61969C0004
CONCLUSIE VAN DE ADVOCAAT-GENERAAL
A. DUTHEILLET DE LAMOTHE
VAN 17 FEBRUARI 1971 (
1
)
Mijnheer de President,
mijne beren Rechters,
Sedert de inwerkingtreding van het Verdrag van Rome en de oprichting van Uw Hof was de vennootschap Lütticke, een belangrijk Duits import- en exportbedrijf, een der justitiabelen die het vaakst een beroep op U deden.
De annotatoren Uwer arresten en alle rechtstheoretici zullen haar stellig erkentelijk blijven voor het feit, dat zij zich waarschijnlijk met meer requesten dan enig ander particulier bedrijf uit de Lid-Staten tot Uw Hof heeft gewend, welke requesten op hun beurt tot het grootste aantal arresten betreffende de toepassing van het Verdrag van Rome hebben geleid.
Het is zeker zo, dat de firma Lütticke, eerder dan veel anderen, alle in het Verdrag van Rome en in het afgeleide, gemeenschapsrecht aan importeurs en exporteurs geboden, mogelijkheden heeft ontdekt, en dat zij dikwijls — en stelselmatig — wegen heeft gezocht om, haar eventuele! geschillen met de Duitse douane- en belastingdienst op Europees niveau aan de orde te. stellen.
Met het onderhavig beroep richt zij zich rechtstreeks tegen de communautaire gezagsorganen en vordert zij veroordeling der. Commissie om haar aanzienlijke schadevergoedingen te betalen.
Ik meen dat dit geding allereerst moet worden bezien in zijn verhouding tot eerdere geschillen, die daarin — naar wij hopen thans voor het laatst — verder worden uitgesponnen.
Zoals U weet, hebben de auteurs van het Verdrag van Rome aanstonds begrepen dat de voorschriften betreffende de afschaffing van de douanerechten tussen de Lid-Staten zinloos zouden zijn, indien deze staten, die in beginsel ten aanzien van de binnenlandse belastingen hun volledige souvereiniteit behouden, langs die weg enigerlei compensatie zouden kunnen vinden voor de gevolgen van de intrekking der douanerechten of heffingen van gelijke werking.
In artikel 95 van het Verdrag is dan ook bepaald, dat de Lid-Staten op produkten van de overige Lid-Staten, al dan niet rechtstreeks, geen hogere binnenlandse belastingen van welke aard ook heffen dan die welke, al dan niet rechtstreeks, op gelijksoortige nationale produkten worden geheven.
Bovendien mogen zij op de produkten van de overige Lid-Staten geen zodanige binnenlandse belastingen heffen, dat daardoor andere produkties zijdelings worden beschermd.
Ten slotte moeten zij ingevolge de derde alinea van dit zelfde artikel 95 uiterlijk aan het begin van de tweede etappe de bepalingen die bij de inwerkingtreding van het Verdrag bestaan en strijdig zijn met bovengenoemde regels, „afschaffen of herzien”.
Toepassing dezer beginselen op de omzetbelasting deed bijzonder netelige problemen rijzen.
Het was namelijk zo, dat slechts een land, Frankrijk, reeds een zogenaamde „geïntegreerde” belasting kende of weldra zou kennen: de „belasting op de toegevoegde waarde”, die een produkt slechts eenmaal, en niet in verschillende fasen van produktie of verhandeling, trof.
Daarentegen kende men in alle andere landen „cascadestelsels”, waarbij een produkt in verschillende opeenvolgende fasen van vervaardiging en verhandeling wordt belast.
Om aan deze moeilijkheid het hoofd te bieden, bepaalde artikel 97 van het Verdrag, dat de Lid-Staten die omzetbelasting hieven volgens het zogenaamde „cumulatieve cascadesysteem”, voor binnenlandse belastingen geheven op ingevoerde produkten of voor de teruggave verleend bij de uitvoer van produkten, gemiddelde percentages per produkt of groep van produkten mochten vaststellen, zonder evenwel inbreuk te maken op de beginselen in de artikelen 95 en 96 genoemd.
In de laatste alinea van dit artikel was voorts bepaald, dat in de gevallen waarin de door een Lid-Staat vastgestelde gemiddelde percentages niet met bovengenoemde beginselen in overeenstemming zijn, de Commissie tot die staat passende richtlijnen of beschikkingen zou richten. Deze gezamenlijke voorschriften, zoals zij door Uw Hof zijn uitgelegd, vormden een ingewikkeld systeem, dat overeenkomstig de conclusie van de Advocaat-Generaal Gand in de zaak 57-65 (firma Lütticke) en in vijf andere zaken, waarover U zich op 3 en 4 april 1968 had uit te spreken, als volgt kan worden samengevat:
1.
In de betrekkingen tussen de Lid-Staten was een tussen twee Lid-Staten verhandeld produkt in het land van herkomst vrijgesteld van belasting; het kon daarentegen in het land van invoer worden onderworpen aan een heffing ter compensatie van de omzetbelasting op gelijksoortige nationale produkten.
2.
Deze compenserende heffing kon worden berekend aan de hand van de gemiddelde percentages, vastgesteld door Lid-Staten met heffing van omzetbelasting volgens het cascadesysteem, doch mocht niet ten gevolge hebben dat het ingevoerde produkt zwaarder werd belast dan een gelijksoortig nationaal produkt.
3.
Voor de nakoming dezer verplichting dienen twee tijdvakken te worden onderscheiden:
—
tot aan 1 januari 1962 konden de Lid-Staten bestaande distorsies laten voortduren; zij mochten deze echter niet verzwaren noch ook nieuwe distorsies doen ontstaan;
—
per 1 januari 1962 diende echter volledige gelijkheid te zijn verwezenlijkt en daartoe moesten de Lid-Staten met belastingheffing volgens het cascadestelsel ter berekening der compenserende heffingen gemiddelde percentages vaststellen, zodanig dat het ingevoerde produkt niet bij het nationale produkt werd achtergesteld.
4.
Ten slotte beschikt de Commissie ten deze volgens de laatste alinea van artikel 97, over speciale bevoegdheden en wij zullen aanstonds nagaan in hoeverre zij hand in hand kunnen gaan met die, welke haar in het algemeen krachtens artikel 169 van het Verdrag toekomen.
De firma Lütticke meende, dat voor na 1 januari 1962 door haar ingevoerde melk en melkprodukten de door de Duitse belastingorganen van haar verlangde compenserende heffing in strijd met artikel 95, alinea 1, van het Verdrag was berekend naar een gemiddeld percentage van de omzetbelasting op gelijksoortige nationale produkten, dat de werkelijke fiscale last op deze produkten te boven ging.
In en buiten rechte heeft zij toen stappen ondernomen.
Zij wendde zich allereerst tot de Commissie met het verzoek jegens de Bondsrepubliek gebruik te maken van de haar in artikel 169 van het Verdrag verleende bevoegdheden, dat wil zeggen tegen deze staat een procedure wegens niet-nakoming der verdragsverplichtingen aanhangig te maken.
Toen de Commissie hierop afwijzend beschikte, kwam de firma Lütticke voor Uw Hof op tegen die beschikking en subsidiair tegen het verzuim der Commissie op haar daartoe strekkend verzoek te beslissen.
U hebt de firma Lütticke in dit beroep niet-ontvankelijk verklaard bij arrest 48-65 van 1 maart 1966 (Jurisprudentie, Deel XII, blz. 27).
Inmiddels had de firma Lütticke echter voor de Finanzgerichte een bezwaarschrift tegen sommige tot haar gerichte belastingaanslagen ingediend.
Naar aanleiding daarvan verzocht het Finanzgericht des Saarlandes Uw Hof om een prejudiciële beslissing inzake de vraag, of artikel 95 rechtstreeks bindend is; dat wil zeggen of particulieren daaraan rechten kunnen ontlenen welke de nationale rechter heeft te waarborgen.
In Uw arrest 57-65 van 16 juni 1966 (Jurisprudentie, Deel XII, blz. 345) hebt U aan het artikel zodanige rechtstreekse werking toegekend.
Naar aanleiding van dit arrest — dat U in het arrest 28-67 van 3 april 1968 hebt bevestigd — verkreeg de firma Lütticke van de Duitse rechter gedeeltelijke genoegdoening.
Genoegdoening waarmede zij echter geen genoegen nam.
Stellende dat zij, indien de Commissie reeds in 1962 jegens de Bondsrepubliek gebruik had gemaakt van alle haar door het Verdrag verleende bevoegdheden, voor een aantal door haar aangegane transacties minder belasting zou hebben betaald dan in feite het geval is geweest — belasting waarvan zij geen vermindering heeft kunnen verkrijgen — verzoekt zij Uw Hof haar op grond van artikel 215, tweede alinea, van het Verdrag schadevergoeding toe te kennen.
Zij concludeert dat het Uw Hof behage:
1.
te verstaan, dat de Commissie gehouden is de vennootschap Lütticke alle schade te vergoeden welke haar is opgekomen doordien de Commissie heeft verzuimd erop toe te zien, dat de belasting in de Bondsrepubliek Duitsland geheven ter compensatie van de omzetbelasting op melkpoeder, per 1 januari 1962 werd afgeschaft;
2.
de Commissie te veroordelen aan haar te betalen een bedrag van 124396 DM met rente a 8 % vanaf 20 april 1968, en de Commissie voorts in de kosten te verwijzen.
De Commissie heeft U gevraagd verzoekster in het beroep niet-ontvankelijk — althans het beroep ongegrond — te verklaren.
I
Bezien wij eerst de vragen betreffende de ontvankelijkheid.
De Commissie werpt vier excepties van niet-ontvankelijkheid op. De eerste draagt een zuiver formeel karakter; de drie andere betteffen ons inziens eigenlijk veeleer de zaak ten gronde dan de ontvankelijkheid stricto sensu.
1.
De Commissie stelt dat het verzoekschrift, niet voldoet aan de vormvoorschriften van artikel 38, § 1, van Uw Reglement voor de procesvoering doordien:
—
verzoekster, ten einde aan te tonen dat de litigieuze belasting te hoog is, enerzijds naar in andere zaken genomen conclusies verwijst;.
—
anderzijds de hoogte der gevorderde interessen in het geheel niet wordt gemotiveerd.
Ik meen echter, dat hier geen overdreven formalisme aan de dag dient te worden gelegd.
Tijdens het geding heeft de firma Lütticke de tot staving harer beide verderingen voorgedragen middelen met zoveel woorden herhaald of nader uitgewerkt.
Weliswaar heeft zij in het inleidend verzoekschrift getracht het buitensporig karakter van de litigieuze belasting te bewijzen aan de hand van stukken, die zij in eerdere voor U gevoerde gedingen had overgelegd.
Dit is echter mijns inziens op zichzelf niet voldoende om het verzoekschrift niet met redenen omkleed te achten, nu er omtrent dé aard der voorgedragen middelen geen enkele twijfel kan bestaan en alleen ter uitwerking dezer middelen gewag wordt gemaakt van conclusies, genomen in reeds uitgewezen zaken.
De enige consequentie van deze verwijzing kan ons inziens zijn, dat het nu aan allen, aan verweerster zo goed als aan de rechter en zelfs aan de Advocaat-Generaal, vrijstaat om desgewenst te werken met inlichtingen verstrekt tijdens de procedures waarnaar wordt verwezen.
Ten slotte kan de omstandigheid dat de firma Lütticke haar vordering tot toekenning van interessen — die ten opzichte van de principale schadevordering een accessoir karakter draagt — niet of onvoldoende met redenen zou hebben omkleed, hoogstens een grond tot niet-toekenning van bedoelde interessen opleveren, doch niet tot niet-ontvankelijkverklaring van de vordering leiden.
2.
De door de Commissie opgeworpen tweede en derde exceptie van niet-ontvankelijkheid — die onderling zo verwant zijn dat wij U willen vragen ze te zamen te mogen bespreken — voeren ons reeds nader tot de zaak ten gronde.
Deze excepties zijn enerzijds aan artikel 97, alinea 2, en aan artikel 169, anderzijds aan artikel 173 van het Verdrag ontleend.
Wat betreft artikel 97, alinea 2, juncto artikel 169 van het Verdrag, beroept de Commissie zich tot staving van haar exceptie op Uw jurisprudentie.
De Commissie brengt U in herinnering, dat U particulieren nimmer ontvankelijk hebt geacht in beroepen strekkende tot nietigverklaring van besluiten der Commissie, waarin deze al dan niet gebruik gemaakt heeft van de haar zowel in artikel 169 als in artikel 97, lid 2, verleende bevoegdheden. Zonder hieraan te vergaande consequenties te willen verbinden, concludeert de Commissie hieruit tot niet-ontvankelijkheid van een verzoek om schadevergoeding wegens handelen of stilzitten wanneer het niet ook aanleiding kan geven tot een verzoek om nietigverklaring.
Zij betoogt voorts, dat ontvankelijkheid van zodanig verzoek schending van artikel 173 van het Verdrag zou inhouden en, langs indirecte weg, de mogelijkheid zou openen om in een geval waarin artikel 173 toepassing mist, de wettigheid van handelen of stilzitten der communautaire organen te doen beoordelen.
Wij menen echter, dat deze stelling in een Uwer arresten reeds met zoveel woorden werd weerlegd, namelijk in dat van 15 juli 1963, gewezen in de zaak 25-62, Plaumann (Jurisprudentie, Deel IX, blz. 211); daarin was enerzijds geconcludeerd tot nietigverklaring van een beschikking der Gemeenschap, en anderzijds tot vergoeding van schade, door deze beweerdelijk onwettige handeling veroorzaakt.
En overeenkomstig de conclusie van de Advocaat-Generaal Roemer hebt de vordering tot nietigverklaring niet-ontvankelijk geacht, doch wel gemeend U ten gronde over de gevorderde schadevergoeding te moeten uitspreken. Daarmede wordt ons inziens beklemtoond, dat — afgezien van enkele typische gevallen behorende tot het Europees ambtenarenrecht — ten deze ook bij acties tot vergoeding van schade op grond van beweerd onwettig handelen of nalaten, de voorwaarden voor de ontvankelijkheid van een verzoek om schadeloosstelling op zichzelf — onafhankelijk van de voorwaarden voor de ontvankelijkheid van het verzoek om nietigverklaring — moeten worden beoordeeld. In die richting wijst trouwens reeds artikel 176, alinea 2, van het Verdrag, volgens hetwelk deze „restitutio in integr um” waartoe het verantwoordelijk gezagsorgaan bij nietigverklaring van een gemeenschapshandeling verplicht is, geschiedt „onverminderd” de verplichting welke kan voortvloeien uit de toepassing' van de tweede alinea van artikel 215; dat wil zeggen „onverminderd” juist de eventuele niet-cohtractuele aansprakelijkheid der Gemeenschap.
Wij menen derhalve, dat de omstandigheid dat de aansprakelijkheidsactie in casu wordt gebaseerd op miskenning van de artikelen 97, tweede alinea, of 169 van het Verdrag, ten principale wel van zeer grote betekenis is — wij komen daarop aanstonds terug —; doch op de ontvankelijkheid van het verzoek om schadevergoeding niet van invloed is.
3.
Analoge overwegingen moeten wij wijden aan de vierde door de Commissie opgeworpen exceptie van niet-ontvankelijkheid:
Daaraan wordt ten grondslag gelegd, dat Uw Hof heeft uitgemaakt dat artikel 97 van het Verdrag geen rechtstreekse werking heeft en voor justitiabelen geen door de nationale rechter te eerbiedigen individuele rechten doet ontstaan, om welke enkele reden geen schadevergoedingsacties zouden kunnen worden ingesteld ter zake van het feit. dat de Commissie van; de haar door dit artikel verleende bevoegdheden geen gebruik heeft gemaakt.
Deze schadevergoedingsacties vormen echter ons inziens reeds een zo gecompliceerde en moeilijke materie, dat zij — althans wat de ontvankelijkheid betreft — niet nog ingewikkelder moet worden gemaakt door ook andere rechtsbeginsel len van geheel andere, orde een rol te laten spelen.
Het in Uw rechtspraak ontwikkelde be- grip „rechtstreekse werking” strekt en leidt tot afbakening van de bepalingen van het Verdrag of van het afgeleide gemeenschapsrecht, die voor de justitiabelen individuele rechten doen ontstaan, zodat zij daarop voor de nationale rechter een beroep kunnen doen met name ter bestrijding van besluiten of handelingen van de gezagsorganen der Lid-Staten.
De term is hier zogezegd voor „uitwendig gebruik” bestemd en zo niet van invloed op de ontvankelijkheid van een voor het Hof van Justitie tegen de Gemeenschap ingestelde aansprakelijkheidsactie.
Dat er aanleiding bestaat te onderzoeken, hoe het begrip rechtstreekse werking op het beginsel van de aansprakelijkheid van de gezagsorganen der Gemeenschap inwerkt, daarmede zijn wij het volkomen eens en wij zullen ons hierin aanstonds gaan verdiepen; doch het is een probleem dat de zaak ten gronde — en niet de ontvankelijkheid — raakt.
Wij menen dan ook dat geen der door de Commissie opgeworpen excepties van niet-ontvankelijkheid kan slagen, ook al zullen sommige eraan ten grondslag gelegde overwegingen bij het onderzoek ten principale in aanmerking moeten worden genomen.
II
Normaliter zouden bij dit onderzoek ten gronde — zoals in alle gedingen betreffende de aansprakelijkheid — drie vragen moeten worden onderzocht:
1.
Kan de Commissie wegens het „gewraakte feit” financieel aansprakelijk worden gesteld?
2.
Bestaat er causaal verband tussen dit feit en de gestelde schade?
3.
Ten slotte: zijn de schade en het gevorderde schadebedrag komen vast te staan?
In zoverre dienen in casu bovendien de onderscheiden data, waarop de gestelde schaden zouden zijn ontstaan, te worden vastgesteld, nu de Commissie zich met betrekking tot bepaalde gedeelten der vorderingen beroept op verjaring als bedoeld in artikel 43 van het Protocol betreffende het Statuut van het Hof van Justitie.
Wij willen er U reeds echter thans op wijzen, dat het dossier mij geen conclusie — en U geen uitspraak, voor zover nodig — over de derde zojuist door ons genoemde vraag mogelijk maakt.
Iedereen is het erover eens, dat gedurende enige tijd het percentage der door de Duitse Regering op zuivelprodukten toegepaste compenserende heffing het werkelijk gemiddelde percentage der belastingen volgens het cascadestelsel op gelijksoortige nationale produkten geheven, te boven ging, doch over de hoogte van het verschil heerst de grootst mogelijke onzekerheid.
Opmerking verdient met name, dat deze zaak niet in de laatste plaats een oorspronkelijk karakter draagt doordien verzoekster zelf U een deskundigenrapport heeft overgelegd, waarin cijfers worden opgevoerd die veel lager liggen dan zij aanvankelijk zelf had genoemd, doch ook afwijken van die waartoe de Commissie en de regering van de Bondsrepubliek in hun berekeningen kwamen.
En daarom zou alleen een expertise U op deze verschillende punten opheldering kunnen verschaffen.
Wij menen echter, dat U het erbuiten zult kunnen stellen. Enerzijds achten wij het gewraakte feit niet van dien aard, dat de Gemeenschap te dier zake geldelijk aansprakelijk kan worden gesteld, anderzijds geloven wij niet — en dit is wellicht van nog meer belang — dat het causaal verband tussen het gewraakte feit en de gestelde schade is komen vast te staan.
Wij willen trachten U hiervan te overtuigen.
Ik zou daartoe bij deze twee punten nader willen stilstaan.
A —
Zoals gezegd, valt mijns inziens het gewraakte feit, dat wil zeggen het gedrag van de Commissie, daarin bestaande dat zij niet — dan wel te laat of in onvoldoende mate — gebruik heeft gemaakt van de haar in artikel 97 van het Verdrag toegekende bevoegdheden, naar zijn aard niet onder de feiten die voor particulieren een aanspraak op schadevergoeding kunnen doen ontstaan.
Zoals U weet, moet de Gemeenschap krachtens artikel 215, tweede alinea, van het Verdrag inzake de niet-contractuele aansprakelijkheid de door haar instellingen veroorzaakte schade vergoeden overeenkomstig de algemene beginselen welke de rechtsstelsels der Lid-Staten gemeen hebben.
Een van de algemene beginselen welke door U reeds „aan de. rechtsstelsels der Lid-Staten gemeen” werden geacht, met name in Uw arrest Kampffmeyer van 14 Juli 1967 (Jurisprudentie, Deel XIII, blz. 305) is, dat schending van een rechtsregel door het gezagsorgaan dat de toepassing of eerbiediging van die regel heeft te verzekeren, niet noodzakelijkerwijze aanspraak op schadevergoeding geeft.
Er zijn gevallen, waarin de aard van de geschonden regel medebrengt, dat van een aan particulieren toekomend recht op schadevergoeding geen sprake kan zijn.
Weliswaar heeft Uw rechtspraak een zekere ontwikkeling doorgemaakt wat betreft de criteria ter bepaling van de regels welke bij schending geen aanspraak op schadevergoeding kunnen doen ontstaan.
In Uw arrest Plaumann van 15 juli 1963 (Jurisprudentie, Deel IX, blz. 233) schijnt, in aansluiting aan bepaalde Franse rechtsbegrippen, een betrekkelijk eenvoudig criterium te zijn gebezigd: nu de wettigheid van een handeling niet kon worden betwist, kon ook ter zake van haar schadelijke gevolgen geen vergoeding worden toegekend.
Blijkbaar hebt U echter dit criterium op zichzelf onvoldoende geacht, zodat U in latere uitspraken, met name in het arrest Kampffmeyer, wederom de normen hebt aangelegd welke U in Uw arrest Vloeberghs van 14 juli 1961 (Jurisprudentie, Deel VII, blz. 413) reeds voor de toepassing van artikel 40 van het EGKS-Verdrag had opgesteld.
Op, grond van deze jurisprudentie schijnt mij het thans geldende criterium te zijn: de beweerdelijk geschonden bepaling moet bestemd zijn tot bescherming van de belangen der benadeelden.
Dit criterium ligt, zoals de Advocaat-Generaal Gand in de zaak Kampffmeyer reeds heeft betoogd, kennelijk in de lijn van bepaalde Duitse rechtsbeginselen, en wel met name van artikel 34 van de grondwet der Bondsrepubliek en vertoont bovendien — ook daarop wees de heer Gand — een zekere analogie met de Italiaanse rechtsopvatting dat „regels welke uitsluitend of in hoofdzaak in het algemeen belang in het leven zijn geroepen, … een gerechtvaardigd belang bij een vordering tot nietigverklaring kunnen doen ontstaan doch geen enkele aanspraak scheppen, die tot het instellen van een vordering tot schadevergoeding kan leiden”.
Wat hiervan zij, het komt ons voor dat U met toepassing van genoemd criterium kunt volstaan om in casu tot afwijzing van het verzoek te komen.
Het is immers gegrond op een door de Commissie beweerdelijk begane schending van artikel 97, laatste alinea, van het Verdrag.
En bij onderzoek naar de draagwijdte van dit voorschrift blijkt niet buiten twijfel te staan, of het in hoofdzaak of mede ten doel heeft de belangen der importeurs te beschermen.
Ten betoge dat dit wel het geval is, vraagt verzoekster U in feite bedoelde alinea van artikel 97 op zichzelf te bezien, stellende dat de auteurs van het Verdrag met hun bepaling dat „in de gevallen waarin de door een Lid-Staat vastgestelde gemiddelde percentages niet in overeenstemming zijn met bovengenoemde beginselen, … de Commissie tot die staat passende richtlijnen of beschikkingen [richt]” weliswaar niet uitsluitend, doch noodzakelijkerwijze mede de bescherming van de belangen der importeurs op het oog hebben gehad.
De Commissie brengt hier tegen in, dat waar de compenserende omzetheffing door de importeurs op de verbruiker wordt afgewenteld, bedoeld voorschrift voor hen van geen enkel belang is.
Onzerzijds menen wij, dat men ter oplossing van dit vraagstuk een enigszins gewijzigd uitgangspunt moet nemen en dit voorschrift van artikel 97 van het Verdrag niet op zichzelf, doch in samenhang met artikel 169 dient te bezien.
Het was de auteurs van het Verdrag er onder meer om te doen, de Commissie de noodzakelijke middelen te verschaffen om de Lid-Staten de verplichtingen te doen eerbiedigen die voor hen uit het Verdrag dan wel uit het afgeleide gemeenschapsrecht voortvloeien'.
Daartoe hebben zij een voor alle gevallen geldende algemene procedure ingesteld, namelijk die welke in artikel 169 voor niet-nakoming dier verplichtingen is voorzien.
Zij hebben echter gemeend voor bepaalde gevallen en op bepaalde gebieden een aan het instellen van een desbetreffende vordering voorafgaande bijzondere procedure, verschillend van die welke in artikel 169 normaliter is voorzien, te moeten invoeren.
Zo zijn zij bijvoorbeeld in artikel 93, lid 2, van het Verdrag ten aanzien, van steunmaatregelen tewerkgegaan.
Eenzelfde gedragslijn is ons inziens ten aanzien van de omzetbelasting gevolgd in de laatste alinea van artikel 97.
Strekking en draagwijdte der aldaar gegeven voorschriften is ons inziens alleen voor een bijzonder geval een aan de vordering wegens niet-nakoming der verdragsverplichtingen voorafgaande procedure in te stellen, welke van de algemene procedure van artikel 169 dient te worden onderscheiden.
Als dit zo is, dan moet worden vastgesteld dat dit voorschrift niet dient ter bescherming van de belangen van particulieren doch ter eerbiediging van het institutioneel evenwicht, zoals het Verdrag dat heeft geschapen.
Weliswaar is dit institutioneel evenwicht voor de importeurs evenzeer van belang als voor alle andere marktburgers, doch op een te ongedifferentieerde en algemene manier dan dat zou mogen worden aangenomen dat met een regel, bedoeld om dit institutioneel evenwicht te doen eerbiedigen, bescherming hunner belangen zou zijn beoogd.
Veeleer heeft men met die regel de openbare orde van de Gemeenschap willen beschermen.
Wij zijn dan ook van mening, dat de beweerdelijk geschonden regel juist naar haar aard medebrengt, dat het tot U gerichte verzoek om schadevergoeding zal moeten worden afgewezen.
B —
Wij menen echter dat dit vooral ook om nog een andere reden het geval is.
Volgens artikel 215 moet er een causaal verband bestaan tussen de geleden schade en het gewraakte feit.
In het kader van het EGKS-Verdrag hebt U aanleiding gevonden uit te spreken, dat bedoeld verband een rechtstreeks causaal verband moet zijn.
Hetzelfde geldt ons inziens voor de toepassing van artikel 215 van het EEG-Verdrag. Deze eis van een rechtstreeks verband tussen het gewraakte feit en de schade is namelijk, hetzij in deze zelfde bewoordingen, hetzij in ietwat afwijkende formulering („adequate veroorzaking”) in de algemene beginselen die aan het recht van alle Lid-Staten gemeen zijn, terug te vinden.
Doch wij geloven niet, dat er in het onderhavige geval een rechtstreeks causaal verband bestaat tussen de schade welke de firma Lütticke stelt te hebben geleden en het onjuiste beleid dat zij de Commissie verwijt.
Op zichzelf is de omstandigheid, dat het in casu wezenlijk nationale beschikkingen zijn — de beschikking van algemene strekking waarbij de regering van de Bondsrepubliek het gemiddelde percentage der cascadebelastingen heeft vastgesteld, en de individuele beschikkingen bestaande in de belastingaanslagen — die „prima facie” de gestelde schade schijnen te hebben teweeggebracht, niet doorslaggevend.
Uit de zeer subtiele analyse die tot Uw arresten Kampffmeyer en Becher heeft geleid, blijkt namelijk dat de communautaire rechtsorde en de nationale rechtsorde zozeer met elkander kunnen zijn verweven, dat een onjuist optreden van de nationale en de communautaire gezagsorganen gezamenlijk ertoe kan leiden, dat laatstgenoemde autoriteiten aansprakelijk moeten worden gesteld.
Doch dan dient er tussen de beschikkingen der nationale organen en de „reactie” van de Gemeenschap niet slechts een nauw, doch een onlosmakelijk verband te bestaan.
Om zulk een verband te kenschetsen, dwingt zich als vanzelf de oude Franse term „connexité” aan ons op, ofschoon daardoor niet zozeer een materieel als wel een formeel rechtsbegrip wordt gedekt.
Het gaat dan om een zo nauw verband tussen twee rechtshandelingen, dat zij bij de beoordeling niet van elkander kunnen worden losgemaakt.
Dit geval deed zich stellig voor in de zaak Kampffmeyer, waarin inderdaad sprake was van een maatregel, inhoudende afwijking van een communautaire verordening, welke aanvankelijk eenzijdig door een Lid-Staat vastgesteld, vervolgens door een communautair besluit was geregulariseerd en geschraagd.
In casu gaat het om een heel andere situatie.
Weliswaar is het feit dat artikel 97, laatste alinea, niet rechtstreeks werkt vooral van belang voor de aanspraken welke de vennootschap Lütticke bij de Duitse rechter zal kunnen doen gelden, doch zulks is voor de eventuele aansprakelijkheid van de Commissie niet doorslaggevend.
Maar tot de uitspraak dat de door de vennootschap Lütticke gestelde schade door de handelwijze der Commissie is veroorzaakt, zult U slechts kunnen komen, wanneer verzoekster aantoont (want op haar berust ten deze de bewijslast), dat het beleid der Commissie er noodzakelijkerwijze en als vanzelf toe zou hebben geleid dat het door de regering van de Bondsrepubliek aangehouden gemiddeld percentage werd gewijzigd.
Verzoekster heeft zulks niet aangetoond en in het tegenwoordig ontwikkelingsstadium van het Europese recht zou het haar waarschijnlijk ook onmogelijk zijn dit aan te tonen.
Nemen wij, alleen om ons betoog te kunnen afronden, een ogenblik aan dat de Commissie in 1962 tot de regering van de Bondsrepubliek krachtens artikel 97, laatste alinea, een richtlijn of een beschikking had moeten richten.
Zou dat inhouden dat de gestelde schade stellig niet zou zijn geleden? Wij menen van niet.
1.
Het is namelijk geenszins zeker, dat door de richtlijn of beschikking der Commissie geheel aan de verlangens der firma Lütticke zou zijn voldaan, met name niet voor zoveel betreft de terugwerkende kracht welke zij had willen zien toegekend aan de wijziging van het gemiddelde percentage der cascadebelastingen waarop de compenserende heffing van de Duitse Regering was afgestemd.
2.
Er bleven de regering van de Bondsrepubliek tal van mogelijkheden open om de toepassing van bedoelde richtlijn, ook al zou daarin aan de wensen van de firma Lütticke ten volle zijn tegemoet gekomen, uit te stellen of er een genuanceerde toepassing aan te geven.
De regering van de Bondsrepubliek had zich bijvoorbeeld tot U kunnen wenden met een verzoek om nietigverklaring van de beschikking of richtlijn en Uw Hof kunnen vragen de uitvoering tot de uitspraak van Uw arrest te schorsen.
Ook was het haar, die richtlijn geheel of ten dele ongegrond achtende, mogelijk geweest zich daarnaar niet volledig te gedragen en willens en wetens het risico op zich te nemen dat de Commissie tegen haar een actie wegens niet-nakoming der verdragsverplichtingen als bedoeld in artikel 169, zou aanspannen.
Al deze mogelijkheden welke zich, wat betreft de draagwijdte van een door de Commissie gegeven richtlijn of beschikking en ten aanzien van het daaraan te geven gevolg zouden hebben voorgedaan, maken ons inziens voldoende aannemelijk dat er tussen de geleden schade en het aan de Commissie verweten stilzitten geen rechtstreeks oorzakelijk verband bestaat.
En dit is dan de tweede reden waarom wij concluderen
1.
tot afwijzing van het verzoek van de firma Lütticke,
2.
tot verwijzing van verzoekster in de kosten van het geding.
(
1
)	Vertaald uit het Frans.