62022CC0518
CONCLUSIE VAN ADVOCAAT-GENERAAL
J. RICHARD DE LA TOUR
van 13 juli 2023 (
1
)
Zaak C‑518/22
J.M.P.
tegen
AP Assistenzprofis GmbH
[verzoek van het Bundesarbeitsgericht (hoogste federale rechter in arbeidszaken, Duitsland) om een prejudiciële beslissing]
„Prejudiciële verwijzing – Sociaal beleid – Gelijke behandeling in arbeid en beroep – Richtlijn 2000/78/EG – Verbod van discriminatie op grond van leeftijd – Persoonlijkeassistentiediensten voor personen met een handicap – Kennisgeving van vacature met opgave van een minimum- en een maximumleeftijd van de aan te werven persoon – In aanmerking te nemen wensen en behoeften van de persoon met een handicap”
I. Inleiding
1.
Het onderhavige verzoek om een prejudiciële beslissing betreft de uitlegging van artikel 2, lid 5, artikel 4, lid 1, artikel 6, lid 1, en artikel 7 van richtlijn 2000/78/EG van de Raad van 27 november 2000 tot instelling van een algemeen kader voor gelijke behandeling in arbeid en beroep (
2
), in het licht van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie (
3
) en het Verdrag van de Verenigde Naties inzake de rechten van personen met een handicap, dat namens de Europese Gemeenschap is goedgekeurd bij besluit 2010/48/EG van de Raad van 26 november 2009 (
4
).
2.
Dit verzoek is ingediend in het kader van een geding tussen J.M.P. en AP Assistenzprofis GmbH, een verlener van assistentie- en adviesdiensten aan personen met een handicap, over de betaling van een door J.M.P. gevorderde schadevergoeding wegens vermeende discriminatie op grond van leeftijd in het kader van een aanwervingsprocedure voor een persoonlijke assistent. J.M.P. stelt namelijk dat haar sollicitatie is afgewezen omdat zij niet voldoet aan de in de kennisgeving van vacature vereiste leeftijdsgroep, met name de leeftijdsgroep tussen 18 en 30 jaar.
3.
Het Bundesarbeitsgericht (hoogste federale rechter in arbeidszaken, Duitsland) wenst derhalve van het Hof te vernemen of het verschil in behandeling op grond van leeftijd gerechtvaardigd kan zijn, en verzoekt het Hof om de uitlegging van met name artikel 2, lid 5, artikel 4, lid 1, artikel 6, lid 1, en/of artikel 7 van richtlijn 2000/78, in het licht van de bepalingen van het Handvest en het VN-Verdrag.
4.
In deze conclusie zal ik het Hof in overweging geven voor recht te verklaren dat artikel 2, lid 5, van deze richtlijn de relevante bepaling is en dat zij, in het licht van artikel 26 van het Handvest en artikel 19 van het VN-Verdrag, aldus moet worden uitgelegd dat zij zich er niet tegen verzet dat op basis van een nationale regeling die bepaalt dat rekening wordt gehouden met de wensen van personen met een handicap met betrekking tot de organisatie van de persoonlijke assistentie waarvan zij gebruikmaken teneinde hun autonomie en hun deelname aan de samenleving te waarborgen, de aanwerving van een persoonlijke assistent afhankelijk wordt gesteld van een leeftijdsvoorwaarde, voor zover een dergelijke maatregel noodzakelijk is voor de bescherming van de rechten en vrijheden van derden.
II. Toepasselijke bepalingen
A.
Internationaal recht
5.
Artikel 1 van het VN-Verdrag, met het opschrift „Doelstelling”, luidt als volgt:
„Doel van dit verdrag is het volledige genot door alle personen met een handicap van alle mensenrechten en fundamentele vrijheden op voet van gelijkheid te bevorderen, beschermen en waarborgen, en ook de eerbiediging van hun inherente waardigheid te bevorderen.
[…]”
6.
Artikel 3 van dit verdrag, met het opschrift „Algemene beginselen”, bepaalt het volgende:
„De grondbeginselen van dit verdrag zijn:
a)
respect voor de inherente waardigheid, persoonlijke autonomie, met inbegrip van de vrijheid zelf keuzes te maken, en de onafhankelijkheid van personen;
b)
non-discriminatie;
c)
volledige en daadwerkelijke participatie en opname in de samenleving;
d)
respect voor verschillen en aanvaarding dat personen met een handicap deel uitmaken van de mensheid en menselijke diversiteit;
[…]”
7.
Artikel 5 van het verdrag, dat het opschrift „Gelijkheid en non-discriminatie” draagt, luidt:
„1.   De staten die partij zijn erkennen dat eenieder gelijk is voor de wet en zonder aanziens des persoons recht heeft op dezelfde bescherming door, en hetzelfde voordeel van de wet.
[…]
4.   Specifieke maatregelen die nodig zijn om de feitelijke gelijkheid van personen met een handicap te bespoedigen of verwezenlijken, worden niet aangemerkt als discriminatie in de zin van dit verdrag.”
8.
Artikel 12 van dit verdrag, met het opschrift „Gelijkheid voor de wet”, bepaalt het volgende in lid 2:
„De staten die partij zijn erkennen dat personen met een handicap op voet van gelijkheid met anderen in alle aspecten van het leven handelingsbekwaam zijn.”
9.
Artikel 19 van het VN-Verdrag, met het opschrift „Zelfstandig wonen en deel uitmaken van de samenleving”, luidt:
„De staten die partij zijn bij dit verdrag erkennen het gelijke recht van alle personen met een handicap om in een normale omgeving te wonen, met dezelfde keuzemogelijkheden als anderen, en nemen doeltreffende en passende maatregelen om het personen met een handicap gemakkelijker te maken dit recht ten volle te genieten en volledig deel uit te maken van en te participeren in de maatschappij, onder meer door te waarborgen dat:
a)
personen met een handicap de kans hebben, op voet van gelijkheid met anderen, vrijelijk hun verblijfplaats te kiezen en te beslissen waar en met wie zij leven, en niet verplicht zijn te leven in een bepaalde woonomgeving;
b)
personen met een handicap toegang hebben tot een reeks van diensten thuis, residentiële diensten en andere ondersteunende maatschappelijke diensten, waaronder persoonlijke assistentie, noodzakelijk om het wonen en de opname in de maatschappij te ondersteunen en isolatie of uitsluiting uit de maatschappij te voorkomen;
c)
de maatschappelijke diensten en faciliteiten voor het algemene publiek op voet van gelijkheid beschikbaar zijn voor personen met een handicap en beantwoorden aan hun behoeften.”
B.
Unierecht
10.
Artikel 1 van richtlijn 2000/78, met het opschrift „Doel”, bepaalt het volgende:
„Deze richtlijn heeft tot doel met betrekking tot arbeid en beroep een algemeen kader te creëren voor de bestrijding van discriminatie op grond van godsdienst of overtuiging, handicap, leeftijd of seksuele geaardheid zodat in de lidstaten het beginsel van gelijke behandeling toegepast kan worden.”
11.
Artikel 2 van deze richtlijn luidt:
„1.   Voor de toepassing van deze richtlijn wordt onder het beginsel van gelijke behandeling verstaan de afwezigheid van elke vorm van directe of indirecte discriminatie op basis van een van de in artikel 1 genoemde gronden.
2.   Voor de toepassing van lid 1 is er:
a)
‚directe discriminatie’, wanneer iemand ongunstiger wordt behandeld dan een ander in een vergelijkbare situatie wordt, is of zou worden behandeld op basis van een van de in artikel 1 genoemde gronden;
[…]
5.   Deze richtlijn laat de nationale wettelijke bepalingen onverlet die in een democratische samenleving noodzakelijk zijn voor de openbare veiligheid, de handhaving van de openbare orde en het voorkomen van strafbare feiten, de bescherming van de volksgezondheid en de bescherming van de rechten en vrijheden van derden.”
12.
Artikel 4 van deze richtlijn, met het opschrift „Wezenlijke beroepsvereisten”, bepaalt in lid 1:
„Niettegenstaande artikel 2, leden 1 en 2, kunnen de lidstaten bepalen dat een verschil in behandeling dat op een kenmerk in verband met een van de in artikel 1 genoemde gronden berust, geen discriminatie vormt, indien een dergelijk kenmerk, vanwege de aard van de betrokken specifieke beroepsactiviteiten of de context waarin deze worden uitgevoerd, een wezenlijke en bepalende beroepsvereiste vormt, mits het doel legitiem en het vereiste evenredig aan dat doel is.”
13.
Artikel 5 van deze richtlijn, met het opschrift „Redelijke aanpassingen voor gehandicapten”, luidt:
„Teneinde te waarborgen dat het beginsel van gelijke behandeling met betrekking tot personen met een handicap nageleefd wordt, wordt voorzien in redelijke aanpassingen. Dit houdt in dat de werkgever, naargelang de behoefte, in een concrete situatie passende maatregelen neemt om een persoon met een handicap in staat te stellen toegang tot arbeid te hebben, in arbeid te participeren of daarin vooruit te komen dan wel om een opleiding te genieten, tenzij deze maatregelen voor de werkgever een onevenredige belasting vormen. Wanneer die belasting in voldoende mate wordt gecompenseerd door bestaande maatregelen in het kader van het door de lidstaten gevoerde beleid inzake personen met een handicap mag zij niet als onevenredig worden beschouwd.”
14.
In artikel 6 van richtlijn 2000/78, met het opschrift „Rechtvaardiging van verschillen in behandeling op grond van leeftijd”, is het volgende bepaald:
„1.   Niettegenstaande artikel 2, lid 2, kunnen de lidstaten bepalen dat verschillen in behandeling op grond van leeftijd geen discriminatie vormen indien zij in het kader van de nationale wetgeving objectief en redelijk worden gerechtvaardigd door een legitiem doel, met inbegrip van legitieme doelstellingen van het beleid op het terrein van de werkgelegenheid, de arbeidsmarkt of de beroepsopleiding, en de middelen voor het bereiken van dat doel passend en noodzakelijk zijn.
Dergelijke verschillen in behandeling kunnen onder meer omvatten:
a)
het creëren van bijzondere voorwaarden voor toegang tot arbeid en beroepsopleiding, van bijzondere arbeidsvoorwaarden en -omstandigheden, met inbegrip van voorwaarden voor ontslag en beloning voor jongeren, oudere werknemers en werknemers met personen ten laste, teneinde hun opneming in het arbeidsproces te bevorderen, en hun bescherming te verzekeren;
b)
de vaststelling van minimumvoorwaarden met betrekking tot leeftijd, beroepservaring of -anciënniteit in een functie voor toegang tot de arbeid of bepaalde daaraan verbonden voordelen;
c)
de vaststelling van een maximumleeftijd voor aanwerving, gebaseerd op de opleidingseisen voor de betrokken functie of op de noodzaak van een aan pensionering voorafgaand redelijk aantal arbeidsjaren.
[…]”
15.
Artikel 7 van deze richtlijn, dat het opschrift „Positieve acties en specifieke maatregelen” draagt, luidt:
„1.   Het beginsel van gelijke behandeling belet niet dat een lidstaat, om volledige gelijkheid in het beroepsleven te waarborgen, specifieke maatregelen handhaaft of treft om de nadelen verband houdende met een van de in artikel 1 genoemde gronden te voorkomen of te compenseren.
2.   Met betrekking tot personen met een handicap vormt het beginsel van gelijke behandeling geen beletsel voor het recht van de lidstaten om maatregelen te handhaven of vast te stellen ter bescherming van de gezondheid en de veiligheid op de arbeidsplek, noch voor maatregelen die erop gericht zijn om voorzieningen of faciliteiten te scheppen of te handhaven om de opneming van personen met een handicap in het arbeidsproces te behouden of te bevorderen.”
C.
Duits recht
1. Grundgesetz
16.
§ 1 van het Grundgesetz für die Bundesrepublik Deutschland (grondwet van de Bondsrepubliek Duitsland) (
5
) van 23 mei 1949, in de versie die van toepassing is op het hoofdgeding, bepaalt het volgende:
„1.   De menselijke waardigheid is onschendbaar. Alle dragers van openbaar gezag zijn verplicht om deze te eerbiedigen en te beschermen.
2.   Het Duitse volk komt daarom uit voor onschendbare en onvervreemdbare rechten van de mens als fundament van elke gemeenschap, van de vrede en van de rechtvaardigheid in de wereld.
[…]”
17.
§ 2, lid 1, GG luidt als volgt:
„Eenieder heeft recht op vrije ontplooiing van zijn persoonlijkheid, mits hij daarbij geen afbreuk doet aan de rechten van derden, de constitutionele orde of de goede zeden.”
2. AGG
18.
Het Allgemeine Gleichbehandlungsgesetz (algemene wet inzake gelijke behandeling) (
6
) van 14 augustus 2006 strekt tot omzetting van richtlijn 2000/78 in Duits recht.
19.
§ 1 AGG, die de doelstelling van deze wet vaststelt, bepaalt het volgende:
„Deze wet heeft tot doel elke benadeling op grond van ras, etnische herkomst, geslacht, godsdienst of levensovertuiging, handicap, leeftijd of seksuele geaardheid te voorkomen of op te heffen.”
20.
§ 3, lid 1, AGG luidt als volgt:
„Er is sprake van directe discriminatie wanneer iemand ongunstiger wordt behandeld dan een ander in een vergelijkbare situatie wordt, is of zou worden behandeld op basis van een van de in artikel 1 genoemde gronden. […]”
21.
§ 5 AGG bepaalt het volgende:
„Niettegenstaande de in de artikelen 8 tot en met 10 […] genoemde gronden is een verschil in behandeling eveneens toegestaan wanneer adequate en passende maatregelen ertoe strekken bestaande nadelen om een in artikel 1 genoemde reden te voorkomen of te compenseren.”
22.
§ 7, lid 1, AGG luidt:
„Werknemers mogen op geen van de in § 1 genoemde gronden worden gediscrimineerd; […].”
23.
§ 8, lid 1, AGG bepaalt het volgende:
„Een verschil in behandeling op basis van een van de in § 1 genoemde redenen is toegestaan indien deze reden wegens de aard van de beroepsactiviteit of de voorwaarden voor de uitoefening ervan, een wezenlijk en bepalend beroepsvereiste vormt, mits het doel legitiem is en het vereiste evenredig aan dat doel is.”
24.
§ 10 AGG bepaalt het volgende:
„Niettegenstaande § 8 is een verschil in behandeling op grond van leeftijd toelaatbaar indien het objectief en redelijk wordt gerechtvaardigd door een legitieme doelstelling. De voor het bereiken van die doelstelling aangewende middelen moeten passend en noodzakelijk zijn. Dergelijke verschillen in behandeling kunnen onder meer omvatten:
1.
de vaststelling van bijzondere voorwaarden voor toegang tot werkgelegenheid en beroepsopleiding, en bijzondere arbeidsvoorwaarden, met inbegrip van voorwaarden voor beloning en beëindiging van de arbeidsverhouding, teneinde de integratie in de arbeidsmarkt van jongeren, oudere werknemers en personen die hulp en bijstand behoeven te bevorderen en te waarborgen, of hun bescherming te waarborgen;
2.
de vaststelling van minimumvoorwaarden met betrekking tot leeftijd, beroepservaring of -anciënniteit in een functie, voor toegang tot de arbeid of bepaalde daaraan verbonden voordelen;
3.
de vaststelling van een maximumleeftijd voor aanwerving, gebaseerd op de specifieke opleiding die voor de betrokken functie vereist is of op de noodzaak van een aan pensionering voorafgaand redelijk aantal arbeidsjaren;
[…]”
25.
In § 15, leden 1 en 2, AGG wordt het volgende bepaald:
„1.   In geval van schending van het discriminatieverbod moet de werkgever de daardoor veroorzaakte schade vergoeden. […]
2.   Wanneer de schade geen vermogensschade is, kan de werknemer een passende financiële schadeloosstelling vorderen. […]”
3. Sozialgesetzbuch
26.
§ 33 van het Sozialgesetzbuch, Erstes Buch (socialezekerheidswetboek, boek I) (
7
) van 11 december 1975 bepaalt het volgende:
„Indien de aard of de omvang van de inhoud van rechten of verplichtingen niet in detail wordt bepaald, dient bij de totstandkoming ervan rekening te worden gehouden met de persoonlijke situatie van de rechthebbende of de schuldenaar, zijn behoeften en draagkracht en de plaatselijke omstandigheden, voor zover geen enkele rechtsbepaling zich daartegen verzet. In dit verband worden de gerechtvaardigde wensen van de rechthebbende of de schuldenaar ingewilligd voor zover zij redelijk zijn.”
27.
§ 8, lid 1, van het Sozialgesetzbuch, Neuntes Buch (socialezekerheidswetboek, boek IX) (
8
) van 23 december 2016 luidt als volgt:
„Bij beslissingen over diensten en bij de uitvoering van diensten met het oog op de bevordering van de maatschappelijke participatie worden de gerechtvaardigde wensen van de rechthebbenden ingewilligd. Daarbij wordt ook rekening gehouden met de persoonlijke toestand, de leeftijd, het geslacht, de gezinstoestand en de religieuze en levensbeschouwelijke behoeften van de rechthebbenden; voor het overige is § 33 [SGB I] van toepassing. […]”
28.
In § 78, lid 1, SGB IX wordt het volgende bepaald:
„Assistentiediensten worden verleend om de ontvanger van de diensten in staat te stellen zelf en autonoom zijn dagelijks leven, met inbegrip van de dagstructuur, te organiseren. Assistentiediensten omvatten met name diensten voor algemene dagelijkse taken, zoals de huishouding, het opbouwen van sociale relaties, de persoonlijke levensplanning, deelname aan het maatschappelijke en culturele leven, vrijetijdsbesteding, met inbegrip van sportactiviteiten, alsmede het waarborgen van de doeltreffendheid van medische en door een arts voorgeschreven diensten. Assistentiediensten hebben ook betrekking op communicatie met de omgeving op deze gebieden.”
III. Feiten van het hoofdgeding en prejudiciële vraag
29.
AP Assistenzprofis, verweerster in het hoofdgeding (hierna: „verweerster”), is een vennootschap die personen met een handicap overeenkomstig § 78, lid 1, SGB IX assistentie- en adviesdiensten verleent om hen in staat te stellen hun dagelijks leven autonoom te organiseren.
30.
In juli 2018 heeft deze vennootschap een vacature gepubliceerd waarin stond dat A., een 28-jarige studente, op zoek was naar vrouwelijke assistenten op alle gebieden van het dagelijks leven, die „bij voorkeur tussen 18 en 30 jaar oud zijn”.
31.
J.M.P., verzoekster in het hoofdgeding (hierna: „verzoekster”), die in 1968 is geboren, heeft een afwijzing van verweerster op haar sollicitatie voor de vacature ontvangen.
32.
Nadat zij tevergeefs buitengerechtelijke vorderingen had ingesteld, heeft verzoekster voor het Arbeitsgericht Köln (arbeidsrechter in eerste aanleg Keulen, Duitsland) tegen verweerster een vordering tot betaling van een schadevergoeding wegens leeftijdsdiscriminatie ingesteld overeenkomstig § 15, lid 2, AGG.
33.
In dit verband heeft verzoekster in de eerste plaats aangevoerd dat de kennisgeving van vacature was gericht tot assistenten die „tussen 18 en 30 jaar oud” waren, wat ten grondslag ligt aan het vermoeden dat verzoekster wegens haar leeftijd niet in aanmerking is genomen in de sollicitatieprocedure, wat verweerster niet heeft weerlegd. In de tweede plaats is het daaruit voortvloeiende verschil in behandeling op grond van leeftijd volstrekt ongerechtvaardigd in het kader van de betreffende assistentiedienst. Dit verschil in behandeling is dus niet toelaatbaar op grond van § 8, lid 1, AGG, noch op grond van § 10 AGG, aangezien met name een bepaalde leeftijd irrelevant is voor de vertrouwensrelatie in het kader van een dergelijke assistentiedienst. Integendeel, volgens verzoekster kan de assistentie die wordt verleend door een oudere persoon dan in de kennisgeving van vacature is vereist, gelet op diens grotere levenservaring, aanzienlijke voordelen bieden voor een persoon met een handicap.
34.
Verweerster heeft geconcludeerd tot afwijzing van het beroep omdat het eventuele verschil in behandeling op grond van leeftijd gerechtvaardigd was in het licht van § 8, lid 1, of § 10 AGG. In dit verband heeft zij erop gewezen dat de vereiste assistentie een hoogstpersoonlijke en allesomvattende vorm van begeleiding bij het dagelijks leven is, waarbij de persoon die wordt bijgestaan, permanent en volledig afhankelijk is van de persoon die assistentie verleent. Het vereiste van een bepaalde leeftijd is een voorwaarde om te voorzien in de hoogstpersoonlijke behoeften van degene die wordt bijgestaan, in casu A., zodat zij als universiteitsstudente op adequate wijze kan deelnemen aan het sociale leven.
35.
Zoals § 8, lid 1, SGB IX bepaalt, moet volgens verweerster rekening worden gehouden met de gerechtvaardigde wensen en de subjectieve behoeften van de persoon die wordt bijgestaan. Tegen deze achtergrond moet de gerechtvaardigde wens dat assistentie wordt verleend door iemand met een bepaalde leeftijd worden beschouwd als een „wezenlijk en bepalend beroepsvereiste” in de zin van § 8, lid 1, AGG, waardoor het in § 78, lid 1, SGB IX genoemde doel van de assistentiediensten kan worden verwezenlijkt. Volgens verweerster is een dergelijk vereiste evenredig. Bovendien is een verschil in behandeling op grond van leeftijd volgens haar eveneens toegestaan op grond van § 10 AGG, aangezien dit verschil objectief en redelijk wordt gerechtvaardigd door een legitiem doel en de middelen voor het bereiken van het in artikel 78 SGB IX genoemde doel van de persoonlijke assistentie passend en noodzakelijk zijn.
36.
Nadat het Arbeitsgericht Köln het beroep van verzoekster had toegewezen, en het hoger beroep van verweerster door het Landesarbeitsgericht Köln (arbeidsrechter van de deelstaat Noordrijn-Westfalen, Keulen, Duitsland) gegrond werd verklaard, heeft verzoekster bij de verwijzende rechter beroep in Revision ingesteld tegen de uitspraak van deze rechter.
37.
Om te beginnen stelt deze rechter vast dat een situatie als die in het hoofdgeding binnen de werkingssfeer van richtlijn 2000/78 valt, aangezien zij betrekking heeft op de selectiecriteria voor toegang tot arbeid in de zin van artikel 3, lid 1, onder a), van deze richtlijn. Voorts is verzoekster als gevolg van de afwijzing door verweerster volgens hem direct gediscrimineerd op grond van leeftijd in de zin van artikel 2, lid 2, onder a), van deze richtlijn.
38.
Met betrekking tot deze situatie waarin zowel verzoekster als de betrokken persoon met een handicap aanspraak kunnen maken op bescherming tegen discriminatie, wijst de verwijzende rechter erop dat zijn verzoek om een prejudiciële beslissing ertoe strekt te vernemen hoe in het concrete geval van persoonlijke assistentie de rechten van elk van deze personen met elkaar in overeenstemming kunnen worden gebracht.
39.
In dit verband preciseert deze rechter dat persoonlijke assistentie betrekking heeft op alle gebieden van het leven en een grote invloed heeft op de persoonlijke levenssfeer van degene die assistentie krijgt. Afhankelijk van de omstandigheden van het afzonderlijke geval kan deze assistentie in verschillende behoeften voorzien. In een situatie als die van het hoofdgeding is een van de door A. aangegeven behoeften de assistentie bij haar studies aan de universiteit, die kan bestaan uit het vastleggen en digitaal verwerken van de inhoud van de vakken en het opstellen van documenten kan omvatten. Bij elke ontmoeting met andere studenten is persoonlijke assistentie noodzakelijk; deze maakt dan ook integraal deel uit van het universitaire leven van de persoon met een handicap.
40.
De verwijzende rechter wijst er in het algemeen op dat persoonlijke assistentie gebaseerd is op het beginsel van zelfbeschikking en er dus toe strekt personen met een handicap in staat te stellen hun leven autonoom te organiseren. Dit houdt onder meer in dat deze personen de bevoegdheid krijgen om zelf het personeel te selecteren dat deze assistentie verleent, dit personeel instructies te geven en de voorwaarden en de omvang van de dienstverlening te bepalen.
41.
Naar Duits recht moeten bij de beslissing over diensten en bij de uitvoering ervan overeenkomstig § 8, lid 1, SGB IX, gelezen in samenhang met § 33 SGB I, bijgevolg de gerechtvaardigde wensen van de rechthebbenden worden ingewilligd, voor zover zij redelijk zijn, waarbij in het bijzonder rekening moet worden gehouden met de persoonlijke toestand, de leeftijd, het geslacht, de gezinstoestand en religieuze en levensbeschouwelijke behoeften van deze rechthebbenden.
42.
Kortom, volgens de verwijzende rechter moet bij het recht van rechthebbenden met een handicap om hun wensen en keuzes kenbaar te maken, rekening worden gehouden met hun recht om, op voet van gelijkheid met anderen en met eerbiediging van hun waardigheid, hun leven zoveel mogelijk zelf en onder hun eigen verantwoordelijkheid te organiseren en moet het hun verantwoordelijkheid en hun motivatie om deel te nemen aan de samenleving versterken. In dit verband haalt de verwijzende rechter verschillende bepalingen van het VN-Verdrag aan, waaronder de artikelen 1, 3, 5, 12 en 19, alsook verschillende bepalingen van het Handvest, waaronder de artikelen 1, 7 en 26.
43.
De verwijzende rechter is van oordeel dat in geval van persoonlijkeassistentiediensten de wensen van personen met een handicap met betrekking tot de regie van hun eigen leven moeten worden geëerbiedigd. In het bijzonder moeten zij, net als personen zonder handicap, kunnen kiezen met wie zij hun leven willen delen. Bijgevolg moet worden uitgemaakt of het verenigbaar is met de bepalingen van richtlijn 2000/78 dat personen met een handicap in de procedure voor de aanwerving van een persoonlijke assistent een leeftijdsgebonden voorkeur als selectiecriterium specificeren, hoewel artikel 2, lid 2, onder a), van deze richtlijn directe discriminatie op grond van leeftijd verbiedt.
44.
Tegen deze achtergrond wenst de verwijzende rechter van het Hof te vernemen welke bepaling of bepalingen van deze richtlijn het in het hoofdgeding aan de orde zijnde verschil in behandeling op grond van leeftijd kan of kunnen rechtvaardigen.
45.
Wat in de eerste plaats artikel 4, lid 1, van richtlijn 2000/78 betreft, vraagt deze rechter zich af of de door een persoon met een handicap in het kader van zijn zelfbeschikkingsrecht geuite wens dat degene die de persoonlijke assistentie verstrekt, van een bepaalde leeftijd is, een kenmerk in de zin van die bepaling is en of een leeftijdsvoorkeur een „wezenlijk en bepalend beroepsvereiste” kan vormen. Hij uit dienaangaande twijfels, aangezien de specifieke wens in kwestie namelijk niet kan worden veralgemeend en als zodanig niet objectief ingegeven is door de aard van de beroepsactiviteit of door de context waarin deze wordt uitgevoerd. Zo is het bijvoorbeeld mogelijk dat een andere jonge persoon met een handicap de voorkeur geeft aan een persoon die de leeftijd van zijn ouders heeft. Dit toont aan dat de wensen van de personen met een handicap berusten op hun subjectieve prioriteiten om hun leven zelf en autonoom te organiseren.
46.
Wat in de tweede plaats artikel 6, lid 1, van richtlijn 2000/78 betreft, merkt de verwijzende rechter op dat het niet zeker is dat deze bepaling kan worden toegepast op een situatie als die in het hoofdgeding. Naar zijn oordeel zou een „legitiem doel” erin kunnen bestaan dat rekening wordt gehouden met het recht van personen met een handicap om hun leven zoveel mogelijk zelf en onder hun eigen verantwoordelijkheid te organiseren en om hun verantwoordelijkheid en motivatie om deel te nemen aan de maatschappij te versterken.
47.
In de derde plaats merkt de verwijzende rechter op dat artikel 7 van richtlijn 2000/78 betrekking heeft op gelijkheid in het beroepsleven, wat in een zaak als in het hoofdgeding niet het doel van de betrokken persoonlijke assistentie is. Hij vraagt zich echter af of dit artikel relevant kan zijn ter rechtvaardiging van de discriminatie op grond van leeftijd in een zaak als in het hoofdgeding, rekening houdend met artikel 5, leden 1 en 4, van het VN-Verdrag.
48.
Ten slotte wenst de verwijzende rechter te vernemen of artikel 2, lid 5, van richtlijn 2000/78, dat bepaalt dat deze richtlijn de in het nationale recht vastgestelde maatregelen die in een democratische samenleving onder meer noodzakelijk zijn voor de bescherming van de rechten en vrijheden van derden onverlet laat, in een geval als dat in het hoofdgeding de discriminatie van verzoekster op grond van haar leeftijd kan rechtvaardigen. Onder verwijzing naar het doel van de persoonlijke assistentie en gelet op het feit dat een persoon zonder handicap van de leeftijd van A., te weten 28 jaar, vrij is om zelfstandig te beslissen over de leeftijd van de mensen met wie zij haar dagelijks leven wenst door te brengen, valt er naar het oordeel van de verwijzende rechter veel voor te zeggen dat een dergelijk vrij beslissingsrecht met betrekking tot persoonlijke assistentie ook moet worden toegekend aan personen met een handicap.
49.
In deze omstandigheden heeft het Bundesarbeitsgericht de behandeling van de zaak geschorst en het Hof verzocht om een prejudiciële beslissing over de volgende vraag:
„Kunnen artikel 4, lid 1, artikel 6, lid 1, artikel 7 en/of artikel 2, lid 5, van [richtlijn 2000/78] – in het licht van de vereisten van het [Handvest] en artikel 19 van het [VN-Verdrag] – aldus worden uitgelegd dat in een situatie als die van het hoofdgeding directe discriminatie op grond van leeftijd kan worden gerechtvaardigd?”
50.
Verzoekster, verweerster, de Griekse, de Poolse en de Portugese regering en de Europese Commissie hebben schriftelijke opmerkingen ingediend.
IV. Analyse
51.
Met zijn verzoek om een prejudiciële beslissing wenst de verwijzende rechter te vernemen of de eerbiediging van de persoonlijke wensen van personen die recht hebben op persoonlijke assistentie wegens hun handicap, een verschil in behandeling op grond van leeftijd in de zin van richtlijn 2000/78 kan rechtvaardigen. In deze context wordt het Hof met name verzocht om artikel 2, lid 5, artikel 4, lid 1, artikel 6, lid 1, en/of artikel 7 van die richtlijn uit te leggen in het licht van de bepalingen van het Handvest en het VN-Verdrag. (
9
)
52.
Om te beginnen moet worden opgemerkt dat de in het hoofdgeding aan de orde zijnde situatie binnen de werkingssfeer van richtlijn 2000/78 valt, aangezien een procedure voor de aanwerving van een persoonlijke assistent, waarbij van de kandidaten wordt verlangd dat zij bij voorkeur tussen 18 en 30 jaar oud zijn, van invloed is op de „voorwaarden voor toegang tot arbeid” in de zin van artikel 3, lid 1, onder a), van deze richtlijn, doordat zij daartoe in een selectiecriterium in de zin van deze bepaling voorziet.
53.
Voorts doet de vermelding van de leeftijdsvoorkeur vermoeden dat een persoon die ingaat op de betrokken kennisgeving van vacature en niet tot deze leeftijdscategorie behoort, minder gunstig zal worden behandeld dan andere personen die zich in een vergelijkbare situatie bevinden, maar wel onder die leeftijdscategorie vallen. Een dergelijk verschil in behandeling op grond van leeftijd vormt „directe discriminatie” in de zin van artikel 2, lid 2, onder a), van richtlijn 2000/78.
54.
In lid 5 van dit artikel worden de gronden genoemd die een verschil in behandeling op grond van leeftijd kunnen rechtvaardigen. Volgens deze bepaling laat deze richtlijn „[…] de nationale wettelijke bepalingen onverlet die in een democratische samenleving noodzakelijk zijn voor de openbare veiligheid, de handhaving van de openbare orde en het voorkomen van strafbare feiten, de bescherming van de volksgezondheid en de bescherming van de rechten en vrijheden van derden”.
55.
Zoals het Hof reeds heeft gepreciseerd, heeft de Uniewetgever bij het vaststellen van die bepaling, op het vlak van arbeid en beroep, een geschil willen voorkomen en beslechten tussen het beginsel van gelijke behandeling en de noodzaak tot het waarborgen van de openbare orde, de veiligheid en de volksgezondheid, het voorkomen van strafbare feiten en het beschermen van de rechten en individuele vrijheden, die noodzakelijk zijn voor de werking van een democratische samenleving. De Uniewetgever heeft derhalve beslist dat, in bepaalde in artikel 2, lid 5, van richtlijn 2000/78 opgesomde gevallen, de in die richtlijn neergelegde beginselen niet van toepassing zijn op bepalingen die verschillen in behandeling behelzen op grond van een van de in artikel 1 van die richtlijn bedoelde gronden, op voorwaarde echter dat die bepalingen noodzakelijk zijn voor het bereiken van de bovenvermelde doelstellingen. (
10
)
56.
Uit de rechtspraak van het Hof volgt eveneens dat dit artikel 2, lid 5, aangezien het een afwijking vormt van het beginsel van het verbod van discriminatie, strikt moet worden uitgelegd. (
11
)
57.
Opdat artikel 2, lid 5, van richtlijn 2000/78 een rechtvaardigingsgrond kan vormen voor het in het hoofdgeding aan de orde zijnde verschil in behandeling op grond van leeftijd, moet in de eerste plaats worden nagegaan of er wel een nationale wettelijke bepaling voorhanden is zoals deze bepaling vereist.
58.
Mijns inziens is dat inderdaad het geval. De leeftijdsvoorwaarde die in de betrokken kennisgeving van vacature is opgenomen, vormt immers een nationale wettelijke bepaling, aangezien volgens de door de verwijzende rechter verstrekte informatie § 8, lid 1, SGB IX, gelezen in samenhang met § 33 SGB I, bepaalt dat bij de beslissing over de persoonlijkeassistentiediensten en bij de uitvoering daarvan de gerechtvaardigde wensen van de rechthebbenden in aanmerking moeten worden genomen, voor zover die redelijk zijn, en daarbij onder meer rekening moet worden gehouden met de persoonlijke toestand, de leeftijd, het geslacht, de gezinstoestand en de religieuze en levensbeschouwelijke behoeften van die rechthebbenden. (
12
) Zoals de verwijzende rechter opmerkt, vallen de persoonlijkeassistentiediensten op die wijze onder bepalingen van nationaal recht die betrekking hebben op het recht van personen met een handicap om hun wensen over de uitvoering van die diensten kenbaar te maken teneinde hun autonomie en hun deelname aan de samenleving te waarborgen.
59.
Net als de Commissie ben ik van mening dat het voor de vaststelling van de toepasselijkheid van artikel 2, lid 5, van richtlijn 2000/78 van belang is dat de principiële beslissing over de relevantie van bepaalde belangen door de nationale wetgever wordt genomen in het kader van een afweging van de door deze richtlijn beschermde belangen. Op basis van de aldus door deze wetgever gemaakte afweging kunnen vervolgens individuele maatregelen als die welke in het hoofdgeding aan de orde zijn, worden vastgesteld. Dit artikel zou dan van toepassing moeten zijn op dergelijke maatregelen, waarmee de personen die persoonlijke assistentie verlenen eigenlijk niet meer doen dan concreet gestalte geven aan de door die wetgever gemaakte keuzen. (
13
)
60.
In de tweede plaats moet worden onderzocht of de nationale regeling een van de in artikel 2, lid 5, van richtlijn 2000/78 genoemde doelstellingen nastreeft, namelijk de bescherming van de rechten en vrijheden van derden.
61.
Volgens mij wel. Zoals de verwijzende rechter opmerkt, moet het door die regeling gewaarborgde recht van de rechthebbenden op de diensten om hun wensen en vrije keuzen kenbaar te maken, rekening houden met hun recht om, op voet van gelijkheid met anderen en met eerbiediging van hun waardigheid, hun leven zoveel mogelijk zelf en onder hun eigen verantwoordelijkheid te organiseren en moet het hun autonomie en hun motivatie om deel te nemen aan de samenleving versterken.
62.
Ik sluit mij dan ook aan bij het standpunt van de verwijzende rechter dat, aangezien het een persoon zonder handicap van de leeftijd van A. vrijstaat om zelfstandig te beslissen om haar dagelijks leven te delen met personen van de door haar gewenste leeftijd, een dergelijk recht op vrije keuze ook voor personen met een handicap moet worden gewaarborgd met betrekking tot persoonlijke assistentie. Zoals de Poolse regering terecht opmerkt, helpt een persoonlijke assistent een persoon met een handicap de moeilijkheden te overwinnen die hem of haar beletten om op gelijke voet met personen zonder handicap deel te nemen aan het sociale, economische en politieke leven.
63.
Kortom, het recht van derden dat moet worden beschermd in de zin van artikel 2, lid 5, van richtlijn 2000/78 is het zelfbeschikkingsrecht van personen met een handicap, op grond waarvan zij moeten kunnen kiezen hoe, waar en met wie zij leven teneinde hun autonomie en hun deelname aan de samenleving te waarborgen. Dit recht houdt met name in dat deze personen de mogelijkheid moeten hebben om zelf in te vullen welke diensten worden verleend en om rechtstreeks instructies te geven aan de persoon die assistentie verleent, wat impliceert dat zij de selectiecriteria van hun persoonlijke assistent kunnen vaststellen en actief aan het aanwervingsproces van die persoon kunnen deelnemen.
64.
Er kan dus geen twijfel bestaan over het legitieme karakter van het aldus door de nationale regeling nagestreefde doel, aangezien zij er overeenkomstig artikel 26 van het Handvest toe strekt de zelfstandigheid, de maatschappelijke en beroepsintegratie en de deelname aan het gemeenschapsleven van personen met een handicap te bewerkstelligen.
65.
Ter onderbouwing van het legitieme karakter van dit doel moet bovendien worden benadrukt dat richtlijn 2000/78 zoveel mogelijk in overeenstemming met het VN-Verdrag moet worden uitgelegd. (
14
) Zoals de verwijzende rechter heeft benadrukt, beoogt dit verdrag de individuele autonomie en de maatschappelijke deelname van personen met een handicap aan de samenleving, op voet van gelijkheid met anderen en met eerbiediging van hun waardigheid, te waarborgen. Met name artikel 19 van dat verdrag somt verschillende maatregelen op die de staten die daar partij bij zijn, moeten treffen om dit doel te bereiken. Hiertoe behoren de mogelijkheid voor personen met een handicap om te kiezen waar en met wie zij leven (
15
) en gewaarborgde persoonlijke assistentie, noodzakelijk om het wonen en de opname in de maatschappij te ondersteunen en isolatie of uitsluiting uit de maatschappij te voorkomen (
16
). Bovendien bepaalt artikel 5, lid 4, van het VN-Verdrag dat specifieke maatregelen die nodig zijn om de feitelijke gelijkheid van personen met een handicap te bespoedigen of te verwezenlijken, niet worden aangemerkt als discriminatie in de zin van dit verdrag.
66.
In de derde plaats moet in een situatie als die in het hoofdgeding, die wordt gekenmerkt door een individuele maatregel die de keuze van de nationale wetgever in § 8, lid 1, SGB IX gelezen in samenhang met artikel 33 SGB I concreet gestalte geeft, worden nagegaan of het verschil in behandeling op grond van leeftijd noodzakelijk is voor de bescherming van de rechten en vrijheden van derden in de zin van artikel 2, lid 5, van richtlijn 2000/78.
67.
In dit verband ben ik van mening dat het passend is dat een persoon met een handicap op basis van de nationale regeling een leeftijdsvoorkeur aangeeft met betrekking tot de persoonlijke assistent die hij of zij wil aanwerven, en dat dit niet verder gaat dan wat nodig is om dat doel te bereiken, dat in dit geval bestaat uit de bescherming van het recht op zelfbeschikking van de persoon met een handicap teneinde zijn of haar autonomie en deelname aan de samenleving te waarborgen.
68.
Het gaat immers om een voorkeur („bij voorkeur tussen 18 en 30 jaar oud zijn”) en niet om een absoluut vereiste, en bovendien blijkt uit artikel 78, lid 1, SGB IX dat de persoonlijke assistentie onder meer diensten omvat voor de algemene taken van het dagelijks leven, zoals de huishouding, het opbouwen van sociale relaties, de persoonlijke levensplanning, deelname aan het maatschappelijke en culturele leven, vrijetijdsbesteding, met inbegrip van sportactiviteiten, alsmede het waarborgen van de doeltreffendheid van medische en door een arts voorgeschreven diensten. Persoonlijke assistentie heeft bijgevolg betrekking op alle gebieden van het leven en heeft een grote invloed op de persoonlijke en intieme levenssfeer van degene die assistentie krijgt.
69.
Bovendien kan deze assistentie, afhankelijk van de omstandigheden van het afzonderlijke geval, in verschillende behoeften voorzien. In een situatie als die in het hoofdgeding is een van de specifieke behoeften van A. de assistentie in het kader van haar universitaire studies, die met name kan bestaan uit het vastleggen en digitaal verwerken van de inhoud van de vakken en het opstellen van documenten kan omvatten. Bovendien is bij elke ontmoeting met andere studenten noodzakelijkerwijs persoonlijke assistentie vereist, die dus integraal deel uitmaakt van het universitaire leven van de betrokken persoon met een handicap. Deze specifieke behoefte ligt aan de basis van de vermelding van de leeftijdsvoorkeur in de kennisgeving van vacature. De onderliggende gedachte is immers dat vanuit het oogpunt van A. een persoon die „bij voorkeur tussen 18 en 30 jaar” oud is, wegens de psychologische en sociale eigenschappen die deze leeftijdscategorie kenmerken, beter aan dit aspect van de vereiste persoonlijke assistentie zal voldoen, omdat een dergelijk persoon met name een betere opvolging van de studies en een vlottere deelname van A. aan het sociale leven aan de universiteit mogelijk zal maken. In dit verband betogen verweerster en de Poolse regering dat wanneer de persoonlijke assistentie wordt verleend door een persoon met een vergelijkbare leeftijd als die van A., deze zich vlotter in de sociale omgeving van deze laatste zal integreren en bijgevolg haar autonomie en deelname aan het sociale leven kan versterken.
70.
Aldus uitgelegd voldoet een leeftijdsvoorkeur als die welke in het hoofdgeding aan de orde is, mijns inziens aan het noodzakelijkheidscriterium van artikel 2, lid 5, van richtlijn 2000/78. Wanneer deze voorkeur tot uitdrukking wordt gebracht, concretiseert zij immers het recht van personen met een handicap om de controle over hun eigen leven uit te oefenen en alle beslissingen te nemen die henzelf betreffen, voor zover dit bijdraagt tot hun autonomie en hun deelname aan de samenleving. Het lijkt mij volkomen legitiem rekening te houden met het standpunt van A., volgens hetwelk een persoon met een vergelijkbare leeftijd haar naar tevredenheid aan het sociale leven kan laten deelnemen, en volgens mij gaat dat ook niet verder dan nodig is om het zelfbeschikkingsrecht van personen met een handicap te waarborgen.
71.
Het staat evenwel aan de verwijzende rechter om op basis van de gegevens waarover hij beschikt, na te gaan of in casu aan het noodzakelijkheidscriterium is voldaan.
72.
Aangezien een maatregel als die welke in het hoofdgeding aan de orde is, onder voorbehoud van de door de verwijzende rechter te verrichten verificaties, door artikel 2, lid 5, van richtlijn 2000/78 kan worden gerechtvaardigd, hoeft het Hof mijns inziens niet te onderzoeken of een dergelijke maatregel ook op grond van andere bepalingen van die richtlijn gerechtvaardigd kan zijn. (
17
)
73.
Ik ben hoe dan ook van mening dat de andere bepalingen van die richtlijn waarnaar de verwijzende rechter in zijn verzoek om een prejudiciële beslissing verwijst, niet relevant zijn in een situatie als die in het hoofdgeding.
74.
Wat om te beginnen artikel 4, lid 1, van richtlijn 2000/78 betreft, wijs ik erop dat volgens deze bepaling „[n]iettegenstaande artikel 2, leden 1 en 2, […] de lidstaten [kunnen] bepalen dat een verschil in behandeling dat op een kenmerk in verband met een van de in artikel 1 genoemde gronden berust, geen discriminatie vormt, indien een dergelijk kenmerk, vanwege de aard van de betrokken specifieke beroepsactiviteiten of de context waarin deze worden uitgevoerd, een wezenlijke en bepalende beroepsvereiste vormt, mits het doel legitiem en het vereiste evenredig aan dat doel is”.
75.
In dit verband heeft het Hof geoordeeld dat niet de grond voor het verschil in behandeling, maar een met deze grond verband houdend kenmerk een wezenlijk en bepalend beroepsvereiste moet vormen. (
18
)
76.
Aangezien het bovendien op grond van artikel 4, lid 1, van richtlijn 2000/78 – gelezen in het licht van overweging 23 van deze richtlijn, waarin wordt vermeld dat een verschil in behandeling in „een zeer beperkt aantal omstandigheden” gerechtvaardigd kan zijn – toegestaan is om af te wijken van het non-discriminatiebeginsel, moet die bepaling restrictief worden uitgelegd. (
19
)
77.
Met betrekking tot de vraag of een leeftijdsgebonden kenmerk in het kader van het hoofdgeding een „wezenlijk en bepalend beroepsvereiste” in de zin van artikel 4, lid 1, van richtlijn 2000/78 kan vormen, blijkt uit vaste rechtspraak van het Hof dat het beschikken over bijzondere fysieke capaciteiten een leeftijdsgebonden kenmerk is. (
20
) Anders dan bij de beroepsgebieden die door het Hof worden beoordeeld, namelijk bijvoorbeeld de activiteiten van het middenkader van de brandweertechnische dienst (
21
), van politieagenten (
22
) of van bestuurders van luchtvaartuigen (
23
), is het gebruik van leeftijdsgebonden fysieke kracht in de zin van overweging 18 van deze richtlijn echter niet relevant in het kader van het hoofdgeding.
78.
Ik denk echter niet dat het nodig is dat een leeftijdsgebonden kenmerk, om een „wezenlijk en bepalend beroepsvereiste” in de zin van artikel 4, lid 1, van richtlijn 2000/78 te kunnen vormen, noodzakelijkerwijs moet bestaan in de beschikking over bijzondere fysieke capaciteiten; elke leeftijdsgroep kenmerkt zich immers ook door andere vaardigheden, met name van sociale of psychologische aard. Wat mijns inziens vooral de doorslag geeft, is dat het aldus vastgestelde leeftijdsgebonden kenmerk objectief wordt ingegeven door de aard van de betrokken beroepsactiviteit of door de omstandigheden waaronder deze wordt uitgeoefend. Dit kenmerk moet met andere woorden onontbeerlijk zijn voor de goede uitvoering van een dergelijke activiteit.
79.
Ik heb reeds aangegeven dat de persoonlijke assistentie aan een persoon met een handicap betrekking heeft op alle gebieden van het leven en een grote invloed heeft op de persoonlijke en intieme levenssfeer van degene die assistentie krijgt. Bovendien kan deze assistentie in verschillende behoeften voorzien, waaronder in casu de begeleiding van A. in het kader van haar universitaire studies.
80.
Gelet op deze factoren lijkt een leeftijdsvoorkeur als die welke in het hoofdgeding aan de orde is, mij volkomen begrijpelijk; dit heeft mij overigens eerder in deze conclusie al tot het standpunt gebracht dat in het licht van artikel 2, lid 5, van richtlijn 2000/78 kan worden gerechtvaardigd dat met een dergelijke wens rekening wordt gehouden.
81.
De vaststelling dat het vanuit het oogpunt van A. de voorkeur verdient dat haar persoonlijke assistente tussen 18 en 30 jaar oud is, wegens de psychologische en sociale eigenschappen die deze leeftijdscategorie kenmerken, betekent echter niet dat dergelijke eigenschappen als onontbeerlijk kunnen worden aangemerkt voor de uitvoering van de verschillende taken die de persoonlijke assistentie inhoudt, met name die welke betrekking hebben op het verlenen van assistentie in het kader van universitaire studies. Zoals de Commissie terecht opmerkt, zou een assistente wiens leeftijd buiten de gewenste categorie ligt immers ook de taken kunnen verrichten die onder de persoonlijke assistentie vallen, met inbegrip van die welke betrekking hebben op het universitaire leven.
82.
De rechtspraak van het Hof lijkt mij in die richting te wijzen. Het Hof heeft immers geoordeeld dat het begrip „wezenlijk en bepalend beroepsvereiste” in de zin van artikel 4, lid 1, van richtlijn 2000/78 verwijst naar een objectief vereiste dat is ingegeven door de aard van de betrokken beroepsactiviteit of de context waarin deze wordt uitgevoerd. Subjectieve overwegingen, zoals de wil van de werkgever om rekening te houden met de bijzondere wensen van de klant, kunnen daarentegen niet onder dat begrip vallen. (
24
) Uit deze rechtspraak volgt mijns inziens dat op grond van artikel 4, lid 1, van deze richtlijn alleen kenmerken die in elk concreet geval objectief onontbeerlijk zijn voor de uitoefening van de betrokken beroepsactiviteiten, als „wezenlijke en bepalende beroepsvereisten” kunnen worden aangemerkt. Anders dan met name verweerster stelt, staat in casu vast dat de betrokken beroepsactiviteit objectief gezien ook kan worden uitgeoefend door een persoon wiens leeftijd buiten de gewenste categorie ligt, ook al zou de verleende dienst dan vanuit het standpunt van A. minder goed tegemoetkomen aan haar behoeften, met name de behoefte aan assistentie in het kader van haar universitaire studies.
83.
Ik merk in dit verband op dat de behoeften waaraan de persoonlijkeassistentiediensten moeten voldoen, niet – of toch niet allemaal – op voorhand kunnen worden bepaald, aangezien het eigen is aan dit soort diensten dat wordt tegemoetgekomen aan de gerechtvaardigde wensen die per geval kenbaar worden gemaakt door de persoon die er gebruik van moet maken.
84.
Elke dienst moet steeds op de specifieke situatie worden afgestemd, naargelang van de kenbaar gemaakte behoeften, waardoor wegens de subjectieve aard van deze beoordeling onmogelijk kan worden aangenomen dat een bepaald vereist kenmerk een wezenlijk en bepalend beroepsvereiste vormt dat objectief wordt ingegeven door de aard van de activiteit of de omstandigheden waaronder zij wordt uitgeoefend.
85.
De wens met betrekking tot een bepaalde leeftijdscategorie is dus het resultaat van een subjectieve overweging, in die zin dat zij specifiek is voor de in casu hulpbehoevende persoon, en inhoudt dat een persoon die zich in deze leeftijdsgroep bevindt, hem of haar kwalitatief betere assistentie zal verlenen. Wanneer blijk wordt gegeven van een dergelijke voorkeur, betekent dit echter niet dat de specifieke kenmerken van die leeftijdsgroep, met name op het gebied van sociale of psychologische vaardigheden, objectief gezien verbonden zijn aan de activiteit van persoonlijke assistentie. Met andere woorden, vanuit het oogpunt van deze geholpen persoon, zal de vereiste assistentie beter overeenstemmen met haar behoeften, maar een andere geholpen persoon zou evengoed van mening kunnen zijn dat de ervaring en de levenswijsheid van een oudere persoonlijke assistent hem in staat stellen om beter aan de behoeften te beantwoorden.
86.
Een met de leeftijd verbonden kenmerk dat het vanuit het oogpunt van de persoon met een handicap mogelijk maakt de voorwaarden voor de uitoefening van een persoonlijkeassistentiedienst te verbeteren, kan volgens mij dus geen „wezenlijk en bepalend beroepsvereiste” in de zin van artikel 4, lid 1, van richtlijn 2000/78 vormen, aangezien dit zou impliceren dat in elk afzonderlijk geval rekening moet worden gehouden met het standpunt van de persoon die er gebruik van maakt. Erkennen dat de kenbaar gemaakte wensen, hoe gerechtvaardigd ook, het mogelijk maken het bestaan van een dergelijk wezenlijk vereiste vast te stellen, lijkt mij bovendien onverenigbaar met de noodzaak om deze bepaling strikt uit te leggen en de daarin vastgestelde rechtvaardiging slechts in „een zeer beperkt aantal omstandigheden” toe te staan, zoals in overweging 23 van deze richtlijn wordt aangegeven.
87.
Gelet op het voorgaande ben ik van mening dat het in het hoofdgeding aan de orde zijnde verschil in behandeling op grond van leeftijd niet kan worden gerechtvaardigd door artikel 4, lid 1, van richtlijn 2000/78.
88.
Voorts volgt uit artikel 6, lid 1, eerste alinea, van richtlijn 2000/78 dat „[n]iettegenstaande artikel 2, lid 2, […] de lidstaten [kunnen] bepalen dat verschillen in behandeling op grond van leeftijd geen discriminatie vormen indien zij in het kader van de nationale wetgeving objectief en redelijk worden gerechtvaardigd door een legitiem doel, met inbegrip van legitieme doelstellingen van het beleid op het terrein van de werkgelegenheid, de arbeidsmarkt of de beroepsopleiding, en de middelen voor het bereiken van dat doel passend en noodzakelijk zijn”.
89.
Wat het vereiste van een legitiem doel in de zin van artikel 6, lid 1, eerste alinea, van richtlijn 2000/78 betreft, zij eraan herinnerd dat het Hof heeft geoordeeld dat de doelstellingen die als „legitiem” zijn te beschouwen en bijgevolg kunnen rechtvaardigen dat wordt afgeweken van het principiële verbod van discriminatie op grond van leeftijd, doelstellingen zijn van sociaal beleid, zoals die in verband met het beleid op het terrein van de werkgelegenheid, de arbeidsmarkt of de beroepsopleiding. Door hun karakter van algemeen belang onderscheiden die legitieme doelstellingen zich van louter individuele beweegredenen die eigen zijn aan de situatie van de werkgever. (
25
)
90.
Zoals ik reeds heb aangegeven, moet de nationale regeling die ten grondslag ligt aan de in het hoofdgeding aan de orde zijnde individuele maatregel rekening houden met het recht van personen met een handicap om, op voet van gelijkheid met anderen en met eerbiediging van hun waardigheid, hun leven zoveel mogelijk zelf en onder hun eigen verantwoordelijkheid te organiseren en moet dit hun verantwoordelijkheid en hun motivatie om deel te nemen aan de samenleving versterken. Een dergelijke doelstelling vormt evenwel geen legitieme doelstelling van het beleid op het terrein van de werkgelegenheid, de arbeidsmarkt of de beroepsopleiding in de zin van artikel 6, lid 1, eerste alinea, van richtlijn 2000/78. Derhalve ben ik van mening dat deze bepaling niet relevant is om het verschil in behandeling op grond van leeftijd te rechtvaardigen dat in het hoofdgeding aan de orde is.
91.
Tot slot moet worden onderzocht of artikel 7 van richtlijn 2000/78 in casu van toepassing is.
92.
Volgens lid 1 van dit artikel „[belet het] beginsel van gelijke behandeling […] niet dat een lidstaat, om volledige gelijkheid in het beroepsleven te waarborgen, specifieke maatregelen handhaaft of treft om de nadelen verband houdende met een van de in artikel 1 [van deze richtlijn] genoemde gronden te voorkomen of te compenseren”. Lid 2 van dit artikel bepaalt dat „[m]et betrekking tot personen met een handicap […] het beginsel van gelijke behandeling geen beletsel [vormt] voor het recht van de lidstaten om maatregelen te handhaven of vast te stellen ter bescherming van de gezondheid en de veiligheid op de arbeidsplek, noch voor maatregelen die erop gericht zijn om voorzieningen of faciliteiten te scheppen of te handhaven om de opneming van personen met een handicap in het arbeidsproces te behouden of te bevorderen”.
93.
Net als de Commissie ben ik van mening dat noch de individuele maatregel die in het hoofdgeding aan de orde is, noch de nationale regeling waarop deze maatregel berust, onder artikel 7 van richtlijn 2000/78 valt, dat, zoals blijkt uit de bewoordingen ervan, ertoe strekt gelijkheid in het beroepsleven te waarborgen. Dat is echter niet het doel dat met deze regeling en maatregel wordt nagestreefd.
94.
Wat lid 1 van dit artikel betreft, volgt uit punt 64 van het arrest van 22 januari 2019, Cresco Investigation (
26
), dat deze bepaling een nauwkeurig bepaald en beperkt doel heeft, te weten het toestaan van maatregelen die, hoewel schijnbaar discriminerend, in werkelijkheid de in het maatschappelijk leven bestaande feitelijke ongelijkheden beogen op te heffen of te verminderen. Gelet op het feit dat deze richtlijn, zoals uit zowel de titel en de considerans als de inhoud en de strekking van deze richtlijn blijkt, tot doel heeft een algemeen kader tot stand te brengen voor gelijke behandeling op het gebied van arbeid en beroep (
27
), moet de uitdrukking „sociaal leven” mijns inziens aldus worden opgevat dat zij uitsluitend ziet op het „beroepsleven”, overeenkomstig de bewoordingen van voornoemd artikel 7, lid 1.
95.
Artikel 7, lid 2, van richtlijn 2000/78 strekt er ten tweede toe specifieke maatregelen toe te staan die daadwerkelijk beogen feitelijke ongelijkheden waardoor personen met een handicap worden getroffen en die zich kunnen voordoen in hun sociale leven en, met name, in hun beroepsleven, te verminderen of uit de weg te ruimen, en aldus door het verminderen van die ongelijkheden een substantiële, niet enkel formele, gelijkheid tot stand te brengen. (
28
) Punt 47 van het arrest van 9 maart 2017, Milkova (
29
), kan weliswaar aldus worden uitgelegd dat de werkingssfeer van die bepaling zich niet beperkt tot het beroepsleven, maar een dergelijke uitlegging moet mijns inziens terzijde worden geschoven om de reden die verband houdt met het doel van die richtlijn, die ik in het vorige punt van deze conclusie heb aangegeven. Ik merk overigens op dat het Hof in het arrest van 17 juli 2008, Coleman (
30
), de draagwijdte van deze bepaling uitdrukkelijk heeft beperkt tot het „arbeidsproces”.
96.
Bovendien ben ik, om de vraag van de verwijzende rechter op dit punt te beantwoorden, niet van mening dat wanneer met artikel 5, leden 1 en 4, van het VN-Verdrag rekening wordt gehouden, dit tot gevolg kan hebben dat de werkingssfeer van artikel 7 van richtlijn 2000/78 ruimer wordt dan die van maatregelen die betrekking hebben op gelijkheid in het beroepsleven.
97.
Gelet op een en ander lijkt artikel 7 van deze richtlijn mij niet relevant ter rechtvaardiging van het in het hoofdgeding aan de orde zijnde verschil in behandeling op grond van leeftijd, dat tot doel heeft de autonomie van personen met een handicap en hun deelname aan de samenleving in het algemeen te waarborgen. (
31
)
V. Conclusie
98.
Gelet op een en ander geef ik het Hof in overweging de prejudiciële vraag van het Bundesarbeitsgericht te beantwoorden als volgt:
„Artikel 2, lid 5, van richtlijn 2000/78/EG van de Raad van 27 november 2000 tot instelling van een algemeen kader voor gelijke behandeling in arbeid en beroep, in het licht van artikel 26 van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie en artikel 19 van het Verdrag van de Verenigde Naties inzake de rechten van personen met een handicap,
moet aldus worden uitgelegd dat
het zich er niet tegen verzet dat op basis van een nationale regeling die bepaalt dat rekening moet worden gehouden met de wensen van personen met een handicap met betrekking tot de organisatie van de persoonlijke assistentie waarvan zij gebruikmaken teneinde hun autonomie en hun deelname aan de samenleving te waarborgen, de aanwerving van een persoonlijke assistent afhankelijk wordt gesteld van een leeftijdsvoorwaarde, voor zover een dergelijke maatregel noodzakelijk is voor de bescherming van de rechten en vrijheden van derden.”
(
1
)	Oorspronkelijke taal: Frans.
(
2
)	PB 2000, L 303, blz. 16.
(
3
)	Hierna: „Handvest”.
(
4
)	PB 2010, L 23, blz. 35; hierna: „VN-Verdrag”.
(
5
)	BGBl. 1949 I, blz. 1; hierna: „GG”.
(
6
)	BGBl. 2006 I, blz. 1897; hierna: „AGG”.
(
7
)	BGBl. 1975 I, blz. 3015; hierna: „SGB I”.
(
8
)	BGBl. 2016 I, blz. 3234; hierna: „SGB IX”.
(
9
)	Ik merk op dat de in het hoofdgeding aan de orde zijnde kennisgeving van vacature ook een selectiecriterium bevat dat verband houdt met het geslacht van de gezochte persoonlijke assistent, maar dat het Hof in zijn arrest niet moet onderzoeken of het hier om een discriminerend criterium gaat, aangezien dit niet onder die richtlijn valt; de verwijzende rechter vraagt immers alleen of het verschil in behandeling op grond van leeftijd in het licht van richtlijn 2000/78 gerechtvaardigd is.
(
10
)	Zie met name arrest van 12 januari 2023, TP (Audiovisuele redacteur voor publieke televisieomroep) (C‑356/21, EU:C:2023:9, punt 70 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
(
11
)	Zie met name arrest van 12 januari 2023, TP (Audiovisuele redacteur voor publieke televisieomroep) (C‑356/21, EU:C:2023:9, punt 71 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
(
12
)	De verwijzende rechter verwijst in dit verband ook naar de toelichting bij § 78, lid 2, SGB IX.
(
13
)	In dezelfde geest merk ik op dat uit de rechtspraak van het Hof volgt dat de lidstaten voorschriften kunnen vaststellen waarbij de sociale partners worden gemachtigd om bepalingen vast te stellen in de zin van artikel 2, lid 5, van richtlijn 2000/78 in de bij die bepaling bedoelde materies, die binnen de werkingssfeer van collectieve overeenkomsten vallen. Die voorschriften inzake machtiging moeten voldoende nauwkeurig zijn om te verzekeren dat de betrokken bepalingen de in artikel 2, lid 5, neergelegde vereisten naleven: zie arrest van 13 september 2011, Prigge e.a. (C‑447/09, EU:C:2011:573, punt 61).
(
14
)	Zie met name arrest van 10 februari 2022, HR Rail (C‑485/20, EU:C:2022:85, punt 38 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
(
15
)	Zie artikel 19, onder a), van het VN-Verdrag.
(
16
)	Zie artikel 19, onder b), van het VN-Verdrag. Zie over deze aspecten het VN-Comité voor de rechten van personen met een handicap, „General comment No. 5 (2017) on living independently and being included in the community”.
(
17
)	Zie voor een soortgelijke benadering arresten van 12 januari 2010, Wolf (C‑229/08, EU:C:2010:3, punt 45), en 15 november 2016, Salaberria Sorondo (C‑258/15, EU:C:2016:873, punt 49).
(
18
)	Zie met name arrest van 17 november 2022, Ministero dell’Interno (Leeftijdsgrens voor de aanwerving als politiecommissaris) (C‑304/21, EU:C:2022:897, punt 45 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
(
19
)	Zie met name arrest van 21 oktober 2021, Komisia za zashtita ot diskriminatsia (C‑824/19, EU:C:2021:862, punt 45 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
(
20
)	Zie met name arrest van 17 november 2022, Ministero dell’Interno (Leeftijdsgrens voor de aanwerving als politiecommissaris) (C‑304/21, EU:C:2022:897, punt 46 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
(
21
)	Zie arrest van 12 januari 2010, Wolf (C‑229/08, EU:C:2010:3).
(
22
)	Zie arrest van 15 november 2016, Salaberria Sorondo (C‑258/15, EU:C:2016:873).
(
23
)	Zie arrest van 7 november 2019, Cafaro (C‑396/18, EU:C:2019:929).
(
24
)	Zie arrest van 14 maart 2017, Bougnaoui en ADDH (C‑188/15, EU:C:2017:204, punt 40).
(
25
)	Zie arrest van 5 maart 2009, Age Concern England (C‑388/07, EU:C:2009:128, punt 46).
(
26
)	C‑193/17, EU:C:2019:43.
(
27
)	Zie met name arrest van 2 juni 2022, HK/Danmark en HK/Privat (C‑587/20, EU:C:2022:419, punt 31).
(
28
)	Zie arrest van 9 maart 2017, Milkova (C‑406/15, EU:C:2017:198, punt 47).
(
29
)	C‑406/15, EU:C:2017:198.
(
30
)	C‑303/06, EU:C:2008:415, punt 42.
(
31
)	De verwijzende rechter verwijst niet naar artikel 5 van richtlijn 2000/78 in zijn prejudiciële vraag, maar ik wijs er volledigheidshalve ook op dat dit artikel, dat betrekking heeft op redelijke aanpassingen voor personen met een handicap, tevens buiten beschouwing moet worden gelaten, aangezien dit artikel betrekking heeft op de maatregelen die de werkgever moet nemen om een persoon met een handicap in staat te stellen toegang tot arbeid te hebben, in arbeid te participeren of daarin vooruit te komen dan wel om een opleiding te genieten, hetgeen niet overeenstemt met de in het hoofdgeding aan de orde zijnde situatie.