-effettività tar-regoli tal-kompetizzjoni.
83.      F’dan il-kuntest, nosserva, bħall-Kummissjoni, li l-kriterju bbażat fuq il-bilanċ tal-probabbiltajiet jidher li jikkorrispondi għal dak applikabbli fil-proċeduri ċivili tas-sistemi ta’ common law (30). Għalkemm ibbilanċjar tal-probabbiltajiet ġie kkunsidrat bħala applikabbli għall-azzjonijiet għad-danni f’waħda mill-ġurisdizzjonijiet tal-common law li japplikaw id-Direttiva 2014/104, jiġifieri r-Renju Unit, dan madankollu ma ġiex applikat universalment fil-kuntest tat-talbiet għal produzzjoni ta’ provi (31).
84.      Fir-raba’ lok, mill-Artikolu 5(1) tad-Direttiva 2014/104 jirriżulta li, sabiex il-qorti nazzjonali tordna lill-konvenut jew lil terz jipproduċi provi rilevanti, huwa r-rikorrent li għandu jissostanzja l-plawżibbiltà tat-talba għad-danni billi jippreżenta informazzjoni fattwali u provi suffiċjenti disponibbli b’mod raġonevoli (32). F’sitwazzjoni tipika, ir-rikorrent għandu għalhekk ikun f’pożizzjoni li jissostanzja l-plawżibbiltà tat-talba tiegħu għad-danni abbażi tal-elementi fattwali u tal-provi li jkollu għad-dispożizzjoni tiegħu jew li jista’ jikseb mingħajr spejjeż jew diffikultajiet eċċessivi. Fil-fehma tiegħi, il-leġiżlatur neċessarjament żviluppa l-kriterju ta’ plawżibbiltà, stabbilit f’din id-dispożizzjoni, billi telaq minn din il-premessa. Bħala regola ġenerali, dan il-kriterju għandu għalhekk ikun jista’ jiġi ssodisfat anki abbażi ta’ informazzjoni parzjali jew inkompleta.
85.      Fl-aħħar nett, fil-ħames lok, l-applikazzjoni tal-kriterju relatat ma’ bilanċ ta’ probabbiltajiet jidher li jimponi fuq il-qorti adita b’talba għall-produzzjoni ta’ provi tistabbilixxi u tqabbel żewġ ipoteżijiet: dik li tgħid li s-suċċess tat-talba għad-danni huwa probabbli u dik li fiha dan ma huwiex.
86.      Il-kriterju msemmi fit-tieni domanda, li jimplika tali analiżi ta’ dawn iż-żewġ ipoteżijiet, ma jidhirx li huwa adattat għar-rwol li għandu d-dritt li tinkiseb il-produzzjoni ta’ provi rilevanti, iggarantit fl-Artikolu 5(1) tad-Direttiva 2014/104. Fil-fatt, l-evalwazzjoni magħmula mill-qorti nazzjonali sabiex tordna l-produzzjoni ta’ provi fil-fażi inizjali tal-proċedura, jew saħansitra qabel ma din tinbeda, għandha, min-natura tagħha, tkun simplifikata. Barra minn hekk, anki jekk informazzjoni parzjali jew inkompleta tista’ tippermetti lir-rikorrent jissostanzja l-plawżibbiltà tat-talba tiegħu għad-danni (33), il-qorti adita għandha mbagħad
tikkonċentra l-analiżi tagħha fuq il-plawżibbiltà ta’ ipoteżi waħda, jiġifieri dik jekk il-kundizzjonijiet li jikkostitwixxu r-responsabbiltà humiex ssodisfatti.
87.      F’dawn iċ-ċirkustanzi, għandu jitqies li, sabiex jiġi osservat il-grad ta’ plawżibbiltà meħtieġ mill-Artikolu 5(1) tad-Direttiva 2014/104, rikorrent għandu jikkonvinċi lill-qorti li t-teżi li t-tliet kundizzjonijiet kumulattivi tar-responsabbiltà huma ssodisfatti hija, fis-sitwazzjoni inkwistjoni, raġonevolment aċċettabbli. Għaldaqstant, ir-risposta għat-tieni domanda għandha tkun li l-kriterju previst fl-Artikolu 5(1) tad-Direttiva 2014/104 jimplika grad ta’ plawżibbiltà inqas minn dak meħtieġ minn kriterju li skontu għandu jkun iktar probabbli li l-kundizzjonijiet li jikkostitwixxu r-responsabbiltà jkunu ssodisfatti milli l-kuntrarju.
V.      Konklużjoni
88.      Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet kollha preċedenti, nipproponi li l-Qorti tal-Ġustizzja tirrispondi għat-tieni u għat-tielet domanda kif ġej:
1)      L-Artikolu 5(1) tad-Direttiva 2014/104 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tas‑26 ta’ Novembru 2014 dwar ċerti regoli li jirregolaw l-azzjonijiet għad-danni skont il-liġi nazzjonali għall-ksur tad-dispożizzjonijiet tal-liġi tal-kompetizzjoni tal-Istati Membri u tal-Unjoni Ewropea,
għandu jiġi interpretat fis-sens li
deċiżjoni li tikkonstata ksur tad-dritt tal-kompetizzjoni ma hijiex suffiċjenti sabiex tiġi stabbilita l-plawżibbiltà ta’ talba għad-danni. Il-fatt li dik id-deċiżjoni tkun tirrigwarda restrizzjoni vertikali minħabba l-għan u tkun ingħatat fil-kuntest ta’ proċedura għar-riżolviment ma jqiegħedx inkwistjoni din il-kunsiderazzjoni.
2)      Il-kriterju previst fl-Artikolu 5(1) tad-Direttiva 2014/104 jimplika grad ta’ plawżibbiltà inqas minn dak meħtieġ minn kriterju li skontu għandu jkun iktar probabbli li l-kundizzjonijiet li jikkostitwixxu r-responsabbiltà jkunu ssodisfatti milli l-kuntrarju.
1      Lingwa oriġinali: il-Franċiż.
2      Direttiva 2014/104/UE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tas‑26 ta’ Novembru 2014 dwar ċerti regoli li jirregolaw l-azzjonijiet għad-danni skont il-liġi nazzjonali għall-ksur tad-dispożizzjonijiet tal-liġi tal-kompetizzjoni tal-Istati Membri u tal-Unjoni Ewropea (ĠU 2014, L 349, p. 1).
3      Regolament tal-Kunsill (KE) Nru 1/2003 tas‑16 ta’ Diċembru 2002 fuq l-implimentazzjoni tar-regoli tal-kompetizzjoni mniżżlin fl-Artikoli 81 u 82 tat-Trattat (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 8, Vol. 2, p. 205).
4      Diário da República, Serje 1, Nru 107, tal‑5 ta’ Ġunju 2018.
5      Nosserva li l-qorti tar-rinviju identifikat biss
id-dispożizzjonijiet rilevanti ta’ din il-liġi, mingħajr ma rriproduċiet it-test fit-talba għal deċiżjoni preliminari. Għall-kuntrarju, dan it-test jinsab fl-osservazzjonijiet bil-miktub tal-Gvern Portugiż u tal-Kummissjoni Ewropea.
6      Deċiżjoni C(2020) 893 finali li tirrigwarda proċediment skont l-Artikolu 101 [TFUE] u l-Artikolu 53 tal-Ftehim ŻEE [(Każ AT.40528 – Meliá (Holiday Pricing)], li sunt tagħha ġie ppubblikat fil-Ġurnal Uffiċjali tal-Unjoni Ewropea tat‑2 ta’ Ġunju 2020 (ĠU 2020, C 182, p. 9, iktar ’il quddiem id-“deċiżjoni tal‑21 ta’ Frar”).
7      Ara l-punt 20 ta’ dawn il-konklużjonijiet.
8      C‑163/21, EU:C:2022:863.
9      F’ipoteżi bħal din, talba għall-produzzjoni tal-provi tkun konsegwentement suġġetta mhux biss għar-rekwiżiti previsti fl-Artikolu 5(4) u (7) tad-Direttiva 2014/104, iżda għal dawk kollha stabbiliti minn dan l-artikolu.
10      Ara, reċentement, is-sentenza tat‑22 ta’ Ottubru 2024, Kolin Inşaat Turizm Sanayi ve Ticaret (C‑652/22, EU:C:2024:910, punt 53).
11      Ara s-sentenza tal‑10 ta’ Novembru 2022, PACCAR et (C‑163/21, EU:C:2022:863, punt 43).
12      Ara, b’mod partikolari, is-sentenza tal‑20 ta’ April 2023, Repsol Comercial de Productos Petrolíferos (C‑25/21, EU:C:2023:298, punt 39).
13      Ara, f’dan is-sens, is-sentenza tas‑6 ta’ Novembru 2012, Otis et (C‑199/11, EU:C:2012:684, punt 65).
14      Ara l-punt 44 ta’ dawn il-konklużjonijiet.
15      Għal studju komparattiv, ara Hornkohl, L., “The Presumption of Harm in EU Private Enforcement of Competition Law – Effectiveness vs Overcompensation”, EU and Comparative Law Issues and Challenges Series, p. 34 sa 36, u Malinauskaite, J., Cauffman, C., “The Transposition of the Antitrust Damages Directive in the Small Member States of the EU – A Comparative perspective”, Journal of European Competition & Practice, 2018, Vol. 9, Nruo 8, p. 509 u 511.
16      Ara s-sentenza tat‑30 ta’ Jannar 2020, Generics (UK) et (C‑307/18, EU:C:2020:52, punt 63).
17      Ara, għall-kuntrarju, is-sentenza tat‑18 ta’ Novembru 2021, Visma Enterprise (C‑306/20, EU:C:2021:935, punt 71).
18      Ara l-punt 50 ta’ dawn il-konklużjonijiet.
19      Ara l-punt 53 ta’ dawn il-konklużjonijiet.
20      Ara l-punt 44 ta’ dawn il-konklużjonijiet.
21      Ara, f’dan is-sens, is-sentenza tal‑4 ta’ Ottubru 2024, FIFA (C‑650/22, EU:C:2024:824, punt 150).
22      Ara, b’analoġija, il-paragrafu 28 tal-Avviż tal-Kummissjoni dwar il-mod ta’ proċedimenti ta’ riżolviment ta’ tilwim bil-għan li jiġu adottati Deċiżjonijiet skond l-Artikolu 7 u l-Artikolu 23 tar-Regolament tal-Kunsill (KE) Nru 1/2003 fil-każijiet tal-kartelli (ĠU 2008, C 167, p. 1).
23      Ara, f’dan is-sens, is-sentenzi tad‑29 ta’ Ġunju 2010, Il‑Kummissjoni vs Alrosa (C‑441/07 P, EU:C:2010:377, punt 48), u tat‑28 ta’ Jannar 2025, ASG 2 (C‑253/23, EU:C:2025:40, punt 44).
24      Ara l-punti 65 u 66 ta’ dawn il-konklużjonijiet.
25      Dan huwa wkoll il-każ għall-kelma użata fil-verżjoni Pollakka (“uprawdopdobnienie”) li tirreferi, skont “Słownik języka polskiego PWN (Polskie Wydawnictwo Naukowe)”, https://sjp.pwn.pl/slowniki/uprawdopodobnienie, għall-fatt fejn ipoteżi tkun reża probabbli (“sprawić, że cod’ staje sià prawdopodobne”).
26      Din id-dispożizzjoni ġiet trasposta fid-dritt Ġermaniż permezz tal-Artikolu 33g (1) tal-Gesetz gegen Wettbewerbsbeschränkungen (il-Liġi Kontra r-Restrizzjonijiet tal-Kompetizzjoni), tas‑26 ta’ Ġunju 2013 (BGBl. 2013 I, p. 1750), skont liema r-rikorrent għandu juri li t-talba tiegħu għad-danni hija probabbli (“der glaubhaft macht, einen solchen Schadensersatzanspruch zu haben”). Fis-sentenza tagħha tal‑4 ta’ April 2023, KZR 20/21, il-Bundesgerichtshof (il-Qorti Federali tal-Ġustizzja, il-Ġermanja) iċċarat li huwa biżżejjed li jkun hemm ċerta probabbiltà, ibbażata fuq provi konkreti, li r-rikorrent huwa intitolat iressaq azzjoni għad-danni u li probabbiltà skjaċċanti ma hijiex meħtieġa.
27      Din id-dispożizzjoni ġiet trasposta fid-dritt Pollakk permezz tal-Artikolu 17(1) tal-ustawy o roszczeniach o naprawienie szkody wyrządzonej przez naruszenie prawa konkurencji (il-Liġi tal‑21 ta’ April 2017 dwar il-Kumpens għad-Dannu Kkawżat minn Ksur tad-Dritt tal-Kompetizzjoni). Din tistabbilixxi l-kriterju ta’ probabbiltà (“uprawdopodobnienie”) ta’ talba għad-danni. L-awturi tad-duttrina osservaw li din il-liġi tirreferi għar-regoli ġenerali tal-proċedura ċivili. Il-kriterju adottat mill-imsemmija dispożizzjoni għandu jiġi interpretat fis-sens li, sabiex tali talba tkun titqies plawżibbli, l-affermazzjoni tal-eżistenza tagħha għandha tkun raġonevolment aċċettabbli u l-kredibbiltà tagħha, fid-dawl tal-provi prodotti, ma għandhiex tkun negliġibbli. L-evalwazzjoni ta’ din l-applikazzjoni hija ssimplifikata u hija bbażata fuq evalwazzjoni prima facie
iktar milli fuq analiżi d. Ara, f’dan ir-rigward, Machnikowski P., f’Lis‑Zarrias, Machnikowski, P. (ed.), Ustawa o roszczeniach o naprawienie szkody wyrządzonej przez naruszenie prawa konkurencji. Komentarz, CH BECK, Varsavja, 2018, punt 16.
28      Ara s-sentenza tal‑10 ta’ Novembru 2022, PACCAR et (C‑163/21, EU:C:2022:863, punt 44).
29      Ara, f’dan is-sens, is-sentenza tas‑16 ta’ Frar 2023, Tráficos Manuel Ferrer (C‑312/21, EU:C:2023:99, punti 42 sa 44).
30      Ara Smith, M., “Civil liability and the 50 %+ standard of proof”, The International Journal of Evidence & Proof, 2021, Vol. 25, Nru 3, p. 183.
31      Ara Rodger, B., “United Kingdom”, f’Rodger, B., Sousa Ferro, M., Marcos, F. (ed.), The EU Antitrust Damages Directive: Transposition in the Member States, op. cit., p. 382.
32      Ara s-sentenza tal‑10 ta’ Novembru 2022, PACCAR et (C‑163/21, EU:C:2022:863, punt 43).
33      Ara l-punt 84 ta’ dawn il-konklużjonijiet.