62023CJ0264_RES
Sprawa C‑264/23
Booking.com BViBooking.com (Deutschland) GmbH
przeciwko
25hours Hotel Company Berlin GmbH i in.
(wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Rechtbank Amsterdam)
Wyrok Trybunału (druga izba) z dnia 19 września 2024 r.
Odesłanie prejudycjalne – Konkurencja – Artykuł 101 TFUE – Porozumienia między przedsiębiorstwami – Umowy zawarte między internetową platformą rezerwacji a hotelami – Klauzule parytetu cenowego – Ograniczenie akcesoryjne – Wyłączenie grupowe – Porozumienia wertykalne – Rozporządzenie (UE) nr 330/2010 – Artykuł 3 ust. 1 – Określenie rynku właściwego
Pytania prejudycjalne – Dopuszczalność – Niezbędność orzeczenia w trybie prejudycjalnym oraz znaczenie zadanych pytań – Ocena przez sąd krajowy – Domniemanie związku ze sprawą zadanych pytań – Powództwo o naprawienie szkody spowodowanej przez naruszenia reguł konkurencji – Wartość dowodowa, jaką wspomniany sąd krajowy może nadać prawomocnym orzeczeniom wydanym w innym państwie członkowskim – Brak wpływu
(art. 267 TFUE; dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2014/104, art. 9 ust. 2, 3)
(zob. pkt 33–40)
Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Naruszenie konkurencji – Ograniczenie akcesoryjne – Pojęcie – Ograniczenie konieczne do realizacji operacji głównej pozbawione charakteru antykonkurencyjnego – Charakter obiektywny i proporcjonalny – Ocena charakteru obiektywnego – Warunki odmienne od warunków wymaganych do skorzystania z wyłączenia
(art. 101 ust. 1, 3 TFUE)
(zob. pkt 51–53, 55–58, 65, 66)
Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Naruszenie konkurencji – Ograniczenie akcesoryjne – Pojęcie – Ograniczenie konieczne do realizacji operacji głównej pozbawione charakteru antykonkurencyjnego – Charakter obiektywny i proporcjonalny – Ocena charakteru proporcjonalnego
(art. 101 ust. 1, 3 TFUE)
(zob. pkt 54)
Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Naruszenie konkurencji – Ograniczenie akcesoryjne – Pojęcie – Ograniczenie konieczne do realizacji operacji głównej pozbawione charakteru antykonkurencyjnego – Charakter obiektywny i proporcjonalny – Klauzula parytetu cenowego zawarta w umowach między internetowymi platformami rezerwacji hotelowej a dostawcami usług zakwaterowania – Wyłączenie
(art. 101 ust. 1 TFUE)
(zob. pkt 59–64, 72, 73, 75; pkt 1 sentencji)
Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Zakaz – Wyłączenie grupowe – Porozumienia wertykalne – Rozporządzenie nr 330/2010 – Warunki – Rynek właściwy – Oznaczenie – Kryteria – Substytucyjność produktów lub usług po stronie podaży i po stronie popytu – Usługi pośrednictwa świadczone przez platformę rezerwacji hotelowej w transakcjach zawieranych między dostawcami usług zakwaterowania a konsumentami – Konkretne badanie substytucyjności wspomnianych usług – Istotne czynniki – Uwzględnienie ocen krajowego organu ochrony konkurencji i krajowych organów odwoławczych – Ustalenia spoczywające na sądzie krajowym
(art. 101 ust. 1, 3 TFUE; rozporządzenie Komisji nr 330/2010, art. 3 ust. 1)
(zob. pkt 80, 82, 85–90; pkt 2 sentencji)
Streszczenie
Rozpatrując wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Rechtbank Amsterdam (sąd rejonowy w Amsterdamie, Niderlandy, zwany dalej „sądem odsyłającym”), Trybunał przedstawił nowe wyjaśnienia dotyczące stosowania zakazu karteli, o którym mowa w art. 101 ust. 1 TFUE, do klauzul parytetu cenowego stosowanych przez Booking.com, podobnie jak przez inne platformy rezerwacji hotelowej, w umowach zawieranych z dostawcami usług zakwaterowania. W niniejszej sprawie Trybunał orzekł, że takie klauzule nie mogą zostać zakwalifikowane jako „ograniczenia akcesoryjne”, które jako takie nie są objęte zakresem stosowania tego postanowienia, a następnie udzielił wskazówek co do elementów definicji właściwego rynku produktowego do celów stosowania rozporządzenia w sprawie wyłączeń nr 330/2010 (
1
).
Booking.com BV, spółka prawa niderlandzkiego, łączy zakłady hotelarskie z klientami za pośrednictwem swojej internetowej platformy rezerwacji hotelowej booking.com w zamian za zapłatę prowizji przez te zakłady za każdą dokonaną za pośrednictwem tej platformy i nieanulowaną rezerwację. Booking.com prowadzi działalność na rynku niemieckim od 2006 r. przy wsparciu swojej niemieckiej spółki zależnej Booking.com (Deutschland).
Do 2015 r. Booking.com wprowadzał w ogólnych warunkach umów zawieranych z dostawcami usług zakwaterowania tak zwaną klauzulę „szerokiego parytetu”, zgodnie z którą ci ostatni nie mogli oferować za pośrednictwem własnych kanałów sprzedaży lub innych kanałów prowadzonych przez osoby trzecie, w tym platform konkurencyjnych, pokoi po cenie niższej niż cena oferowana na stronie booking.com.
W 2015 r. Booking.com zobowiązał się, w porozumieniu z organami ochrony konkurencji francuskim, włoskim i szwedzkim, do usunięcia klauzuli szerokiego parytetu i zastąpienia jej tak zwaną klauzulą „wąskiego parytetu”, która ograniczała nałożony na dostawców usług zakwaterowania zakaz oferowania pokoi po cenie niższej niż ceny oferowane na jego stronie booking.com do ofert składanych poprzez ich własne kanały sprzedaży.
Decyzją z dnia 22 grudnia 2015 r., wydaną po konsultacjach z Komisją Europejską, Bundeskartellamt (federalny organ ochrony konkurencji, Niemcy) uznał jednak, że taka klauzula wąskiego parytetu jest również sprzeczna z zakazem karteli w prawie Unii i w prawie niemieckim, i w konsekwencji nakazał Booking.com zaniechanie jej stosowania. Orzeczeniem z dnia 18 maja 2021 r. Bundesgerichtshof (federalny trybunał sprawiedliwości, Niemcy), do którego federalny organ ochrony konkurencji wniósł odwołanie, uchylił orzeczenie Oberlandesgericht Düsseldorf (wyższego sądu krajowego w Düsseldorfie, Niemcy) z dnia 4 czerwca 2019 r., w którym częściowo uwzględniono skargę Booking.com na decyzję tego organu. Bundesgerichtshof orzekł, bez zwrócenia się do Trybunału, że klauzula wąskiego parytetu znacząco ogranicza konkurencję na rynku internetowych platform rezerwacji hotelowej, a także na rynku zakwaterowania hotelowego. Takiej klauzuli nie można uznać za „ograniczenie akcesoryjne”, ponieważ nie wykazano, że w jej braku rentowność Booking.com byłaby zagrożona. Klauzula ta nie może również korzystać z wyłączenia na podstawie rozporządzenia nr 330/2010 ani z jakiegokolwiek innego wyłączenia z zakazu karteli na mocy prawa Unii i prawa niemieckiego.
W tym kontekście Booking.com zwrócił się do sądu odsyłającego z żądaniem stwierdzenia w szczególności, że stosowane przezeń klauzule parytetu nie naruszają art. 101 TFUE. 63 zakłady hotelarskie tytułem żądania wzajemnego wniosły do tego sądu o stwierdzenie, że Booking.com naruszył art. 101 TFUE, i o zasądzenie odeń odszkodowania za naruszenie art. 101 TFUE.
Sąd odsyłający zastanawia się, czy klauzule parytetu cenowego stosowane przez internetowe platformy rezerwacji hotelowej należy uznać za ograniczenia akcesoryjne w rozumieniu art. 101 ust. 1 TFUE. Na wypadek gdyby należało odrzucić tę kwalifikację, sąd odsyłający uważa, że powstaje wówczas pytanie, czy klauzule te mogą zostać wyłączone na podstawie rozporządzenia nr 330/2010. Prowadzi go to do zwrócenia się do Trybunału z pytaniem o sposób zdefiniowania właściwego rynku produktowego w niniejszej sprawie do celów stosowania tego rozporządzenia.
Ocena Trybunału
W pierwszej kolejności Trybunał przedstawił wyjaśnienia, o które zwrócono się w odniesieniu do zakresu stosowania zakazu karteli przewidzianego w art. 101 ust. 1 TFUE. W tym względzie, jak wynika z utrwalonego orzecznictwa, jeżeli określona operacja lub działalność nie jest objęta zakazem przewidzianym w art. 101 ust. 1 TFUE z powodu jej neutralności lub pozytywnego skutku w zakresie konkurencji, ograniczenie autonomii handlowej uczestnika lub uczestników tej operacji, które mogłoby wydawać się na pierwszy rzut oka antykonkurencyjne, również nie jest objęte wspomnianym zakazem, jeżeli jest ono akcesoryjne w stosunku do tej operacji.
Aby ograniczenie antykonkurencyjne mogło zostać uznane za „akcesoryjne”, należy zbadać, po pierwsze, czy realizacja operacji głównej byłaby niemożliwa w braku danego ograniczenia, przy czym okoliczność, że wspomniana operacja staje się po prostu trudniejsza do zrealizowania lub mniej korzystna w braku danego ograniczenia, nie czyni ograniczenia „obiektywnie niezbędnym” do realizacji operacji głównej. Po drugie, rozpatrywane ograniczenie musi być proporcjonalne do celów leżących u podstaw operacji głównej.
W tym kontekście trzeba zaznaczyć, że należy dokonać rozróżnienia między pojęciem „ograniczeń akcesoryjnych” analizowanym w ramach art. 101 ust. 1 TFUE a wyłączeniem opartym na art. 101 ust. 3 TFUE. W odróżnieniu bowiem od tego wyłączenia obiektywnie niezbędny charakter ograniczenia w stosunku do operacji głównej nie wymaga wyważenia prokonkurencyjnych i antykonkurencyjnych skutków porozumienia, lecz ustalenia, czy w szczególnych ramach tej operacji dane ograniczenie jest niezbędne do realizacji tej operacji. O ile co do zasady wyłącznie do sądu odsyłającego należy ustalenie, z uwzględnieniem wszystkich okoliczności faktycznych, które zostały mu przedstawione, czy spełnione są przesłanki pozwalające na ustalenie istnienia ograniczenia akcesoryjnego, o tyle Trybunał jest uprawniony do dostarczenia temu sądowi wskazówek, którymi będzie się on kierował przy swoim badaniu tych przesłanek.
W niniejszej sprawie Trybunał zauważył, że o ile świadczenie usług internetowej rezerwacji hotelowej wywarło neutralny, a nawet pozytywny wpływ na konkurencję, o tyle nie zostało wykazane, że klauzule parytetu, zarówno szerokiego, jak i wąskiego, są obiektywnie niezbędne do realizacji tej operacji głównej i proporcjonalne do jej celu. O ile bowiem klauzule szerokiego parytetu wywołują w sposób oczywisty odczuwalne skutki ograniczające, o tyle klauzul wąskiego parytetu, z pewnością mniej ograniczających, również nie można uznać za obiektywnie niezbędne do zapewnienia rentowności platformy rezerwacji hotelowej.
Okoliczność – przy założeniu, że zostanie ona wykazana – że klauzule te mają na celu zwalczanie ewentualnych efektów gapowicza i są niezbędne do zagwarantowania wzrostu efektywności lub do zapewnienia sukcesu handlowego tych usług, nie pozwala na uznanie wspomnianych klauzul za „ograniczenia akcesoryjne”.
W tym kontekście Trybunał przypomniał, że badanie obiektywnie niezbędnego charakteru ograniczenia może w szczególności opierać się na analizie kontrfaktycznej pozwalającej na zbadanie, w jaki sposób usługi funkcjonowałyby w braku klauzuli parytetu. Zaznaczył on w tym względzie, że działalność Booking.com nie została zagrożona w państwach członkowskich, w których klauzule te zostały zakazane.
W świetle powyższych rozważań Trybunał w drugiej kolejności wyjaśnił przewidziane w rozporządzeniu nr 330/2010 przesłanki wyłączenia niektórych porozumień na podstawie art. 101 ust. 3 TFUE. Sąd odsyłający wyszedł z założenia, że klauzule parytetu cenowego wpisują się w „porozumienie wertykalne” zawarte między Booking.com a różnymi dostawcami usług zakwaterowania. Porozumienia te korzystają z wyłączenia, jeżeli spełniają określone warunki, wśród których znajduje się ograniczenie do 30 % udziału w rynku posiadanego przez dany podmiot gospodarczy.
W tym względzie Trybunał przypomniał, że w celu zdefiniowania właściwego rynku produktowego należy sprawdzić, czy produkty lub usługi stanowiące część tego samego rynku mogą być zamienione lub zastąpione między sobą przez konsumentów.
W niniejszej sprawie należy zbadać, czy inne rodzaje usług pośrednictwa i inne kanały sprzedaży mogą zastąpić usługi świadczone przez Booking.com zarówno z punktu widzenia dostawców usług zakwaterowania, jak i klientów końcowych, nawet jeśli kanały te mają różne cechy i nie oferują tych samych funkcji wyszukiwania i porównywania ofert. Trybunał podkreślił, że definicja rynku właściwego zależy od pogłębionej analizy stanu faktycznego, której może dokonać wyłącznie sąd odsyłający, tym bardziej gdy – jak w niniejszej sprawie – Trybunałowi przedstawiono niewiele informacji.
W tym celu ów sąd powinien uwzględnić wszystkie przedstawione mu okoliczności. W tym kontekście oceny federalnego urzędu ochrony konkurencji i instancji odwoławczych w Niemczech dotyczące definicji właściwego rynku produktowego należą do szczególnie istotnych elementów kontekstu.
Do sądu odsyłającego należy jednak ustalenie, czy taka definicja rynku, która uwzględnia szczególne cechy „usług umownych” oferowanych przez platformy rezerwacji hotelowej zarówno z punktu widzenia dostawców usług zakwaterowania, jak i klientów końcowych, jest obarczona jakimkolwiek błędem w analizie lub opiera się na błędnych ustaleniach.
(
1
)	Rozporządzenie Komisji (UE) nr 330/2010 z dnia 20 kwietnia 2010 r. w sprawie stosowania art. 101 ust. 3 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej do kategorii porozumień wertykalnych i praktyk uzgodnionych (Dz.U. 2010, L 102, s. 1).