62024CJ0131
WYROK TRYBUNAŁU (pierwsza izba)
z dnia 26 lutego 2026 r. (
*1
) (
i
)
Odesłanie prejudycjalne – Środowisko – Ochrona dzikiego ptactwa – Dyrektywa 2009/147/WE – Zakaz umyślnego płoszenia ptactwa – Artykuł 5 lit. d) – Przedsięwzięcie budowy drogi, które może powodować płoszenie poszczególnych osobników niektórych gatunków – Środki zapobiegające płoszeniu ptactwa i łagodzące jego skutki – Dowód skuteczności tych środków – Uzasadniona opinia biegłego sądowego
W sprawie C‑131/24
mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Bundesverwaltungsgericht (federalny sąd administracyjny, Austria) postanowieniem z dnia 15 lutego 2024 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 16 lutego 2024 r., w postępowaniu:
Umweltorganisation VIRUS – Verein Projektwerkstatt für Umwelt und Soziales,
Bürgerinitiative „Nein zur Spange Wörth”,
Umweltorganisation Verein Lebenswertes Traisental,
Umweltorganisation FG LANIUS – Forschungsgemeinschaft für regionale Faunistik und angewandten Naturschutz,
A.H. i in.
przeciwko
Land Niederösterreich, który reprezentował Amt der Niederösterreichischen Landesregierung, Abteilung Landesstraßenplanung – ST3,
przy udziale:
Land Niederösterreich, który reprezentowali Amt der Niederösterreichischen Landesregierung, Gruppe Wirtschaft, Sport und Tourismus, Abteilung Anlagenrecht – WST1,
Stadt St. Pölten,
Marktgemeinde Ober-Grafendorf,
Autobahnen- und Schnellstraßen-Finanzierungs-Aktiengesellschaft (ASFINAG),
TRYBUNAŁ (pierwsza izba),
w składzie: F. Biltgen, prezes izby, I. Ziemele, A. Kumin, S. Gervasoni (sprawozdawca) i M. Bošnjak, sędziowie,
rzecznik generalny: J. Kokott,
sekretarz: A. Calot Escobar,
uwzględniając pisemny etap postępowania,
rozważywszy uwagi, które przedstawili:
–
w imieniu Umweltorganisation VIRUS – Verein Projektwerkstatt für Umwelt und Soziales – W. Rehm,
–
w imieniu Bürgerinitiative „Nein zur Spange Wörth” – W. Schachinger, Rechtsanwalt,
–
w imieniu Land Niederösterreich, który reprezentowało Amt der Niederösterreichischen Landesregierung, Abteilung Landesstraßenplanung – ST3 – M. Hecht i J. Peer, Rechtsanwälte,
–
w imieniu Stadt St. Pölten – C. Schneider, Rechtsanwalt,
–
w imieniu Autobahnen- und Schnellstraßen-Finanzierungs-Aktiengesellschaft (ASFINAG) – C. Holzer i C. Schmelz, Rechtsanwälte,
–
w imieniu rządu austriackiego – A. Posch, J. Schmoll i M. Kopetzki, w charakterze pełnomocników,
–
w imieniu rządu czeskiego – L. Langrová, M. Smolek i J. Vláčil, w charakterze pełnomocników,
–
w imieniu rządu szwedzkiego – C. Meyer-Seitz, w charakterze pełnomocnika,
–
w imieniu Komisji Europejskiej – C. Hermes i N. Ruiz García, w charakterze pełnomocników,
po zapoznaniu się z opinią rzeczniczki generalnej na posiedzeniu w dniu 18 września 2025 r.,
wydaje następujący
Wyrok
1
Złożony w niniejszej sprawie wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 2 i 5 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/147/WE z dnia 30 listopada 2009 r. w sprawie ochrony dzikiego ptactwa (Dz.U. 2010, L 20, s. 7, zwanej dalej „dyrektywą ptasią”).
2
Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym został złożony w ramach sporu między Umweltorganisation VIRUS – Verein Projektwerkstatt für Umwelt und Soziales (stowarzyszeniem warsztaty projektów środowiskowych i społecznych, zwanym dalej „stowarzyszeniem VIRUS”), Bürgerinitiative „Nein zur Spange Wörth” (inicjatywą obywatelską „»Nie« dla łącznika Wörth”, Umweltorganisation Verein Lebenswertes Traisental (stowarzyszeniem ekologicznym na rzecz dobrego życia w dolinie Traisen), Umweltorganisation FG LANIUS – Forschungsgemeinschaft für regionale Faunistik und angewandten Naturschutz (FG LANIUS – wspólnotą badawczą fauny regionalnej i właściwej ochrony przyrody) i A.H. i in. a Land Niederösterreich (krajem związkowym Dolna Austria), reprezentowanym przez Amt der Niederösterreichischen Landesregierung, Abteilung Landesstraßenplanung – ST3 (biuro rządu kraju związkowego Dolna Austria, wydział planowania dróg krajowych – ST3), w przedmiocie decyzji o pozwoleniu na budowę drogi krajowej.
Ramy prawne
Prawo Unii
Dyrektywa ptasia
3
W motywach 3, 5, 7 i 8 dyrektywy ptasiej wskazano:
„(3)
Liczebność populacji wielu gatunków dzikiego ptactwa, występujących naturalnie na europejskim terytorium państw członkowskich, zmniejsza się w niektórych przypadkach w bardzo szybkim tempie, co stanowi poważne zagrożenie dla ochrony środowiska naturalnego, w szczególności dla jego równowagi biologicznej.
[…]
(5)
Ochrona gatunków dzikiego ptactwa występujących naturalnie na europejskim terytorium państw członkowskich jest konieczna do osiągnięcia celów Wspólnoty [Europejskiej] w zakresie poprawy warunków życia i zrównoważonego rozwoju.
[…]
(7)
Ochrona ma na celu długoterminowe gospodarowanie i ochronę zasobów naturalnych, będący[ch] integralną częścią dziedzictwa narodów Europy. Umożliwia to kontrolowanie zasobów naturalnych i reguluje ich wykorzystanie na podstawie środków niezbędnych do zachowania oraz dostosowania naturalnej równowagi między gatunkami, na tyle, na ile jest to racjonalnie możliwe.
(8)
Ochrona, zachowanie lub odtworzenie wystarczającej różnorodności i obszaru naturalnych siedlisk ma istotne znaczenie dla ochrony wszystkich gatunków ptactwa. Niektóre gatunki ptactwa powinny podlegać szczególnym środkom ochrony dotyczącym ich naturalnych siedlisk w celu zapewnienia ich przetrwania i reprodukcji na obszarze ich występowania. Środki te powinny uwzględniać również gatunki wędrowne oraz być skoordynowane w celu zapewnienia spójnej całości”.
4
Zgodnie z art. 1 tej dyrektywy:
„1.   Niniejsza dyrektywa odnosi się do ochrony wszystkich gatunków ptactwa występujących naturalnie w stanie dzikim na europejskim terytorium państw członkowskich, do którego stosuje się traktat. Ma ona na celu ochronę tych gatunków, gospodarowanie nimi oraz ich kontrolę i ustanawia reguły ich eksploatacji.
2.   Niniejszą dyrektywę stosuje się do ptactwa, jego jaj, gniazd i naturalnych siedlisk”.
5
Artykuł 2 tej dyrektywy stanowi:
„Państwa członkowskie podejmują wszelkie niezbędne środki w celu zachowania populacji gatunków określonych w art. 1 na poziomie, który odpowiada w szczególności wymogom ekologicznym, naukowym i kulturowym, mając na uwadze wymogi ekonomiczne i rekreacyjne lub w celu dostosowania populacji tych gatunków do tego poziomu”.
6
Artykuł 5 dyrektywy ptasiej przewiduje:
„Bez uszczerbku dla art. 7 i 9 państwa członkowskie podejmują niezbędne środki w celu ustanowienia powszechnego systemu ochrony dla wszystkich gatunków ptactwa określonych w art. 1, zabraniającego w szczególności:
a)
umyślnego zabijania lub chwytania jakimikolwiek metodami;
b)
umyślnego niszczenia lub uszkadzania ich gniazd i jaj lub usuwania ich gniazd;
c)
wybierania ich jaj dziko występujących oraz zatrzymania tych jaj, nawet gdy są puste;
d)
umyślnego płoszenia tych ptaków, szczególnie w okresie lęgowym i wychowu młodych, jeśli mogłoby to mieć znaczenie w odniesieniu do celów niniejszej dyrektywy;
e)
przetrzymywania ptactwa należącego do gatunków, na które polowanie i których chwytanie jest zabronione”.
7
W myśl art. 9 tej dyrektywy:
„1.   Państwa członkowskie mogą odstąpić od art. 5–8, jeśli nie ma innego zadowalającego rozwiązania, z następujących przyczyn:
a)
–
w interesie zdrowia i bezpieczeństwa publicznego,
–
w interesie bezpieczeństwa lotniczego,
–
w celu zapobiegania poważnym szkodom w odniesieniu do zbóż, inwentarza żywego, lasów, rybołówstwa i wód,
–
w celu ochrony flory i fauny;
b)
do celów badań i nauczania, repopulacji lub ponownego wprowadzania oraz dla wylęgu niezbędnego do powyższych celów;
c)
w celu zezwolenia, przy zachowaniu ściśle nadzorowanych warunków oraz na zasadach selektywnych, na chwytanie, przetrzymywanie lub inne legalne wykorzystywanie niektórych ptaków w małych ilościach”.
Dyrektywa siedliskowa
8
Artykuł 2 dyrektywy Rady 92/43/EWG z dnia 21 maja 1992 r. w sprawie ochrony siedlisk przyrodniczych oraz dzikiej fauny i flory (Dz.U. 1992, L 206, s. 7, zwanej dalej „dyrektywą siedliskową”) stanowi:
„1.   Niniejsza dyrektywa ma na celu przyczynienie się do zapewnienia różnorodności biologicznej poprzez ochronę siedlisk przyrodniczych oraz dzikiej fauny i flory na europejskim terytorium państw członkowskich, do którego stosuje się traktat.
2.   Środki podejmowane zgodnie z niniejszą dyrektywą mają na celu zachowanie lub odtworzenie, we właściwym stanie ochrony, siedlisk przyrodniczych oraz gatunków dzikiej fauny i flory ważnych dla Wspólnoty.
3.   Środki podejmowane zgodnie z niniejszą dyrektywą uwzględniają wymogi gospodarcze, społeczne i kulturowe oraz cechy regionalne i lokalne”.
9
Artykuł 6 tej dyrektywy przewiduje:
„1.   Dla specjalnych obszarów ochrony państwa członkowskie tworzą konieczne środki ochronne obejmujące, jeśli zaistnieje taka potrzeba, odpowiednie plany zagospodarowania opracowane specjalnie dla tych terenów bądź zintegrowane z innymi planami rozwoju oraz odpowiednie środki ustawowe, administracyjne lub umowne, odpowiadające ekologicznym wymaganiom typów siedlisk przyrodniczych wymienionych w załączniku I lub gatunków wymienionych w załączniku II, żyjących na tych terenach.
2.   Państwa członkowskie podejmują odpowiednie działania w celu uniknięcia na specjalnych obszarach ochrony pogorszenia stanu siedlisk przyrodniczych i siedlisk gatunków, jak również w celu uniknięcia niepokojenia gatunków, dla których zostały wyznaczone takie obszary, o ile to niepokojenie może mieć znaczenie w stosunku do celów niniejszej dyrektywy.
3.   Każdy plan lub przedsięwzięcie, które nie jest bezpośrednio związane lub konieczne do zagospodarowania terenu, ale które może na nie w istotny sposób oddziaływać, zarówno oddzielnie, jak i w połączeniu z innymi planami lub przedsięwzięciami, podlega odpowiedniej ocenie jego skutków dla danego terenu z punktu widzenia założeń jego ochrony. W świetle wniosków wynikających z tej oceny oraz bez uszczerbku dla przepisów ust. 4 właściwe władze krajowe wyrażają zgodę na ten plan lub przedsięwzięcie dopiero po upewnieniu się, że nie wpłynie on niekorzystnie na dany teren oraz, w stosownych przypadkach, po uzyskaniu opinii całego społeczeństwa.
4.   Jeśli pomimo negatywnej oceny skutków dla danego terenu oraz braku rozwiązań alternatywnych plan lub przedsięwzięcie musi jednak zostać zrealizowane z powodów o charakterze zasadniczym wynikających z nadrzędnego interesu publicznego, w tym interesów mających charakter społeczny lub gospodarczy, państwo członkowskie stosuje wszelkie środki kompensujące konieczne do zapewnienia ochrony ogólnej spójności »Natury 2000«. O przyjętych środkach kompensujących państwo członkowskie informuje Komisję.
Jeżeli dany teren obejmuje typ siedliska przyrodniczego lub jest zamieszkały przez gatunek o znaczeniu priorytetowym, jedyne względy, na które można się powołać, to względy odnoszące się do zdrowia ludzkiego lub bezpieczeństwa publicznego, korzystnych skutków o podstawowym znaczeniu dla środowiska lub, po wyrażeniu opinii przez Komisję, innych powodów o charakterze zasadniczym wynikających z nadrzędnego interesu publicznego”.
10
Zgodnie z art. 12 tej samej dyrektywy:
„1.   Państwa członkowskie podejmą wymagane środki w celu ustanowienia systemu ścisłej ochrony gatunków zwierząt wymienionych w załączniku IV lit. a) w ich naturalnym zasięgu, zakazujące:
a)
jakichkolwiek form celowego chwytania lub zabijania okazów tych gatunków dziko występujących;
b)
celowego niepokojenia tych gatunków, w szczególności podczas okresu rozrodu, wychowu młodych, snu zimowego i migracji;
c)
celowego niszczenia lub wybierania jaj;
d)
pogarszania stanu lub niszczenia terenów rozrodu lub odpoczynku.
2.   W odniesieniu do tych gatunków państwa członkowskie wprowadzają zakaz przetrzymywania, transportu, sprzedaży lub wymiany oraz oferowania do sprzedaży lub wymiany okazów pozyskanych ze stanu dzikiego, z wyjątkiem tych pozyskanych legalnie przed wprowadzeniem w życie niniejszej dyrektywy.
3.   Zakazy przewidziane w ust. 1 lit. a) i b) i w ust. 2 odnoszą się do wszystkich etapów życia tych zwierząt, do których stosuje się niniejszy artykuł.
4.   Państwa członkowskie ustanawiają system monitorowania przypadkowego chwytania lub zabijania gatunków zwierząt wymienionych w załączniku IV lit. a). W świetle zebranych informacji państwa członkowskie podejmują dalsze badania lub środki ochronne, wymagane w celu zapewnienia, aby przypadkowe chwytanie i zabijanie nie miało znacznego negatywnego wpływu na te gatunki”.
Prawo austriackie
11
Paragraf 18 Niederösterreichische Naturschutzgesetz 2000 (ustawy o ochronie przyrody kraju związkowego Dolna Austria z 2000 r.) (LGBl. 5500‑0), zatytułowany „Ochrona gatunków”, stanowi:
„1.   Przepisy dotyczące ochrony gatunków służą ochronie i zachowaniu dziko żyjących gatunków fauny i flory w ich naturalnej i historycznie ukształtowanej różnorodności. Ochrona gatunków obejmuje:
1)
ochronę zwierząt i roślin oraz ich biocenozy przed negatywnym wpływem człowieka, w szczególności przed jego ingerencją,
2)
ochronę, zachowanie, rozwój i odtworzenie siedlisk dziko żyjących gatunków fauny i flory oraz zapewnienie im innych warunków życia
[…]
2.   Rząd kraju związkowego, w drodze rozporządzenia, uznaje za gatunki chronione całkowicie lub częściowo czy tymczasowo, jeżeli jest to wystarczające do zachowania gatunku, rośliny dziko rosnące lub dzikie zwierzęta, które nie są zwierzyną łowną w rozumieniu Niederösterreichisches Jagdgesetz 1974 [(ustawy kraju związkowego Dolna Austria z 1974 r. o łowiectwie)] (LGBl. 6500), których populację należy chronić lub zachować:
1)
ze względu na ich rzadkie występowanie lub zagrożenie ich populacji,
2)
ze względów naukowych lub kulturowych,
3)
ze względu na ich użyteczność lub znaczenie dla równowagi ekosystemu lub
4)
w celu ochrony różnorodności lub szczególnego charakteru przyrody i krajobrazu.
W rozporządzeniu można określić gatunki zwierząt i roślin, których występowanie na terytorium kraju związkowego jest zagrożone wyginięciem.
[…]
4.   W odniesieniu do gatunków objętych szczególną ochroną zgodnie z ust. 2 i 3 zabrania się:
[…]
3)
niszczenia, uszkadzania lub zabierania jaj, larw, poczwarek lub gniazd tych zwierząt, a także ich miejsc gniazdowania, rozrodu, tarła lub schronienia, jak również
4)
powodowania zakłóceń w obrębie biotopu, miejsc rozrodu i siedlisk gatunków zagrożonych wyginięciem i objętych rozporządzeniem, w szczególności poprzez fotografowanie lub filmowanie”.
Postępowanie główne i pytania prejudycjalne
12
W 2014 r. kraj związkowy Dolna Austria złożył wniosek o wydanie pozwolenia na budowę drogi dwujezdniowej o długości 1,69 km na terenie częściowo zalesionym na południe od St. Pölten (Austria), stanowiącej drogę dojazdową do drogi ekspresowej S34.
13
W dniu 12 listopada 2019 r., po przeprowadzeniu oceny oddziaływania na środowisko, wydana został decyzja o pozwoleniu na realizację tego przedsięwzięcia.
14
Skarżący w postępowaniu głównym wnieśli skargi na tę decyzję do Bundesverwaltungsgericht (federalnego sądu administracyjnego, Austria), który jest sądem odsyłającym.
15
Podnoszą oni przed tym sądem, że na obszarze znajdującym się w zasięgu prac budowlanych znajdują się tereny lęgowe skowronka zwyczajnego, kuropatwy zwyczajnej i przepiórki zwyczajnej, które są ptakami gniazdującymi na ziemi, na otwartych polach, oraz że hałas powodowany przez przyszły ruch samochodowy będzie również płoszył wiele gatunków ptaków leśnych w pobliżu tego obszaru, w szczególności dzięcioła średniego. Planowana droga powinna bowiem, zgodnie z szacunkami, umożliwiać ruch około 12000 pojazdów dziennie.
16
Z wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym wynika, że w celu ograniczenia oddziaływania planowanego przedsięwzięcia na populacje dzikiego ptactwa występujące na tym terenie lub w jego pobliżu, przewidziano różne środki, w szczególności możliwość realizacji robót budowlanych wyłącznie w niektórych miesiącach roku oraz obowiązek ochrony starych drzewostanów w odległości co najmniej 300 metrów od drogi i na powierzchni 6,6 hektara.
17
Zgodnie z opinią dwóch biegłych powołanych przez sąd odsyłający jeżeli przewidziane środki zostaną zrealizowane, pozwolą one uniknąć znaczącego niepokojenia żyjących tam gatunków. Biegli przyznają jednak, że środki te nie pozwolą uniknąć sytuacji, w której przedsięwzięcie to wpłynie na poszczególne osobniki, chociażby ze względu na długość życia większości ptaków leśnych, których sprawa dotyczy. Zapewniają oni jednak, że wspomniane środki gwarantują ochronę siedliska tych gatunków i warunki wymagane do ich wylęgu.
18
Skarżący w postępowaniu głównym kwestionują tę ocenę.
19
Sąd odsyłający rozważa w pierwszej kolejności, czy środki mające na celu zapobieganie płoszeniu gatunków ptactwa, których dotyczy rozpatrywane przedsięwzięcie, lub ograniczanie tego płoszenia mogą zostać uwzględnione w ocenie, czy przedsięwzięcie to spełnia wymogi przewidziane w art. 5 lit. d) dyrektywy ptasiej. Wedle jego oglądu orzecznictwo Trybunału zakazujące uwzględniania środków, których celem jest unikanie powstania szkodliwych skutków na terenie chronionym lub zmniejszanie ich rozmiaru, na etapie wstępnej oceny poprzedzającej odpowiednią ocenę przewidzianą w art. 6 ust. 3 dyrektywy siedliskowej, nie odnosi się do art. 5 lit. d) dyrektywy ptasiej.
20
Przeciwnie, sąd ten jest zdania, że należy uzgodnić wykładnię art. 5 lit. d) dyrektywy ptasiej z interpretacją art. 12 ust. 1 lit. d) dyrektywy siedliskowej, przedstawioną przez Komisję w wytycznych dotyczących ścisłej ochrony gatunków zwierząt będących przedmiotem zainteresowania Wspólnoty na podstawie dyrektywy siedliskowej [C(2021) 7301 final)]. Najistotniejszym kryterium wynikającym z tej interpretacji jest zachowanie takiej samej lub osiągnięcie lepszej stałej funkcjonalności ekologicznej terenu.
21
Ponieważ art. 5 lit. d) dyrektywy ptasiej zakazuje jedynie takiego płoszenia ptaków, które ma znaczenie w świetle celów tej dyrektywy, znaczenie takiego płoszenia należy oceniać z perspektywy środków zapobiegających płoszeniu i łagodzących jego skutki. Zastosowanie odstępstwa na podstawie art. 9 wspomnianej dyrektywy byłoby konieczne tylko wówczas, jeżeli przedsięwzięcie, którego realizacja wymaga zastosowania tych środków, musiało zostać zabronione na podstawie art. 5 lit. d) tej dyrektywy.
22
W drugiej kolejności sąd odsyłający wyraża wątpliwość co do tego, jakich dowodów świadczących o skuteczności środków mających na celu powstrzymanie skutków przedsięwzięcia powodującego płoszenie ptactwa lub zmniejszenie ich rozmiaru należy wymagać.
23
Dokładniej rzecz ujmując, sąd ten zmierza do ustalenia, czy poziom pewności co do skuteczności tych środków wymagany w art. 5 lit. d) dyrektywy ptasiej jest porównywalny z poziomem, który jako wymagany na podstawie art. 12 ust. 1 lit. d) dyrektywy siedliskowej określa Komisja w wytycznych dotyczących ścisłej ochrony gatunków zwierząt będących przedmiotem zainteresowania Wspólnoty na podstawie tej dyrektywy. Interpretacja przyjęta przez Komisję zakładała ocenę skuteczności środków zapobiegających płoszeniu ptactwa i łagodzących jego skutki, na podstawie opinii biegłych wyznaczonych przez organy lub sąd, o tyle tyko, o ile zawarte w nich oceny są naukowo uzasadnione w świetle aktualnego stanu wiedzy i poparte szczegółowymi argumentami.
24
Sąd odsyłający uważa natomiast, że oceny biegłych sądowych przedstawiające charakterystykę tych środków nie byłyby wystarczające, gdyby zastosowano standard dowodowy określony przez Trybunał w odniesieniu do środków mających na celu uniknięcie szkodliwych skutków lub zmniejszanie ich rozmiaru, do których odnosi się art. 6 ust. 3 dyrektywy siedliskowej, zgodnie z którym należy wykluczyć wszelkie uzasadnione wątpliwości naukowe.
25
Sąd ten waha się, czy powinien zastosować standard dowodowy odnoszący się do stosowania art. 12 ust. 1 lit. d) dyrektywy siedliskowej, czy też standard dotyczący środków mających na celu unikanie szkodliwych skutków lub ograniczenie ich rozmiaru, do których odnosi się art. 6 ust. 3 tej dyrektywy. Sąd odsyłający nie widzi powodu, aby nie stosować tego ostatniego kryterium do oceny ochrony gatunków zwierząt, których dotyczy rozpatrywane przedsięwzięcie.
26
Skuteczność tych środków powinna zatem być do tego stopnia potwierdzona dokumentacją naukową, by nie było najmniejszej uzasadnionej wątpliwości w tym względzie.
27
W niniejszym przypadku oznaczałoby to, że nie można było uznać, że proponowane środki dotyczące dzięcioła nie mogły – ze względu na brak dokumentacji naukowej poświadczającej ich skuteczność – zostać uznane za zapewniające stałą funkcjonalność biologiczną tego gatunku.
28
W tych okolicznościach Bundesverwaltungsgericht (federalny sąd administracyjny) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:
„1)
Czy art. 5 [dyrektywy ptasiej] należy interpretować w ten sposób, że znamiona umyślnego płoszenia, o którym mowa w lit. d) tego artykułu, nie są wyczerpane, gdy wprawdzie może dojść do płoszenia pojedynczych osobników niektórych gatunków, ale dzięki wdrożonym skutecznie, w odpowiednim czasie i w odpowiedniej formie środkom unika się jakiegokolwiek wpływu na cele określone w art. 2 tej dyrektywy?
2)
Jeżeli na pytanie pierwsze należy udzielić odpowiedzi twierdzącej, to: aby wykluczyć wszelkie naukowe wątpliwości co do skuteczności tych środków, czy należycie uzasadniona techniczna ocena biegłego sądowego wystarczy, czy wręcz przeciwnie, musi istnieć obiektywna dokumentacja naukowa, będąca świadectwem pozytywnych wyników praktycznych doświadczeń dotyczących tych środków?”.
Wniosek o otwarcie ustnego etapu postępowania na nowo
29
Pismem złożonym w sekretariacie Trybunału w dniu 21 października 2025 r. stowarzyszenie VIRUS wniosło na podstawie art. 83 regulaminu postępowania przed Trybunałem o otwarcie ustnego etapu postępowania na nowo.
30
W uzasadnieniu wniosku stowarzyszenie VIRUS podnosi, że opinia rzeczniczki generalnej J. Kokott w sprawie Voore Mets i Lemeks Põlva (C‑784/23, EU:C:2025:67), wyrok z dnia 1 sierpnia 2025 r., Voore Mets i Lemeks Põlva (C‑784/23, EU:C:2025:609) oraz opinia rzeczniczki generalnej w niniejszej sprawie zostały wydane po zamknięciu pisemnego etapu postępowania i stanowią nowe fakty mogące mieć decydujące znaczenie dla rozstrzygnięcia Trybunału. Ponadto stowarzyszenie VIRUS uzasadnia swój wniosek o otwarcie ustnego etapu postępowania na nowo rozbieżnościami między tą opinią a jego stanowiskiem.
31
Na podstawie art. 83 regulaminu postępowania Trybunał może, w każdej chwili, po zapoznaniu się ze stanowiskiem rzecznika generalnego, postanowić o otwarciu ustnego etapu postępowania na nowo, w szczególności jeśli uzna, że okoliczności zawisłej przed nim sprawy nie są wystarczająco wyjaśnione, lub jeśli po zamknięciu ustnego etapu postępowania strona przedstawiła nowy fakt mogący mieć decydujące znaczenie dla rozstrzygnięcia Trybunału.
32
Okoliczności te nie zachodzą w niniejszej sprawie.
33
Ani opinia przedstawiona przez rzeczniczkę generalną J. Kokott w sprawie Voore Mets i Lemeks Põlva (C‑784/23, EU:C:2025:67) lub w niniejszej sprawie, ani wyrok z dnia 1 sierpnia 2025 r., Voore Mets i Lemeks Põlva (C‑784/23, EU:C:2025:609) nie stanowią bowiem nowych faktów mogących mieć decydujące znaczenie dla rozstrzygnięcia Trybunału w niniejszej sprawie. Ponadto, biorąc pod uwagę całość materiału dowodowego, którymi dysponuje, Trybunał uważa, że okoliczności zawisłej przed nim sprawy są wystarczająco wyjaśnione, aby mógł orzec w przedmiocie niniejszego wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym.
34
W odniesieniu do sformułowanego przez stowarzyszenie VIRUS stanowiska rozbieżnego z opinią, o której mowa w pkt 33 niniejszego wyroku, należy ponadto przypomnieć, po pierwsze, że statut Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej oraz regulamin postępowania nie dają zainteresowanym, o których mowa w art. 23 tego statutu, możliwości przedkładania uwag w odpowiedzi na opinię przedstawioną przez rzecznika generalnego (wyrok z dnia 16 listopada 2021 r., Prokuratura Rejonowa w Mińsku Mazowieckim i in., od C‑748/19 do C‑754/19, EU:C:2021:931, pkt 30 i przytoczone tam orzecznictwo).
35
Po drugie, na podstawie art. 252 akapit drugi TFUE rzecznik generalny przedstawia publicznie, przy zachowaniu całkowitej bezstronności i niezależności, uzasadnioną opinię w sprawach, które zgodnie ze statutem Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej wymagają jego zaangażowania. Nie chodzi tu zatem o opinię skierowaną do sędziów lub stron, która pochodzi od organu spoza Trybunału, lecz o opinię indywidualną, uzasadnioną i publicznie wyrażoną przez członka samej instytucji. W tych okolicznościach opinia rzecznika generalnego nie może być przedmiotem dyskusji między stronami (zob. podobnie wyrok z dnia 6 października 2021 r., Sumal, C‑882/19, EU:C:2021:800, pkt 21). Ponadto Trybunał nie jest związany ani tą opinią, ani uzasadnieniem, w oparciu o które rzecznik generalny dochodzi do zawartych w opinii wniosków. W konsekwencji okoliczność, że jedna z zainteresowanych stron nie zgadza się z opinią rzecznika generalnego, bez względu na to, jakie kwestie poruszono w tej opinii, nie może sama w sobie stanowić uzasadnienia dla otwarcia ustnego etapu postępowania na nowo (wyrok z dnia 16 listopada 2021 r., Prokuratura Rejonowa w Mińsku Mazowieckim i in., od C‑748/19 do C‑754/19, EU:C:2021:931, pkt 31 i przytoczone tam orzecznictwo).
36
W tych okolicznościach Trybunał, po zapoznaniu się ze stanowiskiem rzeczniczki generalnej, uznaje, że nie ma podstaw do wydania postanowienia o otwarciu ustnego etapu postępowania na nowo.
W przedmiocie pytań prejudycjalnych
W przedmiocie pytania pierwszego
37
W pytaniu pierwszym sąd odsyłający, w podstawowych zarysach, dąży do ustalenia, czy art. 5 lit. d) dyrektywy ptasiej należy interpretować w ten sposób, że znamiona umyślnego płoszenia ptactwa w rozumieniu tego przepisu nie są wyczerpane, gdy wdrożone w ramach przedsięwzięcia środki pozwalają zapobiec wszelkim skutkom, które mają znaczenie w świetle celów tej dyrektywy.
38
W pierwszej kolejności należy przypomnieć, po pierwsze, że zgodnie z art. 5 lit. d) dyrektywy ptasiej państwa członkowskie mają obowiązek zabronić umyślnego płoszenia wszystkich gatunków ptaków żyjących naturalnie w stanie dzikim na terytorium europejskim państw członkowskich, szczególnie w okresie lęgowym i wychowu młodych, jeżeli płoszenie to mogłoby mieć znaczenie w świetle celów tej dyrektywy.
39
Po drugie, należy również przypomnieć, że zakaz ten uzupełnia inne zakazy przewidziane w art. 5 lit. a) i b) wspomnianej dyrektywy, które odnoszą się w szczególności do umyślnego zabijania lub chwytania ptaków tych gatunków, a także do umyślnego niszczenia lub uszkadzania ich gniazd i jaj. Tymczasem Trybunał orzekł, że zakazy te mają zastosowanie nie tylko do działalności człowieka, której celem jest niekorzystne oddziaływanie na ptaki, ale także do działalności człowieka, który, nie mając w sposób oczywisty takiego celu, godzi się na możliwość takiego niekorzystnego oddziaływania (zob. podobnie wyrok z dnia 1 sierpnia 2025 r., Voore Mets i Lemeks Põlva, C‑784/23, EU:C:2025:609, pkt 49). W związku z tym przedsięwzięcie budowy drogi będące przedmiotem sporu w postępowaniu głównym, mimo że nie ma na celu niekorzystnego oddziaływania na ptactwo, może wchodzić w zakres stosowania art. 5 lit. d) dyrektywy ptasiej.
40
Po trzecie, z art. 1 dyrektywy ptasiej w związku z motywami 3, 5, 7 i 8 tej dyrektywy wynika, że jej celem jest zachowanie na wystarczającym poziomie populacji wszystkich gatunków ptactwa występujących naturalnie w stanie dzikim na europejskim terytorium państw członkowskich lub jej przywrócenie. Zgodnie z art. 2 dyrektywy ptasiej poziom ten musi odpowiadać w szczególności wymogom ekologicznym, naukowym i kulturowym, z uwzględnieniem wymogów ekonomicznych i rekreacyjnych (zob. podobnie wyrok z dnia 1 sierpnia 2025 r., Voore Mets i Lemeks Põlva, C‑784/23, EU:C:2025:609, pkt 51).
41
Artykuł 5 lit. d) dyrektywy ptasiej zakazuje płoszenia ptaków, które mogłoby mieć znaczenie dla szacunkowego, wystarczającego poziomu populacji gatunków dzikiego ptactwa, a nie dla poszczególnych osobników tych gatunków, chyba że populacja danego gatunku dzikiego ptactwa jest tak ograniczona liczebnie, że płoszenie pojedynczych osobników tego gatunku może zagrozić ochronie całego gatunku.
42
W drugiej kolejności w celu dokonania wykładni art. 5 lit. d) dyrektywy ptasiej w celu udzielenia odpowiedzi na pytanie pierwsze należy uwzględnić, zgodnie z utrwalonym orzecznictwem, nie tylko brzmienie tego przepisu, lecz także jego kontekst oraz cele regulacji, której część on stanowi (zob. podobnie wyrok z dnia 4 marca 2021 r., Föreningen Skydda Skogen, C‑473/19 i C‑474/19, EU:C:2021:166, pkt 32 i przytoczone tam orzecznictwo).
43
Po pierwsze, odnosząc się do brzmienia art. 5 lit. d) dyrektywy ptasiej, należy zwrócić uwagę, że w odróżnieniu od zakazów ustanowionych w art. 5 lit. a) i b) tej dyrektywy ustanowiony w nim zakaz, mianowicie zakaz umyślnego płoszenia ptaków, w szczególności w okresie lęgowym i wychowu młodych, ma zastosowanie „jeśli [płoszenie] mogłoby […] mieć znaczenie w odniesieniu do celów [tej] dyrektywy; (wyrok z dnia 1 sierpnia 2025 r., Voore Mets i Lemeks Põlva, C‑784/23, EU:C:2025:609, pkt 50). W konsekwencji w odróżnieniu od tego, czego wymaga stosowanie art. 5 lit. a) i b) dyrektywy ptasiej, ocena oddziaływania działalności człowieka na poziom populacji danych gatunków ptaków ma znaczenie dla stosowania zakazu przewidzianego w art. 5 lit. d) tej dyrektywy (zob. podobnie wyrok z dnia 1 sierpnia 2025 r., Voore Mets i Lemeks Põlva, C‑784/23, EU:C:2025:609, pkt 54).
44
Wynika stąd, że chociaż odpowiednie środki skutecznie zapobiegają płoszeniu dzikiego ptactwa na skutek realizacji danego przedsięwzięcia lub rzeczywiście ograniczają jego rozmiary w taki sposób, że nie miałoby ono istotnego znaczenia w świetle celów dyrektywy ptasiej, to z brzmienia art. 5 lit. d) tej dyrektywy i z kontekstu tego przepisu wynika, że zakaz umyślnego płoszenia, o którym mowa w tym przepisie, nie znajduje zastosowania. Środki takie, których wdrożenie zostało przewidziane w ramach przedsięwzięcia, należy zatem wziąć pod uwagę przy ocenie, czy zakaz płoszenia dzikiego ptactwa przewidziany w art. 5 lit. d) dyrektywy ptasiej stoi na przeszkodzie temu przedsięwzięciu.
45
Po drugie, dla osiągnięcia celów dyrektywy ptasiej, przypomnianych w pkt 40 niniejszego wyroku, mianowicie dla zachowania lub odtworzenia na wystarczającym poziomie populacji gatunków dzikiego ptactwa, nie jest konieczne, by oceniać skutki przedsięwzięcia powodujące płoszenie ptactwa w oderwaniu od środków mu towarzyszących, proponowanych w celu powstrzymania tych skutków lub zmniejszenia ich rozmiaru. W świetle tych celów znaczenie ma tylko takie płoszenie ptactwa, którego faktycznie skutki, będące wynikiem realizacji przedsięwzięcia wraz z towarzyszącymi mu środkami, poniosą dzikie gatunki ptactwa.
46
Wbrew temu, co twierdzą skarżący w postępowaniu głównym w uwagach na piśmie, analizy tej nie podważa rozwiązanie przyjęte przez Trybunał w wyroku z dnia 12 kwietnia 2018 r., People Over Wind i Sweetman (C‑323/17, EU:C:2018:244). Jeśli bowiem, jak orzekł Trybunał w tym wyroku, środki mające na celu uniknięcie szkodliwych skutków przedsięwzięcia lub zmniejszenie ich rozmiaru nie powinny być uwzględnione na etapie wstępnej oceny tego przedsięwzięcia w ramach dyrektywy siedliskowej, to wynika to z faktu, że na pierwszym etapie analizy chodzi o ustalenie, czy wspomniane przedsięwzięcie powinno zostać poddane formalnej procedurze oceny jego oddziaływania na dany obszar ochrony, zgodnie z art. 6 ust. 3 zdanie pierwsze dyrektywy siedliskowej. Natomiast ponieważ art. 5 lit. d) dyrektywy ptasiej nie wyróżnia dwóch etapów oceny płoszenia, na jakie przedsięwzięcia mogą narazić gatunki dzikiego ptactwa, płoszenie to należy od razu oceniać w sposób kompletny, uwzględniając w tym celu środki zmierzające do zapobiegania płoszeniu lub łagodzenia jego skutków.
47
Z powyższych uwag wynika, że art. 5 lit. d) dyrektywy ptasiej należy interpretować w ten sposób, że znamiona umyślnego płoszenia ptactwa w rozumieniu tego przepisu nie są wyczerpane, gdy środki wdrożone w ramach przedsięwzięcia umożliwiają zapobieganie wszelkim znaczącym skutkom sprzecznym z celami tej dyrektywy, jakimi są zachowanie lub na wystarczającym poziomie populacji wszystkich gatunków ptactwa występujących naturalnie w stanie dzikim na europejskim terytorium państw członkowskich lub jej przywrócenie, uwzględniając w szczególności wymogi ekologiczne, naukowe i kulturowe, a także mając na uwadze wymogi ekonomiczne i rekreacyjne.
W przedmiocie pytania drugiego
48
W pytaniu drugim sąd odsyłający, w głównych zarysach, dąży do ustalenia, czy skuteczność środków mających na celu zapobieganie płoszeniu ptactwa mającemu istotne znaczenie dla gatunków dzikiego ptactwa w rozumieniu art. 5 lit. d) dyrektywy ptasiej może zostać udowodniona za pomocą uzasadnionej opinii biegłego sądowego, czy też winna zostać wykazana na podstawie dokumentacji naukowej poświadczającej pomyślne wdrożenie takich środków.
49
W pierwszej kolejności należy zwrócić uwagę, podobnie jak uczyniła to rzeczniczka generalna w pkt 86 opinii, że ani art. 5, ani żaden inny przepis dyrektywy ptasiej nie przewiduje norm regulujących przeprowadzanie dowodów w ramach badania płoszenia gatunków dzikiego ptactwa spowodowanego działalnością człowieka.
50
W tych okolicznościach, zgodnie z zasadą autonomii proceduralnej i pod warunkiem poszanowania zasad równoważności i skuteczności, ustalenie szczegółowych warunków przeprowadzania dowodów, środków dowodowych dopuszczalnych przed właściwym sądem krajowym lub zasad regulujących ocenę przez ten sąd mocy dowodowej przedstawionych mu dowodów, jak też wymaganego standardu dowodowego, należy do wewnętrznego porządku prawnego każdego państwa członkowskiego (zob. podobnie wyrok z dnia 21 czerwca 2017 r., W i in. C‑621/15, EU:C:2017:484, pkt 25).
51
Zasada równoważności wymaga, aby przepisy proceduralne nie były mniej korzystne od przepisów regulujących podobne sytuacje na gruncie prawa krajowego (zob. podobnie wyrok z dnia 8 maja 2025 r., Beevers Kaas, C‑581/23, EU:C:2025:323, pkt 44). W konsekwencji zasada ta nie stoi na przeszkodzie temu, by dowód skuteczności środków mających na celu zapobieganie każdemu znaczącemu płoszeniu gatunków ptactwa został przedstawiony za pomocą uzasadnionej opinii biegłego sądowego, jeżeli prawo krajowe dopuszcza ten rodzaj dowodu w stosunku do podobnych sytuacji podlegających prawu krajowemu, czego zbadanie należy do sądu odsyłającego.
52
Zasada skuteczności wymaga, aby wspomniane przepisy proceduralne nie czyniły stosowania prawa Unii praktycznie niemożliwym lub nadmiernie utrudnionym (zob. podobnie wyroki: z dnia 21 czerwca 2017 r., W i in., C‑621/15, EU:C:2017:484, pkt 26 i przytoczone tam orzecznictwo, a także z dnia 30 stycznia 2025 r., Caronte & Tourist, C‑511/23, EU:C:2025:42, pkt 44).
53
W tym względzie w odniesieniu do przewidzianego w art. 5 lit. d) dyrektywy ptasiej zakazu umyślnego płoszenia dzikiego ptactwa należy zauważyć, jak w podstawowych zarysach stwierdziła rzeczniczka generalna w pkt 88 opinii, że zasada skuteczności oznacza, iż dowód na to, że takie płoszenie ma istotne znaczenie w świetle celów tej dyrektywy, nie może być nadmiernie utrudniony. Stwierdzenie to odnosi się również do dowodu na okoliczność, że płoszenie nie ma istotnego znaczenia w świetle celów tej dyrektywy.
54
W drugiej kolejności należy przypomnieć, że przy stosowaniu prawa Unii państwa członkowskie są zobowiązane do zapewnienia zgodności z wymogami wynikającymi z prawa do dobrej administracji (zob. podobnie wyrok z dnia 22 września 2022 r., Országos Idegenrendészeti Főigazgatóság i in., C‑159/21, EU:C:2022:708, pkt 44 i przytoczone tam orzecznictwo).
55
Zasada ta wymaga w szczególności od organu administracyjnego między innymi sumiennego i bezstronnego badania wszystkich istotnych aspektów, aby przy wydawaniu decyzji dysponować możliwie najpełniejszymi i najbardziej wiarygodnymi informacjami (zob. podobnie wyrok z dnia 14 maja 2020 r., Agrobet CZ, C‑446/18, EU:C:2020:369, pkt 44 i przytoczone tam orzecznictwo).
56
Zasada dobrej administracji wymaga również, by administracja uzasadniała swe decyzje, gdy stosuje prawo Unii (zob. podobnie wyrok z dnia 24 lutego 2022 r., SC Cridar Cons, C‑582/20, EU:C:2022:114, pkt 54 i przytoczone tam orzecznictwo).
57
W trzeciej kolejności, co się tyczy oceny ryzyka w dziedzinie środowiska naturalnego, ocenę tę należy zgodnie z art. 191 ust. 2 TFUE przeprowadzić z poszanowaniem zasady ostrożności. W tym kontekście na właściwych organach w szczególności ciąży obowiązek uwzględnienia najbardziej wiarygodnych dostępnych danych naukowych i najnowszych wyników badań międzynarodowych (zob. podobnie wyroki: z dnia 1 października 2019 r., Blaise i in., C‑616/17, EU:C:2019:800, pkt 46, 93, 94; a także z dnia 12 czerwca 2025 r., Eesti Suurkiskjad, C‑629/23, EU:C:2025:429, pkt 42). Natomiast nie można wymagać, aby dowód skuteczności tych środków został przedstawiony za pomocą dokumentacji naukowej poświadczającej pomyślne wdrożenie tych środków, skoro taka dokumentacja niekoniecznie jest dostępna.
58
W świetle powyższych uwag na pytanie drugie należy odpowiedzieć, że skuteczność środków mających na celu zapobieganie płoszeniu ptactwa mającemu istotne znaczenie dla gatunków dzikiego ptactwa w rozumieniu art. 5 lit. d) dyrektywy ptasiej może zostać udowodniona za pomocą uzasadnionej opinii biegłego sądowego, pod warunkiem że podstawą tej opinii są najbardziej wiarygodne dostępne dane naukowe i najnowsze wyniki badań międzynarodowych. Nie można natomiast wymagać, aby dowód skuteczności tych środków został przedstawiony za pomocą dokumentacji naukowej poświadczającej pomyślne wdrożenie tych środków.
W przedmiocie kosztów
59
Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi.
Z powyższych względów Trybunał (pierwsza izba) orzeka, co następuje:
1)
Artykuł 5 lit. d) dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/147/WE z dnia 30 listopada 2009 r. w sprawie ochrony dzikiego ptactwa
należy interpretować w ten sposób, że:
znamiona umyślnego płoszenia ptactwa w rozumieniu tego przepisu nie są wyczerpane, gdy środki wdrożone w ramach przedsięwzięcia umożliwiają zapobieganie wszelkim znaczącym skutkom sprzecznym z celami tej dyrektywy, jakimi są zachowanie na wystarczającym poziomie populacji wszystkich gatunków ptactwa występujących naturalnie w stanie dzikim na europejskim terytorium państw członkowskich lub jej przywrócenie, uwzględniając w szczególności wymogi ekologiczne, naukowe i kulturowe, a także mając na uwadze wymogi ekonomiczne i rekreacyjne.
2)
Skuteczność środków mających na celu zapobieganie płoszeniu ptactwa mającemu istotne znaczenie dla gatunków dzikiego ptactwa w rozumieniu art. 5 lit. d) dyrektywy ptasiej może zostać udowodniona za pomocą uzasadnionej opinii biegłego sądowego, pod warunkiem że podstawą tej opinii są najbardziej wiarygodne dostępne dane naukowe i najnowsze wyniki badań międzynarodowych. Nie można natomiast wymagać, aby dowód skuteczności tych środków został przedstawiony za pomocą dokumentacji naukowej poświadczającej pomyślne wdrożenie tych środków.
Podpisy
(
*1
)	Język postępowania: niemiecki.
(
i
)	Część dotycząca przedstawicieli w niniejszym tekście była przedmiotem zmian po pierwotnym umieszczeniu go na stronie internetowej..