62019CC0084
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ
GERARD HOGAN
της 2ας Απριλίου 2020 (
1
)
Συνεκδικαζόμενες υποθέσεις C-84/19, C-222/19 και C-252/19
Profi Credit Polska S.A. z siedzibą w Bielsku- Białej
κατά
QJ (C-84/19)
[αίτηση του Sąd Rejonowy Szczecin – Prawobrzeże i Zachód w Szczecinie (επαρχιακού δικαστηρίου του Szczecin, Πολωνία)για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως]
και
BW
κατά
DR (C-222/19)
και
QL
κατά
C.G. (C-252/19)
[αίτηση του Sąd Rejonowy w Opatowie(επαρχιακού δικαστηρίου του Opatów, Πολωνία)για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως]
«Προδικαστική παραπομπή – Προστασία των καταναλωτών – Συμβάσεις καταναλωτικής πίστης – Οδηγία 93/13/ΕΟΚ – Καταχρηστικές ρήτρες των συμβάσεων που συνάπτονται με καταναλωτές – Άρθρο 1, παράγραφος 2 – Προβλεπόμενη εξαίρεση για συμβατικές ρήτρες που απηχούν νομοθετικές ή κανονιστικές διατάξεις αναγκαστικού δικαίου – Εθνική διάταξη η οποία καθορίζει ανώτατο ποσό όσον αφορά το συνολικό κόστος της πιστώσεως που διατίθεται στον καταναλωτή, πλην των τόκων – Άρθρο 4, παράγραφος 2 – Πεδίο εφαρμογής – Εφαρμογή σε ρήτρες που προβλέπουν προμήθειες πλέον των τόκων – Υποχρέωση διατυπώσεως των συμβατικών ρητρών κατά τρόπο σαφή και κατανοητό – Άρθρο 3, παράγραφος 1 – Συμβατότητα εθνικής νομοθεσίας η οποία καθορίζει το ανώτατο ποσό του μη συνδεόμενου με την καταβολή τόκων κόστους πιστώσεως – Οδηγία 2008/48 – Άρθρο 3, στοιχείο ζʹ – Συμβατότητα εθνικής νομοθεσίας κατά την οποία στο ανώτατο ποσό του μη συνδεόμενου με την καταβολή τόκων κόστους πιστώσεως συνυπολογίζονται τα γενικά έξοδα του πιστωτικού ιδρύματος»
1.
Με τις παρούσες προδικαστικές παραπομπές τίθεται για ακόμη μία φορά το ζήτημα της ερμηνείας του άρθρου 1, παράγραφος 2, και του άρθρου 4, παράγραφος 2, της οδηγίας 93/13/ΕΟΚ (
2
), καθώς και του άρθρου 3, στοιχείο ζʹ, και του άρθρου 22 της οδηγίας 2008/48/ΕΚ (
3
).
2.
Για την οδηγία 93/13 υπάρχει ήδη πλούσια νομολογία τόσο του Δικαστηρίου όσο και των εθνικών δικαστηρίων. Μολονότι η οδηγία αυτή σαφώς ενίσχυσε το καθεστώς προστασίας του καταναλωτή επιτρέποντας στα δικαστήρια να κηρύσσουν καταχρηστικές (και ως εκ τούτου άκυρες) συμβατικές ρήτρες που έχουν καταρτιστεί από τον προμηθευτή ή τον παραγωγό με σκοπό τη γενικευμένη χρήση, εντούτοις, το άρθρο της 4, παράγραφος 2, προβλέπει δύο σημαντικές εξαιρέσεις από το εν λόγω καθεστώς, ήτοι, τις περιπτώσεις όπου η προβαλλόμενη ως καταχρηστική ρήτρα αφορά τον καθορισμό του κυρίου αντικειμένου της συμβάσεως ή το ανάλογο ή μη μεταξύ της τιμής ή της αμοιβής και των αγαθών ή των υπηρεσιών. Το πεδίο εφαρμογής των εξαιρέσεων αυτών ευρίσκεται στο επίκεντρο των παρουσών προδικαστικών παραπομπών, καθώς ένα εκ των κύριων ερωτημάτων (στην υπόθεση C-84/19) είναι αν οι μη συνδεόμενες με την καταβολή τόκων χρεώσεις με τις οποίες επιβαρύνεται πελάτης τράπεζας στο πλαίσιο συμβάσεως δανείου υπάγονται σε μία από τις ανωτέρω εξαιρέσεις.
3.
Τα υπό κρίση ζητήματα προέκυψαν από τρεις διαφορετικές συμβάσεις καταναλωτικής πίστης. Κατ’ ουσίαν, σε κάθε μία από τις υπό κρίση υποθέσεις ο καταναλωτής προέβαλε ένσταση καταχρηστικότητας ορισμένων όρων της συμβάσεως δανείου, αμυνόμενος κατά πιστωτικού ιδρύματος το οποίο επιδίωκε δικαστικά αξιώσεις από τη σύμβαση αυτή. Καθεμιά εκ των εν λόγω υποθέσεων εγείρει χωριστό ζήτημα –μολονότι αυτά ενίοτε αλληλεπικαλύπτονται– όσον αφορά την εφαρμογή στο πλαίσιο των συμβάσεων πιστώσεως των αρχών που προβλέπονται στην οδηγία 93/13. Ωστόσο, πριν από την εξέταση των ζητημάτων αυτών, είναι αναγκαίο να παρατεθούν οι συναφείς διατάξεις.
I. Το νομικό πλαίσιο
Α.
Το δίκαιο της Ένωσης
1. Η οδηγία 93/13
4.
Το άρθρο 1, παράγραφος 2, της οδηγίας 93/13 ορίζει:
«Οι ρήτρες της σύμβασης που απηχούν νομοθετικές ή κανονιστικές διατάξεις αναγκαστικού δικαίου καθώς και διατάξεις ή αρχές διεθνών συμβάσεων στις οποίες έχουν προσχωρήσει τα κράτη μέλη ή η Κοινότητα, ιδίως στον τομέα των μεταφορών, δεν υπόκεινται στις διατάξεις της παρούσας οδηγίας.»
5.
Το άρθρο 3, παράγραφος 1, της οδηγίας 93/13 έχει ως εξής:
«Ρήτρα σύμβασης που δεν απετέλεσε αντικείμενο ατομικής διαπραγμάτευσης, θεωρείται καταχρηστική όταν παρά την απαίτηση καλής πίστης, δημιουργεί εις βάρος του καταναλωτή σημαντική ανισορροπία ανάμεσα στα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις των μερών, τα απορρέοντα από τη σύμβαση.»
6.
Το άρθρο 4, παράγραφος 2, της οδηγίας 93/13 προβλέπει τα ακόλουθα:
«Η εκτίμηση του καταχρηστικού χαρακτήρα των ρητρών δεν αφορά ούτε τον καθορισμό του κυρίου αντικειμένου της σύμβασης ούτε το ανάλογο ή μη μεταξύ της τιμής και της αμοιβής, αφενός, και των υπηρεσιών ή αγαθών που θα παρασχεθούν ως αντάλλαγμα, αφετέρου, εφόσον οι ρήτρες αυτές είναι διατυπωμένες κατά τρόπο σαφή και κατανοητό.»
7.
Το άρθρο 5 της οδηγίας 93/13 ορίζει:
«Στην περίπτωση συμβάσεων των οποίων όλες ή μερικές ρήτρες που προτείνονται στον καταναλωτή έχουν συνταχθεί εγγράφως, οι ρήτρες αυτές πρέπει να συντάσσονται πάντοτε με σαφή και κατανοητό τρόπο. Σε περίπτωση αμφιβολίας για την έννοια μιας ρήτρας, επικρατεί η ευνοϊκότερη για τον καταναλωτή ερμηνεία. […]»
8.
Κατά το άρθρο 8 της οδηγίας 93/13:
«Τα κράτη μέλη μπορούν να θεσπίζουν ή διατηρούν, στον τομέα που διέπεται από την παρούσα οδηγία, αυστηρότερες διατάξεις σύμφωνες προς τη συνθήκη, για να εξασφαλίζεται μεγαλύτερη προστασία του καταναλωτή.»
9.
Κατά το άρθρο 8α, παράγραφος 1, της εν λόγω οδηγίας:
«Εάν κράτος μέλος εγκρίνει διατάξεις δυνάμει του άρθρου 8, ενημερώνει σχετικώς την Επιτροπή, καθώς και για κάθε μεταγενέστερη μεταβολή, […]».
2. Η οδηγία 2008/48
10.
Το άρθρο 3 της οδηγίας 2008/48, το οποίο φέρει τον τίτλο «Ορισμοί», ορίζει:
«Για τους σκοπούς της παρούσας οδηγίας, ισχύουν οι ακόλουθοι ορισμοί:
[…]
ζ)
“συνολικό κόστος της πίστωσης για τον καταναλωτή”: το σύνολο των επιβαρύνσεων, συμπεριλαμβανομένων των τόκων, των προμηθειών, των φόρων και των κάθε άλλου είδους αμοιβών, που καλείται να πληρώσει ο καταναλωτής για τη σύμβαση πίστωσης και τα οποία γνωρίζει ο πιστωτικός φορέας, πλην των συμβολαιογραφικών δαπανών· τα έξοδα που αφορούν συμπληρωματικές υπηρεσίες σχετικές με τη σύμβαση πίστωσης, ιδίως τα ασφάλιστρα, περιλαμβάνονται επίσης εάν, επιπλέον, η σύναψη της σύμβασης υπηρεσίας είναι υποχρεωτική για την έγκριση της πίστωσης ή για τη χορήγησή της υπό τους όρους και τις προϋποθέσεις που διαφημίζονται».
11.
Το άρθρο 22, παράγραφος 1, της οδηγίας 2008/48, το οποίο φέρει τον τίτλο «Εναρμόνιση και αναγκαστικός χαρακτήρας της παρούσας οδηγίας», ορίζει τα εξής:
«Καθόσον η παρούσα οδηγία περιέχει εναρμονισμένες διατάξεις, τα κράτη μέλη δεν μπορούν να διατηρούν ή να εισάγουν στο εθνικό τους δίκαιο διατάξεις που παρεκκλίνουν από αυτές που καθορίζονται στην παρούσα οδηγία.»
Β.
Η εθνική νομοθεσία
12.
Για την παρουσίαση της εθνικής νομοθεσίας παραπέμπω στις προτάσεις μου στην υπόθεση Mikrokasa και Revenue Niestandaryzowany Sekurytyzacyjny Fundusz Inwestycyjny Zamknięty w Warszawie (
4
). Κατ’ ουσίαν, η πολωνική νομοθεσία καθορίζει ανώτατο ποσό δικαιοπρακτικών τόκων το οποίο δεν δύναται να υπερβαίνει σε ετήσια βάση το διπλάσιο του νόμιμου τόκου. Εντούτοις, ορισμένα πιστωτικά ιδρύματα καταστρατήγησαν το ανωτέρω όριο προβαίνοντας σε τεχνητή αύξηση του ποσού των προμηθειών και των χρεώσεών τους. Για την αντιμετώπιση της εν λόγω πρακτικής, ο Πολωνός νομοθέτης εισήγαγε, με τα άρθρα 5, παράγραφος 6a και 36a, του ustawa z dnia 12 maja 2011 r. o kredycie konsumenckim (νόμου της 12ης Μαΐου 2011 περί καταναλωτικής πίστης) (Dz. U. 2011, αριθ. 126, θέση 715) (στο εξής: νόμος περί καταναλωτικής πίστης), μηχανισμό για τον περιορισμό του ποσού του μη συνδεόμενου με τόκους κόστους της πιστώσεως που μπορεί να απαιτηθεί.
II. Τα πραγματικά περιστατικά και τα προδικαστικά ερωτήματα
Α.
Η υπόθεση C-84/19
13.
Στις 19 Σεπτεμβρίου 2016, συνήφθη, με τη διαμεσολάβηση μεσίτη πιστώσεων, σύμβαση καταναλωτικής πίστης μεταξύ της Profi Credit Polska και καταναλώτριας. Ως αντάλλαγμα για τη χορήγηση ποσού ύψους 9000 ζλότι (PLN) (περίπου 2090 ευρώ), με αποπληρωμή από τον δανειολήπτη με την καταβολή 36 μηνιαίων δόσεων, η σύμβαση προβλέπει την καταβολή από τον καταναλωτή, πρώτον, τόκων με επιτόκιο 9,83 % επί του κεφαλαίου σε ετήσια βάση· δεύτερον, των αποκαλούμενων «εξόδων φακέλου» ποσού 129 PLN (περίπου 30 ευρώ)· τρίτον, της αποκαλούμενης «προμήθειας», ποσού 7771 PLN (περίπου 1804 ευρώ) και, τέταρτον, πρόσθετης επιβάρυνσης για το πακέτο (αποκαλούμενη «Twój Pakiet» – Pakiet Extra [Το Πακέτο Σου – Πρόσθετο Πακέτο]) ποσού 1100 PLN (περίπου 255 ευρώ).
14.
Κατά το αιτούν δικαστήριο, το μη συνδεόμενο με τόκους κόστος της πιστώσεως που προβλεπόταν στη σύμβαση αντιστοιχούσε στο ανώτατο επιτόκιο που προβλεπόταν από την εθνική νομοθεσία στο άρθρο 36a του νόμου περί καταναλωτικής πίστης. Ωστόσο, στη σύμβαση δεν διευκρινιζόταν η ιδιότητα υπό την οποία ενεργούσε το πρόσωπο με το οποίο συνεβλήθη η εναγομένη, δεν περιλαμβάνονταν ορισμοί των «εξόδων φακέλου» και της «προμήθειας» ούτε επεξηγούνταν οι συγκεκριμένες παροχές της ενάγουσας στις οποίες αντιστοιχούσαν οι ανωτέρω χρεώσεις. Μπορούσε να προσδιορισθεί μόνον το ποσό της επιβαρύνσεως για «Το Πακέτο Σου – Πρόσθετο Πακέτο», το οποίο εξασφάλιζε στον καταναλωτή το δικαίωμα εφάπαξ αναβολής της καταβολής δύο δόσεων ή μειώσεως του ύψους τεσσάρων δόσεων με ταυτόχρονη παράταση της διάρκειας της συμβάσεως (σε περίπτωση αναβολής) ή μεταφορά της υποχρεώσεως για καταβολή των δόσεων σε μεταγενέστερο χρόνο (σε περίπτωση μειώσεως).
15.
Πριν να λήξει η περίοδος καταβολής των δόσεων, η Profi Credit Polska ζήτησε την έκδοση διαταγής πληρωμής. Το αιτούν δικαστήριο εξέδωσε απόφαση επί της διαφοράς ερήμην της εναγομένης, την οποία η εν λόγω καταναλώτρια προσέβαλε με ανακοπή, προβάλλοντας ισχυρισμούς σχετικά με τον καταχρηστικό χαρακτήρα ορισμένων ρητρών της συμβάσεως. Κατά την εν λόγω διαδικασία, το πιστωτικό ίδρυμα διευκρίνισε ότι τα «έξοδα φακέλου» αντιστοιχούσαν στο πραγματικό κόστος συνάψεως της συμβάσεως, η δε χρέωση που αποκαλείτο «προμήθεια» αποτελούσε το αντάλλαγμα για τη χορήγηση της πιστώσεως, ενώ οι τόκοι αποτελούσαν την αμοιβή για τη θέση των κεφαλαίων στη διάθεση του καταναλωτή.
16.
Στο πλαίσιο αυτό, το αιτούν δικαστήριο διατηρεί αμφιβολίες ως προς το κατά πόσον πρέπει να θεωρηθεί ότι οι ρήτρες που προβλέπουν τις εν λόγω χρεώσεις εξαιρούνται από την εκτίμηση της καταχρηστικότητας των συμβατικών ρητρών σύμφωνα με την οδηγία 93/13. Οι αμφιβολίες του βασίζονται στους ακόλουθους λόγους: Πρώτον, στον βαθμό που το εν λόγω κόστος δεν υπερβαίνει το όριο που προβλέπεται από την εθνική νομοθεσία, μπορεί να υποστηριχθεί ότι οι ρήτρες αυτές απλώς απηχούν την εν λόγω νομοθεσία και, ως εκ τούτου, σύμφωνα με το άρθρο 1, παράγραφος 2, της οδηγίας 93/13, δεν εμπίπτουν στις διατάξεις της οδηγίας αυτής. Δεύτερον, οι εν λόγω ρήτρες τιμών δύνανται να αποτελούν, όσον αφορά την Profi Credit Polska, το κύριο αντικείμενο της συμβάσεως και, για τον λόγο αυτό, να μην εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας σύμφωνα με το άρθρο 4, παράγραφος 2. Τρίτον, εφόσον η εκτίμηση του εάν οι εν λόγω χρεώσεις είναι δικαιολογημένες ή όχι θα ισοδυναμούσε με εκτίμηση του ανάλογου ή μη χαρακτήρα μεταξύ της αμοιβής και της υπηρεσίας που θα παρασχεθεί ως αντάλλαγμα, η εκτίμηση του δικαιολογημένου χαρακτήρα θα αποκλειόταν επίσης βάσει του άρθρου 4, παράγραφος 2. Τέλος, το αιτούν δικαστήριο διατηρεί αμφιβολίες ως προς το κατά πόσον μπορεί να θεωρηθεί ότι η διατύπωση μιας ρήτρας είναι σαφής και κατανοητή κατά την έννοια του άρθρου 4, παράγραφος 2, της οδηγίας 93/13, στην περίπτωση που με αυτήν επιβάλλονται τόκοι, αμοιβή και προμήθεια, χωρίς να εξηγούνται περαιτέρω οι διαφορές μεταξύ των εν λόγω χρεώσεων ή να προσδιορίζεται ο χαρακτήρας τους, και όταν δεν προσδιορίζεται η ιδιότητα υπό την οποία ενεργούσε το πρόσωπο με το οποίο συνεβλήθη ο καταναλωτής.
17.
Υπό τις συνθήκες αυτές, το Sąd Rejonowy Szczecin – Prawobrzeże i Zachód w Szczecinie – III Wydział Cywilny (επαρχιακό δικαστήριο του Szczecin, τρίτο τμήμα αστικών διαφορών, Πολωνία) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα ερωτήματα:
«1)
Έχει το άρθρο 1, παράγραφος 2, της [οδηγίας 93/13] την έννοια ότι η οδηγία δεν εφαρμόζεται επί της εκτιμήσεως του καταχρηστικού χαρακτήρα επιμέρους συμβατικών ρητρών που αφορούν το κόστος της πιστώσεως το οποίο δεν συνδέεται με την καταβολή τόκων, στην περίπτωση κατά την οποία η νομοθεσία κράτους μέλους προβλέπει ένα ανώτατο όριο για το κόστος αυτό, ορίζοντας ότι το κόστος συμβάσεως καταναλωτικής πίστεως το οποίο δεν συνδέεται με την καταβολή τόκων δεν δύναται να απαιτηθεί εάν υπερβαίνει το ανώτατο όριο του μη συνδεόμενου με την καταβολή τόκων κόστους, όπως το όριο αυτό υπολογίζεται βάσει της νομοθεσίας, ή εάν υπερβαίνει το συνολικό ποσό της πιστώσεως;
2)
Έχει το άρθρο 4, παράγραφος 2, της [οδηγίας 93/13] την έννοια ότι συμβατική ρήτρα ρυθμίζουσα το μη συνδεόμενο με την καταβολή τόκων κόστος, που βαρύνει τον δανειολήπτη ο οποίος υποχρεούται να το καταβάλει μαζί με το δάνειο, πέραν των τόκων, και το οποίο συνδέεται με τη σύναψη της συμβάσεως αυτής καθ’ εαυτήν και τη χορήγηση του δανείου (υπό μορφή επιβαρύνσεων, προμηθειών και πάσης φύσεως εξόδων), δεν υπόκειται βάσει της διατάξεως αυτής σε εκτίμηση του τυχόν καταχρηστικού χαρακτήρα της, εφόσον είναι διατυπωμένη κατά τρόπο σαφή και κατανοητό;
3)
Έχει το άρθρο 4, παράγραφος 2, της [οδηγίας 93/13] την έννοια ότι συμβατικές ρήτρες με τις οποίες επιβάλλονται πάσης φύσεως έξοδα συναφή με τη χορήγηση δανείου δεν είναι διατυπωμένες “κατά τρόπο σαφή και κατανοητό”, όταν δεν προκύπτει από αυτές για ποια συγκεκριμένη αντιπαροχή καταβάλλονται, και ο καταναλωτής δεν είναι σε θέση να αντιληφθεί τις μεταξύ τους διαφορές;»
Β.
Η υπόθεση C-222/19
18.
Στις 8 Μαρτίου 2018, η BW συνήψε με καταναλωτή σύμβαση καταναλωτικής πίστης διετούς διάρκειας. Η σύμβαση, η οποία δεν αποτέλεσε αντικείμενο ατομικής διαπραγματεύσεως, προβλέπει τη χορήγηση δανείου ποσού 4500 PLN (περίπου 1048 ευρώ), με αποπληρωμή σε 24 μηνιαίες δόσεις, η οποία εξασφαλίσθηκε με την έκδοση λευκής συναλλαγματικής. Ως αντιπαροχή για το χρηματικό ποσό που χορηγήθηκε στον καταναλωτή, η σύμβαση προβλέπει την καταβολή τόκου με επιτόκιο 10 % ετησίως, που αντιστοιχεί συνολικά σε ποσό 900 PLN (περίπου 210 ευρώ), προμήθεια χορηγήσεως δανείου ύψους 1125 PLN (περίπου 262 ευρώ) και έξοδα διαχειρίσεως δανείου ύψους 2700 PLN (περίπου 628 ευρώ). Κατά το εθνικό δικαστήριο, το συνολικό ετήσιο πραγματικό επιτόκιο καθορίστηκε στο 119,42 %. Το μη συνδεόμενο με την καταβολή τόκων κόστος, κατά την έννοια του άρθρου 36a του νόμου περί καταναλωτικής πίστης, δεν υπερβαίνει ωστόσο, το ανώτατο όριο που καθορίζεται από την εν λόγω διάταξη.
19.
Ο καταναλωτής εισέπραξε το συμφωνηθέν ποσό και ξεκίνησε τις καταβολές. Λόγω μη τήρησης του προγράμματος καταβολής δόσεων, ο δανειστής άσκησε ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου αγωγή κατά της εναγομένης ζητώντας την καταβολή του υπολοίπου της οφειλής προσαυξημένου με τους νόμιμους τόκους υπερημερίας. Ταυτόχρονα, υπέβαλε αίτηση εκδόσεως διαταγής πληρωμής, βάσει της λευκής συναλλαγματικής.
20.
Ωστόσο, το αιτούν δικαστήριο διατηρεί αμφιβολίες ως προς το αν η πολωνική νομοθεσία συνάδει με την οδηγία 93/13 όσον αφορά τη θέσπιση ανώτατου ορίου για το μη συνδεόμενο με την καταβολή τόκων κόστος που μπορεί να χρεωθεί από πιστωτικά ιδρύματα, δεδομένου ότι το εν λόγω όριο υπολογίζεται λαμβανομένων υπόψη όχι μόνον των εξόδων που συνδέονται με τη σύναψη ή την εκτέλεση της πιστωτικής συμβάσεως, αλλά και των γενικών εξόδων του δανειστή. Αυτό δεν απαγορεύει στον δανειστή την μετακύλιση στον καταναλωτή εξόδων όπως αυτά που αφορούν την τήρηση βάσης δεδομένων, τις αποδοχές εργαζομένων ή τη διαχείριση του επιχειρηματικού κινδύνου. Ωστόσο, η απόφαση στην υπόθεση Constructora Principado (
5
) θα μπορούσε να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι περίπτωση στην οποία επαγγελματίας πωλητής ή προμηθευτής μετακυλίει στον καταναλωτή, μέσω τυποποιημένων ρητρών, χρέωση την οποία θα όφειλε να φέρει ο ίδιος, θα μπορούσε να θεωρηθεί ως «σημαντική ανισορροπία» κατά την έννοια του άρθρου 3, παράγραφος 1, της οδηγίας 93/13.
21.
Υπό τις συνθήκες αυτές, το Sąd Rejonowy w Opatowie – I Wydział Cywilny (επαρχιακό δικαστήριο του Opatów, πρώτο τμήμα αστικών διαφορών, Πολωνία) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο το ακόλουθο προδικαστικό ερώτημα:
«Έχουν οι διατάξεις της [οδηγίας 93/13], ιδίως το άρθρο 3, παράγραφος 1, της εν λόγω οδηγίας, καθώς και οι οικείες αρχές του δικαίου της Ένωσης που αφορούν την προστασία των καταναλωτών και την ισορροπία μεταξύ των αντισυμβαλλομένων την έννοια ότι αντιτίθενται στην εισαγωγή στην εθνική έννομη τάξη του θεσμού του “ανώτατου ποσού μη συνδεόμενων με τόκους εξόδων πίστωσης” και του μαθηματικού τύπου για τον υπολογισμό του ύψους των εν λόγω εξόδων κατά τις διατάξεις του άρθρου 5, παράγραφος 6a, σε συνδυασμό με τις διατάξεις του άρθρου 36a, του [νόμου περί καταναλωτικής πίστης], βάσει των οποίων στα έξοδα που προκύπτουν από μια σύμβαση πίστωσης, με τα οποία επιβαρύνεται ο καταναλωτής (συνολικό κόστος της πίστωσης), συνυπολογίζονται και τα έξοδα που συνεπάγεται η άσκηση της οικονομικής δραστηριότητας του επιχειρηματία;»
Γ.
Η υπόθεση C-252/19
22.
Στις 31 Αυγούστου 2016, καταναλωτής συνήψε με την QL σύμβαση πιστώσεως, η οποία περιείχε ρήτρες που δεν είχαν αποτελέσει αντικείμενο διαπραγματεύσεως, ποσού 5000 PLN (περίπου 1149 ευρώ), με αποπληρωμή σε 36 μηνιαίες δόσεις. Ως αμοιβή του πιστωτικού ιδρύματος, η σύμβαση προβλέπει την καταβολή, πρώτον, τόκων με ετήσιο επιτόκιο 9,81 %, ήτοι, συνολικού ποσού 796 PLN (περίπου 182 ευρώ), δεύτερον, εξόδων φακέλου ύψους 129 PLN (περίπου 29 ευρώ), τρίτον, αμοιβής για την παροχή της υπηρεσίας που αποκαλείται «Twój Pakiet [Το Πακέτο Σου]» ύψους 900 PLN (περίπου 206 ευρώ) και, τέταρτον, προμήθεια ύψους 3939 PLN (περίπου 905 ευρώ). Κατά συνέπεια, το συνολικό ετήσιο πραγματικό επιτόκιο δανεισμού ανερχόταν σε 77,77 %. Όσον αφορά το μη συνδεόμενο με την καταβολή τόκων κόστος της εν λόγω πιστώσεως, κατά την έννοια του άρθρου 36a του νόμου περί καταναλωτικής πίστης, αυτό βρίσκεται εντός των ορίων που τίθενται από την εν λόγω διάταξη.
23.
Εντούτοις, το αιτούν δικαστήριο διατηρεί αμφιβολίες, ως προς τη συμβατότητα με την οδηγία 2008/48 της εθνικής νομοθεσίας που θέτει όριο στο ποσό των επιβαρύνσεων που μπορούν να χρεωθούν από πιστωτικά ιδρύματα. Ειδικότερα, για τον υπολογισμό του εν λόγω ορίου, δεν λαμβάνονται υπόψη μόνον τα έξοδα που συνδέονται με τη σύναψη ή την εκτέλεση συγκεκριμένης συμβάσεως, αλλά επιπλέον και τα γενικά έξοδα του δανειστή. Ωστόσο, από το άρθρο 3, στοιχείο ζʹ, της οδηγίας 2008/48 προκύπτει ότι ο καταναλωτής μπορεί να επιβαρυνθεί με έξοδα, αλλά μόνο με εκείνα που ανήκουν στο οριακό κόστος, ήτοι με τα έξοδα που συνδέονται με τη σύμβαση πιστώσεως.
24.
Υπό τις συνθήκες αυτές, το Sąd Rejonowy w Opatowie I Wydział Cywilny (επαρχιακό δικαστήριο του Opatów, πρώτο τμήμα αστικών διαφορών, Πολωνία) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο το ακόλουθο προδικαστικό ερώτημα:
«Έχουν οι διατάξεις της [οδηγίας 2008/48], και ιδίως το άρθρο 3, στοιχείο ζʹ, και το άρθρο 22, παράγραφος 1, την έννοια ότι αντιτίθενται στην εισαγωγή στην εθνική έννομη τάξη του θεσμού του “ανώτατου ποσού μη συνδεόμενων με τόκους εξόδων πίστωσης” και του μαθηματικού τύπου για τον υπολογισμό του ύψους των εν λόγω εξόδων κατά τις διατάξεις του άρθρου 5, παράγραφος 6a, σε συνδυασμό με τις διατάξεις του άρθρου 36a του νόμου της 12ης Μαΐου 2011 περί καταναλωτικής πίστης […], βάσει των οποίων στα έξοδα που προκύπτουν από μια σύμβαση πίστωσης, με τα οποία επιβαρύνεται ο καταναλωτής (συνολικό κόστος πίστωσης), συνυπολογίζονται και τα έξοδα που συνεπάγεται η οικονομική δραστηριότητα της επιχείρησης;»
III. Ανάλυση
Α.
Επί του πρώτου προδικαστικού ερωτήματος στην υπόθεση C‑84/19
25.
Με το πρώτο προδικαστικό ερώτημα στην υπόθεση C-84/19, το αιτούν δικαστήριο ερωτά, κατ’ ουσίαν, αν το άρθρο 1, παράγραφος 2, της οδηγίας 93/13 έχει την έννοια ότι οι ρήτρες συμβάσεως πιστώσεως που δεν έχει αποτελέσει αντικείμενο διαπραγματεύσεως, οι οποίες προβλέπουν χρεώσεις που επιβαρύνουν τον καταναλωτή, εξαιρούνται από το πεδίο εφαρμογής της εν λόγω οδηγίας, όταν οι εν λόγω χρεώσεις, συνολικά, δεν υπερβαίνουν το ανώτατο όριο που τίθεται από την εθνική νομοθεσία.
26.
Στο πλαίσιο αυτό, θα πρέπει να ληφθεί υπόψη ότι, βάσει του άρθρου 1, παράγραφος 1, σε συνδυασμό με τα άρθρα 2 και 3, παράγραφος 1, της οδηγίας 93/13, η εν λόγω οδηγία εφαρμόζεται στις ρήτρες οποιασδήποτε συμβάσεως που συνήψε επαγγελματίας με καταναλωτή, οι οποίες δεν αποτέλεσαν αντικείμενο ατομικής διαπραγματεύσεως. Εντούτοις, κατ’ εξαίρεση, το άρθρο 1, παράγραφος 2, της οδηγίας 93/13 ορίζει ότι οι ρήτρες συμβάσεως που απηχούν νομοθετικές ή κανονιστικές διατάξεις αναγκαστικού δικαίου δεν υπόκεινται στις διατάξεις της εν λόγω οδηγίας.
27.
Μολονότι απόκειται στο αιτούν δικαστήριο να αποφανθεί εάν ορισμένη συμβατική ρήτρα, όπως η επίμαχη στην υπόθεση της κύριας δίκης, εμπίπτει στη συγκεκριμένη αυτή εξαίρεση, εντούτοις, το Δικαστήριο δύναται να παράσχει στο αιτούν δικαστήριο τα στοιχεία τα οποία το τελευταίο πρέπει να λάβει υπόψη προκειμένου να εκτιμήσει το κατά πόσον η οικεία ρήτρα είναι καταχρηστική (
6
). Ως εκ τούτου, το αιτούν δικαστήριο θα μπορεί να είναι σε θέση να εξετάσει αν η εξαίρεση που προβλέπεται στην εν λόγω διάταξη δύναται να εφαρμοσθεί στην υπόθεση της κύριας δίκης.
28.
Στην υπό κρίση υπόθεση, το αιτούν δικαστήριο διερωτάται αν ρήτρες που προβλέπουν χρεώσεις οι οποίες δεν υπερβαίνουν ορισμένο ανώτατο όριο που καθορίζεται από εθνική διάταξη δύνανται να εμπίπτουν στις εξαιρέσεις του άρθρου 1, παράγραφος 2, της οδηγίας 93/13.
29.
Συναφώς, επισημαίνεται ότι το γεγονός και μόνον ότι συμβατικές ρήτρες συμμορφώνονται με νομοθετική ρύθμιση δεν συνεπάγεται άνευ ετέρου ότι οι εν λόγω ρήτρες «απηχούν» το γράμμα της εν λόγω ρυθμίσεως.
30.
Στην παρούσα υπόθεση, οι αμφιβολίες που εξέφρασε το αιτούν δικαστήριο προκύπτουν από το ότι, κατά τη νομολογία του Δικαστηρίου, η εξαίρεση του άρθρου 1, παράγραφος 2, της οδηγίας 93/13 δικαιολογείται από το γεγονός ότι ευλόγως τεκμαίρεται ότι ο εθνικός νομοθέτης καθιέρωσε μια ισορροπία μεταξύ του συνόλου των δικαιωμάτων και των υποχρεώσεων των συμβαλλομένων σε ορισμένες συμβάσεις, ισορροπία την οποία ο νομοθέτης της Ένωσης θέλησε ρητώς να διατηρήσει (
7
).
31.
Ωστόσο, φρονώ, ότι δεν πρέπει να γίνει δεκτό ότι η εν λόγω νομολογία του Δικαστηρίου έχει την έννοια ότι η θέσπιση ανώτατου ορίου από τον εθνικό νομοθέτη σημαίνει επίσης κατ’ ανάγκην την καθιέρωση από τον ίδιο ισορροπίας μεταξύ του συνόλου των δικαιωμάτων και υποχρεώσεων των συμβαλλομένων. Υποστηρίζω την άποψη αυτή για τους ακόλουθους λόγους.
32.
Πρώτον, όπως έχει κρίνει το Δικαστήριο, δεδομένου ότι το άρθρο 1, παράγραφος 2, εισάγει εξαίρεση στην οδηγία 93/13 που σκοπεί στην προστασία των καταναλωτών, η εν λόγω διάταξη πρέπει να ερμηνεύεται στενά (
8
).
33.
Δεύτερον, όταν ο νομοθέτης έχει θεσπίσει ανώτατο οικονομικό όριο, αυτό δεν σημαίνει κατ’ ανάγκην ότι, κάτω από το όριο αυτό, οποιαδήποτε ρήτρα προβλέπει την επιβολή χρεώσεων θα πρέπει, σε κάθε περίπτωση, να θεωρείται ότι αποτελεί έκφραση ισορροπίας. Εάν ίσχυε κάτι τέτοιο, τότε τα κράτη μέλη θα μπορούσαν να εκμηδενίσουν την προβλεπόμενη στην οδηγία 93/13 προστασία θεσπίζοντας ένα πολύ υψηλό ανώτατο όριο.
34.
Τρίτον, όπως επισημαίνει η Πολωνική Κυβέρνηση, η οδηγία 93/13 θα στερούνταν οποιασδήποτε πρακτικής αποτελεσματικότητας αν γινόταν δεκτό ότι οι ρήτρες που συνάδουν με τις εθνικές ρυθμίσεις που διέπουν τις συμβάσεις απηχούν νομοθετικές ή κανονιστικές διατάξεις αναγκαστικού δικαίου κατά την έννοια του άρθρου 1, παράγραφος 2, της οδηγίας αυτής, αφού σε κάθε περίπτωση θεωρείται κατά τεκμήριο ότι οι ρήτρες των συμβάσεων συνάδουν με το εθνικό δίκαιο.
35.
Κατά τη γνώμη μου, αναφερόμενο στον δικαιολογητικό λόγο της εξαίρεσης που προβλέπεται στο άρθρο 1, παράγραφος 2, της οδηγίας 93/13, σε αποφάσεις του, όπως η RWE Vertrieb και η Banco Santander και Escobedo Cortés, το Δικαστήριο επιχείρησε απλώς να τονίσει ότι η οδηγία 93/13 αποσκοπεί να θεσπίσει έλεγχο, όχι της εθνικής νομοθεσίας, αλλά αντιθέτως της τυχόν μειονεκτικής θέσης στην οποία μπορεί να περιέλθει ο καταναλωτής εξαιτίας της ασυμμετρίας όσον αφορά την ενημέρωση, την τεχνογνωσία και τη διαπραγματευτική δύναμη που υφίσταται μεταξύ αυτού και του εκάστοτε επαγγελματία (
9
).
36.
Υπό τις συνθήκες αυτές, δεν βρίσκω τον λόγο να αποκλίνω από το συμπέρασμα ότι το άρθρο 1, παράγραφος 2, της οδηγίας 93/13 δεν εφαρμόζεται στην περίπτωση ρητρών οι οποίες απλώς συμμορφώνονται με χρηματικό όριο που προβλέπεται από την εθνική νομοθεσία. Κατά συνέπεια, φρονώ ότι το άρθρο 1, παράγραφος 2, της οδηγίας 93/13 πρέπει να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι ρήτρες οι οποίες δεν έχουν αποτελέσει αντικείμενο διαπραγματεύσεως και προβλέπουν χρεώσεις που επιβαρύνουν τον καταναλωτή δεν εξαιρούνται από το πεδίο εφαρμογής της εν λόγω οδηγίας αποκλειστικά και μόνον επειδή οι εν λόγω χρεώσεις, συνολικά, δεν υπερβαίνουν ορισμένο ανώτατο όριο που καθορίζεται από την εθνική νομοθεσία (
10
).
Β.
Επί του δεύτερου προδικαστικού ερωτήματος στην υπόθεση C-84/19
37.
Με το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα στην υπόθεση C-84/19, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινισθεί αν το άρθρο 4, παράγραφος 2, της οδηγίας 93/13 έχει την έννοια ότι, όσον αφορά διατυπωμένες κατά τρόπο σαφή και κατανοητό ρήτρες συμβάσεως πιστώσεως που δεν έχει αποτελέσει αντικείμενο διαπραγματεύσεως, αποκλείεται κάθε εκτίμηση της ενδεχόμενης καταχρηστικότητάς τους όσον αφορά τις προβλεπόμενες από αυτές χρεώσεις πέραν των τόκων.
38.
Συναφώς, πρέπει να υπομνησθεί ότι το άρθρο 4, παράγραφος 2, της οδηγίας 93/13 προβλέπει δύο εξαιρέσεις όσον αφορά την εκτίμηση του καταχρηστικού χαρακτήρα μιας συμβατικής ρήτρας. Η εφαρμογή των εν λόγω εξαιρέσεων, προϋποθέτει, ωστόσο, ότι οι συγκεκριμένες ρήτρες είναι διατυπωμένες κατά τρόπο σαφή και κατανοητό.
39.
Μολονότι κατ’ αρχήν απόκειται στα εθνικά δικαστήρια να προσδιορίσουν επακριβώς τις ρήτρες οι οποίες, επειδή ορίζουν τις κύριες παροχές της συμβάσεως, πρέπει να θεωρηθεί ότι αφορούν το κύριο αντικείμενό της (
11
) ή των οποίων η εκτίμηση συνδέεται με το ανάλογο ή μη μεταξύ της τιμής και της παροχής υπηρεσιών ή της προμήθειας αγαθών, η εν λόγω εξαίρεση εντούτοις πρέπει να ερμηνεύεται αυτοτελώς και ομοιόμορφα σε ολόκληρη την Ευρωπαϊκή Ένωση. Κατά συνέπεια, το Δικαστήριο μπορεί να προσδιορίσει αν το άρθρο 4, παράγραφος 2, μπορεί να εφαρμοστεί σε ορισμένη κατηγορία ρητρών (
12
).
40.
Σύμφωνα με την πρώτη εξαίρεση, αποκλείεται κάθε εκτίμηση του καταχρηστικού χαρακτήρα των ρητρών που αφορούν τον «καθορισμό του κυρίου αντικειμένου της σύμβασης». Κατά τη νομολογία του Δικαστηρίου, τέτοιες ρήτρες είναι εκείνες οι οποίες ορίζουν τις κύριες παροχές της συμβάσεως και οι οποίες, ως τέτοιες, χαρακτηρίζουν τη σύμβαση. Προκειμένου να διαπιστωθεί αν συμβαίνει αυτό, πρέπει να λαμβάνεται υπόψη η φύση, η όλη οικονομία και οι βασικές παροχές της συμβάσεως, καθώς και το νομικό και το πραγματικό της πλαίσιο (
13
).
41.
Ως προς το ζήτημα αυτό, το κύριο αντικείμενο κάθε συμβατικής συμφωνίας είναι εκείνο που χαρακτηρίζει τη νομική της φύση, ήτοι οι ρήτρες εκείνες οι οποίες είναι ουσιώδεις για τη διαμόρφωσή της. Όσον αφορά τις συμβάσεις πιστώσεως, πρόκειται για τις ρήτρες με τις οποίες ο δανειστής συμφωνεί να δανείσει χρηματικό ποσό στον οφειλέτη ο οποίος αναλαμβάνει την υποχρέωση να αποπληρώσει το ποσό αυτό είτε σε ορισμένη ημερομηνία είτε υπό τη μορφή δόσεων.
42.
Σε μια τυπική σύμβαση δανείου, η πίστωση χορηγείται φυσικά με εμπορικούς όρους. Ως εκ τούτου, οι κύριες υποχρεώσεις του οφειλέτη αφορούν όχι μόνον την αποπληρωμή του χρηματικού ποσού που τέθηκε στη διάθεσή του, αλλά επίσης την αμοιβή για την εν λόγω υπηρεσία. Πράγματι, και προφανώς, μέρος του κύριου αντικειμένου της πωλήσεως αγαθών ή της παροχής υπηρεσιών είναι η υποχρέωση του αγοραστή ή του λήπτη των υπηρεσιών να καταβάλει το συμφωνηθέν τίμημα ή τη συμφωνηθείσα αμοιβή (
14
).
43.
Σύμφωνα με τη δεύτερη εξαίρεση του άρθρου 4, παράγραφος 2, αποκλείεται η εκτίμηση του καταχρηστικού χαρακτήρα των ρητρών όσον αφορά το ανάλογο ή μη μεταξύ της τιμής και της αμοιβής και της παροχής υπηρεσιών ή της προμήθειας αγαθών, εφόσον βεβαίως οι εν λόγω ρήτρες είναι διατυπωμένες κατά τρόπο σαφή και κατανοητό (
15
).
44.
Δεδομένου ότι ένας συμβατικός όρος μπορεί να λάβει τη μορφή πλειόνων ρητρών, παραγράφων ή σημείων και αντιστρόφως, σε μια σύμβαση μπορεί επίσης να προβλέπονται περισσότερες ρήτρες που να επιβάλλουν χρεώσεις ως αντάλλαγμα για μία μόνον υπηρεσία (
16
). Συνεπώς, οι εν λόγω δύο εξαιρέσεις αλληλοεπικαλύπτονται όταν ρήτρα προβλέπει χρεώσεις οι οποίες αποτελούν μέρος της συνολικής τιμής των αγαθών ή των υπηρεσιών που αποτελούν το κύριο αντικείμενο της επίμαχης συμβάσεως.
45.
Εν προκειμένω, οι αμφιβολίες που εκφράζει το αιτούν δικαστήριο φαίνεται να προκύπτουν από την έννοια της τιμής ή της αμοιβής. Πράγματι, κατά το αιτούν δικαστήριο, σύμφωνα με το πολωνικό δίκαιο ρήτρα σχετική με την τιμή δεν μπορεί να αφορά το κύριο αντικείμενο μιας συμβάσεως πιστώσεως αν η εν λόγω τιμή εκφράζεται με μορφή διαφορετική από την επιβολή τόκων.
46.
Ωστόσο, όσον αφορά το δίκαιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, η έννοια της τιμής ή της αμοιβής δεν είναι τόσο περιοριστική, ακόμη και στην περίπτωση των συμβάσεων πιστώσεως. Πράγματι, δεν φαίνεται να υπάρχει διάταξη του δικαίου της Ένωσης που να προβλέπει ότι η πληρωμή που θα πραγματοποιηθεί στο πλαίσιο συμβάσεως πιστώσεως πρέπει να λαμβάνει αποκλειστικά τη μορφή τόκων (
17
). Ως εκ τούτου, τα πιστωτικά ιδρύματα μπορούν να ζητούν να λάβουν αμοιβή υπό μορφή τόκου ή/και καθορισμένου ποσού (
18
).
47.
Το συμπέρασμα αυτό ενισχύεται περαιτέρω από το γράμμα της οδηγίας 2008/48 η οποία προβλέπει, όσον αφορά τις συμβάσεις πιστώσεως, την υποχρέωση των πιστωτικών ιδρυμάτων να ενημερώνουν τους καταναλωτές για το συνολικό κόστος της εν λόγω πιστώσεως, το οποίο πρέπει να υπολογίζεται λαμβανομένων υπόψη όλων των ειδών επιβαρύνσεων τις οποίες καλείται να καταβάλει ο καταναλωτής για τη σύμβαση πιστώσεως. Πράγματι, αν το δίκαιο της Ένωσης απαγόρευε στα πιστωτικά ιδρύματα να λαμβάνουν αμοιβή υπό μορφή διαφορετική από την επιβολή επιτοκίου, τότε δεν θα ήταν αναγκαία η εν λόγω αναφορά σε κάθε είδους επιβάρυνση.
48.
Όσον αφορά την οδηγία 93/13 ειδικότερα, δεδομένου ότι δεν περιέχει ορισμό των εννοιών της «τιμής» ή της «αμοιβής», οι εν λόγω όροι πρέπει να προσδιορισθούν σύμφωνα με το σύνηθες νόημα που έχουν στην καθημερινή γλώσσα, λαμβανομένων υπόψη του πλαισίου εντός του οποίου χρησιμοποιούνται και των σκοπών της ρυθμίσεως στην οποία εντάσσονται (
19
).
49.
Στην καθομιλουμένη, η λέξη «τιμή» έχει την έννοια του συνολικού χρηματικού ποσού που απαιτείται να καταβληθεί για συγκεκριμένη συμβατική πράξη, ενώ η λέξη «αμοιβή» γενικότερα έχει την έννοια των χρημάτων που καταβάλλονται για ορισμένη εργασία ή την παροχή υπηρεσίας. Οι εν λόγω δύο έννοιες είναι περίπου ταυτόσημες, με τη διαφορά ότι η έννοια της «τιμής» χρησιμοποιείται συχνότερα όσον αφορά την πληρωμή για αγαθά, ενώ ο όρος «αμοιβή» χρησιμοποιείται συνήθως για υπηρεσίες, ιδίως στο πλαίσιο της απασχολήσεως (
20
).
50.
Κατά συνέπεια, μπορούν να εμπίπτουν στην πρώτη εξαίρεση του άρθρου 4, παράγραφος 2, ρήτρες διατυπωμένες κατά τρόπο σαφή και κατανοητό οι οποίες καθορίζουν τη συνολική τιμή για την υπηρεσία ή το αγαθό που αποτελεί το κύριο αντικείμενο της συμβάσεως, χωρίς να έχει σημασία αν προβλέπουν την καταβολή τόκων ή αμοιβής και το ποιες ενέργειες θα πρέπει να εκτελέσει το πιστωτικό ίδρυμα για τη χορήγηση της πιστώσεως.
51.
Στην υπόθεση της κύριας δίκης, με την εξαίρεση της ρήτρας που αφορά την τιμή της υπηρεσίας «Το Πακέτο Σου – Πρόσθετο Πακέτο», πρέπει να γίνει δεκτό ότι κάθε όρος της συμβάσεως ο οποίος διέπει την τιμή της πιστώσεως –είτε αυτή εκφράζεται ως αμοιβή είτε ως τόκοι– αποτελεί τμήμα της αντιπαροχής για τη χορήγηση του δανείου και ότι, κατά συνέπεια, εμπίπτει στην πρώτη εξαίρεση που προβλέπει το άρθρο 4, παράγραφος 2.
52.
Οι ρήτρες που διέπουν την τιμή της πιστώσεως εμπίπτουν βεβαίως και στη δεύτερη εξαίρεση του άρθρου 4, παράγραφος 2, της οδηγίας 93/13, αλλά μόνον όσον αφορά τη ζητούμενη τιμή (
21
). Δεδομένου ότι οι επίμαχες ρήτρες στην υπόθεση C-84/19 δεν αφορούν μόνον το κύριο αντικείμενο της συμβάσεως, καθώς στην πραγματικότητα προβλέπουν συγκεκριμένες χρεώσεις που πρέπει να καταβληθούν και, ως εκ τούτου, καθορίζουν, εν μέρει, την τιμή που θα πληρωθεί για τη χορήγηση της πιστώσεως, οι εν λόγω ρήτρες εμπίπτουν και στη δεύτερη εξαίρεση.
53.
Το ανωτέρω συμπέρασμα δεν τίθεται υπό αμφισβήτηση από τους σκοπούς που επιδιώκει το άρθρο 4, παράγραφος 2, ούτε και από τη συστηματική ερμηνεία της εν λόγω διατάξεως.
54.
Όσον αφορά τον σκοπό που επιδιώκουν, φαίνεται ότι οι εξαιρέσεις του άρθρου 4, παράγραφος 2 απηχούν μια επιλογή νομοθετικής πολιτικής η οποία αφορά το ότι οι συμβαλλόμενοι είναι ελεύθεροι να διαμορφώσουν ελεύθερα τις κύριες συμβατικές υποχρεώσεις (
22
). Σε μια οικονομία ελεύθερης αγοράς η κοινή παραδοχή είναι ότι οι ιδιώτες θεωρούνται λογικοί και ικανοί να προστατεύσουν τα συμφέροντά τους. Επομένως, είναι αναμενόμενο ότι οι καταναλωτές θα πραγματοποιήσουν έρευνες ως προς αυτό που θα αγοράσουν, ήτοι το κύριο αντικείμενο της συμβάσεως, καθώς και ως προς το τίμημα που θα χρειαστεί να καταβάλουν ως αντάλλαγμα (
23
). Επομένως, η σκέψη του νομοθέτη εν προκειμένω φαίνεται να είναι ότι σε αντίθεση με τις λοιπές ρήτρες μιας τυποποιημένης συμβάσεως τις οποίες οι καταναλωτές δεν διαβάζουν κατ’ ανάγκη πάντα (
24
), θα ήταν μάλλον απίθανο να αποδειχθεί ότι δεν είναι ενημερωμένοι σχετικά με τις ρήτρες που αφορούν το κύριο αντικείμενο της συμβάσεως ή την τιμή ή την αμοιβή. Εντούτοις, όλα τα ανωτέρω προϋποθέτουν ότι το κύριο αντικείμενο της συμβάσεως και η τιμή ή η αμοιβή έχουν διατυπωθεί κατά τρόπο σαφή και κατανοητό.
55.
Όσον αφορά το περιεχόμενο, δεδομένου ότι το άρθρο 4, παράγραφος 2, της οδηγίας 93/13 προβλέπει εξαιρέσεις όσον αφορά την εκτίμηση του καταχρηστικού χαρακτήρα των ρητρών η οποία προβλέπεται στο πλαίσιο του συστήματος προστασίας των καταναλωτών που καθιερώνει η εν λόγω οδηγία, η διάταξη αυτή πρέπει να ερμηνεύεται στενά (
25
). Δεδομένου ότι το γράμμα του άρθρου 4, παράγραφος 2, δεν διακρίνει ανάλογα με το αν η τιμή ή η αμοιβή για την επίμαχη υπηρεσία διατυπώθηκαν είτε ως σταθερή χρέωση είτε ως τόκοι, η ερμηνεία αυτή δεν δικαιολογεί την εξαίρεση από το πεδίο εφαρμογής της εν λόγω διατάξεως των συμβατικών ρητρών που προβλέπουν άλλες χρεώσεις πέραν των τόκων.
56.
Ακόμη και αν γινόταν δεκτή συσταλτικότερη ερμηνεία του άρθρου 4, παράγραφος 2 (
26
), και πάλι το συμπέρασμα δεν θα ήταν διαφορετικό, καθόσον, σχεδόν εξ ορισμού, η τιμή αποτελεί ουσιώδες στοιχείο οποιασδήποτε συμβάσεως. Οι επαγγελματίες είναι, βεβαίως, ελεύθεροι να καθορίσουν τον τρόπο πληρωμής είτε υπό τη μορφή συγκεκριμένου ποσού είτε υπό τη μορφή τόκων. Εντούτοις, εφόσον οι εν λόγω επιβαρύνσεις αποτελούν μέρος του ανταλλάγματος για τη χορήγηση της πιστώσεως –και όχι για κάποια συμπληρωματική υπηρεσία– πρέπει να θεωρηθεί ότι οι ρήτρες που προβλέπουν τις εν λόγω επιβαρύνσεις εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής τόσο της πρώτης όσο και της δεύτερης εξαίρεσης που προβλέπονται στο άρθρο 4, παράγραφος 2.
57.
Κατά συνέπεια, δεν ασκεί επιρροή εν προκειμένω αν η τιμή ή η αμοιβή για μια υπηρεσία εκφράζεται ως τόκος ή ως χρέωση, ή αν η σύμβαση προσδιορίζει τις ενέργειες που πρέπει να εκτελέσει ο επαγγελματίας προκειμένου να παράσχει την εν λόγω υπηρεσία. Εκείνο που έχει σημασία είναι, όπως θα εξηγήσω στη συνέχεια, αν ο καταναλωτής ήταν σε θέση να αντιληφθεί τη συνολική τιμή που θα κληθεί να καταβάλει καθώς και το τι ακριβώς αγοράζει. Κατά τον τρόπο αυτό ο καταναλωτής μπορεί να διαπιστώσει αν η σύμβαση ανταποκρίνεται ή όχι στις ανάγκες του και να τη συγκρίνει με άλλες υπάρχουσες προσφορές.
58.
Τα ανωτέρω σημαίνουν ότι, όσον αφορά την υπόθεση C-84/19, προκειμένου να εμπίπτει σε μία εκ των εξαιρέσεων του άρθρου 4, παράγραφος 2, μια ρήτρα που προβλέπει χρεώσεις όσον αφορά σύμβαση πιστώσεως πρέπει απλώς να ορίζει κατά τρόπο σαφή και κατανοητό το ποσό της εν λόγω χρεώσεως. Η μορφή που λαμβάνει η εν λόγω χρέωση δεν ασκεί επιρροή.
59.
Επίσης, δεν πιστεύω ότι πρέπει να αποκλεισθεί η εφαρμογή του άρθρου 4, παράγραφος 2, όταν η διαφορά αφορά την ύπαρξη αντιπαροχής εκ μέρους του δανειστή για μια συγκεκριμένη ρήτρα καθορισμού τιμής. Πράγματι, η αμφισβήτηση της υπάρξεως αντιπαροχής από την πλευρά του δανειστή για συγκεκριμένη χρέωση ή η εκτίμηση του ανάλογου ή μη μεταξύ της τιμής μιας υπηρεσίας και των ενεργειών που πρέπει να γίνουν για την παροχή της υπηρεσίας αυτής θα ισοδυναμούσε με αμφισβήτηση του ανάλογου ή μη μεταξύ της ποιότητας της παρεχόμενης υπηρεσίας και της καθορισθείσας τιμής, ήτοι με αυτό ακριβώς που το άρθρο 4, παράγραφος 2, κατά κανόνα αποκλείει.
60.
Μολονότι δέχομαι ότι στις αποφάσεις Matei και Kiss και CIB Bank, υπάρχουν ορισμένες διαπιστώσεις του Δικαστηρίου οι οποίες, από μία άποψη, θα μπορούσαν να οδηγούν σε διαφορετικό συμπέρασμα (
27
), φρονώ ότι, υπό το φως του άρθρου 4, παράγραφος 2, της οδηγίας 93/13 ο καταχρηστικός χαρακτήρας κάθε ρήτρας καθορισμού τιμής δεν εξαρτάται από συγκεκριμένη ενέργεια στην οποία πρέπει να προβεί ο δανειστής σε αντάλλαγμα για τις εν λόγω ρήτρες. Πράγματι, αυτό θα σήμαινε καταστρατήγηση του σαφούς γράμματος του άρθρου 4, παράγραφος 2, και, ως εκ τούτου, της επιλογής του νομοθέτη της Ένωσης: η οδηγία 93/13 δεν καλύπτει το ζήτημα αν η καθορισθείσα τιμή είναι ή όχι υπερβολική. Κατά συνέπεια, εφόσον η δικαιολόγηση της τιμής δεν ασκεί επιρροή στην εκτίμηση του καταχρηστικού χαρακτήρα των ρητρών βάσει της οδηγίας 93/13, η απαίτηση διαφάνειας που προβλέπεται από την εν λόγω οδηγία δεν πρέπει να ερμηνεύεται υπό την έννοια ότι επιβάλλει στα πιστωτικά ιδρύματα να ενημερώνουν τους καταναλωτές σχετικά με τις ενέργειες που εμπεριέχονται στη χορήγηση της πιστώσεως.
61.
Βεβαίως, τα κράτη μέλη είναι κατ’ αρχήν ελεύθερα να θεσπίσουν αντίθετη ρύθμιση στα εθνικά τους δίκαια. Το άρθρο 8 της οδηγίας 93/13 ορίζει ότι τα κράτη μέλη μπορούν να θεσπίζουν ή να διατηρούν στον τομέα που διέπεται από την εν λόγω οδηγία, αυστηρότερες διατάξεις για να εξασφαλίζεται μεγαλύτερη προστασία του καταναλωτή, υπό την προϋπόθεση ότι οι εν λόγω διατάξεις συνάδουν με όλους τους κανόνες του εφαρμοστέου δικαίου της Ένωσης και ότι το ενδιαφερόμενο κράτος μέλος συμμορφώνεται με την υποχρέωση παροχής στοιχείων που προβλέπεται στο άρθρο 8α της οδηγίας 93/13.
62.
Κατά συνέπεια, δεν αντιβαίνει άνευ ετέρου στην οδηγία 93/13 το γεγονός ότι, όπως επισημαίνει το αιτούν δικαστήριο, σύμφωνα με την εθνική νομοθεσία, το ανάλογο ή μη μεταξύ της τιμής, αφενός, και της υπηρεσίας ή του αγαθού που θα παρασχεθεί, αφετέρου, εξαιρείται από την εκτίμηση του καταχρηστικού χαρακτήρα μιας ρήτρας μόνον εφόσον η εν λόγω τιμή αφορά την κύρια υπηρεσία που προβλέπεται στη σύμβαση. Ομοίως, η εν λόγω νομοθεσία δεν μπορεί να θεωρείται ότι παραβιάζει την οδηγία 93/13 απλώς και μόνον επειδή ορίζει ότι ρήτρα καθορισμού τιμής δεν μπορεί να αφορά την κύρια υπηρεσία αν η καθορισθείσα τιμή δεν λαμβάνει τη μορφή τόκων.
63.
Επισημαίνω, ωστόσο, ότι, μολονότι το αιτούν δικαστήριο προφανώς εκτιμά ότι οι έλεγχοι των τιμών που εισήχθησαν με την εν λόγω εθνική νομοθεσία δεν είναι αρκούντως αυστηροί, το ζήτημα αυτό δεν εμπίπτει εντούτοις στο πεδίο εφαρμογής του δικαίου της Ένωσης, και, ως εκ τούτου, αφορά προφανώς τον Πολωνό νομοθέτη και όχι το Δικαστήριο.
64.
Επομένως, φρονώ ότι στο δεύτερο προδικαστικό ερώτημα στην υπόθεση C-84/19 πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι το άρθρο 4, παράγραφος 2, της οδηγίας 93/13 έχει την έννοια ότι αποκλείεται η κατά την οδηγία αυτή εκτίμηση του καταχρηστικού χαρακτήρα ρητρών συμβάσεως πιστώσεως που δεν έχει αποτελέσει αντικείμενο διαπραγματεύσεως, οι οποίες καθορίζουν την τιμή ή την αμοιβή για την εν λόγω πίστωση, εφόσον οι ρήτρες αυτές είναι διατυπωμένες κατά τρόπο σαφή και κατανοητό, ακόμη και όταν προβλέπουν την καταβολή άλλων χρεώσεων και όχι τόκων. Τα κράτη μέλη είναι ελεύθερα, ωστόσο, να προβλέψουν στα εθνικά τους δίκαια έναν τέτοιο μηχανισμό εκτιμήσεως του καταχρηστικού χαρακτήρα των τιμών, εφόσον οι ρυθμίσεις του συνάδουν με τις διατάξεις του δικαίου της Ένωσης και το εν λόγω κράτος μέλος τηρεί επίσης τις απαιτήσεις του άρθρου 8α της οδηγίας 93/13.
Γ.
Επί του τρίτου προδικαστικού ερωτήματος στην υπόθεση C‑84/19
65.
Με το τρίτο προδικαστικό ερώτημα στην υπόθεση C-84/19, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινισθεί αν το άρθρο 4, παράγραφος 2, της οδηγίας 93/13 πρέπει να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι ρήτρα συμβάσεως πιστώσεως που δεν έχει αποτελέσει αντικείμενο διαπραγματεύσεως, η οποία επιβάλλει στον καταναλωτή ορισμένες χρεώσεις, πρέπει να θεωρείται ότι δεν είναι διατυπωμένη κατά τρόπο σαφή και κατανοητό, όταν δεν προσδιορίζει τις υπηρεσίες για τις οποίες καταβάλλονται οι εν λόγω χρεώσεις και όταν δεν είναι δυνατόν να το συναγάγει ο καταναλωτής από τα στοιχεία που περιλαμβάνονται στη σύμβαση.
66.
Όπως έχω ήδη επισημάνει, το άρθρο 4, παράγραφος 2, της οδηγίας 93/13 προβλέπει δύο εξαιρέσεις που όταν συντρέχουν αποκλείεται η εκτίμηση του καταχρηστικού χαρακτήρα ρητρών που περιλαμβάνονται σε συμβάσεις πιστώσεως που δεν έχουν αποτελέσει αντικείμενο διαπραγματεύσεως. Αμφότερες οι εν λόγω εξαιρέσεις με τη σειρά τους τελούν υπό την προϋπόθεση ότι οι συγκεκριμένοι συμβατικοί όροι είναι διατυπωμένοι κατά τρόπο σαφή και κατανοητό.
67.
Σύμφωνα με τη νομολογία του Δικαστηρίου, η εν λόγω προϋπόθεση της διατυπώσεως με τρόπο κατανοητό έχει την έννοια ότι στη σύμβαση πρέπει επίσης να εκτίθεται κατά τρόπο εναργή η συγκεκριμένη λειτουργία του μηχανισμού τον οποίο αφορά η οικεία ρήτρα, καθώς και, ενδεχομένως, η σχέση μεταξύ του μηχανισμού αυτού και εκείνου που προβλέπουν άλλες ρήτρες, έτσι ώστε ο καταναλωτής να μπορεί να εκτιμήσει, βάσει σαφών και κατανοητών κριτηρίων, τις ως προς αυτόν οικονομικές συνέπειες (
28
).
68.
Για να διαπιστωθεί αν ορισμένη ρήτρα έχει διατυπωθεί κατά τρόπο σαφή και κατανοητό, πρέπει βεβαίως να λαμβάνεται υπόψη η φύση, η γενική οικονομία και τα όσα ορίζει το σύνολο συμβάσεων στο οποίο εντάσσεται η εν λόγω σύμβαση, καθώς και το νομικό και το πραγματικό πλαίσιό της (
29
). Εκτός από τα ανωτέρω στοιχεία, σημαντικές παραμέτρους αποτελούν και άλλοι παράγοντες, όπως ο κατανοητός χαρακτήρας των επιμέρους ρητρών, η σαφήνεια της διατυπώσεώς τους, η ακρίβεια της χρησιμοποιηθείσας ορολογίας ή η πιθανή χρήση τεχνικών απεικονίσεως (
30
). Η συγκεκριμένη θέση της ρήτρας στη σύμβαση ή το γεγονός ότι οι οικείες προβλέψεις περιλαμβάνονται σε περισσότερες διαφορετικές ρήτρες, παραγράφους ή σημεία ενδέχεται επίσης να αποτελούν σημαντικούς παράγοντες για την παραπάνω διαπίστωση.
69.
Όπως διευκρίνισα στις προτάσεις μου στην υπόθεση Kiss και CIB Bank, οι απαιτήσεις κατανοητής διατύπωσης κατά το άρθρο 4, παράγραφος 2, της οδηγίας 93/13 έχουν την έννοια, επί παραδείγματι, ότι όταν η σύμβαση είναι σχετικά μακροσκελής και η τιμή που πρέπει να καταβληθεί σε αντάλλαγμα για τις διάφορες παρεχόμενες υπηρεσίες έχει υποδιαιρεθεί σε περισσότερες επιμέρους ρήτρες, τότε οι διάφορες αυτές ρήτρες πρέπει να παρατίθενται σε συγκεκριμένο μέρος της συμβάσεως συνολικά ή σε σύνοψη και να τίθεται υπόψη του καταναλωτή το αθροιστικό τους αποτέλεσμα (
31
).
70.
Στην απόφαση Kásler και Káslerné Rábai το Δικαστήριο συνήγαγε από το άρθρο 4, παράγραφος 2, και από το άρθρο 5 της ως άνω οδηγίας την ύπαρξη μιας γενικότερης υποχρεώσεως διαφάνειας (
32
). Κατά συνέπεια, οι επαγγελματίες πρέπει να παρέχουν στους καταναλωτές επαρκή πληροφόρηση ώστε αυτοί να είναι σε θέση να λαμβάνουν συνετές και εμπεριστατωμένες αποφάσεις (
33
).
71.
Κατά συνέπεια, όταν ρήτρα επιβάλλει στον καταναλωτή ορισμένες χρεώσεις ως αντάλλαγμα για σύμβαση πιστώσεως που δεν έχει αποτελέσει αντικείμενο διαπραγματεύσεως, δεν μπορεί να πραγματοποιηθεί δικαστική εκτίμηση του καταχρηστικού ή μη χαρακτήρα του ποσού των εν λόγω χρεώσεων βάσει του άρθρου 4, παράγραφος 2, αν οι όροι της συμβάσεως είναι διατυπωμένοι κατά τρόπο σαφή και κατανοητό. Κατ’ ουσίαν, αυτό σημαίνει ότι, λαμβανομένου υπόψη του συνόλου των στοιχείων της συμβάσεως και των πληροφοριών που παρέχονται από το πιστωτικό ίδρυμα, ο μέσος, δεόντως ενημερωμένος και ευλόγως προσεκτικός καταναλωτής πρέπει να μπορεί να κατανοήσει πριν από τη σύναψη της συμβάσεως ότι θα επιβαρυνθεί και με τις εν λόγω χρεώσεις και, κατά συνέπεια, να μπορεί να έχει εκτιμήσει ορθώς τις οικονομικές συνέπειες της συνάψεως της συμβάσεως.
72.
Στο πλαίσιο αυτό, το αιτούν δικαστήριο στην υπόθεση C-84/19 διερωτάται, κατ’ ουσίαν, αν η εν λόγω απαίτηση διαφάνειας υποχρεώνει τους επαγγελματίες να προσδιορίζουν τις υπηρεσίες για τις οποίες οφείλονται οι προβλεπόμενες σε σύμβαση χρεώσεις ή, τουλάχιστον, επιβάλλει ο καταναλωτής να μπορεί να συναγάγει την εν λόγω πληροφορία από τη σύμβαση.
73.
Κατ’ αρχάς επισημαίνεται ότι το αιτούν δικαστήριο φαίνεται να χρησιμοποιεί τον όρο «υπηρεσία» με την ειδική έννοια των ενεργειών στις οποίες πρέπει να προβεί ο επαγγελματίας για την εκπλήρωση των υποχρεώσεών του για την παροχή της υπηρεσίας που αποτελεί το κύριο αντικείμενο της συμβάσεως.
74.
Συναφώς, εκτιμώ ότι η απαίτηση της οδηγίας 93/13 περί σαφούς και κατανοητής διατυπώσεως των συμβατικών ρητρών δεν μπορεί να έχει την έννοια ότι επιβάλλει την υποχρέωση να ενημερώνεται ο καταναλωτής σχετικά με τις ενέργειες στις οποίες πρέπει να προβεί ο επαγγελματίας βάσει της συμβάσεως. Για τον λόγο αυτό, δεν έχει σημασία το ότι ο καταναλωτής δεν μπορεί να συναγάγει τις συγκεκριμένες αυτές πληροφορίες από τις πληροφορίες που τίθενται υπόψη του, εφόσον, βεβαίως, έχει καταστεί σαφής και ο γενικός χαρακτήρας της συμβάσεως. Καταλήγω στο συμπέρασμα αυτό για τους ακόλουθους λόγους.
75.
Πρώτον, σύμφωνα με τη νομολογία του Δικαστηρίου, η απαίτηση που προβλέπεται στο άρθρο 4, παράγραφος 2, επιβάλλει απλώς να είναι οι καταναλωτές ενημερωμένοι για τις συνέπειες των ρητρών της συμβάσεως και όχι για τον λόγο υπάρξεώς τους (
34
). Με άλλα λόγια, εκείνο που έχει σημασία είναι ότι δεν πρέπει να αποκρύπτονται από τον καταναλωτή χρεώσεις πριν από τη σύναψη της συμβάσεως. Το ζήτημα του κύρους της δηλώσεως βουλήσεως του καταναλωτή για τη σύναψη της συμβάσεως δεν καλύπτεται από την οδηγία 93/13 καθώς ως προς αυτό αρμόδια εξακολουθούν να είναι τα κράτη μέλη (
35
). Το ίδιο ισχύει και για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές, οι οποίες καλύπτονται από την οδηγία 2005/29 (
36
). Η εν λόγω οδηγία ρυθμίζει τα αποτελέσματα ή τις συνέπειες των ρητρών –κατά κύριο λόγο των αποκαλούμενων «ψιλών γραμμάτων»– εκτός από εκείνες οι οποίες γενικώς τραβούν την προσοχή του καταναλωτή.
76.
Δεύτερον, όπως επισήμανε ο γενικός εισαγγελέας Η. Saugmandsgaard Øe στην υπόθεση Ibercaja Banco (
37
), η γενική τάση της νομολογίας του Δικαστηρίου είναι να μεριμνά, όταν εξετάζει την απαίτηση διαφάνειας που προβλέπεται στην οδηγία 93/13, ώστε η απαίτηση αυτή να μην βαίνει πέραν αυτού που ευλόγως μπορεί να αναμένεται από τον επαγγελματία. Είναι δύσκολο να αποφευχθεί η εντύπωση ότι η αναφορά των συγκεκριμένων και εξατομικευμένων ενεργειών, σε αντάλλαγμα των οποίων προβλέπονται ορισμένες χρεώσεις, θα συνεπαγόταν υπερβολική και αδικαιολόγητη επιβάρυνση του επαγγελματία.
77.
Τρίτον, το να ζητείται από τον επαγγελματία να προβεί στην αναφορά αυτή ισοδυναμεί κατ’ ουσίαν με το να του ζητείται να αιτιολογεί κάθε ρήτρα καθορισμού τιμής. Αυτό όμως αντιβαίνει στην όλη λογική της δεύτερης εξαιρέσεως του άρθρου 4, παράγραφος 2, η οποία συνίσταται ακριβώς στο ότι δεν καθίσταται υποχρεωτική για τους επαγγελματίες η δικαιολόγηση των χρεώσεών τους και στην εκ του λόγου αυτού αποτροπή της παρεμβάσεως των δικαστηρίων στις τιμολογιακές στρατηγικές των επιχειρήσεων.
78.
Τέταρτον, όπως ήδη παρατήρησα, σε μια οικονομία της αγοράς η τιμή ενός αγαθού ή μιας υπηρεσίας δεν σχετίζεται άμεσα αυτή καθεαυτή με τις ενέργειες που πρέπει να γίνουν ή με το κόστος παραγωγής, αλλά αντιθέτως με την προσφορά και τη ζήτηση. Κατά συνέπεια, όταν σύμβαση προβλέπει μια συνολική τιμή όσον αφορά την ίδια υπηρεσία, θα ήταν κατά κάποιον τρόπο τεχνητό το να πρέπει καθεμιά από τις εν λόγω ρήτρες να αφορά συγκεκριμένη ενέργεια.
79.
Ακόμη λιγότερο ρεαλιστικό θα ήταν να αναμένεται από τους επαγγελματίες να παρέχουν αξιόπιστη πληροφόρηση στους καταναλωτές όσον αφορά το συγκεκριμένο κόστος που αποδίδεται σε κάθε επιμέρους στοιχείο των αγαθών ή των υπηρεσιών που παρέχονται. Πράγματι, όταν επαγγελματίας έχει περισσότερες από μία δραστηριότητες, η κατανομή των γενικών του εξόδων μεταξύ των διαφορετικών δραστηριοτήτων αποδεικνύεται συχνά σύνθετη (και, πράγματι, δαπανηρή) λογιστική διαδικασία (
38
). Τούτο αν μη τι άλλο θα επέβαλε στους επαγγελματίες την υποχρέωση να τηρούν αναλυτική λογιστική των εξόδων τους ο σκοπός της οποίας είναι ακριβώς να προσδιορίσει και να αξιολογήσει τα στοιχεία που συνθέτουν το καθαρό λειτουργικό αποτέλεσμα, έστω και αν η εν λόγω γενική υποχρέωση λογιστικής δεν προβλέπεται από κανέναν κανόνα του δικαίου της Ένωσης (
39
).
80.
Σε κάθε περίπτωση είναι σαφές ότι η επίμαχη σύμβαση πιστώσεως εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 2008/48. Επομένως, πρέπει επίσης να ληφθούν υπόψη οι σχετικές διατάξεις της εν λόγω οδηγίας δεδομένου ότι με αυτή, σύμφωνα με τη νομολογία του Δικαστηρίου, επήλθε πλήρης εναρμόνιση των υποχρεώσεων πληροφόρησης που μπορούν να επιβληθούν σε πιστωτικά ιδρύματα (
40
).
81.
Πρώτον, δεδομένου ότι τα κράτη μέλη υποτίθεται ότι έχουν μεταφέρει την οδηγία 2008/48 στην εθνική τους νομοθεσία, ρήτρες οι οποίες απηχούν τις διατάξεις της εν λόγω οδηγίας, υπό την έννοια ότι προβλέπουν την πληροφόρηση που είναι υποχρεωτική κατά την εν λόγω οδηγία, μπορεί να γίνει δεκτό ότι εξαιρούνται κατ’ ανάγκην από το πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 93/13, βάσει του άρθρου 1, παράγραφος 2, της εν λόγω οδηγίας (
41
).
82.
Δεύτερον, υπάρχει ένας σαφής ερμηνευτικός κανόνας ότι όταν στην ίδια περίπτωση εφαρμόζονται διατάξεις από περισσότερες πράξεις της Ένωσης, αυτές πρέπει να ερμηνεύονται, στο μέτρο του δυνατού, κατά τρόπο ώστε να εναρμονίζονται μεταξύ τους (
42
).
83.
Οι απαιτήσεις της οδηγίας 93/13 περί διαφάνειας και διατυπώσεως με τρόπο κατανοητό αποτελούν σαφώς διατάξεις οι οποίες κινούνται σε ένα γενικότερο πλαίσιο σε σύγκριση με τις ειδικότερες απαιτήσεις της οδηγίας 2008/48. Επομένως, δεν πρέπει να δίδεται στους εν λόγω γενικούς όρους που χρησιμοποιούνται στην οδηγία 93/13 ερμηνεία που να αφορά την γνωστοποίηση συγκεκριμένων πληροφοριών στους καταναλωτές, η οποία θα συνιστούσε κατ’ ανάγκη παρέκκλιση από τις ειδικότερες απαιτήσεις της οδηγίας 2008/48 (
43
).
84.
Κατά τη γνώμη μου, πρέπει να γίνει δεκτό ότι η οδηγία 2008/48 προσδιορίζει επακριβώς το περιεχόμενο της απαιτήσεως διαφάνειας όσον αφορά τις συμβάσεις πιστώσεως που εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της. Αν δεν υπάρχει διαφορετική πρόβλεψη, αυτός είναι ο τρόπος με τον οποίο πρέπει να νοείται η σχέση μεταξύ της οδηγίας 93/13 και οποιασδήποτε άλλης πράξεως της Ένωσης που προβλέπει υποχρέωση παροχής λεπτομερέστερων πληροφοριών, προκειμένου να αποτραπεί το ενδεχόμενο αποκλίσεων στην εφαρμογή της οδηγίας 93/13 από τα εθνικά δικαστήρια η οποία θα είχε ως αποτέλεσμα κατάτμηση της εσωτερικής αγοράς και εξ αυτού του λόγου θα έθετε υπό αμφισβήτηση την εναρμόνιση που επιδιώκουν οι εν λόγω άλλες πράξεις οι οποίες ταυτόχρονα λαμβάνουν υπόψη την προστασία του καταναλωτή.
85.
Λαμβανομένου υπόψη ότι το άρθρο 10 της οδηγίας 2008/48, το οποίο προβλέπει τις πληροφορίες που πρέπει να περιλαμβάνονται στη σύμβαση πιστώσεως, δεν επιβάλλει στα πιστωτικά ιδρύματα την υποχρέωση να παρέχουν λεπτομερείς πληροφορίες σχετικά με το κόστος, δεν πρέπει να θεωρείται ότι οι όροι μιας συμβάσεως πιστώσεως είναι διατυπωμένοι κατά τρόπο μη κατανοητό κατά την έννοια του άρθρου 4, παράγραφος 2, και του άρθρου 5 της οδηγίας 93/13 για τον λόγο και μόνον ότι δεν προσδιορίζουν τις συγκεκριμένες υπηρεσίες ως αντάλλαγμα για τις οποίες επιβάλλονται οι εν λόγω χρεώσεις.
86.
Αν το υποβληθέν προδικαστικό ερώτημα πρέπει να εκληφθεί υπό την έννοια ότι αφορά την ανάγκη αναφοράς των υπηρεσιών –με τη συνήθη έννοια του όρου– που παρέχονται ως αντιπαροχή για κάθε ρήτρα που αφορά την τιμή καθώς και των ενεργειών στις οποίες πρέπει να προβεί ο επαγγελματίας στο πλαίσιο της παροχής της επίμαχης υπηρεσίας, τότε, μολονότι αυτό συνιστά ενδεχομένως επανάληψη, μπορεί να σημειωθεί ότι η απαίτηση διαφάνειας που προβλέπεται στο άρθρο 4, παράγραφος 2, της οδηγίας 93/13 αφορά, σύμφωνα με τη νομολογία του Δικαστηρίου, τις οικονομικές συνέπειες της συμβάσεως και του κύριου αντικειμένου της και όχι τη χρηματική αξία έκαστης συμβατικής ρήτρας. Ως εκ τούτου, όταν καταναλωτής αγοράζει δέσμη αγαθών ή υπηρεσιών που εμφανίζουν στενό σύνδεσμο μεταξύ τους εκείνο που είναι σημαντικό είναι η συνολική τιμή που θα κληθεί να καταβάλει (
44
), καθώς και το περιεχόμενο των υπηρεσιών που θα παρασχεθούν ως αντιπαροχή, ώστε να μπορεί να συγκρίνει κατά περίπτωση τις διαφορετικές διαθέσιμες προσφορές για την ίδια δέσμη αγαθών ή υπηρεσιών. Εντούτοις, δεν είναι αναγκαίο να γίνεται ανάλυση της συνολικής τιμής της εν λόγω δέσμης σε επιμέρους σύνολα χρεώσεων.
87.
Πράγματι, η έννοια της υπηρεσίας είναι αρκετά ασαφής (
45
) και, ως εκ τούτου, δεδομένου ότι μια υπηρεσία μπορεί ενδεχομένως να διαιρεθεί σε πολλές επιμέρους υπηρεσίες, το να επιβάλλεται στα πιστωτικά ιδρύματα η υποχρέωση να προσδιορίζουν την τιμή για καθεμιά «υπηρεσία» μπορεί να αποδειχθεί μη λειτουργικό στην πράξη.
88.
Κατά συνέπεια, εκτιμώ ότι η αρχή της διαφάνειας κατά το άρθρο 4, παράγραφος 2, της οδηγίας 93/13 πρέπει να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι δεν επιβάλλει κατ’ αρχήν, την υποχρέωση να αναλύεται το συγκεκριμένο κόστος που αφορά συγκεκριμένες υπηρεσίες κατά τον τρόπο που υπονοείται στο προδικαστικό ερώτημα του αιτούντος δικαστηρίου. Μόνον υπό ορισμένες ειδικές περιστάσεις μπορεί να είναι επιβεβλημένη η τήρηση της απαίτησης διαφάνειας ως προς τις εν λόγω πληροφορίες.
89.
Κατά την άποψή μου, τούτο συμβαίνει προφανώς όταν η σύμβαση αφορά περισσότερες υπηρεσίες οι οποίες μπορούν ευχερώς να διαχωριστούν (
46
), με την έννοια ότι καθεμιά μνημονευόμενη υπηρεσία μπορεί να παρασχεθεί στους καταναλωτές ανεξάρτητα από τις άλλες.
90.
Τούτο επίσης συμβαίνει όταν ο καταναλωτής δικαιούται να παύσει μία εκ των εν λόγω υπηρεσιών πριν από τις υπόλοιπες, περίπτωση στην οποία θα πρέπει να μπορεί να εκτιμήσει τον εμπορικό αντίκτυπο της χρησιμοποιήσεως της εν λόγω επιλογής. Το ίδιο ισχύει όταν η σύμβαση αναφέρει προαιρετικές υπηρεσίες ως προς τις οποίες καθορίζει την τιμή εκ των προτέρων. Στην τελευταία περίπτωση, για να μπορεί ο καταναλωτής να εκτιμήσει τις οικονομικές συνέπειες της συμβάσεως, είναι σημαντικό να μπορεί να καθορισθεί με ακρίβεια η τιμή για τις εν λόγω υπηρεσίες, πράγμα το οποίο προϋποθέτει ότι ο καταναλωτής μπορεί να διαπιστώσει τη χρέωση που θα επιβληθεί αν επιλέξει να χρησιμοποιήσει κάθε συγκεκριμένη υπηρεσία.
91.
Αυτό το είδος πληροφορήσεως μπορεί επίσης να είναι αναγκαίο όταν η ίδια η σύμβαση αναφέρει την ύπαρξη περισσότερων υπηρεσιών –κάποιων κύριων, κάποιων συμπληρωματικών– και όταν η επίμαχη ρήτρα ή ρήτρες δεν προβλέπουν μεν την τιμή για μία από τις εν λόγω υπηρεσίες, αλλά μπορεί να επηρεάζουν την τιμή αυτή. Δεδομένου ότι δεν τυγχάνει εφαρμογής η δεύτερη εξαίρεση που προβλέπεται στο άρθρο 4, παράγραφος 2, της οδηγίας 93/13, είναι ενδεχομένως αναγκαίο να καθορίζεται ποια υπηρεσία αφορά η ρήτρα προκειμένου να διαπιστώνεται αν αυτή εμπίπτει παρά ταύτα στην έννοια του κύριου αντικειμένου της συμβάσεως, καθώς η εν λόγω ρήτρα ενδέχεται να εξακολουθεί να καταλαμβάνεται από την πρώτη εξαίρεση που προβλέπεται στο άρθρο 4, παράγραφος 2 (
47
).
92.
Είναι αλήθεια ότι στην κύρια δίκη στην υπόθεση C-84/19, η σύμβαση πιστώσεως αναφέρει υπηρεσία η οποία περιγράφεται ως συμπληρωματική, ήτοι «Το Πακέτο Σου – Πρόσθετο Πακέτο». Μολονότι προσωπικά φρονώ ότι η Profi Credit Polska δεν ήταν υποχρεωμένη να το αντιμετωπίσει ως χωριστή υπηρεσία, παρέλκει η διατύπωση ολοκληρωμένης απόψεως επί του ζητήματος αυτού, καθώς από την περιγραφή των πραγματικών περιστατικών από το αιτούν δικαστήριο προκύπτει ότι, ούτως ή άλλως, στην επίμαχη σύμβαση πιστώσεως προβλεπόταν χωριστό τίμημα ως προς την εν λόγω υπηρεσία (
48
).
93.
Το μοναδικό ζήτημα που απομένει είναι αν η σύμβαση έπρεπε να έχει προσδιορίσει με πιο σαφή τρόπο αν η συνολική τιμή που χρεώθηκε κάλυπτε και την αμοιβή του μεσίτη. Απόκειται στο αιτούν δικαστήριο να διαπιστώσει κατά πόσον η σύμβαση ήταν ή όχι ασαφής ως προς το σημείο αυτό ή αν, ελλείψει κάποιας αναφοράς στον μεσίτη στην εν λόγω ρήτρα, δεν ήταν σαφές αν η προμήθεια αυτή αποτελούσε μέρος της τιμής της πιστώσεως. Ωστόσο, ακόμη και αν διαπιστωνόταν η εν λόγω ασάφεια όσον αφορά την αμοιβή του μεσίτη, δεν είμαι βέβαιος ότι αυτό θα καθιστούσε οπωσδήποτε τη σύμβαση μεταξύ του πιστωτικού ιδρύματος και του καταναλωτή μη κατανοητή κατά την έννοια του άρθρου 4, παράγραφος 2, της οδηγίας 93/13. Πράγματι, το εν λόγω άρθρο προσδιορίζει το πεδίο εφαρμογής του άρθρου 3, παράγραφος 1, της οδηγίας αυτής το οποίο με τη σειρά του ορίζει ότι ρήτρα συμβάσεως που δεν αποτέλεσε αντικείμενο διαπραγματεύσεως δεν είναι δεσμευτική για τον καταναλωτή. Κατά συνέπεια, η διατύπωση κατά τρόπο κατανοητό στην οποία αναφέρεται το άρθρο 4, παράγραφος 2, πρέπει να αφορά συγκεκριμένη ρήτρα της συμβάσεως. Εν προκειμένω, δεν είναι σαφές ποιες ρήτρες θα μπορούσαν να θεωρηθούν καταχρηστικές. Η προμήθεια του μεσίτη είτε έχει συμπεριληφθεί στη συνολική τιμή είτε δεν έχει συμπεριληφθεί. Αν δεν έχει συμπεριληφθεί, τότε αυτό που θα μπορούσε πράγματι να θεωρηθεί ως καταχρηστικό δεν είναι η τιμή που αναφέρεται στη σύμβαση, αλλά αντιθέτως οποιαδήποτε πρόσθετη προμήθεια που ο καταναλωτής μπορεί να κληθεί να καταβάλει πλέον της αναγραφόμενης στη σύμβαση τιμής.
94.
Κατά την άποψή μου, το εν λόγω ζήτημα μπορεί να επιλυθεί με την απλή εφαρμογή των γενικών αρχών του πολωνικού δικαίου των συμβάσεων. Πράγματι, στην περίπτωση που η αμοιβή του μεσίτη δεν συμπεριελήφθη στη συνολική τιμή, ο εν λόγω μεσίτης θα δικαιούται να απαιτήσει την καταβολή της αμοιβής του μόνον αν έχει συναφθεί σύμβαση που προβλέπει την εν λόγω αμοιβή με τον συγκεκριμένο καταναλωτή (και, επομένως, υπάρχει «vinculum juris»). Ωστόσο, αν συμβαίνει αυτό, τότε ο καταναλωτής γνωρίζει ούτως ή άλλως ότι οφείλει να πληρώσει πρόσθετη αμοιβή.
95.
Σε κάθε περίπτωση, επισημαίνω ότι το άρθρο 21 της οδηγίας 2008/48 προβλέπει συγκεκριμένες υποχρεώσεις πληροφορήσεως για την περίπτωση που συνάπτεται σύμβαση πιστώσεως μέσω μεσίτη. Κατά συνέπεια, λόγω της πλήρους εναρμονίσεως που επιτεύχθηκε με την εν λόγω οδηγία, αν οι υποχρεώσεις αυτές εκπληρωθούν, δεν μπορεί να αποδειχθεί έλλειψη διαφάνειας στη σχέση μεταξύ του πιστωτικού ιδρύματος και του καταναλωτή.
96.
Κατόπιν των ανωτέρω εκτιμήσεων, προτείνω να δοθεί στο τρίτο προδικαστικό ερώτημα στην υπόθεση C-84/19 η απάντηση ότι το άρθρο 4, παράγραφος 2, της οδηγίας 93/13 πρέπει να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι οι ρήτρες συμβάσεως πιστώσεως που δεν έχει αποτελέσει αντικείμενο διαπραγματεύσεως, οι οποίες προβλέπουν την επιβολή χρεώσεων, δεν πρέπει, κατ’ αρχήν, να θεωρούνται ότι δεν είναι διατυπωμένες κατά τρόπο σαφή και κατανοητό απλώς και μόνον επειδή δεν προσδιορίζουν τις ενέργειες στις οποίες πρέπει να προβεί ο επαγγελματίας ή τα έξοδα στα οποία θα υποβληθεί προκειμένου να παράσχει τη συμφωνηθείσα υπηρεσία. Μόνον αν οι οικονομικές συνέπειες της συμβάσεως, συνολικά ή σε σχέση με το αντικείμενο της, δεν προκύπτουν με σαφήνεια από τη σύμβαση, ιδίως εξαιτίας της υπάρξεως υπερβολικού αριθμού ρητρών καθορισμού τιμής, μπορεί να γίνει δεκτό ότι οι ρήτρες αυτές δεν πληρούν την εν λόγω απαίτηση.
Δ.
Επί του προδικαστικού ερωτήματος στην υπόθεση C-222/19
97.
Με το προδικαστικό ερώτημα στην υπόθεση C-222/19, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινισθεί αν οι διατάξεις της οδηγίας 93/13 γενικώς και εκείνες του άρθρου 3, παράγραφος 1, ειδικώς πρέπει να ερμηνευθούν υπό την έννοια ότι η εν λόγω οδηγία αντιτίθεται στην εισαγωγή από τα κράτη μέλη μηχανισμού ελέγχου των τιμών βασιζόμενου στην έννοια του «ανώτατου ποσού μη συνδεόμενων με τόκους εξόδων πίστωσης» στον βαθμό που για τον υπολογισμό των εν λόγω εξόδων πρέπει να συνυπολογιστούν και τα γενικά έξοδα του πιστωτή.
98.
Όπως προκύπτει σαφώς από το άρθρο 3, παράγραφος 1, της οδηγίας 93/13, οι διατάξεις της εν λόγω οδηγίας δεν επιδιώκουν τη ρύθμιση των εθνικών διατάξεων, αλλά αντιθέτως την αντιμετώπιση πιθανών ανισορροπιών και καταχρηστικότητας στις ρήτρες των συμβάσεων που συνάπτονται μεταξύ επαγγελματία και καταναλωτή στις περιπτώσεις που οι συμβάσεις αυτές δεν έχουν αποτελέσει αντικείμενο ατομικής διαπραγματεύσεως.
99.
Υπό τις συνθήκες αυτές, προκειμένου να δοθεί χρήσιμη απάντηση στο αιτούν δικαστήριο, φρονώ ότι το παρόν ερώτημα πρέπει να αναδιατυπωθεί υπό την έννοια ότι με αυτό ζητείται να διευκρινισθεί αν το άρθρο 3, παράγραφος 1, της οδηγίας 93/13 πρέπει να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι, σε σύμβαση πιστώσεως που δεν αποτέλεσε αντικείμενο διαπραγματεύσεως, ρήτρα δημιουργεί «σημαντική ανισορροπία» επειδή προβλέπει την επιβολή χρεώσεων, πέραν των τόκων, καθώς και ότι οι εν λόγω χρεώσεις μπορεί να αποτελούν μέσο μετακυλίσεως των γενικών εξόδων του επαγγελματία στον καταναλωτή.
100.
Συναφώς πρέπει να υπομνησθεί ότι, βάσει του άρθρου 3, παράγραφος 1, της οδηγίας 93/13, οποιαδήποτε ρήτρα συμβάσεως που δεν αποτέλεσε αντικείμενο διαπραγματεύσεως, η οποία, παρά την απαίτηση καλής πίστης, δημιουργεί εις βάρος του καταναλωτή σημαντική ανισορροπία στα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις των μερών, τα απορρέοντα από τη σύμβαση, πρέπει να θεωρείται καταχρηστική (
49
).
101.
Μολονότι φρονώ ότι ο όρος «παρά την απαίτηση καλής πίστης» περιγράφει απλώς την κατάσταση η οποία θα επικρατούσε αν δεν υφίστατο σημαντική ανισορροπία και, ως εκ τούτου, δεν αποτελεί αυτή καθεαυτή χωριστή προϋπόθεση, πρέπει να ληφθεί υπόψη ότι το Δικαστήριο έχει αποφανθεί ότι το άρθρο 3, παράγραφος 1, της οδηγίας 93/13 θέτει δύο κριτήρια για τον ορισμό του όρου καταχρηστικές ρήτρες, ήτοι, αφενός, οι συμβατικοί όροι να έχουν συναφθεί «παρά την απαίτηση καλής πίστης» και, αφετέρου, την «ύπαρξη σημαντικής ανισορροπίας, εις βάρος του καταναλωτή μεταξύ των δικαιωμάτων και των υποχρεώσεων που απορρέουν από τη σύμβαση» (
50
).
102.
Ακόμη και αν, με κάθε σεβασμό, η εν λόγω διάκριση μπορεί να μην είναι απολύτως πειστική (
51
), στην πράξη αυτό έχει μάλλον μικρή σημασία. Λαμβανομένης υπόψη της ερμηνείας που έχει δώσει στα εν λόγω δύο κριτήρια το Δικαστήριο, στην πράξη όταν πληρούται το δεύτερο κριτήριο, πληρούται κατ’ ανάγκη και το πρώτο (
52
).
103.
Πράγματι, σύμφωνα με τη νομολογία του Δικαστηρίου, το πρώτο κριτήριο περιλαμβάνει την εκτίμηση αν ο επαγγελματίας, συναλλασσόμενος με δίκαιο και έντιμο τρόπο με τον καταναλωτή, μπορούσε ευλόγως να αναμένει ότι ο καταναλωτής θα είχε δεχθεί την οικεία ρήτρα. Βάσει του δεύτερου κριτηρίου, πρέπει να εξετάζεται αν οι υποχρεώσεις που προβλέπονται από τη ρήτρα έθεσαν τον καταναλωτή σε κατάσταση λιγότερο ευνοϊκή από εκείνη που θα ίσχυε, βάσει του εθνικού δικαίου, αν δεν υπήρχε η εν λόγω ρήτρα, χωρίς να προβλέπεται αντιστάθμιση για τη μειονεκτική αυτή θέση (
53
).
104.
Ένας επαγγελματίας πρέπει λογικά να αναμένει ότι αν συναλλαγεί με δίκαιο και έντιμο τρόπο με τους καταναλωτές, αυτοί δεν θα δεχθούν ρήτρα που θα τους θέτει σε κατάσταση σημαντικά διαφορετική από εκείνη που θα ίσχυε, βάσει του εθνικού δικαίου, αν δεν υπήρχε η εν λόγω ρήτρα, εκτός αν η εν λόγω διαφορά αντισταθμίζεται κυρίως από την αντίστοιχη διαφορά στην τιμή (
54
). Κατά συνέπεια, αν ρήτρα προβλέπει καθήκοντα ή υποχρεώσεις τα οποία αποκλίνουν εμφανώς από τις νόμιμες προσδοκίες του καταναλωτή όσον αφορά το περιεχόμενο της συμβάσεως, η εν λόγω ρήτρα πρέπει να κηρύσσεται καταχρηστική (
55
).
105.
Εντούτοις, δεν πιστεύω ότι ρήτρα σε σύμβαση πιστώσεως πρέπει να θεωρείται καταχρηστική επειδή προβλέπει χρεώσεις, πλέον των τόκων, ή ότι οι εν λόγω χρεώσεις μπορεί να χρησιμεύουν στον επαγγελματία ως μέσο μετακυλίσεως των γενικών εξόδων του στον καταναλωτή.
106.
Επισημαίνω εξ αρχής, δεδομένου ότι η εν λόγω ρήτρα αφορά μολαταύτα το τίμημα της πιστώσεως, ότι βάσει του άρθρου 4, παράγραφος 2, μόνον αν αυτή δεν είναι διατυπωμένη κατά τρόπο σαφή και κατανοητό μπορεί το ποσό των χρεώσεων με τις οποίες επιβαρύνεται ο καταναλωτής να αποτελέσει αντικείμενο της προβλεπόμενης από την οδηγία 93/13 εκτιμήσεως.
107.
Με την επιφύλαξη της ως άνω εξαιρέσεως, δύσκολα μπορεί να εκτιμηθεί ότι ρήτρα δημιουργεί «σημαντική ανισορροπία»απλώς και μόνον επειδή επιβάλλει χρεώσεις πλέον των τόκων. Πράγματι, όπως εξήγησα σε προηγούμενο σημείο των προτάσεων, τα πιστωτικά ιδρύματα μπορούν ελεύθερα να καθορίσουν τους όρους της αμοιβής τους, εφόσον η συνολική τιμή έχει καταστεί σαφής στον καταναλωτή. Στην περίπτωση συμβάσεως πιστώσεως που εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 2008/48, αυτό συμβαίνει κατ’ ανάγκην εφόσον έχουν εκπληρωθεί οι υποχρεώσεις που προβλέπονται με την εν λόγω οδηγία, η οποία έχει μεταφερθεί στο εθνικό δίκαιο.
108.
Ομοίως, κατά την άποψή μου, δεν μπορεί να προκύψει σημαντική ανισορροπία από το γεγονός και μόνον ότι η τιμή που χρεώνεται για μία υπηρεσία μπορεί να αξιοποιηθεί από τον πάροχο αυτής ως εύχρηστο μέσο μετακυλίσεως των γενικών του εξόδων. Πράγματι, όπως εξήγησα στις προτάσεις μου στην υπόθεση Kiss και CIB Bank (
56
), το γεγονός ότι οι επιχειρήσεις μετακυλίουν το σύνολο των εξόδων τους στους καταναλωτές, συμπεριλαμβανομένων των γενικών τους εξόδων, απλώς αντικατοπτρίζει την οικονομική πραγματικότητα. Επομένως, η τιμή κάθε υπηρεσίας ή αγαθού κατ’ ανάγκην χρησιμοποιείται, εν μέρει, για να αντισταθμίσει το λειτουργικό κόστος της επιχειρήσεως του δανειστή.
109.
Ασφαλώς, στην απόφασή του της 16ης Ιανουαρίου 2014, Constructora Principado (
57
), το Δικαστήριο δεν απέκλεισε το ενδεχόμενο να κηρυχθεί καταχρηστική ρήτρα η οποία είχε ως συνέπεια τη μετακύλιση στον αγοραστή διαμερίσματος δημοτικού φόρου ακίνητης περιουσίας και κάποιων τελών συνδέσεως πελάτη με τα διάφορα δίκτυα, όπως τα δίκτυα υδροδοτήσεως, παροχής φυσικού αερίου, ηλεκτροδοτήσεως και αποχετεύσεως.
110.
Ωστόσο, δεν πιστεύω ότι η εν λόγω αρχή μπορεί να τύχει εφαρμογής στην επίμαχη σύμβαση πιστώσεως στην κύρια δίκη επί της υποθέσεως C-222/19, καθώς το ζήτημα που απασχόλησε την απόφαση Constructora Principado δεν αφορούσε τη μετακύλιση ορισμένων εξόδων στους καταναλωτές, αλλά αντιθέτως αφορούσε τη διαφάνεια της επίδικης ρήτρας. Πράγματι, το ποσό των χρεώσεων τις οποίες αφορούσε η εν λόγω ρήτρα δεν είχε προσδιορισθεί αριθμητικώς και, λόγω του δημοτικού φόρου ακίνητης περιουσίας, δεν μπορούσε καν να καθορισθεί κατά τον χρόνο συνάψεως της συμβάσεως. Αντιθέτως, θα υπολογιζόταν σε μεταγενέστερο χρόνο από τη φορολογική αρχή. Κατά συνέπεια, με την εν λόγω ρήτρα δεν πραγματοποιείτο απλώς μετακύλιση στον καταναλωτή ορισμένων εξόδων που επιβαρύνουν τον επαγγελματία, αλλά επιπλέον μετατοπιζόταν στον καταναλωτή η αβεβαιότητα σχετικά με το συνολικό ποσό στο οποίο θα ανέρχονταν τα εν λόγω έξοδα, αβεβαιότητα η οποία συνιστούσε κίνδυνο που όφειλε να φέρει κατ’ αρχήν ο πωλητής ως επιχειρηματίας (
58
).
111.
Όσον αφορά τις ρήτρες που προβλέπουν την καταβολή χρεώσεων, πιστεύω, λαμβανομένων υπόψη των άρθρων 4, παράγραφος 2, και 3, παράγραφος 1, της οδηγίας 93/13, ότι, ανεξαρτήτως της μορφής που λαμβάνουν, μπορούν να κηρυχθούν καταχρηστικές μόνον εφόσον πληρούνται δύο προϋποθέσεις, ήτοι, πρώτον να έχει αποκρυβεί πράγματι η συγκεκριμένη χρέωση από τον καταναλωτή, καθώς με τον τρόπο αυτό ενεργοποιείται η δυνατότητα εκτιμήσεως του ανάλογου ή μη χαρακτήρα της, και, δεύτερον, η συνολική τιμή της επίμαχης υπηρεσίας ή αγαθού να είναι προδήλως υπερβολική.
112.
Πράγματι, η οδηγία 93/13 προβλέπει μόνον ένα κριτήριο για την κατάφαση του καταχρηστικού χαρακτήρα των ρητρών, ήτοι, εκείνο που προβλέπεται στο άρθρο 3, παράγραφος 1, κατά το οποίο απαιτείται η ύπαρξη σημαντικής ανισορροπίας μεταξύ των δικαιωμάτων και των υποχρεώσεων των μερών (
59
). Κατά συνέπεια, αν οι απαιτήσεις σαφούς και κατανοητής διατυπώσεως και διαφάνειας που απορρέουν από τα άρθρα 4, παράγραφος 2, και 5 της οδηγίας 93/13 πρέπει να λαμβάνονται υπόψη για την εκτίμηση του αν μια ρήτρα συμβάσεως είναι ή όχι καταχρηστική (
60
), τότε η έλλειψη σαφούς και κατανοητής διατυπώσεως ή η απουσία διαφάνειας δεν αρκούν από μόνες τους για την κήρυξη μιας ρήτρας ως καταχρηστικής (
61
). Η εν λόγω ρήτρα πρέπει, παρά την απαίτηση της καλής πίστης, να δημιουργεί σημαντική ανισορροπία μεταξύ των δικαιωμάτων και των υποχρεώσεων των μερών (
62
). Οποιαδήποτε διαφορετική ερμηνεία θα καθιστούσε το κριτήριο που προβλέπει το άρθρο 3, παράγραφος 1, άνευ πρακτικής αποτελεσματικότητας.
113.
Εντούτοις, σε περίπτωση μιας μη κατανοητής ρήτρας καθορισμού τιμής, η συνδρομή της εν λόγω προϋποθέσεως μπορεί εύκολα να διαπιστωθεί, καθώς η εν λόγω σημαντική ανισορροπία μπορεί να συναχθεί από το υπερβολικό ύψος των χρεώσεων που καταβάλλονται (
63
). Πράγματι, ο επαγγελματίας, πρέπει λογικά να αναμένει ότι, αν είχε συναλλαγεί με τον καταναλωτή με δίκαιο και έντιμο τρόπο, αυτός δεν θα είχε δεχθεί να καταβάλει μια τέτοια τιμή.
114.
Κατά συνέπεια, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στο προδικαστικό ερώτημα στην υπόθεση C-222/19 ως εξής: Το άρθρο 3, παράγραφος 1, της οδηγίας 93/13 πρέπει να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι, σε περίπτωση συμβάσεως η οποία δεν έχει αποτελέσει αντικείμενο διαπραγματεύσεως, μία ρήτρα δεν δημιουργεί «σημαντική ανισορροπία» όσον αφορά τα δικαιώματα των καταναλωτών για τον μοναδικό λόγο ότι προβλέπει την επιβολή χρεώσεων, πλέον των τόκων, και ότι οι εν λόγω χρεώσεις μπορεί να χρησιμεύουν ως μέσο μετακυλίσεως των γενικών εξόδων του επαγγελματία στον καταναλωτή. Αντιθέτως, η καταχρηστικότητα στο πλαίσιο της οδηγίας 93/13 διαπιστώνεται μόνον αν, πρώτον, η συνολική καταβλητέα τιμή δεν προκύπτει με σαφήνεια, ιδίως λόγω της υπάρξεως υπερβολικού αριθμού ρητρών καθορισμού τιμής, καθώς με τον τρόπο αυτό ενεργοποιείται η δυνατότητα εκτιμήσεως του καταχρηστικού της χαρακτήρα κατά τον τρόπο που προβλέπεται, κατ’ εξαίρεση, από το άρθρο 4, παράγραφος 2, της οδηγίας 93/13 και δεύτερον, στην περίπτωση που η συνολική τιμή είναι προδήλως υπερβολική.
Ε.
Επί του προδικαστικού ερωτήματος στην υπόθεση C-252/19
115.
Με το προδικαστικό ερώτημα στην υπόθεση C-252/19, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινισθεί αν οι διατάξεις της οδηγίας 2008/48 και, ιδίως, τα άρθρα 3, στοιχείο ζʹ, και 22, παράγραφος 1, της εν λόγω οδηγίας πρέπει να ερμηνευθούν υπό την έννοια ότι αντιτίθενται στην εισαγωγή στην εθνική έννομη τάξη του θεσμού του «ανώτατου ποσού μη συνδεόμενων με τόκους εξόδων πίστωσης» όπως προβλέπεται στις διατάξεις του άρθρου 36a του νόμου περί καταναλωτικής πίστης, στον βαθμό που, για τον υπολογισμό των εν λόγω εξόδων, βάσει του εν λόγω θεσμού συνυπολογίζονται τα έξοδα σχετικά με την όλη οικονομική δραστηριότητα του πιστωτικού ιδρύματος.
116.
Επισημαίνεται συναφώς ότι το άρθρο 10 της οδηγίας 2008/48 εναρμονίζει τις εθνικές διατάξεις σχετικά με τις πληροφορίες που πρέπει να περιλαμβάνονται στις συμβάσεις πιστώσεως. Δεδομένου ότι, σύμφωνα με το άρθρο 22 της οδηγίας 2008/48, τα κράτη μέλη δεν μπορούν να διατηρούν ή να εισάγουν στο εθνικό τους δίκαιο διατάξεις που παρεκκλίνουν από αυτές που καθορίζονται στην εν λόγω οδηγία, η εν λόγω εναρμόνιση πρέπει να θεωρείται ως πλήρης και υποχρεωτική (
64
).
117.
Όπως διευκρίνισα στις προτάσεις μου στην υπόθεση Mikrokasa και Revenue Niestandaryzowany Sekurytyzacyjny Fundusz Inwestycyjny Zamknięty w Warszawie (
65
) και όπως, κατ’ ουσίαν, έκρινε το Δικαστήριο στην υπόθεση αυτή (
66
), αυτό, ωστόσο, δεν σημαίνει ότι τα κράτη μέλη δεν μπορούν να θεσπίσουν, όσον αφορά τις πιστώσεις που εμπίπτουν στην οδηγία 2008/48, θεσμούς διαφορετικούς από εκείνους που προβλέπονται στην εν λόγω οδηγία όπως το «ανώτατο ποσό μη συνδεόμενων με τόκους εξόδων πίστωσης» που προβλέπεται στο άρθρο 36a του νόμου περί καταναλωτικής πίστης. Πράγματι, μολονότι με την οδηγία 2008/48 επιτυγχάνεται πλήρης εναρμόνιση, εντούτοις, η εν λόγω εναρμόνιση περιορίζεται στις πτυχές των συμβάσεων πιστώσεως που αναφέρονται στην οδηγία, ήτοι στις υποχρεώσεις πληροφορήσεως, στην αξιολόγηση της πιστοληπτικής ικανότητας, στην πρόσβαση σε βάσεις δεδομένων, στο δικαίωμα υπαναχωρήσεως καθώς και στο δικαίωμα πρόωρης εξοφλήσεως της πιστώσεως.
118.
Εφόσον, κατά συνέπεια, η εναρμόνιση που επιτεύχθηκε από την οδηγία 2008/48 δεν καλύπτει τις εθνικές διατάξεις που προβλέπουν τον έλεγχο της τιμής ή των αμοιβών που χρεώνονται ως αντάλλαγμα για τη χορήγηση της πιστώσεως, η εν λόγω πτυχή εξακολουθεί να υπάγεται στην αρμοδιότητα των κρατών μελών. Ως εκ τούτου, τα κράτη μέλη μπορούν να θεσπίσουν θεσμούς διαφορετικούς από εκείνους που αναφέρονται στο άρθρο 3 της οδηγίας 2008/48 όσον αφορά τον εν λόγω ρυθμιστικό έλεγχο, υπό την προϋπόθεση ότι με τη θέσπισή τους δεν παραβιάζεται το δίκαιο της Ένωσης.
119.
Στο αιτούν δικαστήριο απόκειται να διαπιστώσει στη διαφορά της κύριας δίκης στην υπόθεση C-252/19 αν ο θεσμός του «ανώτατου ποσού μη συνδεόμενων με τόκους εξόδων πίστωσης» που χρησιμοποιείται στο άρθρο 36a του νόμου περί καταναλωτικής πίστης έχει ως αποτέλεσμα την επιβολή στον επαγγελματία υποχρεώσεων οι οποίες εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 2008/48.
120.
Κατόπιν των ανωτέρω εκτιμήσεων, φρονώ ότι στο προδικαστικό ερώτημα της υποθέσεως C-252/19 πρέπει να δοθεί η εξής απάντηση: οι διατάξεις της οδηγίας 2008/48 και, ιδίως, τα άρθρα 3, στοιχείο ζʹ, και 22, παράγραφος 1, της εν λόγω οδηγίας πρέπει να ερμηνευθούν υπό την έννοια ότι δεν αντιτίθενται στην εισαγωγή στην εθνική νομοθεσία του θεσμού του «ανώτατου ποσού μη συνδεόμενων με τόκους εξόδων πίστωσης», ακόμη και αν στα εν λόγω έξοδα συμπεριλαμβάνονται τα γενικά έξοδα του πιστωτικού ιδρύματος, εφόσον ο εν λόγω θεσμός δεν χρησιμοποιείται για την εφαρμογή εθνικής διατάξεως η οποία εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 2008/48.
IV. Πρόταση
121.
Κατόπιν των ανωτέρω εκτιμήσεων, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στα προδικαστικά ερωτήματα του Sąd Rejonowy Szczecin – Prawobrzeże i Zachód w Szczecinie (επαρχιακού δικαστηρίου του Szczecin-Prawobrzeże, πρώτο τμήμα αστικών διαφορών, Πολωνία) και του Sąd Rejonowy w Opatowie (επαρχιακού δικαστηρίου του Opatów, πρώτο τμήμα αστικών διαφορών, Πολωνία) ως εξής:
1)
Το άρθρο 1, παράγραφος 2, της οδηγίας 93/13/ΕΟΚ, της 5ης Απριλίου 1993, σχετικά με τις καταχρηστικές ρήτρες των συμβάσεων που συνάπτονται με καταναλωτές, πρέπει να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι ρήτρες οι οποίες δεν έχουν αποτελέσει αντικείμενο διαπραγματεύσεως και προβλέπουν χρεώσεις που επιβαρύνουν τον καταναλωτή δεν εξαιρούνται από το πεδίο εφαρμογής της εν λόγω οδηγίας αποκλειστικά και μόνον επειδή οι εν λόγω χρεώσεις, συνολικά, δεν υπερβαίνουν ορισμένο ανώτατο όριο που καθορίζεται από την εθνική νομοθεσία.
2)
Το άρθρο 4, παράγραφος 2, της οδηγίας 93/13 έχει την έννοια ότι αποκλείεται η κατά την οδηγία αυτή εκτίμηση του καταχρηστικού χαρακτήρα ρητρών συμβάσεως πιστώσεως που δεν έχει αποτελέσει αντικείμενο διαπραγματεύσεως, οι οποίες καθορίζουν την τιμή ή την αμοιβή για την εν λόγω πίστωση, εφόσον οι ρήτρες αυτές είναι διατυπωμένες κατά τρόπο σαφή και κατανοητό, ακόμη και όταν προβλέπουν την καταβολή άλλων χρεώσεων και όχι τόκων. Τα κράτη μέλη είναι ελεύθερα, ωστόσο, να προβλέψουν στα εθνικά τους δίκαια έναν τέτοιο μηχανισμό εκτιμήσεως του καταχρηστικού χαρακτήρα των τιμών, εφόσον οι ρυθμίσεις του συνάδουν με τις διατάξεις του δικαίου της Ένωσης και το εν λόγω κράτος μέλος τηρεί επίσης τις απαιτήσεις του άρθρου 8α της οδηγίας 93/13.
3)
Το άρθρο 4, παράγραφος 2, της οδηγίας 93/13 πρέπει να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι οι ρήτρες συμβάσεως πιστώσεως που δεν έχει αποτελέσει αντικείμενο διαπραγματεύσεως, οι οποίες προβλέπουν την επιβολή χρεώσεων, δεν πρέπει, κατ’ αρχήν, να θεωρούνται ότι δεν είναι διατυπωμένες κατά τρόπο σαφή και κατανοητό απλώς και μόνον επειδή δεν προσδιορίζουν τις ενέργειες στις οποίες πρέπει να προβεί ο επαγγελματίας ή τα έξοδα στα οποία θα υποβληθεί προκειμένου να παράσχει τη συμφωνηθείσα υπηρεσία. Μόνον αν οι οικονομικές συνέπειες της συμβάσεως, συνολικά ή σε σχέση με το αντικείμενο της, δεν προκύπτουν με σαφήνεια από τη σύμβαση, ιδίως εξαιτίας της υπάρξεως υπερβολικού αριθμού ρητρών καθορισμού τιμής, μπορεί να γίνει δεκτό ότι οι ρήτρες αυτές δεν πληρούν την εν λόγω απαίτηση.
4)
Το άρθρο 3, παράγραφος 1, της οδηγίας 93/13 πρέπει να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι, σε περίπτωση συμβάσεως η οποία δεν έχει αποτελέσει αντικείμενο διαπραγματεύσεως, μία ρήτρα δεν δημιουργεί «σημαντική ανισορροπία» όσον αφορά τα δικαιώματα των καταναλωτών για τον μοναδικό λόγο ότι προβλέπει την επιβολή χρεώσεων, πλέον των τόκων, και ότι οι εν λόγω χρεώσεις μπορεί να χρησιμεύουν ως μέσο μετακυλίσεως των γενικών εξόδων του επαγγελματία στον καταναλωτή. Αντιθέτως, η καταχρηστικότητα στο πλαίσιο της οδηγίας 93/13 διαπιστώνεται μόνον αν, πρώτον, η συνολική καταβλητέα τιμή δεν προκύπτει με σαφήνεια, ιδίως λόγω της υπάρξεως υπερβολικού αριθμού ρητρών καθορισμού τιμής, καθώς με τον τρόπο αυτό ενεργοποιείται η δυνατότητα εκτιμήσεως του καταχρηστικού της χαρακτήρα κατά τον τρόπο που προβλέπεται, κατ’ εξαίρεση, από το άρθρο 4, παράγραφος 2, της οδηγίας 93/13 και δεύτερον, στην περίπτωση που η συνολική τιμή είναι προδήλως υπερβολική.
5)
Η οδηγία 2008/48/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 23ης Απριλίου 2008, για τις συμβάσεις καταναλωτικής πίστης και την κατάργηση της οδηγίας 87/102/ΕΟΚ του Συμβουλίου και, ιδίως, τα άρθρα 3, στοιχείο ζʹ, και 22, παράγραφος 1, της εν λόγω οδηγίας πρέπει να ερμηνευθούν υπό την έννοια ότι δεν αντιτίθενται στην εισαγωγή στην εθνική νομοθεσία του θεσμού του «ανώτατου ποσού μη συνδεόμενων με τόκους εξόδων πίστωσης», ακόμη και αν στα εν λόγω έξοδα συμπεριλαμβάνονται τα γενικά έξοδα του πιστωτικού ιδρύματος, εφόσον ο εν λόγω θεσμός δεν χρησιμοποιείται για την εφαρμογή εθνικής διατάξεως η οποία εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 2008/48.
(
1
)	Γλώσσα του πρωτοτύπου: η αγγλική.
(
2
)	Οδηγία 93/13/ΕΟΚ, της 5ης Απριλίου 1993, σχετικά με τις καταχρηστικές ρήτρες των συμβάσεων που συνάπτονται με καταναλωτές (ΕΕ 1993, L 95, σ. 29), όπως τροποποιήθηκε με την οδηγία 2011/83/ΕΕ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 25ης Οκτωβρίου 2011 (ΕΕ 2011, L 304, σ. 64).
(
3
)	Οδηγία 2008/48/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 23ης Απριλίου 2008, για τις συμβάσεις καταναλωτικής πίστης και την κατάργηση της οδηγίας 87/102/ΕΟΚ του Συμβουλίου (ΕΕ 2008, L 133, σ. 66).
(
4
)	(C-779/18, EU:C:2019:1146, σημεία 10 έως 17).
(
5
)	Απόφαση της 16ης Ιανουαρίου 2014, Constructora Principado (C-226/12, EU:C:2014:10).
(
6
)	Πρβλ. απόφαση της 16ης Ιανουαρίου 2014, Constructora Principado (C-226/12, EU:C:2014:10, σκέψη 20).
(
7
)	Βλ. απόφαση της 21ης Μαρτίου 2013, RWE Vertrieb (C-92/11, EU:C:2013:180, σκέψη 28), και της 7ης Αυγούστου 2018, Banco Santander και Escobedo Cortés (C‑96/16 και C-94/17, EU:C:2018:643, σκέψη 43).
(
8
)	Πρβλ. απόφαση της 20ής Σεπτεμβρίου 2017, Andriciuc κ.λπ. (C-186/16, EU:C:2017:703, σκέψη 31).
(
9
)	Βλ. αποφάσεις της 3ης Σεπτεμβρίου 2015, Costea (C-110/14, EU:C:2015:538, σκέψη 27), και της 17ης Μαΐου 2018, Karel de Grote – Hogeschool Katholieke Hogeschool Antwerpen (C-147/16, EU:C:2018:320, σκέψη 59). Γενικότερα, φρονώ ότι το άρθρο 1, παράγραφος 2, πρέπει να ερμηνευθεί σε συνάρτηση με το άρθρο 3, παράγραφος 1. Κατά συνέπεια, φρονώ ότι το άρθρο 1, παράγραφος 2, της οδηγίας 93/13 έχει σκοπό να εξαιρέσει από το πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 93/13 ρήτρες, οι οποίες, στον βαθμό που απλώς αναπαράγουν νομοθετικές ή κανονιστικές διατάξεις αναγκαστικού δικαίου, στην πράξη δεν μεταβάλλουν τη νομική θέση των συμβαλλομένων, η οποία εξακολουθεί να προσδιορίζεται εξ ολοκλήρου από την εθνική νομοθεσία. Αντιθέτως, το γεγονός ότι η ρήτρα βρίσκεται εντός ορισμένου ορίου, ή γενικότερα, είναι σύμφωνη με ορισμένα νομοθετικά πρότυπα, δεν αποκλείει την πιθανότητα η εν λόγω ρήτρα να μεταβάλλει την νομική θέση των συμβαλλομένων και επομένως να εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 93/13.
(
10
)	Πρβλ., επίσης, προτάσεις του γενικού εισαγγελέα Μ. Szpunar στην υπόθεση Gómez del Moral Guasch (C-125/18, EU:C:2019:695, σημείο 83) στις οποίες εκτιμά ότι δεν εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της εξαιρέσεως του άρθρου 1, παράγραφος 2, της οδηγίας 93/13 συμβατική ρήτρα με την οποία ο επαγγελματίας επιλέγει να εφαρμόσει στη σύμβαση έναν από τους νομοθετικά αναγνωρισμένους δείκτες αναφοράς.
(
11
)	Απόφαση της 20ής Σεπτεμβρίου 2017, Andriciuc κ.λπ. (C-186/16, EU:C:2017:703, σκέψη 33).
(
12
)	Πρβλ. απόφαση της 26ης Φεβρουαρίου 2015, Matei (C-143/13, EU:C:2015:127, σκέψη 50).
(
13
)	Βλ. απόφαση της 30ής Απριλίου 2014, Kásler και Káslerné Rábai (C-26/13, EU:C:2014:282, σκέψεις 49 και 51).
(
14
)	Πρβλ. απόφαση της 5ης Ιουνίου 2019, GT (C-38/17, EU:C:2019:461, σκέψη 30).
(
15
)	Όπως επισημαίνεται στην αιτιολογική σκέψη 19 της οδηγίας 93/13, αυτό αποκλείει ρήτρες που περιγράφουν τη σχέση ποιότητας/τιμής.
(
16
)	Βλ. προτάσεις μου στην υπόθεση Kiss και CIB Bank (C-621/17, EU:C:2019:411, υποσημείωση 17) και την ανακοίνωση της Επιτροπής σχετικά με τις κατευθυντήριες γραμμές για την ερμηνεία και την εφαρμογή της οδηγίας 93/13/ΕΟΚ του Συμβουλίου σχετικά με τις καταχρηστικές ρήτρες των συμβάσεων που συνάπτονται με καταναλωτές (ΕΕ 2019, C 323, σ. 4), σημείο 4.3.1.
(
17
)	Πράγματι, η έννοια της «τιμής» κατά το άρθρο 4, παράγραφος 2, της οδηγίας 93/13 δεν μπορεί να καθορισθεί βάσει της έννοιας του «συνολικού κόστους της πιστώσεως για τον καταναλωτή» κατά το άρθρο 3, στοιχείο ζʹ, της οδηγίας 2008/48, στον βαθμό που το εν λόγω συνολικό κόστος καλύπτει επίσης τις πληρωμές προς τρίτους. Βλ. απόφαση της 26ης Φεβρουαρίου 2015, Matei (C-143/13, EU:C:2015:127, σκέψη 47). Εντούτοις, αν απαγορευόταν στους επαγγελματίες να λαμβάνουν αμοιβή με μορφή διαφορετική από τη χρέωση τόκων, δεν θα ήταν αναγκαίο να διευκρινίσει ο νομοθέτης της Ένωσης ότι η έννοια του «συνολικού κόστους της πιστώσεως για τον καταναλωτή», κατά την εν λόγω οδηγία, περιλαμβάνει το σύνολο των επιβαρύνσεων που καλείται να πληρώσει ο καταναλωτής ως αντάλλαγμα για τη σύναψη της συμβάσεως.
(
18
)	Βλ. τις προτάσεις μου στην υπόθεση Kiss και CIB Bank (C-621/17, EU:C:2019:411, σημείο 37).
(
19
)	Βλ., κατ’ αναλογία, απόφαση της 29ης Ιουλίου 2019, Pelham κ.λπ. (C-476/17, EU:C:2019:624, σκέψη 28).
(
20
)	Μολονότι οι συμβάσεις εργασίας δεν εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 93/13. Όσον αφορά τις έννοιες της «υπηρεσίας» και του «αγαθού», αυτές αφορούν το αντικείμενο της συμβάσεως, ήτοι, τι αγοράζει ο καταναλωτής, και όχι, όπως θα εξηγήσω στη συνέχεια, τις ενέργειες στις οποίες πρέπει να προβεί ο επαγγελματίας για να πωλήσει το επίμαχο αγαθό ή να παράσχει την επίμαχη υπηρεσία.
(
21
)	Σύμφωνα με τη νομολογία, οι ρήτρες που δεν αφορούν την τιμή της επίμαχης υπηρεσίας ή των επίμαχων αγαθών, αλλά αφορούν γενικώς «την αντιπαροχή την οποία οφείλει ο καταναλωτής στον δανειστή ή επηρεάζουν το πραγματικό τίμημα που πρέπει να καταβάλει ο καταναλωτής στον δανειστή» δεν εμπίπτουν, κατ’ αρχήν, στη δεύτερη αυτή εξαίρεση, αλλά στην πρώτη, εκτός του ζητήματος αν το ποσό της αντιπαροχής ή του τιμήματος όπως ορίσθηκε με τη σύμβαση είναι ανάλογο της υπηρεσίας που παρέχει ο δανειστής ως αντάλλαγμα. Πρβλ. αποφάσεις της 26ης Φεβρουαρίου 2015, Matei (C-143/13, EU:C:2015:127, σκέψη 56), και της 3ης Οκτωβρίου 2019, Kiss και CIB Bank (C-621/17, EU:C:2019:820, σκέψη 35).
(
22
)	Το Δικαστήριο δεν έχει αποφανθεί ποτέ σαφώς επί του σκοπού που επιδιώκεται με την πρώτη εξαίρεση του άρθρου 4, παράγραφος 2 («[…] τον καθορισμό του κυρίου αντικειμένου της σύμβασης[…]»). Όσον αφορά τη δεύτερη εξαίρεση του άρθρου 4, παράγραφος 2 («[…] το ανάλογο ή μη μεταξύ της τιμής και της αμοιβής[…]»), το Δικαστήριο έχει κρίνει, κατ’ ουσίαν, ότι η εν λόγω εξαίρεση δικαιολογείται από την απουσία κατανοητών και αντικειμενικών νομικών κριτηρίων βάσει των οποίων μπορεί να πραγματοποιηθεί δέουσα δικαστική εκτίμηση. Πρβλ. απόφαση της 30ής Απριλίου 2014, Kásler και Káslerné Rábai (C-26/13, EU:C:2014:282, σκέψη 55).
(
23
)	Κατά τον Michael Schillig, το άρθρο 4, παράγραφος 2, της οδηγίας 93/13 αποτυπώνει έναν συμβιβασμό μεταξύ δύο (ενίοτε αλληλοσυγκρουόμενων) προσεγγίσεων, ήτοι, των δικαιωμάτων του καταναλωτή και της ελεύθερης αγοράς. Schillig, M., «Directive 93/13 and the “price term exemption”: A comparative analysis in the light of the “market for lemons’ rationale”», International and Comparative Law Quarterly, τόμ. 60, Cambridge University Press, 2011, σ. 933‑963.
(
24
)	Όπως τόνισα στις προτάσεις μου στην υπόθεση Mikrokasa και Revenue Niestandaryzowany Sekurytyzacyjny Fundusz Inwestycyjny Zamknięty w Warszawie (C-779/18, EU:C:2019:1146, σημείο 69), από μελέτες συμπεριφοράς προκύπτει ότι πολλοί άνθρωποι δεν διαβάζουν ολόκληρο το κείμενο των συμβάσεων και αντ’ αυτού επικεντρώνονται σε ορισμένα μόνον κύρια σημεία, όπως είναι η τιμή ή στο τμήμα που εκείνοι θεωρούν ως πιο σημαντικό. Όπως παρατηρεί ο Schillig, όπ.π. (σ. 936), «οι καταναλωτές συχνά αποδέχονται τυποποιημένους συμβατικούς όρους δίχως να τους διαβάσουν επειδή η ανάγνωση, η διερεύνηση και η διαπραγμάτευση πιο ευνοϊκών όρων απλώς δεν αξίζει τον κόπο.»
(
25
)	Βλ. αποφάσεις της 30ής Απριλίου 2014, Kásler και Káslerné Rábai (C-26/13, EU:C:2014:282, σκέψη 42), και της 20ής Σεπτεμβρίου 2017, Andriciuc κ.λπ. (C‑186/16, EU:C:2017:703, σκέψη 34).
(
26
)	Η στενή ερμηνεία δεν πρέπει να συγχέεται με τη συσταλτική ερμηνεία, η οποία συνίσταται σε συστολή του νοήματος της διατάξεως, με βάση στοιχεία εκτός του γράμματός της, όπως ο σκοπός και το πλαίσιο εντός του οποίου αυτή εντάσσεται, η οποία βαίνει πέραν εκείνης θα επέτρεπε μια απλώς στενή ερμηνεία, ήτοι μια ερμηνεία που βασίζεται αποκλειστικά στο γράμμα της διατάξεως.
(
27
)	Αποφάσεις της 26ης Φεβρουαρίου 2015, Matei (C-143/13, EU:C:2015:127, σκέψη 70), και της 3ης Οκτωβρίου 2019, Kiss και CIB Bank (C-621/17, EU:C:2019:820, σκέψη 40).
(
28
)	Βλ., επί παραδείγματι, αποφάσεις της 20ής Σεπτεμβρίου 2017, Andriciuc κ.λπ. (C‑186/16, EU:C:2017:703, σκέψη 45), και της 19ης Σεπτεμβρίου 2019, Lovasné Tóth (C-34/18, EU:C:2019:764, σκέψη 62).
(
29
)	Απόφαση της 23ης Απριλίου 2015, Van Hove (C-96/14, EU:C:2015:262, σκέψη 50).
(
30
)	Βλ. Barton, T., Berger-Walliser, G., και Haapio, H., «Visualization: Seeing Contracts for What They Are, and What They Could Become», Journal of Law, Business & Ethics, τόμ. 19, 2013, σ. 47-64.
(
31
)	Προτάσεις του γενικού εισαγγελέα G. Hogan στην υπόθεση Kiss και CIB Bank (C‑621/17, EU:C:2019:411, σημείο 41).
(
32
)	Απόφαση της 30ής Απριλίου 2014, Kásler και Káslerné Rábai (C-26/13, EU:C:2014:282, σκέψη 40). Η πρώτη απόφαση που αναφέρθηκε στην εν λόγω απαίτηση ήταν η απόφαση της 21ης Μαρτίου 2013, RWE Vertrieb (C-92/11, EU:C:2013:180, σκέψη 45). Ωστόσο, στην εν λόγω υπόθεση το ερώτημα που υποβλήθηκε στο Δικαστήριο αφορούσε τη συνδυαστική ερμηνεία της οδηγίας 93/13 και της οδηγίας 2003/55 της οποίας το άρθρο 3, παράγραφος 3, προβλέπει ρητώς απαίτηση διαφάνειας. Η απόφαση Kásler και Káslerné Rábai αποτελεί τη μοναδική απόφαση στην οποία το Δικαστήριο αναφέρθηκε στην εν λόγω απαίτηση σε σχέση αποκλειστικώς με την οδηγία 93/13.
(
33
)	Πρβλ. αποφάσεις της 30ής Απριλίου 2014, Kásler και Káslerné Rábai (C-26/13, EU:C:2014:282, σκέψεις 73 έως 74), και της 20ής Σεπτεμβρίου 2017, Andriciuc κ.λπ. (C-186/16, EU:C:2017:703, σκέψη 51). Για τον λόγο αυτό, προκειμένου να εκτιμηθεί αν ορισμένη ρήτρα πληροί την απαίτηση διαφάνειας, πρέπει να λαμβάνονται υπόψη πληροφορίες οι οποίες παρέχονται το αργότερο μέχρι την υπογραφή της συμβάσεως.
(
34
)	Αποφάσεις της 30ής Απριλίου 2014, Kásler και Káslerné Rábai (C-26/13, EU:C:2014:282, σκέψη 75), της 23ης Απριλίου 2015, Van Hove (C-96/14, EU:C:2015:262, σκέψη 50) και της 20ής Σεπτεμβρίου 2017, Andriciuc κ.λπ. (C‑186/16, EU:C:2017:703, σκέψη 45). Η απαίτηση του άρθρου 4, παράγραφος 2, επιτάσσει την ενημέρωση του καταναλωτή όχι για το αν για την εκπλήρωση των υποχρεώσεών του ο επαγγελματίας θα πρέπει να βγάλει 5, 10 ή 15 φωτοτυπίες, αλλά για τα αποτελέσματα της συμβάσεως. Οι οικονομικές επιδόσεις του επαγγελματία, ήτοι η ικανότητά του να ελαχιστοποιήσει τις δαπάνες του, δεν αποτελούν το πρωταρχικό μέλημα των καταναλωτών. Ο βασικός οικονομικός λόγος που παρακινεί τους καταναλωτές είναι να επιτύχουν την καλύτερη τιμή για συγκεκριμένο αγαθό ή υπηρεσία. Τούτο προϋποθέτει ότι οι καταναλωτές είναι ενημερωμένοι σχετικά με τη συνολική τιμή που θα κληθούν να καταβάλουν για το αγαθό ή την υπηρεσία που σκοπεύουν να αγοράσουν ή –τουλάχιστον, πώς θα υπολογισθεί η εν λόγω τιμή ώστε να έχουν μια ιδέα σχετικά με αυτή– καθώς και σε τι συνίσταται το εν λόγω αγαθό ή υπηρεσία.
(
35
)	Πρβλ. άρθρο 3, παράγραφος 1, καθώς και αιτιολογική σκέψη 13 της οδηγίας 2011/83.
(
36
)	Οδηγία 2005/29/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 11ης Μαΐου 2005, για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές των επιχειρήσεων προς τους καταναλωτές στην εσωτερική αγορά και για την τροποποίηση της οδηγίας 84/450/ΕΟΚ του Συμβουλίου, των οδηγιών 97/7/ΕΚ, 98/27/ΕΚ, 2002/65/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου και του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 2006/2004 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου («Οδηγία για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές») (ΕΕ 2005, L 149, σ. 22).
(
37
)	Βλ. προτάσεις του γενικού εισαγγελέα Η. Saugmandsgaard Øe στην υπόθεση Ibercaja Banco (C-452/18, EU:C:2020:61, υποσημείωση 77).
(
38
)	Επί παραδείγματι, στον τομέα του ΦΠΑ, βλ. απόφαση της 9ης Ιουνίου 2016, Wolfgang und Dr. Wilfried Rey Grundstücksgemeinschaft GbR (C-332/14, EU:C:2016:417, σκέψεις 32 έως 34).
(
39
)	Βλ. προτάσεις μου στην υπόθεση Lexitor (C-383/18, EU:C:2019:451, σημείο 55).
(
40
)	Βλ. αποφάσεις της 21ης Απριλίου 2016, Radlinger και Radlingerová (C-377/14, EU:C:2016:283, σκέψη 61), και της 19ης Νοεμβρίου 2016, Home Credit Slovakia (C-42/15, EU:C:2016:842, σκέψη 41).
(
41
)	Δεδομένου ότι με την οδηγία 2008/48 επήλθε πλήρης εναρμόνιση των υποχρεώσεων πληροφόρησης που επιβάλλονται στα πιστωτικά ιδρύματα, φρονώ ότι δεν μπορεί να ισχύσει στην παρούσα υπόθεση η λύση στην οποία κατέληξε το Δικαστήριο στην απόφαση της 6ης Ιουλίου 2017, Air Berlin (C-290/16, EU:C:2017:523, σκέψεις 44 έως 46), καθώς η επίμαχη στην εν λόγω υπόθεση νομοθεσία, ήτοι ο κανονισμός (ΕΚ) 1008/2008 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 24ης Σεπτεμβρίου 2008, σχετικά με κοινούς κανόνες εκμετάλλευσης των αεροπορικών γραμμών στην Κοινότητα (αναδιατύπωση) (ΕΕ 2008, L 293 σ. 3), επιδιώκει απλώς την επίτευξη ελάχιστης εναρμονίσεως.
(
42
)	Πρβλ. απόφαση της 19ης Νοεμβρίου 2009, Sturgeon κ.λπ. (C-402/07 και C‑432/07, EU:C:2009:716, σκέψη 47).
(
43
)	Πρβλ. απόφαση της 7ης Νοεμβρίου 2019, Profi Credit Polska (C-419/18 και C‑483/18, EU:C:2019:930, σκέψεις 58 έως 60).
(
44
)	Πρβλ. απόφαση της 20ής Σεπτεμβρίου 2017, Andriciuc κ.λπ. (C-186/16, EU:C:2017:703, σκέψη 47), και άρθρο 10, στοιχείο ζʹ, της οδηγίας 2008/48. Πρβλ., επίσης, άρθρο 4, παράγραφος 1, της οδηγίας 2006/123/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 12ης Δεκεμβρίου 2006, σχετικά με τις υπηρεσίες στην εσωτερική αγορά (ΕΕ 2006, L 376, σ. 36).
(
45
)	Τούτο αποδεικνύεται από το γεγονός ότι το άρθρο 2, παράγραφος 6, της οδηγίας 2011/83 ορίζει την έννοια της «σύμβασης παροχής υπηρεσιών» ως «κάθε σύμβαση πλην σύμβασης πώλησης βάσει της οποίας ο έμπορος παρέχει ή αναλαμβάνει να παράσχει υπηρεσία στον καταναλωτή, ο δε καταναλωτής καταβάλλει ή αναλαμβάνει να καταβάλει το τίμημα». Μπορεί επομένως να συναχθεί ότι αντικείμενο μιας συμβάσεως παροχής υπηρεσιών αποτελεί απλώς μια υπηρεσία.
(
46
)	Βλ., κατ’ αναλογία, απόφαση της 19ης Δεκεμβρίου 2019, Airbnb Ireland (C-390/18, EU:C:2019:1112, σκέψη 53).
(
47
)	Βλ. απόφαση της 20ής Σεπτεμβρίου 2017, Andriciuc κ.λπ. (C-186/16, EU:C:2017:703, σκέψεις 37 και 38).
(
48
)	Πράγματι, η υπηρεσία που αποκαλείται «Το Πακέτο Σου» δεν συνιστά «υπηρεσία», καθώς δεν μπορεί να αποσπασθεί από τη χορήγηση της πιστώσεως, αλλά αποτελεί μάλλον ρύθμιση των προϋποθέσεων για την εκτέλεση της πιστώσεως, η οποία παρουσιάζεται ως υπηρεσία για εμπορικούς σκοπούς.
(
49
)	Το άρθρο 3, παράγραφος 3, αναφέρεται στο παράρτημα στην οδηγία 93/13 το οποίο περιέχει ενδεικτικό και μη εξαντλητικό κατάλογο ρητρών που είναι δυνατόν να θεωρηθούν καταχρηστικές.
(
50
)	Πρβλ. αποφάσεις της 26ης Ιανουαρίου 2017, Banco Primus (C-421/14, EU:C:2017:60, σκέψεις 59 και 60), και της 3ης Οκτωβρίου 2019, Kiss και CIB Bank (C-621/17, EU:C:2019:820, σκέψεις 50 και 51).
(
51
)	Για κριτική του διαχωρισμού των δύο αυτών κριτηρίων, βλ. προτάσεις μου στην υπόθεση Lovasné Tóth (C-34/18, EU:C:2019:245, σημεία 56 έως 67). Επισημαίνω επίσης ότι σε ορισμένες αποφάσεις το Δικαστήριο δεν εκτίμησε τα δύο αυτά στοιχεία χωριστά. Βλ., επί παραδείγματι, απόφαση της 16ης Ιανουαρίου 2014, Constructora Principado (C-226/12, EU:C:2014:10, σκέψη 23).
(
52
)	Πρβλ. τη θέση που διατύπωσε η Επιτροπή στην ανακοίνωσή της σχετικά με τις κατευθυντήριες γραμμές για την ερμηνεία και την εφαρμογή της οδηγίας 93/13/ΕΟΚ του Συμβουλίου σχετικά με τις καταχρηστικές ρήτρες των συμβάσεων που συνάπτονται με καταναλωτές, σημείο 3.4.1.
(
53
)	Βλ. αποφάσεις της 14ης Μαρτίου 2013, Aziz (C-415/11, EU:C:2013:164, σκέψεις 68 και 69), της 3ης Οκτωβρίου 2019, Kiss και CIB Bank (C-621/17, EU:C:2019:820, σκέψεις 50 και 51), και της 7ης Νοεμβρίου 2019, Profi Credit Polska (C-419/18 και C-483/18, EU:C:2019:930, σκέψη 55).
(
54
)	Αλλά όχι αποκλειστικά. Επί παραδείγματι, σε περίπτωση ρήτρας που παρέχει στον επαγγελματία τη δυνατότητα μεταβολής της τιμής, πρέπει αντιστοίχως να παρέχεται στον καταναλωτή η δυνατότητα καταγγελίας της συμβάσεως. Βλ., επί παραδείγματι, απόφαση της 26ης Απριλίου 2012, Invitel (C-472/10, EU:C:2012:242, σκέψη 24).
(
55
)	Σύμφωνα με την προαναφερθείσα απαίτηση διαφάνειας, όταν ρήτρα ανήκει στο κύριο αντικείμενο της συμβάσεως με την έννοια ότι είναι ουσιώδης για τον επαγγελματία, η ρήτρα αυτή μπορεί να μην υπόκειται στον εν λόγω έλεγχο μόνον αν η ύπαρξή της έχει επισημανθεί ειδικώς στον καταναλωτή, σύμφωνα με το άρθρο 4, παράγραφος 2, της οδηγίας 93/13. Κατά την άποψή μου, με αυτή την έννοια η εν λόγω απαίτηση ασκεί επιρροή στην εφαρμογή του άρθρου 3, παράγραφος 1, της οδηγίας αυτής. Πρβλ. απόφαση της 5ης Ιουνίου 2019, GT (C-38/17, EU:C:2019:461, σκέψη 37).
(
56
)	C-621/17, EU:C:2019:411, σημείο 36.
(
57
)	Απόφαση της 16ης Ιανουαρίου 2014, Constructora Principado (C-226/12, EU:C:2014:10).
(
58
)	Απόφαση της 16ης Ιανουαρίου 2014, Constructora Principado (C-226/12, EU:C:2014:10, σκέψεις 27 και 28). Το Δικαστήριο δεν συμπέρανε ότι αυτού του είδους η ρήτρα ήταν καταχρηστική, αλλά έκρινε ότι εναπόκειται στο εθνικό δικαστήριο να εκτιμήσει αν η εν λόγω ρήτρα συνεπαγόταν «αρκούντως σοβαρή επιδείνωση της νομικής καταστάσεως την οποία αναγνωρίζει το εθνικό δίκαιο στον εν λόγω καταναλωτή ως συμβαλλόμενο» και, κατά συνέπεια, αν μπορούσε να κηρυχθεί καταχρηστική.
(
59
)	Αυτό εξηγεί γιατί η απαίτηση διαφάνειας αφορά αποκλειστικά τις συνέπειες ή τα αποτελέσματα των ρητρών.
(
60
)	Αν η διαφάνεια της συμβάσεως είναι εξέχουσας σημασίας, αυτό από μόνο του δεν αρκεί για την επίλυση του προβλήματος της υπάρξεως ασυμμετρίας στην διαπραγματευτική δύναμη, δεδομένου ότι οι καταναλωτές σπανίως διαβάζουν τις συμβάσεις, ιδίως στο διαδίκτυο. Επί παραδείγματι, μια εταιρία με την επωνυμία PC Pitstop συμπεριέλαβε στη σύμβασή της παραχώρησης άδειας χρήσης ρήτρα η οποία προέβλεπε «ειδικό αντάλλαγμα που μπορεί να περιλαμβάνει οικονομική αποζημίωση προς περιορισμένο αριθμό αδειούχων που θα διαβάσουν την παρούσα ρήτρα της συμβάσεως παραχωρήσεως άδειας χρήσης και θα επικοινωνήσουν με την PC Pitstop». Χρειάστηκε να περάσουν τέσσερις μήνες για να προσέξει κάποιος χρήστης τη ρήτρα και να ζητήσει το έπαθλο των 1000 δολαρίων Ηνωμένων Πολιτειών. Βλ. Ayres, I., και Schwartz, A., «The No Reading Problem in Consumer Contract Law», Stanford Law Review, τόμ. 66, 2014, σ. 545-610. Στο πλαίσιο αυτό, φρονώ ότι μία από τις σημαντικότερες προόδους που επιτεύχθηκαν με την οδηγία 93/13 η οποία, κατά τη γνώμη μου δεν αναγνωρίστηκε πραγματικά εξαιτίας εν μέρει της υπερβολικής έμφασης που αποδίδεται μέχρι σήμερα στη διαφάνεια, είναι ότι προέβλεψε ένα ελάχιστο επίπεδο προστασίας των καταναλωτών έναντι των απρόβλεπτων αποτελεσμάτων των ρητρών, πλην εκείνων που προσδιορίζουν το τίμημα ή το αντικείμενο της συμβάσεως, τις οποίες οι καταναλωτές θα μπορούσαν ευλόγως να αναμένουν ότι θα είναι τυποποιημένες.
(
61
)	Επί παραδείγματι, κατά την άποψή μου, δεν μπορεί να κηρυχθεί καταχρηστική ρήτρα απλώς και μόνον επειδή προβλέπει την αποστολή μιας επιστολής μέσω ταχυδρομείου και κατ’ επέκταση την αγορά γραμματοσήμου, ακόμη και αν αυτό αποτελεί κρυφή χρέωση.
(
62
)	Βλ. ανακοίνωση της Επιτροπής σχετικά με τις κατευθυντήριες γραμμές για την ερμηνεία και την εφαρμογή της οδηγίας 93/13/ΕΟΚ του Συμβουλίου σχετικά με τις καταχρηστικές ρήτρες των συμβάσεων που συνάπτονται με καταναλωτές, σημείο 3.4.6, και πρβλ. αποφάσεις της 26ης Ιανουαρίου 2017, Banco Primus (C‑421/14, EU:C:2017:60, σκέψη 62), και της 14ης Μαρτίου 2019, Dunai (C‑118/17, EU:C:2019:207, σκέψη 49). Η μοναδική εξαίρεση που γνωρίζω είναι η απόφαση της 28ης Ιουλίου 2016, Verein für Konsumenteninformation (C-191/15, EU:C:2016:612, σκέψη 69), όπου το Δικαστήριο φαίνεται να δέχεται ότι ρήτρα μπορεί να κηρυχθεί καταχρηστική λόγω ελλείψεως διαφάνειας. Όπως εξήγησα στις προτάσεις μου στην υπόθεση Lovasné Tóth (C-34/18, EU:C:2019:245, σημεία 87 έως 89), μολονότι η διαφάνεια της συμβάσεως είναι όντως θεμελιώδης, φρονώ ότι στην απόφαση Verein für Konsumenteninformation το Δικαστήριο υπερεκτίμησε σε κάποιον βαθμό το περιεχόμενο της απαιτήσεως διαφάνειας βάσει της οδηγίας 93/13. Επιπλέον, άλλες πράξεις της Ένωσης που αφορούν επίσης με το εν λόγω ζήτημα, προβλέπουν διαφοροποιημένες προσεγγίσεις. Βλ. επί παραδείγματι, άρθρο 7 της οδηγίας 2005/29.
(
63
)	Πρβλ. απόφαση της 3ης Οκτωβρίου 2019, Kiss και CIB Bank (C-621/17, EU:C:2019:820, σκέψη 51).
(
64
)	Βλ. αποφάσεις της 21ης Απριλίου 2016, Radlinger και Radlingerová (C-377/14, EU:C:2016:283, σκέψη 61), και της 9ης Νοεμβρίου 2016, Home Credit Slovakia (C‑42/15, EU:C:2016:842, σκέψη 41).
(
65
)	C-779/18, EU:C:2019:1146.
(
66
)	Πρβλ. απόφαση της 26ης Μαρτίου 2020, Mikrokasa και Revenue Niestandaryzowany Sekurytyzacyjny Fundusz Inwestycyjny Zamknięty w Warszawie (C-779/18, EU:C:2020:236, σκέψεις 45 έως 48).