62023CJ0109_RES
Sprawa C‑109/23 [Jemerak] (
i
)
GMiON
przeciwko
PR
(wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Landgericht Berlin)
Wyrok Trybunału (druga izba) z dnia 5 września 2024 r.
Odesłanie prejudycjalne – Wspólna polityka zagraniczna i bezpieczeństwa – Środki ograniczające w związku z działaniami Rosji destabilizującymi sytuację na Ukrainie – Rozporządzenie (UE) nr 833/2014 – Artykuł 5n ust. 2 i 6 – Zakaz świadczenia, bezpośrednio lub pośrednio, usług doradztwa prawnego na rzecz rządu Rosji bądź osób prawnych, podmiotów lub organów z siedzibą w Rosji – Wyjątek dotyczący świadczenia usług, które są absolutnie niezbędne do zapewnienia dostępu do postępowań sądowych, administracyjnych lub arbitrażowych w państwie członkowskim – Nadanie umowie sprzedaży nieruchomości charakteru urzędowego i wykonanie tej umowy przez notariusza – Pomoc tłumacza ustnego przy takim nadawaniu czynności prawnej lub dokumentowi charakteru urzędowego
Wspólna polityka zagraniczna i bezpieczeństwa – Środki ograniczające przyjęte w związku z sytuacją w Ukrainie – Zakaz świadczenia usług doradztwa prawnego na rzecz rządu Rosji bądź osób prawnych, podmiotów lub organów z siedzibą w Rosji – Pojęcie – Nadanie umowie sprzedaży nieruchomości charakteru urzędowego i wykonanie tej umowy przez notariusza – Wyłączenie – Pomoc tłumacza ustnego przy owym nadawaniu czynności prawnej lub dokumentowi charakteru urzędowego – Wyłączenie
[decyzja Rady (WPZiB) 2022/1909, motywy 5, 8; rozporządzenia Rady: nr 833/2014, motyw 2, art. 5n ust. 2; nr 269/2014; nr 2022/1904, motyw 19]
(zob. pkt 38–44, 49–55, 59, 62, 63 i sentencja)
Streszczenie
Trybunał, do którego Landgericht Berlin (sąd krajowy w Berlinie, Niemcy) zwrócił się w trybie prejudycjalnym, orzekł w przedmiocie zakresu stosowania zakazu świadczenia usług doradztwa prawnego osobom prawnym z siedzibą w Rosji, przewidzianego w art. 5n ust. 2 rozporządzenia nr 833/2014 (
1
), zmienionego rozporządzeniem 2022/1904 (
2
), dotyczącego środków ograniczających przyjętych przez Radę Unii Europejskiej w związku z działaniami Rosji destabilizującymi sytuację na Ukrainie.
GM i ON, obywatele niemieccy, zamierzali nabyć nieruchomość mieszkalną położoną w Berlinie (Niemcy) i należącą do spółki Visit-Moscow Ltd, będącą osobą prawną z siedzibą w Rosji. W celu przeprowadzenia transakcji GM, ON i VisitMoscow zwrócili się do PR, notariusza prowadzącego działalność w Niemczech, o sporządzenie umowy sprzedaży w formie aktu notarialnego, a następnie doprowadzenie do jej wykonania. W 2022 r. PR odmówił jednak nadania umowie sprzedaży charakteru urzędowego z uwagi na ryzyko naruszenia przez tę czynność zakazu ustanowionego w art. 5n ust. 2 rozporządzenia nr 833/2014. Nie uwzględniwszy przedstawionego przez GM, ON i VisitMoscow wniosku o ponowne rozważenie owej odmowy, PR przekazał zażalenie na odmowę, wniesione przez wyżej wymienionych, do sądu krajowego w Berlinie, który skierował do Trybunału kilka pytań prejudycjalnych w tym przedmiocie.
Ocena Trybunału
W pierwszej kolejności Trybunał wskazał, że wyrażenie „doradztwo prawne” oznacza ogólnie, zgodnie z jego zwyczajowym znaczeniem w języku potocznym, wydanie opinii dotyczącej danej kwestii prawnej. Wyrażenie to, użyte w art. 5n ust. 2 rozporządzenia nr 833/2014 w połączeniu z wyrazem „usługi”, odnosi się zatem do prowadzenia działalności o charakterze gospodarczym, opartej na relacji pomiędzy świadczącym usługi a jego klientem, która to działalność ma na celu wydawanie opinii prawnych i polega na wydawaniu przez świadczącego usługi opinii w kwestiach prawnych osobom, które się o nie zwrócą.
Takie rozumienie wyrażenia „usług doradztwa prawnego” potwierdza motyw 19 rozporządzenia 2022/1904. Po pierwsze, odnosi się on do relacji pomiędzy świadczącym usługi a jego klientem i opisuje rolę owego świadczącego usługi w zakresie, w jakim pomaga i doradza on swojemu klientowi – w interesie tego ostatniego – w kwestii aspektów prawnych transakcji tego klienta ze stronami trzecimi. Po drugie, wspomina on o czynnościach dodatkowych, polegających na „przygotowaniu, sporządzaniu i weryfikacji dokumentów prawnych”.
Zatem czynności, o których mowa w ramach pojęcia „usług doradztwa prawnego” w rozumieniu art. 5n ust. 2 rozporządzenia 833/2014, wyraźnie odróżniają się od czynności, które mogą wykonywać organy publiczne. Owe organy publiczne nie mają bowiem za zadanie świadczenia usług polegających na wydawaniu jednostkom opinii w przedmiocie kwestii prawnych w celu wspierania lub obrony ich partykularnych interesów.
W niniejszej sprawie Trybunał stwierdził, że w ramach nadawania charakteru urzędowego umowie sprzedaży nieruchomości notariusz wydaje się działać nie w celu wspierania partykularnych interesów jednej lub drugiej zainteresowanej strony bądź też obu tych stron, lecz w sposób bezstronny, z jednakowym dystansem do rzeczonych stron i ich odpowiednich interesów, wyłącznie w interesie prawa i pewności prawa. Tym samym, w świetle szczególnych zasad procedury nadawania przez notariusza charakteru urzędowego czynnościom prawnym i skutków prawnych wywoływanych przez czynności, którym nadano charakter urzędowy w niemieckim porządku prawnym, owo uregulowane w prawie niemieckim nadanie przez notariusza charakteru urzędowego umowie sprzedaży nieruchomości – należącej do osoby prawnej z siedzibą w Rosji – nie wchodzi w zakres pojęcia „usług doradztwa prawnego”, o których mowa w art. 5n ust. 2 rozporządzenia 833/2014, a tym samym – w zakres stosowania przewidzianego w lit. b) tego przepisu zakazu świadczenia takich usług takiej osobie prawnej.
Trybunał zauważył w tym względzie, że gdyby art. 5n ust. 2 rzeczonego rozporządzenia należało interpretować przeciwnie, prowadziłoby to do niespójności, po pierwsze, w stosowaniu tego rozporządzenia, a po drugie, pomiędzy rzeczonym rozporządzeniem a rozporządzeniem nr 269/2014 (
3
).
Transakcje dotyczące nieruchomości położonych na terytorium Unii i należących do osób prawnych z siedzibą w Rosji są bowiem nadal dozwolone zgodnie z rozporządzeniem nr 833/2014. Jednak w praktyce transakcje te mogłyby zostać wstrzymane w niektórych państwach członkowskich, w których nadanie przez notariusza umowie sprzedaży nieruchomości charakteru urzędowego stanowi decydujący warunek zbycia takiej nieruchomości – i to niezależnie od kwestii, czy owe osoby prawne są objęte zakazem rozporządzania swoim mieniem zgodnie z rozporządzeniem nr 269/2014.
Otóż takie zróżnicowanie między państwami członkowskimi skutków zakazu ustanowionego w art. 5n ust. 2 rozporządzenia nr 833/2014, w zależności od krajowego systemu notarialnego, nie mogło być zamierzone przez prawodawcę Unii.
Ponadto, przyjęta wykładnia nie jest sprzeczna z celem rozporządzenia nr 833/2014 ani z celem rozporządzenia nr 269/2014.
Przede wszystkim ani z decyzji 2022/1909 (
4
), ani z rozporządzenia nr 833/2014 lub rozporządzenia 2022/1904 nie wynika, że poprzez wprowadzenie zakazu świadczenia usług doradztwa prawnego Rada dążyła do tego, aby osoby prawne z siedzibą w Rosji mogły zostać pozbawione w niektórych państwach członkowskich możliwości rozporządzania swoimi nieruchomościami.
Dalej, celem leżącym u podstaw zakazu ustanowionego w art. 5n ust. 2 rozporządzenia nr 833/2014 było utrudnienie rosyjskim osobom prawnym działającym na terytorium Unii dalszego prowadzenia przez nie działalności handlowej na tym terytorium i wpłynięcie w ten sposób na rosyjską gospodarkę. Otóż nadanie przez notariusza charakteru urzędowego umowie sprzedaży nieruchomości należącej do osoby prawnej z siedzibą w Rosji nie jest sprzeczne z takim celem.
Wreszcie, nie wydaje się oczywiste, w jaki sposób nadanie przez notariusza charakteru urzędowego umowie sprzedaży nieruchomości należącej do osoby prawnej z siedzibą w Rosji mogłoby z założenia i ogólnie przyczynić się do obchodzenia przyjętych środków ograniczających.
W drugiej kolejności Trybunał podkreślił, że do sądu odsyłającego będzie należało ustalenie, w odniesieniu z osobna do każdej z czynności, którą notariusz podejmuje w celu wykonania takiej umowy sprzedaży, czy wiążą się one ze świadczeniem stronom przez notariusza doradztwa prawnego w rozumieniu wcześniej przyjętej wykładni pojęcia „usług doradztwa prawnego”.
W ostatniej kolejności, co się tyczy kwestii, czy świadczenie przez tłumacza ustnego usług z zakresu tłumaczeń podczas nadawania dokumentowi charakteru urzędowego przez notariusza jest świadczeniem usług doradztwa prawnego w rozumieniu art. 5n ust. 2 rozporządzenia 833/2014, to biorąc pod uwagę, że zawód tłumacza ustnego nie ma charakteru prawniczego, Trybunał wskazał, że świadczenia te nie mogą stanowić elementu „doradztwa prawnego”, nawet jeśli świadczenie danych usług polega na udzieleniu pomocy zawodowemu prawnikowi działającemu w danej dziedzinie prawa. Zresztą nie wydaje się oczywiste, by nadanie przez niemieckiego notariusza charakteru urzędowego umowie sprzedaży nieruchomości położonej w Niemczech i należącej do osoby prawnej z siedzibą w Rosji wchodziło w zakres stosowania ustanowionego w art. 5n ust. 2 rozporządzenia nr 833/2014 zakazu świadczenia usług doradztwa prawnego. Wynika z tego, że poprzez świadczenie usług z zakresu tłumaczeń w ramach procedury nadania takiemu aktowi charakteru urzędowego – w celu udzielenia pomocy przedstawicielowi owej osoby prawnej, który nie zna w wystarczającym stopniu języka procedury nadawania dokumentowi charakteru urzędowego – tłumacz ustny nie świadczy „usług doradztwa prawnego”, w rozumieniu tego przepisu, takiej osobie prawnej.
(
i
)	Niniejszej sprawie została nadana fikcyjna nazwa. Nie odpowiada ona rzeczywistej nazwie ani rzeczywistemu nazwisku żadnej ze stron postępowania.
(
1
)	Rozporządzenie Rady (UE) nr 833/2014 z dnia 31 lipca 2014 r. dotyczące środków ograniczających w związku z działaniami Rosji destabilizującymi sytuację na Ukrainie (Dz.U. 2014, L 229, s. 1).
(
2
)	Rozporządzenie Rady (UE) 2022/1904 z dnia 6 października 2022 r. w sprawie zmiany rozporządzenia (UE) nr 833/2014 dotyczącego środków ograniczających w związku z działaniami Rosji destabilizującymi sytuację na Ukrainie (Dz.U. 2022, L 259 I, s. 3).
(
3
)	Rozporządzenie Rady (UE) nr 269/2014 z dnia 17 marca 2014 r. w sprawie środków ograniczających w odniesieniu do działań podważających integralność terytorialną, suwerenność i niezależność Ukrainy lub im zagrażających (Dz.U. 2014, L 78, s. 6).
(
4
)	Decyzja Rady (WPZiB) 2022/1909 z dnia 6 października 2022 r. w sprawie zmiany decyzji 2014/512/WPZiB dotyczącej środków ograniczających w związku z działaniami Rosji destabilizującymi sytuację na Ukrainie (Dz.U. 2022, L 259 I, s. 122).