62018CC0627
KONKLUŻJONIJIET TAL-AVUKAT ĠENERALI
SAUGMANDSGAARD ØE
ippreżentati fit‑12 ta’ Diċembru 2019 (
1
)
Kawża C‑627/18
Nelson Antunes da Cunha Lda
vs
Instituto de Financiamento da Agricultura e Pescas IP (IFAP)
(talba għal deċiżjoni preliminari mressqa mit-Tribunal Administrativo e Fiscal de Coimbra (il-Qorti Amministrattiva u Fiskali ta’ Coimbra, il-Portugall))
“Rinviju għal deċiżjoni preliminari – Irkupru ta’ għajnuna illegali – Preskrizzjoni fil-qasam tal-irkupru – Terminu ta’ preskrizzjoni ta’ għaxar snin – Interessi – Terminu ta’ preskrizzjoni iqsar previst mil-leġiżlazzjoni nazzjonali – Ċertezza legali – Regolament (UE) 2015/1589 – Artikolu 17(1) – Artikolu 16(2) – Artikolu 16(3) – Prinċipju ta’ effettività”
I. Introduzzjoni
1.
It-talba għal deċiżjoni preliminari mressqa mit-Tribunal Administrativo e Fiscal de Coimbra (il-Qorti Amministrattiva u Fiskali ta’ Coimbra, il-Portugall) tirrigwarda l-interpretazzjoni tal-Artikolu 16(2) u (3) u tal-Artikolu 17(1) tar-Regolament (UE) 2015/1589 (
2
). L-Artikolu 17(1) ta’ dan ir-regolament jissuġġetta s-setgħat tal-Kummissjoni Ewropea fil-qasam tal-irkupru tal-għajnuna mill-Istat illegali għal terminu ta’ preskrizzjoni ta’ għaxar snin.
2.
Din it-talba tressqet fil-kuntest ta’ kawża bejn il‑kumpannija Nelson Antunes da Cunha Lda u l-Instituto de Financiamento da Agricultura e Pescas IP (l-Istitut għall-Finanzjament tal-Agrikoltura u tas-Sajd (IFAP) dwar l-irkupru forzat, wara deċiżjoni tal‑Kummissjoni, ta’ għajnuna mill-Istat illegali mingħand Nelson Antunes da Cunha.
3.
Skont l-Artikolu 16(3) tar-Regolament 2015/1589, l-irkupru ta’ din l-għajnuna illegali għandu jsir skont il-proċeduri previsti mid-dritt Portugiż, sakemm dawn jippermettu li l-eżekuzzjoni tad-deċiżjoni tal‑Kummissjoni ssir b’mod effettiv.
4.
F’dan ir-rigward, id-dritt Portugiż jissuġġetta l-irkupru tal-kapital tal-għajnuna għal terminu ta’ preskrizzjoni ta’ għoxrin sena, terminu li l-applikazzjoni tiegħu, f’dan il-każ, ma jipprekludix l-irkupru tal‑imsemmi kapital. Minn naħa l-oħra, f’dak li jirrigwarda l-irkupru tal‑interessi tal-għajnuna inkwistjoni, id-dritt Portugiż jipprevedi, skont il-qorti tar-rinviju, terminu ta’ preskrizzjoni ta’ ħames snin li jibda jiddekorri mid-data li fiha dawn huma dovuti. L-applikazzjoni ta’ dan it‑terminu jipprekludi l-irkupru sħiħ tal-interessi tal-għajnuna u, tal-inqas għal parti minn dawn l-interessi, jidher li l-preskrizzjoni kienet bdiet qabel l-għoti mill-Kummissjoni tad-deċiżjoni msemmija iktar ’il fuq.
5.
F’dan il-kuntest, il-qorti tar-rinviju, permezz tar-raba’ domanda tagħha, essenzjalment tistaqsi jekk l-Artikolu 16(2) tar-Regolament 2015/1589, li jipprevedi li l-għajnuna li għandha tiġi rkuprata għandha tinkludi l-interessi, u l-prinċipju ta’ effettività previst fl-Artikolu 16(3) ta’ dan ir-regolament, jipprekludux l-applikazzjoni ta’ terminu ta’ preskrizzjoni għall-irkupru tal-interessi tal-għajnuna illegali ta’ tul taż-żmien inqas mit-terminu ta’ għaxar snin previst fl‑Artikolu 17(1) tal-imsemmi regolament, bħat-terminu ta’ ħames snin tad-dritt Portugiż.
6.
Skont it-talba tal-Qorti tal-Ġustizzja, dawn il-konklużjonijiet ser ikunu limitati għall-analiżi ta’ din id-domanda biss, li għaliha ser nipproponi lill‑Qorti tal-Ġustizzja tirrispondi fl-affermattiv.
II. Il-kuntest ġuridiku
A.
Ir-Regolament 2015/1589
7.
L-Artikolu 16 tar-Regolament 2015/1589, intitolat “Rkupru ta’ għajnuna”, jipprevedi:
“1.   Fejn jittieħdu deċiżjonijiet negattivi f’każijiet ta’ għajnuna kontra l‑liġi, il-Kummissjoni għandha tiddeċiedi li l-Istat Membru kkonċernat għandu jieħu l-miżuri kollha meħtieġa biex jirkupra l-għajnuna mill‑benefiċjarju (‘deċiżjoni għall-rkupru’). Il-Kummissjoni m’għandhiex teħtieġ li jsir irkupru tal-għajnuna jekk dan imur kontra xi prinċipju ġenerali tal-liġi tal-Unjoni.
2.   L-għajnuna li tkun rkuprata skont deċiżjoni għall-irkupru għandha tinkludi l-imgħax b’rata xierqa ffissata mill-Kummissjoni. L-imgħax huwa pagabbli mid-data li fiha l-għajnuna kontra l-liġi kienet disponibbli għall-benefiċjarju sad-data li fiha tiġi rkuprata.
3.   Mingħajr preġudizzju għall-ebda ordni tal-Qorti tal-Ġustizzja tal‑Unjoni skont l-Artikolu 278 tat-TFUE, irkupru għandu jsir mingħajr dewmien u f’konformità mal-proċeduri tal-liġi nazzjonali tal-Istat Membru kkonċernat, sakemm jippermettu li l-eżekuzzjoni tad-deċiżjoni tal-Kummissjoni ssir b’mod immedjat u effettiv. Għal dan il-għan u fl‑eventwalità ta’ proċedura quddiem il-qrati nazzjonali, l-Istati Membri kkonċernati għandhom jieħdu l-miżuri kollha meħtieġa li huma disponibbli fis-sistemi legali rispettivi tagħhom, li jinkludu miżuri provviżorji, mingħajr preġudizzju għal-liġi tal-Unjoni.”
8.
L-Artikolu 17 tar-Regolament 2015/1589, intitolat “Perjodu ta’ preskrizzjoni għall-irkupru tal-għajnuna”, jipprevedi fil-paragrafu 1 tiegħu:
“Il-setgħat tal-Kummissjoni biex tirkupra l-għajnuna għandhom ikunu suġġetti għal perjodu ta’ preskrizzjoni ta’ għaxar snin.”
B.
Id-dritt Portugiż
9.
L-Artikolu 309 tal-Código Civil (il-Kodiċi Ċivili Portugiż, iktar ’il quddiem il-“Kodiċi Ċivili”), intitolat “Terminu ordinarju”, jipprevedi:
“It-terminu ordinarju ta’ preskrizzjoni huwa ta’ għoxrin sena.”
10.
L-Artikolu 310 ta’ dan il-kodiċi jipprevedi:
“Jiġu preskritti wara terminu ta’ ħames snin:
[…]
d)
l-interessi miftehma jew legali, anki jekk mhux illikwidati, u d‑dividendi tal-kumpanniji;
[…].”
III. Il-kawża prinċipali
11.
Peress li dawn il-konklużjonijiet huma limitati għall-analiżi tar‑raba’ domanda preliminari mqajma mit-Tribunal Administrativo e Fiscal de Coimbra (il-Qorti Amministrattiva u Fiskali ta’ Coimbra, il-Portugall), l-espożizzjoni tal-fatti li minnhom oriġinat il-kawża ser tkun limitata għall-elementi essenzjali u neċessarji sabiex tinftiehem din id‑domanda.
12.
Fit‑8 ta’ April 1993 u fis‑7 ta’ Lulju 1993, ir-rikorrenti fil-kawża prinċipali, Nelson Antunes da Cunha kkonkludiet ma’ Caixa de Crédito Agrícola Mútuo - Coimbra, kuntratti ta’ kreditu relatati ma’ linja ta’ kreditu sabiex jissaħħu l-attivitajiet agrikoli u ta’ trobbija ta’ annimali.
13.
Fil-kuntest ta’ dawn il-kuntratti ta’ kreditu, il-predeċessur tal‑IFAP (
3
), skont id-decreto-lei n 146/94 (id-Digriet‑Liġi Nru 146/94) tal‑24 ta’ Mejju 1994, wettaq, bejn is-sena 1994 u s-sena 1996, pagamenti favur Nelson Antunes da Cunha ta’ ammont globali ta’ EUR 7 526.90 bħala sussidji fuq ir-rata tal-interessi (EUR 4 189.90 tħallsu fit‑12 ta’ Lulju 1994; EUR 2 513.94 fit‑12 ta’ Lulju 1995 u EUR 823.06 fit‑30 ta’ April 1996).
14.
Fil‑25 ta’ Novembru 1999, il-Kummissjoni adottat id‑Deċiżjoni 2000/200/KE dwar l-iskema ta’ għajnuna implimentata mill-Portugall sabiex jitnaqqas id-dejn tal-impriżi fis-settur tat-trobbija intensiva tal-annimali u sabiex tissaħħaħ l-attività tat-trobbija tal‑ħnieżer (
4
) (iktar ’il quddiem id-“Deċiżjoni tal-Kummissjoni tal‑25 ta’ Novembru 1999”).
15.
F’din id-deċiżjoni, il-Kummissjoni qieset li, minn naħa, il‑linja ta’ kreditu sabiex jitnaqqas id-dejn tal-impriżi ta’ trobbija intensiva tal-annimali implimentata permezz tal-Kapitolu I tad‑Digriet‑Liġi Nru 146/94 tal‑24 ta’ Mejju 1994 fil-każijiet fejn, flimkien mal-għajnuna rċevuta għall-investimenti, is-sussidju ekwivalenti ta’ din il‑linja ta’ kreditu jaqbeż il-35% fiż-żoni agrikoli inqas favoriti, u, min‑naħa l-oħra, il-linja ta’ kreditu sabiex tissaħħaħ l-attività tat-trobbija tal-ħnieżer implimentata permezz tal-Kapitolu II tad-Digriet‑Liġi Nru 146/94 tal‑24 ta’ Mejju 1994 (
5
), ma kinux kompatibbli mas‑suq intern.
16.
Skont id-dispożittiv tad-Deċiżjoni tal-Kummissjoni tal‑25 ta’ Novembru 1999, il-Portugall kellu jieħu l‑miżuri kollha neċessarji sabiex jirkupra mingħand il-benefiċjarji l‑għajnuna hawn fuq imsemmija mogħtija lilhom illegalment, flimkien mal-interessi kif dovuti għall-perijodu bejn id-data ta’ meta l‑benefiċjarji rċevew l-għajnuna inkwistjoni u dik tal-irkupru effettiv tagħha. L-awtoritajiet Portugiża ntalbu wkoll jinfurmaw lill‑Kummissjoni, f’terminu ta’ xahrejn li jibda jiddekorri mid-data tan‑notifika tad-deċiżjoni, bil-miżuri li huma kienu ħadu sabiex jiġu konformi magħha (
6
).
17.
F’Marzu 2001, il-predeċessur tal-IFAP bagħat ittra lil Nelson Antunes da Cunha li fiha talabha r-rimbors tal-ammonti li hija rċeviet indebitament. Nelson Antunes da Cunha ma weġbitx għal din l-ittra.
18.
Fit‑12 ta’ Awwissu 2009, l-IFAP bagħtilha ittra oħra, li permezz tagħha talabha l-ħlas ta’ EUR 14 953.56 (jiġifieri EUR 7 526.90 bħala għajnuna mħallsa, miżjuda bl-interessi moratorji ta’ EUR 7 426.66) f’terminu ta’ mhux iktar tard minn għaxart ijiem ta’ xogħol mid-data li fiha tirċievi l-imsemmija ittra.
19.
Fis‑7 ta’ Lulju 2013, iċ-Ċentru tat-Taxxi ta’ Cantanhede (il-Portugall) beda proċedura ta’ eżekuzzjoni fiskali ta’ dan il-kreditu kontra r‑rikorrenti fil‑kawża prinċipali sabiex jiġu rkuprati l-krediti tal-IFAP.
20.
Nelson Antunes da Cunha opponiet din il-proċedura quddiem it‑Tribunal Administrativo e Fiscal de Coimbra (il-Qorti Amministrattiva u Fiskali ta’ Coimbra).
21.
Nelson Antunes da Cunha tallega, minn naħa, li, skont l‑Artikolu 40 tad-decreto-lei n 155/92 (id-Digriet‑Liġi Nru 155/92), tat‑28 ta’ Lulju 1992 (
7
), l-obbligu ta’ rimbors tal-ammonti rċevuti bħala għajnuna illegali jiġi preskritt wara li jiskadi terminu ta’ ħames snin li jibda jiddekorri mid-data ta’ meta jiġu rċevuti, b’tali mod li l-obbligu ta’ rimbors tal-għajnuna rċevuta f’dan il-każ huwa preskritt. Min-naħa l‑oħra, f’dak li jirrigwarda l-interessi moratorji, hija ssostni li, sa fejn għaddew iktar minn ħames snin mid-data li fiha l-obbligu li miegħu dawn huma marbuta huwa dovut, dawn huma wkoll preskritti bis‑saħħa tal‑Artikolu 310(d) tal-Kodiċi Ċivili.
22.
F’dan ir-rigward, il-qorti tar-rinviju tirrileva li l-leġiżlazzjoni nazzjonali ma tipprevedix terminu ta’ preskrizzjoni applikabbli b’mod speċifiku għall-eżekuzzjoni tal-ordni ta’ rkupru ta’ għajnuna illegali, fatt li wassal lill-qrati superjuri nazzjonali sabiex jiddeċiedu li l-krediti tal‑IFAP li jikkorrispondu għall-irkurpu ta’ għajnuna finanzjarja mogħtija mill-Istat Portugiż u li, b’deċiżjoni tal-Kummissjoni, huma kkunsidrati bħala għajnuna inkompatibbli mas-suq intern, huma suġġetti għat-terminu ordinarju ta’ preskrizzjoni ta’ għoxrin sena previst fl‑Artikolu 309 tal-Kodiċi Ċivili.
23.
Il-qorti tar-rinviju żżid li f’dak li jirrigwarda l-preskrizzjoni tal‑interessi, il-qrati superjuri nazzjonali ddeċidew li “indipendentament min-natura u min-‘nomen juris’ li jistgħu jiġu attribwiti lill-interessi […], ma jistax jiġi konkluż, mingħajr formalità oħra, li tali interessi (kemm jekk ikunu kklassifikati bħala interessi kumpensatorji kif ukoll jekk ikunu kklassifikati bħala interessi moratorji) huma suġġetti għat-terminu ta’ preskrizzjoni ta’ għoxrin sena previst fl-Artikolu 309 tal-[Kodiċi Ċivili]. Fil-fatt, l-interessi miftehma jew legali, anki jekk mhux illikwidati, huma preskritti f’terminu ta’ 5 snin [Artikolu 310(d) tal-Kodiċi Ċivili], terminu li, skont ir‑regola tal-Artikolu 306 tal-imsemmi kodiċi, jibda jiddekorri b’effett mid-data li fiha l-obbligu jkun dovut” (
8
).
24.
Il-qorti tar-rinviju tqis madankollu li jista’ jkun kuntrarju għall-prinċipju ta’ effettività tad-dritt tal-Unjoni li jiġi kkunsidrat li l-interessi ta’ deċiżjoni ta’ rkupru ta’ għajnuna huma suġġetti għal dan it-terminu ta’ ħames snin. Fil‑fatt, jekk jiġi kkunsidrat li l-interessi dovuti għall-perijodu preċedenti għall-ħames snin qabel l-att li jinterrompi l-preskrizzjoni huma preskritti, jista’ jkun il-każ li, anki jekk is-setgħa tal-Kummissjoni li titlob l-irkupru skont l-Artikolu 17(1) tar-Regolament 2015/1589 tkun għadha ma ġietx preskritta, il-kreditu relatat mal-interessi jkun diġà preskritt.
25.
Fir-rigward tas-sitwazzjoni fil-kawża prinċipali, il-qorti tar‑rinviju, bħala tweġiba għal talba għal kjarifika tal-Qorti tal‑Ġustizzja (
9
), irrilevat li, sa fejn il-kontroparti Nelson Antunes da Cunha kienet ġiet iċċitata għall-finijiet tal-proċedura ta’ eżekuzzjoni intiża għall-irkupru tal-għajnuna inkwistjoni biss permezz ta’ ittra rreġistrata tas‑26 ta’ Lulju 2013, l-interessi kollha dovuti qabel is‑26 ta’ Ġunju 2008 kienu preskritti skont id‑dispożizzjoni hawn fuq imsemmija tal-Artikolu 310(d) tal-Kodiċi Ċivili.
26.
Barra minn hekk, skont l-imsemmija qorti tar-rinviju, it-terminu ta’ preskrizzjoni previst fl-Artikolu 310(d) tal-Kodiċi Ċivili ma jistax, fid-dawl tad-dritt nazzjonali, jiġi kkunsidrat bħala li ġie interrott permezz ta’ ittra mibgħuta mill-Kummissjoni lill-awtoritajiet Portugiżi, jew minn dawn tal-aħħar lill-kontroparti, sa fejn tali ittra ma għandhiex valur ta’ ċitazzjoni jew ta’ notifika ġudizzjarja ta’ att fis-sens tal-Artikolu 323 tal-Kodiċi Ċivili. Fil-fatt, min-naħa tal-IFAP ma kien hemm l-ebda att ġudizzjarju (minbarra l-eżekuzzjoni fiskali) li fih dan wera l-intenzjoni tiegħu li jeżerċita d-dritt li jitlob il-ħlas tal-interessi dovuti mingħand il-kontroparti.
27.
Barra minn hekk, il-qorti tar-rinviju tirrileva li ċitazzjoni permezz ta’ ittra rreġistrata biss ċertament ma hijiex tali li tinterrompi b’mod effettiv terminu ta’ preskrizzjoni li beda jiddekorri, peress li din ma għandhiex il‑karatteristiċi proprji u speċifiċi taċ-ċitazzjoni, imsemmija fl‑Artikoli 326 u 327(1) tal-Kodiċi Ċivili. B’hekk, fis‑26 ta’ Lulju 2013, kien beda jiddekorri terminu ġdid ta’ preskrizzjoni ta’ ħames snin, u dan it-terminu seta’ jiġi interrott mill-ġdid biss fil-każ ta’ seħħ ta’ kawża ġdida ta’ interruzzjoni skont l-Artikolu 323 tal-Kodiċi Ċivili.
28.
Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti, il-qorti tar-rinviju tqis li l-applikazzjoni tal-Artikolu 310(d) tal-Kodiċi Ċivili għall‑interessi dovuti minħabba d-deċiżjoni ta’ rkupru ta’ għajnuna tista’ tippreġudika l-prinċipju ta’ effettività u l-prinċipju ta’ inkompatibbiltà tal-għajnuna mill-Istat mas-suq intern.
29.
F’dan il-kuntest, permezz ta’ deċiżjoni tal‑31 ta’ Lulju 2018, li wasslet fil-Qorti tal-Ġustizzja fil‑5 ta’ Ottubru 2018, it-Tribunal Administrativo e Fiscal de Coimbra (il-Qorti Amministrattiva u Fiskali ta’ Coimbra) iddeċidiet li tissospondendi l-proċedura u li tagħmel id‑domanda preliminari segwenti lill-Qorti tal-Ġustizzja:
“L-Artikolu 16(2) tar-Regolament [2015/1589] kif ukoll il‑prinċipji tal-Unjoni, b’mod speċifiku l-prinċipju ta’ effettività u l‑prinċipju ta’ inkompatibbiltà tal-għajnuna mill-Istat mas-suq [intern] jipprekludu l-applikazzjoni ta’ terminu ta’ preskrizzjoni iqsar minn dak iffissat fl-Artikolu 17 [tal-imsemmi regolament], hekk kif previst fl‑Artikolu 310(1)(d) tal-[Kodiċi Ċivili), għall-interessi li jingħaddu mal-għajnuna li għandha tiġi rkuprata?”
30.
L-IFAP, il-Gvern Portugiż u l-Kummissjoni ppreżentaw osservazzjonijiet bil-miktub quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja. L-istess partijiet dehru waqt is-seduta għas-sottomissjonijiet orali li nżammet fit‑12 ta’ Settembru 2019.
IV. Analiżi
31.
Permezz tad-domanda preliminari li hija s-suġġett ta’ dawn il‑konklużjonijiet, il-qorti tar-rinviju tistaqsi dwar il-kompatibbiltà ta’ regola ta’ preskrizzjoni nazzjonali mad-dritt tal-Unjoni fil-kuntest tal‑irkupru tal-għajnuna illegali inkwistjoni fil-kawża prinċipali.
32.
B’mod iktar preċiż, din il-qorti tistaqsi, essenzjalment, jekk l‑Artikolu 16(3) tar-Regolament 2015/1589, u l-prinċipju ta’ effettività previst fl-Artikolu 16(3) tal-imsemmi regolament (
10
), jipprekludux l‑applikazzjoni għall-interessi li jiżdiedu mal-għajnuna li għandha tiġi rkuprata ta’ terminu ta’ preskrizzjoni li, bħat-terminu ta’ ħames snin previst fl-Artikolu 310(d) tal-Kodiċi Ċivili, huwa ta’ tul taż-żmien inqas mit‑terminu ta’ għaxar snin li għandha l-Kummissjoni skont l‑Artikolu 17(1) tar-Regolament 2015/1589 sabiex titlob l-irkupru tal‑għajnuna illegali.
33.
F’dan il-każ, huwa stabbilit li l-obbligu tal-irkurpru tal-għajnuna inkwistjoni jinkludi l-interessi. Dan ir-rekwiżit jirriżulta kemm mill‑Artikolu 16(2) tar-Regolament 2015/1589, kif ukoll mid-Deċiżjoni tal-Kummissjoni tal‑25 ta’ Novembru 1999 (
11
), li, nippreċiża, ma kienet is-suġġett ta’ ebda azzjoni ġudizzjarja.
34.
Skont l-Artikolu 16(3) tar-Regolament 2015/1589, u kif jirriżulta mid-Deċiżjoni tal-Kummissjoni tal‑25 ta’ Novembru 1999, l-irkupru tal‑għajnuna illegali fil-kawża prinċipali għandu, bħala regola, isir skont il-proċeduri previsti fid-dritt Portugiż, inkluż il-proċeduri li jirregolaw ir-regoli tal-preskrizzjoni (
12
).
35.
F’dan ir-rigward, nikkonstata li mill-fajl sottomess lill-Qorti tal‑Ġustizzja jirriżulta li l-partijiet ikkonċernati għandhom opinjonijiet diverġenti dwar ir-regoli ta’ preskrizzjoni applikabbli bis-saħħa tad-dritt Portugiż, kemm f’dak li jirrigwarda l-kapital tal-għajnuna kkonċernata kif ukoll f’dak li jirrigwarda l-interessi tiegħu.
36.
Minkejja dan, skont dak li tirrileva l-qorti tar-rinviju (
13
), hemm lok li jiġi kkunsidrat li t-terminu ta’ preskrizzjoni applikabbli skont id‑dritt Portugiż għall-irkupru tal-kapital tal-għajnuna huwa t-terminu ta’ għoxrin sena previst fl-Artikolu 309 tal-Kodiċi Ċivili (
14
). Ma hemm xejn fit-talba għal deċiżjoni preliminari li jindika li l-applikazzjoni ta’ dan it-terminu tostakola l-irkupru ta’ dan il-kapital fil-kawża prinċipali (
15
).
37.
Minn naħa l-oħra, fir-rigward tal-irkupru tal-interessi tal‑għajnuna, jidhirli li, minn naħa, il-qorti tar-rinviju tqis li, bħala regola, huwa t-terminu ta’ ħames snin previst fl-Artikolu 310(d) tal-Kodiċi Ċivili, li għandu japplika (
16
). Min naħa l-oħra, jidher ukoll, li l-applikazzjoni ta’ dan it-terminu ta’ ħames snin tipprekludi l-irkupru sħiħ tal-interessi tal-għajnuna f’dan il-każ (
17
).
38.
Fil-fatt, mit-tweġiba tal-qorti tar-rinviju għat-talba għal kjarifika mill-Qorti tal-Ġustizzja jirriżulta li t-terminu ta’ preskrizzjoni ta’ ħames snin kien ġie interrott fis‑26 ta’ Lulju 2013 u li l-interessi kollha dovuti qabel is‑26 ta’ Ġunju 2008 kienu preskritti skont l-Artikolu 310(d) tal-Kodiċi Ċivili (
18
). Jiena nifhem id-dispożizzjoni nazzjonali fis-sens li l-krediti ta’ interessi huma preskritti mal-iskadenza ta’ terminu ta’ ħames snin wara d‑data li fiha dawn huma dovuti.
39.
Minn dan jista’ jiġi dedott li d-Deċiżjoni tal-Kummissjoni tal‑25 ta’ Novembru 1999 ma kinitx, taħt id-dritt Portugiż, ta’ natura li tinterrompi t-terminu ta’ preskrizzjoni. F’dan ir-rigward nippreċiża li jidher li parti mill-interessi kienu diġà ġew preskritti, anki li kieku l‑awtoritajiet Portugiżi kienu interrompew it-terminu ta’ preskrizzjoni ta’ ħames snin immedjatament wara l-adozzjoni tad-deċiżjoni tal‑Kummissjoni (
19
).
40.
Fid-dawl ta’ din l-informazzjoni, sabiex tingħata risposta għad‑domanda magħmula, għandha ssir distinzjoni bejn żewġ perijodi: dak qabel id-deċiżjoni tal-Kummissjoni (Taqsima A) u dak wara l-imsemmija deċiżjoni (Taqsima B).
41.
Fil-fatt, fir-rigward ta’ dan l-ewwel perijodu, id-domanda li tqum hija dik dwar jekk l-Artikolu 17(1) u l-Artikolu 16(2) u (3) tar‑Regolament 2015/1589 jipprekludux l-applikazzjoni ta’ terminu ta’ preskrizzjoni ta’ ħames snin, bħat-terminu hawn ikkontestat, sa fejn dan it-terminu jista’ jwassal għall-preskrizzjoni tal-interessi tal-għajnuna dovuti anki qabel l-iskadenza tat-terminu ta’ għaxar snin li għandha l‑Kummissjoni bis-saħħa tal-Artikolu 17(1) tar-Regolament 2015/1589 sabiex titlob l-irkupru tal-għajnuna illegali.
42.
F’dak li jirrigwarda t-tieni perijodu, jidher li l-preskrizzjoni tal‑interessi tal-għajnuna mogħtija tirriżulta mill-fatt li l-IFAP ikkonforma ruħu mad-deċiżjoni tal-Kummissjoni kunsiderabbilment tard.
43.
Fil-fatt, minkejja li l-awtoritajiet Portugiżi kienu obbligati li jikkonformaw ruħhom immedjatament mad-deċiżjoni tal‑Kummissjoni (
20
), għaddew erbatax-il sena bejn l-adozzjoni tad‑deċiżjoni tal-Kummissjoni u l-interruzzjoni tat-terminu ta’ preskrizzjoni, li jfisser li, jekk jiġi applikat l-Artikolu 310(d) tal-Kodiċi Ċivili, il-parti l-kbira tal-interessi dovuti wara l-adozzjoni tad-deċiżjoni tal-Kummissjoni jiġu preskritti.
44.
Il-kwistjoni li tqum f’din is-sitwazzjoni hija għalhekk jekk il‑benefiċjarju ta’ għajnuna jistax jinvoka regola ta’ preskrizzjoni nazzjonali fil-kuntest ta’ deċiżjoni finali tal-Kummissjoni dwar l‑irkupru ta’ għajnuna illegali meta l-applikazzjoni ta’ din ir-regola tipprekludi l-irkupru sħiħ tal-interessi tal-għajnuna.
45.
Għalkemm il-Qorti tal-Ġustizzja diġà ddeċidiet dwar kwistjonijiet simili, din il-kawża tippermettilha tippreċiża sa fejn tali regola ta’ preskrizzjoni nazzjonali hija applikabbli fil-qasam tal-irkurpru ta’ għajnuna illegali f’sitwazzjoni bħal dik fil-kawża prinċipali.
46.
F’dan il-kuntest, għandu jitfakkar li r-regoli ta’ preskrizzjoni għandhom rwol fundamentali fid-dritt patrimonjali. Fil-fatt, il‑preskrizzjoni tfisser li l-kreditur ma jkunx jista’ jirkupra l‑kreditu tiegħu. Hekk kif il-Qorti tal-Ġustizzja diġà kkonstatat, billi jimponu limitazzjoni rationae temporis, ir-regoli ta’ preskrizzjoni jiżguraw iċ‑ċertezza legali tad-debitur (
21
).
47.
Kif ser nispjega, jiena nqis, bħall-Kummissjoni u l-IFAP, li għal kull wieħed miż-żewġ perijodi ma għandhiex tiġi applikata regola ta’ preskrizzjoni nazzjonali ta’ ħames snin bħal dik inkwistjoni fil-kawża prinċipali (
22
).
A.
Fuq il-perijodu preċedenti għad-deċiżjoni tal-Kummissjoni
48.
Qabelxejn, infakkar li, skont l-Artikolu 17(1) tar‑Regolament 2015/1589, il-Kummissjoni hija suġġetta għal terminu ta’ preskrizzjoni ta’ għaxar snin sabiex titlob l-irkupru tal-għajnuna illegali. Skont l-Artikolu 17(2) ta’ dan ir-regolament, dan it‑terminu ta’ preskrizzjoni jibda jiddekorri fil-jum li fih ingħatat l-għajnuna illegali lill‑benefiċjarju, bħala għajnuna individwali jew taħt skema ta’ għajnuna. Kull għajnuna li fir-rigward tagħha dan it-terminu ta’ preskrizzjoni jkun skada hija meqjusa bħala għajnuna eżistenti skont l‑Artikolu 17(3) tal-imsemmi regolament (
23
).
49.
F’dan il-każ, huwa stabbilit li d-Deċiżjoni tal-Kummissjoni tal‑25 ta’ Novembru 1999 ingħatat qabel l-iskadenza ta’ dan it-termiu (
24
).
50.
Sussegwentement, nippreċiża li l-Artikolu 16(3) tar‑Regolament 2015/1589 jirrifletti r-rekwiżiti li jirriżultaw mill‑prinċpiju ta’ effettività stabbilit preċedentement mill-ġurisprudenza (
25
).
51.
Skont din il-ġurisprudenza, għalkemm, fl-assenza ta’ dispożizzjonijiet tal-Unjoni dwar il-proċedura ta’ rkupru ta’ għajnuna mogħtija illegalment, dan l-irkupru għandu jseħħ, bħala regola, skont id-dispożizzjonijiet rilevanti tad‑dritt nazzjonali, dawn id-dispożizzjonijiet għandhom madankollu jiġu applikati b’mod li ma jirrendux prattikament impossibbli l-irkupru mitlub mid-dritt tal-Unjoni, filwaqt li jiġi kkunsidrat b’mod sħiħ l‑interess tal-Unjoni (
26
).
52.
B’hekk, regola nazzjonali li tipprekludi l-qorti nazzjonali jew awtorità nazzjonali milli tiddetermina l-konsegwenzi kollha tal-ksur tat‑tielet sentenza tal-Artikolu 108(3) TFUE għandha titqies li hija inkompatibbli mal-prinċipju ta’ effettività (
27
).
53.
Bħall-qorti tar-rinviju, inqis li, mill-Artikolu 17(1) u mill‑Artikolu 16(2) u (3) tar-Regolament 2015/1589 moqrija flimkien, jirriżulta li dawn id-dispożizzjonijiet jipprekludu l-applikazzjoni ta’ terminu ta’ ħames snin bħal dak previst, fil-kawża prinċipali, fl‑Artikolu 310(d) tal-Kodiċi Ċivili.
54.
Fil-fatt, dispożizzjoni bħal dik tal-Artikolu 310(d) tal-Kodiċi Ċivili, moqrija flimkien mal-Artikolu 306 ta’ dan il-kodiċi, hija tali li tippreġudika l‑kompetenza tal-Kummissjoni, sa fejn il-preskrizzjoni tal-interessi ta’ għajnuna tista’ tintervjeni qabel l-iskadenza tat-terminu ta’ għaxar snin li għandha għad-dispożizzjoni tagħha l-Kummissjoni bis-saħħa tal‑Artikolu 17(1) tar-Regolament 2015/1589 sabiex tadotta deċiżjoni ta’ rkupru ta’ għajnuna illegali.
55.
Fil-kawża prinċipali, jidher li parti mill-interessi jkunu ġew b’hekk preskritti jekk jiġi applikat l-Artikolu 310(d) tal-Kodiċi Ċivili (
28
). Din ir-regola nazzjonali għandha għalhekk l-effett li tagħmel impossibbli l-irkupru sħiħ tal-interessi tal-għajnuna.
56.
L-interpretazzjoni li qiegħed nipproponi hija kkonfermata wkoll fis‑sentenza Eesti Pagar, mogħtija reċentement mill-Awla Manja tal‑Qorti tal-Ġustizzja (
29
).
57.
Din il-kawża kienet tirrigwarda, b’mod partikolari, il-kwistjoni dwar liema terminu ta’ preskrizzjoni kien applikabbli għall-irkupru ta’ għajnuna illegali u jekk it-terminu ta’ preskrizzjoni applikabbli kienx dak previst mid-dritt nazzjonali jew dak previst mid‑dritt tal-Unjoni, u eventwalment, f’dan il-każ, dak imsemmi fl‑Artikolu 15(1) tar-Regolament Nru 659/1999 (
30
).
58.
Il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li s-sempliċi fatt li regoli ta’ preskrizzjoni nazzjonali huma, bħala prinċipju, applikabbli għall-irkupru ta’ għajnuna mogħtija illegalment, fuq l-inizjattiva tal-awtoritajiet nazzjonali, ma jaffettwax il-possibbiltà li l-irkupru ta’ din l-għajnuna jseħħ sussegwentement, b’implimentazzjoni ta’ deċiżjoni f’dan is-sens tal-Kummissjoni li, meta jkollha fil-pussess tagħha informazzjoni rigward l-allegata illegalità tal-imsemmija għajnuna, indipendentement mis-sors ta’ din l-informazzjoni, wara l-iskadenza tat-termini ta’ preskrizzjoni nazzjonali, tibqa’ libera li twettaq, fit-terminu ta’ għaxar snin previst fl-Artikolu 15 tar-Regolament Nru 659/1999, eżami tal‑imsemmija għajnuna (
31
).
59.
Fi kliem ieħor, il-Kummissjoni tista’ dejjem, fit-terminu ta’ għaxar snin previst fl-Artikolu 17(1) tar-Regolament 2015/1589, titlob l-irkupru ta’ għajnuna illegali, u dan minkejja l-iskadenza eventwali tat‑terminu ta’ preskrizzjoni applikat fil-proċedura nazzjonali.
60.
Mill-kunsiderazzjonijiet preċedenti jirriżulta li l-Artikolu 16(2) u (3) tar-Regolament 2015/1589, u l-Artikolu 17(1) ta’ dan ir-regolament jipprekludu l-applikazzjoni ta’ dispożizzjoni nazzjonali bħall-Artikolu 310(d) tal-Kodiċi Ċivili. Hija l-qorti nazzjonali li ma għandhiex tapplika tali dispożizzjoni f’kawża bħal dik inkwistjoni fil-kawża prinċipali (
32
).
B.
Fuq il-perijodu sussegwenti għad-deċiżjoni tal-Kummissjoni
61.
Fir-rigward tal-perijodu sussegwenti għad-deċiżjoni tal-Kummissjoni, mill‑Artikolu 16(3) tar-Regolament 2015/1589 jirriżulta b’mod ċar li għandha tiġi mwarba regola ta’ preskrizzjoni nazzjonali ta’ ħames snin bħal dik inkwistjoni fil-kawża prinċipali, peress li din tipprekludi l-irkupru sħiħ tal-għajnuna skont id-Deċiżjoni tal-Kummissjoni tal‑25 ta’ Novembru 1999.
62.
Madankollu, tqum il-kwistjoni dwar jekk il-prinċipju ta’ effettività previst fl-Artikolu 16(3) tar-Regolament 2015/1589 jeżiġix ukoll l-irkupru sħiħ tal-għajnuna, b’mod konformi mad-deċiżjoni finali tal-Kummissjoni, meta l-awtorità kompetenti tkun ħalliet jiskadi t‑terminu ta’ preskrizzjoni previst fid-dritt nazzjonali (
33
).
63.
Fi kliem ieħor, peress li għadda perijodu ta’ erbatax-il sena wara l-adozzjoni tad-deċiżjoni tal-Kummissjoni, għandu jiġi mistoqsi jekk ir‑rekwiżit ta’ ċertezza legali jistax, f’tali sitwazzjoni, jiġġustifika l‑applikazzjoni ta’ regola nazzjonali bħal din.
64.
F’dan ir-rigward, nirrileva li l-Qorti tal-Ġustizzja rrikonoxxiet li l-prinċipju ta’ effettività ma huwiex assolut, peress li jista’ jkun hemm ċirkustanzi eċċezzjonali fejn ma jkunx xieraq li jiġi ordnat ir-rimbors ta’ għajnuna illegali (
34
).
65.
B’mod iktar speċifiku, fir-rigward, minn naħa, tas-segħat tal-Kummissjoni, dan il-prinċipju huwa espress fl-aħħar sentenza tal‑Artikolu 16(1) tar-Regolament 2015/1589, li tipprevedi li l‑Kummissjoni ma għandhiex titlob ir-rimbors tal-għajnuna jekk, fil-każ li tagħmel dan, hija tmur kontra prinċipju ġenerali tad-dritt tal-Unjoni.
66.
F’dak li jirrigwarda, min-naħa l-oħra, id-dritt nazzjonali tal-Istati Membri, il-Qorti tal-Ġustizzja rrikonoxxiet li peress li l-prinċipju ta’ aspettattivi leġittimi jifforma parti mill-ordinament ġuridiku tal-Unjoni, dan l-ordinament ġuridiku ma jistax jipprekludi leġiżlazzjoni nazzjonali li tiżgura l-osservanza tal-aspettattivi leġittimi u taċ-ċertezza legali f’qasam bħal dak tal-irkupru ta’ għajnuna illegali (
35
), anki f’sitwazzjoni fejn il-Kummissjoni adottat deċiżjoni finali negattiva (
36
).
67.
F’dan il-każ, nikkonstata, qabelxejn, li l-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li, fid-dawl tan-natura imperattiva tal-kontroll tal-għajnuna mill-Istat mill-Kummissjoni bis-saħħa tal-Artikolu 108 TFUE, l-impriżi benefiċjarji ta’ għajnuna jistgħu jkollhom, bħala regola, aspettattivi leġittimi dwar ir-regolarità tal-għajnuna biss jekk din tkun ġiet mogħtija skont il-proċedura prevista fl-imsemmi artikolu. Fil-fatt, operatur ekonomiku diliġenti normalment għandu jkun f’pożizzjoni li jiżgura ruħu li din il-proċedura ġiet osservata (
37
). L-istess japplika kemm fil‑każ ta’ għajnuna individwali kif ukoll f’dak ta’ għajnuna mogħtija taħt skema ta’ għajnuna (
38
).
68.
Minn dan isegwi li r-rikorrenti ma tistax, f’dan il-każ, issostni li hija kellha aspettattiva leġittima dwar ir-regolarità tal-għajnuna.
69.
Sussegwentement, dwar il-prinċipju ta’ ċertezza legali, nirrileva li l-Qorti tal-Ġustizzja diġà ddeċidiet dwar kwistjoni simili għal dik li tqum f’dan il-każ.
70.
Fil-fatt, waħda mid-domandi magħmula fis-sentenza tal‑20 ta’ Marzu 1997, Alcan Deutschland (
39
) kienet dwar jekk l‑awtorità kompetenti kinitx obbligata, bis-saħħa tad-dritt tal-Unjoni, li tirtira d‑deċiżjoni ta’ għoti ta’ għajnuna mogħtija b’mod illegali, skont deċiżjoni finali tal-Kummissjoni li tiddikjara l-għajnuna inkompatibbli u li tordna l-irkupru tagħha, anki meta l-awtorità kompetenti kienet ħalliet jiskadi t-terminu previst għal dan il-għan fl-interess taċ-ċertezza legali mid-dritt nazzjonali. Ir-regola nazzjonali inkwistjoni kienet tippermetti l-irtirar ta’ atti amministrattivi biss f’terminu ta’ sena li jibda jiddekorri mill-mument li fih l-awtorità kellha konoxxenza tal-fatti li jiġġustifikaw dan l-irtirar.
71.
Qabelxejn, il-Qorti tal-Ġustizzja fakkret il-prinċipju ta’ effettività u l-prinċipju li jipprevedi li benefiċjarju ta’ għajnuna jista’ jkollu biss, bħala regola, aspettattiva leġittima dwar ir-regolarità tal‑għajnuna meta din tkun ingħatat skont il-proċedura prevista mill‑Artikolu 108 TFUE. Skont il-Qorti tal-Ġustizzja, ir-risposta għad‑domanda magħmula kellha tingħata fid-dawl ta’ dawn il‑prinċipji (
40
).
72.
Sussegwentement, il-Qorti tal-Ġustizzja ddikjarat, fil-punti 34 sa 37 ta’ din is-sentenza:
“34. […] fir-rigward ta’ għajnuna mill-Istat iddikjarata inkompatibbli, ir-rwol tal-awtoritajiet nazzjonali huwa […] limitat għall-eżekuzzjoni ta’ kull deċiżjoni tal-Kummissjoni. Dawn l-awtoritajiet għalhekk ma għandhom l-ebda setgħa ta’ evalwazzjoni fir-rigward tal-irtirar ta’ deċiżjoni ta’ għoti. B’hekk, meta l-Kummissjoni tordna, permezz ta’ deċiżjoni li ma hija suġġetta għal ebda azzjoni ġudizzjarja, l-irkupru ta’ ammonti mħallsa indebitament, l-awtorità nazzjonali ma għandha dritt tagħmel l‑ebda konstatazzjoni oħra.
35. Meta madankollu l-awtorità nazzjonali tħalli t-terminu ta’ dekadenza previst mid-dritt nazzjonali għall-irtirar tad-deċiżjoni ta’ għoti jiskadi, din is-sitwazzjoni ma tistax tiġi assimilata ma’ sitwazzjoni li fiha operatur ekonomiku jinjora jekk l-amministrazzjoni kompetenti hijiex ser tagħti deċiżjoni u fejn il-prinċipju ta’ ċertezza legali jirrikjedi li din l-inċertezza tintemm mal-iskadenza ta’ ċertu terminu.
36. Fid-dawl tal-assenza ta’ setgħa diskrezzjonali tal-awtorità nazzjonali, il-benefiċċjarju ta’ għajnuna mogħtija illegalment ma jibqax fl-inċertezza meta l-Kummissjoni tkun adottat deċiżjoni li tiddikjara din l-għajnuna inkompatibbli u titlob l-irkupru tagħha.
37. Il-prinċipju ta’ ċertezza legali ma jistax għalhekk jostakola l-ħlas lura tal-għajnuna minħabba l-fatt li l-awtoritajiet nazzjonali kkonformaw ruħhom tardivament mad-deċiżjoni li tirrikjedi dan il-ħlas lura. Fin-nuqqas, l-irkupru tal-ammonti mħallsa indebitament isir prattikament impossibbli u d-dispożizzjonijiet [tad-dritt tal-Unjoni] dwar l-għajnuna mill-Istat jitneħħilhom kull effett utili” (
41
).
73.
Il-Qorti tal-Ġustizzja minn dan ikkonkludiet li l-awtorità kompetenti hija obbligata, bis-saħħa tad-dritt tal-Unjoni, tirtira d-deċiżjoni ta’ għoti ta’ għajnuna illegali, skont deċiżjoni finali tal-Kummissjoni li tiddikjara l‑għajnuna inkompatibbli u titlob l-irkupru tagħha, anki meta din tkun ħalliet jiskadi t-terminu previst għal dan il-għan fl-interess taċ-ċertezza legali mid‑dritt nazzjonali (
42
).
74.
Inqis li mis-sentenza msemmija iktar ’il fuq jista’ jiġi dedott li, b’mod ġenerali, ir-regoli ta’ preskrizzjoni previsti fid-dritt nazzjonali ma jistgħux jiġu applikati fil-qasam tal-irkupru tal-għajnuna meta dawn jostakolaw l-irkupru ta’ għajnuna skont deċiżjoni finali tal‑Kummissjoni, u meta l-unika raġuni li tipprekludi tali rkupru tkun tinsab fil‑fatt li l-awtoritajiet nazzjonali jkunu kkonformaw ruħhom ma’ din id-deċiżjoni kunsiderabbilment tard, b’tali mod li l-għajnuna hija preskritta bis‑saħħa tad-dritt nazzjonali.
75.
Ċertament, is-sentenza Alcan Deutschland (
43
) ma tikkonċernax regola ta’ preskrizzjoni strictu sensu, iżda regola ta’ dekadenza (
44
). Madankollu nirrileva li regoli ta’ dekadenza, bħal regoli ta’ preskrizzjoni, huma adottati fl-interess taċ-ċertezza legali, u huwa għalhekk li l-motivi tas-sentenza Alcan Deutschland (
45
) huma trasponibbli għar-regoli ta’ preskrizzjoni, kif il-Qorti tal-Ġustizzja tidher li tindika fis-sentenza Il‑Kummissjoni vs L‑Italja (
46
).
76.
F’din l-aħħar sentenza, il-Qorti tal-Ġustizzja effettivament applikat b’analoġija l-prinċipji tas-sentenza Alcan Deutschland (
47
) fil-kuntest ta’ regoli ta’ preskrizzjoni. B’mod iktar preċiż, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li, fir-rigward tal-każijiet li fihom l-ordnijiet ta’ rkupru ta’ għajnuna illegali jkunu s-suġġett ta’ kontestazzjonijiet quddiem il-qrati nazjzonali, huwa l-Istat Membru kkonċernat, skont ir-rekwiżit ta’ rkupru effettiv tal-għajnuna inkompatibbli mas-suq intern, li għandu “jikkontesta kull deċiżjoni nazzjonali li tagħmel ineffettiva d-deċiżjoni tal-Kummissjoni, speċjalment għal raġunijiet li jirrigwardaw […] l‑applikazzjoni tar-regoli tal-preskrizzjoni (ara, b’analoġija, sentenza tal‑20 ta’ Marzu 1997, Alcan Deutschland, C‑24/95, […], punti 34 u 38)” (
48
).
77.
Sussegwentement, nenfasizza li, filwaqt li s-sentenza Alcan Deutschland (
49
) kienet tirrigwarda għajnuna individwali, ir-raġunament tal‑Qorti tal-Ġustizzja fl-imsemmija sentenza huwa intiż li japplika, fl‑opinjoni tiegħi, għall-għajnuna mogħtija bis-saħħa ta’ skema ta’ għajnuna.
78.
Fil-fatt, infakkar li l-prinċipju li l-impriżi benefiċjarji ta’ għajnuna jistgħu jkollhom, bħala regola, aspettattiva leġittima dwar ir-regolarità tal-għajnuna biss jekk din tkun ingħatat skont il‑proċedura prevista fl-Artikolu 108 TFUE japplika kemm għall‑għajnuna individwali kif ukoll għall-għajnuna mogħtija taħt skema ta’ għajnuna (
50
). Għalhekk ma hemmx lok li ssir distinzjoni bejn dawn iż‑żewġ sitwazzjonijiet.
79.
Finalment, nenfasizza li t-tul taż-żmien ta’ sena tar-regola ta’ dekadenza inkwistjoni fil-kawża Alcan Deutschland (
51
) ma għandha l‑ebda effett, fl-opinjoni tiegħi, fuq ir-raġunament adottat mill-Qorti tal‑Ġustizzja f’dik is-sentenza.
80.
Fil-fatt, kif irrilevat, essenzjalment, il-Kummissjoni waqt is‑seduta, it-tul taż-żmien ta’ regola ta’ preskrizzjoni huwa irrilevanti għall‑argumenti esposti hawn fuq li jiġġustifikaw li benefiċjarju ta’ għajnuna illegali ma jingħatax il-possibbiltà li jinvoka regola ta’ preskrizzjoni nazzjonali.
81.
Sabiex niġbor fil-qosor il-kunsiderazzjonijiet preċedenti, meta l‑Kummissjoni tordna l-irkupru ta’ għajnuna illegali li ma kinitx suġġetta għal azzjoni ġudizzjarja, ir-rwol tal-awtoritajiet nazzjonali huwa limitat sabiex jeżegwixxu din id-deċiżjoni tal-Kummissjoni. Dawn l-awtoritajiet ma għandhom għaldaqstant l-ebda setgħa diskrezzjonali fir-rigward tal‑irkupru tal-għajnuna (
52
). Fid-dawl tal-assenza ta’ setgħa diskrezzjonali tal-awtorità nazzjonali, il-benefiċjarju ta’ għajnuna mogħtija illegalment ma jibqax fl-inċertezza meta l-Kummissjoni tkun adottat deċiżjoni li tiddikjara din l-għajnuna inkompatibbli u titlob l-irkupru tagħha (
53
). Dan huwa l-każ kemm f’dak li jirrigwarda l-għajnuna individwali kif ukoll f’dak li jirrigwarda l-għajnuna mogħtija taħt skema ta’ għajnuna (
54
). Il-prinċipju ta’ ċertezza legali għalhekk ma jistax jostakola l-ħlas lura tal-għajnuna minħabba l-fatt li l-awtoritajiet nazzjonali kkonformaw ruħhom tardivament mad-deċiżjoni li titlob dan il-ħlas lura, u dan minkejja t-tul taż-żmien previst għat-terminu ta’ preskrizzjoni. Fin-nuqqas, l-irkupru tal-ammonti mħallsa indebitament isir prattikament impossibli u d‑dispożizzjonijiet tad-dritt tal-Unjoni dwar l-għajnuna mill-Istat jitneħħilhom kull effett utli (
55
).
82.
Dan l-approċċ strett huwa kkorroborat mill-fatt li għandha tiġi eliminata distorsjoni tal-kompetizzjoni li tikser it-Trattat FUE. Fil-fatt, l-irkupru tal-għajnuna, inklużi tal-interessi relatati magħha, huwa l‑konsegwenza loġika tal-illegalità tagħha. L-għan tal-irkupru huwa li terġa’ tiġi stabbilita s-sitwazzjoni preċedenti. Permezz ta’ dan il-ħlas lura, il-benefiċjarju jitlef il-vantaġġ li minnu jkun ibbenefika fis-suq meta mqabbel mal-konkorrenti tiegħu, u s-sitwazzjoni preċedenti għall‑ħlas tal-għajnuna hija kkunsidrata bħala li ġiet stabbilita mill‑ġdid (
56
). L-irkupru tal-interessi jikkostitwixxi għalhekk aġġunt neċessarju għall-irkupru sħiħ tal-għajnuna (
57
).
83.
Barra minn hekk, kif osserva l-Avukat Ġenerali Jacobs fil-kawża Alcan Deutschland (
58
), għandu jitfakkar li regola ta’ preskrizzjoni tqajjem problemi intrinsiċi meta hija applikata fil-qasam tal-għajnuna mill-Istat.
84.
Fil-fatt, tali regola tissupponi li l-interessi tal-awtoritajiet huma kontra dawk tal-individwu. Huwa normalment fl-interess ta’ awtorità, meta hija tkun skopriet li deċiżjoni li tagħti vantaġġ finanzjarju hija illegali, li tipproċedi bl-iktar mod rapidu possibbli għall-irkupru tal-ammonti mħallsa. Minn naħa tal-individwu, l-interess tiegħu huwa li jżomm il‑vantaġġ akkwistat. Madankollu, l-interessi tal-awtorità u dawk tal‑individwu jistgħu jkunu konkordanti fil-każ fejn awtorità Statali tkun deliberatament kisret id-dritt tal-Unjoni billi tat għajnuna u, tal-inqas jekk ma tkunx bidlet il-politika tagħha, ikollha għalhekk interess li l‑benefiċjarju jżomm il-vantaġġ akkwistat bi ksur tad-dritt tal-Unjoni, peress li hija stess tkun kisret dan id-dritt (
59
).
85.
F’dak li jirrigwarda s-sitwazzjoni fil-kawża prinċipali, mill‑kunsiderazzjonijiet preċedenti jirriżulta li ma teżisti l-ebda ċirkustanza li tista’ tiġġustifika li l-interessi tal-għajnuna ma jkunux irkuprati, minkejja l-fatt li huma preskritti skont regoli nazzjonali. Fil‑fatt, b’effett mill‑25 ta’ Novembru 1999, data li fiha l-Kummissjoni tat id-deċiżjoni tagħha li titlob l-irkupru tal-għajnuna, Nelson Antunes da Cunha ma baqgħetx iktar fl-inċertezza fir-rigward tal-fatt li l-għajnuna kellha tiġi rkuprata kollha kemm hi (
60
).
86.
Barra minn hekk, kif tirrileva l-Kummissjoni, nikkonstata li l‑IFAP bagħtet ittra lil Nelson Antunes da Cunha f’Marzu 2001 li fiha talbitha r-rimbors tal-għajnuna (
61
). Jidher għalhekk, li kien, b’mod partikolari, ir-rifjut tal-benefiċjarju li jilqa’ din it-talba li wassal għal dewmien fl‑irkupru tal-għajnuna. Għalhekk, is-sitwazzjoni fil-kawża prinċipali ma tistax tiġi assimilata ma’ dik li fiha operatur ekonomiku jinjora jekk l-amministrazzjoni kompetenti kinitx ser tiddeċiedi u li fiha l‑prinċipju ta’ ċertezza legali jitlob li din l-inċertezza tintemm f’ċertu terminu (
62
).
87.
Minn dan isegwi li l-qorti tar-rinviju hija obbligata twarrab regola nazzjonali bħal dik inkwistjoni fil-kawża prinċipali, anki f’dak li jirrigwarda l-perijodu sussegwenti għad-deċiżjoni tal-Kummissjoni, sa fejn din ir‑regola tipprekludi l-irkupru sħiħ tal-interessi tal-għajnuna.
V. Konklużjoni
88.
Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti, nipproponi li l-Qorti tal-Ġustizzja tirrispondi bil-mod segwenti għar-raba’ domanda magħmula mit-Tribunal Administrativo e Fiscal de Coimbra (il-Qorti Amministrattiva u Fiskali ta’ Coimbra, il-Portugall):
1.
L-Artikolu 17(1) u l-Artikolu 16(2) u (3) tar-Regolament tal-Kunsill (UE) 2015/1589 tat‑13 ta’ Lulju 2015 li jistabblixxi regoli dettaljati għall-applikazzjoni tal-Artikolu 108 tat-Trattat dwar il‑Funzjonament tal-Unjoni Ewropea għandhom jiġu interpretati fis-sens li jipprekludu l-applikazzjoni ta’ terminu ta’ preskrizzjoni ta’ ħames snin previst fid-dritt nazzjonali, bħal dak inkwistjoni fil-kawża prinċipali, li jimplika preskrizzjoni tal-irkupru sħiħ tal-għajnuna mill-Istat, inkluż l‑interessi, qabel l-iskadenza stess tat-terminu ta’ għaxar snin previst mill‑Artikolu 17(1) tar-Regolament 2015/1589.
2.
L-Artikolu 16(2) u (3) tar-Regolament 2015/1589 għandu jiġi interpretat fis-sens li jipprekludi l-applikazzjoni ta’ regola ta’ preskrizzjoni nazzjonali ta’ ħames snin, bħal dik inkwistjoni fil-kawża prinċipali, applikabbli għall-irkupru tal-interessi ta’ għajnuna mill-Istat iddikjarata illegali u inkompatibbli mas-suq intern f’deċiżjoni finali tal‑Kummissjoni, sa fejn din ir-regola tostakola l-irkupru sħiħ tal‑għajnuna.
(
1
)	Lingwa oriġinali: il-Franċiż.
(
2
)	Regolament tal-Kunsill tat‑13 ta’ Lulju 2015 li jistabblixxi regoli dettaljati għall‑applikazzjoni tal-Artikolu 108 tat-Trattat dwar il-Funzjonament tal-Unjoni Ewropea (ĠU 2015, L 248, p. 9).
(
3
)	Nippreċiża li mit-talba għal deċiżjoni preliminari jirriżulta li fil-mument tal-għoti tal‑għajnuna inkwistjoni, l-organu kompetenti Portugiż kien l-Instituto de Financiamento e Apoio ao Desenvolvimento da Agricultura e da Pesca (l-Istitut ta’ Finanzjament u ta’ Għajnuna għall-Iżvilupp tal-Agrikoltura u tas-Sajd). Dan kien, jekk fhimt tajjeb, il-predeċessur tal-IFAP.
(
4
)	ĠU 2000, L 66, p. 20.
(
5
)	Artikolu 1 tad-Deċiżjoni tal-Kummissjoni tal‑25 ta’ Novembru 1999.
(
6
)	Artikoli 3 u 4 tad-Deċiżjoni tal-Kummissjoni tal‑25 ta’ Novembru 1999.
(
7
)	Din id-dispożizzjoni, intitolata “Preskrizzjoni”, tipprevedi:
“1 – In-natura obbligatorja tar-rimbors tal-ammonti rċevuti għandha tiġi preskritta ħames snin wara li dawn ikunu ġew irċevuti.
2 – It-terminu msemmi iktar ’il fuq għandu jiġi interrott jew sospiż jekk iseħħu l-kawżi ġenerali ta’ interruzzjoni jew ta’ sospensjoni tal-preskrizzjoni.”
(
8
)	Sentenza tas-Supremo Tribunal Administrativo (il-Qorti Amministrattiva Suprema, il-Portugall) tat‑12 ta’ Ottubru 2011. Skont l-Artikolu 306(1) tal-Kodiċi Ċivili, dan it‑terminu ta’ ħames snin għandu jiġi kkalkolat mid-data li fiha l-obbligu jkun dovut u huwa interrott permezz ta’ ċitazzjoni jew ta’ notifika ġudizzjarja ta’ kwalunkwe att li jesprimi, direttament jew indirettament, l-intenzjoni li jsir użu mid‑dritt.
(
9
)	Tweġiba tat‑30 ta’ Lulju 2019 għat-talba għal kjarifika tal-Qorti tal-Ġustizzja tas‑27 ta’ Ġunju 2019.
(
10
)	Nippreċiża li l-qorti tar-rinviju, fil-formulazzjoni tad-domanda magħmula, tirreferi għall-“prinċipji tal-Unjoni, b’mod speċifiku l-prinċipju ta’ effettività u l‑prinċipju ta’ inkompatibbiltà tal-għajnuna mill‑Istat mas-suq [intern]” (Ara l-punt 29 ta’ dawn il-konklużjonijiet). F’dan ir‑rigward, ninnota li, fil-qasam tal-irkupru ta’ għajnuna, il-prinċipju ta’ effettività huwa espress fl-Artikolu 16(3) tar-Regolament 2015/1589, u minħabba f’hekk id‑domanda għandha tiġi mifhuma f’dan is-sens. Fir-rigward tal-prinċipju ta’ inkompatibbiltà tal-għajnuna mill-Istat mas-suq intern, nirrileva li, sa fejn ir-Regolament 2015/1589 jistabbilixxi modalitajiet ta’ applikazzjoni tal‑Artikolu 108 TFUE, ir-risposta għad-domanda magħmula tista’ tingħata biss fid-dawl ta’ dan ir-regolament.
(
11
)	Ara l-punt 16 ta’ dawn il-konklużjonijiet.
(
12
)	Ara, f’dan is-sens, is-sentenza tal‑5 ta’ Marzu 2019, Eesti Pagar (C‑349/17, EU:C:2019:172, punt 114).
(
13
)	Infakkar li l-Qorti tal-Ġustizzja, meta tiġi adita b’talba għal deċiżjoni preliminari minn qorti nazzjonali, tibbaża ruħha fuq l-interpretazzjoni tad-dritt nazzjonali li tkun ingħatatilha minn din il-qorti nazzjonali (sentenza tal‑14 ta’ Ġunju 2017, Online Games et (C‑685/15, EU:C:2017:452, punt 45)). Għaldaqstant, irrispettivament mill-kritiki magħmula mill‑partijiet fil-kawża prinċipali fir-rigward tal-interpretazzjoni tad-dritt nazzjonali adottata mill-qorti tar-rinviju, l-eżami ta’ dan ir-rinviju għal deċiżjoni preliminari għandu jsir fid-dawl tal-interpretazzjoni ta’ dan id-dritt mogħtija minn din il-qorti (sentenza tal‑21 ta’ Ġunju 2016, New Valmar (C‑15/15, EU:C:2016:464, punt 25)).
(
14
)	Ara l-punt 22 ta’ dawn il-konklużjonijiet. Nippreċiża li filwaqt li l-Gvern Portugiż u l-IFAP huma wkoll tal-istess opinjoni, Nelson Antunes da Cunha tikkontesta din l‑evalwazzjoni magħmula mill-qorti tar-rinviju (ara l-punt 21 ta’ dawn il‑konklużjonijiet).
(
15
)	Sabiex inkun eżawrjenti, madankollu nirrileva li mit-talba għal deċiżjoni preliminari jirriżulta li l-qorti tar-rinviju għandha dubji dwar il-kompatibbiltà ta’ dan it-terminu ma’ aspetti oħra tad-dritt tal-Unjoni, iżda li dan il-punt mhux ser ikun ittrattat f’dawn il-konklużjonijiet, li l-għan tagħhom huwa limitat għar-raba’ domanda preliminari.
(
16
)	Ara l-punti 23 u 24 ta’ dawn il-konklużjonijiet. Nippreċiża li l-qorti tar-rinviju, fit‑talba għal deċiżjoni preliminari, tenfasizza l-obbligu li d-dritt tal-Unjoni jimponi fuq il-qorti nazzjonali li tinterpreta d-dritt nazzjonali b’mod li jkun konformi mas‑sens u mal-portata tad-dritt tal-Unjoni. Fid-dawl ta’ din ir-rimarka, nirrileva li tista’ tqum id-domanda dwar jekk huwiex possibbli li d-dritt nazzjonali jiġi interpretat fis-sens li l-interessi tal-għajnuna jkunu wkoll suġġetti għat-terminu ta’ preskrizzjoni ta’ għoxrin sena previst fl-Artikolu 309 tal-Kodiċi Ċivili, ipoteżi li fiha d-dritt nazzjonali ma jidhirx li jostakola l-irkupru tal-interessi tal-għajnuna, li jidher barra minn hekk li hija l-pożizzjoni tal-Gvern Portugiż (ara n-nota ta’ qiegħ il-paġna 17 ta’ dawn il-konklużjonijiet). Madankollu nikkonstata li din il-kwistjoni tirrigwarda, essenzjalment, l-interpretazzjoni tad-dritt nazzjonali, li taqa’ fuq il‑qrati nazzjonali. Għalhekk mhux ser nittratta dan il-punt f’dawn il‑konklużjonijiet.
(
17
)	Nippreċiża li mill-fajl sottomess lill-Qorti tal-Ġustizzja jirriżulta li kemm il-Gvern Portugiż kif ukoll l-IFAP jikkontestaw din l-evalwazzjoni tal-qorti tar-rinviju. Il‑Gvern Portugiż iqis li d-dritt nazzjonali ma jipprevedix terminu ta’ preskrizzjoni speċifiku għall-irkupru tal-għajnuna mill-Istat rċevuta indebitament. It-terminu ta’ preskrizzjoni applikabbli għalhekk huwa t-terminu nazzjonali ta’ preskrizzjoni ordinarju, li huwa ta’ għoxrin sena. Dan it-terminu japplika wkoll għall-interessi moratorji marbuta mal-ammont tal-vantaġġ rċevut indebitament, peress li dawn l‑interessi u dan l-ammont huma inseparabbli. L-IFAP, min-naħa tiegħu, isostni li huwa biss b’effett mit-tmiem tal-proċedura amministrattiva miftuħa għall-irkupru tal-għajnuna li jista’ jiġi eżerċitat, kontra l-parti l-oħra, id-dritt ibbażat fuq il‑kreditu inkwistjoni, raġuni li għaliha huwa jqis li l-interessi ma ġewx preskritti.
(
18
)	Ara l-punti 25 u 26 ta’ dawn il-konklużjonijiet. Fid-dawl tal-fatt li t-terminu ta’ preskrizzjoni ta’ ħames snin ġie interrott fis‑26 ta’ Lulju 2013, madankollu nistaqsi jekk id-data ta’ preskrizzjoni tal-interessi kinitx, fil-fatt, is‑26 ta’ Lulju 2008, minflok is‑26 ta’ Ġunju 2008, kif tesponi l-qorti tar-rinviju.
(
19
)	Infakkar li l-ewwel ammont tħallas fit‑12 ta’ Lulju 1994. Ara l-punt 13 ta’ dawn il‑konklużjonijiet.
(
20
)	Infakkar li l-Artikolu 16(3) tar-Regolament 2015/1589 jitlob lill-awtoritajiet nazzjonali jipproċedu bl-irkupru tal-għajnuna illegali immedjatament wara d‑deċiżjoni tal-Kummissjoni, kif titlob ukoll id-Deċiżjoni tal-Kummissjoni tal‑25 ta’ Novembru 1999. Fil-fatt, l-Artikolu 4 ta’ din id-deċiżjoni jitlob lill-awtoritajiet Portugiżi, sabiex f’terminu ta’ xahrejn li jibda jiddekorri mid-data tan-notifika tad-deċiżjoni, jinformaw lill-Kummissjoni dwar il-miżuri li huma ħadu sabiex jiġu konformi magħha.
(
21
)	Ara s-sentenza tat‑23 ta’ Jannar 2019, Fallimento Traghetti del Mediterraneo (C‑387/17, EU:C:2019:51, punt 71 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
22
)	Dwar il-pożizzjoni tal-Gvern Portugiż, infakkar li dan huwa tal-opinjoni li t‑terminu ta’ għoxrin sena previst fl-Artikolu 309 tal-Kodiċi Ċivili huwa applikabbli kemm għall‑kapital tal-għajnuna kif ukoll għall-interessi tagħha (ara n-nota ta’ qiegħ il‑paġna 17).
(
23
)	Kif jirriżulta mill-premessa 26 tar-Regolament 2015/1589, dan it-terminu ta’ preskrizzjoni, li fi tmiemu ma jistax jiġi ordnat iktar l-irkupru tal-għajnuna, huwa previst għal raġunijiet ta’ ċertezza legali.
(
24
)	Fil-fatt, l-għajnuna tħallset bejn is-sena 1994 u s-sena 1996. Ara l-punt 13 ta’ dawn il‑konklużjonijiet. Nispjega li, fil-mument tal-adozzjoni tad-Deċiżjoni tal‑Kummissjoni tal‑25 ta’ Novembru 1999, id-dispożizzjoni fis-seħħ kienet l-Artikolu 15(1) tar-Regolament tal-Kunsill (KE) Nru 659/1999 tat‑22 ta’ Marzu 1999 li jistabbilixxi regoli dettaljati għall-applikazzjoni tal-Artikolu [108 TFUE] (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 8, Vol. 1, p. 339), kif emendat bir-Regolament tal-Kunsill (UE) Nru 734/2013 tat‑22 ta’ Lulju 2013 (ĠU 2013, L 204, p. 15) (iktar ’il quddiem ir-“Regolament Nru 659/1999”). Din id-dispożizzjoni tħassret bir-Regolament Nru 2015/1589 u tikkorrispondi għall-Artikolu 17(1) tal-imsemmi regolament.
(
25
)	Ara, b’mod partikolari, is-sentenza tal‑20 ta’ Mejju 2010, Scott u Kimberly Clark (C‑210/09, EU:C:2010:294, punt 20 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
26
)	Ara, b’mod partikolari, is-sentenzi tas‑26 ta’ Ġunju 2003, Il‑Kummissjoni vs Spanja (C‑404/00, EU:C:2003:373, punt 51 u l-ġurisprudenza ċċitata), u tal‑20 ta’ Mejju 2010, Scott u Kimberly Clark (C‑210/09, EU:C:2010:294, punt 21 u l‑ġurisprudenza ċċitata).
(
27
)	Ara, b’mod partikolari, is-sentenza tal‑5 ta’ Marzu 2019, Eesti Pagar (C‑349/17, EU:C:2019:172, punt 140 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
28
)	Ara l-punt 39 u n-nota ta’ qiegħ il-paġna 19 ta’ dawn il-konklużjonijiet.
(
29
)	Sentenza tal‑5 ta’ Marzu 2019 (C‑349/17, EU:C:2019:172). Nippreċiża li din is‑sentenza ngħatat wara d-deċiżjoni tal-qorti tar-rinviju f’din il-kawża li tissospendi l-proċeduri u tadixxi lill-Qorti tal-Ġustizzja b’talba għal deċiżjoni preliminari.
(
30
)	Ara s-sentenza tal‑5 ta’ Marzu 2019, Eesti Pagar (C‑349/17, EU:C:2019:172, punt 107). F’dak li jikkonċerna l-Artikolu 15(1) tar-Regolament Nru 659/1999, ara n-nota ta’ qiegħ il-paġna 24 ta’ dawn il-konklużjonijiet.
(
31
)	Sentenza tal‑5 ta’ Marzu 2019, Eesti Pagar (C‑349/17, EU:C:2019:172, punt 114).
(
32
)	Ara, f’dan is-sens, b’mod partikolari, is-sentenza tat‑18 ta’ Lulju 2007, Lucchini (C‑119/05, EU:C:2007:434, punt 61).
(
33
)	F’dan ir-rigward, nippreċiża li l-Kummissjoni enfasizzat waqt is-seduta li l-kwistjoni dwar jekk dispożizzjoni nazzjonali dwar il-preskrizzjoni tistax tipprekludi l‑eżekuzzjoni ta’ deċiżjoni tal-Kummissjoni li tordna l-irkupru ta’ għajnuna illegali tqum kemxejn frekwenti fil-prattika, għaliex l-Istati Membri ħafna drabi jdumu sabiex jeżegwixxu deċiżjoni tal-Kummissjoni f’dan il-qasam.
(
34
)	Ara s-sentenza tat‑12 ta’ Frar 2008, CELF u Ministre de la Culture et de la Communication (C‑199/06, EU:C:2008:79, punt 42 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
35
)	Ara, b’mod partikolari, is-sentenza tal‑20 ta’ Settembru 1990, Il‑Kummissjoni vs Il‑Ġermanja (C‑5/89, EU:C:1990:320, punti 13 u 14).
(
36
)	Ara s-sentenza tat‑12 ta’ Frar 2008, CELF u Ministre de la Culture et de la Communication (C‑199/06, EU:C:2008:79, punt 43).
(
37
)	Ara, b’mod partikolari, is-sentenzi tal‑20 ta’ Settembru 1990, Il‑Kummissjoni vs Il‑Ġermanja (C‑5/89, EU:C:1990:320, punti 13 u 14), u tal‑20 ta’ Marzu 1997, Alcan Deutschland (C‑24/95, EU:C:1997:163, punt 25).
(
38
)	Ara, f’dan ir-rigward, b’mod partikolari, is-sentenza tat‑28 ta’ Lulju 2011, Diputación Foral de Vizcaya et vs Il‑Kummissjoni (C‑471/09 P sa C‑473/09 P, mhux ippubblikata, EU:C:2011:521, punti 63 sa 66).
(
39
)	Sentenza tal‑20 ta’ Marzu 1997 (C‑24/95, EU:C:1997:163).
(
40
)	Sentenza tal‑20 ta’ Marzu 1997, Alcan Deutschland (C‑24/95, EU:C:1997:163, punti 24 sa 26).
(
41
)	Sentenza tal‑20 ta’ Marzu 1997, Alcan Deutschland (C‑24/95, EU:C:1997:163).
(
42
)	Sentenza tal‑20 ta’ Marzu 1997, Alcan Deutschland (C‑24/95, EU:C:1997:163, punt 38).
(
43
)	Sentenza tal‑20 ta’ Marzu 1997 (C‑24/95, EU:C:1997:163).
(
44
)	Infakkar li r-regola ta’ dekadenza nazzjonali fil-kawża Alcan Deutschland (sentenza tal‑20 ta’ Marzu 1997 (C‑24/95, EU:C:1997:163)) kienet tistabbilixxi terminu fil-konfront tal-awtoritajiet għall-irtirar ta’ atti amministrattivi. Il-kwistjoni f’dik il-kawża għalhekk kienet dwar jekk l-awtoritajiet kinux obbligati, bis-saħħa tad-dritt tal-Unjoni, li jwarrbu tali regola ta’ dekadenza nazzjonali sabiex jitolbu l‑irkupru ta’ għajnuna illegali skont deċiżjoni finali ta-Kummissjoni. Fir-rigward tas-sitwazzjoni inkwistjoni f’din il-kawża, id-domanda li tqum hija dik dwar jekk il‑benefiċjarju ta’ għajnuna illegali jistax jinvoka regola nazzjonali ta’ preskrizzjoni sabiex jikkontesta talba għall-irkupru ta’ għajnuna illegali mill‑awtoritajiet nazzjonali, minkejja li parti mill-ammont li għandu jiġi rkuprat huwa preskritt bis-saħħa tad-dritt nazzjonali.
(
45
)	Sentenza tal‑20 ta’ Marzu 1997 (C‑24/95, EU:C:1997:163).
(
46
)	Sentenza tas‑17 ta’ Novembru 2011 (C‑496/09, EU:C:2011:740, punt 78).
(
47
)	Sentenza tal‑20 ta’ Marzu 1997 (C‑24/95, EU:C:1997:163).
(
48
)	Sentenza tas‑17 ta’ Novembru 2011, Il-Kummissjoni vs L-Italja (C‑496/09, EU:C:2011:740, punt 78).
(
49
)	Sentenza tal‑20 ta’ Marzu 1997 (C‑24/95, EU:C:1997:163).
(
50
)	Ara l-punt 67 ta’ dawn il-konklużjonijiet u n-nota ta’ qiegħ il-paġna 38.
(
51
)	Sentenza tal‑20 ta’ Marzu 1997 (C‑24/95, EU:C:1997:163, punt 33).
(
52
)	Ara, f’dan is-sens, is-sentenza tal‑20 ta’ Marzu 1997, Alcan Deutschland (C‑24/95, EU:C:1997:163, punt 34).
(
53
)	Ara, f’dan is-sens is-sentenza tal‑20 ta’ Marzu 1997, Alcan Deutschland (C‑24/95, EU:C:1997:163, punt 36).
(
54
)	Ara, f’dan is-sens, il-punt 67 u n-nota ta’ qiegħ il‑paġna 38 ta’ dawn il-konklużjonijiet.
(
55
)	Ara, f’dan is-sens is-sentenza tal‑20 ta’ Marzu 1997, Alcan Deutschland (C‑24/95, EU:C:1997:163, punt 37).
(
56
)	Ara, b’mod partikolari, is-sentenza tas-29 ta’ April 2004, Il‑Ġermanja vs Il‑Kummissjoni (C‑277/00, EU:C:2004:238, punti 74 u 75 kif ukoll il-ġurisprudenza ċċitata). Ara, f’dan is-sens, ukoll, il-premessa 25 tar-Regolament 2015/1589.
(
57
)	Ara, b’mod partikolari, is-sentenzi tat-12 ta’ Frar 2008, CELF u Ministre de la Culture et de la Communication (C‑199/06, EU:C:2008:79, punt 54), u tat‑3 ta’ Settembru 2015, A2A (C‑89/14, EU:C:2015:537, punt 42).
(
58
)	Konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Jacobs fil-kawża Alcan Deutschland (C‑24/95, EU:C:1996:433).
(
59
)	Konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Jacobs fil-kawża Alcan Deutschland (C‑24/95, EU:C:1996:433, punt 26).
(
60
)	Ara, f’dan is-sens, is-sentenza tal‑20 ta’ Marzu 1997, Alcan Deutschland (C‑24/95, EU:C:1997:163, punt 37).
(
61
)	Ara l-punt 17 ta’ dawn il-konklużjonijiet.
(
62
)	Ara, f’dan is-sens, is-sentenza tal‑20 ta’ Marzu 1997, Alcan Deutschland (C‑24/95, EU:C:1997:163, punt 35).