61996CC0039_EL
Προτάσεις του γενικού εισαγγελέα
Προτάσεις του γενικού εισαγγελέα
Α - Πραγματικά περιστατικά
1 Η παρούσα διαδικασία αφορά το ζήτημα του κύρους των συμφωνιών που περιορίζουν τον ανταγωνισμό, οι οποίες υφίσταντο ήδη προ της 13ης Μαρτίου 1962 - ημερομηνίας ενάρξεως της ισχύος του κανονισμού 17 του Συμβουλίου, της 6ης Φεβρουαρίου 1962, πρώτου κανονισμού εφαρμογής των άρθρων 85 και 86 της Συνθήκης (1) (στο εξής: παλαιές συμφωνίες).
2 Κατά το άρθρο 5, παράγραφος 1, του κανονισμού αυτού (2), οι συμφωνίες, αποφάσεις και εναρμονισμένες πρακτικές, τις οποίες αφορά το άρθρο 85, παράγραφος 1, της Συνθήκης, οι οποίες υφίσταντο κατά τον χρόνο ενάρξεως της ισχύος του εν λόγω κανονισμού και υπέρ των οποίων οι συμβαλλόμενοι επιθυμούσαν να επικαλεστούν την εφαρμογή των διατάξεων του άρθρου 85, παράγραφος 3, έπρεπε να κοινοποιηθούν στην Επιτροπή προ της 1ης Νοεμβρίου 1962.
3 Η αιτούσα της κύριας δίκης, η Koninklijke Vereeniging ter Bevordering van de Belangen des Boekhandels (στο εξής: KVB), είναι - όπως προκύπτει άλλωστε από την επωνυμία της - ένωση για την προώθηση των συμφερόντων του εμπορίου βιβλίων στις Κάτω Ξώρες. Στην ένωση αυτή μετέχουν ειδικότερα οι εγκατεστημένοι στις Κάτω Ξώρες εκδότες, βιβλιοπώλες και εισαγωγείς βιβλίων (3). Η ένωση αυτή - η οποία τότε ονομαζόταν ακόμη Vereeniging ter Bevordering van de Belangen des Boekhandels - θέσπισε το 1961 κανονισμό που αφορά το εμπόριο βιβλίων στις Κάτω Ξώρες, τον Reglement voor het Handelsverkeer van Boeken in Nederland (στο εξής: κανονισμός KVB) (4). Ο κανονισμός KVB υποχρεώνει τα μέλη της KVB να εφαρμόζουν το προβλεπόμενο από τον εν λόγω κανονισμό σύστημα κάθετων δεσμευτικών τιμών, ακόμη και έναντι όσων δεν είναι μέλη της ενώσεως.
4 Ο κανονισμός KVB κοινοποιήθηκε στην Επιτροπή στις 30 Οκτωβρίου 1962.
5 Ο κανονισμός KVB έχει τροποποιηθεί έκτοτε πολλάκις. Κατά τα στοιχεία που παρέσχε το αιτούν δικαστήριο, ο κανονισμός αναμορφώθηκε ριζικά το 1978. Σύμφωνα με τα στοιχεία αυτά, η παρούσα διαδικασία αφορά τον κανονισμό KVB όπως ισχύει από την 1η Ιανουαρίου 1993.
6 Οι καθών της κυρίας δίκης, η Free Record Shop BV και η Free Record Shop Holding NV (οι οποίες θα αναφέρονται στο εξής ομού ως: Free Record Shop) συνιστούν, κατά τα στοιχεία που προσκόμισαν οι ίδιες, αλυσίδα καταστημάτων λιανικού εμπορίου με θυγατρικές στις Κάτω Ξώρες, στο Βέλγιο και στη Νορβηγία.
7 Στις 14 Δεκεμβρίου 1995 η Free Record Shop δημοσίευσε σε διάφορες ολλανδικές εφημερίδες προσφορά πωλήσεως διαφόρων βιβλίων σε τιμές κατά 25 % χαμηλότερες των τιμών οι οποίες προέκυπταν από την εφαρμογή του κανονισμού KVB.
8 Κατόπιν αυτού η KVB ζήτησε από το Arrondissementsrechtbank του υΑμστερνταμ τη λήψη ασφαλιστικών μέτρων, προκειμένου να υποχρεωθεί η Free Record Shop να τηρεί τους κανόνες περί καθορισμού τιμών που προβλέπονται στον κανονισμό KVB. Στο πλαίσιο της διαδικασίας αυτής, η Free Record Shop ισχυρίστηκε ότι ο κανονισμός KVB συνιστά παράβαση του άρθρου 85 της Συνθήκης ΕΚ.
9 Σύμφωνα με τα όσα εξέθεσε το αιτούν δικαστήριο, το ζήτημα του κατά πόσον ο κανονισμός KVB συνάδει προς το άρθρο 85 της Συνθήκης ανέκυψε και στο πλαίσιο μιας άλλης διαδικασίας που εκκρεμεί ενώπιον των δικαστηρίων των Κάτω Ξωρών - στην υπόθεση Reiber. Στην εν λόγω διαδικασία η επίλυση του ζητήματος αυτού ανατέθηκε, με απόφαση του Hoge Raad της 22ας Δεκεμβρίου 1995 (5), στο Gerechtshof της Ξάγης. Στην ενώπιον του Hoge Raad διαδικασία ο γενικός εισαγγελέας Koopmans είχε προτείνει να υποβληθούν στο Δικαστήριο ορισμένα ερωτήματα για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως. Το Hoge Raad δεν δέχθηκε την πρόταση αυτή - για λόγους οι οποίοι δεν χρειάζεται εν προκειμένω να εκτεθούν λεπτομερέστερα.
10 Στις 19 Δεκεμβρίου 1995 το Arrondissementsrechtbank του υΑμστερνταμ δέχθηκε την αίτηση της KVB περί λήψεως ασφαλιστικών μέτρων. Στη συνέχεια, κατέληξε εντούτοις στο συμπέρασμα ότι, για την περαιτέρω εκδίκαση της υποθέσεως που εκκρεμεί ενώπιόν του, είναι ανάγκη να δοθεί απάντηση σε διάφορα ερωτήματα κοινοτικού δικαίου, η διευκρίνιση των οποίων, κατά την άποψή του, δεν ήταν δυνατόν να αναμένεται από την υπόθεση Reiber. Υπέβαλε, κατά συνέπεια, στο Δικαστήριο, με απόφαση της 1ης Φεβρουαρίου 1996, τα ακόλουθα ερωτήματα για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως (6):
«1) Όταν συμφωνία μεταξύ επιχειρήσεων ή απόφαση ενώσεως επιχειρήσεων για τη ρύθμιση του ανταγωνισμού υφίσταται πριν από την έναρξη ισχύος του κανονισμού 17/62 και έχει κοινοποιηθεί εγκαίρως στην Επιτροπή σύμφωνα με τις διατάξεις του κανονισμού αυτού, ενώ η Επιτροπή δεν έχει προβεί σε καμία ενέργεια σε σχέση με την κοινοποίηση αυτή, εξακολουθεί η συμφωνία ή η απόφαση αυτή να απολαύει του "προσωρινού κύρους" το οποίο κατά τη νομολογία του Δικαστηρίου έχουν τα ανακοινωθέντα καρτέλ;
2) Σε περίπτωση καταφατικής απαντήσεως, εξακολουθεί να ισχύει απεριορίστως αυτό το "προσωρινό κύρος"; Αν όχι, από ποιες περιστάσεις εξαρτάται η λήξη του "προσωρινού κύρους";
3) Αφορά το "προσωρινό κύρος" μόνο τη συμφωνία ή την απόφαση, κατά την έννοια τού πρώτου ερωτήματος, όπως αυτή έχει κοινοποιηθεί, ή αφορά και μεταγενέστερες συμφωνίες και αποφάσεις, με τις οποίες συνεχίζονται υπό τροποποιημένη μορφή οι ίδιες συμφωνίες καρτέλ, καθόσον δεν συνεπάγονται επέκταση ή μεταβολή επί το αυστηρότερον των συμφωνιών καρτέλ, υπό το πρίσμα της λειτουργίας και της πραγματοποιήσεως της κοινής αγοράς;»
Β - Η γνώμη μου επί της υποθέσεως
Επί των δύο πρώτων προδικαστικών ερωτημάτων
11 Τα δύο πρώτα προδικαστικά ερωτήματα είναι αλληλένδετα. Κατά συνέπεια, συμφωνώ με την Επιτροπή ότι στα ερωτήματα αυτά μπορεί να δοθεί ενιαία απάντηση.
12 Από τη νομολογία του Δικαστηρίου προκύπτει ότι οι παλαιές συμφωνίες, οι οποίες κοινοποιήθηκαν στην Επιτροπή προ της 1ης Νοεμβρίου 1962, πρέπει να θεωρούνται ως προσωρινώς έγκυρες. Συνοπτική έκθεση της γενικής αυτής αρχής περιλαμβάνεται στην εκδοθείσα το 1991 απόφαση του Δικαστηρίου επί της υποθέσεως Δηλιμίτης:
«Κατά πάγια νομολογία, τα εθνικά δικαστήρια δεν μπορούν, εφόσον η Επιτροπή δεν έχει εκδώσει απόφαση κατ' εφαρμογήν του κανονισμού 17, να κηρύσσουν κατά το άρθρο 85, παράγραφος 2, άκυρες τις συμφωνίες οι οποίες προϋφίσταντο ήδη της 13ης Μαρτίου 1962, της ημέρας ενάρξεως της ισχύος του κανονισμού αυτού, και είχαν κοινοποιηθεί νομοτύπως (απόφαση της 6ης Φεβρουαρίου 1973, 48/72, Brasserie de Haecht, Συλλογή τόμος 1972-1973, σ. 355, και απόφαση της 14ης Δεκεμβρίου 1977, 59/77, De Bloos, Συλλογή τόμος 1977, σ. 753). Οι συμφωνίες αυτές είναι προσωρινά έγκυρες, ενόσω η Επιτροπή δεν έχει αποφανθεί επ' αυτών (απόφαση της 10ης Ιουλίου 1980, 99/79, Lancτme, Συλλογή τόμος 1980/ΙΙ, σ. 617).» (7)
13 Με το άρθρο 9, παράγραφος 1, του κανονισμού 17 μεταβιβάστηκε στην Επιτροπή, όσον αφορά το πεδίο εφαρμογής του κανονισμού αυτού, η αποκλειστική αρμοδιότητα για τη χορήγηση απαλλαγών σύμφωνα με το άρθρο 85, παράγραφος 3. Ορθώς το Δικαστήριο επισήμανε την έλλειψη «αποτελεσματικών νομικών δυνατοτήτων που θα επέτρεπαν στους ενδιαφερομένους να επιταχύνουν την έκδοση αποφάσεως κατά το άρθρο 85, παράγραφος 3» (8). Επιπλέον, το Δικαστήριο επέστησε την προσοχή στη ρύθμιση των άρθρων 6, παράγραφος 2, και 7 του κανονισμού 17. Κατά την πρώτη από τις διατάξεις αυτές, στις παλαιές συμφωνίες οι οποίες κοινοποιήθηκαν προ της 1ης Νοεμβρίου 1962 είναι δυνατόν να χορηγηθεί - σε αντιδιαστολή προς τις λοιπές συμφωνίες - αναδρομική απαλλαγή και για τον προ της κοινοποιήσεώς τους χρόνο (9). Εν όψει των περιστάσεων αυτών, το Δικαστήριο κατέληξε στο συμπέρασμα ότι η «ασφάλεια δικαίου σε θέματα συμβάσεων» απαιτεί να θεωρούνται οι προγενέστερες αυτές συμφωνίες ως προσωρινώς έγκυρες (10).
14 Κατά την προαναφερθείσα νομολογία, η συμφωνία παύει να είναι προσωρινώς έγκυρη κατά την ημερομηνία κατά την οποία η Επιτροπή «αποφαίνεται επ' αυτής» (11). Τούτο συμβαίνει μετά βεβαιότητος όταν η Επιτροπή εκδίδει απόφαση με την οποία απορρίπτει την αίτηση περί απαλλαγής της παλαιάς συμφωνίας. Στην απόφαση Lancτme το Δικαστήριο έκρινε το 1980 ότι η συμφωνία παύει επίσης να είναι προσωρινώς έγκυρη όταν η Επιτροπή ειδοποιεί τους ενδιαφερομένους με διοικητικό έγγραφο ότι δεν αντιμετωπίζει (πλέον) την έκδοση (θετικής ή αρνητικής) αποφάσεως όσον αφορά την κοινοποιηθείσα συμφωνία (12). Στην υπόθεση την οποία αφορούσε η απόφαση εκείνη η Επιτροπή είχε επισημάνει, με το έγγραφό της, ότι δεν υπήρχε λόγος να επέμβει δυνάμει του άρθρου 85, παράγραφος 1, κατά της κοινοποιηθείσας παλαιάς συμφωνίας. Το Δικαστήριο έκρινε ότι με τον τρόπο αυτό η παλαιά συμφωνία είχε παύσει να είναι προσωρινώς έγκυρη.
15 Στην υπό κρίση υπόθεση η Επιτροπή δεν έχει μέχρι τώρα αποφανθεί, υπό την προμνημονευθείσα έννοια, επί της αιτήσεως χορηγήσεως απαλλαγής για την κοινοποιηθείσα παλαιά συμφωνία. Η Επιτροπή ισχυρίζεται συναφώς ότι δεν έχει ολοκληρώσει ακόμη την εξέταση της παλαιάς αυτής συμφωνίας.
16 Επειδή η παλαιά αυτή συμφωνία κοινοποιήθηκε προ 34 ήδη ετών, η άποψη της Free Record Shop ότι μετά την πάροδο τόσο μακρού χρόνου δεν μπορεί πλέον να γίνει λόγος περί «προσωρινού κύρους» δεν φαίνεται εκ πρώτης όψεως αδικαιολόγητη. Πρέπει εντούτοις να υπομνησθεί ότι η θεωρία περί προσωρινού κύρους την οποία ανέπτυξε το Δικαστήριο αποσκοπεί στην προστασία της ασφάλειας δικαίου σε θέματα συμβάσεων και, επομένως, στην προστασία των συμφερόντων των μερών της κοινοποιηθείσας παλαιάς συμφωνίας. Όπως ορθώς εκθέτει η KVB, με την πάροδο του χρόνου η προστασία της ασφάλειας δικαίου αποκτά ολοένα μεγαλύτερη σημασία. Στην απόφαση Portelange το Δικαστήριο τόνισε μάλιστα ότι το γεγονός της ελλείψεως αποτελεσματικών νομικών δυνατοτήτων που θα επέτρεπαν στα πρόσωπα που κοινοποίησαν συμφωνία στην Επιτροπή να επιταχύνουν την έκδοση αποφάσεως κατά το άρθρο 85, παράγραφος 3, έχει «τόσο σοβαρότερες συνέπειες, όσο μεγαλύτερο είναι το απαιτούμενο για την έκδοση της αποφάσεως αυτής χρονικό διάστημα» (13). Δεν θα ήταν εύλογο επομένως να προκαλεί η καθυστέρηση του ελέγχου παλαιάς συμφωνίας, καθυστέρηση που πρέπει να καταλογιστεί στην Κοινότητα, βλάβη στους συμβαλλομένους, που κοινοποίησαν εμπροθέσμως τη συμφωνία αυτή. Το γεγονός ότι από της κοινοποιήσεως έχει παρέλθει μακρός χρόνος χωρίς η Επιτροπή να έχει αποφανθεί επί της κοινοποιηθείσας παλαιάς συμφωνίας δεν μπορεί επομένως να άρει το προσωρινό κύρος της συμφωνίας αυτής. Την ίδια άποψη εξέφρασαν, εκτός από την KVB, η Γαλλική και η Ολλανδική Κυβέρνηση καθώς και η Επιτροπή.
17 Η Γαλλική Κυβέρνηση επισήμανε βεβαίως το γεγονός ότι ο περιορισμός του προσωρινού κύρους παλαιάς συμφωνίας εντός «ευλόγου» χρονικού διαστήματος είναι ενδεχομένως ευκταίος. Ταυτοχρόνως όμως τόνισε ότι ο συγκεκριμένος καθορισμός του χρονικού αυτού διαστήματος θα δημιουργούσε δυσκολίες. Η KVB ισχυρίστηκε επιπλέον ότι ο καθορισμός του χρονικού αυτού διαστήματος συνιστά κατ' ανάγκη πολιτική απόφαση, την οποία μπορεί να λάβει μόνον ο κοινοτικός νομοθέτης. Συμμερίζομαι την άποψη αυτή.
18 Το ότι η θεωρία περί του «προσωρινού κύρους» δεν πρέπει να θεωρηθεί ως απηρχαιωμένη λόγω παρελεύσεως μακρού χρονικού διαστήματος συνάγεται άλλωστε και από το γεγονός ότι το Δικαστήριο - όπως ήδη αναφέρθηκε - επιβεβαίωσε την ισχύ της το έτος 1991 με την απόφαση Δηλιμίτης.
19 Η θεωρία αυτή δεν επηρεάζει δυσανάλογα τα έννομα συμφέροντα τρίτων. Όπως εξέθεσαν η Γαλλική και η Ολλανδική Κυβέρνηση καθώς και η Επιτροπή, όσοι θεωρούν ότι η εφαρμογή συμφωνίας που περιορίζει τον ανταγωνισμό προσβάλλει τα δικαιώματά τους μπορούν να υποβάλουν καταγγελία στην Επιτροπή κατά το άρθρο 3 του κανονισμού 17 (14). Κατά τον τρόπο αυτό - εν ανάγκη δε και με προσφυγή κατά παραλείψεως κατά το άρθρο 175 της Συνθήκης ΕΚ, η οποία έπεται της καταγγελίας αυτής - η Επιτροπή μπορεί να υποχρεωθεί να λάβει θέση επί του ζητήματος κατά πόσον η παλαιά συμφωνία συνάδει με τις διατάξεις περί ανταγωνισμού της Συνθήκης ΕΚ. Με την απόφαση αυτή, όπως προαναφέρθηκε, η παλαιά συμφωνία παύει να είναι προσωρινώς έγκυρη.
20 Επομένως, στα δύο πρώτα προδικαστικά ερωτήματα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι το προσωρινό κύρος παλαιάς συμφωνίας, η οποία έχει κοινοποιηθεί στην Επιτροπή προ της 1ης Νοεμβρίου 1962, λήγει μόνον εφόσον η Επιτροπή αποφανθεί (θετικώς ή αρνητικώς) επ' αυτής. Η απόφαση αυτή της Επιτροπής θεωρείται εκδοθείσα ακόμη και όταν η Επιτροπή απλώς γνωστοποιεί με διοικητικό έγγραφο ότι έχει περατώσει τη διαδικασία χωρίς να εκδώσει ρητή απόφαση.
Επί του τρίτου προδικαστικού ερωτήματος
21 Εξακολουθεί η παλαιά συμφωνία που έχει κοινοποιηθεί εμπροθέσμως στην Επιτροπή να είναι προσωρινώς έγκυρη ακόμη και όταν το περιεχόμενό της έχει τροποποιηθεί μεταγενέστερα; Το πρόβλημα αυτό συνιστά το αντικείμενο του τρίτου προδικαστικού ερωτήματος.
22 Πρέπει πάντως να υπογραμμισθεί ότι το αιτούν δικαστήριο δεν ερωτά γενικώς πώς επιδρούν οι τροποποιήσεις της παλαιάς συμφωνίας επί του προσωρινού κύρους της. Αντιθέτως, το προδικαστικό ερώτημα αφορά μόνον τις τροποποιήσεις οι οποίες δεν συνεπάγονται επέκταση ή μεταβολή επί το αυστηρότερο των συμφωνιών που περιορίζουν τον ανταγωνισμό.
23 Η Free Record Shop υποστηρίζει την άποψη ότι η θεωρία περί του προσωρινού κύρους που έχει διαμορφώσει το Δικαστήριο συνιστά μεταβατική μόνο ρύθμιση. Κάθε τροποποίηση της κοινοποιηθείσας παλαιάς σύμφωνίας αίρει επομένως το προσωρινό κύρος της. Παρεμφερή κατ' αποτέλεσμα στάση υιοθετεί η Γαλλική Κυβέρνηση. Στο μέτρο που ο κανονισμός KVB - όπως γνωστοποίησε το αιτούν δικαστήριο - τροποποιήθηκε ριζικά το 1978 καθώς και από 1ης Ιανουαρίου 1993, πρόκειται επί πλέον για «νέα» συμφωνία που περιορίζει τον ανταγωνισμό.
24 Η KVB και η Ολλανδική Κυβέρνηση υποστηρίζουν αντιθέτως την άποψη ότι το προσωρινό κύρος εξακολουθεί να υφίσταται και στην περίπτωση μεταγενέστερων τροποποιήσεων της παλαιάς συμφωνίας, στο μέτρο που οι τροποποιήσεις αυτές δεν συνεπάγονται επέκταση ή μεταβολή επί το αυστηρότερο των συμφωνιών που περιορίζουν τον ανταγωνισμό.
25 Κατά την Επιτροπή, πρέπει να γίνει διάκριση μεταξύ τριών περιπτώσεων (15). Η πρώτη περίπτωση αφορά την τροποποίηση η οποία μεταβάλλει την ουσία της συμφωνίας. Πρόκειται στην πραγματικότητα περί νέας συμφωνίας. Η παλαιά συμφωνία παύει να υφίσταται, οπότε δεν μπορεί πλέον να γίνει λόγος περί προσωρινού κύρους. Αντιθέτως, όταν μια τροποποίηση δεν επηρεάζει την ουσία της παλαιάς συμφωνίας, η εν λόγω συμφωνία εξακολουθεί να είναι προσωρινώς έγκυρη. Το προσωρινό αυτό κύρος καλύπτει την τροποποίηση αυτή μόνον εφόσον ο περιοριστικός για τον ανταγωνισμό χαρακτήρας της συμφωνίας δεν επιτείνεται «αισθητά» σε σχέση με την ημερομηνία κοινοποιήσεως της παλαιάς συμφωνίας. Αντιθέτως, σε περίπτωση αισθητής μεταβολής επί το αυστηρότερο, εξακολουθεί να υφίσταται το προσωρινό κύρος της παλαιάς συμφωνίας, δεν επεκτείνεται όμως επί της τροποποιήσεως.
26 Για την απάντηση στο τρίτο προδικαστικό ερώτημα έχουν ιδιαίτερη σημασία δύο αποφάσεις του Δικαστηρίου. Η εκδοθείσα το 1970 απόφαση Rochas (16) αφορούσε ορισμένες συμφωνίες που περιόριζαν τον ανταγωνισμό και είχαν συναφθεί βάσει στερεότυπης συμβάσεως. Η στερεότυπη σύμβαση αποτελούσε (ενδεχομένως) μια εμπροθέσμως κοινοποιηθείσα παλαιά συμφωνία. Το αιτούν δικαστήριο είχε υποβάλει το ερώτημα αν το προσωρινό κύρος της στερεότυπης συμβάσεως μπορούσε να καλύψει και τις συμφωνίες που είχαν συναφθεί βάσει αυτής. Το Δικαστήριο αποφάνθηκε ότι «οι συμφωνίες που συνήφθησαν μετά την έναρξη της ισχύος του κανονισμού 17/62, οι οποίες αποτελούν ακριβές αντίγραφο στερεότυπης συμβάσεως που συνήφθη προηγουμένως και κοινοποιήθηκε νομοτύπως», είναι εξίσου έγκυρες (17).
27 Η απόφαση Eldi Records (18) του 1980 παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, διότι αφορά τον ίδιο κανονισμό με την υπό κρίση υπόθεση. Κατά τα στοιχεία του αιτούντος τότε δικαστηρίου, το οποίο ήταν όπως εν προκειμένω το Arrondissementsrechtbank του Άμστερνταμ, ο κοινοποιηθείς το 1962 κανονισμός KVB κάλυπτε και τα βιβλία με κόμικς. Κατά τα στοιχεία αυτά όμως, τα εν λόγω προϋόντα είχαν εξαιρεθεί προσωρινώς από την εφαρμογή του κανονισμού KVB. Το Δικαστήριο έκρινε ότι το γεγονός αυτό δεν έθιγε το προσωρινό κύρος του κανονισμού:
«Η κοινοποίηση αναπτύσσει τα αποτελέσματά της στον τομέα στον οποίο ίσχυε η συμφωνία κατά την ημερομηνία της κοινοποιήσεως. Αν τα αποτελέσματα αυτά περιοριστούν στην περίπτωση που αφορά το ερώτημα, τότε θα επιβαλλόταν στα μέρη της συμφωνίας κύρωση για το γεγονός ότι δεν περιόρισαν οικειοθελώς το πεδίο εφαρμογής της· τούτο όμως θα αντέβαινε στο πνεύμα του δικαίου περί ανταγωνισμού. Επομένως, στο τέταρτο ερώτημα πρέπει να δοθεί απάντηση ότι η επαναφορά ορισμένης κατηγορίας εμπορευμάτων, η οποία είχε περιληφθεί στο πεδίο εφαρμογής μιας συμφωνίας κατά την κοινοποίηση της τελευταίας και η οποία στη συνέχεια τέθηκε εκτός του πεδίου της συμφωνίας οικειοθελώς από τους συμβαλλομένους για ορισμένο χρονικό διάστημα, καλύπτεται από την αρχική κοινοποίηση.» (19)
28 Νομίζω ότι το συμπέρασμα αυτό μπορεί να ισχύσει και στην υπό κρίση περίπτωση. Αν μια τροποποίηση της κοινοποιηθείσας συμφωνίας συνεπαγόταν απώλεια του προσωρινού κύρους ακόμη και όταν προέβλεπε λιγότερο δραστικούς περιορισμούς του ανταγωνισμού, οι ενδιαφερόμενοι δεν θα είχαν κανένα κίνητρο να προβούν σε τροποποιήσεις που θα διευκόλυναν τον ανταγωνισμό. Η «αντιπαραγωγική συνέπεια θα συνίστατο επομένως στο ότι δεν θα προέβαιναν σε τέτοιες τροποποιήσεις» (20). Πράγματι, η συνέπεια αυτή δύσκολα θα μπορούσε να θεωρηθεί - κατά τη διατύπωση της αποφάσεως του Δικαστηρίου Eldi Records - ότι συνάδει προς το «πνεύμα του δικαίου περί ανταγωνισμού» της Κοινότητας. Η άποψη που υποστηρίζεται εν προκειμένω ανταποκρίνεται αντιθέτως στις επιταγές της κοινής αγοράς, όπως εξέθεσε και η Ολλανδική Κυβέρνηση.
29 Επιπλέον, η Ολλανδική Κυβέρνηση ορθώς τόνισε ότι η διάκριση στην οποία στηρίζεται η άποψη αυτή εκφράζεται και σε πολλούς κανονισμούς περί απαλλαγής κατά κατηγορίες. Το άρθρο 1, παράγραφος 5, του κανονισμού (ΕΚ) 240/96 της Επιτροπής, της 31ης Ιανουαρίου 1996, σχετικά με την εφαρμογή του άρθρου 85, παράγραφος 3, της Συνθήκης σε κατηγορίες συμφωνιών μεταφοράς τεχνολογίας (21), διαλαμβάνει για παράδειγμα τα εξής:
«Η απαλλαγή που προβλέπεται στην παράγραφο 1 εφαρμόζεται επίσης όταν τα συμβαλλόμενα μέρη προβλέπουν στις συμφωνίες τους υποχρεώσεις ανάλογες με αυτές που προβλέπονται στην εν λόγω παράγραφο, περιορίζοντας όμως την εφαρμογή τους σε έκταση μικρότερη από εκείνη που προβλέπει η εν λόγω παράγραφος.»
30 Οι αντιρρήσεις που διατυπώθηκαν κατά της εν προκειμένω υποστηριζόμενης γνώμης δεν μπόρεσαν να με πείσουν. Η Γαλλική Κυβέρνηση ορθώς επισημαίνει βεβαίως ότι «πρέπει να ληφθεί υπόψη η ανάγκη αφενός μεν εξασφαλίσεως αποτελεσματικού ελέγχου, αφετέρου δε απλουστεύσεως κατά το δυνατόν του διοικητικού ελέγχου» (22). Η κοινοποίηση συμφωνιών που περιορίζουν τον ανταγωνισμό πρέπει να παρέχει στην Επιτροπή τα πληροφοριακά στοιχεία τα οποία χρειάζεται για να εξετάσει κατά πόσον οι συμφωνίες αυτές συνάδουν προς το άρθρο 85. Το γεγονός ότι οι περιορισμοί του ανταγωνισμού που προβλέπει μια τέτοια συμφωνία αμβλύνονται με μεταγενέστερη τροποποίηση δεν επηρεάζει την υποχρέωση ελέγχου της Επιτροπής, διότι οι αρχικώς κοινοποιηθέντες περιορισμοί του ανταγωνισμού καλύπτουν τους εφαρμοζόμενους εφεξής. Την άποψη αυτή υποστήριξε και ο γενικός εισαγγελέας Capotorti με τις προτάσεις του στην υπόθεση Eldi Records (23). Όπως εξέθεσε κατά τα λοιπά η KVB, η απαίτηση εκ νέου κοινοποιήσεως της συμφωνίας σε περίπτωση τροποποιήσεων της κατηγορίας αυτής ουδόλως θα εξυπηρετούσε την απλοποίηση της διοικητικής διαδικασίας.
31 Η Free Record Shop ισχυρίζεται ότι αρμόδια για τη διαπίστωση του ότι η τροποποίηση της παλαιάς συμφωνίας δεν μεταβάλλει επί το αυστηρότερο το περιοριστικό για τον ανταγωνισμό περιεχόμενό της είναι ούτως ή άλλως η Επιτροπή. Εάν όμως η Επιτροπή βρει τον χρόνο να προβεί στην εξέταση αυτή, μπορεί να εξετάσει και την κοινοποιηθείσα παλαιά συμφωνία στο σύνολό της, όσον αφορά το ζήτημα κατά πόσον συνάδει με το άρθρο 85 της Συνθήκης ΕΚ. Η αντίρρηση αυτή όμως εκκινεί, κατά την άποψή μου, από εσφαλμένη αφετηρία. Για την επίλυση του ζητήματος του προσωρινού κύρους παλαιάς συμφωνίας δεν είναι αρμόδια η Επιτροπή, αλλά το εθνικό δικαστήριο ενώπιον του οποίου ανακύπτει το ζήτημα αυτό. Το δικαστήριο αυτό μπορεί εν ανάγκη - καθόσον τούτο δεν αντιβαίνει στο εθνικό δικονομικό δίκαιο - να ζητήσει από την Επιτροπή (24) να το ενημερώσει σχετικά με το στάδιο στο οποίο βρίσκεται η διοικητική διαδικασία. Επιπλέον, το εθνικό δικαστήριο έχει τη δυνατότητα να υποβάλει στο Δικαστήριο, όπως στην υπό κρίση περίπτωση, ερωτήματα σχετικά με το κοινοτικό δίκαιο, για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως κατά το άρθρο 177 της Συνθήκης ΕΚ.
32 Εντούτοις, ορθώς η Free Record Shop υποστηρίζει ότι ο απλός ισχυρισμός ότι η επίδικη τροποποίηση δεν επέτεινε τον περιοριστικό για τον ανταγωνισμό χαρακτήρα της παλαιάς συμφωνίας δεν είναι δυνατόν να αρκεί για να εξακολουθήσει να είναι η συμφωνία προσωρινώς έγκυρη. Το εθνικό δικαστήριο πρέπει αντιθέτως να πειστεί ότι η σχετική τροποποίηση πράγματι δεν οδήγησε σε μεταβολή επί το αυστηρότερον. Το βάρος αποδείξεως φέρει ο διάδικος ο οποίος επικαλείται το προσωρινό κύρος της παλαιάς συμφωνίας. Νομίζω ότι ως προς το σημείο αυτό πρέπει να εφαρμοστεί αυστηρό κριτήριο.
Η Ολλανδική Κυβέρνηση είναι της γνώμης ότι από τη διάταξη περί προδικαστικής παραπομπής προκύπτει ότι το Arrondissementsrechtbank του Άμστερνταμ κατέληξε στην υπό κρίση περίπτωση στην άποψη ότι οι τροποποιήσεις του κανονισμού KVB δεν είχαν ως αποτέλεσμα «επέκταση ή μεταβολή επί το αυστηρότερον των συμφωνιών». Πράγματι ορισμένες ενδείξεις συνηγορούν υπέρ της απόψεως αυτής. Η KVB ισχυρίστηκε ότι με τις τροποποιήσεις αυτές ο κανονισμός KVB κατέστη περισσότερο φιλελεύθερος. Εντούτοις, πρέπει ακόμη μια φορά να τονιστεί ότι η απόφαση επί του ζητήματος αυτού εναπόκειται στο εθνικό δικαστήριο. Συνεπώς το Δικαστήριο δεν χρειάζεται στην υπό κρίση διαδικασία να εξετάσει το ζήτημα αυτό.
33 Η Free Record Shop ισχυρίζεται επιπλέον ότι η άποψη την οποία αντικρούει θα κατέληγε σε ανεπίτρεπτη ανισότητα μεταχειρίσεως, διότι οι επιχειρήσεις οι οποίες θα συνήπταν «νέα» συμφωνία δεν θα μπορούσαν να επικαλεστούν το ευεργέτημα του προσωρινού κύρους. Όπως ήδη αναφέρθηκε, το προσωρινό κύρος των εγκαίρως κοινοποιηθεισών παλαιών συμφωνιών είναι αναγκαίο, ενόψει ιδίως των ειδικών ρυθμίσεων που υφίστανται για τις συμφωνίες αυτές, για να διασφαλιστεί η τήρηση των επιταγών της ασφάλειας δικαίου (25). Αυτό δεν ισχύει για τις περιορίζουσες τον ανταγωνισμό συμφωνίες οι οποίες συνήφθησαν μετά την έναρξη της ισχύος του κανονισμού 17. Κατά συνέπεια, δεν υφίσταται δυσμενής διάκριση, διότι η διαφορετική μεταχείριση δικαιολογείται αντικειμενικά.
34 Τέλος, η άποψη την οποία προκρίνω, σε αντίθεση προς την άποψη που υποστηρίζει η Γαλλική Κυβέρνηση, δεν συνεπάγεται ούτε την κατά καταστρατήγηση διαδικασίας εξάλειψη της διαφοράς μεταξύ παλαιών και «νέων» συμφωνιών. Αντιθέτως, η άποψη την οποία υποστηρίζω ανταποκρίνεται - όπως νομίζω ότι κατέδειξα - στο πνεύμα και τον σκοπό των κρισίμων εν προκειμένω διατάξεων.
35 Καίτοι μπορεί ήδη να δοθεί απάντηση στο σχετικό ερώτημα του εθνικού δικαστηρίου βάσει των μέχρι τούδε σκέψεων, θεωρώ σκόπιμο να εξετάσω εν συντομία την άποψη που υποστηρίζει η Επιτροπή. Και εγώ είμαι της γνώμης ότι η παλαιά συμφωνία παύει να είναι προσωρινώς έγκυρη όταν τροποποιηθεί η ουσία της συμφωνίας αυτής. Εξάλλου, η άποψή μου καταλήγει και αυτή στο ίδιο αποτέλεσμα. Αντιθέτως, δεν μπορώ να συμφωνήσω με την Επιτροπή, όταν υποστηρίζει την άποψη ότι οι λοιπές τροποποιήσεις δεν επηρεάζουν το προσωρινό κύρος της παλαιάς συμφωνίας. Η άποψη επίσης ότι οι τροποποιήσεις με τις οποίες ο περιοριστικός για τον ανταγωνισμό χαρακτήρας της προγενέστερης συμφωνίας δεν επιτείνεται «αισθητώς» καλύπτονται από το προσωρινό κύρος μου φαίνεται, ενόψει της ερμηνείας την οποία δίδει η Επιτροπή στην έννοια αυτή, αμφιβόλου ορθότητας (26).
36 Αντιθέτως νομίζω ότι εν προκειμένω πρέπει να εφαρμοσθεί ένα αυστηρό κριτήριο. Τούτο προκύπτει από την απόφαση Rochas, κατά την οποία το προσωρινό κύρος στερεότυπης συμβάσεως περιλαμβάνει και τις βάσει αυτής συναφθείσες ατομικές συμφωνίες μόνον εφόσον είναι ακριβή αντίγραφα της εν λόγω στερεότυπης συμβάσεως (27). Το Δικαστήριο επιβεβαίωσε τη συσταλτική αυτή θεώρηση με την απόφαση Δηλιμίτης (28). Η θεώρηση αυτή μου φαίνεται ορθή. Αν τα μέρη παλαιάς συμφωνίας αποφασίσουν να επιτείνουν μεταγενέστερα τους προβλεπόμενους στη συμφωνία αυτή περιορισμούς του ανταγωνισμού, δεν συντρέχει κανένας λόγος να χορηγηθεί στις τροποποιήσεις αυτές το ευεργέτημα του προσωρινού κύρους. Προχωρώ όμως ακόμα περαιτέρω: οι τροποποιήσεις αυτές συνεπάγονται, κατά τη γνώμη μου, την απώλεια του προσωρινού κύρους της παλαιάς συμφωνίας στο σύνολό της. Κανείς δεν είναι αναγκασμένος να επιτείνει μεταγενέστερα τους περιορισμούς του ανταγωνισμού που συμφωνήθηκαν στο πλαίσιο παλαιάς συμφωνίας. Όποιος το πράττει παρ' όλ' αυτά, ενεργεί ιδίω κινδύνω. Η ασφάλεια δικαίου δεν επιβάλλει, κατά τη γνώμη μου, τη διατήρηση του προσωρινού κύρους της παλαιάς συμφωνίας ακόμη και στην περίπτωση αυτή.
37 Οι συγκεκριμένες περιστάσεις της υπό κρίση υποθέσεως διασαφηνίζουν πλήρως τη διαφορετική αυτή αξιολόγηση. Η Επιτροπή συνέκρινε το ισχύον το 1993 κείμενο του κανονισμού KVB με το κοινοποιηθέν το 1962 κείμενο. Κατά την άποψή της, υπάρχει μία μόνο τροποποίηση η οποία κατέστησε τον κανονισμό αυτό «αισθητώς» πιο περιοριστικό. Σε αντίθεση με την προηγούμενη περίοδο, η πρακτική των δεσμευτικών τιμών όσον αφορά τα βιβλία από την αλλοδαπή ισχύει πλέον όχι μόνο για τα βιβλία για τα οποία ο αλλοδαπός εκδότης έχει καθορίσει τιμή πωλήσεως, αλλά και για τα βιβλία για τα οποία απλώς συνιστά ορισμένη τιμή. Δεν χρειάζεται εν προκειμένω να εξεταστεί αν η εκτίμηση αυτή είναι ορθή. Βάσει της μεθόδου αξιολογήσεώς της, η Επιτροπή καταλήγει στο συμπέρασμα ότι ο κανονισμός KVB εξακολουθεί να είναι προσωρινώς έγκυρος, πλην όμως η εφαρμογή του δεν καλύπτει τα βιβλία από την αλλοδαπή για την τιμή των οποίων υφίσταται απλή σύσταση. Κατά τη γνώμη μου, πρόκειται στην περίπτωση αυτή για τροποποίηση παλαιάς συμφωνίας, η οποία επεκτείνει το πεδίο εφαρμογής της σε άλλα προϋόντα και, επομένως, συνεπάγεται επίταση των περιορισμών του ανταγωνισμού. Κατά την άποψη που υποστηρίζω, αυτό θα είχε ως συνέπεια την απώλεια του προσωρινού κύρους της συμφωνίας στο σύνολό της. Αν δεν απατώμαι, τούτο ανταποκρίνεται στην άποψη την οποία υποστήριξε ο γενικός εισαγγελέας Capotorti στην υπόθεση Eldi Records (29).
Γ - Πρόταση
38 Κατά συνέπεια, προτείνω στο Δικαστήριο να δώσει στα προδικαστικά ερωτήματα του Arrondissementsrechtbank του Άμστερνταμ τις εξής απαντήσεις:
1) Το προσωρινό κύρος παλαιάς συμφωνίας, η οποία έχει κοινοποιηθεί στην Επιτροπή προ της 1ης Νοεμβρίου 1962, λήγει μόνον εφόσον η Επιτροπή αποφανθεί (θετικώς ή αρνητικώς) επ' αυτής. Η απόφαση αυτή της Επιτροπής θεωρείται εκδοθείσα ακόμη και όταν η Επιτροπή απλώς γνωστοποιεί με διοικητικό έγγραφο ότι έχει περατώσει τη διαδικασία χωρίς να εκδώσει ρητή απόφαση.
2) Το προσωρινό κύρος καλύπτει επίσης τις τροποποιήσεις της αρχικώς κοινοποιηθείσας παλαιάς συμφωνίας, εφόσον οι τροποποιήσεις αυτές δεν συνεπάγονται επέκταση ή μεταβολή επί το αυστηρότερον των συμφωνιών που περιορίζουν τον ανταγωνισμό.
(1) - ΕΕ ειδ. έκδ. 08/001, σ. 25.
(2) - Όπως τροποποιήθηκε με τον κανονισμό 59 του Συμβουλίου, της 3ης Ιουλίου 1962 (ΕΕ ειδ. έκδ. 08/001, σ. 36).
(3) - Πρβλ. συναφώς τα πραγματικά περιστατικά όπως εκτίθενται στην απόφαση της 17ης Ιανουαρίου 1984 επί των συνεκδικασθεισών υποθέσεων 43/82 και 63/82, VBVB και VBBB κατά Επιτροπής (Συλλογή 1984, σ. 19 και 24).
(4) - Ο κανονισμός αυτός αποτελούσε αναθεώρηση κειμένου του 1923. Το στοιχείο αυτό προκύπτει από την απόφαση του Hoge Raad των Κάτω Ξωρών, της 22ας Δεκεμβρίου 1995, στην υπόθεση Vierkant Beheer και Reiber κατά KVB. Η KVB προσκόμισε στο Δικαστήριο, ως παράρτημα των παρατηρήσεών της στην υπό κρίση υπόθεση, αντίγραφο της αποφάσεως εκείνης.
(5) - Βλ. ανωτέρω υποσημείωση 4.
(6) - Το αιτούν δικαστήριο αναφέρει ότι κατά τη διατύπωση των εν λόγω προδικαστικών ερωτημάτων στηρίχθηκε στα ερωτήματα που πρότεινε ο γενικός εισαγγελέας Koopmans στην ήδη μνημονευθείσα διαδικασία ενώπιον του Hoge Raad.
(7) - Απόφαση της 28ης Φεβρουαρίου 1991 στην υπόθεση C-234/89 (Συλλογή 1991, σ. Ι-935, σκέψη 48).
(8) - Απόφαση της 9ης Ιουλίου 1969 στην υπόθεση 10/69, Portelange (Συλλογή τόμος 1969-1971, σ. 103, σκέψη 15).
(9) - Το άρθρο 7 του κανονισμού 17 περιλαμβάνει ειδική ρύθμιση για τις παλαιές συμφωνίες, οι οποίες κοινοποιήθηκαν μεν εγκαίρως, πλην όμως δεν πληρούν τις προϋποθέσεις για τη χορήγηση απαλλαγής κατά το άρθρο 85, παράγραφος 3. Αν τα μέρη τροποποιήσουν, για παράδειγμα, τη συμφωνία κατά τρόπον ώστε να πληροί εφεξής τις προϋποθέσεις χορηγήσεως απαλλαγής, η απαγόρευση του άρθρου 85, παράγραφος 1, ισχύει μόνον για την περίοδο που ορίζεται από την Επιτροπή.
(10) - Απόφαση της 10ης Ιουλίου 1980 στην υπόθεση 99/79, Lancτme (Συλλογή τόμος 1980/ΙΙ, σ. 617, σκέψη 16).
(11) - Βλ. ανωτέρω, σημείο 12, στο τέλος.
(12) - Όπ.π. (υποσημείωση 10), σκέψη 17.
(13) - Όπ.π. (υποσημείωση 8), σκέψη 15.
(14) - Αν η Επιτροπή διαπιστώσει, κατόπιν καταγγελίας (ή αυτεπαγγέλτως), παράβαση των διατάξεων του άρθρου 85 ή του άρθρου 86 της Συνθήκης ΕΚ, μπορεί να διατάξει, κατά το άρθρο 3, παράγραφος 1, του κανονισμού, την παύση της παραβάσεως αυτής. Σύμφωνα με το άρθρο 3, παράγραφος 2, του κανονισμού, νομιμοποιούνται να υποβάλουν αίτηση, εκτός από τα κράτη μέλη, πρόσωπα και ενώσεις προσώπων που επικαλούνται «έννομο συμφέρον».
(15) - Η Επιτροπή παραπέμπει εν προκειμένω στις παρατηρήσεις που ανέπτυξε στην υπόθεση 106/79, Eldi Records (απόφαση της 20ής Μαρτίου 1980, Συλλογή τόμος 1980/Ι, σ. 599). Πράγματι στη διαδικασία εκείνη είχε υποστηρίξει την ίδια άποψη (βλ. ιδίως σ. 1143 της Συλλογής της Νομολογίας στη γερμανική γλώσσα).
(16) - Απόφαση της 30ής Ιουνίου 1970 στην υπόθεση 1/70 (Συλλογή τόμος 1969-1971, σ. 361).
(17) - Όπ.π. (υποσημείωση 16), σκέψη 6.
(18) - Όπ.π. (υποσημείωση 15).
(19) - Όπ.π. (υποσημείωση 15), σκέψη 16.
(20) - Όπως ορθώς τονίζουν οι Gleiss/Hirsch (Martin Hirsch και Thomas O. J. Burkert), Kommentar zum EG-Kartellrecht, τόμος 1, 4η έκδοση, Ξαϋδελβέργη 1993, σημείο 1741 για το άρθρο 85.
(21) - ΕΕ L 31, σ. 2.
(22) - Κατά τη δεύτερη αιτιολογική σκέψη του κανονισμού 17.
(23) - Προτάσεις της 28ης Φεβρουαρίου 1980 στην υπόθεση 106/79 (Συλλογή τόμος 1980/ΙΙ, σ. 597). Στο γερμανικό κείμενο των προτάσεων αυτών πάντως υπάρχει στο σημείο αυτό ένα σφάλμα το οποίο παραποιεί την έννοια, διότι λείπει η λέξη «nicht».
(24) - Βλ. την ανακοίνωση σχετικά με τη συνεργασία μεταξύ της Επιτροπής και των εθνικών δικαιοδοτικών οργάνων για την εφαρμογή των άρθρων 85 και 86 της Συνθήκης ΕΟΚ (ΕΕ 1993, C 39, σ. 6).
(25) - Βλ. ανωτέρω, σημείο 13.
(26) - Η Επιτροπή θεωρεί ότι μπορεί να επικαλεστεί προς στήριξη της απόψεώς της τη ρύθμιση που περιλαμβάνεται στο άρθρο 15, παράγραφος 5, στοιχείο αα, του κανονισμού 17. Κατά τη διάταξη αυτή, η Επιτροπή δεν δύναται να επιβάλει πρόστιμο για πράξεις μεταγενέστερες της κοινοποιήσεως στην Επιτροπή και προγενέστερες της αποφάσεως με την οποία δέχεται ή αποκλείει την εφαρμογή του άρθρου 85, παράγραφος 3, της Συνθήκης, «εφόσον [οι πράξεις αυτές] εμπίπτουν στα όρια της δραστηριότητος που περιγράφεται στην κοινοποίηση». Δεν μπορώ να αντιληφθώ πώς η διάταξη αυτή - η οποία επιπλέον αφορά άλλη κατηγορία προβλημάτων - μπορεί να αναιρέσει την άποψη την οποία υποστηρίζω.
(27) - Βλ. ανωτέρω, σημείο 26.
(28) - Όπ.π. (υποσημείωση 7), σκέψη 49.
(29) - Όπ.π. (υποσημείωση 23), σ. 1156 της Συλλογής της Νομολογίας στη γερμανική γλώσσα.