61967C0002
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ
KARL ROEMER
της 1ης Ιουνίου 1967 (
*1
)
Περιεχόμενα
Εισαγωγή (πραγματικά περιστατικά, ερωτήματα του παραπέμποντος Δικαστηρίου)
Απάντηση στα υποβληθέντα ερωτήματα
1. Ενστάσεις του καθού η προσφυγή στη δίκη ενώπιον του δικαστηρίου του Λουξεμβούργου
2. Επί του πρώτου ερωτήματος
3. Επί του δευτέρου ερωτήματος
4. Περίληψη και πρόταση
Κύριε Πρόεδρε,
Κύριοι δικαστές,
Η παρούσα διαδικασία, με αφετηρία ερώτημα της «Cour supérieure de justice, formée en Cour de Cassation» του Λουξεμβούργου, μου δίνει για πρώτη φορά την ευκαιρία να αναπτύξω προτάσεις επί ενός δυσδιάγνωστου και δυσπρόσιτου θέματος, της κοινωνικής ασφαλίσεως των διακινουμένων εργαζομένων.
Τα πραγματικά περιστατικά έχουν ως εξής.
Ο προσφεύγων της λουξεμβουργιανής διαδικασίας εργάστηκε κατά τη διάρκεια της επαγγελματικής του ζωής ως εμπορικός αντιπρόσωπος διαδοχικά στη Γερμανία, το Βέλγιο και το Λουξεμβούργο και υπαγόταν κάθε φορά στην κοινωνική ασφάλιση γήρατος των χωρών αυτών. Όταν στις 24 Ιανουαρίου 1958 — κατοικούσε τότε και εργαζόταν στο Μεγάλο Δουκάτο (Bertrange) — έγινε 65 ετών και συμπλήρωσε έτσι το κρίσιμο όριο ηλικίας σύμφωνα με τη νομοθεσία των τριών αυτών κρατών μελών, δεν μπορούσε να υποβάλει αίτηση για σύνταξη στο λουξεμβουργιανό Caisse de pension des employés privés, διότι δεν είχε ακόμη συμπληρώσει τον ισχύοντα ελάχιστο χρόνο ασφαλίσεως των δέκα ετών. Η προϋπόθεση αυτή συμπληρώθηκε — μετά από συνέχιση της δραστηριότητάς του — την 1η Ιουλίου 1959. Κατά τον καθορισμό της συντάξεως που ακολούθησε, οι αρμόδιοι ασφαλιστικοί φορείς των τριών κρατών μελών εφήρμοσαν τον κανονισμό 3 του Συμβουλίου περί κοινωνικής ασφαλίσεως των διακινουμένων εργαζομένων. Πρέπει να προστεθεί, ότι ο προσφεύγων είχε δικαίωμα συνταξιοδοτικών παροχών χωρίς συνυπολογισμό των περιόδων ασφαλίσεως που πραγματοποιήθηκαν σε διάφορα κράτη μέλη, κατά το λουξεμβουργιανό και το βελγικό δίκαιο, ενώ βάσει της γερμανικής κοινωνικής ασφαλίσεως, η οποία προβλέπει ελάχιστη διάρκεια ασφαλίσεως δεκαπέντε ετών, υπήρχε αξίωση μόνον αν λαμβάνονταν υπόψη οι περίοδοι ασφαλίσεως που πραγματοποιήθηκαν στα άλλα κράτη μέλη.
Κατ' εφαρμογή του άρθρου 28, παράγραφος 1, στοιχείο β, του κανονισμού 3, ο λουξεμβουργιανός ασφαλιστικός φορέας υπολόγισε (πρβλ. την απόφαση της «sous-commission des pensions», της 24ης Οκτωβρίου 1962) καταρχήν το ποσό της παροχής που θα προέκυπτε σύμφωνα με το λουξεμβουργιανό δίκαιο, αν είχαν πραγματοποιηθεί όλες οι περίοδοι ασφαλίσεως στο Λουξεμβούργο. Έπειτα, βάσει αυτού («του θεωρητικού») ποσού καθορίστηκε η λουξεμβουργιανή ασφαλιστική παροχή «κατ' αναλογία προς τη διάρκεια των περιόδων που πραγματοποιήθηκαν προ της επελεύσεως του κινδύνου υπό τη (λουξεμβουργιανή) νομοθεσία σε σχέση με τη συνολική διάρκεια των περιόδων που πραγματοποιήθηκαν προ της επελεύσεως του κινδύνου υπό τις νομοθεσίες όλων των σχετικών κρατών μελών».
Αυτή η μέθοδος υπολογισμού — ανέφερα σχεδόν κατά λέξη το άρθρο 28 του κανονισμού 3 — ονομάζεται γενικά «αναλογικός επιμερισμός».
Στην περίπτωση του προσφεύγοντος ο υπολογισμός αυτός οδήγησε σε μία λουξεμβουργιανή ασφαλιστική παροχή μικρότερη απ' ό, τι θα προέκυπτε αν γινόταν ο υπολογισμός αποκλειστικώς βάσει του λουξεμβουργιανού δικαίου και με λήψη υπόψη των λουξεμβουργιανών περιόδων ασφαλίσεως, διότι η λουξεμβουργιανή σύνταξη γήρατος αποτελείται από ένα σταθερό ποσό («part fondamentale»), ανεξάρτητο από τη διάρκεια ασφαλίσεως και από ένα συμπληρωματικό ποσό που υπολογίζεται ανάλογα με τη διάρκεια ασφαλίσεως.
Αντιλαμβάνεται κανείς ότι ο προσφεύγων αντιτάχθηκε στο αποτέλεσμα αυτό ασκώντας ένδικο μέσο ενώπιον του Conseil Arbitral des assurances sociales. Καταρχήν ζήτησε να κριθεί η περίπτωσή του αποκλειστικά σύμφωνα με το λουξεμβουργιανό δίκαιο, λαμβανομένων υπόψη των λουξεμβουργιανών περιόδων ασφαλίσεως, διότι για τον προσφεύγοντα δεν ήταν απαραίτητο να ληφθούν υπόψη οι περίοδοι ασφαλίσεως που πραγματοποιήθηκαν σε άλλα κράτη μέλη (δηλαδή ο «συνυπολογισμός» σύμφωνα με το άρθρο 27 του κανονισμού 3). Έτσι εξέλιπε και η δυνατότητα αναλογικού επιμερισμού. Εν πάση περιπτώσει στο πλαίσιο του αναλογικού επιμερισμού δεν επιτρέπεται να ληφθούν υπόψη βελγικές περίοδοι ασφαλίσεως και ασφαλιστικές παροχές, σύμφωνα με το άρθρο 28, παράγραφος 1, στοιχείο ε, του κανονισμού 3, διότι το ποσό της βελγικής συντάξεως δεν καταβάλλεται, σύμφωνα με τον βελγικό νόμο της 12ης Ιουλίου 1957 (όπως τροποποιήθηκε από τον νόμο της 3ης Απριλίου 1962), παρά τη συμπλήρωση του ορίου ηλικίας και την πλήρωση όλων των υπολοίπων προϋποθέσεων, όσο εξακολουθεί η επαγγελματική δραστηριότητα του ασφαλισμένου — όπως στην παρούσα υπόθεση.
Το Conseil Arbitral με απόφαση της 27ης Νοεμβρίου 1963 δικαίωσε τον προσφεύγοντα και τροποποίησε ανάλογα την απόφαση του Ταμείου. Όμως το ζήτημα δεν έληξε εκεί, αντίθετα, με απόφαση του Conseil supérieur des assurances sociales της 19ης Νοεμβρίου 1964, κατόπιν εφέσεως του Ταμείου, αποκαταστάθηκε η ισχύς της αποφάσεως της sous-commission des pensions. Η απόφαση τόνισε ιδίως ότι, βάσει του άρθρου 28, παράγραφος 1, στοιχείο ε, του κανονισμού 3, δεν ήταν δυνατόν να μη ληφθούν υπόψη οι βελγικές περίοδοι ασφαλίσεως, διότι σύμφωνα με το βελγικό δίκαιο υπήρχαν οι προϋποθέσεις κτήσεως της αξιώσεως και μόνον η καταβολή της συντάξεως ανεστάλη λόγω συνεχίσεως της απασχολήσεως.
Τέλος, ο προσφεύγων έφερε την υπόθεση ενώπιον του ανωτάτου δικαστηρίου του Λουξεμβούργου, της Cour superieure de Justice, formée en Cour de Cassation. Αυτό διαπίστωσε ότι για την κρίση της υποθέσεως είχαν αποφασιστική σημασία ζητήματα κοινοτικού δικαίου. Γι' αυτό, ακολουθώντας τις προτάσεις του γενικού του εισαγγελέα, ανέστειλε με απόφαση της 5ης Ιανουαρίου 1967 τη διαδικασία και υπέβαλε στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο, δυνάμει του άρθρου 177 της Συνθήκης ΕΟΚ, το ερώτημα «εάν το άρθρο 28, παράγραφος 1, στοιχείο β, του κανονισμού 3 του Συμβουλίου της ΕΟΚ περί της κοινωνικής ασφαλίσεως των διακινουμένων εργαζομένων, της 25ης Σεπτεμβρίου 1958, εφαρμόζεται για τον καθορισμό του ύψους της συντάξεως γήρατος που οφείλει το Ταμείο Συντάξεων των ιδιωτικών υπαλλήλων του Λουξεμβούργου, ακόμη και στην περίπτωση που η εφαρμογή αυτή δεν θα είχε ως αποτέλεσμα την απόκτηση, τη διατήρηση ή την ανάκτηση του δικαιώματος παροχών που αναφέρονται στο άρθρο 27, παράγραφος 1, του εν λόγω κανονισμού 3, και επικουρικά, εάν το άρθρο 28 του ίδιου κανονισμού 3, εφόσον θεωρηθεί ότι ισχύει αδιακρίτως, ακόμη και χωρίς να συντρέχει περίπτωση αποκτήσεως, διατηρήσεως ή ανακτήσεως του δικαιώματος παροχών, παραμένει σύμφωνο με τη διάταξη που αποτελεί το έρεισμα του εν λόγω άρθρου 28, δηλαδή το άρθρο 51 της Συνθήκης της Ρώμης της 25ης Μαρτίου 1957 και συνεπώς έχει πλήρη ισχύ».
Σύμφωνα με το άρθρο 20 του Οργανισμού του Δικαστηρίου, στους διαδίκους της δίκης ενώπιον του εθνικού δικαστηρίου, στην Επιτροπή καθώς και στο Συμβούλιο παρασχέθηκε η ευκαιρία να πάρουν θέση επί των ερωτημάτων αυτών. Γραπτές παρατηρήσεις κατέθεσαν το λουξεμβουργιανό Ταμείο Συντάξεων και η Επιτροπή. Εκτός αυτών, στην προφορική συνεδρίαση έκανε σύντομες παρατηρήσεις και ο προσφεύγων της δίκης ενώπιον του δικαστηρίου του Λουξεμβούργου. Υπό το φως των παρατηρήσεων αυτών και της μέχρι τώρα νομολογίας του Δικαστηρίου επί του κανονισμού 3 θα προσπαθήσω ήδη ν' απαντήσω στα υποβληθέντα ερωτήματα.
Απάντηση στα υποβληθέντα ερωτήματα
1. Επί των ενστάσεων του καθού η προσφυγή στη δίκη ενώπιον του δικαστηρίου του Λουξεμβούργου
Καταρχάς πρέπει να εξεταστούν ορισμένες ενστάσεις που προέβαλε ο διάδικος καθού η προσφυγή στη δίκη ενώπιον του δικαστηρίου του Λουξεμβούργου. Σύμφωνα μ' αυτές θα πρέπει το Δικαστήριο να κηρυχθεί αναρμόδιο ως προς τα υποβληθέντα ερωτήματα, διότι η πραγματική διαφορά αφορά όχι το κοινοτικό δίκαιο, αλλά την ερμηνεία βελγικού δικαίου. Ακόμη πρέπει να γίνει δεκτό ότι περιπτώσεις σαν την προκειμένη δεν καταλαμβάνονται από τους σκοπούς του άρθρου 51 της Συνθήκης, διότι πρόκειται για έναν ασφαλισμένο ηλικίας 65 περίπου ετών κατά την υπογραφή της Συνθήκης ΕΟΚ, που δεν μπορούσε πια να κάνει χρήση, ως διακινούμενος εργαζόμενος, των ελευθεριών της Συνθήκης και ν' αποκτήσει δικαιώματα παροχών.
Οι ενστάσεις όμως αυτές, κατά τη γνώμη μου, δεν ευσταθούν. Όσον αφορά καταρχήν το τελευταίο ζήτημα, προκύπτει σαφώς — όπως έδειξε η Επιτροπή κατά την προφορική διαδικασία — από τη διατύπωση αρκετών διατάξεων του κανονισμού 3, ότι ο κανονισμός αυτός δεν αφορά μόνο περιπτώσεις, στις οποίες διακινούμενοι εργαζόμενοι απέκτησαν δικαιώματα μετά τη θέση του κανονισμού σε ισχύ, αλλά ότι αντίθετα καταλαμβάνει και σχέσεις εργασίας που έληξαν πριν τεθεί σε ισχύ. Αυτό δείχνουν οι διατάξεις των άρθρων 4, 27 και 28 (στο κεφάλαιο γήρας και θάνατος) καθώς και 53. Η ερμηνεία που ζητείται από το Δικαστήριο μπορεί συνεπώς να έχει μεγάλη σημασία για την υπόθεση που εκκρεμεί ενώπιον του δικαστηρίου του Λουξεμβούργου, η οποία πρέπει να εκδικασθεί σύμφωνα με το κοινοτικό δίκαιο και για την κρίση της οποίας πρέπει να ληφθούν υπόψη και στοιχεία, τα οποία δεν οδηγούν πια σε κτήση δικαιωμάτων, με μόνη προϋπόθεση να ενδιαφέρουν μία από τις εφαρμοστέες εθνικές νομοθεσίες.
Επομένως, πράγματι τα υποβληθέντα ερωτήματα ως προς την ερμηνεία δεν στερούνται σημασίας για την απόφαση.
Ως προς την πρώτη ένσταση του λουξεμβουργιανού διαδίκου καθού η προσφυγή πρέπει να σημειωθεί, ότι προφανώς δεν αναφέρεται στο σύνολο των υποβληθέντων ερωτημάτων, αλλά — αν δεν κάνω λάθος — μόνο στο δεύτερο σκέλος τους, δηλαδή στην ερμηνεία του άρθρου 28, παράγραφος 1, στοιχεία ε και στ, του κανονισμού 3. Το Δικαστήριο πρέπει επομένως, σε κάθε περίπτωση, να λάβει θέση επί του προβλήματος αν μπορεί να διενεργηθεί αναλογικός επιμερισμός σύμφωνα με το άρθρο 28, όταν δεν είναι απαραίτητος ο συνυπολογισμός διαφόρων περιόδων ασφαλίσεως για τη θεμελίωση του δικαιώματος παροχών σ' ένα κράτος μέλος. Εντούτοις το Δικαστήριο έχει αρμοδιότητα ερμηνείας και όσον αφορά το δεύτερο υποβληθέν ερώτημα. Μπορεί βέβαια να δεχθεί κανείς, ότι το ερώτημα, αν ο προσφεύγων απέκτησε οριστικά κατά το βελγικό δίκαιο δικαίωμα παροχών και ανεστάλη μόνον η εκπλήρωσή του λόγω της συνεχίσεως της απασχολήσεως, κρίθηκε οριστικά, ως πρόβλημα ερμηνείας αλλοδαπού δικαίου, από τα λουξεμβουργιανό δικαστήρια της ουσίας, δηλαδή ότι δεν μπορεί πια να εξετασθεί από το Ακυρωτικό Δικαστήριο. Αυτό όμως δεν δίδει απάντηση ακόμη στο ερώτημα, τι επίδραση έχει αυτή η έννομη συνέπεια στην εφαρμογή του κοινοτικού δικαίου. Εδώ ανακύπτει σαφώς και πρόβλημα ερμηνείας του κοινοτικού δικαίου, για τη λύση του οποίου το Δικαστήριο δεν στερείται βέβαια αρμοδιότητας.
Τέλος, ας σημειωθεί παρεμπιπτόντως, ότι στο πλαίσιο της λουξεμβουργιανής διαδικασίας ανέκυψαν ορισμένα προβλήματα από μία αίτηση αποκαταστάσεως των πραγμάτων στην προτέρα τους κατάσταση που υπέβαλε το καθού η προσφυγή Ταμείο και στρεφόταν κατά της Διατάξεως παραπομπής. Δεν έχουν όμως σημασία για το Δικαστήριο, γιατί το δικαστήριο του Λουξεμβούργου δεν ζήτησε αναστολή της διαδικασίας παραπομπής. Απ' αυτό προκύπτει ότι θεωρεί σε κάθε περίπτωση τα υποβληθέντα ερωτήματα κρίσιμα για την απόφαση, ανεξάρτητα από την τύχη της αιτήσεως αποκαταστάσεως.
Επομένως, από καμία άποψη δεν υπάρχει λόγος να μη δοθεί απάντηση στα υποβληθέντα ερωτήματα. Ας δούμε λοιπόν, ένα προς ένα τα προβλήματα ερμηνείας που προκύπτουν.
2. Επί του πρώτου ερωτήματος
Δεν χρειάζεται να επαναλάβω τη διατύπωση του πρώτου ερωτήματος. Το νόημά του είναι ότι απαιτεί λύση του προβλήματος, αν ο προβλεπόμενος στο άρθρο 28, παράγραφος 1, στοιχείο β, αναλογικός καθορισμός του ποσού που οφείλει ένας ασφαλιστικός φορέας (ο αποκαλούμενος αναλογικός επιμερισμός) μπορεί να διενεργηθεί και όταν δεν είναι αναγκαίος για τη θεμελίωση του δικαιώματος ο συνυπολογισμός των περιόδων ασφαλίσεως που πραγματοποιήθηκαν σε διάφορα κράτη μέλη.
Καταρχήν αυτό το γενικό ερώτημα χρειάζεται πράγματι — όπως ορθά τονίζει η Επιτροπή — μία διευκρίνιση όσον αφορά τα πραγματικά περιστατικά . πρόκειται για έναν ασφαλισμένο, που δεν υποχρεούται σε συνυπολογισμό περιόδων ασφαλίσεως για να προβάλει το λουξεμβουργιανό δι-καίωμά του, πρέπει όμως να προβεί σε συνυπολογισμό όσον αφορά το δικαίωμά του για γερμανική ασφάλεια γήρατος. Ορθότερο λοιπόν είναι το ερώτημα, αν το άρθρο 28 εφαρμόζεται για όλα τα δικαιώματα παροχών ενός ασφαλισμένου, ακόμη κι αν για τη γένεσή τους μόνο σ' ένα κράτος μέλος είναι αναγκαίος ο συνυπολογισμός περιόδων ασφαλίσεως.
Αν περιοριζόταν κανείς μόνο στη διατύπωση του κανονισμού 3, η ερμηνεία δεν θα παρουσίαζε, κατά τη γνώμη μου, δυσκολίες. Για την εφαρμογή του άρθρου 28 γίνεται μόνο παραπομπή στους «αναφερόμενους στο άρθρο 27 ασφαλισμένους» που ορίζονται ως πρόσωπα, τα οποία έχουν υπαχθεί διαδοχικά ή κατά τρόπο εναλλασσόμενο στη νομοθεσία δύο ή περισσοτέρων κρατών μελών. Αποφασιστικό κριτήριο εφαρμογής θα ήταν συνεπώς το γεγονός ότι ο δικαιούχος έχει υπαχθεί στη νομοθεσία περισσοτέρων κρατών μελών, κι όχι αντίθετα η ανάγκη συνυπολογισμού των περιόδων ασφαλίσεως διαφόρων κρατών μελών για τη γένεση του δικαιώματος. Αν ο κανονισμός αποσκοπούσε στο τελευταίο, ο παράτιτλος του άρθρου 28 (μπορεί να πει κανείς) θα είχε πιθανώς άλλη διατύπωση.
Εντούτοις μία τέτοια μέθοδος ερμηνείας — το έχω επανειλημμένα τονίσει — δεν είναι αρκετή για νομοθετικά κείμενα κοινοτικού δικαίου. Γι' αυτό το Δικαστήριο σε προηγούμενες δίκες που αφορούσαν την ερμηνεία του κανονισμού 3 στράφηκε καταρχήν προς τους σκοπούς, την επίτευξη των οποίων έπρεπε, σύμφωνα με την ίδια τη Συνθήκη, να επιδιώκουν οι κανονισμοί του Συμβουλίου περί κοινωνικής ασφαλίσεως των διακινουμένων εργαζομένων, και εξέτασε ποιο πρέπει να είναι, υπό αυτή τη θεώρηση, το νόημα και ο σκοπός του κανονισμού 3.
Η απάντησή του στο ερώτημα αυτό ήταν, στην υπόθεση 100/63 που ήχθη ενώπιον του Δικαστηρίου κατόπιν παραπομπής του Centrale Raad van Beroep, ότι το άρθρο 51 της Συνθήκης έχει ως σκοπό να χορηγήσει στους διακινουμένους εργαζομένους, με συνυπολογισμό όλων των περιόδων απασχολήσεως που πραγματοποίησαν σε διάφορα κράτη μέλη, δικαιώματα παροχών. Η επίτευξη του σκοπού αυτού δεν θα ήταν δυνατή, αν ένας διακινούμενος εργαζόμενος «έχανε τα δικαιώματα παροχών που απέκτησε σ' ένα κράτος μέλος (…) επειδή έκανε χρήση της ελεύθερης κυκλοφορίας που του εξασφαλίζεται». Έτσι το Δικαστήριο, όσον αφορά τη σχέση του άρθρου 28 προς το άρθρο 27 του κανονισμού 3, κατέληξε ότι για το άρθρο 28 πρέπει να ισχύουν οι ίδιες προϋποθέσεις εφαρμογής, όπως για το άρθρο 27· μόνον όταν οι προϋποθέσεις του δικαιώματος παροχών πληρούνται με τον συνυπολογισμό των περιόδων ασφαλίσεως διαφόρων κρατών μελών, μπορούν να καθοριστούν οι ασφαλιστικές παροχές ανάλογα με τις περιόδους απασχολήσεως· επομένως, το άρθρο 28 εφαρμόζεται μόνον «όταν πρόκειται για την απόκτηση, τη διατήρηση ή την ανάκτηση του δικαιώματος παροχών», σύμφωνα με το άρθρο 27 του κανονισμού 3.
Θα ήταν όμως εσφαλμένο να συναχθεί απ' αυτό το συμπέρασμα ότι δόθηκε ήδη οριστική απάντηση στο ερώτημα που τώρα μας ενδιαφέρει.
Καταρχήν δεν πρέπει να λησμονείται η ιδιάζουσα όψη που παρουσιάζει το παρόν πραγματικό και που γεννά το ερώτημα, αν η ανάγκη εφαρμογής του άρθρου 27 για τη γένεση δικαιωμάτων σ' ένα κράτος μέλος είναι αρκετός λόγος για τον αναλογικό επιμερισμό δικαιωμάτων που αποκτήθηκαν σε άλλο κράτος μέλος χωρίς συνυπολογισμό διαφόρων περιόδων ασφαλίσεως. Ακόμη κι αν δοθεί καταφατική απάντηση στο ερώτημα αυτό, δηλαδή αν αναγνωριστεί πως το άρθρο 28 συνδέεται λιγότερο με το άρθρο 27 απ' ό, τι φαίνεται να δέχεται η απόφαση 100/63, είναι δυνατόν — όπως έδειξε η Επιτροπή — σ' ένα πραγματικό όπως αυτό της προκειμένης υποθέσεως (αν δεν λάβει κανείς υπόψη του το βελγικό δίκαιο, επί του οποίου θα επανέλθω) ν' αποφευχθεί ο κίνδυνος να αναγνωριστούν σ' ένα διακινούμενο εργαζόμενο παροχές «που θα ήταν μικρότερες από το σύνολο των παροχών, που θα του αναγνωρίζονταν βάσει της νομοθεσίας καθενός από τα κράτη μέλη, αν δεν εφαρμοζόταν ο κανονισμός», τούτο δε λαμβάνοντας υπόψη το σύστημα επιδομάτων που προβλέπει το άρθρο 28, παράγραφος 3, του κανονισμού 3. Εκτός αυτού το Δικαστήριο σε μία μεταγενέστερη διαδικασία (υπόθεση 4/66) επί του ιδίου κύκλου θεμάτων, θεώρησε αναγκαία μία επιπλέον ερμηνευτική παρατήρηση, που λαμβάνει υπόψη το νόημα και τον σκοπό του κανονισμού 3. Είπε τότε το Δικαστήριο, ότι προκύπτει μεν από κοινή ερμηνεία του κανονισμού 3 και του άρθρου 51 της Συνθήκης η αρχή, ότι η αλλαγή τόπου δεν θα έπρεπε να οδηγεί σε απώλεια δικαιωμάτων των διακινουμένων εργαζομένων. Από την άλλη όμως πλευρά, αυτό δεν μπορεί να έχει την έννοια «ότι ένας εργαζόμενος, μόνο χάρη στην ταυτόχρονη εφαρμογή των νομοθεσιών περισσοτέρων κρατών, θα έπρεπε αναγκαστικά να λάβει υψηλότερο συνολικό ποσό, απ' ό, τι θα δικαιούνταν σύμφωνα με το άρθρο 28, παράγραφος 2». Η διάταξη αυτή ορίζει ότι: «Αν το ποσό της παροχής που δικαιούται ο ενδιαφερόμενος, χωρίς να εφαρμοστεί το άρθρο 27, αποκλειστικά για τις περιόδους ασφαλίσεως που πραγματοποιήθησαν από τη νομοθεσία ενός κράτους μέλους, είναι υψηλότερο από το συνολικό ποσό των παροχών, που προκύπτουν κατ' εφαρμογή των παραγράφων 1 και 2, τότε έχει αξίωση έναντι του ασφαλιστικού φορέα του κράτους αυτού για συμπλήρωμα ίσο με το ποσό της διαφοράς.» Έτσι προφανώς το Δικαστήριο αναγνώρισε για την ερμηνεία του κανονισμού 3 την ανάγκη ν' αποφευχθεί μία αδικαιολόγητη σώρευση ασφαλιστικών παροχών, ανάγκη που εξηγείται καταρχήν από την παρατήρηση, ότι οι σχέσεις κοινωνικής ασφαλίσεως δεν έχουν αυστηρά αμφοτεροβαρή χαρακτήρα και ότι χρηματοδοτούνται σε μεγάλη έκταση με δημόσια μέσα.
Όπως μας έδειξε η Επιτροπή, ένας τέτοιος κίνδυνος, που δεν συμβιβάζεται με το πνεύμα του κανονισμού 3 (πρβλ. άρθρο 11), υφίσταται ιδίως σε ασφαλιστικά συστήματα, όπως αυτό του Λουξεμβούργου, που γνωρίζουν μόνο σύντομη ή καμιά ελάχιστη περίοδο ασφαλίσεως και που υπολογίζουν το δικαίωμα (τουλάχιστον όσον αφορά την «part fondamentale») ανεξάρτητα από τη διάρκεια ασφαλίσεως. Αν ένας διακινούμενος εργαζόμενος, μετά από μακρά υπαγωγή στην κοινωνική ασφάλιση ενός κράτους μέλους, στο οποίο η διάρκεια ασφαλίσεως είναι αποφασιστική για τον υπολογισμό του δικαιώματος παροχών, εργαστεί αργότερα για σύντομο μόνο χρονικό διάστημα σ' ένα κράτος μέλος που διαθέτει ένα από τα ιδιάζοντα συστήματα που ανέφερα, η απλή σώρευση των δικαιωμάτων παροχών θα οδηγούσε σε ευεργετικό πλεονέκτημα για τον ασφαλισμένο, το οποίο πρέπει να θεωρηθεί αδικαιολόγητο, διότι πρέπει να γίνει δεκτό ότι τα ιδιάζοντα συστήματα έχουν επινοηθεί ενόψει της συνήθους περιπτώσεως του εργαζομένου, ο οποίος διανύει όλη του τη σταδιοδρομία υπαγόμενος σ' ένα σύστημα κοινωνικής ασφαλίσεως. Ο δικαιούχος θα είχε — υπό τις συνθήκες αυτές — στην ουσία διπλό δικαίωμα παροχών για μία και την ίδια περίοδο ασφαλίσεως.
Για ν' αποφευχθεί μία τέτοια σώρευση, με τη σημερινή διαμόρφωση του κανονισμού 3, που δεν γνωρίζει δικαίωμα επιλογής υπέρ ενός συστήματος ασφαλίσεως σε συνδυασμό με απώλεια των δικαιωμάτων έναντι άλλων ασφαλιστικών φορέων (άρθρο 28, παράγραφος 4, του κανονισμού 3), δεν μένει ως διέξοδος παρά η προσφυγή στην αρχή του αναλογικού επιμερισμού. Αυτή η διαπίστωση δεν δικαιολογεί βέβαια — όπως παραδέχεται η ίδια η Επιτροπή — την αναγνώριση της αρχής του γενικού αναλογικού επιμερισμού, ενόσω δεν έχει ακόμη τεθεί σε ισχύ το νέο προτεινόμενο σύστημα με ευρείς εξισωτικούς μηχανισμούς προς αποφυγή απώλειας των δικαιωμάτων παροχών. Δικαιολογεί όμως μία σχετικά ευρεία ερμηνεία του άρθρου 28 σε πραγματικά όμοια με αυτό της προκειμένης υποθέσεως, όπου δεν υπάρχει κίνδυνος απώλειας δικαιωμάτων.
Πράγματι, μία τέτοια ερμηνεία είναι ενδεδειγμένη και λόγω της ανάγκης ενιαίας εφαρμογής του κανονισμού 3 σε πραγματικά που άπτονται περισσοτέρων αλλοδαπών δικαίων. Από μία άποψη, άλλωστε, τα δικαιώματα από διάφορες κοινωνικές ασφαλίσεις αποτελούν για ένα διακινούμενο εργαζόμενο μία ενότητα. Γι' αυτό δεν θα έπρεπε να κρίνεται διαφορετικά η σταδιοδρομία του που εκτείνεται σε περισσότερα κράτη μέλη και να λαμβάνεται υπόψη, για μία χώρα, ένα τμήμα μόνο του χρόνου απασχολήσεως, ενώ για άλλη χώρα — κατ' εφαρμογή του άρθρου 27 του κανονισμού 3 — η συνολική σταδιοδρομία. Αν επομένως ένας διακινούμενος εργαζόμενος τύχει των πλεονεκτημάτων του κανονισμού 3 μέσω του άρθρου 27 με την αναγκαία συνέπεια του αναλογικού επιμερισμού κατά το άρθρο 28, δεν είναι δυνατόν το άρθρο 28 σ' ένα άλλο κράτος μέλος να τύχει διαφορετικής εφαρμογής για τον ίδιο εργαζόμενο. Η ερμηνεία αυτή, τέλος, ενισχύεται επίσης από μία συγκριτική ερμηνεία των στοιχείων στ και ζ του άρθρου 28. Πράγματι, ενώ στο στοιχείο στ προβλέπεται για ένα πρόσωπο που συγκεντρώνει τις προϋποθέσεις της νομοθεσίας ενός κράτους μέλους, χωρίς να είναι αναγκαίο να ληφθούν υπόψη οι περίοδοι που πραγματοποιήθηκαν υπό τη νομοθεσία άλλων κρατών μελών, ο υπολογισμός του ποσού της παροχής μόνον βάσει της νομοθεσίας, σύμφωνα με την οποία αποκτήθηκε το δικαίωμα, και μάλιστα με λήψη υπόψη αποκλειστικά των περιόδων που πραγματοποιήθησαν υπό την ίδια νομοθεσία, το στοιχείο ζ προβλέπει έναν επανακαθορισμό των παροχών που υπολογίστηκαν κατά το στοιχείο στ, σύμφωνα με το στοιχείο β (δηλαδή με αναλογικό επιμερισμό) «εφόσον οι προϋποθέσεις της νομοθεσίας ενός ή περισσοτέρων άλλων κρατών μελών πληρούνται αν ληφθεί υπόψη ο συνυπολογισμός των περιόδων κατά το άρθρο 27».
Στο πρώτο υποβληθέν ερώτημα πρέπει συνεπώς να δοθεί η εξής απάντηση: κατά τον υπολογισμό συντάξεων γήρατος σύμφωνα με τον κανονισμό 3, το άρθρο 28, παράγραφος 1, στοιχείο β, εφαρμόζεται και επί των ασφαλιστικών φορέων ενός κράτους μέλους, κατά τη νομοθεσία του οποίου αναγνωρίζεται δικαίωμα παροχών χωρίς να ληφθούν υπόψη οι περίοδοι ασφαλίσεως που πραγματοποιήθηκαν σ' άλλο κράτος μέλος, όταν η νομοθεσία άλλου κράτους μέλους απαιτεί τέτοιο συνυπολογισμό για την απόκτηση του δικαιώματος.
Η απάντηση αυτή καθιστά αναγκαία την ενασχόληση και με το δεύτερο ερώτημα, το οποίο — αν δεν κάνω λάθος — θα έχανε το αντικείμενό του μόνο αν αποκλειόταν η δυνατότητα αναλογικού επιμερισμού στην προκειμένη υπόθεση.
3. Επί του δευτέρου ερωτήματος
Με το δεύτερο ερώτημα το παραπέμπον δικαστήριο ζητεί να μάθει, αν το άρθρο 28 του κανονισμού 3 συμβιβάζεται με το άρθρο 51 της Συνθήκης, δηλαδή αν είναι ισχυρό, όταν θεωρηθεί ότι εφαρμόζεται εκτός των περιπτώσεων αποκτήσεως δικαιωμάτων με συνυπολογισμό περισσοτέρων περιόδων ασφαλίσεως.
Επ' αυτού η Επιτροπή, παραπέμποντας σε ορισμένες εκφράσεις της Διατάξεως παραπομπής και στις προτάσεις του λουξεμβουργιανού γενικού εισαγγελέα, έθεσε εκ των προτέρων το ερώτημα, αν στην πραγματικότητα ζητείται κρίση επί του κύρους της προαναφερθείσας διάταξης ή μόνον ερμηνεία της.
Όμως, κατά τη γνώμη μου, το ερώτημα αυτό δεν μπορεί να τεθεί, ενόσω είναι κρίσιμος μόνον ο σκοπός που επιδίωκε η Διάταξη παραπομπής, ο οποίος προκύπτει σαφέστατα από το τελικό της ερώτημα. Ανακύπτει μόνο σε μία αντικειμενική εκτίμηση όλων των στοιχείων του πραγματικού, όπως τα γνωρίζουμε. Πράγματι, διαπιστώνει κανείς ότι οι αμφιβολίες του παραπέμποντος δικαστηρίου ως προς το κύρος του άρθρου 28 του κανονισμού 3 στηρίζονται σε ορισμένη ερμηνεία της διατάξεως αυτής, που προφανώς θεωρείται πάγια και απρόσβλητη. Το Δικαστήριο σχημάτισε αυτή τη γνώμη λόγω ορισμένων όρων που χρησιμοποιεί το βελγικό δίκαιο κοινωνικών ασφαλίσεων για τη θεμελίωση δικαιωμάτων παροχών και την αναστολή της καταβολής των συντάξεων λόγω συνεχίσεως της απασχολήσεως. Στην πραγματικότητα όμως δεν πρόκειται για ερμηνεία βελγικού δικαίου, στην οποία προέβησαν τα δικαστήρια της ουσίας του Λουξεμβούργου κατά τρόπο δεσμευτικό για το Ανώτατο Δικαστήριο του Λουξεμβούργου ως ακυρωτικού, αλλά και για ερμηνεία του κοινοτικού δικαίου σε σχέση με μία έννομη συνέπεια του βελγικού δικαίου που αναμφίβολα επήλθε. Γεννάται επομένως το ερώτημα, αν πρέπει απλώς να τεθεί ως αφετηρία της διαδικασίας παραπομπής η ερμηνεία του κοινοτικού δικαίου, την οποία θεωρεί ορθή το λουξεμβουργιανό δικαστήριο, ή αν έχει το Δικαστήριο την εξουσία, να συναγάγει από το υποβληθέν ερώτημα περί κύρους, ένα ερώτημα σχετικό με την ερμηνεία, το οποίο, αν λάβει ορισμένη απάντηση, μπορεί να καταστήσει χωρίς αντικείμενο το ερώτημα περί κύρους. Κατά τη γνώμη μου, δεν χωρεί αμφιβολία ότι το Δικαστήριο μπορεί ν' ακολουθήσει τον τελευταίο δρόμο και ότι, επομένως, πρέπει ν' ασχοληθούμε καταρχήν με το ερώτημα ερμηνείας που πρέπει να θεωρηθεί πως έχει σιωπηρά υποβληθεί στην παρούσα υπόθεση αναφορικά με το άρθρο 28 του κανονισμού 3.
Αναφέρεται στην ερμηνεία των στοιχείων ε και στ που έχουν ως εξής:
«ε)
Αν ο ενδιαφερόμενος, βάσει του συνυπολογισμού των περιόδων κατά το άρθρο 27 συγκεντρώνει σε δεδομένο χρόνο τις προϋποθέσεις της επ' αυτού εφαρμοζόμενης νομοθεσίας όχι όλων, αλλά ενός ή περισσοτέρων κρατών μελών, το ποσό της παροχής καθορίζεται σύμφωνα με το στοιχείο β· αν επομένως υπάρχει αξίωση σύμφωνα με τη νομοθεσία δύο τουλάχιστον κρατών μελών και δεν είναι απαραίτητο να συνυπολογισθούν οι περίοδοι που πραγματοποιήθηκαν υπό τις νομοθεσίες, των οποίων οι προϋποθέσεις δεν πληρούνται, οι περίοδοι αυτές δεν λαμβάνονται υπόψη για την εφαρμογή του στοιχείου β.
στ)
Αν ο ενδιαφερόμενος συγκεντρώνει σε ορισμένο χρονικό σημείο τις προϋποθέσεις της εφαρμοστέας νομοθεσίας όχι όλων, αλλά ενός από τα οικεία κράτη μέλη, χωρίς να είναι απαραίτητο να συνυπολογιστούν οι περίοδοι που πραγματοποιήθηκαν υπό τη νομοθεσία ενός ή περισσοτέρων άλλων κρατών μελών, το ποσό της παροχής καθορίζεται μόνο βάσει της νομοθεσίας, υπό την οποία εκτήθη το δικαίωμα, και μάλιστα λαμβάνοντας υπόψη αποκλειστικά τις περιόδους που πραγματοποιήθηκαν υπό τη νομοθεσία αυτή.»
Όπως γνωρίζετε, κατά την άποψη του λουξεμβουργιανού δικαστηρίου, αποκλείεται η εφαρμογή των διατάξεων αυτών στην προκειμένη περίπτωση, διότι υφίσταται πράγματι δικαίωμα παροχών κατά το βελγικό δίκαιο, και μόνο η εκπλήρωσή του έχει ανασταλεί λόγω συνεχίσεως της απασχολήσεως. Κατά συνέπεια, το πραγματικό πρόβλημα ερμηνείας συνίσταται στην ανεύρεση του νοήματος που έχει η διατύπωση «νομοθεσίες (…) των οποίων οι προϋποθέσεις δεν πληρούνται». Γεννάται το ζήτημα, αν μ' αυτό νοούνται μόνον οι χρονικές προϋποθέσεις, δηλαδή η ύπαρξη μιας ελάχιστης περιόδου ασφαλίσεως προβλεπόμενης στο νόμο (την οποία πράγματι πραγματοποίησε ο προσφεύγων, σύμφωνα με το βελγικό δίκαιο) ή αν νοούνται όλες οι προϋποθέσεις του νόμου από τις οποίες εξαρτάται η πραγματική καταβολή των ασφαλιστικών παροχών (επομένως και η προϋπόθεση του βελγικού δικαίου, να μην ασκείται επαγγελματική δραστηριότητα μετά τη συμπλήρωση του ορίου ηλικίας).
Θα έτεινε κανείς — κατευθυνόμενος μόνο από το γράμμα της διατάξεως — να δώσει στο ερώτημα την απάντηση που του έδωσαν τα λουξεμβουργιανά δικαστήρια, δηλαδή να πει ότι η εφαρμογή των στοιχείων ε και στ εξαρτάται μόνο από την καταρχήν θεμελίωση ενός δικαιώματος ανάλογα με τις περιόδους ασφαλίσεως. Σ' αυτό όμως αντιτάσσεται, εκτός από τον βασικό ενδοιασμό ως προς την υπερτίμηση της αξίας της διατυπώσεως κατά την ερμηνεία κοινοτικών κανονισμών, ότι ο κανονισμός 3 πρέπει να ερμηνεύεται σε σχέση με τους σκοπούς του άρθρου 51 της Συνθήκης και πρέπει να προτιμηθεί εκείνη η ερμηνεία που εξασφαλίζει την επίτευξη των σκοπών αυτών και βάσει της οποίας, ο κανονισμός του Συμβουλίου εμφανίζεται ισχυρός, σε σχέση με τη Συνθήκη. Στο θέμα αυτό πρέπει ιδίως να ληφθεί υπόψη η αρχή που τονίζει η νομολογία, περί αποφυγής, κατά την ερμηνεία των κανονισμών για την κοινωνική ασφάλιση των διακινουμένων εργαζομένων, απωλείας δικαιωμάτων, που θα μπορούσαν να αποκτήσουν οι ασφαλισμένοι, σε σύγκριση με την κατάσταση που θα επικρατούσε χωρίς τους κανονισμούς. Η απαίτηση αυτή μπορεί όμως στην προκειμένη υπόθεση να ληφθεί υπόψη, χωρίς να παραβιαστεί το γράμμα του άρθρου 28, που πράγματι δεν είναι πολύ ρητό και σαφές. Στην πραγματικότητα τα στοιχεία ε και στ του άρθρου αυτού δεν κάνουν τη λεπτή διάκριση μεταξύ αποκτήσεως του δικαιώματος και αναστολής της καταβολής, στην οποία προβαίνει το δικαστήριο του Λουξεμβούργου, αλλά κάνουν γενικά λόγο για πλήρωση των προϋποθέσεων ορισμένων νομοθεσιών. Σ' αυτές συμπεριλαμβάνεται χωρίς άλλο η προϋπόθεση, να μην υπάρχει επαγγελματική απασχόληση μετά τη συμπλήρωση του ορίου ηλικίας, όπως τη γνωρίζει ο βελγικός νόμος της 12ης Ιουλίου 1957. Διαφορετική κρίση θα επέτρεπε ένα μειονέκτημα της βελγικής νομοθεσίας, όσον αφορά τον αναλογικό επιμερισμό του άρθρου 28 να επιδρά στον καθορισμό των λουξεμβουργιανών ασφαλιστικών δικαιωμάτων, δηλαδή θα καταλήγαμε σε απώλεια των δικαιωμάτων του λουξεμβουργιανού ασφαλισμένου, μόνο λόγω του γεγονότος ότι ήταν διακινούμενος εργαζόμενος.
Επομένως, συμφωνώντας με την Επιτροπή, θεωρώ υποστηρίξιμη μία ερμηνεία του άρθρου 28, παράγραφος 1, στοιχείο ε, που επιτρέπει να μη ληφθούν υπόψη οι περίοδοι ασφαλίσεως ενός κράτους μέλους, η νομοθεσία του οποίου, για οποιοδήποτε λόγο αρνείται προσωρινά ή οριστικά την παροχή συντάξεως γήρατος.
Έτσι γίνεται συγχρόνως φανερό, ότι στερείται σημασίας το ερώτημα περί του κύρους του άρθρου 28.
4. Περίληψη και πρόταση
Όσον αφορά την πρόταση συνοψίζω τις απόψεις μου ως εξής: Στο πρώτο ερώτημα πρέπει να δοθεί η απάντηση, ότι κατά τον υπολογισμό συντάξεων γήρατος σύμφωνα με τον κανονισμό 3, το άρθρο 29, παράγραφος 1, στοιχείο β εφαρμόζεται και για ασφαλιστικούς φορείς ενός κράτους μέλους, η νομοθεσία του οποίου χορηγεί δικαίωμα παροχών χωρίς να ληφθούν υπόψη οι περίοδοι ασφαλίσεως που πραγματοποιήθηκαν σε άλλα κράτη μέλη, όταν για την απόκτηση του δικαιώματος απαιτείται, σύμφωνα με τις διατάξεις ενός άλλου κράτους μέλους, τέτοιος συνυπολογισμός.
Το δεύτερο ερώτημα, που αναφέρεται στον έλεγχο του κύρους του άρθρου 28, περιέχει σιωπηρά και ερώτημα για την ερμηνεία της διατάξεως αυτής. Σ' αυτό το ερώτημα πρέπει να δοθεί η απάντηση, ότι σύμφωνα με το άρθρο 28, παράγραφος 1, στοιχείο ε, κατά τον υπολογισμό της συντάξεως γήρατος τόσο ως προς τον καθορισμό του θεωρητικού ποσού, όσο και για τον αναλογικό επιμερισμό, μπορούν να μη ληφθούν υπόψη οι περίοδοι ασφαλίσεως ενός κράτους μέλους, του οποίου η νομοθεσία για οποιονδήποτε λόγο αποκλείει την παροχή.
(
*1
)	Γλώσσα του πρωτοτύπου: η γερμανική.