Voorlopige editie
CONCLUSIE VAN ADVOCAAT-GENERAAL
J. RICHARD DE LA TOUR
van 19 maart 2026 (1)
Zaak C‑808/24 [Zálečta] (i)
M. R.
tegen
Ministerstvo vnútra Slovenskej republiky
[verzoek van de Okresný súd Lučenec (rechter in eerste aanleg Lučenec, Slowakije) om een prejudiciële beslissing]
„ Prejudiciële verwijzing – Sociaal beleid – Richtlijn 2003/88/EG – Organisatie van de arbeidstijd – Artikel 2, punt 1 – Arbeidstijd – Artikel 6, onder b) – Maximale wekelijkse arbeidstijd – Bescherming van de veiligheid en de gezondheid van de werknemers – Arbeidstijd van brandweerlieden en reddingswerkers – Wachtdienst op de werkplek die niet in de arbeidstijd is begrepen – Gelijktijdige overschrijding van de maximale wekelijkse arbeidstijd – Recht op vergoeding van immateriële schade door een lidstaat wegens schending van het Unierecht – Onjuiste omzetting – Voorwaarden – Vaststelling van het bedrag van de schadevergoeding ”
I.      Inleiding
1.        Een lid van een gemeentelijk korps van brandweerlieden en reddingswerkers in Slowakije heeft bij de Okresný súd Lučenec (rechter in eerste aanleg Lučenec, Slowakije) tegen de staat een vordering ingesteld ter vergoeding van de immateriële schade die hij stelt te hebben geleden ten gevolge van de onjuiste omzetting in de Slowaakse rechtsorde van richtlijn 2003/88/EG van het Europees Parlement en de Raad van 4 november 2003 betreffende een aantal aspecten van de organisatie van de arbeidstijd(2).
2.        Het verzoek om een prejudiciële beslissing van deze rechter betreft de uitlegging van artikel 2, punt 1, van deze richtlijn, gelezen in samenhang met artikel 6, onder b), ervan, en de wijze van vergoeding van de gestelde schade. Zo wordt het Hof opnieuw gevraagd onder welke voorwaarden een lidstaat aansprakelijk kan worden gesteld in verband met de arbeidstijd van een brandweerman die in de publieke sector werkzaam is.
3.        Ik zal het Hof derhalve in overweging geven om zich te baseren op de beginselen die met name in het arrest van 25 november 2010, Fuß(3), in herinnering zijn gebracht, om te oordelen dat:
–        van deze twee bepalingen van richtlijn 2003/88 enkel artikel 6, onder b), individuele rechten kan toekennen aan particulieren, waardoor zij schadevergoeding kunnen vorderen wegens schending van dit artikel door de betrokken lidstaat;
–        alleen de immateriële schade ten gevolge van de overschrijding van de in artikel 6, onder b), van deze richtlijn vastgestelde maximale wekelijkse arbeidstijd aanleiding kan geven tot vergoeding in geval van schending door een lidstaat van artikel 2, punt 1, van deze richtlijn, en
–        de vaststelling van het bedrag van de vergoeding die wegens deze overschrijding verschuldigd zou zijn, een zaak is van nationaal recht, met inachtneming van de beginselen van gelijkwaardigheid en doeltreffendheid.
II.    Toepasselijke bepalingen
A.      Unierecht
4.        In artikel 2, punt 1, van richtlijn 2003/88 is „arbeidstijd” gedefinieerd als „de tijd waarin de werknemer werkzaam is, ter beschikking van de werkgever staat en zijn werkzaamheden of functie uitoefent, overeenkomstig de nationale wetten en/of gebruiken”.
5.        Artikel 6 van deze richtlijn, met als opschrift „Maximale wekelijkse arbeidstijd”, bepaalt:
„De lidstaten treffen de nodige maatregelen opdat in verband met de noodzakelijke bescherming van de veiligheid en de gezondheid van de werknemers:
a)      de wekelijkse arbeidstijd via wettelijke of bestuursrechtelijke bepalingen of via collectieve overeenkomsten of bedrijfsakkoorden tussen de sociale partners wordt beperkt;
b)      de gemiddelde arbeidstijd in elk tijdvak van zeven dagen, inclusief overwerk, niet meer dan achtenveertig uren bedraagt.”
B.      Slowaaks recht
6.        § 85, lid 1, van zákon č. 315/2001 Z. z. o Hasičskom a záchrannom zbore (wet nr. 315/2001 inzake het korps van brandweerlieden en reddingswerkers) van 2 juli 2001 (hierna: „wet nr. 315/2001”) bepaalt:
„De arbeidstijd van het lid [van het korps van brandweerlieden en reddingswerkers] is de tijd tijdens welke hij zijn dienst uitoefent en ter beschikking is van de dienstverlenende autoriteit.”
7.        § 86, lid 2, van deze wet luidt(4):
„Bij een ongelijke verdeling van de arbeidstijd, mag de duur van de diensttijd per werkdag niet meer dan 18 uur bedragen. De totale duur van de dienst en de direct daaropvolgende wachtdienst op dezelfde plaats mag maximaal 24 uur per werkdag bedragen.”
8.        § 92, lid 1, van deze wet bepaalt:
„De dienstverlenende autoriteit wijst in het kader van de verdeling van de diensttijd overeenkomstig artikel 86, lid 2, aan het lid [van het korps van brandweerlieden en reddingswerkers] een wachtdienst toe in het kader van de dienst en op de plaats van die dienst, welke wachtdienst direct volgt op de uitoefening van de dienst.”
9.        § 122, lid 3, van wet nr. 315/2001 bepaalt:
„De vergoeding voor de wachtdiensten [...] is niet verschuldigd voor de tijd waarin de dienst is uitgeoefend; de op die manier uitgeoefende dienst is overwerk.”
III. Feiten van het hoofdgeding en prejudiciële vragen
10.      M. R., lid van een gemeentelijk korps van brandweerlieden en reddingswerkers, vordert vergoeding van immateriële schade die voortvloeit uit het feit dat zijn wachtdiensten op de werkplek in strijd met artikel 2, punt 1, van richtlijn 2003/88 niet zijn opgenomen in zijn arbeidstijd(5), hetgeen volgens M. R. ook heeft geleid tot schending van artikel 6, onder b), van deze richtlijn. De door hem gestelde schade is het gevolg van de onjuiste omzetting van eerstgenoemde bepaling, die volgens hem heeft geleid tot een overschrijding van de maximale wekelijkse arbeidstijd, zoals omschreven in laatstgenoemde bepaling. M. R. vordert geen financiële schadevergoeding uit dien hoofde.
11.      Bij arrest van 20 december 2023 heeft de Okresný súd Lučenec, de verwijzende rechter, om te beginnen geoordeeld dat de Slowaakse regeling de werkgever van M. R. in strijd met artikel 2, punt 1, van richtlijn 2003/88, zoals uitgelegd door het Hof, toestaat de wachtdienst niet als arbeidstijd in aanmerking te nemen.(6) Vervolgens heeft deze rechter geoordeeld dat een dergelijke schending slechts recht gaf op schadevergoeding indien de arbeidstijd van M. R. met inbegrip van de wachtdienst de maximale wekelijkse arbeidstijd overschreed, hetgeen in strijd is met artikel 6, onder b), van deze richtlijn.
12.      Ten slotte heeft de verwijzende rechter vastgesteld dat de arbeidstijd van M. R., met inbegrip van de wachtdienst, gedurende de litigieuze periode de in artikel 6, onder b), gelezen in samenhang met artikel 2, punt 1, van deze richtlijn, gestelde limiet met 28 dagen overschreed en dat de schending van deze bepalingen gevolgen had gehad voor het privéleven en het familie- en gezinsleven van M. R. Bijgevolg heeft deze rechter de staat gelast M. R. bepaalde bedragen te betalen ter vergoeding van zijn immateriële schade, zowel uit dien hoofde als wegens het verlies van de hoop op een wetswijziging.
13.      Bij beschikking van 30 mei 2024 heeft de Krajský súd v Banskej Bystrici (rechter in tweede aanleg Banská Bystrica, Slowakije), uitspraak doende op het door de staat ingestelde hoger beroep, het arrest van 20 december 2023 vernietigd op grond dat de verwijzende rechter ultra petita had beslist. Die rechter heeft erop gewezen dat M. R. zich niet had beroepen op een recht ontleend aan het verlies van de hoop op een wetswijziging, noch op een recht op vergoeding van de immateriële schade in verband met het aantal gewerkte uren dat de in artikel 6, onder b), van richtlijn 2003/88 gestelde grens overschreed. Bovendien heeft hij geoordeeld dat de immateriële schade die was veroorzaakt door de strijdigheid van het nationale recht met artikel 2, punt 1, van deze richtlijn, aanleiding gaf tot schadevergoeding, zonder dat schending van artikel 6, onder b), van deze richtlijn hoefde te worden vastgesteld.
14.      De zaak is terugverwezen naar de verwijzende rechter, die twijfelt over de relevantie van een dergelijke uitlegging. De verwijzende rechter merkt op dat deze uitlegging zowel gevolgen heeft voor het ontstaan van het recht op schadevergoeding als voor de berekening van de vergoeding, naargelang dit recht al dan niet gekoppeld is aan het aantal gewerkte uren boven de in artikel 6, onder b), van deze richtlijn gestelde grens.
15.      In die omstandigheden heeft de Okresný súd Lučenec de behandeling van de zaak geschorst en het Hof verzocht om een prejudiciële beslissing over de volgende vragen:
„1)      Geeft het feit dat wachtdiensten van een werknemer op grond van een nationale regeling niet als arbeidstijd worden aangemerkt, hetgeen in strijd is met artikel 2, punt 1, van richtlijn [2003/88], aanleiding tot een recht op schadevergoeding jegens de lidstaat wegens schending van het Unierecht, zonder dat hoeft te worden aangetoond dat tegelijkertijd artikel 6, onder b), van die richtlijn is geschonden ten aanzien van de werknemer?
2)      Indien de vorige vraag bevestigend wordt beantwoord, moet de nationale rechter bij de vaststelling van het passende bedrag van de vergoeding rekening houden met het aantal uren wachtdienst dat volgens de nationale regeling niet als arbeidstijd van de werknemer is aangemerkt, of moet het bedrag van de door de lidstaat verschuldigde vergoeding worden vastgesteld voor de duur van de onrechtmatige situatie die voortvloeit uit de nationale regeling die toestaat dat de wachtdienst in strijd met richtlijn 2003/88 niet als arbeidstijd van de werknemer wordt aangemerkt?
3)      Indien de [eerste] vraag ontkennend wordt beantwoord, moet de nationale rechter bij de vaststelling van het passende bedrag van de vergoeding rekening houden met het aantal uren gedurende welke artikel 6, onder b), van richtlijn 2003/88 is geschonden, of moet het bedrag van de door de lidstaat verschuldigde vergoeding worden vastgesteld voor de duur van de onrechtmatige situatie die voortvloeit uit de nationale regeling die toestaat dat de wachtdienst in strijd met deze richtlijn niet als arbeidstijd van de werknemer wordt aangemerkt?”
16.      De Slowaakse regering, Ierland en de Europese Commissie hebben schriftelijke opmerkingen ingediend.
IV.    Analyse
17.      Aangezien bij de verwijzende rechter een vordering is ingesteld tot vergoeding van schade die is veroorzaakt door schending van het Unierecht door een lidstaat, moeten de algemene regels ter zake worden uiteengezet alvorens achtereenvolgens de eerste prejudiciële vraag te onderzoeken en, afhankelijk van het voorgestelde antwoord, een van beide aanvullende vragen over de criteria voor de vaststelling van de verschuldigde schadevergoeding.
A.      Algemene regels inzake de aansprakelijkheid van een lidstaat in geval van schending van het Unierecht en in het bijzonder van richtlijn 2003/88
18.      Ten eerste moet worden nagegaan of de verwijzende rechter geen
bijzondere voorwaarden voor de aansprakelijkheid van de staat vermeldt
die in het nationale recht onder minder beperkende voorwaarden gelden dan die waarin het Unierecht voorziet.(7)
19.      Ten tweede zijn, indien dit niet het geval is, de beginselen van het Unierecht die het Hof met betrekking tot richtlijn 2003/88 in herinnering heeft gebracht van toepassing, te weten:
–        dat deze richtlijn geen enkele bepaling bevat inzake de sancties die gelden bij overtreding van de daarin vastgestelde minimumvoorschriften, met name wat betreft de duur van de arbeidstijd en, bijgevolg, geen enkele bijzondere regel inzake de vergoeding van de schade die de werknemers door een dergelijke overtreding eventueel hebben geleden(8), en
–        dat evenwel het beginsel dat de staat aansprakelijk is voor schade die particulieren lijden ten gevolge van schendingen van Unierecht die hem kunnen worden toegerekend, inherent is aan het stelsel van de verdragen waarop de Unie is gegrond.(9)
20.      Het Hof heeft geoordeeld dat benadeelde personen slechts recht hebben op schadevergoeding indien aan de volgende drie voorwaarden is voldaan(10):
–        het geschonden voorschrift van Unierecht strekt ertoe rechten toe te kennen aan particulieren(11);
–        het gaat om een voldoende gekwalificeerde schending van dat voorschrift, en
–        er bestaat een causaal verband tussen deze schending en de door de particulieren geleden schade.
21.      Ten derde verstrekt het Hof de nationale rechterlijke instanties richtsnoeren voor de toepassing van deze voorwaarden voor het vaststellen van de aansprakelijkheid van de lidstaten voor schade die aan particulieren is toegebracht door schending van het Unierecht.(12)
B.      Eerste prejudiciële vraag: de eerste voorwaarde voor aansprakelijkheid van de staat
22.      Met zijn eerste prejudiciële vraag wenst de verwijzende rechter in essentie te vernemen of artikel 2, punt 1, van richtlijn 2003/88 aldus moet worden uitgelegd dat het ertoe strekt individuele rechten toe te kennen aan particulieren waardoor deze van een lidstaat schadevergoeding kunnen vorderen krachtens het beginsel dat de staat aansprakelijk is voor schade die particulieren lijden ten gevolge van aan die staat toerekenbare schending van het Unierecht.
23.      Ik wijs er ten eerste op dat in casu vaststaat dat volgens de in de rechtspraak van het Hof vastgestelde criteria de wachtdienst van M. R. onder de arbeidstijd in de zin van artikel 2, punt 1, van deze richtlijn viel, dat de Slowaakse regeling niet in overeenstemming was met het Unierecht(13) en dat de in artikel 6, onder b), van deze richtlijn bedoelde gemiddelde wekelijkse arbeidstijd gedurende een deel van de door M. R. aangevoerde periode was overschreden(14).
24.      Ten tweede gelden in het Slowaakse recht geen bijzondere voorwaarden die minder beperkend zijn dan die waarin het Unierecht voorziet om de staat aansprakelijk te stellen.(15)
25.      Wat de vraag betreft of artikel 2, punt 1, van richtlijn 2003/88 rechten toekent aan particulieren waarop zij zich voor de nationale rechter kunnen beroepen, merk ik in de eerste plaats op dat er geen rechtspraak van het Hof over deze bepaling bestaat.
26.      In de tweede plaats moet worden benadrukt dat:
–        artikel 2, punt 1, van richtlijn 2003/88, zoals het opschrift ervan aangeeft, een definitie geeft van het begrip „arbeidstijd”, namelijk „de tijd waarin de werknemer werkzaam is, ter beschikking van de werkgever staat en zijn werkzaamheden of functie uitoefent, overeenkomstig de nationale wetten en/of gebruiken”(16),
–        deze definitie door het Hof is uitgelegd. Volgens vaste rechtspraak moet de wachtdienst, ongeacht welke arbeidsprestaties de werknemer daadwerkelijk tijdens die periode verricht, integraal worden aangemerkt als „arbeidstijd” in de zin van richtlijn 2003/88 wanneer de werknemer op zijn werkplek moet verblijven om onmiddellijk beschikbaar te zijn voor zijn werkgever(17) of wanneer de werknemer tijdens de thuiswachtdienst binnen 8 minuten gehoor moet geven aan oproepen van zijn werkgever(18). Wat de wachtdienst van brandweerlieden betreft, vindt het onderzoek door het Hof per geval plaats.(19) Artikel 2, punt 1, van deze richtlijn heeft geen rechtstreekse werking.
27.      Net zoals alle partijen die schriftelijke opmerkingen hebben ingediend, geef ik het Hof derhalve in overweging om vast te stellen dat artikel 2, punt 1, van richtlijn 2003/88 zich beperkt tot een definitie van het begrip „arbeidstijd”. Het verleent op zichzelf geen individuele rechten waarvan schending ertoe kan leiden dat een lidstaat aansprakelijk is voor schade die particulieren hebben geleden wanneer die lidstaat deze definitie in de nationale regeling niet naleeft.
28.      In dit verband ben ik het ook eens met Ierland dat een uitlegging van artikel 2, punt 1, van deze richtlijn in die zin dat „een automatische vergoeding van de schade mogelijk
wordt, verstrekkende gevolgen zou hebben, onder meer dat een staat daardoor zelfs zonder bewezen schade tot vergoeding gehouden zou zijn”.(20)
29.      Aangezien artikel 2, punt 1, van deze richtlijn geen rechten toekent aan particulieren, is de tweede prejudiciële vraag dus zonder voorwerp. Zij hoeft dus niet te worden beantwoord.
C.      Derde prejudiciële vraag
30.      Voor de beantwoording van deze vraag, die betrekking heeft op de wijze van vergoeding van de immateriële schade die is geleden ten gevolge van de vermeende schending van het Unierecht, moet eerst worden onderzocht of is voldaan aan de in punt 20 van deze conclusie genoemde voorwaarden voor aansprakelijkheid van de staat wegens schending van artikel 6, onder b), van richtlijn 2003/88(21). De vaststelling dat deze schending voortvloeit uit schending van artikel 2, punt 1, van deze richtlijn is irrelevant.
1.      Voorwaarden voor de aansprakelijkheid van de staat in geval van schending van artikel 6, onder b), van richtlijn 2003/88
a)      Eerste voorwaarde: het voorschrift van Unierecht kent rechten toe aan particulieren
31.      Het Hof heeft geoordeeld dat artikel 6, onder b), van richtlijn 2003/88 een voorschrift van sociaal recht van de Unie is dat aan particulieren rechten toekent waarop deze zich voor de nationale rechter rechtstreeks kunnen beroepen, op grond dat „het de lidstaten met betrekking tot de gemiddelde wekelijkse arbeidstijd een maximumgrens oplegt die voor alle werknemers als een minimumnorm geldt”(22).
b)      Tweede voorwaarde: schending van dit voorschrift moet voldoende gekwalificeerd zijn
32.      In het arrest Fuß(23) wordt eraan herinnerd dat:
–        moet worden onderzocht of bij schending van het Unierecht de desbetreffende rechtspraak van het Hof kennelijk is miskend(24), en
–        het in beginsel aan de nationale rechter staat om na te gaan of is voldaan aan de voorwaarden voor de aansprakelijkheid van een staat ten gevolge van schending van het Unierecht, tenzij  het Hof in het hoofdgeding dat tot de prejudiciële verwijzing heeft geleid over alle elementen beschikt die nodig zijn om te beoordelen of de feiten van het hoofdgeding als een voldoende gekwalificeerde schending van het Unierecht moeten worden aangemerkt.
33.      In casu heeft de verwijzende rechter, die uitspraak doet op het verzoek van M. R., dat betrekking heeft op het arbeidstijdvak van 1 augustus 2020 tot en met 30 juni 2023, ten eerste vastgesteld dat M. R. uit hoofde van § 86, lid 2, van wet nr. 315/2001(25) „in totaal 24 uur in dienst [had doorgebracht], waarvan 18 uur als arbeidstijd [werd] aangemerkt”, aangezien de wachtdienst niet als arbeidstijd werd meegeteld. Ten tweede heeft hij vastgesteld dat de arbeidstijd van M. R. in die situatie gedurende de referentieperiode van 6 maanden de in artikel 6, onder b), van richtlijn 2003/88 bedoelde maximumduur van 48 uur per tijdvak van 7 dagen had overschreden.(26)
34.      Tijdens deze periode was de rechtspraak van het Hof over het begrip „arbeidstijd” van brandweerlieden voldoende ontwikkeld, in die zin dat „de activiteiten van interventieteams van een openbaar brandweerkorps [...] binnen de werkingssfeer van richtlijn 2003/88 vallen, zodat artikel 6, [onder] b), ervan[] zich in beginsel ertegen verzet dat de maximale wekelijkse arbeidstijd, met inbegrip van de [wachtdienst], meer dan 48 uur bedraagt”.(27)
35.      Aangezien bij de niet-naleving van de voorschriften van artikel 6, onder b), van richtlijn 2003/88 tijdens de in het hoofdgeding aan de orde zijnde periode de rechtspraak van het Hof kennelijk is miskend, moet deze schending worden beschouwd als een voldoende gekwalificeerde schending van het Unierecht. Bijgevolg is in het hoofdgeding tevens aan de tweede voorwaarde voldaan
die moet zijn vervuld opdat het recht op schadevergoeding kan worden erkend.
c)      Derde voorwaarde: causaal verband tussen schending van artikel 6, onder b), van richtlijn 2003/88 en de geleden schade
36.      Aangezien de overschrijding van de arbeidstijd van M. R. met 28 dagen in de referentieperiode volgens de verwijzende rechter „een objectieve invloed [moest] hebben gehad op zijn privéleven en zijn familie- en gezinsleven”(28), ben ik van mening dat is aangetoond dat het vereiste causaal verband bestaat.
37.      Aangezien is voldaan aan de drie voorwaarden voor aansprakelijkheid van de staat wegens schending van artikel 6, onder b), van richtlijn 2003/88(29), moet de derde prejudiciële vraag over de wijze van schadevergoeding worden beantwoord.
2.      Wijze van schadevergoeding wegens schending van artikel 6, onder b), van richtlijn 2003/88
38.      De verwijzende rechter wenst van het Hof te vernemen welke factoren in aanmerking moeten worden genomen bij de vaststelling van het bedrag van de vergoeding van de door M. R. aangevoerde immateriële schade. Als berekeningsgrondslag noemt hij hetzij het aantal uren dat de in artikel 6, onder b), van richtlijn 2003/88 bedoelde maximale arbeidstijd is overschreden, hetzij de periode gedurende welke de lidstaat zijn regeling op grond waarvan de wachtdienst niet in de arbeidstijd hoeft te worden opgenomen, niet heeft gewijzigd.
39.      Derhalve zij er in de eerste plaats aan herinnerd dat het Hof heeft geoordeeld dat deze richtlijn geen enkele bijzondere regel bevat inzake de vergoeding van de schade die werknemers door een overtreding van de daarin vastgestelde minimumvoorschriften eventueel hebben geleden, met name wat de duur van de arbeidstijd betreft.(30)
40.      In de tweede plaats heeft het Hof in het arrest Fuß ook geoordeeld dat:
–        „het
[...] aan de staat is om in het kader van het nationale aansprakelijkheidsrecht de gevolgen van de veroorzaakte schade ongedaan te maken, met dien verstande dat de door de nationale wettelijke regelingen ter zake van schadevergoeding vastgestelde voorwaarden niet ongunstiger mogen zijn dan die welke voor gelijksoortige nationale vorderingen gelden (gelijkwaardigheidsbeginsel), noch van dien aard mogen zijn dat zij het verkrijgen van schadevergoeding in de praktijk onmogelijk of uiterst moeilijk maken (doeltreffendheidsbeginsel)”(31);
–        „[w]at de vorm en de berekeningswijze van de schadevergoeding betreft, [...] erop [moet] worden gewezen[] dat de vergoeding van de door schendingen van het Unierecht aan particulieren toegebrachte schade adequaat dient te zijn ten opzichte van de geleden schade, zodat de daadwerkelijke bescherming van hun rechten is verzekerd”(32);
–        „bij ontbreken van bepalingen van Unierecht ter zake, het nationale recht van elke lidstaat de criteria [dient] te bepalen voor de vaststelling van de omvang van de schadevergoeding, voor zover de beginselen van doeltreffendheid en gelijkwaardigheid in acht worden genomen”(33), en
–        „[h]ieruit volgt dat het aan het nationale recht van de lidstaten staat om, met eerbiediging van [deze] beginselen, enerzijds, vast te stellen of de vergoeding van de schade die een particulier heeft geleden door schending van de bepalingen van richtlijn 2003/88, dient te worden verricht in de vorm van de toekenning van extra vrije tijd of in de vorm van een financiële vergoeding, en, anderzijds, de regels inzake de wijze van berekening van die vergoeding te bepalen”.(34)
41.      Ik merk op dat in de zaak die heeft geleid tot het arrest Fuß de gestelde schade van materiële aard was(35) en dat het Verwaltungsgericht Halle (bestuursrechter in eerste aanleg Halle, Duitsland) zich afvroeg of Günter Fuß bij wijze van vergoeding recht had op hetzij extra vrije tijd, hetzij een financiële schadeloosstelling(36).
42.      In casu vordert
M. R. enkel een financiële schadeloosstelling voor de immateriële schade die hij heeft geleden omdat er door de Slowaakse regeling sprake was van schending bij de berekening van zijn arbeidstijd waarin zijn wachtdienst niet was begrepen.(37)Teneinde de verwijzende rechter een nuttig antwoord te geven, rijzen in deze omstandigheden verschillende vragen: wat de vergoeding van immateriële schade betreft, moet het in punt 40 (laatste streepje) van deze conclusie in herinnering gebrachte antwoord van het Hof nauwkeuriger of anders luiden? Welke criteria moeten dan worden gehanteerd?
43.      In hun schriftelijke opmerkingen hebben de Slowaakse regering, Ierland en de Commissie overeenstemmende standpunten ingenomen, met enkele nuances.
44.      De Commissie stelt voor het antwoord van het Hof in de punten 93 en 94 van het arrest Fuß te herhalen. De Slowaakse regering benadrukt de noodzaak om twee beperkingen vast te stellen. Ten eerste moet de nationale rechter erop toezien dat de bescherming van de door de rechtsorde van de Unie gewaarborgde rechten niet leidt tot ongerechtvaardigde verrijking.(38) Ten tweede vereist de aansprakelijkheidsregeling van de lidstaten niet dat zij aan particulieren een punitieve vergoeding betalen die verder gaat dan de werkelijke schade die hun wegens schending van hun recht is berokkend.(39)
45.      Ierland betoogt dat het bedrag van de vergoeding moet worden vastgesteld op basis van het aantal uren dat in strijd met artikel 6, onder b), van richtlijn 2003/88 niet als „arbeidstijd” is meegeteld en met welk aantal uren het bestaan van schade wordt aangetoond en aan het doeltreffendheidsvereiste wordt voldaan. Ierland is van mening dat het criterium van de duur van de onrechtmatige situatie ten gevolge van de nationale regeling moet worden afgewezen.
46.      Wat het laatstgenoemde criterium betreft, ben ik het eens met de opvatting dat de voorwaarden voor de aansprakelijkheid van de staat wegens schending van het Unierecht, en in het bijzonder de voorwaarde inzake het bestaan van een causaal verband tussen die schending en de daadwerkelijk of concreet geleden schade, uitsluiten dat schadevergoeding wordt toegekend voor de periode waarin de betrokken lidstaat de nationale regeling niet in overeenstemming met het Unierecht heeft gebracht.
47.      Wat voorts de wijze van berekening van de schadevergoeding wegens schending van het Unierecht betreft, zie ik geen reden om de rechtspraak van het Hof aan te vullen, ook al zou er immateriële schade zijn vastgesteld. Het staat dus aan de nationale rechter om naar nationaal recht te beoordelen of de geleden schade op passende wijze is vergoed, waardoor de effectieve bescherming van de rechten van de particulieren is verzekerd.(40)
48.      Bijgevolg mag de vergoeding wegens schending van artikel 6, onder b), van richtlijn 2003/88
niet systematisch worden berekend op basis van het aantal gewerkte uren boven de daarin vastgestelde grens.
49.      Het enige element waarmee mijns inziens rekening moet worden gehouden, is de berekeningswijze die particulieren ter ondersteuning van hun verzoekschrift hebben voorgesteld.
50.      Het is juist dat de gevorderde schadevergoeding, zoals in casu, kan worden gebaseerd op een aantal uren(41) in verband met de gestelde aantasting van het privéleven en van het familie- en gezinsleven ten gevolge van schending van artikel 6, onder b), van richtlijn 2003/88. Een dergelijke schending kan echter andere soorten immateriële schade veroorzaken, zoals lichamelijke schade (bijvoorbeeld ernstige ziekte) of geestelijke schade (bijvoorbeeld een burn-out of depressiviteit). In dat geval zou het bedrag van de vergoeding anders kunnen worden beoordeeld, zonder een strikte correlatie met een overschrijding in de tijd.
51.      Ik geef het Hof derhalve in overweging om, in antwoord op de derde prejudiciële vraag, in het verlengde van het arrest Fuß(42) te oordelen dat het aan het nationale recht van de betrokken lidstaat staat om, met inachtneming van het gelijkwaardigheids- en het doeltreffendheidsbeginsel, te bepalen op welke wijze het bedrag van de vergoeding van de door die staat veroorzaakte immateriële schade wordt berekend in geval van schending van artikel 6, onder b), van richtlijn 2003/88.
V.      Conclusie
52.      Gelet op een en ander geef ik het Hof in overweging om de prejudiciële vragen van de Okresný súd Lučenec te beantwoorden als volgt:
„1)      Artikel 2, punt 1, van richtlijn 2003/88/EG van het Europees Parlement en de Raad van 4 november 2003 betreffende een aantal aspecten van de organisatie van de arbeidstijd
moet aldus worden uitgelegd dat
het er niet toe strekt individuele rechten toe te kennen aan particulieren waardoor deze van een lidstaat schadevergoeding kunnen vorderen krachtens het beginsel dat de staat aansprakelijk is voor schade die particulieren lijden ten gevolge van aan die staat toerekenbare schending van het Unierecht.
2)      Wanneer schending van artikel 2, punt 1, van deze richtlijn heeft geleid tot schending van artikel 6, onder b), van deze richtlijn, moet de vergoeding, ten laste van de autoriteiten van de lidstaten, van de schade die zij door die schendingen van het Unierecht aan particulieren hebben berokkend, passend zijn voor de geleden schade. Bij gebreke van Unierechtelijke bepalingen ter zake staat het aan het nationale recht van de betrokken lidstaat om, met eerbiediging van het gelijkwaardigheids- en het doeltreffendheidsbeginsel, de wijze van berekening van het bedrag van de vergoeding van de gestelde immateriële schade vast te stellen.”
1      Oorspronkelijke taal: Frans.
i      Dit is een fictieve naam, die niet overeenkomt met de werkelijke naam van enige partij in de procedure.
2      PB 2003, L 299, blz. 9.
3      C‑429/09, EU:C:2010:717; hierna: „arrest Fuß”.
4      De verwijzende rechter preciseert dat deze bepaling de onregelmatige verdeling van verzoekers arbeidstijd over een periode van 6 maanden regelt.
5      De verwijzende rechter merkt in dit verband op dat niet wordt betwist dat R. tijdens de wachtdiensten verplicht was om zich op zijn werkplek te bevinden en ter beschikking van zijn werkgever moest staan, zonder die plaats te mogen verlaten.
6      De verwijzende rechter verwijst naar het arrest van 21 februari 2018, Matzak (C‑518/15, EU:C:2018:82).
7      Zie het arrest Fuß (punt 66). Zie ook het arrest van 28 juni 2022, Commissie/Spanje (Schending van het Unierecht door de wetgever) (C‑278/20, EU:C:2022:503, punt 179), waarin het Hof heeft geoordeeld dat het gelijkwaardigheidsbeginsel niet de grondslag kan vormen voor een verplichting van de lidstaten om het ontstaan van een recht op schadevergoeding mogelijk te maken onder gunstiger voorwaarden dan de voorwaarden die zijn vastgesteld in de rechtspraak van het Hof.
8      Zie het arrest Fuß (punt 44) en arrest van 20 juni 2024, Artemis security (C‑367/23, EU:C:2024:529, punt 26).
9      Zie het arrest Fuß (punt 45) en, voor een algemene herinnering aan die grondslag, arrest van 22 december 2022, Ministre de la Transition écologique en Premier ministre (Staatsaansprakelijkheid voor luchtverontreiniging) (C‑61/21, EU:C:2022:1015, punt 43).
10      Zie met name het arrest Fuß (punt 47 en aldaar aangehaalde rechtspraak) en arrest van 1 augustus 2025, Minister for Children, Equality, Disability, Integration and Youth e.a. (C‑97/24, EU:C:2025:594, punt 27 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
11      Zie, bij wijze van recent voorbeeld van een zaak waarin niet aan deze eerste voorwaarde is voldaan, arrest van 22 december 2022, Ministre de la Transition écologique en Premier ministre (Staatsaansprakelijkheid voor luchtverontreiniging) (C‑61/21, EU:C:2022:1015, punt 56). Het Hof heeft geoordeeld dat uit de onderzochte Unierechtelijke bepalingen inzake grenswaarden voor bepaalde deeltjes die schadelijk zijn voor de gezondheid van de mens, expliciet noch impliciet blijkt dat aan particulieren individuele rechten worden toegekend waarvan schending ertoe kan leiden dat een lidstaat aansprakelijkis voor schade die zij hebben geleden.
12      Zie met name het arrest Fuß (punt 48).
13      Ik merk op dat de Commissie een ander standpunt heeft ingenomen over de nationale regeling.
14      Zie punt 12 van deze conclusie.
15      Zie punt 18 van deze conclusie.
16      Wat de verwijzing naar „nationale wetten en/of gebruiken” betreft, zie arrest van 9 maart 2021, Stadt Offenbach am Main (Periode waarin een brandweerman permanent bereikbaar moet zijn) (C‑580/19, EU:C:2021:183, punt 32 en aldaar aangehaalde rechtspraak; hierna: „arrest Periode waarin een brandweerman permanent bereikbaar moet zijn”) betreffende het verbod om voorwaarden of beperkingen te verbinden aan het recht dat de arbeidstijd en de overeenkomstige rusttijd naar behoren in aanmerking worden genomen, teneinde het nuttig effect van richtlijn 2003/88 en de naleving van de doelstelling ervan te waarborgen]. In de punten 26‑28 van dat arrest heeft het Hof benadrukt dat deze richtlijn ertoe strekt minimumvoorschriften vast te stellen om de levens- en arbeidsomstandigheden van werknemers te verbeteren en dat deze richtlijn met deze voorschriften inzake zowel de maximale arbeidstijd als de minimumrusttijd een nadere regeling bevat van het fundamentele recht dat uitdrukkelijk is verankerd in artikel 31, lid 2, van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie.
17      Zie met name het arrest Periode waarin een brandweerman permanent bereikbaar moet zijn (punt 36 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
18      Zie arrest van 21 februari 2018, Matzak (C‑518/15, EU:C:2018:82, punt 66). Zie ook het arrest Periode waarin een brandweerman permanent bereikbaar moet zijn (punten 36, 38 en 39). Kortom, het algemene criterium is de „weinig[e] vrijheid om de tijd te besteden waarin geen beroepswerkzaamheden van [de werknemer] worden verlangd”.
19      Zie ook het arrest Periode waarin een brandweerman permanent bereikbaar moet zijn (punten 41 en 42) en arrest van 11 november 2021, Dublin City Council (C‑214/20, EU:C:2021:909, punten 43‑45 en 48).
20      Cursivering van mij. Ierland benadrukt de financiële gevolgen van een dergelijke uitlegging. Het staat evenwel aan elke lidstaat om te beslissen of hij gunstiger regelingen wil treffen (zie punt 18 van deze conclusie). Bovendien kan worden vastgesteld
dat de wijze waarop werknemers voor wachtdiensten worden vergoed niet onder richtlijn 2003/88 maar onder de relevante bepalingen van nationaal recht valt. Deze richtlijn verzet zich er dus niet tegen dat een regeling, in verband met wachtdiensten die voor de toepassing van deze richtlijn integraal moeten worden geacht buiten het begrip „arbeidstijd” te vallen, met name niettemin voorziet in de uitbetaling aan de betrokken werknemer van een som ter compensatie van de ongemakken die de wachtdiensten veroorzaken voor zijn vrijetijdsbesteding. Zie het arrest Periode waarin een brandweerman permanent bereikbaar moet zijn (punten 57 en 58 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
21      Zie punt 23 van deze conclusie.
22      Zie het arrest Fuß (punten 49 en 50).
23      Zie het arrest Fuß (punten 52 en 53 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
24      Zie ook arrest van 1 augustus 2025, Minister for Children, Equality, Disability, Integration and Youth e.a. (C‑97/24, EU:C:2025:594, punt 30).
25      Zie punt 7 van deze conclusie.
26      Na raadpleging, op basis van aanwijzingen van de Slowaakse regering, van het arrest van de verwijzende rechter van 20 december 2023 (zie punt 11 van deze conclusie), beschikbaar op https://www.justice.gov.sk/sudy-a-rozhodnutia/sudy/sud_141/rozhodnutia/ae74e401‑6f01‑447a-afff-174757c1bc7a:d7df1744-bda4‑4193‑8022‑29e14a926b6d/ (punten 4 en 17), en de beschikking van de Krajský súd v Banskej Bystrici van 30 mei 2024 (zie punt 13 van deze conclusie), beschikbaar op https://www.justice.gov.sk/sudy-a-rozhodnutia/sudy/sud_138/rozhodnutia/d18ccc21-de3d-4606‑9661-d5ab2077894d:80ac45f7‑45b5‑49d5-aed7-cc4094dbaba7 (punt 7.2), kunnen de door de verwijzende rechter in punt 8 van het verzoek om een prejudiciële beslissing verstrekte gegevens, die lijken af te wijken van die in punt 13 van dat verzoek, worden bevestigd.
27      Zie het arrest Fuß (punt 57).
28      Zie punt 12 van deze conclusie.
29      Zie punt 20 van deze conclusie.
30      Zie het arrest Fuß (punten 44, 96 en 98). Zie, voor een herhaling van deze vaststelling in het geval van een vordering tot schadevergoeding tegen een werkgever die de ter uitvoering van het Unierecht vastgestelde nationale regels ter bescherming van nachtarbeiders heeft geschonden, arrest van 20 juni 2024, Artemis security (C‑367/23, EU:C:2024:529, punten 26 en 27).
31      Arrest Fuß (punt 62). Zie ook de aldaar aangehaalde rechtspraak. Zie ook arrest van 28 juni 2022, Commissie/Spanje (Schending van het Unierecht door de wetgever) (C‑278/20, EU:C:2022:503, punten 176‑184).
32      Arrest Fuß (punt 92). Zie ook de aldaar aangehaalde rechtspraak. Cursivering van mij.
33      Arrest Fuß (punt 93). Zie ook de aldaar aangehaalde rechtspraak. Cursivering van mij.
34      Arrest Fuß (punt 94). Cursivering van mij.
35      Zie het arrest Fuß (punt 23).
36      Zie het arrest Fuß (punt 30, derde prejudiciële vraag).
37      Zie de punten 10 en 13 van deze conclusie.
38      De Slowaakse regering verwijst naar het arrest van 21 maart 2023, Mercedes-Benz Group (Aansprakelijkheid van fabrikanten van met een manipulatie-instrument uitgeruste voertuigen) (C‑100/21, EU:C:2023:229, punt 94).
39      De Slowaakse regering verwijst naar analogie naar het arrest van 4 oktober 2024, Agentsia po vpisvaniyata (C‑200/23, EU:C:2024:827, punt 153).
40      Zie, wat betreft de vergoeding van een vermeende immateriële schade door de voor de verwerking van gegevens verantwoordelijke, arrest van 4 oktober 2024, Patērētāju tiesību aizsardzības centrs (C‑507/23, EU:C:2024:854, punt 37). Het Hof is tot de slotsom gekomen dat artikel 82, lid 1, van verordening (EU) 2016/679 van het Europees Parlement en de Raad van 27 april 2016 betreffende de bescherming van natuurlijke personen in verband met de verwerking van persoonsgegevens en betreffende het vrije verkeer van die gegevens en tot intrekking van richtlijn 95/46/EG (algemene verordening gegevensbescherming) (PB 2016, L 119, blz. 1) aldus moet worden uitgelegd dat het aanbieden van excuses een passende vergoeding voor immateriële schade kan vormen op grond van deze bepaling, met name wanneer het onmogelijk is om de toestand te herstellen die vóór het ontstaan van die schade bestond, mits met deze vorm van vergoeding de door de betrokkene geleden schade volledig wordt vergoed.
41      De verwijzende rechter merkt op dat „[v]olgens de appelrechter [...] [R.] de feitelijke vordering inderdaad [heeft] gedefinieerd als een vordering die voortvloeit uit een langdurige inbreuk op zijn persoonlijke rechten. Hij vorderde vergoeding van de immateriële schade die hij heeft becijferd aan de hand van het aantal uren wachtdienst dat hij daadwerkelijk heeft vervuld en die in strijd met artikel 2, punt 1, en artikel 6, onder b), van de richtlijn niet in zijn arbeidstijd zijn opgenomen.” Cursivering van mij.
42      Zie het arrest Fuß (punt 98).