62022CJ0255
WYROK TRYBUNAŁU (druga izba)
z dnia 26 września 2024 r. (
*1
)
Odwołanie – Konkurencja – Rynki gazu w Europie Środkowo-Wschodniej – Artykuł 102 TFUE – Artykuł 54 Porozumienia o Europejskim Obszarze Gospodarczym (EOG) – Nadużycie pozycji dominującej – Dostawy gazu na rynki wyższego szczebla w Europie Środkowo-Wschodniej – Rozporządzenie (WE) nr 1/2003 – Artykuł 9 ust. 1 – Decyzja Komisji Europejskiej uznająca za wiążące indywidualne zobowiązania zaproponowane przez przedsiębiorstwo – Skarga o stwierdzenie nieważności – Adekwatność tych zobowiązań w świetle zastrzeżeń w zakresie konkurencji zidentyfikowanych w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów – Charakter kontroli przeprowadzanej przez sąd Unii – Rezygnacja przez Komisję z żądania zobowiązań dotyczących niektórych z początkowych zastrzeżeń – Zasada dobrej administracji – Zasada proporcjonalności – Obowiązek uzasadnienia – Cele polityki energetycznej Unii Europejskiej – Artykuł 194 TFUE – Zasada solidarności energetycznej
W sprawie C‑255/22 P
mającej za przedmiot odwołanie w trybie art. 56 statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, wniesione w dniu 8 kwietnia 2022 r.,
Orlen S.A., dawniej Polski Koncern Naftowy Orlen S.A., będący następcą prawnym spółki Polskie Górnictwo Naftowe i Gazownictwo S.A., z siedzibą w Płocku (Polska), który reprezentowali K. Karasiewicz, radca prawny, T. Kaźmierczak, K. Kicun i P. Moskwa, adwokaci,
strona wnosząca odwołanie,
w której pozostałymi uczestnikami postępowania są:
Komisja Europejska, którą reprezentowali G. Meessen, I. Söderlund i J. Szczodrowski, w charakterze pełnomocników,
strona pozwana w pierwszej instancji,
Republika Litewska,
Rzeczpospolita Polska, którą reprezentowali B. Majczyna, K. Rudzińska oraz S. Żyrek, w charakterze pełnomocników,
Gazprom PJSC, z siedzibą w Moskwie (Rosja),
Gazprom export LLC, z siedzibą w Sankt Petersburgu (Rosja),
które reprezentowali E. Borovikov, J. Venit, avocats, J.T. Hainz, J. Karenfort, W. Murzin, Rechtsanwälte, oraz N. Tuominen, avocată,
Overgas Inc., z siedzibą w Sofii (Bułgaria), którą reprezentowali S. Cappellari, S. Gröss, N. Jacobi, Rechtsanwälte, oraz J. Sroczyński, radca prawny,
interwenienci w pierwszej instancji,
TRYBUNAŁ (druga izba),
w składzie: A. Prechal, prezes izby, F. Biltgen, N. Wahl (sprawozdawca), J. Passer i M.L. Arastey Sahún, sędziowie,
rzecznik generalny: A. Rantos,
sekretarz: M. Siekierzyńska, administratorka,
uwzględniając pisemny etap postępowania i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 21 lutego 2024 r.,
po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 6 czerwca 2024 r.,
wydaje następujący
Wyrok
1
W swym odwołaniu Orlen S.A., dawniej Polski Koncern Naftowy Orlen S.A. (zwana dalej „Orlenem” lub „spółką Orlen”), następca prawny spółki Polskie Górnictwo Naftowe i Gazownictwo S.A., wnosi o uchylenie wyroku Sądu Unii Europejskiej z dnia 2 lutego 2022 r., Polskie Górnictwo Naftowe i Gazownictwo/Komisja (Zobowiązania Gazpromu) (T‑616/18, zwanego dalej zaskarżonym wyrokiem, EU:T:2022:43), w którym Sąd oddalił skargę o stwierdzenie nieważności decyzji Komisji C(2018) 3106 final z dnia 24 maja 2018 r. dotyczącej postępowania na mocy art. 102 [TFUE] i art. 54 porozumienia EOG (sprawa AT.39816 – Dostawy gazu na rynki wyższego szczebla w Europie Środkowo-Wschodniej) (zwanej dalej „sporną decyzją”).
I. Okoliczności powstania sporu
2
Okoliczności poprzedzające powstanie sporu zostały przedstawione w pkt 1–36 zaskarżonego wyroku w następujący sposób:
„I. Okoliczności powstania sporu i rozwój sytuacji po wniesieniu skargi
1
Skarżąca, Polskie Górnictwo Naftowe i Gazownictwo […], jest spółką dominującą grupy PGNiG, która prowadzi działalność w sektorze gazu i ropy, głównie w Polsce. Działalność tej grupy obejmuje w szczególności wydobycie i produkcję gazu i ropy naftowej, jak również przywóz, sprzedaż i dystrybucję gazu.
2
Skarżąca wnosi o stwierdzenie nieważności [spornej decyzji], którą zobowiązania przedstawione przez Gazprom PJSC i Gazprom export LLC (zwane dalej łącznie »Gazpromem«) zostały uznane za wiążące.
3
[Sporna] decyzja zakończyła postępowanie administracyjne prowadzone przez Komisję [Europejską], która w świetle zakazu nadużywania pozycji dominującej przewidzianego w art. 102 TFUE zbadała zgodność pewnych praktyk Gazpromu mających wpływ na sektor gazu w niektórych państwach Europy Środkowo-Wschodniej (zwanych dalej »państwami EŚW«), to jest w Bułgarii, w Republice Czeskiej, w Estonii, na Łotwie, na Litwie, na Węgrzech, w Polsce i na Słowacji (zwanych dalej łącznie »zainteresowanymi państwami EŚW«).
A. W przedmiocie postępowania administracyjnego, które doprowadziło do wydania [spornej] decyzji
4
W latach 2011–2015 Komisja podjęła wiele działań w celu przeprowadzenia dochodzenia w przedmiocie funkcjonowania rynków gazu w Europie Środkowo-Wschodniej. W szczególności na podstawie art. 18 i 20 rozporządzenia Rady (WE) nr 1/2003 z dnia 16 grudnia 2002 r. w sprawie wprowadzenia w życie reguł konkurencji ustanowionych w art. [101] i [102 TFUE] (Dz.U. 2003, L 1, s. 1) wystosowała ona żądania udzielenia informacji do różnych uczestników rynku, w tym Gazpromu i niektórych z jego odbiorców, w tym skarżącej, oraz przeprowadziła kontrole, w tym w 2011 r. w pomieszczeniach skarżącej. Postępowanie administracyjne, które odpowiada temu dochodzeniu i które jest bezpośrednio przedmiotem sporu w niniejszym przypadku, zostało zarejestrowane pod numerem »Sprawa AT.39816 – Dostawy gazu na rynki wyższego szczebla w Europie Środkowo-Wschodniej« (zwana dalej sprawą »AT.39816«).
5
W ramach tej sprawy Komisja wszczęła formalnie postępowanie w dniu 31 sierpnia 2012 r. w celu wydania zgodnie z art. 11 ust. 6 rozporządzenia nr 1/2003 i art. 2 rozporządzenia Komisji (WE) nr 773/2004 z dnia 7 kwietnia 2004 r. odnoszącego się do prowadzenia przez Komisję postępowań zgodnie z art. [101] i art. [102 TFUE] (Dz.U. 2004, L 123, s. 18) decyzji na podstawie rozdziału III rozporządzenia nr 1/2003.
6
W dniu 22 kwietnia 2015 r. zgodnie z art. 10 rozporządzenia nr 773/2004 Komisja wysłała Gazpromowi pismo w sprawie przedstawienia zarzutów. W piśmie tym Komisja doszła do wstępnego wniosku, że Gazprom zajmuje pozycję dominującą na krajowych rynkach wyższego szczebla dostaw hurtowych gazu w zainteresowanych państwach EŚW oraz że nadużywa tej pozycji za pomocą strategii antykonkurencyjnej mającej doprowadzić do fragmentacji i izolacji tych rynków, a tym samym uniemożliwić swobodny przepływ gazu w zainteresowanych państwach EŚW z naruszeniem art. 102 TFUE.
7
Komisja uznała, że ta strategia Gazpromu obejmuje trzy grupy praktyk antykonkurencyjnych mających wpływ na jego odbiorców w zainteresowanych państwach EŚW (zwanych dalej »zainteresowanymi odbiorcami«) i ich umowy zawarte z Gazpromem (zwane dalej »odnośnymi umowami«):
–
po pierwsze, Gazprom narzucał ograniczenia terytorialne w umowach o dostawy gazu zawieranych z hurtownikami oraz z niektórymi odbiorcami przemysłowymi w zainteresowanych państwach EŚW (dalej »zarzuty dotyczące ograniczeń terytorialnych«) – ograniczenia te wynikały przede wszystkim z klauzul umownych zakazujących eksportu poza terytorium dostawy lub zobowiązujących do zużycia dostarczonego gazu na danym terytorium; Gazprom stosował również inne środki uniemożliwiające transgraniczny przepływ gazu;
–
po drugie, te ograniczenia terytorialne umożliwiły Gazpromowi prowadzenie nieuczciwej polityki cenowej w pięciu z zainteresowanych państw EŚW, to jest w Bułgarii, Estonii, na Łotwie, Litwie i w Polsce (zwanych dalej »pięcioma państwami EŚW, których dotyczyły praktyki cenowe«) poprzez narzucanie wygórowanych cen, jako że były one znacznie wyższe niż poziom kosztów Gazpromu lub poziom niektórych cen uznawanych za ceny referencyjne (dalej »zarzuty dotyczące praktyk cenowych«);
–
po trzecie, jeśli chodzi o Bułgarię i Polskę, Gazprom uzależnił dostawy gazu od uzyskania pewnych zapewnień ze strony hurtowników w zakresie infrastruktury przesyłu gazu; zapewnienia te dotyczyły, z jednej strony, inwestycji przez bułgarskiego hurtownika w projekt gazociągu South Stream, a z drugiej strony, zaakceptowania przez polskiego hurtownika, czyli skarżącą, zwiększonej kontroli Gazpromu w zarządzaniu polskim odcinkiem gazociągu jamalskiego, jednego z głównych gazociągów tranzytowych w Polsce (dalej »zarzuty dotyczące gazociągu jamalskiego«).
8
W dniu 29 września 2015 r. Gazprom odpowiedział na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów, kwestionując zastrzeżenia Komisji w zakresie konkurencji, a następnie zgodnie z art. 12 rozporządzenia nr 773/2004 został wysłuchany na spotkaniu wyjaśniającym, które miało miejsce w dniu 15 grudnia 2015 r.
9
W dniu 14 lutego 2017 r., nadal kwestionując zastrzeżenia w zakresie konkurencji wyrażone w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów, Gazprom przedstawił na podstawie art. 9 rozporządzenia nr 1/2003 formalny projekt zobowiązań (zwany dalej »wstępnymi zobowiązaniami«). Projekt ten był poprzedzony nieformalnymi propozycjami zobowiązań.
10
W dniu 16 marca 2017 r., aby zgromadzić uwagi zainteresowanych stron w przedmiocie wstępnych zobowiązań, Komisja opublikowała komunikat w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej zgodnie z art. 27 ust. 4 rozporządzenia nr 1/2003 (Dz.U. 2017, C 81, s. 9), zawierający zwięzłe streszczenie sprawy AT.39816 oraz zasadniczą treść wstępnych zobowiązań. Na podstawie tego samego przepisu zainteresowane strony dysponowały terminem siedmiu tygodni od daty publikacji owego komunikatu na przedłożenie swoich uwag (dalej »badanie rynku«). Komisja otrzymała 44 serie uwag zainteresowanych stron, w tym skarżącej, rządu polskiego, Prezesa Urzędu Regulacji Energetyki (zwanego dalej »URE«) i Gaz-System S.A., operatora polskiego odcinka gazociągu jamalskiego.
11
Po tym, jak Gazprom otrzymał wersje jawne uwag zainteresowanych stron w przedmiocie wstępnych zobowiązań, w dniu 15 marca 2018 r. przedstawił on zmodyfikowany projekt zobowiązań (zwany dalej »ostatecznymi zobowiązaniami«).
12
Zgodnie z art. 14 rozporządzenia nr 1/2003 Komisja przeprowadziła konsultacje z Komitetem Doradczym ds. Praktyk Ograniczających Konkurencję i Pozycji Dominujących (zwanym dalej »Komitetem Doradczym«) i w szczególności przekazała mu wstępny projekt decyzji. W dniu 2 maja 2018 r. Komitet Doradczy wydał pozytywną opinię w przedmiocie tego wstępnego projektu decyzji. Ponadto zgodnie z art. 16 decyzji Przewodniczącego Komisji Europejskiej 2011/695/UE z dnia 13 października 2011 r. w sprawie funkcji i zakresu uprawnień urzędnika przeprowadzającego spotkanie wyjaśniające w niektórych postępowaniach z zakresu konkurencji (Dz.U. 2011, L 275, s. 29) urzędnik przeprowadzający spotkanie wyjaśniające wydał sprawozdanie końcowe w dniu 2 maja 2018 r.
13
W dniu 24 maja 2018 r. Komisja przyjęła [sporną] decyzję, do której zostały załączone ostateczne zobowiązania. W decyzji tej zatwierdziła ona i uznała za wiążące wspomniane zobowiązania i zamknęła postępowanie administracyjne, dochodząc do wniosku, że nie ma już potrzeby podejmowania przez nią działań w odniesieniu do praktyk stanowiących potencjalnie nadużycie zidentyfikowanych początkowo w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów.
B. [Sporna] decyzja
14
W [spornej] decyzji Komisja przedstawiła najpierw wstępną ocenę praktyk Gazpromu, zanim przedstawiła wstępne zobowiązania, wyniki badania rynku oraz ostateczne zobowiązania. Następnie przedstawiła ona swoją ocenę ostatecznych zobowiązań i powody, które skłoniły ją do uznania ich za satysfakcjonujące w świetle jej zastrzeżeń w zakresie konkurencji.
1 W przedmiocie wstępnej oceny spornych praktyk
15
W części 4 [spornej] decyzji przedstawiającej wstępną ocenę Komisja zdefiniowała rynki właściwe jako krajowe rynki wyższego szczebla dostaw hurtowych gazu. W tym względzie stwierdziła ona także, że Gazprom zajmuje pozycję dominującą na rynkach właściwych w zainteresowanych państwach EŚW.
16
Komisja uznała, że Gazprom mógł nadużywać swojej pozycji dominującej z naruszeniem art. 102 TFUE za pomocą strategii antykonkurencyjnej mającej na celu uniemożliwienie swobodnego przepływu gazu w zainteresowanych państwach EŚW i tym samym doprowadzenie do izolacji rynków właściwych tych państw. W szczególności uznała ona, że strategia ta obejmowała trzy grupy praktyk antykonkurencyjnych odpowiadających głównie zastrzeżeniom w zakresie konkurencji zidentyfikowanym w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów i przedstawionych w pkt 7 powyżej.
17
W odniesieniu do zarzutów dotyczących gazociągu jamalskiego, mimo że w ramach badania rynku niektóre z zainteresowanych stron zakwestionowały brak zobowiązań mogących zaradzić tym zarzutom, Komisja wyjaśniła w motywie 138 [spornej] decyzji, że po bliższym zbadaniu jej wstępne zastrzeżenia w zakresie konkurencji nie zostały potwierdzone. Z jednej strony, wskazała ona, że w decyzji z dnia 19 maja 2015 r. przyznającej Gaz-Systemowi certyfikat niezależnego operatora systemu (zwanego dalej »NOS«) na polskim odcinku gazociągu jamalskiego (zwanej dalej »decyzją certyfikacyjną«) URE doszło między innymi do wniosku, że Gaz-System sprawuje decydującą kontrolę nad decyzjami w zakresie inwestycji dotyczących tego odcinka, jak również nad ich wykonywaniem. Tym samym ani System Gazociągów Tranzytowych EuRoPol Gaz S.A. (zwany dalej »EuRoPolem«) jako właściciel [tego] gazociągu, ani Gazprom jako akcjonariusz EuRoPolu nie byli w stanie blokować tych decyzji. Z drugiej strony, Komisja wskazała na międzyrządowy charakter stosunków między stronami prowadzącymi działalność w sektorze gazu w Polsce, zwłaszcza w odniesieniu do budowy polskiego odcinka gazociągu jamalskiego i zarządzania tym odcinkiem, oraz doszła do wniosku, że okoliczność ta mogła w znacznym stopniu wpływać na zachowanie zainteresowanych stron.
2 W przedmiocie treści ostatecznych zobowiązań
18
Ostateczne zobowiązania, które zostały załączone do [spornej] decyzji, miały stanowić odpowiedź na zastrzeżenia Komisji w zakresie konkurencji.
19
Jeśli chodzi, po pierwsze, o zobowiązania mające zaradzić [zarzutom] dotyczącym ograniczeń terytorialnych (zwane dalej »zobowiązaniami dotyczącymi ograniczeń terytorialnych«), przede wszystkim Gazprom zobowiązał się [w istocie] usunąć w [danych] umowach […] wszystkie postanowienia, które bezpośrednio lub pośrednio zakazywały lub utrudniały swobodny przepływ gazu w regionie składającym się z […] [zainteresowanych państw EŚW].
20
Następnie, aby umożliwić przepływ gazu między, z jednej strony, Bułgarią i państwami bałtyckimi, a z drugiej strony, pozostałymi zainteresowanymi państwami EŚW, mimo infrastrukturalnej izolacji tych pierwszych, Gazprom zobowiązał się do podjęcia działań w celu zapewnienia zainteresowanym odbiorcom możliwości wnioskowania o to, by całość lub część umownej ilości gazu dostarczanego do niektórych punktów dostawy na Węgrzech, w Polsce i na Słowacji była dostarczana do innego punktu dostawy w Bułgarii lub w państwach bałtyckich. W następstwie badania rynku w ostatecznych zobowiązaniach Gazprom między innymi wzmocnił swoją propozycję dotyczącą zmiany punktów dostawy.
21
Ponadto, aby umożliwić bułgarskiemu operatorowi systemu przesyłowego kontrolowanie przepływów gazu w Bułgarii, Gazprom zobowiązał się w szczególności podjąć działania w celu zmiany stosownych umów o dostawy gazu, aby umożliwić zawarcie umów w sprawie połączenia wzajemnego między Bułgarią a innymi państwami członkowskimi, w szczególności Grecją oraz w celu zmiany metody przydziału gazu.
22
Jeśli chodzi, po drugie, o zobowiązania mające zaradzić [zarzutom] w zakresie cen (zwane dalej »zobowiązaniami dotyczącymi praktyk cenowych«), Gazprom zobowiązał się wprowadzić klauzule rewizji cen lub, w stosownym wypadku, zmienić klauzule istniejące w umowach zawartych z zainteresowanymi odbiorcami w Bułgarii, w Estonii, na Łotwie, na Litwie i w Polsce. Te nowe lub zmodyfikowane klauzule rewizji cen przewidują między innymi, że, jeżeli strony nie osiągną porozumienia w przedmiocie nowej ceny w terminie 120 dni, każda strona może poddać spór do rozstrzygnięcia sądowi arbitrażowemu, który powinien oprzeć się na wytycznych cenowych ujętych w tych klauzulach i zostać utworzony w obrębie Unii Europejskiej. Co więcej, zrewidowane ceny będą stosowane ze skutkiem wstecznym od dnia doręczenia wniosku o rewizję ceny.
23
Jeśli chodzi, po trzecie, o zobowiązania związane z zastrzeżeniami w zakresie konkurencji dotyczącymi uzależnienia dostaw gazu po danej cenie od uzyskania od bułgarskiego hurtownika zapewnienia co do inwestycji w projekt gazociągu South Stream, Gazprom zobowiązał się pozwolić partnerom bułgarskim zaangażowanym w ten projekt wycofać się z niego bez dochodzenia od nich odpowiedzialności cywilnej i bez odzyskania rabatów od cen gazu, które przyznał on w zamian za udział tych partnerów we wspomnianym projekcie. Ponadto, mając na uwadze zapowiedzianą rezygnację bułgarskiego odcinka z tego projektu gazociągu, Gazprom zobowiązał się również nie żądać odszkodowania z tytułu rekompensaty szkód związanych konkretnie z tą rezygnacją.
3 W przedmiocie oceny i wykonania ostatecznych zobowiązań
24
W [spornej] decyzji Komisja doszła zasadniczo do wniosku, że ostateczne zobowiązania są skuteczne i konieczne, przy czym nie są nieproporcjonalne, aby odpowiedzieć na jej zastrzeżenia w zakresie konkurencji, oraz wskazała, że uwzględniła w tym względzie rozwój sytuacji na rynkach gazu od momentu doręczenia pisma w sprawie przedstawienia zarzutów. W szczególności wskazała ona, po pierwsze, że Gazprom podjął już pewne działania, aby dostosować bardziej swoje zachowanie do przepisów prawa konkurencji, po drugie, że sytuacja pod względem infrastruktury gazowej poprawiła się w niektórych z zainteresowanych państw EŚW, to jest w Republice Czeskiej, na Węgrzech, w Polsce i na Słowacji, dzięki czemu transgraniczne przepływy gazu stały się możliwe, nawet jeżeli rynki gazu w państwach bałtyckich i w Bułgarii pozostawały odizolowane od pozostałych rynków gazu w Unii, i po trzecie, że wskutek spadku cen ropy niektóre z długoterminowych cen gazu, wynikające z formuł obejmujących indeksację poprzez odniesienie do cen produktów ropopochodnych, także uległy obniżeniu.
25
W związku z powyższym Komisja postanowiła uznać za wiążące ostateczne zobowiązania na podstawie art. 9 rozporządzenia nr 1/2003. W odniesieniu do okresu ich obowiązywania [sporna] decyzja przewiduje, że stosuje się je przez okres ośmiu lat, licząc od daty doręczenia Gazpromowi owej decyzji, z wyjątkiem zobowiązań dotyczących projektu gazociągu South Stream, wspomnianych w pkt 23 powyżej, które są wiążące przez okres piętnastu lat, licząc od tej daty.
26
Sentencja [spornej] decyzji brzmi następująco:
»Artykuł 1
Zobowiązania wymienione w załączniku są wiążące dla [Gazpromu] oraz dla każdej jednostki prawnej kontrolowanej bezpośrednio lub pośrednio przez to przedsiębiorstwo przez okres ośmiu lat, z wyjątkiem zobowiązań wskazanych w pkt 21 załącznika, które są wiążące przez okres piętnastu lat, i to licząc od daty określonej w zobowiązaniach.
Artykuł 2
Stwierdza się, że nie ma potrzeby [, by Komisja podejmowała dalsze działania] w tej sprawie«.
C. W przedmiocie skargi do Komisji
27
Równolegle do wszczętego przez Komisję postępowania administracyjnego, które doprowadziło do wydania [spornej] decyzji, w dniu 9 marca 2017 r. skarżąca na podstawie art. 5 rozporządzenia nr 773/2004 złożyła do tej instytucji skargę, w której poinformowała o domniemanych praktykach Gazpromu stanowiących nadużycie (zwaną dalej »skargą do Komisji« lub »złożoną do niej skargą«). Praktyki te, które pokrywały się w dużym stopniu z zastrzeżeniami w zakresie konkurencji wyrażonymi już w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów, obejmowały między innymi twierdzenia dotyczące nadużyć Gazpromu związanych z polskim odcinkiem gazociągu jamalskiego.
28
W dniu 29 marca 2017 r. Komisja potwierdziła odbiór złożonej do niej skargi, która została następnie zarejestrowana pod numerem »Sprawa AT.40497 – Polskie ceny gazu« (zwana dalej »sprawą AT.40497«).
29
W piśmie z dnia 31 marca 2017 r. skierowanym do skarżącej Komisja zauważyła, że praktyki przedstawione w złożonej do niej skardze i praktyki, których dotyczą wstępne zobowiązania, wydają się pokrywać oraz wezwała ją do przedłożenia uwag w przedmiocie tych zobowiązań w ramach badania rynku zainicjowanego w dniu 16 marca 2017 r. Uzyskawszy przedłużenie mającego zastosowanie terminu, skarżąca złożyła uwagi w dniu 19 maja 2017 r.
30
W dniu 15 maja 2017 r. Gazprom przekazał swoje uwagi dotyczące skargi do Komisji.
31
Pismem skierowanym do skarżącej w dniu 23 stycznia 2018 r. (zwanym dalej »pismem w sprawie zamiaru odrzucenia skargi«) Komisja zgodnie z art. 7 ust. 1 rozporządzenia nr 773/2004 wskazała, że zamierza odrzucić złożoną do niej skargę, oraz wezwała ją do przedstawienia stanowiska w terminie czterech tygodni od otrzymania owego pisma. Komisja przesłała także wersję jawną pisma w sprawie przedstawienia zarzutów oraz wersję jawną wspomnianych w pkt 30 powyżej uwag Gazpromu w przedmiocie złożonej do niej skargi.
32
W dniu 2 marca 2018 r. skarżąca złożyła uwagi w odpowiedzi na pismo w sprawie zamiaru odrzucenia skargi. Skarżąca nie tylko wyraziła swoje niezadowolenie z wniosków zawartych w owym piśmie, ale także skrytykowała sposób prowadzenia dochodzenia przez Komisję i zauważyła, że instytucja ta naruszyła jej prawa jako składającej skargę do tej instytucji w sprawie AT.39816, w szczególności z tego względu, że mimo licznych wniosków z jej strony Komisja nie udzieliła jej dostępu do pisma w sprawie przedstawienia zarzutów przez niemal rok ani nie pozwoliła jej złożyć uwag w przedmiocie tego pisma.
33
W dniu 5 września 2018 r., to jest po wydaniu [spornej] decyzji, skarżąca przesłała urzędnikowi przeprowadzającemu spotkanie wyjaśniające uzasadniony wniosek w rozumieniu art. 7 ust. 2 lit. b) decyzji 2011/695, w którym to wniosku domagała się dostępu do wszystkich dokumentów, na których Komisja oparła wstępną ocenę przedstawioną w piśmie w sprawie zamiaru odrzucenia skargi, w szczególności dostępu do wersji pisma w sprawie przedstawienia zarzutów zawierającej mniej pominiętych informacji. W dniu 17 września 2018 r. urzędnik przeprowadzający spotkanie wyjaśniające przekazał Dyrekcji Generalnej (DG) Komisji ds. Konkurencji wnioski o udzielenie dostępu sformułowane w tym piśmie z dnia 5 września 2018 r. Pismem z dnia 25 września 2018 r. Komisja oddaliła wnioski o udzielenie dostępu do dokumentów sformułowane przez skarżącą w pismach z dnia 2 marca i 5 września 2018 r.
34
W dniu 24 stycznia 2019 r. skarżąca wysłała pismo do komisarz Unii ds. konkurencji, w którym to piśmie na podstawie art. 265 akapit drugi TFUE wezwała Komisję do działania polegającego bądź na wydaniu decyzji odrzucającej złożoną do niej skargę, bądź na dalszym prowadzeniu postępowania w sprawie AT.40497. W dniu 8 lutego 2019 r. Komisja odpowiedziała na to pismo, przypominając, że złożona do niej skarga doprowadziła już do wielokrotnej wymiany korespondencji między nimi. Komisja wskazała także, że, jeśli chodzi o sprawę AT.39816, to wydała ona [sporną] decyzję, w której uwzględniła między innymi uwagi przedstawione przez skarżącą w ramach badania rynku, zaś jeśli chodzi o sprawę AT.40497, to wysłała ona pismo w sprawie zamiaru odrzucenia skargi, na które skarżąca odpowiedziała, oraz że finalizuje ona swoją analizę złożonej do niej skargi.
35
W dniu 17 kwietnia 2019 r. Komisja przyjęła decyzję C(2019) 3003 final w sprawie odrzucenia skargi (Sprawa AT.40497 – Polskie ceny gazu).
36
W dniu 25 czerwca 2019 r. skarżąca wniosła skargę do Sądu na tę decyzję w sprawie odrzucenia skargi, zarejestrowaną pod numerem T‑399/19”.
II. Skarga do Sądu i zaskarżony wyrok
3
Pismem złożonym w sekretariacie Sądu w dniu 15 października 2018 r. spółka Polskie Górnictwo Naftowe i Gazownictwo wniosła skargę o stwierdzenie nieważności spornej decyzji.
4
Pismem złożonym w sekretariacie Sądu w dniu 26 lutego 2019 r. Gazprom wniósł o dopuszczenie do sprawy w charakterze interwenienta popierającego żądania Komisji. W odrębnych pismach złożonych w sekretariacie Sądu, odpowiednio, w dniach 25 lutego, 27 lutego i 28 lutego 2019 r., Overgas Inc., Republika Litewska i Rzeczpospolita Polska wniosły o dopuszczenie do sprawy w charakterze interwenientów popierających żądania spółki Polskie Górnictwo Naftowe i Gazownictwo.
5
Decyzją z dnia 5 kwietnia 2019 r. prezes pierwszej izby Sądu, po zapoznaniu się ze stanowiskiem stron głównych, dopuściła Rzeczpospolitą Polską do sprawy w charakterze interwenienta. Postanowieniami z dnia 17 maja 2019 r. dopuściła ona do sprawy w charakterze interwenientów, po zapoznaniu się ze stanowiskiem stron głównych, Republikę Litewską, Gazprom i Overgas.
6
Jako że w dniu 4 października 2019 r. skład izb Sądu uległ zmianie, sędzia sprawozdawca został przydzielony do ósmej izby, której w związku z tym została przydzielona sprawa T‑616/18.
7
Pismami sekretarza Sądu z dnia 17 grudnia 2019 r. w ramach środków organizacji postępowania spółka Polskie Górnictwo Naftowe i Gazownictwo została wezwana do przedłożenia szeregu dokumentów, a Komisja została wezwana do udzielenia na piśmie odpowiedzi na pytanie dotyczące poufności określonych informacji zawartych w wersji poufnej pisma w sprawie przedstawienia zarzutów.
8
Postanowieniem wydanym w tym samym dniu Sąd zobowiązał Komisję – na podstawie, po pierwsze, art. 24 akapit pierwszy statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej i, po drugie, art. 91 lit. b) i art. 92 § 3 regulaminu postępowania przed Sądem, oraz z zastrzeżeniem zastosowania art. 103 tego regulaminu – do przedłożenia kompletnej kopii wersji poufnej pisma w sprawie przedstawienia zarzutów.
9
Strony w wyznaczonych terminach zastosowały się należycie do środków organizacji postępowania przyjętych w dniu 17 grudnia 2019 r. oraz do tego postanowienia.
10
W dniu 8 czerwca 2020 r. Sąd postanowił, na wniosek ósmej izby Sądu, przekazać sprawę T‑616/18 ósmej izbie w składzie powiększonym. Z uwagi na przeszkodę w wykonywaniu obowiązków przez jednego z sędziów tej izby w składzie powiększonym decyzją z dnia 15 czerwca 2020 r. prezes Sądu został wyznaczony w celu uzupełnienia składu orzekającego.
11
Co się tyczy przedstawionej przez Komisję kompletnej kopii wersji poufnej pisma w sprawie przedstawienia zarzutów, Sąd postanowił podać ten dokument do wiadomości przedstawicieli spółki Polskie Górnictwo Naftowe i Gazownictwo, pod warunkiem że ci zobowiążą się z góry do zachowania poufności, tak aby spółka ta mogła przedstawić swoje uwagi w tym względzie. Jako że ci przedstawiciele dostarczyli podpisane zobowiązania do zachowania poufności, ów dokument został im doręczony i spółka Polskie Górnictwo Naftowe i Gazownictwo przedstawiła swoje uwagi w dniu 8 grudnia 2020 r.
12
Na rozprawie w dniach 18 i 19 maja 2021 r. zostały wysłuchane wystąpienia stron i ich odpowiedzi na pytania zadane przez Sąd. Przy tej okazji Sąd wskazał również, że przyjął do wiadomości przedstawione przez Komisję w dniu 27 kwietnia 2021 r. uwagi w przedmiocie sprawozdania na rozprawę.
13
Ponadto w ramach pytań zadanych przez Sąd w związku z dopuszczalnością skargi Komisja zrewidowała swoje stanowisko co do tej dopuszczalności i stwierdziła, że spółka Polskie Górnictwo Naftowe i Gazownictwo nie wykazała interesu prawnego w niniejszej sprawie, efektem czego w jej opinii skarga ta nie jest dopuszczalna.
14
Spółka Polskie Górnictwo Naftowe i Gazownictwo złożyła wnioski o zachowanie poufności niektórych informacji zawartych w różnych pismach procesowych wobec Republiki Litewskiej, Rzeczypospolitej Polskiej oraz spółek Gazprom i Overgas. Wskazane państwa i spółki nie zgłosiły sprzeciwu wobec tych wniosków.
15
Na poparcie skargi spółka Polskie Górnictwo Naftowe i Gazownictwo podniosła sześć zarzutów dotyczących w istocie:
–
pierwszy z nich – naruszenia art. 9 rozporządzenia nr 1/2003 w związku z art. 102 TFUE oraz zasady proporcjonalności z tego względu, że Komisja popełniła oczywisty błąd w ocenie, dochodząc do wniosku, iż zarzuty dotyczące gazociągu jamalskiego nie są uzasadnione, i przyjmując zobowiązania, które nie uwzględniały w żaden sposób tych zarzutów;
–
drugi – naruszenia art. 9 rozporządzenia nr 1/2003 w związku z art. 102 TFUE oraz zasady proporcjonalności z tego względu, że Komisja zaakceptowała ostateczne zobowiązania, choć nie uwzględniały one adekwatnie zarzutów dotyczących praktyk cenowych;
–
trzeci – naruszenia art. 9 rozporządzenia nr 1/2003 w związku z art. 102 TFUE oraz zasady proporcjonalności z tego względu, że Komisja zaakceptowała ostateczne zobowiązania, choć nie uwzględniały one adekwatnie zarzutów dotyczących ograniczeń terytorialnych;
–
czwarty – naruszenia art. 194 ust. 1 TFUE w związku z art. 7 TFUE z tego względu, że sporna decyzja jest sprzeczna z celami polityki energetycznej Unii oraz z uwagi na okoliczność, że Komisja pominęła negatywny wpływ tej decyzji na europejski rynek dostaw gazu;
–
piąty – naruszenia art. 18 ust. 1 TFUE i zasady równego traktowania z tego względu, że Komisja wprowadziła dyskryminację pomiędzy odbiorcami Gazpromu działającymi w państwach członkowskich Europy Zachodniej a odbiorcami Gazpromu działającymi w zainteresowanych państwach EŚW; oraz
–
szósty – nadużycia władzy i naruszenia istotnych wymogów proceduralnych z tego względu, że Komisja, wydając sporną decyzję, naruszyła cel art. 9 rozporządzenia nr 1/2003 oraz granice uprawnień przysługujących jej w zarządzaniu postępowaniem administracyjnym.
16
Sąd wydał zaskarżony wyrok, oddalając wszystkie te zarzuty i w związku z tym skargę o stwierdzenie nieważności w całości.
III. Postępowanie przed Trybunałem i żądania stron w odwołaniu i w odwołaniu wzajemnym
17
W swoim odwołaniu Orlen wnosi do Trybunału o:
–
uchylenie zaskarżonego wyroku;
–
stwierdzenie nieważności spornej decyzji;
–
tytułem ewentualnym – przekazanie sprawy Sądowi do ponownego rozpoznania zgodnie z wyrokiem Trybunału;
–
obciążenie Komisji kosztami postępowania w niniejszej instancji oraz kosztami postępowania przed Sądem.
18
Komisja wnosi do Trybunału o:
–
oddalenie odwołania;
–
obciążenie wnoszącej odwołanie kosztami postępowania.
19
Gazprom wnosi do Trybunału o:
–
oddalenie odwołania;
–
obciążenie wnoszącej odwołanie kosztami postępowania.
20
Overgas i Rzeczpospolita Polska wnoszą do Trybunału o uwzględnienie odwołania.
21
W swoim odwołaniu wzajemnym Overgas wnosi do Trybunału o:
–
uchylenie zaskarżonego wyroku;
–
obciążenie Komisji kosztami postępowania.
22
Komisja wnosi do Trybunału o:
–
oddalenie odwołania wzajemnego i
–
obciążenie spółki Overgas kosztami związanymi z tym odwołaniem wzajemnym.
23
Gazprom wnosi do Trybunału o:
–
oddalenie odwołania wzajemnego i
–
obciążenie spółki Overgas kosztami związanymi z tym odwołaniem wzajemnym.
24
Orlen wnosi do Trybunału o:
–
uwzględnienie pierwszego zarzutu odwołania wzajemnego oraz
–
uchylenie zaskarżonego wyroku.
IV. W przedmiocie odwołania głównego
25
Na poparcie swego odwołania Orlen podnosi cztery zarzuty, z których pierwszy dotyczy naruszenia art. 9 rozporządzenia nr 1/2003, drugi – naruszenia art. 194 TFUE w związku z art. 9 tego rozporządzenia, trzeci – naruszenia art. 9 ust. 1 tego rozporządzenia, a czwarty – naruszenia art. 9 ust. 2 tego rozporządzenia.
A. W przedmiocie dopuszczalności
1.
Argumentacja stron
26
Gazprom utrzymuje, nie podnosząc jednak formalnie zarzutu niedopuszczalności, że odwołanie jest niedopuszczalne.
27
Zdaniem tej spółki Orlen nie ma bowiem istniejącego i aktualnego interesu w uchyleniu zaskarżonego wyroku, ponieważ taki interes nie może dotyczyć przyszłej i hipotetycznej sytuacji. Spodziewane przezeń uchylenie tego wyroku nie może przynieść Orlenowi korzyści, ponieważ już w listopadzie 2019 r. poinformował on Gazprom, że nie zamierza odnowić długoterminowej umowy na dostawy gazu po 2022 r. Podjął on niezbędne kroki w celu zakończenia stosunków handlowych z Gazpromem przed końcem tego właśnie roku. W związku z tym Orlen i Rzeczpospolita Polska nie są już zainteresowane dostawą gazu przez Gazprom, efektem czego nawet najkorzystniejszy dlań wynik rozpatrzenia odwołania nie mógłby przynieść Orlenowi korzyści.
28
Gazprom uważa ponadto, że brak wystarczającej jasności przedstawionych w pkt 154 i 161 odwołania zarzutów szczegółowych powinien skłonić Trybunał do odrzucenia ich jako niedopuszczalnych.
29
Komisja ze swej strony podnosi, że są częściowo niedopuszczalne zarówno część pierwsza zarzutu pierwszego odwołania w zakresie, w jakim Orlen kwestionuje w niej kontrolę zgodności z prawem dokonaną przez Sąd w odniesieniu do złożonych transakcji gospodarczych, nie podnosząc jednak dopuszczenia się oczywistych błędów w ocenie, jak i część druga zarzutu trzeciego tego odwołania ze względu na brak jasności zawartych w niej twierdzeń.
2.
Ocena Trybunału
30
W pierwszej kolejności, jak wynika z utrwalonego orzecznictwa Trybunału, każda osoba fizyczna lub prawna, która wnosi odwołanie, musi – podobnie gdy wnosi ona skargę o stwierdzenie nieważności – mieć interes prawny, którego istnienie należy ocenić, po pierwsze, w świetle przedmiotu tego odwołania lub tej skargi, a po drugie, na dzień, w którym zostało ono wniesione. Niespełnienie tego decydującego warunku stanowi bezwzględną przeszkodę procesową, którą sąd Unii może uwzględnić z urzędu na każdym etapie postępowania (wyrok z dnia 22 września 2022 r., IMG/Komisja, C‑619/20 P i C‑620/20 P, EU:C:2022:722, pkt 81 i przytoczone tam orzecznictwo).
31
Ponadto ten interes prawny, tak jak sam przedmiot sporu, musi istnieć do momentu wydania orzeczenia sądowego. W konsekwencji ustanie tego interesu lub powstanie stanu bezprzedmiotowości w toku postępowania może prowadzić sąd Unii do stwierdzenia, w stosownym przypadku z urzędu, że nie ma już potrzeby orzekania w danej sprawie (wyrok z dnia 22 września 2022 r., IMG/Komisja, C‑619/20 P i C‑620/20 P, EU:C:2022:722, pkt 82 i przytoczone tam orzecznictwo).
32
Ogólnie rzecz biorąc, zarówno istnienie, jak i dalsze trwanie interesu prawnego zakładają, że skarga lub odwołanie mogą w efekcie być w stanie doprowadzić do poprawy sytuacji strony fizycznej lub prawnej wnoszącej ten środek prawny. W każdym wypadku kwestię tę należy ocenić w konkretny sposób (wyrok z dnia 22 września 2022 r., IMG/Komisja, C‑619/20 P i C‑620/20 P, EU:C:2022:722, pkt 83 i przytoczone tam orzecznictwo).
33
W niniejszej sprawie Gazprom kwestionuje dopuszczalność odwołania ze względu na to, że Orlen nie ma jego zdaniem istniejącego i aktualnego interesu w uchyleniu zaskarżonego wyroku, w szczególności ze względu na zakończenie ich stosunków umownych z dniem 31 grudnia 2022 r. W tym względzie bezsporne jest, że do tej daty, a zatem również po wniesieniu odwołania, w dniu 8 kwietnia 2022 r. istniały stosunki umowne wiążące Gazprom ze spółką Polskie Górnictwo Naftowe i Gazownictwo.
34
Ponieważ w okresie od dnia 8 kwietnia 2022 r. do dnia 31 grudnia 2022 r. sporna decyzja wywierała skutki prawne na polskim rynku gazu i ropy, na którym prowadzi działalność Orlen, może on, ze względu na to, że poprzednik prawny tej spółki był kontrahentem Gazpromu, powoływać się, zgodnie z orzecznictwem Trybunału, na konsekwencje podnoszonych przezeń naruszeń prawa oraz na charakter poniesionej przezeń w jego przekonaniu szkody (zob. podobnie wyrok z dnia 7 września 2023 r., Versobank/EBC, C‑803/21 P, EU:C:2023:630, pkt 160 i przytoczone tam orzecznictwo), a to w celu uzyskania jej naprawienia.
35
Ponadto Orlen udzielił w replice niezakwestionowanego wyjaśnienia, że zawisłych jest szereg prowadzonych przeciwko Gazpromowi postępowań arbitrażowych w przedmiocie wykonania umowy dotyczącej gazociągu jamalskiego, w tym kwestii związanych z cenami. Ponadto po wniesieniu odwołania wszczęto postępowanie dotyczące przerwania przez Gazprom dostaw gazu począwszy od dnia 27 kwietnia 2022 r.
36
Z powyższego wynika, że Gazprom niesłusznie kwestionuje istniejący i aktualny interes, jaki ma Orlen w żądaniu uchylenia zaskarżonego wyroku.
37
W drugiej kolejności, z art. 256 ust. 1 akapit drugi TFUE i art. 58 akapit pierwszy statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, jak również z art. 168 § 1 lit. d) i art. 169 § 2 regulaminu postępowania przed Trybunałem wynika, że odwołanie powinno precyzyjnie wskazywać zakwestionowane aspekty wyroku, o którego uchylenie się wnosi, oraz argumenty prawne, które szczegółowo uzasadniają to żądanie – pod rygorem niedopuszczalności odwołania lub danego zarzutu (wyrok z dnia 11 stycznia 2024 r., Foz/Rada, C‑524/22 P, EU:C:2024:23, pkt 26 i przytoczone tam orzecznictwo).
38
W niniejszym przypadku, wbrew twierdzeniom Komisji dotyczącym niewystarczająco jasnego charakteru części drugiej zarzutu trzeciego odwołania oraz podnoszonym przez Gazprom twierdzeniom o tym samym charakterze, dotyczącym zastrzeżeń szczegółowych przedstawionych w pkt 154 i 161 tego odwołania, wystarczająco precyzyjnie określono w nim kwestionowane elementy zaskarżonego wyroku i przedstawiono powody, dla których świadczą one o uchybieniu orzecznictwu dotyczącemu pojęcia oczywistego błędu w ocenie i naruszenia prawa w odniesieniu do wykładni art. 9 ust. 2 lit. a) rozporządzenia nr 1/2003.
39
Należy odrzucić istnienie tych bezwzględnych przeszkód procesowych.
40
Jeśli chodzi o podnoszoną przez Komisję niedopuszczalność części pierwszej zarzutu pierwszego odwołania ze względu na brak powołania się przez Orlen na istnienie oczywistego błędu w ocenie w odniesieniu do złożonych transakcji gospodarczych, to ten zarzut niedopuszczalności należy oddalić. Orlen przedstawił bowiem tę część pierwszą w ramach zarzutu dotyczącego naruszenia przez Sąd art. 9 rozporządzenia nr 1/2003. Wprawdzie zwięźle, ale podniósł on w nich, że Sąd powinien był zweryfikować, czy, przyjmując zobowiązania Gazpromu, Komisja przeanalizowała je w świetle pisma w sprawie przedstawienia zarzutów w sposób prawidłowy, „tj. nie popełniając przy tym oczywistego błędu”. Nie ma zatem wątpliwości co do tego, że Orlen umożliwił Trybunałowi określenie zakresu tej pierwszej części i wydanie rozstrzygnięcia w przedmiocie zasadności zawartej w tym względzie w zaskarżonym wyroku analizy.
41
Z całości powyższych rozważań wynika, że odwołanie jest dopuszczalne.
B. Co do istoty
1.
Uwagi wstępne
42
Z art. 9 rozporządzenia nr 1/2003 wynika, że Komisja może – jeśli zamierza przyjąć decyzję nakazującą zaprzestanie naruszenia – uczynić zobowiązania zaproponowane przez zainteresowane przedsiębiorstwa wiążącymi, jeżeli uwzględniają one zastrzeżenia skierowane do tych przedsiębiorstw we wstępnej fazie rozpatrywania sprawy.
43
Artykuł ten ma na celu zapewnienie skutecznego stosowania przewidzianych w traktacie FUE reguł konkurencji dzięki przyjmowaniu decyzji czyniących wiążącymi zobowiązania zaproponowane przez strony i uznane przez Komisję za umożliwiające szybsze rozwiązanie wskazanych przez nią problemów w dziedzinie konkurencji, zamiast uciekania się do rozwiązania, jakim jest formalne stwierdzenie naruszenia. Ściślej rzecz biorąc, artykuł ten został zainspirowany względami związanymi z ekonomią procesową i umożliwia przedsiębiorstwom pełne uczestnictwo w tej procedurze, polegające na proponowaniu rozwiązań, które wydają się im najbardziej właściwe i adekwatne do uwzględnienia wskazanych zastrzeżeń Komisji (zob. podobnie wyrok z dnia 29 czerwca 2010 r., Komisja/Alrosa, C‑441/07 P, EU:C:2010:377, pkt 35).
44
Co prawda, w przeciwieństwie do art. 7 rozporządzenia nr 1/2003, w jego art. 9 brak jest wyraźnej wzmianki o proporcjonalności, ale zasada proporcjonalności, jako ogólna zasada prawa Unii, stanowi kryterium zgodności z prawem wszelkich działań organów wspólnotowych, włącznie z decyzjami Komisji działającej w charakterze organu ochrony konkurencji (zob. wyrok z dnia 29 czerwca 2010 r., Komisja/Alrosa, C‑441/07 P, EU:C:2010:377, pkt 36).
45
Biorąc pod uwagę, że art. 9 tego rozporządzenia przewiduje jedynie, że w ramach postępowania wszczętego na podstawie tego przepisu – jak potwierdza to motyw 13 tego rozporządzenia – Komisja jest zwolniona z obowiązku stwierdzania i dokonywania kwalifikacji naruszenia, a jej rola ogranicza się do zbadania i ewentualnego zatwierdzenia zobowiązań zaproponowanych przez zainteresowane przedsiębiorstwa w świetle problemów, jakie instytucja ta zasygnalizowała we wstępnej fazie rozpatrywania sprawy i przy uwzględnieniu realizowanych przez nią celów. Urzeczywistnianie przez Komisję zasady proporcjonalności w kontekście tego art. 9 ogranicza się do weryfikacji, czy rozpatrywane zobowiązania uwzględniają zastrzeżenia, o których instytucja ta poinformowała zainteresowane przedsiębiorstwa i czy przedsiębiorstwa te nie zaproponowały zobowiązań mniej dotkliwych, które uwzględniałyby te zastrzeżenia w równie adekwatny sposób (wyrok z dnia 29 czerwca 2010 r., Komisja/Alrosa, C‑441/07 P, EU:C:2010:377, pkt 40, 41).
46
Dokonując tej weryfikacji, Komisja powinna jednak wziąć pod uwagę interesy osób trzecich, ponieważ okoliczność polegająca na tym, że indywidualne zobowiązania zaproponowane przez dane przedsiębiorstwo zostały przez Komisję uznane za wiążące, nie oznacza, że inne przedsiębiorstwa pozbawione są możliwości ochrony swych ewentualnych praw wynikających ze stosunków z tym przedsiębiorstwem (wyrok z dnia 29 czerwca 2010 r., Komisja/Alrosa, C‑441/07 P, EU:C:2010:377, pkt 41, 49). W przypadku gdy Komisja weryfikuje zobowiązania nie pod kątem możliwości uwzględnienia za ich pomocą zastrzeżeń dotyczących konkurencji, lecz w odniesieniu do wpływu na interesy osób trzecich, zasada proporcjonalności wymaga, aby uprawnienia, które przysługują tym osobom i które mają znaczenie w świetle prawa pierwotnego Unii, nie zostały pozbawione treści (wyrok z dnia 9 grudnia 2020 r., Groupe Canal+/Komisja, C‑132/19 P, EU:C:2020:1007, pkt 106).
47
Z powyższych rozważań wynika, że, ze względu na szczególny charakter regulacji zawartej w art. 9 rozporządzenia nr 1/2003, z jednej strony, jak stwierdził rzecznik generalny w pkt 39 opinii, kryterium właściwym, w świetle zastrzeżeń Komisji wyrażonych w jej wstępnej ocenie, jest to, czy zobowiązania mają charakter wystarczający do adekwatnego uwzględnienia owych zastrzeżeń, przy czym Komisja nie ma obowiązku poszukiwania z własnej inicjatywy rozwiązań mniej restrykcyjnych lub bardziej umiarkowanych niż zobowiązania, które zostały jej zaproponowane, oraz, z drugiej strony, kontrola sądowa przeprowadzonej przez Komisję analizy tych zobowiązań dotyczy wyłącznie kwestii, czy instytucja ta popełniła oczywisty błąd w ocenie (zob. podobnie wyrok z dnia 29 czerwca 2010 r., Komisja/Alrosa, C‑441/07 P, EU:C:2010:377, pkt 42).
48
Tak więc, jak wskazał rzecznik generalny w pkt 97 opinii, taka kontrola oczywistego błędu w ocenie nie oznacza, że analiza Komisji ma być wolna od wszelkich nieprawidłowości, ponieważ przyznano jej pewien margines oceny, pod warunkiem że próg oczywistego charakteru nie został przekroczony.
49
Ponadto z proceduralnego punktu widzenia należy podkreślić, że art. 9 rozporządzenia nr 1/2003 pozostawia Komisji swobodę określenia formy, jaką powinna przybrać „wstępna ocena”, o której mowa w ust. 1 tego artykułu. W praktyce, jak potwierdziła Komisja na rozprawie, ocena ta często odpowiada pismu w sprawie przedstawienia zarzutów skierowanemu do przedsiębiorstwa, któremu zarzuca się zachowania sprzeczne z art. 101 lub 102 TFUE na podstawie art. 7 tego rozporządzenia. W takim razie, tak jak miało to miejsce w niniejszym przypadku, zastosowanie ma orzecznictwo dotyczące takich pism procesowych, gdyż żaden z przepisów tego rozporządzenia nie uzasadnia odmiennego traktowania pisma w sprawie przedstawienia zarzutów w zależności od tego, czy służy ono za podstawę decyzji wydanej na podstawie art. 7 czy art. 9 tego rozporządzenia, przy czym ten ostatni artykuł nie przewiduje w szczególności możliwości zmiany oceny wstępnej.
50
W tym względzie z utrwalonego orzecznictwa wynika, iż pismo w sprawie przedstawienia zarzutów jest dokumentem o charakterze procesowym i przygotowawczym, który, w celu zapewnienia skutecznego korzystania z prawa do obrony, ogranicza zakres postępowania administracyjnego wszczętego przez Komisję, uniemożliwiając jej w ten sposób uwzględnienie innych zarzutów w decyzji kończącej dane postępowanie. Zatem cechą charakterystyczną tego pisma jest jego tymczasowość i możliwość wprowadzania zmian w trakcie oceny, którą Komisja przeprowadza później na podstawie stanowisk przedstawionych przez strony w odpowiedzi oraz na podstawie dalszych ustaleń faktycznych. Komisja powinna bowiem uwzględnić informacje wynikające z całego postępowania administracyjnego albo po to, aby odstąpić od bezpodstawnych zarzutów, albo w celu dopracowania i uzupełnienia pod względem faktycznym i prawnym argumentacji służącej do poparcia zarzutów, które podtrzymuje (wyrok z dnia 28 stycznia 2021 r., Qualcomm i Qualcomm Europe/Komisja, C‑466/19 P, EU:C:2021:76, pkt 66 i przytoczone tam orzecznictwo).
51
Tak więc w wydanej na podstawie art. 9 rozporządzenia nr 1/2003 decyzji Komisja nie ma obowiązku wyjaśniania powodów, dla których zrezygnowała z jednego lub kilku zarzutów szczegółowych odpowiadających niektórym z jej początkowych zastrzeżeń, czy to wobec przedsiębiorstwa, którego zobowiązania zostały uznane za wiążące, będącego jedynym adresatem pisma w sprawie przedstawienia zarzutów i, bardziej ogólniej rzecz ujmując, wstępnej oceny, o której mowa w tym art. 9, czy też wobec zainteresowanych osób trzecich (zob. podobnie wyrok z dnia 28 stycznia 2021 r., Qualcomm i Qualcomm Europe/Komisja, C‑466/19 P, EU:C:2021:76, pkt 67 i przytoczone tam orzecznictwo).
52
Oczywiście nie stoi to na przeszkodzie temu, aby Komisja sama uznała, że do umożliwienia lepszego zrozumienia tej decyzji przydatne byłoby dostarczenie jej wskazówek w tym względzie.
2.
W przedmiocie wniosku Komisji o zastąpienie uzasadnienia innym uzasadnieniem
53
W pkt 83 zaskarżonego wyroku Sąd orzekł, „że w okolicznościach niniejszej sprawy, a w szczególności w braku zrewidowanej oceny wstępnej, na podstawie art. 9 rozporządzenia nr 1/2003 Komisja – wbrew temu, co utrzymuje – była zobowiązana mieć powody braku zobowiązań uwzględniających zarzuty dotyczące gazociągu jamalskiego”. W pkt 85 tego wyroku Sąd dodał, że „[w] niniejszym przypadku należy w każdym razie stwierdzić, że Komisja przedstawiła przyczyny, dla których nie nałożyła zobowiązań uwzględniających zarzuty dotyczące gazociągu jamalskiego, które to przyczyny mają formę dwóch powodów zawartych w motywie 138 [spornej decyzji]”, a mianowicie decyzji certyfikacyjnej i międzyrządowego charakteru stosunków w sektorze gazu w Polsce.
54
W odpowiedzi na odwołanie Komisja podkreśliła, że analiza ta ma znamiona naruszenia prawa, wskazując jednocześnie, że pozostaje to bez wpływu na sentencję zaskarżonego wyroku, a zatem nie może prowadzić do jego uchylenia. Zwróciła się ona zatem do Trybunału w tym względzie o zastąpienie uzasadnienia innym uzasadnieniem.
55
Należy uwzględnić ten wniosek i orzec, w świetle rozważań przedstawionych w pkt 49–52 niniejszego wyroku, że Sąd niesłusznie wskazał na konieczność wysłania przez Komisję zrewidowanej oceny wstępnej w przypadku rezygnacji z niektórych z zarzutów szczegółowych zawartych w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów, które pełniło funkcję oceny wstępnej w rozumieniu art. 9 ust. 1 rozporządzenia nr 1/2003.
56
Błąd ten pozostawał bowiem bez wpływu na sentencję zaskarżonego wyroku, ponieważ Sąd słusznie wskazał, że Komisja uzasadniła sporną decyzję w odniesieniu do powodów rezygnacji z zarzutów dotyczących gazociągu jamalskiego, jak przypomniano w pkt 53 niniejszego wyroku, co wolno jej było uczynić.
57
Należy dodać, że, ze względu na rezygnację z tych zarzutów, jedynie w zakresie, w jakim Orlen wykaże, iż wskutek tej rezygnacji podjęte przez Gazprom i zatwierdzone przez Komisję zobowiązania stały się w oczywisty sposób niewystarczające, spółka ta będzie uprawniona do kwestionowania zgodności z prawem spornej decyzji ze względu na tę rezygnację.
3.
W przedmiocie zarzutu pierwszego
58
Zarzut pierwszy odwołania głównego, dotyczący naruszenia art. 9 rozporządzenia nr 1/2003, składa się z trzech części.
a)
W przedmiocie części pierwszej zarzutu pierwszego
1) Argumentacja stron
59
W części pierwszej zarzutu pierwszego Orlen utrzymuje, że Sąd naruszył art. 9 rozporządzenia nr 1/2003, gdyż uznał, iż Komisja prawidłowo oceniła adekwatność zobowiązań zaproponowanych przez Gazprom, mimo że Gazprom w tych zobowiązaniach nie ustosunkował się do zastrzeżeń wyrażonych przez nią w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów, a zobowiązania te nie były perspektywiczne, czyli, ze względu na swój charakter, zobowiązania te nie były odpowiednie do tego, by zapobiec podobnym naruszeniom w przyszłości. W niniejszej sprawie Sąd powinien był zaś sprawdzić, czy Komisja przeanalizowała adekwatność tych zobowiązań w świetle problemów w zakresie konkurencji, które sama zidentyfikowała w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów.
60
W szczególności Orlen uważa, że w pkt 208, 209 i 237 zaskarżonego wyroku Sąd przeanalizował adekwatność wspomnianych zobowiązań w całkowitym oderwaniu od pisma w sprawie przedstawienia zarzutów.
61
Działanie Sądu stanowiło naruszenie zasady ochrony uzasadnionych oczekiwań, tj. oczekiwania ze strony Orlenu, że decyzja uznająca te zobowiązania za wiążące, pomimo że nie ma takiego samego charakteru jak decyzja wydana na podstawie art. 7 rozporządzenia nr 1/2003, będzie odpowiadała na wszystkie zastrzeżenia Komisji i kładła kres naruszeniom Gazpromu.
62
Komisja kwestionuje powyższą argumentację.
2) Ocena Trybunału
63
Argumentacja Orlenu nie może zostać przyjęta.
64
Po pierwsze, należy uznać, że, przynajmniej w sposób dorozumiany, krytykując brak uwzględnienia przez Sąd w sposób wyczerpujący – aby dokonać oceny wystarczającego charakteru zobowiązań podjętych przez Gazprom – zastrzeżeń przedstawionych w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów, Orlen ma również na myśli zarzuty dotyczące gazociągu jamalskiego, z których Komisja wycofała się przed wydaniem spornej decyzji, jak wynika to z pkt 17 zaskarżonego wyroku, przytoczonego w pkt 2 niniejszego wyroku. Argumentacja ta jest zatem częściowo nieistotna dla sprawy.
65
Po drugie, jak słusznie zauważyła Komisja, Orlen w ramach części pierwszej zarzutu pierwszego nie wykazał popełnienia oczywistego błędu w przeprowadzonej przez Komisję ocenie adekwatności zobowiązań zaproponowanych przez Gazprom w celu zaradzenia zastrzeżeniom wyrażonym przez nią w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów ani też braku stwierdzenia przez Sąd takiego oczywistego błędu w ocenie. Orlen ogranicza się do podnoszenia w tym względzie samych tylko twierdzeń. Jak zaś przypomniano w pkt 47 i 48 niniejszego wyroku, kontrola sądowa decyzji wydanej w zastosowaniu art. 9 rozporządzenia nr 1/2003 dotyczy wyłącznie kwestii tego, czy Komisja popełniła taki błąd, co musi zostać wykazane konkretnie przez stronę, która to podnosi.
66
Po trzecie, zastrzeżenia Orlenu dotyczące braku analizy prospektywnej, która służyłaby ocenie adekwatności zobowiązań zaproponowanych przez Gazprom, z jednej strony, nie pozwalają wykazać, że doszło do popełnienia oczywistego błędu w ocenie w tym względzie i, z drugiej strony, dotyczą wniosków wyciągniętych przez Sąd z niepodważonych przez Orlen ustaleń faktycznych, polegających mianowicie na tym, że, przynajmniej w odniesieniu do pewnej liczby rozpatrywanych umów, nie można było uznać, iż zawarte w tych umowach klauzule dotyczące ustalania lub rewizji cen odsyłały do konkurencyjnych i jasno zdefiniowanych wskaźników referencyjnych. Sąd w sposób suwerenny doszedł na tej podstawie do wniosku, że brak odniesień w klauzulach rewizji cen do jasno zdefiniowanego, konkurencyjnego i publicznie dostępnego wskaźnika cenowego, takiego jak ceny w konkurencyjnych hubach gazowych, był jedną z głównych przyczyn, które mogły doprowadzić do nieuczciwych cen w pięciu państwach EŚW, których dotyczyły praktyki cenowe.
67
Po czwarte, twierdzenie, że Sąd miał potwierdzić zezwolenie przez Komisję na późniejszą korektę zaproponowanych zobowiązań, wynika z błędnej interpretacji zaskarżonego wyroku i spornej decyzji. W pierwszej kolejności zawarta w pkt 423 tego wyroku wzmianka o tym, że instytucje Unii lub krajowe organy regulacyjne w sektorze gazu mogą interweniować w celu zmiany przepisów w tym sektorze lub, w stosownych przypadkach, w celu zapewnienia ich przestrzegania, nie odnosi się, wbrew twierdzeniom Orlenu, jako taka do możliwości skorygowania takich zobowiązań. W drugiej kolejności sam fakt, że Komisja przypomniała, iż rozpatrywane zobowiązania mogą, jeśli dane przedsiębiorstwo nie wywiązuje się z nich, być przedmiotem wznowionego na podstawie art. 9 ust. 2 rozporządzenia nr 1/2003 postępowania, jest wyrazem nie zamiaru uzupełnienia tych zobowiązań ex post, lecz czuwania nad ich przestrzeganiem.
68
Po piąte, należy przypomnieć, iż zgodnie z utrwalonym orzecznictwem zasada ochrony uzasadnionych oczekiwań należy do podstawowych zasad Unii i każdy podmiot gospodarczy może powoływać się na nią, jeżeli dana instytucja wzbudziła jego uzasadnione oczekiwania, udzielając mu dokładnych zapewnień (wyrok z dnia 12 stycznia 2017 r., Timab Industries i CFPR/Komisja, C‑411/15 P, EU:C:2017:11, pkt 134 i przytoczone tam orzecznictwo).
69
Podmiot gospodarczy nie może zaś oprzeć się na treści pisma w sprawie przedstawienia zarzutów, którego przygotowawczy i tymczasowy charakter został przypomniany w pkt 50 niniejszego wyroku, także wówczas, gdy zawiera ono wstępną ocenę – która, jak sama jej nazwa wskazuje, ma nieostateczny charakter – aby na tej podstawie uznać, że Komisja udzieliła mu konkretnych zapewnień co do tego, że wszystkie zawarte w takich dokumentach zastrzeżenia odpowiadają zobowiązaniom, które zostaną zawarte w ostatecznej decyzji (zob. podobnie wyrok z dnia 12 stycznia 2017 r., Timab Industries i CFPR/Komisja, C‑411/15 P, EU:C:2017:11, pkt 135 i przytoczone tam orzecznictwo).
70
W związku z tym część pierwszą zarzutu pierwszego należy oddalić.
b)
W przedmiocie części drugiej zarzutu pierwszego
1) Argumentacja stron
71
W części drugiej zarzutu pierwszego Orlen podnosi, że Sąd dopuścił się szeregu oczywistych przeinaczeń okoliczności faktycznych, co spowodowało nieprawidłowe zastosowanie przezeń art. 9 rozporządzenia nr 1/2003 i błędne uznanie, że Komisja nie popełniła oczywistego błędu w ocenie adekwatności zobowiązań zaproponowanych przez Gazprom.
72
Tak więc przede wszystkim Sąd niesłusznie zdaniem Orlenu uznał, że praktyka Gazpromu polegała w istocie na uniemożliwieniu importu gazu, podczas gdy stosowane przez Gazprom praktyki miały w rzeczywistości na celu, jak zostało to wyraźnie opisane w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów, zapobieżenie reeksportowi gazu przez operatorów z zainteresowanych państw EŚW, co miało wywierać bezpośredni wpływ na płynność rynku hurtowego obrotu gazem. W ten sposób Sąd pominął sedno kwestii stosowanych przez Gazprom ograniczeń terytorialnych wskazanych w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów, które polegały nie na uniemożliwieniu importu gazu do państw EŚW, lecz jego odsprzedaży przez te państwa. Gdyby nie doszło do takiego przeinaczenia, Sąd musiałby przyznać, że Gazprom nie ustosunkował się w odpowiedni sposób do zarzutów dotyczących ograniczeń terytorialnych sformułowanych w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów.
73
Następnie Sąd miał błędnie uznać, że w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów Komisja zidentyfikowała cztery typy środków pozakontraktowych i pominęła środki mające postać gróźb różnego rodzaju działań odwetowych ze strony Gazpromu, przez co Sąd błędnie uznał, że zobowiązanie, którego zakres nie obejmuje wszystkich zastrzeżeń Komisji opisanych w treści pisma w sprawie przedstawienia zarzutów, jest niemniej jednak adekwatne.
74
Wreszcie Sąd miał błędnie ustalić, że okoliczność polegająca na tym, iż sądy krajowe mogą uwzględnić skargę o stwierdzenie nieważności wyroku arbitrażowego, jeśli uznają, że jest niezgodny z art. 102 TFUE lub decyzją wydaną na podstawie art. 9 rozporządzenia nr 1/2003, może skłaniać sądy arbitrażowe do zapewniania, że przepisy traktatowe są respektowane w ich wyrokach, podczas gdy takie twierdzenie jest spekulatywne i niczym niepoparte.
75
Komisja kwestionuje powyższą argumentację.
2) Ocena Trybunału
76
Należy ponownie zaznaczyć, że celem realizowanym przez Komisję, gdy wydaje ona decyzję uznającą za wiążące zobowiązania dla danego przedsiębiorstwa na podstawie art. 9 ust. 1 rozporządzenia nr 1/2003, jest rozwiązanie wyrażonych przez nią zastrzeżeń dotyczących istnienia zachowań antykonkurencyjnych oraz szybkie osiągnięcie, dzięki tym zobowiązaniom, zadowalającego stanu funkcjonowania konkurencji na danym rynku. Niemniej jednak w niniejszej sprawie nie jest wykluczone, że po wydaniu spornej decyzji zatwierdzone przez Komisję celowe środki zaradcze zmierzające do przywrócenia na polskim rynku, na którym prowadzi działalność Orlen, w pełni konkurencyjnych warunków zaopatrzenia w gaz i jego dystrybucji, nie wywołały natychmiastowych skutków lub nie odpowiadały subiektywnym oczekiwaniom konkretnego podmiotu gospodarczego, w niniejszym przypadku Orlenu. Nie można na tej podstawie wyciągać wniosku, że decyzja ta jest dotknięta oczywistymi błędami w ocenie, wobec których Sąd nie wyciągnął konsekwencji.
77
W szczególności, jak podnosi Komisja, Sąd prawidłowo ocenił import gazu z Niemiec do Polski w ramach swojej oceny obowiązku zmiany punktów dostawy, o którym była mowa już w motywie 170 spornej decyzji. Bezsporne jest bowiem, że od czasu przyjęcia pisma w sprawie przedstawienia zarzutów Polska skorzystała w znacznym stopniu z poprawy transgranicznej infrastruktury przesyłowej gazu, ponieważ import stał się możliwy bez zmiany punktu dostawy. W związku z tym Sąd nie dopuścił się naruszenia prawa przy kontroli oceny kwestii importu gazu do Polski dokonanej przez Komisję w związku z oceną adekwatności braku zaproponowania przez Gazprom zobowiązania dotyczącego utworzenia większej liczby mogących się zmienić i mających wpływ na Polskę punktów dostawy.
78
Choć Orlen podnosi, że Sąd nie uwzględnił w odniesieniu do oceny odpowiedniego charakteru zobowiązań Gazpromu aktów takich jak groźby różnego rodzaju środków odwetowych ze strony tej spółki, to wydaje się, że taki argument nie znajduje oparcia w faktach, ponieważ Sąd wspomniał o takich zachowaniach, w szczególności w pkt 95 zaskarżonego wyroku.
79
Wreszcie Sąd słusznie wskazał, że sądy arbitrażowe będą skłonne do upewniania się, czy w wydanym orzeczeniu arbitrażowym respektowany jest art. 102 TFUE, a stwierdzenie to nie może w żadnym razie prowadzić do uchylenia zaskarżonego wyroku.
80
W związku z tym część drugą zarzutu pierwszego należy oddalić.
c)
W przedmiocie części trzeciej zarzutu pierwszego
81
W części trzeciej zarzutu pierwszego Orlen podnosi, że Sąd nie uwzględnił ciążącego na Komisji obowiązku działania, w ramach dozwolonej prawnie swobody w zakresie oceny złożonych kwestii ekonomicznych i technicznych, z poszanowaniem postanowień traktatu FUE oraz podstawowych zasad porządku prawnego Unii. Do tych podstawowych zasad należy zasada solidarności energetycznej, oparta na art. 194 TFUE i mająca status ogólnej zasady prawa Unii. Przysługująca Komisji dyskrecjonalność jest więc w naturalny sposób ograniczona koniecznością działania w zgodzie z przepisami traktatu FUE i zasadami ogólnymi prawa Unii.
82
Ograniczając kryteria, którymi powinna kierować się Komisja przy badaniu spornych zobowiązań, Sąd miał zaś dopuścić się naruszenia art. 9 ust. 1 rozporządzenia nr 1/2003, ponieważ Komisja, opierając się na zbyt zawężającej wykładni wytycznych wynikającej z wyroków z dnia 29 czerwca 2010 r., Komisja/Alrosa (C‑441/07 P, EU:C:2010:377) i z z dnia 15 września 2016 r., Morningstar/Komisja (T‑76/14, EU:T:2016:481), nie tylko nie uwzględniła zasady solidarności energetycznej, ale również charakterystyki sprawy, jako należącej do dziedziny energetyki.
83
Komisja kwestionuje tę argumentację.
84
Trybunał uważa za stosowne zbadanie części trzeciej zarzutu pierwszego łącznie z zarzutem drugim.
4.
W przedmiocie zarzutu drugiego
a)
Argumentacja stron
85
Zarzut drugi Orlenu dotyczy naruszenia art. 194 TFUE w związku z art. 9 rozporządzenia nr 1/2003. Sąd, dokonując wykładni art. 194 TFUE, miał bowiem dopuścić się szeregu błędów.
86
Z najnowszego orzecznictwa, które prezentuje wyrok z dnia 15 lipca 2021 r., Niemcy/Komisja (C‑848/19 P, EU:C:2021:598, pkt 43, 44, 47, 50, 51), wynika, że zawarta w tym art. 194 TFUE zasada solidarności leży u podstaw wszystkich celów polityki energetycznej Unii, czyniąc z nich spójną całość, oraz że, w konsekwencji, akty przyjęte przez instytucje Unii, w tym przez Komisję w ramach tej polityki, należy interpretować – a ich zgodność z prawem oceniać – w świetle tej zasady, przy czym możliwość jej zastosowania nie zależy od powołania się w toku prowadzonego przez Komisję postępowania na kwestie z dziedziny energetyki. Zasada ta nie może być utożsamiana wyłącznie z wymogiem zapewnienia bezpieczeństwa dostaw lub ograniczać się do tego wymogu.
87
Prawidłowa wykładnia art. 194 TFUE sprowadza się zatem do przeprowadzenia trzyetapowego testu. Na pierwszym z nich należy ocenić, czy chodzi o akt z dziedziny energetyki. Na drugim etapie, niezależnie od tego, czy strony podniosły kwestie odnoszące się do tej dziedziny, organy Unii są zobowiązane zweryfikować, czy w wyniku wydania aktu doszłoby do naruszenia interesów poszczególnych zainteresowanych podmiotów. Na ostatnim, trzecim etapie powinno zostać wyważone, czy korzyści, jakie można osiągnąć z przyjęcia tego aktu, przeważają nad jego negatywnymi skutkami.
88
W niniejszej sprawie bezsporne jest, że sporna decyzja dotyczy dziedziny energetyki, ponieważ, przyjmując ją, Komisja zobowiązała Gazprom do zmiany zasad współpracy z jego klientami, a zatem decyzja ta wywarła wpływ na kształt unijnego rynku gazu i warunki na nim panujące w okresie co najmniej kolejnych ośmiu lat. Komisja przedstawiła zresztą postępowanie, które doprowadziło do wydania tej samej decyzji, jako istotny element działań podejmowanych w celu promowania otwartego i zintegrowanego rynku gazu. Jednakże Sąd, podobnie jak Komisja, całkowicie pominął fakt, że sporna decyzja wchodzi w zakres dziedziny energetycznej, błędnie sugerując w szczególności, że Komisja w ramach badania zobowiązań Gazpromu nie była związana zasadą solidarności energetycznej. Nie ma zaś niczego, co pozwalałoby twierdzić, że stosowanie tej zasady jest wykluczone lub ograniczone w ramach działania Komisji opartego na rozporządzeniu nr 1/2003, w tym na art. 9 tego rozporządzenia, jeżeli tylko działanie to można uznać za wchodzące w zakres dziedziny energetyki.
89
Zdaniem Orlenu takie podejście Sądu pozbawia art. 194 TFUE wszelkiej skuteczności (effet utile) w odniesieniu do działania Komisji zmierzającego do realizacji zarówno celów prawa konkurencji w szerokim znaczeniu, jak i celów związanych z funkcjonowaniem rynku energetycznego Unii. Brak przeprowadzenia analizy tych zobowiązań pod kątem wspomnianej zasady pozbawia zdaniem Orlenu również skuteczności (effet utile) art. 9 ust. 1 rozporządzenia nr 1/2003.
90
Komisja kwestionuje powyższą argumentację.
b)
Ocena Trybunału
91
Należy przypomnieć, iż zgodnie z orzecznictwem Trybunału nie ma niczego, co pozwalałoby uznać, że zasada solidarności figurująca w art. 194 ust. 1 TFUE nie może jako taka wywoływać wiążącego skutku prawnego dla państw członkowskich i instytucji Unii. Przeciwnie, zasada ta, jak wynika z samego brzmienia i samej struktury tego postanowienia, leży u podstaw wszystkich celów polityki Unii w dziedzinie energetyki, zapewniając ich spójność (wyrok z dnia 15 lipca 2021 r., Niemcy/Polska, C‑848/19 P, EU:C:2021:598, pkt 43).
92
Wynika stąd w szczególności, że akty przyjmowane przez instytucje Unii, w tym przez Komisję w ramach tej polityki, należy interpretować – oraz oceniać ich legalność – w świetle zasady solidarności energetycznej (wyrok z dnia 15 lipca 2021 r., Niemcy/Polska, C‑848/19 P, EU:C:2021:598, pkt 44).
93
Zasada ta, podobnie jak ogólne zasady prawa Unii, stanowi kryterium oceny legalności działań podejmowanych przez instytucje Unii (wyrok z dnia 15 lipca 2021 r., Niemcy/Polska, C‑848/19 P, EU:C:2021:598, pkt 45).
94
A zatem zasada solidarności energetycznej, o której mowa w art. 194 TFUE, musi być uwzględniana przez instytucje Unii i państwa członkowskie w ramach ustanawiania lub funkcjonowania rynku wewnętrznego, a w szczególności rynku gazu ziemnego, aby zapewnić bezpieczeństwo dostaw energii w Unii, co oznacza nie tylko stawianie czoła nagłym nadzwyczajnym sytuacjom, gdy one wystąpią, ale także podejmowanie środków mających na celu zapobieganie sytuacjom kryzysowym. W tym celu konieczne jest przeprowadzenie oceny ryzyka dla interesów energetycznych państw członkowskich i Unii, a w szczególności dla bezpieczeństwa dostaw energii (wyrok z dnia 15 lipca 2021 r., Niemcy/Polska, C‑848/19 P, EU:C:2021:598, pkt 69).
95
W niniejszym przypadku, po pierwsze, w pkt 420 zaskarżonego wyroku Sąd podkreślił, że zobowiązania podjęte w wyniku postępowania przeprowadzonego na podstawie art. 9 ust. 1 rozporządzenia nr 1/2003 nie mogą prowadzić do rezultatu, który byłby sprzeczny z poszczególnymi postanowieniami traktatów. Wynika stąd, iż Sąd słusznie uznał, po pierwsze, że Komisja, działając na podstawie tego postanowienia, powinna jednak wywiązać się z obowiązku działania zgodnie z postanowieniami traktatu FUE i ogólnymi zasadami prawa Unii i, po drugie, powinna sprawdzić, czy zaproponowane w ramach tej procedury zobowiązania jako takie nie naruszają innych postanowień traktatu FUE, w tym art. 194 ust. 1 TFUE.
96
Obowiązki te oznaczają, jak wskazał rzecznik generalny w pkt 58 opinii, że Komisja nie może zaakceptować zobowiązań, które mogą okazać się sprzeczne z art. 194 TFUE, a tym samym zagrażać celom realizowanym przez zasadę solidarności energetycznej lub bezpieczeństwu dostaw energii w Unii, niezależnie od faktu, że to samo zobowiązanie może uwzględniać zastrzeżenia Komisji w zakresie konkurencji na danym rynku. Nie oznacza to jednak, że Komisja, działając jako regulator konkurencji w ramach postępowania przewidzianego w rozporządzeniu nr 1/2003, byłaby uprawniona do nakładania obowiązków niezależnych od tych, które mają na celu zaradzenie problemom w zakresie konkurencji stwierdzonym w trakcie prowadzonego przez nią dochodzenia lub które wykraczają poza te obowiązki, i do wymagania na tej podstawie dalej idących zobowiązań.
97
Sąd nie naruszył zatem prawa, odmawiając w pkt 422 zaskarżonego wyroku utożsamienia stosowania przez Komisję zasady solidarności energetycznej z nałożeniem przez nią obowiązków o charakterze pozytywnym, rozumianym jako wyjście poza zakres postawionych wobec Gazpromu zarzutów, lub też nałożenie dalej idących wobec tej spółki obowiązków.
98
Ponadto Orlen nie wskazuje, w jaki sposób Komisja w spornej decyzji miała uchybić poszczególnym celom unijnej polityki energetycznej.
99
W tym względzie okoliczność polegająca na tym, że Komisja, przyjmując sporną decyzję, nie powołała się wyraźnie na zasadę solidarności energetycznej, nie oznacza, że jej przy tym nie uwzględniła i nie przestrzegała.
100
Przeciwnie, w spornej decyzji zawarła ona informacje świadczące wyraźnie o tym, że w chwili przyjęcia tej decyzji przy ocenie adekwatności zobowiązań Gazpromu wzięła ona pod uwagę cele unijnej polityki w dziedzinie energetyki, czuwając w szczególności nad zapewnieniem swobodnego transgranicznego przepływu gazu i dostarczeniem konsumentom z zainteresowanych państw EŚW alternatywnych dostaw z państw sąsiednich, a także nad zapewnieniem, by ceny nie odbiegały od zachodnioeuropejskich wskaźników konkurencji.
101
Należy zatem oddalić część trzecią zarzutu pierwszego, a w konsekwencji zarzut pierwszy w całości, jak również zarzut drugi.
5.
W przedmiocie zarzutu trzeciego
102
W zarzucie trzecim, dotyczącym naruszenia art. 9 ust. 1 rozporządzenia nr 1/2003, Orlen utrzymuje, że Sąd dokonał błędnej wykładni pojęcia „oczywistego błędu w ocenie” przy badaniu dokonanej przez Komisję oceny złożonych kwestii gospodarczych i technicznych w zakresie analizy adekwatności zobowiązań Gazpromu. Zgodnie z orzecznictwem Trybunału z pojęciem tym mamy do czynienia w czterech przypadkach, a mianowicie: braku prawidłowej oceny istotnych okoliczności faktycznych leżących u podstaw analizy przeprowadzonej przez autora decyzji, nieuwzględnienia przezeń istotnych informacji, oparcia tej analizy na nieistotnej informacji oraz niezachowania standardu dowodowego. W tych okolicznościach Sąd jest w szczególności zobowiązany do dokonania oceny, czy dowody, na których oparła się Komisja, są wystarczająco dokładne, wiarygodne i spójne, czy stanowią one zbiór istotnych danych, które należy wziąć pod uwagę w celu oceny złożonej sytuacji, czy mogą one stanowić poparcie dla wniosków wyciągniętych na ich podstawie przez Komisję i, wreszcie, czy ich jakość jako materiału dowodowego jest wystarczająca na potrzeby analizy o charakterze prospektywnym.
103
Zarzut ten składa się z dwóch części.
a)
W przedmiocie części pierwszej zarzutu trzeciego
1) Argumentacja stron
104
W części pierwszej zarzutu trzeciego, dotyczącej braku uwzględnienia przez Sąd łącznego wpływu popełnionych przez Komisję błędów na jej całościową analizę adekwatności zobowiązań Gazpromu, Orlen podnosi w szczególności, że konieczność uwzględnienia tego łącznego wpływu wynika z utrwalonego orzecznictwa sądów Unii. Sąd w zaskarżonym wyroku niesłusznie zaś uznał, że mógł ocenić te błędy niezależnie od siebie, to znaczy przeanalizować poszczególne środki i potencjalne błędy Komisji z osobna, rezygnując w ten sposób z ogólnej oceny działania tej instytucji. To właśnie na podstawie takich odrębnych od siebie analiz Sąd stwierdził brak oczywistego błędu w ocenie, podczas gdy łączne uwzględnienie tych błędów doprowadziłoby go do uznania, iż doszło do popełnienia takiego oczywistego błędu, biorąc pod uwagę, że poszczególne elementy zobowiązań Gazpromu nie były od siebie odrębne i wywierały na siebie wzajemnie wpływ. Zobowiązania Gazpromu dotyczące wygórowanych cen i ograniczeń terytorialnych mają charakter skomplikowanych mechanizmów, złożonych w dużym stopniu z zależnych od siebie elementów.
105
Takie błędne zastosowanie kryteriów kontroli oczywistego błędu w ocenie dotyczy w szczególności dokonanej przez Sąd oceny rezygnacji przez Komisję z podnoszenia zarzutów dotyczących gazociągu jamalskiego.
106
W każdym razie Sąd powinien był stwierdzić nieważność spornej decyzji również ze względu na to, że Komisja nie ustosunkowała się w niej do wszystkich wyrażonych przez siebie zastrzeżeń w dziedzinie konkurencji.
107
Komisja kwestionuje powyższą argumentację.
2) Ocena Trybunału
108
Po pierwsze, jeśli chodzi o argumenty dotyczące rezygnacji z zarzutów dotyczących gazociągu jamalskiego i braku ustosunkowania się do wszystkich przedstawionych pierwotnie zastrzeżeń Komisji, w tym również tych zarzutów, należy je oddalić, odsyłając do pkt 57 i 64 niniejszego wyroku.
109
Po drugie, to do strony skarżącej żądającej stwierdzenia nieważności decyzji przyjętej przez Komisję na podstawie art. 9 rozporządzenia nr 1/2003 należy wykazanie, że instytucja ta popełniła oczywisty błąd w ocenie. W niniejszej sprawie Orlen ogranicza się zaś do przedstawienia abstrakcyjnego rozumowania opartego na idei kumulacji błędów, nie wykazując jego konkretnego znaczenia dla tej sprawy. W tym względzie Komisja wyjaśnia, że przed Sądem Orlen bynajmniej nie twierdził, iż należało dokonać całościowej oceny wszystkich zarzucanych mu błędów. Z pkt 398 zaskarżonego wyroku wynika bowiem, że tylko Overgas podniósł taki argument, który został zbadany przez Sąd, a następnie słusznie przezeń oddalony.
110
Po trzecie, w przeciwieństwie do tego, co twierdzi Orlen, ani ze spornej decyzji, ani z zaskarżonego wyroku nie wynika, aby Komisja lub Sąd postanowiły nie przeprowadzać całościowej analizy zobowiązań podjętych przez Gazprom.
111
W odniesieniu do Komisji należy przede wszystkim zauważyć, że motywy 160–164 spornej decyzji świadczą o przyjęciu przez nią przy badaniu zobowiązań całościowego podejścia. W tym względzie podjęta przez tę instytucję decyzja o odrębnym przedstawieniu proporcjonalności poszczególnych zobowiązań w stosunku do wyrażonych przez nią zastrzeżeń nie może wystarczyć do podważenia tego całościowego podejścia.
112
Jeśli chodzi o Sąd, odpowiednio z pkt 195–202, 310–319 zaskarżonego wyroku wynika, iż Sąd dokonał całościowej oceny zarówno zobowiązań dotyczących praktyk cenowych, jak i zobowiązań dotyczących ograniczeń terytorialnych. Punkt 398 zaskarżonego wyroku, wspomniany już w pkt 109 niniejszego wyroku, stanowi kolejny przykład całościowej oceny dokonanej celem ustalenia, czy mogło dojść do popełnienia oczywistego błędu w ocenie.
113
Po czwarte, należy oddalić twierdzenie Orlenu, zgodnie z którym Sąd powinien był stwierdzić, że oczywisty błąd w ocenie Komisji wynikał w niniejszym przypadku z kumulacji popełnionych przez nią prostych błędów. Taki błąd mógłby zaistnieć tylko wtedy, gdyby Sąd stwierdził, że co najmniej jedno z zaakceptowanych przez Komisję zobowiązań miało nieadekwatny charakter, co mogłoby doprowadzić do zakwestionowania również innych zobowiązań, gdyby wykazano, że są one ze sobą powiązane. W rzeczywistości tak nie było.
114
Choć prawdą jest, że w ramach jego analizy adekwatnego charakteru zobowiązań dotyczących punktów dostawy Sąd rzeczywiście wskazał na pewne nieprawidłowości w dokonanej przez Komisję ocenie tych zobowiązań, to jednak nie uznał on, aby okoliczności te miały jakikolwiek wpływ na skuteczność tych zobowiązań. Jak zauważył rzecznik generalny w pkt 96 opinii, krytyczne uwagi Sądu dotyczące oceny Komisji odnoszą się bardziej do przyjętego w ramach jej analizy podejścia metodologicznego niż do niewystarczającego charakteru zobowiązań.
115
Należy również przypomnieć, jak podkreślono w pkt 48 niniejszego wyroku, że oczywisty błąd w ocenie nie może wiązać się z dopuszczeniem się przez Komisję dowolnej nieprawidłowości czy też jakiegokolwiek pominięcia, ponieważ istnieje pewien próg wagi naruszenia, który powinien zostać osiągnięty, aby można było na tej podstawie podważyć zasadność przeprowadzonej przez tę instytucję analizy.
116
Z powyższego wynika, że część pierwszą zarzutu trzeciego należy oddalić.
b)
W przedmiocie części drugiej zarzutu trzeciego
1) Argumentacja stron
117
W części drugiej zarzutu trzeciego, opartej na nieuwzględnieniu perspektywicznego charakteru zobowiązań Gazpromu w ramach analizy adekwatności poszczególnych elementów składających się na te zobowiązania, Orlen utrzymuje, że, zgodnie z orzecznictwem Trybunału, w odniesieniu do zobowiązań mających na celu ustosunkowanie się do zastrzeżeń w dziedzinie konkurencji (a mianowicie poprzez doprowadzenie do zakończenia praktyk i przywrócenie konkurencji na rynku czy też zapobieżenie powtórzeniu naruszeń) Komisja w sposób szczególnie ostrożny powinna podchodzić do scenariuszy zakładających negatywny rozwój sytuacji. W tym kontekście Sąd powinien zweryfikować, czy Komisja przeprowadziła tę analizę prawidłowo, bazując zarówno na „możliwych do zastosowania doświadczeniach historycznych”, jak i na „weryfikacji prawdopodobieństwa jednoczesnego spełnienia się wszystkich warunków, które muszą zostać spełnione kumulatywnie”.
118
W niniejszym przypadku pierwszym przykładem popełnionego przez Sąd błędu jest dokonanie przezeń analizy adekwatności zobowiązania polegającego na wprowadzeniu do umów klauzuli rewizji cenowej wyłącznie w kontekście aktualnej na moment wydawania spornej decyzji sytuacji na rynku, z całkowitym pominięciem elementu prospektywnego.
119
Kolejnym przykładem takiego braku weryfikacji przez Sąd tego, czy Komisja przeprowadziła analizę prospektywną, jest zdaniem Orlenu brak weryfikacji tego, ile warunków kumulatywnych musiałoby zostać spełnionych, aby mógł zostać zrealizowany wyrażony w pkt 135 spornej decyzji cel zobowiązania cenowego polegający na zapewnieniu klientom Gazpromu jasnego prawa umownego do zapewnienia, że płacone przez nich w przyszłości ceny gazu pozostaną uczciwe i konkurencyjne.
120
W konsekwencji Sąd nie dokonał prawidłowej oceny istotnych okoliczności faktycznych leżących u podstaw przeprowadzonej analizy, a każdy z wyżej wymienionych błędów miał bezpośredni wpływ na sporną decyzję.
121
Komisja kwestionuje powyższą argumentację.
2) Ocena Trybunału
122
Twierdzeniom Orlenu przeczą zarówno treść spornej decyzji, jak i zaskarżonego wyroku.
123
Tak więc, wbrew temu, co twierdzi Orlen, Komisja i Sąd wyraźnie uwzględniły przyszłe zmiany na rynku, jak wynika to z pkt 158 zaskarżonego wyroku, w związku z czym w pkt 155 tego wyroku Sąd uznał za wystarczające, że w ostatecznych zobowiązaniach zawarto klauzulę rewizji cen, a nie natychmiastową zmianę formuł cenowych przewidzianych w istniejących już klauzulach.
124
Orlen błędnie zaś zrozumiał ten ostatni punktu zaskarżonego wyroku i utrzymuje, że Sąd dokonał oceny adekwatności zaproponowanej przez Gazprom klauzuli rewizji cen jedynie w świetle sytuacji na rynku istniejącej w chwili wydania spornej decyzji. Sąd potwierdził w nim jedynie, że Komisja w swojej ocenie również prawidłowo uwzględniła sytuację rynkową istniejącą w chwili wydania tej decyzji. Ponadto z pkt 156–158 zaskarżonego wyroku jasno wynika, że Sąd w rzeczywistości skontrolował prawidłowość dokonanej przez Komisję oceny prospektywnej. W tym względzie okoliczność polegającą na tym, że w czasie wydawania tej decyzji ceny były konkurencyjne, należy rozpatrywać w związku z przyznaniem Gazpromowi dziesięciotygodniowego terminu na zmianę wszystkich umów i wprowadzenie do nich klauzuli rewizji cen.
125
Ponadto Sąd również w wystarczający sposób ocenił to, jak dzięki wprowadzonym w drodze zobowiązań klauzulom rewizji cen można uniknąć powtórzenia sytuacji, w której ceny te byłyby wygórowane.
126
W konsekwencji należy oddalić część drugą zarzutu trzeciego i w konsekwencji oddalić ten zarzut.
6.
W przedmiocie zarzutu czwartego
127
Zarzut czwarty dotyczy naruszenia art. 9 ust. 2 rozporządzenia nr 1/2003.
128
Zarzut ten składa się z dwóch części.
a)
W przedmiocie części pierwszej zarzutu czwartego
1) Argumentacja stron
129
W części pierwszej zarzutu czwartego Orlen podnosi, że Sąd oparł przewidzianą w art. 9 ust. 2 rozporządzenia nr 1/2003 możliwość wznowienia postępowania na naruszeniu zobowiązania, którego treść została przezeń zinterpretowana na podstawie uzasadnienia spornej decyzji, a nie jej sentencji.
130
Z art. 9 ust. 2 lit. b) jasno wynika, że, w przypadku niewykonania zobowiązań przez przedsiębiorstwo, którego zobowiązania Komisja przyjęła, instytucja ta ma uprawnienia do wznowienia prowadzonego postępowania. Kluczowe znaczenie ma zatem jednoznaczne określenie treści rozpatrywanego zobowiązania.
131
W tym względzie wykładnia sentencji spornej decyzji powinna polegać nie na uzupełnieniu treści zobowiązań zawartych w tej sentencji, jak uczynił to Sąd, lecz na ich interpretacji, w szczególności w przypadku wątpliwości co do literalnej wykładni tej sentencji. Ma to potwierdzać orzecznictwo, zgodnie z którym, co do zasady, należy zaskarżyć sentencję, a nie uzasadnienie aktu prawnego, z wyjątkiem sytuacji, w której treść tego uzasadnienia wpływa na istotę rozstrzygnięcia wskazanego w sentencji lub dostarcza niezbędnego wsparcia tej sentencji.
132
Sąd zaś nie tylko zinterpretował treść zobowiązań dotyczących praktyk cenowych, stanowiących część sentencji spornej decyzji, w świetle jej uzasadnienia, ale również, po pierwsze, błędnie rozszerzył tę treść o elementy, które ewidentnie nie zostały zawarte w tej sentencji i, po drugie, wskazał, na podstawie tego rozszerzonego w ten sposób rozstrzygnięcia, na uprawnienie do wznowienia postępowania, w szczególności w przypadku nieprzestrzegania przez sądy arbitrażowe danych dotyczących „cen giełdowych” umożliwiających określenie zrewidowanych cen. Ponieważ Komisja nie wyjaśniła wyraźnie, co rozumie przez niewykonanie zobowiązania w świetle podstaw do wznowienia postępowania, Sąd nie mógł zgodnie z prawem wyciągnąć na tej podstawie argumentu przemawiającego za adekwatnością rozpatrywanego zobowiązania.
133
Ponadto Komisja nie jest zobowiązana, w przypadku naruszenia przez Gazprom jego zobowiązań, do wznowienia postępowania, ponieważ dysponuje ona w tym względzie szerokimi uprawnieniami dyskrecjonalnymi. W związku z tym bezzasadny jest argument, zgodnie z którym możliwość wznowienia postępowania, która przysługuje Komisji w przypadku naruszenia tych zobowiązań, ma dowodzić ich adekwatności.
134
Komisja kwestionuje powyższą argumentację.
2) Ocena Trybunału
135
Jak już wspomniano w pkt 67 niniejszego wyroku, sam fakt przypomnienia, że zobowiązania mogą, jeśli dane przedsiębiorstwo nie wywiązuje się z nich, prowadzić do wznowienia postępowania na podstawie art. 9 ust. 2 rozporządzenia nr 1/2003, jest wyrazem nie zamiaru uzupełniania tych zobowiązań ex post, lecz czuwania nad ich przestrzeganiem. W tym samym duchu Sąd wspomniał o możliwości wznowienia postępowania i nałożenia grzywny na podstawie art. 23 ust. 2 lit. c) rozporządzenia nr 1/2003 w przypadku uchybienia przez Gazprom ciążącym na nim zobowiązaniom. Chodzi tu jedynie o skierowane do Gazpromu przypomnienie mające na celu zastosowanie się przezeń do tych zobowiązań.
136
Ponadto całkowicie logiczne jest, że Sąd dokonał wykładni treści sentencji spornej decyzji w świetle jej uzasadnienia. Oparcie się na uzasadnieniu tej decyzji w celu poparcia prawidłowej wykładni jej sentencji nie stanowi naruszenia prawa, lecz stanowi zwyczajową technikę wykładni. Wbrew temu, co twierdzi Orlen, postępując w ten sposób, Sąd nie uzupełnił tej sentencji informacjami, które nie były w niej zawarte, lecz jedynie dokonał jej wykładni w świetle treści tego uzasadnienia. W szczególności, ustosunkowując się do twierdzeń Orlenu, Sąd ograniczył się do wyjaśnienia, co należało rozumieć przez zobowiązanie opisane w pkt 19 ppkt (iv) ostatecznych zobowiązań, nie zaprzeczając brzmieniu tego punktu ani nie wykraczając poza ten punkt, lecz dokonując racjonalnej wykładni tego zobowiązania na podstawie jego treści i celu.
137
W związku z tym część pierwszą zarzutu czwartego należy oddalić.
b)
W przedmiocie części drugiej zarzutu czwartego
1) Argumentacja stron
138
W części drugiej zarzutu czwartego Orlen podnosi argument, zgodnie z którym Sąd oparł przewidzianą w art. 9 ust. 2 lit. a) rozporządzenia nr 1/2003 możliwość wznowienia postępowania, wskazując na okoliczności, które nie stanowiły podstawy spornej decyzji i które pozostawały bez jakiegokolwiek związku z jej przedmiotem.
139
Prawidłowa interpretacja tego przepisu uprawniałaby Komisję do wznowienia postępowania w sytuacji, w której nastąpiła istotna zmiana odnośnie do jakiegokolwiek faktu, który był podstawą do podjęcia decyzji. Przepis ten odnosi się więc do faktów, które istniały w momencie podejmowania przez Komisję decyzji i z tego względu były przez nią poddawane ocenie. Sąd uchybił zaś tej wykładni, stosując ją w szczególności w odniesieniu do dwóch rodzajów okoliczności.
140
Z jednej strony Sąd uznał, że, nawet jeśli konwergencja cen gazu i ropy naftowej była faktem krótkoterminowym, to każdy brak konwergencji w przyszłości stanowi zmianę okoliczności istniejących w chwili wydania spornej decyzji, która upoważnia Komisję do działania na podstawie tego samego przepisu.
141
Z drugiej strony Orlen podnosi, że Sąd uznał również, iż należy wziąć pod uwagę brak, w chwili wydania tej decyzji, zachodzenia pewnych okoliczności, takich jak brak funkcjonowania gazociągu Nord Stream 2, brak ograniczeń w dostawach gazu stosowanych przez Gazprom, czy też brak stawiania przez Gazprom dodatkowych warunków dostaw gazu, ponieważ, gdyby takie okoliczności miały zaistnieć w przyszłości, mogłyby one doprowadzić do wznowienia postępowania przez Komisję na podstawie art. 9 ust. 2 lit. a) rozporządzenia nr 1/2003.
142
Tak więc Sąd miał ocenić, że zdarzenia przyszłe i nieokreślone co do swojego zakresu i charakteru, które ze swojej istoty nie stanowiły okoliczności będących podstawą podjęcia spornej decyzji, miałyby uzasadniać takie wznowienie postępowania, co byłoby sprzeczne z prawidłową wykładnią tego przepisu.
143
Komisja kwestionuje powyższą argumentację.
2) Ocena Trybunału
144
Jak zauważyła Komisja w odpowiedzi na odwołanie, art. 9 ust. 2 lit. a) rozporządzenia nr 1/2003 świadczy o tym, że zobowiązania zatwierdzone przez tę instytucję mają rację bytu tylko pod warunkiem, że okoliczności, które doprowadziły do ich przyjęcia, nie uległy istotnym zmianom, zaś w przeciwnym razie konieczne jest wznowienie postępowania, aby dostosować rozpatrywane zobowiązania do nowych okoliczności.
145
Po pierwsze, wbrew temu, co twierdzi Orlen, Sąd w pkt 426 zaskarżonego wyroku przypomniał jedynie, że Komisja może w stosownym wypadku uczynić użytek z przewidzianej w art. 9 ust. 2 lit. a) rozporządzenia nr 1/2003 możliwości wznowienia postępowania, jeżeli nastąpiła istotna zmiana odnośnie do jakiegokolwiek faktu, który był podstawą do podjęcia decyzji.
146
Po drugie, Sąd nie naruszył prawa przy dokonywaniu wykładni zawartego w tym przepisie wyrażenia „jeżeli nastąpiła istotna zmiana odnośnie do jakiegokolwiek faktu, który był podstawą do podjęcia decyzji”. W szczególności nie wskazał on, że taką zmianę stanowią wszystkie przyszłe wydarzenia, do których odnosiły się obawy Orlenu, w szczególności te dotyczące gazociągu Nord Stream 2.
147
Sąd nie dokonał zatem nadmiernego rozszerzenia zakresu stosowania art. 9 ust. 2 lit. b) rozporządzenia nr 1/2003.
148
Należy zatem oddalić część drugą zarzutu czwartego.
149
Z całości powyższych rozważań wynika, że należy oddalić ten zarzut, a tym samym odwołanie w całości.
V. W przedmiocie odwołania wzajemnego
150
W odwołaniu wzajemnym Overgas wnosi o uchylenie zaskarżonego wyroku.
A. W przedmiocie dopuszczalności odwołania wzajemnego
1.
Argumentacja stron
151
Gazprom podnosi, że Overgas nie ma interesu we wniesieniu odwołania wzajemnego. Ponadto zaskarżony wyrok nie dotyczy tej spółki bezpośrednio. Odwołanie to jest więc niedopuszczalne.
152
Z jednej strony ostateczne zobowiązania nie naruszają interesów gospodarczych lub prawnych spółki Overgas. Nawet jeśli przyznaje ona, że prawdopodobnie muszą istnieć lepsze zobowiązania, nie świadczy to o tym, że ostateczne zobowiązania są dla niej szkodliwe.
153
Z drugiej strony Gazprom twierdzi, że unieważnienie zobowiązań ostatecznych nie przysporzyłoby spółce Overgas żadnej korzyści. Przeciwnie, gdyby należało je unieważnić, nie byłoby pewne, czy Komisja uznałaby za wiążące zobowiązania, które byłyby bardziej rygorystyczne, lub czy Gazprom byłby skłonny podjąć takie zobowiązania. Sama hipotetyczna i teoretyczna możliwość istnienia rzekomo „lepszych” zobowiązań nie wystarcza do tego, aby uznać odwołanie wzajemne za dopuszczalne.
154
W replice Overgas podnosi, że odwołanie wzajemne jest dopuszczalne, ponieważ sporna decyzja dotyczy jej bezpośrednio w rozumieniu art. 56 akapit drugi statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej. Uzyskanie od Komisji bardziej korzystnej decyzji polegającej na zarządzeniu skutecznych środków prawnych leży w jej interesie gospodarczym. Taki rezultat nie może zostać osiągnięty de iure do czasu stwierdzenia nieważności spornej decyzji.
155
Orlen wnosi również o stwierdzenie, że odwołanie wzajemne jest dopuszczalne.
2.
Ocena Trybunału
156
Wystarczy stwierdzić, że interes spółki Overgas we wniesieniu odwołania wzajemnego został wykazany, choć prowadzi ona działalność na rynku gazu w Bułgarii, który nie jest bezpośrednio przedmiotem ostatecznych zobowiązań, uznanych w spornej decyzji za wiążące, ponieważ spółka ta występowała w pierwszej instancji jako interwenient popierający żądania spółki Polskie Górnictwo Naftowe i Gazownictwo, a w zaskarżonym wyroku Sąd oddalił skargę tej spółki.
B. Co do istoty
157
Na poparcie odwołania wzajemnego Overgas podnosi dwa zarzuty.
1.
W przedmiocie zarzutu pierwszego
a)
Argumentacja stron
158
W zarzucie pierwszym Overgas podnosi, że Sąd naruszył art. 40 ust. 2 w związku z art. 53 ust. 1 statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, uznawszy, że argumenty przedstawione przez nią w uwagach interwenienta są niedopuszczalne ze względu na to, iż dotyczą bułgarskiego systemu gazowego.
159
Sąd błędnie uznał, że argumenty te wykraczają poza przedmiot sporu. Określenie przedmiotu sporu w ramach skargi o stwierdzenie nieważności nie należy do Sądu, lecz do samej strony skarżącej, czyli, w niniejszym przypadku, spółki Polskie Górnictwo Naftowe i Gazownictwo. Tymczasem spółka Polskie Górnictwo Naftowe i Gazownictwo określiła przedmiot sporu szeroko, również w odniesieniu do ograniczeń terytorialnych. W związku z tym zobowiązania dotyczące Bułgarii mieszczą się w tym zakresie. Ponadto dokonana przez Sąd wykładnia podejścia przyjętego przez Polskie Górnictwo Naftowe i Gazownictwo, w szczególności w odniesieniu do potencjalnych ograniczeń przedmiotu sporu, jest częściowo sprzeczna, w znacznej mierze niejednoznaczna i ogólnie nie do pogodzenia z przedstawionym w skardze jasnym stanowiskiem spółki Polskie Górnictwo Naftowe i Gazownictwo Naftowe.
160
Na poparcie tej analizy Overgas wskazuje, że zarzuty podniesione w pierwszej instancji przez Polskie Górnictwo Naftowe i Gazownictwo dotyczyły szeregu wskazanych w treści spornej decyzji problemów i błędów, w przypadku których rynek polski, który spółka ta znała najlepiej, był tylko jednym z przykładów, co nie oznacza, iż bułgarski rynek gazowy nie był objęty przedmiotem sporu.
161
Orlen uważa, że należy uwzględnić zarzut pierwszy i podniesione przez spółkę Overgas żądanie zmierzające do uchylenia zaskarżonego wyroku w całości.
162
Komisja ze swej strony wnosi o oddalenie zarzutu pierwszego.
b)
Ocena Trybunału
163
Przede wszystkim należy przypomnieć, że w ramach zobowiązania dotyczącego Bułgarii Gazprom zobowiązał się do zmiany umów o dostawy i przesył gazu, aby usunąć przeszkody umowne dla bułgarskiego operatora systemu przesyłowego i w ten sposób dostosować ten system do określonych w prawie wtórnym Unii wymogów. Wymogi te dotyczą w szczególności wdrożenia systemu wejścia-wyjścia, zawierania umów o połączeniach międzysystemowych między operatorami systemów z państw sąsiadujących oraz zasad podziału ilości gazu pomiędzy poszczególnymi użytkownikami systemu w punktach połączeń międzysystemowych. Wymogi te ułatwiają transgraniczny handel gazem, wspierają konkurencję i zapewniają integrację rynku wewnętrznego.
164
Następnie, w skardze wniesionej do Sądu spółka Polskie Górnictwo Naftowe i Gazownictwo powołała się na zobowiązanie dotyczące Bułgarii tylko raz i nie podniosła żadnego zarzutu dotyczącego adekwatności tego zobowiązania. Przeciwnie, podniosła ona, że Gazprom powinien był zaproponować – a Komisja powinna była uczynić takie zobowiązanie wiążącym – dla innych rynków gazu w państwach EŚW, w tym w Polsce, zobowiązanie analogiczne do tego dotyczącego Bułgarii. Nie ulega więc wątpliwości, że to ostatnie zobowiązanie wykraczało poza przedmiot wniesionego do Sądu sporu.
165
Wreszcie w pkt 409 zaskarżonego wyroku Sąd niewątpliwie ustosunkował się do podniesionego przez spółkę Polskie Górnictwo Naftowe i Gazownictwo zarzutu odnoszącego się do nieadekwatnego charakteru zobowiązań dotyczących ograniczeń terytorialnych w ich całokształcie i stwierdził w tym względzie, że Komisja nie popełniła oczywistego błędu w ocenie. Sąd uwzględnił jednak w swojej ocenie okoliczność polegającą na tym, że spółka Polskie Górnictwo Naftowe i Gazownictwo w żaden sposób nie zakwestionowała adekwatności zobowiązania dotyczącego Bułgarii.
166
Ustalono zatem, że zobowiązanie dotyczące Bułgarii nie wchodziło w zakres przedmiotu sporu określonego we wniesionej do Sądu skardze, w związku z czym Sąd słusznie orzekł, że argumenty przedstawione przez Overgas w uwagach interwenienta były niedopuszczalne ze względu na to, iż dotyczyły bułgarskiego systemu gazowego.
167
Pierwszy zarzut odwołania wzajemnego należy zatem oddalić.
2.
W przedmiocie zarzutu drugiego
a)
Argumentacja stron
168
W zarzucie drugim Overgas podnosi, że Sąd naruszył obowiązek uzasadnienia ciążący na nim zgodnie z art. 36 statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej w związku z art. 53 ust. 1 tego statutu.
169
W szczególności Sąd nie określił szczegółowego sposobu obliczania czterech czynników ograniczających zakres stosowania zobowiązań dotyczących punktów dostawy, sposobu, w jaki należało zmierzyć skumulowane skutki tych czterech czynników, ani punktu odniesienia wykorzystanego do wyciągnięcia wniosku, zgodnie z którym nawet te skumulowane skutki nie przekładały się na oczywisty błąd w ocenie, który miała popełnić Komisja w momencie przyjmowania tych zobowiązań. Sąd nie przedstawił jakichkolwiek wyjaśnień odnośnie do metody, jaką zastosował w tym względzie, ani, tym bardziej, co do jej zastosowania w okolicznościach niniejszej sprawy.
170
Orlen nie zajmuje stanowiska w przedmiocie zarzutu drugiego. Komisja uważa, że jest on niedopuszczalny ze względu na to, że jest zbyt nieprecyzyjny.
b)
Ocena Trybunału
171
Należy przypomnieć, że ciążący na Sądzie obowiązek uzasadnienia wymaga jasnego i jednoznacznego wskazania przyjętego przezeń rozumowania, tak aby umożliwić zainteresowanym poznanie powodów wydanego orzeczenia, a Trybunałowi – dokonanie kontroli sądowej (wyrok z dnia 26 lipca 2017 r., Staatliche Porzellan-Manufaktur Meissen/EUIPO, C‑471/16 P, EU:C:2017:602, pkt 28 i przytoczone tam orzecznictwo), lecz nie ma on obowiązku przedstawienia uzasadnienia, w którym ustosunkowuje się on w sposób wyczerpujący do wszystkich argumentów przedstawionych przez strony sporu (zob. podobnie wyrok z dnia 4 marca 2021 r., Liaño Reig/SRB, C‑947/19 P, EU:C:2021:172, pkt 27 i przytoczone tam orzecznictwo).
172
W niniejszej sprawie w szczególności z pkt 77 i 114 niniejszego wyroku wynika, że Sąd zbadał i uzasadnił swoją analizę dokonanej przez Komisję oceny zobowiązań dotyczących punktów dostawy. Okoliczność, że odpowiednie fragmenty zaskarżonego wyroku nie są tak szczegółowe, jakby życzyła sobie tego spółka Overgas, nie pozwala na wyciągnięcie wniosku, że Sąd niewystarczająco uzasadnił ten wyrok w tym względzie.
173
Należy zatem oddalić zarzut drugi i, co za tym idzie, odwołanie wzajemne w całości.
VI. W przedmiocie kosztów
174
Zgodnie z art. 184 § 2 regulaminu postępowania przed Trybunałem, jeżeli odwołanie jest bezzasadne, Trybunał rozstrzyga o kosztach.
175
Zgodnie z art. 138 § 1 tego regulaminu, mającym zastosowanie do postępowania odwoławczego na podstawie art. 184 § 1 tego regulaminu, kosztami zostaje obciążona, na żądanie strony przeciwnej, strona przegrywająca sprawę.
176
Ponieważ odwołanie wniesione przez Orlen zostało oddalone, należy obciążyć tę spółkę jej własnymi kosztami oraz, zgodnie z żądaniami Komisji i Gazpromu, kosztami poniesionymi przez nie w ramach tego odwołania. Ponieważ odwołanie wzajemnie wniesione przez Overgas zostało oddalone, należy obciążyć tę spółkę jej własnymi kosztami oraz, zgodnie z żądaniami Komisji i Gazpromu, kosztami poniesionymi przez nie w ramach tego odwołania.
177
Ponadto w myśl art. 140 § 1 regulaminu postępowania przed Trybunałem, mającego zastosowanie do postępowania odwoławczego na podstawie art. 184 § 1 tego regulaminu, państwa i instytucje interweniujące w sprawie pokrywają własne koszty. Rzeczpospolita Polska, interwenient w pierwszej instancji, pokrywa zatem własne koszty.
Z powyższych względów Trybunał (druga izba) orzeka, co następuje:
1)
Odwołanie oraz odwołanie wzajemne zostają oddalone.
2)
Orlen S.A. pokrywa własne koszty oraz koszty poniesione przez Komisję Europejską, Gazprom PJSC i Gazprom export LLC w ramach odwołania.
3)
Overgas Inc. pokrywa własne koszty oraz koszty poniesione przez Komisję Europejską, Gazprom PJSC i Gazprom export LLC w ramach odwołania wzajemnego.
4)
Rzeczpospolita Polska pokrywa własne koszty.
Prechal
Biltgen
Wahl
Passer
Arastey Sahún
Wyrok ogłoszono na posiedzeniu jawnym w Luksemburgu w dniu 26 września 2024 r.
Sekretarz
A. Calot Escobar
Prezes izby
A. Prechal
(
*1
)	Język postępowania: polski.