62023CJ0227_RES
Υπόθεση C-227/23
Kwantum Nederland BVκαιKwantum België BV
κατά
Vitra Collections AG
(αίτηση του Hoge Raad der Nederlanden για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως)
Απόφαση του Δικαστηρίου (πρώτο τμήμα) της 24ης Οκτωβρίου 2024
«Προδικαστική παραπομπή – Πνευματική και βιομηχανική ιδιοκτησία – Δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας – Οδηγία 2001/29/ΕΚ – Άρθρα 2 έως 4 – Αποκλειστικά δικαιώματα – Προστασία βάσει του δικαιώματος πνευματικής ιδιοκτησίας επί αντικειμένου εφαρμοσμένης τέχνης του οποίου η χώρα προέλευσης δεν είναι κράτος μέλος – Σύμβαση της Βέρνης – Άρθρο 2, παράγραφος 7 – Κριτήριο της ουσιαστικής αμοιβαιότητας – Κατανομή αρμοδιοτήτων μεταξύ της Ευρωπαϊκής Ένωσης και των κρατών μελών – Εφαρμογή από τα κράτη μέλη του κριτηρίου της ουσιαστικής αμοιβαιότητας – Άρθρο 351, πρώτο εδάφιο, ΣΛΕΕ»
Προσέγγιση των νομοθεσιών – Δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας και συγγενικά δικαιώματα – Οδηγία 2001/29 – Εναρμόνιση ορισμένων πτυχών του δικαιώματος πνευματικής ιδιοκτησίας και των συγγενικών δικαιωμάτων στην κοινωνία της πληροφορίας – Πεδίο εφαρμογής – Έργο εφαρμοσμένης τέχνης προερχόμενο από τρίτη χώρα και του οποίου ο δημιουργός έχει την ιθαγένεια τρίτης χώρας – Εμπίπτει
(Άρθρο 52 ΣΕΕ· οδηγία 2001/29 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, αιτιολογικές σκέψεις 6, 9, και 15, άρθρα 2, στοιχείο αʹ, 3 § 1, 4 § 1 και 10 § 1)
(βλ. σκέψεις 45-47, 51, 59-66, διατακτ. 1)
Προσέγγιση των νομοθεσιών – Δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας και συγγενικά δικαιώματα – Οδηγία 2001/29 – Εναρμόνιση ορισμένων πτυχών του δικαιώματος πνευματικής ιδιοκτησίας και των συγγενικών δικαιωμάτων στην κοινωνία της πληροφορίας – Πεδίο εφαρμογής – Έργο – Έννοια – Αυτοτελής και ομοιόμορφη ερμηνεία – Χαρακτηρισμός αντικειμένου ως έργου – Σωρευτικές προϋποθέσεις
(Οδηγία 2001/29 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, άρθρα 2 έως 4)
(βλ. σκέψεις 48-50, 56)
Προσέγγιση των νομοθεσιών – Δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας και συγγενικά δικαιώματα – Οδηγία 2001/29 – Εναρμόνιση ορισμένων πτυχών του δικαιώματος πνευματικής ιδιοκτησίας και των συγγενικών δικαιωμάτων στην κοινωνία της πληροφορίας – Δικαίωμα αναπαραγωγής και δικαίωμα διανομής – Εξαιρέσεις και περιορισμοί – Περιεχόμενο – Εξαίρεση ή περιορισμός που δεν προβλέπεται στην οδηγία – Αποκλείεται – Έλλειψη δυνατότητας εφαρμογής του κριτηρίου της ουσιαστικής αμοιβαιότητας που προβλέπεται στη Σύμβαση της Βέρνης για την προστασία των λογοτεχνικών και καλλιτεχνικών έργων – Αποκλειστική αρμοδιότητα της Ένωσης να θεσπίσει τέτοιον περιορισμό
(Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, άρθρα 17 § 2 και 52 § 1· οδηγία 2001/29 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, άρθρα 2, στοιχείο αʹ, 4 § 1 και 5)
(βλ. σκέψεις 68-79, διατακτ. 2)
Διεθνείς συμφωνίες – Συμφωνίες των κρατών μελών – Συμφωνίες προγενέστερες της προσχώρησης κράτους μέλους στην Ένωση – Συμφωνία που παρέχει στο κράτος μέλος την ευχέρεια να λάβει μέτρο αντίθετο προς το δίκαιο της Ένωσης – Υποχρέωση του κράτους μέλους να απόσχει από τη λήψη τέτοιου μέτρου – Ασυμβατότητα οφειλόμενη στην εξέλιξη του δικαίου της Ένωσης – Αδυναμία του κράτους μέλους να επικαλεστεί τη διεθνή συμφωνία ώστε να απαλλαγεί των υποχρεώσεων που απορρέουν από την εν λόγω εξέλιξη – Έλλειψη δυνατότητας εφαρμογής του κριτηρίου της ουσιαστικής αμοιβαιότητας που προβλέπεται στη Σύμβαση της Βέρνης για την προστασία των λογοτεχνικών και καλλιτεχνικών έργων
(Άρθρο 351, εδ. 1, ΣΛΕΕ)
(βλ. σκέψεις 83-91, διατακτ. 3)
Σύνοψη
Επιληφθέν αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως που υπέβαλε το Hoge Raad der Nederlanden (Ανώτατο Δικαστήριο των Κάτω Χωρών), το Δικαστήριο αποφαίνεται επί της δυνατότητας εφαρμογής του κριτηρίου της ουσιαστικής αμοιβαιότητας δυνάμει της Σύμβασης της Βέρνης, κατά το οποίο η προστασία ορισμένων έργων βάσει του δικαιώματος πνευματικής ιδιοκτησίας εξαρτάται από την ύπαρξη αντίστοιχης προστασίας στη χώρα προέλευσης (
1
). Το Δικαστήριο κρίνει ότι το δίκαιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης αντιτίθεται στην εφαρμογή του κριτηρίου αυτού όσον αφορά έργο εφαρμοσμένης τέχνης του οποίου η χώρα προέλευσης είναι τρίτη χώρα και του οποίου ο δημιουργός έχει την ιθαγένεια τρίτης χώρας.
Η Vitra Collections AG (στο εξής: Vitra), εταιρία ελβετικού δικαίου, κατασκευάζει την καρέκλα Dining Sidechair Wood (στο εξής: καρέκλα DSW) και κατέχει τα σχετικά δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας. Η καρέκλα σχεδιάστηκε από δύο υπηκόους των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής, στο πλαίσιο διαγωνισμού σχεδιασμού επίπλων που διοργανώθηκε από το Museum of Modern Art της Νέας Υόρκης (Ηνωμένες Πολιτείες), όπου εκτίθεται αυτή από το 1950.
Η Kwantum Nederland BV και η Kwantum België BV (στο εξής, από κοινού: Kwantum) εκμεταλλεύονται, στις Κάτω Χώρες και το Βέλγιο, αλυσίδα καταστημάτων πώλησης ειδών εσωτερικής διακόσμησης, εμπορεύονται δε μια καρέκλα υπό την ονομασία Paris. Κατά τη Vitra, η εμπορία της συγκεκριμένης καρέκλας προσβάλλει τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας που κατέχει η ίδια επί της καρέκλας DSW.
Το rechtbank Den Haag (πρωτοδικείο Χάγης, Κάτω Χώρες), επιληφθέν της αγωγής που άσκησε η Vitra, έκρινε ότι η Kwantum δεν είχε προσβάλει τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας της Vitra στις Κάτω Χώρες και στο Βέλγιο. Την πρωτόδικη απόφαση εξαφάνισε το Gerechtshof Den Haag (εφετείο Χάγης, Κάτω Χώρες), εκτιμώντας ότι η Kwantum είχε προσβάλει σε αμφότερες τις χώρες τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας της Vitra επί της καρέκλας DSW.
Το αιτούν δικαστήριο, επιληφθέν της αιτήσεως αναιρέσεως, διερωτάται, κατ’ αρχάς, αν η επίμαχη στην κύρια δίκη περίπτωση εμπίπτει στο καθ’ ύλην πεδίο εφαρμογής του δικαίου της Ένωσης. Εν συνεχεία, ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν το άρθρο 2, στοιχείο αʹ, και το άρθρο 4, παράγραφος 1, της οδηγίας 2001/29 (
2
), ερμηνευόμενα υπό το πρίσμα του Χάρτη (
3
), καθώς και το άρθρο 351 ΣΛΕΕ, αντιτίθενται στην εκ μέρους του εθνικού δικαστηρίου εφαρμογή στη διαφορά της κύριας δίκης του κριτηρίου της ουσιαστικής αμοιβαιότητας που προβλέπεται στο άρθρο 2, παράγραφος 7, δεύτερη περίοδος, της Σύμβασης της Βέρνης (
4
) (στο εξής: κριτήριο της ουσιαστικής αμοιβαιότητας).
Εκτίμηση του Δικαστηρίου
Κατά πρώτον, το Δικαστήριο επισημαίνει ότι το πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 2001/29 δεν έχει καθοριστεί βάσει του κριτηρίου της χώρας προέλευσης του έργου ή της ιθαγένειας του δημιουργού του, αλλά με αναφορά στην εσωτερική αγορά, η οποία καλύπτει τα εδάφη των κρατών μελών. Επομένως, εμπίπτει στο καθ’ ύλην πεδίο εφαρμογής του δικαίου της Ένωσης η περίπτωση εταιρίας που διεκδικεί προστασία βάσει δικαιώματος πνευματικής ιδιοκτησίας επί αντικειμένου εφαρμοσμένης τέχνης που διατίθεται στο εμπόριο εντός κράτους μέλους, όπως η καρέκλα DSW, εφόσον το αντικείμενο αυτό μπορεί να χαρακτηριστεί ως «έργο» κατά την έννοια της εν λόγω οδηγίας.
Κατά δεύτερον, το Δικαστήριο διευκρινίζει πρώτον ότι το άρθρο 2, στοιχείο αʹ, και το άρθρο 4, παράγραφος 1, της οδηγίας 2001/29, τυγχάνουν εφαρμογής ως προς έργο εφαρμοσμένης τέχνης του οποίου η χώρα προέλευσης είναι τρίτη χώρα ή του οποίου ο δημιουργός έχει την ιθαγένεια τρίτης χώρας. Συγκεκριμένα, κατά τις διατάξεις αυτές, τα κράτη μέλη παρέχουν στους δημιουργούς τα αποκλειστικά δικαιώματα να επιτρέπουν ή να απαγορεύουν την αναπαραγωγή και τη διανομή στο κοινό των έργων τους. Πλην όμως, η εν λόγω οδηγία δεν θέτει καμία προϋπόθεση όσον αφορά τη χώρα προέλευσης του επίμαχου έργου ή την ιθαγένεια του δημιουργού του. Συναφώς, το Δικαστήριο διαπιστώνει ότι ο νομοθέτης της Ένωσης, καθορίζοντας το πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 2001/29 βάσει εδαφικού κριτηρίου, είχε οπωσδήποτε κατά νου το σύνολο των έργων των οποίων ζητείται η προστασία εντός της Ένωσης, ανεξαρτήτως της χώρας προέλευσης των έργων αυτών ή της ιθαγένειας του δημιουργού τους. Τονίζει περαιτέρω ότι η συγκεκριμένη ερμηνεία είναι σύμφωνη με τους σκοπούς που επιδιώκει η οδηγία 2001/29 (
5
), οι οποίοι συνίστανται στην εναρμόνιση του δικαιώματος του δημιουργού στην εσωτερική αγορά.
Δεύτερον, το Δικαστήριο εξετάζει αν οι εν λόγω διατάξεις απαγορεύουν την εφαρμογή, στο εθνικό δίκαιο, του κριτηρίου της ουσιαστικής αμοιβαιότητας. Επισημαίνει, αφενός, ότι, κατ’ εφαρμογήν του κριτηρίου αυτού, ένα έργο εφαρμοσμένης τέχνης προερχόμενο από τρίτη χώρα θα μπορούσε να τύχει διαφορετικής μεταχείρισης στο εσωτερικό διαφορετικών κρατών μελών. Αφετέρου, δεδομένου ότι τα δικαιώματα διανοητικής ιδιοκτησίας προστατεύονται βάσει του άρθρου 17, παράγραφος 2, του Χάρτη, κάθε περιορισμός στην άσκηση των δικαιωμάτων αυτών πρέπει, σύμφωνα με το άρθρο 52 παράγραφος 1, του Χάρτη, να προβλέπεται από τον νόμο. Πράγματι, η εφαρμογή, από ένα κράτος μέλος, του συγκεκριμένου κριτηρίου είναι δυνατό να συνιστά τέτοιον περιορισμό που πρέπει να προβλέπεται από τον νόμο. Συναφώς, το Δικαστήριο διευκρινίζει ότι, δεδομένου ότι υφίσταται κανόνας του δικαίου της Ένωσης που εναρμονίζει την προστασία του δικαιώματος πνευματικής ιδιοκτησίας, εναπόκειται αποκλειστικώς στον νομοθέτη της Ένωσης, αποκλειομένων των εθνικών νομοθετών, να αποφασίσει αν πρέπει να περιοριστεί η αναγνώριση εντός της Ένωσης του δικαιώματος αυτού σε σχέση με έργα των οποίων η χώρα προέλευσης είναι τρίτη χώρα ή των οποίων ο δημιουργός έχει την ιθαγένεια τρίτης χώρας (
6
). Πλην όμως, ο νομοθέτης της Ένωσης δεν έχει προβλέψει στην οδηγία 2001/29 ούτε σε άλλη διάταξη του δικαίου της Ένωσης περιορισμό των αποκλειστικών δικαιωμάτων που αναγνωρίζονται στους δημιουργούς δυνάμει του άρθρου 2, στοιχείο αʹ, και του άρθρου 4, παράγραφος 1, της ίδιας οδηγίας υπό τη μορφή κριτηρίου ουσιαστικής αμοιβαιότητας.
Το Δικαστήριο συνάγει εκ των ανωτέρω ότι τα συγκεκριμένα άρθρα της οδηγίας 2001/29, σε συνδυασμό με το άρθρο 17, παράγραφος 2, και το άρθρο 52, παράγραφος 1, του Χάρτη, αντιτίθενται στην εκ μέρους των κρατών μελών εφαρμογή, στο εθνικό τους δίκαιο, του κριτηρίου της ουσιαστικής αμοιβαιότητας όσον αφορά έργο εφαρμοσμένης τέχνης του οποίου η χώρα προέλευσης είναι τρίτη χώρα και του οποίου ο δημιουργός έχει την ιθαγένεια τρίτης χώρας. Εναπόκειται αποκλειστικώς στον νομοθέτη της Ένωσης να προβλέψει, μέσω της νομοθεσίας της Ένωσης, εφόσον κριθεί σκόπιμο, περιορισμούς όσον αφορά την αναγνώριση εντός της Ένωσης των δικαιωμάτων που προβλέπονται στα εν λόγω άρθρα της οδηγίας.
Τέλος, το Δικαστήριο κρίνει ότι το άρθρο 351, πρώτο εδάφιο, ΣΛΕΕ δεν επιτρέπει σε κράτος μέλος να εφαρμόζει, κατά παρέκκλιση από τις διατάξεις του δικαίου της Ένωσης, το κριτήριο της ουσιαστικής αμοιβαιότητας όσον αφορά έργο του οποίου η χώρα προέλευσης είναι οι Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής. Το άρθρο αυτό διευκρινίζει ότι η εφαρμογή της Συνθήκης δεν επηρεάζει τη δέσμευση του οικείου κράτους μέλους να σέβεται τα απορρέοντα από προγενέστερη σύμβαση δικαιώματα τρίτων χωρών. Συναφώς, το Δικαστήριο επισημαίνει ότι τα κράτη μέλη δεν μπορούν πλέον να κάνουν χρήση της ευχέρειας εφαρμογής του συγκεκριμένου κριτηρίου, έστω και αν η Σύμβαση της Βέρνης τέθηκε σε ισχύ πριν από την 1η Ιανουαρίου 1958. Συγκεκριμένα, όταν διεθνής σύμβαση συναφθείσα από κράτος μέλος πριν από την προσχώρησή του στην Ένωση τού επιτρέπει, αλλά δεν το υποχρεώνει να λάβει μέτρο προδήλως αντίθετο προς το δίκαιο της Ένωσης, το κράτος μέλος οφείλει να απόσχει από τη λήψη του συγκεκριμένου μέτρου. Το Δικαστήριο τονίζει περαιτέρω ότι η Σύμβαση της Βέρνης δεν απαγορεύει στα συμβαλλόμενα μέρη της Σύμβασης να προστατεύουν βάσει του δικαιώματος πνευματικής ιδιοκτησίας έργο εφαρμοσμένης τέχνης το οποίο, στη χώρα προέλευσής του, προστατεύεται μόνον δυνάμει ειδικού καθεστώτος ως σχέδιο ή υπόδειγμα. Συγκεκριμένα, τα συμβαλλόμενα μέρη διαθέτουν συναφώς περιθώριο εκτιμήσεως.
(
1
)	Σύμβαση για την προστασία των λογοτεχνικών και καλλιτεχνικών έργων που υπογράφηκε στη Βέρνη στις 9 Σεπτεμβρίου 1886 (Πράξη των Παρισίων της 24ης Ιουλίου 1971), ως έχει μετά την τροποποίηση της 28ης Σεπτεμβρίου 1979 (στο εξής: Σύμβαση της Βέρνης).
(
2
)	Οδηγία 2001/29/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 22ας Μαΐου 2001, για την εναρμόνιση ορισμένων πτυχών του δικαιώματος του δημιουργού και συγγενικών δικαιωμάτων στην κοινωνία της πληροφορίας (ΕΕ 2001, L 167, σ. 10)
(
3
)	Βλ. άρθρο 17, παράγραφος 2, και άρθρο 52, παράγραφος 1, του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (στο εξής: Χάρτης).
(
4
)	Το άρθρο 2, παράγραφος 7, δεύτερο εδάφιο, της Σύμβασης της Βέρνης ορίζει ότι «Επιφυλάσσεται εις τας νομοθεσίας των χωρών της Ενώσεως [που συστάθηκε με τη Σύμβαση αυτή] να προσδιορίσουν τον χώρον εφαρμογής των νόμων, οίτινες αφορούν τα έργα των εφηρμοσμένων τεχνών και τα βιομηχανικά σχέδια και πρότυπα, ως και τους όρους προστασίας των έργων, σχεδίων και προτύπων τούτων [...] Διά τα προστατευόμενα εις τας χώρας προελεύσεως απλώς ως σχέδια ή πρότυπα έργα, δεν δύναται να ζητηθή εις άλλην χώραν της Ενώσεως [που συστάθηκε με τη Σύμβαση αυτή] ειμή η ειδική προστασία η παρεχόμενη εις την χώραν ταύτην, εις τα σχέδια και πρότυπα. Πάντως, εάν εις την χώραν ταύτην δεν παρέχεται τοιαύτη ειδική προστασία, τα εν λόγω έργα προστατεύονται ως καλλιτεχνικά έργα».
(
5
)	Αιτιολογικές σκέψεις 6, 9 και 15 της οδηγίας 2001/29.
(
6
)	Πρβλ. απόφαση της 8ης Σεπτεμβρίου 2020, Recorded Artists Actors Performers (C-265/19, EU:C:2020:677, σκέψη 88).