Voorlopige editie
CONCLUSIE VAN ADVOCAAT-GENERAAL
M. SZPUNAR
van 18 september 2025(1)
Gevoegde zaken C‑188/24 en C‑190/24
WebGroup Czech Republic, a.s.,
NKL Associates s. r. o.
tegen
Ministre de la Culture,
Premier ministre (C‑188/24),
in tegenwoordigheid van:
Osez le féminisme!,
Le mouvement du Nid,
Les effronté-E-S
en
Coyote System
tegen
Ministre de l’Intérieur et des Outre-mer,
Premier ministre (C‑190/24)
[verzoek van de Conseil d’État (hoogste bestuursrechter, Frankrijk) om een prejudiciële beslissing]
„ Prejudiciële verwijzing – Elektronische handel – Richtlijn 2000/31/EG – Diensten van de informatiemaatschappij – Gecoördineerd gebied – Strafrechtelijke regeling die het verstrekken van pornografisch materiaal aan minderjarigen in algemene zin verbiedt – Verbod op doorgifte van door gebruikers verstrekte informatie ”
I.      Inleiding
1.        Met de onderhavige verzoeken om een prejudiciële beslissing wenst de verwijzende rechter van het Hof te vernemen welke mogelijkheden er bestaan om een lidstaat van bestemming van een dienst van de informatiemaatschappij toe te staan nationale bepalingen uit zijn eigen rechtsorde toe te passen op een aanbieder van die dienst die in een andere lidstaat is gevestigd.
II.    Toepasselijke bepalingen
A.      Unierecht
1.      Richtlijn 2000/31
2.        Artikel 1 („Doel en toepassingsgebied”) van richtlijn 2000/31/EG(2) bepaalt in de leden 2 en 5:
„2.      Voor
zover voor de verwezenlijking van de in lid 1 genoemde doelstelling nodig, worden met deze richtlijn bepaalde nationale bepalingen nader tot elkaar gebracht die van toepassing zijn op de diensten van de informatiemaatschappij en betrekking hebben op de interne markt, de vestiging van de dienstverleners, de commerciële communicatie, langs elektronische weg gesloten contracten, de aansprakelijkheid van tussenpersonen, gedragscodes, de buitengerechtelijke geschillenregeling, rechtsgedingen en de samenwerking tussen lidstaten.
[...]
5.      Deze richtlijn is niet van toepassing op:
a)      belastingen;
b)      kwesties in verband met diensten van de informatiemaatschappij die onder richtlijn 95/46/EG
[(3)] en richtlijn 97/66/EG [(4)] vallen;
c)      kwesties in verband met overeenkomsten of praktijken die onder de mededingingswetgeving vallen;
d)      de volgende activiteiten van diensten van de informatiemaatschappij:
–        de activiteiten van notarissen of vergelijkbare beroepen, voor
zover die een direct specifiek verband met de uitoefening van de publieke taken inhouden,
–        de vertegenwoordiging van een cliënt en de verdediging van zijn belangen voor het gerecht,
–        gokactiviteiten waarbij een geldbedrag wordt ingezet, zoals loterijen en weddenschappen.”
3.        Artikel 2 („Definities”) van deze richtlijn bepaalt onder h) dat voor de doeleinden van deze richtlijn wordt verstaan onder:
„‚gecoördineerd gebied’: de in de nationale rechtsstelsels vastgelegde vereisten voor dienstverleners van de informatiemaatschappij en diensten van de informatiemaatschappij, ongeacht of die vereisten van algemene aard zijn dan wel specifiek daarop zijn toegesneden:
i)      Het gecoördineerde gebied omvat vereisten waaraan de dienstverlener moet voldoen met betrekking tot:
–        het starten van een activiteit van een dienst van de informatiemaatschappij, zoals vereisten inzake kwalificatie, vergunning en aanmelding,
–        het uitoefenen van een activiteit van een dienst van de informatiemaatschappij, zoals vereisten inzake gedrag van de dienstverlener, vereisten inzake kwaliteit en inhoud van de dienst inclusief inzake reclame en contracten, of vereisten inzake aansprakelijkheid van de dienstverlener.
ii)      Het gecoördineerde gebied omvat niet vereisten met betrekking tot:
–        goederen als zodanig,
–        de levering van goederen,
–        diensten die niet langs elektronische weg verleend worden.”
4.        Artikel 3 („Interne markt”) van die richtlijn luidt:
„1.      Iedere lidstaat zorgt ervoor dat de diensten van de informatiemaatschappij die worden verleend door een op zijn grondgebied gevestigde dienstverlener voldoen aan de in die lidstaat geldende nationale bepalingen die binnen het gecoördineerde gebied vallen.
2.      De lidstaten mogen het vrije verkeer van diensten van de informatiemaatschappij die vanuit een andere lidstaat worden geleverd, niet beperken om redenen die vallen binnen het gecoördineerde gebied.
3.      De leden 1 en 2 zijn niet van toepassing op de in de bijlage genoemde gebieden.
4.      De lidstaten kunnen maatregelen nemen om voor een bepaalde dienst van de informatiemaatschappij van lid 2 af te wijken, mits aan de volgende voorwaarden is voldaan:
a)      De maatregelen moeten:
i)      noodzakelijk zijn voor een van de volgende doelstellingen:
–        de openbare orde, in het bijzonder de preventie van, het onderzoek naar, de opsporing en de vervolging van strafbare feiten, waaronder de bescherming van minderjarigen en de bestrijding van het aanzetten tot haat wegens ras, geslacht, godsdienst of nationaliteit en van schendingen van de menselijke waardigheid ten aanzien van individuen,
[...]
ii)      worden genomen ten aanzien van een bepaalde dienst van de informatiemaatschappij waardoor afbreuk wordt gedaan aan de onder i) genoemde doelstellingen of een ernstig gevaar daarvoor ontstaat;
iii)      evenredig zijn aan die doelstellingen.
b)      De lidstaat moet, alvorens de betrokken maatregelen te nemen en onverminderd eventuele rechtszaken, met inbegrip van het vooronderzoek en in het kader van een strafrechtelijk onderzoek verrichte handelingen:
–        de in lid 1 bedoelde lidstaat verzoeken maatregelen te nemen, maar deze is daar niet of onvoldoende op ingegaan;
–        de Commissie en de in lid 1 bedoelde lidstaat in kennis stellen van zijn voornemen om de betrokken maatregelen te nemen.
5.      In urgente gevallen kunnen de lidstaten afwijken van de in lid 4, onder b), genoemde voorwaarden. In dat geval moeten de Commissie en de in lid 1 bedoelde lidstaat onverwijld in kennis gesteld worden van de maatregelen en van de redenen van de urgentie.
[...]”
5.        De artikelen 12 tot en met 14 van die richtlijn, opgenomen in afdeling 4 („Aansprakelijkheid van dienstverleners die als tussenpersoon optreden”) van hoofdstuk II („Beginselen”) ervan, hebben betrekking op een verlener van diensten van de informatiemaatschappij die respectievelijk een loutere „mere conduit”-activiteit (doorgeefluik), een vorm van opslag die bekendstaat als „caching” of een hostingactiviteit uitvoert. Deze bepalingen leggen ook vast onder welke voorwaarden die dienstverleners zijn vrijgesteld van aansprakelijkheid voor informatie die afkomstig is van gebruikers van hun diensten.
6.        Artikel 14 [„‚Hosting’ (‚host’-diensten)”] van richtlijn 2000/31 luidt met name:
„1.      De lidstaten zorgen ervoor dat, wanneer een dienst van de informatiemaatschappij bestaat in de opslag van de door een afnemer van de dienst verstrekte informatie, de dienstverlener niet aansprakelijk is voor de op verzoek van de afnemer van de dienst opgeslagen informatie, op voorwaarde dat:
a)      de dienstverlener niet daadwerkelijk kennis heeft van de onwettige activiteit of informatie en, wanneer het een schadevergoedingsvordering betreft, geen kennis heeft van feiten of omstandigheden waaruit het onwettige karakter van de activiteiten of informatie duidelijk blijkt, of
b)      de dienstverlener, zodra hij van het bovenbedoelde daadwerkelijk kennis heeft of besef krijgt, prompt handelt om de informatie te verwijderen of de toegang daartoe onmogelijk te maken.
2.      Lid 1 is niet van toepassing wanneer de afnemer van de dienst op gezag of onder toezicht van de dienstverlener handelt.
3.      Dit artikel doet geen afbreuk aan de mogelijkheid voor een rechtbank of een administratieve autoriteit om in overeenstemming met het rechtsstelsel van de lidstaat te eisen dat de dienstverlener een inbreuk beëindigt of voorkomt. Het doet evenmin afbreuk aan de mogelijkheid voor lidstaten om procedures vast te stellen om informatie te verwijderen of de toegang daartoe onmogelijk te maken.”
7.        Artikel 15 („Geen algemene toezichtverplichting”) van deze richtlijn bepaalt het volgende:
„1.      Met betrekking tot de levering van de in de artikelen 12, 13 en 14 bedoelde diensten leggen de lidstaten de dienstverleners geen algemene verplichting op om toe te zien op de informatie die zij doorgeven of opslaan, noch om actief te zoeken naar feiten of omstandigheden die op onwettige activiteiten duiden.
2.      De lidstaten kunnen voorschrijven dat dienstverleners de bevoegde autoriteiten onverwijld in kennis dienen te stellen van vermeende onwettige activiteiten of informatie door afnemers van hun dienst, alsook dat zij de bevoegde autoriteiten op hun verzoek informatie dienen te verstrekken waarmee de afnemers van hun dienst met wie zij opslagovereenkomsten hebben gesloten, kunnen worden geïdentificeerd.”
2.      Richtlijn 2010/13
8.        Artikel 28 ter van richtlijn 2010/13/EU(5) bepaalt:
„1.      Onverminderd de artikelen 12 tot en met 15 van [richtlijn 2000/31] zorgen de lidstaten ervoor dat onder hun bevoegdheid vallende aanbieders van videoplatforms passende maatregelen nemen om:
a)      minderjarigen te beschermen tegen programma’s, door gebruikers gegenereerde video’s en audiovisuele commerciële communicatie die hun lichamelijke, geestelijke of morele ontwikkeling kunnen aantasten, overeenkomstig artikel 6 bis, lid 1;
[...]
3.      Voor de toepassing van de leden 1 en 2 worden de passende maatregelen bepaald aan de hand van de aard van de desbetreffende inhoud, de schade die deze inhoud kan berokkenen, de kenmerken van de te beschermen categorie personen alsmede de in het geding zijnde rechten en gerechtvaardigde belangen, waaronder die van de aanbieders van videoplatforms en de gebruikers die de inhoud hebben gecreëerd of geüpload, alsmede het algemeen belang.
De lidstaten zorgen ervoor dat alle onder hun bevoegdheid vallende aanbieders van videoplatforms [...] dergelijke maatregelen toepassen. Die maatregelen zijn uitvoerbaar en proportioneel, rekening houdend met de omvang van de videoplatformdienst en de aard van de verleende dienst. Die maatregelen leiden niet tot eventuele controlemaatregelen vooraf of filtering bij het uploaden van inhoud die niet voldoen aan artikel 15 van [richtlijn 2000/31]. Ter bescherming van minderjarigen, als bedoeld in lid 1, onder a), van dit artikel, gelden voor de meest schadelijke inhoud de meest strikte toegangscontrolemaatregelen.
Die maatregelen omvatten naargelang het geval:
a)      opnemen en toepassen, in de voorwaarden van de videoplatformdiensten, van de in lid 1 bedoelde voorschriften;
[...]
f)      tot stand brengen en gebruiken van systemen voor leeftijdscontrole van gebruikers van videoplatforms met betrekking tot inhoud die de lichamelijke, geestelijke of morele ontwikkeling van minderjarigen kan aantasten;
[...]
h)      ter beschikking stellen van systemen voor ouderlijk toezicht die door de eindgebruiker worden beheerd met betrekking tot inhoud die de lichamelijke, geestelijke of morele ontwikkeling van minderjarigen kan aantasten;
i)      tot stand brengen en gebruiken van transparante, gemakkelijk te gebruiken en doeltreffende procedures voor de behandeling en afhandeling van klachten van de gebruikers bij de aanbieder van videoplatforms omtrent de uitvoering van de onder d) tot en met h) genoemde maatregelen;
[...]
4.      Voor de uitvoering van de in de leden 1 en 3 van dit artikel genoemde maatregelen moedigen de lidstaten het gebruik aan van coregulering overeenkomstig artikel 4 bis, lid 1.
5.      De lidstaten stellen de nodige mechanismen vast om de geschiktheid van de door de aanbieders van videoplatforms getroffen maatregelen, die zijn bedoeld in lid 3, te beoordelen. De lidstaten belasten de nationale regulerende instanties of organen met de beoordeling van die maatregelen.
6.      De lidstaten kunnen aanbieders van videoplatforms maatregelen opleggen die gedetailleerder of strenger zijn dan de in lid 3 van dit artikel genoemde maatregelen. Bij de vaststelling van die maatregelen voldoen de lidstaten aan de in het toepasselijke Unierecht vastgestelde voorschriften, zoals de voorschriften van de artikelen 12 tot en met 15 van [richtlijn 2000/31] of artikel 25 van richtlijn 2011/93/EU[(6)].
[...]”
B.      Frans recht
1.      Zaak C‑188/24
9.        Artikel 227‑24 van het wetboek van strafrecht luidt:
„Het vervaardigen, transporteren, verspreiden, op welke manier dan ook en ongeacht wat de gegevensdrager ervan is, van informatie die gewelddadig van aard is, aanzet tot terrorisme, pornografisch is, met inbegrip van pornografische beelden waarbij één of meer dieren betrokken zijn, of van dien aard is dat deze in ernstige mate afbreuk doet aan de menselijke waardigheid of minderjarigen ertoe aanzet om deel te nemen aan activiteiten die hen fysiek in gevaar brengen, evenals het verhandelen van dergelijke informatie, wordt bestraft met drie jaar gevangenisstraf en een boete van 75 000 EUR wanneer de informatie kan worden gezien of waargenomen door een minderjarige.
Wanneer de in dit artikel bedoelde inbreuken worden gepleegd via de geschreven of audiovisuele pers dan wel via
onlinecommunicatie aan het publiek, zijn de specifieke bepalingen van de wetgeving op deze domeinen van toepassing voor de bepaling van de verantwoordelijke personen.
Van de in dit artikel bedoelde inbreuken is ook sprake indien de minderjarige toegang heeft gekregen tot de in de eerste alinea bedoelde informatie op grond van een eenvoudige verklaring van de minderjarige dat hij ten minste 18 jaar oud is.”
10.      Artikel 23 van wet nr. 2020‑936 van 30 juli 2020 betreffende de bescherming van slachtoffers van huiselijk geweld(7) (hierna: „wet van 30 juli 2020”) bepaalt(8):
„Wanneer de president van de Autorité de régulation de la communication audiovisuelle et numérique [(regelgevende autoriteit voor audiovisuele en digitale communicatie; hierna: „Arcom”)] vaststelt dat een persoon die een onlinecommunicatiedienst aan het publiek aanbiedt, minderjarigen toegang verleent tot pornografisch materiaal in strijd met artikel 227‑24 van het wetboek van strafrecht, stuurt hij die persoon een aanmaning waarin hij wordt bevolen om de nodige maatregelen te nemen om de toegang van minderjarigen tot het gewraakte materiaal te verhinderen. [...]
Na het verstrijken [van een termijn van vijftien dagen] kan de president van de Arcom in geval van niet-uitvoering van het bevel [...] en indien het pornografisch materiaal toegankelijk blijft voor minderjarigen, de zaak aanhangig maken bij de president van het tribunal judiciaire de Paris (rechter in eerste aanleg Parijs) om te gelasten dat er een einde komt aan de toegang tot die dienst en aan de vindbaarheid ervan via een zoekmachine of een resultatenlijst.”
11.      De voorwaarden voor toepassing van artikel 23 van deze wet werden uiteengezet in decreet nr. 2021‑1306 van 7 oktober 2021
betreffende de wijze van toepassing van de maatregelen ter bescherming van minderjarigen tegen de toegang tot websites die pornografisch materiaal aanbieden(9) (hierna: „decreet van 7 oktober 2021”). Artikel 3 van dit decreet bepaalt dat „bij de beoordeling [...] of de persoon die een onlinecommunicatiedienst aan het publiek aanbiedt, minderjarigen toegang verleent tot pornografisch materiaal [...], de president van de Conseil supérieur de l’audiovisuel rekening [houdt] met de betrouwbaarheid van het technische procedé dat door deze persoon is opgezet om te verzekeren dat de gebruikers die toegang tot de dienst wensen te verkrijgen meerderjarig zijn”.
2.      Zaak C‑190/24
12.      Artikel L. 130‑11 van de wegenverkeerswet bepaalt:
„I. -
Wanneer op een al dan niet voor het openbaar verkeer opengestelde weg een wegcontrole wordt uitgevoerd waarbij voertuigen worden tegengehouden, en die tot doel heeft ofwel de handelingen te verrichten als bedoeld in de artikelen L. 234‑9 of L. 235‑2 van deze wet of de artikelen 78‑2-2 of 78‑2-4 van het wetboek van strafvordering, ofwel na te gaan dat bestuurders of passagiers niet het voorwerp uitmaken van een opsporingsbevel van de gerechtelijke autoriteiten wegens misdaden of wanbedrijven waarop ten minste drie jaar gevangenisstraf staat, of niet geregistreerd staan in het bestand bedoeld in artikel 230‑19 van hetzelfde wetboek wegens de bedreiging die zij vormen voor de openbare orde of veiligheid, of omdat zij het voorwerp uitmaken van een gedwongen opname in een psychiatrische inrichting of daaruit zijn ontsnapt, kan de administratie autoriteit aan iedere aanbieder van een op geolokalisatie gebaseerde elektronische rijassistentie- of navigatiedienst verbieden om via deze dienst berichten of aanwijzingen van de gebruikers van deze dienst door te geven, voor zover dat ertoe kan leiden dat andere gebruikers zich aan de controle onttrekken.
Het in de eerste alinea van dit I bedoelde verbod op doorgifte houdt voor elke aanbieder van een op geolokalisatie gebaseerde elektronische rijassistentie- of navigatiedienst in dat hij voor alle wegen of weggedeelten die hem door de bevoegde autoriteit worden aangewezen, alle berichten en aanwijzingen die hij normaal gesproken in de gewone werking van de dienst verder aan de gebruikers zou hebben doorgegeven, moet verbergen. De duur van dit verbod mag niet langer zijn dan twee uur indien de wegcontrole betrekking heeft op een operatie als bedoeld in de artikelen L. 234‑9 of L. 235‑2 van deze wet, of twaalf uur wanneer het gaat om een andere operatie vermeld in de eerste alinea van dit lid I. De betrokken wegen of weggedeelten mogen zich niet uitstrekken over een straal van meer dan tien kilometer rond het punt van de wegcontrole wanneer deze buiten de bebouwde kom plaatsvindt, en niet verder dan twee kilometer rond het punt van de wegcontrole wanneer deze binnen de bebouwde kom plaatsvindt.
[...]”
13.      Artikel L. 130‑12 van dit wetboek bepaalt dat overtreding van het in artikel L. 130‑11 van dat wetboek neergelegde verspreidingsverbod wordt bestraft met een gevangenisstraf van twee jaar en een geldboete van 30 000 EUR.
14.      Decreet nr. 2021‑468 van 19 april 2021 tot uitvoering van artikel L. 130‑11 van de wegenverkeerswet(10) (hierna: „decreet van 19 april 2021”) preciseert de wijze van uitvoering van dit artikel. Bij artikel 1 van dit decreet is artikel R. 130‑12 van deze wet ingevoegd. Dit artikel bepaalt onder meer dat „het verbod op doorgifte de betrokken wegen of weggedeelten vermeldt en de datum en tijdstippen van aanvang en einde van dit verbod vaststelt”, en dat „de informatie over het verbod op doorgifte – met uitzondering van alle informatie over de redenen voor de betreffende wegcontrole – aan de aanbieders van een elektronische rijassistentie- of navigatiedienst medegedeeld via een informatiesysteem [...]”.
III. Hoofdgedingen en prejudiciële vragen
A.      Zaak C‑188/24
15.      Verzoeksters in het hoofdgeding, de vennootschappen Webgroup Czech Republic en NKL Associates s.r.o., met zetel in Praag (Tsjechië), exploiteren pornografische websites. De president van de ARCOM heeft hun een aanmaning gestuurd krachtens artikel 227‑24 van het wetboek van strafrecht en artikel 22 van de wet van 30 juli 2020(11).
16.      Artikel 227‑24 van het wetboek van strafrecht verbiedt eenieder om informatie van pornografische aard te verspreiden wanneer die door een minderjarige kan worden gezien. Volgens artikel 22 van de wet van 30 juli 2020 is er tevens sprake van dit strafbare feit „indien de minderjarige toegang heeft gekregen tot de [betrokken] informatie op grond van een eenvoudige verklaring van de minderjarige dat hij ten minste 18 jaar oud is”. Bovendien verleent artikel 23 van deze wet – waarvan de toepassingsvoorwaarden in het decreet van 7 oktober 2021 zijn vastgelegd – de president van de ARCOM de bevoegdheid om een aanmaning te richten tot degene die dit verbod niet naleeft.
17.      Verzoeksters in het hoofdgeding zijn tegen deze aanmaningen opgekomen bij de tribunal judiciaire de Paris (rechter in eerste aanleg Parijs, Frankrijk)(12) en hebben tegelijkertijd in eerste en laatste aanleg bij de Conseil d’État (hoogste bestuursrechter, Frankrijk) beroep ingesteld tot nietigverklaring van de bepalingen van het decreet van 7 oktober 2021. Ter ondersteuning van hun beroep hebben zij met name schending van het Unierecht aangevoerd. Dezelfde grief wordt bij wijze van exceptie opgeworpen tegen de bepalingen van de wet van 30 juli 2020. De twee verzoekschriften zijn gevoegd voor de beslissing van deze rechterlijke instantie.
18.      In hun verzoekschriften stellen verzoeksters in het hoofdgeding onder meer dat de doelstellingen van richtlijn 2000/31 zijn geschonden doordat de bepalingen van het decreet van 7 oktober 2021 algemene en abstracte maatregelen opleggen ten aanzien van een algemeen beschreven categorie van bepaalde diensten van de informatiemaatschappij, die gelden voor alle aanbieders van die categorie diensten.
19.      Gelet op het voorwerp en de aard van het geding zijn verschillende verenigingen toegelaten tot interventie in het hoofdgeding, met name „Les effronté-E-S”, die stelt dat de door verzoeksters in het hoofdgeding aangevoerde middelen ongegrond zijn.
20.      Tegen deze achtergrond heeft de Conseil d’État de behandeling van de zaak geschorst en het Hof verzocht om een prejudiciële beslissing over de volgende vragen:
„1)      Vallen strafrechtelijke bepalingen, met name algemene en abstracte bepalingen die bepaalde gedragingen aanmerken als een strafbaar feit dat kan worden vervolgd, binnen het door [richtlijn 2000/31] ‚gecoördineerde gebied’ wanneer zij van toepassing kunnen zijn op zowel het gedrag van een verlener van diensten van de informatiemaatschappij als dat van elke andere natuurlijke of rechtspersoon, of moet worden aangenomen, aangezien de richtlijn enkel tot doel heeft bepaalde juridische aspecten van die diensten te harmoniseren en niet het strafrecht als zodanig en aangezien zij alleen vereisten bevat met betrekking tot diensten, dat dergelijke strafbepalingen niet kunnen worden beschouwd als vereisten die van toepassing zijn op de toegang tot en het uitvoeren van de activiteit van diensten van de informatiemaatschappij en die binnen het door die richtlijn ‚gecoördineerde gebied’ vallen? Vallen in het bijzonder strafbepalingen die bedoeld zijn om minderjarigen te beschermen, binnen de reikwijdte van dit ‚gecoördineerde gebied’?
2)      Moet het feit dat aanbieders van onlinecommunicatiediensten verplicht zijn om voorzieningen te treffen om te verhinderen dat minderjarigen toegang kunnen krijgen tot het pornografische materiaal dat zij aanbieden, worden geacht te vallen binnen het ‚gecoördineerde gebied’ in de zin van richtlijn 2000/31, die alleen bepaalde juridische aspecten van de betrokken diensten harmoniseert, terwijl deze verplichting weliswaar betrekking heeft op het uitvoeren van de activiteit van een dienst van de informatiemaatschappij omdat het hierbij om het gedrag van de dienstverlener, de kwaliteit of de inhoud van de dienst gaat, maar geen betrekking heeft op de vestiging van de dienstverleners, noch op de commerciële communicatie, noch op langs elektronische weg gesloten contracten, noch op de aansprakelijkheid van tussenpersonen, noch op gedragscodes, noch op de buitengerechtelijke geschillenregeling, noch op rechtsgedingen en evenmin op de samenwerking tussen lidstaten, en dus geen enkele van de onderwerpen betreft die door de harmonisatiebepalingen van hoofdstuk II worden geregeld?
3)      In geval van een bevestigend antwoord op de voorgaande vragen, hoe verhouden de vereisten van richtlijn 2000/31 zich dan tot die welke voortvloeien uit de bescherming van de grondrechten in de Europese Unie en met name de bescherming van de menselijke waardigheid en van het belang van het kind zoals gewaarborgd door de artikelen 1 en 24 van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie [hierna: „Handvest”] en artikel 8 van het Europees Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens en de fundamentele vrijheden[(13)], wanneer de enkele vaststelling van individuele maatregelen met betrekking tot een bepaalde dienst een doeltreffende bescherming van die rechten niet lijkt te waarborgen? Bestaat er een algemeen beginsel van het recht van de [Unie] dat de lidstaten toestaat om, met name in urgente gevallen, de maatregelen te nemen – ook als die algemeen en abstract zijn ten aanzien van een categorie dienstverleners – die nodig zijn om minderjarigen te beschermen tegen inbreuken op hun waardigheid en hun integriteit, door zo nodig jegens de onder richtlijn 2000/31 vallende dienstverleners af te wijken van het in die richtlijn neergelegde beginsel dat zij aan de regulering door hun land van herkomst onderworpen zijn?”
B.      Zaak C‑190/24
21.      De vennootschap Coyote System, gevestigd in Frankrijk, levert een dienst die volgens het Frans recht kwalificeert als een „een op geolokalisatie gebaseerde elektronische rijassistentie- of navigatiedienst” zoals vermeld in artikel L. 130‑11 van de wegenverkeerswet.
22.      Op grond van deze bepaling kan de bevoegde administratieve autoriteit aanbieders van dergelijke diensten verbieden gedurende een beperkte periode en binnen een beperkt geografisch gebied berichten van hun gebruikers door te geven waaruit de locatie van de controles op alcohol en het gebruik van verdovende middelen kan blijken, alsmede bepaalde operaties van de gerechtelijke politie, bijvoorbeeld tegen personen die worden gezocht voor ernstige misdrijven of misdaden of omdat ze ontsnapt zijn uit een psychiatrische inrichting (hierna: „betrokken verbod op doorgifte”). Bij decreet van 19 april 2021 zijn uniforme voorwaarden voor de uitoefening van deze bevoegdheid vastgesteld.
23.      Coyote System heeft bij de Conseil d’État beroep ingesteld tot nietigverklaring van dit decreet. Ter ondersteuning van dit beroep heeft deze vennootschap met name aangevoerd dat de doelstellingen van richtlijn 2000/31 en artikel 15 daarvan
zijn geschonden. Dezelfde grief wordt bij wijze van exceptie ook opgeworpen tegen artikel L. 130‑11 van de wegenverkeerswet.
24.      Tegen deze achtergrond heeft de Conseil d’État de behandeling van de zaak geschorst en het Hof verzocht om een prejudiciële beslissing over de volgende vragen:
„1)      Moet het aan aanbieders van een op geolokalisatie gebaseerde elektronische rijassistentie- of navigatiedienst opgelegde verbod om via die dienst berichten of aanwijzingen van gebruikers door te geven waardoor andere gebruikers zich aan bepaalde verkeerscontroles kunnen onttrekken, worden geacht te vallen onder het ‚gecoördineerde gebied’ als bedoeld in richtlijn 2000/31, terwijl dat verbod weliswaar geldt voor de uitoefening van een activiteit van een dienst van de informatiemaatschappij in die zin dat het betrekking heeft op het gedrag van de dienstverlener en de kwaliteit en inhoud van de dienst, maar niet voor de vestiging van de dienstverleners, de commerciële communicatie, langs elektronische weg gesloten contracten, de aansprakelijkheid van tussenpersonen, gedragscodes, de buitengerechtelijke geschillenregeling, rechtsgedingen en de samenwerking tussen lidstaten en zodoende geen van de onderwerpen betreft die worden geregeld door de harmonisatiebepalingen van hoofdstuk II van die richtlijn?
2)      Valt een verbod op doorgifte dat met name tot doel heeft te voorkomen dat personen die worden gezocht wegens misdrijven of overtredingen of die een bedreiging vormen voor de openbare orde of veiligheid zich kunnen onttrekken aan verkeerscontroles, binnen de draagwijdte van de voor het uitoefenen van een activiteit van een dienst van de informatiemaatschappij geldende vereisten die een lidstaat niet kan opleggen aan dienstverleners uit een andere lidstaat, terwijl in overweging 26 van [richtlijn 2000/31] te lezen staat dat deze de lidstaten niet de mogelijkheid ontneemt om hun nationale voorschriften op het strafrecht en de strafvervolging toe te passen om alle onderzoeks- of andere maatregelen te kunnen nemen die nodig zijn voor de opsporing en de vervolging van strafbare feiten?
3)      Moet artikel 15 van richtlijn 2000/31, dat met betrekking tot de daarin bedoelde diensten verbiedt om dienstverleners algemene toezichtverplichtingen op te leggen, met uitzondering van toezichtverplichtingen in speciale gevallen, aldus worden uitgelegd dat het in de weg staat aan de toepassing van een regeling die louter bepaalt dat aanbieders van een op geolokalisatie gebaseerde elektronische rijassistentie- of navigatiedienst kunnen worden verplicht om bepaalde soorten berichten of aanwijzingen in precieze gevallen niet via die dienst door te geven, zonder dat de aanbieder daartoe kennis hoeft te nemen van de inhoud daarvan?”
IV.    Procedure bij het Hof
25.      De zaken C‑190/24 en C‑188/24 zijn gevoegd voor de schriftelijke en de mondelinge behandeling en voor het arrest. Op 24 maart 2025 heeft een gemeenschappelijke pleitzitting plaatsgevonden, waarop Webgroup en NKL Associates, Coyote System, Les effronté-E-S, de Franse, de Tsjechische en de Noorse regering alsmede de Commissie mondelinge opmerkingen hebben gemaakt.
V.      Analyse
26.      De prejudiciële vragen in de onderhavige zaken betreffen de bepalingen van richtlijn 2000/31 en vooral het mechanisme van artikel 3 ervan en het centrale begrip van dit mechanisme, te weten het begrip „gecoördineerd gebied” in de zin van artikel 2, onder h), van deze richtlijn.
27.      Alvorens met mijn analyse van de prejudiciële vragen te beginnen, zal ik eerst enkele opmerkingen over dit mechanisme maken (onderdeel A). Ik zal deze opmerkingen aanvullen door in te gaan op de grensoverschrijdende dimensie van de hoofdgedingen, die, zoals ik zal aantonen, niet irrelevant is in het licht van het voorwerp van deze prejudiciële vragen (onderdeel B). Vervolgens zal ik de reikwijdte van deze vragen verduidelijken en de structuur van mijn analyse toelichten (onderdeel C). Ten slotte zal ik deze vragen onderzoeken (onderdelen D en E).
A.      Het mechanisme van artikel 3 van richtlijn 2000/31
28.      In de eerste plaats merk ik op dat artikel 3 van richtlijn 2000/31 uitsluitend ziet op aanbieders van diensten van de informatiemaatschappij en dat de verwijzende rechter ervan uitgaat dat de diensten die binnen de werkingssfeer vallen van de betrokken nationale bepalingen – waarvan de geldigheid wordt betwist – dergelijke diensten vormen.
29.      In de tweede plaats merk ik op dat het mechanisme van artikel 3 van richtlijn 2000/31 – waarvan het centrale begrip het „gecoördineerde gebied” is – uitsluitend een rol speelt in grensoverschrijdende situaties waarin een in een lidstaat gevestigde aanbieder van een dienst van de informatiemaatschappij mogelijk wordt geconfronteerd met een maatregel die door een andere lidstaat is vastgesteld(14)
30.      Artikel 3, lid 1, van richtlijn 2000/31 bepaalt namelijk dat elke lidstaat ervoor zorgt dat de diensten van de informatiemaatschappij die worden verleend door een op zijn grondgebied gevestigde dienstverlener voldoen aan de in die lidstaat geldende nationale bepalingen die binnen het gecoördineerde gebied vallen. Artikel 3, lid 2, van deze richtlijn verduidelijkt dat de lidstaten het vrije verkeer van diensten van de informatiemaatschappij die vanuit een andere lidstaat worden geleverd, niet mogen beperken „om redenen die vallen binnen het gecoördineerde gebied”. Bij wijze van uitzondering kan een lidstaat krachtens artikel 3, lid 4, van deze richtlijn voor een bepaalde dienst van de informatiemaatschappij maatregelen nemen die afwijken van het beginsel van het vrije verkeer van diensten van de informatiemaatschappij, mits wordt voldaan aan meerdere cumulatieve voorwaarden die zijn neergelegd in artikel 3, lid 4, onder a) (materiële voorwaarden) en onder b) (procedurele voorwaarden) van de richtlijn.
31.      Hoewel de formulering „om redenen die vallen binnen het gecoördineerde gebied” in artikel 3, lid 2, van richtlijn 2000/31 twijfel kan doen rijzen over de uitlegging, blijkt uit de rechtspraak dat deze richtlijn is gebaseerd op de toepassing van de beginselen van toezicht in de lidstaat van herkomst en wederzijdse erkenning. Binnen het in artikel 2, onder h), van die richtlijn omschreven gecoördineerde gebied worden de diensten van de informatiemaatschappij dus uitsluitend gereglementeerd in de lidstaat op het grondgebied waarvan de aanbieders van deze diensten zijn gevestigd(15).
B.      De grensoverschrijdende dimensie van de hoofdgedingen
32.      De onderhavige zaken betreffen met name de uitlegging van artikel 2, onder h), van richtlijn 2000/31, waarin het begrip „gecoördineerd gebied” wordt gedefinieerd. Zoals ik hierover reeds heb opgemerkt(16), speelt het mechanisme van artikel 3 van deze richtlijn – met als centrale begrip het „gecoördineerde gebied” – uitsluitend een rol in grensoverschrijdende situaties.
33.      In casu is verzoekster in het hoofdgeding in zaak C‑190/24, Coyote System, gevestigd in Frankrijk en komt de prejudiciële verwijzing van een Franse rechter. Op het eerste gezicht kan dan ook terecht de vraag worden gesteld of de antwoorden op de prejudiciële vragen betreffende het gecoördineerde gebied wel relevant zijn voor het desbetreffende hoofdgeding.
34.      In dit verband zij erop gewezen dat Coyote System geen beroep bij de Conseil d'État heeft ingesteld in het kader van een rechtstreeks op haar betrekking hebbende administratieve procedure, maar veeleer een zelfstandig beroep tot nietigverklaring wegens bevoegdheidsoverschrijding, net zoals verzoeksters in het hoofdgeding in zaak C‑188/24 hebben gedaan. Bovendien is ter terechtzitting bevestigd dat de Conseil d’État in het kader van die procedure de wettigheid van de bestreden bepalingen in abstracto toetst. Bijgevolg lijken de specifieke kenmerken van Coyote System noch de grieven die de onderneming in haar beroep bij de Conseil d'État kan aanvoeren, noch de bevoegdheid van deze rechterlijke instantie te beperken. Hieruit volgt dat de prejudiciële vragen in zaak C‑190/24 relevant zijn voor het desbetreffende hoofdgeding en moeten worden beantwoord.
C.      Opmerkingen vooraf over de prejudiciële vragen
1.      Relevante nationale regelgeving
35.      De prejudiciële vragen in de onderhavige zaken hebben betrekking op nationale maatregelen die de Franse Republiek ook wil opleggen aan aanbieders van diensten van de informatiemaatschappij die in andere lidstaten zijn gevestigd.
36.      Wat zaak C‑188/24 betreft, hebben de betrokken maatregelen betrekking op de verplichting voor aanbieders van onlinecommunicatiediensten om technische voorzieningen te implementeren die moeten voorkomen dat minderjarigen toegang krijgen tot het pornografische materiaal dat zij verspreiden (hierna: „betrokken verplichting”).
37.      Dienaangaande verlenen de nationale bepalingen waarvan de wettigheid in het hoofdgeding wordt betwist, een bevoegde autoriteit de bevoegdheid om een aanbieder van onlinecommunicatiediensten een aanmaning te sturen waarin hij wordt bevolen om de nodige maatregelen te nemen om de toegang van minderjarigen tot pornografisch materiaal te verhinderen(17). De in de prejudiciële vragen bedoelde verplichting vloeit echter niet voort uit een dergelijke aanmaning, maar uit de algemene en abstracte bepalingen op grond waarvan het strafbaar is om een minderjarige toegang te verlenen tot pornografisch materiaal op basis van een loutere verklaring omtrent zijn leeftijd(18).
38.      De verwijzende rechter verklaart namelijk dat de betwiste bepalingen zich niet beperken tot het vaststellen van een procedure op grond waarvan een administratieve autoriteit een dienstverlener kan gelasten om een schending te beëindigen, maar eveneens tot gevolg hebben – gelet op de inhoud van het betrokken strafbare feit zoals omschreven in de aan artikel 227‑24 van het wetboek van strafrecht toegevoegde bepalingen die gebaseerd zijn op
artikel 22 van de wet van 30 juli 2020 – dat de in andere landen van de Europese Unie gevestigde dienstverleners verplicht zijn om technische voorzieningen te treffen om de toegang van minderjarigen tot het door hen aangeboden materiaal te blokkeren(19).
39.      In zaak C‑190/24 hebben de betrokken nationale maatregelen betrekking op een verbod voor aanbieders van een elektronische rijassistentie- of navigatiedienst om, zoals zij dat gewoonlijk zouden doen in de normale werking van de dienst, berichten en aanwijzingen van de gebruikers ervan door te geven.
2.      Prejudiciële vragen en structuur van de analyse
40.      De prejudiciële vragen in beide zaken overlappen elkaar gedeeltelijk en betreffen gemeenschappelijke kwesties.
41.      De eerste vraag in zaak C‑188/24 en de tweede vraag in zaak C‑190/24 strekken ertoe te vernemen of de betrokken nationale maatregelen binnen het gecoördineerde gebied in de zin van artikel 2, onder h), van richtlijn 2000/31 vallen, ook al hebben deze maatregelen geen betrekking hebben op een van de aangelegenheden die worden geregeld door de harmonisatiebepalingen van de hoofdstukken II en III van deze richtlijn.
42.      Bovendien strekken de tweede vraag in zaak C‑188/24 en de eerste vraag in zaak C‑190/24 ertoe te vernemen of de betrokken nationale maatregelen van het gecoördineerde gebied zijn uitgesloten op grond dat zij een gevolg zijn van algemene en abstracte strafrechtelijke bepalingen respectievelijk een maatregel die noodzakelijk is om de doeltreffendheid van verkeerscontroles te waarborgen.
43.      De derde vraag in deze zaken werpt daarentegen verschillende problemen op. Zo betreft de derde vraag in zaak C‑188/24 de verzoening tussen de vereisten van richtlijn 2000/31 en die voortvloeiend uit de bescherming van de grondrechten in de Europese Unie. De derde vraag in zaak C‑190/24 betreft de uitlegging van artikel 15 van deze richtlijn en strekt ertoe te vernemen of het in deze bepaling neergelegde verbod om een algemene toezichtverplichting op te leggen, in de weg staat aan de toepassing van het betrokken verbod op doorgifte.
44.      Gelet op de verschillen tussen de zaken C‑188/24 en C‑190/24, en ter wille van de leesbaarheid van deze conclusies, zal ik elke zaak en de daarin gestelde vragen afzonderlijk behandelen.
D.      Zaak C‑188/24
45.      Voor mijn analyse van de juridische problemen in zaak C‑188/24 moet ik de volgorde van de door de verwijzende rechter gestelde vragen wijzigen.
46.      Zo zal ik allereerst de problematiek analyseren van de samenhang tussen de reikwijdte van het gecoördineerde gebied en harmonisatie die op het niveau van de Unie door richtlijn 2000/31 is bereikt, waarbij ik ook zal nagaan of de betrokken verplichting een eis vormt die in beginsel binnen het gecoördineerde gebied valt (tweede vraag). Vervolgens zal ik ingaan op de samenhang tussen dit gebied en het strafrecht (eerste vraag). Ten slotte zal ik nagaan of de betrokken verplichting – in de veronderstelling dat de richtlijn zich ertegen verzet dat deze wordt opgelegd aan dienstverrichters die in andere lidstaten zijn gevestigd – niettemin op hen kan worden toegepast uit hoofde van de grondrechten (derde vraag).
1.      Tweede vraag
a)      Strekking van de prejudiciële vraag
47.      Met de tweede vraag wenst de verwijzende rechter in essentie te vernemen of het gecoördineerde gebied, zoals gedefinieerd in artikel 2, onder h), van richtlijn 2000/31, ook de verplichting omvat die rust op aanbieders van onlinecommunicatiediensten om technische voorzieningen te treffen ter voorkoming
van toegang door minderjarigen tot het pornografische materiaal dat zij aanbieden, ook al heeft deze verplichting geen betrekking op een van de aangelegenheden die worden geregeld door de harmonisatiebepalingen van de hoofdstukken II en III van deze richtlijn.
48.      Om te beginnen merk ik op dat deze vraag weliswaar verwijst naar hoofdstuk II van richtlijn 2000/31, maar dat de daarin bedoelde aangelegenheden niet alleen door dat hoofdstuk, maar ook door hoofdstuk III worden geregeld. De vestiging van de dienstverleners (artikel 4), commerciële communicatie (artikel 6‑8), langs elektronische weg gesloten contracten (artikelen 9‑11), de aansprakelijkheidsregeling voor tussenpersonen (artikelen 12‑15), gedragscodes (artikel 16), buitengerechtelijke geschillenbeslechting (artikel 17), beroep op rechterlijke instanties (artikel 18) en samenwerking tussen de lidstaten (artikel 19) worden namelijk geregeld door de hoofdstukken II en III van deze richtlijn, die respectievelijk de artikelen 4 tot en met 15 en de artikelen 16 tot en met 20 omvatten.
49.      Wat het onderzoek van deze vraag betreft, moet eerst worden verduidelijkt of het gecoördineerde gebied de aangelegenheden omvat die worden geregeld door de harmonisatiebepalingen van de hoofdstukken II en III van richtlijn 2000/31;
indien dat het geval is, moet vervolgens concreet worden nagegaan of de betrokken nationale maatregel binnen het gecoördineerde gebied valt.
50.      De verwijzende rechter gaat er namelijk van uit dat deze nationale maatregel geen betrekking heeft op de aspecten die door de hoofdstukken II en III van richtlijn 2000/31 zijn geharmoniseerd. Daar bestaat inderdaad geen twijfel over.
51.      Verder suggereert de formulering van deze vraag dat de verwijzende rechter er tevens van uitgaat dat – onder voorbehoud van het antwoord op de vraag of het gecoördineerde gebied beperkt is tot aangelegen bedoeld in de hoofdstukken II en III van richtlijn 2000/31
– de betrokken maatregel binnen het gecoördineerde gebied valt,
aangezien zij vereiste is voor de uitoefening van een activiteit van een dienst van de informatiemaatschappij. Volgens mij is dat het geval. Volledigheidshalve en aangezien verschillende partijen deze premisse betwisten, zal ik evenwel nagaan of die maatregel een dergelijk vereiste vormt.
b)      Omvang van het gecoördineerde gebied en de door richtlijn 2000/31 bereikte harmonisatie
52.      De Franse regering betoogt in haar schriftelijke opmerkingen dat richtlijn 2000/31 een verband legt tussen het gecoördineerde gebied en het gebied dat zij harmoniseert. Deze regering betoogt dat de algemene bepalingen in het inleidende deel van een instrument van afgeleid recht in principe bedoeld zijn om de inhoud van het materiële deel van dat instrument te verduidelijken. Deze algemene bepalingen moeten dus worden gelezen in samenhang met de rest van de tekst van afgeleid recht. Hieruit volgt dat alleen de nationale bepalingen die zijn vastgesteld om de hoofdstukken II en III van deze richtlijn in nationaal recht om te zetten, overeenkomstig artikel 3 ervan moeten worden „gecoördineerd”.
53.      Niets in richtlijn 2000/31 wijst er echter op dat de werkingssfeer van het gecoördineerde gebied beperkt is tot de aangelegenheden die worden geregeld door de harmonisatiebepalingen van de hoofdstukken II en III van die richtlijn.
54.      In de eerste plaats heeft richtlijn 2000/31 volgens artikel 1, lid 1, ervan juist tot doel bij te dragen aan de goede werking van de interne markt door het vrije verkeer van de diensten van de informatiemaatschappij tussen lidstaten te waarborgen. Bovendien brengt deze richtlijn volgens artikel 1, lid 2, ervan, voor zover dit voor de verwezenlijking van die doelstelling nodig is, een aantal nationale bepalingen nader tot elkaar die van toepassing zijn op de diensten van de informatiemaatschappij en die niet alleen betrekking hebben op de in de hoofdstukken II en III van deze richtlijn geregelde onderwerpen, maar ook op de interne markt.
55.      Wat dit laatste betreft, zij erop gewezen dat de logica van het in artikel 3 van richtlijn 2000/31 vastgestelde mechanisme inzake de interne markt voor diensten van de informatiemaatschappij verschilt van die van de bepalingen van de hoofdstukken II en III van die richtlijn. In wezen heeft dit mechanisme namelijk tot doel om de diensten van de informatiemaatschappij in beginsel te onderwerpen aan het rechtsstelsel van de lidstaat waar de dienstverlener gevestigd is(20), terwijl deze bepalingen ertoe strekken bepaalde specifieke aspecten van de elektronische handel te harmoniseren.
56.      Nog belangrijker is dat het in artikel 3 van richtlijn 2000/31 vastgestelde mechanisme vooral van belang is indien er geen harmonisatiebepalingen bestaan, namelijk wanneer een lidstaat aan een in een andere lidstaat gevestigde dienstverlener nationale bepalingen wil opleggen die niet overeenkomen met de bepalingen die die andere lidstaat heeft aangenomen.
57.      Zoals ik reeds heb verduidelijkt(21), berust dit mechanisme immers op de toepassing van het beginsel van toezicht in de lidstaat van herkomst en van het beginsel van wederzijdse erkenning, wat betekent dat – binnen het in artikel 2, onder h), van richtlijn 2000/31 omschreven gecoördineerde gebied – diensten van de informatiemaatschappij uitsluitend worden gereglementeerd in de lidstaat op het grondgebied waarvan de verleners van deze diensten zijn gevestigd(22).
58.      Dit betekent ten eerste dat elke lidstaat van waaruit diensten van de informatiemaatschappij worden verricht, deze diensten moet reguleren en daarbij de in artikel 3, lid 4, onder a), i), van richtlijn 2000/31 vermelde doelstellingen van algemeen belang moet beschermen. Een lidstaat van herkomst kan de aanbieders van diensten van de informatiemaatschappij verplichtingen opleggen om ervoor te zorgen dat deze doelstellingen worden verwezenlijkt. Ten tweede mogen de lidstaten van bestemming van diensten van de informatiemaatschappij overeenkomstig het beginsel van wederzijdse erkenning het vrije verkeer van deze diensten niet beperken door te verlangen dat wordt voldaan aan door hen vastgestelde aanvullende verplichtingen op het gecoördineerde gebied(23).
59.      Teneinde de doeltreffendheid van het mechanisme van artikel 3 van richtlijn 2000/31 te verzekeren en de volledige uitvoering ervan overeenkomstig het doel ervan(24) mogelijk te maken, kan de reikwijdte van het gecoördineerde gebied dus niet worden beperkt tot de aangelegenheden die worden geregeld door de harmonisatiebepalingen van de hoofdstukken II en III van deze richtlijn(25).
60.      In de tweede plaats benadrukt artikel 2, onder h), van richtlijn 2000/31 dat het gecoördineerde gebied de vereisten omvat waarin de rechtsstelsels van de lidstaten voorzien voor dienstverleners van de informatiemaatschappij en diensten van de informatiemaatschappij. Deze formulering is ruim genoeg om ook zuiver nationale bepalingen te omvatten die niet hun oorsprong vinden in het Unierecht. Bovendien staat deze formulering in contrast met de in artikel 7 van die richtlijn gebruikte formulering, die met betrekking tot ongevraagde commerciële communicatie verwijst naar de voorschriften van het Unierecht(26).
61.      In de derde plaats wordt in overweging 21 van richtlijn 2000/31 verduidelijkt dat „niet [wordt] vooruitgelopen op toekomstige communautaire harmonisatie met betrekking tot diensten van de informatiemaatschappij noch op toekomstige nationale wetgeving die overeenkomstig het Gemeenschapsrecht wordt aangenomen”. Deze verduidelijking wijst erop dat het gecoördineerde gebied in dit stadium ook betrekking heeft op nationale vereisten die niet voortkomen uit het geharmoniseerde Unierecht.
62.      In de vierde plaats bepaalt artikel 3, lid 3, van richtlijn 2000/31 dat het in dat artikel neergelegde mechanisme niet van toepassing is in de in de bijlage bij deze richtlijn genoemde gevallen, die vallen onder andere Unierechtelijke handelingen of het verbintenissenrecht van de lidstaten. Als het gecoördineerde gebied zich echter zou beperken tot de aangelegenheden geregeld in de
hoofdstukken II en III van deze richtlijn, zou het niet nodig zijn om gevallen die door andere Unierechtelijke handelingen dan deze richtlijn worden geregeld of die onder het verbintenissenrecht vallen, uit de werkingssfeer van dit mechanisme uit te sluiten. Deze gevallen vallen immers niet onder de door de hoofdstukken II en III tot stand gebrachte harmonisatie en vallen dus niet binnen het gecoördineerde gebied.
63.      In de vijfde en laatste plaats vindt deze uitlegging, zoals Coyote System terecht heeft opgemerkt, steun in de rechtspraak van het Hof. Om vast te stellen of een nationale wettelijke regeling binnen het gecoördineerde gebied in de zin van richtlijn 2000/31 valt, gaat het Hof enkel na of zij binnen de in artikel 2, onder h), van deze richtlijn gegeven definitie van dit gebied valt. Het Hof gaat daarentegen niet na of de betrokken maatregelen vallen onder een van de aangelegenheden die worden geregeld in de hoofdstukken II en III van die richtlijn(27).
64.      Derhalve moet worden aangenomen dat het gecoördineerde gebied, zoals gedefinieerd in artikel 2, onder h), van richtlijn 2000/31, de vereisten omvat die betrekking hebben op de uitoefening van de activiteit van diensten van de informatiemaatschappij, zelfs wanneer deze vereisten geen betrekking hebben op aangelegenheden die worden geregeld door de harmonisatiebepalingen van de hoofdstukken II en III van deze richtlijn.
65.      Thans moet in concreto worden onderzocht of de betrokken nationale maatregel binnen het gecoördineerde gebied in de zin van richtlijn 2000/31 valt. Ik benadruk dat dit onderzoek geen betrekking heeft op de vraag of de maatregel van het gecoördineerde gebied is uitgesloten omdat hij binnen de werkingssfeer van het strafrecht valt: die kwestie is het onderwerp van de eerste vraag in deze zaak, die ik in een later onderdeel van deze conclusie zal behandelen.
66.      Gezien wat voorafgaat moet het begrip „gecoördineerd gebied” in de zin van richtlijn 2000/31 op een aantal punten worden verduidelijkt.
c)      De vereisten die binnen het gecoördineerde gebied vallen
67.      Artikel 2, onder h), van richtlijn 2000/31 definieert het begrip „gecoördineerde gebied” als „de in de nationale rechtsstelsels vastgelegde vereisten voor dienstverleners van de informatiemaatschappij en diensten van de informatiemaatschappij, ongeacht of die vereisten van algemene aard zijn dan wel specifiek daarop zijn toegesneden”.
68.      Bovendien bepaalt artikel 2, onder h), i), van deze richtlijn dat het gecoördineerde gebied vereisten omvat waaraan de dienstverlener moet voldoen met betrekking tot het opstarten en het uitoefenen van een activiteit van een dienst van de informatiemaatschappij. Deze bepaling preciseert dat de uitoefeningsvereisten met name betrekking hebben op het gedrag van de dienstverlener en de kwaliteit of de inhoud van zijn dienst.
69.      Voorts blijkt uit de rechtspraak dat de vereisten die binnen het gecoördineerde gebied vallen, tot doel hebben aan te geven hoe de activiteit van een dienst van de informatiemaatschappij moet worden verricht om deze rechtmatig te kunnen uitoefenen(28). Ongeacht de aard van de aansprakelijkheid die voortvloeit uit de niet-naleving van dergelijke verplichtingen (civielrechtelijk, administratiefrechtelijk, strafrechtelijk enz.), is het voorwerp van de verplichtingen van doorslaggevend belang. Een vereiste in de zin van richtlijn 2000/31 moet namelijk in ieder geval betrekking hebben op het starten van de activiteit van een dienst van de informatiemaatschappij of op de uitoefening van die activiteit.
70.      Artikel 2, onder h), ii), van richtlijn 2000/31 bepaalt echter dat het gecoördineerde gebied geen vereisten omvat zoals vereisten
die van toepassing zijn op goederen als zodanig, op de levering van goederen en op de diensten die niet langs elektronische weg worden verleend. Het is juist dat in deze bepaling een open formulering wordt gebruikt („zoals”). De bedoeling van de Uniewetgever met betrekking tot deze beperkingen van de reikwijdte van het gecoördineerde gebied blijkt niettemin duidelijk uit overweging 21 van deze richtlijn. Overeenkomstig die overweging(29) heeft het gecoördineerde gebied immers alleen betrekking op de vereisten voor onlineactiviteiten.
71.      In het licht van het voorgaande moet worden nagegaan of een verplichting als die waarin de betrokken nationale maatregel voorziet, een vereiste is met betrekking tot het uitoefenen van de activiteit van een dienst van de informatiemaatschappij.
d)      De verplichting om de betrokken technische voorzieningen toe te passen
72.      Om na te gaan of de verplichting voor aanbieders van onlinecommunicatiediensten om technische voorzieningen te treffen binnen het gecoördineerde gebied valt, moet worden nagegaan of deze verplichting betrekking heeft op het starten of uitoefenen van een activiteit van een dienst van de informatiemaatschappij.
73.      Het Hof heeft reeds de gelegenheid gehad zich te buigen over de vraag of een nationale regeling die apotheken die geneesmiddelen online verkopen, verplicht een gezondheidsvragenlijst op te nemen in het bestelproces, binnen het gecoördineerde gebied in de zin van richtlijn 2000/31 valt. In de betrokken nationale regeling werd de validatie van de eerste bestelling geneesmiddelen van een patiënt op de website van een apotheek, afhankelijk gesteld van het vooraf invullen van een gezondheidsvragenlijst(30).
74.      In zijn arrest verwees het Hof naar artikel 2, onder h), i), van richtlijn 2000/31, op grond waarvan het „gecoördineerde gebied” de vereisten omvat die betrekking hebben op het uitoefenen van een activiteit van een dienst van de informatiemaatschappij, zoals met name vereisten inzake de inhoud van de dienst inclusief inzake contracten, en beantwoordde het deze vraag bevestigend(31).
75.      Het Hof heeft namelijk geoordeeld dat de in het hoofdgeding aan de orde zijnde maatregel de voorwaarden regelt waaronder een overeenkomst voor de onlineverkoop van receptvrije geneesmiddelen kan worden gesloten alsook de wijze waarop de apotheker zijn activiteiten inzake verkoop en advies online dient uit te oefenen(32). Ik leid hieruit af dat een nationale maatregel die een aanbieder van diensten van de informatiemaatschappij verplicht om de specifieke voorwaarden voor de toegang tot of het gebruik van zijn dienst vast te stellen, een vereiste is met betrekking tot de inhoud van die dienst. Een dergelijke maatregel bepaalt immers hoe de dienstverlener zijn activiteit in een onlineomgeving moet uitoefenen ten aanzien van de gebruikers van zijn dienst.
76.      In het licht van deze verduidelijkingen in de rechtspraak moet de betrokken nationale maatregel worden beschouwd als een maatregel die de inhoud van de voor de gebruikers toegankelijke dienst regelt, aangezien hij de dienstverrichter verplicht technische voorzieningen te treffen waarmee elke gebruiker wordt geconfronteerd. Deze maatregel bepaalt dus hoe de dienstverrichter zijn activiteit moet uitoefenen.
77.      Bovendien kan een bevoegde administratieve autoriteit een aanmaning sturen naar een dienstverlener die niet de juiste technische voorzieningen heeft getroffen. Het niet naleven van die aanmaning kan ertoe leiden dat de toegang tot de betreffende sites wordt ingetrokken en dat zij worden verwijderd uit zoekresultaten. Een dienstverlener moet dus voldoen aan de verplichting om maatregelen te nemen die de toegang van minderjarigen blokkeren, teneinde de activiteit van online communicatiediensten wettelijk te mogen uitoefenen.
78.      Gelet op de voorgaande overwegingen en de overwegingen in punt 64 van deze conclusie moet op de tweede vraag worden geantwoord dat het gecoördineerde gebied, zoals gedefinieerd in artikel 2, onder h), van richtlijn 2000/31, ook de verplichting omvat die rust op aanbieders van onlinecommunicatiediensten om technische voorzieningen te treffen ter voorkoming
van toegang door minderjarigen tot pornografisch materiaal, ook al heeft deze verplichting geen betrekking op een van de aangelegenheden die worden geregeld door de harmonisatiebepalingen van de hoofdstukken II en III van deze richtlijn.
2.      Eerste prejudiciële vraag
a)      Strekking van de eerste vraag
79.      Met zijn eerste vraag wenst de verwijzende rechter in essentie te vernemen of de verplichting om technische voorzieningen te treffen
ter voorkoming van
toegang door minderjarigen tot pornografisch materiaal, is uitgesloten van het gecoördineerde gebied in de zin van artikel 2, onder h), van richtlijn 2000/31, op grond dat deze verplichting een gevolg is van algemene en abstracte bepalingen van het strafrecht die bepaalde handelingen aanmerken als een strafbaar feit dat kan worden vervolgd, en die zonder onderscheid van toepassing zijn op elke natuurlijke of rechtspersoon.
80.      Verschillende bepalende elementen dienen te worden onderzocht om uit te maken of de betrokken verplichting buiten het gecoördineerde gebied valt, te weten: ten eerste, het algemene en abstracte karakter van de nationale bepalingen die zonder onderscheid van toepassing zijn op alle natuurlijke of rechtspersonen, ten tweede, de bepalingen van richtlijn 2000/31 die de grenzen van dat gebied afbakenen en, ten derde, de rechtsgrondslag van die richtlijn. Ik zal de overwegingen met betrekking tot deze elementen aanvullen met opmerkingen over artikel 3, lid 4, van die richtlijn.
b)      Het algemene en abstracte karakter van de nationale bepalingen
81.      De verwijzende rechter wijst het Hof erop dat de betrokken verplichting voortvloeit uit bepalingen van algemene en abstracte aard die zowel op het gedrag van een verlener van diensten van de informatiemaatschappij als op dat van elke andere natuurlijke of rechtspersoon van toepassing kunnen zijn.
82.      In dit verband definieert artikel 2, onder h), van richtlijn 2000/31 het „gecoördineerde gebied” als de vereisten voor dienstverleners van de informatiemaatschappij en diensten van de informatiemaatschappij, ongeacht of die vereisten van algemene aard zijn dan wel specifiek daarop zijn toegesneden. Bijgevolg is het voor de kwalificatie als vereiste irrelevant dat de personele werkingssfeer van een nationale bepaling zich niet beperkt tot verleners van diensten van de informatiemaatschappij. Ik benadruk echter dat een vereiste dat in een nationale regeling is opgenomen slechts binnen het gecoördineerde gebied valt voor zover het van toepassing is op verleners van diensten van de informatiemaatschappij.
83.      Volledigheidshalve merk ik op dat het feit dat de verspreiding van pornografische beelden die door een minderjarige kunnen worden bekeken, vóór de komst van de onlinediensten al verboden was, niet betekent dat de verplichting in kwestie buiten het gecoördineerde gebied valt. Behoudens bepaalde uitzonderingen waarin richtlijn 2000/31 voorziet, vallen nationale maatregelen betreffende het starten of uitoefenen van een activiteit van een dienst van de informatiemaatschappij immers binnen het gecoördineerde gebied. Dienaangaande heeft het Hof reeds verduidelijkt dat de Uniewetgever niet voorzien heeft in een afwijking die de lidstaten zou toestaan maatregelen in stand te houden die van vóór die richtlijn dateren en die het vrij verrichten van diensten van de informatiemaatschappij kunnen beperken, zonder dat zij voldoen aan de door die richtlijn daartoe gestelde voorwaarden(33). Dergelijke maatregelen vallen dus wel degelijk binnen het gecoördineerde gebied.
84.      Het feit dat de betreffende verplichting voortvloeit uit bepalingen die van toepassing zijn op „op alle natuurlijke of rechtspersonen” kan dus niet tot gevolg hebben dat zij buiten het gecoördineerde gebied valt. Ik ga nu over tot het onderzoek van de elementen die de grenzen van het gecoördineerde gebied bepalen.
c)      Grenzen van het gecoördineerde gebied
85.      De grenzen van het gecoördineerde gebied worden bepaald door verschillende elementen van richtlijn 2000/31.
86.      Ik merk op dat de reikwijdte van het gecoördineerde gebied afhangt van de werkingssfeer van richtlijn 2000/31 zelf (artikel 1, lid 5) en op positieve wijze wordt gedefinieerd door de omschrijving van het begrip „gecoördineerd gebied” [artikel 2, onder h), i)] en op negatieve wijze door de uitsluitingen die uitdrukkelijk in die richtlijn zijn opgenomen [artikel 2, onder h), ii)]. Ten slotte wordt het toepassingsgebied van het mechanisme dat is vastgesteld in artikel 3 van genoemde richtlijn, afgebakend door lid 3 van dat artikel en de bijlage waarnaar het verwijst.
87.      Ik zal deze verschillende elementen onderzoeken om te bepalen of strafrechtelijke bepalingen buiten het gecoördineerde gebied vallen.
88.      In de eerste plaats bepaalt artikel 1, lid 5, van richtlijn 2000/31 dat zij niet van toepassing is op belastingen of op bepaalde specifieke kwesties en activiteiten. De wetgever van de Unie heeft dus niet de bedoeling gehad om dat gebied en die kwesties aan die richtlijn of aan het in artikel 3 daarvan vastgestelde mechanisme te onderwerpen(34). Nochtans wordt het strafrecht in deze bepaling niet uitdrukkelijk genoemd onder de gebieden en kwesties die van het toepassingsgebied van genoemde richtlijn zijn uitgesloten.
89.      In de tweede plaats preciseert artikel 2, onder h), ii), van richtlijn 2000/31 dat het gecoördineerde gebied geen vereisten omvat zoals vereisten die van toepassing zijn op goederen als zodanig, op de levering van goederen, en op diensten die niet langs elektronische weg worden verleend. Hoewel deze bepaling een open formulering gebruikt („zoals”), blijkt uit overweging 21 van deze richtlijn duidelijk dat de Uniewetgever vereisten die geen betrekking hebben op onlineactiviteiten heeft willen uitsluiten van het gecoördineerde gebied(35). Derhalve zijn – op grond van artikel 2, onder h), ii), van die richtlijn – de vereisten die betrekking hebben op het onlineonderdeel van de activiteit van een aanbieder van diensten van de informatiemaatschappij niet van het gecoördineerde gebied uitgesloten enkel omdat zij hun oorsprong vinden in het strafrecht.
90.      In de derde en laatste plaats wordt het strafrecht niet genoemd in de lijst van gevallen waarop het mechanisme van artikel 3 van richtlijn 2000/31 overeenkomstig lid 3 van dat artikel niet van toepassing is(36). Bovendien moet worden benadrukt dat dit lid, voor zover het voorziet in een afwijking van de algemene regel van dat artikel, strikt moet worden uitgelegd(37).
91.      Uit de bepalingen van richtlijn 2000/31 tot afbakening van de grenzen van het gecoördineerde gebied kan derhalve niet worden opgemaakt dat strafrechtelijke maatregelen van een lidstaat buiten dat gebied vallen.
d)      De rechtsgrondslag van richtlijn 2000/31 en het strafrecht
92.      In haar schriftelijke opmerkingen betoogt de Franse regering dat richtlijn 2000/31 is vastgesteld op basis van met name artikel 95 EG (waarvan de bewoordingen zijn overgenomen in artikel 114 VWEU(38)), dat geen betrekking heeft op het strafrecht van de lidstaten, en wel op een moment waarop de Uniewetgever nog geen bevoegdheid had om een richtlijn vast te stellen met een strafrechtelijk voorwerp of die gevolgen zou hebben voor het strafrecht van de lidstaten. De toepassing van artikel 3 van deze richtlijn op de regels van het strafrecht zou er volgens die regering immers op neerkomen dat de wetgeving en de bevoegde autoriteiten van slechts één lidstaat worden aangewezen voor de vervolging van strafbare feiten, hetgeen een harmonisatie van het strafrecht zou vormen die volgens overweging 8 van genoemde richtlijn is uitgesloten.
93.      Voorts betoogt de Franse regering dat een te ruime definitie van het gecoördineerde gebied in de zin van richtlijn 2000/31 – die ook het strafrecht zou omvatten – in strijd is met het territorialiteitsbeginsel van de strafwet. Een dergelijke definitie zou leiden tot een harmonisatie van de bevoegdheden op het gebied van het strafrecht en het strafprocesrecht, waarvoor er in het huidige Unierecht geen grondslag bestaat. Bovendien zou dat leiden tot een gevaarlijke ontkoppeling tussen regelingen ter bestrijding van strafbare feiten en misdrijven, naargelang deze al dan niet online worden gepleegd.
94.      In dit verband is het juist dat overweging 8 van richtlijn 2000/31 preciseert dat „met deze richtlijn wordt beoogd een juridisch kader te scheppen teneinde het vrije verkeer van diensten van de informatiemaatschappij tussen de lidstaten te waarborgen, doch niet het strafrecht als zodanig te harmoniseren”.
95.      Deze precisering kan echter niet aldus worden opgevat dat, om harmonisatie van het strafrecht als zodanig te voorkomen, de vereisten die van toepassing zijn op diensten van de informatiemaatschappij of de aanbieders ervan en die hun oorsprong vinden in het strafrecht, van het gecoördineerde gebied moeten worden uitgesloten.
96.      Volgens artikel 1, lid 2, van richtlijn 2000/31 worden met deze richtlijn immers bepaalde nationale bepalingen nader tot elkaar gebracht die van toepassing zijn op de diensten van de informatiemaatschappij en met name betrekking hebben op de interne markt. Deze verduidelijking heeft betrekking op artikel 3 van deze richtlijn. Kort gesteld harmoniseert dit artikel de beoordeling door lidstaten van de toepasselijkheid van nationale bepalingen die het vrije verkeer van diensten van de informatiemaatschappij kunnen belemmeren.
97.      Daarmee doet richtlijn 2000/31 niet af aan de bevoegdheid van de lidstaten op het gebied van het strafrecht en het strafprocesrecht. Zij verplicht evenmin tot de vaststelling van specifieke nationale regels op dit gebied. Echter moet een onderscheid worden gemaakt tussen de vraag of er op nationaal niveau een bevoegdheid bestaat en de vraag of de uitoefening van die bevoegdheid in overeenstemming is met het Unierecht.
98.      In dit verband is richtlijn 2000/31 vastgesteld op de grondslag van artikel 47, lid 2, EG en de artikelen 55 EG en 95 EG, waarvan de bewoordingen grotendeels zijn overgenomen in respectievelijk artikel 53, lid 1, VWEU, artikel 62 VWEU en artikel 114 VWEU. Met die richtlijn wordt, overeenkomstig artikel 1, lid 1, ervan, beoogd bij te dragen tot het beter functioneren van de interne markt door het vrije verkeer van diensten van de informatiemaatschappij tussen de lidstaten te waarborgen(39). Daartoe schrijft zij in artikel 3 voor dat de vereisten die binnen het gecoördineerde gebied vallen en die van kracht zijn in de lidstaat van de dienstverlener, in acht worden genomen(40). Als de Uniewetgever van mening was dat voor het bereiken van deze doelstelling nationale bepalingen op strafrechtelijk gebied in het gecoördineerde gebied moesten worden opgenomen, kon hij zich daarvoor beroepen op artikel 114 VWEU.
99.      Volgens artikel 114, lid 1, VWEU stellen het Parlement en de Raad namelijk de maatregelen vast inzake de onderlinge aanpassing van de wettelijke en bestuursrechtelijke bepalingen van de lidstaten die de instelling en de werking van de interne markt betreffen. De Uniewetgever kan inzonderheid een beroep doen op deze bepaling wanneer sprake is van verschillen tussen nationale regelingen die de fundamentele vrijheden belemmeren of de mededinging verstoren en aldus de werking van de interne markt rechtstreeks beïnvloeden(41). Wanneer is voldaan aan de voorwaarden waaronder artikel 114 VWEU als rechtsgrondslag kan worden gebruikt, kan het feit dat bij de te maken keuzen de bescherming van de in lid 3 ervan bedoelde algemene belangen, waaronder de veiligheid, doorslaggevend is, geen beletsel vormen voor de wetgever van de Unie om van deze rechtsgrondslag uit te gaan(42).
100. Indien bovendien alle nationale strafrechtelijke maatregelen buiten het gecoördineerde gebied zouden vallen, zou een lidstaat het mechanisme van artikel 3 van richtlijn 2000/31 gemakkelijk kunnen omzeilen: hij zou dan alleen maar de uitoefening van de activiteit van een dienst van de informatiemaatschappij moeten reguleren via bepalingen met een strafrechtelijke dimensie. Een dergelijke benadering bij de uitlegging van het begrip „gecoördineerd gebied” zou het doel en de nuttige werking van dit mechanisme in gevaar kunnen brengen.
101. Bovendien ben ik ontvankelijk voor het argument van de Franse regering dat de toepassing van het mechanisme van artikel 3 van richtlijn 2000/31,
bedoeld om het vrije verkeer van diensten van de informatiemaatschappij te verwezenlijken, gevolgen kan hebben voor de territoriale toepasselijkheid van nationale strafrechtelijke regels. Zoals ik zojuist heb aangegeven, lag een dergelijk rechtsgevolg echter wel degelijk binnen de bevoegdheden van de Uniewetgever. Bovendien kunnen de mechanismen van de interne markt – in het bijzonder die welke zijn gebaseerd op het land-van-oorsprongbeginsel – per definitie afdoen aan de territoriale werking van nationale regels.
102. In dit laatste opzicht erkent de Franse regering zelf dat het strafrecht niet absoluut kan worden uitgesloten van het gecoördineerde gebied. Deze regering is namelijk van mening dat de in artikel 1, lid 5, van richtlijn 2006/123/EG(43) gekozen oplossing naar analogie kan worden toegepast op richtlijn 2000/31. Een strafrechtelijke bepaling valt dus binnen het in artikel 2, onder h), van deze tweede richtlijn omschreven gecoördineerde gebied wanneer zij de toegang tot of de uitoefening van een dienstenactiviteit regelt en tot gevolg heeft dat de regels van die richtlijn worden omzeild(44).
103. In dit verband zij eraan herinnerd dat richtlijn 2006/123 is vastgesteld op de grondslag van artikel 47, lid 2, EG en artikel 55 EG, die overeenkomen met respectievelijk artikel 53, lid 1, VWEU en artikel 62 VWEU. Deze bepalingen worden ook genoemd als een van de bepalingen die de rechtsgrondslag van richtlijn 2000/31 vormen.
104. Bijgevolg kan richtlijn 2006/123 – die uitdrukkelijk bepaalt dat zij de regels van het strafrecht onverlet laat(45) en daar ook geen afbreuk aan doet(46) – desondanks gevolgen hebben voor de territoriale toepassing van de bepalingen van het strafrecht; hetzelfde geldt voor richtlijn 2000/31, die meer ruimte laat voor nationale strafrechtelijke regels. Deze tweede richtlijn bevat immers geen bepaling die vergelijkbaar is met artikel 1, lid 5, van richtlijn 2006/123. Wat de verwijzingen naar het strafrecht betreft, is de enige overeenkomst tussen de twee richtlijnen dat in de overwegingen ervan wordt verklaard dat zij dit rechtsgebied niet harmoniseren(47).
105. Het resultaat dat deze twee richtlijnen beogen te bereiken, is hoe dan ook hetzelfde. Een lidstaat mag immers het vrij verrichten van diensten op de interne markt – zoals die wordt verwezenlijkt op grond van de voorschriften van de ene of de andere richtlijn – niet beperken via de strafrechtelijke bepalingen van zijn nationale recht.
106. Kortom, het feit dat richtlijn 2000/31 is vastgesteld op basis van de artikelen van het EG-Verdrag die overeenkomen met artikel 53, lid 1, VWEU, artikel 62 VWEU en artikel 114 VWEU, betekent niet dat strafrechtelijke bepalingen zijn uitgesloten van het gecoördineerde gebied in de zin van artikel 2, onder h), van deze richtlijn.
e)      Toepassing van het strafrecht als afwijking van het vrije verkeer van diensten van de informatiemaatschappij
107. Volgens de logica van het mechanisme van artikel 3 van richtlijn 2000/31 kan een andere lidstaat dan de lidstaat waar de aanbieder van een dienst van de informatiemaatschappij is gevestigd, in beginsel geen eisen op die dienstverlener toepassen die tot het betrokken gebied behoren. Krachtens artikel 3, lid 4, van deze richtlijn kan die lidstaat evenwel voor een bepaalde dienst van de informatiemaatschappij maatregelen nemen die afwijken van het in artikel 3, lid 2, van die richtlijn neergelegde beginsel van het vrije verkeer van diensten van de informatiemaatschappij, mits aan meerdere cumulatieve voorwaarden is voldaan(48).
108. Overeenkomstig artikel 3, lid 4, onder a), van richtlijn 2000/31 moet de betrokken beperkende maatregel noodzakelijk zijn om met name de openbare orde, in het bijzonder de preventie van, het onderzoek naar, de opsporing en de vervolging van strafbare feiten, waaronder de bescherming van minderjarigen en de bestrijding van het aanzetten tot haat wegens ras, geslacht, godsdienst of nationaliteit en van schendingen van de menselijke waardigheid ten aanzien van individuen te verzekeren. Maatregelen die nodig zijn om dergelijke doelstellingen van algemeen belang te waarborgen, kunnen onder het strafrecht vallen. Derhalve zou kunnen worden aangevoerd dat, indien strafrechtelijke bepalingen van het gecoördineerde gebied zouden worden uitgesloten, het niet nodig zou zijn om een lidstaat toe te staan om ter verwezenlijking van die doelstellingen van algemeen belang af te wijken van artikel 3, lid 2, van richtlijn 2000/31.
109. In dezelfde lijn bepaalt artikel 3, lid 4, onder b), van richtlijn 2000/31 dat een lidstaat kan afwijken van artikel 3, lid 2, mits hij niet alleen de lidstaat op wiens grondgebied de betrokken dienstverrichter is gevestigd, verzoekt om maatregelen te nemen, maar ook de Commissie en die lidstaat in kennis stelt van zijn voornemen om de betrokken beperkende maatregelen te nemen. Overeenkomstig deze eerste bepaling is een lidstaat die dergelijke afwijkende maatregelen wil nemen, niettemin aan deze verplichtingen onderworpen „onverminderd eventuele rechtszaken, met inbegrip van het vooronderzoek en in het kader van een strafrechtelijk onderzoek verrichte handelingen”. Hoewel deze zinsnede aanleiding kan geven tot twijfel over de uitlegging, weerspiegelt zij duidelijk de wil van de Uniewetgever om de uitvoering van strafrechtelijke bepalingen te regelen in de context van het mechanisme van artikel 3 van richtlijn 2000/31.
110. In diezelfde context wordt de zinsnede in artikel 3, lid 4, onder b), van richtlijn 2000/31 verduidelijkt door overweging 26 ervan, waarin staat te lezen dat de lidstaten onder de in deze richtlijn gestelde voorwaarden hun nationale voorschriften op het strafrecht en de strafvervolging mogen toepassen om alle onderzoeks- of andere maatregelen te kunnen nemen die nodig zijn voor de opsporing en de vervolging van strafbare feiten, „zonder dat de noodzaak bestaat dergelijke maatregelen aan de Commissie mede te delen”. Hieruit volgt dat de toepassing van dergelijke nationale voorschriften weliswaar het vrije verkeer van een dienst van de informatiemaatschappij belemmert, maar niet hoeft te worden meegedeeld op grond van artikel 3, lid 4, onder b), van die richtlijn. Zoals elke andere maatregel die binnen het gecoördineerde gebied valt, moeten deze nationale voorschriften niettemin voldoen aan de materiële voorwaarden van artikel 3, lid 4, onder a), van die richtlijn. Bijgevolg zijn de nationale voorschriften op het gebied van het strafrecht en de strafvervolging als zodanig niet van het gecoördineerde gebied uitgesloten.
f)      Conclusie
111. Om alle redenen die ik zojuist heb uiteengezet, moet ervan worden uitgegaan dat de betrokken verplichting niet van het gecoördineerde gebied kan worden uitgesloten op de enkele grond dat zij een gevolg is van strafrechtelijke bepalingen.
112. Ik geef derhalve in overweging om op de eerste vraag te antwoorden dat de verplichting om technische voorzieningen te treffen
ter voorkoming van toegang door minderjarigen tot pornografisch materiaal, niet kan worden uitgesloten van het gecoördineerde gebied in de zin van artikel 2, onder h), van richtlijn 2000/31, op de enkele grond dat deze verplichting een gevolg is van algemene en abstracte bepalingen van het strafrecht die bepaalde handelingen aanmerken als een strafbaar feit dat kan worden vervolgd, en die zonder onderscheid van toepassing zijn op elke natuurlijke of rechtspersoon.
3.      Derde vraag
a)      Strekking van de derde vraag
113. Met zijn derde vraag wenst de verwijzende rechter in essentie te vernemen of – gelet op het feit dat individuele maatregelen ten aanzien van een specifieke dienst niet volstaan om een doeltreffende bescherming te garanderen van de grondrechten gewaarborgd in de artikelen 1 en 24 van het Handvest en door artikel 8 EVRM – kan worden afgeweken van het in
artikel 3 van richtlijn 2000/31 vastgestelde mechanisme om een categorie van dienstverrichters een verplichting op te leggen die voortvloeit uit algemene en abstracte bepalingen.
114. De verwijzende rechter gaat namelijk uit van het standpunt dat, gelet op de voorwaarden van artikel 3, lid 4, van richtlijn 2000/31, individuele maatregelen onvoldoende waarborgen bieden voor de bescherming van die grondrechten. Volgens deze rechter voldoet derhalve de mogelijkheid om ten aanzien van een aanbieder van onlinecommunicatiediensten aan het publiek een maatregel te treffen die aan genoemde voorwaarden voldoet, niet aan de vereisten die uit de grondrechtenbescherming voortvloeien.
115. In die omstandigheden wenst de verwijzende rechter te vernemen of – indien richtlijn 2000/31 zich zou verzetten tegen een verplichting zoals die in casu, voortvloeiend uit algemene en abstracte bepalingen – een lidstaat van bestemming van de diensten deze verplichting desondanks aan dienstverleners die in andere lidstaten zijn gevestigd, kan opleggen door zich te beroepen op de grondrechten.
116. Deze vraag rijst alleen als aan drie voorwaarden is voldaan: 1) de betrokken verplichting valt binnen het gecoördineerde gebied in de zin van artikel 2, onder h), van richtlijn 2000/31; 2) de toepassing van deze verplichting beperkt het vrije verkeer van diensten van de informatiemaatschappij in de zin van artikel 3, lid 2, van deze richtlijn; en 3) die verplichting voldoet niet aan de voorwaarden van artikel 3, lid 4, van die richtlijn.
117. Zoals blijkt uit mijn analyse van de eerste twee vragen, vormt de betrokken verplichting in dit verband een vereiste dat binnen het gecoördineerde gebied in de zin van artikel 2, onder h), van richtlijn 2000/31 valt(49).
118. Verder is de verwijzende rechter zich ervan bewust dat de betrokken verplichting niet voldoet aan de voorwaarden van artikel 3, lid 4, van richtlijn 2000/31. Deze verplichting vloeit immers voort uit algemene en abstracte bepalingen die, zoals deze rechter aangeeft, zonder onderscheid van toepassing zijn op elke natuurlijke of rechtspersoon. In dit verband heeft het Hof reeds verduidelijkt dat nationale maatregelen met een algemene en abstracte strekking niet kunnen worden beschouwd als „maatregelen die worden genomen ten aanzien van een bepaalde dienst van de informatiemaatschappij” in de zin van artikel 3, lid 4, van deze richtlijn(50), waarmee een lidstaat van bestemming van de diensten het vrije verkeer van een dergelijke dienst kan beperken.
119. Alvorens de derde vraag te onderzoeken, moet dus eerst worden vastgesteld of de betrokken verplichting het vrije verkeer van diensten van de informatiemaatschappij beperkt.
b)      Beperking van het vrije verkeer van diensten
120. Ik ben van mening dat de Uniewetgever heeft verduidelijkt dat de toepassing op een dienstverlener van een verplichting als die welke in het hoofdgeding aan de orde is, het vrije verkeer van diensten van de informatiemaatschappij beperkt en dat deze verplichting, behoudens de afwijkingen waarin artikel 3, lid 4, van richtlijn 2000/31 voorziet, niet mag worden opgelegd door een andere lidstaat dan die waar deze dienstverlener is gevestigd.
121. Krachtens artikel 6 bis, lid 1, van richtlijn 2010/13 nemen de lidstaten namelijk passende maatregelen om ervoor te zorgen dat de door onder hun bevoegdheid vallende aanbieders van mediadiensten verstrekte audiovisuele mediadiensten die de lichamelijke, geestelijke of morele ontwikkeling van minderjarigen zouden kunnen aantasten, uitsluitend zodanig beschikbaar worden gesteld dat minderjarigen deze normaliter niet te horen of te zien krijgen. Het kan daarbij onder meer gaan om instrumenten voor leeftijdscontrole.
122. Tevens blijkt uit artikel 28 bis, lid 1, van richtlijn 2010/13, gelezen in samenhang met artikel 3, lid 1, van richtlijn 2000/31, dat een aanbieder van een videoplatform onder de bevoegdheid valt van de lidstaat op wiens grondgebied hij is gevestigd. Bovendien bepaalt artikel 28 ter, lid 1, van richtlijn 2010/13 dat deze lidstaat ervoor zorgt dat de aanbieder passende maatregelen neemt om minderjarigen te beschermen tegen door gebruikers gegenereerde video’s die hun lichamelijke, geestelijke of morele ontwikkeling kunnen aantasten. Krachtens artikel 28 ter, lid 3, van deze richtlijn omvatten deze maatregelen, naargelang het geval, met name het tot stand brengen en gebruiken van systemen voor leeftijdscontrole van gebruikers van videoplatforms met betrekking tot die video’s.
123. Voorts is bij artikel 15 van verordening (EU) 2024/1083(51) een mechanisme ingesteld waarmee de bevoegde nationale regulerende instanties of organen hun tegenhangers in de lidstaat waar de aanbieder is gevestigd, kunnen verzoeken noodzakelijke en evenredige maatregelen te treffen om te waarborgen dat de verplichtingen van aanbieders van videoplatforms worden gehandhaafd krachtens artikel 28 ter, leden 1, 2 en 3, van richtlijn 2010/13. Uit artikel 15, lid 1, van die verordening („onverminderd artikel 3 van richtlijn 2000/31”), gelezen in het licht van overweging 45 daarvan, volgt dat indien het gebruik van een dergelijk mechanisme niet leidt tot een minnelijke schikking, het vrij verrichten van diensten van de informatiemaatschappij vanuit een andere lidstaat alleen kan worden beperkt indien wordt voldaan aan de voorwaarden van artikel 3 van richtlijn 2000/31 en indien de daarin vastgelegde procedure is gevolgd.
124. Los van de vraag of verordening 2024/1083 ratione temporis van toepassing is(52) en of de in de prejudiciële verwijzing in zaak C‑190/24 bedoelde onlinecommunicatiediensten ook diensten omvatten die geen videoplatforms in de zin van deze verordening zijn, bevestigt artikel 15 van die verordening dat de Uniewetgever heeft willen herinneren aan het beginsel dat voortvloeit uit artikel 3 van richtlijn 2000/31.
Op grond van dat beginsel worden de maatregelen die nodig zijn voor de bescherming van minderjarigen, zoals die bedoeld in artikel 28 ter, leden 1 tot en met 3, van richtlijn 2010/13, vastgesteld en toegepast door de lidstaat waar de betrokken aanbieder van de dienst van de informatiemaatschappij is gevestigd, zodat maatregelen die door een andere lidstaat op dit gebied worden vastgesteld de bevoegdheid van eerstgenoemde lidstaat aantasten en het vrije verkeer van diensten van de informatiemaatschappij beperken.
125. Derhalve moet worden vastgesteld dat een verplichting om technische voorzieningen toe te passen om te voorkomen dat minderjarigen toegang krijgen tot pornografisch materiaal, zoals de verplichting die hier aan de orde is, in beginsel het vrije verkeer van diensten van de informatiemaatschappij beperkt.
126. Ik wijs erop dat deze vaststelling niet alleen geldt voor een dergelijke verplichting, die voortvloeit uit algemene en abstracte bepalingen van het strafrecht, maar ook voor de aanmaning die een bevoegde autoriteit kan richten tot een aanbieder van onlinecommunicatiediensten.
127. Om te voldoen aan de verplichting van artikel 28 ter, lid 2, van richtlijn 2010/13 moeten de aanbieders van onlineplatforms immers niet alleen de toegang tot pornografisch materiaal beperken, maar ook een doeltreffende oplossing treffen om minderjarigen daartegen te beschermen.
Dit brengt een wijziging met zich mee in de wijze waarop zij de activiteit van een dienst van de informatiemaatschappij uitoefenen.
128. Hoewel artikel 23 van de wet van 30 juli 2020 de indruk kan wekken dat een aanmaning aan een aanbieder kan worden gericht vanwege één (enkel) pornografisch beeld, suggereert artikel 3 van het decreet van 7 oktober 2021 dat deze regeling betrekking heeft op het technische procedé dat is ingevoerd om te waarborgen dat alleen meerderjarige gebruikers toegang hebben tot de dienst.
129. Om alle redenen die ik zojuist heb uiteengezet, moet ervan worden uitgegaan dat de verplichting om technische voorzieningen toe te passen om te voorkomen dat minderjarigen toegang krijgen tot pornografisch materiaal, in beginsel het vrije verkeer van diensten van de informatiemaatschappij beperkt. Een lidstaat kan een dergelijke verplichting slechts aan een in een andere lidstaat gevestigde dienstverlener opleggen indien is voldaan aan de voorwaarden van artikel 3, lid 4, van richtlijn 2000/31.
130. Ik ga nu over tot de analyse van de problematiek die centraal staat in de derde vraag, namelijk het verzoenen van de vereisten van richtlijn 2000/31 met die inzake de bescherming van de grondrechten.
c)      Toepassing van de grondrechten om af te wijken van artikel 3, leden 1 en 2, van richtlijn 2000/31
131. Zoals de Commissie heeft opgemerkt, suggereert de derde vraag dat richtlijn 2000/31, vanwege haar intrinsieke beperkingen, niet voldoet aan de eisen inzake de bescherming van de grondrechten die zijn gewaarborgd in de artikelen 1 en 24 van het Handvest en artikel 8 EVRM.
132. Uit overweging 10 van richtlijn 2000/31 blijkt echter dat het mechanisme dat bij artikel 3 van deze richtlijn is ingesteld om een ruimte zonder binnengrenzen voor elektronische handel te garanderen, een hoog beschermingsniveau waarborgt voor doelstellingen van algemeen belang, in het bijzonder de bescherming van minderjarigen.
133. Zoals ik reeds heb aangegeven(53), berust dit mechanisme op de toepassing van met name het beginsel van toezicht in de lidstaat van herkomst. Op grond van dit beginsel moet elke lidstaat van waaruit diensten van de informatiemaatschappij worden verricht, deze diensten reguleren en daarbij de in artikel 3, lid 4, onder a), i), van richtlijn 2000/31 vermelde doelstellingen van algemeen belang beschermen(54). Tot die doelstellingen behoort de bescherming van de openbare orde, die, gezien de formulering van deze bepaling en overweging 10 van die richtlijn, ook de bescherming van minderjarigen omvat. De door de lidstaat van herkomst uitgevoerde controles moeten dus zorgen voor een doeltreffende bescherming van deze doelstelling, niet alleen in het belang van de lidstaat van herkomst en zijn burgers, maar ook van de andere lidstaten en hun burgers(55).
134. Verder berust richtlijn 2000/31 ook op het beginsel van wederzijdse erkenning, op grond waarvan elke lidstaat van bestemming van diensten van de informatiemaatschappij erop toeziet dat het vrije verkeer van dergelijke diensten niet wordt beperkt. Een lidstaat van bestemming moet er dus van uitgaan dat de lidstaat waar de dienstverrichter is gevestigd, de doelstelling van algemeen belang van bescherming van minderjarigen op een passend niveau waarborgt. Wanneer die bescherming uitblijft, kan deze eerste lidstaat die situatie alleen maar verhelpen door het vaststellen van maatregelen overeenkomstig de vereisten van artikel 3, lid 4, van deze richtlijn.
135. In dit opzicht voldoet richtlijn 2010/13 aan de vereisten voor de bescherming van minderjarigen. Overeenkomstig artikel 28 ter van deze richtlijn zorgt een lidstaat er met name voor dat de op zijn grondgebied gevestigde aanbieders van videoplatforms passende maatregelen nemen om minderjarigen te beschermen. Deze maatregelen kunnen bestaan in de invoering van een systeem voor leeftijdscontrole(56). Indien de lidstaat van herkomst het vereiste niveau van bescherming van minderjarigen niet waarborgt, kan de lidstaat van bestemming de maatregelen van artikel 3, lid 4, van deze richtlijn toepassen.
136. De met de betrokken nationale maatregel nagestreefde doelstelling van algemeen belang – te weten de bescherming van minderjarigen – wordt enerzijds gewaarborgd via de toepassing van het beginsel van toezicht in de lidstaat van herkomst, overeenkomstig de desbetreffende bepalingen van richtlijn 2013/10, en anderzijds door het afwijkingsmechanisme dat andere lidstaten in precieze gevallen kunnen inroepen, mits zij voldoen aan de voorwaarden van artikel 3, lid 4, van richtlijn 2000/31.
137. Aldus heeft de wetgever van de Unie de vereisten van de interne markt en de bescherming van de grondrechten met elkaar pogen te verzoenen. Indien zou worden geoordeeld dat de mechanismen die in de richtlijnen 2000/31 en 2010/13 zijn opgenomen ter verwezenlijking van deze afweging, niet voldoen aan de vereisten van de artikelen 1 en 24 van het Handvest, zou dit erop neerkomen dat de geldigheid van deze twee richtlijnen in het geding wordt gebracht.
138. Nog belangrijker is dat deze mechanismen een weerspiegeling zijn van de consensus waartoe de lidstaten zijn gekomen inzake hun verantwoordelijkheid om minderjarigen te beschermen tegen schadelijke inhoud in een ruimte zonder binnengrenzen voor elektronische handel. Het ter discussie stellen van deze mechanismen zou de doeltreffendheid ervan in gevaar brengen en het wederzijdse vertrouwen tussen de lidstaten ondermijnen.
139. Bovendien heeft het Hof weliswaar erkend dat een lidstaat zich op een grondrecht kon beroepen om de bescherming ervan te verkrijgen wanneer geen enkele bepaling van afgeleid recht hem daartoe in staat stelde, maar die oplossing gold voor een situatie waarin de rechtshandeling van de Unie geen uitzonderingsmechanisme bevatte dat de lidstaat in staat zou hebben gesteld om het betrokken grondrecht te waarborgen(57). Aangezien richtlijn 2000/31 in artikel 3, lid 4, wel voorziet in een dergelijk mechanisme, is
die rechtspraak op het onderhavige geval niet toepasselijk.
140. Bijgevolg moet op de derde vraag worden geantwoord dat het feit dat individuele maatregelen ten aanzien van een specifieke dienst onvoldoende zijn om de bescherming te waarborgen van de grondrechten die zijn neergelegd in de artikelen 1 en 24 van het Handvest en artikel 8 EVRM, geen rechtvaardigingsgrond kan vormen om af te wijken van het in artikel 3 van richtlijn 2000/31 vastgestelde mechanisme
om een categorie van dienstverrichters een verplichting op te leggen die voortvloeit uit algemene en abstracte bepalingen.
E.      Zaak C‑190/24
1.      Eerste vraag
141. Met de eerste vraag wenst de verwijzende rechter te vernemen of het gecoördineerde gebied, zoals gedefinieerd in artikel 2, onder h), van richtlijn 2000/31, een verbod omvat voor de aanbieders van een op geolokalisatie gebaseerde elektronische rijassistentie- of navigatiedienst om via die dienst berichten of aanwijzingen van gebruikers door te geven waardoor andere gebruikers zich aan verkeerscontroles kunnen onttrekken, niettegenstaande het feit dat dit verbod geen betrekking heeft op een van de aangelegenheden die worden geregeld door de harmonisatiebepalingen van de hoofdstukken II en III van deze richtlijn.
142. Ik herinner eraan dat, zoals blijkt uit mijn overwegingen met betrekking tot de tweede vraag in zaak C‑188/24, het gecoördineerde gebied, zoals gedefinieerd in artikel 2, onder h), van richtlijn 2000/31, de vereisten omvat die betrekking hebben op de uitoefening van de activiteit van diensten van de informatiemaatschappij, zelfs wanneer deze vereisten geen betrekking hebben op aangelegenheden die worden geregeld door de harmonisatiebepalingen van de hoofdstukken II en III van deze richtlijn(58).
143. Voor de beantwoording van deze vraag moet dus nog worden nagegaan of het betrokken verbod op doorgifte een vereiste is dat binnen het gecoördineerde gebied valt.
144. In dit verband merk ik op dat het betrokken verbod op doorgifte gevolgen heeft voor de uitoefening van de activiteit van een dienst van de informatiemaatschappij. De dienstverrichter kan een dergelijk verbod immers alleen naleven door de normale werking van zijn dienst te beperken of op te schorten en dus de activiteit in kwestie op een specifieke manier uit te oefenen. In casu doet de omstandigheid dat het betrokken verbod op doorgifte de dienstverlener slechts in precieze gevallen en slechts ten aanzien van een bepaalde wegcontrole verplicht de werking van zijn dienst te beperken, niets af aan de essentie van de daaraan verbonden verplichting. Deze omstandigheid kan echter wel van belang zijn bij de beoordeling of dit verbod het vrije verkeer van diensten in de zin van artikel 3, lid 2, van richtlijn 2000/31 beperkt, dan wel of het voldoet aan de voorwaarden van artikel 3, lid 4, van deze richtlijn.
145. Voorts zij eraan herinnerd dat aan het betrokken verbod op doorgifte een sanctie is verbonden(59): de naleving ervan is dus een voorwaarde om de activiteit van dienst van de informatiemaatschappij op rechtmatige wijze te kunnen uitoefenen.
146. Gelet hierop moet op de eerste vraag worden geantwoord dat het gecoördineerde gebied, zoals gedefinieerd in artikel 2, onder h), van richtlijn 2000/31, een verbod omvat voor de aanbieders van een op geolokalisatie gebaseerde elektronische rijassistentie- of navigatiedienst om via die dienst berichten of aanwijzingen van gebruikers door te geven waardoor andere gebruikers zich aan verkeerscontroles kunnen onttrekken, niettegenstaande het feit dat dit verbod geen betrekking heeft op een van de aangelegenheden die worden geregeld door de harmonisatiebepalingen van de hoofdstukken II en III van deze richtlijn.
2.      Tweede vraag
a)      Draagwijdte van de prejudiciële vraag en herformulering ervan
147. Met zijn tweede vraag, zoals geformuleerd door de verwijzende rechter, wenst deze in essentie te vernemen of het betrokken verbod op doorgifte buiten het gecoördineerde gebied in de zin van artikel 2, onder h), van richtlijn 2000/31 valt, op grond dat het noodzakelijk is om de doeltreffendheid te waarborgen van de verkeerscontroles die worden verricht ter aanhouding van personen die worden gezocht voor misdrijven of strafbare feiten, dan wel die een bedreiging vormen voor de openbare orde of veiligheid.
148. In dit verband suggereert deze formulering dat de vraag erop gericht is te vernemen of het betrokken verbod op doorgifte binnen de werkingssfeer van het gecoördineerde gebied in de zin van artikel 2, onder h), van richtlijn 2000/31 is gelegen.
149. Ook verwijst deze vraag naar overweging 26 van richtlijn 2000/31 („terwijl in overweging 26 [...] te lezen staat dat”), waarin het heet dat „de lidstaten [...] hun nationale voorschriften op het strafrecht en de strafvervolging [mogen] toepassen om alle onderzoeks- of andere maatregelen te kunnen nemen die nodig zijn voor de opsporing en de vervolging van strafbare feiten [...]”.
Uit deze verwijzing, voorafgegaan door het woord „terwijl”, kan worden opgemaakt dat de verwijzende rechter wenst te vernemen of het betrokken verbod op doorgifte is uitgesloten van het gecoördineerde gebied in de zin van artikel 2, onder h), van deze richtlijn op grond dat het noodzakelijk is om de doeltreffendheid te waarborgen van de verkeerscontroles die worden verricht ter aanhouding van personen die worden gezocht voor misdrijven of strafbare feiten, dan wel die een bedreiging vormen voor de openbare orde of veiligheid.
150. Ik merk op dat volgens Coyote System het betrokken verbod op doorgifte weliswaar binnen het gecoördineerde gebied valt, maar geen binnen dat gebied vallende maatregel kan vormen op grond waarvan een lidstaat van bestemming van diensten van de informatiemaatschappij kan afwijken van het beginsel zoals neergelegd in artikel 3, lid 2, van richtlijn 2000/31 en het vrije verkeer van deze diensten kan beperken.
151. Hierover betoogt Coyote System dat, anders dan artikel 3, lid 4, van richtlijn 2000/31 vereist, de nationale maatregel waarbij het betrokken verbod op doorgifte wordt opgelegd, niet gericht is tegen een bepaalde dienst van de informatiemaatschappij. Integendeel, stelt dit bedrijf – in de woorden van het in de verwijzingsbeslissing aangehaalde arrest Google Ireland e.a.(60) – dat het gaat om een „algemene en abstracte maatregel ten aanzien van een algemeen beschreven categorie van bepaalde diensten van de informatiemaatschappij, die zonder onderscheid gelden voor alle aanbieders van die categorie diensten”(61).
152. Vanuit dit oogpunt verzoekt de verwijzende rechter het Hof met zijn tweede vraag dus te onderzoeken of artikel 3 van richtlijn 2000/31 zich verzet tegen het verbod op doorgifte dat de Franse Republiek, als lidstaat van bestemming van de diensten van de informatiemaatschappij, wil opleggen aan in andere lidstaten gevestigde dienstverrichters.
153. In dat verband heeft de Franse regering in haar schriftelijke opmerkingen een andere invalshoek voorgesteld om de rechtmatigheid van het betrokken verbod op doorgifte te onderzoeken. In wezen zou dit verbod het vrije verkeer van diensten niet beperken en dus niet zijn onderworpen aan de voorwaarden van artikel 3, lid 4, van richtlijn 2000/31. Ter ondersteuning van haar stelling beroept deze regering zich op artikel 14, lid 3, van deze richtlijn, dat betrekking heeft op bevelen aan aanbieders van hostingdiensten.
154. Een dergelijke redenering kan gevolgen hebben voor de verenigbaarheid van het betrokken verbod op doorgifte met richtlijn 2000/31. Ik stel dus voor om ook deze invalshoek te onderzoeken teneinde de verwijzende rechter alle Unierechtelijke uitleggingselementen te verschaffen die hem kunnen helpen om de verenigbaarheid van de betrokken nationale bepalingen met deze richtlijn te beoordelen.
155. Daartoe stel ik voor om de tweede vraag te herformuleren en te veronderstellen dat de verwijzende rechter daarmee wenst te vernemen of artikel 3 van richtlijn 2000/31 zich verzet tegen een verbod op de doorgifte van berichten en aanwijzingen van gebruikers van een op geolokalisatie gebaseerde rijassistentie- of navigatiedienst die een lidstaat van bestemming van deze diensten wil opleggen aan in andere lidstaten gevestigde aanbieders van die diensten.
b)      Structuur van de analyse
156. In haar schriftelijke opmerkingen geeft de Franse regering aan dat de toetsing van de rechtmatigheid van het betrokken verbod op doorgifte aan richtlijn 2000/31 moet beginnen met een analyse van de problematiek van de bevelen als bedoeld in artikel 14, lid 3, van deze richtlijn, die niet zijn onderworpen aan de in artikel 3 gestelde eisen omdat zij het vrije verkeer van de diensten van de informatiemaatschappij niet beperken.
157. In het kader van richtlijn 2000/31 is de vraag of een nationale maatregel het vrije verkeer van diensten beperkt, echter alleen van belang indien deze maatregel een eis vormt die onder het gecoördineerde gebied in de zin van artikel 2, onder h), van deze richtlijn valt. Uit artikel 3, lid 2, van deze richtlijn blijkt namelijk dat de lidstaten het vrije verkeer van diensten van de informatiemaatschappij die vanuit een andere lidstaat worden geleverd(62), niet mogen beperken om redenen die vallen binnen het gecoördineerde gebied. Een nationale maatregel die een dergelijke beperking meebrengt, maar niet binnen het gecoördineerde gebied valt, is derhalve niet van belang in het kader van
artikel 3 van voornoemde richtlijn.
158. Deze opmerking indachtig zal ik in de eerste plaats onderzoeken of het betrokken verbod op doorgifte, gelet op de doelstellingen ervan, is uitgesloten van het gecoördineerde gebied [onderdeel c)]; in de tweede plaats zal ik mij buigen over het betoog van de Franse regering dat dit verbod het vrije verkeer van diensten niet beperkt [onderdeel d)], en in de derde plaats zal ik kort ingaan op het argument van Coyote System dat dit verbod niet kan voldoen aan de voorwaarden van artikel 3, lid 4, van richtlijn 2000/31 [onderdeel e)].
c)      Bescherming van de openbare orde en veiligheid
159. De vraag is of het betrokken verbod op doorgifte is uitgesloten van het gecoördineerde gebied omdat het noodzakelijk is om de doeltreffendheid te waarborgen van de verkeerscontroles die worden verricht ter aanhouding van personen die worden gezocht voor misdrijven of strafbare feiten of die een bedreiging vormen voor de openbare orde of veiligheid.
160. In dit verband kan in de eerste plaats, zoals ik reeds heb aangegeven(63), een nationale maatregel niet van het gecoördineerde gebied worden uitgesloten op de enkele grond dat hij gevolg is van strafrechtelijke bepalingen. A fortiori bestaat er dan ook geen reden om aan te nemen dat een maatregel die noodzakelijk is om bij te dragen tot de uitvoering van het strafrecht of tot de verwezenlijking van doelstellingen van algemeen belang, zoals de openbare orde of de openbare veiligheid, van dit gebied is uitgesloten.
161. In de tweede plaats is noch de aard van een doelstelling van algemeen belang die een lidstaat met een nationale maatregel beoogt te verwezenlijken, noch het feit dat die maatregel noodzakelijk is voor de verwezenlijking daarvan, bepalend voor de kwalificatie van die maatregel als een „vereiste dat binnen het gecoördineerde gebied valt”. Om vast te stellen of een nationale maatregel een dergelijk vereiste vormt, moet het voorwerp ervan worden onderzocht en moet worden nagegaan of de maatregel betrekking heeft op de toegang tot of de uitoefening van de activiteit van de informatiemaatschappij(64).
162. In de derde plaats spelen de doelstellingen van algemeen belang in het kader van richtlijn 2000/31 een bijzondere rol die verschilt van die van het voorwerp van de betrokken maatregel. In wezen kan een lidstaat zich baseren op de in artikel 3, lid 4, onder a), i), van deze richtlijn genoemde doelstellingen van algemeen belang om,
via een maatregel die binnen het gecoördineerde gebied valt, af te wijken van het beginsel van het vrije verkeer van diensten van de informatiemaatschappij. Tot deze doelstellingen van algemeen belang behoren de bescherming van de openbare orde, in het bijzonder de preventie van, het onderzoek naar, de opsporing en de vervolging van strafbare feiten, alsmede de bescherming van de openbare veiligheid.
163. In de vierde plaats wordt in de passage van overweging 26 van richtlijn 2000/31, waarop de verwijzende rechter de aandacht vestigt, verklaard dat de lidstaten hun nationale voorschriften op het strafrecht en de strafvervolging mogen toepassen om alle onderzoeks- of andere maatregelen te kunnen nemen die nodig zijn voor de opsporing en de vervolging van strafbare feiten. Er zij op gewezen dat deze overweging ook verduidelijkt dat de lidstaten van deze mogelijkheid gebruik kunnen maken onder de in deze richtlijn gestelde voorwaarden. Zoals ik in punt 110 van deze conclusie heb aangegeven, stelt richtlijn 2000/31 immers de voorwaarden vast waaronder een lidstaat van bestemming de maatregelen kan toepassen die nodig zijn om strafbare feiten te voorkomen, te onderzoeken, op te sporen en te vervolgen. Net als elke andere maatregel die binnen het gecoördineerde gebied valt waarmee een lidstaat van bestemming het vrije verkeer van diensten tracht te beperken, moeten de in overweging 26 van richtlijn 2000/31 bedoelde maatregelen ten minste voldoen aan de materiële voorwaarden van artikel 3, lid 4, onder a), van deze richtlijn. Daaruit leid ik af dat de maatregelen die nodig zijn om strafbare feiten op te sporen en te vervolgen, niet van het gecoördineerde gebied zijn uitgesloten.
164. Een maatregel die betrekking heeft op de uitoefening van de activiteit van de informatiemaatschappij kan dus niet van het gecoördineerde gebied worden uitgesloten op de enkele grond dat deze maatregel
mee de doelstellingen van algemeen belang van bescherming van de openbare orde en veiligheid helpt te verwezenlijken.
165. Bij wijze van voorlopige conclusie moet dus worden vastgesteld dat het betrokken verbod op doorgifte niet van het gecoördineerde gebied in de zin van artikel 2, onder h), van richtlijn 2000/31 kan worden uitgesloten op grond dat het noodzakelijk is om de doeltreffendheid te waarborgen van de verkeerscontroles die worden verricht ter aanhouding van personen die worden gezocht voor misdrijven of strafbare feiten, dan wel die een bedreiging vormen voor de openbare orde of veiligheid.
d)      Bevelen die het vrije verkeer van diensten van de informatiemaatschappij niet beperken
1)      Probleemstelling
166. Uit de tot nu toe verrichte analyse blijkt dat het betrokken verbod op doorgifte wel degelijk binnen het gecoördineerde gebied valt.
167. Bovendien verzet richtlijn 2000/31 zich niet a priori tegen een verbod op doorgifte dat een lidstaat van bestemming van diensten van de informatiemaatschappij wil opleggen aan in andere lidstaten gevestigde aanbieders van deze diensten, mits dit verbod voldoet aan de voorwaarden van artikel 3, lid 4, onder a) en b), van deze richtlijn. Indien
aan deze voorwaarden is voldaan, kan een lidstaat van bestemming van diensten van de informatiemaatschappij het vrije verkeer van deze diensten beperken door maatregelen toe te passen die binnen het gecoördineerde gebied vallen.
168. De Franse regering wijst er evenwel op dat het betrokken verbod op doorgifte het vrije verkeer van diensten niet beperkt, en dat dit verbod dus niet onderworpen is aan de voorwaarden van artikel 3, lid 4, van richtlijn 2000/31.
169. Meer concreet is volgens deze regering het verbod op doorgifte een maatregel als bedoeld in artikel 14, lid 3, van richtlijn 2000/31 en beperkt het als zodanig de vrije verlening van diensten van de informatiemaatschappij uit een andere lidstaat niet in de zin van artikel 3, lid 2, van die richtlijn. Het verbod kan worden opgelegd aan een dienstverlener, ongeacht de lidstaat waar hij is gevestigd, en een lidstaat van bestemming van diensten van de informatiemaatschappij die een dergelijk bevel wil uitvaardigen, is in geen geval verplicht de afwijkingsprocedure van artikel 3, lid 4, van die richtlijn te volgen.
2)      Beoordeling
170. Artikel 14, lid 3, van richtlijn 2000/31 bepaalt onder meer dat dit artikel geen afbreuk doet aan de mogelijkheid voor een rechtbank of een administratieve autoriteit om in overeenstemming met het rechtsstelsel van de lidstaat te eisen dat de dienstverlener een inbreuk beëindigt of voorkomt.
171. Vooraf zij opgemerkt dat het in artikel 14, lid 3, van richtlijn 2000/31 bedoelde bevel zowel kan worden uitgevaardigd door de lidstaat waar de dienstverrichter is gevestigd als door de lidstaat van bestemming van de betrokken dienst(65).
172. Hoewel artikel 3, lid 1, van richtlijn 2000/31 elke aanbieder van een dienst van de informatiemaatschappij onderwerpt aan het toezicht van de lidstaat waar hij is gevestigd, bepaalt lid 4 van dat artikel dat een andere lidstaat ten aanzien van deze dienstverlener maatregelen kan nemen overeenkomstig de daartoe in laatstgenoemde bepaling gestelde voorwaarden. Benadrukt moet worden dat deze voorwaarden geen betrekking hebben op de bevoegdheid van die andere lidstaat, maar op de maatregel die deze lidstaat aan de betrokken dienstverrichter wil opleggen.
173. Overigens regelt richtlijn 2000/31 als zodanig niet de verdeling van de bevoegdheden en beslissingsbevoegdheden van de rechterlijke instanties en de andere autoriteiten van de lidstaten. In het bijzonder wordt in artikel 1, lid 4, van deze richtlijn bepaald dat die richtlijn niet ziet op de bevoegdheid van de rechterlijke instanties, die met name wordt geregeld door verordening (EU) nr. 1215/2012(66). Verder wordt de territoriale bevoegdheid van administratieve autoriteiten bepaald door publiekrechtelijke bepalingen en deze richtlijn bevat geen dergelijke bepalingen.
174. Met dit kader voor ogen dient dieper te worden ingegaan op het argument van de Franse regering dat het betrokken verbod op doorgifte, voor zover het een bevel is als bedoeld in artikel 14, lid 3, van richtlijn 2000/31, niet onderworpen is aan de voorwaarden van artikel 3, lid 4, van die richtlijn.
175. Uit artikel 14, lid 3, van richtlijn 2000/31 blijkt dat dit artikel geen afbreuk doet aan de mogelijkheid om rechterlijke of administratieve bevelen uit te vaardigen om een inbreuk te beëindigen of te voorkomen. Dit artikel bepaalt in lid 1
slechts
onder welke voorwaarden een aanbieder van hostingdiensten kan worden vrijgesteld van aansprakelijkheid voor informatie die op verzoek van de gebruikers is opgeslagen. Op het eerste gezicht is het dus twijfelachtig of artikel 14, lid 3, van deze richtlijn tot gevolg kan hebben dat de toepassing van artikel 3 ervan wordt uitgesloten.
176. Ik ben echter van mening dat de reden waarom een bevel dat mogelijk binnen de werkingssfeer van artikel 14, lid 3, van richtlijn 2000/31 valt, niet aan de voorwaarden van artikel 3 van die richtlijn kan worden onderworpen, niet in de eerste, maar in de tweede bepaling moet worden gezocht. Uit artikel 3, lid 2, blijkt immers dat een andere lidstaat dan die waar de dienstverlener is gevestigd, het vrij verrichten van diensten van de informatiemaatschappij niet mag beperken door maatregelen die binnen het gecoördineerde gebied vallen. Ik ben van mening dat een bevel betreffende een individuele inbreuk onder bepaalde voorwaarden
het vrij verrichten van dergelijke diensten mogelijk niet beperkt.
177. Wat dat betreft vereist artikel 18 van richtlijn 2000/31 in de eerste plaats van de lidstaten dat zij ervoor zorgen dat hun nationale wetgeving op het gebied van diensten van de informatiemaatschappij voorziet in rechtsgedingen waarbij maatregelen kunnen worden getroffen om de vermeende inbreuk te doen eindigen en om te verhinderen dat de betrokken belangen verder worden geschaad. Hoewel elke lidstaat moet voorzien in de mogelijkheid dergelijke maatregelen te nemen, heeft een bevel tot beëindiging of voorkoming van een individuele inbreuk – opgelegd door een andere lidstaat dan die waar de dienstverlener is gevestigd – slechts een beperkte draagwijdte om het vrije verkeer van diensten van de informatiemaatschappij te beperken. Ook al heeft deze bepaling enkel betrekking op rechtsgedingen, de vraag of een bevel het vrije verkeer van diensten vanuit het oogpunt van de adressaat ervan beperkt, hangt niet af van de aard van de uitvaardigende autoriteit, maar van de strekking en de concrete inhoud van het betrokken bevel.
178. In de tweede plaats vindt deze uitlegging, zoals de Franse regering terecht opmerkt, ook steun in het arrest Glawischnig-Piesczek(67). In dat arrest heeft het Hof niet betwist dat een bevel, gericht tot een in Ierland gevestigde aanbieder van hostingdiensten en uitgevaardigd door een Oostenrijkse rechter, betreffende informatie die inhoudelijk identiek was aan onwettig verklaarde informatie dan wel daarmee overeenstemde, verenigbaar was met richtlijn 2000/31(68). Daarbij heeft het Hof niet de nadruk gelegd op de rechterlijke aard van het betrokken bevel, maar op het voorwerp ervan.
179. In de derde plaats heeft de Uniewetgever deze uitlegging bevestigd in verordening (EU) 2022/2065(69). In overweging 38 van die verordening staat onder meer dat een bevel om op te treden tegen specifieke illegale inhoud in beginsel het vrije verkeer van intermediaire diensten niet beperkt, zodat artikel 3 van richtlijn 2000/31 daarop niet van toepassing is(70).
180. Om al deze redenen ben ik van mening dat een bevel om op te treden tegen specifieke illegale inhoud dat ertoe strekt een individuele inbreuk te beëindigen of te voorkomen, niet is onderworpen aan de voorwaarden van artikel 3 van richtlijn 2000/31, voor zover dat dit bevel het vrije verkeer van diensten van de informatiemaatschappij niet beperkt. Deze vaststelling dient strikt te worden uitgelegd, teneinde het in dat artikel ingestelde mechanisme niet in gevaar te brengen. Een dergelijk bevel moet ertoe strekken een individuele inbreuk ongedaan te maken, zonder evenwel de uitoefening van de activiteit van een dienst van de informatiemaatschappij voor het overige aan te tasten. Zo kan de adressaat van dat bevel bijvoorbeeld niet worden gedwongen om de manier waarop hij zijn activiteiten als zodanig organiseert, te wijzigen.
181. De vraag rijst hoe deze bevelen, die het vrije verkeer van diensten niet beperken in de zin van artikel 3, lid 2, van richtlijn 2000/31, zich verhouden tot de in artikel 14, lid 3, van deze richtlijn bedoelde bevelen.
182. In dit verband zij erop gewezen dat deze twee bepalingen verschillende functies vervullen(71). Daarbij verwijst artikel 14, lid 3, van richtlijn 2000/31 uitdrukkelijk naar de rechtsstelsels van de lidstaten en lijkt het hun een beoordelingsmarge te laten met betrekking tot het uitvaardigen van bevelen. Ik zou daarom niet zo ver willen gaan om te zeggen dat een bevel dat op grond van die bepaling tegen een dienstverlener kan worden uitgevaardigd, het vrije verkeer van diensten van de informatiemaatschappij niet beperkt. Ik ben daarentegen van mening dat al deze maatregelen hetzelfde voorwerp hebben, namelijk een einde maken aan een individuele inbreuk of een dergelijke inbreuk voorkomen door specifieke illegale inhoud aan te pakken.
183. Gelet op het voorgaande, rijst thans de vraag of de betrokken nationale maatregel het vrije verkeer van diensten beperkt.
3)      Betrokken verbod op doorgifte
184. Ik herinner eraan dat uit mijn analyse blijkt dat een bevel om op te treden tegen een specifieke illegale inhoud, dat gericht is op het beëindigen of voorkomen van een individuele inbreuk, niet tot gevolg mag hebben dat het vrije verkeer van diensten van de informatiemaatschappij wordt beperkt(72).
185. In casu is noch de informatie over verkeerscontroles, verstrekt door gebruikers van een op geolokalisatie gebaseerde elektronische rijassistentie- of navigatiedienst, noch de mededeling ervan door die gebruikers als zodanig illegaal. Daarentegen is de verspreiding van dergelijke informatie door een aanbieder van die dienst in strijd met een door de bevoegde autoriteit uitgevaardigd verbod onrechtmatig en lijkt deze onrechtmatigheid te ontstaan op het tijdstip waarop het bevel aan de betrokken aanbieder wordt betekend(73). Enerzijds is het betrokken verbod op doorgifte dus niet gericht tegen specifieke illegale inhoud en anderzijds is het niet bedoeld om een individuele inbreuk te beëindigen of te voorkomen, maar kan het wel leiden tot een dergelijke inbreuk bij de geadresseerde indien hij het verbod zou overtreden.
186. Dit verbod vertoont dus niet de kenmerken van een bevel om op te treden tegen specifieke illegale inhoud met de bedoeling een individuele inbreuk te beëindigen of te voorkomen, en dat het vrije verkeer van diensten van de informatiemaatschappij niet zou beperken.
e)      Maatregelen met betrekking tot een bepaalde dienst
187. Uit artikel 3, lid 4, van richtlijn 2000/31 volgt dat een maatregel waarbij een lidstaat van bestemming van diensten mag afwijken van artikel 3, lid 2, van deze richtlijn, betrekking moet hebben op „een bepaalde dienst van de informatiemaatschappij”. In het arrest Google Ireland e.a.(74) heeft het Hof verduidelijkt dat algemene en abstracte maatregelen ten aanzien van een algemeen beschreven categorie van bepaalde diensten van de informatiemaatschappij, die zonder onderscheid gelden voor alle aanbieders van die categorie diensten, niet vallen onder het begrip „maatregelen die worden genomen ten aanzien van een bepaalde dienst van de informatiemaatschappij”.
188. Hoewel het betrokken verbod op doorgifte gevolgen heeft vanaf het moment van kennisgeving aan de aanbieder van een op geolokalisatie gebaseerde rijassistentie- of navigatiedienst in kwestie, lijkt een bevoegde administratieve autoriteit telkens één verbod op doorgifte op te leggen voor de wegcontrole die zij uit al deze diensten wil verwijderen.
189. Artikel R. 130‑12 van de wegenverkeerswet vereist immers dat de informatie over het verbod op doorgifte aan de aanbieders wordt meegedeeld via een informatiesysteem. Uit deze bepaling volgt dat een dergelijke mededeling gelijkstaat aan het ter beschikking stellen van het verbodsbesluit.
190. Verder bepaalt artikel L. 130‑11 van de wegenverkeerswet tot twee keer toe dat een bevoegde administratieve autoriteit, via een verbod op doorgifte, elke aanbieder van een op geolokalisatie gebaseerde elektronische rijassistentie- of navigatiedienst verbiedt om berichten en informatie betreffende een verkeerscontrole door te geven. Bovendien heeft Coyote System ter terechtzitting betoogd dat de bevoegde autoriteit zich daarbij
niet mag beperken tot slechts bepaalde aanbieders.
191. In dit verband merk ik op dat het betrokken verbod op doorgifte weliswaar van toepassing lijkt te zijn op alle aanbieders van een op geolokalisatie gebaseerde rijassistentie- of navigatiedienst(75), maar dat het arrest Google Ireland e.a. betrekking had op maatregelen die niet alleen zonder onderscheid golden voor een algemeen beschreven categorie van bepaalde diensten van de informatiemaatschappij, maar ook een algemeen en abstract karakter hadden. Het betrokken verbod op doorgifte is echter niet van toepassing op hypothetische en repetitieve situaties, maar op een bepaalde verkeerscontrole. Het is dus niet vergelijkbaar met een algemene en abstracte wettelijke regeling zoals die in dat arrest aan de orde was.
192. In dit verband heeft het Hof in het arrest Google Ireland e.a.(76) geoordeeld dat algemene en abstracte maatregelen geen afwijkende maatregelen in de zin van artikel 3, lid 4, van richtlijn 2000/31 kunnen vormen, met name omdat indien wordt toegestaan dat een lidstaat van bestemming dergelijke maatregelen vaststelt, dit afbreuk doet aan de regelgevende bevoegdheid van de lidstaat van herkomst en ertoe leidt dat dienstverrichters worden onderworpen aan zowel de wetgeving van de lidstaat van herkomst als die van de lidstaat of lidstaten van bestemming. De vaststelling van een maatregel die op een specifiek geval betrekking heeft, lijkt evenwel niet een dergelijk effect te hebben, aangezien zij vaker verband houdt met de bevoegdheden en beslissingsbevoegdheden van de rechterlijke instanties en andere autoriteiten van de lidstaten.
193. Anderzijds is het juist dat, zoals het Hof in de zaak Google Ireland e.a.(77) heeft opgemerkt, artikel 3, lid 4, onder b), van richtlijn 2000/31 een lidstaat van bestemming verplicht om de lidstaat van herkomst te verzoeken maatregelen te nemen met betrekking tot diensten van de informatiemaatschappij, en in die zin vooronderstelt dat de lidstaat waaraan een dergelijk verzoek wordt gericht, is geïdentificeerd alvorens een maatregel in de zin van artikel 3, lid 4, van die richtlijn wordt genomen, zodat de lidstaat van bestemming aan deze verplichting kan voldoen. Uit artikel 3, lid 4, onder b), van deze richtlijn, gelezen in het licht van overweging 26 ervan, blijkt echter dat de maatregelen die nodig zijn om strafbare feiten op te sporen en te vervolgen, niet aan deze verplichting zijn onderworpen. Tevens kan een lidstaat van bestemming krachtens artikel 3, lid 5, van deze richtlijn in urgente gevallen afwijken van de procedurele voorwaarden van artikel 3, lid 4, onder b), van deze richtlijn en de maatregel achteraf aan de Commissie en de lidstaat van herkomst van een dienstverlener meedelen. Dit bevestigt de uitlegging dat bepaalde maatregelen ook een afwijkende maatregel kunnen zijn wanneer vóór de vaststelling ervan niet aan de procedurele voorwaarden van artikel 3, lid 4, onder b), van richtlijn 2000/31 kan worden voldaan, mits die maatregelen evenwel aan de voorwaarden van artikel 3, lid 4, onder a), van die richtlijn voldoen.
194. In casu lijkt het betrokken verbod op doorgifte – onder voorbehoud van verificatie door de verwijzende rechter – te kunnen worden beschouwd als een „maatregel die wordt genomen ten aanzien van een bepaalde dienst van de informatiemaatschappij” in de zin van artikel 3, lid 4, van richtlijn 2000/31.
f)      Conclusie
195. Uit mijn analyse volgt 1) dat het betrokken verbod op doorgifte, gelet op de doelstellingen ervan, niet buiten het gecoördineerde gebied valt(78); 2) dat dit verbod het vrije verkeer van diensten van de informatiemaatschappij beperkt(79); en 3) dat dit verbod – onder voorbehoud van verificatie door de verwijzende rechter – mogelijk een maatregel is waarmee een lidstaat het vrije verkeer van diensten mag beperken, mits het voldoet aan de voorwaarden van artikel 3, lid 4, van richtlijn 2000/31(80).
196. Om alle redenen die ik zojuist heb uiteengezet, moet op de tweede vraag worden geantwoord dat artikel 3 van richtlijn 2000/31 zich niet verzet tegen een verbod op doorgifte van berichten en aanwijzingen van gebruikers van een op geolokalisatie gebaseerde rijassistentie- of navigatiedienst dat een lidstaat van bestemming van deze diensten ook wil opleggen aan in andere lidstaten gevestigde aanbieders van die diensten, voor zover dit verbod voldoet aan de voorwaarden van artikel 3, lid 4, of, in voorkomend geval, artikel 3, lid 5, van deze richtlijn.
3.      Derde vraag
a)      Opmerkingen vooraf
197. De derde vraag betreft de uitlegging van artikel 15 van richtlijn 2000/31 en strekt ertoe te vernemen of het in deze bepaling neergelegde verbod om een algemene toezichtverplichting op te leggen, in de weg staat aan de toepassing van het betrokken verbod op doorgifte.
198. Wat dat betreft hebben de voorgaande overwegingen alle betrekking op de werking van het in artikel 3 van de richtlijn vastgestelde mechanisme van de interne markt voor diensten van de informatiemaatschappij.
199. Niettemin bevat richtlijn 2000/31, naast de kwestie van de voorwaarden waaronder lidstaten in grensoverschrijdende situaties bevelen kunnen richten tot aanbieders van diensten van de informatiemaatschappij, bepalingen die van invloed kunnen zijn op de reikwijdte van dergelijke bevelen. Tot deze bepalingen behoren de artikelen 14 en 15.
200. De betrokken bepalingen zijn met name van toepassing wanneer een lidstaat een bevel wil richten tot bepaalde in andere lidstaten gevestigde dienstverrichters. In dat geval verloopt de toetsing van de verenigbaarheid van de bevoegdheid om dit bevel uit te vaardigen met richtlijn 2000/31 in twee fasen: een onderzoek van artikel 3, leden 2 en 4, van die richtlijn, gevolgd door een onderzoek van de artikelen 14 en 15.
201. Er zij op gewezen dat artikel 15 van richtlijn 2000/31, zoals duidelijk blijkt uit de bewoordingen ervan, alleen relevant is indien de aanbieder van de dienst van de informatiemaatschappij binnen de werkingssfeer van de artikelen 12 tot en met 14 van deze richtlijn valt.
202. Voor zover de verwijzende rechter het Hof verzoekt om uitlegging van artikel 15 van richtlijn 2000/31 en dit artikel van toepassing is op de verlening van de met name in artikel 14 van deze richtlijn bedoelde diensten, kan worden aangenomen dat deze rechter uitgaat van de premisse dat de diensten die binnen de werkingssfeer van de bij hem betwiste nationale bepalingen vallen, hostingdiensten zijn. Aangezien deze premisse ter terechtzitting is besproken, zal ik er evenwel enkele opmerkingen aan wijden.
b)      Een op geolokalisatie gebaseerde elektronische rijassistentie- of navigatiedienst
1)      Opmerkingen vooraf
203. De betrokken nationale bepalingen hebben betrekking op de aanbieders van op geolokalisatie gebaseerde elektronische rijassistentie- of navigatiediensten.
204. Hoewel in het verzoek om een prejudiciële beslissing niet wordt gepreciseerd wat een dergelijke dienst inhoudt, kan de werking ervan worden afgeleid uit de bewoordingen van deze nationale bepalingen. Bovendien hebben partijen enkele opmerkingen gemaakt over de praktische aspecten van de werking van deze diensten. In dat verband rijst echter een bijkomende moeilijkheid: deze opmerkingen lijken, althans ten dele, geen betrekking te hebben op de definitie van het begrip „een op geolokalisatie gebaseerde elektronische rijassistentie- of navigatiedienst”, zoals dat in het Franse recht wordt gehanteerd, maar op de door Coyote System geleverde dienst en soortgelijke diensten.
205. Toch zal ik al deze opmerkingen als uitgangspunt nemen voor de analyse die volgt. Staat vast dat Coyote System de aanbieder is van een op geolokalisatie gebaseerde elektronische rijassistentie- of navigatiedienst in de zin van het Franse recht. Bijgevolg zal een analyse waarbij rekening wordt gehouden met de kenmerken van de dienst van deze vennootschap, op zijn minst deels betrekking hebben op de werkingssfeer van de voor de verwijzende rechter bestreden bepalingen.
206. Het is hoe dan ook aan de verwijzende rechter om het nationale recht uit te leggen en de werkingssfeer van de betrokken nationale bepalingen vast te stellen. Het is eveneens aan hem om in het licht van de door het Hof verstrekte toelichtingen na te gaan of een aanbieder van deze dienst binnen de werkingssfeer van artikel 14, lid 1, van richtlijn 2000/31 valt.
2)      Uitgangspunt van mijn analyse
207. Een van de essentiële functies van een op geolokalisatie gebaseerde elektronische rijassistentie- of navigatiedienst lijkt erin te bestaan een bestuurder informatie te verschaffen over de verkeersomstandigheden en de melding van andere verkeersincidenten die zich op een bepaald moment op de door hem gekozen route of in het gebied waar hij zich bevindt, hebben voorgedaan. Tot deze incidenten behoren verkeerscontroles door de openbare instanties.
208. Artikel L. 130‑11 van de wegenverkeerswet veronderstelt dat een dergelijke dienst ten minste gedeeltelijk wordt gevoed door de berichten en aanwijzingen van bepaalde gebruikers, die door de aanbieders van deze dienst aan alle gebruikers worden doorgegeven.
209. In de praktijk kan de gebruiker van een op geolokalisatie gebaseerde elektronische rijassistentie- of navigatiedienst – zoals Coyote System heeft toegelicht in haar schriftelijke opmerkingen en tijdens de hoorzitting – een incident en de locatie ervan signaleren door op een pictogram te klikken dat overeenkomt met een van de vooraf gedefinieerde categorieën verkeersincidenten, en een persoonlijk bericht of een foto toe te voegen.
210. Deze signalering wordt onmiddellijk en automatisch doorgegeven aan alle gebruikers, die vervolgens, indien zij deze onjuist achten, dat kunnen melden door op speciaal pictogram te klikken. Als meerdere gebruikers een fout melden, wordt de signalering in kwestie verwijderd.
211. Coyote System heeft met betrekking tot de weergave van de gesignaleerde incidenten ook gepreciseerd dat de werking van haar dienst berust op een algoritme dat deze signaleringen beheert, met name door overlappende signaleringen
samen te voegen en signaleringen te verwijderen wanneer hun betrouwbaarheid door andere gebruikers voldoende wordt betwist. Wat de signaleringen van gebruikers betreft, oefenen de aanbieders echter geen enkele controle uit over de inhoud ervan en geven zij deze ongewijzigd door onder de gebruikers.
212. Hoewel het mechanisme waarmee andere op geolokalisatie gebaseerde elektronische rijassistentie- of navigatiediensten functioneren a priori verschilt van dat van Coyote System, lijkt de werking van al deze diensten toch af te hangen van de verwerking van een omvangrijke hoeveelheid door gebruikers verstrekte informatie, hetgeen het gebruik van een geautomatiseerd mechanisme onvermijdelijk maakt.
213. Na deze opmerkingen dient allereerst te worden onderzocht of een op geolokalisatie gebaseerde elektronische rijassistentie- of navigatiedienst inhoudt dat er sprake is van een „opslag van de door een afnemer van de dienst verstrekte informatie” in de zin van artikel 14, lid 1, van richtlijn 2000/31 (afdeling 3).
Vervolgens
dient te worden bepaald of een aanbieder van een dergelijke dienst een „als tussenpersoon optredende dienstverlener” is in de zin van afdeling 4 van hoofdstuk II van deze richtlijn (afdeling 4).
3)      Het begrip „hostingdienst”
214. Artikel 14, lid 1, van richtlijn 2000/31 heeft betrekking op het aanbieden van hostingdiensten, dat wil zeggen diensten van de informatiemaatschappij waarbij op verzoek van de gebruiker door hem verstrekte informatie wordt opgeslagen.
215. Een dergelijke dienst kan ook de doorgifte van deze informatie onder het publiek op verzoek van een gebruiker omvatten. Volgens vaste rechtspraak zijn de exploitant van een online sociaalnetwerksite(81) die de door de gebruikers van die site verstrekte informatie opslaat en de exploitant van een videodeelplatform(82), op zijn minst in beginsel, aanbieders van hostingdiensten in de zin van artikel 14 van richtlijn 2000/31. Het Hof oordeelde ook dat een zoekmachineadvertentiedienst een hostingdienst is voor zover de dienstverlener de informatie van de afnemer van die dienst doorgeeft in een voor internetgebruikers open communicatienetwerk en bepaalde door de adverteerder geselecteerde gegevens opslaat, dat wil zeggen op zijn server bewaart(83). De Uniewetgever heeft in het kader van verordening 2022/2065 gekozen voor een dergelijke ruime definitie van „hosting”(84).
216. De vraag is dus of de op geolokalisatie gebaseerde elektronische rijassistentie- of navigatiediensten diensten zijn waarvan het voorwerp overeenkomt met de zojuist gegeven beschrijving.
217. In tegenstelling tot de informatie die wordt verstrekt aan online sociaalnetwerksites en videodeelplatforms, wordt de informatie over de verkeersomstandigheden aan een aanbieder van elektronische diensten niet verstrekt om als zodanig te worden opgeslagen en verspreid, maar om het algoritmisch verwerkte informatiereservoir van die aanbieder aan te vullen. De algoritmische verwerking genereert een enkele afbeelding die de verkeerssituatie in een bepaald gebied zo getrouw mogelijk weergeeft. De aanbieder stuurt vervolgens het resultaat van deze bewerkingen naar de gebruikers, zodat zij in realtime informatie krijgen over de verkeerssituatie in het gebied waar zij zich bevinden.
218. Met uitzondering van de eerste signalering van een incident, wordt de door een gebruiker verstrekte informatie dus niet via de betrokken dienst naar alle gebruikers verspreid in de vorm waarin de gebruiker deze informatie heeft verstrekt. Daarenboven produceert deze dienst een synthetische informatiemassa op basis van de door de gebruikers verstrekte informatie, en bestaat het hoofddoel van de dienst juist in het verlenen van toegang tot die massa.
219. Vervolgens is het zo dat – wat de eerste signalering van een incident betreft – dit incident onmiddellijk en automatisch aan alle gebruikers van de betrokken dienst lijkt te worden doorgegeven.
220. In de context van een hostingdienst in de zin van artikel 14 van richtlijn 2000/31 worden opslag- en verspreidingsactiviteiten echter op verzoek van een gebruiker uitgevoerd, wat veronderstelt dat de gebruiker deze processen initieert en een zekere controle over deze activiteiten behoudt.
221. In dit verband moet worden beklemtoond dat de werking van de dienst van Coyote System berust op een algoritme dat signaleringen verwijdert wanneer hun betrouwbaarheid door andere gebruikers voldoende wordt betwist. Het resultaat van deze algoritmische verwerkingen komt dus in de plaats van de beslissing van de gebruiker die een initiële signalering heeft verricht met het oog op de verspreiding ervan. Weliswaar kunnen de algemene gebruiksvoorwaarden van de dienst voorzien in de verwijdering van betwiste signaleringen, maar dat verandert niets aan het feit dat de op verzoek van een gebruiker in gang gezette opslag- en verspreidingsactiviteiten worden onderbroken door het resultaat van de algoritmische verwerking van alle door de aanbieder ontvangen informatie.
222. Ten slotte lijkt dezelfde verwerking te worden toegepast op de signaleringen die vergezeld gaan van een persoonlijk bericht of een foto, zoals vermeld door Coyote System. Deze worden onmiddellijk en automatisch uitgezonden en andere gebruikers kunnen de juistheid ervan bevestigen of betwisten. Al deze communicatie worden algoritmisch verwerkt en alleen het resultaat van deze bewerkingen wordt via de dienst aan de gebruikers doorgegeven(85).
223. Hieruit volgt dat een op geolokalisatie gebaseerde elektronische rijassistentie- of navigatiedienst niet bestaat in het opslaan en verspreiden als zodanig, via die dienst, van de door gebruikers verstrekte informatie, maar in de productie, op basis van die informatie, van een synthetische informatiemassa die gebruikers voorziet van één enkel beeld dat in realtime en zo getrouw mogelijk de verkeerssituatie weergeeft in het gebied waar zij zich bevinden.
224. In dit verband bepaalt artikel 14, lid 2, van richtlijn 2000/31 dat lid 1 ervan niet van toepassing is wanneer de afnemer van de dienst op gezag of onder toezicht van de dienstverlener handelt. Genoemd lid 1 zou evenmin van toepassing moeten zijn wanneer de dienstverlener aan gebruikers een samengesteld geheel van ontvangen informatie verspreidt die, eenmaal samengevoegd, niet langer als zodanig herkenbaar is. Een op geolokalisatie gebaseerde rijassistentie- of navigatiedienst valt dus niet binnen de werkingssfeer van artikel 14, lid 1, van deze richtlijn.
225. Ik zal mijn analyse echter voortzetten voor het geval het Hof mijn voorstel niet volgt en van mening is dat een op geolokalisatie gebaseerde rijassistentie- of navigatiedienst mogelijk een hostingdienst in de zin van artikel 14 van richtlijn 2000/31 vormt. Wil er in het kader van een dienst van de informatiemaatschappij sprake zijn van opslag in de zin van deze bepaling, dan is in essentie vereist dat het gedrag van de verlener van deze dienst binnen de perken blijft van dat van een „als tussenpersoon optredende dienstverlener” in de zin die de wetgever in afdeling 4 van deze richtlijn daaraan heeft willen geven(86).
4)      Hoedanigheid van hostingprovider
226. Uit artikel 14, lid 1, van richtlijn 2000/31, gelezen in het licht van overweging 42 ervan, blijkt dat de aanbieder van een dienst van de informatiemaatschappij slechts binnen de werkingssfeer van deze bepaling valt indien zijn activiteit louter technisch, automatisch en passief is, hetgeen inhoudt dat deze dienstverlener noch kennis noch controle heeft over de informatie die wordt doorgegeven of opgeslagen.
227. Bij de beoordeling of de activiteit van een dienstverlener van dergelijke aard is, speelt de mate waarin de dienstverlener betrokken is bij de presentatie van de verstrekte informatie en bij het „cureren” van de inhoud een doorslaggevende rol.
228. In het arrest L'Oréal e.a., dat betrekking had op de beheerder van een marktplaats(87), oordeelde het Hof dat het enkele feit dat de beheerder de verkoopaanbiedingen op zijn server opslaat, bepaalt hoe zijn dienst wordt verleend, daarvoor een vergoeding ontvangt en algemene inlichtingen aan zijn klanten verstrekt, er niet toe kan leiden dat hij geen beroep kan doen op de vrijstellingen van aansprakelijkheid waarin richtlijn 2000/31 voorziet. Wanneer die beheerder daarentegen bijstand verleent die er onder meer in bestaat om de wijze waarop de verkoopaanbiedingen worden getoond te optimaliseren of deze aanbiedingen te bevorderen, moet ervan worden uitgegaan dat hij geen neutrale positie tussen de betrokken klant-verkoper en de potentiële kopers heeft ingenomen, maar dat hij een actieve rol heeft gespeeld waardoor hij kennis van of controle over de gegevens betreffende die aanbiedingen heeft gekregen.
229. Om te beginnen impliceert het feit dat een dienstverlener de structuur de algemene presentatie van de op verzoek van de gebruikers opgeslagen informatie vaststelt, niet dat hij de inhoud van die informatie kent of controleert. Derhalve betekent het feit dat een aanbieder van een op geolokalisatie gebaseerde rijassistentie- of navigatiedienst van tevoren de categorieën verkeersincidenten vaststelt waaruit gebruikers kunnen kiezen om een incident te signaleren, niet dat deze aanbieder een actieve rol vervult die hem kennis van of controle over de gegevens betreffende die signalering verschaft. De keuze om een signalering aan een specifieke categorie te koppelen wordt immers gemaakt door de gebruiker van de dienst en het is mogelijk dat de keuze die hij maakt de huidige verkeerssituatie niet correct weergeeft.
230. Vervolgens wordt de oorspronkelijke signalering van een verkeersincident onmiddellijk en automatisch aan alle gebruikers doorgegeven. In dit stadium controleert de aanbieder van de dienst de juistheid van de signalering niet en hoeft hij voor de verspreiding ervan geen actie te ondernemen.
231. Een gerichte analyse van de oorspronkelijke signaleringen geeft echter een onvolledig beeld van de betrokken dienst. De door gebruikers verstrekte informatie wordt immers niet als zodanig verspreid, maar algoritmisch verwerkt tot een enkel beeld dat de verkeerssituatie in een bepaald gebied weergeeft(88).
232. Derhalve rijst de volgende vraag: speelt de aanbieder van een op geolokalisatie gebaseerde elektronische rijassistentie- of navigatiedienst een actieve rol waardoor hij kennis heeft van of controle heeft over de inhoud van berichten wanneer hij een algoritme heeft ingesteld voor de geautomatiseerde verwerking van signaleringen die met elkaar interageren, zodat de weergave van al die signaleringen binnen zijn dienst afhangt van de werking van dat algoritme?
Immers, los van de inhoud van de berichten en aanwijzingen die individueel door elke gebruiker van deze dienst worden verstrekt, wordt het uiteindelijke resultaat van al die mededelingen – toegankelijk voor alle gebruikers – bepaald door een algoritme dat signaleringen samenvoegt of verwijdert.
233. Coyote System stelt dat de aanbieder van een op geolokalisatie gebaseerde elektronische rijassistentie- of navigatiedienst geen controle heeft over de signaleringen door de gebruikers van die dienst: deze signaleringen worden onmiddellijk en automatisch doorgegeven aan alle gebruikers van de dienst, zonder enige tussenkomst van de aanbieder. Eventuele wijzigingen van geregistreerde signaleringen, met inbegrip van het verwijderen ervan, worden door andere gebruikers aangebracht. Dienovereenkomstig, om de woorden van deze onderneming te gebruiken, „genereren, classificeren, wijzigen en verwijderen de gebruikers van de dienst signaleringen van begin tot eind”.
234. In dit verband was advocaat-generaal Poiares Maduro in zijn conclusie in de zaken Google France en Google(89) van mening dat de exploitant van de zoekmachine Google neutraal blijft ten aanzien van de informatie die hij host, aangezien de resultaten van de zoekopdrachten van zijn gebruikers tot stand komen door automatische algoritmes die objectieve criteria hanteren om sites te doen verschijnen die waarschijnlijk van belang zijn voor de internetgebruiker. Volgens de advocaat-generaal is het verschijnen van deze sites en de volgorde waarin zij zijn gerangschikt, afhankelijk van de relevantie ervan voor de ingegeven zoekwoorden, en niet van Googles belangen in of band met een of andere site in het bijzonder. In de arresten Google France en Google(90) heeft het Hof dit criterium niet uitdrukkelijk overgenomen, maar zich toegelegd op het zuiver technische, automatische en passieve karakter van de activiteit van de betrokken exploitant. Het Hof heeft met name opgemerkt dat het feit dat het geselecteerde trefwoord en het door een internetgebruiker ingevoerde zoekwoord overeenkomen op zich niet volstaat om ervan uit te gaan dat Google kennis heeft van of controle heeft over de door adverteerders in haar systeem ingevoerde en op haar server opgeslagen gegevens.
235. Meer recentelijk heeft advocaat-generaal Saugmandsgaard Øe in zijn conclusie in de zaken YouTube en Cyando(91) benadrukt dat een algoritme dat is opgezet om bepaalde functies van een videodeeloplatform te vervullen – met name het zoeken, indexeren en aanbevelen van content – een louter technische en automatische verwerking uitvoert van de door de aanbieder van dat platform opgeslagen informatie, zodat de aanbieder geen zeggenschap had over de inhoud van de opgeslagen informatie, maar over de wijze waarop de informatie wordt weergegeven.
236. Voorts heeft het Hof in het arrest YouTube en Cyando(92) met betrekking tot een van de voorwaarden van artikel 14, lid 1, van richtlijn 2000/31 voor de vrijstelling van aansprakelijkheid van een als tussenpersoon optredende dienstverlener vastgesteld dat het feit dat de exploitant van een platform voor het online delen van content een geautomatiseerde indexering van de op dat platform geüploade content verricht, dat dit platform een zoekfunctie heeft en dat het video’s aanbeveelt op basis van het profiel of de voorkeuren van de gebruikers, niet volstaat om aan te nemen dat niet aan die voorwaarde is voldaan. Zoals ik in mijn conclusie in de zaak Russmedia Digital en Inform Media Press(93) heb opgemerkt, kan deze omstandigheid een dergelijke exploitant a fortiori evenmin de mogelijkheid ontnemen om zich op de in deze bepaling opgenomen vrijstelling van aansprakelijkheid te beroepen. De vraag of aan de voorwaarden voor vrijstelling van aansprakelijkheid van artikel 14, lid 1, onder a) en b), van richtlijn 2000/31 is voldaan, rijst namelijk enkel indien de betrokken dienstverlener kan worden omschreven als een „host die een neutrale rol speelt” met betrekking tot de informatie die hij opslaat, en zich a priori op deze vrijstelling kan beroepen.
237. Ik leid hieruit af dat de aanbieder zijn hoedanigheid van host niet verliest
louter op grond van het feit dat hij een algoritme gebruikt dat de door gebruikers aangeleverde content automatisch indexeert en aanbeveelt op basis van de mogelijke relevantie voor de gebruiker, zonder dat hierbij andere content wordt verwijderd of verborgen.
238. Een algoritmische verwerking van de door gebruikers verstrekte informatie kan echter bestaan niet in het cureren van inhoud, maar in het creëren van een nieuw informatiecorpus waarin de door gebruikers verstrekte informatie niet langer als zodanig herkenbaar is. Dit is met name het geval wanneer de dienst in kwestie tot doel heeft om, zoals hier het geval is, een zo getrouw mogelijk beeld te geven van een deel van de werkelijkheid. In een dergelijk geval kan de aanbieder van die dienst een rol spelen die hem op zijn minst controle geeft over de door de gebruikers verstrekte informatie. Immers, indien de aanbieder door de programmering van zijn algoritme bepaalt welk relevantieniveau hij toekent aan alle door zijn gebruikers verstrekte informatie – aan de hand van criteria die volgens hem een getrouwe weergave van de verkeersomstandigheden mogelijk maken – zou moeten worden aangenomen dat hij een dergelijke controle uitoefent. Daarbij bepaalt de aanbieder de kwantiteit en de „kwaliteit” van de informatie die nodig is om informatie te bevestigen of uit het systeem te verwijderen. Bovendien kunnen deze criteria niet alleen betrekking hebben op de loutere kwantiteit convergerende of divergerende informatie met betrekking tot een bepaald verkeersincident, maar onder andere ook op de beoordeling van de betrouwbaarheid van een gebruiker en van de informatie die hij verstrekt.
239. Hoewel het algoritme dat wordt gebruikt door de aanbieder van een op geolokalisatie gebaseerde elektronische rijassistentie- of navigatiedienst gericht is op de informatie die door al zijn gebruikers wordt verstrekt, valt de programmering ervan dus onder de verantwoordelijkheid van die aanbieder en stelt deze hem in staat controle uit te oefenen over de verstrekte of opgeslagen informatie. Die aanbieder kan zich bijgevolg niet op artikel 14, lid 1, van richtlijn 2000/31 beroepen.
240. Gelet op mijn conclusie uit de analyse van artikel 14 van richtlijn 2000/31 en op het feit dat artikel 15 van deze richtlijn uitsluitend van toepassing is op het verrichten van de met name in eerstgenoemde bepaling bedoelde diensten, moet worden vastgesteld dat deze tweede bepaling niet relevant is voor de beoordeling van de verenigbaarheid van het betrokken verbod op doorgifte met voornoemde richtlijn. Volledigheidshalve zal ik toch de derde vraag onderzoeken, voor het geval het Hof mijn analyse van artikel 14 van deze richtlijn niet volgt.
c)      Artikel 15 van richtlijn 2000/31
241. Met zijn derde vraag wenst de verwijzende rechter te vernemen of artikel 15 van richtlijn 2000/31 zich ertegen verzet dat aan de aanbieders van een op geolokalisatie gebaseerde elektronische
rijassistentie- of navigatiedienst de verplichting wordt opgelegd om bepaalde soorten berichten of aanwijzingen in precieze gevallen niet via die dienst door te geven, zonder dat de aanbieder daartoe kennis hoeft te nemen van de inhoud daarvan.
242. Voor de beantwoording van deze vraag moet worden vastgesteld of een verbod op doorgifte dat aan een aanbieder wordt meegedeeld, hem verplichtingen oplegt die beperkt blijven tot een specifiek geval. In dit verband staat artikel 15, lid 1, van richtlijn 2000/31 er weliswaar aan in de weg dat de lidstaten hostingproviders een algemene verplichting opleggen om toe te zien op de informatie die zij doorgeven of opslaan, dan wel om actief te zoeken naar feiten of omstandigheden die op onwettige activiteiten duiden, maar dit verbod geldt niet voor toezichtverplichtingen „in speciale gevallen”, zoals blijkt uit overweging 47 van die richtlijn.
243. Wat dat betreft heeft het Hof meermaals geoordeeld dat maatregelen die een dienstverlener verplichten om geheel op eigen kosten filtersystemen voor algemeen en permanent toezicht te installeren om toekomstige inbreuken op intellectuele-eigendomsrechten te voorkomen onverenigbaar waren met artikel 15, lid 1, van richtlijn 2000/31(94). Hieruit volgt dat een verplichting om toezicht te houden op elke toekomstige inbreuk op een bepaalde categorie van rechten geenszins beperkt is tot speciale gevallen, in de zin die de Uniewetgever heeft begrepen in overweging 47 van die richtlijn.
244. Zoals ik in mijn conclusie in de zaak Glawischnig-Piesczek(95) heb opgemerkt, heeft het Hof in het arrest L’Oréal e.a.(96) daarentegen geoordeeld dat een hostingprovider kan worden verplicht maatregelen te treffen die met name bijdragen tot het voorkomen van nieuwe inbreuken van dezelfde aard door dezelfde gebruiker. Daaruit leid ik af dat een toezichtverplichting, om niet te worden aangemerkt als een algemene verplichting, aan bijkomende eisen moet voldoen: zij moet betrekking hebben op inbreuken van dezelfde aard, door dezelfde gebruiker en op dezelfde rechten(97). Een toezichtverplichting met betrekking tot speciale gevallen moet dus beperkt zijn, met name wat betreft de informatie die een aanbieder moet identificeren en vervolgens verwijderen of onbereikbaar maken.
245. In die zin heeft het Hof in het arrest Glawischnig-Piesczek(98) geoordeeld dat een bevel dat aan een aanbieder van diensten van de informatiemaatschappij was opgelegd om, als hostingprovider, specifieke gegevens te verwijderen uit de door hem opgeslagen inhoud – zijnde berichten die identiek waren aan of overeenstemden met berichten die een nationale rechter ten aanzien van een gebruiker als lasterlijk had verklaard – betrekking had op een speciaal geval. Het Hof benadrukte dat dit bevel de hostingprovider niet verplichtte om de opgeslagen inhoud autonoom te beoordelen(99). Het Hof oordeelde dat deze hostingprovider zich kon beperken tot het controleren – aan de hand van geautomatiseerde zoekopdrachten – of een inhoud de in het bevel genoemde gegevens bevatte, zonder zelf te hoeven onderzoeken of die inhoud lasterlijk zou zijn geweest wanneer aan die voorwaarde niet was voldaan.
246. In mijn conclusie in de zaak Mc Fadden(100), die betrekking had op een aanbieder van toegang tot een communicatienetwerk zoals bedoeld in artikel 12 van richtlijn 2000/31, heb ik op basis van de voorbereidende werkzaamheden van die richtlijn overigens aangegeven dat een verplichting slechts kan worden geacht op een speciaal geval van toepassing te zijn, als ze ook begrensd is wat het voorwerp en de duur van het toezicht betreft. Het vereiste van beperking in de tijd van een toezichtverplichting sluit aan bij verschillende arresten(101) en het Hof leek deze lezing te bevestigen in het arrest YouTube en Cyando(102), door aan te geven dat artikel 15 van deze richtlijn zich ertegen verzet dat aan een aanbieder van hostingdiensten algemeen en permanent toezicht wordt opgelegd.
247. Ik merk op dat alle elementen die de grenzen van een toezichtverplichting afbakenen, nauw met elkaar verbonden zijn. Om de vraag te beantwoorden of een bevel in overeenstemming is met het verbod van artikel 15 van richtlijn 2000/31, moeten deze elementen dus in hun geheel worden beoordeeld.
248. In het licht van deze overwegingen moet worden vastgesteld of een aanbieder, om zich te conformeren aan het betrokken verbod op doorgifte, zo doelgericht toezicht moet uitoefenen dat hij zich beperkt tot speciale gevallen.
249. In dit verband herinner ik eraan dat naar Frans recht een verbodsbesluit wordt uitgevaardigd voor elke verkeerscontrole die de bevoegde autoriteit wil doen verwijderen uit de op geolokalisatie gebaseerde elektronische rijassistentie- of navigatiediensten. Bovendien is de verplichting die aan een aanbieder wordt opgelegd via een verbod op doorgifte, beperkt in duur. Uit artikel L 130‑11 van de wegenverkeerswet blijkt immers dat de maximumduur van een verbod wordt bepaald door de aard van de betrokken verkeerscontrole en in geen geval langer mag zijn dan twaalf uur. Evenzo verschilt de oppervlakte van het door verbod bestreken gebied krachtens deze bepaling naargelang het een bebouwde kom betreft of niet, zodat de op een aanbieder rustende verplichting ook beperkt is in de ruimte.
250. Om te voldoen aan een verbod op doorgifte, mag een aanbieder dus geen informatie doorgeven met betrekking tot een duidelijk afgebakende verkeerscontrole. Hij hoeft geen autonome beoordeling te maken van alle opgeslagen informatie, maar dient, teneinde de onder het verbod vallende informatie te identificeren, de in het verbodsbesluit gespecificeerde criteria toe te passen – criteria die het toepassingsgebied van dat verbod inhoudelijk, tijdelijk en ruimtelijk afbakenen.
251. Uit deze overwegingen volgt dat – onder voorbehoud van de zo nodig door de nationale rechter te verrichten verificatie – het betrokken verbod op doorgifte geen verplichtingen inhoudt die verder gaan dan de voor speciale gevallen geldende verplichtingen.
252. Aan deze overweging wordt niet afgedaan door de stellingen van Coyote System dat – in tegenstelling tot wat die rechter heeft geoordeeld – een verbod op doorgifte aanbieders er in de praktijk toe verplicht kennis te nemen van de door gebruikers verzonden berichten, te beoordelen of de inhoud daarvan binnen de werkingssfeer valt van de uitzondering van artikel L. 130‑11, lid II, van de wegenverkeerswet(103), en te beslissen welke van die berichten aan andere gebruikers mogen worden uitgezonden.
253. Deze onderneming betwist namelijk de vaststellingen van de verwijzende rechter,
maar licht niet toe waarom een automatische filtering – zonder voorafgaande inhoudelijke analyse door de aanbieder – niet mogelijk zou zijn, zoals in de oplossing die in het arrest Glawischnig-Piesczek(104) wordt genoemd. Verder staat artikel 15 van richtlijn 2000/31, zoals ik heb opgemerkt(105), niet in de weg aan elke verplichting tot detectie of filtering. Deze bepaling verbiedt daarentegen elke vorm van algemeen toezicht, maar laat uitdrukkelijk ruimte voor een toezichtsverplichting die betrekking heeft op een speciaal geval.
254. Gelet op al deze omstandigheden moet op de derde vraag worden geantwoord dat artikel 15 van richtlijn 2000/31 zich er niet tegen verzet dat aan de aanbieders van een op geolokalisatie gebaseerde elektronische rijassistentie- of navigatiedienst de verplichting wordt opgelegd om bepaalde soorten berichten of aanwijzingen niet via die dienst door te geven, mits deze aanbieders, bij de identificatie van de onder dit verbod vallende berichten of aanwijzingen, niet worden verplicht om alle opgeslagen informatie autonoom te beoordelen, maar daarentegen de in het verbodsbesluit gespecificeerde criteria moeten toepassen – criteria die het toepassingsgebied van dat verbod inhoudelijk, tijdelijk en ruimtelijk afbakenen.
255. Onverminderd de bovenstaande aanvullende opmerkingen over de uitlegging van artikel 15 van richtlijn 2000/31, blijf ik bij het standpunt dat ik in punt 240 van deze conclusie heb ingenomen, namelijk dat deze bepaling niet relevant is voor de beoordeling van de verenigbaarheid van het betrokken verbod op doorgifte met voornoemde richtlijn.
VI.    Conclusie
256. Gelet op een en ander geef ik het Hof in overweging om de prejudiciële vragen van de Conseil d’État (hoogste bestuursrechter, Frankrijk) als volgt te beantwoorden:
In zaak C‑188/24:
1)       omvat het gecoördineerde gebied, zoals gedefinieerd in artikel 2, onder h), van richtlijn 2000/31/EG van het Europees Parlement en de Raad van 8 juni 2000 betreffende bepaalde juridische aspecten van de diensten van de informatiemaatschappij, met name de elektronische handel, in de interne markt, ook de verplichting die rust op aanbieders van onlinecommunicatiediensten om technische voorzieningen te treffen ter voorkoming van toegang door minderjarigen tot pornografische materiaal, ook al heeft deze verplichting geen betrekking op een van de aangelegenheden die worden geregeld door de harmonisatiebepalingen van de hoofdstukken II en III van deze richtlijn;
2)       kan de verplichting om technische voorzieningen te treffen ter voorkoming van toegang door minderjarigen tot pornografisch materiaal, niet worden uitgesloten van het gecoördineerde gebied in de zin van artikel 2, onder h), van deze richtlijn, op de enkele grond dat deze verplichting een gevolg is van algemene en abstracte bepalingen van het strafrecht die bepaalde handelingen aanmerken als een strafbaar feit dat kan worden vervolgd, en die zonder onderscheid van toepassing zijn op elke natuurlijke of rechtspersoon;
3)      kan het feit dat individuele maatregelen ten aanzien van een specifieke dienst onvoldoende zijn om de bescherming te waarborgen van de grondrechten die zijn neergelegd in de artikelen 1 en 24 van het Handvest en artikel 8 EVRM, geen rechtvaardigingsgrond vormen om af te wijken van het in artikel 3 van deze richtlijn vastgestelde mechanisme
om een categorie van dienstverrichters een verplichting op te leggen die voortvloeit uit algemene en abstracte bepalingen;
In zaak C‑190/24:
1)      omvat het gecoördineerde gebied, zoals gedefinieerd in artikel 2, onder h), van richtlijn 2000/31, een verbod voor de aanbieders van een op geolokalisatie gebaseerde elektronische rijassistentie- of navigatiedienst om via die dienst berichten of aanwijzingen door te geven waardoor andere gebruikers zich aan verkeerscontroles kunnen onttrekken, niettegenstaande het feit dat dit verbod geen betrekking heeft op een van de aangelegenheden die worden geregeld door de harmonisatiebepalingen van de hoofdstukken II en III van deze richtlijn;
2)      verzet artikel 3 van richtlijn 2000/31 zich niet tegen een verbod op doorgifte van berichten en aanwijzingen van gebruikers van een op geolokalisatie gebaseerde rijassistentie- of navigatiedienst dat een lidstaat van bestemming van deze diensten ook wil opleggen aan in andere lidstaten gevestigde aanbieders van die diensten, voor zover dit verbod voldoet aan de voorwaarden van artikel 3, lid 4, of, in voorkomend geval, artikel 3, lid 5, van deze richtlijn.
1      Oorspronkelijke taal: Frans.
2      Richtlijn van het Europees Parlement en de Raad van 8 juni 2000 betreffende bepaalde juridische aspecten van de diensten van de informatiemaatschappij, met name de elektronische handel, in de interne markt (PB 2000, L 178, blz. 1).
3      Richtlijn van het Europees Parlement en de Raad van 24 oktober 1995 betreffende de bescherming van natuurlijke personen in verband met de verwerking van persoonsgegevens en betreffende het vrije verkeer van die gegevens (PB 1995, L 281, blz. 31).
4      Richtlijn van het Europees Parlement en de Raad van 15 december 1997 betreffende de verwerking van persoonsgegevens en de bescherming van de persoonlijke levenssfeer in de telecommunicatiesector (PB 1997, L 24, blz. 1).
5      Richtlijn van het Europees Parlement en de Raad van 10 maart 2010 betreffende de coördinatie van bepaalde wettelijke en bestuursrechtelijke bepalingen in de lidstaten inzake het aanbieden van audiovisuele mediadiensten (richtlijn audiovisuele mediadiensten) (PB 2010, L 95, blz. 1), zoals gewijzigd bij richtlijn (EU) 2018/1808 van het Europees Parlement en de Raad van 14 november 2018 (PB 2018, L 303, blz. 69).
6      Richtlijn van het Europees Parlement en de Raad van 13 december 2011 ter bestrijding van seksueel misbruik en seksuele uitbuiting van kinderen en kinderpornografie, en ter vervanging van kaderbesluit 2004/68/JBZ van de Raad (PB 2011, L 335, blz. 1).
7      JORF nr. 0187 van 31 juli 2020.
8      De bewoordingen van deze bepaling zijn slechts gedeeltelijk overgenomen in het verzoek om een prejudiciële beslissing.
9      JORF nr. 0235 van 8 oktober 2021.
10      JORF nr. 0093 van 20 april 2021.
11      Deze informatie is afkomstig uit de conclusie van de openbare rapporteur van de Conseil d’État in de hoofdgedingen, die beschikbaar is op de website van deze rechterlijke instantie: https://www.conseil-etat.fr/fr/arianeweb/CRP/conclusion/2024‑03-06/453763?download_pdf.
12      Uit de schriftelijke opmerkingen van de Commissie blijkt dat deze rechter de behandeling van de zaak heeft geschorst in afwachting van de uitkomst van de procedure bij de verwijzende rechter.
13      Ondertekend op 4 november 1950 te Rome (hierna: „EVRM”).
14      Zie in die zin arresten van 3 december 2020, Star Taxi App (C‑62/19, EU:C:2020:980, punt 72), en 27 april 2023, Viagogo (C‑70/22, EU:C:2023:350, punten 25‑28).
15      Zie in die zin arresten van 9 november 2023, Google Ireland e.a. (C‑376/22, hierna: „arrest Google Ireland e.a.”, EU:C:2023:835, punt 42), en 30 mei 2024, Airbnb Ireland en Amazon Services Europe (C‑662/22 en C‑667/22, EU:C:2024:432, punt 55).
16      Zie de punten 29 e.v. van deze conclusie.
17      De bevoegdheid van een bevoegde autoriteit om een dergelijke aanmaning te sturen, was neergelegd in artikel 23 van de wet van 30 juli 2020. Ik wijs erop dat dit artikel in 2024 is vervangen door de nieuwe artikelen 10‑1 en 10‑2 van wet nr. 2004‑575 van 21 juni 2004 voor het vertrouwen in de digitale economie (JORF nr. 0143 van 22 juni 2004) en dat laatstgenoemde bepaling thans voorziet in de toepassing van de afwijkingsprocedures van artikel 3, lid 4, onder a) en b), of artikel 3, lid 5, van richtlijn 2000/31.
18      De prejudiciële vragen hebben dus geen betrekking op individuele maatregelen die worden vastgesteld op basis van algemene en abstracte bepalingen en die voldoen aan de voorwaarden van artikel 3, leden 4 en 5, van richtlijn 2000/31, maar op die algemene en abstracte bepalingen zelf, die als zodanig worden toegepast op aanbieders van diensten van de informatiemaatschappij.
19      Dienaangaande heeft de Commissie ter terechtzitting betoogd dat de verenigbaarheid van artikel 22 van de wet van 30 juli 2020 met richtlijn 2000/31 in het hoofdgeding niet ter discussie staat. Volgens de Commissie wordt namelijk, naast het decreet van 7 oktober 2021, enkel artikel 23 van die wet door de verwijzende rechter onderzocht vanuit het oogpunt van de verenigbaarheid ervan met het Unierecht. Deze opmerking zou erop kunnen wijzen dat de analyse van het Hof zich niet moet toespitsen op een verplichting die een gevolg zou zijn van de algemene en abstracte bepalingen van het strafrecht, maar op de aanmaning die de bevoegde autoriteit kan opleggen aan een aanbieder van onlinecommunicatiediensten. Vooral uit de derde vraag in deze zaak blijkt evenwel dat het juist deze verplichting is waarop de verwijzende rechter doelt.
20      Zie in die zin arrest van 25 oktober 2011, eDate Advertising e.a. (C‑509/09 en C‑161/10, EU:C:2011:685, punt 57).
21      Zie punt 31 van deze conclusie.
22      Zie in die zin arrest Google Ireland e.a. (punt 42), en arrest van 30 mei 2024, Airbnb Ireland en Amazon Services Europe (C‑662/22 en C‑667/22, EU:C:2024:432, punt 55).
23      Zie in die zin arrest Google Ireland e.a. (punten 43 en 44), en arrest van 30 mei 2024, Airbnb Ireland en Amazon Services Europe (C‑662/22 en C‑667/22, EU:C:2024:432, punten 56 en 57).
24      Zie overweging 22 van richtlijn 2000/31: “[...] doeltreffende waarborging van het vrije dienstenverkeer en van de rechtszekerheid voor de dienstverleners en de afnemers van de diensten.”
25      Zie in die zin arrest van 25 oktober 2011, eDate Advertising e.a. (C‑509/09 en C‑161/10, EU:C:2011:685, punt 57). Zie ook Crabit, E., „La directive sur le commerce électronique: le projet ‚Méditerranée’”, Revue du droit de l’Union européenne, 2000, nr. 4, blz. 767.
26      Artikel 7, lid 1, van richtlijn 2000/31 bepaalt dat „in aanvulling op de overige voorschriften van het Gemeenschapsrecht [...] de lidstaten die ongevraagde commerciële communicatie via elektronische post toestaan, ervoor [zorgen] dat een dergelijke commerciële communicatie van een op hun grondgebied gevestigde dienstverlener meteen bij de ontvangst ervan door de afnemer duidelijk en ondubbelzinnig als zodanig herkenbaar is.”
27      Zie arresten van 19 december 2019, Airbnb Ireland (C‑390/18, EU:C:2019:1112, punt 82), 1 oktober 2020, A (Reclame en onlineverkoop van geneesmiddelen) (C‑649/18, EU:C:2020:764, punten 87 en 88), en 30 mei 2024, Airbnb Ireland en Amazon Services Europe (C‑662/22 en C‑667/22, EU:C:2024:432, punt 64).
28      Zie arrest van 30 mei 2024, Airbnb Ireland en Amazon Services Europe (C‑662/22 en C‑667/22, EU:C:2024:432, punt 62). Zie ook mijn conclusie in de zaken Airbnb Ireland e.a. (C‑662/22–C‑667/22, EU:C:2024:18, punten 155 en 158).
29      Overweging 21 van richtlijn 2000/31, waarin staat te lezen dat met deze richtlijn „niet [wordt] vooruitgelopen op toekomstige communautaire harmonisatie met betrekking tot diensten van de informatiemaatschappij noch op toekomstige nationale wetgeving die overeenkomstig het Gemeenschapsrecht wordt aangenomen. Het gecoördineerde gebied heeft alleen betrekking op vereisten voor onlineactiviteiten zoals online-informatie, onlinereclame, online winkelen en onlinecontracten, en niet op wettelijke vereisten van de lidstaten voor goederen, zoals veiligheidsnormen, etiketteringsverplichtingen of aansprakelijkheid [voor] goederen, dan wel de vereisten van de lidstaten in verband met de levering of het vervoer van goederen, met inbegrip van distributie van geneesmiddelen. De uitoefening van het preferentiële recht door overheidsinstanties met betrekking tot bepaalde goederen, zoals kunstwerken, valt niet onder het gecoördineerde gebied.”
30      Zie in die zin arrest van 1 oktober 2020, A (Reclame en onlineverkoop van geneesmiddelen) (C‑649/18, EU:C:2020:764, punt 86).
31      Zie in die zin arrest van 1 oktober 2020, A (Reclame en onlineverkoop van geneesmiddelen) (C‑649/18, EU:C:2020:764, punt 87).
32      Zie in die zin arrest van 1 oktober 2020, A (Reclame en onlineverkoop van geneesmiddelen) (C‑649/18, EU:C:2020:764, punt 88).
33      Zie in die zin arrest van 19 december 2019, Airbnb Ireland (C‑390/18, EU:C:2019:1112, punt 87).
34      In theorie zou zeker kunnen worden aangevoerd dat de reikwijdte van het gecoördineerde gebied ruimer is dan de werkingssfeer van richtlijn 2000/31, zoals die door artikel 1, lid 5, ervan wordt beperkt. Het Hof heeft een dergelijke uitlegging echter verworpen in het arrest van 2 december 2010, Ker-Optika (C‑108/09, EU:C:2010:725, punten 27 en 28), en heeft deze ook impliciet afgewezen in zijn arrest van 27 april 2022, Airbnb Ireland (C‑674/20, EU:C:2022:303, punten 35 en 49). Als de richtlijn niet van toepassing is op een gebied, kan het in artikel 3 vastgestelde mechanisme geen invloed hebben op de toepasselijkheid van de regels op dat gebied in grensoverschrijdende situaties.
35      Zie punt 70 van deze conclusie.
36      Zie punt 62 van deze conclusie.
37      Zie in die zin arrest van 21 maart 2024, LEA (C‑10/22, EU:C:2024:254, punt 67).
38      Arrest van 27 april 2022, Airbnb Ierland (C‑674/20, EU:C:2022:303, punt 27).
39      Zie arrest van 30 mei 2024, Airbnb Ireland en Amazon Services Europe (C‑662/22 en C‑667/22, EU:C:2024:432, punt 46).
40      Zie punt 55 van deze conclusie.
41      Zie arrest van 10 februari 2009, Ierland/Parlement en Raad (C‑301/06, EU:C:2009:68, punt 63).
42      Zie arrest van 3 december 2019, Tsjechië/Parlement en Raad (C‑482/17, EU:C:2019:1035, punt 36).
43      Richtlijn van het Europees Parlement en de Raad van 12 december 2006 betreffende diensten op de interne markt (PB 2006, L 376, blz. 36).
44      De Franse regering baseert dit argument op artikel 1, lid 5, van richtlijn 2006/123, dat luidt als volgt: „Deze richtlijn laat het strafrecht van de lidstaten onverlet. De lidstaten mogen echter niet het vrij verrichten van diensten beperken door strafrechtelijke bepalingen toe te passen die meer bepaald de toegang tot of de uitoefening van een dienstenactiviteit regelen of hierop van invloed zijn, en aldus de in deze richtlijn neergelegde regels omzeilen.”
45      Zie artikel 1, lid 5, van richtlijn 2006/123.
46      Zie overweging 12 van richtlijn 2006/123.
47      Zie overweging 8 van richtlijn 2000/31 en overweging 12 van richtlijn 2006/123, waarin staat te lezen dat „zij [het strafrecht niet harmoniseert en hieraan ook geen afbreuk doet]. De lidstaten mogen echter niet het vrij verrichten van diensten beperken door strafrechtelijke bepalingen toe te passen die in het bijzonder van invloed zijn op de toegang tot of de uitoefening van een dienstenactiviteit, en aldus de in deze richtlijn neergelegde regels ontwijken.”
48      Zie punt 30 van deze conclusie.
49      Zie punt 112 van deze conclusie.
50      Zie arrest van 30 mei 2024, Airbnb Ireland en Amazon Services Europe (C‑662/22 en C‑667/22, EU:C:2024:432, punt 71).
51      Verordening van het Europees Parlement en de Raad van 11 april 2024 tot vaststelling van een gemeenschappelijk kader voor mediadiensten in de interne markt en tot wijziging van richtlijn 2010/13/EU (Europese verordening mediavrijheid) (PB L 2024/1083).
52      Uit artikel 29 van verordening 2024/108 volgt dat artikel 15 vanaf 8 mei 2025 van toepassing is.
53      Zie punt 31 van deze conclusie.
54      Zie arrest Google Ireland e.a. (punt 43), en arrest van 30 mei 2024, Airbnb Ireland en Amazon Services Europe (C‑662/22 en C‑667/22, EU:C:2024:432, punt 56).
55      In overweging 22 van richtlijn 2000/31 heet het dat „[m]et het oog op een doeltreffende bescherming van de algemene belangen de controle op de diensten van de informatiemaatschappij bij de bron van de activiteit [moet] gebeuren. Daarom is het nodig te waarborgen dat de bevoegde autoriteiten deze bescherming niet alleen [bieden] voor de burgers [van de lidstaat op het grondgebied waarvan een aanbieder is gevestigd], maar voor alle burgers van de [Unie]”.
Zie mijn conclusie in de zaken Airbnb Ireland e.a. (C‑662/22–C‑667/22, EU:C:2024:18, punt 147).
56      Zie punt 122 van deze conclusie.
57      Zie in die zin arrest van 5 april 2016, Aranyosi en Căldăraru (C‑404/15 en C‑659/15 PPU, EU:C:2016:198, punten 80‑83 en 88).
58      Zie punt 64 van deze conclusie.
59      Zie punt 13 van deze conclusie.
60      Punt 60.
61      Gelet op zijn conclusie in de hoofdgedingen lijkt dit ook het standpunt van de openbare rapporteur van de Conseil d’État te zijn, namelijk dat „deze zaak [C‑190/24] betrekking heeft op eisen inzake de uitoefening van hun activiteit door dienstverleners die onder een categorie van diensten van de informatiemaatschappij vallen. De in het geding zijnde regels zijn algemeen en abstract en zien niet op ‚een bepaalde dienst’”.
62      Zie punt 30 van deze conclusie.
63      Zie punt 111 van deze conclusie.
64      Zie punt 69 van deze conclusie.
65      Zie ook mijn conclusie in het arrest Google Ireland e.a. (C‑376/22, EU:C:2023:467, punten 47 en 50), waarin ik heb gewezen op de mogelijkheid van een dergelijke uitlegging. Artikel 14, lid 3, van richtlijn 2000/31 behoudt die bevoegdheid geenszins voor.
66      Verordening van het Europees Parlement en de Raad van 12 december 2012 betreffende de rechterlijke bevoegdheid, de erkenning en de tenuitvoerlegging van beslissingen in burgerlijke en handelszaken (PB 2012, L 351, blz. 1).
67      Arrest van 3 oktober 2019 (C‑18/18, EU:C:2019:821).
68      Ik moet erop wijzen dat de lessen die uit dit arrest kunnen worden getrokken, misschien niet doorslaggevend zijn. De verwijzende rechter in de zaak die tot dat arrest heeft geleid, had immers niet verzocht om uitlegging van artikel 3 van richtlijn 2000/31. Het Hof heeft de prejudiciële vragen trouwens geherformuleerd en deze richtlijn in haar geheel onderzocht. Bovendien had het Hof kunnen oordelen dat het niet aan hem was om deze bepaling uit te leggen of dat was voldaan aan de voorwaarden van artikel 3, lid 4, van die richtlijn.
69      Verordening van het Europees Parlement en de Raad van 19 oktober 2022 betreffende een eengemaakte markt voor digitale diensten en tot wijziging van richtlijn 2000/31/EG (digitaledienstenverordening) (PB 2022, L 277, blz. 1).
70       In overweging 38 van verordening 2022/2065 staat te lezen dat „bevelen om op te treden tegen illegale inhoud en om informatie te verstrekken [alleen zijn] onderworpen aan de regels die de bevoegdheid van de lidstaat waarin de betrokken aanbieder is gevestigd, waarborgen en aan de regels die in bepaalde gevallen voorzien in mogelijke afwijkingen van die bevoegdheid, zoals uiteengezet in artikel 3 van [richtlijn 2000/31], indien aan de voorwaarden van dat artikel is voldaan. Aangezien de betrokken bevelen betrekking hebben op specifieke illegale inhoud, respectievelijk informatie, wanneer zij bestemd zijn voor in een andere lidstaat gevestigde aanbieders van tussenhandeldiensten, beperken zij in beginsel niet de vrijheid van die aanbieders om hun diensten over de grenzen heen aan te bieden. De in artikel 3 van [deze richtlijn] uiteengezette regels [...] zijn derhalve niet van toepassing op die bevelen.”
71      Zie in die zin, wat betreft de verhouding tussen artikel 3 van richtlijn 2000/31 en verordening 2022/2065, Husovec, M., Principles of the Digital Services Act, Cambridge University Press, 2017, blz. 153, en Wilman, F., in Wilman, F., Kaleda, S.L., Loewenthal, P.J., The EU Digital Services Act. A Commentary, Oxford University Press, Oxford, 2024, blz. 56.
72      Zie punt 180 van deze conclusie.
73      In dit verband lijkt de Franse regering in haar schriftelijke opmerkingen te suggereren dat de informatie over een bepaalde verkeerscontrole „onrechtmatig” wordt verklaard voordat het bevel om deze niet door te geven
wordt uitgevaardigd. Bij lezing van de artikelen L. 130‑11 en R. 130‑11 van de wegenverkeerswet kan echter worden geconcludeerd dat een overheidsinstantie de verspreiding van informatie over een bepaalde verkeerscontrole kan verbieden en dat de onwettigheid van de verspreiding pas ontstaat nadat het bevel aan de betreffende aanbieder is betekend. Hoe dan ook is dit een kwestie van uitlegging van het nationale recht en valt zij uitsluitend onder de bevoegdheid van de nationale rechter.
74      Punt 60.
75      Opgemerkt zij dat het betrokken verbod op doorgifte gevolgen heeft voor de exploitanten aan wie het wordt meegedeeld, en dat het verzoek om een prejudiciële beslissing niet aangeeft op welke wijze de lijst van exploitanten aan wie een verbod wordt meegedeeld, tot stand komt.
76      Punt 49.
77      Punt 35.
78      Zie punt 165 van deze conclusie.
79      Zie punt 186 van deze conclusie.
80      Zie punt 194 van deze conclusie.
81      Zie arresten van 16 februari 2012, SABAM (C‑360/10, EU:C:2012:85, punt 27), en 3 oktober 2019, Glawischnig-Piesczek (C‑18/18, EU:C:2019:821, punt 22).
82      Zie in die zin arresten van 22 juni 2021, YouTube en Cyando (C‑682/18 en C‑683/18, EU:C:2021:503, punt 104), en 26 april 2022, Polen/Parlement en Raad (C‑401/19, EU:C:2022:297, punt 28).
83      Arrest van 23 maart 2010, Google France en Google, (C‑236/08-C‑238/08, EU:C:2010:159, punt 111).
84      Door deze aan de hedendaagse uitdagingen onaangepaste definitie te herzien, heeft de Uniewetgever binnen de brede categorie hostingdiensten een onderscheid gemaakt en een subcategorie geïntroduceerd bestaande uit diensten die worden verleend door onlineplatforms en die niet alleen bestaan in het opslaan van door gebruikers verstrekte informatie, maar ook in het verspreiden daarvan bij het publiek. Krachtens verordening 2022/2065 zijn aanbieders van dergelijke platformen, althans in beginsel, onderworpen aan specifieke aanvullende verplichtingen. Zie ook overweging 13 van deze verordening.
85      In dit verband kan niet worden uitgesloten dat een onderdeel van deze dienst, namelijk de transmissie van berichten tussen gebruikers, een hostingdienst vormt. De kwestie van deze communicatiefunctie is in casu echter niet aan de orde.
86      Zie in die zin arrest van 23 maart 2010, Google France en Google, C‑236/08-C‑238/08, EU:C:2010:159, punt 112).
87      Zie arrest van 12 juli 2011, (C‑324/09, EU:C:2011:474, punten 115 en 116).
88      Zie punt 223 van deze conclusie.
89      C‑236/08 — C‑238/08, EU:C:2009:569, punt 144.
90      Arrest van 23 maart 2010 (C‑236/08—C‑238/08, EU:C:2010:159, punten 114 en 117).
91      Zie conclusie van advocaat-generaal Saugmandsgaard Øe in de gevoegde zaken YouTube en Cyando (C‑682/18 en C‑683/18, EU:C:2020:586, punten 160 en 162).
92      Zie arrest van 22 juni 2021 (C‑682/18 en C‑683/18, EU:C:2021:503, punt 114).
93      C‑492/23, EU:C:2025:68, punt 53.
94      Zie in die zin arrest van 22 juni 2021, YouTube en Cyando (C‑682/18 en C‑683/18, EU:C:2021:503, punt 135 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
95      C‑18/18, EU:C:2019:458, punt 42.
96      Arrest van 12 juli 2011 (C‑324/09, EU:C:2011:474, punt 144).
97      Zie mijn conclusie in de zaak Glawischnig-Piesczek (C‑18/18, EU:C:2019:458, punt 45).
98      Arrest van 3 oktober 2019 (C‑18/18, EU:C:2019:821).
99      Zie arrest van 3 oktober 2019, Glawischnig-Piesczek (C‑18/18, EU:C:2019:821, punten 45, 46 en 53).
100      C‑484/14, EU:C:2016:170, punt 132.
101      Zie ook mijn conclusie in de zaak Glawischnig-Piesczek (C‑18/18, EU:C:2019:458, punt 49).
102      Zie in die zin arrest van 22 juni 2021, YouTube en Cyando (C‑682/18 en C‑683/18, EU:C:2021:503, punt 135).
103      Volgens artikel L. 130‑11, lid II, is „het in lid I van dit artikel genoemde verbod niet van toepassing op de incidenten of situaties als bedoeld in artikel 3 van gedelegeerde verordening (EU) nr. 886/2013 van de Commissie van 15 mei 2013 tot aanvulling van richtlijn 2010/40/EU van het Europees Parlement en de Raad met betrekking tot de gegevens en procedures voor het aanbieden, waar mogelijk, van minimale universele verkeersveiligheidsinformatie die kosteloos is voor de gebruikers [PB 2013, L 247, blz. 6]”.
Deze bepaling bevat een lijst van twaalf weers- of verkeersomstandigheden (zoals dieren, mensen, obstakels of puin op de weg) die de verkeersveiligheid zelf in het gedrang kunnen brengen.
104      Arrest van 3 oktober 2019, Glawischnig-Piesczek (C‑18/18, EU:C:2019:821, punt 46).
105      Zie punt 245 van deze conclusie.