Wydanie tymczasowe
WYROK TRYBUNAŁU (trzecia izba)
z dnia 30 kwietnia 2026 r.(*)
Odesłanie prejudycjalne – Przestrzeń wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości – Współpraca wymiarów sprawiedliwości w sprawach karnych – Dyrektywa (UE) 2016/343 – Artykuły 3 i 4 – Domniemanie niewinności – Artykuł 48 ust. 1 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej – Postanowienie o umorzeniu postępowania – Orzeczenie sądowe nierozstrzygające o winie – Uchylenie i przekazanie sprawy sądowi niższej instancji
do ponownego rozpoznania – Ustalenia sądu wyższej instancji dotyczące wypełnienia znamion przestępstwa – Obowiązek zastosowania się przez sąd niższej instancji do ocen sądu wyższej instancji – Odpowiednie środki w przypadku naruszenia domniemania niewinności
W sprawie C‑748/24 [Kotaňák](i)
mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Mestský súd Bratislava I (sąd miejski w Bratysławie I, Słowacja) postanowieniem z dnia 25 kwietnia 2024 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 29 października 2024 r., w postępowaniu karnym przeciwko:
AC,
przy udziale:
Okresná prokuratúra Bratislava III,
LZ,
TRYBUNAŁ (trzecia izba),
w składzie: C. Lycourgos (sprawozdawca), prezes izby, O. Spineanu-Matei, S. Rodin, N. Fenger i A. Kornezov, sędziowie,
rzecznik generalny: D. Spielmann,
sekretarz: I. Illéssy, administrator,
uwzględniając pisemny etap postępowania i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 16 października 2025 r.,
rozważywszy uwagi, które przedstawili:
–        w imieniu AC – M. Mandzák, P. Pechanec i M. Pohovej, advokáti,
–        w imieniu rządu słowackiego – jego pełnomocnicy,
–        w imieniu rządu węgierskiego – Z. Biró-Tóth i M.Z. Fehér, w charakterze pełnomocników,
–        w imieniu Komisji Europejskiej – R. Lindenthal i M. Wasmeier, w charakterze pełnomocników,
po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 15 stycznia 2026 r.,
wydaje następujący
Wyrok
1        Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 4 i 6 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/343 z dnia 9 marca 2016 r. w sprawie wzmocnienia niektórych aspektów domniemania niewinności i prawa do obecności na rozprawie w postępowaniu karnym (Dz.U. 2016, L 65, s. 1), art. 48 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej (zwanej dalej „Kartą”) oraz zasad skuteczności i pierwszeństwa prawa Unii.
2        Wniosek ten został przedstawiony w ramach postępowania karnego o zniesławienie
wszczętego przeciwko AC.
Ramy prawne
Dyrektywa 2016/343
3        Motywy 16 i 48 dyrektywy 2016/343 głoszą:
„(16)      Domniemanie niewinności zostałoby naruszone, gdyby podejrzany lub oskarżony był przedstawiony jako winny w publicznej wypowiedzi organu publicznego lub w orzeczeniu sądowym innym niż rozstrzygające o winie, do czasu udowodnienia mu winy zgodnie z prawem. Takie wypowiedzi lub orzeczenia sądowe nie powinny odzwierciedlać opinii, że osoba ta jest winna. Powyższe powinno stosować się z zastrzeżeniem czynności oskarżyciela, które zmierzają do wykazania winy podejrzanego lub oskarżonego, takich jak akt oskarżenia, oraz z zastrzeżeniem orzeczeń sądowych nakazujących wykonanie wyroku w zawieszeniu, pod warunkiem poszanowania prawa do obrony. Powyższe powinno stosować się także z zastrzeżeniem wstępnych decyzji o charakterze procesowym, które są podejmowane przez organy sądowe lub inne właściwe organy i które opierają się na podejrzeniu lub obciążającym materiale dowodowym, takich jak postanowienia o tymczasowym aresztowaniu w postępowaniu przygotowawczym, pod warunkiem że decyzje takie nie odnoszą się do podejrzanego lub oskarżonego jako do winnego. Przed podjęciem wstępnej decyzji o charakterze procesowym właściwy organ może być obowiązany najpierw sprawdzić, czy istnieje materiał dowodowy obciążający podejrzanego lub oskarżonego, który wystarcza do uzasadnienia danej decyzji, a decyzja może zawierać odniesienie do tego materiału.
[…]
(48)      Ponieważ w niniejszej dyrektywie ustanawia się normy minimalne, państwa członkowskie powinny mieć możliwość rozszerzenia zakresu praw określonych w niniejszej dyrektywie w celu zapewnienia wyższego poziomu ochrony. Poziom ochrony zapewnianej przez państwa członkowskie nigdy nie powinien być niższy niż poziom wynikający z norm określonych w Karcie lub [europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, sporządzonej w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r. (zwanej dalej »EKPC«)], zgodnie z ich wykładnią dokonaną przez Trybunał Sprawiedliwości i Europejski Trybunał Praw Człowieka”.
4        Artykuł 2 tej dyrektywy stanowi:
„Niniejsza dyrektywa ma zastosowanie do osób fizycznych będących podejrzanymi lub oskarżonymi w postępowaniu karnym. Ma zastosowanie na wszystkich etapach postępowania karnego od chwili, gdy dana osoba staje się podejrzana lub zostaje oskarżona o popełnienie czynu zabronionego lub domniemanego czynu zabronionego, aż do uprawomocnienia się orzeczenia w przedmiocie ostatecznego rozstrzygnięcia, czy osoba ta popełniła dany czyn zabroniony”.
5        Artykuł 3 wspomnianej dyrektywy stanowi:
„Państwa członkowskie zapewniają, aby podejrzani i oskarżeni byli uważani za niewinnych do czasu udowodnienia im winy zgodnie z prawem”.
6        Artykuł 4 tej dyrektywy, zatytułowany „Publiczne wypowiedzi o winie”, przewiduje w ust. 1 i 2:
„1.      Państwa członkowskie podejmują wszelkie środki niezbędne do zapewnienia, by do czasu udowodnienia podejrzanemu lub oskarżonemu winy zgodnie z prawem organy publiczne w swoich wypowiedziach publicznych oraz w orzeczeniach sądowych innych niż rozstrzygające o winie nie odnosiły się do takiej osoby jako do winnej. Powyższe stosuje się z zastrzeżeniem czynności oskarżyciela, które zmierzają do wykazania winy podejrzanego lub oskarżonego, oraz z zastrzeżeniem wstępnych decyzji o charakterze procesowym, które są podejmowane przez organy sądowe lub inne właściwe organy i które opierają się na podejrzeniu lub obciążającym materiale dowodowym.
2.      W przypadku naruszenia określonego w ust. 1 niniejszego artykułu zobowiązania do nieodnoszenia się do podejrzanych lub oskarżonych jako do winnych państwa członkowskie zapewniają dostępność odpowiednich środków zgodnie z niniejszą dyrektywą, a w szczególności zgodnie z art. 10”.
7        Zgodnie z art. 6 ust. 1 dyrektywy 2016/343:
„Państwa członkowskie zapewniają, aby przy ustalaniu winy podejrzanych lub oskarżonych ciężar dowodu spoczywał na oskarżeniu. Powyższe stosuje się z zastrzeżeniem obowiązków sędziego lub właściwego sądu w zakresie poszukiwania zarówno dowodów obciążających, jak i uniewinniających, oraz prawa obrony do przeprowadzenia dowodów zgodnie z obowiązującym prawem krajowym”.
8        Artykuł 10 ust. 1 tej dyrektywy ma następujące brzmienie:
„Państwa członkowskie zapewniają podejrzanym i oskarżonym skuteczny środek naprawczy na wypadek naruszenia praw przysługujących im na mocy niniejszej dyrektywy”.
Prawo słowackie
9        Paragraf 373 ust. 1 i 2 Trestný zakon (kodeksu karnego), który definiuje przestępstwo zniesławienia, stanowi:
„(1)      Kto przekazuje o innej osobie nieprawdziwe informacje, które mogą w znacznej mierze narazić ją na utratę szacunku wśród współobywateli, zaszkodzić jej w pracy lub w ramach prowadzonej działalności, naruszyć jej stosunki rodzinne lub wyrządzić jej inną poważną szkodę, podlega karze pozbawienia wolności do lat dwóch.
(2)      Sprawca podlega karze pozbawienia wolności od roku do pięciu lat, jeżeli popełnia czyn określony w ust. 1:
[…]
c)      publicznie”.
10      Paragraf 327 ust. 1 Trestný poriadok (kodeksu postępowania karnego) przewiduje:
„Sąd, któremu przekazano sprawę do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia, związany jest poglądem prawnym, który sąd odwoławczy wyraził w swoim orzeczeniu, i obowiązany jest przeprowadzić czynności i dowody, których przeprowadzenie nakazał sąd odwoławczy”.
Postępowanie główne i pytania prejudycjalne
11      W dniu 18 listopada 2020 r. Okresná prokuratúra Bratislava III (prokuratura rejonowa Bratysława III, Słowacja) wniosła do Okresný súd Bratislava III (sądu rejonowego w Bratysławie III, Słowacja) akt oskarżenia przeciwko AC, oskarżając go o popełnienie występku zniesławienia w rozumieniu § 373 ust. 1 i ust. 2 lit. c) kodeksu karnego, polegającego na publikacji przez oskarżonego w Internecie pewnej liczby filmów wideo zawierających szereg nieprawdziwych twierdzeń.
12      Postanowieniem z dnia 8 listopada 2021 r. Okresný súd Bratislava III (sąd rejonowy w Bratysławie III) umorzył postępowanie na tej podstawie, że zachowanie objęte aktem oskarżenia nie stanowiło przestępstwa.
13      Okresná prokuratúra Bratislava III (prokuratura rejonowa Bratysława III) wniosła zażalenie na to postanowienie. Postanowieniem z dnia 8 lutego 2022 r. Krajský súd v Bratislave (sąd okręgowy w Bratysławie, Słowacja) uchylił postanowienie sądu pierwszej instancji i przekazał sprawę temu sądowi do ponownego rozpoznania w celu ponownej oceny całości materiału dowodowego.
14      W uzasadnieniu swojego postanowienia Krajský súd v Bratislave (sąd okręgowy w Bratysławie) orzekł w szczególności, że „[n]ieprawdziwe informacje wyłącznie o charakterze intymnym, które oskarżony za pośrednictwem swojego postu udostępnił szerokiemu gronu obserwujących, z uwagi na ich treść są w stanie poważnie naruszyć relacje partnerskie, rodzinne i przyjacielskie oraz podważyć zaufanie do osoby pokrzywdzonej”.
15      Postanowieniem z dnia 3 października 2022 r. Okresný súd Bratislava III (sąd rejonowy w Bratysławie III) ponownie umorzył postępowanie przeciwko AC.
16      Okresná prokuratúra Bratislava III (prokuratura rejonowa Bratysława III) wniosła zażalenie na to postanowienie. Postanowieniem z dnia 18 kwietnia 2023 r. Krajský súd v Bratislave (sąd okręgowy w Bratysławie) uchylił postanowienie sądu pierwszej instancji z dnia 3 października 2022 r. i przekazał sprawę temu sądowi do ponownego rozpoznania.
17      W uzasadnieniu swojego postanowienia Krajský súd v Bratislave (sąd okręgowy w Bratysławie) powtórzył oceny zawarte w postanowieniu z dnia 8 lutego 2022 r., przy czym dodał w szczególności następujące uwagi:
„Z dowodów, które zostały przeprowadzone w postępowaniu przygotowawczym i na których oparł się również [sąd pierwszej instancji], wynika niewątpliwie, że oskarżony posługuje się w stosunku do [pokrzywdzonej] kłamstwami, atakuje ją, wskutek czego znalazła się ona w bardzo nieprzyjemnych sytuacjach w kręgu swojej rodziny i osób z jej otoczenia. Intymne relacje pomiędzy nią a SB są wymysłem oskarżonego i to, na co wskazywał oskarżony w swoich wypowiedziach, nigdy nie miało miejsca […]. Co się tyczy określenia, która z opublikowanych informacji miała być nieprawdziwa, to niewątpliwie chodzi o informację, której prawdziwość została zweryfikowana w postępowaniu przygotowawczym w oparciu o przeprowadzone dowody i dotyczyła intymnej relacji między pokrzywdzoną a świadkiem SB oraz praktyk seksualnych, których wykonywanie oskarżony jednoznacznie opisał w poście”.
18      W następstwie reorganizacji słowackiego systemu sądownictwa sądem właściwym do rozpoznania sprawy w postępowaniu głównym został w dniu 1 czerwca 2023 r. Mestský súd Bratislava I (sąd miejski w Bratysławie I, Słowacja), który jest sądem odsyłającym.
19      AC podnosi przed tym sądem, że niektóre oceny sądu odwoławczego naruszają domniemanie niewinności, ponieważ nie pozostawiają miejsca na żadną wątpliwość co do jego winy, podczas gdy nawet nie było konieczne, aby sąd ten oceniał zasadność sformułowanych przeciwko niemu zarzutów. Wobec tego AC uważa, że sąd odsyłający powinien przy orzekaniu pominąć oceny sądu odwoławczego.
20      Sąd odsyłający zauważa, że stosownie do słowackich przepisów postępowania jest on związany ocenami sądu odwoławczego. Uważa on jednak, że oceny te naruszają domniemanie niewinności, z którego korzysta AC, oraz przysługujące mu prawo do obrony.
21      W tym względzie sąd ten ma w szczególności wątpliwości co do proporcjonalnego charakteru wspomnianych ocen, ponieważ na mocy uregulowań słowackich sąd wyższej instancji mógł ograniczyć się do stwierdzenia, że orzeczenie wydane w pierwszej instancji było błędne, i do nakazania sądowi pierwszej instancji przeprowadzenia postępowania dowodowego. Ponadto sąd odsyłający zastanawia się nad znaczeniem okoliczności, że sąd wyższej instancji orzekł jedynie na podstawie dowodów zgromadzonych w toku postępowania przygotowawczego i bez możliwości zajęcia przez oskarżonego stanowiska w tym przedmiocie.
22      Poza tym sąd odsyłający zastanawia się, jakie odpowiednie środki w rozumieniu art. 4 ust. 2 dyrektywy 2016/343 należy w stosownym przypadku przyjąć w celu zaradzenia naruszeniu domniemania niewinności. W szczególności sąd ten zastanawia się nad koniecznością pominięcia prawnie wiążących ocen sądu wyższej instancji, a nawet, ponadto, podjęcia decyzji o wyłączeniu sędziów tego sądu.
23      W tych okolicznościach Mestský súd Bratislava I (sąd miejski w Bratysławie I) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami:
„1)      Czy prawo do poszanowania domniemania niewinności na podstawie art. 48 ust. 1 [Karty] w związku z art. 4 ust. 1 i art. 6 ust. 1 [dyrektywy 2016/343], jak również zasada proporcjonalności oraz prawo do obrony na podstawie art. 48 ust. 2 [Karty] stoją na przeszkodzie temu, aby sąd wyższej instancji w ramach postępowania w przedmiocie zażalenia prokuratora na postanowienie sądu pierwszej instancji o umorzeniu postępowania karnego przedstawił w uzasadnieniu orzeczenia jeszcze przed rozstrzygnięciem sprawy co do istoty i bez przeprowadzenia w sprawie postępowania dowodowego przed sądem następujące wnioski co do prawa i okoliczności faktycznych:
»Nieprawdziwe informacje wyłącznie o charakterze intymnym, które oskarżony za pośrednictwem swojego postu udostępnił szerokiemu gronu obserwujących, z uwagi na ich treść są w stanie poważnie naruszyć relacje partnerskie, rodzinne i przyjacielskie oraz podważyć zaufanie do osoby pokrzywdzonej […]. Z dowodów, które zostały przeprowadzone w postępowaniu przygotowawczym i na których oparł się również [sąd pierwszej instancji], wynika niewątpliwie, że oskarżony posługuje się w stosunku do niej kłamstwami, atakuje ją, wskutek czego znalazła się ona w bardzo nieprzyjemnych sytuacjach w kręgu swojej rodziny i osób z jej otoczenia. Intymne relacje pomiędzy nią a SB są wymysłem oskarżonego i to, na co wskazywał oskarżony w swoich wypowiedziach, nigdy nie miało miejsca […]. Co się tyczy określenia, która z opublikowanych informacji miała być nieprawdziwa, to niewątpliwie chodzi o informację, której prawdziwość została zweryfikowana w postępowaniu przygotowawczym w oparciu o przeprowadzone dowody i dotyczyła intymnej relacji między pokrzywdzoną a świadkiem SB oraz praktyk seksualnych, których wykonywanie oskarżony jednoznacznie opisał w poście«?
2)      Czy na odpowiedź na pytanie pierwsze ma wpływ okoliczność, że uregulowanie krajowe ani praktyka krajowa nie nakazywały sądowi wyższej instancji dokonania oceny okoliczności faktycznych i prawnych w uzasadnieniu postanowienia uchylającego i to uzasadnienie można było ograniczyć wyłącznie do tego, że orzeczenie sądu niższej instancji jest wadliwe, ponieważ sąd pierwszej instancji powinien przeprowadzić postępowanie dowodowe na rozprawie głównej i na podstawie wyników tego postępowania dowodowego orzec w sprawie?
3)      Czy na odpowiedź na pytanie pierwsze ma wpływ okoliczność, że sąd wyższej instancji, rozstrzygając w przedmiocie zażalenia prokuratora, orzekł wyłącznie na podstawie dowodów przeprowadzonych w postępowaniu przygotowawczym, które nie zostały dotychczas nawet przeprowadzone przed sądem pierwszej instancji?
4)      W razie odpowiedzi twierdzącej na pytanie pierwsze: czy odpowiednimi środkami dla zapewnienia poszanowania domniemania niewinności w rozumieniu art. 4 ust. 2 dyrektywy 2016/343 są następujące czynności i orzeczenia:
–        czynność krajowego sądu pierwszej instancji, który powołując się na zasadę pierwszeństwa i skuteczności prawa Unii, pominie wnioski co do prawa i okoliczności faktycznych wyrażone przez sąd wyższej instancji w uzasadnieniu orzeczenia w zakresie, w jakim stoją one w sprzeczności z prawem Unii, choć w innym wypadku zgodnie z uregulowaniem krajowym wnioski te byłyby prawnie wiążące, i rozstrzygnie sprawę samodzielnie po przeprowadzeniu odpowiedniego postępowania dowodowego; albo
–        czynność krajowego sądu pierwszej instancji, który powołując się na zasadę pierwszeństwa i skuteczności prawa Unii, pominie wnioski co do prawa i okoliczności faktycznych wyrażone przez sąd wyższej instancji w uzasadnieniu orzeczenia w zakresie, w jakim stoją one w sprzeczności z prawem Unii, choć w innym wypadku zgodnie z uregulowaniem krajowym wnioski te byłyby prawnie wiążące, i sam ponownie rozstrzygnie sprawę, wydając takie samo orzeczenie o umorzeniu postępowania karnego, jakie już raz zostało uchylone przez sąd wyższej instancji; albo
–        wyłączenie sędziów sądu wyższej instancji od udziału w postępowaniu z uwagi na brak bezstronności z powodu naruszenia domniemania niewinności na podstawie zarzutu braku bezstronności podniesionego przez podejrzanego?”.
W przedmiocie dopuszczalności wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym
24      Rząd słowacki kwestionuje dopuszczalność wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym.
25      Po pierwsze, rząd ten podnosi, że sąd odsyłający nie wyjaśnił powodów, dla których postanowił wystąpić z tym wnioskiem, wobec czego Trybunał nie dysponuje wystarczającymi informacjami na temat ram stanu faktycznego i prawnego, w jakie wpisują się zadane pytania.
26      Po drugie, wspomniany rząd utrzymuje, że wykładnia prawa Unii, o którą zwrócił się sąd odsyłający, nie jest konieczna do rozstrzygnięcia sprawy głównej. Postępowanie główne nie odpowiada bowiem środkowi naprawczemu zmierzającemu do przyjęcia odpowiednich środków w rozumieniu art. 4 ust. 2 dyrektywy 2016/343. W tym kontekście, nawet gdyby stwierdzono, że uzasadnienie orzeczenia sądu odwoławczego narusza
domniemanie niewinności, takie stwierdzenie nie miałoby wpływu na prawidłowość tego orzeczenia, przy czym zawarte w nim oceny nie stoją zresztą na przeszkodzie temu, by sąd odsyłający mógł rozstrzygnąć o winie lub niewinności oskarżonego po przeprowadzeniu postępowania dowodowego w sposób kontradyktoryjny. Ponadto sąd odsyłający nie jest właściwy do orzekania o wyłączeniu sędziów sądu odwoławczego.
27      Należy przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem w ramach ustanowionej w art. 267 TFUE współpracy między Trybunałem i sądami krajowymi wyłącznie do sądu krajowego, przed którym zawisł spór i który powinien przyjąć na siebie odpowiedzialność za mające zapaść orzeczenie sądowe, należy dokonanie oceny, w świetle szczególnych okoliczności sprawy, zarówno konieczności wydania orzeczenia w trybie prejudycjalnym po to, aby tenże sąd krajowy był w stanie wydać swoje orzeczenie, jak i znaczenia dla sprawy pytań zadanych Trybunałowi. W związku z tym, jeśli postawione pytania dotyczą wykładni prawa Unii, Trybunał jest w zasadzie zobowiązany do wydania orzeczenia (zob. wyroki: z dnia 21 kwietnia 1988 r., Pardini, 338/85, EU:C:1988:194, pkt 8; z dnia 24 lipca 2023 r., Lin, C‑107/23 PPU, EU:C:2023:606, pkt 61).
28      Oznacza to, że pytania dotyczące prawa Unii korzystają z domniemania posiadania znaczenia dla sprawy. Odmowa wydania przez Trybunał orzeczenia w przedmiocie przedłożonego przez sąd krajowy pytania prejudycjalnego jest możliwa tylko wtedy, gdy jest oczywiste, że wykładnia prawa Unii, o którą wniesiono, nie ma żadnego związku ze stanem faktycznym lub z przedmiotem postępowania głównego, gdy problem jest natury hipotetycznej bądź gdy Trybunał nie dysponuje informacjami w zakresie stanu faktycznego lub prawnego niezbędnymi do udzielenia użytecznej odpowiedzi na postawione mu pytania (zob. wyroki: z dnia 13 lipca 2000 r., Idéal tourisme, C‑36/99, EU:C:2000:405, pkt 20; z dnia 24 lipca 2023 r., Lin, C‑107/23 PPU, EU:C:2023:606, pkt 62).
29      W tym względzie w pierwszej kolejności należy podkreślić – w odniesieniu do argumentów dotyczących rzekomo niepełnego charakteru postanowienia odsyłającego – że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału, które znalazło już odzwierciedlenie w art. 94 lit. a) i b) regulaminu postępowania przed Trybunałem, konieczność dokonania wykładni prawa Unii, która byłaby użyteczna dla sądu krajowego, wymaga, aby sąd krajowy określił ramy stanu faktycznego i prawnego, w jakie wpisują się zadawane przez niego pytania, lub aby przynajmniej wyjaśnił on okoliczności faktyczne, na jakich opierają się owe pytania. Ponadto – jak stanowi art. 94 lit. c) regulaminu postępowania przed Trybunałem – jest niezbędne, by wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym zawierał omówienie powodów, dla których sąd odsyłający rozpatruje kwestię wykładni lub ważności określonych przepisów prawa Unii, jak również związku, jaki ów sąd dostrzega między tymi przepisami a uregulowaniami krajowymi, które znajdują zastosowanie w postępowaniu głównym [zob. wyrok z dnia 26 stycznia 1993 r., Telemarsicabruzzo i in., od C‑320/90 do C‑322/90, EU:C:1993:26, pkt 6; postanowienie z dnia 28 czerwca 2000 r., Laguillaumie, C‑116/00, EU:C:2000:350, pkt 16; a także wyrok z dnia 4 października 2024 r., Bezirkshauptmannschaft Landeck (Próba uzyskania wglądu do danych osobowych przechowywanych w telefonie komórkowym), C‑548/21, EU:C:2024:830, pkt 48].
30      W
niniejszym przypadku należy stwierdzić, że postanowienie odsyłające przedstawia stan faktyczny i prawny, w jaki wpisują się zadane pytania. Ponadto w postanowieniu tym wskazano, jak wynika z pkt 20–22 niniejszego wyroku, powody, dla których sąd odsyłający zastanawia się nad wykładnią niektórych przepisów prawa Unii.
31      Wynika stąd, że wspominane orzeczenie spełnia wymogi przewidziane w art. 94 regulaminu postępowania, a zatem zawiera elementy wystarczające do tego, aby umożliwić Trybunałowi udzielenie odpowiedzi na te pytania.
32      W drugiej kolejności, co się tyczy argumentów dotyczących braku konieczności uzyskania odpowiedzi Trybunału na zadane pytania w celu wydania orzeczenia w postępowaniu głównym, należy zauważyć, że sąd odsyłający wyjaśnił, iż na podstawie uregulowań słowackich jest on zobowiązany przy badaniu sprawy głównej zastosować się do ocen dokonanych przez sąd odwoławczy.
33      W tym kontekście zadane pytania mają na celu umożliwienie sądowi odsyłającemu ustalenia, czy oceny te są zgodne z wymogiem poszanowania domniemania niewinności wynikającym z dyrektywy 2016/343 i z art. 48 ust. 1 Karty, a także, w stosownym przypadku, wyciągnięcie konsekwencji z niezgodności wspomnianych ocen z tym wymogiem.
34      W związku z tym nie jest oczywiste, że wykładnia prawa Unii, o którą się zwrócono, w sposób ogólny nie ma żadnego związku ze stanem faktycznym lub z przedmiotem postępowania głównego.
35      Co się tyczy natomiast konkretniej części trzeciej pytania czwartego, z postanowienia odsyłającego nie wynika, by Mestský súd Bratislava I (sąd miejski w Bratysławie I), który jest sądem pierwszej instancji, był właściwy do orzekania w przedmiocie ewentualnego wyłączenia sędziów sądu odwoławczego lub by mógł w jakikolwiek sposób wyciągnąć konsekwencje z ewentualnego obowiązku – który miałby wynikać z prawa Unii – wyłączenia takich sędziów.
36      W konsekwencji jest oczywiste, że wykładnia przepisów Unii mająca na celu ocenę, czy nakładają one taki obowiązek, jest pozbawiona jakiegokolwiek związku z przedmiotem postępowania głównego.
37      W świetle powyższego należy stwierdzić, że pytanie czwarte jest niedopuszczalne w zakresie, w jakim odnosi się do wyłączenia sędziów sądu odwoławczego, a w pozostałym zakresie zadane pytania są dopuszczalne.
W przedmiocie pytań prejudycjalnych
W przedmiocie pytań od pierwszego do trzeciego
38      Poprzez trzy pierwsze pytania, które należy rozpatrzyć łącznie, sąd odsyłający zmierza w istocie do ustalenia, czy art. 4 ust. 1 i art. 6 ust. 1 dyrektywy 2016/343 w związku z art. 48 Karty, dotyczącym domniemania niewinności, należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie temu, aby sąd karny orzekający w przedmiocie zażalenia na orzeczenie umarzające postępowanie karne z powodu braku popełnienia czynu zabronionego zajął szczegółowe stanowisko w sprawie dowodów obciążających, dokonując oceny, pod względem faktycznym i prawnym, wypełnienia znamion danego przestępstwa, mimo że w celu wydania orzeczenia sąd ten na podstawie uregulowań krajowych nie jest do tego zobowiązany i że ocena ta opiera się wyłącznie na dowodach zebranych w ramach postępowania przygotowawczego, a oskarżony nie miał możliwości wypowiedzenia się w ich przedmiocie.
39      Artykuł 4 ust. 1 dyrektywy 2016/343 stanowi, że państwa członkowskie podejmują wszelkie środki niezbędne do zapewnienia, by do czasu udowodnienia podejrzanemu lub oskarżonemu winy zgodnie z prawem organy publiczne w swoich wypowiedziach publicznych oraz w orzeczeniach sądowych innych niż rozstrzygające o winie nie odnosiły się do takiej osoby jako do winnej. W przepisie tym uściślono, że powyższe stosuje się z zastrzeżeniem czynności oskarżyciela, które zmierzają do wykazania winy podejrzanego lub oskarżonego, oraz z zastrzeżeniem wstępnych decyzji o charakterze procesowym, które są podejmowane przez organy sądowe lub inne właściwe organy i które opierają się na podejrzeniu lub obciążającym materiale dowodowym.
40      Z art. 6 ust. 1 tej dyrektywy wynika, że państwa członkowskie zapewniają, aby przy ustalaniu winy podejrzanych lub oskarżonych ciężar dowodu spoczywał na oskarżeniu. W przepisie tym uściślono, że powyższe stosuje się z zastrzeżeniem obowiązków sędziego lub właściwego sądu w zakresie poszukiwania dowodów zarówno obciążających, jak i uniewinniających oraz z zastrzeżeniem prawa obrony do przeprowadzenia dowodów zgodnie z obowiązującym prawem krajowym.
41      W celu ustalenia zakresu tych przepisów w odniesieniu do badania, jakie może przeprowadzić sąd karny w sytuacji takiej jak ta, o której mowa w trzech pierwszych pytaniach, należy od razu przypomnieć, że dyrektywa 2016/343 dokonuje jedynie minimalnej harmonizacji niektórych aspektów domniemania niewinności i prawa do obecności na rozprawie (zob. podobnie wyrok z dnia 19 września 2018 r., Milev, C‑310/18 PPU, EU:C:2018:732, pkt 45, 46).
42      W ramach tej minimalnej harmonizacji w owej dyrektywie odróżniono
orzeczenia sądowe rozstrzygające o winie, które wydawane są nieodzownie po przeprowadzeniu procesu karnego, od innych aktów proceduralnych, takich jak czynności oskarżyciela i wstępne decyzje o charakterze procesowym (zob. podobnie wyrok z dnia 28 listopada 2019 r., Spetsializirana prokuratura, C‑653/19 PPU, EU:C:2019:1024, pkt 32).
43      W niniejszej sprawie pytania od pierwszego do trzeciego odnoszą się do wstępnej fazy postępowania karnego, w trakcie której sąd odwoławczy musi orzec w przedmiocie prawidłowości wydanego w pierwszej instancji orzeczenia określającego, czy akt oskarżenia stanowi wystarczającą podstawę do przeprowadzenia postępowania sądowego.
44      Takie orzeczenie sądu odwoławczego należy, ze względu na jego przedmiot, uznać za orzeczenie sądowe inne niż rozstrzygające o winie w rozumieniu art. 4 ust. 1 wspomnianej dyrektywy.
45      Dyrektywa ta nie zawiera zaś przepisów uściślających materialne i proceduralne warunki wydania takiego orzeczenia.
46      W szczególności nie określa ona ani charakteru przesłanek, które muszą być spełnione, aby można było wydać to orzeczenie, ani sposobu oceny dowodów, jaką można ewentualnie przeprowadzić w celu jego wydania.
47      W tym względzie należy w szczególności zauważyć, że o ile art. 6 dyrektywy 2016/343 ustanawia pewne zasady dotyczące rozkładu ciężaru dowodu w postępowaniu karnym, o tyle zasady te odnoszą się do ustalenia winy podejrzanych i oskarżonych, wobec czego nie mają one na celu uregulowania postępowania dowodowego przy wydawaniu orzeczenia wstępnego takiego jak rozpatrywane w postępowaniu głównym (zob. podobnie wyrok z dnia 28 listopada 2019 r., Spetsializirana prokuratura, C‑653/19 PPU, EU:C:2019:1024, pkt 33).
48      Ponadto, biorąc pod uwagę, że materialne i proceduralne warunki wydania decyzji takiej jak rozpatrywana w postępowaniu głównym podlegają wyłącznie prawu krajowemu (zob. podobnie wyrok z dnia 28 listopada 2019 r., Spetsializirana prokuratura, C‑653/19 PPU, EU:C:2019:1024, pkt 38), nie można uznać, że ogólne zasady proceduralne regulujące wstępną fazę postępowania karnego prowadzącą do wydania takiego orzeczenia wchodzą w zakres stosowania prawa Unii w rozumieniu art. 51 ust. 1 Karty. W związku z tym art. 48 ust. 2 Karty, który przewiduje poszanowanie prawa do obrony, nie ma zastosowania do tej wstępnej fazy postępowania karnego.
49      Natomiast w świetle definicji zakresu stosowania dyrektywy 2016/343 zawartej w jej art. 2 oraz ogólnego charakteru zasady wyrażonej w jej art. 3 należy uznać, że ten ostatni artykuł, który przewiduje, że państwa członkowskie zapewniają, aby podejrzani i oskarżeni byli uważani za niewinnych do czasu udowodnienia im winy zgodnie z prawem, ma zastosowanie, bez szczególnych ograniczeń, do wszystkich etapów postępowania karnego toczącego się przeciwko osobom fizycznym, w tym do wstępnej fazy postępowania karnego takiej jak rozpatrywana w postępowaniu głównym.
50      Podobnie z brzmienia art. 4 ust. 1 dyrektywy 2016/343, który zakazuje odnoszenia się do podejrzanego lub oskarżonego jako do winnego do czasu udowodnienia mu winy zgodnie z prawem, wynika, że przepis ten ma zastosowanie w szczególności do orzeczeń sądowych innych niż rozstrzygające o winie.
51      Co się tyczy zakresu art. 3 i art. 4 ust. 1 tej dyrektywy w postępowaniu takim jak rozpatrywane w sprawie głównej, z orzecznictwa Trybunału wynika, że przepisy te w związku z motywem 16 tej dyrektywy nie stoją na przeszkodzie wydaniu wstępnych decyzji o charakterze procesowym, które opierają się na podejrzeniu lub obciążającym materiale dowodowym, pod warunkiem że decyzje te nie przedstawiają podejrzanego lub oskarżonego jako winnego (zob. podobnie wyrok z dnia 19 września 2018 r., Milev, C‑310/18 PPU, EU:C:2018:732, pkt 44, 48).
52      Z powyższego wynika przede wszystkim, że dyrektywa 2016/343 nie stoi na przeszkodzie temu, by sąd karny dokonał, w celu wydania wstępnej decyzji o charakterze procesowym, oceny dowodów obciążających, aby ocenić, czy w danej sprawie może być rozważane wypełnienie znamion przestępstwa.
53      Następnie dyrektywa ta nie wyklucza również tego, że taka wstępna
decyzja może zostać wydana bez przeprowadzenia postępowania dowodowego w sposób kompletny i bez umożliwienia oskarżonemu wypowiedzenia się w tym względzie.
54      Wreszcie, jak podkreślił rzecznik generalny w pkt 80 opinii, żaden przepis wspomnianej dyrektywy nie stoi na przeszkodzie temu, by taka wstępna
decyzja opierała się na szczegółowym uzasadnieniu.
55      Uzasadnienie to należy jednak sformułować, zgodnie z art. 4 ust. 1 dyrektywy 2016/343, z poszanowaniem obowiązku nieodnoszenia się do podejrzanego lub oskarżonego jako do winnego.
56      Chociaż ten art. 4 ust. 1 pozostawia państwom członkowskim pewien zakres swobodnej oceny przy przyjmowaniu środków niezbędnych do stosowania tego przepisu, to jednak, jak wynika z motywu 48 tej dyrektywy, poziom ochrony zapewniany przez państwa członkowskie nigdy nie powinien być niższy od poziomu wynikającego z norm przewidzianych w Karcie i w EKPC, w szczególności jeśli chodzi o normy dotyczące domniemania niewinności [wyrok z dnia 5 września 2019 r., AH i in. (Domniemanie niewinności), C‑377/18, EU:C:2019:670, pkt 40].
57      W tym względzie należy zauważyć, że domniemanie niewinności jest zapisane w art. 48 ust. 1 Karty, który – jak wynika z wyjaśnień dotyczących Karty – odpowiada art. 6 ust. 2 EKPC. Wynika z tego, zgodnie z art. 52 ust. 3 Karty, że art. 6 ust. 2 EKPC należy wziąć pod uwagę przy dokonywaniu wykładni art. 48 ust. 1 Karty jako próg minimalnej ochrony [zob. podobnie wyrok z dnia 5 września 2019 r., AH i in. (Domniemanie niewinności), C‑377/18, EU:C:2019:670, pkt 41 i przytoczone tam orzecznictwo].
58      W tych okolicznościach w celu dokonania wykładni tego art. 4 ust. 1 w związku z art. 48 ust. 1 Karty należy oprzeć się na orzecznictwie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka dotyczącym art. 6 ust. 2 EKPC [zob. podobnie wyrok z dnia 5 września 2019 r., AH i in. (Domniemanie niewinności), C‑377/18, EU:C:2019:670, pkt 42].
59      Z orzecznictwa tego wynika, że zasada domniemania niewinności zostaje naruszona, gdy orzeczenie sądowe lub oficjalne oświadczenie dotyczące oskarżonego zawiera wyraźne,
dokonane w braku ostatecznego wyroku skazującego oświadczenie, zgodnie z którym dana osoba popełniła dane przestępstwo [zob. podobnie wyrok ETPC z dnia 27 lutego 2014 r. w sprawie
Karaman przeciwko Niemcom, CE:ECHR:20140227JUD001710310, § 63; a także wyrok z dnia 5 września 2019 r., AH i in. (Domniemanie niewinności), C‑377/18, EU:C:2019:670, pkt 43].
60      W tym względzie należy zatem dokonać rozróżnienia między takimi orzeczeniami lub takimi wypowiedziami odzwierciedlającymi opinię, iż konkretna osoba jest winna – które naruszają domniemanie niewinności – a tymi, które ograniczają się do opisania stanu podejrzenia (wyroki ETPC: z dnia 28 listopada 2002 r. w sprawie Marziano przeciwko Włochom, CE:ECHR:2002:1128JUD004531399, § 31; z dnia 15 października 2013 r. w sprawie
Gutsanovi przeciwko Bułgarii, CE:ECHR:2013:1015JUD003452910, § 192). Takie naruszenie owego domniemania może jednak mieć miejsce nawet w braku formalnego stwierdzenia winy, ponieważ uzasadnienie sugerujące, że sędzia uważa zainteresowanego za winnego, wystarczy do tego, by doszło do naruszenia wspomnianego domniemania (wyroki ETPC: z dnia 19 września 2006 r.
w sprawie
Matijasevic przeciwko Serbii, CE:ECHR:2006:0919JUD002303704, § 45; z dnia 9 marca 2023 r.
w sprawie
Rigolio przeciwko Włochom, CE:ECHR:2023:0309JUD002014809, § 94).
61      W celu dokonania oceny istnienia takiego naruszenia domniemania niewinności należy skupić się zarówno na wyborze wyrażeń użytych przez organy sądowe, jak i na szczególnych okolicznościach, w jakich zostały one sformułowane, oraz na charakterze i kontekście danego postępowania [zob. podobnie wyrok ETPC z dnia 27 lutego 2014 r.
w sprawie
Karaman przeciwko Niemcom, CE:ECHR:20140227JUD001710310, § 63; a także wyrok z dnia 5 września 2019 r., AH i in. (Domniemanie niewinności), C‑377/18, EU:C:2019:670, pkt 43].
62      I tak, jak podkreślił rzecznik generalny w pkt 53 opinii, Europejski Trybunał Praw Człowieka mógł uznać, że kontekst towarzyszący „niefortunnemu” użyciu wyrażeń, które wydają się wskazywać na to, że wina danej osoby została udowodniona, może pozwolić na wykluczenie naruszenia zasady domniemania niewinności (zob. podobnie wyrok ETPC z dnia 10 października 2000 r. w sprawie Daktaras przeciwko Litwie, CE:ECHR:2000:1010JUD004209598, §§ 44, 45).
63      Europejski Trybunał Praw Człowieka wyjaśnił jednak również, że wzięcie pod uwagę postępowania, w ramach którego wypowiedź została sformułowana, wymaga dokładniejszego zbadania wypowiedzi sędziów (zob. podobnie wyrok ETPC z dnia 21 września 2006 r. w sprawie Pandy przeciwko Belgii, CE:ECHR:2006:0921JUD001358302, §§ 43, 45).
64      Ponadto z orzecznictwa Trybunału wynika, że aby zweryfikować poszanowanie domniemania niewinności, należy zawsze analizować orzeczenie sądowe i jego uzasadnienie w całości, ponieważ jakiekolwiek wyraźne odniesienie w niektórych fragmentach orzeczenia sądowego do braku winy danej osoby byłoby pozbawione sensu, gdyby inne fragmenty tego orzeczenia mogły być rozumiane jako przedwczesne ustalenie jej winy [zob. podobnie wyrok z dnia 5 września 2019 r., AH i in. (Domniemanie niewinności), C‑377/18, EU:C:2019:670, pkt 46].
65      Ponadto niektórych ustaleń dotyczących udziału danej osoby w przestępstwie lub wypełnienia znamion takiego przestępstwa można dokonać bez naruszenia domniemania niewinności, jeżeli ustalenia te są niezbędne do wydania orzeczenia przez dany sąd i o ile zostanie wyraźnie wskazane, że wina tej osoby nie została stwierdzona zgodnie z prawem [zob. podobnie wyroki ETPC: z dnia 27 lutego 2014 r. w sprawie Karaman przeciwko Niemcom, CE:ECHR:20140227JUD001710310, §§ 64, 65; z dnia 9 marca 2023 r.
w sprawie
Rigolio przeciwko Włochom, CE:ECHR:2023:0309JUD002014809, §§ 97, 125, 126; a także wyrok z dnia 5 września 2019 r., AH i in. (Domniemanie niewinności), C‑377/18, EU:C:2019:670, pkt 45].
66      O ile ostatecznie do sądu odsyłającego należy ustalenie, czy w toku postępowania przed sądem odwoławczym przestrzegano art. 4 ust. 1 dyrektywy 2016/343 w związku z art. 48 ust. 1 Karty, o tyle Trybunał może jednak, w ramach współpracy sądowej ustanowionej w art. 267 TFUE, dostarczyć temu sądowi na podstawie akt sprawy, którymi dysponuje, elementów wykładni prawa Unii, które mogą być dla niego przydatne przy ocenie skutków tych przepisów (zob. podobnie wyrok z dnia 19 grudnia 2024 r., Vivacom Bulgaria, C‑369/23, EU:C:2024:1043, pkt 41).
67      W tym celu należy podkreślić, że z powyższego wynika, iż aby orzec w przedmiocie poszanowania domniemania niewinności, sąd odsyłający powinien skupić się zarówno na wyborze wyrażeń użytych przez Krajský súd v Bratislave (sąd okręgowy w Bratysławie), jak i na szczególnych okolicznościach, w jakich zostały one użyte, oraz na charakterze i kontekście postępowania głównego, w celu ustalenia, czy kwestionowane oceny tego sądu odzwierciedlają opinię, że AC jest winny popełnienia zarzucanego mu przestępstwa.
68      W tym względzie należy zauważyć w pierwszej kolejności, że użycie wyrażeń wskazujących na przekonanie sądu odwoławczego co do wypełnienia wszystkich znamion rozpatrywanego przestępstwa stanowiłoby, gdyby sąd odsyłający to ustalił, wyraźną wskazówkę, że sąd ten wyraził opinię, iż oskarżony jest winny popełnienia tego przestępstwa.
69      W tym względzie wybór wyrażeń takich jak wskazane przez rzecznika generalnego w pkt 59 opinii wydaje się wskazywać, z zastrzeżeniem ustaleń, których powinien dokonać sąd odsyłający, że sąd odwoławczy wykroczył poza wyrażenie podejrzeń wobec oskarżonego.
70      Co się tyczy w drugiej kolejności szczególnych okoliczności, w jakich użyte zostały wyrażenia rozpatrywane w postępowaniu głównym, oraz charakteru i kontekstu postępowania głównego, należy podkreślić, po pierwsze, że ponieważ Krajský súd v Bratislave (sąd okręgowy w Bratysławie) jest sądem, uzasadnienie jego orzeczenia powinno, jak wynika z pkt 63 niniejszego wyroku, zostać poddane dokładniejszemu zbadaniu.
71      Po drugie, do sądu odsyłającego będzie należało uwzględnienie okoliczności, że – jak przypomniano w pkt 43 niniejszego wyroku – orzeczenie sądu odwoławczego
wiąże się ze wstępną fazą postępowania karnego, w trakcie której sąd odwoławczy musi orzec w przedmiocie prawidłowości wydanego w pierwszej instancji orzeczenia określającego, czy akt oskarżenia stanowi wystarczającą podstawę do przeprowadzenia postępowania sądowego.
72      W tym kontekście z akt sprawy, którymi dysponuje Trybunał, wynika, że w sentencji orzeczenia sąd odwoławczy ograniczył się do nakazania przekazania sprawy do ponownego rozpoznania przez sąd pierwszej instancji w celu dokonania przez ten sąd nowej oceny dowodów i wydania nowego rozstrzygnięcia. Okoliczność ta może mieć znaczenie dla określenia zakresu wyrażeń użytych w uzasadnieniu tego orzeczenia, w szczególności jeśli należałoby uznać, że wyrażenia te są w pewnym stopniu niejednoznaczne.
73      Niemniej jednak samo sformułowanie sentencji wspomnianego orzeczenia nie wystarcza, aby wykluczyć wszelkie naruszenie domniemania niewinności.
74      Po pierwsze, należy bowiem, jak przypomniano w pkt 64 niniejszego wyroku, wziąć pod uwagę uzasadnienie rozpatrywanego orzeczenia w całości, bez możliwości skupienia się wyłącznie na okoliczności, że niektóre fragmenty tego orzeczenia wskazują, iż wina oskarżonego nie została udowodniona.
75      Po drugie, jak zauważył rzecznik generalny w pkt 63 opinii, uznanie, że okoliczność, iż orzeczenie wydano we wstępnej fazie postępowania karnego, której przedmiotem nie jest rozstrzygnięcie o winie oskarżonego, wystarczy, aby wykluczyć jakiekolwiek naruszenie domniemania niewinności, byłoby bezpośrednio sprzeczne z zasadą, zgodnie z którą domniemanie to ma zastosowanie do całego postępowania karnego. Ponadto takie podejście w znacznym stopniu pozbawiłoby art. 4 ust. 1 dyrektywy 2016/343 przedmiotu.
76      Po trzecie, należy podkreślić, że skoro sąd odsyłający wyjaśnił, iż wydanie orzeczenia takiego jak rozpatrywane w postępowaniu głównym nie jest na mocy uregulowań krajowych w żaden sposób uzależnione od stwierdzenia wypełnienia znamion rozpatrywanego przestępstwa, takiego stwierdzenia nie można uznać za konieczne w celu umożliwienia sądowi odwoławczemu wydania orzeczenia.
77      Wynika z tego, że sytuacji rozpatrywanej w postępowaniu głównym nie można porównać z sytuacją, o której mowa w orzecznictwie przytoczonym w pkt 65 niniejszego wyroku.
78      Po czwarte, jak podkreślają rząd słowacki i Komisja Europejska, wyrażenia wybrane przez sąd odwoławczy należy interpretować z uwzględnieniem okoliczności, że ów sąd, na który na mocy uregulowań krajowych nałożony jest obowiązek uzasadnienia, dwukrotnie uchylił postanowienia sądu pierwszej instancji o umorzeniu postępowania karnego,
wobec czego mógł on uznać za konieczne przedstawienie swojego stanowiska w sposób bardziej stanowczy i kompletny.
79      Jednakże okoliczność ta nie może w każdym razie uzasadniać użycia wyrażeń odzwierciedlających opinię, że oskarżony jest winny popełnienia zarzucanego mu przestępstwa, podczas gdy, jak podkreślił rzecznik generalny w pkt 66 opinii, na wstępnym etapie postępowania karnego jest jak najbardziej dopuszczalne użycie sformułowań, które – przy poszanowaniu domniemania niewinności – są wystarczająco przekonujące, aby uzasadnić ponowne przekazanie sprawy oskarżonego do sądu orzekającego.
80      W świetle całości powyższych rozważań na pytania od pierwszego do trzeciego należy odpowiedzieć, że art. 3, art. 4 ust. 1 i art. 6 ust. 1 dyrektywy 2016/343 w związku z art. 48 Karty należy interpretować w ten sposób, że nie stoją one na przeszkodzie temu, aby sąd karny orzekający w przedmiocie zażalenia na orzeczenie umarzające postępowanie karne z powodu braku popełnienia czynu zabronionego zajął szczegółowe stanowisko w sprawie dowodów obciążających, dokonując oceny, pod względem faktycznym i prawnym, wypełnienia znamion danego przestępstwa, mimo że w celu wydania orzeczenia sąd ten na podstawie uregulowań krajowych nie jest do tego zobowiązany i że ocena ta opiera się wyłącznie na dowodach zebranych w ramach postępowania przygotowawczego, a oskarżony nie miał możliwości wypowiedzenia się w ich przedmiocie, o ile wspomniana ocena nie odzwierciedla opinii, że osoba ta jest winna popełnienia tego przestępstwa.
W przedmiocie pytania czwartego
81      Poprzez pytanie czwarte sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 4 ust. 2 dyrektywy 2016/343 w związku z zasadą skuteczności i zasadą pierwszeństwa prawa Unii należy interpretować w ten sposób, że sąd pierwszej instancji, po pierwsze, powinien pominąć oceny sąd odwoławczego, który uchylił postanowienie o umorzeniu postępowania i zarządził przekazanie sprawy temu sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania, w sytuacji gdy oceny te są niezgodne z domniemaniem niewinności, nawet jeśli uregulowania krajowe nakładają na wspomniany sąd pierwszej instancji obowiązek zastosowania się do wspomnianych ocen, a po drugie, powinien powstrzymać się od nadania biegu środkom proceduralnym zarządzonym przez ten sąd odwoławczy.
82      Artykuł 4 ust. 2 dyrektywy 2016/343 stanowi, że w przypadku naruszenia wynikającego z art. 4 ust. 1 tej dyrektywy zobowiązania do nieodnoszenia się do podejrzanych lub oskarżonych jako do winnych państwa członkowskie zapewniają dostępność odpowiednich środków zgodnie ze wspomnianą dyrektywą, a w szczególności zgodnie z jej art. 10.
83      Ów art. 10 zobowiązuje państwa członkowskie do zapewnienia podejrzanym i oskarżonym skutecznego środka naprawczego na wypadek naruszenia praw przysługujących im na mocy tejże dyrektywy.
84      O ile art. 4 ust. 2 dyrektywy 2016/343 wymaga zapewnienia dostępności „odpowiednich środków”, o tyle należy jednak stwierdzić, że nie precyzuje on charakteru tych środków. W braku harmonizacji w tym zakresie do państw członkowskich należy ich określenie zgodnie z zasadą autonomii proceduralnej. Niemniej jednak owe środki muszą spełniać podwójną przesłankę: że nie są mniej korzystne niż w przypadku podobnych spraw podlegających prawu krajowemu (zasada równoważności) oraz że nie mogą uniemożliwiać lub czynić nadmiernie utrudnionym wykonywania praw przyznanych przez prawo Unii (zasada skuteczności) (zob. analogicznie wyrok z dnia 24 czerwca 2025 r., GR REAL, C‑351/23, EU:C:2025:474, pkt 56).
85      W niniejszym przypadku sąd odsyłający nie dostarcza żadnej wskazówki co do środków, które można przyjąć na podstawie uregulowań słowackich w przypadku naruszenia domniemania niewinności.
86      Ponadto, o ile rząd słowacki wskazał na pewne środki przewidziane w tym celu w uregulowaniach krajowych, o tyle należy stwierdzić – bez konieczności zajmowania stanowiska co do odpowiedniego charakteru takich środków w kontekście spełnienia wymogów art. 4 ust. 2 dyrektywy 2016/343 lub co do poszanowania zasad równoważności i skuteczności – że w każdym razie ani celem, ani skutkiem tych środków nie jest ograniczenie zakresu, w odniesieniu do sądu pierwszej instancji, ocen dokonanych przez sąd odwoławczy w ramach postępowania takiego jak rozpatrywane w postępowaniu głównym.
87      Jak zaś zauważył rzecznik generalny w pkt 99 opinii, niezależnie od odpowiednich środków, jakie państwo członkowskie powinno podjąć w celu zaradzenia, zgodnie z tym art. 4 ust. 2, naruszeniu domniemania niewinności, sąd pierwszej instancji znajdujący się w sytuacji takiej jak rozpatrywana w postępowaniu głównym może być zobowiązany do podjęcia środków mających na celu zagwarantowanie poszanowania domniemania niewinności.
88      Taki sąd powinien bowiem ogólnie przestrzegać art. 3 dyrektywy 2016/343, który wymaga, aby podejrzani i oskarżeni byli uważani za niewinnych do czasu udowodnienia im winy zgodnie z prawem.
89      Sąd pierwszej instancji nie może zaś, nie naruszając tego art. 3, przy wydawaniu wstępnej decyzji o charakterze procesowym zastosować się do oceny dokonanej przez sąd odwoławczy, zakładającej uznanie oskarżonego za winnego przed udowodnieniem mu winy zgodnie z prawem,
jako że ów sąd pierwszej instancji byłby w takim przypadku zmuszony do uznania tej osoby za winną w sposób przedwczesny.
90      Ponieważ wspomniany art. 3 jest wystarczająco jasny, precyzyjny i bezwarunkowy, aby można było go uznać za bezpośrednio skuteczny, zgodnie z zasadą pierwszeństwa prawa Unii do sądu odsyłającego należy w stosownym przypadku odstąpienie od stosowania uregulowań krajowych, które stałyby na przeszkodzie jego stosowaniu w zawisłej przed nim sprawie [zob. podobnie wyrok z dnia 22 lutego 2022 r., RS (Skutki wyroków sądu konstytucyjnego), C‑430/21, EU:C:2022:99, pkt 53 i przytoczone tam orzecznictwo].
91      W tym kontekście należy ponadto przypomnieć, że prawo Unii sprzeciwia się temu, by sąd krajowy, który orzeka po przekazaniu mu sprawy do ponownego rozpoznania przez sąd wyższej instancji w wyniku środka odwoławczego, był związany, zgodnie z krajowym prawem procesowym, oceną prawną dokonaną przez sąd wyższej instancji, jeżeli uzna, uwzględniając wykładnię, o której dokonanie zwrócił się do Trybunału, że wskazana ocena nie jest zgodna z prawem Unii [zob. podobnie wyroki: z dnia 5 października 2010 r., Elchinov, C‑173/09, EU:C:2010:581, pkt 32; z dnia 22 lutego 2022 r., RS (Skutki wyroków sądu konstytucyjnego), C‑430/21, EU:C:2022:99, pkt 75].
92      Wynika z tego, że w przypadku gdyby sąd odsyłający uznał, iż w świetle odpowiedzi udzielonej na trzy pierwsze pytania niektóre oceny sądu odwoławczego są niezgodne z domniemaniem niewinności ustanowionym w art. 3 i art. 4 ust. 1 dyrektywy 2016/343 w związku z art. 48 ust. 1 Karty, byłby on zobowiązany do wydania orzeczenia w postępowaniu głównym z pominięciem tych ocen, przy czym przepis krajowy nakładający na niego obowiązek zastosowania się do wspomnianych ocen nie mógłby temu stać na przeszkodzie.
93      Niemniej jednak nie można z tego wywodzić, że sąd znajdujący się w sytuacji takiej jak rozpatrywana w postępowaniu głównym powinien pominąć orzeczenie sądu odwoławczego w całości.
94      Okoliczność, że niektóre oceny sądu odwoławczego naruszają domniemanie niewinności, niekoniecznie oznacza bowiem, że orzeczenie, w którym zawarto te oceny, jest w całości niezgodne z tym domniemaniem.
95      W szczególności nie można uznać, że środki proceduralne zarządzone przez sąd odwoławczy w orzeczeniu, które jest częściowo uzasadnione takimi ocenami, należy uznać za same w sobie sprzeczne ze wspomnianym domniemaniem.
96      I tak, w sytuacji takiej jak rozpatrywana w postępowaniu głównym środek polegający na przekazaniu sprawy do sądu pierwszej instancji po uchyleniu wydanego przez ów sąd postanowienia o umorzeniu postępowania w celu ponownego rozpoznania przezeń tej sprawy nie zawiera jako taki żadnego stanowiska co do winy danej osoby.
97      Wobec tego nie można uznać, że obowiązek pominięcia ocen niezgodnych z domniemaniem niewinności, który wynika z art. 3 dyrektywy 2016/343, stoi na przeszkodzie temu, by sąd pierwszej instancji był zobowiązany, zgodnie z uregulowaniami krajowymi, do nadania biegu środkom proceduralnym zarządzonym przez sąd odwoławczy, również wtedy, gdy orzeczenie tego sądu jest częściowo uzasadnione takimi ocenami.
98      W konsekwencji na pytanie czwarte należy odpowiedzieć, że art. 3 dyrektywy 2016/343 w związku z zasadą pierwszeństwa prawa Unii należy interpretować w ten sposób, że sąd pierwszej instancji powinien pominąć oceny sądu
odwoławczego, który uchylił postanowienie o umorzeniu postępowania i zarządził przekazanie sprawy temu sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania, w sytuacji gdy oceny te są niezgodne z domniemaniem niewinności, nawet jeśli uregulowania krajowe nakładają na wspomniany sąd pierwszej instancji obowiązek zastosowania się do wspomnianych ocen, przy czym jednak ten art. 3 nie stoi na przeszkodzie temu, by ów sąd pierwszej instancji był zobowiązany do nadania biegu środkom proceduralnym zarządzonym przez ten sąd odwoławczy.
W przedmiocie kosztów
99      Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi.
Z powyższych względów Trybunał (trzecia izba) orzeka, co następuje:
1)      Artykuł 3, art. 4 ust. 1 i art. 6 ust. 1 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/343 z dnia 9 marca 2016 r. w sprawie wzmocnienia niektórych aspektów domniemania niewinności i prawa do obecności na rozprawie w postępowaniu karnym w związku z art. 48 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej
należy interpretować w ten sposób, że:
nie stoją one na przeszkodzie temu, aby sąd karny orzekający w przedmiocie zażalenia na orzeczenie umarzające postępowanie karne z powodu braku popełnienia czynu zabronionego zajął szczegółowe stanowisko w sprawie dowodów obciążających, dokonując oceny, pod względem faktycznym i prawnym, wypełnienia znamion danego przestępstwa, mimo że w celu wydania orzeczenia sąd ten na podstawie uregulowań krajowych nie jest do tego zobowiązany i że ocena ta opiera się wyłącznie na dowodach zebranych w ramach postępowania przygotowawczego, a oskarżony nie miał możliwości wypowiedzenia się w ich przedmiocie, o ile wspomniana ocena nie odzwierciedla opinii, że osoba ta jest winna popełnienia tego przestępstwa.
2)      Artykuł 3 dyrektywy 2016/343 w związku z zasadą pierwszeństwa prawa Unii
należy interpretować w ten sposób, że:
sąd pierwszej instancji powinien pominąć oceny sądu odwoławczego, który uchylił postanowienie o umorzeniu postępowania i zarządził przekazanie sprawy temu sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania, w sytuacji gdy oceny te są niezgodne z domniemaniem niewinności, nawet jeśli uregulowania krajowe nakładają na wspomniany sąd pierwszej instancji obowiązek zastosowania się do wspomnianych ocen, przy czym jednak ten art. 3 nie stoi na przeszkodzie temu, by ów sąd pierwszej instancji był zobowiązany do nadania biegu środkom proceduralnym zarządzonym przez ten sąd odwoławczy.
Podpisy
*      Język postępowania: słowacki.
i      Niniejszej sprawie została nadana fikcyjna nazwa. Nie odpowiada ona rzeczywistej nazwie ani rzeczywistemu nazwisku żadnej ze stron postępowania.