Wydanie tymczasowe
OPINIA RZECZNIK GENERALNEJ
JULIANE KOKOTT
z dnia 3 kwietnia 2025 r.(1).
Sprawy połączone C‑672/23 i C‑673/23
Electricity & Water Authority of the Government of Bahrain,
GCC Interconnection Authority,
Kuwait Ministry of Electricity and Water,
Oman Electricity Transmission Company SAOC
przeciwko
Prysmian Netherlands BV,
Draka Holding BV,
Prysmian Cavi e Sistemi Srl,
Pirelli & C. SpA,
Prysmian SpA,
The Goldman Sachs Group Inc.,
ABB BV,
ABB Holdings BV,
ABB AB,
ABB Ltd,
Nexans Nederland BV,
Nexans Cabling Solutions BV,
Nexans Participations SA,
Nexans SA,
Nexans France SAS (C‑672/23)
i
Smurfit Kappa Europe BV,
Smurfit International BV,
Smurfit Kappa Italia SpA,
DS Smith Italy BV,
DS Smith plc,
DS Smith Packaging Italia SpA,
DS Smith Holding Italia SpA,
Toscana Ondulati SpA
przeciwko
Unilever Europe BV,
Unilever Supply Chain Company AG,
Unilever Italy Holdings Srl (C‑673/23)
[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Gerechtshof Amsterdam (sąd apelacyjny w Amsterdamie, Niderlandy)]
Odesłanie prejudycjalne – Współpraca sądowa w sprawach cywilnych i handlowych – Jurysdykcja w sprawach cywilnych i handlowych – Rozporządzenie (UE) nr 1215/2012 – Jurysdykcje szczególne – Artykuł 8 pkt 1 – Jurysdykcja międzynarodowa i właściwość miejscowa – Wielość pozwanych – Ścisła więź – Artykuł 101 TFUE – Pojęcie przedsiębiorstwa – Odpowiedzialność solidarna – Odpowiedzialność zstępująca i wstępująca – Przewidziane w prawie Unii roszczenie o odszkodowanie z tytułu szkód spowodowanych działaniem kartelu – Związek przyczynowy – Szkoda poniesiona poza EOG
I.      Wprowadzanie
1.        W dwóch postępowaniach w pierwszej instancji w przedmiocie odszkodowań za szkody spowodowane działaniem kartelu, których dotyczą niniejsze wnioski o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, rechtbank Amsterdam (sąd rejonowy w Amsterdamie, Niderlandy, zwany dalej także „rechtbank”) miał do czynienia z dużą liczbą pozwanych (zwanych dalej łącznie „pozwanymi”), których siedziby znajdują się w różnych miejscach, częściowo w różnych państwach.
2.        Z tych pozwanych, z których tylko jeden w każdym postępowaniu ma siedzibę w Amsterdamie, niektórzy brali udział w naruszeniach zakazu karteli w prawie Unii. Według powodów dalsi pozwani należą do tych samych przedsiębiorstw w rozumieniu prawa antymonopolowego co ci, którzy popełnili naruszenia, i dlatego za ich naruszenie mogą oni być pociągnięci do odpowiedzialności solidarnie.
3.        W postępowaniu odwoławczym Gerechtshof Amsterdam (sąd apelacyjny w Amsterdamie, Niderlandy) zastanawia się nad kwestią, w jakim zakresie rechtbank jest właściwy do rozpoznania wszystkich powództw, zarówno w wymiarze międzynarodowym, jak i terytorialnym. Podobnie jak w sprawie Athenian Brewery i Heineken kluczową kwestią jest to, czy istnieje ścisła więź między powództwami zgodnie z art. 8 pkt 1 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1215/2012 z dnia 12 grudnia 2012 r. w sprawie jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowych oraz ich wykonywania w sprawach cywilnych i handlowych (zwanego dalej „rozporządzeniem Bruksela Ia”)(2), tak aby wszystkie postępowania mogły być prowadzone w siedzibie jednego pozwanego, tzw. pozwanego „zakotwiczającego jurysdykcję”.
II.    Ramy prawne
4.        Ramy prawne niniejszych spraw określa art. 8 pkt 1 rozporządzenia Brusksela Ia, który stanowi, co następuje:
„Osoba mająca miejsce zamieszkania na terytorium państwa członkowskiego może zostać pozwana również:
1.       jeżeli pozywa się łącznie kilka osób – przed sąd miejsca, w którym ma miejsce zamieszkania jeden z pozwanych, o ile między sprawami istnieje tak ścisła więź, że pożądane jest ich łączne rozpoznanie i rozstrzygnięcie w celu uniknięcia wydania w oddzielnych postępowaniach sprzecznych ze sobą orzeczeń”.
III. Stan faktyczny i wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym
A.      Sprawa C‑672/23
5.        Sprawa C‑672/23 dotyczy ustalenia solidarnej odpowiedzialności pozwanych za szkodę, która podnoszona jest ze względu na naruszenie obowiązującego w prawie Unii zakazu karteli w postaci kartelu dotyczącego podziemnych i podmorskich kabli elektroenergetycznych oraz uzupełniających produktów, prac i usług. Komisja stwierdziła to naruszenie w decyzji z dnia 2 kwietnia 2014 r. (zwanej dalej „decyzją Komisji”)(3) za okres od 18 lutego 1999 r. do 29 stycznia 2009 r. Kartel zmawiał się m.in. co do cen i dokonywał przydziału projektów w kontekście geograficznego podziału rynku, zarówno w EOG, jak i poza nim.
6.        Komisja stwierdziła, że w kartelu uczestniczyły Prysmian Cavi e Sistemi Srl, ABB AB i Nexans France SAS. W swojej decyzji Komisja uznała, że Prysmian SpA, Pirelli & C. SpA, The Goldman Sachs Group Inc, ABB Ltd i Nexans SA jako (pośrednie) spółki dominujące spółek zaangażowanych w kartel ponoszą odpowiedzialność wstępującą.
7.        Jednakże skarga w postępowaniu głównym jest skierowana nie tylko przeciwko spółkom wymienionym w decyzji Komisji, ale również przeciwko innym spółkom dzielącym się na trzy grupy
przedsiębiorstw. Koncentrują się one wokół spółek Prysmian Cavi e Sistemi Srl, ABB AB i Nexans France SAS. Spośród wszystkich pozwanych jedynie Draka Holding BV, która jest spółką zależną Prysmian Cavi e Sistemi i z kolei posiada wszystkie udziały w kapitale Prysmian Netherlands BV, ma siedzibę w Amsterdamie (Niderlandy). Wszystkie pozostałe pozwane spółki (zwane dalej łącznie „Draka i in.”) mają swoje siedziby w innych miejscach, w Niderlandach i poza nimi.
8.        Powodowie w postępowaniu głównym w niniejszej sprawie, Electricity & Water Authority of the Government of Bahrain i in. (zwani dalej łącznie „EWGB i in.”), obsługują sieci wysokiego napięcia w państwach Zatoki Perskiej.
9.        EWGB i in. wnieśli do rechtbank Amsterdam (sądu rejonowego w Amsterdamie) o stwierdzenie, że Draka i in. ponoszą wobec nich solidarną odpowiedzialność za udział w kartelu. Wnieśli oni również o odszkodowanie, którego wysokość ma zostać ustalona w odrębnym postępowaniu. Zdaniem sądu odsyłającego chodzi o szkody poniesione poza EOG.
10.      W zaskarżonym wyroku w postępowaniu głównym rechtbank Amsterdam (sąd rejonowy w Amsterdamie) uznał się za sąd niewłaściwy do rozpoznania powództw przeciwko pozwanym mającym siedziby poza Niderlandami. EWGB i in. odwołują się od tego orzeczenia. Pozwani mający siedzibę w Niderlandach nie zakwestionowali właściwości miejscowej w pierwszej instancji. Zgodnie z niderlandzkim prawem procesowym Gerechtshof Amsterdam (sąd apelacyjny w Amsterdamie) musi więc przyjąć, iż rechtbank Amsterdam (sąd rejonowy w Amsterdamie) jest sądem właściwym miejscowo dla wszystkich pozwanych mających siedzibę w Niderlandach.
B.      Sprawa C‑673/23
11.      Sprawa C‑673/23 dotyczy również ustalenia solidarnej odpowiedzialności pozwanych w postępowaniu głównym w pierwszej instancji za szkodę spowodowaną dwoma naruszeniami obowiązującego w prawie Unii zakazu karteli. Zostało to potwierdzone przez Autorità garante della concorrenza e del mercato (włoski organ ochrony konkurencji, zwany dalej „AGCM”) w decyzji z dnia 17 lipca 2019 r. (zwanej dalej „decyzją AGCM”). Chodzi o kartel płyt tekturowych, który istniał od 2 lutego 2004 r. do 30 marca 2017 r., oraz o kartel w sektorze opakowań, działający od 7 września 2005 r. do 30 marca 2017 r.
12.      AGCM stwierdził, że w naruszeniach uczestniczyły Smurfit Kappa Italia SpA i Toscana Ondulati SpA. DS Smith Holding Italia SpA została obarczona odpowiedzialnością jako pośrednia spółka dominująca.
13.      Jednakże powództwo w postępowaniu głównym w pierwszej instancji było skierowane nie tylko przeciwko spółkom wymienionym w decyzji AGCM, ale również przeciwko innym spółkom, dzielącym się na dwie grupy przedsiębiorstw. Koncentrują się one wokół Smurfit Kappa Italia SpA z jednej strony i Toscana Ondulati SpA z drugiej strony. Spośród pozwanych tylko Smurfit International BV ma siedzibę w Amsterdamie (Niderlandy). Wszystkie pozostałe spółki (zwane dalej łącznie „Smurfit i in.”) mają swoje siedziby w innych miejscach, w Niderlandach i poza nimi.
14.      Powodowie w postępowaniu głównym w pierwszej instancji (zwani dalej łącznie „Unilever i in.”) zaopatrywali się w materiały opakowaniowe u uczestników kartelu.
15.      Unilever i in. wnieśli do rechtbank Amsterdam (sądu rejonowego w Amsterdamie) o orzeczenie, że Smurfit i in. są w stosunku do nich solidarnie odpowiedzialne z tytułu uczestnictwa w kartelu. Wnieśli oni również o odszkodowanie, którego wysokość ma zostać ustalona w odrębnym postępowaniu.
16.      W zaskarżonym w postępowaniu głównym wyroku rechtbank Amsterdam (sąd rejonowy w Amsterdamie) uznał się za sąd niemający jurysdykcji międzynarodowej i niewłaściwy miejscowo do rozpoznania powództw przeciwko pozwanym mającym siedziby poza Niderlandami. Ponadto przyjął, że jego właściwość miejscowa, niezależnie od art. 8 pkt 1 rozporządzenia Bruksela Ia w odniesieniu do pozwanych mających siedzibę w Niderlandach, ale nie w Amsterdamie, wynika z holenderskiego cywilnego prawa procesowego oraz z wdania się tych stron w spór bez sprzeciwu. Smurfit i in. odwołali się od tego orzeczenia do Gerechtshof Amsterdam (sądu apelacyjnego w Amsterdamie).
C.      Pytania prejudycjalne
17.      W tym kontekście Gerechtshof Amsterdam (sąd apelacyjny w Amsterdamie) zwrócił się do Trybunału z następującymi pytaniami, które są w dużej mierze identyczne w obu sprawach (różnice między pytaniami w obu sprawach zaznaczono poniżej):
Pytanie 1a
Czy istnieje ścisła więź w rozumieniu art. 8 pkt 1 rozporządzenia Bruksela Ia pomiędzy:
i)      z jednej strony powództwem przeciwko głównemu pozwanemu (zwanemu również pozwanym „zakotwiczającym jurysdykcję”), który nie jest adresatem decyzji Komisji w przedmiocie kartelu (C‑672/23)/krajowego organu ochrony konkurencji (C‑673/23), ale – jako podmiot, w stosunku do którego istnieje domniemanie, że należy do przedsiębiorstwa w rozumieniu europejskiego prawa konkurencji (zwanego dalej „przedsiębiorstwem”) – który jest obciążany odpowiedzialnością zstępującą (C‑672/23)/wstępującą (C‑673/23) za stwierdzone naruszenie obowiązującego w prawie Unii zakazu karteli a
ii)      z drugiej strony powództwem przeciwko:
A)      współpozwanemu będącemu adresatem tej decyzji lub
B)      niebędącemu adresatem decyzji współpozwanemu, w odniesieniu do którego istnieje domniemanie, że jako podmiot prawa należy do przedsiębiorstwa, które w decyzji obciążono odpowiedzialnością publicznoprawną za naruszenie obowiązującego w prawie Unii zakazu karteli?
Czy w tym względzie znaczenie ma to, czy:
a)      obciążony odpowiedzialnością zstępującą (C‑672/23)/wstępującą (C‑673/23) pozwany „zakotwiczający jurysdykcję” w okresie działania kartelu jedynie posiadał udziały w kapitale i nimi zarządzał;
b)      – w przypadku odpowiedzi twierdzącej na pytanie 4a – obciążony odpowiedzialnością zstępującą (C‑672/23)/wstępującą (C‑673/23) pozwany „zakotwiczający jurysdykcję” brał udział w produkcji, dystrybucji, sprzedaży lub dostawie produktów lub świadczeniu usług będących przedmiotem kartelu;
c) (C‑673/23) niezależnie od tego, czy główny pozwany ma miejsce zamieszkania w państwie członkowskim, w którym krajowy organ ochrony konkurencji (tylko) stwierdził naruszenie zakazu karteli na rynku krajowym na mocy prawa UE;
c) (C‑672/23)/d) (C‑673/23) współpozwany będący adresatem decyzji został w niej uznany za
(i) faktycznego uczestnika kartelu – w takim sensie, że rzeczywiście brał udział w stwierdzonej zmowie (stwierdzonych zmowach) lub uzgodnionych praktykach noszących znamiona naruszenia lub
(ii) podmiot prawa będący częścią przedsiębiorstwa, które obciążono odpowiedzialnością publicznoprawną za naruszenie obowiązującego w prawie Unii zakazu karteli;
d) (C‑672/23)/e) (C‑673/23) współpozwany niebędący adresatem decyzji rzeczywiście produkował, dystrybuował, sprzedawał lub dostarczał produkty lub świadczył usługi będące przedmiotem kartelu;
e) (C‑672/23)/f) (C‑673/23) pozwany „zakotwiczający jurysdykcję” i współpozwany należą do tego samego przedsiębiorstwa;
f) (C‑672/23)/g) (C‑673/23) powodowie nabywali produkty lub usługi lub produkty lub usługi były im dostarczane lub świadczone w sposób bezpośredni lub pośredni przez pozwanego „zakotwiczającego jurysdykcję” lub współpozwanego?
Pytanie 1b
Czy dla odpowiedzi na pytanie 1a znaczenie ma to, czy można przewidzieć, że dany współpozwany zostanie wezwany do stawiennictwa przed sądem właściwym dla pozwanego „zakotwiczającego jurysdykcję”? Jeżeli tak, to czy ta przewidywalność stanowi odrębne kryterium przy stosowaniu art. 8 pkt 1 rozporządzenia Bruksela Ia? Czy ta przewidywalność jest co do zasady zapewniona, jeżeli wziąć pod uwagę wyrok z dnia 6 października 2021 r., Sumal, C 882/19, ECLI:EU:C:2021:800? W jakim stopniu okoliczności wymienione w lit. a)–f) w pytaniu 1a sprawiają, że można tu przewidzieć, iż współpozwany zostanie wezwany do stawiennictwa przed sądem właściwym dla pozwanego „zakotwiczającego jurysdykcję”?
Pytanie 2
Czy przy ustalaniu jurysdykcji należy również wziąć pod uwagę prawdopodobieństwo uwzględnienia powództwa wobec pozwanego „zakotwiczającego jurysdykcję”? Jeżeli tak, czy do oceny tej wystarczy, by nie można było z góry wykluczyć, że powództwo zostanie uwzględnione?
Pytanie 3a (C‑672/23)
Czy zapisane w prawie Unii przysługujące każdej osobie prawo do odszkodowania w następstwie stwierdzenia naruszenia obowiązującego w prawie Unii zakazu karteli obejmuje prawo do żądania odszkodowania za szkodę poniesioną poza EOG?
Pytanie 3b (C‑672/23) / Pytanie 3 (C‑673/23)
Czy przyjęte w zakresie prawa konkurencji domniemanie decydującego wpływu (ukaranych) spółek dominujących na działalność gospodarczą spółek zależnych (tzw. „domniemanie Akzo”) należy lub można stosować w (cywilnych) postępowaniach w przedmiocie szkód spowodowanych działaniem kartelu?
Pytanie 3c (C‑672/23)
Czy holding pośredni, który jedynie posiada udziały i nimi zarządza, spełnia drugie kryterium z wyroku Sumal (prowadzenie działalności gospodarczej, która ma konkretne powiązania z przedmiotem naruszenia, za które do odpowiedzialności pociągnięta została spółka dominująca)?
Pytanie 4a
Czy w przypadku zastosowania art. 8 pkt 1 rozporządzenia Bruksela Ia różni pozwani mający siedzibę w tym samym państwie członkowskim mogą (wspólnie) występować w charakterze pozwanego „zakotwiczającego jurysdykcję”?
Pytanie 4b
Czy art. 8 pkt 1 rozporządzenia Bruksela Ia wskazuje bezpośrednio i natychmiastowo sąd właściwy miejscowo, wypierając tym samym przepisy prawa krajowego w tym zakresie?
Pytanie 4c
W razie odpowiedzi przeczącej na pytanie 4a – tj. tylko jeden pozwany może występować w charakterze pozwanego „zakotwiczającego jurysdykcję” – oraz odpowiedzi twierdzącej na pytanie 4b – tj. art. 8 pkt 1 rozporządzenia Bruksela Ia bezpośrednio wskazuje sąd właściwy miejscowo, wypierając tym samym przepisy prawa krajowego w tym zakresie:
Czy w przypadku zastosowania art. 8 pkt 1 rozporządzenia Bruksela Ia istnieje możliwość wewnętrznego odesłania sprawy do sądu miejsca zamieszkania lub siedziby pozwanego w tym samym państwie członkowskim?
IV.    Postępowanie przed Trybunałem
18.      Postanowieniem z dnia 18 stycznia 2024 r. Prezes Trybunału połączył sprawy C‑672/23 i C‑673/23 do celów procedury pisemnej i ustnej oraz wydania wyroku.
19.      EWGB i in., Nexans Nederland, Pirelli & C., ABB, Prysmian Netherlands i in. oraz Prysmian, The Goldman Sachs Group, DS Smith Italy, Unilever Europe, Smurfit Kappa Europe i in. oraz Komisja Europejska przedstawiły Trybunałowi uwagi na piśmie i w dniu 23 stycznia 2025 r. wzięły udział w rozprawie dotyczącej tych spraw.
V.      Ocena prawna
20.      Poprzez swoje pierwsze pytanie, które jest identyczne w obu sprawach z wyjątkiem kilku szczegółów, sąd odsyłający dąży do ustalenia, czy w okolicznościach tych spraw istnieje jurysdykcja międzynarodowa na podstawie art. 8 pkt 1 rozporządzenia Bruksela Ia.
21.      Czwarte pytanie, które jest identyczne w obu sprawach, dotyczy tego, czy, a jeśli tak, to w jakim zakresie art. 8 pkt 1 rozporządzenia Bruksela Ia reguluje również właściwość miejscową.
22.      Drugie i trzecie pytania prejudycjalne dotyczą w obu sprawach tego, czy, a jeśli tak, to w jakim stopniu, należy wziąć pod uwagę prawdopodobieństwo uwzględnienia powództwa wytoczonego przeciwko pozwanemu „zakotwiczającemu jurysdykcję” przy ustalaniu jurysdykcji.
23.      Zdaniem pozwanych powództwa nie mogą zostać uwzględnione. W konsekwencji według nich pytania dotyczące ustalenia jurysdykcji nie mają znaczenia dla rozstrzygnięcia sporu, a tym samym w ogóle nie wymagają udzielenia odpowiedzi.
24.      W tych okolicznościach, po krótkim przedstawieniu dotychczasowego orzecznictwa dotyczącego pojęcia przedsiębiorstwa na gruncie prawa antymonopolowego i jego wpływu na przepisy dotyczące ustalania jurysdykcji, z którego w dużej mierze wynikają już odpowiedzi na niniejsze pytania (A.), zbadam najpierw kwestie dotyczące wzięcia pod uwagę prawdopodobieństwa uwzględnienia powództwa w ramach badania jurysdykcji (B.), a następnie zajmę się kwestiami dotyczącymi jurysdykcji międzynarodowej (C.) i właściwości miejscowej (D.).
A.      Definicja przedsiębiorstwa w prawie antymonopolowym i jurysdykcja międzynarodowa
25.      Pojęcie „przedsiębiorstwa” zawarte w art. 101 TFUE obejmuje każdy podmiot prowadzący działalność gospodarczą, niezależnie od jego statusu prawnego. Oznacza ono jednostkę gospodarczą, nawet jeśli z prawnego punktu widzenia jednostka ta składa się z kilku osób fizycznych lub prawnych(4). Zakwalifikowanie jako „jednostka gospodarcza” a tym samym „przedsiębiorstwo” prowadzi z mocy prawa do solidarnej odpowiedzialności tych jednostek, które w chwili popełnienia naruszenia tego postanowienia tworzą jednostkę gospodarczą(5).
26.      Przy tym, gdy osoby odrębne pod względem prawnym są zorganizowane w formie grupy, tworzą one jedno i to samo przedsiębiorstwo, gdy nie określają one samodzielnie swojego zachowania na rynku właściwym, lecz z uwagi w szczególności na powiązania gospodarcze, organizacyjne i prawne, które wiążą je ze spółką dominującą, podlegają one skutkom rzeczywistego wywierania przez tę spółkę kierowniczą decydującego wpływu(6).
27.      W sprawie, w której spółka dominująca posiada (prawie) 100 % udziałów w spółce zależnej, istnieje wzruszalne domniemanie, że spółka dominująca wywiera decydujący wpływ na działalność gospodarczą spółki zależnej (zwane dalej „domniemaniem kontroli”), w związku z czym naruszenie przez nią popełnione może zostać przypisane tej spółce i może zostać pociągnięta do odpowiedzialności(7).
28.      Podmiotami zobowiązanymi do naprawienia szkody spowodowanej zakazanymi przez art. 101 TFUE praktykami są przedsiębiorstwa, w nadanym im w tym postanowieniu sensie, które uczestniczyły w tym kartelu czy też praktykach(8).
29.      Jednakże przyznana ofiarom praktyki naruszającej konkurencję możliwość pociągnięcia do odpowiedzialności, w ramach powództwa o odszkodowanie, spółki zależnej, a nie spółki dominującej, nie może być automatycznie przyznana w stosunku do każdej spółki zależnej spółki dominującej(9).
30.      Wymagane jest natomiast, aby dla ustalenia istnienia jednostki gospodarczej złożonej ze spółki dominującej
i spółki zależnej
powód wykazał
nie tylko gospodarcze, organizacyjne i prawne powiązania między tymi spółkami, lecz również konkretny związek między działalnością gospodarczą tej spółki zależnej a przedmiotem naruszenia spółki dominującej(10).
31.      Zgodnie z art. 8 pkt 1 rozporządzenia Bruksela Ia osoba mająca miejsce zamieszkania na terytorium państwa członkowskiego z pozwanych, jeżeli pozywa się łącznie kilka osób, może zostać pozwana również przed sąd miejsca, w którym ma miejsce zamieszkania jeden z pozwanych, o ile między sprawami istnieje tak ścisła więź, że pożądane jest ich łączne rozpoznanie i rozstrzygnięcie w celu uniknięcia wydania w oddzielnych postępowaniach sprzecznych ze sobą orzeczeń. Przy tym orzeczeń nie można uznać za sprzeczne ze sobą już z tego powodu, że dochodzi do rozbieżnego rozstrzygnięcia sporu, lecz ta rozbieżność musi poza tym wystąpić w ramach tego samego stanu faktycznego i prawnego(11).
32.      Wymóg ten jest spełniony, jeżeli kilku przedsiębiorstw, które uczestniczyły w naruszeniu reguł konkurencji prawa Unii stwierdzonego w decyzji Komisji, dotyczą, jako stron pozwanych, powództwa oparte na ich udziale w tym naruszeniu, i to pomimo faktu, że zarówno pod względem geograficznym, jak i czasowym uczestniczyły w tym naruszeniu w różny sposób(12).
33.      Dotyczy to również powództw opartych na udziale spółki w naruszeniu reguł konkurencji prawa Unii i skierowanych przeciwko tej spółce, a także przeciwko jej spółce dominującej, w związku z którymi zarzuca się, że razem tworzą one jedno i to samo przedsiębiorstwo(13).
B.      W przedmiocie prawdopodobieństwa uwzględnienia powództwa skierowanego przeciwko pozwanym „zakotwiczającym jurysdykcję”
34.      W odpowiedzi na drugie pytanie prejudycjalne należy zbadać, czy, a jeżeli tak, to w jakim zakresie, przy ustalaniu jurysdykcji należy wziąć pod uwagę ewentualne uwzględnienie powództwa przeciwko pozwanemu „zakotwiczającemu jurysdykcję” (1.). Następnie odniosę się do kwestii dotyczących merytorycznego badania roszczeń przeciwko obecnym pozwanym „zakotwiczającym jurysdykcję”, które są przedmiotem trzeciego pytania prejudycjalnego, o ile okażą się one istotne dla określenia jurysdykcji (2.).
1.      W przedmiocie prawdopodobieństwa uwzględnienia powództwa skierowanego przeciwko pozwanemu „zakotwiczającemu jurysdykcję” w kontekście ustalania jurysdykcji
35.      Poprzez drugie pytanie, które jest identyczne w obu sprawach, sąd odsyłający dąży do ustalenia, czy przy ustalaniu jurysdykcji należy również wziąć pod uwagę ewentualne uwzględnienie powództwa przeciwko pozwanemu „zakotwiczającemu jurysdykcję”. W przypadku odpowiedzi twierdzącej sąd odsyłający pragnie się dowiedzieć, czy w ramach tej oceny wystarczające jest, by nie można było z góry wykluczyć, że powództwo zostanie uwzględnione.
36.      Jak Trybunał podkreślił w wyroku w sprawie Athenian Brewery i Heineken, na etapie ustalania jurysdykcji krajowej sąd, przed którym wytoczono powództwo, nie dokonuje oceny ani dopuszczalności, ani zasadności powództwa, ale jedynie ustala istnienie łączników do państwa jurysdykcji uzasadniających jego jurysdykcję na podstawie art. 8 pkt 1 rozporządzenia Bruksela Ia. Sąd, przed którym wytoczono powództwo, musi bowiem ze względów pewności prawa być zasadniczo w stanie wypowiedzieć się w przedmiocie własnej jurysdykcji, nie orzekając co do istoty sprawy(14).
37.      Nie można jednak nadużywać art. 8 pkt 1 rozporządzenia Bruksela Ia, wytaczając powództwo przeciwko kilku pozwanym wyłącznie w celu wyłączenia jednego lub kilku z nich spod jurysdykcji sądów ich miejsca zamieszkania(15). Byłoby tak w wypadku zidentyfikowania mających moc dowodową poszlak pozwalających mu na sformułowanie wniosku, iż powód w sposób sztuczny spełnił przesłanki stosowania tego przepisu, względnie utrzymuje stan ich spełnienia(16).
38.      W tym względzie nie wystarczy jednak, aby powództwo przeciwko pozwanemu „zakotwiczającemu jurysdykcję” wydawało się (ewentualnie) bezzasadne. Powództwo musi być raczej oczywiście bezpodstawne lub spreparowane albo pozbawione rzeczywistego interesu prawnego dla powoda(17).
39.      W konsekwencji na pytanie drugie w obu sprawach należy odpowiedzieć, że w kontekście badania jurysdykcji na podstawie art. 8 pkt 1 rozporządzenia Bruksela Ia należy wprawdzie wziąć pod uwagę prawdopodobieństwo uwzględnienia powództwa skierowanego przeciwko pozwanemu „zakotwiczającemu jurysdykcję”, jednakże tylko jako poszlakę tego, że powód nie spełnił w sposób sztuczny przesłanki stosowania tego przepisu, co może mieć miejsce w przypadku powództwa oczywiście bezzasadnego.
2.      W przedmiocie prawdopodobieństwa powodzenia niniejszych spraw w postępowaniach głównych
40.      Pytania od 3a do 3c w sprawie C‑672/23 i pytanie 3 w sprawie C‑673/23 dotyczą prawdopodobieństwa uwzględnienia powództw przeciwko obecnym pozwanym „zakotwiczającym jurysdykcję”(18). Ponieważ sąd odsyłający w postępowaniu głównym zajmuje się wyłącznie jurysdykcją(19), pytania te mają znaczenie dla rozstrzygnięcia jedynie w zakresie, w jakim są istotne dla jej ustalenia.
41.      Poniżej rozważę zatem jedynie, czy okoliczności, na które powołał się sąd odsyłający (szkoda poza EOG [a], zastosowanie domniemania kontroli [b] i wykorzystanie holdingu pośredniego [c]), czynią powództwa przeciwko pozwanym „zakotwiczającym jurysdykcję” oczywiście bezzasadnymi.
a)      Zapisane w prawie Unii roszczenie o odszkodowanie z tytułu szkód spowodowanych działaniem kartelu i szkody poniesione poza EOG
42.      Poprzez pytanie 3a w sprawie C‑672/23 sąd odsyłający dąży do ustalenia, czy przysługujące każdej osobie prawo do odszkodowania w następstwie stwierdzenia naruszenia obowiązującego w prawie Unii zakazu karteli obejmuje prawo do żądania odszkodowania za szkodę poniesioną poza EOG. Kwestia ta wynika z faktu, że EWGB i in. mają siedziby i prowadzą działalność w krajach Zatoki Perskiej, a sąd odsyłający zakłada, że tam powstała im szkoda(20).
43.      Wbrew twierdzeniom pozwanych rozbieżne stanowiska stron w niniejszym postępowaniu wskazują, że powództwo o naprawienie takiej szkody nie wydaje się na tyle bez szans na uwzględnienie, aby należało je zakwalifikować jako oczywiście bezzasadne. Przeciwnie, podniesiono w nim złożoną kwestię prawną, która wymaga dogłębnej analizy.
44.      Początkowo strony wprawdzie w dużej mierze zgadzają się, że szkody powstałe poza EOG mogą być dochodzone w drodze roszczenia o odszkodowanie na podstawie art. 101 TFUE tylko wtedy, gdy wynikają z naruszenia tego przepisu.
45.      Punkt, co do którego nie są już zgodne, dotyczy jednak kwestii, w jakim zakresie szkoda powstała poza EOG może spełniać tę przesłankę. EWGB i in. uważają, że związek przyczynowy między ich szkodą a naruszeniem art. 101 TFUE jest oczywisty, ponieważ nabyli oni towary objęte kartelem bezpośrednio od uczestników kartelu. Draka i in. stoją natomiast na stanowisku, że szkody w państwach Zatoki Perskiej w żaden sposób nie mogą być objęte zakresem stosowania art. 101 TFUE. Z kolei Komisja ogranicza się do stwierdzenia, że aby szkoda mogła podlegać naprawieniu na tej podstawie, musi ona wynikać z naruszenia konkurencji na rynku wewnętrznym, nie precyzując, co jej zdaniem oznacza to w okolicznościach niniejszej sprawy.
46.      Gdyby w postępowaniu głównym w sprawie C‑672/23 roszczenia odszkodowawcze wniesione przez EWGB i in. miały zostać rozpatrzone co do istoty, to biorąc pod uwagę powiązanie okoliczności faktycznych z państwami trzecimi, należałoby najpierw zbadać możliwość zastosowania zapisanego w prawie Unii roszczenia o odszkodowanie z tytułu szkód spowodowanych działaniem kartelu. Roszczenie to ma zastosowanie w kontekście sytuacji dotyczącej państwa trzeciego, jeżeli odpowiednie prawo prywatne międzynarodowe właściwego sądu umożliwia jego zastosowanie. W niniejszej sprawie nie jest to jednak z góry wykluczone, ponieważ chodzi o roszczenie wynikające z czynu niedozwolonego w postaci kartelu kablowego, który wywarł skutki między innymi na terytorium Unii(21). Zgodnie z prawem prywatnym państw członkowskich może to prowadzić do zastosowania art. 101 TFUE(22).
47.      Jeżeli zapisane w prawie Unii roszczenie o odszkodowanie z tytułu szkód spowodowanych działaniem kartelu ma zastosowanie, należy zbadać, czy zostały spełnione jego wymogi.
48.      Ma to miejsce w przypadku istnienia związku przyczynowego między kartelem lub praktyką, zakazanymi przez art. 101 TFUE, a szkodą(23). Konieczne jest zatem udowodnienie naruszenia zakazu określonego w art. 101 TFUE, szkody i związku przyczynowego między tymi dwiema okolicznościami.
49.      Naruszenie art. 101 TFUE ma miejsce, jeżeli dane zachowanie jest objęte jego terytorialnym zakresem stosowania. Dotyczy to praktyk, które albo są dokonywane na terytorium EOG, albo wywołują kwalifikowane skutki w EOG(24). Bezsporne jest, że przedmiotowe praktyki spełniają te przesłanki, ponieważ kartel kablowy uzgadniał m.in. ceny i rozdzielał projekty w ramach porozumienia o podziale rynku na terenie EOG i poza nim(25).
50.      Szkody, które wystąpiły w państwie trzecim, można prima facie przypisać tej praktyce, jeżeli zostały spowodowane wdrożeniem kartelu w EOG lub jego skutkami dla EOG (a zatem naruszeniem mającego wówczas zastosowanie art. 101 TFUE). Wydaje się to dość oczywiste w przypadku szkód takich jak te zgłaszane przez EWGB i in. Zgodnie bowiem z ich informacjami, szkody te zostały spowodowane przez związane z kartelem podwyżki cen towarów, które nabyli bezpośrednio od europejskich uczestników kartelu.
51.      Jednakże kwestia, czy obywatele państw trzecich mogą powoływać się na zapisane w prawie Unii roszczenie o odszkodowanie z tytułu szkód spowodowanych działaniem kartelu w celu uzyskania odszkodowania za szkodę powstałą poza EOG, nie została jeszcze wyjaśniona.
52.      Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem każdy może domagać się odszkodowania za jakąkolwiek poniesioną szkodę, jeżeli istnieje związek przyczynowy między szkodą a kartelem lub zachowaniem zakazanym na mocy art. 101 TFUE(26). Twierdzenie to wynika z faktu, że art. 101 ust. 1 TFUE wywołuje bezpośrednie skutki w stosunkach między jednostkami i przyznaje im prawa, których sądy państw członkowskich muszą przestrzegać(27).
53.      O ile jednak można stwierdzić, Trybunał nie miał jeszcze okazji rozstrzygnąć, czy, a jeśli tak, to na jakich warunkach(28), ma to również zastosowanie do szkód poniesionych w państwach trzecich przez obywateli państw trzecich.
54.      W tych okolicznościach na pytanie 3a sądu odsyłającego w sprawie C‑672/23 należy udzielić następującej odpowiedzi: Okoliczność, że szkoda, której naprawienia dochodzi się przed sądem państwa członkowskiego w ramach powództwa o odszkodowanie z tytułu szkód spowodowanych działaniem kartelu, powstała poza EOG, nie skutkuje tym, że w ramach badania jurysdykcji powództwo należy uznać za oczywiście bezzasadne.
b)      Domniemanie kontroli w prawie antymonopolowym i egzekwowanie prawa antymonopolowego z powództwa prywatnego
55.      Poprzez pytanie 3b w sprawie C‑672/23 i pytanie 3 w sprawie C‑673/23 sąd odsyłający zmierza do ustalenia, czy domniemanie kontroli(29) należy lub można stosować w postępowaniach w przedmiocie szkód spowodowanych działaniem kartelu.
56.      Trybunał odpowiedział twierdząco na to pytanie w sprawie Athenian Brewery i Heineken(30), co jest konsekwentne. Jak bowiem już wcześniej orzekł Trybunał, pojęcie „przedsiębiorstwa” w rozumieniu reguł konkurencji prawa Unii, stanowiące autonomiczne pojęcie prawa Unii, nie może mieć innego zakresu w kontekście nakładania grzywien, a innego w kontekście powództw o odszkodowanie za naruszenie tych reguł(31).
57.      W ramach art. 8 pkt 1 rozporządzenia Bruksela Ia sąd może ograniczyć się do zbadania, czy nie jest z góry wykluczone, by dani pozwani należeli do tego samego przedsiębiorstwa, aby mógł stwierdzić swoją właściwość. Takie badanie musi on podjąć w szczególności w wypadku, w którym powód powołuje się pojęcie przedsiębiorstwa w prawie antymonopolowym i w szczególności na okoliczność, że spółka dominująca posiada prawie cały kapitał spółki zależnej, w związku z czym ma zastosowanie domniemanie kontroli(32). Natomiast pełne zbadanie przynależności zainteresowanych spółek do tego samego przedsiębiorstwa następuje dopiero na etapie badania powództw co do istoty, pod warunkiem że sąd, do którego wniesiono sprawę, uzna się za właściwy(33).
58.      Na pytanie 3b w sprawie C‑672/23 i pytanie 3 w sprawie C‑673/23 należy zatem odpowiedzieć, że wzruszalne domniemanie, iż spółka dominująca posiadająca bezpośrednio lub pośrednio cały lub prawie cały kapitał spółki zależnej wywiera decydujący wpływ na tę spółkę zależną, można stosować w postępowaniach w przedmiocie szkód spowodowanych działaniem kartelu.
c)      Holding Pośredni a definicja przedsiębiorstwa w prawie antymonopolowym
59.      Pytanie 3c w sprawie C‑672/23 wynika z faktu, że Draka Holding BV, pozwany „zakotwiczający jurysdykcję” w postępowaniu głównym w tej sprawie, jest holdingiem, który ponosi odpowiedzialność zstępującą za naruszenie prawa antymonopolowego popełnione przez jego spółkę dominującą Prysmian Cavi e Sistemi(34).
60.      W związku z tym sąd odsyłający pragnie ustalić, czy taki
holding pośredni, który jedynie posiada udziały i nimi zarządza, może spełniać drugie kryterium z wyroku Sumal (prowadzenie działalności gospodarczej, która ma konkretne powiązania z przedmiotem naruszenia, za które spółka dominująca była odpowiedzialna)(35).
61.      Działalność gospodarcza wymaganą w tym konkretnym kontekście stanowi każda działalność polegająca na oferowaniu towarów lub usług na danym rynku(36).
62.      Rozpatrywany odrębnie holding, który jedynie posiada udziały i nimi zarządza, nie może prowadzić działalności gospodarczej w tym sensie. Samo posiadanie i zarządzanie udziałami nie oznacza bowiem, że działa on na rynku w sposób, który polega na oferowaniu towarów i usług.
63.      Jednakże zasady streszczone powyżej w odniesieniu do przypisania odpowiedzialności w ramach podmiotu gospodarczego(37) można odpowiednio zastosować do kwestii działalności gospodarczej holdingu pośredniego takiego jak Draka Holding BV w niniejszej sprawie.
64.      Zgodnie z tym działalność gospodarczą spółki zależnej (Prysmian Netherlands BV) można przypisać takiemu holdingowi jak Draka Holding BV wtedy, gdy ta spółka zależna mimo posiadania odrębnej podmiotowości prawnej nie określa w sposób autonomiczny swojego zachowania rynkowego, lecz stosuje zasadniczo instrukcje jej spółki dominującej – holdingu pośredniego (tzw. holding dominujący). W przypadku spółki dominującej, która posiada cały lub prawie cały kapitał swojej spółki zależnej, istnieje co do tego domniemanie, które można obalić(38). W niniejszej sprawie należy zatem domniemywać, że ze względu na to, iż Draka Holding BV posiada cały kapitał Prysmian Netherlands BV(39), kontroluje ona tę spółkę zależną i dlatego należy jej przypisać działalność gospodarczą tej drugiej.
65.      Sam fakt, że uznany za odpowiedzialny podmiot, któremu przypisuje się zachowanie spółki zależnej, jest spółką holdingową, nie stoi na przeszkodzie przypisaniu tego zachowania(40). Przypisanie to opiera się bowiem na fakcie, że spółka dominująca (tu Draka Holding BV) była w stanie wywierać decydujący wpływ na politykę handlową swojej spółki zależnej (tu Prysmian Netherlands BV) w czasie popełnienia naruszenia prawa antymonopolowego. Jednakże również holding może wywierać taki wpływ, tak jak każda inna spółka dominująca, która kontroluje swoją spółkę zależną.
66.      Jeżeli taka spółka zależna holdingu (tu Prysmian Netherlands BV) prowadzi działalność gospodarczą, holding (tu Draka Holding BV) uczestniczy w tej działalności w każdym wypadku pośrednio poprzez wpływ, jaki na nią wywiera. Jest tak też w wypadku holdingu pośredniego
(tu Draka Holding BV), który ze swej strony podlega dominującemu wpływowi spółki dominującej (tu Prysmian Cavi e Sistemi) i w ten sposób służy za jej wehikuł do tego, by wywierać wpływ na spółki posiadane przez Draka Holding BV, w szczególności Prysmian Netherlands BV. Tym samym dla kwestii odpowiedzialności spółki holdingowej (tu Draka Holding BV) w świetle prawa antymonopolowego ważne jest to, czy jej spółka zależna (tu Prysmian Netherlands BV) wykonuje działalność gospodarczą, która wykazuje konkretny związek z przedmiotem naruszenia, za które do odpowiedzialności zostały pociągnięte jej spółka dominująca wyższego szczebla i spółki dominująca holdingu (tu Prysmian Cavi e Sistemi)(41).
67.      W konsekwencji na pytanie 3c w sprawie C‑672/23 należy odpowiedzieć, że działalność holdingu pośredniego
(tu Draka Holding BV), który jedynie posiada udziały i nimi zarządza, może mieć konkretny związek z przedmiotem naruszenia prawa konkurencji, za które odpowiedzialność ponosi kontrolująca go spółka dominująca (tu Prysmian Cavi e Sistemi). Ma to w szczególności miejsce, gdy spółka zależna holdingu pośredniego, na którą ten ze swej strony wywiera decydujący wpływ (tu Prysmian Netherlands BV), prowadzi działalność gospodarczą, która ma konkretny związek z przedmiotem naruszenia popełnionego przez spółkę dominującą wyższego szczebla (tu Prysmian Cavi e Sistemi).
C.      Jurysdykcja międzynarodowa
68.      W pytaniu 1a, które jest niemal identyczne w obu sprawach, sąd odsyłający zasadniczo pyta o kryteria oceny, czy rechtbank Amsterdam (sąd rejonowy w Amsterdamie) ma jurysdykcję międzynarodową zarówno w odniesieniu do roszczeń skierowanych przeciwko pozwanym „zakotwiczającym jurysdykcję”(42), jak i przeciwko innym współpozwanym, ze względu na to, że między tymi powództwami istnieje „ścisły związek” w rozumieniu art. 8 pkt 1 rozporządzenia Bruksela Ia (1.). Pytanie 1b ma na celu ustalenie, czy przewidywalność takiej kumulacji powództw stanowi odrębne kryterium w stosowaniu tego przepisu (2.).
1.      „Ścisła więź” i pojęcie przedsiębiorstwa
69.      Jak wyjaśniono na wstępie, z jednej strony istnieje „ścisła więź” w rozumieniu art. 8 pkt 1 rozporządzenia Bruksela Ia, a tym samym ten sam stan faktyczny i prawny w odniesieniu do powództw przeciwko różnym przedsiębiorstwom, które zostały pozwane z powodu ich udziału we wspólnym naruszeniu art. 101 TFUE(43).
70.      Z drugiej strony, jak również wyjaśniono, taka „ścisła więź”, a tym samym ten sam stan faktyczny i prawny, istnieje w przypadku powództw przeciwko różnym spółkom tego samego przedsiębiorstwa z tytułu naruszenia prawa antymonopolowego przez to przedsiębiorstwo(44).
71.      W połączeniu te dwa podejścia oznaczają, że w sprawach takich jak niniejsza, w których różne spółki uczestniczyły we wspólnym naruszeniu zakazu karteli obowiązującego w prawie Unii, istnieje ścisła więź między powództwami wytoczonymi przeciwko tym spółkom i przeciwko wszystkim spółkom, z którymi tworzą one jedno przedsiębiorstwo. Wynika to z tego, że naruszenie przypisuje się każdej części przedsiębiorstwa, tak jakby sama je popełniła(45), a zatem odpowiedzialność wszystkich pozwanych w takiej sprawie również wynika z tych samych podstaw faktycznych i prawnych, a więc istnieje ten sam stan faktyczny i prawny.
72.      Jak już wyjaśniono, w kontekście badania jurysdykcji międzynarodowej wystarczy, aby nie wydawało się a priori wykluczone, że dane spółki wchodzą w skład tego samego przedsiębiorstwa(46).
73.      W szczególności, w odniesieniu do zstępującej odpowiedzialności spółki zależnej za naruszenie popełnione przez jej spółkę dominującą (jak w sprawie C‑672/23), musi zostać spełniony wymóg konkretnego związku między działalnością gospodarczą spółki zależnej (lub, w przypadku spółki holdingowej, spółki pośrednio zależnej)(47) a przedmiotem naruszenia dokonanego przez spółkę dominującą. Przyczyna leży w „funkcjonalnym” charakterze koncepcji jednostki gospodarczej, która zawsze odnosi się do konkretnego naruszenia(48).
74.      Nie jest konieczne, aby spółka zależna lub spółka pośrednio zależna uczestników kartelu bezpośrednio sprzedawały produkty objęte kartelem poszkodowanym, jak miało to miejsce w sprawie Sumal(49). Taki dodatkowy warunek słusznie nie został nałożony w wyroku w tej sprawie, ponieważ nie ma on znaczenia dla kwestii istnienia jednostki gospodarczej w odniesieniu do konkretnego naruszenia. Jedynym decydującym czynnikiem jest raczej to, czy istnieje konkretny związek między działalnością gospodarczą spółki zależnej lub spółki pośrednio zależnej a przedmiotem naruszenia, np. ponieważ antykonkurencyjne porozumienie spółki dominującej lub spółki dominującej wyższego szczebla dotyczyło tych samych produktów, które były wprowadzane do obrotu przez spółkę zależną lub spółkę pośrednio zależną(50), lub ponieważ prowadzi ona działalność w zakresie wytwarzania tych produktów.
75.      Ponadto różne inne okoliczności wymienione przez sąd odsyłający w kontekście pytania 1a, w szczególności wzmianka o przedmiotowych spółkach w decyzjach Komisji lub krajowego organu ochrony konkurencji, nie mają znaczenia dla kryterium istnienia ścisłej więzi między powództwami per se, a jedynie dla rzeczywistego dowodu istnienia takiej więzi(51).
76.      Nabycie przez powodów produktów lub usług objętych kartelem od części pozwanych przedsiębiorstw w kontekście testu jurysdykcyjnego jest również jedynie możliwą, ale nie ściśle konieczną(52) przesłanką istnienia szkody i jej spowodowania przez naruszenie.
77.      Na koniec należy zauważyć, że jeśli chodzi o użycie pojęcia przedsiębiorstwa w ramach badania możliwości zastosowania art. 8 pkt 1 rozporządzenia Bruksela Ia, nie jest decydujące, czy prawo właściwe co do istoty sprawy(53), które należy ustalić później, zna to pojęcie. Jedynym decydującym czynnikiem w tym badaniu jest to, czy istnieje „ścisła więź”. Pojęcie to powinno być przedmiotem wykładni autonomicznej, dokonywanej poprzez odwołanie się do ustanowionego w art. 8 pkt 1 rozporządzenia Bruksela Ia systemu i jego celów(54). Dla tej autonomicznej wykładni decydujące znaczenie ma jedynie prawo Unii.
78.      Podsumowując, na pytanie 1a w obu sprawach należy zatem odpowiedzieć w ten sposób, że ścisła więź w rozumieniu art. 8 pkt 1 rozporządzenia Bruksela Ia istnieje między powództwami wytoczonymi przeciwko spółkom, co do których istnieją poważne poszlaki, że są one częściami przedsiębiorstw w rozumieniu prawa antymonopolowego, które wspólnie dopuściły się naruszenia zakazu karteli przewidzianego w prawie Unii, chyba że a priori wykluczono, że pozwane spółki należą do danych przedsiębiorstw.
2.      „Ścisła więź” i przewidywalność
79.      Pytanie 1b, które jest identyczne w obu sprawach, ma na celu ustalenie, jaką rolę odgrywa przewidywalność powództwa w miejscu jurysdykcji pozwanego „zakotwiczającego jurysdykcję” dla współpozwanego w stosowaniu art. 8 pkt 1 rozporządzenia Bruksela Ia.
80.      Przewidywalność jurysdykcji jest celem przepisów jurysdykcyjnych rozporządzenia Bruksela Ia(55). Innymi słowy przepisy te służą do tego, by pozwani mogli przewidzieć, przed jakim sądem mogą zostać pozwani.
81.      Przewidywalność nie jest zatem niezależnym kryterium, które jest badane obok pozostałych elementów konstytutywnych. Jest to raczej ogólna zasada, która jest konkretyzowana przez kryteria, które należy zbadać. Oznacza to, że pojęć z rozporządzenia Bruksela Ia nie można interpretować sprzecznie z tym. W związku z tym w ramach wykładni należy zbadać, czy wynik jest zgodny z zasadą przewidywalności(56).
82.      Jednakże współpozwany nie musi przy tym sam konkretnie przewidzieć na podstawie art. 8 pkt 1 rozporządzenia Bruksela Ia, że zostanie pozwany w miejscu jurysdykcji pozwanego „zakotwiczającego jurysdykcję”. Wystarczająca jest raczej abstrakcyjna przewidywalność, która istnieje, jeżeli poinformowany, rozsądny pozwany może przewidzieć, przed które sądy może zostać pozwany poza jego państwem zamieszkania(57).
83.      Jest tak w szczególności wtedy, gdy sytuacje, w których istnieje „ścisła więź”, są rozpoznawalne dla pozwanego. W przypadku powództw odszkodowawczych na podstawie prawa antymonopolowego w obliczu stanu prawnego przedstawionego w pkt 25–33 niniejszej opinii ma to miejsce, gdy pozwany jako część przedsiębiorstwa w rozumieniu art. 101 TFUE wziął udział w jednolitym naruszeniu konkurencji(58).
84.      W tej sytuacji część przedsiębiorstwa musi mieć też świadomość, że może zostać pozwana w siedzibie część innego przedsiębiorstwa, które wzięło udział w tym naruszeniu. Przez ten udział dana część przedsiębiorstwa wytworzyła bowiem ścisły związek również z tymi innymi uczestnikami.
85.      W związku z tym zasada przewidywalności, którą należy brać pod uwagę przy wykładni art. 8 pkt 1 rozporządzenia Bruksela Ia, nie stoi na przeszkodzie stwierdzeniu „ścisłej więzi” w rozumieniu tego przepisu w sprawach takich jak niniejsza.
86.      Tym samym na pytanie 1b w obu sprawach należy odpowiedzieć, że przewidywalność jurysdykcji w ramach ustalania jurysdykcji na podstawie art. 8 pkt 1 rozporządzenia Bruksela Ia nie jest elementem konstytutywnym, lecz zasadą ogólną, której należy przestrzegać przy dokonywaniu wykładni wszelkich przepisów o jurysdykcji szczególnej przewidzianych w tym rozporządzeniu.
D.      Właściwość miejscowa
87.      Pytania od 4a do 4c, które są identyczne w obu sprawach, mają na celu ustalenie, czy, a jeśli tak, to w jakim zakresie art. 8 pkt 1 rozporządzenia Bruksela Ia oprócz jurysdykcji międzynarodowej reguluje także właściwość miejscową. Na te pytania można odpowiedzieć łącznie.
88.      W pytaniu 4b sąd odsyłający zmierza do ustalenia, czy art. 8 pkt 1 rozporządzenia Bruksela Ia wskazuje bezpośrednio i natychmiastowo sąd właściwy miejscowo, wypierając tym samym przepisy prawa krajowego w tym zakresie.
89.      To, że tak jest, wynika z brzmienia tego przepisu: „sąd miejsca, w którym ma miejsce zamieszkania jeden z pozwanych”. Odnosi się to wyłącznie do sądu mającego jurysdykcję na mocy prawa państwa członkowskiego w stosunku do osób zamieszkałych w tym miejscu. Wyklucza to sądy w danym państwie członkowskim, które mają być określone na podstawie innych kryteriów (np. wystąpienie szkody, miejsce zamieszkania powoda).
90.      Nie wydano co prawda jeszcze w tym kontekście orzeczenia w odniesieniu do art. 8 pkt 1 rozporządzenia Bruksela Ia. Niemniej brzmienie to, która znajduje się także w innych artykułach rozporządzenia Bruksela Ia, jest interpretowane przez Trybunał zawsze w ten sam sposób. Jeżeli wskazuje się na „sądy państw członkowskich”, jak w art. 4 ust. 1, art. 7 pkt 6 lub art. 11 ust. 1 lit. a)
rozporządzenia Bruksela I, oznacza to jedynie jurysdykcję międzynarodową(59). Jeżeli jednak wskazuje się na „sąd miejsca, w którym […]”, jak choćby w art. 7 pkt 2–5, art. 11 ust. 1 lit. b) i art. 18 rozporządzenia Bruksela Ia, oznacza to zarówno właściwość miejscową, jak i rzeczową danego sądu(60).
91.      To rozróżnienie utrzymuje się też przy porównaniu wersji językowych. Chociaż bowiem wersja angielska w przeciwieństwie do niemieckiej, francuskiej i niderlandzkiej używa liczby mnogiej „courts”, wyjaśnia poprzez dodatek „for the place where […]” w tych samych przypadkach” tak jak inne języki właściwość miejscową, podczas gdy w przepisach, które regulują wyłącznie właściwość międzynarodową, jest mowa jedynie o „courts of the Member State”.
92.      Ponadto wykładnię tę potwierdza raport P. Jenarda
dotyczący konwencji z dnia 27 września 1968 r. o jurysdykcji i wykonywaniu orzeczeń sądowych w sprawach cywilnych i handlowych(61). Również on przewiduje bowiem zróżnicowanie pojęć „sądy państw członkowskich” i „sąd miejsca, gdzie […]” z odpowiednimi konsekwencjami(62). W odniesieniu do art. 6 pkt 1 tej konwencji, poprzedzającego art. 8 pkt 1 rozporządzenia Bruksela Ia, z reportu tego wynika do tego konkretnie, że należy określić sąd, „w którego rejonie” ma miejsce zamieszkania jeden z pozwanych(63).
93.      W pytaniu 4a sąd odsyłający zasadniczo zmierza do ustalenia, czy może być kilku pozwanych „zakotwiczających jurysdykcję” jednocześnie. W szczególności sąd jest zainteresowany tym, czy może mieć jurysdykcję do rozpoznania powództwa przeciwko współpozwanemu, nawet jeśli nie ma ścisłej więzi między powództwami przeciwko współpozwanemu i  mającemu siedzibę w jego jurysdykcji pozwanemu „zakotwiczającemu jurysdykcję”, ale istnieje między powództwami przeciwko współpozwanemu i innemu pozwanemu mającemu siedzibę w Niderlandach.
94.      Kwestia ta jest podnoszona przez sąd odsyłający jedynie w przypadku, gdy poszczególni pozwani „zakotwiczający jurysdykcję”(64) nie mogą być odpowiednimi głównymi pozwanymi. Ponieważ jednak ci pozwani „zakotwiczający jurysdykcję” zgodnie z powyższymi rozważaniami i z zastrzeżeniem zbadania przez sąd odsyłający są odpowiednimi głównymi pozwanymi, a także ponieważ jurysdykcja miejscowa w postępowaniu głównym jest również ustalona w związku z brakiem sprzeciwu ze strony pozwanych(65), kwestia ta okazuje się hipotetyczna.
95.      W każdym razie brzmienie art. 8 pkt 1 rozporządzenia Bruksela Ia wyraźnie odnosi się do konkretnego pozwanego zamieszkałego w rejonie sądu, do którego wniesiono sprawę. Współpozwany, który ma miejsce zamieszkania w rejonie innego sądu, nie może zatem uzasadniać jurysdykcji sądu, przed którym wytoczono powództwo, jako pozwany „zakotwiczający jurysdykcję”.
96.      W związku z powyższym pytanie 4c sądu odsyłającego ma na celu ustalenie, czy w przypadku zastosowania art. 8 pkt 1 rozporządzenia Bruksela Ia istnieje możliwość wewnętrznego odesłania sprawy do sądu miejsca zamieszkania lub siedziby pozwanego w tym samym państwie członkowskim, jeżeli sąd, do którego wniesiono sprawę, nie jest właściwy do rozpoznania powództwa przeciwko pozwanemu „zakotwiczającemu jurysdykcję”.
97.      Rozporządzenie Bruksela Ia dotyczy wyłącznie jurysdykcji międzynarodowej i uznawania orzeczeń, a nie wewnętrznych przepisów proceduralnych państw członkowskich(66). Z tego powodu w tym zakresie należy odnieść się do właściwych przepisów krajowych obowiązujących sąd krajowy, z zastrzeżeniem, by stosowanie tych przepisów nie niweczyło skuteczności przepisów jurysdykcyjnych wynikających z prawa Unii(67). W związku z tym sąd, który uważa się za niewłaściwy, może skorzystać z możliwości odesłania sprawy na mocy krajowego prawa procesowego, pod warunkiem że nie ogranicza to skutecznego wykonania rozporządzenia Bruksela Ia.
98.      Podsumowując, na pytanie czwarte należy zatem odpowiedzieć, że na podstawie art. 8 pkt 1 rozporządzenia Bruksela Ia jedynie pozwany mający miejsce zamieszkania w rejonie sądu, przed którym wytoczono powództwo, może zostać uznany za pozwanego „zakotwiczającego jurysdykcję”, ponieważ przepis ten bezpośrednio reguluje nie tylko jurysdykcję międzynarodową, ale również właściwość miejscową. Nie wyklucza to wewnętrznego przekazania sprawy do innego sądu w tym samym państwie członkowskim, o ile nie zagraża to skutecznemu wykonaniu rozporządzenia.
VI.    Wniosek
99.      W świetle powyższych rozważań proponuję, aby Trybunał odpowiedział na pytania postawione przez Gerechtshof Amsterdam (sąd apelacyjny w Amsterdamie, Niderlandy) w następujący sposób:
1a.      Ścisła więź w rozumieniu art. 8 pkt 1 rozporządzenia Bruksela Ia istnieje między powództwami wytoczonymi przeciwko spółkom, co do których istnieją poważne poszlaki, że są one częściami przedsiębiorstw w rozumieniu prawa antymonopolowego, które wspólnie dopuściły się naruszenia zakazu karteli przewidzianego w prawie Unii, chyba że a priori wykluczono, że pozwane spółki należą do danych przedsiębiorstw.
1b.      Przewidywalność jurysdykcji w ramach ustalania jurysdykcji na podstawie art. 8 pkt 1 rozporządzenia Bruksela Ia nie jest elementem konstytutywnym, lecz zasadą ogólną, której należy przestrzegać przy dokonywaniu wykładni wszelkich przepisów o jurysdykcji szczególnej przewidzianych w tym rozporządzeniu.
2.      W kontekście badania jurysdykcji na podstawie art. 8 pkt 1 rozporządzenia Bruksela Ia należy wprawdzie wziąć pod uwagę prawdopodobieństwo uwzględnienia powództwa skierowanego przeciwko pozwanemu „zakotwiczającemu jurysdykcję”, jednakże tylko jako poszlakę tego, że powód nie spełnił w sposób sztuczny przesłanki stosowania tego przepisu, co może mieć miejsce w przypadku powództwa oczywiście bezzasadnego.
3a.      Okoliczność, że szkoda, której naprawienia dochodzi się przed sądem państwa członkowskiego w ramach powództwa o odszkodowanie z tytułu szkód spowodowanych działaniem kartelu, powstała poza EOG, nie skutkuje tym, że w ramach badania jurysdykcji powództwo należy uznać za oczywiście bezzasadne.
3b.      Wzruszalne domniemanie, iż spółka dominująca posiadająca bezpośrednio lub pośrednio cały lub prawie cały kapitał spółki zależnej wywiera decydujący wpływ na tę spółkę zależną, można stosować w postępowaniach w przedmiocie szkód spowodowanych działaniem kartelu.
3c.      Działalność holdingu pośredniego, który jedynie posiada udziały i nimi zarządza, może mieć konkretny związek z przedmiotem naruszenia prawa konkurencji, za które odpowiedzialność ponosi kontrolująca go spółka dominująca. Ma to w szczególności miejsce, gdy spółka zależna holdingu pośredniego, na którą ten ze swej strony wywiera decydujący wpływ, prowadzi działalność gospodarczą, która ma konkretny związek z przedmiotem naruszenia popełnionego przez spółkę dominującą wyższego szczebla.
4.      W ramach art. 8 pkt 1 rozporządzenia Bruksela Ia jedynie pozwany mający miejsce zamieszkania w rejonie sądu, przed którym wytoczono powództwo, może zostać uznany za pozwanego „zakotwiczającego jurysdykcję”, ponieważ przepis ten bezpośrednio reguluje nie tylko jurysdykcję międzynarodową, ale również właściwość miejscową. Nie wyklucza to wewnętrznego przekazania sprawy do innego sądu w tym samym państwie członkowskim, o ile nie zagraża to skutecznemu wykonaniu rozporządzenia.
1      Język oryginału: niemiecki.
2      Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 12 grudnia 2012 r. (Dz.U. 2012, L 351, s. 1).
3      Decyzja Komisji C(2014) 2139 final, AT.39610 – Kable elektroenergetyczne.
4      Wyroki: z dnia 10 września 2009 r., Akzo Nobel i in./Komisja (C‑97/08 P, EU:C:2009:536, pkt 54–55); z dnia 27 kwietnia 2017 r., Akzo Nobel i in./Komisja (C‑516/15 P, EU:C:2017:314, pkt 47–48); z dnia 6 października 2021 r., Sumal (C‑882/19, EU:C:2021:800, pkt 41).
5      Wyroki: z dnia 26 stycznia 2017 r., Villeroy & Boch/Komisja (C-625/13 P, EU:C:2017:52, pkt 150), i z dnia 6 października 2021 r., Sumal (C-882/19, EU:C:2021:800, pkt 44).
6      Zobacz wyrok z dnia 12 maja 2022 r., Servizio Elettrico Nazionale i in.(C‑377/20, EU:C:2022:379, pkt 108 i przytoczone tam orzecznictwo).
7      Utrwalone orzecznictwo od czasu wyroku z dnia 10 września 2009 r., Akzo Nobel i in./Komisja (C‑97/08 P, EU:C:2009:536, pkt 54 i nast.).
8      Wyrok z dnia 14 marca 2019 r., Skanska Industrial Solutions i in. (C‑724/17, EU:C:2019:204, pkt 32.
9      Wyrok z dnia 6 października 2021 r., Sumal (C‑882/19, EU:C:2021:800, pkt 46).
10      Wyrok z dnia 6 października 2021 r., Sumal (C‑882/19, EU:C:2021:800, pkt 52).
11      Wyroki: z dnia 21 maja 2015 r., CDC Hydrogen Peroxide (C‑352/13, EU:C:2015:335, pkt 20); z dnia 13 lutego 2025 r., Athenian Brewery i Heineken (C‑393/23, EU:C:2025:85, pkt 22).
12      Wyroki: z dnia 21 maja 2015 r., CDC Hydrogen Peroxide (C‑352/13, EU:C:2015:335, pkt 21); z dnia 13 lutego 2025 r., Athenian Brewery i Heineken (C‑393/23, EU:C:2025:85, pkt 26).
13      Wyrok z dnia 13 lutego 2025 r. Athenian Brewery i Heineken (C‑393/23, EU:C:2025:85, pkt 27).
14      Wyrok z dnia 13 lutego 2025 r. Athenian Brewery i Heineken (C‑393/23, EU:C:2025:85, pkt 42); zobacz także moja opinia w sprawie Athenian Brewery i Heineken (C‑393/23, EU:C:2024:798, pkt 52) oraz wyroki: z dnia 03 lipca 1997 r., Benincasa (C‑269/95, EU:C:1997:337, pkt 27); z dnia 28 stycznia 2015 r., Kolassa (C‑375/13, EU:C:2015:37, pkt 61).
15      Zobacz moja opinia w sprawie Athenian Brewery i Heineken (C‑393/23, EU:C:2024:798, pkt 59) oraz, analogicznie, art. 6 pkt 1 rozporządzenia Rady (WE) nr 44/2001 z dnia 22 grudnia 2000 r. w sprawie jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowych oraz ich wykonywania w sprawach cywilnych i handlowych (Dz.U. 2001, L 12, s. 1) (zwanego dalej „rozporządzeniem Bruksela I”); wyrok z dnia 21 maja 2015 r., CDC Hydrogen Peroxide (C‑352/13, EU:C:2015:335, pkt 27 i przytoczone tam orzecznictwo); w odniesieniu do art. 6 pkt 1 konwencji brukselskiej z 1968 r. o jurysdykcji i wykonywaniu orzeczeń sądowych w sprawach cywilnych i handlowych (Dz.U. 1972, L 299, s. 32) zob. wyrok z dnia 27 września 1988 r., Kalfelis (189/87, EU:C:1988:459, pkt 9).
16      Zobacz analogicznie w odniesieniu do art. 6 pkt 1 rozporządzenia Bruksela I wyrok z dnia 21 maja 2015 r., CDC Hydrogen Peroxide (C‑352/13, EU:C:2015:335, pkt 29).
17      Zobacz analogicznie w odniesieniu do art. 6 pkt 1 rozporządzenia Bruksela I wyrok z dnia 13 lipca 2006 r., Reisch Montage (C‑103/05, EU:C:2006:471, pkt 33), oraz opinia rzecznika generalnego Mengozziego w sprawie Freeport (C‑98/06, EU:C:2007:302, pkt 66). Zobacz również moja opinia w sprawie Athenian Brewery i Heineken (C‑393/23, EU:C:2024:798, pkt 59).
18      Draka Holding BV (sprawa C‑672/23) i Smurfit International BV (sprawa C‑673/23), zob. pkt 5 i 11 niniejszej opinii.
19      Zobacz pkt 10 i 16 niniejszej opinii.
20      Zobacz pkt 8 i 9 niniejszej opinii.
21      Zobacz pkt 5 niniejszej opinii.
22      Zobacz w odniesieniu do Niemiec art. 40 (Unerlaubte Handlung) Einführungsgesetz zum Bürgerlichen Gesetzbuche (ustawy wprowadzającej do kodeksu cywilnego, zwanej dalej „EGBGB”) w brzmieniu obwieszczenia z dnia 21 września 1994 r. (BGBl. I s. 2494; 1997 I s. 1061), zmieniony ostatnio przez art. 15 ustawy z dnia 23 października 2024 r. (BGBl. 2024 I nr 323). Zobacz obecnie art. 6 rozporządzenia (WE) nr 864/2007 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 11 lipca 2007 r. w sprawie prawa właściwego dla zobowiązań pozaumownych (zwanego dalej „rozporządzeniem Rzym II”). Ma ono zastosowanie jedynie do części roszczenia dochodzonego w niniejszej sprawie. Dochodzone są bowiem szkody, które wystąpiły w czasie obowiązywania kartelu w okresie od 18 lutego 1999 r. do 29 stycznia 2009 r. (zob. pkt 5 niniejszej opinii). Jednak zgodnie z art. 31 i 32 rozporządzenia Rzym II ma ono zastosowanie wyłącznie do zdarzeń, jakie miały miejsce po dniu 11 stycznia 2009 r.).
23      Wyroki: z dnia 20 września 2001 r., Courage i Crehan (C‑453/99, EU:C:2001:465, pkt 26); z dnia 13 lipca 2006 r., Manfredi i in. (C‑295/04 do C‑298/04, EU:C:2006:461, pkt 61–63); z dnia 6 października 2021 r., Sumal (C‑882/19, EU:C:2021:800, pkt 34).
24      Zobacz wyroki: z dnia 27 września 1988 r. Ahlström Osakeyhtiö i in./Komisja (89/85, 104/85, 114/85, 116/85, 117/85 i 125/85–129/85, EU:C:1988:447, pkt 17 i 18); z dnia 9 listopada 2000 r., Ingmar (C‑381/98, EU:C:2000:605, pkt 25); z dnia 6 września 2017 r., Intel/Komisja (C‑413/14 P, EU:C:2017:632, pkt 41–49). Zobacz także opinia rzecznika generalnego Wahla w sprawie Intel Corporation/Komisja (C‑413/14 P, EU:C:2016:788, pkt 280 i nast.).
25      Zobacz pkt 5 niniejszej opinii.
26      Wyroki: z dnia 12 grudnia 2019 r., Otis Gesellschaft i in. (C‑435/18, EU:C:2019:1069, pkt 22, 23 i 30 oraz przytoczone tam orzecznictwo); zob. także motywy 11, 12 i 13 oraz art. 1 ust. 1, art. 2 pkt 6 i art. 3 ust. 1 dyrektywy 2014/104.
27      Wyrok z dnia 28 stycznia 2025 r., ASG 2 (C‑253/23, EU:C:2025:40, pkt 60 i przytoczone tam orzecznictwo); zob. również motyw 3 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2014/104/UE z dnia 26 listopada 2014 r. (Dz.U. 2014, L 349, s. 1).
28      Zobacz w tym względzie, mutatis mutandis, w kontekście unijnego prawa zamówień publicznych, wyrok z dnia 22 października 2024 r., Kolin Inşaat Turizm Sanayi ve Ticaret (C‑652/22, EU:C:2024:910, pkt 39 i nast.), i z dnia 13 marca 2025 r., CRRC Qingdao Sifang i in. (C-266/22, EU:C:2025:178, pkt 56 i nast.). W tych sprawach wykluczenie zainteresowanych obywateli państw trzecich było jednak przewidziane prawem.
29      W związku z tym w przypadku spółki dominującej, która posiada (prawie) 100 % udziałów w spółce zależnej, istnieje domniemanie wzruszalne, że wywiera ona decydujący wpływ na jej działalność gospodarczą, zob. pkt 27 niniejszej opinii.
30      Wyrok z dnia 13 lutego 2025 r., Athenian Brewery i Heineken (C‑393/23, EU:C:2025:85, pkt 39).
31      Wyroki: z dnia 14 marca 2019 r., Skanska Industrial Solutions i in. (C‑724/17, EU:C:2019:204, pkt 47); z dnia 6 października 2021 r., Sumal (C‑882/19, EU:C:2021:800, pkt 38).
32      Zobacz w tym duchu wyrok z dnia 13 lutego 2025 r., Athenian Brewery i Heineken (C‑393/23, EU:C:2025:85, pkt 45, 46); zob. również moja opinia w sprawie Athenian Brewery i Heineken (C‑393/23, EU:C:2024:798, pkt 46, 47 i 59).
33      Zobacz moja opinia w sprawie Athenian Brewery i Heineken (C‑393/23, EU:C:2024:798, pkt 48–51).
34      Zobacz pkt 7 niniejszej opinii.
35      Zobacz pkt 30 niniejszej opinii.
36      Zobacz w tym sensie wyrok z dnia 10 stycznia 2006 r., Cassa di Risparmio di Firenze i in. (C‑222/04, EU:C:2006:8, pkt 108).
37      Zobacz pkt 26-30 niniejszej opinii.
38      Zobacz w tym sensie wyrok z dnia 11 lipca 2013 r., Komisja/Stichting Administratiekantoor Portielje (C‑440/11, EU:C:2013:514, pkt 42–44).
39      Zobacz pkt 7 niniejszej opinii.
40      Zobacz w tym sensie wyroki: z dnia 11 lipca 2013 r., Komisja/Stichting Administratiekantoor Portielje (C‑440/11, EU:C:2013:514, pkt 43); z dnia 18 lipca 2013 r., Akzo Nobel i in./Komisja (C‑501/11 P, EU:C:2013:522, pkt 85 i nast.).
41      Okazuje się, że nie jest wykluczone, iż konkretny związek między działalnością holdingu a przedmiotem naruszenia zakazu karteli przez spółkę operatywną w indywidualnym wypadku może zostać stworzony przez wsparcie, którego holding udziela spółce operatywnej bezpośrednio w odniesieniu do tego przedmiotu (np. finansowanie, zaciągnięcie kredytu lub tym podobne).Na ile można stwierdzić, takie elementy nie zostały jednak w niniejszej sprawie przytoczone.
42      Draka Holding BV (sprawa C‑672/23) i Smurfit International BV (sprawa C‑673/23), zob. pkt 7 i 13 niniejszej opinii.
43      Zobacz wyroki: z dnia 21 maja 2015 r., CDC Hydrogen Peroxide (C‑352/13, EU:C:2015:335, pkt 21); z dnia 13 lutego 2025 r., Athenian Brewery i Heineken (C‑393/23, EU:C:2025:85, pkt 26), oraz pkt 32 niniejszej opinii.
44      Zobacz w tym względzie przytoczony w pkt 33 niniejszej opinii pkt 27 wyroku z dnia 13 lutego 2025 r., Athenian Brewery i Heineken (C‑393/23, EU:C:2025:85).
45      Zobacz wyrok z dnia 6 października 2021 r., Sumal (C‑882/19, EU:C:2021:800, pkt 42–44) oraz moja opinia w sprawie Athenian Brewery i Heineken (C‑393/23, EU:C:2024:798, pkt 40).
46      Zobacz pkt 57 niniejszej opinii.
47      Zobacz pkt 64–66 niniejszej opinii.
48      Zobacz wyrok z dnia 6 października 2021 r., Sumal (C‑882/19, EU:C:2021:800, pkt 46) oraz opinia rzecznika generalnego Pitruzzelli w sprawie Sumal (C‑882/19, EU:C:2021:293, pkt 23 i nast.); zobacz również Bauermeister, T., „Das Unternehmen im europäischen Wettbewerbsrecht”, Neue Zeitschrift für Gesellschaftsrecht 2022, s. 59 i nast., 66 i nast.
49      Wyrok z dnia 6 października 2021 r., Sumal (C‑882/19, EU:C:2021:800, pkt 8–10).
50      Wyrok z dnia 6 października 2021 r., Sumal (C‑882/19, EU:C:2021:800, pkt 51–52).
51      Zobacz w szczególności, w odniesieniu do decyzji krajowych organów ochrony konkurencji, wyrok z dnia 13 lutego 2025 r., Athenian Brewery i Heineken (C‑393/23, EU:C:2025:85, pkt 30–32).
52      Roszczenie odszkodowawcze może również istnieć, jeżeli szkoda nie wynika z bezpośredniego lub pośredniego nabycia produktów lub usług od uczestników kartelu, zob. wyroki z dnia 5 czerwca 2014 r., Kone i in (C‑557/12, EU:C:2014:1317) (w sprawie „Umbrella pricing”) i z dnia 12 grudnia 2019 r., Otis Gesellschaft i in (C‑435/18, EU:C:2019:1069) (w sprawie szkody wyrządzonej podmiotowi publicznemu). Wyrok z dnia 12 grudnia 2019 r., Otis Gesellschaft i in (C‑435/18, EU:C:2019:1069) (w sprawie szkody poniesionej przez podmiot publiczny, który udzielił pożyczek preferencyjnych w celu nabycia towarów objętych kartelem).
53      Zobacz pkt 46 niniejszej opinii.
54      Wyroki: z dnia 13 lipca 2006 r., Reisch Montage (C‑103/05, EU:C:2006:471, pkt 29); z dnia 21 maja 2015 r., CDC Hydrogen Peroxide (C‑352/13, EU:C:2015:335, pkt 16).
55      Zobacz w szczególności motywy 15 i 16 rozporządzenia Bruksela Ia oraz wyroki: z dnia 15 lipca 2021 r., Volvo i in (C‑30/20, EU:C:2021:604, pkt 42); z dnia 29 lipca 2024 r., FTI Touristik (Element zagraniczny) (C‑774/22, EU:C:2024:646, pkt 33).
56      Zobacz wyroki: z dnia 1 grudnia 2011 r., Painer (C‑145/10, EU:C:2011:798, pkt 81); z dnia 21 maja 2015 r., CDC Hydrogen Peroxide (C‑352/13, EU:C:2015:335, pkt 23); z dnia 5 lipca 2018 r., flyLAL-Lithuanian Airlines (C‑27/17, EU:C:2018:533, pkt 40); z dnia 29 lipca 2019 r., Tibor-Trans (C‑451/18, EU:C:2019:635, pkt 34).
57      Zobacz podobnie, w odniesieniu do art. 6 pkt 1 rozporządzenia Bruksela I, wyrok z dnia 13 lipca 2006 r., Reisch Montage (C‑103/05, EU:C:2006:471, pkt 24 i 25).
58      Zobacz podobnie wyroki: z dnia 21 maja 2015 r., CDC Hydrogen Peroxide (C-352/13, EU:C:2015:335, pkt 23, 24), i z dnia 13 lutego 2025 r., Athenian Brewery i Heineken (C-393/23, EU:C:2025:85, pkt 34, 35).
59      Wyroki: 29 lipca 2024 r., FTI Touristik (Element zagraniczny) (C-774/22, EU:C:2024:646 pkt 42), i z dnia 30 czerwca 2022 r., Allianz Elementar Versicherung (C-652/20, EU:C:2022:514, pkt 37, 38, 42)
60      Wyroki: z dnia 3 maja 2007 r., Color Drack (C-386/05, EU:C:2007:262, Rn. 30), z dnia 15 lipca 2021 r., Volvo i in. (C 30/20, EU:C:2021:604, pkt 33), z dnia 30 czerwca 2022 r., Allianz Elementar Versicherung (C-652/20, EU:C:2022:514, pkt 37, 38, 42), i z dnia 29 lipca 2024 r., FTI Touristik (Element zagraniczny) (C-774/22, EU:C:2024:646, pkt 42).
61      Dz.U. 1979, C 59, s. 1.
62      Raport P. Jenarda, s. 22.
63      Raport P. Jenarda, s. 26.
64      Draka Holding BV (sprawa C‑672/23) i Smurfit International BV (sprawa C‑673/23), zob. pkt 7 i 13 niniejszej opinii.
65      Zobacz pkt 10 i 16 niniejszej opinii.
66      Wyroki: z dnia 15 maja 1990 r., Hagen (C‑365/88, EU:C:1990:203, pkt 17); z dnia 6 października 2021 r., TOTO i Vianini Lavori (C‑581/20, EU:C:2021:808, pkt 68).
67      Wyrok z dnia 7 marca 1995 r., Shevill i in. (C‑68/93, EU:C:1995:61, pkt 36).