Προσωρινό κείμενο
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ
JULIANE KOKOTT
της 3ης
Απριλίου 2025 (1)
Συνεκδικαζόμενες υποθέσεις C‑672/23 και C‑673/23
Electricity & Water Authority of the Government of Bahrain,
GCC Interconnection Authority,
Kuwait Ministry of Electricity and Water,
Oman Electricity Transmission Company SAOC
κατά
Prysmian Netherlands BV,
Draka Holding BV,
Prysmian Cavi e Sistemi Srl,
Pirelli & C. SpA,
Prysmian SpA,
The Goldman Sachs Group Inc.,
ABB BV,
ABB Holdings BV,
ABB AB,
ABB Ltd,
Nexans Nederland BV,
Nexans Cabling Solutions BV,
Nexans Participations SA,
Nexans SA,
Nexans France SAS (C‑672/23)
και
Smurfit Kappa Europe BV,
Smurfit International BV,
Smurfit Kappa Italia SpA,
DS Smith Italy BV,
DS Smith plc,
DS Smith Packaging Italia SpA,
DS Smith Holding Italia SpA,
Toscana Ondulati SpA
κατά
Unilever Europe BV,
Unilever Supply Chain Company AG,
Unilever Italy Holdings Srl (C‑673/23)
[αίτηση
του
Gerechtshof Amsterdam (εφετείου Άμστερνταμ, Κάτω Χώρες)
για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως]
« Προδικαστική παραπομπή – Δικαστική συνεργασία σε αστικές και εμπορικές υποθέσεις – Διεθνής δικαιοδοσία σε αστικές και εμπορικές υποθέσεις – Κανονισμός (ΕΕ) 1215/2012 – Ειδικές δικαιοδοσίες – Άρθρο 8, σημείο 1 – Διεθνής δικαιοδοσία και κατά τόπον αρμοδιότητα – Πλείονες εναγόμενοι – Στενή συνάφεια – Άρθρο 101 ΣΛΕΕ – Έννοια της επιχείρησης – Αλληλέγγυα και εις ολόκληρον ευθύνη – Ευθύνη “από τη βάση προς την κορυφή” και “από την κορυφή προς τη βάση” – Αγωγή αποζημίωσης βάσει του ενωσιακού δικαίου των συμπράξεων – Αιτιώδης συνάφεια – Ζημία που επήλθε εκτός του ΕΟΧ »
I.      Εισαγωγή
1.        Αμφότερες οι πρωτοβάθμιες δίκες ενώπιον του
rechtbank Amsterdam (πρωτοδικείο Άμστερνταμ, Κάτω Χώρες), με αντικείμενο αγωγές αποζημίωσης βάσει του δικαίου των συμπράξεων, στο πλαίσιο των οποίων υποβλήθηκαν οι υπό κρίση αιτήσεις προδικαστικής αποφάσεως, είχαν μεγάλο αριθμό εναγομένων (στο εξής, από κοινού: εναγόμενοι), οι οποίοι εδρεύουν σε διαφορετικούς τόπους, ορισμένοι δε εξ αυτών σε διαφορετικά κράτη.
2.        Ορισμένοι εκ των εναγομένων αυτών, εκ των οποίων ένας μόνον σε κάθε υπόθεση έχει έδρα το Άμστερνταμ, έχουν μετάσχει σε παραβάσεις της ενωσιακής νομοθεσίας περί συμπράξεων. Κατά τους ενάγοντες, οι λοιποί εναγόμενοι ανήκουν στις ίδιες επιχειρήσεις, κατά την έννοια του δικαίου του ανταγωνισμού, με τις ως άνω παραβάτριες επιχειρήσεις και, ως εκ τούτου, ευθύνονται από κοινού και εις ολόκληρον για τις παραβάσεις αυτές.
3.        Στο πλαίσιο των κατ’ έφεση δικών, το Gerechtshof Amsterdam (εφετείο Άμστερνταμ, Κάτω Χώρες) διερωτάται κατά πόσον το rechtbank (πρωτοδικείο) έχει διεθνή δικαιοδοσία και είναι κατά τόπον αρμόδιο να εκδικάσει όλες τις αγωγές. Όπως και στην υπόθεση Athenian Brewery και Heineken (2), το κεντρικό ζήτημα είναι αν υφίσταται στενή συνάφεια μεταξύ των αγωγών κατά την έννοια του άρθρου 8, σημείο 1, του κανονισμού (ΕΕ) 1215/2012, για τη διεθνή δικαιοδοσία, την αναγνώριση και την εκτέλεση αποφάσεων σε αστικές και εμπορικές υποθέσεις (3), ώστε όλες οι διαδικασίες να μπορούν να διεξαχθούν στην κατοικία ή την έδρα του εναγομένου που αποκαλείται «εναγόμενος-σύνδεσμος».
II.    Το νομικό πλαίσιο
4.        Το νομικό πλαίσιο των υπό κρίση υποθέσεων είναι το άρθρο 8, σημείο 1, του κανονισμού Βρυξέλλες Ια, το οποίο ορίζει τα εξής:
«Ένα πρόσωπο που έχει την κατοικία του στο έδαφος κράτους μέλους μπορεί επίσης να εναχθεί:
1)       εφόσον υπάρχουν πολλοί εναγόμενοι, ενώπιον του δικαστηρίου του τόπου κατοικίας ενός εξ αυτών, υπό την προϋπόθεση ότι υπάρχει τόσο στενή συνάφεια μεταξύ των αγωγών ώστε να ενδείκνυται να συνεκδικαστούν και να κριθούν συγχρόνως, προκειμένου να αποφευχθεί ο κίνδυνος έκδοσης ασυμβίβαστων αποφάσεων λόγω της χωριστής εκδίκασής τους»
III. Τα πραγματικά περιστατικά και η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως
Α.      Η υπόθεση C‑672/23
5.        Η υπόθεση C‑672/23 αφορά την αναγνώριση της αλληλέγγυας και εις ολόκληρον ευθύνης των εναγομένων για ζημία που προκλήθηκε από παραβίαση της ενωσιακής νομοθεσίας περί απαγορεύσεως των συμπράξεων, η οποία είχε τη μορφή σύμπραξης με αντικείμενο υπόγεια και υποβρύχια καλώδια και συναφή προϊόντα, έργα και υπηρεσίες. Η Επιτροπή διαπίστωσε την παράβαση αυτή για την περίοδο από τις 18 Φεβρουαρίου 1999 έως και τις 29 Ιανουαρίου 2009, με απόφαση της 2ας Απριλίου 2014 (στο εξής: απόφαση της Επιτροπής) (4). Οι μετέχοντες στη σύμπραξη είχαν, μεταξύ άλλων, συνάψει συμφωνίες σχετικά με τις τιμές και τα διανεμόμενα έργα στο πλαίσιο γεωγραφικής κατανομής των αγορών τόσο εντός όσο και εκτός του ΕΟΧ.
6.        Η Επιτροπή διαπίστωσε ότι η Prysmian Cavi e Sistemi Srl, η ABB AB και η Nexans France SAS μετείχαν στη σύμπραξη. Με την απόφασή της, η Επιτροπή καταλόγισε ευθύνη «από τη βάση προς την κορυφή» στις Prysmian SpA, Pirelli & C. SpA, The Goldman Sachs Group Inc., ABB Ltd. και Nexans SA ως (έμμεσες) μητρικές εταιρίες των εταιριών που μετείχαν στη σύμπραξη.
7.        Ωστόσο, η αγωγή της κύριας δίκης στρέφεται όχι μόνον κατά των εταιριών αυτών, οι οποίες μνημονεύονται στην απόφαση της Επιτροπής, αλλά και κατά άλλων εταιριών, οι οποίες αποτελούν μέλη τριών ομάδων επιχειρήσεων. Επικεφαλής των ομάδων αυτών είναι αντιστοίχως η Prysmian Cavi e Sistemi Srl, η ABB AB και η Nexans France SAS. Από όλες τις εναγόμενες, μόνον η Draka Holding BV, θυγατρική της Prysmian Cavi e Sistemi, η οποία με τη σειρά της κατέχει το σύνολο του κεφαλαίου της Prysmian Netherlands BV, εδρεύει στο Άμστερνταμ, Κάτω Χώρες. Όλες οι άλλες εναγόμενες εταιρίες (στο εξής, από κοινού: Draka κ.λπ.) εδρεύουν σε άλλους τόπους, εντός και εκτός των Κάτω Χωρών.
8.        Οι ενάγουσες της κύριας δίκης στην υπό κρίση υπόθεση, ήτοι οι Electricity & Water Authority of the Government of Bahrain κ.λπ. (στο εξής, από κοινού: EWGB κ.λπ.), εκμεταλλεύονται δίκτυα υψηλής τάσης στα κράτη του Κόλπου.
9.        Οι EWGB κ.λπ. ζήτησαν από το Rechtbank Amsterdam (πρωτοδικείο Άμστερνταμ) να αναγνωρίσει ότι οι Draka κ.λπ. ευθύνονται αλληλεγγύως και εις ολόκληρον έναντι αυτών λόγω της συμμετοχής τους στη σύμπραξη. Ζήτησαν επίσης αποζημίωση, της οποίας το ύψος θα καθοριστεί στο πλαίσιο χωριστής διαδικασίας. Κατά το αιτούν δικαστήριο, πρόκειται για ζημία που επήλθε εκτός του ΕΟΧ.
10.      Με την προσβαλλόμενη στην κύρια δίκη απόφαση, το rechtbank Amsterdam (πρωτοδικείο Άμστερνταμ) έκρινε ότι δεν είχε διεθνή δικαιοδοσία να εκδικάσει τις αγωγές κατά των εναγομένων που εδρεύουν εκτός των Κάτω Χωρών. Οι EWGB κ.λπ. άσκησαν έφεση κατά της απόφασης αυτής. Οι εναγόμενες που εδρεύουν στις Κάτω Χώρες δεν προέβαλαν πρωτοδίκως αντιρρήσεις όσον αφορά την κατά τόπον αρμοδιότητα. Επομένως, το αιτούν δικαστήριο, το Gerechtshof Amsterdam (εφετείο Άμστερνταμ), πρέπει να θεωρήσει δεδομένο, σύμφωνα με το ολλανδικό δικονομικό δίκαιο, ότι το rechtbank Amsterdam (πρωτοδικείο Άμστερνταμ) είναι κατά τόπον αρμόδιο για όλες τις εναγόμενες που εδρεύουν στις Κάτω Χώρες.
Β.      Η υπόθεση C‑673/23
11.      Η υπόθεση C‑673/23 αφορά επίσης την αναγνώριση της αλληλέγγυας και εις ολόκληρον ευθύνης των εναγομένων της κύριας δίκης σε πρώτο βαθμό για προβαλλόμενη ζημία λόγω δύο παραβάσεων της προβλεπόμενης στο δίκαιο της Ένωσης απαγόρευσης των συμπράξεων. Τις παραβάσεις αυτές διαπίστωσε η ιταλική αρχή ανταγωνισμού Autorità garante della concorrenza e del mercato (στο εξής: AGCM) με απόφαση της 17ης Ιουλίου 2019 (στο εξής: απόφαση της AGCM). Πρόκειται για σύμπραξη με αντικείμενο φύλλα χαρτονιού κατά την περίοδο από τις 2 Φεβρουαρίου 2004 έως και τις 30 Μαρτίου 2017 και σύμπραξη με αντικείμενο είδη συσκευασιών κατά την περίοδο από τις 7 Σεπτεμβρίου 2005 έως και τις 30 Μαρτίου 2017.
12.      Η AGCM διαπίστωσε ότι η Smurfit Kappa Italia SpA και η Toscana Ondulati SpA μετείχαν στις εν λόγω παραβάσεις. Η DS Smith Holding Italia SpA κρίθηκε υπεύθυνη ως έμμεση μητρική εταιρία.
13.      Εντούτοις, η αγωγή της κύριας δίκης σε πρώτο βαθμό στρεφόταν όχι μόνον κατά των εταιριών αυτών, οι οποίες μνημονεύονται στην απόφαση της AGCM, αλλά και κατά άλλων εταιριών, οι οποίες αποτελούν μέλη δύο ομάδων επιχειρήσεων. Επικεφαλής των ομάδων αυτών είναι, αντιστοίχως, η Smurfit Kappa Italia SpA και η Toscana Ondulati SpA. Από τις εναγόμενες αυτές, μόνον η Smurfit International BV εδρεύει στο Άμστερνταμ, Κάτω Χώρες. Όλες οι άλλες εταιρίες (στο εξής, από κοινού: Smurfit κ.λπ.) εδρεύουν αντίστοιχα σε άλλους τόπους εντός και εκτός των Κάτω Χωρών.
14.      Οι ενάγουσες της κύριας δίκης σε πρώτο βαθμό (στο εξής, από κοινού: Unilever κ.λπ.) αγόρασαν υλικά συσκευασίας από τους μετέχοντες στη σύμπραξη.
15.      Οι Unilever κ.λπ. ζήτησαν από το rechtbank Amsterdam (πρωτοδικείο Άμστερνταμ) να αναγνωρίσει ότι οι Smurfit κ.λπ. ευθύνονται έναντι αυτών αλληλεγγύως και εις ολόκληρον λόγω της συμμετοχής τους στις συμπράξεις. Ζήτησαν επίσης αποζημίωση, το ύψος της οποίας θα καθοριστεί στο πλαίσιο χωριστής διαδικασίας.
16.      Με την προσβαλλόμενη στην υπόθεση της κύριας δίκης απόφασή του, το rechtbank Amsterdam (πρωτοδικείο Άμστερνταμ) έκρινε ότι είχε διεθνή δικαιοδοσία και ότι ήταν κατά τόπον αρμόδιο να εκδικάσει τις αγωγές που στρέφονταν κατά των εναγομένων που έχουν την έδρα τους εκτός των Κάτω Χωρών. Επιπλέον, θεώρησε δεδομένο ότι, ανεξαρτήτως του άρθρου 8, σημείο 1, του κανονισμού Βρυξέλλες Ια, η κατά τόπον αρμοδιότητά του για τις εναγόμενες που εδρεύουν στις Κάτω Χώρες, αλλά όχι στο Άμστερνταμ θεμελιωνόταν από το ολλανδικό αστικό δικονομικό δίκαιο καθώς και από το γεγονός ότι οι διάδικοι παραστάθηκαν χωρίς να προβάλουν αντιρρήσεις ως προς τη δικαιοδοσία του εν λόγω δικαστηρίου. Οι Smurfit κ.λπ. άσκησαν έφεση κατά της απόφασης αυτής ενώπιον του Gerechtshof Amsterdam (εφετείου Άμστερνταμ).
Γ.      Τα προδικαστικά ερωτήματα
17.      Στο πλαίσιο αυτό, το Gerechtshof Amsterdam (εφετείο Άμστερνταμ) υπέβαλε στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα τα οποία είναι σε μεγάλο βαθμό πανομοιότυπα σε αμφότερες τις υποθέσεις (οι διαφορές μεταξύ των προδικαστικών ερωτημάτων που υποβλήθηκαν στις δύο υποθέσεις καθίστανται εμφανείς κατωτέρω):
Πρώτο προδικαστικό ερώτημα, σκέλος αʹ
Υπάρχει στενή συνάφεια, κατά την έννοια του άρθρου 8, σημείο 1, του κανονισμού Βρυξέλλες Ια, μεταξύ:
i) αφενός, μιας αγωγής κατά κυρίως εναγομένου στον οποίο, χωρίς ο ίδιος να είναι αποδέκτης απόφασης της Επιτροπής (C‑672/23)/εθνικής αρχής ανταγωνισμού (C‑672/23) σχετικής με σύμπραξη, καταλογίζεται ευθύνη «από την κορυφή προς τη βάση» (C‑672/23)/«από τη βάση προς την κορυφή» (C‑673/23), ως οντότητα που φέρεται να ανήκει σε επιχείρηση κατά την έννοια του δικαίου ανταγωνισμού της Ένωσης (στο εξής: επιχείρηση), για τη διαπιστωθείσα παραβίαση της προβλεπόμενης στο δίκαιο της Ένωσης απαγόρευσης των συμπράξεων, και,
ii) αφετέρου, μιας αγωγής κατά
Α) ενός συνεναγομένου, ο οποίος είναι αποδέκτης της απόφασης, και/ή
Β) ενός συνεναγομένου, ο οποίος δεν είναι αποδέκτης της απόφασης και ο οποίος φέρεται να ανήκει, ως νομική οντότητα, σε επιχείρηση στην οποία έχει καταλογιστεί με την απόφαση ευθύνη, βάσει του δημοσίου δικαίου, για την παραβίαση της προβλεπόμενης στο δίκαιο της Ένωσης απαγόρευσης των συμπράξεων;
Ασκεί συναφώς επιρροή το αν,
α) ο κυρίως εναγόμενος, στον οποίον καταλογίζεται ευθύνη «από την κορυφή προς τη βάση» (C‑672/23)/«από τη βάση προς την κορυφή» (C‑673/23), κατά τη χρονική περίοδο της σύμπραξης απλώς κατείχε και διαχειριζόταν μετοχές·
β) σε περίπτωση καταφατικής απάντησης στο τέταρτο προδικαστικό ερώτημα, σκέλος αʹ, ο κυρίως εναγόμενος, στον οποίον καταλογίζεται ευθύνη «από την κορυφή προς τη βάση» (C‑672/23)/«από τη βάση προς την κορυφή» (C‑673/23), συμμετείχε στην παραγωγή, τη διανομή, την πώληση και/ή την προμήθεια προϊόντων που αποτελούσαν αντικείμενο της σύμπραξης και/ή στην παροχή υπηρεσιών που αποτελούσαν αντικείμενο της σύμπραξης·
γ) (C‑673/23) ο κυρίως εναγόμενος εδρεύει ή όχι στο κράτος μέλος στο οποίο η εθνική αρχή ανταγωνισμού έχει διαπιστώσει (μόνο) παραβίαση της προβλεπόμενης στο δίκαιο της Ένωσης απαγόρευσης των συμπράξεων στην εθνική αγορά·
γ) (C‑672/23)/δ) (C‑673/23) ο συνεναγόμενος, ο οποίος είναι αποδέκτης της απόφασης, χαρακτηρίζεται στην εν λόγω απόφαση ως
i) πραγματικός μετέχων στη σύμπραξη, υπό την έννοια ότι συμμετείχε πράγματι στη συμφωνία ή στις συμφωνίες που κρίθηκε ότι αντέβαιναν στους κανόνες του ανταγωνισμού και/ή συμμετείχε πράγματι στις εναρμονισμένες πρακτικές, ή
ii) νομική οντότητα που ανήκει στην επιχείρηση στην οποία καταλογίστηκε ευθύνη, βάσει του δημοσίου δικαίου, για την παραβίαση της προβλεπόμενης στο δίκαιο της Ένωσης απαγόρευσης των συμπράξεων·
δ) (C‑672/23)/ε) (C‑673/23) ο συνεναγόμενος, ο οποίος δεν είναι αποδέκτης της απόφασης, έχει πράγματι παραγάγει, διανείμει, πωλήσει και/ή προμηθεύσει προϊόντα που αποτελούσαν αντικείμενο της σύμπραξης ή/και έχει πράγματι παράσχει υπηρεσίες που αποτελούσαν αντικείμενο της σύμπραξης·
ε) (C‑672/23)/στ) (C‑673/23) ο κυρίως εναγόμενος και ο συνεναγόμενος ανήκουν ή όχι στην ίδια επιχείρηση·
στ) (C‑672/23)/ζ) (C‑673/23) οι ενάγοντες αγόρασαν προϊόντα και/ή έλαβαν υπηρεσίες, άμεσα ή έμμεσα, από τον κυρίως εναγόμενο και/ή από τον συνεναγόμενο;
Πρώτο προδικαστικό ερώτημα, σκέλος βʹ
Ασκεί επιρροή για την απάντηση στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα, σκέλος αʹ, το αν είναι προβλέψιμο ή όχι το ότι ο οικείος συνεναγόμενος θα εναχθεί ενώπιον του δικαστηρίου που έχει διεθνή δικαιοδοσία για τον κυρίως εναγόμενο; Σε περίπτωση καταφατικής απάντησης: αποτελεί η προβλεψιμότητα αυτή διακριτό κριτήριο στο πλαίσιο της εφαρμογής του άρθρου 8, σημείο 1, του κανονισμού Βρυξέλλες Ια; Πληρούται κατ’ αρχήν το κριτήριο αυτό υπό το πρίσμα της απόφασης της 6ης Οκτωβρίου 2021, Sumal (C‑882/19, EU:C:2021:800); Σε ποιον βαθμό καθιστούν οι περιστάσεις που μνημονεύονται στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα, σκέλος αʹ, (στοιχεία αʹ έως στʹ) (C‑672/23)/(στοιχεία αʹ έως ζʹ) (C‑673/23), στην προκειμένη περίπτωση, προβλέψιμο το ότι ο συνεναγόμενος θα εναχθεί στο δικαστήριο που έχει διεθνή δικαιοδοσία για τον κυρίως εναγόμενο;
Δεύτερο προδικαστικό ερώτημα
Πρέπει, κατά τον προσδιορισμό της διεθνούς δικαιοδοσίας, να λαμβάνεται υπόψη επίσης η ενδεχόμενη ευδοκίμηση της αγωγής κατά του κυρίως εναγομένου; Σε περίπτωση καταφατικής απάντησης: αρκεί, στο πλαίσιο της εκτίμησης αυτής, να μην μπορεί να αποκλειστεί a priori το ενδεχόμενο ευδοκίμησης της αγωγής;
Τρίτο προδικαστικό ερώτημα, σκέλος αʹ (C‑672/23)
Περιλαμβάνει το δικαίωμα αποζημίωσης το οποίο απονέμεται από το δίκαιο της Ένωσης σε κάθε υποκείμενο δικαίου σε περίπτωση διαπίστωσης παραβίασης της προβλεπόμενης στο δίκαιο της Ένωσης απαγόρευσης των συμπράξεων επίσης το δικαίωμα προβολής αξίωσης αποζημίωσης για ζημία που έχει προκληθεί εκτός του ΕΟΧ;
Τρίτο προδικαστικό ερώτημα, σκέλος
βʹ
(C‑672/23)/Τρίτο προδικαστικό ερώτημα
(C‑673/23)
Πρέπει ή μπορεί το καθιερωθέν στο δίκαιο ανταγωνισμού τεκμήριο της καθοριστικής επιρροής των μητρικών εταιριών (στις οποίες επιβάλλεται πρόστιμο) στην οικονομική δραστηριότητα των θυγατρικών εταιριών («τεκμήριο Akzo») να εφαρμόζεται και σε (αστικές) υποθέσεις αποζημίωσης λόγω ζημίας από σύμπραξη;
Τρίτο προδικαστικό ερώτημα, σκέλος γʹ (C‑672/23)
Πληροί μια ενδιάμεση εταιρία χαρτοφυλακίου, η οποία απλώς διαχειρίζεται και κατέχει μετοχές, το δεύτερο κριτήριο της απόφασης Sumal (ύπαρξη συγκεκριμένης σχέσης μεταξύ της ασκούμενης οικονομικής δραστηριότητας και του αντικειμένου της παράβασης για την οποία καταλογίστηκε ευθύνη στη μητρική εταιρία);
Τέταρτο προδικαστικό ερώτημα, σκέλος αʹ
Μπορούν, στο πλαίσιο της εφαρμογής του άρθρου 8, σημείο 1, του κανονισμού Βρυξέλλες Ια, διάφοροι εναγόμενοι που εδρεύουν στο ίδιο κράτος μέλος να είναι (από κοινού) κυρίως εναγόμενοι;
Τέταρτο προδικαστικό ερώτημα, σκέλος
βʹ
Καθορίζει το άρθρο 8, σημείο 1, του κανονισμού Βρυξέλλες Ια ευθέως και άμεσα το κατά τόπον αρμόδιο δικαστήριο, υπερισχύοντας του εθνικού δικαίου;
Τέταρτο προδικαστικό ερώτημα, σκέλος
γʹ
Σε περίπτωση αρνητικής απάντησης στο τέταρτο προδικαστικό ερώτημα, σκέλος αʹ, ήτοι αν μόνον ένας εναγόμενος μπορεί να είναι κυρίως εναγόμενος, και σε περίπτωση καταφατικής απάντησης στο τέταρτο προδικαστικό ερώτημα, σκέλος
βʹ, ήτοι αν το άρθρο 8, σημείο 1, του κανονισμού Βρυξέλλες Ια καθορίζει άμεσα το κατά τόπον αρμόδιο δικαστήριο, υπερισχύοντας του εθνικού δικαίου:
Υφίσταται, κατά την εφαρμογή του άρθρου 8, σημείο 1, του κανονισμού Βρυξέλλες Ια, περιθώριο εσωτερικής παραπομπής της υπόθεσης στο δικαστήριο του τόπου κατοικίας ή έδρας του εναγομένου στο ίδιο κράτος μέλος;
IV.    Διαδικασία ενώπιον του Δικαστηρίου
18.      Με διάταξη της 18ης Ιανουαρίου 2024, ο Πρόεδρος του Δικαστηρίου αποφάσισε τη συνεκδίκαση των υποθέσεων C‑672/23 και C‑673/23 προς διευκόλυνση της έγγραφης και της προφορικής διαδικασίας και προς έκδοση κοινής απόφασης.
19.      Οι EWGB κ.λπ., Nexans Nederland, Pirelli & C., ABB, Prysmian Netherlands κ.λπ. και Prysmian, The Goldman Sachs Group, DS Smith Italy, Unilever Europe, Smurfit Kappa Europe κ.λπ. καθώς και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή
υπέβαλαν γραπτές παρατηρήσεις και στις 23 Ιανουαρίου 2025
ανέπτυξαν προφορικές παρατηρήσεις.
V.      Νομική εκτίμηση
20.      Με το πρώτο προδικαστικό ερώτημά του, το οποίο είναι πανομοιότυπο σε αμφότερες τις υποθέσεις, εκτός από ορισμένες λεπτομέρειες, το αιτούν δικαστήριο ζητεί να διευκρινιστεί αν, υπό τις περιστάσεις των υποθέσεων αυτών, θεμελιώνεται διεθνής δικαιοδοσία δυνάμει του άρθρου 8, σημείο 1, του κανονισμού Βρυξέλλες Ια.
21.      Με το τέταρτο προδικαστικό ερώτημα, το οποίο είναι πανομοιότυπο σε αμφότερες τις υποθέσεις, ερωτάται αν και, σε περίπτωση καταφατικής απάντησης, σε ποιον βαθμό το άρθρο 8, σημείο 1, του κανονισμού Βρυξέλλες Ια καθορίζει επίσης την κατά τόπον αρμοδιότητα.
22.      Το δεύτερο και το τρίτο προδικαστικό ερώτημα αφορούν, σε αμφότερες τις υποθέσεις, το ζήτημα αν και, σε περίπτωση καταφατικής απάντησης, σε ποιον βαθμό πρέπει ή μπορούν να λαμβάνονται υπόψη κατά τον προσδιορισμό της διεθνούς δικαιοδοσίας οι πιθανότητες ευδοκίμησης της αγωγής που στρέφεται κατά του «εναγομένου-συνδέσμου».
23.      Κατά τις εναγόμενες, οι αγωγές δεν μπορούν να ευδοκιμήσουν. Κατά συνέπεια, τα σχετικά με τον προσδιορισμό της διεθνούς δικαιοδοσίας προδικαστικά ερωτήματα δεν είναι κρίσιμα για την επίλυση της διαφοράς και, ως εκ τούτου, παρέλκει η απάντηση σε αυτά.
24.      Υπό τις συνθήκες αυτές, κατόπιν σύντομης παρουσίασης της μέχρι σήμερα νομολογίας σχετικά με την έννοια της επιχείρησης στο πλαίσιο του δικαίου των συμπράξεων και των συνεπειών της όσον αφορά τη διεθνή δικαιοδοσία, από τις οποίες προκύπτουν ήδη σε μεγάλο βαθμό οι απαντήσεις στα υπό κρίση προδικαστικά ερωτήματα (υπό Α), θα εξετάσω κατ’ αρχάς τα ζητήματα που αφορούν τη συνεκτίμηση των πιθανοτήτων ευδοκίμησης της αγωγής στο πλαίσιο της εξέτασης της διεθνούς δικαιοδοσίας (υπό Β), προτού εξετάσω τα ζητήματα που αφορούν τη διεθνή δικαιοδοσία (υπό Γ) και την κατά τόπον αρμοδιότητα (υπό Δ).
Α.      Έννοια της επιχείρησης κατά το δίκαιο των συμπράξεων και διεθνής δικαιοδοσία
25.      Η έννοια της «επιχείρησης» κατά το άρθρο 101 ΣΛΕΕ
καλύπτει κάθε φορέα ο οποίος ασκεί οικονομική δραστηριότητα, ανεξαρτήτως του νομικού καθεστώτος που τον διέπει. Επομένως, προσδιορίζει μια οικονομική ενότητα, έστω και αν από νομικής απόψεως η οικονομική αυτή ενότητα αποτελείται από περισσότερα φυσικά ή νομικά πρόσωπα (5). Νομική
συνέπεια
των
χαρακτηρισμών «οικονομική
ενότητα» και, συνακόλουθα «επιχείρηση» είναι
η
από
κοινού
και
εις
ολόκληρον ευθύνη των οντοτήτων από τις οποίες απαρτίζεται η οικονομική ενότητα κατά τον χρόνο διάπραξης της παράβασης του άρθρου 101 ΣΛΕΕ (6).
26.      Στο πλαίσιο αυτό, πρόσωπα τα οποία είναι διακριτά μεταξύ τους από νομικής απόψεως
και είναι οργανωμένα υπό τη μορφή ομίλου αποτελούν μία και μόνη επιχείρηση, εφόσον δεν καθορίζουν αυτοτελώς τον τρόπο κατά τον οποίο ενεργούν στην αγορά, αλλά, λαμβανομένων υπόψη, ιδίως, των οικονομικών, οργανωτικών και νομικών δεσμών που τα συνδέουν με τη μητρική εταιρία, υφίστανται συναφώς, τα αποτελέσματα της καθοριστικής επιρροής που ασκεί στην πράξη, μέσω της ενιαίας διεύθυνσης, η μητρική εταιρία (7).
27.      Στην περίπτωση που μια μητρική εταιρία κατέχει (σχεδόν) το 100 % του κεφαλαίου μιας θυγατρικής, υφίσταται μαχητό τεκμήριο ότι η μητρική εταιρία ασκεί καθοριστική επιρροή στην οικονομική δραστηριότητα της θυγατρικής (στο εξής: τεκμήριο ελέγχου), ούτως ώστε η παράβαση της θυγατρικής να καταλογίζεται σε αυτήν και να μπορεί η μητρική εταιρία να θεωρηθεί υπεύθυνη για την εν λόγω παράβαση (8).
28.      Οι οντότητες που υποχρεούνται να αποκαταστήσουν ζημία που προκλήθηκε από σύμπραξη ή πρακτική απαγορευόμενη από το άρθρο 101 ΣΛΕΕ είναι οι επιχειρήσεις, κατά την έννοια της διάταξης αυτής, οι οποίες συμμετείχαν στην εν λόγω σύμπραξη ή πρακτική (9).
29.      Εντούτοις, ο ζημιωθείς από αντίθετη προς τους κανόνες του ανταγωνισμού πρακτική δεν έχει τη δυνατότητα, στο πλαίσιο αγωγής αποζημίωσης, να επικαλεστεί την ευθύνη οποιασδήποτε θυγατρικής της μητρικής εταιρίας, αντί για την ευθύνη της μητρικής εταιρίας (10).
30.      Αντιθέτως, προκειμένου να αποδειχθεί ότι η μητρικής και η θυγατρικής εταιρία αποτελούν οικονομική ενότητα, ο ενάγων δεν αρκεί να αποδείξει την ύπαρξη οικονομικών, οργανωτικών και νομικών σχέσεων μεταξύ των εταιριών αυτών, αλλά πρέπει επίσης να αποδείξει ότι υπάρχει συγκεκριμένη σχέση μεταξύ της οικονομικής δραστηριότητας της θυγατρικής εταιρίας και του αντικειμένου της παράβασης που διέπραξε η μητρική εταιρία (11).
31.      Σύμφωνα
με
το
άρθρο 8, σημείο 1, του
κανονισμού
Βρυξέλλες
Ια, όταν υπάρχουν πολλοί εναγόμενοι, πρόσωπο το οποίο έχει την κατοικία του σε ένα κράτος μέλος μπορεί επίσης να εναχθεί ενώπιον του δικαστηρίου του τόπου κατοικίας οιουδήποτε
εκ των λοιπών εναγομένων, υπό την προϋπόθεση ότι υπάρχει «τόσο στενή συνάφεια» μεταξύ των αγωγών ώστε να ενδείκνυται η εκδίκασή τους από ένα δικαστήριο, προκειμένου να αποφευχθεί ο κίνδυνος έκδοσης αντικρουόμενων αποφάσεων λόγω της χωριστής εκδίκασής των αγωγών. Συναφώς, προκειμένου
οι
αποφάσεις
να
θεωρηθούν
αντικρουόμενες, δεν
αρκεί
να
υπάρχει
απόκλιση
ως
προς
την
έκβαση
της
διαφοράς, αλλά
θα
πρέπει
η
απόκλιση
αυτή
να
εντάσσεται
στο
πλαίσιο
της
ίδιας
πραγματικής
και
νομικής
κατάστασης (12).
32.      Η
προϋπόθεση
περί στενής συνάφειας
πληρούται όταν περισσότερες επιχειρήσεις οι οποίες μετείχαν σε παράβαση των κανόνων ανταγωνισμού του δικαίου της Ένωσης διαπιστωθείσα με απόφαση της Επιτροπής, ενάγονται λόγω της συμμετοχής τους στην παράβαση αυτή, ακόμη και αν μετείχαν στην εν λόγω παράβαση κατά ανόμοιο τρόπο από γεωγραφικής και από χρονικής απόψεως(13).
33.      Τούτο επιβάλλεται και στην περίπτωση αγωγικών αξιώσεων που ερείδονται στη συμμετοχή μιας εταιρίας σε παράβαση των κανόνων ανταγωνισμού του δικαίου της Ένωσης και στρέφονται κατά της εταιρίας αυτής και της μητρικής της στο πλαίσιο των οποίων προβάλλεται ότι οι εταιρίες αυτές αποτελούν μία και την αυτή επιχείρηση (14).
Β.      Επί των πιθανοτήτων ευδοκίμησης της αγωγής που στρέφεται κατά των «εναγομένων-συνδέσμων»
34.      Προκειμένου να δοθεί απάντηση στο δεύτερο προδικαστικό ερώτημα, πρέπει να εξεταστεί αν και, σε περίπτωση καταφατικής απάντησης, σε ποιον βαθμό η ενδεχόμενη ευδοκίμηση της αγωγής κατά του «εναγομένου-συνδέσμου» πρέπει να λαμβάνεται υπόψη κατά τον προσδιορισμό της διεθνούς δικαιοδοσίας (υπό 1). Στη συνέχεια, θα εξετάσω τα ζητήματα που αφορούν την επί της ουσίας εξέταση των αγωγών που στρέφονται κατά των «εναγομένων-συνδέσμων» των κύριων δικών, τα οποία αποτελούν το αντικείμενο του τρίτου προδικαστικού ερωτήματος, στο μέτρο που είναι κρίσιμα για τον προσδιορισμό της διεθνούς δικαιοδοσίας (υπό 2).
1.      Επί της συνεκτίμησης των πιθανοτήτων ευδοκίμησης της αγωγής που στρέφεται κατά του «εναγομένου-συνδέσμου» στο πλαίσιο της εξέτασης της διεθνούς δικαιοδοσίας
35.      Με το δεύτερο προδικαστικό ερώτημά του, το οποίο είναι πανομοιότυπο σε αμφότερες υποθέσεις, το αιτούν δικαστήριο ζητεί να διευκρινιστεί αν, κατά τον προσδιορισμό της διεθνούς δικαιοδοσίας, πρέπει επίσης να λαμβάνεται υπόψη η ενδεχόμενη ευδοκίμηση της αγωγής που στρέφεται κατά του «εναγομένου‑συνδέσμου». Σε περίπτωση καταφατικής απάντησης, το αιτούν δικαστήριο ζητεί να διευκρινιστεί αν, στο πλαίσιο της εκτίμησης αυτής, αρκεί να μην μπορεί να αποκλειστεί a priori η ευδοκίμηση της αγωγής.
36.      Όπως τόνισε το Δικαστήριο με την απόφασή του στην υπόθεση Athenian Brewery και Heineken (15), κατά τον έλεγχο της διεθνούς δικαιοδοσίας, το επιληφθέν δικαστήριο δεν εξετάζει ούτε το παραδεκτό ούτε το βάσιμο της αγωγής, αλλά μόνον εντοπίζει τα συνδετικά στοιχεία με το κράτος της έδρας του, στα οποία θεμελιώνεται η διεθνής δικαιοδοσία του κατά το άρθρο 8, σημείο 1, του κανονισμού Βρυξέλλες Ια. Το επιληφθέν δικαστήριο πρέπει να αποφανθεί επί της διεθνούς δικαιοδοσίας του, χωρίς να προβεί στην κατ’ ουσίαν εξέταση της υπόθεσης (16).
37.      Ωστόσο, το άρθρο 8, σημείο 1, του κανονισμού Βρυξέλλες Ια δεν πρέπει να χρησιμοποιείται καταχρηστικά για την άσκηση αγωγής κατά πλειόνων εναγομένων με αποκλειστικό σκοπό να εναχθεί ένας ή περισσότεροι από αυτούς ενώπιον δικαστηρίου διαφορετικού κράτους μέλους από αυτό της κατοικίας του (17). Τούτο θα συνέβαινε αν υπήρχαν αποχρώσες ενδείξεις από τις οποίες να μπορούσε να συναχθεί ότι ο ενάγων προκάλεσε ή συντήρησε τεχνηέντως τη συνδρομή των προϋποθέσεων εφαρμογής της εν λόγω διάταξης (18).
38.      Ωστόσο, δεν αρκεί προς τούτο να φαίνεται (πιθανώς) αβάσιμη η αγωγή κατά του «εναγομένου-συνδέσμου». Αντιθέτως, πρέπει να είναι προδήλως αβάσιμη, επίπλαστη ή να στερείται οποιουδήποτε πραγματικού συμφέροντος για τον ενάγοντα κατά τον χρόνο της κατάθεσής της (19).
39.      Κατά συνέπεια, στο δεύτερο προδικαστικό ερώτημα σε αμφότερες τις υποθέσεις πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι, μολονότι στο πλαίσιο της εξέτασης της διεθνούς δικαιοδοσίας βάσει του άρθρου 8, σημείο 1, του κανονισμού Βρυξέλλες Ια, πρέπει να λαμβάνονται υπόψη οι πιθανότητες ευδοκίμησης της αγωγής που στρέφεται κατά του «εναγομένου-συνδέσμου», εντούτοις τούτο πρέπει να γίνεται μόνον ως ένδειξη περί του ότι ο ενάγων δεν προκάλεσε τεχνηέντως
τη συνδρομή των προϋποθέσεων εφαρμογής της εν λόγω διάταξης, πράγμα το οποίο μπορεί να συμβαίνει στην περίπτωση προδήλως αβάσιμης αγωγής.
2.      Επί των πιθανοτήτων ευδοκίμησης των υπό κρίση υποθέσεων των κύριων δικών
40.      Το τρίτο προδικαστικό ερώτημα, σκέλη αʹ έως γʹ, στην υπόθεση C‑672/23, καθώς και το τρίτο προδικαστικό ερώτημα στην υπόθεση C‑673/23 αφορούν τις πιθανότητες ευδοκίμησης των αγωγών που ασκήθηκαν κατά των «εναγομένων-συνδέσμων» των κύριων δικών (20). Δεδομένου ότι το αιτούν δικαστήριο εξετάζει μόνο τη διεθνή δικαιοδοσία του στις υποθέσεις των κύριων δικών (21), τα προδικαστικά αυτά ερωτήματα είναι κρίσιμα για την επίλυση της διαφοράς μόνο στο μέτρο που είναι κρίσιμα για τον προσδιορισμό της δικαιοδοσίας αυτής.
41.      Επομένως, στη συνέχεια θα εξετάσω μόνον κατά πόσον οι περιστάσεις στις οποίες αναφέρεται το αιτούν δικαστήριο [ζημία εκτός του ΕΟΧ, υπό α), εφαρμογή του τεκμηρίου ελέγχου, υπό β) και αγωγή κατά ενδιάμεσης εταιρίας χαρτοφυλακίου, υπό γ)] καθιστούν προδήλως αβάσιμες τις αγωγές που στρέφονται κατά των «εναγομένων-συνδέσμων».
α)      Δικαίωμα αποζημίωσης βάσει του ενωσιακού δικαίου των συμπράξεων και ζημίες εκτός του ΕΟΧ
42.      Με το σκέλος αʹ του τρίτου προδικαστικού ερωτήματος στην υπόθεση C‑672/23, το αιτούν δικαστήριο ζητεί να διευκρινιστεί αν το δικαίωμα αποζημίωσης που απονέμει το ενωσιακό δίκαιο των συμπράξεων σε κάθε υποκείμενο δικαίου σε περίπτωση παραβίασης της προβλεπόμενης στο δίκαιο της Ένωσης απαγόρευσης των συμπράξεων περιλαμβάνει το δικαίωμα αποζημίωσης για ζημία που προκλήθηκε εκτός του ΕΟΧ. Το προδικαστικό αυτό ερώτημα αφορά το γεγονός ότι οι EWGB κ.λπ. εδρεύουν και δραστηριοποιούνται στα κράτη του Κόλπου και ότι το αιτούν δικαστήριο εκτιμά ότι η ζημία τους επήλθε εκεί (22).
43.      Αντίθετα προς ό,τι υποστηρίζουν οι εναγόμενοι, από τις αντικρουόμενες απόψεις που έχουν διατυπώσει οι διάδικοι στην παρούσα διαδικασία προκύπτει ότι οι πιθανότητες ευδοκίμησης της αγωγής αποζημίωσης για την εν λόγω ζημία δεν φαίνεται να είναι σε τέτοιο βαθμό περιορισμένες ώστε η αγωγή να πρέπει να χαρακτηριστεί ως προδήλως αβάσιμη. Αντιθέτως, με την αγωγή αυτή τίθεται ένα περίπλοκο νομικό ζήτημα το οποίο χρήζει ενδελεχούς εξέτασης.
44.      Επομένως, κατ’ αρχάς, οι διάδικοι συμφωνούν σε μεγάλο βαθμό ότι ζημία που επήλθε εκτός του ΕΟΧ μπορεί να αποκατασταθεί βάσει του δικαιώματος αποζημίωσης που παρέχει το άρθρο 101 ΣΛΕΕ μόνον αν προκύπτει από παράβαση της εν λόγω διάταξης.
45.      Ωστόσο, το ζήτημα ως προς το οποίο δεν συμφωνούν πλέον αφορά το κατά πόσον μια ζημία που επήλθε εκτός του ΕΟΧ μπορεί να πληροί την προϋπόθεση αυτή. Συγκεκριμένα, κατά τις EWGB κ.λπ., ο αιτιώδης σύνδεσμος μεταξύ της ζημίας τους και της παράβασης του άρθρου 101 ΣΛΕΕ είναι προφανής, δεδομένου ότι αγόρασαν προϊόντα που αποτελούσαν αντικείμενο της σύμπραξης απευθείας από τους μετέχοντες στη σύμπραξη. Αντιθέτως, οι Draka κ.λπ. υποστηρίζουν ότι ζημία που επήλθε στα κράτη του Κόλπου δεν μπορεί σε καμία περίπτωση να εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 101 ΣΛΕΕ. Από την πλευρά της, η Επιτροπή περιορίζεται στη δήλωση ότι, προκειμένου να μπορεί να αποκατασταθεί η ζημία επί της βάσης αυτής, θα πρέπει να προκύπτει από παραβίαση του δικαίου του ανταγωνισμού εντός της εσωτερικής αγοράς, χωρίς να διευκρινίζει τι συνεπάγεται, κατά την άποψή της, τούτο υπό τις περιστάσεις των υπό κρίση υποθέσεων.
46.      Στο μέτρο που, στο πλαίσιο της κύριας δίκης στην υπόθεση C‑672/23, πρέπει να εξεταστούν επί της ουσίας οι αγωγές αποζημίωσης που άσκησαν οι EWGB κ.λπ., θα πρέπει, λόγω της σύνδεσης των πραγματικών περιστατικών με τρίτη χώρα, να εξεταστεί προηγουμένως η δυνατότητα άσκησης, βάσει του ενωσιακού δικαίου των συμπράξεων, του δικαιώματος αποκατάστασης της ζημίας που προκλήθηκε από σύμπραξη. Στο πλαίσιο πραγματικών περιστατικών που αφορούν τρίτη χώρα, το δικαίωμα αυτό μπορεί να ασκηθεί εφόσον προβλέπεται κατά το ιδιωτικό διεθνές δίκαιο του έχοντος διεθνή δικαιοδοσία δικαστηρίου. Τούτο δεν μπορεί, εν πάση περιπτώσει, να αποκλειστεί εξαρχής στην υπό κρίση υπόθεση, δεδομένου ότι αυτή έχει ως αντικείμενο αξίωση από αδικοπραξία, με τη μορφή σύμπραξης με αντικείμενο ηλεκτρικά καλώδια (23), η οποία παρήγαγε αποτελέσματα, μεταξύ άλλων, στο έδαφος της Ένωσης. Τούτο μπορεί να έχει ως συνέπεια την εφαρμογή του άρθρου 101 ΣΛΕΕ, σύμφωνα με το ιδιωτικό διεθνές δίκαιο των κρατών μελών (24).
47.      Εφόσον υφίσταται, βάσει του
ενωσιακού δικαίου των συμπράξεων, δικαίωμα αποζημίωσης για ζημία προκληθείσα από σύμπραξη, πρέπει να εξεταστεί κατά πόσον πληρούνται οι προϋποθέσεις άσκησης του δικαιώματος αυτού.
48.      Προς τούτο πρέπει να υφίσταται αιτιώδης συνάφεια μεταξύ σύμπραξης ή πρακτικής απαγορευόμενης από το άρθρο 101 ΣΛΕΕ και ζημίας (25). Επομένως, είναι απαραίτητο να αποδειχθεί παράβαση του απαγορευτικού κανόνα του άρθρου 101 ΣΛΕΕ, ζημία καθώς και αιτιώδης συνάφεια μεταξύ των δύο αυτών περιστάσεων.
49.      Παράβαση του άρθρου 101 ΣΛΕΕ υφίσταται όταν η επίμαχη πρακτική εμπίπτει στο εδαφικό πεδίο εφαρμογής του. Τούτο συμβαίνει στην περίπτωση πρακτικών οι οποίες είτε υλοποιούνται εντός του ΕΟΧ είτε έχουν ουσιαστικές επιπτώσεις εντός του ΕΟΧ (26). Το γεγονός ότι η επίμαχη εν προκειμένω πρακτική πληροί τις προϋποθέσεις αυτές δεν αμφισβητείται, διότι οι μετέχοντες στη σύμπραξη με αντικείμενο ηλεκτρικά καλώδια είχαν συνάψει, μεταξύ άλλων, συμφωνίες σχετικά με τις τιμές και τα διανεμόμενα έργα στο πλαίσιο κατανομής των αγορών εντός και εκτός του ΕΟΧ (27).
50.      Ζημία που επήλθε σε τρίτη χώρα μπορεί, εκ πρώτης όψεως, να ανάγεται αιτιωδώς στην πρακτική αυτή εάν προκλήθηκε από την υλοποίηση της σύμπραξης εντός του ΕΟΧ ή από τις επιπτώσεις της εντός του ΕΟΧ (και, επομένως, από την παράβαση του τότε ισχύοντος άρθρου 101 ΣΛΕΕ). Τούτο φαίνεται αρκετά εύλογο στην περίπτωση ζημίας όπως αυτή την οποία επικαλούνται οι EWGB κ.λπ. Συγκεκριμένα, κατά τις εταιρίες αυτές, η ζημία προκλήθηκε λόγω της οφειλόμενης στη σύμπραξη αύξησης των τιμών των προϊόντων που αγόρασαν απευθείας από τους Ευρωπαίους μετέχοντες στη σύμπραξη.
51.      Ωστόσο, μέχρι σήμερα, δεν έχει ακόμη διευκρινιστεί το ζήτημα αν οι υπήκοοι τρίτων χωρών μπορούν να επικαλεστούν το δικαίωμα αποζημίωσης για τη ζημία που προκλήθηκε από σύμπραξη βάσει του ενωσιακού δικαίου των συμπράξεων, προκειμένου να ζητήσουν αποζημίωση για ζημία που επήλθε εκτός του ΕΟΧ.
52.      Επομένως, κατά πάγια νομολογία, οποιοσδήποτε δικαιούται να ζητήσει αποκατάσταση οποιασδήποτε ζημίας υπέστη, εφόσον υφίσταται αιτιώδης συνάφεια μεταξύ της ζημίας αυτής και σύμπραξης ή πρακτικής απαγορευόμενης από το άρθρο 101 ΣΛΕΕ (28). Το δικαίωμα αυτό απορρέει από το γεγονός ότι το άρθρο 101, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ παράγει άμεσα αποτελέσματα στις σχέσεις μεταξύ ιδιωτών και γεννά, υπέρ των υποκειμένων δικαίου, δικαιώματα που τα εθνικά δικαστήρια οφείλουν να προστατεύουν (29).
53.      Ωστόσο, εξ όσων γνωρίζω, το Δικαστήριο δεν είχε ακόμη την ευκαιρία να κρίνει αν και, σε περίπτωση καταφατικής απάντησης, υπό ποιες προϋποθέσεις (30), τούτο ισχύει και για ζημίες που υφίστανται υπήκοοι τρίτων χωρών και οι οποίες επέρχονται σε τρίτες χώρες.
54.      Υπό τις περιστάσεις αυτές, στο σκέλος
αʹ του τρίτου προδικαστικού ερωτήματος του αιτούντος δικαστηρίου στην υπόθεση C‑672/23 πρέπει να δοθεί η ακόλουθη απάντηση: Το γεγονός ότι η ζημία που προβάλλεται στο πλαίσιο αγωγής αποζημίωσης βάσει του δικαίου των συμπράξεων ενώπιον δικαστηρίου κράτους μέλους επήλθε εκτός του ΕΟΧ δεν συνεπάγεται ότι, στο πλαίσιο της εξέτασης της διεθνούς δικαιοδοσίας, η αγωγή πρέπει να χαρακτηριστεί ως προδήλως αβάσιμη.
β)      Το τεκμήριο ελέγχου στο πλαίσιο του δικαίου των συμπράξεων και η εφαρμογή του δικαίου των συμπράξεων μεταξύ ιδιωτών
55.      Με το σκέλος βʹ του τρίτου
προδικαστικού ερωτήματος στην υπόθεση C‑672/23, καθώς και με το τρίτο προδικαστικό ερώτημα στην υπόθεση C‑673/23, το αιτούν δικαστήριο ερωτά αν το τεκμήριο ελέγχου (31) πρέπει ή μπορεί να εφαρμοστεί σε υποθέσεις που αφορούν ζημίες που προκλήθηκαν από σύμπραξη.
56.      Στην υπόθεση Athenian Brewery και Heineken το Δικαστήριο, ευλόγως, απάντησε καταφατικά στο ερώτημα αυτό (32). Πράγματι, όπως έχει ήδη διευκρινίσει το Δικαστήριο, η έννοια της «επιχείρησης», κατά τους κανόνες του δικαίου ανταγωνισμού της Ένωσης, η οποία αποτελεί αυτοτελή έννοια του δικαίου της Ένωσης, δεν μπορεί να έχει διαφορετικό περιεχόμενο στο πλαίσιο της επιβολής προστίμων και στο πλαίσιο των αγωγών αποζημίωσης για παράβαση των κανόνων αυτών (33).
57.      Στο πλαίσιο του άρθρου 8, σημείο 1, του κανονισμού Βρυξέλλες Ια, το δικαστήριο, προκειμένου να κρίνει ότι έχει διεθνή δικαιοδοσία, μπορεί να εξετάσει απλώς και μόνον εάν δεν μπορεί a priori να αποκλειστεί το ενδεχόμενο οι εναγόμενοι να ανήκουν στην ίδια επιχείρηση. Το δικαστήριο πρέπει να προβεί στην εξέταση αυτή ιδίως στην περίπτωση ο ενάγων στηρίζεται στην έννοια της επιχείρησης, κατά την έννοια του δικαίου των συμπράξεων και, ιδίως, σε περίπτωση που ο ενάγων επικαλείται το γεγονός ότι η μητρική εταιρία κατέχει σχεδόν το σύνολο του κεφαλαίου της θυγατρικής εταιρίας, με αποτέλεσμα να εφαρμόζεται το τεκμήριο ελέγχου (34). Αντιθέτως, η πλήρης εξέταση του κατά πόσον οι οικείες εταιρίες ανήκουν στην ίδια επιχείρηση πραγματοποιείται το πρώτον κατά το στάδιο της επί της ουσίας εξέτασης των αγωγών, υπό την προϋπόθεση ότι το επιληφθέν δικαστήριο κρίνει ότι έχει διεθνή δικαιοδοσία (35).
58.      Επομένως, στο τρίτο προδικαστικό ερώτημα, σκέλος βʹ, στην υπόθεση C‑672/23 καθώς και στο τρίτο προδικαστικό ερώτημα στην υπόθεση C‑673/23 πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι το μαχητό τεκμήριο σύμφωνα με το οποίο μητρική εταιρία η οποία κατέχει άμεσα ή έμμεσα το σύνολο ή σχεδόν το σύνολο του κεφαλαίου μιας θυγατρικής ασκεί καθοριστική επιρροή επί της θυγατρικής αυτής εταιρίας μπορεί να εφαρμοστεί στις υποθέσεις που αφορούν ζημίες που προκλήθηκαν από σύμπραξη.
γ)      Ενδιάμεση εταιρία χαρτοφυλακίου και η έννοια της επιχείρησης κατά το δίκαιο των συμπράξεων
59.      Το σκέλος γʹ του τρίτου προδικαστικού ερωτήματος στην υπόθεση C‑672/23 αφορά το γεγονός ότι η Draka Holding BV, «εναγομένη-σύνδεσμος» της κύριας δίκης στην υπόθεση αυτή, είναι εταιρία χαρτοφυλακίου στην οποία καταλογίζεται ευθύνη «από την κορυφή προς τη βάση» για παράβαση των κανόνων περί συμπράξεων που διέπραξε η μητρική της εταιρία Prysmian Cavi e Sistemi (36).
60.      Κατά συνέπεια, το αιτούν δικαστήριο ζητεί να διευκρινιστεί αν μια τέτοια ενδιάμεση εταιρία χαρτοφυλακίου, η οποία απλώς διαχειρίζεται και κατέχει μετοχές, μπορεί να πληροί το δεύτερο κριτήριο της απόφασης
Sumal (ύπαρξη συγκεκριμένης σχέσης μεταξύ της ασκούμενης οικονομικής δραστηριότητας και του αντικειμένου της παράβασης για την οποία καταλογίστηκε ευθύνη στη μητρική εταιρία) (37).
61.      Η αναγκαία για τη συγκεκριμένη αυτή σχέση οικονομική δραστηριότητα είναι κάθε δραστηριότητα διάθεσης αγαθών ή παροχής υπηρεσιών σε συγκεκριμένη αγορά (38).
62.      Εξεταζόμενη μεμονωμένα, μια εταιρία χαρτοφυλακίου η οποία απλώς διαχειρίζεται και κατέχει μετοχές δεν μπορεί να ασκεί οικονομική δραστηριότητα υπό την έννοια αυτή. Πράγματι, δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι η μόνη η κατοχή και η διαχείριση των μετοχών δεν συνιστά άσκηση δραστηριότητας στην αγορά που συνίσταται στην προσφορά αγαθών και υπηρεσιών.
63.      Ωστόσο, οι αρχές του καταλογισμού της ευθύνης εντός μιας οικονομικής ενότητας (39), οι οποίες συνοψίστηκαν ανωτέρω, μπορούν να εφαρμοστούν κατ’ αναλογία στο ζήτημα της οικονομικής δραστηριότητας μιας εταιρίας χαρτοφυλακίου, όπως είναι εν προκειμένω η Draka Holding BV.
64.      Κατά συνέπεια, η οικονομική δραστηριότητα μιας θυγατρικής εταιρίας καταλογίζεται σε εταιρία χαρτοφυλακίου όπως η Draka Holding BV όταν η θυγατρική (εν προκειμένω η Prysmian Netherlands BV), μολονότι έχει χωριστή νομική προσωπικότητα, δεν καθορίζει αυτοτελώς τον τρόπο κατά τον οποίο ενεργεί στην αγορά, αλλά εφαρμόζει κατ’ ουσίαν τις οδηγίες της μητρικής εταιρίας, η οποία είναι εταιρία χαρτοφυλακίου (η λεγόμενη ελέγχουσα εταιρία χαρτοφυλακίου). Στην περίπτωση μητρικής εταιρίας που κατέχει το σύνολο ή σχεδόν το σύνολο του κεφαλαίου της θυγατρικής της, αυτό τεκμαίρεται κατ’ αναλογίαν μαχητά (40). Επομένως, εν προκειμένω, τεκμαίρεται ότι, στο μέτρο που η Draka Holding BV κατέχει το σύνολο του κεφαλαίου της Prysmian Netherlands BV (41), ελέγχει τη θυγατρική αυτή και πρέπει, ως εκ τούτου, να θεωρηθεί υπεύθυνη για την οικονομική δραστηριότητα της τελευταίας.
65.      Το γεγονός και μόνον ότι η πρακτική της θυγατρικής εταιρίας καταλογίζεται σε εταιρία χαρτοφυλακίου δεν αποτελεί εμπόδιο για τον καταλογισμό (42). Συγκεκριμένα, ο καταλογισμός αυτός στηρίζεται στο γεγονός ότι, κατά τον χρόνο της παράβασης των κανόνων περί συμπράξεων, η μητρική εταιρία (εν προκειμένω η Draka Holding BV) ήταν σε θέση να ασκεί καθοριστική επιρροή στην εμπορική πολιτική της θυγατρικής της (εν προκειμένω της Prysmian Netherlands BV). Μια τέτοια επιρροή μπορεί να ασκείται από εταιρία χαρτοφυλακίου όπως και από κάθε άλλη μητρική εταιρία που ελέγχει τη θυγατρική της.
66.      Εφόσον η θυγατρική (εν προκειμένω η Prysmian Netherlands BV) ασκεί οικονομική δραστηριότητα, η εταιρία χαρτοφυλακίου (εν προκειμένω η Draka Holding BV) συμμετέχει άνευ ετέρου εμμέσως στη δραστηριότητα αυτή, μέσω της επιρροής που ασκεί επί της θυγατρικής. Τούτο ισχύει και στην περίπτωση που μια ενδιάμεση εταιρία χαρτοφυλακίου (εν προκειμένω η Draka Holding BV), η οποία επίσης υπόκειται στην αποφασιστική επιρροή της μητρικής εταιρίας (εν προκειμένω της Prysmian Cavi e Sistemi) και αποτελεί απλώς τον φορέα μέσω του οποίου η εν λόγω μητρική εταιρία ασκεί επιρροή επί των θυγατρικών που ανήκουν στην Draka Holding BV, και πιο συγκεκριμένα επί της Prysmian Netherlands BV. Επομένως, όσον αφορά το ζήτημα της ευθύνης μιας εταιρίας χαρτοφυλακίου (εν προκειμένω της Draka Holding BV) βάσει του δικαίου των συμπράξεων, έχει αποφασιστική σημασία το αν η θυγατρική της εν λόγω εταιρίας χαρτοφυλακίου (ήτοι η Prysmian Netherlands BV) ασκεί οικονομική δραστηριότητα η οποία έχει συγκεκριμένη σχέση με το αντικείμενο της παράβασης για την οποία έχει καταλογιστεί ευθύνη στη μητρική της μητρικής εταιρίας της, η οποία είναι και μητρική εταιρία της εταιρίας χαρτοφυλακίου (ήτοι στην Prysmian Cavi e Sistemi) (43).
67.      Κατά συνέπεια, στο σκέλος γʹ του τρίτου προδικαστικού ερωτήματος στην υπόθεση C‑672/23 πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι η δραστηριότητα μιας ενδιάμεσης εταιρίας χαρτοφυλακίου (εν προκειμένω της Draka Holding BV) η οποία απλώς διαχειρίζεται και κατέχει μετοχές μπορεί να έχει συγκεκριμένη σχέση με το αντικείμενο παράβασης του δικαίου ανταγωνισμού για την οποία καταλογίζεται ευθύνη στη μητρική της εταιρία (εν προκειμένω την Prysmian Cavi e Sistemi), η οποία ασκεί έλεγχο επί της εταιρίας χαρτοφυλακίου. Τούτο μπορεί να συμβαίνει ιδίως σε περίπτωση που η θυγατρική (εν προκειμένω η Prysmian Netherlands BV) της εταιρίας χαρτοφυλακίου, επί της οποίας αυτή ασκεί καθοριστική επιρροή, ασκεί οικονομική δραστηριότητα που έχει συγκεκριμένη σχέση με το αντικείμενο της παράβασης που διέπραξε η μητρική εταιρία της μητρικής της εταιρίας (ήτοι η Prysmian Cavi e Sistemi).
Γ.      Διεθνής δικαιοδοσία
68.      Με το σκέλος αʹ του πρώτου προδικαστικού ερωτήματος, το οποίο είναι σχεδόν πανομοιότυπο σε αμφότερες τις υποθέσεις, το αιτούν δικαστήριο ερωτά, κατ’ ουσίαν, ποια είναι τα κριτήρια βάσει των οποίων πρέπει να εκτιμηθεί αν το rechtbank Amsterdam (πρωτοδικείο Άμστερνταμ) έχει διεθνή δικαιοδοσία τόσο για τις αγωγές που στρέφονται κατά των «εναγομένων-συνδέσμων» (44) όσο και κατά των διαφόρων συνεναγομένων, για τον λόγο ότι μεταξύ των αγωγών αυτών υφίσταται «στενή συνάφεια» κατά την έννοια του άρθρου 8, σημείο 1, του κανονισμού Βρυξέλλες Ια (υπό 1). Με το σκέλος βʹ του πρώτου προδικαστικού ερωτήματος ερωτάται κατά πόσον η δυνατότητα πρόβλεψης μιας τέτοιας σώρευσης αγωγών αποτελεί διακριτό κριτήριο στο πλαίσιο της εφαρμογής της εν λόγω διάταξης (υπό 2).
1.      «Στενή συνάφεια» και έννοια της επιχείρησης
69.      Αφενός, όπως εκτέθηκε ανωτέρω, υφίσταται «στενή συνάφεια», κατά την έννοια του άρθρου 8, σημείο 1, του κανονισμού Βρυξέλλες Ια, και, ως εκ τούτου, ταυτότητα νομικής και πραγματικής κατάστασης στο πλαίσιο αγωγών που στρέφονται κατά διαφόρων επιχειρήσεων οι οποίες ενάγονται λόγω της συμμετοχής τους σε από κοινού παράβαση του άρθρου 101 ΣΛΕΕ (45).
70.      Αφετέρου, όπως επίσης διευκρινίστηκε, υφίσταται τέτοια «στενή συνάφεια» και, επομένως, ταυτότητα νομικής και πραγματικής κατάστασης στο πλαίσιο αγωγών στρεφομένων κατά διαφορετικών εταιριών της ίδιας επιχείρησης λόγω παράβασης των κανόνων περί συμπράξεων εκ μέρους της εν λόγω επιχείρησης (46).
71.      Συνδυαστικά, οι δύο αυτές προσεγγίσεις συνεπάγονται ότι, όταν, όπως εν προκειμένω, διάφορες εταιρίες μετείχαν σε από κοινού παραβίαση της προβλεπόμενης στο δίκαιο της Ένωσης απαγόρευσης των συμπράξεων, υφίσταται στενή συνάφεια μεταξύ των αγωγών που στρέφονται κατά των εταιριών αυτών καθώς και κατά του συνόλου των εταιριών με τις οποίες καθεμία από αυτές αποτελεί επιχείρηση. Ο λόγος είναι ότι η παράβαση καταλογίζεται σε κάθε μέρος μιας επιχείρησης σαν να την είχε διαπράξει αυτό το ίδιο (47) και ότι, κατά συνέπεια, ακόμη και σε μια τέτοια περίπτωση, η ευθύνη όλων των εναγομένων ανάγεται στα ίδια πραγματικά περιστατικά και στις ίδιες νομικές βάσεις, οπότε υφίσταται ταυτότητα πραγματικής και νομικής κατάστασης.
72.      Όπως ήδη εξήγησα, αρκεί συναφώς, στο πλαίσιο της εξέτασης της διεθνούς δικαιοδοσίας, να μην μπορεί να αποκλειστεί a priori το ενδεχόμενο οι οικείες εταιρίες να ανήκουν στις ίδιες επιχειρήσεις (48).
73.      Συναφώς, όσον αφορά ειδικότερα την ευθύνη θυγατρικής «από την κορυφή προς τη βάση» για παράβαση διαπραχθείσα από τη μητρική της εταιρία (όπως εν προκειμένω στην υπόθεση C‑672/23), πρέπει να πληρούται η απαίτηση της συγκεκριμένης σχέσης μεταξύ της οικονομικής δραστηριότητας της θυγατρικής (ή, στην περίπτωση εταιρίας χαρτοφυλακίου, της υποθυγατρικής) (49) και του αντικειμένου της παράβασης που διέπραξε η μητρική. Ο λόγος για αυτό έγκειται στον «λειτουργικό» χαρακτήρα της έννοιας της οικονομικής ενότητας, η οποία συνδέεται πάντοτε με συγκεκριμένη παράβαση (50).
74.      Δεν είναι απαραίτητο η θυγατρική ή η υποθυγατρική των μετεχόντων στη σύμπραξη να πώλησε απευθείας η ίδια στους ζημιωθέντες προϊόντα που αποτελούσαν αντικείμενο της σύμπραξης, όπως συνέβη στην υπόθεση Sumal (51). Ορθώς δεν τέθηκε μια τέτοια πρόσθετη προϋπόθεση με την απόφαση που εκδόθηκε στην υπόθεση εκείνη, δεδομένου ότι τούτο δεν είναι κρίσιμο για το ζήτημα της ύπαρξης οικονομικής ενότητας όσον αφορά τη συγκεκριμένη παράβαση. Αντιθέτως, σημασία έχει μόνον το ζήτημα αν υφίσταται συγκεκριμένη σχέση μεταξύ της οικονομικής δραστηριότητας της θυγατρικής ή της υποθυγατρικής και του αντικειμένου της παράβασης, επειδή, για παράδειγμα, η αντίθετη προς τους κανόνες του ανταγωνισμού συμφωνία που συνήψε η μητρική εταιρία ή η μητρική της μητρικής εταιρία αφορούσε τα ίδια προϊόντα με εκείνα τα οποία εμπορεύεται η θυγατρική ή η υποθυγατρική (52) ή διότι αυτή δραστηριοποιείται στην παραγωγή των προϊόντων αυτών.
75.      Εξάλλου, οι διάφορες άλλες περιστάσεις στις οποίες αναφέρεται το αιτούν δικαστήριο στο πλαίσιο του σκέλους αʹ του πρώτου προδικαστικού ερωτήματος, ιδίως το γεγονός ότι σε αποφάσεις της Επιτροπής ή μιας εθνικής αρχής ανταγωνισμού γίνεται αναφορά στις εταιρίες αυτές, δεν ασκούν επιρροή όσον αφορά το κριτήριο της ύπαρξης στενής συνάφειας μεταξύ των αγωγών αυτών καθαυτών, αλλά μόνο για την πραγματική απόδειξη της ύπαρξης τέτοιας συνάφειας (53).
76.      Ομοίως, η εκ μέρους των εναγόντων αγορά των προϊόντων ή των υπηρεσιών που αποτελούσαν αντικείμενο της σύμπραξης από μέρη των εναγομένων επιχειρήσεων αποτελεί, στο πλαίσιο της εξέτασης της διεθνούς δικαιοδοσίας, απλώς μια πιθανή, αλλά όχι απολύτως αναγκαία (54), ένδειξη περί της υπάρξεως ζημίας και περί του ότι η ζημία αυτή οφείλεται στην παράβαση.
77.      Τέλος, πρέπει να σημειωθεί ότι, όσον αφορά τη χρήση της έννοιας της επιχείρησης στο πλαίσιο της εξέτασης της δυνατότητας εφαρμογής του άρθρου 8, σημείο 1, του κανονισμού Βρυξέλλες Ια, δεν είναι καθοριστικό το ζήτημα αν το εφαρμοστέο επί της ουσίας δίκαιο, το οποίο θα προσδιοριστεί μεταγενέστερα (55), γνωρίζει την έννοια αυτή. Πράγματι, μόνον η ύπαρξη «στενής συνάφειας» είναι καθοριστική στο πλαίσιο της εξέτασης αυτής. Ωστόσο, η έννοια αυτή πρέπει να ερμηνεύεται αυτοτελώς, λαμβανομένων υπόψη της γενικής οικονομίας και των σκοπών του άρθρου 8, σημείο 1, του κανονισμού Βρυξέλλες Ια (56). Μόνον το δίκαιο της Ένωσης είναι καθοριστικό για την αυτοτελή αυτή ερμηνεία.
78.      Εν κατακλείδι, στο σκέλος αʹ του πρώτου προδικαστικού ερωτήματος σε αμφότερες τις υποθέσεις πρέπει να δοθεί, επομένως, η απάντηση ότι υφίσταται στενή συνάφεια, κατά την έννοια του άρθρου 8, σημείο 1, του κανονισμού Βρυξέλλες Ια, μεταξύ αγωγών που στρέφονται κατά εταιριών για τις οποίες υπάρχουν σοβαρές ενδείξεις ότι αποτελούν μέρη επιχειρήσεων κατά την έννοια του δικαίου των συμπράξεων οι οποίες παραβίασαν από κοινού την προβλεπόμενη στο δίκαιο της Ένωσης απαγόρευση των συμπράξεων, εκτός αν μπορεί να αποκλειστεί a priori ότι οι εναγόμενες εταιρίες ανήκουν στις οικείες επιχειρήσεις.
2.      «Στενή συνάφεια» και προβλεψιμότητα
79.      Το σκέλος βʹ του πρώτου προδικαστικού ερωτήματος, το οποίο είναι πανομοιότυπο σε αμφότερες τις υποθέσεις, αφορά τον ρόλο που διαδραματίζει, για τον συνεναγόμενο, η προβλεψιμότητα άσκησης της αγωγής ενώπιον του δικαστηρίου που έχει διεθνή δικαιοδοσία για τον «εναγόμενο-σύνδεσμο» στο πλαίσιο της εφαρμογής του άρθρου 8, σημείο 1, του κανονισμού Βρυξέλλες Ια.
80.      Η προβλεψιμότητα της διεθνούς δικαιοδοσίας του επιληφθέντος δικαστηρίου αποτελεί τον σκοπό των κανόνων περί διεθνούς δικαιοδοσίας του κανονισμού Βρυξέλλες Ια (57). Με άλλα λόγια, οι κανόνες αυτοί αποσκοπούν στο να έχουν οι εναγόμενοι τη δυνατότητα να προβλέψουν ενώπιον ποιων δικαστηρίων μπορεί να εναχθούν.
81.      Επομένως, η προβλεψιμότητα δεν αποτελεί διακριτό κριτήριο, εξεταζόμενο παράλληλα με τα λοιπά στοιχεία της διεθνούς δικαιοδοσίας. Αντίθετα, πρόκειται για γενική αρχή που συγκεκριμενοποιείται με τα εξεταστέα κριτήρια. Τούτο σημαίνει ότι οι έννοιες που περιλαμβάνονται στον κανονισμό Βρυξέλλες Ια δεν πρέπει να ερμηνεύονται κατά τρόπο που να προσκρούει στα στοιχεία αυτά. Κατά συνέπεια, στο πλαίσιο της ερμηνείας, πρέπει να εξεταστεί κατά πόσο το αποτέλεσμα είναι συμβατό με την αρχή της προβλεψιμότητας (58).
82.      Ωστόσο, δεν απαιτείται, βάσει του άρθρου 8, σημείο 1, του κανονισμού Βρυξέλλες Ια, να μπορεί ο συνεναγόμενος να προβλέψει κατά τρόπο συγκεκριμένο ότι θα εναχθεί ενώπιον του δικαστηρίου που έχει διεθνή δικαιοδοσία για τον «εναγόμενο-σύνδεσμο». Αντιθέτως, αρκεί μια αφηρημένη προβλεψιμότητα, η οποία υφίσταται όταν ένας εναγόμενος με τη συνήθη ενημέρωση μπορεί να προβλέψει ευλόγως ενώπιον ποιων δικαστηρίων, πέραν αυτών του κράτους της κατοικίας του, θα μπορούσε να εναχθεί (59).
83.      Τούτο συμβαίνει ιδίως όταν ο εναγόμενος δύναται να εντοπίσει τις περιπτώσεις εκείνες κατά τις οποίες υφίσταται «στενή συνάφεια». Αυτό ισχύει, στο πλαίσιο των νομικών παραμέτρων που περιγράφονται στα σημεία 25 έως 33 των παρουσών προτάσεων, όσον αφορά αγωγές αποζημίωσης βάσει του δικαίου των συμπράξεων, σε περίπτωση που ο εναγόμενος έχει μετάσχει σε από κοινού παράβαση των κανόνων του ανταγωνισμού ως μέρος επιχείρησης κατά την έννοια του άρθρου 101 ΣΛΕΕ (60).
84.      Σε μια τέτοια περίπτωση, η οντότητα που αποτελεί μέρος επιχείρησης πρέπει να είναι σε θέση να γνωρίζει ότι μπορεί να εναχθεί στον τόπο εγκατάστασης οντότητας που αποτελεί μέρος άλλης επιχείρησης, η οποία έχει μετάσχει στην παράβαση. Τούτο δικαιολογείται από το γεγονός ότι, δια της συμμετοχής αυτής, η οικεία οντότητα τελεί σε στενή συνάφεια με τους λοιπούς μετέχοντες στην παράβαση.
85.      Επομένως, η αρχή της προβλεψιμότητας, η οποία πρέπει να τηρείται κατά την ερμηνεία του άρθρου 8, σημείο 1, του κανονισμού Βρυξέλλες Ια, δεν εμποδίζει την κατάφαση της «στενής συνάφειας» κατά την έννοια της ως άνω διάταξης σε περιπτώσεις όπως η εν προκειμένω εξεταζόμενη.
86.      Ως εκ τούτου, στο σκέλος βʹ του πρώτου προδικαστικού ερωτήματος σε αμφότερες τις υποθέσεις πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι η προβλεψιμότητα του έχοντος δικαιοδοσία δικαστηρίου κατά τον προσδιορισμό της διεθνούς δικαιοδοσίας βάσει του άρθρου 8, σημείο 1, του κανονισμού Βρυξέλλες Ια δεν αποτελεί εξεταστέο στοιχείο, αλλά γενική αρχή η οποία πρέπει να τηρείται κατά την ερμηνεία οποιουδήποτε κανόνα ειδικής δικαιοδοσίας προβλέπει ο κανονισμός αυτός.
Δ.      Κατά τόπον αρμοδιότητα
87.      Το σκέλη αʹ έως γʹ του τέταρτου προδικαστικού ερωτήματος, το οποίο είναι πανομοιότυπο σε αμφότερες τις υποθέσεις, αφορά το αν και, σε περίπτωση καταφατικής απάντησης, σε ποιο βαθμό το άρθρο 8, σημείο 1, του κανονισμού Βρυξέλλες Ια διέπει, πέραν της διεθνούς δικαιοδοσίας, και την κατά τόπον αρμοδιότητα. Στα προδικαστικά αυτά ερωτήματα μπορεί να δοθεί κοινή απάντηση.
88.      Με το σκέλος βʹ του τέταρτου προδικαστικού ερωτήματος το αιτούν δικαστήριο ζητεί να διευκρινιστεί αν το άρθρο 8, σημείο 1, του κανονισμού Βρυξέλλες Ια καθορίζει ευθέως και άμεσα το κατά τόπον αρμόδιο δικαστήριο, υπερισχύοντας του εθνικού δικαίου.
89.      Τούτο προκύπτει από το γράμμα της εν λόγω διάταξης, «δικαστηρίου του τόπου κατοικίας ενός εξ αυτών [των εναγομένων]». Η διάταξη αυτή προσδιορίζει μόνον το δικαστήριο που είναι κατά τόπον αρμόδιο σύμφωνα με το δίκαιο του κράτους μέλους για τα πρόσωπα που έχουν την κατοικία τους στον τόπο αυτό. Αποκλείεται, συνεπώς, η χρήση άλλων κριτηρίων (όπως, για παράδειγμα, ο τόπος επέλευσης της ζημίας, ο τόπος κατοικίας του ενάγοντος κ.λπ.) για τον καθορισμό των εχόντων δικαιοδοσία δικαστηρίων.
90.      Αυτό δεν έχει ακόμη κριθεί στο πλαίσιο του άρθρου 8, σημείο Ι, του κανονισμού Βρυξέλλες Ια. Ωστόσο, η διατύπωση αυτή, η οποία απαντά και σε άλλες διατάξεις του κανονισμού, ερμηνεύεται παγίως κατά τον ίδιο τρόπο από το Δικαστήριο. Η αναφορά σε «δικαστήρια του κράτους μέλους», όπως στο άρθρο 4, παράγραφος 1, στο άρθρο 7, παράγραφος 6, ή στο άρθρο 11, παράγραφος 11, στοιχείο αʹ, του κανονισμού Βρυξέλλες Ια, αφορά μόνον τη διεθνή δικαιοδοσία (61). Αντιθέτως, όταν γίνεται λόγος για «δικαστήρια του τόπου όπου…», όπως στο άρθρο 7, παράγραφοι 2 έως 5, στο άρθρο 11, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, και στο άρθρο 18 του κανονισμού Βρυξέλλες Ια, πρόκειται για την κατά τόπον και την καθ’ ύλην αρμοδιότητα του οικείου δικαστηρίου (62).
91.      H διαφοροποίηση
αυτή
επιβεβαιώνεται
και
από
τις
επιμέρους
γλωσσικές
εκδοχές. Ενώ
στο
αγγλικό
κείμενο
χρησιμοποιείται
η
λέξη «courts» στον
πληθυντικό, σε
αντίθεση με το γερμανικό, το γαλλικό και το ολλανδικό κείμενο, εντούτοις η φράση «for the place where …» αφορά την κατά τόπο αρμοδιότητα, το ίδιο δε συμβαίνει και με τις άλλες γλώσσες. Στις
διατάξεις
που
καθορίζουν
μόνον
τη
διεθνή
δικαιοδοσία, χρησιμοποιείται
η
φράση «courts of the Member State».
92.      Η ερμηνεία αυτή επιβεβαιώνεται επίσης από την έκθεση του P. Jenard σχετικά με τη Σύμβαση της 27ης Σεπτεμβρίου 1968 για τη διεθνή δικαιοδοσία και την εκτέλεση αποφάσεων σε αστικές και εμπορικές υποθέσεις (63). Στην έκθεση αυτή γίνεται επίσης λόγος για διάκριση μεταξύ «δικαστηρίων κράτους μέλους» και «δικαστηρίων του τόπου όπου…», με αντίστοιχες συνέπειες (64). Όσον αφορά το άρθρο 6, παράγραφος 1, της Σύμβασης, το οποίο αποτελεί πρόδρομη διάταξη του άρθρου 8, σημείο 1, του κανονισμού Βρυξέλλες Ια, στην έκθεση αναφέρεται ρητώς ότι αρμόδιο είναι το δικαστήριο «του τόπου όπου» βρίσκεται η κατοικία ενός εκ των εναγομένων (65).
93.      Με το τέταρτο προδικαστικό ερώτημά του, σκέλος αʹ, το αιτούν δικαστήριο ερωτά κατ’ ουσίαν αν μπορούν να υπάρχουν συγχρόνως πλείονες «εναγόμενοι-σύνδεσμοι». Ειδικότερα, τίθεται το ζήτημα αν μπορεί να έχει διεθνή δικαιοδοσία για την εκδίκαση αγωγής κατά συνεναγομένου, ακόμη και αν δεν υφίσταται στενή συνάφεια μεταξύ των αγωγών που στρέφονται κατά του συνεναγομένου και του «εναγομένου-συνδέσμου» που έχει την κατοικία ή την έδρα του στην περιφέρεια δικαιοδοσίας του, αλλά υφίσταται τέτοια στενή συνάφεια μεταξύ των αγωγών που στρέφονται κατά του συνεναγομένου και ενός άλλου εναγομένου που έχει την κατοικία ή την έδρα του στις Κάτω Χώρες.
94.      Το προδικαστικό ερώτημα υποβάλλεται από το αιτούν δικαστήριο μόνο για την περίπτωση κατά την οποία οι αντίστοιχοι «εναγόμενοι-σύνδεσμοι» των κύριων δικών (66) δεν θα μπορούσαν να θεωρηθούν κυρίως εναγόμενοι. Δεδομένου, όμως, ότι, λαμβανομένων υπόψη των ανωτέρω σκέψεων και υπό την επιφύλαξη της επαλήθευσης από το αιτούν δικαστήριο, οι εν λόγω «εναγόμενοι-σύνδεσμοι» μπορούν να θεωρηθούν κυρίως εναγόμενοι και ότι η κατά τόπον αρμοδιότητα στις υποθέσεις των κύριων δικών θεμελιώνεται, επιπλέον, ελλείψει προβολής αντιρρήσεων εκ μέρους των εναγομένων (67) για την κατά τόπον αρμοδιότητα, το ερώτημα είναι υποθετικό.
95.      Εν πάση περιπτώσει, το γράμμα του άρθρου 8, σημείο 1, του κανονισμού Βρυξέλλες Ια αναφέρεται σαφώς σε συγκεκριμένο εναγόμενο που έχει την κατοικία του εντός της περιφέρειας δικαιοδοσίας του επιληφθέντος δικαστηρίου. Επομένως, συνεναγόμενος που έχει την κατοικία του σε άλλη περιφέρεια δικαιοδοσίας δεν μπορεί να θεμελιώσει τη διεθνή δικαιοδοσία του επιληφθέντος δικαστηρίου ως «εναγόμενος-σύνδεσμος».
96.      Εν συνεχεία, με το τέταρτο προδικαστικό ερώτημά του, σκέλος γʹ, το αιτούν δικαστήριο ζητεί να διευκρινιστεί αν υφίσταται περιθώριο εσωτερικής παραπομπής μεταξύ των δικαστηρίων του οικείου κράτους μέλους βάσει του άρθρου 8, σημείο 1, του κανονισμού Βρυξέλλες Ια, όταν το επιληφθέν δικαστήριο δεν έχει διεθνή δικαιοδοσία για την εκδίκαση της αγωγής που στρέφεται κατά του «εναγομένου-συνδέσμου».
97.      Ο κανονισμός Βρυξέλλες Ια αφορά μόνο τη διεθνή δικαιοδοσία και την αναγνώριση αποφάσεων και όχι τους εσωτερικούς δικονομικούς κανόνες των κρατών μελών (68). Επομένως, πρέπει, συναφώς, να γίνεται αναφορά στους εθνικούς κανόνες που πρέπει να εφαρμόσει το δικάζον δικαστήριο, υπό την επιφύλαξη ότι η εφαρμογή των κανόνων αυτών δεν θίγει την πρακτική αποτελεσματικότητα των κανόνων περί δικαιοδοσίας του δικαίου της Ένωσης (69). Ως εκ τούτου, δικαστήριο που θεωρεί ότι δεν έχει διεθνή δικαιοδοσία μπορεί να κάνει χρήση της δυνατότητας παραπομπής δυνάμει του εθνικού δικονομικού του δικαίου, εφόσον τούτο δεν περιορίζει την αποτελεσματική εφαρμογή του κανονισμού Βρυξέλλες Ια.
98.      Εν κατακλείδι, στο τέταρτο προδικαστικό ερώτημα πρέπει να δοθεί, επομένως, η απάντηση ότι, στο πλαίσιο του άρθρου 8, σημείο 1, του κανονισμού Βρυξέλλες Ια, μόνον ο εναγόμενος που έχει την κατοικία του εντός της περιφέρειας δικαιοδοσίας του επιληφθέντος δικαστηρίου μπορεί να θεωρηθεί ως «εναγόμενος-σύνδεσμος», δεδομένου ότι η διάταξη αυτή διέπει άμεσα όχι μόνον τη διεθνή δικαιοδοσία, αλλά και την κατά τόπον αρμοδιότητα. Τούτο δεν εμποδίζει την εσωτερική παραπομπή σε άλλο δικαστήριο του ίδιου κράτους μέλους, εφόσον δεν θίγεται η αποτελεσματική εφαρμογή του κανονισμού.
VI.    Πρόταση
99.      Βάσει των προεκτεθέντων, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στα προδικαστικά ερωτήματα που υπέβαλε το Gerechtshof Amsterdam (εφετείο Άμστερνταμ) ως εξής:
Πρώτο προδικαστικό ερώτημα, σκέλος αʹ
Υφίσταται στενή συνάφεια, κατά την έννοια του άρθρου 8, σημείο 1, του κανονισμού Βρυξέλλες Ια, μεταξύ αγωγών που στρέφονται κατά εταιριών για τις οποίες υπάρχουν σοβαρές ενδείξεις ότι αποτελούν μέρη επιχειρήσεων κατά την έννοια του δικαίου των συμπράξεων οι οποίες παραβίασαν από κοινού την προβλεπόμενη στο δίκαιο της Ένωσης απαγόρευση των συμπράξεων, εκτός αν μπορεί να αποκλειστεί a priori ότι οι εναγόμενες εταιρίες ανήκουν στις οικείες επιχειρήσεις.
Πρώτο προδικαστικό ερώτημα, σκέλος βʹ
Στο πλαίσιο του προσδιορισμού της διεθνούς δικαιοδοσίας βάσει του άρθρου 8, σημείο 1, του κανονισμού Βρυξέλλες Ια, η προβλεψιμότητα του έχοντος δικαιοδοσία δικαστηρίου κατά τον προσδιορισμό της διεθνούς δικαιοδοσίας βάσει του άρθρου 8, σημείο 1, του κανονισμού Βρυξέλλες Ια δεν αποτελεί εξεταστέο στοιχείο, αλλά γενική αρχή η οποία πρέπει να τηρείται κατά την ερμηνεία οποιουδήποτε κανόνα ειδικής δικαιοδοσίας προβλέπει ο κανονισμός αυτός.
Δεύτερο προδικαστικό ερώτημα
Μολονότι, στο πλαίσιο της εξέτασης της διεθνούς δικαιοδοσίας βάσει του άρθρου 8, σημείο 1, του κανονισμού Βρυξέλλες Ια, πρέπει να λαμβάνονται υπόψη οι πιθανότητες ευδοκίμησης της αγωγής που στρέφεται κατά του «εναγομένου-συνδέσμου», εντούτοις τούτο πρέπει να γίνεται μόνον ως ένδειξη περί του ότι ο ενάγων δεν προκάλεσε τεχνηέντως τη συνδρομή των προϋποθέσεων εφαρμογής της εν λόγω διάταξης, πράγμα το οποίο μπορεί να συμβαίνει στην περίπτωση προδήλως αβάσιμης αγωγής.
Τρίτο προδικαστικό ερώτημα, σκέλος αʹ
Το γεγονός ότι η ζημία που προβάλλεται στο πλαίσιο αγωγής αποζημίωσης βάσει του δικαίου των συμπράξεων ενώπιον δικαστηρίου κράτους μέλους επήλθε εκτός του ΕΟΧ δεν συνεπάγεται ότι, στο πλαίσιο της εξέτασης της διεθνούς δικαιοδοσίας, η αγωγή πρέπει να χαρακτηριστεί ως προδήλως αβάσιμη.
Τρίτο προδικαστικό ερώτημα, σκέλος βʹ
Το μαχητό τεκμήριο σύμφωνα με το οποίο μητρική εταιρία η οποία κατέχει, άμεσα ή έμμεσα, το σύνολο ή σχεδόν το σύνολο του κεφαλαίου θυγατρικής εταιρίας ασκεί καθοριστική επιρροή επί της εν λόγω θυγατρικής μπορεί να εφαρμοστεί σε υποθέσεις που αφορούν ζημίες που προκλήθηκαν από σύμπραξη.
Τρίτο προδικαστικό ερώτημα, σκέλος γʹ
Η δραστηριότητα ενδιάμεσης εταιρίας χαρτοφυλακίου η οποία απλώς διαχειρίζεται και κατέχει μετοχές μπορεί να έχει συγκεκριμένη σχέση με το αντικείμενο της παράβασης του δικαίου ανταγωνισμού για την οποία καταλογίζεται ευθύνη στη μητρική της εταιρία η οποία την ελέγχει. Τούτο μπορεί να συμβαίνει ιδίως σε περίπτωση που η θυγατρική της εταιρίας χαρτοφυλακίου, επί της οποίας αυτή ασκεί καθοριστική επιρροή, ασκεί οικονομική δραστηριότητα που έχει συγκεκριμένη σχέση με το αντικείμενο της παράβασης που διέπραξε η μητρική εταιρία της μητρικής της εταιρίας.
Τέταρτο προδικαστικό ερώτημα
Στο πλαίσιο του άρθρου 8, σημείο 1, του κανονισμού Βρυξέλλες Ια, μόνον ο εναγόμενος που έχει την κατοικία του εντός της περιφέρειας δικαιοδοσίας του επιληφθέντος δικαστηρίου μπορεί να θεωρηθεί ως «εναγόμενος-σύνδεσμος», δεδομένου ότι η διάταξη αυτή διέπει άμεσα όχι μόνον τη διεθνή δικαιοδοσία, αλλά και την κατά τόπον αρμοδιότητα. Τούτο δεν εμποδίζει την εσωτερική παραπομπή σε άλλο δικαστήριο του ίδιου κράτους μέλους, εφόσον τούτο δεν θίγει την αποτελεσματική εφαρμογή του κανονισμού.
1      Γλώσσα του πρωτοτύπου: η γερμανική.
2      Βλ. απόφαση
της 13ης
Φεβρουαρίου 2025, Athenian Brewery και Heineken (C‑393/23, EU:C:2025:85), καθώς και προτάσεις μου στην υπόθεση
Athenian Brewery και Heineken (C‑393/23, EU:C:2024:798).
3      Κανονισμός
του
Ευρωπαϊκού
Κοινοβουλίου
και
του
Συμβουλίου, της 12ης Δεκεμβρίου 2012 (ΕΕ 2012, L 351, σ. 1, στο εξής: κανονισμός Βρυξέλλες Ια).
4      Απόφαση
C(2014) 2139 final της Επιτροπής, AT.39610 – Ηλεκτρικά καλώδια.
5      Αποφάσεις
της 10ης
Σεπτεμβρίου 2009, Akzo Nobel κ.λπ. κατά Επιτροπής (C‑97/08 P, EU:C:2009:536, σκέψεις 54 και 55), της 27ης
Απριλίου 2017, Akzo Nobel κ.λπ. κατά Επιτροπής (C‑516/15 P, EU:C:2017:314, σκέψεις 47 και 48), και της 6ης
Οκτωβρίου 2021, Sumal (C‑882/19, EU:C:2021:800, σκέψη 41).
6      Αποφάσεις
της 26ης Ιανουαρίου 2017, Villeroy & Boch κατά Επιτροπής (C‑625/13 P, EU:C:2017:52, σκέψη 150), και της 6ης Οκτωβρίου 2021,
Sumal (C‑882/19, EU:C:2021:800, σκέψη 44).
7      Βλ. απόφαση
της 12ης
Μαΐου 2022, Servizio Elettrico Nazionale κ.λπ. (C‑377/20, EU:C:2022:379, σκέψη 108 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
8      Πάγια νομολογία από την απόφαση της 10ης
Σεπτεμβρίου 2009, Akzo Nobel κ.λπ. κατά Επιτροπής (C‑97/08 P, EU:C:2009:536, σκέψεις 54 επ.) και εφεξής.
9      Απόφαση
της 14ης Μαρτίου 2019, Skanska Industrial Solutions κ.λπ. (C‑724/17, EU:C:2019:204, σκέψη 32).
10      Απόφαση
της 6ης
Οκτωβρίου 2021, Sumal (C‑882/19, EU:C:2021:800, σκέψη 46).
11      Απόφαση της 6ης Οκτωβρίου 2021, Sumal (C‑882/19, EU:C:2021:800, σκέψη 52).
12      Αποφάσεις
της 21ης
Μαΐου 2015, CDC Hydrogen Peroxide (C‑352/13, EU:C:2015:335, σκέψη 20), και της 13ης
Φεβρουαρίου 2025, Athenian Brewery και Heineken (C‑393/23, EU:C:2025:85, σκέψη 22).
13      Αποφάσεις
της 21ης
Μαΐου 2015, CDC Hydrogen Peroxide (C‑352/13, EU:C:2015:335, σκέψη 21), και της 13ης Φεβρουαρίου 2025, Athenian Brewery και Heineken (C‑393/23, EU:C:2025:85, σκέψη 26).
14      Απόφαση
της 13ης
Φεβρουαρίου 2025, Athenian Brewery και Heineken (C‑393/23, EU:C:2025:85, σκέψη 27).
15      Απόφαση
της 13ης
Φεβρουαρίου 2025, Athenian Brewery και Heineken (C‑393/23, EU:C:2025:85, σκέψη 41).
16      Απόφαση
της 13ης
Φεβρουαρίου 2025, Athenian Brewery και Heineken (C‑393/23, EU:C:2025:85, σκέψη 42)·
βλ.,
επίσης, προτάσεις μου στην υπόθεση
Athenian Brewery και Heineken (C‑393/23, EU:C:2024:798, σημείο 52) καθώς και αποφάσεις της 3ης
Ιουλίου 1997, Benincasa (C‑269/95, EU:C:1997:337, σκέψη 27), και της 28ης Ιανουαρίου 2015, Kolassa (C‑375/13, EU:C:2015:37, σκέψη 61).
17      Βλ. προτάσεις μου στην υπόθεση Athenian Brewery και Heineken (C‑393/23, EU:C:2024:798, σημείο 59) καθώς και, κατ’ αναλογίαν, όσον αφορά το άρθρο 6, σημείο 1, του κανονισμού (ΕΚ) 44/2001 του Συμβουλίου, της 22ας Δεκεμβρίου 2000, για τη διεθνή δικαιοδοσία, την αναγνώριση και την εκτέλεση αποφάσεων σε αστικές και εμπορικές υποθέσεις (ΕΕ 2001, L 12, σ. 1) (στο εξής: κανονισμός Βρυξέλλες Ι), απόφαση της 21ης Μαΐου 2015, CDC Hydrogen Peroxide (C‑352/13, EU:C:2015:335, σκέψη 27 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία)· όσον αφορά το άρθρο 6, σημείο 1, της Σύμβασης των Βρυξελλών του 1968 για τη διεθνή δικαιοδοσία και την εκτέλεση αποφάσεων σε αστικές και εμπορικές υποθέσεις (ΕΕ 1982, L 388, σ. 7), βλ. απόφαση της 27ης Σεπτεμβρίου 1988, Καλφέλης (189/87, EU:C:1988:459, σκέψη 9).
18      Βλ. κατ’ αναλογίαν, όσον αφορά το άρθρο 6, σημείο 1, του κανονισμού Βρυξέλλες Ι, απόφαση της 21ης
Μαΐου 2015, CDC Hydrogen Peroxide (C‑352/13, EU:C:2015:335, σκέψη 29).
19      Βλ. προς αυτή την κατεύθυνση, όσον αφορά το άρθρο 6, σημείο 1, του κανονισμού Βρυξέλλες Ι, απόφαση της 13ης Ιουλίου 2006, Reisch Montage (C‑103/05, EU:C:2006:471, σκέψη 33), καθώς και προτάσεις του γενικού εισαγγελέα P. Mengozzi στην υπόθεση Freeport (C‑98/06, EU:C:2007:302, σημείο 66). Βλ., επίσης, προτάσεις μου στην υπόθεση Athenian Brewery και Heineken (C‑393/23, EU:C:2024:798, σημείο 59).
20      Draka Holding BV (υπόθεση
C‑672/23) και
Smurfit International BV (υπόθεση
C‑673/23), βλ. σημεία 7 και
13 των παρουσών προτάσεων.
21      Βλ. σημεία
10 και
16 των παρουσών προτάσεων.
22      Βλ. σημεία
8 και 9 των παρουσών προτάσεων.
23      Βλ. σημείο
5 των παρουσών προτάσεων.
24      Βλ., όσον
αφορά
τη
Γερμανία, π.χ., άρθρο 40 (Tort) του Einführungsgesetzes zum Bürgerlichen Gesetzbuche (Εισαγωγικού νόμου του Αστικού Κώδικα, στο εξής: EGBGB), όπως δημοσιεύθηκε στις 21 Σεπτεμβρίου 1994 (BGBl. I σ. 2494,
1997 I σ. 1061), όπως
τροποποιήθηκε
τελευταία
με
το
άρθρο 15 του νόμου της 23ης Οκτωβρίου 2024 (BGBl. 2024 I No 323). Βλ. και
άρθρο 6 (Αθέμιτος ανταγωνισμός και πράξεις που περιορίζουν τον ελεύθερο ανταγωνισμό) του κανονισμού (ΕΚ) 864/2007 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 11ης Ιουλίου 2007, για το εφαρμοστέο δίκαιο στις εξωσυμβατικές ενοχές (Ρώμη II). Ο
κανονισμός
αυτός
έχει εν μέρει μόνον
εφαρμογή
για το δικαίωμα που
ασκείται
στην
υπό
κρίση υπόθεση. Τούτο
συμβαίνει
διότι
η σύμπραξη στην οποία οφείλεται η προβαλλόμενη
ζημία
διάρκεσε από τις 18 Φεβρουαρίου 1999 έως τις 29 Ιανουαρίου 2009 (βλ. σημείο 5 των παρουσών προτάσεων). Ο
κανονισμός
Ρώμη
ΙΙ
εφαρμόζεται, σύμφωνα
με
τα
άρθρα 31 και 32, μόνο στα ζημιογόνα γεγονότα που λαμβάνουν χώρα μετά τις 11 Ιανουαρίου 2009.
25      Αποφάσεις
της 20ής
Σεπτεμβρίου 2001, Courage και Crehan (C‑453/99, EU:C:2001:465, σκέψη 26), της 13ης
Ιουλίου 2006, Manfredi κ.λπ. (C‑295/04 έως
C‑298/04, EU:C:2006:461, σκέψεις 61 και 63),
και της 6ης
Οκτωβρίου 2021, Sumal (C‑882/19, EU:C:2021:800, σκέψη 34).
26      Βλ. αποφάσεις
της 27ης
Σεπτεμβρίου 1988, Ahlström Osakeyhtiö κ.λπ. κατά Επιτροπής (89/85, 104/85, 114/85, 116/85, 117/85 και 125/85 έως 129/85, EU:C:1988:447, σκέψεις 17 και 18),
της 9ης
Νοεμβρίου 2000, Ingmar (C‑381/98, EU:C:2000:605, σκέψη 25), και της 6ης
Σεπτεμβρίου 2017, Intel κατά Επιτροπής (C‑413/14 P, EU:C:2017:632, σκέψεις 41 έως 49). Βλ.,
επίσης,
προτάσεις
του
γενικού
εισαγγελέα
N.
Wahl στην υπόθεση
Intel Corporation κατά Επιτροπής (C‑413/14 P, EU:C:2016:788, σημεία 280 επ.).
27      Βλ. σημείο
5 των
παρουσών προτάσεων.
28      Απόφαση
της 12ης
Δεκεμβρίου 2019, Otis Gesellschaft κ.λπ. (C‑435/18, EU:C:2019:1069, σκέψεις 22, 23 και 30 καθώς
και
εκεί
μνημονευόμενη
νομολογία)·
βλ.,
επίσης, αιτιολογικές σκέψεις 11, 12 και 13 καθώς και το άρθρο 1, παράγραφος 1, το άρθρο 2, σημείο 6, και το άρθρο 3, παράγραφος 1, της οδηγίας
2014/104/ΕΕ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 26ης Νοεμβρίου 2014, σχετικά με ορισμένους κανόνες που διέπουν τις αγωγές αποζημίωσης βάσει του εθνικού δικαίου για παραβάσεις των διατάξεων του δικαίου ανταγωνισμού των κρατών μελών και της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ 2014, L 349, σ. 1).
29      Απόφαση της 28ης
Ιανουαρίου 2025, ASG 2 (C‑253/23, EU:C:2025:40, σκέψη 60 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία)·
βλ.,
επίσης,
αιτιολογική
σκέψη 3 της
οδηγίας 2014/104.
30      Πρβλ. mutatis mutandis, σχετικά με το δίκαιο των δημοσίων συμβάσεων της Ένωσης, αποφάσεις
του Δικαστηρίου της 22ας
Οκτωβρίου 2024, Kolin Inşaat Turizm Sanayi ve Ticaret (C‑652/22, EU:C:2024:910, σκέψεις 39 επ.), και της 13ης Μαρτίου 2025, CRRC Qingdao Sifang και Astra Vagoane Călători (C‑266/22, EU:C:2025:178, σκέψεις 56 επ.). Ωστόσο, στις περιπτώσεις αυτές, ο αποκλεισμός των οικείων υπηκόων τρίτων χωρών προβλεπόταν από τον νόμο.
31      Σύμφωνα με το εν λόγω τεκμήριο, όταν μια μητρική εταιρία κατέχει (σχεδόν) το 100 % του κεφαλαίου μιας θυγατρικής, τεκμαίρεται μαχητά ότι ασκεί καθοριστική επιρροή στην οικονομική δραστηριότητα της θυγατρικής, βλ. σημείο 27 των παρουσών προτάσεων.
32      Απόφαση
της 13ης
Φεβρουαρίου 2025, Athenian Brewery και Heineken (C‑393/23, EU:C:2025:85, σκέψη 39).
33      Αποφάσεις
της 14ης
Μαρτίου 2019, Skanska Industrial Solutions κ.λπ. (C‑724/17, EU:C:2019:204, σκέψη 47), και
της 6ης
Οκτωβρίου 2021, Sumal (C‑882/19, EU:C:2021:800, σκέψη 38).
34      Πρβλ. απόφαση
της 13ης
Φεβρουαρίου 2025, Athenian Brewery και Heineken (C‑393/23, EU:C:2025:85, σκέψεις 45 και 46)·
βλ., επίσης, προτάσεις μου στην υπόθεση
Athenian Brewery και Heineken (C‑393/23, EU:C:2024:798, σημεία 46, 47 και 59).
35      Βλ. προτάσεις
μου
στην
υπόθεση
Athenian Brewery και Heineken (C‑393/23, EU:C:2024:798, σημεία 48 έως 51).
36      Βλ. σημείο
7 των
παρουσών προτάσεων.
37      Βλ. σημείο 30 των παρουσών προτάσεων.
38      Πρβλ. απόφαση
της 10ης
Ιανουαρίου 2006, Cassa di Risparmio di Firenze κ.λπ. (C‑222/04, EU:C:2006:8, σκέψη 108).
39      Βλ. σημεία
26 έως
30 των παρουσών προτάσεων.
40      Πρβλ. απόφαση της 11ης
Ιουλίου 2013, Επιτροπή κατά Stichting Administratiekantoor Portielje (C‑440/11 P, EU:C:2013:514, σκέψεις 42 έως 44).
41      Βλ. σημείο
7 των παρουσών προτάσεων.
42      Πρβλ. αποφάσεις της 11ης
Ιουλίου 2013, Επιτροπή κατά Stichting Administratiekantoor Portielje (C‑440/11 P, EU:C:2013:514, σκέψη 43), και
της 18ης
Ιουλίου 2013, Schindler Holding κ.λπ. κατά Επιτροπής (C‑501/11 P, EU:C:2013:522, σκέψεις 85 επ.).
43      Δεν
αποκλείεται
να
στοιχειοθετηθεί η
ύπαρξη
συγκεκριμένης
σχέσης
μεταξύ
του
αντικειμένου
της
παράβασης
που
έχει
διαπράξει
η
εταιρία
εκμετάλλευσης
και
της
δραστηριότητας
της
εταιρίας
συμμετοχών, με βάση, κατά περίπτωση, την υποστήριξη που παρέχει η
εταιρία συμμετοχών στην εταιρία εκμετάλλευσης, σε σχέση με το αντικείμενο της παράβασης (π.χ., χρηματοοικονομική υποστήριξη, άντληση κεφαλαίων κ.λπ.). Ωστόσο, εξ όσων αντιλαμβάνομαι, δεν γίνεται εν προκειμένω επίκληση τέτοιων στοιχείων.
44      Draka Holding BV (υπόθεση
C‑672/23) και
Smurfit International BV (υπόθεση
C‑673/23), βλ. σημεία
7 και 13 των παρουσών προτάσεων.
45      Βλ. αποφάσεις
της 21ης
Μαΐου 2015, CDC Hydrogen Peroxide (C‑352/13, EU:C:2015:335, σκέψη 21), και της 13ης
Φεβρουαρίου 2025, Athenian Brewery και Heineken (C‑393/23, EU:C:2025:85, σκέψη 26), καθώς και σημείο
32 των παρουσών προτάσεων.
46      Πρβλ. μνημονευόμενη
στο
σημείο
33 των
παρουσών προτάσεων σκέψη 27 της απόφασης της 13ης
Φεβρουαρίου 2025, Athenian Brewery και Heineken (C‑393/23, EU:C:2025:85).
47      Βλ. απόφαση
της 6ης
Οκτωβρίου 2021, Sumal (C‑882/19, EU:C:2021:800, σκέψεις 42 έως 44), καθώς και προτάσεις μου στην υπόθεση
Athenian Brewery και Heineken (C‑393/23, EU:C:2024:798, σημείο 40).
48      Βλ. σημείο
57 των παρουσών προτάσεων.
49      Βλ. σημεία
64 έως 66 των
παρουσών προτάσεων.
50      Πρβλ. απόφαση
της 6ης
Οκτωβρίου 2021, Sumal (C‑882/19, EU:C:2021:800, σκέψη 46), καθώς
και
προτάσεις
του
γενικού
εισαγγελέα G. Pitruzzella στην υπόθεση
Sumal (C‑882/19, EU:C:2021:293, σημεία 23 επ.)·
βλ., επίσης,
Bauermeister, T., «Das Unternehmen im europäischen Wettbewerbsrecht», Neue
Zeitschrift
für
Gesellschaftsrecht 2022, σ. 59 επ., 66 επ.
51      Απόφαση
της 6ης
Οκτωβρίου 2021, Sumal (C‑882/19, EU:C:2021:800, σκέψεις 8 έως 10).
52      Απόφαση
της 6ης
Οκτωβρίου 2021, Sumal (C‑882/19, EU:C:2021:800, σκέψεις 51 και 52).
53      Βλ. ειδικότερα, σχετικά με αποφάσεις των εθνικών αρχών ανταγωνισμού, απόφαση της 13ης Φεβρουαρίου 2025, Athenian Brewery και Heineken (C‑393/23, EU:C:2025:85, σκέψεις 30 έως 32).
54      Αγωγή αποζημίωσης μπορεί επίσης να ασκηθεί εάν η ζημία δεν προκύπτει από την άμεση ή έμμεση αγορά προϊόντων ή υπηρεσιών από τους μετέχοντες στη σύμπραξη, πρβλ. αποφάσεις της 5ης Ιουνίου 2014, Kone κ.λπ. (C‑557/12, EU:C:2014:1317) (όσον αφορά το φαινόμενο «Umbrella pricing»), καθώς και της 12ης Δεκεμβρίου 2019, Otis Gesellschaft κ.λπ. (C‑435/18, EU:C:2019:1069) (σχετικά με τη ζημία που υπέστη νομικό πρόσωπο δημοσίου δικαίου που χορήγησε δάνεια υπό ευνοϊκούς όρους για την απόκτηση των αγαθών που αποτελούν αντικείμενο της σύμπραξης).
55      Πρβλ. σημείο
46 των
παρουσών προτάσεων.
56      Αποφάσεις
της 13ης
Ιουλίου 2006, Reisch Montage (C‑103/05, EU:C:2006:471, σκέψη 29), και της 21ης Μαΐου 2015, CDC Hydrogen Peroxide (C‑352/13, EU:C:2015:335, σκέψη 16).
57      Βλ., ειδικότερα, αιτιολογικές σκέψεις 15 και 16 του κανονισμού Βρυξέλλες Ια καθώς και τις αποφάσεις της 15ης Ιουλίου 2021, Volvo κ.λπ. (C‑30/20, EU:C:2021:604, σκέψη 42), και της 29ης Ιουλίου 2024, FTI Touristik (Στοιχείο αλλοδαπότητας) (C‑774/22, EU:C:2024:646, σκέψη 33).
58      Βλ. αποφάσεις
της 1ης
Δεκεμβρίου 2011, Painer (C‑145/10, EU:C:2011:798, σκέψη 81), της 21ης Μαΐου 2015, CDC Hydrogen Peroxide (C‑352/13, EU:C:2015:335, σκέψη 23), της 5ης
Ιουλίου 2018, flyLAL-Lithuanian Airlines (C‑27/17, EU:C:2018:533, σκέψη 40), και της 29ης
Ιουλίου 2019, Tibor-Trans (C‑451/18, EU:C:2019:635, σκέψη 34).
59      Πρβλ. όσον
αφορά
το
άρθρο 6, σημείο 1, του κανονισμού Βρυξέλλες Ι: απόφαση της 13ης Ιουλίου 2006, Reisch Montage (C‑103/05, EU:C:2006:471, σκέψεις 24 και 25).
60      Πρβλ. αποφάσεις της 21ης
Μαΐου 2015, CDC Hydrogen Peroxide (C‑352/13, EU:C:2015:335, σκέψεις 23 και 24), και της 13ης
Φεβρουαρίου 2025, Athenian Brewery και Heineken (C‑393/23, EU:C:2025:85, σκέψεις 34 και 35).
61      Αποφάσεις της 29ης
Ιουλίου 2024, FTI Touristik (Στοιχείο αλλοδαπότητας) (C‑774/22, EU:C:2024:646, σκέψη 42), και της 30ής
Ιουνίου 2022, Allianz Elementar Versicherung (C‑652/20, EU:C:2022:514 σκέψεις 37, 38 και 42).
62      Αποφάσεις
της 3ης
Μαΐου 2007, Color Drack (C‑386/05, EU:C:2007:262, σκέψη 30), της 15ης Ιουλίου 2021, Volvo κ.λπ. (C‑30/20, EU:C:2021:604, σκέψη 33), της 30ής
Ιουνίου 2022, Allianz Elementar Versicherung (C‑652/20, EU:C:2022:514 σκέψεις 37, 38 και 42), και της 29ης
Ιουλίου 2024, FTI Touristik (Στοιχείο αλλοδαπότητας) (C‑774/22, EU:C:2024:646, σκέψη 42).
63      EE 1986, C 298, σ. 29.
64      Έκθεση P. Jenard, σ. 22.
65      Έκθεση P. Jenard, σ. 26.
66      Draka Holding BV (υπόθεση
C‑672/23) και
Smurfit International BV (υπόθεση
C‑673/23), βλ. σημεία 7 και 13των παρουσών προτάσεων.
67      Βλ. σημεία
10 και 16των παρουσών προτάσεων.
68      Αποφάσεις
της 15ης
Μαΐου 1990, Hagen (C‑365/88, EU:C:1990:203, σκέψη 17), και της 6ης
Οκτωβρίου 2021, TOTO και Vianini Lavori (C‑581/20, EU:C:2021:808, σκέψη 68).
69      Απόφασης
της 7ης
Μαρτίου 1995, Shevill κ.λπ. (C‑68/93, EU:C:1995:61, σκέψη 36).