62019CJ0191
WYROK TRYBUNAŁU (ósma izba)
z dnia 30 kwietnia 2020 r. (
*1
)
Odesłanie prejudycjalne – Transport lotniczy – Rozporządzenie (WE) nr 261/2004 – Odszkodowanie na rzecz pasażerów w przypadku odmowy przyjęcia na pokład – Odmowa przyjęcia na pokład – Odwołanie – Lot łączony – Zmiana rezerwacji jednego z lotów składających się na przewóz lotniczy wbrew woli pasażera – Przybycie pasażera bez opóźnienia do miejsca docelowego
W sprawie C‑191/19
mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Landgericht Frankfurt am Main (sąd krajowy we Frankfurcie nad Menem, Niemcy) postanowieniem z dnia 20 lutego 2019 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 27 lutego 2019 r., w postępowaniu:
OI
przeciwko
Air Nostrum Líneas Aéreas del Mediterráneo SA,
TRYBUNAŁ (ósma izba),
w składzie: L.S. Rossi, prezes izby, J. Malenovský (sprawozdawca) i F. Biltgen, sędziowie,
rzecznik generalny: P. Pikamäe,
sekretarz: A. Calot Escobar,
uwzględniając pisemny etap postępowania,
rozważywszy uwagi, które przedstawili:
–
w imieniu OI – F. Puschkarski, Rechtsanwältin,
–
w imieniu rządu niemieckiego – J. Möller, M. Hellmann i A. Berg, w charakterze pełnomocników,
–
w imieniu rządu austriackiego – J. Schmoll, w charakterze pełnomocnika,
–
w imieniu Komisji Europejskiej – B. Bertelmann i N. Yerrell, w charakterze pełnomocników,
podjąwszy, po wysłuchaniu rzecznika generalnego, decyzję o rozstrzygnięciu sprawy bez opinii,
wydaje następujący
Wyrok
1
Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 4 ust. 3, art. 5 ust. 1 lit. c) ppkt (iii) i art. 7 rozporządzenia (WE) nr 261/2004 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 11 lutego 2004 r. ustanawiającego wspólne zasady odszkodowania i pomocy dla pasażerów w przypadku odmowy przyjęcia na pokład albo odwołania lub dużego opóźnienia lotów, uchylającego rozporządzenie (EWG) nr 295/91 (Dz.U. 2004, L 46, s. 1).
2
Wniosek ten został przedstawiony w ramach sporu między OI a Air Nostrum Líneas Aéreas del Mediterráneo SA (zwanej dalej „Air Nostrum”) w przedmiocie wniosku o odszkodowanie na podstawie rozporządzenia nr 261/2004 złożonego przez OI z powodu zmian dokonanych wbrew jej woli w jej rezerwacji.
Ramy prawne
Prawo Unii
3
Zgodnie z motywami 1–4 oraz 9 i 10 rozporządzenia nr 261/2004:
„(1)
Działanie Wspólnoty w dziedzinie transportu lotniczego powinno mieć na celu, między innymi, zapewnienie wysokiego poziomu ochrony pasażerów. Ponadto powinno się w pełni zwracać uwagę na ogólne wymogi ochrony konsumentów.
(2)
Odmowa przyjęcia na pokład i odwołanie lub duże opóźnienie lotów powodują poważne problemy i niedogodności dla pasażerów.
(3)
Pomimo iż rozporządzenie Rady (EWG) nr 295/91 z dnia 4 lutego 1991 r. ustanawiające wspólne zasady systemu odszkodowań dla pasażerów, którym odmówiono przyjęcia na pokład w regularnych przewozach lotniczych [(Dz.U. 1991, L 36, s. 5)] stworzyło podstawy ochrony pasażerów, liczba pasażerów, którym odmówiono przyjęcia na pokład wbrew ich woli, pozostaje zbyt wysoka, podobnie jak liczba pasażerów poszkodowanych odwołaniem lotu bez uprzedzenia oraz dużymi opóźnieniami.
(4)
W związku z powyższym Wspólnota powinna podnieść standardy ochrony ustalone przez wyżej wymienione rozporządzenie zarówno poprzez wzmocnienie praw pasażerów, jak i zapewnienie przewoźnikom lotniczym działalności w ujednoliconych warunkach na zliberalizowanym rynku.
[…]
(9)
Liczba pasażerów, którym odmówiono przyjęcia na pokład wbrew ich woli, powinna być zredukowana przez wymóg, aby przewoźnicy lotniczy wzywali ochotników do rezygnacji z rezerwacji w zamian za pewne korzyści, zamiast odmawiać pasażerom przyjęcia na pokład oraz przez pełną rekompensatę dla tych, którym ostatecznie odmówiono przyjęcia na pokład.
(10)
Pasażerowie, którym odmówiono przyjęcia na pokład wbrew ich woli, powinni mieć możliwość rezygnacji z lotu i otrzymania zwrotu należności za bilet albo kontynuowania podróży na satysfakcjonujących warunkach, z zapewnieniem odpowiedniej opieki podczas oczekiwania na późniejszy lot”.
4
Artykuł 1 ust. 1 tego rozporządzenia przewiduje:
„Niniejsze rozporządzenie przyznaje, na warunkach wymienionych poniżej, minimalne prawa dla pasażerów w następujących sytuacjach:
a)
odmowy przyjęcia na pokład wbrew ich woli;
b)
odwołania ich lotu;
c)
opóźnienia ich lotu”.
5
Artykuł 2 lit. h), j) i l) owego rozporządzenia stanowi:
„Dla celów niniejszego rozporządzenia:
[…]
h)
»miejsce docelowe« oznacza miejsce lądowania określone na bilecie przedstawionym na stanowisku kontrolnym lub, w przypadku lotów łączonych, miejsce lądowania ostatniego lotu; alternatywne dostępne loty łączone nie są brane pod uwagę, jeżeli zachowany jest planowany czas przylotu;
[…]
j)
»odmowa przyjęcia na pokład« oznacza odmowę przewozu pasażerów danym lotem, pomimo że stawili się oni do wejścia na pokład zgodnie z warunkami ustanowionymi w art. 3 ust. 2, chyba że odmowa przyjęcia na pokład jest racjonalnie uzasadniona, w szczególności przyczynami związanymi ze zdrowiem, wymogami bezpieczeństwa lub niewłaściwymi dokumentami podróżnymi;
[…]
l)
»odwołanie« oznacza nieodbycie się lotu, który był uprzednio planowany i na który zostało zarezerwowane przynajmniej jedno miejsce”.
6
Zgodnie z art. 3 ust. 1 i 2 rozporządzenia nr 261/2004:
„1.   Niniejsze rozporządzenie ma zastosowanie:
a)
do pasażerów odlatujących z lotniska znajdującego się na terytorium państwa członkowskiego, do którego ma zastosowanie traktat;
b)
do pasażerów odlatujących z lotniska znajdującego się w kraju trzecim i lądujących na lotnisku w państwie członkowskim, do którego ma zastosowanie traktat, chyba że otrzymali oni korzyści lub odszkodowanie oraz udzielono im opieki w tym kraju trzecim, jeżeli przewoźnik lotniczy obsługujący dany lot jest przewoźnikiem wspólnotowym.
2.   Ustęp 1 stosuje się pod warunkiem, że pasażerowie:
a)
posiadają potwierdzoną rezerwację na dany lot oraz, z wyjątkiem przypadku odwołania, o którym mowa w art. 5, stawią się na odprawę pasażerów,
–
zgodnie z wymogami i w czasie określonym uprzednio na piśmie (w tym poprzez środki elektroniczne) przez przewoźnika lotniczego, organizatora wycieczek lub autoryzowane biura podróży,
lub, jeżeli czas nie został określony,
–
nie później niż 45 minut przed ogłoszoną godziną odlotu; lub
b)
bez względu na przyczynę zostali przeniesieni przez przewoźnika lotniczego lub organizatora wycieczek z lotu, na który mieli rezerwacje, na inny lot”.
7
Artykuł 4 ust. 3 tego rozporządzenia brzmi następująco:
„W przypadku odmowy przyjęcia pasażerów na pokład wbrew ich woli, obsługujący przewoźnik lotniczy niezwłocznie wypłaca im odszkodowanie zgodnie z art. 7 i udziela pomocy zgodnie z art. 8 i 9”.
8
Artykuł 5 ust. 1 lit. c) wspomnianego rozporządzenia przewiduje:
„W przypadku odwołania lotu pasażerowie, których to odwołanie dotyczy:
[…]
c)
mają prawo do odszkodowania od obsługującego przewoźnika lotniczego zgodnie z art. 7, chyba że:
i)
zostali poinformowani o odwołaniu co najmniej dwa tygodnie przed planowym czasem odlotu; lub
ii)
zostali poinformowani o odwołaniu w okresie od dwóch tygodni do siedmiu dni przed planowym czasem odlotu i zaoferowano im zmianę planu podróży, umożliwiającą im wylot najpóźniej [nie więcej niż] dwie godziny przed planowym czasem odlotu i dotarcie do ich miejsca docelowego najwyżej cztery godziny po planowym czasie przylotu; lub
iii)
zostali poinformowani o odwołaniu w okresie krótszym niż siedem dni przed planowym czasem odlotu i zaoferowano im zmianę planu podróży, umożliwiającą im wylot nie więcej niż godzinę przed planowym czasem odlotu i dotarcie do ich miejsca docelowego najwyżej dwie godziny po planowym czasie przylotu”.
9
Artykuł 7 rozporządzenia nr 261/2004 ma następujące brzmienie:
„1.   W przypadku odwołania do niniejszego artykułu pasażerowie otrzymują odszkodowanie w wysokości:
a)
250 EUR dla wszystkich lotów o długości do 1500 kilometrów;
b)
400 EUR dla wszystkich lotów wewnątrzwspólnotowych dłuższych niż 1500 kilometrów i wszystkich innych lotów o długości od 1500 do 3500 kilometrów;
c)
600 EUR dla wszystkich innych lotów niż loty określone w lit. a) lub b).
Przy określaniu odległości podstawą jest ostatni cel lotu, do którego przybycie pasażera nastąpi po czasie planowego przylotu na skutek opóźnienia spowodowanego odmową przyjęcia na pokład lub odwołaniem lotu.
[…]
4.   Odległości podane w ust. 1 i 2 mierzone są metodą trasy po ortodromie”.
Postępowanie główne i pytania prejudycjalne
10
Skarżąca w postępowaniu głównym zarezerwowała za pośrednictwem organizatora wycieczek L’TUR Tourismus AG lot łączony umożliwiający jej udanie się z Jerez de la Frontera (Hiszpania) do Frankfurtu nad Menem (Niemcy) przez Madryt (Hiszpania). Ten lot łączony, który był objęty jedną rezerwacją, składał się z pierwszego lotu o numerze IB 8505, obsługiwanego przez Air Nostrum, z Jerez de la Frontera do Madrytu, którego start był planowany na dzień 3 października 2015 r. o godz. 13.35, zaś lądowanie było planowane tego samego dnia o godz. 14.45, a następnie z drugiego lotu o numerze AB 5325, z Madrytu do Frankfurtu nad Menem, którego odlot był planowany na dzień 3 października 2015 r. o godz. 20.00, zaś lądowanie było planowane na ten sam dzień o godz. 22.40.
11
Rezerwacja, którą miała skarżąca w postępowaniu głównym, została zmieniona wbrew jej woli, tak że zamiast miejsca na pierwszym locie IB 8505 przydzielono jej miejsce na innym locie IB 8507, który wystartował z Jerez de la Frontera w dniu 3 października 2015 r. około godz. 17.55 i wylądował w Madrycie tego samego dnia około godz. 19.05.
12
Skarżąca w postępowaniu głównym opuściła Madryt o godz. 20.00 pierwotnie planowanym lotem łączonym i dotarła do Frankfurtu nad Menem dziesięć minut przed planowaną pierwotnie godziną.
13
Wniosła ona do Amtsgericht Frankfurt am Main (sądu rejonowego we Frankfurcie nad Menem, Niemcy) powództwo o zasądzenie od Air Nostrum na jej rzecz zapłaty odszkodowania na podstawie rozporządzenia nr 261/2004 z powodu dokonanych jednostronnie zmian. Sąd ten oddalił powództwo skarżącej w postępowaniu głównym, ponieważ dotarła ona do miejsca docelowego w ramach czasowych wyznaczonych przez art. 5 ust. 1 lit. c) ppkt (iii) rozporządzenia nr 261/2004.
14
Skarżąca w postępowaniu głównym wniosła apelację od tego orzeczenia do Landgericht Frankfurt am Main (sądu krajowego we Frankfurcie nad Menem, Niemcy), uznając, że należy się jej odszkodowanie z tytułu odmowy przyjęcia na pokład na podstawie rozporządzenia nr 261/2004 i że prawo to nie może podlegać żadnemu z ograniczeń przewidzianych na wypadek odwołania lotu w art. 5 ust. 1 lit. c) ppkt (iii) tego rozporządzenia.
15
Sąd ten wskazał, że rozstrzygnięcie zawisłego przed nim sporu zależy od odpowiedzi, jaką Trybunał udzieli na zadane pytania. Po pierwsze, stoi on na stanowisku, że skarżąca w postępowaniu głównym może domagać się odszkodowania na podstawie rozporządzenia nr 261/2004 tylko wtedy, gdy wskutek zmiany rezerwacji doszło do odmowy przyjęcia na pokład. W niniejszym przypadku nie chodzi bowiem o odwołanie lotu, ponieważ lot, którym skarżąca miała pierwotnie podróżować, został wykonany. Sąd odsyłający uważa, że zmiana rezerwacji pasażera wbrew jego woli na późniejszy lot jest objęta art. 4 ust. 3 rozporządzenia nr 261/2004, jeżeli pierwotny lot zostanie wykonany. W jego opinii odmienna wykładnia tego przepisu mogła skłonić przewoźników lotniczych do obchodzenia skutków prawnych tego rozporządzenia.
16
Po drugie, zastanawia się on, czy art. 5 ust. 1 lit. c) ppkt (iii) rozporządzenia nr 261/2004 można stosować analogicznie do przypadków odmowy przyjęcia na pokład, o których mowa w art. 4 ust. 3 tego rozporządzenia.
17
W tych okolicznościach Landgericht Frankfurt am Main (sąd krajowy we Frankfurcie nad Menem) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:
„1)
Czy zmiana rezerwacji pasażera stawiającego się na odprawę na lotnisku, który dysponuje potwierdzoną rezerwacją na określony lot, wbrew jego woli na późniejszy lot stanowi przypadek odmowy przyjęcia na pokład w rozumieniu art. 4 ust. 3 rozporządzenia nr 261/2004, jeżeli lot, którego dotyczy potwierdzona rezerwacja pasażera, zostanie wykonany?
2)
W przypadku odpowiedzi twierdzącej na pytanie pierwsze: czy przepis art. 5 ust. 1 lit. c) ppkt (iii) rozporządzenia nr 261/2004 należy stosować analogicznie do przypadków odmowy przyjęcia na pokład w rozumieniu art. 4 ust. 3 tego rozporządzenia?”.
W przedmiocie pytań prejudycjalnych
W przedmiocie pytania pierwszego
18
Za pomocą pytania pierwszego sąd odsyłający chciałby się dowiedzieć, czy art. 4 ust. 3 rozporządzenia nr 261/2004 należy interpretować w ten sposób, że zmiana rezerwacji pasażera stawiającego się na odprawę na lotnisku, który dysponuje potwierdzoną rezerwacją na określony lot, wbrew jego woli na późniejszy lot stanowi przypadek odmowy przyjęcia na pokład w rozumieniu tego przepisu, jeżeli lot, którego dotyczy potwierdzona rezerwacja pasażera, zostanie wykonany.
19
Na wstępie należy przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem w ramach przewidzianej w art. 267 TFUE procedury współpracy między sądami krajowymi a Trybunałem do tego ostatniego należy udzielenie sądowi krajowemu użytecznej odpowiedzi, która umożliwi mu rozstrzygnięcie zawisłego przed nim sporu. Mając to na uwadze, Trybunał powinien w razie potrzeby przeformułować przedłożone mu pytania (zob. podobnie wyrok z dnia 17 września 2015 r., van der Lans, C‑257/14, EU:C:2015:618, pkt 32 i przytoczone tam orzecznictwo).
20
Z możliwości tej należy skorzystać w ramach niniejszego postępowania prejudycjalnego.
21
Z postanowienia odsyłającego nie wynika bowiem, że skarżąca w postępowaniu głównym faktycznie stawiła się na odprawę w czasie określonym w art. 3 ust. 2 rozporządzenia nr 261/2004.
22
Trybunał nie jest zatem w stanie orzec w kwestii, czy sytuacja taka jak ta leżąca u podstaw niniejszej sprawy może być objęta art. 4 ust. 3 rozporządzenia nr 261/2004.
23
Natomiast bezsporne jest, że skarżąca w postępowaniu głównym odbyła podróż lotniczą w ramach lotu łączonego, zważywszy że mimo zmiany dotyczącej pierwszego z lotów składających się na tę podróż, dotarła ona do miejsca docelowego drugim z lotów składających się na zarezerwowany przez nią przewóz lotniczy.
24
Ponadto bezsporne jest, że zadane pytanie wpisuje się w ramy sporu dotyczącego przyznania przez przewoźnika lotniczego odszkodowania na podstawie art. 7 rozporządzenia nr 261/2004.
25
Wobec tego z uwagi na te okoliczności i aby udzielić sądowi odsyłającemu użytecznej odpowiedzi, by mógł on rozstrzygnąć zawisły przed nim spór, jego pytanie pierwsze należy przeformułować i uznać, że dąży on zasadniczo do ustalenia, czy rozporządzenie nr 261/2004, a w szczególności jego art. 7, należy interpretować w ten sposób, że odszkodowanie jest należne pasażerowi, który dysponuje jedną rezerwacją na lot łączony, gdy jego rezerwacja została zmieniona wbrew jego woli, w wyniku czego z jednej strony nie został on przyjęty na pokład na pierwszy lot składający się na zarezerwowany przez niego przewóz, mimo że lot ten został wykonany, a z drugiej strony został przeniesiony na późniejszy lot, co umożliwiło mu wejście na pokład na drugi lot składający się na zarezerwowany przez niego przewóz i tym samym dotarcie do miejsca docelowego o pierwotnie planowanej godzinie przylotu.
26
W tym względzie należy zauważyć, że lot z jedną lub większą liczbą przesiadek, który jest objęty jedną rezerwacją, stanowi całość do celów prawa pasażerów do odszkodowania przewidzianego w rozporządzeniu nr 261/2004 (zob. podobnie wyrok z dnia 31 maja 2018 r., Wegener, C‑537/17, EU:C:2018:361, pkt 18, 19).
27
Trybunał wyciągnął zatem konsekwencje prawne z sytuacji zainteresowanego pasażera istniejącej w chwili zakończenia jego podróży lotniczej, czyli w chwili przybycia do miejsca docelowego zdefiniowanego w art. 2 lit. h) rozporządzenia nr 261/2004 (zob. podobnie wyroki: z dnia 31 maja 2018 r., Wegener, C‑537/17, EU:C:2018:361, pkt 17; a także z dnia 26 lutego 2013 r., Folkerts, C‑11/11, EU:C:2013:106, pkt 34, 35).
28
W przypadku lotów łączonych wykładnia ta wynika z samego brzmienia tego art. 2 lit. h), zgodnie z którym „alternatywne dostępne loty łączone nie są brane pod uwagę, jeżeli zachowany jest planowany czas przylotu”.
29
W szczególności w odniesieniu do prawa do odszkodowania w przypadku lotu łączonego Trybunał orzekł, że art. 7 rozporządzenia nr 261/2004 należy interpretować w ten sposób, że odszkodowanie przysługuje pasażerowi, który przybył do miejsca docelowego z opóźnieniem wynoszącym co najmniej trzy godziny w stosunku do planowej godziny przylotu (zob. podobnie wyrok z dnia 26 lutego 2013 r., Folkerts, C‑11/11, EU:C:2013:106, pkt 47).
30
W niniejszej sprawie bezsporne jest, że w chwili zakończenia swojej podróży lotniczej skarżąca w postępowaniu głównym dotarła do miejsca docelowego bez opóźnienia w stosunku do pierwotnie planowanej godziny przylotu.
31
W związku z tym nie może ona skorzystać z prawa do odszkodowania na podstawie art. 7 rozporządzenia nr 261/2004.
32
Niewątpliwie, z jednej strony, jak wynika z motywów 1 i 2 rozporządzenia nr 261/2004, rozporządzenie to ma na celu zaradzenie poważnym problemom i niedogodnościom, z jakimi mają do czynienia pasażerowie w trakcie transportu lotniczego, a z drugiej strony, zmiana rezerwacji lotu składającego się na przewóz powoduje niedogodności dla danego pasażera. Takiej niedogodności nie można jednak uznać za „poważną” w rozumieniu tego rozporządzenia, w sytuacji gdy ten pasażer dociera do miejsca docelowego o pierwotnie planowanej godzinie przylotu.
33
W tych okolicznościach przyznanie odszkodowania takiemu pasażerowi jak skarżąca w postępowaniu głównym na podstawie art. 7 rozporządzenia nr 261/2004 byłoby sprzeczne z celem tego rozporządzenia.
34
W świetle całości powyższych rozważań na pytanie pierwsze należy odpowiedzieć, że rozporządzenie nr 261/2004, a w szczególności jego art. 7, należy interpretować w ten sposób, że odszkodowanie nie jest należne pasażerowi, który dysponuje jedną rezerwacją na lot łączony, gdy jego rezerwacja została zmieniona wbrew jego woli, w wyniku czego z jednej strony nie został on przyjęty na pokład na pierwszy lot składający się na zarezerwowany przez niego przewóz, mimo że lot ten został wykonany, a z drugiej strony został przeniesiony na późniejszy lot, co umożliwiło mu wejście na pokład na drugi lot składający się na zarezerwowany przez niego przewóz i tym samym dotarcie do miejsca docelowego o pierwotnie planowanej godzinie przylotu.
W przedmiocie pytania drugiego
35
Z uwagi na odpowiedź udzieloną na pytanie pierwsze nie ma potrzeby udzielania odpowiedzi na pytanie drugie.
W przedmiocie kosztów
36
Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi.
Z powyższych względów Trybunał (ósma izba) orzeka, co następuje:
Rozporządzenie (WE) nr 261/2004 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 11 lutego 2004 r. ustanawiające wspólne zasady odszkodowania i pomocy dla pasażerów w przypadku odmowy przyjęcia na pokład albo odwołania lub dużego opóźnienia lotów, uchylające rozporządzenie (EWG) nr 295/91, a w szczególności jego art. 7, należy interpretować w ten sposób, że odszkodowanie nie jest należne pasażerowi, który dysponuje jedną rezerwacją na lot łączony, gdy jego rezerwacja została zmieniona wbrew jego woli, w wyniku czego z jednej strony nie został on przyjęty na pokład na pierwszy lot składający się na zarezerwowany przez niego przewóz, mimo że lot ten został wykonany, a z drugiej strony został przeniesiony na późniejszy lot, co umożliwiło mu wejście na pokład na drugi lot składający się na zarezerwowany przez niego przewóz i tym samym dotarcie do miejsca docelowego o pierwotnie planowanej godzinie przylotu.
Podpisy
(
*1
)	Język postępowania: niemiecki.