Voorlopige editie
CONCLUSIE VAN ADVOCAAT-GENERAAL
J. RICHARD DE LA TOUR
van 30 april 2026 (1)
Zaak C‑190/25 [Zelabrich] (i)
LS
tegen
GT
[verzoek van het Oberlandesgericht Stuttgart (hoogste rechterlijke instantie van de deelstaat Baden-Württemberg, Stuttgart, Duitsland) om een prejudiciële beslissing]
„ Prejudiciële verwijzing – Justitiële samenwerking in burgerlijke zaken – Bevoegdheid, erkenning en tenuitvoerlegging van beslissingen in huwelijkszaken – Verordening (EG) nr. 2201/2003 – Artikel 19 – Aanhangigheid – Artikel 63 – Verdrag van Lateranen tussen de Italiaanse Republiek en de Heilige Stoel – Overeenkomstig het canonieke recht gesloten huwelijk – Echtscheidingsprocedure bij een burgerlijke rechtbank van een lidstaat waar de zaak het eerst is aangebracht – Nietigverklaring van dit huwelijk door een kerkelijke rechter in Italië – Procedure voor de erkenning van de civielrechtelijke gevolgen van de beslissing over de nietigheid
bij een Italiaanse overheidsrechter waar de zaak het laatst is aangebracht ”
I.      Inleiding
1.        Bij een bepaalde rechterlijke instantie van een lidstaat is een vordering tot echtscheiding ingesteld. Vervolgens is bij een rechterlijke instantie van een andere lidstaat, in casu Italië, een verzoek ingediend om civielrechtelijke gevolgen te verbinden aan een vonnis houdende nietigverklaring van een in Italië overeenkomstig de bepalingen van het canonieke recht gesloten huwelijk(2), waarbij zij opgemerkt dat dit uitvoerbare vonnis is gewezen door een kerkelijke rechter waarvan de bevoegdheid in die lidstaat wordt erkend. Is hier sprake van een situatie van aanhangigheid?
2.        In de aan het Hof voorgelegde zaak wenst een Duitse rechter te vernemen of de uitlegging van artikel 19, lid 1, van verordening (EG) nr. 2201/2003(3) tot gevolg kan hebben dat deze vraag bevestigend wordt beantwoord, op grond dat artikel 63, lid 2 en lid 3, onder a), van deze verordening bepaalt dat elke beslissing inzake de nietigverklaring van een huwelijk gegeven krachtens het tussen de Italiaanse Republiek en de Heilige Stoel gesloten verdrag, te weten het Verdrag van Lateranen van 11 februari 1929, zoals gewijzigd bij de overeenkomst met bijbehorend protocol(4), door de verwijzing naar hoofdstuk III, afdeling 1, van deze verordening van rechtswege wordt erkend, zoals elke andere beslissing in huwelijkszaken van een rechterlijke instantie van een lidstaat.
3.        De vraag naar de toepassing van de regels inzake aanhangigheid van artikel 19 van de Brussel II bis-verordening moet worden onderzocht vanuit een ruimere invalshoek dan die in het hoofdgeding, die zich beperkt tot het Verdrag van Lateranen. Artikel 63 van deze verordening heeft namelijk betrekking op de concordaten die zijn gesloten tussen enerzijds de Heilige Stoel en anderzijds Portugal, Spanje en Malta. Bij de twee laatstgenoemde verdragen is een procedure ingesteld die vergelijkbaar is met de Italiaanse procedure tot erkenning van de beslissingen van kerkelijke rechterlijke instanties. Voor gerechtelijke procedures die sinds 1 augustus 2022 zijn ingesteld, ziet artikel 99 van verordening (EU) 2019/1111(5), waarbij dit artikel 63 wordt vervangen, bovendien op het laatste concordaat tussen de Heilige Stoel en Portugal, dat in een dergelijke procedure voorziet.
4.        In deze conclusie, waarin ik mij overeenkomstig het verzoek van het Hof zal toespitsen op de eerste prejudiciële vraag, zal ik uiteenzetten waarom deze procedure mijns inziens niet kan worden gelijkgesteld met een procedure tot nietigverklaring van het huwelijk in de zin van artikel 19, lid 1, van de Brussel II bis-verordening en er dus niet kan worden aangenomen dat sprake is van aanhangigheid.
II.    Toepasselijke bepalingen
A.      Unierecht
5.        Artikel 1, lid 1, onder a), van de Brussel II bis-verordening bepaalt:
„Deze verordening is, ongeacht de aard van het gerecht, van toepassing op burgerlijke zaken betreffende:
a)      echtscheiding, scheiding van tafel en bed en nietigverklaring van het huwelijk”.
6.        Artikel 19 van deze verordening, met als opschrift „Aanhangigheid en onderling samenhangende procedures”, bepaalt:
„1.      Wanneer bij gerechten van verschillende lidstaten tussen dezelfde partijen procedures tot echtscheiding, scheiding van tafel en bed of nietigverklaring van het huwelijk aanhangig zijn, houdt het gerecht waarbij de zaak het laatst is aangebracht, zijn uitspraak ambtshalve aan totdat de bevoegdheid van het gerecht waarbij de zaak het eerst is aangebracht, vaststaat.
[...]
3.      Wanneer de bevoegdheid van het gerecht waarbij de zaak het eerst is aangebracht, vaststaat, verwijst het gerecht waarbij de zaak het laatst is aangebracht, partijen naar dat gerecht.
In dit geval kan de partij die de procedure aanhangig heeft gemaakt bij het gerecht waarbij de zaak het laatst is aangebracht, die vordering aanhangig maken bij het gerecht waarbij de zaak het eerst is aangebracht.”
7.        Artikel 63 van deze verordening, met als opschrift „Verdragen met de Heilige Stoel”, bepaalt:
„1.      Deze verordening laat onverlet het op 7 mei 1940 te Vaticaanstad ondertekende internationale verdrag (concordaat) tussen de Heilige Stoel en de Portugese Republiek.
2.      Elke beslissing ter zake van de nietigverklaring van een huwelijk, gegeven krachtens het in lid 1 genoemde concordaat, wordt in de lidstaten erkend onder de in hoofdstuk III, afdeling 1, vastgestelde voorwaarden.[(6)]
3.      Het bepaalde in de leden 1 en 2 is tevens van toepassing op de volgende internationale verdragen (concordaten) met de Heilige Stoel:
a)      [Verdrag van Lateranen];
b)      de overeenkomst van 3 januari 1979 tussen de Heilige Stoel en Spanje over juridische kwesties;
c)      de overeenkomst van 3 februari 1993 tussen de Heilige Stoel en Malta inzake de erkenning van de burgerrechtelijke gevolgen van canonieke huwelijken en van beslissingen van de kerkelijke autoriteiten en rechtbanken aangaande zulke huwelijken, met inbegrip van het toepassingsprotocol van diezelfde datum, met het tweede Aanvullend Protocol van 6 januari 1995.
4.      De in lid 2 voorgeschreven erkenning van beslissingen kan in Spanje, in Italië en in Malta worden onderworpen aan dezelfde procedures en controles die van toepassing zijn voor beslissingen van kerkelijke rechterlijke instanties op grond van de in lid 3 genoemde internationale verdragen met de Heilige Stoel.
[...]”
B.      Verdrag van Lateranen
8.        Artikel 8, leden 1 en 2, van het Verdrag van Lateranen bepaalt:
„1.      Huwelijken die overeenkomstig de bepalingen van het canonieke recht zijn gesloten, worden erkend als huwelijk met civielrechtelijke gevolgen, mits het huwelijk, na publicatie in het gemeentehuis, is ingeschreven in het register van de burgerlijke stand. Onmiddellijk na de ceremonie legt de priester of zijn vertegenwoordiger aan de echtgenoten uit wat de civielrechtelijke gevolgen van het huwelijk zijn, door hen op de hoogte te stellen van de artikelen van de codice civile [burgerlijk wetboek] betreffende de rechten en verplichtingen van echtgenoten. Vervolgens stelt hij in tweevoud de huwelijksakte op, waarin de eventuele verklaringen van de echtgenoten op grond van het civiel recht kunnen worden opgenomen.
[...]
2.      Beslissingen tot nietigverklaring van een huwelijk die zijn gegeven door kerkelijke rechters die over de executoriale titel van het hoogste kerkelijke toezichtorgaan beschikken, brengen op verzoek van de partijen of van een van hen rechtsgevolgen in Italië teweeg door een beslissing van de bevoegde corte di appello (rechter in tweede aanleg, Italië), wanneer deze vaststelt dat:
a)      de kerkelijke rechter bevoegd is om van de zaak kennis te nemen, aangezien het een huwelijk betreft dat in overeenstemming met de voorwaarden van dit artikel is gesloten;
b)      tijdens de procedure voor de kerkelijke rechter het recht van partijen om te verschijnen en zich te verdedigen is geëerbiedigd overeenkomstig de grondbeginselen van het Italiaanse rechtsstelsel; en
c)      is voldaan aan de overige door de Italiaanse wet gestelde voorwaarden om uitvoering te geven aan buitenlandse vonnissen.
De corte di appello kan in de beslissing tot uitvoerbaarverklaring van een canoniek vonnis voorlopige financiële maatregelen nemen ten gunste van een van de echtgenoten van wie het huwelijk nietig is verklaard en de partijen terugverwijzen naar de rechter die bevoegd is om ter zake uitspraak te doen.”
9.        Punt 4 van het bijbehorend protocol, dat betrekking heeft op artikel 8 van het Verdrag van Lateranen, bepaalt onder b):
„Wat lid 2 betreft zal voor de toepassing van de artikelen 796 en 797 van de codice italiano di procedura civile [(Italiaans wetboek van burgerlijke rechtsvordering(7))] rekening moeten worden gehouden met het specifieke karakter van de canonieke rechtsorde waarin de huwelijksband wordt geregeld en waarin deze is aangegaan. Meer bepaald:
1)      er moet rekening mee worden gehouden dat verwijzingen in de Italiaanse wet naar het recht van de plaats waar het vonnis is gewezen, moeten worden opgevat als verwijzingen naar het canonieke recht;
2)      een beslissing die volgens het canonieke recht uitvoerbaar is geworden, wordt geacht in kracht van gewijsde te zijn gegaan;
3)      in geen geval wordt de zaak opnieuw ten gronde onderzocht.”
III. Feiten van het hoofdgeding en prejudiciële vragen
10.      GT, een Duits en Italiaans staatsburger, en LS, een Russisch staatsburger, die hun gewone verblijfplaats in Duitsland hebben, hebben op 16 juni 2017 in de kerk Santa Maria Apparente in Napels (Italië) een concordaathuwelijk gesloten, dat op dezelfde dag door de burgerlijke stand van die stad is geregistreerd.
11.      Op 25 januari 2022 heeft GT bij het Amtsgericht Stuttgart (rechter in eerste aanleg Stuttgart, Duitsland) een echtscheidingsprocedure ingesteld. Deze rechter moet ook ambtshalve uitspraak doen over de verevening van pensioenrechten en, op verzoek van LS, de partneralimentatie.
12.      Op 22 juli 2022 heeft GT de Tribunale Ecclesiastico Interdiocesano di Napoli (interdiocesane kerkelijke rechter Napels, Italië) verzocht om nietigverklaring van dit concordaathuwelijk. Het huwelijk is bij beslissing van 28 februari 2024, die op 27 mei 2024 uitvoerbaar is verklaard door de Supremo Tribunale della Segnatura Apostolica (hoogste rechter van de apostolische signatuur, Italië), definitief nietig verklaard.
13.      De Corte di appello di Napoli (rechter in tweede aanleg Napels, Italië)(8), waarbij sinds 31 juli 2024 de procedure tot erkenning van de civielrechtelijke gevolgen van het kerkelijke vonnis aanhangig is, heeft nog geen uitspraak gedaan.
14.      Bij beschikking van 20 november 2024 heeft het Amtsgericht Stuttgart de behandeling van het echtscheidingsverzoek aangehouden, met inbegrip van de economische gevolgen ervan, op grond dat de echtscheidingsprocedure zonder voorwerp zou raken indien de Italiaanse rechter het kerkelijke vonnis zou erkennen.
15.      LS heeft tegen deze beschikking hoger beroep ingesteld bij het Oberlandesgericht Stuttgart (hoogste rechterlijke instantie van de deelstaat Baden-Württemberg, Stuttgart, Duitsland), de verwijzende rechter, op grond dat de verplichting om de behandeling van de zaak aan te houden krachtens de Brussel II bis-verordening niet rust op het Amtsgericht Stuttgart, maar op de Italiaanse rechter.
16.      De verwijzende rechter verduidelijkt dat hij met zijn eerste prejudiciële vraag de bevestiging wenst te verkrijgen van zijn analyse dat, gelet op de bewoordingen van artikel 63, lid 2, en lid 3, onder a), van de Brussel II bis-verordening, de bij de Italiaanse rechter aanhangige procedure tot erkenning van de gevolgen van het kerkelijke vonnis „deel uitmaakt van een procedure tot nietigverklaring van het huwelijk” in de zin van artikel 19, lid 1, van deze verordening.
17.      Met zijn tweede vraag wenst de verwijzende rechter te vernemen wat de gevolgen zijn van de vaststelling van een situatie van aanhangigheid die ertoe zou moeten leiden dat de Italiaanse rechter bij wie de zaak het laatst is aangebracht zijn uitspraak aanhoudt overeenkomstig artikel 19, lid 1, van deze verordening.
18.      Enerzijds heeft de nietigverklaring van het huwelijk, indien het kerkelijke vonnis door de Italiaanse rechter zou worden erkend, volgens de verwijzende rechter namelijk niet dezelfde gevolgen als de uitspraak van de echtscheiding door de Duitse rechter. Hij wijst erop dat volgens de Duitse rechtspraak aan een nietig huwelijk geen enkel economisch gevolg kan worden verbonden. Indien de regels inzake aanhangigheid niet worden nageleefd, bestaat er dus een risico van onverenigbare beslissingen, hetgeen overeenkomstig artikel 22, onder c), van de Brussel II bis-verordening een grond kan zijn om de beslissing waarbij het huwelijk nietig wordt verklaard, niet te erkennen.
19.      Anderzijds benadrukt de verwijzende rechter dat hij wegens het mechanisme van aanhangigheid in voorkomend geval verplicht zou zijn om incidenteel de erkenning door de Italiaanse Staat van de door de kerk uitgesproken nietigverklaring van het huwelijk te onderzoeken, ook al bestaan er in dit verband geen verdragen tussen de Bondsrepubliek Duitsland en de Heilige Stoel.
20.      De verwijzende rechter vraagt zich dan ook af of de Duitse rechterlijke instanties de mogelijkheid hebben om de behandeling van de zaak aan te houden, hoewel deze instanties bij voorrang internationaal bevoegd zijn.
21.      In deze omstandigheden heeft het Oberlandesgericht Stuttgart de behandeling van de zaak geschorst en het Hof verzocht om een prejudiciële beslissing over de volgende vragen:
„1)      Vormt de bij de bevoegde rechter in tweede aanleg in Napels (Italië) gevoerde Italiaanse procedure betreffende de erkenning van [een kerkelijk vonnis] overeenkomstig artikel 8, lid 2, van [het Verdrag van Lateranen], een procedure tot nietigverklaring van het huwelijk in de zin van artikel 19, lid 1, van de Brussel II bis-verordening?
2)      Indien de eerste vraag bevestigend moet worden beantwoord: is het een gerecht in Duitsland waarbij een zaak betreffende het uitspreken van een echtscheiding het eerst is aangebracht, toegestaan om zijn uitspraak uit hoofde van nationale wetgeving in strijd met artikel 19, lid 1, van de Brussel II bis-verordening aan te houden en de behandeling ervan over te laten aan het gerecht waar de zaak later is aangebracht en waar uitspraak moet worden gedaan in een [procedure tot erkenning van een kerkelijk vonnis]?”
22.      GT, de Italiaanse regering en de Europese Commissie hebben schriftelijke opmerkingen ingediend. Deze partijen en de Spaanse regering waren aanwezig ter terechtzitting van 5 februari 2026, waar zij hebben geantwoord op de vragen die het Hof hun ter mondelinge beantwoording heeft voorgelegd.
IV.    Analyse
23.      Met zijn prejudiciële vragen wenst de verwijzende rechter te vernemen of een in Italië aanhangige procedure tot erkenning door een overheidsrechter van een uitvoerbare beslissing van een kerkelijke rechter over de nietigheid (of nietigverklaring)(9) van een concordaathuwelijk, terwijl er al eerder
bij een Duitse rechter een verzoek om echtscheiding tussen dezelfde partijen is ingediend, al dan niet een procedure tot nietigverklaring van het huwelijk in de zin van artikel 19, lid 1, van de Brussel II bis-verordening is. Het Hof wordt derhalve verzocht om zich uit te spreken over de uitlegging van deze bepaling.(10)
24.      Aangezien beslissingen van een religieuze autoriteit niet onder deze verordening vallen(11), moet de bijzondere context van dit verzoek om uitlegging worden verduidelijkt, te weten het Verdrag van Lateranen, een van de door bepaalde lidstaten gesloten overeenkomsten die worden genoemd in artikel 63 van deze verordening(12).
A.      Bijzondere context van het hoofdgeding: het Verdrag van Lateranen
25.      Het Verdrag van Lateranen van 11 februari 1929 tussen de Italiaanse Republiek en de Heilige Stoel is gewijzigd bij de overeenkomst van 18 februari 1984.(13) In artikel 1 van dit verdrag wordt het leidende beginsel ervan bevestigd, namelijk de volledige onafhankelijkheid en soevereiniteit van de katholieke kerk en van de Italiaanse Republiek, elk binnen hun eigen rechtsorde. Overeenkomstig artikel 2, lid 1(14), van dit verdrag waarborgt de Italiaanse Republiek de katholieke kerk dat zij op het gebied van het canonieke recht vrijelijk een autonome rechtsmacht kan uitoefenen. De in artikel 8, lid 2, van dat
verdrag gestelde voorwaarden voor de werking van beslissingen inzake de nietigheid van een huwelijk die door kerkelijke rechters in de Italiaanse rechtsorde zijn gegeven, vormen een toepassing van het in artikel 1 ervan vastgelegde beginsel.(15)
26.      Artikel 8, leden 1 en 2, van dit verdrag regelt de civielrechtelijke gevolgen van concordaathuwelijken en van door kerkelijke rechters uitgesproken uitvoerbare beslissingen betreffende de nietigheid van dergelijke huwelijken.
27.      Volgens artikel 8, lid 1, eerste alinea, van het Verdrag van Lateranen brengen bovengenoemde huwelijken civielrechtelijke gevolgen teweeg zodra zij in het register van de burgerlijke stand zijn ingeschreven. Volgens de tweede alinea van deze bepaling kan deze inschrijving echter worden geweigerd wanneer fundamentele burgerlijke normen niet in acht zijn genomen [leeftijd van de echtgenoten, dwingende belemmeringen genoemd in punt 4, onder a), van het bijbehorend protocol].
28.      Volgens het canonieke recht kan op verzoek van ten minste één van de echtgenoten alleen de nietigheid van het concordaathuwelijk door kerkelijke rechters worden uitgesproken, om redenen van religieuze aard die talrijker zijn(16) dan die waarin het burgerlijk recht in het algemeen voorziet.
29.      Artikel 8, lid 2, van het Verdrag van Lateranen voorziet in twee fasen om civielrechtelijke gevolgen te verbinden aan de nietigheid van een concordaathuwelijk. Ten eerste moeten beslissingen van kerkelijke rechters over de nietigheid van een dergelijk huwelijk(17) beschikken over een executoriale titel die door het hoogste kerkelijke toezichtorgaan is afgegeven.
30.      Ten tweede moeten deze beslissingen, zodra zij door dat orgaan uitvoerbaar zijn verklaard, door een Italiaanse overheidsrechter worden getoetst.
31.      In het hoofdgeding zijn deze toetsing door een Italiaanse overheidsrechter die door GT was aangezocht en de echtscheidingsprocedure die hij eerder bij een Duitse rechter had ingeleid aanhangig. De beslissing van laatstgenoemde om de behandeling van de zaak aan te houden in afwachting van de beslissing van de Italiaanse rechter bij wie
de zaak het laatst is aangebracht, wordt aangevochten bij de verwijzende rechter. Deze vraagt zich af in welke voorwaarden voor aanhangigheid artikel 19 van de Brussel II bis-verordening(18) in dit specifieke procedurele kader voorziet.
B.      Werkingssfeer van de regels inzake aanhangigheid
32.      Artikel 19 van de Brussel II bis-verordening heeft als opschrift „Aanhangigheid en onderling samenhangende procedures”. Het begrip „onderling samenhangende procedures” omvat de gevallen van „oneigenlijke aanhangigheid”(19). Dit onderscheid kwam aan de orde in artikel 11, lid 2, van de Brussel II-verordening.(20) Zo werd rekening gehouden met de verschillen tussen de rechtsstelsels van de lidstaten die verband houden met het feit dat niet alle lidstaten de scheiding van tafel en bed, de echtscheiding en de nietigverklaring van het huwelijk kennen.(21)
33.      Bij de uitlegging van artikel 19, leden 1 en 3, van de Brussel II bis-verordening heeft het Hof geoordeeld dat, om te bepalen of er sprake is van aanhangigheid, de verzoeken dezelfde partijen moeten betreffen. Het feit dat zij een verschillend voorwerp hebben is irrelevant, mits zij betrekking hebben op een scheiding van tafel en bed, een echtscheiding of een nietigverklaring van het huwelijk. Bijgevolg kan er sprake zijn van aanhangigheid in de zin van dit artikel 19 wanneer bij twee gerechten van verschillende lidstaten een zaak aanhangig is gemaakt, waarbij het enerzijds gaat om een procedure tot scheiding van tafel en bed en anderzijds om een echtscheidingsprocedure, of wanneer bij beide gerechten een verzoek tot echtscheiding is ingediend.(22)
34.      Het is dus voldoende dat er twee vorderingen aanhangig zijn die betrekking hebben op een huwelijksband. De Uniewetgever heeft niet voorzien in een bijzondere behandeling voor de vordering tot nietigverklaring van het huwelijk, die berust op het bestaan van een nietigheidsgrond op het tijdstip van de huwelijkssluiting, terwijl een nietige huwelijksband niet door echtscheiding kan worden ontbonden.(23)
C.      Toepassing op het onderhavige geval
35.      De echtscheidingsprocedure die het eerst bij de Duitse rechter is aangebracht, concurreert met een procedure die aanhangig is bij een Italiaanse rechter bij wie de zaak het laatst is aangebracht teneinde in Italië gevolgen te verbinden aan een uitvoerbare beslissing van een kerkelijke rechter over de nietigheid van een huwelijk.
36.      Het is juist dat deze twee procedures betrekking hebben op de huwelijksband in kwestie. De verzoeken zijn evenwel niet van dezelfde aard. Het ene verzoek boogt het uitspreken van de verbreking van de huwelijksband en het andere de erkenning in de Italiaanse rechtsorde van de civielrechtelijke gevolgen van de nietigheid van het huwelijk, die reeds door een kerkelijke rechterlijke instantie is uitgesproken en definitief en uitvoerbaar is. Deze drie voorwaarden zijn vastgelegd in artikel 8, lid 2, van het Verdrag van Lateranen.
37.      In de eerste plaats blijkt reeds uit de bewoordingen van artikel 19, lid 1, van de Brussel II bis-verordening dat niet is voldaan aan de voorwaarden voor aanhangigheid. Deze bepaling heeft betrekking op de situatie waarin „bij gerechten van verschillende lidstaten tussen dezelfde partijen procedures tot echtscheiding [...] of nietigverklaring van het huwelijk aanhangig zijn”.(24) Zowel de bewoordingen als het doel van artikel 19 zijn duidelijk. Het regelt de behandeling van gevallen waarin wegens de in artikel 3 van de Brussel II bis-verordening genoemde verschillende bevoegdheidsgronden, waartussen geen hiërarchie is aangebracht(25), twee rechterlijke instanties van verschillende lidstaten zijn aangezocht(26). Het doel is te voorkomen dat tegenstrijdige beslissingen over de ontbinding van het huwelijk worden vastgesteld en de rechtszekerheid binnen de RVVR(27), waarnaar wordt verwezen in overweging 1 van deze verordening, te waarborgen.
38.      In casu is de enige procedure die gelijktijdig wordt gevoerd met de echtscheidingsprocedure in Duitsland en die aanhangig is bij een rechterlijke instantie van een andere lidstaat (Italië), geen procedure tot „nietigverklaring” van het concordaathuwelijk, aangezien dit huwelijk reeds nietig is verklaard.  De vordering (of procedure) tot nietigverklaring van dat huwelijk is namelijk ingesteld (of aanhangig gemaakt) bij een kerkelijke rechter, die deze heeft toegewezen door een definitieve beslissing te geven die uitvoerbaar is geworden door een tweede beslissing van een hoger kerkelijk toezichtorgaan. Bovendien is die beslissing, zonder erkenning door de bevoegde Italiaanse overheidsrechter, geen beslissing die valt onder de Brussel II bis-verordening(28).
39.      In de tweede plaats vertoont de bij de Italiaanse overheidsrechter ingestelde procedure tot erkenning, in de Italiaanse rechtsorde, van de reeds door een kerkelijke rechter uitgesproken nietigheid van het huwelijk(29) de kenmerken van een exequaturprocedure(30). Ik merk op dat ter aanduiding van deze procedure verschillende andere termen of uitdrukkingen worden gebruikt zoals „homologatie”(31), „wettigheidstoetsing” of „civielrechtelijke geldigheidsverklaring”(32), „voorbehoud van beraadslaging”(33), of „bevestiging”(34), hetgeen mijns inziens zonder gevolg blijft voor de grond van de zaak.
40.      Om te beginnen is die procedure vastgelegd in het Verdrag van Lateranen, dat een internationaal verdrag is, opdat de beslissingen van kerkelijke rechters die in hun rechtsorde(35) bevoegd zijn om huwelijken op eigen gronden nietig te verklaren(36), in Italië civielrechtelijke gevolgen hebben of, met andere woorden, in de rechtsorde van die lidstaat worden gebracht(37).
41.      In Spanje bestaat een soortgelijke civielrechtelijke procedure. Dit geldt ook voor Malta en, sinds het concordaat van 18 mei 2004, in Portugal(38).
42.      Voorts worden in artikel 8, lid 2, van het Verdrag van Lateranen de punten opgesomd waarop de bevoegde Italiaanse overheidsrechter het kerkelijke vonnis toetst. Zij zijn op het gebied van het exequatur gebruikelijk(39), aangezien zij betrekking hebben op de bevoegdheid van de aangezochte kerkelijke rechter en op de eerbiediging van de Italiaanse procedurele openbare orde, zonder dat de exacte overeenstemming met de nietigheidsgronden van het Italiaanse burgerlijk recht behoeft te worden onderzocht.(40) Ook moet worden benadrukt dat de Italiaanse overheidsrechter moet „vaststellen” dat „is voldaan aan de overige door de Italiaanse wet gestelde voorwaarden voor de verklaring van rechtsgeldigheid van buitenlandse vonnissen.(41)
43.      Ten slotte zij opgemerkt dat, net zoals bij andere bilaterale overeenkomsten die met name zijn gesloten tussen lidstaten en derde landen en die voorzien in een toetsingsprocedure met het oog op de erkenning en vooral de tenuitvoerlegging van in elk van deze staten gegeven beslissingen, de in een bepaalde staat gegeven beslissing daar rechtsgevolgen teweegbrengt, terwijl in een andere staat pas aan het einde van een dergelijke procedure gelijkwaardige rechtsgevolgen zullen worden teweeggebracht.
44.      In de relatie tussen de Heilige Stoel en Italië maakt het door een kerkelijke rechter nietig verklaarde huwelijk het mogelijk om een ander kerkelijk huwelijk te voltrekken, terwijl in Italië een nieuw burgerlijk huwelijk niet kan worden gesloten zolang de procedure bij
de bevoegde Italiaanse overheidsrechter niet is afgerond. Deze situatie is dus op alle punten vergelijkbaar met een situatie buiten de RVVR waarin in staat A een echtscheiding is uitgesproken en een tweede huwelijk in staat B niet mogelijk is zonder voorafgaande toetsing door staat B van de in staat A gegeven beslissing. Het feit dat de betrokken beslissing is gegeven door een kerkelijke rechter doet aan deze logica niet af.
45.      Ik ben het dan ook eens met de Commissie dat „de aanhangigheidsregels van artikel 19 van de Brussel II bis-verordening [...] niet van toepassing [zijn] wanneer bij een rechterlijke instantie van een lidstaat een verzoek is ingediend om civielrechtelijke gevolgen te verbinden aan een door een religieuze rechterlijke instantie gegeven beslissing, zoals zij evenmin van toepassing zijn wanneer bij een rechterlijke instantie van een lidstaat een verzoek wordt ingediend om rechtsgevolgen te verbinden aan een in een derde land gewezen vonnis”.
46.      De Commissie is evenwel – zoals de verwijzende rechter – van mening dat artikel 63, lid 3, onder a), van de Brussel II bis-verordening aldus zou kunnen worden uitgelegd dat het bij wijze van uitzondering een situatie van aanhangigheid in het leven roept, aangezien deze bepaling de andere lidstaten verplicht om beslissingen inzake de nietigverklaring
van een huwelijk te erkennen die zijn gegeven op basis van de met de Heilige Stoel gesloten verdragen en de beslissing van de bevoegde Italiaanse overheidsrechter die civielrechtelijke gevolgen verbindt aan een door een kerkelijke rechter gewezen vonnis waarbij de nietigheid van een huwelijk wordt vastgesteld, dezelfde rechtsgevolgen teweegbrengt als een vonnis van een Italiaanse burgerlijke rechter die zelf de nietigheid van het huwelijk vaststelt.
47.      Ik ben van mening dat een dergelijke voorgestelde uitlegging, die de artikelen 19 en 63 van de Brussel II bis-verordening combineert, moet worden afgewezen omdat zij in strijd is met de werkingssfeer van laatstgenoemd artikel en met de leidende beginselen van de daarin bedoelde verdragen. Dit blijkt ook uit de gevolgen van de toepassing van artikel 19 van deze verordening indien deze bepaling
zou worden uitgelegd in samenhang met artikel 63 van die verordening.
D.      Voorgestelde uitlegging van artikel 19 in samenhang met artikel 63 van de Brussel II bis-verordening
1.      Artikel 63 van de Brussel II bis-verordening
48.      Artikel 63 van de Brussel II bis-verordening is opgenomen in hoofdstuk V, dat het opschrift „Verhouding tot andere instrumenten” heeft. De Uniewetgever heeft het beginsel van voorrang van het gemeenschapsrecht vastgelegd in artikel 59, lid 1, van deze verordening, volgens hetwelk deze verordening in de plaats treedt van de op het tijdstip van de inwerkingtreding ervan bestaande overeenkomsten tussen twee of meer lidstaten, die betrekking hebben op onderwerpen die in deze verordening zijn geregeld, „onverminderd” met name artikel 63 ervan.
49.      Artikel 63 van de Brussel II bis-verordening behoudt in de betrekkingen tussen de lidstaten de gevolgen van de bilaterale overeenkomsten tussen Portugal, Italië, Spanje en Malta enerzijds en de Heilige Stoel anderzijds, waarin is voorzien door verwijzing naar hoofdstuk III van deze verordening, dat betrekking heeft op de erkenning en de tenuitvoerlegging van in een lidstaat gegeven beslissingen, zoals gedefinieerd in artikel 2, punt 4, van deze verordening. Artikel 21, lid 1, van de Brussel II bis-verordening, waarin het beginsel van erkenning van rechtswege is vastgelegd, en artikel 22 van deze verordening, dat de gronden voor niet-erkenning van in een lidstaat gegeven beslissingen uitputtend opsomt, zijn dus van toepassing.
50.      Zo creëert artikel 63 van de Brussel II bis-verordening, ten gevolge van de daarin bedoelde concordaten, een nieuw geval van vereenvoudigde erkenning van in de RVVR gegeven beslissingen. De werkingssfeer van de regels inzake de erkenning van rechtswege van beslissingen inzake nietigverklaring van het huwelijk in de lidstaten is uitgebreid teneinde de concordaten tussen bepaalde lidstaten en de Heilige Stoel volledig rechtsgeldig te verklaren.(42)
51.      Bijgevolg is dit artikel 63 slechts van toepassing op beslissingen inzake de nietigverklaring
van een huwelijk die in de lidstaten (Portugal, Italië, Spanje en Malta) zijn gegeven op grond van de concordaten die deze staten met de Heilige Stoel hebben gesloten. Benadrukt moet worden dat het uitsluitend gaat om beslissingen van overheidsrechters tot erkenning van de civielrechtelijke gevolgen van beslissingen van kerkelijke rechterlijke instanties tot nietigverklaring van het huwelijk.(43)
52.      Vastgesteld moet worden dat er geen verband bestaat tussen genoemd artikel 63 en hoofdstuk II van de Brussel II bis-verordening, dat de bevoegdheidsregels(44) en in het bijzonder de aanhangigheid betreft. Deze vaststelling wordt bevestigd door het feit dat uit de bepalingen van de opeenvolgende verordeningen die gelijkwaardig zijn aan artikel 63 van deze verordening(45), volgt dat de concurrerende bevoegdheid(46) van de kerkelijke rechters bij wijze van uitzondering door de Uniewetgever in aanmerking wordt genomen(47) in het strikte kader van de concordaten tussen de Heilige Stoel en de betrokken lidstaten, die de civielrechtelijke gevolgen van kerkelijke vonnissen erkennen, zoals elke andere civiele beslissing.
53.      Het doel is om het verkeer van beslissingen die binnen de RVVR worden genomen te vergemakkelijken en niet om jurisdictiegeschillen op te lossen, temeer daar op grond van die concordaten de regels inzake de bevoegdheid van religieuze autoriteiten in een seculiere staat op het gebied van de nietigverklaring van een huwelijk niet onder de Brussel II bis-verordening vallen.(48) Hetzelfde geldt voor de procedure tot erkenning van de civielrechtelijke gevolgen van het kerkelijke vonnis tot nietigverklaring van het huwelijk. Zo wordt in Italië de bevoegde overheidsrechter aangewezen door het Verdrag van Lateranen. Mocht deze procedure worden gelijkgesteld met een procedure tot nietigverklaring van het huwelijk, dan moet zij worden onderworpen aan de bevoegdheidsregels van deze verordening.
54.      Gelet op het voorgaande ben ik van mening dat, indien artikel 19 van de Brussel II bis-verordening in samenhang met artikel 63 van deze verordening zou worden uitgelegd, het voorwerp en het doel van de concordaten met de Heilige Stoel zouden worden miskend. Volgens artikel 31, lid 1, van het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht(49) moet „[e]en verdrag [...] te goeder trouw worden uitgelegd overeenkomstig de gewone betekenis van de termen van het verdrag in hun context en in het licht van voorwerp en doel van het verdrag”.
55.      Andere aan het Verdrag van Wenen ontleende beperkingen moeten ook in aanmerking worden genomen wanneer de gevolgen van een dergelijke gelijkstelling van procedures ter zake van de nietigverklaring van een huwelijk in het kader van het mechanisme van aanhangigheid in overweging worden genomen.
2.      Toepassing van de aanhangigheidsregels van artikel 19 van de Brussel II bis-verordening
56.      In het verlengde van haar standpunt over de gelijkstelling van de erkenningsprocedure bij de bevoegde Italiaanse overheidsrechter met een procedure tot nietigverklaring van het huwelijk, betoogt de Commissie dat deze rechter de behandeling van de zaak moet aanhouden.
57.      Artikel 19, lid 3, eerste alinea, van de Brussel II bis-verordening bepaalt namelijk dat „[w]anneer de bevoegdheid van het gerecht waarbij de zaak het eerst is aangebracht, vaststaat, [...] het gerecht waarbij de zaak het laatst is aangebracht, partijen naar dat gerecht [verwijst]”. Van deze regel kan niet worden afgeweken.
58.      Artikel 19, lid 3, tweede alinea, van deze verordening verduidelijkt evenwel dat „de partij die de procedure aanhangig heeft gemaakt bij het gerecht waarbij de zaak het laatst is aangebracht, [...] die vordering aanhangig [kan] maken bij het gerecht waarbij de zaak het eerst is aangebracht”.(50)
59.      In het hoofdgeding zal GT, indien hij van deze mogelijkheid gebruikmaakt, bij de Duitse rechter bij wie zijn echtscheidingsverzoek aanhangig is gemaakt, de vordering moeten instellen die hij met het oog op de erkenning van het kerkelijke vonnis heeft ingesteld bij de Italiaanse rechterlijke instantie waarbij de zaak het laatst is aangebracht.
60.      Deze erkenningsprocedure, die gebaseerd is op artikel 8, lid 2, van het Verdrag van Lateranen, dat alleen Italië en de Heilige Stoel bindt, heeft tot doel om binnen een specifiek kader beslissingen van een andere rechtsorde in de Italiaanse rechtsorde te brengen.(51)
61.      In de eerste plaats moet dus het beginsel van de relatieve werking van verdragen, waarnaar de Commissie bovendien verwijst, worden tegengeworpen aan de stelling dat artikel 19 van de Brussel II bis-verordening, uitgelegd in samenhang met artikel 63 ervan, van toepassing is.
62.      Dit algemeen volkenrechtelijk beginsel, dat inhoudt dat verdragen geen schade mogen berokkenen of ten goede mogen komen aan derden („pacta tertiis nec nocent nec prosunt”), en waarmee bij de uitlegging van verdragen rekening moet worden gehouden(52), komt op een specifieke manier tot uitdrukking in artikel 34 van het Verdrag van Wenen, op grond waarvan een verdrag voor een derde staat geen verplichtingen of rechten schept zonder diens instemming(53).
63.      Bijgevolg vereist dit beginsel dat bepalingen van afgeleid recht niet worden uitgelegd tegen de achtergrond van een verplichting die wordt opgelegd door een internationale overeenkomst die niet alle lidstaten bindt. Anders zou de draagwijdte van die verplichting namelijk worden uitgebreid tot de lidstaten die als „derde staten” moeten worden beschouwd omdat zij geen partij bij deze overeenkomst zijn.(54)
64.      Uit de rechtspraak van het Hof volgt dat het Hof het beginsel van de relatieve werking van verdragen moet eerbiedigen aangezien het een regel van internationaal gewoonterecht vormt, die als zodanig bindend is voor de instellingen van de Unie en deel uitmaakt van de rechtsorde van de Unie.(55)
65.      In de tweede plaats kan
de vraag rijzen wat de draagwijdte is van een uitlegging die artikel 19 en artikel 63 van de Brussel II bis-verordening combineert, terwijl de internationale instrumenten waarop laatstgenoemd artikel betrekking heeft, niet de enige zijn die gevolgen kunnen hebben in de RVVR. Het kan gaan om de in artikel 59, lid 2, onder a) en d), van deze verordening bedoelde overeenkomst en om overeenkomsten die tussen een lidstaat en een of meer derde staten zijn gesloten vóór de datum van zijn toetreding tot de Unie, waarop artikel 351 VWEU van toepassing is en die, anders dan de concordaten, niet uitdrukkelijk worden genoemd in de Brussel II bis-verordening.(56) De gevolgen zijn mijns inziens moeilijk meetbaar, waardoor belemmeringen ontstaan die niet in verhouding staan tot de belemmeringen die worden aangevoerd ter rechtvaardiging van de toepasselijkheid van artikel 19 van deze verordening.
E.      Gevolgen van de niet-toepasselijkheid van artikel 19 van de Brussel II bis-verordening
66.      De Commissie heeft ter terechtzitting, in het verlengde van haar schriftelijke opmerkingen over de wederzijdse uitsluiting van de rechtsgevolgen van beslissingen tot echtscheiding en nietigverklaring van het huwelijk, aangevoerd dat de door haar voorgestelde uitlegging was ingegeven door het streven om twee belangrijke nadelen van een vordering tot nietigverklaring van het huwelijk te ondervangen, namelijk het „torpedo-effect” en de vermogensrechtelijke gevolgen die verschillen van die van een echtscheiding. Deze nadelen worden ook genoemd door de verwijzende rechter voor het geval dat de onverenigbaarheid van een beslissing tot echtscheiding met een beslissing tot nietigverklaring van het huwelijk wordt vastgesteld.
67.      Ik ben van mening dat het eerste nadeel inherent is aan de aard van de vordering tot nietigverklaring van het huwelijk en niet kan worden ondervangen, aangezien artikel 19 van de Brussel II bis-verordening niet voorziet in een hiërarchie tussen de vorderingen.(57) Wat daarentegen het tweede nadeel betreft, lijkt het mij, in het licht van de uitleg van zowel de Italiaanse en de Spaanse regering als de rechtsleer over de ontwikkeling van de nationale rechtspraak in deze lidstaten, nuttig om te herinneren aan de Europese regeling inzake de financiële gevolgen van de ontbinding van het huwelijk en aan de oplossingen die in Spanje en Italië zijn gekozen in geval van gelijktijdig gevoerde procedures tot echtscheiding en tot erkenning van de civielrechtelijke gevolgen van een door een kerkelijke rechter gewezen vonnis tot nietigverklaring van een huwelijk.
1.      Toepasselijke verordeningen van de Unie betreffende de financiële gevolgen van de ontbinding
68.      Ten eerste bepaalt artikel 1, lid 3, onder e), van de Brussel II bis-verordening uitdrukkelijk dat deze verordening niet van toepassing is op onderhoudsverplichtingen. Ten tweede
wordt uit de in artikel 1, lid 1, onder a), van deze verordening gegeven definitie van het begrip „huwelijkszaken” afgeleid dat deze verordening niet van toepassing is op de gevolgen van beslissingen betreffende de huwelijksband.(58) Deze twee gebieden vallen respectievelijk onder verordening (EG) nr. 4/2009(59) en verordening (EU) 2016/1103(60). Deze verordeningen zijn van toepassing in geval van nietigverklaring van het huwelijk, met name om de bevoegde rechter aan te wijzen.(61) Gezien de werkingssfeer van de Rome III-verordening, die beperkt is tot wetsconflicten inzake echtscheiding en scheiding van tafel en bed, hangt de aanvaarding van de mogelijke gevolgen van het nietig verklaarde huwelijk af van het toepasselijke recht dat door het internationale recht van elke lidstaat wordt bepaald.(62)
69.      In dit verband zij eraan herinnerd dat artikel 8, lid 2, laatste alinea, van het Verdrag van Lateranen bepaalt dat de bevoegde Italiaanse overheidsrechter „in de beslissing tot uitvoerbaarverklaring van een kerkelijk vonnis voorlopige financiële maatregelen [kan] treffen ten gunste van een van de echtgenoten van wie het huwelijk nietig is verklaard en de partijen kan verwijzen naar de rechter die ter zake bevoegd is”.
2.      Italiaanse en Spaanse rechtspraak
70.      De Italiaanse regering heeft in haar schriftelijke opmerkingen aangevoerd dat de Corte suprema di cassazione zich had uitgesproken over het verband tussen de bekrachtiging van het kerkelijke vonnis waarbij het religieuze huwelijk nietig was verklaard en de voortzetting van het echtscheidingsproces voor de vaststelling van de onderhoudsuitkering.(63) Deze rechter heeft geoordeeld dat:
–        de erkenning van de gevolgen van het kerkelijke vonnis waarbij het religieuze huwelijk nietig is verklaard, die plaatsvindt nadat het vonnis tot beëindiging van de civielrechtelijke gevolgen onherroepelijk is geworden maar voordat de beslissing over de economische gevolgen definitief is geworden, niet leidt tot het wegvallen van het voorwerp van de civiele procedure betreffende de ontbinding van de huwelijksband. Deze band kan dus worden voortgezet met het oog op de vaststelling van het recht op de onderhoudsverplichting en de betaling daarvan(64), en
–        het permanente karakter van de bijkomende economische maatregelen van de echtscheiding wordt vastgesteld, zelfs wanneer het huwelijk nietig is verklaard.(65)
71.      De Spaanse regering heeft ter terechtzitting opgemerkt dat de Tribunal Supremo ook had beslist dat een echtscheidingsvonnis niet onverenigbaar is met de latere erkenning van de civielrechtelijke gevolgen van een kerkelijk vonnis houdende nietigverklaring van het huwelijk, omdat dat vonnis, wanneer het wordt erkend, de civielrechtelijke gevolgen van de echtscheiding niet wijzigt of aantast.(66)
72.      In het hoofdgeding heeft de verwijzende rechter met betrekking tot de economische gevolgen van het huwelijk gewezen op zijn kennis van arrest nr. 9004 van de Corte suprema di cassazione van 31 maart 2021 en van de mogelijkheid om gebruik te maken van het aanpassingsmechanisme.(67)
73.      Wat ten slotte de door de verwijzende rechter vermelde onverenigbaarheid betreft van de echtscheidingsbeslissing met de beslissing waarbij civielrechtelijke gevolgen van de nietigverklaring van het huwelijk worden erkend(68), merk ik op dat dit
als een hypothese wordt beschouwd, hetgeen rechtvaardigt dat daarover geen prejudiciële vraag wordt gesteld. Hoe dan ook wijs ik erop dat het om de in de punten 57 en 61 van deze conclusie uiteengezette redenen niet mogelijk is om artikel 19 van de Brussel II bis-verordening uit te leggen in samenhang met artikel 63, lid 3, onder a), van deze verordening en om de in eerstgenoemde bepaling
vastgelegde volgorde van de aanhouding van de zaak en de onbevoegdverklaring te wijzigen teneinde het
risico te ondervangen dat de erkenning wordt geweigerd(69) van de beslissing tot erkenning van de civielrechtelijke gevolgen van een kerkelijke beslissing tot nietigheid van een concordaathuwelijk, die door een Italiaanse overheidsrechter is gegeven op grond van het Verdrag van Lateranen.
74.      Aan het einde van mijn analyse geef ik het Hof in overweging om in antwoord op de eerste prejudiciële vraag te oordelen dat niet is voldaan aan de voorwaarden voor aanhangigheid van artikel 19 van de Brussel II bis-verordening, en dat de tweede vraag, die is gesteld voor het geval dat de eerste vraag bevestigend wordt beantwoord, bijgevolg geen antwoord behoeft.
V.      Conclusie
75.      Gelet op het voorgaande geef ik het Hof in overweging om de vragen van het Oberlandesgericht Stuttgart te beantwoorden als volgt:
„Artikel 19, lid 1, van verordening (EG) nr. 2201/2003 van de Raad van 27 november 2003 betreffende de bevoegdheid en de erkenning en tenuitvoerlegging van beslissingen in huwelijkszaken en inzake de ouderlijke verantwoordelijkheid, en tot intrekking van verordening (EG) nr. 1347/2000, zoals gewijzigd bij verordening (EG) nr. 2116/2004 van de Raad van 2 december 2004,
moet aldus worden uitgelegd dat
de Italiaanse procedure tot erkenning van een door een kerkelijke rechter vastgestelde beslissing inzake de nietigheid van het huwelijk bij een Corte di appello (rechter in tweede aanleg, Italië), die bevoegd is krachtens artikel 8, lid 2, van het Verdrag van Lateranen van 11 februari 1929 dat is gesloten tussen de Italiaanse Republiek en de Heilige Stoel, zoals gewijzigd bij de op 18 februari 1984 te Rome ondertekende overeenkomst met bijbehorend protocol, geen procedure tot nietigverklaring van het huwelijk vormt in de zin van artikel 19, lid 1, van verordening nr. 2201/2003, zoals gewijzigd.”
1      Oorspronkelijke taal: Frans.
i      Dit is een fictieve naam, die niet overeenkomt met de werkelijke naam van enige partij in de procedure.
2      Hierna: „concordaathuwelijk”.
3      Verordening van de Raad van 27 november 2003 betreffende de bevoegdheid en de erkenning en tenuitvoerlegging van beslissingen in huwelijkszaken en inzake de ouderlijke verantwoordelijkheid, en tot intrekking van verordening (EG) nr. 1347/2000 (PB 2003, L 338, blz. 1), zoals gewijzigd bij verordening (EG) nr. 2116/2004 van de Raad van 2 december 2004 (PB 2004, L 367, blz. 1); hierna: „Brussel II bis-verordening”.
4      Ondertekend te Rome op 18 februari 1984; hierna: „Verdrag van Lateranen”. Dit verdrag is geratificeerd bij legge n. 121 – Ratifica ed esecuzione dell’accordo, con protocollo addizionale, che apporta modificazioni al Concordato lateranense dell 11 febbraio 1929, tra la Repubblica italiana e la Santa Sede (wet nr. 121 houdende bekrachtiging en uitvoering van de overeenkomst met bijbehorend protocol tot wijziging van het Verdrag van Lateranen van 11 februari 1929 tussen de Italiaanse Republiek en de Heilige Stoel) van 25 maart 1985 (GURI nr. 85 van 10 april 1985, blz. 3 –
gewoon supplement bij GURI nr. 28).
5      Verordening van de Raad van 25 juni 2019 betreffende de bevoegdheid, de erkenning en tenuitvoerlegging van beslissingen in huwelijkszaken en inzake de ouderlijke verantwoordelijkheid, en betreffende internationale kinderontvoering (PB 2019, L 178, blz. 1, met rectificatie in PB 2020, L 347, blz. 52); hierna: „Brussel II ter-verordening”. Zie voor de overgangsbepalingen artikel 100 van deze verordening.
6      In hoofdstuk III van de Brussel II bis-verordening, met als opschrift „Erkenning en tenuitvoerlegging”, bevat afdeling 1
(„Erkenning”) met name de artikelen 21 en 22. Zie punt 49 en voetnoot 69 van deze conclusie.
7      In haar schriftelijke opmerkingen heeft de Italiaanse regering opgemerkt dat volgens de rechtspraak van de Corte suprema di cassazione (hoogste rechter in burgerlijke en strafzaken, Italië) de artikelen 796 en 797 van het wetboek van burgerlijke rechtsvordering, die waren opgenomen in titel VII van boek IV van dat wetboek, dat met name betrekking had op de gevolgen van buitenlandse beslissingen, weliswaar waren ingetrokken bij artikel 73 van legge n. 218 – Riforma del sistema italiano di diritto internazionale privato (wet tot hervorming van het Italiaanse stelsel van internationaal privaatrecht) van 31 mei 1995 (gewoon supplement bij GURI nr. 128 van 3 juni 1995), maar gevolgen blijven hebben voor de erkenning van kerkelijke beslissingen tot nietigverklaring van het huwelijk op grond van het in artikel 7 van de Costituzione (grondwet) erkende concordaatbeginsel (zie arresten nr. 11020 van 25 mei 2005 en nr. 24990 van 14 oktober 2010 van de Corte suprema di cassazione).
8      Hierna: „Italiaanse rechter”.
9      Zie artikel 63, lid 2, van de Brussel II bis-verordening.
10      De echtscheidingsprocedure is ingeleid op 25 januari 2022. Zij valt dus onder de Brussel II bis-verordening. Zie voetnoot 5 van deze conclusie en arrest van 16 februari 2023, Rzecznik Praw Dziecka e.a. (Opschorting van de terugkeerbeslissing) (C‑638/22 PPU, EU:C:2023:103, punt 55).
11      Zie de definitie in artikel 2, punt 4, van de Brussel II bis-verordening, volgens welke het gaat om elke beslissing tot met name echtscheiding of nietigverklaring van het huwelijk die is gegeven door een autoriteit die in een lidstaat gerechtelijke taken uitoefent, zoals verduidelijkt door het Hof. Met betrekking tot de werkingssfeer van verordening (EU) nr. 1259/2010 van de Raad van 20 december 2010 tot nauwere samenwerking op het gebied van het toepasselijke recht inzake echtscheiding en scheiding van tafel en bed (PB 2010, L 343, blz. 10), gewoonlijk aangeduid als „Rome III”, heeft het Hof namelijk geoordeeld dat de Uniewetgever enkel situaties voor ogen had waarin de echtscheiding wordt uitgesproken door dan wel onder toezicht van een overheidsrechter of een overheidsinstantie, en dat een scheiding die berust op een voor een religieuze rechtbank uitgesproken „buitengerechtelijke eenzijdige wilsverklaring” derhalve niet onder die verordening viel. Zie arrest van 20 december 2017, Sahyouni (C‑372/16, EU:C:2017:988, punt 45).
12      Zie artikel 1, punt 20, B, van het toelichtend verslag over het verdrag, opgesteld op grond van artikel K.3 van het Verdrag betreffende de Europese Unie, betreffende de bevoegdheid en de erkenning en tenuitvoerlegging van beslissingen in huwelijkszaken (PB 1998, C 221, blz. 27; hierna: „verslag Borrás”). Dit verslag is op 28 mei 1998 door de Raad van de Europese Unie goedgekeurd. Er zij aan herinnerd dat de Raad dit verdrag had vastgesteld bij akte van 28 mei 1998 (PB 1998, C 221, blz. 1; hierna: „Brussel II-verdrag”). Het is niet in werking getreden. De inhoud ervan is grotendeels overgenomen in verordening (EG) nr. 1347/2000 van de Raad van 29 mei 2000 betreffende de bevoegdheid en de erkenning en tenuitvoerlegging van beslissingen in huwelijkszaken en inzake de ouderlijke verantwoordelijkheid voor gemeenschappelijke kinderen (PB 2000, L 160, blz. 19; hierna: „Brussel II-verordening”). Deze verordening is ingetrokken bij de Brussel II bis-verordening, die met name van toepassing is op rechtsvorderingen die vanaf 1 maart 2001 zijn ingesteld. Aangezien het Brussel II-verdrag de inhoud van de latere verordeningen heeft geïnspireerd, blijft het verslag Borrás duidelijkheid verschaffen over de uitlegging van de overeenkomstige bepalingen van de Brussel II bis-verordening.
13      Zie punt 2 van deze conclusie.
14      Zie Gaudemet, J., „L’Accord du 18 février 1984 entre l’Italie et le Saint-Siège”, Annuaire français de droit international, CNRS, Parijs, 1984, blz. 209‑220, met name blz. 211, 212 en 216.
15      Zie in dit verband met betrekking tot artikel 8 van het Verdrag van Lateranen, punt 4, onder b), van het bijbehorend protocol. Dat het beginsel van scheiding van de twee rechtsorden, seculier en religieus, van openbare orde is, blijkt ook uit artikel 63, lid 4, van de Brussel II bis-verordening, aangezien daarin is bepaald dat de controle van Portugese beslissingen inzake de ongeldigheid van een huwelijk door de burgerlijke rechters van Spanje, Italië en Malta binnen de ruimte van vrijheid, veiligheid en recht (hierna: „RVVR”) wordt uitgebreid tot buiten de concordaten die tussen deze lidstaten en de Heilige Stoel zijn gesloten (zie voetnoot 53 van deze conclusie).
16      In haar schriftelijke opmerkingen herinnert de Italiaanse regering eraan dat de beginselen van het canonieke recht inzake de nietigheid van een huwelijk verschillen van die van het Italiaanse burgerlijk recht, aangezien zij het geestelijke voorbehoud erkennen, bijvoorbeeld met betrekking tot het bonum sacramenti (onontbindbaarheid van het huwelijk) en het bonum prolis (voortplanting als doel van het huwelijk), alsmede het heilig ontzag.
17      In artikel 8, lid 2, laatste alinea, van het Verdrag van Lateranen wordt de term „canoniek vonnis” gebruikt.
18      Aangezien de bewoordingen van artikel 20, leden 1 en 3, van de Brussel II ter-verordening in wezen identiek zijn aan die van artikel 19, leden 1 en 3, van de Brussel II bis-verordening, moet ervan worden uitgegaan dat de uitlegging die aan laatstgenoemd artikel zal worden gegeven, ook geldt voor het eerstgenoemde.
19      Deze uitdrukking wordt gebruikt in het verslag Borrás (punt 54).
20      Het geval van „oneigenlijke aanhangigheid” komt niet voor in artikel 19, lid 1, van de Brussel II bis-verordening, dat ziet op „procedures tot echtscheiding, scheiding van tafel en bed of nietigverklaring van het huwelijk”. Lid 2 van dit artikel is gehandhaafd voor de specifieke behandeling van „procedures betreffende de ouderlijke verantwoordelijkheid voor een kind [...] welke hetzelfde onderwerp betreffen en op dezelfde oorzaak berusten”, die waren opgenomen in de in artikel 11, lid 1, van de Brussel II-verordening bedoelde vorderingen. Zie verslag Borrás (punt 54).
21      Zie verslag Borrás (punt 52).
22      Zie arresten van 6 oktober 2015, A (C‑489/14, EU:C:2015:654, punt 33), en 16 januari 2019, Liberato (C‑386/17, EU:C:2019:24, punt 35).
23      Zie in dit verband het verslag Borrás (punt 54). Opgemerkt zij dat het voorstel dat inhield dat voorrang werd gegeven aan de rechterlijke instantie die de belangrijkste gevolgen teweegbrengt, niet is gehandhaafd, ten gunste van een voorstel dat „tegelijk maximale rechtszekerheid biedt en de problemen omzeilt ten aanzien van staten die geen scheiding van tafel en bed of nietigverklaring kennen”.
24      Cursivering van mij. Ik merk op dat in artikel 20, lid 1, van de Brussel II ter-verordening in bepaalde taalversies de term „vorderingen” is vervangen door de term „procedures”, hetgeen niet relevant is. Zie in dit verband arrest van 9 november 2010, Purrucker (C-296/10, EU:C:2010:665, punt 64).
25      Zie arrest van 16 juli 2009, Hadadi (C‑168/08, EU:C:2009:474, punten 48 en 49).
26      Zie arrest van 25 november 2021, IB (Gewone verblijfplaats van een echtgenoot – Echtscheiding) (C‑289/20, EU:C:2021:955, punt 45).
27      Zie arrest van 13 oktober 2016, Mikołajczyk (C‑294/15, EU:C:2016:772, punt 33 en aldaar aangehaalde rechtspraak). In het verslag Borrás [punt 5, onder c)] wordt zelfs aangegeven dat de beslissing om in een Europees verdrag regels inzake aanhangigheid op te nemen een „belangrijke innovatie is die op zich al een rechtvaardiging vormt voor het [Brussel II-]verdrag [zodat] wordt voorkomen dat naast elkaar tegenstrijdige beslissingen bestaan”. Evenwel bevatten noch dat verdrag noch de verordeningen die daarop volgden een bepaling die gelijkwaardig is aan de bepaling inzake burgerlijke en handelszaken die is opgenomen in artikel 29, lid 2, van verordening (EU) nr. 1215/2012 van het Europees Parlement en de Raad van 12 december 2012 betreffende de rechterlijke bevoegdheid, de erkenning en de tenuitvoerlegging van beslissingen in burgerlijke en handelszaken (PB 2012, L 351, blz. 1), gewoonlijk aangeduid als „Brussel I bis-verordening”. Dat artikel bepaalt dat, op verzoek van een gerecht waarbij de zaak is aangebracht, door een ander aangezocht gerecht onverwijld aan het eerstbedoelde gerecht wordt meegedeeld op welke datum het in overeenstemming met artikel 32 van die verordening is aangezocht.
28      Zie punt 24 van deze conclusie. Zie ook Leborgne, F., „Article 63. Traités conclus avec le Saint-Siège”, in Corneloup, S., Droit européen du divorce, LexisNexis, Parijs, 2013, blz. 471‑476, met name punt 2 (blz. 474).
29      De Italiaanse term is „delibazione”. Deze verwijst naar de bijzondere gerechtelijke procedure waarbij in een bepaalde staat op verzoek van een partij rechtskracht wordt toegekend aan een beslissing van een rechterlijke autoriteit van een andere staat. Zie De Gregorio, T., „La delibazione delle sentenze di nullità matrimoniale: orientamenti giurisprudenziali e nuove questioni”, Ius in Itinere, Rivista Giuridica (online), 2025.
30      Deze term wordt gebruikt door het Europees Hof voor de Rechten van de Mens in het arrest van 20 juli 2001, Pellegrini tegen Italië (CE:ECHR:2001:0720JUD003088296), in het bijzonder in § 31, waarin artikel 8, lid 2, van het Verdrag van Lateranen wordt aangehaald. Zie ook
Cesarini, A., „Libertà e responsabilità nella convivenza coniugale: la stabilità dell’assegno divorzile a seguito di ‚delibazione’ della nullità canonica”, Stato, Chiese e Pluralismo Confessionale (online), nr. 11, 7 juni 2021. Ter terechtzitting heeft de Spaanse regering uiteengezet dat de Tribunal Supremo (hoogste rechterlijke instantie, Spanje) heeft verklaard dat kerkelijke vonnissen voor de erkenning worden gelijkgesteld met buitenlandse vonnissen, zodat de rechter, die ze erkent, verplicht is om te handelen overeenkomstig de beginselen van volledige rechtsmacht van de Spaanse rechter om uitspraak te doen over de civielrechtelijke gevolgen van die vonnissen. Zie in die zin Ramos, R. M. M., Estudos de Direito Internacional Privado e de Direito Processual Civil Internacional, II, Coimbra Editora, Coimbra, 2007, met name het gedeelte met het opschrift „A Concordata de 2004 e o direito internacional privado português”, blz. 335‑388, met name blz. 361. Enerzijds zij eraan herinnerd dat een exequaturprocedure tot doel heeft om in de aangezochte lidstaat uitvoerbaarheid te verlenen aan een uitvoerbare beslissing van een andere staat. Anderzijds is een dergelijke procedure geleidelijk vereenvoudigd of afgeschaft binnen de RVVR, waarbij het beginsel geldt dat een in een lidstaat gegeven beslissing moet worden behandeld alsof zij in de aangezochte lidstaat was gegeven. Zie met name arrest van 26 april 2012, Health Service Executive (C‑92/12 PPU, EU:C:2012:255, punten 100‑103, alsmede punten 116 en 118).
31      Zie Joubert, N., „Article 1er – Champ d’application”, in Corneloup, S., Gallant, E., Égéa, V., en Jault-Seseke, F., Divorce, responsabilité parentale, enlèvement international: commentaire du règlement 2019/1111 du 25 juin 2019 (Bruxelles II ter), Bruylant, Brussel, 2023, blz. 37‑56, met name blz. 43, en, in hetzelfde werk, Corneloup, S., „Article 30 – Reconnaissance d’une décision”, blz. 399‑413, met name blz. 404. De Spaanse regering heeft deze term ter terechtzitting ook gebruikt in verband met de procedure die is ingevoerd bij het door Spanje gesloten concordaat, die vergelijkbaar is met die van het Verdrag van Lateranen [zie artikel 63, lid 3, onder b), van de Brussel II bis-verordening]. Zie ook Guzmán Altuna, M., „La homologación civil de resoluciones mariales canónicas. Efectos derivados de su reconocimiento”, Diario de Jurisprudencia, El Derecho Editores, 7 mei 2001, nr. 1382, blz. 1, en het artikel van dezelfde auteur „Reconocimiento de eficacia civil de resoluciones mariales canónicas”, Diario de Jurisprudencia, El Derecho Editores, 5 oktober 2005, nr. 2181, blz. 5.
32      Zie het eerste artikel van Guzmán Altuna, M., op. cit. (blz. 1), en haar tweede artikel, op. cit. (blz. 5), aangehaald in voetnoot 31 van deze conclusie (vrije vertaling).
33      Wat artikel 63, lid 4, van de Brussel II bis-verordening betreft, zie Rauscher, T., „Artikel 63: Verträge mit dem Heiligen Stuhl”, in Europäisches Zivilprozess- und Kollisionsrecht, Kommentar Brüssel IIa‑VO, EG-UntVO, HUntVerfÜbk 2007, EU-EheGüterVO‑E, EU-LP-GüterVO‑E, EU-SchutzMVO, Otto Schmidt, Keulen, 2015, blz. 390‑393, met name punt 8 (blz. 392).
34      Zie Spellenberg, U., „Art. 63”, in Von Staudinger, J., Kommentar zum Bürgerlichen Gesetzbuch mit Einführungsgesetz und Nebengesetzen. Einführungsgesetz zum Bürgerlichen Gesetzbuche/IPR- Internationales Verfahrensrecht in Ehesachen 1 (Europäisches Recht, Brüssel IIa-VO), Sellier, Berlijn, 2015, blz. 345‑348, met name blz. 346 en 347.
35      De Italiaanse regering geeft in haar schriftelijke opmerkingen aan dat kerkelijke rechters „onder een buitenlandse rechtsorde vallen”.
36      Zie punt 28 van deze conclusie.
37      Zie de punten 9 en 25 van deze conclusie. Zie ook Gaudemet, J., op. cit., blz. 216. Deze auteur benadrukt dat de Italiaanse Republiek, net zoals „bij de toepassing in een staat van de door de rechterlijke instanties van een andere staat gedane uitspraken” „[o]nder eerbiediging van de kerkelijke rechterlijke instantie ‚in zijn rechtsorde’, [...] de werking van de uitspraken van die rechter alleen [erkent] indien zij aan de eisen van de Italiaanse rechtsorde voldoen”.
38      Zie punt 3 van deze conclusie. Over de nieuwe regeling die voortvloeit uit het op 18 mei 2004 tussen de Heilige Stoel en Portugal gesloten concordaat, als bedoeld in artikel 99, lid 1, van de Brussel II ter-verordening, waarbij is afgezien van de oude procedure die ertoe strekte om automatisch en zonder enige controle een exequatur te verlenen aan kerkelijke beslissingen, en de vervanging ervan door een toetsing die de procedure van de andere staten (Spanje en Italië) benadert, en over de vaststelling dat deze wijziging noodzakelijk was geworden in het licht van het arrest van het Europees Hof voor de Rechten van de mens (EHRM) van 20 juli 2001, Pellegrini tegen Italië (CE:ECHR:2001:0720JUD003088296), zie Ramos, R. M. M., op. cit., met name blz. 365. Zie over deze nieuwe procedure ook Leborgne, F., op. cit., punt 2 (blz. 473) en, met betrekking tot dat arrest van het EHRM, punt 3 (blz. 476).
39      Zie Gaudemet-Tallon, H., „La désunion du couple en droit international privé”, Recueil des courts de l’Académie de droit international de La Haye, Nijhoff, Dordrecht, 1991, deel 226, blz. 185‑198, met name de punten 26 en 27 (blz. 196).
40      Zie over de toepassing van soortgelijke criteria door de Spaanse rechterlijke instanties Guzmán Altuna, M., „La homologación civil de resoluciones mariales canónicas. Efectos derivados de su reconocimiento”, op. cit., blz. 1, en „Reconocimiento de eficacia civil de resoluciones mariales canónicas”, op. cit., blz. 1.
41      Zie artikel 8, lid 2, onder c), van het Verdrag van Lateranen. Cursivering van mij. Zie in dit verband punt 9 van deze conclusie. Zie over de ontstaansgeschiedenis van deze bepalingen die voortvloeien uit de overeenkomst van 18 februari 1984 tot wijziging van het Verdrag van Lateranen van 11 februari 1929, en die zijn ingevoerd na arrest nr. 18 van de Corte costituzionale van 2 februari 1982, Gaudemet-Tallon, H., op. cit., punt 20 (blz. 192), en De Gregorio, T., op. cit. Zie ook Leborgne, F., op. cit., punt 3 (blz. 475 en 476). Zie over de eerbiediging van de rechten van de verdediging in Spanje, Italië en Malta Garcia Ruiz, Y., „Articulo 99. Tratados con la Santa Sede”, in Palao Moreno, G., El nuevo marco europeo en materia marial, responsabilidad pareny sustracción de menores: comentarios al Reglamento (UE) n
o 2019/1111, Tirant lo Blanch, Valencia, 2022, blz. 777‑782, met name blz. 781 en 782.
42      Zie het verslag Borrás, punten 120‑123, met name punt 120, over het feit dat Portugal zijn internationale verplichtingen zou hebben geschonden indien het een tekst had aanvaard waarbij de burgerlijke rechtbanken bevoegd werden verklaard.
43      Zie rapport Borrás (punt 120, vijfde alinea) en Leborgne, F., op. cit., punt 2 (blz. 474). Sinds het op 18 mei 2004 tussen de Heilige Stoel en Portugal ondertekende concordaat, dat wordt bedoeld in artikel 99 van de Brussel II ter-verordening, zijn de procedures vergelijkbaar. Zie voetnoot 38 van deze conclusie.
44      Zie punt 49 van deze conclusie wat de uitdrukkelijke verwijzing in dat artikel 63 naar andere bepalingen betreft. Zie ter vergelijking artikel 59, lid 2, onder d), van de Brussel II bis-verordening, betreffende het Verdrag tussen Denemarken, Finland, IJsland, Noorwegen en Zweden houdende enkele internationaal-privaatrechtelijke
bepalingen ter zake van huwelijk, adoptie en voogdij, ondertekend op 6 februari 1931 te Stockholm [League of Nations Treaty Series, deel 126, blz. 141, nr. 2877 (1931‑1932)], dat in dat artikel 59, lid 2, onder a), wordt genoemd.
45      Zie artikel 40 van de Brussel II-verordening en artikel 99 van de Brussel II ter-verordening.
46      In Portugal, sinds het op 18 mei 2004 tussen deze staat en de Heilige Stoel gesloten concordaat. Voorheen was de bevoegdheid daar exclusief. Zie verslag Borrás (punten 120 en 121) en Gaudemet-Tallon, H., „Le Règlement no 1347/2000 du Conseil du 29 mai 2000: ‚Compétence, reconnaissance et exécution des décisions en matière matrimoniale et en matière de responsabilité parentale des enfants communs’”, Journal du droit international (Clunet), LexisNexis, Parijs, 2001, nr. 2, blz. 381‑445, met name punt 111 (blz. 425).
47      Zie punt 24 van deze conclusie.
48      Zie punt 24 van deze conclusie.
49      Ondertekend op 23 mei 1969 [United Nations Treaty Series, deel 1155, blz. 331, nr. 18232 (1980)], en in werking getreden op 27 januari 1980; hierna: „Verdrag van Wenen”. Het internationale verdragenrecht is grotendeels in dat verdrag gecodificeerd. Volgens artikel 1 van dat verdrag is dit van toepassing op verdragen tussen staten. Zie arrest van 25 februari 2010, Brita (C‑386/08, EU:C:2010:91, punt 40).
50      Cursivering van mij.
51      Zie punt 25 van deze conclusie.
52      Zie in die zin artikel 31, lid 3, onder c), van het Verdrag van Wenen.
53      Zie arrest van 25 februari 2010, Brita (C‑386/08, EU:C:2010:91, punten 43 en 44). Artikel 63, lid 4, van de Brussel II bis-verordening is een interessante illustratie van het beginsel van de relatieve werking van de verdragen. Het tussen Portugal en de Heilige Stoel gesloten concordaat heeft namelijk geen rechtstreekse gevolgen in Spanje, Italië en Malta. Zie in dit verband Gaudemet-Tallon, H., „Le Règlement no 1347/2000 du Conseil du 29 mai 2000: ‚Compétence, reconnaissance et exécution des décisions en matière matrimoniale et en matière de responsabilité parentale des enfants communs’”, op. cit., met name punt 112 (blz. 426). Deze auteur heeft vastgesteld dat de Brussel II-verordening, waarin in artikel 40, lid 4, dezelfde regel als die van artikel 63, lid 4, was opgenomen, „de vereisten van zowel internationaal publiekrecht als religieuze orde zorgvuldig in acht heeft genomen door de bij het concordaat ingestelde mechanismen en de ter uitvoering [daarvan] vastgestelde bepalingen van nationaal recht te waarborgen”. Dit beginsel is zelfs gehandhaafd in artikel 99, lid 4, van de Brussel II ter-verordening, hoewel artikel 16 van het op 18 mei 2004 tussen Portugal en de Heilige Stoel gesloten concordaat, net zoals in Spanje, Italië of Malta, voorziet in een identieke procedure voor de erkenning van de gevolgen van kerkelijke vonnissen.
54      Zie arrest van 23 januari 2014, Manzi en Compagnia Naviera Orchestra (C‑537/11, EU:C:2014:19, punt 47).
55      Zie arrest van 23 januari 2014, Manzi en Compagnia Naviera Orchestra (C‑537/11, EU:C:2014:19, punt 48 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
56      Zie arrest van 6 maart 2025, Anikovi (C‑395/23, EU:C:2025:142, punten 42, 44‑47 en 49).
57      Zie punt 34 van deze conclusie.
58      Zie ook overweging 8 van de Brussel II bis-verordening, waarin wordt aangegeven dat deze verordening niet van toepassing mag zijn op de vermogensrechtelijke gevolgen van het huwelijk.
59      Verordening van de Raad van 18 december 2008 betreffende de bevoegdheid, het toepasselijke recht, de erkenning en de tenuitvoerlegging van beslissingen, en de samenwerking op het gebied van onderhoudsverplichtingen (PB 2009, L 7, blz. 1), die overeenkomstig artikel 76, derde alinea, ervan met ingang van 18 juni 2011 van toepassing is.
60      Verordening van de Raad van 24 juni 2016 tot uitvoering van de nauwere samenwerking op het gebied van de bevoegdheid, het toepasselijke recht en de erkenning en tenuitvoerlegging van beslissingen op het gebied van huwelijksvermogensstelsels (PB 2016, L 183, blz. 1), die overeenkomstig artikel 69 ervan van toepassing is op rechtsvorderingen die zijn ingesteld vanaf 29 januari 2019.
61      Zie Borrás, A, „Introduction générale”, in Corneloup, S., Droit européen du divorce, op. cit., blz. 1‑25, met name punt 9 (blz. 11 en 12). Zie Bonomi, A., „Remarques liminaires et détermination du champ d’application des règles et compétence en matière matrimoniale”, in Corneloup, S., Gallant, E., Égéa, V., en Jault-Seseke, F., Divorce, responsabilité parentale, enlèvement international: commentaire du règlement 2019/1111 du 25 juin 2019 (Bruxelles II ter), op. cit., blz. 82‑106, met name blz. 92. Deze commentaar over de Brussel II ter-verordening geldt ook voor het toepassingsgebied van de bij die verordening ingetrokken Brussel II bis-verordening.
62      Zie Gaudemet-Tallon, H., „La désunion du couple en droit international privé”, op. cit., blz. 121, punten 96 e.v. Volgens deze auteur „[bestaat] in het internationaal privaatrecht [...] de neiging om een wet toe te passen die de putativiteit van het huwelijk erkent, waardoor het huwelijk in zekere zin voor het verleden kan worden ‚gered’”. Zij zet op basis van de Franse rechtspraak de verschillende opties uiteen voor de keuze van een objectieve aanknoping, die tamelijk voordelig is voor de putatieve gevolgen van het nietig verklaarde huwelijk, wanneer ten minste één van de echtgenoten te goeder trouw heeft gemeend dat het huwelijk geldig was. Zie ook Bonomi, A., op. cit., punt 23 (blz. 92).
63      Zie met name het artikel Nullità del matrimonio e assegno di divorzio – Ufficio nazionale per i problemi giuridici op https://giuridico.chiesacattolica.it/nullita-del-matrimonio-e-determinazione-dellassegno-di-divorzio/, en Siciliano, V., „Le Sezioni Unite sugli effetti della delibazione della sentenza ecclesiastica di nullità del matrimonio concordatario nel giudizio di divorzio”, Cammino Diritto, Diritto Ecclesiastico e Canonica, (on line), nr. 5, 2021, alsmede Cesarini, A., op. cit.
64      Zie met name arrest nr. 9004 van 31 maart 2021 van de Corte suprema di cassazione, verenigde kamers. Volgens Cesarini, A., op. cit., ligt deze beslissing in de lijn van arresten nr. 16379 van 17 juli 2014 en nr. 18287 van 11 juli 2018 van de Corte suprema di cassazione, verenigde kamers, teneinde de doeltreffendheid van de echtelijke samenleving en de daarmee verbonden wederzijdse verantwoordelijkheden te versterken.
65      Zie met name arrest nr. 21331 van 18 september 2013 van de Corte suprema di cassazione.
66      Zie Guzmán Altuna, M., „Reconocimiento de eficacia civil de resoluciones matrimoniales canónicas”, op. cit., blz. 4 en 5. Deze auteur becommentarieert met name arrest nr. 227/2001 van 5 maart 2001 van de Tribunal Supremo, waarin wordt verklaard dat „de civielrechtelijke gevolgen van de echtscheiding niet worden gewijzigd of aangetast door de latere kerkelijke verklaring betreffende
de nietigheid ervan”, op grond dat „het kerkelijke domein en het civiele domein [...] parallel werken, zonder mogelijke inmenging die kan leiden tot het verlies van de werking van het civiele vonnis dat is verkregen in een andere bij de civiele rechter aanhangig gemaakte huwelijkszaak, wanneer het kerkelijke vonnis in overeenstemming met het recht van de staat is verklaard” (vrije vertaling).
67      Zie bovendien, wat betreft de rechten op een uitkering tot levensonderhoud wegens scheiding tijdens het huwelijk krachtens artikel 1361 van het Bürgerliche Gesetzbuch (Duits burgerlijk wetboek), ook al zou
in Italië de nietigverklaring van een religieus huwelijk uitgesproken worden door een burgerlijke rechtbank, aangezien de nietigverklaring van een huwelijk door de kerk naar Duits recht zonder gevolg blijft voor het recht op een onderhoudsuitkering wegens scheiding, Flindt, J. O., „Kein Vorrang des italienischen Delibationsverfahrens vor deutschem Trennungsunterhaltsverfahren”, Neue Zeitschrift für Familienrecht, C.H. Beck, München, nr. 5, 2026, blz. 266. Deze auteur acht beslissing 17 WF 14/25 van het Oberlandesgericht Stuttgart van 30 juli 2025 overtuigend, die betrekking heeft op de partijen in het hoofdgeding en waarmee deze rechter het cassatieberoep heeft toegestaan.
68      Ze punt 18 van deze conclusie.
69      Zie artikel 22 van de Brussel II bis-verordening met betrekking tot „gronden tot weigering van de erkenning van beslissingen ter zake van echtscheiding, scheiding van tafel en bed of nietigverklaring van het huwelijk”. Dit artikel bepaalt onder c) dat een beslissing ter zake van echtscheiding, scheiding van tafel en bed of nietigverklaring van het huwelijk niet wordt erkend indien zij onverenigbaar is met een tussen dezelfde partijen in de aangezochte lidstaat gegeven beslissing.