62016CC0494
KONKLUŻJONIJIET TAL-AVUKAT ĠENERALI
SZPUNAR
ippreżentati fis-26 ta’ Ottubru 2017 (
1
)
Kawża C-494/16
Giuseppa Santoro
vs
Comune di Valderice,
Presidenza del Consiglio dei Ministri
[talba għal deċiżjoni preliminari mressqa mit-Tribunale civile di Trapani (qorti ċivili ta’ Trapani, l-Italja)]
“Rinviju preliminari – Politika soċjali – Xogħol għal żmien determinat – Kuntratti konklużi ma’ min iħaddem fis-settur pubbliku – Miżuri intiżi li jissanzjonaw l-użu abbużiv ta’ kuntratti għal żmien determinat – Prinċipji ta’ ekwivalenza u ta’ effettività”
I. Introduzzjoni
1.
Din it-talba għal deċiżjoni preliminari tirrigwarda l-interpretazzjoni tad-Direttiva tal-Kunsill 1999/70/KE, tat-28 ta’ Ġunju 1999, dwar il-ftehim qafas dwar xogħol għal żmien fiss konkluż mill-ETUC, mill-UNICE u miċ-CEEP, konkluża fit-18 ta’ Marzu 1999 (iktar ’il quddiem il-“Ftehim qafas”), li jinsab fl-anness ta’ din id-direttiva (
2
). Din it-talba tressqet fost sensiela ta’ rinviji mressqa mill-qrati Taljani dwar il-kompatibbiltà tal-projbizzjoni tal-konverżjoni tal-kuntratti għal żmien determinat f’kuntratt wieħed għal żmien indeterminat fis-settur pubbliku f’każ ta’ użu abbużiv ta’ dan l-ewwel tip ta’ kuntratti min-naħa ta’ min iħaddem (
3
).
2.
Madankollu, b’kuntrast mat-talbiet preċedenti, il-qorti tar-rinviju tistaqsi f’dan il-każ dwar il-miżuri li għandhom jittieħdu sabiex jiġi ssanzjonat l-użu abbużiv tal-kuntratti għal żmien determinat, ħaġa li ser tippermetti lill-Qorti tal-Ġustizzja li tarrikkixxi l-ġurisprudenza tagħha dwar id-Direttiva 1999/70 u l-ftehim qafas.
II. Il-kuntest ġuridiku
A. Id-dritt tal-Unjoni
3.
Skont l-Artikolu 1 tad-Direttiva 1999/70, din għandha l-għan “li [ġ]ġib fis-seħħ il-[Ftehim qafas] konkluż […] bejn l-organizzazzjonijiet ġenerali ta’ l-industrija (ETUC, UNICE u CEEP)”.
4.
L-ewwel paragrafu tal-Artikolu 2 ta’ din id-direttiva jipprevedi:
“L-Istati Membri għandhom iġibu fis-seħħ il-liġijiet, ir-regolamenti u d-dispożizzjonijiet amministrattvi neċessarji biex jikkonformaw ma’ din id-Direttiva [u għandhom] jieħdu [l-miżuri kollha] neċessarji sabiex ikunu jistgħu f’kull ħin ikunu f’posizzjoni li jiggarantixxu r-riżultati imposti b’din id-Direttiva. […]”
5.
Il-klawżola 5 tal-Ftehim qafas, intitolata “Miżuri għal prevenzjoni ta’ l-abbuż”, tipprovdi:
“1.
Sabiex jiġi ipprevenut l-abbuż ikkawżat mill-użu ta’ kuntratti jew relazzjonijiet suċċessivi ta’ impjieg għal terminu fiss, wara konsultazzjoni ma’ l-imsieħba soċjali skond il-liġi nazzjonali, il-ftehim kollettiv jew il-prattika, u/jew l-imsieħba soċjali, għandhom, meta ma hemm ebda miżuri ekwivalenti legali biex jipprevjenu l-abbuż, jintroduċu b’mod li jieħu kont tal-ħtiġiet tas-setturi u/jew kategoriji speċifiċi ta’ ħaddiema, waħda jew iktar mill-miżuri li ġejjin:
a)
raġunijiet oġġettivi li jiġġustifikaw it-tiġdid ta’ dawn il-kuntratti jew relazzjonijiet;
b)
iż-żmien massimu totali ta’ kuntratti jew relazzjonijiet suċċessivi ta’ impjieg għal terminu fiss;
ċ)
in-numru ta’ tiġdid ta’ dawn il-kuntratti jew relazzjonijiet.
2.
L-Istati Membri wara l-konsultazzjoni ma’ l-imsieħba soċjali u/jew l-imsieħba soċjali għandhom, meta approprjat, jiddeterminaw taħt liema kondizzjonijiet il-kuntratti jew ir-relazzjonijiet ta’ impjieg għal terminu fiss:
a)
għandhom jitqiesu bħala ‘suċċessivi’
b)
għandhom jitqiesu bħala kuntratti jew relazzjonijiet għal żmien indefinit”.
B. Id-dritt Taljan
6.
Id-Direttiva 1999/70 ġiet trasposta fid-dritt Taljan mid-decreto legislativo n. 368 – Attuazione della direttiva del Consiglio del 28 giugno 1999, n. 1999/70/CE relativa all’accordo quadro CES, UNICE, CEEP sul lavoro a tempo determinato (digriet leġiżlattiv Nru 368, li jittrasponi d-Direttiva 1999/70), tas-6 ta’ Settembru 2001 (GURI Nru 235, tad-9 ta’ Ottubru 2001). L-Artikolu 5(2) ta’ dan id-digriet leġiżlattiv, fil-verżjoni tiegħu applikabbli għall-fatti fil-kawża prinċipali, jipprovdi:
“Jekk ir-relazzjoni ta’ xogħol titkompla għal wara t-tletin jum, f’każ ta’ kuntratt għal żmien inqas minn sitt xhur u meta ż-żmien totali msemmi fil-paragrafu 4a jkun skada, jew għal wara l-ħamsin jum fil-każijiet l-oħra, il-kuntratt jitqies għal żmien indeterminat b’effett mill-iskadenza tal-imsemmija termini”.
7.
Skont l-Artikolu 5(4a) ta’ dan id-digriet leġiżlattiv:
“Mingħajr preġudizzju għas-sistema tal-kuntratti suċċessivi kif prevista fil-paragrafi preċedenti, meta, b’riżultat ta’ kuntratti suċċessivi għal żmien determinat għall-eżerċizzju ta’ funzjonijiet ekwivalenti, ir-relazzjoni ta’ xogħol bejn l-istess prinċipal u l-istess impjegat taqbeż, globalment, il-perijodu ta’ sitta u tletin xahar, inklużi l-prorogi u t-tiġdid, indipendentement mill-perijodi ta’ interruzzjoni bejn il-kuntratti, ir-relazzjoni ta’ xogħol titqies bħala li hija ta’ żmien indeterminat skont il-paragrafu 2 […]”.
8.
Skont l-Artikolu 36 tad-decreto legislativo n. 165 – Norme generali sull’ordinamento del lavoro alle dipendenze delle amministrazioni pubbliche (digriet leġiżlattiv Nru 165 li tirrigwarda regoli ġenerali dwar l-organizzazzjoni tax-xogħol fl-amministrazzjonijiet pubbliċi), tat-30 ta’ Marzu 2001 (suppliment ordinarju għall-GURI Nru 106, tad-9 ta’ Mejju 2001):
“1.   Għar-rekwiżiti marbutin mal-bżonnijiet ordinarji tagħhom, l-amministrazzjonijiet pubbliċi għandhom jirreklutaw esklużivament permezz ta’ kuntratti ta’ impjieg għal żmien indeterminat […].
2.   Sabiex jissodisfaw rekwiżiti ta’ natura esklużivament temporanja u eċċezzjonali, l-amministrazzjonijiet pubbliċi jistgħu jirrikorru għall-forom kuntrattwali flessibbli ta’ reklutaġġ u ta’ impjieg tal-persunal previsti mill-Kodiċi Ċivili u mil-liġijiet dwar ir-relazzjonijiet ta’ xogħol fl-impriża, bl-osservanza tal-proċeduri ta’ reklutaġġ fis-seħħ.
[…]
5.   Fi kwalunkwe każ, il-ksur ta’ dispożizzjonijiet imperattivi fil-qasam tar-reklutaġġ jew tal-impjieg ta’ ħaddiema mill-amministrazzjonijiet pubbliċi ma jistax iwassal għall-istabbiliment ta’ kuntratti ta’ xogħol għal żmien indeterminat ma’ dawn l-amministrazzjonijiet pubbliċi, bla ħsara għar-responsabbiltà u għas-sanzjonijiet li dawn jistgħu jinkorru. Il-ħaddiem ikkonċernat għandu dritt għall-kumpens għad-dannu li jirriżulta mix-xogħol imwettaq bi ksur ta’ dispożizzjonijiet imperattivi […]”
9.
L-Artikolu 32(5) tal-legge n. 183 – Deleghe al Governo in materia di lavori usuranti, di riorganizzazione di enti, di congedi, aspettative e permessi, di ammortizzatori sociali, di servizi per l’impiego, di incentivi all’occupazione, di apprendistato, di occupazione femminile, nonche’ misure contro il lavoro sommerso e disposizioni in tema di lavoro pubblico e di controversie di lavoro (liġi Nru 183 fuq id-delegi lill-gvern fil-qasam ta’ xogħol iebes, ta’ riorganizzazzjoni ta’ entitajiet, ta’ leave, aspettattivi u assenzi permessi, ta’ miżuri ta’ protezzjoni soċjali, ta’ servizzi għall-impjieg, ta’ miżuri ta’ inċentivi għax-xogħol, ta’ apprendistat u tal-impjieg tan-nisa, kif ukoll miżuri kontra x-xogħol mhux dikjarat u dispożizzjonijiet ta’ impjieg fis-settur pubbliku u ta’ kwistjonijiet tax-xogħol), tal-4 ta’ Novembru 2010, (suppliment ordinarju għall-GURI Nru 262, tad-9 ta’ Novembru 2010), jipprovdi:
“Fil-każ ta’ konverżjoni tal-kuntratt għal żmien determinat, il-qorti għandha tikkundanna lill-persuna li timpjega sabiex tħallas lill-ħaddiem kumpens globali ta’ bejn 2.5 u 12-il ħlas mensili tal-aħħar remunerazzjoni globali reali tiegħu, skont il-kriterji stabbiliti fl-Artikolu 8 tal-Liġi Nru 604 tal-15 ta’ Lulju 1966”.
III. Il-fatti li wasslu għall-kawża
10.
Mill-1996 sal-2002, Giuseppa Santoro eżerċitat attività professjonali bħala ħaddiema soċjali mas-servizz tal-Comune di Valderice (komun ta’ Valderice, l-Italja). Hija ġiet impjegata sussegwentement ma’ dan l-istess komun b’kuntratt ta’ kollaborazzjoni koordinata u kontinwa sa tmiem l-2010. Fl-4 ta’ Ottubru 2010, hija kkonkludiet kuntratt ta’ impjieg part-time ma’ dak il-komun, b’terminu fiss sal-31 ta’ Diċembru 2012. Dan il-kuntratt, li ġie pprorogat tliet darbiet, intemm fil-31 ta’ Diċembru 2016 u dam, għaldaqstant, iktar minn ħames snin.
11.
Peress li kkunsidrat dawn il-kuntratti ta’ xogħol għal żmien determinat suċċessivi bħala illegali, G. Santoro adixxiet lill-qorti tar-rinviju billi talbet, b’mod partikolari, prinċipalment, il-konverżjoni tal-imsemmija kuntratti f’kuntratt ta’ xogħol għal żmien indeterminat b’effett minn tmiem is-36 xahar u, sussidjarjament, il-kumpens tad-dannu soffert.
12.
Il-qorti tar-rinviju tirrileva f’dan ir-rigward li, skont l-Artikolu 36(5) tad-digriet leġiżlattiv Nru 165, il-ksur, mill-amministrazzjoni pubblika, tal-projbizzjoni li jiġi konkluż b’mod ripetut kuntratt ta’ xogħol għal żmien determinat ma jistax iwassal għall-konverżjoni tal-imsemmi kuntratt ta’ xogħol f’kuntratt għal żmien indeterminat. Konsegwentement, G. Santoro, bħala ħaddiema fis-settur pubbliku, tista’ titlob biss kumpens għad-dannu soffert, li huwa limitat, skont l-Artikolu 32(5) tal-liġi Nru 183, għall-ħlas ta’ kumpens globali bejn 2.5 u 12-il ħlas mensili mill-aħħar remunerazzjoni globali, filwaqt li l-ħaddiema fis-settur privat għandhom dritt għal dan il-kumpens kif ukoll għall-konverżjoni tal-kuntratti għal żmien determinat tagħhom f’kuntratti għal żmien indeterminat.
13.
Madankollu, il-Corte suprema di cassazione (qorti tal-kassazzjoni, l-Italja) fil-kompożizzjoni ta’ awli magħquda ddeċidiet, fis-sentenza Nru 5072/2016 tal-15 ta’ Marzu 2016, li f’każ ta’ użu abbużiv ta’ kuntratti għal żmien determinat minn amministrazzjoni pubblika, li huwa illegali minħabba l-projbizzjoni stabbilita fl-Artikolu 36(1) tad-digriet leġiżlattiv Nru 165, il-ħaddiem milqut għandu dritt, minbarra għall-kumpens b’rata fissa msemmi iktar ’il fuq, għal kumpens għad-dannu marbut mat-“telf tal-opportunità”, li jista’ jingħata meta jiġi stabbilit li l-ħaddiem tilef l-opportunitajiet ta’ xogħol stabbli.
14.
Din is-sentenza ngħatat fil-proċedura li fiha l-qorti tal-ewwel istanza kienet staqsiet lill-Qorti tal-Ġustizzja jekk il-fatt li tiġi eskluża l-konverżjoni ta’ kuntratti għal żmien determinat suċċessivi konklużi mal-amministrazzjoni pubblika f’kuntratt ta’ xogħol għal żmien indeterminat wieħed kienx kompatibbli mad-dritt tal-Unjoni. Fis-sentenza Marrosu u Sardino (
4
), il-Qorti tal-Ġustizzja rrispondiet li tali esklużjoni ma kinitx inkompatibbli mal-klawżoli tal-Ftehim qafas anness mad-Direttiva 1999/70, bil-kundizzjoni li l-ordinament ġuridiku jkun jipprovdi għall-applikazzjoni ta’ “miżura effettiva oħra sabiex tevita u, jekk ikun il-każ, tippenalizza l-użu abbużiv ta’ kuntratti għal terminu fiss suċċessivi [minn principal li jaqa’ taħt is-settur pubbliku]”.
15.
Wara dik is-sentenza, il-qorti tal-ewwel istanza tat lill-ħaddiema milquta mhux biss kumpens ekwivalenti għal mill-inqas ħames pagi mensili, iżda wkoll “kumpens tar-reintegrazzjoni” ekwivalenti għal ħmistax-il paga mensili mill-aħħar remunerazzjoni globali attwali. Wara li ġiet ikkonfermata mill-qorti tal-appell, din il-miżura ġiet meqjusa “inapproprjata” mill-Corte suprema di cassazione (qorti tal-kassazzjoni) fis-sentenza Nru 5072/2016.
IV. Il-proċedura u d-domandi preliminari
16.
Huwa f’dan il-kuntest li t-Tribunale civile di Trapani (qorti ċivili ta’ Trapani, l-Italja) iddeċidiet li tissospendi l-proċeduri quddiemha u li tagħmel id-domandi preliminari li ġejjin lill-Qorti tal-Ġustizzja:
“1)
Kumpens fl-ammont ta’ bejn 2.5 u 12-il ħlas fix-xahar [mensili] tal-aħħar remunerazzjoni [Artikolu 32(5) tal-Liġi Nru 183] mogħti lill-ħaddiem fis-settur pubbliku li kien vittma ta’ tiġdid suċċessiv illegali ta’ kuntratti ta’ xogħol għal żmien determinat, bil-possibbiltà għal dan tal-aħħar li jikseb il-kumpens sħiħ għad-dannu biss billi jipprova t-telf ta’ opportunitajiet oħra ta’ xogħol jew billi jipprova li, kieku kienet ġiet organizzata kompetizzjoni b’mod regolari, huwa kien jgħaddi minnha, jirrappreżenta miżura ekwivalenti u effettiva, fis-sens tas-sentenzi tal-Qorti tal-Ġustizzja tas-7 ta’ Settembru 2006, Marrosu u Sardino (C-53/04, EU:C:2006:517) u tas-26 ta’ Novembru 2014, Mascolo et (C-22/13, C-61/13 sa C-63/13 u C-418/13, EU:C:2014:2401)?
2)
Il-prinċipju ta’ ekwivalenza msemmi (b’mod partikolari) mill-Qorti tal-Ġustizzja fl-imsemmija sentenzi għandu jiġi interpretat fis-sens li, meta l-Istat Membru jiddeċiedi li ma japplikax il-konverżjoni tar-relazzjoni ta’ xogħol (irrikonoxxuta fis-settur privat) għas-settur pubbliku, huwa madankollu obbligat jiggarantixxi l-istess vantaġġ lill-ħaddiem, jekk ikun il-każ permezz ta’ kumpens għad-dannu li għandu jikkorrispondi neċessarjament għall-valur tal-impjieg għal żmien indeterminat?”
17.
Osservazzjonijiet bil-miktub ġew ippreżentati minn G. Santoro, mill-Comune di Valderice, mill-Gvern Taljan kif ukoll mill-Kummissjoni Ewropea, li dehru wkoll waqt is-seduta għas-sottomissjonijiet orali li nżammet fit-13 ta’ Lulju 2017.
V. Analiżi
A. Fuq l-ammissibbiltà
18.
Fl-osservazzjonijiet bil-miktub tiegħu l-Gvern Taljan isostni li l-kuntest fattwali ma ġiex espost b’mod adegwat mill-qorti tar-rinviju, b’mod li d-domandi magħmula huma inammissibbli. Skont dak il-gvern, it-talba għal deċiżjoni preliminari la tippreċiża s-settur ta’ attività pubblika li fih ħadmet ir-rikorrenti fil-kawża prinċipali taħt id-diversi forom kuntrattwali u lanqas il-funzjonijiet li hija kienet ingħatat, filwaqt li dawn l-elementi huma neċessarji sabiex jinftiehem jekk il-prorogi kontenzjużi tal-kuntratti ta’ xogħol inkwistjoni kinux iġġustifikati minn “raġuni oġġettiva” fis-sens tal-klawżola 5(1)(a) tal-Ftehim qafas.
19.
M’iniex ċert jekk il-Gvern Taljan jillimitax ruħu biex jesprimi dubji dwar l-ammissibbiltà tad-domandi preliminari jew jekk iressaqx oġġezzjoni formali fuq dan il-punt. Minkejja din l-ambigwità, l-argumenti tal-Gvern Taljan ma jistgħux jintlaqgħu.
20.
Qabel kollox, għandu jitfakkar li d-deċiżjoni tar-rinviju sservi bħala l-bażi għall-proċedura quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja u għaldaqstant huwa indispensabbli li l-qorti nazzjonali, fid-deċiżjoni tar-rinviju stess, tispeċifika b’mod partikolari l-kuntest fattwali u leġiżlattiv tat-tilwima fil-kawża prinċipali (
5
).
21.
Barra minn hekk, ma hijiex il-Qorti tal-Ġustizzja li għandha tiddeċiedi, fil-kuntest ta’ rinviju preliminari, dwar l-interpretazzjoni tad-dispożizzjonijiet nazzjonali u jekk il-mod kif tinterpretahom il-qorti tar-rinviju huwiex tajjeb. Fil-fatt, hija l-Qorti tal-Ġustizzja li għandha tieħu inkunsiderazzjoni, fil-kuntest tat-tqassim tal-ġurisdizzjoni bejn il-qrati tal-Unjoni u nazzjonali, il-kuntest fattwali u leġiżlattiv li b’riferiment għalih tressqu d-domandi preliminari, hekk kif iddefinit mid-deċiżjoni ta’ rinviju (
6
).
22.
F’dan ir-rigward, nirrileva li l-qorti tar-rinviju indikat li G. Santoro kienet suġġetta għal kuntratt ta’ subordinazzjoni skont kuntratt għal żmien determinat għal perijodu li jaqbeż il-limitu ta’ 36 xahar stabbilit fid-Direttiva 1999/70. Barra minn hekk, il-qorti tar-rinviju tirrileva hija stess li d-domandi preliminari jirrigwardaw mhux l-evalwazzjoni tal-legalità jew tal-illegalità tal-kuntratti ta’ xogħol imġedda mill-amministrazzjonijiet pubbliċi għal perijodu li jaqbeż il-limiti permessi, iżda biss id-determinazzjoni konkreta ta’ miżura “dissważiva” li għandha tiġi applikata f’każ ta’ ripetizzjoni abbużiva ta’ relazzjonijiet ta’ xogħol għal żmien determinat li jseħħu fis-settur pubbliku.
23.
Għaldaqstant, jidher li l-pożizzjoni tal-qorti tar-rinviju hija mingħajr dubju dwar il-konstatazzjoni tal-użu abbużiv tal-kuntratti għal żmien determinat mill-komun ta’ Valderice u din hija r-raġuni għalfejn it-talba għal deċiżjoni preliminari tagħha tirrigwarda biss il-miżuri intiżi biex jissanzjonaw tali abbuż.
24.
Għaldaqstant, jidhirli li l-elementi fattwali pprovduti mill-qorti tar-rinviju jippermettu lill-Qorti tal-Ġustizzja li tiddeċiedi fuq id-domandi preliminari u jiena tal-fehma li d-domandi magħmula għandhom jitqiesu bħala ammissibbli.
B. Fuq il-mertu
1.
Kummenti preliminari
25.
Mill-Klawżola 1 tal-Ftehim qafas jirriżulta li l-għan tiegħu huwa li jistabbilixxi qafas sabiex ikun hemm prevenzjoni tal-abbużi li jirriżultaw mill-użu ta’ kuntratti jew ta’ relazzjonijiet suċċessivi ta’ xogħol għal żmien determinat. Fl-eżerċizzju tal-missjoni tagħhom, l-Istati Membri huma obbligati, skont il-klawżola 5 tal-Ftehim qafas, li jadottaw miżuri intiżi li jipprevjenu l-użu abbużiv tal-kuntratti għal żmien determinat.
26.
Meta madankollu tali użu abbużiv ikun seħħ, għandhom ikunu jistgħu jiġu applikati miżuri li jippermettu li jkun issanzjonat dak l-abbuż. Miżura ta’ din it-tip, li twassal għall-konverżjoni f’kuntratt għal żmien indeterminat uniku, hija msemmija espressament fil-klawżola 5(2)(b) tal-Ftehim qafas.
27.
Għaldaqstant, leġiżlazzjoni nazzjonali adottata sabiex tiggarantixxi r-riżultati imposti mid-Direttiva 1999/70 u l-Ftehim qafas tista’ tinvolvi żewġ tipi ta’ miżuri: miżuri ta’ prevenzjoni tal-abbużi, kif previsti fil-Klawżola 5(1) tal-Ftehim qafas u miżuri ta’ sanzjoni tal-abbużi, kif previsti b’mod partikolari fil-Klawżola 5(2)(b) tal-Ftehim qafas (
7
).
28.
Madankollu, skont ġurisprudenza stabbilita, il-Ftehim qafas għandu jiġi interpretat fis-sens li, bħala regola, ma jipprekludix leġiżlazzjoni nazzjonali li teskludi, f’każ ta’ abbuż li jirriżulta mill-użu ta’ kuntratti jew ta’ relazzjonijiet suċċessivi ta’ impjieg għal żmien determinat minn persuna li timpjega li taqa’ taħt is-settur pubbliku, li dawn jinbidlu f’kuntratti jew f’relazzjonijiet ta’ impjieg għal żmien indeterminat, kif huwa previst fil-Klawżola 5(2) tal-Ftehim qafas, minkejja li tali konverżjoni hija prevista għal dak li jikkonċerna l-kuntratti u relazzjonijiet ta’ impjieg konklużi ma’ persuna li timpjega li tappartjeni għas-settur privat, meta din il-leġiżlazzjoni tinkludi miżura effettiva oħra intiża sabiex tevita u, jekk ikun il-każ, sabiex tippenalizza użu abbużiv ta’ kuntratti suċċessivi għal żmien determinat minn persuna li timpjega li taqa’ taħt is-settur pubbliku (
8
).
2.
Fuq id-domandi preliminari
a)
Fuq l-ekwivalenza tal-miżuri ta’ sanzjoni
1) Is-suġġett tad-domandi preliminari għal dak li jikkonċerna l-prinċipju ta’ ekwivalenza, il-pożizzjonijiet tal-partijiet u l-osservazzjonijiet preliminari
29.
Permezz tal-ewwel domanda preliminari tagħha, il-qorti tar-rinviju tixtieq tistaqsi jekk il-miżuri ta’ kumpens, imsemmija mill-Corte suprema di cassazione (qorti suprema tal-kassazzjoni) fis-sentenza tagħha Nru 5072/2016, humiex miżuri ekwivalenti u effettivi. F’dan ir-rigward, il-qorti tar-rinviju ssemmi l-kliem tas-sentenzi Marrosu u Sardino (
9
) u Mascolo et (
10
) u xxebbah dawn iż-żewġ rekwiżiti mal-prinċipji ta’ ekwivalenza u ta’ effettività. Fit-tieni domanda preliminari tagħha, il-qorti tar-rinviju ddur fuq il-prinċipju ta’ ekwivalenza u tistieden lill-Qorti tal-Ġustizzja tippronunzja ruħha dwar il-portata tal-kumpens skont it-telf tal-opportunità, mogħtija lill-ħaddiem tas-settur pubbliku f’każ fejn, b’kuntrast mas-soluzzjoni prevista għas-settur privat, l-Istat Membru jiddeċiedi li ma japplikax il-konverżjoni tar-relazzjoni ta’ xogħol tiegħu. Għaldaqstant, mill-aspett tal-prinċipju ta’ ekwivalenza, jidhirli li dawn iż-żewġ domandi jistgħu jkunu analizzati b’mod konġunt.
30.
Il-qorti tar-rinviju tqis li, f’dan il-każ, l-osservanza tal-prinċipju ta’ ekwivalenza għandha tkun evalwata fid-dawl tas-sitwazzjoni tal-persuni li jimpjegaw fis-settur privat. Filwaqt li titlaq minn din il-premessa, il-qorti tar-rinviju tikkontesta l-pożizzjoni tal-Corte suprema di cassazione (qorti suprema tal-kassazzjoni) li tqis li l-kumpens minħabba t-telf tal-opportunità għandu jikkorrispondi għall-kumpens effettiv għad-dannu, li japplika fl-ordinament ġuridiku nazzjonali fil-qasam ċivili. Il-qorti tar-rinviju tindika wkoll li l-kumpens jista’ jkollu bħala suġġett biss il-valur tal-impjieg għal żmien indeterminat.
31.
Il-Kummissjoni tikkontesta din il-premessa tal-qorti tar-rinviju. Hija ssostni li l-kompatibbiltà tal-miżuri msemmija fit-talba għal deċiżjoni preliminari mal-prinċipju ta’ ekwivalenza għandha tiġi analizzata fid-dawl ta’ dak li jipprevedi d-dritt nazzjonali għal każijiet simili li jikkonċernaw l-istess kategorija ta’ ħaddiema tal-amministrazzjoni pubblika.
32.
Qabel kollox, għandu jitfakkar li l-prinċipju ta’ ekwivalenza huwa bbażat fuq l-idea li tgħid li l-individwi li jinvokaw id-drittijiet mogħtija lilhom mill-ordinament ġuridiku tal-Unjoni ma għandhomx ikunu żvantaġġati meta mqabbla ma’ dawk li jinvokaw id-drittijiet ta’ natura purament interna. Issa, il-miżuri adottati mil-leġiżlatur nazzjonali fl-eżerċizzju tal-obbligu li joħorġu mid-Direttiva 1999/70 sabiex jissanzjonaw l-użu abbużiv tal-kuntratti għal żmien determinat mill-persuni li jimpjegaw fis-settur privat ikomplu jimplementaw id-dritt tal-Unjoni, anki jekk fid-dritt nazzjonali hemm miżuri oħra li japplikaw għas-settur pubbliku. Għaldaqstant, il-modalitajiet ta’ dawn iż-żewġ tipi ta’ miżuri ma jistgħux jiġu pparagunati fid-dawl tal-prinċipju ta’ ekwivalenza, peress li dawn il-miżuri jirrigwardaw esklużivament l-eżerċizzju tad-drittijiet mogħtija mill-ordinament ġuridiku tal-Unjoni.
33.
Fid-dawl tas-suespost, għal dak li jikkonċerna l-prinċipju ta’ ekwivalenza, għalkemm l-Istat Membru jipprovdi biss, fis-settur pubbliku, miżuri ta’ kumpens bħala miżuri ta’ sanzjoni fis-sens tal-Klawżola 5(2) tal-Ftehim qafas u jeskludi l-konverżjoni tar-relazzjoni ta’ xogħol, li hija rikonoxxuta fis-settur privat, dawn iż-żewġ sitwazzjonijiet ma jistgħux jiġu pparagunati sabiex jiġi stabbilit jekk dan il-prinċipju kienx osservat peress li, f’dawn iż-żewġ każijiet, huwa involut l-eżerċizzju tad-drittijiet mogħtija mill-ordinament ġuridiku tal-Unjoni.
2) Il-prinċipju ġenerali tal-ugwaljanza fit-trattament u ta’ nondiskriminazzjoni
34.
Wieħed jista’ jistaqsi, b’mod sussidjarju, jekk id-dubji tal-qorti tar-rinviju dwar l-ekwivalenza tal-miżuri previsti fis-settur pubbliku u fis-settur privat humiex ibbażati, essenzjalment, fuq il-prinċipju ġenerali tal-ugwaljanza fit-trattament u ta’ nondiskriminazzjoni li jeżiġi li sitwazzjonijiet paragunabbli ma jiġux ittrattati b’mod differenti u li sitwazzjonijiet differenti ma jiġux ittrattati bl-istess mod, sakemm tali trattament ma jkunx oġġettivament iġġustifikat.
35.
F’dan ir-rigward, nirrileva, l-istess bħall-Kummissjoni, li l-Qorti tal-Ġustizzja diġà ddeċidiet li l-Klawżola 5 tal-Ftehim qafas ma tipprekludix, bħala prinċipju, li jkun hemm riżultat differenti rriżervat għall-konstatazzjoni ta’ abbuż ta’ użi ta’ kuntratti jew ta’ relazzjonijiet ta’ impjieg għal żmien determinat suċċessivi skont is-settur jew il-kategorija li taħtha jaqa’ l-persunal inkwistjoni, sa fejn l-ordinament ġuridiku tal-Istat Membru kkonċernat għandu, f’dan is-settur jew fir-rigward ta’ din il-kategorija ta’ persunal, miżura effettiva oħra sabiex jevita u jissanzjona l-abbużi (
11
).
36.
Minn dan isegwi li, fil-kuntest tad-Direttiva 1999/70, il-miżuri għad-dispożizzjoni tal-ħaddiema li jappartjenu għal kategoriji distinti jistgħu jkunu differenti u f’dan il-kuntest, mill-inqas direttament, il-kwistjoni tal-ugwaljanza fis-sens wiesa’ tal-kelma ma tqumx. Hija l-effettività tal-miżuri ta’ sanzjoni li tiżgura li l-imsemmija ħaddiema ma jiġux ittrattati b’mod li jmur kontra d-dritt tal-Unjoni.
3) It-tfittxija ta’ sitwazzjonijiet simili fid-dritt intern
37.
Minkejja dawn il-preċiżazzjonijiet, nemmen li jkun utli li nkompli l-analiżi tiegħi fuq is-suġġett tal-prinċipju ta’ ekwivalenza, peress li jidhirli li huwa fuq kollox it-tfittix tal-paraguni adegwati li jista’ jqajjem xi dubji f’moħħ il-qorti tar-rinviju meta din tirreferi għal dan il-prinċipju.
38.
Hija ġurisprudenza stabbilita li, sabiex jiġu identifikati l-paraguni adegwati, hija l-qorti nazzjonali, li hija l-unika li għandha għarfien dirett tal-modalitajiet proċedurali tar-rikorsi fil-qasam tad-dritt tax-xogħol, li għandha tivverifika kemm l-għan kif ukoll il-kawża u l-elementi essenzjali tar-rikorsi allegatament simili ta’ natura interna (
12
). Madankollu, fid-dawl tal-evalwazzjoni li din il-qorti jkollha twettaq, il-Qorti tal-Ġustizzja tista’ tindikalha ċerti elementi li jirrigwardaw l-interpretazzjoni tad-dritt tal-Unjoni.
39.
Għaldaqstant, fis-sentenza Transportes Urbanos y Servicios Generales (
13
), il-Qorti tal-Ġustizzja diġà ddeċidiet li azzjoni għal dikjarazzjoni ta’ responsabbiltà tal-Istat ibbażata fuq il-ksur tal-kostituzzjoni nazzjonali u azzjoni għal dikjarazzjoni ta’ responsabbiltà tal-Istat ibbażata fuq ksur tad-dritt tal-Unjoni jistgħu jitqiesu li huma simili. B’mod iktar preċiż, il-Qorti tal-Ġustizzja kkunsidrat li l-kumpens tad-dannu sostnut mill-persuna leża minħabba att jew ommissjoni tal-Istat jikkostitwixxi l-għan komuni tal-azzjonijiet ikkonċernati (
14
), filwaqt li r-rekwiżit tal-eżawriment tar-rimedji għandu jitqies li jikkostitwixxi element essenzjali tagħhom (
15
). Barra minn hekk, skont l-Avukat Ġenerali Poiares Maduro, l-azzjonijiet ikkonċernati kienu bbażati fuq l-istess kawża, jiġifieri l-illegalità tal-aġir dannuż (
16
).
40.
Barra minn hekk, fis-sentenza Pontin (
17
), filwaqt li ħalliet il-verifiki definittivi f’idejn il-qorti nazzjonali, il-Qorti tal-Ġustizzja, fil-missjoni tagħha li tipprovdi elementi li jirrigwardaw l-interpretazzjoni tad-dritt tal-Unjoni, għamlet paragun tal-modalitajiet proċedurali li jikkonċernaw l-azzjoni għal dikjarazzjoni ta’ nullità u għar-reintegrazzjoni ta’ impjegata tqila li tkeċċiet matul it-tqala tagħha, ibbażata fuq id-dritt tal-Unjoni, ma’ dawk li jikkonċernaw, minn naħa, azzjonijiet għad-danni li jista’ jagħmel kull impjegat ieħor u, min-naħa l-oħra, l-azzjonijiet għal dikjarazzjoni ta’ nullità u ta’ reintegrazzjoni ta’ impjegata li tkeċċiet minħabba li żżewġet. Fuq l-istess linja, fis-sentenza Bulicke (
18
) l-Qorti tal-Ġustizzja ttrattat il-paragun ta’ dispożizzjoni li tirrigwarda t-terminu ta’ dekadenza għal azzjonijiet fil-qasam tal-kumpens tad-danni li jirriżultaw mill-ksur tal-projbizzjoni tad-diskriminazzjoni bbażata fuq l-età ma’ dawk li jirrigwardaw il-protezzjoni kontra t-tkeċċija u l-invalidità ta’ kuntratt għal żmien determinat.
41.
Huwa minnu li l-elementi ta’ interpretazzjoni mogħtija f’dawn iż-żewġ sentenzi huma inqas simili minn dawk li jinsabu fis-sentenza Transportes Urbanos y Servicios Generales (
19
), speċjalment għax ma humiex ta’ natura eżawrjenti, peress li ma huwiex l-obbligu tal-Qorti tal-Ġustizzja li tissostitwixxi ruħha minflok il-qorti nazzjonali u tistabbilixxi jekk il-prinċipju ta’ ekwivalenza ġiex osservat. Jidhirli li x-xebh allegat tal-azzjonijiet ikkonċernati fis-sentenzi Pontin (
20
) u Bulicke (
21
) ma kienx ibbażat fuq l-identiċità tal-għan tagħhom fis-sens strett. Fil-fatt, ċerti azzjonijiet kienu jikkonċernaw il-kumpens tad-dannu sostnut, filwaqt li oħrajn kienu jirrigwardaw ir-reintegrazzjoni ta’ impjegata. Madankollu, dawn iż-żewġ sentenzi jikkonfermaw li x-xebh tal-għanijiet, tal-kawżi u tal-elementi essenzjali huma biżżejjed biex jippermettu li r-rikorsi jitqiesu bħala simili fid-dawl tal-prinċipju ta’ ekwivalenza.
42.
Għaldaqstant, fl-osservazzjonijiet bil-miktub tagħha, il-Kummissjoni sostniet li fid-dawl tal-prinċipju ta’ ekwivalenza, l-għan tal-miżuri ta’ kumpens previsti fid-dritt Taljan huwa l-kumpens tad-danni li jirriżulta minn aġir abbużiv ta’ min iħaddem fis-settur pubbliku. Issa, fil-fehma tiegħi, it-tiftix ta’ sitwazzjonijiet simili ma għandux ikun limitat għas-sitwazzjonijiet li jikkonċernaw l-istess kategorija ta’ ħaddiema tal-amministrazzjoni pubblika.
43.
Huwa minnu li, fis-sentenza Edis (
22
), il-Qorti tal-Ġustizzja bbażat il-preċiżazzjonijiet tagħha dwar l-osservanza tal-prinċipju ta’ ekwivalenza mil-leġiżlazzjoni nazzjonali fuq it-terminu ta’ preskrizzjoni applikabbli għall-azzjonijiet għar-rimbors ta’ taxxa jew ta’ impożizzjonijiet ibbażati fuq id-dritt Komunitarju billi għamlet riferiment, mhux għall-modalitajiet iktar favorevoli li jikkonċernaw l-azzjonijiet għar-rifużjoni tal-indebitu bejn individwi, imsemmija wkoll mill-qorti tar-rinviju, – iżda għall-modalitajiet applikabbli għall-kontestazzjoni tat-taxxi u ta’ impożizzjonijiet oħra. Madankollu, il-pożizzjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja ma kinitx ibbażata fuq l-idea li dawn il-modalitajiet iktar favorevoli ma kinux jissodisfaw il-kriterju tax-xebh fis-sens tal-prinċipju ta’ ekwivalenza. Min-naħa l-oħra, il-Qorti tal-Ġustizzja ġġustifikat l-għażla tagħha billi indikat li dan il-prinċipju ma jistax jiġi interpretat bħala li jobbliga lil Stat Membru jestendi għall-azzjonijiet kollha bbażati fuq id-drittijiet tal-ordinament ġuridiku tal-Unjoni s-sistema interna l-iktar favorevoli tiegħu (
23
).
44.
Għaldaqstant, għal dak li jirrigwarda l-prinċipju ta’ ekwivalenza, ix-xebh meħtieġ ma huwiex ibbażat fuq l-identiċità tal-partijiet li jkollhom aċċess għall-miżuri kkonċernati, iżda fuq il-paragunabbiltà tal-għanijiet tagħhom, il-kawżi tagħhom u l-elementi essenzjali tagħhom. Huwa fid-dawl ta’ dawn il-kunsiderazzjonijiet li jeħtieġ li jiġi vverifikat jekk l-oneru tal-prova għall-iskopijiet tal-ksib tal-kumpens minħabba t-telf tal-opportunità, il-portata ta’ dan il-kumpens, kif ukoll il-portata tal-kumpens b’rata fissa jikkostitwixxu modalitajiet inqas favorevoli minn dawk li jirregolaw sitwazzjonijiet simili ta’ natura interna, b’mod li dawn ma jistgħux ikunu konformi mad-dritt tal-Unjoni (
24
).
45.
Skont is-sentenza Palmisani (
25
), f’każ li l-qorti tar-rinviju ma tistax tipproċedi b’ebda paragun rilevanti bejn il-kundizzjonijiet tat-talba kontenzjuża u l-kundizzjonijiet relattivi għal talbiet simili ta’ natura interna, ikollu jiġi konkluż, b’riżerva għall-verifiki li jikkonċernaw l-osservanza tal-prinċipju ta’ effettività, li d-dritt tal-Unjoni ma jipprekludix il-leġiżlazzjoni nazzjonali kkonċernata. Jidhirli li dan l-approċċ ġie affermat mill-ġdid, tal-inqas indirettament, mill-Qorti tal-Ġustizzja fis-sentenza Impact (
26
) li tirrigwarda d-Direttiva 1999/70 u l-Ftehim qafas (
27
). F’dik il-kawża, il-qorti tar-rinviju kienet għamlet domandi dwar il-prinċipji ta’ ekwivalenza u ta’ effettività. L-Avukat Ġenerali Kokott, l-istess bħall-qorti tar-rinviju, kienet rat il-problema kkonċernata fid-dawl ta’ dawn iż-żewġ prinċipji (
28
) billi sostniet li f’dak il-każ, ma kinitx ġiet osservata l-leġiżlazzjoni nazzjonali (
29
). Madankollu, fis-sentenza tagħha, il-Qorti tal-Ġustizzja analizzat biss il-prinċipju ta’ effettività u l-ksur tiegħu (
30
).
46.
Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti, u filwaqt li jitħalla għall-qorti tar-rinviju li tagħmel l-aħħar verifiki, jiena tal-fehma li ebda wieħed mill-elementi pprovduti fid-deċiżjoni tar-rinviju ma jindika li l-prinċipju ta’ ekwivalenza ma ġiex osservat, peress li b’mod partikolari dik il-qorti ma ppreċiżatx is-sitwazzjonijiet tad-dritt intern – ħlief dik tal-ħaddiema fis-settur privat – li jistgħu jitqiesu bħala paragunabbli. F’dan ir-rigward ninnota li, skont il-preċiżazzjonijiet magħmula mill-Gvern Taljan waqt is-seduta, il-kumpens minħabba t-telf tal-opportunità, li kien suġġett għall-istess kundizzjonijiet ta’ prova, huwa ġeneralment aċċettat fid-dritt nazzjonali. Barra minn hekk, il-qorti tar-rinviju tindika li l-kumpens effettiv tad-dannu jsib l-applikazzjoni wkoll fl-ordinament ġuridiku nazzjonali fil-qasam ċivili. Il-Kummissjoni ssostni fl-osservazzjonijiet bil-miktub tagħha li kumpens li l-limiti tiegħu ġew stabbiliti minn qabel mil-leġiżlazzjoni Taljana jidher li huwa kkristallizzat fid-dritt intern meta jkun ipprovat li ma jikkonkorrux il-kundizzjonijiet ta’ tkeċċija għal raġuni jew motiv iġġustifikat. Madankollu, f’dawk il-każijiet, l-ammonti minimi u massimi tal-kumpens jiżdiedu skont l-anzjanità, ħaġa li trid tittieħed inkunsiderazzjoni mill-qorti tar-rinviju waqt il-verifiki tagħha li jirrigwardaw l-osservanza tal-prinċipju ta’ ekwivalenza, jekk hija jidhrilha li dan hu rikors simili għal dak inkwistjoni fil-kawża prinċipali.
b)
Fuq l-effettività tal-miżuri ta’ sanzjoni
1) Is-suġġett tal-ewwel domanda preliminari fid-dawl tal-effett utli tad-Direttiva 1999/70 u tal-prinċipju ta’ ekwivalenza
47.
Kif għadni kif osservajt fil-punt 29 ta’ dawn il-konklużjonijiet, permezz tal-ewwel domanda preliminari tagħha, il-qorti tar-rinviju tixtieq tkun taf ukoll, billi ssemmi t-termini tas-sentenzi Marrosu u Sardino (
31
) u Mascolo et (
32
), jekk il-miżuri ta’ kumpens imsemmija mill-Corte suprema di cassazione (qorti tal-kassazzjoni) fis-sentenza tagħha Nru 5072/2016 josservawx il-prinċipju ta’ effettività.
48.
Il-qorti tar-rinviju ssostni li, b’kuntrast mal-prinċipju ta’ effettività, il-possibbiltà li jiġi pprovat it-telf ta’ opportunità li jittieħed l-aħjar impjieg hija purament teoretika, b’mod li l-kumpens b’rata fissa bejn 2.5 u 12 il-ħlas mensili tar-remunerazzjoni jikkostitwixxi l-unika strument ta’ protezzjoni għall-ħaddiem li kien vittma ta’ użu abbużiv ta’ kuntratti għal żmien determinat. Madankollu, skont din l-istess qorti, tali kumpens b’rata fissa ma jistax jitqies bħala miżura ta’ dissważjoni effettiva.
49.
Fl-osservazzjonijiet bil-miktub tagħha l-Kummissjoni ssostni li l-miżuri ta’ kumpens inkwistjoni jistgħu jkunu kompatibbli mal-prinċipju ta’ effettività bil-kundizzjoni li l-kumpens ikun mhux purament simboliku iżda li jkun jikkostitwixxi kumpens adegwat u sħiħ tad-dannu sostnut.
50.
Nosserva li, b’riferiment għall-kunċett ta’ “miżura ekwivalenti u effettiva” fis-sens tas-sentenzi Marrosu u Sardino (
33
) u Mascolo et (
34
), il-qorti tar-rinviju tidher li tirreferi, rispettivament, għall-punti 53 u 79 fejn il-Qorti tal-Ġustizzja indikat li “meta jkun seħħ użu abbużiv ta’ kuntratti ta’ impjieg għal terminu fiss, għandha tkun tista’ tiġi applikata miżura li tippreżenta garanziji effettivi u ekwivalenti ta’ protezzjoni tal-ħaddiema sabiex tippenalizza debitament dan l-abbuż u tħassar il-konsegwenzi tal-ksur tad-dritt Komunitarju” (
35
).
51.
Din il-formola, użata sistematikament mill-Qorti tal-Ġustizzja fil-ġurisprudenza tagħha dwar il-Ftehim qafas, hija sinteżi ta’ żewġ premessi. Għaldaqstant, minn naħa, il-Qorti tal-Ġustizzja tosserva dejjem li, fil-kuntest tad-Direttiva 1999/70, huwa obbligu tal-awtoritajiet nazzjonali li jadottaw miżuri ta’ sanzjoni li għandhom ikollhom natura mhux biss proporzjonali, iżda wkoll biżżejjed effettiva u dissważiva sabiex tiggarantixxi l-effettività sħiħa tan-normi meħuda skont il-Ftehim qafas. Min-naħa l-oħra, il-Qorti tal-Ġustizzja tindika li, fl-assenza ta’ leġiżlazzjoni tal-Unjoni f’dan il-qasam, il-modalitajiet ta’ implementazzjoni ta’ dawk in-normi jaqa’ taħt l-ordinament ġuridiku intern tal-Istati Membri, skont il-prinċipju tal-awtonomija proċedurali ta’ dawn tal-aħħar u, fl-osservanza, konsegwentement, tal-prinċipji ta’ ekwivalenza u ta’ effettività (
36
).
52.
Wieħed jista’ jsostni li l-kunċett ta’ “effettività” jintuża mill-Qorti tal-Ġustizzja f’żewġ kuntesti distinti li jirrigwardaw, minn naħa, l-effettività tad-dritt tal-Unjoni fis-sens wiesa’ tal-kelma (effettività), u min-naħa l-oħra, il-prinċipju ta’ effettività li jittraduċi l-limiti imposti mid-dritt tal-Unjoni għall-awtonomija proċedurali tal-Istati Membri. Jidher li hija fuq kollox l-effettività tad-dritt tal-Unjoni (effettività) li teżiġi li l-Istati Membri jadottaw miżuri suffiċjentement effettivi u dissważivi biex jiggarantixxu l-effettività sħiħa tar-regoli adottati b’applikazzjoni tal-Ftehim qafas, filwaqt li l-prinċipju ta’ effettività huwa limitat biex jiggarantixxi li l-modalitajiet ta’ implementazzjoni tad-drittijiet mogħtija mill-ordinament ġuridiku tal-Unjoni ma jrendix prattikament impossibbli jew eċċessivament diffiċli l-eżerċizzju tagħhom.
53.
Dan l-approċċ jirrifletti s-sentenza Angelidaki et (
37
) kif ukoll id-digrieti Vassilakis et (
38
) u Koukou (
39
), li fihom il-Qorti tal-Ġustizzja indikat li l-Istati Membri għandhom jieħdu l-miżuri kollha neċessarji li jippermettulhom, minn naħa, li jkunu l-ħin kollu f’pożizzjoni li jiggarantixxu r-riżultati imposti mid-Direttiva 1999/70 u, min-naħa l-oħra, li jipprevedu li l-modalitajiet ta’ implementazzjoni tar-regoli stabbiliti għall-applikazzjoni tal-Ftehim qafas, b’mod partikolari b’osservanza tal-prinċipju ta’ effettività (
40
).
54.
Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti, it-tħassib tal-qorti tar-rinviju fir-rigward tal-effettività tal-miżuri msemmija mill-Corte suprema di cassazione (qorti tal-kassazzjoni) jista’ jiġi analizzat fis-sens li hija tixtieq tkun taf jekk, minn naħa, il-prova li għandha tinġieb għall-iskopijiet tal-ksib ta’ kumpens minħabba t-telf tal-opportunità hijiex kompatibbli mal-prinċipju ta’ effettività u jekk, min-naħa l-oħra, l-effettività tad-Direttiva 1999/70 u tal-Ftehim qafas tipprekludix li jiġu estiżi l-miżuri ta’ kumpens inkwistjoni.
2) L-oneru tal-prova tat-telf tal-opportunità ċċaħħad lil miżura ta’ sanzjoni mill-effettività tagħha?
55.
Fir-rigward tal-kumpens għad-dannu minħabba t-telf tal-opportunità, dan huwa, skont il-qorti tar-rinviju, purament teoretiku peress li huwa ġuridikament impossibbli għall-ħaddiem li jipprova, anki bl-għajnuna ta’ preżunzjonijiet, kif teżiġi l-Corte suprema di cassazione (qorti tal-kassazzjoni) fis-sentenza Nru 5072/2016, li, kieku l-amministrazzjoni pubblika kienet organizzat kompetizzjoni, huwa kien jgħaddi minnha jew li huwa ġie mċaħħad minn opportunitajiet ta’ impjieg oħra minħabba l-kuntratti suċċessivi ta’ xogħol għal żmien determinat. Il-qorti tar-rinviju tindika li, b’kuntrast minn dak li jirriżulta mis-sentenza Nru 5072/2016, il-preżunzjonijiet ma humiex ta’ għajnuna effettiva għall-ħaddiem milqut u li, barra minn hekk, ebda kompetizzjoni ma qatt ġiet organizzata mill-amministrazzjoni.
56.
Għal dak li jikkonċerna l-oneru tal-prova tat-telf tal-opportunitajiet ta’ impjieg u t-telf ta’ qligħ li rriżulta minnu, il-Qorti tal-Ġustizzja indikat fid-digriet Papalia (
41
), filwaqt li ħalliet f’idejn il-qorti nazzjonali biex tagħmel l-aħħar verifiki f’dan ir-rigward, li ma jistax jiġi eskluż li dan ir-rekwiżit ikun tali li jrendi prattikament impossibbli jew eċċessivament diffiċli l-eżerċizzju minn dan il-ħaddiem tad-drittijiet mogħtija lilu mid-dritt tal-Unjoni.
57.
L-istess japplika fil-kawża prinċipali, b’mod li hija wkoll il-qorti nazzjonali li għandha tagħmel il-verifiki f’dan ir-rigward.
3) Il-portata tal-kumpens għat-telf tal-opportunitajiet iċċaħħad miżura ta’ sanzjoni mill-effettività?
58.
Għal dak li jikkonċerna l-portata tal-kumpens għat-telf tal-opportunitajiet, il-qorti tar-rinviju ssostni li l-adozzjoni ta’ miżuri ta’ sanzjoni effettivi ma tistax tkun limitata għall-kumpens tad-dannu effettiv, skont kif jipprovdi d-dritt nazzjonali fil-qasam ċivili, iżda għandu jirrifletti l-valur tal-impjieg għal żmien indeterminat.
59.
Skont ġurisprudenza stabbilita, meta Stat Membru jagħżel li jissanzjona ksur tad-dritt tal-Unjoni permezz tal-kumpens għad-dannu, dak il-kumpens għandu jkun effettiv u għandu jkollu effett dissważiv xieraq fis-sens li jippermetti kumpens adegwat u sħiħ tad-dannu sostnut (
42
). Madankollu, dawn ir-rekwiżiti ma jinvolvux l-għoti, lill-persuna leża minħabba ksur tad-dritt tal-Unjoni, ta’ danni punittivi, liema danni jmorru lil hinn mir-reparazzjoni sħiħa tad-danni effettivament sostnuti u jikkostitwixxu miżura ta’ sanzjoni (
43
).
60.
Minn dan isegwi li d-Direttiva 1999/70 u l-Ftehim qafas ma jeżiġux li l-kumpens għat-telf tal-opportunitajiet jaqbżu d-dannu effettiv sostnut mill-ħaddiem-vittma tal-użu abbużiv tal-kuntratti għal żmien determinat.
4) Il-portata tal-kumpens b’rata fissa jikkostitwixxi miżura ta’ sanzjoni suffiċjentement effettiva u dissważiva?
61.
Għal dak li jikkonċerna l-kumpens b’rata fissa ta’ bejn 2.5 u 12-il menswalità mill-aħħar remunerazzjoni, previst fl-Artikolu 32(5) tal-liġi Nru 183, skont il-konstatazzjonijiet tal-qorti tar-rinviju, fil-każ ta’ konverżjoni tal-kuntratt għal żmien determinat fis-settur privat, dan il-kumpens jissostitwixxi biss id-dħul li kien jidħol “sakemm” il-ħaddiem jirbaħ il-kawża. Madankollu, għal dak li jikkonċerna s-settur pubbliku, il-kumpens b’rata fissa, minkejja n-natura purament aċċessorja tiegħu, isir fil-prattika l-unika miżura ta’ sanzjoni tal-abbużi, u għaldaqstant ma jistax jitqies bħala miżura ta’ dissważjoni effettiva.
62.
Waqt l-użu abbużiv ta’ kuntratti għal żmien determinat, jista’ jirriżulta li l-ksur kien ta’ natura repetittiva u sistematika matul diversi snin (
44
). Il-konverżjoni tagħhom f’kuntratti għal żmien indeterminat tippermetti li jiġi ssanzjonat dan l-abbuż u li jiġu kkanċellati l-konsegwenzi tiegħu b’mod dejjiemi, indipendentement mill-mument li fih ikun seħħ. Issa, f’dan il-każ, din il-possibbiltà hija eskluża u l-miżuri ta’ kumpens previsti fid-dritt Taljan jidhru li japplikaw mingħajr distinzjoni għall-abbużi kollha, dejjem fil-limiti previsti fl-Artikolu 32(5) tal-liġi Nru 183.
63.
Madankollu, skont is-sentenza Asociația Accept (
45
), is-severità tas-sanzjonijiet għal dak li jikkonċerna l-ugwaljanza fit-trattament fil-qasam tal-impjieg u tax-xogħol għandha tikkorrispondi għall-gravità tal-ksur issanzjonat permezz tagħhom, u b’mod partikolari għandhom jiżguraw effett verament dissważiv, filwaqt li josservaw il-prinċipju ġenerali ta’ proporzjonalità. Jidhirli li l-portata ta’ dawn il-preċiżazzjonijiet toħroġ mill-kuntest tal-problema tad-diskriminazzjoni tal-ħaddiema, b’mod li dawn japplikaw fil-kuntest tad-Direttiva 1999/70. Minn naħa, kif għadni kif fakkart fil-punt 52 ta’ dawn il-konklużjonijiet, l-istess kriterji ta’ proporzjonalità u ta’ dissważjoni bħal dawk imsemmija fis-sentenza Asociația Accept (
46
) huma riflessi fil-ġurisprudenza fuq il-Ftehim qafas u l-klawżola 5(2) tiegħu. Min-naħa l-oħra, filwaqt li ħadet inkunsiderazzjoni r-relazzjoni bejn il-proporzjonalità tas-sanzjonijiet u l-effett dissważiv tagħhom f’dik is-sentenza, il-Qorti tal-Ġustizzja rreferiet b’mod partikolari għall-ġurisprudenza fil-qasam tat-tkeċċijiet kollettivi, ħaġa li tissuġġerixxi li l-istess soluzzjonijiet japplikaw ukoll mutatis mutandis barra mill-kuntest tad-direttivi fuq id-diskriminazzjoni.
64.
Huwa minnu li skont l-Artikolu 32(5) tal-liġi Nru 183, l-ammont definittiv tal-kumpens b’rata fissa, ta’ bejn 2.5 u 12-il menswalità mir-remunerazzjoni, huwa stabbilit mill-qorti nazzjonali fid-dawl tal-kriterji msemmija fid-dritt Taljan, ħaġa li tippermetti li jittieħdu inkunsiderazzjoni ċ-ċirkustanzi tal-każ fil-portata tal-kumpens. F’dan ir-rigward, il-Kummissjoni indikat li dawn il-kriterji jirreferu wkoll għall-“aġir” ta’ min iħaddem – ħaġa li ma tippermettix li tikkorrobora t-teżi li l-kumpens b’rata fissa ma kienx previst bħala miżura ta’ sanzjoni – u għaldaqstant, li dawk il-kriterji jistgħu jippermettu li jittieħed inkunsiderazzjoni d-dewmien tal-abbuż.
65.
Madankollu, meta l-abbuż jilħaq ċertu livell, is-sanzjoni tilħaq limitu massimu. Għaldaqstant, minn naħa, il-ksur preċedenti ma jiġux issanzjonati b’mod proporzjonat meta jkun hemm abbuż manifest. Min-naħa l-oħra, din l-istandardizzazzjoni tas-sanzjonijiet, minflok tippermetti li jiġi evitat ir-reċidiviżmu, tista’ tiffavorixxih minħabba l-eżistenza ta’ limitu universali li ma jistax jinqabeż, minkejja n-natura ripetuta tal-abbużi. L-istess bħall-Kummissjoni, jidhirli li l-isproporzjon bejn il-livell potenzjali tal-abbuż li jista’ jkollu konsegwenzi matul diversi snin u l-kumpens b’rata fissa li tammonta sa massimu ta’ tnax-il menswalità ta’ remunerazzjoni jista’ jdgħajjef l-effett dissważiv tal-miżuri ta’ sanzjoni.
66.
Għaldaqstant, sabiex jiġu rrimedjati l-abbużi persistenti, il-limiti tal-kumpens b’rata fissa jistgħu jiġu adattati skont l-anzjanità fl-impjiegi b’kunratti għal żmien determinat konklużi bi ksur tad-drittijiet mogħtija mill-ordinament ġuridiku tal-Unjoni, filwaqt li jiġi osservat il-prinċipju ġenerali ta’ proporzjonalità.
5) L-effett tas-sinerġija tal-miżuri ta’ sanzjoni
67.
Il-qorti tar-rinviju tosserva li l-Corte suprema di cassazione (qorti tal-kassazzjoni), fis-sentenza tagħha Nru 5072/2016, qieset bħala li jissodisfaw il-kundizzjonijiet imsemmija fil-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja mhux biss il-miżuri ta’ kumpens, iżda wkoll il-miżuri li jirrigwardaw ir-responsabbiltà tad-diriġent li lilu jista’ jiġi imputat l-użu illegali ta’ kuntratt għal żmien determinat. F’dan il-kuntest, nistaqsi jekk tali miżuri ta’ sanzjoni jistgħux jirrimedjaw in-nuqqasijiet tal-kumpens b’rata fissa li joħorġu mill-fatt li l-imsemmi kumpens ma jikkostitwixxix miżura suffiċjentement dissważiva li jippermettu li jiġu ssanzjonati l-ksur preċedenti u li jiġi evitat ir-reċidiviżmu.
68.
Mill-qafas regolatorju nazzjonali ppreżentat mill-Gvern Taljan jirriżulta li l-leġiżlatur nazzjonali adotta mill-inqas tliet miżuri fir-rigward tal-persuni responsabbli mill-użu abbużiv ta’ kuntratti għal żmien determinat. Interessanti l-fatt li dawn id-dispożizzjonijiet ma ttiħdux inkunsiderazzjoni mill-qorti tar-rinviju fit-talba għal deċiżjoni preliminari tagħha. Issa, jidhirli li ma hijiex kull miżura meħuda individwalment, iżda s-sistema kollha tal-miżuri ta’ sanzjoni li għandha tkun suffiċjentement effettiva u dissważiva.
69.
Jidhirli li tali soluzzjoni taqa’ fil-loġika tal-Ftehim qafas. Fil-fatt, mil-formulazzjoni tal-klawżola 5(1) tal-Ftehim qafas jirriżulta li l-Istati Membri, biex jipprevjenu l-użu abbużiv ta’ kuntratti jew ta’ relazzjonijiet suċċessivi ta’ xogħol għal żmien determinat, huma obbligati li jadottaw “waħda jew iktar mill-miżuri” previsti f’dan ir-rigward. F’dan ir-rigward, il-marġni ta’ diskrezzjoni li għandhom l-Istati Membri hija saħansitra iktar wiesgħa, peress li għandhom l-għażla li jużaw waħda jew iktar mill-miżuri msemmija fil-klawżola 5(1) tal-Ftehim qafas jew inkella miżuri legali eżistenti ekwivalenti (
47
). Jidhirli li l-istess japplika għall-miżuri ta’ sanzjoni, imsemmija fil-klawżola 5(2) tal-Ftehim qafas. L-Istati Membri huma liberi wkoll fl-għażliet tal-miżuri ta’ sanzjoni tagħhom. Barra minn hekk, ebda tip ta’ sanzjoni ma hija eskluża a priori (
48
).
70.
Barra minn hekk, mill-ġurisprudenza dwar id-Direttiva 76/207/KE (
49
), dwar l-ugwaljanza fit-trattament bejn ħaddiema maskili u femminili, jistgħu jinsiltu preċiżazzjonijiet utli. Din id-direttiva, l-istess bħad-Direttiva 1999/70, ma timponix xi forma speċifika għall-miżuri ta’ sanzjoni f’każ ta’ ksur tad-drittijiet mogħtija mid-Direttiva. Madankollu, meta l-Istat Membru jagħżel li jissanzjonahom bl-għoti ta’ dritt għal kumpens, id-dispożizzjonijiet li jiżguraw kumpens pekunjarju adegwat jistgħu jkunu, kif diġà osservat il-Qorti tal-Ġustizzja, “imsaħħa” b’sistema ta’ multi (
50
).
71.
Minn dan isegwi li diversi miżuri ta’ sanzjoni jistgħu, bl-effett konġunt tagħhom, jissanzjonaw debitament il-ksur tad-dritt tal-Unjoni. Għaldaqstant, l-evalwazzjoni tal-effett dissważiv tal-miżuri ta’ sanzjoni għandha ssir filwaqt li jittieħdu inkunsiderazzjoni mhux biss dawk previsti għall-benefiċċju tal-ħaddiema vittmi tal-użu abbużiv ta’ kuntratti għal żmien determinat iżda wkoll il-miżuri disponibbli kollha.
72.
Madankollu, għandu jiġi osservat li mill-inqas waħda mill-miżuri previsti fil-leġiżlazzjoni nazzjonali deskritti mill-Gvern Taljan hija suġġetta għall-kundizzjoni li l-użu abbużiv tal-kuntratti għal żmien determinat ikun intenzjonat jew jirriżulta minn negliġenza serja. Huwa l-obbligu tal-qorti tar-rinviju li tevalwa jekk, fil-prattika, tali kundizzjoni tippermettix lill-persuni responsabbli li jevitaw sistematikament is-sanzjonijiet, ħaġa li ċċaħħad lill-miżuri kkonċernati mill-effettività u mill-effett dissważiv. L-istess japplika għall-eżenzjonijiet ta’ responsabbiltà li jiġu applikati eventwalment mill-awtoritajiet meta dawn jiddeċiedu fuq il-konsegwenzi tal-abbużi fir-rigward tad-diriġenti.
73.
Barra minn hekk, il-multiplikazzjoni tal-miżuri ta’ sanzjoni ma tistax twassal biex tonqos l-effettività ta’ waħda mill-miżuri kkonċernati, b’mod li ssir inkompatibbli mad-dritt tal-Unjoni. L-Istati Membri huma obbligati jiggarantixxu r-riżultat impost mid-dritt tal-Unjoni. F’kull każ, il-prinċipju ta’ effettività u – jekk jista’ jinstab paragun xieraq fid-dritt intern – il-prinċipju ta’ ekwivalenza għandhom ikunu żgurati. Is-setgħa diskrezzjonali mogħtija lill-Istati Membri għandha tiġi eżerċitata wkoll b’osservanza tad-dritt tal-Unjoni u tal-prinċipji ġenerali tiegħu (
51
), b’mod partikolari, fil-każ fejn ikun involut id-dritt għal azzjoni legali tal-prinċipju ta’ protezzjoni ġudizzjarja effettiva. Minn dan isegwi li, minkejja l-multiplikazzjoni tal-miżuri ta’ sanzjoni, meta l-Istat Membru jkun introduċa miżuri ta’ kumpens, is-sanzjoni simbolika ma tista’ qatt titqies bħala li tikkostitwixxi implementazzjoni korretta u effettiva tal-Ftehim qafas, peress li kumpens negliġibbli ma jistax jikkostitwixxi miżura ta’ kumpens adegwat. Għall-istess raġunijiet, għalkemm il-leġiżlatur jista’ jintroduċi kumpens b’rata fissa, dan ma jistax jissostitwixxi kompletament il-kumpens sħiħ tad-dannu sostnut (
52
).
74.
Fid-dawl ta’ dawn il-kunsiderazzjonijiet kollha, nipproponi li l-Qorti tal-Ġustizzja tirrispondi għad-domandi magħmula mill-qorti tar-rinviju fis-sens li d-Direttiva 1999/70 u l-Ftehim qafas kif ukoll l-effettività tagħhom ma jipprekludux leġiżlazzjoni nazzjonali, bħal dik inkwistjoni fil-kawża prinċipali, li f’każ ta’ użu abbużiv mill-persuna li timpjega fis-settur pubbliku ta’ kuntratti suċċessivi ta’ xogħol għal żmien determinat, milli teskludi l-konverżjoni tar-relazzjoni ta’ xogħol fis-settur pubbliku, li hija rikonoxxuta fis-settur privat bħala miżura ta’ sanzjoni, u tipprevedi inkambju:
–
kumpens b’rata fissa ta’ bejn 2.5 u 12-il menswalità mill-aħħar remunerazzjoni mogħtija lill-ħaddiem fis-settur pubbliku vittma ta’ użu abbużiv ripetut ta’ kuntratti ta’ xogħol għal żmien determinat, bil-kundizzjoni li dak il-kumpens jikkostitwixxi miżura suffiċjentement dissważiva, ħaġa li tista’ tkun żgurata b’mod partikolari bid-determinazzjoni tal-limiti tiegħu u li żżid skont l-anzjanità tal-użu abbużiv tal-kuntratti għal żmien determinat jew mill-effett konġunt ta’ kull miżura oħra ta’ sanzjoni prevista mid-dritt nazzjonali;
–
il-possibbiltà għall-ħaddiem li jikseb kumpens tad-dannu effettivament sostnut, meta d-dritt għal dak il-kumpens ikun suġġett għall-obbligu li dak il-ħaddiem iġib prova li huwa tilef opportunitajiet ta’ impjieg stabbli jew li, li kieku ġiet organizzata kompetizzjoni b’mod regolari mill-amministrazzjoni, huwa kien jgħaddi.
Ħlief għal dawn il-preċiżazzjonijiet, ebda mill-elementi pprovduti fid-deċiżjoni ta’ rinviju ma jissuġġerixxi li f’din il-kawża, il-prinċipji ta’ effettività u ta’ ekwivalenza ma kinux osservati mil-leġiżlazzjoni nazzjonali. Madankollu, huwa l-obbligu tal-qorti nazzjonali li tagħmel l-aħħar verifiki f’dan ir-rigward.
Konklużjoni
75.
Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti, nipproponi lill-Qorti tal-Ġustizzja li tirrispondi bil-mod segwenti għad-domandi preliminari magħmula mit-Tribunale civile di Trapani (qorti ċivili ta’ Trapani):
Id-Direttiva tal-Kunsill 1999/70/KE, tat-28 ta’ Ġunju 1999, dwar il-ftehim qafas dwar xogħol għal żmien fiss konkluż mill-ETUC, mill-UNICE u miċ-CEEP u l-Ftehim qafas dwar xogħol għal terminu fiss li jinsab fl-anness ta’ din id-direttiva kif ukoll l-effettività tagħhom ma jipprekludux leġiżlazzjoni nazzjonali, bħal dik inkwistjoni fil-kawża prinċipali, li f’każ ta’ użu abbużiv mill-persuna li timpjega fis-settur pubbliku ta’ kuntratti suċċessivi ta’ xogħol għal żmien determinat, milli teskludi l-konverżjoni tar-relazzjoni ta’ xogħol fis-settur pubbliku, li hija rikonoxxuta fis-settur privat bħala miżura ta’ sanzjoni, u tipprevedi inkambju:
–
kumpens b’rata fissa ta’ bejn 2.5 u 12-il menswalità mill-aħħar remunerazzjoni mogħtija lill-ħaddiem fis-settur pubbliku vittma ta’ użu abbużiv ripetut ta’ kuntratti ta’ xogħol għal żmien determinat, bil-kundizzjoni li dak il-kumpens jikkostitwixxi miżura suffiċjentement dissważiva, ħaġa li tista’ tkun żgurata b’mod partikolari bid-determinazzjoni tal-limiti tiegħu u li żżid skont l-anzjanità tal-użu abbużiv tal-kuntratti għal żmien determinat jew mill-effett konġunt ta’ kull miżura oħra ta’ sanzjoni prevista mid-dritt nazzjonali;
–
il-possibbiltà għall-ħaddiem li jikseb kumpens tad-dannu effettivament sostnut, meta d-dritt għal dak il-kumpens ikun suġġett għall-obbligu li dak il-ħaddiem iġib prova li huwa tilef opportunitajiet ta’ impjieg stabbli jew li, li kieku ġiet organizzata kompetizzjoni b’mod regolari mill-amministrazzjoni, huwa kien jgħaddi.
Ħlief għal dawn il-preċiżazzjonijiet, ebda mill-elementi pprovduti fid-deċiżjoni ta’ rinviju ma jissuġġerixxi li f’din il-kawża, il-prinċipji ta’ effettività u ta’ ekwivalenza ma kinux osservati mil-leġiżlazzjoni nazzjonali. Madankollu, huwa l-obbligu tal-qorti nazzjonali li tagħmel l-aħħar verifiki f’dan ir-rigward.
(
1
)	Lingwa oriġinali: il-Franċiż.
(
2
)	ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 5, Vol. 3, p. 368.
(
3
)	Ara s-sentenzi tas-7 ta’ Settembru 2006, Marrosu u Sardino (C‑53/04, EU:C:2006:517); tas-7 ta’ Settembru 2006, Vassallo (C‑180/04, EU:C:2006:518); tat-3 ta’ Lulju 2014, Fiamingo et (C‑362/13, C‑363/13 u C‑407/13, EU:C:2014:2044, punti 62 sa 64), kif ukoll tas-26 ta’ Novembru 2014, Mascolo et (C‑22/13, C‑61/13 sa C‑63/13 u C‑418/13, EU:C:2014:2401). Ara wkoll id-digriet tal-President tal-Qorti tal-Ġustizzja tas-16 ta’ Marzu 2010, Affatato (C‑3/10, mhux ippubblikata, EU:C:2010:144).
(
4
)	Sentenza tas-7 ta’ Settembru 2006 (C‑53/04, EU:C:2006:517, punt 49).
(
5
)	Digriet tat-3 ta’ Lulju 2014, Talasca (C‑19/14, EU:C:2014:2049, punt 20 u 21).
(
6
)	Sentenza tat-23 ta’ April 2009, Angelidaki et (C‑378/07 sa C‑380/07, EU:C:2009:250, punt 48).
(
7
)	Ara, f’dan is-sens, il-konklużjonijiet tiegħi ppreżentati fil-kawżi magħquda Mascolo et (C‑22/13, C‑61/13 sa C‑63/13 u C‑418/13, EU:C:2014:2103, punt 61), u l-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Poiares Maduro fil-kawża Marrosu u Sardino (C‑53/04, EU:C:2005:569, punt 29).
(
8
)	Sentenza tas-7 ta’ Settembru 2006, Vassallo (C‑180/04, EU:C:2006:518, punt 42).
(
9
)	Sentenza tas-7 ta’ Settembru 2006 (C‑53/04, EU:C:2006:517).
(
10
)	Sentenza tas-26 ta’ Novembru 2014 (C‑22/13, C‑61/13 sa C‑63/13 u C‑418/13, EU:C:2014:2401).
(
11
)	Sentenza tal-14 ta’ Settembru 2016, Martínez Andrés u Castrejana López (C‑184/15 u C‑197/15, EU:C:2016:680, punti 40, 41 u 48).
(
12
)	Ara s-sentenzi tal-1 ta’ Diċembru 1998, Levez (C‑326/96, EU:C:1998:577, punti 41 u 43), u tas-16 ta’ Mejju 2000, Preston et (C‑78/98, EU:C:2000:247, punti 55 u 56).
(
13
)	Sentenza tas-26 ta’ Jannar 2010 (C‑118/08, EU:C:2010:39).
(
14
)	Sentenza tas-26 ta’ Jannar 2010, Transportes Urbanos y Servicios Generales (C‑118/08, EU:C:2010:39, punt 36).
(
15
)	Sentenza tas-26 ta’ Jannar 2010, Transportes Urbanos y Servicios Generales (C‑118/08, EU:C:2010:39, punt 37).
(
16
)	Konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Poiares Maduro fil-kawża Transportes Urbanos y Servicios Generales (C‑118/08, EU:C:2009:437, punt 30).
(
17
)	Sentenza tad-29 ta’ Ottubru 2009 (C‑63/08, EU:C:2009:666, punti 55 u 59).
(
18
)	Sentenza tat-8 ta’ Lulju 2010 (C‑246/09, EU:C:2010:418, punti 31 u 34).
(
19
)	Sentenza tas-26 ta’ Jannar 2010 (C‑118/08, EU:C:2010:39).
(
20
)	Sentenza tad-29 ta’ Ottubru 2009 (C‑63/08, EU:C:2009:666).
(
21
)	Sentenza tat-8 ta’ Lulju 2010 (C‑246/09, EU:C:2010:418).
(
22
)	Sentenza tal-15 ta’ Settembru 1998 (C‑231/96, EU:C:1998:401).
(
23
)	Sentenza tal-15 ta’ Settembru 1998, Edis (C‑231/96, EU:C:1998:401, punti 36 u 37).
(
24
)	Ara, f’dan is-sens, għal dak li jikkonċerna d-danni eżemplari jew punittivi, is-sentenza tat-13 ta’ Lulju 2006, Manfredi et (C‑295/04 sa C‑298/04, EU:C:2006:461, punt 99), u, għal dak li jikkonċerna l-limiti tal-kumpensi b’rata fissa, is-sentenza tat-22 ta’ April 1997, Draehmpaehl (C‑180/95, EU:C:1997:208, punti 29 sa 31).
(
25
)	Sentenza tal-10 ta’ Lulju 1997, (C‑261/95, EU:C:1997:351, punt 39).
(
26
)	Ara s-sentenza tal-15 ta’ April 2008 (C‑268/06, EU:C:2008:223).
(
27
)	Ara, f’dan is-sens, Póltorak, N., European Union Rights in National Courts, Wolters Kluwer, Varsavja, 2015, p. 74.
(
28
)	Ara l-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Kokott fil-kawża Impact (C‑268/06, EU:C:2008:2, punti 54 sa 79).
(
29
)	Ara l-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Kokott fil-kawża Impact (C‑268/06, EU:C:2008:2, punt 80).
(
30
)	Ara s-sentenza tal-15 ta’ April 2008, Impact (C‑268/06, EU:C:2008:223, punti 45 sa 55).
(
31
)	Sentenza tas-7 ta’ Settembru 2006, (C‑53/04, EU:C:2006:517).
(
32
)	Sentenza tas-26 ta’ Novembru 2014, (C‑22/13, C‑61/13 sa C‑63/13 u C‑418/13, EU:C:2014:2401).
(
33
)	Sentenza tas-7 ta’ Settembru 2006, (C‑53/04, EU:C:2006:517, punt 53).
(
34
)	Sentenza tas-26 ta’ Novembru 2014, (C‑22/13, C‑61/13 sa C‑63/13 u C‑418/13, EU:C:2014:2401, punt 79).
(
35
)	Enfasi miżjud minni.
(
36
)	Ara s-sentenzi tal-4 ta’ Lulju 2006, Adeneler et (C‑212/04, EU:C:2006:443, punti 94, 95 u 102); tas-7 ta’ Settembru 2006, Marrosu u Sardino (C‑53/04, EU:C:2006:517, punti 51 sa 53); tas-7 ta’ Settembru 2006, Vassallo (C‑180/04, EU:C:2006:518, punti 36 sa 38); tat-23 ta’ April 2009, Angelidaki et, C‑378/07 sa C‑380/07, EU:C:2009:250, punti 158 sa 160); tat-3 ta’ Lulju 2014, Fiamingo et (C‑362/13, C‑363/13 u C‑407/13, EU:C:2014:2044, punti 62 sa 64), kif ukoll tas-26 ta’ Novembru 2014, Mascolo et (C‑22/13, C‑61/13 sa C‑63/13 u C‑418/13, EU:C:2014:2401, punti 77 sa 79). Ara wkoll id-digrieti tat-12 ta’ Ġunju 2008, Vassilakis et (C‑364/07, mhux ippubblikat, EU:C:2008:346, punti 125 sa 127); tal-24 ta’ April 2009, Koukou (C‑519/08, mhux ippubblikat, EU:C:2009:269, punti 64 sa 66); tas-16 ta’ Marzu 2010, Affatato (C‑3/10, mhux ippubblikat, EU:C:2010:144, punti 45 sa 47), kif ukoll tat-12 ta’ Diċembru 2013, Papalia (C‑50/13, mhux ippubblikat, EU:C:2013:873, punti 20 sa 22).
(
37
)	Sentenza tat-23 ta’ April 2009 (C‑378/07 sa C‑380/07, EU:C:2009:250, punt 176).
(
38
)	Digriet tat-12 ta’ Ġunju 2008 (C‑364/07, mhux ippubblikata, EU:C:2008:346, punt 149).
(
39
)	Digrieti tal-24 ta’ April 2009 (C‑519/08, mhux ippubblikata, EU:C:2009:269, punt 101).
(
40
)	Ara d-digrieti tat-12 ta’ Ġunju 2008, Vassilakis et (C‑364/07, mhux ippubblikat, EU:C:2008:346, punt 149), u tal-24 ta’ April 2009, Koukou (C‑519/08, mhux ippubblikat, EU:C:2009:269, punt 101).
(
41
)	Ara d-digriet tat-12 ta’ Diċembru 2013 (C‑50/13, mhux ippubblikat, EU:C:2013:873, punt 32).
(
42
)	Ara s-sentenzi tal-10 ta’ April 1984, von Colson u Kamann (14/83, EU:C:1984:153, punt 28); tat-2 ta’ Awwissu 1993, Marshall (C‑271/91, EU:C:1993:335, punt 26), u tas-17 ta’ Diċembru 2015, Arjona Camacho (C‑407/14, EU:C:2015:831, punt 33).
(
43
)	Ara, f’dan is-sens, għal dak li jikkonċerna d-diskriminazzjoni bbażata fuq is-sess, is-sentenza tas-17 ta’ Diċembru 2015, Arjona Camacho (C‑407/14, EU:C:2015:831, punt 34).
(
44
)	Mit-talba għal deċiżjoni preliminari jirriżulta li G. Santoro kienet ġiet impjegata mill-Comune de Valderice għal iktar minn ħames snin skont kuntratti għal żmien determinat u, jekk wieħed jieħu inkunsiderazzjoni wkoll il-kuntratti l-oħra konklużi mal-istess entità preċedentement u mingħajr interruzzjoni, għal mhux inqas minn għoxrin sena, jiġifieri b’effett mill-1996. Mill-kuntest fattwali mhux ikkontestat tad-digriet tat-12 ta’ Diċembru 2013, Papalia (C‑50/13, mhux ippubblikat, EU:C:2013:873, punti 8 u 9), jirriżulta wkoll li R. Papalia kien ħadem mingħajr interruzzjoni mal-Comune fil-kuntest ta’ kuntratti suċċessivi ta’ xogħol għal żmien determinat għal kważi tletin sena, jiġifieri mill-1983 sal-2012.
(
45
)	Sentenza tal-25 ta’ April 2013 (C‑81/12, EU:C:2013:275, punt 63 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
46
)	Sentenza tal-25 ta’ April 2013 (C‑81/12, EU:C:2013:275).
(
47
)	Sentenza tas-26 ta’ Frar 2015, Il-Kummissjoni vs Il-Lussemburgu (C‑238/14, EU:C:2015:128, punt 38).
(
48
)	Ara l-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Kokott fil-kawżi magħquda Angelidaki et (C‑378/07 sa C‑380/07, EU:C:2008:686, punt 91).
(
49
)	Direttiva tal-Kunsill tad-9 ta’ Frar 1976 fuq l-implimentazzjoni tal-prinċipju ta’ trattament ugwali għall-irġiel u nisa fir-rigward ta’ aċċess għal impjiegi, formazzjoni vokazzjonali u promozzjoni, u kondizzjonijiet tax-xogħol (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti: Kapitolu 5, Vol. 1, p. 187).
(
50
)	Ara s-sentenzi tal-10 ta’ April 1984, von Colson u Kamann (14/83, EU:C:1984:153, punt 18), u tal-10 ta’ April 1984, Harz (79/83, EU:C:1984:155, punt 18).
(
51
)	Ara, f’dan is-sens, fir-rigward tal-klawżola 5(1) tal-Ftehim qafas, is-sentenza tal-10 ta’ Marzu 2011, Deutsche Lufthansa (C‑109/09, EU:C:2011:129, punt 37).
(
52
)	Ara, fuq is-suġġett tar-rabta bejn il-miżuri ta’ kumpens b’rata fissa u l-miżuri bbażati fuq il-prinċipju tal-kumpens sħiħ tad-dannu, is-sentenza tat-22 ta’ April 1997, Draehmpaehl (C‑180/95, EU:C:1997:208, punti 32 sa 37).