62024CJ0136_RES
Sprawa C‑136/24 P
Alaa Hamoudi
przeciwko
Europejskiej Agencji Straży Granicznej i Przybrzeżnej
Wyrok Trybunału (wielka izba) z dnia 18 grudnia 2025 r.
Odwołanie – Wspólna polityka w dziedzinie azylu i imigracji – Rozporządzenie (UE) 2019/1896 – Europejskie zintegrowane zarządzanie granicami zewnętrznymi Unii Europejskiej – Europejska Straż Graniczna i Przybrzeżna – Europejska Agencja Straży Granicznej i Przybrzeżnej (Frontex) – Zobowiązania ciążące na Frontexie w zakresie ochrony praw podstawowych – Praktyki polegające na uproszczonym odsyłaniu (pushback) do państwa trzeciego w regionie Morza Egejskiego – Odpowiedzialność pozaumowna Frontexu – Rzeczywista i pewna szkoda – Ciężar dowodu – Skuteczna ochrona sądowa – Uprawdopodobnienie – Ciążący na Sądzie Unii Europejskiej obowiązek zbadania sprawy
Odwołanie – Zarzuty – Wymóg wystąpienia z konkretnym zarzutem wobec elementu rozumowania Sądu – Wymóg dokładnego wskazania argumentów prawnych na poparcie podnoszonych zarzutów – Brak – Niedopuszczalność
[art. 256 ust. 1 akapit drugi TFUE; statut Trybunału Sprawiedliwości, art. 58 akapit pierwszy; regulamin postępowania przed Trybunałem, art. 168 § 1 lit. d), art. 169 § 2]
(zob. pkt 54, 55)
Odwołanie – Zarzuty – Zasady dotyczące ciężaru dowodu i postępowania dowodowego – Kwestia prawna
(art. 256 TFUE; statut Trybunału Sprawiedliwości, art. 58 akapit pierwszy)
(zob. pkt 60)
Odpowiedzialność pozaumowna – Przesłanki – Bezprawność – Szkoda – Istnienie i zakres szkody – Ciężar dowodu
(art. 340 akapit drugi TFUE)
(zob. pkt 71)
Prawo Unii Europejskiej – Wartości i cele Unii – Wartości – Poszanowanie państwa prawnego – Zakres – Skuteczna kontrola sądowa – Prawo do skutecznego środka prawnego – Skarga o zadośćuczynienie – Ocena w świetle całego systemu ochrony sądowej jednostek
(art. 2 TUE; art. 256 ust. 1, art. 268 i art. 340 akapity pierwszy i drugi TFUE; Karta praw podstawowych Unii Europejskiej, art. 47)
(zob. pkt 72–75)
Prawo Unii Europejskiej – Zasady – Prawo do skutecznej ochrony sądowej – Ciężar dowodu i postępowanie dowodowe – Prawa przyznane jednostkom przez prawo Unii – Ciążący na Sądzie obowiązek nienaruszania skuteczności ochrony sądowej – Poszanowanie zasad równości broni i kontradyktoryjności – Obowiązek zapewnienia pełnego poszanowania prawa do skutecznego środka prawnego
(Karta praw podstawowych Unii Europejskiej, art. 47)
(zob. pkt 77, 78)
Postępowanie sądowe – Środki dowodowe – Żądanie przedstawienia dokumentów – Swobodna ocena przysługująca sądowi Unii – Granice – Obowiązek zapewnienia pełnego poszanowania wymogów wynikających z prawa do skutecznego środka prawnego – Zakres – Zasady dotyczące ciężaru dowodu i postępowania dowodowego niepozwalające na zapewnienie skutecznej ochrony sądowej – Obowiązek uzupełnienia przez sąd Unii dostępnych informacji
(Karta praw podstawowych Unii Europejskiej, art. 47; regulamin postępowania przed Sądem, art. 88, 89, 91)
(zob. pkt 79, 80–83)
Odwołanie – Zarzuty – Kontrola przez Trybunał odmowy przeprowadzenia środków dowodowych przez Sąd – Kontrola przez Trybunał dokonywanej przez Sąd oceny konieczności uzupełnienia informacji – Potencjalne ofiary operacji uproszczonego odesłania – Ocena przez Sąd istnienia jednoznacznych dowodów zamiast uprawdopodobnienia – Naruszenie prawa – Uchylenie zaskarżonego postanowienia
(art. 256 TFUE)
(zob. pkt 104–106, 110–112)
Odwołanie – Zarzuty – Kontrola przez Trybunał odmowy przeprowadzenia środków dowodowych przez Sąd – Kontrola przez Trybunał dokonywanej przez Sąd oceny konieczności uzupełnienia informacji – Dowody – Wartość dowodowa – Elementy wystarczające do uprawdopodobnienia – Ocena przez sąd Unii – Poszanowanie zasady swobodnej oceny dowodów – Oświadczenie strony skarżącej, które zostało odrzucone jako mające niewielką wartość dowodową – Nieuwzględnienie wszystkich przedstawionych dowodów – Naruszenie prawa
(art. 256 TFUE)
(zob. pkt 115–117, 119, 123, 152)
Odwołanie – Zarzuty – Kontrola przez Trybunał odmowy przeprowadzenia środków dowodowych przez Sąd – Kontrola przez Trybunał dokonywanej przez Sąd oceny konieczności uzupełnienia informacji – Dowody – Elementy wystarczające do uprawdopodobnienia – Odmowa przez sąd Unii dokonania dalszych czynności procesowych i zbadania zawisłej sprawy przed wydaniem w niej rozstrzygnięcia – Naruszenie art. 47 Karty praw podstawowych – Naruszenie prawa
(Karta praw podstawowych Unii Europejskiej, art. 47)
(zob. pkt 130–132, 147, 148, 150)
Streszczenie
Uwzględniając odwołanie wniesione przez Alaę Hamoudiego, obywatela syryjskiego (zwanego dalej „wnoszącym odwołanie”), od postanowienia Sądu z dnia 13 grudnia 2023 r. (
1
), Trybunał w składzie wielkiej izby udzielił wyjaśnień, w świetle obowiązku zapewnienia skutecznej ochrony sądowej, w przedmiocie mającego zastosowanie standardu dowodowego i spoczywających na Sądzie obowiązków w zakresie zbadania sprawy, w przypadku gdy uchodźca twierdzi, że był ofiarą operacji uproszczonego odesłania, w której miała uczestniczyć Europejska Agencja Straży Granicznej i Przybrzeżnej (Frontex), i wniósł z tego powodu skargę o zadośćuczynienie przeciwko tej agencji.
Zaskarżonym postanowieniem Sąd oddalił skargę wnoszącego odwołanie (
2
) o zadośćuczynienie za szkodę, jaką miał ponieść w wyniku naruszenia przez Frontex niektórych praw zapisanych w Karcie praw podstawowych Unii Europejskiej (zwanej dalej „Kartą”) (
3
), a także niektórych obowiązków, jakie rozporządzenie 2019/1896 (
4
) nakłada na tę agencję. Naruszenie to miało mieć miejsce w ramach operacji Frontexu na Morzu Egejskim, a konkretnie w trakcie operacji odesłania z terytorium Unii, która miała być przeprowadzona przez władze greckie w kierunku Turcji (zwanej dalej „operacją uproszczonego odesłania”). Podczas tej operacji wnoszący odwołanie wraz z innymi osobami, które uciekły z państwa pochodzenia będącego państwem trzecim, został odesłany na morze zaledwie kilka godzin po przybyciu na grecką wyspę, przy czym nie miał on możliwości złożenia wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej.
W toku postępowania w pierwszej instancji wnoszący odwołanie oparł się na szeregu dowodów w celu wykazania swojej obecności podczas tej operacji, a mianowicie na jego własnym oświadczeniu, na artykule z mediów opublikowanym w Internecie i na dwóch zawartych w nim filmach wideo, a także na czterech zdjęciach. Ponadto wielokrotnie zwracał się do Sądu o zastosowanie środków organizacji postępowania lub środków dowodowych, w szczególności w celu nakazania przedstawienia przez Frontex pewnych dokumentów znajdujących się w jego posiadaniu, które wnoszący odwołanie mógłby wykorzystać na poparcie swojej skargi.
Sąd, uznawszy, że dowody przedstawione przez wnoszącego odwołanie były niewystarczające do wykazania w sposób jednoznaczny, że był on obecny w trakcie operacji uproszczonego odesłania, a tym samym rzeczywistego charakteru podnoszonej szkody, oddalił skargę jako prawnie oczywiście bezzasadną.
Na poparcie odwołania wnoszący odwołanie podniósł w szczególności, że nakładając na niego wymogi dowodowe, które są trudne, a nawet niemożliwe do spełnienia w ramach operacji uproszczonego odesłania, Sąd naruszył zasady regulujące ciężar dowodu.
Dokładniej rzecz ujmując, Sąd miał naruszyć prawo, nie uwzględniając konieczności dostosowania ciężaru dowodu i nie nadając dalszego biegu wnioskowi wnoszącego odwołanie o nakazanie Frontexowi przedstawienia pewnych dokumentów w świetle szczególnych okoliczności skierowanej przeciwko Frontexowi skargi o stwierdzenie odpowiedzialności pozaumownej za szkodę, którą wnoszący odwołanie miał ponieść w związku z zarzucanymi naruszeniami rozporządzenia 2019/1896 i Karty w następstwie jego podnoszonego uproszczonego odesłania.
Ocena Trybunału
W swoim wyroku Trybunał zbadał w szczególności, czy Sąd naruszył ciążący na nim obowiązek dostosowania zasad dotyczących ciężaru dowodu i postępowania dowodowego w celu zapewnienia wnoszącemu odwołanie skutecznej ochrony sądowej.
Na wstępie Trybunał przypomniał przede wszystkim, że o ile Frontex oraz organy krajowe odpowiedzialne za zarządzanie granicami ponoszą wspólną odpowiedzialność za zintegrowane zarządzanie granicami zewnętrznymi Unii, o tyle Frontex jest w pełni odpowiedzialny i rozliczalny za wszelkie podejmowane przez siebie decyzje oraz wszelkie swoje działania, które należą do jego wyłącznej kompetencji na mocy rozporządzenia 2019/1896. W dziedzinie odpowiedzialności pozaumownej art. 97 ust. 4 tego rozporządzenia oraz art. 340 akapit drugi TFUE, którego stanowi on konkretyzację, przewidują, że Frontex naprawia szkodę – wyrządzoną przez jego jednostki lub członków jego personelu przy wykonywaniu ich obowiązków – zgodnie z zasadami ogólnymi wspólnymi dla ustawodawstw państw członkowskich.
Trybunał zauważył, że z jego orzecznictwa wynika, iż powstanie odpowiedzialności pozaumownej Unii na mocy art. 340 akapit drugi TFUE wymaga łącznego spełnienia szeregu przesłanek, w szczególności rzeczywistego charakteru szkody, która to przesłanka wymaga, aby szkoda, o której naprawienie wystąpiono, była rzeczywista i pewna. Jeżeli jedna z tych przesłanek nie jest spełniona, to skargę należy w całości oddalić.
Następnie Trybunał zajął się zasadami dotyczącymi ciężaru dowodu i postępowania dowodowego w związku z powstaniem odpowiedzialności pozaumownej Unii. Przypomniał on, że co do zasady to do strony, która powołuje się na tę odpowiedzialność, należy wykazanie, że zostały spełnione związane z nią przesłanki. Tak więc strona ta jest w szczególności zobowiązana do udowodnienia istnienia i zakresu szkody, na którą się powołuje. W tym celu może ona powołać się na wszelkiego rodzaju dowody zgodnie z zasadą swobodnego doboru środków dowodowych.
Jednakże w ramach wykonywania przyznanej Sądowi i Trybunałowi (
5
) kompetencji do rozpoznawania sporów dotyczących naprawienia szkód, o których mowa w art. 340 akapit drugi TFUE, sąd Unii powinien zapewnić skuteczną ochronę sądową jednostki.
Skargę o odszkodowanie i o zadośćuczynienie należy bowiem oceniać w świetle całego ustanowionego w traktatach systemu ochrony sądowej jednostek i przyczynia się ona do skuteczności tej ochrony. Trybunał wyjaśnił w tym względzie, że zasada skutecznej ochrony sądowej wynika zarówno z art. 2 TUE, jak i z art. 47 Karty, oraz że stosowanie zasad dotyczących ciężaru dowodu i postępowania dowodowego nie może naruszać skuteczności ochrony sądowej praw przyznanych jednostkom przez prawo Unii. Sąd nie może zatem nakładać na stronę obciążeń dowodowych, które byłyby nadmierne lub którym wręcz nie można by było sprostać, ani podważać zasady równości broni, lecz musi zapewnić pełne poszanowanie prawa do skutecznego środka prawnego, uwzględniając szczególne okoliczności zawisłej przed nim sprawy, w razie potrzeby dostosowując zasady dotyczące ciężaru dowodu i postępowania dowodowego.
Wreszcie Trybunał przypomniał, że Sądowi przyznano uprawnienia do przygotowania i rozpoznania zawisłych przed nim spraw, co pozwala mu w szczególności na podjęcie środków organizacji postępowania i środków dowodowych. Sąd może zatem nakazać stronom, aby przedstawiły wszelkie dokumenty i udzieliły wszelkich informacji dotyczących sprawy, które uzna za niezbędne.
O ile do Sądu należy ocena konieczności skorzystania z tych uprawnień, o tyle uprawnienia te powinny być wykonywane z pełnym poszanowaniem wymogów wynikających z art. 47 Karty. W związku z tym, jeżeli stosowanie zasad dotyczących ciężaru dowodu i postępowania dowodowego wyjątkowo nie pozwala na zagwarantowanie skutecznej ochrony sądowej skarżącego, Sąd powinien skorzystać z owych uprawnień w celu uzupełnienia informacji, którymi dysponuje w zawisłej przed nim sprawie, pod warunkiem że skarżący przedstawił przynajmniej minimalne elementy potwierdzające użyteczność tej interwencji. Tym samym Sąd nie może ograniczyć się do odrzucenia twierdzeń skarżącego ze względu na brak dostatecznych dowodów, gdyż to od niego zależy – poprzez uwzględnienie jego żądania zmierzającego do zarządzenia środków dowodowych, takich jak przedstawienie dokumentu – usunięcie niepewności, które mogły istnieć co do prawdziwości tych twierdzeń.
Trybunał zauważył, że w ramach odwołania kwestionującego zastosowanie przez Sąd zasad dotyczących ciężaru dowodu i postępowania dowodowego do Trybunału należy sprawdzenie, czy wywiązał się on ze swoich obowiązków przy pełnym poszanowaniu wymogów wynikających z art. 47 Karty.
W tym względzie Trybunał stwierdził w pierwszej kolejności, że operacja uproszczonego odesłania, taka jak rozpatrywana w postępowaniu odwoławczym, charakteryzuje się dużą podatnością osób, które są jej poddane, na zagrożenia, a także brakiem możliwości identyfikacji owych osób oraz ich zindywidualizowanego traktowania przez organy. Ponadto w chwili zaistnienia okoliczności faktycznych sprawy osoby te znajdowały się w sytuacji, która bardzo utrudniała im zgromadzenie dowodów w celu wykazania takich okoliczności, a nawet wykluczała jakąkolwiek możliwość w tym zakresie. Natomiast biorąc pod uwagę zadania Frontexu przewidziane w rozporządzeniu 2019/1896, agencja ta może co do zasady posiadać informacje istotne dla udowodnienia istnienia uproszczonych odesłań.
W świetle tych szczególnych cech nie można wymagać od osób takich jak wnoszący odwołanie, by przedstawiły jednoznaczne dowody na przebieg tej operacji i na ich obecność w jej trakcie. Brak dostosowania ciężaru dowodu mógłby bowiem utrudnić ofiarom operacji uproszczonego odesłania wniesienie środka prawnego przeciwko Frontexowi z powodu działań tej agencji, których zgodność z prawem jest kwestionowana, przyznając jej faktyczny immunitet i zagrażając w ten sposób skutecznej ochronie praw podstawowych tych ofiar. Tak więc pełne poszanowanie prawa do skutecznego środka prawnego, zagwarantowanego w art. 47 Karty oraz w EKPC, zgodnie z jej wykładnią dokonaną przez Europejski Trybunał Praw Człowieka, wymaga, aby wystarczyło, że osoby te uprawdopodobnią przebieg tej operacji, w której uczestniczył Frontex, oraz swoją obecność w jej trakcie. Sąd naruszył zatem prawo, uznając, iż należy ocenić, czy wnoszący odwołanie przedstawił jednoznaczne dowody, że był on obecny w trakcie owej operacji. To naruszenie prawa siłą rzeczy spowodowało wadliwość oceny dowodów przedstawionych przez wnoszącego odwołanie, ponieważ ocena ta została dokonana w oparciu o zbyt wysoki standard dowodowy, z naruszeniem pełnego poszanowania prawa do skutecznego środka prawnego.
W drugiej kolejności Trybunał zbadał na podstawie ustaleń Sądu, czy wnoszący odwołanie uprawdopodobnił, że był ofiarą takiej operacji uproszczonego odesłania. Przypomniał on, że konsekwencją zasady swobodnego doboru środków dowodowych jest zasada swobodnej oceny dowodów, zgodnie z którą jedynym kryterium istotnym dla oceny mocy dowodowej przedstawionych zgodnie z prawem dowodów jest ich wiarygodność.
Co się tyczy w szczególności oceny mocy dowodowej pisemnego oświadczenia wnoszącego odwołanie, Trybunał stwierdził, że wymaga ona weryfikacji wiarygodności i prawdopodobieństwa zawartych w nim informacji. W szczególności oświadczenia strony skarżącej nie mogą zostać odrzucone jako mające niewielką wartość dowodową bez uwzględnienia wszystkich dowodów przedstawionych w danej sprawie. W związku z tym uznanie, jak to uczynił Sąd, że co do zasady oświadczenia samego wnoszącego odwołanie mają niewielką wartość dowodową, stanowi naruszenie prawa. Ponadto z ustaleń Sądu wynika, że pisemne oświadczenie wnoszącego odwołanie było wystarczająco szczegółowe, precyzyjne i spójne, aby stanowić uprawdopodobnienie okoliczności, że wnoszący odwołanie był rzeczywiście ofiarą operacji uproszczonego odesłania, co znajduje zresztą potwierdzenie w innych dowodach przedstawionych przez wnoszącego odwołanie, w szczególności w artykule medialnym, które tworzą tym samym zbiór spójnych dowodów.
W trzeciej kolejności Trybunał zauważył, że w sytuacji gdy wnoszący odwołanie uprawdopodobnia, że był ofiarą uproszczonego odesłania, i zarzucił Frontexowi, iż uczestniczył w tym uproszczonym odesłaniu, do Sądu należy dokonanie dalszych czynności procesowych i zbadanie zawisłej przed nim sprawy w celu oceny, na podstawie wszystkich dostępnych mu danych, prawdziwości tego zdarzenia. Jeżeli zostanie stwierdzone, że owo uprawdopodobnienie nie zostało podważone podczas przesłuchania wnoszącego odwołanie lub za pomocą dowodów i argumentów przedstawionych przez pozostałe strony tej sprawy w ich pismach procesowych, czy też ewentualnie za pomocą innych dowodów uzyskanych w ramach badania sprawy, należy domniemywać, iż zdarzenie to zostało wykazane.
W szczególności w niniejszej sprawie Sąd był zobowiązany do podjęcia środków organizacji postępowania lub środków dowodowych, aby uzyskać od Frontexu wszystkie istotne informacje znajdujące się w jego posiadaniu, w celu wyjaśnienia okoliczności rozpatrywanej operacji uproszczonego odesłania i umożliwienia Sądowi uzyskania wystarczającej wiedzy dla oceny zasadności skargi wnoszącego odwołanie oraz zagwarantowania skutecznej ochrony sądowej jego praw. W związku z tym Sąd naruszył prawo, nie uwzględniając wniosków wnoszącego odwołanie w tym zakresie.
W świetle powyższego Trybunał uchylił zaskarżone postanowienie i przekazał sprawę Sądowi do ponownego rozpoznania.
(
1
)	Postanowienie z dnia 13 grudnia 2023 r., Hamoudi/Frontex (T‑136/22, EU:T:2023:821, zwane dalej „zaskarżonym postanowieniem”).
(
2
)	Skarga oparta na art. 268 TFUE, zgodnie z którym „Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej jest właściwy do orzekania w sporach dotyczących odszkodowań określonych w artykule 340 akapity drugi i trzeci [TFUE]” oraz na art. 340 TFUE, którego akapit drugi stanowi, że „[w] dziedzinie odpowiedzialności pozaumownej Unia powinna naprawić, zgodnie z zasadami ogólnymi, wspólnymi dla praw państw członkowskich, szkody wyrządzone przez jej instytucje lub jej pracowników przy wykonywaniu ich funkcji”.
(
3
)	Artykuły 1, 2, 3, 4, 6, 18, 19 i 21.
(
4
)	Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/1896 z dnia 13 listopada 2019 r. w sprawie Europejskiej Straży Granicznej i Przybrzeżnej oraz uchylenia rozporządzeń (UE) nr 1052/2013 i (UE) 2016/1624 (Dz.U. 2019, L 295, s. 1). Zarzucane naruszenie dotyczyło w szczególności art. 46 ust. 4 i 5 tego rozporządzenia.
(
5
)	Artykuł 268 TFUE w związku z art. 256 ust. 1 TFUE.