Wydanie tymczasowe
OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO
ATHANASIOSA RANTOSA
przedstawiona w dniu 5 czerwca 2025 r.(1).
Sprawa C‑743/23
A
przeciwko
GKV-Spitzenverband,
przy udziale
Moguntia Food Group AG
[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Landessozialgericht für das Saarland (sąd krajowy ds. sporów z zakresu prawa socjalnego Saary, Niemcy)]
Odesłanie prejudycjalne – Pracownicy migrujący – Zabezpieczenie społeczne – Właściwe ustawodawstwo – Rozporządzenie (WE) nr 883/2004 – Artykuł 13 ust. 1 lit. a) i lit. b) ppkt i) – Rozporządzenie (WE) nr 987/2009 – Artykuł 14 ust. 8 – Umowa między Wspólnotą Europejską i jej państwami członkowskimi, z jednej strony, a Konfederacją Szwajcarską, z drugiej strony, w sprawie swobodnego przepływu osób – Załącznik
II – Artykuł 1 ust. 2 – Osoba świadcząca normalnie pracę najemną równocześnie w Niemczech i w Szwajcarii, a większą pod względem ilościowym część pracy wykonuje w państwach trzecich – Łączniki – Pojęcie „znacznej części pracy” – Uwzględnienie pracy świadczonej w państwach trzecich – Stosowanie ustawodawstwa państwa członkowskiego, w którym znajduje się siedziba pracodawcy
I.      Wprowadzenie
1.        A (zwany dalej „skarżącym”) mający miejsce zamieszkania w Niemczech, gdzie zwykle pracował 10,5 dnia w kwartale, został zatrudniony przez spółkę Moguntia Food Group AG z siedzibą w Szwajcarii. W tymże państwie również zwykle pracował 10,5 dnia w kwartale, wykonując jednak większą pod względem ilościowym część pracy w państwach trzecich innych niż Konfederacja Szwajcarska.
2.        W tej sytuacji rodzi się pytanie, jakie przepisy w zakresie zabezpieczenia społecznego miały zastosowanie do skarżącego. W tym względzie, czy należy – do celów ustalenia, czy wykonywał on w państwie członkowskim, w którym miał miejsca zamieszkania, „znaczną część” pracy najemnej w rozumieniu art. 13 ust. 1 rozporządzenia (WE) nr 883/2004(2), zmienionego rozporządzeniem (UE) nr 465/2012(3) (zwanego dalej „rozporządzeniem nr 883/2004”) i art. 14 ust. 8 rozporządzenia (WE) nr 987/2009(4), zmienionego rozporządzeniem nr 465/2012 (zwanego dalej „rozporządzeniem nr 987/2009”) – uwzględnić pracę wykonywaną w państwach trzecich? Takie jest w istocie pytanie zadane przez Landessozialgericht für das Saarland (sąd krajowy ds. sporów z zakresu prawa socjalnego Saary, Niemcy).
3.        Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym został przedstawiony w ramach sporu między skarżącym a Spitzenverband Bund der Krankenkassen (zwanym dalej „GKV-Spitzenverband”), będącym niemiecką instytucją wyznaczoną do określania przepisów w zakresie zabezpieczenia społecznego mającego zastosowanie w przypadku normalnego wykonywania pracy w dwóch lub więcej państwach członkowskich, w przedmiocie wydanej przez nie decyzji, zgodnie z którą ustawodawstwo niemieckie ma zastosowanie do stosunku pracy między skarżącym a spółką Moguntia Food Group.
II.    Ramy prawne
A.      Prawo międzynarodowe
4.        Wspólnota Europejska i jej państwa członkowskie, z jednej strony, i Konfederacja Szwajcarska, z drugiej strony, w dniu 21 czerwca 1999 r. podpisały siedem umów, w tym umowę
w sprawie swobodnego przepływu osób(5). Decyzją 2002/309/WE(6) owe siedem umów zatwierdzono w imieniu Wspólnoty Europejskiej i weszły one w życie w dniu 1 czerwca 2002 r.
5.        Zgodnie z preambułą owej umowy w sprawie swobodnego przepływu osób, zmienionej decyzją nr 1/2012(7) (zwanej dalej „umową w sprawie swobodnego przepływu osób”), umawiające się strony są „zdecydowane wprowadzić swobodny przepływ osób między sobą na podstawie postanowień stosowanych we Wspólnocie Europejskiej”.
6.        Artykuł 8
umowy w sprawie swobodnego przepływu osób, zatytułowany „Koordynacja systemów zabezpieczenia społecznego”, stanowi w lit. b):
„Umawiające się strony uwzględniają, zgodnie z załącznikiem II, koordynację systemów zabezpieczenia społecznego, szczególnie w celu:
[…]
b)      określenia stosowanego [mającego zastosowanie] ustawodawstwa”.
7.        Załącznik II do umowy w sprawie swobodnego przepływu osób, zatytułowany „Koordynacja systemów zabezpieczenia społecznego”, przewiduje w art. 1:
„1.      Umawiające się strony zgadzają się, w odniesieniu do koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, na stosowanie między sobą aktów prawnych Unii Europejskiej, o których mowa i które są zmieniane w sekcji A niniejszego załącznika, lub równoważnych im zasad.
2.      Określenie »państwo członkowskie (państwa członkowskie)« zawarte w aktach prawnych, o których mowa w sekcji A niniejszego załącznika, oprócz państw objętych odpowiednimi aktami prawnymi Unii Europejskiej obejmuje również Szwajcarię”.
8.        Sekcja A załącznika II do umowy w sprawie swobodnego przepływu osób, zatytułowana „Akty prawne stanowiące przedmiot odniesienia”, wymienia rozporządzenia nr 883/2004 i nr 987/2009 ze zmianami.
B.      Prawo Unii
1.      Rozporządzenie nr 883/2004
9.        Artykuł 1 rozporządzenia nr 883/2004, zatytułowany „Definicje”, stanowi w lit. a):
„Do celów stosowania niniejszego rozporządzenia:
a)      określenie »praca najemna« oznacza wszelką pracę lub sytuację równoważną, traktowaną jako taką do celów stosowania ustawodawstwa w zakresie zabezpieczenia społecznego państwa członkowskiego, w którym taka praca lub sytuacja równoważna ma miejsce”.
10.      W tytule I tego rozporządzenia, zatytułowanym „Przepisy ogólne”, znajduje się jego art. 2, zatytułowany „Zakres podmiotowy”, mający następujące brzmienie w ust. 1:
„Niniejsze rozporządzenie stosuje się do obywateli państwa członkowskiego, bezpaństwowców i uchodźców mieszkających w państwie członkowskim, którzy podlegają lub podlegali ustawodawstwu jednego lub kilku państw członkowskich oraz do członków ich rodzin i osób pozostałych przy życiu”.
11.      Tytuł II wspomnianego rozporządzenia, zatytułowany „Określanie mającego zastosowanie ustawodawstwa, zawiera jego art. 11–16. Artykuł 11 tego samego rozporządzenia, zatytułowany „Zasady ogólne”, stanowi w ust. 1 i 3:
„1.      Osoby, do których stosuje się niniejsze rozporządzenie, podlegają ustawodawstwu tylko jednego państwa członkowskiego. Ustawodawstwo takie określane jest zgodnie z przepisami niniejszego tytułu.
[…]
3.      Zgodnie z przepisami art. 12 do 16:
a)      osoba wykonująca w państwie członkowskim pracę najemną lub pracę na własny rachunek podlega ustawodawstwu tego państwa członkowskiego;
[…]”
12.      Zgodnie z art. 13 rozporządzenia nr 883/2004, zatytułowanego „Wykonywanie pracy w dwóch lub w kilku państwach członkowskich”:
„1.      Osoba, która normalnie wykonuje pracę najemną w dwóch lub więcej państwach członkowskich, podlega:
a)      ustawodawstwu państwa członkowskiego, w którym ma miejsce zamieszkania, jeżeli wykonuje znaczną część pracy w tym państwie członkowskim; lub
b)      jeżeli nie wykonuje znacznej części pracy w państwie członkowskim, w którym ma miejsce zamieszkania:
i)      ustawodawstwu państwa członkowskiego, w którym znajduje się siedziba lub miejsce wykonywania działalności przedsiębiorstwa lub pracodawcy, jeżeli jest zatrudniona przez jedno przedsiębiorstwo lub jednego pracodawcę; lub
[…]
2.      Osoba, która normalnie wykonuje pracę na własny rachunek w dwóch lub w kilku państwach członkowskich podlega:
a)      ustawodawstwu państwa członkowskiego, w którym ma miejsce zamieszkania, jeżeli wykonuje znaczną część pracy w tym państwie członkowskim
lub
b)      ustawodawstwu państwa członkowskiego, w którym znajduje się centrum zainteresowania dla jej działalności, jeżeli osoba ta nie zamieszkuje w jednym z państw członkowskich, w których wykonuje ona znaczną część swej pracy.
[…]
4.      Osoba, która jest zatrudniona jako urzędnik służby cywilnej przez jedno państwo członkowskie, i która wykonuje pracę najemną lub pracę na własny rachunek w jednym lub w kilku państwach członkowskich, podlega ustawodawstwu państwa członkowskiego, któremu podlega zatrudniająca ją administracja.
[…]”
2.      Rozporządzenie nr 987/2009
13.      Tytuł II rozporządzenia nr 987/2009, zatytułowany „Określanie mającego zastosowanie ustawodawstwa”, zawiera jego art. 14–21. Artykuł 14 tegoż rozporządzenia, zatytułowany „Szczegółowe uregulowania dotyczące art. 12 i 13 rozporządzenia [nr 883/2004]”, przewiduje w ust. 8, 9 i 11:
„8.      Do celów stosowania art. 13 ust. 1 i 2 rozporządzenia [nr 883/2004] »znaczna część pracy najemnej lub działalności na własny rachunek« wykonywana w państwie członkowskim oznacza znaczną pod względem ilościowym część pracy najemnej lub pracy na własny rachunek wykonywanej w tym państwie członkowskim, przy czym nie musi to być koniecznie największa część tej pracy.
W celu określenia, czy znaczna część pracy jest wykonywana w danym państwie członkowskim, należy uwzględnić następujące kryteria orientacyjne:
a)      w przypadku pracy najemnej – czas pracy lub wynagrodzenie; oraz
b)      w przypadku pracy na własny rachunek – obrót, czas pracy, liczba świadczonych usług lub dochód.
W ramach ogólnej oceny, spełnienie powyższych kryteriów w proporcji mniejszej niż 25 % tych kryteriów wskazuje, że znaczna część pracy nie jest wykonywana w danym państwie członkowskim.
9.      Do celów stosowania art. 13 ust. 2 lit. b) rozporządzenia [nr 883/2004] „centrum zainteresowania” dla działalności osoby wykonującej działalność na własny rachunek określa się z uwzględnieniem wszystkich aspektów jej działalności zawodowej, a zwłaszcza miejsca, w którym znajduje się jej stałe miejsce prowadzenia działalności, zwyczajowego charakteru lub okresu trwania wykonywanej działalności, liczby świadczonych usług oraz zamiaru tej osoby wynikającego ze wszystkich okoliczności.
[…]
11.      Jeżeli dana osoba wykonuje pracę najemną w dwóch lub więcej państwach członkowskich w imieniu pracodawcy, którego siedziba znajduje się poza terytorium Unii, oraz jeżeli osoba ta ma miejsce zamieszkania w państwie członkowskim, w którym nie wykonuje znacznej części swojej pracy, podlega ona ustawodawstwu państwa członkowskiego, w którym ma miejsca zamieszkania”.
III. Spór w postępowaniu głównym, pytania prejudycjalne i postępowanie przed Trybunałem
14.      Mieszkający w Niemczech skarżący został zatrudniony przez spółkę Moguntia Food Group z siedzibą w Szwajcarii w charakterze technika żywności w celu świadczenia pracy na stanowisku specjalisty ds. eksportu w okresie od dnia 1 grudnia 2015 r. do dnia 31 grudnia 2020 r. Praca ta polegała na odwiedzaniu klientów i doradzaniu im, organizowaniu szkoleń i seminariów oraz
degustacji. Skarżący pracował zwykle po 10,5 dnia w danym kwartale w Szwajcarii, 10,5 dnia w danym kwartale w Niemczech, w systemie pracy wykonywanej z domu, w jego miejscu zamieszkania, zaś większą pod względem ilościowym część pracy wykonywał w państwach trzecich, gdzie głównie znajdowali się jego klienci, a mianowicie w Rosji, w Mołdawii, na Białorusi, w Ukrainie i w Iranie. Otrzymywał jednolite wynagrodzenie miesięczne, którego nie przypisywano proporcjonalnie do poszczególnych miejsc świadczenia pracy.
15.      W dniu 19 listopada 2015 r. skarżący zwrócił się do GKV-Spitzenverband, które – na podstawie art. 16 ust. 2 rozporządzenia nr 987/2009(8) – jest instytucją państwa członkowskiego miejsca zamieszkania wyznaczoną do określania ustawodawstwa mającego zastosowanie w przypadku, gdy dana sobą normalnie wykonuje pracę w dwóch lub więcej państwach członkowskich, wskazując, że pracuje dla spółki Moguntia Food Group oraz że w Niemczech świadczy on pracę w proporcji mniejszej niż 25 % jego pracy. W dniu 1 grudnia 2015 r. skarżący przystąpił do ubezpieczenia na wypadek choroby w Szwajcarii, w instytucji świadczącej usługi zdrowotne. W dniu 16 grudnia 2015 r. otrzymał zezwolenie na pracę transgraniczną w Szwajcarii. Pismem z dnia 22 lutego 2016 r. Amt für Sozialbeiträge des Kantons Basel-Stadt (urząd ds. składek na ubezpieczenia społeczne kantonu Bazylea-Miasto, Szwajcaria) zawiadomił skarżącego, że otrzymał potwierdzenie jego przystąpienia do ubezpieczenia na wypadek choroby i przyjmuje do wiadomości, że skarżący przystąpił w Szwajcarii do ustawowego ubezpieczenia przewidzianego w Bundesgesetz über die Krankenversicherung (szwajcarskiej ustawie federalnej o ubezpieczeniu na wypadek choroby) z dnia 18 marca 1994 r. Urząd ten dodał, że co do zasady nie jest już możliwe dokonanie zmiany na rzecz ustawowego lub prywatnego ubezpieczenia za granicą.
16.      Decyzją z dnia 18 sierpnia 2016 r. (zwaną dalej „decyzją z dnia 18 sierpnia 2016 r.”) GKV-Spitzenverband stwierdziło – na podstawie art. 13 rozporządzenia nr 883/2004 – że do skarżącego, w odniesieniu do okresu od dnia 1 grudnia 2015 r. do dnia 30 listopada 2020 r., zastosowanie znajduje niemieckie ustawodawstwo w zakresie zabezpieczenia społecznego i zgodnie z art. 19 ust. 2 rozporządzenia nr 987/2009(9) wystawiło mu odpowiednie zaświadczenie A1. W decyzji tej wskazano, że skarżący normalnie wykonuje pracę najemną w dwóch lub więcej państwach członkowskich oraz że znaczną część pracy wykonuje w państwie członkowskim, w którym ma miejsce zamieszkania, a mianowicie w Niemczech. Wspomniana decyzja, do której również załączono zaświadczenie A1, została doręczona spółce Moguntia Food Group i Bundesamt für Sozialversicherungen (urzędowi federalnemu ds. ubezpieczeń społecznych, Szwajcaria) oraz – dla celów kontroli składek – odnośnej niemieckiej kasie ubezpieczenia chorobowego i niemieckiemu systemowi ustawowego ubezpieczenia wypadkowego.
17.      Decyzją z dnia 18 grudnia 2020 r. GKV-Spitzenverband oddaliło wniesiony przez skarżącego sprzeciw od decyzji z dnia 18 sierpnia 2016 r. wskazując w szczególności, że do okoliczności faktycznych rozpatrywanej sprawy zastosowanie znajdują przepisy rozporządzeń nr 883/2004 i nr 987/2009 oraz że w świetle geograficznego zakresu ich stosowania należy uwzględnić wyłącznie okresy, w których praca jest wykonywana przez skarżącego w Niemczech i w Szwajcarii, co oznacza, że wykonuje on znaczną część pracy w państwie, w którym ma miejsce zamieszkania. W dniu 28 grudnia 2020 r. skarżący wniósł skargę na tę decyzję z dnia 18 grudnia 2020 r.
do Sozialgericht für das Saarland (sądu ds. sporów z zakresu prawa socjalnego Saary, Niemcy) podnosząc w szczególności, że do celów ustalenia, czy wykonuje on znaczną część pracy w państwie członkowskim, w którym ma miejsce zamieszkania, należy uwzględnić całą wykonywaną przez niego pracę najemną, a zatem również jego pracę wykonywaną w państwach trzecich. Wyrokiem z dnia 4 sierpnia 2022 r. sąd ten uchylił decyzję z dnia 18 sierpnia 2016 r. i orzekł, że GKV-Spitzenverband ma określić, iż – na podstawie art. 13 rozporządzenia nr 883/2004 w związku z art. 16 rozporządzenia nr 987/2009 – do pracy najemnej wykonywanej przez skarżącego dla spółki Moguntia Food Group ma zastosowanie szwajcarskie ustawodawstwo w zakresie zabezpieczenia społecznego. W tym względzie wspomniany sąd wskazał w szczególności, że skarżący pracował w Niemczech tylko 10,5 dnia w kwartale, czyli niecałą 1/6 jego kwartalnego czasu pracy, i że tego okresu nie można uznać za „znaczną część” pracy w rozumieniu art. 13 ust. 1 rozporządzenia nr 883/2004 i art. 14 ust. 8 rozporządzenia nr 987/2009. Zdaniem tego samego sądu, Trybunał orzekł już podobnie w wyroku INAIL i INPS(10).
18.      W dniu 6 września 2022 r. GKV-Spitzenverband wniosło środek zaskarżenia od tego wyroku do Landessozialgericht für das Saarland (sądu krajowego ds. sporów z zakresu prawa socjalnego Saary), będącego sądem odsyłającym, wnosząc o uchylenie tegoż wyroku w szczególności ze względu na to, iż określenie mającego zastosowanie ustawodawstwa dotyczy wyłącznie pracy świadczonej w ramach zakresu stosowania rozporządzeń nr 883/2004 i nr 987/2009 oraz że gdyby – w kontekście art. 13 pierwszego z tych rozporządzeń – prawodawca Unii chciał, aby uwzględniano pracę świadczoną w państwach trzecich, wprowadziłby w tym zakresie uregulowania. Ponadto wyrok INAIL i INPS w rozpatrywanej sprawie pozbawiony jest znaczenia, ponieważ dotyczy on szczególnej sytuacji personelu latającego i nie wskazuje, że odnośne osoby wykonywały pracę w państwie, w którym rozporządzenie nr 883/2004 nie znajduje zastosowania.
19.      Sąd odsyłający podkreśla, że od właściwej wykładni art. 13 rozporządzenia nr 883/2004 i art. 14 rozporządzenia nr 987/2009 zależy to, w którym państwie członkowskim skarżący podlegał w spornym okresie obowiązkowemu ubezpieczeniu na wypadek choroby. Ponieważ skarżący otrzymywał jednolite wynagrodzenie miesięczne, którego nie przypisywano proporcjonalnie do poszczególnych miejsc świadczenia pracy, wynagrodzenie to nie wskazuje, że wykonywał on znaczną część pracy w Niemczech. Kluczowe znaczenie ma zatem jego czas pracy i w tym względzie, spośród około 65 dni pracy przypadających na kwartał skarżący przepracowywał 10,5 dnia (około 16 % jego czasu pracy) w Niemczech, gdzie ma miejsce zamieszkania, kolejne 10,5 dnia (czyli taką samą część jego czasu pracy) w Szwajcarii, zaś
pozostałe dni – w państwach trzecich (czyli około 68 % jego czasu pracy).
20.      Sąd ten wyjaśnia, że jeżeli należałoby wziąć pod uwagę łączny czas pracy skarżącego, a zatem uwzględnić jego pracę w państwach trzecich, sąd ów oddaliłby środek zaskarżenia wniesiony przez GKV-Spitzenverband. W takim przypadku część pracy najemnej skarżącego przypadająca na Niemcy wynosiłaby bowiem mniej niż 25 % jego czasu pracy, a tym samym nie stanowiłaby „znacznej części” pracy w rozumieniu art. 14 ust. 8 rozporządzenia nr 987/2009, co skutkowałoby tym, że do skarżącego miałoby zastosowanie ustawodawstwo szwajcarskie. Skarżący mógłby wówczas również domagać się, aby GKV-Spitzenverband stwierdziło właściwość tegoż ustawodawstwa zgodnie z art. 16 ust. 2 zdanie pierwsze owego rozporządzenia. Jeżeli natomiast należałoby wziąć pod uwagę jedynie pracę skarżącego wykonywaną w państwach członkowskich, część jego pracy przypadająca na Niemcy wynosiłaby 50 % jego czasu pracy, a tym samym stanowiłaby znaczną część pracy, wskutek czego podlegałby on ustawodawstwu niemieckiemu.
21.      Zdaniem rzeczonego sądu Trybunał nie wypowiedział się dotychczas jednoznacznie w przedmiocie kwestii czy dla określenia, czy znaczna część pracy wykonywana jest w państwie członkowskim miejsca zamieszkania, należy brać pod uwagę całość pracy, w tym pracę wykonywaną w państwach trzecich. W szczególności wyrok INAIL i INPS oraz dwa wyroki przytoczone przez GKV-Spitzenverband, a mianowicie wyroki: Inspecteur van de Belastingdienst(11) i Finanzamt Österreich (Zasiłki rodzinne dla pracownika organizacji humanitarnej)(12) dotyczyły sytuacji innych niż ta będąca przedmiotem rozpatrywanej sprawy.
22.      W tych okolicznościach Landessozialgericht für das Saarland (sąd krajowy ds. sporów z zakresu prawa socjalnego Saary) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującym pytaniami prejudycjalnymi:
„1)      Czy wykładni art. 13 ust. 1 rozporządzenia [nr
883/2004] w związku z art. 14 ust. 8 rozporządzenia [nr
987/2009] należy dokonywać w ten sposób, że badając, czy znaczna część pracy jest świadczona w danym państwie członkowskim, należy brać pod uwagę całą pracę osoby zatrudnionej, w tym jej pracę w państwach trzecich?
2)      Czy też wykładni art. 13 ust. 1 rozporządzenia nr 883/2004 w związku z art. 14 ust. 8 rozporządzenia nr 987/2009 należy dokonywać w ten sposób, że badając, czy znaczna część pracy jest świadczona w danym państwie członkowskim, należy brać pod uwagę jedynie pracę świadczoną przez osobę zatrudnioną w państwach członkowskich?”
23.      Uwagi na piśmie zostały przedłożone Trybunałowi przez skarżącego, GKV-Spitzenverband, spółkę Moguntia Food Group, rządy niemiecki i belgijski oraz Komisję Europejską. Ci sami uczestnicy oraz rząd francuski przedstawili uwagi ustne podczas rozprawy, która odbyła się w dniu 5 marca 2025 r.
IV.    Analiza
24.      Poprzez dwa pytania prejudycjalne, które należy rozpatrzyć łącznie, sąd odsyłający zmierza zasadniczo do ustalenia, czy art. 13 ust. 1 rozporządzenia nr 883/2004 w związku z art. 14 ust. 8 rozporządzenia nr 987/2009 należy interpretować w ten sposób, że dla celów ustalenia, czy osoba, która normalnie wykonuje pracę najemną w dwóch lub więcej państwach członkowskich, podlega ustawodawstwu w zakresie zabezpieczenia społecznego państwa członkowskiego, w którym ma miejsce zamieszkania, pojęcie „znacznej części pracy” w rozumieniu tych przepisów oznacza uwzględnienie całej pracy tej osoby, w tym pracy wykonywanej w państwach trzecich, czy jedynie pracy, którą wykonuje ona w państwach członkowskich.
25.      Na wstępie przypominam, że przepisy tytułu II rozporządzenia nr 883/2004, których część stanowi jego art. 13 ust. 1, zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału stanowią zupełny i jednolity system norm kolizyjnych. Przepisy te mają bowiem na celu nie tylko uniknięcie jednoczesnego zastosowania kilku krajowych ustawodawstw i mogących z tego wyniknąć komplikacji, lecz również zapobieżenie pozbawieniu osób objętych zakresem stosowania tego rozporządzenia ochrony w dziedzinie zabezpieczenia społecznego z powodu braku ustawodawstwa, jakie miałoby do nich zastosowanie.
A zatem gdy dana osoba jest objęta podmiotowym zakresem stosowania wspomnianego rozporządzenia, zdefiniowanym w art. 2 tego rozporządzenia, to zasadniczo zastosowanie ma ustanowiona w art. 11 ust. 1 tego samego rozporządzenia zasada podlegania ustawodawstwu tylko jednego państwa członkowskiego, a właściwe ustawodawstwo krajowe jest określane zgodnie z przepisami tytułu II rozporządzenia nr 883/2004. W tym celu art. 11 ust. 3 lit. a) tegoż rozporządzenia ustanawia zasadę, zgodnie z którą osoba wykonująca pracę najemną na terytorium państwa członkowskiego podlega ustawodawstwu tego państwa. Zasada ta została jednak sformułowana „[z] zastrzeżeniem przepisów art. 12–16” rzeczonego rozporządzenia. W niektórych szczególnych sytuacjach ograniczenie się do zwykłego zastosowania ogólnej zasady określonej w art. 11 ust. 3 lit. a) tego samego rozporządzenia może bowiem nieść ze sobą ryzyko, że zarówno pracownik, jak i pracodawca oraz instytucje zabezpieczenia społecznego nie tylko nie unikną komplikacji administracyjnych, które mogą skutkować utrudnieniami w swobodnym przepływie osób objętych tym rozporządzeniem, lecz przeciwnie, takie komplikacje napotkają(13).
26.      Te szczególne sytuacje obejmują sytuację określoną w art. 13 ust. 1 lit. a) i lit. b) ppkt i) tegoż rozporządzenia, w której osoba, która normalnie wykonuje pracę najemną w dwóch lub więcej państwach członkowskich, podlega ustawodawstwu państwa członkowskiego, w którym ma miejsce zamieszkania, jeżeli wykonuje znaczną część pracy w tym państwie członkowskim, lub jeżeli nie wykonuje w tym państwie członkowskim znacznej części pracy – ustawodawstwu państwa członkowskiego, w którym znajduje się siedziba lub miejsce wykonywania działalności przedsiębiorstwa lub pracodawcy, jeżeli jest zatrudniona przez jedno przedsiębiorstwo lub jednego pracodawcę.
Trybunał uściślił w tym względzie, że dana osoba może być objęta zakresem stosowania tego art. 13 wyłącznie pod warunkiem, że wykonuje ona zwykle istotną działalność na terytorium dwóch lub większej liczby państw członkowskich(14).
27.      Artykuł 14 ust. 8 rozporządzenia nr 987/2009 stanowi, że do celów stosowania art. 13 ust. 1 i 2 rozporządzenia nr 883/2004 „znaczna część” pracy najemnej lub działalności na własny rachunek wykonywana w państwie członkowskim oznacza „znaczną pod względem ilościowym” część pracy najemnej lub pracy na własny rachunek wykonywanej w tym państwie członkowskim, przy czym nie musi to być koniecznie największa część tej pracy. Tenże art. 14 ust. 8 uściśla, że
w celu określenia, czy znaczna część pracy jest wykonywana w danym państwie członkowskim, należy uwzględnić, w przypadku pracy najemnej, kryteria orientacyjne obejmujące czas pracy lub wynagrodzenie oraz że
w ramach ogólnej oceny, spełnienie powyższych kryteriów w proporcji mniejszej niż 25 % tych kryteriów wskazuje, że znaczna część pracy nie jest wykonywana w danym państwie członkowskim.
28.      W rozpatrywanej sprawie z postanowienia odsyłającego wynika, że w okresie od dnia 1 grudnia 2015 r. do dnia 31 grudnia 2020 r. skarżący mieszkał w Niemczech i w tymże państwie członkowskim przepracowywał zwykle – w systemie telepracy świadczonej z jego miejsca zamieszkania – 10,5 dnia w kwartale, 10,5 dnia w kwartale przepracowywał w Szwajcarii, gdzie znajdowała się siedziba jego pracodawcy, a pozostałe dni – w państwach trzecich. W tym kontekście sąd odsyłający zastanawia się, czy skarżący podlegał niemieckiemu ustawodawstwu w zakresie zabezpieczenia społecznego, czy też szwajcarskiemu ustawodawstwu w zakresie zabezpieczenia społecznego.
29.      W tym względzie zauważam, że zgodnie z art. 8 umowy w sprawie swobodnego przepływu osób, umawiające się strony uwzględniają, zgodnie z załącznikiem II do tejże umowy, koordynację systemów zabezpieczenia społecznego, szczególnie w celu określenia stosowanego ustawodawstwa. Tenże załącznik II przewiduje w art. 1 ust. 2, że „[o]kreślenie »państwo członkowskie (państwa członkowskie)« zawarte w aktach prawnych, o których mowa w sekcji A tegoż załącznika, oprócz państw objętych odpowiednimi aktami prawnymi Unii Europejskiej obejmuje również Szwajcarię”. Wspomniany załącznik II sekcja A przewiduje stosowanie między umawiającymi się stronami rozporządzeń nr 883/2004 i nr 987/2009. W konsekwencji, na potrzeby rozpatrywanej sprawy, Konfederację Szwajcarską należy traktować nie jako państwo trzecie, lecz jako państwo członkowskie.
30.      Ponadto, zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału, sama okoliczność, że pracownik świadczy pracę poza terytorium Unii, nie wystarczy, by przepisy prawa Unii dotyczące swobodnego przepływu pracowników, między innymi rozporządzenie nr 883/2004, zostały pozbawione stosowania, pod warunkiem że stosunek pracy zachowuje wystarczająco ścisły związek z tym terytorium. Taki związek wynika w szczególności z okoliczności, że obywatel Unii, zamieszkały w jednym z państw członkowskich, został zaangażowany przez przedsiębiorstwo mające siedzibę w innym państwie członkowskim, na którego rachunek wykonuje działalność zawodową(15). Co więcej, stosowanie systemu norm kolizyjnych ustanowionego w tym rozporządzeniu zależy wyłącznie od obiektywnej sytuacji, w jakiej znajduje się zainteresowany pracownik, oraz od wszystkich okoliczności jego zatrudnienia(16).
31.      Ponieważ skarżący wykonywał pracę w dwóch państwach członkowskich, a mianowicie w Niemczech i w Szwajcarii, Konfederacja Szwajcarska jest traktowana bowiem jak państwo członkowskie, to art. 13 ust. 1 rozporządzenia nr 883/2004 w związku z art. 14 ust. 8 rozporządzenia nr 987/2009 określa ustawodawstwo w zakresie zabezpieczenia społecznego mające zastosowanie do skarżącego.
32.      Jak wynika z art. 14 ust. 8 rozporządzenia nr 987/2009 należy obowiązkowo uwzględnić czas pracy lub wynagrodzenie(17). W rozpatrywanej sprawie, jak wyjaśnia sąd odsyłający, skarżący otrzymywał jednolite wynagrodzenie miesięczne, którego nie przypisywano proporcjonalnie do poszczególnych miejsc świadczenia pracy. Ponieważ sąd ten nie wskazuje innych kryteriów, które mogłyby być wzięte pod uwagę, ustawodawstwo, któremu podlegał skarżący, należy określić na podstawie jego czasu pracy. Zgodnie z obliczeniami wspomnianego sądu, przy założeniu, że na kwartał przypada około 65 dni, w których świadczy się pracę, praca wykonywana przez skarżącego w Niemczech – przy uwzględnieniu tej wykonywanej w państwach trzecich – stanowiła około 16 % jego czasu pracy, natomiast przy wykluczeniu tej wykonywanej w państwach trzecich, czas pracy przypadający na pracę w Niemczech wynosił 50 % czasu pracy, biorąc pod uwagę jego pracę w Szwajcarii.
33.      Uważam, że zarówno z brzmienia rozporządzenia nr 987/2009, jak i z orzecznictwa Trybunału wynika, że należy brać pod uwagę całą pracę pracownika najemnego, w tym tę wykonywaną w państwach trzecich.
34.      Jeśli chodzi o brzmienie rozporządzenia nr 987/2009, jego art. 14 ust. 8 akapit pierwszy stanowi bowiem, że należy odnosić się do pracy najemnej. W konsekwencji przepis ten nie odnosi się jedynie do pracy wykonywanej w państwach członkowskich. Ponadto w akapicie trzecim tego przepisu uściślono, że w przypadku pracy najemnej, „[w] ramach ogólnej oceny, spełnienie kryteriów [czasu pracy lub wynagrodzenia] w proporcji mniejszej niż 25 % tych kryteriów wskazuje, że znaczna część pracy nie jest wykonywana w danym państwie członkowskim”. Wspomniany przepis przewiduje zatem – w okolicznościach takich jak te w postępowaniu głównym, w których wynagrodzenie nie stanowi istotnego kryterium – że ustawodawstwo państwa członkowskiego, w którym dany pracownik ma miejsce zamieszkania ma do niego zastosowanie wyłącznie w przypadku, gdy więcej niż 25 % jego czasu pracy przypada na pracę w tymże państwie członkowskim. Ponadto, zgodnie z tym samym przepisem, należy dokonać ogólnej oceny w celu ustalenia, czy znaczna część pracy jest wykonywana we wspomnianym państwie członkowskim. Artykuł 14 ust. 8 rozporządzenia nr 987/2009 nie dokonuje w tym względzie rozróżnienia w zależności od tego, czy praca jest wykonywana w państwie członkowskim, czy też w państwie trzecim. W konsekwencji, metoda przyjęta w tym rozporządzeniu polega na skupieniu się na proporcji części pracy wykonywanej w państwie członkowskim miejsca zamieszkania w stosunku do całości pracy wykonywanej przez danego pracownika i sprawdzeniu, czy wynosi ona co najmniej 25 %, bez potrzeby badania, czy pozostałe części pracy są wykonywane w państwie członkowskim, czy w państwie trzecim.
35.      Wykładnia ta znajduje potwierdzenie w orzecznictwie Trybunału dotyczącym określania mającego zastosowanie ustawodawstwa w zakresie zabezpieczenia społecznego w ramach rozporządzeń nr 883/2004 i nr 987/2009. Prawdą jest, jak zauważył sąd odsyłający, że orzecznictwo to nie odnosi się bezpośrednio do kwestii podniesionej w rozpatrywanej sprawie. Jednakże dostarcza ono wskazówek co do metody, którą należy zastosować w przypadku, gdy dana osoba normalnie wykonuje pracę równocześnie w dwóch lub w kilku państwach członkowskich oraz w państwach trzecich.
36.      W pierwszej kolejności zauważam zatem, że
o ile rozporządzenie nr 883/2004, jak stanowi jego motyw 3, dążyło do unowocześnienia i uproszczenia zasad koordynacji krajowych systemów zabezpieczenia społecznego, o tyle zachowało ono takie same cele jak rozporządzenie nr 1408/71(18). W tym względzie Trybunał orzekł, że z celów i systematyki tego rozporządzenia wynika, że kryterium „miejsca wykonywania” zatrudnienia lub prowadzenia działalności na własny rachunek w odniesieniu do zainteresowanego pracownika lub zainteresowanej osoby jest głównym kryterium dla celów wyznaczania jednego właściwego ustawodawstwa i że należy odstępować od tego kryterium tylko w szczególnych sytuacjach poprzez użycie łączników pomocniczych, takich jak łączniki państwa zamieszkania danej osoby, państwa siedziby przedsiębiorstwa, które ją zatrudnia, bądź miejsca położenia oddziału lub stałego przedstawicielstwa tego przedsiębiorstwa, bądź miejsca prowadzenia głównej działalności przez daną osobę(19). I tak, zdaniem Trybunału, pojęcie „miejsca wykonywania” działalności należy rozumieć jako oznaczające miejsce, w którym rzeczywiście dana osoba dokonuje czynności związanych z tą działalnością(20). Dlatego też, w celu określenia ustawodawstwa w zakresie zabezpieczenia społecznego, któremu podlega pracownik, należy zbadać jego rzeczywistą sytuację, a zatem uwzględnić całą świadczoną przez niego pracę, niezależnie od miejsca jej wykonywania. Innymi słowy, wzięcie pod uwagę wyłącznie pracy wykonywanej w państwach członkowskich stworzyłoby fikcję prawną, daleką od konkretnej rzeczywistości pracy wykonywanej w państwie członkowskim miejsca zamieszkania, a mianowicie 16 % jego faktycznego czasu pracy.
37.      W drugiej kolejności, w wyroku INAIL i INPS, który skarżący powołuje na poparcie swojej argumentacji, Trybunał zbadał, w okolicznościach owej sprawy, jakie ustawodawstwo w zakresie zabezpieczenia społecznego miało zastosowanie do personelu latającego przewoźnika lotniczego. W tym względzie, w pkt 64 tegoż wyroku Trybunał wskazał, że postanowienie odsyłające nie zawierało informacji dotyczącej wynagrodzenia omawianych pracowników oraz że co się tyczy czasu pracy tych ostatnich, sąd odsyłający wskazał, że w rozpatrywanych okresach owi pracownicy zamieszkiwali we Włoszech i pracowali na terytorium tego państwa członkowskiego, w szczególności w pomieszczeniu dla załogi, znajdującym się na lotnisku, przez 45 minut dziennie, a w pozostałym czasie pracy znajdowali się na pokładzie statków powietrznych przewoźnika lotniczego. Trybunał wywiódł stąd, że z zastrzeżeniem określenia łącznego dobowego czasu pracy rzeczonych pracowników, nie wydawało się, aby świadczyli oni pracę przez co najmniej 25 % czasu pracy w państwie członkowskim miejsca zamieszkania(21). W konsekwencji Trybunał postąpił w sposób wskazany w pkt 34 niniejszej opinii, a mianowicie skupiając się na części pracy wykonywanej we Włoszech, bez badania, czy w pozostałych częściach czasu pracy była ona wykonywana w państwach członkowskich, czy w państwach trzecich. Aby bowiem dojść do wniosku, że ustawodawstwo państwa członkowskiego miejsca zamieszkania nie ma zastosowania, wystarczające jest stwierdzenie, że procentowa ilość wykonywanej w tym państwie pracy jest mniejsza niż 25 % całej pracy. Innymi słowy, jak zauważyła spółka Moguntia Food Group w swoich uwagach na piśmie, z wyroku INAIL i INPS wynika, że istotne jest jedynie to, jaka część pracy jest wykonywana w państwie członkowskim miejsca zamieszkania, a jaka część jest wykonywana poza nim.
38.      Podobnie jak sąd odsyłający uważam, że wyroki: Inspecteur van de Belastingdienst(22) i Finanzamt Österreich (Zasiłki rodzinne dla pracownika organizacji humanitarnej)(23) wydają się pozbawione znaczenia dla udzielenia odpowiedzi na zadane pytania, ponieważ w odróżnieniu od
sprawy w postępowaniu głównym, odnośni pracownicy pracowali wyłącznie w państwach trzecich i nie byli objęci zakresem stosowania art. 13 rozporządzenia nr 883/2004. Ponadto wyrok Sozialversicherungsanstalt(24), na który powołali się na rozprawie GKV-Spitzenverband, rząd francuski i Komisja, dotyczył natomiast, w odniesieniu do niego, kwestii, jak zastosować umowę w sprawie swobodnego przepływu osób Porozumienie o Europejskim Obszarze Gospodarczym z dnia 2 maja 1992 r.(25), zmienione Porozumieniem w sprawie udziału Republiki Bułgarii i Rumunii w Europejskim Obszarze Gospodarczym(26), w sytuacji, gdy obywatel Unii, który jednocześnie wykonuje działalność zawodową na własny rachunek w państwie członkowskim Unii i w państwie Europejskiego Stowarzyszenia Wolnego Handlu będącym stroną Porozumienia o Europejskim Obszarze Gospodarczym, rozpoczyna dodatkową działalność zawodową na własny rachunek w Szwajcarii. Kwestia ta nie dotyczyła zatem uwzględnienia działalności wykonywanej w państwach trzecich w celu ustalenia, czy znaczna część działalności jest wykonywana w państwie członkowskim, lecz rozgraniczenia zakresu stosowania tych umów.
39.      Zgodnie z art. 13 ust. 1 lit. b) ppkt i) rozporządzenia nr 883/2004, jeżeli dana osoba nie wykonuje znacznej części pracy w państwie członkowskim, w którym ma miejsce zamieszkania, podlega ona ustawodawstwu państwa członkowskiego, w którym znajduje się siedziba lub miejsce wykonywania działalności przedsiębiorstwa lub pracodawcy. W rozpatrywanej sprawie przepis ten prowadzi do stosowania do skarżącego ustawodawstwa w zakresie zabezpieczenia społecznego państwa – traktowanego jak państwo członkowskie – w którym znajdowała się siedziba pracodawcy skarżącego, a mianowicie Konfederacji Szwajcarskiej.
40.      Dodam, że uwzględnienie pracy wykonywanej w państwach trzecich w żaden sposób nie podważa ogólnej zasady, zgodnie z którą pracownik wykonujący pracę w kilku państwach członkowskich zawsze podlega ustawodawstwu państwa członkowskiego. Jeżeli bowiem siedziba pracodawcy znajduje się w państwie trzecim, z art. 14 ust. 11 rozporządzenia nr 987/2009 wyraźnie wynika, że „[j]eżeli dana osoba wykonuje pracę najemną w dwóch lub więcej państwach członkowskich w imieniu pracodawcy, którego siedziba znajduje się poza terytorium Unii, oraz jeżeli osoba ta ma miejsce zamieszkania w państwie członkowskim, w którym nie wykonuje znacznej części swojej pracy, podlega ona ustawodawstwu państwa członkowskiego, w którym ma miejsca zamieszkania”.
41.      Żadna z okoliczności przedstawionych przez GKV-Spitzenverband, rządy niemiecki, belgijski i francuski nie może podważyć wykładni, zgodnie z którą w sytuacji takiej jak sytuacja skarżącego właściwe ustawodawstwo w zakresie zabezpieczenia społecznego należy określić biorąc pod uwagę całą wykonywaną pracę, w tym pracę wykonywaną w państwach trzecich.
42.      Po pierwsze bowiem, GKV-Spitzenverband oraz rządy niemiecki, belgijski i francuski podnoszą, że art. 13 ust. 1 rozporządzenia nr 883/2004 wyraźnie opiera się na założeniu, że dana osoba normalnie wykonuje pracę najemną w dwóch lub więcej państwach członkowskich. Zgodnie z art. 1 lit. a) tego rozporządzenia, definicja określenia „praca najemna” oznacza, że pojęcie to jest zawsze związane z pracą wykonywaną w państwie członkowskim. Ponadto nie można mówić o normalnym wykonywaniu pracy najemnej w dwóch lub więcej państwach członkowskich, jeżeli dana osoba wykonuje pracę w państwie członkowskim i w państwie trzecim. W konsekwencji art. 13 tegoż rozporządzenia nie obejmuje pracy świadczonej w państwach trzecich, a czas pracy poświęcony na wykonywanie pracy w owych państwach nie powinien być uwzględniany przy ocenie, czy znaczna część pracy najemnej jest wykonywana w państwie członkowskim miejsca zamieszkania. Jednakże w rozpatrywanej sprawie bezsporne jest, że skarżący „normalnie wykonuje” pracę najemną w państwie członkowskim, a mianowicie w Republice Federalnej Niemiec oraz w państwie traktowanym jak państwo członkowskie, a mianowicie w Konfederacji Szwajcarskiej. Bezsporne jest również, iż skarżący pracuje dla pracodawcy, którego siedziba znajduje się w Szwajcarii i pod jego kierownictwem. Wynika stąd, że art. 13 ust. 1 ma zastosowanie do sytuacji skarżącego, nawet jeśli wykonywał on pracę w przeważającej mierze w państwach trzecich, co potwierdza orzecznictwo Trybunału przytoczone w pkt 30 niniejszej opinii, a przepis ten nie przewiduje, że pracę wykonywaną w państwach trzecich należy wykluczyć przy określaniu mającego zastosowanie ustawodawstwa.
43.      Po drugie, uczestnicy ci podnoszą, że celem art. 13 rozporządzenia nr 883/2004 jest poddanie danej osoby ustawodawstwu państwa członkowskiego, z którym utrzymuje ona najściślejsze więzi, który to cel mógłby być zagrożony, gdyby uwzględniano pracę wykonywaną w państwach trzecich. Prawdą jest, że branie pod uwagę takiej pracy wyłącznie dla celów obliczania procentowej ilości pracy wykonywanej przez pracownika w różnych odnośnych państwach członkowskich, prowadzi de facto do zredukowania udziału ilościowego pracy wykonywanej w państwie członkowskim miejsca zamieszkania, co sprzyja stosowaniu ustawodawstwa państwa członkowskiego, w którym pracodawca ma swoją siedzibę. Jednakże, zgodnie z orzecznictwem Trybunału dotyczącym wykładni rozporządzenia nr 1408/71, zastosowanie ustawodawstwa państwa członkowskiego miejsca zamieszkania pracownika stanowi zasadę dodatkową, znajdującą zastosowanie jedynie w sytuacji, gdy ustawodawstwo to wykazuje związek ze stosunkiem pracy(27). W konsekwencji zasada ta stanowi wyjątek od zasady ogólnej polegającej na stosowaniu ustawodawstwa państwa członkowskiego miejsca wykonywania pracy. Podobnie, Trybunał uznał charakter odstępstwa, jaki ma ustalenie właściwości ustawodawstwa państwa członkowskiego miejsca zamieszkania(28). Taka wykładnia ma zastosowanie w drodze analogii do rozporządzenia nr 883/2004, zważywszy, że art. 14 ust. 8 akapit trzeci rozporządzenia nr 987/2009 określa udział ilościowy niezbędny do ustalenia tego związku. W konsekwencji nie zgadzam się z argumentem rządu niemieckiego, zgodnie z którym stosowanie prawa państwa członkowskiego miejsca zamieszkania stanowi punkt wyjścia dla norm kolizyjnych określonych w art. 13 ust. 1 rozporządzenia nr 883/2004.
44.      Po trzecie, zdaniem GKV-Spitzenverband oraz rządów niemieckiego i francuskiego, przy założeniu, że w ramach art. 13 ust. 1 rozporządzenia nr 883/2004 uwzględnia się pracę najemną wykonywaną w państwach trzecich, to nie może to samo odnosić się do ust. 2 tego artykułu, który dotyczy pracy na własny rachunek. Gdyby bowiem tak było, w świetle brzmienia art. 13 ust. 2 lit. b) tego rozporządzenia oraz okoliczności, że brak jest przepisu podobnego do art. 14 ust. 11 rozporządzenia nr 987/2009 w odniesieniu do pracy na własny rachunek, kwestia tego, jakiemu ustawodawstwu w zakresie zabezpieczenia społecznego podlega osoba pracująca na własny rachunek nie była jasna. Jeżeli chodzi o ten argument zauważam, że przepisy mające zastosowanie do pracowników najemnych i osób pracujących na własny rachunek są różne, wobec czego rozwiązanie przyjęte w odniesieniu do tych pierwszych nie może być stosowane w drodze analogii do tych drugich. Co do tych ostatnich, art. 13 ust. 2 lit. b) rozporządzenia nr 883/2004 stanowi, że osoba, która normalnie wykonuje pracę na własny rachunek w dwóch lub w kilku państwach członkowskich podlega ustawodawstwu państwa członkowskiego, w którym znajduje się centrum zainteresowania dla jej działalności, jeżeli osoba ta nie zamieszkuje w jednym z państw członkowskich, w których wykonuje ona znaczną część swej pracy. Również w tym przypadku
przepis ów prowadzi w sposób wyraźny do wskazania ustawodawstwa w zakresie zabezpieczenia społecznego państwa członkowskiego, a nie ustawodawstwa w zakresie zabezpieczenia społecznego państwa trzeciego. Ponadto, zgodnie z art. 14 ust. 9 rozporządzenia nr 987/2009, „centrum zainteresowania” dla działalności osoby wykonującej działalność na własny rachunek w rozumieniu tegoż art. 13 ust. 2 lit. b) określa się z uwzględnieniem wszystkich aspektów jej działalności zawodowej, a zwłaszcza miejsca, w którym znajduje się jej stałe miejsce prowadzenia działalności, zwyczajowego charakteru lub okresu trwania wykonywanej działalności, liczby świadczonych usług oraz zamiaru tej osoby wynikającego ze wszystkich okoliczności. Jest to zatem ocena o charakterze faktycznym, która nie może zostać zmieniona w zależności od tego, czy praca wykonywana w państwach trzecich jest brana pod uwagę przy obliczaniu procentowej ilości pracy wykonywanej w państwie członkowskim miejsca zamieszkania.
45.      Po czwarte, ci sami uczestnicy uważają, że rozporządzenia nr 883/2004 i nr 987/2009 przewidują mechanizmy przekazywania informacji i współpracy w celu zapewnienia prawidłowego wprowadzenia w życie ich przepisów, w szczególności w art. 76 rozporządzenia nr 883/2004(29). Obowiązek lojalnej współpracy istnieje jednak tylko między państwami członkowskimi, a informacje, na przykład dotyczące czasu pracy lub siedziby pracodawcy, których instytucja właściwa potrzebuje dla celów określenia mającego zastosowanie ustawodawstwa, nie mogą być uzyskane od państw trzecich lub przez nie zweryfikowane, co stwarza ryzyko nadużyć. W tym względzie przypominam, że na podstawie tych rozporządzeń mającym zastosowanie ustawodawstwem w zakresie zabezpieczenia społecznego będzie zawsze ustawodawstwo państwa członkowskiego. W tych okolicznościach, przy założeniu, że uwzględnienie pracy wykonywanej w państwach trzecich prowadzi do stosowania ustawodawstwa państwa członkowskiego, w którym pracodawca ma swoją siedzibę, instytucja właściwa tego ostatniego państwa oraz instytucja właściwa państwa członkowskiego miejsca zamieszkania, jak również zainteresowany pracownik, są zobowiązani do wzajemnego przekazywania informacji i do współpracy(30). W szczególności, jak podkreśliła Komisja na rozprawie, instytucja właściwa państwa członkowskiego miejsca zamieszkania, w ramach ogólnej oceny, którą musi przeprowadzić, może zwrócić się do instytucji państwa członkowskiego, w którym znajduje się siedziba pracodawcy w celu zweryfikowania u tego ostatniego rzeczywistego charakteru pracy wykonywanej przez pracownika w państwach trzecich, wnioskując na przykład o przekazanie dowodów, takich jak bilety na transport lub faktury. Wbrew temu, co utrzymuje rząd belgijski, uwzględnienie pracy wykonywanej w państwie trzecim nie skutkuje tym, że owa praca jest określana przez ustawodawstwo państw trzecich, w których praca jest wykonywana.
46.      Po piąte, rząd belgijski ilustruje swoje stanowisko przykładem osoby zamieszkującej w państwie członkowskim A i wykonującej pracę najemną na terytoriach państw członkowskich B i D. Równocześnie osoba ta należy do rezerwowych sił wojskowych państwa trzeciego, w którym w weekendy lub w czasie urlopu wykonuje aktywne misje i odbywa szkolenia na terytorium tego państwa. Zdaniem tegoż rządu, zgodnie z jego prawem krajowym, wspomniane państwo trzecie co do zasady uznaje te działania za działalność w ramach służby publicznej, co na podstawie art. 13 ust. 4 rozporządzenia nr 883/2004 skutkuje stosowaniem do rzeczonej osoby ustawodawstwa w zakresie zabezpieczenia społecznego tego samego państwa trzeciego. W tym względzie zauważam, że zgodnie z owym przepisem osoba, która jest zatrudniona jako urzędnik służby cywilnej „przez jedno państwo członkowskie”, i która wykonuje pracę najemną i/lub pracę na własny rachunek w jednym lub w kilku państwach członkowskich, podlega ustawodawstwu państwa członkowskiego, któremu podlega zatrudniająca ją administracja. W konsekwencji wspomniany przepis nie może mieć zastosowania do osoby, która jest urzędnikiem służby cywilnej w państwie trzecim.
47.      Po szóste, na rozprawie rządy belgijski i francuski podnosiły, że włączenie pracy wykonywanej w państwach trzecich sztucznie wzmocniłoby, de facto lub de jure, państwo członkowskie siedziby pracodawcy. Rząd francuski podał przykład pracownika najemnego zamieszkującego we Francji, którego pracodawca ma siedzibę w Niemczech i który ponadto pracuje w Danii, a w pozostałym czasie – w państwach trzecich. Dla tego pracownika właściwym ustawodawstwem w zakresie zabezpieczenia społecznego jest ustawodawstwo niemieckie, nawet gdyby spędził tam 0 % swojego czasu. O ile prawdą jest, że pracownik z pewnością posiada większą wiedzę na temat ustawodawstwa państwa członkowskiego, w którym ma miejsce zamieszkania, znając ponadto język używany do porozumiewania się z instytucją właściwą, o tyle logika leżąca u podstaw rozporządzeń nr 883/2004 i nr 987/2009, jak powyżej wyjaśniono, polega na poddaniu pracownika, który wykonuje pracę w kilku państwach członkowskich, ustawodawstwu państwa członkowskiego, w którym znajduje się siedziba jego pracodawcy, w przypadku gdy, tak jak w sprawie w postępowaniu głównym, nie wykonuje on znacznej części pracy w swoim państwie członkowskim miejsca zamieszkania. W tym sensie całkowite pominięcie największej części czasu pracy wyłącznie z tego powodu, że jest ona wykonywana w państwach trzecich, jest sprzeczne z celem tych rozporządzeń. Co więcej, uznanie, że 16 % czasu pracy wykonywanej w państwie członkowskim miejsca zamieszkania powinno być liczone jako stanowiące 50 % łącznego czasu wykonywania pracy, wydaje się wyraźnie sztuczne.
48.      Wreszcie, Komisja uważa w swoich uwagach, że intencją prawodawcy unijnego nie było całkowite pominięcie działalności prowadzonej w państwach trzecich. Tym samym instytucja ta
zaproponowała, aby na zadane pytania prejudycjalne udzielić odpowiedzi, że w celu zbadania, czy znaczna część pracy jest wykonywana w państwie członkowskim miejsca zamieszkania, należy wziąć pod uwagę całą pracę wykonywaną przez danego pracownika, w tym pracę wykonywaną w państwach trzecich, przy czym ta ostatnia powinna być przypisana państwu członkowskiemu, w którym zatrudniające go przedsiębiorstwo ma swoją siedzibę, pod warunkiem, że pracownik ten wykonuje również pracę w państwie członkowskim miejsca siedziby tego przedsiębiorstwa oraz wykonuje swoją pracę za granicą w imieniu rzeczonego przedsiębiorstwa i zgodnie z jego wytycznymi. Jak wskazałem w pkt 34 niniejszej opinii, mające zastosowanie ustawodawstwo należy określać, badając w pierwszej kolejności, jaka znaczna pod względem ilościowym część całej pracy pracownika jest wykonywana w państwie członkowskim miejsca zamieszkania. W zależności od tego, czy ta część jest większa czy mniejsza niż 25 %, zastosowanie znajdzie ustawodawstwo albo państwa członkowskiego miejsca zamieszkania, albo ustawodawstwo państwa członkowskiego, w którym znajduje się siedziba pracodawcy.
49.      Biorąc pod uwagę całość powyższych rozważań uważam, że do celów ustalenia, czy osoba, która normalnie wykonuje pracę najemną w dwóch lub więcej państwach członkowskich, podlega ustawodawstwu państwa członkowskiego, w którym ma miejsce zamieszkania, pojęcie „znacznej części pracy” oznacza uwzględnienie całej pracy tej osoby, w tym pracy wykonywanej w państwach trzecich, nie zaś wyłącznie pracy wykonywanej przez nią w państwach członkowskich.
50.      Wynika stąd, że w niniejszej sprawie do skarżącego miało zastosowanie ustawodawstwo w zakresie zabezpieczenia społecznego państwa traktowanego jako państwo członkowskie, w którym znajdowała się siedziba jego pracodawcy, a mianowicie Konfederacji Szwajcarskiej.
V.      Wnioski
51.      W świetle powyższych rozważań proponuję, aby na pytania prejudycjalne przedstawione przez Landessozialgericht für das Saarland (sąd wyższej instancji ds. sporów z zakresu prawa socjalnego Saary, Niemcy) Trybunał odpowiedział w następujący sposób:
Artykuł 13 ust. 1 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, zmienionego rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 465/2012 z dnia 22 maja 2012 r. w związku z art. 14 ust. 8 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 987/2009 z dnia 16 września 2009 r.
dotyczącego wykonywania rozporządzenia (WE) nr 883/2004 w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, zmienionego rozporządzeniem nr 465/2012,
należy interpretować w ten sposób, że:
do celów ustalenia, czy osoba, która normalnie wykonuje pracę najemną w dwóch lub więcej państwach członkowskich, podlega ustawodawstwu w zakresie zabezpieczenia społecznego państwa członkowskiego, w którym ma miejsce zamieszkania, pojęcie „znacznej części pracy” w rozumieniu tych przepisów oznacza uwzględnienie całej pracy tej osoby, w tym pracy wykonywanej w państwach trzecich, nie zaś wyłącznie pracy wykonywanej przez nią w państwach członkowskich.
1      Język oryginału: francuski.
2      Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego (Dz.U. 2004, L 166, s. 1; sprostowanie Dz.U. 2004, L 200, s. 1).
3      Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 22 maja 2012 r.
zmieniające rozporządzenie (WE) nr 883/2004 w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego oraz rozporządzenie (WE) nr 987/2009 dotyczące wykonywania rozporządzenia (WE) nr 883/2004 (Dz.U. 2012, L 149, s. 4).
4      Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 16 września 2009 r.
dotyczące wykonywania rozporządzenia (WE) nr 883/2004 w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego (Dz.U. 2009, L 284, s. 1).
5      Dz.U. 2002, L 114, s. 6.
6      Decyzja Rady i – w odniesieniu do Umowy w sprawie współpracy naukowej i technologicznej – Komisji (Euratom) z dnia 4 kwietnia 2002 r. w sprawie zawarcia siedmiu umów z Konfederacją Szwajcarską (Dz.U. 2002, L 114, s. 1; sprostowanie Dz.U. 2015, L 210, s. 38).
7      Decyzja wspólnego komitetu utworzonego na podstawie umowy między Wspólnotą Europejską i jej państwami członkowskimi, z jednej strony, a Konfederacją Szwajcarską, z drugiej strony, w sprawie swobodnego przepływu osób z dnia 31 marca 2012 r. w sprawie zastąpienia załącznika II do tej umowy dotyczącego koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego (Dz.U. 2012, L 103, s. 51), która weszła w życie w dniu 1 kwietnia 2012 r.
8      Zgodnie z tym przepisem „[w]yznaczona instytucja państwa członkowskiego miejsca zamieszkania niezwłocznie ustala ustawodawstwo mające zastosowanie do zainteresowanego, uwzględniając art. 13 rozporządzenia [no 883/2004] oraz art. 14 rozporządzenia [no 987/2009]. Takie wstępne określenie mającego zastosowanie ustawodawstwa ma charakter tymczasowy. Instytucja ta informuje wyznaczone instytucje każdego państwa członkowskiego, w którym wykonywana jest praca, o swoim tymczasowym określeniu”.
9      Zgodnie z tym przepisem „[n]a wniosek zainteresowanego lub pracodawcy instytucja właściwa państwa członkowskiego, którego ustawodawstwo ma zastosowanie zgodnie z przepisami tytułu II rozporządzenia [no 883/2004], poświadcza, że to ustawodawstwo ma zastosowanie, oraz w stosownych przypadkach wskazuje, jak długo i na jakich warunkach ma ono zastosowanie”.
10      Wyrok z dnia 19 maja 2022 r., C‑33/21, zwany dalej „wyrokiem INAIL i INPS”, EU:C:2022:402.
11      Wyrok z dnia 8 maja 2019 r. (C‑631/17, EU:C:2019:381).
12      Wyrok z dnia 25 listopada 2021 r. (C‑372/20, EU:C:2021:962).
13      Zobacz wyrok z dnia 3 czerwca 2021 r., TEAM POWER EUROPE (C‑784/19, EU:C:2021:427, pkt 32–35
i przytoczone tam orzecznictwo).
14      Zobacz wyrok z dnia 16 lipca 2020 r., AFMB i in. (C‑610/18, EU:C:2020:565, point 46 i przytoczone tam orzecznictwo).
15      Zobacz wyrok z dnia 25 listopada 2021 r., Finanzamt Österreich (Zasiłki rodzinne dla pracownika organizacji humanitarnej) (C‑372/20, EU:C:2021:962, pkt 36, 37 i przytoczone tam orzecznictwo).
16      Zobacz podobnie wyrok z dnia 16 lipca 2020 r., AFMB i in. (C‑610/18, EU:C:2020:565, pkt 54, 60 i przytoczone tam orzecznictwo).
17      Praktyczny poradnik dotyczący ustawodawstwa mającego zastosowanie w Unii Europejskiej (UE), Europejskim Obszarze Gospodarczym (EOG) i Szwajcarii, opracowany i zatwierdzony przez Komisję Administracyjną ds. Koordynacji Systemów Zabezpieczenia Społecznego i opublikowany w grudniu 2013 r., s. 29, wskazuje, że „inne kryteria również mogą być stosowane. Na wyznaczonych instytucjach spoczywa obowiązek uwzględnienia wszystkich istotnych kryteriów i, przed określeniem mającego zastosowanie ustawodawstwa, przeprowadzenia ogólnej oceny sytuacji danej osoby”, nie określając jednak tych innych kryteriów. Ów poradnik jest dostępny pod następującym adresem: https://ec.europa.eu/social/main.jsp?catId=471&langId=fr&.
18      Zobacz wyrok z dnia 5 czerwca 2014 r., I (C‑255/13, EU:C:2014:1291, pkt 41).
19      Zobacz wyrok z dnia 27 września 2012 r., Partena (C‑137/11, EU:C:2012:593, pkt 49).
20      Zobacz podobnie wyrok z dnia 27 września 2012 r., Partena (C‑137/11, EU:C:2012:593, pkt 57).
21      W pkt 65 wspomnianego wyroku Trybunał dodał, że jednakże do sądu odsyłającego będzie należało zbadanie na podstawie wcześniej wskazanych kryteriów, czy w rozpatrywanych okresach omawiani pracownicy wykonywali znaczną część swojej działalności zawodowej w państwie członkowskim, w którym zamieszkują, czyli we Włoszech oraz że w przypadku odpowiedzi twierdzącej zgodnie z rozporządzeniem nr 883/2004 zmienionym w 2009 r. należy stwierdzić, że podlegają oni włoskiemu ustawodawstwu w zakresie zabezpieczenia społecznego od dnia 1 maja 2010 r., to jest od daty wejścia w życie tego rozporządzenia.
22      Wyrok z dnia 8 maja 2019 r. (C‑631/17, EU:C:2019:381).
23      Wyrok z dnia 25 listopada 2021 r. (C‑372/20, EU:C:2021:962).
24      Wyrok z dnia 26 września 2024 r. (C‑329/23, EU:C:2024:802).
25 Dz.U. 1994, L 1, s. 3.
26 Dz.U. 2007, L 1, s. 15.
27      Zobacz wyrok z dnia 19 marca 2015 r., Kik (C‑266/13, EU:C:2015:188, pkt 58
i przytoczone tam orzecznictwo). Jak zauważył rzecznik generalny Bot w opinii w sprawie Chain (C‑189/14, EU:C:2015: 345, pkt 62), w czasie opracowywania pierwszego rozporządzenia w sprawie zabezpieczenia społecznego pracowników migrujących mobilność pracowników polegała głównie na jednorazowej migracji do innego państwa członkowskiego, a zatem powiązanie z państwem miejsca wykonywania pracy opierało się na założeniu, że było to rozwiązanie najbardziej chroniące pracownika, o ile mógł on w szczególności domagać się takich samych praw jak pracownicy krajowi.
28      Zobacz wyrok z dnia 13 września 2017 r., X (C‑570/15, EU:C:2017:674, pkt 28).
29      Artykuł ten przewiduje w ust. 4, że „[i]nstytucje i osoby objęte niniejszym rozporządzeniem zobowiązane są do wzajemnego przekazywania informacji oraz do współpracy w celu zapewnienia prawidłowego wprowadzenia w życie niniejszego rozporządzenia”.
30      Zgodnie z orzecznictwem Trybunału prawidłowe funkcjonowanie systemu ustanowionego rozporządzeniem nr 883/2004 wymaga skutecznej i ścisłej współpracy zarówno między właściwymi instytucjami różnych państw członkowskich, jak i między tymi instytucjami a osobami objętymi zakresem stosowania tego rozporządzenia. Trybunał dodał, że taka współpraca jest niezbędna na potrzeby określenia praw i obowiązków zainteresowanych osób oraz w celu umożliwienia im dochodzenia swoich praw w możliwie najkrótszym terminie i na możliwie najlepszych warunkach
(zob. wyrok z dnia 16 listopada
2023 r., Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Toruniu, C‑422/22, EU:C:2023:869, point 53).