62018CJ0619_RES
Υπόθεση C-619/18
Ευρωπαϊκή Επιτροπή
κατά
Δημοκρατίας της Πολωνίας
Απόφαση του Δικαστηρίου (τμήμα μείζονος συνθέσεως)της 24ης Ιουνίου 2019
«Παράβαση κράτους μέλους – Άρθρο 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ – Κράτος δικαίου – Αποτελεσματική δικαστική προστασία στους τομείς που διέπονται από το δίκαιο της Ένωσης – Αρχές της ισοβιότητας και της ανεξαρτησίας των δικαστών – Μείωση του ορίου της ηλικίας συνταξιοδοτήσεως των δικαστών του Ανωτάτου Δικαστηρίου – Εφαρμογή στην περίπτωση των εν ενεργεία δικαστών –Δυνατότητα να εξακολουθήσουν να ασκούν δικαστικά καθήκοντα πέραν της ηλικίας αυτής υπό την προϋπόθεση της χορηγήσεως αδείας με απόφαση που λαμβάνει κατά διακριτική ευχέρεια ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας»
Προσφυγή λόγω παραβάσεως – Αντικείμενο της διαφοράς – Καθορισμός του από την αιτιολογημένη γνώμη – Προθεσμία που έχει ταχθεί στο κράτος μέλος – Θέση σε ισχύ εντός του κράτους μέλους αυτού νόμου βάσει του οποίου εξαφανίζονται αναδρομικώς όλα τα αποτελέσματα των εθνικών διατάξεων κατά των οποίων βάλλει η Επιτροπή – Γεγονός μεταγενέστερο της εκπνοής της εν λόγω προθεσμίας – Προσφυγή μη στερούμενη αντικειμένου
(Άρθρο 258 ΣΛΕΕ)
(βλ. σκέψεις 30, 31)
Κράτη μέλη – Υποχρεώσεις – Καθιέρωση των ενδίκων βοηθημάτων και μέσων που είναι αναγκαία για τη διασφάλιση της αποτελεσματικής δικαστικής προστασίας – Περιεχόμενο
(Άρθρα 2 και 19 ΣΕΕ· Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, άρθρο 47)
(βλ. σκέψεις 46-50, 54, 55)
Κράτη μέλη – Υποχρεώσεις – Καθιέρωση των ενδίκων βοηθημάτων και μέσων που είναι αναγκαία για τη διασφάλιση της αποτελεσματικής δικαστικής προστασίας – Τήρηση των αρχών της ισοβιότητας και της ανεξαρτησίας των δικαστών – Εθνική ρύθμιση περί μειώσεως του ορίου της ηλικίας συνταξιοδοτήσεως των δικαστών του Ανωτάτου Δικαστηρίου – Εφαρμογή στην περίπτωση των εν ενεργεία δικαστών – Παραβίαση – Δικαιολόγηση – Εναρμόνιση των ορίων ηλικίας της υποχρεωτικής αποχωρήσεως από την υπηρεσία – Αναλογικότητα – Δεν υφίσταται
(Άρθρα 2 και 19 ΣΕΕ· Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, άρθρο 47)
(βλ. σκέψεις 57, 58, 71-73, 78-96, 124 και διατακτ.)
Δίκαιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης – Αρχές – Δικαίωμα αποτελεσματικής δικαστικής προστασίας – Αρχή της ανεξαρτησίας των δικαστών – Περιεχόμενο
(Άρθρο 19 ΣΛΕΕ· Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, άρθρο 47, εδ. 2)
(βλ. σκέψεις 74-77, 108)
Κράτη μέλη – Υποχρεώσεις – Καθιέρωση των ενδίκων βοηθημάτων και μέσων που είναι αναγκαία για τη διασφάλιση της αποτελεσματικής δικαστικής προστασίας – Τήρηση της αρχής της ανεξαρτησίας των δικαστών – Εθνική ρύθμιση περί μειώσεως του ορίου της ηλικίας συνταξιοδοτήσεως των δικαστών του Ανωτάτου Δικαστηρίου και περί παροχής στον Πρόεδρο του κράτους μέλους της διακριτικής ευχέρειας να παρατείνει την ενεργό δικαστική υπηρεσία των εν λόγω δικαστών – Παραβίαση σε περίπτωση κατά την οποία προκαλούνται στους πολίτες εύλογες αμφιβολίες ως προς το ανεπηρέαστο των οικείων δικαστών από εξωτερικά στοιχεία και ως προς την ουδετερότητά τους έναντι των αντιπαρατιθέμενων συμφερόντων
(Άρθρα 2 και 19 ΣΕΕ· Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, άρθρο 47)
(βλ. σκέψεις 110-112,114-118, 123, 124 και διατακτ.)
Σύνοψη
Οι διατάξεις της πολωνικής νομοθεσίας περί μειώσεως του ορίου της ηλικίας συνταξιοδοτήσεως των δικαστών του Ανωτάτου Δικαστηρίου αντιβαίνουν στο δίκαιο της Ένωσης
Με την απόφαση Επιτροπή κατά Πολωνίας (C-619/18), την οποία εξέδωσε στις 24 Ιουνίου 2019, το Δικαστήριο (τμήμα μείζονος συνθέσεως) δέχθηκε την προσφυγή λόγω παραβάσεως που είχε ασκήσει η Επιτροπή κατά της Δημοκρατίας της Πολωνίας με σκοπό να διαπιστωθεί ότι η Δημοκρατία της Πολωνίας, προβλέποντας την εφαρμογή του μέτρου περί μειώσεως του ορίου της ηλικίας συνταξιοδοτήσεως των δικαστών του Ανωτάτου Δικαστηρίου στην περίπτωση των εν ενεργεία δικαστών που έχουν διορισθεί στο εν λόγω δικαστήριο πριν από τις 3 Απριλίου 2018, αφενός, και παρέχοντας στον Πρόεδρο της Δημοκρατίας τη διακριτική ευχέρεια να παρατείνει την ενεργό δικαστική υπηρεσία των δικαστών του δικαστηρίου αυτού πέραν του νέου ορίου ηλικίας συνταξιοδοτήσεως, αφετέρου, παρέβη τις υποχρεώσεις που υπέχει από το άρθρο 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ.
Η Επιτροπή προσήπτε στη Δημοκρατία της Πολωνίας ότι, με τα μέτρα αυτά, παραβιάζοντας την αρχή της ανεξαρτησίας των δικαστών και, ειδικότερα, την αρχή της ισοβιότητάς τους, παρέβη τις υποχρεώσεις που υπέχουν τα κράτη μέλη από την προμνημονευθείσα διάταξη.
Στην απόφασή του, το Δικαστήριο αποφάνθηκε, κατά πρώτον, επί της εφαρμογής και του περιεχομένου του άρθρου 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ. Υπενθύμισε συναφώς ότι η διάταξη αυτή επιβάλλει σε όλα τα κράτη μέλη την υποχρέωση να προβλέπουν τα ένδικα βοηθήματα και μέσα που είναι αναγκαία για να διασφαλίζεται η αποτελεσματική δικαστική προστασία, κατά την έννοια, ιδίως, του άρθρου 47 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, στους τομείς που διέπονται από το δίκαιο της Ένωσης. Ειδικότερα, κάθε κράτος μέλος οφείλει, βάσει του άρθρου 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ, να διασφαλίζει ότι τα όργανα τα οποία εντάσσονται, ως «δικαστήρια», υπό την έννοια του δικαίου της Ένωσης, στο εθνικό σύστημα ενδίκων βοηθημάτων στους τομείς που διέπονται από το δίκαιο της Ένωσης και τα οποία, ως εκ τούτου, δύνανται να κληθούν να αποφανθούν επί ζητημάτων απτομένων της εφαρμογής ή της ερμηνείας του δικαίου αυτού πληρούν τις απαιτήσεις περί αποτελεσματικής δικαστικής προστασίας, κάτι που ισχύει εν προκειμένω για το πολωνικό Ανώτατο Δικαστήριο. Επιπλέον, το Δικαστήριο επισήμανε ότι, προκειμένου να διασφαλισθεί ότι το δικαιοδοτικό όργανο αυτό δύναται να παρέχει τέτοια προστασία, η διαφύλαξη της ανεξαρτησίας του έχει πρωταρχική σημασία, όπως επιβεβαιώνεται από το άρθρο 47, δεύτερο εδάφιο, του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων. Η απαίτηση περί ανεξαρτησίας των δικαιοδοτικών οργάνων, η οποία είναι άμεσα συνυφασμένη με την αποστολή του δικαστή, αποτελεί ουσιώδες στοιχείο του δικαιώματος αποτελεσματικής δικαστικής προστασίας και του θεμελιώδους δικαιώματος σε δίκαιη δίκη, το οποίο είναι κεφαλαιώδους σημασίας για τη διασφάλιση της προστασίας του συνόλου των δικαιωμάτων των οποίων απολαύουν οι πολίτες βάσει του δικαίου της Ένωσης και της διαφύλαξης των κοινών αξιών των κρατών μελών οι οποίες μνημονεύονται στο άρθρο 2 ΣΕΕ, ιδίως δε της αξίας του κράτους δικαίου.
Κατά δεύτερον, το Δικαστήριο διευκρίνισε το περιεχόμενο της απαιτήσεως αυτής. Αποφάνθηκε συναφώς ότι οι απορρέουσες εκ της εν λόγω απαιτήσεως εγγυήσεις περί ανεξαρτησίας και αμεροληψίας απαιτούν την ύπαρξη κανόνων, ιδίως όσον αφορά τη σύνθεση των οικείων οργάνων, τον διορισμό των μελών τους, τη διάρκεια της θητείας τους και τους λόγους εξαιρέσεως ή παύσεώς τους, ώστε οι πολίτες να μην έχουν καμία εύλογη αμφιβολία ως προς τη στεγανότητα των εν λόγω οργάνων έναντι των εξωτερικών στοιχείων και ως προς την ουδετερότητά τους έναντι των αντιπαρατιθέμενων συμφερόντων. Ειδικότερα, η απαραίτητη αυτή ελευθερία των δικαστών από κάθε είδους εξωτερικές παρεμβάσεις ή πιέσεις επιτάσσει ορισμένες εγγυήσεις για την προστασία των προσώπων στα οποία έχει ανατεθεί το δικαιοδοτικό έργο, όπως είναι η ισοβιότητα. Η αρχή αυτή της ισοβιότητας επιτάσσει, ιδίως, να έχουν οι δικαστές τη δυνατότητα να παραμένουν στη θέση τους ενόσω δεν έχουν συμπληρώσει το υποχρεωτικό όριο ηλικίας συνταξιοδοτήσεως ή έως τη λήξη της θητείας τους οσάκις αυτή έχει ορισμένη χρονική διάρκεια. Η εν λόγω αρχή, χωρίς να έχει εντελώς απόλυτο χαρακτήρα, επιδέχεται εξαιρέσεις μόνον εφόσον το δικαιολογούν θεμιτοί και επιτακτικοί λόγοι, τηρουμένης της αρχής της αναλογικότητας. Εν προκειμένω, το Δικαστήριο διαπίστωσε ότι η επίμαχη μεταρρύθμιση έχει ως συνέπεια την πρόωρη παύση της ασκήσεως των δικαιοδοτικών καθηκόντων των εν ενεργεία δικαστών του Ανωτάτου Δικαστηρίου και ότι, συνεπώς, μπορεί να γίνει δεκτή μόνον εφόσον δικαιολογείται από θεμιτό και αναλογικού χαρακτήρα σε σχέση με την αρχή αυτή σκοπό, τούτο δε υπό τον όρο ότι δεν δύναται να προκαλέσει στους πολίτες εύλογες αμφιβολίες όπως είναι οι προμνημονευθείσες. Το Δικαστήριο, όμως, έκρινε ότι η εφαρμογή του μέτρου της μειώσεως του ορίου ηλικίας συνταξιοδοτήσεως των δικαστών του Ανωτάτου Δικαστηρίου στους εν ενεργεία δικαστές του δικαστηρίου αυτού δεν πληρούσε τις προϋποθέσεις αυτές, δεδομένου, ιδίως, ότι δεν δικαιολογείται από θεμιτό σκοπό. Ως εκ τούτου, το Δικαστήριο έκρινε ότι η εν λόγω εφαρμογή θίγει την αρχή της ισοβιότητας των δικαστών η οποία είναι συμφυής της ανεξαρτησίας τους.
Τέλος, το Δικαστήριο αποφάνθηκε επί της διακριτικής ευχέρειας που παρέχει ο νέος νόμος περί του Ανωτάτου Δικαστηρίου στον Πρόεδρο της Δημοκρατίας να παρατείνει την ενεργό δικαστική υπηρεσία των δικαστών του Ανωτάτου Δικαστηρίου πέραν του καθορισθέντος με τον νόμο αυτό νέου ορίου ηλικίας συνταξιοδοτήσεως. Το Δικαστήριο επισήμανε ότι, μολονότι απόκειται αποκλειστικώς στα κράτη μέλη να αποφασίζουν αν θα επιτρέπουν ή όχι τέτοια παράταση, εντούτοις, οσάκις αυτά επιλέγουν να προβλέψουν τέτοιο μηχανισμό, οφείλουν να μεριμνούν ώστε οι προϋποθέσεις και οι όροι στους οποίους υπόκειται η παράταση αυτή να μην μπορούν να θίξουν την αρχή της ανεξαρτησίας των δικαστών. Συναφώς, το γεγονός ότι ένα πολιτειακό όργανο όπως ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας διαθέτει την εξουσία να αποφασίζει να επιτρέψει ή όχι μια τέτοια ενδεχόμενη παράταση δεν αρκεί, βεβαίως, αφεαυτού, για να γίνει δεκτή η ύπαρξη παραβιάσεως της εν λόγω αρχής. Ωστόσο, επιβάλλεται να διασφαλισθεί ότι οι ουσιαστικές προϋποθέσεις και οι όροι της διαδικασίας για την έκδοση τέτοιων αποφάσεων δεν θα μπορούν να προκαλέσουν στους πολίτες εύλογες αμφιβολίες ως προς την ανεξαρτησία των οικείων δικαστών. Προς τούτο, επιβάλλεται, ιδίως, οι εν λόγω προϋποθέσεις και όροι να έχουν καθορισθεί κατά τέτοιο τρόπο ώστε οι δικαστές αυτοί να προφυλάσσονται από ενδεχόμενους πειρασμούς να υποκύψουν σε εξωτερικές παρεμβάσεις ή πιέσεις δυνάμενες να θέσουν σε κίνδυνο την ανεξαρτησία τους. Οι όροι αυτοί, επομένως, πρέπει, ειδικότερα, να καθιστούν δυνατό να αποκλεισθεί όχι μόνον οποιαδήποτε άμεση άσκηση επιρροής, υπό τη μορφή εντολών, αλλά και πιο έμμεσες μορφές ασκήσεως επιρροής δυνάμενες να κατευθύνουν τις αποφάσεις των οικείων δικαστών. Όσον αφορά, όμως, τον νέο νόμο περί του Ανωτάτου Δικαστηρίου, το Δικαστήριο διαπιστώνει ότι ο νόμος αυτός εξαρτά πλέον την παράταση της ενεργού υπηρεσίας των δικαστών του εν λόγω δικαστηρίου από απόφαση του Προέδρου της Δημοκρατίας, η οποία λαμβάνεται κατά διακριτική ευχέρεια, δεν απαιτείται να είναι αιτιολογημένη και δεν είναι δεκτική ένδικης προσφυγής. Όσον αφορά την, προβλεπόμενη από τον νόμο αυτό, παρέμβαση του Εθνικού Δικαστικού Συμβουλίου πριν από την εκ μέρους του Προέδρου της Δημοκρατίας έκδοση αποφάσεως, το Δικαστήριο επισημαίνει ότι η παρέμβαση του οργάνου αυτού, στο πλαίσιο διαδικασίας παρατάσεως της ενεργού υπηρεσίας δικαστή πέραν του κανονικού ορίου ηλικίας συνταξιοδοτήσεώς του, δύναται, βεβαίως, να συμβάλει, καταρχήν, προκειμένου η διαδικασία αυτή να καταστεί αντικειμενική. Ωστόσο, τούτο ισχύει μόνον εφόσον πληρούνται ορισμένες προϋποθέσεις, ιδίως δε εκείνη της ανεξαρτησίας του ίδιου του εν λόγω οργάνου έναντι της νομοθετικής και της εκτελεστικής εξουσίας, καθώς και έναντι της αρχής προς την οποία καλείται να γνωμοδοτήσει, και εφόσον η γνωμοδότηση αυτή εκδίδεται βάσει αντικειμενικών και κατάλληλων κριτηρίων και είναι προσηκόντως αιτιολογημένη, έτσι ώστε να μπορεί να διαφωτίσει αντικειμενικώς την αρχή αυτή κατά την εκ μέρους της λήψη αποφάσεως. Εν προκειμένω, το Δικαστήριο κρίνει ότι αρκεί συναφώς η διαπίστωση ότι, λαμβανομένου υπόψη ότι δεν περιλαμβάνουν αιτιολογία, οι γνωμοδοτήσεις που εκδίδει το Εθνικό Δικαστικό Συμβούλιο δεν μπορούν να συμβάλουν ώστε να διαφωτισθεί κατά τρόπο αντικειμενικό ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας κατά την άσκηση της εξουσίας που του ανατέθηκε βάσει του νέου νόμου περί του Ανωτάτου Δικαστηρίου, με συνέπεια η εξουσία αυτή να δύναται να προκαλέσει εύλογες αμφιβολίες, ιδίως στους πολίτες, ως προς το ανεπηρέαστο των οικείων δικαστών από εξωτερικά στοιχεία και ως προς την ουδετερότητά τους έναντι των συμφερόντων που ενδέχεται να αντιπαρατεθούν ενώπιόν τους.