Προσωρινό κείμενο
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ
RIMVYDAS NORKUS
της 12ης Φεβρουαρίου 2026 (1)
Υπόθεση C‑67/25
Staatsanwaltschaft Saarbrücken
Ποινική διαδικασία
κατά των
R,
N,
K
[αίτηση του Landgericht Saarbrücken(πρωτοδικείου Saarbrücken, Γερμανία)για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως]
« Προδικαστική παραπομπή – Κοινή εξωτερική πολιτική και πολιτική ασφαλείας – Περιοριστικά μέτρα λόγω ενεργειών της Ρωσίας που αποσταθεροποιούν την κατάσταση στην Ουκρανία – Κανονισμός (ΕΕ) 833/2014 – Άρθρο 2στ, παράγραφος 1 – Απαγόρευση ραδιοτηλεοπτικής μετάδοσης περιεχομένου
προερχόμενου από ορισμένα νομικά πρόσωπα, οντότητες ή φορείς – Μετάδοση
του απαγορευόμενου περιεχομένου από φυσικά πρόσωπα μέσω ιστότοπου που αποφέρει έσοδα μόνον υπό μορφή εθελοντικών εισφορών »
I.      Εισαγωγή
1.        Η υπό κρίση αίτηση προδικαστικής αποφάσεως, η οποία υποβλήθηκε από το Landgericht Saarbrücken (πρωτοδικείο Saarbrücken, Γερμανία) δυνάμει του άρθρου 267 ΣΛΕΕ, έχει ως αντικείμενο την ερμηνεία του άρθρου 2στ, παράγραφος 1, του κανονισμού 833/2014 του Συμβουλίου, της 31ης Ιουλίου 2014, σχετικά με περιοριστικά μέτρα λόγω ενεργειών της Ρωσίας που αποσταθεροποιούν την κατάσταση στην Ουκρανία (2), όπως τροποποιήθηκε με τον κανονισμό (ΕΕ) 2022/350 του Συμβουλίου, της 1ης Μαρτίου 2022 (3) (στο εξής: κανονισμός 833/2014). Σύμφωνα με τη διάταξη αυτήν, απαγορεύεται σε όλους τους φορείς η ραδιοτηλεοπτική μετάδοση, η παροχή δυνατότητας ραδιοτηλεοπτικής μετάδοσης ή η διευκόλυνση ή η με οποιονδήποτε τρόπο συμβολή στη ραδιοτηλεοπτική μετάδοση οποιουδήποτε περιεχομένου από τις οντότητες ή τους φορείς που απαριθμούνται στο παράρτημα XV του κανονισμού αυτού, μεταξύ άλλων με μέσα όπως η καλωδιακή τηλεόραση, η δορυφορική τηλεόραση, η τηλεόραση μέσω IP, οι πάροχοι διαδικτυακών υπηρεσιών ή οι διαδικτυακές πλατφόρμες ή εφαρμογές διαμοιρασμού βίντεο.
2.        Η αίτηση υποβάλλεται στο πλαίσιο ποινικής διαδικασίας κατά διάφορων προσώπων για τα οποία υπάρχουν υπόνοιες ότι έχουν συστήσει εγκληματική οργάνωση και ότι μετέδιδαν, μέσω δημόσιου ιστολογίου, οπτικοακουστικό υλικό, και, συγκεκριμένα, βίντεο προερχόμενα από σταθμό μέσου ενημέρωσης υποκείμενο στην απαγόρευση αυτή. Μολονότι η πρόσβαση στον ιστότοπο ήταν δωρεάν, οι διαχειριστές του ζητούσαν δωρεές, οι οποίες τους απέφεραν συνολικό ποσό άνω των 60 000 ευρώ. Στο πλαίσιο αυτό, το αιτούν δικαστήριο διερωτάται ως προς το περιεχόμενο της έννοιας του «φορέα» που περιλαμβάνεται στην εν λόγω διάταξη και, ειδικότερα, ως προς το αν η έννοια αυτή περιλαμβάνει και τα φυσικά πρόσωπα τα οποία, μέσω ιστότοπου
που διαχειρίζονται, αποκομίζουν έσοδα μόνον υπό τη μορφή εθελοντικών εισφορών.
3.        Τίθεται το ζήτημα προσδιορισμού του εύρους της έννοιας του «φορέα» κατά το άρθρο 2στ, παράγραφος 1, του κανονισμού 833/2014, σε ένα πλαίσιο χαρακτηριζόμενο από την ανάγκη ενίσχυσης της αποτελεσματικότητας των μέτρων της Ένωσης για την καταπολέμηση της παραπληροφόρησης (4) και της προπαγάνδας που προέρχονται από κρατικές πηγές. Εναπόκειται στο Δικαστήριο να διευκρινίσει αν η έννοια αυτή μπορεί να αφορά φυσικά πρόσωπα τα οποία, αφενός, διαχειρίζονται ιστότοπο χωρίς να ασκούν οικονομική δραστηριότητα και, αφετέρου, μεταδίδουν απαγορευμένο περιεχόμενο, και, συνακόλουθα, να οριοθετήσει την ευθύνη των διαδικτυακών φορέων στο πλαίσιο εφαρμογής των ευρωπαϊκών κυρώσεων. Επομένως, σκοπός είναι η διασφάλιση της συνεκτικής και λειτουργικής εφαρμογής των περιοριστικών μέτρων στον ψηφιακό χώρο, τηρουμένων ταυτόχρονα των αρχών του κράτους δικαίου και της ασφάλειας δικαίου, προκειμένου να αποφευχθεί μια υπερβολικά στενή ή μη προβλέψιμη ερμηνεία που θα υπονόμευε την αποτελεσματικότητά τους.
II.    Το νομικό πλαίσιο
Α.      Το δίκαιο της Ένωσης
1.      Ο κανονισμός 833/2014
4.        Κατά το άρθρο 2στ, παράγραφος 1, του κανονισμού 833/2014:
«Απαγορεύεται σε φορείς η ραδιοτηλεοπτική μετάδοση, η παροχή δυνατότητας ραδιοτηλεοπτικής μετάδοσης ή η διευκόλυνση ή η με άλλο τρόπο συμβολή στη ραδιοτηλεοπτική μετάδοση οποιουδήποτε περιεχομένου από τα νομικά πρόσωπα, τις οντότητες ή τους φορείς που απαριθμούνται στο παράρτημα XV, μεταξύ άλλων μέσω της μετάδοσης ή της διανομής με οποιοδήποτε μέσο, όπως η καλωδιακή τηλεόραση, η δορυφορική τηλεόραση, η τηλεόραση μέσω IP, οι πάροχοι διαδικτυακών υπηρεσιών ή οι διαδικτυακές πλατφόρμες ή εφαρμογές διαμοιρασμού βίντεο, είτε είναι νέες είτε προεγκατεστημένες.»
5.        Το άρθρο 8, παράγραφος 1, του κανονισμού αυτού προβλέπει τα εξής:
«Τα κράτη μέλη θεσπίζουν τους κανόνες για τις κυρώσεις, συμπεριλαμβανομένων των ποινικών κυρώσεων, που επιβάλλονται σε περίπτωση παραβίασης των διατάξεων του παρόντος κανονισμού και λαμβάνουν όλα τα αναγκαία μέτρα για να διασφαλίσουν την εφαρμογή τους. [...]»
6.        Το άρθρο 12 του εν λόγω κανονισμού ορίζει τα εξής:
«Απαγορεύεται η εν γνώσει και εκ προθέσεως συμμετοχή σε δραστηριότητες με αντικείμενο ή αποτέλεσμα την καταστρατήγηση των απαγορεύσεων που περιέχονται στον παρόντα κανονισμό […].»
7.        Στο παράρτημα XV του ίδιου κανονισμού, το οποίο φέρει τον τίτλο «Κατάλογος των νομικών προσώπων, οντοτήτων ή φορέων που αναφέρονται στο άρθρο 2στ», περιλαμβάνεται, μεταξύ άλλων, η επωνυμία «RT – Russia Today Germany».
2.      Ο κανονισμός 2022/350
8.        Οι αιτιολογικές σκέψεις 4 έως 10 του κανονισμού 2022/350 έχουν ως εξής:
«(4)      Στα συμπεράσματά του της 24ης Φεβρουαρίου 2022, το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο καταδίκασε με τον πλέον κατηγορηματικό τρόπο την απρόκλητη και αδικαιολόγητη στρατιωτική επίθεση της Ρωσικής Ομοσπονδίας κατά της Ουκρανίας. [...] Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο κάλεσε τη Ρωσία και τους ένοπλους σχηματισμούς που υποστηρίζονται από αυτή να σταματήσουν την εκστρατεία παραπληροφόρησης που διεξάγουν.
(5)      Στα συμπεράσματά του της 10ης Μαΐου 2021, το Συμβούλιο [της Ευρωπαϊκής Ένωσης] υπογράμμισε την ανάγκη περαιτέρω ενδυνάμωσης της ανθεκτικότητας της Ένωσης και των κρατών μελών, καθώς και της ικανότητάς τους να αντιμετωπίζουν υβριδικές απειλές, συμπεριλαμβανομένης της παραπληροφόρησης, διασφαλίζοντας τη συντονισμένη και ολοκληρωμένη χρήση υφιστάμενων και πιθανών νέων εργαλείων για την αντιμετώπιση υβριδικών απειλών σε επίπεδο Ένωσης και κρατών μελών, και πιθανές αντιδράσεις στον τομέα των υβριδικών απειλών, συμπεριλαμβανομένων, μεταξύ άλλων, αντιδράσεων σε ξένες παρεμβάσεις και επιχειρήσεις επιρροής, οι οποίες ενδέχεται να περιλαμβάνουν προληπτικά μέτρα, καθώς και την επιβολή κόστους σε εχθρικούς κρατικούς και μη κρατικούς φορείς.
(6)      Η Ρωσική Ομοσπονδία διεξάγει συστηματική, διεθνή εκστρατεία χειραγώγησης των μέσων ενημέρωσης και στρέβλωσης των γεγονότων, προκειμένου να ενισχύσει τη στρατηγική της για την αποσταθεροποίηση των γειτονικών της χωρών και της Ένωσης και των κρατών μελών της. Συγκεκριμένα, η προπαγάνδα έχει στοχεύσει κατ’ επανάληψη και συστηματικά ευρωπαϊκά πολιτικά κόμματα, ιδίως κατά τη διάρκεια εκλογικών περιόδων, καθώς και την κοινωνία των πολιτών, τους αιτούντες άσυλο, τις ρωσικές εθνοτικές μειονότητες, τις έμφυλες μειονότητες και τη λειτουργία των δημοκρατικών θεσμών στην Ένωση και τα κράτη μέλη της.
(7)      Για να δικαιολογήσει και να υποστηρίξει την επίθεσή της κατά της Ουκρανίας, η Ρωσική Ομοσπονδία διεξάγει συνεχείς και συντονισμένες προπαγανδιστικές ενέργειες με στόχο την κοινωνία των πολιτών στην Ένωση και τις γειτονικές χώρες, οι οποίες διαστρεβλώνουν σοβαρά και παραποιούν τα γεγονότα.
(8)      Οι εν λόγω προπαγανδιστικές ενέργειες διοχετεύονται μέσω διάφορων μέσων ενημέρωσης υπό τον μόνιμο άμεσο ή έμμεσο έλεγχο της ηγεσίας της Ρωσικής Ομοσπονδίας. Οι ενέργειες αυτές συνιστούν σημαντική και άμεση απειλή για τη δημόσια τάξη και την ασφάλεια της Ένωσης.
(9)      Τα εν λόγω μέσα ενημέρωσης είναι ουσιαστικής και καθοριστικής σημασίας για την προώθηση και την υποστήριξη της επίθεσης κατά της Ουκρανίας και για την αποσταθεροποίηση των γειτονικών της χωρών.
(10)      Δεδομένης της σοβαρότητας της κατάστασης και ως απάντηση στις ενέργειες της Ρωσίας που αποσταθεροποιούν την κατάσταση στην Ουκρανία, είναι αναγκαίο, με τρόπο σύμφωνο με τα θεμελιώδη δικαιώματα και ελευθερίες που αναγνωρίζονται στον Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων, ιδίως με το δικαίωμα στην ελευθερία έκφρασης και πληροφόρησης όπως αναγνωρίζεται στο άρθρο 11 αυτού, να θεσπιστούν περαιτέρω περιοριστικά μέτρα ώστε να ανασταλούν επειγόντως οι δραστηριότητες ραδιοτηλεοπτικής μετάδοσης αυτών των μέσων ενημέρωσης στην Ένωση ή που απευθύνονται στην Ένωση. Τα μέτρα αυτά θα πρέπει να διατηρηθούν έως ότου δοθεί τέλος στην επίθεση κατά της Ουκρανίας και έως ότου η Ρωσική Ομοσπονδία και τα συνδεδεμένα με αυτήν μέσα ενημέρωσης σταματήσουν να διεξάγουν προπαγανδιστικές ενέργειες κατά της Ένωσης και των κρατών μελών της.»
Β.      Το γερμανικό δίκαιο
9.        Κατά το άρθρο 18, παράγραφος 1, σημείο 1, στοιχείο b, του Außenwirtschaftsgesetz (νόμου περί εξωτερικού εμπορίου), της 6ης Ιουνίου 2013 (5), ως ίσχυε κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών της κύριας δίκης, τιμωρείται με στερητική της ελευθερίας ποινή τριών μηνών έως πέντε ετών όποιος παραβιάζει απαγόρευση εκπομπής, μετάδοσης, διανομής ή άλλης παροχής υπηρεσιών, θεσπισθείσα με άμεσα εφαρμοστέα πράξη των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων ή της Ευρωπαϊκής Ένωσης, η οποία έχει δημοσιευθεί στην Επίσημη Εφημερίδα των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων ή της Ευρωπαϊκής Ένωσης και αποσκοπεί στην εφαρμογή μέτρου οικονομικών κυρώσεων που έχει θεσπιστεί από το Συμβούλιο στον τομέα της κοινής εξωτερικής πολιτικής και πολιτικής ασφαλείας.
10.      Σύμφωνα με το άρθρο 18, παράγραφος 7, σημείο 2, πρώτη περίπτωση, του νόμου αυτού, τιμωρείται με στερητική της ελευθερίας ποινή τουλάχιστον ενός έτους όποιος, στις περιπτώσεις της παραγράφου 1 του άρθρου αυτού, ενεργεί κατ’ επάγγελμα.
III. Τα πραγματικά περιστατικά της διαφοράς της κύριας δίκης, η διαδικασία ενώπιον του εθνικού δικαστηρίου και το προδικαστικό ερώτημα
11.      Η διαδικασία της κύριας δίκης εντάσσεται στο πλαίσιο ποινικής έρευνας κινηθείσας σε βάρος τριών φυσικών προσώπων, ήτοι των R, N και K, τα οποία, κατά τη διάρκεια του έτους 2023, μετέδωσαν τέσσερις φορές, μέσω του ιστολογίου «Live-Ticker», το οποίο είναι διαθέσιμο στο κοινό στον ιστότοπο www.traugotT‑ickeroth.com (στο εξής: ιστότοπος traugotT‑ickeroth), βίντεο προερχόμενα από τον τηλεοπτικό σταθμό RT Deutschland. Δεδομένου ότι οι εκπομπές του ως άνω τηλεοπτικού σταθμού υπόκεινται στην απαγόρευση ραδιοτηλεοπτικής μετάδοσης που προβλέπεται στο άρθρο 2στ, παράγραφος 1, του κανονισμού 833/2014, το γεγονός ότι κατέστησαν διαθέσιμες στο κοινό συνιστά, βάσει της εφαρμοστέας εθνικής νομοθεσίας, αξιόποινη πράξη.
12.      Ο κατηγορούμενος R, ο οποίος, μεταξύ άλλων, εκδίδει βιβλία με το ψευδώνυμο «Traugott Ickeroth», τα οποία διανέμει μέσω της πλατφόρμας ηλεκτρονικού εμπορίου «Amazon», παραδέχθηκε στο πλαίσιο της ποινικής έρευνας ότι ήταν υπεύθυνος για τη διαμόρφωση του περιεχομένου του ιστότοπου www.traugotT‑ickeroth.com.
13.      Το περιεχόμενο που δημοσιευόταν στον εν λόγω ιστότοπο ήταν ελεύθερα προσβάσιμο. Ωστόσο, οι χρήστες καλούνταν να υποστηρίξουν οικονομικά, μέσω εισφορών, τη διαχείριση του ιστότοπου. Από την 1η Απριλίου 2022 έως τις 3 Αυγούστου 2023, κατατέθηκαν στους λογαριασμούς των κατηγορουμένων R και N πολυάριθμα –κυρίως μονοψήφια, διψήφια και τριψήφια– χρηματικά ποσά συνολικού ύψους 60 038,65 ευρώ από χρήστες που ανταποκρίθηκαν στην έκκληση αυτή.
14.      Το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι η ερμηνεία του άρθρου 2στ, παράγραφος 1, του κανονισμού 833/2014 εμπίπτει στην αποκλειστική αρμοδιότητα του Δικαστηρίου και ότι το Δικαστήριο δεν έχει ακόμη αποφανθεί συναφώς. Προσθέτει δε ότι η ερμηνεία της έννοιας του «φορέα», κατά τη διάταξη αυτή, δεν παρίσταται τόσο προφανής ώστε να αποκλείεται κάθε εύλογη αμφιβολία.
15.      Συναφώς, το αιτούν δικαστήριο επικαλείται το έγγραφο που εκπόνησαν οι υπηρεσίες της Επιτροπής, με τίτλο «Consolidated FAQs on the implementation of Council Regulation No 833/2014 and Council Regulation No 269/2014» (Ενοποιημένες συχνές ερωτήσεις σχετικά με την εφαρμογή των κανονισμών 833/2014 και 269/2014 του Συμβουλίου, στο εξής: κατευθυντήριες γραμμές της Επιτροπής), σύμφωνα με το οποίο ως «φορέας» νοείται κάθε φυσικό ή νομικό πρόσωπο ή οντότητα που ασκεί εμπορική ή επαγγελματική δραστηριότητα η οποία συνίσταται στη ραδιοτηλεοπτική μετάδοση απαγορευμένου περιεχομένου, στην παροχή δυνατότητας ραδιοτηλεοπτικής μετάδοσης ή στη διευκόλυνση ή με άλλο τρόπο συμβολή στη μετάδοση αυτήν.
16.      Κατά το αιτούν δικαστήριο, η συγκέντρωση ιδιωτικών συνεισφορών, οι οποίες συνιστούν δωρεές από απόψεως αστικού δικαίου, μπορεί επίσης να χαρακτηριστεί «επαγγελματική δραστηριότητα» εφόσον έχει τέτοια έκταση, όπως εν προκειμένω, ώστε οι αποδέκτες να συγκεντρώνουν σημαντικά ποσά που τους παρέχουν τη δυνατότητα να εξασφαλίζουν –τουλάχιστον εν μέρει– τον βιοπορισμό τους. Η ερμηνεία αυτή ενισχύεται από το γεγονός ότι η έκκληση για συνεισφορές αποσκοπούσε στην αποκόμιση οικονομικών πόρων για τη συνέχιση της διαχείρισης του ιστότοπου traugotT‑ickeroth και, ως εκ τούτου, στη δημιουργία μιας διαρκούς πηγής εσόδων, χαρακτηριστικό της επαγγελματικής δραστηριότητας.
17.      Ωστόσο, το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει, αφενός, ότι η πρόσβαση στον ιστότοπο ήταν, κατ’ αρχήν, δωρεάν, ήτοι δεν συνδεόταν με την καταβολή χρηματικής αντιπαροχής από τους χρήστες του, και, αφετέρου, ότι δεν υπήρχε άλλης μορφής χρηματοδότηση της διαχείρισής πέραν των εθελοντικών εισφορών των χρηστών, για παράδειγμα μέσω των συνήθων για τον κλάδο διαφημιστικών εσόδων. Συνεπώς, η δραστηριότητα του κατηγορουμένου R μπορεί επίσης να χαρακτηριστεί ως αμιγώς ιδιωτική.
18.      Υπό τις συνθήκες αυτές, το Landgericht Saarbrücken (πρωτοδικείο Saarbrücken) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο το ακόλουθο προδικαστικό ερώτημα:
«Έχει το άρθρο 2στ, παράγραφος 1, του [κανονισμού 833/2014] την έννοια ότι ως “φορείς” κατά την έννοια της εν λόγω διάταξης λογίζονται επίσης τα φυσικά πρόσωπα τα οποία, μέσω ιστοσελίδας που διαχειρίζονται, αποκομίζουν έσοδα μόνον υπό τη μορφή εθελοντικών εισφορών από τρίτους (συνεισφορών και/ή δωρεών);»
IV.    Η διαδικασία ενώπιον του Δικαστηρίου
19.      Η απόφαση περί παραπομπής της 20ής Δεκεμβρίου 2024 περιήλθε στη Γραμματεία του Δικαστηρίου στις 31 Ιανουαρίου 2025.
20.      Οι κατηγορούμενοι της κύριας δίκης Κ και R, η Staatsanwaltschaft Saarbrücken (εισαγγελία Saarbrücken, Γερμανία), η Γαλλική, η Εσθονική και η Λεττονική Κυβέρνηση καθώς και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή κατέθεσαν γραπτές παρατηρήσεις εντός της προθεσμίας που τάσσει το άρθρο 23 του Οργανισμού του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
21.      Το Δικαστήριο έκρινε ότι παρέλκει η διεξαγωγή προφορικής διαδικασίας κατά το άρθρο 76, παράγραφος 2, του Κανονισμού Διαδικασίας.
V.      Νομική εκτίμηση
Α.      Προκαταρκτικές παρατηρήσεις
22.      Η Ευρωπαϊκή Ένωση, η οποία βασίζεται στις αξίες του άρθρου 2 ΣΕΕ –ιδίως στην ελευθερία, τη δημοκρατία και τον πλουραλισμό– αποδίδει θεμελιώδη σημασία στον σεβασμό της ελευθερίας έκφρασης και πληροφόρησης. Το δίκαιο της Ένωσης κατοχυρώνει την κατεύθυνση αυτή αναγνωρίζοντας στο άρθρο 11 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (στο εξής: Χάρτης) την προστασία των ελευθεριών αυτών ως θεμελιώδες στοιχείο της έννομης τάξης της Ένωσης. Ωστόσο, οι ανοικτές και δημοκρατικές κοινωνίες παραμένουν ευάλωτες έναντι της διάδοσης της παραπληροφόρησης, ιδίως όταν αυτή χρησιμοποιείται σκόπιμα για τη χειραγώγηση της κοινής γνώμης και την άσκηση επιρροής στη δημοκρατική διαδικασία (6).
23.      Η πολεμική επίθεση που εξαπέλυσε η Ρωσική Ομοσπονδία κατά της Ουκρανίας κατά παράβαση του διεθνούς δικαίου έθεσε πρωτοφανείς προκλήσεις για την Ένωση (7). Προκειμένου να αυξηθεί το κόστος των ενεργειών της Ρωσίας που υπονομεύουν την εδαφική ακεραιότητα, την κυριαρχία και την ανεξαρτησία της Ουκρανίας, καθώς και για να προωθηθεί η ειρηνική επίλυση της κρίσης (8), η Ένωση έλαβε περιοριστικά μέτρα κατά ορισμένων φυσικών και νομικών προσώπων (9). Εφάρμοσε επίσης μέτρα που αποσκοπούν στην ενίσχυση της άμυνάς της έναντι υβριδικών απειλών, συμπεριλαμβανομένων των εκστρατειών παραπληροφόρησης και χειραγώγησης της ενημέρωσης που οργανώνονται από τη Ρωσική Ομοσπονδία.
24.      Στα μέτρα αυτά περιλαμβάνονται τα προβλεπόμενα στον κανονισμό 833/2014, τα οποία αναστέλλουν τις δραστηριότητες ραδιοτηλεοπτικής μετάδοσης ορισμένων μέσων μαζικής ενημέρωσης τα οποία ενεργούν για λογαριασμό της Ρωσικής Ομοσπονδίας και υλοποιούν, μέσω εκστρατειών παραπληροφόρησης, στρατηγική αποσταθεροποίησης της Ένωσης και των κρατών μελών της, και στα οποία συγκαταλέγεται ο τηλεοπτικός σταθμός RT Deutschland (10). Η επιβολή των μέτρων αυτών, τα οποία περιορίζουν ιδίως το δικαίωμα στην ελευθερία έκφρασης και πληροφόρησης, οφείλεται στο γεγονός ότι τέτοιες προπαγανδιστικές δραστηριότητες συνιστούν σοβαρή και άμεση απειλή για τη δημόσια τάξη και ασφάλεια της Ένωσης (11). Το άρθρο 52, παράγραφος 1, του Χάρτη καθιστά δυνατή την πρόβλεψη τέτοιων περιορισμών (12).
25.      Η υπό κρίση υπόθεση εντάσσεται στο ευρύτερο πλαίσιο της καταπολέμησης από την Ένωση των εκστρατειών παραπληροφόρησης που συνδέονται με τη σύρραξη Ρωσίας και Ουκρανίας, το δε Δικαστήριο καλείται να αποφανθεί αν το άρθρο 2στ, παράγραφος 1, του κανονισμού 833/2014 έχει την έννοια ότι ως φορείς, για τους σκοπούς της διάταξης αυτής, λογίζονται επίσης τα φυσικά πρόσωπα τα οποία, μέσω ιστότοπου που διαχειρίζονται, αποκομίζουν έσοδα μόνον υπό τη μορφή εθελοντικών εισφορών από τρίτους (συνεισφορών και/ή δωρεών).
26.      Όπως ήδη επισήμανα στην εισαγωγή των παρουσών προτάσεων (13), η αποτελεσματικότητα των περιοριστικών μέτρων δοκιμάζεται, όπως και οι θεμελιώδεις αρχές του κράτους δικαίου, δεδομένου ότι, βάσει της αρχής nullum crimen, nulla poena sine lege certa, οι συμπεριφορές που επισύρουν ποινική κύρωση πρέπει να προσδιορίζονται επακριβώς. Η αρχή αυτή, η οποία κατοχυρώνεται στο άρθρο 49, παράγραφος 1, του Χάρτη, επιβάλλει στον νομοθέτη να προσδιορίζει με επαρκή ακρίβεια τις συμπεριφορές που συνιστούν ποινικό αδίκημα καθώς και τις επαπειλούμενες κυρώσεις προκειμένου να διασφαλίζεται ότι οι αξιόποινες πράξεις καθορίζονται από τη νομοθετική αρχή, χωρίς ωστόσο να αποκλείεται η δικαστική ερμηνεία, υπό την προϋπόθεση ότι η ερμηνεία αυτή παραμένει προβλέψιμη και αυστηρώς οριοθετημένη από τον νόμο (14).
27.      Όπως υπενθύμισε το Δικαστήριο, η αρχή «ουδέν έγκλημα, ουδεμία ποινή άνευ νόμου», η οποία επιβάλλει ο ποινικός κανόνας να είναι σαφής και προβλέψιμος, αντιτίθεται στην κίνηση ποινικής δίωξης για συμπεριφορά της οποίας το αξιόποινο δεν προκύπτει κατά τρόπο επαρκώς σαφή και μη διφορούμενο από τον νόμο (15). Η αρχή αυτή αποσκοπεί επίσης στη διασφάλιση της προβλεψιμότητας και της ασφάλειας δικαίου υπέρ των πολιτών, παρέχοντάς τους τη δυνατότητα να γνωρίζουν, κατά τον χρόνο τέλεσης της πράξης, τις ποινικές συνέπειες που ενδέχεται να απορρέουν από τη συμπεριφορά τους. Τούτο έχει ιδιαίτερη σημασία σε ένα πλαίσιο όπως αυτό της υπό κρίση υπόθεσης, στο οποίο το άρθρο 8 του κανονισμού 833/2014 επιβάλλει στα κράτη μέλη να θεσπίζουν τους κανόνες για τις κυρώσεις, συμπεριλαμβανομένων των ποινικών κυρώσεων, τις οποίες επισείει η παράβαση των διατάξεων του κανονισμού. Οι παρούσες προτάσεις αποσκοπούν στην αποσαφήνιση της εμβέλειας του άρθρου 2στ, παράγραφος 1, του εν λόγω κανονισμού.
28.      Θα εξετάσω το ζήτημα αυτό αφού αναφερθώ στις επιφυλάξεις που διατύπωσε η Staatsanwaltschaft Saarbrücken (εισαγγελία Saarbrücken) σχετικά με το παραδεκτό της αίτησης προδικαστικής αποφάσεως.
Β.      Επί του παραδεκτού
29.      Μολονότι δεν προβάλλει τυπικώς ένσταση απαραδέκτου της αίτησης προδικαστικής αποφάσεως, η Staatsanwaltschaft Saarbrücken (εισαγγελία Saarbrücken) αμφισβητεί, εντούτοις, την αναγκαιότητα υποβολής της. Υποστηρίζει, αφενός, ότι η απόφαση για την έναρξη της δίκης ενώπιον του αρμόδιου τμήματος του αιτούντος δικαστηρίου μπορεί ακόμη να προσβληθεί με μέσο ένδικης προστασίας του εσωτερικού δικαίου και δεν έχει, ως εκ τούτου, καταστεί οριστική. Αφετέρου, θεωρεί ότι δεν είναι απαραίτητο να υποβληθεί στο Δικαστήριο προδικαστικό ερώτημα σχετικά με την ερμηνεία της έννοιας του «φορέα», κατά το άρθρο 2στ, παράγραφος 1, του κανονισμού 833/2014, καθόσον οι κλασικές μέθοδοι ερμηνείας του δικαίου της Ένωσης καθιστούν δυνατό, κατά την άποψή της, να συναχθεί η σημασία της, η οποία, εξάλλου, παρίσταται προφανής.
30.      Συναφώς, πρέπει, κατά πρώτον, να υπομνησθεί ότι, στο πλαίσιο προδικαστικής διαδικασίας, δεν εναπόκειται στο Δικαστήριο, λαμβανομένης υπόψη της κατανομής αρμοδιοτήτων μεταξύ του ιδίου και του εθνικού δικαστηρίου, να ελέγξει αν η απόφαση περί παραπομπής ελήφθη σύμφωνα με τους κανόνες οργάνωσης των δικαστηρίων και τους δικονομικούς κανόνες του εθνικού δικαίου. Συνεπώς, το Δικαστήριο δεσμεύεται από την απόφαση περί παραπομπής όπως έχει εκδοθεί από δικαστήριο κράτους μέλους, εφόσον δεν έχει εξαφανιστεί διά της άσκησης τυχόν μέσου ένδικης προστασίας προβλεπόμενου από το εθνικό δίκαιο (16).
31.      Ωστόσο, από κανένα στοιχείο της δικογραφίας που έχει σχηματιστεί ενώπιον του Δικαστηρίου δεν μπορεί να συναχθεί ότι, εν προκειμένω, η απόφαση περί παραπομπής έχει εξαφανιστεί.
32.      Κατά δεύτερον, στο μέτρο που η Staatsanwaltschaft Saarbrücken (εισαγγελία Saarbrücken) υποστηρίζει ότι η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως μπορεί να υποβληθεί μόνο μετά την εξάντληση των εσωτερικών μέσων ένδικης προστασίας, η θέση αυτή δεν μπορεί να γίνει δεκτή. Ειδικότερα, η δυνατότητα αμφισβήτησης των εθνικών αποφάσεων βάσει των κανόνων του εσωτερικού δικαίου δεν μπορεί να περιορίζει την αρμοδιότητα του εθνικού δικαστή να υποβάλει προδικαστικό ερώτημα στο Δικαστήριο, αν εκτιμά ότι η εκκρεμής ενώπιόν του διαφορά θέτει ζητήματα ερμηνείας του δικαίου της Ένωσης τα οποία απαιτούν την έκδοση απόφασης του Δικαστηρίου (17). Αντιθέτως, λαμβανομένης υπόψη της λειτουργίας του συστήματος συνεργασίας μεταξύ του Δικαστηρίου και των εθνικών δικαστηρίων, το οποίο καθιερώνεται με το άρθρο 267 ΣΛΕΕ, πρέπει να αναγνωριστεί η δυνατότητα του εθνικού δικαστή να υποβάλει στο Δικαστήριο, σε όποιο στάδιο της διαδικασίας κρίνει ενδεδειγμένο, οποιοδήποτε προδικαστικό ερώτημα εκτιμά ότι είναι αναγκαίο για την επίλυση της διαφοράς που εκκρεμεί ενώπιόν του (18).
33.      Στο πλαίσιο αυτό, επισημαίνεται ότι το εθνικό δικαστήριο έχει τη δυνατότητα αυτή ανεξαρτήτως της εκτίμησης των διαδίκων σχετικά με τη σκοπιμότητα της προδικαστικής παραπομπής. Συνεπώς, ουδόλως εμποδίζεται εθνικό δικαστήριο να υποβάλει στο Δικαστήριο προδικαστικό ερώτημα, για την απάντηση του οποίου δεν υπάρχει, κατά την άποψη των διαδίκων της κύριας δίκης, περιθώριο για καμία εύλογη αμφιβολία. Ακόμη και αν υποτεθεί ότι ένα τέτοιο προδικαστικό ερώτημα δεν παρουσιάζει ερμηνευτική δυσχέρεια, δεν μπορεί, ωστόσο, να κριθεί απαράδεκτο (19).
34.      Κατά τρίτον, υπενθυμίζεται ότι, κατά πάγια νομολογία, όταν ένα προδικαστικό ερώτημα που υποβάλλεται από εθνικό δικαστήριο αφορά την ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης, το Δικαστήριο οφείλει, κατ’ αρχήν, να δώσει απάντηση στο ερώτημα αυτό. Μπορεί να αρνηθεί να αποφανθεί επ’ αυτού μόνον αν η ερμηνεία την οποία ζητεί το εθνικό δικαστήριο ή η εκτίμηση του κύρους διάταξης του δικαίου της Ένωσης ουδεμία σχέση έχει με το υποστατό ή το αντικείμενο της διαφοράς της κύριας δίκης, αν το πρόβλημα είναι υποθετικής φύσεως ή, ακόμη, αν το Δικαστήριο δεν διαθέτει τα πραγματικά και νομικά στοιχεία που είναι αναγκαία προκειμένου να δώσει χρήσιμη απάντηση στο υποβληθέν προδικαστικό ερώτημα (20).
35.      Ωστόσο, τούτο δεν ισχύει εν προκειμένω, δεδομένου ότι το αιτούν δικαστήριο έχει αναδείξει επαρκώς τη σημασία του προδικαστικού ερωτήματος για τους σκοπούς της εκτίμησης της ποινικής ευθύνης των κατηγορουμένων.
36.      Όπως προκύπτει από την αίτηση προδικαστικής αποφάσεως, το αιτούν δικαστήριο εκφράζει αβεβαιότητα ως προς το αν οι κατηγορούμενοι μπορούν να θεωρηθούν «φορείς» κατά την έννοια του άρθρου 2στ, παράγραφος 1, του κανονισμού 833/2014. Λαμβανομένου υπόψη του γεγονότος ότι οι κατευθυντήριες γραμμές της Επιτροπής προϋποθέτουν την ύπαρξη «εμπορικής ή επαγγελματικής δραστηριότητας», δεν είναι, κατά το αιτούν δικαστήριο, προφανές ότι στο ερώτημα αυτό πρέπει να δοθεί καταφατική απάντηση. Αφενός, η χρήση του ιστότοπου πραγματοποιείται, κατ’ αρχήν, δωρεάν· αφετέρου, η λειτουργία του χρηματοδοτείται από εθελοντικές εισφορές. Μολονότι το αιτούν δικαστήριο κλίνει προς την άποψη ότι η συμπεριφορά των κατηγορουμένων εμπίπτει στο καθ’ ύλην πεδίο εφαρμογής της εν λόγω διάταξης, υπέβαλε προδικαστικό ερώτημα στο Δικαστήριο προκειμένου το ζήτημα να διευκρινιστεί οριστικά.
37.      Κατά συνέπεια, φρονώ ότι η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως πρέπει να κριθεί παραδεκτή.
Γ.      Επί της ουσίας
1.      Επί της ερμηνείας της έννοιας του «φορέα» κατά το άρθρο 2στ, παράγραφος 1, του κανονισμού 833/2014
38.      Με το μόνο προδικαστικό ερώτημα που υποβάλλει, το αιτούν δικαστήριο καλεί το Δικαστήριο να προσδιορίσει την εμβέλεια του όρου «φορέας», ο οποίος περιλαμβάνεται στο άρθρο 2στ, παράγραφος 1, του κανονισμού 833/2014. Επιβάλλεται, κατ’ αρχάς, η διαπίστωση ότι ο όρος αυτός δεν εξειδικεύεται ούτε στον εν λόγω κανονισμό ούτε με παραπομπή σε τυχόν ορισμούς στο δίκαιο των κρατών μελών. Ομοίως, ο όρος αυτός δεν έχει μέχρι σήμερα ερμηνευθεί στη νομολογία του Δικαστηρίου.
39.      Κατά πάγια νομολογία, από τις απαιτήσεις τόσο της ομοιόμορφης εφαρμογής του δικαίου της Ένωσης όσο και της αρχής της ισότητας συνάγεται ότι οι διατάξεις του δικαίου της Ένωσης που δεν περιέχουν ρητή παραπομπή στο δίκαιο των κρατών μελών για τον προσδιορισμό της έννοιας και του περιεχομένου τους πρέπει κατά κανόνα να ερμηνεύονται αυτοτελώς και ομοιόμορφα σε ολόκληρη την Ευρωπαϊκή Ένωση. Για την ερμηνεία αυτή θα πρέπει να λαμβάνεται υπόψη όχι μόνον το γράμμα της διάταξης, αλλά και το πλαίσιο στο οποίο αυτή εντάσσεται, καθώς και ο σκοπός τον οποίον επιδιώκει η σχετική κανονιστική ρύθμιση (21). Ως εκ τούτου, στις παρούσες προτάσεις, θα χρησιμοποιήσω για την ερμηνεία του όρου «φορέας» τις ερμηνευτικές μεθόδους που αναγνωρίζει η νομολογία του Δικαστηρίου.
α)      Γραμματική ερμηνεία
40.      Όσον αφορά τη μέθοδο γραμματικής ερμηνείας, υπενθυμίζεται ότι ο προσδιορισμός της σημασίας και του περιεχομένου όρων ως προς τους οποίους το ενωσιακό δίκαιο δεν παρέχει κανέναν ορισμό πρέπει να γίνεται σύμφωνα με το σύνηθες νόημά τους στην καθημερινή γλώσσα, λαμβανομένων ταυτόχρονα υπόψη του πλαισίου εντός του οποίου αυτοί χρησιμοποιούνται και των σκοπών που επιδιώκει η ρύθμιση της οποίας αποτελούν τμήμα (22).
41.      Με τον όρο «φορέας», κατά τη συνήθη έννοια, νοείται κάθε φυσικό ή νομικό πρόσωπο που εκμεταλλεύεται, διαχειρίζεται ή διασφαλίζει τη λειτουργία συγκεκριμένης υπηρεσίας ή δραστηριότητας, η οποία συνεπάγεται λειτουργικό έλεγχο ορισμένου βαθμού ή ενεργή παρέμβαση κατά την υλοποίησή της. Στον τομέα της επικοινωνίας και της ραδιοτηλεοπτικής μετάδοσης περιεχομένου, ο όρος περικλείει κάθε παράγοντα που συμμετέχει, άμεσα ή έμμεσα, στη διάθεση ή τη μετάδοση του περιεχομένου αυτού στο κοινό. Όπως επισήμαναν πολλοί από τους μετέχοντες στη διαδικασία με τις γραπτές παρατηρήσεις τους, ο όρος αυτός εντάσσεται σε έναν πρωτίστως τεχνικό και λειτουργικό τομέα. Οι πηγές που χρησιμοποιήθηκαν για τους σκοπούς της παρούσας ανάλυσης κλίνουν προς μια λειτουργική και όχι αυστηρά νομική ερμηνεία της έννοιας αυτής, η οποία περιλαμβάνει κάθε παράγοντα που, μέσω τεχνικής δραστηριότητας –όπως η εκμετάλλευση εξοπλισμού– ή οργανωτικής δραστηριότητας, καθιστά ουσιαστικά δυνατή τη ραδιοτηλεοπτική μετάδοση περιεχομένου, ανεξαρτήτως της οργάνωσης, της μορφής του ή του σκοπού της δραστηριότητάς του (23).
42.      Βάσει της ερμηνείας αυτής, προκύπτει ότι ο όρος δεν συνδέεται με την οικονομική δραστηριότητα, ούτε, κατά μείζονα λόγο, με την επιδίωξη κέρδους, αλλά αφορά μάλλον την άσκηση καθηκόντων ελέγχου, διεύθυνσης ή διαχείρισης της διαδικασίας ραδιοτηλεοπτικής μετάδοσης. Η ερμηνεία αυτή ενισχύεται, κατά τη γνώμη μου, από τη χρήση του όρου «φορέας» στο άρθρο 2στ, παράγραφος 1, του κανονισμού 833/2014 στο πλαίσιο δραστηριότητας ραδιοτηλεοπτικής μετάδοσης, ο οποίος χρησιμοποιείται χωρίς τον προσδιορισμό «οικονομικός» (24). Από την εν λόγω λεξιλογική επιλογή συνάγεται ότι ο νομοθέτης της Ένωσης είχε ως σκοπό να αποδώσει στην έννοια αυτή εμβέλεια ευρύτερη από εκείνη των παραγόντων που επιδιώκουν οικονομικό σκοπό, ούτως ώστε να περιλαμβάνει και τα φυσικά πρόσωπα ή τις οντότητες που συμμετέχουν ουσιαστικά στη ραδιοτηλεοπτική μετάδοση περιεχομένου, ανεξαρτήτως του αν η δραστηριότητά τους έχει εμπορικό χαρακτήρα.
43.      Επιπλέον, επισημαίνεται ότι η απαγόρευση της ραδιοτηλεοπτικής μετάδοσης εκτείνεται ρητώς στις διαδικτυακές πλατφόρμες και εφαρμογές διαμοιρασμού βίντεο, ήτοι σε σύγχρονους τρόπους ραδιοτηλεοπτικής μετάδοσης που χρησιμοποιούνται συχνά από ιδιώτες στο πλαίσιο όχι απαραίτητα αμειβόμενων δραστηριοτήτων, συμπεριλαμβανομένων των δραστηριοτήτων των δημιουργών επιγραμμικού περιεχομένου, όπως οι δημιουργοί βίντεο ή οι επιδραστές (influencers). Το γεγονός αυτό επιβεβαιώνει, κατά τη γνώμη μου, τη βούληση του νομοθέτη της Ένωσης να υιοθετήσει μια, αφενός, λειτουργική και, αφετέρου, τεχνολογικά ουδέτερη σημασία του όρου «φορέας».
44.      Συνεπώς, η γραμματική ερμηνεία του άρθρου 2στ, παράγραφος 1, του κανονισμού 833/2014 οδηγεί στο συμπέρασμα ότι ως «φορέας» λογίζεται επίσης το φυσικό πρόσωπο που μεταδίδει το περιεχόμενο για το οποίο γίνεται λόγος στη διάταξη αυτή στο πλαίσιο μη αμειβόμενης δραστηριότητας, όπως η διαχείριση ιστότοπου που χρηματοδοτείται από εθελοντικές εισφορές τρίτων.
45.      Η εκτίμηση αυτή δεν τίθεται υπό αμφισβήτηση λόγω του ότι οι κατευθυντήριες γραμμές της Επιτροπής στις οποίες παραπέμπει το αιτούν δικαστήριο στην αίτηση προδικαστικής αποφάσεως (25) φαίνεται να υποδεικνύουν το αντίθετο. Πράγματι, οι εν λόγω κατευθυντήριες γραμμές διευκρινίζουν ότι «η απαγόρευση ισχύει για κάθε φυσικό ή νομικό πρόσωπο ή οργανισμό που ασκεί εμπορική ή επαγγελματική δραστηριότητα» (η υπογράμμιση δική μου), γεγονός από το οποίο μπορεί να συναχθεί ότι θεσπίζουν μια απαίτηση η οποία δεν προβλέπεται στο γράμμα της προαναφερθείσας διάταξης και τείνει να περιορίσει αδικαιολόγητα το προσωπικό πεδίο εφαρμογής της διάταξης αυτής.
46.      Ωστόσο, αφενός, οι εν λόγω κατευθυντήριες γραμμές δεν συντάχθηκαν από το Συμβούλιο, το οποίο εξέδωσε τον κανονισμό 833/2014 και είναι το μόνο όργανο αρμόδιο για τη λήψη περιοριστικών μέτρων κατά τη νομική βάση του άρθρου 215, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ (26), και, αφετέρου, όπως προκύπτει από το ίδιο το περιεχόμενό τους, αποτελούν απλώς «έγγραφο εργασίας» που εκπονήθηκε από τις υπηρεσίες της Επιτροπής, με σκοπό να παράσχει κατευθύνσεις στις εθνικές αρχές, στους φορείς της Ένωσης και στους πολίτες όσον αφορά την εφαρμογή και την ερμηνεία του κανονισμού αυτού.
47.      Εξάλλου, η Επιτροπή αναγνωρίζει ρητώς στις εν λόγω κατευθυντήριες γραμμές ότι μόνον το Δικαστήριο είναι αρμόδιο για την ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης (27). Τέλος, επισημαίνεται ότι, όπως τόνισε και η Επιτροπή στις γραπτές παρατηρήσεις της, στις εν λόγω κατευθυντήριες γραμμές υπογραμμίζεται επίσης ότι ο κανονισμός 833/2014
θεσπίζει ευρεία και απόλυτη απαγόρευση, στο μέτρο που απαγορεύει τη ραδιοτηλεοπτική μετάδοση (υπό την ευρεία έννοια), απαγορεύοντας παράλληλα στους φορείς την παροχή δυνατότητας ραδιοτηλεοπτικής μετάδοσης ή τη διευκόλυνση ή τη με άλλο τρόπο συμβολή στη ραδιοτηλεοπτική μετάδοση (28).
48.      Ως εκ τούτου, οι κατευθυντήριες γραμμές της Επιτροπής δεν μπορούν να έχουν ως αποτέλεσμα την τροποποίηση της κανονιστικής εμβέλειας των περιοριστικών μέτρων που προβλέπονται στον κανονισμό 833/2014 ούτε να επιτελέσουν καθοριστικό ρόλο για τους σκοπούς της επίμαχης στην υπό κρίση υπόθεση ερμηνείας.
β)      Συστηματική ερμηνεία
49.      Η ερμηνεία του όρου «φορέας» που γίνεται δεκτή εν προκειμένω ενισχύεται επίσης από τη συστηματική ερμηνεία του όρου. Συναφώς, επισημαίνεται ότι το άρθρο 2στ, παράγραφος 1, του κανονισμού 833/2014 απαγορεύει στους φορείς ορισμένες μορφές συμπεριφοράς, ήτοι τη ραδιοτηλεοπτική μετάδοση του οικείου περιεχομένου ή την παροχή δυνατότητας ή τη διευκόλυνση ή τη με άλλο τρόπο συμβολή στη ραδιοτηλεοπτική μετάδοσή τους, μεταξύ άλλων διά της μετάδοσης ή της διανομής με διάφορα ειδικώς μνημονευόμενα μέσα επικοινωνίας. Συνεπώς, το γράμμα της διάταξης αυτής αφορά δραστηριότητα τεχνικής ή οργανωτικής φύσεως.
50.      Αντιθέτως, δεν απαιτείται κατά το άρθρο αυτό η δραστηριότητα αυτή να έχει κερδοσκοπικό χαρακτήρα ή ο φορέας να πραγματοποιεί ραδιοτηλεοπτική μετάδοση περιεχομένου στο πλαίσιο επαγγελματικής δραστηριότητας που εμπίπτει στον τομέα της δημόσιας επικοινωνίας. Επομένως, η έννοια του «φορέα» μπορεί να περιλαμβάνει επίσης φυσικά πρόσωπα τα οποία μεταδίδουν πληροφορίες στο πλαίσιο μιας δραστηριότητας αναψυχής ή επιθυμούν, για ιδεολογικούς λόγους ή για λόγους πεποιθήσεων, να συμβάλουν στη διαμόρφωση της κοινής γνώμης.
51.      Επισημαίνεται ότι το καθ’ ύλην πεδίο εφαρμογής της διάταξης αυτής είναι ιδιαίτερα ευρύ καθόσον απαγορεύει –όπως προαναφέρθηκε– διάφορους τρόπους ραδιοτηλεοπτικής μετάδοσης του επίμαχου περιεχομένου, ανεξαρτήτως του αν η εν λόγω μετάδοση πραγματοποιείται απευθείας από τον φορέα ή μέσω τρίτων. Ο βαθμός ακρίβειας της διατύπωσής της, όπως και η χρήση διάφορων ρημάτων για την περιγραφή της απαγορευμένης συμπεριφοράς, καταδεικνύουν την πρόθεση του νομοθέτη της Ένωσης να αποκλείσει τη ραδιοτηλεοπτική μετάδοση του εν λόγω περιεχομένου ή τη δυνατότητα πρόσβασης σε αυτό στο έδαφος της Ένωσης. Επομένως, η διάταξη αυτή πρέπει να ερμηνευθεί ως γενικής ισχύος απαγορευτικός κανόνας, ο οποίος έχει προληπτικό χαρακτήρα και αποσκοπεί στην αποτροπή κάθε μορφής ραδιοτηλεοπτικής μετάδοσης, ανεξαρτήτως του αν πραγματοποιείται με τεχνικά μέσα ή μέσω τρίτων.
52.      Ως εκ τούτου, η αποτελεσματικότητά της θα διακυβευόταν αν γινόταν δεκτό ότι το πεδίο εφαρμογής της μπορεί να περιοριστεί από πρόσθετες προϋποθέσεις που δεν προβλέπονται ρητώς στον κανονισμό 833/2014, όπως η απαίτηση ραδιοτηλεοπτικής μετάδοσης περιεχομένου για κερδοσκοπικούς σκοπούς ή στο πλαίσιο επαγγελματικής δραστηριότητας. Πράγματι, από κανένα στοιχείο της εν λόγω διάταξης δεν προκύπτει η ύπαρξη οικονομικής ή επαγγελματικής διάστασης καθόσον η απαγόρευση που προβλέπεται στη διάταξη αυτή αφορά αποκλειστικά τη δραστηριότητα της ραδιοτηλεοπτικής μετάδοσης, ανεξαρτήτως του νομικού ή οικονομικού καθεστώτος που διέπει τον ενδιαφερόμενο. Επομένως, η έννοια του «φορέα εκμετάλλευσης» πρέπει να ερμηνεύεται κατά τρόπο λειτουργικό και τεχνολογικά ουδέτερο, σύμφωνα με τον σκοπό της διάταξης. Με άλλα λόγια, ο χαρακτηρισμός εξαρτάται αποκλειστικά από τη δραστηριότητα του ενδιαφερόμενου κατά τη διαδικασία ραδιοτηλεοπτικής μετάδοσης,
η δε ερμηνεία αυτή πρέπει να εφαρμόζεται ομοιόμορφα, ανεξαρτήτως των χρησιμοποιούμενων τεχνικών μέσων ή του επιλεγέντος τρόπου χρηματοδότησης.
53.      Εξάλλου, επισημαίνεται ότι το άρθρο 2στ, παράγραφος 1, του κανονισμού 833/2014 διαφέρει από άλλες διατάξεις του κανονισμού αυτού, οι οποίες, στο πλαίσιο των περιοριστικών μέτρων που θεσπίζουν, κάνουν ρητώς λόγο για δραστηριότητες οικονομικής φύσεως ή ακόμη και, ευθέως, για οικονομικούς φορείς. Τούτο ισχύει, μεταξύ άλλων, στην περίπτωση του άρθρου 3ιη, παράγραφος 4, του εν λόγω κανονισμού (29), στο οποίο γίνεται μνεία στη χώρα καταχώρισης των εμπλεκόμενων οικονομικών φορέων στο πλαίσιο της θέσπισης εθνικών κανόνων δέουσας επιμέλειας σχετικά με την εφαρμογή της απαγόρευσης μεταφόρτωσης υγροποιημένου φυσικού αερίου το οποίο είναι καταγωγής Ρωσίας ή εξάγεται από τη Ρωσία (30). Η εν λόγω διαφορά ως προς τη διατύπωση καταδεικνύει ότι, στις περιπτώσεις που ο νομοθέτης της Ένωσης είχε την πρόθεση να οριοθετήσει την εφαρμογή ενός περιοριστικού μέτρου σε ένα συγκεκριμένο οικονομικό πεδίο, το έπραξε ρητώς. Αντιθέτως, τούτο προφανώς δεν ισχύει στην περίπτωση του άρθρου 2στ, παράγραφος 1, του ίδιου κανονισμού, το γενικό περιεχόμενο του οποίου αποτυπώνει την πρόθεση να υιοθετηθεί μια λειτουργική και τεχνολογικά ουδέτερη προσέγγιση του όρου «φορέας», ανεξάρτητη από οποιαδήποτε οικονομική ή επαγγελματική παράμετρο.
54.      Η ερμηνεία αυτή συνάδει με το σύστημα και την εσωτερική συνοχή του δικαίου της Ένωσης. Πράγματι, σε άλλα νομικά κείμενα της Ένωσης, ο νομοθέτης υιοθετεί μια λειτουργική και όχι οικονομική ή θεσμική προσέγγιση για τον προσδιορισμό του πεδίου εφαρμογής παρόμοιων εννοιών. Τούτο ισχύει, μεταξύ άλλων, στην περίπτωση της οδηγίας 2010/13/ΕΕ για τις υπηρεσίες οπτικοακουστικών μέσων (31), η οποία ορίζει στο άρθρο 1, παράγραφος 1, στοιχείο δʹ, τον «πάροχο υπηρεσιών οπτικοακουστικών μέσων» ως «το φυσικό ή νομικό πρόσωπο που έχει τη συντακτική ευθύνη για την επιλογή του οπτικοακουστικού περιεχομένου της υπηρεσίας οπτικοακουστικών μέσων και που καθορίζει τον τρόπο με τον οποίο αυτό οργανώνεται». Ο ορισμός αυτός δεν διακρίνει βάσει του νομικού καθεστώτος ή του οικονομικού σκοπού της δραστηριότητας του ενδιαφερομένου, αλλά στηρίζεται αποκλειστικά στην άσκηση αποτελεσματικού ελέγχου επί της επιλογής και της ραδιοτηλεοπτικής μετάδοσης περιεχομένου.
55.      Η ως άνω αντιπαραβολή με την οδηγία 2010/13 δικαιολογείται, από συστηματική άποψη, από το γεγονός ότι οι δύο αυτές πράξεις έχουν τον ίδιο λειτουργικό σκοπό, στο μέτρο που αποσκοπούν στην εισαγωγή ρυθμίσεων σχετικά με τους παράγοντες που ασκούν έλεγχο επί της ραδιοτηλεοπτικής μετάδοσης περιεχομένου στο κοινό. Η οδηγία 2010/13 καθορίζει τη συντακτική ευθύνη των «παρόχων υπηρεσιών οπτικοακουστικών μέσων» ενώ το άρθρο 2στ του κανονισμού 833/2014 προσδιορίζει τους «φορείς» των οποίων οι δραστηριότητες ραδιοτηλεοπτικής μετάδοσης μπορούν να υπόκεινται σε περιορισμούς όταν εξυπηρετούν προπαγανδιστικούς σκοπούς αντίθετους προς την ασφάλεια και τη δημόσια τάξη της Ένωσης. Σε αμφότερες τις περιπτώσεις, δεν αποτελεί καθοριστικό κριτήριο η οικονομική φύση της δραστηριότητας αλλά ο αποτελεσματικός έλεγχος της διαδικασίας ραδιοτηλεοπτικής μετάδοσης (32).
56.      Ακόμη και αν ληφθεί υπόψη το κανονιστικό πλαίσιο εντός του οποίου εκδόθηκε ο κανονισμός 833/2014, είναι προφανές ότι, προκειμένου να καθοριστεί εάν ένα πρόσωπο μπορεί να χαρακτηριστεί «φορέας», δεν μπορεί να ληφθεί υπόψη το κατά πόσον ασκεί οικονομική ή επαγγελματική δραστηριότητα. Όπως εύστοχα παρατήρησε η Εσθονική Κυβέρνηση στις γραπτές παρατηρήσεις της, ο κανονισμός αυτός δεν αποσκοπεί στη ρύθμιση της εσωτερικής αγοράς, ήτοι των σχέσεων μεταξύ οικονομικών φορέων και καταναλωτών, πράγμα που θα μπορούσε ενδεχομένως να δικαιολογήσει την επιβολή στους επαγγελματίες της απαγόρευσης μετάδοσης περιεχομένου προερχόμενου από ορισμένους προπαγανδιστικούς τηλεοπτικούς σταθμούς. Αντιθέτως, ο κανονισμός 833/2014 εντάσσεται –όπως επισημάνθηκε στις προκαταρκτικές παρατηρήσεις μου– σε ένα σύνολο περιοριστικών μέτρων που βασίζονται στο άρθρο 215 ΣΛΕΕ και αποσκοπούν, για λόγους δημόσιας τάξης και ασφάλειας, στην άμεση παύση των δραστηριοτήτων ραδιοτηλεοπτικής μετάδοσης των μέσων ενημέρωσης που τελούν υπό τον μόνιμο, άμεσο ή έμμεσο έλεγχο της ηγεσίας της Ρωσικής Ομοσπονδίας (33).
γ)      Τελολογική ερμηνεία
57.      Κατόπιν των ανωτέρω, έπεται η ερμηνεία υπό το πρίσμα των σκοπών που επιδιώκει ο νομοθέτης της Ένωσης. Στο πλαίσιο αυτό, υπενθυμίζεται ότι το άρθρο 2στ, παράγραφος 1, του κανονισμού 833/2014 εισήχθη με τον κανονισμό 2022/350, ο οποίος εκδόθηκε την 1η Μαρτίου 2022, ως άμεση απάντηση στην απρόκλητη και αδικαιολόγητη στρατιωτική επίθεση που εξαπέλυσε μια εβδομάδα πριν η Ρωσική Ομοσπονδία κατά της Ουκρανίας. Το Συμβούλιο επέβαλε την απαγόρευση που προβλέπεται στην εν λόγω διάταξη βασιζόμενο στην έκκληση που απηύθυνε το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο προς τη Ρωσία στις 24 Φεβρουαρίου 2022 για την παύση της εκστρατείας παραπληροφόρησης καθώς και στα συμπεράσματά του της 10ης Μαΐου 2021, σύμφωνα με τα οποία είναι απαραίτητη η ενδυνάμωση της ανθεκτικότητας της Ένωσης και των κρατών μελών, καθώς και της ικανότητάς τους να αντιμετωπίζουν υβριδικές απειλές, συμπεριλαμβανομένης της παραπληροφόρησης, και η ενίσχυση των πιθανών αντιδράσεων στον τομέα των υβριδικών απειλών, συμπεριλαμβανομένων, μεταξύ άλλων, των ξένων παρεμβάσεων και επιχειρήσεων επιρροής.
58.      Η γενική απαγόρευση του άρθρου 2στ, παράγραφος 1, του κανονισμού 833/2014 αποτυπώνει τη βούληση του νομοθέτη της Ένωσης να θέσει τέλος στην εκστρατεία παραπληροφόρησης που διεξάγει η Ρωσία, αποκλείοντας τη ραδιοτηλεοπτική μετάδοση ορισμένου περιεχομένου στο έδαφος της Ένωσης. Ωστόσο, η αποτελεσματική προστασία της δημόσιας τάξης και ασφάλειας επιβάλλει ο περιορισμός να μην ισχύει μόνον για τα μέσα ενημέρωσης που τελούν υπό κρατικό έλεγχο αλλά να ληφθούν υπόψη και τα «εναλλακτικά» μέσα ενημέρωσης, των οποίων οι φορείς εκμετάλλευσης καθίστανται –συνειδητά ή ασυνείδητα– δίαυλοι της εκστρατείας παραπληροφόρησης. Η μη συνεκτίμηση της πτυχής αυτής θα καθιστούσε δυνατό να μετατοπιστεί σταδιακά η ραδιοτηλεοπτική μετάδοση απαγορευμένου περιεχομένου προς τους εν λόγω εναλλακτικούς διαύλους με αποτέλεσμα να διαφεύγει, μακροπρόθεσμα, από κάθε μορφή κρατικού ελέγχου ή εποπτείας (34).
59.      Επιπλέον, επισημαίνεται ότι το γεγονός ότι το άρθρο 2στ, παράγραφος 1, του κανονισμού 833/2014 αφορά τους παρόχους διαδικτυακών υπηρεσιών καθώς και τις διαδικτυακές πλατφόρμες και εφαρμογές διαμοιρασμού βίντεο καταδεικνύει τη βούληση του νομοθέτη της Ένωσης να λάβει υπόψη την αυξανόμενη σημασία που έχουν πλέον τα ψηφιακά μέσα ενημέρωσης στη διάδοση πληροφοριών και ειδήσεων. Ωστόσο, η χρήση των μέσων αυτών ενέχει τον κίνδυνο να επηρεάζονται οι πεποιθήσεις των χρηστών οι οποίοι δεν διαθέτουν μέσα που να τους παρέχουν τη δυνατότητα να αξιολογούν με κριτικό πνεύμα την ακρίβεια των κοινοποιούμενων πληροφοριών. Συναφώς, ορισμένες κατηγορίες προσώπων, όπως οι έφηβοι (35) ή οι ηλικιωμένοι, είναι ιδιαίτερα ευάλωτες στη χειραγώγηση. Η ύπαρξη ενός τέτοιου κινδύνου, το μέγεθος του οποίου πρέπει να εκτιμηθεί, καθιστά, ως εκ τούτου, αναγκαίο να θεωρηθεί ότι ιστότοποι όπως ο επίμαχος στην υπόθεση της κύριας δίκης εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της διάταξης αυτής.
60.      Ακόμη και αν, για τους σκοπούς του χαρακτηρισμού ως «φορέα», δεν απαιτείται οικονομική δραστηριότητα ή δημιουργία εσόδων, πρέπει να διατυπωθούν ορισμένες παρατηρήσεις σχετικά με το πλαίσιο της έκκλησης για συνεισφορές που καθιστά δυνατή τη συγκέντρωση τέτοιων ποσών. Το γεγονός ότι ορισμένοι ιστότοποι χρηματοδοτούνται από συνεισφορές και όχι από καταχωρισμένη εμπορική δραστηριότητα δικαιολογεί αυξημένη επαγρύπνηση όσον αφορά την πιθανή εκμετάλλευσή τους για προπαγανδιστικούς σκοπούς, ιδίως όταν πρόκειται για εκστρατείες παραπληροφόρησης κρατικής προέλευσης. Πράγματι, ο εν λόγω τρόπος χρηματοδότησης χαρακτηρίζεται από την απουσία σαφώς καθορισμένου νομικού ή θεσμικού πλαισίου δεδομένου ότι δεν συνοδεύεται από υποχρεώσεις χρηματοοικονομικής διαφάνειας ή μηχανισμούς ελέγχου παρόμοιους με εκείνους στους οποίους υπόκεινται οι επαγγελματίες φορείς μέσων ενημέρωσης. Η αδιαφάνεια αυτή καθιστά δυσχερέστερο τον εντοπισμό των χρηματοοικονομικών ροών και, κατά συνέπεια, των παραγόντων που ενδέχεται να επηρεάζουν τη συντακτική γραμμή ή το μεταδιδόμενο περιεχόμενο. Επομένως, δημιουργεί ένα περιβάλλον ευνοϊκό για την παρέμβαση εξωτερικών συμφερόντων, συμπεριλαμβανομένων των συμφερόντων τρίτων κρατών, τα οποία μπορούν να παρεμβαίνουν άμεσα ή έμμεσα κατά την παραγωγή ή τη ραδιοτηλεοπτική μετάδοση περιεχομένου.
61.      Επιπλέον, η παρουσίαση των πλατφόρμων αυτών ως «ανεξάρτητων» ή «εναλλακτικών» ενισχύει την αξιοπιστία τους όσον αφορά ένα συγκεκριμένο κοινό, συχνά δύσπιστο έναντι των παραδοσιακών μέσων ενημέρωσης ή των δημόσιων θεσμών. Η εν λόγω φαινομενική αυθεντικότητα προσδίδει στα μηνύματά τους αυξημένη πειστικότητα με αποτέλεσμα η αμφισβήτησή τους να καθίσταται ακόμη δυσχερέστερη στις περιπτώσεις που διαδίδουν εν μέρει παραποιημένα ή παραπλανητικά αφηγήματα (36). Υπό την οπτική αυτή, η επίκληση της ανεξαρτησίας, όχι μόνον δεν συνιστά εγγύηση ουδετερότητας, αλλά μπορεί παραδόξως να καταστεί αποτελεσματικό εργαλείο για τις στρατηγικές παραπληροφόρησης.
62.      Στο πλαίσιο αυτό, ο μη εμπορικός χαρακτήρας της χρηματοδότησης δεν μπορεί να θεωρηθεί απλό ουδέτερο στοιχείο
αλλά καθοριστικός παράγοντας για την εκτίμηση του κινδύνου χειραγώγησης της ενημέρωσης (37). Αποτελεί δείκτη διαρθρωτικής αδυναμίας ο οποίος, σε συνδυασμό με την απουσία εποπτείας και την αναζήτηση «εναλλακτικής» νομιμότητας, ευνοεί τη διάδοση περιεχομένου που εξυπηρετεί τους σκοπούς της ξένης προπαγάνδας. Ειδικότερα, η διάρθρωση αυτή καθιστά δυνατή την καταστρατήγηση των περιοριστικών μέτρων τα οποία επιβάλλονται στα μέσα ενημέρωσης που τελούν υπό κρατικό έλεγχο, μέσω της εκμετάλλευσης διαύλων που παρουσιάζονται ως ανεξάρτητοι αλλά εντάσσονται λειτουργικά στη στρατηγική παραπληροφόρησης.
63.      Η θέσπιση, διά της ερμηνευτικής οδού, μιας απαίτησης επιδίωξης οικονομικού ή ακόμη και κερδοσκοπικού σκοπού ενέχει τον κίνδυνο να αποδυναμώσει σημαντικά την εμβέλεια του άρθρου 2στ, παράγραφος 1, του κανονισμού 833/2014. Μια τέτοια απαίτηση, η οποία δεν προσιδιάζει στο γράμμα και στη λειτουργική συλλογιστική που υιοθέτησε ο νομοθέτης της Ένωσης, θα είχε ως αποτέλεσμα να αποκλείεται από το πεδίο εφαρμογής του μέτρου σημαντικό μέρος των διαδικτυακών μέσων ενημέρωσης, τα οποία, μολονότι δεν επιδιώκουν οικονομικό σκοπό, συμμετέχουν ενεργά στη ραδιοτηλεοπτική μετάδοση του επίμαχου περιεχομένου. Επιπλέον, θα δημιουργούσε κίνδυνο καταστρατήγησης καθόσον ορισμένοι φορείς θα μπορούσαν να επικαλεστούν την απουσία οικονομικού σκοπού για να συνεχίσουν να διαδίδουν μηνύματα παραπληροφόρησης. Επομένως, μια τέτοια ερμηνεία θα υπονόμευε την αποτελεσματικότητα και τον προληπτικό χαρακτήρα της διάταξης η οποία αποσκοπεί στην αποτροπή της ραδιοτηλεοπτικής μετάδοσης προπαγανδιστικού περιεχομένου στο έδαφος της Ένωσης, ανεξαρτήτως του οικονομικού καθεστώτος που διέπει τους φορείς που το μεταδίδουν και του τρόπου χρηματοδότησής τους.
64.      Ένα κριτήριο που στηρίζεται στην επιδίωξη οικονομικού σκοπού στερείται, εν πάση περιπτώσει, σαφήνειας και προβλεψιμότητας και, ως εκ τούτου, δύσκολα συμβιβάζεται με τις απαιτήσεις της ασφάλειας δικαίου. Στην πράξη, θα ήταν ιδιαίτερα περίπλοκο να καθοριστεί το χρηματικό όριο πέραν του οποίου μια δραστηριότητα ραδιοτηλεοπτικής μετάδοσης θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως «οικονομική». Οι μορφές χρηματοδότησης των διαδικτυακών μέσων ενημέρωσης πράγματι ποικίλλουν και είναι συχνά υβριδικές δεδομένου ότι ορισμένες πλατφόρμες στηρίζονται αποκλειστικά σε ιδιωτικές συνεισφορές ενώ άλλες συνδυάζουν διαφημιστικά έσοδα, συνδρομές, περιστασιακές συνεργασίες ή εκστρατείες συμμετοχικής χρηματοδότησης (38). Υπό τις συνθήκες αυτές, η διάκριση μεταξύ μιας «οικονομικής» και μιας «μη οικονομικής» δραστηριότητας θα καθίστατο κατ’ ανάγκην αυθαίρετη και επιδεχόμενη ερμηνείας.
65.      Μια τέτοια αβεβαιότητα θα έθετε σε κίνδυνο την ομοιόμορφη εφαρμογή της διάταξης και θα άνοιγε τον δρόμο για συχνές αμφισβητήσεις καθόσον κάθε φορέας θα μπορούσε να επικαλεστεί τον τυχαίο, περιθωριακό ή ακανόνιστο χαρακτήρα των πόρων του προκειμένου να διαφύγει της απαγόρευσης. Η θέσπιση ενός κατώτατου ποσοτικού ή αναλογικού ορίου –στηριζόμενου, για παράδειγμα, στο συνολικό ποσό των συνεισφορών ή στη σχέση μεταξύ εσόδων και λειτουργικών εξόδων– δεν θα εγγυόταν περαιτέρω ασφάλεια δικαίου, δεδομένου ότι η οικονομική κατάσταση των φορέων διαφέρει αναλόγως του μεγέθους, της δομής τους και του κοινού στο οποίο απευθύνονται.
66.      Επιπλέον, η εισαγωγή ενός τέτοιου κριτηρίου θα δημιουργούσε προφανή κίνδυνο καταστρατήγησης. Οι οικείοι φορείς θα μπορούσαν να προσαρμόσουν τον τρόπο χρηματοδότησής τους ώστε να μην υπερβαίνουν το προβλεπόμενο όριο ή να χρησιμοποιήσουν έμμεσους μηχανισμούς χρηματοδότησης, ιδίως μέσω της προσφυγής σε τρίτους ή ξένες πλατφόρμες. Μια τέτοια εξέλιξη θα καθιστούσε το μέτρο άνευ περιεχομένου και θα υπονόμευε την προληπτική του αποτελεσματικότητα, καθιστώντας δυνατή τη συνέχιση της ραδιοτηλεοπτικής μετάδοσης του οικείου περιεχομένου υπό το πρόσχημα μιας φαινομενικής απουσίας οικονομικού σκοπού. Επομένως, η υιοθέτηση ενός τόσο αβέβαιου και ευχερώς χειραγωγήσιμου κριτηρίου θα αντέβαινε στον σκοπό της συνοχής, της διαφάνειας και της αποτελεσματικότητας που επιδιώκει ο κανονισμός 833/2014.
67.      Πρέπει να θεωρηθεί ότι οι διαχειριστές ιστότοπων οι οποίοι μεταδίδουν απαγορευμένο περιεχόμενο εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 2στ, παράγραφος 1, του κανονισμού 833/2014, ακόμη και όταν η δραστηριότητά τους χρηματοδοτείται αποκλειστικά ή κυρίως από εθελοντικές εισφορές. Πράγματι, μια τέτοια χρηματοδότηση μπορεί να είναι καθοριστική για τη διατήρηση της ύπαρξης και της λειτουργίας των ιστότοπων αυτών και, ως εκ τούτου, να υπονομεύσει την αποτελεσματικότητα των περιοριστικών μέτρων που έχουν ληφθεί σε βάρος των ρωσικών προπαγανδιστικών μέσων ενημέρωσης.
68.       Πρέπει επίσης να αποτραπεί ο κίνδυνος να παρακινούνται καλόπιστοι πολίτες, μέσω στοχευμένων εκστρατειών παραπληροφόρησης, να πραγματοποιούν τέτοιες συνεισφορές, οδηγούμενοι, εν αγνοία τους, σε παραβίαση του καθεστώτος κυρώσεων της Ένωσης και, ως εκ τούτου, σε ενδεχόμενη παραβίαση του εθνικού δικαίου. Τέλος, η σκόπιμη εργαλειοποίηση των εκκλήσεων για ιδιωτικές συνεισφορές στο πλαίσιο του προπαγανδιστικού αφηγήματος που βασίζεται σε μια στάση θυματοποίησης θα είχε ως αποτέλεσμα όχι μόνο την υπονόμευση, στην πράξη, των περιοριστικών μέτρων που έχει θεσπίσει η Ένωση, αλλά και την ενίσχυση της εμβέλειας και της αξιοπιστίας της παραπληροφόρησης των κρατικών ρωσικών μέσων ενημέρωσης, μέσω της εκμετάλλευσης της στήριξης των πολιτών για την άσκηση επιρροής στην ενημέρωση.
69.      Μολονότι η επιδίωξη οικονομικού σκοπού δεν συνιστά, κατά τη γνώμη μου, προϋπόθεση για την εφαρμογή του άρθρου 2στ, παράγραφος 1, του κανονισμού 833/2014, φρονώ ότι το ύψος των συνεισφορών που συγκεντρώνει ένας φορέας μπορεί, εντούτοις, να λαμβάνεται υπόψη κατά την συγκεκριμένη εκτίμηση της δραστηριότητάς του. Πράγματι, ένα σημαντικό ποσό –όπως στην υπό κρίση υπόθεση, στην οποία περισσότερα από 60 000 ευρώ συγκεντρώθηκαν εντός ενός έτους– μπορεί να υποδεικνύει μια δομημένη οργάνωση και μια τακτική δραστηριότητα ραδιοτηλεοπτικής μετάδοσης, η οποία υπερβαίνει το πλαίσιο μιας απλής ατομικής ή εθελοντικής έκφρασης.
70.      Ένα τέτοιο επίπεδο χρηματοδότησης μπορεί επίσης να υποδεικνύει οικονομική εξάρτηση από το κοινό ή από ορισμένους συνεισφέροντες, ικανή να επηρεάσει το μεταδιδόμενο περιεχόμενο ή να ενισχύσει την ευαλωτότητα του μέσου ενημέρωσης έναντι εξωτερικών πιέσεων. Επομένως, χωρίς να αμφισβητείται η ουδετερότητα του λειτουργικού κριτηρίου, το στοιχείο
αυτό μπορεί να ληφθεί υπόψη ως συναφής πραγματική ένδειξη για την εκτίμηση της έκτασης της ασκούμενης δραστηριότητας και, κατά περίπτωση, του κινδύνου χειραγώγησης της ενημέρωσης ή καταστρατήγησης των περιοριστικών μέτρων που έχουν επιβληθεί στα μέσα ενημέρωσης που τελούν υπό κρατικό έλεγχο.
71.      Τα προαναφερθέντα στοιχεία μπορεί να αποδειχθούν ιδιαίτερα κρίσιμα στο πλαίσιο της εξέτασης της ενδεχόμενης εφαρμογής του άρθρου 12 του κανονισμού 833/2014, το οποίο απαγορεύει κάθε δραστηριότητα που έχει ως αντικείμενο ή αποτέλεσμα την καταστρατήγηση των περιοριστικών μέτρων που έχει θεσπίσει η Ένωση. Η έλλειψη χρηματοοικονομικής διαφάνειας, η εξάρτηση από πηγές συμμετοχικής χρηματοδότησης ή ακόμη και η επίκληση συντακτικής ανεξαρτησίας μπορούν, στο πλαίσιο αυτό, να αποτελέσουν συναφείς ενδείξεις προκειμένου να εκτιμηθεί αν η επίμαχη συμπεριφορά είναι αντικειμενικά ικανή να εξαλείψει τα αποτελέσματα των μέτρων του άρθρου 2στ του κανονισμού αυτού και αν εντάσσεται υποκειμενικά σε μια λογική καταστρατήγησης των κυρώσεων που επιβάλλονται στα μέσα ενημέρωσης τα οποία ενεργούν για λογαριασμό της Ρωσικής Ομοσπονδίας.
72.      Αντιθέτως, φαίνεται δύσκολο να γίνει αποδεκτή μια ερμηνεία, όπως η προτεινόμενη από τον κατηγορούμενο R, σύμφωνα με την οποία η έννοια του «φορέα», κατά το άρθρο 2στ του κανονισμού 833/2014, πρέπει να εξαρτάται από τη διάρκεια, την έκταση ή την ένταση της ασκούμενης δραστηριότητας. Πράγματι, το κείμενο του κανονισμού δεν περιέχει καμία αναφορά σε τέτοια κριτήρια, γεγονός που αποκλείει οποιαδήποτε διάκριση μεταξύ των φυσικών και νομικών προσώπων που ασκούν τακτική δραστηριότητα και εκείνων που συμμετέχουν στη ραδιοτηλεοπτική μετάδοση περιστασιακά. Αντιθέτως, η ερμηνεία της έννοιας αυτής πρέπει να στηρίζεται σε ένα αποκλειστικά λειτουργικό κριτήριο, το οποίο συνδέεται με τον ρόλο που πράγματι επιτελείται στη διαδικασία ραδιοτηλεοπτικής μετάδοσης ή διάθεσης του οικείου περιεχομένου.
73.      Ο σκοπός που επιδιώκει ο νομοθέτης της Ένωσης δικαιολογεί μια τέτοια προσέγγιση. Το άρθρο 2στ του κανονισμού 833/2014 αποσκοπεί στην αποτροπή και την απαγόρευση κάθε μορφής ραδιοτηλεοπτικής μετάδοσης του οικείου περιεχομένου, ανεξαρτήτως της έκτασης ή της συχνότητας της δραστηριότητας του φορέα. Στο σύγχρονο ψηφιακό περιβάλλον, μια μεμονωμένη ή μικρής κλίμακας ραδιοτηλεοπτική μετάδοση μπορεί να έχει ευρύ κοινό και να επιφέρει τα ίδια αποτελέσματα με μια τακτική δραστηριότητα. Η εξάρτηση της εφαρμογής του μέτρου από ορισμένο βαθμό έντασης θα καθιστούσε την απαγόρευση αναποτελεσματική και θα δημιουργούσε ζώνες ατιμωρησίας προς καταστρατήγηση της ρύθμισης.
74.      Τέλος, η θέσπιση ενός τέτοιου ποσοτικού κριτηρίου θα αντέβαινε στην αρχή της ασφάλειας δικαίου, δημιουργώντας αβεβαιότητα ως προς το πεδίο εφαρμογής του μέτρου και υπονομεύοντας την ομοιόμορφη εφαρμογή του στην Ένωση. Επιπλέον, μια τέτοια προσέγγιση θα ενείχε τον κίνδυνο να ενθαρρύνει συμπεριφορές απόκρυψης ή τεχνητού κατακερματισμού των δραστηριοτήτων ραδιοτηλεοπτικής μετάδοσης, ασυμβίβαστες προς τον προληπτικό σκοπό και την αποτελεσματικότητα που επιδιώκει ο κανονισμός. Επομένως, ως «φορέας» πρέπει να θεωρείται κάθε φυσικό ή νομικό πρόσωπο το οποίο συμμετέχει, έστω και περιστασιακά, στη ραδιοτηλεοπτική μετάδοση ή τη διάθεση του οικείου περιεχομένου, ανεξαρτήτως των χρησιμοποιούμενων τεχνικών μέσων και της έκτασης της παρέμβασης. Δεν έχει σημασία, για τους σκοπούς του χαρακτηρισμού αυτού, το κατά πόσον το εν λόγω πρόσωπο αποκομίζει έσοδα οποιασδήποτε μορφής από τη συμμετοχή του.
75.      Επομένως, φρονώ ότι η τελολογική ερμηνεία του άρθρου 2στ του κανονισμού 833/2014 συνηγορεί επίσης υπέρ της ευρείας ερμηνείας της απαγόρευσης που προβλέπεται στη διάταξη αυτήν.
Δ.      Πρόσθετες εκτιμήσεις σχετικά με την κανονιστική εμβέλεια της απαγόρευσης του άρθρου 2στ, παράγραφος 1, του κανονισμού 833/2014
76.      Η ως άνω εξέταση, υπό το πρίσμα του γράμματος του άρθρου 2στ του κανονισμού 833/2014 (39), του πλαισίου στο οποίο αυτό εντάσσεται (40) και των σκοπών που επιδιώκει (41), οδηγεί στο συμπέρασμα ότι η έννοια του «φορέα», στον τομέα των τηλεπικοινωνιών, πρέπει να ερμηνεύεται ευρέως. Αφορά κάθε φυσικό ή νομικό πρόσωπο το οποίο είναι υπεύθυνο για την τεχνική και λειτουργική διαχείριση δικτύων ή υπηρεσιών επικοινωνιών ή ασκεί αποτελεσματικό έλεγχο στη λειτουργία ή τη διάθεσή τους.
77.      Επιπλέον, ο χαρακτηρισμός ως «φορέα», βάσει της διάταξης αυτής, δεν μπορεί να εξαρτάται από την επιδίωξη οικονομικού σκοπού, την άσκηση επαγγελματικής δραστηριότητας ή τη διάρκειά της. Η έννοια αυτή περιλαμβάνει και τα φυσικά πρόσωπα που διαχειρίζονται έναν ιστότοπο ή διασφαλίζουν τη μετάδοση περιεχομένου στο διαδίκτυο, ανεξαρτήτως του ότι τα έσοδά τους προέρχονται μόνον από εθελοντικές εισφορές τρίτων, όπως συνεισφορές ή δωρεές.
78.      Βεβαίως, η ευρεία ερμηνεία του άρθρου 2στ του κανονισμού 833/2014, η οποία γίνεται δεκτή στην παρούσα ανάλυση, συνεπάγεται κατ’ ανάγκη παρέμβαση στην άσκηση της ελευθερίας έκφρασης και πληροφόρησης που κατοχυρώνεται στο άρθρο 11 του Χάρτη (42). Πράγματι, η απορρέουσα εξ αυτού απαγόρευση ραδιοτηλεοπτικής μετάδοσης περιορίζει, σε ορισμένο βαθμό, τη δυνατότητα κοινοποίησης πληροφοριών από τους οικείους φορείς καθώς και τη δυνατότητα απόκτησης πληροφοριών από το κοινό. Συναφώς, πρέπει να αναγνωριστεί η βασιμότητα των αντιρρήσεων που προέβαλαν οι δύο κατηγορούμενοι όσον αφορά την εμβέλεια μιας τέτοιας απαγόρευσης.
79.      Υπενθυμίζεται, ωστόσο, ότι, σύμφωνα με το άρθρο 52, παράγραφος 1, του Χάρτη, μια τέτοια παρέμβαση μπορεί να είναι επιτρεπτή εφόσον πληροί τις προϋποθέσεις που θέτει η διάταξη αυτή, ήτοι εφόσον προβλέπεται από τον νόμο, σέβεται το βασικό περιεχόμενο του επίμαχου δικαιώματος και ανταποκρίνεται σε στόχους γενικού ενδιαφέροντος που αναγνωρίζει η Ένωση, τηρουμένης της αρχής της αναλογικότητας. Εν προκειμένω, η παρέμβαση προκύπτει απευθείας από τον κανονισμό 833/2014, ο οποίος εκδόθηκε βάσει του άρθρου 215 ΣΛΕΕ προς εφαρμογή της απόφασης 2014/512/ΚΕΠΠΑ (43). Επομένως, «προβλέπεται από τον νόμο» κατά την έννοια του άρθρου 52, παράγραφος 1, του Χάρτη και εντάσσεται σε ένα σαφές, προσβάσιμο και προβλέψιμο κανονιστικό πλαίσιο (44).
80.      Ο επιδιωκόμενος σκοπός είναι θεμιτός και γενικού ενδιαφέροντος δεδομένου ότι συνίσταται στην προστασία της έννομης τάξης και ασφάλειας της Ένωσης από τις εκστρατείες παραπληροφόρησης, οι οποίες αποσκοπούν στην αποσταθεροποίηση των ευρωπαϊκών θεσμικών οργάνων και των κρατών μελών μέσω της χειραγώγησης της ενημέρωσης (45). Τέλος, το επίμαχο μέτρο συνάδει με την αρχή της αναλογικότητας (46) καθόσον περιορίζεται στην προσωρινή απαγόρευση της ραδιοτηλεοπτικής μετάδοσης περιεχομένου που προσδιορίζεται ειδικώς ως περιεχόμενο προπαγάνδας και παραπληροφόρησης χωρίς να θίγει την ελεύθερη κυκλοφορία άλλων πληροφοριών ή απόψεων (47). Επομένως, δεν θίγει το βασικό περιεχόμενο του δικαιώματος που κατοχυρώνεται στο άρθρο 11 του Χάρτη, αλλά αποσκοπεί αποκλειστικά στην αποτροπή σοβαρών και άμεσων προσβολών της ασφάλειας και της έννομης τάξης της Ένωσης (48).
81.      Συνεπώς, συντάσσομαι με την άποψη της Γαλλικής Κυβέρνησης, σύμφωνα με την οποία η ευρεία ερμηνεία που γίνεται δεκτή εν προκειμένω εντάσσεται στο πλαίσιο που καθορίζει το δίκαιο της Ένωσης. Πράγματι, η ερμηνεία αυτή παραμένει σύμφωνη με τις απαιτήσεις που απορρέουν τόσο από τον ίδιο τον κανονισμό 833/2014 όσο και από τις γενικές αρχές του δικαίου της Ένωσης, και ιδίως από τις αρχές της νομιμότητας, της ασφάλειας δικαίου και της αναλογικότητας. Επιπλέον, διασφαλίζει την κατάλληλη ισορροπία μεταξύ, αφενός, της ανάγκης διαφύλαξης της δημόσιας τάξης και της ασφάλειας της Ένωσης έναντι των εκστρατειών παραπληροφόρησης που οργανώνονται για λογαριασμό της Ρωσικής Ομοσπονδίας και, αφετέρου, της προστασίας της ελευθερίας έκφρασης και πληροφόρησης η οποία κατοχυρώνεται στο άρθρο 11 του Χάρτη.
VI.    Πρόταση
82.      Λαμβανομένου υπόψη του συνόλου των προεκτεθέντων, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στο προδικαστικό ερώτημα που υπέβαλε το Landgericht Saarbrücken (πρωτοδικείο Saarbrücken, Γερμανία) ως εξής:
Το άρθρο 2στ, παράγραφος 1, του κανονισμού (ΕΕ) 833/2014 του Συμβουλίου, της 31ης Ιουλίου 2014, σχετικά με περιοριστικά μέτρα λόγω ενεργειών της Ρωσίας που αποσταθεροποιούν την κατάσταση στην Ουκρανία,
έχει την έννοια ότι:
ως «φορείς», κατά τη διάταξη αυτή, λογίζονται επίσης τα φυσικά πρόσωπα που διαχειρίζονται ιστότοπο. Δεν έχει σημασία, για τους σκοπούς του χαρακτηρισμού αυτού, το κατά πόσον τα εν λόγω πρόσωπα αποκομίζουν έσοδα οποιασδήποτε μορφής από τη διαχείριση του ιστότοπου.
1      Γλώσσα του πρωτοτύπου: η γαλλική.
2      ΕΕ 2014, L 229, σ. 1.
3      ΕΕ 2022, L 65, σ. 1.
4      Ο όρος «παραπληροφόρηση» αποτελεί μετάφραση της ρωσικής λέξης «дезинформация» (dezinformatsiya), η οποία επινοήθηκε στις αρχές της δεκαετίας του 1920 από τις σοβιετικές υπηρεσίες πληροφοριών. Η δημιουργία του όρου αποδίδεται στον Ιωσήφ Στάλιν, ο οποίος του προσέδωσε σκοπίμως γαλλική χροιά ώστε να εμφανίζεται ως δυτικής προέλευσης και να ενισχύσει με τον τρόπο αυτόν την αξιοπιστία του. Αφορούσε μια στρατηγική τακτική προπαγάνδας την οποία χρησιμοποιούσαν η KGB και άλλες σοβιετικές υπηρεσίες για να διαδίδουν ψευδείς ή παραπλανητικές πληροφορίες με σκοπό τη χειραγώγηση της κοινής γνώμης. Αντίθετα προς το απλό ψέμα,
η παραπληροφόρηση συχνά αναμιγνύει αλήθεια και ψεύδος με σκοπό την πρόκληση σύγχυσης, την υπονόμευση της εμπιστοσύνης και την αποσταθεροποίηση των αντιπάλων (Barela, S., και Duberry, J., «Understanding Disinformation Operations in the Twenty-First Century», Defending Democracies: Combating Foreign Election Interference in a Digital Age, Οξφόρδη, 2021, σ. 41).
5      BGB1. 2013 I, σ. 1482.
6      Όπως επισήμανε το Γενικό Δικαστήριο στις αποφάσεις της 27ης Ιουλίου 2022, RT France κατά Συμβουλίου (T‑125/22, EU:T:2022:483, σκέψη 56),
και της 26ης Μαρτίου 2025, A2B Connect
κ.λπ. κατά Συμβουλίου
(T‑307/22, EU:T:2025:331, σκέψη 53),
η προπαγάνδα και οι εκστρατείες παραπληροφόρησης είναι ικανές να κλονίσουν τα θεμέλια των δημοκρατικών κοινωνιών και αποτελούν αναπόσπαστο μέρος του οπλοστασίου του σύγχρονου πολέμου.
7      Βλ. απόφαση της 27ης Ιουλίου 2022, RT France κατά Συμβουλίου (T‑125/22, EU:T:2022:483, σκέψεις 86 επ.).
8      Βλ. αιτιολογική σκέψη 2 του κανονισμού 833/2014. Βλ.,
επίσης, απόφαση της 28 Μαρτίου 2017, Rosneft (C‑72/15, EU:C:2017:236, σκέψη 123).
9      Βλ. προτάσεις μου στην υπόθεση Čiekuri-Shishki (C‑480/24, EU:C:2025:672, σημεία 26 επ.).
10      Ο κανονισμός 2022/350, ο οποίος στηρίζεται στο άρθρο 215 ΣΛΕΕ, εκδόθηκε κατ’ εφαρμογήν της απόφασης (ΚΕΠΠΑ) 2022/351 του Συμβουλίου, της 1ης Μαρτίου 2022, για την τροποποίηση της απόφασης 2014/512/ΚΕΠΠΑ σχετικά με περιοριστικά μέτρα λόγω ενεργειών της Ρωσίας που αποσταθεροποιούν την κατάσταση στην Ουκρανία (ΕΕ 2022, L 65, σ. 5), η οποία εκδόθηκε βάσει του άρθρου 29 ΣΕΕ.
11      Βλ. αιτιολογικές σκέψεις 8, 10 και 11 του κανονισμού 2022/350.
12      Βλ. αποφάσεις της 27ης Ιουλίου 2022, RT France κατά Συμβουλίου (T‑125/22, EU:T:2022:483, σκέψεις 161 επ.), και της 26ης Μαρτίου 2025, A2B Connect κ.λπ. κατά Συμβουλίου (T‑307/22, EU:T:2025:331, σκέψη 140).
13      Βλ. σημείο 3 των παρουσών προτάσεων.
14      Wabnitz, H.-B., Janovsky, T. και Schmitt, L., Handbuch des Wirtschafts- und Steuerstrafrechts, Μόναχο, 2025, κεφάλαιο 2, σημείο 288.
15      Βλ. αποφάσεις της 12ης Δεκεμβρίου 1996, X (C‑74/95 και C‑129/95, EU:C:1996:491, σκέψη 25), και της 26ης Ιουνίου 2025, Μακελειό και Zougla (C‑555/23 και C‑556/23, EU:C:2025:484, σκέψη 89).
16      Αποφάσεις της 7ης Νοεμβρίου 2024, Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (C‑326/23, EU:C:2024:940, σκέψη 22), και της 10ης Ιουλίου 2025, Farmacija (C‑715/23, EU:C:2025:548, σκέψη 39).
17      Πρβλ. απόφαση της 16ης Δεκεμβρίου 2008, Cartesio (C‑210/06, EU:C:2008:723, σκέψη 93).
18      Πρβλ. απόφαση της 16ης Ιουλίου 2020, Adusbef κ.λπ. (C‑686/18, EU:C:2020:567, σκέψη 30 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
19      Πρβλ. αποφάσεις της 24ης Φεβρουαρίου 2022, Viva Telecom Bulgaria (C‑257/20, EU:C:2022:125, σκέψη 42), και της 22ας Δεκεμβρίου 2022, Inspectoratul General pentru Imigrări (Αγορά γυαλιών από εργαζόμενο) (C‑392/21, EU:C:2022:1020, σκέψη 26).
20      Βλ. αποφάσεις της 14ης Οκτωβρίου 2021, Viesgo Infraestructuras Energéticas (C‑683/19, EU:C:2021:847, σκέψη 23), και της 14ης Μαΐου 2024, Stachev (C‑15/24 PPU, EU:C:2024:399, σκέψη 82).
21      Βλ. αποφάσεις της 30ής Απριλίου 2014, Kásler και Káslerné Rábai (C‑26/13, EU:C:2014:282, σκέψη 37), και της 13ης Μαρτίου 2025, APS Beta Bulgaria και Agentsia za kontrol na prosrocheni zadalzhenia (C‑337/23, EU:C:2025:183, σκέψη 49).
22      Βλ. αποφάσεις της 22ας Απριλίου 2021, Austrian Airlines (C‑826/19, EU:C:2021:318, σκέψη 22), και της 16ης Φεβρουαρίου 2023, Zamestnik izpalnitelen direktor na Darzhaven fond «Zemedelie» (C‑343/21, EU:C:2023:111, σκέψη 35).
23      Το λεξικό Larousse ορίζει ως «φορέα» την «επιχείρηση που διαχειρίζεται δίκτυο τηλεπικοινωνιών». Στο ίδιο πνεύμα, το λεξικό Duden ορίζει ως «Betreiber» την «επιχείρηση που εκμεταλλεύεται τεχνικές εγκαταστάσεις, οικονομικές επιχειρήσεις ή άλλες παρόμοιες δραστηριότητες». Το Diccionario panhispánico del español jurídico διευκρινίζει ότι ως «operador» νοείται το «φυσικό ή νομικό πρόσωπο που διαχειρίζεται δημόσια δίκτυα τηλεπικοινωνιών ή παρέχει υπηρεσίες τηλεπικοινωνιών προσβάσιμες στο κοινό». Από την πλευρά του, το Cambridge Dictionary ορίζει ως «operator» το «πρόσωπο του οποίου η εργασία συνίσταται στη χρήση και τον έλεγχο μηχανήματος ή οχήματος». Τέλος, το λεξικό Treccani ορίζει ως «operatóre» το «πρόσωπο που εκτελεί ορισμένες ενέργειες ή εργασίες, συνήθως σε τακτική βάση. Στην ταξινόμηση των επαγγελμάτων, πρόκειται, γενικώς, για το πρόσωπο που είναι υπεύθυνο για τη λειτουργία και τον έλεγχο ορισμένων τύπων μηχανημάτων, συσκευών ή εγκαταστάσεων, όπως ο ραδιοφωνικός πάροχος, ο τηλεοπτικός πάροχος και ο πάροχος τηλεφωνικών δικτύων».
24      Επισημαίνεται ότι στη λιθουανική απόδοση του άρθρου 2στ, παράγραφος 1, του κανονισμού 833/2014 χρησιμοποιείται ο όρος «ūkio subjektas», ο οποίος αφορά οντότητα ή πρόσωπο που ασκεί οικονομική δραστηριότητα. Ωστόσο, τούτο δεν επιβεβαιώνεται από άλλες γλωσσικές αποδόσεις. Η πολωνική απόδοση του κανονισμού αυτού ουδόλως προσδιορίζει τον αποδέκτη της απαγόρευσης της διάταξης καθόσον δεν χρησιμοποιεί κανένα αντικείμενο: «Zakazuje się nadawania lub umożliwiania, ułatwiania lub w inny sposób przyczyniania się do nadawania jakichkolwiek treści przez osoby prawne, podmioty lub organy wymienione w załączniku XV [...]» («απαγορεύεται
η ραδιοτηλεοπτική μετάδοση, η παροχή δυνατότητας ραδιοτηλεοπτικής μετάδοσης ή η διευκόλυνση ή η με άλλο τρόπο συμβολή στη ραδιοτηλεοπτική μετάδοση οποιουδήποτε περιεχομένου από τα νομικά πρόσωπα, τις οντότητες ή τους φορείς που απαριθμούνται στο παράρτημα XV»), διατύπωση που υποδηλώνει απαγόρευση γενική και ανεξάρτητη από τον αποδέκτη της.
25      Βλ. σημείο 15 των παρουσών προτάσεων.
26      Βλ. απόφαση της 26ης Μαρτίου 2025, A2B Connect κ.λπ. κατά Συμβουλίου (T‑307/22, EU:T:2025:331, σκέψεις 61 και 62).
27      Γεγονός το οποίο επισήμανε επίσης η γενική εισαγγελέας L. Medina στις προτάσεις της στην υπόθεση Jemerak (C‑109/23, EU:C:2024:307, σημείο 69).
28      Βλ. απάντηση στο έκτο ερώτημα που περιλαμβάνεται στην ενότητα «G. Sector-specific questions – 1 Media», στη σελίδα 311 των κατευθυντήριων γραμμών.
29      Η διάταξη αυτή προστέθηκε με τον κανονισμό (ΕΕ) 2024/1745 του Συμβουλίου, της 24ης Ιουνίου 2024, για την τροποποίηση του κανονισμού (ΕΕ) αριθ. 833/2014 σχετικά με περιοριστικά μέτρα λόγω ενεργειών της Ρωσίας που αποσταθεροποιούν την κατάσταση στην Ουκρανία (ΕΕ L, 2024/1745).
30      Σημειωτέον ότι το επιχείρημα αυτό στηρίζεται σε γραμματική ερμηνεία η οποία, μολονότι φαίνεται βάσιμη όσον αφορά ορισμένες γλωσσικές αποδόσεις, εντούτοις δεν ισχύει για όλες τις γλωσσικές αποδόσεις της ενωσιακής νομοθεσίας.
31      Οδηγία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 10ης Μαρτίου 2010, για τον συντονισμό ορισμένων νομοθετικών, κανονιστικών και διοικητικών διατάξεων των κρατών μελών σχετικά με την παροχή υπηρεσιών οπτικοακουστικών μέσων (οδηγία για τις υπηρεσίες οπτικοακουστικών μέσων) (ΕΕ 2010, L 95, σ. 1).
32      Βεβαίως, η οδηγία 2010/13 αφορά, σύμφωνα με την αιτιολογική σκέψη 21, δραστηριότητες οικονομικής φύσεως κατά την έννοια των άρθρων 56 και 57 ΣΛΕΕ. Ωστόσο, ο ορισμός που υιοθετεί για τον «πάροχο υπηρεσιών οπτικοακουστικών μέσων» στηρίζεται σε ένα λειτουργικό κριτήριο –τη συντακτική ευθύνη και τον αποτελεσματικό έλεγχο της μετάδοσης– το οποίο εξακολουθεί να έχει σημασία, κατ’ αναλογίαν, για την ερμηνεία του όρου «φορέας» στο άρθρο 2στ του κανονισμού 833/2014.
33      Ο Ferreau F. στο άρθρο «Das EU-Verbot russischer Staatsmedien aus der Perspektive des Medienrechts», Verfassungsblog (10 Μαρτίου 2022), υπογραμμίζει ότι η παροχή υπηρεσιών οπτικοακουστικών μέσων μπορεί ασφαλώς να συνιστά οικονομική δραστηριότητα. Ωστόσο, ο αρθρογράφος ορθώς παρατηρεί ότι τα επίμαχα μέτρα –αντίθετα προς τις πρόσφατα επιβληθείσες οικονομικές και χρηματοπιστωτικές κυρώσεις– δεν αποσκοπούν στην επιβολή κυρώσεων στη Ρωσία. Αντιθέτως ο πραγματικός σκοπός τους είναι «στραμμένος προς τα έσω»: αποσκοπούν στην αποτροπή της αποσταθεροποίησης της Ένωσης μέσω της διάδοσης της παραπληροφόρησης.
34      Η Spahn, S. στην επιστημονική της συμβολή με τίτλο «Russia’s Narratives and Disinformation in the War on Ukraine», στο βιβλίο Russia’s War of Aggression against Ukraine, Baden-Baden, 2023, σ. 40, εξηγεί ότι, παρά τις κυρώσεις που επιβλήθηκαν στα ρωσικά προπαγανδιστικά μέσα ενημέρωσης, η πρόσβαση στα μέσα αυτά εξακολουθεί να είναι δυνατή στο διαδίκτυο. Η RT Deutschland έχει δημιουργήσει διάφορους ιστότοπους με νέα ονόματα τομέα, στους οποίους το τηλεοπτικό πρόγραμμα μπορεί επίσης να προβληθεί σε απευθείας σύνδεση μέσω ενός ιδιωτικού εικονικού δικτύου (VPN). Επιπλέον, τα βίντεο της RT είναι προσβάσιμα σε διάφορες διαδικτυακές πλατφόρμες.
35      Ο Garner,
I.
στην επιστημονική του συμβολή με τίτλο «Putin’s youth and the TikTok war – Creating the militarized self in Russian adolescents», στο βιβλίο The Russian-Ukrainian Conflict and War Crimes, κεφάλαιο 6, Λονδίνο, 2024, σ. 99, εξηγεί τον τρόπο με τον οποίο οι ρωσικές αρχές επιδιώκουν την στρατιωτικοποίηση της κοινωνίας προετοιμάζοντας τη νεολαία για τον πόλεμο ιδίως μέσω των μηχανισμών κοινωνικοποίησης που περιγράφονται στην ανάλυσή του για τους πατριώτες νέους «tiktokers».
36      Boberg, S., Quandt, T., Schatto-Eckrodt, T. και Frischlich, L., «Pandemic Populism: Facebook Pages of Alternative News Media and the Corona Crisis», New Media & Society,
τόμος 23, αριθ. 11, 2021, σ. 2945.
37      Οι Wright, K., Scott, M., και Bunce, M. στο
άρθρο «Foundation-funded Journalism, Philanthrocapitalism and Tainted Donors», Journalism Studies,
τόμος 20, αριθ. 5, 2019, σ. 690, εξετάζουν τη χρηματοδότηση των μέσων ενημέρωσης μη κερδοσκοπικού χαρακτήρα από ιδρύματα και επισημαίνουν διάφορους ηθικούς κινδύνους, συμπεριλαμβανομένης της εξάρτησης από τους χρηματοδότες, καθώς και μια πιθανή σύγκλιση μεταξύ των συντακτικών προτιμήσεων των μέσων ενημέρωσης και των προγραμμάτων των ιδρυμάτων.
38      Οι Vara-Miguel, A., Sánchez-Blanco, C., Sádaba Chalezquer, C. και Negredo, S., στο
άρθρο «Funding Sustainable Online News: Sources of Revenue in Digital-Native and Traditional Media in Spain», Sustainability,
αριθ. 20, 2021, σ. 2, αναλύουν τις διάφορες υφιστάμενες μορφές χρηματοδότησης των διαδικτυακών μέσων ενημέρωσης.
39      Βλ. σημεία 40 επ. των παρουσών προτάσεων.
40      Βλ. σημεία 49 επ. των παρουσών προτάσεων.
41      Βλ. σημεία 57 επ. των παρουσών προτάσεων.
42      Βλ. αποφάσεις της 27ης Ιουλίου 2022, RT France κατά Συμβουλίου (T‑125/22, EU:T:2022:483, σκέψη 143), και της 26ης Μαρτίου 2025, A2B Connect κ.λπ. κατά Συμβουλίου (T‑307/22, EU:T:2025:331, σκέψη 111).
43      Απόφαση του Συμβουλίου, της 31ης Ιουλίου 2014, σχετικά με περιοριστικά μέτρα λόγω ενεργειών της Ρωσίας που αποσταθεροποιούν την κατάσταση στην Ουκρανία (ΕΕ 2014, L. 229, σ. 13).
44      Βλ. αποφάσεις της 27ης Ιουλίου 2022, RT France κατά Συμβουλίου (T‑125/22, EU:T:2022:483, σκέψη 152), και της 26ης Μαρτίου 2025, A2B Connect κ.λπ. κατά Συμβουλίου (T‑307/22, EU:T:2025:331, σκέψη 112).
45      Βλ. αποφάσεις της 27ης Ιουλίου 2022, RT France κατά Συμβουλίου (T‑125/22, EU:T:2022:483, σκέψη 162), και της 26ης Μαρτίου 2025, A2B Connect κ.λπ. κατά Συμβουλίου (T‑307/22, EU:T:2025:331, σκέψεις 52 και 53).
46      Βλ. αποφάσεις της 27ης Ιουλίου 2022, RT France κατά Συμβουλίου (T‑125/22, EU:T:2022:483, σκέψη 213), και της 26ης Μαρτίου 2025, A2B Connect κ.λπ. κατά Συμβουλίου (T‑307/22, EU:T:2025:331, σκέψεις 135 και 140).
47      Πρβλ. Baade, B., «The EU’s “Ban” of RT and Sputnik: A Lawful Measure Against Propaganda for War», Verfassungsblog (8 Μαρτίου 2022), ο οποίος επισημαίνει ότι βάσει του κανονισμού 2022/350 δεν απαγορεύεται η διαχείριση ιστότοπων εφόσον δεν μεταδίδουν απαγορευμένο περιεχόμενο και δεν καθιστούν δυνατή, διευκολύνουν ή συμβάλλουν με άλλο τρόπο στη μετάδοσή του.
48      Βλ. αποφάσεις της 27ης Ιουλίου 2022, RT France κατά Συμβουλίου (T‑125/22, EU:T:2022:483, σκέψη 159), και της 26ης Μαρτίου 2025, A2B Connect κ.λπ. κατά Συμβουλίου (T‑307/22, EU:T:2025:331, σκέψη 159).