62007CC0188
OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO
JULIANE KOKOTT
przedstawiona w dniu 13 marca 2008 r. (
1
)
Sprawa C-188/07
Commune de Mesquer
przeciwko
Total France SA i Total International Ltd
„Dyrektywa 75/442/EWG — Zarządzanie odpadami — Pojęcie odpadów — Zasada „zanieczyszczający płaci” — Posiadacz odpadów — Poprzedni posiadacze odpadów — Wytwórca produktu, z którego pochodzą odpady — Oleje i oleje ciężkie — Katastrofa na morzu — Konwencja o odpowiedzialności cywilnej za szkody spowodowane zanieczyszczeniem olejami — Fundusz IOPC”
I — Wprowadzenie
1.
Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Cour de Cassation jest konsekwencją katastrofy tankowca Erika w roku 1999 przy wybrzeżu bretońskim. Rozlany wtedy olej ciężki zanieczyścił między innymi plaże gminy Mesquer (zwanej dalej „Mesquer”), która obecnie domaga się odszkodowania od przedsiębiorstw grupy Total.
2.
W związku z tym Trybunałowi zostały zadane pytania dotyczące dyrektywy Rady 75/442/EWG z dnia 15 lipca 1975 r. w sprawie odpadów (
2
) (zwanej dalej „dyrektywą ramową w sprawie odpadów”). Na wstępie należy wyjaśnić, czy olej ciężki jako taki należy uważać za odpad, czy też stał się on odpadem poprzez ten wypadek. Ponadto sąd krajowy pyta, czy przedsiębiorstwa grupy Total muszą ponieść koszty unieszkodliwienia zanieczyszczenia olejem, ponieważ wyprodukowały one rozlany olej ciężki oraz zleciły jego transport tankowcem.
3.
W tym kontekście należy wziąć pod uwagę, iż Francja jest stroną Międzynarodowej Konwencji z dnia 29 listopada 1969 r. o odpowiedzialności cywilnej za szkody spowodowane zanieczyszczeniem olejami (
3
) w brzmieniu nadanym protokołem z 1992 r. (
4
) (zwanej dalej „konwencją o odpowiedzialności”) oraz Międzynarodowej Konwencji z 1971 roku o utworzeniu Międzynarodowego Funduszu Odszkodowań za Szkody Spowodowane Zanieczyszczeniem Olejami w brzmieniu nadanym protokołem z 1992 r. (
5
) (zwanej dalej „konwencją o funduszu”).
II — Ramy prawne
A — Właściwe prawo międzynarodowe
4.
Dla niniejszego przypadku na płaszczyźnie prawa międzynarodowego znaczenie ma przede wszystkim konwencja o odpowiedzialności. Konwencja ta została ratyfikowana między innymi przez 24 państwa członkowskie, ale nie przez Wspólnotę (
6
).
5.
Artykuł III konwencji o odpowiedzialności zawiera postanowienia dotyczące odpowiedzialności za szkody spowodowane zanieczyszczeniem olejami na morzu:
„1.   Z wyjątkiem postanowień ustępów 2 i 3 niniejszego artykułu, właściciel statku w czasie wypadku albo — jeżeli na wypadek składa się seria zdarzeń — w czasie pierwszego takiego zdarzenia, będzie odpowiedzialny za jakąkolwiek szkodę spowodowaną zanieczyszczeniem olejem pochodzącym ze statku w wyniku wypadku.
2.   Właściciel nie będzie ponosił odpowiedzialności za szkodę spowodowaną zanieczyszczeniem, jeżeli udowodni, że szkoda:
a)
wynikła z aktów wojennych, działań zbrojnych, wojny domowej, powstań lub zjawisk natury, mających wyjątkowy, nieunikniony i nieodparty charakter, albo
b)
została spowodowana w całości przez działanie lub zaniechanie osoby trzeciej z zamiarem wywołania szkody, albo
c)
została spowodowana w całości przez zaniedbanie lub inny szkodliwy akt jakiegokolwiek rządu albo innej władzy odpowiedzialnej za utrzymanie świateł lub innych pomocniczych środków nawigacyjnych w wykonywaniu tej funkcji.
3.   Jeżeli właściciel udowodni, że szkoda spowodowana zanieczyszczeniem powstała w całości lub w części wskutek działania lub zaniechania, z zamiarem wywołania szkody przez osobę, która poniosła szkodę, albo wskutek niedbalstwa tej osoby — właściciel może być zwolniony w całości lub w części od odpowiedzialności wobec takiej osoby.
4.   Roszczenia o odszkodowanie za szkodę spowodowaną zanieczyszczeniem nie można dochodzić wobec właściciela na innej podstawie niż w oparciu o niniejszą konwencję. Z zastrzeżeniem ustępu 5 niniejszego artykułu roszczenia o odszkodowanie za szkodę spowodowaną zanieczyszczeniem nie można dochodzić na podstawie niniejszej konwencji lub w inny sposób wobec:
(a)
podwładnych bądź agentów właściciela lub członków załogi;
(b)
pilota lub każdej innej osoby, która, nie będąc członkiem załogi, świadczy usługi na rzecz statku;
(c)
czarterującego (jakkolwiek określonego, włącznie z czarterującym statek bez załogi), kierownika lub operatora statku;
(d)
osoby świadczącej usługi ratownicze za zgodą właściciela lub na polecenie właściwego organu;
(e)
osoby podejmującej środki zapobiegawcze;
(f)
podwładnych lub agentów osób wymienionych pod literami: (c), (d) oraz (e),
chyba że szkoda powstała w wyniku ich osobistego działania lub zaniechania z zamiarem wywołania takiej szkody albo wskutek niedbalstwa i ze świadomością prawdopodobieństwa powstania takiej szkody.
5.   Nic w niniejszej konwencji nie przesądza prawa regresu właściciela w stosunku do osób trzecich”.
6.
Odpowiedzialność właściciela jest ograniczona na mocy art. V konwencji o odpowiedzialności, w każdym razie jeżeli nie zostanie dowiedzione, że szkoda powstała w wyniku jego osobistego działania lub zaniechania z zamiarem wywołania takiej szkody albo wskutek niedbalstwa i ze świadomością prawdopodobieństwa powstania takiej szkody.
7.
W rozważanym momencie górna granica tej odpowiedzialności na mocy art. V ust. 1 wynosiła, w zależności od wielkości statku, pomiędzy 3 mln a 59,7 mln jednostek rozliczeniowych. Zgodnie z art. V ust. 9 jednostka rozliczeniowa odpowiada Specjalnemu Prawu Ciągnienia, określonemu przez Międzynarodowy Fundusz Walutowy, tj. odpowiadała ona w dniu 13 grudnia 1999 r., bezpośrednio po wypadku, 1357120 EUR (
7
). W przypadku Eriki odpowiedzialność właściciela była ograniczona do około 13 mln EUR (
8
).
8.
Konwencja o odpowiedzialności uzupełniona jest konwencją o funduszu. Konwencja ta została ratyfikowana między innymi przez 23 państwa członkowskie, ale nie przez Wspólnotę (
9
).
9.
Utworzony tą konwencją Fundusz Odszkodowań za Szkody Spowodowane Zanieczyszczeniem Olejami (zwany dalej także „funduszem”) zapewnia zgodnie z art. 2 konwencji o funduszu wypłatę odszkodowania za szkody spowodowane zanieczyszczeniem w takiej wysokości, w jakiej ochrona przewidziana w konwencji o odpowiedzialności z 1992 r. jest niewystarczająca. Suma odpowiedzialności funduszu była w momencie odniesienia ograniczona do 135 mln jednostek rozliczeniowych. W przypadku Eriki stanowiło to około 185 mln EUR (
10
).
10.
Do konwencja o funduszu, zgodnie z art. 28 ust. 4 [protokołu], mogą przystąpić tylko te państwa, które ratyfikowały, przyjęły, zatwierdziły konwencję o odpowiedzialności z 1992 roku lub do niej przystąpiły.
11.
Ponadto art. 235 ust. 3 Konwencji Narodów Zjednoczonych o prawie morza, podpisanej w Montego Bay w dniu 10 grudnia 1982 r. (
11
), (zwanej dalej „konwencją o prawie morza”) wymaga od państw współpracy w zakresie odpowiedzialności za zanieczyszczenia środowiska morskiego:
„W celu zapewnienia niezwłocznego i odpowiedniego odszkodowania za całą szkodę wyrządzoną zanieczyszczeniem środowiska morskiego państwa współpracują w zakresie wprowadzania w życie obowiązującego prawa międzynarodowego oraz dalszego rozwijania prawa międzynarodowego dotyczącego odpowiedzialności w odniesieniu do oceny szkody i odszkodowania oraz rozstrzygania związanych z tym sporów, jak również, w miarę potrzeby, w zakresie rozwijania kryteriów i procedur zapłaty odpowiedniego odszkodowania, takich jak obowiązkowe ubezpieczenia lub fundusze odszkodowawcze”.
B — Europejskie prawo wspólnotowe
1. Dyrektywa ramowa w sprawie odpadów
12.
Artykuł 1 dyrektywy ramowej w sprawie odpadów definiuje między innymi odpady, wytwórcę odpadów oraz posiadacza odpadów:
„Do celów niniejszej dyrektywy:
a)
»odpady« oznaczają wszelkie substancje lub przedmioty należące do kategorii określonych w załączniku I, które ich posiadacz usuwa, zamierza usunąć lub ma obowiązek usunąć;
[…]
b)
»wytwórca« oznacza dowolny podmiot, którego działalność obejmuje produkcję odpadów (»wytwórca pierwotny«) lub dowolny podmiot zajmujący się przetwarzaniem wstępnym, mieszaniem lub innymi czynnościami prowadzącymi do zmiany postaci lub składu tych odpadów;
c)
»posiadacz« oznacza wytwórcę odpadów lub osobę fizyczną lub prawną, do której one należą;
d)
[…]”.
13.
Załącznik I definiuje różne kategorie odpadów, pomiędzy nimi zaś dwie poniższe:„Q4Materiały rozlane, zagubione lub takie, które uległy innemu zdarzeniu losowemu łącznie z wszelkimi materiałami, sprzętem, itp., zanieczyszczonymi wskutek zdarzeń losowych”_oraz„Q15Zanieczyszczone materiały, substancje lub produkty powstające podczas rekultywacji gleby i ziemi”.
14.
Artykuł 15 dyrektywy ramowej w sprawie odpadów reguluje ponoszenie kosztów unieszkodliwiania odpadów:
„Zgodnie z zasadą »zanieczyszczający płaci« koszty unieszkodliwiania odpadów ponoszą:
—
posiadacz, który przekazał odpady punktowi zbierania odpadów lub przedsiębiorstwu określonemu w art. 9; lub
—
poprzedni posiadacze lub wytwórca produktu, z którego pochodzą odpady”.
2. Dyrektywa 68/414/EWG w sprawie obowiązkowych zapasów surowców strategicznych
15.
Dyrektywa Rady 68/414/EWG z dnia 20 grudnia 1968 r., nakładająca na państwa członkowskie Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej obowiązek utrzymywania minimalnych zapasów surowej ropy naftowej lub produktów ropopochodnych (
12
), zobowiązuje państwa członkowskie w art. 1 do utrzymania w sposób ciągły własnych zapasów produktów ropopochodnych na poziomie odpowiadającym dziewięćdziesięciodniowemu zużyciu wewnętrznemu. Zgodnie z art. 2 tiret trzecie obowiązek ten obejmuje oleje opałowe (fuel oil w innych wersjach językowych).
3. Decyzja 2004/246/WE dotycząca konwencji o funduszu
16.
Znaczącymi z punktu widzenia pozycji Wspólnoty w stosunku do konwencji o odpowiedzialności są: motyw 4 oraz art. 4 decyzji Rady 2004/246/WE z dnia 2 marca 2004 r. upoważniającej państwa członkowskie do podpisania, ratyfikowania lub przystąpienia, w interesie Wspólnoty Europejskiej, do Protokołu z 2003 r. do Międzynarodowej Konwencji o utworzeniu międzynarodowego funduszu odszkodowań za szkody wynikające z zanieczyszczeń ropą naftową z 1992 r. i upoważniającej Austrię i Luksemburg, w interesie Wspólnoty Europejskiej, do przystąpienia do podstawowych instrumentów (
13
).
17.
Artykuł 1 decyzji upoważnia państwa członkowskie do przyjęcia dodatkowego aktu do konwencji o funduszu. Niektórym państwom członkowskim umożliwiono w tym kontekście przystąpienie do konwencji o funduszu oraz do konwencji o odpowiedzialności:
„1.   Niniejszym zezwala się państwom członkowskim na podpisanie, ratyfikowanie lub przystąpienie, w interesie Wspólnoty Europejskiej, do Protokołu z 2003 r. do Międzynarodowej Konwencji w sprawie utworzenia międzynarodowego funduszu odszkodowań za szkody wynikające z zanieczyszczeń ropą naftową z 1992 r. (protokół w sprawie dodatkowego funduszu), z zastrzeżeniem warunków określonych w poniższych artykułach.
2.   Ponadto, Republika Czeska, Estonia, Luksemburg, Węgry, Austria i Słowacja zostają niniejszym upoważnione do przystąpienia do podstawowych instrumentów.
3.   Tekst protokołu w sprawie dodatkowego funduszu załączony jest do niniejszej decyzji. Tekst podstawowych instrumentów znajduje się w załącznikach II i III do niniejszej decyzji.
4.   W niniejszej decyzji termin »podstawowe instrumenty« oznacza Protokół z 1992 r. zmieniający Międzynarodową Konwencję w sprawie odpowiedzialności cywilnej za szkody wyrządzone przez zanieczyszczenie ropą z 1969 r. oraz Protokół z 1992 r. zmieniający Międzynarodową Konwencję w sprawie utworzenia międzynarodowego funduszu rekompensat za szkody wynikające z zanieczyszczeń ropą naftową z 1971 r.
5.   W niniejszej decyzji termin »państwo członkowskie« oznacza wszystkie państwa członkowskie z wyjątkiem Danii”.
18.
Artykuł 2 zobowiązuje państwa członkowskie do możliwie szybkiego przystąpienia do protokołu w sprawie dodatkowego funduszu lub — w przypadku państw wymienionych w art. 1 ust. 2 — do tego protokołu oraz do podstawowych instrumentów.
19.
Motyw 4 brzmi następująco:
„(4)
Zgodnie z postanowieniami protokołu w sprawie dodatkowego funduszu jego stronami mogą być wyłącznie suwerenne państwa; dlatego nie jest możliwe, aby Wspólnota ratyfikowała lub przystąpiła do protokołu, nie będzie to też możliwe w najbliższej przyszłości”.
20.
Artykuł 4 wymaga od państw członkowskich dołożenia starań dla umożliwienia przystąpienia Wspólnoty:
„Państwa członkowskie w możliwie najkrótszym czasie dokładają wszelkich starań w celu zapewnienia, by protokół w sprawie dodatkowego funduszu i podstawowe instrumenty zostały zmienione, aby Wspólnota mogła zostać ich Umawiającą się Stroną”.
21.
Ta decyzja Rady jest niezbędna zgodnie z jej motywem 2 i 3, ponieważ regulacje protokołu w sprawie dodatkowego funduszu wiążą się z rozporządzeniem Rady (WE) nr 44/2001 z dnia 22 grudnia 2000 r. w sprawie jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowych oraz ich wykonywania w sprawach cywilnych i handlowych (
14
) i w ten sposób wchodzą w zakres wyłącznej kompetencji Wspólnoty.
III — Stan faktyczny, postępowanie przed sądem krajowym i wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym
22.
Włoskie przedsiębiorstwo produkcji energii elektrycznej ENEL zawarło z Total international Ltd. umowę, której przedmiotem była dostawa oleju ciężkiego do Włoch. Olej ten miał być spalany w elektrowni na potrzeby produkcji energii elektrycznej.
23.
Olej ciężki powstaje w drodze rafinacji ropy naftowej. Lżejsze składniki surowej ropy naftowej, które w niższych temperaturach przechodzą w gazowy stan skupienia, przetwarzane są w benzynę lub olej opałowy. Olej ciężki natomiast w normalnej temperaturze jest półpłynny i musi zostać podgrzany, aby stał się płynny.
24.
Aby wywiązać się z umowy z ENEL, spółka Total raffinage distribution, obecnie Total France, sprzedała pewną ilość tego produktu Total International Ltd, która do jego przetransportowania do portu Milazzo na Sycylii wyczarterowała statek Erika. Statek ten zatonął w dniach 11 i 12 grudnia 1999 r. Jego ładunek wyciekł częściowo do morza, powodując skażenie francuskiego wybrzeża Atlantyku, w tym terenów Mesquer.
25.
Gmina poprzez wydanie formalnego nakazu wezwała najpierw spółki Total do unieszkodliwienia odpadów pochodzących ze statku. Poniosła ona jednak również wydatki związane ze sprzątaniem i odkażaniem terenu gminy. Zaskarżyła ona Total France i Total International Ltd. (zwane dalej „Total”) o zwrot tych kosztów.
26.
Postępowanie to toczy się obecnie przed Cour de Cassation, który przedstawił Trybunałowi następujące pytania prejudycjalne:
„1.
Czy można zakwalifikować olej ciężki — będący wynikiem procesu rafinacji zgodnie ze specyfikacją użytkownika, który przeznaczony jest przez producenta do sprzedaży jako paliwo i o którym mowa jest w  dyrektywie 68/414/EWG z dnia 20 grudnia 1968 r. dotyczącej strategicznych surowców, w odniesieniu do których istnieje obowiązek utrzymywania minimalnych zapasów, zmienionej dyrektywą 98/93/WE z dnia 14 grudnia 1998 r. — jako odpad w rozumieniu art. 1 dyrektywy 75/442/EWG z dnia 15 lipca 1975 r. zmienionej dyrektywą 91/156/EWG z dnia 18 marca 1991 r. i ujednoliconej dyrektywą 2006/12/WE?
2.
Czy ładunek oleju ciężkiego, transportowany przez statek i przypadkowo rozlany do morza, stanowi sam w sobie lub ze względu na jego połączenie z wodą i osadami odpad w rozumieniu rubryki Q4 załącznika I do dyrektywy 2006/12/WE?
3.
W razie udzielenia odpowiedzi twierdzącej na pytanie pierwsze i odpowiedzi przeczącej na pytanie drugie, czy producent oleju ciężkiego (Total raffinage) lub sprzedawca albo czarterujący (Total International Ltd) mogą być uznani w rozumieniu art. 1 lit. b) i c) dyrektywy 2006/12/WE i dla celów stosowania art. 15 tejże dyrektywy za wytwórcę lub posiadacza odpadu, mimo że w momencie wypadku, w wyniku którego produkt ten stał się odpadem, był on transportowany przez podmiot trzeci?”.
27.
Podczas trwania postępowania przed Trybunałem Tribunal de grande instance w Paryżu skazał w dniu 16 stycznia 2008 r. różne osoby, w tym różne spółki grupy Total, na kary pieniężne z powodu katastrofy Eriki. Skazani muszą na mocy tego samego wyroku zapłacić różnym stronom postępowania cywilnoprawnego odszkodowanie w wysokości w sumie około 192 mln EUR. Przy obliczaniu odszkodowania zostały wzięte pod uwagę wypłaty z Funduszu odszkodowań za szkody wynikające z zanieczyszczeń ropą naftową (
15
). Mesquer winna otrzymać 500000 EUR odszkodowania za szkody wyrządzone w jej wizerunku (
16
). Natomiast Tribunal oddalił jako bezzasadne żądanie w wysokości 67181,78 EUR jako odszkodowanie za szkody, których nie pokrył Fundusz (
17
). Zawinienie zainteresowanej spółki, Total S.A., polega na wyborze i nadzorze Eriki przy transporcie olejów ciężkich (
18
). Od tego orzeczenia, zgodnie z informacjami prasowymi, apelację wniosła między innymi Total.
28.
Mesquer, Total, Królestwo Belgii, Republika Francuska, Republika Włoska, Zjednoczone Królestwo i Komisja przedłożyły uwagi na piśmie zgodnie z art. 23 statutu Trybunału. Z wyjątkiem Belgii i Włoch wzięły one udział w rozprawie w dniu 22 stycznia 2008 r.
IV — Ocena prawna
29.
Na wstępie należy wskazać, iż do wydarzeń z roku 1999 nie znajduje zastosowania wymienione także we wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym skodyfikowane brzmienie dyrektywy ramowej w sprawie odpadów, lecz brzmienie obowiązujące wówczas (
19
).
A — W przedmiocie dopuszczalności wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym
30.
Total uważa wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym za hipotetyczny, ponieważ Mesquer uzyskała już pełne odszkodowanie, a zatem nie posiada w postępowaniu przed sądem krajowym interesu prawnego w złożeniu skargi. Ponadto Mesquer, otrzymując zapłatę, zrzekła się wszystkich innych roszczeń w odniesieniu do tych szkód.
31.
W swoim zarzucie Total powołuje się na okoliczność, że Trybunał w wyjątkowych przypadkach, w celu sprawdzenia własnej właściwości, winien zbadać okoliczności, w jakich sąd krajowy zwrócił się do niego z daną sprawą (
20
). Z utrwalonego orzecznictwa wynika, że odmowa wydania orzeczenia w trybie prejudycjalnym, o które wnioskował sąd odsyłający, jest możliwa tylko wtedy, gdy jest oczywiste, że wykładnia prawa wspólnotowego, o którą wnioskowano, nie ma żadnego związku z rzeczywistością lub przedmiotem sporu przed sądem krajowym lub gdy problem jest natury hipotetycznej, lub gdy Trybunał nie dysponuje elementami stanu faktycznego albo prawnego, które są konieczne do udzielenia użytecznej odpowiedzi na pytania, które zostały mu przedstawione (
21
). Poza takimi sytuacjami Trybunał jest co do zasady zobowiązany do udzielenia odpowiedzi na pytanie prejudycjalne dotyczące wykładni norm prawa wspólnotowego (
22
).
32.
W przeciwieństwie do, na przykład, kwestii prawa wspólnotowego, które mogą sprawić, że wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym wydaje się częściowo lub całkowicie hipotetyczny, kwestia istnienia w postępowaniu przed sądem krajowym interesu prawnego we wniesieniu skargi należy wyłącznie do oceny sądu krajowego. Stąd w ramach postępowania prejudycjalnego przed Trybunałem szczególnie wysokie wymagania należy postawić zarzutom przeciwko wynikowi tej oceny.
33.
Rozpatrywane w tym świetle argumenty Total nie podają w wątpliwość dopuszczalności wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym. Mesquer nie żąda jedynie świadczeń, które jakoby już otrzymała, lecz wnosi również o ustalenie, że Total jest co do zasady zobowiązana do naprawienia szkody. To ustalenie obejmowałoby również szkody, które wystąpią dopiero w przyszłości.
34.
Jedynie sąd krajowy może ocenić, jaką skuteczność posiada zrzeczenie się dalszych roszczeń, na które powołuje się Total. Jako że rzekome zrzeczenie się musiało być znane sądowi krajowemu, należy przyjąć, iż nie stało ono na przeszkodzie skardze.
35.
Wątpliwości co do dopuszczalności skargi krajowej mogą opierać się także na okoliczności, iż Tribunal de grande instance orzekł o roszczeniach Mesquer przeciwko innym spółkom grupy Total z powodu tej katastrofy. O tym, czy w niniejszym postępowaniu zachodzi przeszkoda procesowa ze względu na zawisłość innej sprawy, może jednak orzec nie Trybunał, lecz jedynie właściwy sąd krajowy.
36.
Stąd nie ma powodów, żeby stwierdzić, iż spór przed sądem krajowym lub wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym mają charakter hipotetyczny. Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym jest zatem dopuszczalny.
B — W przedmiocie pytania pierwszego — zakwalifikowanie oleju ciężkiego jako odpadu
37.
W pytaniu pierwszym sąd krajowy zmierza do ustalenia, czy olej ciężki, będący wynikiem procesu rafinacji zgodnie ze specyfikacją użytkownika, który przeznaczony jest przez producenta do sprzedaży jako paliwo i o którym mowa jest w dyrektywie dotyczącej strategicznych surowców, w odniesieniu do których istnieje obowiązek utrzymywania minimalnych zapasów (
23
), należy uznać za odpad w rozumieniu art. 1 dyrektywy ramowej w sprawie odpadów.
38.
Na wstępie należy wskazać, iż argument Mesquer, iż w przypadku oleju ciężkiego chodzi o surowiec innej — niższej — jakości niż dotąd przyjmowano, mianowicie o silnie trującą pozostałość po produkcji o innych wartościach lepkości niż przepisane, nie może zostać uwzględniony. Wyjaśnienie faktów nie jest zadaniem Trybunału w postępowaniu prejudycjalnym (
24
). Prawdopodobnie nawet już odsyłający Cour de Cassation jako sąd odwoławczy nie może dokonywać ustaleń faktycznych. Jako że wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy oleju ciężkiego, odpowiadającego specyfikacji kupującego, należy to założenie uczynić podstawą dalszej analizy.
39.
Zgodnie z art. 1 lit. a) dyrektywy ramowej w sprawie odpadów pojęcie odpadów obejmuje wszelkie substancje lub przedmioty należące do kategorii określonych w załączniku I, które ich posiadacz usuwa, zamierza usunąć lub ma obowiązek usunąć.
40.
Wspomniany załącznik, jak i Europejski Katalog Odpadów, wyjaśniają i uściślają tę definicję poprzez ustalenie wykazów substancji i przedmiotów, które mogą być zaklasyfikowane jako odpady. Jednak załącznik oraz katalog służą jedynie jako wskazówka, w szczególności ponieważ załącznik zawiera grupę Q16 „substancje lub produkty wszelkiego rodzaju, które nie należą do żadnej z powyższych grup” (
25
).
41.
Decydujące jest raczej, czy posiadacz usuwa daną rzecz, zamierza lub ma obowiązek ją usunąć (
26
). Pojęcie „odpady” w rozumieniu dyrektywy ramowej w sprawie odpadów nie może być przy tym interpretowane w sposób zawężający (
27
).
42.
Pytanie pierwsze zmierza zatem do wyjaśnienia, czy posiadacz oleju ciężkiego usuwał go, zamierzał lub miał obowiązek go usunąć, kiedy znajdował się on jeszcze w tankowcu. Transport materiału w tankowcu ani nie jest jako taki częścią procesu usunięcia, ani na niego nie wskazuje. Stąd nie można mówić o zamierzonym usunięciu.
43.
Obowiązek usunięcia (
28
) może wystąpić, kiedy dany materiał nie może zostać wykorzystany w żaden zgodny z prawem sposób. W przypadku oleju ciężkiego jest to wyobrażalne, kiedy nie mogą zostać spełnione wymogi dyrektywy Rady 1999/32/WE z dnia 26 kwietnia 1999 r. odnoszącej się do redukcji zawartości siarki w niektórych paliwach ciekłych oraz zmieniającej dyrektywę 93/12/EWG (
29
). W momencie odniesienia, w grudniu 1999 r., nie obowiązywały jednak żadne odpowiednie regulacje wspólnotowe, a ponadto taka sytuacja wydaje się wykluczona, skoro — jak założono we wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym — olej ciężki odpowiada specyfikacji kupującego.
44.
Następnie należy zbadać, czy posiadacz zamierzał usunąć olej ciężki. Dyrektywa ramowa w sprawie odpadów nie przewiduje żadnego miarodajnego kryterium oceny woli posiadacza usunięcia określonego materiału lub przedmiotu. Jednak Trybunał, który był wielokrotnie pytany o kwalifikację różnych materiałów jako odpadów, wskazał określone punkty odniesienia, za pomocą których można dokonać wykładni woli posiadacza (
30
). Winna być ona badana w świetle wszystkich okoliczności, mając na względzie cel dyrektywy i jej skuteczność, która nie może zostać podważona (
31
).
45.
Mesquer opiera swoje przekonanie, że olej ciężki jest odpadem na założeniu, że chodzi o pozostałość po produkcji. Pozostałość po produkcji to produkt, którego nie zamierzano jako takiego osiągnąć w celu jego późniejszego użycia (
32
). Jeśli posiadacz nie może tego produktu ponownie użyć bez uprzedniego przetworzenia w korzystnych ekonomicznie warunkach, to jest on ciężarem, który posiadacz zamierza usunąć, a zatem co do zasady odpadem (
33
).
46.
Podobnie jak pozostałe strony nie jestem jednak przekonana o tym, że olej ciężki — w każdym razie w okolicznościach niniejszego przypadku — rzeczywiście jest pozostałością po produkcji. Chodzi raczej o produkt. Olej ciężki wydziela się mianowicie z konieczności. Zgodnie z informacjami Zjednoczonego Królestwa olej ciężki powstaje co prawda automatycznie przy rafinacji surowej ropy naftowej; dotyczy to jednak także większości innych frakcji, które rafinerie produkują z ropy naftowej.
47.
Potwierdza to dokument referencyjny w sprawie najlepszych dostępnych technik w rafineriach olejów mineralnych i gazu (
34
). Komisja przygotowała ten dokument we współpracy z ekspertami państw członkowskich na podstawie dyrektywy dotyczącej zintegrowanego zapobiegania zanieczyszczeniom i ich kontroli (
35
). Zgodnie z nim rafinerie przetwarzają surowce naturalne, takie jak surowa ropa naftowa czy gaz, w nadające się do sprzedaży produkty, w szczególności w paliwa dla sektora transportowego, w materiały opałowe dla produkcji ciepła i energii w przemyśle oraz w gospodarstwach domowych, w surowce dla przemysłu chemicznego, w specjalne produkty, jak oleje smarowe, parafiny, woski i bitumy, a także w energię w postaci pary albo elektryczności jako produktu ubocznego rafinacji.
48.
W konsekwencji wymieniony dokument referencyjny nie kwalifikuje oleju ciężkiego jako typowego odpadu rafineryjnego (
36
). Podobnie nie wymienia zmniejszenia produkcji oleju ciężkiego jako celu najlepszych dostępnych technik w rozumieniu dyrektywy dotyczącej zintegrowanego zapobiegania zanieczyszczeniom i ich kontroli.
49.
Zakwalifikowanie oleju ciężkiego jako produktu jest tym bardziej wskazane, kiedy został on wyprodukowany zgodnie ze specyfikacją kupującego, co miało miejsce w niniejszym przypadku, jak wynika z pytania prejudycjalnego. Jest on wtedy mianowicie wynikiem decyzji technicznej, a co za tym idzie produktem, który zamierzano osiągnąć w celu późniejszego użycia (
37
). Wymogi stawiane decyzji technicznej tego rodzaju nie powinny przy tym sięgać zbyt daleko, ponieważ wiele procesów produkcyjnych wymaga jednoczesnego wytwarzania produktów, które dla producenta nie są wszystkie jednakowo atrakcyjne, lecz pomimo to wszystkie zamierzone są w ramach jednej możliwie zintegrowanej i efektywnej produkcji.
50.
Odpowiednio do charakteru materiału opałowego zamierzone spalenie nie musi być koniecznie widziane jako postępowanie prowadzące do usunięcia, z którego można by wnioskować o zamiarze usunięcia (
38
). Chodzi tu raczej o podobny sposób wykorzystania, jak w przypadku innych produktów pochodnych, które bezspornie należy uważać za produkty (
39
).
51.
Materiał opałowy, taki jak olej ciężki, nie jest zatem zasadniczo pozostałością poprodukcyjną rafinacji, lecz zamierzonym produktem.
52.
Wniosek ten potwierdza okoliczność, iż olej ciężki zgodnie z pytaniem prejudycjalnym objęty jest dyrektywą 68/414 dotyczącą strategicznych surowców, w odniesieniu do których istnieje obowiązek utrzymywania minimalnych zapasów. Przyjęcie zamiaru usunięcia jest raczej zbyt daleko idące, skoro państwa członkowskie zobowiązane są do utrzymywania wystarczających zapasów oleju ciężkiego (
40
). Ten obowiązek utrzymywania zapasów przemawia raczej za tym, że wykorzystanie powstającego oleju ciężkiego jest zapewnione, co przemawia przeciwko uznaniu go za odpad (
41
).
53.
Wbrew stanowisku Mesquer ta ocena nie zostaje podana w wątpliwość przez szczególne zagrożenie dla środowiska, wynikające z oleju ciężkiego i jego wykorzystania. Wprawdzie Trybunał takie zagrożenie uznał za wskazówkę zamiaru usunięcia, jednak ma ona rolę drugorzędną względem innych aspektów (
42
). Wiele produktów posiada właściwości zagrażające środowisku lub może zagrażać środowisku przynajmniej w ramach swojego wykorzystania. Te zagrożenia nie zmuszają jednak do stosowania prawa o odpadach, lecz muszą zostać objęte szczególnymi zasadami dotyczącymi tego rodzaju produktów lub ich wykorzystania.
54.
Pozostałość po produkcji należy natomiast raczej przyjąć, kiedy potencjalny materiał opałowy powstaje w procesie produkcyjnym, który zasadniczo nakierowany jest na produkty innego rodzaju. Stąd Trybunał uznał tak zwane LUWA-Bottoms, uzyskiwane z (niesprecyzowanej bliżej) „energii elektrycznej z węglowodorów”, za pozostałość po produkcji przy wytwarzaniu tlenku propylenu i tert-butanolu (
43
).
55.
Rafineryjny olej ciężki można by natomiast uznać tylko wtedy za pozostałość po produkcji, kiedy ze względu na szczególne okoliczności, na przykład brak popytu lub środki regulacyjne, należałoby go uznać za ciężar, który posiadacz zamierza lub wręcz ma obowiązek usunąć. W takim przypadku, którego znamion nie można rozpoznać w niniejszej sprawie, należałoby wykluczyć przymiot odpadu jedynie wtedy, kiedy ponowne wykorzystanie odpadów bez wstępnego przetwarzania i w ramach ciągłości procesu produkcyjnego byłoby nie tylko możliwe, lecz pewne (
44
).
56.
Ten wyjątek od wyjątku zastosowano do odzysku pozostałości z urobku do celów wypełniania wyrobisk w ramach tej samej kopalni. W tym przypadku jest on uprawniony, w szczególności dla odróżnienia od odpadów górniczych, których odzysk w innych dziedzinach jest jedynie możliwy, ale nie pewny (
45
).
57.
Wyjątek od wyjątku nie powinien jednak być rozumiany jako rozstrzygający, w szczególności w odniesieniu do kryteriów kontynuacji procesu produkcyjnego. Można by mieć wątpliwości co do kontynuacji w niniejszym przypadku, ponieważ olej ciężki przed odzyskiem jest najpierw transportowany na znaczną odległość. Kiedy jednak odzysk pozostałości po produkcji bez dalszego przetworzenia jest pewny i korzystny ekonomicznie dla producenta, należy wykluczyć, że taka pozostałość stanowi ciężar, który zamierza on usunąć (
46
).
58.
Podsumowując należy zatem na pytanie pierwsze odpowiedzieć, iż oleju ciężkiego, będącego wynikiem procesu rafinacji zgodnie ze specyfikacją użytkownika, który przeznaczony jest przez producenta do sprzedaży jako paliwo i o którym mowa jest w dyrektywie 68/14 dotyczącej strategicznych surowców, w odniesieniu do których istnieje obowiązek utrzymywania minimalnych zapasów, nie należy jako takiego uznawać za odpad w rozumieniu art. 1 dyrektywy ramowej w sprawie odpadów.
C — W przedmiocie pytania drugiego — zakwalifikowanie rozlanego oleju ciężkiego jako odpadu
59.
W drugim pytaniu Cour de Cassation zmierza do ustalenia, czy ładunek oleju ciężkiego, transportowany przez statek i przypadkowo rozlany do morza, stanowi sam w sobie lub ze względu na jego połączenie z wodą i osadami odpad w rozumieniu rubryki Q4 załącznika I do dyrektywy ramowej w sprawie odpadów.
60.
Belgia i prawdopodobnie także Total prezentują jednak pogląd, że zastosowanie dyrektywy ramowej w sprawie odpadów jest wykluczone przez konwencję o odpowiedzialności. Zgodnie z art. III ust. 4 tej konwencji wobec właściciela i innych osób można wystąpić z roszczeniem o wynagrodzenie szkody spowodowanej zanieczyszczeniem wyłącznie zgodnie z tą konwencją.
61.
Dla pytania drugiego konwencja o odpowiedzialności jest jednak bez znaczenia chociażby dlatego, że nie zawiera ona żadnych regulacji co do tego, czy produkty olejowe rozlane w wypadkach tankowców są odpadami. Należy ją raczej zbadać w ramach pytania trzeciego, ponieważ to ono dotyczy odpowiedzialności w prawie o odpadach, a zatem również odpowiedzialności cywilnej.
62.
Total reprezentuje ponadto pogląd, iż kwestia, czy olej ciężki wskutek wycieku stał się odpadem, jest w oczywisty sposób bez znaczenia dla postępowania przed sądem krajowym. Chodzi jedynie o olej ciężki, który zanieczyścił obszary wybrzeża Mesquer. Stąd na tę część pytania nie potrzeba udzielać odpowiedzi.
63.
Ten argument jest sprzeczny jednak ze stanowiskiem Total w przedmiocie pytania drugiego. Tam Total prezentuje pogląd, iż mieszankę oleju ciężkiego, wody i osadu, zanieczyszczającą wybrzeże, należy uznać za odpad jedynie w wypadku, gdy istnieje obowiązek usunięcia oleju ciężkiego. Taki obowiązek — odnoszący się na początku jedynie do oleju ciężkiego — może istnieć tylko wtedy, kiedy olej ciężki już przed zmieszaniem stał się odpadem.
64.
Stąd zgodnie z własnym argumentem Total pierwsza część pytania jest jak najbardziej istotna i trzeba udzielić na nią odpowiedzi.
65.
Total reprezentuje ponadto pogląd, który już w podobnej formie reprezentowałam, mianowicie że rozlany materiał należy traktować łącznie z zanieczyszczonym materiałem (
47
). Chodziłoby wobec tego o to, czy tę mieszankę usuwa się, zamierza usunąć lub ma obowiązek usunąć. Ten punkt widzenia może być uzasadniony w określonych okolicznościach, w szczególności gdy pochodzenia części składowych mieszanki nie da się już ustalić.
66.
Analiza mieszanki nie jest jednak przydatna, kiedy — jak w niniejszej sprawie w ramach pytania trzeciego — należy ustalić odpowiedzialność za powstanie odpadów. Ta odpowiedzialność związana jest na ogół z losem poszczególnych składników, w niniejszym przypadku oleju ciężkiego, podczas gdy zakwalifikowanie jako odpadu pozostałych składników jest skutkiem zanieczyszczenia olejem ciężkim. Należy zatem zbadać, czy olej ciężki stał się odpadem.
67.
Załącznik I do dyrektywy 75/442, zatytułowany „Kategorie odpadów”, wymienia w pkt Q4 „[m]ateriały rozlane, zagubione lub takie, które uległy innemu zdarzeniu losowemu, łącznie z wszelkimi materiałami, sprzętem, itp., zanieczyszczonymi wskutek zdarzeń losowych”. Wskazuje to na objęcie takich materiałów zakresem stosowania pojęcia odpadów. Okoliczność ta nie pozwala jednak sama w sobie na kwalifikację paliw nieumyślnie rozlanych i będących przyczyną zanieczyszczenia ziemi oraz wód podziemnych jako odpadów (
48
). Materiały i przedmioty są mianowicie, jak stwierdzono już w ramach pytania pierwszego, zgodnie z art. 1 lit. a) pkt 1 dyrektywy ramowej w sprawie odpadów jedynie wtedy odpadami, kiedy ich posiadacz usuwa je, zamierza usunąć lub ma obowiązek usunąć (
49
).
68.
Wyciek oleju ciężkiego w wypadku tankowca nie oznacza — bez dalszych szczególnych wskazówek — ani zamiaru usunięcia, ani obowiązku usunięcia. Należy jednak zbadać, czy posiadacz wskutek wycieku usunął olej ciężki.
69.
W tym zakresie Trybunał w wyroku w sprawie Van de Walle i in. posłużył się porównaniem do orzecznictwa w przedmiocie pozostałości po produkcji. Chodziło tam o paliwo, które wyciekło ze zbiorników stacji paliw do ziemi.
70.
Trybunał wskazał na okoliczność, iż produkt, którego nie zamierzano jako takiego osiągnąć w celu jego późniejszego użycia i którego posiadacz nie może ponownie użyć bez uprzedniego przetworzenia w korzystnych ekonomicznie warunkach, należy uznać za ciężar, który posiadacz usuwa (
50
).
71.
Zgodnie z poglądem Trybunału oczywiste jest, że nieumyślnie rozlane paliwa będące przyczyną zanieczyszczenia ziemi i wód podziemnych nie stanowią produktu, który można ponownie użyć bez jego przetworzenia. Ich sprzedaż jest bowiem bardzo niepewna i nawet jeśli przyjąć, że jest jeszcze możliwa, to zakłada podjęcie uprzednio czynności, które nie są korzystne ekonomicznie dla ich posiadacza. Paliwa te są zatem substancjami, których posiadacz nie zamierzał wyprodukować i które usuwa, jakkolwiek nieumyślnie, w związku z ich sprzedażą (
51
).
72.
Jak wskazują także Francja, Włochy, Zjednoczone Królestwo i Komisja, to samo dotyczy oleju ciężkiego, który wycieka przy wypadku tankowca i miesza się z wodą i osadem. Jego odzysk jest co najmniej niepewny, jeśli nawet nie wykluczony. W ten sposób posiadacz usuwa — nawet jeśli w sposób niezamierzony — olej ciężki w czasie transportu.
73.
Trybunał w wyroku w sprawie Van de Walle i in. stwierdził także, iż ziemię zanieczyszczoną na skutek nieumyślnego rozlania paliw należy uznać za odpad. W takim przypadku bowiem paliw nie da się oddzielić od zanieczyszczonej nimi ziemi i tylko wtedy paliwa te mogą podlegać odzyskowi lub unieszkodliwianiu, gdy ziemia również jest przedmiotem czynności koniecznych do jej dekontaminacji (
52
).
74.
Te rozważania znajdują odniesienie także do niniejszego przypadku. Olej ciężki może zostać unieszkodliwiony zgodnie z prawem o odpadach tylko wtedy, gdy także zmieszane z nim woda i osad poddane są koniecznemu unieszkodliwianiu, czy to w celu rozdzielenia poszczególnych składników, czy też w celu wspólnego unieszkodliwienia lub odzysku.
75.
Wyrok w sprawie Van de Walle i in. był krytykowany w literaturze, często ze względu na praktyczne skutki (
53
). Obok argumentów, które zostały omówione w tym wyroku albo przynajmniej w opinii, a które odchodzą raczej od tematu, zarzucono mu — słusznie — brak wzmianki o motywie 6 dyrektywy ramowej w sprawie odpadów (
54
). Przewiduje on, że „efektywne i spójne przepisy dotyczące unieszkodliwiania odpadów […] powinny być stosowane do mienia ruchomego, które właściciel usuwa lub ma obowiązek usunąć zgodnie z obowiązującymi przepisami prawa krajowego […]”.
76.
Motyw ten nie wyklucza jednak koniecznie nieruchomości z zakresu zastosowania dyrektywy ramowej w sprawie odpadów. Można z niego najwyżej wywnioskować, że dyrektywa nie odnosi się zasadniczo do nieruchomości. Wyłączenie zastosowania prawa o odpadach, kiedy rzeczy ruchome wskutek zmieszania z ziemią stają się rzeczami nieruchomymi, byłoby jednak sprzeczne z określonym w tym samym motywie celem efektywnego i spójnego systemu unieszkodliwiania odpadów. Należy raczej zapobiec temu, aby prawo o odpadach traciło w ten sposób zastosowanie do odpadów (
55
).
77.
Tym niemniej Rada i Parlament rozważają obecnie projekt nowelizacji dyrektywy ramowej w sprawie odpadów, który m.in. przewiduje, że dyrektywa nie ma zastosowania do ziemi (in situ), łącznie z nieusuniętą skażoną ziemią i trwale z ziemią związanymi budynkami (
56
).
78.
Chociażby w związku z tą trwającą procedurą legislacyjną Trybunał nie powinien wyprzedzać prawodawcy, kwestionując swoje orzecznictwo w tym względzie.
79.
Dodatkowo należy wskazać na to, iż art. 2 ust. 1 lit. b) ppkt iv) dyrektywy ramowej w sprawie odpadów nie wyłącza odpadów olejowych z zakresu zastosowania dyrektywy. Zgodnie z tym przepisem ścieki, z wyjątkiem odpadów w postaci płynnej, wyłączone są z zakresu zastosowania tej dyrektywy, w przypadku gdy są one już objęte inną legislacją. Odpady olejowe nie są ściekami, ponieważ nie są one rezultatem wykorzystania lub zużycia wody. O ile są one (jeszcze) płynne, chodzi tu raczej o odpady w postaci płynnej.
80.
Na pytanie drugie należy zatem odpowiedzieć, iż olej ciężki, który wycieka przy wypadku tankowca i miesza się z wodą i osadem, należy traktować jako odpad w rozumieniu dyrektywy ramowej w sprawie odpadów.
D — W przedmiocie pytania trzeciego — odpowiedzialność za koszty związane z wyciekiem oleju ciężkiego
81.
W pytaniu trzecim Cour de Cassation zmierza do ustalenia, czy Total jako producent oleju ciężkiego lub jego sprzedawca bądź czarterujący może być uznany za producenta lub posiadacza odpadu w rozumieniu art. 1 lit. b) i c) dyrektywy 2006/12/WE i dla celów stosowania art. 15 tej dyrektywy, mimo że w momencie wypadku, wskutek którego produkt ten stał się odpadem, był on transportowany przez podmiot trzeci.
82.
Artykuł 15 dyrektywy ramowej w sprawie odpadów reguluje, kto powinien ponieść koszty unieszkodliwiania odpadów. Odwołanie się do tego przepisu wskazuje, że pytanie trzecie zmierza do tego, czy spółki grupy Total muszą pokryć koszty unieszkodliwienia rozlanego oleju ciężkiego.
1. W przedmiocie stosunku dyrektywy ramowej w sprawie odpadów i Konwencji o odpowiedzialności
83.
Total i Belgia przeciwstawiają zastosowaniu art. 15 dyrektywy ramowej w sprawie odpadów okoliczność, iż odpowiedzialność za koszty szkód wywołanych zanieczyszczeniem olejami na morzu jest uregulowana wyłącznie w konwencji o odpowiedzialności i konwencji o funduszu. Odpowiedzialność za szkody wywołane zanieczyszczeniem olejami „skupiona” jest na właścicielu statku, podczas gdy roszczenia przeciwko innym, w szczególności przeciwko czarterującemu jak Total international Ltd., są wykluczone. W uzupełnieniu do ograniczonej odpowiedzialności właściciela statku szkody wywołane zanieczyszczeniem olejami są, zgodnie z konwencją o funduszu, pokrywane do określonej całkowitej sumy odpowiedzialności przez fundusz międzynarodowy. Te regulacje mają pierwszeństwo w niniejszym przypadku przed zastosowaniem art. 15 dyrektywy ramowej w sprawie odpadów.
84.
Obie konwencje zostały ratyfikowane przez wszystkie państwa członkowskie, lecz nie przez Wspólnotę. Nie stanowią więc części prawa wspólnotowego, a co za tym idzie — inaczej niż Total przedstawiała na rozprawie — nie są dla Wspólnoty wiążące (
57
). Komisja podkreślała również słusznie na rozprawie, że obie konwencje nie są wiążące dla Wspólnoty jako zwyczajowe prawo międzynarodowe (
58
). W konsekwencji Trybunał nie może dokonać wykładni tych konwencji w postępowaniu prejudycjalnym (
59
). Może on jednak zbadać, w jakim zakresie konwencje, pomimo braku wiążącego charakteru wobec Wspólnoty, mogą stać na przeszkodzie zastosowaniu art. 15 dyrektywy ramowej w sprawie odpadów.
W przedmiocie decyzji 2004/246
85.
Total powołuje się na decyzję Rady z dnia 2 marca 2004 r. upoważniającą państwa członkowskie do podpisania, ratyfikowania lub przystąpienia, w interesie Wspólnoty Europejskiej, do Protokołu z 2003 r. do Międzynarodowej Konwencji o utworzeniu międzynarodowego funduszu odszkodowań za szkody wynikające z zanieczyszczeń ropą naftową z 1992 r., i upoważniającą Austrię i Luksemburg, w interesie Wspólnoty Europejskiej, do przystąpienia do podstawowych instrumentów.
86.
Decyzję tę można rozumieć w ten sposób, że Wspólnota zezwoliła państwom członkowskim na odstępstwo od prawa wspólnotowego w zakresie, w jakim konieczne to było do przystąpienia do protokołu w sprawie dodatkowego funduszu. Częścią dopuszczonych odstępstw stały się wówczas, zgodnie z art. 1 ust. 4 decyzji 2004/246, normy konwencji o odpowiedzialności.
87.
W zakresie, w jakim konwencja o odpowiedzialności różni się od dyrektywy ramowej w sprawie odpadów, prawdopodobnie decyzja 2004/246 musiała zostać oparta na kompetencji w zakresie ochrony środowiska z art. 175 traktatu. Niemniej dopóki decyzja nie zostanie uchylona ani uznana za nieważną, wiele przemawia za tym, aby przynajmniej zainteresowani mogli liczyć na zastosowanie zatwierdzonej przez Wspólnotę konwencji danego państwa członkowskiego.
88.
Decyzja 2004/246 została jednak przyjęta dopiero na wiele lat po zatonięciu Eriki. Obowiązek poniesienia kosztów unieszkodliwienia odpadów olejowych powstał natomiast, co do zasady, w momencie katastrofy. Decyzja 2004/246 nie zawiera żadnej wskazówki co do tego, że obowiązek ten w szczególnych okolicznościach miałby zostać przez nią uchylony z mocą wsteczną. Jako że odpowiedzialność za koszty nie jest karą, nie ma również żadnych podstaw do założenia, że zasada stosowania kary łagodniejszej (
60
) stoi na przeszkodzie stosowaniu art. 15 dyrektywy ramowej w sprawie odpadów.
89.
Miarodajna jest zatem sytuacja prawna w momencie, kiedy powstały obowiązki wynikające z prawa o odpadach. Co za tym idzie, decyzja 2004/246 jest w niniejszym przypadku bez znaczenia.
W przedmiocie dyrektywy 2004/35/WE
90.
Total i Belgia ponadto jako argument przeciwko zastosowaniu dyrektywy ramowej w sprawie odpadów wymieniają dyrektywę 2004/35/WE w sprawie odpowiedzialności za środowisko w odniesieniu do zapobiegania i zaradzania szkodom wyrządzonym środowisku naturalnemu (
61
). Artykuł 4 ust. 2 tej dyrektywy wyklucza jej zastosowanie do szkód wyrządzanych środowisku naturalnemu lub bezpośredniego zagrożenia wystąpieniem takich szkód wynikających ze zdarzenia, za które odpowiedzialność jest objęta zakresem stosowania konwencji o odpowiedzialności, jeśli obowiązuje ona w zainteresowanym państwie członkowskim.
91.
Nie można wykluczyć, że dyrektywa 2004/35 konkretyzuje art. 15 dyrektywy ramowej w sprawie odpadów i prawdopodobnie zawarty w niej wyjątek dotyczący konwencji o odpowiedzialności, wpływa zatem także na art. 15 dyrektywy ramowej w sprawie odpadów. W niniejszym przypadku Trybunał nie musi jednak o tym rozstrzygać. Dyrektywa 2004/35 została wydana po omawianych wydarzeniach, a termin do jej transpozycji upłynął 30 kwietnia 2007 r. Nie obowiązuje ona w odniesieniu do szkód wyrządzonych przez emisję, zdarzenie lub wypadek, które miały miejsce przed tą datą.
W przedmiocie art. 235 konwencji o prawie morza
92.
Na rozprawie Total powołał się raz jeszcze na art. 235 ust. 3 konwencji o prawie morza. Zgodnie z nim państwa członkowskie współpracują w zakresie wprowadzania w życie obowiązującego prawa międzynarodowego oraz dalszego rozwijania prawa międzynarodowego w celu zapewnienia niezwłocznego i odpowiedniego odszkodowania za całą szkodę wyrządzoną zanieczyszczeniem środowiska morskiego.
93.
Konwencja o prawie morza stanowi integralną część wspólnotowego porządku prawnego i jest dla Wspólnoty wiążąca (
62
). Jak Francja słusznie podnosi przeciwko Total, z art. 235 ust. 3 konwencji o prawie morza nie można wnioskować o związaniu określonymi międzynarodowymi konwencjami o odpowiedzialności za szkody spowodowane zanieczyszczeniem. Zawiera on jedynie zadanie współpracy.
W przedmiocie art. 307 WE
94.
Wreszcie art. 307 ust. 1 WE także nie prowadzi do tego, że postanowienia konwencji o odpowiedzialności mają pierwszeństwo przed art. 15 dyrektywy ramowej w sprawie odpadów. Konwencja o odpowiedzialności została zawarta już po ustanowieniu Wspólnoty przy udziale Francji w dniu 1 stycznia 1958 r. i ratyfikowana przez Francję. Stąd art. 307 ust. 1 WE, zgodnie z jego brzmieniem, nie znajduje zastosowania.
95.
Analogiczne zastosowanie art. 307 ust. 1 WE nie prowadzi do innego wniosku. Jest ono wyobrażalne, kiedy zobowiązanie międzynarodowe państwa członkowskiego wchodzi w konflikt z przyjętym później przepisem prawa wtórnego. Wydaje się, że Francja złożyła oświadczenie o ratyfikacji konwencji o odpowiedzialności w jej brzmieniu z roku 1969 w dniu 11 marca 1975 r. (
63
), podczas gdy pierwotne brzmienie dyrektywy ramowej w sprawie odpadów zostało przyjęte przez Radę dopiero w dniu 15 lipca 1975 r.
96.
Podobnie nie ma potrzeby tutaj dalszej analizy tego, czy w tej sytuacji możliwe jest analogiczne zastosowanie art. 307 ust. 1 WE. Konwencja o odpowiedzialności mogła mianowicie w swoim pierwotnym brzmieniu nie stać na przeszkodzie zastosowaniu art. 15 dyrektywy ramowej w sprawie odpadów w niniejszym przypadku. Ewentualny konflikt pomiędzy brzmieniem konwencji o odpowiedzialności z 1992 r., obowiązującym w danym czasie, oraz art. 15 może wynikać jedynie z tego, że konwencja o odpowiedzialności wyklucza w dużym stopniu roszczenia przeciwko czarterującemu tankowiec, podczas gdy zgodnie z art. 15 może on być zobowiązany do poniesienia kosztów unieszkodliwienia odpadów olejowych. To wyłączenie odpowiedzialności nie było jednak jeszcze zawarte w konwencji o odpowiedzialności z 1969 r. W stosunku do art. 15 dyrektywy ramowej w sprawie odpadów stanowi ono późniejsze międzynarodowe zobowiązanie Francji.
97.
Wprawdzie obecny art. 15 dyrektywy ramowej w sprawie odpadów opiera się na zmianie dyrektywy w roku 1991, jednak już pierwotne brzmienie dyrektywy ramowej w sprawie odpadów zawierało art. 11, który pod względem treści był identyczny z art. 15.
98.
Inaczej można by dokonać oceny ograniczenia odpowiedzialności właściciela statku, ponieważ było ono ustanowione już w art. V pierwotnego brzmienia konwencji o odpowiedzialności. W tym zakresie mogłoby powstać pytanie, czy przyjęcie dyrektywy ramowej w sprawie odpadów, które poprzedziła bezpośrednio ratyfikacja konwencji o odpowiedzialności, stoi na przeszkodzie analogicznemu zastosowaniu art. 307 ust. 1 WE. Nie ma tutaj jednak potrzeby dalszej analizy tej kwestii, ponieważ niniejsze postępowanie nie dotyczy odpowiedzialności właściciela statku, lecz odpowiedzialności właściciela ładunku.
W przedmiocie zgodnej wykładni
99.
Konwencja o odpowiedzialności i konwencja o funduszu nie wykluczają zatem, zgodnie z omówionymi, wymienionymi dotychczas aspektami, zastosowania art. 15 dyrektywy ramowej w sprawie odpadów. Przedstawione wcześniej argumenty ilustrują natomiast daleko posunięty konsensus polityczny co do tego, że odpowiedzialność za szkody wywołane zanieczyszczeniem olejami regulowana jest konwencją o odpowiedzialności i konwencją o funduszu.
100.
Konsensus ten potwierdzają, po pierwsze, ratyfikacja obu konwencji przez prawie wszystkie państwa członkowskie, po drugie zaś, wiele przedstawionych przez Total niewiążących tekstów Wspólnoty, które również stwierdzają, że szkody wywołane zanieczyszczeniem olejami podlegają tym konwencjom. Chodzi przy tym o pierwszy program operacyjny w zakresie ochrony środowiska (
64
), wniosek Komisji w sprawie dyrektywy Rady o odpowiedzialności cywilnej za szkody wywołane odpadami (
65
), komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie bezpieczeństwa transportu morskiego ropy naftowej (
66
), a także odpowiedzi Komisji na dwie interpelacje parlamentarne (
67
).
101.
Ponadto różnica między prawem wspólnotowym a tymi konwencjami obciążyłoby Francję i ewentualnie dalsze państwa członkowskie konfliktem pomiędzy ich obowiązkami wynikającymi z prawa wspólnotowego i z prawa międzynarodowego. Obowiązek lojalności pomiędzy Wspólnotą a państwami członkowskimi (zasada lojalności wobec Wspólnoty) nakazuje, aby takich konfliktów w miarę możliwości unikać.
102.
Obowiązek współpracy Wspólnoty z art. 235 ust. 3 konwencji o prawie morza implikuje wreszcie przynajmniej szczególne uwzględnienie przez Wspólnotę wysiłków państw członkowskich. Odpowiada to także celowi polityki ochrony środowiska Wspólnoty zgodnie z art. 174 ust. 1 tiret czwarte traktatu promowania na płaszczyźnie międzynarodowej środków zmierzających do rozwiązywania problemów środowiska naturalnego.
103.
Stąd art. 15 dyrektywy ramowej w sprawie odpadów należy interpretować w taki sposób, aby unikać konfliktów z konwencją o odpowiedzialności i konwencją o funduszu (
68
).
2. W przedmiocie wykładni art. 15 dyrektywy ramowej w sprawie odpadów
104.
Obecnie należy zbadać, czy obie spółki grupy Total jako producent oleju ciężkiego lub sprzedawca albo czarterujący, zgodnie z art. 15 dyrektywy ramowej w sprawie odpadów, muszą ponieść koszty unieszkodliwienia rozlanego oleju ciężkiego.
W przedmiocie osób wymienionych w art. 15 dyrektywy ramowej w sprawie odpadów
105.
Artykuł 15 dyrektywy ramowej w sprawie odpadów reguluje ponoszenie kosztów unieszkodliwiana odpadów. Zgodnie z tiret pierwszym obciążają one, według zasady „zanieczyszczający płaci”, posiadacza odpadów, który swoje odpady przekazuje punktowi zbierani odpadów lub przedsiębiorstwu określonemu w art. 9. Ponadto tiret drugie wymienia poprzedniego posiadacza lub wytwórcę produktu, z którego pochodzą odpady.
106.
Trybunał w tej kwestii stwierdził w wyroku w sprawie Van de Walle i in., że przepis ten nakłada obowiązek poniesienia kosztów związanych z unieszkodliwianiem odpadów na osoby, od których pochodzą odpady, bez względu na to, czy są posiadaczami, poprzednimi posiadaczami, czy wreszcie producentami produktu, z którego pochodzą odpady (
69
).
107.
Stąd wchodzi w grę odpowiedzialność za koszty Total France jako producenta oleju ciężkiego, tj. jako wytwórcy produktu, z którego pochodzą odpady.
108.
Dotyczy to natomiast Total international Ltd. jedynie w sytuacji, jeśli była ona posiadaczem odpadów olejowych albo przynajmniej poprzednim posiadaczem.
109.
Artykuł 1 lit. c) dyrektywy ramowej w sprawie odpadów stanowi, że pojęcie posiadacza oznacza wytwórcę odpadów lub osobę fizyczną, lub prawną, do której one należą. Zgodnie z wyrokiem w sprawie Van de Walle i in. dyrektywa ramowa w sprawie odpadów podaje zatem szeroką definicję posiadacza, nie precyzując, czy obowiązek odzysku lub unieszkodliwienia odpadów spoczywa w zasadzie na producencie czy też na posiadaczu. Nie ma przy tym znaczenia, czy chodzi przy tym o posiadanie samoistne czy zależne (
70
).
110.
Nie można wykluczyć, że Total international Ltd. podczas transportu pośrednio, reprezentowana przez spółkę transportową i załogę, utrzymywała faktyczne władztwo nad olejem ciężkim. Z powodu katastrofy straciła ona jakiekolwiek władztwo nad rzeczą w momencie, kiedy olej ciężki stał się odpadem. Tym samym Total international Ltd. nigdy nie sprawowała władztwa nad odpadami olejowymi.
111.
Odpowiedzialność za koszty Total international Ltd. jest możliwa jedynie wtedy, kiedy spółkę tę należy postrzegać jako wytwórcę odpadów olejowych, a co za tym idzie, zgodnie z art. 1 lit. c dyrektywy ramowej w sprawie odpadów, była ona również posiadaczem odpadów olejowych.
112.
Artykuł 1 lit. b) dyrektywy ramowej w sprawie odpadów definiuje jako wytwórcę dowolny podmiot, którego działalność obejmuje produkcję odpadów („wytwórca pierwotny”) lub dowolny podmiot zajmujący się przetwarzaniem wstępnym, mieszaniem lub innymi czynnościami prowadzącymi do zmiany postaci lub składu tych odpadów.
113.
Okoliczność, czy definicja ta odpowiada Total international Ltd., zależy od tego — jak twierdzi także Komisja — czy wpłynęła ona na powstanie odpadów olejowych w taki sposób, że wydarzenie to należy przypisać jej własnym działaniom. Należy to przyjąć, jeśli katastrofę można przypisać naruszeniu zobowiązań umownych albo innym machinacjom Total international Ltd., które mogły wywołać jej odpowiedzialność (
71
). W jakim zakresie Total international Ltd. w wyniku tego jest wytwórcą odpadów olejowych, może jednak ustalić jedynie właściwy sąd oceniający okoliczności faktyczne.
114.
Wymieniony już wyrok w sprawie karnej z dnia 16 stycznia 2008 r. skłania do dodania, że także Total France przy odpowiednich ustaleniach faktycznych zgodnie z tymi samymi kryteriami może zostać uznana za wytwórcę i posiadacza odpadów. Tribunal de grande instance stwierdził mianowicie, że Total international Ltd. nie ponosi żadnej winy w zatonięciu Eriki, lecz może ją ponosić inna spółka grupy Total, Total S.A., ponieważ spółka ta wybrała ten statek i nie dochowała przy tym należytej staranności (
72
). Do właściwych sądów krajowych należy ocena, czy także Total France należy przypisać wytworzenie odpadów.
115.
W ten sposób odpowiedzialność Total France za koszty unieszkodliwienia odpadów olejowych ma miejsce, ponieważ wyprodukowała ona olej ciężki, ale także jeżeli to ona wytworzyła odpady olejowe. Total international Ltd. może zostać obciążona kosztami jedynie wtedy, jeżeli wytworzyła ona odpady olejowe.
W przedmiocie wyboru osoby, która ponosi koszty zgodnie z art. 15 dyrektywy ramowej w sprawie odpadów na podstawie zasady „zanieczyszczający płaci”
116.
Następnie powstaje pytanie, czy Total France i ewentualnie Total international Ltd. muszą ponosić koszty unieszkodliwienia odpadów olejowych już z tego powodu, że należą one do kręgu osób wymienionych w art. 15 dyrektywy ramowej w sprawie odpadów.
117.
W istocie Komisja wydaje się zakładać, że wszyscy wymienieni w art. 15 dyrektywy ramowej w sprawie odpadów mogą być obłożeni kosztami unieszkodliwienia odpadów. Natomiast Zjednoczone Królestwo na rozprawie reprezentowało pogląd, że art. 15 dyrektywy ramowej w sprawie odpadów nie ustanawia żadnej regulacji odpowiedzialności, w szczególności ponieważ nie jest tam uregulowany wybór osoby odpowiedzialnej za koszty.
118.
Trybunał zrozumiał jednak art. 15 dyrektywy ramowej w sprawie odpadów inaczej. W wyroku w sprawie Van de Walle i in. chodziło o paliwo, które wyciekło ze zbiorników stacji paliw i zanieczyściło grunt otaczający zbiorniki. Odpowiedzialny za to jest co do zasady prowadzący stację paliw, który zakupił te paliwa w celu jej prowadzenia, a zatem był posiadaczem i magazynował je dla potrzeb swojej działalności, kiedy paliwa te stały się odpadami w rozumieniu art. 1 lit. b) dyrektywy 75/442 (
73
). Jedynie jeśli wyjątkowo zły stan urządzeń do magazynowania na stacji paliw oraz wyciek paliw jest wynikiem naruszenia zobowiązań umownych przez przedsiębiorstwo paliwowe, które zaopatruje tę stację paliw lub machinacji mogących skutkować powstaniem odpowiedzialności tego przedsiębiorstwa, przedsiębiorstwo to może ponosić odpowiedzialność. Wtedy odpady zostałyby wyprodukowane w wyniku działalności tego przedsiębiorstwa w rozumieniu art. 1 lit. b) dyrektywy 75/442 i dlatego mogłoby ono być uważane za posiadacza odpadów (
74
).
119.
Zatem zgodnie z poglądem Trybunału koszty powinien ponosić ten, kto odpady wyprodukował (
75
). Osoby wymienione w art. 15 wyznaczają natomiast jedynie krąg ewentualnych ponoszących koszty, spomiędzy których zgodnie z zasadą „zanieczyszczający płaci” należy wybrać tego, którego należy obciążyć kosztami.
120.
Taka wykładnia zasady „zanieczyszczający płaci” jako zasady podziału kosztów odpowiada innym wersjom językowym, które w przeciwieństwie do wersji niemieckiej nie posługują się pojęciem kauzalności, lecz przewidują, że zanieczyszczający płaci (Polluter pays, pollueur-payeur). Zgodnie z tym Trybunał zrozumiał zasadę „zanieczyszczający płaci” jako wyraz zasady proporcjonalności, która zobowiązuje państwa członkowskie i prawodawcę wspólnotowego do nienakładania na nikogo kosztów, które ze względu na okoliczności nie są konieczne (
76
). W konkretnym przypadku chodziło o to, czy rolnictwo może zostać zmuszone do zmniejszenia zanieczyszczenia azotanami bardziej niż to odpowiada jego udziałowi w całkowitej ilości azotanów. Odnosząc to do prawa o odpadach, należy wyciągnąć wniosek, że nie powinno się być zmuszonym do ponoszenia kosztów unieszkodliwienia odpadów, które pochodzą od kogo innego.
121.
Kiedy produkt staje się odpadem, wtedy co do zasady ostatni posiadacz jest wytwórcą odpadu, ponieważ usuwa on produkt. Jak twierdzi Total, odpowiedzialność wytwórcy produktu za koszty — jaka jest możliwa zgodnie z art. 15 dyrektywy ramowej w sprawie odpadów — wydaje się stać z tego powodu w sprzeczności z zasadą „zanieczyszczający płaci”.
122.
Podobnie niektóre regulacje dotyczące postępowania z odpadami obciążają kosztami ich unieszkodliwiania co do zasady wytwórcę produktu, który staje się odpadem. Komisja odsyła w tym kontekście do dyrektywy 2006/66/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 6 września 2006 r. w sprawie baterii i akumulatorów oraz zużytych baterii i akumulatorów oraz uchylającej dyrektywę 91/157/EWG (
77
), której art. 8 przewiduje, że producenci baterii i akumulatorów samochodowych mają ponosić koszty ich unieszkodliwienia jako odpadów (
78
). Państwa członkowskie mogą także zgodnie z art. 15 dyrektywy 94/62/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 20 grudnia 1994 r. w sprawie opakowań i odpadów opakowaniowych (
79
) obciążyć kosztami unieszkodliwienia zgodnie z prawem o odpadach wytwórcę opakowań (
80
).
123.
Regulacje te mają swoją podstawę w tym, że art. 15 dyrektywy ramowej w sprawie odpadów i w szczególności wzięta w nim pod uwagę zasada „zanieczyszczający płaci” nie stanowią jasnej i rozstrzygającej regulacji odpowiedzialności za koszty. Zasada „zanieczyszczający płaci” raczej może i musi zostać skonkretyzowana. To zadanie przypada przede wszystkim prawodawcy.
124.
Sądy zobowiązane są tę konkretyzację stosować, w razie potrzeby dokonywać jej wykładni i m.in. badać, czy respektuje ona granice zasady „zanieczyszczający płaci”. Zasada ta stanowi kryterium każdej krajowej transpozycji art. 15 dyrektywy ramowej w sprawie odpadów, wiąże ona jednak także prawodawcę wspólnotowego, ponieważ jest ona ustanowiona w art. 174 ust. 2 traktatu jako podstawa polityki w dziedzinie środowiska naturalnego.
125.
Pewne cele i zasady, o których mowa w art. 174, należy jednak wzajemnie wyważyć. Także stosowanie kryteriów w praktyce jest złożone. Stąd kontrola sądowa musi zostać z konieczności ograniczona do kwestii, czy przyjmując daną regulację w sposób oczywiście błędny oceniono wymogi zastosowania art. 174 WE (
81
).
126.
Na tym tle decyzja prawodawcy wspólnotowego albo ustawodawcy krajowego nakładająca na wytwórcę produktu, z którego pochodzą odpady, koszty ich usunięcia nie może budzić sprzeciwu. W przypadku większości produktów już wytwórca musi mianowicie uznać, że poprzez użycie zgodnie z przeznaczeniem staną się one kiedyś odpadem. Wytwórca powoduje zatem, poprzez produkcję dóbr gospodarczych, powstawanie odpadów, a co za tym idzie odpowiada zgodnie z zasadą „zanieczyszczający płaci”.
127.
Odpowiedzialność wytwórcy za koszty ma pewne zalety. Kiedy musi on zapłacić za usunięcie, powstaje zachęta do takiego ukształtowania produktu, aby mógł on zostać usunięty możliwie najniższym kosztem. To realizuje ustanowiony w art. 174 ust. 1 tiret trzecie WE cel ostrożnego i racjonalnego wykorzystywania zasobów naturalnych oraz określoną w art. 174 ust. 2 WE zasadę naprawiania szkody w pierwszym rzędzie u źródła. Ponadto wytwórca może koszty usunięcia zawrzeć w cenie i w ten sposób przerzucić je na końcowego użytkownika jako faktycznego wytwórcę odpadów. Wreszcie taka regulacja kosztów usuwa zachętę dla końcowego użytkownika do nielegalnego usunięcia produktu w celu zaoszczędzenia kosztów unieszkodliwienia.
128.
Szczególne regulacje dotyczące odpowiedzialności wytwórcy przemawiają jednak także za tym, iż obciążenie wytwórcy produktu kosztami unieszkodliwienia wymaga takiej wyraźnej regulacji. W szczególności wymienione korzyści wystąpią jedynie wtedy, kiedy wytwórca i końcowy użytkownik znają te regulacje dotyczące kosztów.
129.
Ponadto rozważania dotyczące odpowiedzialności za koszty przy zgodnym z przeznaczeniem użyciu produktów nie mogą być przenoszone bez ograniczeń na odpady, które powstają na skutek wydarzeń nadzwyczajnych. Niniejszy przypadek jest tego ilustracją: przy zgodnym z przeznaczeniem użyciu, tj. przy spaleniu oleju ciężkiego, nastąpiłaby emisja wyziewów gazowych do atmosfery, które zgodnie z art. 2 ust. 1 lit. a) dyrektywy ramowej w sprawie odpadów wyłączone są z zakresu zastosowania prawa o odpadach, a także ewentualnie w mniejszej ilości powstałyby odpady stałe. Ich unieszkodliwienie mogłoby się odbyć stosunkowo małym kosztem, ponieważ powstają one w elektrowni, która w tym celu została już wyposażona. Po wycieku oleju ciężkiego i jego zmieszaniu z wodą i osadami powstaje natomiast znacznie większa ilość odpadów, które mogą zostać zebrane i unieszkodliwione jedynie z ogromnymi trudnościami.
130.
Ryzyko powstania odpadów tego rodzaju nie może zatem zgodnie z zasadą „zanieczyszczający płaci” zostać po prostu nałożone na wytwórcę oleju ciężkiego, lecz jedynie w takim zakresie, w jakim mógł on wpłynąć na nadzwyczajne powstanie odpadów.
131.
Wyrok w sprawie Van de Walle i in. wyjaśnia to w ten sposób: Ryzyko przypadkowego powstania odpadów ponosi ten, kto przypadkowi temu mógł zapobiec. Jedynie wyjątkowo odpowiedzialne są inne osoby, jeżeli można je obciążyć winą z tytułu ich własnego przyczynienia się do wypadku.
W przedmiocie zastosowania do niniejszego przypadku
132.
Gdyby odpowiedzialność za koszty spółek Total należało ocenić jedynie na podstawie art. 15 dyrektywy ramowej w sprawie odpadów, z powyższych rozważań wynikałoby, iż nakłada się na nie jako na wytwórcę oleju ciężkiego lub sprzedawcę albo czarterującego po wypadku statku koszty unieszkodliwienia odpadów olejowych, o ile można je obciążyć winą z tytułu ich własnego przyczynienia się do wycieku oleju ciężkiego.
133.
Jednakże przepis dyrektywy, taki jak art. 15 dyrektywy ramowej w sprawie odpadów, sam w sobie nie może tworzyć zobowiązań po stronie podmiotu prywatnego, zatem nie może być ona przywoływana jako taka przeciwko niemu (
82
). Wymogi art. 15 mogą zatem zostać zastosowane wobec spółek Total jedynie w zakresie, w jakim znajdują one podstawę we francuskim prawie.
134.
Prawo francuskie może stać na przeszkodzie odpowiedzialności spółek Total. Obowiązujący we Francji art. III ust. 4 lit. c) konwencji o odpowiedzialności wyłącza bowiem wszelkie roszczenia odszkodowawcze przeciwko czarterującemu, jakkolwiek określonemu, chyba że szkoda powstała w wyniku jego osobistego działania lub zaniechania z zamiarem wywołania takiej szkody albo wskutek niedbalstwa i ze świadomością prawdopodobieństwa powstania takiej szkody. O tym, czy to wyłączenie odpowiedzialności znajduje zastosowanie do spółek Total, muszą orzec właściwe sądy (
83
).
135.
Wyłączenie odpowiedzialności nie wydaje się jednak niezgodne z art. 15 dyrektywy ramowej w sprawie odpadów, nawet w przypadku przyczynienia się do wypadku osób, które z tego wyłączenia korzystają, lecz zdaje się dopuszczalnym wykorzystaniem uprawnień dyskrecjonalnych, którą zasada „zanieczyszczający płaci” otwiera przed państwami członkowskimi przy transpozycji.
136.
Konwencja o odpowiedzialności i konwencja o funduszu określają podział odpowiedzialności za koszty wypadków na morzu związanych z olejem. Przyjęte przez konwencję o odpowiedzialności skupienie odpowiedzialności za koszty na właścicielu statku odpowiada zasadzie „zanieczyszczający płaci”. Na ogół jest on odpowiedzialny przy wypadkach za to, że ładunek jego statku stał się odpadem, ponieważ ponosi on odpowiedzialność za prowadzenie i stan statku, którego używa lub zleca używanie. W określonych przypadkach, w których za szkody odpowiedzialne są osoby trzecie, art. III ust. 2 i 3 przewiduje zwolnienie z odpowiedzialności właściciela statku. Ta forma odpowiedzialności odpowiada ustanowionej przez Trybunał odpowiedzialności prowadzącego stację paliw za paliwo, które wyciekło ze zbiorników stacji paliw do ziemi (
84
).
137.
Towarzyszące skupieniu odpowiedzialności przeszkody dla roszczeń przeciwko innym osobom zgodnie z art. III ust. 4 konwencji o odpowiedzialności, w szczególności na mocy lit. c), przeciwko czarterującemu, są zgodne z zasadą „zanieczyszczający płaci”. Z jednej strony, osoby te mogą zostać pociągnięte bezpośrednio do zaostrzonej odpowiedzialności, mianowicie gdy szkoda powstała w wyniku ich osobistego działania lub zaniechania z zamiarem wywołania takiej szkody albo wskutek niedbalstwa i ze świadomością prawdopodobieństwa powstania takiej szkody. Z drugiej strony, właścicielowi przysługuje wobec nich regres zgodnie z art. III ust. 5 konwencji o odpowiedzialności. W ten sposób zostało zagwarantowane, że także na te osoby, zgodnie z zasadą „zanieczyszczający płaci”, mogą zostać nałożone koszty z tytułu ich przyczynienia się. Takie roszczenie należałoby zbadać szczególnie, jeżeli spółki Total odpowiadają za wypadek statku w części albo w pełnym zakresie, jak to stwierdził Tribunal de grande instance (
85
) oraz jak to dopuszczają jako możliwe Komisja, a także Francja.
138.
Niemniej odpowiedzialność właściciela statku zgodnie z art. V konwencji o funduszu jest ograniczona, jeżeli nie zostanie dowiedzione, że szkoda spowodowana zanieczyszczeniem powstała w wyniku jego osobistego działania lub zaniechania z zamiarem wywołania takiej szkody albo wskutek niedbalstwa i ze świadomością prawdopodobieństwa powstania takiej szkody. Kiedy zachodzi takie ograniczenie odpowiedzialności, poszczególne roszczenia zostają zaspokojone przez właściciela statku zgodnie z art. V ust. 4 jedynie pro rata, a zatem częściowo. To wydaje się na pierwszy rzut oka złamaniem zasady „zanieczyszczający płaci”.
139.
Ograniczona odpowiedzialność właściciela statku jest jednak uzupełniona, zgodnie z konwencją o funduszu, odpowiedzialnością Funduszu Odszkodowań za Szkody Spowodowane Zanieczyszczeniem Olejami. Fundusz finansowany jest, zgodnie z art. 12 konwencji o funduszu, przez tych, którym transportem morskim dostarczane są duże ilości surowej ropy naftowej i oleju ciężkiego. W wyniku popytu tych przedsiębiorstw następuje transport oleju, który wywołuje ryzyko wypadków z olejem na morzu. Zatem także im mogą, zgodnie z zasadą „zanieczyszczający płaci”, zostać przypisane koszty unieszkodliwienia odpadów olejowych, powstających w wypadkach z olejem. Odpowiedzialność funduszu jest wyłączona w przypadku szkód wojennych zgodnie z art. 4 ust. 2 konwencji o funduszu i może zostać ograniczona w przypadku przyczynienia się ofiary wypadku do powstania szkody, zgodnie z ust. 3 tego artykułu. Ponadto istnieje, zgodnie z art. 9 konwencji o funduszu, także w przypadku kosztów przejmowanych przez fundusz możliwość roszczeń regresowych. W niniejszym przypadku fundusz wniósł odpowiednio zapobiegawczo skargę przeciwko różnym osobom, pomiędzy nimi w szczególności przeciwko uczestniczącym w niniejszym postępowaniu spółkom Total (
86
).
140.
Odpowiedzialność funduszu jest w każdym razie ograniczona. To ograniczenie odpowiedzialności może prowadzić do tego, że ani właściciel statku, ani Fundusz nie poniosą części kosztów unieszkodliwienia odpadów ze szkód spowodowanych zanieczyszczeniem olejami na morzu. Te pozostałe koszty obciążą albo państwo, a zatem wspólnotę podatników, albo określone osoby, które na mocy prawa krajowego mogą również zostać obciążone tymi kosztami.
141.
Obciążenie jednostek kosztami unieszkodliwienia odpadów, których one nie spowodowały, byłoby niezgodne z zasadą „zanieczyszczający płaci” (
87
). W konsekwencji zainteresowani mogliby takiemu żądaniu władz państwowych przeciwstawić art. 15 dyrektywy ramowej w sprawie odpadów.
142.
Obciążenie społeczeństwa pozostałością kosztów unieszkodliwienia jest natomiast zgodne z zasadą „zanieczyszczający płaci” w rozumieniu art. 15 dyrektywy ramowej w sprawie odpadów. Społeczeństwo co najmniej liczy się z odpowiednim ryzykiem, ponieważ państwa dopuszczają obciążony ryzykiem transport morski oleju. Państwa gwarantują przy tym poprzez wymogi przewidziane w Marpol 73/78 (
88
) minimalny standard bezpieczeństwa statku. Społeczeństwo korzysta z tych transportów, ponieważ zapewniają one zaopatrzenie w pożądane źródło energii. Bez popytu na produkty olejowe nie byłoby także transportów. Zatem uprawnione jest przypisanie społeczeństwu przyczynienia się do powstania szkody oraz części ryzyka.
143.
Konwencja o odpowiedzialności i konwencja o funduszu wskazują, iż umawiające się strony, włączając niemal wszystkie państwa członkowskie, uważają ograniczenie odpowiedzialności za odpowiednie oraz liczą się z ryzykiem konieczności poniesienia dalszych kosztów. Jeżeli szkody spowodowane olejem przekraczają granice odpowiedzialności właściciela statku i funduszu, jest praktycznie niemożliwe, by mogły zostać zwalczone środkami podmiotów prywatnych. Również dalej idące rozwiązania ubezpieczeniowe nie wydają się prawdopodobne.
144.
Dochodzi do tego okoliczność, że odpowiedzialność właściciela statku i uzupełnienie z funduszu nie są uzależnione od winy. Występuje zatem stosunkowo wysokie prawdopodobieństwo, że szkody spowodowane zanieczyszczeniem olejami zostaną pokryte w całości albo przynajmniej częściowo.
145.
Ma to miejsce tym bardziej po wejściu w życie w roku 2005 dodatkowego protokołu do konwencji o funduszu (
89
), ustanawiającego finansowany przez importerów oleju dodatkowy fundusz kompensacyjny, który wyraźnie podnosi sumę odpowiedzialności.
146.
W konsekwencji jest zgodne z art. 15 dyrektywy ramowej w sprawie odpadów oraz z zawartą w nim zasadą „zanieczyszczający płaci”, z jednej strony, skupienie zgodnie z konwencją o odpowiedzialności i konwencją o funduszu odpowiedzialności za wypadki z olejem na morzu na właścicielu statku i Funduszu Odszkodowań za Szkody Spowodowane Zanieczyszczeniem Olejami, a z drugiej strony, ograniczenie wysokości tej odpowiedzialności. Wniosek ten odpowiada obowiązkowi unikania, w miarę możliwości, przy wykładni prawa wspólnotowego konfliktów z konwencją o odpowiedzialności (
90
).
147.
Stąd na pytanie trzecie należy odpowiedzieć, że zgodnie z art. 15 dyrektywy ramowej w sprawie odpadów na producenta ciężkiego oleju lub sprzedawcę albo czarterującego po wypadku statku mogą zostać nałożone koszty unieszkodliwienia odpadów olejowych w zakresie, w jakim można ich obciążyć winą z tytułu ich własnego przyczynienia się do wycieku oleju ciężkiego. Niemniej z tym przepisem jest również zgodne ograniczenie odpowiedzialności producenta oleju ciężkiego lub sprzedawcy albo czarterującego zgodnie z konwencją o odpowiedzialności i konwencją o funduszu.
V — Wnioski
148.
Proponuję Trybunałowi, aby na pytanie prejudycjalne udzielił następującej odpowiedzi:
1.
Oleju ciężkiego, będącego wynikiem procesu rafinacji zgodnie ze specyfikacją użytkownika, który przeznaczony jest przez producenta do sprzedaży jako paliwo i o którym mowa jest w dyrektywie Rady 68/414/EWG z dnia 20 grudnia 1968 r. nakładającej na państwa członkowskie Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej obowiązek utrzymywania minimalnych zapasów surowej ropy naftowej lub produktów ropopochodnych, nie należy jako takiego uznawać za odpad w rozumieniu art. 1 dyrektywy Rady 75/442/EWG z dnia 15 lipca 1975 r. w sprawie odpadów.
2.
Olej ciężki, który rozlewa się przy wypadku tankowca i miesza z wodą i osadem, należy traktować jako odpad w rozumieniu dyrektywy 75/442.
3.
Na producenta oleju ciężkiego lub sprzedawcę albo czarterującego zgodnie z art. 15 dyrektywy ramowej w sprawie odpadów po wypadku statku koszty unieszkodliwienia odpadów olejowych mogą zostać nałożone w zakresie, w jakim można ich obciążyć winą z tytułu ich własnego przyczynienia się do wycieku oleju ciężkiego. Niemniej z tym przepisem jest również zgodne ograniczenie odpowiedzialności producenta oleju ciężkiego lub sprzedawcy albo czarterującego zgodnie z Międzynarodową Konwencją z dnia 29 listopada 1969 r. o odpowiedzialności cywilnej za szkody spowodowane zanieczyszczeniem olejami, w brzmieniu nadanym protokołem z 1992 r., oraz z Międzynarodową Konwencją z 1971 roku o utworzeniu Międzynarodowego Funduszu Odszkodowań za Szkody Spowodowane Zanieczyszczeniem Olejami, w brzmieniu nadanym protokołem z 1992 r.
(
1
)	Język oryginału: niemiecki.
(
2
)	Dz.U. L 194, s. 39, w odniesieniu do niniejszego przypadku ostatnio zmieniona decyzją Komisji 96/350/WE z dnia 24 maja 1996 r. (Dz.U. L 135, s. 32). Skonsolidowana przez dyrektywę Parlamentu Europejskiego i Rady 2006/12/WE z dnia 5 kwietnia 2006 r. w sprawie odpadów (Dz.U. L 114, s. 9).
(
3
)	Polska wersja językowa w polskim Dz.U. 2001, nr 136, poz. 1527 (tekst jednolity).
(
4
)	Protokół zamieszczony w Dz.U. 2004, L 78, s. 32. Pełne brzmienie konwencji zawiera na przykład http://www.iopcfunds.org/npdf/Conventions%20English.pdf.
(
5
)	Protokół zamieszczony w Dz.U. 2004, L 78, s. 40. Pełne brzmienie konwencji zawiera na przykład http://www.iopcfunds.org/npdf/Conventions%20English.pdf.
(
6
)	Według informacji podanych przez http://www.imo.org/includes/blastData.asp/doc_id=693/status.xls, pobranych w dniu 5 marca 2008 r., Belgia, Bułgaria, Dania, Niemcy, Estonia, Grecja, Hiszpania, Francja, Irlandia, Włochy, Cypr, Łotwa, Litwa, Luksemburg, Węgry, Malta, Niderlandy, Polska, Portugalia, Rumunia, Słowenia, Finlandia, Szwecja i Zjednoczone Królestwo są stronami tej konwencji, nie są nimi natomiast Republika Czeska, Austria i Słowacja.
(
7
)	Zgodnie z informacjami Międzynarodowego Funduszu Walutowego, http://www.imf.org/external/np/fin/data/rms_mth.aspx?SelectDate=1999-12-31&reportType=CVSDR. Specjalne Prawo Ciągnienia odpowiada koszykowi walut złożonemu z 0,41 EUR, 18,4 Yen, 0,0903 LBP i 0,632 USD.
(
8
)	Notatka 92FUND/EXC.28/4 dyrektora Funduszu Odszkodowań za Szkody Spowodowane Zanieczyszczeniem Olejami z dnia 15 lutego 2005 r., http://www.iopcfund-docs.org/ds/pdf/92exc28-4_e.pdf, s. 2. Zobacz także komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego i Rady dotyczący drugiego pakietu środków wspólnotowych na rzecz bezpieczeństwa żeglugi morskiej w związku z wypadkiem tankowca olejowego Erika, KOM(2000) 802, wersja ostateczna, s. 59.
(
9
)	Według informacji podanych przez http://www.imo.org/includes/blastData.asp/doc_id=693/status.xls, pobranych w dniu 5 marca 2008 r., Belgia, Bułgaria, Dania, Niemcy, Estonia, Grecja, Hiszpania, Francja, Irlandia, Włochy, Cypr, Łotwa, Litwa, Luksemburg, Węgry, Malta, Niderlandy, Polska, Portugalia, Słowenia, Finlandia, Szwecja i Zjednoczone Królestwo są stronami tej konwencji, nie są nimi natomiast Republika Czeska, Austria, Rumunia i Słowacja.
(
10
)	Wyżej wymieniona w przypisie 8 notatka 92FUND/EXC.28/4, s. 2.
(
11
)	Trzecia konferencja prawa morza Narodów Zjednoczonych, Official Documents, tom XVII, 1984, Doc. A/Conf.62/122, s. 157–231.
(
12
)	Dz.U. L 308, s. 4, w brzmieniu dyrektywy Rady 98/93/WE z dnia 14 grudnia 1998 r. (Dz.U. L 358, s. 100).
(
13
)	Dz.U. L 78, s. 99, w brzmieniu decyzji Rady 2004/664/WE z dnia 24 września 2004 r. dostosowującej decyzję 2004/246/WE w następstwie przystąpienia Republiki Czeskiej, Estonii, Cypru, Łotwy, Litwy, Węgier, Malty, Polski, Słowenii i Słowacji (Dz.U. L 303, s. 28).
(
14
)	Dz.U. 2001 L 12, s. 1.
(
15
)	Wyrok Tribunal de grande instance de Paris z dnia 16 stycznia 2008 r. (9934895010, s. 236), cytowany za http://www.fortunes-de-mer.com/documents%20pdf/jurisprudence/Arrets/7%20TC%20Paris%2016012008%20Erika.pdf.
(
16
)	Wyżej wymieniony w przypisie 15 wyrok Tribunal de grande instance de Paris z dnia 16 stycznia 2008 r., s. 245 i 274.
(
17
)	Wyżej wymieniony w przypisie 15 wyrok Tribunal de grande instance de Paris z dnia 16 stycznia 2008 r., s. 245.
(
18
)	Wyżej wymieniony w przypisie 15 wyrok Tribunal de grande instance de Paris z dnia 16 stycznia 2008 r., s. 228.
(
19
)	Zobacz wyrok z dnia 10 maja 2007 r. w sprawie C-252/05 Thames Water Utilities, Zb.Orz. s. I-3883.
(
20
)	Wyrok z dnia 13 lipca 2006 r. w sprawach połączonych od C-295/04 do C-298/04 Manfredi i in., Zb.Orz. s. I-6619, pkt 27.
(
21
)	Zobacz m.in. wyroki: z dnia 15 grudnia 1995 r. w sprawie C-415/93 Bosman, Rec. str I-4921, pkt 61, oraz z dnia 10 stycznia 2006 r. w sprawie C-344/04 IATA i ELFAA, Zb.Orz. s. I-403, pkt 24.
(
22
)	Zobacz ww. w przypisie 21 wyroki: w sprawie Bosman, pkt 59, a także w sprawie IATA i ELFAA, pkt 24.
(
23
)	Cour de Cassation odnosi się do dyrektywy 68/414/EWG z dnia 20 grudnia 1968 r. w brzmieniu zmienionym dyrektywą 98/93/WE z dnia 14 grudnia 1998 r.
(
24
)	Wyroki: z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawach połączonych C-482/01 i C-493/01 Orfanopoulos i Oliveri, Rec. s. I-5257, pkt 42, oraz z dnia 12 stycznia 2006 r. w sprawie C-246/04 Turn- und Sportunion Waldburg, Zb.Orz. s. I-589, pkt 21.
(
25
)	Zobacz, co do powyższego, wyrok z dnia 18 kwietnia 2002 r. w sprawie C-9/00 Palin Granit i Vehmassalon kansanterveystyön kuntayhtymän hallitus, Rec. s. I-3533, pkt 22, oraz wyroki: z dnia 18 grudnia 2007 r. w sprawach Komisja przeciwko Włochom: C-194/05, Zb.Orz. s. I-11661, pkt 34; C-195/05, Zb.Orz. s. I-11699, pkt 32, oraz C-263/05, Zb.Orz. s. I-11745, pkt 32.
(
26
)	Wyroki: z dnia 18 grudnia 1997 r. w sprawie C-129/96 Inter Environnement Wallonie, Rec. s. I-7411, pkt 26; z dnia 1 marca 2007 r. w sprawie C-176/05 KVZ retec, Zb.Orz. s. I-1721, pkt 51, oraz ww. w przypisie 25 wyrok w sprawie Komisja przeciwko Włochom.
(
27
)	Zobacz wyroki: z dnia 15 czerwca 2000 r. w sprawach połączonych C-418/97 i C-419/97 ARCO Chemie Nederland i in., Rec. s. I-4475, pkt 37–40; www przypisie 25 w sprawie Palin Granit, pkt 23; z dnia 7 września 2004 r. w sprawie C-1/03 Van de Walle i in., Zb.Orz. s. I-7613, pkt 45; ww. w przypisie 26 w sprawie KVZ, pkt 61, oraz ww. w przypisie 25 w sprawach Komisja przeciwko Włochom: C-194/05, pkt 33, C-195/05, pkt 35, oraz C-263/05, pkt 33.
(
28
)	Zobacz w tym względzie ww. w przypisie 26 wyrok w sprawie KVZ, pkt 53 i nast.
(
29
)	Dz.U. L 121, s. 13, po raz ostatni zmieniona przez dyrektywę Parlamentu Europejskiego i Rady 2005/53/WE z dnia 6 lipca 2005 r., Dz.U. L 191, s. 59.
(
30
)	Wyżej wymieniony w przypisie 25 wyrok w sprawie Palin Granit, pkt 25. Zobacz także moją opinię z dnia 7 września 2006 r. w sprawie C-176/05 KVZ retec, Zb.Orz. s. I-1721, pkt 73.
(
31
)	Wyżej wymieniony w przypisie 27 wyrok w sprawie ARCO Chemie Nederland i in., pkt 73.
(
32
)	Wyroki: ww. w przypisie 27 w sprawie ARCO Chemie Nederland i in., pkt 84, oraz ww. w przypisie 25 w sprawach Komisja przeciwko Włochom: C-194/05, pkt 34, C-195/05, pkt 32, oraz C-263/05, pkt 34.
(
33
)	Wyroki: ww. w przypisie 27 w sprawie Van de Walle i in., pkt 46, oraz — a contrario — ww. w przypisie 25 w sprawach Komisja przeciwko Włochom: C-194/05, pkt 37 i nast., C-195/05, pkt 39 i nast., oraz C-263/05, pkt 37 i nast.
(
34
)	Stan na luty 2003 r, http://ec.europa.eu/comm/environment/ippc/brefs/ref_bref_0203.pdf, s. 1.
(
35
)	Dyrektywa Rady 96/61/WE z dnia 24 września 1996 r. (Dz.U. L 257, s. 26).
(
36
)	Wyżej wymieniony w przypisie 34, s. 379. Jako główne odpady zostały wymienione osady, zużyte katalizatory, materiały filtracyjne i popioły ze spalania, a także przykładowo jako dalsze frakcje odpadów produkty reakcji odsiarczania gazów spalinowych, popioły lotne, popioły grube, zużyty węgiel aktywny, pyły z gazów spalinowych, sole nieorganiczne jak siarczan amonu, a także wapno ze wstępnego przetwarzania wodą, ziemia zanieczyszczona olejem, bitumy, śmieci, zużyte kwasy i ługi oraz chemikalia.
(
37
)	Zobacz postanowienie z dnia 15 stycznia 2004 r. w sprawie C-235/02 Saetti i Frediani, Rec. s. I-1005, pkt 45.
(
38
)	Wyroki: ww. w przypisie 27 w sprawie ARCO Chemie Nederland i in., pkt 44 i nast., zobacz jednak w tym względzie przeciwnie pkt 85, ww. w przypisie 25 w sprawie Palin Granit, pkt 27, oraz z dnia 11 listopada 2004 r. w sprawie C-457/02 Niselli, Zb.Orz. s. I-10853, pkt 37.
(
39
)	Zobacz ww. w przypisie 37 postanowienie w sprawie Saetti i Frediani, pkt 45.
(
40
)	Natomiast podatkowe zakwalifikowanie oleju ciężkiego wbrew stanowisku Total nie pozwala na wyciągnięcie wniosku o zamiarze usunięcia.
(
41
)	Zobacz ww. w przypisie 37 postanowienie w sprawie Saetti i Frediani, pkt 45.
(
42
)	Wyżej wymieniony w przypisie 27 wyrok w sprawie ARCO Chemie Nederland i in., pkt 66 i nast.
(
43
)	Wyżej wymieniony w przypisie 27 wyrok w sprawie ARCO Chemie Nederland i in., pkt 84 i nast.
(
44
)	Wyroki: ww. w przypisie 25 w sprawie Palin Granit, pkt 36, oraz ww. w przypisie 25 w sprawach Komisja przeciwko Włochom: C-194/05, pkt 37 i nast., C-195/05, pkt 39 i nast., oraz C-263/05, pkt 37 i nast.
(
45
)	Wyrok z dnia 11 listopada 2003 r. w sprawie C-114/01 AvestaPolarit Chrome, Rec. s. I-8725, pkt 36 i nast.
(
46
)	Zobacz wyroki: z dnia 8 września 2005 r. w sprawach Komisja przeciwko Hiszpanii: C-416/02, Zb.Orz. s. I-7487, pkt 87 i nast., oraz C-121/03, Zb.Orz. s. I-7569, pkt 58 i nast.
(
47
)	Zobacz moją opinię z dnia 29 stycznia 2004 r. w sprawie C-1/03 Van de Walle i in., Rec s. I-7613, pkt 24.
(
48
)	Wyżej wymieniony w przypisie 27 wyrok w sprawie Van de Walle i in., pkt 43.
(
49
)	Patrz wyżej, pkt 39 i nast.
(
50
)	Wyżej wymieniony w przypisie 27 wyrok w sprawie Van de Walle i in., pkt 46.
(
51
)	Wyżej wymieniony w przypisie 27 wyrok w sprawie Van de Walle i in., pkt 47, potwierdzony ww. w przypisie 19 wyrokiem w sprawie Thames Water Utilities, pkt 28.
(
52
)	Wyżej wymieniony w przypisie 27 wyrok w sprawie Van de Walle i in., pkt 52.
(
53
)	Zobacz m.in. Ludger-Anselm Versteyl, Altlast = Abfall — Vom Ende des „beweglichen” Abfallbegriffs, Neue Zeitschrift für Verwaltungsrecht, 2004, s. 1297, L. Bergkamp, A new court-made environmental liability regime for Europe, [2004] 4 Environmental Liability 171, P. Billet, Le déchet, qualification incertaine des sols pollués, Revue juridique de l'environnement, 2005, s. 309, F. Petersen i M. Lorenz, Das „Van de Walle”-Urteil des EuGH — Sanierung von Altlasten nach Abfallrecht?, Neue Zeitschrift für Verwaltungsrecht, 2005, s. 257, Ch. Riese i N. Karsten, Ist unausgekofferter kontaminierter Boden Abfall?, Zeitschrift für Umweltrecht, 2005, s. 75, H. Jochum, Neues zum europäischen Bodenschutz- und Abfallrecht — Sind die bodenschutzrechtlichen Bestimmungen der Umwelthaftungsrichtlinie und die Abfallrichtlinie nach dem „Spatenprinzip” zu trennen?, Neue Zeitschrift für Verwaltungsrecht, 2005, s. 140, N. Schultz, Ein Jahr nach „van de Walle” — viel Lärm um nichts?, Zeitschrift für europäisches Umwelt- und Planungsrecht, 2005, s. 230, L. Knopp, EuGH erweitert Abfallbegriff für Altlasten — erhebliche Kostenrisiken nicht ausgeschlossen, Betriebs-Berater, zeszyt 51/52, 2004, I., D. Lawrence, European Court lays waste to contaminated land, Construction law, January/February 2005, s. 26, S. Müller, Zählen verseuchte Grundstücke neuerdings zum Abfall?, Frankfurter Allgemeine Zeitung z dnia 1 grudnia 2004 r., s. 25.
(
54
)	P. Billet, op.cit., s. 318 i nast., F. Petersem i M. Lorenz, op.cit., s. 258, N. Schultz, op.cit., s. 231, a także poza tym w szerokim zakresie zgodne uwagi A. Oexle, Europäische Zeitschrift für Wirtschaftsrecht 2004, s. 627 (628), J. Hamer, Bodenschutz und Umwelthaftungsrecht made in Luxembourg, European Law Reporter, 2004, s. 477 (482).
(
55
)	Zobacz także J. Hamer_op.cit., s. 482.
(
56
)	Artykuł 2 ust. 1 lit. b) wspólnego stanowiska Rady w przedmiocie wydania dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie odpadów oraz uchylenia określonych dyrektyw, dokument Rady 11406/0720 z dnia 20 listopada 2007 r., który Komisja zaakceptowała, COM(2007) 863 z dnia 9 stycznia 2008 r. Podobne, choć warunkowe, ograniczenie zawiera właśnie art. 2 ust. 1 lit. f) wniosku Komisji, COM(2005) 667 z dnia 21 grudnia 2005 r., Dz.U. 2006 C 70, s. 6. Jednak Parlament Europejski w pierwszym czytaniu w dniu 13 lutego 2007 r., najwyraźniej wbrew sprawozdaniu właściwej komisji, odrzucił to ograniczenie, Dz.U. C 287 E s. 136 (141).
(
57
)	Zobacz moją opinię z dnia 20 listopada 2007 r. w sprawie C-308/06 Intertanko., Zb.Orz. s. I-4057, pkt 37 i nast., wraz z dalszymi odesłaniami, w kwestii Międzynarodowej Konwencji o zapobieganiu zanieczyszczeniu morza przez statki (Marpol 73/78).
(
58
)	Zobacz w kwestii związania zwyczajowym prawem międzynarodowym wyroki: z dnia 24 listopada 1992 r. w sprawie C-286/90 Poulsen i Diva Navigation, Rec. s. I-6019, pkt 9 i nast., oraz z dnia 16 czerwca 1998 r. w sprawie C-162/96 Racke, Rec. s. I-3655, pkt 45.
(
59
)	Zobacz wyroki: z dnia 2 sierpnia 1993 r. w sprawie C-158/91 Levy, Rec. s. I-4287, pkt 21, z dnia 14 lipca 1994 r. w sprawie C-379/92 Peralta, Rec. s. I-3453, pkt 16 i nast., oraz z dnia 14 stycznia 1997 r. w sprawie C-124/95 Centro-Com, Rec. s. I-81, pkt 58.
(
60
)	Zobacz w tym względzie wyrok z dnia 3 maja 2005 r. w sprawach połączonych C-387/02, C-391/02 i C-403/02 Berlusconi i in., Zb.Orz. s. I-3565, pkt 66 i nast.
(
61
)	Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2004/35/WE z dnia 21 kwietnia 2004 r. w sprawie odpowiedzialności za środowisko w odniesieniu do zapobiegania i zaradzania szkodom wyrządzonym środowisku naturalnemu (Dz.U. L 143, str 56).
(
62
)	Wyrok z dnia 30 maja 2006 r. w sprawie C-459/03 Komisja przeciwko Irlandii (MOX-Plant), Zb.Orz. s. I-4635, pkt 82; zobacz szczegółowo ww. w przypisie 57 moją opinię w sprawie Intertanko, pkt 46 i nast.
(
63
)	Według http://www.comitemaritime.org/ratific/imo/imoidx.html. Dekret 75-553 z dnia 26 czerwca 1975 r., Journal officiel 1975, s. 6716, z dnia 3 lipca 1975 r., zapowiada tę publikację, powołuje się na upoważnienie do ratyfikacji z 1971 r. oraz stwierdza, że konwencja weszła w życie w dniu 19 czerwca 1975 r.
(
64
)	Dz.U. 1973, C 112, s. 1.
(
65
)	Dz.U. 1989, C 251, s. 3.
(
66
)	COM(2000) 142, wersja ostateczna, s. 6.
(
67
)	Odpowiedzi M. Wallström w imieniu Komisji na pytania E-0842/00 członka Parlamentu Chrisa Davisa w przedmiocie: „Katastrofa tankowca Erika i odpowiedzialność za środowisko” (Dz.U. 2001, C 53 E, s. 30), oraz na pytanie E-1752/03 członka Parlamentu Eiji-Riitti Korhola w przedmiocie: „Analiza skutków i ubezpieczenie od odpowiedzialności dla ochrony przed skutkami szkód wywołanych olejami” (Dz.U. 2004, C 51 E, s. 137).
(
68
)	Zobacz także ww.w przypisie 57 moją opinię w sprawie Intertanko, pkt 78.
(
69
)	Wyżej wymieniony w przypisie 27 wyrok w sprawie Van de Walle i in., pkt 58.
(
70
)	Wyżej wymieniony w przypisie 27 wyrok w sprawie Van de Walle i in., pkt 55.
(
71
)	Wyżej wymieniony w przypisie 27 wyrok w sprawie Van de Walle i in., pkt 60.
(
72
)	Wyżej wymieniony w przypisie 15 wyrok Tribunal de grande instance de Paris z dnia 16 stycznia 2008 r., s. 228. Skądinąd notatka 92FUND/EXC.34/6/Add.1 dyrektora Międzynarodowego funduszu odszkodowań za szkody spowodowane zanieczyszczeniem olejami z dnia 20 września 2006 r., http://www.iopcfund-docs.org/ds/pdf/92exc34-6eadd1.pdf, s. 8, stwierdza na podstawie dostępnych w tamtym momencie informacji, że Total nie mogła rozpoznać usterek statku.
(
73
)	Wyżej wymieniony w przypisie 27 wyrok w sprawie Van de Walle i in., pkt 59.
(
74
)	Wyżej wymieniony w przypisie 27 wyrok w sprawie Van de Walle i in., pkt 60.
(
75
)	Wyżej wymieniony w przypisie 27 wyrok w sprawie Van de Walle i in., pkt 58.
(
76
)	Wyrok z dnia 29 kwietnia 1999 r. w sprawie C-293/97 Standley i in., Rec. s. I-2603, pkt 52.
(
77
)	Dz.U. L 266, s. 1.
(
78
)	Podobne regulacje zawierają: art. 5 ust. 4 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2000/53/WE z dnia 18 września 2000 r. w sprawie pojazdów wycofanych z eksploatacji (Dz.U. L 269, s. 34) oraz art. 8 dyrektywy 2002/96/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 27 stycznia 2003 r. w sprawie zużytego sprzętu elektrotechnicznego i elektronicznego (WEEE) (Dz.U. L 37, s. 24).
(
79
)	Dz.U. L 365, s. 10.
(
80
)	Postanowienie Trybunału z dnia 16 lutego 2006 r. w sprawie C-26/05 Plato Plastik Robert Frank, Zb.Orz. s. I-24, pkt 34.
(
81
)	Wyroki: z dnia 14 lipca 1998 r. w sprawie C-284/95 Hi-Tech, Rec. s. I-4301, pkt 37, oraz z dnia 15 grudnia 2005 r. w sprawie C-86/03 Grecja przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. I-10979, pkt 88, oba dotyczące prawodawcy wspólnotowego.
(
82
)	Zobacz m.in. wyroki: z dnia 26 lutego 1986 r. w sprawie 152/84 Marshall, Rec. s. 723, pkt 48; z dnia 5 października 2004 r. w sprawach połączonych od C-397/01 do C-403/01 Pfeiffer i in., Zb.Orz. s. I-8835, pkt 108, oraz z dnia 7 czerwca 2007 r. w sprawie C-80/06 Carp, Zb.Orz. s. I-4473, pkt 20.
(
83
)	Wyżej wymieniony w przypisie 15 wyrok Tribunal de grande instance de Paris z dnia 16 stycznia 2008 r., s. 235, wykluczył to w przypadku Total S.A.
(
84
)	Wyżej wymieniony w przypisie 27 wyrok w sprawie Van de Walle i in., pkt 59.
(
85
)	Wyżej wymieniony w przypisie 15 wyrok z dnia 16 stycznia 2008 r., s. 228.
(
86
)	Notatka 92FUND/EXC.33/5 dyrektora Funduszu odszkodowań za szkody spowodowane zanieczyszczeniem olejami z dnia 4 maja 2006 r., http://www.iopcfund-docs.org/ds/pdf/92exc33-5_e.pdf, s. 5 i nast.
(
87
)	Zobacz wyżej pkt 120.
(
88
)	Międzynarodowa Konwencja o zapobieganiu zanieczyszczaniu morza przez statki z 1973 r. w brzmieniu nadanym protokołem do niej z 1978 r., Recueil des traités des Nations unies/UN Treaty Series, tom 1341, nr 22484.
(
89
)	Opublikowany w Dz.U. 2004, L 78, s. 24. Zgodnie z informacjami funduszu, http://www.iopcfund.org/92members.htm#suppfund, protokół ratyfikowały, obok czterech innych państw, Belgia, Dania, Niemcy, Grecja, Hiszpania, Francja, Irlandia, Włochy, Łotwa, Litwa, Niderlandy, Portugalia, Słowenia, Finlandia, Szwecja i Zjednoczone Królestwo, zaś do 30 marca 2008 r. dołączą do nich także Węgry.
(
90
)	Zobacz wyżej pkt 99 i nast.