62023CJ0393_RES
Sprawa C‑393/23
Athenian Brewery SAiHeineken NV
przeciwko
Macedonian Thrace Brewery SA
[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Hoge Raad der Nederlanden (Niderlandy)]
Wyrok Trybunału (piąta izba) z dnia 13 lutego 2025 r.
Odesłanie prejudycjalne – Współpraca sądowa w sprawach cywilnych i handlowych – Jurysdykcja i uznawanie orzeczeń sądowych oraz ich wykonywanie w sprawach cywilnych i handlowych – Rozporządzenie (UE) nr 1215/2012 – Jurysdykcja szczególna – Artykuł 8 pkt 1 – Wielość pozwanych – Sprawy, między którymi istnieje tak ścisła więź, że pożądane jest ich łączne rozpoznanie i rozstrzygnięcie – Artykuł 102 TFUE – Pojęcie „przedsiębiorstwa” – Spółka dominująca i spółka zależna – Naruszenie popełnione przez spółkę zależną – Domniemanie wywierania decydującego wpływu przez spółkę dominującą – Odpowiedzialność solidarna – Decyzja krajowego organu ochrony konkurencji – Powództwo o odszkodowanie
Współpraca sądowa w sprawach cywilnych – Jurysdykcja i wykonywanie orzeczeń sądowych w sprawach cywilnych i handlowych – Rozporządzenie nr 1215/2012 – Jurysdykcja szczególna – Wielość pozwanych – Właściwość sądu jednego ze współpozwanych – Ścisła wykładnia – Przesłanka – Ścisła więź – Pojęcie więzi
(rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady nr 1215/2012, art. 4, art. 8 pkt 1)
(zob. pkt 21–27)
Konkurencja – Normy Unii – Naruszenia – Przypisanie – Spółka dominująca i spółki zależne – Jednostka gospodarcza – Kryteria oceny – Domniemanie decydującego wpływu wywieranego przez spółkę dominującą na spółki zależne, w których posiada ona całość lub prawie całość ich kapitału – Wzruszalny charakter – Osoba fizyczna lub prawna, która miała doznać szkody ze względu na udział spółki zależnej w naruszeniu reguł konkurencji prawa Unii – Powództwo wytoczone przeciwko spółce dominującej – Możliwość stosowania domniemania
(art. 102 TFUE; rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady nr 1215/2012, art. 8 pkt 1)
(zob. pkt 37–40)
Współpraca sądowa w sprawach cywilnych – Jurysdykcja i wykonywanie orzeczeń sądowych w sprawach cywilnych i handlowych – Rozporządzenie nr 1215/2012 – Jurysdykcja szczególna – Wielość pozwanych – Właściwość sądu jednego ze współpozwanych – Badanie jurysdykcji krajowej przez sądy krajowe – Przeprowadzenie dowodu – Zakres
(rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady nr 1215/2012)
(zob. pkt 41–47 i sentencja)
Streszczenie
Wypowiadając się w kontekście wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożonego przez Hoge Raad der Nederlanden (sąd najwyższy Niderlandów), Trybunał doprecyzował swoje orzecznictwo dotyczące zasady jurysdykcji szczególnej przewidzianej w art. 8 pkt 1 rozporządzenia nr 1215/2012 (
1
), który stanowi, że jeżeli pozywa się łącznie kilka osób, osoba mająca miejsce zamieszkania [lub siedzibę] na terytorium państwa członkowskiego może zostać pozwana również przed sąd miejsca, w którym ma miejsce zamieszkania [lub siedzibę] jeden z pozwanych, o ile między sprawami istnieje „tak ścisła więź”, że pożądane jest ich łączne rozpoznanie i rozstrzygnięcie w celu uniknięcia wydania w oddzielnych postępowaniach sprzecznych ze sobą orzeczeń. Wniosek ten został złożony w kontekście powództwa o zobowiązanie spółki dominującej, mającej siedzibę w Niderlandach, i jej spółki zależnej, mającej siedzibę w innym państwie członkowskim, solidarnie do naprawienia szkody wyrządzonej w wyniku naruszenia przez tę spółkę zależną reguł konkurencji, wytoczonego przez spółkę poszkodowaną naruszeniem przed sądem siedziby spółki dominującej. Do Trybunału zwrócono się o wypowiedzenie się w przedmiocie tego, czy w celu ustalenia istnienia takiej tej ścisłej więzi i uznania swojej jurysdykcji krajowej ten ostatni sąd może oprzeć się na wzruszalnym domniemaniu (
2
), zgodnie z którym w szczególnym przypadku, gdy spółka dominująca posiada bezpośrednio lub pośrednio cały lub prawie cały kapitał swej spółki zależnej, która dopuściła się naruszenia reguł konkurencji, owa spółka dominująca rzeczywiście wywiera decydujący wpływ na zachowanie tej spółki zależnej i może zostać uznana za odpowiedzialną za naruszenie w tym samym zakresie co rzeczona spółka zależna (zwanym dalej „domniemaniem wywierania decydującego wpływu i odpowiedzialności spółki dominującej”).
Browary Athenian Brewery SA (zwany dalej „AB”) i Macedonian Thrace Brewery SA (zwany dalej „MTB”), z siedzibą w Grecji, prowadzą działalność na greckim rynku piwa. AB wchodzi w skład grupy Heineken, której spółka dominująca, Heineken NV, z siedzibą w Amsterdamie (Niderlandy), określa strategię i cele grupy, choć sama nie prowadzi działalności operacyjnej w Grecji. W okresie od września 1998 r. do dnia 14 września 2014 r. Heineken posiadał pośrednio około 98,8 % udziałów w kapitale AB.
Decyzją z dnia 19 września 2014 r. grecki organ ochrony konkurencji stwierdził, że we wskazanym wyżej okresie AB nadużywała swojej pozycji dominującej na greckim rynku piwa i że jego działanie stanowiło jednolite i ciągłe naruszenie art. 102 TFUE oraz greckiej ustawy o ochronie konkurencji. MTB zwrócił się do urzędu ochrony konkurencji o włączenie Heinekena do postępowania, jednakże jak stwierdził ten urząd w swojej decyzji, nic nie wskazuje na bezpośredni udział Heinekena w stwierdzonych naruszeniach oraz że szczególne okoliczności nie pozwalają domniemywać, iż Heineken wywierał decydujący wpływ na AB.
MTB wniósł do rechtbank Amsterdam (sądu rejonowego w Amsterdamie, Niderlandy) powództwo o uznanie spółek AB i Heineken za solidarnie odpowiedzialne za naruszenie, o którym mowa w poprzednim punkcie, a tym samym o zobowiązanie ich solidarnie do naprawienia całości szkody poniesionej przez MTB z wyniku tego naruszenia.
Sąd rejonowy w Amsterdamie uznał, że posiada jurysdykcję do rozpoznania roszczeń przeciwko Heinekenowi na podstawie art. 4 ust. 1 rozporządzenia nr 1215/2012, ponieważ siedziba tej ostatniej spółki znajduje się w Amsterdamie. Sąd ten odmówił z kolei uznania swojej jurysdykcji do rozpoznania roszczeń przeciwko AB ze względu na niespełnienie wymogu istnienia ścisłej więzi, w rozumieniu art. 8 pkt 1 tego rozporządzenia, między powództwami skierowanymi przeciwko Heinekenowi i AB.
Sąd, do którego wniesiono apelację, uchylił orzeczenie sądu rejonowego w Amsterdamie i przekazał mu sprawę do ponownego rozpoznania i wydania orzeczenia co do istoty. Zdaniem sądu apelacyjnego spółki te znajdowały się w takiej samej sytuacji faktycznej i że nie można było z pewnością wykluczyć, iż tworzą one jedno i to samo przedsiębiorstwo.
AB i Heineken wnieśli skargę kasacyjną do sądu najwyższego Niderlandów, który jest sądem odsyłającym. Wspomniany sąd zastanawia się w istocie, czy w okolicznościach sprawy w postępowaniu głównym (
3
) art. 8 pkt 1 rozporządzenia nr 1215/2012 stoi na przeszkodzie temu, aby w celu ustalenia swojej jurysdykcji krajowej sąd siedziby spółki dominującej, przed który wytoczono te powództwa, mógł oprzeć się wyłącznie na domniemaniu wywierania decydującego wpływu i odpowiedzialności spółki dominującej.
Ocena Trybunału
Trybunał przypomniał na początku, że zasadę jurysdykcji szczególnej, jako że uchyla ona zasadę jurysdykcji miejsca zamieszkania pozwanego określoną w art. 4 rozporządzenia nr 1215/2012, należy interpretować ściśle.
W konsekwencji dla celów stosowania art. 8 pkt 1 rozporządzenia nr 1215/2012 należy zbadać, czy poszczególne powództwa wytoczone przez tego samego powoda wobec różnych pozwanych wykazują więź tego rodzaju, iż przesądza to o potrzebie ich łącznego rozpoznania w celu uniknięcia wydania w oddzielnych postępowaniach sprzecznych ze sobą orzeczeń. Aby można było uznać, że dane orzeczenia są ze sobą sprzeczne zapadłe w nich rozstrzygnięcia muszą być sprzeczne, przy czym rozbieżności te muszą występować w odniesieniu do tego samego stanu faktycznego i prawnego (
4
).
Ocena istnienia tego rodzaju sytuacji należy do sądu odsyłającego, który musi uwzględnić wszystkie istotne okoliczności zawisłej przed nim sprawy oraz upewnić się, że powództwa skierowane wyłącznie przeciwko współpozwanym, których miejsce zamieszkania bądź siedziba uzasadnia jurysdykcję sądu, przed którym wytoczono powództwo, nie mają na celu sztucznego spełnienia przesłanek stosowania art. 8 pkt 1 rozporządzenia nr 1215/2012.
Trybunał może jednak dostarczyć temu sądowi wszelkich wskazówek dotyczących wykładni prawa Unii, które są przydatne do celów tej oceny. Wymóg istnienia tego samego stanu faktycznego i prawnego należy uznać za spełniony, jeżeli kilku przedsiębiorstw, które uczestniczyły w jednolitym i ciągłym naruszeniu reguł konkurencji prawa Unii stwierdzonego w decyzji Komisji Europejskiej, dotyczą, jako stron pozwanych, powództwa oparte na ich udziale w tym naruszeniu, i to pomimo faktu, że zarówno pod względem geograficznym, jak i czasowym pozwane w postępowaniu głównym uczestniczyły we wprowadzaniu w życie danego kartelu w różny sposób (
5
).
To samo stwierdzenie nasuwa się również w przypadku powództw opartych na udziale spółki w naruszeniu reguł konkurencji prawa Unii i skierowanych przeciwko tej spółce, a także przeciwko jej spółce dominującej i w związku z którymi zarzuca się, że razem tworzą one jedno i to samo przedsiębiorstwo.
Z tego powodu, w przypadku ustalenia, że spółka dominująca i jej spółka zależna są częścią tej samej jednostki gospodarczej, a tym samym tworzą jedno przedsiębiorstwo w rozumieniu reguł konkurencji prawa Unii, samo istnienie tej jednostki gospodarczej, która popełniła naruszenie, w decydujący sposób determinuje odpowiedzialność jednej lub drugiej ze spółek tworzących przedsiębiorstwo za antykonkurencyjne zachowanie tego przedsiębiorstwa. Pojęcia „przedsiębiorstwa”, i „jednostki gospodarczej” powodują z mocy prawa powstanie odpowiedzialności solidarnej między podmiotami tworzącymi jednostkę gospodarczą w chwili popełnienia naruszenia.
W tym względzie okoliczność, że – jak w niniejszej sprawie – odpowiedzialność solidarna spółki dominującej i jej spółki zależnej za naruszenie reguł konkurencji prawa Unii nie została stwierdzona w ostatecznej decyzji Komisji, nie stoi na przeszkodzie zastosowaniu art. 8 pkt 1 rozporządzenia nr 1215/2012 do takich powództw.
W niniejszej sprawie sąd odsyłający zastanawia się nad konsekwencjami, jakie dla ewentualnego zastosowania tego przepisu ma okoliczność, po pierwsze, że powód powołuje się na poparcie swoich roszczeń przeciwko spółce, która uczestniczyła w naruszeniu reguł konkurencji prawa Unii, a także przeciwko spółce, która posiada cały lub prawie cały kapitał spółki dominującej, na domniemanie wywierania decydującego wpływu i odpowiedzialności spółki dominującej, a po drugie, że druga spółka zaprzecza, jakoby wywierała decydujący wpływ na swoją spółkę zależną i że wraz z nią tworzyła jednostkę gospodarczą.
Trybunał zauważył w pierwszej kolejności, że owo domniemanie zostało rozwinięte w kontekście skarg wniesionych przez zainteresowane przedsiębiorstwa na decyzje Komisji stwierdzające ich udział w naruszeniu reguł konkurencji prawa Unii i nakładające na nie grzywny na podstawie rozporządzenia nr 1/2003 (
6
). W tym kontekście Trybunał wyjaśnił, że wystarczy, iż Komisja wykaże, że cały lub prawie cały kapitał spółki zależnej znajduje się w posiadaniu jej spółki dominującej, aby można było domniemywać, że ta ostatnia rzeczywiście wywiera decydujący wpływ na politykę handlową tej spółki zależnej. Komisja będzie mogła następnie uznać spółkę dominującą za solidarnie odpowiedzialną za zapłatę grzywny nałożonej na jej spółkę zależną, chyba że owa spółka dominująca, na której spoczywa ciężar obalenia tego domniemania, przedstawi wystarczające dowody wskazujące na to, że jej spółka zależna zachowuje się na rynku w sposób niezależny (
7
).
Trybunał podkreślił, że omawiane domniemanie może również znaleźć zastosowanie w przypadku roszczenia osoby fizycznej lub prawnej, która twierdzi, że poniosła szkodę z powodu udziału spółki w naruszeniu reguł konkurencji prawa Unii, skierowanego przeciwko innej spółce, która posiada całość lub prawie całość kapitału tej pierwszej spółki (
8
).
W drugiej kolejności z orzecznictwa Trybunału wynika, iż na etapie badania jurysdykcji krajowej sąd, przed którym wytoczono powództwo, nie dokonuje oceny ani dopuszczalności, ani zasadności powództwa, ale jedynie ustala istnienie łączników z państwem sądu uzasadniających jego jurysdykcję na podstawie art. 8 pkt 1 rozporządzenia nr 1215/2012.
W konsekwencji w sytuacji takiej jak ta w postępowaniu głównym sąd rozpatrujący sprawę może ograniczyć się do sprawdzenia, czy istnienie decydującego wpływu spółki dominującej na spółkę zależną nie jest a priori wykluczone, aby mógł uznać, że posiada jurysdykcję, o ile zezwala na to prawo krajowe.
Będzie tak w przypadku, gdy strona powodowa powołuje się na domniemanie wywierania decydującego wpływu i odpowiedzialności spółki dominującej. Jednakże weryfikacja, czy powództwo skierowane przeciwko spółce dominującej nie jest sztuczne, zakłada, że pozwani mogą powołać się na poszlaki sugerujące, że spółka dominująca nie posiada bezpośrednio lub pośrednio całego lub prawie całego kapitału swojej spółki zależnej, bądź że domniemanie to powinno jednak zostać obalone.
W tych okolicznościach art. 8 pkt 1 rozporządzenia nr 1215/2012 nie stoi na przeszkodzie temu, by w przypadku roszczeń o zobowiązanie spółki dominującej i jej spółki zależnej solidarnie do naprawienia szkody wyrządzonej w wyniku naruszenia przez spółkę zależną reguł konkurencji, sąd siedziby spółki dominującej, przed który wytoczono powództwo, mógł oprzeć się, w celu ustalenia swojej jurysdykcji krajowej, na domniemaniu wywierania decydującego wpływu i odpowiedzialności spółki dominującej, pod warunkiem że pozwani nie zostali pozbawieni wskazanej wyżej możliwości.
(
1
)	Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1215/2012 z dnia 12 grudnia 2012 r. w sprawie jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowych oraz ich wykonywania w sprawach cywilnych i handlowych (Dz.U. 2012, L 351, s. 1; sprostowanie: Dz.U. 2020, L 338, s. 12).
(
2
)	Wypracowanym przez Trybunał w jego orzecznictwie.
(
3
)	W których Heineken nie prowadził żadnej działalności operacyjnej na greckim rynku piwa, powództwo, z którym wystąpił wobec niego MTB opierało się wyłącznie na decydującym wpływie, jaki miał on wywierać na zachowanie AB zaś Heineken nie zgadza się z twierdzeniem, że wywierał taki wpływ.
(
4
)	Wyrok z dnia 21 maja 2015 r., CDC Hydrogen Peroxide (C-352/13, EU:C:2015:335, pkt 20).
(
5
)	Wyżej wymieniony wyrok CDC Hydrogen Peroxide, pkt 21.
(
6
)	Rozporządzenie Rady (WE) nr 1/2003 z dnia 16 grudnia 2002 r. w sprawie wprowadzenia w życie reguł konkurencji ustanowionych w art. [101 i 102 TFUE] (Dz.U. 2003, L 1, s. 1).
(
7
)	Wyrok z dnia 26 października 2017 r., Global Steel Wire i in./Komisja (C-457/16 P i od C-459/16 P do C-461/16 P, EU:C:2017:819, pkt 84 i przytoczone tam orzecznictwo).
(
8
)	Pojęcie „przedsiębiorstwa” w rozumieniu reguł konkurencji prawa Unii, stanowiące autonomiczne pojęcie prawa Unii, nie może mieć bowiem innego zakresu w kontekście nakładania przez Komisję grzywien na podstawie art. 23 ust. 2 rozporządzenia nr 1/2003, a innego w kontekście powództw o odszkodowanie za naruszenie reguł konkurencji Unii.