62015CC0225
CONCLUSIE VAN ADVOCAAT-GENERAAL
N. WAHL
van 16 juni 2016 (
1
)
Zaak C‑225/15
Domenico Politanò
[verzoek van de Tribunale di Reggio Calabria (rechter in eerste aanleg Reggio Calabria, Italië) om een prejudiciële beslissing]
„Prejudiciële verwijzing — Artikel 49 VWEU — Vrijheid van vestiging — Gelijkwaardigheidsbeginsel en doeltreffendheidsbeginsel — Kansspelen — Beperkingen — Voorwaarden voor deelname aan de aanbesteding en beoordeling van de economische en financiële draagkracht — Uitsluiting van inschrijver wegens niet-overlegging van verklaringen van economische en financiële draagkracht, afgegeven door twee bankinstellingen — Dwingende redenen van algemeen belang — Evenredigheid — Toepasselijkheid van artikel 47 van richtlijn 2004/18/EG”
1.
Het onderhavige verzoek om een prejudiciële beslissing betreft de uitlegging van artikel 49 VWEU, het gelijkwaardigheids- en doeltreffendheidsbeginsel, alsmede artikel 47 van richtlijn 2004/18/EG (
2
). Deze zaak ligt in het verlengde van een groot aantal prejudiciële verwijzingen waarin het Hof is gevraagd zich uit te spreken over verschillende aspecten van de Italiaanse regelgeving voor de kansspelsector (
3
), en, in het bijzonder, de voorwaarden die zijn opgelegd aan de gegadigden voor de concessie bij de in 2012 (
4
) uitgeschreven aanbesteding (hierna ook: „aanbesteding Monti”), waar het om ging in de zaken die hebben geleid tot de arresten van 22 januari 2015, Stanley International Betting en Stanleybet Malta (C‑463/13, EU:C:2015:25), en 28 januari 2016, Laezza (C‑375/14, EU:C:2016:60).
2.
Het onderhavige verzoek is – volgens een inmiddels bekend contentieus stramien – ingediend in een strafzaak tegen verzoeker in het hoofgeding, Politanò, wegens niet-naleving van de Italiaanse regelgeving op het gebied van het inzamelen van weddenschappen op sportuitslagen of op andere evenementen. Naar aanleiding van het verwijt dat hij, in de eerste plaats, niet beschikt over de volgens het nationale recht vereiste vergunning voor het inzamelen en doorgeven van weddenschappen, en, in de tweede plaats, niet gelieerd is aan een concessiehouder, betoogt Domenico Politanò, in wezen, dat de verplichtingen die ingevolge de bij de aanbesteding Monti gevoegde administratieve regels zijn opgelegd aan de kandidaat-concessiehouder, waaraan hij gelieerd is, in strijd zijn met bepaalde Unierechtelijke regels en beginselen.
3.
De onderhavige zaak biedt het Hof de gelegenheid om de in aanmerking te nemen elementen te preciseren, alsmede de verplichtingen van de nationale rechter bij de indiening van een prejudiciële vraag – en, in het bijzonder, bij de beschrijving van het relevante feitelijke en juridische kader – zodat het Hof in staat is om hem een nuttig antwoord te geven. Ook biedt deze zaak het Hof de mogelijkheid om opnieuw duidelijk te maken waar het in deze discussie echt om gaat en eraan te herinneren dat het niet aan het Hof is zich te buigen over vragen die hun oorsprong eerst en vooral vinden in de poging van een aantal marktpartijen om onder bepaalde strafrechtelijke sancties uit te komen en niet in het streven om de doeltreffendheid van het Unierecht te waarborgen.
I – Toepasselijke bepalingen
A – Unierecht
4.
Artikel 1, lid 2, onder a) en d), van richtlijn 2004/18 luidt:
„a)
‚Overheidsopdrachten’ zijn schriftelijke overeenkomsten onder bezwarende titel die tussen een of meer ondernemers en een of meer aanbestedende diensten zijn gesloten en betrekking hebben op de uitvoering van werken, de levering van producten of de verlening van diensten in de zin van deze richtlijn.
[...]
d)
‚Overheidsopdrachten voor diensten’ zijn andere overheidsopdrachten dan overheidsopdrachten voor werken of leveringen, die betrekking hebben op het verrichten van de in bijlage II bedoelde diensten.”
5.
Artikel 1, lid 4, van richtlijn 2004/18 bepaalt het volgende:
„De ‚concessieovereenkomst voor diensten’ is een overeenkomst met dezelfde kenmerken als een overheidsopdracht voor diensten met uitzondering van het feit dat de tegenprestatie voor de te verlenen diensten bestaat hetzij uit uitsluitend het recht de dienst te exploiteren, hetzij uit dit recht, gepaard gaande met een prijs.”
6.
Artikel 17 van deze richtlijn („Concessieovereenkomsten voor diensten”) luidt als volgt:
„Onverminderd de toepassing van de bepalingen van artikel 3, is deze richtlijn niet van toepassing op concessieovereenkomsten voor diensten als omschreven in artikel 1, lid 4.”
7.
Artikel 47 van dezelfde richtlijn bepaalt onder het opschrift „Economische en financiële draagkracht” het volgende:
„1.   In het algemeen kan de financiële en economische draagkracht van de ondernemer worden aangetoond door een of meer van de volgende referenties:
a)
passende bankverklaringen of, in voorkomend geval, het bewijs van een verzekering tegen beroepsrisico’s;
b)
overlegging van balansen of van balansuittreksels, indien de wetgeving van het land waar de ondernemer is gevestigd, de bekendmaking van balansen voorschrijft;
c)
een verklaring betreffende de totale omzet en, in voorkomend geval, de omzet van de bedrijfsactiviteit die het voorwerp van de opdracht is, over ten hoogste de laatste drie beschikbare boekjaren, afhankelijk van de oprichtingsdatum of van de datum waarop de ondernemer met zijn bedrijvigheid is begonnen, voor zover de betrokken omzetcijfers beschikbaar zijn.
2.   Een economisch subject kan zich in voorkomend geval en voor een bepaalde opdracht beroepen op de draagkracht van andere entiteiten, ongeacht de juridische aard van zijn banden met die entiteiten. In dat geval moet hij bij de aanbestedende dienst aantonen dat hij werkelijk kan beschikken over de voor de uitvoering van de opdracht noodzakelijk middelen van die lichamen, bijvoorbeeld door overlegging van de verbintenis daartoe van deze lichamen.
3.   Onder dezelfde voorwaarden kan een combinatie van ondernemers zoals bedoeld in artikel 4, zich beroepen op de draagkracht van de deelnemers aan de combinatie of van andere lichamen.
4.   De aanbestedende diensten geven in de aankondiging van de opdracht of in de uitnodiging tot inschrijving de in lid 1 bedoelde referentie of referenties aan die zij verlangen, evenals de andere bewijsstukken die ter inzage moeten worden overgelegd.
5.   Wanneer de ondernemer om gegronde redenen niet in staat is de door de aanbestedende dienst gevraagde referenties over te leggen, kan hij zijn economische en financiële draagkracht aantonen met andere bescheiden die de aanbestedende dienst geschikt acht.”
B – Italiaans recht
8.
Het relevante nationale regelgevingskader is inmiddels genoegzaam bekend bij het Hof dat, zoals ik ter inleiding van deze conclusie heb opgemerkt, zich verschillende malen heeft moeten uitspreken over de verenigbaarheid van de Italiaanse wettelijke bepalingen betreffende het inzamelen van weddenschappen met het Unierecht.
9.
De Italiaanse regelgeving bepaalt kort gezegd dat voor deelname aan de organisatie van kansspelen, waaronder de inzameling van weddenschappen, een concessie en een politievergunning vereist zijn.
10.
Krachtens artikel 88 van koninklijk besluit nr. 773 van 18 juni 1931 houdende goedkeuring van de gecoördineerde tekst van de wetten inzake openbare veiligheid (
5
), zoals gewijzigd bij artikel 37, lid 4, van wet nr. 388 van 23 december 2000 (
6
), wordt de politievergunning slechts verleend aan wie een concessie heeft gekregen van de Agenzia delle Dogane e dei Monopoli di Stato (agentschap voor douane en staatsmonopolies; hierna: „ADM”). Houders van een politievergunning mogen in een bepaald territoriaal gebied weddenschappen inzamelen. Zonder concessie kan dus geen politievergunning worden verkregen. Het inzamelen van weddenschappen zonder concessie of politievergunning is strafbaar.
11.
In 1999 hebben de Italiaanse autoriteiten via een openbare aanbesteding 1000 concessies verleend voor het beheer van weddenschappen op sportwedstrijden. Daarnaast werden, eveneens via een openbare aanbesteding, 671 nieuwe concessies verleend voor het beheer van weddenschappen op paardenrennen en werden 329 bestaande concessies ambtshalve verlengd. Volgens de op dat moment geldende wetgeving waren marktdeelnemers in de vorm van kapitaalvennootschappen waarvan de aandelen op gereglementeerde markten waren genoteerd, van aanbestedingen uitgesloten, omdat een constante en precieze identificatie van individuele aandeelhouders onmogelijk was. De onrechtmatigheid van die uitsluiting in het licht van de artikelen 43 en 49 EG is met name vastgesteld in het arrest Placanica e.a. (
7
)
12.
Wetsbesluit nr. 223 (
8
) heeft de kansspelsector in Italië hervormd om deze sector aan te passen aan de uit het Unierecht voortvloeiende eisen. Dit besluit voorzag in de aanbesteding van ongeveer 16300 nieuwe kansspelconcessies boven op de concessies die in 1999 waren verleend.
13.
De kansspelsector is, met name naar aanleiding van het arrest Costa en Cifone (
9
), opnieuw hervormd bij wetsbesluit nr. 16 (
10
).
14.
Wat de organisatie van aanbestedingen van concessies voor de inzameling van weddenschappen betreft, bepaalt artikel 10, leden 9 octies en 9 novies, van het wetsbesluit van 2012 het volgende:
„9 octies.   In het kader van een hervorming van de regelgeving op het gebied van openbare kansspelen, waaronder de regelgeving inzake weddenschappen op sportwedstrijden, met inbegrip van paardenrennen, en niet-sportieve gebeurtenissen, beogen de bepalingen van dit lid een dergelijke hervorming te bewerkstelligen door de einddata van de concessies voor het inzamelen van de betrokken weddenschappen op elkaar af te stemmen, met inachtneming van het vereiste om de nationale voorschriften voor de selectie van de personen die weddenschappen op sportwedstrijden, met inbegrip van paardenrennen, en niet-sportieve gebeurtenissen voor rekening van de Staat inzamelen, aan te passen aan de beginselen die zijn geformuleerd in het arrest van het Hof van Justitie van de Europese Unie van 16 februari 2012 in de zaken [Costa en Cifone (C‑72/10 en C‑77/10, EU:C:2012:80)]. Daartoe schrijft de [ADM], gelet op de komende einddatum van een aantal concessies voor de inzameling van deze weddenschappen, onverwijld en in ieder geval uiterlijk op 31 juli 2012 een aanbesteding uit voor de selectie van personen die deze weddenschappen inzamelen, met inachtneming van minstens de volgende criteria:
a)
mogelijkheid tot deelname door personen die reeds weddenschappen inzamelen in een van de staten van de Europese Economische Ruimte, waar zij hun wettelijke of operationele zetel hebben, op basis van een geldige en werkende vergunning die is verleend overeenkomstig de geldende voorschriften in die staat, en die eveneens voldoen aan de door Amministrazione autonoma dei monopoli di Stato gestelde vereisten van eerbaarheid, betrouwbaarheid en economische en financiële draagkracht, rekening houdend met de op dit gebied geldende regels als bedoeld in wet nr. 220[ (
11
) ] [...] en wetsbesluit nr. 98 van 6 juli 2011, omgezet, met wijzigingen, bij wet nr. 111 van 15 juli 2011;
b)
gunning van maximaal 2000 concessies met een looptijd tot en met 30 juni 2016 om, uitsluitend in een fysiek netwerk, weddenschappen op sportwedstrijden, paardenrennen en niet-sportieve gebeurtenissen in te zamelen in agentschappen waar enkel openbare kansspelen worden aangeboden, zonder verplichte minimumafstand tussen die agentschappen of ten opzichte van andere, reeds bestaande inzamelpunten van soortgelijke weddenschappen;
c)
een aanbestedingswaarde van minstens 11000 EUR per agentschap als onderdeel van de prijs;
d)
sluiting van een concessieovereenkomst waarvan de inhoud in overeenstemming is met elk ander beginsel dat in genoemd arrest van het Hof van Justitie van de Europese Unie van 16 februari 2012 is geformuleerd en met de daarmee verenigbare geldende nationale bepalingen inzake openbare kansspelen;
e)
mogelijkheid tot beheer van het agentschap in om het even welke gemeente of provincie, zonder beperking in aantal op territoriale basis en zonder preferentiële voorwaarden voor personen die reeds beschikken over een concessie om soortgelijke weddenschappen in te zamelen of in elk geval voorwaarden waardoor deze concessiehouders begunstigd zouden kunnen worden;
f)
stellen van zekerheden die verband houden met het bepaalde in artikel 24 van wetsbesluit nr. 98 van 6 juli 2011, omgezet, met wijzigingen, bij wet nr. 111 van 15 juli 2011.
9 novies.   Houders van een concessie voor de inzameling van de in lid 9 octies bedoelde weddenschappen die afloopt op 30 juni 2012, zetten hun activiteiten voort tot de datum van sluiting van de overeenkomsten voor de concessies die overeenkomstig het vorige lid zijn verleend. Artikel 24, leden 37 en 38, van wetsbesluit nr. 98 van 6 juli 2011, omgezet, met wijzigingen, bij wet nr. 111 van 15 juli 2011; artikel 1, lid 287, onder e), van wet nr. 311 van 30 december 2004, en artikel 38, lid 4, onder e), van [wetsbesluit nr. 223 van 4 juli 2006 houdende spoedmaatregelen voor het economische en sociale herstel en voor de beheersing en de beperking van de overheidsuitgaven, en maatregelen op het gebied van de belastinginkomsten en de strijd tegen belastingfraude], omgezet, met wijzigingen, bij wet nr. 248 van 4 augustus 2006, zijn ingetrokken.”
15.
De bepalingen van dit wetsbesluit zijn uitgevoerd in aanbestedingsprocedures die de ADM uitschreef in de loop van 2012. Artikel 3.2 van de bij de aanbesteding Monti gevoegde administratieve regels voorzag in de verplichting voor de inschrijvers die minder dan twee jaar bestonden en waarvan de totale inkomsten uit de organisatie van kansspelen tĳdens de laatste twee boekjaren minder dan 2 miljoen EUR bedroegen om ten bewijze van hun economische en financiële draagkracht verklaringen van ten minste twee bankinstellingen over te leggen.
16.
Aan richtlijn 2004/18 is in de Italiaanse rechtsorde uitvoering gegeven bij decreto legislativo nr. 163/2006 van 12 april 2006 (gewoon supplement bij GURI nr. 100 van 2 mei 2006) houdende codificatie van de regels inzake overheidsopdrachten.
17.
Ingevolge artikel 41 van dit decreto legislativo geeft de aanbestedende dienst aan welke vereisten moeten zijn vervuld om de voor de te leveren dienst benodigde economische en financiële draagkracht aan te tonen. Datzelfde artikel bepaalt evenwel dat de gegadigde die om gegronde redenen niet in staat is de vereiste bankreferenties of boekhoudkundige rekeningen over te leggen, zijn economische en financiële draagkracht anderszins kan aantonen met enig ander door de aanbestedende dienst geschikt geacht document.
II – Feiten van het hoofdgeding, prejudiciële vragen en procedure bij het Hof
18.
Op 6 februari 2015 hebben de bevoegde autoriteiten, na een controle door een team van de administratieve politie van de Questura van Reggio Calabria (Italië) in de bedrijfsruimte „Betuniq” – die zich in Polistena (Italië) bevindt, door Politanò wordt beheerd en gelieerd is aan de Maltese vennootschap Uniqgroup Ltd (hierna: „UniqGroup”) – geconstateerd dat aldaar zonder concessie, vergunning of licentie weddenschappen werden ingezameld.
19.
Bij beslissing van 13 februari 2015 heeft de giudice delle indagini preliminari (rechter-commissaris) bij de Tribunale di Palmi (rechter in eerste aanleg Palmi, Italië) ten laste van Politanò conservatoir beslag gelegd op de voor deze activiteit gebruikte goederen.
20.
Politanò heeft bij de verwijzende rechter beroep tegen deze beslissing ingesteld, waarbij hij verwijst naar de onverenigbaarheid van een aantal bepalingen van de aanbesteding Monti met de artikelen 49 en 56 VWEU.
21.
Verzoeker in het hoofdgeding is daarom van mening niet strafbaar te hebben gehandeld; het inzamelen van weddenschappen op sportevenementen voor rekening van UniqGroup zou als legaal moeten worden aangemerkt, aangezien de nationale regelgeving in strijd is met de artikelen 49 en 56 VWEU.
22.
Hij betoogt dat UniqGroup werd uitgesloten van de aanbesteding van 2012, ondanks dat zij op geldige wijze had verzocht om deelname, omdat was vastgesteld dat zij geen door twee verschillende bankinstellingen afgegeven verklaringen van haar economische en financiële draagkracht had overgelegd, zoals voorgeschreven door artikel 3.2 van de bij de aanbesteding Monti gevoegde administratieve regels. UniqGroup zou zich bij de Italiaanse bestuursrechters tegen de aankondiging van de aanbesteding hebben verzet omdat niet was voorzien in een versoepeling van de regels voor buitenlandse ondernemingen die om gegronde redenen niet in staat waren de door deze aankondiging van de aanbesteding voorgeschreven bankreferenties over te leggen.
23.
De verwijzende rechter is van mening dat, aangezien het om een aanbestedingsprocedure gaat die een vergelijking inhoudt van in verschillende landen gevestigde organisatoren van kansspelen, zoals in het hoofdgeding, noodzakelijkerwijs het uit artikel 47 van richtlijn 2004/18 voortvloeiende beginsel in acht had moeten worden genomen en met name de mogelijkheid van de beoordeling van de economische en financiële draagkracht „met andere bescheiden die de aanbestedende dienst geschikt acht”.
24.
De noodzaak voor de autoriteit om rigide voorwaarden voor deelname op te leggen, had in overeenstemming moeten zijn met het beginsel van een zo ruim mogelijke deelname aan de aanbestedingen, waarbij – voor alle belanghebbenden – de mogelijkheid had moeten worden gewaarborgd om de economische en financiële draagkracht met enig ander geschikt geacht document aan te tonen.
25.
Daaruit zou volgen dat de bevoegde autoriteit uitdrukkelijk de alternatieve criteria had moeten aangeven die geschikt en dienstig werden geacht om de vereiste draagkracht aan te tonen, zodat iedere inschrijver hoe dan ook op doeltreffende wijze bewijs kon overleggen.
26.
De verwijzende rechter is van mening dat de bij de aanbesteding Monti gevoegde administratieve regels het Uniqgroup in het onderhavige geval niet toestonden om haar economische en financiële draagkracht op alternatieve wijze aan te tonen. Uit niets blijkt dat aan de vennootschappen als in het hoofdgeding duidelijke en aantoonbare mogelijkheden zijn geboden om, met inachtneming van het betrokken algemeen belang, hun economische gegoedheid en betrouwbaarheid aan te tonen.
27.
In deze omstandigheden heeft het Tribunale di Reggio Calabria (rechter in eerste aanleg Reggio Calabria) de behandeling van de zaak geschorst en het Hof de volgende prejudiciële vragen gesteld:
„1)
Moeten [artikel] 49 VWEU en het beginsel van gelijke behandeling en het effectiviteitsbeginsel aldus worden uitgelegd dat zij zich verzetten tegen een nationale wettelijke regeling op het vlak van kansspelen op grond waarvan een nieuwe aanbesteding (zoals geregeld in artikel [10, lid 9] octies van wet nr. 44 van 26 april 2012) voor het verlenen van concessies wordt uitgeschreven, met daarin clausules die voorzien in uitsluiting van de aanbesteding wegens het niet voldoen aan het vereiste van economische en financiële draagkracht, zulks omdat daarin niet is voorzien in andere criteria dan het overleggen van twee bankreferenties die van verschillende financiële instellingen afkomstig zijn?
2)
Moet artikel 47 van richtlijn 2004/18 [...] aldus worden uitgelegd dat het zich verzet tegen een nationale wettelijke regeling op het vlak van kansspelen op grond waarvan een nieuwe aanbesteding (zoals geregeld in artikel [10, lid 9] octies van wet nr. 44 van 26 april 2012) voor het verlenen van concessies wordt uitgeschreven, [met daarin clausules die voorzien in uitsluiting van de aanbesteding wegens het niet voldoen aan het vereiste] van economische en financiële draagkracht, zulks omdat daarin – anders dan in de supranationale regelgeving – niet is voorzien in andere documenten of keuzemogelijkheden?”
28.
Schriftelijke opmerkingen zijn ingediend door de Italiaanse, de Belgische, de Duitse en de Poolse regering, alsmede door de Europese Commissie.
29.
Op 13 april 2016 vond een terechtzitting plaats, waaraan Politanò, de Italiaanse en de Belgische regering en de Commissie hebben deelgenomen.
III – Analyse
30.
Zoals reeds het geval was in de zaak die heeft geleid tot het arrest van 28 januari 2016, Laezza (C‑375/14, EU:C:2016:60) gaat het in de onderhavige zaak niet om de wettigheid van het wetsbesluit van 2012, maar om de vraag of een in het kielzog daarvan vastgestelde maatregel, die deel uitmaakt van de bij de aanbesteding Monti gevoegde administratieve regels, door de beugel kan. (
12
)
31.
Wat het te volgen onderzoeksschema betreft, kan het Hof weliswaar zijn voordeel doen met de inlichtingen in het arrest van 28 januari 2016, Laezza (C‑375/14, EU:C:2016:60), maar in de onderhavige zaak gaat het om een andere bepaling, namelijk de in de aanbesteding Monti neergelegde verplichting voor nieuwe inschrijvers om ten bewijze van hun economische en financiële draagkracht verklaringen van ten minste twee bankinstellingen over te leggen, wanneer zij niet kunnen aantonen dat hun totale inkomsten tĳdens de laatste twee boekjaren minimaal 2 miljoen EUR bedroegen.
32.
Allereerst dien ik mij te buigen over de ontvankelijkheid, die door enkele interveniënten in twijfel wordt getrokken.
A – Ontvankelijkheid
33.
De Italiaanse regering en, wat de tweede vraag betreft, de Commissie zijn van mening dat het verzoek om een prejudiciële beslissing niet-ontvankelijk moet worden verklaard, omdat de verwijzingsbeslissing de feiten onvoldoende uiteenzet om het Hof in staat te stellen een nuttig antwoord te verschaffen.
34.
Ik deel in grote mate de bedenkingen van deze interveniënten.
35.
Mij lijkt namelijk de informatie die de verwijzende rechter heeft aangeleverd in veel opzichten onvolledig en, tot op zekere hoogte, zou kunnen worden aangenomen dat zij niet beantwoordt aan de vereisten waaraan het Hof voortdurend herinnert. Het is wat dit betreft vaste rechtspraak dat de verwijzingsbeslissing de precieze redenen moet aangeven waarom de nationale rechter twijfelt over de uitlegging van het recht van de Unie en waarom hij het noodzakelijk acht om het Hof een prejudiciële vraag voor te leggen. (
13
)
36.
Wat de eerste vraag betreft en in het verlengde van de bedenkingen die ik heb geuit in mijn conclusie in de zaak Laezza (
14
), lijkt de prejudiciële vraag derhalve te zijn gegrond op een voorstelling van feiten die niet rechtstreeks steun vindt in de stukken van het hoofdgeding. (
15
)
37.
Om te beginnen is het namelijk niet eenvoudig te bepalen om welke redenen de litigieuze maatregel, te weten de mogelijkheid voor de aan de aanbesteding Monti deelnemende kandidaat-concessiehouder om zijn economische en financiële draagkracht aan te tonen door „het overleggen van relevante verklaringen, afgegeven door ten minste twee bankinstellingen”, in het hoofdgeding rechtstreeks ter discussie staat. Anders dan het geval was in de situaties waar het om ging in de zaken die hebben geleid tot de arresten Costa en Cifone (
16
) en Stanley International Betting en Stanleybet Malta (
17
), wordt de reorganisatie van het stelsel waardoor een nieuwe aanbesteding mogelijk wordt – in casu die welke is doorgevoerd na de tussenkomst van de wetgever via wetsbesluit van 2012 – geenszins in haar geheel in twijfel getrokken. In deze context staat het uitsluitend aan de nationale rechter om na te gaan of de litigieuze maatregel, gelet op de toepasselijke regels van nationaal recht, daadwerkelijk gevolgen kan hebben voor de strafrechtelijke situatie van verzoeker in het hoofdgeding. (
18
)
38.
Ook is het lastig te begrijpen in welke mate de litigieuze regeling voor UniqGroup, waaraan verzoeker in het hoofdgeding gelieerd lijkt te zijn, een daadwerkelijke belemmering vormt voor haar deelname aan de aanbesteding Monti.
39.
Zoals blijkt uit het dossier en ter terechtzitting is gepreciseerd, blijft de reden waarom UniqGroup, waaraan verzoeker in het hoofdgeding gelieerd zou zijn, niet in staat is geweest om een verklaring van een andere bankinstelling over te leggen onopgehelderd. Dienaangaande beperkt de verwijzende rechter zich tot de mededeling dat Banca di Valletta „[b]ij e-mail van 15 januari 2013 [...] [heeft] aangegeven dat zij niet in staat was om iets anders te verklaren dan in de [andere] verklaringen [...], en dat zij zich moest houden aan de standaarden die in de Maltese Staat gebruikelijk waren”. Deze mededeling, die enkel verduidelijkt om welke redenen deze bankinstelling geen preciezere informatie kon verstrekken, houdt evenwel geen verband met de vraag om welke reden UniqGroup niet in staat was om een verklaring van een andere instelling te verkrijgen.
40.
Voorts lijkt het mij dat verzoeker in het hoofdgeding, die op dit punt in de verwijzende rechter een spreekbuis vindt – zoals is bevestigd ter terechtzitting –veeleer vraagtekens wil plaatsen bij de moeilijkheden waarmee UniqGroup op Malta werd geconfronteerd bij de verkrijging van de vereiste verklaringen, dan bij de verplichting van de inschrijvers op de aanbesteding Monti om deze verklaringen over te leggen.
41.
Bovendien blijkt uit het dossier dat UniqGroup niet alleen van de aanbesteding is uitgesloten omdat zij niet de twee vereiste verklaringen had overgelegd, maar ook op grond van de ontoereikende inhoud van de enige overgelegde verklaring. Zelfs wanneer de verplichting voor personen die willen deelnemen aan de litigieuze aanbesteding om van twee bankinstellingen afkomstige verklaren over te leggen vanuit het oogpunt van het Unierecht de toets der kritiek niet kan doorstaan, is dat niet dienstig aan de door verzoeker in het hoofdgeding bepleite zaak. Ik merk voorts op dat de verwijzende rechter, in deze context, niet de andere mogelijke wijzen heeft vermeld waarop UniqGroup, in voorkomend geval, haar economische en financiële draagkracht had kunnen aantonen.
42.
Wat de tweede vraag betreft, is het nog minder eenvoudig te begrijpen waarom richtlijn 2004/18 een in casu relevante regeling vormt. Zelf begrijp ik weinig van de in de verwijzingsbeslissing vervatte zienswijze dat „verzoeker [...] terecht [aanvoert] dat, aangezien het om een selectie [...] gaat waar spelaanbieders uit verschillende landen met elkaar worden vergeleken, noodzakelijkerwijs het beginsel in artikel 47 van richtlijn 2004/18/EG [...] in acht had moeten worden genomen”. Ik kom daar hieronder op terug.
43.
In deze omstandigheden kan de formele regelmatigheid van de verwijzingsbeslissing dan ook serieus in twijfel worden getrokken en de prejudiciële vraag zou uit dien hoofde niet-ontvankelijk kunnen worden geacht. Het staat immers weliswaar uitsluitend aan de nationale rechter om, gelet op de bijzonderheden van het geval, de noodzaak van een prejudiciële beslissing voor het wijzen van zijn vonnis, de relevantie van de vragen die hij aan het Hof voorlegt en het stadium van de procedure waarin die vragen moeten worden verwezen te beoordelen (
19
), maar het Hof moet nog altijd over de gegevens, feitelijk en rechtens, beschikken die nodig zijn om een nuttig antwoord te geven op de gestelde vragen. (
20
) Meer in het bijzonder moet de verwijzende rechter op zijn minst de feiten uiteenzetten waarop de prejudiciële vragen zijn gebaseerd. (
21
)
44.
Het Hof zou evenwel – naar het voorbeeld van de in het verleden gehanteerde aanpak (
22
) – met een ruime opvatting van de aan de nationale rechter gestelde vereisten kunnen oordelen dat de verwijzingsbeslissing in toereikende mate het feitelijke en juridische kader van het hoofdgeding weergeeft en dat met de door deze rechter verstrekte inlichtingen de strekking van de gestelde vragen kan worden achterhaald. Het Hof zou wat dit betreft tot de slotsom kunnen komen dat de vragen van de verwijzende rechter dus berusten op de aanname dat het Politanò, met het oog op het opleggen van een straf, niet kan worden verweten dat hij niet in het bezit is van een concessie – en dus ook niet van een politievergunning – in het kader van een aanbesteding die is georganiseerd volgens regels en onder voorwaarden die in strijd zijn met het Unierecht. (
23
)
45.
Ook zal ik mij hierna buigen over de antwoorden die mijns inziens op de prejudiciële vragen ten gronde moeten worden gegeven.
B – Ten gronde
46.
Ik zal om te beginnen ingaan op de vraag of richtlijn 2004/18, in het bijzonder artikel 47 ervan, mogelijk in de weg staat aan de litigieuze maatregel, en daarna op de vraag of deze maatregel in overeenstemming is met de vrijheid van vestiging en de beginselen van doeltreffendheid en gelijkwaardigheid.
1. Eerste aspect (tweede prejudiciële vraag): toepasselijkheid van richtlijn 2004/18
47.
Ik zal niet al te lang stilstaan bij dit aspect van de verwijzingsbeslissing dat geen specifieke problemen lijkt op te leveren.
48.
Zoals gezegd plaatst de verwijzende rechter vraagtekens bij de verenigbaarheid van de litigieuze maatregel, te weten de maatregel die kandidaat-concessiehouders verplicht om hun financiële gegoedheid te bewijzen door middel van twee bankverklaringen, met artikel 47 van richtlijn 2004/18, echter zonder de redenen van zijn bedenkingen uiteen te zetten.
49.
Mijns inziens lijdt het evenwel nauwelijks twijfel dat deze richtlijn, en met name artikel 47 ervan, geen toepassing vindt in het hoofdgeding, waarin het gaat om een concessiestelsel, dat niet onder de noemer van „[o]verheidsopdrachten” in de zin van artikel 1, lid 2, onder a), van richtlijn 2004/18 kan worden gerangschikt en evenmin onder die van „concessieovereenkomst voor openbare werken” in de zin van artikel 1, lid 3, van dezelfde richtlijn.
50.
Er zij aan herinnerd dat richtlijn 2004/18 enkel van toepassing is op opdrachten voor diensten, dat wil zeggen overeenkomsten onder bezwarende titel tussen een aanbestedende dienst en een ondernemer die betrekking hebben op het verrichten van de diensten als bedoeld in bijlage II van deze richtlijn [zie artikel 1, lid 2, onder d), van richtlijn 2004/18]. Ingevolge artikel 17 van richtlijn 2004/18 is deze richtlijn daarentegen niet van toepassing op concessieovereenkomsten voor diensten die worden gedefinieerd als overeenkomsten met dezelfde kenmerken als een overheidsopdracht voor diensten met uitzondering van het feit dat de tegenprestatie voor de te verlenen diensten bestaat hetzij uit uitsluitend het recht de dienst te exploiteren, hetzij uit dit recht, gepaard gaande met een prijs. (
24
)
51.
Bij de concessie voor het organiseren van weddenschappen, zoals aan de orde is in het hoofdgeding, blijkt het niet te gaan om een overheidsopdracht voor diensten in de zin van artikel 1, lid 2, onder d), van richtlijn 2004/18. Niet alleen wordt de hier bedoelde „dienst” niet geleverd voor rekening van de aanbestedende dienst, maar bovendien worden de aan de aanbesteding deelnemende ondernemers niet betaald uit openbare middelen. Bovendien ligt het risico dat verbonden is aan het inzamelen en het doorgeven van weddenschappen volledig bij de concessiehouder.
52.
Meer in het algemeen zij eraan herinnerd dat concessieovereenkomsten voor diensten in de huidige stand van het recht van de Unie niet binnen de werkingssfeer vallen van een van de richtlijnen ter harmonisatie van de materie van de overheidsopdrachten. (
25
) Deze overeenkomsten zouden daarentegen wel onder de werkingssfeer van richtlijn 2014/23/EU (
26
) kunnen vallen, welke richtlijn op 23 juni 2014 in werking is getreden en uiterlijk 18 april 2016 moest zijn omgezet. Hoewel deze richtlijn niet is aangevoerd en ten tijde van de feiten uiteindelijk ook niet van toepassing was, is het interessant erop te wijzen dat, ingevolge artikel 38, lid 1, ervan „[d]e aanbestedende diensten en aanbestedende instanties [...] na[gaan] of aan de voorwaarden voor deelneming is voldaan wat betreft de beroepsbekwaamheid, de technische bekwaamheid en de financiële en economische draagkracht van de gegadigden of inschrijvers, op basis van eigen verklaringen en referentie(s) die als bewijs moeten worden overgelegd overeenkomstig de eisen van de concessieaankondiging” (cursivering van mij).
53.
Samenvattend: richtlijn 2004/18 is in deze zaak dus niet van toepassing en daarom hoeft niet te worden ingegaan op de vraag of de litigieuze maatregel in overeenstemming is met artikel 47 van deze richtlijn.
2. Tweede aspect: bestaan van een beperking die onverenigbaar is met de in artikel 49 VWEU verankerde vrijheid van vestiging, alsmede met de beginselen van gelijke behandeling en doeltreffendheid
54.
Met de eerste vraag, die een centrale plaats inneemt in de onderhavige zaak, wordt het Hof verzocht om na te gaan of de litigieuze maatregel, inhoudende dat de kandidaat-concessiehouder zijn economische en financiële draagkracht moet aantonen door het overleggen van geëigende door ten minste twee bankinstellingen afgegeven verklaringen, een ongerechtvaardigde en onevenredige beperking van de vrijheid van vestiging vormt.
55.
Om te beginnen kan ik niet verhelen – hoewel het niet aan het Hof staat om vraagtekens te plaatsen bij de uitlegging van het relevante nationale recht door de verwijzende rechter – zeer verbaasd te zijn over de weergave van de verplichtingen die aan de inschrijvers worden opgelegd ter zake van het bewijs van hun economische en financiële draagkracht.
56.
De verwijzende rechter lijkt namelijk ervan uit te gaan dat de enkele niet-naleving van het vereiste van overlegging van twee verklaringen van ad-hockredietopening, afgegeven door twee bankinstellingen, reeds de uitsluiting rechtvaardigt van de deelname aan de aanbesteding Monti van kandidaat-concessiehouders die minder dan twee jaar bestaan. Dit vereiste zou de „historische” marktdeelnemers in strijd met het Unierecht bevoordelen ten opzichte van de marktdeelnemers die nog geen concessie hebben verworven.
57.
Als ik uitga van enkel en alleen de bewoordingen van de litigieuze bepaling in artikel 3.2 van de bij de aanbesteding Monti gevoegde administratieve regels, dan blijkt dat dit vereiste slechts subsidiair is ten opzichte van de verplichting van de kandidaat-concessiehouder om aan te tonen dat de totale inkomsten uit de organisatie van kansspelen tĳdens de laatste twee boekjaren, afgesloten vóór de datum van de indiening van het verzoek, niet minder dan 2 miljoen EUR bedroegen. (
27
)
58.
Met deze precisering in het achterhoofd en overeenkomstig het analyseschema dat gewoonlijk wordt gebruikt om te bepalen of een beperkende maatregel in overeenstemming is met de vrijheden waarin het VWEU voorziet, zal ik mij in drie stappen buigen over de voorliggende problematiek: om te beginnen ga ik na of sprake is van een discriminerende beperking; vervolgens houd ik de ter rechtvaardiging van de beperking aangevoerde middelen tegen het licht, en, tot slot, onderzoek ik de evenredigheid van de litigieuze maatregel.
59.
In de eerste plaats moet de vraag worden beantwoord of de litigieuze bepaling een mogelijke beperking van de in artikel 49 VWEU verankerde vrijheid van vestiging vormt en, in voorkomend geval, of zij discriminerend van aard is.
60.
Gelet op het feit dat het Hof in zijn rechtspraak een zeer ruime definitie heeft ontwikkeld van wat een „beperking” kan zijn, in het bijzonder in de kansspelsector waarin alle maatregelen beperkend zijn bevonden die, in meer of mindere mate, nadelig blijken te zijn voor marktdeelnemers die voornemens zijn om weddenschappen in te zamelen (
28
), ben ik van mening dat de voorafgaande vraag bevestigend moet worden beantwoord.
61.
De litigieuze maatregel, die inschrijvers op de aanbesteding Monti bijzondere verplichtingen oplegt ter zake van het aantonen van hun financiële gegoedheid, kan immers gevolgen hebben voor de mogelijkheden van de deelname aan deze aanbesteding en is bijgevolg in aanleg een beperking van de vrijheid van vestiging. (
29
)
62.
Zoals de Commissie in haar opmerkingen heeft uiteengezet, brengt de verplichting om zijn financiële gegoedheid aan te tonen door middel van verklaringen die van ten minste twee bankinstellingen afkomstig zijn, met zich dat de betrokken kandidaat-concessiehouder gehouden is om met twee verschillende bancaire partijen een kredietrelatie aan te gaan. Het gaat om een voorwaarde waaraan niet alle nieuwe concessiehouders zonder meer willen voldoen, aangezien de vervulling ervan niet onontbeerlijk is voor de uitoefening van hun activiteiten in andere verbanden en hen voor bijzondere moeilijkheden kan plaatsen.
63.
Met betrekking tot de vraag of deze beperking op discriminerende wijze wordt opgelegd, moet worden geconstateerd dat niet is komen vast te staan – en, naar mij dunkt, ook niet is beweerd – dat de litigieuze maatregel enkel geldt voor in andere lidstaten gevestigde inschrijvers op de aanbesteding van 2012. Uit de gegevens die aan het Hof zijn overgelegd, lijkt juist voort te vloeien dat de litigieuze maatregel geldt voor alle marktdeelnemers die wensten deel te nemen aan de in 2012 uitgeschreven aanbesteding, ongeacht hun plaats van vestiging.
64.
Evenzo en bij gebrek aan bewijs van het tegendeel lijkt het vereiste van de overlegging van verklaringen van twee bankinstellingen op dezelfde wijze toepassing te vinden op alle deelnemers aan deze aanbestedingsprocedure.
65.
In de tweede plaats moet worden onderzocht of de redenen die door de nationale autoriteiten zijn aangevoerd ter rechtvaardiging van de op de inschrijvers rustende verplichtingen ter zake van het bewijs van hun financiële solvabiliteit deze beperking kunnen rechtvaardigen.
66.
Dienaangaande is het vaste rechtspraak dat beperkingen van kansspelactiviteiten hun rechtvaardiging kunnen vinden in dwingende redenen van algemeen belang zoals de bescherming van de consument, fraudebestrijding en het doel te voorkomen dat burgers tot geldverkwisting door gokken worden aangespoord. Het Hof heeft wat betreft de Italiaanse regeling inzake kansspelen verklaard dat de algemene doelstelling die betrekking heeft op de bestrijding van de aan kansspelen verbonden criminaliteit, een rechtvaardigingsgrond kan vormen voor de uit die regeling voortvloeiende beperkingen (
30
), mits deze beperkingen beantwoorden aan het evenredigheidsbeginsel en de aangewende middelen dienaangaande aan een volledige, coherente en systematische analyse worden onderworpen. (
31
)
67.
Het staat met name aan de betrokken lidstaten om ervoor te zorgen dat de middelen die worden gebruikt in het kader van een concessiestelsel geëigend zijn om de toegang tot en de uitoefening van economische activiteiten in de sector waar het om gaat onder gelijke voorwaarden en op doeltreffende wijze te waarborgen.
68.
Wat de onderhavige zaak betreft, herinner ik eraan dat niet het concessiestelsel als geheel ter discussie staat, maar de verplichtingen die krachtens artikel 3.2 van de bij de aanbesteding Monti gevoegde administratieve regels aan de kandidaat-concessiehouders zijn opgelegd ter zake van het bewijs van hun economische en financiële gegoedheid.
69.
Mijns inziens lijdt het nauwelijks twijfel dat deze vereisten, die niet alleen tot doel hebben het aanbod van kansspelen in goede banen te leiden – en, uiteindelijk, de bestrijding van de georganiseerde misdaad en de fraude die gepaard gaat met de clandestiene organisatie van kansspelen en weddenschappen –, maar ook het uitoefenen van een zekere mate van toezicht in het belang van de gokker zelf, een gewettigde doelstelling nastreven. Dienaangaande herinner ik eraan dat het Hof juist reeds heeft verwezen naar een onderzoek van de Italiaanse regering, waaruit bleek dat de „verboden clandestiene spel- en weddenschapsactiviteiten een groot probleem vormen in Italië, waarvoor uitbreiding van de toegestane en gereglementeerde activiteiten een oplossing zou kunnen bieden”. (
32
)
70.
Vervolgens rijst in de derde en laatste plaats de vraag of de litigieuze maatregel in overeenstemming met het evenredigheidsbeginsel is opgelegd.
71.
Ik begin met de vraag naar de geschiktheid van de litigieuze maatregel, waarna ik de vraag naar de evenredigheid ervan zal behandelen.
72.
Wat, om te beginnen, de geschiktheid van de betrokken verplichting betreft, lijkt het mij nogal vanzelfsprekend dat bankverklaringen, zoals vereist door de litigieuze bepalingen, geschikt zijn om aan te tonen dat de inschrijver financieel in staat is om weddenschappen in te zamelen, wanneer hij eenmaal groen licht heeft gekregen voor de uitoefening van deze activiteit.
73.
Evenals het vereiste waar het om ging in de zaak die heeft geleid tot het arrest Dickinger en Ömer (
33
), krachtens hetwelk het maatschappelijk kapitaal van de houder van een monopolie inzake kansspelen een bepaalde omvang moet hebben, kan de verplichting om verklaringen van twee bankinstellingen over te leggen nuttig zijn om te verzekeren dat de marktdeelnemer over een bepaalde financiële capaciteit beschikt die hem in staat stelt om de verbintenissen na te komen die hij ten aanzien van de winnende spelers is aangegaan.
74.
Zoals de Belgische regering in haar schrifturen heeft aangegeven, bevat elke doeltreffende en samenhangende regeling op het gebied van kansspelen noodzakelijkerwijs bepalingen ter verzekering van de financiële draagkracht van de gegadigden voor deze dienstverlening.
75.
Wat vervolgens de evenredigheid van de betrokken maatregel betreft, herinner ik eraan dat het in beginsel aan de verwijzende rechter staat om, rekening houdend met alle elementen die hem ter kennis zijn gebracht, na te gaan of deze maatregel niet verder gaat dan noodzakelijk is voor de verwezenlijking van de ermee nagestreefde doelstelling. (
34
) Dit geldt des te meer omdat de verwijzingsbeslissing weinig inlichtingen dienaangaande bevat.
76.
Teneinde de verwijzende rechter een zo nuttig mogelijk antwoord te geven, kan het Hof evenwel de navolgende preciseringen aandragen ter zake van de elementen die als leidraad moeten fungeren voor de analyse.
77.
In de eerste plaats staat het aan de nationale rechter om te bepalen of de verkrijging van de vereiste bankverklaringen leidt tot bijzondere financiële lasten of reële organisatorische moeilijkheden voor de ondernemingen die willen deelnemen aan een aanbesteding met het oog op de verkrijging van een concessie voor de uitoefening van activiteiten in de sector kansspelen.
78.
Wat de onderhavige zaak betreft, wijs ik erop dat niets de slotsom rechtvaardigt dat de verplichting om twee van Europese banken afkomstige verklaringen over te leggen, een onoverkomelijk vereiste vormt voor een bonafide ondernemer die actief wil worden op het gebied van het inzamelen van weddenschappen. Wat dit aspect betreft, herinner ik eraan dat de verwijzende rechter zich heeft beperkt tot de opmerking dat verzoeker in het hoofdgeding „om gegronde redenen” niet in staat was om de twee vereiste bankreferenties over te leggen. Niettemin kunnen twijfels worden gekoesterd met betrekking tot de aard van deze redenen en mag de vraag worden gesteld of de werkelijke grond voor de door verzoeker in het hoofdgeding aangevoerde onmogelijkheid in werkelijkheid niet is gelegen in zijn gebrekkige financiële gegoedheid. Uit het dossier blijkt namelijk dat de enige door UniqGroup overgelegde referentie hoe dan ook niet haar economische en financiële draagkracht kon aantonen.
79.
In de tweede plaats staat het aan de nationale rechter om na te gaan of, gelet op de verplichtingen die in concreto op de concessiehouders rusten, kan worden beweerd dat – rekening houdend met de discretionaire bevoegdheid die aan de lidstaten moet worden overgelaten bij de inrichting van de kansspelsector – de litigieuze verplichting verder gaat dan noodzakelijk is.
80.
Wat dit laatste punt betreft, dient mijns inziens erop te worden gewezen dat de bijzondere aard van de economische activiteiten in de kansspelsector, welke herhaaldelijk door het Hof is erkend en die bovendien verklaart waarom deze sector nog niet is geharmoniseerd, de lidstaten de mogelijkheid moet bieden om passende instrumenten in te voeren, teneinde deze activiteiten, uit het oogpunt van zowel de bescherming van consumenten als de preventie van fraude en criminele activiteiten, veiliger te maken.
81.
Zo bezien kan mijns inziens de concessieverlenende autoriteiten niet het verwijt worden gemaakt dat zij geen genoegen nemen met willekeurige verklaringen of referenties ter verzekering van de economische en financiële draagkracht van de kandidaat-concessiehouders. Van banken afkomstige verklaringen, zoals voorgeschreven door de litigieuze maatregel, zijn, in beginsel, betrouwbaarder dan verklaringen die afkomstig zijn van de gegadigde voor een concessie in de kansspelsector.
IV – Conclusie
82.
Gelet op het voorgaande geef ik het Hof in overweging de vragen van de Tribunale di Reggio Calabria (rechter in eerste aanleg Reggio Calabria, Italië) te beantwoorden als volgt:
„Richtlijn 2004/18/EG van het Europees Parlement en de Raad van 31 maart 2004 betreffende de coördinatie van de procedures voor het plaatsen van overheidsopdrachten voor werken, leveringen en diensten, en in het bijzonder artikel 47 ervan, is niet van toepassing op een nationale regeling die, in de kansspelsector, ziet op aanbestedingsprocedures voor het verlenen van concessies, zoals die welke in het hoofdgeding aan de orde is.
De in artikel 49 VWEU verankerde vrijheid van vestiging en het gelijkwaardigheids- en het doeltreffendheidsbeginsel moeten aldus worden uitgelegd dat zij zich niet verzetten tegen een nationale wettelijke regeling welke, voor het verlenen van concessies in de kansspelsector, marktdeelnemers die niet in staat zijn geweest om verklaringen van twee verschillende bankinstellingen over te leggen, uitsluit van de aanbesteding, mits deze voorwaarde beantwoordt aan het evenredigheidsbeginsel. Het staat aan de nationale rechter om na te gaan of een dergelijk vereiste, gelet op alle omstandigheden van het concrete geval, gerechtvaardigd is en in verhouding staat tot het beoogde doel.”
(
1
)	Oorspronkelijke taal: Frans.
(
2
)	Richtlijn van het Europees Parlement en de Raad van 31 maart 2004 betreffende de coördinatie van de procedures voor het plaatsen van overheidsopdrachten voor werken, leveringen en diensten (PB 2004, L 134, blz. 114).
(
3
)	Voor een meer gedetailleerd overzicht van deze rechtspraak verwijs ik naar mijn conclusie in de zaak Laezza (C‑375/14, EU:C:2015:788, punt 2).
(
4
)	Aankondiging gepubliceerd in GURI nr. 88 van 30 juli 2012, 5e speciale serie, blz. 15, en in het Publicatieblad van de Europese Unie, S 145 van 31 juli 2012.
(
5
)	GURI nr. 146 van 26 juni 1931.
(
6
)	Gewoon supplement bij GURI nr. 302 van 29 december 2000.
(
7
)	Arrest van 6 maart 2007, C‑338/04, C‑359/04 en C‑360/04, EU:C:2007:133.
(
8
)	Wetsbesluit van 4 juli 2006 houdende spoedmaatregelen voor het economische en sociale herstel en voor de beheersing en de beperking van de overheidsuitgaven, en maatregelen op het gebied van de belastinginkomsten en de strijd tegen belastingfraude, omgezet bij wet nr. 248 van 4 augustus 2006 (GURI nr. 18 van 11 augustus 2006).
(
9
)	Arrest van 16 februari 2012, C‑72/10 en C‑77/10, EU:C:2012:80.
(
10
)	Wetsbesluit van 2 maart 2012 houdende spoedmaatregelen voor fiscale vereenvoudiging en doeltreffendere en verscherpte controleprocedures (GURI nr. 52 van 2 maart 2012, blz. 1), omgezet, na wijzigingen, bij wet nr. 44 van 26 april 2012 (GURI nr. 99 van 28 april 2012, en gewoon supplement bij GURI nr. 85, blz. 1 e.v.; gecoördineerde tekst, blz. 23 e.v.; hierna: „wetsbesluit van 2012”).
(
11
)	Wet houdende bepalingen betreffende het opstellen van de jaar- en meerjarenbegroting van de staat (stabiliteitswet 2011) [legge nr. 220 – Disposizioni per la formazione del bilancio annuale e pluriennale dello Stato (legge di stabilità 2011)] van 13 december 2010 (gewoon supplement bij GURI nr. 297 van 21 december 2010).
(
12
)	Zie mijn conclusie in de zaak Laezza (C‑375/14, EU:C:2015:788, punten 27 en 28).
(
13
)	Zie onder andere arrest van 22 januari 2015, Stanley International Betting en Stanleybet Malta (C‑463/13, EU:C:2015:25, punt 27en aldaar aangehaalde rechtspraak).
(
14
)	C‑375/14, EU:C:2015:788, punten 40‑45.
(
15
)	Zie in die zin mijn conclusie in de zaak Laezza (C‑375/14, EU:C:2015:788, punt 44).
(
16
)	Arrest van 16 februari 2012, C‑72/10 en C‑77/10, EU:C:2012:80.
(
17
)	Arrest van 22 januari 2015, C‑463/13, EU:C:2015:25.
(
18
)	Zie in die zin mijn conclusie in de zaak Laezza (C‑375/14, EU:C:2015:788, punten 41 en 43).
(
19
)	Zie in die zin onder andere arresten van 27 oktober 1993, Enderby (C‑127/92, EU:C:1993:859, punt 10); 26 oktober 2010, Schmelz (C‑97/09, EU:C:2010:632, punt 28), en 16 juni 2015, Gauweiler e.a. (C‑62/14, EU:C:2015:400, punt 15).
(
20
)	Zie onder andere arrest van 22 december 2008, Les Vergers du Vieux Tauves (C‑48/07, EU:C:2008:758, punt 17).
(
21
)	Zie onder andere arrest van 26 januari 1993, Telemarsicabruzzo e.a. (C‑320/90–C‑322/90, EU:C:1993:26, punt 6), en beschikkingen van 9 april 2008, RAI (C‑305/07, niet gepubliceerd, EU:C:2008:208, punt 16); 17 september 2009, Investitionsbank Sachsen-Anhalt (C‑404/08 en C‑409/08, niet gepubliceerd, EU:C:2009:563, punt 29), en 3 juli 2014, Talasca (C‑19/14, EU:C:2014:2049, punt 17).
(
22
)	Zie met name arrest van 28 januari 2016, Laezza (C‑375/14, EU:C:2016:60).
(
23
)	Zie in die zin mijn conclusie in de zaak Laezza (C‑375/14, EU:C:2015:788, punt 46).
(
24
)	Met betrekking tot het onderscheid tussen „overheidsopdracht voor diensten” en „concessieovereenkomst voor diensten” krachtens richtlijn 2004/18 verwijs ik in het bijzonder naar het arrest van 10 maart 2011, Privater Rettungsdienst und Krankentransport Stadler (C‑274/09, EU:C:2011:130, punten 23 en 29 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
(
25
)	Zie arrest van 3 juni 2010, Sporting Exchange (C‑203/08, EU:C:2010:307, punt 39en aldaar aangehaalde rechtspraak).
(
26
)	Richtlijn van het Europees Parlement en de Raad van 26 februari 2014 betreffende het plaatsen van concessieovereenkomsten (PB 2014, L 94, blz. 1).
(
27
)	Wat de onderhavige zaak betreft, heeft verzoeker in het hoofdgeding ter terechtzitting erop gewezen dat zijn omzet tijdens het laatste boekjaar 14 miljoen EUR bedroeg.
(
28
)	Zie in die zin mijn conclusie in de zaak Laezza (C‑375/14, EU:C:2015:788, punten 56‑58 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
(
29
)	Zie in die zin mijn conclusie in de zaak Laezza (C‑375/14, EU:C:2015:788, punt 64).
(
30
)	Zie onder andere arrest van 22 januari 2015, Stanley International Betting en Stanleybet Malta (C‑463/13, EU:C:2015:25, punten 48 en 49 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
(
31
)	Zie arrest van 28 januari 2016, Laezza (C‑375/14, EU:C:2016:60, punt 36en aldaar aangehaalde rechtspraak).
(
32
)	Zie arrest van 6 maart 2007, Placanica e.a. (C‑338/04, C‑359/04 en C‑360/04, EU:C:2007:133, punt 56).
(
33
)	Arrest van 15 september 2011, C‑347/09, EU:C:2011:582, punt 77.
(
34
)	Zie onder andere arrest van 28 januari 2016, Laezza (C‑375/14, EU:C:2016:60, punt 37en aldaar aangehaalde rechtspraak).