62021CJ0701_RES
Συνεκδικασθείσες υποθέσεις C‑701/21 P και C‑739/21 P
Μυτιληναίος AE – Όμιλος Επιχειρήσεων
κατά
Δημόσιας Επιχείρησης Ηλεκτρισμού ΑΕ (ΔΕΗ)καιΕυρωπαϊκής Επιτροπής
Απόφαση του Δικαστηρίου (τέταρτο τμήμα) της 22ας Φεβρουαρίου 2024
«Αίτηση αναιρέσεως – Κρατικές ενισχύσεις – Άρθρο 107 ΣΛΕΕ – Έννοια του όρου “ενίσχυση” – Πλεονέκτημα – Κριτήριο του ιδιώτη επενδυτή – Διαιτητική απόφαση καθορίζουσα μειωμένα τιμολόγια ηλεκτρικής ενέργειας – Καταλογισμός διαιτητικής απόφασης στο κράτος – Κανονισμός (ΕE) 2015/1589 – Άρθρο 4, παράγραφος 2 – Απόφαση κρίνουσα ότι το μέτρο δεν συνιστά ενίσχυση»
Προσφυγή ακυρώσεως – Φυσικά ή νομικά πρόσωπα – Έννομο συμφέρον – Απόφαση της Επιτροπής με την οποία διαπιστώνεται η απουσία ενίσχυσης χωρίς να κινηθεί η επίσημη διαδικασία έρευνας – Προσφυγή σκοπούσα τη διασφάλιση των διαδικαστικών δικαιωμάτων των ενδιαφερομένων – Προσφυγή ασκηθείσα από επιχείρηση ελεγχόμενη από κράτος μέλος – Παραδεκτό
(Άρθρα 108 §§ 2 και 3 και 263, εδ. 4, ΣΛΕΕ· κανονισμός 2015/1589 του Συμβουλίου, άρθρο 1, στοιχείο ηʹ)
(βλ. σκέψεις 56-64)
Ενισχύσεις χορηγούμενες από τα κράτη – Έννοια – Παροχή πλεονεκτημάτων καταλογιστέα στο κράτος – Συμμετοχή διαιτητικού δικαστηρίου στον καθορισμό τιμολογίου ηλεκτρικής ενέργειας – Απόφαση επιχείρησης ελεγχόμενης από το κράτος να συνάψει συνυποσχετικό διαιτησίας – Απόφαση δυνάμενη να συνιστά κρατική ενίσχυση – Διαιτητική απόφαση εκδοθείσα από διαιτητικό δικαστήριο που έχει συσταθεί με σύμβαση – Διαιτητική απόφαση που δεν συνιστά μέτρο καταλογιστέο στο κράτος
(Άρθρο 107 § 1 ΣΛΕΕ)
(βλ. σκέψεις 96-114)
Σύνοψη
Το Δικαστήριο κάνει δεκτές τις αιτήσεις αναιρέσεως κατά της απόφασης με την οποία το Γενικό Δικαστήριο (
1
) ακύρωσε πλείονες πράξεις με τις οποίες η Επιτροπή εκτίμησε ότι διαιτητική απόφαση καθορίζουσα το τιμολόγιο προμήθειας ηλεκτρικής ενέργειας στον Έλληνα παραγωγό αλουμινίου Μυτιληναίος AE – Όμιλος Επιχειρήσεων (στο εξής: Μυτιληναίος) δεν συνεπαγόταν τη χορήγηση κρατικής ενίσχυσης. Κατά το Δικαστήριο, το Γενικό Δικαστήριο υπέπεσε σε πλάνη περί το δίκαιο χαρακτηρίζοντας την εν λόγω διαιτητική απόφαση ως κρατικό μέτρο δυνάμενο να συνιστά κρατική ενίσχυση.
Η Δημόσια Επιχείρηση Ηλεκτρισμού AE (ΔΕΗ), παραγωγός και προμηθευτής ηλεκτρικής ενέργειας ο οποίος ελέγχεται από το Ελληνικό Δημόσιο, και η Μυτιληναίος, ο κύριος πελάτης της, εμπλέκονται σε μακρά αντιδικία σχετικά με το τιμολόγιο προμήθειας ηλεκτρικής ενέργειας που χρεώνει η ΔΕΗ στη Μυτιληναίος, καθόσον δεν κατάφεραν να καταλήξουν σε συμφωνία ως προς το ποσό του τιμολογίου αυτού. Στο πλαίσιο συνυποσχετικού διαιτησίας που υπέγραψαν στις 16 Νοεμβρίου 2011, τα δύο μέρη συμφώνησαν να αναθέσουν την επίλυση της διαφοράς τους στη Ρυθμιστική Αρχή Ενέργειας (στο εξής: ΡΑΕ), στην οποία έχει συσταθεί, δυνάμει ελληνικού νόμου, μόνιμη διαιτησία (στο εξής: διαιτητικό δικαστήριο της ΡΑΕ). Το διαιτητικό αυτό δικαστήριο κλήθηκε να καθορίσει, βάσει των διαπραγματεύσεων που είχαν διεξαχθεί μεταξύ της ΔΕΗ και της Μυτιληναίος, ένα τιμολόγιο προμήθειας ηλεκτρικής ενέργειας που θα ανταποκρινόταν στα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της Μυτιληναίος και θα κάλυπτε τουλάχιστον το βαρύνον τη ΔΕΗ κόστος.
Με απόφαση της 31ης Οκτωβρίου 2013 (στο εξής: διαιτητική απόφαση), το διαιτητικό δικαστήριο της ΡΑΕ καθόρισε το τιμολόγιο ηλεκτρικής ενέργειας που θα εφαρμοζόταν στη Μυτιληναίος. Η αγωγή ακύρωσης που άσκησε η ΔΕΗ κατά της διαιτητικής αυτής απόφασης απορρίφθηκε από το Εφετείο Αθηνών (Ελλάδα).
Στις 23 Δεκεμβρίου 2013 η ΔΕΗ υπέβαλε καταγγελία ενώπιον της Ευρωπαϊκής Επιτροπής υποστηρίζοντας ότι η διαιτητική απόφαση συνιστούσε παράνομη κρατική ενίσχυση, καθόσον το επίμαχο τιμολόγιο την υποχρέωνε να προμηθεύει ηλεκτρική ενέργεια στη Μυτιληναίος σε τιμή κάτω του κόστους. Με έγγραφο της 12ης Ιουνίου 2014 (στο εξής: επίδικο έγγραφο), η Επιτροπή ενημέρωσε τη ΔΕΗ ότι η καταγγελία της είχε τεθεί στο αρχείο.
Κατόπιν του εγγράφου αυτού, η ΔΕΗ άσκησε ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου προσφυγή, η οποία πρωτοκολλήθηκε υπό τον αριθμό T‑639/14, με αίτημα την ακύρωση του επίδικου εγγράφου.
Κατά τη διάρκεια της διαδικασίας αυτής, η Επιτροπή, με απόφαση της 25ης Μαρτίου 2015 (στο εξής: πρώτη επίδικη απόφαση) (
2
), ανακάλεσε και αντικατέστησε το επίδικο έγγραφο. Με την απόφαση αυτή, εκτίμησε ότι η διαιτητική απόφαση δεν συνιστούσε ενίσχυση υπέρ της Μυτιληναίος καθόσον η οικειοθελής εκ μέρους της ΔΕΗ υπαγωγή της διαφοράς σε διαιτησία ανταποκρινόταν στη συμπεριφορά ενός συνετού επενδυτή υπό συνθήκες οικονομίας της αγοράς και ότι, ως εκ τούτου, δεν συνεπαγόταν τη χορήγηση πλεονεκτήματος στη Μυτιληναίος.
Ακολούθως, η ΔΕΗ άσκησε προσφυγή ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου, η οποία πρωτοκολλήθηκε υπό τον αριθμό T‑352/15, με αίτημα την ακύρωση της πρώτης επίδικης απόφασης.
Με διάταξη της 9ης Φεβρουαρίου 2016, το Γενικό Δικαστήριο απεφάνθη ότι παρείλκε η έκδοση απόφασης επί της προσφυγής στην υπόθεση T‑639/14. Εντούτοις, μετά την άσκηση αναιρέσεως, το Δικαστήριο (
3
) αναίρεσε τη διάταξη αυτήν και ανέπεμψε την υπόθεση στο Γενικό Δικαστήριο, όπου πρωτοκολλήθηκε υπό τον αριθμό T‑639/14 RENV.
Στις 14 Αυγούστου 2017 η Επιτροπή εξέδωσε δεύτερη απόφαση (στο εξής: δεύτερη επίδικη απόφαση) (
4
), με την οποία ανακάλεσε και αντικατέστησε τόσο το επίδικο έγγραφο όσο και την πρώτη επίδικη απόφαση. Στηριζόμενη σε λόγους πανομοιότυπους με εκείνους που εκτίθενται στην πρώτη επίδικη απόφαση, η δεύτερη αυτή απόφαση επιβεβαιώνει ότι η διαιτητική απόφαση δεν συνεπάγεται τη χορήγηση κρατικής ενίσχυσης κατά την έννοια του άρθρου 107, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ.
Η ΔΕΗ άσκησε εκ νέου προσφυγή ακυρώσεως ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου κατά της δεύτερης επίδικης απόφασης, η οποία πρωτοκολλήθηκε υπό τον αριθμό T‑740/17.
Αφού αποφάσισε τη συνεκδίκαση των τριών εκκρεμών υποθέσεων, το τρίτο πενταμελές τμήμα του Γενικού Δικαστηρίου έκανε δεκτές τις τρεις προσφυγές της ΔΕΗ και ακύρωσε τόσο το επίδικο έγγραφο όσο και την πρώτη και τη δεύτερη επίδικη απόφαση.
Με την απόφασή του, το Γενικό Δικαστήριο έκρινε ότι η Επιτροπή όφειλε να είχε κινήσει την επίσημη διαδικασία έρευνας δυνάμει του άρθρου 108, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ, προκειμένου να αξιολογήσει το περιεχόμενο της διαιτητικής απόφασης υπό το πρίσμα της ενδεχόμενης χορήγησης κρατικής ενίσχυσης, καθόσον το διαιτητικό δικαστήριο της ΡΑΕ εξομοιώνεται με τακτικό κρατικό δικαστήριο, από τη δε νομολογία προκύπτει ότι το πλεονέκτημα που παρέχεται από τέτοιο δικαστήριο σε διάδικο μπορεί να θεωρηθεί ως χορήγηση κρατικής ενίσχυσης.
Τόσο η Μυτιληναίος όσο και η Επιτροπή άσκησαν αναίρεση κατά της απόφασης αυτής ενώπιον του Δικαστηρίου.
Εκτίμηση του Δικαστηρίου
Προς στήριξη των αιτήσεών τους αναιρέσεως, η Μυτιληναίος και η Επιτροπή ισχυρίζονται, μεταξύ άλλων, ότι το Γενικό Δικαστήριο υπέπεσε σε πλάνη περί το δίκαιο κρίνοντας ότι το διαιτητικό δικαστήριο της ΡΑΕ μπορούσε να εξομοιωθεί με τακτικό δικαστήριο, με συνέπεια η διαιτητική απόφαση να θεωρείται κρατικό μέτρο δυνάμενο να συνιστά κρατική ενίσχυση.
Συναφώς, το Δικαστήριο επισημαίνει, πρώτον, ότι τα κριτήρια βάσει των οποίων το Γενικό Δικαστήριο εξομοίωσε το διαιτητικό δικαστήριο της ΡΑΕ με τακτικό κρατικό δικαστήριο δεν επιτρέπουν τη διαφοροποίηση του διαιτητικού δικαστηρίου της ΡΑΕ από οποιοδήποτε άλλο διαιτητικό δικαστήριο συνιστάται με σύμβαση. Επί του σημείου αυτού, το Δικαστήριο υπογραμμίζει ότι, από τα κριτήρια που παρέθεσε το Γενικό Δικαστήριο, το μοναδικό που μπορεί να διαφοροποιήσει το διαιτητικό δικαστήριο της ΡΑΕ από άλλα διαιτητικά δικαστήρια που συνιστώνται με σύμβαση είναι ότι οι διαιτητικοί δικαστές του, οι οποίοι επιλέγονται από κατάλογο συντασσόμενο με απόφαση του προέδρου της ΡΑΕ, πρέπει να αποδεικνύουν την ανεξαρτησία και την αμεροληψία τους πριν από τον διορισμό τους. Εντούτοις, από το γεγονός αυτό και μόνο δεν μπορεί να συναχθεί ότι το διαιτητικό αυτό δικαστήριο διαφέρει από οποιοδήποτε άλλο διαιτητικό δικαστήριο συνιστάται με σύμβαση, δεδομένου ότι πρόκειται για ένα αμιγώς διαδικαστικό στοιχείο το οποίο δεν επηρεάζει τη λειτουργία ή τη φύση του εν λόγω δικαστηρίου.
Το Δικαστήριο εκτιμά, δεύτερον, ότι το Γενικό Δικαστήριο υπέπεσε σε πλάνη περί το δίκαιο παραλείποντας να εξετάσει εάν το διαιτητικό δικαστήριο της ΡΑΕ είχε, όπως συμβαίνει καταρχήν στην περίπτωση των δικαστηρίων που αποτελούν τμήμα του κρατικού δικαιοδοτικού συστήματος, υποχρεωτική δικαιοδοσία, ήτοι δικαιοδοσία που δεν εξαρτάται αποκλειστικά από τη βούληση των μερών.
Λαμβανομένων υπόψη των ανωτέρω, το Δικαστήριο διαπιστώνει ότι το Γενικό Δικαστήριο υπέπεσε σε πλάνη περί το δίκαιο κρίνοντας ότι το διαιτητικό δικαστήριο της ΡΑΕ μπορούσε να εξομοιωθεί με τακτικό δικαστήριο και ότι η διαιτητική απόφαση αποτελούσε κρατικό μέτρο δυνάμενο να συνιστά κρατική ενίσχυση.
Η εκτίμηση αυτή δεν αναιρείται από το γεγονός ότι, με την απόφαση Επιτροπή κατά European Food κ.λπ. (
5
), το Δικαστήριο επιβεβαίωσε ότι η Επιτροπή ήταν αρμόδια να ελέγξει εάν η αποζημίωση που είχε καταβάλει η Ρουμανία σε Σουηδούς επενδυτές σε εκτέλεση διαιτητικής απόφασης συνιστούσε κρατική ενίσχυση ή όχι.
Συναφώς, το Δικαστήριο υπογραμμίζει, αφενός, ότι το διαιτητικό δικαστήριο που εξέδωσε την επίμαχη στην υπόθεση Επιτροπή κατά European Food κ.λπ. διαιτητική απόφαση είχε συσταθεί βάσει διμερούς επενδυτικής συμφωνίας μεταξύ του Βασιλείου της Σουηδίας και της Ρουμανίας. Όπως προκύπτει από πάγια νομολογία, η συναίνεση κράτους μέλους στη δυνατότητα να αχθεί ενώπιον διαιτητικού δικαστηρίου στο πλαίσιο διαδικασίας διαιτησίας προβλεπόμενης σε διμερή επενδυτική συμφωνία, σε αντίθεση με τη συναίνεση που παρέχεται στο πλαίσιο διαιτησίας βάσει σύμβασης, δεν θεμελιώνεται σε συγκεκριμένη συμφωνία με αυτονομία της βούλησης των εμπλεκόμενων μερών, αλλά απορρέει από συνθήκη στο πλαίσιο της οποίας δύο κράτη μέλη συναινούν γενικά και εκ των προτέρων να εξαιρέσουν από τη δικαιοδοσία των δικαστηρίων τους υπέρ της διαιτητικής διαδικασίας διαφορές οι οποίες δύνανται να αφορούν την εφαρμογή ή την ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης. Αφετέρου, με την απόφαση Επιτροπή κατά European Food κ.λπ., το Δικαστήριο δεν αποφάνθηκε επί του εάν η επίμαχη στην υπόθεση εκείνη διαιτητική απόφαση συνιστούσε κρατική ενίσχυση κατά την έννοια του άρθρου 107, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ.
Περαιτέρω, το γεγονός ότι, εν προκειμένω, η ασκηθείσα από τη ΔΕΗ αγωγή ακύρωσης της διαιτητικής απόφασης απορρίφθηκε από το Εφετείο Αθηνών δεν σημαίνει ότι η εν λόγω απόφαση μπορεί, για τον λόγο αυτόν και μόνο, να καταλογιστεί στο Ελληνικό Δημόσιο. Πράγματι, ο ασκούμενος από το δικαστήριο αυτό δικαστικός έλεγχος αφορά μόνον τη νομιμότητα της διαιτητικής απόφασης, η οποία εξακολουθεί να αποτελεί πράξη αποκλειστικώς καταλογιστέα στο διαιτητικό όργανο που την εξέδωσε. Επιπλέον, αυτή καθεαυτήν η θέσπιση κρατικής ενίσχυσης δεν μπορεί να προκύψει από δικαστική απόφαση, δεδομένου ότι προϋποθέτει εκτίμηση σκοπιμότητας ξένη προς το λειτούργημα του δικαστή.
Υπό το πρίσμα των ανωτέρω, το Δικαστήριο καταλήγει στο συμπέρασμα ότι, λαμβανομένων ιδίως υπόψη των ιδιαιτεροτήτων της διαφοράς μεταξύ ΔΕΗ και Μυτιληναίος και των χαρακτηριστικών των καθηκόντων που ανατέθηκαν στο διαιτητικό δικαστήριο της ΡΑΕ, ορθώς η Επιτροπή εκτίμησε, αφενός, ότι το μόνο κρατικό μέτρο που θα μπορούσε να συνιστά κρατική ενίσχυση ήταν η απόφαση της ΔΕΗ να συνάψει το συνυποσχετικό διαιτησίας με τη Μυτιληναίος και, αφετέρου, ότι, προκειμένου να διαπιστωθεί εάν η απόφαση αυτή είχε παράσχει πλεονέκτημα στη Μυτιληναίος, έπρεπε να εξακριβωθεί εάν ένας ιδιώτης επιχειρηματίας θα είχε λάβει, υπό τις συνήθεις συνθήκες της αγοράς, την απόφαση αυτή με τους ίδιους όρους.
Υπό τις συνθήκες αυτές, το Δικαστήριο αναιρεί την απόφαση του Γενικού Δικαστηρίου και αναπέμπει τις τρεις υποθέσεις ενώπιόν του, προκειμένου αυτό να αποφανθεί επί των λόγων ακυρώσεως επί των οποίων δεν αποφάνθηκε το Δικαστήριο.
(
1
)	Απόφαση της 22ας Σεπτεμβρίου 2021, ΔΕΗ κατά Επιτροπής (T‑639/14 RENV, T‑352/15 και T‑740/17, EU:T:2021:604).
(
2
)	Απόφαση C(2015) 1942 final της Επιτροπής, της 25ης Μαρτίου 2015 [Υπόθεση SA.38101 (2015/NN) (πρώην 2013/CP) Ελλάδα – Εικαζόμενη κρατική ενίσχυση προς την Αλουμίνιον Α.Ε. με τη μορφή τιμολογίων ηλεκτρικής ενέργειας κάτω του κόστους κατόπιν διαιτητικής απόφασης] (ΕΕ 2015, C 219, σ. 2).
(
3
)	Απόφαση της 31ης Μαΐου 2017, ΔΕΗ κατά Επιτροπής (C‑228/16 P, EU:C:2017:409).
(
4
)	Απόφαση C(2017) 5622 final, της 14ης Αυγούστου 2017 [Υπόθεση SA.38101 (2015/NN) (πρώην 2013/CP) – Ελλάδα – Εικαζόμενη κρατική ενίσχυση προς την Αλουμίνιον Α.Ε. με τη μορφή τιμολογίων ηλεκτρικής ενέργειας κάτω του κόστους κατόπιν διαιτητικής απόφασης] (ΕΕ 2017, C 291, σ. 2).
(
5
)	Απόφαση της 25ης Ιανουαρίου 2022, Επιτροπή κατά European Food κ.λπ. (C‑638/19 P, EU:C:2022:50).