62001CJ0485_EL
Διάδικοι
Σκεπτικό της απόφασης
Απόφαση για τα δικαστικά έξοδα
Διατακτικό
Διάδικοι
Στην υπόθεση C-485/01,
που έχει ως αντικείμενο αίτηση του Tribunale civile e penale di Trento (Ιταλία) προς το Δικαστήριο, κατ' εφαρμογήν του άρθρου 234 ΕΚ, με την οποία ζητείται, στο πλαίσιο της διαφοράς που εκκρεμεί ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου μεταξύ
Francesca Caprini
και
Conservatore Camera di Commercio, Industria, Artigianato e Agricoltura (CCIAA),
η έκδοση προδικαστικής αποφάσεως ως προς την ερμηνεία της οδηγίας 86/653/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 18ης Δεκεμβρίου 1986, για τον συντονισμό των δικαίων των κρατών μελών όσον αφορά τους εμπορικούς αντιπροσώπους (ανεξάρτητους επαγγελματίες) (ΕΕ L 382, σ. 17),
ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ
(πέμπτο τμήμα),
συγκείμενο από τους M. Wathelet, πρόεδρο τμήματος, D. A. O. Edward, A. La Pergola, P. Jann (εισηγητή) και S. von Bahr, δικαστές,
γενικός εισαγγελέας: F. G. Jacobs
γραμματέας: R. Grass
λαμβάνοντας υπόψη τις γραπτές παρατηρήσεις που κατέθεσαν:
- η F. Caprini, εκπροσωπούμενη από τους A. Amadesi και G. Vialli, avvocati,
- η Επιτροπή των Ευρωπαϋκών Κοινοτήτων, εκπροσωπούμενη από τη Μ. Πατακιά και τον A. Aresu,
έχοντας υπόψη την έκθεση τoυ εισηγητή δικαστή,
αφού άκουσε τον γενικό εισαγγελέα που ανέπτυξε τις προτάσεις του κατά τη συνεδρίαση της 21ης Νοεμβρίου 2002,
εκδίδει την ακόλουθη
Απόφαση
Σκεπτικό της απόφασης
1 Με διάταξη της 6ης Δεκεμβρίου 2001, η οποία περιήλθε στο Δικαστήριο στις 14 Δεκεμβρίου 2001, το Tribunale civile e penale di Trento υπέβαλε, κατ' εφαρμογήν του άρθρου 234 ΕΚ, ένα προδικαστικό ερώτημα ως προς την ερμηνεία της οδηγίας 86/653/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 18ης Δεκεμβρίου 1986, για τον συντονισμό των δικαίων των κρατών μελών όσον αφορά τους εμπορικούς αντιπροσώπους (ανεξάρτητους επαγγελματίες) (ΕΕ L 382, σ. 17, στο εξής: οδηγία).
2 Το ερώτημα αυτό ανέκυψε κατά την εκδίκαση διαφοράς μεταξύ της F. Caprini και του Conservatore del registro delle imprese di Trento (προϋσταμένου του μητρώου επιχειρήσεων του Trento) σχετικά με την υποχρέωση εγγραφής των εμπορικών αντιπροσώπων στο μητρώο αυτό.
Νομικό πλαίσιο
3 Όπως προβλέπει το άρθρο 1, παράγραφος 1, της οδηγίας, η οδηγία θεσπίζει τα μέτρα εναρμόνισης που εφαρμόζονται στις νομοθετικές, κανονιστικές και διοικητικές διατάξεις των κρατών μελών που διέπουν τις σχέσεις μεταξύ των εμπορικών αντιπροσώπων και των αντιπροσωπευόμενων από αυτούς.
4 Όπως προκύπτει απο τη δεύτερη και την τρίτη αιτιολογική σκέψη της οδηγίας, η οδηγία αποσκοπεί, μέσω της προσεγγίσεως των συστημάτων δικαίου των κρατών μελών στον τομέα της εμπορικής αντιπροσωπείας, στην προστασία των εμπορικών αντιπροσώπων στις σχέσεις τους με τους αντιπροσωπευόμενους, στη βελτίωση της ασφάλειας των εμπορικών πράξεων και στη διευκόλυνση της κυκλοφορίας των εμπορευμάτων μεταξύ των κρατών μελών. Προς τούτο η οδηγία θεσπίζει, μεταξύ άλλων, κανόνες για τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις των συμβαλλομένων μερών (άρθρα 3 έως 5), για την αμοιβή των εμπορικών αντιπροσώπων (άρθρα 6 έως 12), καθώς και για τη σύναψη και τη λήξη της συμβάσεως αντιπροσωπείας (άρθρα 13 έως 20).
5 Ο ιταλικός νόμος 204, της 3ης Μαου 1985 (GURI 119, της 22ας Μαου 1985, σ. 3623), προβλέπει την κατάρτιση μητρώου εμπορικών αντιπροσώπων, στο οποίο έχουν υποχρέωση να εγγράφονται όλοι όσοι προτίθενται να ασκήσουν την εν λόγω δραστηριότητα, ενώ προβλέπεται διοικητική ποινή για τη μη εγγραφή. Το Δικαστήριο, απαντώντας σε ερώτημα ιταλικού δικαστηρίου που έθετε το ζήτημα αν αντιβαίνουν προς την οδηγία οι διατάξεις του νόμου αυτού που εξαρτούν το κύρος των συμβάσεων αντιπροσωπεύσεως από την εγγραφή του εμπορικού αντιπροσώπου σε προβλεπόμενο προς τούτο μητρώο, αποφάνθηκε, με τη σκέψη 14 της αποφάσεως της 30ής Απριλίου 1998, C-215/97, Bellone (Συλλογή 1998, σ. I-2191), ότι από το άρθρο 13, παράγραφος 2, της οδηγίας - που επιτρέπει στα κράτη μέλη να «ορίσουν ότι η σύμβαση [εμπορικής αντιπροσωπείας] είναι έγκυρη μόνον αν καταρτισθεί εγγράφως» - προκύπτει αφενός μεν ότι η οδηγία εκκινεί από την αρχή του ατύπου της συμβάσεως, αφήνοντας όμως στα κράτη μέλη την ευχέρεια να απαιτούν τον έγγραφο τύπο, αφετέρου δε ότι ο κοινοτικός νομοθέτης, μνημονεύοντας ως προϋπόθεση του κύρους της συμβάσεως μόνο την έγγραφη κατάρτιση, ρύθμισε, με τη διάταξη αυτή, εξαντλητικά το ζήτημα αυτό. Πέρα από την έγγραφη κατάρτιση, επομένως, τα κράτη μέλη δεν μπορούν να απαιτούν καμία άλλη προϋπόθεση. Με τη σκέψη 15 της ίδιας αποφάσεως το Δικαστήριο συνήγαγε από τα ανωτέρω το συμπέρασμα ότι η εγγραφή του αντιπροσώπου σε μητρώο δεν μπορεί να γίνει δεκτή ως προϋπόθεση του κύρους της συμβάσεως.
6 Το άρθρο 2188 του ιταλικού Αστικού Κώδικα (ΑΚ) προβλέπει την κατάρτιση μητρώου επιχειρήσεων. Στο μητρώο αυτό πρέπει να εγγράφονται οι επιχειρήσεις που ανήκουν σε ορισμένες κατηγορίες, ενώ για άλλες κατηγορίες επιχειρήσεων, μεταξύ των οποίων καταλέγονται οι εμπορικοί αντιπρόσωποι, η εγγραφή είναι, κατά το άρθρο 2083 ΑΚ, προαιρετική. Από τον φάκελο της υποθέσεως της κύριας δίκης προκύπτει ότι, για τους αντιπροσώπους αυτούς, η εγγραφή εξυπηρετεί κυρίως την ανάγκη τεκμηριώσεως και δημοσιότητας. Το άρθρο 2084 ΑΚ ορίζει ότι οι προϋποθέσεις ασκήσεως της δραστηριότητας διαφόρων κατηγοριών επιχειρήσεων πρέπει να προβλέπονται από τον νόμο. Κατά το άρθρο 2189 ΑΚ, η υπηρεσία μητρώου πρέπει να εξακριβώνει τη «συνδρομή των προϋποθέσεων που θέτει ο νόμος για την εγγραφή στο μητρώο».
Η διαφορά της κύριας δίκης και το προδικαστικό ερώτημα
7 Από τον φάκελο της υποθέσεως της κύριας δίκης προκύπτει ότι στις 10 Απριλίου 2001 η F. Caprini υπέβαλε στην υπηρεσία μητρώου επιχειρήσεων του Trento (Ιταλία) αίτηση εγγραφής της στο εν λόγω μητρώο ως εμπορικής αντιπροσώπου για την πώληση διαφημιστικών χώρων, στην κατηγορία «μικρές επιχειρήσεις». Κατά το χρονικό εκείνο σημείο η F. Caprini δεν ήταν εγγεγραμμένη στο μητρώο εμπορικών αντιπροσώπων.
8 Ο προϋστάμενος του μητρώου επιχειρήσεων, με απόφαση που εξέδωσε στις 18 Οκτωβρίου 2001, απέρριψε την αίτηση εγγραφής της F. Caprini, με το αιτιολογικό ότι η ενδιαφερόμενη δεν είχε εγγραφεί στο μητρώο εμπορικών αντιπροσώπων. Δεδομένου ότι η εγγραφή στο τελευταίο αυτό μητρώο αποτελεί, κατά τον προϋστάμενο της υπηρεσίας μητρώου, προϋπόθεση της ασκήσεως επιχειρηματικής δραστηριότητας κατά το άρθρο 2084 ΑΚ, πρέπει επίσης να θεωρηθεί ως προϋπόθεση εκ του νόμου για την εγγραφή στο μητρώο επιχειρήσεων, υπό την έννοια του άρθρου 2189 ΑΚ, τη συνδρομή της οποίας οφείλει να εξακριβώνει ο εν λόγω προϋστάμενος πριν από κάθε εγγραφή στο εν λόγω μητρώο.
9 Ο Giudice del registro, ενώπιον του οποίου η F. Caprini άσκησε προσφυγή κατά της ανωτέρω αποφάσεως, απέρριψε την προσφυγή με απόφαση της 2ας Νοεμβρίου 2001. Η F. Caprini άσκησε έφεση κατά της τελευταίας αυτής αποφάσεως ενώπιον του Tribunale civile e penale di Trento.
10 Το δικαστήριο αυτό, αναφερόμενο στην προπαρατεθείσα απόφαση Bellone, διερωτάται αν η απόφαση αυτή του Δικαστηρίου μπορεί να έχει εμμέσως αποτέλεσμα επί της εγγραφής στο μητρώο επιχειρήσεων. Κατά το δικαστήριο αυτό, το Δικαστήριο αποφάνθηκε, με την προπαρατεθείσα απόφασή του, ότι οι διατάξεις του νόμου 204 ήσαν ασυμβίβαστες με την οδηγία από την άποψη μόνο της ακυρότητας των συμβάσεων αντιπροσωπείας, λόγω προσβολής κανόνα αναγκαστικού δικαίου της οδηγίας. Στην υπόθεση που έχει υποβληθεί στην κρίση του εν προκειμένω, πρέπει να εξακριβωθεί κατά πόσον υφίσταται το ίδιο ασυμβίβαστο όσον αφορά τις ίδιες εθνικές διατάξεις οι οποίες, επιβάλλοντας την υποχρέωση εγγραφής στο μητρώο εμπορικών αντιπροσώπων σε όποιον ασκεί ή προτίθεται να ασκήσει τη δραστηριότητα εμπορικού αντιπροσώπου, επιβάλλουν έμμεσα την εγγραφή αυτή ως προϋπόθεση για την εγγραφή στο μητρώο επιχειρήσεων.
11 Υπό τις συνθήκες αυτές το Tribunale civile e penale di Trento ανέστειλε την ενώπιόν του διαδικασία και υπέβαλε στο Δικαστήριο το ακόλουθο προδικαστικό ερώτημα:
«Αντιβαίνει στην οδηγία 86/653/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 18ης Δεκεμβρίου 1986, για τον συντονισμό των δικαίων των κρατών μελών όσον αφορά τους εμπορικούς αντιπροσώπους (ανεξάρτητους επαγγελματίες), η εθνική ρύθμιση που εξαρτά την εγγραφή του εμπορικού αντιπροσώπου στο μητρώο επιχειρήσεων από την εγγραφή του ίδιου αυτού αντιπροσώπου σε ένα ειδικό μητρώο;»
Επί του προδικαστικού ερωτήματος
Επιχειρηματολογία των διαδίκων
12 Κατά την F. Caprini, στο ερώτημα αυτό πρέπει να δοθεί καταφατική απάντηση. Η F. Caprini ισχυρίζεται ότι, σε περίπτωση μη εγγραφής στο μητρώο επιχειρήσεων, τα εμπορικά επιμελητήρια δεν χορηγούν το πιστοποιητικό που δίδει στον αντιπρόσωπο τη δυνατότητα να τηρεί τις φορολογικές και κοινωνικοασφαλιστικές διατάξεις, οι οποίες απαιτούν την προσκόμιση του πιστοποιητικού αυτού για την ορθή έναρξη και άσκηση της δραστηριότητάς του. Ο αντιπρόσωπος δεν μπορεί συνεπώς να εκτελέσει εγκύρως τη σύμβαση που έχει συνάψει με τον αντιπροσωπευόμενο, αν δεν έχει το πιστοποιητικό αυτό, πράγμα που σημαίνει ότι οι εθνικές διατάξεις για το μητρώο επιχειρήσεων είναι αντίθετες στην οδηγία.
13 Κατά την F. Caprini, αν ληφθεί υπόψη ότι η εγγραφή στο μητρώο επιχειρήσεων έχει απλώς αναγνωριστικό χαρακτήρα, ο προϋστάμενος του μητρώου έχει την υποχρέωση να γνωστοποιεί στους τρίτους ότι ορισμένο πρόσωπο είναι εμπορικός αντιπρόσωπος (ανεξάρτητος επαγγελματίας), ενώ το εν λόγω πρόσωπο έχει την υποχρέωση να αποδείξει ότι ασκεί τη δραστηριότητα του εμπορικού αντιπροσώπου βάσει έγγραφης συμβάσεως. Στην υπόθεση της κύριας δίκης η απόδειξη αυτή προσκομίστηκε αναμφισβήτητα με τη διαβίβαση της συμβάσεως αντιπροσωπείας, οπότε ο προϋστάμενος του μητρώου δεν έπρεπε να απορρίψει την αίτηση εγγραφής.
14 Κατά την Επιτροπή, η επίμαχη στην κύρια δίκη εθνική νομοθεσία δεν αντιβαίνει στην οδηγία, καθόσον η εξάρτηση της προαιρετικής εγγραφής του εμπορικού αντιπροσώπου στο μητρώο επιχειρήσεων από την προϋπόθεση της εγγραφής του στο μητρώο εμπορικών αντιπροσώπων δεν θίγει το κύρος των συμβάσεων αντιπροσωπείας ούτε αποδυναμώνει την έννομη προστασία που παρέχει στον αντιπρόσωπο η οδηγία.
15 Η Επιτροπή φρονεί ότι το προδικαστικό ερώτημα αφορά ένα ζήτημα που δεν αφορά άμεσα το κύρος των πράξεων των εμπορικών αντιπροσώπων. Εφόσον η εγγραφή στο μητρώο επιχειρήσεων είναι προαιρετική για τους εμπορικούς αντιπροσώπους, οι αντιπρόσωποι αυτοί μπορούν εγκύρως να υπογράφουν συμβάσεις αντιπροσωπείας χωρίς να έχουν εγγραφεί στο μητρώο επιχειρήσεων. Η μόνη απαρέγκλιτη προϋπόθεση που θέτει η οδηγία είναι να διασφαλίζεται ότι η εθνική ρύθμιση δεν θίγει το κύρος των συμβάσεων αντιπροσωπείας και, γενικότερα, δεν αποδυναμώνει την έννομη προστασία που παρέχει στον αντιπρόσωπο η ίδια η οδηγία.
Εκτίμηση του Δικαστηρίου
16 Συναφώς το Δικαστήριο, με τις σκέψεις 14 έως 18 της προπαρατεθείσας αποφάσεως Bellone, αποφάνθηκε ότι, ενόψει της προστασίας που παρέχει η οδηγία, όπως αυτή περιγράφεται στη δεύτερη και στην τρίτη αιτιολογική σκέψη της, η εγγραφή του εμπορικού αντιπροσώπου σε ειδικό μητρώο δεν μπορεί να γίνει δεκτή ως προϋπόθεση του κύρους της συμβάσεως που συνάπτει ο αντιπρόσωπος αυτός με τον αντιπροσωπευόμενο.
17 Με τη σκέψη 11 όμως της προπαρατεθείσας αποφάσεως Bellone, το Δικαστήριο τόνισε ότι η οδηγία δεν ρυθμίζει το ίδιο το ζήτημα της εγγραφής του εμπορικού αντιπροσώπου σε μητρώο, αλλά παρέχει στα κράτη μέλη την ευχέρεια να επιβάλλουν, αν το κρίνουν σκόπιμο, την εγγραφή σε ειδικό μητρώο, για την εξυπηρέτηση ενδεχομένως διοικητικών αναγκών.
18 Κατά συνέπεια, η οδηγία δεν απαγορεύει καταρχήν στα κράτη μέλη να τηρούν μητρώα στα οποία να υποχρεούνται ή να μπορούν να εγγράφονται οι εμπορικοί αντιπρόσωποι, για παράδειγμα ένα μητρώο επιχειρήσεων όπως το επίμαχο στην κύρια δίκη.
19 Ζήτημα εφαρμογής της οδηγίας τίθεται μόνο στην περίπτωση κατά την οποία η μη εγγραφή θίγει την προστασία που παρέχει η οδηγία στους εμπορικούς αντιπροσώπους ως προς τις σχέσεις τους με τους αντιπροσωπευόμενους. Οι εθνικές διατάξεις όμως που, όπως οι επίμαχες στην κύρια δίκη, προβλέπουν ότι ο αντιπρόσωπος που δεν έχει εγγραφεί στο μητρώο εμπορικών αντιπροσώπων δεν μπορεί να εγγραφεί στο μητρώο επιχειρήσεων δεν φαίνεται να θίγουν, σύμφωνα με τα στοιχεία που παρέχει το αιτούν δικαστήριο, ούτε το κύρος της συμβάσεως αντιπροσωπείας ούτε καθ' οιονδήποτε άλλο τρόπο τις σχέσεις μεταξύ των συμβαλλομένων. Στο αιτούν δικαστήριο εναπόκειται να εξακριβώσει, λαμβάνοντας υπόψη τις περιστάσεις της συγκεκριμένης υποθέσεως, κατά πόσον αυτό συμβαίνει.
20 Κατά συνέπεια, στο προδικαστικό ερώτημα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι η οδηγία πρέπει να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι δεν αντιβαίνει στην οδηγία αυτή η εθνική ρύθμιση που εξαρτά την εγγραφή του εμπορικού αντιπροσώπου στο μητρώο επιχειρήσεων από την εγγραφή του σε ένα ειδικό μητρώο, υπό την προϋπόθεση ότι η εγγραφή ή η μη εγγραφή του στο μητρώο επιχειρήσεων δεν θίγει το κύρος της συμβάσεως αντιπροσωπείας που συνάπτει ο αντιπρόσωπος με τον αντιπροσωπευόμενο ή ότι οι συνέπειες της μη εγγραφής δεν θίγουν καθ' οιονδήποτε άλλο τρόπο την προστασία που παρέχει η οδηγία στους εμπορικούς αντιπροσώπους ως προς τις σχέσεις τους με τους αντιπροσωπευόμενους.
Απόφαση για τα δικαστικά έξοδα
Επί των δικαστικών εξόδων
21 Τα έξοδα στα οποία υποβλήθηκε η Επιτροπή, που κατέθεσε παρατηρήσεις στο Δικαστήριο, δεν αποδίδονται. Δεδομένου ότι η παρούσα διαδικασία έχει ως προς τους διαδίκους της κύριας δίκης τον χαρακτήρα παρεμπίπτοντος που ανέκυψε ενώπιον του εθνικού δικαστηρίου, σ' αυτό εναπόκειται να αποφανθεί επί των δικαστικών εξόδων.
Διατακτικό
Για τους λόγους αυτούς,
ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ
(πέμπτο τμήμα),
κρίνοντας επί του ερωτήματος που του υπέβαλε με διάταξη της 6ης Δεκεμβρίου 2001 το Tribunale civile e penale di Trento, αποφαίνεται:
Η οδηγία 86/653/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 18ης Δεκεμβρίου 1986, για τον συντονισμό των δικαίων των κρατών μελών όσον αφορά τους εμπορικούς αντιπροσώπους (ανεξάρτητους επαγγελματίες), πρέπει να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι δεν αντιβαίνει στην οδηγία αυτή η εθνική ρύθμιση που εξαρτά την εγγραφή του εμπορικού αντιπροσώπου στο μητρώο επιχειρήσεων από την εγγραφή του σε ένα ειδικό μητρώο, υπό την προϋπόθεση ότι η εγγραφή ή η μη εγγραφή του στο μητρώο επιχειρήσεων δεν θίγει το κύρος της συμβάσεως αντιπροσωπείας που συνάπτει ο αντιπρόσωπος με τον αντιπροσωπευόμενο ή ότι οι συνέπειες της μη εγγραφής δεν θίγουν καθ' οιονδήποτε άλλο τρόπο την προστασία που παρέχει η οδηγία στους εμπορικούς αντιπροσώπους ως προς τις σχέσεις τους με τους αντιπροσωπευόμενους.