Υπόθεση C‑143/13
Bogdan Matei
και
Ioana Ofelia Matei
κατά
SC Volksbank România SA
(αίτηση του Tribunalul Specializat Cluj
για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως)
«Οδηγία 93/13/ΕΟΚ — Καταχρηστικές ρήτρες σε συμβάσεις συναπτόμενες μεταξύ επαγγελματία και καταναλωτή — Άρθρο 4, παράγραφος 2 — Εκτίμηση του καταχρηστικού χαρακτήρα συμβατικών ρητρών — Εξαίρεση των ρητρών που αφορούν το κύριο αντικείμενο της συμβάσεως και το ανάλογο ή μη του τιμήματος ή της αμοιβής εφόσον είναι διατυπωμένες κατά τρόπο σαφή και κατανοητό — Ρήτρες που προβλέπουν “προμήθεια κινδύνου” την οποία εισπράττει ο δανειστής και επιτρέπουν σε αυτόν, υπό ορισμένες προϋποθέσεις, να τροποποιεί μονομερώς το επιτόκιο»
Περίληψη – Απόφαση του Δικαστηρίου (ένατο τμήμα)
της 26ης Φεβρουαρίου 2015
1.        Προδικαστικά ερωτήματα – Αρμοδιότητα του Δικαστηρίου – Σύναψη συμβάσεως διακανονισμού μεταξύ των διαδίκων της κύριας δίκης – Υπόθεση η οποία εκκρεμεί ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου και η οποία φέρεται να κατέστη άνευ αντικειμένου – Προδικαστικό ερώτημα που αφορά ζήτημα δημοσίας τάξεως – Απάντηση του Δικαστηρίου η οποία εξακολουθεί να είναι χρήσιμη και καθοριστικής σημασίας για την επίλυση της διαφοράς της κύριας δίκη – Απόρριψη της ενστάσεως περί απαραδέκτου
(Άρθρο 267 ΣΛΕΕ)
2.        Προστασία των καταναλωτών – Καταχρηστικές ρήτρες συμβάσεων που συνάπτονται με καταναλωτές – Οδηγία 93/13 – Πεδίο εφαρμογής – Ρήτρες με τις οποίες ορίζεται το κύριο αντικείμενο της συμβάσεως ή οι οποίες αφορούν το τίμημα ή την αμοιβή και τις υπηρεσίες ή τα αγαθά που θα παρασχεθούν ως αντάλλαγμα – Έννοια – Ρήτρες που προβλέπουν «προμήθεια κινδύνου» την οποία εισπράττει ο δανειστής και επιτρέπουν σε αυτόν, υπό ορισμένες προϋποθέσεις, να τροποποιεί μονομερώς το επιτόκιο – Δεν εμπίπτουν
(Οδηγία 93/13 του Συμβουλίου, άρθρο 4 § 2)
3.        Προστασία των καταναλωτών – Καταχρηστικές ρήτρες συμβάσεων που συνάπτονται με καταναλωτές – Οδηγία 93/13 – Πεδίο εφαρμογής – Ρήτρες με τις οποίες ορίζεται το κύριο αντικείμενο της συμβάσεως ή οι οποίες αφορούν το τίμημα ή την αμοιβή και τις υπηρεσίες ή τα αγαθά που θα παρασχεθούν ως αντάλλαγμα – Δεν εμπίπτουν – Προϋποθέσεις – Υποχρέωση να πληρούν οι ρήτρες τις απαιτήσεις περί κατανοητού χαρακτήρα και περί διαφάνειας – Περιεχόμενο
(Οδηγία 93/13 του Συμβουλίου, άρθρα 3, 4 § 2 και 5, και παράρτημα, σημεία 1, στοιχεία ι΄ και λ΄, και 2, στοιχεία β΄ και δ΄)
1.        Βλ. το κείμενο της αποφάσεως.
(βλ. σκέψεις 38, 40-42)
2.        Το άρθρο 4, παράγραφος 2, της οδηγίας 93/13, σχετικά με τις καταχρηστικές ρήτρες των συμβάσεων που συνάπτονται με καταναλωτές, έχει την έννοια ότι οι όροι «κύριο αντικείμενο της συμβάσεως» και «ανάλογο ή μη μεταξύ [του τιμήματος] και της αμοιβής, αφενός, και των υπηρεσιών ή αγαθών που θα παρασχεθούν ως αντάλλαγμα, αφετέρου», δεν περιλαμβάνουν, καταρχήν, είδη ρητρών που περιέχονται σε συμβάσεις δανείου συναπτόμενες μεταξύ επαγγελματία και καταναλωτών, οι οποίες αφενός μεν επιτρέπουν στον δανειστή, υπό ορισμένες προϋποθέσεις, να τροποποιεί το επιτόκιο μονομερώς, αφετέρου δε προβλέπουν «προμήθεια κινδύνου» την οποία εισπράττει ο δανειστής. Στο αιτούν δικαστήριο απόκειται, πάντως, να διακριβώσει τον χαρακτηρισμό αυτό των εν λόγω συμβατικών ρητρών, λαμβάνοντας υπόψη τη φύση, την όλη οικονομία και τα όσα ορίζουν οι διατάξεις των οικείων συμβάσεων, καθώς και το νομικό και πραγματικό πλαίσιο στο οποίο εντάσσονται οι συμβάσεις αυτές.
Συγκεκριμένα, οι ρήτρες της συμβάσεως οι οποίες εμπίπτουν στην έννοια του «κύριου αντικειμένου της συμβάσεως», κατά το άρθρο 4, παράγραφος 2, της οδηγίας 93/13, είναι αυτές με τις οποίες καθορίζονται οι ουσιώδεις παροχές της οικείας συμβάσεως και οι οποίες, ως τέτοιες, χαρακτηρίζουν τη σύμβαση. Αντιθέτως, οι ρήτρες που έχουν παρεπόμενο χαρακτήρα σε σχέση με εκείνες που καθορίζουν την ίδια την ουσία της συμβατικής σχέσεως δεν είναι δυνατό να εμπίπτουν στην εν λόγω έννοια του «κύριου αντικειμένου της συμβάσεως». Από το άρθρο 4, παράγραφος 2, της οδηγίας 93/13 προκύπτει επίσης ότι η δεύτερη κατηγορία ρητρών, οι οποίες δεν υπόκεινται σε έλεγχο όσον αφορά τον ενδεχομένως καταχρηστικό χαρακτήρα τους, έχει περιορισμένο εύρος, καθόσον αφορά αποκλειστικώς το ανάλογο ή μη του τιμήματος ή της αμοιβής και των υπηρεσιών ή των αγαθών που θα παρασχεθούν ως αντάλλαγμα, εξαίρεση η οποία εξηγείται από το γεγονός ότι δεν υπάρχει κάποιος δείκτης ή νομικό κριτήριο δυνάμενο να πλαισιώσει ή να κατευθύνει τον έλεγχο περί ανάλογου χαρακτήρα.
Κατά συνέπεια, οι ρήτρες που αφορούν την αντιπαροχή την οποία οφείλει ο καταναλωτής στον δανειστή ή επηρεάζουν το πραγματικό τίμημα που πρέπει να καταβάλει ο καταναλωτής στον δανειστή δεν εμπίπτουν, καταρχήν, στη δεύτερη αυτή κατηγορία ρητρών, εκτός του ζητήματος αν το ποσό της αντιπαροχής ή του τιμήματος όπως ορίσθηκε με τη σύμβαση είναι ανάλογο της υπηρεσίας που παρέχει ο δανειστής ως αντάλλαγμα.
(βλ. σκέψεις 54-56, 78 και διατακτ.)
3.        Εάν μια ρήτρα αποτελεί μέρος του κυρίου αντικειμένου της συμβάσεως ή αμφισβητείται όσον αφορά τον ανάλογο χαρακτήρα του τιμήματος ή της αμοιβής, εξακολουθεί εντούτοις να πρέπει να υποβληθεί σε έλεγχο του ενδεχομένως καταχρηστικού χαρακτήρα της σε περίπτωση που διαπιστωθεί ότι δεν έχει διατυπωθεί κατά τρόπο σαφή και κατανοητό, στοιχείο του οποίου η διακρίβωση απόκειται στο αιτούν δικαστήριο.
Συναφώς, η απαίτηση περί διαφάνειας των συμβατικών ρητρών, κατά τα άρθρα 4, παράγραφος 2, και 5 της οδηγίας 93/13, σχετικά με τις καταχρηστικές ρήτρες των συμβάσεων που συνάπτονται με καταναλωτές, δεν μπορεί να περιορισθεί αποκλειστικώς στον κατανοητό χαρακτήρα τους από άποψη τύπου και από γραμματική άποψη.
Από τα άρθρα, ιδίως, 3 και 5 της οδηγίας 93/13, καθώς και από τα σημεία 1, στοιχεία ι΄ και λ΄, και 2, στοιχεία β΄ και δ΄, του παραρτήματος της οδηγίας αυτής προκύπτει ότι, για την τήρηση της απαιτήσεως περί διαφάνειας, έχει κεφαλαιώδη σημασία το αν στη σύμβαση δανείου εκτίθενται κατά τρόπο διαφανή οι λόγοι και οι ιδιαιτερότητες του μηχανισμού τροποποιήσεως του επιτοκίου και η σχέση μεταξύ της ρήτρας αυτής και άλλων ρητρών σχετικών με την αμοιβή του δανειστή, έτσι ώστε ο ενημερωμένος καταναλωτής να μπορεί να προβλέψει, βάσει σαφών και κατανοητών κριτηρίων, τις ως προς αυτόν οικονομικές συνέπειες.
Το ζήτημα αυτό πρέπει να εξετάζεται από το εθνικό δικαστήριο, λαμβανομένων υπόψη όλων των κρίσιμων πραγματικών στοιχείων, μεταξύ των οποίων καταλέγονται η διαφήμιση και η πληροφόρηση που παρέχει ο δανειστής στο πλαίσιο της διαπραγματεύσεως συμβάσεως δανείου, καθώς και του βαθμού προσοχής που μπορεί να αναμένεται να επιδείξει ο μέσος καταναλωτής, ο οποίος έχει τη συνήθη πληροφόρηση και είναι ευλόγως προσεκτικός και ενημερωμένος.
(βλ. σκέψεις 72-75)