62008CC0265_MT
Opinion of the Advocate-General
Opinion of the Advocate-General
I – Introduzzjoni
1. Fil-bidu nett tal-Istat tas-sigurtà soċjali, ċerti setturi ekonomiċi tneħħew mil-loġika tas-suq sabiex titnaqqas id-distanza bejn l-“ispazju vitali dominat” u l-“ispazju vitali effettiv” (2) . F’isem valuri mhux strettament ekonomiċi, stabbiliti fil-kunċett klassiku ġuridiku kontinentali ta’ servizz pubbliku, l-intervent statali kien ġie intensifikat f’setturi partikolari, inħolqu monopolji u ssaħħet il-leġiżlazzjoni.
2. Sa mill-Att Uniku Ewropew, meta tpoġġa “fuq l-artal tal-ideat politiċi” idolu ġdid, il-kompetizzjoni, is-servizz pubbliku sar ostakolu li għandu jintgħeleb favur liberalizzazzjoni li fiha tistrieħ kull tama (3) .
3. Il-ftuħ tas-suq jikkostitwixxi l-ewwel pass ta’ din il-politika, iżda bit-tneħħija tal-ostakoli jibqgħu ċerti bżonnijiet li s-suq waħdu ma jkunx jista’ jissodisfahom. Għalhekk jinħoloq intervent pubbliku taħt forma ta’ “servizzi ta’ interess ġenerali” u ta’ “obbligi ta’ servizz pubbliku”, li l-awtoritajiet jimponu fuq l-impriżi tas-setturi liberalizzati għas-salvagwardja tal-interessi pubbliċi li biex jiġu sodisfatti, billi ma jistgħux jiġu rrinunzjati, ma jistgħux jitħallew għall-forzi tas-suq biex jieħdu ħsiebhom.
4. L-isfida l-kbira tad-dritt tal-ekonomija attwali hija bbażata fuq restrizzjoni ta’ dawn l-interventi pubbliċi. Sa issa, dan kien rilevanti biss fir-rigward tal-eżistenza ta’ drittijiet esklużivi jew għall-finanzjament tas-servizzi inkwistjoni, imma rari fir-rigward tal-obbligi ta’ servizz pubbliku, li huma speċifikament is-suġġett tad-domanda preliminari magħmula f’din il-kawża.
5. Sa mis-seklu XIX, il-gass kiseb importanza partikolari fl-iżvilupp tas-soċjetajiet moderni. Il-letteratura tirrifletti t-tħassib li għall-ewwel qajjem il-gass (4) u l-impatt ikkawżat suċċessivament (5), sakemm sar parti mill-ħajja ta’ kuljum, kif enfasizza Pérez Galdós (6) . Id-Direttiva 2003/55/KE (7) tistabbilixxi l-ftuħ totali tas-suq tal-gass mill-1 ta’ Lulju 2007 u t-Tribunale Amministrativo Regionale della Lombardia (iktar ’il quddiem: il-qorti tar-rinviju) jistaqsi jekk, wara din id-data, l-awtoritajiet Taljani jistgħux jibqgħu jipparteċipaw eċċezzjonalment fl-iffissar tal-prezzijiet tal-provvista tal-gass f’sitwazzjoni kkaratterizzata minn nuqqas ta’ kompetizzjoni.
6. Jekk is-servizz pubbliku huwa, skont il-Conseil d’État Franċiż (8), l-“estensjoni tas-suq, b’mezzi oħrajn, meta s-suq ifalli, u mhux viċiversa”, f’sitwazzjoni ta’ deterjorament fil-kompetizzjoni, l-Istat ikollu jintervjeni biex jirrimedja l-konsegwenzi ta’ din is-sitwazzjoni. Madankollu, l-intervent pubbliku fis-suq għandu jkun limitat biex ma tiġix posposta sine die l-vera liberalizzazzjoni, u għandu jkun iffokat fuq il-protezzjoni tad-drittijiet tal-konsumaturi.
II – Il-kuntest ġuridiku
A – Id-dritt Komunitarju: id-Direttiva 2003/55
7. Id-Direttiva 2003/55 (iktar ’il quddiem ukoll id-“Direttiva”) tipproponi l-ħolqien tas-suq intern tal-gass naturali.
8. Skont il-premessa 2 tagħha, l-esperjenza akkwistata bid-Direttiva 98/30/KE (9), li d-Direttiva tal-2003 tħassar, turi l-vantaġġi li jistgħu jirriżultaw mit-twaqqif ta’ dan is-suq, u tenfasizza li għad hemm nuqqasijiet sinjifikanti u li jista’ jittejjeb it-tħaddim tiegħu, b’mod partikolari b’“disposizzjonijiet konkreti biex jiġi żgurat illi jkun hemm kondizzjonijet ugwali u li jitnaqqsu r-riskji ta’ dominanza fis-suq u atteġġjament predatorju […] u li jiġi aċċertat li d-drittijiet tal-konsumaturi żgħar u vulnerabbli jiġu mħarsa”.
9. Il-premessa 18 tad-Direttiva 2003/55 tirreferi għal wieħed mill-elementi essenzjali tal-proċess ta’ liberalizzazzjoni: l-għażla libera tal-provveditur min-naħa tal-konsumaturi tal-gass. Biex jintlaħaq dan l-għan, id-Direttiva tadotta approċċ gradwali, b’terminu stabbilit, biex l-impriżi jkunu jistgħu jadattaw u jiggarantixxu l-protezzjoni tal-interessi tal-konsumaturi u d-dritt tagħhom, reali u effettiv, li jagħżlu provveditur.
10. Il-premessa 26 tirreferi għad-deċiżjonijiet tal-Istati Membri sabiex jilħqu “fil-Komunità” livelli għoljin kwalitattivi “ta’ servizz pubbliku”, u tippreċiża li għandhom jiġu kkommunikati regolarment lill-Kummissjoni u li jistgħu jkunu differenti “skond id-djar u l-intrapriżi żgħar u medji”. Il-premessa 27 issemmi s-servizz pubbliku, “rekwiżit fundamentali” tad-Direttiva, li għandu jiddefinixxi “l-istandards komuni […] li jqisu l-għanijiet tal-ħarsien [protezzjoni] tal-konsumatur, sigurtà tal-fornitura [provvista], ħarsien ta’ l-ambjent u livelli ta’ kompetizzjoni ekwivalenti fl-Istati Membri kollha” imbagħad tenfasizza li dawn ir-rekwiżiti għandhom jiġu interpretati billi jitqiesu ċ-ċirkustanzi nazzjonali filwaqt li jiġi osservat id-dritt Komunitarju.
11. Skont l-Artikolu 2(25) b’“klijenti tad-dar [domestiċi]” id-Direttiva tfisser il-klijenti li jixtru l-gass naturali għall-konsum proprju fid-dar u, skont l-Artikolu 2 (28) “klijenti eliġibbli” tfisser klijenti li huma liberi li jixtru l-gass mill-provditur [provveditur] tal-għażla tagħhom, fis-sens tal-Artikolu 23 ta’ din id-Direttiva. Dan l-Artikolu 23(1)(ċ) jeħtieġ lill-Istati Membri li jiżguraw li, mill-1 ta’ Lulju 2007, il-klijenti kollha jkunu eliġibbli.
12. L-Artikolu 3 tad-Direttiva jipprovdi għall-obbligi tas-servizz pubbliku u għall-protezzjoni tal-klijenti. Skont il-paragrafu 1 tiegħu, l-Istati Membri għandhom jaċċertaw li l-“impriżi tal-gass naturali jiġu operati skond il-prinċipji ta’ din id-Direttiva bi skop li jinkiseb suq tal-gass naturali kompetittiv, sigur u sostenibbli fl-ambjent” u ma għandhomx “jiddiskriminaw bejn dawn l-impriżi rigward id-drittijiet u l-obbligi tagħhom”.
13. Madankollu dak li ntqal iktar ’il fuq għandu jinftiehem “mingħajr preġudizzju għall-paragrafu 2” tal-istess Artikolu 3, fejn jingħad li
“[t]enut kont sħiħ tad-disposizzjonijiet rilevanti tat-Trattat, b’mod partikolari l-Artikolu 86 tiegħu, l-Istati Membri jistgħu jimponu fuq impriżi operaturi fis-settur tal-gass, fl-interess ekonomiku generali, obbligazzjonijiet dwar is-servizz pubbliku, li jistgħu jirrelataw għal […] prezz tal-provvisti […]”. Dawn l-obbligi ta’ servizz pubbliku għandhom jiġu ddefiniti b’mod ċar, ikunu trasparenti, mhux diskriminatorji, verifikabbli u jiggarantixxu lill-kumpanniji tal-Unjoni Ewropea li joperaw fis-settur tal-gass aċċess ugwali għall-konsumaturi nazzjonali.
14. L-Artikolu 3(3) jintroduċi obbligu tal-protezzjoni tal-utenti, b’mod partikolari fir-rigward ta’ dawk l-iktar żvantaġġati: “l-Istati Membri għandhom jieħdu l-passi xierqa biex iħarsu l-klijenti finali u jaċċertaw livelli għoljin ta’ protezzjoni tal-konsumatur u għandhom, b’mod partikolari, jaċċertaw illi hemm salvagwardji xieraq għall-protezzjoni tal-klijenti vulnerabbli, inklużi miżuri xierqa biex jgħinuhom jevitaw id-diskonnessjoni […] b’mod partikolari rigward trasparenza rigward it-termini u l-kondizzjonijiet ġenerali ta’ l-appalti, informazzjoni ġenerali u mekkaniżmi għar-riżoluzzjoni tat-tilwim. L-Istati Membri għandhom jaċċertaw li l-klijent eliġibbli effettivament jista’ jaqleb għal provditur ġdid. Rigward klijenti tad-dar [ domestiċi] dawn il-miżuri għandhom jinkludu dawk stabbiliti fl-Anness A” (10) .
15. Skont l-Artikolu 3(6) l-Istati Membri għandhom, “ma’ l-implimentazzjoni ta’ din id-Direttiva, jinfurmaw lill-Kummissjoni dwar il-mizuri kollha adottati biex jilħqu l-obbligazzjonijiet dwar is-servizz pubbliku, inklużi l-protezzjoni tal-konsumatur u ta’ l-ambjent, u l-effett possibbli tagħhom fuq il-kompetizzjoni nazzjonali u internazzjonali”, irrispettivament mill-fatt li dawk il-miżuri jeħtieġu deroga minn dak stabbilit fid-Direttiva.
B – Id-dritt Taljan
16. Eżatt ftit tal-jiem qabel l-1 ta’ Lulju 2007, it-terminu stabbilit għal-liberalizzazzjoni kompleta tas-suq tal-gass skont l-Artikolu 23 tad-Direttiva 2003/55, fl-Italja ġie approvat id-Diġriet Liġi Nru 73, tat-18 ta’ Ġunju 2007, li bih l-Autorità per l’energia elettrica e il gas ingħatat il-poter li tiffissa “prezzijiet ta’ referenza” għall-bejgħ ta’ gass lil ċerti klijenti, anki wara l-ftuħ totali tas-suq.
17. Dan id-Digriet Liġi kien ġiet approvat bil‑Liġi Nru 125, tat-3 ta’ Awwissu 2007, li l-Artikolu 1(3) tiegħu jipprovdi li:
“Biex jiġu ġġarantiti d-dispożizzjonijiet Komunitarji fir-rigward tas-servizz universali, l-Autorità per l’energia elettrica e il gas għandha tindika kundizzjonijiet standard ta’ provvista tas-servizz u għandha tiddefinixxi, fuq bażi tranżitorja, abbażi tal-ispejjeż effettivi tas-servizz, tal-prezzijiet ta’ referenza […] għall-provvista ta’ gas naturali lil klijenti domestiċi, li l-impriżi ta’ distribuzzjoni jew ta’ bejgħ, fil-kuntest tal-obbligi tagħhom ta’ servizz pubbliku, jinkludu fost l-offerti kummerċjali tagħhom billi jagħtu wkoll il-possibbiltà ta’ għażla bejn skemi tariffarji u faxex tal-ħinijiet differenti. […], mingħajr preġudizzju għall-poteri ta’ superviżjoni u ta’ intervent tal-Awtorità għall-protezzjoni tad-drittijiet tal-utenti, anki fil-każijiet ta’ żidiet tal-prezzijiet verifikati u inġustifikati u ta’ bdil tal-kundizzjonijiet tas-servizz għal klijenti li għadhom ma eżerċitawx id-dritt ta’ għażla” (11) .
18. Il-qorti tar-rinviju Taljana tqis li d-dispożizzjoni inkwistjoni tipprovdi “kopertura leġiżlattiva għall-eżerċizzju tal-poter regolatorju tal-Awtorità fir-rigward tal-prezz tal-gass anki wara l-1 ta’ Lulju 2007”.
III – Il-kawża prinċipali u d-domanda preliminari
19. Fid-29 ta’ Marzu 2007 l-Autorità per l’energia elettrica e il gas adottat id-Deċiżjoni Nru 79/07 li tirrigwarda r-reviżjoni tal-kundizzjonijiet ekonomiċi ta’ provvista ta’ gass għall-perijodu bejn l-1 ta’ Jannar 2005 u l-31 ta’ Marzu 2007, u tistabbilixxi l-kriterji ta’ aġġornament ta’ ċerti kundizzjonijiet ekonomiċi. Skont il-punt 1.3.1 tad-Deċiżjoni inkwistjoni, il-formuli tal-kalkolu approvati għall-finijiet tal-aġġornament tal-korrispettiv varjabbli fir-rigward tal-kummerċjalizzazzjoni bl-ingrossa kienu japplikaw sat-30 ta’ Ġunju 2008; il-punt 1.3.2 kien jippermetti lill-Awtorità li tivverifika jekk il-kundizzjonijiet kinux sodisfatti sabiex testendi dan il-poter sat-30 ta’ Ġunju 2009.
20. Federutility, Assogas, Libarna Gas spa, Collino Commercio spa, Sadori gas spa, Egea Commerciale, E.On Vendita srl u Sorgenia spa (impriżi u assoċjazzjonijiet ta’ impriżi li joperaw fis-suq Taljan tal-gass naturali) ippreżentaw ħames rikorsi kontra din id-Deċiżjoni Nru 79/07, u kontra deċiżjonijiet suċċessivi oħrajn tal-Awtorità (Deċiżjonijiet Nri 80/07, 158/07, 242/07 u 346/07) (12) .
21. L-argument prinċipali tagħhom kien ibbażat fuq allegat ksur tad-Direttiva 2003/55, li tipprovdi li s-settur tal-gass kellu jiġi liberalizzat kompletament mill-1 ta’ Lulju 2007. Ir-rikorrenti jsostnu li, biex jiggarantixxu lill-klijenti kollha, mid-data msemmija, l-għażla libera tal-provveditur tagħhom, il-prezz ta’ bejgħ tal-gass kellu jiġi ddeterminat esklużivament fuq il-provvista u d-domanda, mingħajr interventi min-naħa tal-awtoritajiet pubbliċi. Għalhekk, huma jsostnu li l-“prezzijiet ta’ referenza” wara t-tieni trimestru tal-2007 (kif stabbiliet id-Deċiżjoni Nru 79/07) jiksru d-dritt Komunitarju.
22. It-Tribunale Amministrativo Regionale tal-Lombardija (Awla IV) adit bir-rikorsi inkwistjoni, u billi qies li s-soluzzjoni tal-kawża tiddependi mill-interpretazzjoni tad-Direttiva 2003/55 bagħat lill-Qorti tal-Ġustizzja, skont l-Artikolu 234 KE, din id-domanda preliminari :
“L-Artikolu 23 tad-Direttiva 2003/55/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill, tas-26 ta’ Ġunju 2003, li tirregola l-liberalizzazzjoni tas-suq tal-gass, għandu jiġi interpretat, b’mod konformi mal-prinċipji stabbiliti mit-Trattat KE, fis-sens li jipprekludi liġi nazzjonali (u l-atti għall-applikazzjoni tagħha li jirriżultaw minnha) li wara l-1 ta’ Lulju 2007, bi ksur ta’ din id-dispożizzjoni u l-prinċipji Komunitarji, tħalli lill-awtorità regolatorja nazzjonali s-setgħa li tistabbilixxi l-prezzijiet ta’ referenza tal-provvista ta’ gass naturali lill-klijenti domestiċi (kategorija mhux determinata u mhux definita fil-livelli ta’ referenza li ma timplikax, fiha nnifisha, l-evalwazzjoni ta’ sitwazzjonijiet partikolari ta’ bżonn soċjo-ekonomiku li jista’ jiġġustifika d-definizzjoni ta’ l-imsemmija prezzijiet ta’ referenza), liema prezzijiet l-impriżi tad-distribuzzjoni jew tal-bejgħ huma marbuta li jinkludu fost l-offerti kummerċjali tagħhom fil-kuntest ta’ l-obbligi ta’ servizz pubbliku tagħhom?
jew
Din id-dispożizzjoni (l-imsemmi Artikolu 23) għandha tiġi interpretata flimkien ma’ l-Artikolu 3 tad-Direttiva 2003/55/KE (li fil-paragrafu (2) jipprevedi li l-Istati Membri jistgħu, fl-interess ekonomiku ġenerali, jimponu obbligi relatati mas-servizz pubbliku fuq l-impriżi li joperaw fis-settur tal-gass dwar, bħal f’dan il-każ, il-prezz tal-provvista) fis-sens li tali dispożizzjonijiet Komunitarji ma jipprekludux liġi nazzjonali li, meta tittieħed in kunsiderazzjoni s-sitwazzjoni partikolari tas-suq, li għadu kkaratterizzat min-nuqqas ta’ kundizzjonijiet ta’ ‘kompetizzjoni effettiva’, almenu fis-settur tal-kummerċjalizzazzjoni bl-ingrossa, tippermetti d-determinazzjoni mill-amministrazzjoni tal-prezz ta’ referenza tal-gass naturali, li għandu jintwera b’mod obbligatorju fost l-offerti kummerċjali ta’ kull wieħed mill-bejjiegħa lill-klijenti domestiċi tiegħu fil-kuntest tal-kunċett ta’ servizz universali, għalkemm il-klijenti kollha għandhom jitqiesu bħal ‘ħielsa’?”
IV – Il-proċedura quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja
23. It-talba għal deċiżjoni preliminari ġiet irreġistrata fir-Reġistru tal-Qorti tal-Ġustizzja fl-20 ta’ Ġunju 2008.
24. Federutility, Libarna Gas, Sorgenia u Assogas kif ukoll il-Kummissjoni u l-Gvernijiet, l-Estonja u l-Italja ppreżentaw osservazzjonijiet bil-miktub.
25. F’anness fis-sejħa għas-seduta, il-partijiet fil-kawża prinċipali u r-Repubblika Taljana ntalbu jgħidu jekk l-obbligu li jintwerew il-“prezzijiet ta’ referenza” tal-provvista ta’ gass lil klijenti domestiċi fl-offerti kummerċjali tal-impriżi jfissirx li huma għandhom l-obbligu li jipproponu u li applikaw dawn il-prezzijiet lill-klijenti tagħhom u li, għalhekk, huma pprojbiti milli jidħlu f’kuntratti b’kundizzjonijiet tariffarji differenti, jew jekk dawk il-prezzijiet għandhomx biss valur purament indikattiv. Barra minn hekk intalab li jiġi speċifikat il-kamp ta’ applikazzjoni ta’ dan l-obbligu billi jiġi indikat b’mod partikolari jekk il-klijenti kkonċernati kinux biss klijenti domestiċi, bl-esklużjoni tal-persuni ġuridiċi. Federutility, Libarna Gas, Sorgenia u Assogas u l-Gvern Taljan irrispondew lill-Qorti tal-Ġustizzja bid-dokumenti rispettivi fix-xaħar ta’ Lulju 2009.
26. Fis-seduta, li saret fit-8 ta’ Settembru 2009, dehru biex jittrattaw oralment l-osservazzjoniiet tagħhom ir-rappreżentanti ta’ Federutility, ta’ Assogas, ta’ Libarna Gas, ta’ Sorgenia, tal-Kummissjoni u tal-Gvernijiet tal-Estonja u tal-Italja.
V – Daħla: l-intervent tariffarju f’kuntest ta’ kompetizzjoni formali
A – In-nuqqas ta’ kompetizzjoni ġenwina fis-suq tal-gass
27. Il-proċess ta’ liberalizzazzjoni tas-settur tal-enerġija li beda bid-Direttivi 96/92/KE (13) u 98/30 kien mgħaġġel b’mod kunsiderevoli bl-adozzjoni tad-Direttivi 2003/54/KE (14) u 2003/55, li stabbilew il-ftuħ tas-swieq tal-elettriku u tal-gass għall-klijenti kollha mhux domestiċi mill-1 ta’ Lulju 2004 u għall-klijenti kollha, mingħajr ebda distinzjoni, mill-1 ta’ Lulju 2007 (15) .
28. It-twettiq ta’ dan il-programm ambizzjuż kien fdat lill-Istati Membri. Madankollu l-progress ma kienx lixx għal kollox. Hekk iddikjarat il-Kummissjoni fil-Komunikazzjoni lill-Kunsill u lill-Parlament Ewropew tal-10 ta’ Jannar 2007 (16), fejn irrikonoxxiet li, għalkemm “il-prinċipji fundamentali tas-suq intern tal-enerġija ntlaqgħu fil-livell leġiżlattiv, istituzzjonali u ta’ infrastruttura fiżika [...], kompetizzjoni awtenitka mhux veru li teżisti f’ħafna Stati Membri. Spiss il-klijenti ma għandhom l-ebda possibbiltà reali li jagħżlu provveditur differenti” u, inġenerali, għad m’hemmx livell għoli ta’ fiduċja fis-suq intern (17) .
29. Konxja tal-karattru mhux komplet tal-proċess ta’ liberalizz­azzjoni, il-Kummissjoni adottat it-“tielet pakkett tal-enerġija”, intiż biex jirrimedja għan-nuqqasijiet tal-leġiżlazzjoni fis-seħħ. Dan il-pakkett jinkludi proposta ta’ emenda tad-Direttiva 2003/55 li tissuġġerixxi, pereżempju, is-separazzjoni effettiva tal-attivitajiet ta’ provvista u produzzjoni mill-operazzjonijiet tan-netwerk (18) .
30. Il-Kummissjoni tqis li l-intervent fil-prezzijiet tal-gass (u tal-elettriku) huwa wieħed mill-kawżi u, fl-istess ħin, waħda mill-konsegwenzi tan-nuqqas attwali ta’ kompetizzjoni fis-settur tal-enerġija. Minn naħa, fost in-nuqqasijiet ewlenin osservati fit-traspożizzjonijiet tad-direttivi riċenti, il-Kummissjoni tinkludi l-“prezzijiet regolati li jimpedixxu d-dħul ta’ operaturi ġodda fis-suq” (19) . Min-naħa l-oħra, hija żżid li, b’dawn l-irregolaritajiet, “l-kumpanniji tal-elettriku u tal-gass fis-suq iżommu fil-biċċa l-kbira pożizzjoni dominanti fis-suq nazzjonali ‘tagħhom’”, u li “għalhekk diversi Stati Membri jibqgħu jikkontrollaw mill-qrib il-prezzijiet mitluba lill-utenti finali tal-gass u tal-elettriku. Sfortunatament, dan l-aġir spiss ifisser restrizzjoni tal-kompetizzjoni” (20) .
31. Il-koeżistenza ta’ swieq tal-enerġija miftuħa u ta’ prezzijiet regolati hija komuni ħafna fl-Istati Membri tal-Unjoni, kif irrikonoxxiet il-Kummissjoni fir-rapport tagħha tal-15 ta’ April 2008 (21), li jirrigwarda “terz tas-swieq tal-gass […] u f’aktar minn nofs tas-swieq ta’ l-elettriku. Għal bosta Stati Membri b’regolazzjoni tal-prezzijiet, ir-regolazzjoni mhijiex limitata għall-klijenti żgħar – il-forniment lis-setturi kollha ta’ klijenti jista’ jsir bi prezzijiet regolati”.
32. Is-sitwazzjoni deskritta tikkoinċidi ma’ dik tas-settur tal-gass fl-Italja. Skont l-osservazzjonijiet bil-miktub ippreżentati mill-Gvern ta’ dan il-pajjiż, is-suq nazzjonali huwa kkaratterizat mir-rwol preminenti tal-Eni, impriża li, fl-istess ħin, għandha l-monopolju fuq l-importazzjoni tal-gass, hija proprjetarja tal-biċċa l-kbira tan-netwerk tat-trasport, għandha pożizzjoni ta’ dominanza assoluta fil-produzzjoni u hija l-bejjiegħa prinċipali bl-ingrossa. Dan in-nuqqas ta’ kompetizzjoni fis-suq bl-ingrossa għamilha possibbli li jinżammu l-monopolji lokali fil-bejgħ bl-imnut, ta’ spiss integrati vertikalment mal-operatur tan-netwerk ta’ distribuzzjoni. F’dan il-kuntest, id-dħul ta’ operaturi ġodda
huwa diffiċli ħafna: l-ewwel nett għaliex huma jkunu mġiegħla jixtru l-gass mingħand Eni, li timponi l-kundizzjonijiet tagħha, u jitnaqqsu għall-minimu l-marġni ta’ profitt eventwali tagħhom; it-tieni nett minħabba d-diffikultà li wieħed jikkompeti, fil-livell lokali, ma’ operaturi integrati vertikalment.
B – Ir-regolamentazzjoni tal-prezzijiet ta’ provvista fil-kuntest ta’ nuqqas ta’ kompetizzjoni
33. Dawn iċ-ċirkustanzi, flimkien mat-tendenza li jogħla l-prezz tal-prodotti taż-żejt fis-swieq internazzjonali, kienu l-motiv għall-intervent tal-awtoritajiet Taljani fil-kwistjoni. Sabiex jiġi evitat li ż-żieda fil-prezz tal-materja prima ma jkollhiex impatt negattiv fuq il-konsumaturi, ġie deċiż li jiġi estiż il-poter tal-Awtorità għall-enerġija elettrika u tal-gass li tiffissa “prezzijiet ta’ referenza” għall-provvista ta’ gass naturali lill-klijenti domestiċi, anki wara l-1 ta’ Lulju 2007, data meta s-suq tal-gass Taljan kellu jiġi lliberalizzat skont ir-regoli ta’ traspożizzjoni tad-Direttiva 2003/55.
34. Skont it-tielet paragrafu tal-Artikolu 1 tal-liġi Taljana tat-3 ta’ Awwissu 2007, il-poter inkwistjoni huwa kkaratterizzat b’dan il-mod:
1) Jiddefinixxi xi “prezzijiet ta’ referenza” għall-provvisti ta’ gass naturali li l-impriżi għandhom jinkludu “fost l-offerti kummerċjali tagħhom billi jagħtu l-possibbiltà ta’ għażla bejn skemi tariffarji u faxex tal-ħinijiet differenzjati”.
Meta saru xi domandi lill-partijiet fil-kawża prinċipali u lill-Gvern Taljan dwar il-portata tal-obbligu inkwistjoni, tal-ewwel irrispondew billi ċaħdu li l-“prezzijiet ta’ referenza” għandhom valur sempliċi­ment indikattiv. Huma jsostnu li, fil-prattika, l-impriżi ta’ gass naturali ma jistgħux jipproponu lill-klijenti tagħhom kundizzjonijiet tariffarji alternattivi u iktar interessanti minn dawk indikati mill-Awtorità, li l-“prezzijiet ta’ referenza” tagħha huma diġà inferjuri mill-medja Ewropea. Fid-dawl tan-numru kbir ta’ utenti li lilhom il-fornituri għandhom joffru u japplikaw dawn il-prezzijiet protetti, jeħtieġ jiġi rrilevat, skont ir-rikorrenti fil-kawża prinċipali, li l-possibbiltà ta’ tariffi differenti hija purament teoretika ²².
2) Il-“prezzijiet ta’ referenza” huma kkalkolati abbażi ta’ “spejjeż effettivi tas-servizz”. Skont l-informazzjoni fil-fajl, il-kundizzjonijiet ekonomiċi ffissati mill-Awtorità huma r-riżultat ta’ erba’ fatturi f’daqqa: il-prezz tad-distribuzzjoni, tat-trasport u tal-ħażna, ammont varjabbli li jikkorrispondi għall-bejgħ bl-imnut u ieħor li jirrigwarda l-ispejjeż ta’ akkwist tal-materja prima, inklużi l-ispejjeż konnessi max-xiri bl-ingrossa tal-gass naturali. Id-diskussjoni fil-kwistjoni tirrigwarda l-kalkolu ta’ dan l-aħħar element billi, fir-rigward tas-suq bl-ingrossa, fejn il-prezz tal-gass isegwi l-andament tal-prodotti taż-żejt, il-prezz tal-bejgħ bl-imnut huwa protett bi “klawżola ta’ salvagwardja”, li biha l-Awtorità tevita li tirrifletti l-ispiża sħiħa tal-materja prima meta tkun għolja ħafna. B’dan il-mod, il-fornituri tal-gass fil-kont lill-klijenti tagħhom għandhom jinkludu prezz li ma jkunx fih l-ammont sħiħ imħallas għall-materja prima. Biex jiġi
evitat li l-piż ekonomiku tal-operazzjoni jaqa’ esklużivament fuq dawn l-impriżi, l-Awtorità imponiet fuq il-bejjiegħa bl-imnut li jinnegozjaw mill-ġdid il-kuntratti ta’ bejgħ tal-gass ²³.
3) Għal dak li jirrigwarda l-kamp ta’ applikazzjoni ta’ dawn il-“prezzijiet ta’ referenza”, l-Artikolu 1(3) tad-Diġriet Liġi jirrikjedi biss li dawn jiġu proposti lill-“klijenti domestiċi”. Id-digriet tar-rinviju jiddeskrivi din il-kategorija ta’ utenti bħala “indeterminata”; għall-kuntrarju, skont il-Kummissjoni, “il-prezzijiet ta’ referenza japplikaw għall-familji u għall-użu li jirrigwarda bini mgħammar b’sistema ta’ tisħin ċentrali b’konsum annwali ta’ inqas minn 200 000 m³”.
Skont speċifikazzjonijiet magħmula f’dan ir-rigward fir-risposti mogħtija mill-partijiet fil-kawża prinċipali u mill-Gvern Taljan fl-aħħar tax-xahar ta’ Lulju 2009 u fl-osservazzjonijiet ippreżentati waqt is-seduta, l-obbligu li jiġu applikati l-“prezzijiet ta’ referenza” jikkonċerna żewġ kategoriji ta’ konsumaturi:
a) il-klijenti finali li kienu diġà eliġibbli qabel l-1 ta’ Jannar 2003 (minħabba l-konsum annwali ta’ gass ta’ iktar minn 200 000 m³ jew għal raġunijiet oħrajn), u li ma jkunux għadhom ikkonkludew kuntratt ġdid ta’ provvista ta’ gass.
b) il-klijenti finali li l‑konsum annwali tagħhom huwa ta’ inqas minn 200 000 m³.
Ir-rikorrenti fil-kawża prinċipali, fis-seduta u fin-noti tagħhom ta’ Lulju 2009, sostnew li ż-żewġ kategoriji ta’ klijenti finali jinkludu kemm il-persuni fiżiċi kif ukoll l-impriżi, inklużi wkoll il-persuni ġuridiċi (22) . Huma jinvokaw id-Deċiżjoni Nru 64/09 tal-Awtorità, li l-artikolu 4 tagħha estenda l-prezzijiet protetti għall-komunità ta’ proprjetarji, u anki jekk id-detentur tal-punt ta’ distribuzzjoni jkun persuna ġuridika li teżerċita l-funzjonijiet ta’ amministratur tal-kondominju. Madankollu, skont l-Artikolu 5 ta’ din id-deċiżjoni, il-klijenti finali li ma stipulawx kuntratti ġodda u li mhumiex individwi privati jibqgħu jibbenefikaw mis-servizz ta’ ħarsien sa Settembru 2009 jew sat-30 ta’ Settembru 2010, jekk il-konsum annwali tagħhom ma jaqbiżx 200 000 m³.
Min‑naħa l-oħra l-Gvern Taljan isostni li s-sistema ta’ “prezzijiet ta’ referenza” tapplika biss għall-persuni fiżiċi.
4) Fil-verżjoni approvata mill-Parlament Taljan, li temenda fuq dan il-punt it-test inizjali, li ma semma xejn f’dan ir-rigward, id-Diġriet Liġi jattribwixxi lill-poter tariffarju tal-Awtorità natura tranżitorja.
Fis-seduta, l-impriżi rikorrenti sostnew li n-natura tranżitorja msemmija tal-poter li tiffissa t-tariffi mhijiex biżżejjed, billi fl-ebda mument ma ġie ffissat terminu massimu għall-eżerċizzju tiegħu. F’dan is-sens, huma rriferew għal-liġi riċenti Nru 99, tat-23 ta’ Lulju 2009, li fil-fehma tagħhom, tagħti lill-Awtorità poter regolamentari ġenerali u mingħajr limitazzjonijiet temporali ta’ kwalunkwe tip.
5) Fl-aħħar nett, il-leġiżlatur Taljan iżid li d-definizzjoni ta’ “prezzijiet ta’ referenza” hija “fil-kuntest tal-obbigi ta’ servizz pubbliku”, u “biex jiġu ggarantiti d-dispożizzjonijiet Komunitarji fir-rigward tas-servizz universali”.
35. It-Tribunale Amministrativo Regionale tal-Lombardija jistaqsi lill-Qorti tal-Ġustizzja jekk intervent pubbliku ta’ dan it-tip, f’suq liberalizzat bħal dak tal-gass, iżda mingħajr kompetizzjoni reali, jiksirx l-Artikolu 23 tad-Direttiva 2003/55 jew
jistax ikun konformi mal-Artikolu 3 tagħha. Għalhekk hemm bżonn li jiġu analizzati ż-żewġ dispożizzjonijiet.
VI – Analiżi tad-domanda preliminari
A – L-Artikolu 23 u l-liberalizzazzjoni tal-prezzijiet
36. Il-ħolqien ta’ suq intern tal-gass naturali, għan prijoritarju tad-Direttiva 2003/55, jirrikjedi liberalizzazzjoni totali.
37. Il-leġiżlatur Komunitarju fehem malajr li l-ftuħ kellu jsir b’mod gradwali. Fil-punt ta’ tluq, is-swieq kienu rregolati ħafna, strettament nazzjonali u ta’ spiss monopolistiċi (23) . L-isfida kienet tikkonsisti fit-trasformazzjoni tagħhom f’suq wieħed Ewropew kompletament liberu, fejn l-utenti kollha jistgħu jixtru l-gass mill-bejjiegħ tal-għażla tagħhom. Id-Direttiva 98/30 kienet l-ewwel pass timidu, li ġiet segwita bl-Artikolu 23 tad-Direttiva 2003/55, li ħabbret kalendarju progressiv lejn l-għoti ta’ statut ta’ eliġibbiltà lill-klijenti kollha, inklużi l-klijenti domestiċi (24) .
38. It-terminu biex jintlaħaq dan l-għan kien l-1 ta’ Lulju 2007. Biex dan jintlaħaq, kien hemm bżonn li jiġu eliminati l-ostakoli għall-kompetizzjoni fis-suq tal-gass, u b’mod partikolari l-interventi tariffarji, peress li dawn jiskoraġġixxu
l-investimenti. L-Artikolu 3(1) tad-Direttiva jimponi fuq l-Istati Membri li “għandhom jaccertaw, […] li [...] impriżi tal-gass naturali jigu operati skond il-principji ta’ din id-Direttiva bi skop li jinkiseb suq tal-gass naturali kompetittiv, sigur u sostenibbli fl-ambjent [...]”
39. Fid-dawl tad-Direttiva, u tal-intenzjoni ċara ta’ liberalizzazzjoni li għandha, jidher li huwa diffiċli li wieħed isostni, kif fil-fatt għamel il-Gvern Pollakk fl-osservazzjonijiet bil-miktub tiegħu, li d-determinazzjoni tal-prezzijiet mħollija sempliċiment għal-logħba tad-domanda u tal-provvista mhijiex kundizzjoni indispensabbli biex jiġi ggarantit id-dritt li wieħed jagħżel il-provveditur tiegħu. Għaldaqstant,
la l-Artikolu 23 u lanqas ebda dispożizzjoni oħra tad-Direttiva ma jimponu espressament fuq l-Istati Membri l-obbligu li l-iffissar tal-prezzijiet tal-provvista jitħalla għas-suq ħieles, u
xejn ma jostakola diskussjoni, fit-teorija, fuq jekk hijiex miżura dejjem vantaġġuża għall-konsumatur.
40. Madankollu huwa sinjifikattiv li l-leġiżlatur Komunitarju jistabbilixxi li l-awtoritajiet ta’ regolamentazzjoni japprovaw it-tariffi ta’ trasport u distribuzzjoni tal-gass (Artikolu 25(2) tad-Direttiva) u li, min-naħa l-oħra, jistabbilixxi bħala sempliċi poter eċċezzjonali, fil-kuntest tal-obbligi ta’ servizz pubbliku, l-iffissar ta’ prezzijiet għall-provvista (Artikolu 3(2)).
B – L-Artikolu 3 u l-obbligi ta’ servizz pubbliku
41. Għalhekk, il-liberalizzazzjoni tas-suq ma teskludix kull tip ta’ intervent fil-prezz tal-bejgħ tal-gass. L-Artikolu 3 tad-Direttiva jipprovdi diversi possibbiltajiet biex jillegalizza l-interventi tal-Istati Membri f’dan il-qasam.
42. L-ewwel nett, l-Artikolu 3(2) jawtorizzahom jimponu “fl-interess ekonomiku generali, obbligazzjonijiet dwar is-servizz pubbliku”, fir-rigward tal-prezz tal-provvisti. It-tieni nett, l-Artikolu 3(3) jipprovdi li l-Istati Membri għandhom jieħdu l-passi xierqa biex iħarsu lill-klijenti finali u b’mod partikolari, il-klijenti vulnerabbli, billi jiġi ggarantit livell għoli ta’ protezzjoni tal-konsumaturi.
43. Dawn iz-żewġ paragrafi jirriflettu d-diversi għanijiet tad-Direttiva 2003/55: it-twaqqif ta’ suq intern tal-gass bħala mezz għall-protezzjoni tal-interessi tal-impriżi u, fl-istess ħin, tal-konsumaturi. Din hija l-liberalizzazzjoni, imma mhux bi kwalunkwe prezz, fir-rigward tal-individwi privati, tant li teħtieġ ċertu grad ta’ regolamentazzjoni meta s-suq ma jiffunzjonax b’mod adegwat. L-obbligi ta’ servizz pubbliku jikkostitwixxu metodu ta’ strutturazzjoni ta’ dan l-intervent pubbliku eċċezzjonali, anki wara t-terminu tal-1 ta’ Lulju 2007.
44. Fil-mument tal-approvazzjoni tat-tieni pakkett enerġetiku, il-formula kienet diġà ġiet użata ħafna. Ladarba jiġu eliminati l-monopolji pubbliċi (25) u wara li s-settur ġie suġġett għar-regoli tas-suq, kien baqa’ jiġu koperti ċerti eżiġenzi ta’ interess ġenerali. Għal dan l-iskop il-leġiżlatur Komunitarju kkunsidra l-possibbiltà li jimponi obbligi ta’ servizz pubbliku u ta’ servizz universali, anki
sa fl-ewwel setturi liberalizzati, bħal dak postali, dak tat-trasport jew dak tat-telekomunikazzjonijiet. Il-Qorti tal-Ġustizzja eżaminat dawn id-derogi, u b’mod partikolari l-finanzjament tagħhom, b’attenzjoni partikolari ħafna, u ddikjarat li s-sussidji mħallsa bħala “tpaċija” għall-obbligi ta’ servizz pubbliku ma kinux għajnuna mill-Istat (26) u ma jiksrux it-Trattat, meta jissodisfaw kundizzjonijiet partikolari (27) .
45. L-Artikolu 3(2) tad-Direttiva 2003/55 jinkludi l-kunċett ta’ obbligu ta’ servizz pubbliku fil-katalogu ta’ strumenti għall-istrutturazzjoni tas-settur tal-gass, billi jippermetti lill-Istati Membri li jimponu ċerti oneri fuq impriżi tas-settur, meta dan ma jkunx jista’ jiġi separat mill-għan li jiġi salvagwardat “interess ekonomiku ġenerali”, li tiegħu ma jiddefinixxix konkretament il-portata (28) .
46. In-nuqqas ta’ speċifikazzjoni tad-Direttiva turi l-marġni wiesa’ ta’ manuvra li l-leġiżlatur Komunitarju ta lill-Istati Membri. Dan huwa kkonfermat mill-Premssa 27 li ssemmi l-iffissar ta’ “standards komuni” minimi fir-rigward tal-osservanza ta’ obbligi
ta’ servizz pubbliku, jiġifieri livelli iebsin “li jqisu l-għanijiet tal-ħarsien tal-konsumatur, sigurtà tal-fornitura [provvista], ħarsien ta’ l-ambjent u livelli ta’ kompetizzjoni ekwivalenti fl-Istati Membri kollha” interpretati fid-dawl taċ-ċirkustanzi partikolari ta’ kull pajjiż “kont meħud għaċ-ċirkostanzi nazzjonali bla ħsara għall-osservanza tal-liġijiet tal-Komunità”.
47. Iżda l-libertà tal-Istati Membri f’din il-materja mhijiex assoluta, peress li l-Artikolu 3(6) tad-Direttiva
jistabbilixxi kontroll “dwar il-mizuri kollha adottati biex jilħqu l-obbligazzjonijiet dwar is-servizz pubbliku, inklużi l-protezzjoni tal-konsumatur u ta’ l-ambjent, u l-effett possibbli tagħhom fuq il-kompetizzjoni nazzjonali u internazzjonali”. Dawn il-miżuri
għandhom jiġu kkomunikati lill-Kummissjoni fil-mument tat-traspożizzjoni tar-regola u l-emendi għandhom jiġu nnotifikati lilha kull sentejn (29) .
48. Barra minn hekk, id-Direttiva tistabbililxxi regoli pjuttost stretti sabiex jiġu imposti obbligi ta’ servizz pubbliku, peress li għandhom:
– jirrispondu għall-“interess ekonomiku ġenerali”;
– jiżviluppaw fl-osservanza sħiħa “tad-disposizzjonijiet rilevanti tat-Trattat, b’mod partikolari l-Artikolu 86 tiegħu”;
– ikunu definiti b’mod ċar, trasparenti u verifikabbli;
– ma joħolqux diskriminazzjoni ; u
– jiggarantixxu aċċess uġwali għall-kumpanniji tal-Unjoni Ewropea li joperaw fis-settur tal-gass lill-konsumaturi nazzjonali.
49. Il-legalità tal-poter tariffarju tal-Autorità per l’energia elettrica e il gas, li ġiet ikkontestata f’dan il-każ partikolari, tiddependi mill-osservanza ta’ dawn ir-regoli, li għandhom jiġu vverifikati mill-qorti nazzjonali abbażi tal-interpretazzjoni tad-Direttiva mill-Qorti tal-Ġustizzja (30) .
50. Għalhekk, jeħtieġ li jiġu eżaminati kemm r-rekwiżit ta’ “interess ekonomiku ġenerali” (C), fid-dawl tad-dispożizzjonijiet tat-Trattat u, b’mod partikolari, tal-Artikolu 86 (D), kif ukoll il-kwistjoni tan-natura non­diskriminatorja (E).
C – In-neċessità ta’ prezzijiet raġonevoli bħala motiv ta’ “interess ekonomiku”
51. L-eżistenza ta’ “interess ekonomiku ġenerali” li jiġġustifika l-obbligi ta’ servizz pubbliku jirrappreżenta l-ewwel aspett ikkontestat f’din il-kawża.
52. Kif il-Kummissjoni ġustament enfasizzat fl-osservazzjonijiet bil-miktub tagħha (31), ir-referenza doppja tal-Artikolu 3(2) tad-Direttiva għall-Artikolu 86 KE u għall-“interess ekonomiku ġenerali” tfisser li l-obbligi inkwistjoni jikkorrispondu għal dawk imposti fuq l-impriżi inkarigati mill-ġestjoni ta’
“servizzi ta’ interess ekonomiku ġenerali” fis-sens tal-Artikolu ċċitat iktar ’il fuq tat-Trattat (32) .
53. Il-Qorti tal-Ġustizzja ddikjarat li huwa ta’ interess ekonomiku ġenerali grupp varjat ta’ servizzi, bħad-distribuzzjoni tal-ilma (33), tal-gass (34), u tal-enerġija elettrika (35), il-ġbir u t-tqassim tal-korrispondenza fuq it-territorju nazzjonali kollu (36), il-ġestjoni ta’ linji tal-ajru li ma jagħmlux qligħ (37), it-trasport bl-ambulanza (38) jew l-attività tal-bejjiegħa bl-ingrossa ta’ prodotti farmaċewtiċi (39), biex jiġu ċċitati ftit eżempji. Diffiċli li wieħed jislet minn dawn id-deċiżjonijiet (40) kunċett univoku u preċiż. Id-Direttiva, it-Trattat u l-ġurisprudenza huma ispirati mill-istess idea ta’ ekwilibriju bejn is-suq u l-leġiżlazzjoni, bejn il-kompetizzjoni u l-implikazzjonijiet tal-interess ġenerali, u jikkoinċidu wkoll, fil-fehma tiegħi, fil-kunsiderazzjoni li huma l-Istati Membri li għandhom jiddefinixxu s-servizzi ta’ interess ekonomiku ġenerali li jixtiequ jissalvagwardjaw, mingħajr ħsara għall-poter tal-istituzzjonijiet Komunitarji (partikolar­ment il-Qorti tal-Ġustizzja) li jiġu vverifikati dawn id-deċiżjonijiet u biex jiġu evitati eċċessi (41) .
54. Sabiex jinsab element komuni, jeħtieġ li wieħed jibbaża fuq il-liġijiet magħrufa ta’ Rolland, li s-sentenzi Corbeau (42) u Almelo et (43) jirreferu għalihom indirettament meta jistabbilixxu l-kundizzjonijiet għall-provvista tas-servizzi ta’ interess ekonomiku ġenerali: b’mod mhux interrott (kontinwità); għall-benefiċċju tal-utenti kollha u fuq it-territorju kollu kkonċernat (universalità); b’tariffi uniformi u b’kundizzjonijiet ta’ kwalità simili, irrispettivament mis-sitwazzjonijiet partikolari jew mil-livell ta’ qligħ ekonomiku ta’ kull operazzjoni individwali (ugwaljanza).
55. Kontinwità, universalità u ugwaljanza. Illum, ma’ dawn il-prinċipji klassiċi, wieħed iżid normalment it-trasparenza u n-natura ekonomikament aċċessibbli tas-servizz. Għaldaqstant, id-Direttiva 2003/55 tipprovdi għall-kontinwità, għall-universalità u għan-nondiskriminazzjoni fil-provvista ta’ gass (44), iżda tipproponi wkoll li tħares id-drittijiet tal-klijenti “li jiġu forniti b’gass naturali ta’ kwalità speċifikata bi prezzijiet raġonevoli” (premessa 26). Dan jispjega l-possibbiltà ta’ intervent fil-prezz imsemmija fl-Artikolu 3(2) tad-Direttiva.
56. F’dawn il-kundizzjonijiet, wieħed jiddeduċi li l-għan li jiġu evitati żidiet mhux mixtieqa u sproporzjonati tal-prezzijiet li jippenalizzaw il-konsumaturi jikkostitwixxi raġuni ta’ “interess ekonomiku ġenerali” li, meta l-kundizzjonijiet l-oħra tad-Direttiva jiġu sodisfatti, tiġġustifika intervent pubbliku fit-tariffi tal-provvista tal-gass naturali.
D – It-test ta’ proporzjonalità u l-osservanza tal-interessi Komunitarji
57. It-tieni kundizzjoni hija bbażata fuq l-osservanza sħiħa tat-Trattat u, partikolarment, tal-Artikolu 86 tiegħu.
58. Importanza kbira għandha tingħata lill-Artikolu 86(2) KE li, kif ġie osservat fil-ġurisprudenza, irid “jirrikonċilja l-interess tal-Istati Membri biex jużaw impriżi determinati, partikolarment fis-settur pubbliku, bħala strument ta’ politika ekonomika jew fiskali mal-interess tal-Komunità għall-osservanza tar-regoli ta’ kompetizzjoni u l-preservazzjoni tal-unità tas-suq komuni” (45) .
59. Skont din id-dispożizzjoni, kull “impriża responsabbli biex topera servizzi ta’ importanza ekonomika ġenerali” hija suġġetta għar-regoli ta’ dan it-Trattat, b’mod partikolari dawk li jirreferu għall-kompetizzjoni, sa fejn l-applikazzjoni ta’ dawn ir-regoli ma tostakolax it-twettiq, de jure
jew de facto, tal-funzjonijiet speċifiċi mogħtija lilha. Fi kwalunkwe każ, l-iżvilupp tal-kummerċ ma għandux jiġi affettwat b’mod kuntrarju għall-interessi tal-Komunità.
60. F’dan il-każ, jeħtieġ li jiġi analizzat l-ewwel nett jekk l-intervent fit-tariffi ta’ provvista tal-gass jirrappreżentax miżura indispensabbli biex jiġu ggarantiti “prezzijiet raġonevoli” (l-hekk imsejjaħ kontroll ta’ proporzjonalità) u t-tieni nett, jekk dan jikkawżax ħsara għal “l-interess tal-Komunità”.
1. It-test ta’ proporzjonalità
61. Il-parti tad-dispożizzjoni ċċitata iktar ’il fuq li tipprovdi li l-eċċezzjoni għar-regoli tas-suq ma tistax tostakola t-twettiq, de jure
jew de facto, tal-missjoni ta’ interess ekonomiku ġenerali, tintroduċi fid-diskussjoni t-“test ta’ proporzjonalità”, li huwa ċentrali għall-Artikolu 86(2) KE, billi jippermetti li jiġi rregolat l-użu.
a) Il-ġurisprudenza
62. Is-sentenza Sacchi qajmet aspettattivi dejjem ikbar fir-rigward ta’ dan l-Artikolu, u tħalliet f’idejn l-Istati l-prova li l-kompetizzjoni libera hija għal kollox inkompatibbli mal-funzjoni fdata lill-korp inkwistjoni (46) . Sussegwentement, is-sentenza Höfner speċifikat li t-Trattat ma jipprekludix il-funzjoni speċifika fdata lil uffiċċju pubbliku għax-xogħol, “peress li dan ma jistax jis sodisfa d-domanda eżistenti f’dan ir-rigward fis-suq” u li jippermetti lil kumpanniji oħrajn li jikkawżaw ħsara lid-dritt esklużiv tiegħu (47) .
63. Madankollu, sas-sentenza Corbeau, iċċitata iktar ’il fuq, il-prinċipju ta’ proporzjonalità ma jidhirx fir-raġunament tal-Qorti tal-Ġustizzja. Fis-sentenza Corbeau, u sussegwentement f’Almelo, iċċitata iktar ’il fuq ukoll, il-Qorti tal-Ġustizzja ddikjarat ammissibbli l-eċċezzjonijiet għar-regoli tas-suq li kienu meħtieġa biex jiġi żgurat il-“bilanċ ekonomiku” tas-servizz, skont il-piż li jirrigwarda attivitajiet ta’ qligħ u attivitajiet ta’ bla qligħ.
64. Sussegwentement, tliet deċiżjonijiet dwar drittijiet esklużivi ta’ importazzjoni u ta’ esportazzjoni tal-enerġija elettrika mogħtija fil-Pajjiżi Baxxi, fl-Italja u fi Franza (48) żiedu iktar dettalji. Minn naħa, dawn is-sentenzi rreferew għall-proporzjonalità fil-kuntest tal-Artikolu 86 KE, b’mod li jkun jista’ jiġi invokat il-paragrafu 2 li bis-saħħa tiegħu “jista’ jiġi ġġustifikat l-għoti, min-naħa ta’ Stat Membru, lil impriża inkarigata mill-ġestjoni ta’ servizzi ta’ interess ekonomiku ġenerali ta’ drittijiet esklużivi […], jekk it-twettiq tal-funzjoni speċifika fdata lilha jista’ jiġi ggarantit unikament grazzi għall-għoti ta’ dawk id-drittijiet u sakemm l-iżvilupp tal-kummerċ ma jkunx affettwat b’mod li jmur kontra l-interessi tal-Komunità” (49) . Min-naħa l-oħra, huma ddikjaraw li, sabiex ir-regoli tat-Trattat ma jkunux applikabbli, huwa biżżejjed li l-applikazzjoni tagħhom tostakola “t-twettiq, fid-dritt u fil-fatt, tal-obbligi speċifiċi li għandha l-impriża. Mhuwiex meħtieġ li s-sopravivenza stess tal-impriża tkun mhedda” (50) u, għalkemm l-oneru tal-prova jaqa’ fuq l-Istat Membru kkonċernat, huwa ma jistax jiġu meħtieġ li juri li “l-ebda dispożizzjoni oħra immaġinabbli, fiha nnifisha ipotetika, ma tista’ tiżgura t-twettiq tal-imsemmija funzjonijiet bl-istess kundizzjonijiet” (51) .
65. Skont din il-ġurisprudenza, ir-regoli tal-kompetizzjoni tal-Artikolu 86 KE jistgħu jiġu esklużi biss jekk il-kompitu ta’ interess ġenerali inkwistjoni jeżiġi dan, peress li l-evalwazzjoni ta’ dawn iċ-ċirkustanzi għandha ssir mill-Istati Membri, skont il-politika nazzjonali tagħhom u l-osservanza tat-Trattat.
b) L-applikazzjoni tiegħu fil-każ inkwistjoni
66. Il-Gvern Taljan, b’Digriet Liġi, iddeċieda li jagħti lill-awtorità nazzjonali tiegħu ta’ regolamentazzjoni poter ta’ intervent fit-tariffi ta’ provvista tal-gass naturali, billi sostna li kien hemm nuqqas ta’ kompetizzjoni reali fis-suq nazzjonali tal-gass u t-tendenza għaż-żieda fil-prezz tal-prodotti taż-żejt fis-swieq internazzjonali.
67. Fil-fehma tiegħi, sitwazzjoni bħal din tista’ eventwalment tkun ta’ ostakolu biex jintlaħaq l-“interess ekonomiku ġenerali” li jikkonsisti fil-garanzija tal-provvista tal-gass bi prezzijiet raġonevoli, biex b’hekk l-intervent tal-Istat isir leġittimu fit-tħaddim ħieles tar-regoli tas-suq.
68. Fil-Komunikazzjoni tal-10 ta’ Jannar 2007, iċċitata iktar ’il fuq fil‑punt 28 ta’ dawn il‑konklużjonijiet, il-Kummissjoni rrikonoxxiet li “[l-]esperjenza wriet sa issa li l-prezzijiet tal-enerġija bl-ingrossa huma estremament instabbli. Għalhekk tqum il-kwistjoni jekk u kif il-konsumaturi finali (inklużi l-klijenti vulnerabbli) għandhom jiġu protetti kontra l-fluttwazzjonijiet tal-prezzijiet”. Fid-dawl ta’ din il-preokkupazzjoni, żżid tgħid li “jekk huwa minnu li l-kontrolli fuq il-prezzijiet, li jostru s-sinjali li dawn jistgħu jittrażmettu, jimpedixxu l-konsumaturi milli jifhmu liema ser tkun l-evoluzzjoni futura tal-ispejjeż, għandu, madankollu, jiġi rrikonoxxut li leġiżlazzjoni mmirata sew tal-prezzijiet tista’ tkun meħtieġa biex tħares il-konsumaturi f’ċirkustanzi determinati, pereżempju matul il-perijodu ta’ tranżizzjoni għal kompetizzjoni effettiva”. Minkejja dan, “din il-leġiżlazzjoni tal-prezzijiet għandha madankollu tkun ibbilanċjata, fis-sens li ma għandhiex tostakola l-ftuħ tas-suq u lanqas toħloq diskriminazzjoni bejn il-provdituri Ewropej tal-enerġija u lanqas taggrava d-distorsjonijet tal-kompetizzjoni jew tillimita l-bejgħ mill-ġdid” (52) .
69. Għaldaqstant, l-intervent għandu jkun proporzjonali għall-għan u dan ifisser, skont il-ġurisprudenza, li ma għandux imur lil hinn minn dak li huwa indispensabbli biex jintlaħaq l-għan ikkonċernat “ta’ interess ekonomiku ġenerali”: f’dan il-każ il-moderazzjoni tal-prezzijiet. Għat-test ta’ proporzonalità jeħtieġ li jintużaw il-kriterji li ġejjin, li jirriżultaw mill-ġurisprudenza analizzata:
i) Natura tranżitorja u adattabbiltà
70. In-natura temporanja tal-miżura hija, fil-fehma tiegħi, l-ewwel u l-konsegwenza prinċipali tal-prinċipju ta’ proporzjonalità, billi l-eċċezzjoni għar-regoli tas-suq intern titlef il-ġustifikazzjoni tagħha jekk tinbidel is-sitwazzjoni, pereżempju meta jidħlu kompetituri fis-suq bl-ingrossa jew jekk jistabbilizzaw il-prezzijiet. Poter tariffarju eventwali fis-seħħ b’mod indeterminat jikser, konsegwentement, din ir-regola (53), iżda ma jkunx meħtieġ li tiġi ffissata data ta’ skadenza tad-dritt ta’ intervent. Barra minn hekk, l-adattabbiltà tiegħu fil-kuntest ġdid u l-aġġornament perijodiku (54), jikkostitwixxu aspetti li għandhom jiġu kkunsidrati bħala pożittivi.
ii) Kontenut
71. Fit-tieni lok, jeħtieġ li jiġi analizzat il-kontenut tal-miżura kkontestata. Għalhekk, sabiex jiġi evitat li l-ammont imħallas mill-konsumatur finali tal-gass naturali jogħla eċċessivament minħabba l-livell għoli tal-prezz taż-żejt, l-intervent pubbliku għandu jkun limitat għal dan l-element tal-prezz tal-bejgħ fir-rigward tal-materja prima (55) .
iii) Destinatarji
72. Fit-tielet lok, il-proporzjonalità timponi restrizzjoni fuq in-numru tad-destinatarji tad-deċiżjoni statali. It-tariffi obbligatorji għall-utenti kummerċjali (li mhumiex familji jew “klijenti domestiċi”) imorru lil hinn mill-għan tal-protezzjoni tal-konsumaturi li, fl-aħħar mill-aħħar, jiġġustifika l-intervent pubbliku fis-suq. F’dan il-każ, dan ifisser li għandu jiġi determinat jekk il-“klijenti domestiċi” msemmija fid-Digriet Liġi jaqgħux taħt din il-kategorija. Fis-seduta, ir-rikorrenti fil-kawża prinċipali u l-Gvern Taljan esponew il-pożizzjonijiet diverġenti rispettivi tagħhom f’dan ir-rigward. Hija l-qorti nazzjonali li għandha tiddetermina jekk, fid-dawl tal-leġiżlazzjoni Taljana u, fuq kollox, tad-Deċiżjoni Nru 64/09 tal-Awtorità, il-ħarsien tariffarju japplikax għall-impriżi; jekk tingħata risposta fl-affermattiv, għandu jiġi deċiż li dan l-intervent huwa sproporzjonat u għalhekk, kuntrarju għad-dritt Komunitarju.
73. Federutility, Assogas u Libarna jikkritikaw ukoll l-estensjoni tal-“prezzijiet ta’ referenza” lil hinn mill-kategorija ta’ “klijenti vulnerabbli” taħt l-Artikolu 3(2) tad-Direttiva, fejn issir premura partikolari għal dan il-grupp ta’ persuni (qabel ma ssemmi dawk li joqogħdu f’żoni periferiċi), iżda fil-kuntest ta’ impenn ġenerali ta’ protezzjoni tal-konsumaturi. Għaldaqstant, la mill-paragrafu 3 u lanqas mill-paragrafu 2 ma jirriżulta li l-obbligi ta’ servizz pubbliku għandhom ikunu bbażati dejjem fuq solidarjetà soċjali.
iv) Paragun ma’ strumenti oħrajn
74. Fir-raba’ lok, fost is-soluzzjonijiet kollha possibbli hemm bżonn li tingħażel waħda li tagħmel l-inqas ħsara għall-kompetizzjoni libera. Il-ġurisprudenza tat marġni wiesa’ ta’ manuvra f’dan is-suġġett lill-Istati Membri, fejn ma ġietx imposta l- probatio diabolica li “l-ebda dispożizzjoni oħra imaġinabbli […] ma tiggarantixxi t-twettiq tal-imsemmija funzjonijiet fl-istess kundizzjonijiet” (56) . F’dan is-sens is-sentenza Albany (57) eskludiet il-possibbiltà li l-awtoritajiet jagħtu preferenza għas-soluzzjoni l-inqas restrittiva tal-kompetizzjoni.
75. Federutility tirrikonoxxi li l-Istat Taljan jipproteġi l-kwalità u l-prezz tal-provvista (kif ukoll tas-sigurtà u tar-regolarità tagħha) permezz tal-indikazzjoni ta’ provveditur aħħari. Hija l-qorti Taljana li għandha tivverifika jekk l-intervent tariffarju u s-servizz universali (stabbilit fl-Artikolu 3(3) tad-Direttiva) għandhomx l-istess għan jew jekk humiex orjentati lejn finijiet differenti u komplementari.
76. L-analizi komparattiva magħmula mill-Kummissjoni abbażi tal-Artikolu 3(6) tad-Direttiva tista’ tintuża għal kontroll ta’ dan it-tip, billi jiġu pparagunati s-soluzzjonijiet implementati fid-diversi Stati Membri. Madankollu dan it-tip ta’ paragun għandu jsir bl-ikbar prudenza peress li d-Direttiva stess tistabbilixxi li “r-rekwiziti tas-servizz pubbliku jistgħu jiġu interpretati fuq bażi nazzjonali, kont meħud għaċ-ċirkostanzi nazzjonali bla ħsara għall-osservanza tal-liġijiet tal-Komunità” (premessa 27).
2. Il-ksur tal-“interess tal-Komunità”
77. Mingħajr preġudizzju għat-test ta’ proporzjonalità deskritt iktar ’il fuq, l-Artikolu 86(2) KE jeżiġi li l-miżura adottata ma taffettwax il-kummerċ “b’mod kuntrarju għall-interessi tal-Komunità”.
78. Fit-tliet sentenzi ċċitati iktar ’il fuq tat-23 ta’ Ottubru 1997 (58), il-Qorti tal-Ġustizzja talbet lill-Kummissjoni tiddefinixxi dan l-interess. Madankollu, kif josserva l-Avukat Ġenerali Léger fil-konklużjonijiet tiegħu fil-kawża Wouter et (59), dawn id-deċiżjonijiet jiġu spjegati bir-regoli li jirrigwardaw l-oneru tal-prova fil-proċeduri għal nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu. Naqbel mal-kollega preċedenti tiegħi li, sabiex titqies l-eżistenza ta’ dannu għall-kummerċ intrakomunitarju fis-sens tal-Artikolu 86(2) KE, jeħtieġ – b’differenza mill-każ tal-kunċett klassiku tal-miżura ta’ effett ekwivalenti għal restrizzjoni kwantitattiva – li jiġi pprovat li l-miżura kkontestata tkun fixklet sostanzjalment il-funzjonament tas-suq intern.
79. F’dan il-każ, il-qorti Taljana għandha tistabbilixxi jekk l-intervent tal-Awtorità fuq il-prezzijiet ipprovokax dan it-tfixkil. Fid-digriet tar-rinviju tagħha, hija tirreferi għall-impatt negattiv taż-“żamma ta’ regola intiża li trażżan l-ispiża tal-materja prima” fuq id-dritt taħt id-Direttiva tal-għażla tal-provveditur. Jeħtieġ li jiġi aċċertat ukoll jekk kienx hemm dannu reali u jekk, kif indikat (60), jipprekludix il-ftuħ tas-suq.
E – Natura nondiskriminatorja tal-obbligi ta’ servizz pubbliku
80. L-Artikolu 3(2) tad-Direttiva jeżiġi li l-obbligi ta’ servizz pubbliku imposti fuq l-impriżi li joperaw fis-settur tal-gass ma jkunux diskriminatorji.
81. L-għan huwa li l-obbligi inkwistjoni jorbtu bl-istess mod lill-operaturi kollha tas-settur, biex jiġi evitat li n-nuqqas ta’ kompetizzjoni jsir agħar.
82. Pereżempju, tikser id-Direttiva l-impożizzjoni ta’ “prezzijiet ta’ referenza” biss fuq operatur dominanti, bil-vantaġġ kompetittiv addizzjonali li jirriżulta minn dan. Din iċ-ċirkustanza – u li l-miżura tibqa’ fis-seħħ għal żmien indeterminat – wassal lill-Conseil constitutionnel Franċiż jiddikjara bħala inkostituzzjonali dispożizzjoni legali li kienet tissuġġetta l-“operaturi storiċi” għal tariffi obbligatorji għall-provvista ta’ enerġija elettrika u ta’ gass naturali (61) .
83. Madankollu, lanqas applikazzjoni ġenerali u indifferenzjata ma tiggarantixxi l-osservanza tal-prinċipju ta’ ugwaljanza. L-impriża Assogas iżżid li d-deċiżjonijiet tal-Awtorità joħolqu differenza fit-trattatment bejn fornituri tal-gass li, fl-istess ħin, huma bejjiegħ bl-ingrossa, u dawk li m’humiex, peress li sa fejn t-tnejn huma obbligati li jaċċettaw il-prezzijiet minimi “ta’ referenza”, xejn ma jostakola lil tal-ewwel li jirkupraw l-ispiża żejda tal-materja prima fil-bejgħ tagħhom lil tal-aħħar. Mill-proċess jirriżulta li l-Awtorità pprovat tnaqqas dan l-iżvantaġġ għall-bejjiegħa bl-imnut, billi nkoraġġit in-negozjar mill-ġdid tal-kuntratti ta’ bejgħ bl-ingrossa (62) . Assogas tissuġġerixxi li dan mhuwiex biżżejjed, peress li l-Awtorità ma tistax tintervjeni f’relazzjonijiet irregolati bid-dritt privat. Il-qorti tar-rinviju għandha, għalhekk, teżamina jekk kienx hemm diskriminazzjoni li kkawżat preġudizzju reali lil uħud mill-bejjiegħa bl-imnut ta’ gass naturali.
F – Ir-rwol tal-Artikolu 3(3) tad-Direttiva f’dan il-każ
84. Filwaqt li fl-Artikolu 3(2) tad-Direttiva l-introduzzjoni ta’ obbligi ta’ servizz pubbliku tidher sempliċement bħala poter eżerċitat mill-Istati “fl-interess ekonomiku ġenerali”, fil-paragrafu 3 l-Istati għandhom impenn ġenerali li “għandhom jieħdu l-passi xierqa biex iħarsu l-klijenti finali u jaċċertaw livelli għoljin ta’ protezzjoni tal-konsumatur”.
85. Il-possibbiltà li l-paragrafu 3 jiġi applikat għal dan il-każ issemmiet f’ċertu numru ta’ osservazzjonijiet bil-miktub, li ġiet miċħuda abbażi ta’ argumenti, ftit jew wisq, ta’ bażi soda.
86. Uħud mir-rikorrenti fil-kawża prinċipali jostnu li d-deċiżjonijiet kkontestati mhumiex iġġustifikati taħt il-paragrafu 3, imsemmi għaliex japplikaw għall-utenti kollha u mhux biss għal dawk “vulnerabbli”. Dan l-argument huwa mingħajr bażi, billi d-dispożizzjoni inkwistjoni mhijiex ristretta għal dawn il-persuni, imma ssemmihom espressament biex tagħtihom protezzjoni speċjali.
87. Bħall-Kummissjoni, inqis li d-deċiżjonijiet adottati mill-Gvernijiet skont l-Artikolu 3(3) tad-Diretiva “ma jidhrux li jirreferu b’mod immedjat għall-ħolqien ta’ obbligi tariffarji billi hemm id-dispożizzjoni iktar speċifika tal-paragrafu 2”.
88. Il-paragrafu 3 jirreferi b’mod indirettament biss għad-dispożizzjonijiet li jaffettwaw il-prezzijiet ta’ provvista ta’ gass, sa fejn l-Anness A, li jirreferi għalih, isemmi l-ħtieġa li l-konsumaturi jiġu informati bid-dritt tagħhom “li jiġu forniti, taħt il-liġi nazzjonali li tapplika, bil-gass naturali ta’ kwalità speċifikata bi prezzijiet raġonevoli” [paragrafu g].
89. Konsegwentement, l-intervent fil-prezz tal-provvista hija biss fakultà rregolata mill-paragrafu 2 u mhux mill-paragrafu 3.
90. L-Artikolu 3(3) jsaħħaħ is-setgħa tal-Istati Membri billi jippermettilhom – saħansitra jimponilhom –
li jintervjenu f’suq liberalizzat bħal dak tal-gass, meta jqisu li hemm theddida reali għall-utenti, li tkun impossibbli li tiġi evitata bl-istrumenti tal-paragrafu 2.
VII – Konklużjonijiet
91. Fid-dawl tal-kunsiderazzjoni preċedenti, nipproponi li l-Qorti tal-Ġustizzja tirrispondi għad-domandi preliminari tat-Tribunale Amministrativo Regionale della Lombardia (l-Italja), billi jiġi ddikjarat li:
“L-Artikolu 3 u l-Artikolu 23 tad-Direttiva 2003/55/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill, tas-26 ta’ Ġunju 2003, li tirregola l-ftuħ tas-suq tal-gass, għandhom jiġu interpretati fis-sens li ma jipprekludux li regola nazzjonali li, fid-dawl tas-sitwazzjoni partikolari ta’ suq, li għadu kkaratterizzat min-nuqqas ta’ kundizzjonijiet ta’ ‘kompetizzjoni effettiva’, taċċetta d-determinazzjoni b’mezz amministrattiv tal-prezz ta’ referenza tal-gass naturali, li għandu jiġi kkwotat fl-offerti kummerċjali indirizzati lill-klijenti domestiċi, sakemm il-kundizzjonijiet speċifikati fl-Artikolu 3(2) tad-Direttiva 2003/55 jiġu sodisfatti u, b’mod partikolari s-segwenti:
– il-miżura għandu jkollha interess ekonomiku ġenerali, bħaż-żamma tal-prezzijiet f’livell raġonevoli;
– il-miżura għandha tgħaddi mit-“test ta’ proporzjonalità” fir-rigward tal-perijodu ta’ applikazzjoni tagħha, tal-kontenut tagħha u tal-destinatarji tagħha;
– il-miżura ma għandhiex tfixkel b’mod sostanzjali l-funzjonament tas-suq intern; u
– ma toħloqx diskriminazzjoni bejn l-operaturi fis-settur”.
(1) .
(2)
–	Terminoloġija ta’ Forsthoff fit-teorija tiegħu fuq l-“assistenza eżistenzjali” (Daseinvorsorge) [E. Forsthoff, Sociedad Industrial y Administración Pública, Escuela Nacional de Administración Pública, Madrid, 1967 (1958)].
(3)
–	Kif wera b’sengħa kbira T.R Fernández, f’ “Del servicio púbblico a la liberalización desde 1950 hasta hoy”, Revista de Administración Pública, Nru 150, Settembru-Diċembru 1999, p. 57 sa 73.
(4)
–	Alexandre Dumas, fir-rumanz tiegħu “ La mujer del collar de terciopelo ” [“Is-sinjura biż-żigarella tal-bellus”], Mil y un fantasmas, Editorial Valdemar, Madrid, 1996, p. 20, jgħid fl-1846 li “Nodier kien jibża’ mill-invenzjonijiet kollha – il-gass kien iġennu, ir-riħa tiegħu tiffrustrah; kien jara ġej l-aħħar tad-dinja fil-qerda tal-boskijiet u meta jispiċċaw il-minjieri tal-faħam”. [traduzzjoni libera]
(5)
–	Wieħed mill-ewwel użu tal-gass sar mill-Franċiż Montgolfier, li tella’ l-blalen aerostatiċi famużi tiegħu billi sfrutta l-leġġerezza tal-idroġenu.
Fl-1833 Mariano José de Larra kiteb tliet artikli bl-istess titolu, “Ascensión aerostática”, [ Articulos completos, Ed. RBA u Instituto Cervantes]. Fl-ewwel wieħed, p. 482 et seq., jirriferi għat-tentattiv ta’ García Rozo li jtella’ ballun ’il fuq mill-bankijiet tar-Retiro ta’ Madrid fit-28 ta’ April 1833, quddiem il-familja Rjali u b’aspettattiva straordinarja. L-esperjenza falliet għal diversi raġunijiet, inkluża x-xita. Fit-tieni artikolu, p. 546 et seq ., ir-rakkont huwa bbażat fuq tentattiv ġdid ta’ García Rozo fil-Plaza de Oriente, ftit jiem wara, meta ma rnexxilulx jonfoħ il-ballun, u rripeta x-xena ta’ Don Kixott u Sancho, meta, riekeb fuq Clavileño, ħasbu li kienu qed jivvjaġġaw fir-reġjun tan-nar bil-fewġa ħafifa tal-imniefaħ tad-dar tad-Duka. Fit-tielet wieħed, mhux miġbur fix-xogħol iċċitat, iqsar, jerġa’ jiġi rrakkontat il-fjask ta’ Plaza de Oriente.
Wara, l-gass jidher bħala konkwista ta’ żminijiet moderni:
José Maria Eça de Queirós, f’“La Reliquia”, Obras Completas, traduzzjoni ta’ Julio Gómez de la Serna, Edizzjoni Aguilar, Madrid, 1954, Vol. I, p. 179 et seq., fejn il-protagonista jgħid “Forsi kont tlift għal kollox l-individwalità tiegħi ta’ Raposo, ta’ Kattoliku, ta’ studjuż, kontemporanju tat-Times u tal-gass, biex sirt raġel tal-qedem, tampar Tiberju?” [traduzzjoni libera]
Fl-aħħar, il-gass sar parti mill-ħajja ta’ kuljum, idawwal it-toroq u d-djar:
Irene Nemirovsky, f’ El Baile
(traduzzjoni ta’ Gema Moral, Edizzjoni Salamandra, Barċellona, 2006, p. 14), tirrakkonta kif omm Antoinette, il-protagonista, kienet taqra r-rumanzi bilqiegħda fid-dawl ta’ lampa f’forma ta’ globu ta’ ħġieġ imżelleġ fejn kienet tiddi l-fjamma tal-gass; u fil-paġna 53 issemmi kif Antoinette, lejla fl-għabex ta’ Pariġi, tiltaqa’ mal-kebbies tal-fanali, li kien imiss wieħed wieħed il-fanali bil-lasta twila tiegħu, u jqabbadhom mal-ewwel.
Dan l-aħħar Ana María Matute, rebbieħa tal-premju Planeta, Nadal u Café de Gijón u kandidata għan-Nobel, f’ Paraíso inhabitado
(Edizzjoni Destino, Barċellona, 2008, p. 11), irriferiet għall-kebbies tal-fanali li, filgħaxija fis-snin ta’ qabel it-tieni Repubblika Spanjola “kien jixgħel bil-mod il-mod b’lasta twila fjammi kaħlanin, ipetptu, fil-fanali tal-gass”. [traduzzjoni libera]
(6)
–	M. del C. Simón Palmer, “El gas en la obra de Galdós”, Actas del IV Congreso internacional de estudios galdosianos de 1990,
edizzjoni ta’ Cabildo Insular de Gran Canaria, Las Palmas, 1993, volum II, p. 565 et seq ., jiġbor diversi siltiet ta’ Episodios Nacionales, ta’ Fortunata y Jacinta, ta’ Tormento, ta’
La desheredada
u ta’ Doña Perfecta .
(7)
–	Direttiva 2003/55/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill, tas-26 ta’ Ġunju 2003, rigward regoli komuni għas-suq intern fil-gass naturali u li tħassar id-Direttiva 98/30/KE (ĠU L 176, p. 57).
(8)
–	“Rapport public du Conseil d’État, 1994, Considérations générales: Service public, services publics: déclin ou renouveau”, Etudes et Documents,
Nru 46, Pariġi, 1995.
(9)
–	Direttiva 98/30/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill, tat-22 ta’ Ġunju 1998, li tirrigwarda regoli komuni għas-suq intern fil-gass naturali (ĠU L 204, p. 1).
(10)
–	Paragrafu (g) tal-Anness A jirreferi għall-obbligu li “għandhom jaċċertaw li l-klijenti [...] imqabbda mas-sistema tal-gass jiġu informati dwar id-drittijiet tagħhom li jiġu forniti, taħt il-liġi nazzjonali li tapplika, bil-gass naturali ta’ kwalità speċifikata bi prezzijiet raġonevoli”.
(11)
– L-Artikolu 1(3) tad-Diġriet Liġi kien kemxejn differenti minn dak tal-Liġi ta’ Approvazzjoni, li speċifikat li l-poter tal-Awtorità huwa tranżitorju.
(12)
–	Rikorsi R.G. 1276/07, R.G. 1279/07, R.G. 1285/07, R.G. 1359/07 u R.G. 1490/07.
(13)
–	Direttiva 96/92/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill, tad-19 ta’ Diċembru 1996, dwar ir-regoli komuni għas-suq intern tal-elettriku (ĠU L 27, p. 20).
(14)
–	Direttiva 2003/54/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill, tas-26 ta’ Ġunju 2003, dwar ir-regoli komuni għas-suq intern fil-qasam tal-elettriku u li tħassar id-Direttiva 96/92/KE (ĠU L 176, p. 37).
(15)
–	Artikoli 21 tad-Direttiva 2003/54 u 23 tad-Direttiva 2003/55.
(16)
–	Komunikazzjoni mill-Kummissjoni lill-Kunsill Ewropew u lill-Parlament Ewropew: Prospetti għas-suq intern tal-gass u tal-elettriku (COM(2006) 841 finali).
(17)
–	Anzi, kif jenfasizza Peter D. Cameron, “il-benefiċċji tal-liberalizzazzjoni tas-swieq tal-enerġija għalissa ma tantx jidhru evidenti kif previst: ir-roħs tal-prezzijiet mhuwiex effett inevitabbli tal-liberalizzazzjoni, u lanqas it-tnaqqis fl-interferenza tal-Istat; il-poter kummerċjali tal-impriżi stabbiliti diġà kiber u l-wasla ta’ kompetituri ġodda fis-swieq tal-elettriku u tal-gass ħadet l-aspett ta’ ‘nistennew lil Godot’” [traduzzjoni libera] (P. Cameron, Legal aspects of EU energy regulation. Implementing the New Directives on Electricity and Gas Across Europe,
Oxford University Press, 2005, p. 36).
(18)
–	Proposta għal Direttiva tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill li temenda d-Direttiva 2003/55/KE [KUMM(2007) 529 def.].
(19)
–	Komunikazzjoni tal-10 ta’ Jannar 2007, iċċitata iktar ’il fuq, punt 1.3.
(20)
–	Komunikazzjoni tal-10 ta’ Jannar 2007, iċċitata iktar ’il fuq, punt 1.4.
(21)
–	Rapport mill-Kummissjoni lill-Kunsill u lill-Parlament Ewropew: Progress fil-ħolqien tas-suq intern tal-gass u l-elettriku [COM (2008) 192 finali].
(22)
– Osservazzjonijiet bil-miktub ta’ Federutility tal-31 ta’ Lulju 2009, punti 12 u 13; u ta’ Sorgenia tal-31 ta’ Lulju 2009, punt 2.
(23)
–	Il-monopolji pubbliċi ma kinux rari.
(24)
–	Fis-sens tal-Artikolu 2 tad-Direttiva.
(25)
–	“Huwa meqjus li jaġixxu dejjem fl-interess pubbliku” (C.W. Jones, EU Energy Law, Volume I, The Internal Energy Market, Second Edition, Leuven: Caléis & Castells, 2006, p. 223, [traduzzjoni libera]
(26)
–	Fis-sens tal-Artikolu 87(1) KE.
(27)
–	Sentenza tal-Qorti tal-Ġustizzja tal-24 ta’ Lulju 2003, Altmark Trans u Regierungspräsidium Magdeburg (C-280/00, Ġabra p. I‑7747) punti 84 sa 95. Is-sentenza tas-27 ta’ Novembru 2003, Enirisorse (C-34/01 sa C-38/01, Ġabra p. I‑14243), applikat il-kundizzjonijiet iddikjarati fid-deċiżjoni preċedenti f’kawża fejn kienet ġiet diskussa n-natura ta’ taxxa tal-port li kienet tinġabar parzjalment minn impriża pubblika. Qabel Altmark, is-sentenza tat-22 ta’ Novembru 2001, Ferring (C-53/00, Ġabra p. I‑9067), kienet diġà speċifikat l-elementi indispensabbli biex eżenzjoni fiskali mogħtija lil impriżi inkarigati mill-ġestjoni ta’ servizzi pubbliċi tkun kompatibbli mat-Trattat.
(28)
–	Id-Direttiva tirreferi biss għall-obbligi tas-servizz pubbliku intiżi għall-ħarsien ta’ dan l-interess, u li jistgħu “jikkonċernaw is-sigurtà, inkluża s-sigurtà tal-provvista, ir-regolarità, il-kwalità u l-prezz tal-fornituri, kif ukoll il-ħarsien tal-ambjent, inkluża l-effiċjenza enerġetika u l-protezzjoni tal-klima”. Ma naqsux dawk li ddiskrivew il-lista inkwistjoni ta’ numerus clausus ta’ kawżi ta’ “interess ekonomiku ġenerali” li jistgħu jilleġittimaw l-intervent statali (W. Geldhof, u F. Vandendriessche, “Chapter 1: European Electricity and Gas Market Liberalisation. Background, Status, Developments”, EU Energy Law and Policy Issues,
Edizzjoni ta’ B. Delvaux, M. Hunt, u K. Talus, Euroconfidentiel, p. 48, li min-naħa tagħhom jiċċitaw lil C .W. Jones, op. cit ., p. 230). Madankollu, fil-fehma tiegħi r-regola tispeċifika t-tipi ta’ azzjonijiet meħtieġa biex jitwettqu l-obbligi tas-servizz pubbliku inkwistjoni; din mhijiex lista ta’ ċirkustanzi li għandhom jattivawhom, avolja ż-żewġ aspetti huma marbutin mill-qrib. Mill-Artikolu 3(2) tad-Direttiva jirriżulta li l-Istati Membri jistgħu joħolqu obbligi ta’ servizz pubbliku dwar il-prezz tal-bejgħ tal-gass, imma din is-sempliċi referenza mhijiex biżżejjed. Fi kwalunkwe każ, jeħtieġ li jiġi vverifikat jekk hijiex missjoni ta’ interess ekonomiku ġenerali.
(29)
–	Il-Kummissjoni pprovat tippreċiża dak meħtieġ mid-Direttiva f’nota mhux vinkolanti, li tirreferi parzjalment għat-twettiq tal-kontroll ex ante tal-obbligi tas-servizz pubbliku nnotifikati mill-Istati Membri (“Note de la DG Energie et Transports sur les Directives 2003/54/CE et 2003/55/CE du marché interieur de l’électricité et du gaz natural. Document n’engageant pas la Commission”, disponible en http://ec.europa.eu/energy/electricity/legislation/doc/notes_for_implementation_20 04/public_service_obligations_fr.pdf). Bil-għan li tissaħħaħ il-pożizzjoni tagħha f’din l-attività ta’ verifika, it-tielet pakkett enerġetiku jindika li l-Kummissjoni tapprova gwidi għall-applikazzjoni tal-Artikolu 3 tad-Direttiva (l-Artikolu 3(4) tal-proposta għal direttiva li temenda d-Direttiva 2003/55/KE, iċċitata, li tintroduċi subartikolu (7) ġdid fl-Artikolu 3 tad-Direttiva 2003/55).
(30)
–	Skont l-Artikolu 3(6) tad-Direttiva, dawn
il-miżuri għandhom jiġu nnotifikati lill-Kummissjoni, kif fil-fatt għamel il-Gvern Taljan wara li ntalab jagħmel hekk (osservazzjoni bil-miktub tal-Kummissjoni, punt 42).
(31)
–	Punt 38.
(32)
–	L-espressjoni “servizzi ta’ interess ekonomiku ġenerali” tirreferi għal servizzi ta’ natura ekonomika li Stat Membru jissuġġetta għal ċerti obbligi favur interess ġenerali determinat (E. Szyszczak, The Regulation of the State in Competitive Markets in the EU, Ed. Hart, 2007, p. 211). Il-formulazzjoni tal-Artikolu 3(2) tad-Direttiva huwa dderivat, fi kliem ta’ Laget-Annamayer, mill-konfluwenza “tal-kunċett Franċiż ta’ servizz pubbliku u tal-kunċett Komunitarju ta’ ‘servizz ta’ interess ekonomiku ġenerali’” (A. Laget-Annamayer, La régulation des services publics en réseaux. Télécommunications et électricité, Ed. Bruylant, Brussell, 2002, p. 98).
(33)
– Sentenza tat-8 ta’ Novembru 1983, IAZ International Belgium et
vs Il-Kummissjoni (96/82 sa 102/82, 104/82, 105/82, 108/82 u 110/82, Ġabra p. 3369).
(34)
–	Sentenza tal-Qorti tal-Ġustizzja tat-23 ta’ Ottubru 1997, Il-Kummissjoni vs Franza (C‑159/94, Ġabra p. I‑5815).
(35)
–	Sentenza tal-Qorti tal-Ġustizzja tas-27 ta’ April 1994, Almelo (C-393/92, Ġabra p. I‑1477).
(36)
–	Sentenzi tal-Qorti tal-Ġustizzja tad-19 ta’ Mejju 1993, Corbeau (C‑320/91, Ġabra p. I‑2533); tal-10 ta’ Frar 2000, Deutsche Post (C‑147/97 u C-148/97, Ġabra p. I‑825), u tas-17 ta’ Mejju 2001, TNT Traco (C‑340/99, Ġabra p. 4109).
(37)
–	Sentenza tal-Qorti tal-Ġustizzja tal-11 ta’ April 1989, Ahmed Saeed Flugreisen u Silver Line Reisebüro (66/86, Ġabra p. 803).
(38)
–	Sentenza tal-Qorti tal-Ġustizzja tal-25 ta’ Ottubru 2001, Ambulanz Glöckner (C-475/99, Ġabra p. I‑8089).
(39)
–	Sentenza Ferring, iċċitata iktar ’il fuq.
(40)
–	Kollha jirreferu għal impriżi bi drittijiet esklużivi u speċjali, mhux għal entitatjiet li joperaw fis-setturi liberalizzati u lanqas għal dawk li għandhom imposti fuqhom obbligi ta’ servizz pubbliku. Għalhekk l-applikazzjoni tagħhom f’dan l-każ għandha tkun ibbażata fuq dan il-kuntest speċifiku, li għalissa għadu ma jissemmix fil-ġurisprudenza.
(41)
–	Din l-idea hija sottointiża wkoll fl-Artikolu 16 KE, li jipprovdi li “[m]ingħajr preġudizzju għall-Artikoli 73, 86 u 87, u meta tikkonsidra l-post okkupat mis-servizzi ta’ interess ekonomiku ġenerali fil-valuri komuni ta’ l-Unjoni kif ukoll tar-rwol tagħhom li jippromwovu l-koeżjoni soċjali u territorjali, il-Komunità u l-Istati Membri, skond il-poteri rispettivi tagħhom u fl-iskop ta’ l-applikazzjoni ta’ dan it-Trattat, għandhom jieħdu ħsieb li dawk is-servizzi joperaw fuq il-bażi ta’ prinċipji u kondizzjonijiet li jippermettulhom li jwettqu l-missjonijiet tagħhom”. Dan it-test ġie inkluż wkoll fit-Trattat ta’ Amsterdam, f’nofs il-proċess ta’ liberalizzazzjoni ta’ setturi strateġiċi, bħala riżultat “ta’ preokkupazzjoni profonda f’ċerti oqsma soċjali minħabba x-xejra ta’ laisser-faire
adottata fil-livell Ewropew” (D. Sarmiento, “La recepción en el derecho de la Unión Europea y en su jurisprudencia de las técnicas de regulación económica”, Derecho de la regulación economica I. Fundamentos e instituciones de la regulación, direzzjoni S. Muñoz Machado, u J. Esteve Pardo, Edizzjoni Iustel, Fundación Ortega y Gasset, 2009, p. 259).
(42)
–	Iċċitata iktar ’il fuq, punt 15.
(43)
–	Iċċitata iktar ’il fuq, punt 48. Fl-istess sentenza, is-sentenza tal-Qorti tal-Ġustizzja, tat-23 ta’ Ottubru 1997, Il-Kummissjoni vs Franza (C-159/94, Ġabra p. I-5815, punt 57).
(44)
–	Dan huwa kkonfermat mil-lista tal-obbligi fl-Artikolu 3(2) u mill-possibbiltà li jiġi indikat “provditur [fornitur] ta’ l-aħħar riżort ” (l-Artikolu 3(3)).
(45)
–	Sentenza tal-Qorti tal-Ġustizzja tad-19 ta’ Marzu 1991, Franza vs Il-Kummissjoni (C-202/88, Ġabra p. I‑1223, punt 12).
(46)
–	Sentenza tat-30 ta’ April 1974, (155/73, Ġabra p. 409). Fl-istess sens, ara s-sentenza Ahmed Saeed Flugreisen u Silver Line Reisebüro, iċċitata iktar ’il fuq.
(47)
–	Sentenza tal-Qorti tal-Ġustizzja tat-23 ta’ April 1991, Höfner u Elser (C‑41/90, Ġabra p. I‑1979), punt 25).
(48)
–	Sentenzi tal-Qorti tal-Ġustizzja tat-23 ta’ Ottubru 1997, Il-Kummissjoni vs Il-Pajjiżi Baxxi (C‑157/94, Ġabra p. I‑5699); Il-Kummissjoni vs L-Italja (C‑158/94, Ġabra p. I‑5789), u Il-Kummissjoni vs Franza (Ġabra p. I‑5815). Ir-raba’ rikors għal nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu kontra Spanja ġie miċħud: sentenza tat-23 ta’ Ottubru 1997, Il-Kummissjoni vs Spanja, C‑160/94, Ġabra p. I‑5851).
(49)
–	Sentenzi Il-Kummissjoni vs Il-Pajjiżi Baxxi, iċċitata iktar ’il fuq, punt 32; Il-Kummissjoni vs L-Italja, iċċitata iktar ’il fuq, punt 43, u Il-Kummissjoni vs Franza, iċċitata iktar ’il fuq, punt 49.
(50)
–	Sentenzi Il-Kummissjoni vs Il-Pajjiżi Baxxi, punt 43, u Il-Kummissjoni vs Franza, punt 59, it-tnejn iċċitati iktar ’il fuq, Ara wkoll is-sentenza TNT Traco, iċċitata iktar ’il fuq, punt 54, u tal-15 ta’ Novembru 2007, International Mail Spain (C‑162/06, Ġabra p. I‑9911, punt 35).
(51)
–	Sentenzi Il-Kummissjoni vs Il-Pajjiżi Baxxi, iċċitata iktar ’il fuq, punt 58; Il-Kummissjoni vs L-Italja, iċċitata iktar ’il fuq, punt 54, u Il-Kummissjoni vs Franza, iċċitata iktar ’il fuq, punt 101.
(52)
–	Punt 2 _6. 2.
(53)
–	Fuq dan probabbilment hija bbażata r-raġuni għaliex, fil-proċedura parlamentari ta’ konverżjoni, hemm enfasizzata n-natura tranżitorja tal-poter tal-Awtorità.
(54)
–	Skont l-Gvern Taljan, dan isir kull tliet xhur (punt 60 tal-osservazzjonijiet bil-miktub tiegħu).
(55)
–	Il-Kummissjoni (punt 56) issostni li dan huwa l-każ fl-Italja, fatt li, bħall-oħrajn li baqa’, għandu jiġi vverifikat mill-qorti nazzjonali.
(56)
–	Sentenzi Il-Kummissjoni vs Il-Pajjiżi Baxxi, iċċitata iktar ’il fuq, punt 58; Il-Kummissjoni vs L-Italja, iċċitata iktar ’il fuq, punt 54, u Il-Kummissjoni vs Franza, iċċitata iktar ’il fuq, punt 101.
(57)
–	Sentenza tal-Qorti tal-Ġustizzja tal-21 ta’ Settembru 1999, Albany (C‑67/96 Ġabra p. I-5751),
punti 99 u 104.
(58)
–	Sentenzi Il-Kummissjoni vs Il-Pajjiżi Baxxi, iċċitata iktar ’il fuq, punt 69; Il-Kummissjoni vs L-Italja, iċċitata iktar ’il fuq, punt 65, u Il-Kummissjoni vs Franza, iċċitata iktar ’il fuq, punt 113.
(59)
–	Konklużjonijiet tal-10 ta’ Lulju 2001 [sentenza tad-19 ta’ Frar 2002, (C‑309/99, Ġabra p. I‑1577)].
(60)
–	Osservazzjonijiet bil-miktub ta’ Federutility, punt 62.
(61)
–	Deċiżjoni Nru 2006‑543, tat-30 ta’ Novembru 2006. Il-Conseil constitutionnel iddikjara t-tariffi għall-operaturi storiċi manifestament inkompatibbli mal-għanijiet ta’ liberalizzazzjoni tad-direttivi Komunitarji u eskluda kull ġustifikazzjoni bbażata fuq is-servizz pubbliku. B’referenza għal din id-deċiżjoni, ara E. Schoettl: “Les problèmes constitutionnels soulevés par la loi relative au secteur de l’énergie”, Petites affiches, 3 95e année (2006), Nru 244, p. 3 sa 23.
(62)
–	Osservazzjonijiet bil-miktub ta’ Sorgenia, p. 6. Dawn huma miżuri ta’ inċentiv ekonomiku għan-negozjazzjoni mill-ġdid, li kienu ġew stabbiliti bid-Deċiżjoni Nru 79/07 tal-Awtorità, fil-punti 22 u 23 tal-osservazzjonijiet bil-miktub tal-Gvern Taljan.