COMMISSIE / ITALIË 
2. Verwijst de Commissie in de kosten. 
Uitgesproken ter openbare terechtzitting te Luxemburg op 7 juni 1983. 
Mertens de Wilmars Pescatore O'Keeffe Everling 
Mackenzie Stuart Bosco Koopmans Due Bahlmann 
De griffier 
P. Heim 
De president 
J. Mertens de Wilmars 
CONCLUSIE VAN DE ADVOCAAT-GENERAAL S. ROZES 
VAN 26 APRIL 1983 1 
Mijnheer de President, 
mijne heren Rechters, 
De Commissie heeft krachtens artikel 
169 EEG-Verdrag bij het Hof van Justi­
tie beroep wegens niet-nakoming inge­
steld strekkende tot vaststelling dat de 
Italiaanse Republiek de ingevolge artikel 
37 EEG-Verdrag op haar rustende ver­
plichtingen niet is nagekomen door een 
stelsel van vaste marges bij de verkoop 
van tabaksfabrikaten in stand te houden. 
I — Voor een goed begrip van waar het 
bij dit beroep om gaat, dient het in zijn 
context te worden bezien. De onderha­
vige zaak is een onderdeel van de door 
de gemeenschapsinstellingen, met name 
door de Commissie, ondernomen activi­
teiten om in de sector tabaksfabrikaten 
een economische unie tot stand te bren­
gen waarin een gezonde mededinging 
bestaat en waarvan de kenmerken ana­
loog zijn aan die van een binnenlandse 
markt, als voorgeschreven in artikel 3, 
sub a en f, EEG-Verdrag. 
Deze activiteiten hebben in de eerste 
plaats een fiscaal aspect in verband met 
het zeer grote aandeel van de belastingen 
in de detailhandelsprijs van tabakspro-
dukten (gemiddeld 70 % voor sigaret­
ten 2). Op 19 december 1972 heeft de 
Raad de eerste richtlijn betreffende de 
harmonisatie van de accijns op sigaretten 
vastgesteld (richtlijn nr. 72/464/EEG, 
PB L 303 van 1972, blz. 1) die sindsdien 
herhaaldelijk is gewijzigd. Deze richtlijn 
strekt er in wezen toe, geleidelijk uit de 
belastingstelsels die in de Lid-Staten op 
het verbruik van tabaksfabrikaten van 
I — Vertaald uit het Frans. 
2 — Verslag van Bouke Beumer aan het Europees Parle­
ment van 3 november 1982, document I-789/82, punt 
9; arrest van liet Hof van Justitie van 29 oktober 1980, 
gevoegde zaken 209 tot 215 en 218/78, Van Lande-
wyek, Jurispr. 1980, blz. 3260, r.o. 121. 
1971
CONCLUSIE VAN MEVROUW ROZÈS — ZAAK 78/82 
toepassing zijn, die factoren te verwijde­
ren die het vrije verkeer van die produk­
ten kunnen belemmeren en de mededin­
gingsvoorwaarden, zowel op nationaal 
als op communautair niveau, kunnen 
vervalsen 1. De ter verwezenlijking van 
dat oogmerk aangewende middelen zijn 
in hoofdzaak het tot stand brengen van 
een identieke verhouding in alle Lid-Sta-
ten tussen de evenredige accijns en de 
specifieke accijns 2 en de vrije prijsvor­
ming 3een begrip waarvan de betekenis 
thans aan de orde is in een procedure rie 
de Commissie heeft ingeleid tegen de 
Franse Republiek (zaak 90/82) 4. 
Het staat buiten kijf dat de ondernomen 
activiteiten alle Lid-Staten betreffen, 
doch voor wat de landen betreft waarin 
de verkoop van tabak is onderworpen 
aan een nationaal monopolie van com­
merciële aard als bedoeld in artikel 37, 
ziet de Commissie die toezicht houdt op 
de toepassing van het Verdrag, erop toe, 
dat de Lid-Staten de voor hen uit deze 
bijzondere bepaling voortvloeiende ver­
eisten naleven. Op 22 juli 1980 zag de 
Commissie zich verplicht ten aanzien van 
Frankrijk een met redenen omkleed ad­
vies uit te brengen en op 28 oktober 
1981 besloot zij de zaak aan het Hof 
voor te leggen. Maar in verband met de 
vastgestelde verbetering en de genomen 
maatregelen, besloot de Commissie op 
18 december daaropvolgend het instellen 
van dit beroep uit te stellen. Zij was van 
oordeel dat de Franse regering zich had 
verbonden maatregelen te nemen om het 
Franse monopolie overeenkomstig de be­
palingen van het EEG-Verdrag aan te 
passen 5. 
Ook met de Italiaanse overheid is van 
gedachten gewisseld over het monopolie 
inzake tabaksfabrikaten en lucifers. Daar 
het standpunt van de Italiaanse overheid 
onverenigbaar bleef met artikel 37, werd 
op 28 oktober 1981 besloten de zaak aan 
het Hof voor te leggen: latere ontwikke­
lingen stelden de Commissie in staat van 
dat voornemen af te zien voor alle ge­
schilpunten, behoudens voor wat de vast­
stelling van de marges van de detailhan­
delaren betreft 6. Ook in dit geval heeft 
de Italiaanse regering intussen enige aan­
passingen doorgevoerd 7. Er werd een 
akkoord bereikt over de opslag in de 
groothandelsfase, de verpakking van de 
produkten, de wijze van belastinginning, 
de rechtstreekse toegang tot detailhande­
laren voor de erkende opslagplaatsen, de 
afschaffing van het vereiste dat detail­
handelaren de Italiaanse nationaliteit 
moeten bezitten, en de mogelijkheid om 
staatswinkels (zogeheten „rivendite di 
Stato") op te richten. Het met redenen 
omkleed advies van 1980 had eveneens 
betrekking op het monopolie van luci­
fers. Terwijl de Commissie na de over­
eenkomst van eind 1980 meende dat het 
monopolie thans volledig in overeen­
stemming met artikel 37 was, is in de 
loop van het onderhavige geding een 
misverstand aan het licht gekomen. Even­
als voor tabaksfabrikaten wordt voor lu­
cifers in de detailhandel namelijk een 
eenvormige handelsmarge toegepast. Of­
schoon die vraag thans niet in geding is, 
heeft dat feit tot gevolg dat de uitspraak 
van het Hof ter zake van tabaksfabrika­
ten eveneens voor lucifers zal opgaan. 
1 — Considerans van de richtlijn, derde overweging, ook 
- ' aangehaald in het arrest-Van Landewyck, r.o. 117, 
2 — Vijfde en zesde overweging. 
3 — Zevende en achtste overweging. 
4 — Arrest-Van Landewyck, feitelijk deel, bíz. 3162. 
5 — Zestiende Algemeen Verslag over de werkzaamheden 
van de Europese Gemeenschappen, 1982, nr. 238, 
6 — Vijftiende Algemeen Verslag, nr. 224. 
7 — Zestiende Algemeen Verslag, nr. 239. 
1972
COMMISSIE / ITALIË 
De stappen van de gemeenschapsinstel­
lingen zijn niet alleen bedoeld om de in­
breuken van de staten op het vrije goe­
derenverkeer en de normale werking van 
de mededinging te bestrijden; zij zijn 
eveneens gericht tegen gedragingen van 
ondernemingen en verenigingen van on­
dernemingen die in strijd zijn met een 
loyale concurrentie. Zo heeft de Com­
missie op 20 juli 1978 beschikking nr. 
78/670/EEG gegeven, inzake een proce­
dure op grond van artikel 85 EEG-Ver-
drag („Aanbeveling FEDETAB"); na de 
daartegen ingestelde beroepen heeft het 
Hof op 29 oktober 1980 het reeds aan­
gehaalde arrest-Van Landewyck gewe­
zen. Ook blijkt uit de opmerkingen van 
de Commissie in de zaak-Van Lande­
wyck dat zij sedert 1976 procedures 
heeft ingeleid voor vermeende inbreuken 
op de artikelen 85 en 86 terzake van de 
exclusiviteitsovereenkomsten die door de 
Franse en Italiaanse monopolies (respec­
tievelijk SEITA en AAMS) zijn gesloten 
met de meeste buitenlandse fabrikanten 
van tabaksprodukten (arrest-Van Lande­
wyck, blz. 3218). 
Er zij nú reeds op gewezen dat luidens 
het arrest-Van Landewyck, zelfs indien 
een nationale regeling in een sector ten 
gevolge heeft dat de fabrikanten en im­
porteurs elkaar praktisch geen concur­
rentie meer kunnen aandoen (r.o. 130), 
met name wegens de omvang van het 
aan de fiscus toevallende deel van de de-
tailhandelsprijs, de handelaars dan toch 
nog „voldoende speelruimte [behouden] 
om een werkzame mededinging mogelijk 
te maken [daar] het gaat om ... goede­
ren, waarbij een zeer beperkte prijsverla­
ging op het niveau van de produktie of 
de import een merkbare invloed op het 
verbruikersniveau kan hebben" (r.o. 133, 
eigen cursivering). 
In die context beschouwd, kan men stel­
len dat het onderhavige beroep ertoe 
strekt de vrijheid van handelen van de 
handelaars aan te vullen. De detailhan-
delsprijs van tabaksfabrikaten bestaat uit 
drie bestanddelen: het belastingaandeel 
(gemiddeld 70 %), de produktiekosten 
(ongeveer 20 %) en het aandeel van de 
detailhandelaar (gemiddeld 10 %) 1. De 
onderhavige zaak biedt het Hof de gele­
genheid zijn rechtspraak over het vrije 
verkeer van goederen wat het aandeel 
van de fiscus en dat van de leverancier 
betreft, aan te vullen met een onderzoek 
naar de verenigbaarheid van een natio­
nale bepaling betreffende het aandeel van 
de detailhandelaren met het gemeen­
schapsrecht. 
Tenslotte is het nuttig te wijzen op het 
grotendeels theoretisch karakter van dit 
beroep. Voor de Commissie gaat het na­
melijk om een principiële zaak, daar 
geen enkele importeur in Italië tegen de 
bestreden regeling een klacht heeft inge­
diend. 
II — Voor de vaststelling van de be­
weerde niet-nakoming is het noodzake­
lijk de gewraakte Italiaanse regel te ver­
gelijken met de vereisten van artikel 37 
EEG-Verdrag. Ik wil dan ook een korte 
beschrijving geven van het Italiaanse stel­
sel waarvan de regel nopens de handels­
marges in de detailhandel een onderdeel 
vormt. 
Het Italiaanse tabaksmonopolie is een 
monopolie van commerciële aard in de 
zin van artikel 37 EEG-Verdrag. Het 
monopolie betreft zowel de produktie als 
de distributie van dit produkt onder een 
nationale, dan wel onder een buiten­
landse merknaam in licentie. Alleen 
AAMS (Azienda Autonoma dei Mono-
1 — Voornoemd vcrslag-Beumer, punt 9. 
1973
CONCLUSIE VAN MEVROUW ROZÈS — ZAAK 78/82 
poli dello Stato) is gerechtigd, aan de 
80 000 tabaksverkopers de vereiste ver­
gunning af te geven, aan deze vergun­
ning is de verplichting verbonden, be­
paalde concessievoorwaarden na te leven. 
Men heeft ons erop attent gemaakt dat 
in Italië ondanks de bestaande controles 
op grote schaal — vooral Amerikaanse 
— sigaretten worden gesmokkeld. 
Sedert de inwerkingtreding van het 
EEG-Verdrag is de organisatie van het 
Italiaanse tabaksmonopolie ingrijpend 
gewijzigd en in overeenstemming ge­
bracht met de vereisten van het gemeen­
schapsrecht, met name van artikel 37 
EEG-Verdrag. Thans rest alleen nog het 
probleem van de vaststelling van een een­
vormige handelsmarge voor de detail­
handelaren. Die bedraagt 8 % van de 
verbruikersprijs 1. Klaarblijkelijk is het bij 
wege van de vaststelling van die marge 
dat het „... monopolie zijn specifieke 
taak — dat wil zeggen zijn uitsluitend 
recht — uitoefent" 2, zodat dit onder de 
„lex specialis" — artikel 37 — valt en 
niet onder de algemene bepalingen van 
het Verdrag, met name artikel 30. 
Zoals de Italiaanse, regering opmerkte, 
bestaat de marge niet in een vast bedrag 
dat onveranderd blijft ongeacht de ver­
koopprijs van tabak. De eenvormige 
marge bestaat in een vast percentage en 
verschilt dan ook met de waarde van het 
produkt. 
Deze marge is één der bestanddelen van 
de detailhandelsprijs. De schalen in de 
bijlage bij voornoemde besluitwet van 
1 oktober 1982 geven niet alleen de net-
toverkoopprijs doch ook de gedeelten 
van deze prijs die aan de fiscus (accijns 
en BTW) en aan de detailhandelaren 
toevallen. Het verschil tussen de 
verbruikersprijs en de som van het fiscaal 
deel en van de winstmarge van de detail­
handelaar vormt de rest die bestemd is 
voor de vergoeding van de producent en 
van de groothandelaar (aandeel van de 
leverancier). 
De detailhandelsprijzen worden door de 
importeurs volledig vrij gekozen uit de 
prijsschalen die regelmatig in de „Gaz­
zetta ufficiale" worden bekendgemaakt 
in de bijlage bij de door het Ministerie 
van Financiën voorbereide wettelijke en 
bestuursrechtelijke teksten. Die schalen 
bevatten voor elke categorie produkten 
een groot aantal verschillende prijzen. 
Zo tellen de schalen in de bijlage bij wet 
nr. 724 van 10 december 1975 bij voor­
beeld 36 prijzen voor snuiftabak, 71 prij­
zen voor sigaretten, 91 prijzen voor ciga­
rillos, 133 prijzen voor gesneden tabak 
en 213 prijzen voor sigaren. Wanneer de 
handelaars daarin geen prijs naar hun 
gading vinden, kunnen zij vragen dat een 
nieuwe prijs in de schalen wordt opgeno­
men. Deze regeling is in overeenstem­
ming met voornoemde richtlijn nr. 
72/464/EEG. De Italiaanse regering om­
schrijft haar als een stelsel van verplichte 
prijzen, in dier voege dat, wanneer de 
gekozen prijs in de prijsschaal is opgeno­
men en zolang geen maatregel wordt ge­
nomen tot wijziging van deze prijs, het 
betrokken produkt niet goedkoper of 
duurder mag worden verkocht. 
De thans geldende bepalingen zijn inge­
voerd bij wet nr. 825 van 13 juli 1965, 
zoals gewijzigd bij wet nr. 724 van 13 
december 1975, en de huidige tarieven 
zijn opgenomen in de prijsschalen welke 
zijn gepubliceerd in de bijlage bij besluit­
wet nr. 697 van 1 oktober 1982. 
1 — Zie bij voorbeeld de bijlagen bij de — door Italië ter 
terechtzitting geciteerde — besluitwet nr. 697 van 
I oktober 1982. 
2 —-Arrest van 20 februari 1979, zaak 120/78, Rewe — 
ook gekend als het arrest-Cassis de Dijon —, Jurispr. 
1979, blz. 649, r.o. 7. 
1974
COMMISSIE / ITALIË 
IH — Alvorens de geldigheid van deze 
regeling te toetsen aan artikel 37 dient 
de draagwijdte van dat artikel te worden 
gememoreerd, met inachtneming van de 
rechtspraak van het Hof. Deze terugblik 
lijkt te meer nodig, daar de onderzochte 
bepaling heeft geleid tot controverses, 
waarvan het onderhavige geding het be­
wijs vormt. 
Thans gaat het alleen over artikel 37, 
lid 1, eerste alinea, dat luidt: 
„De Lid-Staten passen hun nationale 
monopolies van commerciële aard gelei­
delijk aan in dier voege dat aan het einde 
van de overgangsperiode elke discrimina­
tie tussen de onderdanen van de Lid-Sta­
ten wat de voorwaarden van de voorzie­
ning en afzet betreft is uitgesloten." 
Het Hof heeft in zijn arresten geleidelijk 
de werkingssfeer van die bepaling en de 
daarmee nagestreefde oogmerken verdui­
delijkt. 
A — In de eerste plaats heeft die bepa­
ling tot doel te voorkomen dat de inter­
ventie van een Lid-Staat zou leiden tot 
„discriminatie van de producenten of 
handelaren van andere Lid-Staten" 1 en 
strekt zij er derhalve toe aan uit andere 
Lid-Staten ingevoerde produkten volle­
dige „gelijkheid van kansen" te waarbor­
gen 2. 
B — In zijn rechtspraak wees het Hof 
er eveneens op dat het tweede oogmerk 
„ertoe strekt de eerbiediging te verzeke­
ren van de grondregel van het vrije 'ver­
keer van goederen binnen de gemeen­
schappelijke markt, met name langs de 
weg van afschaffing van kwantitatieve 
beperkingen en van maatregelen van ge­
lijke werking in het handelsverkeer tus­
sen Lid-Staten" 3. 
Die verwijzing naar het begrip maatregel 
van gelijke werking als kwantitatieve in­
voerbeperkingen roept de vraag op of 
aan dat begrip in artikel 37 dezelfde in­
houd moet worden toegekend als in arti­
kel 30. Uit de rechtspraak van het Hof 
kan volgens mij slechts een bevestigend 
antwoord worden afgeleid. 
Dat antwoord vloeit voort uit de rechts­
overwegingen 8 en 9 van voornoemd 
arrest-Manghera. Rechtsoverweging 8 
luidt: 
„[in artikel 37, lid 2 is sprake] van de 
verplichting zich na ingang van de over­
gangsperiode te onthouden van maatre­
gelen welke de draagwijdte van de arti­
kelen inzake de afschaffing der douane­
rechten en der kwantitatieve beperkingen 
tussen de Lid-Staten beperken; ... voorts 
[moet] volgens lid 3 het ritme van de in 
lid 1 bedoelde maatregelen ... worden 
aangepast aan de in de artikelen 30 tot 
en met 34 bedoelde afschaffing der 
kwantitatieve beperkingen voor dezelfde 
produkten." 
Dankzij deze formulering en die van de 
volgende rechtsoverweging — die daar­
van de conclusie vormt —, zoals toege­
licht in de bijzonder heldere conclusie 
1 — Arrest van 13 maart 1979, zaak 91/78, Hansen, Jurispr. 
1979, blz. 935, r.o. 9. 
2 — Idem r.o. 13. 
In dezelfde zin: twee arresten van 17 februari 1976, 
zaak 45/75, Rewe, Jurispr. 1976, blz. 198, r.o. 26, en 
zaak 91/75, Mirilz, Jurispr. 1976, blz. 217, r.o. 8: 
„Overwegende dat artikel 37, lid 1, ... na afloop van 
de overgangsperiode elke discriminatie tussen de on­
derdanen der Lid-Staten in de voorwaarden van de 
voorziening en de afzet verbiedt"; arrest van 13 maart 
1979, zaak 86/78, Peureux, Jurispr. 1979, blz. 897, r.o. 
30, waarin de geciteerde rechtsoverwegingen van de 
arrcsten-Rewe en -Miritz worden overgenomen. 
3 — Arrest van 3 februari 1976, zaak 59/75, Manghera, Ju­
rispr. 1976, blz. 91, r.o. 9, en voornoemd arrest-Miritz, 
r.o. 8. Dezelfde gedachte wordt in andere bewoordin­
gen geformuleerd in de volgende arresten: voornoemd 
arrcst-Rewe, r.o. 26; voornoemd arrest-Peureux, r.o. 
30; voornoemd arrest-Hansen, r.o. 13 en 19. 
1975
CONCLUSIE VAN MEVROUW ROZÈS — ZAAK 78/82 
van advocaat-generaal Warner in de 
zaak-Manghera, staat mijns inziens bui­
ten kijf dat de begrippen maatregel van 
gelijke werking in artikel 37 en in artikel 
30 één en hetzelfde zijn. Het lijkt mij 
niet overbodig in herinnering te brengen 
dat advocaat-generaal Lagrange bijna 20 
jaar geleden in verband met artikel 37 
reeds een formule gebruikte die thans 
een vingerwijzing kan lijken: „... aan­
merkelijke beïnvloeding — bestaande of 
mogelijke — van in- en uitvoer der Lid-
Staten (is) de enige factor waarop het bij 
die bepalingen aankomt..." 1. Ik ben het 
dan ook eens met het standpunt van Pro­
fessor R. Kovar terzake: „Het Hof van 
Justitie brengt het geheel van de elders 
opgelegde verboden ter zake van inbreu­
ken op het beginsel van het vrije verkeer 
van goederen onder de werking van deze 
bepaling (artikel 37)" 2. Ik citeer even­
eens Professor A. Pappalardo: „De uit­
spraak van het Hof (in de zaak-Man­
ghera) is dan ook een uitvloeisel van de 
loutere toepassing van de regels betref­
fende het vrije verkeer van goederen op 
het gebied van de monopolies" ... „Arti­
kel 37 (is) derhalve een bijzondere bepa­
ling, die wordt gekenmerkt door een 
procedure ad hoc doch materieel identiek 
is met de andere bepalingen van het­
zelfde hoofdstuk" 3 
C — Het derde oogmerk van artikel 37 
bestaat in de bevordering van „de in­
standhouding van normale mededin­
gingsvoorwaarden tussen de economieën 
der Lid-Staten" 4. Deze bepaling moet 
verhinderen dat de interventie door een 
Lid-Staat in de vorm van het optreden 
van een overheidsmonopolie leidt tot 
vervalsing van de mededingingsvoor­
waarden op de gemeenschappelijke 
markt 5. 
Dat oogmerk is in het onderhavige ge­
ding van bijzonder belang. In de tweede 
grief van de Commissie wordt namelijk 
gesteld dat door de vaststelling van een­
vormige handelsmarges door een Lid-
Staat, de mededingingsvoorwaarden op 
de gemeenschappelijke markt kunnen 
worden vervalst. Daarop antwoordt de 
Italiaanse regering dat die grief niet ont­
vankelijk is. Volgens haar kunnen de be­
weerde distorsies van de mededingings­
voorwaarden enkel aan artikel 37 wor­
den getoetst vanuit het gezichtspunt van 
beweerde discriminaties. 
Dit bezwaar is volgens mij voor een deel 
aan een misverstand te wijten. Ik ben na­
melijk de mening toegedaan dat de in de 
rechtsoverwegingen 9 en 19 van het ar­
rest-Hansen bedoelde aantasting van de 
mededinging niet identiek is met de in 
artikelen 85 en 86 EEG-Verdrag be­
doelde verstoring van de mededinging 
door de ondernemingen, doch met de 
verstoring waarmee de Lid-Staten door 
tussenkomst van monopolies van com­
merciële aard die zij beheersen, leiden of 
aanmerkelijk beïnvloeden (artikel 37, lid 
1, tweede alinea), afbreuk doen aan de 
eerlijkheid in de mededinging tussen hun 
economie als geheel en die van de andere 
Lid-Staten. Dit begrip eerlijkheid in de 
mededinging, dat in de preambule van 
het Verdrag wordt vermeld en in artikel 
3, eerste alinea, in andere bewoordingen 
wordt herhaald, kan derhalve een factor 
zijn bij de uitlegging van talrijke bepalin­
gen van het Verdrag, waaronder artikel 
37. 
1 — Conclusie van 25 juni 1964 in zaak 6/64, Costa t. Enel. 
Jurispr. 1964, blz. 1229. 
2 — Met zijn initialen ondertekende annotatie onder de ar­
resten van het Hof van Justitie van 13 maart 1979, za­
ken 86/78, 91/78 en 119/78, Journal de droit interna­
tional 1981, blz. 126. 
3 — Position des monopoles publics par rapport aux mono­
poles privés, Semaine de Bruges 1977, blz. 554 en 555. 
4 — Voornoemd arrest-Hansen, r.o. 19. 
Voorts lijkt het mij nodig handhaving 
van de eerlijkheid in de mededinging tus­
sen de economieën van de Lid-Staten te 
erkennen als een van de oogmerken van 
5 — Idem, r.o. 9. 
1976
COMMISSIE / ITALIË 
artikel 37 daar het de handhaving van 
het vrij verkeer van goederen tussen de 
Lid-Staten aanvult. Er wordt verteld dat 
de auteurs van het Verdrag hebben over­
wogen, het toekomstige artikel 37 in het 
hoofdstuk „Regels betreffende de mede­
dinging" op te nemen; dit is gemakkelijk 
te verklaren 1. 
De regels betreffende het vrije verkeer 
van goederen en die welke de vrije me­
dedinging moeten verzekeren, hebben 
alle het instellen van een gemeenschappe­
lijke markt ten doel (artikel 2 van het 
Verdrag), dat wil zeggen een markt 
waarvan de kenmerken dezelfde zijn als 
die van een binnenlandse markt, of deze 
althans zo dicht mogelijk benaderen2. 
Volgens een van de onderhandelaars en 
ondertekenaars van het Verdrag waren 
de kunstmatige barrières tussen de eco­
nomieën van de Lid-Staten, welke het 
EEG-Verdrag als zodanig beoogde op te 
heffen, niet beperkt tot „de drie in het 
EEG-Verdrag met name genoemde 
groepen protectionistische maatregelen, 
te weten kwantitatieve in- en uitvoer-
beperkingen, deviezenbeperkingen en 
douanerechten, doch deden zij zich ook 
voor in de vorm van een groot aantal in­
directe beschermende maatregelen, waar­
van de openbare ondernemingen en de 
monopolies tot de gevaarlijkste moeten 
worden gerekend." 
Artikel 90 EEG-Verdrag maakt deel uit 
van het hoofdstuk betreffende de vrijheid 
van mededinging, een vrijheid die zowel 
de consument als de produktiviteit ten 
goede komt. „Artikel 37 streeft trouwens 
op dezelfde wijze de afbraak na van de 
protectiemaatregelen die uit de nationale 
monopolies voortvloeien" 3. 
Het komt mij voor dat distorsies van de 
mededinging en de handelsbelemmerin­
gen slechts verschillende aspecten zijn 
van eenzelfde verschijnsel. 
In de onderhavige zaak blijkt dat bijzon­
der duidelijk. 
De Commissie betoogt met name dat een 
monopolie dat zich zowel tot de produk-
tie als tot de verkoop uitstrekt, bij de or­
ganisatie van de verkoop zijn eigen pro­
dukten wel moet begunstigen. Deze grief 
was reeds in voornoemde zaak-Man-
ghera aan de orde. 
In deze zaak zag de Commissie deze 
preferentiële regeling als een „maatregel 
van gelijke werking als een kwantitatieve 
invoerbeperking"4. In de onderhavige 
zaak ontleent zij echter een argument 
aan de vergelijking tussen het monopolie 
1 — C. Gudin, Les monopoles nationaux á caractère com­
mercial dans le droit de la Communauté économique 
européenne, proefschrift, Université de Paris II, 1977, 
Deel I, blz. 129. 
2 — Arrest van 20 januari 1981, gevoegde zaken 55 en 
57/80, Gema, Jurispr. 1981, blz. 147, r.o. 14: „... het 
wezenlijke doel van het Verdrag, de versmelting van de 
nationale markten tot één enkele markt, ..."; arrest 
van 25 oktober 1977, zaak 26/76, Metro, Jurispr. 1977, 
blz. 1875, r.o. 20; „Overwegende dat de... voor­
waarde dat de mededinging niet wordt vervalst, uitgaat 
van het bestaan ... op de markt, (van) de mate van me­
dedinging die noodzakelijk is voor de naleving van de 
fundamentele vereisten en het bereiken van de doelstel­
lingen van het Verdrag, inzonderheid de totstandbren-
ging, van één markt met soortgelijke voorwaarden als 
een interne markt." 
3 — Baron Snoy et d'Oppuers, La notion de l'intérêt de la 
Communauto à l'article 90 du Traita de Rome sur le 
Marché Commun, Rivesta di diritto industriale, 1963, 
blz. 247 en 248 ; eigen cursivering. 
Eveneens in die zin: 1. Algemeen: Wortlcy, An intro­
duction to the Law of the European Economic Com­
munity, Manchester, 1972, hoofdstuk 6, Monopolies 
under the EEC-Treaty, blz. 67. 2. Ten aanzien van een 
bijzonder punt, te weten de gelijkwaardigheid van de 
begrippen „de handel tussen Lid-Staten ongunstig beïn­
vloeden" in artikel 85, lid I, van het Verdrag, en „be­
lemmeringen van het intracommunautaire handelsver­
keer" in 's Hofs klassieke definitie van de maatregel 
van gelijke werking als bedoeld in artikel 30 EEG-Ver­
drag: opmerkingen van de Commissie in de zaken 177 
cn 178/82, van de Haar en Kavcka. 3. Inzake tabak: 
voornoemd rapport-Beumer, punt 6. 
4 — Voornoemd arrest-Manghera, Jurispr. 1976, blz. 95. 
1977
CONCLUSIE VAN MEVROUW ROZÈS — ZAAK 78/82 
en de mededingingsregeling tussen on­
dernemingen welke de mededinging be­
lemmert als bedoeld in artikel 85, lid 1, 
en door het Hof in zijn arrest van 29 ok­
tober 1981 (Van Landewyck) is veroor­
deeld 1. 
In haar tweede grief stelt de Commissie 
dat de gewraakte regeling de mededin­
gingsvoorwaarden op de gemeenschappe­
lijke markt vervalst door een zekere dis­
criminatie. Zij meent namelijk dat de 
verplichting om voor nieuwe produkten 
dezelfde handelsmarge toe te kennen als 
voor reeds op de markt bekende produk­
ten, erop neerkomt dat verschillende si­
tuaties zonder objectieve rechtvaardiging 
gelijk worden behandeld. 
De rechtspraak van het Hof waarin aan 
artikel 37, lid 1, eerste alinea, een ruime 
draagwijdte wordt toegekend, moet ook 
om redenen van algemene aard worden 
bijgevallen. In de eerste plaats wegens de 
plaats van deze bepaling in het Verdrag, 
en derhalve wegens het fundamentele ka­
rakter van het beginsel van de eenheid 
van de markt en het daaruit voorvloei­
ende vrije verkeer van goederen 2. Voorts 
wegens de bijzondere waakzaamheid die 
geboden is wegens het bestaan van orga­
nismen zoals staatsmonopolies van com­
merciële aard die, aldus Baron Snoy in 
zijn hiervoor geciteerd artikel, een aan­
zienlijk potentieel gevaar vormen voor 
het handelsverkeer. 
Met de beginselen van deze rechtspraak 
in het achterhoofd moeten thans de twee 
grieven van de Commissie tegen het Ita­
liaanse systeem van handelsmarges, en de 
argumenten die de Italiaanse regering ter 
weerlegging daarvan heeft aangevoerd, 
op hun waarde worden getoetst. 
IV — A. Een Lid-Staat die een mono­
polie van de produktie (en tevens van de 
verkoop) heeft, en voor de produkten 
van zijn concurrenten uit de andere Lid-
Staten dezelfde handelsmarge oplegt als 
voor zijn eigen produkten, maakt zich 
volgens de Commissie schuldig aan een 
bij artikel 37 verboden discriminatie van 
de ingevoerde produkten. Immers, ver­
schillende situaties — de door hem ge­
produceerde en de ingevoerde produkten 
— behandelt hij op identieke wijze. Arti­
kel 37 is juist bedoeld om te voorkomen 
dat een Lid-Staat die een produktiemo¬ 
nopolie heeft, van zijn distributiemono­
polie gebruik zou kunnen maken om 
zulk een situatie in het leven te roepen. 
Welnu, het Italiaanse tabaksmonopolie is 
zowel een produktie- als een distributie­
monopolie. Als distributiemonopolie stelt 
het de handelsmarge voor tabaksfabrika­
ten vast op de grondslag van het voor de 
eigen produkten gevoerde verkoopbeleid. 
Die marge geldt echter eveneens voor in­
gevoerde produkten. Ofschoon zij stellig 
geschikt zal zijn voor de produkten van 
het monopolie, is zulks niet per se het 
geval voor de ingevoerde produkten; het 
lijkt immers moeilijk voor een Lid-Staat 
om niet te proberen de afzet van de 
eigen produkten te bevorderen. Zo zijn 
de importeurs niet alleen niet meer vrij 
om de detailhandelaren de door hen juist 
geachte vergoeding toe te kennen, maar 
zien zij zich daarenboven nog gedwon­
gen om hen te vergoeden op de door 
hun rechtstreekse concurrent — de Ita­
liaanse staat die het monopolie van de 
produktie heeft — vastgestelde wijze. De 
Commissie kan zich nauwelijks een geval 
1 — Met redenen omkleed advies van 13 november 1980, 
blz. 9. 
2 — Beginsel dat met name wordt erkend sedert het arrest 
van het Hof van 14 december 1962, gevoegde zaken 2 
en 3/62, Commissie t. Luxemburg en België („ontbijt­
koek-arrest”), Jurispr. 1962, blz. 851; zie ook het ar­
rest van 9 december 1981, zaak 193/80, Commissie t. 
Italië, („wijnazijn-arrest”), Jurispr. 1981, blz. 3019, 
r.o. 17. 
1978
COMMISSIE / ITALIË 
indenken waarin de discriminatie bij de 
bevoorrading en de afzet duidelijker is. 
Zo creëert het monopolie een situatie, 
die veel weg heeft van die van een parti­
culier producent die zijn concurrenten de 
marge wil opdringen, die hijzelf de de­
tailhandelaren voor zijn eigen produkten 
toekent. Een mededingingsregeling tus­
sen ondernemingen op de Belgisch-Lu­
xemburgse markt heeft ten gevolge dat 
het de partijen bij die regeling wordt ver­
boden „om met de groothandelaren te 
onderhandelen over individuele marges 
en verdergaande voordelen naargelang 
van de situatie op de markt”, en leverde 
volgens het Hof een onder het verbod 
van artikel 85, lid 1, vallende beperking 
van de mededinging op 1. 
Tenslotte zijn buitenlandse produkten 
allemaal duurder dan binnenlandse pro­
dukten. Derhalve drukt een procentuele 
vaste marge die dus varieert met de de-
tailhandelsprijs in werkelijke kosten 
zwaarder op dure — doorgaans inge­
voerde — produkten dan op Italiaanse 
— doorgaans goedkope — produkten. 
Willen importeurs dit nadeel echter op­
heffen door de vergoeding van de detail­
handelaren te verminderen, dan zouden 
zij zulks niet kunnen: het systeem van de 
eenvormige marge verbiedt het hen. 
B. Door de vaststelling van eenvormige 
handelsmarges door de staat kunnen 
eveneens de mededingingsvoorwaarden 
in de gemeenschappelijke markt worden 
vervalst, inzonderheid op het Italiaanse 
grondgebied. Daardoor worden de ta­
baksmerken die aldaar reeds worden ver­
kocht en enige bekendheid hebben ver­
worven, bevoordeeld ten opzichte van de 
nieuwe merken die leveranciers uit an­
dere Lid-Staten eventueel op die markt 
zouden willen afzetten. Onder de Itali­
aanse regeling wordt het hen immers on­
mogelijk gemaakt met de verdelers gro­
tere marges in de vorm van marktpene-
tratiepremies overeen te komen. Dit stel­
sel beperkt dus de keuze van verkoopme­
thoden en verhindert de aanpassing er­
van aan het specifieke karakter van de 
markt van de verschillende tabakspro-
dukten en aan de ontwikkeling van de 
desbetreffende marktsituatie. 
Dit nadeel wordt nog versterkt door het 
absolute reclameverbod in het betrokken 
gebied. De Commissie is van oordeel dat 
de vaststelling van eenvormige handels­
marges tot vervalsing van de mededin­
gingsvoorwaarden kan leiden en afbreuk 
doet aan de gelijkheid van kansen die aan 
uit andere Lid-Staten ingevoerde pro­
dukten moet worden gewaarborgd ten 
opzichte van de nationale produkten 
(voornoemd arrest-Hansen, r.o. 13). 
Laatstgenoemd begrip sluit aan bij het 
begrip discriminatie. Voor nieuwe pro­
dukten dezelfde marge voorschrijven als 
voor produkten waarmee de markt reeds 
vertrouwd is, komt er namelijk op neer 
dat verschillende situaties zonder objec­
tieve rechtvaardiging gelijk worden be­
handeld. 
V — Duidelijkheidshalve heb ik de ant­
woorden van de Italiaanse regering op 
deze grieven in drie categorieën onder­
gebracht: 
— antwoorden op beide grieven; 
— antwoorden op de eerste grief; 
— antwoorden op de tweede grief. 
A — 1. Bij wege van algemeen ant­
woord verklaart de Italiaanse regering 
dat de gewraakte maatregel niet als dis­
criminerend en dus als in strijd met arti-
1 — Voornoemd arrest-Van Landewyck, r.o. 110 en 131 tot 
134. 
1979
CONCLUSIE VAN MEVROUW ROZÈS — ZAAK 78/82 
kel 37, lid 1, eerste alinea, kan worden 
aangemerkt, enkel omdat zij zonder on­
derscheid van toepassing is op buiten­
landse en op binnenlandse produkten. 
Daartegen brengt de Commissie echter 
in, dat in de gemeenschappelijke markt, 
gezien als een entiteit, de eenvormige 
handelsmarge een discriminatie ten na­
dele van de producenten uit de andere 
Lid-Staten oplevert. 
Het lijkt mij niet noodzakelijk een oor­
deel te vellen over de gegrondheid van 
de stelling van de Commissie dat de 
vraag of artikel 37 is geschonden op 
communautair niveau moet worden on­
derzocht; immers, volgens de recht­
spraak van het Hof behelst dat artikel 
een verbod van maatregelen van gelijke 
werking als kwantitatieve invoerbeper­
kingen. Het volstaat dan ook, uit te ma­
ken of uit andere Lid-Staten ingevoerde 
produkten waarop procentueel een iden­
tieke handelsmarge wordt opgelegd als 
op produkten van het monopolie, daar­
van op de Italiaanse binnenlandse markt 
— indirect en potentieel — enigerlei hin­
der kunnen ondervinden. Met andere 
woorden, het aangevoerde bezwaar is 
niet ontvankelijk, omdat het berust op 
een te enge, in de rechtspraak van het 
Hof verworpen uitlegging van artikel 37. 
2. Voorts betoogt de Italiaanse rege­
ring dat het huidige stelsel niet discrimi­
nerend is, omdat het de handelaren in 
staat stelt bij de keuze van de detailhan-
delsprijs alle bestanddelen daarvan — 
met inbegrip van het bedrag van de 
marge — te beoordelen. Dit stelsel is dus 
„doorzichtig" voor wat de diverse be­
standdelen van de verbruikersprijs be­
treft. 
Het zal duidelijk zijn dat de importeurs 
bij de keuze van de detailhandelsprijs 
van hun produkten de hoogte van de 
handelsmarge kennen, daar dit een vast 
percentage van de prijs is. Daaruit.kan 
bezwaarlijk worden afgeleid dat de be­
streden regeling niet leidt tot een belem­
mering van het handelsverkeer of een 
vervalsing van de mededinging. 
3. De Italiaanse regering laat het daar 
niet bij en betoogt dat in werkelijkheid 
de afschaffing van de eenvormige marges 
discriminerend zou zijn, omdat dit de 
detailhandelaren in de gelegenheid zou 
stellen bepaalde leveranciers boven an­
dere te bevoordelen. 
Alleen de belangrijkste producenten zou­
den namelijk hoge, voor de detailhande­
laren aantrekkelijke marges kunnen toe­
kennen. Zodoende zouden zij geleidelijk 
de kleinere producenten uit de legale 
markt kunnen verdringen zodat die ge­
neigd zouden kunnen zijn hun produk­
ten illegaal te verkopen. 
Om te beginnen is het onjuist, de Itali­
aanse tabaksverkopers elke commerciële 
rol te ontzeggen. Ondanks het reclame­
verbod staat het hun immers vrij monde­
ling of bij voorbeeld door de opmaak 
van hun etalage, een bepaald produkt 
van een bepaalde producent aan te beve­
len. 
Anderzijds kan bezwaarlijk worden aan­
genomen dat de afschaffing van het hui­
dige stelsel van de vaste marge die van 
overheidswege wordt vastgesteld, en de 
vervanging van dat stelsel door een stel­
sel waarbij de marge vrij binnen een ze­
ker vork wordt gekozen, ook maar de 
geringste invloed kan hebben op de om­
vang van de smokkel in Italië. Dat ver­
schijnsel wordt namelijk afdoende ver­
klaard door andere factoren die hier niet 
behoeven te worden genoemd. 
Van de door de Italiaanse regering aan­
gevoerde verweermiddelen van algemene 
aard is er dus geen enkel dat mij heeft 
weten te overtuigen. 
1980
COMMISSIE / ITALIË 
Β — Vervolgens wil ik de specifieke ar­
gumenten betreffende de eerste grief van 
de Commissie onderzoeken. 
1. De Italiaanse regering beweert dat er 
geen verband bestaat tussen het percen­
tage van het „agio" en het gunstiger ver­
koopbeleid voor de produkten van haar 
monopolie; dit moet immers talrijke an­
dere factoren in aanmerking nemen, met 
name de eisen van de tabaksverkopers en 
het effect van de tabaksprijzen op de 
kosten van levensonderhoud en via de 
indexatieclausules („scala mobile") op de 
salarissen. Zij wijst er eveneens op dat 
waar de buitenlandse produkten door­
gaans duurder zijn en de marge varieert 
met de prijs, deze produkten de verko­
pers in absolute cijfers de hoogste winst 
opleveren. 
2. Al zijn die feitelijke argumenten niet 
zonder belang, toch zijn zij niet vol­
doende. 
Eerst een woord over de beweerde voor­
keur van de detailhandelaren voor de 
verkoop van buitenlandse in plaats van 
nationale produkten. Vastgesteld moet 
worden dat die detailhandelaren een ver­
gunning nodig hebben die wordt afgege­
ven door het monopolie en door dit laat­
ste zullen worden verzocht om als tegen­
prestatie ondanks voornoemd financieel 
voordeel zijn produkten te begunstigen. 
Bovendien zijn de detailhandelaren niet 
de enige groepering die belang heeft bij 
de beslechting van het geschil: het door 
de Italiaanse regering bedoelde voordeel 
kan ongedaan worden gemaakt door het 
nadeel dat de handelaren in een eerdere 
fase van de distributieketen ondervinden. 
Afgezien van de vraag of de detailhande­
laren er echt belang bij hebben om in 
plaats van binnenlandse, buitenlandse 
produkten te verkopen, en of het mono­
polie de prijzen in zijn voordeel en zo­
doende ten nadele van de buitenlandse 
concurrentie vaststelt, is het echter 
vooral van belang na te gaan of het door 
het monopolie opgezette stelsel discrimi­
nerend kan worden gebruikt of althans 
de intracommunautaire handel kan be­
lemmeren. Zoals advocaat-generaal 
Warner in zijn conclusie in de zaak-
Manghera opmerkte, verbiedt artikel 37 
evenals de artikelen 30 tot 36 potentiële 
beperkingen van de handel tussen Lid-
Staten (in dezelfde zin: de conclusie van 
advocaat-generaal Lagrange in voor­
noemde zaak-Costa t. Enel). Het argu­
ment van advocaat-generaal Warner, 
ontleend aan het feit dat in de Engelse 
en Franse tekst van artikel 37, lid 1, „de 
woorden ,ensure' onderscheidenlijk ,soit 
assurée' worden gebezigd", komt hier 
volledig tot zijn recht: „een afschaffing 
is niet ,verzekerd' wanneer de mogelijk­
heid blijft bestaan dat hetgeen moet wor­
den afgeschaft zich opnieuw zal voor­
doen". 
Het Hof is in zijn rechtspraak tot de lo­
gische conclusie gekomen dat het in de 
artikelen 37 en 30 over hetzelfde begrip 
maatregelen van gelijke werking gaat. 
Dit uitgangspunt van de redenering 
brengt mij ertoe het standpunt van de 
Commissie te steunen. Toch ben ik het 
niet onverdeeld eens met haar redene­
ring: het feit dat het Italiaanse monopo­
lie zowel een produktie- als een distribu­
tiemonopolie is, is geen voldoende grond 
om ipso facto te stellen dat het de ver­
koop van de produkten zo regelt dat zijn 
eigen produkten worden begunstigd en 
die van zijn concurrenten uit de andere 
Lid-Staten worden benadeeld. Dat is een 
losse bewering die niet door het minste 
bewijs wordt gestaafd. Niettemin is de 
1981
CONCLUSIE VAN MEVROUW ROZÈS — ZAAK 78/82 
betrokken situatie mijns inziens gevaar­
lijk, kan zij tot misbruiken leiden en kan 
inzonderheid de vaststelling door het 
monopolie van een eenvormige handels­
marge voor de eigen produkten en voor 
die van de concurrentie tot gevolg heb­
ben dat de importeurs van tabaksfabrika­
ten uit de andere Lid-Staten worden ge­
discrimineerd of gehinderd. 
Ik ben het eens met het door advocaat-
generaal Roemer in zijn conclusie in de 
zaak betreffende de Italiaanse melkcen-
trales 1 ingenomen standpunt, en maak 
zijn argumenten tot de mijne: „In ver­
band met een alleenverkooprecht van de 
in artikel 37 bedoelde lichamen komt 
dan ook de vraag op, of dit noodzakelij­
kerwijs een discriminatie inhoudt jegens 
onderdanen van de andere Lid-Staten. 
Zoals de Commissie heeft aangetoond, 
moet zulks — althans de mogelijkheid 
van discriminatie — worden beaamd 
voor het geval de staat zich het alleen­
verkooprecht voorbehoudt, omdat niet is 
uit te sluiten dat de staat op die manier 
andere dan zuiver economische belangen 
dient. Dit is nog duidelijker in gevallen 
waarin een alleenverkooprecht toekomt 
aan een lichaam dat de betrokken pro­
dukten zelf vervaardigt of verwerkt. Ge­
zien de situatie in het hoofdgeding even­
als het feit dat doorgaans alleen behan­
delde melk in aanmerking komt voor 
verhandeling tussen de staten, is het aan­
nemelijk dat melkcentrales met een al­
leenverkooprecht bij voorkeur de door 
hen zelf verwerkte melk zullen afzetten" 
(eigen cursivering). 
Deze conclusies verdienen de aandacht 
van het Hof, te meer waar het monopo­
lie waarover het in die zaak ging even­
eens, zoals het Hof heeft gemerkt, zowel 
een produktie- als een verkoopmonopo­
lie was en de desbetreffende grief van de 
Commissie veel gelijkenis vertoont met 
haar grief in de onderhavige zaak. 
C — Thans moeten nog de specifieke 
antwoorden van de Italiaanse regering 
op de tweede grief van de Commissie 
worden onderzocht. 
1. Het argument betreffende de niet-
ontvankelijkheid van de tweede grief, dat 
de Italiaanse regering als het ware aan 
haar betoog laat voorafgaan, wil ik 
slechts terloops in herinnering brengen. 
Zoals ik reeds zei kan sedert het arrest-
Hansen van 13 maart 1979 niet meer 
worden gesteld, dat de beweerde distor­
sies van de mededingingsvoorwaarden — 
althans in de zin die ik daaraan heb ge­
geven — enkel aan artikel 37 kunnen 
worden getoetst vanuit het gezichtpunt 
van beweerde discriminaties. 
2. In de tweede plaats betoogt de Ita­
liaanse regering, dat de mededinging niet 
echt is vervalst, omdat het marktaandeel 
van de ingevoerde tabaksprodukten in 
Italië sinds een aantal jaren aanzienlijk is 
toegenomen. Tot staving van deze ver­
klaring heeft zij in de loop van de schrif­
telijke behandeling cijfers overgelegd die 
sterk afwijken van die van de Commissie. 
Naar aanleiding van 's Hofs verzoek ter 
terechtzitting, werden volledige statistie­
ken over het tijdperk 1970-1982 overge­
legd, welke deze verklaringen inderdaad 
bevestigen. De Commissie evenwel be­
twist de berekeningsgrondslag van deze 
gegevens, omdat onder meer de in Italië 
onder buitenlandse licentie vervaardigde 
produkten tot de buitenlandse produkten 
worden gerekend; dat bezwaar lijkt niet 
irrelevant. 1 — Conclusie van 23 februari 1972, zaak 82/71, Sail, 
Jurispr. 1971, blz. 141, inzonderheid blz. 146. 
1982
COMMISSIE / ITALIË 
De cijfers van de Italiaanse regering wet­
tigen evenwel in geen geval de door haar 
daaruit getrokken conclusies. Zelfs in­
dien het marktaandeel van buitenlandse 
produkten onder het stelsel van eenvor­
mige marges is toegenomen, is daarmee 
nog niet aangetoond, dat een andere re­
geling niet tot een grotere toename had 
kunnen leiden. Met andere woorden, de 
door de Italiaanse regering voorgestelde 
toets levert niet het gewenste bewijs. 
Zoals ik reeds zei, moet in casu worden 
vastgesteld of de bestreden maatregel 
„direct of indirect, terstond dan wel po­
tentieel, de vrije handel tussen de Lid-
Staten op zodanige wijze kan beïnvloe­
den, dat de verwerkelijking van de doel­
stellingen van de gemeenschappelijke 
markt wordt geschaad" 1. 
Om de redenen welke de eerste grief van 
de Commissie vormen luidt het antwoord 
bevestigend. De door de Commissie in 
haar tweede grief ter sprake gebrachte 
bijkomende factor, namelijk dat de im­
porteurs thans met de detailhandelaren 
geen andere marges kunnen overeenko­
men dan die welke het monopolie oplegt 
en met name geen marktpenetratiepre-
mies kunnen toekennen, kan de juistheid 
van dit antwoord duidelijk enkel nog 
maar versterken, indien zulks al nodig is. 
3. Voor wat het absolute reclamever­
bod betreft, dat volgens de Commissie de 
facto de minder bekende buitenlandse 
produkten benadeelt, voert de Italiaanse 
regering twee verschillende argumenten 
aan: 
1) voor de buitenlandse produkten 
wordt dit verbod overtreden; 
2) het heeft die produkten in feite niet 
benadeeld. 
De bewering van de Italiaanse regering 
in het eerste punt is in overeenstemming 
met de feiten. Het is overigens ongetwij­
feld redelijk om ervan uit te gaan dat het 
reclameverbod aan het stelsel van een­
vormige handelsmarges is toegevoegd om 
de doorbraak van een nieuw produkt op 
de Italiaanse markt nog te bemoeilijken. 
De Italiaanse regering kan zich dan ook 
terecht op het standpunt stellen dat wan­
neer dat verbod voor wat de buiten­
landse produkten betreft gedeeltelijk en 
voor wat de binnenlandse produkten be­
treft helemaal niet is overtreden, laatst­
genoemde produkten evenredig aan de 
zwaarte van de wetsovertreding door de 
importeurs worden benadeeld. Het komt 
mij evenwel voor, dat die overtreding 
veeleer een grond zou opleveren voor 
sancties wegens overtreding van de be­
trokken wet dan voor instandhouding 
van discriminerende maatregelen zoals 
de eenvormige handelsmarge; deze in­
standhouding zou, indien de redenering 
van de Italiaanse regering consequent 
wordt doorgetrokken, misschien kunnen 
worden gerechtvaardigd met de nood­
zaak om de inbreuken op de wet inzake 
het reclameverbod te compenseren. 
Het argument in het tweede punt is irre­
levant. De economische efficiëntie van 
bepaalde handelaars die erin slagen de 
gevolgen van een althans potentieel pro­
tectionistische regeling te neutraliseren, 
lijkt mij geen voldoende reden om de in­
standhouding ervan te rechtvaardigen. 
Bovendien is het argument van de Itali­
aanse regering niet bijzonder overtui­
gend. Uit het feit dat de thans meest ver-
1 — Arrest van 13 juli 1966, gevoegde zaken 56 en 58/64, 
Consten en Grundig, Jurispr. 1966, blz. 515, gewezen 
in een mededingingszaak; een vergelijkbare formule 
bezigde het Hof ten aanzien van maatregelen van ge­
lijke werking in zijn arrest van 11 juli 1974, zaak 8/74, 
Dassonville, Jurispr. 1974, blz. 852, r.o. 5. 
1983
CONCLUSIE VAN MEVROUW ROZÈS — ZAAK 78/82 
kochte buitenlandse sigaret reeds in 1962 
op de markt was (datwil zeggen vóór de 
inwerkingtreding van de wet waarbij re­
clame voor tabaksprodukten werd verbo­
den) en de thans meest verkochte sigaret 
van binnenlands fabrikaat dat niet was, 
kan niet worden geconcludeerd dat het 
reclameverbod de buitenlandse produk­
ten heeft bevoordeeld. Hoogstens kan 
worden vastgesteld dat buitenlandse siga­
retten, anders dan de thans meest ver­
kochte sigaret van binnenlands fabrikaat, 
slechts met moeite vaste voet krijgen op 
de Italiaanse markt. 
4. Tenslotte is de Italiaanse regering 
van mening dat het feit dat de impor­
teurs de mogelijkheid hebben hun pro­
dukten tegen concurrerende prijzen te 
koop aan te bieden zonder aan de marge 
van de wederverkoper te moeten raken, 
in elk geval bewijst dat de mededinging 
niet wordt beperkt. 
Ik sluit mij evenwel aan bij het standpunt 
van de Commissie dat op grond van de 
invoering van de mededinging op het 
vlak van de detailhandelsprijzen de uit­
schakeling daarvan op het vlak van de 
marge van de beloning van de detailhan­
delaar niet als wettig kan worden aange­
merkt. De producenten kunnen er im­
mers belang bij hebben, die marge te ver­
hogen in plaats van de kleinhandelsprijs 
te verlagen. Terwijl nu de Italiaanse 
staat, die het monopolie van de produk-
tie én van de distributie heeft, zowel de 
marge als de kleinhandelsprijs kan mani­
puleren, kunnen de importeurs alleen de 
prijs wijzigen, daar zij zich voor het ove­
rige moeten houden aan de marge die 
het Italiaanse monopolie het beste schikt. 
Daaruit volgt dat, hoe eng artikel 37 ook 
wordt uitgelegd, de gewraakte maatregel 
duidelijk onverenigbaar is met deze bepa­
ling. Ik wil opmerken dat het Hof deze 
enge uitlegging volgens welke enkel de 
zuivere discriminaties in de enge beteke­
nis van het woord onder deze verbodsbe­
paling vallen en dus niet de belemmerin­
gen van het handelsverkeer en de beper­
kingen van de mededinging tussen de 
economieën van de Lid-Staten, heeft ver­
worpen. 
D — Gezien de draagwijdte die artikel 
37 thans in het positief recht heeft en die 
met name op gelijke wijze als artikel 30 
de maatregelen van gelijke werking als 
kwantitatieve invoerbeperkingen omvat, 
wil ik nog een laatste punt onderzoeken. 
Het in artikel 30 neergelegde verbod 
wordt immers beperkt door de afwijkin­
gen die enerzijds zijn voorzien in artikel 
36 en anderzijds in de handelsregelingen 
van de Lid-Staten die zonder onder­
scheid toepasselijk zijn op binnenlandse 
en ingevoerde produkten en die „moeten 
worden aanvaard voor zover dringende 
behoeften ... ze noodzakelijk maken" 1. 
Evenals de afwijkingen in artikel 36 moe­
ten ook die regelingen andere dan eco­
nomische oogmerken nastreven. Mijns 
inziens noopt de eenheid van het hoofd­
stuk betreffende de afschaffing van de 
kwantitatieve beperkingen — of althans 
de feitelijke samenhang 2 — tot de con­
clusie dat zulks eveneens geldt voor 
de maatregelen die in strijd zijn met arti­
kel 37. 
Weliswaar kunnen zulke maatregelen 
niet worden gerechtvaardigd met een uit­
drukkelijke verwijzing naar artikel 36, 
want dit artikel moet eng worden uitge­
legd en de tekst ervan („de bepalingen 
van de artikelen 30 tot en met 34 vormen 
geen beletsel ...") sluit die mogelijkheid 
trouwens ondubbelzinnig uit. Het lijkt 
mij evenwel mogelijk, na te gaan of in 
het kader van artikel 37 op grond van de 
1 — Voornoemd arrest-Rewe, r.o. 8, blz. 662. 
2 — Aldus advocaat-generaal Roemer in zijn conclusie in 
voornoemde zaak-Sail, Jurispr. 1972, blz. 147. 
1984
COMMISSIE / ITALIË 
afwijkingen bedoeld in artikel 36 en in 
bepaalde gevallen op grond van andere 
dwingende vereisten „kan worden ge­
zegd dat [de betrokken maatregelen] 
geen maatregelen zijn van gelijke wer­
king als kwantitatieve invoerbeperkingen 
in de zin van dat artikel” 1. Met andere 
woorden, ik stel voor de gelijkstelling 
van artikel 37 met artikel 30 aan te vul­
len door op eerstgenoemd artikel de­
zelfde methodiek toe te passen die het 
Hof voor het eerst heeft toegepast in het 
arrest-„Cassis de Dijon” en naderhand 
met name in het arrest-„souvenirs uit Ier­
land” en in het onlangs gewezen arrest 
betreffende Italiaanse vermouth heeft 
uitgewerkt 2. 
Wanneer die beginselen worden toege­
past in de onderhavige zaak, valt op dat 
slechts één argument van de Italiaanse 
regering a priori voor onderzoek in dit 
kader in aanmerking komt, namelijk het 
argument betreffende de consumenten­
bescherming. Na nadere bestudering van 
het betoog ter zake blijkt het evenwel 
onnodig dat argument op zijn waarde te 
onderzoeken. De Italiaanse regering 
voert immers aan dat de onveranderlijk­
heid van de marge de consumenten zou 
beschermen, aangezien zij hen behoedt 
tegen een ongecontroleerde stijging van 
de prijzen. Dit is een argument van eco­
nomische aard en dus als zodanig niet 
ontvankelijk. 
VI — De Italiaanse regering voert sub­
sidiair een uiterste verweermiddel aan, 
ontleend aan artikel 90, lid 2, van het 
Verdrag. 
Volgens deze bepaling vallen „De on­
dernemingen … die het karakter dragen 
van een fiscaal monopolie, … onder de 
regels van dit Verdrag, met name onder 
de mededingingsregels, voor zover de 
toepassing daarvan de vervulling, in feite 
of in rechte, van de hun toevertrouwde 
bijzondere taak niet verhindert. De ont­
wikkeling van het handelsverkeer mag 
niet worden beïnvloed in een mate die 
strijdig is met het belang van de Ge­
meenschap”. 
Ingevolge deze uitzonderingsbepaling 
vallen activiteiten die normaal onverenig­
baar zijn met het Verdrag buiten de 
werkingssfeer van het verbod dat in be­
ginsel uit deze onverenigbaarheid voort­
vloeit. De Italiaanse regering beroept 
zich dan ook slechts subsidiair op die be­
paling, dat wil zeggen voor zover het 
Hof met mij zou oordelen dat de ge­
wraakte maatregel in strijd is met artikel 
37, lid 1, eerste alinea. Artikel 90, lid 2 is 
een uitzonderingsbepaling en moet strikt 
worden uitgelegd 3. 
Zoals bekend bestaat er in de rechtsleer 
geen eensgezindheid over de vraag of 
een Lid-Staat gerechtigd is met een be­
roep op artikel 90 artikel 37 buiten toe­
passing te laten. Volgens professor Fran-
ceschelli heeft artikel 37 in elk geval 
voorrang boven artikel 90, in die zin dat 
ook die monopolies die binnen de ruim 
opgevatte werkingssfeer van artikel 90 
vallen en die discrimineren ten aanzien 
van de voorzienings- en afzetvoorwaar-
den, moeten worden aangepast in dier 
voege dat dat onderscheid aan het einde 
van de overgangsperiode is opgeheven en 
het non-discriminatiebeginsel dat terecht 
een fundamenteel beginsel van het Ver­
drag wordt genoemd, wordt nageleefd. 
Artikel 90 is een pennissief voorschrift dat 
1 — Arrest van 17 juni 1981, zaak 113/80, Commissie 
t. Ierland, Jurispr. 1981, blz. 1625, r.o. 9. 
2 — Arresi van 20 april 1983, zaak 59/82, Schutzverband 
gegen Unwesen in der Wirtschaft, r.o. 11, Jurispr. 
1983, blz. 1217. 
3 — Arrest van 21 maart 1971, zaak 127/73, BRT, Jurispr. 
1974, biz. 313, r.o. 19. 
1985
CONCLUSIE VAN MEVROUW ROZÈS — ZAAK 78/82 
moet wijken voor het imperatieve voor­
schrift van artikel 37, lid 1 1. 
Oòk stafhouder van Hecke is van me­
ning dat artikel 37 ten opzichte van arti­
kel 90 moet worden gezien als een lex 
specialis, die voorrang heeft boven de 
meer algemene bepalingen van artikel 
90 2. Ondanks het belang van deze argu­
menten ben ik evenwel met onder meer 
decaan Colliard de mening toegedaan, 
dat „wanneer de twee teksten in onder­
ling verband worden bezien, toepassing 
moet worden gegeven aan artikel 90, dat 
ruimere en meer onherroepelijke afwij­
kingen behelst." Immers, het komt mij 
voor dat het omgekeerde de nuttige 
werking van artikel 90 gedeeltelijk teniet 
doet. 
Nu deze eerste hindernis is overwonnen, 
moet, alvorens in de onderhavige zaak 
een beroep kan worden gedaan op deze 
bepaling, nog aan de volgende drie voor­
waarden zijn voldaan: 
— het Italiaanse tabaksmonopolie moet 
een fiscaal monopolie als bedoeld in 
deze bepaling zijn, 
— dit monopolie moet zijn fiscale taak 
niet zonder het stelsel van vaste mar­
ges kunnen vervullen, 
— de ontwikkeling van het handelsver­
keer mag door dit stelsel niet nadelig 
worden beïnvloed in een mate die 
strijdig is met het belang van de Ge­
meenschap. 
Volgens de Commissie is aan geen van 
deze voorwaarden voldaan. 
Ik wil ze dan ook één voor één onder­
zoeken. 
A — Is het Italiaanse tabaksmonopolie 
een fiscaal monopolie als bedoeld in arti­
kel 90, lid 2? Deze vraag roept een 
tweede vraag op: wat is een fiscaal mo­
nopolie als bedoeld in die bepaling? 
Volgens de Commissie is het Italiaanse 
tabaksmonopolie geen fiscaal monopolie 
en is de Italiaanse regering niet gerech­
tigd een beroep te doen op artikel 90, lid 
2. Een monopolie kan niet reeds als een 
fiscaal monopolie worden aangemerkt 
wanneer het tot taak heeft ten gunste 
van de staatskas een verbruiksbelasting te 
innen. Daarnaast moet het als voornaam­
ste doel hebben, een zo groot mogelijke 
belastingopbrengst na te streven. In de 
Lid-Staten waar geen verkoopmonopolie 
bestaat zijn de belastingopbrengsten uit 
de verkoop van tabaksprodukten echter 
niet lager dan in de Lid-Staten waar wel 
zo'n monopolie bestaat. Uit een onder­
zoek naar de belastingopbrengsten uit de 
verkoop van tabaksfabrikaten in 1978 
blijkt namelijk dat de twee Lid-Staten 
met een verkoopmonopolie, niet de 
hoogste belastingopbrengst uit tabaksfa­
brikaten van de Lid-Staten hadden, en 
zulks ongeacht het gehanteerde crite­
rium. 
De Italiaanse regering brengt tegen dit 
standpunt talrijke argumenten in. Aller­
eerst beroept zij zich op de opmerking 
van professor Pappalardo dat „in de 
praktijk alle ondernemingen die het ka­
rakter dragen van een fiscaal monopolie 
naast het doel dat hen als zodanig ken­
merkt, ook nog andere doelstellingen 
hebben, die moeilijk van het eerste zijn 
te scheiden, aangezien een modern fis­
caal monopolie een organisch geheel 
vormt waarbinnen de verschillende doel­
stellingen nauw met elkaar zijn verwe­
ven" 3. Ook de professoren Frignani en 
Waelbroeck merken op dat „de fiscale 
monopolies [derhalve] staatsmonopolies 
zijn die — zij het niet uitsluitend — ten 
doel hebben om voor belastingopbreng­
sten te zorgen" 4. 
1 — Les monopoles dans le marché commun, l'article 37 du 
Traité de Rome, rapport van een werkgroep 1965-
1967, Ligue internationale contre la concurrence 
déloyale, Milaan 1968, blz. 75. 
2 — Government enterprises and national monopolies un­
der the EEC-Treaty, Common Market law review, III/ 
1965-1966, nr. 4, biz. 454. 
3 — Toelichting blz artikel 90 in Quadri-Monaco-Tra­
bucchi, „Commentario CEE", Milaan, 1965, blz. 696. 
4 — Disciplina della Concorrenza nella CEE, Napels 1978, 
biz. 120. 
1986
COMMISSIE / ITALIË 
Vervolgens levert de Italiaanse regering 
kritiek op de restrictieve opvatting van 
de Commissie. Volgens haar blijft een 
monopolie, zelfs wanneer het niet ten 
doel heeft om een maximale belastingop­
brengst te verwezenlijken, een fiscaal 
monopolie. 
De Commissie erkent dat haar uitlegging 
restrictief is, doch volgens haar is een 
dergelijke uitlegging geboden, waar de 
inhoud van artikel 90 een uitzondering 
vormt op het beginsel van het Verdrag. 
Dit standpunt van de Commissie lijkt mij 
moeilijk houdbaar. Weliswaar kan niet 
worden betwist dat artikel 90, lid 2, als 
uitzonderingsbepaling strikt moet wor­
den uitgelegd. Evenmin is er discussie 
over de vraag of een monopolie tegelij­
kertijd commercieel in de zin van artikel 
37, en fiscaal in de zin van artikel 90, 
kan zijn, want de Commissie erkent dit 
in haar repliek. Mijns inziens kan trou­
wens onmogelijk het tegendeel worden 
beweerd '. 
In die omstandigheden is de kern van het 
debat, de vraag of de doelstelling van 
een maximale belastingopbrengst onont­
beerlijk is voor het fiscale karakter van 
een monopolie. Dat is volgens mij niet 
het geval. Zoals de Italiaanse regering 
heeft opgemerkt, is het mogelijk dat 
deze doelstelling enige tijd niet op de 
eerste plaats komt in verband met over­
wegingen van algemeen economisch be­
leid (inflatiebestrijding), van sociaal be­
leid (voorrang voor het optrekken van de 
directe belastingen), of van sectorieel be­
leid (bij voorbeeld stimulering van de 
consumptie van tabaksfabrikaten onder 
druk van de in bepaalde streken zeer in­
vloedrijke tabakstelers). Dit hoeft niet 
meteen te betekenen dat het monopolie 
niet langer van fiscale aard zou zijn. 
Volgens mij volstaat het dat een mono­
polie is opgericht teneinde meer belastin­
gen te kunnen innen dan zonder het mo­
nopolie het geval zou zijn, om het als 
fiscaal monopolie aan te merken. 
Het feit dat de belastingopbrengst in de 
landen met een monopolie geringer is 
dan in de landen zonder monopolie is 
vanzelfsprekend geen afdoend bewijs dat 
het monopolie geen fiscaal karakter 
heeft. Die geringe opbrengst kan zijn te 
wijten aan tal van factoren, die niets met 
het bestaan van het monopolie te maken 
hebben. Ik denk bij voorbeeld aan de 
structuur van de belasting (het respectie­
velijk aandeel van de BTW en van de ac­
cijns; het aandeel van de specifieke en de 
evenredige (ad valorem) accijns), de or­
ganisatie van de produktie en van de dis­
tributie (wat laatstgenoemd punt betreft 
bij voorbeeld de reclamevoorschriften), 
en natuurlijk de gewoonten van de ver­
bruikers. 
En zelfs wanneer wordt uitgegaan van 
de enge opvatting van de Commissie, is 
die vaststelling nog niet overtuigend. 
Doordat de belastingopbrengsten in feite 
lager zijn dan werd nagestreefd met de 
instelling van het monopolie waaraan de 
oprichters duidelijk een fiscale doelstel­
ling hadden toegekend, verliest dat mo­
nopolie nog niet zijn fiscaal karakter. 
Wie het tegendeel beweert, verwart doel 
en gevolg van het instellen van een mo­
nopolie of, met andere woorden, het 
oogmerk en het resultaat. 
1 — Opgemerkt zij dat de standpunten van de Commissie 
en van Italië in de zaak-Manghcra omgekeerd waren: 
zie de conclusie van advocaat-generaal Warner, 
blz. 606. 
Ofschoon ik de voorkeur geef aan een 
autonome communautaire definitie van 
1987
CONCLUSIE VAN MEVROUW ROZÈS — ZAAK 78/82 
het begrip fiscaal monopolie boven een 
verwijzing naar de nationale definities, 
acht ik het van belang erop te wijzen dat 
het tabaksmonopolie in het Italiaanse 
recht wordt beschouwd als „het voor­
beeld van een fiscaal monopolie" 1. Het­
zelfde geldt trouwens in het Franse recht 
voor het Franse tabaksmonopolie 2. Het 
hoeft dan ook niemand te verbazen dat 
de Italiaanse Corte di cassazione reeds 
heeft beslist dat het Italiaanse tabaksmo­
nopolie van fiscale aard is en derhalve 
binnen de werkingssfeer van artikel 90, 
lid 2, valt 3. 
Zelfs op grond van een autonome defini­
tie en om de genoemde redenen, acht ik 
in elk geval dat aan de eerste voor­
waarde voor toepassing van artikel 90, 
lid 2, is voldaan: het Italiaanse tabaks­
monopolie is wel degelijk een fiscaal mo­
nopolie in de zin van deze bepaling. 
Β — Alvorens toepassing kan worden 
gegeven aan de uitzondering in artikel 
90, lid 2, is nog vereist dat zonder de 
eenvormige marges „de vervulling ... 
van de [aan de monopolies] toever­
trouwde bijzondere taak wordt verhin­
derd." Naar mijn gevoel dient de Lid-
Staat die zich op die tekst beroept zulks 
aan te tonen; op hem rust de bewijslast 4. 
Deze formule behelst in feite twee voor­
waarden. De wettelijke uitzondering 
geldt slechts voor bepaalde activiteiten 
die verband houden met de bijzondere 
taak van het fiscaal monopolie 5. Gesteld 
dat aan die voorwaarde is voldaan, dan 
kan deze uitzondering eerst een rol spe­
len wanneer de toepassing van de nor­
male verdragsregels, onder meer artikel 
37, de vervulling van de aan het mono­
polie toevertrouwde bijzondere taak on­
mogelijk maakt. Met andere woorden, 
om de normale regels van het Verdrag 
buiten werking te stellen, is het niet vol­
doende dat de toepassing daarvan de 
vervulling van de taak van het monopolie 
moeilijker maakt. Daarenboven is vereist 
dat het monopolie bij de uitoefening van 
zijn taak geen andere mogelijkheid heeft 
dan de andere verdragsbepalingen te 
overtreden. Dit volgt zonder enige twij­
fel uit de gebezigde bewoordingen: „ver­
hindert" in het Duits en in het Neder­
lands, „fait échec" in het Frans 6. Het be­
treft dus uiterst beperkende voorwaarden 
waaraan slechts in zeer uitzonderlijke 
gevallen zal zijn voldaan. 
Mijns inziens is in casu niet aan de voor­
waarden voldaan. 
Volgens de Italiaanse regering draagt de 
onveranderlijkheid van de marge op be­
slissende wijze bij tot de verzekering van 
de doorzichtigheid van en de controle op 
de kleinhandelsprijzen van de monopo-
lieprodukten en ter beperking van de 
smokkel. Tevens garandeert zij de neu­
trale positie en de gelijkheid van de de­
tailhandelaren: neutraliteit in de zin dat 
het hun volstrekt eender moet zijn welke 
produkten zij verkopen, en gelijkheid in 
die zin dat er tussen hen geen mededin­
ging behoort bestaan. 
U ziet dat de Italiaanse regering hier en­
kel de argumenten herhaalt die zij reeds 
tegen de grieven van de Commissie heeft 
ingebracht, en die mij ongegrond voor­
kwamen. Vervanging van het huidige 
1 — Opmerkingen van de Italiaanse regering in voor­
noemde zaak-Manghera, Jurispr. 1976, blz. 95. 
2 — Verklaring van de vertegenwoordiger van de Franse 
regering in zaak 90/82. 
3 — Corte di cassazione, sezione III, arrest van 17 januari 
1975, geciteerd in Eversen en Speri, 1975, nr. 1048; in 
dezelfde zin, Deringer, The competition law of the 
EEC, New York, 1968, nr. 888, blz. 252. 
4 — Professor A. Deringer is dezelfde mening toegedaan, 
op. cit., nr. 894. 
5 — A. Deringer, op. cit., nr. 892. 
6 — A. Deringer, op. cit., nr. 894. 
1988
COMMISSIE / ITALIË 
stelsel van eenvormige marges door een 
stelsel dat in overeenstemming is met ar­
tikel 37 kan de vervulling van de fiscale 
taak van het Italiaanse tabaksmonopolie 
niet verhinderen. Ik ben er overigens niet 
eens zeker van dat een variabele marge 
— ceteris paribus — de belastingop­
brengst van het monopolie zou vermin­
deren. In een dergelijk stelsel is het na­
melijk waarschijnlijk, dat de importeurs 
de marge van sommige produkten zullen 
optrekken — iets waar de Italiaanse re­
gering naar haar zeggen bevreesd voor is 
— doch die stijging zou tot een overeen­
komstige toename van de belasting­
inkomsten moeten leiden. Ook al zouden 
de importeurs het „agio" voor bepaalde 
andere produkten verlagen, waardoor de 
detailhandelsprijs lager zou uitkomen, 
dan zou dat niet ipso facto tot een lagere 
belastingopbrengst leiden, aangezien de 
prijsdaling kan worden gecompenseerd 
door een toename van de afzet. 
C — Daar de Italiaanse regering zich 
dus niet kan beroepen op het recht om af 
te wijken van de gemene regels van het 
Verdrag — een recht dat in bepaalde 
omstandigheden door de eerste zin van 
artikel 90, lid 2, wordt toegekend —, be­
hoeft niet meer te worden nagegaan of 
de afzwakking van dat recht in de 
tweede zin van dat artikel een grond kan 
opleveren om het haar in casu te ontne­
men. Mocht het Hof evenwel deze me­
ning niet zijn toegedaan, dan komt het 
mij voor dat de tekst van de tweede zin 
hier geen beletsel is voor de toepassing 
van de eerste zin. Willen de verdragsre­
gels weer normaal kunnen functioneren, 
wanneer aan de in de eerste zin van arti­
kel 90, lid 2, gestelde voorwaarden is 
voldaan, dan mag namelijk de ontwikke­
ling van het handelsverkeer door de niet-
toepassing van deze regels niet worden 
beïnvloed in een mate die strijdig is met 
het belang van de Gemeenschap. 
Zonder dat partij behoeft te worden ge­
kozen in de controverse over de beteke­
nis van dit laaste begrip, kan worden vol­
staan met de vaststelling dat het stelsel 
van eenvormige handelsmarges de ont­
wikkeling van het handelsverkeer tussen 
de Lid-Staten niet heeft beïnvloed. De 
Italiaanse regering heeft er terecht op ge­
wezen dat deze bewoordingen aanmer­
kelijk restrictiever zijn dan die welke het 
Hof bezigt in zijn klassieke omschrijving 
van het begrip maatregelen van gelijke 
werking als kwantitatieve invoerbeper­
kingen. In eerstgenoemde formule ligt de 
nadruk op de verruiming van het han­
delsverkeer binnen de gemeenschappe­
lijke markt; aan die voorwaarde kan dan 
ook eerst zijn voldaan wanneer de nega­
tieve uitwerking van de gewraakte maat­
regel op de ontwikkeling van het han­
delsverkeer wezenlijk is '. Een maatregel 
die het intracommunautaire handelsver­
keer potentieel kan belemmeren en dus 
onverenigbaar is met artikel 37, zal de 
ontwikkeling van het handelsverkeer niet 
beïnvloeden als bedoeld in artikel 90, 
lid 2. 
Zulks is juist het geval met de eenvor­
mige handelsmarge voor in de Italiaanse 
Republiek vervaardigde tabaksfabrikaten. 
De cijfers die de Italiaanse regering op 
het door het Hof ter terechtzitting ge­
dane verzoek heeft overgelegd, bewijzen 
in elk geval — zelfs indien men de kriti­
sche opmerkingen van de Commissie om­
trent de berekeningsgrondslag deelt — 
dat de uit het buitenland ingevoerde en 
in de Italiaanse Republiek verkochte 
hoeveelheid tabaksfabrikaten (vijfde ta­
bel, vierde kolom), sneller is toegenomen 
dan de hoeveelheid overeenkomstige 
produkten die in dat land onder een bin­
nenlands merk of een buitenlandse licen­
tie zijn vervaardigd [zelfde tabel, tweede 
kolom (binnenlandse produkten) en 
1 — In dezelfde zin: Deringer, op. cit., nr. 900. 
1989
CONCLUSIE VAN MEVROUW ROZÈS — ZAAK 78/82 
derde kolom (onder buitenlandse licentie 
vervaardigde produkten)]. 
De Italiaanse regering kon evenwel niet 
bewijzen dat het stelsel van de eenvor­
mige handelsmarges onontbeerlijk is 
voor de vervulling van de fiscale taak van 
haar nationaal tabaksmonopolie, zodat 
zij vergeefs poogt, zich met een beroep 
op artikel 90, lid 2, aan het verbod van 
artikel 37 te onttrekken. 
Concluderend geef ik het Hof mitsdien in overweging te verstaan: 
1. door een stelsel van procentuele vaste handelsmarges voor de detailver­
koop van tabaksfabrikaten in stand te houden, is de Italiaanse Republiek 
de krachtens artikel 37, lid 1, eerste alinea, EEG-Verdrag op haar 
rustende verplichtingen niet nagekomen; 
2. de Italiaanse Republiek wordt verwezen in de kosten van de procedure. 
1990