62021CC0078
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ
JULIANE KOKOTT
της 29ης Σεπτεμβρίου 2022 (
1
)
Υπόθεση C-78/21
AS «PrivatBank»,
A,
Β,
Unimain Holdings Limited
κατά
Finanšu un kapitāla tirgus komisija
[αίτηση του Administratīvā apgabaltiesa(περιφερειακού διοικητικού δικαστηρίου, Λεττονία)για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως]
«Προδικαστική παραπομπή – Άρθρα 56 και 63 ΣΛΕΕ – Ελεύθερη παροχή υπηρεσιών – Ελεύθερη κυκλοφορία των κεφαλαίων και ελευθερία των πληρωμών – Χρηματοπιστωτικές υπηρεσίες – Περιορισμοί – Επιβολή απαγόρευσης σε πιστωτικό ίδρυμα να συνάπτει ή να διατηρεί επιχειρηματικές σχέσεις με πρόσωπα που δεν έχουν δεσμούς με τη Λεττονία – Δικαιολογητικός λόγος – Πρόληψη της χρήσης του χρηματοπιστωτικού συστήματος για τη νομιμοποίηση εσόδων από παράνομες δραστηριότητες και για τη χρηματοδότηση της τρομοκρατίας – Άρθρο 65, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, ΣΛΕΕ – Οδηγία (ΕΕ) 2015/849 – Αναλογικότητα»
I. Εισαγωγή
1.
Στο πλαίσιο του συστήματος πρόληψης της νομιμοποίησης εσόδων από παράνομες δραστηριότητες και της χρηματοδότησης της τρομοκρατίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση ισχύουν ορισμένες απαιτήσεις τις οποίες πρέπει να πληρούν τα συστήματα διαχείρισης κινδύνων τα οποία εφαρμόζουν οι τράπεζες. Μεταξύ των απαιτήσεων αυτών περιλαμβάνεται, ιδίως, η υποχρέωση επαλήθευσης της ταυτότητας των πελατών πριν από τη σύναψη επιχειρηματικής σχέσης ή τη διενέργεια συναλλαγής, καθώς και η λήψη πληροφοριών σχετικά με το αντικείμενο της επιχειρηματικής σχέσης. Εάν τούτο δεν είναι εφικτό, οι οικείες συναλλαγές και επιχειρηματικές σχέσεις πρέπει να μην διενεργούνται και/ή συνάπτονται. Συναφώς, η έκταση των απαιτήσεων δέουσας επιμέλειας εξαρτάται από το προφίλ κινδύνου του πελάτη, το οποίο, κατά την αιτιολογική σκέψη 22 της οδηγίας (ΕΕ) 2015/849 (
2
), πρέπει να προσδιορίζεται με μια ολιστική προσέγγιση με βάση τον κίνδυνο.
2.
Στην υπό κρίση υπόθεση, η Finanšu un kapitāla tirgus komisija [επιτροπή χρηματοπιστωτικής αγοράς και κεφαλαιαγοράς, Λεττονία (στο εξής: FKTK)], η οποία είναι η αρμόδια λεττονική εποπτική αρχή για την καταπολέμηση της νομιμοποίησης εσόδων από παράνομες δραστηριότητες, εντόπισε, κατά τη διάρκεια ορισμένης χρονικής περιόδου, ελλείψεις στο σύστημα διαχείρισης κινδύνων ενός πιστωτικού ιδρύματος που ήταν εγκατεστημένο στη Λεττονία. Το εν λόγω πιστωτικό ίδρυμα, προδήλως, δεν ήταν σε θέση να εφαρμόσει τα απαιτούμενα μέτρα δέουσας επιμέλειας έναντι των πελατών του. Ως εκ τούτου, η FKTK επέβαλε στο πιστωτικό ίδρυμα αυτό την υποχρέωση να μην συνάπτει επιχειρηματικές σχέσεις και/ή να τις διακόπτει αμέσως, εάν διαπιστώνεται ότι το πρόσωπο με το οποίο συνήφθη επιχειρηματική σχέση μετά την έκδοση της απόφασης της FKTK δεν έχει δεσμούς με τη Δημοκρατία της Λεττονίας και ότι η συνολική μηνιαία κίνηση πίστωσης υπερβαίνει ορισμένο όριο. Στο πλαίσιο αυτό, τίθεται το ζήτημα αν –και, σε περίπτωση καταφατικής απάντησης, υπό ποιες συνθήκες και προϋποθέσεις– το εν λόγω μέτρο συνάδει με τις θεμελιώδεις ελευθερίες.
II. Το νομικό πλαίσιο
Α.
Το δίκαιο της Ένωσης
1. Η ΣΛΕΕ
3.
Κατά το άρθρο 56, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, οι περιορισμοί της ελεύθερης παροχής υπηρεσιών στο εσωτερικό της Ένωσης απαγορεύονται όσον αφορά τους υπηκόους των κρατών μελών που είναι εγκατεστημένοι σε κράτος μέλος άλλο από εκείνο του αποδέκτη της παροχής, στο πλαίσιο των διατάξεων που έπονται.
4.
Κατά το άρθρο 63, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, απαγορεύεται οποιοσδήποτε περιορισμός των κινήσεων κεφαλαίων μεταξύ κρατών μελών και μεταξύ κρατών μελών και τρίτων χωρών.
5.
Το άρθρο 65, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, ΣΛΕΕ ορίζει ότι οι διατάξεις του άρθρου 63 ΣΛΕΕ δεν θίγουν το δικαίωμα των κρατών μελών να λαμβάνουν όλα τα απαραίτητα μέτρα για την αποφυγή παραβάσεων των εθνικών νομοθετικών και κανονιστικών διατάξεων, ιδίως στον τομέα της φορολογίας ή της προληπτικής εποπτείας των πιστωτικών ιδρυμάτων, ή να προβλέπουν διαδικασίες δήλωσης των κινήσεων κεφαλαίων για λόγους διοικητικής ή στατιστικής ενημέρωσης, ή να λαμβάνουν μέτρα υπαγορευμένα από λόγους δημόσιας τάξης ή δημόσιας ασφάλειας.
2. Η οδηγία 2015/849
6.
Η τέταρτη οδηγία 2015/849 της Ένωσης για τη νομιμοποίηση εσόδων από παράνομες δραστηριότητες αναδιατύπωσε την τρίτη οδηγία 2005/60/ΕΚ της Ένωσης για τη νομιμοποίηση εσόδων από παράνομες δραστηριότητες (
3
). Η πέμπτη οδηγία 2018/843 της Ένωσης για τη νομιμοποίηση εσόδων από παράνομες δραστηριότητες (
4
) δεν έχει εφαρμογή στην υπό κρίση υπόθεση ratione temporis.
7.
Η αιτιολογική σκέψη 22 της οδηγίας 2015/849 έχει ως εξής:
«Ο κίνδυνος της νομιμοποίησης εσόδων από παράνομες δραστηριότητες και της χρηματοδότησης της τρομοκρατίας δεν είναι ο ίδιος σε όλες τις περιπτώσεις. Συνεπώς, θα πρέπει να χρησιμοποιείται μια ολιστική προσέγγιση με βάση τον κίνδυνο. Η προσέγγιση βάσει κινδύνου δεν είναι αδικαιολόγητα ανεκτική επιλογή για τα κράτη μέλη και τις υπόχρεες οντότητες. Προϋποθέτει τη λήψη αποφάσεων βάσει τεκμηρίων, ούτως ώστε να υπάρχει αποτελεσματικότερη εστίαση στους κινδύνους νομιμοποίησης εσόδων από παράνομες δραστηριότητες και χρηματοδότησης της τρομοκρατίας, με τους οποίους βρίσκεται αντιμέτωπη η Ένωση, και σε εκείνους που δρουν στο πλαίσιο αυτό.»
8.
Το άρθρο 1, παράγραφοι 1 και 2, της οδηγίας 2015/849 καθορίζει το αντικείμενό της ως εξής:
«1.   Η παρούσα οδηγία αποσκοπεί στην πρόληψη της χρησιμοποίησης του χρηματοπιστωτικού συστήματος της Ένωσης για τη νομιμοποίηση εσόδων από παράνομες δραστηριότητες και τη χρηματοδότηση της τρομοκρατίας.
2.   Τα κράτη μέλη διασφαλίζουν ότι η νομιμοποίηση εσόδων από παράνομες δραστηριότητες και η χρηματοδότηση της τρομοκρατίας απαγορεύονται.»
9.
Το άρθρο 5 της οδηγίας 2015/849 προβλέπει τα εξής:
«Τα κράτη μέλη μπορούν να θεσπίζουν ή να διατηρούν σε ισχύ αυστηρότερες διατάξεις στον τομέα που διέπεται από την παρούσα οδηγία για την καταπολέμηση της νομιμοποίησης εσόδων από παράνομες δραστηριότητες και της χρηματοδότησης της τρομοκρατίας, εντός των ορίων της νομοθεσίας της Ένωσης.»
10.
Το άρθρο 7, παράγραφος 1, της οδηγίας 2015/849 αφορά την εκτίμηση των κινδύνων από τα κράτη μέλη και προβλέπει τα εξής:
«1.   Κάθε κράτος μέλος λαμβάνει τα ενδεδειγμένα μέτρα για τον εντοπισμό, την εκτίμηση, την κατανόηση και τον μετριασμό των κινδύνων που αντιμετωπίζει όσον αφορά τη νομιμοποίηση εσόδων από παράνομες δραστηριότητες και τη χρηματοδότηση της τρομοκρατίας, καθώς και των ενδεχόμενων ανησυχιών σχετικά με την προστασία των δεδομένων στο πλαίσιο αυτό, και επικαιροποιεί την εν λόγω εκτίμηση κινδύνων.»
11.
Το άρθρο 8, παράγραφος 1, της οδηγίας 2015/849 έχει ως αντικείμενο τη διενέργεια εκτίμησης κινδύνων από τα χρηματοπιστωτικά ιδρύματα και ορίζει τα εξής:
«1.   Τα κράτη μέλη διασφαλίζουν ότι οι υπόχρεες οντότητες λαμβάνουν κατάλληλα μέτρα προκειμένου να εντοπίζουν και να εκτιμούν τους κινδύνους νομιμοποίησης εσόδων από παράνομες δραστηριότητες και χρηματοδότησης της τρομοκρατίας που διατρέχουν, λαμβάνοντας υπόψη παράγοντες κινδύνου, συμπεριλαμβανομένων αυτών που σχετίζονται με τους πελάτες τους, τις χώρες ή τις γεωγραφικές περιοχές, τα προϊόντα, τις υπηρεσίες, τις συναλλαγές ή τους δίαυλους παροχής τραπεζικών υπηρεσιών. Τα μέτρα αυτά θα πρέπει να είναι ανάλογα προς τη φύση και το μέγεθος των υπόχρεων οντοτήτων.»
12.
Το κεφάλαιο II της οδηγίας 2015/849 ρυθμίζει τα μέτρα δέουσας επιμέλειας έναντι των πελατών. Στο τμήμα 1, που επιγράφεται «Γενικές διατάξεις», τα άρθρα 13 και 14 καθορίζουν τα συνήθη μέτρα δέουσας επιμέλειας έναντι των πελατών. Κατά το άρθρο 13, παράγραφος 1, τα μέτρα αυτά συνίστανται στην εξακρίβωση της ταυτότητας του πελάτη (στοιχείο αʹ) και του πραγματικού δικαιούχου (στοιχείο βʹ), στην αξιολόγηση και, ανάλογα με την περίπτωση, τη συλλογή πληροφοριών για τον σκοπό και τη σκοπούμενη φύση της επιχειρηματικής σχέσης (στοιχείο γʹ) και στην άσκηση συνεχούς εποπτείας όσον αφορά την επιχειρηματική σχέση (στοιχείο δʹ).
13.
Το άρθρο 14, παράγραφος 4, πρώτο εδάφιο, της οδηγίας 2015/849 ρυθμίζει τις συνέπειες της αδυναμίας συμμόρφωσης προς τις απαιτήσεις δέουσας επιμέλειας που μνημονεύονται στο άρθρο 13 της εν λόγω οδηγίας ως εξής:
«4.   Όταν η υπόχρεη οντότητα δεν μπορεί να συμμορφωθεί προς τις απαιτήσεις δέουσας επιμέλειας ως προς τον πελάτη που ορίζονται στο άρθρο 13 παράγραφος 1 πρώτο εδάφιο στοιχεία α), β) ή γ), τα κράτη μέλη απαιτούν να μην μπορεί να πραγματοποιήσει συναλλαγή μέσω τραπεζικού λογαριασμού, να συνάψει επιχειρηματική σχέση ή να πραγματοποιήσει τη συναλλαγή, περατώνουν δε την επιχειρηματική σχέση και εξετάζουν το ενδεχόμενο υποβολής αναφοράς για ύποπτη συναλλαγή στη ΜΧΠ σε σχέση με τον πελάτη σύμφωνα με το άρθρο 33.»
14.
Τα τμήματα 2 και 3 του κεφαλαίου II της οδηγίας 2015/849 ρυθμίζουν, αντίστοιχα, τα απλουστευμένα και τα ενισχυμένα μέτρα δέουσας επιμέλειας ως προς τον πελάτη.
15.
Όσον αφορά τα απλουστευμένα μέτρα δέουσας επιμέλειας ως προς τον πελάτη, από το άρθρο 15, παράγραφοι 1 και 2, της οδηγίας 2015/849 προκύπτει ότι, όταν ένα κράτος μέλος ή μια υπόχρεη οντότητα εντοπίζει τομείς μικρότερου κινδύνου ή όταν μια υπόχρεη οντότητα βεβαιώνεται ότι η επιχειρηματική σχέση ή η συναλλαγή παρουσιάζει χαμηλότερο βαθμό κινδύνου, μπορεί να επιτρέπεται στην υπόχρεη οντότητα να εφαρμόζει απλουστευμένα μέτρα δέουσας επιμέλειας ως προς τον πελάτη. Για την εκάστοτε διενέργεια εκτίμησης κινδύνων, το άρθρο 16 της εν λόγω οδηγίας παραπέμπει στους παράγοντες ύπαρξης δυνητικά χαμηλότερου κινδύνου, οι οποίοι παρατίθενται στο παράρτημα II.
16.
Όσον αφορά τα ενισχυμένα μέτρα δέουσας επιμέλειας ως προς τον πελάτη, από το άρθρο 18, παράγραφος 1, της οδηγίας 2015/849 προκύπτει ότι, στις περιπτώσεις που μνημονεύονται στα άρθρα 19 έως 24 και στις περιπτώσεις φυσικών ή νομικών προσώπων τα οποία είναι εγκατεστημένα σε τρίτες χώρες υψηλού κινδύνου που προσδιορίζονται από την επιτροπή, καθώς και σε άλλες περιπτώσεις υψηλότερου κινδύνου που προσδιορίζονται από τα κράτη μέλη ή τις υπόχρεες οντότητες, οι υπόχρεες οντότητες οφείλουν να εφαρμόζουν ενισχυμένα μέτρα δέουσας επιμέλειας ως προς τον πελάτη, ώστε να διαχειρίζονται και να μετριάζουν κατάλληλα τους κινδύνους αυτούς. Για την εκτίμηση των κινδύνων, το άρθρο 18, παράγραφος 3, παραπέμπει στους παράγοντες ύπαρξης δυνητικά υψηλότερου κινδύνου, οι οποίοι παρατίθενται στο παράρτημα III.
17.
Στο τμήμα 4 του κεφαλαίου VI της οδηγίας 2015/849, με τίτλο «Πολιτικές, διαδικασίες και εποπτεία», ρυθμίζονται οι κυρώσεις. Κατά το άρθρο 58, παράγραφος 1, δεύτερη περίοδος, τα μέτρα που εφαρμόζονται για τους σκοπούς της μεταφοράς της οδηγίας στο εσωτερικό δίκαιο, συμπεριλαμβανομένων των κυρώσεων, πρέπει να είναι αποτελεσματικά, αναλογικά και αποτρεπτικά. Το άρθρο 59, παράγραφος 2, της οδηγίας απαριθμεί τις διοικητικές κυρώσεις και τα μέτρα που μπορούν να εφαρμόζουν κατ’ ελάχιστον τα κράτη μέλη, όπως, ειδικότερα, κατά το στοιχείο γʹ της διάταξης αυτής, την ανάκληση ή την αναστολή της άδειας λειτουργίας στις περιπτώσεις υπόχρεων οντοτήτων που υπόκεινται σε υποχρέωση χορήγησης άδειας λειτουργίας.
18.
Επιπλέον, το άρθρο 59, παράγραφος 4, της οδηγίας 2015/849 επιτρέπει την επιβολή διοικητικών κυρώσεων που δεν προβλέπονται στην οδηγία, ορίζοντας τα εξής:
«4.   Τα κράτη μέλη μπορούν να εξουσιοδοτήσουν τις αρμόδιες αρχές να επιβάλλουν επιπρόσθετα είδη διοικητικών κυρώσεων, πέραν όσων αναφέρονται στην παράγραφο 2 στοιχεία α) έως δ) ή να επιβάλλουν διοικητικές χρηματικές κυρώσεις ανώτερες αυτών που αναφέρονται στην παράγραφο 2 στοιχείο ε) και στην παράγραφο 3.»
19.
Στα παραρτήματα II και III της οδηγίας 2015/849 παρατίθεται μη εξαντλητική απαρίθμηση των παραγόντων και τους τύπων αποδεικτικών στοιχείων ως προς την ύπαρξη δυνητικά χαμηλότερου και/ή υψηλότερου κινδύνου. Κατά το παράρτημα ΙΙ, σημείο 1, στοιχείο γʹ, σε συνδυασμό με το σημείο 3, στοιχείο αʹ, τα κράτη μέλη βρίσκονται σε γεωγραφικές περιοχές χαμηλότερου κινδύνου. Στο παράρτημα ΙΙΙ, σημείο 3, στοιχείο βʹ, αναφέρονται, μεταξύ των παραγόντων ύπαρξης δυνητικά υψηλότερου γεωγραφικού κινδύνου, οι «χώρες στις οποίες έχουν διαπιστωθεί, σύμφωνα με αξιόπιστες πηγές, υψηλά επίπεδα δωροδοκίας ή άλλων εγκληματικών δραστηριοτήτων».
Β.
Το λεττονικό δίκαιο
20.
Το άρθρο 6, παράγραφος 1 και παράγραφος 12, σημείο 2, του Noziedzīgi iegūtu līdzekļu legalizācijas un terorisma un proliferācijas finansēšanas novēršanas likums (νόμου για την πρόληψη της νομιμοποίησης εσόδων από παράνομες δραστηριότητες καθώς και της χρηματοδότησης της τρομοκρατίας και της διάδοσης των πυρηνικών όπλων, στο εξής: νόμος κατά της νομιμοποίησης εσόδων από παράνομες δραστηριότητες), της 17ης Ιουλίου 2008 (Latvijas Vēstnesis, 2008, αριθ. 116), ορίζει ότι το πιστωτικό ίδρυμα πραγματοποιεί τεκμηριωμένη εκτίμηση των κινδύνων νομιμοποίησης εσόδων από παράνομες δραστηριότητες, χρηματοδότησης της τρομοκρατίας και διάδοσης των πυρηνικών όπλων και θεσπίζει, βάσει της εκτίμησης αυτής, σύστημα εσωτερικού ελέγχου για την πρόληψη της νομιμοποίησης εσόδων από παράνομες δραστηριότητες, της χρηματοδότησης της τρομοκρατίας και της διάδοσης των πυρηνικών όπλων. Ειδικότερα, πρέπει να λαμβάνονται υπόψη οι εθνικοί και οι γεωγραφικοί κίνδυνοι, ήτοι ο κίνδυνος να συνδέεται ο πελάτης ή ο πραγματικός δικαιούχος του πελάτη με τρίτη χώρα ή με εδαφική περιοχή της οποίας οι οικονομικές, κοινωνικές, νομικές ή πολιτικές συνθήκες υποδηλώνουν την πιθανή ύπαρξη υψηλού κινδύνου νομιμοποίησης εσόδων από παράνομες δραστηριότητες, χρηματοδότησης της τρομοκρατίας και διάδοσης των πυρηνικών όπλων.
21.
21. Επιπλέον, το άρθρο 5, το άρθρο 6, παράγραφος 13, και το άρθρο 7, παράγραφος 3, του Finanšu un kapitāla tirgus komisijas likums (νόμου για την επιτροπή χρηματοπιστωτικών αγορών και κεφαλαιαγορών της 1ης Ιουνίου 2000, Latvijas Vēstnesis, 2000, αριθ. 230/232), το άρθρο 45, παράγραφος 1, σημείο 1, του νόμου για την πρόληψη, καθώς και το άρθρο 991 και το άρθρο 113, παράγραφος 1, σημείο 4, του Kredîtiestazu likums (νόμου για τα πιστωτικά ιδρύματα της 5ης Οκτωβρίου 1995, Latvijas Vēstnesis, 1995, αριθ. 163) ορίζουν ότι η FKTK παρακολουθεί και ελέγχει αν οι μετέχοντες στη χρηματοπιστωτική αγορά και την κεφαλαιαγορά συμμορφώνονται με τις απαιτήσεις του νόμου για την πρόληψη και ότι έχει την εξουσία να επιβάλλει περιορισμούς επί των δικαιωμάτων και των δραστηριοτήτων πιστωτικού ιδρύματος, συμπεριλαμβανομένης της ολικής ή μερικής αναστολής των χρηματοπιστωτικών υπηρεσιών, καθώς και την εξουσία να επιβάλλει περιορισμούς όσον αφορά την εκπλήρωση υποχρεώσεων.
III. Τα πραγματικά περιστατικά και η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως
22.
Η AS «PrivatBank» (στο εξής: PrivatBank) είναι πιστωτικό ίδρυμα με έδρα τη Λεττονία. Το φυσικό πρόσωπο Α και το φυσικό πρόσωπο Β, αμφότεροι Κύπριοι υπήκοοι, και η κυπριακή εταιρία Unimain Holdings Limited είναι μέτοχοι της Privatbank.
23.
Από τις 17 έως τις 30 Οκτωβρίου 2017, η FKTK πραγματοποίησε έλεγχο των δραστηριοτήτων της PrivatBank, προκειμένου να εκτιμήσει τον βαθμό συμμόρφωσής της με τη νομοθεσία για την πρόληψη της νομιμοποίησης εσόδων από παράνομες δραστηριότητες και της χρηματοδότησης της τρομοκρατίας κατά την εφαρμογή των μέτρων δέουσας επιμέλειας ως προς τους πελάτες που συνδέονταν με μετόχους της και κατά την παρακολούθηση των συναλλαγών τους.
24.
Κατά τον έλεγχο αυτόν, η FKTK διαπίστωσε ότι η PrivatBank είχε παραβεί ιδίως τις διατάξεις σχετικά με την πρόληψη της νομιμοποίησης εσόδων από παράνομες δραστηριότητες και της χρηματοδότησης της τρομοκρατίας που περιλαμβάνονται στον λεττονικό νόμο για τα πιστωτικά ιδρύματα, καθώς και στον νόμο για την πρόληψη. Κατά την άποψη της FKTK, το σύστημα εσωτερικού ελέγχου της τράπεζας όσον αφορά τη δέουσα επιμέλεια ως προς τους πελάτες και την παρακολούθηση των συναλλαγών, ήδη επί μακρόν, δεν ήταν αρκούντως αποτελεσματικό ώστε να διασφαλίζεται η συμμόρφωση της τράπεζας με το σύνολο της νομοθεσίας σχετικά με την πρόληψη της νομιμοποίησης εσόδων από παράνομες δραστηριότητες και της χρηματοδότησης της τρομοκρατίας, καθώς και η αποτελεσματική διαχείριση των σχετικών κινδύνων. Ειδικότερα, η PrivatBank εφάρμοζε ευνοϊκότερους όρους για μια μερίδα πελατών, των οποίων πραγματικοί δικαιούχοι ήταν μέτοχοι της τράπεζας, τόσο ως προς την παρακολούθηση των συναλλαγών των υφιστάμενων πελατών όσο και ως προς την ένταξη νέων πελατών στον εν λόγω κύκλο πελατών.
25.
Με απόφαση της 13ης Σεπτεμβρίου 2019, η FKTK επέβαλε στην PrivatBank πρόστιμο, καθώς και διάφορες υποχρεώσεις (στο εξής: επίμαχη απόφαση). Μεταξύ των υποχρεώσεων που επιβλήθηκαν στην τράπεζα, μέχρι την εκ μέρους της εκτέλεση των μέτρων που προέβλεπε η επίμαχη απόφαση και την έγκριση της FKTK, ήταν να μην συνάπτει επιχειρηματικές σχέσεις και να λύει αμέσως τις ήδη συναφθείσες, σε περίπτωση που διαπιστώνεται ότι το πρόσωπο με το οποίο συνάπτεται επιχειρηματική σχέση μετά την έκδοση της επίμαχης απόφασης πληροί ένα από τα ακόλουθα κριτήρια:
–
το φυσικό πρόσωπο δεν έχει δεσμούς με τη Δημοκρατία της Λεττονίας και η συνολική μηνιαία κίνηση πίστωσής του υπερβαίνει τις 15000 ευρώ και/ή από την οικονομική δραστηριότητα του νομικού προσώπου δεν προκύπτει η ύπαρξη δεσμών με τη Δημοκρατία της Λεττονίας και η συνολική μηνιαία κίνηση πίστωσής του υπερβαίνει τις 50000 ευρώ (σημείο 4.4.1.2 της επίμαχης απόφασης).
–
οι πραγματικοί δικαιούχοι της εταιρίας είναι μέτοχοι της τράπεζας ή πρόσωπα που συνδέονται με μετόχους της τράπεζας (σημείο 4.4.1.3 της επίμαχης απόφασης).
26.
Περαιτέρω, στην PrivatBank επιβλήθηκε η υποχρέωση να διασφαλίσει ότι η συνολική μηνιαία κίνηση πίστωσης των πελατών των οποίων πραγματικοί δικαιούχοι είναι μέτοχοι της τράπεζας ή πρόσωπα που συνδέονται με μετόχους της τράπεζας, καθώς και των πελατών που ανήκουν στον κύκλο των πελατών οι οποίοι συνδέονται με τους ως άνω πελάτες, δεν θα υπερέβαινε τη μέση συνολική μηνιαία κίνηση πίστωσης του οικείου πελάτη για το έτος 2019, με βάση τα παρασχεθέντα από την τράπεζα στοιχεία (σημείο 4.4.2 της επίμαχης απόφασης).
27.
Η PrivatBank άσκησε ενώπιον του Administratīvā apgabaltiesa (περιφερειακού διοικητικού δικαστηρίου, Λεττονία) προσφυγή για την ακύρωση της επίμαχης απόφασης κατά το μέρος που αφορά τη διαπιστωθείσα παράβαση και το επιβληθέν πρόστιμο. Οι A και B, καθώς και η εταιρία Unimain Holdings Limited, άσκησαν ενώπιον του ίδιου δικαστηρίου προσφυγή με αίτημα την ακύρωση των νομικών υποχρεώσεων που προβλέπονται στα σημεία 4.4.1.2, 4.4.1.3 και 4.4.2 της επίμαχης απόφασης. Κατά την άποψη των μετόχων της PrivatBank, η επίμαχη απόφαση αντιβαίνει στα άρθρα 18 και 63 ΣΛΕΕ. Οι περιορισμοί που θεσπίστηκαν με την επίμαχη απόφαση δεν ερείδονται ούτε σε διαπίστωση περί άσκησης παράνομης δραστηριότητας ούτε σε απαγορεύσεις σχετικά με την πρόληψη της νομιμοποίησης εσόδων από παράνομες δραστηριότητες που ισχύουν στην Ευρωπαϊκή Ένωση, συμπεριλαμβανομένης της Λεττονίας. Οι εν λόγω περιορισμοί επιβλήθηκαν και παράγουν αποτελέσματα έναντι κάθε φυσικού ή νομικού προσώπου, ακόμη και όταν το οικείο πρόσωπο ενεργεί σύμφωνα με τον νόμο. Λόγω της υποχρέωσης που της επιβλήθηκε να συναλλάσσεται αποκλειστικά με υπηκόους και επιχειρήσεις της Δημοκρατίας της Λεττονίας, η τράπεζα εξαναγκάζεται να θεωρεί όλα τα λοιπά πρόσωπα, συμπεριλαμβανομένων των υπηκόων και των επιχειρήσεων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, αυτομάτως ως πρόσωπα τα οποία είναι δυνητικά υψηλού κινδύνου. Η τράπεζα δεν έχει την ευχέρεια να κρίνει διαφορετικά και να συναλλάσσεται με τέτοια πρόσωπα.
28.
Η FKTK υποστηρίζει, αντιθέτως, ότι η επίμαχη απόφαση δεν μπορεί να θεωρηθεί ως περιορισμός της ελεύθερης κυκλοφορίας των κεφαλαίων, δεδομένου ότι, αφενός ισχύει για ένα συγκεκριμένο πιστωτικό ίδρυμα και, αφετέρου, αφορά μόνο μια συγκεκριμένη κατηγορία πελατών του εν λόγω πιστωτικού ιδρύματος. Η επίμαχη απόφαση δεν στερεί από τους πελάτες αυτούς το δικαίωμα να καταθέτουν κεφάλαια σε οποιοδήποτε άλλο πιστωτικό ίδρυμα που έχει άδεια λειτουργίας εντός της Δημοκρατίας της Λεττονίας. Σκοπός των επίμαχων υποχρεώσεων είναι η πρόληψη παραβάσεων της νομοθεσίας εκ μέρους της τράπεζας, καθώς και η αποτροπή μελλοντικών παραβάσεων δυνάμενων να έχουν σοβαρές συνέπειες, όχι μόνον όσον αφορά τον κίνδυνο ανάμειξης της τράπεζας σε νομιμοποίηση εσόδων από παράνομες δραστηριότητες ή σε απόπειρα νομιμοποίησης εσόδων από παράνομες δραστηριότητες, καταστρατήγησης ή μη εκτέλεσης διεθνών κυρώσεων, αλλά και όσον αφορά την υπόληψη του χρηματοπιστωτικού τομέα στο σύνολό του. Κατά συνέπεια, η εν λόγω απόφαση συνιστά νόμιμο και αναλογικό περιορισμό κατά την έννοια του άρθρου 65, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, ΣΛΕΕ.
29.
Υπό τις συνθήκες αυτές, το Administratīvā apgabaltiesa (περιφερειακό διοικητικό δικαστήριο) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο, με διάταξη της 11ης Ιανουαρίου 2021, τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
«1.
Μπορούν να θεωρηθούν ως κινήσεις κεφαλαίων, κατά την έννοια του άρθρου 63, παράγραφος 1, της Συνθήκης για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης, επίσης τα δάνεια και οι χρηματοδοτικές πιστώσεις, καθώς και οι πράξεις σε τρεχούμενους λογαριασμούς και οι καταθέσεις σε χρηματοπιστωτικά ιδρύματα (συμπεριλαμβανομένων των τραπεζών), που μνημονεύονται στο παράρτημα I της οδηγίας 88/361/ΕΟΚ[ (
5
)] του Συμβουλίου, της 24ης Ιουνίου 1988, για τη θέση σε εφαρμογή του άρθρου 67 της Συνθήκης [ΕΚ];
2.
Συνιστά περιορισμός (ο οποίος δεν απορρέει ευθέως από τη νομοθεσία του κράτους μέλους), που επιβάλλεται από την αρμόδια αρχή κράτους μέλους και βάσει του οποίου απαγορεύεται σε συγκεκριμένο πιστωτικό ίδρυμα η σύναψη επιχειρηματικών σχέσεων και επιβάλλεται υποχρέωση λύσης των ήδη συναφθεισών τέτοιων σχέσεων με πρόσωπα τα οποία δεν είναι υπήκοοι της Δημοκρατίας της Λεττονίας, μέτρο επιβαλλόμενο από κράτος μέλος, κατά την έννοια του άρθρου 63, παράγραφος 1, της Συνθήκης για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης, το οποίο, ως εκ τούτου, ενέχει περιορισμό της αρχής της ελεύθερης κυκλοφορίας των κεφαλαίων μεταξύ κρατών μελών, η οποία κατοχυρώνεται στην εν λόγω διάταξη;
3.
Δικαιολογείται ο περιορισμός της ελεύθερης κυκλοφορίας των κεφαλαίων, την οποία εγγυάται το άρθρο 63, παράγραφος 1, της Συνθήκης για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης, από τον σκοπό της πρόληψης της χρησιμοποίησης του χρηματοπιστωτικού συστήματος της Ένωσης για τη νομιμοποίηση εσόδων από παράνομες δραστηριότητες και τη χρηματοδότηση της τρομοκρατίας, ο οποίος διατυπώνεται στο άρθρο 1 της οδηγίας 2015/849;
4.
Είναι το μέσο που επιλέγει το κράτος μέλος –ήτοι η επιβολή σε συγκεκριμένο πιστωτικό ίδρυμα απαγόρευσης σύναψης επιχειρηματικών σχέσεων και υποχρέωσης λύσης των ήδη συναφθεισών τέτοιων σχέσεων με πρόσωπα τα οποία δεν είναι υπήκοοι ορισμένου κράτους μέλους (της Δημοκρατίας της Λεττονίας)– πρόσφορο προς επίτευξη του σκοπού του άρθρου 1 της οδηγίας 2015/849 και, συνιστά, ως εκ τούτου, παρέκκλιση βάσει του άρθρου 65, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, της Συνθήκης για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης;»
30.
Στις 10 Μαρτίου 2022, το αιτούν δικαστήριο, ανταποκρινόμενο σε αίτηση παροχής πληροφοριών του Δικαστηρίου, υπέβαλε συμπληρωματικές παρατηρήσεις σχετικά με τα πραγματικά περιστατικά της υπόθεσης, διευκρινίζοντας ότι το μέτρο που μνημονεύεται στο σημείο 4.4.1.2 της επίμαχης απόφασης δεν στηρίζεται στο κριτήριο της λεττονικής ιθαγένειας αλλά της ύπαρξης δεσμών με τη Λεττονία.
31.
Στο πλαίσιο της διαδικασίας ενώπιον του Δικαστηρίου, η PrivatBank, η Λεττονική και η Ιταλική Κυβέρνηση, καθώς και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, κατέθεσαν γραπτές παρατηρήσεις επί των προδικαστικών ερωτημάτων του αιτούντος δικαστηρίου. Κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση της 27ης Απριλίου 2022, οι A κ.λπ., η Λεττονική Κυβέρνηση, η FKTK και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ανέπτυξαν προφορικώς τις παρατηρήσεις τους.
IV. Νομική εκτίμηση
32.
Η υπό κρίση αίτηση προδικαστικής αποφάσεως έχει ως αντικείμενο τον νόμιμο χαρακτήρα της υποχρέωσης που επιβλήθηκε στην PrivatBank να μην συνάπτει επιχειρηματικές σχέσεις και/ή να τις διακόπτει αμέσως, εάν διαπιστώνεται ότι το πρόσωπο με το οποίο συνάπτεται επιχειρηματική σχέση δεν έχει δεσμούς με τη Λεττονία. Οι περιορισμοί αυτοί ισχύουν μόνο σε περίπτωση υπέρβασης ορισμένου ορίου συνολικής μηνιαίας κίνησης πίστωσης: 15000 ευρώ για τα φυσικά πρόσωπα και 50000 ευρώ για τα νομικά πρόσωπα (
6
).
33.
Απαντώντας σε αίτηση παροχής πληροφοριών του Δικαστηρίου, το αιτούν δικαστήριο επιβεβαίωσε ότι η επίμαχη απόφαση δεν στηρίζεται στο κριτήριο της ιθαγένειας των οικείων πελατών, αλλά των δεσμών τους με τη Λεττονία.
34.
Ακολούθως, θα εκφράσω την άποψή μου, κατ’ αρχάς, επί του ζητήματος των εφαρμοστέων θεμελιωδών ελευθεριών (Α) και, στη συνέχεια, επί του περιορισμού τους (Β). Τέλος, θα εξετάσω αν ο εν λόγω περιορισμός μπορεί να θεωρηθεί ότι δικαιολογείται από τον σκοπό της πρόληψης της χρήσης του χρηματοπιστωτικού συστήματος για τη νομιμοποίηση εσόδων από παράνομες δραστηριότητες και τη χρηματοδότηση της τρομοκρατίας (Γ).
Α.
Πρώτο προδικαστικό ερώτημα: οι εφαρμοστέες θεμελιώδεις ελευθερίες
35.
Το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ αρχάς, να διευκρινιστεί αν τα δάνεια και οι χρηματοδοτικές πιστώσεις, καθώς και οι πράξεις σε τρεχούμενους λογαριασμούς και οι καταθέσεις σε χρηματοπιστωτικά ιδρύματα, ιδίως δε σε τράπεζες, πρέπει να θεωρηθούν ως «κινήσεις κεφαλαίων» κατά την έννοια του άρθρου 63, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ.
36.
Δεδομένου ότι οι Συνθήκες δεν περιέχουν ορισμό του όρου «κίνηση κεφαλαίων», το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι η ονοματολογία των κινήσεων κεφαλαίων που περιλαμβάνεται στο παράρτημα Ι της οδηγίας 88/361, που αποτελεί την προϊσχύσασα του άρθρου 65 ΣΛΕΕ ρύθμιση (
7
), έχει απλώς ενδεικτικό χαρακτήρα. Στην εισαγωγή του ανωτέρω παραρτήματος προβλέπεται ότι οι κινήσεις κεφαλαίων που απαριθμούνται στην εν λόγω ονοματολογία καλύπτουν, ειδικότερα, το σύνολο των πράξεων που είναι αναγκαίες για την πραγματοποίηση των κινήσεων κεφαλαίων, καθώς και τις πράξεις επιστροφής των πιστώσεων ή των χορηγηθέντων δανείων, και ότι η εκεί περιλαμβανόμενη απαρίθμηση δεν έχει εξαντλητικό χαρακτήρα. Στο τμήμα VI του παραρτήματος Ι μνημονεύονται οι «Πράξεις σε τρεχούμενους λογαριασμούς και [οι] καταθέσεις σε χρηματοπιστωτικά ιδρύματα» και στο τμήμα VIII τα «[…] δάνεια και [οι χρηματοδοτικές] πιστώσεις». Επίσης, στο εν λόγω παράρτημα εκτίθεται, στο τμήμα που επιγράφεται «Επεξηγηματικές σημειώσεις», ότι ως «χρηματοπιστωτικά ιδρύματα» νοούνται, μεταξύ άλλων, οι τράπεζες. Επιπλέον, το Δικαστήριο έχει διευκρινίσει ότι η δραστηριότητα της κατ’ επάγγελμα χορήγησης πιστώσεων αφορά, κατά κανόνα, την ελεύθερη κυκλοφορία των κεφαλαίων (
8
).
37.
Κατά συνέπεια, στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι τα δάνεια και οι χρηματοδοτικές πιστώσεις, καθώς και οι πράξεις σε τρεχούμενους λογαριασμούς και οι καταθέσεις σε χρηματοπιστωτικά ιδρύματα όπως οι τράπεζες, πρέπει να θεωρηθούν ως «κινήσεις κεφαλαίων» κατά την έννοια του άρθρου 63, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ.
38.
Επιπλέον, όπως έχει ήδη αποφανθεί το Δικαστήριο, η δραστηριότητα της χορήγησης πιστώσεων συνιστά υπηρεσία κατά την έννοια του άρθρου 56 ΣΛΕΕ. Υπάγεται, κατ’ αρχήν, τόσο στην ελεύθερη παροχή υπηρεσιών, κατά την έννοια των άρθρων 56 ΣΛΕΕ επ., όσο και στην ελεύθερη κυκλοφορία των κεφαλαίων, κατά την έννοια των άρθρων 63 ΣΛΕΕ επ. (
9
).
39.
Συνεπώς, τίθεται το ζήτημα αν πρέπει να εξεταστούν αμφότερες οι θεμελιώδεις ελευθερίες ή αν, υπό τις περιστάσεις της κύριας δίκης, η μία ελευθερία υπερισχύει της έτερης.
40.
Συγκεκριμένα, κατά την άποψη του Δικαστηρίου, από το άρθρο 57, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, το οποίο προβλέπει ότι ως υπηρεσίες, κατά την έννοια των Συνθηκών, «νοούνται οι παροχές που κατά κανόνα προσφέρονται αντί αμοιβής, εφόσον δεν διέπονται από τις διατάξεις τις σχετικές με την ελεύθερη κυκλοφορία των εμπορευμάτων, των κεφαλαίων και των προσώπων», δεν συνάγεται η γενική επικουρικότητα της ελεύθερης παροχής υπηρεσιών σε σχέση με την ελεύθερη κυκλοφορία των κεφαλαίων (
10
).
41.
Αντιθέτως, μέτρο που αφορά τόσο την ελεύθερη παροχή υπηρεσιών όσο και την ελεύθερη κυκλοφορία των κεφαλαίων εξετάζεται από το Δικαστήριο, κατ’ αρχήν, υπό το φως μίας και μόνον από τις δύο αυτές θεμελιώδεις ελευθερίες, αν προκύπτει ότι, υπό τις περιστάσεις της συγκεκριμένης υπόθεσης, η μία εξ αυτών είναι εντελώς δευτερεύουσα σε σχέση με την άλλη και μπορεί να προσαρτηθεί σε αυτήν (
11
). Εάν όμως δεν προκύπτει ότι η μία εκ των θεμελιωδών ελευθεριών είναι εντελώς δευτερεύουσα σε σχέση με την άλλη, εξετάζονται αμφότερες οι θεμελιώδεις ελευθερίες (
12
).
42.
Το Δικαστήριο έχει κρίνει, υπό συγκεκριμένες περιστάσεις, ότι δραστηριότητα χορήγησης πιστώσεων αφορούσε πρωτίστως την ελεύθερη παροχή υπηρεσιών. Στο πλαίσιο της συγκεκριμένης υπόθεσης, η μείωση των διασυνοριακών χρηματικών ροών που σχετίζονταν με τις οικείες υπηρεσίες αποτελούσε απλώς και μόνο μια αναπόδραστη συνέπεια του περιορισμού της ελεύθερης παροχής υπηρεσιών. Ως εκ τούτου εξετάστηκε μόνο η ελεύθερη παροχή υπηρεσιών (
13
).
43.
Ωστόσο, οι περιστάσεις της υπό κρίσης υπόθεσης είναι διαφορετικές.
44.
Συγκεκριμένα, η απαγόρευση ορισμένων επιχειρηματικών σχέσεων (
14
) αφορά, αντιθέτως, εξίσου τόσο τη χρήση των χρηματοπιστωτικών υπηρεσιών της τράπεζας όσο και τη ροή κεφαλαίων αφ’ εαυτής. Τούτο δε διότι, πρώτον, η επίμαχη απόφαση, λόγω της εφαρμογής του κριτηρίου του ύψους της πίστωσης, συναρτάται ευθέως με την κίνηση κεφαλαίων, ανεξάρτητα από τη χρήση συγκεκριμένων συμβουλευτικών υπηρεσιών. Δεύτερον, οι επιβαλλόμενοι περιορισμοί αποσκοπούν στην πρόληψη διασυνοριακών χρηματικών ροών οι οποίες έχουν ως σκοπό την απόκρυψη πράξεων νομιμοποίησης εσόδων από παράνομες δραστηριότητες. Τρίτον, η επίμαχη απόφαση, καθόσον στηρίζεται στο κριτήριο του ποσού της κίνησης πίστωσης, απαγορεύει όχι μόνον τις πιστωτικές συναλλαγές, αλλά και όλες τις άλλες επιχειρηματικές συναλλαγές της PrivatBank με τους οικείους πελάτες, ως προς τις οποίες δεν μπορεί να προσδιοριστεί κατά τρόπο γενικό αν εμπίπτουν στην ελεύθερη παροχή υπηρεσιών ή στην ελεύθερη κυκλοφορία των κεφαλαίων ή σε αμφότερες τις εν λόγω ελευθερίες. Τέλος, ακόμη και η οδηγία 2015/849 στηρίζεται στην παραδοχή της δυνατότητας εφαρμογής αμφότερων των θεμελιωδών ελευθεριών στον τομέα της πρόληψης της νομιμοποίησης εσόδων από παράνομες δραστηριότητες (
15
).
45.
Για τους ανωτέρω λόγους, συμμερίζομαι την άποψη της Επιτροπής και της Ιταλικής Κυβέρνησης ότι ο επίμαχος περιορισμός των επιχειρηματικών σχέσεων της PrivatBank εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής τόσο των κανόνων για την ελεύθερη παροχή υπηρεσιών όσο και των κανόνων για την ελεύθερη κυκλοφορία των κεφαλαίων. Ως εκ τούτου, οι απαντήσεις που θα προτείνω ακολούθως στα προδικαστικά ερωτήματα του αιτούντος δικαστηρίου θα λαμβάνουν υπόψη αμφότερες τις θεμελιώδεις ελευθερίες.
46.
Συνεπώς, παρέλκει, επίσης, η εξέταση του ζητήματος αν –και, ενδεχομένως, σε ποιον βαθμό– θα ήταν ευχερέστερα δυνατή η επιβολή περιορισμών στην ελεύθερη κυκλοφορία των κεφαλαίων, αν είχε εφαρμογή μόνον η ελεύθερη κυκλοφορία των κεφαλαίων, όπως υποδηλώνει ιδίως το γράμμα του άρθρου 65 ΣΛΕΕ (
16
).
Β.
Δεύτερο προδικαστικό ερώτημα: περιορισμός της ελεύθερης παροχής υπηρεσιών και της ελεύθερης κυκλοφορίας των κεφαλαίων
47.
Η υποχρέωση μιας τράπεζας να διακόπτει ή να μην συνάπτει επιχειρηματικές σχέσεις με πελάτες που δεν έχουν δεσμούς με το κράτος μέλος της έδρας της εν λόγω τράπεζας δεν συναρτάται με την ιθαγένεια των εν λόγω πελατών. Συνεπώς, δεν υφίσταται άμεση διάκριση λόγω ιθαγένειας, αλλά μόνον έμμεση διάκριση, η οποία επίσης απαγορεύεται, βάσει του άρθρου 56, παράγραφος 1, και του άρθρου 63, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ (
17
).
48.
Συναφώς, οι δεσμοί με τη Λεττονία, όπως εξέθεσε η Λεττονική Κυβέρνηση, νοούνται ως σχέσεις οικονομικής ή προσωπικής φύσης. Τέτοιες σχέσεις μπορεί να προκύπτουν από την κατοικία, την ύπαρξη ιδιοκτησίας στη χώρα ή άλλους παράγοντες. Δεσμοί με την Λεττονία μπορεί να μην υφίστανται ακόμη και στην περίπτωση Λεττονών υπηκόων, αν, για παράδειγμα, ζουν στην αλλοδαπή και δεν έχουν σχέσεις με τη χώρα καταγωγής τους.
49.
Ωστόσο, πρέπει να θεωρηθεί ότι οι Λεττονοί υπήκοοι έχουν πολύ συχνότερα τους αναγκαίους δεσμούς με τη Λεττονία από ό,τι τα πρόσωπα χωρίς την ιθαγένεια αυτή. Επομένως, η χρησιμοποίηση των δεσμών με τη Λεττονία ως κριτηρίου έχει ως αποτέλεσμα να θίγονται ως επί το πλείστον πελάτες που δεν είναι Λεττονοί υπήκοοι.
50.
Στην έμμεση αυτή δυσμενή διάκριση δεν μπορεί να αντιταχθεί ούτε η άποψη της FKTK ότι όσοι έχουν δεσμούς με τη Λεττονία δεν βρίσκονται σε συγκρίσιμη κατάσταση με όσους δεν έχουν τέτοιους δεσμούς. Το Δικαστήριο έχει παύσει πλέον εν μέρει να εξετάζει το κριτήριο της αντικειμενικά συγκρίσιμης κατάστασης ως πρόσθετη προϋπόθεση για την ύπαρξη δυσμενούς διάκρισης (
18
). Επιπλέον, έχω ήδη εκφράσει επανειλημμένα, σε άλλες προτάσεις μου, επιφυλάξεις σχετικά με την εφαρμογή του εν λόγω κριτηρίου, καθώς εν τέλει συνεπάγεται απλώς και μόνο μια χρονική μετατόπιση της εξέτασης των δικαιολογητικών λόγων σε προγενέστερο σημείο (
19
).
51.
Συγκεκριμένα, είναι μεν προφανές ότι όσοι έχουν δεσμούς με τη Λεττονία δεν βρίσκονται στην ίδια κατάσταση με όσους δεν έχουν. Ωστόσο, το γεγονός αυτό δεν μπορεί να είναι καθοριστικό για την εξέταση της ύπαρξης περιορισμού της ελεύθερης παροχής υπηρεσιών και της ελεύθερης κυκλοφορίας των κεφαλαίων. Τούτο δε διότι, αν γινόταν άνευ ετέρου δεκτό ότι η ανυπαρξία δεσμών με το οικείο κράτος μέλος αρκεί ως αντικειμενική διαφορά μεταξύ των πραγματικών περιστατικών για να κριθεί ότι δεν υφίσταται δυσμενής διάκριση, τούτο εκ των πραγμάτων θα υπονόμευε τις θεμελιώδεις ελευθερίες. Συγκεκριμένα, οι θεμελιώδεις ελευθερίες έχουν ακριβώς ως σκοπό να καθιστούν δυνατή τη διασυνοριακή παροχή υπηρεσιών και την προαγωγή της κίνησης κεφαλαίων προς άλλα κράτη μέλη και τρίτες χώρες. Ως εκ τούτου, με την επιφύλαξη της ύπαρξης δικαιολογητικού λόγου, οι εν λόγω ελευθερίες απαγορεύουν τους περιορισμούς λόγω της ανυπαρξίας σχέσεων με συγκεκριμένο κράτος μέλος.
52.
Το ζήτημα είναι, αντιθέτως, αν ο επίμαχος περιορισμός μπορεί να δικαιολογηθεί λόγω των διαφορών μεταξύ ημεδαπών και αλλοδαπών πελατών. Συγκεκριμένα, η εφαρμογή των μέτρων δέουσας επιμέλειας από την τράπεζα είναι δυσχερέστερη στις περιπτώσεις αλλοδαπών πελατών σε σύγκριση με τους εγχώριους πελάτες· τούτο επισημάνθηκε από την FKTK κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση. Ωστόσο, η παραδοχή αυτή αφορά τη δικαιολόγηση του μέτρου και όχι το ζήτημα αν αποτελεί περιορισμό της ελεύθερης παροχής υπηρεσιών και της ελεύθερης κυκλοφορίας των κεφαλαίων.
53.
Εξίσου μη πειστικό είναι το επιχείρημα στο οποίο η Λεττονική Κυβέρνηση στηρίζει τον ισχυρισμό της περί ανυπαρξίας περιορισμού και με το οποίο υποστηρίζει ότι οι θιγόμενοι πελάτες μπορούν να χρησιμοποιούν τις υπηρεσίες οποιουδήποτε άλλου πιστωτικού ιδρύματος με άδεια λειτουργίας στη Λεττονία. Τούτο δε διότι αποτελεί εγγενές στοιχείο της ελεύθερης παροχής υπηρεσιών και της ελεύθερης κυκλοφορίας των κεφαλαίων το ότι οι δικαιούχοι πρέπει να μπορούν να αποφασίζουν οι ίδιοι με ποια τράπεζα θα συνάψουν σχέσεις, προκειμένου, για παράδειγμα, να επωφεληθούν από ορισμένους όρους ή από ορισμένα προϊόντα.
54.
Επίσης, δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι συνηγορεί υπέρ της άποψης ότι το μέτρο δεν έχει περιοριστικά αποτελέσματα το γεγονός ότι επηρεάζονται λίγοι μόνο πελάτες, ήτοι οι πελάτες της PrivatBank οι οποίοι δεν έχουν δεσμούς με τη Λεττονία και οι οποίοι υπερβαίνουν το προκαθορισμένο όριο της συνολικής κίνησης πίστωσης ή ότι το μέτρο έχει περιορισμένη μόνο χρονική ισχύ. Κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, απαγορεύονται ακόμη και οι ήσσονος σημασίας περιορισμοί των θεμελιωδών ελευθεριών (
20
). Πέραν τούτου, το μέτρο εφαρμόζεται δυνητικά σε όλα τα πρόσωπα τα οποία δεν έχουν δεσμούς με τη Λεττονία και τα οποία επιθυμούν να πραγματοποιήσουν πιστωτικές συναλλαγές με την PrivatBank άνω του καθορισμένου ποσοτικού ορίου της κίνησης πίστωσης. Επομένως, το εν λόγω μέτρο μπορεί να αφορά πολλούς πελάτες.
55.
Κατά συνέπεια, η επίμαχη υποχρέωση μη σύναψης ή λύσης επιχειρηματικών σχέσεων περιορίζει τόσο την ελεύθερη παροχή υπηρεσιών όσο και την ελεύθερη κυκλοφορία των κεφαλαίων.
Γ.
Τρίτο και τέταρτο προδικαστικό ερώτημα: δικαιολόγηση του περιορισμού, ιδίως η αναλογικότητα
56.
Με το τρίτο και το τέταρτο προδικαστικό ερώτημα, τα οποία μπορούν να συνεξεταστούν, το αιτούν δικαστήριο ζητεί να διευκρινιστεί αν ο περιορισμός μπορεί να δικαιολογηθεί από τον σκοπό της πρόληψης της νομιμοποίησης εσόδων από παράνομες δραστηριότητες και της χρηματοδότησης της τρομοκρατίας (
21
), καθώς και ως παρέκκλιση κατά το άρθρο 65, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, ΣΛΕΕ.
57.
Κατά πάγια νομολογία, περιορισμός των θεμελιωδών ελευθεριών επιτρέπεται μόνον εάν, πρώτον, δικαιολογείται από έναν από τους γραπτώς προβλεπόμενους δικαιολογητικούς λόγους ή από επιτακτικό λόγο δημοσίου συμφέροντος και, δεύτερον, εάν τηρείται η αρχή της αναλογικότητας. Ειδικότερα, ο περιορισμός πρέπει να είναι κατάλληλος να διασφαλίσει, κατά τρόπο συνεπή και συστηματικό, την επίτευξη του επιδιωκόμενου σκοπού και να μην βαίνει πέραν του μέτρου που είναι αναγκαίο για την επίτευξη του σκοπού αυτού (
22
).
1. Επί του σκοπού της πρόληψης της νομιμοποίησης εσόδων από παράνομες δραστηριότητες και της χρηματοδότησης της τρομοκρατίας
58.
Κατά την FKTK και τη Λεττονική Κυβέρνηση, ο σκοπός του περιορισμού των επιχειρηματικών σχέσεων της PrivatBank συνίσταται, ειδικότερα, στην πρόληψη των παραβιάσεων της νομοθεσίας για την καταπολέμηση της νομιμοποίησης εσόδων από παράνομες δραστηριότητες από την τράπεζα και στην αποτροπή μελλοντικών παραβιάσεων. Κατά το άρθρο 1, παράγραφος 1, της οδηγίας 2015/849, η εν λόγω νομοθεσία αποσκοπεί στην πρόληψη της χρήσης του χρηματοπιστωτικού συστήματος για τη νομιμοποίηση εσόδων από παράνομες δραστηριότητες και για τη χρηματοδότηση της τρομοκρατίας.
59.
Η καταπολέμηση της νομιμοποίησης εσόδων από παράνομες δραστηριότητες και της χρηματοδότησης της τρομοκρατίας συνιστά θεμιτό σκοπό ικανό να δικαιολογήσει εμπόδιο στις κατοχυρούμενες από τη Συνθήκη θεμελιώδεις ελευθερίες (
23
). Δεδομένου ότι η οδηγία 2015/849 προβλέπει ελάχιστη εναρμόνιση (
24
), τα κράτη μέλη μπορούν να θεσπίζουν ευρύτερης εμβέλειας εθνικές διατάξεις στον εν λόγω τομέα (
25
).
60.
Πέραν του σκοπού της πρόληψης της νομιμοποίησης εσόδων από παράνομες δραστηριότητες και της χρηματοδότησης της τρομοκρατίας, ο εν προκειμένω επίμαχος περιορισμός αποσκοπεί στην επιβολή της νομοθεσίας για τη χρηματοπιστωτική εποπτεία στον τομέα της πρόληψης της νομιμοποίησης εσόδων από παράνομες δραστηριότητες. Συνεπώς, επιδιώκει επίσης τον προβλεπόμενο στο άρθρο 65, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, ΣΛΕΕ (
26
) σκοπό ως μέτρο πρόληψης παραβάσεων των εθνικών νομοθετικών και κανονιστικών διατάξεων στον τομέα της προληπτικής εποπτείας των πιστωτικών ιδρυμάτων.
2. Επί της καταλληλότητας του μέτρου
61.
Εθνικό μέτρο είναι κατάλληλο προς επίτευξη του σκοπού του οποίου γίνεται επίκληση μόνον εφόσον υπηρετεί τον σκοπό αυτό κατά τρόπο συνεπή και συστηματικό (
27
).
62.
Όπως επεσήμανε η Λεττονική Κυβέρνηση κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, μία από τις βασικές αρχές της οδηγίας 2015/849 είναι ότι οι τράπεζες πρέπει να γνωρίζουν τους πελάτες τους (αρχή του «Know your customer»). Για τον λόγο αυτόν, το άρθρο 8 της εν λόγω οδηγίας προβλέπει γενικές απαιτήσεις δέουσας επιμέλειας για τις τράπεζες, η τήρηση των οποίων ελέγχεται από τα κράτη μέλη σύμφωνα με το άρθρο 7.
63.
Βεβαίως, η οδηγία 2015/849 στηρίζεται στην παραδοχή ότι οι πελάτες από άλλα κράτη μέλη δεν συνιστούν μεγαλύτερο κίνδυνο (
28
). Ωστόσο, στην πράξη, τα χρηματοπιστωτικά ιδρύματα μπορεί να δυσκολεύονται να λάβουν πληροφορίες για πελάτες που δεν ασκούν οικονομική δραστηριότητα στη χώρα στην οποία ανοίγουν τραπεζικό λογαριασμό και δεν διαμένουν ή έχουν ιδιοκτησία εκεί, ούτε έχουν άλλους σημαντικούς δεσμούς με την εν λόγω χώρα. Καθώς είναι δυσχερέστερο για τις τράπεζες να λαμβάνουν πληροφορίες σχετικά με την προέλευση των χρηματοοικονομικών πόρων και τις συναλλαγές των πελατών στην αλλοδαπή, ελλοχεύουν ενδεχομένως μεγαλύτεροι κίνδυνοι. Για παράδειγμα, η μεγάλη γεωγραφική απόσταση του πελάτη από την τράπεζα μπορεί να ευνοήσει την ανωνυμία των συναλλαγών, με περαιτέρω δυνατή συνέπεια τον αυξημένο κίνδυνο νομιμοποίησης εσόδων από παράνομες δραστηριότητες (
29
).
64.
Λαμβανομένων υπόψη των ελλείψεων που εντοπίστηκαν προγενέστερα στο σύστημα διαχείρισης κινδύνων της PrivatBank και του κινδύνου που διαπιστώθηκε από την FKTK σε σχέση με την εφαρμογή των μέτρων δέουσας επιμέλειας από την τράπεζα έναντι πελατών με έδρα στην αλλοδαπή (
30
), φρονώ, ως εκ τούτου, ότι η επίμαχη υποχρέωση αποτελεί κατάλληλο μέτρο για την άμβλυνση του κινδύνου νομιμοποίησης εσόδων από παράνομες δραστηριότητες και χρηματοδότησης της τρομοκρατίας.
65.
Επιπλέον, κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, η FKTK επισήμανε ότι η χορήγηση και μόνο μεγάλων ποσών πίστωσης, σε μηνιαία βάση, σε πρόσωπα που δεν έχουν κανενός είδους δεσμούς με τη Λεττονία αποτελεί αφ’ εαυτής παράγοντα κινδύνου. Συναρτώντας το επίμαχο μέτρο με το ύψος της μηνιαίας κίνησης πίστωσης, η FKTK μπόρεσε να λάβει υπόψη και αυτόν τον κίνδυνο.
66.
Σε αντίθεση με την άποψη της Επιτροπής, το γεγονός ότι, με το κριτήριο του ύψους της κίνησης πίστωσης, η FKTK εξαιρεί από το μέτρο τους πελάτες της τράπεζας χωρίς δεσμούς με τη Λεττονία οι οποίοι έχουν μικρότερη συνολική μηνιαία κίνηση πίστωσης, μολονότι και στη δική τους περίπτωση υφίσταται κίνδυνος νομιμοποίησης εσόδων από παράνομες δραστηριότητες, δεν σημαίνει ότι το μέτρο δεν επιδιώκει τον επιδιωκόμενο σκοπό κατά τρόπο συνεπή και συστηματικό.
67.
Αφενός, όπως προκύπτει από τα παραρτήματα II και III της οδηγίας 2015/849, τα κράτη μέλη διαθέτουν εξουσία εκτιμήσεως κατά την επιλογή των παραγόντων κινδύνου που πρέπει να λαμβάνονται υπόψη. Συγκεκριμένα, όπως προβλέπεται ρητά, η περιλαμβανόμενη στα εν λόγω παραρτήματα απαρίθμηση παραγόντων και τύπων αποδεικτικών στοιχείων ως προς την ύπαρξη δυνητικά χαμηλότερου ή υψηλότερου κινδύνου δεν είναι εξαντλητική. Τούτο επιβεβαιώνεται και από το άρθρο 5 της εν λόγω οδηγίας, κατά το οποίο τα κράτη μέλη μπορούν να θεσπίζουν αυστηρότερους κανόνες για την πρόληψη της νομιμοποίησης εσόδων από παράνομες δραστηριότητες και της χρηματοδότησης της τρομοκρατίας εντός των ορίων της νομοθεσίας της Ένωσης.
68.
Αφετέρου, στην αιτιολογική σκέψη 22 της οδηγίας 2015/849, επισημαίνεται ότι ο κίνδυνος της νομιμοποίησης εσόδων από παράνομες δραστηριότητες και της χρηματοδότησης της τρομοκρατίας δεν είναι ο ίδιος σε όλες τις περιπτώσεις. Αντίστοιχα, η οδηγία προβλέπει απλουστευμένα μέτρα δέουσας επιμέλειας όταν ο κίνδυνος είναι χαμηλός (
31
) ή όταν πραγματοποιούνται συναλλαγές μόνο περιστασιακά ή σε πολύ περιορισμένο βαθμό (
32
). Επιπλέον, το ποσό των 15000 ευρώ προβλέπεται ως κατώτατο όριο και για την εφαρμογή μέτρων δέουσας επιμέλειας κατά την πραγματοποίηση περιστασιακών συναλλαγών (
33
). Επομένως, δεν είναι παράλογη η επιλογή του ορίου των 15000 ευρώ για τους ιδιώτες και των 50000 ευρώ για τα νομικά πρόσωπα όσον αφορά τη συνολική μηνιαία κίνηση πίστωσή και, επιπλέον, η επιλογή αυτή είναι ηπιότερη απ’ ό,τι αν ο περιορισμός ίσχυε για το σύνολο των πιστώσεων.
69.
Από τα προεκτεθέντα προκύπτει ότι περιορισμός των επιχειρηματικών συναλλαγών όπως ο επίμαχος μπορεί να είναι κατάλληλος για την επίτευξη του σκοπού της πρόληψης της νομιμοποίησης εσόδων από παράνομες δραστηριότητες και της χρηματοδότησης της τρομοκρατίας κατά τρόπο συνεπή και συστηματικό. Τούτο προϋποθέτει ότι η τράπεζα, αποδεδειγμένα, δεν μπορεί να εφαρμόσει τα απαιτούμενα μέτρα δέουσας επιμέλειας λόγω της γεωγραφικής απόστασης του πελάτη και ότι ο καθορισμός του κύκλου των πελατών τους οποίους αφορά το μέτρο είναι ανάλογος προς τον διαπιστωθέντα κίνδυνο νομιμοποίησης εσόδων από παράνομες δραστηριότητες.
3. Επί του αναγκαίου χαρακτήρα του μέτρου
70.
Επιπλέον, το κράτος μέλος πρέπει να αποδείξει ότι ο προβαλλόμενος σκοπός δεν μπορεί να επιτευχθεί με λιγότερο περιοριστικά μέτρα (
34
).
71.
Η Επιτροπή εξέφρασε ανησυχίες σχετικά με τον αναγκαίο χαρακτήρα της γενικής απαγόρευσης των επιχειρηματικών σχέσεων με πελάτες που δεν έχουν δεσμούς με τη Λεττονία και της υποχρέωσης λύσης των εν λόγω επιχειρηματικών σχέσεων. Του μέτρου αυτού δεν προηγήθηκε εξατομικευμένη εκτίμηση κινδύνου σε σχέση με τους συγκεκριμένους πελάτες· θα μπορούσε να εξεταστεί η εφαρμογή ηπιότερων μέτρων, όπως των ενισχυμένων μέτρων δέουσας επιμέλειας που προβλέπει το άρθρο 18 της οδηγίας 2015/849.
72.
Όπως εκτέθηκε εισαγωγικώς, το σύστημα προληπτικών μέτρων που προβλέπει η οδηγία 2015/849 έχει ως αφετηρία τη διενέργεια εκτίμησης κινδύνου στο πλαίσιο μιας ολιστικής προσέγγισης με βάση τον κίνδυνο. Όπως επισήμανε πρόσφατα ο γενικός εισαγγελέας G. Pitruzzella, η εν λόγω εκτίμηση κινδύνου αποτελεί προϋπόθεση για την επιλογή των κατάλληλων προληπτικών μέτρων –ήτοι των μέτρων δέουσας επιμέλειας ως προς τους πελάτες–, τα οποία αποσκοπούν στη μέγιστη δυνατή πρόληψη της νομιμοποίησης εσόδων από παράνομες δραστηριότητες και της χρηματοδότησης της τρομοκρατίας ή τουλάχιστον στον περιορισμό τους. Πράγματι, χωρίς τη διενέργεια εκτίμησης κινδύνου, ούτε το οικείο κράτος μέλος ούτε, ενδεχομένως, ένας ενδιαφερόμενος θα μπορεί να κρίνει, κατά περίπτωση, ποια μέτρα πρέπει να εφαρμοστούν (
35
).
73.
Στο πλαίσιο αυτό, η οδηγία 2015/849 διακρίνει τρία είδη μέτρων δέουσας επιμέλειας (
36
) τα οποία πρέπει να εφαρμόζουν οι υπόχρεες οντότητες έναντι των πελατών τους ανάλογα με το επίπεδο κινδύνου που διαπιστώνεται: τα συνήθη, τα απλουστευμένα και τα ενισχυμένα μέτρα δέουσας επιμέλειας (
37
).
74.
Ωστόσο, όλα τα μέτρα δέουσας επιμέλειας έχουν ως κοινό χαρακτηριστικό ότι απαιτούν τη διενέργεια εκτίμησης κινδύνου σε σχέση με τον εκάστοτε πελάτη και, ως εκ τούτου, εξατομικευμένα μέτρα. Επομένως, η εκτίμηση κινδύνου αφορά συγκεκριμένες καταστάσεις και δεν πραγματοποιείται αφηρημένα (
38
).
75.
Το εν προκειμένω επίμαχο μέτρο έχει βεβαίως ομοιότητες με την προβλεπόμενη στο άρθρο 14, παράγραφος 4, πρώτο εδάφιο, της οδηγίας 2015/849 διαταγή διακοπής των επιχειρηματικών σχέσεων. Ωστόσο, η διαταγή αυτή προϋποθέτει ότι η τράπεζα δεν μπορεί να εφαρμόσει, σε μια συγκεκριμένη περίπτωση, ένα από τα προβλεπόμενα στο άρθρο 13, παράγραφος 1, πρώτο εδάφιο, στοιχεία αʹ έως γʹ, μέτρα δέουσας επιμέλειας. Επομένως, η εφαρμογή των μέτρων δέουσας επιμέλειας πρέπει να είναι αδύνατη έναντι συγκεκριμένου πελάτη. Η εκτίμηση αυτή επιρρωννύεται από την οικονομία των κρίσιμων διατάξεων, δεδομένου ότι, στο άρθρο 14, παράγραφος 4, πρώτο εδάφιο, in fine, το οποίο αφορά την υποβολή αναφοράς για ύποπτη συναλλαγή, περιλαμβάνεται ρητώς η διατύπωση «σε σχέση με τον πελάτη». Κατά την αιτιολογική έκθεση για τη συμπερίληψη της ρύθμισης αυτής στην τρίτη οδηγία 2005/60 για τη νομιμοποίηση εσόδων από παράνομες δραστηριότητες (
39
), η σχετική πρόταση αποσκοπούσε να διασφαλίσει ότι η επιχειρηματική σχέση με πελάτη περατώνεται εάν η διαδικασία εξακρίβωσης της ταυτότητας του πελάτη δεν μπορεί τελικά να διενεργηθεί ικανοποιητικά (
40
).
76.
Ως εκ τούτου, συμμερίζομαι την άποψη της Επιτροπής ότι το επίμαχο μέτρο δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι στηρίζεται στο άρθρο 14, παράγραφος 4, πρώτο εδάφιο, της οδηγίας 2015/849. Τούτο δε διότι δεν αφορά συγκεκριμένο πελάτη, αλλά επιβάλλει τις επίμαχες υποχρεώσεις αδιακρίτως για έναν κύκλο πελατών που καθορίζεται βάσει γενικών κριτηρίων.
77.
Γενικότερα, το εν λόγω μέτρο δεν εντάσσεται στο σύστημα μέτρων δέουσας επιμέλειας ως προς τον πελάτη που καθιερώνεται από την οδηγία 2015/849. Πιο συγκεκριμένα, τα προβλεπόμενα στην οδηγία ενισχυμένα μέτρα δέουσας επιμέλειας ενισχύουν το εύρος και τον τρόπο παρακολούθησης μιας συγκεκριμένης επιχειρηματικής σχέσης. Τούτο ισχύει, για παράδειγμα, όσον αφορά τον προσδιορισμό της προέλευσης των περιουσιακών στοιχείων που χρησιμοποιούνται στο πλαίσιο της επιχειρηματικής σχέσης ή συναλλαγής. Η εφαρμογή των εν λόγω μέτρων δέουσας επιμέλειας προϋποθέτει τη διαπίστωση υψηλότερου κινδύνου στη συγκεκριμένη περίπτωση (
41
).
78.
Βεβαίως, η οδηγία επιτρέπει τη συνεκτίμηση και γεωγραφικών παραγόντων. Για παράδειγμα, στο παράρτημα ΙΙΙ, σημείο 3, στοιχείο βʹ, της οδηγίας, αναφέρονται οι «χώρες στις οποίες έχουν διαπιστωθεί, σύμφωνα με αξιόπιστες πηγές, υψηλά επίπεδα δωροδοκίας ή άλλων εγκληματικών δραστηριοτήτων» ως παράγοντας αυξημένου κινδύνου (
42
). Ο επίμαχος περιορισμός αφορά, τουλάχιστον δυνητικά, πελάτες από τέτοιες τρίτες χώρες.
79.
Ωστόσο, στο πεδίο εφαρμογής του περιορισμού εμπίπτουν αναπόδραστα και περιοχές άλλων κρατών μελών, οι οποίες, με βάση το πνεύμα της οδηγίας, βρίσκονται σε γεωγραφική περιοχή χαμηλότερου κινδύνου (παράρτημα ΙΙ, σημείο 1, στοιχείο γʹ, και σημείο 3, στοιχείο αʹ, της οδηγίας).
80.
Επομένως, εξακολουθεί να τίθεται το βασικό ζήτημα αν πρέπει εντούτοις να θεωρηθεί αναγκαίο ένα μέτρο το οποίο, κατ’ εφαρμογήν του ευρέος κριτηρίου της «ανυπαρξίας δεσμών» με τη Λεττονία, ενδέχεται να αφορά και πελάτες οι οποίοι, βάσει της οδηγίας 2015/849, δεν μπορεί εκ προοιμίου να θεωρηθεί ότι εγκυμονούν αυξημένο κίνδυνο νομιμοποίησης εσόδων από παράνομες δραστηριότητες ή χρηματοδότησης της τρομοκρατίας.
81.
Κατά τη Λεττονική Κυβέρνηση, στην προκειμένη περίπτωση ελήφθησαν κατά το παρελθόν ηπιότερα μέτρα, τα οποία απέβησαν άκαρπα, καθώς δεν ήταν αρκούντως αποτελεσματικά για την αντιμετώπιση των διαπιστωθέντων κινδύνων. Στο αιτούν δικαστήριο εναπόκειται να εξακριβώσει κατά πόσον ευσταθεί ο εν λόγω ισχυρισμός.
82.
Με βάση την οικονομία της οδηγίας 2015/849, το επόμενο βήμα, σε περίπτωση σοβαρής, επαναλαμβανόμενης ή συστηματικής μη συμμόρφωσης με τις απαιτήσεις δέουσας επιμέλειας ως προς τον πελάτη, θα συνίστατο στην επιβολή διοικητικών κυρώσεων σύμφωνα με το άρθρο 59, παράγραφος 1, της εν λόγω οδηγίας.
83.
Συναφώς, τα κράτη μέλη διαθέτουν ευρεία εξουσία εκτιμήσεως. Μπορούν να καθορίζουν υψηλότερο επίπεδο προστασίας από εκείνο που επέλεξε ο νομοθέτης της Ένωσης, να επιτρέπουν ή να επιβάλλουν μέτρα δέουσας επιμέλειας ως προς τον πελάτη διαφορετικά από τα προβλεπόμενα στην οδηγία αυτή ή, στο πλαίσιο της εξουσίας εκτιμήσεως που τους αναγνωρίζεται, να προβλέπουν άλλες περιπτώσεις που ενέχουν υψηλό κίνδυνο (
43
). Επίσης, από το άρθρο 59, παράγραφος 4, της οδηγίας προκύπτει ότι επιτρέπονται και άλλα είδη διοικητικών κυρώσεων πέραν εκείνων που μνημονεύονται στο εν λόγω άρθρο.
84.
Κατά το άρθρο 59, παράγραφος 2, στοιχείο γʹ, όταν υπόχρεη οντότητα υπόκειται σε χορήγηση άδειας λειτουργίας, μπορεί επίσης να εξετάζεται η ανάκληση ή η αναστολή της άδειας.
85.
Αντίθετα, η απαγόρευση σύναψης και/ή η υποχρέωση διακοπής επιχειρηματικών σχέσεων με πελάτες που δεν έχουν δεσμούς με τη Λεττονία φαίνεται να αποτελεί το ηπιότερο μέσο.
86.
Επιπλέον, τόσο η Επιτροπή όσο και η Λεττονική Κυβέρνηση επιβεβαίωσαν, κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, ότι τα λεττονικά χρηματοπιστωτικά ιδρύματα έρχονται ιδιαίτερα συχνά αντιμέτωπα με τον κίνδυνο νομιμοποίησης εσόδων από παράνομες δραστηριότητες. Η Λεττονική Κυβέρνηση επισήμανε ότι, λόγω των περιστάσεων αυτών, η Δημοκρατία της Λεττονίας έκανε χρήση της δυνατότητας λήψης περαιτέρω μέτρων.
87.
Συνεπώς, με βάση τις πληροφορίες που έχει στη διάθεσή του το Δικαστήριο σχετικά με την υπάρχουσα κατάσταση, διαπιστώνεται η ύπαρξη συγκεκριμένων παραγόντων κινδύνου, καθώς και ότι η επίμαχη τράπεζα κινδυνεύει με ανάκληση της άδειας λειτουργίας. Ηπιότερο, εξίσου αποτελεσματικό, μέσο δεν φαίνεται να υφίσταται, μολονότι τούτο εναπόκειται στο αιτούν δικαστήριο να εξακριβώσει. Υπό το πρίσμα αυτό, φρονώ ότι η επίμαχη προσωρινή απαγόρευση των επιχειρηματικών σχέσεων με πελάτες που δεν έχουν δεσμούς με το κράτος μέλος χρηματοπιστωτικής εποπτείας είναι αναγκαία (
44
).
4. Επί της αναλογικότητας εν στενή εννοία
88.
Τέλος, εκτός από την καταλληλότητα και τον αναγκαίο χαρακτήρα, πρέπει να εξεταστεί και η αναλογικότητα εν στενή εννοία (
45
). Συγκεκριμένα, πρέπει να διασφαλιστεί ότι η διακοπή των επιχειρηματικών σχέσεων με τους πελάτες που δεν έχουν δεσμούς με τη Λεττονία δεν συνεπάγεται υπέρμετρη βλάβη των έννομων συμφερόντων της PrivatBank και των (δυνητικών) πελατών της. Συναφώς, πρέπει να διασφαλιστεί η κατά το δυνατόν αποτελεσματικότερη εξισορρόπηση μεταξύ, αφενός, των συμφερόντων της τράπεζας και των θιγόμενων πελατών και, αφετέρου, του σκοπού της πρόληψης της νομιμοποίησης εσόδων από παράνομες δραστηριότητες και της χρηματοδότησης της τρομοκρατίας.
89.
Η λεττονική εποπτική αρχή διέταξε τη διακοπή και/ή τη μη σύναψη επιχειρηματικών σχέσεων μεταξύ της PrivatBank και των θιγόμενων πελατών μόνο για περιορισμένο χρονικό διάστημα. Η απαγόρευση σύναψης επιχειρηματικών σχέσεων ίσχυε μόνο από την ημερομηνία έκδοσης της επίμαχης απόφασης. Επίσης, η υποχρέωση διακοπής των επιχειρηματικών σχέσεων αφορούσε μόνον τις σχέσεις που συνάπτονταν μετά την έκδοση –και, ως εκ τούτου, κατά παράβαση– της απόφασης αυτής. Επιπλέον, αμφότερες οι υποχρεώσεις ίσχυαν μόνο μέχρι την εφαρμογή των περαιτέρω μέτρων που διατάχθηκαν ταυτόχρονα και που αποσκοπούσαν στην αντιμετώπιση των δυσλειτουργιών στη διαχείριση κινδύνων της τράπεζας (
46
). Ο εν λόγω χρονικός περιορισμός είχε πειθαρχικό χαρακτήρα για την τράπεζα, καθώς η ίδια μπορούσε να επηρεάσει τη λήξη της ισχύος των περιορισμών. Κατά την FKTK, οι περιορισμοί αυτοί έχουν παύσει πλέον να ισχύουν.
90.
Επιπλέον, η ένταση του μέτρου που ελήφθη εις βάρος της PrivatBank δεν είναι δυσανάλογη προς τον επιδιωκόμενο σκοπό της πρόληψης της νομιμοποίησης εσόδων από παράνομες δραστηριότητες και της χρηματοδότησης της τρομοκρατίας. Αφενός, η τράπεζα μπορούσε να διατηρήσει τις υφιστάμενες επιχειρηματικές σχέσεις ακόμη και με πελάτες χωρίς δεσμούς με τη Λεττονία και με σημαντικού μεγέθους συνολική μηνιαία κίνηση πίστωσης, δεδομένου ότι η απαγόρευση ίσχυε μόνο για τις επιχειρηματικές σχέσεις που θα συνάπτονταν μετά την έκδοση της επίμαχης απόφασης. Αφετέρου, η τράπεζα μπορούσε να συνάπτει νέες επιχειρηματικές σχέσεις με πελάτες χωρίς δεσμούς με τη Λεττονία και με συνολική κίνηση πίστωσης υπολειπόμενη του ύψους που καθορίστηκε στην εν λόγω απόφαση. Σε σύγκριση με τους περιορισμούς αυτούς, η ανάκληση της άδειας λειτουργίας της τράπεζας θα αποτελούσε πολύ εντατικότερο μέτρο, το οποίο ακριβώς απέτρεψε ο επίμαχος περιορισμός (
47
).
91.
Επιπλέον, η ίδια η PrivatBank είναι συνυπαίτια για την πρόκληση της κατάστασης κινδύνου στην οποία εκλήθη να αντιδράσει η λεττονική αρχή χρηματοπιστωτικής εποπτείας, καθώς, όπως διαπίστωσε η FKTK, διέπραττε επί μακρόν παραβάσεις της νομοθεσίας για την πρόληψη της νομιμοποίησης εσόδων από παράνομες δραστηριότητες και της χρηματοδότησης της τρομοκρατίας (
48
).
92.
Ακόμη και από τη σκοπιά των πελατών, τα μειονεκτήματα που συνεπάγεται η απαγόρευση ορισμένων επιχειρηματικών σχέσεων δεν είναι μεγαλύτερης έντασης από τα πλεονεκτήματα που συνεπάγεται η αποτελεσματική καταπολέμηση της νομιμοποίησης εσόδων από παράνομες δραστηριότητες. Η ελεύθερη κυκλοφορία των κεφαλαίων προστατεύει μεν την ελευθερία επιλογής πιστωτικού ιδρύματος, αλλά δεν απονέμει δικαίωμα σύναψης εμπορικών σχέσεων με συγκεκριμένη τράπεζα ανεξαρτήτως των συγκεκριμένων περιστάσεων.
5. Συμπέρασμα επί του τρίτου και του τέταρτου προδικαστικού ερωτήματος
93.
Βάσει των προεκτεθέντων, η απαγόρευση των επιχειρηματικών σχέσεων με πελάτες που δεν έχουν δεσμούς με το κράτος μέλος της έδρας της τράπεζας δεν αντιβαίνει στην ελεύθερη παροχή υπηρεσιών και στην ελεύθερη κυκλοφορία των κεφαλαίων, υπό την προϋπόθεση ότι το εν λόγω μέτρο είναι ανάλογο προς τον σκοπό της καταπολέμησης της νομιμοποίησης εσόδων από παράνομες δραστηριότητες και της τρομοκρατίας. Στο αιτούν δικαστήριο εναπόκειται να προβεί στην εκτίμηση αυτή, λαμβάνοντας υπόψη το σύνολο των περιστάσεων της συγκεκριμένης υπόθεσης. Μεταξύ των περιστάσεων αυτών συγκαταλέγονται, ιδίως, ο διαπιστωθείς κίνδυνος νομιμοποίησης εσόδων από παράνομες δραστηριότητες, η κατ’ επανάληψη παράβαση από την τράπεζα των κανόνων για την πρόληψη της νομιμοποίησης εσόδων από παράνομες δραστηριότητες και η άκαρπη λήψη μέτρων κατά το παρελθόν, καθώς και η διάρκεια και η ένταση του περιορισμού σε σχέση με άλλα εξίσου αποτελεσματικά μέσα.
V. Πρόταση
94.
Υπό το πρίσμα των ανωτέρω εκτιμήσεων, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στα προδικαστικά ερωτήματα του Administratîva apgabaltiesa (περιφερειακού διοικητικού δικαστηρίου, Λεττονία) ως εξής:
1.
Τα δάνεια και οι χρηματοδοτικές πιστώσεις, καθώς και οι πράξεις σε τρεχούμενους λογαριασμούς και οι καταθέσεις σε χρηματοπιστωτικά ιδρύματα όπως οι τράπεζες, αποτελούν «κινήσεις κεφαλαίων» κατά την έννοια του άρθρου 63, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ.
2.
Απόφαση με την οποία η αρμόδια αρχή κράτους μέλους επιβάλλει σε συγκεκριμένο πιστωτικό ίδρυμα απαγόρευση σύναψης επιχειρηματικών σχέσεων και υποχρέωση λύσης των επιχειρηματικών σχέσεων που συνάπτονται μετά την έκδοση της εν λόγω απόφασης με πρόσωπα τα οποία δεν έχουν δεσμούς με το εν λόγω κράτος μέλος περιορίζει την ελεύθερη παροχή υπηρεσιών, κατά την έννοια του άρθρου 56, παράγραφος 1, και την ελεύθερη κυκλοφορία των κεφαλαίων, κατά την έννοια του άρθρου 63, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ.
3.
Τέτοιος περιορισμός μπορεί να δικαιολογείται από τον σκοπό της πρόληψης της νομιμοποίησης εσόδων από παράνομες δραστηριότητες και της χρηματοδότησης της τρομοκρατίας και μπορεί να εμπίπτει στην παρέκκλιση του άρθρου 65, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, ΣΛΕΕ. Τούτο προϋποθέτει ότι η τράπεζα δεν μπορεί να εφαρμόσει τα απαιτούμενα μέτρα δέουσας επιμέλειας λόγω της ανυπαρξίας δεσμών των οικείων πελατών με το οικείο κράτος μέλος και ότι ο προσδιορισμός του κύκλου πελατών τους οποίους αφορά το μέτρο είναι ανάλογος προς τον διαπιστωθέντα κίνδυνο νομιμοποίησης εσόδων από παράνομες δραστηριότητες. Επιπλέον, πρέπει να τηρείται η αρχή της αναλογικότητας.
4.
Κατά τον έλεγχο της αναλογικότητας, πρέπει να λαμβάνονται υπόψη ιδίως τα εξής:
–
ο διαπιστωθείς κίνδυνος νομιμοποίησης εσόδων από παράνομες δραστηριότητες,
–
η κατ’ επανάληψη παράβαση από την τράπεζα των κανόνων για την πρόληψη της νομιμοποίησης εσόδων από παράνομες δραστηριότητες και η άκαρπη λήψη μέτρων κατά το παρελθόν,
–
η ένταση και η διάρκεια του περιορισμού.
(
1
)	Γλώσσα του πρωτοτύπου: η γερμανική.
(
2
)	Οδηγία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 20ής Μαΐου 2015, σχετικά με την πρόληψη της χρησιμοποίησης του χρηματοπιστωτικού συστήματος για τη νομιμοποίηση εσόδων από παράνομες δραστηριότητες ή για τη χρηματοδότηση της τρομοκρατίας, την τροποποίηση του κανονισμού (ΕΕ) αριθ. 648/2012 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, και την κατάργηση της οδηγίας 2005/60/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου και της οδηγίας 2006/70/ΕΚ της Επιτροπής (ΕΕ 2015, L 141, σ. 73), όπως τροποποιήθηκε τελευταία με την οδηγία (ΕΕ) 2019/2177 (ΕΕ 2019, L 334, σ. 155). Βλ. την εν λόγω οδηγία, όπως ισχύει στην υπό κρίση υπόθεση, στο σημείο 6 των παρουσών προτάσεων.
(
3
)	Οδηγία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 26ης Οκτωβρίου 2005, σχετικά με την πρόληψη της χρησιμοποίησης του χρηματοπιστωτικού συστήματος για τη νομιμοποίηση εσόδων από παράνομες δραστηριότητες και τη χρηματοδότηση της τρομοκρατίας (ΕΕ 2005, L 309, σ. 15).
(
4
)	Οδηγία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 30ής Μαΐου 2018, για την τροποποίηση της οδηγίας (ΕΕ) 2015/849 σχετικά με την πρόληψη της χρησιμοποίησης του χρηματοπιστωτικού συστήματος για τη νομιμοποίηση εσόδων από παράνομες δραστηριότητες ή για τη χρηματοδότηση της τρομοκρατίας, και για την τροποποίηση των οδηγιών 2009/138/ΕΚ και 2013/36/ΕΕ (ΕΕ 2018, L 156, σ. 43). Ούτε οι τροποποιήσεις τις οποίες επέφερε η οδηγία (ΕΕ) 2019/2177 (ΕΕ 2019, L 334, σ. 155) έχουν εφαρμογή ratione temporis στην υπό κρίση υπόθεση.
(
5
)	ΕΕ 1988, L 178, σ. 5.
(
6
)	Σημείο 4.4.1.2 της επίμαχης απόφασης.
(
7
)	Βλ. αποφάσεις της 15ης Φεβρουαρίου 2017, X (C-317/15, EU:C:2027:119, σκέψη 27), και της 16ης Σεπτεμβρίου 2020, Romenergo και Aris Capital (C-339/19, EU:C:2020:709, σκέψη 32).
(
8
)	Αποφάσεις της 3ης Οκτωβρίου 2006, Fidium Finanz (C-452/04, EU:C:2006:631, σκέψη 43), της 22ας Νοεμβρίου 2018, Vorarlberger Landes- und Hypothekenbank (C-625/17, EU:C:2018:939, σκέψη 23), και της 14ης Φεβρουαρίου 2019, Milivojević (C-630/17, EU:C:2019:123, σκέψη 53).
(
9
)	Αποφάσεις της 3ης Οκτωβρίου 2006, Fidium Finanz (C-452/04, EU:C:2006:631, σκέψεις 39 και 43), της 22ας Νοεμβρίου 2018, Vorarlberger Landes- und Hypothekenbank (C-625/17, EU:C:2018:939, σκέψη 23), και της 14ης Φεβρουαρίου 2019, Milivojević (C-630/17, EU:C:2019:123, σκέψη 53). Βλ., επίσης, αποφάσεις της 14ης Νοεμβρίου 1995, Svensson και Gustavsson (C-484/93, EU:C:1995:379, σκέψη 11), και της 9ης Ιουλίου 1997, Parodi (C‑222/95, EU:C:1997:345, σκέψη 17).
(
10
)	Βλ. απόφαση της 3ης Οκτωβρίου 2006, Fidium Finanz (C-452/04, EU:C:2006:631, σκέψεις 31 και 32).
(
11
)	Αποφάσεις της 3ης Οκτωβρίου 2006, Fidium Finanz (C-452/04, EU:C:2006:631, σκέψη 34), της 12ης Ιουλίου 2012, SC Volksbank România (C-602/10, EU:C:2012:443, σκέψη 70), της 22ας Νοεμβρίου 2018, Vorarlberger Landes- und Hypothekenbank (C-625/17, EU:C:2018:939, σκέψη 24), και της 14ης Φεβρουαρίου 2019, Milivojević (C-630/17, EU:C:2019:123, σκέψη 54).
(
12
)	Πρβλ. αποφάσεις της 14ης Νοεμβρίου 1995, Svensson και Gustavsson (C-484/93, EU:C:1995:379, σκέψεις 8 έως 19), της 7ης Φεβρουαρίου 2002, Επιτροπή κατά Ιταλίας (C‑279/00, EU:C:2002:89, σκέψεις 36 επ.), της 4ης Μαρτίου 2004, Επιτροπή κατά Γαλλίας (C‑334/02, EU:C:2004:129, σκέψεις 25 και 34), και της 11ης Ιουνίου 2009, X και Passenheim-van Schoot (C-155/08 και C-157/08, EU:C:2009:368, σκέψη 40).
(
13
)	Αποφάσεις της 3ης Οκτωβρίου 2006, Fidium Finanz (C-452/04, EU:C:2006:631, σκέψη 48), της 12ης Ιουλίου 2012, SC Volksbank România (C-602/10, EU:C:2012:443, σκέψη 71), της 22ας Νοεμβρίου 2018, Vorarlberger Landes- und Hypothekenbank (C-625/17, EU:C:2018:939, σκέψη 25), και της 14ης Φεβρουαρίου 2019, Milivojević (C-630/17, EU:C:2019:123, σκέψη 55).
(
14
)	Σημείο 4.4.1.2 της επίμαχης απόφασης.
(
15
)	Βλ. αιτιολογική σκέψη 2 της οδηγίας 2015/849.
(
16
)	Βλ., συναφώς, προτάσεις μου στην υπόθεση Q (C-133/13, EU:C:2014:2255, σημείο 48), και Allianzgi-Fonds Aevn (C‑545/19, EU:C:2021:372, σημεία 64 έως 71 και 107), καθώς και Kokott, J., EU Tax Law, Beck, Μόναχο, 2022, σ. 150 και 151, σημείο 85, σ. 152 και 153, σημείο 88. Για περιπτώσεις που αφορούν τρίτες χώρες, βλ. αποφάσεις της 12ης Δεκεμβρίου 2006, Test Claimants in the FII Group Litigation (C-446/04, EU:C:2006:774, σκέψεις 170 και 171), και της 18ης Δεκεμβρίου 2007, Α (C-101/05, EU:C:2007:804, σκέψεις 37 και 60).
(
17
)	Βλ. απόφαση της 18ης Ιουνίου 2020, Επιτροπή κατά Ουγγαρίας (Διαφάνεια των οργανώσεων) (C-78/18, EU:C:2020:476, σκέψεις 52 και 53).
(
18
)	Αποφάσεις της 15ης Μαΐου 2008, Lidl Belgium (C-414/06, EU:C:2008:278, σκέψεις 18 έως 26), της 23ης Οκτωβρίου 2008, Krankenheim Ruhesitz am Wannsee-Seniorenheimstatt (C‑157/07, EU:C:2008:588, σκέψεις 27 έως 39), και της 4ης Ιουλίου 2013, Argenta Spaarbank (C‑350/11, EU:C:2013:447, σκέψεις 18 έως 34).
(
19
)	Βλ. προτάσεις μου στην υπόθεση Vodafone Magyarország (C-75/18, EU:C:2019:492, σημείο 105).
(
20
)	Απόφαση της 6ης Οκτωβρίου 2021, ECOTEX BULGARIA (C-544/19, EU:C:2021:803, σκέψη 65).
(
21
)	Βλ. άρθρο 1 της οδηγίας 2015/849.
(
22
)	Βλ. αποφάσεις της 25ης Απριλίου 2013, Jyske Bank Gibraltar (C-212/11, EU:C:2013:270, σκέψη 60), της 6ης Μαρτίου 2018, SEGRO και Horváth (C-52/16 και C-113/16, EU:C:2018:157, σκέψεις 76 επ.), και της 18ης Ιουνίου 2020, Επιτροπή κατά Ουγγαρίας (Διαφάνεια των οργανώσεων) (C-78/18, EU:C:2020:476, σκέψη 76 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
(
23
)	Αποφάσεις της 25ης Απριλίου 2013, Jyske Bank Gibraltar (C-212/11, EU:C:2013:270, σκέψη 64), και της 31ης Μαΐου 2018, Zheng (C-190/17, EU:C:2018:357, σκέψη 38).
(
24
)	Βλ., για παράδειγμα, άρθρο 5 και άρθρο 59, παράγραφος 4, της οδηγίας 2015/849.
(
25
)	Βλ. απόφαση της 18ης Ιουνίου 2020, Επιτροπή κατά Ουγγαρίας (Διαφάνεια των οργανώσεων) (C-78/18, EU:C:2020:476, σκέψη 89 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
(
26
)	Απόφαση της 7ης Ιουνίου 2012, VBV – Vorsorgekasse (C-39/11, EU:C:2012:327, σκέψη 30).
(
27
)	Βλ. αποφάσεις της 10ης Μαρτίου 2016, Safe Interenvios (C-235/14, EU:C:2016:154, σκέψη 104), και της 6ης Οκτωβρίου 2021, ECOTEX BULGARIA (C-544/19, EU:C:2021:803, σκέψη 73 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
(
28
)	Παράρτημα II, σημείο 1, στοιχείο γʹ, και σημείο 3, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2015/849.
(
29
)	Βλ. άρθρο 13, παράγραφος 6, της προϊσχύσασας οδηγίας 2005/60, υποσημείωση 3 των παρουσών προτάσεων.
(
30
)	Βλ. σημείο 24 των παρουσών προτάσεων.
(
31
)	Άρθρα 15 έως 17 της οδηγίας 2015/849.
(
32
)	Βλ., για παράδειγμα, άρθρο 2, παράγραφος 3, της οδηγίας 2015/849.
(
33
)	Βλ. άρθρο 11, στοιχείο βʹ, σημείο i, της οδηγίας 2015/849.
(
34
)	Απόφαση της 14ης Μαρτίου 2000, Église de scientologie (C‑54/99, EU:C:2000:124, σκέψη 18).
(
35
)	Προτάσεις του γενικού εισαγγελέα G. Pitruzzella στην υπόθεση Rodl & Partner (C-562/20, EU:C:2022:381, σημείο 36).
(
36
)	Τα συνήθη μέτρα δέουσας επιμέλειας ρυθμίζονται στα άρθρα 13 και 14 της οδηγίας 2015/849, τα απλουστευμένα μέτρα δέουσας επιμέλειας στα άρθρα 15 έως 17 και τα ενισχυμένα μέτρα δέουσας επιμέλειας στα άρθρα 18 επ.
(
37
)	Βλ., για επεξήγηση των εν λόγω διαφορετικών ειδών μέτρων δέουσας επιμέλειας, προτάσεις του γενικού εισαγγελέα G. Pitruzzella στην υπόθεση Rodl & Partner (C-562/20, EU:C:2022:381, σημεία 38 επ.).
(
38
)	Προτάσεις του γενικού εισαγγελέα G. Pitruzzella στην υπόθεση Rodl & Partner (C-562/20, EU:C:2022:381, σημεία 60 και 71).
(
39
)	Υποσημείωση 3 των παρουσών προτάσεων.
(
40
)	Βλ. πρόταση οδηγίας του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου για την πρόληψη της χρησιμοποίησης του χρηματοπιστωτικού συστήματος για τη νομιμοποίηση εσόδων από παράνομες δραστηριότητες, συμπεριλαμβανομένης της χρηματοδότησης της τρομοκρατίας, COM(2004) 448 τελικό, σ. 5.
(
41
)	Βλ., για παράδειγμα, αιτιολογικές σκέψεις 22, 29 και 31 της οδηγίας 2015/849, καθώς και προτάσεις του γενικού εισαγγελέα G. Pitruzzella στην υπόθεση Rodl & Partner (C-562/20, EU:C:2022:381, σημείο 41).
(
42
)	Το γερμανικό κείμενο της οδηγίας αναφέρεται σε τρίτες χώρες, αλλά οι άλλες γλωσσικές εκδόσεις αναφέρονται μόνο σε χώρες (βλ., για παράδειγμα, «valstis» στη λεττονική έκδοση, «pays» στα γαλλικά ή «countries» στα αγγλικά). Ωστόσο, η διαφορά αυτή δεν έχει κανένα αποτέλεσμα, δεδομένου ότι, σύμφωνα με το παράρτημα II της οδηγίας, τα κράτη μέλη βρίσκονται σε γεωγραφική περιοχή με χαμηλότερο κίνδυνο, βλ. σημείο 79 των παρουσών προτάσεων.
(
43
)	Βλ. προτάσεις του γενικού εισαγγελέα G. Pitruzzella στην υπόθεση Rodl & Partner (C-562/20, EU:C:2022:381, σημείο 50).
(
44
)	Βλ., σχετικά με την κατανομή καθηκόντων μεταξύ του Δικαστηρίου και των αιτούντων δικαστηρίων των κρατών μελών στο πλαίσιο αυτό, αποφάσεις της 11ης Σεπτεμβρίου 2018, IR (C-68/17, EU:C:2018:696, σκέψη 56), και της 6ης Οκτωβρίου 2021, ECOTEX BULGARIA (C‑544/19, EU:C:2021:803, σκέψη 72).
(
45
)	Βλ. προτάσεις μου στην υπόθεση G4S Secure Solutions (C-157/15, EU:C:2016:382, σημείο 112).
(
46
)	Βλ. σημείο 25 των παρουσών προτάσεων.
(
47
)	Βλ. σημεία 84, 85 και 87 των παρουσών προτάσεων.
(
48
)	Βλ. σημείο 24 των παρουσών προτάσεων.