62020CC0468
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ
ΝΙΚΟΛΑ ΑΙΜΙΛΙΟΥ
της 15ης Δεκεμβρίου 2022 (
1
)
Υπόθεση C‑468/20
Fastweb SpA,
TIM SpA,
Vodafone Italia SpA,
Wind Tre SpA
κατά
Autorità per le Garanzie nelle Comunicazioni,
παρισταμένων των:
Telecom Italia SpA,
Vodafone Italia SpA,
Associazione Movimento Consumatori,
U.Di.Con - Unione per la Difesa dei Consumatori,
Wind Tre SpA,
Assotelecomunicazioni (Asstel),
EOLO SpA,
Coordinamento delle associazioni per la tutela dell’ambiente e dei diritti degli utenti e consumatori (Codacons)
Associazione degli utenti per i diritti telefonici – A.U.S. TEL ONLUS,
Altroconsumo,
Federconsumatori
(Χρονικό πλαίσιο χρεώσεων)
[αίτηση του Consiglio di Stato (Συμβουλίου της Επικρατείας, Ιταλία)για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως]
«Προδικαστική παραπομπή – Ηλεκτρονικές επικοινωνίες – Προστασία των καταναλωτών – Εθνική ρύθμιση η οποία παρέχει στην εθνική ρυθμιστική αρχή την εξουσία να επιβάλλει στους παρόχους υπηρεσιών τηλεφωνίας συχνότητα ανανέωσης προσφορών και χρέωσης – Εναρμονισμένο κανονιστικό πλαίσιο – Μερική και ελάχιστη εναρμόνιση – Άρθρα 49 και 56 ΣΛΕΕ – Ελεύθερη κυκλοφορία των υπηρεσιών – Αρχή της αναλογικότητας – Αρχή της απαγόρευσης των διακρίσεων – Αρχή της ίσης μεταχείρισης»
I. Εισαγωγή
1.
Το 2016, η Autorità per le Garanzie nelle Comunicazioni (ιταλική ρυθμιστική αρχή τηλεπικοινωνιών· στο εξής: AGCom) εξέδωσε απόφαση με την οποία εισήχθησαν ορισμένα μέτρα για την προστασία των χρηστών των υπηρεσιών σταθερής και κινητής τηλεφωνίας, με σκοπό την ενίσχυση της διαφάνειας στην αγορά και τη διευκόλυνση της συγκρίσεως των τιμών των εν λόγω υπηρεσιών. Με αίτηση προδικαστικής αποφάσεως, το Consiglio di Stato (Συμβούλιο της Επικρατείας, Ιταλία) διερωτάται σχετικά με τη συμβατότητα ορισμένων από τα εν λόγω μέτρα με το δίκαιο της Ένωσης.
2.
Ειδικότερα, το αιτούν δικαστήριο ερωτά το Δικαστήριο αν η αρχή κράτους μέλους μπορεί νομίμως να επιβάλει στους παρόχους υπηρεσιών τηλεφωνίας ορισμένους περιορισμούς όσον αφορά τη συχνότητα ανανέωσης των προσφορών και χρέωσης των υπηρεσιών σταθερής ή/και κινητής τηλεφωνίας. Συνάδει το εν λόγω μέτρο με τις αρχές που διέπουν την ελεύθερη κυκλοφορία των υπηρεσιών, οι οποίες προβλέπονται στα άρθρα 49 και 56 ΣΛΕΕ, με τις διατάξεις των οδηγιών που αποτελούν το λεγόμενο εναρμονισμένο κανονιστικό πλαίσιο των ηλεκτρονικών επικοινωνιών, καθώς και με ορισμένες γενικές αρχές του δικαίου της Ένωσης, όπως είναι η ισότητα, η αναλογικότητα και η απαγόρευση των διακρίσεων;
3.
Με τις παρούσες προτάσεις, θα εξηγήσω τους λόγους για τους οποίους η εν λόγω εθνική ρύθμιση είναι συμβατή με το δίκαιο της Ένωσης.
II. Το νομικό πλαίσιο
Α.
Το δίκαιο της Ένωσης
4.
Το 2002, ο νομοθέτης της Ένωσης εξέδωσε τη λεγόμενη «δέσμη τηλεπικοινωνιακών ρυθμίσεων», η οποία, μεταξύ άλλων, περιλάμβανε τέσσερις «ειδικές» οδηγίες που ρύθμιζαν διάφορες πτυχές των ηλεκτρονικών επικοινωνιών. Οι κρίσιμες διατάξεις των εν λόγω οδηγιών, όπως τροποποιήθηκαν το 2009 (
2
), παρατίθενται στη συνέχεια των παρουσών προτάσεων. Οι εν λόγω τέσσερις οδηγίες –οι οποίες έχουν πλέον καταργηθεί (
3
), ωστόσο εξακολουθούν να εφαρμόζονται ratione temporis στην υπόθεση της κύριας δίκης– θα αναφέρονται στις παρούσες προτάσεις από κοινού ως «εναρμονισμένο κανονιστικό πλαίσιο».
5.
Το άρθρο 8, παράγραφοι 1 και 4, της οδηγίας 2002/19/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 7ης Μαρτίου 2002, σχετικά με την πρόσβαση σε δίκτυα ηλεκτρονικών επικοινωνιών και συναφείς ευκολίες, καθώς και με τη διασύνδεσή τους (οδηγία για την πρόσβαση) (
4
), όριζε τα εξής:
«1.   Τα κράτη μέλη μεριμνούν ώστε οι εθνικές κανονιστικές αρχές να έχουν εξουσία επιβολής των υποχρεώσεων, που προσδιορίζονται στα άρθρα 9 έως 13α.
[…]
4.   Οι υποχρεώσεις που επιβάλλονται σύμφωνα με το παρόν άρθρο, έχουν ως βάση τη φύση του προβλήματος που εντοπίστηκε, είναι αναλογικές και δικαιολογημένες, υπό το πρίσμα των στόχων που ορίζει το άρθρο 8 της οδηγίας 2002/21/ΕΚ (οδηγία πλαίσιο). […]»
6.
Το άρθρο 3, παράγραφος 1, της οδηγίας 2002/20/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 7ης Μαρτίου 2002, για την αδειοδότηση δικτύων και υπηρεσιών ηλεκτρονικών επικοινωνιών (οδηγία για την αδειοδότηση) (
5
), όριζε τα εξής:
«Τα κράτη μέλη εξασφαλίζουν την ελευθερία παροχής δικτύων και υπηρεσιών ηλεκτρονικών επικοινωνιών, με την επιφύλαξη των όρων που θέτει η παρούσα οδηγία. […]»
7.
Κατά το άρθρο 8, παράγραφοι 1, 2, 4 και 5, της οδηγίας 2002/21/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 7ης Μαρτίου 2002, σχετικά με κοινό κανονιστικό πλαίσιο για δίκτυα και υπηρεσίες ηλεκτρονικών επικοινωνιών (οδηγία πλαίσιο) (
6
):
«1.   Τα κράτη μέλη εξασφαλίζουν ότι, κατά την άσκηση των κανονιστικών καθηκόντων που προβλέπονται στην παρούσα οδηγία και τις ειδικές οδηγίες, οι εθνικές κανονιστικές αρχές λαμβάνουν κάθε εύλογο μέτρο που στοχεύει στην επίτευξη των στόχων των παραγράφων 2, 3 και 4. Τα εν λόγω μέτρα είναι ανάλογα προς τους στόχους αυτούς.
[…]
2.   Οι εθνικές κανονιστικές αρχές προάγουν τον ανταγωνισμό στην παροχή δικτύων ηλεκτρονικών επικοινωνιών, υπηρεσιών ηλεκτρονικών επικοινωνιών και συναφών ευκολιών και υπηρεσιών […]
[…]
4.   Οι εθνικές κανονιστικές αρχές προάγουν τα συμφέροντα των πολιτών της Ευρωπαϊκής Ένωσης, μεταξύ άλλων:
[…]
β)
εξασφαλίζοντας υψηλού επιπέδου προστασία για τους καταναλωτές κατά τις συναλλαγές τους με τους προμηθευτές […]·
[…]
ε)
ανταποκρινόμενες στις ανάγκες συγκεκριμένων κοινωνικών ομάδων και ιδίως των μειονεκτούντων χρηστών, των ηλικιωμένων χρηστών και των χρηστών με ειδικές κοινωνικές ανάγκες·
[…]
5.   Οι εθνικές ρυθμιστικές αρχές εφαρμόζουν, προς επίτευξη των στόχων πολιτικής που αναφέρονται στις παραγράφους 2, 3 και 4, αντικειμενικές, διαφανείς, αμερόληπτες και αναλογικές ρυθμιστικές αρχές, ιδίως μέσω:
[…]
γ)
της εξασφάλισης του ανταγωνισμού προς όφελος των καταναλωτών […]·
[…]
ε)
του δέοντος συνυπολογισμού των ποικίλων συνθηκών όσον αφορά τον ανταγωνισμό και τους καταναλωτές που υφίστανται στις διάφορες γεωγραφικές ζώνες του ίδιου κράτους μέλους·
[…]».
8.
Το άρθρο 20, παράγραφοι 1 και 2, της οδηγίας 2002/22/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 7ης Μαρτίου 2002, για την καθολική υπηρεσία και τα δικαιώματα των χρηστών όσον αφορά δίκτυα και υπηρεσίες ηλεκτρονικών επικοινωνιών (οδηγία καθολικής υπηρεσίας) (
7
), είχε ως εξής:
«1.   Τα κράτη μέλη εξασφαλίζουν ότι όταν οι καταναλωτές και άλλοι τελικοί χρήστες είναι συνδρομητές υπηρεσιών παροχής σύνδεσης σε δημόσιο δίκτυο επικοινωνιών ή/και διαθέσιμων στο κοινό υπηρεσιών ηλεκτρονικών επικοινωνιών, εφόσον το ζητήσουν, έχουν δικαίωμα για σύμβαση με επιχείρηση ή επιχειρήσεις που παρέχουν τη σύνδεση ή/και τις υπηρεσίες αυτές. Στη σύμβαση αναφέρονται με σαφή, συνολική και ευκόλως προσβάσιμη μορφή τουλάχιστον:
[…]
δ)
οι λεπτομέρειες των τιμών και των τιμολογίων, τα μέσα με τα οποία δύναται να αποκτώνται επικαιροποιημένες πληροφορίες για όλα τα ισχύοντα τιμολόγια και τέλη συντήρησης, […]·
[…]
2.   Τα κράτη μέλη εξασφαλίζουν ότι οι συνδρομητές έχουν το δικαίωμα να καταγγέλλουν τις συμβάσεις τους χωρίς κυρώσεις, όταν τους κοινοποιούνται τροποποιήσεις των συμβατικών όρων που προτείνουν οι επιχειρήσεις παροχής δικτύων ή/και υπηρεσιών ηλεκτρονικών επικοινωνιών. […] Τα κράτη μέλη εξασφαλίζουν ότι οι εθνικές κανονιστικές αρχές είναι σε θέση να καθορίζουν τη μορφή αυτών των κοινοποιήσεων.»
9.
Το άρθρο 21, παράγραφος 1, της οδηγίας 2002/22 όριζε ότι:
«Τα κράτη μέλη εξασφαλίζουν ότι οι εθνικές κανονιστικές αρχές είναι σε θέση να απαιτούν από τις επιχειρήσεις δημόσιας παροχής δικτύου ή/και δημόσια διαθέσιμων υπηρεσιών ηλεκτρονικών επικοινωνιών να δημοσιεύουν διαφανείς, συγκρίσιμες, κατάλληλες και επικαιροποιημένες πληροφορίες σχετικά με τις ισχύουσες τιμές και τιμολόγια […] Οι εθνικές κανονιστικές αρχές μπορούν να προσδιορίζουν επιπρόσθετες απαιτήσεις σε σχέση με τη μορφή υπό την οποία δημοσιεύονται αυτές οι πληροφορίες.»
Β.
Το εθνικό δίκαιο
10.
Το άρθρο 2, παράγραφοι 12, στοιχεία h και l, και 37, του Legge 14 novembre 1995, n. 481 Norme per la concorrenza e la regolazione dei servizi di pubblica utilità. Istituzione delle Autorità di regolazione dei servizi di pubblica utilità (νόμου 481, της 14ης Νοεμβρίου 1995, Κανόνες περί ανταγωνισμού και ρύθμισης των υπηρεσιών κοινής ωφελείας. Σύσταση ρυθμιστικών αρχών για τις υπηρεσίες κοινής ωφελείας· στο εξής: νόμος 481/1995), ορίζει τα καθήκοντα που ανατίθενται στις ρυθμιστικές αρχές για τις υπηρεσίες κοινής ωφελείας. Μεταξύ άλλων, η εν λόγω διάταξη ορίζει τα εξής:
«(12)   Για την επιδίωξη των σκοπών που προβλέπονται στο άρθρο 1, εκάστη αρχή ασκεί τα ακόλουθα καθήκοντα:
[…]
(h) εκδίδει οδηγίες σχετικά με την παραγωγή και την παροχή υπηρεσιών εκ μέρους των φορέων που παρέχουν τις ανωτέρω υπηρεσίες, για τον καθορισμό ιδίως των γενικών προδιαγραφών ποιότητας που αφορούν το σύνολο των υπηρεσιών και των συγκεκριμένων προδιαγραφών ποιότητας που αφορούν την κάθε παροχή υπηρεσίας ξεχωριστά, η οποία πρέπει να διασφαλίζεται για τον χρήστη, κατόπιν διαβουλεύσεως με τους παρόχους της υπηρεσίας και τους αντιπρόσωπους των χρηστών και των καταναλωτών, ενδεχομένως με διαφοροποίηση ανά τομέα και είδος υπηρεσίας· οι εν λόγω αποφάσεις παράγουν τα έννομα αποτελέσματα που διαλαμβάνονται στην παράγραφο 37·
[…]
(l) εξουσία δημοσιοποίησης και διάδοσης της πληροφόρησης περί των όρων παροχής των υπηρεσιών προκειμένου να διασφαλιστεί η μέγιστη διαφάνεια, η ανταγωνιστικότητα των προσφορών και η δυνατότητα βέλτιστων επιλογών των ενδιάμεσων ή των τελικών χρηστών.
(37)   […] οι αποφάσεις των αρχών που διαλαμβάνονται στην παράγραφο 12, στοιχείο h, τροποποιούν ή συμπληρώνουν τον οικείο κανονισμό λειτουργίας».
11.
Κατά το άρθρο 1, παράγραφος 6, στοιχείο b, σημείο 2, του Legge 31 luglio 1997, n. 249 Istituzione dell’Autorità per le garanzie nelle comunicazioni e norme sui sistemi delle telecomunicazioni e radiotelevisivo (νόμου 249, της 31ης Ιουλίου 1997, Σύσταση της Ρυθμιστικής Αρχής Τηλεπικοινωνιών και κανόνες σχετικά με τα συστήματα τηλεπικοινωνιών και ραδιοτηλεόρασης· στο εξής: νόμος 249/1997), η ρυθμιστική αρχή έχει την εξουσία να εκδίδει:
«οδηγίες σχετικά με τις γενικές προδιαγραφές ποιότητας των υπηρεσιών και για την έκδοση, από κάθε φορέα εκμετάλλευσης, κώδικα υπηρεσιών σχετικά με τις ελάχιστες προδιαγραφές για κάθε τομέα δραστηριότητας».
12.
Τα άρθρα 13, 70 και 71 του Decreto legislativo 1 agosto 2003, n. 259 Codice delle comunicazioni elettroniche (νομοθετικού διατάγματος 259, της 1ης Αυγούστου 2003, για τη θέσπιση κώδικα ηλεκτρονικών επικοινωνιών), αποσκοπούν στη μεταφορά στο εσωτερικό δίκαιο του άρθρου 8 της οδηγίας 2002/21 καθώς και των άρθρων 20 και 21 της οδηγίας 2002/22.
III. Τα πραγματικά περιστατικά, η διαδικασία ενώπιον του εθνικού δικαστηρίου και τα προδικαστικά ερωτήματα
13.
Στις 15 Μαρτίου 2017, η AGCom –η αρχή στην οποία το Ιταλικό Δημόσιο έχει αναθέσει, μεταξύ άλλων, την άσκηση των ρυθμιστικών καθηκόντων που προβλέπουν οι οδηγίες 2002/19, 2002/20, 2002/21 και 2002/22– εξέδωσε την απόφαση 121/17/CONS (στο εξής: επίδικη απόφαση), με την οποία εισήχθησαν ορισμένα μέτρα για την προστασία των χρηστών των υπηρεσιών σταθερής και κινητής τηλεφωνίας, με σκοπό την ενίσχυση της διαφάνειας και της σύγκρισης των τιμών των εν λόγω υπηρεσιών.
14.
Η AGCom διαπίστωσε ότι ορισμένοι πάροχοι υπηρεσιών τηλεφωνίας είχαν τροποποιήσει τους όρους των εμπορικών προσφορών τους στον τομέα της σταθερής τηλεφωνίας, τόσο για τους νέους όσο και για τους υπάρχοντες πελάτες, εισάγοντας συχνότητα ανανέωσης των συμβάσεων βασιζόμενη στις τέσσερις εβδομάδες αντί στον ένα μήνα. Κατά την AGCom, η νέα αυτή πολιτική δημιούργησε σύγχυση μεταξύ των πελατών ως προς ορισμένα ουσιώδη στοιχεία της σύμβασής τους (όπως η συχνότητα χρέωσης και ανανέωσης των προσφορών, καθώς και το συνολικό κόστος της υπηρεσίας, κ.λπ.). Πράγματι, ορισμένες προσφορές προέβλεπαν χρέωση σε μηνιαία βάση, ενώ άλλες προέβλεπαν χρέωση ανά τέσσερις εβδομάδες. Επιπλέον, κατά την AGCom, η νέα συχνότητα κατέστησε δυσχερέστερη τη σύγκριση των προσφορών από τους καταναλωτές. Συγκεκριμένα, συνεπεία των εν λόγω μεταβολών, η AGCom κατέγραψε αύξηση του ετήσιου κόστους με το οποίο επιβαρύνθηκαν οι καταναλωτές ύψους 8,6 %.
15.
Ως εκ τούτου, η επίδικη απόφαση όρισε, μεταξύ άλλων, ότι, «[γ]ια τη σταθερή τηλεφωνία, η συχνότητα ανανέωσης των προσφορών και χρέωσης πρέπει να πραγματοποιείται σε μηνιαία βάση ή σε πολλαπλάσια αυτής. Όσον αφορά την κινητή τηλεφωνία, η συχνότητα δεν μπορεί να είναι μικρότερη των τεσσάρων εβδομάδων. Στην περίπτωση συνδυαστικών προσφορών κινητής και σταθερής τηλεφωνίας, υπερισχύει η συχνότητα που ισχύει για τη σταθερή τηλεφωνία. […] Οι πάροχοι υπηρεσιών κινητής τηλεφωνίας που επιλέγουν συχνότητα ανανέωσης προσφορών και χρέωσης διαφορετική από τη μηνιαία, οφείλουν να ενημερώνουν αμέσως τον χρήστη, μέσω αποστολής SMS, για την ανανέωση της προσφοράς».
16.
Με χωριστές προσφυγές, οι πάροχοι υπηρεσιών τηλεφωνίας Fastweb SpA, Tim SpA, Vodafone Italia SpA και Wind Tre SpA (στο εξής: αναιρεσείουσες της κύριας δίκης) προσέβαλαν την επίδικη απόφαση ενώπιον του Tribunale amministrativo regionale per il Lazio (περιφερειακού διοικητικού δικαστηρίου Λατίου, Ιταλία). Οι εν λόγω προσφυγές απορρίφθηκαν το 2018.
17.
Οι αναιρεσείουσες της κύριας δίκης άσκησαν αναίρεση κατά των πρωτόδικων αποφάσεων ενώπιον του Consiglio di Stato (Συμβουλίου της Επικρατείας). Υποστήριξαν, μεταξύ άλλων, ότι η επίδικη απόφαση ή η εθνική ρύθμιση που αποτελεί τη βάση της εν λόγω αποφάσεως δεν συνάδει με το δίκαιο της Ένωσης για διάφορους λόγους.
18.
Υπό τις συνθήκες αυτές, το Consiglio di Stato (Συμβούλιο της Επικρατείας) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
«1)
Επιβάλλει, κατ’ ορθή ερμηνεία, το άρθρο 267 ΣΛΕΕ σε εθνικό δικαστήριο, του οποίου οι αποφάσεις δεν υπόκεινται σε ένδικα μέσα του εσωτερικού δικαίου, υποχρέωση υποβολής προδικαστικού ερωτήματος επί ζητήματος ερμηνείας του δικαίου [της Ευρωπαϊκής Ένωσης] που επηρεάζει ουσιωδώς τη διαφορά της κύριας δίκης, ακόμη και αν μπορεί να αποκλειστεί η ύπαρξη ερμηνευτικής αμφιβολίας ως προς την έννοια της οικείας διάταξης του δικαίου της Ένωσης ‑λαμβανομένων υπόψη των ειδικών για το δίκαιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης όρων και της έννοιας που αποδίδεται στη διατύπωση της σχετικής διάταξης, του νομοθετικού πλαισίου του δικαίου της Ένωσης στο οποίο αυτή εντάσσεται και των σκοπών προστασίας που τη διαπνέουν, δεδομένου του σταδίου εξέλιξης του δικαίου της Ένωσης κατά τον χρόνο εφαρμογής της σχετικής διάταξης στο πλαίσιο εθνικής διαδικασίας–, πλην όμως δεν είναι δυνατόν να αποδειχθεί κατά τρόπο εμπεριστατωμένο, από υποκειμενική άποψη, όσον αφορά τη στάση άλλων δικαιοδοτικών οργάνων, ότι η ερμηνεία την οποία δίδει το επιληφθέν της υποθέσεως δικαστήριο είναι η ίδια με εκείνη που ενδέχεται να δοθεί από τα δικαστήρια άλλων κρατών μελών και από το Δικαστήριο εφόσον επιληφθούν ταυτόσημου ζητήματος;
2)
Αντιτίθενται, κατ’ ορθή ερμηνεία, τα άρθρα 49 και 56 ΣΛΕΕ, καθώς και το εναρμονισμένο κανονιστικό πλαίσιο που διαμορφώθηκε από τις οδηγίες [2002/19, 2002/20, 2002/21 και 2002/22] και, ειδικότερα, από το άρθρο 8, παράγραφοι 2 και 4, της οδηγίας [2002/21, όπως τροποποιήθηκε με την οδηγία 2009/140], από το άρθρο 3 της οδηγίας [2002/20, όπως τροποποιήθηκε από την οδηγία 2009/140], και από τα άρθρα 20, 21 και 22 της οδηγίας [2002/22, όπως τροποποιήθηκε με την οδηγία 2009/136], σε εθνική ρύθμιση, όπως αυτή που μπορεί να συναχθεί από τις διατάξεις των άρθρων 13, 70 και 71 του [νομοθετικού διατάγματος 259/03] σε συνδυασμό με τις διατάξεις του άρθρου 2, παράγραφος 12, στοιχεία h και l, [νόμου 481/1995] και του άρθρου 1, παράγραφος 6, σημείο 2, του [νόμου 249/1997], η οποία παρέχει στην εθνική ρυθμιστική αρχή στον τομέα των ηλεκτρονικών επικοινωνιών την εξουσία να επιβάλλει: i) για την κινητή τηλεφωνία, συχνότητα ανανέωσης προσφορών και χρέωσης διάρκειας τουλάχιστον τεσσάρων εβδομάδων, επιβάλλοντας ταυτόχρονα στους παρόχους υπηρεσιών που επιλέγουν συχνότητα ανανέωσης προσφορών και χρέωσης διαφορετική από τη μηνιαία υποχρέωση άμεσης ενημέρωσης του χρήστη, μέσω αποστολής SMS, για την ανανέωση της προσφοράς· ii) για τη σταθερή τηλεφωνία, ανανέωση προσφορών και χρέωση σε μηνιαία βάση ή σε πολλαπλάσια αυτής· iii) στην περίπτωση συνδυαστικών προσφορών κινητής και σταθερής τηλεφωνίας, εφαρμογή της συχνότητας που ισχύει για τη σταθερή τηλεφωνία;
3)
Έχει, κατ’ ορθή ερμηνεία και εφαρμογή, η αρχή της αναλογικότητας, σε συνδυασμό με τα άρθρα 49 και 56 ΣΛΕΕ και το εναρμονισμένο κανονιστικό πλαίσιο που διαμορφώθηκε από τις οδηγίες [2002/19, 2002/20, 2002/21 και 2002/22] και, ειδικότερα, από το άρθρο 8, παράγραφοι 2 και 4, της οδηγίας [2002/21, όπως τροποποιήθηκε με την οδηγία 2009/140], από το άρθρο 3 της οδηγίας [2002/20, όπως τροποποιήθηκε με την οδηγία 2009/140], και από τα άρθρα 20, 21 και 22 της οδηγίας [2002/22, όπως τροποποιήθηκε με την οδηγία 2009/136], την έννοια ότι αντιτίθεται στη λήψη ρυθμιστικών μέτρων εκ μέρους της αρμόδιας στον τομέα των ηλεκτρονικών επικοινωνιών εθνικής ρυθμιστικής αρχής τα οποία έχουν ως σκοπό να επιβάλουν: i) για την κινητή τηλεφωνία, συχνότητα ανανέωσης προσφορών και χρέωσης διάρκειας τουλάχιστον τεσσάρων εβδομάδων, επιβάλλοντας ταυτόχρονα στους παρόχους υπηρεσιών που επιλέγουν συχνότητα ανανέωσης προσφορών και χρέωσης διαφορετική από τη μηνιαία υποχρέωση άμεσης ενημέρωσης του χρήστη, μέσω αποστολής SMS, για την ανανέωση της προσφοράς· ii) για τη σταθερή τηλεφωνία, ανανέωση προσφορών και χρέωση σε μηνιαία βάση ή σε πολλαπλάσια αυτής· iii) στην περίπτωση συνδυαστικών προσφορών κινητής και σταθερής τηλεφωνίας, εφαρμογή της συχνότητας που ισχύει για τη σταθερή τηλεφωνία;
4)
Έχουν, κατ’ ορθή ερμηνεία και εφαρμογή, οι αρχές της απαγόρευσης των διακρίσεων και της ίσης μεταχείρισης, σε συνδυασμό με τα άρθρα 49 και 56 ΣΛΕΕ και το εναρμονισμένο κανονιστικό πλαίσιο που διαμορφώθηκε από τις οδηγίες [2002/19, 2002/20, 2002/21 και 2002/22] και, ειδικότερα, από το άρθρο 8, παράγραφοι 2 και 4, της οδηγίας [2002/21, όπως τροποποιήθηκε με την οδηγία 2009/140], από το άρθρο 3 της οδηγίας [2002/20, όπως τροποποιήθηκε με την οδηγία 2009/140], και από τα άρθρα 20, 21 και 22 της οδηγίας [2002/22, όπως τροποποιήθηκε με την οδηγία 2009/136], την έννοια ότι αντιτίθενται στη λήψη ρυθμιστικών μέτρων εκ μέρους της αρμόδιας στον τομέα των ηλεκτρονικών επικοινωνιών εθνικής ρυθμιστικής αρχής τα οποία έχουν ως σκοπό να επιβάλουν: i) για την κινητή τηλεφωνία, συχνότητα ανανέωσης προσφορών και χρέωσης τουλάχιστον τεσσάρων εβδομάδων, επιβάλλοντας ταυτόχρονα στους παρόχους υπηρεσιών που επιλέγουν συχνότητα ανανέωσης προσφορών και χρέωσης διαφορετική από τη μηνιαία, υποχρέωση άμεσης ενημέρωσης του χρήστη, μέσω αποστολής SMS, για την ανανέωση της προσφοράς· ii) για τη σταθερή τηλεφωνία, ανανέωση προσφορών και χρέωση σε μηνιαία βάση ή σε πολλαπλάσια αυτής· iii) στην περίπτωση συνδυαστικών προσφορών κινητής και σταθερής τηλεφωνίας, εφαρμογή της συχνότητας που ισχύει για τη σταθερή τηλεφωνία;»
19.
Μετά την έκδοση της αποφάσεως του Δικαστηρίου Consorzio Italian Management και Catania Multiservizi (
8
), η Γραμματεία του Δικαστηρίου διαβίβασε στο αιτούν δικαστήριο αντίγραφο της αποφάσεως αυτής, ζητώντας του να διευκρινίσει αν εμμένει στην αίτηση προδικαστικής αποφάσεως.
20.
Με επιστολή της 23ης Νοεμβρίου 2021, το αιτούν δικαστήριο ενημέρωσε το Δικαστήριο ότι επιθυμούσε να αποσύρει το πρώτο προδικαστικό ερώτημα, αλλά να διατηρήσει το δεύτερο, το τρίτο και το τέταρτο προδικαστικό ερώτημα.
21.
Γραπτές παρατηρήσεις κατέθεσαν στην παρούσα διαδικασία οι αναιρεσείουσες της κύριας δίκης, η Codacons, η Ιταλική Κυβέρνηση καθώς και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή.
IV. Ανάλυση
22.
Με τα ερωτήματά του, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν αντιβαίνει στο δίκαιο της Ένωσης εθνική ρύθμιση η οποία παρέχει σε εθνική ρυθμιστική αρχή (στο εξής: ΕΡΑ) την εξουσία να επιβάλλει στους παρόχους υπηρεσιών τηλεφωνίας συχνότητα ανανέωσης προσφορών και χρέωσης. Τα διάφορα προδικαστικά ερωτήματα είναι συμπληρωματικά, δεδομένου ότι προσεγγίζουν το εν λόγω ζήτημα από διαφορετική οπτική γωνία: ελεύθερη κυκλοφορία των υπηρεσιών, εναρμονισμένο κανονιστικό πλαίσιο και (ορισμένες) γενικές αρχές του δικαίου της ΕΕ. Στις σελίδες που ακολουθούν θα εξετασθούν διαδοχικά οι εν λόγω κανόνες και αρχές της Ένωσης στις οποίες αναφέρεται το Consiglio di Stato (Συμβούλιο της Επικρατείας).
Α.
Επί του δεύτερου προδικαστικού ερωτήματος
23.
Με το δεύτερο ερώτημά του, το αιτούν δικαστήριο ζητεί από το Δικαστήριο να διευκρινίσει αν οι κανόνες της Συνθήκης περί ελεύθερης κυκλοφορίας των υπηρεσιών (άρθρα 49 και 56 ΣΛΕΕ) και/ή οι διατάξεις του εναρμονισμένου κανονιστικού πλαισίου αντιτίθενται σε εθνική ρύθμιση η οποία παρέχει στην ΕΡΑ την εξουσία να επιβάλλει στους παρόχους υπηρεσιών τηλεφωνίας συχνότητα ανανέωσης προσφορών και χρέωσης.
24.
Για να δοθεί απάντηση στο εν λόγω ερώτημα, θεωρώ σκόπιμο να αρχίσω την ανάλυση με την εξέταση της συμβατότητας της επίμαχης εθνικής ρύθμισης με το εναρμονισμένο κανονιστικό πλαίσιο και, στη συνέχεια, να εξετάσω τους κανόνες περί ελεύθερης κυκλοφορίας των υπηρεσιών.
1. Περί του εναρμονισμένου κανονιστικού πλαισίου
25.
Οφείλω να επισημάνω, εξ αρχής, ότι η προσέγγιση που υιοθετήθηκε στις παρατηρήσεις που υπέβαλαν ορισμένοι εκ των μετεχόντων στην παρούσα διαδικασία μου προκαλεί έκπληξη. Πράγματι, οι εν λόγω μετέχοντες στη διαδικασία εξετάζουν, διαδοχικά, τις διάφορες διατάξεις του εναρμονισμένου κανονιστικού πλαισίου οι οποίες μνημονεύονται στην αίτηση προδικαστικής αποφάσεως και υποστηρίζουν ότι καμία από τις διατάξεις αυτές δεν παρέχει στις ΕΡΑ έγκυρη νομική βάση για τη θέσπιση μέτρου όπως η επίδικη απόφαση.
26.
Αντιλαμβάνομαι ότι, ενώπιον των ιταλικών δικαστηρίων, οι αναιρεσείουσες της κύριας δίκης υποστήριξαν, μεταξύ άλλων, ότι ούτε το εθνικό δίκαιο ούτε το δίκαιο της Ένωσης παρέχουν νομική βάση για την έκδοση της επίδικης αποφάσεως. Εντούτοις, το αιτούν δικαστήριο διευκρινίζει ότι, κατά τη γνώμη του, η επίδικη απόφαση στηρίζεται στις διατάξεις του εθνικού δικαίου. Το γράμμα των προδικαστικών ερωτημάτων είναι επίσης απολύτως σαφές ως προς το σημείο αυτό. Εξάλλου, επισημαίνω ότι η άποψη του Consiglio di Stato (Συμβουλίου της Επικρατείας) επί του ζητήματος αυτού επιβεβαιώθηκε πρόσφατα από το Corte suprema di cassazione (Ανώτατο Ακυρωτικό Δικαστήριο, Ιταλία), το οποίο διαπίστωσε ότι η AGCom εξέδωσε την επίδικη απόφαση βάσει του άρθρου 2, παράγραφος 20, στοιχείο d, του νόμου 481/1995 (
9
).
27.
Επομένως, το κρίσιμο στο πλαίσιο της υπό κρίση διαφοράς ζήτημα δεν είναι αν οι διατάξεις του εναρμονισμένου κανονιστικού πλαισίου παρέχουν στην ΕΡΑ την εξουσία να θεσπίσει μέτρο όπως η επίδικη απόφαση, αλλά αν οι εν λόγω διατάξεις αντιτίθενται σε εθνική ρύθμιση η οποία παρέχει στην ΕΡΑ την εξουσία να θεσπίσει μέτρο όπως η επίδικη απόφαση.
28.
Συναφώς, πρέπει να τονιστεί ένα ιδιαιτέρως σημαντικό σημείο: το εναρμονισμένο κανονιστικό πλαίσιο δεν επιφέρει, στον τομέα των ηλεκτρονικών επικοινωνιών, πλήρη εναρμόνιση. Πράγματι, στην αίτηση προδικαστικής αποφάσεως, το αιτούν δικαστήριο επισήμανε ότι, στον τομέα της προστασίας των καταναλωτών, το εναρμονισμένο κανονιστικό πλαίσιο προσδιόριζε κυρίως τους επιδιωκόμενους σκοπούς προστασίας, καθώς και τους οικείους τομείς δραστηριότητας, καταλείποντας στη διακριτική ευχέρεια των ΕΡΑ τον καθορισμό του είδους και του περιεχομένου των μέτρων που είναι τα πλέον κατάλληλα για την επίτευξη των εν λόγω σκοπών.
29.
Τούτο είναι πράγματι ακριβές. Συναφώς, υπενθυμίζεται ότι η «προστασία των καταναλωτών» αποτελεί, κατά το άρθρο 4, παράγραφος 2, στοιχείο στʹ, ΣΛΕΕ, τομέα συντρέχουσας αρμοδιότητας της Ένωσης και των κρατών μελών. Κατά το άρθρο 169, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ, όταν η Ένωση ενεργεί στον εν λόγω τομέα, μπορεί να θεσπίζει, ενδεχομένως, μέτρα εναρμόνισης βάσει του άρθρου 114 ΣΛΕΕ (εφόσον, προφανώς, πληρούνται οι προϋποθέσεις που τίθενται στο εν λόγω άρθρο), είτε μέτρα που στηρίζουν, συμπληρώνουν και παρακολουθούν την πολιτική των κρατών μελών. Ενώ, στην πρώτη περίπτωση, είναι δυνατή πλήρης εναρμόνιση, στη δεύτερη περίπτωση, η πράξη της Ένωσης δεν μπορεί να εμποδίσει τα κράτη μέλη –όπως ορίζει το άρθρο 169, παράγραφος 4, ΣΛΕΕ, «να διατηρούν ή να εισάγουν αυστηρότερα προστατευτικά μέτρα».
30.
Τούτου δοθέντος, είναι αληθές ότι όλες οι οδηγίες που συναποτελούν το εναρμονισμένο κανονιστικό πλαίσιο είχαν εκδοθεί βάσει του (νυν) άρθρου 114 ΣΛΕΕ. Ωστόσο, είναι προφανές, και εξ όσων διακρίνω κανένας από τους μετέχοντες στη διαδικασία δεν το αμφισβητεί, ότι οι εν λόγω οδηγίες αφήνουν στις εθνικές αρχές μεγάλο περιθώριο ελιγμών. Πράγματι, όπως έχει επανειλημμένως κρίνει το Δικαστήριο, το εναρμονισμένο κανονιστικό πλαίσιο δεν προβλέπει πλήρη εναρμόνιση των πτυχών της προστασίας των καταναλωτών (
10
).
31.
Η ως άνω διαπίστωση χρήζει, κατά τη γνώμη μου, περαιτέρω διευκρινίσεων.
32.
Η προστασία των καταναλωτών προσδιορίστηκε ως ένας από τους επιδιωκόμενους από το εναρμονισμένο κανονιστικό πλαίσιο σκοπούς (
11
), πλην όμως το εν λόγω πλαίσιο προέβλεπε μόνον «στοιχεία προστασίας των καταναλωτών» (
12
). Η εναρμόνιση που επέφερε το εναρμονισμένο κανονιστικό πλαίσιο όσον αφορά τις πτυχές των υπηρεσιών που αφορούν την προστασία των καταναλωτών οι οποίες διέπονται από το εν λόγω πλαίσιο ήταν, επομένως, ελάχιστη (όσον αφορά τα αποτελέσματα ή την έντασή της) και μερική (όσον αφορά το καθ’ ύλην πεδίο εφαρμογής της) (
13
).
33.
Συγκεκριμένα, η προσέγγιση των νομοθεσιών των κρατών μελών, την επίτευξη της οποίας επιδίωξε το εναρμονισμένο κανονιστικό πλαίσιο, άφηνε στα κράτη μέλη ευρύ πεδίο δράσης με δύο συμπληρωματικούς τρόπους. Αφενός, τα κράτη μέλη ήταν ελεύθερα να εφαρμόζουν υψηλότερο επίπεδο προστασίας των καταναλωτών όσον αφορά τις κανονιστικές πτυχές που καλύπτονταν από το εναρμονισμένο κανονιστικό πλαίσιο. Αφετέρου, κατά μείζονα λόγο, τα κράτη μέλη ήταν ελεύθερα να θεσπίζουν ή να διατηρούν εθνικές ρυθμίσεις, εφαρμοστέες στις δραστηριότητες που διέπονταν από το εναρμονισμένο κανονιστικό πλαίσιο, οι οποίες αποσκοπούσαν στην προστασία των καταναλωτών σε σχέση με πτυχές διαφορετικές
και συμπληρωματικές σε σχέση με εκείνες που καλύπτονταν από το εναρμονισμένο κανονιστικό πλαίσιο (
14
).
34.
Διάφορες διατάξεις και αιτιολογικές σκέψεις των οδηγιών που συνέθεταν το εναρμονισμένο κανονιστικό πλαίσιο επιβεβαίωναν το σημαντικό περιθώριο χειρισμών που καταλειπόταν στα κράτη μέλη στο πλαίσιο αυτό, μεταξύ των οποίων η ανάθεση μιας σειράς καθηκόντων και εξουσιών στις ΕΡΑ. Κατ’ αρχάς, η αποστολή των ΕΡΑ καθοριζόταν κατά τρόπο ιδιαιτέρως ευρύ (
15
). Επιπλέον, πολλές διατάξεις (αν όχι οι περισσότερες) παρείχαν απλώς μια γενική καθοδήγηση ως προς το είδος της δράσης που όφειλαν να αναλάβουν οι ΕΡΑ για την επίτευξη των ειδικών σκοπών που προβλέπονταν στις διατάξεις αυτές (
16
). Επιπλέον, αρκετές διατάξεις προέβλεπαν μη εξαντλητικούς καταλόγους των μέσων με τα οποία οι ΕΡΑ μπορούσαν να επιδιώκουν τους εν λόγω σκοπούς (
17
).
35.
Τα παραπάνω αποτυπώνονται επίσης στη νομολογία, στην οποία το Δικαστήριο υπογράμμισε την «ευρεία εξουσία» που διαθέτουν οι ΕΡΑ «ώστε να είναι σε θέση να εκτιμήσουν κατά περίπτωση αν παρίσταται ανάγκη ρυθμίσεως της αγοράς» (
18
), καθώς και την ικανότητά τους να «λαμβάνουν όλα τα εύλογα μέτρα προς επίτευξη των σκοπών» που περιλαμβάνονται στην οικεία διάταξη του εναρμονισμένου κανονιστικού πλαισίου (
19
).
36.
Επομένως, μπορεί να είναι αληθές ότι, όπως προβάλλουν οι αναιρεσείουσες της κύριας δίκης, καμία από τις εν λόγω διατάξεις δεν παρείχε ρητώς στις ΕΡΑ την εξουσία για τη θέσπιση μέτρων όπως η επίδικη απόφαση. Ωστόσο, είναι επίσης αληθές ότι καμία από τις εν λόγω διατάξεις δεν απαγόρευε εθνική ρύθμιση η οποία να παρέχει την εν λόγω εξουσία στον εθνικό ρυθμιστικό φορέα. Όπως αναφέρθηκε στο σημείο 25 των παρουσών προτάσεων, αυτό είναι πράγματι το κρίσιμο ζήτημα στην υπό κρίση υπόθεση.
37.
Πράγματι, κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, σε περίπτωση ελάχιστης ή μερικής εναρμόνισης, οι εθνικές ρυθμίσεις πρέπει, πέραν του να συνάδουν, προφανώς, με άλλους κανόνες του δικαίου της Ένωσης που έχουν ενδεχομένως εφαρμογή στη δεδομένη περίπτωση, να μην είναι «ικαν[ές] να θέσουν σε σοβαρό κίνδυνο το επιδιωκόμενο από την επίμαχη [πράξη της Ένωσης] αποτέλεσμα» (
20
).
38.
Εν προκειμένω, με εξαίρεση μια ήσσονος μάλλον σημασίας παρατήρηση (
21
), οι αναιρεσείουσες της κύριας δίκης δεν υποστηρίζουν στην πραγματικότητα ότι η επίμαχη εθνική ρύθμιση θα μπορούσε να θέσει σε κίνδυνο την επίτευξη των επιδιωκόμενων από το εναρμονισμένο κανονιστικό πλαίσιο σκοπών. Πράγματι, η επίμαχη εθνική ρύθμιση συνάδει σε μεγάλο βαθμό με τους σκοπούς του εναρμονισμένου κανονιστικού πλαισίου, οι οποίοι απέβλεπαν, μεταξύ άλλων, στην προαγωγή του ουσιαστικού ανταγωνισμού στην αγορά (
22
), στην ενίσχυση της διαφάνειας της αγοράς (
23
), στη βελτίωση της πρόσβασης των πολιτών στις τηλεπικοινωνιακές υπηρεσίες (
24
) και, τέλος, στη διασφάλιση υψηλού επιπέδου προστασίας των καταναλωτών (
25
).
39.
Επομένως, φρονώ ότι η επίμαχη εθνική ρύθμιση δεν μπορεί να θεωρηθεί ικανή να θέσει σε σοβαρό κίνδυνο το επιδιωκόμενο από το εναρμονισμένο κανονιστικό πλαίσιο αποτέλεσμα. Ως εκ τούτου, είναι συμβατή με το εν λόγω πλαίσιο.
2. Περί της ελεύθερης κυκλοφορίας των υπηρεσιών
40.
Με το δεύτερο ερώτημά του, το αιτούν δικαστήριο ερωτά επίσης το Δικαστήριο αν η επίμαχη εθνική ρύθμιση συνάδει με τους κανόνες της Συνθήκης περί ελεύθερης κυκλοφορίας των υπηρεσιών. Το αιτούν δικαστήριο αναφέρει τόσο το άρθρο 49 ΣΛΕΕ («δικαίωμα εγκαταστάσεως») όσο και το άρθρο 56 ΣΛΕΕ («ελεύθερη παροχή των υπηρεσιών») ως ενδεχομένως κρίσιμα άρθρα εν προκειμένω.
41.
Συναφώς, κατά πάγια νομολογία, όταν ένα εθνικό μέτρο αφορά ταυτοχρόνως πλείονες από τις εν λόγω ελευθερίες, το Δικαστήριο εξετάζει το εν λόγω μέτρο, καταρχήν, από πλευράς μίας μόνον από τις θεμελιώδεις ελευθερίες εάν προκύπτει ότι, υπό τις περιστάσεις της συγκεκριμένης υποθέσεως, οι άλλες είναι εντελώς δευτερεύουσες σε σχέση με την πρώτη και μπορούν να υπαχθούν σε αυτήν (
26
). Προς τούτο, το αντικείμενο (
27
) και τα αποτελέσματα (
28
) του εθνικού μέτρου είναι τα κύρια στοιχεία που πρέπει να λαμβάνονται υπόψη.
42.
Εν προκειμένω, λαμβανομένου υπόψη του αντικειμένου και του αποτελέσματος της επίμαχης εθνικής ρύθμισης, το Δικαστήριο μπορεί να περιορίσει την ανάλυσή του στο άρθρο 49 ΣΛΕΕ. Πράγματι, οι τηλεφωνικές υπηρεσίες παρέχονται, τουλάχιστον επί του παρόντος, συνήθως από εταιρίες εγκατεστημένες στο κράτος μέλος όπου πραγματοποιείται η παροχή. Μεταξύ άλλων, για να είναι σε θέση να παρέχουν τις εν λόγω υπηρεσίες, οι πάροχοι χρειάζονται σημαντικές υποδομές.
43.
Εν πάση περιπτώσει, δεδομένης της ομοιότητας των δύο καθεστώτων που διέπουν το δικαίωμα εγκαταστάσεως και την ελεύθερη παροχή υπηρεσιών, δεν αντιλαμβάνομαι για ποιον λόγο η ανάλυση της συμβατότητας της επίμαχης εθνικής ρύθμισης με το δίκαιο της Ένωσης βάσει του άρθρου 56 ΣΛΕΕ θα μπορούσε να διαφέρει από την ανάλυση βάσει του άρθρου 49 ΣΛΕΕ (
29
).
44.
Κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, ως περιορισμοί της ελευθερίας εγκαταστάσεως πρέπει να θεωρούνται όλα τα μέτρα τα οποία απαγορεύουν, κωλύουν ή καθιστούν λιγότερο ελκυστική την άσκηση της ελευθερίας την οποία διασφαλίζει το άρθρο 49 ΣΛΕΕ (
30
). Ειδικότερα, στην έννοια του «περιορισμού» εμπίπτουν τα μέτρα που λαμβάνει ένα κράτος μέλος τα οποία, καίτοι εφαρμόζονται αδιακρίτως, επηρεάζουν την πρόσβαση στην αγορά των επιχειρήσεων άλλων κρατών μελών (
31
). Μεταξύ άλλων, ο περιορισμός θεμελιώδους ελευθερίας απαγορεύεται από τη ΣΛΕΕ ακόμη και αν είναι μικρής εκτάσεως ή ήσσονος σημασίας (
32
).
45.
Ωστόσο, συγχρόνως, το Δικαστήριο διαπίστωσε ότι εθνικά μέτρα δεν συνιστούν «περιορισμούς» κατά την έννοια του άρθρου 49 ΣΛΕΕ αν τα αποτελέσματά τους επί του εμπορίου εντός της Ένωσης είναι υπερβολικά αβέβαια, έμμεσα, ασαφή, μη πιθανά, εικαζόμενα ή υποθετικά (
33
).
46.
Αυτό ακριβώς συμβαίνει, κατά τη γνώμη μου, στην περίπτωση της επίμαχης εθνικής ρύθμισης. Δεν αντιλαμβάνομαι για ποιον λόγο ένας πάροχος υπηρεσιών τηλεφωνίας με έδρα στην αλλοδαπή θα αποθαρρυνόταν ή θα αποτρέπονταν από το να μετεγκατασταθεί στην Ιταλία ή να ιδρύσει υποκατάστημα, θυγατρική ή άλλη συνδεδεμένη οντότητα στο εν λόγω κράτος μέλος, για τον λόγο και μόνον ότι η συχνότητα ανανέωσης προσφορών και χρέωσης δεν μπορεί να είναι μικρότερη από συγκεκριμένο χρονικό διάστημα (εν προκειμένω, έναν μήνα για τη σταθερή τηλεφωνία και τέσσερις εβδομάδες για την κινητή τηλεφωνία).
47.
Ανεξαρτήτως της οπτικής γωνίας από την οποία μπορεί να εξετάσει κανείς τις (πραγματικές ή δυνητικές) συνέπειες που θα μπορούσαν να έχουν τα μέτρα που έλαβε η AGCom επί των παρόχων υπηρεσιών τηλεφωνίας –ήτοι, επί των επιχειρηματικών τους μοντέλων, επί της συμβατικής ελευθερίας, επί της διάρθρωσης του κόστους και επί της επιλογής των περιθωρίων κέρδους, επί των στρατηγικών μάρκετινγκ ή επί της ανταγωνιστικής θέσης τους– αδυνατώ να εντοπίσω κάποιο στοιχείο που θα μπορούσε να ασκεί επιρροή βάσει του άρθρου 49 ΣΛΕΕ. Ειδικότερα, η επίδικη απόφαση i) δεν θίγει την ελευθερία των παρόχων να καθορίζουν τις τιμές, όπως επιθυμούν, ii) δεν συνεπάγεται πρόσθετο κόστος για αυτούς, iii) δεν επηρεάζει την ικανότητά τους να τροποποιούν μονομερώς τους συμβατικούς όρους και iv) τους αφήνει μεγάλο περιθώριο επιλογής της πλέον κατάλληλης συχνότητας (ή εύρους συχνοτήτων) ανανέωσης προσφορών και χρέωσης, υπό την προϋπόθεση ότι τα εν λόγω χρονικά διαστήματα υπερβαίνουν τα κατώτατα όρια που αναφέρονται στην εν λόγω απόφαση.
48.
Με τα ανωτέρω δεν εννοώ ότι οι εθνικές ρυθμίσεις οι οποίες περιορίζουν τη δυνατότητα των επιχειρήσεων να καθορίζουν τη συχνότητα ανανέωσης των προσφορών και χρέωσης ουδέποτε εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 49 ΣΛΕΕ. Πράγματι, η πρόβλεψη ιδιαιτέρως αυστηρών ορίων θα μπορούσε ενδεχομένως να συνιστά πραγματικό περιορισμό. Ως παράδειγμα μπορώ να παραθέσω την υποχρέωση των επιχειρήσεων να χρεώνουν τους πελάτες τους σε ετήσια (ή εξαμηνιαία) βάση η οποία θα καθυστερούσε σημαντικά την είσπραξη των πληρωμών των εν λόγω επιχειρήσεων για τις παρασχεθείσες υπηρεσίες. Ωστόσο, η προσβαλλόμενη απόφαση εισήγαγε έναν οριακό περιορισμό, ο οποίος επιπλέον επιβάλλει απλώς στους παρόχους την υποχρέωση να επαναφέρουν την εφαρμογή της συχνότητας προσφορών και χρέωσης που εφάρμοζαν παγίως μέχρις ότου (σχετικώς αιφνιδίως και ενεργώντας σχεδόν σε συνεννόηση, εξ όσων αντιλαμβάνομαι) επέλεξαν να τροποποιήσουν τη σχετική πολιτική τους.
49.
Στο πλαίσιο αυτό, επισημαίνω ότι, σε παλαιότερες αποφάσεις, το Δικαστήριο έκρινε ότι ορισμένα πλέον παρεμβατικά μέτρα, τα οποία περιόριζαν την τιμολόγηση των επίμαχων υπηρεσιών (
34
) ή καθιστούσαν οικονομικά επαχθέστερη την παροχή τους (
35
), δεν συνιστούσαν «περιορισμούς» στο πλαίσιο της ελεύθερης κυκλοφορίας των υπηρεσιών. Ομοίως, το Δικαστήριο έχει δεχθεί ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση είχε το δικαίωμα, δυνάμει των κανόνων της εσωτερικής αγοράς, να επιβάλλει όρια στις τιμές που χρεώνουν οι επιχειρήσεις κινητής τηλεφωνίας με σκοπό, μεταξύ άλλων, την προστασία των καταναλωτών (
36
).
50.
Η έννοια του «περιορισμού» είναι οπωσδήποτε ευρεία, αλλά δεν μπορεί να επεκταθεί ώστε να καταλαμβάνει την πρόκληση οποιασδήποτε ελάχιστης ενόχλησης στον τρόπο με τον οποίο λειτουργούν οι επιχειρήσεις. Σκοπός των κανόνων της εσωτερικής αγοράς είναι η απελευθέρωση του εμπορίου εντός της ΕΕ και όχι η κατάργηση των κανόνων του εμπορίου (
37
). Επομένως, για να εμπίπτει το μέτρο στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 49 ΣΛΕΕ, πρέπει να διαπιστωθεί κάποια απτή, πραγματική ή δυνητική επίπτωση επί των διασυνοριακών ανταλλαγών. Στο πλαίσιο διαδικασίας όπως αυτή που εκκρεμεί ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου, εναπόκειται στις αναιρεσείουσες να αποδείξουν ότι πράγματι συμβαίνει κάτι τέτοιο. Επισημαίνω ότι, στο πλαίσιο της παρούσας διαδικασίας, οι αναιρεσείουσες της κύριας δίκης δεν προέβαλαν κανένα εύλογο επιχείρημα συναφώς.
51.
Το γεγονός και μόνον –το οποίο υπογράμμισαν οι αναιρεσείουσες της κύριας δίκης– ότι οι περιορισμοί που εισήχθησαν από την επίδικη απόφαση δεν υφίστανται σε άλλα κράτη μέλη δεν ασκεί επιρροή εν προκειμένω. Συναφώς, το Δικαστήριο έχει επανειλημμένως επισημάνει ότι κανονιστική ρύθμιση κράτους μέλους δεν αποτελεί περιορισμό κατά την έννοια των Συνθηκών της Ένωσης απλώς και μόνον επειδή άλλα κράτη μέλη εφαρμόζουν λιγότερο περιοριστικούς ή ευνοϊκότερους από εμπορικής απόψεως κανόνες σε όσους παρέχουν παρόμοιες υπηρεσίες και είναι εγκατεστημένοι στο έδαφός τους (
38
). Επιπλέον, παρατηρώ ότι το γεγονός ότι οι συνθήκες ανταγωνισμού μεταξύ των παρόχων και οι ανάγκες των καταναλωτών ενδέχεται να διαφέρουν στα διάφορα τμήματα της εσωτερικής αγοράς επιβεβαιώθηκε εμμέσως με το άρθρο 8, παράγραφος 5, στοιχείο εʹ, της οδηγίας 2002/21 (
39
).
52.
Επομένως, από κανένα στοιχείο της δικογραφίας δεν μπορεί να συναχθεί ότι η επίμαχη εθνική ρύθμιση, ή ειδικότερα τα μέτρα που θέσπισε η AGCom, θα μπορούσαν (πραγματικά ή δυνητικά) να αποτρέψουν ή να αποθαρρύνουν τις αλλοδαπές επιχειρήσεις να εγκατασταθούν στην Ιταλία, διότι θα μπορούσε να θιγεί εξαρχής η ικανότητά τους να επιδίδονται σε αποτελεσματικό ανταγωνισμό με τους παραδοσιακά εγκατεστημένους στην Ιταλία παρόχους υπηρεσιών τηλεφωνίας (
40
). Ως εκ τούτου, φρονώ ότι τα εν λόγω μέτρα δεν συνιστούν «περιορισμό» κατά την έννοια του άρθρου 49 ΣΛΕΕ.
53.
Εν πάση περιπτώσει, αν το Δικαστήριο διαφωνήσει με την ως άνω διαπίστωσή μου, κατά τη γνώμη μου τυχόν περιορισμός που δημιουργείται από το επίμαχο μέτρο πρέπει να θεωρηθεί δικαιολογημένος.
54.
Κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, κανένας περιορισμός της ελευθερίας εγκατάστασης δεν επιτρέπεται, εκτός αν, πρώτον, δικαιολογείται από επιτακτικό λόγο γενικού συμφέροντος και, δεύτερον, συνάδει με την αρχή της αναλογικότητας. Όσον αφορά την αναλογικότητα, το εθνικό μέτρο πρέπει να είναι κατάλληλο να διασφαλίσει, κατά τρόπο συνεπή και συστηματικό, την υλοποίηση του επιδιωκόμενου σκοπού και να μη βαίνει πέραν του μέτρου που είναι αναγκαίο για την επίτευξη του σκοπού αυτού. Επιπλέον, το εθνικό μέτρο πρέπει να είναι αναλογικό υπό στενή έννοια, καθόσον πρέπει να εξασφαλίζει δίκαιη ισορροπία μεταξύ των διακυβευόμενων συμφερόντων, ήτοι του συμφέροντος που επιδιώκει το κράτος με το εν λόγω μέτρο και των συμφερόντων των θιγόμενων από το μέτρο αυτό φυσικών ή νομικών προσώπων (
41
).
55.
Γίνεται παγίως δεκτό ότι η προστασία των καταναλωτών συγκαταλέγεται στους επιτακτικούς λόγους γενικού συμφέροντος οι οποίοι, κατ’ αρχήν, μπορούν να δικαιολογήσουν εθνικό μέτρο που περιορίζει την ελεύθερη κυκλοφορία των υπηρεσιών (
42
).
56.
Είμαι επίσης της γνώμης ότι εθνική ρύθμιση όπως η επίμαχη στην υπόθεση της κύριας δίκης δεν παραβιάζει την αρχή της αναλογικότητας. Πρώτον, η δυνατότητα της ΕΡΑ να επιβάλλει ορισμένους περιορισμούς στη συχνότητα της ανανέωσης των προσφορών και της χρέωσης είναι αναμφίβολα ικανή να εξασφαλίσει την επίτευξη του επιδιωκόμενου στόχου: αυξάνει τη διαφάνεια στην αγορά και παρέχει στους καταναλωτές τη δυνατότητα καλύτερης σύγκρισης των προσφορών. Συμμερίζομαι πλήρως τις εκτιμήσεις του αιτούντος δικαστηρίου ως προς το ζήτημα αυτό.
57.
Δεύτερον, το αιτούν δικαστήριο επισήμανε ότι i) πράγματι επιχειρήθηκε η εφαρμογή εναλλακτικών μηχανισμών υπολογισμού για τη σύγκριση των προσφορών των παρόχων, αλλά αποδείχθηκαν αναποτελεσματικοί και ii) προτάθηκαν από τις αναιρεσείουσες άλλοι πιθανοί μηχανισμοί, αλλά και αυτοί κρίθηκαν αναποτελεσματικοί από το εν λόγω δικαστήριο (
43
). Στο πλαίσιο αυτό, αδυνατώ να εντοπίσω κάποιο άλλο μέτρο το οποίο θα μπορούσε να είναι εξίσου αποτελεσματικό και συγχρόνως λιγότερο περιοριστικό για τους εν λόγω παρόχους.
58.
Τρίτον, φρονώ ότι τα επίμαχα μέτρα κατόρθωσαν να επιτύχουν μια δίκαιη ισορροπία μεταξύ των συμφερόντων των εμπλεκομένων προσώπων: βελτιώνουν σημαντικά τη δυνατότητα ανάγνωσης και σύγκρισης των προσφορών στην αγορά, παρέχοντας με τον τρόπο αυτό στους καταναλωτές τη δυνατότητα να πραγματοποιούν συνειδητές επιλογές, ενώ παράλληλα –όπως αναφέρεται στα σημεία 45 και 46 των παρουσών προτάσεων– μειώνουν στο ελάχιστο την παρέμβαση στα δικαιώματα και στις ελευθερίες των παρόχων υπηρεσιών τηλεφωνίας.
59.
Όσον αφορά το τελευταίο αυτό ζήτημα, επισημαίνω ότι, κατά τις διατάξεις της οδηγίας 2002/21, οι ΕΡΑ θα πρέπει να «διευκολ[ύνουν] [την] πρόσβαση των χρηστών με αναπηρία» στις υπηρεσίες ηλεκτρονικών επικοινωνιών (
44
) και να «μεριμν[ούν] ώστε οι χρήστες, περιλαμβανομένων των μειονεκτούντων χρηστών, των ηλικιωμένων χρηστών και των χρηστών με ειδικές κοινωνικές ανάγκες να αποκομίζουν το μέγιστο όφελος όσον αφορά την επιλογή, την τιμή και την ποιότητα» (
45
).
60.
Εξ όσων αντιλαμβάνομαι, η ανάγκη μεγαλύτερης προστασίας των ευάλωτων καταναλωτών ήταν ένας από τους λόγους που οδήγησαν την AGCom στην έκδοση της επίδικης αποφάσεως. Συναφώς, συμφωνώ με την Ιταλική Κυβέρνηση η οποία υπογράμμισε τη σημασία της παροχής στους εν λόγω χρήστες όλων των αναγκαίων πληροφοριών για να λάβουν μετά λόγου γνώσεως μια τέτοια απόφαση, σε περίπτωση μονομερούς τροποποιήσεως της σύμβασης από τον πάροχο (
46
).
61.
Επομένως, λαμβανομένων υπόψη των προεκτεθέντων, προτείνω στο Δικαστήριο να δώσει στο δεύτερο προδικαστικό ερώτημα την απάντηση ότι το εναρμονισμένο κανονιστικό πλαίσιο και οι διατάξεις της Συνθήκης περί ελεύθερης κυκλοφορίας των υπηρεσιών ουδόλως αντιτίθενται σε εθνική ρύθμιση η οποία παρέχει στην ΕΡΑ την εξουσία να επιβάλλει στους παρόχους υπηρεσιών τηλεφωνίας συχνότητα ανανέωσης των προσφορών και χρέωσης.
Β.
Επί του τρίτου και του τέταρτου προδικαστικού ερωτήματος
62.
Με το τρίτο και το τέταρτο ερώτημά του –τα οποία μπορούν να εξεταστούν από κοινού– το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν οι αρχές της αναλογικότητας, της απαγόρευσης των διακρίσεων και της ίσης μεταχείρισης αντιτίθενται σε εθνική ρύθμιση η οποία εξουσιοδοτεί την ΕΡΑ να επιβάλλει στους παρόχους υπηρεσιών τηλεφωνίας συχνότητα ανανέωσης των προσφορών και χρέωσης.
63.
Όπως θα εξηγήσω στα επόμενα σημεία των παρουσών προτάσεων, η απάντησή μου στα ως άνω ερωτήματα είναι μάλλον απλή: όχι, οι εν λόγω αρχές δεν αντιτίθενται σε εθνική ρύθμιση όπως η επίμαχη στην υπόθεση της κύριας δίκης, δεδομένου ότι η εν λόγω ρύθμιση δεν εφαρμόζει το δίκαιο της Ένωσης και, κατά συνέπεια, η νομιμότητά της δεν μπορεί να αμφισβητηθεί βάσει των γενικών αρχών του δικαίου της Ένωσης (1). Εν πάση περιπτώσει, ακόμη και αν το Δικαστήριο διαφωνούσε συναφώς, και πάλι, κατά τη γνώμη μου, η επίμαχη εθνική ρύθμιση συνάδει με τις ως άνω αρχές (2).
1. Μη εφαρμογή του δικαίου της Ένωσης
64.
Με την απόφαση TSN και AKT, το τμήμα μείζονος συνθέσεως του Δικαστηρίου έκρινε ότι, όταν κράτος μέλος θεσπίζει υψηλότερο επίπεδο προστασίας από εκείνο που προβλέπει οδηγία εκδοθείσα στον τομέα της κοινωνικής πολιτικής, δεν «εφαρμόζει» την εν λόγω οδηγία κατά την έννοια του άρθρου 51, παράγραφος 1, του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (στο εξής: Χάρτης). Πράγματι, σε μια τέτοια περίπτωση, το εν λόγω κράτος μέλος δεν ενεργεί, με άλλα λόγια, εντός του πεδίου εφαρμογής του δικαίου της Ένωσης. Ως εκ τούτου, η νομιμότητα του επίμαχου μέτρου του κράτους μέλους δεν μπορεί να εκτιμηθεί υπό το πρίσμα των διατάξεων του Χάρτη (
47
).
65.
Με την απόφασή του, το Δικαστήριο υπενθύμισε, μεταξύ άλλων, ότι η κοινωνική πολιτική ανήκει στη συντρέχουσα αρμοδιότητα δυνάμει του άρθρου 2, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ. Εν συνεχεία, υπενθύμισε ότι, όσον αφορά την προστασία της υγείας και της ασφάλειας των εργαζομένων, η Ευρωπαϊκή Ένωση δύναται, δυνάμει του άρθρου 153, παράγραφοι 1 και 2, ΣΛΕΕ: i) να «υποστηρίζει και συμπληρώνει τη δράση των κρατών μελών» και ii) να «θεσπίζ[ει] […] ελάχιστες προδιαγραφές». Το δεύτερο αυτό στοιχείο συνεπάγεται, επιπλέον, ότι «τα κράτη μέλη είναι ελεύθερα, στο πλαίσιο της άσκησης της αρμοδιότητας που εξακολουθούν να έχουν, να θεσπίζουν τέτοιους κανόνες, αυστηρότερους σε σχέση με εκείνους που αφορά η παρέμβαση του νομοθέτη της Ένωσης, εφόσον δεν θίγουν τη συνοχή της παρέμβασης αυτής» (
48
).
66.
Το Δικαστήριο συνάγει από τα ανωτέρω ότι η επίμαχη διάταξη της οδηγίας, κατά την οποία η εν λόγω οδηγία δεν εμποδίζει τα κράτη μέλη να εφαρμόζουν ευνοϊκότερες διατάξεις, «δεν παρέχει στα κράτη μέλη την ευχέρεια να νομοθετούν δυνάμει του δικαίου της Ένωσης, αλλά αναγνωρίζει απλώς την εξουσία τους να προβλέπουν στο εθνικό δίκαιο ευνοϊκότερες διατάξεις εκτός του πλαισίου του καθεστώτος που θεσπίζει η εν λόγω οδηγία». Επομένως, το ενδιαφερόμενο κράτος μέλος, θεσπίζοντας ευνοϊκότερες διατάξεις, ασκούσε απλώς αρμοδιότητα την οποία εξακολουθούσε να έχει. Το Δικαστήριο διέκρινε επίσης την περίπτωση αυτή από την περίπτωση κατά την οποία «μια πράξη της Ένωσης παρέχει στα κράτη μέλη την ελευθερία επιλογής μεταξύ διαφόρων τρόπων εφαρμογής ή διακριτική ευχέρεια ή εξουσία εκτιμήσεως η οποία αποτελεί αναπόσπαστο τμήμα του θεσπιζόμενου με την πράξη αυτή καθεστώτος ή ακόμη από την περίπτωση όπου η οικεία πράξη επιτρέπει τη λήψη, εκ μέρους των κρατών μελών, συγκεκριμένων μέτρων με σκοπό τη συμβολή στην επίτευξη του σκοπού της» (
49
).
67.
Κατά τη γνώμη μου, η κατάσταση της υπό κρίση υποθέσεως είναι συγκρίσιμη με την επίμαχη στην υπόθεση TSN και AKT. Το ζήτημα αν οι αρχές της ισότητας, της απαγόρευσης των διακρίσεων και της αναλογικότητας προβάλλονται ως δικαιώματα που βασίζονται στον Χάρτη (
50
) ή ως γενικές αρχές του δικαίου της Ένωσης δεν ασκεί επιρροή όσον αφορά τη δυνατότητα χρησιμοποίησής τους ως πιθανών κανόνων για τον έλεγχο του κύρους της επίμαχης εθνικής ρύθμισης.
68.
Όπως επισήμανα, η προστασία των καταναλωτών αποτελεί τομέα συντρέχουσας αρμοδιότητας, ο δε νομοθέτης της Ένωσης –με τη θέσπιση του εναρμονισμένου κανονιστικού πλαισίου– προέβη σε ελάχιστη και μερική μόνον εναρμόνιση των πτυχών της προστασίας των καταναλωτών του εν λόγω πλαισίου.
69.
Βεβαίως, ο νομοθέτης της Ένωσης διαθέτει ευρύτερες εξουσίες στον τομέα της προστασίας των καταναλωτών από ό,τι στον τομέα της κοινωνικής πολιτικής. Ωστόσο, το γεγονός αυτό δεν ασκεί επιρροή εν προκειμένω, δεδομένου ότι, όπως εκτέθηκε, ο νομοθέτης της Ένωσης δεν άσκησε την εν λόγω εξουσία του σε εξαντλητικό βαθμό, αλλά άφησε ευρύ περιθώριο δράσης στα κράτη μέλη εντός του εν λόγω τομέα.
70.
Όπως και στην απόφαση TSN και AKT (
51
), εν προκειμένω, η επίμαχη εθνική ρύθμιση αφορά επίσης μια πτυχή του θέματος (συχνότητα ανανέωσης των προσφορών και χρέωσης) την οποία δεν θίγουν ούτε άμεσα ούτε έμμεσα οι επίμαχοι κανόνες της Ένωσης και, γενικότερα, όσον αφορά την οποία τα κράτη μέλη δεν υπέχουν ειδική υποχρέωση βάσει του δικαίου της Ένωσης. Επίσης, κανένα φυσικό ή νομικό πρόσωπο (επί παραδείγματι, οι αναιρεσείουσες της κύριας δίκης) δεν αντλεί κάποιο δικαίωμα από το επίμαχο πλαίσιο της Ένωσης.
71.
Περαιτέρω, κατά τη γνώμη μου, με την επίμαχη εθνική ρύθμιση, η Ιταλική Δημοκρατία δεν υπερέβη απλώς τους ελάχιστους κανόνες που θεσπίζει το εναρμονισμένο κανονιστικό πλαίσιο, αλλά πράγματι ενήργησε «πέραν» (ή «πλέον») αυτού, θεσπίζοντας κανόνες που συμπληρώνουν το εν λόγω πλαίσιο σε ζητήματα που δεν ρυθμίζονται από αυτό.
72.
Επομένως, ο Ιταλός νομοθέτης δεν εφάρμοσε το δίκαιο της Ένωσης θεσπίζοντας τις διατάξεις βάσει των οποίων η AGCom εξέδωσε την προσβαλλόμενη απόφαση. Τούτο ισχύει ακόμη και αν η επίμαχη εθνική ρύθμιση περιέχει και άλλες διατάξεις οι οποίες, αντιθέτως, αποσκοπούσαν στην εφαρμογή του δικαίου της Ένωσης.
73.
Στο πλαίσιο αυτό, είναι περιττό να υπενθυμίσω ότι, όπως προαναφέρθηκε (
52
), η επίμαχη εθνική ρύθμιση δεν θίγει τη συνοχή του συστήματος που θεσπίστηκε με το εναρμονισμένο κανονιστικό πλαίσιο (ούτε και στερεί από αυτό την πρακτική αποτελεσματικότητά του).
74.
Τέλος, πρέπει να υπογραμμίσω ότι, πέραν των διατάξεων της Συνθήκης για την ελεύθερη κυκλοφορία των υπηρεσιών –οι οποίες, για τους προεκτεθέντες λόγους (
53
), δεν τυγχάνουν, κατά τη γνώμη μου, εφαρμογής στην υπό κρίση υπόθεση– ούτε το αιτούν δικαστήριο ούτε οι μετέχοντες στη διαδικασία οι οποίοι κατέθεσαν παρατηρήσεις παραπέμπουν σε άλλη διάταξη του δικαίου της Ένωσης βάσει της οποίας θα μπορούσε το παρόν ζήτημα να εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του δικαίου της Ένωσης, ώστε να τυγχάνουν εφαρμογής οι γενικές αρχές του δικαίου της Ένωσης που εξετάσθηκαν εν προκειμένω.
75.
Κατά συνέπεια, καταλήγω στο συμπέρασμα ότι οι αρχές της αναλογικότητας, της απαγόρευσης των διακρίσεων και της ίσης μεταχείρισης δεν αντιτίθενται σε εθνική ρύθμιση η οποία παρέχει στην ΕΡΑ την εξουσία να επιβάλλει στους παρόχους υπηρεσιών τηλεφωνίας συχνότητα ανανέωσης των προσφορών και χρέωσης, δεδομένου ότι η εν λόγω ρύθμιση δεν εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του δικαίου της Ένωσης.
76.
Ωστόσο, σε περίπτωση που το Δικαστήριο δεν συμμεριστεί την ως άνω άποψη, θα παραθέσω εν συντομία τους λόγους για τους οποίους, ακόμη και αν γίνει δεκτό ότι η επίμαχη εθνική ρύθμιση εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του δικαίου της Ένωσης, η ρύθμιση αυτή –κατά τη γνώμη μου– συνάδει με τις αρχές της αναλογικότητας, της απαγόρευσης των διακρίσεων και της ίσης μεταχείρισης.
2. Επί των γενικών αρχών της αναλογικότητας, της απαγόρευσης των διακρίσεων και της ίσης μεταχείρισης
77.
Πρώτον, κατά πάγια νομολογία, η αρχή της αναλογικότητας συγκαταλέγεται στις γενικές αρχές του δικαίου της Ένωσης στις οποίες ερείδονται οι κοινές συνταγματικές παραδόσεις των κρατών μελών και τις οποίες πρέπει να τηρεί εθνική ρύθμιση η οποία εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του δικαίου της Ένωσης ή εφαρμόζει το δίκαιο αυτό. Η αρχή της αναλογικότητας, κατ’ ουσίαν, υποχρεώνει τα κράτη μέλη να λαμβάνουν μέτρα τα οποία είναι κατάλληλα για την επίτευξη των επιδιωκόμενων σκοπών και δεν υπερβαίνουν το μέτρο που είναι αναγκαίο για την επίτευξη των σκοπών αυτών (
54
).
78.
Στα σημεία 51 έως 59 των παρουσών προτάσεων, εξέθεσα τους λόγους για τους οποίους, στο πλαίσιο της εκτιμήσεως του ζητήματος αν ενδεχόμενος περιορισμός της ελεύθερης παροχής υπηρεσιών που προκαλείται από την επίμαχη εθνική ρύθμιση μπορούσε να δικαιολογηθεί από επιτακτικούς λόγους γενικού συμφέροντος, η ρύθμιση αυτή φαινόταν να συνάδει προς την αρχή της αναλογικότητας. Συγκεκριμένα, η εθνική ρύθμιση (και, ειδικότερα, τα μέτρα που θέσπισε η AGCom δυνάμει της εν λόγω ρύθμισης) φαινόταν να είναι κατάλληλη για την επίτευξη των επιδιωκόμενων από τον εθνικό νομοθέτη σκοπών και επίσης να μην υπερβαίνει το αναγκαίο για την επίτευξή τους μέτρο.
79.
Αδυνατώ να εντοπίσω κάποιο επιπλέον στοιχείο που θα έπρεπε να ληφθεί υπόψη, πολλώ δε μάλλον ένα στοιχείο ικανό να μεταβάλει το αποτέλεσμα της ως άνω ανάλυσης, όταν ο αναλογικός χαρακτήρας της επίμαχης εθνικής ρύθμισης εξετάζεται υπό το πρίσμα της γενικής αρχής του δικαίου και όχι υπό το πρίσμα των ελευθεριών της εσωτερικής αγοράς. Στις παρατηρήσεις των αναιρεσειουσών της κύριας δίκης δεν απαντά κάποιο ειδικό και σαφές στοιχείο συναφώς.
80.
Δεύτερον, είναι αληθές ότι οι αρχές της απαγόρευσης των διακρίσεων και της ίσης μεταχείρισης αντιπροσωπεύουν, γενικώς, τις δύο όψεις του ίδιου νομίσματος. Όπως υπενθυμίζει παγίως το Δικαστήριο, η πρώτη αποτελεί έκφραση της δεύτερης, η οποία επιτάσσει να μην αντιμετωπίζονται παρόμοιες καταστάσεις κατά τρόπο διαφορετικό και να μην αντιμετωπίζονται διαφορετικές καταστάσεις καθ’ όμοιο τρόπο, εκτός εάν μια τέτοιου είδους αντιμετώπιση δικαιολογείται αντικειμενικώς (
55
). Ωστόσο, σύμφωνα με το δίκαιο της ΕΕ, η «απαγόρευση των διακρίσεων» αποτελεί έννοια αρκετά συγκεκριμένη: αφορά τη διαφορετική μεταχείριση βάσει ορισμένων συγκεκριμένων απαγορευμένων λόγων (όπως η φυλή, το φύλο, η εθνικότητα κ.λπ.) (
56
).
81.
Στο πλαίσιο αυτό, αδυνατώ να αντιληφθώ πώς θα μπορούσε η υπό κρίση υπόθεση να εγείρει ζήτημα σχετικό με ενδεχόμενη παραβίαση της αρχής της απαγόρευσης των διακρίσεων. Πράγματι, τα επιχειρήματα που προβάλλουν συναφώς οι αναιρεσείουσες της κύριας δίκης ταυτίζονται με εκείνα που προέβαλαν στο πλαίσιο της επίκλησης της παραβίασης της αρχής της ισότητας. Ειδικότερα, υποστηρίζουν ότι η επίδικη απόφαση αντιμετωπίζει με διαφορετικό τρόπο κατηγορίες υπηρεσιών που είναι σε μεγάλο βαθμό συγκρίσιμες: την κινητή τηλεφωνία και τη σταθερή τηλεφωνία. Κατ’ αυτές, οι διαφορετικές συχνότητες ανανέωσης των προσφορών και χρέωσης που προβλέπει η επίδικη απόφαση δεν δικαιολογούνται από τα χαρακτηριστικά των δύο συμβάσεων τα οποία παρουσιάζουν πολλές ομοιότητες.
82.
Αν πράγματι ισχύει τούτο, τότε φρονώ ότι μόνον η αρχή της ίσης μεταχείρισης ασκεί επιρροή εν προκειμένω, καθόσον απαγορεύει, κατ’ αρχήν, τη διαφορετική μεταχείριση όμοιων καταστάσεων, για οποιονδήποτε λόγο.
83.
Κατόπιν της ως άνω διευκρίνισης, εναπόκειται στο αιτούν δικαστήριο να εκτιμήσει αν τα πραγματικά και νομικά στοιχεία τα οποία επικαλείται η AGCom στην απόφασή της τεκμηριώνουν επαρκώς τα συμπεράσματά της όσον αφορά τις (δύο διαφορετικές) συχνότητες ανανέωσης των προσφορών και χρέωσης οι οποίες επιβάλλονται στους παρόχους υπηρεσιών τηλεφωνίας.
84.
Ωστόσο, από τα στοιχεία που το αιτούν δικαστήριο έθεσε υπόψη του Δικαστηρίου φαίνεται να προκύπτει ότι, σύμφωνα με τις διαπιστώσεις της AGCom, οι δύο κατηγορίες υπηρεσιών δεν είναι συγκρίσιμες, λαμβανομένων υπόψη των σκοπών που επιδιώκει ο εθνικός νομοθέτης. Ειδικότερα, το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ορισμένα χαρακτηριστικά, τα οποία, κατά τη γνώμη μου, είναι ιδιαιτέρως σημαντικά στο παρόν πλαίσιο: τη διαφορετική βάση πελατών (γενικώς, πελάτες μεγαλύτερης ηλικίας και λιγότερο εξοικειωμένοι με τις νέες τεχνολογίες στην περίπτωση της σταθερής τηλεφωνίας και νεότεροι και περισσότερο εξοικειωμένοι με την ΤΠ στην περίπτωση της κινητής τηλεφωνίας)· τον διαφορετικό τρόπο με τον οποίο οι χρήστες θα μπορούσαν να ενημερώνονται ταχέως για τη μονομερή τροποποίηση των συμβατικών όρων (με SMS στην περίπτωση των χρηστών κινητής τηλεφωνίας, πράγμα το οποίο συνήθως δεν είναι εφικτό στην περίπτωση της σταθερής τηλεφωνίας)· το γεγονός ότι η αλλαγή πολιτικής των παρόχων είχε σημαντικότερες συνέπειες στην αγορά της σταθερής τηλεφωνίας (διότι η αγορά της κινητής τηλεφωνίας είχε ήδη διαφοροποιηθεί όσον αφορά τα χρονικά διαστήματα ανανέωσης και χρέωσης).
85.
Συναφώς, είναι σκόπιμο να υπογραμμιστεί ότι, κατά τη λήψη μέτρων προστασίας των καταναλωτών, οι αρχές ουδόλως υποχρεούνται να λαμβάνουν υπόψη τον μέσο καταναλωτή, αλλά μπορούν επίσης να λαμβάνουν ειδικά μέτρα για τους καταναλωτές οι οποίοι βρίσκονται σε ιδιαιτέρως ευάλωτη θέση. Επί παραδείγματι, το εναρμονισμένο κανονιστικό πλαίσιο περιλαμβάνει διάφορες διατάξεις συναφώς (
57
).
86.
Κατά συνέπεια, φρονώ ότι τα μέτρα που προβλέπουν υψηλότερο επίπεδο προστασίας των καταναλωτών όσον αφορά τις υπηρεσίες τηλεφωνίας που περιλαμβάνουν μεγαλύτερο μέρος ευάλωτων χρηστών, σε σχέση με εκείνο που προβλέπεται όσον αφορά τις λοιπές υπηρεσίες, δεν παραβιάζουν την αρχή της ισότητας. Μάλιστα, κατά τη γνώμη μου ισχύει το ακριβώς αντίθετο: στον βαθμό που η επίδικη απόφαση προκλήθηκε από την επιθυμία να ληφθούν υπόψη ορισμένες αντικειμενικές διαφορές που υφίστανται μεταξύ των χρηστών των δύο αγορών, η εν λόγω απόφαση φαίνεται να αποτελεί εύλογη εφαρμογή της ως άνω αρχής στον τομέα αυτό.
87.
Κατόπιν των ανωτέρω διαπιστώσεων, προσθέτω, εν παρόδω, ότι η επιχειρηματολογία των αναιρεσειουσών της κύριας δίκης ως προς το σημείο αυτό θυμίζει «δίκοπο μαχαίρι». Πράγματι, στον βαθμό που το αυστηρότερο καθεστώς που ισχύει για τη σταθερή τηλεφωνία θεωρείται νόμιμο, θα μπορούσε να υποστηριχθεί ότι ενδεχόμενη ομοιότητα μεταξύ των δύο αγορών θα μπορούσε επίσης να ωθήσει την AGCom να επεκτείνει το προβλεπόμενο για τη σταθερή τηλεφωνία σύστημα στην κινητή τηλεφωνία.
88.
Κατόπιν των ανωτέρω, στο τρίτο και στο τέταρτο ερώτημα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι οι αρχές της αναλογικότητας, της απαγόρευσης των διακρίσεων και της ίσης μεταχείρισης δεν αντιτίθενται σε εθνική ρύθμιση η οποία παρέχει στην ΕΡΑ την εξουσία να επιβάλλει στους παρόχους υπηρεσιών τηλεφωνίας συχνότητα ανανέωσης των προσφορών και χρέωσης. Η ως άνω απάντηση είναι, κατά τη γνώμη μου, ορθή ανεξαρτήτως του αν η εν λόγω εθνική ρύθμιση εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του δικαίου της Ένωσης.
V. Πρόταση
89.
Εν κατακλείδι, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στα προδικαστικά ερωτήματα που υπέβαλε το Consiglio di Stato (Συμβούλιο της Επικρατείας, Ιταλία) ως εξής:
–
Τα άρθρα 49 και 56 ΣΛΕΕ, οι διατάξεις της οδηγίας 2002/19/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 7ης Μαρτίου 2002, σχετικά με την πρόσβαση σε δίκτυα ηλεκτρονικών επικοινωνιών και συναφείς ευκολίες, καθώς και με τη διασύνδεσή τους (οδηγία για την πρόσβαση), της οδηγίας 2002/20/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 7ης Μαρτίου 2002, για την αδειοδότηση δικτύων και υπηρεσιών ηλεκτρονικών επικοινωνιών (οδηγία για την αδειοδότηση), της οδηγίας 2002/21/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 7ης Μαρτίου 2002, σχετικά με κοινό κανονιστικό πλαίσιο για δίκτυα και υπηρεσίες ηλεκτρονικών επικοινωνιών (οδηγία πλαίσιο), και της οδηγίας 2002/22/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 7ης Μαρτίου 2002, για την καθολική υπηρεσία και τα δικαιώματα των χρηστών όσον αφορά δίκτυα και υπηρεσίες ηλεκτρονικών επικοινωνιών (οδηγία καθολικής υπηρεσίας), καθώς και οι αρχές της ισότητας, της αναλογικότητας και της απαγόρευσης των διακρίσεων δεν αντιτίθενται σε εθνική ρύθμιση η οποία παρέχει στην εθνική ρυθμιστική αρχή την εξουσία να επιβάλλει στους παρόχους υπηρεσιών τηλεφωνίας συχνότητα ανανέωσης των προσφορών και χρέωσης.
(
1
)	Γλώσσα του πρωτοτύπου: η αγγλική.
(
2
)	Οδηγία 2009/140/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 25ης Νοεμβρίου 2009, για την τροποποίηση των οδηγιών 2002/21/ΕΚ σχετικά με κοινό κανονιστικό πλαίσιο για δίκτυα και υπηρεσίες ηλεκτρονικών επικοινωνιών, 2002/19/ΕΚ σχετικά με την πρόσβαση σε δίκτυα ηλεκτρονικών επικοινωνιών και συναφείς ευκολίες καθώς και με τη διασύνδεσή τους, και 2002/20/ΕΚ για την αδειοδότηση δικτύων και υπηρεσιών ηλεκτρονικών επικοινωνιών (ΕΕ 2009, L 337, σ. 37).
(
3
)	Καταργήθηκε από τις 21 Δεκεμβρίου 2020 με το άρθρο 125 της οδηγίας (ΕΕ) 2018/1972 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 11ης Δεκεμβρίου 2018, για τη θέσπιση του Ευρωπαϊκού Κώδικα Ηλεκτρονικών Επικοινωνιών (ΕΕ 2018, L 321, σ. 36).
(
4
)	ΕΕ 2002, L 108, σ. 7.
(
5
)	ΕΕ 2002, L 108, σ. 21.
(
6
)	ΕΕ 2002, L 108, σ. 33.
(
7
)	ΕΕ 2002, L 108, σ. 51.
(
8
)	Απόφαση της 6ης Οκτωβρίου 2021 (C‑561/19, EU:C:2021:799).
(
9
)	Βλ. απόφαση του Sezioni Unite (διευρυμένης σύνθεσης) του εν λόγω δικαστηρίου, της 23ης Νοεμβρίου 2021, αριθ. 26164/22.
(
10
)	Πρβλ. απόφαση της 13ης Σεπτεμβρίου 2018, Wind Tre και Vodafone Italia (C‑54/17 και C‑55/17, EU:C:2018:710, σκέψη 64 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
(
11
)	Βλ., επί παραδείγματι, αιτιολογική σκέψη 6 και άρθρο 8, παράγραφος 4, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 2002/21, καθώς και αιτιολογική σκέψη 2 της οδηγίας 2002/22.
(
12
)	Αιτιολογική σκέψη 49 της οδηγίας 2002/22 (η υπογράμμιση δική μου). Βλ., επίσης, αιτιολογική σκέψη 7 και άρθρο 1, παράγραφος 2, της οδηγίας 2002/21.
(
13
)	Επί των εννοιών αυτών, βλ. προτάσεις του γενικού εισαγγελέα M. Bobek στην υπόθεση Dzivev κ.λπ. (C‑310/16, EU:C:2018:623, σημεία 70 έως 80).
(
14
)	Βλ., ομοίως, απόφαση της 10ης Δεκεμβρίου 2002, British American Tobacco (Investments) και Imperial Tobacco (C‑491/01, EU:C:2002:741, σκέψη 66).
(
15
)	Βλ., ιδίως, αιτιολογικές σκέψεις 16 έως 20 της οδηγίας 2002/21.
(
16
)	Βλ., επί παραδείγματι, άρθρο 8, παράγραφος 4, της οδηγίας 2002/19 (το οποίο ορίζει, κατ’ ουσίαν, ότι οι υποχρεώσεις που επιβάλλονται από τις ΕΡΑ πρέπει να «έχουν ως βάση τη φύση του προβλήματος που εντοπίστηκε, είναι αναλογικές και δικαιολογημένες, υπό το πρίσμα των [οικείων] στόχων»), καθώς και άρθρο 8, παράγραφος 1, πρώτο εδάφιο, της οδηγίας 2002/21 (κατά το οποίο «[οι ΕΡΑ] λαμβάνουν κάθε εύλογο μέτρο που στοχεύει στην επίτευξη των [οικείων] στόχων […]. Τα εν λόγω μέτρα είναι ανάλογα προς τους στόχους αυτούς»).
(
17
)	Βλ., επί παραδείγματι, άρθρο 8, παράγραφοι 2, 4 και 5, της οδηγίας 2002/21 (τα οποία χρησιμοποιούν τις εκφράσεις «ιδίως» και «μεταξύ άλλων»). Βλ., επίσης, αιτιολογική σκέψη 36, in fine, της οδηγίας 2002/21.
(
18
)	Απόφαση της 3ης Δεκεμβρίου 2009, Επιτροπή κατά Γερμανίας (C‑424/07, EU:C:2009:749, σκέψη 61 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
(
19
)	Όπ.π. (σκέψη 59).
(
20
)	Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 7ης Ιουλίου 2016, Muladi (C‑447/15, EU:C:2016:533, σκέψη 43). Σε άλλες αποφάσεις, το Δικαστήριο αναφέρθηκε στην απαίτηση η εθνική ρύθμιση να μην «υπονομεύει την πρακτική αποτελεσματικότητα» της επίμαχης πράξης της Ένωσης. Βλ., επί παραδείγματι, απόφαση της 21ης Δεκεμβρίου 2016, Vervloet κ.λπ. (C‑76/15, EU:C:2016:975, σκέψη 83). Κατά τη γνώμη μου, οι δύο νομολογιακές προσεγγίσεις αποτελούν ουσιαστικά τις δύο όψεις του ίδιου νομίσματος, όπως αποδεικνύει το γεγονός ότι, στις δύο αυτές αποφάσεις, το Δικαστήριο αναφέρεται, ως νομολογιακό προηγούμενο, στην απόφαση της 23ης Νοεμβρίου 2006, Lidl Italia (C‑315/05, EU:C:2006:736, σκέψη 48).
(
21
)	Η Fastweb διευκρινίζει –δίχως να παρέχει περαιτέρω εξηγήσεις– ότι η επίδικη απόφαση, επιβάλλοντας ελάχιστη συχνότητα, παρεμποδίζει τον ανταγωνισμό και περιορίζει τις επιλογές του καταναλωτή, πράγμα το οποίο αντιβαίνει σε ορισμένους από τους σκοπούς που επιδιώκει το εναρμονισμένο κανονιστικό πλαίσιο. Εντούτοις, δυσκολεύομαι να αντιληφθώ για ποιον λόγο η αύξηση της ικανότητας των χρηστών να κατανοούν και να συγκρίνουν τις προσφορές των επιχειρηματιών θα οδηγούσε κατ’ ανάγκη σε λιγότερο ανταγωνιστική αγορά και/ή θα περιόριζε σε σημαντικό βαθμό τις επιλογές των καταναλωτών. Επί παραδείγματι, η Fastweb δεν παρέχει καμία ένδειξη ως προς τον λόγο για τον οποίο η ποιότητα και/ή η τιμή των επίμαχων υπηρεσιών (οι οποίες πράγματι συγκαταλέγονται στις παραμέτρους βάσει των οποίων οι χρήστες επιλέγουν τον δικό τους πάροχο υπηρεσιών) θα μπορούσαν να επηρεαστούν ουσιωδώς από την επίδικη απόφαση.
(
22
)	Βλ., ιδίως, αιτιολογικές σκέψεις 5 και 20, της οδηγίας 2002/19, καθώς και αιτιολογική σκέψη 1 και άρθρο 8, παράγραφος 2, της οδηγίας 2002/21.
(
23
)	Βλ., ιδίως, αιτιολογικές σκέψεις 16 και 22 της οδηγίας 2002/19, αιτιολογική σκέψη 34 της οδηγίας 2002/20 και άρθρο 8, παράγραφος 4, στοιχείο δʹ, της οδηγίας 2002/21.
(
24
)	Βλ., ιδίως, αιτιολογική σκέψη 9 της οδηγίας 2002/19, αιτιολογική σκέψη 4 της οδηγίας 2002/21, καθώς και αιτιολογικές σκέψεις 4 και 8 της οδηγίας 2002/22.
(
25
)	Βλ. σημείο 30 των παρουσών προτάσεων.
(
26
)	Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 7ης Σεπτεμβρίου 2022, Cilevičs κ.λπ. (C‑391/20, EU:C:2022:638, σκέψη 50 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
(
27
)	Όπ.π. (σκέψη 51 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
(
28
)	Πρβλ. απόφαση της 30ης Ιανουαρίου 2020, Anton van Zantbeek (C‑725/18, EU:C:2020:54, σκέψη 21).
(
29
)	Τούτο συμβαίνει συχνά, βλ. προτάσεις μου στην υπόθεση Cilevičs κ.λπ. (C‑391/20, EU:C:2022:166, σημείο 65), με περαιτέρω παραπομπές.
(
30
)	Βλ., πλέον προσφάτως, απόφαση της 7ης Σεπτεμβρίου 2022, Cilevičs κ.λπ. (C‑391/20, EU:C:2022:638, σκέψη 61 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
(
31
)	Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 29ης Μαρτίου 2011, Επιτροπή κατά Ιταλίας (C‑565/08, EU:C:2011:188, σκέψη 46).
(
32
)	Βλ. αποφάσεις της 18ης Οκτωβρίου 2012, X (C‑498/10, EU:C:2012:635, σκέψη 30 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία), και της 3ης Δεκεμβρίου 2020, BONVER WIN (C‑311/19, EU:C:2020:981, σκέψη 26).
(
33
)	Βλ., με περαιτέρω παραπομπές, προτάσεις του γενικού εισαγγελέα G. Hogan στην υπόθεση VAS Shipping (C‑71/20, EU:C:2021:474, σημείο 67 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία) και προτάσεις του γενικού εισαγγελέα Ν. Wahl στις συνεκδικασθείσες υποθέσεις Venturini κ.λπ. (C‑159/12 έως C‑161/12, EU:C:2013:529, σημείο 81 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
(
34
)	Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 29ης Μαρτίου 2011, Επιτροπή κατά Ιταλίας (C‑565/08, EU:C:2011:188, σκέψη 46).
(
35
)	Πρβλ. αποφάσεις της 8ης Σεπτεμβρίου 2005, Mobistar και Belgacom Mobile (C‑544/03 και C‑545/03, EU:C:2005:518, σκέψη 31), και της 11ης Ιουνίου 2015, Berlington Hungary κ.λπ. (C‑98/14, EU:C:2015:386, σκέψη 36).
(
36
)	Απόφαση της 8ης Ιουνίου 2010, Vodafone κ.λπ. (C‑58/08, EU:C:2010:321).
(
37
)	Βλ., μεταξύ άλλων, προτάσεις του γενικού εισαγγελέα G. Tesauro στην υπόθεση Hünermund κ.λπ. (C‑292/92, EU:C:1993:863, σημεία 1 και 28) και προτάσεις του γενικού εισαγγελέα A. Tizzano στην υπόθεση CaixaBank France (C‑442/02, EU:C:2004:187, σημείο 63).
(
38
)	Απόφαση της 7ης Μαρτίου 2013, DKV Belgium (C‑577/11, EU:C:2013:146, σκέψη 32 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
(
39
)	Βλ. σημείο 7 των παρουσών προτάσεων.
(
40
)	Πρβλ. απόφαση της 12ης Ιουλίου 2012, SC Volksbank România (C‑602/10, EU:C:2012:443, σκέψη 80).
(
41
)	Πρβλ. απόφαση της 6ης Οκτωβρίου 2020, Επιτροπή κατά Ουγγαρίας (Τριτοβάθμια εκπαίδευση) (C‑66/18, EU:C:2020:792, σκέψεις 178 και 179 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
(
42
)	Πρβλ., προσφάτως, απόφαση της 22ας Σεπτεμβρίου 2022, Admiral Gaming Network κ.λπ. (C‑475/20 έως C‑482/20, EU:C:2022:714, σκέψη 49 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
(
43
)	Το αιτούν δικαστήριο αναφέρεται στους διαδραστικούς οδηγούς, στους μηχανισμούς υπολογισμού και στη μηνιαία δημοσίευση του συνολικού κόστους των προσφορών των διαφόρων παρόχων.
(
44
)	Άρθρο 1, παράγραφος 1.
(
45
)	Άρθρο 8, παράγραφος 2, στοιχείο αʹ. Γενικότερα, σχετικά με την ανάγκη προστασίας των μειονεκτούντων, βλ. αιτιολογική σκέψη 8 και άρθρο 8, παράγραφος 4, στοιχείο εʹ, της οδηγίας 2002/21, καθώς και αιτιολογική σκέψη 13 και άρθρα 7, 22, παράγραφος 1, και 23α της οδηγίας 2002/22.
(
46
)	Βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 13ης Σεπτεμβρίου 2018, Wind Tre και Vodafone Italia (C‑54/17 και C‑55/17, EU:C:2018:710, σκέψη 47).
(
47
)	Απόφαση της 19ης Νοεμβρίου 2019 (C‑609/17 και C‑610/17, EU:C:2019:981, ιδίως σκέψεις 54 και 55) (στο εξής: απόφαση TSN και AKT).
(
48
)	Απόφαση TSN και AKT (σκέψεις 47 και 48).
(
49
)	Απόφαση TSN και AKT (σκέψεις 49 έως 52). Για μια χρήσιμη ανάπτυξη της εν λόγω διακρίσεως, βλ. προτάσεις του γενικού εισαγγελέα G. Hogan στην υπόθεση Land Oberösterreich (Στεγαστικό Επίδομα) (C‑94/20, EU:C:2021:155, σημεία 64 έως 72).
(
50
)	Βλ. άρθρα 20, 21, 49 και 51 του Χάρτη.
(
51
)	Απόφαση TSN και AKT, σκέψη 53. Βλ. επίσης, πλέον προσφάτως, απόφαση της 7ης Ιουλίου 2022, Coca-Cola European Partners Deutschland (C‑257/21 και C‑258/21, EU:C:2022:529, σκέψη 42).
(
52
)	Βλ. σημείο 36 των παρουσών προτάσεων.
(
53
)	Βλ. σημεία 44 έως 50 των παρουσών προτάσεων.
(
54
)	Βλ., επί παραδείγματι, απόφαση της 4ης Οκτωβρίου 2018, Link Logistik N&N (C‑384/17, EU:C:2018:810, σκέψη 40 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
(
55
)	Βλ., συναφώς, αποφάσεις της 30ής Απριλίου 2019, Ιταλία κατά Συμβουλίου (Αλιευτική ποσόστωση για τον ξιφία της Μεσογείου) (C‑611/17, EU:C:2019:332, σκέψη 129 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία), και της 19ης Δεκεμβρίου 2019, HK κατά Επιτροπής (C‑460/18 P, EU:C:2019:1119, σκέψη 66 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
(
56
)	Βλ., επί παραδείγματι, άρθρο 21 του Χάρτη και άρθρο 18 ΣΛΕΕ.
(
57
)	Βλ., μεταξύ άλλων, διατάξεις που μνημονεύονται στο σημείο 59 των παρουσών προτάσεων.