62023CC0264
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ
ΑΝΤΗΟΝΥ MICHAEL COLLINS
της 6ης Ιουνίου 2024 (
1
)
Υπόθεση C‑264/23
Booking.com BV,
Booking.com (Deutschland) GmbH
κατά
25hours Hotel Company Berlin GmbH,
Aletto Kudamm GmbH,
Air-Hotel Wartburg Tagungs- & Sporthotel GmbH,
Andel’s Berlin Hotelbetriebs GmbH,
Angleterre Hotel GmbH & Co. KG,
Atrium Hotelgesellschaft mbH,
Azimut Hotelbetrieb Köln GmbH & Co. KG,
Barcelo Cologne GmbH,
Business Hotels GmbH,
Cocoon München GmbH,
DJC Operations GmbH,
Dorint GmbH,
Eleazar Novum GmbH,
Empire Riverside Hotel GmbH & Co. KG,
Explorer Hotel Fischen GmbH & Co. KG,
Explorer Hotel Nesselwang GmbH & Co. KG,
Explorer Hotel Schönau GmbH & Co. KG,
Fleming’s Hotel Management und Servicegesellschaft mbH & Co. KG,
G. Stürzer GmbH Hotelbetriebe,
Hotel Bellevue Dresden Betriebs GmbH,
Hotel Europäischer Hof W.A.L. Berk GmbH & Co KG,
Hotel Hafen Hamburg. Wilhelm Bartels GmbH & Co. KG,
Hotel John F GmbH,
Hotel Obermühle GmbH,
Hotel Onyx GmbH,
Hotel Rubin GmbH,
Hotel Victoria Betriebs- und Verwaltungs GmbH,
Hotel Wallis GmbH,
i31 Hotel GmbH,
IntercityHotel GmbH
ISA Group GmbH,
Kur-Cafe Hotel Allgäu GmbH,
Lindner Hotels AG,
M Privathotels GmbH & Co. KG,
Maritim Hotelgesellschaft mbH,
MEININGER Shared Services GmbH,
Oranien Hotelbetriebs GmbH,
Platzl Hotel Inselkammer KG,
prize Deutschland GmbH,
Relexa Hotel GmbH,
SANA BERLIN HOTEL GmbH,
SavFra Hotelbesitz GmbH,
Scandic Hotels Deutschland GmbH,
Schlossgarten Hotelgesellschaft mbH,
Seaside Hotels GmbH & Co. KG,
SHK Hotel Betriebsgesellschaft mbH,
Steigenberger Hotels GmbH,
Sunflower Management GmbH & Co. KG,
The Mandala Hotel GmbH,
The Mandala Suites GmbH,
THR Hotel am Alexanderplatz Berlin Betriebs- und Management GmbH,
THR III Berlin Prager-Platz Hotelbetriebs- und Beteiligungsgesellschaft mbH,
THR München Konferenz und Event Hotelbetriebs- und Management GmbH,
THR Rhein/Main Hotelbetriebs- und Beteiligungs-GmbH,
THR XI Berlin Hotelbetriebs- und Beteiligungsgesellschaft mbH,
THR XXX Hotelbetriebs- und Beteiligungs-GmbH,
Upstalsboom Hotel + Freizeit GmbH & Co. KG,
VI VADI HOTEL Betriebsgesellschaft mbH & Co. KG,
Weissbach Hotelbetriebsgesellschaft mbH,
Wickenhäuser & Egger AG,
Wikingerhof GmbH & Co. KG,
Hans-Hermann Geiling, Hotel Präsident,
Karl Herfurtner, Hotel Stadt München eK
[Αίτηση του Rechtbank Amsterdam (πρωτοδικείου Άμστερνταμ, Κάτω Χώρες)για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως]
«Προδικαστική παραπομπή – Ανταγωνισμός – Συμφωνίες μεταξύ επιχειρήσεων – Συμβάσεις μεταξύ διαδικτυακής πλατφόρμας ξενοδοχειακών κρατήσεων και ξενοδοχείων – Ρήτρες καλύτερης τιμής – Άρθρο 101 ΣΛΕΕ – Παρεπόμενοι περιορισμοί – Απαλλαγή κατά κατηγορία – Κάθετες συμφωνίες – Κανονισμός (ΕΕ) 330/2010 – Οριοθέτηση της αγοράς»
I. Εισαγωγή
1.
Στην υπό κρίση υπόθεση το Δικαστήριο καλείται να απαντήσει σε δύο νέα και σημαντικά ερωτήματα που ανακύπτουν κατά την εφαρμογή του δικαίου του ανταγωνισμού στις ψηφιακές αγορές. Μπορεί η ευρεία και η στενή ρήτρα καλύτερης τιμής να θεωρηθεί ως παρεπόμενος περιορισμός για τους σκοπούς του άρθρου 101, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ; Ποιες νομικές αρχές εφαρμόζονται, στο πλαίσιο αμφίπλευρων ψηφιακών πλατφορμών όπως η Booking.com, για την οριοθέτηση της σχετικής αγοράς προϊόντων;
II. Η διαφορά της κύριας δίκης, τα προδικαστικά ερωτήματα και η διαδικασία ενώπιον του Δικαστηρίου
2.
Η Booking.com BV, επιχείρηση που ιδρύθηκε το 1996 στην Ολλανδία, εκμεταλλεύεται μια διαδικτυακή πλατφόρμα κράτησης ξενοδοχείων (
2
) με την ίδια επωνυμία. Η Booking.com λειτουργεί ως μεσάζων μεταξύ των παρόχων υπηρεσιών ξενοδοχείου και των τελικών πελατών. Δεν καθορίζει την τιμή στην οποία προσφέρονται δωμάτια ξενοδοχείου μέσω της πλατφόρμας της. Οι τελικοί πελάτες δεν πληρώνουν για τη χρήση της Booking.com. Όταν ένας τελικός πελάτης πραγματοποιεί κράτηση μέσω της Booking.com, τα ξενοδοχεία πληρώνουν προμήθεια στην εν λόγω πλατφόρμα. Οι τελικοί πελάτες μπορούν να πραγματοποιήσουν κράτηση δωματίων σε ξενοδοχεία επικοινωνώντας απευθείας με ξενοδοχεία (μέσω τηλεφώνου, email ή μέσω ιστοσελίδων ξενοδοχείων) ή μέσω φυσικού παραδοσιακού γραφείου ταξιδίων. Η Booking.com, μέσω της πλατφόρμας της, προσφέρει δωμάτια ξενοδοχείων σε περισσότερα από 1,2 εκατομμύρια ξενοδοχεία σε όλο τον κόσμο.
3.
Όταν η Booking.com εισήλθε στη γερμανική αγορά, το 2006, οι διαδικτυακές κρατήσεις ξενοδοχείων ήταν ασυνήθιστες και οι περισσότερες κρατήσεις δωματίων σε ξενοδοχεία πραγματοποιούνταν απευθείας σε συνεννόηση με τα ξενοδοχεία. Στη Γερμανία δραστηριοποιούνταν επίσης άλλοι ΔΤΠ, συμπεριλαμβανομένων των Hotel Reservation Service Robert Ragge GmbH (στο εξής: HRS) και Expedia Inc. Οι ανωτέρω ΔΤΠ συμπεριλάμβαναν στις συμβάσεις τους με ξενοδοχεία ευρείες ρήτρες καλύτερης τιμής. Οι εν λόγω ρήτρες εμπόδιζαν τα ξενοδοχεία να προσφέρουν δωμάτια σε χαμηλότερη τιμή μέσω των δικών τους διαύλων απευθείας διανομής και οποιωνδήποτε άλλων διαύλων διανομής, συμπεριλαμβανομένων των ανταγωνιζόμενων ΔΤΠ.
4.
Το 2010 η Bundeskartellamt (ομοσπονδιακή αρχή ανταγωνισμού) ξεκίνησε έρευνα για την HRS σχετικά με τη χρήση από την εν λόγω εταιρία ευρείων ρητρών καλύτερης τιμής. Στις 20 Δεκεμβρίου 2013 εξέδωσε απόφαση με την οποία διαπιστώθηκε ότι οι ευρείες ρήτρες καλύτερης τιμής που χρησιμοποιούνταν στις συμβάσεις μεταξύ της HRS και των ξενοδοχείων παραβίαζαν το άρθρο 101 ΣΛΕΕ και την αντίστοιχη διάταξη του γερμανικού δικαίου (στο εξής: απόφαση HRS). Το 2013 η ομοσπονδιακή αρχή ανταγωνισμού ξεκίνησε επίσης έρευνα για την Booking.com σχετικά με τις ευρείες ρήτρες καλύτερης τιμής που χρησιμοποιούσε στις συμβάσεις της.
5.
Το Oberlandesgericht Düsseldorf (ανώτερο περιφερειακό δικαστήριο Ντίσελντορφ, Γερμανία), με απόφαση της 9ης Ιανουαρίου 2015, απέρριψε προσφυγή ακυρώσεως που είχε ασκηθεί κατά της απόφασης HRS (στο εξής: επικύρωση της απόφασης HRS). Η HRS δεν άσκησε έφεση κατά της δικαστικής αυτής απόφασης, η οποία, ως εκ τούτου, κατέστη τελεσίδικη.
6.
Τον Ιούλιο του 2015, σε συνεννόηση με τις γαλλικές, τις ιταλικές και τις σουηδικές αρχές ανταγωνισμού, η Booking.com κατάργησε τις ευρείες ρήτρες καλύτερης τιμής που μέχρι τότε χρησιμοποιούσε σε όλες τις συμβάσεις της. Αντικατέστησε τις εν λόγω ρήτρες με στενές ρήτρες καλύτερης τιμής. Σύμφωνα με τις εν λόγω τελευταίες ρήτρες δεν επιτρεπόταν στα ξενοδοχεία να προσφέρουν δωμάτια σε χαμηλότερη τιμή μέσω των δικών τους διαύλων απευθείας διανομής.
7.
Στις 22 Δεκεμβρίου 2015 η ομοσπονδιακή αρχή ανταγωνισμού διαπίστωσε ότι οι στενές ρήτρες καλύτερης τιμής παραβιάζουν το άρθρο 101 ΣΛΕΕ και την αντίστοιχη διάταξη της γερμανικής νομοθεσίας (στο εξής: απόφαση Booking.com). Συγκεκριμένα, έκρινε ότι εν λόγω ρήτρες περιορίζουν τον ανταγωνισμό στην αγορά παροχής υπηρεσιών ξενοδοχειακών καταλυμάτων και, στην πράξη, στην αγορά παροχής διαδικτυακών υπηρεσιών διαμεσολάβησης από πλατφόρμες σε ξενοδοχεία (
3
). Λόγω του σημαντικού μεριδίου της Booking.com στη σχετική αγορά, οι εν λόγω ρήτρες δεν απαλλάσσονταν δυνάμει του κανονισμού (ΕΕ) 330/2010 της Επιτροπής, της 20ής Απριλίου 2010, για την εφαρμογή του άρθρου 101 παράγραφος 3 της Συνθήκης για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης σε ορισμένες κατηγορίες κάθετων συμφωνιών και εναρμονισμένων πρακτικών (
4
) (στο εξής: παλαιός κανονισμός απαλλαγής κατά κατηγορία). Ούτε πληρούνταν οι προϋποθέσεις για την εφαρμογή της ατομικής απαλλαγής βάσει του άρθρου 101, παράγραφος 3, ΣΛΕΕ.
8.
Το Oberlandesgericht Düsseldorf (ανώτερο περιφερειακό δικαστήριο Ντίσελντορφ), με απόφαση της 4ης Ιουνίου 2019, αποφάνθηκε ότι οι στενές ρήτρες καλύτερης τιμής συνιστούν μεν περιορισμό του ανταγωνισμού, αλλά είναι αναγκαίες για την αποτροπή του παρασιτισμού. Οι εν λόγω ρήτρες δεν επέτρεπαν στα ξενοδοχεία να χρησιμοποιούν την Booking.com για να προσεγγίσουν πελάτες και στη συνέχεια να τους παρακινήσουν να πραγματοποιήσουν απευθείας κράτηση σε συνεννόηση με τα ξενοδοχεία. Το Oberlandesgericht Düsseldorf (ανώτερο περιφερειακό δικαστήριο Ντίσελντορφ) κατέληξε στο συμπέρασμα ότι οι ρήτρες αυτές συνιστούν παρεπόμενους περιορισμούς που δεν παραβιάζουν το άρθρο 101, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ. Ως εκ τούτου, ακύρωσε την απόφαση Booking.com.
9.
Στις 18 Μαΐου 2021 το Bundesgerichtshof (Ανώτατο Ομοσπονδιακό Δικαστήριο, Γερμανία) αναίρεσε την εν λόγω απόφαση και επικύρωσε την απόφαση Booking.com. Έκρινε ότι οι στενές ρήτρες καλύτερης τιμής περιορίζουν τον ανταγωνισμό στην αγορά για την παροχή υπηρεσιών ξενοδοχειακής διαμονής. Οι ρήτρες αυτές δεν απαλλάσσονταν βάσει του παλαιού κανονισμού απαλλαγής κατά κατηγορία, ούτε συνιστούσαν παρεπόμενους περιορισμούς. Η στάθμιση των θετικών και των αρνητικών για τον ανταγωνισμό αποτελεσμάτων των στενών ρητρών καλύτερης τιμής πρέπει να γίνει στο πλαίσιο εξατομικευμένης ανάλυσης βάσει του άρθρου 101, παράγραφος 3, ΣΛΕΕ. Το Bundesgerichtshof (Ανώτατο Ομοσπονδιακό Δικαστήριο) κατέληξε στο συμπέρασμα ότι, εφόσον δεν διαπιστώθηκε ότι θα ετίθετο σε κίνδυνο η κερδοφορία της Booking.com, εάν δεν υπήρχαν οι εν λόγω ρήτρες, αυτές δεν ήταν αντικειμενικώς αναγκαίες για τη διενέργεια κύριων συναλλαγών.
10.
Το 2020 η Hotelverband Deutschland (IHA) eV, μια ένωση που εκπροσωπεί περισσότερα από 2.600 ξενοδοχεία, άσκησε αγωγή αποζημίωσης κατά της Booking.com ενώπιον του Landgericht Berlin (πρωτοδικείου Βερολίνου, Γερμανία).
11.
Στις 23 Οκτωβρίου 2020 η Booking.com κίνησε διαδικασία ενώπιον του Rechtbank Amsterdam (πρωτοδικείου Άμστερνταμ, Κάτω Χώρες) κατά την οποία ζήτησε από το δικαστήριο να αναγνωρίσει ότι οι ρήτρες καλύτερης τιμής δεν παραβιάζουν το άρθρο 101 ΣΛΕΕ. Στο πλαίσιο της εν λόγω αγωγής, 62 γερμανικά ξενοδοχεία άσκησαν ανταγωγή με την οποία ζήτησαν αποζημίωση από την Booking.com για παραβίαση του άρθρου 101 ΣΛΕΕ (στο εξής: ασκήσαντα ανταγωγή ξενοδοχεία). Αντικείμενο εξέτασης του δικαστηρίου αυτού αποτελούν δύο βασικά νομικά ζητήματα.
12.
Πρώτον, μπορεί η ρήτρα καλύτερης τιμής να θεωρηθεί ως παρεπόμενος περιορισμός για τους σκοπούς του άρθρου 101, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ; Η Booking.com διατείνεται ότι οι ευρείες και στενές ρήτρες καλύτερης τιμής συνιστούν παρεπόμενους περιορισμούς, διότι δεν επιτρέπουν στα ξενοδοχεία να χρησιμοποιούν τις υπηρεσίες της χωρίς να πληρώνουν για αυτές και, ως εκ τούτου, αποτρέπουν τον παρασιτισμό. Τα ασκήσαντα ανταγωγή ξενοδοχεία υποστηρίζουν ότι η κατάργηση των ρητρών το 2016 δεν είχε αισθητές αρνητικές επιπτώσεις στη δραστηριότητα της Booking.com, ενώ παράλληλα αποδείχθηκε ότι ο κίνδυνος παρασιτισμού είναι περιορισμένος.
13.
Το Rechtbank Amsterdam (πρωτοδικείο Άμστερνταμ, Κάτω Χώρες) επισημαίνει επίσης ότι, όπως αποδεικνύεται από τις διαφορετικές θέσεις της ομοσπονδιακής αρχής ανταγωνισμού και του Oberlandesgericht Düsseldorf (ανώτερου περιφερειακού δικαστηρίου Ντίσελντορφ), υφίστανται αντικρουόμενες απόψεις ως προς τη μεταχείριση των ρητρών καλύτερης τιμής. Προσθέτει ότι η εθνική νομοθεσία του Βελγίου, της Γαλλίας, της Ιταλίας και της Αυστρίας απαγορεύει τη χρήση τόσο της ευρείας όσο και της στενής ρήτρας καλύτερης τιμής.
14.
Δεύτερον, το Rechtbank Amsterdam (πρωτοδικείο Άμστερνταμ, Κάτω Χώρες) επισημαίνει ότι, εάν οι ρήτρες καλύτερης τιμής δεν αποτελούν παρεπόμενους περιορισμούς, η οριοθέτηση της σχετικής αγοράς προϊόντων είναι αναγκαία προκειμένου να εξεταστεί αν μπορεί να εφαρμοστεί ο παλαιός κανονισμός απαλλαγής κατά κατηγορία. Παρατηρεί ότι, σύμφωνα με την παλαιά ανακοίνωση της Επιτροπής όσον αφορά τον ορισμό της σχετικής αγοράς για τους σκοπούς του κοινοτικού δικαίου ανταγωνισμού (
5
), για τον καθορισμό της σχετικής αγοράς προϊόντων είναι αναγκαίο να εξεταστεί η δυνατότητα υποκατάστασης τόσο από πλευράς ζήτησης όσο και από πλευράς προσφοράς (
6
).
15.
Η Booking.com υποστηρίζει ότι η σχετική αγορά προϊόντων είναι η αγορά διανομής και κρατήσεων ξενοδοχειακών καταλυμάτων, η οποία είναι αμφίπλευρη αγορά. Οι διάφοροι δίαυλοι διανομής, εντός και εκτός διαδικτύου, είναι υποκαταστάσιμοι για τα ξενοδοχεία και τους τελικούς πελάτες και, επομένως, ανήκουν στην ίδια σχετική αγορά προϊόντων. Σύμφωνα με οικονομική έκθεση διεξαχθείσα κατ’ εντολήν της Booking.com, το 62 % των Γερμανών τελικών πελατών χρησιμοποίησαν δύο έως τέσσερις ιστότοπους για να αναζητήσουν καταλύματα σε ξενοδοχείο το 2014. Από τους τελικούς πελάτες που χρησιμοποίησαν ΔΤΠ για την αναζήτηση καταλυμάτων σε ξενοδοχείο, το 46 % χρησιμοποίησε επίσης μεταμηχανές αναζήτησης. Το 2015 το 60 % των κρατήσεων σε ξενοδοχεία πραγματοποιήθηκαν εκτός διαδικτύου.
16.
Τα ασκήσαντα ανταγωγή ξενοδοχεία υποστηρίζουν, αντιθέτως, ότι οι ΔΤΠ δραστηριοποιούνται σε διακριτή αγορά προϊόντων, καθώς προσφέρουν συνδυαστικά υπηρεσίες αναζήτησης, σύγκρισης και κράτησης. Συνεπώς, η εκτός διαδικτύου διανομή ξενοδοχειακών υπηρεσιών και οι δίαυλοι απευθείας διανομής των ξενοδοχείων δεν αποτελούν μέρος της ίδιας σχετικής αγοράς προϊόντων.
17.
Το Rechtbank Amsterdam (πρωτοδικείο Άμστερνταμ, Κάτω Χώρες) αναφέρει ότι φαίνεται να υπάρχει αντίφαση μεταξύ του επιχειρήματος ότι οι δίαυλοι απευθείας διανομής των ξενοδοχείων αποτελούν διακριτή αγορά προϊόντων και του ισχυρισμού ότι οι στενές ρήτρες καλύτερης τιμής περιορίζουν τον ανταγωνισμό μεταξύ των ΔΤΠ όπως η Booking.com και των διαύλων απευθείας διανομής των ξενοδοχείων. Επισημαίνει επίσης ότι η απόφαση της Επιτροπής C(2011) 3913 τελικό, της 30ής Μαΐου 2011 (Υπόθεση αριθ. COMP/M.6163 – AXA/PERMIRA/OPODO/GO VOYAGES/EDREAMS), στην οποία διαπιστώθηκε ότι η σχετική αγορά προϊόντων περιελάμβανε τη διαδικτυακή διανομή αεροπορικών εισιτηρίων μέσω των ΔΤΠ και των ιστοτόπων αεροπορικών εταιριών, φαίνεται να υποστηρίζει τη θέση της Booking.com.
18.
Σύμφωνα με τη σύνοψη της διαβούλευσης με τα ενδιαφερόμενα μέρη για την αξιολόγηση της ανακοίνωσης όσον αφορά τον ορισμό της αγοράς, της 18ης Δεκεμβρίου 2020 (στο εξής: σύνοψη της διαβούλευσης με τα ενδιαφερόμενα μέρη) (
7
), οι απόψεις που διατυπώνονται στην οικονομική βιβλιογραφία ή στην πρακτική λήψης αποφάσεων των αρχών ανταγωνισμού ως προς τον τρόπο ορισμού των πολύπλευρων αγορών δεν ταυτίζονται. Διεξάγεται συζήτηση σχετικά με το κατά πόσον αυτές πρέπει να ορίζονται ως πολλαπλές σχετικές αγορές (μία για κάθε πλευρά της πλατφόρμας) ή ως μία ενιαία αγορά (ώστε να περιλαμβάνει όλες τις πλευρές της πλατφόρμας) (
8
).
19.
Υπό τις συνθήκες αυτές, το Rechtbank Amsterdam (πρωτοδικείο Άμστερνταμ) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
«1)
Πρέπει η ευρεία και η στενή ρήτρα καλύτερης τιμής να θεωρηθεί, στο πλαίσιο του άρθρου 101, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, ως παρεπόμενος περιορισμός;
2)
Πώς πρέπει να οριοθετηθεί η σχετική αγορά, στο πλαίσιο της εφαρμογής του κανονισμού [330/2010], σε περίπτωση πραγματοποίησης συναλλαγών μέσω διαδικτυακής πλατφόρμας πρακτορείου ταξιδίων όπου τα καταλύματα έχουν τη δυνατότητα να προσφέρουν δωμάτια και να επικοινωνούν με ταξιδιώτες που μπορούν να κάνουν κράτηση δωματίου μέσω της πλατφόρμας;»
20.
Η Booking.com, τα ασκήσαντα ανταγωγή ξενοδοχεία, η Γερμανική, η Ελληνική, η Ισπανική και η Αυστριακή Κυβέρνηση και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή υπέβαλαν γραπτές παρατηρήσεις. Κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση της 29ης Φεβρουαρίου 2024, η Booking.com, τα ασκήσαντα ανταγωγή ξενοδοχεία, η Γερμανική και η Ισπανική Κυβέρνηση και η Επιτροπή ανέπτυξαν προφορικώς τα επιχειρήματά τους και απάντησαν στις ερωτήσεις του Δικαστηρίου.
III. Εκτίμηση
A.
Επί του παραδεκτού
21.
Τα ασκήσαντα ανταγωγή ξενοδοχεία και η Γερμανική Κυβέρνηση αμφισβητούν το παραδεκτό της αίτησης προδικαστικής αποφάσεως.
22.
Πρώτον, υποστηρίζουν ότι η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως είναι απαράδεκτη διότι δεν πληροί τις απαιτήσεις του άρθρου 94 του Κανονισμού Διαδικασίας του Δικαστηρίου. Η προδικαστική παραπομπή δεν περιέχει όλα τα σχετικά πραγματικά περιστατικά, δηλαδή ότι η απόφαση Booking.com και η απόφαση HRS αφορούσαν αμφότερα τα υποβληθέντα από το αιτούν δικαστήριο ερωτήματα. Τα γερμανικά δικαστήρια επικύρωσαν τις εν λόγω αποφάσεις και, ως εκ τούτου, αυτές κατέστησαν τελεσίδικες. Μολονότι τα ασκήσαντα ανταγωγή ξενοδοχεία εκτιμούν ότι το αιτούν δικαστήριο δεσμεύεται από τις διαπιστώσεις που εκτίθενται στις αποφάσεις αυτές, η Γερμανική Κυβέρνηση υποστηρίζει ότι οι εν λόγω αποφάσεις συνιστούν, τουλάχιστον εκ πρώτης όψεως, αποδεικτικά στοιχεία για να στοιχειοθετηθεί η ύπαρξη παράβασης.
23.
Δεύτερον, τα ασκήσαντα ανταγωγή ξενοδοχεία ισχυρίζονται ότι, δεδομένου ότι το αιτούν δικαστήριο δεσμεύεται από τις αποφάσεις των γερμανικών δικαστηρίων, τα ερωτήματα έχουν αμιγώς υποθετικό χαρακτήρα. Ομοίως, η Γερμανική Κυβέρνηση εκτιμά ότι τα υποβληθέντα ερωτήματα είναι απρόσφορα, καθώς η απόφαση Booking.com και η απόφαση HRS, οι οποίες επικυρώθηκαν από τα γερμανικά δικαστήρια, διαλύουν κάθε αμφιβολία ως προς την ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης.
24.
Τρίτον, τα ερωτήματα είναι απαράδεκτα στον βαθμό που δεν αφορούν την ερμηνεία, αλλά την εφαρμογή του δικαίου της Ένωσης. Είναι αδύνατο να δοθεί απάντηση στο ερώτημα αν οι ευρείες και στενές ρήτρες καλύτερης τιμής συνιστούν παρεπόμενους περιορισμούς σε αφηρημένο επίπεδο, χωρίς να λαμβάνεται υπόψη το πραγματικό, νομικό και οικονομικό πλαίσιο εντός του οποίου εφαρμόζονται. Η οριοθέτηση μιας σχετικής αγοράς προϊόντων δεν συνιστά νομική έννοια, αλλά απαιτεί εκτίμηση των πραγματικών περιστατικών.
25.
Κατά πάγια νομολογία, η διαδικασία του άρθρου 267 ΣΛΕΕ αποτελεί μέσο συνεργασίας μεταξύ του Δικαστηρίου και των εθνικών δικαστηρίων, στο πλαίσιο της οποίας το Δικαστήριο τούς παρέχει τα στοιχεία ερμηνείας του δικαίου της Ένωσης που είναι αναγκαία για την επίλυση της διαφοράς επί της οποίας καλούνται να αποφανθούν. Στο πλαίσιο της συνεργασίας αυτής, εναπόκειται αποκλειστικώς στο εθνικό δικαστήριο, το οποίο έχει επιληφθεί της διαφοράς και φέρει την ευθύνη της απόφασης την οποία πρόκειται να εκδώσει, να καθορίσει τόσο την αναγκαιότητα μιας προδικαστικής απόφασης για την έκδοση της δικής του απόφασης όσο και το λυσιτελές των ερωτημάτων που υποβάλλει στο Δικαστήριο. Κατά συνέπεια, εφόσον τα υποβληθέντα ερωτήματα αφορούν την ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης, το Δικαστήριο υποχρεούται κατ’ αρχήν να απαντήσει (
9
).
26.
Επομένως, για τα σχετικά με την ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης ερωτήματα που υποβάλλει το εθνικό δικαστήριο, εντός του πραγματικού και νομικού πλαισίου που προσδιορίζει με δική του ευθύνη και του οποίου την ακρίβεια δεν οφείλει να ελέγξει το Δικαστήριο, ισχύει τεκμήριο λυσιτέλειας. Το Δικαστήριο δύναται να αρνηθεί να αποφανθεί επί αίτησης που έχει υποβάλει εθνικό δικαστήριο μόνον όταν προδήλως προκύπτει ότι η ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης την οποία ζητεί το εθνικό δικαστήριο δεν έχει καμία σχέση με το υποστατό ή το αντικείμενο της διαφοράς της κύριας δίκης, όταν το ζήτημα είναι υποθετικής φύσεως ή, επίσης, όταν το Δικαστήριο δεν διαθέτει τα πραγματικά και νομικά στοιχεία που είναι αναγκαία προκειμένου να δώσει χρήσιμη απάντηση στα ερωτήματα που του έχουν υποβληθεί (
10
).
27.
Όσον αφορά την πρώτη ένσταση απαραδέκτου της αίτησης προδικαστικής αποφάσεως η διάταξη περί παραπομπής παρέχει επαρκείς πραγματικές, νομικές και διαδικαστικές πληροφορίες, ώστε να μπορέσει το Δικαστήριο να απαντήσει στα υποβληθέντα ερωτήματα. Περιέχει, ειδικότερα, λεπτομερή στοιχεία της απόφασης HRS, της απόφασης Booking.com και των επακόλουθων αποφάσεων των γερμανικών δικαστηρίων σχετικά με τις εν λόγω αποφάσεις.
28.
Όσον αφορά τη σημασία αυτών των αποφάσεων και των μεταγενέστερων αποφάσεων των γερμανικών δικαστηρίων στην υπόθεση ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου, το καθ’ ύλην πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 2014/104/ΕΕ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 26ης Νοεμβρίου 2014, σχετικά με ορισμένους κανόνες που διέπουν τις αγωγές αποζημίωσης βάσει του εθνικού δικαίου για παραβάσεις των διατάξεων του δικαίου ανταγωνισμού των κρατών μελών και της Ευρωπαϊκής Ένωσης (
11
), περιορίζεται σε αγωγές αποζημίωσης για ζημίες που προκλήθηκαν από παραβάσεις των κανόνων ανταγωνισμού. Δεν εκτείνεται σε άλλα είδη αγωγών με αντικείμενο παραβάσεις των διατάξεων του δικαίου ανταγωνισμού (
12
), όπως, για παράδειγμα, αναγνωριστικές αγωγές περί μη διάπραξης παράβασης, εφόσον προβλέπονται από το εθνικό δίκαιο. Από τη δικογραφία προκύπτει ότι, ενώ η Booking.com ζητεί από το αιτούν δικαστήριο να αναγνωρίσει ότι οι ρήτρες καλύτερης τιμής που χρησιμοποίησε δεν παραβαίνουν τους κανόνες ανταγωνισμού, τα ασκήσαντα ανταγωγή ξενοδοχεία ζητούν αποζημίωση από τη Booking.com ενώπιον του εν λόγω δικαστηρίου. Η υπόθεση, κατόπιν της άσκησης της ανωτέρω ανταγωγής ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου, εμπίπτει στο καθ’ ύλην πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 2014/104.
29.
Βάσει του άρθρου 9, παράγραφος 1, της οδηγίας 2014/104, παράβαση διάταξης δικαίου ανταγωνισμού η οποία έχει διαπιστωθεί με απόφαση εθνικής αρχής ανταγωνισμού ή τακτικού δικαστηρίου ενός κράτους μέλους θεωρείται πλέον αδιάψευστη για τους σκοπούς της αγωγής αποζημίωσης που εισάγεται ενώπιον εθνικών δικαστηρίων του εν λόγω κράτους μέλους (
13
). Το άρθρο 9, παράγραφος 2, της οδηγίας 2014/104 διέπει την κατάσταση που ανακύπτει στο πλαίσιο της υπό κρίση υπόθεσης. Στην περίπτωση που ασκείται ενώπιον των δικαστηρίων ενός κράτους μέλους αγωγή αποζημίωσης για ζημίες που προκαλούνται από παράβαση του δικαίου ανταγωνισμού, τα δικαστήρια αυτά υποχρεούνται να λαμβάνουν υπόψη τις απρόσβλητες αποφάσεις που εκδόθηκαν σε άλλο κράτος μέλος ως εκ πρώτης όψεως μέσο απόδειξης ότι έχει συντελεστεί παράβαση του δικαίου ανταγωνισμού, με την επιφύλαξη της δυνατότητας να προσκομιστούν αποδεικτικά στοιχεία περί του αντιθέτου (
14
). Επομένως, το αιτούν δικαστήριο δεν δεσμεύεται από τις διαπιστώσεις που διατυπώθηκαν στην απόφαση Booking.com, την απόφαση HRS ή τις μεταγενέστερες αποφάσεις των γερμανικών δικαστηρίων. Το γεγονός ότι αυτές οι αποφάσεις ενδέχεται να αποτελούν εκ πρώτης όψεως μέσο απόδειξης ότι έχει συντελεστεί η παράβαση δεν καθιστά την αίτηση προδικαστικής αποφάσεως απαράδεκτη.
30.
Η δεύτερη ένσταση απαραδέκτου της αίτησης προδικαστικής αποφάσεως μπορεί να απορριφθεί για παρόμοιους λόγους. Τα προδικαστικά ερωτήματα του αιτούντος δικαστηρίου δεν είναι υποθετικής φύσης, καθώς οι προαναφερθείσες αποφάσεις δεν είναι δεσμευτικές για το εν λόγω δικαστήριο. Επιπλέον, η ύπαρξη αυτών των αποφάσεων δεν υποδηλώνει ότι παρέλκει η απάντηση του Δικαστηρίου στα προδικαστικά ερωτήματα, δεδομένου ότι το Δικαστήριο είναι ο ύπατος ερμηνευτής του δικαίου της Ένωσης (
15
).
31.
Τέλος, στο πλαίσιο της διαδικασίας του άρθρου 267 ΣΛΕΕ, το Δικαστήριο δεν έχει την δυνατότητα να εφαρμόζει τους κανόνες του δικαίου της Ένωσης επί των πραγματικών περιστατικών συγκεκριμένης υπόθεσης, ζήτημα που εναπόκειται στο αιτούν δικαστήριο. Ωστόσο, το Δικαστήριο δύναται, βάσει των στοιχείων της δικογραφίας, να παράσχει στο εθνικό δικαστήριο τα στοιχεία ερμηνείας του δικαίου της Ένωσης που θα του ήταν χρήσιμα κατά την εκτίμηση των αποτελεσμάτων διατάξεων του δικαίου αυτού (
16
).
32.
Στην υπό κρίση υπόθεση, τα υποβληθέντα από το αιτούν δικαστήριο ερωτήματα αφορούν την ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης, δηλαδή την έννοια των παρεπόμενων περιορισμών και των νομικών αρχών που διέπουν την οριοθέτηση των σχετικών αγορών προϊόντων στις οποίες δραστηριοποιούνται οι ΔΤΠ του ξενοδοχειακού τομέα.
33.
Για τους λόγους αυτούς, προτείνω στο Δικαστήριο να απορρίψει τις ενστάσεις που προβάλλονται κατά του παραδεκτού της αίτησης προδικαστικής αποφάσεως.
B.
Επί της ουσίας
1. Επί του πρώτου προδικαστικού ερωτήματος
– Οι παρατηρήσεις των διαδίκων
34.
Όσον αφορά τις ευρείες ρήτρες καλύτερης τιμής, η Επιτροπή εκτιμά ότι η απόφαση HRS και η επικύρωση της απόφασης HRS αποτελούν ενδείξεις ότι αυτές οι ρήτρες είναι, κατ’ αρχήν, αντίθετες προς το άρθρο 101, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, καθώς περιορίζουν τον ανταγωνισμό τόσο μεταξύ των ΔΤΠ όσο και μεταξύ των ξενοδοχείων. Τούτο ισχύει παρά το γεγονός ότι η Booking.com δεν ήταν διάδικος στην εν λόγω διαδικασία και, ως εκ τούτου, το άρθρο 9, παράγραφος 2, της οδηγίας 2014/104 δεν έχει εφαρμογή.
35.
Όσον αφορά τις στενές ρήτρες καλύτερης τιμής, η Επιτροπή υποστηρίζει ότι η απόφαση Booking.com και η μεταγενέστερη απόφαση του Bundesgerichtshof (Ανωτάτου Ομοσπονδιακού Δικαστηρίου), το οποίο κατέληξε στο συμπέρασμα ότι οι ρήτρες αυτές περιορίζουν τον ανταγωνισμό μεταξύ ξενοδοχείων και ΔΤΠ, συνιστούν εκ πρώτης όψεως αποδεικτικό υλικό, δυνάμει του Άρθρου 9, παράγραφος 2, της οδηγίας 2014/104, περί του ότι έχει πράγματι συντελεστεί παράβαση του δικαίου ανταγωνισμού. Κατά τη γνώμη της Επιτροπής, δεν υπάρχει καμία ένδειξη ότι οι διαπιστώσεις των γερμανικών αρχών όσον αφορά τις ευρείες και στενές ρήτρες καλύτερης τιμής πάσχουν από εσφαλμένη νομική ανάλυση ή ότι παραμoρφώνουν τα αποδεικτικά στοιχεία.
36.
Κατά την Επιτροπή, ένας περιορισμός πρέπει να χαρακτηρίζεται ως παρεπόμενος εφόσον πληρούνται δύο προϋποθέσεις. Πρώτον, ο περιορισμός πρέπει να είναι αντικειμενικώς αναγκαίος για την υλοποίηση κύριας συναλλαγής, η οποία θα ήταν αδύνατη χωρίς τον παρεπόμενο περιορισμό. Η εν λόγω κύρια συναλλαγή πρέπει να έχει θετικά αποτελέσματα ή τουλάχιστον να είναι ουδέτερη από άποψη ανταγωνισμού. Δεύτερον, ο παρεπόμενος περιορισμός πρέπει να είναι αναλογικός προς τους επιδιωκόμενους από την κύρια συναλλαγή στόχους. Οι παρατηρήσεις της Επιτροπής επικεντρώνονται στην πρώτη από αυτές τις προϋποθέσεις. Συγκεκριμένα, η Επιτροπή είναι της γνώμης ότι η κύρια συναλλαγή στην υπό κρίση υπόθεση, δηλαδή η διαδικτυακή παροχή υπηρεσιών διαμεσολάβησης από ΔΤΠ σε ξενοδοχεία, έχει θετικά αποτελέσματα. Αυξάνει τον ανταγωνισμό μεταξύ των ξενοδοχείων και επιτρέπει στους τελικούς πελάτες να αναζητούν και να συγκρίνουν ανταγωνιστικές προσφορές υπηρεσιών ξενοδοχείων. Η Επιτροπή υποστηρίζει επίσης ότι οι γερμανικές αρχές φαίνονται να έχουν εφαρμόσει το ορθό νομικό κριτήριο καθώς επιζητούν να διαπιστωθεί αν οι ρήτρες καλύτερης τιμής είναι αντικειμενικώς αναγκαίες. Μολονότι δεν απόκειται στην Επιτροπή να υποκαταστήσει με τη δική της εκτίμηση την εκτίμηση των εθνικών αρχών ανταγωνισμού και των εθνικών δικαστηρίων στο πλαίσιο αιτήσεων προδικαστικών αποφάσεων, προκύπτει ότι δεν υπάρχει καμία ένδειξη κινδύνου για την οικονομική επιβίωση της Booking.com σε περίπτωση απουσίας των ρητρών καλύτερης τιμής. Καίτοι οι στενές ρήτρες καλύτερης τιμής μπορεί να είναι χρήσιμες για την πρόληψη του παρασιτισμού, η σχετική ανάλυση πρέπει να διενεργηθεί στο πλαίσιο της εφαρμογής του άρθρου 101, παράγραφος 3, ΣΛΕΕ σε συγκεκριμένες περιστάσεις (
17
).
37.
Κατά τα ασκήσαντα ανταγωγή ξενοδοχεία, τη Γερμανική, την Ελληνική και την Αυστριακή Κυβέρνηση, οι ρήτρες καλύτερης τιμής μπορούν να χαρακτηριστούν ως παρεπόμενοι περιορισμοί μόνον εάν είναι αναγκαίες ώστε να διασφαλιστεί η βιωσιμότητα της Booking.com. Δεν αρκεί να αποδειχθεί ότι οι δραστηριότητες της Booking.com μπορεί να είναι λιγότερο κερδοφόρες. Φρονούν ότι οι ρήτρες καλύτερης τιμής δεν συνιστούν παρεπόμενους περιορισμούς, διότι δεν είναι αντικειμενικώς αναγκαίες. Πρώτον, η Booking.com εισήγαγε τις ρήτρες καλύτερης τιμής λίγα χρόνια μετά την επιτυχή είσοδό της στη γερμανική αγορά. Δεύτερον, η Booking.com συνέχισε να ενισχύει τη θέση της στη γερμανική αγορά αφού είχε παύσει να χρησιμοποιεί τις εν λόγω ρήτρες (
18
). Τρίτον, η Booking.com ισχυρίζεται ότι, μολονότι πολλά ξενοδοχεία δεν τηρούν τις ρήτρες καλύτερης τιμής, η ίδια δεν επιδίωξε να επιβάλει την τήρησή τους.
38.
Τα ασκήσαντα ανταγωγή ξενοδοχεία και η Ελληνική Κυβέρνηση υποστηρίζουν περαιτέρω ότι, δεδομένου ότι η Booking.com μπορούσε να προστατεύσει τα νόμιμα εμπορικά της συμφέροντα με διαφορετικά μέσα, οι ρήτρες καλύτερης τιμής είναι δυσανάλογες. Μπορούσε, για παράδειγμα, να χρεώσει στα ξενοδοχεία προμήθεια καταχώρισης ή να απαιτήσει από τους τελικούς πελάτες να πληρώνουν ανά κλικ.
39.
H Γερμανική και η Ελληνική Κυβέρνηση εκτιμούν ότι οι ευρείες ρήτρες καλύτερης τιμής συνιστούν αποκλειόμενους περιορισμούς βάσει του άρθρου 5, παράγραφος 1, στοιχείο δʹ, του νέου κανονισμού απαλλαγής κατά κατηγορία. Η διάταξη αυτή καταδεικνύει ότι οι επίμαχες ρήτρες δεν συνιστούν παρεπόμενους περιορισμούς και ότι, προκειμένου να συνάδουν με το δίκαιο ανταγωνισμού, απαιτείται ατομική αξιολόγηση βάσει του άρθρου 101, παράγραφος 3, ΣΛΕΕ. Οι ρήτρες καλύτερης τιμής ενδέχεται, ωστόσο, να εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής του νέου κανονισμού απαλλαγής κατά κατηγορία, εφόσον τηρούνται τα όρια μεριδίου αγοράς και οι λοιποί ισχύοντες όροι.
40.
Η Ισπανική Κυβέρνηση προτείνει μια διαφορετική αξιολόγηση των ευρειών και στενών ρητρών καλύτερης τιμής. Δεδομένου ότι οι ευρείες ρήτρες καλύτερης τιμής έχουν ιδιαίτερα επιβλαβείς επιπτώσεις στον ανταγωνισμό, συνιστούν εξ αντικειμένου περιορισμούς του ανταγωνισμού, γεγονός που θα πρέπει να συνεπάγεται τη μεταχείρισή τους ως περιορισμών ιδιαίτερης σοβαρότητας κατά την έννοια του άρθρου 4 του νέου κανονισμού απαλλαγής κατά κατηγορία. Αντιθέτως, με τον νέο κανονισμό απαλλαγής κατά κατηγορία είναι δυνατή η απαλλαγή των στενών ρητρών καλύτερης τιμής εφόσον οι ενδιαφερόμενες επιχειρήσεις δεν υπερβαίνουν το 30 % των ορίων μεριδίου αγοράς. Σε περίπτωση υπέρβασης των εν λόγω ορίων μεριδίου αγοράς, θα χρειαστεί να διενεργηθεί εξατομικευμένη εξέταση του συμβιβάσιμου των στενών ρητρών καλύτερης τιμής. Η Ισπανική Κυβέρνηση δεν αποκλείει, στην περίπτωση αυτή, τη δυνατότητα να χαρακτηριστούν οι εν λόγω ρήτρες ως παρεπόμενοι περιορισμοί κατά το μέρος που είναι αναγκαίες για την πρόληψη του παρασιτισμού, εφόσον δεν υπάρχει εναλλακτική, λιγότερο περιοριστική λύση ώστε να επιτευχθεί αυτός ο στόχος.
41.
Η Booking.com διατείνεται ότι οι ευρείες και οι στενές ρήτρες καλύτερης τιμής συνιστούν παρεπόμενους περιορισμούς για δύο λόγους: Πρώτον, οι ρήτρες καλύτερης τιμής συνδέονταν άμεσα με την εφαρμογή των κύριων συμβάσεων μεταξύ της Booking.com και των ξενοδοχείων, με αποτέλεσμα τον θετικό αντίκτυπο στον ανταγωνισμό και οφέλη για τα ξενοδοχεία και τους τελικούς πελάτες. Χάρη στην πλατφόρμα της Booking.com, τα ξενοδοχεία έχουν αποκτήσει μεγαλύτερη ορατότητα και κατάφεραν να εξασφαλίσουν μεγαλύτερο αριθμό τελικών πελατών σε όλο τον κόσμο. Οι τελικοί πελάτες αποκτούν πρόσβαση σε μια ευρύτερη προσφορά ξενοδοχείων και είναι σε θέση να συγκρίνουν και να πραγματοποιήσουν κράτηση καταλυμάτων με απλό και αποτελεσματικό τρόπο. Η πλατφόρμα της Booking.com έχει αυξήσει τον ανταγωνισμό μεταξύ των ξενοδοχείων, γεγονός που έχει οδηγήσει σε χαμηλότερες τιμές για τους τελικούς πελάτες.
42.
Δεύτερον, λόγω των σημαντικών επενδύσεών της στη δημιουργία, την ανάπτυξη και την προώθηση της πλατφόρμας της, οι ρήτρες καλύτερης τιμής ήταν μια αντικειμενική αναγκαιότητα για την προστασία του επιχειρηματικού μοντέλου της Booking.com. Τα ξενοδοχεία δεν πληρώνουν προμήθεια για την προσφορά των δωματίων τους μέσω της πλατφόρμας της Booking.com. Πληρώνουν μόνο όταν ένας πελάτης πραγματοποιήσει κράτηση δωματίου μέσω της booking.com και δεν την ακυρώσει. Οι τελικοί πελάτες χρησιμοποιούν δωρεάν τις υπηρεσίες της Booking.com. Οι ρήτρες καλύτερης τιμής ήταν αναγκαίες προκειμένου να αποτραπεί ο παρασιτισμός των ξενοδοχείων μέσω της διαφήμισης των δωματίων τους στην πλατφόρμα της Booking.com και της παράλληλης προσπάθειάς τους να μην καταβάλουν προμήθεια κράτησης προσφέροντας τα ίδια δωμάτια σε χαμηλότερη τιμή μέσω άλλων διαύλων διανομής. Η Booking.com υποστηρίζει ότι οι ρήτρες καλύτερης τιμής i) αποτελούσαν κατάλληλο μέτρο ώστε να εξασφαλιστεί η επιτυχία του επιχειρηματικού της μοντέλου, ii) επεδίωκαν θεμιτό σκοπό και iii) συνιστούσαν το λιγότερο περιοριστικό μέτρο για την καταπολέμηση του παρασιτισμού (
19
).
– Ανάλυση
43.
Με το πρώτο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί να διαπιστωθεί εάν οι ευρείες και οι στενές ρήτρες καλύτερης τιμής που οι ΔΤΠ επιδιώκουν να επιβάλουν στα ξενοδοχεία ως μέρος των επιχειρηματικών όρων συνεργασίας θα πρέπει να θεωρηθούν ως παρεπόμενοι περιορισμοί για τους σκοπούς του άρθρου 101, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ.
44.
Κατ’ εφαρμογήν του άρθρου 9, παράγραφος 2, της οδηγίας 2014/104, το αιτούν δικαστήριο υποχρεούται να θεωρήσει την απόφαση booking.com και τις μεταγενέστερες αποφάσεις των γερμανικών δικαστηρίων ως τουλάχιστον εκ πρώτης όψεως αποδεικτικά στοιχεία περί του ότι οι ρήτρες καλύτερης τιμής της Booking.com παραβαίνουν τους κανόνες του δικαίου του ανταγωνισμού. Το αιτούν δικαστήριο μπορεί επίσης να χειριστεί την απόφαση HRS, η οποία δεν αφορούσε τη Booking.com, καθώς και την επακόλουθη απόφαση των γερμανικών δικαστηρίων, ως «κάθε άλλο αποδεικτικό μέσο», εφόσον προσκομίστηκε από τους διαδίκους, ώστε να διαπιστωθεί εάν η ευρεία ρήτρα καλύτερης τιμής της Booking.com παραβαίνει το δίκαιο ανταγωνισμού. Το αιτούν δικαστήριο δεν δεσμεύεται από αμετάκλητες αποφάσεις που εκδόθηκαν σε άλλο κράτος μέλος, αν προκύπτει ότι οι αποφάσεις αυτές ενέχουν πλάνη περί το δίκαιο ή πρόδηλη πλάνη εκτίμησης, πράγμα το οποίο εναπόκειται στο αιτούν δικαστήριο να εξακριβώσει.
45.
Όπως προκύπτει από τη νομολογία του Δικαστηρίου, εάν πράξη ή δραστηριότητα, είτε επειδή είναι ουδέτερη είτε επειδή έχει θετικά για τον ανταγωνισμό αποτελέσματα, δεν εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της κατ’ αρχήν απαγόρευσης που θεσπίζεται στο άρθρο 101, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, τότε τυχόν περιορισμός της εμπορικής αυτονομίας ενός ή περισσοτέρων από τους μετέχοντες στην πράξη ή δραστηριότητα δεν εμπίπτει επίσης στο πεδίο εφαρμογής της κατ’ αρχήν απαγόρευσης, αν ο περιορισμός αυτός είναι αντικειμενικώς αναγκαίος για την υλοποίηση της πράξης ή της δραστηριότητας αυτής και αναλογικός προς τους επιδιωκόμενους σκοπούς της μιας ή της άλλης (
20
).
46.
Οσάκις πρέπει να καθοριστεί κατά πόσον ένας αντίθετος προς τους κανόνες του ανταγωνισμού περιορισμός μπορεί να μην εμπίπτει στην απαγόρευση του άρθρου 101, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ λόγω του ότι είναι παρεπόμενος κάποιας κύριας πράξης που δεν είναι αντίθετη προς τους κανόνες του ανταγωνισμού, πρέπει να εξετάζεται αν η υλοποίηση της πράξης αυτής θα ήταν αδύνατη χωρίς τον επίμαχο περιορισμό. Το γεγονός ότι η έλλειψη του επίμαχου περιορισμού θα δυσχέραινε την υλοποίηση της ως άνω πράξης, ή θα την έκανε λιγότερο επικερδή, δεν αρκεί ώστε να προσδώσει στον εν λόγω περιορισμό τον χαρακτήρα του «αντικειμενικώς αναγκαίου» που απαιτείται για να μπορέσει να χαρακτηριστεί ως παρεπόμενος. Ειδάλλως, το περιεχόμενο των παρεπόμενων περιορισμών θα περιελάμβανε περιορισμούς που δεν είναι απολύτως αναγκαίοι για την υλοποίηση της κύριας συναλλαγής. Αν αυτό το αποτέλεσμα γινόταν δεκτό, θα έθιγε την πρακτική αποτελεσματικότητα της απαγόρευσης που θεσπίζεται στο άρθρο 101, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ (
21
). Το κριτήριο της αντικειμενικής αναγκαιότητας αφορά το ζήτημα κατά πόσον, ελλείψει περιορισμού της εμπορικής αυτονομίας, μια κύρια πράξη ή δραστηριότητα που δεν εμπίπτει στην απαγόρευση του άρθρου 101, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, και σε σχέση με την οποία ο περιορισμός αυτός είναι παρεπόμενος, διατρέχει τον κίνδυνο να μην πραγματοποιηθεί ή να μη συνεχιστεί (
22
).
47.
Προκειμένου να αποφευχθεί η συγχώνευση των προϋποθέσεων που καθορίζονται από τη νομολογία για τον χαρακτηρισμό ενός περιορισμού ως παρεπόμενου για τους σκοπούς του άρθρου 101, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ και του κριτηρίου της αναγκαιότητας που προβλέπεται από το άρθρο 101, παράγραφος 3, ΣΛΕΕ για την απαλλαγή ενός περιορισμού, η εξέταση του αντικειμενικώς αναγκαίου χαρακτήρα του περιορισμού ενέχει σχετικά αφηρημένο χαρακτήρα. Ενώ τα υπέρ και σε βάρος του ανταγωνισμού αποτελέσματα μιας συμφωνίας εξισορροπούνται στο πλαίσιο του άρθρου 101, παράγραφος 3, ΣΛΕΕ, μόνον οι περιορισμοί που είναι αναγκαίοι ώστε να μπορεί η κύρια πράξη, εν πάση περιπτώσει (
23
), να λειτουργεί δύνανται να θεωρηθούν ως εμπίπτοντες στο πεδίο εφαρμογής της θεωρίας των παρεπόμενων περιορισμών (
24
).
48.
Στην υπό κρίση υπόθεση, είναι σαφές ότι η παροχή διαδικτυακών υπηρεσιών κράτησης καταλυμάτων από ΔΤΠ όπως η Booking.com έχει θετικά αποτελέσματα για τον ανταγωνισμό στον βαθμό που η δραστηριότητα αυξάνει τον ανταγωνισμό μεταξύ των ξενοδοχείων και επιτρέπει στους τελικούς πελάτες να αναζητούν και να συγκρίνουν ανταγωνιστικές προσφορές υπηρεσιών διαμονής. Το πραγματικό ερώτημα είναι εάν οι ευρείες και/ή οι στενές ρήτρες καλύτερης τιμής είναι αντικειμενικώς αναγκαίες και αναλογικές σε σχέση προς την εκτέλεση της υπό εξέταση ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου κύριας δραστηριότητας. Όπως υποστηρίζουν οι περισσότεροι από τους μετέχοντες στην παρούσα διαδικασία, δεν προκύπτει ότι οι ευρείες και στενές ρήτρες καλύτερης τιμής είναι αναγκαίες. Δεν προκύπτει άρρηκτη σύνδεση μεταξύ της κύριας δραστηριότητας των ΔΤΠ και της επιβολής των ρητρών καλύτερης τιμής. Ούτε προκύπτει ότι οι ρήτρες αυτές είναι αντικειμενικώς αναγκαίες ώστε να διασφαλιστεί η οικονομική βιωσιμότητα των ΔΤΠ. Από τη δικογραφία που διαβιβάστηκε στο Δικαστήριο προκύπτει ότι οι ΔΤΠ συνεχίζουν να παρέχουν τις υπηρεσίες τους –και μάλιστα αναπτύσσονται όλο και περισσότερο σε πολλά κράτη μέλη– μετά την επιβληθείσα σε αυτούς απαγόρευση χρήσης ρητρών καλύτερης τιμής. Όπως ισχυρίστηκαν αρκετοί μετέχοντες στη διαδικασία ενώπιον του Δικαστηρίου, μπορούν να προβλεφθούν άλλα εναλλακτικά και λιγότερο περιοριστικά μέσα για να επιτευχθεί ο θεμιτός σκοπός της πρόληψης του παρασιτισμού, για παράδειγμα η επιβολή, στα ξενοδοχεία, προμήθειας καταχώρισης. Επομένως, είναι αμφίβολο κατά πόσον οι ευρείες και στενές ρήτρες καλύτερης τιμής πληρούν το κριτήριο της αναλογικότητας όπως απαιτείται για τους παρεπόμενους περιορισμούς.
49.
Οι ανωτέρω εκτιμήσεις διατυπώνονται με την επιφύλαξη της στάθμισης των υπέρ και σε βάρος του ανταγωνισμού αποτελεσμάτων των εν λόγω περιορισμών στο πλαίσιο εξατομικευμένης εξέτασης βάσει του άρθρου 101, παράγραφος 3, ΣΛΕΕ. Η αποτροπή του παρασιτισμού είναι ένας θεμιτός στόχος, δυνάμενος να δικαιολογεί τους περιορισμούς του ανταγωνισμού εφόσον πληρούνται οι προϋποθέσεις για την εφαρμογή του άρθρου 101, παράγραφος 3, ΣΛΕΕ (
25
). Επομένως, οι ΔΤΠ μπορούν να προβάλουν τέτοια επιχειρήματα εντός των ορίων του πλαισίου που παρέχεται από το άρθρο 101, παράγραφος 3, ΣΛΕΕ και όχι στο πλαίσιο της εξακρίβωσης της ύπαρξης παρεπόμενων περιορισμών (
26
).
50.
Δεδομένου ότι το ζήτημα προβλήθηκε κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, θα προσθέσω ότι οι ευρείες και στενές ρήτρες καλύτερης τιμής δεν συνιστούν περιορισμούς ιδιαίτερης σοβαρότητας κατά την έννοια του άρθρου 4 του παλαιού κανονισμού απαλλαγής κατά κατηγορία. Στον παλαιό κανονισμό απαλλαγής κατά κατηγορία δεν μνημονεύονται ευρείες ή στενές ρήτρες καλύτερης τιμής. Ο περιορισμός ιδιαίτερης σοβαρότητας που προβλέπεται στο άρθρο 4, στοιχείο αʹ, του παλαιού κανονισμού απαλλαγής κατά κατηγορία (
27
) αφορά τον «καθορισμό των τιμών μεταπώλησης», δηλαδή συμφωνίες ή εναρμονισμένες πρακτικές που έχουν ως άμεσο ή έμμεσο αντικείμενο τη θέσπιση καθορισμένης ή ελάχιστης τιμής μεταπώλησης. Η έννοια του καθορισμού των τιμών μεταπώλησης αφορά τον περιορισμό της δυνατότητας του αγοραστή να καθορίζει την τιμή μεταπώλησης (
28
). Οι ευρείες και οι στενές ρήτρες καλύτερης τιμής λειτουργούν με έναν αρκετά διαφορετικό τρόπο. Πρώτον, οι ΔΤΠ παρέχουν υπηρεσίες διαμεσολάβησης σε ξενοδοχεία. Δεν παρέχουν υπηρεσίες διαμονής τις οποίες τα ξενοδοχεία μεταπωλούν στους τελικούς πελάτες. Η έννοια του καθορισμού των τιμών μεταπώλησης δεν εντάσσεται εύκολα σε αυτό το συμβατικό πλαίσιο. Δεύτερον, ακόμη και αν γίνει παραλληλισμός μεταξύ του καθορισμού των τιμών μεταπώλησης και της επιβολής από τους ΔΤΠ καθορισμένης ή ελάχιστης τιμής πώλησης για τις συναλλαγές ως προς τις οποίες παρέχουν τις υπηρεσίες διαμεσολάβησης (
29
), οι ευρείες και οι στενές ρήτρες καλύτερης τιμής δεν εμποδίζουν τα ξενοδοχεία να μειώσουν την τιμή πώλησης των συναλλαγών που διενεργούνται μέσω των εν λόγω ΔΤΠ (
30
).
51.
Η διαπίστωση ότι οι ρήτρες καλύτερης τιμής δεν συνιστούν περιορισμούς ιδιαίτερης σοβαρότητας για τους σκοπούς του παλαιού κανονισμού απαλλαγής κατά κατηγορία ερείδεται σε δύο επιπλέον εκτιμήσεις που αντλούνται από τον νέο κανονισμό απαλλαγής κατά κατηγορία και τις νέες κατευθυντήριες γραμμές για τους κάθετους περιορισμούς (
31
). Πρώτον, το άρθρο 5, παράγραφος 1, στοιχείο δʹ, του νέου κανονισμού απαλλαγής κατά κατηγορία προβλέπει ρητά ότι οι ευρείες ρήτρες καλύτερης τιμής είναι «αποκλειόμενοι περιορισμοί (
32
)» και όχι περιορισμοί ιδιαίτερης σοβαρότητας βάσει του άρθρου 4 του νέου κανονισμού απαλλαγής κατά κατηγορία (
33
). Τούτο συνεπάγεται ότι ο νέος κανονισμός απαλλαγής κατά κατηγορία απαλλάσσει τις στενές ρήτρες καλύτερης τιμής, οι οποίες περιορίζουν λιγότερο τον ανταγωνισμό (
34
). Δεύτερον, οι νέες κατευθυντήριες γραμμές για τους κάθετους περιορισμούς επιβεβαιώνουν ρητά ότι οι στενές ρήτρες καλύτερης τιμής δύνανται να τύχουν της απαλλαγής που προβλέπεται στον νέο κανονισμό απαλλαγής κατά κατηγορία (
35
).
52.
Δεδομένου ότι ο παλαιός κανονισμός απαλλαγής κατά κατηγορία δεν περιέχει διάταξη παρόμοια με το άρθρο 5, παράγραφος 1, στοιχείο δʹ, του νέου κανονισμού απαλλαγής κατά κατηγορία και οι ρήτρες καλύτερης τιμής δεν είναι περιορισμοί ιδιαίτερης σοβαρότητας, δεν προκύπτει κατ’ αρχήν κανένα στοιχείο που να εμποδίζει την εφαρμογή του παλαιού κανονισμού απαλλαγής κατά κατηγορία τόσο στις ευρείες όσο και στις στενές ρήτρες καλύτερης τιμής, υπό τον όρο ότι πληρούνται οι λοιπές προϋποθέσεις που καθορίζει ο εν λόγω κανονισμός.
53.
Ως εκ τούτου, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα ότι οι ευρείες και στενές ρήτρες καλύτερης τιμής που οι ΔΤΠ επιχειρούν να επιβάλουν στα ξενοδοχεία στο πλαίσιο των επιχειρηματικών όρων συνεργασίας δεν συνιστούν παρεπόμενους περιορισμούς για τους σκοπούς του άρθρου 101, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, εκτός αν είναι αναγκαίες και σύμφωνες προς την αρχή της αναλογικότητας, προκειμένου να εξασφαλιστεί η οικονομική βιωσιμότητα του ΔΤΠ, ζήτημα που απόκειται στη κρίση του αιτούντος δικαστηρίου, με την επιφύλαξη της ανάλυσής του βάσει του άρθρου 101, παράγραφος 3, ΣΛΕΕ.
2. Επί του δευτέρου προδικαστικού ερωτήματος
– Οι παρατηρήσεις των διαδίκων
54.
Η Επιτροπή επισημαίνει ότι, σύμφωνα με την απόφαση Booking.com, η οποία έχει καταστεί απρόσβλητη, η σχετική αγορά προϊόντων αφορά την παροχή επιγραμμικών υπηρεσιών διαμεσολάβησης από πλατφόρμες προς ξενοδοχεία. Οι δίαυλοι απευθείας διανομής των ξενοδοχείων και οι μεταμηχανές αναζήτησης δεν αποτελούν μέρος της εν λόγω σχετικής αγοράς προϊόντων. Η Επιτροπή, υποστηριζόμενη από τη Γερμανική Κυβέρνηση, διατείνεται ότι δεν υπάρχει καμία ένδειξη ότι οι διαπιστώσεις αυτές ενέχουν πρόδηλη πλάνη εκτίμησης (
36
). Συνεπώς, η απόφαση αυτή πιθανότατα συνιστά, τουλάχιστον εκ πρώτης όψεως, μέσο απόδειξης για την οριοθέτηση της οικείας αγοράς από το αιτούν δικαστήριο.
55.
Η Επιτροπή επισημαίνει ότι το όριο μεριδίου αγοράς που προβλέπεται στο άρθρο 3, παράγραφος 1, του παλαιού κανονισμού απαλλαγής κατά κατηγορία αφορά τη σχετική αγορά στην οποία ο προμηθευτής πωλεί τα αγαθά ή τις υπηρεσίες που καλύπτονται από την οικεία σύμβαση. Η Επιτροπή και η Γερμανική Κυβέρνηση παραπέμπουν κατ’ αναλογίαν στην παράγραφο 67 των νέων κατευθυντήριων γραμμών για τους κάθετους περιορισμούς.
56.
Τα ασκήσαντα ανταγωγή ξενοδοχεία, ερειδόμενα στο επιχείρημα της Booking.com ότι οι δίαυλοι απευθείας διανομής των ξενοδοχείων ανταγωνίζονται με την πλατφόρμα της, αμφισβητούν τον κάθετο χαρακτήρα της σχέσης μεταξύ της Booking.com και των ξενοδοχείων. Με βάση αυτό το επιχείρημα, ο παλαιός κανονισμός απαλλαγής κατά κατηγορία δεν έχει εφαρμογή. Τα ασκήσαντα ανταγωγή ξενοδοχεία, υποστηριζόμενα από την Ελληνική, την Ισπανική και την Αυστριακή Κυβέρνηση, διατείνονται, εν πάση περιπτώσει, ότι οι μεταμηχανές αναζήτησης δεν αποτελούν μέρος της σχετικής αγοράς προϊόντων, επειδή οι χρήστες δεν μπορούν να πραγματοποιήσουν κράτηση μέσω αυτών. Οι δίαυλοι απευθείας διανομής των ξενοδοχείων δεν αποτελούν μέρος της σχετικής αγοράς προϊόντων, διότι δεν παρέχουν λειτουργίες αναζήτησης και σύγκρισης.
57.
Η πλατφόρμα Booking.com υποστηρίζει ότι η σχετική αγορά προϊόντων πρέπει να περιλαμβάνει την ανταγωνιστική πίεση που ασκείται άμεσα και έμμεσα από τους διαύλους διανομής, εντός και εκτός διαδικτύου, συμπεριλαμβανομένων των ιστοτόπων ξενοδοχείων. Οι πελάτες χρησιμοποιούν το «multi-homing» (υπηρεσίες διαβίβασης περισσοτέρων φορέων) καθότι πραγματοποιούν κρατήσεις καταλυμάτων σε ξενοδοχεία μέσω διαύλων διανομής εντός και εκτός διαδικτύου, συμπεριλαμβανομένων των ΔΠΤ, των μεταμηχανών αναζήτησης και των διαύλων απευθείας διανομής των ξενοδοχείων. Το γεγονός αυτό στηρίζει το ανωτέρω επιχείρημα. Ανεξάρτητα από τον δίαυλο διανομής, η υπηρεσία που προσφέρεται στους τελικούς πελάτες είναι η ίδια, δηλαδή ένα δωμάτιο ξενοδοχείου. Η χρήση των ρητρών καλύτερης τιμής θα ήταν άσκοπη από εμπορική άποψη, εάν δεν υπήρχε ο κίνδυνος να πραγματοποιήσουν οι πελάτες κράτηση δωματίων σε ξενοδοχεία μέσω άλλων διαύλων διανομής.
– Ανάλυση
58.
Με το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί να διευκρινιστεί ο τρόπος με τον οποίο πρέπει να οριοθετηθεί η σχετική αγορά προϊόντων σε σχέση με τις δραστηριότητες ενός ΔΤΠ που παρέχει υπηρεσίες διαμεσολάβησης μεταξύ ξενοδοχείων και τελικών πελατών για τους σκοπούς της εφαρμογής του άρθρου 3, παράγραφος 1, του παλαιού κανονισμού απαλλαγής κατά κατηγορία.
59.
Σημειώνω, εκ προοιμίου, ότι το επιχείρημα που προβάλλεται από τα ασκήσαντα ανταγωγή ξενοδοχεία, σύμφωνα με το οποίο η σχέση μεταξύ ξενοδοχείων και booking.com δεν είναι κάθετης φύσης και ο παλαιός κανονισμός απαλλαγής κατά κατηγορία δεν έχει εφαρμογή σ’ αυτό το είδος καταστάσεων, αντλείται από πεπλανημένη εκτίμηση.
60.
Οι «κάθετες συμφωνίες» ορίζονται στο άρθρο 1, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, του παλαιού κανονισμού απαλλαγής κατά κατηγορία ως συμφωνίες ή εναρμονισμένες πρακτικές που συνάπτονται μεταξύ δύο ή περισσότερων επιχειρήσεων, κάθε μία εκ των οποίων δραστηριοποιείται, για τους σκοπούς της συμφωνίας ή της εναρμονισμένης πρακτικής, σε διαφορετικό επίπεδο της αλυσίδας παραγωγής ή διανομής, και που αφορούν τις προϋποθέσεις υπό τις οποίες τα μέρη μπορούν να προμηθεύονται, να πωλούν ή να μεταπωλούν ορισμένα αγαθά ή υπηρεσίες (
37
). Μια επιχείρηση, όπως η Booking.com, που παρέχει υπηρεσίες διαμεσολάβησης σε ξενοδοχεία προκειμένου αυτά να προσεγγίσουν τους τελικούς πελάτες που αναζητούν καταλύματα σε ξενοδοχεία εμπίπτει σαφώς στον ανωτέρω ορισμό, αφού, για τους σκοπούς αυτής της συμφωνίας, η Booking.com και τα ξενοδοχεία δραστηριοποιούνται σε διαφορετικά επίπεδα αλυσίδων παραγωγής και διανομής.
61.
H εφαρμογή ή μη του παλαιού κανονισμού απαλλαγής κατά κατηγορία λόγω του ανταγωνισμού της πλατφόρμας της Booking.com με τους διαύλους απευθείας διανομής των ξενοδοχείων αποτελεί διαφορετικό νομικό ζήτημα. Σύμφωνα με το άρθρο 2, παράγραφος 4, του παλαιού κανονισμού απαλλαγής κατά κατηγορία, η απαλλαγή που προβλέπεται στο άρθρο 2, παράγραφος 1, δεν πρέπει να εφαρμόζεται σε κάθετες συμφωνίες που συνάπτονται μεταξύ ανταγωνιζόμενων επιχειρήσεων. Προβλέπεται η εξής εξαίρεση από την εν λόγω διάταξη: η απαλλαγή κατά κατηγορία εφαρμόζεται όταν ανταγωνιζόμενες επιχειρήσεις συνάπτουν μη αμοιβαίες κάθετες συμφωνίες και ο προμηθευτής παρέχει υπηρεσίες σε περισσότερα του ενός επίπεδα εμπορικής δραστηριότητας, ενώ ο αγοραστής παρέχει τα αγαθά ή τις υπηρεσίες του σε επίπεδο λιανικής και δεν είναι ανταγωνιζόμενη επιχείρηση στο επίπεδο εμπορικής δραστηριότητας στο οποίο αγοράζει τις αναφερόμενες στη σύμβαση υπηρεσίες (
38
). Η εξαίρεση αυτή καλύπτει καταστάσεις «διττής διανομής», δηλαδή περιπτώσεις όπου ένας προμηθευτής δεν πωλεί τις υπηρεσίες του μόνο μέσω ανεξάρτητων διανομέων, αλλά και απευθείας στους τελικούς πελάτες, ανταγωνιζόμενος τους ανεξάρτητους διανομείς του (
39
). Επομένως, ακόμη και αν γίνει δεκτό ότι η πλατφόρμα της Booking.com και οι δίαυλοι απευθείας διανομής των ξενοδοχείων πρέπει να θεωρηθούν πραγματικοί ή δυνητικοί ανταγωνιστές στην ίδια σχετική αγορά προϊόντων (
40
), η διαδικασία κατά την οποία τα ξενοδοχεία προσφέρουν τα δωμάτιά τους μέσω ΔΤΠ καθώς και μέσω των δικών τους ιστοτόπων εμπίπτει στο άρθρο 2, παράγραφος 4, του παλαιού κανονισμού απαλλαγής κατά κατηγορία. Ως εκ τούτου, σε αντίθεση με το επιχείρημα που προβλήθηκε από τα ασκήσαντα ανταγωγή ξενοδοχεία, ο παλαιός κανονισμός απαλλαγής κατά κατηγορία έχει εφαρμογή.
62.
Το συμπέρασμα αυτό γίνεται ακόμη σαφέστερο όταν εξετάζεται στο πλαίσιο του νέου κανονισμού απαλλαγής κατά κατηγορία και των νέων κατευθυντήριων γραμμών για τους κάθετους περιορισμούς. Το άρθρο 1, στοιχείο εʹ, σημείο ii, του νέου κανονισμού απαλλαγής κατά κατηγορία ορίζει τις «επιγραμμικές υπηρεσίες διαμεσολάβησης» ως υπηρεσίες της κοινωνίας των πληροφοριών οι οποίες παρέχουν στις επιχειρήσεις τη δυνατότητα να προσφέρουν αγαθά ή υπηρεσίες σε τελικούς καταναλωτές, με σκοπό τη διευκόλυνση της έναρξης άμεσων συναλλαγών μεταξύ των επιχειρήσεων αυτών και των τελικών καταναλωτών. Το άρθρο 2, παράγραφος 4, στοιχείο βʹ, του νέου κανονισμού απαλλαγής κατά κατηγορία, το οποίο αφορά τη διττή διανομή, έχει διατύπωση πανομοιότυπη με το άρθρο 2, παράγραφος 4, στοιχείο βʹ, του παλαιού κανονισμού απαλλαγής κατά κατηγορία. Ωστόσο, ο νέος κανονισμός απαλλαγής κατά κατηγορία περιλαμβάνει και το νέο άρθρο 2, παράγραφος 6, το οποίο ορίζει ότι οι εξαιρέσεις που προβλέπονται στο άρθρο 2, παράγραφος 4, του νέου κανονισμού απαλλαγής κατά κατηγορία δεν εφαρμόζονται σε κάθετες συμφωνίες που αφορούν την παροχή επιγραμμικών υπηρεσιών διαμεσολάβησης, όταν ο πάροχος των επιγραμμικών υπηρεσιών διαμεσολάβησης είναι ανταγωνιζόμενη επιχείρηση στη σχετική αγορά πώλησης των αγαθών ή υπηρεσιών που αποτελούν αντικείμενο διαμεσολάβησης (
41
).
63.
Οι παράγραφοι 104 έως 106 των νέων κατευθυντήριων γραμμών για τους κάθετους περιορισμούς καθιστούν σαφές ότι ο σκοπός του άρθρου 2, παράγραφος 6, του νέου κανονισμού απαλλαγής κατά κατηγορία είναι να περιορίσει το πεδίο εφαρμογής της σφαίρας προστασίας όσον αφορά τις πλατφόρμες που έχουν «υβριδική» λειτουργία (
42
). Η περίπτωση αυτή μπορεί να προκύψει όταν οι πωλητές τροφίμων προσφέρουν τα προϊόντα τους προς πώληση σε μια διαδικτυακή αγορά και ο εκμεταλλευόμενος τη διαδικτυακή αγορά προσφέρει ταυτόχρονα τα δικά του προϊόντα ανταγωνιζόμενος αυτούς τους πωλητές. Το σκεπτικό αυτού του αποκλεισμού είναι ότι σε τέτοιες περιπτώσεις οι πάροχοι επιγραμμικών υπηρεσιών διαμεσολάβησης μπορεί να έχουν κίνητρο να ευνοήσουν τις δικές τους πωλήσεις και την ικανότητα να επηρεάσουν το αποτέλεσμα του ανταγωνισμού. Επομένως, ο νέος κανονισμός απαλλαγής κατά κατηγορία συνεχίζει να παρέχει τη δυνατότητα απαλλαγής στους παρόχους επιγραμμικών υπηρεσιών διαμεσολάβησης που δεν έχουν υβριδική λειτουργία, όπως οι ΔΤΠ που δεν προσφέρουν δικά τους δωμάτια ξενοδοχείων μέσω της πλατφόρμας τους.
64.
Όσον αφορά το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα, επισημαίνω ότι με τον ορισμό της αγοράς προσδιορίζονται τα όρια εντός των οποίων ασκείται ο ανταγωνισμός μεταξύ επιχειρήσεων. Βασικός στόχος του είναι ο συστηματικός εντοπισμός των αποτελεσματικών και άμεσων ανταγωνιστικών περιορισμών και πιέσεων που υφίστανται οι εμπλεκόμενες επιχειρήσεις όταν πωλούν συγκεκριμένα προϊόντα (
43
).
65.
Κατά τη νομολογία, η αγορά των σχετικών προϊόντων περιλαμβάνει όλα τα προϊόντα ή και τις υπηρεσίες που είναι δυνατόν να εναλλάσσονται ή να υποκαθίστανται αμοιβαία από τον καταναλωτή, λόγω των χαρακτηριστικών, των τιμών και της χρήσης για την οποία προορίζονται. Η έννοια της σχετικής αγοράς σημαίνει ότι είναι δυνατό να υπάρξει πραγματικός ανταγωνισμός μεταξύ των προϊόντων ή των υπηρεσιών που αποτελούν μέρος αυτής. Το γεγονός αυτό προϋποθέτει επαρκή βαθμό εναλλαξιμότητας προκειμένου όλα τα προϊόντα ή υπηρεσίες που αποτελούν μέρος της ίδιας αγοράς να τυγχάνουν της ίδιας χρήσης. Η εναλλαξιμότητα ή υποκατάσταση δεν εκτιμάται μόνο σε σχέση με τα αντικειμενικά χαρακτηριστικά των επίμαχων προϊόντων και υπηρεσιών. Πρέπει επίσης να λαμβάνονται υπόψη οι συνθήκες του ανταγωνισμού και η δομή της ζήτησης και της προσφοράς στην αγορά (
44
). Η εναλλαξιμότητα και η δυνατότητα υποκατάστασης των προϊόντων έχουν δυναμικό χαρακτήρα και ο ορισμός της σχετικής αγοράς μπορεί να μεταβάλλεται με την πάροδο του χρόνου (
45
).
66.
Αμφίπλευρες αγορές είναι εκείνες όπου ένας οικονομικός φορέας, συχνά μια διαδικτυακή πλατφόρμα, συνδέει δύο διαφορετικές ομάδες χρηστών. Σε τέτοιες περιπτώσεις, η ζήτηση από μια ομάδα χρηστών έχει επιρροή στη ζήτηση από την άλλη ομάδα, πράγμα το οποίο συνεπάγεται έμμεσα αποτελέσματα δικτύου (
46
). Παραδείγματα τέτοιων αμφίπλευρων αγορών είναι η διαδικτυακή αγορά όπου μια πλατφόρμα συνδέει πωλητές και αγοραστές προϊόντων, καθώς και επαγγελματικά κοινωνικά δίκτυα που συνδέουν τους τελικούς χρήστες και τους πιθανούς εργοδότες (
47
).
67.
Σύμφωνα με τη νέα ανακοίνωση για τον ορισμό της σχετικής αγοράς, σε περίπτωση αμφίπλευρων πλατφορμών είναι ενδεχομένως σκόπιμο να οριστεί μια σχετική αγορά προϊόντων για τα προϊόντα που προσφέρει η πλατφόρμα συνολικά, ώστε να περιλαμβάνονται όλες οι ομάδες χρηστών. Είναι ενδεχομένως χρήσιμο να οριστούν ξεχωριστές, αν και αλληλένδετες, σχετικές αγορές προϊόντων για τα προϊόντα που προσφέρονται σε κάθε πλευρά της πλατφόρμας (
48
). Για τον εν λόγω προσδιορισμό λαμβάνονται υπόψη ορισμένοι παράγοντες που ασκούν επιρροή, συμπεριλαμβανομένου του κατά πόσον πρόκειται για πλατφόρμα συναλλαγών ή πλατφόρμα στην οποία δεν πραγματοποιούνται συναλλαγές (
49
).
68.
Στο πλαίσιο αυτό, όπως ορθώς υποστηρίζουν η Επιτροπή και η Γερμανική Κυβέρνηση, η απόφαση Booking.com και οι μεταγενέστερες αποφάσεις των γερμανικών δικαστηρίων αποτελούν, κατά το άρθρο 9, παράγραφος 2, της οδηγίας 2014/104, τουλάχιστον εκ πρώτης όψεως, μέσο απόδειξης για το αιτούν δικαστήριο όσον αφορά τον ορισμό της σχετικής αγοράς, σύμφωνα με τις εκτιμήσεις που διατυπώνονται στο σημείο 29 των παρουσών προτάσεων. Ωστόσο, τα εθνικά δικαστήρια δεν δεσμεύονται από τελεσίδικες αποφάσεις που εκδόθηκαν σε άλλο κράτος μέλος, ιδίως αν προκύπτει ότι οι αποφάσεις αυτές ενέχουν πλάνη περί το δίκαιο ή πρόδηλη πλάνη εκτίμησης, πράγμα το οποίο εναπόκειται στο αιτούν δικαστήριο να εξακριβώσει.
69.
Εν προκειμένω, ουδόλως αμφισβητείται ότι η Booking.com δραστηριοποιείται σε αμφίπλευρη αγορά ως πάροχος επιγραμμικών υπηρεσιών διαμεσολάβησης τόσο στα ξενοδοχεία όσο και στους τελικούς πελάτες (
50
). Καίτοι εναπόκειται στο αιτούν δικαστήριο να διαπιστώσει εάν είναι σκόπιμο να οριστεί ενιαία σχετική αγορά προϊόντων που να περιλαμβάνει χρήστες και στις δύο πλευρές της πλατφόρμας ή δύο ξεχωριστές σχετικές αγορές προϊόντων, μία σε κάθε πλευρά της πλατφόρμας, οι νέες κατευθυντήριες γραμμές για τους κάθετους περιορισμούς αναφέρουν ότι, για τους σκοπούς των ορίων μεριδίου αγοράς, όπως μνημονεύονται στο άρθρο 3, παράγραφος 1, του νέου κανονισμού απαλλαγής κατά κατηγορία (
51
), ένας πάροχος επιγραμμικών υπηρεσιών διαμεσολάβησης, όπως η Booking.com, κατηγοριοποιείται ως προμηθευτής των εν λόγω υπηρεσιών, ενώ μια επιχείρηση που προσφέρει ή πωλεί αγαθά ή υπηρεσίες μέσω ενός παρόχου επιγραμμικών υπηρεσιών διαμεσολάβησης, όπως ένα ξενοδοχείο, κατηγοριοποιείται ως αγοραστής σε σχέση με τις επιγραμμικές υπηρεσίες διαμεσολάβησης (
52
). Κατά συνέπεια, το μερίδιο αγοράς της επιχείρησης που παρέχει τις επιγραμμικές υπηρεσίες διαμεσολάβησης υπολογίζεται με γνώμονα τη σχετική αγορά για την παροχή των εν λόγω υπηρεσιών στις επιχειρήσεις που κατηγοριοποιούνται ως αγοραστές (
53
). Οι νέες κατευθυντήριες γραμμές για τους κάθετους περιορισμούς αναφέρουν περαιτέρω ότι το πεδίο της σχετικής αγοράς προϊόντων θα εξαρτάται από τον βαθμό δυνατότητας υποκατάστασης μεταξύ επιγραμμικών και μη επιγραμμικών υπηρεσιών διαμεσολάβησης, μεταξύ υπηρεσιών διαμεσολάβησης που χρησιμοποιούνται για διαφορετικές κατηγορίες αγαθών και υπηρεσιών και μεταξύ υπηρεσιών διαμεσολάβησης και διαύλων άμεσης πώλησης (
54
).
70.
Προκειμένου να εφαρμοστεί εν προκειμένω το άρθρο 3, παράγραφος 1, του παλαιού κανονισμού απαλλαγής κατά κατηγορία, θα χρειαστεί να υπολογιστεί το μερίδιο αγοράς της Booking.com ως παρόχου επιγραμμικών υπηρεσιών διαμεσολάβησης προς ξενοδοχεία. Σε αυτό το πλαίσιο, ενδέχεται να είναι σκόπιμο να εξεταστεί κατά πόσον άλλα είδη υπηρεσιών διαμεσολάβησης και άλλοι δίαυλοι πωλήσεων μπορούν να υποκαταστήσουν υπηρεσίες διαμεσολάβησης από τη σκοπιά των ξενοδοχείων (από την πλευρά της ζήτησης αυτών των υπηρεσιών διαμεσολάβησης) και των τελικών πελατών (στην άλλη πλευρά αυτής της αμφίπλευρης πλατφόρμας) (
55
). Ως εκ τούτου, ενδέχεται να είναι σκόπιμο να εξεταστεί η υποκαταστασιμότητα των υπηρεσιών γραφείων ταξιδίων εκτός διαδικτύου, των διαύλων απευθείας διανομής των ξενοδοχείων και ακόμη και άλλων επιγραμμικών υπηρεσιών, όπως αυτές που παρέχονται από τις μεταμηχανές αναζήτησης. Επ’ αυτού επισημαίνω ότι όλοι οι μετέχοντες στη διαδικασία ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου, εκτός από την Booking.com, εκτιμούν ότι δεν υπάρχει υποκαταστασιμότητα μεταξύ των επιγραμμικών υπηρεσιών διαμεσολάβησης και των προαναφερθέντων διαύλων πωλήσεων, διότι, κατ’ ουσίαν, δεν παρέχουν τις ίδιες λειτουργίες αναζήτησης και σύγκρισης μαζί με τη δυνατότητα πραγματοποίησης κράτησης (
56
).
71.
Εναπόκειται στο αιτούν δικαστήριο να ορίσει τη σχετική αγορά προϊόντων υπό το πρίσμα των προεκτεθεισών εκτιμήσεων, λαμβανομένων υπόψη της απόφασης Booking.com και των μεταγενέστερων αποφάσεων των γερμανικών δικαστηρίων ως εκ πρώτης όψεως αποδεικτικών στοιχείων μαζί με οποιοδήποτε άλλο αποδεικτικό υλικό. Θα προσθέσω ακόμη ότι, σύμφωνα με την απόφαση του Bundesgerichtshof (Ανωτάτου Ομοσπονδιακού Δικαστηρίου) σχετικά με την απόφαση Booking.com, η Booking.com δεν αντιτάχθηκε, κατά τη διάρκεια της εν λόγω διαδικασίας, στον ορισμό της σχετικής αγοράς.
72.
Το αιτούν δικαστήριο μπορεί επίσης να αναζητήσει καθοδήγηση σε σχετικές προηγούμενες πράξεις άλλων αρχών ανταγωνισμού, όπως είναι η απόφαση της Επιτροπής C(2023) 6376 final, της 25ης Σεπτεμβρίου 2023, με την οποία μια συγκέντρωση κηρύσσεται ασυμβίβαστη με την εσωτερική αγορά και με τη λειτουργία της συμφωνίας για τον Ευρωπαϊκό Οικονομικό Χώρο (ΕΟΧ) (Υπόθεση M.10615 – Booking Holdings/eTraveli Group), που εξετάστηκε κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση. Μολονότι η Booking.com άσκησε ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου προσφυγή για την ακύρωση της απόφασης (
57
), οι εκπρόσωποί της απάντησαν σε ερωτήσεις του Δικαστηρίου ότι, παρά ορισμένες επιφυλάξεις, η Booking.com δεν αμφισβήτησε ειδικώς τον ορισμό της αγοράς που διατυπώθηκε στην εν λόγω απόφαση.
73.
Τέλος, όπως ορθώς υποστηρίζει η Επιτροπή, δεν υπάρχει καμία αντίφαση μεταξύ του επιχειρήματος ότι οι δίαυλοι απευθείας διανομής των ξενοδοχείων αποτελούν διακριτή αγορά προϊόντων και του ισχυρισμού ότι οι στενές ρήτρες καλύτερης τιμής περιορίζουν τον ανταγωνισμό μεταξύ των ΔΤΠ όπως η Booking.com και των διαύλων απευθείας διανομής των ξενοδοχείων. Ενώ ο ορισμός της σχετικής αγοράς προϊόντων αποσκοπεί να προσδιορίσει την αμεσότερη ανταγωνιστική πίεση που γίνεται αισθητή από τις επιχειρήσεις, κατά την αξιολόγηση του ανταγωνισμού μπορούν επίσης να ληφθούν υπόψη μορφές λιγότερο άμεσης πίεσης, όπως οι ανταγωνιστικοί περιορισμοί και πιέσεις εκτός αγοράς.
74.
Κατά συνέπεια, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στο δεύτερο προδικαστικό ερώτημα ότι, για τους σκοπούς της εφαρμογής του άρθρου 3, παράγραφος 1, του παλαιού κανονισμού απαλλαγής κατά κατηγορία, η σχετική αγορά προϊόντων πρέπει να οριοθετηθεί σε σχέση με τις δραστηριότητες ενός ΔΤΠ που λειτουργεί ως πάροχος υπηρεσιών διαμεσολάβησης μεταξύ των ξενοδοχείων και των τελικών πελατών κατόπιν αξιολόγησης του κατά πόσον άλλοι δίαυλοι διανομής είναι υποκαταστάσιμοι από τη σκοπιά τόσο των ξενοδοχείων όσο και των τελικών πελατών, προκειμένου να υπολογιστεί το μερίδιο αγοράς ενός ΔΤΠ ως παρόχου διαδικτυακών υπηρεσιών διαμεσολάβησης προς ξενοδοχεία.
IV. Συμπέρασμα
75.
Προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στα προδικαστικά ερωτήματα που υπέβαλε το Rechtbank Amsterdam (πρωτοδικείο Άμστερνταμ, Κάτω Χώρες) ως εξής:
1)
Το άρθρο 101, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ έχει την έννοια ότι:
οι ευρείες και στενές ρήτρες καλύτερης τιμής που οι διαδικτυακοί ταξιδιωτικοί πράκτορες (ΔΤΠ) επιχειρούν να επιβάλουν στα ξενοδοχεία στο πλαίσιο των επιχειρηματικών όρων συνεργασίας δεν συνιστούν παρεπόμενους περιορισμούς, εκτός αν είναι αναγκαίες και σύμφωνες προς την αρχή της αναλογικότητας, προκειμένου να εξασφαλιστεί η οικονομική βιωσιμότητα του ΔΤΠ, ζήτημα που απόκειται στη κρίση του αιτούντος δικαστηρίου, με την επιφύλαξη της ανάλυσής του βάσει του άρθρου 101, παράγραφος 3, ΣΛΕΕ.
2)
Το άρθρο 3, παράγραφος 1, του κανονισμού (ΕΕ) 330/2010 της Επιτροπής, της 20ής Απριλίου 2010, για την εφαρμογή του άρθρου 101 παράγραφος 3 της Συνθήκης για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης σε ορισμένες κατηγορίες κάθετων συμφωνιών και εναρμονισμένων πρακτικών, έχει την έννοια ότι:
η σχετική αγορά προϊόντων πρέπει να οριστεί σε σχέση με τις δραστηριότητες ενός ΔΤΠ που λειτουργεί ως πάροχος υπηρεσιών διαμεσολάβησης μεταξύ των ξενοδοχείων και των τελικών πελατών κατόπιν αξιολόγησης του κατά πόσον άλλοι δίαυλοι διανομής είναι υποκαταστάσιμοι από τη σκοπιά τόσο των ξενοδοχείων όσο και των τελικών πελατών, προκειμένου να υπολογιστεί το μερίδιο αγοράς ενός ΔΤΠ ως παρόχου διαδικτυακών υπηρεσιών διαμεσολάβησης προς ξενοδοχεία.
(
1
)	Γλώσσα του πρωτοτύπου: η αγγλική.
(
2
)	Οι διαδικτυακές πλατφόρμες κράτησης ξενοδοχείων είναι συχνά γνωστές ως «διαδικτυακοί ταξιδιωτικοί πράκτορες» (στο εξής: ΔΤΠ) και με αυτόν τον τρόπο θα χαρακτηρίζονται στις παρούσες προτάσεις.
(
3
)	Κατά την ομοσπονδιακή αρχή ανταγωνισμού, τα ξενοδοχεία δεν είχαν επαρκή κίνητρα να προσφέρουν δωμάτια σε χαμηλότερες τιμές μέσω άλλων ΔΤΠ. Οι στενές ρήτρες καλύτερης τιμής που επιβλήθηκαν από την Booking.com λειτουργούσαν κατά τέτοιο τρόπο ώστε τα δωμάτια θα έπρεπε να προσφέρονται σε υψηλότερη τιμή μέσω των διαύλων απευθείας διανομής των ξενοδοχείων, προκειμένου να συναγωνίζονται την τιμή που προσφέρεται μέσω της Booking.com.
(
4
)	ΕΕ 2010, L 102, σ. 1. Το άρθρο 2, παράγραφος 1, του παλαιού κανονισμού απαλλαγής κατά κατηγορία προέβλεπε ότι, κατά το άρθρο 101, παράγραφος 3, ΣΛΕΕ και τις διατάξεις του εν λόγω κανονισμού, το άρθρο 101, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ δεν εφαρμοζόταν στις κάθετες συμφωνίες, στον βαθμό που οι εν λόγω συμφωνίες περιλάμβαναν κάθετους περιορισμούς. Η εν λόγω απαλλαγή εφαρμοζόταν υπό τον όρο ότι το μερίδιο αγοράς του προμηθευτή δεν υπερέβαινε το 30 % της σχετικής αγοράς στην οποία πωλούσε τα αναφερόμενα στη σύμβαση αγαθά ή υπηρεσίες και ότι το μερίδιο αγοράς του αγοραστή δεν υπερέβαινε το 30 % της σχετικής αγοράς στην οποία αγόραζε τα αναφερόμενα στη σύμβαση αγαθά ή υπηρεσίες (άρθρο 3, παράγραφος 1, του παλαιού κανονισμού απαλλαγής κατά κατηγορία). Ο κανονισμός (ΕΕ) 2022/720 της Επιτροπής, της 10ης Μαΐου 2022, για την εφαρμογή του άρθρου 101 παράγραφος 3 της Συνθήκης για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης σε ορισμένες κατηγορίες κάθετων συμφωνιών και εναρμονισμένων πρακτικών (ΕΕ 2022, L 134, σ. 4) (στο εξής: νέος κανονισμός απαλλαγής κατά κατηγορία), αντικατέστησε τον παλαιό κανονισμό απαλλαγής κατά κατηγορία.
(
5
)	ΕΕ 1997, C 372, σ. 5.
(
6
)	Αντικαταστάθηκε από τη νέα ανακοίνωση της Επιτροπής όσον αφορά τον ορισμό της σχετικής αγοράς για τους σκοπούς του δικαίου ανταγωνισμού της Ένωσης (ΕΕ C, C/2024/1645) (στο εξής: νέα ανακοίνωση όσον αφορά τον ορισμό της σχετικής αγοράς).
(
7
)	Ares(2020)7730543.
(
8
)	Σύνοψη της διαβούλευσης με τα ενδιαφερόμενα μέρη, σ. 8. Καίτοι το Rechtbank Amsterdam (πρωτοδικείο Άμστερνταμ, Κάτω Χώρες) μνημονεύει το έγγραφο εργασίας των υπηρεσιών της Επιτροπής, με τίτλο «Αξιολόγηση της ανακοίνωσης της Επιτροπής, της 9ης Δεκεμβρίου 1997, όσον αφορά τον ορισμό της σχετικής αγοράς για τους σκοπούς του κοινοτικού δικαίου ανταγωνισμού [SWD(2021) 199 final, της 12ης Ιουλίου 2021 (στο εξής: έγγραφο εργασίας των υπηρεσιών της Επιτροπής)]», το οποίο καταλήγει σε παρόμοιο συμπέρασμα (βλ. σ. 54), εντούτοις το ακριβές απόσπασμα περιλαμβάνεται στη σύνοψη της διαβούλευσης με τα ενδιαφερόμενα μέρη.
(
9
)	Απόφαση της 8ης Δεκεμβρίου 2016, Eurosaneamientos κ.λπ. (C‑532/15 και C‑538/15, EU:C:2016:932, σκέψεις 26 και 27 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
(
10
)	Όπ.π., σκέψη 28.
(
11
)	ΕΕ 2014, L 349, σ. 1.
(
12
)	Απόφαση της 20ής Απριλίου 2023, Repsol Comercial de Productos Petrolíferos (C‑25/21, EU:C:2023:298, σκέψη 31).
(
13
)	Όπ.π., σκέψεις 38 και 43.
(
14
)	Πρβλ. προτάσεις του γενικού εισαγγελέα G. Pitruzzella στην υπόθεση Repsol Comercial de Productos Petrolíferos (C‑25/21, EU:C:2022:659, σημείο 107).
(
15
)	Πρβλ. προτάσεις του γενικού εισαγγελέα Y. Bot στη γνωμοδότηση 1/17 (Συμφωνία ΣΟΕΣ ΕΕ‑Καναδά) (EU:C:2019:72, σημείο 116).
(
16
)	Απόφαση της 19ης Νοεμβρίου 2019, Α. Κ. κ.λπ. (Ανεξαρτησία του πειθαρχικού τμήματος του Ανωτάτου Δικαστηρίου) (C‑585/18, C‑624/18 και C‑625/18, EU:C:2019:982, σκέψη 132).
(
17
)	Η Ελληνική Κυβέρνηση διατείνεται επίσης ότι η έννοια των παρεπόμενων περιορισμών, η οποία σχετίζεται με την εφαρμογή του άρθρου 101, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, δεν πρέπει να συγχέεται με τη χορήγηση απαλλαγής βάσει του άρθρου 101, παράγραφος 3, ΣΛΕΕ.
(
18
)	Η Αυστριακή Κυβέρνηση προσθέτει ότι, παρά την απαγόρευση, ως αθέμιτης πρακτικής, της χρήσης ρητρών καλύτερης τιμής στην επικράτειά της από το 2017, οι ΔΤΠ συνέχισαν να αυξάνουν τα μερίδια αγοράς τους στην Αυστρία.
(
19
)	Η Booking.com δεν επέβαλε για τον σκοπό αυτό υποχρέωση αποκλειστικότητας στα ξενοδοχεία, το οποίο συνιστά ένα περιοριστικότερο μέτρο.
(
20
)	Αποφάσεις της 11ης Σεπτεμβρίου 2014, MasterCard κ.λπ. Κατά Επιτροπής (C‑382/12 P, EU:C:2014:2201, σκέψη 89), της 23ης Ιανουαρίου 2018, F. Hoffmann-La Roche κ.λπ. (C‑179/16, EU:C:2018:25, σκέψη 69), και της 26ης Οκτωβρίου 2023, EDP – Energias de Portugal κ.λπ. (C‑331/21, EU:C:2023:812, σκέψη 88).
(
21
)	Αποφάσεις της 11ης Σεπτεμβρίου 2014, MasterCard κ.λπ. Κατά Επιτροπής (C‑382/12 P, EU:C:2014:2201, σκέψη 91), της 23ης Ιανουαρίου 2018, F. Hoffmann-La Roche κ.λπ. (C‑179/16, EU:C:2018:25, σκέψη 71), και της 26ης Οκτωβρίου 2023, EDP – Energias de Portugal κ.λπ. (C‑331/21, EU:C:2023:812, σκέψη 90).
(
22
)	Απόφαση της 11ης Σεπτεμβρίου 2014, MasterCard κ.λπ. κατά Επιτροπής (C‑382/12 P, EU:C:2014:2201, σκέψη 93).
(
23
)	Οι εκτιμήσεις που αφορούν την κατάσταση του ανταγωνισμού στη σχετική αγορά δεν εμπίπτουν στην ανάλυση του παρεπόμενου χαρακτήρα του περιορισμού και πρέπει μάλλον να ληφθούν υπόψη κατά την εφαρμογή του άρθρου 101, παράγραφος 3, ΣΛΕΕ.
(
24
)	Πρβλ. αποφάσεις της 18ης Σεπτεμβρίου 2001, M6 κ.λπ. κατά Επιτροπής (T‑112/99, EU:T:2001:215, σκέψεις 107 έως 109), και της 24ης Μαΐου 2012, MasterCard κ.λπ. κατά Επιτροπής (T‑111/08, EU:T:2012:260, σκέψη 89).
(
25
)	Πρβλ. προτάσεις του γενικού εισαγγελέα J. Mazák στην υπόθεση Pierre Fabre Dermo-Cosmétique (C‑439/09, EU:C:2011:113, σημεία 39 και 40) και προτάσεις του γενικού εισαγγελέα N. Wahl στην υπόθεση CB κατά Επιτροπής (C‑67/13 P, EU:C:2014:1958, σημείο 123).
(
26
)	Οι παράγραφοι 372 έως 375 των νέων κατευθυντήριων γραμμών της Επιτροπής για τους κάθετους περιορισμούς (ΕΕ 2022, C 248, σ. 1) (στο εξής: νέες κατευθυντήριες γραμμές για τους κάθετους περιορισμούς) παρέχουν καθοδήγηση σχετικά με την αξιολόγηση των υποχρεώσεων ισοτιμίας βάσει του άρθρου 101, παράγραφος 3, ΣΛΕΕ προκειμένου να αντιμετωπιστεί το πρόβλημα του παρασιτισμού.
(
27
)	Το άρθρο 4, στοιχείο αʹ, του νέου κανονισμού απαλλαγής κατά κατηγορία χρησιμοποιεί τους ίδιους όρους.
(
28
)	Βλ. παράγραφο 48 των παλαιών κατευθυντήριων γραμμών της Επιτροπής για τους κάθετους περιορισμούς (ΕΕ 2010, C 130, σ. 1) και παράγραφο 185 των νέων κατευθυντήριων γραμμών για τους κάθετους περιορισμούς. Παράδειγμα καθορισμού των τιμών μεταπώλησης αποτελεί το να ορίζει ο προμηθευτής την τιμή στην οποία ένας διανομέας πρέπει να μεταπωλήσει τα προϊόντα που του προμηθεύει.
(
29
)	Πρβλ. παράγραφο 67, στοιχείο γʹ, και παράγραφο 194 των νέων κατευθυντήριων γραμμών για τους κάθετους περιορισμούς
(
30
)	Μια στενή ρήτρα καλύτερης τιμής δεν εμποδίζει το ξενοδοχείο X να μειώσει την τιμή του δωματίου Y μέσω της Booking.com. Προβλέπει απλώς ότι, σε περίπτωση που το ξενοδοχείο X μειώσει την τιμή του δωματίου Y μέσω του διαύλου απευθείας διανομής του (για παράδειγμα, στην ιστοσελίδα του), η τιμή του εν λόγω δωματίου πρέπει να μειωθεί και στην πλατφόρμα της Booking.com. Ομοίως, μια ευρεία ρήτρα καλύτερης τιμής δεν εμποδίζει το ξενοδοχείο X να μειώσει την τιμή του δωματίου Y μέσω της Booking.com. Προβλέπει αντίστοιχα ότι, σε περίπτωση που το ξενοδοχείο X μειώσει την τιμή του δωματίου Y σε άλλη πλατφόρμα ΔΤΠ, η τιμή του εν λόγω δωματίου πρέπει να μειωθεί και στην πλατφόρμα της Booking.com.
(
31
)	Προς αποφυγή αμφιβολιών, ο ορισμός του περιορισμού ιδιαίτερης σοβαρότητας που περιλαμβάνεται στο άρθρο 4, στοιχείο αʹ, του παλαιού κανονισμού απαλλαγής κατά κατηγορία είναι ο ίδιος με εκείνον που περιέχεται στο άρθρο 4, στοιχείο αʹ, του νέου κανονισμού απαλλαγής κατά κατηγορία.
(
32
)	Το άρθρο 5, παράγραφος 1, του νέου κανονισμού απαλλαγής κατά κατηγορία αποκλείει την εφαρμογή του κανονισμού αυτού για κάθε άμεση ή έμμεση υποχρέωση δυνάμει της οποίας ο αγοραστής επιγραμμικών υπηρεσιών διαμεσολάβησης δεν μπορεί να προσφέρει, να πωλεί ή να μεταπωλεί αγαθά ή υπηρεσίες σε τελικούς χρήστες υπό ευνοϊκότερους όρους χρησιμοποιώντας ανταγωνιστικές επιγραμμικές υπηρεσίες διαμεσολάβησης.
(
33
)	Η παράγραφος 67, στοιχείο δʹ, και η παράγραφος 253 των νέων κατευθυντήριων γραμμών για τους κάθετους περιορισμούς επιβεβαιώνουν ρητά αυτή τη διαπίστωση.
(
34
)	Πρβλ. παραγράφους 360 και 374 των νέων κατευθυντήριων γραμμών για τους κάθετους περιορισμούς.
(
35
)	Βλ. παράγραφο 254, στοιχείο αʹ, και παράγραφο 359 των νέων κατευθυντήριων γραμμών για τους κάθετους περιορισμούς.
(
36
)	Η Επιτροπή παρατηρεί επίσης ότι οι γαλλικές, ιταλικές και σουηδικές αρχές ανταγωνισμού έχουν ορίσει τη σχετική αγορά προϊόντων με παρόμοιους όρους.
(
37
)	Το άρθρο 1, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, του νέου κανονισμού απαλλαγής κατά κατηγορία χρησιμοποιεί τους ίδιους όρους.
(
38
)	Άρθρο 2, παράγραφος 4, στοιχείο βʹ, του παλαιού κανονισμού απαλλαγής κατά κατηγορία.
(
39
)	Πρβλ. παράγραφο 28 των νέων κατευθυντήριων γραμμών για τους κάθετους περιορισμούς.
(
40
)	Η εκτίμηση αυτή εναπόκειται στο αιτούν δικαστήριο, λαμβανομένων υπόψη των όσων εκτέθηκαν στα σημεία 64 έως 74 των παρουσών προτάσεων.
(
41
)	Η εξαίρεση από την απαλλαγή σημαίνει ότι, σε αυτές τις περιπτώσεις, ο νέος κανονισμός απαλλαγής κατά κατηγορία δεν έχει εφαρμογή.
(
42
)	Πρβλ. επεξηγηματικές σημειώσεις της Επιτροπής σχετικά με τον νέο κανονισμό απαλλαγής κατά κατηγορία και τις κατευθυντήριες γραμμές για τους κάθετους περιορισμούς, που διατίθενται στον ιστότοπό της: https://competition-policy.ec.europa.eu/system/files/2022-05/explanatory_note_VBER_and_Guidelines_2022.pdf. Βλ. επίσης παράγραφο 67, στοιχείο εʹ, των νέων κατευθυντήριων γραμμών για τους κάθετους περιορισμούς.
(
43
)	Βλ. παράγραφο 6 της νέας ανακοίνωσης όσον αφορά τον ορισμό της σχετικής αγοράς.
(
44
)	Αποφάσεις της 23ης Ιανουαρίου 2018, F. Hoffmann-La Roche κ.λπ. (C‑179/16, EU:C:2018:25, σκέψεις 50 και 51), και της 30ής Ιανουαρίου 2020, Generics (UK) κ.λπ.(C‑307/18, EU:C:2020:52, σκέψη 129).
(
45
)	Πρβλ. απόφαση της 30ής Ιανουαρίου 2020, Generics (UK) κ.λπ.(C‑307/18, EU:C:2020:52, σκέψη 130).
(
46
)	Πρβλ. παράγραφο 94 της νέας ανακοίνωσης όσον αφορά τον ορισμό της σχετικής αγοράς.
(
47
)	Το φαινόμενο των έμμεσων αποτελεσμάτων δικτύου προκύπτει από το γεγονός ότι όσο περισσότεροι πωλητές προσφέρουν τα προϊόντα τους μέσω της διαδικτυακής αγοράς, τόσο περισσότεροι αγοραστές θα ενδιαφέρονται για τη συγκεκριμένη διαδικτυακή αγορά και αντιστρόφως.
(
48
)	Βλ. παράγραφο 95 της νέας ανακοίνωσης σχετικά με τον ορισμό της σχετικής αγοράς.
(
49
)	Όπ.π. Επισημαίνω ότι η νέα ανακοίνωση όσον αφορά τον ορισμό της σχετικής αγοράς δεν ενστερνίζεται τη θεωρία που υποστηρίζουν ορισμένοι μελετητές κατά την οποία, ως γενική αρχή, στην περίπτωση των πλατφορμών συναλλαγών θα πρέπει να ορίζεται μια ενιαία σχετική αγορά που να περιλαμβάνει όλες τις ομάδες χρηστών (για παράδειγμα, μια διαδικτυακή αγορά) και στην περίπτωση πλατφορμών στις οποίες δεν πραγματοποιούνται συναλλαγές (όπως ένα κοινωνικό δίκτυο) θα πρέπει να ορίζονται ξεχωριστές σχετικές αγορές σε κάθε πλευρά της πλατφόρμας. Σύμφωνα με τη νέα ανακοίνωση όσον αφορά τον ορισμό της σχετικής αγοράς, αυτός είναι μόνο ένας μεταξύ περισσοτέρων παραγόντων που πρέπει να ληφθούν υπόψη. Η προσέγγιση αυτή αιτιολογείται από την έλλειψη συμφωνίας στην ακαδημαϊκή βιβλιογραφία και στην πρακτική των αρχών ανταγωνισμού. Πρβλ. το έγγραφο εργασίας των υπηρεσιών της Επιτροπής, σ. 54. Για περισσότερες λεπτομέρειες σχετικά με τη θεωρία, βλ. Filistrucchi, L., Geradin, D., van Damme, E., Affeldt, P., «Market Definition in Two-sided Markets: Theory and Practice», Journal of Competition Law & Economics, 2014, τόμος 10, αριθ. 2, σ. 293 έως 339.
(
50
)	Από την οπτική των τελικών πελατών, αυτές οι υπηρεσίες διαμεσολάβησης προσφέρουν τη δυνατότητα αναζήτησης και σύγκρισης προσφορών ξενοδοχείων και, τελικά, τη δυνατότητα πραγματοποίησης κράτησης.
(
51
)	Το άρθρο 3, παράγραφος 1, του νέου κανονισμού απαλλαγής κατά κατηγορία έχει διατύπωση πανομοιότυπη με το άρθρο 3, παράγραφος 1, του παλαιού κανονισμού απαλλαγής κατά κατηγορία.
(
52
)	Παράγραφος 67 των νέων κατευθυντήριων γραμμών για τους κάθετους περιορισμούς.
(
53
)	Παράγραφος 67, στοιχείο βʹ, των νέων κατευθυντήριων γραμμών για τους κάθετους περιορισμούς.
(
54
)	Όπ.π.
(
55
)	Όπως εκτέθηκε ανωτέρω, ακόμη και όταν οι διακριτές σχετικές αγορές προϊόντων ορίζονται σε κάθε πλευρά της αγοράς, αμφότερες οι πλευρές αλληλοσυνδέονται και τα χαρακτηριστικά τους πρέπει να λαμβάνονται αμοιβαία υπόψη για τον ορισμό της σχετικής αγοράς. Βλ. Filistrucchi, L., Geradin, D., van Damme, E., Affeldt, P., «Market Definition in Two-sided Markets: Theory and Practice», Journal of Competition Law & Economics, 2014, τόμος 10, αριθ. 2, σ. 293 έως 339.
(
56
)	Είναι προφανές ότι οι υπηρεσίες γραφείων ταξιδίων εκτός διαδικτύου που παρέχονται από παραδοσιακά φυσικά καταστήματα έχουν πολύ διαφορετικά χαρακτηριστικά και λειτουργίες. Από την πλευρά τους, οι δίαυλοι απευθείας διανομής των ξενοδοχείων δεν επιτρέπουν στους πελάτες τη δυνατότητα αναζήτησης και σύγκρισης προσφορών από διαφορετικούς παρόχους. Οι μεταμηχανές αναζήτησης φαίνεται επίσης να έχουν διαφορετικά χαρακτηριστικά και λειτουργίες, καθώς εντοπίζουν προσφορές από τους ΔΤΠ και παρόχους υπηρεσιών ξενοδοχείου και, όταν ο πελάτης κάνει κλικ στα αποτελέσματα, ανακατευθύνεται στον ιστότοπο του ΔΤΠ ή του ξενοδοχείου για να πραγματοποιήσει κράτηση.
(
57
)	Υπόθεση T‑1139/23, Booking Holdings κατά Επιτροπής (εκκρεμεί).