62000CJ0181_EL
Διάδικοι
Σκεπτικό της απόφασης
Απόφαση για τα δικαστικά έξοδα
Διατακτικό
Διάδικοι
Στην υπόθεση C-181/00,
που έχει ως αντικείμενο αίτηση του Supremo Tribunal Administrativo (ορτογαλία) προς το Δικαστήριο, κατ' εφαρμογήν του άρθρου 234 ΕΚ, με την οποία ζητείται, στο πλαίσιο της διαφοράς που εκκρεμεί ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου μεταξύ
Flightline Ltd
και
Secretário de Estado dos Transportes e Comunicações,
Transportes Aéreos Portugueses SA (TAP),
η έκδοση προδικαστικής αποφάσεως ως προς την ερμηνεία των άρθρων 3, παράγραφος 2, και 4, παράγραφος 1, στοιχεία α, και δ__ του κανονισμού (ΕΟΚ) 2408/92 του Συμβουλίου, της 23ης Ιουλίου 1992, για την πρόσβαση των κοινοτικών αερομεταφορέων σε δρομολόγια ενδοκοινοτικών αεροπορικών γραμμών (ΕΕ L 240, σ. 8), και του άρθρου 1, στοιχείο ε__ της αποφάσεως 94/698/ΕΚ της Επιτροπής, της 6ης Ιουλίου 1994, σχετικά με την αύξηση κεφαλαίου, τις εγγυήσεις έναντι δανείων και τις υφιστάμενες φορολογικές απαλλαγές υπέρ της TAP (ΕΕ L 279, σ. 29),
ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ (έκτο τμήμα),
συγκείμενο από τους F. Macken (εισηγήτρια), πρόεδρο τμήματος, C. Gulmann, R. Schintgen, Β. Σκουρή και J. N. Cunha Rodríguez, δικαστές,
γενικός εισαγγελέας: S. Alber
γραμματέας: H. A. Rühl, κύριος υπάλληλος διοικήσεως,
λαμβάνοντας υπόψη τις γραπτές παρατηρήσεις που κατέθεσαν:
- η Flightline Ltd, εκπροσωπούμενη από τον J. L. Mota de Campos, advogado,
- η Transportes Aéreos Portuguesese SA (TAP), εκπροσωπούμενη από τον J. N. Barata, advogado,
- η ορτογαλική Κυβέρνηση, εκπροσωπούμενη από τους L. Fernandes και A. Pato,
- η Επιτροπή των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων, εκπροσωπούμενη από τους Μ. Afonso, Μ. Huttunen και Δ. Τριανταφύλλου,
έχοντας υπόψη την έκθεση ακροατηρίου,
αφού άκουσε τις προφορικές παρατηρήσεις της Flightline Ltd, της Transportes Aéreos Portugueses SA (TAP), της ορτογαλικής Κυβερνήσεως και της Επιτροπής, κατά τη συνεδρίαση της 5ης Ιουλίου 2001,
αφού άκουσε τον γενικό εισαγγελέα που ανέπτυξε τις προτάσεις του κατά τη συνεδρίαση της 27ης Σεπτεμβρίου 2001,
εκδίδει την ακόλουθη
Απόφαση
Σκεπτικό της απόφασης
1 Με απόφαση στης 13ης Απριλίου 2000, που περιήλθε στο Δικαστήριο στις 15 Μαΐου 2000, το Supremo Tribunal Administrativo υπέβαλε, κατ' εφαρμογήν του άρθρου 234 ΕΚ, τρία προδικαστικά ερωτήματα ως προς την ερμηνεία των άρθρων 3, παράγραφος 2, και 4, παράγραφος 1, στοιχεία α, και δ__ του κανονισμού (ΕΟΚ) 2408/92 του Συμβουλίου, της 23ης Ιουλίου 1992, για την πρόσβαση των κοινοτικών αερομεταφορέων σε δρομολόγια ενδοκοινοτικών αεροπορικών γραμμών (ΕΕ L 240, σ. 8, στο εξής: κανονισμός), και του άρθρου 1, στοιχείο ε__ της αποφάσεως 94/698/ΕΚ της Επιτροπής, της 6ης Ιουλίου 1994, σχετικά με την αύξηση κεφαλαίου, τις εγγυήσεις έναντι δανείων και τις υφιστάμενες φορολογικές απαλλαγές υπέρ της TAP (ΕΕ L 279, σ. 29).
2 Αυτά τα ερωτήματα υποβλήθηκαν στο πλαίσιο διαφοράς μεταξύ, αφενός, της εταιρίας Flightline Ltd (στο εξής: Flightline), με έδρα στο Ηνωμένο Βασίλειο, και, αφετέρου, του Secretário de Estado dos Transportes e Comunicações (Υφυπουργού Μεταφορών και Επικοινωνιών, στο εξής: Υφυπουργός Μεταφορών) και της Transportes Aéreos Portugueses SA (στο εξής: TAP), σχετικά με την απόρριψη εκ μέρους του Υφυπουργού Μεταφορών του αιτήματος της Flightline περί εκμεταλλεύσεως ορισμένων αεροπορικών γραμμών στην οργογαλία.
Το νομικό πλαίσιο και η απόφαση 94/698
3 Όπως προκύπτει από την πρώτη αιτιολογική σκέψη του κανονισμού, «επιβάλλεται να καθιερωθεί πολιτική αεροπορικών μεταφορών για την εσωτερική αγορά κατά τη διάρκεια χρονικής περιόδου η οποία λήγει στις 31 Δεκεμβρίου 1992».
4 Το άρθρο 1, παράγραφος 4, του κανονισμού προβλέπει τα εξής:
«Οι αερολιμένες των ελληνικών νησιών και οι αερολιμένες των νησιών του Ατλαντικού που αποτελούν την αυτόνομη περιοχή των Αζορών εξαιρούνται από την εφαρμογή του παρόντος κανονισμού έως τις 30 Ιουνίου 1993. Η εξαίρεση αυτή εφαρμόζεται για περαιτέρω περίοδο πέντε ετών δυναμένη να παραταθεί επί μία ακόμη πενταετία, εκτός εάν το Συμβούλιο, ύστερα από πρόταση της Επιτροπής, λάβει διαφορετική απόφαση.»
5 Το άρθρο 3, παράγραφοι 1 και 2, του κανονισμού ορίζει τα εξής:
«1. Με την επιφύλαξη του παρόντος κανονισμού, το(α) ενδιαφερόμενο(α) κράτος(η) μέλος(η) επιτρέπει(ουν) στους κοινοτικούς αερομεταφορείς να ασκούν δικαιώματα μεταφορών σε ενδοκοινοτικά δρομολόγια.
2. αρά την παράγραφο 1, κανένα κράτος μέλος δεν υποχρεούται να επιτρέψει, πριν την 1η Απριλίου 1997, την άσκηση δικαιωμάτων ενδομεταφορών (καμποτάζ) μέσα στην επικράτειά του εκ μέρους κοινοτικών αερομεταφορέων στους οποίους έχει χορηγηθεί άδεια εκμετάλλευσης από άλλο κράτος μέλος, εκτός εάν:
i) τα δικαιώματα μεταφορών ασκούνται σε μια γραμμή που συνιστά, και έχει προγραμματιστεί ως επέκταση μιας γραμμής με προέλευση το κράτος εγγραφής του αερομεταφορέα, ή μια προκαταρκτική γραμμή με προορισμό το κράτος αυτό·
ii) ο αερομεταφορέας χρησιμοποιεί, για ενδομεταφορές άνω του 50 % της εποχιακής μεταφορικής ικανότητας που χρησιμοποιεί στη συγκεκριμένη γραμμή, της οποίας οι ενδομεταφορές αποτελούν την επέκταση ή την προκαταρκτική γραμμή.»
6 Το άρθρο 4, παράγραφος 1, στοιχεία α, και δ__ του κανονισμού ορίζει τα εξής:
«α) Ένα κράτος μέλος, κατόπιν διαβουλεύσεων με άλλα ενδιαφερόμενα κράτη μέλη και αφού ενημερώσει την Επιτροπή και τους αερομεταφορείς που εκτελούν το δρομολόγιο αυτό, μπορεί να επιβάλλει υποχρεώσεις παροχής δημόσιων υπηρεσιών σε τακτικές αεροπορικές γραμμές προς αερολιμένα που εξυπηρετεί περιφερειακή περιοχή ή περιοχή ανάπτυξης που βρίσκεται στο έδαφός του ή σε γραμμή μικρής συχνότητας, προς οποιοδήποτε περιφερειακό αερολιμένα στο έδαφός του, εφόσον οι γραμμές αυτές θεωρούνται δρομολόγια ζωτικής σημασίας για την οικονομική ανάπτυξη της περιφέρειας όπου βρίσκεται ο αερολιμένας και στο μέτρο που απαιτείται προκειμένου να εξασφαλίζεται, στο συγκεκριμένο δρομολόγιο, επαρκής εξηπηρέτηση τακτικών αεροπορικών γραμμών που πληρούν καθορισμένα κριτήρια συνέχειας, τακτικότητας, μεταφορικής ικανότητας και τιμών, τα οποία ο αερομεταφορέας δεν επρόκειτο άλλως να πληροί εάν ελάμβανε αποκλειστικά υπόψη το εμπορικό συμφέρον του. Η Επιτροπή θα δημοσιεύσει την ύπαρξη αυτής της υποχρέωσης δημόσιας υπηρεσίας στην Επίσημη Εφημερίδα των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων.
[...]
δ) Αν κανένας αερομεταφορέας δεν έχει αρχίσει ή δεν είναι έτοιμος να αρχίσει την εκμετάλλευση τακτικών αεροπορικών γραμμών για τις οποίες έχει επιβληθεί υποχρέωση παροχής δημόσιας υπηρεσίας, το κράτος μέλος μπορεί να περιορίσει την πρόσβαση στη γραμμή αυτή σε ένα μόνο αερομεταφορέα για μέγιστη περίοδο τριών ετών, μετά την πάροδο της οποίας η κατάσταση πρέπει να επανεξετάζεται. Το δικαίωμα εκμετάλλευσης της γραμμής παρέχεται με δημόσιο διαγωνισμό, είτε για μια συγκεκριμένη γραμμή είτε για περισσότερες, σε κοινοτικό αερομεταφορέα που πληροί τις προϋποθέσεις εκμετάλλευσης των γραμμών αυτών. Ο διαγωνισμός δημοσιεύεται στην Επίσημη Εφημερίδα των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων και η τελική ημερομηνία υποβολής των προσφορών ορίζεται τουλάχιστον ένα μήνα από την ημερομηνία δημοσίευσης. Οι προσφορές των αερομεταφορέων κοινοποιούνται αμέσως στα άλλα ενδιαφερόμενα κράτη και στην Επιτροπή.»
7 Με επιστολή της 26ης Ιανουαρίου 1994, η ορτογαλία ενημέρωσε την Επιτροπή, σύμφωνα με το άρθρο 93, παράγραφος 3, της Συνθήκης ΕΚ (νυν άρθρο 88, παράγραφος 3, ΕΚ), σχετικά με σχέδιο χορηγήσεως ενισχύσεως στην TAP στο πλαίσιο προγράμματος αναδιαρθρώσεως της τελευταίας.
8 Με την απόφαση 94/698 αυτή η ενίσχυση κρίθηκε συμβατή με την κοινή αγορά εφόσον θα πληρούνταν ορισμένες προϋποθέσεις. Σύμφωνα με το άρθρο 1, στοιχείο ε__ της εν λόγω αποφάσεως, που θέτει μία από αυτές τις προϋποθέσεις, «η ορτογαλική Κυβέρνηση τηρεί τη δέσμευσή της να εφαρμόσει το άρθρο 4 του κανονισμού (ΕΟΚ) 2408/92 για τα νησιά της Μαδέρας και των Αζορών, στον Ατλαντικό, το αργότερο από την 1η Ιανουαρίου 1996, προβαίνοντας σε δημοσίευση σχετικά με τις υποχρεώσεις παροχής δημοσίων υπηρεσιών στα μεμονωμένα αυτά δρομολόγια (βλ. κεφάλαιο VIII, σημείο 3, ανωτέρω)».
9 Ειδικότερα, από το κεφάλαιο VIII, σημείο 3, έκτο εδάφιο, των αιτιολογικών σκέψεων της αποφάσεως 94/698 προκύπτει ότι «η ορτογαλική Κυβέρνηση:
- επιβεβαίωσε ότι η ελευθέρωση των μη προγραμματισμένων μεταφορών μεταξύ όλων των αερολιμένων της Κοινότητας και του Αρχιπελάγους των Αζορών αφορά όλες τις υπηρεσίες που αναφέρονται στο κανονισμό (ΕΟΚ) 2408/92, συμπεριλαμβανόμενων και των ναυλωμένων πτήσεων μόνο θέσεων και των ναυλωμένων πτήσεων απλής διαδρομής. Αυτό σημαίνει ότι θα επιτρέπεται η παροχή όλων των εν λόγω ειδών αεροπορικών υπηρεσιών, έστω και αν οι Αζόρες δεν εμπίπτουν ακόμη στο πεδίο εφαρμογής του κανονισμού (ΕΟΚ) 2408/92,
- τόνισε εκ νέου ότι είναι αποφασισμένη και διατεθειμένη να εφαρμόσει το 1995 δημόσια διαδικασία πρόσκλησης για την υποβολή προσφορών όσον αφορά τις συνδέσεις μεταξύ της ηπειρωτικής χώρας της ορτογαλίας και των νησιών της Μαδέρας και των Αζορών, σύμφωνα με το άρθρο 4 του κανονισμού (ΕΟΚ) 2408/92. Επιπλέον, η πορτογαλική κυβέρνηση προτίθεται να ενημερώσει την Επιτροπή, κατά το πρώτο μισό του 1995, όσον αφορά το αντικείμενο των υποχρεώσεων παροχής δημόσιων υπηρεσιών ώστε να γίνει σχετική δημοσίευση στην Επίσημη Εφημερίδα των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων. Η Επιτροπή υπενθυμίζει ότι, σύμφωνα με το άρθρο 4 του κανονισμού (ΕΟΚ) 2408/92, πρέπει να γίνει χωριστή δημοσίευση στην Επίσημη Εφημερίδα των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων για το περιεχόμενο των υποχρεώσεων παροχής δημόσιων υπηρεσιών. Μετά τη δημοσίευση, εάν κανένας ευρωπαίος αερομεταφορέας δεν εκδηλώσει ενδιαφέρον για τις εν λόγω υποχρεώσεις παροχής δημόσιων υπηρεσιών, το δικαίωμα παροχής των υπηρεσιών αυτών θα κατακυρωθεί κατόπιν δημόσιου διαγωνισμού, είτε μεμονωμένα είτε για μια σειρά δρομολογίων, στον ευρωπαϊκό αερομεταφορέα που είναι σε θέση να αναλάβει την παροχή των παρομοίων αεροπορικών υπηρεσιών».
10 Κατά τον χρόνο εκδόσεως της αποφάσεως 94/698, ήτοι στις 6 Ιουλίου 1994, η Επιτροπή εξέδωσε επίσης την απόφαση 94/666/ΕΚ σχετικά με την αποζημίωση του ελλείμματος της TAP στα δρομολόγια προς τις αυτόνομες περιοχές των Αζορών και της Μαδέρας (ΕΕ L 260, σ. 27), το πρώτο άρθρο της οποίας προβλέπει, μεταξύ άλλων, ότι το σχέδιο ενίσχυσης που αποσκοπεί στην ενίσχυση του ελλείμματος της TAP κατά την εκπλήρωση απαιτήσεως δημόσιας υπηρεσίας στα δρομολόγια προς τις αυτόνομες περιοχές των Αζορών και της Μαδέρας συμβιβάζεται με την κοινή αγορά μέχρι την 1η Ιανουαρίου 1996, υπό τον όρον ότι η χορηγούμενη ενίσχυση δεν υπερβαίνει το έλλειμμα που προκύπτει από τα δρομολόγια αυτά.
11 Σύμφωνα με την απόφαση 94/698, η ορτογαλική Κυβέρνηση αποφάσισε να επιβάλει, από 1ης Ιανουαρίου 1996, υποχρεώσεις παροχής δημοσίων υπηρεσιών σε εννέα δρομολόγια μεταξύ της ηπειρωτικής ορτογαλίας και των αυτονόμων περιοχών των Αζορών και της Μαδέρας, καθώς και μεταξύ αυτών των περιοχών, υποχρεώσεις οι όροι των οποίων έχουν δημοσιευθεί (ΕΕ 1995, C 200, σ. 3).
12 Σύμφωνα με το άρθρο 4, παράγραφος 1, στοιχείο δ__ του κανονισμού, προκηρύχθηκε δημόσιος διαγωνισμός για την εκμετάλλευση των αεροπορικών γραμμών στα εννέα δρομολόγια για τα οποία είχαν επιβληθεί υποχρεώσεις παροχής δημοσίων υπηρεσιών (ΕΕ 1995, C 223, σ. 16, στο εξής: διαγωνισμός).
13 Το σημείο 8 του διαγωνισμού ορίζει ότι: «[η] σύμβαση θα αρχίσει να ισχύει από την 1.1.1996. Θα λήξει στις 31.12.1998».
14 Σύμφωνα με το σημείο 3 της προκηρύξεως του διαγωνισμού, «[η] συμμετοχή είναι ανοικτή σε όλους τους αερομεταφορείς, οι οποίοι είναι κάτοχοι ισχύουσας άδειας εκμετάλλευσης, χορηγημένης από κράτος μέλος βάσει του κανονισμού (ΕΟΚ) [2408/92], καθώς και πιστοποιητικού αερομεταφορέα». Επιπλέον, σε αυτό το σημείο μνημονεύεται ότι, «[ω]στόσο, καθώς η ορτογαλία εφαρμόζει τις διατάξεις της παραγράφου 2 του άρθρου 3 του κανονισμού (ΕΟΚ) 2408/92, οι μεταφορείς-κάτοχοι άδειας εκμετάλλευσης η οποία έχει εκδοθεί από κράτος μέλος άλλο, πλην της ορτογαλίας, δεν μπορούν να χρησιμοποιήσουν, μέχρι την 1.4.1997, για τις ενδομεταφορές στο εσωτερικό της ορτογαλίας, περισσότερο του 50 % της μεταφορικής ικανότητας που χρησιμοποιούν κατά τη διάρκεια μιας αεροπλοϊκής περιόδου στο ίδιο δρομολόγιο, του οποίου η υπηρεσία ενδομεταφοράς πρέπει απαραίτητα να αποτελεί επέκταση ή προκαταρκτικό τμήμα».
15 Το σημείο 11 της προκηρύξεως του διαγωνισμού διευκρίνιζε, αφενός, ότι, σύμφωνα με το άρθρο 4, παράγραφος 1, στοιχείο δ__ του κανονισμού, η πρόσκληση υποβολής προσφορών ίσχυε υπό την προϋπόθεση ότι κανένας κοινοτικός αερομεταφορέας δυνάμενος να λάβει άδεια εκμεταλλεύσεως των οικείων δρομολογίων δεν θα υπέβαλλε πριν από την 1η Νοεμβρίου 1995 αίτηση χορηγήσεως αδείας εκμεταλλεύσεως ενός ή περισσοτέρων των εν λόγω δρομολογίων από την 1.1.1996, σύμφωνα με τις υποχρεώσεις παροχής δημοσίων υπηρεσιών που επιβάλλονται, χωρίς καμία οικονομική αντιστάθμιση και, αφετέρου, ότι η πρόσκληση θα εξακολουθούσε να ισχύει για τα δρομολόγια για τα οποία κανένας αερομεταφορέας δεν θα εκδήλωνε ενδιαφέρον υπό τους προαναφερθέντες όρους μέχρι την 1.11.1995.
Η διαφορά της κύριας δίκης και τα προδικαστικά ερωτήματα
16 Στις 30 Οκτωβρίου 1995, η Flightline υπέβαλε, υπό τους όρους του σημείου 11 της προκηρύξεως του διαγωνισμού, αίτηση για τη χορήγηση άδειας εκμεταλλεύσεως οκτώ από τις εννέα γραμμές που μνημονεύονταν στον διαγωνισμό, καθώς και για μια συμπληρωματική γραμμή χωρίς οικονομική αντιστάθμιση. Αυτή η προσφορά αφορούσε δραστηριότητα ασκούμενη εξ ολοκλήρου στην ορτογαλία.
17 Ο Υφυπουργός Μεταφορών απέρριψε την αίτηση αυτή στις 22 Δεκεμβρίου 1995. Θεώρησε ότι η Flightline δεν κατείχε άδεια χορηγηθείσα από την ορτογαλική Δημοκρατία, οπότε, μέχρι την 1η Απριλίου 1997, μπορούσε μόνο, βάσει του άρθρου 3, παράγραφος 2, του κανονισμού, να πραγματοποιεί εσωτερικές πτήσεις που αποτελούσαν την επέκταση μιας γραμμής ή προκαταρκτική γραμμή των κυρίων γραμμών μεταξύ του κράτους μέλους που έχει χορηγήσει την άδεια και της ορτογαλίας. Η Flightline προσέβαλε αυτή την απόφαση ενώπιον του πρώτου τμήματος (δεύτερη σύνθεση) του Supremo Tribunal Administrativo, το οποίο απέρριψε την προσφυγή της.
18 Υπό τις συνθήκες αυτές, η Flightline άσκησε αναίρεση ενώπιον του πρώτου, συνεδριάζοντος σε ολομέλεια, τμήματος του Supremo Tribunal Administrativo, που ανέστειλε τη διαδικασία και υπέβαλε στο Δικαστήριο τα ακόλουθα ερωτήματα:
«1) Η εκ μέρους κράτους μέλους άσκηση των εξουσιών και ευχερειών, τις οποίες προβλέπει το άρθρο 4 του κανονισμού (ΕΟΚ) 2408/92 του Συμβουλίου, της 23ης Ιουλίου 1992, προϋποθέτει ή σημαίνει κατ' ανάγκην και παραίτηση από την ευχέρεια την οποία παρέχει στο κράτος μέλος αυτό το άρθρο 3, παράγραφος 2, του ίδιου κανονισμού να περιορίζει, μέχρι την 1η Απριλίου 1997, τον ανταγωνισμό στις υπηρεσίες ενδομεταφορών μέσα στην επικράτειά του;
2) Σε δημόσιο διαγωνισμό, τον οποίο προκήρυξε το 1995 κράτος μέλος για την ανάθεση τακτικών αεροπορικών γραμμών σε ορισμένο δρομολόγιο σύμφωνα με τις υποχρεώσεις παροχής δημοσίων υπηρεσιών που επιβάλλονται για το δρομολόγιο αυτό κατά το άρθρο 4 του κανονισμού, μπορεί ή όχι να απαιτηθεί από υποψήφιους αερομεταφορείς που κατέχουν άδεια εκμεταλλεύσεως χορηγηθείσα από άλλο κράτος μέλος η τήρηση των προϋποθέσεων του άρθρου 3, παράγραφος 2, του ίδιου κανονισμού;
3) Το άρθρο 1, στοιχείο [ε,], της αποφάσεως 94/698/ΕΚ της Επιτροπής, εξαρτώντας την έγκριση της ενισχύσεως την οποία προβλέπει από την προϋπόθεση ότι η ορτογαλία θα τηρήσει τη δέσμευσή της να εφαρμόσει το άρθρο 4 του κανονισμού (ΕΟΚ) 2408/92 στις αυτόνομες περιοχές από την 1η Ιανουαρίου 1996, δημοσιεύοντας τις υποχρεώσεις παροχής δημοσίων υπηρεσιών για τα εν λόγω δρομολόγια ("βλ. κεφάλαιο VIII, σημείο 3 παραπάνω"), έχει την έννοια ότι εμποδίζει την ορτογαλία να ασκήσει την ευχέρεια την οποία παρέχει στα κράτη μέλη το άρθρο 3, παράγραφος 2, του κανονισμού;»
Επί του παραδεκτού
19 Χωρίς να προβάλει επισήμως τον ισχυρισμό ότι τα υποβληθέντα ερωτήματα είναι απαράδεκτα, η TAP θεωρεί, αφενός, ότι το άρθρο 234 ΕΚ δεν απονέμει στο Δικαστήριο την αρμοδιότητα εφαρμογής των κανόνων δικαίου σε συγκεκριμένες περιπτώσεις, η οποία επαφίεται στα εθνικά δικαστήρια. Αφετέρου, αμφιβάλλει, λόγω της σαφούς διατυπώσεως της κρίσιμης νομοθετικής ρυθμίσεως του κοινοτικού δικαίου, αν υφίσταται, εν προκειμένω, ανάγκη υποβολής αιτήσεως προς έκδοση προδικαστικής αποφάσεως.
20 Συναφώς, επιβάλλεται να υπομνηστεί, κατ' αρχάς, ότι, παρ' όλον ότι το Δικαστήριο δεν έχει αρμοδιότητα, στο πλαίσιο του άρθρου 234 ΕΚ, να εφαρμόζει τους κοινοτικούς κανόνες δικαίου σε συγκεκριμένη περίπτωση ούτε να εκτιμά το συμβιβαστό των διατάξεων του κοινοτικού δικαίου προς τους κανόνες αυτούς, μπορεί ωστόσο να παρέχει στο εθνικό δικαστήριο όλα τα στοιχεία ερμηνείας που αφορούν το κοινοτικό δίκαιο τα οποία θα μπορούσαν να είναι χρήσιμα για την εκτίμηση των αποτελεσμάτων των διατάξεων αυτού (βλ. απόφαση της 18ης Απριλίου 1989, 128/88, Di Felice, Συλλογή 1989, σ. 923, σκέψη 7).
21 Δεύτερον, στο πλαίσιο της προβλεπόμενης από το άρθρο 234 ΕΚ συνεργασίας μεταξύ του Δικαστηρίου και των εθνικών δικαστηρίων, απόκειται αποκλειστικώς στο εθνικό δικαστήριο, που έχει επιληφθεί της διαφοράς και φέρει την ευθύνη της μέλλουσας να εκδοθεί δικαστικής αποφάσεως, να εκτιμήσει, λαμβάνοντας υπόψη τις ιδιομορφίες της υποθέσεως, τόσο την αναγκαιότητα μιας προδικαστικής αποφάσεως για την έκδοση της δικής του αποφάσεως όσο και το λυσιτελές των ερωτημάτων που υποβάλλει στο Δικαστήριο. Συνεπώς, εφόσον τα υποβληθέντα ερωτήματα αφορούν την ερμηνεία του κοινοτικού δικαίου, το Δικαστήριο υποχρεούται, καταρχήν, να απαντήσει (βλ. ιδίως απόφαση της 15ης Δεκεμβρίου 1995, C-415/93, Bosman, Συλλογή 1995, σ. Ι-4921, σκέψη 59).
22 Επομένως, επιβάλλεται να δοθεί απάντηση στα προδικαστικά ερωτήματα που υπέβαλε το αιτούν δικαστήριο.
Επί του πρώτου ερωτήματος
23 Με το πρώτο του ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ερωτά αν η εκ μέρους κράτους μέλους άσκηση των εξουσιών και ευχερειών τις οποίες προβλέπει το άρθρο 4 του κανονισμού προϋποθέτει ή σημαίνει κατ' ανάγκην ότι αυτό το κράτος μέλος παραιτείται από την ευχέρεια, που προβλέπεται στο άρθρο 3, παράγραφος 2, του ιδίου κανονισμού, να περιορίζει, μέχρι την 1η Απριλίου 1997, τον ανταγωνισμό στις υπηρεσίες ενδομεταφορών μέσα στην επικράτειά του.
24 Η Flightline ισχυρίζεται ότι η Επιτροπή έθεσε, ως αντάλλαγμα για τις ενισχύσεις που χορηγήθηκαν στην TAP και τις οποίες ενέκρινε η Επιτροπή, ορισμένες προϋποθέσεις, μεταξύ των οποίων τη διεξαγωγή δημοσίου διαγωνισμού σύμφωνα με το άρθρο 4 του κανονισμού και τη δημοσίευση των όρων των υποχρεώσεων παροχής δημοσίων υπηρεσιών. Έτσι, παρά το γεγονός ότι βάσει του άρθρου 3 του κανονισμού η ορτογαλική Δημοκρατία μπορούσε να αρνηθεί, μέχρι την 1η Απριλίου 1997, την άσκηση των δικαιωμάτων ενδομεταφορών στους κοινοτικούς αερομεταφορείς που κατείχαν άδεια χορηγηθείσα από άλλο κράτος μέλος, η Επιτροπή επέβαλε την άρση των φραγμών που προστάτευαν την TAP από τον ανταγωνισμό, μεταξύ των οποίων ο περιορισμός των δικαιωμάτων ενδομεταφορών, ως αντάλλαγμα για τη χορήγηση των ενισχύσεων.
25 Αντιθέτως, η TAP, η ορτογαλική Κυβέρνηση και η Επιτροπή θεωρούν, στην ουσία, ότι η εφαρμογή του άρθρου 4 του κανονισμού δεν συνεπάγεται αποκλεισμό της εφαρμογής των διατάξεων του άρθρου 3, παράγραφος 2, αυτού.
26 Επιβάλλεται να τονιστεί, κατ' αρχάς, ότι από τη διατύπωση του άρθρου 4 του κανονισμού δεν προκύπτει ότι η εφαρμογή του συνεπάγεται αποκλεισμό της εφαρμογής των διατάξεων του άρθρου 3 του εν λόγω κανονισμού. Αντιθέτως, ορίζοντας, στο σημείο δ__ ότι «[τ]ο δικαίωμα εκμεταλλεύσεως αυτών των υπηρεσιών παραχωρείται [...] σε κάθε κοινοτικό αερομεταφορέα που έχει άδεια εκμεταλλεύσεως αυτών των γραμμών», το άρθρο 4 έχει ως αποτέλεσμα, μέχρι την 1η Απριλίου 1997, την παροχή των εν λόγω υπηρεσιών μόνον από τους μεταφορείς που πληρούν τις προϋποθέσεις που ορίζει ο κανονισμός, ιδίως τις προβλεπόμενες στο άρθρο 3, παράγραφος 2.
27 Δεύτερον, όσον αφορά το πλαίσιο εντός του οποίου εκδόθηκε ο κανονισμός, επιβάλλεται να υπομνηστεί, αφενός, ότι προκειμένου να καθιερωθεί προοδευτικώς η εσωτερική αγορά των αεροπορικών μεταφορών, ο κοινοτικός νομοθέτης θέσπισε, κατά τα έτη 1987, 1990 και 1992, τρεις δέσμες μέτρων, καλούμενες «πακέτα» λόγω του ότι συγκεντρώνουν πολλά κείμενα.
28 Αφετέρου, μέχρι την έκδοση του κανονισμού, το δικαίωμα ενός αερομεταφορέα να πραγματοποιεί μεταφορές επιβατών σε κράτος μέλος διαφορετικό από το χορηγήσαν την άδεια υπέκειτο σε προϋποθέσεις αυστηρότερες από τις οριζόμενες στο άρθρο 3, παράγραφος 2, αυτού του κανονισμού.
29 Τέλος, ο κανονισμός έχει ως στόχο, σύμφωνα με τη δέκατη αιτιολογική σκέψη του, «την προοδευτική καθιέρωση δικαιωμάτων ενδομεταφορών προκειμένου να προωθηθεί η ανάπτυξη των αεροπορικών μεταφορών της Κοινότητας», αφενός, καθιστώντας περισσότερο ελαστικές κατά τη διάρκεια μεταβατικής περιόδου λήγουσας την 1η Απριλίου 1997 τις προϋποθέσεις που επιτρέπουν σε μια εταιρία αεροπορικών μεταφορών που κατέχει σχετική άδεια σε ορισμένο κράτος μέλος να διασφαλίζει τις μεταφορές προς άλλο κράτος μέλος και, αφετέρου, μη θέτοντας καμία προϋπόθεση κατά τη λήξη αυτής της περιόδου.
30 Σύμφωνα με αυτόν τον στόχο, το άρθρο 3, παράγραφος 2, του κανονισμού σκοπεί να επιτρέψει στα κράτη μέλη, κατά τη διάρκεια της εν λόγω μεταβατικής περιόδου, να προσαρμοστούν σ' αυτήν την ελευθέρωση, προκειμένου κάθε αεροπορική εταιρία που κατέχει άδεια σε οποιοδήποτε από τα κράτη μέλη να μπορεί να πραγματοποιεί ενδομεταφορές σε κράτος μέλος διαφορετικό από το χορηγήσαν την άδεια.
31 Αντιθέτως, το άρθρο 4 του κανονισμού ρυθμίζει διαφορετική κατάσταση. ράγματι, επιτρέπει σε κάθε κράτος μέλος, ακόμη και μετά τη λήξη της μεταβατικής περιόδου του άρθρου 3, παράγραφος 2, του κανονισμού, να διασφαλίζει την παροχή επαρκών πτήσεων σε ορισμένα δρομολόγια που δεν εμφανίζουν μεγάλη κίνηση ή προς τα αεροδρόμια που εξυπηρετούν τις περιφερειακές περιοχές ή τις περιοχές ανάπτυξης, πληρώντας ορισμένα κριτήρια, μεταξύ άλλων τη συνέχεια, την τακτικότητα, τη μεταφορική ικανότητα και τις τιμές.
32 Κατά τα λοιπά, επιβάλλεται η διαπίστωση ότι, όπως ορθώς τόνισε η Επιτροπή, για το διάστημα μεταξύ της 1ης Ιανουαρίου 1993, ημερομηνία ενάρξεως της ισχύος του κανονισμού, και της 1ης Απριλίου 1997, η εφαρμογή εκ μέρους κράτους μέλους των διατάξεων του άρθρου 4, παράγραφος 1, στοιχείο δ__ του διαγωνισμού είχε πρακτικό αποτέλεσμα, ακόμη και αν αυτό το κράτος μέλος ασκούσε την ευχέρεια που προέβλεπε το άρθρο 3, παράγραφος 2, του εν λόγω κανονισμού. ράγματι, η διεξαγωγή δημοσίου διαγωνισμού σύμφωνα με την πρώτη διάταξη επέτρεπε ευθέως τον ανταγωνισμό, μεταξύ των διαφόρων αερομεταφορέων που κατείχαν άδεια χορηγηθείσα από το οικείο κράτος μέλος, για την κατανομή της εκμεταλλεύσεως των δρομολογίων για τα οποία είχαν επιβληθεί υποχρεώσεις παροχής δημοσίων υπηρεσιών. Αυτή η μερική ελευθέρωση στόχευε στην επίτευξη μιας πλήρους ελευθερώσεως κατά το πέρας της μεταβατικής περιόδου της οποίας κάνει μνεία το άρθρο 3, παράγραφος 2, του κανονισμού.
33 Επομένως, στο πρώτο ερώτημα επιβάλλεται να δοθεί η απάντηση ότι η εκ μέρους κράτους μέλους άσκηση των εξουσιών και ευχερειών τις οποίες προβλέπει το άρθρο 4 του κανονισμού δεν προϋποθέτει ή δεν σημαίνει κατ' ανάγκη και παραίτηση από την ευχέρεια την οποία παρέχει στο κράτος μέλος αυτό το άρθρο 3, παράγραφος 2, του εν λόγω κανονισμού να περιορίζει, μέχρι την 1 Απριλίου 1997, τον ανταγωνισμό στις υπηρεσίες ενδομεταφορών μέσα στην επικράτειά του.
Επί του δευτέρου ερωτήματος
34 Με το δεύτερο ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ερωτά αν, σε δημόσιο διαγωνισμό τον οποίο προκήρυξε το 1995 κράτος μέλος για την ανάθεση τακτικών αεροπορικών γραμμών σε ορισμένο δρομολόγιο σύμφωνα με τις υποχρεώσεις παροχής δημοσίων υπηρεσιών που επιβάλλονται για το δρομολόγιο αυτό κατά το άρθρο 4 του κανονισμού, ένα κράτος μέλος μπορεί να απαιτεί από υποψήφιους αερομεταφορείς, που κατέχουν άδεια χορηγηθείσα από άλλο κράτος μέλος, την τήρηση των προϋποθέσεων του άρθρου 3, παράγραφος 2, του εν λόγω κανονισμού.
35 Επιβάλλεται συναφώς η διαπίστωση, ενόψει της απαντήσεως που δόθηκε στο πρώτο ερώτημα, ότι, κατά το μέτρο που ένας διαγωνισμός που διεξάγεται κατ' εφαρμογήν του άρθρου 4, παράγραφος 1, του κανονισμού δεν επιφέρει την απώλεια της δυνατότητας περιορισμού των δικαιωμάτων ενδομεταφορών σύμφωνα με το άρθρο 3, παράγραφος 2, του εν λόγω κανονισμού, το γεγονός ότι το κράτος μέλος απαιτεί, στο πλαίσιο αυτού του διαγωνισμού, οι αερομεταφορείς να υπόκεινται στις προϋποθέσεις του άρθρου 3, παράγραφος 2, δεν αντίκειται επίσης στο κοινοτικό δίκαιο.
36 Ωστόσο, επιβάλλεται να προστεθεί ότι τα αποτελέσματα του άρθρου 3, παράγραφος 2, του κανονισμού δεν μπορούν να εκτείνονται, βάσει της ίδιας του της διατυπώσεως, πέραν της 1ης Απριλίου 1997.
37 Επομένως, στο δεύτερο προδικαστικό ερώτημα επιβάλλεται να δοθεί η απάντηση ότι σε δημόσιο διαγωνισμό, τον οποίο προκήρυξε το 1995 κράτος μέλος για την ανάθεση τακτικών αεροπορικών γραμμών σε ορισμένο δρομολόγιο σύμφωνα με τις υποχρεώσεις παροχής δημοσίων υπηρεσιών που επιβάλλονται για το δρομολόγιο αυτό κατά το άρθρο 4 του κανονισμού, μπορεί να απαιτηθεί από υποψήφιους αερομεταφορείς που κατέχουν άδεια εκμεταλλεύσεως χορηγηθείσα από άλλο κράτος μέλος η τήρηση των προϋποθέσεων του άρθρου 3, παράγραφος 2, του εν λόγω κανονισμού, υπό την επιφύλαξη ότι τα αποτελέσματα αυτού του διαγωνισμού δεν εκτείνονται πέραν της 1ης Απριλίου 1997.
Επί του τρίτου ερωτήματος
38 Με το τρίτο του ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ερωτά αν το άρθρο 1, στοιχείο ε__ της αποφάσεως 94/698, που εξαρτά την έγκριση της ενισχύσεως την οποία προβλέπει από την προϋπόθεση ότι η ορτογαλία θα τηρήσει τη δέσμευσή της να εφαρμόσει το άρθρο 4 του κανονισμού στις αυτόνομες περιοχές της Μαδέρας και των Αζορών το αργότερο από 1ης Ιανουαρίου 1996 και να δημοσιεύσει τους όρους των υποχρεώσεων παροχής δημοσίων υπηρεσιών για τα εν λόγω δρομολόγια, πρέπει να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι εμποδίζει αυτό το κράτος μέλος να ασκήσει την ευχέρεια που προβλέπει το άρθρο 3, παράγραφος 2, του εν λόγω κανονισμού.
39 Επιβάλλεται να υπομνηστεί, εκ προοιμίου, ότι, παρά το γεγονός ότι ο κανονισμός έχει εφαρμογή στην αυτόνομη περιοχή της Μαδέρας από την έναρξη της ισχύος του, την 1η Ιανουαρίου 1993, αντιθέτως, βάσει του άρθρου 1, παράγραφος 4, του κανονισμού, η περιοχή των Αζορών αποκλείεται από το πεδίο εφαρμογής του μέχρι τις 30 Ιουνίου 1993 και, κατόπιν παρατάσεως, μέχρι τις 30 Ιουνίου 1998.
40 Ωστόσο, λόγω της δεσμεύσεως της ορτογαλικής Δημοκρατίας η οποία μνημονεύεται στο άρθρο 1, στοιχείο ε__ της αποφάσεως 94/698, το άρθρο 4 του κανονισμού εφαρμόζεται από 1ης Ιανουαρίου 1996 και στην αυτόνομη περιοχή των Αζορών.
41 Συναφώς, επιβάλλεται να υπομνηστεί ότι το άρθρο 1, στοιχείο ε__ της αποφάσεως 94/698 δεν προβλέπει, σχετικά με την εφαρμογή του άρθρου 4 του κανονισμού, ότι η ορτογαλική Δημοκρατία υποχρεούται να παραιτηθεί από τη δυνατότητα, που παρέχει το άρθρο 3, παράγραφος 2, του εν λόγω κανονισμού, να περιορίσει την πρόσβαση στα οικεία δρομολόγια μόνο στους μεταφορείς κατόχους άδειας που πληρούν τις προϋποθέσεις αυτής της διατάξεως.
42 Αντιθέτως, από το κεφάλαιο VIII, σημείο 3, έκτο εδάφιο, αυτής της αποφάσεως προκύπτει ότι η ορτογαλική Δημοκρατία ανέλαβε τη δέσμευση να προβεί το 1995 σε δημόσιο διαγωνισμό για την ανάθεση των δρομολογίων μεταξύ της ηπειρωτικής ορτογαλίας και των νήσων της Μαδέρας και των Αζορών και ότι το δικαίωμα εκμεταλλεύσεως αυτών των υπηρεσιών πρέπει να δοθεί κατόπιν του διαγωνισμού «σε κάθε κοινοτικό αερομεταφορέα που κατέχει άδεια εκμεταλλεύσεως αυτών των αεροπορικών γραμμών».
43 Επιβάλλεται η διαπίστωση ότι αυτή η έκφραση «άδεια εκμεταλλεύσεως αυτών των αεροπορικών γραμμών» απαντά επίσης στο άρθρο 4, παράγραφος 1, στοιχείο δ__ του κανονισμού και ότι δεν μπορεί να έχει διαφορετική έννοια στο πλαίσιο της αποφάσεως 94/698. Επομένως, όπως αναγράφεται στη σκέψη 26 της παρούσας αποφάσεως, η ορτογαλική Δημοκρατία δύναται να περιορίσει την πρόσβαση στα δρομολόγιά της μόνο στους μεταφορείς που πληρούν τις προϋποθέσεις που προβλέπει το άρθρο 3, παράγραφος 2, του εν λόγω κανονισμού.
44 Ωστόσο, επιβάλλεται να προστεθεί ότι, εφόσον ο κανονισμός είχε εφαρμογή στην αυτόνομη περιοχή της Μαδέρας από την 1η Ιανουαρίου 1993, όλοι οι κοινοτικοί αερομεταφορείς - κάτοχοι άδειας χορηγηθείσας από ένα κράτος μέλος - μπορούν, από 1ης Απριλίου 1997, να εκτελούν, από ή προς αυτή την περιοχή, μεταφορές στα ενδοκοινοτικά δρομολόγια. Όσον αφορά την αυτόνομη περιοχή των Αζορών, οι εν λόγω μεταφορείς μπορούν να εκτελούν ενδομεταφορές από 1ης Ιουλίου 1998.
45 Επομένως, στο τρίτο προδικαστικό ερώτημα επιβάλλεται να δοθεί η απάντηση ότι το άρθρο 1, στοιχείο ε__ της οδηγίας 94/698, που εξαρτά την έγκριση της ενισχύσεως την οποία προβλέπει από την προϋπόθεση ότι η ορτογαλία θα τηρήσει τη δέσμευσή της να εφαρμόσει το άρθρο 4 του κανονισμού στις αυτόνομες περιοχές της Μαδέρας και των Αζορών το αργότερο την 1η Ιανουαρίου 1996 και να δημοσιεύσει τις υποχρεώσεις παροχής δημοσίων υπηρεσιών για τα εν λόγω δρομολόγια, δεν εμποδίζει αυτό το κράτος μέλος να ασκήσει την ευχέρεια την οποία παρέχει το άρθρο 3, παράγραφος 2, του εν λόγω κανονισμού.
Απόφαση για τα δικαστικά έξοδα
Επί των δικαστικών εξόδων
46 Τα έξοδα στα οποία υποβλήθηκαν η ορτογαλική Κυβέρνηση και η Επιτροπή, που κατέθεσαν παρατηρήσεις στο Δικαστήριο, δεν αποδίδονται. Δεδομένου ότι η παρούσα διαδικασία έχει ως προς τους διαδίκους της κύριας δίκης τον χαρακτήρα παρεμπίπτοντος που ανέκυψε ενώπιον του εθνικού δικαστηρίου, σ' αυτό εναπόκειται να αποφανθεί επί των δικαστικών εξόδων.
Διατακτικό
Για τους λόγους αυτούς,
ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ (έκτο τμήμα),
κρίνοντας επί των ερωτημάτων που του υπέβαλε με απόφαση της 13ης Απριλίου 2000 το Supremo Tribunal Administrativo, αποφαίνεται:
1) Η εκ μέρους κράτους μέλους άσκηση των εξουσιών και ευχερειών τις οποίες προβλέπει το άρθρο 4 του κανονισμού (ΕΟΚ) 2408/92 του Συμβουλίου, της 23ης Ιουλίου 1992, για την πρόσβαση των κοινοτικών αερομεταφορέων σε δρομολόγια ενδοκοινοτικών αεροπορικών γραμμών, δεν προϋποθέτει ή δεν σημαίνει κατ' ανάγκη και παραίτηση από την ευχέρεια την οποία παρέχει στο κράτος μέλος αυτό το άρθρο 3, παράγραφος 2, του λόγω κανονισμού να περιορίζει, μέχρι την 1 Απριλίου 1997, τον ανταγωνισμό στις υπηρεσίες ενδομεταφορών μέσα στην επικράτειά του.
2) Σε δημόσιο διαγωνισμό τον οποίο προκήρυξε το 1995 κράτος μέλος για την ανάθεση τακτικών αεροπορικών γραμμών σε ορισμένο δρομολόγιο σύμφωνα με τις υποχρεώσεις παροχής δημοσίων υπηρεσιών που επιβάλλονται για το δρομολόγιο αυτό κατά το άρθρο 4 του κανονισμού 2408/92, μπορεί να απαιτηθεί από υποψήφιους αερομεταφορείς που κατέχουν άδεια εκμεταλλεύσεως χορηγηθείσα από άλλο κράτος μέλος η τήρηση των προϋποθέσεων του άρθρου 3, παράγραφος 2, του εν λόγω κανονισμού, υπό την επιφύλαξη ότι τα αποτελέσματα αυτού του διαγωνισμού δεν εκτείνονται πέραν της 1ης Απριλίου 1997.
3) Το άρθρο 1, στοιχείο ε__ της οδηγίας 94/698 της Επιτροπής, της 6ης Ιουλίου 1994, σχετικά με την αύξηση κεφαλαίου, τις εγγυήσεις έναντι δανείων και τις υφιστάμενες φορολογικές απαλλαγές υπέρ της TAP, που εξαρτά την έγκριση της ενισχύσεως την οποία προβλέπει από την προϋπόθεση ότι η ορτογαλία θα τηρήσει τη δέσμευσή της να εφαρμόσει το άρθρο 4 του κανονισμού 2408/92 στις αυτόνομες περιοχές της Μαδέρας και των Αζορών το αργότερο την 1η Ιανουαρίου 1996 και να δημοσιεύσει τις υποχρεώσεις παροχής δημοσίων υπηρεσιών για τα εν λόγω δρομολόγια, δεν εμποδίζει αυτό το κράτος μέλος να ασκήσει την ευχέρεια την οποία παρέχει το άρθρο 3, παράγραφος 2, του εν λόγω κανονισμού.