62023CJ0107_RES
Sprawa C‑107/23 PPU[Lin] (
i
)
Postępowanie karne
przeciwko
C.I. i in.
(wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Curtea de Apel Brașov)
Wyrok Trybunału (wielka izba) z dnia 24 lipca 2023 r.
Odesłanie prejudycjalne – Ochrona interesów finansowych Unii Europejskiej – Artykuł 325 ust. 1 TFUE – Konwencja „OIF” – Artykuł 2 ust. 1 – Obowiązek zwalczania nadużyć na szkodę interesów finansowych Unii za pomocą odstraszających i skutecznych środków – Obowiązek ustanowienia sankcji karnych – Podatek od wartości dodanej (VAT) – Dyrektywa 2006/112/WE – Poważne nadużycie finansowe związane z VAT – Termin przedawnienia odpowiedzialności karnej – Wyrok trybunału konstytucyjnego stwierdzający nieważność przepisu krajowego regulującego przyczyny przerwania biegu tego terminu – Systemowe ryzyko bezkarności – Ochrona praw podstawowych – Artykuł 49 ust. 1 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej – Zasada ustawowej określoności czynów zabronionych i kar – Wymogi przewidywalności i precyzyjności ustawy karnej – Zasada retroaktywnego stosowania względniejszej ustawy karnej (lex mitior) – Zasada pewności prawa – Krajowy standard ochrony praw podstawowych – Obowiązek odstąpienia przez sądy państwa członkowskiego od stosowania wyroków trybunału konstytucyjnego lub sądu najwyższego tego państwa członkowskiego w przypadku niezgodności z prawem Unii – Odpowiedzialność dyscyplinarna sędziów w razie niezastosowania się do tych wyroków – Zasada pierwszeństwa prawa Unii
Pytania prejudycjalne – Pilny tryb prejudycjalny – Przesłanki – Badanie z urzędu przez Trybunał – Osoba pozbawiona wolności – Rozstrzygnięcie sprawy mogące mieć wpływ na to pozbawienie wolności
(statut Trybunału Sprawiedliwości, art. 23a; regulamin postępowania przed Trybunałem, art. 107)
(zob. pkt 48–56)
Zasoby własne Unii Europejskiej – Ochrona interesów finansowych Unii Europejskiej – Zwalczanie oszustw i wszelkich innych bezprawnych działań – Obowiązek wprowadzenia przez państwa członkowskie skutecznych i odstraszających sankcji – Zakres – Przestępstwa naruszające interesy finansowe Unii – Ustalanie terminów przedawnienia – Kompetencje państw członkowskich – Granice
(art. 4 ust. 2, art. 325 TFUE; konwencja o ochronie interesów finansowych Wspólnot Europejskich, art. 2 ust. 1)
(zob. pkt 79–86)
Zasoby własne Unii Europejskiej – Ochrona interesów finansowych Unii Europejskiej – Zwalczanie oszustw i wszelkich innych bezprawnych działań – Obowiązek wprowadzenia przez państwa członkowskie skutecznych i odstraszających sankcji – Zakres – Obowiązek sądu krajowego – Przestrzeganie praw podstawowych – Krajowy standard ochrony dotyczący zasady ustawowej określoności czynów zabronionych i kar – Wymogi przewidywalności i precyzyjności ustawy karnej – Wyroki trybunału konstytucyjnego państwa członkowskiego stwierdzające nieważność przepisu krajowego regulującego przyczyny przerwania biegu terminu przedawnienia w sprawach karnych – Konsekwencje – Umorzenie znacznej liczby spraw karnych, w tym spraw dotyczących przestępstw poważnych nadużyć finansowych naruszających interesy finansowe Unii – Obowiązek odstąpienia przez sądy krajowe od stosowania tych wyroków – Brak
(art. 325 ust. 1 TFUE; Karta praw podstawowych Unii Europejskiej, art. 51 ust. 1; konwencja o ochronie interesów finansowych Wspólnot Europejskich, art. 2 ust. 1)
(zob. pkt 91–101, 110–118, 125; pkt 1 sentencji)
Prawo Unii Europejskiej – Zasady – Zasada legalności kar – Zakres
(Karta praw podstawowych Unii Europejskiej, art. 49 ust. 1)
(zob. pkt 104–108)
Zasoby własne Unii Europejskiej – Ochrona interesów finansowych Unii Europejskiej – Zwalczanie oszustw i wszelkich innych bezprawnych działań – Obowiązek wprowadzenia przez państwa członkowskie skutecznych i odstraszających sankcji – Zakres – Obowiązek sądu krajowego – Przestrzeganie praw podstawowych – Krajowy standard ochrony dotyczący zasady retroaktywnego stosowania względniejszej ustawy karnej (lex mitior) – Zakwestionowanie przerwania biegu terminu przedawnienia odpowiedzialności karnej w sprawach dotyczących przestępstw poważnych nadużyć finansowych naruszających interesy finansowe Unii – Standard mający zastosowanie do czynności procesowych dokonanych przed stwierdzeniem nieważności krajowego przepisu regulującego przyczyny takiego przerwania – Obowiązek odstąpienia przez sądy krajowe od stosowania tego standardu
(art. 325 ust. 1 TFUE; konwencja o ochronie interesów finansowych Wspólnot Europejskich, art. 2 ust. 1)
(zob. pkt 119–125; pkt 1 sentencji)
Prawo Unii – Pierwszeństwo – Orzeczenia trybunału konstytucyjnego i sądu najwyższego państwa członkowskiego sprzeczne z bezpośrednio skutecznymi przepisami prawa Unii – Uregulowanie lub praktyka krajowa zakazujące sądom tego państwa członkowskiego, pod rygorem pociągnięcia do odpowiedzialności dyscyplinarnej odnośnych sędziów, odstąpienia z urzędu od stosowania tych orzeczeń – Niedopuszczalność
(art. 267, art. 325 ust. 1 TFUE; konwencja o ochronie interesów finansowych Wspólnot Europejskich, art. 2 ust. 1)
(zob. pkt 128–137; pkt 2 sentencji)
Streszczenie
W 2010 r. C.I., C.O., K.A., L.N. i S.P. (zwani dalej „zainteresowanymi”) nie zaksięgowali w dokumentach rachunkowych transakcji handlowych oraz przychodów uzyskanych ze sprzedaży na rzecz beneficjentów krajowych oleju napędowego nabytego w ramach systemu zawieszenia płatności podatku akcyzowego, powodując stratę dla budżetu państwa zwłaszcza w odniesieniu do podatku od wartości dodanej (VAT) i podatku akcyzowego od oleju napędowego.
Wyrokiem opublikowanym w dniu 25 czerwca 2018 r. Curtea Constitutională (trybunał konstytucyjny, Rumunia) uznał za niezgodny z konstytucją przepis krajowy regulujący przerwanie biegu terminu przedawnienia odpowiedzialności karnej ze względu na to, że naruszał on zasadę ustawowej określoności czynów zabronionych i kar. (
1
). Sąd ten wyjaśnił następnie w wyroku opublikowanym w dniu 9 czerwca 2022 r., że w braku niezwłocznego działania ustawodawcy rumuńskiego po wydaniu wspomnianego wyroku z 2018 r. rumuńskie prawo stanowione nie przewidywało żadnej przyczyny przerwania biegu rzeczonego terminu przedawnienia między dniem publikacji tego ostatniego wyroku a datą wejścia w życie, w dniu 30 maja 2022 r., przepisu zastępującego przepis, którego nieważność stwierdzono (
2
).
Wyrokiem z dnia 30 czerwca 2020 r. Curtea de Apel Brașov (sąd apelacyjny w Braszowie, Rumunia), który jest sądem odsyłającym, skazał zainteresowanych – lub utrzymał w mocy ich skazanie – na kary pozbawienia wolności za przestępstwa oszustwa podatkowego i utworzenia zorganizowanej grupy przestępczej. Zainteresowani wnieśli nadzwyczajne skargi o uchylenie tego wyroku na tej podstawie, że zostali skazani, mimo że upłynął już termin przedawnienia ich odpowiedzialności karnej. W szczególności podnieśli oni, że okoliczność, iż w wyżej wymienionym okresie prawo stanowione nie przewidywało żadnej możliwości przerwania biegu terminów przedawnienia, stanowi sama w sobie względniejszą ustawę karną, która powinna się do nich stosować zgodnie z zasadą retroaktywnego stosowania względniejszej ustawy karnej (lex mitior). W tym kontekście powołali się oni na wyrok Înalta Curte de Casație și Justiție (najwyższego sądu kasacyjnego, Rumunia) z dnia 25 października 2022 r., w którym orzekł on, że prawomocny wyrok skazujący może co do zasady stanowić przedmiot nadzwyczajnej skargi o uchylenie opartej na skutkach wyroków trybunału konstytucyjnego jako względniejszej ustawy karnej (lex mitior) (
3
).
Sąd odsyłający stwierdza, że gdyby przyjąć taką wykładnię, termin przedawnienia upłynąłby w niniejszej sprawie przed uprawomocnieniem się orzeczenia skazującego zainteresowanych, co skutkowałoby umorzeniem postępowania karnego i brakiem możliwości ich skazania.
Sąd ten zastanawia się nad zgodnością tej wykładni z prawem Unii w zakresie, w jakim skutkowałaby ona zwolnieniem zainteresowanych z odpowiedzialności karnej za przestępstwa poważnych nadużyć finansowych naruszających interesy finansowe Unii. Ponadto podkreśla on, że jeżeli okaże się, iż wykładnia zgodna z prawem Unii nie jest możliwa, może on być zmuszony do odstąpienia od stosowania wyroków trybunału konstytucyjnego lub najwyższego sądu kasacyjnego. Nowy system odpowiedzialności dyscyplinarnej pozwala zaś na karanie sędziów, którzy w złej wierze lub w wyniku rażącego niedbalstwa naruszyli wyroki tych sądów.
W ramach pilnego trybu prejudycjalnego zastosowanego z urzędu Trybunał, orzekający w składzie wielkiej izby, wyjaśnił obowiązki wynikające dla państw członkowskich, po pierwsze, z wymogów zwalczania nadużyć finansowych naruszających interesy finansowe Unii, a po drugie, z nakazu poszanowania praw podstawowych chronionych w prawie Unii i w prawie krajowym.
Ocena Trybunału
Trybunał stwierdził, że ani art. 325 ust. 1 TFUE, ani art. 2 ust. 1 konwencji OIF (
4
) nie zobowiązują sądów państwa członkowskiego do odstąpienia od stosowania wyroków trybunału konstytucyjnego stwierdzających nieważność krajowego przepisu ustawowego regulującego przyczyny przerwania biegu terminu przedawnienia w sprawach karnych, nawet jeśli wyroki te oznaczają, że znaczna liczba spraw karnych, dotyczących w szczególności przestępstw poważnych nadużyć finansowych naruszających interesy finansowe Unii, zostanie umorzona z powodu przedawnienia odpowiedzialności karnej.
W tym względzie Trybunał wyjaśnił przede wszystkim, że chociaż w czasie zaistnienia okoliczności faktycznych w postępowaniu głównym przyjęcie przepisów regulujących przedawnienie odpowiedzialności karnej za przestępstwa naruszające interesy finansowe Unii wchodziło w zakres kompetencji państw członkowskich, to przy wykonywaniu tej kompetencji państwa te są zobowiązane do przestrzegania obowiązków wynikających z prawa Unii. Powinny one zatem zwalczać nadużycia finansowe i wszelkie inne nielegalne działania naruszające interesy finansowe Unii za pomocą odstraszających i skutecznych środków oraz podejmować niezbędne środki w celu zapewnienia, aby czyny stanowiące nadużycia naruszające takie interesy finansowe, w tym nadużycia związane z VAT, były zagrożone skutecznymi, proporcjonalnymi i odstraszającymi sankcjami karnymi. Z tego względu owe państwa powinny czuwać nad tym, aby przepisy dotyczące przedawnienia przewidziane przez prawo krajowe pozwalały na skuteczne ukaranie przestępstw związanych z takimi nadużyciami.
Zastosowanie wyroków trybunału konstytucyjnego stwierdzających nieważność krajowego przepisu ustawowego regulującego przyczyny przerwania biegu terminu przedawnienia odpowiedzialności karnej skutkowałoby zaś umorzeniem postępowania karnego i niemożnością skazania zainteresowanych. Takie zastosowanie mogłoby ponadto doprowadzić do wyłączenia odpowiedzialności karnej w znacznej liczbie innych spraw, tym samym pociągając za sobą systemowe ryzyko bezkarności w odniesieniu do przestępstw poważnych nadużyć finansowych naruszających interesy finansowe Unii. Takie ryzyko jest niezgodne z obowiązkami ciążącymi na państwach członkowskich na mocy art. 325 ust. 1 TFUE i art. 2 ust. 1 konwencji OIF.
Ponieważ przepisy te są bezpośrednio skuteczne, w myśl zasady pierwszeństwa prawa Unii na sądach krajowych ciąży co do zasady obowiązek zapewnienia pełnej skuteczności wynikających z nich obowiązków poprzez odstąpienie w razie potrzeby od stosowania przepisów krajowych, które w ramach postępowania dotyczącego poważnych nadużyć finansowych naruszających interesy finansowe Unii stoją na przeszkodzie stosowaniu skutecznych i odstraszających kar w celu zwalczania takich przestępstw. Okazuje się zatem, że co do zasady sądy te są zobowiązane do odstąpienia od stosowania wspomnianych wyroków.
Niemniej jednak, ponieważ postępowania karne dotyczące naruszeń w dziedzinie VAT stanowią stosowanie prawa Unii w rozumieniu art. 51 ust. 1 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej (zwanej dalej „kartą”), konieczne jest jeszcze sprawdzenie, czy obowiązek odstąpienia od stosowania takich wyroków nie jest sprzeczny z ochroną praw podstawowych, a w niniejszym przypadku praw ustanowionych w porządku prawnym Unii w art. 49 ust. 1 karty (
5
). Jako że przepisy regulujące przedawnienie w sprawach karnych nie są objęte zakresem stosowania tego postanowienia, obowiązek odstąpienia od stosowania wspomnianych wyroków nie jest w stanie skutkować naruszeniem praw podstawowych zagwarantowanych we wspomnianym przepisie.
Jednakże, gdy sąd państwa członkowskiego ma za zadanie kontrolę zgodności z prawami podstawowymi przepisu lub środka krajowego, który w sytuacji gdy działania państw członkowskich nie są w pełni określone przez prawo Unii, stanowi akt stosowania prawa Unii w rozumieniu art. 51 ust. 1 karty, organy i sądy krajowe są uprawnione do stosowania krajowych standardów ochrony praw podstawowych, o ile zastosowanie owych standardów nie podważa poziomu ochrony wynikającego z karty ani pierwszeństwa, jednolitości i skuteczności prawa Unii. Ponieważ w prawie rumuńskim przepisy dotyczące przerwania biegu terminu przedawnienia odpowiedzialności karnej należą do materialnego prawa karnego i w konsekwencji podlegają zasadzie ustawowej określoności czynów zabronionych i kar oraz zasadzie retroaktywnego stosowania względniejszej ustawy karnej (lex mitior), zasady te należy uznać za krajowe standardy ochrony praw podstawowych.
W tym względzie Trybunał w pierwszej kolejności przypomniał znaczenie, zarówno w porządku prawnym Unii, jak i w krajowych porządkach prawnych, jakiego nabiera zasada ustawowej określoności czynów zabronionych i kar w kontekście jej wymogów dotyczących przewidywalności, precyzyjności i niedziałania wstecz ustawy karnej. Wymogi te stanowią szczególny wyraz zasady pewności prawa, będącej istotnym elementem państwa prawnego, które zostało określone w art. 2 TUE zarówno jako wartość leżąca u podstaw Unii, jak i jako wartość wspólna państwom członkowskim.
W niniejszym przypadku sąd konstytucyjny zastosował krajowy standard ochrony zasady ustawowej określoności czynów zabronionych i kar w kontekście jej wymogów dotyczących przewidywalności i precyzyjności ustawy karnej, standard, który uzupełnia wynikającą z prawa Unii ochronę przed arbitralnością w sprawach karnych w myśl zasady pewności prawa. W świetle znaczenia tej ochrony przed arbitralnością taki standard może stać na przeszkodzie spoczywającemu na sądach krajowych na podstawie art. 325 ust. 1 i 2 TFUE obowiązkowi odstąpienia od stosowania krajowych przepisów regulujących przedawnienie w sprawach karnych.
W drugiej kolejności Trybunał orzekł, że na mocy art. 325 ust. 1 TFUE i art. 2 ust. 1 konwencji OIF sądy państwa członkowskiego są natomiast zobowiązane do odstąpienia od stosowania krajowego standardu ochrony dotyczącego zasady retroaktywnego stosowania względniejszej ustawy karnej (lex mitior), który pozwala na zakwestionowanie, w tym w ramach skarg na prawomocne wyroki, przerwania biegu terminu przedawnienia odpowiedzialności karnej w sprawach dotyczących przestępstw poważnych nadużyć finansowych naruszających interesy finansowe Unii przez czynności procesowe dokonane przed stwierdzeniem nieważności krajowego przepisu ustawowego regulującego przyczyny przerwania biegu terminu przedawnienia w sprawach karnych.
W przeciwieństwie bowiem do krajowego standardu ochrony dotyczącego zasady ustawowej określoności czynów zabronionych i kar w kontekście jej wymogów dotyczących przewidywalności i precyzyjności ustawy karnej, który ogranicza się do zneutralizowania przerywającego skutku czynności procesowych dokonanych w okresie od 25 czerwca 2018 r., dnia publikacji wyroku stwierdzającego nieważność rozpatrywanego krajowego przepisu ustawowego, do 30 maja 2022 r., dnia wejścia w życie przepisu zastępującego ów przepis, krajowy standard ochrony dotyczący zasady retroaktywnego stosowania względniejszej ustawy karnej (lex mitior) umożliwiałby zneutralizowanie przerywającego skutku czynności procesowych dokonanych jeszcze przed dniem 25 czerwca 2018 r. Stosowanie takiego krajowego standardu ochrony zwiększa zatem systemowe ryzyko bezkarności w odniesieniu do przestępstw poważnych nadużyć finansowych naruszających interesy finansowe Unii, uchybiając wymogom ustanowionym w art. 325 TFUE i art. 2 ust. 1 konwencji OIF.
W takich okolicznościach, biorąc pod uwagę konieczność wyważenia tego ostatniego krajowego standardu ochrony z postanowieniami art. 325 TFUE i art. 2 ust. 1 konwencji OIF, stosowanie przez sąd krajowy wspomnianego standardu może podważyć pierwszeństwo, jednolitość i skuteczność prawa Unii.
W ostatniej kolejności Trybunał stwierdził, że zasada pierwszeństwa prawa Unii stoi na przeszkodzie uregulowaniu lub praktyce krajowej, zgodnie z którymi krajowe sądy powszechne państwa członkowskiego są związane orzeczeniami trybunału konstytucyjnego i orzeczeniami sądu najwyższego tego państwa członkowskiego i z tego powodu, ze względu na ryzyko pociągnięcia odnośnych sędziów do odpowiedzialności dyscyplinarnej, nie mogą odstąpić z urzędu od stosowania orzecznictwa wynikającego z tych orzeczeń, nawet jeśli uznają one w świetle wyroku Trybunału, iż orzecznictwo to jest sprzeczne z bezpośrednio skutecznymi przepisami prawa Unii. Wykonywanie przez sąd krajowy powierzonych mu w traktatach zadań i wywiązywanie się ze spoczywających na nim na mocy tych traktatów obowiązków poprzez nadanie zgodnie z zasadą pierwszeństwa prawa Unii skuteczności postanowieniu takiemu jak art. 325 ust. 1 TFUE lub art. 2 ust. 1 konwencji OIF oraz dokonanej przez Trybunał wykładni takiego postanowienia nie może bowiem z definicji stanowić przewinienia dyscyplinarnego sędziów zasiadających w takim sądzie bez naruszenia ipso facto wspomnianego postanowienia i tej zasady.
(
i
)	Niniejszej sprawie została nadana fikcyjna nazwa, która nie odpowiada rzeczywistej nazwie żadnej ze stron postępowania.
(
1
)	Przepis ten, mianowicie art. 155 ust. 1 rumuńskiego kodeksu karnego, przewidywał przerwanie biegu terminu przedawnienia odpowiedzialności karnej wskutek dokonania „jakiejkolwiek czynności procesowej”. Zdaniem trybunału konstytucyjnego przepis ten był pozbawiony przewidywalności i naruszał zasadę ustawowej określoności czynów zabronionych i kar z uwagi na to, że wyrażenie „jakakolwiek czynność procesowa” obejmowało również czynności, o których nie powiadamia się podejrzanego lub oskarżonego, uniemożliwiając mu w ten sposób powzięcie wiadomości o okoliczności, że rozpoczął się bieg nowego terminu przedawnienia odpowiedzialności karnej.
(
2
)	Artykuł 155 ust. 1 kodeksu karnego został zmieniony w ten sposób, że bieg terminu przedawnienia odpowiedzialności karnej ulega przerwaniu przez jakąkolwiek czynność procesową, o której należy powiadomić podejrzanego lub oskarżonego.
(
3
)	W tym wyroku z dnia 25 października 2022 r. najwyższy sąd kasacyjny wyjaśnił, że w prawie rumuńskim przepisy dotyczące przerwania biegu przedawnienia odpowiedzialności karnej należą do materialnego prawa karnego i że w konsekwencji podlegają one zasadzie niedziałania prawa karnego wstecz, bez uszczerbku dla zasady retroaktywnego stosowania względniejszej ustawy karnej (lex mitior).
(
4
)	Konwencja sporządzona na podstawie artykułu K.3 Traktatu o Unii Europejskiej, o ochronie interesów finansowych Wspólnot Europejskich, podpisana w Brukseli w dniu 26 lipca 1995 r. i załączona do aktu Rady z dnia 26 lipca 1995 r. (Dz.U. 1995, C 316, s. 48, zwana dalej „konwencją OIF”).
(
5
)	Postanowienie to, które ustanawia w prawie Unii zasadę ustawowej określoności czynów zabronionych i kar oraz zasadę retroaktywnego stosowania względniejszej ustawy karnej (lex mitior), ma następujące brzmienie: „Nikt nie może zostać skazany za popełnienie czynu polegającego na działaniu lub zaniechaniu, który według prawa krajowego lub prawa międzynarodowego nie stanowił czynu zabronionego pod groźbą kary w czasie jego popełnienia. Nie wymierza się również kary surowszej od tej, którą można było wymierzyć w czasie, gdy czyn zabroniony pod groźbą kary został popełniony. Jeśli ustawa, która weszła w życie po popełnieniu czynu zabronionego pod groźbą kary, przewiduje karę łagodniejszą, ta właśnie kara ma zastosowanie”.