61994CC0116_EL
Προτάσεις του γενικού εισαγγελέα
Προτάσεις του γενικού εισαγγελέα
++++
Α - Εισαγωγή
1 Η υπό κρίση αίτηση για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως, που υπέβαλε ο Social Security and Child Support Commissioner (1), αφορά την οδηγία 76/207/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 9ης Φεβρουαρίου 1976, περί της εφαρμογής της αρχής της ίσης μεταχειρίσεως ανδρών και γυναικών, όσον αφορά την πρόσβαση σε απασχόληση, την επαγγελματική εκπαίδευση και προώθηση και τις συνθήκες εργασίας (2), και την εφαρμογή της επί χορηγουμένης στη Μεγάλη Βρετανία οικογενειακής ενισχύσεως.
2 Κατά το άρθρο της 1, παράγραφος 1, η οδηγία «αποσκοπεί στην εφαρμογή, εντός των κρατών μελών, της αρχής της ίσης μεταχειρίσεως μεταξύ ανδρών και γυναικών όσον αφορά την πρόσβαση σε απασχόληση, συμπεριλαμβανομένης της επαγγελματικής προωθήσεως, και την επαγγελματική εκπαίδευση, καθώς και τις συνθήκες εργασίας και, υπό τους όρους που προβλέπονται στην παράγραφο 2, την κοινωνική ασφάλιση».
3 Όσον αφορά την κοινωνική ασφάλιση, το άρθρο 1, παράγραφος 2, της οδηγίας προβλέπει ότι:
«προκειμένου να εξασφαλιστεί η προοδευτική εφαρμογή της αρχής της ίσης μεταχειρίσεως σε θέματα κοινωνικής ασφαλίσεως, το Συμβούλιο θα θεσπίσει, προτάσει της Επιτροπής, διατάξεις, που θα καθορίζουν ιδίως το περιεχόμενο, την έκταση και τους τρόπους εφαρμογής της ανωτέρω αρχής».
4 Το άρθρο 3 της οδηγίας απαγορεύει τη δυσμενή διάκριση που συνδέεται με το φύλο, όσον αφορά τις προϋποθέσεις προσβάσεως στην απασχόληση και σε θέσεις εργασίας. Το άρθρο 3, παράγραφος 2, ορίζει ότι τα κράτη μέλη λαμβάνουν τα αναγκαία μέτρα ώστε να εμποδίσουν κάθε δυσμενή διάκριση στον τομέα αυτό.
5 Το άρθρο 5 της οδηγίας επιβάλλει ένα ανάλογο καθεστώς όσον αφορά τις συνθήκες εργασίας, περιλαμβανομένων και των όρων απολύσεως.
6 Η διαφορά της κύριας δίκης αφορά το αν η εφεσείουσα, Jennifer Meyers, δικαιούται να λαμβάνει το family credit, οικογενειακή παροχή που υφίσταται από το 1986 στη Μεγάλη Βρετανία.
7 Η παροχή αυτή καταβάλλεται εφόσον πληρούνται οι ακόλουθες τρεις προϋποθέσεις:
1) το εισόδημα του αιτούντος δεν υπερβαίνει ένα ορισμένο ποσό·
2) ο αιτών ή, αν είναι έγγαμος ή μέλος αγάμου ζεύγους, είτε ο ίδιος είτε το άλλο μέλος του ζεύγους ασκεί κανονικά αμειβόμενη δραστηριότητα·
3) ο αιτών ή, αν είναι έγγαμος ή μέλος αγάμου ζεύγους, είτε ο ίδιος είτε το άλλο μέλος του ζεύγους έχει την επιμέλεια μέλους της οικογενείας, το οποίο είναι είτε τέκνο είτε πρόσωπο καθοριζόμενο από τον νόμο.
8 Εφόσον χορηγηθεί, το οικογενειακό επίδομα καταβάλλεται επί 26 εβδομάδες. Αν ο αιτών απολέσει εν συνεχεία την εργασία του, λάβει υψηλότερο ή χαμηλότερο μισθό, ασθενήσει ή πάθει ατύχημα που τον εμποδίζει να εξακολουθήσει την άσκηση της δραστηριότητάς του, αυτό δεν έχει καμία συνέπεια ούτε ως πρoς το δικαίωμα επί του επιδόματος ούτε ως προς το ύψος του.
9 Εάν το επίδομα χορηγηθεί σε ένα έγγαμο ή όχι ζεύγος, καταβάλλεται σε κάθε περίπτωση στην γυναίκα, ακόμη και αν δεν είναι αυτή το πρόσωπο που ασκεί αμειβόμενη δραστηριότητα. Αρχικώς, προβλεπόταν η καταβολή του επιδόματος μαζί με τον μισθό από τον εργοδότη. Ωστόσο, κατόπιν διαμαρτυριών πολλών γυναικείων οργανώσεων καθώς και των εργοδοτών, αποφασίστηκε να καταβάλλεται το family credit στη γυναίκα.
10 Η Μεγάλη Βρετανία ισχυρίζεται ότι ο σκοπός του family credit περιγράφεται σε ένα έγγραφο επιγραφόμενο «Reform of Social Security». Στον δεύτερο τόμο, αναφέρεται ότι η παροχή έχει ως σκοπό, πέραν του να συμπληρώσει το σύστημα των κοινωνικών παροχών, να αποκλείσει το ενδεχόμενο η υλική κατάσταση των οικογενειών που εργάζονται να καταστεί λιγότερο ευνοϋκή από αυτή των οικoγενειών που δεν εργάζονται.
11 Ο υπολογισμός του εισοδήματος του αιτούντος διέπεται από τη γενική κανονιστική πράξη περί της ενισχύσεως των οικογενειών [Family Credit (General) Regulations 1987]. Η κανονιστική αυτή πράξη προβλέπει ότι ορισμένες δαπάνες εκπίπτουν από το εισόδημα. Οι ρυθμίσεις του νομοθετήματος έχουν μόνο γενικό χαρακτήρα. Δεν μπορεί να συναχθεί εάν λαμβάνονται ή όχι υπόψη τα έξοδα φυλάξεως των τέκνων. Κατά πάγια ωστόσο νομολογία των αγγλικών δικαστηρίων, αποκλείεται η αφαίρεση τέτοιων εξόδων φυλάξεως.
12 Στις 26 Απριλίου 1989, η J. Meyers υπέβαλε αίτηση χορηγήσεως του family credit για την ίδια και την κόρη της, ηλικίας τότε τριών ετών.
13 Ο Adjudication Officer, αρμόδιος για την εξέταση των αιτήσεων χορηγήσεως του family credit, αποφάσισε στις 10 Ιουνίου 1989 ότι η J. Meyers δεν εδικαιούτο να λάβει την παροχή αυτή.
14 Δεδομένου ότι η αιτούσα είναι γονέας που ζει μόνος, πρέπει, για να μπορεί να ασκεί αμειβόμενη δραστηριότητα, να υποβάλλεται σε ορισμένα έξοδα για τη φύλαξη της κόρης της. Δεν αμφισβητείται ότι θα εδικαιούτο το family credit εάν μπορούσε να αφαιρέσει από το εισόδημά της τα έξοδα φυλάξεως.
15 Η J. Meyers υποστηρίζει την άποψη ότι ο τρόπος υπολογισμού του εισοδήματος συνιστά έμμεση δυσμενή διάκριση έναντι των γονέων που ζουν μόνοι. Κατ' αυτήν, τα ζεύγη έχουν τη δυνατότητα να συμφωνήσουν και να εναλλάσσονται μεταξύ τους στη φύλαξη των τέκνων, ενώ αυτή, ως γονέας που ζει μόνος, πρέπει να πληρώνει κάποιον προς τούτο. Για τον λόγο αυτό της είναι πολύ πιο δύσκολο να αναλάβει δραστηριότητα που δεν αμείβεται ικανοποιητικά. Πρέπει να πληρώνει έξοδα φυλάξεως, παρόλον ότι δεν λαμβάνει οικογενειακά επιδόματα. Κατά την J. Meyers, δεδομένου ότι η μεγάλη πλειονότητα των γονέων που ζουν μόνοι είναι γυναίκες, υφίσταται εν προκειμένω και έμμεση δυσμενής διάκριση έναντι των γυναικών.
16 Κατόπιν ασκήσεως εφέσεως, η υπόθεση ήχθη ενώπιον του Social Security & Child Support Commissioner. Αυτός θεώρησε αναγκαίο, προκειμένου να αποφανθεί επί ενδεχομένης υπάρξεως δυσμενούς διακρίσεως, να ζητήσει την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως ως προς το πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 76/207, περί της εφαρμογής της αρχής της ίσης μεταχειρίσεως ανδρών και γυναικών, όσον αφορά την πρόσβαση σε απασχόληση, την επαγγελματική εκπαίδευση και προώθηση και τις συνθήκες εργασίας.
17 Για τον λόγο αυτό, υπέβαλε στο Δικαστήριο το ακόλουθο προδικαστικό ερώτημα:
«Εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 76/207/ΕΟΚ του Συμβουλίου παροχή έχουσα τα χαρακτηριστικά και τον σκοπό χορηγήσεως του οικογενειακού επιδόματος family credit;»
Β - Ανάλυση
18 Το άρθρο 1 της οδηγίας διευκρινίζει το πεδίο εφαρμογής της. Αναφέρει τους τομείς στους οποίους η αρχή της ίσης μεταχειρίσεως ανδρών και γυναικών πρέπει να εφαρμοστεί. Εκτός από τις συνθήκες εργασίας, την πρόσβαση σε απασχόληση και την επαγγελματική εκπαίδευση και προώθηση, αναφέρει επίσης την κοινωνική ασφάλιση. Ωστόσο, η οδηγία αφορά την κοινωνική ασφάλιση μόνον υπό ορισμένες προϋποθέσεις. Αυτές παρατίθενται στο άρθρο 1, παράγραφος 2, το οποίο προβλέπει, όσον αφορά την κοινωνική ασφάλιση, ότι το Συμβούλιο θα θεσπίσει διατάξεις που θα καθορίσουν το περιεχόμενο, την έκταση και τους τρόπους εφαρμογής της αρχής της ίσης μεταχειρίσεως.
19 Κατά τη Μεγάλη Βρετανία, το κείμενο του άρθρου 1, παράγραφος 2, αποκλείει παντελώς τα συστήματα κοινωνικής ασφαλίσεως από το πεδίο εφαρμογής της οδηγίας.
20 Η Επιτροπή διατυπώνει διαφορετική άποψη και παραπέμπει, ορθώς επί του σημείου αυτού, στην απόφαση που εξέδωσε το Δικαστήριο στην υπόθεση, Marshall (3).
21 Στην υπόθεση εκείνη, το Δικαστήριο αποφάνθηκε ότι η διάταξη του άρθρου 1, παράγραφος 2, της οδηγίας 76/207 συνιστά εξαίρεση από το πεδίο εφαρμογής της οδηγίας, η οποία πρέπει να ερμηνεύεται στενά λόγω της θεμελιώδους σημασίας της αρχής της ίσης μεταχειρίσεως (4).
22 Επομένως, δεν μπορεί να γίνει δεκτή η άποψη της Μεγάλης Βρετανίας. Μολονότι το άρθρο 1, παράγραφος 2, και η τελευταία αιτιολογική σκέψη της οδηγίας προβλέπουν ειδικές διατάξεις για τον τομέα της κοινωνικής ασφαλίσεως, αυτό δεν μπορεί να σημαίνει παρά ότι, όσον αφορά την εφαρμογή της οδηγίας στον τομέα της κοινωνικής ασφαλίσεως, προβλέπονται ορισμένες εξαιρέσεις. Αν η κοινωνική ασφάλιση εξαιρείτο παντελώς από το πεδίο εφαρμογής της οδηγίας, δεν θα ήταν κατανοητό γιατί μνημονεύεται ρητώς στο άρθρο 1, παράγραφος 1.
23 Συνεπώς, εφόσον η κοινωνική ασφάλιση αποκλείεται μόνον κατ' εξαίρεση από το πεδίο εφαρμογής της οδηγίας, αυτό σημαίνει ότι μια ρύθμιση που υπάγεται τυπικώς στον τομέα της μπορεί κάλλιστα να εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 76/207. Αυτό είναι το νόημα της αποφάσεως που εξέδωσε το Δικαστήριο στις συνεκδικασθείσες υποθέσεις Jackson και Cresswell, όπου αποφάνθηκε ότι το γεγονός ότι μια ρύθμιση υπάγεται στο σύστημα της κοινωνικής ασφαλίσεως δεν αρκεί από μόνο του για να εξαιρεθεί η ρύθμιση αυτή από το πεδίο εφαρμογής της οδηγίας (5).
24 Ωστόσο, μια τέτοια ρύθμιση δεν μπορεί να εμπίπτει σε κάθε περίπτωση στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 76/207. Πρέπει να πληρούνται ορισμένες προϋποθέσεις.
25 Συναφώς, το Δικαστήριο, στις συνεκδικασθείσες υποθέσεις Jackson και Cresswell (6), αποφάνθηκε ότι μια τέτοια ρύθμιση που ανήκει στο σύστημα κοινωνικής ασφαλίσεως εμπίπτει στην οδηγία 76/207 μόνον αν «έχει ως αντικείμενο την πρόσβαση στην απασχόληση, συμπεριλαμβανομένης και της επαγγελματικής εκπαιδεύσεως και προωθήσεως, καθώς και τις συνθήκες εργασίας».
26 Στην υπόθεση Jackson και Cresswell, που αφορούσε την υφισταμένη στη Μεγάλη Βρετανία συμπληρωματική του εισοδήματος παροχή, το Δικαστήριο έκρινε ότι αυτό δεν συνέβαινε. Η παροχή αυτή έχει ως αντικείμενο μόνον τη συμπλήρωση των χαμηλών εισοδημάτων. Δεδομένου ότι αυτός είναι ο μοναδικός της σκοπός, η συμπληρωματική του εισοδήματος παροχή δεν εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 76/207. Το ότι ο τρόπος και οι προϋποθέσεις χορηγήσεως της συμπληρωματικής του εισοδήματος παροχής επηρεάζουν τη δυνατότητα προσβάσεως των μητέρων που ζουν μόνες στην απασχόληση δεν αρκεί για να εμπίπτει η παροχή αυτή στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 76/207 (7).
27 Πρέπει ευθύς εξαρχής, να εξεταστεί αν το family credit εμφανίζει τα χαρακτηριστικά που έχει καθορίσει το Δικαστήριο ως αναγκαία για να θεωρηθεί ότι αυτό εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας.
28 Η Μεγάλη Βρετανία θεωρεί ότι το family credit δεν εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας, όπως ακριβώς δεν ενέπιπτε σ' αυτό η συμπληρωματική του εισοδήματος παροχή.
29 Ωστόσο, αντίθετα προς τη συμπληρωματική του εισοδήματος παροχή η οποία δεν προϋποθέτει υποχρεωτικώς ότι οι δικαιούχοι είναι έτοιμοι να ασκήσουν μια δραστηριότητα, το family credit εξαρτάται από την προϋπόθεση της ασκήσεως μιας τέτοιας αμειβόμενης δραστηριότητας: μία από τις προϋποθέσεις χορηγήσεώς του είναι να ασκεί ο αιτών ή ο σύντροφός του μια τέτοια δραστηριότητα.
30 Ωστόσο, η Μεγάλη Βρετανία ισχυρίζεται ότι το family credit δεν εμφανίζει τα απαιτούμενα χαρακτηριστικά, έστω και μόνον επειδή δεν συνδέεται το δικαίωμα επί των παροχών με την επαγγελματική δραστηριότητα του αιτούντος.
31 Η Μεγάλη Βρετανία αιτιολογεί την άποψή της επικαλούμενη το ότι η χρηματική παροχή καταβάλλεται σε κάθε περίπτωση στη γυναίκα, ακόμη και αν αυτή δεν ασκεί καμία αμειβόμενη δραστηριότητα.
32 Ενάντια στην άποψη αυτή μπορεί να υποστηριχθεί ότι η ανωτέρω περίσταση δεν προδικάζει αναγκαστικά τον σκοπό του family credit. Όπως αναφέρει η ίδια η Μεγάλη Βρετανία, αρχικώς είχε προβλεφθεί ότι το οικογενειακό επίδομα θα καταβαλλόταν από τον εργοδότη μαζί με τον μισθό. Μόνον κατόπιν διαμαρτυριών εκ μέρους των εργοδοτών και πολλών γυναικείων οργανώσεων αποφασίστηκε το ισχύον σήμερα σύστημα.
33 Περαιτέρω, αυτό ουδόλως επηρεάζει την προϋπόθεση ότι ο αιτών πρέπει να ασκεί αμειβόμενη δραστηριότητα. Στην περίπτωση που η παροχή χορηγείται σε ζεύγος και καταβάλλεται στη γυναίκα, μολονότι αυτή δεν ασκεί επάγγελμα, η χορήγησή της εξαρτάται από την επαγγελματική δραστηριότητα του συντρόφου. Η ίδια η εφεσείουσα το τόνισε αυτό κατά την επ' ακροατηρίου συζήτηση. Επομένως, δεν μπορεί να αποκλειστεί ότι το family credit αφορά και την επαγγελματική δραστηριότητα: εν προκειμένω, την επαγγελματική δραστηριότητα του συζύγου.
34 Προς στήριξη της απόψεως ότι η παροχή είναι ανεξάρτητη από την επαγγελματική δραστηριότητα, η Μεγάλη Βρετανία παρατηρεί επίσης ότι το ήδη χορηγηθέν family credit εξακολουθεί να καταβάλλεται έστω και αν ο δικαιούχος καταστεί άνεργος. Ούτε αυτό το επιχείρημα είναι πειστικό. Εάν γίνει δεκτή η επιχειρηματολογία της Μεγάλης Βρετανίας, καθώς επιπλέον και το ότι το family credit, όπως αυτή υποστηρίζει, θεσπίστηκε ως συμπλήρωμα των χαμηλών εισοδημάτων, θα έπρεπε να παύσει να καταβάλλεται αν εν τω μεταξύ αυξηθεί ο μισθός του δικαιούχου. Ωστόσο, αυτό διατηρείται ακόμη και σ' αυτή την περίπτωση. Επομένως, ούτε αυτό το επιχείρημα είναι ικανό να αποδείξει ότι το family credit δεν αφορά παρά την κοινωνική ασφάλιση.
35 Αυτό ισχύει και ως προς την παρατήρηση της Μεγάλης Βρετανίας ότι τα ένδικα μέσα κατά αποφάσεως σχετικής με τη χορήγηση του family credit ασκούνται, όπως αυτό συμβαίνει ανέκαθεν στον τομέα της κοινωνικής ασφαλίσεως, ενώπιον του Social Security Appeal Tribunal. Δεν αμφισβητείται ότι σκοπός της προς ενίσχυση της οικογένειας καταβαλλόμενης παροχής είναι η κοινωνική ασφάλιση. Μπορεί όμως η παροχή αυτή να έχει και έναν άλλο σκοπό. Μπορεί η προϋπόθεση της επαγγελματικής δραστηριότητας του αιτούντος, αντίθετα προς ό,τι υποστηρίζει η Μεγάλη Βρετανία, να είναι διαφορετικής φύσεως σε σχέση προς τις άλλες προϋποθέσεις από τις οποίες εξαρτάται η χορήγηση του family credit.
36 Όπως προείπα, το κριτήριο που καθόρισε το Δικαστήριο είναι ότι η παροχή πρέπει επίσης να έχει ως αντικείμενο την πρόσβαση σε απασχόληση ή τις συνθήκες εργασίας.
37 Η εφεσείουσα και η Επιτροπή φρονούν ότι το κριτήριο αυτό ικανοποιείται από κάθε άποψη.
38 Η Μεγάλη Βρετανία υποστηρίζει αντίθετη άποψη, ισχυριζόμενη ότι σκοπός του family credit είναι μόνον η καταβολή ενισχύσεως στις οικογένειες ή τους γονείς που ζουν μόνοι και έχουν χαμηλό εισόδημα.
39 Όσον αφορά την πρόσβαση σε απασχόληση, η Επιτροπή και η εφεσείουσα ισχυρίζονται ότι ένας από τους σκοπούς του family credit είναι να διευκολύνει την απόφαση αποδοχής ή εξακολουθήσεως ασκήσεως μιας ανεπαρκώς αμειβομένης δραστηριότητας.
40 Επί του σημείου αυτού, η εφεσείουσα παραπέμπει στις παρατηρήσεις της Μεγάλης Βρετανίας στην υπόθεση Hughes (8), η οποία αφορούσε μεταξύ άλλων το αν το family credit αποτελούσε, παροχή κοινωνικής ασφαλίσεως κατά την έννοια του άρθρου 4, παράγραφος 1, του κανονισμού (ΕΟΚ) 1408/71 (9). Όπως προκύπτει από την απόφαση αυτή, η Κυβέρνηση του Ηνωμένου Βασιλείου είχε ισχυριστεί τότε ότι «το family credit δεν [ενέπιπτε] σε κανέναν από τους κλάδους ασφαλίσεως που απαριθμούνται στο άρθρο 4, παράγραφος 1, του κανονισμού 1408/71, δοθέντος ότι κύριος σκοπός της παροχής αυτής [ήταν] να διατηρηθούν στην εργασία τους, διά της παροχής συμπληρωματικού εισοδήματος, οι έχοντες οικογένεια και ανεπαρκώς αμειβόμενοι εργαζόμενοι οι οποίοι θα είχαν μεγαλύτερο εισόδημα αν ήσαν άνεργοι» (10).
41 Όπως υποστηρίζει η Μεγάλη Βρετανία με τις παρατηρήσεις που υπέβαλε στην παρούσα υπόθεση, ένας από τους σκοπούς του family credit είναι το να μην περιέρχεται σε δυσμενέστερη κατάσταση μια οικογένεια η οποία εργάζεται απ' ό,τι μια οικογένεια που τελεί σε ανεργία.
42 Ακόμη και στην επ' ακροατηρίου συζήτηση, η Μεγάλη Βρετανία υποστήριξε ακριβώς την ανωτέρω άποψη.
43 Η Μεγάλη Βρετανία παραπέμπει μόνον στην απόφαση Jackson και Cresswell. Στην απόφαση αυτή, το Δικαστήριο αποφάνθηκε ότι μια παροχή που υπάγεται στον τομέα της κοινωνικής ασφαλίσεως δεν εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 76/207 λόγω των συνεπειών που έχει επί της προσβάσεως σε απασχόληση. Το Δικαστήριο όμως υιοθέτησε την άποψη αυτή μόνον επειδή, στην προκειμένη περίπτωση, δεν είχε προβλεφθεί ότι η παροχή επηρεάζει την πρόσβαση σε απασχόληση. Η ίδια η Μεγάλη Βρετανία αναγνώρισε ότι η περίπτωση είναι διαφορετική όσον αφορά το family credit. Εδώ δεν πρόκειται, όπως στην συμπληρωματική του εισοδήματος παροχή της υποθέσεως Jackson και Cresswell, μόνον για την ενίσχυση των προσώπων χαμηλών εισοδημάτων προκειμένου να καλύψουν τις ανάγκες τους, αλλ' επίσης και για την παρακίνηση των εργαζομένων να διατηρήσουν, και των ανέργων να αναλάβουν, μια ανεπαρκώς αμειβόμενη εργασία. Η επίμαχη στην υπόθεση Jackson και Cresswell παροχή δεν θα μπορούσε να επιτελέσει τέτοια λειτουργία, επειδή ακριβώς δεν εξαρτάται από καμία επαγγελματική δραστηριότητα.
44 Για τον λόγο αυτό το Δικαστήριο αποφάνθηκε επίσης ότι το family credit επιτελούσε διττή λειτουργία, ήτοι, απέβλεπε αφενός, «στη διατήρηση της εργασίας των εργαζομένων που αμείβονται ανεπαρκώς και, αφετέρου, στην αντιμετώπιση των οικογενειακών δαπανών (...)» (11).
45 Η Μεγάλη Βρετανία υποστηρίζει, τέλος, ότι η πρόσβαση σε απασχόληση δεν μπορεί να αποτελεί σκοπό του family credit, δεδομένου ότι αυτό δεν μπορεί να χορηγηθεί παρά μόνον εφόσον ο αιτών έχει ήδη αμειβόμενη απασχόληση. Συναφώς, η Επιτροπή υποστηρίζει ότι το άρθρο 3 της οδηγίας, ενόψει της μεγάλης σημασίας της αρχής της ίσης μεταχειρίσεως, πρέπει να τύχει ευρείας ερμηνείας.
46 Εξάλλου, η Επιτροπή τόνισε κατά την επ' ακροατηρίου συζήτηση ότι το άρθρo 3 δεν αφορά μόνον την πρόσβαση σε απασχόληση αλλά και την επαγγελματική προώθηση (12). Συνεπώς, το πεδίο εφαρμογής του άρθρου 3 της οδηγίας δεν περιορίζεται στην πρόσβαση σε απασχόληση.
47 Πάντως, εν προκειμένω δεν τίθεται ζήτημα επαγγελματικής προωθήσεως. Πρέπει απλώς να εξεταστεί αν η οδηγία καθίσταται εφαρμοστέα βάσει σκέψεων που αφορούν την πρόσβαση σε απασχόληση. Δεν χρειάζεται να ερμηνευθεί ευρέως ή διασταλτικώς το άρθρo 3 προκειμένου να εξακριβωθεί αν έχει εφαρμογή η οδηγία. Είναι βέβαιον ότι μια παροχή όπως το family credit μπορεί να ασκεί επιρροή στην πρόσβαση σε απασχόληση. Ο εργαζόμενος που τελεί σε ανεργία παρακινείται να αναλάβει μια ανεπαρκώς αμειβόμενη εργασία, γνωρίζοντας ότι, ως χαμηλόμισθος, θα εισπράξει μια πρόσθετη παροχή, ήτοι το family credit.
48 Η εφεσείουσα διατυπώνει συναφώς έναν υποθετικό συλλογισμό: εάν δεν επρόκειτο για πλεονέκτημα χορηγούμενο μετά την αποδοχή μιας ανεπαρκώς αμειβομένης θέσεως εργασίας αλλά για κύρωση, θα ήταν αναμφίβολο ότι η κύρωση αυτή, προϋπόθεση της οποίας θα ήταν η άσκηση μιας ανεπαρκώς αμειβομένης δραστηριότητας, θα επηρέαζε ουσιωδώς την πρόσβαση σε μια τέτοια δραστηριότητα.
49 Ενόψει των ανωτέρω, είναι προφανές ότι το family credit εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 3 της οδηγίας 76/207.
50 Περαιτέρω, η εφεσείσουσα ισχυρίζεται ότι το άρθρο 5 της οδηγίας 76/207, που αφορά την ίση μεταχείριση ως προς τις συνθήκες εργασίας, έχει και αυτό εφαρμογή στο family credit. Και σ' αυτή την περίπτωση, τυγχάνει εφαρμογής το κριτήριο που καθόρισε το Δικαστήριο στην υπόθεση Jackson και Cresswell, ήτοι ότι το αποφασιστικό ζήτημα είναι ο σκοπός του family credit. Για να εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 5 της οδηγίας, η παροχή αυτή θα πρέπει να αφορά και τις συνθήκες εργασίας.
51 Όπως έχω ήδη προαναφέρει, το family credit, αφενός, αποτελεί ενίσχυση χορηγούμενη σε οικογένειες με χαμηλό εισόδημα προκειμένου αυτές να μπορέσουν να καλύψουν τις ανάγκες τους. Ταυτόχρονα, η καταβολή της παροχής πρέπει επίσης να τις παρακινήσει να αναλάβουν ή να διατηρήσουν ανεπαρκώς αμειβόμενες θέσεις εργασίας. Ιδού, εκ νέου, η δεύτερη λειτουργία του family credit, η οποία θα μπορούσε να πληροί το κριτήριο που καθόρισε το Δικαστήριο.
52 Η καταβολή του family credit επιτρέπει στις οικογένειες που το εισπράττουν να βελτιώσουν την οικονομική τους κατάσταση. Αυτό σημαίνει ότι η παροχή αυτή έχει, γενικώς, επιπτώσεις επί των συνθηκών διαβιώσεως ενός προσώπου ή μιας οικογένειας που παρέχει αμειβόμενη εργασία. Αλλά αυτό δεν συνεπάγεται κατ' ανάγκην ότι το family credit αποτελεί συνθήκη εργασίας κατά την έννοια του άρθρου 5 της οδηγίας.
53 Η εφεσείουσα υποστηρίζει άλλη άποψη. Θεωρεί ότι το family credit αποτελεί συνθήκη εργασίας κατά την έννοια του άρθρου 5, δεδομένου ότι καθορίζει το ποσό που θα μπορεί τελικώς να έχει στη διάθεσή της εάν εργάζεται.
54 Προς στήριξη της απόψεώς της, ισχυρίζεται ότι το οικογενειακό επίδομα θα εθεωρείτο χωρίς περαιτέρω εξέταση ως συνθήκη εργασίας εάν καταβαλλόταν μαζί με τον μισθό, όπως αυτό προβλεπόταν αρχικώς.
55 Η Μεγάλη Βρετανία αντικρούει το επιχείρημα αυτό ισχυριζόμενη ότι το family credit θα συνιστούσε στην περίπτωση αυτή μέρος του μισθού και θα ενέπιπτε στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 75/117/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 10ης Φεβρουαρίου 1975, περί προσεγγίσεως των νομοθεσιών των κρατών μελών που αφορούν την εφαρμογή της αρχής της ισότητας των αμοιβών μεταξύ εργαζομένων ανδρών και γυναικών (13).
56 Σε μια τέτοια όμως περίπτωση, το οικογενειακό επίδομα δεν θα έπρεπε, παρ' όλα αυτά, να θεωρηθεί ως αμοιβή κατά την έννοια της οδηγίας 75/117. Στο άρθρο 119, παράγραφος 2, της Συνθήκης ΕΚ, η «αμοιβή» ορίζεται ως «οι συνήθεις βασικοί ή ελάχιστοι μισθοί ή αποδοχές και όλα τα άλλα οφέλη που παρέχονται άμεσα ή έμμεσα, σε χρήματα ή σε είδος, από τον εργοδότη στο εργαζόμενο». Ακόμη και αν το κράτος κατέβαλλε το οικογενειακό επίδομα στον εργαζόμενο μέσω του εργοδότη, αυτό ουδόλως θα επηρέαζε τη φύση του επιδόματος αυτού ως δημόσιας παροχής και δεν θα το μετέβαλλε σε αμοιβή κατά την έννοια του άρθρου 119, παράγραφος 2, της Συνθήκης ΕΚ. Όπως η ίδια η Μεγάλη Βρετανία παρατήρησε κατά την επ' ακροατηρίου συζήτηση, αυτό που είναι αποφασιστικό είναι το περιεχόμενο της παροχής και όχι ο τρόπος καταβολής της.
57 Ούτε το δεύτερο επιχείρημα που προβάλλει η Μεγάλη Βρετανία κατά της απόψεως της εφεσείουσας είναι πειστικό. Η Μεγάλη Βρετανία υποστηρίζει ότι, ακόμη κι αν το οικογενειακό επίδομα καταβαλλόταν μαζί με το μισθό, πράγμα το οποίο δεν συμβαίνει, και παρά ταύτα ενέπιπτε στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 76/207, μια τέτοια παροχή δεν θα μπορούσε να χορηγηθεί παρά σε πρόσωπο που ασκεί αμειβόμενη δραστηριότητα και υπό την προϋπόθεση ότι εξακολουθεί να ασκεί την εν λόγω δραστηριότητα. Ωστόσο, για το family credit δεν έχει προβλεφθεί τέτοιος κανόνας. Από το επιχείρημα αυτό ανακύπτουν νέοι καθαρώς υποθετικοί ισχυρισμοί σε σχέση με υποθετικές προϋποθέσεις καταβολής. Δεν κατανοώ γιατί μια τέτοια παροχή δεν θα μπορούσε να καταβάλλεται παρά μόνον υπό τις συνθήκες που αναφέρει η Μεγάλη Βρετανία.
58 Ωστόσο, ούτε οι παρατηρήσεις της εφεσείουσας είναι αρκετά πειστικές. Από το ότι η καταβολή του οικογενειακού επιδόματος τροποποιεί την οικονομική κατάσταση του προσώπου που ασκεί αμειβόμενη δραστηριότητα δεν μπορεί να συναχθεί ότι η παροχή αυτή συνιστά συνθήκη εργασίας κατά την έννοια του άρθρου 5 της οδηγίας. Η απάντηση στο ερώτημα αν το family credit αφορά τις συνθήκες εργασίας πρέπει, μάλλον, να αναζητηθεί με βάση τα κριτήρια που έθεσε το Δικαστήριο. Ο τρόπος καταβολής του οικογενειακού επιδόματος δεν μπορεί να έχει καμία επίπτωση στον σκοπό του.
59 Το family credit αποτελεί παροχή που χορηγείται σε ένα από τα μέλη της οικογένειας επειδή εργάζεται και προκειμένου να εξακολουθήσει να εργάζεται. Επομένως, συνδέεται στενά με την απασχόληση. Ένας από τους σκοπούς του οικογενειακού αυτού επιδόματος είναι ακριβώς η διατήρηση της απασχολήσεως. Ενόψει της στενής αυτής σχέσεως, θα μπορούσε να αποτελεί συνθήκη εργασίας κατά την έννοια του άρθρου 5 της οδηγίας 76/207.
60 Κατά τη Μεγάλη Βρετανία, μια συνθήκη εργασίας δεν μπορεί παρά να είναι μια ρήτρα της συμβάσεως εργασίας που συνάπτεται μεταξύ του μισθωτού και του εργοδότη ή ένα μέτρο που ο εργοδότης οφείλει να εφαρμόζει έναντι του μισθωτού στο πλαίσιο της σχέσεως εργασίας. Η Μεγάλη Βρετανία θεωρεί ότι το εν λόγω οικογενειακό επίδομα δεν πληροί τις συνθήκες αυτές, καθόσον πρόκειται για παροχή κοινωνικής ασφαλίσεως που καταβάλλεται από το κράτος, και μάλιστα όχι πάντοτε σε πρόσωπο που ασκεί αμειβόμενη εργασία.
61 Ωστόσο, το family credit δεν εξετάζεται εδώ από την άποψη της λειτουργίας του ως παροχής κοινωνικής ασφαλίσεως, αλλά από την άποψη της δεύτερης λειτουργίας του. Όπως έκρινε το Δικαστήριο στην υπόθεση Jackson και Cresswell, είναι κατ' αρχήν δυνατόν να αποτελεί συνθήκη εργασίας, κατά την έννοια του άρθρου 5 της οδηγίας 76/207, ακόμα και μια παροχή κοινωνικής ασφαλίσεως καταβαλλόμενη από το κράτος. Ο προταθείς από την Μεγάλη Βρετανία ορισμός των συνθηκών εργασίας είναι πάρα πολύ στενός, καθόσον στηρίζεται μόνον στη σχέση μεταξύ μισθωτών και εργοδοτών.
62 Η Μεγάλη Βρετανία σφάλλει επίσης υποστηρίζοντας ότι, στην υπόθεση Jackson και Cresswell, το Δικαστήριο έκρινε ότι μια παροχή όπως το family credit δεν αποτελεί συνθήκη εργασίας κατά την έννοια της οδηγίας. Η επίδικη στην υπόθεση εκείνη παροχή κοινωνικής ασφαλίσεως δεν ήταν ακριβώς μια παροχή ανάλογη του family credit. Επρόκειτο μάλλον απλώς για την καταβολή συμπληρωματικής ενισχύσεως στις οικογένειες με χαμηλό εισόδημα προκειμένου να μπορούν να καλύψουν τις ανάγκες τους. Η επίδικη στην υπόθεση Jackson και Cresswell παροχή δεν μπορούσε να έχει δεύτερη λειτουργία, ήτοι να διευκολύνει την πρόσβαση σε ανεπαρκώς αμειβόμενες θέσεις εργασίας, δεδομένου ότι δεν εξηρτάτο από την προϋπόθεση ότι ο αιτών ασκεί αμειβόμενη δραστηριότητα. Ο λόγος αυτός καθιστά αλυσιτελές το επιχείρημα της Μεγάλης Βρετανίας ότι το family credit δεν μπορεί να αποτελεί συνθήκη εργασίας κατά την έννοια της οδηγίας. Σε αντίθετη περίπτωση, το επιχείρημα αυτό θα είχε προβληθεί στην υπόθεση Jackson και Cresswell. Όπως προείπα, δεν υφίσταται ομοιότητα περιστάσεων μεταξύ της προμνησθείσας και της υπό κρίση υποθέσεως.
63 Μολονότι το family credit αποτελεί παροχή κοινωνικής ασφαλίσεως, αυτό δεν το εμποδίζει, κατ' αρχήν, να αποτελεί επίσης συνθήκη εργασίας κατά την έννοια του άρθρου 5 της οδηγίας. Όσον αφορά τη σχέση με την ασκούμενη δραστηριότητα, δεν γίνεται αντιληπτή η διαφορά μεταξύ ενός μέτρου το οποίο ο εργοδότης εφαρμόζει διότι το επιτάσσει ο νόμος υπέρ του μισθωτού και μιας παροχής, όπως το family credit, την οποία χορηγεί το ίδιο το κράτος λαμβάνοντας υπόψη μια σχέση εργασίας, μολονότι, κατά τη Μεγάλη Βρετανία, μόνον το πρώτο μέτρο αποτελεί συνθήκη εργασίας. Όπως προκύπτει από τις αιτιολογικές σκέψεις της οδηγίας 76/207, η οδηγία 75/117 αφορά τις σχετικές με την αμοιβή συνθήκες εργασίας, ενώ οι λοιπές συνθήκες εργασίας εμπίπτουν στην οδηγία 76/207. Τα οικογενειακά επιδόματα των δημοσίων υπαλλήλων αποτελούν επίσης συνθήκες εργασίας κατά την έννοια της οδηγίας 75/117. Δεν πρέπει να υπάρχει μεγάλη διαφορά σε σχέση με το family credit, όσον αφορά τις συνθήκες από τις οποίες εξαρτάται η χορήγηση και η καταβολή τους. Και οι δύο παροχές καταβάλλονται ή χορηγούνται μόνον εφόσον υφίσταται υπηρεσιακή σχέση ή εργασιακή σχέση και εφόσον ο δικαιούχος φέρει οικογενειακά βάρη. Από αυτή την άποψη, το family credit μπορεί να θεωρηθεί ως συνθήκη εργασίας κατά την έννοια του άρθρου 5 της οδηγίας.
64 Πρόκειται εδώ για μια ευρεία ερμηνεία των «συνθηκών εργασίας», αλλά ή έννοια αυτή ερμηνεύεται επίσης ευρέως στο πλαίσιο του άρθρου 48 της Συνθήκης ΕΚ και της εφαρμογής του από τον κανονισμό (ΕΟΚ) 1612/68 (14). Η Επιτροπή εκφράστηκε και αυτή υπέρ μιας ευρείας ερμηνείας της έννοιας των συνθηκών εργασίας, ενόψει της σπουδαιότητας της αρχής της ίσης μεταχειρίσεως. Στην εν λόγω έννοια εμπίπτει, κατ' αυτήν, οτιδήποτε αφορά την κατάσταση του εργαζομένου ο οποίος έχει αποδεχθεί μια θέση εργασίας.
65 Θα πω τέλος λίγα λόγια όσον αφορά την άποψη της Μεγάλης Βρετανίας ότι έχει ήδη ληφθεί υπόψη η ιδιαίτερη κατάσταση των γονέων που ζουν μόνοι κατά τη θέσπιση του family credit. Ο ισχυρισμός αυτός είναι αλυσιτελής εν προκειμένω, δεδομένου ότι αφορά το ερώτημα αν υφίσταται πράγματι δυσμενής διάκριση έναντι των γονέων που ζουν μόνοι. Το ερώτημα αυτό είναι της αρμοδιότητας του εθνικού δικαστηρίου.
66 Συμπερασματικώς, πρέπει να θεωρηθεί ότι το family credit έχει ως σκοπό τόσο την πρόσβαση σε απασχόληση όσο και τις συνθήκες εργασίας.
Γ - Πρόταση
67 Επομένως, προτείνω στο Δικαστήριο να δώσει την ακόλουθη απάντηση στο προδικαστικό ερώτημα:
Παροχή έχουσα τα χαρακτηριστικά και τον σκοπό του family credit εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 76/207/ΕΟΚ του Συμβουλίου.
(1) - Το Δικαστήριο έχει κατά πάγια νομολογία αναγνωρίσει ότι ο Social Security Commissioner (πρώην: National Insurance Commissioner) μπορεί να του υποβάλλει προδικαστικά ερωτήματα.
(2) - ΕΕ ειδ. έκδ. 05/002, σ. 70.
(3) - Απόφαση της 26ης Φεβρουαρίου 1986, 152/84, Συλλογή 1986, σ. 723.
(4) - Υπόθεση Marshall (όπ.π., σκέψη 36).
(5) - Απόφαση της 16ης Ιουλίου 1992, συνεκδικασθείσες υποθέσεις C-63/91 και C-64/91, Jackson και Cresswell (Συλλογή 1992, σ. Ι-4737, σκέψη 27).
(6) - Προπαρατεθείσα απόφαση, σκέψη 28.
(7) - Προπαρατεθείσα απόφαση, σκέψεις 29 επ.
(8) - Απόφαση της 16ης Ιουλίου 1992, C-78/91, Συλλογή 1992, σ. Ι-4839.
(9) - Κανονισμός (ΕΟΚ) 1408/71 του Συμβουλίου, της 14ης Ιουνίου 1971, περί εφαρμογής των συστημάτων κοινωνικής ασφαλίσεως στους μισθωτούς, στους μη μισθωτούς και στα μέλη των οικογενειών τους που διακινούνται εντός της Κοινότητας (ΕΕ ειδ. έκδ. 05/001, σ. 73), όπως τροποποιήθηκε με τον κανονισμό (ΕΟΚ) 2001/83, της 2ας Ιουνίου 1983 (ΕΕ L 230, σ. 6).
(10) - Προπαρατεθείσα απόφαση Hughes, σκέψη 18.
(11) - Προπαρατεθείσα απόφαση Hughes, σκέψη 19.
(12) - «Πρόσβαση σε (...) όλες τις βαθμίδες της επαγγελματικής ιεραρχίας» (άρθρο 3, παράγραφος 1, της οδηγίας).
(13) - ΕΕ ειδ. έκδ. 05/002, σ. 42.
(14) - Κανονισμός (ΕΟΚ) 1612/68 του Συμβουλίου, της 15ης Οκτωβρίου 1968, περί της ελεύθερης κυκλοφορίας των εργαζομένων στο εσωτερικό της Κοινότητας (ΕΕ ειδ. έκδ. 05/001, σ. 33).