62021CJ0779_RES
Gevoegde zaken C‑779/21 P en C‑799/21 P
Europese CommissieenRaad van de Europese Unie
tegen
Front populaire pour la libération de la Saguia el‑Hamra et du Rio de oro(Front Polisario)
Arrest van het Hof (Grote kamer) van 4 oktober 2024
„Hogere voorziening – Extern optreden – Internationale overeenkomsten – Euromediterrane Overeenkomst waarbij een associatie tot stand wordt gebracht tussen de Europese Gemeenschappen en hun lidstaten, enerzijds, en het Koninkrijk Marokko, anderzijds – Overeenkomst over de wijziging van de Protocollen nr. 1 en 4 van deze overeenkomst – Sluitingshandeling – Beweerde schendingen van het internationaal recht als gevolg van de toepasselijkheid van de tweede overeenkomst op het grondgebied van de Westelijke Sahara – Beroep tot nietigverklaring – Ontvankelijkheid – Bekwaamheid om in rechte op te treden – Procesbevoegdheid – Voorwaarde dat een verzoeker in bepaalde gevallen rechtstreeks en individueel wordt geraakt door de litigieuze maatregel – Beginsel van de relatieve werking van verdragen – Beginsel van zelfbeschikking – Niet‑zelfbesturende gebieden – Artikel 73 van het Handvest van de Verenigde Naties – Beoordelingsmarge van de Raad van de Europese Unie – Internationaal gewoonterecht – Algemene beginselen van het Unierecht – Instemming van het volk van een niet‑zelfbesturend gebied dat houder is van het zelfbeschikkingsrecht als derde partij bij een internationale overeenkomst”
Beroep tot nietigverklaring – Natuurlijke en rechtspersonen – Handelingen die hen rechtstreeks en individueel raken – Rechtstreeks geraakt – Individueel geraakt – Criteria – Overeenkomst tussen de Europese Unie en het Koninkrijk Marokko tot wijziging van de protocollen van de Euromediterrane Overeenkomst – Besluit 2019/217 – Inaanmerkingneming van de inhoud van de internationale overeenkomst en de rechtsgevolgen ervan voor het grondgebied van een derde – Producten van oorsprong uit een niet‑zelfbesturend gebied – Uitoefening van het recht op zelfbeschikking – Volk van de Westelijke Sahara rechtstreeks en individueel geraakt – Voorwaarden
(Art. 263, vierde alinea, VWEU; besluit 2019/217)
(zie punten 86‑95, 99, 107, 108)
Beroep tot nietigverklaring – Natuurlijke en rechtspersonen – Handelingen die hen rechtstreeks raken – Rechtstreeks geraakt – Overeenkomst tussen de Europese Unie en het Koninkrijk Marokko tot wijziging van de protocollen van de Euromediterrane Overeenkomst – Besluit 2019/217 – Handeling die enkel ziet op de betrekkingen tussen de Unie en haar lidstaten – Uitvoering die zuiver automatisch geschiedt
(Art. 263, vierde alinea, VWEU; besluit 2019/217)
(zie punt 96)
Beroep tot nietigverklaring – Bevoegdheid van het Hof – Handelingen van de instellingen – Onderzoek van de verenigbaarheid met de Verdragen van een door de Unie gesloten internationale overeenkomst – Ontvankelijkheid – Kennisgeving van de goedkeuring van de internationale overeenkomst aan de andere partij – Geen bevoegdheid
[Art. 19, lid 3, onder b), VEU; art. 267, eerste alinea, onder b), VWEU; besluit 2019/217]
(zie punten 97, 98)
Internationale overeenkomsten – Overeenkomsten van de Unie – Overeenkomsten die worden beheerst door het volkenrecht – Verdragen en derde staten – Onderhandeling en afsluiting – Beginsel van vrije instemming – Volk van een niet‑zelfbesturend grondgebied en bevolking van dat grondgebied – Begrip „bevolking” – Inwoners van een grondgebied – Daaronder begrepen – Begrip „volk” – Politieke eenheid en hoedanigheid van houder van het recht op zelfbeschikking – Daaronder begrepen
(Art. 21, lid 2, VEU)
(zie punt 129)
Internationale overeenkomsten – Overeenkomsten van de Unie – Overeenkomsten die worden beheerst door het volkenrecht – Toepassing van het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht – Verdragen en derde staten – Onderhandeling en afsluiting – Beginsel van vrije instemming – Volk van een niet‑zelfbesturende grondgebied en bevolking van dat grondgebied – Vereiste om de instemming van dat volk te verkrijgen – Raadplegingen van de betrokken bevolking – Schending van het vereiste
(Art. 21, lid 2, VEU)
(zie punt 130)
Internationale overeenkomsten – Overeenkomsten van de Unie – Overeenkomsten die worden beheerst door het volkenrecht – Toepassing van het verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht – Verdragen en derde staten – Onderhandeling en afsluiting – Beginselen – Verdragen die geen rechten of verplichtingen in het leven roepen voor derden – Omvang
(Art. 21, lid 1, VEU)
(zie punten 131, 132)
Internationale overeenkomsten – Overeenkomsten van de Unie – Besluit van de Raad betreffende de overeenkomst tussen de Europese Unie en het Koninkrijk Marokko tot wijziging van de protocollen van de Euromediterrane Overeenkomst – Overeenkomsten die worden beheerst door het volkenrecht – Toepassing van het verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht – Verdragen en derde staten – Onderhandeling en afsluiting – Beginsel van vrije instemming – Volk van een niet‑zelfbesturend grondgebied en bevolking van dat grondgebied – Raadpleging van de bevolking – Vereiste om de instemming van dat volk te verkrijgen – Schending – Gevolgen voor de geldigheid van de sluiting van de overeenkomst – Bestaan van een beoordelingsmarge van de Raad – Geen invloed
(Art. 3, lid 5, en art. 21, lid 1, VEU; art. 207, lid 1, VWEU; overeenkomst tussen de Europese Unie en het Koninkrijk Marokko over de wijziging van de Protocollen nrs. 1 en 4 van de Euromediterrane associatieovereenkomst EG‑Marokko, overweging 10; besluit 2019/217)
(zie punten 133‑136, 145)
Internationale overeenkomsten – Overeenkomsten van de Unie – Uitlegging – Bevoegdheid van de Unierechter – Voorwaarden – Overeenkomsten die worden beheerst door het volkenrecht – Toepassing van het verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht – Verdragen en derde staten – Beginsel van vrije instemming – Rechtsvereisten en ‑gevolgen in de context van de uitoefening door een volk van zijn zelfbeschikkingsrecht – Niet‑zelfbesturend gebied – Vereiste van uitdrukkelijke instemming – Onjuiste rechtsopvatting
(Overeenkomst tussen de Europese Unie en het Koninkrijk Marokko over de wijziging van de Protocollen nrs. 1 en 4 van de Euromediterrane associatieovereenkomst EG‑Marokko; besluit 2019/217)
(zie punten 141, 144, 146‑149, 157)
Internationale overeenkomsten – Overeenkomsten van de Unie – Uitlegging – Bevoegdheid van de Unierechter – Voorwaarden – Overeenkomsten die worden beheerst door het volkenrecht – Toepassing van het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht – Verdragen en derde staten – Beginsel van vrije instemming – Rechtsvereisten en ‑gevolgen in de context van de uitoefening door een volk van zijn zelfbeschikkingsrecht – Niet‑zelfbesturend gebied – Impliciete instemming – Voorwaarden – Specifiek, concreet en substantieel voordeel uit de exploitatie van de natuurlijke rijkdommen van dat gebied – Niet‑vervulde voorwaarde – Geen instemming
(Art. 21, lid 1, VWEU; overeenkomst tussen de Europese Unie en het Koninkrijk Marokko over de wijziging van de Protocollen nrs. 1 en 4 van de Euromediterrane associatieovereenkomst EG‑Marokko; besluit 2019/217)
(zie punten 152‑156, 158‑160, 162)
Beroep tot nietigverklaring – Bevoegdheid van de Unierechter – Handelingen van de instellingen – Verzoek om de verenigbaarheid met het internationaal recht te beoordelen van een door de Unie gesloten internationale overeenkomst – Ontvankelijkheid
(Art. 21, lid 1, VWEU; overeenkomst tussen de Europese Unie en het Koninkrijk Marokko over de wijziging van de Protocollen nrs. 1 en 4 van de Euromediterrane associatieovereenkomst EG‑Marokko; besluit 2019/217)
(zie punten 172‑176)
Hogere voorziening – Afwijzing van de hogere voorziening – Arrest waartegen hogere voorziening is ingesteld dat het bestreden besluit nietig heeft verklaard en de gevolgen ervan handhaaft tot de uitspraak van het arrest van het Hof – Handhaving door het Hof van de gevolgen van het bestreden besluit – Rechtvaardiging op grond van de rechtszekerheid
(Art. 264, tweede alinea, VWEU; overeenkomst tussen de Europese Unie en het Koninkrijk Marokko over de wijziging van de Protocollen nrs. 1 en 4 van de Euromediterrane associatieovereenkomst EG‑Marokko; besluit 2019/217)
(zie punten 183‑186)
Samenvatting
Het Hof (Grote kamer) wijst in twee arresten – waarbij, voor het ene arrest de zaken C‑778/21 P en C‑798/21 P en voor het andere arrest, de zaken C‑779/21 P en C‑799/21 P zijn gevoegd – de hogere voorzieningen af die zijn ingesteld door de Europese Commissie en de Raad van de Europese Unie tegen twee arresten van het Gerecht waarbij de besluiten van de Raad houdende goedkeuring van de sluiting van overeenkomsten tussen de Europese Unie en het Koninkrijk Marokko nietig waren verklaard naar aanleiding van beroepen tot nietigverklaring die door het Front populaire pour la libération de la Saguia el Hamra et du Rio de oro (Front Polisario) tegen deze besluiten zijn ingesteld.
Bij besluit 2019/217 (
1
) heeft de Raad de sluiting goedgekeurd van een overeenkomst tussen de Unie en het Koninkrijk Marokko over de wijziging van bepaalde protocollen van de Euromediterrane Overeenkomst waarbij een associatie tot stand wordt gebracht tussen de Europese Gemeenschappen en hun lidstaten, enerzijds, en het Koninkrijk Marokko, anderzijds. (
2
) Voorts heeft de Raad bij besluit 2019/441 (
3
) de sluiting van een partnerschapsovereenkomst inzake visserij tussen de Europese Unie en het Koninkrijk Marokko, het bijbehorende uitvoeringsprotocol en de briefwisseling bij de overeenkomst, en bij verordening 2019/440 de verdeling van de vangstmogelijkheden in het kader van deze overeenkomst en het bijbehorende uitvoeringsprotocol goedgekeurd. (
4
) Deze twee besluiten volgden op het arrest van 21 december 2016, Raad/Front Polisario (C‑104/16 P, EU:C:2016:973), waarin het Hof onder meer heeft verklaard dat de Euromediterrane associatieovereenkomst alleen betrekking had op het grondgebied van het Koninkrijk Marokko en niet op het niet‑zelfbesturende gebied van de Westelijke Sahara, en het arrest van 27 februari 2018, Western Sahara Campaign UK (C‑266/16, EU:C:2018:118), waarin het Hof in grote lijnen een soortgelijke redenering volgde met betrekking tot visserijovereenkomsten met het Koninkrijk Marokko betreffende de wateren die grenzen aan de Westelijke Sahara.
De bij besluit 2019/217 goedgekeurde overeenkomst wijzigt de protocollen bij de Euromediterrane associatieovereenkomst die betrekking hebben op de regeling die van toepassing is bij de invoer in de Europese Unie van landbouwproducten, vis en visserijproducten van oorsprong uit Marokko, en op de definitie van het begrip „producten van oorsprong”, waardoor de tariefpreferenties die worden toegekend aan producten van oorsprong uit Marokko die naar de Unie worden uitgevoerd onder toezicht van de Marokkaanse douaneautoriteiten, worden uitgebreid tot producten van oorsprong uit de Westelijke Sahara. De visserijovereenkomst tussen de Europese Gemeenschap en Marokko (
5
) is op haar beurt gewijzigd om de wateren die grenzen aan het grondgebied van de Westelijke Sahara in het toepassingsgebied van die overeenkomst op te nemen.
Bij verzoekschriften die in 2019 zijn neergelegd tegen deze handelingen in drie zaken Front Polisario/Raad (T‑279/19, T‑344/19 en T‑356/19), heeft het Front Polisario verzocht om de bestreden besluiten en de bestreden verordening nietig te verklaren.
Het Gerecht heeft in de zaak die heeft geleid tot het arrest Front Polisario/Raad (T‑279/19) (
6
) en, in de gevoegde zaken die hebben geleid tot het arrest Front Polisario/Raad (T‑344/19 en T‑356/19) (
7
), de bestreden besluiten en de bestreden verordening nietig verklaard op grond dat het vereiste van instemming van de bevolking van de Westelijke Sahara niet was geëerbiedigd. De Raad had namelijk niet voldoende rekening gehouden met alle relevante elementen in verband met de situatie in de Westelijke Sahara en was ten onrechte van mening dat hij over een beoordelingsmarge beschikte aangaande de vraag of moest worden voldaan aan het vereiste dat het volk van dat gebied instemt met de toepassing van de litigieuze overeenkomsten op dat grondgebied, in zijn hoedanigheid van derde bij de litigieuze overeenkomsten in de zin van het beginsel van de relatieve werking van verdragen in samenhang met het zelfbeschikkingsbeginsel.
De Raad en de Commissie hebben elk bij het Hof hogere voorziening ingesteld tegen deze arresten.
Beoordeling door het Hof
Ontvankelijkheid van de door het Front Polisario bij het Gerecht ingestelde beroepen tot nietigverklaring
A. Bekwaamheid van het Front Polisario om in rechte op te treden
In de eerste plaats brengt het Hof in herinnering dat iedere natuurlijke of rechtspersoon, onder bepaalde voorwaarden, beroep kan instellen tegen handelingen die tot hem gericht zijn of die hem rechtstreeks en individueel raken, alsmede tegen regelgevingshandelingen die hem rechtstreeks raken en die geen uitvoeringsmaatregelen met zich meebrengen. Het Hof heeft evenwel reeds geoordeeld dat entiteiten, onafhankelijk van de vraag of zij waren opgericht als rechtspersonen naar nationaal recht, bekwaam waren om voor de rechterlijke instanties van de Unie in rechte op te treden.
Het Front Polisario is een zelfverklaarde vrijheidsbeweging die is opgericht om te strijden voor de onafhankelijkheid van het niet‑zelfbesturend gebied van de Westelijke Sahara van het Koninkrijk Marokko en voor de oprichting van een soevereine Saharaanse staat. Aangezien deze beweging juist op basis van het zelfbeschikkingsrecht van het volk van de Westelijke Sahara een nationale rechtsorde voor dit gebied nastreeft, kan voor de erkenning van haar bekwaamheid om voor de rechterlijke instanties van de Unie in rechte op te treden, niet worden geëist dat zij als rechtspersoon volgens een bepaalde nationale rechtsorde is opgericht. Bovendien is het Front Polisario een van de legitieme gesprekspartners in het proces dat onder auspiciën van de VN‑Veiligheidsraad is gevoerd om de toekomst van de Westelijke Sahara te bepalen, waarvan de besluiten bindend zijn voor alle lidstaten en instellingen van de Unie. Hieruit volgt dat het Front Polisario, dat ook bilaterale juridische betrekkingen onderhoudt op internationaal niveau, over voldoende juridische zelfstandigheid beschikt om voor de rechterlijke instanties van de Unie in rechte te kunnen optreden. (
8
) Bijgevolg is het Hof van mening dat het Gerecht, zonder blijk te geven van een onjuiste rechtsopvatting, tot de slotsom kon komen dat het Front Polisario bekwaam was om voor de rechterlijke instanties van de Unie in rechte op te treden, in de zin van artikel 263, vierde alinea, VWEU.
B. Procesbevoegdheid van het Front Polisario
In de tweede plaats gaat het Hof na of het Front Polisario procesbevoegd is. Wat betreft de vraag of het Front Polisario rechtstreeks wordt geraakt door de besluiten en de bestreden verordening, herinnert het Hof om te beginnen aan de twee criteria waaraan daartoe cumulatief moet zijn voldaan: 1) de bestreden maatregel moet rechtstreeks gevolgen hebben voor de rechtspositie van de betrokken persoon en 2) mag geen enkele beoordelingsbevoegdheid laten aan de adressaten ervan die met de uitvoering ervan zijn belast.
Dienaangaande stelt het Hof vast dat het Front Polisario met zijn beroepen tot nietigverklaring bij het Gerecht het zelfbeschikkingsrecht van het volk van de Westelijke Sahara (
9
) heeft willen beschermen en dat derhalve aan de hand van de gevolgen van de bestreden handelingen en, bijgevolg, van de litigieuze overeenkomsten voor de rechtspositie van dat volk moet worden onderzocht of het Front Polisario door de bestreden handelingen rechtstreeks wordt geraakt.
Het Hof brengt in herinnering dat hoewel het Front Polisario niet officieel is erkend als de exclusieve vertegenwoordiger van het volk van de Westelijke Sahara, het overeenkomstig de resoluties van de hoogste organen van de VN een bevoorrechte gesprekspartner is in het kader van de vaststelling van de toekomstige status van de Westelijke Sahara. Op grond van deze bijzondere omstandigheden kan worden aangenomen dat het Front Polisario voor de rechterlijke instanties van de Unie de wettigheid kan betwisten van een handeling van de Unie die rechtstreekse gevolgen heeft voor de rechtspositie van dat volk. In dit opzicht voldoen de bestreden handelingen en, bij uitbreiding, de litigieuze overeenkomsten, gelet op de gevolgen die zij hebben voor het zelfbeschikkingsrecht van het volk van de Westelijke Sahara, aan het wettelijke vereiste dat een natuurlijke of rechtspersoon rechtstreeks wordt geraakt door het besluit waartegen het beroep is gericht. Deze voorwaarde moet hier, gelet op artikel 73 van het VN‑Handvest en het beginsel van effectieve rechterlijke bescherming, worden getoetst aan de rechtspositie van het volk van de Westelijke Sahara, dat in de onderhavige zaken wordt vertegenwoordigd door het Front Polisario.
Voorts vormt het besluit over de sluiting van een internationale overeenkomst een definitieve handeling in de interne rechtsorde van de Unie en geeft het uiting aan de wil van de Unie om door die overeenkomst gebonden te zijn. Het Hof, dat niet bevoegd is om een internationale overeenkomst nietig te verklaren, herinnert eraan dat dit besluit een voor beroep vatbare handeling is. Anders dan bepaalde partijen betogen, vormt de kennisgeving van de goedkeuring van een dergelijke overeenkomst aan de andere overeenkomstsluitende partij daarentegen een uitvoeringsmaatregel die in beginsel moet worden beschouwd als een niet voor beroep vatbare handeling.
Op grond hiervan komt het Hof tot de slotsom dat het Front Polisario rechtstreeks werd geraakt door de litigieuze besluiten en dat het Gerecht ter zake geen blijk heeft gegeven van een onjuiste rechtsopvatting.
Wat betreft de individuele geraaktheid van het Front Polisario, bevestigt het Hof eveneens de benadering van het Gerecht dat het, gelet op de omstandigheden die tot de conclusie leiden dat het rechtstreeks werd geraakt, moest worden geacht door de bestreden besluiten individueel te worden geraakt. In dat verband stelt het Hof vast dat het volk van de Westelijke Sahara, vertegenwoordigd door het Front Polisario, door het litigieuze besluit individueel wordt geraakt, voor zover de uitdrukkelijke opneming van het grondgebied van de Westelijke Sahara in de werkingssfeer van de litigieuze overeenkomsten, die krachtens de litigieuze besluiten bindend zijn voor de Unie, de rechtspositie van dit volk wijzigt op grond van zijn status als houder van het zelfbeschikkingsrecht met betrekking tot dit gebied. Deze status karakteriseert het namelijk ten opzichte van elke andere persoon of entiteit, met inbegrip van elk ander volkenrechtelijk subject.
Instemming van het volk van de Westelijke Sahara met de litigieuze overeenkomsten en omvang van de rechterlijke toetsing door het Gerecht
Ingevolge de litigieuze besluiten zijn de betrokken overeenkomsten goedgekeurd door de Unie nadat de Commissie, in samenwerking met de Europese Dienst voor extern optreden, „alle redelijke en mogelijke maatregelen [heeft] genomen om de personen op wie de overeenkomst betrekking heeft voldoende te betrekken teneinde hun instemming met [de overeenkomsten] te verzekeren”. (
10
) Het Hof merkt daarover evenwel op dat het grootste deel van de huidige bevolking van de Westelijke Sahara geen deel uitmaakt van het volk dat recht heeft op zelfbeschikking, namelijk het volk van de Westelijke Sahara dat grotendeels ontheemd is. Het Hof voegt hieraan toe dat een verschil bestaat tussen het begrip „bevolking” van een niet‑zelfbesturend gebied en het begrip „volk” van dat gebied. Dit laatste begrip verwijst namelijk naar een politieke eenheid met zelfbeschikkingsrecht, terwijl het begrip „bevolking” verwijst naar de inwoners van een gebied.
Het Hof herinnert er vervolgens aan dat volgens het beginsel van algemeen volkenrecht van de relatieve werking van verdragen een verdrag geen rechten of verplichtingen in het leven mag roepen voor derden. Zo kan een derde worden geraakt door de uitvoering van die overeenkomst in geval van opneming binnen de werkingssfeer ervan van een grondgebied ten aanzien waarvan die derde soeverein is of zelfbeschikkingsrecht heeft. De uitvoering van een internationale overeenkomst tussen de Unie en het Koninkrijk Marokko op het grondgebied van de Westelijke Sahara vereist daarom de instemming van het volk van de Westelijke Sahara. (
11
) Aangezien het internationaal optreden van de Unie met name dient bij te dragen tot de strikte eerbiediging van het internationaal recht en de inachtneming van de beginselen van het VN‑Handvest (
12
), benadrukt het Hof dat het ontbreken van de instemming van het volk van de Westelijke Sahara met deze overeenkomsten, die ook worden toegepast op het grondgebied van de Westelijke Sahara en de aangrenzende wateren, de geldigheid van de handelingen van de Unie betreffende de sluiting van deze overeenkomsten kan aantasten.
Noodzaak van instemming van het volk van de Westelijke Sahara en aanduiding van het Front Polisario als de entiteit die die instemming moet geven
Het Hof merkt, om te beginnen, op dat het Gerecht blijk heeft gegeven van een onjuiste rechtsopvatting met zijn vaststelling dat bij de litigieuze overeenkomsten aan het volk van de Westelijke Sahara een verplichting werd opgelegd doordat er aan de autoriteiten van het Koninkrijk Marokko bepaalde bevoegdheden werden verleend die zouden worden uitgeoefend op het grondgebied van de Westelijke Sahara. (
13
) Het mag dan wel juist zijn dat de uitvoering van de litigieuze overeenkomsten impliceert dat de handelingen van de Marokkaanse autoriteiten op het grondgebied van de Westelijke Sahara rechtsgevolgen hebben waardoor de rechtspositie van het volk van dat gebied wordt gewijzigd, maar op grond van die omstandigheid kan er niet van worden uitgegaan dat die overeenkomsten voor dat volk volkenrechtelijke verplichtingen doet ontstaan. In dat opzicht impliceren de litigieuze overeenkomsten niet dat de Unie de vermeende soevereiniteit van het Koninkrijk Marokko over de Westelijke Sahara erkent. Het volk van de Westelijke Sahara is bovendien bijvoorbeeld noch de adressaat van de vismachtigingen of andere administratieve handelingen die door de Marokkaanse autoriteiten zijn opgesteld in het kader van de uitvoering van de partnerschapsovereenkomst inzake duurzame visserij tussen de Europese Unie en het Koninkrijk Marokko die het zou moeten erkennen, noch van de maatregelen die de autoriteiten van de Unie en van de lidstaten tegenover de Marokkaanse autoriteiten hebben genomen. Het Hof kom daarom tot de slotsom dat het Gerecht is uitgegaan van een onjuiste vooronderstelling bij zijn oordeel dat het volk van de Westelijke Sahara uitdrukkelijk had moeten instemmen met de litigieuze overeenkomst.
Het Hof verklaart evenwel dat het internationaal gewoonterecht geen bepaalde vorm voorschrijft voor de uitdrukking van instemming door een derde met een overeenkomst die een recht verleent aan die partij (
14
), en niet uitsluit dat een dergelijke instemming in bepaalde omstandigheden impliciet wordt gegeven. Zo kan de instemming van een volk van een niet‑zelfbesturend gebied met een internationale overeenkomst waarbij het de status van derde partij heeft en die zal worden uitgevoerd in het gebied waarop zijn zelfbeschikkingsrecht betrekking heeft, worden vermoed mits aan twee voorwaarden is voldaan. Ten eerste mag de betrokken overeenkomst geen verplichting scheppen voor het betrokken volk. Ten tweede moet deze overeenkomst erin voorzien dat het betrokken volk zelf een specifiek, concreet, substantieel en verifieerbaar voordeel ontvangt uit de exploitatie van de natuurlijke rijkdommen van dat gebied, dat in verhouding staat tot de omvang van die exploitatie. De betrokken overeenkomst moet ook voorzien in een mechanisme voor regelmatige controle om na te gaan of het betrokken volk op grond van de overeenkomst een echt voordeel geniet. Enkel als deze voorwaarden worden nageleefd is een dergelijke overeenkomst verenigbaar met het beginsel van voorrang van de belangen van de volkeren van niet‑zelfbesturende gebieden dat voortvloeit uit artikel 73 van het VN‑Handvest en is verankerd in het internationaal gewoonterecht.
Wanneer aan deze twee voorwaarden is voldaan, dient de instemming van het betrokken volk als vaststaand te worden beschouwd. Dat een beweging die beweert de legitieme vertegenwoordiger van dit volk te zijn, zich tegen deze instemming verzet, kan op zich niet volstaan om het bestaan van deze veronderstelde instemming op losse schroeven te zetten. Dit vermoeden van instemming is evenwel vatbaar voor weerlegging, wanneer de legitieme vertegenwoordigers van dit volk aantonen dat de voordelenregeling die de betrokken overeenkomst aan dit volk toekent, of het controlemechanisme waaraan zij moet worden onderworpen, niet voldoet aan deze voorwaarden.
Het Hof stelt vast dat de litigieuze overeenkomsten weliswaar de rechtspositie van het volk van de Westelijke Sahara wijzigen krachtens het Unierecht met betrekking tot het zelfbeschikkingsrecht dat het op dat grondgebied geniet, maar voor dat volk geen volkenrechtelijke verplichtingen in het leven roepen. Aan de eerste van de twee voorwaarden is dus voldaan.
Wat betreft de tweede voorwaarde komt het Hof tot de slotsom dat een voordeel ten gunste van het volk van de Westelijke Sahara dat aan de hiervoor genoemde kenmerken voldoet, in de litigieuze overeenkomsten duidelijk ontbreekt. Verder preciseert het Hof dat wanneer een toekomstige overeenkomst ten goede komt aan het volk van de Westelijke Sahara overeenkomstig voornoemde vereisten, de mogelijkheid dat die overeenkomst ook ten goede komt aan de inwoners van dat gebied in het algemeen, niet in de weg zou staan aan de vaststelling van een vermoeden van instemming van dat volk.
Inroepbaarheid van het internationaal recht
Het Hof herinnert eraan dat de Unie haar bevoegdheden moet uitoefenen met inachtneming van het volkenrecht. Het is dan ook, in het kader van een beroep tot nietigverklaring, bevoegd om te beoordelen of een door de Unie gesloten internationale overeenkomst verenigbaar is met de volkenrechtelijke regels. Overeenkomstig de Verdragen zijn die regels verbindend voor de Unie en de geldigheidstoetsing van het Hof met betrekking tot de handeling waarbij de Unie een dergelijke internationale overeenkomst heeft gesloten kan betrekking hebben op de geldigheid van die handeling uit het oogpunt van de inhoud zelf van de internationale overeenkomst in kwestie. (
15
) Het Gerecht kon dus terecht tot de slotsom komen dat het zelfbeschikkingsbeginsel en het beginsel van de relatieve werking van verdragen kunnen worden ingeroepen in het kader van de toetsing van de geldigheid van de litigieuze besluiten.
Conclusie
Aangezien geen van de middelen die de Commissie en de Raad ter ondersteuning van de hogere voorzieningen hebben aangevoerd, slaagt, moeten deze hogere voorzieningen in hun geheel worden afgewezen.
Handhaving van de gevolgen van de litigieuze besluiten in geval van afwijzing van de hogere voorzieningen van de Raad en de Commissie
In de gevoegde zaken C‑778/21 P en C‑798/21 P had het bestreden arrest de gevolgen van het litigieuze besluit gehandhaafd tot de uitspraak van het onderhavige arrest. Aangezien het uitvoeringsprotocol van de betrokken overeenkomst op 17 juli 2023 verstreek en de visserijovereenkomst zelf de vaartuigen van de Unie geen toegang geeft tot de „visserijzone”, is het Hof van oordeel dat de subsidiaire verzoeken van de Commissie en de Raad om handhaving van de gevolgen van het litigieuze besluit zonder voorwerp zijn geraakt.
In de gevoegde zaken C‑779/21 P en C‑799/21 P is de bij het litigieuze besluit goedgekeurde overeenkomst op 19 juli 2019 in werking getreden. Aangezien de nietigverklaring van dat besluit, wanneer de gevolgen ervan niet gedurende een beperkte periode worden gehandhaafd, ernstige negatieve gevolgen zou kunnen hebben voor het externe optreden van de Unie en de rechtszekerheid van de internationale verbintenissen waarmee zij heeft ingestemd en die de instellingen van de Unie en de lidstaten binden, ter discussie kunnen stellen, oordeelt het Hof dat de gevolgen van dat besluit moeten worden gehandhaafd gedurende een periode van twaalf maanden vanaf de datum van uitspraak van het arrest.
(
1
)	Besluit (EU) 2019/217 van de Raad van 28 januari 2019 betreffende de sluiting van de overeenkomst in de vorm van een briefwisseling tussen de Europese Unie en het Koninkrijk Marokko over de wijziging van de Protocollen nrs. 1 en 4 van de Euromediterrane Overeenkomst waarbij een associatie tot stand wordt gebracht tussen de Europese Gemeenschappen en hun lidstaten, enerzijds, en het Koninkrijk Marokko, anderzijds (PB 2019, L 34, blz. 1).
(
2
)	Euromediterrane Overeenkomst waarbij een associatie tot stand wordt gebracht tussen de Europese Gemeenschappen en hun lidstaten, enerzijds, en het Koninkrijk Marokko, anderzijds, die is ondertekend op 26 februari 1996 te Brussel (PB 2000, L 70, blz. 2).
(
3
)	Besluit (EU) 2019/441 van de Raad van 4 maart 2019 betreffende de sluiting van de partnerschapsovereenkomst inzake duurzame visserij tussen de Europese Unie en het Koninkrijk Marokko, het bijbehorende uitvoeringsprotocol en de briefwisseling bij de overeenkomst (PB 2019, L 77, blz. 4).
(
4
)	Verordening (EU) 2019/440 van de Raad van 29 november 2018 betreffende de verdeling van de vangstmogelijkheden in het kader van de partnerschapsovereenkomst inzake duurzame visserij tussen de Europese Unie en het Koninkrijk Marokko en het bijbehorende uitvoeringsprotocol (PB 2019, L 77, blz. 1; hierna: „bestreden verordening”).
(
5
)	Partnerschapsovereenkomst inzake visserij tussen de Europese Gemeenschap en het Koninkrijk Marokko (PB 2006, L 141, blz. 4).
(
6
)	Arrest van 29 september 2021, Front Polisario/Raad (T‑279/19, EU:T:2021:639).
(
7
)	Arrest van 29 september 2021, Front Polisario/Raad (T‑344/19 en T‑356/19, EU:T:2021:640).
(
8
)	Het Hof preciseert daarover dat het bij de vraag of die entiteit de belangen van het volk van de Westelijke Sahara legitiem kan vertegenwoordigen, gaat om haar bevoegdheid om een beroep tot nietigverklaring van het litigieuze besluit in te stellen, en niet om de vraag of zij bekwaam is om voor de rechterlijke instanties van de Unie in rechte op te treden.
(
9
)	Zie arrest van 21 december 2016, Raad/Front Polisario (C‑104/16 P, EU:C:2016:973, punten 88, 91 en 105).
(
10
)	Overweging 10 van besluit 2019/217 en overweging 11 van besluit 2019/441.
(
11
)	Zie arrest van 21 december 2016, Raad/Front Polisario (C‑104/16 P, EU:C:2016:973, punt 106).
(
12
)	Artikel 3, lid 5, en artikel 21, lid 1, VEU.
(
13
)	Arresten van 29 september 2021, Front Polisario/Raad (T‑279/19, EU:T:2021:639, punten 322 en 323), en 29 september 2021, Front Polisario/Raad (T‑344/19 en T‑356/19, EU:T:2021:640, punt 318).
(
14
)	Zie arrest van het Permanent Hof van Internationale Justitie van 7 juni 1932, zaak „Belastingvrije zones Haute Savoie en Pays de Gex” (Recueil CPJI 1927, serie A/B, nr. 46, blz. 148).
(
15
)	Arrest van 27 februari 2018, Western Sahara Campaign UK (C‑266/16, EU:C:2018:118, punten 47‑51).