Προσωρινό κείμενο
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ
JULIANE KOKOTT
της 21ης Μαΐου 2026 (1)
Υπόθεση C‑189/25
Umweltorganisation VIRUS – Verein Projektwerkstatt für Umwelt und Soziales κ.λπ.
[αίτηση του Bundesverwaltungsgericht (Ομοσπονδιακού Διοικητικού Δικαστηρίου, Αυστρία)
για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως]
« Προδικαστική παραπομπή – Περιβάλλον – Οδηγία 2001/42/ΕΚ – Εκτίμηση των περιβαλλοντικών επιπτώσεων ορισμένων σχεδίων και προγραμμάτων – Πεδίο εφαρμογής – Σχέδιο ή πρόγραμμα στον τομέα των μεταφορών – Πλαίσιο για μελλοντικές άδειες έργων – Πρώτη τυπική προπαρασκευαστική πράξη – Χορήγηση άδειας για έργο οδοποιίας σε πλείονα στάδια – Συνέπειες της μη πραγματοποίησης εκτίμησης περιβαλλοντικών επιπτώσεων σχεδίου ή προγράμματος για μεταγενέστερες άδειες – Κατάλογος ομοσπονδιακών οδών – S 1 εξωτερική περιφερειακή οδός Βιέννης »
I.      Εισαγωγή
1.        Λίγο μετά τη λήξη της προθεσμίας μεταφοράς της οδηγίας ΣΕΠΕ (ΣΕΠΕ είναι το ακρωνύμιο για τη στρατηγική εκτίμηση περιβαλλοντικών επιπτώσεων) (2) στο εσωτερικό δίκαιο, η Αυστρία τροποποίησε τα σημεία διαδρομής μιας προγραμματισμένης οδού ταχείας κυκλοφορίας για την ανατολική παράκαμψη της Βιέννης. Στο πλαίσιο διαφοράς με αντικείμενο τη χορήγηση των προβλεπόμενων από τη νομοθεσία περί υδάτων αδειών για τμήμα της εν λόγω παράκαμψης, τίθεται το ζήτημα αν απαιτούνταν εκτίμηση περιβαλλοντικών επιπτώσεων για την εν λόγω τροποποίηση των σημείων διαδρομής. Ως εκ τούτου, το Bundesverwaltungsgericht (Ομοσπονδιακό Διοικητικό Δικαστήριο, Αυστρία) ζητεί από το Δικαστήριο να διευκρινίσει
–        αν έπρεπε να πραγματοποιηθεί εκτίμηση περιβαλλοντικών επιπτώσεων για την εν λόγω τροποποίηση, αυτή καθεαυτήν,
–        αν η εν λόγω υποχρέωση είχε εφαρμογή ratione temporis και
–        αν η παράβαση της υποχρέωσης πραγματοποίησης εκτίμησης μπορεί να έχει συνέπειες για τον νόμιμο χαρακτήρα της προβλεπόμενης από τη νομοθεσία περί υδάτων άδειας.
2.        Ιδιαίτερα το τελευταίο αυτό ζήτημα μπορεί να έχει σημαντική πρακτική σημασία, καθώς αφορά το κατά πόσον η παράλειψη πραγματοποίησης εκτίμησης περιβαλλοντικών επιπτώσεων μπορεί να θέτει υπό αμφισβήτηση το κύρος μεταγενέστερων αποφάσεων ακόμη και μετά από μεγάλο χρονικό διάστημα.
II.    Το νομικό πλαίσιο
3.        Οι σκοποί της οδηγίας ΣΕΠΕ καθορίζονται, ειδικότερα, στο άρθρο 1 ως εξής:
«Στόχος της παρούσας οδηγίας είναι η υψηλού επιπέδου προστασία του περιβάλλοντος και η ενσωμάτωση περιβαλλοντικών ζητημάτων στην προετοιμασία και θέσπιση σχεδίων και προγραμμάτων με σκοπό την προώθηση βιώσιμης ανάπτυξης, εξασφαλίζοντας ότι, σύμφωνα με την παρούσα οδηγία, θα γίνεται εκτίμηση των περιβαλλοντικών επιπτώσεων για ορισμένα σχέδια και προγράμματα που ενδέχεται να έχουν σημαντικές επιπτώσεις στο περιβάλλον.»
4.        Το άρθρο 2, στοιχείο αʹ, της οδηγίας ΣΕΠΕ ορίζει τα σχέδια και προγράμματα ως εξής:
«Για τους σκοπούς της παρούσας οδηγίας:
α)      ως “σχέδια και προγράμματα” νοούνται τα σχέδια και προγράμματα, συμπεριλαμβανομένων εκείνων που συγχρηματοδοτούνται από την Ευρωπαϊκή Κοινότητα, καθώς και οι τροποποιήσεις τους:
–        που εκπονούνται ή/και εγκρίνονται από μια αρχή σε εθνικό, περιφερειακό ή τοπικό επίπεδο ή που εκπονούνται από μια αρχή προκειμένου να εγκριθούν, μέσω νομοθετικής διαδικασίας, από το Κοινοβούλιο ή την Κυβέρνηση, και
–        που απαιτούνται βάσει νομοθετικών, κανονιστικών ή διοικητικών διατάξεων.»
5.        Η υποχρέωση πραγματοποίησης στρατηγικής εκτίμησης περιβαλλοντικών επιπτώσεων ρυθμίζεται στο άρθρο 3 της οδηγίας ΣΕΠΕ ως εξής:
«1. Πραγματοποιείται εκτίμηση περιβαλλοντικών επιπτώσεων, σύμφωνα με τα άρθρα 4 έως 9, για σχέδια και προγράμματα που αναφέρονται στις παραγράφους 2 έως 4, και τα οποία ενδέχεται να έχουν σημαντικές επιπτώσεις στο περιβάλλον.
2.      Με την επιφύλαξη της παραγράφου 3, πραγματοποιείται εκτίμηση περιβαλλοντικών επιπτώσεων για όλα τα σχέδια και προγράμματα:
α)      τα οποία εκπονούνται για τη γεωργία, δασοπονία, αλιεία, ενέργεια, βιομηχανία, μεταφορές, διαχείριση αποβλήτων, διαχείριση υδάτινων πόρων, τηλεπικοινωνίες, τουρισμό, χωροταξία ή χρήση του εδάφους και τα οποία καθορίζουν το πλαίσιο για μελλοντικές άδειες έργων που απαριθμούνται στα παραρτήματα
Ι και ΙΙ της [οδηγίας ΕΠΕ (3)], ή
β)      [...]»
6.        Τα «[έ]ργα κατασκευής αυτοκινητοδρόμων και οδών ταχείας κυκλοφορίας» προϋποθέτουν, βάσει του άρθρου 4, παράγραφος 1, και του παραρτήματος Ι, σημείο 7, στοιχείο βʹ, της οδηγίας ΕΠΕ, την πραγματοποίηση εκτίμησης περιβαλλοντικών επιπτώσεων.
7.        Το άρθρο 4 της οδηγίας ΣΕΠΕ καθορίζει γενικές υποχρεώσεις σε συνάρτηση με την πραγματοποίηση εκτίμησης περιβαλλοντικών επιπτώσεων ως εξής:
«1.       Η εκτίμηση των περιβαλλοντικών επιπτώσεων που αναφέρεται στο άρθρο 3 πραγματοποιείται κατά την εκπόνηση ενός σχεδίου ή προγράμματος και πριν από την έγκρισή του ή την έναρξη της σχετικής νομοθετικής διαδικασίας.
2.      [...]
3.      Όταν τα σχέδια και προγράμματα αποτελούν μέρος ενός ιεραρχημένου συνόλου, τα κράτη μέλη, προκειμένου να αποφύγουν την επανάληψη της εκτίμησης περιβαλλοντικών επιπτώσεων, λαμβάνουν υπόψη το γεγονός ότι η εκτίμηση θα γίνει, σύμφωνα με την παρούσα οδηγία, σε διάφορα επίπεδα του ιεραρχημένου συνόλου. Με σκοπό, μεταξύ άλλων, να αποφύγουν την επανάληψη της εκτίμησης περιβαλλοντικών επιπτώσεων, τα κράτη μέλη εφαρμόζουν το άρθρο 5
παράγραφοι 2 και 3.»
8.        Το άρθρο 13, παράγραφοι 1 και 3, της οδηγίας ΣΕΠΕ έχει ως εξής:
«1.      Τα κράτη μέλη θεσπίζουν τις αναγκαίες νομοθετικές, κανονιστικές και διοικητικές διατάξεις για να συμμορφωθούν με την παρούσα οδηγία πριν από τις 21 Ιουλίου 2004. Ενημερώνουν αμέσως την Επιτροπή σχετικά.
2.      [...]
3.      Η υποχρέωση που αναφέρεται στο άρθρο 4
παράγραφος 1 εφαρμόζεται για τα σχέδια και προγράμματα των οποίων η πρώτη τυπική προπαρασκευαστική πράξη είναι μεταγενέστερη της αναφερόμενης στην παράγραφο 1 ημερομηνίας. Σχέδια και προγράμματα των οποίων η πρώτη τυπική προπαρασκευαστική πράξη είναι προγενέστερη της ημερομηνίας αυτής και τα οποία εγκρίνονται ή υποβάλλονται στη νομοθετική διαδικασία μετά την πάροδο περισσοτέρων από 24
μήνες από αυτήν, υπόκεινται στην υποχρέωση του άρθρου 4
παράγραφος 1, εκτός εάν τα κράτη μέλη αποφασίσουν σε κάθε μεμονωμένη περίπτωση ότι αυτό δεν είναι εφικτό και ενημερώσουν το κοινό για την απόφασή τους.»
III. Τα πραγματικά περιστατικά και η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως
9.        Το αυστριακό εθνικό δίκτυο ομοσπονδιακών οδών απαρτίζεται από τα οδικά τμήματα που περιγράφονται στους πίνακες
1 (αυτοκινητόδρομοι) και 2 (οδοί ταχείας κυκλοφορίας) του Bundesstraßengesetz 1971 (νόμου του 1971 περί ομοσπονδιακών οδών, στο εξής:
BStG). Τα εν λόγω οδικά τμήματα περιγράφονται εκεί υπό μορφή σταθερών τοπογραφικών σημείων, των λεγόμενων σημείων διαδρομής, τα οποία συνδέονται μέσω της ομοσπονδιακής οδού. Οι δύο ανωτέρω πίνακες του BStG αποτελούν σχέδιο στον τομέα των μεταφορών το οποίο πρέπει να εκδοθεί υποχρεωτικά.
10.      Στις 29 Μαρτίου 2002, πριν από τη λήξη της προθεσμίας μεταφοράς της οδηγίας ΣΕΠΕ στο εσωτερικό δίκαιο, η S 1 εξωτερική περιφερειακή οδός ταχείας κυκλοφορίας Βιέννης περιλήφθηκε στον πίνακα 2 του BStG με την εξής περιγραφή διαδρομής: «Κόμβος Vösendorf (A 2, A 21) – κόμβος Schwechat (A 4) – Βιέννη [Albern –Lobau/Ölhafen (πετρελαϊκός λιμένας) (A 22)] – Großebersdorf (A 5) – Korneuburg (A 22)».
11.      Στις 9 Μαΐου 2006, μετά τη λήξη της προθεσμίας μεταφοράς της οδηγίας ΣΕΠΕ στο εσωτερικό δίκαιο, η διαδρομή της S 1 εξωτερικής περιφερειακής οδού ταχείας κυκλοφορίας Βιέννης περιγράφηκε εκ νέου στον πίνακα 2 του BStG ως εξής: «Κόμβος Vösendorf (A 2, A 21) – κόμβος Rothneusiedl (A 24) – κόμβος Rustenfeld – κόμβος Schwechat (A 4) – κόμβος πλησίον Raasdorf (A 23) – κόμβος πλησίον Raasdorf (S 8) – κόμβος Βιέννης/Süßenbrunn (S 2) – κόμβος Eibesbrunn (A 5) – κόμβος Korneuburg/West (A 22), περιλαμβανομένου του κόμβου Rustenfeld – Leopoldsdorf (B 16)». Για τις ανωτέρω τροποποιήσεις του BStG δεν πραγματοποιήθηκαν
όμως ούτε εκτίμηση περιβαλλοντικών επιπτώσεων ούτε screening, ήτοι προέλεγχος της ανάγκης πραγματοποίησης εκτίμησης περιβαλλοντικών επιπτώσεων.
12.      Στις 26 Μαρτίου 2009 η υποβάλλουσα το σχέδιο του έργου, ήτοι η Autobahnen- und Schnellstraßen-Finanzierungs-Aktiengesellschaft (ASFINAG), κατέθεσε ενώπιον του (τότε) Bundesminister für Verkehr, Innovation und Technologie (Ομοσπονδιακού Υπουργού Μεταφορών, Καινοτομίας και Τεχνολογίας, Αυστρία) το σχέδιο για την κατασκευή του έργου «S 1 εξωτερική περιφερειακή οδός ταχείας κυκλοφορίας Βιέννης, τμήμα Schwechat – Süßenbrunn» στα ομόσπονδα κράτη της Βιέννης και της Κάτω Αυστρίας. Για το σχέδιο αυτό, ο Ομοσπονδιακός Υπουργός Μεταφορών, Καινοτομίας και Τεχνολογίας πραγματοποίησε εκτίμηση περιβαλλοντικών επιπτώσεων (ΕΠΕ) και διεξήγαγε διαδικασία χορήγησης άδειας. Με απόφαση της 26ης Μαρτίου 2015 χορήγησε την προβλεπόμενη από τον Umweltverträglichkeitsprüfungsgesetz 2000 (νόμο του 2000 περί εκτίμησης περιβαλλοντικών επιπτώσεων, στο εξής: UVP-G 2000) και τον Forstgesetz 1975 (νόμο του 1975 περί δασών) άδεια. Στην άδεια αυτή καθόρισε τη χάραξη της οδού σύμφωνα με τον BStG, ενέκρινε το προκαταρκτικό σχέδιο της σήραγγας σύμφωνα με τον Straßentunnel-Sicherheitsgesetz (νόμο περί ασφάλειας των οδικών σηράγγων) και παρέσχε έγκριση σύμφωνα με τον Luftfahrtgesetz (νόμο περί αεροπορίας) (στο εξής: άδεια ΕΠΕ).
13.      Στις 18 Μαΐου 2018 το Bundesverwaltungsgericht (Ομοσπονδιακό Διοικητικό Δικαστήριο) τροποποίησε την άδεια ΕΠΕ και καθόρισε νέους συμπληρωματικούς όρους και/ή αναδιατύπωσε τους υφιστάμενους συμπληρωματικούς όρους. Το ερώτημα αν οι τροποποιήσεις της διαδρομής που πραγματοποιήθηκαν στις 9 Μαΐου 2006 έπρεπε να υποβληθούν σε στρατηγική εκτίμηση περιβαλλοντικών επιπτώσεων και/ή σε προέλεγχο σύμφωνα με την οδηγία ΣΕΠΕ, και, σε περίπτωση καταφατικής απάντησης, εάν τούτο θα είχε επιπτώσεις στην άδεια, απαντήθηκε αρνητικά από το δικαστήριο στην εν λόγω απόφαση σχετικά με την άδεια ΕΠΕ, με το σκεπτικό ότι επρόκειτο απλώς για συντακτικές αναδιατυπώσεις και/ή ότι δεν επρόκειτο για τροποποιήσεις δικτύου κατά την έννοια της οδηγίας ΣΕΠΕ. Η άδεια ΕΠΕ έχει καταστεί απρόσβλητη.
14.      Στη συνέχεια εκδόθηκαν περαιτέρω άδειες, σύμφωνα με τη νομοθεσία περί υδάτων και τη νομοθεσία περί προστασίας του φυσικού περιβάλλοντος, για το πρώτο τμήμα υλοποίησης του έργου από το Süßenbrunn έως το Groß Enzersdorf. Οι άδειες αυτές έχουν επίσης καταστεί απρόσβλητες.
15.      Ο Landeshauptmann von Wien (πρόεδρος της κυβέρνησης του ομόσπονδου κράτους της Βιέννης, Αυστρία) και η Landeshauptfrau von Niederösterreich (πρόεδρος της κυβέρνησης του ομόσπονδου κράτους της Κάτω Αυστρίας, Αυστρία) εξέδωσαν τις προσβαλλόμενες στην υπόθεση της κύριας δίκης άδειες, σύμφωνα με τη νομοθεσία περί υδάτων, για το δεύτερο τμήμα υλοποίησης του έργου από το Schwechat έως το Groß Enzersdorf.
16.      Στην κύρια δίκη, πλείονες περιβαλλοντικές οργανώσεις και ιδιώτες (οι προσφεύγοντες) έχουν ασκήσει προσφυγή κατά των εν λόγω αδειών.
17.      Οι προσφεύγοντες αμφισβητούν, μεταξύ άλλων, την καταχώριση της S 1 στον κατάλογο 2 του BStG, στην τρέχουσα έκδοσή του με όλες τις τροποποιήσεις του, η οποία αποτέλεσε τη βάση για τη χορήγηση της άδειας για το σχέδιο. Για το εν λόγω σχέδιο, δεν πραγματοποιήθηκαν, κατά παράβαση του νόμου, ούτε στρατηγική εκτίμηση περιβαλλοντικών επιπτώσεων ούτε προέλεγχος σύμφωνα με την οδηγία ΣΕΠΕ.
18.      Η ASFINAG υποστηρίζει, αντιθέτως, ότι η πρώτη τυπική προπαρασκευαστική πράξη για τις τροποποιήσεις της καταχώρισης της S 1 πραγματοποιήθηκε πριν από τη λήξη της προθεσμίας μεταφοράς της οδηγίας ΣΕΠΕ στο εσωτερικό δίκαιο, με αποτέλεσμα η εν λόγω οδηγία να μην έχει εφαρμογή. Συγκεκριμένα, οι τροποποιήσεις αυτές, συζητήθηκαν σε πολυάριθμες ακροάσεις εμπειρογνωμόνων, αρχής γενομένης από τις 31 Μαρτίου 2003, και εγκρίθηκαν σε συνεδρίαση των ενδιαφερόμενων κυβερνήσεων ομόσπονδων κρατών με ένα «συμβούλιο εμπειρογνωμόνων» στις 8 Μαρτίου 2004. Στα πρακτικά της εν λόγω συνεδρίασης καταγράφηκε ρητά ότι δεν θα δημιουργηθεί κόμβος στον πετρελαϊκό λιμένα. Επιπλέον, στη συνεδρίαση αυτή, κατόπιν διαβούλευσης με τις αρχές και τους εμπειρογνώμονες, αποφασίστηκε να υλοποιηθεί η παραλλαγή της σήραγγας, χωρίς τη σύνδεση με τον αυτοκινητόδρομο Α 22. Επιπλέον, η ASFINAG μνημονεύει την άδεια ΕΠΕ, όπως αυτή τροποποιήθηκε από το Bundesverwaltungsgericht (Ομοσπονδιακό Διοικητικό Δικαστήριο) και έχει καταστεί απρόσβλητη.
19.      Το Bundesverwaltungsgericht (Ομοσπονδιακό Διοικητικό Δικαστήριο) υποβάλλει, ως εκ τούτου, στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
1)       Έχει το δίκαιο της Ένωσης και, ειδικότερα, το άρθρο 2, στοιχείο αʹ, και το άρθρο 3, παράγραφος 2, στοιχείο αʹ, της οδηγίας ΣΕΠΕ την έννοια ότι παράρτημα σε εθνική νομοθετική διάταξη (πίνακας) το οποίο ανακηρύσσει οδικά τμήματα σε «ομοσπονδιακές οδούς», προβαίνοντας σε οριοθέτηση συγκεκριμένων γεωγραφικών σημείων [σημείων έναρξης, ενδιάμεσων σημείων (σημείων διαδρομής) και καταληκτικών σημείων], οριοθέτηση που θεμελιώνει κατά τρόπο δεσμευτικό τόσο το δικαίωμα υποβολής αίτησης για τον καθορισμό της χάραξης της οδού, στο πλαίσιο συγκεκριμένου έργου που πρόκειται μελλοντικά να υποβληθεί προς έγκριση, όσο και την αρμοδιότητα της εγκριτικής αρχής, καθορίζει «πλαίσιο για μελλοντικές άδειες» έργων που απαριθμούνται στα παραρτήματα I και II της οδηγίας ΕΠΕ, ακόμη και όταν η εν λόγω νομοθετική διάταξη προβλέπει μεν ειδικές προϋποθέσεις αδειοδότησης του έργου, στις οποίες συγκαταλέγονται ιδίως η οδική ασφάλεια, η λειτουργικότητα και οι περιβαλλοντικές επιπτώσεις, πλην όμως οι ως άνω προϋποθέσεις αδειοδότησης δεν κάνουν περαιτέρω αναφορά στην οριοθέτηση του οδικού τμήματος με γεωγραφικά σημεία;
Εάν η απάντηση στο πρώτο ερώτημα είναι καταφατική:
2)      Έχει το άρθρο 13, παράγραφος 3, της οδηγίας ΣΕΠΕ την έννοια ότι υφίσταται ήδη πρώτη τυπική προπαρασκευαστική πράξη, κατά την ως άνω διάταξη, όταν τα απαιτούμενα έγγραφα, τα οποία, βάσει της εφαρμοστέας ειδικής νομοθεσίας του κράτους μέλους, πρέπει να καταρτίζονται πριν από την τροποποίηση των σχεδίων, ήταν υπό επεξεργασία και, κατά τη διάρκεια της επεξεργασίας τους, είχαν επίσης υποβληθεί επανειλημμένως στους εμπλεκόμενους οργανισμούς τοπικής αυτοδιοίκησης, στους δήμους του τόπου εκτελέσεως του έργου και στις εγκριτικές αρχές, είχε δε γνωμοδοτήσει επί αυτών συμβουλευτική επιτροπή εμπειρογνωμόνων;
3)       Έχει το άρθρο 3, παράγραφος 2, στοιχείο αʹ, της οδηγίας ΣΕΠΕ την έννοια ότι, στις περιπτώσεις κατά τις οποίες συγκεκριμένο έργο αδειοδοτείται σε περισσότερα στάδια, σύμφωνα με την οδηγία ΕΠΕ, το σχέδιο του οποίου τα κριτήρια και οι προδιαγραφές συνιστούν άμεσα τη βάση μόνον για την πρώτη άδεια καθορίζει και το πλαίσιο για όλες τις περαιτέρω άδειες που απαιτούνται για την υλοποίηση του έργου;
20.      Η VIRUS, η ASFINAG, η Δημοκρατία της Αυστρίας και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή υπέβαλαν γραπτές παρατηρήσεις ενώπιον του Δικαστηρίου. Δύο ακόμη ενώσεις κατέθεσαν δικόγραφα, με τα οποία συντάχθηκαν με τους ισχυρισμούς της VIRUS, χωρίς να υποβάλλουν δικές τους παρατηρήσεις επί της ουσίας. Το Δικαστήριο αποφάσισε να μη διεξαγάγει επ’ ακροατηρίου συζήτηση, κατ’ εφαρμογήν του άρθρου 76, παράγραφος 2, του Κανονισμού Διαδικασίας, εκτιμώντας ότι έχει διαφωτιστεί επαρκώς προκειμένου να αποφανθεί.
IV.    Νομική εκτίμηση
21.      Τα προδικαστικά ερωτήματα αφορούν το κατά πόσον ο καθορισμός των σημείων διαδρομής εμπίπτει στο καθ’ ύλην πεδίο εφαρμογής της υποχρέωσης πραγματοποίησης εκτίμησης κατά την οδηγία ΣΕΠΕ, διότι καθορίζει ένα πλαίσιο για μελλοντικές άδειες έργων (συναφώς υπό
Α), και, αναλόγως της απάντησης, το κατά πόσον η υποχρέωση πραγματοποίησης εκτίμησης είχε εφαρμογή και ratione temporis (συναφώς υπό
Β). Σε περίπτωση που γίνει δεκτό ότι υφίστατο υποχρέωση πραγματοποίησης εκτίμησης, τίθεται το περαιτέρω ζήτημα κατά πόσον η μη πραγματοποίηση τέτοιας εκτίμησης συνιστά λόγο αμφισβήτησης των περαιτέρω αδειών για το εν λόγω σχέδιο (συναφώς υπό
Γ).
Α.      Επί του πρώτου προδικαστικού ερωτήματος: ανάγκη πραγματοποίησης στρατηγικής εκτίμησης περιβαλλοντικών επιπτώσεων για τον καθορισμό σημείων διαδρομής
22.      Με το πρώτο προδικαστικό ερώτημα, το Bundesverwaltungsgericht (Ομοσπονδιακό Διοικητικό Δικαστήριο) ζητεί να διευκρινιστεί αν η τροποποίηση των σημείων διαδρομής που πραγματοποιήθηκε στις 9 Μαΐου 2006 εμπίπτει στο καθ’ ύλην πεδίο εφαρμογής της υποχρέωσης πραγματοποίησης στρατηγικής εκτίμησης περιβαλλοντικών επιπτώσεων.
23.      Κατά το άρθρο 2, στοιχείο αʹ, της οδηγίας ΣΕΠΕ, ο όρος «σχέδια και προγράμματα» περιλαμβάνει τις τροποποιήσεις τους που εκπονούνται από μια αρχή προκειμένου να εγκριθούν, μέσω νομοθετικής διαδικασίας, από το Κοινοβούλιο και που απαιτούνται βάσει νομοθετικών, κανονιστικών ή διοικητικών διατάξεων.
24.      Συνεπώς, οι τροποποιήσεις σχεδίων και προγραμμάτων μπορεί να χρήζουν εκτίμησης περιβαλλοντικών επιπτώσεων (4). Οι λοιπές προϋποθέσεις της εν λόγω διάταξης πληρούνται επίσης. Η τροποποίηση των σημείων διαδρομής εκπονήθηκε από μια αρχή προκειμένου να εγκριθούν από το Kοινοβούλιο μέσω νομοθετικής διαδικασίας. Μολονότι δεν προκύπτει η ύπαρξη υποχρέωσης πραγματοποίησης των τροποποιήσεων, ωστόσο, κατά τη νομολογία του Δικαστηρίου, αρκεί η έγκρισή τους να πλαισιώνεται από εθνικές νομοθετικές ή κανονιστικές διατάξεις, οι οποίες καθορίζουν τις αρμόδιες για την έγκρισή τους αρχές και τη διαδικασία εκπόνησής τους (5). Η προϋπόθεση αυτή συνέτρεχε επίσης στην περίπτωση της επίμαχης τροποποίησης.
25.      Βάσει του άρθρου 3, παράγραφος 2, στοιχείο αʹ, της οδηγίας ΣΕΠΕ, εκτίμηση περιβαλλοντικών επιπτώσεων πραγματοποιείται για όλα τα σχέδια και προγράμματα τα οποία εκπονούνται, μεταξύ άλλων, για τον τομέα των μεταφορών και τα οποία καθορίζουν το πλαίσιο για μελλοντικές άδειες έργων που απαριθμούνται στα παραρτήματα Ι και ΙΙ της οδηγίας ΕΠΕ.
26.      Δεν αμφισβητείται ότι η επίμαχη οδός ταχείας κυκλοφορίας εμπίπτει στον τομέα των μεταφορών και ότι αποτελεί έργο κατά την έννοια του παραρτήματος Ι, σημείο 7, στοιχείο βʹ, της οδηγίας ΕΠΕ.
27.      Οι αμφιβολίες του Bundesverwaltungsgericht (Ομοσπονδιακού Διοικητικού Δικαστηρίου) αφορούν, αντιθέτως, το ζήτημα αν ο καθορισμός των εν λόγω σημείων διαδρομής, αυτός καθεαυτόν, περιλαμβάνει ήδη αρκούντως λεπτομερείς ρυθμίσεις σχετικά με το περιεχόμενο, τον σχεδιασμό και την υλοποίηση ενός τέτοιου έργου, ώστε να μπορεί να θεωρηθεί ως πλαίσιο.
28.      Το Δικαστήριο έχει προσδιορίσει τις προϋποθέσεις υπό τις οποίες μια νομική πράξη καθορίζει ένα πλαίσιο για μελλοντικές άδειες έργων. Για τον σκοπό αυτόν πρέπει να καθορίζει, θεσπίζοντας κανόνες και διαδικασίες ελέγχου που έχουν εφαρμογή στον οικείο τομέα, ένα σημαντικό σύνολο κριτηρίων και προϋποθέσεων για την έγκριση και την εκτέλεση ενός ή περισσοτέρων έργων τα οποία ενδέχεται να έχουν σημαντικές επιπτώσεις στο περιβάλλον (6). Η ερμηνεία αυτή αποσκοπεί στο να διασφαλιστεί ότι θα υποβληθούν σε εκτίμηση περιβαλλοντικών επιπτώσεων παράμετροι οι οποίες ενδέχεται να έχουν σημαντικές επιπτώσεις στο περιβάλλον (7). Συνεπώς, ο όρος «σημαντικό σύνολο κριτηρίων και προϋποθέσεων» πρέπει να νοείται κατά τρόπο ποιοτικό, και όχι ποσοτικό (8).
Αποφασιστική σημασία έχει, επομένως, όχι το πόσες παράμετροι υπάρχουν, αλλά το ποιες επιπτώσεις έχουν αυτές στο περιβάλλον.
29.      Από τα προεκτεθέντα το Δικαστήριο έχει συναγάγει ότι πλαίσιο καθορίζεται όταν το μέτρο θεσπίζει κριτήρια και προϋποθέσεις ιδίως όσον αφορά τον τόπο, τη φύση, το μέγεθος και τις συνθήκες λειτουργίας τέτοιων έργων ή τη συνδεόμενη με αυτά χορήγηση πόρων (9).
30.      Αντίθετα, κατά την άποψη του Δικαστηρίου, ο γενικός σκοπός προστασίας μιας προστατευόμενης περιοχής βάσει του εσωτερικού δικαίου, ο οποίος ουσιαστικά αντιστοιχούσε σε μια νομοθετική προστατευτική διάταξη, δεν πληρούσε το όριο αυτό, διότι ενδέχετο να ασκήσει μόνον κάποια επιρροή όσον αφορά τον προσδιορισμό του τόπου υλοποίησης των έργων, καθιστώντας την επιλογή του τόπου δυσχερέστερη εντός της προστατευόμενης περιοχής και, αντιθέτως, ευχερέστερη εκτός της περιοχής αυτής (10).
31.      Το Bundesverwaltungsgericht (Ομοσπονδιακό Διοικητικό Δικαστήριο) αμφιβάλλει, ιδίως λαμβανομένων υπόψη των ως άνω κρίσεων σχετικά με τον χαρακτηρισμό μιας προστατευόμενης περιοχής, εάν ο καθορισμός σημείων διαδρομής για μια οδό ταχείας κυκλοφορίας συνιστά ένα αρκούντως σημαντικό σύνολο κριτηρίων και προϋποθέσεων για τη χορήγηση άδειας για το έργο και την υλοποίησή του. Επίσης, τα σημεία διαδρομής δεν συνεπάγονται τον καθορισμό συγκεκριμένων απαιτήσεων όσον αφορά τη χορήγηση άδειας για το έργο οδοποιίας και την υλοποίησή του.
32.      Ωστόσο, κατά την αίτηση προδικαστικής αποφάσεως, τα σημεία διαδρομής καθορίζουν έναν διάδρομο εντός του οποίου πρέπει να διέρχεται η οδός. Τούτο αποτελεί βασική παράμετρο σχετικά με την τοποθεσία. Η περαιτέρω συγκεκριμένη διαμόρφωση του έργου πρέπει να πραγματοποιηθεί εντός αυτού του διαδρόμου και να αποβλέπει στην υλοποίηση του συνολικού έργου που καθορίζεται από τα σημεία διαδρομής.
33.      Ωστόσο, η επιλογή της χάραξης μιας οδού ταχείας κυκλοφορίας εγκυμονεί τους μεγαλύτερους κινδύνους για (δυσμενείς) περιβαλλοντικές επιπτώσεις του εν λόγω σχεδίου. Μολονότι οι επιπτώσεις προσδιορίζονται με μεγαλύτερη ακρίβεια μεταγενέστερα, πολύ μεγαλύτερη σημασία έχει το είδος της οδού για την οποία πρόκειται, η διαδρομή της και, ως εκ τούτου, το πού προκύπτουν οι περιβαλλοντικές επιπτώσεις της.
34.      Όπως διαπιστώνει το ίδιο το Bundesverwaltungsgericht (Ομοσπονδιακό Διοικητικό Δικαστήριο), το σχέδιο επηρεάζει, μεταξύ άλλων, τη βιοποικιλότητα, το έδαφος και τη χρήση γης στην περιοχή της χάραξης. Επιπλέον, οι οδοί προκαλούν θόρυβο και ατμοσφαιρική ρύπανση στην εγγύς περιοχή. Δεδομένου ότι πρόκειται για οδό ταχείας κυκλοφορίας, ήτοι για ένα μεγάλο έργο με αυξημένη κυκλοφοριακή κίνηση, αναμένεται να προκληθούν σοβαρές δυσμενείς περιβαλλοντικές επιπτώσεις.
35.      Κατά συνέπεια, όπως παραδέχεται και η Αυστρία, ο καθορισμός συγκεκριμένων σημείων διαδρομής ενός έργου οδοποιίας, ο οποίος επιτρέπει δεσμευτικά την υποβολή αίτησης για τον καθορισμό της χάραξης της οδού στο πλαίσιο ενός συγκεκριμένου έργου που θα υποβληθεί μελλοντικά για τη λήψη άδειας, καθορίζει ένα πλαίσιο για μελλοντικές άδειες έργων κατά την έννοια του άρθρου 3, παράγραφος 2, στοιχείο αʹ, της οδηγίας ΣΕΠΕ.
36.      Ωστόσο, κατά τους ισχυρισμούς της Αυστρίας και της ASFINAG, η τροποποίηση των σημείων διαδρομής τον Μάρτιο του 2006 ήταν τόσο ελάσσονος σημασίας σε σχέση με τον αρχικό καθορισμό τους, ώστε να μην απαιτούσε εκτίμηση περιβαλλοντικών επιπτώσεων.
37.      Συναφώς, επισημαίνεται κατ’ αρχάς ότι το ζήτημα αυτό δεν αποτελεί αντικείμενο της αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως. Συνεπώς, εναπόκειται στο Δικαστήριο να αποφασίσει αν θα το εξετάσει, προκειμένου να παράσχει στο αιτούν δικαστήριο χρήσιμη απάντηση (11).
38.      Η Αυστρία υποστηρίζει με πειστικό τρόπο ότι οι τροποποιήσεις υπόκεινται ομοίως σε εκτίμηση περιβαλλοντικών επιπτώσεων μόνον εφόσον καθορίζουν κατά τρόπο ποιοτικό ένα σημαντικό σύνολο κριτηρίων και προϋποθέσεων που ενδέχεται να έχουν σημαντικές επιπτώσεις στο περιβάλλον (12). Τούτο συνάγεται επίσης εξ αντιδιαστολής από το άρθρο 3, παράγραφος 3, της οδηγίας ΣΕΠΕ (13).
39.      Ωστόσο, από την αίτηση προδικαστικής αποφάσεως δεν προκύπτει αν τα τροποποιημένα σημεία διαδρομής μπορούν να έχουν σημαντικές επιπτώσεις στο περιβάλλον. Αφενός, κατά την Αυστρία και την ASFINAG, πρόκειται απλώς για συντακτικές αναδιατυπώσεις. Κατά την αίτηση προδικαστικής αποφάσεως, προγενέστερη απόφαση του αιτούντος δικαστηρίου κατέληξε σε παρόμοιο συμπέρασμα (14). Αφετέρου, δεν έχουν προστεθεί μόνο σημεία διαδρομής, αλλά και κόμβοι, ήτοι σημεία σύνδεσης με άλλες οδούς. Το σημαντικότερο όμως είναι ότι το σημείο διαδρομής «Βιέννη [Albern – Lobau/Ölhafen (πετρελαϊκός λιμένας) (A 22)]», το οποίο, όπως προκύπτει από την αίτηση προδικαστικής αποφάσεως, καταργήθηκε, αφορά ένα ιδιαίτερα ευαίσθητο τμήμα του οδικού δικτύου. Συγκεκριμένα, στο σημείο αυτό, το έργο οδοποιίας διασχίζει τον Δούναβη και το εθνικό πάρκο Donau-Auen. Φαίνεται ότι η απάλειψη του εν λόγω σημείου διαδρομής συνεπάγεται σημαντικές τροποποιήσεις στον σχεδιασμό της εν λόγω ζεύξης. Κατά συνέπεια, το αιτούν δικαστήριο πρέπει να εξετάσει εάν οι τροποποιήσεις αυτές ενδέχεται να έχουν σημαντικές επιπτώσεις στο περιβάλλον.
40.      Συμπληρωματικά και μόνον επισημαίνεται ότι ακριβώς αυτό το σημείο ζεύξης στον Δούναβη, στον διάδρομο μεταξύ των σημείων διαδρομής «Κόμβος Schwechat (A 4) – κόμβος πλησίον Raasdorf (A 23)», θα μπορούσε, εκ πρώτης όψεως, να έχει σημαντικές επιπτώσεις σε περιοχές Natura 2000. Όπως προαναφέρθηκε, εκεί βρίσκεται το εθνικό πάρκο Donau-Auen (τμήμα Βιέννης) (AT1301000) και ενδεχομένως επηρεάζεται και η περιοχή Donau-Auen ανατολικά της Βιέννης (AT1204000 και AT1204V00). Εάν η τροποποίηση των σημείων διαδρομής είχε επηρεάσει τις επιπτώσεις της εν λόγω ζεύξης, θα έπρεπε, κατά συνέπεια, βάσει του άρθρου 6, παράγραφος 3, της οδηγίας για τους οικοτόπους (15), να πραγματοποιηθεί εκτίμηση των επιπτώσεών της, λαμβανομένων υπόψη των στόχων διατήρησης που έχουν καθοριστεί για τους εν λόγω τόπους. Στην περίπτωση αυτή, θα έπρεπε, βάσει του άρθρου 3, παράγραφος 2, στοιχείο βʹ, της οδηγίας ΣΕΠΕ, να είχε υποχρεωτικά πραγματοποιηθεί εκτίμηση περιβαλλοντικών επιπτώσεων κατά την τροποποίηση των σημείων διαδρομής.
Β.      Επί του δευτέρου προδικαστικού ερωτήματος: πρώτη τυπική προπαρασκευαστική πράξη
41.      Δεδομένου ότι ο καθορισμός των σημείων διαδρομής εμπίπτει ενδεχομένως στο καθ’ ύλην πεδίο εφαρμογής της υποχρέωσης πραγματοποίησης εκτίμησης περιβαλλοντικών επιπτώσεων, πρέπει να αναλυθεί το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα Το ερώτημα αυτό αφορά την εφαρμογή ratione temporis της υποχρέωσης εκτίμησης των περιβαλλοντικών επιπτώσεων.
42.      Οι τροποποιήσεις στον καθορισμό των σημείων διαδρομής εγκρίθηκαν στις 9 Μαΐου 2006, ήτοι μετά τη λήξη της προθεσμίας μεταφοράς της οδηγίας ΣΕΠΕ στο εσωτερικό δίκαιο στις 21 Ιουλίου 2004.
43.      Η ASFINAG επικαλείται, ωστόσο, το γεγονός ότι οι τροποποιήσεις αυτές στα σημεία διαδρομής είχαν ήδη συζητηθεί σε πολυάριθμες διαβουλεύσεις με εμπειρογνώμονες, αρχής γενομένης κατά την εναρκτήρια συζήτηση για το έργο στις 31 Μαρτίου 2003. Συγκεκριμένα, σε μια συνεδρίαση των ενδιαφερόμενων κυβερνήσεων ομόσπονδων κρατών με ένα «Συμβούλιο Εμπειρογνωμόνων» στις 8 Μαρτίου 2004 ελήφθησαν ορισμένες αποφάσεις.
44.      Ο εν λόγω ισχυρισμός θα μπορούσε να θεωρηθεί ότι συνηγορεί υπέρ της μη ύπαρξης υποχρέωσης πραγματοποίησης εκτίμησης περιβαλλοντικών επιπτώσεων, διότι η υποχρέωση αυτή δεν ισχύει για όλα τα σχέδια και προγράμματα που εγκρίθηκαν μετά τη λήξη της προθεσμίας μεταφοράς της οδηγίας στο εσωτερικό δίκαιο. Αντιθέτως, βάσει του άρθρου 13, παράγραφος 3, της οδηγίας ΣΕΠΕ, εκτίμηση περιβαλλοντικών επιπτώσεων απαιτείται για τα σχέδια και προγράμματα των οποίων η πρώτη τυπική προπαρασκευαστική πράξη εκδόθηκε μεταγενέστερα της ημερομηνίας λήξης της προθεσμίας μεταφοράς στο εσωτερικό δίκαιο. Εάν η πρώτη τυπική προπαρασκευαστική πράξη είχε εκδοθεί πριν από την εν λόγω ημερομηνία, το μέτρο θα υπόκειτο στην υποχρέωση αυτή μόνο εάν είχε εγκριθεί ή είχε εισαχθεί στη νομοθετική διαδικασία περισσότερο από 24 μήνες αργότερα. Τέτοια περίπτωση δεν συντρέχει, ωστόσο, εν προκειμένω, διότι οι τροποποιήσεις επήλθαν ήδη στις 9 Μαΐου 2006, ήτοι εντός 24 μηνών μετά τη λήξη της προθεσμίας μεταφοράς στο εσωτερικό δίκαιο.
45.      Κατά την ASFINAG, τόσο η εναρκτήρια συζήτηση για το έργο όσο και οι επακόλουθες ακροάσεις εμπειρογνωμόνων, καθώς και η συνεδρίαση της 8ης Μαρτίου 2004, υπήρξαν προπαρασκευαστικές για τις τροποποιήσεις των σημείων διαδρομής.
46.      Αμφίβολο είναι, ωστόσο, κατά πόσον επρόκειτο για «τυπικές προπαρασκευαστικές πράξεις». Οι προσφεύγοντες της κύριας δίκης θεωρούν, αντιθέτως, ότι μια τέτοια πράξη περιλήφθηκε το πρώτον στο υπουργικό σχέδιο του 2005 για την τροποποίηση των σημείων διαδρομής.
47.      Η ASFINAG βασίζει την άποψή της σε ένα έγγραφο κατευθυντήριων οδηγιών της Επιτροπής. Κατά το έγγραφο αυτό, η λέξη «τυπικός» δεν σημαίνει απαραίτητα ότι η προπαρασκευή της πράξης πρέπει να απαιτείται από την εθνική νομοθεσία. Η εν λόγω λέξη ουδόλως αναφέρεται στις έννομες συνέπειες της πράξης στο εθνικό δίκαιο. Κάθε επιμέρους περίπτωση πρέπει να εκτιμάται μεμονωμένα. Στο πλαίσιο αυτό, πρέπει να λαμβάνονται υπόψη παράγοντες όπως το είδος της οικείας πράξης, το είδος των προηγηθέντων μέτρων και το γεγονός ότι η μεταβατική διάταξη αποσκοπεί στην επίτευξη ασφάλειας δικαίου και χρηστής διοίκησης (16).
48.      Ένα τέτοιο έγγραφο κατευθυντήριων οδηγιών μπορεί μεν να λαμβάνεται υπόψη κατά την ερμηνεία της οδηγίας ΣΕΠΕ, αλλά δεν είναι δεσμευτικό (17).
49.      Οι προαναφερθείσες επισημάνσεις της Επιτροπής είναι ορθές στο μέτρο που η ασφάλεια δικαίου έχει καθοριστική σημασία για την ερμηνεία της έννοιας της «πρώτης τυπικής προπαρασκευαστικής πράξης» (18). Τούτο προκύπτει από το ιστορικό θέσπισης του άρθρου 13, παράγραφος 3, της οδηγίας ΣΕΠΕ, από τη χρήση του όρου «τυπική» καθώς και από το πλαίσιο εντός του οποίου χρησιμοποιείται η ανωτέρω έννοια.
50.      Το άρθρο 13, παράγραφος 3, της οδηγίας ΣΕΠΕ βασίζεται στη νομολογία του Δικαστηρίου με την οποία αυτό έκρινε ότι η αρχική οδηγία ΕΠΕ (19) περιλάμβανε παρόμοια μεταβατική διάταξη. Συγκεκριμένα, το Δικαστήριο απεφάνθη ότι δεν υφίσταται υποχρέωση πραγματοποίησης εκτίμησης περιβαλλοντικών επιπτώσεων σε διαδικασία χορήγησης άδειας, όταν η ημερομηνία επίσημης υποβολής της αίτησης είναι προγενέστερη της ημερομηνίας λήξης της προθεσμίας μεταφοράς της οδηγίας στο εσωτερικό δίκαιο (20). Το Δικαστήριο αιτιολόγησε το εν λόγω συμπέρασμα με το σκεπτικό ότι η οδηγία αφορά κατά το πλείστον σχέδια συγκεκριμένης σπουδαιότητας, των οποίων η πραγματοποίηση απαιτεί πολύ συχνά μακρά χρονική περίοδο. Οι διαδικασίες αυτές είναι ήδη σε εθνικό επίπεδο πολύπλοκες. Δεν θα ήταν σκόπιμο να επιβαρύνονται περαιτέρω και να καθυστερούν συνεπεία των ειδικών επιταγών που θέτει η οδηγία, εφόσον οι διαδικασίες αυτές είχαν επίσημα κινηθεί πριν από τη λήξη της προθεσμίας μεταφοράς της οδηγίας στο εσωτερικό δίκαιο. Η εφαρμογή της οδηγίας ΕΠΕ μπορεί, στην περίπτωση αυτή, να επηρεάσει ήδη δημιουργηθείσες νομικές καταστάσεις (21). Στη συνέχεια, ο νομοθέτης ενσωμάτωσε παρόμοιες μεταβατικές διατάξεις σε ορισμένες (22) –αλλά όχι σε όλες (23)–
μεταγενέστερες τροποποιήσεις της οδηγίας ΕΠΕ.
51.      Ωστόσο, το Δικαστήριο αρνήθηκε να αναγνωρίσει τις ανεπίσημες επαφές και συνομιλίες μεταξύ της αρμόδιας αρχής και του κυρίου του έργου πριν από τη λήξη της προθεσμίας μεταφοράς ως έναρξη της διαδικασίας χορήγησης άδειας. Τέτοιες επαφές δεν μπορούν να θεωρηθούν, για τους σκοπούς της εφαρμογής της οδηγίας, ως βέβαιο κριτήριο για τον προσδιορισμό της ημερομηνίας έναρξης της διαδικασίας. Αφορούν μεν το περιεχόμενο και τη σκοπούμενη κατάθεση αίτησης για τη χορήγηση αδείας σε σχέδιο. Ωστόσο, η ημερομηνία της επίσημης υποβολής της αίτησης για τη χορήγηση αδείας αποτελεί το μοναδικό κριτήριο που μπορεί να επιλεγεί. Το κριτήριο αυτό είναι σύμφωνο με την αρχή της ασφάλειας δικαίου και ικανό να προστατεύσει την πρακτική αποτελεσματικότητα της οδηγίας (24).
52.      Για τον λόγο και μόνον ότι το άρθρο 13, παράγραφος 3, της οδηγίας ΣΕΠΕ εμπνέεται προδήλως από την ανωτέρω νομολογία, μια τυπική προπαρασκευαστική πράξη κατά την έννοια της εν λόγω διάταξης πρέπει να είναι αντίστοιχου χαρακτήρα με μια τυπική αίτηση που κινεί διαδικασία χορήγησης άδειας. Για λόγους ασφάλειας δικαίου και για την αποφυγή των καταστρατηγήσεων, πρέπει να ισχύουν σαφή κριτήρια ομοίως όσον αφορά την έναρξη της υποχρέωσης πραγματοποίησης εκτίμησης περιβαλλοντικών επιπτώσεων.
53.      Τα λοιπά κριτήρια που είναι καθοριστικά για την εφαρμογή του άρθρου 13, παράγραφος 3, της οδηγίας ΣΕΠΕ, ήτοι η λήξη της προθεσμίας μεταφοράς στο εσωτερικό δίκαιο, η περίοδος των 24 μηνών που ακολουθεί καθώς και η έγκριση του σχεδίου ή του προγράμματος και/ή η υποβολή του στη νομοθετική διαδικασία, φέρουν το εν λόγω χαρακτηριστικό. Πρόκειται για χρονικά σημεία που μπορούν να προσδιοριστούν με σαφήνεια και τα οποία, κατά κανόνα, γνωστοποιούνται. Ως εκ τούτου, θα ήταν ασυνεπές να γίνουν αποδεκτές λιγότερο αυστηρές απαιτήσεις για το τελευταίο κριτήριο, ήτοι για την προπαρασκευαστική πράξη, η οποία πρέπει ρητά να έχει «τυπικό» χαρακτήρα.
54.      Υπέρ της άποψης αυτής συνηγορεί επίσης το άρθρο 2, στοιχείο αʹ, δεύτερη περίπτωση, της οδηγίας ΣΕΠΕ. Κατά την εν λόγω διάταξη, τα σχέδια ή προγράμματα που υπόκεινται σε εκτίμηση καταρτίζονται βάσει νομοθετικών, κανονιστικών ή διοικητικών διατάξεων. Συνεπώς, η θέσπιση του μέτρου ρυθμίζεται σε εθνικές νομοθετικές, κανονιστικές ή διοικητικές διατάξεις, οι οποίες καθορίζουν τις αρμόδιες αρχές για την έγκριση του μέτρου και τη διαδικασία εκπόνησής του (25). Εάν δεν υπάρχει τέτοιος καθορισμός, δεν υφίσταται ούτε σχέδιο ή πρόγραμμα που να χρήζει εκτίμησης (26). Εφόσον όμως έχει καθοριστεί η διαδικασία εκπόνησης, πρέπει αντίστοιχα να υφίσταται και προπαρασκευαστική πράξη που να κινεί τυπικά τη διαδικασία αυτή.
55.      Συνεπώς, η πρώτη τυπική προπαρασκευαστική πράξη πρέπει να αποτελεί μέρος μιας «τυπικής» διαδικασίας. Μια τέτοια διαδικασία περιλαμβάνει συγκεκριμένα στάδια, με καθορισμένη μορφή, και ιδίως ένα πρώτο στάδιο που σηματοδοτεί σαφώς την έναρξη της διαδικασίας.
56.      Το αν ορισμένη από τις προπαρασκευαστικές ενέργειες που μνημονεύονται στο δεύτερο προδικαστικό ερώτημα πρέπει να θεωρηθεί, βάσει των εν λόγω κριτηρίων, ως τυπική προπαρασκευαστική πράξη, εναπόκειται στο αιτούν δικαστήριο να το κρίνει.
57.      Στο πλαίσιο αυτό, το αιτούν δικαστήριο πρέπει ιδίως να εξετάσει εάν οι εν λόγω ενέργειες, με βάση το εφαρμοστέο εθνικό δίκαιο, αποτελούν μέρος μιας τυπικής διαδικασίας εκπόνησης τροποποιήσεων για τα σημεία διαδρομής ενός έργου οδοποιίας.
58.      Για να θεωρηθεί ότι υπάρχει τέτοια διαδικασία δεν αρκεί οι μετέχοντες φορείς να βασίζονται σε νομική βάση και οι προπαρασκευαστικές ενέργειες να εμπίπτουν κατ’ αρχήν στο πεδίο αρμοδιοτήτων τους. Τούτο δε διότι ακόμη και οι φορείς που προβλέπονται από τον νόμο μπορούν να ενεργούν ανεπίσημα κατά την εκτέλεση των καθηκόντων τους.
59.      Αντιθέτως, το γεγονός ότι η τροποποίηση των σημείων διαδρομής καθορίστηκε στο πλαίσιο νομοθετικής διαδικασίας υποδηλώνει ότι η υποβολή του νομοθετικού σχεδίου πρέπει να θεωρηθεί ως η πρώτη τυπική προπαρασκευαστική πράξη, εφόσον το εθνικό δίκαιο δεν προβλέπει προγενέστερες τυπικές προπαρασκευαστικές πράξεις για την εν λόγω τροποποίηση.
60.      Μια πρώτη τυπική προπαρασκευαστική πράξη κατά την έννοια του άρθρου 13, παράγραφος 3, της οδηγίας ΣΕΠΕ πρέπει, επομένως, με βάση τις εθνικές νομοθετικές, κανονιστικές και διοικητικές διατάξεις, να κινεί την εκεί προβλεπόμενη διαδικασία εκπόνησης του σχετικού σχεδίου ή προγράμματος.
Γ.      Επί του τρίτου προδικαστικού ερωτήματος: συνέπειες της μη πραγματοποίησης εκτίμησης περιβαλλοντικών επιπτώσεων
61.      Με το τρίτο προδικαστικό ερώτημα, το Bundesverwaltungsgericht (Ομοσπονδιακό Διοικητικό Δικαστήριο) ζητεί να διευκρινιστεί εάν, βάσει του άρθρου 3, παράγραφος 2, στοιχείο αʹ, της οδηγίας ΣΕΠΕ, ένα σχέδιο, τα κριτήρια και οι προϋποθέσεις του οποίου αποτελούν άμεσα απλώς και μόνον τη βάση για την αρχική χορήγηση άδειας σε ένα έργο το οποίο, βάσει της οδηγίας ΕΠΕ, λαμβάνει άδεια σε πλείονα στάδια, καθορίζει επίσης ένα πλαίσιο για όλες τις περαιτέρω άδειες που είναι απαραίτητες για την υλοποίηση του σχεδίου.
62.      Σκοπός του εν λόγω ερωτήματος είναι να διευκρινιστεί εάν τα σφάλματα κατά την εφαρμογή της οδηγίας ΣΕΠΕ όσον αφορά την τροποποίηση των σημείων διαδρομής επηρεάζουν επίσης τον νόμιμο χαρακτήρα των επίδικων στην υπόθεση της κύριας δίκης αδειών δυνάμει της νομοθεσίας περί υδάτων.
63.      Οι εν λόγω άδειες αποτελούν το τελευταίο στάδιο πλειόνων αποφάσεων, οι οποίες είναι όλες απαραίτητες για να καταστεί δυνατή η κατασκευή της οδού. Αρχικά, το αυστριακό Κοινοβούλιο καθόρισε και/ή τροποποίησε τα σημεία της διαδρομής σε νόμο, στη συνέχεια, ο Aυστριακός Υπουργός Μεταφορών καθόρισε ειδικότερα την επακριβή χάραξη της διαδρομής με την άδεια ΕΠΕ της 26ης Μαρτίου 2015, όπως τροποποιήθηκε από το Bundesverwaltungsgericht (Ομοσπονδιακό Διοικητικό Δικαστήριο) στις 18 Μαΐου 2018, και, σε τελευταίο στάδιο, δύο αυστριακά ομόσπονδα κράτη χορήγησαν άδειες για το σχέδιο δυνάμει της νομοθεσίας περί υδάτων.
64.      Το προδικαστικό ερώτημα αποσκοπεί, συνεπώς, στο να διαπιστωθεί εάν μια προσφυγή κατά των εν λόγω τελευταίων αδειών λόγω σφάλματος στο πρώτο στάδιο μπορεί να προκαλέσει «φαινόμενο ντόμινο», το οποίο εμποδίζει την εφαρμογή όλων των αποφάσεων που έχουν εκδοθεί μέχρι σήμερα υπέρ του σχεδίου.
65.      Αφετηρία για την απάντηση στο εν λόγω ερώτημα αποτελεί η αρχή της καλόπιστης συνεργασίας, η οποία κατοχυρώνεται στο άρθρο 4, παράγραφος 3, ΣΕΕ. Βάσει της αρχής αυτής, τα κράτη μέλη υποχρεούνται να εξαλείφουν τις συνέπειες μιας παράβασης του δικαίου της Ένωσης (27). Σε περίπτωση παράβασης της οδηγίας ΣΕΠΕ λόγω μη πραγματοποίησης της απαιτούμενης βάσει της εν λόγω οδηγίας στρατηγικής εκτίμησης περιβαλλοντικών επιπτώσεων για σχέδιο ή πρόγραμμα, πρέπει να διατάσσεται η αναστολή εκτελέσεως ή η ακύρωση του σχεδίου ή του προγράμματος αυτού (28), προκειμένου να πραγματοποιηθεί η εκτίμηση (29).
66.      Βασιζόμενο στην ανωτέρω νομολογία, το Δικαστήριο έχει αποφανθεί ότι τα εθνικά δικαστήρια πρέπει να λαμβάνουν τα προβλεπόμενα στην εθνική τους νομοθεσία μέτρα που είναι κατάλληλα για να αποτρέψουν την υλοποίηση όσων σχεδίων ή προγραμμάτων –συμπεριλαμβανόμενων των δράσεων που πρόκειται να εκτελεστούν στο πλαίσιο ενός προγράμματος– καταρτίστηκαν χωρίς να προηγηθεί εκτίμηση περιβαλλοντικών επιπτώσεων (30). Εξ αυτού το Δικαστήριο έχει συναγάγει το συμπέρασμα ότι εθνικό δικαστήριο οφείλει, κατά κανόνα, να προβαίνει στην ανάκληση ή την αναστολή ισχύος άδειας που χορηγήθηκε βάσει σχεδίου ή προγράμματος το οποίο είχε εγκριθεί κατά παράβαση της υποχρέωσης πραγματοποίησης εκτίμησης περιβαλλοντικών επιπτώσεων (31).
67.      Το Bundesverwaltungsgericht (Ανώτατο Διοικητικό Δικαστήριο) επισημαίνει ότι οι άδειες δυνάμει της αυστριακής νομοθεσίας περί υδάτων δεν ερείδονται άμεσα στον καθορισμό των σημείων διαδρομής. Τα σημεία αυτά αποτελούν απλώς τη νομική βάση για την άδεια ΕΠΕ. Οι άδειες δυνάμει της νομοθεσίας περί υδάτων δεν ασκούν πλέον επιρροή στην εν λόγω απρόσβλητη απόφαση.
68.      Στο ίδιο πνεύμα, η ASFINAG προέβαλε, επίσης, τον ισχυρισμό ότι το Δικαστήριο, στην απόφαση σχετικά με το έργο της κατασκευής ανεμογεννητριών στο Aalter και το Nevele, ζήτησε απλώς την ακύρωση άδειας που είχε εκδοθεί επί τη βάσει του σχετικού σχεδίου ή προγράμματος (32). Ωστόσο, οι κρίσεις που εκτίθενται στην εν λόγω απόφαση βασίζονται στα πραγματικά περιστατικά της συγκεκριμένης υπόθεσης, τα οποία αφορούσαν πράγματι άδεια που είχε εκδοθεί επί τη βάσει του σχετικού σχεδίου ή προγράμματος.
69.      Η προσέγγιση του Δικαστηρίου έχει όμως πολύ ευρύτερο αντικείμενο. Δεν επικεντρώνεται αυστηρά στο αν το σχέδιο ή το πρόγραμμα που εκπονήθηκε κατά παράβαση της οδηγίας ΣΕΠΕ αποτελεί, με βάση το εθνικό δίκαιο, τη νομική βάση της απόφασης που καθιστά δυνατή την υλοποίηση του σχεδίου ή του προγράμματος. Αντιθέτως, το Δικαστήριο απαιτεί από τα δικαστήρια να λαμβάνουν τα μέτρα που είναι κατάλληλα για να αποτρέψουν την υλοποίηση του σχεδίου ή προγράμματος (33).
70.      Με τον τρόπο αυτόν επιδιώκεται να διασφαλιστεί αποτελεσματικά η πραγματική άρση των συνεπειών του σφάλματος που διαπράχθηκε κατά την έκδοση του σχεδίου ή του προγράμματος. Οι αρμόδιες αρχές είτε δεν θα μπορούν να υλοποιήσουν το σχέδιο ή το πρόγραμμα είτε θα διορθώσουν το σφάλμα πριν από την υλοποίηση, πραγματοποιώντας εκ των υστέρων την εκτίμηση περιβαλλοντικών επιπτώσεων (34).
71.      Οι επίδικες στην υπόθεση της κύριας δίκης άδειες δυνάμει της νομοθεσίας περί υδάτων είναι απαραίτητες για την υλοποίηση του σχεδίου που περιγράφεται στα σημεία διαδρομής, ήτοι για την κατασκευή της οδού ταχείας κυκλοφορίας. Αυτός είναι μάλιστα ο μοναδικός σκοπός τους. Συνεπώς, ένα σφάλμα κατά την έκδοση του εν λόγω σχεδίου αίρει τη «συναλλακτική βάση» των αδειών δυνάμει της νομοθεσίας περί υδάτων. Παράλληλα, η ακύρωση ή αναστολή της ισχύος των αδειών θα ήταν κατάλληλη για να εμποδίσει την υλοποίηση του σχεδίου.
72.      Διαφορετικά, θα έπρεπε ενδεχομένως να αξιολογηθούν αποφάσεις οι οποίες, μολονότι εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής του σχεδίου ή προγράμματος, δεν αποσκοπούν στην υλοποίησή του. Ωστόσο, το ζήτημα αυτό δεν τίθεται στην υπό κρίση υπόθεση.
73.      Αντιθέτως προς όσα υποστηρίζει η ASFINAG, ο απρόσβλητος χαρακτήρας της άδειας ΕΠΕ δεν αναιρεί την υποχρέωση ακύρωσης ή αναστολής της ισχύος των αδειών δυνάμει της νομοθεσίας περί υδάτων. Συγκεκριμένα, οι τελευταίες αυτές άδειες δεν έχουν ακόμη καταστεί απρόσβλητες, ενώ ο απρόσβλητος χαρακτήρας της άδειας ΕΠΕ δεν θα επηρεαζόταν άμεσα από την ακύρωση ή την αναστολή ισχύος.
74.      Χάριν πληρότητας και μόνον, αξίζει να σημειωθεί ότι η υποχρέωση ακύρωσης ή αναστολής ισχύος μεταγενέστερων αποφάσεων υλοποίησης μπορεί να πάψει να ισχύει. Προς τούτο θα πρέπει το σφάλμα που διαπράχθηκε κατά την έγκριση του σχεδίου ή του προγράμματος να έχει ήδη διορθωθεί στο πλαίσιο μεταγενέστερης εκτίμησης. Η εν λόγω εκτίμηση θα πρέπει να καλύπτει όλα τα θέματα που θα έπρεπε να είχαν αποτελέσει αντικείμενο μιας εκτίμησης των περιβαλλοντικών επιπτώσεων του σχεδίου ή του προγράμματος, ήτοι, εν προκειμένω, της τροποποίησης των σημείων διαδρομής (35).
75.      Η ASFINAG και η Αυστρία ενημέρωσαν
το Δικαστήριο ότι εν τω μεταξύ έχει πράγματι πραγματοποιηθεί τέτοια εκτίμηση. Επιπλέον, στην υπό κρίση υπόθεση θα μπορούσε ενδεχομένως να θεωρηθεί κρίσιμη η εκτίμηση περιβαλλοντικών επιπτώσεων η οποία πραγματοποιήθηκε, κατά την αίτηση προδικαστικής αποφάσεως, σε σχέση με την άδεια ΕΠΕ της 26ης Μαρτίου 2015 (36). Εξάλλου, η Αυστρία αναφέρει μια εκτίμηση περιβαλλοντικών επιπτώσεων την οποία πραγματοποίησε ο Δήμος της Βιέννης κατά τα έτη 2001 έως 2003, σε εθελοντική βάση, και στην οποία μνημονεύεται η οδηγία ΣΕΠΕ. Στο αιτούν δικαστήριο εναπόκειται να κρίνει κατά πόσον μία από τις ανωτέρω εκτιμήσεις πληρούσε τις απαιτήσεις τις οδηγίας ΣΕΠΕ.
76.      Με την επιφύλαξη της θεραπείας του σφάλματος, τα εθνικά δικαστήρια πρέπει συνεπώς να λάβουν τα προβλεπόμενα στην εθνική τους νομοθεσία μέτρα που είναι κατάλληλα για να αποτρέψουν αποτελεσματικά την υλοποίηση ενός σχεδίου ή προγράμματος –συμπεριλαμβανόμενων των δράσεων που πρόκειται να εκτελεστούν στο πλαίσιο του εν λόγω σχεδίου ή προγράμματος– που καταρτίστηκε χωρίς να προηγηθεί εκτίμηση περιβαλλοντικών επιπτώσεων για το σχέδιο ή το πρόγραμμα, όπως απαιτείται από την οδηγία ΣΕΠΕ. Για τον σκοπό αυτό, πρέπει να προβούν σε ακύρωση ή αναστολή της ισχύος των ενδεχόμενων μεταγενέστερων αποφάσεων για την υλοποίηση του σχεδίου ή του προγράμματος, μολονότι το σχέδιο ή το πρόγραμμα τυπικά δεν αποτελούσε ούτε τη νομική βάση ούτε προϋπόθεση για την έκδοση των εν λόγω αποφάσεων.
V.      Πρόταση
77.      Ως εκ τούτου, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στην αίτηση προδικαστικής αποφάσεως του Bundesverwaltungsgericht (Ομοσπονδιακού Διοικητικού Δικαστηρίου, Αυστρία) ως εξής:
1)      Ο καθορισμός συγκεκριμένων σημείων διαδρομής ενός έργου οδοποιίας, ο οποίος επιτρέπει δεσμευτικά την υποβολή αίτησης για τον καθορισμό της χάραξης της οδού στο πλαίσιο ενός συγκεκριμένου έργου που θα υποβληθεί μελλοντικά για τη λήψη άδειας, καθορίζει ένα πλαίσιο για μελλοντικές άδειες έργων κατά την έννοια του άρθρου 3, παράγραφος 2, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2001/42/ΕΚ σχετικά με την εκτίμηση των περιβαλλοντικών επιπτώσεων ορισμένων σχεδίων και προγραμμάτων.
2)      Μια πρώτη τυπική προπαρασκευαστική πράξη κατά την έννοια του άρθρου 13, παράγραφος 3, της οδηγίας 2001/42 πρέπει, με βάση τις εθνικές νομοθετικές, κανονιστικές και διοικητικές διατάξεις, να κινεί την εκεί προβλεπόμενη διαδικασία εκπόνησης του σχετικού σχεδίου ή προγράμματος.
3)      Με την επιφύλαξη της θεραπείας του σφάλματος, τα εθνικά δικαστήρια πρέπει να λάβουν τα προβλεπόμενα στην εθνική τους νομοθεσία μέτρα που είναι κατάλληλα για να αποτρέψουν αποτελεσματικά την υλοποίηση ενός σχεδίου ή προγράμματος –συμπεριλαμβανόμενων των δράσεων που πρόκειται να εκτελεστούν στο πλαίσιο του εν λόγω σχεδίου ή προγράμματος– που καταρτίστηκε χωρίς να προηγηθεί εκτίμηση περιβαλλοντικών επιπτώσεων για το σχέδιο ή το πρόγραμμα, όπως απαιτείται από την οδηγία 2001/42. Για τον σκοπό αυτό, πρέπει να προβούν σε ακύρωση ή αναστολή της ισχύος των ενδεχόμενων μεταγενέστερων αποφάσεων για την υλοποίηση του σχεδίου ή του προγράμματος, μολονότι το σχέδιο ή το πρόγραμμα τυπικά δεν αποτελούσε ούτε τη νομική βάση ούτε προϋπόθεση για την έκδοση των εν λόγω αποφάσεων.
1      Γλώσσα του πρωτοτύπου: η γερμανική.
2      Οδηγία 2001/42/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 27ης Ιουνίου 2001, σχετικά με την εκτίμηση των περιβαλλοντικών επιπτώσεων ορισμένων σχεδίων και προγραμμάτων (ΕΕ 2001, L 197, σ. 30).
3      Οδηγία 2011/92/ΕΕ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 13ης Δεκεμβρίου 2011, για την εκτίμηση των επιπτώσεων ορισμένων σχεδίων δημοσίων και ιδιωτικών έργων στο περιβάλλον (ΕΕ 2012, L 26, σ. 1), όπως τροποποιήθηκε τελευταία με την οδηγία 2014/52/ΕΕ (ΕΕ 2014, L 124, σ. 1).
4      Αποφάσεις της 22ας Μαρτίου 2012, Inter-Environnement Bruxelles κ.λπ. (C‑567/10, EU:C:2012:159, σκέψεις 36 έως 43), της 10ης Σεπτεμβρίου 2015, Δήμος Κρωπίας Αττικής (C‑473/14, EU:C:2015:582, σκέψη 44), και της 25ης Ιουνίου 2020, Α κ.λπ. (Ανεμογεννήτριες σε Aalter και Nevele) (C‑24/19, EU:C:2020:503, σκέψη 43).
5      Απόφαση της 25ης Ιουνίου 2020, Α κ.λπ. (Ανεμογεννήτριες σε Aalter και Nevele) (C‑24/19, EU:C:2020:503, σκέψη 52).
6      Αποφάσεις της 25ης Ιουνίου 2020, Α κ.λπ. (Ανεμογεννήτριες σε Aalter και Nevele) (C‑24/19, EU:C:2020:503, σκέψεις 67 και 68), και της 22ας Φεβρουαρίου 2022, Bund Naturschutz in Bayern (C‑300/20, EU:C:2022:102, σκέψη 60).
7      Αποφάσεις της 25ης Ιουνίου 2020, Α κ.λπ. (Ανεμογεννήτριες σε Aalter και Nevele) (C‑24/19, EU:C:2020:503, σκέψη 68), και της 22ας Φεβρουαρίου 2022, Bund Naturschutz in Bayern (C‑300/20, EU:C:2022:102, σκέψεις 60 και 61).
8      Αποφάσεις της 7ης Ιουνίου 2018, Inter-Environnement Bruxelles κ.λπ. (C‑671/16, EU:C:2018:403, σκέψη 55), και Thybaut κ.λπ. (C‑160/17, EU:C:2018:401, σκέψη 55), καθώς και της 25ης Ιουνίου 2020, Α κ.λπ. (Ανεμογεννήτριες σε Aalter και Nevele) (C‑24/19, EU:C:2020:503, σκέψη 70).
9      Απόφαση της 22ας Φεβρουαρίου 2022, Bund Naturschutz in Bayern (C‑300/20, EU:C:2022:102, σκέψη 62).
10      Απόφαση της 22ας Φεβρουαρίου 2022, Bund Naturschutz in Bayern (C‑300/20, EU:C:2022:102, σκέψεις 66 έως 69).
11      Βλ. αποφάσεις της 12ης Δεκεμβρίου 1990, SARPP (C‑241/89, EU:C:1990:459, σκέψη 8), της 18ης Δεκεμβρίου 2014, Centre public d’action sociale d’Ottignies-Louvain-La-Neuve (C‑562/13, EU:C:2014:2453, σκέψη 37), και της 16ης Απριλίου 2026, Nitrogénművek (C‑519/24, EU:C:2026:297, σκέψη 20).
12      Αποφάσεις της 8ης Μαΐου 2019, Verdi Ambiente e Società (VAS)
– Aps Onlus κ.λπ. (C‑305/18, EU:C:2019:384, σκέψη 52), και της 12ης Ιουνίου 2019, CFE (C‑43/18, EU:C:2019:483, σκέψη 71).
13      Απόφαση της 9ης Μαρτίου 2023, An Bord Pleanála κ.λπ. (Περιοχή St Teresa’s Gardens) (C‑9/22, EU:C:2023:176, σκέψη 40).
14      Κατά το σημείο 9 της αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως, πρόκειται για την απόφαση του Bundesverwaltungsgericht (Ομοσπονδιακού Διοικητικού Δικαστηρίου) της 18ης Μαΐου 2018.
15      Οδηγία 92/43/ΕΕ του Συμβουλίου, της 21ης Μαΐου 1992, για τη διατήρηση των φυσικών οικοτόπων καθώς και της άγριας πανίδας και χλωρίδας (ΕΕ 1992, L 206, σ. 7).
16      Μεταφορά στο εσωτερικό δίκαιο της οδηγίας 2001/42/ΕΚ σχετικά με την εκτίμηση των περιβαλλοντικών επιπτώσεων ορισμένων σχεδίων και προγραμμάτων (2003), σημείο 3.65.
17      Βλ. απόφαση της 22ας Φεβρουαρίου 2024, PO και Moesgaard Meat 2012 (C‑311/22, EU:C:2024:145, σκέψη 55).
18      Βλ. προτάσεις μου στην υπόθεση Νομαρχιακή Αυτοδιοίκηση Αιτωλοακαρνανίας κ.λπ. (C‑43/10, EU:C:2011:651, σημείο 162).
19      Οδηγία 85/337/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 27ης Ιουνίου 1985, για την εκτίμηση των επιπτώσεων ορισμένων σχεδίων δημοσίων και ιδιωτικών έργων στο περιβάλλον (ΕΕ 1985, L 175, σ. 40).
20      Απόφαση της 18ης Ιουνίου 1998, Gedeputeerde Staten van Noord-Holland (C‑81/96, EU:C:1998:305, σκέψη 23).
21      Απόφαση της 18ης Ιουνίου 1998, Gedeputeerde Staten van Noord-Holland (C‑81/96, EU:C:1998:305, σκέψη 24).
22      Άρθρο 3, παράγραφος 2, της οδηγίας 97/11/ΕΚ του Συμβουλίου της 3ης Μαρτίου 1997 (ΕΕ 1997, L 73, σ. 5) και άρθρο 3 της οδηγίας 2014/52/ΕΕ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου της 16ης Απριλίου 2014 (ΕΕ 2014, L 124, σ. 1).
23      Συναφώς, απόφαση της 7ης Νοεμβρίου 2013, Gemeinde Altrip κ.λπ. (C‑72/12, EU:C:2013:712, σκέψεις 21 έως 31).
24      Απόφαση της 11ης Αυγούστου 1995, Επιτροπή κατά Γερμανίας (C‑431/92, EU:C:1995:260, σκέψη 32).
25      Αποφάσεις της 22ας Μαρτίου 2012, Inter-Environnement Bruxelles κ.λπ. (C‑567/10, EU:C:2012:159, σκέψη 31), και της 25ης Ιουνίου 2020, Α κ.λπ. (Ανεμογεννήτριες σε Aalter και Nevele) (C‑24/19, EU:C:2020:503, σκέψη 52).
26      Απόφαση της 4ης Οκτωβρίου 2024, Friends of the Irish Environment (Project Ireland 2040) (C‑727/22, EU:C:2024:825, σκέψεις 29 και 32).
27      Αποφάσεις της 28ης Φεβρουαρίου 2012, Inter-Environnement Wallonie και Terre wallonne (C‑41/11, EU:C:2012:103, σκέψη 43), και της 25ης Ιουνίου 2020, Α κ.λπ. (Ανεμογεννήτριες σε Aalter και Nevele) (C‑24/19, EU:C:2020:503, σκέψη 83).
28      Απόφαση της 28ης Φεβρουαρίου 2012, Inter-Environnement Wallonie και Terre wallonne (C‑41/11, EU:C:2012:103, σκέψη 46).
29      Απόφαση της 25ης Ιουνίου 2020, Α κ.λπ. (Ανεμογεννήτριες σε Aalter και Nevele) (C‑24/19, EU:C:2020:503, σκέψη 83).
30      Απόφαση της 28ης Φεβρουαρίου 2012, Inter-Environnement Wallonie και Terre wallonne (C‑41/11, EU:C:2012:103, σκέψη 47).
31      Απόφαση της 25ης Ιουνίου 2020, Α κ.λπ. (Ανεμογεννήτριες σε Aalter και Nevele) (C‑24/19, EU:C:2020:503, σκέψεις 83, 88 και 89).
32      Απόφαση της 25ης Ιουνίου 2020, Α κ.λπ. (Ανεμογεννήτριες σε Aalter και Nevele) (C‑24/19, EU:C:2020:503, σκέψη 88).
33      Απόφαση της 28ης Φεβρουαρίου 2012, Inter-Environnement Wallonie και Terre wallonne (C‑41/11, EU:C:2012:103, σκέψη 47).
34      Βλ. απόφαση της 25ης Ιουνίου 2020, Α κ.λπ. (Ανεμογεννήτριες σε Aalter και Nevele) (C‑24/19, EU:C:2020:503, σκέψη 83).
35      Αποφάσεις της 22ας Σεπτεμβρίου 2011, Valčiukienė κ.λπ. (C‑295/10, EU:C:2011:608, σκέψη 62), και της 10ης Σεπτεμβρίου 2015, Δήμος Κρωπίας Αττικής (C‑473/14, EU:C:2015:582, σκέψη 58).
36      Βλ. σημείο 12 των παρουσών προτάσεων.