Zaak C‑181/19
Jobcenter Krefeld – Widerspruchsstelle tegen JD
(verzoek om een prejudiciële beslissing,
ingediend door het Landessozialgericht Nordrhein-Westfalen)
Arrest van het Hof (Grote kamer) van 6 oktober 2020
„Prejudiciële verwijzing – Vrij verkeer van personen – Werknemers – Verordening (EU) nr. 492/2011 – Artikel 7, lid 2 – Gelijke behandeling – Sociale voordelen – Artikel 10 – Schoolgaande kinderen – Richtlijn 2004/38/EG – Artikel 24 – Sociale bijstand – Verordening (EG) nr. 883/2004 – Artikel 4 – Artikel 70 – Bijzondere, niet op premie- of bijdragebetaling berustende prestaties – Migrerend werknemer met kinderen te zijnen laste die in het gastland naar school gaan”
1.        Vrij verkeer van personen – Werknemers – Verblijfsrecht van de familieleden – Kind van een migrerend werknemer of een voormalig migrerend werknemer dat een opleiding in het gastland volgt – Ouder die daadwerkelijk voor dit kind zorgt – Verblijfsrecht dat uitsluitend op artikel 10 van verordening nr. 492/2011 is gebaseerd – Verplichting om te voldoen aan de in richtlijn 2004/38 gestelde voorwaarden – Geen – Verlies van de hoedanigheid van werknemer van die ouder – Geen invloed
(Verordening nr. 492/2011 van het Europees Parlement en de Raad, art. 10; richtlijn 2004/38 van het Europees Parlement en de Raad)
(zie punten 35, 37‑39, 49)
2.        Vrij verkeer van personen – Werknemers – Gelijke behandeling – Sociale voordelen – Begrip – Sociale uitkering die ertoe strekt te voorzien in de eerste levensbehoeften van de rechthebbenden – Daaronder begrepen
(Verordening nr. 492/2011 van het Europees Parlement en de Raad, art. 7, lid 2)
(zie punten 41, 42)
3.        Vrij verkeer van personen – Werknemers – Gelijke behandeling – Sociale voordelen – Rechthebbenden – Kind van een migrerend werknemer of een voormalig migrerend werknemer dat een opleiding in het gastland volgt – Ouder die daadwerkelijk voor dat kind zorgt – Verlies van de hoedanigheid van werknemer van die ouder – Geen invloed
(Art. 45 VWEU; verordening nr. 492/2011 van het Europees Parlement en de Raad, art. 7, lid 2, en art. 10)
(zie punten 43‑48, 50‑55)
4.        Vrij verkeer van personen – Werknemers – Gelijke behandeling – Sociale voordelen – Nationale regeling die voorziet in de uitsluiting van uitkeringen voor levensonderhoud voor een voormalig migrerend werknemer en zijn kinderen die zich kunnen beroepen op een autonoom verblijfsrecht omdat de kinderen in het gastland naar school gaan – Ontoelaatbaarheid – Rechtvaardiging – Afwijking van het beginsel van gelijke behandeling van burgers van de Unie op het gebied van sociale bijstand – Niet-toepasselijkheid – Betrokken burger van de Unie die eveneens als werkzoekende een verblijfsrecht geniet – Geen invloed
(Verordening nr. 492/2011 van het Europees Parlement en de Raad, art. 7, lid 2, en art. 10; richtlijn 2004/38 van het Europees Parlement en de Raad, art. 24, lid 2)
(zie punten 55, 58‑65, 69‑73, 77, 79, dictum 1)
5.        Sociale zekerheid – Migrerende werknemers – Gelijke behandeling in de zin van artikel 4 van verordening nr. 883/2004 – Werkingssfeer – Bijzondere, niet op premie- of bijdragebetaling berustende prestaties – Daaronder begrepen
(Verordening nr. 883/2004 van het Europees Parlement en de Raad, art. 3, lid 3, art. 4 en art. 70, lid 2)
(zie punt 83)
6.        Sociale zekerheid – Migrerende werknemers – Gelijke behandeling – Nationale regeling die voorziet in de uitsluiting van bijzondere, niet op premie- of bijdragebetaling berustende prestaties voor een voormalig migrerend werknemer en zijn kinderen die zich kunnen beroepen op een autonoom verblijfsrecht omdat de kinderen in het gastland naar school gaan – Ontoelaatbaarheid – Rechtvaardiging – Afwijking van het beginsel van gelijke behandeling van burgers van de Unie op het gebied van sociale bijstand – Niet-toepasselijkheid
(Verordeningen van het Europees Parlement en de Raad nr. 883/2004, art. 3, leden 1 en 3, art. 4 en art. 70, lid 2, en nr. 492/2011, art. 10; richtlijn 2004/38 van het Europees Parlement en de Raad, art. 24, lid 2)
(zie punten 84‑89, dictum 2)
Samenvatting
Een voormalig migrerend werknemer en zijn kinderen die een verblijfsrecht hebben omdat de kinderen naar school gaan, kunnen niet automatisch worden uitgesloten van de sociale basisuitkeringen waarin het nationale recht voorziet wanneer deze werknemer werkloos is geworden
JD is een Pools onderdaan die sinds 2013 met zijn twee minderjarige dochters in Duitsland woont, waar zij naar school gaan. In 2015 en 2016 heeft JD in deze lidstaat verschillende werkzaamheden in loondienst verricht voordat hij werkloos werd. In de periode van september 2016 tot en met juni 2017 heeft het gezin sociale basisuitkeringen op grond van de Duitse regeling ontvangen, namelijk een „bijstandsuitkering voor werklozen” (Arbeitslosengeld II) voor JD en een „sociale bijstandsuitkering” (Sozialgeld) voor zijn kinderen. Sinds 2 januari 2018 heeft JD opnieuw een voltijdse betrekking in Duitsland.
JD heeft bij de bevoegde Duitse autoriteit, het Jobcenter Krefeld, verzocht om doorbetaling van de uitkeringen voor de periode van juni tot en met december 2017. Deze autoriteit heeft het verzoek van JD echter afgewezen omdat hij tijdens de betrokken periode geen werknemer meer was en in Duitsland verbleef als werkzoekende. JD heeft tegen dit besluit beroep ingesteld, dat is toegewezen. Het Jobcenter Krefeld heeft vervolgens hoger beroep ingesteld bij het Landessozialgericht Nordrhein-Westfalen (rechter van de deelstaat Noordrijn-Westfalen, bevoegd in socialezekerheidszaken, Duitsland).
Deze rechter heeft het Hof verzocht om een prejudiciële beslissing. De Grote kamer van het Hof heeft in een arrest van 6 oktober 2020 de rechten verduidelijkt van een voormalig migrerend werknemer met kinderen te zijnen laste die in het gastland naar school gaan, in het licht van de verordeningen nr. 492/2011(1) en nr. 883/2004(2), en richtlijn 2004/38(3).
In dat verband heeft het Hof om te beginnen opgemerkt dat de betrokken sociale uitkeringen konden worden aangemerkt als „sociaal voordeel” in de zin van verordening nr. 492/2011, en vervolgens in de eerste plaats geoordeeld dat deze verordening zich verzet tegen een nationale regeling waarbij een voormalig migrerend werknemer en zijn kinderen in alle omstandigheden en automatisch worden uitgesloten van dergelijke uitkeringen, terwijl zij op grond van die verordening(4) een autonoom verblijfsrecht hebben op grond van het schoolbezoek van de kinderen.
Ter onderbouwing van deze conclusie heeft het Hof eerst in herinnering gebracht dat het verblijfsrecht dat is toegekend aan de kinderen van een (voormalig) migrerend werknemer om hun recht op toegang tot onderwijs te garanderen en, als afgeleide daarvan, aan de ouder die voor hen zorgt, oorspronkelijk voortvloeit uit de hoedanigheid van werknemer van de ouder. Wanneer dit verblijfsrecht eenmaal is verkregen, wordt het echter autonoom en kan het blijven voortbestaan nadat de ouder die hoedanigheid heeft verloren. Het Hof heeft vervolgens geoordeeld dat personen met een dergelijk verblijfsrecht eveneens het recht hebben om, wat de toekenning van sociale voordelen betreft, op gelijke wijze te worden behandeld als nationale onderdanen, zoals is bepaald in verordening nr. 492/2011(5), zelfs wanneer zij zich niet meer kunnen beroepen op de hoedanigheid van werknemer waaraan zij hun oorspronkelijke verblijfsrecht hebben ontleend. Met deze uitlegging wordt aldus voorkomen dat een persoon die voornemens is om met zijn gezin zijn lidstaat van herkomst te verlaten om te gaan werken in een andere lidstaat, bij verlies van zijn baan het risico loopt de kinderen van school af te moeten halen en terug te moeten keren naar zijn land van herkomst, omdat hij geen recht heeft op de sociale uitkeringen waarin het nationale recht voorziet en waarmee het gezin over voldoende bestaansmiddelen zou kunnen beschikken.
Ten slotte heeft het Hof geoordeeld dat het gastland zich, in een geval als het onderhavige, niet kan beroepen op de in richtlijn 2004/38(6) bepaalde afwijking van het beginsel van gelijke behandeling inzake sociale bijstand. Op basis van deze afwijking kan de toekenning van sociale bijstand worden geweigerd aan bepaalde categorieën personen, zoals personen die op grond van deze richtlijn een verblijfsrecht hebben omdat dat zij werk zoeken in het gastland, teneinde te voorkomen dat deze personen een onredelijke belasting voor het socialebijstandsstelsel van deze lidstaat gaan vormen. Deze afwijking moet strikt worden uitgelegd en kan slechts van toepassing zijn op personen die een verblijfsrecht hebben dat enkel is gebaseerd op deze richtlijn. In deze zaak hadden de betrokkenen weliswaar een verblijfsrecht dat was gebaseerd op deze richtlijn(7), aangezien de betrokken ouder op zoek was naar een baan, maar zij konden zich eveneens beroepen op een autonoom verblijfsrecht op grond van verordening nr. 492/2011. Deze afwijking kan dus niet aan hen worden tegengeworpen. Een nationale regeling die hen uitsluit van elk recht op sociale uitkeringen, zorgt dus voor een verschil in behandeling inzake sociale voordelen ten opzichte van nationale onderdanen, hetgeen in strijd is met deze verordening(8).
In de tweede plaats heeft het Hof geoordeeld dat een (voormalig) migrerend werknemer en zijn kinderen die een verblijfsrecht hebben op grond van verordening nr. 492/2011 en die onder een socialezekerheidsstelsel vallen in het gastland, ook het recht op gelijke behandeling hebben dat is neergelegd in verordening nr. 883/2004(9). Door deze personen elk recht op de betrokken sociale uitkeringen te weigeren, is er dus sprake van een verschil in behandeling ten opzichte van nationale onderdanen. Dit verschil in behandeling is in strijd met laatstgenoemde verordening(10), aangezien de in richtlijn 2004/38(11) bepaalde afwijking, om dezelfde redenen als die welke door het Hof zijn uiteengezet in de context van verordening nr. 492/2011, niet van toepassing kan zijn op de situatie van een dergelijke werknemer en zijn schoolgaande kinderen.
1      Verordening (EU) nr. 492/2011 van het Europees Parlement en de Raad van 5 april 2011 betreffende het vrije verkeer van werknemers binnen de Unie (PB 2011, L 141, blz. 1).
2      Verordening (EG) nr. 883/2004 van het Europees Parlement en de Raad van 29 april 2004 betreffende de coördinatie van de socialezekerheidsstelsels (PB 2004, L 166, blz. 1, met rectificatie in PB 2004, L 200, blz. 1).
3      Richtlijn 2004/38/EG van het Europees Parlement en de Raad van 29 april 2004 betreffende het recht van vrij verkeer en verblijf op het grondgebied van de lidstaten voor de burgers van de Unie en hun familieleden, tot wijziging van verordening (EEG) nr. 1612/68 en tot intrekking van richtlijnen 64/221/EEG, 68/360/EEG, 72/194/EEG, 73/148/EEG, 75/34/EEG, 75/35/EEG, 90/364/EEG, 90/365/EEG en 93/96/EEG (PB 2004, L 158, blz. 77, met rectificatie in PB 2004, L 229, blz. 35).
4      Artikel 10 van verordening nr. 492/2011.
5      Artikel 7, lid 2, van verordening nr. 492/2011.
6      Artikel 24, lid 2, van richtlijn 2004/38.
7      Artikel 14, lid 4, onder b), van richtlijn 2004/38.
8      Artikel 7, lid 2, van verordening nr. 492/2011, gelezen in samenhang met artikel 10 van deze verordening.
9      Artikel 4 van verordening nr. 883/2004.
10      Artikel 4 van verordening nr. 883/2004.
11      Artikel 24, lid 2, van richtlijn 2004/38.