62022TJ0181_RES
Sprawa T‑181/22
Pharol, SGPS SA
przeciwko
Komisji Europejskiej
Wyrok (szósta izba) z dnia 2 października 2024 r.
Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Rynki telekomunikacyjne portugalski i hiszpański – Klauzula o zakazie konkurencji na rynku iberyjskim w umowie dotyczącej nabycia przez Telefónikę należącego do Portugal Telecom udziału w brazylijskim operatorze telefonii mobilnej Vivo – Stwierdzenie częściowej nieważności decyzji pierwotnej – Decyzja zmieniająca kwotę grzywny – Powaga rzeczy osądzonej – Brak wystosowania uzupełniającego pisma w sprawie przedstawienia zarzutów – Ustalenie wartości sprzedaży – Wykluczenie sprzedaży usług, w odniesieniu do których strony nie pozostają w stosunku potencjalnej konkurencji
Postępowanie sądowe – Powaga rzeczy osądzonej – Zakres
(zob. pkt 23–29)
Konkurencja – Postępowanie administracyjne – Poszanowanie prawa do obrony – Pismo w sprawie przedstawienia zarzutów – Stwierdzenie częściowej nieważności decyzji nakładającej grzywnę – Przyjęcie decyzji zmieniającej decyzję, której częściową nieważność stwierdzono, bez uzupełniającego pisma w sprawie przedstawienia zarzutów – Dopuszczalność – Warunki – Wysłanie pismem przedstawiającym okoliczności faktyczne wyjaśnień w przedmiocie nowego elementu związanego z metodą ustalania zmienionej kwoty grzywny – Dopuszczalność – Obowiązek przeprowadzenia nowego przesłuchania – Brak
(rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 27 ust. 1; rozporządzenie Komisji nr 773/2004, art. 12 ust. 1; komunikat Komisji 2011/C 308/06, pkt 111)
(zob. pkt 33–53)
Konkurencja – Grzywny – Kwota – Określenie – Ustalenie kwoty podstawowej – Ustalenie wartości sprzedaży – Sprzedaż zrealizowana w bezpośrednim lub pośrednim związku z naruszeniem – Ograniczenie jedynie do sprzedaży faktycznie objętej oddziaływaniem kartelu – Brak – Sprzedaż dokonana na rynku bez konkurencji, choćby potencjalnej, pomiędzy stronami kartelu – Wyłączenie wartości sprzedaży – Ocena istnienia potencjalnej konkurencji – Kryterium – Brak niemożliwych do pokonania barier – Ciężar dowodu
(art. 101 TFUE; rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 23 ust. 2; komunikat Komisji 2006/C 210/02, pkt 13)
(zob. pkt 69–73, 79–87, 98, 100, 102, 113, 126, 132, 137, 156, 169, 177, 191, 201)
Konkurencja – Grzywny – Kwota – Określenie – Kontrola sądowa – Nieograniczone prawo orzekania sądu Unii – Zakres – Określenie kwoty nałożonej grzywny – Kryteria oceny
(art. 101 ust. 1, art. 261 TFUE; rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 23 ust. 3, art. 31)
(zob. pkt 212)
Streszczenie
W swoim wyroku Sąd oddalił wniesioną przez Pharol, SGPS SA skargę o stwierdzenie nieważności decyzji Komisji Europejskiej (
1
) zmieniającej decyzję, w której nałożyła ona grzywnę za naruszenie art. 101 TFUE na dwóch operatorów telekomunikacyjnych, w tym na skarżącą. Sąd przedstawił przy tym wyjaśnienia dotyczące metody obliczania kwoty podstawowej grzywny, zatwierdzając przyjęte przez Komisję podejście polegające na wykluczeniu, dla celów określenia wartości sprzedaży, sprzedaży usług, w odniesieniu do których strony nie pozostają w stosunku potencjalnej konkurencji. Sąd przedstawił również wyjaśnienia w przedmiocie okoliczności, w jakich Komisja powinna wystosować uzupełniające pismo w sprawie przedstawienia zarzutów, a także w przedmiocie powagi rzeczy osądzonej przysługującej wcześniejszemu wyrokowi Sądu (
2
), w którym stwierdził on częściową nieważność pierwotnej decyzji Komisji (
3
) dotyczącej tej samej praktyki antykonkurencyjnej.
W lipcu 2010 r. Portugal Telecom, SGPS SA (przemianowana następnie na „Pharol, SGPS SA”) i Telefónica, SA podpisały umowę, której przedmiotem jest nabycie przez Telefónikę należącego do Portugal Telecom udziału w kapitale brazylijskiego operatora telefonii ruchomej Vivo Participações, SA. Zgodnie z brzmieniem jednej z klauzul tej umowy strony zobowiązały się do nieangażowania się i nieinwestowania, bezpośrednio lub pośrednio poprzez podmiot zależny, w jakikolwiek projekt związany z branżą telekomunikacyjną, który może być uznany za konkurencyjny w stosunku do drugiej strony na rynku iberyjskim w okresie od dnia ostatecznego zawarcia transakcji do dnia 31 grudnia 2011 r. (dalej: „klauzula”). Uznając, że klauzula ta stanowi porozumienie o zakazie konkurencji sprzeczne z art. 101 TFUE, Komisja wydała w 2013 r. decyzję nakładającą na nie grzywnę.
Częściowa nieważność tej decyzji została stwierdzona dwoma wyrokami Sądu z dnia 28 czerwca 2016 r. (
4
) w odniesieniu do ustalenia kwoty nałożonych grzywien na podstawie wartości sprzedaży przyjętej przez Komisję. Według Sądu Komisja powinna była, dla celów ustalenia wartości sprzedaży, określić usługi, w odniesieniu do których strony nie pozostawały w stosunku potencjalnej konkurencji na rynku iberyjskim, badając dowody przedstawione przez nie w odpowiedziach na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów w celu wykazania braku takiej konkurencji między nimi w odniesieniu do niektórych usług w czasie stosowania klauzuli.
W następstwie tych wyroków Komisja wydała nową decyzję, w której ponownie obliczyła wartość sprzedaży i zmieniła kwotę grzywny nałożonej na skarżącą. W tej sytuacji skarżąca wniosła do Sądu skargę o stwierdzenie nieważności tej decyzji.
Ocena Sądu
Po pierwsze, skarżąca utrzymywała, że interpretując klauzulę w zaskarżonej decyzji jako zakazującą stronom podejmowania działań przygotowawczych do wejścia na rynek, Komisja naruszyła powagę rzeczy osądzonej przysługującą wyrokowi Portugal Telecom/Komisja (
5
), ponieważ taka wykładnia klauzuli nie była brana pod uwagę w decyzji z 2013 r., ani też nie była przedmiotem dyskusji w ramach sprawy, w której zapadł ów wyrok.
W tym względzie Sąd przypomniał z jednej strony, że powaga rzeczy osądzonej dotyczy jedynie tych kwestii faktycznych i prawnych, które zostały faktycznie lub siłą rzeczy rozstrzygnięte w danym orzeczeniu sądowym, a z drugiej strony, że owa powaga rzeczy osądzonej wiąże się zarówno z sentencją tego orzeczenia, jak i z jego uzasadnieniem, które stanowi niezbędne wsparcie jego sentencji i jest z nią z tego względu nierozłączne.
W wyroku Portugal Telecom/Komisja Sąd nie wypowiedział się zaś w kwestii tego, czy klauzula zakazywała działań przygotowawczych, ponieważ zakres stosowania klauzuli został określony nie w odniesieniu do rodzaju środków, których klauzula zakazuje, lecz w odniesieniu do objętych klauzulą usług. Zatem nie można uznać, że interpretując klauzulę jako zakazującą takich działań, Komisja naruszyła powagę rzeczy osądzonej przysługującą owemu wyrokowi.
Po drugie, interpretując klauzulę jako zakazującą działań przygotowawczych, Komisja, zdaniem skarżącej, naruszyła w szczególności jej prawo do obrony ze względu na niewystosowanie uzupełniającego pisma w sprawie przedstawienia zarzutów. Według skarżącej taka wykładnia klauzuli rozszerzyła bowiem zakres stosowania klauzuli i zmieniła decyzję z 2013 r., stanowiąc tym samym nowy element przemawiający na jej niekorzyść, co do którego powinna ona była mieć możliwość przedstawienia uwag.
Sąd wskazał na wstępie, że uzupełniające pismo w sprawie przedstawienia zarzutów jest konieczne jedynie w przypadku przedstawienia nowych zarzutów lub zmiany samego charakteru danego naruszenia. Natomiast samo pismo zawierające opis stanu faktycznego jest wystarczające, w przypadku gdy nowe dowody, na które Komisja zamierza się powołać, potwierdzają jedynie zarzuty zawarte w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów stawiane przedsiębiorstwom, których owo pismo dotyczy.
W niniejszym przypadku Komisja wystosowała pismo w sprawie przedstawienia zarzutów (zwane dalej „pismem w sprawie przedstawienia zarzutów z 2011 r.”) w ramach postępowania zakończonego wydaniem decyzji z 2013 r. W następstwie stwierdzenia przez Sąd częściowej nieważności tej decyzji Komisja przed wydaniem zaskarżonej decyzji nie wystosowała uzupełniającego pisma w sprawie przedstawienia zarzutów, lecz wysłała do przedmiotowych spółek pismo zawierające opis stanu faktycznego. W tym względzie stwierdzenie nieważności aktu Unii niekoniecznie wpływa na ważność aktów przygotowawczych. Ważności pisma w sprawie przedstawienia zarzutów z 2011 r. nie podważa zaś wyrok Portugal Telecom/Komisja, w którym stwierdzono nieważność decyzji z 2013 r. jedynie w odniesieniu do ustalenia w niej kwoty grzywny nałożonej na skarżącą na podstawie wartości sprzedaży przyjętej przez Komisję. Zatem ów wyrok nie stoi na przeszkodzie uwzględnieniu zawartych w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów z 2011 r. wskazówek dotyczących zakresu stosowania klauzuli, aby przeprowadzić kontrolę przestrzegania przysługującego skarżącej prawa do obrony.
Sąd stwierdził zaś, że wykładni klauzuli jako zakazującej działań przygotowawczych nie można uznać za zarzut nowy w stosunku do zarzutów zgłoszonych w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów z 2011 r., ich zmianę lub zmianę samego charakteru naruszenia. Choć bowiem w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów z 2011 r. nie wskazano, że klauzula zakazuje działań przygotowawczych, taka wykładnia narzuca się ze względu, po pierwsze, na czas obowiązywania klauzuli, zbyt krótki, aby umożliwić rzeczywiste wejście na rozpatrywane rynki, a po drugie, na brzmienie klauzuli w wersji angielskiej.
Ponadto Komisja zinterpretowała klauzulę jako zakazującą działań przygotowawczych w celu ponownego obliczenia wartości sprzedaży zgodnie z wyrokiem Portugal Telecom/Komisja. Określenie wartości sprzedaży nie znajduje się wśród okoliczności, w przedmiocie których Komisja jest zobowiązana wysłuchać stron, ponieważ prawo do bycia wysłuchanym nie obejmuje takiej okoliczności związanej z metodą określania kwoty grzywny.
W odniesieniu do argumentacji skarżącej, zgodnie z którą Komisja nie umożliwiła jej rozwinięcia jej argumentów podczas wysłuchania, Sąd przypomniał, że prawo do wysłuchania istnieje dopiero po wystosowaniu przez Komisję pisma w sprawie przedstawienia zarzutów (
6
). W związku z tym, jako że Komisja nie była zobowiązana do wystosowania uzupełniającego pisma w sprawie przedstawienia zarzutów zamiast pisma zawierającego opis stanu faktycznego, nie była ona zobowiązana do przeprowadzenia wysłuchania przed wydaniem zaskarżonej decyzji.
Po trzecie, skarżąca podnosi, że Komisja naruszyła prawo, oceniając istnienie potencjalnej konkurencji między stronami na podstawie kryterium niemożliwych do pokonania barier w wejściu na rynek. Sąd uznał, że Komisja nie popełniła takiego naruszenia.
W wyroku Portugal Telecom/Komisja stwierdzającym nieważność decyzji z 2013 r. Sąd orzekł bowiem, że sprzedaż, która nie miała bezpośredniego lub pośredniego związku z naruszeniem, a mianowicie sprzedaż usług, w odniesieniu do których strony nie pozostawały w stosunku potencjalnej konkurencji, powinna zostać wyłączona z określenia wartości sprzedaży. Jednakże Sąd nie wyjaśnił, jakie było kryterium umożliwiające ocenę istnienia takiej konkurencji do celów obliczenia grzywny, natomiast wskazał, że – dla celów stwierdzenia naruszenia – kryterium pozwalającym na dokonanie oceny istnienia takiej konkurencji było kryterium niemożliwych do pokonania barier w wejściu na rynek.
W zaskarżonej decyzji Komisja uznała, że kryterium niemożliwych do pokonania barier w wejściu na rynek należy również zastosować dla celów obliczenia kwoty grzywny. Należy zaś zaznaczyć, że w niniejszym przypadku wymaganie od Komisji, aby w celu ustalenia wartości sprzedaży wykroczyła poza badanie niemożliwych do pokonania barier w wejściu na rynek, aby ustalić, czy strony mają rzeczywiste i konkretne możliwości wejścia na rynek, sprowadzałoby się do nałożenia na nią, dla celów obliczenia grzywny, obowiązku, którego ona nie ma dla celów stwierdzenia naruszenia, z chwilą gdy dane naruszenie ma charakter antykonkurencyjny.
Sąd oddalił zatem ten ostatni zarzut.
(
1
)	Decyzja Komisji C(2022) 324 final z dnia 25 stycznia 2022 r. zmieniająca decyzję C(2013) 306 final z dnia 23 stycznia 2013 r. dotyczącą postępowania przewidzianego w art. 101 TFUE (sprawa AT.39839 - Telefónica/Portugal Telecom) (zwana dalej „zaskarżoną decyzją”).
(
2
)	Wyrok z dnia 28 czerwca 2016 r., Portugal Telecom//Komisja (T‑208/13, EU:T:2016:368). Wyrok ów nie był przedmiotem odwołania.
(
3
)	Decyzja Komisji C(2013) 306 final z dnia 23 stycznia 2013 r. dotycząca postępowania przewidzianego w art. 101 TFUE (sprawa AT.39.839 - Telefónica/Portugal Telecom) (zwana dalej „decyzją z 2013 r.”).
(
4
)	Wyroki: z dnia 28 czerwca 2016 r., Portugal Telecom/Komisja (T‑208/13, EU:T:2016:368); z dnia 28 czerwca 2016 r., Telefónica/Komisja (T‑216/13, EU:T:2016:369). Ten ostatni wyrok był przedmiotem odwołania, które zostało oddalone przez Trybunał wyrokiem z dnia 13 grudnia 2017 r., Telefónica/Komisja (C‑487/16 P, niepublikowany, EU:C:2017:961).
(
5
)	Zobacz przypis 2.
(
6
)	Artykuł 12 rozporządzenia Komisji (WE) nr 773/2004 z dnia 7 kwietnia 2004 r. odnoszącego się do prowadzenia przez Komisję postępowań zgodnie z art. [101] i art. [102 TFUE] (Dz.U. 2004. L 123, s. 18)