62017CJ0109
SENTENZA TAL-QORTI TAL-ĠUSTIZZJA (Il-Ħames Awla)
19 ta’ Settembru 2018 (
*1
)
“Rinviju għal deċiżjoni preliminari – Direttiva 2005/29/KE – Prattiki kummerċjali żleali tal-impriżi fil-konfront tal-konsumaturi – Kuntratt ta’ self b’garanzija ipotekarja – Proċedura ta’ eżekuzzjoni ipotekarja – Evalwazzjoni mill-ġdid ta’ proprjetà immobbli qabel il-bejgħ bis-subbasta tagħha – Validità tal-istrument eżekuttiv – Artikolu 11 – Mezzi adegwati u effettivi kontra l-prattiki kummerċjali żleali – Qorti nazzjonali pprojbita milli tevalwa l-eżistenza ta’ prattiki kummerċjali żleali – Impossibbiltà li l-proċedura ta’ eżekuzzjoni ipotekarja tiġi sospiża – Artikoli 2 u 10 – Kodiċi ta’ kondotta tajba – Assenza ta’ natura legalment vinkolanti ta’ dan il-kodiċi”
Fil-Kawża C-109/17,
li għandha bħala suġġett talba għal deċiżjoni preliminari skont l-Artikolu 267 TFUE, imressqa mill-Juzgado de Primera Instancia no 5 de Cartagena (il-Qorti tal-Ewwel Istanza Nru 5 ta’ Cartagena, Spanja), permezz ta’ deċiżjoni tal-20 ta’ Frar 2017, li waslet fil-Qorti tal-Ġustizzja fit-3 ta’ Marzu 2017, fil-proċedura
Bankia SA
vs
Juan Carlos Marí Merino,
Juan Pérez J.P. Gavilán,
María de la Concepción Marí Merino,
IL-QORTI TAL-ĠUSTIZZJA (Il-Ħames Awla),
komposta minn J. L. da Cruz Vilaça, President tal-Awla, A. Tizzano (Relatur), Viċi President tal-Qorti tal-Ġustizzja, E. Levits, A. Borg Barthet u M. Berger, Imħallfin,
Avukat Ġenerali: N. Wahl,
Reġistratur: L. Carrasco Marco, Amministratur,
wara li rat il-proċedura bil-miktub u wara s-seduta tas-7 ta’ Frar 2018,
wara li kkunsidrat l-osservazzjonijiet ippreżentati:
–
għal Bankia SA, minn J.M. Rodríguez Cárcamo u A.M. Rodríguez Conde, abogados,
–
għall-Gvern Spanjol, minn M. J. García-Valdecasas Dorrego, bħala aġent,
–
għall-Irlanda, minn A. Joyce, M. Browne u J. Quaney, bħala aġenti, assistiti minn M. Gray, BL,
–
għall-Kummissjoni Ewropea, minn J. Rius, N. Ruiz García u A. Cleenewerck de Crayencour, bħala aġenti,
wara li semgħet il-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali, ippreżentati fis-seduta tal-21 ta’ Marzu 2018,
tagħti l-preżenti
Sentenza
1
It-talba għal deċiżjoni preliminari tirrigwarda l-interpretazzjoni tal-Artikolu 11 tad-Direttiva 2005/29/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tal-11 ta’ Mejju 2005 dwar prattiċi kummerċjali żleali fin-negozju mal-konsumatur fis-suq intern li temenda d-Direttiva tal-Kunsill 84/450/KEE, id-Direttivi 97/7/KE, 98/27/KE u 2002/65/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill, u r-Regolament (KE) Nru 2006/2004 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill (Direttiva dwar Prattiċi Kummerċjali Żleali) (ĠU L 149, 11.6.2005, p. 22).
2
Din it-talba tressqet fil-kuntest ta’ tilwima bejn Bankia SA u Juan Carlos Marí Merino, Juan Pérez J.P. Gavilán u María de la Concepción Marí Merino dwar proċedura ta’ eżekuzzjoni ipotekarja.
Il-kuntest ġuridiku
Id-dritt tal-Unjoni
Id-Direttiva 93/13/KEE
3
L-Artikolu 4(1) tad-Direttiva tal-Kunsill 93/13/KEE tal-5 ta’ April 1993 dwar klawżoli inġusti f’kuntratti mal-konsumatur (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 15, Vol. 2, p. 288), jipprevedi:
“Mingħajr preġudizzju għall-Artikolu 7, il-karattru inġust ta’ klawżola kuntrattwali għandu jiġi stmat, billi titqies in-natura tal-merkanzija jew servizzi li għalihom ikun kien konkluż il-kuntratt u ssir referenza, filwaqt li jiġi konkluż il-kuntratt, għaċ-ċirkostanzi kollha preżenti waqt il-konklużjoni tal-kuntratt u għall-klawżoli l-oħra kollha tal-kuntratt jew ta’ kuntratt ieħor li jiddependi fuqu.”
4
L-Artikolu 6(1) ta’ din id-direttiva jipprevedi:
“L-Istati Membri għandhom jistabbilixxu li klawżoli inġusti użati f’kuntratt konkluż ma konsumatur minn bejjiegħ jew fornitur għandhom, kif previst fil-liġi nazzjonali tagħhom, ma jkunux jorbtu lill-konsumatur u li l-kuntratt għandu jkompli jorbot lill-partijiet fuq dawn il-klawżoli jekk dan ikun kapaċi jkompli jeżisti mingħajr il-klawżoli inġusti.”
5
L-Artikolu 7(1) tal-imsemmija direttiva huwa fformulat kif ġej:
“L-Istati Membri għandhom jiżguraw li, fl-interessi tal-konsumaturi u l-kompetituri, jeżistu mezzi adegwati u effettivi biex jipprevjenu li jibqgħu jintużaw klawżoli inġusti f’kuntratti konklużi mal-konsumaturi mill-bejjiegħa jew fornituri.”
Id-Direttiva 2005/29
6
Il-premessi 9, 20 u 22 tad-Direttiva 2005/29 jistabbilixxu:
“ (9)
Din id-Direttiva hi mingħajr preġudizzju għal azzjonijiet individwali miġjuba minn dawk li sofrew ħsara minn prattika kummerċjali żleali. Hija wkoll mingħajr preġudizzju għal regoli Komunitarji u nazzjonali dwar il-liġi kontrattwali […]
[…]
(20)
Huwa xieraq li jiġi stabbilit rwol għal kodiċijiet ta’ kondotta, li jippermettu l-kummerċjanti japplikaw il-prinċipji ta’ din id-Direttiva effettivament f’oqsma ekonomiċi speċifiċi. F’setturi fejn hemm kondizzjonijiet obbligatorji speċifiċi li jirregolaw l-imġieba tal-kummerċjanti, huwa xieraq li dawn jipprovdu ukoll prova ta’ l-osservanza tar-rekwiżiti ta’ diliġenza professjonali f’dak is-settur. Il-kontroll eżerċitat minn dawk li huma responsabbli għal tali kodiċi fil-livell nazzjonali jew Komunitarju sabiex jiġu eliminati prattiċi kummerċjali żleali jista’ jevita l-bżonn tar-rikors għal azzjoni amministrattiva jew ġudizzjali u għandu għalhekk ikun inkoraġġut. Bl-għan li jintlaħaq livell għoli ta’ ħarsien tal-konsumatur, l-organizzazzjonijiet tal-konsumaturi jistgħu jiġu infurmati u involuti fl-abbozzar tal-kodiċijiet ta’ kondotta.
[…]
(22)
Huwa meħtieġ li l-Istati Membri jistabbilixxu penali għall-ksur tad-dispożizzjonijiet ta’ din id-Direttiva u għandhom jiżguraw li dawn jiġu infurzati. Il-penali previsti għandhom ikunu effettivi, proporzjonati u dissważivi.”
7
L-Artikolu 2 ta’ din id-direttiva jipprovdi:
“Għall-finijiet ta’ din id-Direttiva:
[…]
d)
“prattiċi kummerċjali fin-negozju mal-konsumatur” (minn hawn ’il quddiem imsejħa “prattiċi kummerċjali”) tfisser kwalunkwe att, ommissjoni, imġieba jew rappreżentazzjoni, komunikazzjoni kummerċjali inlużi reklamar u kummerċjalizzazzjoni, minn kummerċjant, konnessi direttament mal-promozzjoni jew bejgħ jew fornitura ta’ xi prodott lil konsumaturi;
[…]
f)
“kodiċi ta’ kondotta” tfisser kwalunkwe ftehim jew sett ta’ regoli mhux imposti b’liġi, regolament jew dispożizzjoni amministrattiva ta’ Stat Membru li jiddefinixxu l-imġieba ta’ kummerċjanti li jassumu l-obbligu li josservaw il-kodiċi fejn għandhom x’jaqsmu waħda jew iktar prattiċi kummerċjali partikolari jew setturi ta’ negozju;
[…]”
8
L-Artikolu 3(2) tal-imsemmija direttiva jipprevedi:
“Din id-Direttiva hija mingħajr preġudizzju għal-liġi kontrattwali u, b’mod partikolari, għar-regoli dwar il-validità, it-tfassil u l-effetti ta’ kuntratt.”
9
L-Artikolu 5(1) u (2) tal-istess direttiva huwa mfassal kif ġej:
“ 1.   Il-prattiċi kummerċjali żleali għandhom ikunu projbiti.
2.   Prattika kummerċjali tkun żleali jekk:
a)
hija kuntrarja għar-rekwiżiti tad-diliġenza professjonali,
u
b)
toħloq distorsjoni sostanzjali jew tista’ toħloq distorsjoni sostanzjali fl-imġieba ekonomika, fir-rigward tal-prodott, tal-konsumatur medju li tilħaq jew li lilu tkun indirizzata, jew tal-membru medju tal-grupp meta xi prattika kummerċjali tkun diretta lejn grupp partikolari ta’ konsumaturi.”
10
L-Artikolu 10 tad-Direttiva 2005/29 jipprovdi:
“Din id-Direttiva ma teskludix il-kontroll, li l-Istati Membri jistgħu jinkoraġġixxu, ta’ prattiċi kummerċjali żleali minn sidien ta’ kodiċijiet u l-persuni jew l-organizzazzjonijiet imsemmija fl-Artikolu 11 milli jirrikorru għal tali korpi jekk il-proċedimenti quddiem dawn il-korpi huma addizzjonali għall-proċeduri ġudizzjarji jew amministrattivi msemmija f’dak l-Artikolu.
Ir-rikors għal dawn il-korpi ta’ kontroll ma għandu qatt jitqies bħala ekwivalenti għal rinunzja ta’ xi mezz ta’ rikors ġudizzjarju jew amministrattiv kif previst fl-Artikolu 11.”
11
Skont l-Artikolu 11 ta’ din id-direttiva:
“ 1.   L-Istati Membri għandhom jiżguraw li jeżistu mezzi adegwati u effettivi li jikkumbattu l-prattiċi kummerċjali żleali sabiex tiġi nfurzata l-osservanza tad-dispożizzjonijiet ta’ din id-Direttiva fl-interess tal-konsumaturi.
Dawn il-mezzi għandhom jinkludu disposizzjonijiet legali li taħthom persuni jew organizzazzjonijiet li f’għajnejn il-liġi nazzjonali għandhom interess leġittimu li jiġġieldu l-prattiċi kummerċjali żleali, inklużi l-kompetituri, jistgħu:
a)
jistitwixxu azzjoni legali kontra tali prattiċi kummerċjali żleali;
u/jew
b)
iġibu każijiet ta’ tali prattiċi kummerċjali żleali quddiem awtorità amministrattiva li għandha l-kompetenza jew li tiddeċiedi dwar ilmenti jew li tagħti bidu għall-proċedimenti legali adegwati.
Għandu jkun għal kull Stat Membru li jiddeċiedi liema minn dawn il-mezzi għandu jkun disponibbli u li jiddeċiedi jekk il-qrati jew l-awtoritajiet amministattivi jistgħux jesiġu li jkun preċedentement sar rikors għal mezzi stabbiliti oħra tat-trattament ta’ ilmenti, inklużi dawk imsemmija fl-Artikolu 10. Dawn il-faċilitajiet għandhom ikunu disponibbli indipendentement jekk il-konsumaturi milquta jinsabux fit-territorju ta’ l-Istat Membru fejn jinsab il-kummerċjant jew fi Stat Membru ieħor.
Għandu jkun għal kull Stat Membru li jiddeċiedi:
a)
jekk dawn il-mezzi legali jistgħux jiġu diretti separatament jew flimkien kontra numru ta’ kummerċjanti fl-istess settur ekonomiku;
u
b)
jekk dawn il-mezzi legali jistgħux jiġu diretti kontra sid ta’ kodiċi fejn il-kodiċi relevanti jippromwovi n-nonkonformità mar-rekwiżiti legali.
2.   Taħt id-disposizzjonijiet legali msemmija fil-paragrafu 1, l-Istati Membri għandhom jagħtu lill-qrati jew lill-awtoritajiet amministrattivi s-setgħat li, fil-każijiet fejn jikkunsidraw li tali miżuri huma meħtieġa wara li jittieħed kont ta’ l-interessi kollha involuti u b’mod partikolari ta’ l-interess pubbliku:
a)
jordnaw il-waqfien, jew jistitwixxu proċedimenti legali adegwati għall-għoti ta’ ordni ta’ waqfien, ta’ prattiċi kummerċjali żleali, jew
b)
jekk il-prattika kummerċjali żleali għadha ma seħħetx iżda hija imminenti, jordnaw il-projbizzjoni tal-prattika, jew jistitwixxu proċedimenti legali adegwati għall-għoti ta’ ordni ta’ projbizzjoni tal-prattika
anki mingħajr prova ta’ telf jew ħsara attwali [effettiva] jew ta’ intenzjoni jew negligenza min-naħa tal-kummerċjant.
[…]”
12
L-Artikolu 13 tal-imsemmija direttiva huwa fformulat kif ġej:
“L-Istati Membri għandhom jistabbilixxu l-penali għall-ksur tad-dispożizzjonijiet nazzjonali adottati fl-applikazzjoni ta’ din id-Direttiva u għandhom jieħdu l-miżuri kollha neċessarji sabiex jiżguraw li dawn jiġu nfurzati. Il-penali previsti għandhom ikunu effettivi, proporzjonati u dissważivi.”
Id-dritt Spanjol
Il-Kodiċi ta’ Proċedura Ċivili
13
L-Artikolu 695 tal-Ley de Enjuiciamiento Civil (il-Liġi dwar il-Proċedura Ċivili), tipprevedi, fil-paragrafu 1 tagħha:
“Fil-proċeduri msemmija f’dan il-kapitolu, l-oppożizzjoni tal-konvenut għall-eżekuzzjoni għandha tintlaqa’ biss meta tkun ibbażata fuq il-motivi li ġejjin:
1)   l-estinzjoni tal-garanzija jew tal-obbligu ggarantit, […]
2)   żball fid-determinazzjoni tal-ammont dovut, meta d-dejn iggarantit huwa kkostitwit mill-bilanċ tal-għeluq ta’ kont bejn il-kreditur li jitlob l-eżekuzzjoni u l-konvenut fil-proċedura ta’ eżekuzzjoni […],
3)   f’każ ta’ eżekuzzjoni prevista għal proprjetà mobbli ipotekata jew maqbuda mingħajr pussess, l-eżistenza preċedenti, fuq l-istess proprjetà, ta’ qbid ieħor, ta’ ipoteka mobbli jew immobbli, jew ta’ sekwestru; u […],
4)   in-natura inġusta ta’ klawżola kuntrattwali li tikkostitwixxi l-bażi tal-eżekuzzjoni jew li ppermettiet li jiġi stabbilit l-ammont dovut.”
14
L-Artikolu 698(1) tal-Liġi dwar il-Proċedura Ċivili jipprevedi:
“Kull ilment li d-debitur, it-terz detentur jew kwalunkwe persuna oħra kkonċernata tista’ tagħmel u li ma huwiex inkluż fl-artikoli preċedenti, inklużi dawk li jirrigwardaw in-nullità tat-titolu jew il-maturità, in-natura ċerta, l-estinzjoni jew l-ammont tad-dejn, għandu jiġi deċiż b’sentenza adattata, mingħajr qatt ma jkollu bħala effett li jissospendi jew iwaqqaf il-proċedura ġudizzjarja ta’ eżekuzzjoni prevista f’dan il-kapitolu.”
Id-Digriet Amministrattiv Irjali 6/2012
15
L-Artikolu 1 tar-Real Decreto-ley 6/2012 de medidas urgentes de protección de deudores hipotecarios sin recursos (id-Digriet Amministrattiv Irjali 6/2012 li jistabbilixxi miżuri urġenti ta’ protezzjoni tad-debituri ipotekarji mingħajr riżorsi), tad-9 ta’ Marzu 2012, jispeċifika li l-għan ta’ dan id-digriet huwa li jistabbilixxi miżuri xierqa li jinkoraġġixxu r-ristrutturazzjoni tad-dejn ipotekarju ta’ debituri li qed jaffaċċjaw diffikultajiet straordinarji fil-kuntest tal-ħlas ta’ dejnhom kif ukoll il-mekkaniżmi ta’ tħaffif tal-proċeduri ta’ eżekuzzjoni ipotekarja.
16
L-Artikolu 5 ta’ dan id-digriet amministrattiv irjali jipprovdi:
“L-irbit bil-Kodiċi ta’ Prattika tajba inkluż f’dan l-anness min-naħa ta’ istabbilimenti ta’ kreditu jew ta’ kull korp ieħor li jeżerċità b’mod professjonali attivitajiet ta’ għoti ta’ self jew ta’ krediti ipotekarji huwa volontaju.
[…]
4.   Kull stabbiliment ta’ kreditu li ntrabat bil-Kodiċi ta’ Prattika tajba għandu b’mod obbligatorju josserva d-dispożizzjonijiet tiegħu ladarba d-debitur ikun wera li jinstab taħt il-livell ta’ esklużjoni.
[…]
9.   L-istabbilimenti li ntrabtu bil-Kodiċi ta’ Prattika tajba għandhom jinformaw b’mod xieraq lill-klijenti tagħhom bil-possibbiltà li jinvokaw d-dispożizzjonijiet tal-Kodiċi […]”
17
L-Artikolu 6 tal-istess digriet amministrattiv irjali jipprovdi:
“1.   L-osservanza tal-Kodiċi ta’ Prattika tajba mill-istabbilimenti li ntrabtu bih hija kkontrollata mill-kumitat superviżorju stabbilit għal dan il-għan.
[…]
4.   Il-kumitat superviżorju jirċievi u jeżamina l-informazzjoni mibgħuta lilu mill-Banque d’Espagne b’mod konformi mal-paragrafi 5 u 6 u kull sitt xhur għandu jippubblika rapport dwar il-grad ta’ osservanza tal-Kodiċi ta’ Prattika tajba.
[…]
6.   Ilmenti dwar nuqqas ta’ osservanza tal-Kodiċi ta’ Prattika tajba min-naħa tal-istabbilimenti ta’ kreditu jistgħu jitressqu quddiem il-Banque d’Espagne. Dawn l-ilmenti jiġu trattati bl-istess mod kif jiġu trattati lmenti oħra li jaqgħu taħt il-kompetenza tal-Banque d’Espagne.”
Il-kawża prinċipali u d-domandi preliminari
18
Fit-30 ta’ Jannar 2006, MM. J.C. Marí Merino, J.P. Gavilán u M de la C Marí Merino kkonkludew ma’ Bankia kuntratt ta’ self b’garanzija ipotekarja għal kapital ta’ EUR 166000, li kellu jitħallas lura f’ħamsa u għoxrin sena. Dan il-kuntratt iffissa għal EUR 195900 il-valur “ta’ prezz inizjali” tal-proprjetà immobbli ipotekata, jiġifieri l-valur ta’ tluq tal-proprjetà fil-każ ta’ eventwali bejgħ bis-subbasta tagħha, b’mod konformi mad-dritt Spanjol.
19
Wara l-ewwel novazzjoni fid-29 ta’ Jannar 2009, l-imsemmi kuntratt kien suġġett għal novazzjoni oħra permezz ta’ att notarili tat-18 ta’ Ottubru 2013. Fil-kuntest ta’ din it-tieni novazzjoni, il-valur tal-prezz inizjali tal-proprjetà immobbli inkwistjoni tniżżel għal EUR 57689 u t-terminu għall-ħlas lura tal-kapital dovut li kien fadal ta’ EUR 102750 ġie mtawwal għal erbgħin sena. Barra minn hekk, ġie awtorizzat il-bejgħ estraġudizzjarju tal-proprjetà immobbli u issa l-kuntratt kien jispeċifika li din il-proprjetà immobbli kienet l-abitazzjoni abitwali ta’ J.C. Marí Merino, ta’ J.P. Gavilán u ta’ M de la C Marí Merino.
20
Sa fejn il-kuntratt ta’ self b’garanzija ipotekarja, hekk novat, kien iservi ta’ strument eżekuttiv, Bankia bdiet proċedura ta’ eżekuzzjoni ipotekarja. Fit-8 ta’ Marzu 2016 J.C. Marí Merino, J.P. Gavilán u M de la C Marí Merino opponew din il-proċedura minħabba li dan il-kuntratt jinkludi klawżoli abużivi. Fil-fatt, minn naħa, il-valur tal-prezz inizjali tnaqqas b’detriment għalihom u t-titwil tat-terminu għall-ħlas lura kien serva biss sabiex id-debituri jiġu mħeġġa jaċċettaw in-novazzjoni tal-imsemmi kuntratt. Għalhekk, Bankia aġixxiet b’mod kuntrarju għad-diliġenza professjonali sa fejn hija ħadet vantaġġ mir-ristrutturazzjoni tad-dejn sabiex tbiddel l-istima tal-proprjetà immobbli inkwistjoni. Min-naħa l-oħra, il-kundizzjonijiet li kienu jippermettu li s-selliefa jevitaw il-qbid u li jeħilsu mid-dejn permezz ta’ datio in solutum tal-proprjetà filwaqt li jibqgħu kerrejja kienu ssodisfatti, b’mod konformi mal-Kodiċi ta’ Prattika Bankarja tajba, b’tali mod li, peress li dan il-kodiċi huwa vinkolanti, Bankia kellha taċċetta d-datio in solutum propost mill-konvenuti fil-kawża prinċipali.
21
Il-qorti tar-rinviju tistaqsi jekk l-aġiri ta’ Bankia jikkostitwixxux prattiki kummerċjali żleali, fis-sens tad-Direttiva 2005/29.
22
F’dan ir-rigward, l-imsemmija qorti tispeċifika li, skont id-dritt nazzjonali, l-oppożizzjoni għal proċedura ta’ eżekuzzjoni ipotekarja tista’ tkun ibbażata biss fuq ir-raġunijiet previsti b’mod eżawrjenti fl-Artikolu 695 tal-Liġi dwar il-Proċedura Ċivili. Issa, għalkemm l-eżistenza ta’ klawżola inġusta fil-kuntratti li jservu ta’ strument eżekuttiv tinsab fost dawn ir-raġunijiet, dan ma jgħoddx fil-każ tal-eżistenza ta’ prattiki kummerċjali żleali li jistgħu jiġu mistħarrġa biss permezz ta’ rikors separat. Madankollu, il-preżentata ta’ tali rikors ma jwassalx għal sospensjoni tal-proċedura ta’ eżekuzzjoni ipotekarja, sa fejn il-qorti li għandha tiddeċiedi fuq il-mertu ma għandhiex il-kompetenza biex tissospendiha, b’mod konformi mal-Artikolu 698 tal-Liġi dwar il-Proċedura Ċivili.
23
F’dan il-kuntest, il-qorti tar-rinviju tqis li, jekk id-dritt tal-Union jippermettilha tistħarreġ l-aġir żleali tal-professjonist fil-kuntest tal-proċedura ta’ eżekuzzjoni ipotekarja, l-istess bħalma d-Direttiva 93/13 tippermettilha tagħmel dan fir-rigward tal-klawżoli inġusti, hija tkun tista’ tevalwa l-validità tan-novazzjoni tal-kuntratt ta’ self b’garanzija ipotekarja mwettqa fit-18 ta’ Ottubru 2013. Barra minn hekk, jekk il-Kodiċi ta’ Prattika Bankarja tajba huwa vinkolanti għall-istabbilimenti ta’ kreditu li ntrabtu bih, il-konvenuti fil-kawża prinċipali jkunu effettivament jistgħu jeżiġu l-aċċettazzjoni tad-datio in solutum, fatt li jtemm kemm l-eżekuzzjoni ipotekarja kif ukoll ir-responsabbiltà personali tagħhom.
24
Huwa f’dan il-kuntest li l-Juzgado de Primera Instancia no 5 de Cartagena (il-Qorti tal-Ewwel Istanza Nru 5 ta’ Cartagena, Spanja) iddeċidiet li tissospendi l-proċeduri u li tagħmel lill-Qorti tal-Ġustizzja d-domandi preliminari segwenti:
“ 1)
L-Artikolu 11 tad-Direttiva 2005/29 għandu jiġi interpretat fis-sens li jipprekludi leġiżlazzjoni nazzjonali bħal-leġiżlazzjoni attwali dwar il-proċedura ta’ qbid ipotekarju [proċedura ta’ eżekuzzjoni ipotekarja] Spanjola, jiġifieri l-Artikoli 695 et seq b’rabta mal-Artikolu 552(1) tal-[Liġi dwar il-Proċedura Ċivili], li ma jipprevedux l-istħarriġ tal-prattiki kummerċjali żleali la ex officio u lanqas fuq talba tal-partijiet, minħabba li dawn id-dispożizzjonijiet nazzjonali jagħmlu iktar diffiċli jew jipprekludu l-istħarriġ ġudizzjarju tal-kuntratti u tal-atti li jistgħu jikkostitwixxu prattiki kummerċjali żleali?
2)
L-Artikolu 11 tad-Direttiva 2005/29 għandu jiġi interpretat fis-sens li jipprekludi leġiżlazzjoni nazzjonali bħall-leġiżlazzjoni Spanjola li ma tiżgurax l-osservanza effettiva tal-kodiċi ta’ kondotta jekk l-eżekutur jiddeċiedi li ma japplikahiex (Artikoli 5 u 6 [tad-Digriet Amministrattiv Irjali Nru 6 tad‑9 ta’ Marzu 2012 moqri] flimkien mal-Artikolu 15 [tiegħu])?
3)
L-Artikolu 11 tad-Direttiva 2005/29 għandu jiġi interpretat fis-sens li jipprekludi leġiżlazzjoni nazzjonali Spanjola li, fi proċedura ta’ qbid ipotekarju, ma tippermettix li l-konsumatur jeżiġi l-osservanza ta’ kodiċi ta’ kondotta, b’mod partikolari fir-rigward tad-datio in solutum u l-estinzjoni tad-dejn (paragrafu 3 tal-Anness [tad-Digriet Amministrattiv Irjali Nru 6 tad 9 ta’ Marzu 2012], [Kodiċi ta’ Prattika Bankarja Tajba])?”
Fuq id-domandi preliminari
Fuq l-ewwel domanda
25
Permezz tal-ewwel domanda tagħha l-qorti tar-rinviju essenzjalment tistaqsi jekk l-Artikolu 11 tad-Direttiva 2005/29 għandux jiġi intepretat fis-sens li jipprekludi leġiżlazzjoni nazzjonali, bħal dik inkwistjoni fil-kawża prinċipali, li tipprojbixxi lill-qorti adita bil-proċedura ta’ eżekuzzjoni ipotekarja milli tistħarreġ, ex officio jew fuq talba tal-partijiet, il-validità tal-istrument eżekuttiv fid-dawl tal-eżistenza ta’ prattiki kummerċjali żleali u, f’kull każ, lill-qorti kompetenti biex tiddeċiedi fuq il-mertu dwar l-eżistenza ta’ dawn il-prattiki milli tadotta miżuri provviżorji, bħas-sospensjoni tal-proċedura ta’ eżekuzzjoni ipotekarja.
26
L-ewwel nett, għandu jiġi osservat li, skont Bankia, it-tnaqqis tal-istima tal-proprjetà ipotekata applikat fil-kawża prinċipali ma jistax jitqies li huwa “prattika kummerċjali”, fis-sens tal-Artikolu 2(d) tad-Direttiva 2005/29, peress li dan ma huwiex “konness direttament” mal-promozzjoni, il-bejgħ jew il-forniment ta’ oġġett jew ta’ servizz lill-konsumatur. F’kull każ, dan it-tnaqqis ma huwiex “żleali”, fis-sens tal-Artikolu 5(2) ta’ din id-direttiva. F’dawn iċ-ċirkustanzi, peress li d-Direttiva 2005/29 ma hijiex applikabbli f’dan il-każ, ma hemmx lok li tingħata risposta għall-ewwel domanda preliminari.
27
F’dan ir-rigward, huwa biżżejjed li jiġi kkonstatat li huwa biss jekk il-qorti tar-rinviju tista’, jekk mhux saħansitra għandha, tistħarreġ il-validità tal-istrument eżekuttiv fid-dawl tad-Direttiva 2005/29, fatt li jiddependi preċiżament fuq ir-risposta għall-ewwel domanda magħmula minn din il-qorti, li din il-qorti jkollha għalhekk tivverifika jekk l-imsemmija direttiva tapplikax għall-fatti inkwistjoni fil-kawża prinċipali.
28
Konsegwentement, hemm lok li tingħata risposta għall-ewwel domanda preliminari.
29
F’dan ir-rigward, għandu jitfakkar li, skont ġurisprudenza stabbilita, id-Direttiva 2005/29 hija intiża li tiżgura livell għoli ta’ protezzjoni tal-konsumaturi billi twettaq armonizzazzjoni kompleta tar-regoli marbuta mal-prattiki kummerċjali żleali (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tas-16 ta’ April 2015, UPC Magyarország, C‑388/13, EU:C:2015:225, punt 32 u l-ġurisprudenza ċċitata).
30
Huwa preċiżament bil-għan li tiżgura tali livell għoli ta’ protezzjoni tal-konsumaturi li din id-direttiva tistabbilixxi projbizzjoni ġenerali tal-prattiki kummerċjali żleali li jibdlu l-aġir ekonomiku tagħhom (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tad-19 ta’ Diċembru 2013, Trento Sviluppo u Centrale Adriatica, C‑281/12, EU:C:2013:859, punti 31 u 32).
31
Madankollu, hija wkoll ġurisprudenza stabbilita li l-imsemmija direttiva tillimita ruħha li tipprevedi, fl-Artikolu 5(1) tagħha, li l-prattiki kummerċjali żleali “huma pprojbiti” u li, għalhekk, tħalli lill-Istati Membri marġni ta’ diskrezzjoni dwar l-għażla tal-miżuri nazzjonali intiżi sabiex jiġġieldu, konformement mal-Artikoli 11 u 13 tal-istess direttiva, dawn il-prattiki, sakemm dawn ikunu adegwati u effikaċi u s-sanzjonijiet hekk previsti jkunu effettivi, proporzjonati u dissważivi (ara, f’dan is-sens, is-sentenza ts-16 ta’ April 2015, UPC Magyarország, C‑388/13, EU:C:2015:225, punti 56 u 57 u l-ġurisprudenza ċċitata).
32
Barra minn hekk, b’mod konformi mal-premessa 9 tad-Direttiva 2005/29, din tapplika bla ħsara, b’mod partikolari, għal azzjonijiet individwali miġjuba minn dawk li sofrew ħsara minn prattika kummerċjali żleali jew għar-regoli tal-Unjoni u nazzjonali dwar il-liġi kuntrattwali, inklużi, hekk kif jirriżulta espliċitament mill-Artikolu 3(2) ta’ din id-direttiva, ir-regoli dwar il-validità, it-tfassil u l-effetti ta’ kuntratt.
33
Konsegwentement, kuntratt li jservi ta’ strument eżekuttiv ma jistax jiġi ddikjarat invalidu biss minħabba li jinkludi klawżoli li jmorru kontra l-projbizzjoni ġenerali tal-prattiki kummerċjali żleali stabbilita fl-Artikolu 5(1) tal-imsemmija direttiva.
34
Minn dan isegwi li l-effett utli tad-Direttiva 2005/29 ma jeżiġixxix li l-Istati Membri jawtorizzaw lill-qorti adita bil-proċedura ta’ eżekuzzjoni ipotekarja tistħarreġ, kemm jekk ex officio jew fuq talba tal-partijiet, il-validità tal-istrument eżekuttiv fid-dawl tal-eżistenza ta’ prattiki kummerċjali żleali.
35
F’dan il-kuntest, il-qorti tar-rinviju, filwaqt li għamlet riferiment b’mod partikolari għas-sentenza tal-14 ta’ Marzu 2013, Aziz (C‑415/11, EU:C:2013:164), tistqsi wkoll jekk l-Artikolu 11 ta’ din id-direttiva, li jeżiġi, b’mod partikolari, li l-miżuri nazzjonali intiżi għall-ġlieda kontra l-prattiki kummerċjali żleali jkunux xierqa u effikaċi, jipprekludix leġiżlazzjoni nazzjonali, bħall-Artikoli 695 u 698 tal-Liġi dwar il-Proċedura Ċivili, li mhux biss talli tipprevedi li l-konsumatur ma jistax jopponi l-proċedura ta’ eżekuzzjoni ipotekarja billi jinvoka l-eżistenza ta’ prattiki kummerċjali żleali li fuqhom huwa bbażat l-istrument eżekuttiv, sa fejn il-qorti eżekutorja ma hijiex awtorizzata twettaq tali stħarriġ, iżda talli, għal dan il-għan, huwa għandu jippreżenta rikors fuq il-mertu quddiem qorti oħra, li ma tistax tissospendi l-imsemmija proċedura ta’ eżekuzzjoni ipotekarja.
36
Issa, bil-kontra ta’ dak li ssostni, b’mod partikolari, il-Kummissjoni Ewropea, id-deċiżjoni meħuda mill-Qorti tal-Ġustizzja f’dik is-sentenza, mogħtija fil-kuntest tad-Direttiva 93/13, ma tistax tiġi estiża għad-Direttiva 2005/29, peress li, għalkemm dawn iż-żewġ direttivi huma t-tnejn intiżi li jiggarantixxu livell għoli ta’ protezzjoni tal-konsumatur, madankollu dawn ifittxu li jilħqu dan l-għan permezz ta’ metodi differenti.
37
Fil-fatt, id-Direttiva 93/13 tipprevedi espliċitament, fl-Artikolu 6(1) tagħha, li l-klawżoli inġusti ma jorbtux lill-konsumatur.
38
Peress li din id-dispożizzjoni obbligatorja hija intiża li tbiddel l-ekwilibriju formali li l-kuntratt jistabbilixxi bejn id-drittijiet u l-obbligi tal-parti kontraenti f’ekwilibriju reali li jista’ jistabbilixxi mill-ġdid l-ugwaljanza bejniethom, il-qorti nazzjonali għandha tevalwa, anki ex officio, in-natura inġusta ta’ klawżola kuntrattwali li taqa’ taħt il-kamp ta’ applikazzjoni tad-Direttiva 93/13 u, b’hekk tpatti għan-nuqqas ta’ ekwilibriju li jeżisti bejn il-konsumatur u l-professjonist (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tal-14 ta’ Ġunju 2012, Banco Español de Crédito, C‑618/10, EU:C:2012:349, punti 40 u 42 u l-ġurisprudenza ċċitata).
39
Huwa b’teħid inkunsiderazzjoni ta’ din il-ġurisprudenza li, fil-punt 59 tas-sentenza tal-14 ta’ Marzu 2013, Aziz (C‑415/11, EU:C:2013:164), il-Qorti tal-Ġustizzja qieset li sistema proċedurali, bħal dik li tirriżulta essenzjalment mill-Artikoli 695 u 698 tal-Liġi dwar il-Proċedura Ċivili, sa fejn tagħmilha impossibbli, għall-qorti li tiddeċiedi dwar il-mertu u li quddiemha l-konsumatur ikun ressaq talba fejn isostni n-natura inġusta, fid-dawl tad-Direttiva 93/13, ta’ klawżola kuntrattwali li tikkostitwixxi l-bażi tat-titolu eżekuttiv, li tadotta miżuri provviżorji li jistgħu jissospendu jew iwaqqfu l-proċedura ta’ eżekuzzjoni ipotekarja, meta tali adozzjoni tkun neċessarja sabiex tiġi ggarantita l-effikaċità kompleta tad-deċiżjoni finali tagħha, hija ta’ natura li tippreġudika l-effettività tal-protezzjoni mixtieqa minn din id-direttiva.
40
Dan ma jgħoddx f’dak li jirrigwarda d-Direttiva 2005/29.
41
Fil-fatt, kif ġie osservat fil-punti 32 u 33 ta’ din is-sentenza, din id-direttiva tillimita ruħha li tipprojbixxi l-prattiki kummerċjali żleali.
42
Barra minn hekk, minn naħa, l-Artikolu 11 tad-Direttiva 2005/29 jillimita ruħu li jeżiġi li l-Istati Membri għandhom jiżguraw li jeżistu mezzi adegwati u effettivi li jikkumbattu l-prattiki kummerċjali żleali, fejn tali mezzi jistgħu jikkonsistu f’azzjoni ġudizzjarja kontra dawn il-prattiki jew f’rikors amministrattiv li jinkludi l-possibbiltà ta’ stħarriġ ġudizzjarju, fejn l-għan ta’ din l-azzjoni jew ta’ dan ir-rikors ikun li jintemmu tali prattiki. Min-naħa l-oħra, skont l-Artikolu 13 ta’ din id-direttiva, huma l-Istati Membri li għandhom jiddeterminaw sistema ta’ sanzjonijiet xierqa f’dak li jirrigwarda l-professjonisti li jużaw prattiki kummerċjali żleali.
43
Minn dan isegwi li, biss abbażi tad-dispożizzjonijiet tal-imsemmija direttiva, klawżola kuntrattwali ma tistax tiġi ddikjarata invalida, anki jekk din ġiet miftiehma mill-partijiet kontraenti abbażi ta’ prattika kummerċjali żleali.
44
F’dawn iċ-ċirkustanzi, l-għoti ta’ miżuri provviżorji, bħas-sospensjoni tal-proċedura ta’ eżekuzzjoni ipotekarja, mill-qorti adita b’rikors fuq il-mertu fir-rigward tal-eżistenza ta’ tali prattiki ma huwiex meħtieġ mid-Direttiva 2005/29 sabiex tiġi ggarantita l-effikaċità sħiħa tad-deċiżjoni finali ta’ dik il-qorti. Dan ikun jista’ biss, f’kull każ, iwassal, biss abbażi ta’ din id-direttiva, għal konsegwenzi fuq il-validità tal-kuntratt inkwistjoni u, a fortiori, fuq dik tal-istrument eżekuttiv.
45
Għal din l-istess raġuni, jekk ma tissodisfax ir-rekwiżiti tal-Artikolu 7(1) tad-Direttiva 93/13, leġiżlazzjoni nazzjonali li ma tipprevedix il-possibbiltà li proċedura ta’ eżekuzzjoni ipotekarja tiġi sospiża b’tali mod li, fil-każijiet kollha fejn l-eżekuzzjoni tal-ipoteka fuq il-proprjetà ipotekata titwettaq qabel l-għoti tad-deċiżjoni tal-qorti li tiddeċiedi dwar il-mertu li tiddikjara n-natura inġusta tal-klawżola kuntrattwali li fuqha kienet ibbażata l-ipoteka u għalhekk in-nullità tal-proċedura ta’ eżekuzzjoni, din id-deċiżjoni tippermetti li dan il-konsumatur jiġi żgurat biss protezzjoni a posteriori ta’ natura purament kumpensatorja (sentenza tal-14 ta’ Marzu 2013, Aziz, C‑415/11, EU:C:2013:164, punt 60), dan ma jgħoddx fir-rigward tar-rekwiżiti tal-Artikolu 11 tad-Direttiva 2005/29.
46
Fil-fatt, peress li din id-direttiva tapplika, kif ġie mfakkar fil-punt 32 ta’ din is-sentenza, bla ħsara għal azzjonijiet individwali miġjuba minn dawk li sofrew ħsara minn prattika kummerċjali żleali u għar-regoli tal-Unjoni u nazzjonali dwar il-liġi kuntrattwali, protezzjoni kumpensatorja tista’ titqies bħala wieħed mill-mezzi adegwati u effettivi sabiex jiġu miġġielda l-prattiki kummerċjali żleali rikjesti mill-imsemmija dispożizzjoni.
47
Konsegwentement, leġiżlazzjoni bħal dik inkwistjoni fil-kawża prinċipali ma hijiex ta’ natura li tippreġudika l-effettività tal-protezzjoni mixtieqa mid-Direttiva 2005/29.
48
Dan speċifikat, għad hemm lok li jiġi enfasizzat li, meta l-qorti adita bil-proċedura ta’ eżekuzzjoni ipotekarja twettaq l-istħarriġ tal-validità tal-istrument eżekuttiv fid-dawl tad-Direttiva 93/13, kemm jekk ex officio jew, kif jista’ jkun f’dan il-każ, fuq talba tal-partijiet, hija għandha tevalwa, fil-kuntest ta’ dan l-istħarriġ, in-natura żleali ta’ prattika kummerċjali li abbażi tagħha nħoloq dan l-istrument.
49
Fil-fatt, jekk il-konstatazzjoni tan-natura inġusta ta’ prattika kummerċjali ma hijiex tali li tistabbilixxi awtomatikament u waħedha n-natura inġusta ta’ klawżola kuntrattwali, din tikkostitwixxi element fost oħrajn li fuqu l-qorti kompetenti tista’ tibbaża l-evalwazzjoni tagħha tan-nautra abbużiva tal-klawżoli ta’ kuntratt, evalwazzjoni li skont l-Artikolu 4(1) tad-Direttiva 93/13, għandha tieħu inkunsiderazzjoni ċ-ċirkustanzi kollha rispettivi tal-każ inkwistjoni (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tal-15 ta’ Marzu 2012, Pereničová u Perenič, C-453/10, EU:C:2012:144, punti 43 u 44).
50
Ovvjament, il-konstatazzjoni tan-natura żleali ta’ parattika kummerċjali ma għandha l-ebda effetti diretti fuq il-kwistjoni dwar jekk il-kuntratt huwiex validu fid-dawl tal-Artikolu 6(1) tad-Direttiva 93/13 (sentenza tal-15 ta’ Marzu 2012, Pereničová u Perenič, C‑453/10, EU:C:2012:144, punt 46).
51
Fid-dawl ta’ dak li ġie espost, ir-risposta li għandha tingħata għall-ewwel domanda preliminari hija li l-Artikolu 11 tad-Direttiva 2005/29 għandu jiġi intepretat fis-sens li ma jipprekludix leġiżlazzjoni nazzjonali, bħal dik inkwistjoni fil-kawża prinċipali, li tipprojbixxi lill-qorti adita bil-proċedura ta’ eżekuzzjoni ipotekarja milli tistħarreġ, ex officio jew fuq talba tal-partijiet, il-validità tal-istrument eżekuttiv fid-dawl tal-eżistenza ta’ prattiki kummerċjali żleali u, f’kull każ, lill-qorti kompetenti biex tiddeċiedi fuq il-mertu dwar l-eżistenza ta’ dawn il-prattiki milli tadotta miżuri provviżorji, bħas-sospensjoni tal-proċedura ta’ eżekuzzjoni ipotekarja.
Fuq it-tieni u t-tielet domanda
52
Permezz tat-tieni u tat-tielet domanda tagħha, li għandhom jiġu ttrattati flimkien, il-qorti tar-rinviju essenzjalment tistaqsi jekk l-Artikolu 11 tad-Direttiva 2005/29 għandux jiġi intepretat fis-sens li jipprekludi leġiżlazzjoni nazzjonali li ma tagħtix natura legalment vinkolanti lil kodiċi ta’ kondotta, bħal dawk imsemmija fl-Artikolu 10 ta’ din id-direttiva.
53
Bankia u l-Gvern Spanjol iqisu li ma hemmx lok li tingħata risposta għal dawn id-domandi peress li, f’kull każ, il-Kodiċi ta’ Prattika Bankarja tajba inkwistjoni fil-kawża prinċipali ma huwiex kodiċi ta’ kondotta fis-sens tal-Artikolu 10 tad-Direttiva 2005/29.
54
Għandu jiġi osservat, f’dan ir-rigward, li ma huwiex kompitu tal-Qorti tal-Ġustizzja li tistabbilixxi jekk l-imsemmi Kodiċi ta’ Prattika Bankarja tajba jaqax taħt id-definizzjoni ta’ kodiċi ta’ kondotta pprovduta fl-Artikolu 2(f) ta’ din id-direttiva.
55
Peress li, barra minn hekk, id-dubji mqajma f’dan ir-rigward ma humiex ta’ natura li jikkonfutaw il-preżunzjoni ta’ rilevanza li minnha tgawdi kull domanda preliminari (sentenza tal-20 ta’ Settembru 2017, Andriciuc et, C‑186/16, EU:C:2017:703, punt 20), hemm lok li l-imsemmija domandi jingħataw risposta.
56
Għal dan il-għan, għandu jitfakkar li l-imsemmi Artikolu 2(f) jiddefinixxi l-“kodiċi ta’ kondotta” bħala “kwalunkwe ftehim jew sett ta’ regoli mhux imposti b’liġi, regolament jew dispożizzjoni amministrattiva ta’ Stat Membru li jiddefinixxu l-imġieba ta’ kummerċjanti”.
57
Issa, hekk kif jirriżulta mill-premessa 20 tad-Direttiva 2005/29, ir-rwol li din tagħti lill-imsemmija kodiċi huwa dak li jippermetti li l-professjonisti nnifishom japplikaw il-prinċipji ta’ din id-direttiva b’mod effettiv f’oqsma ekonomiċi speċifiċi, li jirrispettaw ir-rekwiżiti fil-qasam tad-diliġenza u li jevitaw l-użu ta’ azzjoni amministrattiva jew ġudizzjarja.
58
Ċertament, l-Artikolu 6(2)(b) tad-Direttiva 2005/29 jipprevedi li n-nuqqas ta’ osservanza mill-professjonist ta’ kodiċi ta’ kondotta jista’ jikkostitwixxi prattika kummerċjali żleali. Madankollu, din id-direttiva ma timponix fuq l-Istati Membri l-obbligu li jipprevedu konsegwenzi diretti fil-konfront tal-professjonisti biss għar-raġuni li dawn ma kkonformawx ruħhom mal-kodiċi ta’ kondotta wara li jkunu ntrabtu bih.
59
F’dawn iċ-ċirkustanzi, ir-risposta li għandha tingħata għat-tieni u għat-tielet domandi għandha tkun li l-Artikolu 11 tad-Direttiva 2005/29 għandu jiġi intepretat fis-sens li ma jipprekludix leġiżlazzjoni nazzjonali li ma tagħtix natura legalment vinkolanti lil kodiċi ta’ kondotta, bħal dawk imsemmija fl-Artikolu 10 ta’ din id-direttiva.
Fuq l-ispejjeż
60
Peress li l-proċedura għandha, fir-rigward tal-partijiet fil-kawża prinċipali, in-natura ta’ kwistjoni mqajma quddiem il-qorti tar-rinviju, hija din il-qorti li tiddeċiedi fuq l-ispejjeż. L-ispejjeż sostnuti għas-sottomissjoni tal-osservazzjonijiet lill-Qorti tal-Ġustizzja, barra dawk tal-imsemmija partijiet, ma jistgħux jitħallsu lura.
Għal dawn il-motivi, Il-Qorti tal-Ġustizzja (Il-Ħames Awla) taqta’ u tiddeċiedi:
1)
L-Artikolu 11 tad-Direttiva 2005/29/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tal-11 ta’ Mejju 2005 dwar prattiċi kummerċjali żleali fin-negozju mal-konsumatur fis-suq intern li temenda d-Direttiva tal-Kunsill 84/450/KEE, id-Direttivi 97/7/KE, 98/27/KE u 2002/65/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill, u r-Regolament (KE) Nru 2006/2004 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill, għandu jiġi intepretat fis-sens li ma jipprekludix leġiżlazzjoni nazzjonali, bħal dik inkwistjoni fil-kawża prinċipali, li tipprojbixxi lill-qorti adita bil-proċedura ta’ eżekuzzjoni ipotekarja milli tistħarreġ, ex officio jew fuq talba tal-partijiet, il-validità tal-istrument eżekuttiv fid-dawl tal-eżistenza ta’ prattiki kummerċjali żleali u, f’kull każ, lill-qorti kompetenti biex tiddeċiedi fuq il-mertu dwar l-eżistenza ta’ dawn il-prattiki milli tadotta miżuri provviżorji, bħas-sospensjoni tal-proċedura ta’ eżekuzzjoni ipotekarja.
2)
L-Artikolu 11 tad-Direttiva 2005/29 għandu jiġi intepretat fis-sens li ma jipprekludix leġiżlazzjoni nazzjonali li ma tagħtix natura legalment vinkolanti lil kodiċi ta’ kondotta, bħal dawk imsemmija fl-Artikolu 10 ta’ din id-direttiva.
Firem
(
*1
)	Lingwa tal-kawża: l-Ispanjol.