Wydanie tymczasowe
OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO
JULIANE KOKOTT
przedstawiona w dniu 14 listopada 2019 r.(1)
Sprawa C‑616/18
Cofidis SA
przeciwko
YU,
ZT
[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Tribunal d’instance Épinal (sąd rejonowy w Épinal, Francja)]
Sprawa C‑679/18
OPR-Finance s.r.o.
przeciwko
GK
[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Okresní soud v Ostravě (sąd rejonowy w Ostrawie, Republika Czeska)]
Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym – Ochrona konsumenta – Dyrektywa 2008/48 – Umowy o kredyt konsumencki – Przedumowne badanie przez kredytodawcę zdolności kredytowej konsumenta – Obowiązki informacyjne kredytodawcy przy zawarciu umowy – Sankcje w razie braku przestrzegania – Zastosowanie z urzędu – Przepis prawa krajowego, który nie pozwala sądom krajowym po upływie terminu przedawnienia lub terminu zawitego na stwierdzanie i ukaranie ewentualnego naruszenia obowiązku, z urzędu lub w wyniku zarzutu podniesionego przez konsumenta
I.      Wprowadzenie
1.        Podstawę spraw Cofidis (C‑616/18) i OPR‑Finance (C‑679/18) stanowią francuski i czeski wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, które dotyczą wykładni dyrektywy w sprawie umów o kredyt konsumencki(2). Zasadniczo chodzi o kwestie, w jakim zakresie krajowe terminy zawite i przedawnienia sprzeciwiają się badaniu przez sąd krajowy z urzędu naruszenia art. 8 i art. 10 dyrektywy w sprawie umów o kredyt konsumencki oraz w jakim zakresie sądy muszą z urzędu
stosować sankcje
za stwierdzone naruszenia.
II.    Ramy prawne
A.      Prawo Unii
2.        Artykuł 8 ust. 1 dyrektywy w sprawie umów o kredyt konsumencki stanowi:
„Państwa członkowskie zapewniają przeprowadzanie przez kredytodawcę przed zawarciem umowy o kredyt oceny zdolności kredytowej konsumenta na podstawie wystarczających informacji przekazanych mu, w stosownych przypadkach, przez konsumenta oraz, w razie konieczności, na postawie informacji uzyskanych z odpowiedniej bazy danych. Państwa członkowskie, których ustawodawstwo wymaga od kredytodawców dokonania oceny zdolności kredytowej konsumenta na podstawie informacji z danej bazy danych, mogą zachować ten wymóg”.
3.        Artykuł 10 ust. 2 dyrektywy w sprawie umów o kredyt konsumencki wymienia informacje, jakie należy zamieścić w umowie o kredyt „w sposób jasny i zwięzły”, w tym w szczególności rzeczywistą roczną stopę oprocentowania i całkowitą kwotę do zapłaty przez konsumenta [lit. g)] oraz informacje o określonych prawach konsumenta.
4.        Artykuł 23
dyrektywy w sprawie umów o kredyt konsumencki zobowiązuje państwa członkowskie do „[ustanowienia przepisów dotyczących] sankcji mających zastosowanie w przypadku naruszenia przepisów krajowych przyjętych zgodnie z niniejszą dyrektywą i [podjęcia wszelkich niezbędnych działań] w celu zapewnienia stosowania tych sankcji. Kary w ten sposób przewidziane [muszą być] skuteczne, proporcjonalne i odstraszające”.
B.      Prawo krajowe
1.      Prawo francuskie (sprawa Cofidis)
5.        Francja dokonała transpozycji przepisów dyrektywy w sprawie umów o kredyt konsumencki do prawa francuskiego poprzez zmianę przepisów kodeksu konsumenckiego
na podstawie loi n° 2010‑737 du 1er juillet 2010 portant réforme du crédit à la consommation (ustawy nr 2010‑737 z dnia 1 lipca 2010 r. w sprawie reformy kredytu konsumenckiego)(3).
6.        Mającymi znaczenie dla rozstrzygnięcia w postępowaniu głównym przepisami code de la consommation (kodeksu konsumenckiego) w brzmieniu istotnym dla stanu faktycznego jest z jednej strony art. L 311‑9(4), który stanowi, że przed zawarciem umowy o kredyt kredytodawca sprawdza zdolność kredytową kredytobiorcy na podstawie wystarczających
informacji, w tym informacji dostarczonych przez kredytobiorcę na wniosek kredytodawcy. Z drugiej strony art. L 311‑18 ust. 2(5) upoważnia do określenia w drodze rozporządzenia informacji, które muszą zostać zamieszczone w umowie. Na podstawie tego upoważnienia został wydany décret n° 2011‑136 du 1er février 2011 (rozporządzenie nr 2011‑136 z dnia 1 lutego 2011 r.), który z kolei został skodyfikowany w art. R. 311‑5
kodeksu konsumenckiego(6).
Ustęp pierwszy tego przepisu stanowi: „Umowę o kredyt, o której mowa w art. L. 311‑18 sporządza się czcionką nie mniejszą niż 8 pt. Zawiera ona w jasnej i czytelnej formie istotne informacje”.
7.        Artykuł
L. 311‑48 kodeksu konsumenckiego reguluje skutki prawne mające zastosowanie w przypadku braku przestrzegania obowiązków kredytodawcy. Naruszenie obowiązków, o których mowa w art. L. 311‑18 jest karane na podstawie art. L. 311‑48 ust. 1 w postaci utraty prawa do odsetek. Sankcja ta ma zastosowanie zgodnie z art. L. 311‑48 ust. 2 również w przypadku naruszenia obowiązku sprawdzenia zdolności kredytowej, o którym mowa w art. L. 311‑9, przy czym w takim przypadku sąd może ograniczyć sankcję do części prawa do odsetek.
8.        Spory wynikające ze stosowania przepisów kodeksu konsumenckiego dotyczących umów o kredyt konsumencki podlegają różnym terminom zawitym i terminom przedawnienia. Powództwa o zapłatę z tytułu zwłoki muszą być w myśl art. L. 311‑52
kodeksu konsumenckiego
wniesione
w terminie zawitym dwóch lat od zdarzenia powodującego powstanie sporu. Do powództw konsumenta ma zastosowanie art. L. 110‑4 ust. 1 code du commerce (kodeksu handlowego), w myśl którego roszczenia wynikające z zobowiązań, które powstały w obrocie handlowym między kupcami lub między kupcami i osobami niebędącymi kupcami przedawniają się po upływie pięciu lat, o ile nie podlegają szczególnym krótszym terminom przedawnienia.
Artykuł 2224 code civil (kodeksu cywilnego) stanowi ponadto ogólnie, że roszczenia osobiste lub majątkowe przedawniają się po upływie pięciu lat od dnia, w którym uprawniony znał lub powinien był znać okoliczności umożliwiające skorzystanie z przysługującego mu roszczenia.
2.      Prawo Republiki Czeskiej (sprawa OPR‑Finance)
9.        Republika Czeska dokonała transpozycji dyrektywy w sprawie umów o kredyt konsumencki do prawa czeskiego na podstawie Zákon č. 257/2016 Sb., o spotřebitelském úvěru (ustawy nr 257/2016 w sprawie umów o kredyt konsumencki, zwanej dalej „ustawą w sprawie umów o kredyt konsumencki”) ze skutkiem od dnia 1 grudnia 2016 r.
10.      Paragraf 86
ustawy w sprawie umów o kredyt konsumencki reguluje ocenę zdolności kredytowej konsumenta w następujący sposób:
11.      „(1)      Przed zawarciem umowy o kredyt konsumencki lub zmianą zobowiązania z takiej umowy polegającą na istotnym podwyższeniu łącznej wysokości kredytu konsumenckiego kredytodawca bada zdolność kredytową konsumenta na podstawie niezbędnych, wiarygodnych, wystarczających i odpowiednich informacji uzyskanych od konsumenta, a jeżeli jest to niezbędne – z bazy danych umożliwiającej zbadanie zdolności kredytowej konsumenta, a także z innych źródeł. Kredytodawca udziela kredytu konsumenckiego jedynie wtedy, gdy z badania zdolności kredytowej konsumenta wynika, że nie istnieją uzasadnione wątpliwości co do tego, że konsument jest zdolny do spłaty kredytu konsumenckiego […]”.
12.      Jako skutek naruszenia obowiązku przeprowadzenia oceny zdolności kredytowej § 87 ustawy w sprawie umów o kredyt konsumencki przewiduje:
13.      „(1)      W razie udzielenia przez kredytodawcę konsumentowi kredytu konsumenckiego z naruszeniem § 86 ust. 1 zdanie drugie umowa jest nieważna. Konsument może podnieść zarzut nieważności przed upływem trzyletniego terminu zawitego, licząc od dnia zawarcia umowy. Konsument zobowiązany jest do zwrotu kwoty kredytu konsumenckiego w terminie odpowiadającym jego możliwościom”.
14.      Paragraf 586 Zákon č. 89/2012 Sb., občanský zákoník (ustawy nr 89/2012 kodeks cywilny) reguluje ogólnie tzw. nieważność względną, taką jak przewidziana między innymi w § 87 ust. 1 ustawy w sprawie umów o kredyt konsumencki, w następujący sposób:
15.      „(1)      Jeżeli nieważność czynności prawnej jest przewidziana w celu ochrony interesów określonej osoby, to zarzut nieważności może podnieść tylko ta osoba.
16.      (2)      Jeżeli zarzut nieważności czynności prawnej nie zostanie podniesiony przez osobę uprawnioną, czynność prawną uważa się za ważną”.
III. Stan faktyczny, postępowanie główne i wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym w sprawie Cofidis
A.      Stan faktyczny i postępowanie główne
17.      Cofidis, strona powodowa w postępowaniu głównym, zawarła z pozwanymi w postępowaniu głównym jako konsumentami w dniu 5 maja 2013 r. umowę w sprawie restrukturyzacji długów w kwocie 20 600 EUR(7). W dniu 20 grudnia Cofidis złożyła oświadczenie o rozwiązaniu umowy i w dniu 29 marca 2018 r.
wezwała pozwanych
do zapłaty zaległych rat.
18.      W pozwie doręczonym w dniu 9 maja 2018 r. Cofidis żąda zasądzenia zapłaty solidarnie od pozwanych i stwierdzenia natychmiastowej wykonalności wyroku. Na rozprawie, która odbyła się w dniu 21 czerwca 2018 r., przewodniczący rozpatrzył z urzędu zarówno ewentualne naruszenie obowiązku przedstawienia oferty zawarcia umowy zawierającej jasne i czytelne informacje, jak również ewentualne naruszenie obowiązku zbadania zdolności kredytowej kredytobiorców oraz związane z tym sankcje (nieważność lub częściową lub całkowitą utrata prawa do odsetek) i wezwał strony do przedstawienia uwag w tym względzie. Cofidis kwestionowała to stanowisko, utrzymując, że zarzuty obrony uwzględnione z urzędu są przedawnione, ponieważ zostały podniesione dopiero po upływie pięciu lat od zawarcia umowy.
B.      Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym i postępowanie przed Trybunałem
19.      Postanowieniem z dnia 20 września 2018 r., które wpłynęło w dniu 1 października 2018 r., Tribunal d’instance Épinal (sąd rejonowy w Épinal, Francja) przedłożył w związku z tym Trybunałowi następujące pytanie prejudycjalne:
20.      „Czy ochrona, jaką zapewnia konsumentom dyrektywa w sprawie umów o kredyt konsumencki, stoi na przeszkodzie krajowemu przepisowi, który w przypadku powództwa wytoczonego przeciwko konsumentowi przez przedsiębiorcę na podstawie zawartej między nimi umowy o kredyt nie pozwala sądowi krajowemu, po upływie pięcioletniego terminu przedawnienia biegnącego od daty zawarcia tej umowy, na uwzględnienie i ukaranie, z urzędu lub w konsekwencji zarzutu podniesionego przez konsumenta, uchybienia przepisom dotyczącym obowiązku sprawdzenia zdolności kredytowej, o którym mowa w art. 8 dyrektywy, uchybienia przepisom dotyczącym informacji, jakie należy umieścić w sposób jasny i zwięzły w umowach o kredyt, o których mowa w art. 10 i nast. dyrektywy,
oraz, bardziej ogólnie, uchybienia całości przewidzianych we wskazanej dyrektywie przepisów ustanowionych w celu ochrony konsumentów?”.
21.      W postępowaniu prejudycjalnym przed Trybunałem uwagi na piśmie zostały przedstawione przez Cofidis jako stronę powodową w postępowaniu głównym, Republikę Francuską, Republikę Czeską oraz Komisję
Europejską. Ci sami uczestnicy reprezentowani byli także na rozprawie w dniu 4 września 2019 r.
IV.    Stan faktyczny, postępowanie główne i wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym w sprawie OPR-Finance
A.      Stan faktyczny i postępowanie główne
22.      OPR-Finance, strona powodowa w postępowaniu głównym, w dniu 21 kwietnia 2017 r.
udzieliła pozwanej w postępowaniu głównym jako konsumentowi
kredytu
odnawialnego na łączną kwotę 4900
koron czeskich (CZK)(8).
Po tym, gdy pozwana nie zapłaciła wymagalnych rat kredytu, OPR‑Finance zażądała w powództwie, które wpłynęło do sądu w dniu 7 czerwca 2018 r., zapłaty kwoty 7839 CZK(9) wraz z ustawowymi odsetkami od dnia 1 października 2017 r.
23.      W toku postępowania OPR‑Finance nie twierdziła ani nie wykazała, że przed zawarciem umowy kredytu dokonała oceny zdolności kredytowej pozwanej. Pozwana z kolei nie podniosła zarzutu nieważności umowy kredytu ze względu brak sprawdzenia przez stronę powodową jej zdolności kredytowej.
B.      Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym i postępowanie przed Trybunałem
24.      Postanowieniem z dnia 25 października 2018 r., które wpłynęło w dniu 5 listopada 2018 r., Okresní soud v Ostravě (sąd rejonowy w Ostrawie, Republika Czeska) zwrócił się do Trybunału na podstawie art. 267 TFUE z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:
„1)      Czy art. 8 w związku z art. 23 dyrektywy w sprawie umów o kredyt konsumencki stoi na przeszkodzie uregulowaniu krajowemu, które przewiduje nieważność umowy kredytu związaną w obowiązkiem zwrotu kredytodawcy przez konsumenta udzielonej mu pożyczki w możliwym dla niego okresie jako sankcję, w przypadku gdy kredytodawca nie wywiązuje się z ciążącego na nim obowiązku przeprowadzenia oceny zdolności kredytowej konsumenta
przed zwarciem umowy kredytu, przy czym sankcja ta (nieważność umowy kredytu) ma zastosowanie tylko wtedy, gdy konsument powoła się na nią
(tzn. podniesie nieważność umowy kredytu)
w ciągu trzyletniego terminu zawitego?
2)      W przypadku udzielenia przez Trybunał na to pytanie odpowiedzi twierdzącej:
Czy w myśl art. 8 w związku z art. 23 dyrektywy w sprawie umów o kredyt konsumencki sąd krajowy ma obowiązek zastosowania z urzędu sankcji przewidzianej w prawie krajowym, w przypadku gdy
kredytodawca nie wywiązuje się z obowiązku przeprowadzenia oceny zdolności kredytowej konsumenta (tzn. nawet jeżeli konsument w sposób aktywny nie powołuje się na tę sankcję)?”.
25.      W postępowaniu prejudycjalnym przed Trybunałem uwagi na piśmie przedstawiły Republika Czeska, Republika Portugalii i Komisja Europejska. Ci sami uczestnicy byli reprezentowaniu na rozprawie w dniu 4 września 2019 r.
V.      Dopuszczalność wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym w sprawie Cofidis
26.      Rząd francuski podnosi niedopuszczalność odesłania prejudycjalnego w sprawie Cofidis. Jego zdaniem chodzi tu o hipotetyczną
kwestię prawną, ponieważ przywołane przepisy prawa francuskiego dotyczące przedawnienia nie mają w ogóle zastosowania w postępowaniu głównym.
27.      Moim zdaniem argument ten nie może zostać uwzględniony.
28.      W tym względzie należy zauważyć, że – tak jak stwierdza również sam rząd francuski – zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału wnioski o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczące wykładni prawa Unii korzystają z domniemania posiadania znaczenia dla sprawy(10). Rzeczywiście, odmowa wydania przez Trybunał orzeczenia w przedmiocie pytania prejudycjalnego zadanego przez sąd krajowy jest możliwa wtedy, gdy jest oczywiste, że wykładnia lub ocena ważności zasady prawa Unii, o którą wniesiono, nie ma żadnego związku ze stanem faktycznym lub z przedmiotem postępowania głównego, gdy problem jest natury hipotetycznej bądź gdy Trybunał nie dysponuje informacjami w zakresie stanu faktycznego lub prawnego niezbędnymi do udzielenia użytecznej odpowiedzi na postawione mu pytania(11).
Nie ma to jednak miejsca w niniejszej sprawie. Jak bowiem wyjaśnia sam rząd francuski, zastosowanie francuskich reguł przedawnienia z art. L. 110‑4
kodeksu handlowego i art. 2224 code civil (kodeksu cywilnego) w przypadkach takich jak w postępowaniu głównym bywa różnie oceniane przez sądy krajowe. W tych okolicznościach należy oprzeć się na stanowisku sądu odsyłającego w przedmiocie mających zastosowanie przepisów i zasadniczo przyjąć, że pytanie prejudycjalne ma znaczenie dla sprawy.
29.      Jednakże w zakresie, w jakim pytanie prejudycjalne odnosi się do sytuacji, w której karanie naruszenia obowiązków następuje na zarzut podniesiony przez konsumenta, należy zauważyć, że taki zarzut nie został podniesiony w postępowaniu głównym. Tak więc ten aspekt pytania nie jest istotny dla konkretnego sporu i w konsekwencji ma charakter hipotetyczny.
30.      Ponadto uprawniony jest moim zdaniem zarzut Cofidis, że odesłanie prejudycjalne jest niedopuszczalne w zakresie, w jakim wnosi się w nim o rozstrzygnięcie, czy sądy krajowe mają kompetencję do stwierdzania i karania z urzędu ogólnie naruszeń wszystkich przepisów dyrektywy w sprawie umów o kredyt konsumencki dotyczących ochrony konsumenta. Z odesłania nie wynika bowiem jasno, jakie inne przepisy sąd krajowy chciałby konkretnie zastosować z urzędu w postępowaniu głównym. Stąd też Trybunał nie dysponuje informacjami w zakresie stanu faktycznego lub prawnego niezbędnymi do udzielenia użytecznej odpowiedzi na pytanie
w tym aspekcie.
31.      W związku z tym dopuszczalność wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym w sprawie Cofidis nie budzi wątpliwości w zakresie, w jakim zmierza on do wyjaśnienia uprawnienia sądu krajowego
do badania i w razie potrzeby karania z urzędu naruszeń obowiązków kredytodawcy określonych w art. 8 i art. 10 ust. 2 dyrektywy w sprawie umów o kredyt konsumencki bez względu
na sprzeciwiający się temu uprawnieniu krajowy
przepis dotyczący przedawnienia.
VI.    Ocena merytoryczna pytań prejudycjalnych
32.      W sprawie Cofidis sąd francuski zwraca się z pytaniem, czy ma obowiązek stwierdzania i karania z urzędu naruszenia przepisów dyrektywy w sprawie umów o kredyt konsumencki, a konkretnie obowiązku zbadania zdolności kredytowej konsumenta, o którym mowa w art. 8, oraz wymogu zamieszczenia w umowie informacji określonych w art. 10 w sposób jasny i zwięzły, mimo że krajowy przepis dotyczący przedawnienia się temu sprzeciwia.
33.      W sprawie OPR‑Finance sąd czeski zasadniczo dąży do ustalenia w pytaniach prejudycjalnych, czy dyrektywa w sprawie umów o kredyt konsumencki wymaga
karania z urzędu zaniechania oceny zdolności kredytowej konsumenta, nawet jeżeli krajowy system sankcji zastrzega możliwość podniesienia zarzutu naruszenia obowiązku na rzecz konsumenta (drugie pytanie prejudycjalne) i ponadto przewiduje w tym celu trzyletni termin zawity (pierwsze pytanie prejudycjalne).
34.      Obie sprawy dotyczą zatem kwestii, w jakim zakresie brak przestrzegania obowiązków kredytodawcy przewidzianych w dyrektywie w sprawie umów o kredyt konsumencki podlega stwierdzeniu i karaniu przez sąd krajowy z urzędu, bez względu na przepisy krajowe dotyczące terminów zawitych i przedawnienia. W tych okolicznościach celowe wydaje się łączne rozpoznanie tych spraw.
35.      W pierwszej kolejności wykażę, że sądy krajowe są zobowiązane do badania z urzędu naruszeń, następnie zbadam skutki stosownych terminów i wreszcie omówię sankcje za
naruszenia.
A.      W przedmiocie obowiązku zbadania przez sądy krajowe z urzędu poszanowania obowiązków kredytodawcy wynikających z dyrektywy w sprawie umów o kredyt konsumencki (drugie pytanie prejudycjalne w sprawie OPR‑Finance)
36.      Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału zagwarantowanie praktycznej skuteczności różnych instrumentów prawa Unii w zakresie ochrony konsumenta wymaga, by sąd krajowy mógł lub musiał z urzędu skontrolować ich przestrzeganie(12). W tym kontekście należy przede wszystkim zaznaczyć, że względy uzasadniające przyjęcie takiego obowiązku kontroli (w tym względzie pkt 1 poniżej) również mają zastosowanie do właściwych tutaj obowiązków przewidzianych w dyrektywie w sprawie umów o kredyt konsumencki (w tym względzie pkt 2 poniżej).
1.      Uzasadnienie badania z urzędu w dziedzinie ochrony konsumenta
37.      Punktem wyjścia jest orzecznictwo dotyczące dyrektywy w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich(13), która w pierwszej kolejności mówi o uprawnieniu(14),
a następnie o obowiązku(15) sądów krajowych w zakresie badania z urzędu nieuczciwego charakteru warunku umownego, jeżeli
dysponują one w tym względnie niezbędnymi podstawami faktycznymi i prawnymi.
38.      Również Trybunał orzekł w odniesieniu do umów zawartych poza lokalem przedsiębiorstwa, że sąd krajowy może uwzględnić z urzędu uchybienie przewidzianemu w art. 4 dyrektywy 85/577/EWG(16) obowiązkowi pouczenia o odstąpieniu od umowy(17).
39.      Ponadto doktryna ta została przejęta w dziedzinie sprzedaży dóbr konsumenckich za pośrednictwem sprawy Faber. Trybunał przyjął w tej sprawie, w odniesieniu do zastosowania dyrektywy 1999/44/WE(18), obowiązek zbadania przez sądy krajowe z urzędu statusu konsumenta(19).
40.      W dziedzinie kredytów konsumenckich Trybunał uznał już w sprawie Rampion i Godard(20) uprawnienie sądu krajowego do zbadania z urzędu poszanowania ochrony przyznanej na mocy art. 11 ust. 2 dyrektywy 87/102/EWG(21) w ramach powiązanych umów kredytowych. W sprawie Radlinger i Radlingerová,
dotyczącej między innymi obowiązku informacyjnego przewidzianego w art. 10 ust. 2 dyrektywy w sprawie umów o kredyt konsumencki, Trybunał stwierdził, że sąd krajowy powinien z urzędu zbadać przestrzeganie obowiązku informacyjnego i w stosownym przypadku zastosować sankcje(22).
41.      Spoczywający na sądzie krajowym obowiązek zbadania z urzędu naruszenia określonych przepisów prawa Unii w dziedzinie ochrony konsumenta jest określany jako środek niezbędny do osiągnięcia ochrony konsumentów realizowanej przez właściwe dyrektywy(23). Opiera się on na założeniu, że konsument jest stroną słabszą niż przedsiębiorca zarówno pod względem możliwości negocjacyjnych, jak i ze względu na stopień poinformowania(24).
Tak więc istnieje realne niebezpieczeństwo, że w szczególności ze względu na brak świadomości konsument nie powoła się na przepis prawa, który ma
go w swym założeniu chronić(25).
Spoczywający na sądach krajowych obowiązek zbadania z urzędu naruszeń przepisów dotyczących ochrony konsumentów ma w związku z tym rekompensować nierówność istniejącą między konsumentem a przedsiębiorcą poprzez interwencję sądu krajowego niezależną od stron(26).
42.      Jednakże przyjęcie takiego obowiązku sądu wymaga szczegółowej analizy systematyki i celu przepisu, którego poszanowanie powinno być zweryfikowane z urzędu. Wbrew stanowisku wyrażonemu przez Komisję nie wystarczy w tym względzie odnieść się ogólnie do względów „spójności” w dziedzinie ochrony konsumentów(27).
43.      Stosownie do powyższego Trybunał wyjaśnił
ostatnio również, że nie każdy wynikający z dyrektyw obowiązek dotyczący pozycji prawnej konsumenta może być kwalifikowany do zbadania z urzędu. W sprawie Bankia(28) Trybunał uzasadnił brak zastosowania
zasad dotyczących obowiązku badania do dziedziny nieuczciwych praktyk handlowych przykładowo koncepcyjną różnicą między dyrektywą w sprawie nieuczciwych praktyk handlowych(29) a dyrektywą w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich. Dyrektywa w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich zakazuje stosowania nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich i określa jednocześnie skutek prawny
takiego stosowania, a konkretnie odmowę uznania ich wiążącego charakteru. Dyrektywa w sprawie nieuczciwych praktyk handlowych zakazuje zaś określonych praktyk, jednakże pozostawia państwom członkowskim
określenie niezbędnych w tym względzie środków zwalczania takich praktyk.
44.      Również w sprawie Salvoni(30) Trybunał odmówił zastosowania orzecznictwa dotyczącego obowiązku badania nieuczciwych warunków umownych do kontroli przestrzegania norm jurysdykcyjnych dla spraw konsumenckich określonych w rozporządzeniu Bruksela I bis(31),
wskazując na odmienny przedmiot regulacji tych dwu instrumentów.
45.      W związku z tym należy zbadać kwestię, czy przyjęty już przez Trybunał obowiązek sądu krajowego badania z urzędu przestrzegania ciążącego na kredytodawcy obowiązku informacyjnego z art. 10 ust. 2 dyrektywy w sprawie umów o kredyt konsumencki dotyczy również obowiązującego w ramach art. 10 ust. 2 wymogu przejrzystości oraz przedumownego obowiązku
oceny zdolności kredytowej konsumenta, o którym mowa w art. 8.
2.      W przedmiocie wymogu badania z urzędu poszanowania przez kredytodawcę obowiązków przewidzianych w art. 8 i 10 dyrektywy w sprawie umów o kredyt konsumencki
46.      Sąd odsyłający w sprawie Cofidis nie ma wątpliwości, że kwestia, czy kredytodawca wypełnił obowiązki ciążące na nim na mocy przepisów transponujących dyrektywę w sprawie umów o kredyt konsumencki, powinna zostać zbadana z urzędu. Natomiast sąd odsyłający w sprawie
OPR‑Finance w swoim drugim pytaniu prejudycjalnym zmierza zasadniczo do ustalenia, czy taki wymóg istnieje nawet w przypadku, gdy krajowy system sankcji wyłącznie konsumentowi powierza
powoływanie się na ewentualne uchybienia
obowiązkom kredytodawcy.
47.      Rząd czeski zasadniczo opowiada się przeciwko założeniu, że sąd krajowy ma obowiązek zbadania z urzędu poszanowania obowiązków kredytodawcy, których dotyczy spór(32).
Podobnie jak Trybunał w sprawie Bankia(33),
podnosi on w tym względzie argument różnicy koncepcyjnej, tym razem jednak między dyrektywą w sprawie umów o kredyt konsumencki
a dyrektywą w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich:
podczas gdy brak mocy wiążącej nieuczciwego warunku umownego jest bowiem przewidziany przez prawo Unii w art. 6 dyrektywy w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich, art. 23 dyrektywy w sprawie umów o kredyt konsumencki pozostawia państwom członkowskim określenie skutków prawnych naruszenia obowiązków wynikających z tej dyrektywy. Ta autonomia państw członkowskich pozwala im na podjęcie decyzji o zastosowaniu sankcji z zakresu prawa nadzorczego przy rezygnacji z sankcji z zakresu prawa prywatnego, pod warunkiem że sankcje te są skuteczne, odstraszające i proporcjonalne.
48.      Ta argumentacja jednak mnie nie przekonuje.
49.      Prawdą jest, że art. 23 dyrektywy w sprawie umów o kredyt konsumencki pozostawia w gestii państw członkowskich ustanowienie sankcji w przypadku naruszenia przepisów transponujących, podczas gdy dyrektywa w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich stanowi, że nieuczciwe warunki są bezskuteczne. W tym względzie istnieje analogia do
mającego jednakowe brzmienie art. 13 dyrektywy o nieuczciwych praktykach handlowych, która była przedmiotem ww. wyroku w sprawie Bankia. Z uwagi na tę autonomię państwa członkowskie mogą rzeczywiście karać za takie uchybienia na mocy przepisów prawa prywatnego lub publicznego, w szczególności w drodze nadzoru administracyjnego, o ile dany system sankcji jest skuteczny, odstraszający i proporcjonalny.
50.      Jednakże nie wyklucza to obowiązku zbadania z urzędu naruszeń dyrektywy w sprawie umów o kredyt konsumencki.
51.      Z jednej strony zarówno prawo czeskie, jak i prawo francuskie wiążą te uchybienia ze skutkiem prawnym na korzyść zainteresowanego konsumenta, które sąd może zastosować w oparciu o ocenę przeprowadzaną
ex officio.
52.      Z drugiej strony w wyroku w sprawie Bankia odrzucono kompetencję sądu wynikającą z prawa Unii do badania w danym przypadku z urzędu istnienia zakazanych nieuczciwych praktyk handlowych w ramach oceny ważności tytułu wykonawczego, w oparciu o systematykę i cele właściwej w tamtej sprawie dyrektywy w sprawie nieuczciwych praktyk handlowych.
Dyrektywa ta, zgodnie z jej motywem  dziewiątym,
nie stanowi uszczerbku dla indywidualnych powództw wnoszonych przez osoby, które ucierpiały na skutek nieuczciwej praktyki handlowej, ani też dla przepisów Unii i przepisów krajowych w zakresie prawa zobowiązań, w tym, jak to wyraźnie wynika z art. 3 ust. 2 tej dyrektywy, postanowień dotyczących ważności, zawierania lub skutków umowy(34).
Na samej tylko podstawie przepisów tej dyrektywy postanowienie umowne nie może więc zostać uznane za nieważne, nawet jeśli zostało ono uzgodnione między stronami umowy na podstawie nieuczciwej praktyki handlowej(35).
Dlatego też dla celów skuteczności tej dyrektywy nie jest konieczne, aby sądy krajowe badały z urzędu w postępowaniach dotyczących skuteczności takich umów, czy umowy te nie są oparte na nieuczciwych praktykach handlowych(36).
53.      Natomiast Trybunał orzekł już w sprawie Radlinger i Radlingerová, że przestrzeganie obowiązku informacyjnego przewidzianego w art. 10 ust. 2 dyrektywy w sprawie umów o kredyt konsumencki powinno być w razie potrzeby badane z urzędu(37). W tym względzie oparł się on na słabszej pozycji negocjacyjnej i mniejszym stopniu poinformowania konsumenta oraz ryzyku, że przede wszystkim z niewiedzy nie powoła się on na normę prawną służącą jego ochronie(38).
54.      Rozważania te odnoszą się w równej mierze do rozpatrywanego w obu niniejszych sprawach
przedumownego obowiązku dokonania przez kredytodawcę oceny zdolności kredytowej konsumenta na mocy art. 8 dyrektywy w sprawie umów o kredyt konsumencki
oraz do wymogu przejrzystości w ramach obowiązku informacyjnego przewidzianego w art. 10 ust. 2 dyrektywy w sprawie umów o kredyt konsumencki.
55.      Zgodnie z art. 8 ust. 1 dyrektywy w sprawie umów o kredyt konsumencki
państwa członkowskie zapewniają przeprowadzanie przez kredytodawcę przed zawarciem umowy o kredyt oceny zdolności kredytowej konsumenta na podstawie wystarczających informacji przekazanych mu, w stosownych przypadkach, przez konsumenta oraz, w razie konieczności, na postawie informacji uzyskanych z odpowiedniej bazy danych.
56.      Ten obowiązek oceny zdolności kredytowej konsumenta ma na celu odpowiedzialne udzielanie kredytów i zapobieganie udzielaniu kredytów niewypłacalnym konsumentom(39). Ma on na celu ochronę konsumentów przed ryzykiem nadmiernego zadłużenia i niewypłacalności. Przyczynia się on w ten sposób do realizacji zamierzonego przez dyrektywę w sprawie umów o kredyt konsumencki celu polegającego na zapewnieniu wysokiego i porównywalnego poziomu ochrony konsumentów i ułatwienia rozwoju niezakłóconego funkcjonowania rynku wewnętrznego w dziedzinie kredytów konsumenckich(40).
57.      W świetle tego znaczenia obowiązku oceny zdolności kredytowej i przedstawionego w pkt 36 powyżej braku równowagi między kredytodawcą a konsumentem jest wymagane, aby sąd krajowy przeprowadzał kontrolę poszanowania tego obowiązku z urzędu. Ponadto systematyczna kontrola sądowa wykonania obowiązku
przyczynia się do zapewnienia równych warunków konkurencji („level playing‑field”) dla kredytodawców.
Natomiast konsument praktycznie nie mógłby się upewnić się, że obowiązek ten jest przestrzegany.
58.      Również poszanowanie wymogu przejrzystości musi zostać skontrolowane z urzędu zgodnie z art. 10 ust. 2 dyrektywy w sprawie umów o kredyt konsumencki. W myśl tego przepisu kredytodawca musi zamieścić w umowie kredytu w sposób jasny i zwięzły informacje, które są tam wymienione.
59.      W wyroku w sprawie Radlinger i Radlingerová(41) Trybunał podkreślił fundamentalne znaczenie obowiązku informacyjnego dla konsumenta, ponieważ „na podstawie tej informacji podejmuje on decyzję […], czy zamierza związać się warunkami sformułowanymi uprzednio przez przedsiębiorcę”. Jak wynika również z motywu 31 dyrektywy w sprawie umów o kredyt konsumencki, taka decyzja wymaga jednak nie tylko przekazania wszystkich informacji określonych w art. 10 ust. 2. Przeciwnie, wymagane jest również poszanowanie zawartego tam także wymogu przejrzystości w celu upewnienia się, że konsument może rzeczywiście zapoznać się z danymi informacjami. Wymóg przejrzystości nie ogranicza się przy tym do wymogów formalnych dotyczących czytelności informacji, ale obejmuje również wymogi materialne odnoszące się do jego zrozumiałego charakteru.
3.      Wnioski pośrednie
60.      Sąd krajowy jest zatem co do zasady zobowiązany do sprawdzenia z urzędu przestrzegania przez kredytodawcę
obowiązków wynikających z ustawodawstwa krajowego transponującego art. 8 i art. 10 ust. 2 dyrektywy w sprawie umów o kredyt konsumencki. W konsekwencji art. 8 w związku z art. 23 dyrektywy w sprawie umów o kredyt konsumencki stoi na przeszkodzie krajowemu uregulowaniu w zakresie sankcji za naruszenie obowiązku badania zdolności kredytowej konsumenta, dla którego zastosowania konieczne jest aktywne powołanie się przez konsumenta na naruszenie takiego obowiązku.
B.      W przedmiocie krajowych terminów zawitych i terminów przedawnienia (część pierwsza pytania w sprawie Cofidis i pierwsze pytanie prejudycjalne w sprawie OPR‑Finance)
61.      Jednakże w postępowaniach głównych sądy krajowe uważają, że nie mogą badać przestrzegania art. 8 i art. 10 ust. 2 dyrektywy w sprawie umów o kredyt konsumencki oraz, w stosownym przypadku, stosować sankcji, ponieważ odpowiednie roszczenia podlegają na podstawie krajowych przepisów wykonawczych odpowiednio trzy‑ i pięcioletniemu terminowi zawitemu i terminowi przedawnienia. To nasuwa pytanie o dopuszczalność takiej regulacji w świetle prawa unijnego.
62.      Dyrektywa w sprawie umów o kredyt konsumencki nie reguluje przedawnienia ani prekluzji roszczeń wynikających z umowy kredytu. Tym samym
uregulowania w tym zakresie podlegają co do zasady autonomii proceduralnej państw członkowskich, która jednak
jest ograniczona przez zasady równoważności i skuteczności.
63.      Z uwagi na to, że zarówno czeski termin zawity, jak i francuskie przedawnienie roszczeń mają zastosowanie w taki sam sposób do roszczeń determinowanych prawem krajowym i prawem Unii, brak jest wątpliwości co do zasady równoważności.
64.      Dokładniejszej
analizy wymaga natomiast kwestia, czy
konkretne sposoby uregulowania terminu zawitego i terminu przedawnienia są zgodne z zasadą skuteczności.
65.      Moim zdaniem tak nie jest.
66.      Zgodnie z zasadą skuteczności przepisy krajowe nie mogą czynić praktycznie niemożliwym lub nadmiernie utrudnionym wykonywania praw przyznanych przez porządek prawny Unii. Należy to zbadać z uwzględnieniem systemowej pozycji rozpatrywanego przepisu oraz jego celu(42).
67.      Prawdą jest, że ustalenie rozsądnych terminów do wniesienia środków odwoławczych w formie terminów zawitych jest zgodne z podstawową zasadą pewności prawa(43).
Krajowy termin zawity może być zatem zgodny z zasadą skuteczności, w szczególności gdy jest zapewnione, że termin ten nie rozpoczyna biegu lub nawet nie upływa bez posiadania przez konsumenta
wiedzy o przysługujących mu prawach(44).
68.      Inaczej musi być jednak w sytuacji, gdy krajowe terminy zawite lub terminy przedawnienia prowadzą do asymetrii, tj. gdy kredytodawca może dochodzić swoich uprawnień do płatności dłużej niż konsument
nieważności umowy.
Tak więc pomimo upływu terminu sąd powinien zbadać z urzędu nieuczciwy charakter warunku umownego, ponieważ w przeciwnym wypadku
przedsiębiorca może obejść ochronę konsumenta zamierzoną przez dyrektywę w sprawie nieuczciwych warunków umownych, czekając po prostu na upływ terminu, aby następnie powołać się na niekorzystne dla siebie nieuczciwe warunki umowne w drodze powództwa przed sądem(45).
69.      W niniejszych sprawach sama okoliczność, że uregulowania krajowe przewidują trzyletni termin zawity tudzież pięcioletni termin przedawnienia, nie stanowi sama w sobie naruszenia zasady skuteczności. Trzy tudzież pięć lat mogą stanowić, co do zasady, wystarczająco długi dla konsumentów termin, aby w przypadku wystąpienia zakłóceń w stosunku umownym dochodzić roszczeń w drodze powództwa przed sądem cywilnym. Inaczej jest jednak w sytuacji, gdy z powodu nierównowagi opisanej w pkt 36 powyżej konsument nie powołuje się lub nie może się powołać na brak przestrzegania obowiązków kredytodawcy, choćby tylko jako środek obrony w ramach powództwa o zapłatę przeciwko niemu.
70.      W takim kontekście należy wziąć pod uwagę fakt, że umowy o kredyt konsumencki ustanawiają zwykle zobowiązania długoterminowe. Terminy przedawnienia i terminy zawite, które rozpoczynają bieg od dnia zawarcia umowy, mogą skutkować tym, że stają one na przeszkodzie badaniu, na wniosek konsumenta lub z urzędu, czy kredytodawca wywiązał się z obowiązków ciążących na nim na mocy przepisów transponujących dyrektywę w sprawie umów o kredyt konsumencki. Budzi to tym bardziej wątpliwości, że sposobność takiego
badania, ma miejsce co do zasady
dopiero w przypadku zakłócenia w spełnieniu świadczenia,
co może ewentualnie nastąpić po upływie (mającego zastosowanie do konsumenta) terminu przedawnienia lub terminu zawitego. Istnieje zatem ryzyko, że konsument utraci swoje odpowiednie prawa, nie mając o nich nigdy wiedzy.
71.      Natomiast kredytodawca będzie z reguły mógł powołać się po upływie takich terminów na uprawnienia do płatności, ponieważ powstają one dopiero w chwili wymagalności rat podlegających zapłacie przez kredytobiorcę, a tym samym rozpoczynają się przedawniać dopiero od tego dnia. W ten sposób
konsumentowi grozi zasądzenie zapłaty uzgodnionych kwot bez możliwości zweryfikowania poszanowania obowiązków przez kredytodawcę i w stosownym przypadku
zastosowania sankcji. Ta asymetria, porównywalna do sytuacji we wcześniejszym wyroku w sprawie Cofidis(46), może osłabiać skuteczność ochrony na mocy dyrektywy w sprawie umów o kredyt konsumencki. Okoliczności faktyczne sprawy Cofidis ilustrują to ryzyko: kredytodawca pozwał konsumenta w ciągu kilku dni po upływie pięcioletniego terminu przedawnienia.
72.      Wobec takiej nierównowagi sankcje cywilnoprawne, które są ograniczone
przez terminy
zawite lub terminy przedawnienia, nie byłyby również skuteczne, odstraszające i proporcjonalne w rozumieniu art. 23 dyrektywy w sprawie umów o kredyt konsumencki.
73.      Wreszcie również pewność prawa, a w szczególności ryzyko, że konsumenci mogliby w stosunkowo długim okresie żądać rozwiązania lub zmiany umów, nie wymagają terminów przedawnienia i terminów zawitych
biegnących od daty zawarcia umowy.
Poprzez naruszenie obowiązków wynikających z prawa Unii kredytodawca spowodował bowiem sam to ryzyko(47).
74.      Ochrona konsumenta przed terminami zawitymi i terminami przedawnienia znajduje jednak granice w przypadkach, w których kredytodawca nie może już skorzystać z praw wynikających z umowy o kredyt. Nie można bowiem stwierdzić żadnej przyczyny, by nadal chronić konsumenta po pełnym zrealizowaniu umowy. Przeciwnie, gdyby takie terminy w dalszym ciągu nie mogły mieć zastosowania, powstałaby wówczas nierównowaga na korzyść konsumenta, co mogłoby zachęcać do nadużycia.
75.      Tak więc tak długo, jak długo kredytodawca może dochodzić
względem konsumenta roszczeń z umowy kredytu, krajowe terminy zawite i terminy przedawnienia nie mogą sprzeciwiać się badaniu i karaniu naruszenia art. 8 i art. 10 ust. 2 dyrektywy w sprawie umów o kredyt konsumencki.
C.      W przedmiocie skutków prawnych naruszeń art. 8 i art. 10 ust. 2 dyrektywy w sprawie umów o kredyt konsumencki (część druga pytania w sprawie Cofidis i drugie pytanie prejudycjalne w sprawie OPR-Finance w zakresie, w jakim odnosi się ono do materialnoprawnego systemu sankcji)
76.      Kwestię stwierdzenia naruszenia należy odróżniać od kwestii skutków prawnych takiego stwierdzenia(48).
77.      Możliwym skutkiem stwierdzenia naruszeń art. 10 ust. 2 dyrektywy w sprawie umów o kredyt konsumencki jest prawo odstąpienia. Zgodnie z art. 14 ust. 1 lit. b) termin na odstąpienie od umowy rozpoczyna bieg w dniu, w którym konsument uzyskuje warunki umowne oraz informacje określone w art. 10. W niniejszym postępowaniu nie ma jednak konieczności rozpatrywania dalej tej kwestii, ponieważ prawo odstąpienia nie stanowi przedmiotu wniosków o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, prawdopodobnie z tego względu, że w postępowaniach głównych nie skorzystano z odstąpienia.
78.      Ponadto prawo państw członkowskich określa skutki prawne naruszenia wymogu przejrzystości przy przekazywaniu obowiązkowych
informacji dotyczących umowy lub obowiązku
przeprowadzenia oceny zdolności kredytowej konsumenta.
Zgodnie bowiem z art. 23 dyrektywy w sprawie umów o kredyt konsumencki państwa członkowskie same określają sankcje. Wybrane sankcje muszą być, zgodnie z tym przepisem, ale również już w świetle zasady lojalności wobec Unii(49), skuteczne, proporcjonalne i odstraszające. Surowość sankcji musi więc odpowiadać wadze naruszeń, które są przez nie karane, zwłaszcza przy zapewnieniu rzeczywiście odstraszającego skutku i jednocześnie przy poszanowaniu ogólnej zasady proporcjonalności(50).
1.      W przedmiocie oceny skutecznego, odstraszającego i proporcjonalnego charakteru rozpatrywanych systemów sankcji
a)      Sprawa Cofidis
79.      Pytanie prejudycjalne w sprawie Cofidis ma na celu przede wszystkim ustalenie, czy uregulowanie krajowe w zakresie przedawnienia stoi na przeszkodzie temu, aby sąd odsyłający zbadał z urzędu i, w stosownym przypadku, zastosował sankcje za ewentualne naruszenia obowiązków kredytodawcy.
Kwestia, czy rozpatrywany krajowy system sankcji w postaci całkowitej lub częściowej utraty prawa do odsetek(51) jest poza tym skuteczny, proporcjonalny i odstraszający, nie jest przedmiotem wniosku do Trybunału.
Jednakże w interesie udzielenia użytecznej odpowiedzi na pytanie prejudycjalne należy również rozpatrzyć tę kwestię.
80.      Systemy sankcji będące przedmiotem sprawy Cofidis pozostawiają sądowi krajowemu zakres swobodnego uznania przy określaniu sankcji, ponieważ w przypadku braku oceny zdolności kredytowej decyduje on, czy prawo do odsetek
wygasa w całości lub w części. W tym względzie należy podkreślić, że korzystanie z tego uznania powinno odbywać się z poszanowaniem zasady proporcjonalności, wyrażonej w art. 23 dyrektywy w sprawie umów o kredyt konsumencki. Konkretnie – sąd krajowy powinien czuwać przy wyborze sankcji nad tym,
aby była ona proporcjonalna do wagi naruszenia lub naruszeń i do sytuacji osobistej zalegającego z płatnościami konsumenta, z uwzględnieniem wszystkich okoliczności danego przypadku. Do okoliczności sprawy, które należy wziąć pod uwagę, zalicza się bez wątpienia czas, jaki upłynął między naruszeniem obowiązku przez kredytodawcę a niedokonaniem spłaty.
81.      Te same kryteria sąd krajowy musi przyjąć w odniesieniu do przewidzianego w prawie francuskim całkowitego wygaśnięcia prawa do odsetek w przypadku naruszenia
wymogu przejrzystości.
b)      Sprawa OPR‑Finance
82.      Rozważania te odnoszą się również do
systemu sankcji prawa czeskiego rozpatrywanego w sprawie OPR‑Finance. Nieważność przewidziana w § 87 ust. 1 ustawy w sprawie umów o kredyt konsumencki w przypadku naruszenia obowiązku oceny zdolności kredytowej może również zostać wzięta pod uwagę
z urzędu wyłącznie z zastrzeżeniem poszanowania wymogów art. 23 dyrektywy w sprawie umów o kredyt konsumencki.
83.      W związku z nieważnością umowy kredytu kredytodawca traci prawo do zapłaty uzgodnionych odsetek i kosztów, podczas gdy
konsument musi jednak zwrócić kwotę kredytu. W tym względzie
§ 87 ust. 1 ustawy w sprawie umów o kredyt konsumencki pozwala na określenie okresu spłaty w zależności od faktycznej możliwości konsumenta(52). Komisja słusznie zwraca uwagę, że w sprawach Home Credit Slovakia(53) i LCL Le Crédit Lyonnais(54) Trybunał dokonał już wykładni art. 23 dyrektywy w sprawie umów o kredyt konsumencki w odniesieniu do krajowych
systemów sankcji, które również powodują utratę prawa kredytodawcy do odsetek. Tym samym można odesłać do rozważań przedstawionych przez Trybunał w tych wyrokach.
84.      W zakresie, w jakim rząd czeski optuje za tym, aby dokonywać oceny przestrzegania tych wymogów w świetle wszystkich systemów sankcji prawa krajowego, a zatem również z uwzględnieniem sankcji administracyjnych przewidzianych w przepisach krajowych dotyczących nadzoru nad instytucjami kredytowymi w przypadku udzielenia kredytu z naruszeniem obowiązku oceny zdolności kredytowej konsumenta, argument ten nie jest przekonujący.
85.      Z jednej strony uwzględnienie innych przepisów prawa krajowego jest konieczne jedynie w razie istnienia wątpliwości co do skuteczności lub odstraszającego charakteru danego systemu sankcji prawa prywatnego. W świetle wymienionych wyroków i z uwagi na fakt, że obowiązek dokonania przez konsumenta zwrotu płatności może zostać rozciągnięty w czasie, nie ma jednak takich wątpliwości pod względem materialnoprawnym.
86.      Nawet gdyby inne systemy sankcji prawa krajowego miały znaczenie, ich ocena byłaby z drugiej strony ostatecznie uzależniona od rzeczywistego wprowadzenia ich w życie w praktyce. Pomimo dodatkowego zapytania podczas rozprawy
kwestia ta pozostaje w dużej mierze niejasna. Komisja stwierdziła, co nie zostało zakwestionowane, że właściwy organ nadzoru, a mianowicie czeski bank narodowy, nie podał do wiadomości decyzji o nałożeniu grzywien za naruszenie obowiązku oceny zdolności kredytowej. Ogólne odesłanie przez rząd czeski do bieżących kontroli oraz istniejącej metodologii oceny nie może moim zdaniem wystarczyć.
87.      Kwestia, czy sama możliwość nałożenia kar z zakresu nadzoru administracyjnego w przypadku naruszenia obowiązku przez kredytodawcę może w ogóle wystarczyć do spełnienia wymogów art. 23 dyrektywy w sprawie umów o kredyt konsumencki, jest w każdym razie wątpliwa. Takie sankcje nie zapewniają bowiem, również ze względu na zindywidualizowany charakter ochronny oceny zdolności kredytowej, wystarczająco skutecznej możliwości realizacji ochrony zamierzonej
na mocy art. 8 dyrektywy w sprawie umów o kredyt konsumencki. Za pomocą ogólnych
środków nadzorczych dany konsument nie uzyskuje bowiem konkretnej ochrony.
2.      W przedmiocie granic stosowania krajowych systemów sankcji z urzędu
88.      W ramach krajowego procesu cywilnego szczególne znaczenie ma jednak z reguły zasada dyspozycyjności, to znaczy władztwo stron nad przedmiotem sporu.
Badanie z urzędu ewentualnych naruszeń obowiązków kredytodawcy nie powinno zatem rozszerzać przedmiotu sporu. Biorąc pod uwagę różnorodność systemów sankcji, które państwa członkowskie mogą przewidzieć ze względu na przysługującą im swobodę decyzyjną, należy również zważać na to, aby sąd krajowy nie stosował z urzędu sankcji, która sprowadza się do powództwa wzajemnego. Tak byłoby
przykładowo w przypadku,
gdyby sąd bez odpowiedniego żądania powództwa przyznałby konsumentowi odszkodowanie.
89.      Natomiast możliwe jest moim zdaniem wprowadzenie sankcji w interesie poszkodowanego, jeżeli w ten sposób odpierane jest jedynie żądanie pozwu. Takie podejście nie budzi żadnych wątpliwości w doktrynie dotyczącej istoty przedmiotu sporu.
90.      Jednakże
również w tym kontekście należy przestrzegać gwarancji kontradyktoryjnego postępowania, a w szczególności prawa do bycia wysłuchanym(55).
Jest ono elementem praw do obrony zagwarantowanych w art. 47 Karty praw podstawowych. Sąd krajowy musi zatem wysłuchać strony, zanim rozstrzygnie spór
na podstawie aspektu
uwzględnionego z urzędu.
91.      Ponadto należy obligatoryjnie uwzględnić ewentualną przeciwną wolę konsumenta(56). W konsekwencji również w sprawie OPR‑Finance w kontekście tak zwanej względnej nieważności umowy kredytu konsument może sprzeciwić się stwierdzeniu nieważności, jeżeli zamierza pozostać związany umową.
VII. Wnioski
92.      Proponuję, aby w sprawie Cofidis (C‑616/18) Trybunał udzielił na
pytanie prejudycjalne
następującej odpowiedzi:
Ochrona, jaką zapewnia konsumentom dyrektywa 2008/48/WE w sprawie umów o kredyt konsumencki stoi na przeszkodzie przepisowi prawa krajowego, który w przypadku powództwa wytoczonego przeciwko konsumentowi przez przedsiębiorcę na podstawie zawartej między nimi umowy o kredyt nie pozwala sądowi krajowemu, po upływie pięcioletniego terminu przedawnienia biegnącego od daty zawarcia tej umowy, na stwierdzenie z urzędu uchybienia przepisom dotyczącym obowiązku sprawdzenia zdolności kredytowej, o którym mowa w art. 8 dyrektywy, lub przepisom dotyczącym informacji, jakie należy umieścić w sposób jasny i zwięzły w umowach o kredyt, o których mowa w art. 10 ust. 2 dyrektywy, i wyciągnięcie konsekwencji wynikających zgodnie z prawem krajowym z naruszenia tych obowiązków.
Stosując sankcje za takie naruszenie sąd krajowy powinien zbadać, uwzględniając wszystkie okoliczności indywidualnego przypadku, czy dane sankcje są skuteczne, odstraszające i proporcjonalne.
93.      Proponuję też, aby w sprawie OPR‑Finance (C‑679/18) na pytania prejudycjalne Trybunał udzielił następującej odpowiedzi:
1)      Artykuł 8 dyrektywy
2008/48/EG w sprawie umów o kredyt konsumencki stoi na przeszkodzie uregulowaniu krajowemu, które w ramach powództwa wytoczonego przeciwko konsumentowi przez kredytodawcę na podstawie zawartej między nimi umowy o kredyt nie pozwala sądowi krajowemu na zweryfikowanie z urzędu wykonania przez kredytodawcę obowiązku przeprowadzenia oceny zdolności kredytowej konsumenta, jeżeli konsument nie powołał się na tę weryfikację w ciągu trzyletniego terminu zawitego lub termin ten upłynął.
2)      Jeżeli sąd krajowy z urzędu stwierdził uchybienie art. 8 dyrektywy 2008/48, musi on, z zastrzeżeniem ewentualnej przeciwnej woli konsumenta, wyciągnąć wszystkie konsekwencje wynikające na mocy prawa krajowego z takiego stwierdzenia, nie czekając na odpowiedni wniosek konsumenta i w stosownym przypadku bez względu na upływ terminu zawitego, pod warunkiem że wprowadzone przez to prawo sankcje są skuteczne, odstraszające i proporcjonalne.
1      Język oryginału: niemiecki.
2      Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/48/WE z dnia 23 kwietnia 2008 r. w sprawie umów o kredyt konsumencki oraz uchylająca dyrektywę Rady 87/102/EWG (Dz.U. 2008, L 133, s. 66), zwana dalej „dyrektywą w sprawie umów o kredyt konsumencki”.
3      JORF z dnia 2 lipca 2010 r., s. 12001.
4      Obecnie art. L. 312‑16 kodeksu konsumenckiego.
5      Obecnie art. L. 312‑28 ust. 2 kodeksu konsumenckiego.
6      Obecnie art. R. 312‑10 kodeksu konsumenckiego.
7      Według stwierdzeń sądu odsyłającego uzgodniona została stała stopa procentowa wynosząca 10,86% (rzeczywista roczna stopa procentowa 11,42%). Kredyt podlegał spłacie w 84 miesięcznych ratach w wysokości 351,23 EUR.
8      W przeliczeniu około 190 EUR.
9      Według stwierdzeń sądu odsyłającego wierzytelność ta obejmuje całkowitą kwotę kredytu (4900 CZK), koszty udostępnienia kredytu (980 CZK), odsetki (3696 CZK) oraz karę umowną (363 CZK), po odliczeniu kwot, które zostały już zapłacone tytułem zwrotu (2100 CZK).
10      Zobacz przykładowo wyroki: z dnia 7 lutego 2018 r., American Express (C‑304/16, EU:C:2018:66, pkt 32);
z dnia
29 maja
2018 r., Liga van Moskeeën en Islamitische Organisaties Provincie Antwerpen i in.
(C‑426/16, EU:C:2018:335, pkt 31); z dnia 25 lipca 2018 r., Confédération paysanne i in. (C‑528/16, EU:C:2018:583, pkt 73).
11      Wyrok z dnia 28 marca 2019 r., Verlezza i in. (od C‑487/17 do
C‑489/17, EU:C:2019:270, pkt 29 i przytoczone tam orzecznictwo).
12      Zobacz przykładowo wyroki: z dnia 27 czerwca 2000 r., Océano Grupo Editorial und Salvat Editores (od C‑240/98 do
C‑244/98, EU:C:2000:346, pkt 26); z dnia
4 czerwca 2009 r., Pannon GSM (C‑243/08, EU:C:2009:350, pkt 32); z dnia
4 czerwca 2015 r., Faber (C‑497/13, EU:C:2015:357, pkt 42); z dnia 13 września 2018 r., Profi Credit Polska (C‑176/17, EU:C:2018:711, pkt 42).
13      Dyrektywa Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz.U. 1993, L 95, s. 29).
14      Podobnie wyrok z dnia 27 czerwca 2000 r., Océano Grupo Editorial und Salvat Editores
(od C‑240/98 do C‑244/98, EU:C:2000:346, pkt 28). Zobacz również wyrok z dnia 21 listopada 2002 r., Cofidis (C‑473/00, EU:C:2002:705, pkt 36).
15      Zobacz wcześniejszy wyrok z dnia 26 października 2006 r., Mostaza Claro (C‑168/05, EU:C:2006:675, pkt 38). Bardziej jasno wyroki: z dnia 4 czerwca 2009 r., Pannon GSM (C‑243/08, EU:C:2009:350, pkt 32); z dnia 14 czerwca 2012 r.,
Banco Español de Crédito (C‑618/10, EU:C:2012:349, pkt 43); z dnia 21 lutego 2013 r.,
Banif Plus Bank (C‑472/11, EU:C:2013:88, pkt 23).
16      Dyrektywa Rady z dnia 20 grudnia 1985 r. w sprawie ochrony konsumentów w odniesieniu do umów zawartych poza lokalem przedsiębiorstwa (Dz.U. 1985, L 372, s. 31).
17      Wyrok z dnia 17 grudnia 2009 r., Martín Martín (C‑227/08, EU:C:2009:792, pkt 29).
18      Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 25 maja 1999 r. w sprawie niektórych aspektów sprzedaży towarów konsumpcyjnych i związanych z tym gwarancji (Dz.U. 1999, L 171,
s. 12).
19      Wyrok
z dnia 4 czerwca 2015 r., Faber
(C‑497/13, EU:C:2015:357, pkt 48).
20      Wyrok z dnia 4 października 2007 r., Rampion i Godard (C‑429/05, EU:C:2007:575, pkt 69). Zobacz ponadto w odniesieniu do obowiązku informacyjnego przewidzianego w art. 4 dyrektywy 87/102/EWG postanowienie z dnia 16 listopada 2010 r., Pohotovosť (C‑76/10, EU:C:2010:685, pkt 76).
21      Dyrektywa Rady z dnia 22 grudnia 1986 r. w sprawie zbliżenia przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych państw członkowskich dotyczących kredytu konsumenckiego (Dz.U. 1987, L 42, s. 48).
22      Wyrok z dnia 21 kwietnia 2016 r., Radlinger i Radlingerová (C‑377/14, EU:C:2016:283, pkt 74). Zobacz również niedawne postanowienie z dnia 28 listopada 2018 r., PKO Bank Polski (C‑632/17, EU:C:2018:963, pkt 51).
23      Zobacz także wyrok
z dnia 21 listopada 2002 r., Cofidis (C‑473/00, EU:C:2002:705, pkt 33). Zobacz również wyrok
z dnia 4 października 2007 r., Rampion i Godard (C‑429/05, EU:C:2007:575, pkt 63).
24      W odniesieniu do dyrektywy w sprawie umów o kredyt konsumencki zob. wyrok z dnia 21 kwietnia 2016 r., Radlinger i Radlingerová (C‑377/14, EU:C:2016:283, pkt 63)
w odniesieniu do wyroku z dnia 1 października 2015 r., ERSTE Bank Hungary (C‑32/14, EU:C:2015:637, pkt 39 i przytoczone tam orzecznictwo)
w kwestii dyrektywy w sprawie nieuczciwych warunków umów.
25      Wyrok z dnia 21 kwietnia 2016 r., Radlinger i Radlingerová (C‑377/14, EU:C:2016:283,
pkt 65). Zobacz również wyroki: z dnia 27 czerwca 2000 r., Océano Grupo Editorial und Salvat Editores (od C‑240/98 do C‑244/98, EU:C:2000:346, pkt 26); z dnia 21 listopada 2002 r., Cofidis (C‑473/00, EU:C:2002:705, pkt 33);
z dnia 4 października 2007 r., Rampion i Godard (C‑429/05, EU:C:2007:575, pkt 65).
26      Wyrok z dnia 21 kwietnia 2016 r., Radlinger i Radlingerová (C‑377/14, EU:C:2016:283, pkt 67).
27      Zobacz podobnie wyroki: z dnia 16 stycznia 2014 r., Kainz (C‑45/13, EU:C:2014:7, pkt 20); z dnia
2 maja 2019 r., Pillar Securitisation (C‑694/17, EU:C:2019:345, pkt 35), zgodnie z którymi konieczność zapewnienia spójności między różnymi aktami prawa Unii nie może w szczególności prowadzić do interpretacji obcej systemowi i celom regulacji.
28      Wyrok z dnia 19 września 2018 r. (C‑109/17, EU:C:2018:735, pkt 31 i nast.).
29      Dyrektywa 2005/29/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 11 maja 2005 r. dotycząca nieuczciwych praktyk handlowych stosowanych przez przedsiębiorstwa wobec konsumentów na rynku wewnętrznym oraz zmieniająca dyrektywę Rady 84/450/EWG, dyrektywy 97/7/WE, 98/27/WE i 2002/65/WE Parlamentu Europejskiego i Rady oraz rozporządzenie (WE) nr 2006/2004 Parlamentu Europejskiego i Rady (dyrektywa o nieuczciwych praktykach handlowych) (Dz.U. 2005, L 149, s. 22).
30      Wyrok z dnia 4 września 2019 r. (C‑347/18, EU:C:2019:661, pkt 44).
31      Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1215/2012 z dnia 12 grudnia 2012 r. w sprawie jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowych oraz ich wykonywania w sprawach cywilnych i handlowych (Dz.U. 2012, L 351, s. 1).
32      Sprawa OPR-Finance dotyczy jedynie obowiązku zbadania
przez kredytodawcę
zdolności kredytowej konsumenta.
33      Wyrok z dnia 19 września 2018 r. (C‑109/17, EU:C:2018:735).
34      Wyrok z dnia 19 września 2018 r., Bankia (C‑109/17, EU:C:2018:735, pkt 32).
35      Wyrok z dnia 19 września 2018 r., Bankia (C‑109/17, EU:C:2018:735, pkt 43, zob. także pkt 33, 46).
36      Wyrok z dnia 19 września 2018 r., Bankia (C‑109/17, EU:C:2018:735, pkt 34, 47).
37      Wyrok
z dnia 21 kwietnia 2016 r., Radlinger i Radlingerová (C‑377/14, EU:C:2016:283, pkt 66).
38      Wyrok z dnia 21 kwietnia 2016 r., Radlinger i Radlingerová (C‑377/14, EU:C:2016:283, pkt 64, 65).
39      Wyroki: z dnia 18 grudnia 2014 r., CA Consumer Finance (C‑449/13, EU:C:2014:2464, pkt 43); z dnia 6 czerwca 2019 r., Schyns (C‑58/18, EU:C:2019:467, pkt 40). Zobacz również motyw 26 dyrektywy w sprawie umów o kredyt konsumencki.
40      Wyrok z dnia 6 czerwca 2019 r., Schyns (C‑58/18, EU:C:2019:467, pkt 28, 41). Zobacz także motywy 7 i 9 dyrektywy w sprawie umów o kredyt konsumencki.
41      Wyrok z dnia 21 kwietnia 2016 r., Radlinger i Radlingerová (C‑377/14, EU:C:2016:283, pkt 64). W przedmiocie przedumownego obowiązku informacyjnego zob. również motywy 19 i 24 dyrektywy w sprawie umów o kredyt konsumencki.
42      Wyroki: z dnia 6 października 2009 r., Asturcom Telecomunicaciones (C‑40/08, EU:C:2009:615, pkt 39); z dnia 21 listopada 2002 r., Cofidis (C‑473/00, EU:C:2002:705, pkt 37). Zobacz również wcześniejszy wyrok z dnia 14 grudnia 1995 r., Peterbroeck (C‑312/93, EU:C:1995:437, pkt 14).
43      Wyroki: z dnia 6 października 2009 r., Asturcom Telecomunicaciones (C‑40/08, EU:C:2009:615, pkt 41); z dnia 10 lipca 1997 r., Palmisani (C‑261/95, EU:C:1997:351, pkt 28); z dnia 16 grudnia 1976 r., Rewe‑Zentralfinanz i Rewe‑Zentral (33/76, EU:C:1976:188, pkt 5).
44      Wyrok z dnia 6 października 2009 r., Asturcom Telecomunicaciones (C‑40/08, EU:C:2009:615, pkt 45, 46).
45      Wyrok
z dnia 21 listopada 2002 r., Cofidis (C‑473/00, EU:C:2002:705, pkt 35).
46      Wyrok
z dnia 21 listopada 2002 r., Cofidis (C‑473/00, EU:C:2002:705).
47      Podobnie również wyrok z dnia 19 grudnia 2013 r., Endress (C‑209/12, EU:C:2013:864, pkt 30).
48      W przedmiocie dyrektywy w sprawie nieuczciwych warunków umów zob. opinia rzecznik generalnej
V. Trstenjak w sprawie Martín Martín (C‑227/08, EU:C:2009:295, pkt 73).
49      Wyrok z dnia 27 marca 2014 r., LCL Le Crédit Lyonnais (C‑565/12, EU:C:2014:190, pkt 44 i przytoczone tam orzecznictwo).
50      Wyrok z dnia 9 listopada 2016 r., Home Credit Slovakia (C‑42/15, EU:C:2016:842, pkt 63 i powołane tam orzecznictwo).
Zobacz również opinia rzecznika generalnego W. van Gervena w sprawie Hansen (C‑326/88, EU:C:1989:609, pkt 8): „»Odstraszające« i »proporcjonalne«
oznaczają, że sankcje muszą być wystarczająco, lecz nie niewspółmiernie surowe w stosunku do wyznaczonych celów”.
51      Zobacz pkt 7 powyżej.
52      Podczas rozprawy rząd czeski wyjaśnił w tym względzie, że okres zwrotu płatności nie jest przewidziany przez ustawę, w związku z czym sąd może w indywidualnym przypadku zapewnić odpowiednią równowagę między wszystkimi wchodzącymi w grę interesami.
53      Wyrok
z dnia 9 listopada 2016 r. (C‑42/15, EU:C:2016:842).
54      Wyrok z dnia 27 marca 2014 r. (C‑565/12, EU:C:2014:190).
55      Wyrok z dnia 21 lutego 2013 r., Banif Plus Bank (C‑472/11, EU:C:2013:88, pkt 29 i nast.).
56      Wyroki: z dnia 21 lutego 2013 r., Banif Plus Bank (C‑472/11, EU:C:2013:88, pkt 35);
z dnia 4 czerwca 2009 r., Pannon GSM (C‑243/08, EU:C:2009:350, pkt 33).