Eagrán sealadach
TUAIRIM AN ABHCÓIDE GHINEARÁLTA
ĆAPETA
arna tabhairt an 12 Márta 2026 (1)
Cás C‑660/24
an Coimisiún Eorpach
v
an Ungáir
(Mainneachtain Ballstáit oibleagáidí a chomhlíonadh – Airteagal 258 CFAE – Limistéar saoirse, slándála agus ceartais – Comhar breithiúnach in ábhair choiriúla – Treoir 2013/48/AE – An ceart rochtana ar dhlíodóir in imeachtaí coiriúla – Airteagal 3(3)(b) – An ceart chun dlíodóir a bheith i láthair le linn ceistiúcháin – Airteagal 3(6)(b) – Maolú sealadach chun nach ndéanfar imeachtaí coiriúla a chur go mór i mbaol – Airteagal 9 – Tarscaoileadh – Reachtaíocht náisiúnta lena bhforáiltear do dhaoine atá faoi dhrochamhras nó do dhaoine cúisithe a cheistiú gan dlíodóir mura dtagann an dlíodóir i láthair laistigh de thréimhse shonraithe ama – Trasuí mícheart
I.      Réamhrá
1.        Sa chás seo, thionscain an Coimisiún Eorpach imeachtaí um shárú i gcoinne na hUngáire faoi Airteagal 258 CFAE toisc nár chomhlíon sí a hoibleagáidí faoi dhlí an Aontais forálacha áirithe de Threoir 2013/48/AE (2) a thrasuí i gceart, a bhaineann leis an gceart rochtana ar dhlíodóir in imeachtaí coiriúla.
2.        Eascraíonn an cás seo go bunúsach as easaontas bunúsach idir an Coimisiún agus an Ungáir, mar aon le Poblacht na Seice a rinne idiragairt sna himeachtaí seo, maidir leis an gcaoi a dtuigfear an ceart rochtana ar dhlíodóir agus maoluithe ar an gceart sin, mar a leagtar amach i bhforálacha Airteagal 3(3) agus (6) de Threoir 2013/48.
3.        Tá saincheist chomhchosúil os comhair na Cúirte freisin i gCás C‑681/24,
an Coimisiún v Poblacht na Seice, ina bhfuil mo Thuairim á tabhairt an lá céanna.
4.        Baineann gearán breise sa chás seo le trasuí mícheart fhorálacha Airteagal 9 de Threoir 2013/48 maidir leis an gceart rochtana ar dhlíodóir a tharscaoileadh.
II.    Creat dlíthiúil
A.      Dlí an Aontais Eorpaigh
5.        Foráiltear le hAirteagal 3 de Threoir 2013/48, dar teideal ‘An ceart rochtana ar dhlíodóir in imeachtaí coiriúla’:
‘1.      Áiritheoidh na Ballstáit go mbeidh an ceart rochtana ag daoine atá faoi dhrochamhras agus ag daoine cúisithe ar dhlíodóir laistigh de thréimhse ama agus ar bhealach a fhágfaidh go mbeidh na daoine lena mbaineann in ann a gcearta cosanta a fheidhmiú go praiticiúil agus go héifeachtach.
[...]
3.      Beidh an méid seo a leanas ag gabháil leis an gceart rochtana ar dhlíodóir:
(a)       Áiritheoidh na Ballstáit go mbeidh sé de cheart ag daoine atá faoi dhrochamhras nó ag daoine cúisithe bualadh go príobháideach agus cumarsáid a dhéanamh leis an dlíodóir a dhéanann ionadaíocht orthu, lena n‑áirítear sula gceisteoidh na póilíní nó údarás forghníomhaithe dlí nó breithiúnach eile iad;
(b)      Áiritheoidh na Ballstáit go mbeidh sé de cheart ag daoine atá faoi dhrochamhras nó atá cúisithe a ndlíodóir a bheith i láthair agus páirt éifeachtach a ghlacadh le linn an cheistithe. Beidh an rannpháirtíocht sin i gcomhréir leis na nósanna imeachta faoin dlí náisiúnta, ar choinníoll nach ndéanann na nósanna imeachta sin dochar d’fheidhmiú éifeachtach agus d’inneachar sár-riachtanach an chirt lena mbaineann. I gcás ina mbeidh dlíodóir rannpháirteach le linn an cheistithe, tabharfar faoi deara gur tharla an rannpháirtíocht sin trí úsáid a bhaint as an nós imeachta taifeadta i gcomhréir le dlí an Bhallstáit lena mbaineann;
[...]
6.      In imthosca eisceachtúla agus ag an gcéim réamhthrialach amháin, féadfaidh na Ballstáit maolú go sealadach ar chur i bhfeidhm na gceart dá bhforáiltear i mír 3 a mhéid atá bonn cirt leis sin i bhfianaise imthosca sonracha an cháis, ar bhonn ceann amháin de na cúiseanna láidre seo a leanas:
(a)      i gcás ina bhfuil géarghá le hiarmhairtí díobhálacha tromchúiseacha do bheatha, do shaoirse nó do shláine coirp duine a sheachaint;
(b)      i gcás ina bhfuil sé ríthábhachtach go ndéanfaidh na húdaráis imscrúdúcháin gníomhaíocht láithreach chun nach gcuirfear imeachtaí coiriúla go mór i mbaol.’
[Aistriúchán neamhoifigiúil]
6.        Foráiltear le hAirteagal 9 de Threoir 2013/48, dar teideal ‘Tarscaoileadh’:
‘1.      Gan dochar don dlí náisiúnta lena gceanglaítear go héigeantach dlíodóir a bheith i láthair nó cúnamh a thabhairt, áiritheoidh na Ballstáit, i ndáil le haon tarscaoileadh cirt dá dtagraítear in Airteagail 3 agus 10:
(a)      gur cuireadh faisnéis shoiléir leordhóthanach ar fáil don duine atá faoi dhrochamhras nó don duine cúisithe, ó bhéal nó i scríbhinn, i bhfriotal simplí intuigthe maidir le hinneachar an chirt lena mbaineann agus maidir leis na hiarmhairtí a d’fhéadfadh a bheith ann dá dtarscaoilfí é; agus
(b)      tugtar an tarscaoileadh go deonach agus go haonchiallach.
2.            Déanfar nóta den tarscaoileadh, a fhéadfar a dhéanamh i scríbhinn nó ó bhéal, chomh maith leis na himthosca faoinar tugadh an tarscaoileadh, agus úsáid á baint as an nós imeachta taifeadta i gcomhréir le dlí an Bhallstáit lena mbaineann.
3.      Áiritheoidh na Ballstáit go bhféadfaidh daoine atá faoi dhrochamhras nó daoine cúisithe tarscaoileadh a chúlghairm ina dhiaidh sin ag aon phointe le linn na n‑imeachtaí coiriúla agus go gcuirfear ar an eolas iad faoin bhféidearthacht sin. Beidh éifeacht leis an gcúlghairm sin ón tráth a dhéanfar í.’
[Aistriúchán neamhoifigiúil]
B.      Dlí na hUngáire
7.        Foráiltear don mhéid seo a leanas I Mír 387(3) de a büntetőeljárásról szóló 2017. évi XC. törvény (Dlí Uimh. XC 2017 lena mbunaítear an Cód um Nós Imeachta Coiriúil):
‘Más mian leis an duine atá faoi dhrochamhras nó an duine a bhfuil amhras réasúnach ann go ndearna sé cion coiriúil treoir a thabhairt do dhlíodóir, nó má cheapann an t‑údarás imscrúdúcháin nó oifig an t‑ionchúisitheoir poiblí dlíodóir, cuirfidh an t‑údarás imscrúdúcháin nó oifig an ionchúisitheora phoiblí an dlíodóir ar an eolas láithreach agus cuirfear ceistiú an duine atá faoi dhrochamhras siar go dtí go dtiocfaidh an dlíodóir,
ar feadh 2 uair an chloig ar a laghad. Más rud é, le linn na tréimhse sin,
(a)      nach dtagann an dlíodóir i láthair, nó
(b)      go dtoilíonn an duine atá faoi dhrochamhras nó an duine a bhfuil amhras réasúnach ann go ndearna sé nó sí cion coiriúil, tar éis dul i gcomhairle lena dhlíodóir, tús a chur le ceistiú,
–        tosóidh an t‑údarás imscrúdúcháin nó oifig an ionchúisitheora phoiblí ag ceistiú an duine atá faoi dhrochamhras.’
III. An nós imeachta réamhdhlíthíochta agus an nós imeachta os comhair na Cúirte
8.        An 12 Samhain 2021, sheol an Coimisiún litir fógra fhoirmiúil chuig an Ungáir, i gcomhréir le hAirteagal 258 CFAE,
á chur in iúl go ndearnadh roinnt forálacha de Threoir 2013/48, lena n‑áirítear Airteagal 3(6)(b) agus Airteagal 9 de, a thrasuí go mícheart, agus d’iarr sé ar an mBallstát sin a bharúlacha a chur isteach laistigh de 2 mhí.
9.        An 12 Eanáir 2022, thug an Ungáir freagra ar an litir sin, agus chuir sí i gcoinne argóintí an Choimisiúin.
10.      An 14 Iúil 2023, chuir an Coimisiún tuairim réasúnaithe chuig an Ungáir, inar líomhnaíodh nach ndearnadh Airteagal 3(6)(b) agus Airteagal 9 de Threoir 2013/48 a thrasuí i gceart fós, agus d’iarr sé uirthi an tuairim réasúnaithe sin a chomhlíonadh laistigh de 2 mhí tar éis di í a fháil.
11.      An 13 Meán Fómhair 2023, thug an Ungáir freagra ar an tuairim réasúnaithe, agus d’áitigh sí go ndearna sí Airteagal 3(6)(b) agus Airteagal 9 de Threoir 2013/48 a thrasuí i gceart.
12.      Le hiarratas arna thaisceadh an 10 Deireadh Fómhair 2024, thug an Coimisiún an chaingean seo os comhair na Cúirte faoi Airteagal 258 CFAE.
Iarrann sí ar an gCúirt an méid seo a leanas a dhéanamh:
–        a dhearbhú nár chomhlíon an Ungáir a hoibleagáidí faoi Airteagal 3(6)(b), arna léamh i gcomhar le hAirteagal 3(3),
agus Airteagal 9 de Threoir 2013/48 toisc nár thrasuigh sí na forálacha sin i gceart; agus
–        a ordú don Ungáir costais na n‑imeachtaí a íoc.
13.      Ina cosaint a taisceadh an 23 Nollaig 2024, iarrann an Ungáir ar an gCúirt Bhreithiúnais:
–        an chaingean seo a dhíbhe toisc í a bheith gan bhunús; agus
–        a ordú don Choimisiún na costais a íoc.
14.      Chuir an Coimisiún agus Éire freagra agus athfhreagra isteach freisin an 17 Feabhra 2025 agus an 28 Márta 2025 faoi seach.
15.      An 7 Feabhra 2025, thug Uachtarán na Cúirte cead do Phoblacht na Seice idiragairt a dhéanamh sa chás seo chun tacú leis an ordú atá á lorg ag an Ungáir.
16.      Mar gheall ar na cosúlachtaí idir an cás seo agus Cás C‑681/24,
an Coimisiún v Poblacht na Seice, d’eagraigh an Chúirt, de bhun Airteagal 77 dá Rialacha Nós Imeachta,
comhéisteacht sa dá chás sin. Tionóladh an éisteacht sin an 10 Nollaig 2025 inar chuir an Coimisiún, an Ungáir agus Poblacht na Seice argóint ó bhéal i láthair.
IV.    Anailís
17.      Tá m’anailís leagtha amach i dtrí phríomhchuid. Ar an gcéad dul síos, measaim go bhfuil sé úsáideach roinnt réamhbharúlacha a thabhairt maidir le Treoir 2013/48 agus a háit sa limistéar saoirse, slándála agus ceartais (LSSC) (A). Ar an dara dul síos, déanfaidh mé scrúdú ar fhiúntas an chéad ghearáin maidir le sárú ar Airteagal 3(6)(b), arna léamh i gcomhar le hAirteagal 3(3), de Threoir 2013/48(B). Ar an tríú dul síos, déanfaidh mé scrúdú ar fhiúntas an dara gearán maidir le sárú ar Airteagal 9 de Threoir 2013/48(C).
18.      Ar bhonn na hanailíse sin, tháinig mé ar an gconclúid go bhfuil bunús maith leis an dá ghearán sin.
A.      Réamhbharúlacha maidir le Treoir 2013/48 agus LSSC
19.      Ar an gcéad dul síos, mar a tugadh faoi deara i mo Thuairimí roimhe seo, (3) ghlac an tAontas Eorpach roinnt treoracha bunaithe ar inniúlacht an Aontais Eorpaigh faoi Airteagal 82(2)(b) CFAE chun rialacha íosta a achtú maidir le cearta daoine aonair sa nós imeachta coiriúil. Áirítear Treoir 2013/48 sa tacar sé threoir sin. (4)
20.      Tugtar treoracha ‘treochlár’ ar na Treoracha sin uaireanta, ós rud é gurbh é Rún 2009 ón gComhairle maidir le Treochlár chun cearta nós imeachta daoine atá faoi dhrochamhras nó atá cúisithe in imeachtaí coiriúla a neartú, (5) an rud lenar spreagadh iad. Formheasadh an réiteach sin le Clár Stócólm na Comhairle Eorpaí maidir le LSSC, (6) inar dearbhaíodh gur ‘luach bunúsach de chuid an Aontais é cearta daoine atá faoi dhrochamhras agus daoine cúisithe in imeachtaí coiriúla a chosaint, rud atá fíor-riachtanach chun muinín fhrithpháirteach idir na Ballstáit agus muinín an phobail as an Aontas a choinneáil ar bun’. (7)
21.      Go deimhin, mar a léirítear in aithrisí Threoir 2013/48, (8) is é an t‑údar atá le rialacha íosta comhchoiteanna a bhunú maidir le cearta nós imeachta coiriúla do dhaoine aonair sna treoracha sin muinín fhrithpháirteach as córais cheartais choiriúil náisiúnta a neartú, mar ‘bhunús an aitheantais fhrithpháirtigh, a ardaíodh chun bheith ina bhunchloch chun an limistéar saoirse, slándála agus ceartais a thógáil’. (9) Tá sé beartaithe leis na rialacha sin freisin deireadh a chur le bacainní ar shaorghluaiseacht saoránach san Aontas Eorpach, agus cur leis na caighdeáin maidir leis an gceart chun triail chóir a fháil agus an ceart chun cosanta a ráthaítear, go háirithe, le hAirteagal 47 agus Airteagal 48(2) den Chairt um Chearta Bunúsacha an Aontais Eorpaigh (‘an Chairt’), chomh maith le forálacha inchomparáide d’Airteagal 6 den Choinbhinsiún Eorpach um Chearta an Duine (ECHR). (10)
22.      Le Treoir 2013/48 bunaítear rialacha íosta comhchoiteanna maidir leis an gceart atá ag daoine atá faoi dhrochamhras agus ag daoine atá cúisithe rochtain a fháil ar dhlíodóir ag gach céim d’imeachtaí coiriúla. (11) Tá an ceart sin bunriachtanach chun triail chóir a fháil (12) agus cuidíonn sé lena áirithiú go n‑urramaítear cearta eile nós imeachta choiriúil. (13)
23.      Cuirtear an ceart chun rochtana ar dhlíodóir in imeachtaí coiriúla in iúl in Airteagal 3 de Threoir 2013/48.
24.      Leagtar síos in Airteagal 3(1) de Threoir 2013/48 ‘an bunphrionsabal’ go bhfuil an ceart ag daoine atá faoi dhrochamhras agus ag daoine cúisithe rochtain a fháil ar dhlíodóir in am agus ar bhealach a chuirfidh ar a gcumas a gcearta cosanta a fheidhmiú go praiticiúil agus go héifeachtach. (14)
25.      Déantar an prionsabal sin a fhorbairt in Airteagal 3(2) de Threoir 2013/48 maidir leis an tráth nach mór an ceart sin a dheonú, lena n‑áirítear le linn duine a bheith á cheistiú ag na húdaráis. (15)
26.      Déantar an prionsabal sin a fhorbairt tuilleadh in Airteagal 3(3) de Threoir 2013/48, lena leagtar amach ábhar an chirt chun rochtain a fháil ar dhlíodóir. Go háirithe, ceanglaítear le hAirteagal 3(3)(a) ar na Ballstáit a áirithiú go mbeidh sé de cheart ag daoine atá faoi dhrochamhras agus ag daoine cúisithe bualadh go príobháideach agus cumarsáid a dhéanamh lena ndlíodóir, lena n‑áirítear roimh cheistiú, (16) agus ceanglaítear le hAirteagal 3(3)(b) ar na Ballstáit a áirithiú go mbeidh sé de cheart ag na daoine sin a ndlíodóir a bheith i láthair agus páirt éifeachtach a ghlacadh nuair a cheistítear iad. (17)
27.      Faoi Airteagal 3(6) de Threoir 2013/48, ceadaítear do na Ballstáit maolú go sealadach ar na cearta in Airteagal 3(3) di ‘in imthosca eisceachtúla agus ag an gcéim réamhthrialach amháin’ i gcás ina bhfuil údar cuí leis ‘in imthosca áirithe an cháis’ agus bunaithe ar ‘chúiseanna láidre’ a bhaineann leis an méid seo a leanas: (a) ‘i gcás ina bhfuil géarghá le hiarmhairtí díobhálacha tromchúiseacha do bheatha, do shaoirse nó do shláine coirp duine a sheachaint’; nó (b) ‘i gcás ina bhfuil sé ríthábhachtach go ndéanfaidh na húdaráis imscrúdúcháin gníomhaíocht láithreach chun nach gcuirfear imeachtaí coiriúla go mór i mbaol’. (18) Ní mór d’aon mhaolú sealadach faoi Airteagal 3(6) de Threoir 2013/48 na coinníollacha ginearálta a leagtar amach in Airteagal 8 den Treoir sin a chomhlíonadh freisin.
28.      Leagtar síos in Airteagal 9 de Threoir 2013/48, atá i gceist sa chás seo freisin, ceanglais shonracha nach mór a chomhlíonadh chun go mbeidh daoine atá faoi dhrochamhras agus daoine cúisithe in ann a gceart rochtana ar dhlíodóir a tharscaoileadh. (19) Go bunúsach, leagtar amach dhá choinníoll in Airteagal 9(1) den Treoir sin, (20) eadhon, ar dtús, gur cuireadh faisnéis shoiléir leordhóthanach ar fáil do na daoine sin maidir le hábhar an chirt rochtana ar dhlíodóir agus na hiarmhairtí a d’fhéadfadh a bheith ann dá dtarscaoilfí é agus, ansin, go dtugtar an tarscaoileadh go deonach agus go haonchiallach. Sonraítear in Airteagal 9(2) de Threoir 2013/48 freisin nach mór an tarscaoileadh a thaifeadadh, agus sainordaítear in Airteagal 9(3) di gur féidir leis na daoine sin tarscaoileadh a chúlghairm tráth ar bith le linn na n‑imeachtaí coiriúla agus nach mór iad a chur ar an eolas faoin bhféidearthacht sin.
29.      Is é croílár an cháis seo an bealach éagsúil atá ag an gCoimisiún, ar thaobh amháin, agus ag an Ungáir agus ag Poblacht na Seice, ar an taobh eile, ar thuiscint shubstaint an chirt chun rochtana ar dhlíodóir agus ar na maoluithe a d’fhéadfadh a bheith ann ar an gceart sin.
30.      Go bunúsach, agus sula míneoidh mé seasaimh na bpáirtithe ar bhealach níos mionsonraithe, léiríonn an Coimisiún substaint an chirt rochtana ar dhlíodóir mar a leagtar amach i dTreoir 2013/48 sa chaoi go bhfuil sé de cheangal, mar riail, go mbeadh dlíodóir i láthair le linn an cheistithe, agus is iad na cásanna a leagtar amach in Airteagal 3(6) den Treoir sin an t‑aon eisceacht ar an riail sin (is é sin, nuair is féidir daoine atá faoi dhrochamhras nó daoine cúisithe a cheistiú gan dlíodóir a bheith i láthair). Ina theannta sin, féadfaidh na daoine sin an ceart chun dlíodóir a bheith i láthair a tharscaoileadh faoi na coinníollacha a leagtar síos in Airteagal 9 di. Os a choinne sin, áitíonn an Ungáir agus Poblacht na Seice go gcomhlíontar an ceart rochtana ar dhlíodóir nuair a thugtar an deis do na daoine sin dlíodóir a bheith i láthair acu. Ar an gcúis sin, ní maolú ar an gceart rochtana ar dhlíodóir í an fhéidearthacht ceistiú a dhéanamh mura dtagann an dlíodóir i láthair laistigh de thréimhse áirithe ama. Ina theannta sin, mar a mhíneoidh mé maidir leis an dara gearán, tá an Ungáir den tuairim nach féidir an ceart rochtana ar dhlíodóir, mar a thuigeann sí é, a tharscaoileadh faoina córas dlí, agus sin an fáth a measann sí nár ghá Airteagal 9 de Threoir 2013/48 a thrasuí ina dlí náisiúnta.
B.      An chéad ghearán, lena n‑éilítear sárú ar Airteagal 3(6)(b), arna léamh i gcomhar le hAirteagal 3(3), de Threoir 2013/48
1.      Achoimre ar argóintí na bpáirtithe
31.      Leis an gcéad ghearán, áitíonn an Coimisiún go ndearna an Ungáir Airteagal 3(6)(b), arna léamh i gcomhar le hAirteagal 3(3), de Threoir 2013/48, a thrasuí go mícheart toisc go gceadaítear go ginearálta le Mírl 387(3) den Chód um Nós Imeachta Coiriúil (‘reachtaíocht na hUngáire atá faoi dhíospóid’) do na húdaráis daoine atá faoi dhrochamhras nó daoine cúisithe a cheistiú gan dlíodóir a bheith i láthair mura dtagann an dlíodóir i láthair laistigh den tréimhse ama shonraithe. Tá an reachtaíocht sin contrártha d’Airteagal 3(3) den Treoir sin nach mór an ceart rochtana ar dhlíodóir a thabhairt do dhaoine den sórt sin,
agus ní chomhlíonann sí na coinníollacha maidir le maolú ar an gceart sin ar an bhforas go gcuirtear i mbaol substaintiúil imeachtaí coiriúla faoi Airteagal 3(6)(b) di. (21)
32.      Dearbhaíonn an Coimisiún go bhfuil an ceart atá ag daoine atá faoi dhrochamhras agus ag daoine cúisithe cumarsáid a dhéanamh le dlíodóir sula ndéanfar iad a cheistiú agus a cheistiú i láthair a ndlíodóra, mar a leagtar amach I bpointe (a) agus Pointe (b)
d’Airteagal 3(3) faoi seach, de Threoir 2013/48, gan chonníoll, agus go gceadaítear le hAirteagal 3(6) den Treoir sin maoluithe sealadacha ar an gceart sin, atá teoranta d’imthosca eisceachtúla an cháis aonair. Dá bhrí sin, leis an bhféidearthacht ceistiú a dhéanamh in éagmais dlíodóra tar éis na tréimhse ama sonraithe,
mar a fhoráiltear i reachtaíocht na hUngáire atá faoi dhíospóid, maolaítear ar an gceart rochtana ar dhlíodóir agus ní chomhlíontar aon cheann de na ceanglais a leagtar síos in Airteagal 3(6)(b) di, atá beartaithe ag reachtas an Aontais a bheith ina eisceacht chúng ar an bprionsabal ginearálta go bhfuil an ceart rochtana ar dhlíodóir ag daoine atá faoi dhrochamhras agus ag daoine cúisithe roimh agus le linn an cheistiúcháin. Mar a chuir an Coimisiún i dtábhacht ag an éisteacht,
sáraítear Treoir 2013/48 fós, gan beann ar cé acu a mheasfaí nó nach measfaí go bhfuil reachtaíocht na Seice atá faoi dhíospóid comhsheasmhach le cásdlí na Cúirte Eorpaí um Chearta an Duine (ECtHR).
33.      Cuireann an Coimisiún in iúl,
inter alia, go gceanglaítear ar na Ballstáit le hAirteagal 3(3)(b) de Threoir 2013/48 a áirithiú go mbeidh dlíodóir i láthair le linn an cheistithe, mura gcomhlíontar ceanglais Airteagal 3(6) den Treoir sin nó má tharscaoileann an duine an ceart rochtana ar dhlíodóir faoi Airteagal 9 di. Ní mór Airteagal 3(3)(b) a thuiscint mar láithreacht fhisiciúil an dlíodóra, agus is léir gur eisceacht í reachtaíocht na hUngáire atá faoi dhíospóid ar an gceart rochtana ar dhlíodóir, a bhfuil feidhm aici go ginearálta maidir le gach cás nach dtagann an dlíodóir i láthair le linn na tréimhse sonraithe agus lena mbaintear an bonn go mór d’fheidhmiú praiticiúil agus éifeachtach an chirt sin. Ní bhaineann an tagairt don dlí náisiúnta in Airteagal 3(3)(b) le láithreacht an dlíodóra, ach le modh rannpháirtíochta an dlíodóra amháin, agus tá modhanna eile ag na húdaráis náisiúnta chun moilleanna agus mí-úsáid fhéideartha a sheachaint, amhail dlíodóir a cheapadh don duine má mheasann siad go bhfuil sé tábhachtach ceistiú a dhéanamh.
34.      Maíonn an Ungáir go bhfuil reachtaíocht na hUngáire atá faoi dhíospóid comhsheasmhach le hAirteagal 3(3) de Threoir 2013/48 agus nach maolú í de réir bhrí Airteagal 3(6) di. Ní cheanglaítear le hAirteagal 3(3)(b) den Treoir sin go mbeidh dlíodóir i láthair go fisicúil i gcónaí le linn an cheistithe, ach amháin nach mór do dhaoine atá faoi dhrochamhras nó do dhaoine cúisithe a bheith in ann rochtain a fháil ar dhlíodóir más mian leo. Leanann sé ó fhorálacha Threoir 2013/48 nach mór an deis a thabhairt dóibh dlíodóir a bheith acu, ach ní leanann sé as sin, mura mian leo brath air, nach féidir an ceistiú a dhéanamh in éagmais an dlíodóra.
35.      De réir na hUngáire, tá maolú ar an gceart in Airteagal 3(3)(b) de Threoir 2013/48 mura bhféadfadh daoine dlíodóir a roghnú nó an ceart rochtana ar cheann
a fheidhmiú;i gcás inar tugadh an deis dóibh dlíodóir a bheith acu, áfach, ní maolú faoi Airteagal 3(6) den Treoir sin é neamhláithreacht an dlíodóra le linn an cheistithe, is cuma cén chúis atá leis. Ina ionad sin, cumhdaítear le hAirteagal 3(6) an cás ina gceanglaístear ar na húdaráis tús a chur le ceistiú an duine cé nár cuireadh an dlíodóir ar an eolas ar chor ar bith. Dá bhrí sin, ní maolú faoi Airteagal 3(6) í reachtaíocht na hUngáire atá faoi dhíospóid, ós rud é nach ndíolmhaítear léi na húdaráis ón oibleagáid an dlíodóir a chur ar an eolas, agus nach gcuirtear srian léi ar an bhféidearthacht do dhaoine treoir a thabhairt do dhlíodóir dá rogha féin nó ceapachán dlíodóra a iarraidh ag céim ar bith de na himeachtaí. Mar a chuir an Ungáir i dtábhacht ag an éisteacht, ceadaítear go heisceachtúil leis an reachtaíocht sin daoine atá faoi dhrochamhras a cheistiú in éagmais dlíodóra tar éis íostréimhse 2 uair an chloig agus ní chiallaíonn dul in éag na tréimhse sin go gcuirfear tús leis an
gceistiú, ós rud é go bhféadfaidh an duine diúltú ráiteas a dhéanamh tar éis dó nó di a bheith curtha ar an eolas faoina chearta nó faoina cearta.
36.      Cuireann an Ungáir i dtábhacht,
inter alia, gur léir ó fhoclaíocht Airteagal 3(3)(b) de Threoir 2013/48 (‘I gcás ina nglacann dlíodóir páirt le linn an cheistithe’) nach mbíonn dlíodóir rannpháirteach i gcónaí sa cheistiú, agus go mbaineann an tagairt don dlí náisiúnta san fhoráil sin le láithreacht agus rannpháirtíocht an dlíodóra. Is é an toradh a bheadh ar léiriú an Choimisiúin, i gcleachtas, go mbeadh láithreacht an dlíodóra éigeantach nuair a cheistítear daoine mura dtarscaoileann an duine sin a cheart. Bheadh iarmhairtí diúltacha aige sin ar imeachtaí coiriúla, toisc go bhféadfadh an dlíodóir cur isteach ar imeachtaí den sórt sin trí gan teacht i láthair agus chuirfí daoine faoi dhrochamhras faoi mhíbhuntáiste in go leor cásanna. Mar a chuir an Ungáir in iúl ag an éisteacht, ní mór amhras a chur in iúl, agus daoine atá faoi dhrochamhras a cheistiú, laistigh de 24 uair an chloig ó thús na coinneála, mar sin más rud é gur chuir neamhláithreacht an dlíodóra amháin cosc air sin, d’fhágfadh sé sin nach gcomhlíonfaí spriocdhátaí, go gcuirfí imeachtaí ar fionraí agus go scaoilfí saor coirpigh, agus ní fhorchuirtear dearbhcheanglas láithreachta le cásdlí ECtHR.
37.      Cuireann Poblacht na Seice in iúl freisin go bhfuil an fíoras nach gá do dhlíodóir a bheith i láthair i gcónaí le linn an cheistithe comhsheasmhach le cásdlí ECtHR, (22) ar dá réir nach bhfuil láithreacht an dlíodóra le linn an cheistithe cinntitheach, ach an raibh an duine atá faoi dhrochamhras nó atá cúisithe in ann an ceart rochtana ar dhlíodóir a fheidhmiú go héifeachtach. Mar a chuir Poblacht na Seice in iúl ag an éisteacht, ní cheanglaítear le Treoir 2013/48 ach ar na Ballstáit deis leordhóthanach a áirithiú chun dlíodóir a bheith acu agus ní chuirtear cosc léi ar cheistiú daoine atá faoi dhrochamhras nó daoine cúisithe gan an dlíodóir a bheith i láthair, bunaithe ar a foclaíocht, ar a stair reachtach agus ar an gcomparáid le Treoir 2016/800 a bhaineann le leanaí, agus ní théann Treoir 2013/48 níos faide ná cásdlí ECtHR, ós rud é go gcomhfhreagraíonn a forálacha don chásdlí sin agus nach bhfuil aon tásc den sórt sin sna hoibreacha ullmhúcháin.
2.      Measúnú
38.      Léiríonn argóintí na bpáirtithe, mar a mhínigh mé go hachomair thuas (féach míreanna 29 agus 30 den Tuairim seo), go n‑eascraíonn an chéad ghearán mar gheall ar an tuiscint dhifriúil ar fhorálacha Threoir 2013/48. Dá bhrí sin, baineann an díospóid le léiriú fhorálacha Airteagal 3(3) agus (6) de Threoir 2013/48 agus le conas ba cheart an ceart rochtana ar dhlíodóir le linn ceistiúcháin in Airteagal 3(3)(b) den Treoir sin a thuiscint. Níor thug an Chúirt aghaidh ar na saincheisteanna sin go fóill.
39.      Measaim, bunaithe ar fhoclaíocht, stair reachtach, comhthéacs agus cuspóirí Threoir 2013/48, mar aon le cásdlí ECtHR, nach mór seasamh le léiriú an Choimisiúin ar bhrí agus ar an ngaol idir
Airteagal 3(3) agus (6) de Threoir 2013/48.
(a)    Foclaíocht
40.      Mar cheann de ghnéithe an chirt rochtana ar dhlíodóir in Airteagal 3(3), ceanglaítear go sainráite le mír (b) de ar na Ballstáit a áirithiú go mbeidh sé ‘de cheart ag daoine atá faoi dhrochamhras nó atá cúisithe a ndlíodóir a bheith i láthair agus páirt éifeachtach a ghlacadh le linn an
cheistithe’. (23)
41.      Luaitear an méid seo a leanas freisin in aithris 25 de Threoir 2013/48: ‘Ba cheart do na Ballstáit a áirithiú go bhfuil sé de cheart ag daoine atá faoi dhrochamhras nó ag daoine cúisithe a ndlíodóir a bheith i láthair agus a bheith rannpháirteach go héifeachtach nuair a cheistíonn na póilíní nó údarás forfheidhmithe dlí nó breithiúnacha eile iad, lena n‑áirítear le linn éisteachtaí cúirte’. (24)
42.      Dar liomsa, agus mar a léirigh an Coimisiún, ciallaíonn láithreacht a bheith ann go fisiciúil, is é sin, tá sé de cheart ag daoine atá faoi dhrochamhras nó ag daoine cúisithe a ndlíodóir a bheith ann go pearsanta nuair a cheistíonn na húdaráis iad. (25)
43.      Foráiltear le hAirteagal 3(3)(b) de Threoir 2013/48 do cheart ginearálta daoine atá faoi dhrochamhras nó daoine cúisithe a ndlíodóir a bheith acu ansin le linn ceistiú ag na húdaráis. Mar sin féin, ní dearbhcheart é an ceart sin agus, dá bhrí sin, mar a fhoráiltear leis an Treoir sin, d’fhéadfadh sé a bheith faoi réir maoluithe sealadacha faoi Airteagal 3(6) de nó faoi réir an ceart sin a tharscaoileadh faoi Airteagal 9 de.
44.      Mar a rialaigh an Chúirt, tá na maoluithe sealadacha i dTreoir 2013/48 uileghabhálach. (26)
45.      Ní chuireann na páirtithe ina choinne sa chás seo nach gcomhlíonann reachtaíocht na hUngáire atá faoi dhíospóid na ceanglais uile maidir le maolú sealadach a d’fhéadfadh a bheith ann mar a leagtar amach in Airteagal 3(6)(b), mar aon le hAirteagal 8, de Threoir 2013/48, arb é, mar a mhínigh an Coimisiún, an maolú sealadach sa Treoir sin a d’fhéadfadh a bheith i bhfeidhm. Go deimhin, is léir, mar a thug an Coimisiún bunús leis, go mbunaítear leis an reachtaíocht sin riail a bhfuil feidhm aici go ginearálta i gcásanna nach dtagann an dlíodóir i láthair laistigh den tréimhse shonraithe dhá uair an chloig (ar a laghad) agus, dá bhrí sin, nach bhfuil sí teoranta do chásanna aonair (‘a mhéid atá bonn cirt leis sin i bhfianaise imthosca sonracha an cháis’) mar a shainordaítear le hAirteagal 3(6)(b), ná ‘cúiseanna láidre i gcás ina bhfuil sé ríthábhachtach go ndéanfaidh na húdaráis imscrúdúcháin gníomhaíocht láithreach chun nach gcuirfear imeachtaí coiriúla go mór i mbaol’ a cheanglaítear a léiriú i ndáil leis sin.
46.      Mar thoradh air sin, i mo thuairimse, tá reachtaíocht na hUngáire atá faoi dhíospóid, lena gceadaítear, ar bhonn ginearálta, daoine atá faoi dhrochamhras nó daoine cúisithe a cheistiú gan a ndlíodóir a bheith i láthair díreach toisc nach raibh an dlíodóir in ann teacht i láthair laistigh de thréimhse 2 uair an chloig ar a laghad, contrártha d’fhorálacha Airteagal 3(3)(b), arna léamh in éineacht le hAirteagal 3(6)(b), de Threoir 2013/48. (27)
47.      Thairis sin, mar a chuir an Coimisiún in iúl agus i gcontrárthacht leis na hargóintí a chuir an Ungáir chun cinn, ba cheart a thabhairt faoi deara go mbaineann an tagairt don dlí náisiúnta in Airteagal 3(3)(b) de Threoir 2013/48 le rannpháirtíocht éifeachtach an dlíodóra, agus ní le láithreacht an dlíodóra féin. Is léir sin ó fhoclaíocht na forála sin (‘Beidh an rannpháirtíocht sin i gcomhréir leis na nósanna imeachta faoin dlí náisiúnta’) agus ó aithris 25 di (‘Ba cheart rannpháirtíocht den sórt sin a bheith i gcomhréir le haon nós imeachta faoin dlí náisiúnta lena bhféadfar rannpháirtíocht dlíodóra a rialáil le linn ceistiúcháin’).
48.      Dar liomsa, ní thagann sé sin salach ar an bhfíoras nach mór Airteagal 3(3)(b) de Threoir 2013/48 a léamh mar Airteagal lena n‑éilítear láithreacht agus rannpháirtíocht éifeachtach araon; ina ionad sin, tugann sé le tuiscint, cé go dtugtar roinnt saoirse do na Ballstáit faoi Threoir 2013/48 i ndáil le rialacha náisiúnta lena rialaítear módúlachtaí áirithe maidir le rannpháirtíocht éifeachtach dlíodóra (faoi réir an cheanglais nach féidir le rialacha den sórt sin ‘dochar d’fheidhmiú éifeachtach agus d’inneachar sár-riachtanach an chirt’ an chirt sin), nach bhfuil aon rogha ann maidir le láithreacht, ós rud é go bhfuil an ceart rochtana ar dhlíodóir ag daoine atá faoi dhrochamhras nó atá cúisithe mar riail le linn ceistiú faoi Airteagal 3(3)(b) den Treoir sin. Is ionann láithreacht agus bheith ann, agus is amhlaidh go bhfuil an dlíodóir ann, nó nach bhfuil.
49.      Ón tagairt in Airteagal 3(3)(b) de Threoir 2013/48 do ‘a ndlíodóir’, níor cheart a thuiscint go dtagraíonn sé i gcónaí do dhlíodóir arna roghnú ag daoine atá faoi dhrochamhras nó ag daoine cúisithe. Ní chuirtear cosc leis an bhfoclaíocht sin, mar a chuir an Coimisiún in iúl, ar údaráis na mBallstát déileáil le mí-úsáid fhéideartha an chirt chun rochtain a fháil ar dhlíodóir, rud a d’fhéadfadh bacainní a chur ar sheoladh imeachtaí coiriúla, trí shocruithe a dhéanamh chun go gceapfaí dlíodóir chun cúnamh a thabhairt dóibh le linn ceistiú in ionad an dlíodóra roghnaithe nach bhféadfadh a bheith i láthair. Is é an dlíodóir ceaptha ansin ‘a ndlíodóir’.
(b)    Stair reachtach
50.      D’áitigh Poblacht na Seice ag an éisteacht go rialaítear le Treoir 2013/48 an ceart chun rochtain a fháil ar dhlíodóir, ach nach rialaítear léi láithreacht éigeantach dlíodóra, agus go léirítear le stair reachtach na Treorach sin gur ardaíodh forálacha maidir le láithreacht éigeantach dlíodóra mar rogha mhalartach, ach nár roghnaíodh iad ar deireadh. Tugann diúltú d’fhorálacha maidir le láithreacht éigeantach dlíodóra le fios, dar leis, nach gceanglaítear le Treoir 2013/48 nach mór do dhlíodóir a bheith i láthair i gcónaí le linn an cheistithe.
51.      Dar liomsa, tá an argóint sin a chuir Poblacht na Seice chun cinn bunaithe ar thuiscint mhícheart ar an gceanglas maidir leis an láithreacht éigeantach dlíodóra.
52.      Is fíor, mar chuid de stair reachtach Threoir 2013/48, (28) go raibh rogha beartais curtha ar aghaidh sa Mheasúnú Tionchair ón gCoimisiún inar beartaíodh, go háirithe, forálacha lena bhforchuirtear cosaint éigeantach i gcoitinne. Thug sé sin le fios nach mór do dhaoine atá faoi dhrochamhras nó do dhaoine cúisithe cúnamh a fháil i gcónaí ó dhlíodóir sa chiall go mbeadh tarscaoileadh an chirt sin neamhcheadaithe. Is é sin le rá,
ciallaíonn an chineál éigeantach den chosaint
nach féidir ceart a tharscaoileadh. Ba é an rogha beartais a rinneadh, áfach, go gceadófaí tarscaoileadh an chirt chun rochtain a fháil ar dhlíodóir faoi réir rialacha íosta comhchoiteanna.
53.      Dá bhrí sin,
contrártha
d’argóintí Phoblacht na Seice, ba cheart idirdhealú a dhéanamh idir an coincheap maidir le láithreacht éigeantach dlíodóra agus an ceart ginearálta chun rochtain a fháil ar dhlíodóir.
54.      Is léir ó fhorálacha Threoir 2013/48 (29) go gciallaíonn láithreacht éigeantach dlíodóra nach féidir leis an duine atá faoi dhrochamhras nó atá cúisithe an ceart chun rochtain a fháil ar dhlíodóir a tharscaoileadh agus nach mór dlíodóir a bheith aige i gcónaí, agus go gciallaíonn an ceart rochtana ar dhlíodóir in Airteagal 3(3) den Treoir sin go bhfuil ceart ginearálta ag an duine atá faoi dhrochamhras nó atá cúisithe dlíodóir a bheith aige, agus go háirithe é a bheith i láthair le linn an cheistithe faoi chuid (b) den mhír sin, ach gur féidir leis an duine sin an ceart sin a tharscaoileadh, ar choinníoll go gcomhlíontar ceanglais Airteagal 9 (nó go bhféadfadh maolú sealadach a bheith ann faoi Airteagal 3(6)).
Is é sin le rá, leis an bhfíoras nach bhfuil aon láithreacht éigeantach dlíodóra ann faoin
gcuid (b) sin, ní dhéantar difear ar bhealach ar bith don cheart ginearálta a thugtar do dhaoine faoi dhrochamhras nó do dhaoine cúisithe an dlíodóir a bheith i láthair acu le linn an cheistithe, ach amháin má tharscaoil siad an ceart sin i gcomhréir le hAirteagal
9.
55.      D’fhéadfaí a lua freisin gur ardaíodh sa Chomhairle an tsaincheist maidir le fanacht go dtí go dtiocfaidh an dlíodóir roimh cheistiú, agus cuireadh tograí chun cinn chun aghaidh a thabhairt air sin i dtéacs na treorach, a thagródh ar ais do chórais dlí na mBallstát. (30) Mar sin féin, scriosadh na forálacha sin a moladh toisc gur tugadh an chaibidlíocht le Parlaimint na hEorpa chun críche. (31)
56.      Cé nach bhfuil an stair reachtach cinntitheach, ní chuirtear cosc léi ar an léiriú gurb é an rún reachtach a áirithiú nach mór, i bprionsabal, an ceart a thabhairt do dhaoine atá faoi dhrochamhras agus do dhaoine cúisithe a ndlíodóir a bheith i láthair le linn an cheistithe.
(c)    Comhthéacs
57.      Is cosúil go dtacaíonn forálacha eile de Threoir 2013/48 agus de threoracha ‘treochláir’ eile le léiriú Airteagal 3(3)(b), arna léamh in éineacht le hAirteagal 3(6)(b), den Treoir sin a chuir an Coimisiún ar aghaidh.
58.      Go háirithe, mar a fheictear i mír 24 den Tuairim seo, soiléirítear in Airteagal 3(1) de Threoir 2013/48, mar phrionsabal ginearálta, nach mór do na Ballstáit a áirithiú go dtabharfar an ceart rochtana ar dhlíodóir do dhaoine atá faoi dhrochamhras agus do dhaoine cúisithe ‘laistigh de thréimhse ama agus ar bhealach a fhágfaidh go mbeidh na daoine lena mbaineann in ann a gcearta cosanta a fheidhmiú go praiticiúil agus go héifeachtach’. Ciallaíonn sé sin, arna léamh in éineacht le hAirteagal 2(1) den Treoir sin, go bhfuil sé d’oibleagáid ar na Ballstáit a áirithiú, gan eisceachtaí, go bhfeidhmeofar an ceart sin ‘go praiticiúil agus go héifeachtach’ ag gach céim de na himeachtaí coiriúla. I mo thuairimse, agus mar atá curtha in iúl ag an gCoimisiún, i gcás inar féidir leis na húdaráis duine atá faoi dhrochamhras nó atá cúisithe a cheistiú in éagmais a dhlíodóra díreach toisc nach dtagann an dlíodóir i láthair laistigh den tréimhse shonraithe, d’fhéadfadh sé an bonn a bhaint go mór d’fheidhmiú praiticiúil agus éifeachtach chearta cosanta an duine.
59.      D’áitigh Poblacht na Seice ag an éisteacht gur féidir tuilleadh tacaíochta don fhíoras nach gceanglaítear le Treoir 2013/48 nach mór do dhlíodóir a bheith i láthair i gcónaí le linn an cheistithe a bhaint as an gcomparáid le Treoir 2016/800 a bhaineann le leanaí atá faoi dhrochamhras nó atá cúisithe in imeachtaí coiriúla (féach mír 19 den Tuairim seo). Cuireann Poblacht na Seice in iúl, de réir Airteagal 6(2) de Threoir 2016/800, nach mór do na Ballstáit a áirithiú go bhfaighidh leanaí cúnamh ó dhlíodóir, agus faoi Airteagal 6(4)(b) di, nach mór do na Ballstáit a áirithiú go bhfaighidh leanaí cúnamh ó dhlíodóir le linn ceistiúcháin.
Dar léi, ós rud é gur léir ó na forálacha sin go bhfuil láithreacht dlíodóra éigeantach le linn an cheistithe agus go n‑áirítear iad i dTreoir 2016/800 mar gheall ar leochaileacht leanaí, léirítear gur maolú é ar an gcóras ginearálta a bunaíodh le Treoir 2013/48; go loighciúil, dá mbunófaí láithreacht éigeantach dlíodóra le Treoir 2013/48, ní bheadh sé riachtanach an oibleagáid sin a bhunú i dTreoir 2016/800 ach amháin do dhaoine áirithe atá faoi dhrochamhras nó atá cúisithe.
60.      Arís eile, dar liomsa, tá an argóint sin bunaithe ar thuiscint mhícheart ar an gceanglas maidir le láithreacht éigeantach dlíodóra.
61.      Is fíor, murab ionann agus Treoir 2013/48, go bhforáiltear le Treoir 2016/800 do láithreacht éigeantach dlíodóra le linn an cheistithe mar gheall ar chás ar leith leanaí atá leochaileach agus nach mbíonn in ann imeachtaí coiriúla a thuiscint agus a leanúint go hiomlán i gcónaí. (32) Mar a pléadh thuas, áfach, ciallaíonn láithreacht éigeantach dlíodóra le linn an cheistithe nach gceadaítear aon tarscaoileadh agus, dá bhrí sin, nach ionann é agus an ceart ginearálta go mbeidh dlíodóir i láthair le linn an cheistithe, i gcás ina gceadaítear tarscaoileadh.
(d)    Cuspóirí
62.      Mar a luaitear thuas i gCuid IV.A den Tuairim seo,
rannchuidíonn Treoir 2013/48 le tógáil LSSC trí shraith comhrialacha íosta a bhunú maidir leis an gceart chun rochtain a fháil ar dhlíodóir in imeachtaí coiriúla, d’fhonn muinín fhrithpháirteach na mBallstát ina gcórais ceartais choiriúil agus muinín shaoránaigh an Aontais a chur chun cinn agus iad ag gluaiseacht ar fud an Aontais Eorpaigh. Ag filleadh ar Chlár Stócólm, tá sé beartaithe leis an treoir sin ní hamháin códú a dhéanamh, ach an ceart rochtana ar dhlíodóir in imeachtaí coiriúla ar fud na mBallstát a neartú.
63.      Chuige sin, dá ndéanfaí Treoir 2013/48 a léiriú ionas go gceadófaí do Bhallstát ceistiú daoine atá faoi dhrochamhras nó daoine cúisithe a cheadú gan an ceart a thabhairt dóibh a ndlíodóir a bheith i láthair go díreach toisc nár tháinig an dlíodóir i láthair laistigh de thréimhse íosta dhá uair an chloig, dealraíonn sé dom go mbainfí an bonn de chuspóirí Threoir 2013/48 chun leibhéal coiteann de chearta chun trialach córa a áirithiú do dhaoine atá faoi dhrochamhras nó do dhaoine cúisithe ar fud an Aontais Eorpaigh.
(e)    Cásdlí ECtHR
64.      D’agair an Ungáir agus Poblacht na Seice cásdlí ECtHR chun tacú lena seasamh agus d’áitigh Poblacht na Seice ag an éisteacht go háirithe
go bhfreagraíonn Treoir 2013/48 don mhéid a cheanglaítear le cásdlí ECtHR.
65.      Ba cheart a chur i dtábhacht go bhfuil an chéad ggearán seo bunaithe ar an sárú líomhainte ar fhorálacha Airteagal 3(3) agus (6)(b) de Threoir 2013/48. Dá bhrí sin, níl an cheist an measfaí reachtaíocht na hUngáire atá faoi dhíospóid a bheith comhsheasmhach le hAirteagal 6 ECHR mar a léirítear é i gcásdlí ECtHR cinntitheach.
66.      I ndáil leis sin, mar a mhínigh mé i dTuairimí roimhe seo, (33) ciallaíonn an oibleagáid na treoracha ‘treochlár’ a léiriú ar bhealach atá comhsheasmhach le cearta bunúsacha nach féidir leis na cearta atá sa treoir áirithe cosaint a thairiscint atá níos ísle ná an chosaint a ráthaítear leis an gCairt agus le ECHR, ach ní chiallaíonn sé nach féidir le reachtóir an Aontais cearta níos fairsinge a dheonú. Is é sin le rá, ós rud é gurb ionann ECHR agus an t‑íosleibhéal cosanta faoi Airteagal 52(3) den Chairt, (34) ní mór d’aon léiriú ar an treoir áirithe sin foráil a dhéanamh do chosaint atá ar a laghad ar leibhéal an Chonbhinsiún sin__ agus d’fhéadfadh an chosaint a thugann an tAontas Eorpach a bheith níos airde.
67.      Dá bhrí sin, sa chás seo, gan beann ar an gcaoi a léirítear cásdlí ECtHR, ní gá go gciallódh sé sin nach bhféadfaí forálacha Threoir 2013/48 a léiriú mar fhorálacha lena n‑éilítear leibhéal cosanta níos airde fós.
68.      Mar sin féin,
contrártha
d’argóintí na hUngáire agus Phoblacht na Seice, is cosúil go dtacaíonn cásdlí ECtHR leis an bhfíoras go bhfuil gá freisin, faoi ECHR, le dlíodóir a bheith i láthair go fisiciúil.
69.      Chinn ECtHR go bhfuil an ceart atá ag gach duine a chúisítear i gcion coiriúil cosaint éifeachtach a fháil ó dhlíodóir mar a ráthaítear le hAirteagal 6(3)(c) ECHR ar cheann de na gnéithe bunúsacha de thriail chóir i gcomhthéacs imeachtaí coiriúla. (35)
70.      Go háirithe, in Beuze v an Bheilg, (36) chuir ECtHR i dtábhacht, maidir le haidhmeanna an chirt sin, go rannchuidíonn rochtain ar dhlíodóir ag an gcéim réamhthrialach de na himeachtaí le hiomrall ar cheartas a chosc agus, thar aon ní eile, le comhlíonadh aidhmeanna Airteagal 6 ECHR, go háirithe comhionannas na n‑arm idir na húdaráis agus an cúisí; is frithmheáchan tábhachtach é rochtain phras ar dhlíodóir i leith leochaileacht na ndaoine faoi dhrochamhras atá faoi choimeád na bpóilíní agus is rud coisctheach é freisin, ós rud é go gcuireann sé cosaint bhunúsach ar fáil i gcoinne chomhéigean agus dhrochíde na ndaoine faoi dhrochamhras ag na póilíní. Thairis sin, ceann de phríomhchúraimí an dlíodóra ag céim choimeád agus imscrúdú ag na póilíní is ea a áirithiú go n‑urramófar ceart an chúisí gan é féin a ionchoiriú agus a cheart bheith ina thost, cearta atá comhlántach, dá bhrí sin, leis an gceart chun cúnamh dlíthiúil a fháil.
71.      Ina theannta sin, maidir le hábhar an chirt rochtana ar dhlíodóir, mheas ECtHR nach sonraítear in Airteagal 6(3)(c) de ECHR an bealach chun an ceart chun rochtain a fháil ar dhlíodóir ná a ábhar a fheidhmiú. Cé go bhfágann sé faoi na Stáit na modhanna a roghnú chun a áirithiú go ndaingneofar é ina gcórais bhreithiúnacha, ba cheart raon feidhme agus ábhar an chirt sin a chinneadh i gcomhréir le haidhm ECHR, eadhon cearta atá praiticiúil agus éifeachtach a ráthú. (37)
72.      Chun go leanfaidh an ceart chun triail chóir a fháil de bheith praiticiúil agus éifeachtach go leor, ceanglaítear le hAirteagal 6(1) ECHR, mar riail, gur cheart rochtain ar dhlíodóir a sholáthar ón gcéad cheistiú a dhéanfaidh na póilíní ar dhuine atá faoi dhrochamhras. (38)
73.      Ní áirithíonn sannadh abhcóide ann féin éifeachtacht an chúnaimh a d’fhéadfadh sé nó sí a thabhairt do chúisí, agus chuige sin, ní mór íoscheanglais áirithe a chomhlíonadh. (39) Ar an gcéad dul síos, ní mór do dhaoine atá faoi dhrochamhras a bheith in ann dul i dteagmháil le dlíodóir ón tráth a chuirtear faoi choimeád iad; dá bhrí sin, ní mór dóibh a bheith in ann dul i gcomhairle lena ndlíodóir roimh agallamh. (40)Ar an dara dul síos, chinn ECtHR i roinnt cásanna ‘go bhfuil sé de cheart ag daoine atá faoi dhrochamhras a ndlíodóir a bheith i láthair go fisiciúil le linn a n‑agallamh tosaigh póilíneachta agus aon uair a cheistítear iad sna himeachtaí réamhthrialach ina dhiaidh sin… Ní mór don láithreacht fhisiciúil sin a chur ar chumas an dlíodóra cúnamh a chur ar fáil atá éifeachtach agus praiticiúil seachas cúnamh teibí amháin…, agus go háirithe chun a áirithiú nach ndéanfar dochar do chearta cosanta an duine atá faoi dhrochamhras a chuirtear faoi agallamh.’ (41)
74.      Dearbhaíodh na cinntí sin in Beuze v an Bheilg i gcásdlí ina dhiaidh sin. (42)
75.      Ina theannta sin, in Soytemiz v an Tuirc, (43) chuir ECtHR i bhfios go láidir gur gné bhunúsach den choimirce a chumhdaítear in Airteagal 6(3)(c) de ECHR é dlíodóir a bheith i láthair le linn na ngníomhaíochtaí imscrúdaitheacha, lena n‑áirítear ceistiú ag na póilíní, toisc go bhfuil sé deacair a fheiceáil conas a fhéadfar na seirbhísí sonracha a bhaineann le ‘cúnamh dlí’, a luaitear in Airteagal 6(3)(c) ECHR, a fheidhmiú in éagmais dlíodóra. Dá bhrí sin, ceanglaítear leis an gceart chun cúnamh a fháil ó dhlíodóir ní hamháin go bhfuil cead ag an dlíodóir a bheith i láthair, ach freisin go bhfuil cead aige cúnamh gníomhach a thabhairt don duine atá faoi dhrochamhras le linn,
inter alia, cheistiú ag na póilíní agus idirghabháil a dhéanamh chun urraim do chearta an duine atá faoi dhrochamhras a áirithiú, ós rud é gur cheart go mbeadh duine a chúisítear i gcion coiriúil in ann an raon iomlán seirbhísí a bhaineann go sonrach le cúnamh dlíthiúil a fháil, ní hamháin le linn na trialach ach freisin le linn na céime réamhthrialach i bhfianaise a thábhachtaí atá sé chun na himeachtaí coiriúla a ullmhú. Thairis sin, tá feidhm ag an gceart chun cúnamh a fháil ó dhlíodóir le linn agus go dtí deireadh an cheistithe ag na póilíní: ‘Is coimirce nós imeachta thábhachtach é láithreacht agus cúnamh gníomhach an dlíodóra le linn ceistiú ag na póilíní arb é is aidhm dó, i measc nithe eile, cosc a chur ar bhailiú fianaise trí mhodhanna comhéigin nó cos ar bolg i gcoinne thoil an duine atá faoi dhrochamhras agus cosaint a thabhairt do shaoirse duine atá faoi dhrochamhras rogha a dhéanamh labhairt nó fanacht ina thost nuair a cheistíonn na póilíní é.’ (44)
76.      Mheabhraigh ECtHR freisin go bhfuil oibleagáid ar na póilíní, i bprionsabal, staonadh ó cheistiú nó é a chur ar atráth i gcás inar agair duine atá faoi dhrochamhras an ceart cúnamh a fháil ó dhlíodóir le linn na ceistiúcháin go dtí go mbeidh dlíodóir i láthair agus go mbeidh sé in ann cúnamh a thabhairt don duine atá faoi dhrochamhras. Tá na breithnithe céanna fíor freisin i gcás ina bhfuil ar an dlíodóir – nó ina n‑iarrtar air – imeacht roimh dheireadh an cheistithe
ag na póilíní agus sula léitear amach agus sula sínítear na ráitis a glacadh. (45)
77.      Dá bhrí sin, mar a léirítear i gcásdlí ECtHR thuasluaite, leagtar béim ar an bhfíoras nach mór do dhaoine atá faoi dhrochamhras agus do dhaoine cúisithe a bheith in ann leas a bhaint as an gceart chun láithreacht fhisiciúil iarbhír dlíodóra a bheith acu le linn an cheistithe mar a ráthaítear leis an gceart chun rochtain a fháil ar dhlíodóir faoi Airteagal 6(1) agus 3(c) de ECHR. (46) Dá bhrí sin,
contrártha
d’argóintí na hUngáire agus Phoblacht na Seice, tugtar le fios sa chásdlí sin go bhfuil gá le láithreacht fhisiciúil an dlíodóra i bprionsabal, ach amháin más féidir údar cuí a thabhairt le srian ar an gceart sin.
78.      D’fhéadfaí a lua freisin gur cosúil nach bhfuil cásdlí áirithe ECtHR ar a bhfuil an Ungáir agus Poblacht na Seice ag brath i bhfeidhm. In Yoldas v. an Tuirc, (47) chinn ECtHR nach ndearnadh aon sárú ar Airteagal 6(1) agus (3)(c) de ECHR i gcás inar tharscaoil an t‑iarratasóir an ceart chun cúnamh a fháil ó dhlíodóir, a cinneadh a bheith i gcomhréir leis na caighdeáin riachtanacha. In Hovanesian v. an Bhulgáir, (48) chinn ECtHR nach raibh aon sárú ar Airteagal 6(1) agus 3(c) ECHR i gcás inar cuireadh srian ar cheart an iarratasóra cúnamh dlíodóra a fháil le linn na chéad 24 uair an chloig dá choimeád póilíneachta, a cinneadh go raibh údar leis in imthosca ar leith an cháis i bhfianaise chothroime na n‑imeachtaí ina n‑iomláine. Níor cuireadh tarscaoileadh ná cur i bhfeidhm eisceachtaí ar an gceart ginearálta chun rochtain a fháil ar dhlíodóir i gceist sa chéad ghearán sa chás seo. Go deimhin, leagtar béim sa dá chás sin faoi seach ar a thábhachtaí atá sé ceanglais leordhóthanacha a bheith ann chun an ceart rochtana ar dhlíodóir a tharscaoileadh, arb é is ábhar don dara gearán sa chás seo, agus an córas dian le haghaidh maoluithe sealadacha faoi Threoir 2013/48.
79.      Ar bhonn na gcúiseanna roimhe seo, tá bunús maith leis an gcéad ghearán a rinne an Coimisiún.
C.      An dara gearán, lena n‑éilítear sárú ar Airteagal 9 de Threoir 2013/48
1.      Achoimre ar argóintí na bpáirtithe
80.      Leis an dara gearán, áitíonn an Coimisiún go ndearna an Ungáir Airteagal 9 de Threoir 2013/48 a thrasuí go mícheart toisc nach gcuirtear ceanglais shonracha na forála sin chun feidhme le haon fhoráil de dhlí na hUngáire. Ós rud é go gceadaítear le dlí na hUngáire do dhaoine atá faoi dhrochamhras nó do dhaoine cúisithe staonadh ón gceart rochtana ar dhlíodóir a fheidhmiú, tá na hiarmhairtí céanna ag an rogha sin agus atá ag tarscaoileadh foirmiúil agus tá feidhm ag ceanglais Airteagal 9 de Threoir 2013/48. Cumhdaítear leis an téarma ‘tarscaoileadh’ san fhoráil sin tarscaoileadh foirmiúil agus neamhfhoirmiúil araon agus, dá bhrí sin, an staid i gcóras na hUngáire ina dtagraítear do cheart doshannta a bhfuil saoirse ag duine atá faoi dhrochamhras nó atá cúisithe a fheidhmiú nó gan é a fheidhmiú. Ní mór na cearta a thugtar le Treoir 2013/48 a ráthú go nithiúil agus go héifeachtach, agus is é sin an fáth nach mór do dhaoine atá faoi dhrochamhras nó do dhaoine cúisithe a bheith in ann cinneadh eolasach a dhéanamh. Ní mór do na Ballstáit é sin a ráthú trí fhoráil a dhéanamh maidir le coimircí leordhóthanacha i gcás cinneadh gan ceart doshannta a fheidhmiú i gcás ina bhfuil sé d’éifeacht ag mainneachtain an ceart sin a fheidhmiú an duine a fhágáil gan cosaint éifeachtach dlíodóra.
81.      Cuireann an Coimisiún in iúl freisin nach bhforáiltear le Mír 387/A nua den Chód um Nós Imeachta Coiriúil d’fhaisnéis shoiléir leordhóthanach de réir bhrí Airteagal 9 de Threoir 2013/48 maidir le hábhar an chirt le tarscaoileadh nó a iarmhairtí féideartha. Ina ionad sin, trí dhaoine atá faoi dhrochamhras nó daoine cúisithe a chur ar an eolas go bhféadfar tús a chur le ceistiú gan dlíodóir a bheith i láthair, fágtar na daoine sin leis an tuiscint mhíthreorach nach bhfuil siad i dteideal dlíodóir a bheith i láthair agus nach bhfuil sé de cheart acu fanacht ina dtost ach amháin in éagmais dlíodóra. In aon chás, tháinig an reachtaíocht sin i bhfeidhm an 4 Nollaig 2024, tar éis dhul in éag na tréimhse a leagtar síos i
dtuairim réasúnaithe an Choimisiún, agus dá bhrí sin, de réir cásdlí socair, ní féidir leis an gCúirt í a chur san áireamh.
82.      Míníonn an Ungáir gur ceart doshannta é an ceart rochtana ar dhlíodóir faoi dhlí na hUngáire nach féidir a tharscaoileadh. I gcás ina bhfuil ionadaíocht dhlíthiúil éigeantach, ceapann na húdaráis dlíodóir do dhaoine atá faoi dhrochamhras nó do dhaoine atá cúisithe, agus i gcás nach bhfuil ionadaíocht dhlíthiúil éigeantach, tá sé de shaoirse ag na daoine sin cinneadh a dhéanamh an mian leo dlíodóir a theagasc nó teagasc dlíodóir a iarraidh; ní hionann an cinneadh sin agus tarscaoileadh an chirt rochtana ar dhlíodóir, ós rud é nach gciallaíonn sé ach nach mian leis an duine an ceart sin a fheidhmiú, agus ní go dtarscaoileann an duine sin an ceart sin. Dá réir sin, ní gá Airteagal 9 de Threoir 2013/48 a thrasuí i ndlí na hUngáire toisc nach bhfuil aon chás ann ina bhféadfadh daoine atá faoi dhrochamhras nó daoine cúisithe an ceart rochtana ar dhlíodóir a tharscaoileadh go bailí agus, dá bhrí sin,
ní féidir iad a chur ar an eolas faoin bhféidearthacht sin ach oiread.
83.      Áitíonn an Ungáir go gcumasaítear cheana féin le forálacha an Chóid um Nós Imeachta Coiriúil daoine atá faoi dhrochamhras nó daoine cúisithe a chur ar an eolas go hiomlán faoina gcearta cosanta, ach gur soiléiríodh raon feidhme na faisnéise a chuirtear ar fáil dóibh i Mír 387/A nua den Chód sin. Mar a chuir an Ungáir in iúl ag an éisteacht, cuirtear in iúl do na daoine sin go bhféadfaidh siad diúltú ráitis a dhéanamh agus go bhféadfaidh siad a iarraidh go mbeidh dlíodóir i láthair tráth ar bith, agus luaitear i Mír 387/A nach mór na daoine sin a chur ar an eolas nach gceanglaítear orthu ráiteas a dhéanamh, fiú in éagmais a ndlíodóra. Má deir an duine lena mbaineann nach mian leis nó léi ráiteas a dhéanamh, foirceannfar an cheistiú; má dhéanann an duine sin, in éagmais dlíodóra, ráiteas tar éis dó a bheith curtha ar an eolas agus má chinneann sé ceisteanna a fhreagairt, meastar go bhfuil an duine sin ag déanamh amhlaidh agus láneolas aige ar na fíorais agus go bhfuil sé ag tréigean láithreacht dlíodóra agus, dá bhrí sin, an ceart chun ceisteanna a fhreagairt i láthair dlíodóra amháin.
2.      Measúnú
84.      Ba cheart a mheabhrú, de réir cásdlí socair, nach mór forálacha treorach a chur chun feidhme le fórsa ceangailteach doshéanta agus leis an tsainiúlacht, leis an mbeachtas agus leis an tsoiléireacht is gá chun an ceanglas maidir le deimhneacht dhlíthiúil a chomhlíonadh faoina gcaithfear a chur ar chumas na ndaoine lena mbaineann, i gcás ina bhfuil sé beartaithe leis an treoir cearta a chruthú do dhaoine aonair, raon iomlán a gceart a fhionnadh. (49)
85.      I ndáil leis sin, rialaigh an Chúirt nach féidir an Ballstát sin a scaoileadh óna oibleagáid bearta reachtacha, rialála agus riaracháin a dhéanamh chun trasuí cuí fhorálacha uile na Treorach sin a áirithiú toisc nach bhfuil gníomhaíocht áirithe a chumhdaítear le treoir i mBallstát ar leith nó toisc nach ann do choincheap áirithe sa Stát sin. Le prionsabal na deimhneachta dlíthiúla agus leis an ngá atá lena áirithiú go gcuirfear treoracha i bhfeidhm go hiomlán sa dlí agus ní hamháin sna fíorais,
ceanglaítear ar na Ballstáit go léir ceanglais na treorach atá i gceist a ionchorprú i gcreat dlíthiúil soiléir, beacht agus trédhearcach lena bhforáiltear d’fhorálacha ceangailteacha sa réimse a chumhdaítear léi. Tá oibleagáid den sórt sin ar na Ballstáit chun aon athrú ar an staid atá ann ag am ar leith sna Stáit sin a chosc agus chun a áirithiú go mbeidh a fhios go soiléir agus go beacht ag gach ábhar dlí san Aontas Eorpach, lena n‑áirítear iad siúd i mBallstáit nach ann do ghníomhaíocht áirithe nó do choincheap áirithe a chumhdaítear le treoir, cad iad na cearta atá acu agus cad iad na hoibleagáidí atá orthu i ngach cás. (50)
86.      Is cásdlí socair é freisin, i gcaingean atá bunaithe ar Airteagal 258 CFAE, go gcinntear an cheist ar mhainnigh Ballstát a oibleagáidí a chomhlíonadh faoi threoir na staide atá sa Bhallstát ag deireadh na tréimhse a leagtar síos sa tuairim réasúnaithe, agus nach féidir leis an gCúirt aon athruithe ina dhiaidh sin a chur san áireamh. (51)
87.      Sa chás seo, tá sé léirithe go leordhóthanach ag an gCoimisiún nár chomhlíon an Ungáir a hoibleagáidí maidir le hAirteagal 9 de Threoir 2013/48 a thrasuí i gceart.
88.      Mar a fheictear i mír 28 den Tuairim seo, leagtar síos le forálacha Airteagal 9 de Threoir 2013/48 roinnt ceanglas chun a áirithiú go dtuigeann daoine atá faoi dhrochamhras nó daoine cúisithe go leordhóthanach cad is brí le tarscaoileadh an chirt chun rochtain a fháil ar dhlíodóir agus a iarmhairtí, chomh maith leis an bhféidearthacht an tarscaoileadh sin a chúlghairm tráth ar bith. Tá comhlíonadh na gceanglas sin ríthábhachtach chun a gcearta a chosaint. (52)
89.      Mar a léirigh an Coimisiún agus nár chuir an Ungáir ina choinne_thairis sin,
níor thrasuigh an Ballstát sin na ceanglais shonracha sin a leagtar síos in Airteagal 9 de Threoir 2013/48 ina dhlí náisiúnta.
90.      Mar a chuir an Coimisiún in iúl freisin agus nár chuir an Ungáir ina choinne, I ndlí na hUngáíre cé go bhfuil an ceart chun rochtain a fháil ar dhlíodóir le meas mar cheart doshannta, ceadaítear go bhféadfaidh daoine atá faoi dhrochamhras nó daoine cúisithe rogha a dhéanamh gan an ceart sin a fheidhmiú.
91.      Sna himthosca sin, aontaím leis an gCoimisiún go bhfuil an toradh praiticiúil céanna aige sin go bunúsach agus atá ag tarscaoileadh de réir bhrí Airteagal 9 de Threoir 2013/48.
92.      I bhfianaise an chásdlí a leagtar amach i mír 85 den Tuairim seo, ós rud é go bhféadfadh sé nach n‑aithneofaí coincheap dlíthiúil, in casu tarscaoileadh an chirt chun rochtain a fháil ar dhlíodóir in imeachtaí coiriúla, go foirmiúil san Ungáir, ní shaortar an Ballstát sin óna oibleagáidí faoi dhlí an Aontais a chomhlíonadh maidir le forálacha Airteagal 9 de Threoir 2013/48 a thrasuí go leordhóthanach agus go hiomlán.
93.      Ina theannta sin, ba cheart a mheas, mar a chuir an Coimisiún in iúl, nach leor Mír 387/A den Chód um Nós Imeachta Coiriúil agus nach mbaineann sé le hábhar. (53) Ar thaobh amháin, is léir nach ndéantar na ceanglais a leagtar amach in Airteagal 9 de Threoir 2013/48 a thrasuí go leordhóthanach leis an reachtaíocht sin, eadhon, nach bhfuil forálacha inti lena n‑áirithítear gur tugadh faisnéis shoiléir leordhóthanach do dhaoine, ó bhéal nó i scríbhinn, maidir le hábhar an chirt agus maidir leis na hiarmhairtí a d’fhéadfadh a bheith ann dá dtarscaoilfí é; go dtugtar an tarscaoileadh go deonach agus go haonchiallach; go dtugtar an tarscaoileadh faoi deara trí úsáid a bhaint as an nós imeachta taifeadta faoin dlí náisiúnta; go gcuirfear daoine ar an eolas faoin bhféidearthacht go bhféadfaidh siad an tarscaoileadh a chúlghairm ina dhiaidh sin tráth ar bith le linn na n‑imeachtaí coiriúla agus go mbeidh éifeacht aige ón tráth a dhéanfar é.
Ar an taobh eile, tháinig an reachtaíocht sin i bhfeidhm in 2024, tar éis dhul in éag na tréimhse sa tuairim réasúnaithe (féach mír 10 den Tuairim seo), agus, dá bhrí sin, ní féidir leis an gCúirt í a chur san áireamh.
94.      I bhfianaise na gcúiseanna thuasluaite, tá bunús maith leis an dara gearán a d’ardaigh an Coimisiún.
V.      Costais
95.      Faoi Airteagal 138(1) de na Rialacha Nós Imeachta na Cúirte Breithiúnais,
ordaítear don pháirtí nár éirigh leis na costais a íoc má iarrtar iad i bpléadálacha an pháirtí a n éireoidh leis. Faoi Airteagal 140(1) de na Rialacha sin, tá ar Bhallstáit agus institiúidí a bhfuil idiragairt sna himeachtaí déanta acu a gcostais féin a íoc. Dá réir sin, ós rud é gur iarr an Coimisiún costais agus nár éirigh leis an Ungáir, ní mór a ordú don Ungáir a gcostais féin a íoc agus na costais a thabhaigh an Coimisiún a íoc.
Ba cheart do do Phoblacht na Seice a costais féin a íoc.
VI.    Conclúid
96.      I bhfianaise na mbarúlacha roimhe seo, molaim don Chúirt Bhreithiúnais:
(1)      a dhearbhú nár chomhlíon an Ungáir a hoibleagáidí faoi Airteagal 3(6)(b), arna léamh i gcomhar le hAirteagal 3(3),
de Threoir 2013/48/AE ó Pharlaimint na hEorpa agus ón gComhairle an 22 Deireadh Fómhair 2013 maidir leis an gceart chun dlíodóir a rochtain in imeachtaí coiriúla agus in imeachtaí maidir leis an mbarántas gabhála Eorpach, agus maidir leis an gceart chun tríú páirtí a chur ar an eolas maidir le cailleadh saoirse agus chun cumarsáid a dhéanamh le tríú daoine agus le húdaráis chonsalachta nuair a chailltear an tsaoirsetoisc nár thrasuigh síforálacha sin i gceart;
(2)      A ordú don Ungáir a costais féin agus costais an Choimisiúin Eorpach a íoc; agus
(3)      A ordú
do Phoblacht na Seice a costais féin a íoc.
1      Bunteanga: an Béarla.
2       Treoir ó Pharlaimint na hEorpa agus ón gComhairle an 22 Deireadh Fómhair 2013 maidir leis an gceart rochtana ar dhlíodóir in imeachtaí coiriúla agus in imeachtaí maidir leis an mbarántas gabhála Eorpach, agus leis an gceart chun tríú páirtí a chur ar an eolas maidir le cailleadh saoirse agus chun cumarsáid a dhéanamh le tríú daoine agus le húdaráis chonsalachta nuair a chailltear an tsaoirse (IO 2013 L 294, lch. 1).
3      Féach, mo Thuairim in BK (An cion a athaicmiú) (C‑175/22, EU:C:2023:436, go háirithe míreanna 22 agus 23), agus mo Thuairim in M.S. agus páirtithe eile (Cearta nós imeachta mionaoiseach) (C‑603/22, EU:C:2024:157, go háirithe míreanna 26 go 31).
4      I dteannta Threoir 2013/48, áirítear ar na treoracha sin: Treoir 2010/64/AE ó Pharlaimint na hEorpa agus ón gComhairle an 20 Deireadh Fómhair 2010 maidir leis an gceart chun ateangaireachta agus aistriúcháin in imeachtaí coiriúla (IO 2010 L 280, lch. 1); Treoir 2012/13/AE ó Pharlaimint na hEorpa agus ón gComhairle an 22 Bealtaine 2012 maidir leis an gceart chun faisnéise in imeachtaí coiriúla (IO 2012 L 142, lch. 1);
Treoir (AE) 2016/343 ó Pharlaimint na hEorpa agus ón gComhairle an 9 Márta 2016 maidir le gnéithe áirithe de thoimhde na neamhchiontachta a neartú mar aon leis an gceart bheith i láthair ag an triail in imeachtaí coiriúla (IO 2016 L 65, lch. 1); Treoir (AE) 2016/1919 ó Pharlaimint na hEorpa agus ón gComhairle an 26 Deireadh Fómhair 2016 maidir le cúnamh dlí do dhaoine atá faoi dhrochamhras nó do dhaoine atá cúisithe in imeachtaí coiriúla agus do dhaoine iarrtha in imeachtaí faoi réir barántas gabhála Eorpach (IO 2016 L 297, lch. 1); agus Treoir (AE) 2016/800 ó Pharlaimint na hEorpa agus ón gComhairle an 11 Bealtaine 2016 maidir le coimircí nós imeachta do leanaí atá faoi dhrochamhras nó atá cúisithe in imeachtaí coiriúla (IO 2016 L 132, lch. 1).
5      Rún ón gComhairle an 30 Samhain 2009 (IO 2009 C 295, lch. 1).
6      Féach, i ndáil leis sin, aithrisí 9 agus 10 de Threoir 2013/48.
7      An Chomhairle Eorpach, Clár Stócólm – Eoraip atá oscailte agus slán, a fhreastalaíonn ar shaoránaigh agus a thugann cosaint dóibh (IO 2010 C
115, lch. 1), pointe 2.4.
8      Féach, go háirithe, aithrisí 1 go 8 agus 12 de Threoir 2013/48.
9      Tuairim an Abhcóide Ghinearálta Bot in Covaci (C‑216/14, EU:C:2015:305, mír 30).
Féach freisin, mar shampla,
, Tuarascáil ón gCoimisiún chuig Parlaimint na hEorpa agus chuig an gComhairle maidir le cur chun feidhme [Threoir 2013/48],
(COM(2019) 560 final,) 26 Meán Fómhair 2019, pointe 1.1.
10      Ní mór a mheabhrú go bhfuil eilimintí éagsúla sa phrionsabal bunúsach maidir le cosaint bhreithiúnach éifeachtach na gceart, a athdhearbhaítear in Airteagal 47 den Chairt, agus sa choincheap ‘triail chóir’, dá dtagraítear in Airteagal 6 de ECHR, lena n‑áirítear, go háirithe, urraim do chearta na cosanta agus an ceart comhairle, cosaint agus ionadaíocht a fháil. Ar an gcaoi chéanna, is prionsabal bunúsach de dhlí an Aontais, atá cumhdaithe in Airteagal 48(2) den Chairt, urraim do chearta na cosanta, i ngach imeacht ina bhféadfar pionóis a ghearradh.
Féach, chuige sin, breithiúnas an 15 Iúil 2021, an Coimisiún v an Pholainn (Córas araíonachta do bhreithiúna) (C‑791/19, EU:C:2021:596, míreanna 203 agus 204).
11      Féach, go háirithe,
Airteagail 1 agus 2 agus aithrisí 8, 12 agus 57 de Threoir 2013/48.
12      Féach, i ndáil leis sin, Tuairim an Abhcóide Ghinearálta Bobek in VW (Ceart rochtana ar dhlíodóir i gcás neamhláithriú) (C‑659/18, EU:C:2019:940, mír 2), agus mo Thuairim in M.S. agus páirtithe eile (Cearta nós imeachta mionaoiseach) (C‑603/22, EU:C:2024:157, mír 63).
13      I ndáil leis sin, measadh, mar shampla, gurb é an ceart chun rochtain a fháil ar dhlíodóir an ‘tairseach’ (féach Sayers, D., ‘Article 48 (Criminal Law)’
in Peers, S.,
Hervey, T., Kenner, J. agus Ward, A. (eagarthóirí),
EU Charter of Fundamental Rights: A Commentary, an Dara hEagrán,
, Hart Publishing,
Oxford
2021, lch. 1413, go háirithe lch. 1450), nó an ‘cornerstone’ (féach Mitsilegas, V.,
an Dara hEagrán, Hart Publishing,
Oxford
2022, lch. 265) maidir le cearta nós imeachta choiriúil, ós rud é go gceadaítear leis cearta eile a fheidhmiú agus go gcuidítear leis na cearta sin a dhéanamh iarbhír agus éifeachtach.
14      Féach, mar shampla, breithiúnais an 12 Márta 2020,
VW (Ceart rochtana ar dhlíodóir i gcás neamhláithriú) (C‑659/18, EU:C:2020:201, mír 31), agus an 8 Bealtaine 2025,
Barało (C‑530/23, EU:C:2025:322, mír 59).
15      Féach, mar shampla, breithiúnais an 12 Márta 2020,
VW (Ceart rochtana ar dhlíodóir i gcás neamhláithriú) (C‑659/18, EU:C:2020:201, mír 31), agus an 14 Bealtaine 2024,
Stachev (C‑15/24 PPU, EU:C:2024:399, mír 48).
16      Féach freisin aithris 23 de Threoir 2013/48.
17      Féach freisin aithris 25 de Threoir 2013/48.
18      Féach freisin aithris 38 de Threoir 2013/48.
19      Féach freisin aithrisí 39 go 41 de Threoir 2013/48.
20      Féach breithiúnas an 14 Bealtaine 2024,
Stachev (C‑15/24 PPU, EU:C:2024:399, mír 55).
21      Luaigh an Coimisiún ag an éisteacht go bhfuil an
chéad ghearán sin bunaithe ar an sárú líomhainte ar Airteagal 3(3) agus (6) de Threoir 2013/48 arna léamh le chéile, agus cé go bhféadfaí reachtaíocht na hUngáire atá faoi dhíospóid a mheas i bhfianaise an mhaolaithe a shonraítear in Airteagal 3(6)(b), d’fhéadfaí reachtaíocht na Seice atá i gceist i gCás C‑681/24 a mheas i bhfianaise an mhaolaithe a shonraítear in Airteagal 3(6)(a) nó (b); Mhíneoidh sé sin an fáth ar leag an Coimisiún na gearáin amach ar bhealach éagsúil sa dá chás, ach is é an rud atá cinntitheach ná go dtéann an dá chuid den reachtaíocht náisiúnta faoi seach i bhfad níos faide ná na maoluithe a d’fhéadfadh a bheith ann faoin treoir sin.
22      Tagraíonn Poblacht na Seice, go sonrach, do ECtHR, 27 Samhain 2008,
Salduz v an Tuirc (CE:ECHR:2008:1127JUD003639102); ECtHR, 23 Feabhra 2010,
Yoldaș v an Tuirc (CE:ECHR:2010:0223JUD002750304); ECtHR, 21 Nollaig 2010,
Hovanesian v an Bhulgáir (CE:ECHR:2010:1221JUD003181403); agus ECtHR,
9 Samhain 2018,
Beuze v an Bheilg (CE:ECHR:2018:1109JUD007140910).
.
23      Béim curtha leis.
24      Béim curtha leis.
25      Mar
a pléadh ag an éisteacht
– cé nach bhfuil
sé ábhartha go díreach don chás seo -
d’fhéadfaí a thuiscint le forbairt na teicneolaíochta go bhféadfaí dlíodóir a bheith i láthair i ‘bhfoirm dhigiteach’ mar láithreacht fhisiciúil, ar choinníoll go bhfuil láithreacht den sórt sin inchomparáide le láithreacht dlíodóra ‘ina steillbheatha’. I ndáil leis sin, chuir an Coimisiún in iúl ag an éisteacht go bhféadfaidh láithreacht dlíodóra trí fhíschomhdháil a bheith comhoiriúnach i gcásanna áirithe le hAirteagal 3(3)(b) de Threoir 2013/48 ach ba cheart é a mheas mar eisceacht, ní rogha eile, ar láithreacht fhisiciúil an dlíodóra, ar choinníoll go gcomhlíontar na coinníollacha a leagtar síos sa treoir.
Go háirithe, chuir an Choimisiún i dtábhacht nár cheart go mbeadh láithreacht agus rannpháirtíocht an dlíodóra trí fhíschomhdháil indéanta ach amháin má tá an duine in ann a chearta cosanta a fheidhmiú ar bhealach praiticiúil agus éifeachtach faoi Airteagal 3(1) den Treoir sin; ba cheart go mbeadh an láithreacht agus páirteacht faoi réir thoiliú feasach an duine; agus ní mór riachtanais daoine leochaileacha agus gnéithe praiticiúla a chur san áireamh.
Mheas an Ungáir freisin go bhféadfadh dlíodóir a bheith i láthair, ós rud é gur uirlis é ciancheistiú a úsáidtear go forleathan in imeachtaí coiriúla ó phaindéim COVID-19 i leith agus nach bhfuil sé per se ar neamhréir leis an gceart chun triail chóir a fháil. Ghlac Poblacht na Seice an seasamh, áfach, go bhfuil an tsaincheist sin de lege ferendaagus dá measfaí go raibh gá le físchomhdháil chun cearta chun trialach córa a neartú, gur cheart déileáil léi trí phróiseas reachtach an Aontais.
26      Féach breithiúnas an 12 Márta 2020,
VW (Ceart rochtana ar dhlíodóir i gcás neamhláithriú) (C‑659/18, EU:C:2020:201, míreanna 42 go 45), inar rialaigh an Chúirt go leagtar amach go huileghabhálach in Airteagal 3(5) agus (6) de Threoir 2013/48 na maoluithe sealadacha ar an gceart rochtana ar dhlíodóir dá bhféadfaidh na Ballstáit foráil a dhéanamh. Mheas an Chúirt go mbeadh léiriú Airteagal 3 de Threoir 2013/48 mar Airteagal lena gceadaítear do na Ballstáit foráil a dhéanamh do mhaoluithe seachas na maoluithe a leagtar amach go huileghabhálach san Airteagal sin contrártha lena foclaíocht agus le cuspóirí agus scéim na Treorach sin, agus go bhfágfadh sé go bhfágfadh sé mbeadh an ceart sin gan feidhm.
27      Seasann scoláirí agus tuarascálacha ó shaineolaithe le seasamh den sórt sin freisin. Féach, chuige sin,
Ogorodova, A. agus Spronken, T., ‘Legal advice in police custody: From Europe to a local police station’,
Erasmus Law Review, Iml. 7, 2014, lch. 191, go háirithe lch. 199; Hodgson, J. ‘Criminal procedure in Europe’s area of freedom,
security and justice: The rights of the suspect’ in Mitsilegas, V.,
Bergström, M. agus Quintel, T. (eagarthóirí),
Research Handbook on EU Criminal Law,
Second Edition,
Edward Elgar Pubhlishing,
Cheltenham, 2024, lch. 135, go háirithe lch. 155; European Union Agency for Fundamental Rights,
Rights in practice: access to a lawyer and procedural rights in criminal and European arrest warrant proceedings, Oifig Foilseachán an Aontais Eorpaigh,
Luxembourg, 2019, tuairim mholta 3 ó FRA agus pointe
3.3.4.
28      Féach Doiciméad Inmheánach Oibre de chuid an Choimisiúin, Measúnú Tionchair a ghabhann leis an Togra le haghaidh Treoir ó Pharlaimint na hEorpa agus ón gComhairle maidir le cearta rochtana ar dhlíodóir agus maidir le fógra faoi choimeád a thabhairt do thríú duine in imeachtaí coiriúla,
(SEC(2011) 686 final),
8 Meitheamh 2011, go háirithe pointí 5.3 agus 6 de.
29      Féach, i ndáil leis sin, an dara fomhír d’Airteagal 3(4), Airteagal 9 agus aithrisí 19, 28 agus 39 go 41 de Threoir 2013/48.
30      Féach, mar shampla, Doiciméad 7337/12 ón gComhairle an
9 Márta 2012, pointe 7 agus Aithris mholta 19a; Moladh aithris 20 i ndoiciméad 10064/12 ón gComhairle an 16 Bealtaine 2012.
31      Féach, mar shampla, doiciméad 10190/13 ón gComhairle, an 31 Bealtaine 2013.
32      Féach Airteagal 6(4)(b) agus aithrisí 25 agus 27 de Threoir 2016/800. Féach freisin breithiúnas an 5 Meán Fómhair 2024,
M.S. agus páirtithe eile (Cearta nós imeachta mionaoiseach) (C‑603/22, EU:C:2024:685, mír 106), agus mo Thuairim sa chás sin (C‑603/22, EU:C:2024:157, míreanna 67 go 71).
33      Féach mo Thuairim in BK (Athaicmiú an chiona) (C‑175/22, EU:C:2023:436, míreanna 53 go 76), agus mo Thuairim in M.S. agus páirtithe eile (Cearta nós imeachta mionaoiseach) (C‑603/22, EU:C:2024:157, mír 62).
34      De réir cásdlí socair, i gcomhréir le hAirteagal 52(3) den Chairt, tá an bhrí agus an raon feidhme céanna ag na cearta atá ann agus atá ag na cearta comhfhreagracha a ráthaítear le ECHR, rud nach gcuireann cosc ar dhlí an Aontais cosaint níos fairsinge a thabhairt. Agus na cearta a ráthaítear leis an dara mír d’Airteagal 47 agus le hAirteagal 48(2) den Chairt á léiriú aici, ní mór don Chúirt, dá bhrí sin, na cearta comhfhreagracha a ráthaítear le hAirteagal 6 de ECHR, arna léiriú ECtHR, a chur san áireamh mar íostairseach cosanta. Féach, mar shampla, breithiúnas an 22 Meitheamh 2023, K.B. agus F.S
(Sárú in imeachtaí coiriúla a ardú ex officio) (C‑660/21, EU:C:2023:498, mír 41).
35      Féach, mar shampla,
ECtHR, 27 Samhain 2008,
Salduz v an Tuirc (CE:ECHR:2008:1127JUD003639102, § 51), agus ECtHR,
9 Samhain 2018,
Beuze v an Bheilg (CE:ECHR:2018:1109JUD007140910, § 123).
36      Féach ECtHR,
9 Samhain 2018 (CE:ECHR:2018:1109JUD007140910, §§ 125 go 129).
37      Féach ECtHR, 27 Samhain 2008,
Salduz v an Tuirc (CE:ECHR:2008:1127JUD003639102, § 51), agus ECtHR,
9 Samhain 2018,
Beuze v an Bheilg (CE:ECHR:2018:1109JUD007140910, § 131).
38      Féach ECtHR, 27 Samhain 2008,
Salduz v an Tuirc (CE:ECHR:2008:1127JUD003639102, § 55), agus ECtHR,
9 Samhain 2018,
Beuze v an Bheilg (CE:ECHR:2018:1109JUD007140910, § 137).
39      Féach ECtHR,
9 Samhain 2018,
Beuze v an Bheilg (CE:ECHR:2018:1109JUD007140910, §§ 131 agus 132).
40      ECtHR,
9 Samhain 2018,
Beuze v an Bheilg (CE:ECHR:2018:1109JUD007140910, § 133).
41      ECtHR,
9 Samhain 2018, Beuze v an Bheilg (CE:ECHR:2018:1109JUD007140910, § 134) (béim curtha leis).
42      Féach, mar shampla,
ECtHR, an 23 Bealtaine 2019,
Doyle v Éire (CE:ECHR:2019:0523JUD005197917, § 74), inar thagair ECtHR fiú d’fhorálacha Airteagal 3(1) go (3) de Threoir 2013/48 mar chuid den ábhar ábhartha; féach freisin ECtHR,
4 Meitheamh 2019,
Farrugia v Málta (CE:ECHR:2019:0604JUD006304113, § 97), agus ECtHR, 18 Eanáir 2022,
Atristain Gorosabel v an Spáinn (CE:ECHR:2022:0118JUD001550815, § 49).
43 Féach ECtHR, 27 Samhain 2018 (CE:ECHR:2018:1127JUD005783709, §§ 43 agus 44)
.
44      Féach ECtHR, 27 Samhain 2018,
Soytemiz v an Tuirc (CE:ECHR:2018:1127JUD005783709, § 45) (béim curtha leis).
45      Féach ECtHR, 27 Samhain 2018,
Soytemiz v an Tuirc (CE:ECHR:2018:1127JUD005783709, § 46).
46      Féach, i ndáil leis sin,
Giannoulopoulos, D._‘Strasbourg jurisprudence,
law reform and comparative law: A tale of the right to custodial legal assistance in five countries’,
Human Rights Law Review, Iml. 16, 2016, lch. 103.
47       Féach ECtHR, 23 Feabhra 2010 (CE:ECHR:2010:0223JUD002750304, §§ 51 go 55).
48       Féach ECtHR, 21 Nollaig 2010 (CE:ECHR:2010:1221JUD003181403, §§ 32 go 44).
49      Féach, mar shampla, breithiúnais an 17 Nollaig 2020,
an Coimisiún v an Ungáir (Glacadh le hiarratasóirí ar chosaint idirnáisiúnta) (C‑808/18, EU:C:2020:1029, mír 288), agus an 6 Márta 2025,
an Coimisiún v an Ungáir (an Treoir maidir le Sceithirí) (C‑155/23, EU:C:2025:151, mír 42).
50      Féach, i ndáil leis sin, breithiúnais an 14 Eanáir 2010,
an Coimisiún v Poblacht na Seice (C‑343/08, EU:C:2010:14, míreanna 39 go 41), agus an 1 Lúnasa 2025, an Coimisiún v an Spáinn (Treoir maidir le cothromaíocht oibre is saoil) (C‑70/24, EU:C:2025:615, mír 64).
51      Féach, mar shampla, breithiúnais an 5 Meitheamh 2023, an Coimisiún v an Pholainn (Neamhspleáchas agus saol príobháideach na mbreithiúna) (C‑204/21, EU:C:2023:442, mír 82), agus an 6 Márta 2025,
an Coimisiún v an Ungáir (an Treoir maidir le Sceithirí) (C‑155/23, EU:C:2025:151, mír 35).
52      I ndáil leis sin, mar a dhearbhaigh an ECtHR go comhsheasmhach: ‘ní choisceann fuarlitir ná spiorad Airteagal 6 den Choinbhinsiún ar dhuine dá shaorthoil féin a tharscaoileadh, go sainráite nó go hintuigthe, teidlíochtaí ráthaíochtaí trialach córa. Tá feidhm aige sin freisin maidir leis an gceart chun cúnaimh dhlíthiúil. Mar sin féin, chun go mbeidh sé éifeachtach chun críocha an Choinbhinsiúin, ní mór tarscaoileadh den sórt sin a bhunú ar bhealach aonchiallach agus ní mór do choimircí íosta atá i gcomhréir lena thábhacht freastal air.’ Féach, mar shampla,
ECtHR, 12 Bealtaine 2017,
Simeonovi v an Bhulgáir (CE:ECHR:2017:0512JUD002198004, § 115), agus ECtHR, 12 Meitheamh 2025,
Krpelík v Poblacht na Seice (CE:ECHR:2025:0612JUD002396321, § 76). Féach freisin ECtHR, an 24 Meán Fómhair 2009,
Pishchalnikov v an Rúis (CE:ECHR:2009:0924JUD000702504, § 78), inar leag ECtHR béim ar an méid seo a leanas:
‘is sampla den scoth é an ceart chun abhcóide, ar ceart bunúsach é ina measc siúd arb ionann iad agus coincheap na trialach córa agus lena n‑áirithítear éifeachtacht an chuid eile de na ráthaíochtaí dá bhforáiltear in Airteagal 6 den Choinbhinsiún, de na cearta sin lena gceanglaítear cosaint speisialta a thabhairt don chaighdeán um tharscaoileadh feasach agus eolasach. Ní chuirtear as an áireamh, tar éis dó a bheith curtha ar an eolas ar dtús faoina chearta, go bhféadfaidh cúisí é féin a chearta a tharscaoileadh go bailí agus freagra a thabhairt ar cheistiú. Mar sin féin, cuireann an Chúirt in iúl go láidir go bhfuil gá le coimircí breise nuair a iarrann an cúisí abhcóide toisc, mura bhfuil aon dlíodóir ag an gcúisí, gur lú an seans go gcuirfear ar an eolas é faoina chearta agus, mar thoradh air sin, gur lú an seans go n‑urramófar iad.’
53      Luaitear an méid seo a leanas iMír 387/A den Chód um Nós Imeachta Coiriúil: ‘Mura mbeidh an dlíodóir i láthair le linn an ghnímh nós imeachta cé gur cuireadh ar an eolas é nó go ndearnadh beart de bhun Mír 387, cuirfear in iúl don duine atá faoi dhrochamhras, nó don duine a bhfuil amhras réasúnach ann go ndearna sé cion coiriúil, nach gcuireann easpa dlíodóra cosc ar chomhlíonadh an ghnímh nós imeachta, ach go bhféadfaidh sé diúltú ráiteas a thabhairt i gcomhréir le Mír 185(1)(a), lena n-áirítear ar na forais nach bhfuil an dlíodóir i láthair. Má chinneann an duine atá faoi dhrochamhras, i bhfianaise easpa dlíodóra, nach mian leis nó léi ráiteas a dhéanamh, cuirfear in iúl dó nó di go bhféadfaidh sé nó sí cinneadh a dhéanamh ina dhiaidh sin tráth ar bith ráiteas a thabhairt
le láithreacht dlíodóra nó gan é.’