62004CC0105_PL
Opinion of the Advocate-General
Opinion of the Advocate-General
I – Wprowadzenie
1. U podstaw przedmiotowej sprawy leży prowadzone przez Komisję postępowanie kartelowe dotyczące elektrotechnicznego rynku hurtowego w Niderlandach. W postępowaniu tym trwającym, od wszczęcia pierwszego dochodzenia do podjęcia decyzji przez Komisję, ponad osiem lat, Komisja nałożyła na Nederlandse Federatieve Vereniging voor de Groothandel op Elektrotechnisch Gebied (niderlandzki federalny związek handlu hurtowego w zakresie elektrotechniki, zwany dalej „FEG”) oraz na jednego z jego członków, Technische Unie BV (zwanego dalej „TU”) kary grzywny ze względu na naruszenie art. 81 ust. 1 WE.
2. Powyższą decyzję Komisji z dnia 26 października 1999 r.(2) (zwaną dalej „zaskarżoną decyzją”) Sąd Pierwszej Instancji potwierdził w pełnym zakresie w wyroku z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawach połączonych T‑5/00 oraz T‑6/00(3) (zwanym dalej „zaskarżonym wyrokiem”).
3. Do Trybunału należy obecnie rozstrzygnięcie w sprawie wniesionego przez FEG odwołania od wyroku wydanego w pierwszej instancji(4) . Obok zarzutów odwołania dotyczących zasadniczo błędów w uzasadnieniu wyroku oraz naruszenia art. 81 WE,
FEG zarzuca Sądowi w szczególności, że nie wyciągnął on należnych konsekwencji z nadmiernie długiego czasu trwania postępowania przed Komisją.
II – Ramy prawne
4. Zgodnie z art. 81 ust. 1 WE zakazane są „wszelkie porozumienia między przedsiębiorstwami, wszelkie decyzje związków przedsiębiorstw i wszelkie praktyki uzgodnione, które mogą wpływać na handel między państwami członkowskimi i których celem lub skutkiem jest zapobieżenie, ograniczenie lub zakłócenie konkurencji wewnątrz wspólnego rynku […]”.
5. W takich przypadkach Komisja może nałożyć na dane przedsiębiorstwa kary grzywny. Artykuł 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 Rady(5) (zwanego dalej „rozporządzeniem nr 17”) stanowi w tym zakresie:
„Komisja może nałożyć, w drodze decyzji, na przedsiębiorstwa i związki przedsiębiorstw kary pieniężne w wysokości 1000‑1000000 jednostek rozliczeniowych albo ponad tę kwotę do dziesięciu procent wartości osiągniętego w poprzednim roku gospodarczym obrotu każdego z przedsiębiorstw uczestniczących w naruszeniu, jeśli umyślnie lub przez niedbalstwo:
a) naruszają [art. 81 ust. 1] […] traktatu;
[…]
Przy ustalaniu wysokości kary pieniężnej należy uwzględnić, oprócz wagi naruszenia, również okres trwania tego naruszenia”.
III – Okoliczności poprzedzające spór i postępowanie
A – Okoliczności poprzedzające spór i postępowanie przed Komisją
6. Przypadek naruszenia zasad konkurencji, leżący u podstaw przedmiotowego sporu, dotyczy niderlandzkiego elektrotechnicznego rynku hurtowego, jak np. druty i kable, jak również rury z polichlorku winylu (PCV). Zgodnie z ustaleniami Komisji, na rynku tym istniał tak zwany zbiorowy system wyłączności zaistniały w wyniku porozumienia związku FEG m.in. ze związkiem NAVEG(6) w formie tzw. „Gentlemen’s Agrement”, a którego celem było zapobieżenie zaopatrzeniu podmiotów postronnych wobec FEG. Ponadto ustalono, że FEG ograniczył swobodę samodzielnego ustalania cen sprzedaży przez jego członków.
7. W pkt 3‑5 zaskarżonego wyroku Sąd streszcza tło niniejszej sprawy w sposób następujący:
„3 CEF Holdings Ltd (zwany dalej »CEF UK«), przedsiębiorstwo hurtowe z siedzibą w Zjednoczonym Królestwie, działające na rynku elektrotechnicznym, postanowiło podjąć działalność na rynku niderlandzkim i w tym celu w maju 1989 r. założyło oddział CEF City Electrical Factors BV (zwany dalej »CEF BV«). Wobec problemów, jakie pojawiły się w Niderlandach w związku z zaopatrzeniem, CEF BV i CEF UK wniosły […] w dniu 18 marca 1991 r. skargę do Komisji, wpisaną następnego dnia do rejestru.
4 Skarga została wniesiona przeciwko trzem związkom przedsiębiorstw działającym na rynku elektrotechnicznym. Związkami tymi były, oprócz FEG, także Nederlandse Vereniging van Alleenvertegenwoordigers op Elektrotechnisch Gebied (niderlandzki związek wyłącznych przedstawicieli w branży elektrotechnicznej, zwany dalej »NAVEG«) oraz Unie van de Elektrotechnische Ondernemers (unia przedsiębiorstw elektrotechnicznych, zwana dalej »UNETO«).
5 CEF twierdził, że rzeczone związki oraz ich członkowie zawarli wzajemne porozumienia dotyczące zbiorowego systemu wyłączności na wszystkich poziomach procesu dystrybucji materiałów elektrotechnicznych w Niderlandach. CEF podnosił, że dostęp do rynku niderlandzkiego dla hurtownika materiałów elektrotechnicznych postronnego wobec FEG był z tego względu praktycznie niemożliwy. Producenci i ich przedstawiciele lub importerzy zaopatrywali wyłącznie członków FEG i wyłącznie u nich zaopatrywały się przedsiębiorstwa zajmujące się instalacją. Pismem z dnia 22 października 1991 r. CEF rozszerzyła przedmiot skargi o porozumienia zawarte między FEG i jego członkami, dotyczące cen i upustów cenowych oraz o porozumienia mające uniemożliwić CEF uczestnictwo w niektórych projektach. W styczniu 1992 r. CEF rozszerzyła przedmiot skargi o porozumienia wertykalne w sprawie cen, zawarte pomiędzy niektórymi producentami materiałów elektrotechnicznych oraz hurtownikami będącymi członkami FEG”.
8. Ponadto w pkt 6‑14 zaskarżonego wyroku stwierdzono w przedmiocie przebiegu dochodzenia i postępowania przed Komisją, co następuje:
„6 [Między czerwcem a sierpniem 1991 r. Komisja skierowała m.in. do FEG wnioski o udzielenie informacji na podstawie art. 11 rozporządzenia nr 17.]
7 Pismem z dnia 16 września 1991 r. Komisja skierowała do FEG ostrzeżenie; jego przedmiotem były, m.in. nacisk wywierany na niektórych dostawców materiałów elektrotechnicznych w celu zaprzestania dostaw dla CEF, porozumienia członków FEG dotyczące cen i upustów cenowych oraz określona wysokość obrotów jako kryterium przyjęcia do FEG.
8 W dniu 27 kwietnia 1993 r., zgodnie z art. 11 rozporządzenia nr 17, Komisja zasięgnęła informacji u kilku dostawców materiału elektrotechnicznego.
9 W dniu 10 czerwca 1994 r., zgodnie z art. 11 rozporządzenia nr 17, Komisja skierowała do FEG wniosek o udzielenie informacji.
10 W dniach 8 i 9 grudnia 1994 r., zgodnie z art. 14 ust. 3 rozporządzenia nr 17, Komisja przeprowadziła kontrole w FEG oraz u kilku jej członków, m.in. w TU.
11 W dniu 3 lipca 1996 r. Komisja przedstawiła FEG i jego siedmiu członkom [m.in. TU] zarzuty (zwane dalej »przedstawieniem zarzutów«). W dniach 13 grudnia 1996 r. oraz 13 stycznia 1997 r. FEG i TU ustosunkowały się do przedstawienia zarzutów.
12 FEG i TU złożyły w Komisji liczne wnioski o udostępnienie akt. Po udostępnieniu im w dniu 16 września 1997 r. kilku dokumentów uzupełniających dołączonych do akt sprawy, w dniu 10 października 1997 r. FEG i TU skierowały do Komisji pisma uzupełniające w odpowiedzi na przedstawienie zarzutów.
13 W dniu 19 listopada 1997 r. doszło do przesłuchania stron w obecności CEF oraz wszystkich adresatów pisma w sprawie przedstawienia zarzutów.
14 W tych okolicznościach w dniu 26 października 1999 r. Komisja wydała zaskarżoną decyzję […]”.
B – Zaskarżona decyzja
9. W zaskarżonej decyzji Komisja stwierdziła zasadniczo dwa naruszenia art. 81 ust. 1 WE przez FEG i z tego względu nałożyła na niego grzywnę. Fragmenty dyspozycji zaskarżonej decyzji brzmią w sposób następujący:
„Artykuł 1
Wprowadzając w życie, na podstawie porozumienia zawartego z  NAVEG oraz uzgodnionych praktyk z dostawcami niereprezentowanymi w tym związku, zbiorowy system wyłączności mający na celu wykluczenie dostaw dla przedsiębiorstw nienależących do FEG, FEG naruszył art. 81 ust. 1 WE.
Artykuł 2
Ograniczając bezpośrednio i pośrednio możliwość swobodnego i niezależnego ustalania cen sprzedaży przez swoich członków, FEG naruszył art. 81 ust. 1 WE. Naruszenie to polegało na przyjęciu wiążącej decyzji w zakresie cen, wiążącej decyzji w zakresie publikacji, rozprowadzaniu wśród swoich członków zaleceń dotyczących cen brutto i netto oraz udostępnianiu swoim członkom forum umożliwiającego prowadzenie dyskusji na temat cen i rabatów.
[…]
Artykuł 4
(1) O ile to jeszcze nie nastąpiło, FEG zobowiązana jest do niezwłocznego zaniechania naruszeń wymienionych w art. 1 i 2.
[…]
Artykuł 5
(1) Wobec naruszenia stwierdzonego w art. 1 i 2, nakłada się na FEG grzywnę w wysokości 4,4 miliona EUR.
[…]”.
10. Ze względu na nieprawidłowości postępowania administracyjnego, m.in. z uwagi na długi czas trwania tego postępowania, przy wymiarze wysokości grzywny Komisja postanowiła o jej obniżeniu o 100 000 EUR(7) .
C – Postępowanie sądowe
11. Zarówno FEG(8) jak i TU(9) wniosły przeciwko zaskarżonej decyzji skargę do Sądu Pierwszej Instancji, w której zażądały:
– stwierdzenia nieważności zaskarżonej decyzji(10),
– posiłkowo stwierdzenia nieważności nałożenia na nie grzywny,
– również posiłkowo obniżenia wysokości nałożonych na nie grzywien oraz
– obciążenia Komisji i jej interwenientów kosztami postępowania.
12. Wniosek FEG o przyznanie tymczasowej ochrony prawnej został oddalony(11) .
13. Prezes pierwszej izby Sądu Pierwszej Instancji dopuścił CEF BV i CEF UK (zwane dalej łącznie „CEF”) do udziału w postępowaniu w charakterze interwenientów popierających żądania Komisji(12) .
14. Po połączeniu obu spraw T‑5/00 oraz T‑6/00 celem łącznego rozpatrzenia w procedurze ustnej i wydania wyroku, Sąd Pierwszej Instancji wydał w dniu 16 grudnia 2003 r. zaskarżony wyrok, w którym:
– oddalił skargi oraz
– obciążył skarżące kosztami ich postępowań.
15. W drodze odwołania, które wpłynęło do Trybunału w dniu 26 lutego 2004 r., FEG wnosi o:
– uchylenie zaskarżonego wyroku w sprawach połączonych T‑5/00 oraz T‑6/00 lub co najmniej w sprawie T‑5/00, oraz przy ponownym rozpoznaniu sprawy, stwierdzenie nieważności w części lub w całości spornej decyzji, lub co najmniej orzeczenie o istotnym zmniejszeniu nałożonej na związek grzywny,
– posiłkowo uchylenie zaskarżonego wyroku w sprawach połączonych T‑5/00 oraz T‑6/00 lub co najmniej w sprawie T‑5/00 i przekazanie sprawy Sądowi do ponownego rozpoznania,
– obciążenie Komisji kosztami postępowania w obu instancjach.
16. Komisja wnosi o:
– oddalenie odwołania w całości jako niedopuszczalnego lub co najmniej jako bezzasadnego oraz
– obciążenie FEG kosztami postępowania.
17. Interwenienci CEF wnoszą o:
– oddalenie odwołania w całości jako oczywiście niedopuszczalnego, jako niedopuszczalnego lub w każdym razie jako bezzasadnego oraz
– obciążenie FEG kosztami postępowania.
18. Przed Trybunałem przeprowadzono w ramach odwołania najpierw procedurę pisemną a następnie w dniu 22 września 2005 r.– łącznie dla sprawy C‑113/04 P – procedurę ustną.
IV – W przedmiocie drugiego, trzeciego, czwartego, piątego i szóstego zarzutu odwołania
19. W ramach drugiego, trzeciego, czwartego, piątego i szóstego zarzutu odwołania FEG kwestionuje różne fragmenty zaskarżonego wyroku, w których Sąd rozpatruje poszczególne ustalenia Komisji w przedmiocie naruszeń prawa kartelowego oraz czas ich trwania.
20. Przed podjęciem oceny poszczególnych zarzutów odwołania słuszne wydaje się przypomnienie kryterium oceny Trybunału obieranego przez niego w ustalonym orzecznictwie w ramach postępowania odwoławczego(13), a wynikającego z art. 225 ust. 1 WE oraz art. 58 ust. 1 Statutu Trybunału Sprawiedliwości. Odwołanie jest ograniczone do kwestii prawnych. Ustalenie i ocena istotnych okoliczności oraz ocena dowodów należy zatem jedynie do kompetencji Sądu Pierwszej Instancji, a ocena twierdzeń i dowodów, z zastrzeżeniem zarzutu ich wypaczenia, nie jest kwestią prawną podlegającą kontroli Trybunału w ramach odwołania.
21. Ponadto odwołanie, które ogranicza się do powtórzenia zarzutów oraz argumentów już przedstawionych przed Sądem i nie przedstawia nawet argumentów mających na celu określenie naruszenia prawa, jakim miałby być dotknięty zaskarżony wyrok, nie spełnia powyższego wymogu. Odwołanie takie jest w rzeczywistości wnioskiem o ponowne rozpatrzenie skargi, co nie leży w gestii Trybunału(14) .
22. W związku z powyższym badaniu podlega poniżej drugi, trzeci, czwarty, piąty i szósty zarzut odwołania.
A – Drugi zarzut odwołania: Pominięcie dowodów odciążających w odniesieniu do porozumienia dotyczącego zbiorowego systemu wyłączności
23. W ramach drugiego zarzutu odwołania FEG podnosi, że nie uznając określonych pism, sporządzonych co prawda po wszczęciu dochodzenia przez Komisję, względnie po wysłaniu ostrzeżenia, jednak jeszcze przed przedstawieniem zarzutów, za dowody odciążające, Sąd naruszył zasadę domniemania niewinności oraz obowiązek uzasadnienia.
24. Niniejszy zarzut będący w ścisłym związku z pierwszym zarzutem odwołania odnosi się w szczególności do pkt 196 i 208 zaskarżonego wyroku. W tym miejscu Sąd dokonuje oceny mocy dowodowej dokumentów przedłożonych Komisji przez osoby trzecie, które, zdaniem FEG, przemawiały przeciwko zarzutom podniesionym w związku ze zbiorowym systemem wyłączności. Sąd doszedł przy tym do wniosku, że dokumenty te nie pozwalają na podważenie oceny Komisji, zgodnie z którą postanowienia „Gentlemen’s Agrement” istniejącego pomiędzy FEG a NAVEG zostały faktycznie wprowadzone w życie(15) .
25. FEG podnosi ze swojej strony, że zaskarżony wyrok jest sam w sobie sprzeczny . FEG zauważa, że z jednej strony, przy ustaleniu początku stosowania zasady rozsądnego terminu nie została uwzględniona chwila ostrzeżenia przez Komisję. FEG wywodzi, że w związku z tym Sąd uznał FEG jako obwinioną dopiero od chwili przedstawienia zarzutów, a nie już od otrzymania ostrzeżenia. Z drugiej strony, w odniesieniu do oceny dowodów, Sąd traktował FEG jako obwinioną już od momentu otrzymania ostrzeżenia. W związku z tym, jak zauważa dalej FEG, Sąd nie uznał za odciążające dokumentów sporządzonych po wszczęciu dochodzenia, względnie po otrzymaniu ostrzeżenia. FEG podnosi, że Sąd automatycznie
i bez dalszych wyjaśnień
odmówił spornym dokumentom charakteru dowodów odciążających.
26. Kwestia sprzecznego uzasadnienia wyroku Sądu jest kwestią prawną, która może jako taka zostać podniesiona w ramach odwołania(16) . W tym zakresie odwołanie FEG jest zatem dopuszczalne.
27. Jednak, w odróżnieniu od twierdzeń FEG, ocena mocy dowodowej dokumentów nie ma nic wspólnego z oceną rozsądnego czasu trwania postępowania. Tak więc oba fragmenty zaskarżonego wyroku, w których Sąd ocenia czas trwania postępowania, czy też moc dowodową spornych dokumentów, nie pozostają w żadnym związku logicznym, wobec czego nie są one w stanie sobie merytorycznie przeczyć, jak twierdzi w tym zakresie FEG.
28. W szczególności sama okoliczność, że dany dokument sporządzony został przed przedstawieniem zarzutów, nie czyni tego dokumentu dowodem odciążającym. Podobnie nie jest dowodem koniecznie obciążającym dokument sporządzony po
przedstawieniu zarzutów. Moc dowodowa dokumentu podlega ocenie uwzględniającej wszystkie okoliczności konkretnej sprawy. I tak nie można pozbawić mocy dowodowej ewentualnego dowodu odciążającego, np. wobec faktu, że powstał on z inicjatywy obwinionego w czasie, kiedy wiadomo było już, że Komisja miała wstępne podejrzenie popełnienia naruszenia prawa kartelowego a zatem, gdy dane przedsiębiorstwa były ostrzeżone („in tempore suspecto”). W zaskarżonym wyroku Sąd dokonał dokładnie takiej, zgodnej z prawem oceny konkretnej sprawy.
29. Reasumując, należy zatem stwierdzić, że drugi zarzut odwołania jest dopuszczalny, lecz bezzasadny.
B – Trzeci zarzut odwołania: Przedstawienie dowodów dotyczących czasu trwania zbiorowego systemu wyłączności
30. W ramach trzeciego zarzutu odwołania FEG podnosi, że uznając przeprowadzenie przez Komisję dowodów dotyczących istnienia, przede wszystkim jednak dotyczących czasu trwania zbiorowego systemu wyłączności, Sąd Pierwszej Instancji naruszył przepis art. 81 ust. 1 WE oraz obowiązek uzasadnienia.
31. Ten zarzut odwołania odnosi się w szczególności do części zaskarżonego wyroku zatytułowanego „W przedmiocie wniosków o stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji”, a w nim do działu II.B.1.b. W tym miejscu Sąd rozważa konkretnie kwestię, czy w zaskarżonej decyzji Komisja uczyniła zadość wymaganiom w zakresie ciężaru dowodu, ustalając istnienie zbiorowego systemu wyłączności w formie „Gentlemen’s Agreement” zawartego między FEG a NAVEG(17) . Sąd doszedł do wniosku, że zarzuty podniesione przez FEG i TU „nie mogą kwestionować siły przekonywania, obiektywności oraz zgodności poszlak uwzględnionych w zaskarżonej decyzji”(18) .
32. Ponadto trzeci zarzut odwołania odnosi się do pkt 401‑406 zaskarżonego wyroku, w których podlegające ocenie naruszenia zasad konkurencji Sąd określa jako „ciężkie naruszenia art. 81 WE”(19) oraz podkreśla jednolitość tych naruszeń w odniesieniu do ich czasu trwania(20) .
33. FEG podnosi, że dowody Komisji na istnienie jej stwierdzeń są niezwykle wątłe i pośrednie. Za ich pomocą nie można w sposób zgodny z prawem i przekonywujący dowieść występowania ciągłego naruszenia zasad konkurencji w okresie między 11 marca 1986 r. a 25 lutego 1994 r. W szczególności FEG zarzuca, że Sąd zaakceptował przeprowadzenie dowodu opierające się jedynie na kilku poszlakach, konkretnie na protokołach posiedzeń oraz korespondencji między uczestniczącymi związkami. FEG wywodzi, iż Sąd nie wziął pod uwagę, że w okresie od 12 marca 1986 r. do 28 lutego 1989 r., jak również od 18 listopada 1991 r. do 25 lutego 1994 r., Komisja nie przedstawiła żadnych dowodów na istnienie porozumienia w sprawie zbiorowego systemu wyłączności.
34. Komisja podnosi ze swojej strony zarzut niedopuszczalności tego zarzutu odwołania, ze względu na to, że FEG powtarza jedynie zarzuty bezskutecznie podnoszone już przed Sądem. Komisja zauważa, że na przykład pkt 169‑186 zaskarżonego wyroku faktycznie poświęcone są przede wszystkim argumentom skarżących, za pomocą których kwestionowały one już w ramach pierwszej instancji moc dowodową dokumentów przedstawionych przez Komisję, dotyczących wspólnych posiedzeń FEG i NAVEG. Komisja zauważa, że samo powtórzenie zarzutów podniesionych przed Sądem jest niedopuszczalne(21) .
35. Ponadto CEF zarzuca, że celem niniejszego odwołania ma być jedynie weryfikacja oceny faktów dokonanej przez Sąd. Rzeczywiście, szczegółowa argumentacja FEG dotycząca poszczególnych dokumentów i ich mocy dowodowej wydaje się wskazywać na taki cel(22) . Przemawiałoby to również za niedopuszczalnością trzeciego zarzutu odwołania(23) .
36. Przy bliższej analizie trzeci zarzut odwołania nie ogranicza się jednak wyłącznie do zakwestionowania sądowej oceny faktów, czy też do powtórzenia zarzutów podniesionych w ramach pierwszej instancji. Wychodząc poza te ramy, FEG zarzuca raczej brak uwzględnienia przez Sąd ustawowych wymagań w zakresie dowodu popełnienia naruszenia art. 81 ust. 1 WE, a zatem, że nie uzasadnił on swojego wyroku w sposób należyty. Kwestia, jakie wymagania dotyczące dowodów powinna spełnić Komisja w ramach postępowania kartelowego, w szczególności w zakresie rodzajów dowodów, jakie może ona przedstawiać na poparcie istnienia naruszenia przepisów traktatu dotyczących konkurencji, jest kwestią prawną, którą Trybunał może rozpatrywać w ramach postępowania odwoławczego.
37. W ten sposób rozumiany trzeci zarzut odwołania jest wobec tego dopuszczalny. Nie jest on jednak zasadny.
38. Słuszne jest, że na Komisji spoczywa nie tylko ciężar dowodu istnienia kartelu, lecz również czasu jego trwania(24) . Trybunał uznał jednak, że praktyki i porozumienia niezgodne z zasadami konkurencji, już z uwagi na ich naturę, nierzadko utrzymywane są w tajemnicy, a dotyczące ich dokumenty ograniczają się do minimum. Dostęp do dokumentów takich, jak np. protokoły posiedzeń, będzie można zwykle uzyskać tylko w sporadycznych przypadkach, a ponadto będą one w związku z tym niepełne, stąd często konieczna będzie rekonstrukcja określonych szczegółów w drodze wnioskowania. W związku z tym, istnienie praktyk i porozumień niezgodnych z zasadami konkurencji należy ustalić w większości przypadkòw na podstawie szeregu poszlak i koincydencji mogących stanowić w ramach całościowej oceny, z braku innego spójnego wytłumaczenia, dowód naruszenia zasad konkurencji(25) . Jest oczywiste, że wymienione poszlaki i koincydencje mogą nie tylko nasuwać wnioski co do samego istnienia praktyk lub porozumień niezgodnych z zasadami konkurencji, lecz również co do czasu trwania
ciągłych praktyk niezgodnych z zasadami konkurencji lub okresu, w jakim obowiązywało
porozumienie niezgodne z zasadami konkurencji.
39. W przedmiotowej sprawie mamy do czynienia z takim właśnie przypadkiem. Z szeregu poszlak Komisja wywnioskowała istnienie i czas trwania porozumienia w sprawie zbiorowego systemu wyłączności sprzecznego z zasadami konkurencji. Mając na uwadze powołane orzecznictwo, Sąd, nie popadając w kolizję z prawem, mógł uznać, że taki sposób przeprowadzania dowodów
spełnia ustawowe wymagania. W tym zakresie nie można również stwierdzić błędu w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku. W związku z powyższym podniesiony przez FEG trzeci zarzut odwołania jest bezzasadny.
40. Ocena mocy dowodowej, jaką można w konkretnym przypadku
przypisać poszczególnym poszlakom uwzględnionym przez Komisję, stanowi ponadto kwestię oceny okoliczności faktycznych i dowodów, także i właśnie, w odniesieniu do czasu trwania naruszeń zasad konkurencji. Jak już wskazano powyżej, kwestia ta – z zastrzeżeniem wypaczenia dowodów, które tutaj nie zostało podniesione – należy wyłącznie do kompetencji Sądu i nie podlega kontroli Trybunału w ramach odwołania.
41.
W związku z powyższym trzeci zarzut odwołania jest co prawda dopuszczalny, jednak bezzasadny.
C – Czwarty zarzut odwołania: Uzgodnione praktyki w zakresie ustalania cen
42. W ramach czwartego zarzutu odwołania FEG podnosi zarzut naruszenia przez Sąd obowiązku uzasadnienia. FEG wywodzi, że Sąd kilkakrotnie nie dokonał oceny argumentów FEG, względnie w sposób błędny oddał ich treść. Ponadto, kwalifikując porozumienia jako uzgodnione praktyki bez jednoczesnego stwierdzenia, że porozumienia te objawiły się faktycznymi zachowaniami, Sąd naruszył art. 81 ust. 1 WE.
43. Niniejszy zarzut odwołania dotyczy przede wszystkim części II.D (pkt 279‑339) zaskarżonego wyroku, w której Sąd analizuje stwierdzone przez Komisję uzgodnione praktyki między FEG a jego członkami w zakresie ustalania cen. Sąd doszedł do wniosku, że FEG i jego członkowie „w następstwie pewnej liczby praktyk, porozumień i decyzji zamierzali w wyniku zmowy ograniczyć konkurencję cenową między nimi, zawierając porozumienia w zakresie cen i rabatów oraz podejmując na poziomie FEG wiążące decyzje w sprawie cen i publikacji”; Sąd stwierdził, iż Komisja przedstawiła w sposób wystarczający z prawnego punktu widzenia, że praktyki te naruszyły art. 81 WE(26) . Ponadto czwarty zarzut odwołania kwestionuje przytoczone w pkt 403‑412 zaskarżonego wyroku stwierdzenia dotyczące jednolitego, ciągłego charakteru naruszeń.
44. Konkretnie FEG przywołuje pięć podstaw zarzutu odpowiadających jednocześnie pięciu częściom czwartego zarzutu odwołania:
1. W przedmiocie charakteru ciągłego uzgodnionych praktyk w zakresie ustalania cen (pierwsza część czwartego zarzutu odwołania)
45. Po pierwsze FEG jest zdania, że uzasadnienie Sądu, który w pkt 403‑412 zaskarżonego wyroku wnioskuje, że stwierdzone przez Komisję uzgodnione praktyki w zakresie ustalania cen stanowią jednolite i ciągłe naruszenie, jest niezrozumiałe i niewystarczające. FEG wywodzi, że Sąd nie wykazał, na czym polegają przesłanki „całościowy plan” oraz „ten sam cel” kwalifikujące cały szereg zachowań jako jedno ciągłe zachowanie.
46. Rzeczywiście, aby poszczególne działania mogły być zakwalifikowane jako jednolite naruszenie konieczne jest, aby „z uwagi na ten sam cel polegający na zakłóceniu konkurencji wewnątrzrynkowej, [stanowiły one] część»całościowego planu«”(27) .
47. To kryterium Sąd uwzględnił w jak najbardziej należyty sposób. Całościowej ocenie przedmiotowych naruszeń Sąd poświęcił wręcz całą część zaskarżonego wyroku, w pkt 340‑343. Stwierdził on tu w szczególności, że oba naruszenia zarzucone FEG, a konkretnie zbiorowy system wyłączności oraz uzgodnione praktyki w zakresie ustalania cen, „zmierzają do tego samego antykonkurencyjnego celu”. Sąd wywodził dalej, że polegał on na „utrzymaniu ceny na poziomie wyższym, niż poziom wynikający z zasad wolnej konkurencji”(28) . Z tego stwierdzenia Sądu wynika jednocześnie w sposób dorozumiany, że każde z powyższych naruszeń, tj. zbiorowy system wyłączności oraz uzgodnione praktyki w zakresie cen, zmierzały do tego jednego celu. Do tego wniosku nawiązuje Sąd w pkt 406 zaskarżonego wyroku, podkreślając jednolitość przedmiotowych naruszeń.
48. Postrzegając kompleksowo obie części zaskarżonego wyroku, jasne jest, że wywody Sądu uczyniły zadość wymaganiom prawnym w zakresie dostatecznego uzasadnienia wyroku. Umożliwiły one stronom zrozumienie wyroku, a Trybunałowi jego kontrolę w ramach postępowania odwoławczego.
49. W rezultacie pierwsza część czwartego zarzutu odwołania jest bezzasadna.
2. W przedmiocie standardowych rabatów dla szkół (druga część czwartego zarzutu odwołania)
50. Po drugie FEG podnosi, że w odniesieniu do sprzedaży materiałów elektrotechnicznych szkołom, Sąd w pkt 324, 409 i 412 zaskarżonego wyroku nie przywiązał należytej wagi do polegającego na względach socjalno-politycznych szczególnego charakteru tak zwanych upustów standardowych, w przedmiocie których porozumieli się FEG i jego członkowie. Ponadto FEG zaznacza, że nie ulega wątpliwości, iż chodziło tu tylko o dostawy w nieistotnych ilościach, których wpływ na handel między państwami członkowskimi nie został wykazany.
51. Jedynie na podstawie wstępnej analizy wydawać się może, że w tej części zarzutu czwartego FEG podnosi zarzut błędnego uzasadnienia. W moim przekonaniu jego argumentacja przedstawia w rzeczywistości próbę poddania oceny faktów dokonanej przez Sąd ponownej kontroli Trybunału. Druga część czwartego zarzutu odwołania, opierająca się na takiej argumentacji, jest zatem niedopuszczalna ‚z uwagi na fakt, że nie poddaje ona badaniu kwestii prawnych(29) .
52. FEG podnosi ponadto, że brak jest dowodów na istnienie porozumienia w zakresie cen w okresie po roku 1991. Zatem FEG ponownie kwestionuje ustalenia Sądu w przedmiocie czasu trwania naruszeń. Argumentacja ta jest z takich samych względów, jakie zostały przytoczone w przedmiocie trzeciego zarzutu odwołania, dopuszczalna, jednak bezzasadna(30) .
53. W rezultacie druga część czwartego zarzutu nie może zostać uwzględniona.
3. W przedmiocie roli komisji produktów „przewodów i kabli” (trzecia część czwartego zarzutu odwołania)
54. Po trzecie FEG wywodzi, że Sąd nie wskazał w pkt 317‑323 zaskarżonego wyroku, w jakim stopniu praktyki antykonkurencyjne miały rzeczywiście miejsce w ramach komisji produktów „przewodów i kabli” FEG. FEG zaznacza, że z jednej strony Sąd zadowolił się jedynie poszlakami, z kolei z drugiej strony nie uwzględnia, że konkretne skutki antykonkurencyjnego zachowania na rynku muszą zostać udowodnione.
55. Co się tyczy, po pierwsze, przeprowadzania dowodów w drodze powoływania się na poszlaki, zostało już wyjaśnione, że zgodnie z orzecznictwem dotyczącym art. 81 ust. 1 WE metoda ta jest dopuszczalna(31) . Trzecia część czwartego zarzutu odwołania jest zatem dopuszczalna, lecz bezzasadna.
56.
Z kolei po drugie, odnośnie zarzutu FEG dotyczącego braku przeprowadzenia dowodu istnienia konkretnego wpływu działań w zakresie ustalania cen na rynek, należy rozróżnić:
57. W zakresie antykonkurencyjnych porozumień
lub decyzji, zgodnie z orzecznictwem, nie jest w ogóle wymagane przeprowadzenie dowodu istnienia konkretnego wpływu na rynek. Sam antykonkurencyjny cel pozwala już na stwierdzenie naruszenia art. 81 ust  1 WE(32) .
58. Jak wynika w szczególności z pkt 323 zaskarżonego wyroku, Sąd faktycznie przyjął w przedmiotowej sprawie, że komisja produktów „przewodów i kabli” wykorzystywała system wymiany informacji pomiędzy jej członkami jako podstawę podejmowania decyzji
w sprawie ustalania reguł dotyczących zapewniania upustów cenowych. Stąd wcale nie było konieczne przeprowadzenie konkretnego dowodu na okoliczność istnienia wpływu uzgodnionych praktyk na rynek.
59. Z kolei w zakresie uzgodnionych praktyk w ścisłym tego słowa znaczeniu, czyli właśnie nie
antykonkurencyjnych porozumień i decyzji, art. 81 ust. 1 WE nakazuje, aby udowodnione zostały zarówno uzgodnienia między przedsiębiorstwami, jak i odpowiadające im zachowania rynkowe oraz istniejący między nimi oboma związek przyczynowy(33) . Przesłanki tej nie można jednak interpretować w ten sposób, że każde konkretne zdarzenie wskazujące na istnienie uzgodnienia między uczestnikami, musi jednocześnie wywołać skutki na rynku. Na istnienie uzgodnienia w zakresie praktyk może wskazywać także kilka poszlak łącznie . W takim przypadku wystarczające jest udowodnienie, że uzgodnienie między uczestnikami łącznie
skutkowało odpowiadającą mu praktyką rynkową.
60. Na mocy przepisów prawa, wykazanie bezpośredniego związku pomiędzy poszczególnymi elementami uzgodnienia między uczestnikami a ich odpowiednią praktyką rynkową wcale nie było w przedmiotowej sprawie konieczne. Wystarczające było raczej łączne wywnioskowanie istnienia uzgodnienia w zakresie praktyk uczestników z licznych stwierdzonych poszlak wskazujących na wymianę informacji o upustach cenowych, cenach, obrotach i marżach, a następnie przeprowadzenie dowodu, że uzgodnienie to łącznie skutkowało odpowiadającą mu praktyką rynkową.
61. Dokładnie w taki sposób argumentował Sąd w zaskarżonym wyroku. Na wstępie, w pkt 317 i nast., rozpatrzył różne poszlaki wskazujące na uzgodnienie praktyki członków FEG. W pkt 330 zaskarżonego wyroku – co prawda tylko pokrótce – Sąd dokonał ustaleń dotyczących realizacji uzgodnionej praktyki na rynku. Sąd odnosi się tu w szczególności do ustaleń zaskarżonej decyzji w przedmiocie opublikowania list cenowych i katalogów przedsiębiorstw będących członkami FEG.
62. Biorąc pod uwagę powyższe reasumuję, że Sąd uzasadnił swój wyrok w sposób wystarczający. Zatem również z tego drugiego punktu widzenia trzecia część czwartego zarzutu odwołania jest dopuszczalna, lecz bezzasadna.
63. W rezultacie trzecia część czwartego zarzutu odwołania nie może zostać uwzględniona.
4. W przedmiocie wiążących decyzji w sprawie ustalonych cen oraz w sprawie publikacji (czwarta część czwartego zarzutu odwołania)
64. Po czwarte FEG wielokrotnie kwestionuje zaskarżony wyrok w zakresie, w jakim rozpatruje on obie wiążące decyzje FEG w sprawie ustalonych cen oraz w sprawie publikacji (pkt 289‑301).
65. Po pierwsze FEG argumentuje, że tak zwana wiążąca decyzja FEG w sprawie ustalonych cen już wkrótce po jej przyjęciu w roku 1984 pozostała jedynie martwą literą. Sąd nie miał żadnych podstaw do przyjęcia wniosku, że naruszenie związane z tą decyzją trwało do dnia jej formalnego uchylenia, tj. do dnia 23 listopada 1993 r.
66. W zakresie, w jakim odwołanie opiera się na tym argumencie, Komisja słusznie podnosi zarzut niedopuszczalności. W ramach odwołania FEG próbuje bowiem poddać ponownej kontroli Trybunału ocenę faktów i dowodów dokonaną przez Sąd. Trybunał nie jest jednak właściwy do dokonania takiej kontroli(34) .
67. Po drugie FEG podnosi, że obie wiążące decyzje, z uwagi na ich naturę prawną, w tak dużym stopniu odróżniają się od innych rzekomych naruszeń w zakresie uzgodnień cenowych, że Sąd nie miał podstawy do uznania ich za naruszenie łączne. W tym zakresie FEG zarzuca Sądowi niezrozumiałe uzasadnienie wyroku.
68.
W zakresie, w jakim odwołanie opiera się na tym ostatnim argumencie, jest ono dopuszczalne, jednak bezzasadne. Nie ma bowiem znaczenia, czy poszczególne komponenty jednolitego zarzutu uzgadniania praktyk, tak jak przedstawione one zostały w pkt 289‑339 zaskarżonego wyroku (wiążące decyzje, porozumienia w zakresie cen i upustów cenowych, stosowanie identycznych list cenowych), podlegają takiej samej kwalifikacji prawnej. Decydujące jest raczej, że w sposób należyty stwierdzono i udowodniono występowanie poszczególnych elementów z osobna, oraz że mogą one łącznie stanowić podstawę zarzutu wykonywania ciągłych uzgodnionych praktyk w zakresie cen.
69.
W związku z powyższym również czwarta część zarzutu czwartego nie może zostać uwzględniona.
5.
W przedmiocie wysłania przez FEG zaleceń cenowych członkom tego związku (część piąta czwartego zarzutu odwołania)
70. Odnośnie wysłanych przez FEG członkom tego związku zaleceń cenowych dotyczących kategorii produktu „rury z tworzyw sztucznych”, FEG kwestionuje w pierwszym rzędzie, że w pkt 326 i nast. zaskarżonego wyroku Sąd nie wziął pod uwagę absolutnie wyjątkowego charakteru tych zaleceń oraz ich ograniczonej doniosłości i w związku z tym błędnie uzasadnił wyrok.
71. Jedynie na podstawie wstępnej analizy wydawać się może, że w tej części zarzutu piątego FEG kwestionuje błędne uzasadnienie. W rzeczywistości jego argumentacja stanowi także tutaj próbę poddania ponownej kontroli Trybunału oceny faktów dokonanej przez Sąd. Piąta część czwartego zarzutu odwołania opierająca się na takiej argumentacji jest zatem niedopuszczalna, z uwagi na fakt, że nie poddaje ona badaniu kwestii prawnych(35) .
72. Ponadto FEG kwestionuje pkt 337 zaskarżonego wyroku, w którym Sąd w związku z poziomem cen na niderlandzkim rynku hurtowym wywodzi, co następuje: „FEG zaprzecza twierdzeniu, jakoby ceny w Niderlandach były wyższe od cen w krajach sąsiednich, jednakże nie przedstawia żadnych mających znaczenie dowodów mogących zaprzeczyć temu twierdzeniu”. Zdaniem FEG, Sąd nie uwzględnił tym samym wymagań dotyczących ciężaru dowodu, bowiem nie wymagał on od Komisji przedstawienia dowodów na podnoszony przez nią poziom cen, lecz żądał od FEG przeciwstawnego dowodu.
73. Takie argumenty FEG wskazują na brak zrozumienia wymagań, jakie można słusznie stawiać dla ustalenia warunków rynkowych przez Komisję w ramach postępowania dotyczącego konkurencji. W szczególności FEG nie bierze pod uwagę poprzedzającego ciężar dowodu ciężaru przedstawienia faktów, spoczywającego przemiennie na stronach postępowania. Oczywiste jest, że na Komisji spoczywa ciężar dowodu wszelkich ustaleń dokonanych w jej decyzji. Zanim jednak w ogóle konieczne jest zastosowanie reguł ciężaru dowodu, na każdej ze stron spoczywa ciężar przedstawienia faktów na potwierdzenie istnienia podnoszonych przez nią twierdzeń. Argumentacji Komisji popartej faktami i dowodami można zaprzeczyć w drodze argumentacji stron popartej co najmniej w takiej samej mierze faktami i dowodami. Reguły ciężaru dowodu mają znaczenie tylko wtedy, gdy obie strony postępowania, przytaczając mające znaczenie i przekonywujące argumenty, dochodzą do odbiegających od siebie wniosków.
74. O ile Komisja, na podstawie podlegających obiektywnej kontroli wypowiedzi oraz podając wykorzystane źródła, wyciąga w swojej decyzji wnioski dotyczące warunków panujących na określonym rynku, to zainteresowane przedsiębiorstwa nie mogą zaprzeczyć ustaleniom Komisji jedynie w drodze twierdzeń niepopartych faktami i dowodami. Na nich spoczywa ciężar przedstawienia poszczególnych faktów wskazujących na nieprawidłowość informacji wykorzystanych przez Komisję, ewentualny brak wymowy lub niespójność wyciągniętych przez Komisję wniosków. Inaczej niż przypuszcza FEG, nie stanowi to odwrócenia ciężaru dowodu, lecz raczej zwykły, spoczywający przemiennie na stronach postępowania ciężar przedstawienia faktów.
75. W przedmiotowej sprawie wywody Komisji dotyczące poziomu cen w Niderlandach, zawarte w zaskarżonej decyzji(36), nie polegały jedynie na bezpodstawnych twierdzeniach lub na jej subiektywnej ocenie. Ich podstawę stanowiły konkretne sprawozdania i broszury, także te pochodzące od samego FEG względnie TU. W celu zaprzeczenia tym wywodom Komisji dotyczącym poziomu cen, konieczne byłoby przedstawienie popartych faktami i dowodami argumentów FEG. Zamiast tego, jak stwierdził Sąd w pkt 337 zaskarżonego wyroku, FEG przedstawił na zaprzeczenie wypowiedzi Komisji „geen serieuze bewijzen”, inaczej mówiąc nie przedstawił on argumentacji popartej faktami i dowodami.
76. W tych okolicznościach Sąd, nie popadając w kolizję z prawem, w szczególności nie naruszając obowiązujących zasad dotyczących ciężaru dowodu, mógł wywnioskować bezzasadność kwestionowania przez FEG ustaleń Komisji dotyczących poziomu cen.
77. W związku z powyższym również piąta część czwartego zarzutu odwołania nie może zostać uwzględniona.
78. Reasumując, należy stwierdzić, że czwarty zarzut odwołania jest częściowo niedopuszczalny, a częściowo bezzasadny.
D – Piąty zarzut odwołania: Przypisanie FEG odpowiedzialności za rozszerzenie porozumienia dotyczącego zbiorowego systemu wyłączności
79.
W ramach piątego zarzutu odwołania FEG podnosi, że przypisując mu odpowiedzialność za rozszerzenie porozumienia dotyczącego zbiorowego systemu wyłączności na dostawców postronnych wobec NAVEG, Sąd naruszył prawo wspólnotowe lub co najmniej nie uwzględnił mającego tu zastosowanie orzecznictwa. Ponadto FEG zarzuca niezrozumiałe uzasadnienie motywów wyroku przez Sąd.
80. Ten zarzut odwołania odnosi się w szczególności do pkt 231, 236 oraz 393 zaskarżonego wyroku(37) . Sąd dochodzi w tym miejscu do wniosku, że argumenty przytoczone m.in. przez FEG nie były w stanie podważyć stwierdzeń Komisji w przedmiocie rozszerzenia porozumienia dotyczącego zbiorowego systemu wyłączności na dostawców postronnych wobec NAVEG.
81. Z kolei FEG podnosi zasadniczo, iż Sąd nie wziął pod uwagę, że FEG wprowadzając w życie zarzucane mu antykonkurencyjne praktyki, nie odgrywał samodzielnej i odrębnej roli odróżniającej go od jego członków oraz uzasadniającej przypisanie mu odpowiedzialności za te praktyki. Ponadto FEG jest zdania, że w dokumentacji postępowania przed Komisją nie uwzględniono w sposób należyty dowodów odciążających.
82. Jak słusznie podnosi Komisja, FEG kwestionuje w ramach tego zarzutu odwołania, w pierwszej kolejności, ocenę faktów i dowodów podjętą w pierwszej instancji. Uwidacznia się to szczególnie, na przykład w pkt 78 oraz w pierwszym zdaniu pkt 81 odwołania. FEG kwestionuje zasadniczo zbyt małą, z jego punktu widzenia, liczbę poszlak oraz słuszność wyciągniętych z nich wniosków. Ocena faktów i dowodów nie stanowi, jak stwierdzone zostało powyżej, kwestii prawnej mogącej stanowić przedmiot odwołania; należy ona – z zastrzeżeniem zarzutu wypaczenia, który tu jednak nie został podniesiony – wyłącznie do właściwości Sądu(38) . W tym zakresie piąty zarzut odwołania jest niedopuszczalny.
83. W zakresie, w jakim FEG podnosi z kolei, iż Sąd nie uwzględnił ważnego z prawnego punktu widzenia kryterium ustalenia jego udziału w praktykach antykonkurencyjnych, zarzut ten jest dopuszczalny, jednak bezzasadny.
84. Ważne z prawnego punktu widzenia kryterium brzmi w sposób następujący: Przyjęcie, że dany związek jak również jego członkowie brali udział w tym samym naruszeniu, wymaga przedstawienia przez Komisję dowodów, że zachowanie związku przedstawiało zachowanie odrębne od zachowań jego członków(39) .
85. Jakkolwiek w zaskarżonym wyroku Sąd niestety nie przyjął tego kryterium za podstawę swoich rozważań w sposób wyraźny, to można jednak dostrzec, że kwestionowane przez FEG fragmenty wyroku się na nim opierają. W szczególności Sąd z poszlak dyskutowanych w pierwszej instancji wyraźnie wywnioskował „bezpośredni udział”(40) FEG oraz stwierdził, że z niektórych wspólnych akcji jego członków zarządu wynikało, „że działali oni nie indywidualnie, lecz na rzecz ogółu członków tego związku”(41) . Naciski w stosunku do niektórych dostawców niezwiązanych z NAVEG wywierane były „przez FEG i TU”, a nie tylko przez TU(42) . Uwidacznia to fakt, że Sąd w żaden sposób nie utożsamił zachowania FEG z zachowaniem jego członków, w szczególności TU, lecz dokonał odrębnej oceny udziału tego związku w antykonkurencyjnym zachowaniu. Sąd nie popełnił zatem żadnego błędu w stosowaniu kryteriów ważnych z prawnego punktu widzenia.
86. Reasumując, piąty zarzut odwołania jest po części niedopuszczalny, po części bezzasadny.
E – Szósty zarzut odwołania: Określenie czasu trwania naruszenia zasad konkurencji
87. W ramach szóstego zarzutu odwołania FEG podnosi, że nakładając kary grzywny Sąd naruszył prawo wspólnotowe, w szczególności art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17, a w każdym razie obowiązek uzasadnienia oraz zasadę proporcjonalności.
88. Ten zarzut odwołania, który należy postrzegać w związku z trzecim zarzutem odwołania(43), odnosi się do pkt 406‑413 zaskarżonego wyroku, w których Sąd rozpatruje czas trwania spornych naruszeń zasad konkurencji. W konsekwencji Sąd potwierdza ustalenia Komisji i przyjmuje wystąpienie jednolitych naruszeń o charakterze ciągłym(44) .
89. W istocie FEG argumentuje, że ten punkt widzenia jest błędny i nie bierze pod uwagę różnorodnego charakteru poszczególnych rozważanych tu naruszeń.
90. Oczywiste jest, że w ramach tego zarzutu odwołania FEG próbuje poddać pod ocenę Trybunału ocenę faktów dokonaną przez Sąd. Szósty zarzut odwołania jest zatem niedopuszczalny, z uwagi na fakt, że nie poddaje on badaniu kwestii prawnej(45) .
V – W przedmiocie pierwszego i siódmego zarzutu odwołania: nadmiernie długi czas trwania postępowania
91. Pierwszy i siódmy zarzut odwołania stanowią największą część skargi. Poświęcone są one konsekwencjom, jakie należy wyciągnąć ze stwierdzonego przez Sąd faktu nadmiernego czasu trwania pewnych części postępowania przed Komisją. Stąd oba zarzuty należy badać łącznie.
92. W ramach pierwszego zarzutu FEG podnosi w istocie, iż Sąd naruszył zasadę rozsądnego terminu stwierdzając, że nadmierny czas trwania pewnych części postępowania administracyjnego w przedmiotowej sprawie nie musiał prowadzić do stwierdzenia nieważności zaskarżonej decyzji. W ramach siódmego zarzutu odwołania FEG kwestionuje ponadto odmowę obniżenia przez Sąd wysokości nałożonej przez Komisję grzywny wobec nadmiernie długiego czasu trwania postępowania. FEG podnosi w tym zakresie, że nakładając kary grzywny Sąd naruszył art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17, a w każdym razie obowiązek uzasadnienia oraz zasadę proporcjonalności.
A – Zaskarżony wyrok
93. Pierwszy zarzut odwołania odnosi się do pkt 73‑94 zaskarżonego wyroku.
94. W tym miejscu Sąd stwierdza obowiązek Komisji, aby w ramach postępowań administracyjnych w zakresie konkurencji wszczętych na podstawie rozporządzenia nr 17 i mogących wywoływać sankcje prawne w nim przewidziane, podejmowała ona decyzje w rozsądnym terminie. Sąd przypomina ponadto, że przekroczenie takiego terminu, o ile uchodzi ono za udowodnione, nie uzasadnia w sposób konieczny stwierdzenia nieważności zaskarżonej decyzji. Stwierdzenie nieważności może ewentualnie nastąpić wówczas, gdy zostanie udowodnione, że naruszenie zasady rozsądnego terminu naruszyło prawo do obrony danych przedsiębiorstw(46) .
95. W przedmiotowej sprawie Sąd rozróżnia trzy stadia postępowania administracyjnego prowadzonego przez Komisję i poddaje je odrębnej ocenie prawnej.
– Stadium przed przedstawieniem zarzutów
w dniu 3 lipca 1996 r. Sąd uznaje, co prawda, jako nadmiernie długi i wyraźnie stwierdza przy tym trwający ponad trzy lata okres bezczynności przypisywany Komisji(47) . Jednak, zdaniem Sądu, nadmiernie długi czas trwania tego stadium postępowania sam w sobie nie jest w stanie naruszyć prawa do obrony, bowiem w tym czasie uczestnikom postępowania nie przedstawiono jeszcze żadnych zarzutów. Dopiero z chwilą poinformowania o zarzutach można mówić o formalnym obwinieniu oraz w ogóle o naruszeniu prawa do obrony(48) .
– Trwające 16 miesięcy stadium postępowania, między przedstawieniem zarzutów a przesłuchaniem uczestniczących w postępowaniu przedsiębiorstw, Sąd nie uznaje za nadmiernie długie(49) .
– Z kolei stadium postępowania od przesłuchania uczestników postępowania do czasu wydania zaskarżonej decyzji – w sumie 23 miesiące – Sąd uznaje znowu za nadmiernie długie(50) . Jednak po bliższej ocenie dochodzi on do wniosku, że czas trwania tego ostatniego stadium postępowania nie naruszył prawa skarżących do obrony(51) .
96. W pkt 438 zaskarżonego wyroku, do którego odnosi się siódmy zarzut odwołania, Sąd wypowiada się w przedmiocie możliwości sądowego obniżenia wysokości grzywny nałożonej przez Komisję. Sąd wywodzi w tym zakresie, że skarżące nie przytoczyły żadnego argumentu uzasadniającego dodatkowe obniżenie wysokości grzywny, tzn. obniżenie o kwotę większą niż 100 000 EUR, o którą Komisja z własnej inicjatywy pomniejszyła już grzywnę. W rezultacie Sąd jest zdania, że taki wniosek skarżących podlegał oddaleniu.
B – Istotne argumenty stron
97. FEG jest zdania, że już z uwagi na nadmiernie długi czas trwania postępowania, Sąd powinien był uznać zaskarżoną decyzję Komisji za nieważną, niezależnie
od wystąpienia naruszenia jego prawa do obrony.
98. FEG twierdzi ponadto, że rozstrzygając kwestię nieważności, Sąd powinien był uwzględnić w każdym razie okres sprzed
przedstawienia zarzutów w dniu 3 lipca 1996 r. FEG zauważa, że z orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka(52) wynika, iż już poinformowanie obwinionego o wszczęciu przeciwko niemu tymczasowego postępowania wyjaśniającego, może być uznane za obwinienie w rozumieniu art. 6 EKPC(53)(54) . W świetle tego orzecznictwa, jak wywodzi dalej FEG, dla stwierdzenia racjonalnego czasu trwania postępowania w przedmiotowej sprawie znaczenie ma już okres od wysłania do FEG i TU w 1991 r. pierwszego wniosku o udzielenie informacji, a co najmniej okres po wysłaniu im ostrzeżenia z dnia 16 września 1991 r.
99. FEG zarzuca, że w odniesieniu do prawa do obrony, Sąd nie uwzględnił powstających w miarę upływu czasu trudności związanych z przygotowaniem obrony w danym przedsiębiorstwie. W szczególności wobec zmian personalnych w kadrze kierowniczej oraz innych pracowników w miarę upływu czasu coraz trudniej jest zrekonstruować przebieg wydarzeń z przeszłości oraz dokonać ich prawidłowej klasyfikacji w ówczesnym kontekście sprawy. Ponadto FEG zaprzecza, jakoby zarzucone jej naruszenia trwały jeszcze po roku 1991.
100. W przedmiocie wysokości grzywien FEG zaprzecza twierdzeniu, jakoby nie przytoczył on argumentów przemawiających za znacznym obniżeniem wysokości grzywny. FEG zaznacza ponadto, że Sąd odmawiając obniżenia wysokości grzywny o kwotę wyższą, niż kwota przyznana przez Komisję, popełnił oczywisty błąd. Niewielkie obniżenie wysokości grzywny w zaskarżonej decyzji opierało się mianowicie na przyjęciu, że odpowiedzialność za nadmiernie długi czas trwania postępowania spoczywa łącznie na Komisji i przedsiębiorstwach będących uczestnikami postępowania(55) . FEG przytacza, że, w przeciwieństwie do powyższego, Sąd sam stwierdził, iż odpowiedzialnością za nadmiernie długi czas trwania postępowania należy obciążyć w całości Komisję.
101.
Z kolei, zdaniem Komisji, zaskarżony wyrok Sądu mieści się w ramach utrwalonego orzecznictwa, które Sąd w prawidłowy sposób przenosi na grunt przedmiotowej sprawy. Komisja twierdzi, że Sąd zbadał w szczególności czas trwania postępowania zarówno przed jak i po przedstawieniu zarzutów.
102. Zdaniem Komisji, kryteriów EKPC i orzecznictwa ETPC nie należy ślepo stosować w odniesieniu do prawa konkurencji. Przed przedstawieniem zarzutów nie można mówić o formalnym oskarżeniu. Ostrzeżenie takie, jak wysłane w przedmiotowej sprawie przez Komisję, zasadniczo odróżnia się od formalnego przedstawienia zarzutów, a zatem pozostaje bez znaczenia dla rozstrzyganej tu kwestii, od którego momentu nadmiernie długi czas trwania postępowania może naruszać prawo do obrony.
103. Komisja podkreśla, że zgodnie z orzecznictwem, sam czas trwania postępowania administracyjnego nie może jeszcze prowadzić do bezprawności a jednocześnie do stwierdzenia nieważności zaskarżonej decyzji. Konieczne jest raczej przeprowadzenie konkretnego dowodu na istnienie naruszenia prawa do obrony. Komisja utrzymuje, że skarżąca, na której spoczywa ciężar udowodnienia tego faktu, nie przedstawiła takiego naruszenia w sposób przekonywujący. Zdaniem Komisji, Sąd obszernie wypowiedział się na temat wpływu długiego czasu trwania postępowania na prawo do obrony FEG i to w sposób uwzględniający czas trwania wszystkich stadiów postępowania.
104. Komisja jest zdania, że wniosek FEG dotyczący ewentualnego obniżenia wysokości grzywny jest niedopuszczalny, a w każdym razie bezzasadny.
105. Argumenty przytoczone przez CEF pokrywają się z argumentami Komisji. Zdaniem CEF, należy tu dodać, że FEG ponosi w głównej mierze odpowiedzialność za wszczęcie postępowania i postępowania można byłoby uniknąć, gdyby w odpowiednim czasie zaprzestał zarzucanych mu naruszeń.
C – Ocena prawna
106. Zgodnie z utrwalonym w międzyczasie orzecznictwem dotyczącym prawa konkurencji, zasadę rozsądnego terminu należy przestrzegać wtedy, gdy na podstawie rozporządzenia nr 17 wszczęte zostaje postępowanie administracyjne mogące wywołać skutki w nim przewidziane(56) .
1. Uwagi wstępne
107. Zasada rozsądnego terminu stanowi ogólną zasadę prawa wspólnotowego w oparciu o art. 6 ust. 1 EKPC(57), a która znalazła wyraz w art. 41 ust. 1 Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej(58) (prawo do dobrej administracji)(59) .
108. O ile postępowania kartelowe, zgodnie z rozporządzeniem nr 17, nie mają charakteru karnoprawnego(60) i nie kierują się one przeciwko podmiotom indywidualnym, lecz przeciwko przedsiębiorstwom, to w ramach stosowania zasady rozsądnego terminu Trybunał wiernie stosuje się do utrwalonego orzecznictwa ETPC dotyczącego art. 6 ust. 1 EKPC(61) . Zgodnie z tym orzecznictwem, zasadę rozsądnego terminu można stosować na długo przed wniesieniem formalnego aktu oskarżenia. Wystarczające jest już, aby daną osobę oficjalnie obwiniono w związku z określonym czynem lub aby środki podejmowane na podstawie istniejących wobec tej osoby podejrzeń miały znaczący wpływ na jej sytuację (62) .
109. Zasada rozsądnego terminu może znaleźć odpowiednie zastosowanie w postępowaniach kartelowych na długo przed przedstawieniem zarzutów przez Komisję, które wykazuje podobieństwa do oficjalnego aktu oskarżenia. Można przy tym pominąć kwestię, czy lub kiedy można mówić o oficjalnym obwinieniu przed przedstawieniem zarzutów. Bowiem już w ramach wstępnych działań kontrolnych podejmowanych przez Komisję, zarówno kontrole przeprowadzane na podstawie art. 14 rozporządzenia nr 17, jak również wnioski o udzielenie informacji na podstawie art. 11 rozporządzenia nr 17, mogą mieć „znaczący wpływ” na sytuację danych przedsiębiorstw(63) .
110. Takie czynności dochodzenia wywołują bowiem z reguły u danego podmiotu wrażenie, że Komisja nabrała wobec niego podejrzeń o popełnienie naruszenia art. 81 WE lub 82 WE. Sytuacja taka zachodzi tym bardziej wtedy, gdy Komisja, jak w przedmiotowej sprawie, daje do zrozumienia, że dotarło do niej zawiadomienie osoby trzeciej i zawiadomienie to było w stanie wywołać uzasadnione podejrzenie będące podstawą wszczęcia dochodzenia. W takich okolicznościach wniosek o udzielenie informacji skierowany do danego przedsiębiorstwa, porównywalny jest z pierwszym przesłuchaniem podejrzanego, natomiast kontrola przeprowadzona w danym przedsiębiorstwie – z przeszukaniem pomieszczeń podejrzanego.
111. W następstwie takich czynności dochodzenia zainteresowane przedsiębiorstwa będą z reguły podejmować usilne starania w celu przygotowania obrony, w szczególności zapewnią sobie pomoc adwokata. Ewentualnie, należy już utworzyć rezerwy na wypadek ewentualnych grzywien oraz uwzględnić możliwe reakcje partnerów handlowych oraz opinii publicznej. Od tej chwili dane przedsiębiorstwa konfrontowane są z niepewnością odnośnie momentu zakończenia prowadzonego przeciwko nim postępowania oraz jego wyniku. Znajdują się one zatem pod zwiększoną presją. W takiej sytuacji zasada rozsądnego terminu gwarantuje im bardziej intensywną ochronę o zasięgu wykraczającym poza ochronę w formie przedawnienia ścigania(64) .
112. Mając na uwadze powyższe, okres podlegający uwzględnieniu w ramach oceny kwestii nadmiernie długiego czasu trwania postępowania kartelowego przed Komisją rozpoczyna się nie dopiero w chwili przedstawienia zarzutów, lecz już z chwilą podjęcia pierwszej czynności Komisji w ramach dochodzenia mającej znaczny wpływ na sytuację zainteresowanych przedsiębiorstw(65) .
113.
Z kolei w odniesieniu do oceny czasu trwania postępowania administracyjnego należy rozróżnić między dwoma następującymi po sobie stadiami: pierwsze stadium
rozpoczynające się wykonywaniem przyznanych Komisji kompetencji w zakresie dochodzenia i trwające do chwili przedstawienia zarzutów, oraz drugie stadium
trwające od chwili przedstawienia zarzutów do chwili wydania decyzji kończącej postępowanie w sprawie(66) .
114. Jak wynika z wyroku w sprawie PVC II(67), w obu stadiach postępowania stosuje się zasadę rozsądnego terminu. Jednakże przebieg każdego z tych stadiów wykazuje własną logikę: stadium sprzed przedstawienia zarzutów, rozpoczynające się wykonywaniem kompetencji w zakresie dochodzenia, ma za cel umożliwienie Komisji zajęcia stanowiska w przedmiocie dalszego przebiegu postępowania po zakończeniu dochodzenia, podczas gdy następne stadium ma za cel umożliwienie zajęcia stanowiska końcowego w przedmiocie zarzucanego naruszenia po przesłuchaniu zainteresowanych. Te różne cele wywierają wpływ na konkretną ocenę rozsądnego czasu trwania postępowania w danym stadium postępowania, a w celu dokonania tej oceny należy dokonać wyczerpującej analizy w oparciu o wszystkie okoliczności konkretnego przypadku(68) .
115. W odniesieniu do pierwszego stadium postępowania należy, w ramach tej analizy, w należyty sposób uwzględnić, że Komisja potrzebuje wystarczająco dużo czasu, aby w ramach dochodzenia wstępnego dokonać prawidłowej oceny podejrzenia popełnienia naruszenia art. 81 WE lub 82 WE. W przeciwnym wypadku istniałoby niebezpieczeństwo długotrwałego osłabienia Komisji jako urzędu kartelowego w zakresie wprowadzania w życie reguł konkurencji wynikających z traktatu. Ponadto Komisja musi mieć możliwość przyznawania określonym zawisłym przed nią postępowaniom większej rangi, niż pozostałym postępowaniom(69) ; odnosi się to nie tylko, lecz przede wszystkim do okresów przejściowego maksymalnego obciążenia właściwych organów.
116. W odniesieniu do drugiego stadium postępowania, w ramach rzeczonej analizy należy uwzględnić, że dochodzenie Komisji jest zwykle zakończone z chwilą przedstawienia zarzutów, a dalsze postępowanie ma za cel jedynie uwzględnienie informacji uzyskanych w drodze przesłuchania danych przedsiębiorstw, w ramach rozstrzygania w sprawie. W stadium tym postępowanie jest już na tyle zaawansowane, że niesłuszne byłoby utrzymywanie uczestniczących przedsiębiorstw w niepewności co do jego wyniku przez okres dłuższy, niż jest to niezbędnie konieczne. Odpowiednio surowsze są kryteria, według których bada się następnie czas trwania postępowania.
117. W przedmiotowej sprawie bezsporne jest, że w dwóch określonych przez Sąd okresach postępowania administracyjnego prowadzonego przez Komisję(70) – z jednej strony okres przed przedstawieniem zarzutów, a z drugiej strony okres między przesłuchaniem stron a wydaniem zaskarżonej decyzji – postępowanie trwało nadmiernie długo.
118. Sporna jest jedynie kwestia, czy nie popadając w kolizję z prawem, Sąd mógł rozstrzygnąć, że nadmierny czas trwania postępowania zarówno przed, jak i po przedstawieniu zarzutów, nie skutkował w sposób konieczny ani stwierdzeniem nieważności (pierwszy zarzut odwołania), ani dalszym obniżeniem wysokości grzywny (siódmy zarzut odwołania).
2. W przedmiocie pierwszego zarzutu odwołania: Nadmiernie długie postępowanie i uznanie nieważności
119. W ramach pierwszego zarzutu odwołania FEG prowadzi z Komisją i jej interwenientami spór dotyczący kwestii, czy wobec nadmiernego czasu trwania pewnych części postępowania administracyjnego istniał obowiązek uznania zaskarżonej decyzji za nieważną.
a) Stwierdzenie nieważności tylko wobec naruszenia możliwości obrony
120. Za punkt wyjściowy rozważań należy przyjąć, że każda niesłuszna zwłoka w prowadzeniu postępowania przez Komisję stanowi naruszenie procesowego prawa uczestniczących przedsiębiorstw, podlegającego ochronie w katalogu praw podstawowych. Przyjęcie takiego naruszenia nie wymaga udowodnienia wystąpienia jakiejś formy szkody(71) .
121. Jednakże nie każda nieprawidłowość w postępowaniu pociąga za sobą, w sposób konieczny, takie same konsekwencje(72) . Stwierdzenie nieważności decyzji Komisji, ze względu na naruszenie praw procesowych przysługujących uczestnikom, uzasadnione jest raczej jedynie wtedy, gdy postępowanie to, bez wystąpienia naruszenia, mogło w ogóle prowadzić do innego wyniku(73)(74) .
122. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem, naruszenie praw procesowych w sprawach z zakresu prawa konkurencji zawsze wtedy wywiera wpływ na wynik postępowania, gdy naruszenie to utrudniło prowadzenie obrony uczestniczących przedsiębiorstw(75) .
123. Stwierdzenie nieważności decyzji Komisji, ze względu na nadmierny czas trwania postępowania, jest zatem możliwe jedynie wówczas, gdy uczestniczące przedsiębiorstwa w sposób poparty faktami i dowodami wykazały, że wobec nadmiernego czasu trwania postępowania naruszone zostało ich prawo do obrony(76) . O ile Trybunał nie rozstrzygnął jeszcze tej kwestii wyraźnie w odniesieniu do sprawy kartelowej (77), to jednak taki wniosek można wysnuć odpowiednio z orzecznictwa w porównywalnych postępowaniach, w których Trybunał potwierdził już zależność między zasadą rozsądnego terminu a prawem do obrony(78) .
124. Zatem, wnioskując a contrario, stwierdzenie nieważności decyzji Komisji, także wobec nadmiernego czasu trwania postępowania, nie jest konieczne z punktu widzenia prawa, jeżeli nie wykazano w sposób poparty faktami i dowodami naruszenia możliwości obrony uczestniczących przedsiębiorstw, a zatem nie istnieją podstawy dla przyjęcia, że nadmierny czas trwania postępowania mógł wywrzeć wpływ na treść decyzji Komisji(79) . Jednak w takich przypadkach nadal istnieje możliwość obniżenia wysokości grzywny ze względów słuszności(80) lub przyznania odpowiedniego odszkodowania(81), ewentualnie na wniosek strony.
125. W związku z powyższym argumentacja FEG jest o tyle błędna, że według niej stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji powinno nastąpić automatycznie i już ze względu na nadmiernie długi czas postępowania, a więc niezależnie od wystąpienia ewentualnego naruszenia możliwości jego obrony.
b) Naruszenie możliwości obrony w przedmiotowej sprawie?
126. Należy jednak zbadać, czy Sąd nie popadając w kolizję z prawem, mógł w przedmiotowej sprawie przyjąć, że nie została naruszona możliwość obrony FEG. W tym kontekście FEG podnosi po pierwsze, że Sąd pominął okres sprzed przedstawienia zarzutów, a po drugie, że nie wziął on pod uwagę konkretnych trudności napotykających dane przedsiębiorstwo w fazie przygotowywania obrony.
127. W zaskarżonym wyroku Sąd słusznie przyjmuje, że w danej sprawie kartelowej zainteresowane przedsiębiorstwa mogą podjąć obronę przeciwko podniesionym wobec nich zarzutom po
przedstawieniu zarzutów przez Komisję. Dopiero w tym (drugim) stadium postępowania, w którym zakończone jest dochodzenie Komisji a postępowanie nabiera charakteru kontradyktoryjnego, prawo do obrony w ogóle ma znaczenie(82) . W szczególności dopiero w tym momencie uczestniczące przedsiębiorstwa otrzymują możliwość uzyskania wglądu do akt oraz ustosunkowania się w przedmiocie przedstawionych przez Komisję zarzutów. Z kolei pierwsze stadium postępowania poświęcone jest dochodzeniu Komisji, a zatem nie występuje jeszcze wówczas kwestia prawa do obrony danych przedsiębiorstw. Czynności Komisji w ramach tego pierwszego stadium postępowania skierowane wobec danych przedsiębiorstw, np. zwrócenie się do nich w formie wniosku o udzielenie informacji, stanowią czynności dochodzenia, a nie akt przesłuchania. W tym stadium postępowania, ze zrozumiałych względów, nie jest przewidziane również udostępnienie możliwości wglądu do akt, bowiem mogłoby ono poważnie zagrozić pomyślnemu wynikowi dochodzenia oraz przyczynić się do opóźnienia, zamiast przyspieszenia postępowania.
128. O ile prawo
do obrony zainteresowanych przedsiębiorstw nabiera znaczenia bez wątpienia dopiero od chwili przedstawienia zarzutów, tzn. wyłącznie w drugim stadium postępowania, to jednak, mimo wszystko, poprzedzające je pierwsze stadium postępowania administracyjnego nie pozostaje bez wpływu na możliwość
obrony danych przedsiębiorstw.
129. Im więcej czasu upłynęło od podjęcia pierwszych czynności dochodzenia do chwili przedstawienia zarzutów, tym bardziej prawdopodobnym jest, że pozyskanie ewentualnych dowodów odciążających na zaprzeczenie podniesionym zarzutom związane będzie z poważnymi trudnościami. Możliwe jest wprawdzie przechowywanie użytecznych informacji w księgach i archiwach na wypadek konieczności zareagowania na ewentualne czynności urzędowe lub sądowe(83) . Jak FEG jednak słusznie zaznacza, w miarę upływu czasu – niezależnie od tego, czy upływa on przed, czy też po przedstawieniu zarzutów – utrudnione może być przedstawienie odciążających dowodów ze świadków, w szczególności ze względu na występującą zwykle w przedsiębiorstwach rotację członków dyrekcji i personelu. W zaskarżonym wyroku Sąd nie uwzględnia tej kwestii w należyty sposób(84) .
130. Już nadmierny czas trwania pierwszego stadium postępowania może zatem wywołać wpływ na późniejszą możliwość obrony zainteresowanych przedsiębiorstw, a w konsekwencji umniejszyć znaczenie prawa do obrony mającego zastosowanie w drugim stadium postępowania. Sąd nie bierze pod uwagę tego faktu wywodząc, że nadmierny czas trwania pierwszego stadium postępowania „sam w sobie nie jest w stanie” naruszyć prawa d o obrony uczestniczących przedsiębiorstw(85) .
131. Należy wobec tego stwierdzić, że w pkt 86‑93 zaskarżonego wyroku Sąd dokonał błędnej oceny prawnej, ograniczając zakres badania jedynie do kwestii, „czy prawo do obrony zostało naruszone poprzez [nadmiernie długi] czas trwania [ostatniego] stadium postępowania”(86) . Sąd powinien był ponadto zbadać, czy nadmierny czas trwania pierwszego stadium postępowania, obejmującego okres przed przedstawieniem zarzutów, mógł prowadzić do naruszenia późniejszej możliwości obrony uczestniczących przedsiębiorstw, w szczególności, czy FEG przekonywująco przedstawił takie naruszenie.
132. Powyższy sposób postępowania nie jest przy tym porównywalny z przesunięciem w czasie wstecz wykonywania prawa do obrony. Przesłuchanie stron oraz ich prawo wglądu do akt są i nadal pozostaną częścią drugiego stadium postępowania, czyli okresu po przedstawieniu zarzutów. Nie wyklucza to jednak faktu, że naruszenie możliwości
obrony, a tym samym naruszenie prawa
do obrony, może być spowodowane zbyt długą fazą dochodzenia wstępnego, względnie dłuższą bezczynnością Komisji podczas pierwszego stadium postępowania.
133. Ze względu na fakt, że zaskarżony wyrok nie zawiera w tej kwestii żadnych ustaleń podlega on uchyleniu – a wobec tego, że stan postępowania nie pozwala na wydanie ostatecznego orzeczenia – zgodnie z art. 61 ust. 1 Statutu Trybunału Sprawiedliwości, sprawę należy przekazać Sądowi Pierwszej Instancji do ponownego rozpoznania.
3. W przedmiocie siódmego zarzutu odwołania: Obniżenie wysokości grzywny
134. Ze względu na to, że zgodnie z powyższymi rozważaniami, pierwszy zarzut odwołania prowadzi do uchylenia zaskarżonego wyroku w całości, w dalszej części opinii jedynie posiłkowo zajmę stanowisko w przedmiocie kwestii ewentualnego obniżenia wysokości grzywny, stanowiącej przedmiot siódmego zarzutu odwołania.
135. W ramach tego zarzutu odwołania FEG podnosi, że Sąd wykonując nieograniczone prawo orzekania (art. 229 WE oraz art. 17 rozporządzenia nr 17), popełnił oczywisty błąd . W szczególności Sąd nie uwzględnił, że odpowiedzialność za nadmiernie długi czas trwania postępowania spoczywa wyłącznie na Komisji, a nie, jak przyjęła z początku Komisja(87), nie tylko na niej, lecz również na uczestniczących przedsiębiorstwach.
136. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem, do obowiązków Trybunału w ramach odwołania nie należy zastąpienie własną oceną, opartą na względach słuszności, oceny Sądu, który w ramach nieograniczonego prawa orzekania rozstrzygnął o kwotach kar pieniężnych(88) . Jednakże Trybunał posiada kompetencję kontroli popełnienia przez Sąd oczywistego błędu
lub naruszenia zasady proporcjonalności czy też równego traktowania(89) . Zatem siódmy zarzut odwołania jest dopuszczalny w zakresie, w jakim FEG podnosi zarzut popełnienia przez Sąd oczywistego błędu w ramach orzekania w odniesieniu do wysokości kary.
137. Co do zasady, istnienie oczywistego błędu
należy przyjąć, po pierwsze wtedy, gdy Sąd nie uwzględnia należycie zakresu swoich kompetencji dotyczących orzekania zgodnie z art. 229 WE w związku z art. 17 rozporządzenia nr 17. Po drugie oczywisty błąd zachodzi również w przypadku, gdy Sąd w ramach przygotowania swojej decyzji dotyczącej wysokości grzywny, nie uwzględnia w sposób całościowy wszystkich okoliczności czy też argumentów mających w konkretnej sprawie znaczenie dla rozstrzygnięcia w przedmiocie wysokości grzywny(90) .
138. Co do zakresu kompetencji Sądu w ramach art. 229 WE należy mieć na uwadze, że nieograniczonego prawa orzekania nie wykonuje się w oparciu o takie same kryteria, jakie obowiązują, np. przy stwierdzeniu nieważności zaskarżonej decyzji. W szczególności nieograniczone prawo orzekania nie stanowi jedynie kontroli zgodności z prawem decyzji Komisji. W ramach nieograniczonego prawa orzekania można bowiem wziąć pod uwagę względy celowości jak i słuszności. Tym bardziej należy uwzględnić błędy procesowe, jak np. naruszenie zasady rozsądnego terminu, które – zgodnie w powyższymi uwagami(91) – stanowią naruszenie praw podstawowych także wtedy, gdy nie wywierają merytorycznego wpływu na decyzję Komisji, a więc nie prowadzą do stwierdzenia jej nieważności.
139. Sąd słusznie dokonał oceny tej kwestii w przedmiotowej sprawie i zauważył, że możliwe byłoby dodatkowe obniżenie przez niego wysokości nałożonej grzywny jedynie z uwagi na nadmierny czas trwania postępowania administracyjnego, za który odpowiedzialna jest Komisja(92) . W tym zakresie Sąd nie popełnił oczywistego błędu.
140. Co innego wynika z kolei w odniesieniu do kwestii obowiązku uwzględnienia
przez Sąd wszystkich mających znaczenie w sprawie okoliczności względnie argumentów.
141. Okoliczność mającą znaczenie w sprawie, w ramach nieograniczonego prawa orzekania, stanowi w przedmiotowej sprawie, w szczególności odpowiedzialność Komisji za nadmierny czas trwania dwóch stadiów postępowania administracyjnego, a więc nie tylko odpowiedzialność za przekroczenie potrzebnego zwykle okresu pomiędzy przesłuchaniem stron a wydaniem zaskarżonej decyzji, lecz także odpowiedzialność za ponad trzyletnią fazę bezczynności przed
przedstawieniem zarzutów w stadium dochodzenia wstępnego.
142. Chociaż na wstępie zaskarżonego wyroku Sąd stwierdza odpowiedzialność Komisji za nadmierny czas trwania obu stadiów postępowania administracyjnego(93), to w dalszej części wyroku, w ramach nieograniczonego orzekania, uwzględnia jedynie odpowiedzialność za nadmierny czas postępowania jednego
stadium, a konkretnie okresu między przesłuchaniem stron a wydaniem zaskarżonej decyzji. Uwidacznia się to szczególnie w pkt 436 zaskarżonego wyroku, w którym Sąd podejmuje rozważania w przedmiocie wysokości grzywny. W tym miejscu Sąd odnosi się jedynie do pkt 85 zaskarżonego wyroku, a zatem do fragmentu poświęconego odpowiedzialności Komisji za nadmiernie długi czas postępowania po
przedstawieniu zarzutów. Z kolei brak jest jakiegokolwiek odniesienia do pkt 77 zaskarżonego wyroku, z którego wynika odpowiedzialność Komisji za nadmiernie długi czas postępowania przed
przedstawieniem zarzutów.
143. Zgodnie z powyższym, wobec nieuwzględnienia przez Sąd nadmiernie długiego okresu postępowania przed
przedstawieniem zarzutów w odniesieniu do ewentualnego obniżenia wysokości grzywny, Sąd w sposób oczywiście niezgodny z prawem wykonał swoją kompetencję nieograniczonego orzekania wynikającą z art. 229 WE w związku z art. 17 rozporządzenia nr 17.
144. W związku z powyższym, nawet gdyby zaskarżony wyrok – wbrew przyjętemu tutaj stanowisku(94) – nie został uchylony w całości już ze względu na pierwszy zarzut odwołania, to należałoby go uchylić ze względu na siódmy zarzut odwołania w zakresie, w jakim Sąd odrzucił wniosek FEG o obniżenie wysokości nałożonej na niego grzywny. W tym przypadku stan postępowania pozwalałby na wydanie ostatecznego orzeczenia, w związku z czym Trybunał mógłby tego dokonać zgodnie z art. 61 ust. 1 Statutu Trybunału. W szczególności Trybunał mógłby ostatecznie rozstrzygnąć o obniżeniu nałożonej przez Komisję grzywny(95) .
145. W przedmiotowej sprawie Komisja wymierzając wysokość grzywny w ramach zaskarżonej decyzji, już z własnej inicjatywy obniżyła ją o kwotę 100 000 EUR. Przy tym nie zróżnicowała ona poszczególnych, wymienionych w decyzji nieprawidłowości postępowania, a zatem nie można wywnioskować, jaka część tej kwoty w wysokości 100 000 EUR przyznana została konkretnie ze względu na nadmiernie długi czas trwania postępowania. Komisja nie różnicowała również pomiędzy oboma stadiami postępowania administracyjnego. Nie przyjęła ona również własnej wyłącznej odpowiedzialności za nadmierny czas trwania obu stadiów postępowania(96), stwierdzonej obecnie przez Sąd. W tych okolicznościach wydaje się, że podjęte przez Komisję obniżenie wysokości grzywny nie uwzględniło w wystarczający sposób naruszenia praw procesowych FEG.
146. Mając na uwadze powyższe, uzasadnione byłoby ponowne obniżenie wysokości grzywny. Za punkt wyjścia można by przyjąć kwotę 50 000 EUR, o jaką Trybunał obniżył grzywnę w sprawie Baustahlgewebe(97) . W sprawie tej grzywna nałożona początkowo przez Komisję była pod względem wysokości porównywalna z grzywną nałożoną na FEG.
147. Ponadto w przedmiotowej sprawie należy w szczególny sposób uwzględnić, że zgodnie z ustaleniami Sądu, na Komisji spoczywa odpowiedzialność za wynoszący ponad trzy lata okres bezczynności. Rozsądne wydaje się więc, aby za każdy pełny rok bezczynności w stadium postępowania przed
przedstawieniem zarzutów dokonać obniżenia wysokości grzywny o wyżej wymienioną kwotę w wysokości 50 000 EUR, czyli w sumie o 150 000 EUR. Następnie za nadmierny czas trwania stadium postępowania po
przedstawieniu zarzutów należy przyznać dalsze 50 000 EUR. W rezultacie wyniknęłaby kwota całkowita 200 000 EUR, o którą Trybunał mógłby obniżyć wysokość grzywny wynoszącej obecnie 4 400 000 EUR.
D – Wniosek wstępny w przedmiocie pierwszego i siódmego zarzutu odwołania
148. Zgodnie z zaproponowanym tu rozstrzygnięciem w przedmiocie pierwszego zarzutu odwołania(98) zaskarżony wyrok podlega uchyleniu w całości a sprawę należy przekazać Sądowi do ponownego rozpoznania.
149. Jednak w przypadku, gdyby Trybunał – wbrew reprezentowanemu tutaj stanowisku – doszedł do wniosku, że pierwszy zarzut odwołania jest bezzasadny, to wobec siódmego zarzutu odwołania(99) zaskarżony wyrok podlega w każdym razie uchyleniu w zakresie, w jakim odrzuca on wniosek FEG o obniżenie wysokości nałożonej na niego grzywny. W takim przypadku Trybunał powinien obniżyć wysokość grzywny a w pozostałym zakresie odwołanie oddalić.
VI – W przedmiocie kosztów
150. Zgodnie z art. 122 ust. 1 regulaminu Trybunał rozstrzyga o kosztach jedynie w przypadku, jeżeli odwołanie jest bezzasadne albo jeżeli jest zasadne i Trybunał orzeka wyrokiem kończącym postępowanie w sprawie.
151. Jednak ze względu na fakt, że zgodnie z rozstrzygnięciem zaproponowanym w przedmiocie pierwszego zarzutu odwołania niniejszą sprawę należy przekazać w pełnym zakresie do ponownego rozpoznania przez Sąd Pierwszej Instancji, rozstrzygnięcie w przedmiocie kosztów powinno nastąpić w orzeczeniu kończącym postępowanie w sprawie(100) .
VII – Wnioski
152. W świetle powyższych rozważań proponuję, by Trybunał rozstrzygnął w sposób następujący:
1) Wyrok Sądu Pierwszej Instancji Wspólnot Europejskich z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawach połączonych T‑5/00 oraz T‑6/00 zostaje uchylony.
2) Sprawa zostaje przekazana Sądowi Pierwszej Instancji do ponownego rozpoznania.
3) Rozstrzygnięcie w przedmiocie kosztów nastąpi w orzeczeniu kończącym postępowanie w sprawie.
(1) .
(2)  –	Decyzja Komisji 2000/117/WE z dnia 26 października 1999 r. w postępowaniu zgodnie z art. 81 traktatu WE, sprawa IV/33.884 – Nederlandse Federatieve Vereniging voor de Groothandel op Elektrotechnisch Gebied oraz Technische Unie (FEG oraz TU), opublikowana pod numerem akt K(1999) 3439, Dz.U. 2000, L 39, str. 1.
(3)  –	Nederlandse Federatieve Vereniging voor de Groothandel op Elektrotechnisch Gebied i in. przeciwko Komisji, Rec. str. II‑5761.
(4)  –	Przed Trybunałem zawisłe jest ponadto postępowanie wszczęte w drodze odwołania wniesionego przez TU przeciwko od tego wyroku (sprawa C‑113/04 P); zob. w tym zakresie moją opinię z dnia dzisiejszego.
(5)  –	Rozporządzenie nr 17: Pierwsze rozporządzenie wykonawcze wprowadzające w życie art. 85 i 86 traktatu, Dz.U. 1962, 13, str. 204. Rozporządzenie to zostało zastąpione rozporządzeniem Rady (WE) nr 1/2003 z dnia 16 grudnia 2002 r. w sprawie wprowadzenia w życie reguł konkurencji ustanowionych w art. 81 i 82 traktatu, Dz.U. 2003, L 1, str. 1. To ostatnie obowiązuje jednak dopiero od dnia 1 maja 2004 r., tak więc w przedmiotowej sprawie zastosowanie znajduje wyłącznie rozporządzenie nr 17.
(6)  –	Nederlandse Vereniging van Alleenvertegenwoordigers op Elektrotechnisch Gebied (niderlandzki związek wyłącznych przedstawicieli w branży elektrotechnicznej).
(7)  –	Zobacz pkt 151‑153 motywów zaskarżonej decyzji.
(8)  –	Sprawa T‑5/00.
(9)  –	Sprawa T‑6/00.
(10)  –	W sprawie T‑6/00 TU wnosiła ponadto posiłkowo o uchylenie odnoszącego się do niej stwierdzenia naruszeń art. 81 WE w art. 3 zaskarżonej decyzji.
(11)  –	Zobacz postanowienia Prezesa Sądu Pierwszej Instancji z dnia 14 grudnia 2000 r. w sprawie T‑5/00 R FEG przeciwko Komisji, Rec. str. II‑4121 oraz Prezesa Trybunału z dnia 23 marca 2001 r. w sprawie C‑7/01 P(R) FEG przeciwko Komisji, Rec. str. I‑2559.
(12)  –	Zobacz postanowienie z dnia 16 października 2000 r. w sprawach T‑5/00 oraz T‑6/00.
(13)  –	Zobacz np.: wyrok z dnia 15 września 2005 r. w sprawie C‑37/03 P BioID przeciwko Urzędowi Harmonizacji Rynku Wewnętrznego, Zb.Orz. str. I‑7975, pkt 43 i 53 oraz wyrok z dnia 7 stycznia 2004 r. w sprawach połączonych C‑204/00 P, C‑205/00 P, C‑211/00 P, C‑213/00 P, C‑217/00 P oraz C‑219/00 P Aalborg Portland i in. przeciwko Komisji, zw. „Cement”, Rec. str. I‑123, pkt 47‑49.
(14)  –	Zobacz wyroki: z dnia 4 lipca 2000 r. w sprawie C‑352/98 P Bergaderm i Goupil przeciwko Komisji, Rec. str. I‑5291, pkt 35, z dnia 23 marca 2004 r. w sprawie C‑234/02 P Europejski Rzecznik Praw Obywatelskich przeciwko Lamberts, Rec. str. I‑2803, pkt 77 oraz z dnia 30 czerwca 2005 r. w sprawie C‑286/04 P Eurocermex przeciwko Urzędowi Harmonizacji Rynku Wewnętrznego, Z.Orz. str.I‑5797, pkt 50.
(15)  –	 Zobacz również pkt 209 zaskarżonego wyroku.
(16)  –	Zobacz wyroki: z dnia 7 maja 1998 r. w sprawie C‑401/96 P Somaco przeciwko Komisji, Rec. str. I‑2587, pkt 53 oraz z dnia 17 grudnia 1998 r. w sprawie C‑185/95 P Baustahlgewebe przeciwko Komisji, Rec. str. I‑8417, pkt 25. Podobnie także wyrok z dnia 7 lipca 2005 r. w sprawie C‑208/03 P Le Pen przeciwko Parlamentowi, Zb.Orz. str. I‑6051, pkt 45.
(17)  –	 Zobacz 141 pkt wprowadzający w dziale II.B.I.b zaskarżonego wyroku.
(18)  –	 Zobacz wnioski końcowe wskazanego fragmentu, w szczególności pkt 210 zaskarżonego wyroku.
(19)  –	Zobacz pkt 402 zaskarżonego wyroku.
(20)  –	Zobacz pkt 406 zaskarżonego wyroku.
(21)  –	Zobacz pkt 21 niniejszej opinii.
(22)  –	W ten sposób można by rozumieć także ostatnie zdanie pkt 7 odwołania.
(23)  –	Zobacz pkt 20 niniejszej opinii.
(24)  –	Zobacz wyrok z dnia 14 lipca 2005 r. w sprawach połączonych C‑65/02 P i C‑73/02 P Thyssen Krupp przeciwko Komisji, Zb.Orz. str. I‑6773, pkt 31.
(25)  –	Wyżej wymieniony w przypisie 13 wyrok w sprawie Cement, pkt 55‑57.
(26)  –	Zobacz pkt 338 i 339 zaskarżonego wyroku.
(27)  –	Zobacz ww. w przypisie 13 wyrok w sprawie Cement, ‚pkt 258 i 260.
(28)  –	Zobacz pkt 342 zaskarżonego wyroku.
(29)  –	Zobacz pkt 20 niniejszej opinii.
(30)  –	Zobacz w tym zakresie pkt 30‑41 niniejszej opinii.
(31)  –	Zobacz w tym zakresie wywody w przedmiocie trzeciego zarzutu odwołania, w szczególności pkt 36‑40 niniejszej opinii.
(32)  –	Zobacz ww. w przypisie 13 wyrok w sprawie Cement, pkt 261.
(33)  –	Zobacz wyrok z dnia 8 lipca 1999 r. w sprawie C‑49/92 P Komisja przeciwko Anic Participazioni, Rec. str. I‑4125, pkt 118.
(34)  –	 Zobacz pkt 20 niniejszej opinii.
(35)  –	 Zobacz pkt 20 niniejszej opinii.
(36)  –	Zobacz pkt 119 motywów.
(37)  –	W uzupełnieniu FEG powołuje się również na pkt 126, 225‑231 oraz 391 i 392 zaskarżonego wyroku.
(38)  –	 Zobacz pkt 20 niniejszej opinii.
(39)  –	Zobacz wyroki Trybunału: z dnia 31 marca 1993 r. w sprawach połączonych C‑89/85, C‑104/85, C‑114/85, C‑116/85, C‑117/85 i od C‑125/85 do C‑129/85 Ahlström przeciwko Komisji, zw.„Celuloza I”, Rec. str. I‑1307, pkt 27 oraz Sądu Pierwszej Instancji z dnia 15 marca 2000 r. w sprawach połączonych T‑25/95, T‑26/95, od T‑30/95 do T‑32/95_od T‑34/95, do T‑39/95_od T‑42/95 do T‑46/95, T‑48/95, od T‑50/95 do T‑65/95_od T‑68/95 do T‑71/95, ‚T‑87/95, T‑88/95, T‑103/95 oraz T‑104/95 Cimenteries CBR i in. przeciwko Komisji, Rec. str. II‑491, pkt 1325.
(40)
–	Zobacz pkt 226 zaskarżonego wyroku.
(41)  –	Zobacz pkt 231 zaskarżonego wyroku.
(42)  –	Zobacz pkt 236 zaskarżonego wyroku.
(43)  –	 Zobacz w tym zakresie pkt 30‑41 niniejszej opinii.
(44)  –	 Zobacz, w szczególności pkt 406 i 413 zaskarżonego wyroku.
(45)  –	Zobacz pkt 20 niniejszej opinii.
(46)  –	Zobacz pkt  73 i 74 zaskarżonego wyroku.
(47)  –	Zobacz pkt 77 zaskarżonego wyroku.
(48)  –	 Zobacz pkt 78 i 79 zaskarżonego wyroku.
(49)  –	 Zobacz pkt 84 zaskarżonego wyroku.
(50)  –	 Zobacz pkt 85 i 93 zaskarżonego wyroku.
(51)  –	 Zobacz pkt 86 i 93 zaskarżonego wyroku.
(52)  –	Zwany dalej także „ETPC’.
(53)  –	Europejska Konwencja o ochronie praw człowieka podstawowych podstawowych wolności, otwarta do podpisu w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 r.
(54)  –	W swoich wywodach pisemnych i ustnych FEG odnosi się w szczególności do wyroków ETPC : z dnia 5 lutego 1980 r. w sprawie Deweer, Seria A, nr 35, str. 24, § 46, z dnia 15 lipca 1982 r. w sprawie Eckle, Seria A, nr 51, str. 33, § 73 oraz z dnia 22 maja 1998 r. w sprawie Hozee przeciwko Niderlandom, Recueil des arrêts et décisions 1998‑III, § 43.
(55)  –	Zobacz pkt 152 motywów zaskarżonej decyzji.
(56)  –	Zobacz wyrok z dnia 15 października 2002 r. w sprawach połączonych C‑238/99 P, C‑244/99 P, C‑245/99 P, C‑247/99 P, od C‑250/99 P do C‑252/99 P i C‑254/99 P Limburgse Vinyl Maatschappij i in. przeciwko Komisji, zw. „PVC II”, Rec. str. I‑8375, pkt 179.
(57)  –	Podobnie ww. w przypisie 16 wyrok w sprawie Baustahlgewebe ‚pkt 21 oraz ww. w przypisie 56 wyrok w sprawie PVC II, pkt 170 i 171. Trybunał wskazał jednak również na fakt, „że zasada postępowania kontradyktoryjnego, tak jak pozostałe zasady postępowania mające swe źródło w art. 6 ust. 1 EKPC, musi być przestrzegana jedynie w ramach postępowania przed»sądem«”, ww. w przypisie 13 wyrok w sprawie Cement, pkt 70. Można stąd wnioskować, że w ramach postępowania administracyjnego przed Komisją, w każdym razie nie wchodzi w grę bezpośrednie
stosowanie art. 6 ust. 1 EKPC.
(58)  –	Dz.U. 2000, C 364, str. 1. Karta praw podstawowych nie wywołuje sama w sobie skutków porównywalnych z prawnymi skutkami zobowiązującymi prawa pierwotnego, jednak jako źródło poznania prawa jest źródłem informacji o prawach podstawowych zagwarantowanych w prawie wspólnotowym. Zobacz w tym zakresie już moje opinie z dnia 14 października 2004 r. w sprawach połączonych C‑387/02, C‑391/02 i C‑403/02 Berlusconi i in., Zb.Orz. str. I‑3565, przypis 83; oraz z dnia 8 września 2005 r. w sprawie C‑540/03 Parlament przeciwko Radzie, Zb.Orz. str. I‑5769, pkt 108; podobnie opinie rzecznika generalnego Poiaresa Madura przedstawiona w dniu 29 czerwca 2004 r. w sprawie C‑181/03 P Nardone, Zb.Orz. str. I‑199, pkt 51; rzecznika generalnego J. Mischa przedstawiona w dniu 20 września 2001 r. w sprawach połączonych C‑20/00 i C‑64/00 Booker Aquaculture Hydro Hydro Seafood, Rec. 2003, str. I‑7411, pkt 126; rzecznika generalnego A. Tizzan przedstawiona w dniu 8 lutego 2001 r. w sprawie C‑173/99 BECTU, Rec. str. I‑4881 i I‑4883, pkt 28, jak również rzecznika generalnego P. Légera, przedstawiona w dniu 10 lipca 2001 r. w sprawie C‑353/99 P Hautala, Rec. str. I‑9565, pkt 82 i 83; ostrożniej rzecznik generalny S. Alber w swojej opinii przedstawionej w dniu 24 października 2002 r. w sprawie C‑63/01 Evans, Rec. str. I‑14447, pkt 80.
(59)  –	W przedmiotowej sprawie nie stosuje się jeszcze Karty Praw Podstawowych, bowiem została ona ogłoszona dopiero po wydaniu zaskarżonej decyzji. W odniesieniu do postępowań kartelowych należy jednak uwzględniać w przyszłości, że Komisja w drodze uroczystego aktu zobowiązała się do przestrzegania Karty Praw Podstawowych, a zatem sama zobowiązała się z własnej inicjatywy (oświadczenie przewodniczącego Komisji Europejskiej, Romano Prodi, z okazji szczytu Rady Europejskiej w Nicei w dniu 7 grudnia 2000 r.; zob. ponadto 37 motyw rozporządzenia nr 1/2003.
(60)  –	 Zobacz w tym zakresie art. 15 ust. 4 rozporządzenia nr 17.
(61)  –	Zobacz ww. w przypisie 56 wyrok w sprawie PVC II, pkt 182.
(62)  –	W wersji francuskiej: „ [L]a période à prendre en considération […] débute dès qu’une personne se trouve officiellement inculpée ou lorsque les actes effectués par les autorités de poursuite en raison des soupçons qui pèsent contre elle ont des répercussions importantes sur sa situation “; w wersji angielskiej: „ [T]he period to be taken into consideration […]									begins at the time when formal charges are brought against a person or when that person has otherwise been substantially affected by actions taken by the prosecuting authorities as a result of a suspicion against him “; zob. .wyrok Wielkiej Izby ETPC: z dnia 17 grudnia 2004 r. Pedersen i Baadsgaard przeciwko Danii, odwołanie nr 49017/99, § 44; podobnie już wyroki ETPC: z dnia 16 lipca 1971 r. Ringeisen, Seria A, nr 13, § 110, z dnia 10 grudnia 1982 r. Corigliano, Seria A, nr 57, § 34 oraz orzecznictwo ww. w przypisie 54.
(63)  –	Zobacz ww. w przypisie 56 wyrok w sprawie PVC II, pkt 182.
(64)  –	W przedmiocie przedawnienia ścigania w prawie konkurencji zob. .rozporządzenie Rady (EWG) nr 2988/74 z dnia 26 listopada 1974 r., dotyczące okresów przedawnień w postępowaniach i wykonywaniu sankcji zgodnie z regułami Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej dotyczącymi transportu konkurencji konkurencji, Dz.U. L 319, str. 1, natomiast w przyszłości art. 25 rozporządzenia nr 1/2003.
(65)  –	Zobacz ww. w przypisie 56 wyrok w sprawie PVC II, ‚pkt 182. Innego zdania jest rzecznik generalny Mischo, który w swej opinii z dnia 25 października 2001 r. w sprawie C‑250/99 P PVC II, Rec. str. I‑8375, pkt 40 i nast. wypowiada się przeciwko uwzględnieniu okresu poprzedzającego pismo w sprawie przedstawienia zarzutów.
(66)  –	Zobacz ww. w przypisie 56 wyrok w sprawie PVC, pkt 181‑183.
(67)  –	Ibidem,
pkt 182‑184.
(68)  –	W przedmiocie stosowanych kryteriów, zob. ww. w przypisie 56 wyrok w sprawie PVC II, pkt 187‑188 oraz ww. w przypisie 16 wyrok w sprawie Baustahlgewebe_w szczególności pkt 29.
(69)  –	Podobnie również wyrok z dnia 18 września 1992 r. w sprawie T‑24/90 Automatec przeciwko Komisji, Rec. str. II‑2223, pkt 77 oraz wyrok z dnia 4 marca 1999 r. w sprawie C‑119/97 P Ufex i in. przeciwko Komisji, Rec. str. I‑1341, pkt. 88.
(70)  –	 Zobacz w tym zakresie pkt 95 niniejszej opinii.
(71)  –	 Zobacz, np. ww. w przypisie 56 wyrok w sprawie PVC II, pkt 191‑200 oraz ww. w przypisie 16 wyrok w sprawie Baustahlgewebe, pkt 26‑48, które za wyłączny przedmiot oceny obierają rozsądny czas trwania postępowania. W  orzecznictwie ETPC, zob., np. ww. w przypisie 62 wyrok w sprawie Corigliano, § 31.
(72)
–	Również ETPC w wyroku z dnia 9 grudnia 1994 r. w sprawie Schouten i Meldrum przeciwko Niderlandom, seria A, nr 304, § 75 uznaje zasadniczo, że odpowiednia sankcja za naruszenie zasady rozsądnego terminu powinna być ustalana w ramach właściwego w danym przypadku systemu prawnego; fr.: „[…] il appartient en principe aux juridictions nationales de juger ce que doit être, en vertu de leur système juridique, la sanction appropriée pour une violation, imputable à l'une des parties, de l'exigence d'un ‚délai raisonnable‘[…] ”; ang.: „ […] it is in principle for the national courts to decide what the appropriate sanction should be under their legal system for A breach attributable to one of the parties of the ‘reasonable time’ requirement […] ”.
(73)
–	Takim wynikiem może być na przykład stwierdzenie lżejszych naruszeń, niższa wysokość grzywny lub odstąpienie od dalszego ścigania.
(74)  –	 Zobacz w miejsce wielu: wyrok z dnia 10 lipca 1980 r. w sprawie 30/78 Distillers przeciwko Komisji, Rec. str. 2229, pkt 26, w przedmiocie zasięgnięcia opinii komisji doradczej; wyrok z dnia 14 lutego 1990 r. w sprawie C‑301/87 Francja przeciwko Komisji, Rec. str. I‑307, pkt 31, odnośnie naruszenia prawa do wysłuchania przez sąd, wyrok z dnia 25 października 2005 r. w sprawach połączonych C‑465/02 i C‑466/02 Niemcy i Dania przeciwko Komisji, Zb.Orz. str.I‑9115, pkt 36‑40, w przedmiocie zasad językowych w komitecie regulacyjnym; ww. w przypisie 56 wyrok w sprawie PVC II, pkt 315‑328, dotyczący prawa wglądu do akt; zob. ponadto, w przedmiocie wyboru właściwej podstawy prawnej oraz procedury ustawodawczej, wyrok z dnia 11 września 2003 r. w sprawie C‑211/01 Komisja przeciwko Radzie, Rec. str. I‑8913, pkt 52, jak również moją opinię z dnia 26 maja 2005 r. w sprawie C‑94/03 Komisja przeciwko Radzie, Zb.Orz. str. I‑1, pkt 53.
(75)  –	Zobacz tylko – odnośnie naruszenia prawa wglądu do akt – wyroki z dnia 8 lipca 1999 r. w sprawie C‑51/92 P Hercules Chemicals przeciwko Komisji, Rec. str. I‑4235, pkt 77 i 82 oraz ww. w przypisie 56 wyrok w sprawie PVC II, pkt 315‑317 i 321‑323.
(76)  –	Podobnie – w odniesieniu do naruszeń prawa wglądu do akt – np. ww. w przypisie 56 wyrok w sprawie PVC II, pkt 318 i 324 oraz ww. w przypisie 13 wyrok w sprawie Cement, pkt 73‑75 i 131.
(77)  –	Zobacz jednakże ww. w przypisie 66 opinię rzecznika generalnego Mischo z dnia 25 października 2001 r. w sprawie C‑250/99, pkt 76, 80 i 83.
(78)  –	 Zobacz w tym zakresie wyrok z dnia 15 lipca 2004 r. w sprawie C‑501/00 Hiszpania przeciwko Komisji, Zb.Orz. str. I‑6717, pkt 52, 57 i 58, dotyczącej przypadku subwencji EWWS, jak również wyroki wydane w postępowaniach o stwierdzenie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego:  z dnia 21 stycznia 1999 r. w sprawie C‑207/97 Komisja przeciwko Belgii, Rec. str. I‑275, pkt 25‑27 oraz z dnia 16 maja 1991 r. w sprawie C‑96/89 Komisja przeciwko Niderlandom, Rec. str. I‑2461, pkt 15 i 16.
(79)  –	Podobnie również ww. w przypisie 16 wyrok w sprawie Baustahlgewebe, pkt 49, w którym Trybunał dochodzi do wniosku, że mimo nadmiernie długiego czasu trwania postępowania wyrok Sądu Pierwszej Instancji nie podlega uchyleniu, jeżeli brak jest wszelkich podstaw dla przyjęcia, że czas trwania postępowania mógł mieć wpływ na wynik sporu. Zobacz ponadto ww. w przypisie 65 opinię końcową rzecznika generalnego Mischo, pkt 75‑78 oraz 84‑85.
(80)  –	Podobnie, ww. w przypisie 16 wyrok w sprawie Baustahlgewebe, pkt 48 i 141‑143. Zobacz także pkt 136‑152 niniejszej opinii.
(81)  –	Podobnie również rzecznik generany Mischo w swojej opinii w sprawie C‑250/99 P, powołanej w przypisie 65, pkt 79. W przedmiocie możliwości wniesienia skargi odszkodowawczej, zob. wyrok Sądu Pierwszej Instancji z dnia 20 kwietnia 1999 r. w sprawach połączonych od T‑305/94 do T‑307/94, od T‑313/94 do T‑316/94, T‑318/94, T‑325/94, T‑328/94, T‑329/94 i T‑335/94 Limburgse Vinyl Maatschappij i in. przeciwko Komisji, Rec. str. II‑931, pkt 122, potwierdzony ww. w przypisie 56 wyrokiem Trybunału w sprawie PVC II, pkt 173‑178.
(82)  –	Podobnie ustalone orzecznictwo; w szczególności wyroki: ww. w przypisie 75 wyrok w sprawie Hercules Chemicals, pkt 75 oraz ww. w przypisie 56 wyrok w sprawie PVC II, pkt 315 i 316.
(83)  –	Podobnie pkt 87 zaskarżonego wyroku.
(84)  –	Problem rotacji personelu FEG nadmienił już w postępowaniu w pierwszej instancji w sprawie T‑5/00, w pkt  46 skargi oraz w pkt  49 dupliki. Jednakże Sąd ani słowem nie nawiązuje do tych argumentów w zaskarżonym wyroku, nawet nie w sposób pośredni w pkt 86‑93 wyroku.
(85)  –	Zobacz pkt 78 i 79 zaskarżonego wyroku.
(86)  –	Zobacz pkt 86 zaskarżonego wyroku, co do zakresu badania, zob. również pkt 93 zaskarżonego wyroku.
(87)  –	Zobacz 152 motyw zaskarżonej decyzji.
(88)  –	Zobacz wyrok z dnia 28 czerwca 2005 r. w sprawach połączonych C‑189/02 P, C‑202/02 P, od C‑205/02 P do C‑208/02 P oraz C‑213/02 P Dansk Rørindustri i in. przeciwko Komisji, Zb.Orz. str. I‑5425, pkt 245; zob. .ponadto wyroki: z dnia 6 kwietnia 1995 r. w sprawie C‑310/93 P BPB Industries i British Gypsum przeciwko Komisji, Rec. str. I‑865, pkt 34, z dnia 16 listopada 2000 r. w sprawie C‑291/98 P Sarrió przeciwko Komisji, Rec. str. I‑9991, pkt 73, ww. w przypisie 16 wyrok w sprawie Baustahlgewebe, pkt 129 oraz ww. w przypisie 56 wyrok w sprawie PVC II_pkt 614.
(89)  –	Wyżej wymieniony w przypisie 13 wyrok w sprawie Cement, pkt 365.
(90)
–	Podobnie ww. w przypisie 88 wyrok w sprawie Dansk Rørindustri, pkt 244 i 303 oraz ww. w przypisie 16 wyrok w sprawie Baustahlgewebe, pkt 128.
(91)  –	 Zobacz pkt 120‑124 niniejszej opinii.
(92)  –	 Zobacz pkt 436 zaskarżonego wyroku.
(93)  –	 Zobacz pkt 77 i 85 zaskarżonego wyroku.
(94)  –	 Zobacz w tym zakresie moje wywody w przedmiocie pierwszego zarzutu odwołania, pkt 119‑133 niniejszej opinii.
(95)  –	Tak Trybunał rozstrzygnął, np. w ww. w przypisie 13 wyroku w sprawie Cement, pkt 384 i 385.
(96)  –	Zobacz pkt 151‑153 motywów zaskarżonej decyzji.
(97)  –	Wyżej wymieniony w przypisie 16 wyrok, w szczególności pkt 141.
(98)  –	Zobacz pkt 119‑133 niniejszej opinii.
(99)  –	Zobacz w tym zakresie pkt 134‑147 niniejszej opinii.
(100)  –	Zobacz w tym zakresie, np. wyroki: z dnia 16 listopada 2000 r. w sprawie C‑279/98 P Cascades przeciwko Komisji, Rec. str. I‑9693, pkt 82, z dnia 3 lipca 2003 r. w sprawach połączonych C‑83/01 P, C‑93/01 P i C‑94/01 P Chronopost i in. przeciwko Ufex i in., Rec. str. I‑6993, pkt 45 oraz z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie C‑111/02 P Parlament przeciwko Reynolds, Rec. str. I‑5475, pkt 3 sentencji.