Wydanie tymczasowe
OPINIA RZECZNIK GENERALNEJ
LAILI MEDINY
przedstawiona w dniu 21 września 2023 r.(1)
Sprawy połączone C‑414/22 i C‑584/22
DocLX Travel Events GmbH
przeciwko
Verein für Konsumenteninformation
[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Oberster Gerichtshof (sąd najwyższy, Austria)]
oraz
QM
przeciwko
Kiwi Tours GmbH
[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Bundesgerichtshof (federalny trybunał sprawiedliwości, Niemcy)]
Odesłanie prejudycjalne – Impreza turystyczna i powiązane usługi turystyczne – Dyrektywa (UE) 2015/2302 – Rozwiązanie umowy o udział w imprezie turystycznej – Nieuniknione i nadzwyczajne okoliczności – Zdarzenia występujące po rozwiązaniu umowy o udział w imprezie turystycznej, lecz przed jej realizacją – Przewidywalność w momencie rozwiązywania umowy o udział w imprezie turystycznej
I.      Wprowadzenie
1.        W dniu 11 marca 2020 r. Światowa Organizacja Zdrowia (zwana dalej „WHO”) ogłosiła koronawirusa COVID-19 „pandemią” i ostrzegła, że świat „nigdy wcześniej nie widział pandemii wywołanej przez koronawirusa”(2). „Nagłość, skala i dotkliwość”(3) pandemii znalazła odzwierciedlenie w przyjęciu bezprecedensowych środków ograniczających w skali światowej, które zebrały obfite żniwo we wszystkich dziedzinach działalności społecznej i gospodarczej. Przemysł
turystyczny był jednym z najbardziej dotkniętych sektorów.
2.        W tym kontekście wielu podróżnych domagało się prawa do rozwiązania umowy o udział w imprezie turystycznej bez ponoszenia opłaty za rozwiązanie umowy. Uczynili to jeszcze przed urzędowym ogłoszeniem pandemii i zamknięciem granic, powołując się na istnienie „nieuniknionych i nadzwyczajnych” okoliczności w rozumieniu art. 12 ust. 2 dyrektywy (UE) 2015/2302(4). Niniejsze sprawy połączone, wraz ze sprawą C‑299/22, Tez Tour, w której przedstawiam dziś moją opinię, podnoszą wiele
kwestii dotyczących wykładni tego przepisu. Jedna z tych kwestii dotyczy określenia momentu decydującego o powstaniu prawa do rozwiązania umowy o udział w imprezie turystycznej bez obowiązku ponoszenia opłaty za rozwiązanie umowy. Sprawy te zachęcają do refleksji nad tym, jak najlepiej osiągnąć właściwą równowagę, do której dąży dyrektywa 2015/2302, między wysokim poziomem ochrony konsumentów a konkurencyjnością przedsiębiorstw, ponieważ świat staje się miejscem coraz bardziej niepewnym i nieprzewidywalnym.
II.    Ramy prawne
A.      Prawo Unii
3.        Motyw 31 dyrektywy 2015/2302 stanowi:
„(31)      Podróżni powinni również mieć możliwość rozwiązania umowy o udział w imprezie turystycznej w każdym momencie przed rozpoczęciem imprezy turystycznej za odpowiednią i możliwą do uzasadnienia opłatą za rozwiązanie, uwzględniającą spodziewane oszczędności kosztów oraz spodziewany dochód z tytułu alternatywnego wykorzystania danych usług turystycznych. Powinni oni także mieć prawo do rozwiązania umowy o udział w imprezie turystycznej bez ponoszenia jakiejkolwiek opłaty za jej rozwiązanie, w przypadku gdy nieuniknione i nadzwyczajne okoliczności miałyby w znaczącym zakresie wpłynąć na realizację imprezy turystycznej. Mogą one obejmować na przykład działania wojenne, inne poważne problemy związane z bezpieczeństwem, takie jak terroryzm, znaczące zagrożenie dla zdrowia ludzkiego, takie jak wybuch epidemii poważnej choroby w docelowym miejscu podróży lub katastrofy naturalne, takie jak powodzie lub trzęsienia ziemi, lub warunki pogodowe uniemożliwiające bezpieczną podróż do miejsca docelowego uzgodnionego w umowie o udział w imprezie turystycznej”.
4.        Artykuł 3 dyrektywy 2015/2302, zatytułowany „Definicje”, w pkt 12, stanowi:
„Na potrzeby niniejszej dyrektywy zastosowanie mają następujące definicje:
[…]
12)      »nieuniknione i nadzwyczajne okoliczności« oznaczają sytuację poza kontrolą strony powołującej się na taką sytuację i której skutków nie można było uniknąć, nawet gdyby podjęto wszelkie rozsądne działania”.
5.        Artykuł 12 dyrektywy 2015/2302, zatytułowany „Rozwiązanie umowy o udział w imprezie turystycznej oraz prawo do odstąpienia przed rozpoczęciem imprezy turystycznej”, stanowi w ust. 1–3:
„1.      Państwa członkowskie zapewniają, aby podróżny miał możliwość rozwiązania umowy o udział w imprezie turystycznej w każdym momencie przed rozpoczęciem imprezy turystycznej. W przypadku gdy podróżny rozwiąże umowę o udział w imprezie turystycznej zgodnie z niniejszym ustępem, może być zobowiązany do zapłacenia odpowiedniej i możliwej do uzasadnienia opłaty za rozwiązanie na rzecz organizatora. W umowie o udział w imprezie turystycznej można określić rozsądne standardowe opłaty za rozwiązanie umowy w zależności od tego, w jakim czasie przed rozpoczęciem imprezy turystycznej doszło do rozwiązania umowy, oraz od spodziewanych oszczędności kosztów oraz spodziewanego dochodu z tytułu alternatywnego wykorzystania danych usług turystycznych. W przypadku braku standardowych opłat za rozwiązanie wysokość opłaty za rozwiązanie odpowiada cenie imprezy turystycznej pomniejszonej o zaoszczędzone koszty i wpływy z alternatywnej realizacji danych usług turystycznych. Na żądanie podróżnego organizator przedstawia uzasadnienie wysokości opłat za rozwiązanie.
2.      Niezależnie od ust. 1 podróżny ma prawo do rozwiązania umowy o udział w imprezie turystycznej przed rozpoczęciem imprezy turystycznej bez ponoszenia jakiejkolwiek opłaty za rozwiązanie w przypadku nieuniknionych i nadzwyczajnych okoliczności występujących w miejscu docelowym lub jego najbliższym sąsiedztwie, które to okoliczności w znaczącym stopniu wpływają na realizację imprezy turystycznej lub które w znaczącym stopniu wpływają na przewóz pasażerów do miejsca docelowego. W przypadku rozwiązania umowy o udział w imprezie turystycznej zgodnie z niniejszym ustępem podróżny jest uprawniony do pełnego zwrotu wszelkich wpłat dokonanych z tytułu imprezy turystycznej, ale nie ma prawa do dodatkowej rekompensaty.
3.      Organizator może rozwiązać umowę o udział w imprezie turystycznej i dokonać pełnego zwrotu podróżnemu wszelkich wpłat dokonanych z tytułu imprezy turystycznej, bez ponoszenia odpowiedzialności za dodatkową rekompensatę, jeżeli:
[…]
b)      organizator nie ma możliwości zrealizowania umowy z powodu nieuniknionych i nadzwyczajnych okoliczności i powiadomił podróżnego o rozwiązaniu umowy bez zbędnej zwłoki przed rozpoczęciem imprezy turystycznej”.
6.        Artykuł 23 dyrektywy 2015/2302,
zatytułowany „Bezwzględnie wiążący charakter dyrektywy”,
stanowi
w ust. 2 i 3:
„2.      Podróżni nie mogą zrzekać się praw przyznanych im na mocy środków krajowych transponujących niniejszą dyrektywę.
3.      Wszelkie porozumienia umowne lub oświadczenia podróżnego, które bezpośrednio lub pośrednio prowadzą do zrzeczenia się lub ograniczenia praw przyznanych podróżnemu na podstawie niniejszej dyrektywy lub mają na celu obejście stosowania niniejszej dyrektywy, nie są wiążące dla podróżnego”.
B.      Prawo krajowe
1.      Prawo austriackie
7.        Paragraf 3 Pauschalreisegesetz (ustawy o imprezach turystycznych) (PRG, BGBl I 2017/50) stanowi:
„Jeżeli porozumienia odbiegają od przepisów niniejszej ustawy federalnej
na niekorzyść podróżnego, są one bezskuteczne”.
8.        Paragraf 10 ust. 2 ustawy o imprezach turystycznych stanowi:
„Niezależnie od
prawa do rozwiązania umowy na podstawie ust. 1 podróżny może rozwiązać umowę o udział w imprezie turystycznej przed rozpoczęciem imprezy turystycznej bez zapłaty jakiegokolwiek odszkodowania w przypadku wystąpienia nieuniknionych i nadzwyczajnych okoliczności w miejscu docelowym lub jego najbliższym sąsiedztwie, które w znaczącym stopniu wpływają na realizację imprezy turystycznej lub na przewóz pasażerów do miejsca docelowego. W przypadku rozwiązania umowy o udział w imprezie turystycznej zgodnie z niniejszym ustępem podróżny jest uprawniony do pełnego zwrotu wszelkich wpłat dokonanych z tytułu imprezy turystycznej, ale nie ma prawa do dodatkowej rekompensaty”.
2.      Prawo niemieckie
9.        Paragraf 651h Bürgerliches Gesetzbuch (niemieckiego kodeksu cywilnego), zatytułowany „Odstąpienie przed rozpoczęciem imprezy turystycznej”, stanowi:
„1.      Przed rozpoczęciem imprezy turystycznej podróżny może rozwiązać umowę w każdym momencie. W przypadku gdy podróżny rozwiąże umowę, organizator traci prawo do uzgodnionej ceny imprezy turystycznej. Organizator może jednak żądać odpowiedniego odszkodowania.
2.      W umowie, również na mocy ogólnych warunków umów, można określić rozsądne ryczałtowe odszkodowanie, które oblicza się według następujących kryteriów:
1.      okresu między oświadczeniem o odstąpieniu a rozpoczęciem imprezy,
2.      spodziewanych oszczędności kosztów organizatora oraz
3.      spodziewanego dochodu z tytułu alternatywnego wykorzystania danych usług turystycznych.
W braku określenia w umowie ryczałtowego odszkodowania jego wysokość określa cena imprezy pomniejszona o koszty zaoszczędzone przez organizatora oraz pomniejszona o to, co uzyskał on w wyniku alternatywnego wykorzystania danych usług turystycznych. Na żądanie podróżnego organizator jest zobowiązany uzasadnić wysokość odszkodowania.
3.      Na zasadzie odstępstwa od ust. 1 zdanie trzecie organizator nie może żądać odszkodowania, jeżeli w miejscu docelowym lub w jego bezpośrednim sąsiedztwie występują nieuniknione i nadzwyczajne okoliczności, które to okoliczności w znaczącym stopniu wpływają na realizację imprezy turystycznej lub które w znaczącym stopniu wpływają na przewóz pasażerów do miejsca docelowego. Dane okoliczności są nieuniknione i nadzwyczajne w rozumieniu niniejszego podtytułu, jeżeli nie podlegają kontroli strony, która się na nie powołuje, a ich konsekwencji nie można było uniknąć, nawet gdyby zostały podjęte wszelkie rozsądne działania”.
III. Zwięzłe przedstawienie okoliczności faktycznych i przebieg postępowań oraz pytania prejudycjalne
A.      Sprawa C‑414/22
10.      W styczniu 2020 r. konsument FM dokonał u strony pozwanej, organizatora podróży
DocLX, rezerwacji wycieczki dla maturzystów do
Chorwacji. Wycieczka miała zostać zrealizowana w okresie od dnia 27 czerwca do dnia 3 lipca 2020 r. Obejmowała ona przejazd do miejsca docelowego i z powrotem oraz została zaplanowana jako uroczysta wycieczka z udziałem wielu młodych uczestników i hucznym
świętowaniem.
11.      Łączna cena za imprezę turystyczną wynosiła
787 EUR i została zapłacona przez FM w całości z góry.
12.      W dniu 13 marca 2020 r. austriackie ministerstwo spraw zagranicznych wydało ostrzeżenie dotyczące podróży na poziomie 4 obejmujące wszystkie państwa
na całym świecie, w którym wzywano do
przełożenia wszelkich
podróży, które nie są bezwzględnie konieczne, lub skorzystania z możliwości rezygnacji.
13.      W dniu 21 kwietnia 2020 r. DocLX poinformował FM, że bezpłatne rozwiązanie umowy było w tym momencie niemożliwe. Byłoby to możliwe tylko ze względu na okoliczności zewnętrzne, takie jak ostrzeżenie dotyczące podróży na poziomie 6, a nawet wtedy dopiero na siedem dni przed planowym rozpoczęciem imprezy. DocLX jednakże zaproponował anulowanie wycieczki po obniżonej opłacie za rozwiązanie umowy, a FM przyjął tę ofertę. DocLX następnie zwrócił FM wpłaconą przez niego zaliczkę, zatrzymując kwotę 227,68 EUR tytułem kosztów anulacji.
14.      Ostatecznie impreza turystyczna nie została zrealizowana.
15.      Roszczenie FM o zwrot opłaty za rozwiązanie umowy zostało przeniesione na austriackie stowarzyszenie konsumenckie Verein für Konsumenteninformation (stowarzyszenie na rzecz informacji konsumenckiej, zwane dalej „Verein”). Roszczenie dotyczyło zapłaty przez organizatora zatrzymanej kwoty w wysokości
227,68 EUR. Verein podnosił, że w chwili zawarcia porozumienia o anulowaniu FM był uprawniony do rozwiązania umowy o udział w imprezie turystycznej bez ponoszenia jakichkolwiek kosztów. Verein twierdzi, iż porozumienie, na mocy którego podróżny dokonał
anulacji wycieczki w zamian za obniżoną opłatę z tytułu rozwiązania umowy,
należy uznać za bezskuteczne
na podstawie
§10 ust. 2
austriackiej ustawy o imprezach turystycznych, bowiem było ono mniej korzystne dla niego.
16.      DocLX sprzeciwił się żądaniu, podnosząc, że w kwietniu 2020 r. nie można było jeszcze przewidzieć, że
impreza turystyczna rzeczywiście nie będzie możliwa do zrealizowania w czerwcu 2020 r. ze względu na nieuniknione i nadzwyczajne okoliczności. W związku z tym w momencie zawarcia porozumienia dotyczącego wysokości opłaty za rozwiązanie umowy (lub w momencie złożenia oświadczenia o odstąpieniu od
umowy) nie było możliwości rozwiązania umowy bez ponoszenia kosztów.
17.      Choć wprawdzie sąd pierwszej
instancji oddalił żądanie powództwa zgłoszonego przez Verein, zasadniczo przychylając się do argumentacji DocLX, to jednak
sąd odwoławczy uchylił ten wyrok i uwzględnił żądanie, orzekając, że w momencie rozwiązania umowy wycieczka dla maturzystów
taka jak uzgodniona
nie mogła się odbyć
ze względu na pandemię COVID-19.
18.      Sąd odsyłający zauważa, że rozstrzygnięcie sporu w postępowaniu głównym zależy od wykładni art. 12 ust. 2 dyrektywy 2015/2032. W szczególności zależy ono od tego, czy w celu stwierdzenia prawa do
rozwiązania umowy bez ponoszenia jakichkolwiek kosztów wystarczy, że nieuniknione i nadzwyczajne okoliczności rzeczywiście wystąpiły po rozwiązaniu umowy – rozpatrując rzecz ex post facto – przed rozpoczęciem imprezy turystycznej
(w najpóźniejszym możliwym momencie rozwiązania umowy o udział w imprezie turystycznej), czy też decydujące
– rozpatrując rzecz ex ante – jest to, że okoliczności takie były prawdopodobne lub należało się ich spodziewać.
19.      Sąd odsyłający zauważa, że dyrektywa 2015/2302 nie przewiduje szczególnego
stopnia prawdopodobieństwa wystąpienia „nieuniknionych i nadzwyczajnych okoliczności” ani terminów na rozwiązanie umowy przez podróżnego bez ponoszenia jakichkolwiek kosztów.
Uważa on, że jest możliwa zarówno ocena ex post, jak i ex ante tych okoliczności. W myśl oceny ex post podróżnemu zawsze powinno przysługiwać prawo do rozwiązania umowy bez ponoszenia jakichkolwiek kosztów w przypadku, gdy okoliczności te rzeczywiście wystąpiły później i w znaczącym stopniu negatywnie wpłynęły na imprezę turystyczną, z której podróżny zrezygnował z powodu tych okoliczności, lub ją uniemożliwiły. Nie miałaby wówczas znaczenia błędna ocena sytuacji ex ante przez podróżnego, który rozwiązał umowę „zbyt wcześnie”. Natomiast w myśl oceny ex ante  tylko obiektywna sytuacja w chwili złożenia oświadczenia o rozwiązaniu umowy jest decydująca. Wówczas ewentualna późniejsza poprawa sytuacji ryzyka nie wpłynęłaby w niekorzystny sposób na prawo do rozwiązania umowy.
Jednakże w przypadku błędnej (zbyt „ostrożnej”) oceny sytuacji ryzyka przez podróżnego w momencie złożenia oświadczenia o rozwiązaniu umowy, nawet jeśli później rzeczywiście nie można byłoby wymagać realizacji imprezy turystycznej lub jej realizacja byłaby niemożliwa, skutkowałaby tym, że jego obowiązek zapłaty opłat za anulowanie pozostanie utrzymany w mocy.
20.      W tych okolicznościach Oberster Gerichtshof (sąd najwyższy, Austria) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:
„1)      Czy art. 12 ust. 2 [dyrektywy 2015/2302] należy interpretować w ten sposób, że podróżny ma prawo do rozwiązania umowy bez ponoszenia jakiejkolwiek opłaty – niezależnie od momentu złożenia przez niego oświadczenia o rozwiązaniu – w każdym przypadku, gdy nieuniknione i nadzwyczajne okoliczności, które w znaczącym stopniu wpływają na imprezę turystyczną, rzeczywiście wystąpiły w momencie (zaplanowanego) rozpoczęcia imprezy?
2)      Czy art. 12 ust. 2 [dyrektywy 2015/2302] należy interpretować w ten sposób, że podróżny ma prawo do rozwiązania umowy bez ponoszenia jakiejkolwiek opłaty już wtedy, gdy w momencie złożenia oświadczenia o rozwiązaniu należało liczyć się z wystąpieniem nieuniknionych i nadzwyczajnych okoliczności?”.
21.      Uwagi na piśmie przedstawiły strona powodowa w postępowaniu głównym,
rządy austriacki i grecki, a także Komisja Europejska. Decyzja o połączeniu spraw na podstawie art. 54 regulaminu postępowania w niniejszej sprawie oraz w sprawie C‑584/22 została podjęta w dniu 28 marca 2023 roku.
Strony w postępowaniu głównym, rząd grecki i Komisja przedstawiły argumenty ustne
na wspólnej rozprawie w sprawach C‑414/22 i C‑584/22 oraz w sprawie
C‑299/22, Tez Tour, która to rozprawa odbyła się dniu 7 czerwca 2023 r.
B.      Sprawa C‑584/22
22.      W styczniu 2020 r. QM zarezerwował u organizatora podróży, Kiwi Tours, dla siebie i żony wycieczkę do Japonii, która miała się odbyć w dniach od 3 do 12 kwietnia 2020 r. Łączna cena za imprezę turystyczną wynosiła 6148,00 EUR,
na poczet której QM w dniu 31 stycznia 2020 r. wpłacił zaliczkę w wysokości 1230,00 EUR.
23.      W następstwie szeregu środków podjętych przez władze japońskie w związku z koronawirusem QM pismem z dnia 1 marca 2020 r. rozwiązał umowę o udział w imprezie turystycznej z powodu zagrożenia sanitarnego
spowodowanego koronawirusem.
24.      Kiwi Tours wystawiło
wówczas fakturę z tytułu kosztów anulowania rezerwacji na dalszą kwotę 307,00 EUR, którą QM zapłacił.
25.      W dniu 26 marca 2020 r. Japonia wydała zakaz wjazdu na swoje terytorium. QM następnie zażądał zwrotu wpłaconych kwot, co spotkało się z odmową ze strony Kiwi Tours.
26.      Podczas gdy Amtsgericht (sąd rejonowy, Niemcy) zasądził od Kiwi Tours, na wniosek QM, zwrot wpłaconych kwot, Landgericht (sąd krajowy, Niemcy), na skutek apelacji Kiwi Tours, oddalił to żądanie. Landgericht (sąd krajowy) zauważył, że w chwili rozwiązania umowy nie można było przyjąć, że wystąpiły nieuniknione i nadzwyczajne okoliczności. Na podstawie oceny ex ante QM nie był zatem uprawniony do rozwiązania umowy bez konieczności ponoszenia opłaty za rozwiązanie umowy.
27.      QM wniósł skargę rewizyjną od wyroku Landgericht (sądu krajowego) do Bundesgerichtshof (federalnego trybunału sprawiedliwości, Niemcy). Sąd odsyłający zauważa, że sąd odwoławczy słusznie przyjął, że przesłanki prawa do rozwiązania umowy bez ponoszenia opłat są spełnione, gdy można ocenić, nawet przed rozpoczęciem imprezy turystycznej, że istnieją nieuniknione i nadzwyczajne okoliczności. Ewaluacja
ta polega na
ocenie, czy nadzwyczajne okoliczności z dużym
prawdopodobieństwem będą miały znaczący wpływ na imprezę turystyczną lub przewóz pasażerów do miejsca docelowego. Zdaniem sądu odsyłającego wpływ ma
znaczący charakter, gdy realizacja imprezy turystycznej prowadziłaby do znaczącego i nieracjonalnego zagrożenia dla interesów
prawnych podróżnego.
28.      Niemniej jednak sąd odsyłający uważa, że ocena dokonana przez sąd odwoławczy w odniesieniu do istnienia takiego zagrożenia w niniejszej sprawie jest obarczona naruszeniami prawa. Sąd odwoławczy powinien był odnieść się do kwestii, czy nietypowy charakter i liczba środków ograniczających stanowiły już w momencie rozwiązania umowy wystarczające przesłanki wskazujące na to, że istniało znaczące ryzyko zakażenia wirusem. Nie można zatem wykluczyć, że dokonując prawidłowej oceny tego ryzyka, sąd odwoławczy doszedłby do wniosku, że w chwili rozwiązania umowy podróż do Japonii obarczona była poważnym i dużym ryzykiem dla zdrowia, którego to ryzyka podjęcia nie można było racjonalnie oczekiwać od rozważnego podróżnego.
29.      Sąd odsyłający przypomina jednak, że zgodnie z niemieckim prawem procesowym nie może w tym zakresie samodzielnie orzekać co do istoty sprawy i co do zasady musiałby przekazać sprawę do ponownego rozpoznania sądowi odwoławczemu. Mógłby natomiast sam rozstrzygnąć w przedmiocie powództwa
bez dokonywania dalszych ustaleń faktycznych i oddalić je, jeżeli okoliczności, które powstały dopiero po rozwiązaniu umowy, są również istotne dla oceny prawa do rozwiązania umowy bez ponoszenia opłat. Jest
bowiem bezsporne, że podróż do miejsca docelowego nie mogła się odbyć z powodu zakazu wjazdu wprowadzonego
przez Japonię w dniu 26 marca 2020 r. w związku z rozprzestrzenianiem się koronawirusa.
30.      Sąd odsyłający skłania się ku poglądowi, że należy uwzględnić okoliczności, które powstały dopiero po rozwiązaniu umowy. W tym względzie stwierdza on, po pierwsze, że art. 12 ust. 2 dyrektywy 2015/2302 formalnie przewiduje sytuację
rozwiązania umowy
różniącą się od sytuacji
określonej w ust. 1 tego artykułu, który ma zastosowanie, gdy wbrew ocenie podróżnego w momencie rozwiązania umowy nie występują nieuniknione i nadzwyczajne okoliczności mające znaczący wpływ na realizację imprezy turystycznej. W istocie art. 12 ust. 2 ma znaczenie jedynie dla skutków prawnych rozwiązania umowy, które zależą nie od podstaw, na których opierał się podróżny, gdy rozwiązywał umowę o udział w imprezie turystycznej, lecz jedynie od faktycznego zaistnienia okoliczności mających znaczący
wpływ na realizację podróży.
31.      Po drugie, sąd odsyłający uważa, że cel opłaty za rozwiązanie umowy prowadziłby do tego samego wniosku, niezależnie od tego, czy należy ją uznać za świadczenie podobne do odszkodowania, czy też za świadczenie zastępcze dla
ceny imprezy turystycznej. W przypadku gdyby opłata za rozwiązanie umowy miała zostać uznana za świadczenie podobne do odszkodowania, sąd odsyłający przypomina, że co do zasady przy określeniu szkody podlegającej naprawieniu zasadniczo należy uwzględnić cały proces powstania szkody – od momentu wystąpienia zdarzenia powodującego powstanie roszczenia do momentu ostatecznego rozstrzygnięcia w przedmiocie dochodzonego roszczenia. Przemawiałoby to za domniemaniem braku
szkody po stronie organizatora w sytuacjach, gdy po rozwiązaniu umowy okaże się, że istnieje znaczący wpływ na realizację imprezy turystycznej, a organizator byłby w związku z tym, nawet bez rozwiązania umowy przez podróżnego, zobowiązany do zwrotu ceny imprezy turystycznej w pełnej wysokości. Jeżeli opłatę za rozwiązanie należy uznać za świadczenie zastępcze dla
ceny imprezy turystycznej, w rozumieniu zapłaty, która zastępuje początkowo należną cenę imprezy, to nie można również pominąć późniejszego rozwoju sytuacji prowadzącego do wygaśnięcia roszczenia
organizatora o zapłatę ceny imprezy turystycznej. Uprawnienie do świadczenia zastępczego istnieje co do zasady jedynie w takim zakresie, w jakim istniałoby nawet, gdyby podróżny nie rozwiązał umowy o udział w imprezie turystycznej.
32.      Wreszcie, sąd odsyłający zauważa, że aspekt ochrony konsumentów przemawia za uwzględnieniem późniejszego rozwoju sytuacji. Jego zdaniem wysoki poziom ochrony wymaga, aby podróżny nawet w przypadku wczesnego rozwiązania umowy o udział w imprezie turystycznej nie był zobowiązany do dokonywania żadnych wpłat z tytułu imprezy turystycznej, której
realizacja
została
następnie znacząco
zakłócona. W przeciwnym razie podróżni w sytuacjach niepewności mogliby zostać zniechęceni do skorzystania z przysługującego im prawa do rozwiązania umowy na wczesnym etapie, chociaż wczesne rozwiązanie umowy
pozwala na perspektywę, że opłata za rozwiązanie umowy będzie raczej niska. Zdaniem sądu odsyłającego w ten sposób zmniejsza się nie tylko ryzyko dla podróżnego, ale także dla organizatora, który zyskuje jasność na wczesnym etapie i ma więcej czasu na zaoszczędzenie kosztów lub alternatywne wykorzystanie danych usług turystycznych. Natomiast uzależnienie prawa do anulowania bez ponoszenia opłat od momentu rozwiązania umowy byłby zachętą do spekulacyjnego zachowania, w szczególności po stronie organizatora. Zdaniem sądu odsyłającego może to zachęcać organizatora do powstrzymania się od rozwiązania umowy o udział w imprezie turystycznej aż do chwili przed jej rozpoczęciem, aby w ten sposób skłonić jak największą liczbę podróżnych do finansowo korzystniejszego dla niego rozwiązania umowy.
33.      Sąd odsyłający uważa, że powyższych argumentów nie podważa maksymalny termin zwrotu kosztów, który wynosi 14 dni od dnia rozwiązania umowy o udział w imprezie turystycznej zgodnie z art. 12 ust. 4 dyrektywy 2015/2302. W szczególności sąd ten jest zdania, iż nie można wywodzić z tego przepisu, że wysokość opłaty za rozwiązanie musi być już w tym momencie ostatecznie ustalona, a późniejsze żądania dopłaty lub zwrotu są wykluczone.
34.      W tych okolicznościach Bundesgerichtshof (federalny trybunał sprawiedliwości) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującym pytaniem prejudycjalnym:
„Czy art. 12 ust. 2 [dyrektywy 2015/2302] należy interpretować w ten sposób, że dla oceny prawa do rozwiązania umowy istotne są tylko te nieuniknione i nadzwyczajne okoliczności, które wystąpiły do momentu rozwiązania umowy, czy też w ten sposób, że należy uwzględnić również nieuniknione i nadzwyczajne okoliczności, które faktycznie wystąpią po rozwiązaniu umowy, ale jeszcze przed zaplanowanym rozpoczęciem imprezy turystycznej?”.
35.      Uwagi na piśmie przedstawili: QM, rząd grecki i Komisja. W dniu 7 czerwca 2023 r. odbyła się wspólna rozprawa w sprawach C‑414/22 i C‑584/22 oraz w sprawie
C‑299/22, Tez Tour, na której strony w postępowaniu głównym,
rząd grecki i Komisja przedstawili argumenty ustnie.
IV.    Ocena
36.      Poprzez dwa pytania w sprawie C‑414/22 i jedno pytanie w sprawie C‑584/22 sądy odsyłające zmierzają zasadniczo do ustalenia, czy art. 12 ust. 2 dyrektywy 2015/2302 należy interpretować w ten sposób, że oceny wystąpienia
nieuniknionych i nadzwyczajnych okoliczności, które w znaczącym stopniu wpływają na realizację imprezy turystycznej, z czego wypływa prawo podróżnego do rozwiązania umowy o udział w imprezie turystycznej bez ponoszenia opłaty za rozwiązanie umowy, należy dokonywać wyłącznie w chwili rozwiązania umowy, czy też przepis ten należy interpretować w ten sposób, że konieczne jest również uwzględnienie nieuniknionych i nadzwyczajnych okoliczności, które faktycznie wystąpiły po rozwiązaniu umowy o udział w imprezie turystycznej, ale przed rozpoczęciem tej imprezy.
37.      Sąd odsyłający w sprawie C‑414/22 stoi na stanowisku, że art. 12 ust. 2 dyrektywy 2015/2302 może sugerować, że prawo do rozwiązania umowy o udział w imprezie turystycznej bez ponoszenia opłat powinno zawsze istnieć, jeżeli nieuniknione i nadzwyczajne okoliczności rzeczywiście później
wystąpiły i miałyby znaczący wpływ na wykonanie umowy o udział w imprezie turystycznej, którą podróżny rozwiązał z powodu tych okoliczności
lub uniemożliwiłyby wykonanie tej umowy. Sąd ten stoi jednak na stanowisku, że można również twierdzić, iż decydujące znaczenie ma wyłącznie obiektywna sytuacja w chwili złożenia oświadczenia o rozwiązaniu umowy. Sąd odsyłający w sprawie C‑584/22 przyjął, że ocena, czy istnieje znaczące i nieracjonalne ryzyko w związku ze zdrowiem lub innymi dobrami prawnymi podróżnego, wymaga prognozy, przy czym odpowiednim okresem jest okres poprzedzający rozpoczęcie imprezy turystycznej. Uważa on jednak, że okoliczności powstałe po rozwiązaniu umowy o udział w imprezie turystycznej, ale przed planowaną podróżą, również mogą mieć znaczenie dla tej oceny.
38.      Z wniosków o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym wynika, że główną podnoszoną kwestią jest to, czy istnieje autonomiczne prawo do rozwiązania umowy o udział w imprezie turystycznej oparte wyłącznie na faktycznym wystąpieniu nieuniknionych i nadzwyczajnych okoliczności mających znaczący wpływ na imprezę turystyczną w dniu podróży.
39.      W tym względzie na wstępie należy przypomnieć, że jak wskazuje tytuł art. 12 dyrektywy 2015/2302, przepis ten reguluje „[r]ozwiązanie umowy o udział w imprezie turystycznej oraz prawo do odstąpienia przed rozpoczęciem imprezy turystycznej”. Artykuł 12 ust. 1 tej dyrektywy przewiduje
prawo podróżnego do rozwiązania umowy o udział w imprezie turystycznej „w każdym momencie przed rozpoczęciem imprezy turystycznej”. W takim przypadku zgodnie z tym przepisem „może [on] być zobowiązany do zapłacenia odpowiedniej i możliwej do uzasadnienia opłaty za rozwiązanie na rzecz organizatora”. Artykuł 12 ust. 2 przyznaje prawo podróżnemu do
rozwiązania umowy o udział w imprezie turystycznej przed rozpoczęciem imprezy turystycznej bez ponoszenia jakiejkolwiek opłaty za rozwiązanie w przypadku „nieuniknionych i nadzwyczajnych okoliczności występujących w miejscu docelowym lub jego najbliższym sąsiedztwie, które to okoliczności w znaczącym stopniu wpływają na realizację imprezy turystycznej lub które w znaczącym stopniu wpływają na przewóz pasażerów do miejsca docelowego”.
40.      Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem przy dokonywaniu wykładni przepisu prawa Unii należy uwzględniać nie tylko brzmienie tego przepisu, lecz także jego kontekst, cele regulacji, której ów przepis stanowi część, oraz, w stosownym przypadku, jego genezę. W szczególności należy wziąć pod uwagę motywy rozpatrywanego aktu Unii w zakresie, w jakim stanowią one istotne elementy wykładni mogące wyjaśniać zamiar autora tego aktu(5).
41.      Jedna z możliwych wykładni brzmienia art. 12 ust. 2 dyrektywy 2015/2302 jest następująca:
podróżny będzie miał prawo do rozwiązania umowy o udział w imprezie turystycznej bez ponoszenia opłat wyłącznie w przypadku wystąpienia lub utrzymywania się znaczącego wpływu w dniu realizacji imprezy turystycznej. Przepis ten odnosi się do nieuniknionych i nadzwyczajnych okoliczności „występujących w miejscu docelowym”, które „w znaczącym stopniu wpływają na realizację imprezy turystycznej”, używając czasu teraźniejszego.
Rząd austriacki i Komisja wskazali jednak, że w motywie 31 dyrektywy (w jej wersji angielskiej)
użyto czasu przyszłego
dla stwierdzenia, że prawo do rozwiązania umowy bez ponoszenia jakiejkolwiek opłaty za jej rozwiązanie powstaje, „where unavoidable and extraordinary circumstances will significantly affect the performance of the package
(w przypadku gdy nieuniknione i nadzwyczajne okoliczności miałyby w znaczącym zakresie wpłynąć na realizację imprezy turystycznej)” (wyróżnienie moje). Wskazywałoby to na to, że uprawnienie do rozwiązania umowy o udział w imprezie turystycznej bez ponoszenia opłat zależy od prospektywnej oceny sytuacji przez podróżnego w chwili rozwiązania umowy.
42.      Niezależnie od czasu użytego w art. 12 ust. 2 dyrektywy 2015/2302 i w motywie 31 tej dyrektywy należy wskazać, jak zauważam w przedstawionej w dniu dzisiejszym opinii w sprawie C‑299/22, że prawo do rozwiązania umowy o udział w imprezie turystycznej bez ponoszenia opłaty za rozwiązanie umowy powstaje „przed rozpoczęciem imprezy turystycznej”. Użycie przyimka „przed” wskazuje na upływ czasu pomiędzy decyzją o rozwiązaniu umowy o udział w imprezie turystycznej a rozpoczęciem imprezy turystycznej. Z tego wynika, że decyzja o rozwiązaniu umowy ma charakter prospektywny. Opiera się ona na przewidywaniu lub ocenie ex ante wystąpienia „nieuniknionych i nadzwyczajnych okoliczności” oraz ich znaczącego stopnia wpływu na realizację imprezy lub, w przypadku gdy okoliczności te już wystąpiły, na przewidywaniu utrzymywania się
ich znaczącego stopnia wpływu.
Jak podniósł rząd austriacki, nawet jeśli w konkretnej sytuacji już w dniu rozwiązania umowy zostanie ustalone, że okoliczności te wystąpią w dniu podróży, to i tak wciąż należy ocenić, w jakim stopniu okoliczności te wpłyną dokładnie na realizację imprezy turystycznej.
43.      Ocena ex ante dokonana przez podróżnego w dniu rozwiązania umowy o udział w imprezie turystycznej oznacza zatem ocenę prawdopodobieństwa, że „nieuniknione i nadzwyczajne okoliczności” będą miały znaczący wpływ na realizację imprezy turystycznej. Przy ocenie tej należy kierować się wyjątkowym charakterem prawa do rozwiązania umowy o udział w imprezie turystycznej bez ponoszenia opłaty za rozwiązanie umowy. W momencie rozwiązania umowy o udział w imprezie turystycznej podróżny musi racjonalnie oczekiwać, że istnieje wystarczająco wysokie prawdopodobieństwo, że „nieuniknione i nadzwyczajne okoliczności” znacząco wpłyną na realizację imprezy turystycznej.
44.      Wynika z tego, że podróżny może nabyć prawo do rozwiązania umowy bez ponoszenia opłaty za rozwiązanie umowy, zgodnie z art. 12 ust. 2 dyrektywy 2015/2302, przed rozpoczęciem imprezy turystycznej w momencie rozwiązania umowy o udział w imprezie turystycznej na podstawie racjonalnej przewidywalności znaczącego wpływu na imprezę turystyczną. To nabyte prawo nie może wygasnąć z powodu późniejszych zdarzeń. Jak podnosi Komisja, byłoby absurdalne, gdyby podróżny mógł rozwiązać umowę z powodu nieuniknionych i nadzwyczajnych okoliczności, ale następnie musiałby czekać, aż okoliczności te rzeczywiście wystąpią w dniu podróży, aby zostać zwolnionym z obowiązku ponoszenia opłaty za rozwiązanie umowy. I odwrotnie, jeżeli podróżny nie ma prawa do rozwiązania umowy bez ponoszenia opłaty, prawa takiego nie może nabyć z mocą wsteczną po rozwiązaniu umowy o udział w imprezie turystycznej z powodu późniejszych zdarzeń.
45.      Taką wykładnię potwierdza kontekst art. 12 ust. 2 dyrektywy 2015/2302. W tym względzie z przedstawionych powyżej
uwag wstępnych wynika(6), że artykuł ten przyznaje dwa odrębne prawa podróżnego do rozwiązania umowy.
Po pierwsze, zgodnie z art. 12 ust. 1 dyrektywy podróżny ma „możliwość
rozwiązania umowy o udział w imprezie turystycznej w każdym momencie przed rozpoczęciem imprezy turystycznej”. Ponieważ skorzystanie z tego prawa nie podlega wymogowi podania przyczyn rozwiązania umowy, podróżny może być zobowiązany, również na podstawie art. 12 ust. 1 dyrektywy, do zapłacenia „odpowiedniej i możliwej do uzasadnienia opłaty za rozwiązanie”.
Po drugie, art. 12 ust. 2 dyrektywy 2015/2302 przyznaje prawo do rozwiązania umowy o udział w imprezie turystycznej „przed rozpoczęciem imprezy turystycznej” bez ponoszenia jakiejkolwiek opłaty za rozwiązanie „w przypadku nieuniknionych i nadzwyczajnych okoliczności występujących w miejscu docelowym […], które to okoliczności w znaczącym stopniu wpływają na realizację imprezy turystycznej”.
46.      Gdyby przyjąć, że faktyczne wystąpienie nieuniknionych i nadzwyczajnych okoliczności stanowi autonomiczną przesłankę przyznania prawa do rozwiązania umowy bez ponoszenia opłat, niezależnie od oceny dokonanej w dniu rozwiązania umowy o udział w imprezie turystycznej, to w konsekwencji prowadziłoby to do przyznania nowego prawa do pełnego zwrotu kosztów dla wszystkich podróżnych, niezależnie od przyczyn, na które powołali się w celu rozwiązania umowy. W istocie, jeżeli liczy się nie to, jaka była sytuacja w dniu x (dzień rozwiązania umowy), ale to, co faktycznie wydarzyło się w późniejszym dniu y (dzień podróży), to wówczas podróżny, który rozwiązał umowę z powodów osobistych zgodnie z art. 12 ust. 1 dyrektywy 2015/2302, również powinien być uprawniony do żądania zwrotu opłat za rozwiązanie umowy, które już poniósł, w przypadku nieodbycia podróży z powodu nieuniknionych i nadzwyczajnych okoliczności.
47.      Jak zasadniczo stwierdził rząd grecki, przyjęcie
możliwości rozwiązania przez podróżnego umowy o udział w imprezie turystycznej bez ponoszenia opłaty za rozwiązanie umowy w przypadku faktycznego wystąpienia nieuniknionych i nadzwyczajnych okoliczności, niezależnie od sytuacji w momencie rozwiązania umowy, byłoby sprzeczne z pełną harmonizacją praw i obowiązków stron umowy o udział w imprezie turystycznej, przewidzianą w art. 4 dyrektywy 2015/2302.
48.      Rozwiązanie „ex post facto” powoduje bowiem niepewność co do momentu, w którym należy ocenić prawa i obowiązki obu stron umowy. Jak stwierdził rząd grecki na rozprawie, stosunek umowny wygasa dla obu stron w momencie rozwiązania umowy przez podróżnego. Ponieważ prawodawca Unii nie przewidział wyraźnie, że przyszłe zdarzenia po rozwiązaniu umowy mogą mieć wpływ na stosunek umowny, rozwiązanie umowy musi być
decydujące dla celów ustalenia, czy dokonana przez podróżnego prognoza
jest uzasadniona. To właśnie w tym momencie należy ocenić skutki prawne skorzystania z prawa do rozwiązania umowy o udział w imprezie turystycznej. W wypadku ziszczenia się przesłanek
wynikających z art. 12 ust. 2 skutki prawne skorzystania z prawa do rozwiązania umowy polegają na obowiązku dokonania przez organizatora pełnego zwrotu kosztów nie później niż w ciągu 14 dni od rozwiązania umowy o udział w imprezie turystycznej zgodnie z art. 12 ust. 4.
49.      Niezwłoczność, z jaką musi nastąpić pełny zwrot kosztów zgodnie z art. 12 ust. 4, potwierdza, jak podniósł rząd grecki, wykładnię, zgodnie z którą moment rozwiązania umowy o udział w imprezie turystycznej jest decydujący dla określenia praw i obowiązków stron. W tym ostatnim względzie pragnę zauważyć, że ustalenie dokładnej kwoty opłaty za rozwiązanie umowy różni się od stwierdzenia prawa podróżnego do rozwiązania umowy bez ponoszenia jakiejkolwiek opłaty za rozwiązanie umowy. Podróżny może rozwiązać umowę tylko raz, i to właśnie w momencie rozwiązania umowy musi istnieć pewność co do tego, czy istnieje uprawnienie do pełnego zwrotu dokonanych wpłat.
50.      Ponadto prawo podróżnego do rozwiązania umowy z powodu nieuniknionych i nadzwyczajnych okoliczności jest nierozerwalnie związane z brakiem obowiązku ponoszenia jakiejkolwiek opłaty za rozwiązanie umowy. Nie jest zatem możliwe rozdzielenie w czasie zasadniczych elementów prawa przewidzianego w art. 12 ust. 2 dyrektywy 2015/2302 ani przyjęcie, że podróżny może rozwiązać umowę, powołując się na nieuniknione i nadzwyczajne okoliczności, lecz że jego prawo do pełnego zwrotu kosztów zależy od późniejszych zdarzeń.
51.      Ocena ex post nieuniknionych i nadzwyczajnych okoliczności miałaby również wpływ na interpretację odpowiednich praw organizatora. Zobowiązanie podróżnego do ponoszenia opłaty za rozwiązanie umowy w przypadku, gdy wymogi art. 12 ust. 2 dyrektywy 2015/2302 nie zostały spełnione, odpowiada stosownemu roszczeniu organizatora. Jak podniosło Kiwi Tours na rozprawie, gdyby prawo podróżnego do rozwiązania umowy bez ponoszenia opłat miało zależeć od późniejszych zdarzeń, skutkowałoby to tym, że prawo organizatora do opłaty za rozwiązanie umowy powstałoby lub wygasło w zależności od rozwoju sytuacji między momentem rozwiązania umowy a momentem planowanej podróży.
52.      Ponadto należy przypomnieć, iż zgodnie z art. 12 ust. 3 lit. b) dyrektywy 2015/2302 organizator może rozwiązać umowę o udział w imprezie turystycznej i dokonać pełnego zwrotu bez ponoszenia odpowiedzialności za dodatkową rekompensatę, jeżeli organizator „nie ma możliwości zrealizowania umowy z powodu nieuniknionych i nadzwyczajnych okoliczności i powiadomił podróżnego […] przed rozpoczęciem imprezy turystycznej” (wyróżnienie moje). Gdyby zdarzenia występujące po rozwiązaniu umowy miały mieć autonomiczne znaczenie dla określenia praw i obowiązków stron, należałoby wówczas przyjąć, że organizator mógłby rozwiązać umowę przed rozpoczęciem imprezy turystycznej, ale jego odpowiedzialność odszkodowawcza zależałaby od tego, czy w dniu planowanej podróży jego przewidywania rzeczywiście się potwierdziły. Taki rezultat
powodowałby, że zwolnienie organizatora z odpowiedzialności byłoby niepewne. Dodatkowo
byłoby to sprzeczne ze wspomnianą wcześniej pełną harmonizacją przez prawodawcę Unii praw i obowiązków stron, w tym kwestii odpowiedzialności organizatora za wypłatę dodatkowego odszkodowania.
53.      Wynika z tego, że ocena ex post spowodowałaby niepewność co do sytuacji stron umowy o udział w imprezie turystycznej w chwili jej rozwiązania i mogłaby zniweczyć systematykę określania praw i obowiązków stron ustanowioną w art. 12 dyrektywy 2015/2302. Natomiast przyjęcie, że ocena
ex ante sytuacji ryzyka w momencie rozwiązania umowy jest
jedynym decydującym kryterium, zapewnia pewność prawną co do konsekwencji rozwiązania umowy. Innymi słowy, przyszłe zdarzenia występujące przed planowaną podróżą, ale po rozwiązaniu umowy, nie powinny być w stanie odwrócić sytuacji prawnej ustanowionej w momencie rozwiązania umowy.
54.      W odniesieniu do celu art. 12 ust. 2 dyrektywy 2015/2302 przepis ten przyznaje podróżnemu prawo do rozwiązania umowy o udział w imprezie turystycznej bez ponoszenia opłaty za rozwiązanie umowy
już przed rozpoczęciem imprezy turystycznej, na warunkach w nim przewidzianych. Jak wyjaśniono powyżej,
aby móc rozwiązać umowę o udział w imprezie turystycznej przed jej rozpoczęciem, podróżny musi przewidzieć sytuację w momencie rozwiązania umowy w odniesieniu do wpływu nieuniknionych i nadzwyczajnych okoliczności na realizację imprezy turystycznej. Gdyby można było ocenić istnienie prawa do rozwiązania umowy
a posteriori, w świetle tego, co faktycznie wydarzyło się w dniu podróży, wówczas nie byłoby możliwe stwierdzenie prawa do rozwiązania umowy
bez ponoszenia opłat za rozwiązanie przed rozpoczęciem imprezy turystycznej. Prawo to musiałoby zostać zawieszone do dnia podróży. Byłoby to jednak sprzeczne z tym, co przewiduje art. 12 ust. 2 dyrektywy.
55.      Za podejściem ex post, zgodnie z którym zdarzenia występujące po rozwiązaniu umowy, ale przed rozpoczęciem imprezy turystycznej, są decydujące w odniesieniu do prawa do rozwiązania umowy, nie przemawiają moim zdaniem względy związane z wysokim poziomem ochrony konsumentów. W tym względzie należy przypomnieć, że zgodnie z motywem 5 dyrektywy 2015/2302 dyrektywa ta ma na celu zachowanie „właściwej równowagi pomiędzy wysokim poziomem ochrony konsumentów a konkurencyjnością przedsiębiorstw”. Podejście ex post nie jest korzystniejsze dla podróżnego niż podejście wiążące się z oceną ex ante. W tym względzie można wyobrazić sobie
sytuację, w której podróżny dokonuje rozsądnej i uzasadnionej oceny ryzyka związanego z podróżą w momencie rozwiązania umowy, ale następnie, wbrew jego początkowej prognostycznej ocenie sytuacji ryzyka, ostatecznie sytuacja ulega poprawie. Podejście ex post byłoby korzystniejsze dla podróżnego wyłącznie wówczas, gdyby przyjąć, że późniejsze zdarzenia można brać pod uwagę tylko wtedy, gdy potwierdzają ocenę dokonaną przez podróżnego, a nie wtedy, gdy tę ocenę obalają. Jest jednak dla mnie jasne, że byłoby sprzeczne z tym, co prawodawca Unii przewidział w art. 12 ust. 2, gdyby możliwe było zastosowanie wykładni tego
przepisu tylko w zakresie, w jakim prowadzi ona w jednym korzystnym dla podróżnego kierunku, przy jednoczesnym pominięciu możliwego niekorzystnego wyniku takiej wykładni.
56.      Sąd odsyłający w sprawie C‑584/22 przyjął, że w szczególności cel opłaty za rozwiązanie umowy przemawia za uwzględnieniem okoliczności, które wystąpiły po rozwiązaniu umowy. Zdaniem sądu odsyłającego byłoby tak niezależnie od tego, czy opłatę za rozwiązanie umowy należy uznać za świadczenie podobne do odszkodowania, czy też za świadczenie zastępcze dla
ceny imprezy turystycznej. Zasadniczą kwestią, na którą zwraca uwagę sąd odsyłający, jest to, że gdyby uwzględnić późniejsze zmiany, organizator byłby zobowiązany do pełnego zwrotu kosztów podróżnemu, nawet gdyby ten nie rozwiązał umowy. Z tego punktu widzenia organizator nie powinien być uprawniony do jakiejkolwiek opłaty za rozwiązanie umowy, jeżeli później okaże się, że nie ma „szkody” ani prawa do takiej opłaty, ponieważ nieuniknione i nadzwyczajne okoliczności faktycznie wystąpiły.
57.      W odniesieniu do tego argumentu należy przypomnieć, że opłaty za rozwiązanie umowy są należne od podróżnego, gdy korzysta on z prawa do odstąpienia od umowy przed rozpoczęciem imprezy turystycznej „w każdym momencie” w rozumieniu art. 12 ust. 1 dyrektywy 2015/2302 z dowolnej przyczyny. Termin „opłata za rozwiązanie umowy” jest neutralny w porównaniu z terminem „odszkodowanie” (niemieckim terminem „Entschädigung”), który jest używany w krajowych transpozycjach tego przepisu dyrektywy. Zgodnie z art. 12 ust. 1 dyrektywy 2015/2302 umowa o udział w imprezie turystycznej może określać rozsądne opłaty za rozwiązanie
na podstawie tego, „w jakim czasie przed rozpoczęciem imprezy turystycznej doszło do rozwiązania umowy oraz od spodziewanych oszczędności kosztów oraz spodziewanego dochodu z tytułu alternatywnego wykorzystania danych usług turystycznych”. Opis tego, co stanowi opłata za rozwiązanie umowy, jest podobny do przeciwwagi dla prawa podróżnego do odstąpienia od umowy w każdym momencie. Jak zasadniczo podnosi Komisja, jest to kolejny przykład równowagi, jaką dyrektywa zamierza osiągnąć między prawami i obowiązkami stron określonymi w umowie o udział w imprezie turystycznej.
58.      Jak podniosłam powyżej, niezależnie od charakteru prawnego opłaty za rozwiązanie umowy, przyjęcie, że opłata taka nie jest należna, jeżeli następnie okaże się, że podróż nie mogła dojść do skutku, tworzy poważną niepewność prawną i podważa harmonizację praw i obowiązków stron określonych w umowie o świadczenie usług turystycznych.
59.      Niemniej jednak sąd odsyłający w sprawie C‑584/22 ostrzegł przed ryzykiem wystąpienia negatywnych konsekwencji, jeżeli obowiązek ponoszenia opłaty za rozwiązanie umowy nie jest oparty
na tym, czy impreza turystyczna faktycznie
została zrealizowana. Sąd ten stanął na stanowisku, że w niepewnych sytuacjach podróżni mogą być zniechęceni do korzystania z prawa do rozwiązania umowy o udział w imprezie turystycznej na wczesnym etapie i że będą zmuszeni czekać, aż pojawią się dalsze informacje lub organizator rozwiąże umowę z własnej inicjatywy.
60.      W
tym względzie uznaję, że prospektywna decyzja, do której podjęcia podróżny jest zmuszony ze względu na wystąpienie nieuniknionych i nadzwyczajnych okoliczności, jest z definicji związana z sytuacją niepewności. Jednakże
poziom niepewności należy wziąć pod uwagę przy wykładni
przesłanek skorzystania z prawa do rozwiązania umowy o udział w imprezie turystycznej na podstawie art. 12 ust. 2 dyrektywy 2015/2302. Prawo to nie wymaga, jak zasadniczo argumentował rząd austriacki, aby podróżny był w stanie potwierdzić z absolutną pewnością, że nieuniknione i nadzwyczajne okoliczności na pewno wystąpią i będą miały znaczący wpływ. Jak już wskazano, w momencie rozwiązania umowy o udział w imprezie turystycznej właściwe jest, aby podróżny musiał racjonalnie oczekiwać, że istnieje wystarczająco wysokie prawdopodobieństwo, że nieuniknione i nadzwyczajne okoliczności będą miały znaczący wpływ na realizację imprezy turystycznej. Ponadto, jak zasadniczo sugeruję w opinii przedstawionej dzisiaj w sprawie C‑299/22, Tez Tour, wysoki poziom niepewności i niezwykle szybko zmieniająca się sytuacja na początku pandemii należy uwzględnić w celu ustalenia, co wiedział przeciętny podróżny, i w celu ustalenia jego oceny prawdopodobieństwa wystąpienia znaczącego wpływu na wykonanie umowy.
61.      Z powyższych rozważań wynika, że brzmienie, kontekst i cel dyrektywy 2015/2302 przemawiają na korzyść takiej wykładni art. 12 ust. 2 tej dyrektywy, zgodnie z którą decydujący moment dla stwierdzenia prawa do rozwiązania umowy bez ponoszenia opłaty za rozwiązanie umowy opiera się na ocenie ex ante w chwili rozwiązania umowy.
62.      W związku z tym art. 12 ust. 2 nie sprzeciwia się temu, by sądy krajowe uznawały późniejsze zdarzenia za środki
dowodowe, które należy swobodnie oceniać zgodnie z krajowym prawem procesowym. Jak zasadniczo podniósł rząd grecki na rozprawie, jeżeli w momencie rozwiązania umowy podróżny powołał się na nieuniknione i nadzwyczajne okoliczności, a powołana przez niego sytuacja uległa pogorszeniu, prowadząc do znaczącego wpływu na realizację imprezy turystycznej, służy to wzmocnieniu jego przewidywań w momencie rozwiązania umowy. Jeżeli jednak podróżny nie miał podstaw do rozwiązania umowy w momencie jej rozwiązania, późniejsze zdarzenia nie mogą same w sobie ustanowić prawa do rozwiązania umowy bez ponoszenia opłat, którego nie posiadał. Podobnie poprawa sytuacji nie może wpływać z mocą wsteczną na
prawo podróżnego do pełnego zwrotu kosztów, jeżeli w momencie rozwiązania umowy dokonał on rozsądnych przewidywań co do prawdopodobnego wpływu nieuniknionych i nadzwyczajnych okoliczności na imprezę turystyczną.
63.      W
sprawach w postępowaniu głównym,
co się tyczy sprawy
C‑414/22, sąd krajowy musiałby ocenić, czy w dniu rozwiązania umowy w kwietniu 2020 r. przeciętny konsument
mógł racjonalnie oczekiwać, że pandemia będzie miała znaczący
wpływ na realizację imprezy turystycznej zaplanowanej jako wyjazd wakacyjny na lato 2020 r. Z informacji zawartych we wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, biorąc pod uwagę wezwania
władz krajowych, aby odłożyć wszystkie podróże, które nie są
konieczne, i skorzystać z możliwości rozwiązania umów o podróż, wydaje się rozsądne, aby przeciętny podróżny mógł przewidzieć, że w kwietniu 2020 r. taka podróż (której sama koncepcja polega na zgromadzeniu dużej liczby młodych ludzi w celu świętowania) nie odbędzie się. Do sądu krajowego należy dokonanie tej oceny, kierując się również parametrami, które przeanalizowałam w opinii przedstawionej w dniu dzisiejszym w sprawie C‑299/22, Tez Tour.
64.      Należy również zauważyć, że gdyby sąd krajowy uznał, że podróżnemu przysługiwało prawo do rozwiązania umowy zgodnie z art. 12 ust. 2 dyrektywy 2015/2302, podróżny korzysta z tego prawa, nie będąc związanym żadną umową o zapłatę obniżonych opłat za rozwiązanie umowy, którą zaakceptował z powodu nieznajomości swoich praw. Porozumienie to skutkuje bowiem ograniczeniem jego praw, które zgodnie z art. 23 ust. 3 tej dyrektywy nie jest wiążące dla podróżnego.
65.      W sprawie C‑584/22 sąd odsyłający wskazał, że sąd odwoławczy powinien był zbadać, czy w momencie rozwiązania umowy w dniu 1 marca 2020 r. podróż do Japonii była już obarczona poważnym ryzykiem dla zdrowia, którego rozważny podróżny nie byłby w stanie podjąć. Z powodów, które przeanalizowałem powyżej, moment rozwiązania umowy jest jedynym decydującym dla dokonania tego ustalenia.
66.      W świetle powyższego uważam, że art. 12 ust. 2 dyrektywy 2015/2302 należy interpretować w ten sposób, że oceny
nieuniknionych i nadzwyczajnych okoliczności mających znaczący wpływ na wykonanie umowy, z której wynika prawo podróżnego do rozwiązania umowy o udział w imprezie turystycznej bez ponoszenia opłaty za rozwiązanie umowy, należy dokonywać
wyłącznie w momencie rozwiązania umowy. Stwierdzenie tego prawa nie zależy od tego, czy takie okoliczności faktycznie wystąpiły po rozwiązaniu umowy.
V.      Wnioski
67.      W świetle powyższych rozważań proponuję, Trybunałowi, by na pytania przedstawione przez Oberster Gerichtshof (sąd najwyższy, Austria) i Bundesgerichtshof (federalny trybunał sprawiedliwości, Niemcy)
odpowiedział
następująco:
Artykuł 12 ust. 2 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2015/2302 z  dnia 25 listopada 2015 r. w sprawie imprez turystycznych i powiązanych usług turystycznych, zmieniającej rozporządzenie (WE) nr 2006/2004 i dyrektywę Parlamentu Europejskiego i Rady 2011/83/UE oraz uchylającej dyrektywę Rady 90/314/EWG należy interpretować w ten sposób, że ocena
nieuniknionych i nadzwyczajnych okoliczności mających znaczący wpływ na wykonanie umowy, z której wynika prawo podróżnego do rozwiązania umowy o udział w imprezie turystycznej bez ponoszenia opłaty za rozwiązanie umowy, należy
dokonywać
wyłącznie w momencie rozwiązania umowy. Stwierdzenie tego prawa nie zależy od tego, czy takie okoliczności faktycznie wystąpiły po rozwiązaniu umowy.
1      Język oryginału: angielski.
2      Uwagi wstępne dyrektora generalnego WHO podczas briefingu dla mediów poświęconego COVID-19, dnia 11 marca 2020 r.
3      Zobacz wydane przez rząd irlandzki, irlandzkie ministerstwo przedsiębiorczości, handlu i zatrudnienia, w dniu 26 marca 2020 r.
„Wytyczne w sprawie prawa podróżnych do rozwiązania umów o udział w imprezie turystycznej z powodu nadzwyczajnych okoliczności wynikających z COVID-19”, s. 5.
4      Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 25 listopada 2015 r. w sprawie imprez turystycznych i powiązanych usług turystycznych, zmieniająca rozporządzenie (WE) nr 2006/2004 i dyrektywę Parlamentu Europejskiego i Rady 2011/83/UE oraz uchylająca dyrektywę Rady 90/314/EWG (Dz.U. 2015, L 326, s. 1).
5      Wyrok z dnia 8 czerwca 2023 r., VB (Informowanie skazanego zaocznie) (C‑430/22 i C‑468/22, EU:C:2023:458, pkt 24 i przytoczone tam orzecznictwo).
6      Zobacz pkt 39.