POSTANOWIENIE TRYBUNAŁU (siódma izba)
z dnia 15 maja 2024 r. (*)
Odesłanie prejudycjalne – Artykuł 53 § 2 regulaminu postępowania przed Trybunałem – Artykuł 267 TFUE – Pojęcie „sądu” – Izba Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych Sądu Najwyższego (Polska) – Odesłanie prejudycjalne skierowane przez skład orzekający nieposiadający statusu niezawisłego i bezstronnego sądu ustanowionego uprzednio na mocy ustawy – Oczywista niedopuszczalność
W sprawie C‑390/23
mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Sąd Najwyższy (Izba Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych) (Polska) postanowieniem z dnia 13 czerwca 2023 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 27 czerwca 2023 r., w postępowaniu:
Rzecznik Finansowy
przy udziale:
Bank AG S.A.,
M.S.,
A.K.,
TRYBUNAŁ (siódma izba),
w składzie:
F. Biltgen, prezes izby, A. Prechal (sprawozdawczyni), prezes drugiej izby, pełniąca obowiązki sędziego siódmej izby, i M. L. Arastey Sahún, sędzia,
rzecznik generalny:
N. Emiliou,
sekretarz:
A. Calot Escobar,
uwzględniając pisemny etap postępowania,
rozważywszy uwagi, które przedstawili:
–        w imieniu Rzecznika Finansowego – A. Wołyniak, radca prawny,
–        w imieniu M.S. i A.K. – N. Sałata, adwokat,
–        w imieniu rządu polskiego – B. Majczyna i S. Żyrek, w charakterze pełnomocników,
–        w imieniu Komisji Europejskiej – P. J. O. Van Nuffel i K. Herrmann, w charakterze pełnomocników,
postanowiwszy, po zapoznaniu się ze stanowiskiem rzecznika generalnego, orzec w formie postanowienia z uzasadnieniem, zgodnie z art. 53 § 2 regulaminu postępowania przed Trybunałem,
wydaje następujące
Postanowienie
1        Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE w związku z art. 47 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej (zwanej dalej „Kartą”).
2        Wniosek ten został złożony w ramach postępowania w przedmiocie skargi nadzwyczajnej wniesionej przez Rzecznika Finansowego (Polska) od prawomocnego orzeczenia, którym Sąd Okręgowy w Legnicy (Polska) zobowiązał M.S. i A.K. do zapłaty na rzecz Banku AG S.A. kwoty pieniężnej z tytułu weksla.
Ramy prawne
Ustawa o Sądzie Najwyższym
3        Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym (Dz.U. z 2018 r., poz. 5, tekst jednolity Dz.U. z 2021 r., poz. 1904) (zwanej dalej „ustawą o Sądzie Najwyższym”):
„Sąd Najwyższy jest organem władzy sądowniczej, powołanym do:
1)      sprawowania wymiaru sprawiedliwości przez:
[…]
b)      kontrolę nadzwyczajną prawomocnych orzeczeń sądowych w celu zapewnienia ich zgodności z zasadą demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej przez rozpoznawanie skarg nadzwyczajnych;
[…]”.
4        Artykuł 61 §§ 2 i 3 ustawy o Sądzie Najwyższym stanowi:
„§ 2.      Ławników wybiera Senat w głosowaniu jawnym.
§ 3.      Kadencja ławników Sądu Najwyższego trwa 4 lata kalendarzowe następujące po roku, w którym dokonano wyborów […]”.
5        Artykuł 71 tej ustawy stanowi:
„W sprawach nieuregulowanych w niniejszym rozdziale do ławników Sądu Najwyższego stosuje się odpowiednio przepisy działu IV rozdziału 7 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych [Dz.U. nr 98, poz. 1070; zwanej dalej „p.u.s.p.”] dotyczące ławników”.
6        Artykuł 94
§ 1 ustawy o Sądzie Najwyższym stanowi:
„Skargę nadzwyczajną rozpoznaje Sąd Najwyższy w składzie 2 sędziów Sądu Najwyższego orzekających w Izbie Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych oraz 1 ławnika Sądu Najwyższego”.
Regulamin Senatu
7        Zgodnie z art. 92 ust. 2a uchwały Senatu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 23
listopada 1990 r. – Regulamin Senatu (M.P.
z 1991 r., nr 2, poz. 11; tekst jednolity M.P.
z 2018 r., poz. 846) (zwanej dalej „regulaminem Senatu”):
„Senat wybiera i odwołuje ławników Sądu Najwyższego”.
8        Artykuł 96c ust. 1 regulaminu Senatu przewiduje:
„Senat wybiera ławników Sądu Najwyższego w głosowaniu imiennym”.
9        Artykuł 96f ust. 1 regulaminu Senatu stanowi:
„Odwołanie ławnika Sądu Najwyższego następuje wyłącznie w przypadkach określonych w ustawie – Prawo o ustroju sądów powszechnych. Marszałek Senatu przedstawia Senatowi projekt uchwały w tej sprawie, który podlega zaopiniowaniu przez Komisję Praw Człowieka, Praworządności i Petycji”.
Prawo o ustroju sądów powszechnych
10      Zgodnie z art. 166 § 2 p.u.s.p. (Dz.U. z 2023 r., poz. 217):
„Rada gminy, która wybrała ławnika, może go odwołać na wniosek prezesa właściwego sądu, w razie:
[…]
3)      zachowania godzącego w powagę sądu;
[…]”.
Postępowanie główne i pytanie prejudycjalne
11      W dniu 2 sierpnia 2005 r. M.S. i A.K. wystawili weksel in blanco będący zabezpieczeniem spłaty długu zaciągniętego z tytułu pożyczki hipotecznej zawartej tego samego dnia.
12      Na skutek pozwu wniesionego w dniu 11 lutego 2019 r. przez Bank AG Sąd Okręgowy w Legnicy wydał w dniu 30 kwietnia tego samego roku nakaz zapłaty zasądzający solidarnie od M.S. i A.K. na rzecz Banku AG kwotę pieniężną w wysokości 24 844,96 CHF (franków szwajcarskich ), wraz z odsetkami za opóźnienie. Nakaz ten uprawomocnił się w dniu 1 czerwca 2019 r.
13      Skargę nadzwyczajną od tego nakazu wniósł Rzecznik Finansowy, podnosząc w szczególności, że wydając go, Sąd Okręgowy w Legnicy naruszył zasadę związania prawem międzynarodowym, ponieważ przy wykładni odnośnych przepisów prawa krajowego nie uwzględnił dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz.U. 1993, L 95, s. 29) i nie zbadał z urzędu nieuczciwego charakteru warunków zawartych w odnośnej umowie pożyczki.
14      Sąd Najwyższy (Izba Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych), orzekający in limine litis na posiedzeniu niejawnym w składzie jednego sędziego, wskazuje, że ma wątpliwości co do zgodności z prawem Unii składu organu, który ma rozpoznać tę skargę nadzwyczajną. Zauważając, że zgodnie z właściwymi przepisami ustawy o Sądzie Najwyższym takie rozpoznanie będzie należało do składu trzyosobowego składającego się z dwóch sędziów tej izby i jednego ławnika Sądu Najwyższego, organ odsyłający zastanawia się
nad kwestią, czy w świetle przepisów regulujących powoływanie i odwoływanie ławników Sądu Najwyższego przez władzę ustawodawczą, tacy ławnicy spełniają wymóg niezawisłości wynikający z art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE w związku z art. 47 Karty.
15      Wyjaśnienie tej kwestii jest jego zdaniem konieczne w celu ustalenia, czy w danym wypadku należy odstąpić od stosowania przepisów krajowych ustanawiających w ten sposób skład orzekający Sądu Najwyższego, który ma orzec w przedmiocie owej skargi nadzwyczajnej, tak aby zapewnić udział w tym składzie – zgodnie z mającymi zastosowanie regułami ogólnymi – wyłącznie sędziów zawodowych.
16      W tych okolicznościach Sąd Najwyższy (Izba Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującym pytaniem prejudycjalnym:
„Czy art. 19 ust. 1 akapit drugi [TUE] w związku z art. 47 akapit drugi [Karty], sprzeciwia się przepisom prawa krajowego, przewidującym, że sąd ostatniej instancji (Sąd Najwyższy) rozpoznający nadzwyczajny środek zaskarżenia (skargę nadzwyczajną) od prawomocnego orzeczenia sądu powszechnego orzeka w składzie obejmującym udział osoby (ławnika Sądu Najwyższego), która:
1)      nie jest sędzią Sądu Najwyższego;
2)      została powołana do pełnienia swej funkcji:
a)      bezpośrednio przez władzę ustawodawczą – zwykłą większością głosów,
b)      na podstawie ogólnych i nieweryfikowalnych kryteriów wyboru,
c)      w procedurze pozbawionej możliwości sądowej kontroli powołania,
d)      na okres 4-letniej kadencji;
3)      i może zostać przez władzę ustawodawczą odwołana, co również nie podlega kontroli sądowej?”.
W przedmiocie dopuszczalności wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym
17      Zgodnie z art. 53 § 2 regulaminu postępowania, jeżeli Trybunał jest oczywiście niewłaściwy do rozpoznania sprawy lub jeżeli wniosek jest oczywiście niedopuszczalny, może on, po zapoznaniu się ze stanowiskiem rzecznika generalnego, w każdej chwili wydać postanowienie z uzasadnieniem, bez dalszych czynności procesowych.
18      Przepis ten należy zastosować w niniejszej sprawie.
19      W niniejszym przypadku, w świetle wniosków płynących z wyroku z dnia 21 grudnia 2023 r., Krajowa Rada Sądownictwa (Dalsze zajmowanie stanowiska sędziego) (C‑718/21, zwanego dalej „wyrokiem Krajowa Rada Sądownictwa”, EU:C:2023:1015), niedopuszczalność wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym nie pozostawia bowiem żadnych wątpliwości (zob. analogicznie postanowienie z dnia 2 marca 2023 r., Sąd Najwyższy, od C‑491/20 REC do C‑496/20 REC, C‑506/20 REC, C‑509/20 REC i C‑511/20 REC, EU:C:2023:160, pkt 67 i przytoczone tam orzecznictwo).
20      Należy przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału przy ustalaniu, czy organ występujący z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym ma charakter „sądu” w rozumieniu art. 267 TFUE, co stanowi wyłącznie kwestię prawa Unii, a w rezultacie przy dokonywaniu oceny, czy wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym jest dopuszczalny, Trybunał bierze pod uwagę całokształt okoliczności, takich jak między innymi ustanowienie organu na podstawie ustawy, jego stały charakter, obligatoryjny charakter jego jurysdykcji, kontradyktoryjność postępowania, stosowanie przez organ przepisów prawa oraz jego niezawisłość (wyrok Krajowa Rada Sądownictwa, pkt 40 i przytoczone tam orzecznictwo).
21      W tym względzie prawdą jest, że Trybunał wskazał, iż Sąd Najwyższy jako taki spełnia przypomniane w ten sposób wymogi, uściślając równocześnie w tym względzie, że w zakresie, w jakim wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym został złożony przez sąd krajowy, należy domniemywać, iż spełnia on te wymogi niezależnie od tego, w jakim konkretnie składzie sędziowskim orzeka (wyrok Krajowa Rada Sądownictwa, pkt 41 i przytoczone tam orzecznictwo).
22      Trybunał orzekł jednak zarazem, w odniesieniu do jednoosobowego składu orzekającego, że takie domniemanie może zostać obalone, jeżeli prawomocne orzeczenie sądowe wydane przez sąd krajowy lub międzynarodowy prowadziłoby do uznania, że sędzia orzekający jako sąd odsyłający nie jest sądem niezawisłym, bezstronnym i ustanowionym uprzednio na mocy ustawy w rozumieniu art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE w świetle art. 47 akapit drugi Karty (wyrok Krajowa Rada Sądownictwa, pkt 44 i przytoczone tam orzecznictwo).
23      W swoich uwagach na piśmie Komisja Europejska powtarza w tym względzie wątpliwości, jakie w analogicznym brzmieniu wyraziła w sprawie zakończonej wyrokiem Krajowa Rada Sądownictwa, dotyczące tego, czy skład orzekający Izby Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych Sądu Najwyższego (zwanej dalej „Izbą Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych”), w składzie jednego sędziego tej izby, który zwrócił się do Trybunału z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym w niniejszej sprawie, posiada taki status.
24      W wyroku Krajowa Rada Sądownictwa Trybunał orzekł, jak wynika z pkt 58 owego wyroku, że w świetle jego własnego orzecznictwa dotyczącego wykładni art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE, interpretowanego w świetle art. 47 akapit drugi Karty, różne ustalenia i oceny dokonane z jednej strony przez Europejski Trybunał Praw Człowieka w wyroku z dnia 8 listopada 2021 r. w sprawie Dolińska-Ficek i Ozimek przeciwko Polsce (CE:ECHR:2021:1108JUD004986819), a z drugiej strony przez Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 21 września 2021 r., prowadzą do uznania, że skład orzekający Izby Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych, który złożył wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym w sprawie zakończonej wyrokiem Krajowa Rada Sądownictwa, nie miał statusu niezawisłego i bezstronnego sądu ustanowionego uprzednio na mocy ustawy w rozumieniu tych przepisów prawa Unii.
25      W pkt 77 wyroku Krajowa Rada Sądownictwa Trybunał orzekł w tym względzie bardziej szczegółowo, że rozpatrywane łącznie wszystkie elementy zarówno systemowe, jak i dotyczące konkretnych okoliczności faktycznych, o których mowa w pkt 47–57 tego wyroku z jednej strony i w pkt 62–76 tego wyroku z drugiej strony, które charakteryzowały powołanie do Izby Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych trzech sędziów tworzących organ odsyłający w sprawie w postępowaniu głównym, skutkują tym, że ten organ nie ma takiego statusu. Trybunał podkreślił, że całokształt owych elementów może bowiem budzić w przekonaniu jednostek uzasadnione wątpliwości co do niepodatności owych sędziów i składu orzekającego, w którym zasiadają, na czynniki zewnętrzne, w szczególności bezpośrednie lub pośrednie wpływy krajowej władzy ustawodawczej i wykonawczej, oraz co do ich neutralności względem ścierających się przed nimi interesów. Wyjaśnił też, że tego rodzaju elementy mogą prowadzić do braku widocznych oznak niezawisłości lub bezstronności wspomnianych sędziów i tego organu, co mogłoby podważyć zaufanie, jakie sądownictwo powinno budzić w tych jednostkach w społeczeństwie demokratycznym i w państwie prawnym.
26      W pkt 78 wyroku Krajowa Rada Sądownictwa Trybunał stwierdził zatem, że w tych okolicznościach przypomniane w pkt 21 niniejszego postanowienia domniemanie należy uznać za obalone i że w konsekwencji należy stwierdzić, iż skład orzekający Izby Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych, który zwrócił się do niego z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym w sprawie zakończonej owym wyrokiem, nie stanowi „sądu” w rozumieniu art. 267 TFUE, w związku z czym wniosek ów należy uznać za niedopuszczalny.
27      W niniejszym przypadku należy zaś zauważyć, że rozpatrywany tu wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym również został złożony przez skład orzekający Izby Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych oraz że jedynym sędzią powołanym do tego składu orzekającego jest jeden z trzech sędziów zasiadających w składzie orzekającym tej izby, który zwrócił się do Trybunału z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym w sprawie zakończonej wyrokiem Krajowa Rada Sądownictwa.
28      W tych okolicznościach w świetle rozważań przypomnianych w pkt 24 i 25 niniejszego postanowienia należy stwierdzić, że domniemanie przypomniane w pkt 21 tego postanowienia trzeba w niniejszym przypadku uznać za obalone. W konsekwencji należy stwierdzić, że jednoosobowy skład orzekający Izby Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych Sądu Najwyższego, który wystąpił do Trybunału z rozpatrywanym tu wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, nie stanowi „sądu” w rozumieniu art. 267 TFUE, w związku z czym wniosek ten należy uznać za oczywiście niedopuszczalny.
W przedmiocie kosztów
29      Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi.
Z powyższych względów Trybunał (siódma izba) postanawia, co następuje:
Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Sąd Najwyższy (Izba Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych) (Polska) postanowieniem z dnia 13 czerwca 2023 r. jest oczywiście niedopuszczalny.
Sporządzono w Luksemburgu w dniu 15 maja 2024 r.
Sekretarz
Prezes izby
A. Calot Escobar
F. Biltgen
*      Langue de procédure : le polonais.