Voorlopige editie
CONCLUSIE VAN ADVOCAAT-GENERAAL
J. KOKOTT
van 16 april 2026
(1)
Gevoegde zaken C‑27/25 en C‑356/25
SU,
Wild Ireland Defence CLG
tegen
An Coimisiún Pleanála, voorheen An Bord Pleanála, e.a.,
in tegenwoordigheid van:
Knocknamona Windfarm Limited
[verzoek om een prejudiciële beslissing van de Court of Appeal (rechter in tweede aanleg, Ierland)]
en
Paddy Massey
tegen
An Coimisiún Pleanála, voorheen An Bord Pleanála, e.a.,
in tegenwoordigheid van:
Curns Energy Limited
[verzoek om een prejudiciële beslissing van de High Court (rechter in eerste aanleg, Ierland)]
„ Verzoek om een prejudiciële beslissing – Richtlijn 92/43/EEG – Instandhouding van natuurlijke habitats en wilde flora en fauna – Richtlijn 2009/147/EG – Instandhouding van de vogelstand – Speciale beschermingszones – Beoordeling of plannen of projecten die significante gevolgen kunnen hebben voor een beschermd gebied verenigbaar zijn met de instandhoudingsdoelstellingen van het gebied – Voortoets van de noodzaak van een passende beoordeling – Verzuim om gebiedsspecifieke instandhoudingsdoelstellingen vast te leggen ”
I.      Inleiding
1.        Overeenkomstig artikel 6, lid 3, eerste volzin, van de habitatrichtlijn(2) dienen de lidstaten ex
ante te beoordelen of een plan of project een Natura 2000-gebied op significante wijze kan aantasten. Daarbij moet worden onderzocht of het plan of project gevolgen heeft voor de instandhoudingsdoelstellingen van het gebied. De vraag is echter of een dergelijke beoordeling überhaupt mogelijk is wanneer de lidstaat geen specifieke instandhoudingsdoelstellingen voor het betrokken gebied heeft vastgesteld. En zijn dergelijke gebiedsspecifieke instandhoudingsdoelstellingen ook een voorwaarde voor de voortoets (screening) ter beoordeling van de noodzaak van een dergelijke volledige passende beoordeling? Deze vragen vormen het onderwerp van de twee onderhavige zaken.
2.        Voor deze beoordelingen kunnen instandhoudingsdoelstellingen namelijk, indien nodig, ook op een andere manier worden geïdentificeerd dan door middel van een gebiedsspecifieke vastlegging. Dit hoeft beslist niet te leiden tot een vermindering van de bescherming; integendeel, de bescherming kan juist uitgebreider zijn vóór de vastlegging van specifieke instandhoudingsdoelstellingen, die een afweging inhoudt van verschillende doelstellingen en andere belangen. De habitatrichtlijn voorziet ook in hierop gebaseerde passende beoordelingen, op zijn minst bij wijze van overgangsmaatregel.
3.        Deze vraag of de vastlegging van gebiedsspecifieke instandhoudingsdoelstellingen niettemin een voorwaarde is voor de passende beoordeling en screenings, is niet alleen in procedureel opzicht van belang. In dit verband rijst namelijk de vraag of nationale instanties überhaupt toestemming mogen verlenen voor een plan of project wanneer zij de voortoets of – indien vereist – de passende beoordeling niet kunnen verrichten omdat er geen instandhoudingsdoelstellingen zijn vastgelegd. De instanties kunnen op grond van artikel 6, lid 3, tweede volzin, namelijk alleen een vergunning afgeven indien een dergelijke beoordeling is verricht. Deze problematiek zou relevant kunnen zijn voor tal van projecten in de Unie, aangezien niet bekend is in hoeverre, en in voorkomend geval wanneer, de lidstaten gebiedsspecifieke instandhoudingsdoelstellingen hebben vastgelegd.
II.    Toepasselijke bepalingen
A.      Vogelrichtlijn
4.        De thans geldende vogelrichtlijn(3) is een gecodificeerde versie van een oudere richtlijn uit 1979(4), waarmee de toenmalige Europese Economische Gemeenschap voor het eerst regelingen vaststelde op het gebied van natuurbescherming. Voor
de doeleinden van de onderhavige procedure zijn de twee versies echter – voor zover valt op te maken – identiek.
5.        Artikel 4 van de vogelrichtlijn bepaalt dat de lidstaten speciale beschermingszones voor vogels (hierna: „SBZ’s”) moeten aanwijzen:
„1.      Voor de leefgebieden van de in bijlage I vermelde soorten worden speciale beschermingsmaatregelen getroffen, opdat deze soorten daar waar zij nu voorkomen, kunnen voortbestaan en zich kunnen voortplanten.
In dat verband wordt gelet op:
a)      soorten die dreigen uit te sterven;
b)      soorten die gevoelig zijn voor bepaalde wijzigingen in het leefgebied;
c)      soorten die als zeldzaam worden beschouwd omdat hun populatie zwak is of omdat zij slechts plaatselijk voorkomen;
d)      andere soorten die vanwege de specifieke kenmerken van hun leefgebied speciale aandacht verdienen.
Bij de beoordeling wordt rekening gehouden met de tendensen en de schommelingen van het populatiepeil.
De lidstaten wijzen met name de naar aantal en oppervlakte voor de instandhouding van deze soorten meest geschikte gebieden als speciale beschermingszones aan, waarbij rekening wordt gehouden met de bescherming die deze soorten in de geografische zee‑ en landzone waar deze richtlijn van toepassing is, behoeven.
2.      De lidstaten nemen soortgelijke maatregelen ten aanzien van de niet in bijlage I genoemde en geregeld voorkomende trekvogels, waarbij rekening wordt gehouden met de behoeften van het gebied van bescherming in de geografische zee‑ en landzone waar deze richtlijn van toepassing is, ten aanzien van hun broed-, rui‑ en overwinteringsgebieden en rustplaatsen in hun trekzones. Met het oog hierop besteden de lidstaten zelf bijzondere aandacht aan de bescherming van watergebieden en in het bijzonder aan watergebieden van [...] internationale betekenis.
[...]
4.      De lidstaten nemen passende maatregelen om vervuiling en verslechtering van de leefgebieden in de in de leden 1 en 2 bedoelde beschermingszones te voorkomen, alsmede om te voorkomen dat de vogels aldaar worden gestoord, voor zover deze vervuiling, verslechtering en storing, gelet op de doelstellingen van dit artikel, van wezenlijke invloed zijn. Ook buiten deze beschermingszones zetten de lidstaten zich in om vervuiling en verslechtering van de leefgebieden te voorkomen.”
B.      Habitatrichtlijn
6.        Bij de habitatrichtlijn van 1992 is de werkingssfeer van de Unierechtelijke milieubescherming uitgebreid tot andere dier‑ en plantensoorten en tot bepaalde soorten habitats. In deze richtlijn is de oudere vogelrichtlijn gedeeltelijk overgenomen.
7.        In de overwegingen 8 en 10 van de habitatrichtlijn
wordt verwezen naar instandhoudingsdoelstellingen:
„Overwegende dat in elke aangewezen zone, gelet op de instandhoudingsdoelstellingen, de nodige maatregelen in de praktijk moeten worden gebracht;
[...]
Overwegende dat elk plan of programma dat een significant effect kan hebben op de instandhoudingsdoelstellingen van een aangewezen gebied of een gebied dat in de toekomst aangewezen zal zijn, op passende wijze moet worden beoordeeld”.
8.        Artikel 3, lid 1, van de habitatrichtlijn bevat een beschrijving van het netwerk van Europese beschermingszones:
„Er wordt een coherent Europees ecologisch netwerk gevormd van speciale beschermingszones, Natura 2000 genaamd. Dit netwerk, dat bestaat uit gebieden met in bijlage I genoemde typen natuurlijke habitats en habitats van in bijlage II genoemde soorten, moet de betrokken typen natuurlijke habitats en habitats van soorten in hun natuurlijke verspreidingsgebied in een gunstige staat van instandhouding behouden of in voorkomend geval herstellen.
Het Natura 2000-netwerk bestrijkt ook de door de lidstaten overeenkomstig [de vogelrichtlijn] aangewezen speciale beschermingszones.”
9.        Met het oog op de aanwijzing van beschermingszones overeenkomstig de habitatrichtlijn dienen de lidstaten om te beginnen op basis van wetenschappelijke criteria geschikte gebieden te identificeren en deze voor te leggen aan de Commissie (artikel 4, lid 1). De Commissie verklaart deze zones vervolgens tot gebieden van communautair belang (artikel 4, lid 2).
10.      Artikel 4, lid 4, van de habitatrichtlijn regelt de aanwijzing van gebieden van communautair belang als speciale beschermingszones:
„Wanneer een gebied volgens de procedure van lid 2 tot een gebied van communautair belang is verklaard, wijst de betrokken lidstaat dat gebied zo spoedig mogelijk, doch uiterlijk binnen zes jaar, aan als speciale beschermingszone en stelt hij tevens de prioriteiten vast gelet op het belang van de gebieden voor het in een gunstige staat van instandhouding behouden of herstellen van een type natuurlijke habitat van bijlage I of van een soort van bijlage II alsmede voor de coherentie van Natura 2000 en gelet op de voor dat gebied bestaande dreiging van achteruitgang en vernietiging.”
11.      Maar ook vóór die aanwijzing gelden er voor gebieden van communautair belang al bepaalde beschermingsregels overeenkomstig artikel 4, lid 5, van de habitatrichtlijn:
„Zodra een gebied op de in [artikel 4, lid 2, derde alinea] bedoelde lijst is geplaatst, gelden voor dat gebied de bepalingen van artikel 6, leden 2, 3 en 4.”
12.      De regels inzake de bescherming van speciale beschermingszones zijn vastgelegd in artikel 6 van de habitatrichtlijn:
„1.      De lidstaten treffen voor de speciale beschermingszones de nodige instandhoudingsmaatregelen; deze behelzen zo nodig passende specifieke of van ruimtelijke-ordeningsplannen deel uitmakende beheersplannen en passende wettelijke, bestuursrechtelijke of op een overeenkomst berustende maatregelen, die beantwoorden aan de ecologische vereisten van de typen natuurlijke habitats van bijlage I en de soorten van bijlage II die in die gebieden voorkomen.
2.      De lidstaten treffen passende maatregelen om ervoor te zorgen dat de kwaliteit van de natuurlijke habitats en de habitats van soorten in de speciale beschermingszones niet verslechtert en er geen storende factoren optreden voor de soorten waarvoor de zones zijn aangewezen voor zover die factoren, gelet op de doelstellingen van deze richtlijn, een significant effect zouden kunnen hebben.
3.      Voor elk plan of project dat niet direct verband houdt met of nodig is voor het beheer van het gebied, maar afzonderlijk of in combinatie met andere plannen of projecten significante gevolgen kan hebben voor zo'n gebied, wordt een passende beoordeling gemaakt van de gevolgen voor het gebied, rekening houdend met de instandhoudingsdoelstellingen van dat gebied. Gelet op de conclusies van de beoordeling van de gevolgen voor het gebied en onder voorbehoud van het bepaalde in lid 4, geven de bevoegde nationale instanties slechts toestemming voor dat plan of project nadat zij de zekerheid hebben verkregen dat het de natuurlijke kenmerken van het betrokken gebied niet zal aantasten en nadat zij in voorkomend geval inspraakmogelijkheden hebben geboden.
4.      Indien een plan of project, ondanks negatieve conclusies van de beoordeling van de gevolgen voor het gebied, bij ontstentenis van alternatieve oplossingen, om dwingende redenen van groot openbaar belang, met inbegrip van redenen van sociale of economische aard, toch moet worden gerealiseerd, neemt de lidstaat alle nodige compenserende maatregelen om te waarborgen dat de algehele samenhang van Natura 2000 bewaard blijft. [...]”
13.      Bij artikel 7 van de habitatrichtlijn is een beschermingsbepaling van de vogelrichtlijn vervangen met bepaalde regelingen van de habitatrichtlijn:
„De uit artikel 6, leden 2, 3 en 4, voortvloeiende verplichtingen komen in de plaats van de verplichtingen die voortvloeien uit artikel 4, lid 4, eerste zin, van [de vogelrichtlijn], voor wat betreft de speciale beschermingszones die overeenkomstig artikel 4, lid 1, van die richtlijn zijn aangewezen of bij analogie overeenkomstig artikel 4, lid 2, van die richtlijn zijn erkend, zulks vanaf de datum van toepassing van de onderhavige richtlijn, dan wel vanaf de datum van de aanwijzing of erkenning door een lidstaat overeenkomstig [de vogelrichtlijn], indien deze datum later valt.”
III. Feiten
A.      Zaak Knocknamona
14.      An Coimisiún Pleanála (voorheen An Board Pleanála, agentschap voor ruimtelijke ordening, Ierland; hierna: „agentschap”), heeft Knocknamona Windfarm Limited (hierna: „Knocknamona”) op 28 september 2022 een vergunning verleend voor wijzigingen aan een reeds eerder goedgekeurd windmolenpark in County Waterford, Ierland. Knocknamona werd toestemming verleend voor het bouwen van hogere windturbines (met een hoogte van maximaal 155 m) en van een hogere meteorologische mast (99 m).
15.      In het kader van de beoordeling van de aangevraagde bouwvergunning onderzocht het agentschap welke gevolgen het bouwproject zou hebben voor vijf overeenkomstig de habitatrichtlijn en de vogelrichtlijn aangewezen beschermingszones, waaronder de in Cork en Waterford gelegen SBZ Blackwater Callows. Deze onder de vogelrichtlijn vallende SBZ ligt, gemeten vanaf het dichtstbijzijnde punt, op 13 km van de locatie van het windmolenpark en op 13,5 km van de dichtstbijzijnde turbine. Vast
staat dat er op het tijdstip van het besluit van het agentschap
voor de SBZ Blackwater Callows geen gebiedsspecifieke instandhoudingsdoelstellingen waren vastgelegd.
16.      Het agentschap baseerde zijn besluit op een rapport van zijn inspecteur. Wat de instandhoudingsdoelstellingen voor de SBZ Blackwater Callows betreft, verwijst dit verslag naar een „algemeen document over de instandhoudingsdoelstellingen”. De in aanmerking komende belangen van het gebied, dat wil zeggen de soorten en habitats op grond waarvan het gebied bescherming geniet, zijn de wilde zwaan (Cygnus cygnus), de smient (Mareca penelope of
Anas penelope), de wintertaling (Anas crecca), de grutto (Limosa limosa) en bepaalde watergebieden en de watervogels die hiervan gebruik maken.
17.      De inspecteur van het agentschap kwam met betrekking tot de in aanmerking komende belangen tot de conclusie dat (behalve wat de wilde zwaan betreft) een aantasting van de natuurlijke kenmerken van het gebied kon worden uitgesloten omdat de habitats in de gebieden waar het windmolenpark zou worden gevestigd niet geschikt waren voor de genoemde soorten. Met betrekking tot de wilde zwaan bleek volgens de inspecteur uit de relevante onderzoeken niet dat die soort voorkwam op of in de buurt van de locaties van het windmolenpark. Hij was derhalve van mening dat de aangevraagde aanvullende hoogte en diameter van de rotorbladen de natuurlijke kenmerken van de SBZ niet zouden aantasten voor deze soorten. Die feitelijke vaststelling wordt door geen van de partijen betwist. Het agentschap heeft dan ook vastgesteld dat het bouwproject de natuurlijke kenmerken van de SBZ Blackwater Callows niet zou aantasten.
18.      SU en Wild Ireland Defence hebben de rechtmatigheid van dit besluit aangevochten bij de rechter, waarbij zij onder andere aanvoeren dat het agentschap wegens het ontbreken van instandhoudingsdoelstellingen voor de SBZ Blackwater Callows niet bevoegd was om een passende beoordeling van de gevolgen van het bouwproject te verrichten.
19.      De High Court (rechter in eerste aanleg, Ierland) stelde vast dat instandhoudingsdoelstellingen in bepaalde – zo niet de meeste – gevallen onontbeerlijk zijn om een rechtsgeldige passende beoordeling te verrichten, maar dat een dergelijke beoordeling in de onderhavige zaak, gelet op de specifieke feitelijke situatie, ook zonder dergelijke doelstellingen mogelijk was. Uit het wetenschappelijk bewijs blijkt immers dat – geheel los van de vastlegging van instandhoudingsdoelstellingen – het in aanmerking komende belang (in casu de aanwezigheid van de wilde zwaan) niet zou worden aangetast door het beoogde project. Het agentschap heeft op basis van adequaat wetenschappelijk bewijs geconcludeerd dat het project „de natuurlijke kenmerken van het betrokken gebied niet zal aantasten” omdat er alleen sprake kan zijn van de betrokken gevolgen van activiteiten buiten het gebied indien de wilde zwaan fysiek aanwezig is op de locatie van windmolenpark Knocknamona, hetgeen echter is uitgesloten. Deze vaststelling heeft betrekking op het risico dat vogels in botsing komen met de windmolens.(5)
20.      Tegen die beslissing hebben SU en Wild Ireland Defence hoger beroep ingesteld bij de Court of Appeal (rechter in tweede aanleg, Ierland).
B.      Zaak Curns
21.      Curns Energy Limited (hierna: „Curns”) heeft op 8 januari 2021 bij het agentschap een vergunning aangevraagd voor de bouw van een windmolenpark. Het beoogde project ligt op een afstand van 9,9 km van de SBZ Blackwater Callows. Tot de bij de aanvraag gevoegde documenten behoorde onder meer een milieueffectbeoordelingsrapport, een verslag over de voortoets van de noodzaak van een passende beoordeling en een zogenoemd „Natura Impact Statement”, een naar Iers recht verplicht wetenschappelijk advies over de gevolgen van een project voor Natura 2000-gebieden.
22.      Bij besluit van 8 november 2023 verleende het agentschap toestemming voor de bouw van het litigieuze project. Hiertegen werd op 11 januari 2024 beroep ingesteld door Paddy Massey.
23.      Er zijn echter pas op 24 maart 2024 gebiedsspecifieke instandhoudingsdoelstellingen en ‑maatregelen vastgelegd voor de SBZ Blackwater Callows. In de gerechtelijke procedure werd erkend dat die vastlegging te laat had plaatsgevonden.
24.      De High Court stelde op 11 april 2025 vast dat het niet plausibel was dat een niet-inaanmerkingneming van instandhoudingsdoelstellingen en/of ‑maatregelen in het onderhavige geval gevolgen zou hebben voor een Natura 2000-gebied. Om die reden weigerde hij de bouwvergunning in te trekken, ongeacht de uitkomst van de onderhavige prejudiciële procedure. De High Court verzoekt het Hof niettemin om beantwoording van een prejudiciële vraag zodat hij kan beoordelen of hij de verzoeker tegemoet kan komen door vast te stellen dat voor de voortoetsing van de noodzaak van een passende beoordeling gebiedsspecifieke instandhoudingsdoelstellingen hadden moeten zijn vastgelegd.
IV.    Verzoek om een prejudiciële beslissing
25.      In de zaak Knocknamona heeft de Court of Appeal de volgende vraag voorgelegd aan het Hof:
„Zijn rechtsgeldige instandhoudingsdoelstellingen voor een [SBZ] een vereiste voor de bevoegdheid van [het agentschap] om krachtens artikel 6, lid 3, van de habitatrichtlijn een rechtsgeldige passende beoordeling te maken en op basis daarvan een bouwvergunning te verlenen?”
26.      Bij beschikking van de president van het Hof van 20 maart 2025, Knocknamona (C‑27/25, EU:C:2025:203), is het verzoek van de Court of Appeal om toepassing van de versnelde procedure afgewezen, maar bepaald dat de zaak prioritair wordt behandeld.
27.      SU en Wild Ireland Defence CLG, het agentschap, Knocknamona Windfarms Limited, Ierland en de Europese Commissie hebben schriftelijke opmerkingen ingediend.
28.      Na het voornoemde verzoek om een prejudiciële beslissing heeft de High Court in de zaak Curns de volgende aanvullende prejudiciële vraag voorgelegd aan het Hof:
„Houdt artikel 6, lid 3, van [de habitatrichtlijn], zoals toegepast op [de vogelrichtlijn]
overeenkomstig artikel 7 van eerstgenoemde richtlijn, in dat een bevoegde instantie van een lidstaat bij de beoordeling of een plan of project dat niet direct verband houdt met of nodig is voor het beheer van een [SBZ] in de zin van richtlijn 2009/147, afzonderlijk of in combinatie met andere plannen of projecten, significante gevolgen kan hebben voor een dergelijk gebied, moet uitgaan van instandhoudingsdoelstellingen en/of ‑maatregelen die zijn vastgesteld voor elk betrokken gebied en/of in het bijzonder voor elk gebied ten aanzien waarvan wordt voorgesteld het buiten beschouwing te laten omdat het onwaarschijnlijk is dat het dergelijke significante gevolgen zal ondervinden?”
29.      De High Court heeft voorts meegedeeld dat Massey uitdrukkelijk wenst dat het Hof zijn naam in de publicaties betreffende de zaak niet anonimiseert.
30.      Massey, Ierland en de Commissie hebben schriftelijke opmerkingen ingediend.
31.      Bij beschikking van de president van het Hof van 22 oktober 2025 zijn de twee zaken gevoegd en is bepaald dat ook de zaak Curns prioritair wordt behandeld. SU, Wild Ireland Defence CLG en Massey, die gezamenlijk optreden,
het agentschap, Knocknamona, Curns, Ierland en de Europese Commissie hebben deelgenomen aan de terechtzitting van 25 maart 2026.
V.      Juridische beoordeling
32.      Met het verzoek om een prejudiciële beslissing in de zaak Knocknamona wenst de verwijzende rechter duidelijkheid te verkrijgen over de vraag of er een passende beoordeling in de zin van artikel 6, lid 3, van de habitatrichtlijn kan worden verricht wanneer de bevoegde instanties voor het betrokken beschermde gebied geen gebiedsspecifieke instandhoudingsdoelstellingen hebben vastgelegd. In de zaak Curns rijst de daaraan voorafgaande vraag of gebiedsspecifieke instandhoudingsdoelstellingen zelfs een voorwaarde zijn voor de voortoets of een passende beoordeling überhaupt noodzakelijk is.
33.      Derhalve zal ik, na enkele opmerkingen betreffende de ontvankelijkheid van de zaak Curns (zie onder A), om te beginnen kort ingaan op die twee fasen van de beoordeling (zie onder B). Vervolgens zal ik aandacht besteden aan de verplichting om voor Natura 2000-gebieden gebiedsspecifieke instandhoudingsdoelstellingen vast te leggen (zie onder C). Pas tegen die achtergrond kan worden onderzocht welke gevolgen het ontbreken van gebiedsspecifieke instandhoudingsdoelstellingen heeft voor de passende beoordeling (zie onder D) en de voortoets (zie onder E). Voor het geval het Hof mijn standpunt niet volgt, zal ik vervolgens nog voorstellen dat het Hof de gevolgen van zijn arrest
in de tijd beperkt (zie onder F).
A.      Ontvankelijkheid van de zaak Curns
34.      Volgens de Commissie is het verzoek om een prejudiciële beslissing in de zaak Curns niet‑ontvankelijk daar de High Court zijn beslissing in die zaak reeds heeft gegeven en een antwoord daarom niet meer relevant is voor de beslechting van het geding.
35.      Ierland merkt op dat het betrokken vonnis weliswaar nog niet in kracht van gewijsde is gegaan omdat er nog een verzoek om verlof tot het instellen van hogere voorziening aanhangig is bij de Ierse Supreme Court (hoogste rechterlijke instantie), maar dit niet afdoet aan het feit dat de High Court op dit moment niet (meer) afhankelijk
is van een antwoord om het geding te beslechten.
36.      De High Court stelt echter nog te moeten vaststellen of voor de voortoets van de noodzaak van een passende beoordeling gebiedsspecifieke instandhoudingsdoelstellingen moesten zijn vastgelegd. Die vaststelling is relevant voor de oorspronkelijke gegrondheid van het beroep. Indien het beroep oorspronkelijk gegrond was, zou dit op zijn minst gevolgen hebben voor de kosten van de procedure, die in Ierland vaak aanzienlijk zijn.
37.      Het verzoek om een prejudiciële beslissing is derhalve ontvankelijk.
B.      Wijze waarop de passende beoordeling en de voortoets worden verricht
38.      Artikel 6 van de habitatrichtlijn bevat een aantal specifieke verplichtingen en procedures. Zoals blijkt uit artikel 2, lid 2, zijn deze erop gericht de natuurlijke habitats en de wilde dier‑ en plantensoorten die voor de Unie van belang zijn in een gunstige staat van instandhouding te behouden of te herstellen. Hiermee wordt beoogd het algemenere doel van de richtlijn te verwezenlijken, namelijk het waarborgen van een hoog niveau van milieubescherming voor de op grond van de richtlijn beschermde gebieden.(6)
39.      Voor een vergunningsprocedure is vooral de passende beoordeling in de zin van artikel 6, lid 3, van de habitatrichtlijn van belang, aangezien de bevoegde nationale instanties volgens de tweede volzin van die bepaling pas toestemming mogen verlenen voor een plan of project wanneer zij, gelet op de conclusies van de beoordeling van de gevolgen voor een Natura 2000-gebied, hebben vastgesteld dat de natuurlijke kenmerken hiervan niet worden aangetast door het plan of project. Volgens vaste rechtspraak mogen de instanties alleen toestemming verlenen wanneer er wetenschappelijk gezien redelijkerwijs geen twijfel meer over bestaat dat het project de natuurlijke kenmerken van het gebied niet aantast.(7)
40.      Dit betekent dat de passende beoordeling geen leemtes mag vertonen en volledige, nauwkeurige en definitieve constateringen en conclusies moet bevatten die geschikt zijn om iedere redelijke twijfel omtrent de gevolgen van de in het betrokken beschermde gebied geplande plannen of projecten weg te nemen.(8)
41.      Maar wanneer moet er een passende beoordeling worden verricht?
42.      Volgens artikel 6, lid 3, eerste volzin van de habitatrichtlijn is voor elk plan of project dat afzonderlijk of in combinatie met andere plannen of projecten significante gevolgen kan hebben voor een Natura 2000-gebied, een passende beoordeling vereist.
43.      Of een passende beoordeling vereist is, hangt er dus vanaf of het waarschijnlijk is dan wel het risico bestaat dat plannen of projecten significante gevolgen hebben voor het betrokken gebied. Bij de uitlegging van de habitatrichtlijn moet met name rekening worden gehouden met het voorzorgsbeginsel, dat een van de grondslagen vormt van het Uniebeleid om op milieugebied een hoog beschermingsniveau na te streven overeenkomstig artikel 191, lid 2, eerste alinea, VWEU. Het Hof heeft hieruit afgeleid dat sprake is van een dergelijke waarschijnlijkheid of een dergelijk risico wanneer aan de hand van objectieve omstandigheden niet kan worden uitgesloten dat het betrokken plan of project significante gevolgen heeft voor het gebied in kwestie.(9) Dat betekent dat bij twijfel omtrent het ontbreken van significante gevolgen een volledige passende beoordeling moet worden verricht.(10)
44.      Ik heb reeds uiteengezet dat het ook in het kader van de voortoets moet gaan om vanuit wetenschappelijk oogpunt redelijke
twijfels.(11) Anders zou het gevaar bestaan dat er altijd een passende beoordeling moet worden verricht, aangezien er altijd onredelijke of onwetenschappelijke twijfels kunnen worden geuit maar het vrijwel onmogelijk is om deze op zinvolle wijze weg te nemen. Het Hof heeft zich bij dit standpunt aangesloten.(12)
45.      Zowel bij de voortoets als bij de daadwerkelijke beoordeling geldt dus de maatstaf dat er geen redelijke wetenschappelijke twijfel mag bestaan over het ontbreken van significante gevolgen voor Natura 2000-gebieden.
46.      De twee beoordelingsfasen verschillen echter van elkaar wat de diepgang van het onderzoek betreft. De precieze afbakening hangt over het algemeen af van de omstandigheden van het individuele geval en van de relevante wetenschappelijke en technische inzichten. Wanneer,
in het kader van de voortoets, uit informatie die reeds los van het project beschikbaar is zonder meer blijkt dat dit project geen nadelige gevolgen kan hebben voor een Natura 2000-gebied, hoeft geen volledige passende beoordeling te worden verricht. Blijkt in de eerste fase daarentegen dat er een nieuwe wetenschappelijke evaluatie en/of kennis uit andere terreinen vereist is, dan moet er een passende beoordeling worden verricht(13), die dan ook inspraak van het publiek omvat.(14)
47.      Beide beoordelingsfasen zijn gebaseerd op de instandhoudingsdoelstellingen voor het betrokken gebied.
48.      Met betrekking tot de daadwerkelijke passende beoordeling volgt dit reeds uit artikel 6, lid 3, eerste volzin, van de habitatrichtlijn, dat uitdrukkelijk bepaalt dat moet worden beoordeeld of een plan of project in overeenstemming is met de voor het gebied vastgelegde instandhoudingsdoelstellingen. Dit doel van de toetsing gericht op de verenigbaarheid van plannen of projecten met de instandhoudingsdoelstellingen komt enkel in de Duitse taalversie van die bepaling zo duidelijk tot uitdrukking, terwijl in de andere oorspronkelijke taalversies enkel wordt verlangd dat rekening wordt gehouden met de instandhoudingsdoelstellingen. Uit overweging 10
van de richtlijn volgt echter ook in de andere taalversies dat elk plan of programma dat een significant effect kan hebben op de instandhoudingsdoelstellingen van een gebied op passende wijze moeten worden beoordeeld.(15)
49.      Dit is in lijn met de functie van de instandhoudingsdoelstellingen. Daarin wordt namelijk gedefinieerd welke in het gebied voorkomende habitats of soorten en welke
ontwikkelingsmogelijkheden voor habitats en soorten(16) moeten worden beschermd uit hoofde van artikel 6, lid 3. Gevolgen voor habitats, soorten of ontwikkelingsmogelijkheden die niet onder de instandhoudingsdoelstellingen vallen, zijn daarentegen niet relevant voor de toepassing van die bepaling en dus ook niet voor de passende beoordeling.(17)
50.      Maar ook bij de voortoets van de noodzaak van een volledige passende beoordeling dient volgens vaste rechtspraak te worden onderzocht of het betrokken plan of project nadelige gevolgen dreigt te hebben voor de voor het gebied vastgelegde instandhoudingsdoelstellingen.(18)
51.      In het verzoek om een prejudiciële beslissing in de zaak Curns stelt de Ierse High Court zich echter op het standpunt dat het in de praktijk niet haalbaar is om rekening te houden met de instandhoudingsdoelstellingen van elk gebied dat buiten beschouwing wordt gelaten. De overgrote meerderheid van de gebieden kan buiten beschouwing worden gelaten op grond van geografische afstand en omdat er geen plausibele mogelijkheden zijn waarop het plan of project van invloed kan zijn op het betrokken gebied. De bewoordingen van de habitatrichtlijn leggen ook geen verband tussen de voortoets en de instandhoudingsdoelstellingen. De verwijzende rechter is derhalve van mening dat de voortoets niet afhankelijk is van de vastlegging van gebiedsspecifieke instandhoudingsdoelstellingen.
52.      Die opvatting lijkt op het eerste gezicht overtuigend. Natura 2000 omvat meer dan 27 000 gebieden(19) met een overeenkomstig aantal instandhoudingsdoelstellingen. Het is niet voorstelbaar dat ten aanzien van ieder afzonderlijk gebied en alle daarvoor vastgelegde instandhoudingsdoelstellingen concreet wordt onderzocht of een bepaald plan of project daarvoor significante gevolgen zou kunnen hebben. In de praktijk worden vrijwel alle gebieden bij de beoordeling buiten beschouwing gelaten zonder hun instandhoudingsdoelstellingen concreet in aanmerking te nemen, omdat het onmogelijk lijkt dat het plan of project gevolgen heeft voor die gebieden. Deze aanname zal meestal berusten op de geografische afstand tussen het project en de buiten beschouwing gelaten gebieden.
53.      Deze benadering berust echter op zijn minst
op impliciete
aannames betreffende de instandhoudingsdoelstellingen van de buiten beschouwing gelaten gebieden en de mogelijke gevolgen van het project.
54.      De mogelijkheid van een gevolg hangt immers af van het voorwerp van dat gevolg. Zonder een dergelijk voorwerp kan geen effect worden vastgesteld of uitgesloten. De instandhoudingsdoelstellingen specificeren echter het voorwerp van de gevolgen van plannen of projecten(20) die in het kader van de voortoets moeten worden beoordeeld.
55.      Dat de instandhoudingsdoelstellingen van vrijwel alle bestaande Natura 2000-gebieden niet afzonderlijk worden beoordeeld, komt enkel doordat
niet voorstelbaar is dat het project enige gevolgen heeft voor deze instandhoudingsdoelstellingen, vanwege bijvoorbeeld de geografische afstand tot het gebied. Maar ook een dergelijke veronderstelling kan onder bepaalde omstandigheden worden weerlegd, bijvoorbeeld wanneer een project via een rivier verbonden is met verafgelegen Natura 2000-gebieden.(21)
56.      Of een plan of project significante gevolgen kan hebben voor een Natura 2000-gebied, kan dus enkel op basis van de instandhoudingsdoelstellingen van het betrokken gebied worden beoordeeld.
C.      Vastlegging van instandhoudingsdoelstellingen
57.      Hoewel de instandhoudingsdoelstellingen dus het referentiepunt vormen voor de passende beoordeling en de voortoets, volgt uit de habitatrichtlijn en de vogelrichtlijn enkel indirect dat de lidstaten voor elk Natura 2000-gebied specifieke instandhoudingsdoelstellingen moeten vastleggen.
58.      Van de oorspronkelijke taalversies van artikel 6, lid 3, eerste volzin, van de habitatrichtlijn wordt enkel in de Duitse taalversie gesproken van de vastlegging van instandhoudingsdoelstellingen en dus uitdrukkelijk een beslissing over die doelstellingen verlangd. In de overige oorspronkelijke taalversies(22) wordt daarentegen enkel naar de instandhoudingsdoelstellingen van het betrokken gebied verwezen zonder aan te geven hoe deze tot stand komen.
59.      Uit de functie van de instandhoudingsdoelstellingen blijkt echter dat er voor uit hoofde van de habitatrichtlijn beschermde gebieden dergelijke doelstellingen moeten worden vastgelegd, hetgeen overigens ook volgt uit andere bepalingen van de habitatrichtlijn (zie onder 1). Dit geldt ook voor onder de vogelrichtlijn vallende SBZ’s (zie onder 2), zoals de SBZ Blackwater Callows.
1.      Instandhoudingsdoelstellingen voor onder de habitatrichtlijn vallende beschermingszones
60.      De vastlegging van instandhoudingsdoelstellingen wordt met name vereist in artikel 4, lid 4, en artikel 6, lid 1, van de habitatrichtlijn.(23)
61.      Artikel 4, lid 4, van de habitatrichtlijn verplicht de lidstaten om bij de aanwijzing van beschermingszones prioriteiten vast te stellen. Daarbij dienen zij rekening te houden met het belang van de gebieden voor het in een gunstige staat van instandhouding behouden of herstellen van een type natuurlijke habitat van bijlage I of van een soort van bijlage II, alsmede voor de coherentie van het Natura 2000-netwerk en met de voor dat gebied bestaande dreiging van achteruitgang en vernietiging. Het betrokken gebied moet dus wetenschappelijk worden beoordeeld, met name wat betreft de daarin voorkomende habitattypen en soorten, tegen de achtergrond van Natura 2000, het netwerk van Europese beschermde gebieden.
62.      Het vaststellen van deze prioriteiten veronderstelt echter dat er ook instandhoudingsdoelstellingen zijn vastgelegd.(24) Door prioriteiten vast te stellen, bepalen de bevoegde instanties namelijk welk belang zij toekennen aan de verschillende instandhoudingsdoelstellingen van het betrokken gebied, zowel ten opzichte van elkaar als in de globale context van Natura 2000. Indien de instandhoudingsdoelstellingen pas later zouden worden vastgelegd, zou niet gewaarborgd zijn dat de eerder vastgestelde prioriteiten daar reeds volledig rekening mee houden.
63.      Daarnaast bepaalt artikel 6, lid 1, van de habitatrichtlijn dat de lidstaten de nodige instandhoudingsmaatregelen treffen die beantwoorden aan de ecologische vereisten van de typen natuurlijke habitats van bijlage I en de soorten van bijlage II die in die gebieden voorkomen.(25)
64.      Ook voor het vaststellen van de ecologische vereisten en de daarmee samenhangende instandhoudingsmaatregelen moeten er noodzakelijkerwijs(26) eerst instandhoudingsdoelstellingen zijn vastgelegd.(27) Die vereisten zijn van wetenschappelijke aard en hebben betrekking op bepaalde habitats en soorten in de beschermingszone die door de instandhoudingsdoelstellingen worden gedefinieerd. Daarom wordt ook in overweging 8
van de habitatrichtlijn een verband gelegd tussen de instandhoudingsmaatregelen in de zin van artikel 6, lid 1, en de instandhoudingsdoelstellingen.
2.      Instandhoudingsdoelstellingen voor onder de vogelrichtlijn vallende beschermingszones (SBZ’s)
65.      De hierboven uiteengezette overwegingen inzake de vastlegging van instandhoudingsdoelstellingen voor uit hoofde van de habitatrichtlijn beschermde gebieden kunnen niet rechtstreeks worden toegepast op onder de vogelrichtlijn vallende SBZ’s. Artikel 7 van de habitatrichtlijn bepaalt dat artikel 6, leden 2 tot en met 4, toepasselijk is op SBZ’s, met dien verstande dat artikel 6, lid 3, het bestaan van instandhoudingsdoelstellingen veronderstelt. Artikel 4, lid 4, en artikel 6, lid 1, kunnen echter niet worden toegepast op SBZ’s.
66.      Voor SBZ’s
blijft veeleer artikel 4, leden 1 en 2, van de vogelrichtlijn toepasselijk. Deze beschermingsverplichtingen zijn weliswaar minder specifiek geformuleerd, maar beogen feitelijk in SBZ’s dezelfde bescherming te bieden als die welke uit hoofde van artikel 4, lid 4, en artikel 6, lid 1, van de habitatrichtlijn wordt gewaarborgd.(28) Een gelijkwaardige bescherming betekent echter ook dat er instandhoudingsdoelstellingen moeten worden vastgelegd.
67.      Ook de vaststelling van prioriteiten en het identificeren van ecologische vereisten zijn reeds in artikel 4, leden 1 en 2, van de vogelrichtlijn geregeld. Hierin is namelijk vastgelegd dat maatregelen moeten worden getroffen met inachtneming van de vereisten inzake de bescherming van soorten. Die vereisten hangen af van de concrete situatie in de betrokken SBZ.(29)
68.      Om deze reden heeft het Hof in het arrest Elliniki Ornithologiki Etaireia e.a. bevestigd dat de lidstaten ook voor onder de vogelrichtlijn vallende SBZ’s
instandhoudingsdoelstellingen moeten vastleggen.(30)
D.      Gevolgen voor de passende beoordeling
69.      Maar volgt uit de verplichting tot vastlegging van instandhoudingsdoelstellingen ook dat er zonder een dergelijke vastlegging geen passende beoordeling mag worden verricht?
70.      Er moet worden toegegeven dat een passende beoordeling feitelijk onmogelijk zou zijn indien er geen instandhoudingsdoelstellingen kunnen worden geïdentificeerd omdat deze niet gebiedsspecifiek zijn vastgelegd.
71.      Zoals reeds uiteengezet(31) heeft de beoordeling uit hoofde van artikel 6, lid 3, eerste volzin van de habitatrichtlijn immers betrekking op de gevolgen van het betrokken plan of project voor de instandhoudingsdoelstellingen van het gebied.
72.      Zoals SU en Wild Ireland Defence terecht benadrukken, heeft het Hof recentelijk vastgesteld dat de instandhoudingsdoelstellingen van het betrokken gebied een dwingend referentiepunt vormen voor de passende beoordeling.(32) Uit de verdere context van deze vaststelling volgt ook dat het Hof inderdaad doelde op instandhoudingsdoelstellingen die de bevoegde instanties specifiek voor de betrokken gebieden moeten vastleggen.(33)
73.      Hieruit kan echter niet worden opgemaakt dat deze
vastlegging een dwingende voorwaarde voor de passende beoordeling is, aangezien instandhoudingsdoelstellingen indien nodig ook op een andere wijze kunnen worden vastgesteld (zie onder 1). De habitatrichtlijn voorziet in hierop gebaseerde passende beoordelingen, op zijn minst bij wijze van overgangsmaatregel, zonder af te doen aan de bescherming van de gebieden (zie onder 2).
1.      Provisorische vaststelling van instandhoudingsdoelstellingen
74.      De deskundigen van projectontwikkelaars en vergunningverlenende instanties kunnen de voor een beoordeling noodzakelijke instandhoudingsdoelstellingen met name afleiden uit de informatie die tot de aanwijzing van de betrokken beschermingszone heeft geleid(34) en die is opgenomen in het desbetreffende zogenoemde standaardgegevensformulier(35) voor het gebied(36), en eventueel met inaanmerkingneming van bijkomende inzichten omtrent verdere daar voorkomende soorten en habitattypen.(37)
75.      Voor de beoordeling of een plan of project nadelige gevolgen kan hebben voor instandhoudingsdoelstellingen volstaat namelijk over het algemeen de veronderstelling dat alle in het gebied voorkomende te beschermen soorten en habitats onder de instandhoudingsdoelstellingen vallen. Bij onder de habitatrichtlijn vallende gebieden gaat het om de natuurlijke habitats van bijlage I van die richtlijn, met inbegrip van de daar voorkomende typische soorten [artikel 1, onder e)], en om de soorten van bijlage II. Voor SBZ’s zijn dit de in bijlage I bij de vogelrichtlijn vermelde vogelsoorten en de niet in die bijlage genoemde en geregeld voorkomende trekvogels alsmede de habitats van die soorten. Alleen het voorkomen van habitats of soorten die (terecht) als onbeduidend worden gekwalificeerd, kunnen buiten beschouwing worden gelaten.(38)
76.      Daarnaast kan het noodzakelijk zijn om de instandhoudingsdoelstellingen uit te breiden tot bepaalde ontwikkelingsmogelijkheden, wanneer een verbetering van de toestand van habitats of populaties van soorten noodzakelijk is om hun gunstige staat van instandhouding te herstellen.(39) Volgens artikel 4, lid 4, van de habitatrichtlijn moeten de lidstaten de prioriteiten voor de beschermingszones vastleggen op basis van onder meer
hun belang voor het herstellen van een gunstige staat van instandhouding van een natuurlijke habitat van bijlage I of een soort van bijlage II.
77.      Ook voor onder de vogelrichtlijn vallende SBZ’s moeten de lidstaten eventueel ontwikkelingsdoelstellingen opnemen in de instandhoudingsdoelstellingen, aangezien zij volgens artikel 3, lid 1, verplicht zijn om een voldoende diversiteit en omvang aan leefgebieden in stand te houden of te herstellen.
78.      Het is dus noodzakelijk om de ontwikkelingsmogelijkheden in aanmerking te nemen wanneer dit nodig is gezien de staat van instandhouding van de betrokken habitattypen en soorten binnen Natura 2000 als geheel, de kenmerken van het gebied, alsmede
de ontwikkelingsmogelijkheden en de bijbehorende instandhoudingsdoelstellingen van de andere Natura 2000-gebieden.
79.      De Commissie voert overigens op overtuigende wijze aan dat een passende beoordeling zonder specifiek voor het betrokken gebied vastgelegde instandhoudingsdoelstellingen gepaard kan gaan met bijzondere onderzoeks‑ en bewijsverplichtingen voor aanvragers en vergunningverlenende instanties. Instandhoudingsdoelstellingen die zijn vastgelegd op basis van gedegen wetenschappelijk bewijs zijn aanzienlijk betrouwbaarder dan instandhoudingsdoelstellingen die slechts provisorisch worden vastgesteld ter gelegenheid van een passende beoordeling. Derhalve zou aanvullend onderzoek nodig kunnen zijn om aan de vereisten van de beoordeling te voldoen. Deze dient immers – zoals gezegd – volledige, nauwkeurige en definitieve constateringen en conclusies te bevatten die geschikt zijn om iedere redelijke twijfel omtrent de gevolgen van het in het betrokken gebied geplande project weg te nemen.(40) Derhalve moet ook iedere twijfel worden weggenomen over de toereikendheid van de aan de beoordeling ten grondslag liggende instandhoudingsdoelstellingen.
80.      De Commissie heeft in een recent wetgevingsvoorstel
voor een vergelijkbare benadering gekozen. Indien er gebiedsspecifieke instandhoudingsdoelstellingen zijn vastgelegd en in aanmerking worden genomen, mogen volgens dit voorstel bij een passende beoordeling onder bepaalde voorwaarden gegevens worden gebruikt die maximaal vijf jaar oud zijn.(41) Dit voorstel impliceert dat er ook een passende beoordeling kan worden verricht zonder dat er gebiedsspecifieke instandhoudingsdoelstellingen zijn vastgelegd. In dat geval dienen enkel meer recente gegevens te worden gebruikt. Bovendien blijkt hieruit dat de Commissie van opvatting is dat gebiedsspecifieke instandhoudingsdoelstellingen de uitvoering van een passende beoordeling kunnen vergemakkelijken.
81.      Tegen deze achtergrond kan worden vastgesteld dat het in de praktijk mogelijk is om een passende beoordeling te verrichten op basis van provisorisch geïdentificeerde instandhoudingsdoelstellingen indien de bevoegde instanties nog geen gebiedsspecifieke instandhoudingsdoelstellingen hebben vastgelegd.
2.      Toelaatbaarheid van een passende beoordeling op basis van provisorische instandhoudingsdoelstellingen
82.      Voor gebieden die op grond van de habitatrichtlijn worden aangewezen, is de wetgever zelfs impliciet
uitgegaan
van een dergelijke methode van provisorische vaststelling van instandhoudingsdoelstellingen, hetgeen Knocknamona, het agentschap en Ierland terecht benadrukken. Overeenkomstig artikel 4, lid 4, hebben de lidstaten namelijk zes jaar de tijd om prioriteiten en dus instandhoudingsdoelstellingen voor de beschermde gebieden vast te stellen nadat de Commissie de beschermde gebieden overeenkomstig artikel 4, lid 2, heeft opgenomen op de lijst van gebieden van communautair belang, dat wil zeggen heeft aangewezen als Natura 2000-gebied.(42) Gedurende deze termijn
vallen die gebieden echter overeenkomstig artikel 4, lid 5, reeds onder artikel 6, lid 3, voor de toepassing waarvan – zoals reeds uiteengezet(43) – de instandhoudingsdoelstellingen een dwingend referentiepunt vormen.
83.      SU en Wild Ireland Defence zijn van mening dat een dergelijke provisorische identificatie van instandhoudingsdoelstellingen alleen is toegestaan gedurende de uitdrukkelijk in de habitatrichtlijn vermelde overgangsperiode. Aangezien de vogelrichtlijn geen dergelijke overgangstermijn kent, zou een provisorische identificatie ten aanzien van de in de hoofdgedingen aan de orde zijnde SBZ dus volledig zijn uitgesloten.
84.      Dat standpunt is juist voor zover een onmiddellijke of op zijn minst tijdige vastlegging van instandhoudingsdoelstellingen vereist is om een optimale bescherming te waarborgen die aansluit bij de behoeften van het specifieke beschermde gebied. Zolang de instandhoudingsdoelstellingen nog niet zijn vastgelegd, is niet bekend waar de prioriteiten van de gebiedsbescherming liggen. Dat betekent dat nog niet duidelijk is hoe de doorgaans beperkte middelen voor het beheer van het gebied over de verschillende instandhoudingsdoelstellingen zullen worden verdeeld. Daarnaast kunnen conflicten tussen verschillende instandhoudingsdoelstellingen zelfs in de weg staan aan beschermingsmaatregelen zolang niet duidelijk is welke doelstelling voorrang geniet.(44)
85.      Het ontbreken van instandhoudingsdoelstellingen belemmert bovendien de doelmatige controle van de zogenoemde „cross-compliance” overeenkomstig artikel 93, lid 2, van verordening nr. 1306/2013(45) en bijlage II daarbij, dat wil zeggen de naleving van artikel 6, leden 1 en 2, van de habitatrichtlijn in het kader van het beheer van landbouwgrond. Instandhoudingsdoelstellingen zijn namelijk noodzakelijk om de desbetreffende verplichtingen van de landbouwers vast te leggen. Gebeurt dit niet, dan is het niet mogelijk de naleving van die verplichtingen te controleren.(46) Aangezien in dat geval niet wordt voldaan aan een voorwaarde voor de toekenning van landbouwsteun, zouden ontbrekende instandhoudingsdoelstellingen in de weg staan aan de vergoeding van landbouwsteun aan de lidstaten.(47)
86.      Zoals Curns benadrukt, hebben al die aspecten echter eerder betrekking op het beheer van beschermde gebieden dan op de beoordeling van de nadelige gevolgen van projecten op die gebieden.
87.      Relevant is echter vooral dat er voor onder de vogelrichtlijn vallende SBZ’s
geen overgangstermijn bestaat omdat die richtlijn geen uitdrukkelijke regels bevat over instandhoudingsdoelstellingen of de vastlegging daarvan. Alleen in het licht van de later vastgestelde habitatrichtlijn wordt duidelijk dat de lidstaten ook voor onder de vogelrichtlijn vallende SBZ’s
instandhoudingsdoelstellingen moeten vastleggen. Er kan echter niet worden aangenomen dat de wetgever met de vaststelling van de habitatrichtlijn impliciet en zonder een vergelijkbare overgangstermijn voor de passende beoordeling in verband met SBZ’s
strengere eisen heeft willen vastleggen dan in verband met uit hoofde van de habitatrichtlijn beschermde gebieden.
88.      Het Hof heeft zich dan ook al meerdere malen uitgesproken over de toepassing van artikel 6, lid 3, van de habitatrichtlijn op SBZ’s, zonder dat er gebiedsspecifieke instandhoudingsdoelstellingen waren vastgelegd.(48)
89.      Overigens wordt normaliter geen afbreuk gedaan aan de beschermende werking van de passende beoordeling van plannen of projecten wanneer het ontbreken van gebiedsspecifieke instandhoudingsdoelstellingen en prioriteiten wordt verholpen door provisorisch geïdentificeerde instandhoudingsdoelstellingen vast te stellen. Indien alle in het gebied voorkomende soorten en habitats en de ontwikkelingsmogelijkheden daarvan op gelijkwaardige wijze in aanmerking worden genomen, leidt die beoordeling namelijk – anders dan SU en Wild Ireland Defence stellen – doorgaans tot een ruimere bescherming van het gebied dan wanneer het belang van de verschillende voorwerpen van bescherming
wordt verduidelijkt middels instandhoudingsdoelstellingen.
90.      Zo worden in het standaardgegevensformulier voor de SBZ Blackwater Callows in totaal 10 vogelsoorten van bijlage I vermeld(49), terwijl de intussen vastgelegde instandhoudingsdoelstellingen(50) betrekking hebben op slechts vijf daarvan. Indien de overige soorten bij de vaststelling van de instandhoudingsdoelstellingen terecht als onbeduidend
zijn aangemerkt, kunnen gevolgen voor die soorten dus geen belemmering vormen voor een project.
91.      Zonder de vaststelling van gebiedsspecifieke instandhoudingsdoelstellingen, dat wil zeggen op basis van provisorisch vastgestelde instandhoudingsdoelstellingen, zou het waarschijnlijk aanzienlijk moeilijker of zelfs onmogelijk zijn om die conclusie te rechtvaardigen. De vastlegging van gebiedsspecifieke instandhoudingsdoelstellingen en de daarmee gepaard gaande aanwijzing van prioriteiten vereist namelijk een zorgvuldige wetenschappelijke beoordeling van de kenmerken van het betrokken gebied(51), die in het kader van een louter provisorische identificatie van instandhoudingsdoelstellingen nog ontbreekt. Om die reden wordt zonder gebiedsspecifieke instandhoudingsdoelstellingen aangenomen dat alle habitats, soorten en ontwikkelingsmogelijkheden even belangrijk en dus beschermingswaardig zijn.
92.      Zoals blijkt uit de reeds besproken argumentatie van de Commissie(52), kunnen gebiedsspecifieke instandhoudingsdoelstellingen de goedkeuring van projecten in de praktijk dus vergemakkelijken.
93.      Hieraan moet worden toegevoegd dat een passende beoordeling op basis van provisorisch geïdentificeerde instandhoudingsdoelstellingen later tot problemen kan leiden, indien daarbij wordt vastgesteld dat het project de natuurlijke kenmerken van het gebied zou kunnen aantasten. In dat geval rijst de vraag of bij wijze van uitzondering een vergunning kan worden afgegeven om dwingende redenen van groot openbaar belang in de zin van artikel 6, lid 4, van de habitatrichtlijn. Of de daarvoor noodzakelijke afweging kan worden verricht zonder gebiedsspecifieke instandhoudingsdoelstellingen en zonder de vaststelling van prioriteiten, hoeft het Hof in casu echter niet te beoordelen. In de hoofdgedingen
zijn er volgens de verwijzende rechter namelijk geen aanwijzingen dat de
goedgekeurde windmolenparken nadelige gevolgen zou kunnen hebben voor om het even welke instandhoudingsdoelstelling.
94.      Indien een lidstaat nog geen gebiedsspecifieke instandhoudingsdoelstellingen heeft vastgesteld voor een Natura 2000-gebied dat door een plan of project wordt geraakt, moet de beoordeling overeenkomstig artikel 6, lid 3, eerste volzin, van de habitatrichtlijn dus berusten op de veronderstelling dat de instandhoudingsdoelstellingen van een op grond van die richtlijn beschermd gebied alle daar voorkomende habitats van bijlage I omvatten, met inbegrip van de daarvoor kenmerkende soorten en alle daar voorkomende soorten van bijlage II, en dat de instandhoudingsdoelstellingen van een SBZ alle daar voorkomende soorten van bijlage I bij de vogelrichtlijn en alle niet in bijlage I genoemde en geregeld voorkomende trekvogelsoorten omvatten. Daarnaast kan het nodig zijn om in de aldus vastgestelde instandhoudingsdoelstellingen de ontwikkelingsmogelijkheden van een gebied op te nemen die – met het oog op de staat van instandhouding van de betrokken habitattypen en soorten binnen Natura 2000 als geheel, de kenmerken van het gebied alsmede de ontwikkelingsmogelijkheden
en
de desbetreffende instandhoudingsdoelstellingen van de andere Natura 2000-gebieden – noodzakelijk zijn om het herstel van habitats en populaties mogelijk te maken. Alleen in onbeduidende mate voorkomende habitattypen en soorten kunnen buiten beschouwing worden gelaten.
E.      Gevolgen voor de voortoets
95.      Deze overwegingen betreffende het belang van gebiedsspecifieke instandhoudingsdoelstellingen voor de passende beoordeling van artikel 6, lid 3, van de habitatrichtlijn gelden mutatis mutandis voor de voortoets van de noodzaak van een dergelijke passende beoordeling.
96.      Zoals reeds uiteengezet, vormen de instandhoudingsdoelstellingen het referentiepunt voor die beoordeling.(53) Maar ook voor de voortoets is niet vereist dat de lidstaten eerst gebiedsspecifieke instandhoudingsdoelstellingen vastleggen. Het volstaat veeleer om deze provisorisch aan te duiden, uitgaande van de kenmerken van het gebied.
97.      In die mogelijkheid heeft de wetgever voor onder de habitatrichtlijn vallende gebieden gedurende de overgangsperiode overeenkomstig artikel 4, lid 4, net als bij de eigenlijke passende beoordeling impliciet voorzien. Voor SBZ’s uit hoofde van de vogelrichtlijn, waarin noch het begrip „instandhoudingsdoelstellingen”
wordt gebruikt, noch een uitdrukkelijke verplichting of termijn
voor de vastlegging daarvan is opgenomen, moet die mogelijkheid dan ook des te meer bestaan.
98.      Er hoeft dan ook met betrekking tot de voortoets niet te worden gevreesd voor een vermindering van de beschermende werking van het systeem van de passende beoordeling. Integendeel, zonder gebiedsspecifieke instandhoudingsdoelstellingen zal het doorgaans moeilijker zijn om reeds bij de voortoets een significante aantasting van een Natura 2000-gebied uit te sluiten.
99.      Ten eerste kunnen er in het gebied habitats, soorten of ontwikkelingsmogelijkheden voorkomen waaraan gebiedsspecifieke instandhoudingsdoelstellingen weinig belang zouden hechten. In het kader van provisorische instandhoudingsdoelstellingen is dat echter normaliter niet mogelijk.(54) Derhalve moeten mogelijke aantastingen van deze habitats, soorten en ontwikkelingsmogelijkheden bij de voortoets in aanmerking worden genomen en aanleiding geven tot een volledige passende beoordeling.
100. Ten tweede kunnen er zonder de uitdrukkelijke vastlegging van gebiedsspecifieke instandhoudingsdoelstellingen twijfels rijzen omtrent de omvang van de provisorisch aan te nemen instandhoudingsdoelstellingen, met name op grond van het feit dat er niet genoeg bekend is over de in het gebied voorkomende habitats, soorten en ontwikkelingsmogelijkheden die mogelijk door het project worden aangetast. Indien dergelijke twijfels niet zonder meer kunnen worden weggenomen, is een volledige beoordeling alleen al vereist om duidelijkheid te verkrijgen over de aan te nemen instandhoudingsdoelstellingen.
101. Met betrekking tot de voortoets geldt derhalve hetzelfde als voor de eigenlijke passende beoordeling: indien een lidstaat nog geen gebiedsspecifieke instandhoudingsdoelstellingen heeft vastgelegd voor een door een plan of project geraakt Natura 2000-gebied, moet de voortoets van de noodzaak van een beoordeling overeenkomstig artikel 6, lid 3, eerste volzin van de habitatrichtlijn berusten op de veronderstelling dat de instandhoudingsdoelstellingen van een op grond van deze richtlijn beschermd gebied alle daar voorkomende habitattypen van bijlage I omvatten, met inbegrip van de daarvoor kenmerkende soorten en alle daar voorkomende soorten van bijlage II, en dat de instandhoudingsdoelstellingen van een SBZ alle daar voorkomende soorten van bijlage I bij de vogelrichtlijn en alle niet in bijlage I genoemde en geregeld voorkomende trekvogelsoorten omvatten. Daarnaast kan het nodig zijn om in de aldus vastgestelde instandhoudingsdoelstellingen de ontwikkelingsmogelijkheden van een gebied op te nemen die – met het oog op de staat van instandhouding van de betrokken habitattypen en soorten binnen Natura 2000 als geheel, de kenmerken van het gebied alsmede de ontwikkelingsmogelijkheden en de desbetreffende instandhoudingsdoelstellingen van de andere Natura 2000-gebieden – noodzakelijk zijn om het herstel van habitats en populaties mogelijk te maken. Alleen in onbeduidende mate voorkomende habitattypen en soorten kunnen buiten beschouwing worden gelaten.(55)
F.      Beperking van de werking in de tijd van het arrest?
102. Mocht het Hof mijn standpunt niet delen en aannemen dat de passende beoordeling en de voortoets de vaststelling van gebiedsspecifieke instandhoudingsdoelstellingen vereist, dan zou het ten minste de werking in de tijd van zijn beslissing moeten beperken.
103. Het klopt dat de uitlegging die het Hof krachtens de hem bij artikel 267 VWEU verleende bevoegdheid geeft aan een voorschrift van het Unierecht, de betekenis en de strekking van dat voorschrift zoals het sinds het tijdstip van de inwerkingtreding ervan moet of had moeten worden begrepen en toegepast, verduidelijkt en preciseert.(56) Bij wijze van uitzondering kan het Hof echter – op grond van het aan de rechtsorde van de Unie inherente
algemene beginsel van rechtszekerheid – besluiten om beperkingen te stellen aan de mogelijkheid voor iedere belanghebbende om, met een beroep op de uitlegging die het Hof aan een bepaling heeft gegeven, te goeder trouw tot stand gekomen rechtsbetrekkingen ter discussie te stellen. Tot een dergelijke beperking kan alleen worden besloten indien is voldaan aan twee essentiële criteria, namelijk de goede trouw van de betrokkenen en het gevaar van ernstige verstoringen.(57)
104. Aan deze criteria zou zijn voldaan indien het Hof zou beslissen dat voor onder de vogelrichtlijn vallende SBZ’s de passende beoordeling en de voortoets van de noodzaak van die beoordeling pas mogelijk zijn nadat de lidstaten gebiedsspecifieke instandhoudingsdoelstellingen hebben vastgelegd.
105. Het valt te vrezen dat de lidstaten voor veel SBZ’s nog geen gebiedsspecifieke instandhoudingsdoelstellingen hebben vastgelegd. Zij hoeven namelijk pas sinds het arrest van 12 september 2024, Elliniki Ornithologiki Etaireia e.a.
(C‑66/23, EU:C:2024:733), rekening te houden met de verplichting om deze doelstellingen vast te leggen. Wat SBZ’s betreft legt namelijk noch de vogelrichtlijn noch de habitatrichtlijn uitdrukkelijk deze verplichting op. In tegenstelling tot de habitatrichtlijn, die concrete termijnen oplegt voor het vastleggen van instandhoudingsdoelstellingen, bevat de vogelrichtlijn het begrip „instandhoudingsdoelstellingen” niet eens.
106. Zelfs indien het Hof de goede trouw van de lidstaten met betrekking tot SBZ’s niet zou erkennen, kan dit de projectontwikkelaars niet worden verweten aangezien zij – vertrouwende op de geldende nationale regels – niet hoefden te verwachten dat zij geen rechtsgeldige vergunning zouden kunnen krijgen vanwege het ontbreken van gebiedsspecifieke instandhoudingsdoelstellingen. Ook de Commissie geeft in haar interpretatieve richtsnoeren aan dat een passende beoordeling zonder gebiedsspecifieke instandhoudingsdoelstellingen weliswaar gepaard gaat met een verhoogd risico op schending van artikel 6, lid 3, van de habitatrichtlijn, maar niettemin mogelijk is.(58)
107. Tegelijkertijd bestaat het gevaar van ernstige verstoringen. Momenteel kan niet worden ingeschat hoeveel Natura 2000-gebieden
met dit probleem te maken hebben en al helemaal niet hoeveel daadwerkelijk verrichte passende beoordelingen en voortoetsen op grond van dit gebrek zouden kunnen worden aangevochten. Dit zou ertoe kunnen leiden dat plannen of projecten die te goeder trouw zijn gestart aanzienlijke vertraging oplopen(59), zonder dat deze vertragingen gerechtvaardigd zouden zijn op grond van nadelige gevolgen voor Natura 2000-gebieden.
108. Het agentschap heeft dit in de mondelinge behandeling als volgt toegelicht, aan de hand van Dublin als voorbeeld: Aangezien de Commissie twijfels heeft geuit over de kwaliteit van de provisorische instandhoudingsdoelstellingen die zijn vastgesteld voor vijf SBZ’s in de baai van Dublin, bestaat het risico dat er geen enkel project in de stad kan worden goedgekeurd dat gepaard zou kunnen gaan met de lozing van afvalwater in de baai. Voor dit risico zou het irrelevant zijn of het afvalwater door zuiveringsinstallaties zodanig wordt gezuiverd dat ieder nadelig effect op de SBZ is uitgesloten.
109. Een dienovereenkomstige beslissing van het Hof zou derhalve alleen moeten gelden voor plannen en projecten waarvoor toestemming wordt verleend na de uitspraak van het arrest in de onderhavige zaak. Het Hof zou zelfs kunnen overwegen de toepassing van een dergelijke beslissing te beperken tot vergunningsprocedures die pas na de uitspraak van het arrest worden ingeleid. Immers kunnen er ook voor reeds lopende vergunningsprocedures al uitgebreide studies naar de gevolgen van projecten zijn uitgevoerd op basis van provisorisch vastgestelde instandhoudingsdoelstellingen, zonder dat er gebiedsspecifieke instandhoudingsdoelstellingen zijn vastgelegd.(60)
VI.    Conclusie
110. Ik geef het Hof derhalve in overweging om de prejudiciële vragen in de zaken Knocknamona en Curns als volgt te beantwoorden:
„Indien een lidstaat nog geen gebiedsspecifieke instandhoudingsdoelstellingen heeft vastgelegd voor een Natura 2000-gebied dat door een plan of project wordt geraakt, moet de beoordeling overeenkomstig artikel 6, lid 3, eerste volzin, van richtlijn 92/43/EEG inzake de instandhouding van de natuurlijke habitats en de wilde flora en fauna, maar ook de voortoets van de noodzaak van een dergelijke beoordeling, berusten op de veronderstelling dat de instandhoudingsdoelstellingen van een op grond van die richtlijn beschermd gebied alle daar voorkomende habitats van bijlage I omvatten, met inbegrip van de daarvoor kenmerkende soorten en alle daar voorkomende soorten van bijlage II, en dat de instandhoudingsdoelstellingen van een SBZ alle daar voorkomende soorten van bijlage I bij de vogelrichtlijn en alle niet in bijlage I genoemde en geregeld voorkomende trekvogelsoorten omvatten. Daarnaast kan het nodig zijn om in de aldus vastgestelde instandhoudingsdoelstellingen de ontwikkelingsmogelijkheden van een gebied op te nemen die – met het oog op de staat van instandhouding van de betrokken habitattypen en soorten binnen Natura 2000 als geheel, de kenmerken van het gebied alsmede de ontwikkelingsmogelijkheden en de desbetreffende instandhoudingsdoelstellingen van de andere Natura 2000-gebieden – noodzakelijk zijn om het herstel van habitats en populaties mogelijk te maken. Alleen in onbeduidende mate voorkomende habitattypen en soorten kunnen buiten beschouwing worden gelaten.”
1      Oorspronkelijke taal: Duits.
2      Relevant in de hoofdgedingen is richtlijn 92/43/EEG van de Raad van 21 mei 1992 inzake de instandhouding van de natuurlijke habitats en de wilde flora en fauna (PB 1992, L 206, blz. 7) zoals gewijzigd bij richtlijn 2013/17/EU van de Raad van 13 mei 2013 (PB 2013, L 158, blz. 193).
3      Richtlijn 2009/147/EG van het Europees Parlement en de Raad van 30 november 2009 inzake het behoud van de vogelstand (PB 2010, L 20, blz. 7) in de versie van verordening (EU) 2019/1010 van het Europees Parlement en de Raad van 5 juni 2019 (PB 2019, L 170, blz. 115).
4      Richtlijn 79/409/EEG van de Raad van 2 april 1979 inzake het behoud van de vogelstand (PB 1979, L 103, blz. 1).
5      De Commissie merkt op dat uit het verzoek om een prejudiciële beslissing niet blijkt of de beoordeling ook betrekking had op de vraag of de van het windmolenpark uitgaande verstoringen leiden tot een verslechtering van beschermde habitats; zie, aangaande de noodzaak om dit aspect te beoordelen, arrest van 14 januari 2016, Commissie/Bulgarije (C‑141/14, EU:C:2016:8, punt 59), en mijn conclusie in die zaak (C‑141/14, EU:C:2015:528, punten 94‑99).
6      Arresten van 17 april 2018, Commissie/Polen (Oerbos van Białowieża) (C‑441/17, EU:C:2018:255, punt 106), en 29 juli 2019, Inter-Environnement Wallonie en Bond Beter Leefmilieu Vlaanderen (C‑411/17, EU:C:2019:622, punt 116).
7      Arresten van 7 september 2004, Waddenvereniging en Vogelbeschermingsvereniging (C‑127/02, EU:C:2004:482, punt 59); 29 juli 2019, Inter-Environnement Wallonie en Bond Beter Leefmilieu Vlaanderen (C‑411/17, EU:C:2019:622, punt 120), en 15 juni 2023, Eco Advocacy (C‑721/21, EU:C:2023:477, punt 38).
8      Arresten van 24 november 2011, Commissie/Spanje (Alto Sil) (C‑404/09, EU:C:2011:768, punt 100); 17 april 2018, Commissie/Polen (Oerbos van Białowieża) (C‑441/17, EU:C:2018:255, punt 139); 7 november 2018, Coöperatie Mobilisation for the Environment e.a. (C‑293/17 en C‑294/17, EU:C:2018:882, punt 98), en 15 juni 2023, Eco Advocacy (C‑721/21, EU:C:2023:477, punt 39).
9      Arresten van 7 september 2004, Waddenvereniging en Vogelbeschermingsvereniging (C‑127/02, EU:C:2004:482, punten 43 en 44); 13 december 2007, Commissie/Ierland (C‑418/04, EU:C:2007:780, punt 226), en 12 april 2018, People Over Wind en Sweetman (C‑323/17, EU:C:2018:244, punt 34).
10      Arresten van 7 september 2004, Waddenvereniging en Vogelbeschermingsvereniging (C‑127/02, EU:C:2004:482, punt 44); 13 december 2007, Commissie/Ierland (C‑418/04, EU:C:2007:780, punt 254), en 7 november 2018, Coöperatie Mobilisation for the Environment e.a.
(C‑293/17 en C‑294/17, EU:C:2018:882, punt 114).
11      Zie mijn conclusie in de zaak Eco Advocacy (C‑721/21, EU:C:2023:39, punten 91‑93).
12      Arresten van 15 juni 2023, Eco Advocacy (C‑721/21, EU:C:2023:477, punt 42), en 6 maart 2025, Waltham Abbey Residents Association (C‑41/24, EU:C:2025:140, punt 48).
13      Zie ter illustratie mijn conclusie in de zaak Eco Advocacy (C‑721/21, EU:C:2023:39, punt 105).
14      Arrest van 8 november 2016, Lesoochranárske zoskupenie VLK (C‑243/15, EU:C:2016:838, punt 49).
15      Arrest van 7 september 2004, Waddenvereniging en Vogelbeschermingsvereniging (C‑127/02, EU:C:2004:482, punt 46).
16      Aangaande de ontwikkelingsmogelijkheden, zie de punten 76‑78 van deze conclusie.
17      Zie arresten van 7 september 2004, Waddenvereniging en Vogelbeschermingsvereniging (C‑127/02, EU:C:2004:482, punt 47), en 4 oktober 2007, Commissie/Italië (C‑179/06, EU:C:2007:578, punt 35).
18      Arresten van 7 september 2004, Waddenvereniging en Vogelbeschermingsvereniging (C‑127/02, EU:C:2004:482, punt 48); 11 april 2013, Sweetman e.a. (C‑258/11, EU:C:2013:220, punt 30), en 17 april 2018, Commissie/Polen (Oerbos van Białowieża) (C‑441/17, EU:C:2018:255, punt 112).
19      Europees Milieuagentschap, Natura 2000 sites designated under the EU Habitats and Birds Directives (gepubliceerd op 5 november 2025), https://www.eea.europa.eu/en/analysis/indicators/natura-2000-sites-designated-under.
20      Zie punt 49 van deze conclusie.
21      Zie bijvoorbeeld arrest van 26 april 2017, Commissie/Duitsland (C‑142/16, EU:C:2017:301, punten 29‑33).
22      Het gaat hierbij om de Deense, de Engelse, de Franse, de Griekse, de Italiaanse, de Nederlandse, de Portugese en de Spaanse taalversie. De overige taalversies maakten geen deel uit van de wetgevingsprocedure die tot de vaststelling van artikel 6, lid 3, van de habitatrichtlijn heeft geleid.
23      Arresten van 17 december 2020, Commissie/Griekenland (C‑849/19, EU:C:2020:1047, punten 46‑53); 29 juni 2023, Commissie/Ierland (Bescherming van speciale beschermingszones) (C‑444/21, EU:C:2023:524, punten 64 en 65), en 21 september 2023, Commissie/Duitsland (Bescherming van speciale beschermingszones) (C‑116/22, EU:C:2023:687, punten 105 en 106).
24      Arresten van 17 december 2020, Commissie/Griekenland (Bescherming van speciale beschermingszones) (C‑849/19, EU:C:2020:1047, punt 46); 29 juni 2023, Commissie/Ierland (Bescherming van speciale beschermingszones) (C‑444/21, EU:C:2023:524, punt 64), en 21 september 2023, Commissie/Duitsland (Bescherming van speciale beschermingszones) (C‑116/22, EU:C:2023:687, punt 105).
25      Zie ook arresten van 17 april 2018, Commissie/Polen (Oerbos van Białowieża) (C‑441/17, EU:C:2018:255, punt 213), en 17 december 2020, Commissie/Griekenland (Bescherming van speciale beschermingszones) (C‑849/19, EU:C:2020:1047, punt 59).
26      Arresten van 17 december 2020, Commissie/Griekenland (Bescherming van speciale beschermingszones) (C‑849/19, EU:C:2020:1047, punt 52), en 29 juni 2023, Commissie/Ierland (Bescherming van speciale beschermingszones) (C‑444/21, EU:C:2023:524, punt 157).
27      Arresten van 17 april 2018, Commissie/Polen (Oerbos van Białowieża) (C‑441/17, EU:C:2018:255, punt 207); 17 december 2020, Commissie/Griekenland (Bescherming van speciale beschermingszones) (C‑849/19, EU:C:2020:1047, punten 49 en 50), en 29 juni 2023, Commissie/Ierland (Bescherming van speciale beschermingszones) (C‑444/21, EU:C:2023:524, punt 155).
28      Zie in die zin arrest van 17 april 2018, Commissie/Polen (Oerbos van Białowieża) (C‑441/17, EU:C:2018:255, punten 207‑209, 213 en 221).
29      Zie in die zin arrest van 14 oktober 2010, Commissie/Oostenrijk (C‑535/07, EU:C:2010:602, punten 62‑66).
30      Arrest van 12 september 2024
(C‑66/23, EU:C:2024:733, punt 46).
31      Zie punten 48 en 49 van deze conclusie.
32      Arrest van 12 september 2024, Elliniki Ornithologiki Etaireia e.a. (C‑66/23, EU:C:2024:733, punt 42).
33      Arrest van 12 september 2024, Elliniki Ornithologiki Etaireia e.a.
(C‑66/23, EU:C:2024:733, in het bijzonder punten 45 en 46).
34      Zie arresten van 7 september 2004, Waddenvereniging en Vogelbeschermingsvereniging (C‑127/02, EU:C:2004:482, punt 54), en 7 november 2018, Holohan e.a. (C‑461/17, EU:C:2018:883, punten 35 en 37), evenals mijn conclusies in de zaken CFE en Terre wallonne (C‑43/18 en C‑321/18, EU:C:2019:56, punt 76) en Elliniki Ornithologiki Etaireia e.a. (C‑66/23, EU:C:2024:150, punt 45) en de conclusie van advocaat-generaal Ćapeta in de zaak Commissie/Duitsland (Bescherming van speciale beschermingszones) (C‑116/22, EU:C:2023:317, punt 31).
35      Uitvoeringsbesluit 2011/484/EU van de Commissie van 11 juli 2011 betreffende een gebiedsinformatieformulier voor Natura 2000-gebieden [Kennisgeving geschied onder nummer C(2011) 4892]
(PB 2011, L 198, blz. 39).
36      Zie mijn conclusie in de zaak Commissie/Italië (Santa Caterina) (C‑304/05, EU:C:2007:228, punt 33).
37      Zie arrest van 12 september 2024, Elliniki Ornithologiki Etaireia e.a.
(C‑66/23, EU:C:2024:733, punten 47‑49).
38      Arrest van 12 september 2024, Elliniki Ornithologiki Etaireia e.a.
(C‑66/23, EU:C:2024:733, in het bijzonder punt 48), evenals mijn conclusie in de zaak Commissie/Italië (Santa Caterina) (C‑304/05, EU:C:2007:228, punt 34).
39      Zie mijn conclusie in zaak
Vereniging Hoekschewaards Landschap (C‑281/16, EU:C:2017:476, punten 52‑63).
40      Zie de verwijzingen in voetnoot 8.
41      Artikel 4, lid 5, tweede volzin, van het voorstel voor een verordening van het Europees Parlement en de Raad inzake het versnellen van milieubeoordelingen (COM(2025) 984 final, blz. 28 en 29).
42      Arresten van 17 december 2020, Commissie/Griekenland (Bescherming van speciale beschermingszones) (C‑849/19, EU:C:2020:1047, punt 53); 29 juni 2023, Commissie/Ierland (Bescherming van speciale beschermingszones) (C‑444/21, EU:C:2023:524, punt 65), en 21 september 2023, Commissie/Duitsland (Bescherming van speciale beschermingszones) (C‑116/22, EU:C:2023:687, punt 106).
43      Zie punt 72 van deze conclusie.
44      Arrest van 4 maart 2010, Commissie/Frankrijk (C‑241/08, EU:C:2010:114, punt 53), evenals, ter illustratie, mijn conclusie in de zaak Latvijas valsts meži (C‑434/22, EU:C:2023:595, punt 41), betreffende bescherming tegen brand in Natura 2000-gebieden.
45      Verordening (EU) nr. 1306/2013 van het Europees Parlement en de Raad van 17 december 2013 inzake de financiering, het beheer en de monitoring van het gemeenschappelijk landbouwbeleid (PB 2013, L 347, blz. 549).
46      Zie arrest van het Gerecht van 20 november 2024, Spanje/Commissie (T‑508/22, EU:T:2024:855, punten 78‑80).
47      Zie arrest van 17 december 2020, Frankrijk/Commissie (C‑404/19 P, EU:C:2020:1041, punt 51 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
48      Zie bijvoorbeeld arresten van 29 januari 2004, Commissie/Oostenrijk (Wörschacher Moos) (C‑209/02, EU:C:2004:61, punten 22 e.v.); 20 september 2007, Commissie/Italië
(Santa Caterina) (C‑304/05, EU:C:2007:532, punten 16, 17 en 95), en 24 november 2011, Commissie/Spanje
(Alto Sil) (C‑404/09, EU:C:2011:768, punten 101 en 102).
49      https://natura2000.eea.europa.eu/?sitecode=IE0004094&views=Sites_View.
50      https://www.npws.ie/sites/default/files/protected-sites/conservation_objectives/CO004094_0.pdf.
51      Zie ter illustratie mijn conclusie in de zaak Elliniki Ornithologiki Etaireia e.a. (C‑66/23, EU:C:2024:150, punten 56‑64).
52      Zie punten 79 en 80 van deze conclusie.
53      Zie punten 50‑56 van deze conclusie.
54      Zie punt 91 van deze conclusie.
55      Zie punt 94 van deze conclusie.
56      Arresten van 6 maart 2007, Meilicke e.a. (C‑292/04, EU:C:2007:132, punt 34), en 23 april 2020, Herst (C‑401/18, EU:C:2020:295, punt 54).
57      Arresten van 6 maart 2007, Meilicke e.a. (C‑292/04, EU:C:2007:132, punt 35), en 23 april 2020, Herst (C‑401/18, EU:C:2020:295, punt 56).
58      Zie richtsnoeren voor de beoordeling van plannen en projecten in Natura 2000-gebieden (september 2021, blz. 7).
59      Zie arrest van 28 april 2016, Borealis Polyolefine e.a.
(C‑191/14, C‑192/14, C‑295/14, C‑389/14 en C‑391/14–C‑393/14, EU:C:2016:311, punt 105).
60      Zie arresten van 18 juni 1998, Gedeputeerde Staten van Noord-Holland (C‑81/96, EU:C:1998:305, punten 23 en 24), betreffende de algemene milieueffectbeoordeling, en 23 maart 2006, Commissie/Oostenrijk (Lauteracher Ried) (C‑209/04, EU:C:2006:195, punten 56 en 57), betreffende de passende beoordeling uit hoofde van de habitatrichtlijn.