Voorlopige editie
CONCLUSIE VAN ADVOCAAT-GENERAAL
R. NORKUS
van 12 juni 2025 (1)
Gevoegde zaken C‑296/24–C‑307/24 [Jouxy] (i)
SM,
PX (C‑296/24)
CY (C‑297/24)
LK,
MF (C‑298/24)
OP,
TD (C‑299/24)
MY,
IX (C‑300/24)
AH,
CJ (C‑301/24)
AE (C‑302/24)
BF,
CG (C‑303/24)
LH (C‑304/24)
TB,
MV (C‑305/24)
KN,
PE (C‑306/24)
NB (C‑307/24)
tegen
Caisse pour l’avenir des enfants
[verzoeken van de Cour de cassation (hoogste rechterlijke instantie, Luxemburg) om een prejudiciële beslissing]
„ Prejudiciële verwijzing – Artikel 45 VWEU – Verordening (EG) nr. 883/2004 – Artikel 67 – Vrij verkeer van werknemers – Gelijke behandeling – Sociale voordelen – Verordening (EU) nr. 492/2011 – Artikel 7, lid 2 – Kinderbijslag – Uitsluiting van het kind van de echtgenoot of partner van de niet-ingezeten werknemer – Verschil in behandeling tussen ingezeten en niet-ingezeten kinderen – Begrip ‚gezinslid’ – Begrip ‚voorzien in het onderhoud’ van een kind – Beoordelingscriteria – Vermoeden gebaseerd op de gemeenschappelijke woning van de werknemer en het kind ”
I.      Inleiding
1.        Verzoekers in het hoofdgeding wonen naargelang het geval in België, Duitsland of Frankrijk, maar werken in Luxemburg. Zij zijn daardoor onderworpen aan de Luxemburgse socialezekerheidswetgeving. De inhoud van de relevante bepalingen van deze wetgeving is bekend bij het Hof, dat met name naar aanleiding van een verzoek om een prejudiciële beslissing van de conseil supérieur de la sécurité sociale (beroepsrechter in socialezekerheidszaken, Luxemburg)(2) de gelegenheid heeft gehad deze inhoud uiteen te zetten in de juridische context van het arrest Caisse pour l’avenir des enfants (Kind van de echtgenoot van een grensarbeider)(3), dat betrekking had op dezelfde kinderbijslag als die welke in de onderhavige gevoegde zaken aan de orde is.
2.        De onderhavige verzoeken om een prejudiciële beslissing hebben immers opnieuw betrekking op de bepalingen van de Luxemburgse wet die
erin voorzien dat grensarbeiders sinds 1 augustus 2016 slechts kinderbijslag kunnen krijgen voor de kinderen die onder het begrip „gezinslid” vallen, zoals gedefinieerd in voornoemde bepalingen, te weten de kinderen die binnen het huwelijk zijn geboren, kinderen die buiten het huwelijk zijn geboren en kinderen die door deze persoon zijn geadopteerd.
3.        Deze verzoeken zijn door de Cour de cassation (hoogste rechterlijke instantie, Luxemburg) ingediend in het kader van twaalf gedingen tussen diverse grensarbeiders en de Caisse pour l’avenir des enfants (nationaal fonds voor kinderbijslag, Luxemburg; hierna: „CAE”) over de weigering van laatstgenoemde om aan deze werknemers kinderbijslag toe te kennen voor, naargelang het geval, een kind van de echtgenoot of van de geregistreerde partner, omdat deze kinderen geen afstammingsband met de betrokken grensarbeiders zouden hebben en derhalve niet konden worden beschouwd als een „gezinslid” zoals gedefinieerd in de Luxemburgse wettelijke regeling.
4.        In deze context wenst de verwijzende rechter opheldering te verkrijgen over het begrip „voorzien in het onderhoud van het kind”, dat
is gebruikt in de rechtspraak van het Hof inzake de uitlegging van artikel 45 VWEU, artikel 1, onder i), en artikel 67 van verordening (EG) nr. 883/2004(4) en artikel 7, lid 2, van verordening (EU) nr. 492/2011(5).
II.    Toepasselijke bepalingen
A.      Unierecht
5.        Naast artikel 45 VWEU zijn in de onderhavige zaak ook artikel 2 van richtlijn 2004/38(6), artikel 1, onder i), artikel 2, lid 1, artikel 3, lid 1, artikel 4, artikel 67 en artikel 68, lid 1, onder b), van verordening nr. 883/2004, artikel 7, leden 1 en 2, en artikel 36, lid 2, van verordening nr. 492/2011 en artikel 1 en artikel 2, lid 1, onder c), en lid 2, van richtlijn 2014/54(7) relevant.
B.      Luxemburgs recht
6.        De relevante bepalingen zijn de artikelen 269 en 270 van de Code de la sécurité sociale (Luxemburgs wetboek sociale zekerheid)(8).
7.        Artikel 269, lid 1, van dat wetboek, getiteld „Toekenningsvoorwaarden”, luidt als volgt:
„Er wordt een toelage voor de toekomst van kinderen ingevoerd; hierna: ‚kinderbijslag’.
Kinderbijslag wordt toegekend voor:
a)      ieder kind dat daadwerkelijk en ononderbroken in Luxemburg verblijft en er zijn wettelijke woonplaats heeft;
b)      de gezinsleden als gedefinieerd in artikel 270 van eenieder die onderworpen is aan de Luxemburgse wetgeving en valt binnen de werkingssfeer van de Europese regelgeving of van andere door Luxemburg gesloten bi- of multilaterale instrumenten die de sociale zekerheid betreffen en voorzien in de betaling van kinderbijslag conform de wetgeving van het land van tewerkstelling. De gezinsleden moeten verblijven in een land waarop de betrokken regelgeving of instrumenten betrekking hebben.”
8.        Artikel 270 van dat wetboek luidt:
„Voor de toepassing van artikel 269, lid 1, onder b), worden als gezinsleden van een persoon beschouwd en komen in aanmerking voor kinderbijslag de kinderen die binnen het huwelijk zijn geboren, kinderen die buiten het huwelijk zijn geboren en kinderen die door deze persoon zijn geadopteerd.”
III. Relevante feiten, prejudiciële vragen en procedure bij het Hof
9.        Uit de twaalf verwijzingsbeslissingen in de gevoegde zaken C‑296/24 tot en met C‑307/24 blijkt dat de CAE op grond van de artikelen 269 en 270 van het wetboek sociale zekerheid met ingang van 1 augustus 2016 het recht van verzoekers in de hoofdgedingen(9) op kinderbijslag voor de kinderen van hun echtgenote of hun geregistreerde partner heeft ingetrokken omdat deze kinderen, met wie verzoekers geen afstammingsband hadden, niet konden worden beschouwd als „gezinslid” in de zin van artikel 270 van het wetboek sociale zekerheid.
10.      De conseil arbitral de la sécurité sociale (scheidsgerecht voor de sociale zekerheid, Luxemburg) heeft het door verzoekers ingestelde beroep, dat ertoe strekte de betaling van de desbetreffende kinderbijslag te doen hervatten, toegewezen. De conseil supérieur de la sécurité sociale heeft het besluit van de CAE om dit recht op kinderbijslag van verzoekers in te trekken, echter bevestigd.
11.      Verzoekers hebben de zaak vervolgens aanhangig gemaakt bij de Cour de cassation en hebben met name aangevoerd dat dit besluit in strijd was met het Unierecht en dat het meer in het bijzonder gebaseerd was op een restrictieve interpretatie van het begrip „voorzien in het onderhoud” van het niet-biologische kind van de grensarbeider, die in strijd is met de rechtspraak die met name voortvloeit uit het arrest Caisse pour l’avenir des enfants.
12.      De verwijzende rechter merkt op dat het Hof in dat arrest, bij de uitlegging van artikel 1, onder i), en artikel 67 van verordening nr. 883/2004, gelezen in samenhang met artikel 7, lid 2, van verordening nr. 492/2011 en artikel 2, punt 2, van richtlijn 2004/38, het recht van de grensarbeider op de aan de orde zijnde kinderbijslag voor het kind van zijn echtgenote – met wie hij geen afstammingsband heeft
–, afhankelijk heeft gesteld van de voorwaarde dat wordt aangetoond dat die grensarbeider voorziet in het onderhoud van dat kind.
13.      Wat de ontwikkeling in de uitlegging van deze voorwaarde door het Hof betreft merkt de verwijzende rechter om te beginnen op dat het Hof het begrip „voorzien in het onderhoud” aanvankelijk heeft gebruikt om, in de arresten Bernini(10), Meeusen(11), Commissie/Nederland(12) en Giersch e.a.(13), aan te geven dat een grensarbeider voor zijn eigen kind recht heeft op een staatsuitkering uit hoofde van een sociaal voordeel, te weten studiefinanciering voor het volgen van onderwijs, wanneer hij in het onderhoud van dat kind blijft voorzien.
14.      Deze rechter verwijst vervolgens naar het arrest Depesme e.a.(14), waarin het Hof – wederom in het kader van een zaak over de toekenning van een sociaal voordeel in de vorm van studiefinanciering voor het volgen van hoger onderwijs, maar dan aan een kind dat geen afstammingsband met de grensarbeider had – de draagwijdte van het
begrip „voorzien in het onderhoud”
heeft verduidelijkt.
15.      Tot slot heeft de verwijzende rechter opgemerkt dat het Hof dat
begrip meer recent, in het arrest Caisse pour l’avenir des enfants(15), heeft toegepast om te bepalen of een grensarbeider recht heeft op een sociaal voordeel in de vorm van kinderbijslag voor een kind met wie hij geen afstammingsband heeft. In dat kader heeft het Hof, met betrekking tot het vereiste dat de grensarbeider in het onderhoud van het kind moet voorzien, met name geoordeeld dat dit vereiste voortvloeit uit een feitelijke situatie en dat het aan de overheidsinstanties en, in voorkomend geval, aan de nationale rechter, staat om deze situatie te beoordelen aan de hand van de door de belanghebbende verstrekte gegevens, zonder dat de redenen voor die bijdrage hoeven te worden bepaald of de exacte omvang ervan hoeft te worden berekend.
16.      De verwijzende rechter leidt daaruit af dat hoewel het
begrip „voorzien in het onderhoud”
volgens de rechtspraak van het Hof deel uitmaakt van een feitelijke situatie, het daardoor nog niet is uitgesloten van toetsing door het Hof. Volgens de verwijzende rechter, die hiervoor verwijst naar het arrest Depesme e.a.(16), is dat
begrip in het kader van de regelgeving met betrekking tot de toekenning van sociale voordelen een autonoom Unierechtelijk begrip dat eenvormig moet worden toegepast en uitgelegd.
17.      Daarop heeft de Cour de cassation bij beslissing van 25 april 2024, ingekomen bij het Hof op 26 april 2024, de behandeling van de zaken geschorst en het Hof verzocht om een prejudiciële beslissing over de volgende, in de zaken C‑296/24 tot en met C‑307/24 gelijkluidende prejudiciële vragen:
„l)      a)      Moet de voorwaarde dat wordt ‚voorzien in het onderhoud’ van een kind, waaruit de hoedanigheid van ‚familielid’ in de zin van de bepalingen van het recht van de Unie voortvloeit, zoals deze voorwaarde is ontwikkeld in de rechtspraak van het Hof betreffende het vrije verkeer van werknemers en het recht van een grensarbeider om een aan de verrichting van arbeid in loondienst in een lidstaat verbonden sociaal voordeel te ontvangen voor het kind van zijn echtgenoot of geregistreerde partner met wie hij geen afstammingsband heeft, op zichzelf of in samenhang met het beginsel dat de bepalingen die het vrije verkeer van werknemers beogen te waarborgen, ruim moeten worden uitgelegd, aldus worden uitgelegd dat deze voorwaarde moet worden geacht te zijn vervuld, zodat er een recht op een sociaal voordeel ontstaat,
–        op grond van het enkele feit dat de grensarbeider met een ouder van het kind is gehuwd of een geregistreerd partnerschap is aangegaan,
–        op grond van het enkele feit dat de grensarbeider en het kind een gemeenschappelijke woning of verblijfplaats hebben,
–        op grond van het enkele feit dat de grensarbeider uitgaven van welke aard ook die ten goede komen aan het kind voor zijn rekening neemt, ook al
–        dekken die uitgaven andere dan basis- of voedingsbehoeften,
–        worden die uitgaven betaald aan derden en komen zij slechts indirect ten goede aan het kind,
–        worden die uitgaven niet in het exclusieve of specifieke belang van het kind gedaan, maar komen zij ten goede aan het hele huishouden,
–        hebben die uitgaven slechts een incidenteel karakter,
–        zijn die uitgaven lager dan die van de ouders,
–        zijn die uitgaven onbeduidend gelet op de behoeften van het kind,
–        op grond van het enkele feit dat de uitgaven worden gedaan vanaf een gezamenlijke rekening van de grensarbeider en zijn echtgenoot of geregistreerde partner, die de ouder is van het kind, waarbij het niet uitmaakt van wie het geld op die rekening afkomstig is,
–        op grond van het enkele feit dat het kind jonger is dan 21 jaar?
b)      Ingeval de eerste vraag ontkennend wordt beantwoord: moet de voorwaarde dat wordt ‚voorzien in het onderhoud’ aldus worden uitgelegd dat deze voorwaarde moet worden geacht te zijn vervuld, zodat er een recht op een sociaal voordeel ontstaat, wanneer twee of meer van de genoemde omstandigheden zich voordoen?
2)      Moet de voorwaarde dat wordt ‚voorzien in het onderhoud’ van een kind, waaruit de hoedanigheid van familielid in de zin van de bepalingen van het recht van de Europese Unie voortvloeit, zoals deze voorwaarde is ontwikkeld in de rechtspraak van het Hof betreffende het vrije verkeer van werknemers en het recht van een grensarbeider om een aan de verrichting van arbeid in loondienst in een lidstaat verbonden sociaal voordeel te ontvangen voor het kind van zijn echtgenoot of geregistreerde partner met wie hij geen afstammingsband heeft, op zichzelf of in samenhang met het beginsel dat de bepalingen die het vrije verkeer van werknemers beogen te waarborgen, ruim moeten worden uitgelegd, aldus worden uitgelegd dat deze voorwaarde moet worden geacht niet te zijn vervuld, zodat er geen recht op een sociaal voordeel ontstaat,
–        op grond van het enkele feit dat er een onderhoudsverplichting rust op de ouders van het kind, ongeacht
of het recht op een onderhoudsbijdrage is vastgesteld door de rechter of bij overeenkomst,
op welk bedrag de onderhoudsbijdrage is vastgesteld,
of de schuldenaar zijn onderhoudsverplichting daadwerkelijk nakomt,
of de bijdrage van de grensarbeider een verzuim van een ouder van het kind compenseert,
–        op grond van het enkele feit dat het kind regelmatig bij de andere ouder verblijft in het kader van de uitoefening van een omgangs- en verblijfsrecht, een co-ouderschap of een andere regeling?”
18.      Schriftelijke opmerkingen zijn ingediend door verzoekers in het hoofdgeding in elk van de gevoegde zaken, de CAE, de Tsjechische regering en de Europese Commissie. Het Hof heeft besloten om in de onderhavige zaken geen pleitzitting te houden.
IV.    Analyse
19.      Met zijn prejudiciële vragen, die mijns inziens samen moeten worden behandeld, verzoekt de verwijzende rechter het Hof in wezen om verduidelijking van de uitlegging van het begrip „voorzien in het onderhoud” van een kind, zoals deze voortvloeit uit de rechtspraak van het Hof betreffende de uitlegging van artikel 45 VWEU, artikel 1, onder i), en artikel 67 van verordening nr. 883/2004, en artikel 7, lid 2, van verordening nr. 492/2011, en met name uit het arrest Caisse pour l’avenir des enfants.
20.      In de onderhavige conclusie zal ik eerst enkele algemene overwegingen wijden aan de juridische elementen die aan de door de verwijzende rechter geuite twijfels ten grondslag liggen (punt A), waarna ik me zal buigen over de oorsprong, de ontwikkeling (punt B) en vervolgens de draagwijdte van het
begrip
„voorzien in het onderhoud”, zoals dit voortvloeit uit de rechtspraak van het Hof (punt C). Tot slot zal ik, teneinde een eenvormige toepassing van voornoemd begrip te waarborgen, in overweging geven een op de gemeenschappelijke woning van de grensarbeider en het kind van zijn echtgenoot of geregistreerde partner gebaseerd vermoeden te vestigen (punt D).
A.      Algemene overwegingen met betrekking tot de juridische elementen die aan de door de verwijzende rechter geuite twijfels ten grondslag liggen
21.      Uit deze verzoeken om een prejudiciële beslissing blijkt dat de verwijzende rechter zich baseert op de rechtspraak van het Hof op dit gebied, en in het bijzonder op de rechtspraak die voortvloeit uit het arrest Caisse pour l’avenir des enfants. Zoals ik in de inleiding tot deze conclusies heb vermeld, volgen de onderhavige zaken op de zaak die tot dat arrest heeft geleid, dat eveneens de hervorming van het stelsel van kinderbijslag in Luxemburg betrof. Bij deze hervorming, die in werking is getreden op 1 augustus 2016, is het wetboek sociale zekerheid gewijzigd in die zin dat met name de kinderen van de echtgenoot of partner zijn uitgesloten van het begrip „gezinslid” in de zin van artikel 270 van dit wetboek.(17) In die zaak moest het Hof bepalen of de betrokken kinderbijslag aan de grensarbeider moest worden betaald voor het kind van zijn echtgenote – met wie hij geen afstammingsband had.(18)
22.      In dat verband heeft het Hof, zoals de verwijzende rechter zelf benadrukt, in het arrest Caisse pour l’avenir des enfants om te beginnen verduidelijkt dat kinderbijslag die verbonden is aan de verrichting van arbeid in loondienst in een lidstaat door een grensarbeider, een sociaal voordeel(19) in de zin van artikel 45 VWEU en artikel 7, lid 2, van verordening nr. 492/2011 vormt.(20) Vervolgens heeft het Hof geoordeeld dat artikel 1, onder i), en artikel 67 van verordening nr. 883/2004, junctis artikel 7, lid 2, van verordening nr. 492/2011 en artikel 2, punt 2, van richtlijn 2004/38, aldus moeten worden uitgelegd dat zij in de weg staan aan een regeling van een lidstaat op grond waarvan grensarbeiders slechts kinderbijslag die verbonden is aan de verrichting van arbeid in loondienst in deze lidstaat kunnen ontvangen voor hun eigen kinderen, en niet voor de kinderen van hun echtgenoot met wie zij geen afstammingsband hebben maar in wier levensonderhoud zij voorzien, terwijl alle kinderen die in die lidstaat wonen recht hebben op die kinderbijslag.(21)
23.      Wat de onderhavige zaken betreft, lijkt het mij belangrijk te verduidelijken dat de verwijzende rechter met zijn prejudiciële vragen noch de richtsnoeren die voortvloeien uit het arrest Caisse pour l’avenir des enfants, noch de rechtspraak waarop het Hof zich in dat arrest heeft gebaseerd, ter discussie stelt.(22) Uit de verwijzingsbeslissingen blijkt meer in het bijzonder dat deze rechter er niet aan lijkt te twijfelen dat het onderscheid dat in de in het hoofdgeding aan de orde zijnde bepalingen op basis van de woonplaats wordt gemaakt, indirecte discriminatie op grond van nationaliteit oplevert.(23) Integendeel, de verwijzende rechter lijkt op basis van deze premisse juist van oordeel te zijn dat het Hof het recht van de grensarbeider op toekenning van kinderbijslag voor het kind van zijn echtgenoot of partner – met wie hij geen afstammingsband heeft – in dat arrest afhankelijk heeft gesteld van de voorwaarde dat wordt aangetoond dat die grensarbeider voorziet in het onderhoud van dat kind.(24)
24.      De twijfels van de verwijzende rechter lijken voort te komen uit het feit dat, zoals blijkt uit de verwijzingsbeslissingen en de schriftelijke opmerkingen van partijen, de CAE naar aanleiding van het arrest Caisse pour l’avenir des enfants niet langer automatisch weigert om de desbetreffende kinderbijslag aan niet-ingezeten grensarbeiders toe te kennen voor de kinderen van hun echtgenoot of geregistreerde partner. Zij weigert de toekenning van deze bijslag evenwel op basis van een strikte toepassing van het in dat arrest gebruikte begrip „voorzien in het onderhoud”. Aangezien de verwijzende rechter van oordeel is dat dit begrip een autonoom Unierechtelijk begrip is, hebben zijn twijfels dus enkel betrekking op de uitlegging die aan dit begrip moet worden gegeven.
25.      Alvorens het Hof voorstellen te doen met betrekking tot de door de verwijzende rechter gevraagde verduidelijking van de draagwijdte van de uitlegging van het
begrip
„voorzien in het onderhoud”, lijkt het mij ter wille van de duidelijkheid van belang om de oorsprong van dit begrip en de ontwikkeling die het in de rechtspraak van het Hof heeft doorgemaakt, toe te lichten.
B.      Oorsprong en ontwikkeling in de uitlegging door het Hof van het begrip „voorzien in het onderhoud” van het kind
26.      Zoals bekend heeft het Hof het begrip „voorzien in het onderhoud” voor het eerst gebruikt in het kader van de rechtspraak betreffende financiële steun voor het hoger onderwijs voor kinderen van migrerende werknemers. Het vereiste dat de grensarbeider „in het onderhoud van de student blijft voorzien” maakte het immers mogelijk om de noodzakelijke nauwe band tussen de werknemer en het kind vast te stellen.
1.      Van het arrest Bernini naar het arrest Depesme e.a.:vereiste dat de grensarbeider „voorziet in het onderhoud” van het kind als noodzakelijke band tussen de werknemer en het kind
27.      Hoewel het Hof zich reeds in de jaren 1980 had uitgesproken over de steun voor het levensonderhoud en voor de opleiding van studenten(25), heeft het pas in het arrest Bernini, uit 1992, het vereiste gevestigd dat de grensarbeider „in het onderhoud van het kind blijft voorzien” in het kader van studies die buiten de ontvangende lidstaat worden gevolgd. In dat arrest heeft het Hof eraan herinnerd dat een migrerend werknemer zich kan beroepen op artikel 7, lid 2, van verordening (EEG) nr. 1612/68(26) om in aanmerking te komen voor de sociale uitkeringen waarin de wettelijke regeling van de ontvangende lidstaat voorziet ten behoeve van de kinderen van nationale werknemers. Het heeft evenwel verduidelijkt, op basis van het arrest Lebon(27), dat die uitkeringen voor de migrerende werknemer evenwel slechts een sociaal voordeel in de zin van die bepaling vormen „wanneer hij in het onderhoud van zijn bloedverwant in neergaande lijn blijft voorzien”(28).
28.      Het Hof heeft voor recht verklaard dat wanneer de werknemer in het onderhoud van het kind blijft voorzien, het kind zich op deze bepaling kan beroepen ter verkrijging van studiefinanciering onder dezelfde voorwaarden als voor de kinderen van nationale werknemers gelden, en meer bepaald zonder dat een nadere voorwaarde betreffende zijn woonplaats op het grondgebied van de betrokken lidstaat kan worden gesteld.(29)
29.      Later, in de arresten Meeusen(30), Commissie/Nederland(31) en Giersch e.a.(32), heeft het Hof eraan herinnerd dat de ten laste komende gezinsleden van een migrerende werknemer de indirecte begunstigden zijn van de gelijke behandeling waarop deze werknemer recht heeft, en dat de uitkeringen waarover het in die zaken ging, te weten studiebeurzen voor hoger onderwijs, slechts aan die werknemer kunnen worden toegekend wanneer hij in het onderhoud van het kind blijft voorzien.
30.      Het Hof geeft in deze arresten echter geen definitie van het begrip „voorzien in het onderhoud” van een kind. Desalniettemin verschaffen voornoemde arresten inzicht in de context waarin dit begrip wordt gebruikt. Het Hof moest immers bepalen of het recht op de betrokken overheidsuitkeringen, te weten studiebeurzen, voor de migrerende werknemer een sociaal voordeel vormde in de zin van artikel 7, lid 2, van verordening nr. 1612/68. Het bevestigende antwoord van het Hof op deze vraag was evenwel onderworpen aan een voorwaarde, namelijk dat „de werknemer in het onderhoud van het betrokken kind blijft voorzien”.(33) Voor zover de gezinsleden van een migrerende werknemer de indirecte begunstigden waren van de gelijke behandeling waarop deze werknemer krachtens voornoemde bepaling recht had, kwam deze voorwaarde dus tegemoet aan het vereiste om een nauwe band tussen het kind en deze werknemer vast te stellen teneinde te kunnen bepalen, gelet op de vereisten van gelijke behandeling van werknemers en coördinatie van de socialezekerheidsstelsels, of de betrokken lidstaat verplicht was om de uitkering in kwestie te betalen.
31.      In de
context van deze rechtspraak is met het arrest Depesme e.a. een belangrijke kaap gerond in de ontwikkeling van die jurisprudentiële benadering.(34) In de zaken die tot dat arrest hebben geleid, wenste de verwijzende rechter, onder verwijzing naar het arrest Giersch e.a., te vernemen of de woorden „kind van een migrerende werknemer” mede de kinderen van de echtgenoot of de volgens het nationale recht erkende partner van deze werknemer omvatten. Onder verwijzing naar het begrip „familielid” zoals bedoeld in artikel 2, punt 2, onder c), van richtlijn 2004/38(35), heeft het Hof
voor recht verklaard dat onder „kind van een grensarbeider dat indirect recht heeft op de in [artikel 7, lid 2, van verordening nr. 492/2011] bedoelde sociale voordelen, zoals de studiefinanciering die door een lidstaat wordt toegekend aan de kinderen van werknemers die hun activiteiten in deze staat uitoefenen of hebben uitgeoefend”, niet alleen moet worden verstaan het kind dat een bloedverwant van deze werknemer is, maar ook het kind van de echtgenoot of de geregistreerde partner van die werknemer, wanneer laatstgenoemde voorziet in het onderhoud van dat kind(36).
32.      In voornoemde
zaken wenste de verwijzende rechter tevens te vernemen welke invloed de omvang van de bijdrage van de grensarbeider in het onderhoud van het kind van zijn echtgenoot heeft op het recht van dat kind op studiefinanciering als die welke in die zaken aan de orde was.(37) Als antwoord op deze vraag heeft het Hof uitgelegd dat de hoedanigheid van familielid dat ten laste is van een grensarbeider voortvloeit uit een feitelijke situatie. Het Hof heeft zijn redenering nader uitgewerkt en allereerst aangegeven dat het gaat om een familielid dat door de werknemer wordt ondersteund, waarbij het niet van belang is waarom een beroep wordt gedaan op die steun en of de betrokkene in staat is om door betaalde arbeid zelf in zijn onderhoud te voorzien. Vervolgens heeft het Hof, op basis van het arrest Lebon(38), geoordeeld dat deze uitlegging logisch voortvloeit uit het beginsel dat de bepalingen tot waarborging van
het vrije verkeer van werknemers, dat een van de grondslagen van de Unie vormt, ruim moeten worden uitgelegd.(39)
33.      Ik wens met name op te merken dat het Hof, wat de hoedanigheid van familielid dat ten laste is van een grensarbeider betreft, heeft geoordeeld – en dit moet worden benadrukt – dat deze hoedanigheid, wanneer zij de situatie van het kind van de echtgenoot of erkende partner van deze werknemer betreft, kan blijken uit objectieve elementen, zoals een gemeenschappelijke woning van deze arbeider en de student.(40) Zo heeft het Hof voor recht verklaard dat het vereiste dat de grensarbeider „voorziet in het onderhoud” van het kind voortvloeit uit een feitelijke situatie en dat de beoordeling daarvan de taak is van de overheidsinstanties en, in voorkomend geval, van de nationale rechter, zonder dat de redenen voor deze bijdrage hoeven te worden bepaald of de exacte omvang ervan hoeft te worden berekend.(41)
34.      Ik merk op dat het Hof, niettegenstaande het ontbreken van een precieze definitie, in de punten 58, 60 en 64 van het arrest Depesme e.a.(42) elementen heeft aangereikt op basis waarvan de contouren van het litigieuze begrip kunnen worden geschetst, waarop ik later zal terugkomen bij het onderzoek van de draagwijdte van dit begrip.(43)
2.      Arrest Caisse pour l’avenir des enfants: unieke karakter van het begrip „gezinslid” in het Unierecht
35.      In het arrest Caisse pour l’avenir des enfants, waarvan het dictum hierboven in herinnering is gebracht(44), heeft het Hof de in de voorgaande punten uiteengezette rechtspraak(45) getransponeerd naar de kinderbijslag voor de kinderen van grensarbeiders. Anders dan in de zaken die tot deze rechtspraak hadden geleid, betrof deze zaak een kind dat ten tijde van de feiten minderjarig was.(46) In het arrest Caisse pour l’avenir des enfants  maakte het Hof echter nog steeds gebruik van het
ruimere
begrip
„voorzien in het onderhoud”, dat
het had gehanteerd in zijn hierboven toegelichte rechtspraak inzake studiebeurzen voor hoger onderwijs, die ook kinderen ouder dan 21 jaar behelst, ondanks het feit dat de Uniewetgever, zoals het Hof heeft geoordeeld, ervan uitgaat dat kinderen hoe dan ook worden geacht ten laste te zijn tot de leeftijd van 21 jaar, zoals met name voortvloeit uit artikel 2, punt 2, onder c), van richtlijn 2004/38(47). Op dit element, dat mij in het kader van de onderhavige zaken van belang lijkt, kom ik later terug.(48)
36.      Het Hof heeft het
begrip
„voorzien in het onderhoud”, zich met name baserend op het arrest Depesme e.a., inzonderheid als essentieel criterium gehanteerd om te bepalen of de betrokken overheidsinstantie verplicht was de grensarbeider de aan de orde zijnde kinderbijslag te betalen voor het kind van zijn echtgenoot met wie hij geen afstammingsband had. Zo heeft het Hof, onder verwijzing naar punt 64 van dat arrest, aangegeven dat het vereiste dat de grensarbeider in het onderhoud van het kind moet voorzien, dient voort te vloeien uit een feitelijke situatie en dat het aan de overheidsinstanties en, in voorkomend geval, aan de nationale rechter, staat om deze situatie te beoordelen aan de hand van de door de belanghebbende verstrekte gegevens, zonder dat de redenen voor die bijdrage hoeven te worden bepaald of de exacte omvang ervan hoeft te worden berekend.(49)
C.      Draagwijdte van het begrip „voorzien in het onderhoud”: belang van een eenvormige toepassing
37.      Vastgesteld moet worden dat het begrip „voorzien in het onderhoud van een kind” een begrip is dat als rode draad wordt gebruikt doorheen de gehele rechtspraak betreffende, enerzijds, de financiële steun voor het hoger onderwijs voor kinderen van migrerende werknemers en grensarbeiders en, anderzijds, de kinderbijslag voor de kinderen van deze grensarbeiders.(50) Het Hof heeft in zijn rechtspraak een uniforme uitlegging van dat begrip willen verzekeren, door telkens wanneer het dit begrip heeft gebruikt, de criteria te specificeren die het heeft gehanteerd, waarbij het zich heeft gebaseerd op het beginsel dat de bepalingen tot waarborging van het vrije verkeer van werknemers, dat een van de grondslagen van de Unie vormt, ruim moeten worden uitgelegd.(51)
1.      Consequenties die met betrekking tot de onderhavige zaken uit de rechtspraak moeten worden getrokken voor de uitlegging van het begrip „voorzien in het onderhoud”
38.      Uit de rechtspraak komen enkele essentiële criteria naar voren voor de uitlegging van het begrip „voorzien in het onderhoud” van het kind.
39.      Ten eerste heeft het Hof in herinnering gebracht dat kinderen hoe dan ook worden geacht ten laste te zijn tot de leeftijd van 21 jaar, zoals met name voortvloeit uit artikel 2, punt 2, onder c), van richtlijn 2004/38.(52) Wat dat betreft, heeft het Hof geoordeeld dat de hoedanigheid van familielid dat ten laste is van een grensarbeider van het kind van de echtgenoot of de erkende partner van die arbeider kan blijken uit een gemeenschappelijke woning van deze arbeider en het kind.(53)
40.      Ten tweede heeft het Hof weliswaar verduidelijkt dat het vereiste dat de grensarbeider in het onderhoud van het kind moet voorzien, voortvloeit uit een feitelijke situatie en dat het aan de overheidsinstanties en, in voorkomend geval, aan de nationale rechter, staat om deze situatie te beoordelen aan de hand van de door de belanghebbende verstrekte gegevens, maar heeft het eveneens meermaals benadrukt dat deze bij die beoordeling niet de redenen voor die bijdrage hoeven te bepalen, noch de exacte omvang ervan hoeven te berekenen.(54)
41.      In casu lijkt het mij in de eerste plaats nauwelijks twijfel te lijden dat bij een strikte toepassing door een nationale overheidsinstantie van het litigieuze begrip, zoals die welke de verwijzende rechter beschrijft, die heeft geleid tot de weigering om de betrokken kinderbijslag toe te kennen, geen rekening wordt gehouden met de uitleggingscriteria die het Hof in zijn rechtspraak heeft geformuleerd. Bijgevolg leidt de strikte toepassing van dit begrip tot een schending van de gelijke behandeling van grensarbeiders die niet verenigbaar is met artikel 45 VWEU of met artikel 7, lid 2, van verordening nr. 492/2011, waardoor het door het Hof vastgestelde beginsel van een ruime uitlegging van deze bepalingen wordt ondermijnd.(55)
42.      In de tweede plaats is het weliswaar juist dat dit begrip moet worden uitgelegd in het kader van een feitelijke situatie en de beoordeling daarvan de taak is van de overheidsinstanties en, in voorkomend geval, van de nationale rechter, maar dient erop te worden gewezen dat het gebrek aan duidelijkheid in de beoordelingscriteria om te beginnen kan leiden tot onzekerheid die onverenigbaar is met het rechtszekerheidsbeginsel, aangezien een dergelijk gebrek aan duidelijkheid in de beoordelingscriteria het voor potentiële begunstigden moeilijker zou maken om de omvang van hun rechten te begrijpen. Bovendien zouden de betrokken werknemers in een toestand van onzekerheid worden gehouden over hun mogelijkheden om zich te beroepen op artikel 45 VWEU, zoals uitgevoerd door artikel 7, lid 2, van verordening nr. 492/2011, terwijl zij noodzakelijkerwijs onder de wetgeving van de werkstaat vallen.(56)
43.      In de derde plaats zij opgemerkt dat de CAE, ondanks de arresten die het Hof reeds heeft gewezen, moeilijkheden blijft ondervinden om te bepalen wat dit begrip, zoals door het Hof in zijn rechtspraak gehanteerd, precies behelst.
44.      Derhalve lijkt het mij dienstig kort in te gaan op de oorsprong van deze moeilijkheden, teneinde die lijn in de rechtspraak te verduidelijken.
2.      Moeilijkheden van de nationale overheidsinstanties om de draagwijdte van het litigieuze begrip te vatten
45.      Ik wil erop wijzen dat het duidelijk is dat de rechtspraak, ondanks de verduidelijkingen die het Hof heeft geboden om de nationale overheidsinstanties en, in voorkomend geval, de nationale rechters te ondersteunen, tot op zekere hoogte casuïstisch blijft als het erom gaat een algemeen geldende specifieke betekenis te geven aan het begrip „voorzien in het onderhoud” van een kind, gelet op de diversificatie van de gezinsstructuren en met name in de context van nieuw samengestelde gezinnen, zoals die in de hoofdgedingen aan de orde zijn.(57) Zoals blijkt uit de twaalf verzoeken om een prejudiciële beslissing die de verwijzende rechter heeft ingediend, lijkt het voor nationale overheidsinstanties, zoals in casu de CAE, niet eenvoudig om de draagwijdte van dat begrip te vatten wanneer in een concreet geval moet worden bepaald of een werknemer voorziet in het onderhoud van het kind van zijn echtgenoot of geregistreerde partner.
46.      Meer bepaald wil ik vermelden dat een voorbeeld van deze moeilijkheden in het onderhavige geval voortvloeit uit het feit dat, volgens de CAE, in het licht van de rechtspraak van het Hof rekening moet worden gehouden met een aantal factoren, zoals de tijd die samen wordt doorgebracht, de kwaliteit van de relaties, het feit dat rechtstreeks in het onderhoud van het kind wordt voorzien, de wettelijke woonplaats of de daadwerkelijke en voortdurende verblijfplaats, de voorwaarden van het gezag of de investering van de biologische of adoptieouders.
47.      Ik moet toegeven dat ik in dit verband moeite heb om in deze criteria de preciseringen te ontwaren die het Hof ten aanzien van de draagwijdte van het begrip
„voorzien in het onderhoud” heeft verstrekt.(58) Zulks is met name het geval wanneer deze nationale overheidsinstantie aanvoert dat uit punt 52 van het arrest Caisse pour l’avenir des enfants volgt dat de omstandigheid dat de biologische ouder onderhoudsbijdragen betaalt voor het kind van invloed kan zijn op dit begrip.
48.      Ik ben het niet eens met deze zienswijze.
49.      De inhoud van punt 52 van dat arrest vormt weliswaar een belangrijk element om de draagwijdte van dat
begrip te vatten, maar de interpretatie van de CAE kan niet worden gevolgd. Uit datzelfde arrest blijkt immers dat de biologische vader van het kind geen onderhoudsbijdragen betaalde aan de moeder van dit kind. Het Hof heeft deze feitelijke omstandigheid vermeld om de verwijzende rechter te helpen bij zijn beoordeling, onder voorbehoud van het door hem te verrichten onderzoek, en heeft geconcludeerd dat de grensarbeider, die de echtgenoot van de moeder van dat kind was, in het onderhoud van dat kind voorzag. Deze vaststellingen van het Hof kunnen dus niet in die zin worden opgevat dat zij bedoeld zijn om het bestaan van de onderhoudsplicht van de biologische of adoptieouder aan te merken als relevant criterium bij de beoordeling van de feitelijke omstandigheden op basis waarvan kan worden bepaald of het kind van de echtgenoot of geregistreerde partner ten laste komt van de grensarbeider. Deze vaststellingen kunnen evenmin worden beschouwd als criterium op basis waarvan kan worden uitgesloten dat deze werknemer in het onderhoud van dat kind voorzag. Punt 52 van het arrest Caisse pour l’avenir des enfants mag dus niet worden gelezen als een aanwijzing dat het litigieuze begrip restrictief moet worden uitgelegd.(59)
50.      In dit opzicht herinner ik eraan dat het Hof reeds heeft geoordeeld dat de hoedanigheid van familielid ten laste geen recht op levensonderhoud onderstelt. Het heeft verduidelijkt dat de familiehereniging anders zou afhangen van de nationale wettelijke regelingen, die van staat tot staat verschillen, hetgeen eenvormige toepassing van het Unierecht onmogelijk zou maken.(60) Ik wil er bovendien ook op wijzen dat het Hof meermaals heeft onderstreept dat de overheidsinstanties en de nationale rechters, bij hun beoordeling of de grensarbeider „voorziet in het onderhoud” van het kind, niet de redenen voor die bijdrage hoeven te bepalen, noch de exacte omvang ervan hoeven te berekenen.(61)
51.      Dat gezegd zijnde, moet dit begrip mijns inziens in alle lidstaten op samenhangende wijze worden geïnterpreteerd. Gelet op de oorsprong en de ontwikkeling van dit begrip in de rechtspraak en met het oog op de eenvormige toepassing ervan, moet worden nagegaan of een aan de rechtspraak van het Hof ontleend objectief aanknopingspunt in een weerlegbaar vermoeden kan resulteren, en aldus kan bijdragen tot de eerbiediging van het beginsel van rechtszekerheid.
52.      Ik zal daarom de relevantie van een dergelijk vermoeden in het kader van de onderhavige zaken onderzoeken.
D.      Vermoeden dat inzake de draagwijdte van het begrip „voorzien in het onderhoud” van een kind kan gelden
1.      Voorafgaande opmerkingen over de oorsprong van een weerlegbaar vermoeden dat gebaseerd is op een objectief aanknopingspunt
53.      In het arrest Depesme e.a., heeft het Hof de contouren geschetst van een vermoeden betreffende de draagwijdte van het begrip „voorzien in het onderhoud” van een kind.
54.      In de eerste plaats volgt uit deze rechtspraak dat een dergelijk begrip ruim moet worden uitgelegd. Zo herinnert het Hof eraan dat het aan de overheidsinstanties en, in voorkomend geval, aan de nationale rechter staat om, bij de beoordeling van de vraag of de grensarbeider, in een specifiek geval, in het onderhoud van het kind van zijn echtgenoot of geregistreerde partner voorziet, rekening te houden met het beginsel dat de bepalingen tot waarborging van het vrije verkeer van werknemers, dat een van de grondslagen van de Unie vormt, ruim moeten worden uitgelegd.(62)
55.      In de tweede plaats moet aangaande dit begrip rekening worden gehouden met de definitie van „familielid” in artikel 2, punt 2, van richtlijn 2004/38. Zo volgt uit de eerder aangehaalde rechtspraak dat het begrip „gezinslid” van de grensarbeider, dat overeenkomstig artikel 7, lid 2, van verordening nr. 492/2011 indirect recht heeft op een gelijke behandeling, overeenkomt met het begrip „familielid” in de zin van artikel 2, punt 2, onder c), van richtlijn 2004/38, dat betrekking heeft op de echtgenoot of partner met wie de burger van de Unie een geregistreerd partnerschap heeft gesloten, de rechtstreekse bloedverwanten in neergaande lijn alsmede die van de echtgenoot of partner, beneden de leeftijd van 21 jaar of die te hunnen laste zijn.(63) In dit verband heeft het Hof eraan herinnerd dat de Uniewetgever ervan uitgaat dat kinderen hoe dan ook worden geacht ten laste te zijn tot de leeftijd van 21 jaar, zoals met name voortvloeit uit laatstgenoemde bepaling.(64)
56.      In de derde en laatste plaats volgt uit dezelfde rechtspraak enerzijds dat de hoedanigheid van familielid dat „ten laste” is van een grensarbeider van het kind van de echtgenoot of de erkende partner van die arbeider, objectief kan blijken uit een gemeenschappelijke woning van deze arbeider en het kind(65) en anderzijds dat het bij de beoordeling of de grensarbeider in het onderhoud van dat kind voorziet, geenszins nodig is om de redenen voor de bijdrage van de grensarbeider in het onderhoud van het kind te bepalen of de exacte omvang ervan te berekenen.(66)
2.      Op de gemeenschappelijke woning van de werknemer en van het betrokken kind gebaseerd weerlegbaar vermoeden
57.      Gelet op deze drie factoren lijkt het mij zonder meer passend te oordelen dat – waarbij het arrest Depesme e.a. mutatis mutandis op de onderhavige zaken wordt toegepast – dat er een weerlegbaar vermoeden bestaat wanneer de grensarbeider en het kind van de echtgenoot of geregistreerde partner een gemeenschappelijke woning hebben. Zoals de Commissie opmerkt, zijn dit factoren van stabiliteit waaruit een zodanig gezinsverband blijkt dat moet worden vastgesteld dat de grensarbeider voorziet in het onderhoud van het kind van zijn echtgenoot of geregistreerde partner dat onder zijn dak woont. Dit kind wordt met andere woorden rechtmatig geacht indirect in aanmerking te komen voor de betrokken kinderbijslag aangezien het in de gemeenschappelijke woning verblijft en dus in gezinsverband leeft met de betrokken werknemer. Deze gemeenschappelijke woning volstaat om een recht op voornoemde kinderbijslag te doen ontstaan onder dezelfde voorwaarden als die welke gelden voor kinderen die een afstammingsband hebben met de werknemer of kinderen die zich in een vergelijkbare situatie bevinden als de kinderen die in de werkstaat wonen.(67)
58.      Gelet op de dagelijkse realiteit van nieuw samengestelde gezinnen, wil ik daaraan echter nog drie aanvullende elementen toevoegen.
59.      In de eerste plaats zou dit vermoeden zowel de volledig(68) als de gedeeltelijk(69) gemeenschappelijke woning van de grensarbeider en het kind van de echtgenoot of de geregistreerde partner moeten behelzen.
60.      In de tweede plaats moet dit vermoeden niet alleen gelden voor minderjarige kinderen, maar ook voor jongvolwassenen beneden 21 jaar die geen eigen inkomen hebben, die in het huishouden van de grensarbeider wonen en die voor het overige beantwoorden aan de criteria van de wettelijke regeling van de werkstaat, in casu de Luxemburgse wettelijke regeling, inzake de toekenning van de betrokken kinderbijslag.(70) Elke andere uitlegging zou in dergelijke situaties aanzienlijke rechtsonzekerheid meebrengen.
61.      In de derde en laatste plaats moet de overheid van de lidstaat waar de grensarbeider werkzaamheden in loondienst verricht, in het geval waarin deze werknemer, ondanks het feit dat hij en het kind van zijn echtgenoot of geregistreerde partner in een gemeenschappelijke woning verblijven, in werkelijkheid geenszins bijdraagt in de aan het onderhoud van dat kind verbonden lasten, de mogelijkheid hebben om de toekenning van de desbetreffende kinderbijslag te weigeren.(71)
3.      Verenigbaarheid van het op de gemeenschappelijke woning gebaseerde vermoeden met de prioriteitsregels die volgens verordening nr. 883/2004 gelden bij samenloop van aanspraken
62.      Het op de gemeenschappelijke woning gebaseerde vermoeden is verenigbaar met de prioriteitsregels bij samenloop die zijn vastgesteld in verordening nr. 883/2004. Volgens artikel 2, lid 1, van deze verordening vallen grensarbeiders in loondienst in Luxemburg, zoals verzoekers in de hoofdgedingen, alsmede hun gezinsleden immers onder de personele werkingssfeer van deze verordening.(72) Daardoor zijn zij, zoals bekend, onderworpen aan het Luxemburgse socialezekerheidsstelsel.
63.      Gelet op de specifieke aard van gezinsbijslagen en gelet op een mogelijke samenloop van de rechten op dergelijke bijslagen uit twee lidstaten, zijn in artikel 68 van diezelfde verordening prioriteitsregels bij samenloop vastgesteld die overlapping van uitkeringen voor hetzelfde kind gedurende dezelfde tijdvakken moeten voorkomen.(73) Overeenkomstig artikel 2, lid 1, van verordening nr. 883/2004 zijn verzoekers in het hoofdgeding dus enkel aan de Luxemburgse regeling inzake kinderbijslag onderworpen voor het verschil tussen het in Luxemburg verschuldigde bedrag van de kinderbijslag en het in hun lidstaat van verblijf uitgekeerde bedrag. Het betreft de regeling van de „aanvullende toeslag” die, overeenkomstig artikel 68, lid 1, onder b), i), van deze verordening(74), overeenkomt met de betaling van „het hoogste bedrag aan uitkeringen waarin de betrokken wetgevingen voorzien”.
64.      Voor zover door de wettelijke regeling van twee lidstaten om dezelfde reden in uitkeringen is voorzien, zou het bestaan van een gemeenschappelijke woning van het kind van de echtgenoot of geregistreerde partner en de grensarbeider bijgevolg een voldoende nauwe band tussen dat kind en die werknemer doen ontstaan om te oordelen dat de lidstaat waar laatstgenoemde zijn werkzaamheden in loondienst verricht – in casu Luxemburg – de betreffende kinderbijslag moet betalen.
65.      Uit het voorgaande volgt dat het begrip „voorzien in het onderhoud” van een kind van de echtgenoot of de geregistreerde partner van een grensarbeider, zoals door het Hof gehanteerd in zijn rechtspraak betreffende de uitlegging van artikel 45 VWEU, artikel 1, onder i), en artikel 67 van verordening nr. 883/2004 en artikel 7, lid 2, van verordening nr. 492/2011, aldus moet worden opgevat dat dit kind rechtmatig wordt geacht indirect in aanmerking te komen voor de betrokken kinderbijslag wanneer het in de woning van de werknemer verblijft en in gezinsverband leeft met deze werknemer. Het bestaan van een dergelijke gemeenschappelijke woning doet een recht ontstaan op de kinderbijslag waarin is voorzien in de lidstaat waarin deze werknemer zijn werkzaamheden in loondienst verricht, onder dezelfde voorwaarden als die welke gelden voor kinderen die een afstammingsband met deze werknemer hebben.
V.      Conclusie
66.      Gelet op een en ander geef ik het Hof in overweging de prejudiciële vragen van de Cour de cassation te beantwoorden als volgt:
„Het begrip ‚voorzien in het onderhoud’ van een kind van de echtgenoot of de geregistreerde partner van een grensarbeider, zoals door het Hof gehanteerd in zijn rechtspraak betreffende de uitlegging van artikel 45 VWEU, artikel 1, onder i), en artikel 67 van verordening (EG) nr. 883/2004 van het Europees Parlement en de Raad van 29 april 2004 betreffende de coördinatie van de socialezekerheidsstelsels,
alsmede
artikel 7, lid 2, van verordening (EU) nr. 492/2011 van het Europees Parlement en de Raad van 5 april 2011 betreffende het vrije verkeer van werknemers binnen de Unie, moet aldus worden opgevat dat het kind van de echtgenoot of de geregistreerde partner van de grensarbeider rechtmatig wordt geacht indirect in aanmerking te komen voor de betrokken kinderbijslag wanneer het in de gemeenschappelijke woning verblijft en dus in gezinsverband leeft met deze werknemer. Het bestaan van een dergelijke gemeenschappelijke woning doet een recht ontstaan op de kinderbijslag waarin is voorzien in de lidstaat waarin deze werknemer werkzaamheden in loondienst verricht, onder dezelfde voorwaarden als die welke gelden voor kinderen die een afstammingsband met deze werknemer hebben.”
1      Oorspronkelijke taal: Frans.
i      Dit is een fictieve naam, die niet overeenkomt met de werkelijke naam van enige partij in de procedure.
2      Bij beslissing van 17 december 2018.
3      Arrest van 2 april 2020 (C‑802/18, EU:C:2020:269; hierna: „arrest Caisse pour l’avenir des enfants”). Zie, in een andere feitelijke context, arrest van 16 mei 2024, Hocinx (C‑27/23, EU:C:2024:404; hierna: „arrest Hocinx”).
4      Verordening van het Europees Parlement en de Raad van 29 april 2004 betreffende de coördinatie van de socialezekerheidsstelsels (PB 2004, L 166, blz. 1, met rectificatie in PB L 200, blz. 1).
5      Verordening van het Europees Parlement en de Raad van 5 april 2011 betreffende het vrije verkeer van werknemers binnen de Unie (PB 2011, L 141, blz. 1).
6      Richtlijn van het Europees Parlement en de Raad van 29 april 2004 betreffende het recht van vrij verkeer en verblijf op het grondgebied van de lidstaten voor de burgers van de Unie en hun familieleden, tot wijziging van verordening (EEG) nr. 1612/68 en tot intrekking van de richtlijnen 64/221/EEG, 68/360/EEG, 72/194/EEG, 73/148/EEG, 75/34/EEG, 75/35/EEG, 90/364/EEG, 90/365/EEG en 93/96/EEG (PB 2004, L 158, blz. 77, met rectificaties in PBL 229, blz. 35, en PB 2005, L 197, blz. 34).
7      Richtlijn van het Europees Parlement en de Raad van 16 april 2014 betreffende maatregelen om de uitoefening van de in de context van het vrije verkeer van werknemers aan werknemers verleende rechten te vergemakkelijken (PB 2014, L 128, blz. 8).
8      In de versie die van toepassing is vanaf 1 augustus 2016, de datum van inwerkingtreding van de wet van 23 juli 2016 tot wijziging van het wetboek van sociale zekerheid en de gewijzigde wet van 4 december 1967 betreffende de inkomstenbelasting, en tot intrekking van de gewijzigde wet van 21 december 2007 betreffende kinderbijslag (Mémorial A 2016, blz. 2348; hierna: „wetboek sociale zekerheid”).
9      In de zaken C‑296/24 (Jouxy), C‑300/24 (Meyervibert), C‑304/24 (Barloup) en C‑305/24 (Choinquand) heeft de CAE met ingang van 1 augustus 2016 het recht op kinderbijslag ingetrokken dat was toegekend aan
SM, MY, LH en TB – die in Frankrijk wonen en in Luxemburg werken – voor de uit een eerder huwelijk geboren kinderen van hun respectieve echtgenotes PX, IX en MV. In zaak C‑297/24 (Broslon) heeft de CAE het recht op kinderbijslag ingetrokken dat was toegekend aan CY – die in Frankrijk woont en in Luxemburg werkt – voor het uit een eerder huwelijk geboren kind van zijn echtgenote. In de zaak C‑301/24 (Pailvier) heeft de CAE het recht op kinderbijslag ingetrokken dat was toegekend aan AH – die in Frankrijk woont en in Luxemburg werkt – voor de twee uit een eerdere relatie geboren kinderen van zijn geregistreerde partner CJ. In de zaken C‑303/24 (Vochal) en C‑306/24 (Gonre) heeft de CAE met ingang van 1 augustus 2016 het recht op kinderbijslag ingetrokken dat was toegekend aan BF en KN – die in Frankrijk wonen en in Luxemburg werken – voor de uit een eerdere relatie geboren kinderen van hun respectieve echtgenotes CG en PE. In zaak C‑299/24 (Hicindt) heeft de CAE het recht op kinderbijslag ingetrokken dat was toegekend aan
OP – die in België woont en in Luxemburg werkt – voor het uit een eerder huwelijk geboren kind van zijn echtgenote TD. In de zaken C‑298/24 (Caraneux) en C‑307/24 (Momeut) heeft de CAE met ingang van 1 augustus 2016 het recht op kinderbijslag ingetrokken dat was toegekend aan LK en NB – die in België wonen en in Luxemburg werken – voor de twee uit een eerder huwelijk geboren kinderen van hun respectieve partner (MF) en echtgenote. In de zaak C‑302/24 (Prudnez) heeft de CAE met ingang van 1 augustus 2016 het recht op kinderbijslag dat was toegekend aan AE – die in Duitsland woont en in Luxemburg werkt – voor het uit een eerder huwelijk geboren kind van zijn echtgenote ingetrokken.
10      Zie arrest van 26 februari 1992 (C‑3/90, EU:C:1992:89, punten 25 en 29; hierna: „arrest Bernini”).
11      Zie arrest van 8 juni 1999 (C‑337/97, EU:C:1999:284, punt 19).
12      Zie arrest van 14 juni 2012 (C‑542/09, EU:C:2012:346, punt 35).
13      Zie arrest van 20 juni 2013 (C‑20/12, EU:C:2013:411, punt 39; hierna: „arrest Giersch e.a.”).
14      Zie arrest van 15 december 2016 (C‑401/15–C‑403/15, EU:C:2016:955, punten 58‑60; hierna: „arrest Depesme e.a.”).
15      Punten 50 en 51 van dit arrest.
16      Punt 58 van dit arrest.
17      Er zij aan herinnerd dat kinderbijslag als bedoeld in artikel 269, lid 1, van dat wetboek sociale zekerheid binnen de materiële werkingssfeer van het Unierecht valt als gezinsbijslag in de zin van artikel 3, lid 1, onder j), van verordening nr. 883/2004 en als sociaal voordeel in de zin van artikel 7, lid 2, van verordening nr. 492/2011. Het is vaste rechtspraak dat een uitkering tegelijkertijd onder verordening nr. 883/2004 en verordening nr. 492/2011 kan vallen. Zie in dat verband arrest Caisse pour l’avenir des enfants (punten 42‑46 en aldaar aangehaalde rechtspraak). Zie met betrekking tot de toepasselijkheid van artikel 3, lid 1, onder j), en artikel 67 van verordening nr. 883/2004 en artikel 7, lid 2, van verordening nr. 492/2011 op feiten zoals die welke in het hoofdgeding aan de orde zijn, arrest Caisse pour l’avenir des enfants (punten 33‑47 en 65‑69 en aldaar aangehaalde rechtspraak). Zie voor de verhouding tussen deze verordeningen ook de conclusie van advocaat-generaal Richard de la Tour in de zaak Commissie/Oostenrijk (Indexering van gezinsbijslagen) (C‑328/20, EU:C:2022:45, punt 127). Zie met name Fuchs, M., en Cornelissen, R. (red.), EU Social Security Law – A Commentary on EU Regulations 883/2004 and 987/2009, C.H. Beck-Hart-Nomos, 2015, blz. 28, punt 21, alsmede Morsa, M., Sécurité sociale, libre circulation et citoyenneté européennes, 2012, Anthemis, blz. 344 e.v.
18      Ter herinnering, artikel 1, onder f), van verordening nr. 883/2004 bepaalt dat „onder ‚grensarbeider’ [wordt] verstaan eenieder die werkzaamheden al dan niet in loondienst verricht in een lidstaat maar die woont in een andere lidstaat, waarnaar hij in beginsel dagelijks of ten minste eenmaal per week terugkeert”. Volgens artikel 1, onder z), van deze verordening worden „onder ‚gezinsbijslagen’ verstaan alle verstrekkingen en uitkeringen ter tegemoetkoming van de gezinslasten, met uitzondering van voorschotten op onderhoudsbijdragen, en de in bijlage I vermelde bijzondere uitkeringen bij geboorte of adoptie”. Deze verordening is volgens artikel 2, lid 1, ervan „van toepassing op onderdanen van een lidstaat [...] [of] die in een van de lidstaten wonen, en op wie de wetgeving van een of meer lidstaten van toepassing is of geweest is, alsmede op hun gezinsleden en hun nabestaanden”. Volgens deze bepaling vallen werknemers zoals verzoekers in het hoofdgeding dus binnen de personele werkingssfeer van verordening nr. 883/2004.
19      Zie voor het begrip „sociaal voordeel” met name arresten van 31 mei 1979, Even en ONPTS (207/78, EU:C:1979:144, punt 22); 12 mei 1998, Martínez Sala (C‑85/96, EU:C:1998:217, punt 25), en 18 december 2019, Generálny riaditeľ Sociálnej poisťovne Bratislava e.a. (C‑447/18, EU:C:2019:1098, punt 47 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
20      Arrest Caisse pour l’avenir des enfants (punt 32 en punt 1 van het dictum). Ter herinnering: volgens artikel 7, lid 1, van verordening nr. 492/2011 „[mag] [e]en werknemer die onderdaan is van een lidstaat [...] op het grondgebied van andere lidstaten niet op grond van zijn nationaliteit anders worden behandeld dan de nationale werknemers, wat betreft alle voorwaarden voor tewerkstelling en arbeid [...]”. In lid 2 van dat artikel is bepaald dat „hij [...] er dezelfde sociale en fiscale voordelen [geniet] als de nationale werknemers”. Zie met betrekking tot deze bepaling Caisse pour l’avenir des enfants (punt 26) en Hocinx (punt 26).
21      Arrest Caisse pour l’avenir des enfants (punt 71 en punt 2 van het dictum). Het is algemeen bekend dat het vrije verkeer van werknemers binnen de Unie, zoals gewaarborgd bij artikel 45 VWEU, een van de grondslagen van de Unie is. In dat artikel is, met name in lid 2, bepaald dat het vrije verkeer van werknemers de afschaffing inhoudt van elke discriminatie op grond van de nationaliteit tussen de werknemers der lidstaten, wat betreft de werkgelegenheid, de beloning en de overige arbeidsvoorwaarden. Het Hof heeft dienaangaande in punt 70 van het arrest Caisse pour l’avenir des enfants opgemerkt dat artikel 7, lid 2, van verordening nr. 492/2011 „de bijzondere uitdrukking vormt van het non-discriminatiebeginsel van artikel 45, lid 2, VWEU op het specifieke gebied van de sociale voordelen en op dezelfde wijze moet worden uitgelegd als deze laatste bepaling. Zie eveneens het arrest Depesme e.a. (punt 35) en arrest van 18 december 2019, Generálny riaditeľ Sociálnej poisťovne Bratislava e.a. (C‑447/18, EU:C:2019:1098, punt 39).
22      Zie met name het arrest Depesme e.a. en de aldaar aangehaalde rechtspraak.
23      Zie in dat verband arrest Caisse pour l’avenir des enfants (punten 54‑64 en aldaar aangehaalde rechtspraak). In punt 56 van dat arrest heeft het Hof meer in het bijzonder, met betrekking tot artikel 7, lid 2, van verordening nr. 492/2011, verklaard dat een dergelijk onderscheid op grond van de woonplaats, dat hoofdzakelijk ten nadele van onderdanen van andere lidstaten kan werken, omdat niet-ingezetenen in de meeste gevallen buitenlanders zijn, indirecte discriminatie op basis van nationaliteit vormt die alleen geoorloofd is indien daarvoor een objectieve rechtvaardiging wordt gegeven. Zie eveneens arresten Giersch e.a. (punt 44); 14 december 2016, Bragança Linares Verruga e.a. (C‑238/15, EU:C:2016:949, punt 43), en 10 juli 2019, Aubriet (C‑410/18, EU:C:2019:582, punt 28).
24      Zie punt 12 van deze conclusie.
25      Zie wat betreft de steun met het oog op een universitaire studie voor beroepsdoeleinden voor personen die een beroepsactiviteit hebben uitgeoefend, arrest van 21 juni 1988, Lair (39/86, EU:C:1988:322, punten 21‑24). Zie wat betreft de steun met het oog op middelbaar en hoger onderwijs aan een hogere technische school, arrest van 15 maart 1989, Echternach en Moritz (389/87 en 390/87, EU:C:1989:130, punten 31‑36).
26      Verordening van de Raad van 15 oktober 1968 betreffende het vrije verkeer van werknemers binnen de Gemeenschap (PB 1968, L 257, blz. 2). Ter herinnering: de bewoordingen van artikel 7, lid 2, van deze verordening zijn overgenomen in artikel 7, lid 2, van verordening nr. 492/2011. Bovendien bepaalt artikel 41, tweede alinea, van laatstgenoemde verordening dat verwijzingen naar verordening nr. 1612/68 gelden als verwijzingen naar verordening nr. 492/2011.
27      Arrest van 18 juni 1987 (316/85, EU:C:1987:302, punt 13; hierna: „arrest Lebon”). Dit lijkt mij een belangrijk punt om de oorsprong van het litigieuze begrip goed te begrijpen. Het Hof heeft immers geoordeeld dat „[w]anneer [...] een werknemer/onderdaan van een lidstaat op het grondgebied van een andere lidstaat een betrekking heeft vervuld en er gebruik heeft gemaakt van zijn recht op verblijf, [...] zijn bloedverwanten in neergaande lijn die de leeftijd van 21 jaar hebben bereikt en niet langer te zijnen laste komen, zich niet [kunnen] beroepen op het door het [Unierecht] gewaarborgde recht op gelijke behandeling ten einde aanspraak te maken op een door de wetgeving van de ontvangende lidstaat voorziene sociale uitkering [...]. Voor zover immers de werknemer niet meer opkomt voor het onderhoud van zijn bloedverwant in neergaande lijn, vormt die uitkering voor hem geen sociaal voordeel in de zin van artikel 7, lid 2, van verordening nr. 1612/68.” Cursivering van mij. Ik wijs erop dat het kind in de zaak die tot het arrest Lebon heeft geleid, ten tijde van de feiten ouder was dan 21 jaar. Ter herinnering: in artikel 10, lid 1, onder a), van deze verordening was bepaald dat de bloedverwanten in neergaande lijn van de werknemer jonger dan 21 jaar moesten zijn of te zijner laste moesten komen.
28      Arrest Bernini (punt 25). Cursivering van mij.
29      Zie arrest Bernini (punten 23, 25, 27 en 29).
30      Arrest van 8 juni 1999 (C‑337/97, EU:C:1999:284, punt 19). De zaak die tot dat arrest heeft geleid, betrof het kind van een grensarbeider. In dat verband moet erop worden gewezen dat het Hof, in punt 21 van dat arrest, heeft onderstreept dat „[i]n de vierde overweging van de considerans [van verordening nr. 1612/68] [...] uitdrukkelijk [werd] gezegd, dat het recht op vrij verkeer ‚zonder onderscheid moet worden toegekend aan permanente werknemers, seizoenarbeiders, grensarbeiders of werknemers die arbeid in dienstverlening verrichten’, en artikel 7 [...] zonder voorbehoud [verwees] naar de ‚werknemer die onderdaan is van een lidstaat’.” Op grond hiervan heeft het Hof in het arrest van 27 november 1997, Meints (C‑57/96, EU:C:1997:564, punt 51), geoordeeld dat „een lidstaat de toekenning van een sociaal voordeel in de zin van artikel 7, lid 2, van [deze verordening] niet afhankelijk mag stellen van de voorwaarde, dat de uitkeringsgerechtigde op het grondgebied van die staat woont”. Cursivering van mij. Zie in dit verband O’Leary, S., „The curious case of frontier workers and study finance: Giersch”, Common Market Law Review, nr. 51, 2014, blz. 601‑622, met name blz. 609, en Turmo, A., „The pernicious influence citizenship rights on workers’ rights in the EU – The case of student finance”, Social Justice, Brexit and Other Challenges, Cambien, N., Kochenov, D., en Muir, E. (red.), Brill/Nijhoff, 2020, blz. 305‑334.
31      Arrest van 14 juni 2012 (C‑542/09, EU:C:2012:346, punten 34 en 35).
32      Punten 38 en 39 van dat arrest.
33      Zie met name het arrest Giersch e.a. (punten 38 en 39 en aldaar aangehaalde rechtspraak). Met name in het arrest Bernini (punt 25) heeft het Hof gelijkwaardige bewoordingen gebruikt, te weten dat „de werknemer in het onderhoud van zijn bloedverwant in neergaande lijn blijft voorzien”.
34      Ter herinnering: de verzoeken om een prejudiciële beslissing die zijn ingediend in het kader van de zaak die tot het arrest Depesme e.a. heeft geleid, moeten worden gezien in de context van de wijzigingen die in de Luxemburgse wetgeving zijn doorgevoerd naar aanleiding van het arrest Giersch e.a. (punten 12‑16).
35      Er zij aan herinnerd dat volgens de Uniewetgever ook de „rechtstreekse bloedverwanten in neergaande lijn [van de Unieburger] alsmede die van de echtgenoot of [de erkende] partner [...] beneden de leeftijd van 21 jaar of die te hunnen laste zijn” als „familieleden” in de zin van artikel 2, punt 2, onder c), van richtlijn 2004/38 moeten worden aangemerkt. Zie arrest Depesme e.a. (punten 51 en 57).
36      Zie arrest Depesme e.a. (punten 57 en 64 en dictum). Aangaande het in de voorgaande voetnoot van deze conclusie vermelde unieke karakter van het begrip „familielid” in het Unierecht, heeft het Hof rekening gehouden met de ontwikkeling van de Uniewetgeving en het feit dat artikel 7, lid 2, van verordening nr. 492/2011 slechts een ongewijzigde weergave is van artikel 7, lid 2, van verordening nr. 1612/68, en voorts ook met overweging 1, artikel 1 en artikel 2, lid 2, van richtlijn 2014/54. Laatstgenoemde bepalingen bevestigen de bedoeling van de wetgever van de Unie om in artikel 2 van richtlijn 2004/38 het begrip „familielid” op te nemen, zoals gedefinieerd in de rechtspraak van het Hof met betrekking tot verordening nr. 1612/68, die is ingetrokken en vervangen door verordening nr. 492/2011. Zie in dit verband arrest Depesme e.a. (punten 46 en 47) en de conclusie van advocaat-generaal Wathelet in die gevoegde zaken (C‑401/15–C‑403/15, EU:C:2016:430, punten 39‑43).
37      Zie arrest Depesme e.a. (punt 33).
38      Punten 21‑23 van dit arrest.
39      Zie arrest Depesme e.a. (punt 58). Een dergelijke ruime uitlegging vloeit voort uit het feit dat het begrip „werknemer” – evenals het begrip „werkzaamheden in loondienst” – de werkingssfeer bepaalt van een van de fundamentele vrijheden die door het Verdrag worden gewaarborgd. Zie arresten van 3 juni 1986, Kempf (139/85, EU:C:1986:223, punt 13), en 3 juli 1986, Lawrie-Blum (66/85, EU:C:1986:284, punt 16).
40      Zie arrest Depesme e.a. (punten 59 en 60). Zie in dit verband conclusie van advocaat-generaal Wathelet in die gevoegde zaken (C‑401/15–C‑403/15, EU:C:2016:430, punt 67).
41      Arrest Depesme e.a. (punt 64 en dictum).
42      Zie de punten 32 en 33 van deze conclusie.
43      Zie in dat verband de punten 37‑40 en 53‑56 van deze conclusie. Zie met betrekking tot dit begrip Jacqueson, C., „Any news from Luxembourg? On student aid, frontier workers and stepchildren: Bragança Linares Verruga and Depesme”, Common Market Law Review, nr. 55, 2018, blz. 901‑922, in het bijzonder blz. 917.
44      Zie punt 22 van deze conclusie. In dit arrest heeft het Hof aangegeven dat een dergelijke kinderbijslag, zoals bedoeld in artikel 269, lid 1, van het wetboek sociale zekerheid, wordt uitgekeerd voor alle kinderen die in Luxemburg wonen en voor alle kinderen van niet-ingezeten werknemers die een afstammingsband met deze werknemers hebben. Deze bijslag wordt dus toegekend op grond van een wettelijk omschreven situatie, los van elke individuele en discretionaire beoordeling van de persoonlijke behoeften. Zie in dit verband artikel 1, onder z), van verordening nr. 883/2004. Zoals het Hof heeft onderstreept, blijkt immers dat die uitkering een overheidsbijdrage aan het gezinsbudget vormt ter verlichting van de lasten die voortvloeien uit het onderhoud van kinderen. Zie arrest Caisse pour l’avenir des enfants (punten 37‑39). Zie ook arresten van 14 juni 2016, Commissie/Verenigd Koninkrijk (C‑308/14, EU:C:2016:436, punt 60), en 21 juni 2017, Martinez Silva (C‑449/16, EU:C:2017:485, punten 22 en 23 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
45      Zie de punten 27‑34 van deze conclusie. Deze omzetting hoeft niet te verwonderen: zoals advocaat-generaal La Pergola in zijn conclusie in de zaak Meeusen (C‑337/97, EU:C:1999:38, punt 19) heeft onderstreept, zijn studiebeurs en kinderbijslag namelijk beide financiële steunmaatregelen voor opvoeding, levensonderhoud en onderwijs van kinderen.
46      Zie arrest Caisse pour l’avenir des enfants (punt 18). In dat verband acht ik het dienstig erop te wijzen dat de in die zaak en in de onderhavige zaken aan de orde zijnde kinderbijslag verschuldigd is tot de maand waarin het kind de leeftijd van 18 jaar bereikt. De betaling van de kinderbijslag kan echter worden verlengd tot het kind de leeftijd van 25 jaar bereikt indien het een studie volgt die voldoet aan de criteria van de relevante Luxemburgse regeling. Zie in dit verband https://cae.public.lu/fr/allocations/majorite-de-l-enfant/que-devez-vous-savoir-/prolongement-jusqu-a-l-age-de-25-ans.html.
47      Zie arrest Depesme e.a. (punt 62).
48      Zie voetnoot 68 en punt 60 van deze conclusie.
49      Zie arrest Caisse pour l’avenir des enfants (punten 50 en 71).
50      Zie voetnoot 45 van deze conclusie.
51      Zie in dit verband de punten 32 en 37 van deze conclusie.
52      Zie arrest Depesme e.a. (punt 62).
53      Zie arrest Depesme e.a. (punten 59 en 60).
54      Arresten Depesme e.a. (punt 64 en dictum) en Caisse pour l’avenir des enfants (punten 50 en 71).
55      In dat verband wijs ik erop dat het Hof, gelet op de doelstelling van verordening nr. 883/2004 om een coördinatie van afzonderlijke nationale stelsels tot stand te brengen zonder een gemeenschappelijk socialezekerheidsstelsel in te voeren, heeft geoordeeld dat hoewel overeenkomstig het nationale recht wordt bepaald wie recht heeft op kinderbijslag, de lidstaten bij de uitoefening van deze bevoegdheid het Unierecht moeten eerbiedigen, in casu de bepalingen betreffende het vrije verkeer van werknemers, zie arrest Caisse pour l’avenir des enfants (punten 68 en 69).
56      Zie dienaangaande voetnoot 18 van deze conclusie. Het spreekt vanzelf dat een strikte uitlegging van het litigieuze begrip naast deze onverenigbaarheid tot situaties zou leiden waarin binnen hetzelfde huishouden de grensarbeider, als stiefvader of stiefmoeder van het kind van zijn of haar echtgeno(o)t(e) of geregistreerde partner, kinderbijslag zou ontvangen voor halfbroers of halfzussen van dat kind maar niet voor het kind zelf. Dit aspect is reeds aangekaart door advocaat-generaal Wathelet in zijn conclusie in de gevoegde zaken Depesme e.a. (C‑401/15–C‑403/15, EU:C:2016:430, punten 59‑61).
57      Zie in dat verband arrest Hocinx.
58      Zie de punten 27‑35 van deze conclusie.
59      Zie punt 37 van deze conclusie.
60      Zie arrest Lebon (punt 21).
61      Zie arresten Depesme e.a. (punt 64 en dictum) en Caisse pour l’avenir des enfants (punten 50 en 71).
62      Zie arresten Lebon (punten 21‑23) en Depesme e.a. (punt 58).
63      Zie in dit verband arresten Depesme e.a. (punt 51) en Caisse pour l’avenir des enfants (punt 51 en aldaar aangehaalde rechtspraak). Zie ook voetnoot 36 van deze conclusie.
64      Zie arrest Depesme e.a. (punt 62).
65      Zie in die zin arrest Depesme e.a. (punten 59 en 60).
66      Arresten Depesme e.a. (punt 64 en dictum) en Caisse pour l’avenir des enfants (punten 50 en 71).
67      Ik geef het Hof niet in overweging om op basis van de definitie van „familielid” in artikel 2, punt 2, van richtlijn 2004/38 een vermoeden te vestigen dat de kinderen van de echtgenoot of geregistreerde partner beneden de leeftijd van 21 jaar ten laste komen van de grensarbeider, en wel om de volgende redenen. Zoals ik in punt 35 van deze conclusie reeds heb uiteengezet, lijkt een kind mij ten eerste volgens deze bepaling weliswaar te worden geacht ten laste te zijn tot de leeftijd van 21 jaar, maar heeft het Hof er in zijn rechtspraak de voorkeur aan gegeven het
ruimere begrip
„voorzien in het onderhoud” te hanteren (zie de rechtspraak die in de punten 13 en 28‑31 van deze conclusie is aangehaald). Ten tweede ben ik om de in de punten 62‑64 van deze conclusie vermelde redenen van mening dat, in tegenstelling tot dat vermoeden, het vermoeden op basis van de gemeenschappelijke woning verenigbaar is met de in verordening nr. 883/2004 vastgestelde prioriteitsregels bij samenloop.
68      Dit wil zeggen een situatie waarin het kind de hele tijd bij de grensarbeider woont met wie het geen afstammingsband heeft.
69      Onder gedeeltelijk gemeenschappelijke woning worden met name de situaties van gedeeld gezag tussen de biologische of adoptieouders van het kind verstaan. In deze gevallen woont het kind hoofdzakelijk in het huishouden dat wordt gevormd door de grensarbeider en een van zijn biologische of adoptieouders, maar verblijft het regelmatig bij de andere biologische of adoptieouder, voor een kortere periode of voor kortere verblijven in het kader van de uitoefening van een omgangs- en verblijfsrecht (bijvoorbeeld om het weekend of tijdens bepaalde schoolvakanties), een co-ouderschap of een andere regeling. Het is overigens ook mogelijk dat sommige kinderen een van hun ouders hebben verloren of deze ouder nooit hebben gekend.
70      In dit verband lijkt het mij belangrijk erop te wijzen dat dit vermoeden, in het specifieke geval van jongvolwassenen beneden 21 jaar, niets kan veranderen aan de voorwaarden die in de wettelijke regeling van de werkstaat zijn vastgesteld voor de toekenning van kinderbijslagen. De aan de orde zijnde kinderbijslag is meer in het bijzonder verschuldigd tot het kind 18 jaar wordt, met de mogelijkheid van verlenging tot de leeftijd van 25 jaar indien het kind een studie volgt die voldoet aan de criteria van de relevante Luxemburgse regeling. Zie dienaangaande voetnoot 46 van deze conclusie. Indien het meerderjarige kind dat jonger is dan 21 jaar niet langer bij de grensarbeider gedomicilieerd zou zijn omdat het in een andere stad „middelbaar of gelijkwaardig onderwijs” volgt, zou deze werknemer dus aan de hand van andere objectieve elementen moeten aantonen dat hij, ondanks het ontbreken van een gemeenschappelijke woning, in het onderhoud van het kind blijft voorzien.
71      Dit zou bij wijze van uitzondering het geval kunnen zijn wanneer uit het dossier duidelijk blijkt dat het kind, ondanks het bestaan van een gemeenschappelijke woning, niet in gezinsverband met deze werknemer leeft. Bijvoorbeeld in specifieke situaties waarin 1) genoemde werknemer niet bijdraagt in de betaling van de huur of geen eigenaar is van het huis dat of de flat die hij deelt met zijn echtgenoot of geregistreerde partner, en 2) hij geen van de gemeenschappelijke kosten van het huishouden voor zijn rekening neemt, hetzij omdat hij zijn volledige salaris voor privédoeleinden gebruikt, hetzij omdat uit de tussen de biologische of de adoptieouders van het kind gesloten overeenkomsten volgt dat in alle behoeften van het kind is voorzien.
72      Zie arrest Caisse pour l’avenir des enfants (punt 41). Zie ook voetnoot 18 van deze conclusie.
73      Ter herinnering: in artikel 68, lid 1, onder b, i), van verordening nr. 883/2004, betreffende de prioriteitsregels bij samenloop, is bepaald dat „[i]ndien gedurende hetzelfde tijdvak en voor dezelfde gezinsleden in uitkeringen is voorzien op grond van de wetgeving van meer dan één lidstaat, [...] de [...] prioriteitsregels van toepassing [zijn]”. „[I]ndien door meer dan één lidstaat uitkeringen verschuldigd zijn op dezelfde grond, wordt de volgorde van prioriteit [aldus] vastgesteld op basis van de volgende subsidiaire criteria: i) indien het gaat om rechten die verkregen zijn op grond van werkzaamheden, al dan niet in loondienst: de woonplaats van de kinderen, mits er dergelijke werkzaamheden worden verricht, en subsidiair, in voorkomend geval, het hoogste bedrag aan uitkeringen waarin de betrokken wetgevingen voorzien. [...]” Cursivering van mij. Hieruit volgt met name, zoals de Commissie toelicht, dat indien een grensarbeider die in Luxemburg werkt, met zijn echtgenote en haar kind in België woont, de Belgische bevoegde instantie een kinderbijslag voor het kind betaalt aan de moeder van dat kind. In deze situatie komt Luxemburg slechts tussenbeide indien de kinderbijslag die dit land betaalt hoger is dan de kinderbijslag die België toekent, en dit enkel voor het verschil.
74      Ter herinnering: in artikel 68, lid 2, van verordening nr. 883/2004 is bepaald dat „[b]ij samenloop van rechten [...] de gezinsuitkeringen [worden] toegekend overeenkomstig de wetgeving die volgens lid 1 als prioritair is aangemerkt. De rechten op gezinsuitkeringen die verschuldigd zijn op grond van de andere betrokken wetgeving of wetgevingen, worden geschorst ter hoogte van het bedrag dat bij de wetgeving van de eerste lidstaat is vastgesteld en, zo nodig, wordt het deel dat dit bedrag overschrijdt uitbetaald in de vorm van een aanvullende toeslag. [...]” Zie met name, Morsa, M., op. cit., blz. 352 e.v.