62023CC0233
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ
LAILA MEDINA
της 5ης Σεπτεμβρίου 2024 (
1
)
Υπόθεση C‑233/23
Alphabet Inc.,
Google LLC,
Google Italy Srl
κατά
Autorità Garante della Concorrenza e del Mercato,
παρισταμένων των:
Enel X Italia Srl,
Enel X Way Srl
[αίτηση του Consiglio di Stato (Συμβουλίου της Επικρατείας, Ιταλία)για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως]
«Προδικαστική παραπομπή – Ανταγωνισμός – Άρθρο 102 ΣΛΕΕ – Καταχρηστική εκμετάλλευση δεσπόζουσας θέσης – Ψηφιακές αγορές – Άρνηση κατέχουσας δεσπόζουσα θέση επιχείρησης να παράσχει σε άλλη επιχείρηση πρόσβαση σε πλατφόρμα ή ψηφιακή υποδομή – Προϋποθέσεις της απόφασης Bronner – Δυνατότητα εφαρμογής – Αντικειμενική δικαιολόγηση – Ανάγκη εκπόνησης προτύπου λογισμικού από την κατέχουσα δεσπόζουσα θέση επιχείρηση – Περιορισμοί από απόψεως χρόνου και πόρων – Προϋποθέσεις – Ορισμός της αγοράς επόμενου σταδίου ή της παραπλήσιας αγοράς»
I. Εισαγωγή
1.
Η υπό εξέταση αίτηση προδικαστικής αποφάσεως αφορά την ερμηνεία του άρθρου 102 ΣΛΕΕ.
2.
Έχει υποβληθεί από το Consiglio di Stato (Συμβούλιο της Επικρατείας, Ιταλία) στο πλαίσιο ένδικης διαφοράς μεταξύ, αφενός, των Alphabet Inc., Google LLC και Google Italy Srl (
2
) και, αφετέρου, της Autorità Garante della Concorrenza e del Mercato (
3
). Η εν λόγω διαφορά έχει ως αντικείμενο το κύρος απόφασης με την οποία η AGCM έκρινε ότι η Google διέπραξε καταχρηστική εκμετάλλευση της δεσπόζουσας θέσης της στην αγορά, ιδίως επειδή δεν κατέστησε τη δική της εφαρμογή Android Auto συμβατή με μια άλλη εφαρμογή, την οποία έχει δημιουργήσει η Enel X Italia Srl (
4
), για υπηρεσίες σχετικές με τη φόρτιση ηλεκτρικών αυτοκινήτων.
3.
Όπως και στην πλειονότητα των υποθέσεων που αφορούν το άρθρο 102 ΣΛΕΕ, το τμήμα μείζονος συνθέσεως του Δικαστηρίου καλείται, στην υπό κρίση υπόθεση, να ανιχνεύσει το αδιόρατο –και συχνά αμφιλεγόμενο– όριο μεταξύ της χρήσης θεμιτών και αθέμιτων μέσων ανταγωνισμού από τις κατέχουσες δεσπόζουσα θέση επιχειρήσεις. Για τον σκοπό αυτόν, και δεδομένου ότι η υπό κρίση υπόθεση έχει προκύψει στο πλαίσιο της τρέχουσας ανάπτυξης των ψηφιακών αγορών, το Δικαστήριο θα πρέπει να λάβει προσεκτικά υπόψη την ανάγκη να διατηρηθούν οι εν λόγω αγορές ανοικτές ενώ ταυτόχρονα θα διασφαλίζονται τα κατάλληλα κίνητρα για την προώθηση της καινοτομίας.
4.
Πρόκειται για ιδιαίτερα λεπτό ζήτημα, λαμβανομένου υπόψη ότι στην υπό κρίση υπόθεση η αίτηση πρόσβασης αφορά μια πλατφόρμα η οποία προορίζεται και έχει σχεδιαστεί να τροφοδοτείται από εφαρμογές που δημιουργούνται από τρίτους και που προορίζονται να παρέχουν υπηρεσίες εντός του αυτοκινήτου (in‑car services) για ασφαλή και άνετη οδήγηση. Επομένως, το πρώτο ζήτημα που πρέπει να εξεταστεί από το Δικαστήριο είναι αν στην υπό κρίση υπόθεση έχει εφαρμογή η παραδοσιακή νομολογία σχετικά με τις αρνήσεις κατέχουσας δεσπόζουσα θέση επιχείρησης να παράσχει πρόσβαση, ήτοι η απόφαση Bronner (
5
), η οποία αποσκοπεί, κατά το ίδιο το Δικαστήριο, στην επίτευξη δίκαιης ισορροπίας μεταξύ της προστασίας του ανταγωνισμού και της παροχής κινήτρων.
5.
Επιπλέον, στην υπό κρίση υπόθεση, προκειμένου να διασφαλιστεί η διαλειτουργικότητα των εφαρμογών τρίτων με το Android Auto, πρέπει πρώτα να εκπονηθεί από την Google ένα μοντέλο λογισμικού, γνωστό ως πρότυπο, για το οποίο απαιτείται να διαθέσει η Google δικούς της οικονομικούς και ανθρώπινους πόρους. Ως εκ τούτου, το Δικαστήριο θα πρέπει να αποφανθεί επί του αν οι υποχρεώσεις παροχής πρόσβασης, όσον αφορά τη διαλειτουργικότητα, απαιτούν από τις κατέχουσες δεσπόζουσα θέση επιχειρήσεις να προβαίνουν σε ενεργή συμπεριφορά, όπως στην εκπόνηση του αναγκαίου λογισμικού. Σε περίπτωση που το Δικαστήριο καταλήξει σε καταφατική απάντηση, θα πρέπει επίσης να προσδιορίσει τα όρια των εν λόγω υποχρεώσεων και τις προϋποθέσεις που ισχύουν σε μια τέτοια περίπτωση.
6.
Τέλος, είναι σημαντικό να ληφθεί υπόψη ότι της επικείμενης έκδοσης απόφασης στην υπό κρίση υπόθεση έχει προηγηθεί η έναρξη ισχύος της Πράξης για τις Ψηφιακές Αγορές (ΠΨΑ) (
6
) και ότι ως εκ τούτου εγείρεται αναπόφευκτα το αρκετά σύνηθες στον εν λόγω τομέα του δικαίου ερώτημα αν θα ήταν περισσότερο θεμιτό τα ζητήματα που αφορούν τη διαλειτουργικότητα να επιλύονται με νομοθετικά μέσα, και όχι μέσω της επιβολής κυρώσεων δυνάμει των διατάξεων της Συνθήκης για το δίκαιο του ανταγωνισμού, όπως επανειλημμένα υποστηρίζει η Google.
II. Πραγματικά περιστατικά και πορεία της διαδικασίας
7.
Η Google έχει σχεδιάσει και υλοποιήσει το Android OS, ένα λειτουργικό σύστημα ανοικτού πηγαίου κώδικα για κινητές συσκευές Android. Το σύστημα αυτό μπορεί να αποκτηθεί δωρεάν και να τροποποιηθεί από οποιονδήποτε, χωρίς να απαιτείται άδεια.
8.
Το 2015 η Google έθεσε σε κυκλοφορία το Android Auto, μια εφαρμογή για τις κινητές συσκευές με λειτουργικό σύστημα Android. Η εν λόγω εφαρμογή παρέχει στους χρήστες τη δυνατότητα πρόσβασης σε ορισμένες εφαρμογές στο έξυπνο τηλέφωνό τους μέσω ενσωματωμένης οθόνης αυτοκινήτου. Προκειμένου να διασφαλιστεί η διαλειτουργικότητα κάθε εφαρμογής με το Android Auto χωρίς χρονοβόρες και δαπανηρές επιμέρους δοκιμές, η Google προσφέρει λύσεις για ολόκληρες κατηγορίες εφαρμογών υπό τη μορφή προτύπων. Τα πρότυπα αυτά παρέχουν σε τρίτους προγραμματιστές τη δυνατότητα να δημιουργούν εκδόσεις των δικών τους εφαρμογών που να είναι συμβατές με το Android Auto. Στα τέλη του 2018 τέτοια πρότυπα ήταν διαθέσιμα μόνον για εφαρμογές μέσων και εφαρμογές ανταλλαγής μηνυμάτων. Η Google έχει επίσης αναπτύξει συμβατές εκδόσεις των δικών της εφαρμογών χάρτη και πλοήγησης (ήτοι των Google Maps και Waze) και έχει επιτρέψει σε ορισμένες περιπτώσεις τη δημιουργία εξατομικευμένων εφαρμογών χωρίς την ύπαρξη προκαθορισμένου προτύπου.
9.
Η Enel X παρέχει υπηρεσίες φόρτισης ηλεκτρικών οχημάτων. Επίσης, ανήκει στον όμιλο Enel, ο οποίος διαχειρίζεται άνω του 60 % των διαθέσιμων σταθμών φόρτισης στην Ιταλία. Τον Μάιο του 2018 έθεσε σε κυκλοφορία την εφαρμογή JuicePass, η οποία προσφέρει στους χρήστες ορισμένες λειτουργίες για τη φόρτιση ηλεκτρικών οχημάτων. Ειδικότερα, η εν λόγω εφαρμογή καθιστά δυνατή i) την αναζήτηση και την κράτηση σταθμών φόρτισης σε χάρτη· ii) τη μετάβαση στην εφαρμογή Google Maps, ώστε να καθίσταται δυνατή η πλοήγηση προς τον επιλεχθέντα σταθμό φόρτισης· και iii) την έναρξη, τη λήξη και την παρακολούθηση της συνεδρίας φόρτισης και τη σχετική πληρωμή. Το JuicePass διατίθεται στους χρήστες έξυπνου τηλεφώνου Android και μπορεί να καταφορτωθεί από την εφαρμογή Google Play.
10.
Τον Σεπτέμβριο του 2018 η Enel X ζήτησε από την Google να καταστήσει το JuicePass συμβατό με το Android Auto. Ωστόσο, η Google αρνήθηκε να το πράξει, επισημαίνοντας ότι, ελλείψει συγκεκριμένου προτύπου, οι εφαρμογές μέσων και ανταλλαγής μηνυμάτων είναι οι μόνες εφαρμογές τρίτων οι οποίες είναι συμβατές με το Android Auto. Κατόπιν δεύτερης αίτησης της Enel X, τον Δεκέμβριο του 2018, η Google αιτιολόγησε την άρνησή της επικαλούμενη λόγους ασφαλείας και την ανάγκη ορθολογικής κατανομής των αναγκαίων πόρων για τη δημιουργία ενός νέου προτύπου.
11.
Στις 12 Φεβρουαρίου 2019 η Enel X υπέβαλε καταγγελία στην AGCM, υποστηρίζοντας ότι η συμπεριφορά της Google συνιστούσε παράβαση του άρθρου 102 ΣΛΕΕ. Εν τω μεταξύ, μετά την κίνηση διαδικασίας από την AGCM, η Google έθεσε σε κυκλοφορία ένα πρότυπο για τον σχεδιασμό beta (πειραματικών) εφαρμογών φόρτισης που θα είναι συμβατές με το Android Auto. Ωστόσο, η AGCM έκρινε ότι δεν ήταν βέβαιο ότι η έκδοση αυτή θα αρκούσε για την ενσωμάτωση όλων των βασικών λειτουργιών του JuicePass στο Android Auto.
12.
Με απόφαση της 27ης Απριλίου 2021, η AGCM έκρινε ότι η συμπεριφορά της Google, η οποία συνίστατο, κατά την εν λόγω αρχή, στη παρεμπόδιση και την αναβολή της δημοσίευσης του JuicePass στο Android Auto, συνιστούσε καταχρηστική εκμετάλλευση δεσπόζουσας θέσης κατά την έννοια του άρθρου 102 ΣΛΕΕ.
13.
Πιο συγκεκριμένα, η AGCM έκρινε ότι το Android Auto είναι απαραίτητο προϊόν για τους προγραμματιστές οι οποίοι δημιουργούν εφαρμογές που απευθύνονται σε οδηγούς. Προσφέρει εμπειρία χρήστη, από απόψεως ευκολίας χρήσης και οδικής ασφάλειας, της οποίας δεν υπάρχει ισοδύναμη ως τεχνολογική λύση για τη διαλειτουργικότητα των εφαρμογών κινητής τηλεφωνίας με τα συστήματα πληροφόρησης και ψυχαγωγίας των αυτοκινήτων. Επιπλέον, η AGCM έκρινε ότι η Google, με τη συμπεριφορά της, είχε την πρόθεση να ευνοήσει τη –δική της– εφαρμογή Google Maps εις βάρος άλλων εφαρμογών που θα μπορούσαν να την ανταγωνιστούν, για παράδειγμα σε σχέση με τις υπηρεσίες ηλεκτρικής φόρτισης, όπως στην περίπτωση του JuicePass. Τέλος, η AGCM έκρινε ότι η συμπεριφορά της Google είχε, για περισσότερο από δύο χρόνια, επιζήμιες επιπτώσεις στην αγορά, οι οποίες συνίσταντο στον περιορισμό των επιλογών των καταναλωτών, αποτέλεσμα το οποίο, κατά την άποψη της εν λόγω αρχής, δεν στηριζόταν σε καμία αντικειμενική δικαιολόγηση.
14.
Υπό το πρίσμα των ανωτέρω διαπιστώσεων, η AGCM ζήτησε από την Google να δημοσιοποιήσει μια τελική έκδοση του προτύπου για τη δημιουργία εφαρμογών ηλεκτρικής φόρτισης και να ενσωματώσει όλες τις βασικές λειτουργίες που προσδιόρισε η Enel X, προκειμένου να καταστήσει το JuicePass πλήρως συμβατό με το Android Auto. Επίσης, επέβαλε στην Google πρόστιμο ύψους 102084433,91 ευρώ.
15.
Η Google άσκησε, αρχικά, προσφυγή κατά της απόφασης της AGCM ενώπιον του Tribunale amministrativo regionale del Lazio (διοικητικού πρωτοδικείου περιφέρειας Λατίου, Ιταλία), το οποίο απέρριψε την προσφυγή στο σύνολό της. Στη συνέχεια, άσκησε αναίρεση ενώπιον του Consiglio di Stato (Συμβουλίου της Επικρατείας), αιτούντος δικαστηρίου στην υπό κρίση υπόθεση.
16.
Ενώπιον του Consiglio di Stato (Συμβουλίου της Επικρατείας), η Google υποστηρίζει ότι η AGCM δεν εξέτασε προσηκόντως τις προϋποθέσεις στις οποίες υπόκειται η εκτίμηση του καταχρηστικού χαρακτήρα της άρνησης της πρόσβασης, όπως αυτές προκύπτουν από τη νομολογία των δικαστηρίων της Ένωσης. Συγκεκριμένα, μνημονεύει την απόφαση Microsoft (
7
), την οποία έχει εκδώσει το Γενικό Δικαστήριο. Επίσης, η Google προσάπτει στην AGCM ότι δεν προσδιόρισε, στην προσβαλλόμενη απόφαση, τη σχετική αγορά επόμενου σταδίου και τη δεσπόζουσα θέση της στην εν λόγω αγορά. Η AGCM και η Enel X αντικρούουν τα ανωτέρω επιχειρήματα και επικαλούνται κατ’ ουσίαν το σκεπτικό της επίμαχης απόφασης της κύριας δίκης.
17.
Προκειμένου να αποφανθεί επί της διαφοράς της κύριας δίκης, το Consiglio di Stato (Συμβούλιο της Επικρατείας) κρίνει αναγκαίο να λάβει καθοδήγηση σχετικά με την ερμηνεία του άρθρου 102 ΣΛΕΕ και ιδίως σχετικά με τις προϋποθέσεις της απόφασης Bronner, οι οποίες εφαρμόζονται στις περιπτώσεις άρνησης παροχής πρόσβασης σε υποδομές επιχείρησης που κατέχει δεσπόζουσα θέση. Βάσει των προϋποθέσεων αυτών, τέτοιου είδους άρνηση πρέπει να θεωρείται καταχρηστική, αν i) η αίτηση πρόσβασης αφορά προϊόν ή υπηρεσία που έχει απαραίτητο χαρακτήρα για την άσκηση οικονομικής δραστηριότητας σε παραπλήσια αγορά, ii) η άρνηση μπορεί να εξαφανίσει κάθε ανταγωνισμό στην εν λόγω αγορά, και iii) η άρνηση δεν μπορεί να δικαιολογηθεί αντικειμενικά. Κατ’ ουσίαν, το Consiglio di Stato (Συμβούλιο της Επικρατείας) διερωτάται αν οι ιδιαιτερότητες της λειτουργίας των ψηφιακών αγορών δικαιολογούν, σε μια περίπτωση όπως αυτή της υπόθεσης της κύριας δίκης, απόκλιση από τις ανωτέρω προϋποθέσεις ή τουλάχιστον ελαστική ερμηνεία τους. Επίσης, το εν λόγω δικαστήριο διατηρεί αμφιβολίες ως προς τον τρόπο με τον οποίο οι αρχές ανταγωνισμού πρέπει να ορίζουν τις σχετικές αγορές σε μια τέτοια περίπτωση.
18.
Υπό τις συνθήκες αυτές, το Consiglio di Stato (Συμβούλιο της Επικρατείας) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
«1)
Κατ’ ορθή ερμηνεία του άρθρου 102 ΣΛΕΕ, έχει η απαίτηση του απαραίτητου χαρακτήρα του προϊόντος που αποτελεί αντικείμενο άρνησης προμήθειας την έννοια ότι η πρόσβαση πρέπει να είναι απαραίτητη για την άσκηση συγκεκριμένης δραστηριότητας σε παραπλήσια αγορά ή αρκεί η πρόσβαση να είναι απαραίτητη για την ευχερέστερη χρήση των προϊόντων ή των υπηρεσιών που προσφέρει η επιχείρηση που ζητεί την πρόσβαση, ιδίως όταν το προϊόν που αποτελεί αντικείμενο άρνησης προμήθειας προορίζεται κατ’ ουσίαν να καταστήσει απλούστερη και ευχερέστερη τη χρήση υφιστάμενων προϊόντων ή υπηρεσιών;
2)
Στο πλαίσιο συμπεριφοράς που χαρακτηρίζεται ως άρνηση προμήθειας, μπορεί να διαπιστωθεί καταχρηστική συμπεριφορά, κατά την έννοια του άρθρου 102 ΣΛΕΕ, όταν, παρά την άρνηση της ζητηθείσας πρόσβασης στο προϊόν, i) η επιχείρηση που ζήτησε την πρόσβαση στο προϊόν δραστηριοποιούνταν ήδη στην αγορά και συνέχισε να αναπτύσσεται στην αγορά αυτή καθ’ όλο το διάστημα της προβαλλόμενης κατάχρησης, και ii) άλλες επιχειρήσεις οι οποίες ανταγωνίζονται την επιχείρηση που ζήτησε την πρόσβαση στο προϊόν συνέχισαν να δραστηριοποιούνται στην αγορά;
3)
Στο πλαίσιο κατάχρησης συνιστάμενης στην άρνηση, της προβαλλόμενης ως απαραίτητης, πρόσβασης σε προϊόν ή υπηρεσία, έχει το άρθρο 102 ΣΛΕΕ την έννοια ότι η ανυπαρξία του προϊόντος ή της υπηρεσίας κατά τον χρόνο του σχετικού αιτήματος πρέπει να ληφθεί υπόψη ως αντικειμενικός λόγος που δικαιολογεί την άρνηση ή έχει, εν πάση περιπτώσει, την έννοια ότι η Αρχή Ανταγωνισμού οφείλει να εξετάσει, βάσει αντικειμενικών στοιχείων, τον χρόνο που απαιτείται προκειμένου η κατέχουσα δεσπόζουσα θέση επιχείρηση να μπορέσει να αναπτύξει το προϊόν ή την υπηρεσία που αποτελεί αντικείμενο του αιτήματος πρόσβασης ή μήπως, αντιθέτως, η κατέχουσα δεσπόζουσα θέση επιχείρηση πρέπει, λαμβανομένης υπόψη της ευθύνης που έχει στην αγορά, να υποχρεούται να κοινοποιήσει στην επιχείρηση που ζητεί την πρόσβαση το αναγκαίο χρονοδιάγραμμα για την ανάπτυξη του προϊόντος;
4)
Έχει το άρθρο 102 ΣΛΕΕ την έννοια ότι επιχείρηση που κατέχει δεσπόζουσα θέση, η οποία ελέγχει ψηφιακή πλατφόρμα, μπορεί να υποχρεωθεί να τροποποιήσει τα προϊόντα της, ή να αναπτύξει νέα προϊόντα, ώστε καθένας που το ζητεί να μπορεί να έχει πρόσβαση στα εν λόγω προϊόντα; Σε περίπτωση καταφατικής απάντησης, οφείλει η κατέχουσα δεσπόζουσα θέση επιχείρηση να λάβει υπόψη τις γενικές απαιτήσεις της αγοράς ή τις απαιτήσεις της μεμονωμένης επιχείρησης που ζητεί πρόσβαση στις πληροφορίες που προβάλλονται ως απαραίτητες ή, εν πάση περιπτώσει, λαμβανομένης υπόψη της ειδικής ευθύνης που έχει στην αγορά, πρέπει η εν λόγω επιχείρηση να καθορίζει αντικειμενικά κριτήρια για την εξέταση των αιτημάτων που λαμβάνει και για την κατάταξή τους κατά σειρά προτεραιότητας;
5)
Στο πλαίσιο κατάχρησης συνιστάμενης στην άρνηση, της προβαλλόμενης ως απαραίτητης, πρόσβασης σε προϊόν ή υπηρεσία, έχει το άρθρο 102 ΣΛΕΕ την έννοια ότι η Αρχή Ανταγωνισμού οφείλει να ορίζει και να προσδιορίζει προηγουμένως τη σχετική αγορά επόμενου σταδίου την οποία αφορά η κατάχρηση και μπορεί η εν λόγω κατάχρηση να είναι μόνον δυνητική;»
19.
Η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως πρωτοκολλήθηκε στη Γραμματεία του Δικαστηρίου στις 13 Απριλίου 2023. Γραπτές παρατηρήσεις υπέβαλαν η Ιταλική και η Ελληνική Κυβέρνηση, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή και οι διάδικοι της κύριας δίκης. Στις 23 Απριλίου 2024 διεξήχθη επ’ ακροατηρίου συζήτηση, στην οποία συμμετείχε και η Εποπτεύουσα Αρχή της ΕΖΕΣ (Ευρωπαϊκής Ζώνης Ελεύθερων Συναλλαγών).
III. Εκτίμηση
20.
Με τα υπό κρίση προδικαστικά ερωτήματα, το Consiglio di Stato (Συμβούλιο της Επικρατείας) ζητεί διευκρινίσεις σχετικά με την ερμηνεία του άρθρου 102 ΣΛΕΕ, ιδίως σχετικά με τη νομολογία του Δικαστηρίου που εφαρμόζεται στις περιπτώσεις άρνησης επιχείρησης που κατέχει δεσπόζουσα θέση να παράσχει πρόσβαση σε δική της υποδομή σε άλλη επιχείρηση που δραστηριοποιείται σε παραπλήσια αγορά. Το Consiglio di Stato (Συμβούλιο της Επικρατείας) συναρτά τα εν λόγω ερωτήματα με τις ιδιαιτερότητες που χαρακτηρίζουν, κατά το εν λόγω δικαστήριο, τη λειτουργία των ψηφιακών αγορών.
21.
Ειδικότερα, το Consiglio di Stato (Συμβούλιο της Επικρατείας) ζητεί να διευκρινιστεί, πρώτον, αν, λαμβανομένης υπόψη της λειτουργίας του Android Auto, καθώς και της τρέχουσας εξέλιξης των ψηφιακών αγορών, η προϋπόθεση του απαραίτητου χαρακτήρα της υποδομής στην οποία ζητείται η πρόσβαση πρέπει να θεωρηθεί ότι πληρούται όταν η εν λόγω πρόσβαση, μολονότι δεν είναι απολύτως απαραίτητη για την παραπλήσια αγορά, καθιστά μολαταύτα ευχερέστερη τη χρήση προϊόντων ή υπηρεσιών στην εν λόγω αγορά από απόψεως οδικής ασφάλειας και άνετης χρήσης.
22.
Δεύτερον, το Consiglio di Stato (Συμβούλιο της Επικρατείας) διερωτάται αν η άρνηση μιας κατέχουσας δεσπόζουσα θέση επιχείρησης να παράσχει πρόσβαση μπορεί να θεωρηθεί καταχρηστική βάσει των προϋποθέσεων της απόφασης Bronner, όταν η αιτούσα την πρόσβαση επιχείρηση καθώς και άλλες επιχειρήσεις συνεχίζουν να δραστηριοποιούνται και να αναπτύσσονται στην παραπλήσια αγορά παρά την έλλειψη πρόσβασης.
23.
Τρίτον, το Consiglio di Stato (Συμβούλιο της Επικρατείας) διερωτάται κατ’ ουσίαν αν η απουσία ενός στοιχείου αναγκαίου για να παρασχεθεί η ζητούμενη πρόσβαση –για παράδειγμα η ανυπαρξία προτύπου λογισμικού– συνιστά αντικειμενικό λόγο που δικαιολογεί την άρνηση της κατέχουσας δεσπόζουσα θέση επιχείρησης. Επικουρικώς, το εν λόγω δικαστήριο διερωτάται αν η αρχή ανταγωνισμού οφείλει να αναλύει, βάσει αντικειμενικών κριτηρίων, τον χρόνο που απαιτείται για την ανάπτυξη του εν λόγω στοιχείου ή αν εναπόκειται στην κατέχουσα δεσπόζουσα θέση επιχείρηση, λαμβανομένης υπόψη της ιδιαίτερης ευθύνης που έχει στην αγορά, να ενημερώνει την αιτούσα οντότητα σχετικά με τον εν λόγω χρόνο.
24.
Τέταρτον, το Consiglio di Stato (Συμβούλιο της Επικρατείας) ζητεί να διευκρινιστεί αν το άρθρο 102 ΣΛΕΕ υποχρεώνει μια κατέχουσα δεσπόζουσα θέση επιχείρηση, η οποία ελέγχει μια ψηφιακή πλατφόρμα, να προσαρμόζει το δικό της προϊόν ανάλογα με τις αιτήσεις πρόσβασης, προκειμένου να παρέχει την εν λόγω πρόσβαση. Συναφώς, το αιτούν δικαστήριο διερωτάται αν η κατέχουσα δεσπόζουσα θέση επιχείρηση, λαμβανομένης υπόψη της θέσης της στην αγορά, πρέπει να δίδει προτεραιότητα στις γενικές απαιτήσεις της αγοράς ή στις απαιτήσεις μιας οντότητας που ζητεί πρόσβαση, και αν η επιχείρηση αυτή οφείλει να καθιερώνει προκαθορισμένα αντικειμενικά κριτήρια για την αξιολόγηση και την ιεράρχηση των αιτήσεων πρόσβασης.
25.
Πέμπτον, το Consiglio di Stato (Συμβούλιο της Επικρατείας) επιδιώκει να εξακριβώσει αν, σε περίπτωση καταχρηστικής συμπεριφοράς που συνίσταται στην άρνηση, της προβαλλόμενης ως απαραίτητης, πρόσβασης σε προϊόν, το άρθρο 102 ΣΛΕΕ έχει την έννοια ότι η αρχή ανταγωνισμού οφείλει να προσδιορίζει με ακρίβεια προηγουμένως τη σχετική αγορά επόμενου σταδίου την οποία αφορά η καταχρηστική συμπεριφορά.
26.
Στα ακόλουθα σημεία των παρουσών προτάσεων, θα εξετάσω, κατ’ αρχάς και πρωτίστως, το αν οι προϋποθέσεις τις οποίες καθόρισε το Δικαστήριο στην απόφαση Bronner πρέπει να θεωρηθούν ότι έχουν εφαρμογή σε μια περίπτωση όπως αυτή της υπόθεσης της κύριας δίκης. Μολονότι το εν λόγω ζήτημα δεν εμπίπτει στο ειδικό αντικείμενο κανενός από τα προδικαστικά ερωτήματα, αποτελεί ωστόσο την κύρια αμφιβολία την οποία εξέφρασε το αιτούν δικαστήριο στη διάταξη περί παραπομπής. Επίσης, αποτελεί τη βασική παραδοχή στην οποία στηρίζονται τα δύο πρώτα προδικαστικά ερωτήματα και, ως εκ τούτου, οι μετέχοντες στη διαδικασία συζήτησαν διεξοδικά ενώπιον του Δικαστηρίου σχετικά με το εν λόγω ζήτημα. Υπό το πρίσμα της εν λόγω εξέτασης, θα πραγματευθώ στη συνέχεια τα υποβληθέντα προδικαστικά ερωτήματα, αναλύοντας από κοινού, αφενός, το πρώτο και το δεύτερο και, αφετέρου, το τρίτο και το τέταρτο προδικαστικό ερώτημα. Το πέμπτο προδικαστικό ερώτημα θα εκτιμηθεί αυτοτελώς.
Α.
Δυνατότητα εφαρμογής των προϋποθέσεων της απόφασης Bronner. Επί του πρώτου και του δεύτερου προδικαστικού ερωτήματος
27.
Το άρθρο 102 ΣΛΕΕ απαγορεύει την καταχρηστική εκμετάλλευση από μία ή περισσότερες επιχειρήσεις της δεσπόζουσας θέσης τους εντός της εσωτερικής αγοράς ή σημαντικού τμήματός της και κηρύσσει την καταχρηστική αυτή συμπεριφορά ασυμβίβαστη με την εσωτερική αγορά, στο μέτρο που μπορεί να επηρεάσει το εμπόριο μεταξύ κρατών μελών (
8
). Τούτο μπορεί να περιλαμβάνει, υπό ορισμένες περιστάσεις, περιπτώσεις στις οποίες μια κατέχουσα δεσπόζουσα θέση επιχείρηση αρνείται να συναλλαχθεί με άλλη επιχείρηση ή, πιο συγκεκριμένα, περιπτώσεις στις οποίες η κατέχουσα δεσπόζουσα θέση επιχείρηση αρνείται να παράσχει πρόσβαση σε προϊόν, υπηρεσία ή υποδομή της σε άλλη επιχείρηση που δραστηριοποιείται σε παραπλήσια αγορά (
9
).
28.
Όπως προαναφέρθηκε, οι υποθέσεις που αφορούν άρνηση κατέχουσας δεσπόζουσα θέση επιχείρησης να συναλλαχθεί με άλλη επιχείρηση ή να της παράσχει πρόσβαση είθισται να εξετάζονται υπό το πρίσμα της νομολογιακής θεωρίας την οποία διατύπωσε το Δικαστήριο στην απόφαση Bronner (
10
). Κατά την εν λόγω απόφαση, προκειμένου να στοιχειοθετηθεί η ύπαρξη καταχρηστικής συμπεριφοράς κατά το άρθρο 102 ΣΛΕΕ, πρέπει να πληρούνται τρεις προϋποθέσεις. Οι προϋποθέσεις αυτές απαιτούν, πρώτον, η ζητούμενη πρόσβαση να αφορά προϊόν ή υπηρεσία που έχει απαραίτητο χαρακτήρα για την άσκηση οικονομικής δραστηριότητας σε παραπλήσια αγορά· δεύτερον, η άρνηση της κατέχουσας δεσπόζουσα θέση επιχείρησης πρέπει να μπορεί να εξαφανίσει κάθε ανταγωνισμό στην εν λόγω αγορά· και, τρίτον, η άρνηση πρέπει να μη μπορεί να δικαιολογηθεί αντικειμενικά (
11
).
29.
Η συλλογιστική βάσει της οποίας μια περίπτωση άρνησης πρόσβασης χαρακτηρίζεται ως καταχρηστική συμπεριφορά αναπτύχθηκε για πρώτη φορά από τον γενικό εισαγγελέα F. G. Jacobs, στις προτάσεις του ακριβώς στην υπόθεση Bronner (
12
). Περισσότερες από δύο δεκαετίες μετά τη δημοσίευση των προτάσεων αυτών, η νομική ανάλυση του εν λόγω γενικού εισαγγελέα εξακολουθεί να μνημονεύεται από την έγκυρη νομική θεωρία επί του εν λόγω ζητήματος, ιδίως προκειμένου να καταδειχθεί ότι η επιβολή υποχρεώσεων παροχής πρόσβασης στις κατέχουσες δεσπόζουσα θέση επιχειρήσεις δυνάμει του άρθρου 102 ΣΛΕΕ πρέπει να εξακολουθήσει να εφαρμόζεται σε πολύ περιορισμένη έκταση (
13
).
30.
Στις εν λόγω προτάσεις του, ο γενικός εισαγγελέας F. G. Jacobs επισήμανε ότι το δικαίωμα επιλογής των αντισυμβαλλομένων και της ελευθερίας διάθεσης της ιδιοκτησίας αποτελούν γενικώς αναγνωρισμένες αρχές στα δίκαια των κρατών μελών, ενίοτε δε έχουν συνταγματικό χαρακτήρα. Ως εκ τούτου, η προσβολή των δικαιωμάτων αυτών απαιτείται να είναι επιμελώς αιτιολογημένη (
14
). Επιπλέον, κατά την άποψή του, μακροπρόθεσμα, ευνοεί γενικώς τον ανταγωνισμό και είναι προς το συμφέρον των καταναλωτών να επιτρέπεται σε μια κατέχουσα δεσπόζουσα θέση επιχείρηση να χρησιμοποιεί μόνον η ίδια το προϊόν των σημαντικών επενδύσεών της. Σε αντίθετη περίπτωση, η εν λόγω επιχείρηση δεν θα είχε επαρκή κίνητρα για να συνεχίσει να αναπτύσσει αποτελεσματικά προϊόντα ή υπηρεσίες (
15
). Πλην όμως, όπως επίσης επισήμανε ο γενικός εισαγγελέας F. G. Jacobs, η άρνηση πρόσβασης μπορεί, σε ορισμένες περιπτώσεις, να έχει ως αποτέλεσμα την εξουδετέρωση ή την ουσιώδη μείωση του ανταγωνισμού, τόσο βραχυπροθέσμως όσο και μακροπροθέσμως, σε βάρος των καταναλωτών (
16
).
31.
Επισημαίνω ότι η νομολογία του Δικαστηρίου έχει ενστερνιστεί ρητώς τη συλλογιστική του γενικού εισαγγελέα F. G. Jacobs, εσχάτως στην απόφαση Slovak Telecom, στην οποία το Δικαστήριο έκρινε ότι ο εξαναγκασμός κατέχουσας δεσπόζουσα θέση επιχείρησης να παράσχει πρόσβαση θίγει ιδιαιτέρως την ελευθερία σύναψης συμβάσεων και το δικαίωμα ιδιοκτησίας της επιχείρησης αυτής. Για τον λόγο αυτόν, οι κατέχουσες δεσπόζουσα θέση επιχειρήσεις πρέπει να παραμένουν κατ’ αρχήν ελεύθερες να αρνούνται την πρόσβαση σε προϊόν, υπηρεσία ή υποδομή που έχουν αναπτύξει για τις δικές τους ανάγκες (
17
). Άλλωστε, οι κατέχουσες δεσπόζουσα θέση επιχειρήσεις δεν θα ήταν το ίδιο πρόθυμες να επενδύσουν σε αποτελεσματικά προϊόντα ή υποδομές αν ενδέχετο να εξαναγκαστούν, απλώς και μόνον κατόπιν αίτησης των ανταγωνιστών τους, να μοιραστούν με αυτούς τα οφέλη που αποκομίζουν από τις δικές τους επενδύσεις (
18
).
32.
Από τα ανωτέρω προκύπτει ότι η εκτίμηση, υπό το πρίσμα του άρθρου 102 ΣΛΕΕ, μιας περίπτωσης άρνησης κατέχουσας δεσπόζουσα θέση επιχείρησης να παράσχει πρόσβαση πρέπει εν τέλει να λαμβάνει υπόψη τη λεπτή ισορροπία μεταξύ, αφενός, του συμφέροντος των ανταγωνιστών και των καταναλωτών για ορθή ανάπτυξη της παραπλήσιας αγοράς και για την ύπαρξη γόνιμου ανταγωνισμού σε αυτήν και, αφετέρου, του σεβασμού της ελευθερίας των συμβάσεων και του δικαιώματος ιδιοκτησίας της κατέχουσας δεσπόζουσα θέση επιχείρησης ως τρόπου παροχής επαρκών κινήτρων για την αποτελεσματική άσκηση των δραστηριοτήτων της (
19
). Κατά το Δικαστήριο, η απόφαση Bronner αποσκοπεί στην επίτευξη της λεπτής αυτής ισορροπίας με την καθιέρωση των τριών προαναφερθεισών προϋποθέσεων (
20
).
33.
Ωστόσο, από την εξέταση της πρόσφατης νομολογίας του Δικαστηρίου, σε υποθέσεις στις οποίες κλήθηκε να ερμηνεύσει τις προϋποθέσεις που έχουν καθοριστεί με την απόφαση Bronner, προκύπτει ότι το πεδίο εφαρμογής των προϋποθέσεων αυτών είναι αρκετά περιορισμένο. Όπως εξήγησε η γενική εισαγγελέας J. Kokott στις πρόσφατες προτάσεις της στην υπόθεση Google Shopping (
21
), οι προϋποθέσεις αυτές έχουν εξαιρετικό χαρακτήρα και δεν είναι γενικώς κατάλληλες για τη διαπίστωση της ύπαρξης κατάχρησης σε κάθε υπόθεση που αφορά ζητήματα πρόσβασης (
22
).
34.
Συγκεκριμένα, πρέπει να επισημανθεί ότι το Δικαστήριο έχει διευκρινίσει ότι η επιβολή των προϋποθέσεων της απόφασης Bronner δικαιολογούνταν από τις ιδιαίτερες περιστάσεις της εν λόγω υπόθεσης, ήτοι την άρνηση μιας κατέχουσας δεσπόζουσα θέση επιχείρησης να παράσχει σε ανταγωνιστή της πρόσβαση σε υποδομή την οποία είχε αναπτύξει για τις ανάγκες της δικής της δραστηριότητας. Τούτο υπογραμμίστηκε ιδιαιτέρως από το Δικαστήριο όχι μόνο στην προμνησθείσα απόφαση Slovak Telekom (
23
), αλλά και στην αρκετά πρόσφατη απόφαση που εκδόθηκε στην υπόθεση Baltic Rail (
24
). Από την τελευταία αυτήν απόφαση προκύπτει ευκρινώς ότι οι προϋποθέσεις της απόφασης Bronner εφαρμόζονται μόνο στις περιπτώσεις στις οποίες η επίμαχη υποδομή έχει αναπτυχθεί από την κατέχουσα δεσπόζουσα θέση επιχείρηση για τις ανάγκες της δικής της δραστηριότητας και η υποδομή αυτή προορίζεται για δική της χρήση, αποκλειομένου κάθε άλλου ανταγωνιστή (
25
).
35.
Συνεπώς, κατά τη νομολογία του Δικαστηρίου, προκειμένου να κριθεί αν οι προϋποθέσεις της απόφασης Bronner εφαρμόζονται σε μια υπόθεση που αφορά άρνηση πρόσβασης, πρέπει να διακριβώνεται αν η υποδομή στην οποία ζητείται η πρόσβαση προορίζεται να χρησιμοποιηθεί από την κατέχουσα δεσπόζουσα θέση επιχείρηση για δική της δραστηριότητα και να αξιοποιηθεί από την εν λόγω επιχείρηση κατ’ αποκλειστικότητα, προκειμένου να διαφυλαχθούν τα οφέλη των επενδύσεων που πραγματοποιήθηκαν για την ανάπτυξη της εν λόγω υποδομής. Αντιθέτως, οι εν λόγω προϋποθέσεις δεν προορίζονται να έχουν εφαρμογή όταν η σχετική υποδομή είναι ανοικτή σε άλλες επιχειρήσεις, αποτέλεσμα το οποίο, κατά το Δικαστήριο, μπορεί να προκύπτει από την εφαρμογή κανονιστικών υποχρεώσεων, όπως στην υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση Slovak Telekom (
26
). Τούτο πρέπει βεβαίως κατά μείζονα λόγο να ισχύει στην περίπτωση υποδομής η οποία έχει σχεδιαστεί σκόπιμα για να χρησιμοποιείται από τρίτες επιχειρήσεις.
36.
Συναφώς, από την περιγραφή του αιτούντος δικαστηρίου στη διάταξη περί παραπομπής προκύπτει ότι η υπό κρίση υπόθεση αφορά αίτηση πρόσβασης την οποία απηύθυνε στην Google τρίτος ο οποίος επιθυμούσε να καταστεί συμβατή με το Android Auto μια εφαρμογή την οποία έχει δημιουργήσει ο ίδιος. Επιπλέον, κατά την εν λόγω περιγραφή, το Android Auto είναι ένα εργαλείο «προέκτασης έξυπνου τηλεφώνου» (smartphone projection), που παρέχει τη δυνατότητα στους χρήστες κινητών συσκευών που χρησιμοποιούν το Android ως λειτουργικό σύστημα να έχουν πρόσβαση σε ορισμένες εφαρμογές στη έξυπνο τηλέφωνό τους μέσω ενσωματωμένης οθόνης αυτοκινήτου. Υπό το πρίσμα αυτό, το Android Auto επιτελεί τη λειτουργία πλατφόρμας, χαρακτηρισμός ο οποίος βεβαίως πρέπει να εκτιμηθεί από το αιτούν δικαστήριο όταν αυτό αποφανθεί επί της ουσίας της διαφοράς της κύριας δίκης, πλην όμως, λαμβανομένης υπόψη της διατύπωσης των προδικαστικών ερωτημάτων, φαίνεται να ευσταθεί κατά την εκτίμηση του εν λόγω δικαστηρίου (
27
).
37.
Επιπλέον, είναι σημαντικό να σημειωθεί ότι το Android Auto, όπως και πολλές άλλες πλατφόρμες ή ψηφιακές υποδομές, αντλεί την αξία του από το γεγονός ότι διασφαλίζει στους χρήστες του πρόσβαση σε ευρύ φάσμα διαλειτουργικών και συμπληρωματικών προϊόντων και υπηρεσιών (
28
). Στην πραγματικότητα, έχει σχεδιαστεί όχι μόνον για να διευκολύνει, αλλά και για να ενθαρρύνει τους τρίτους προγραμματιστές να δημιουργούν εκδόσεις των δικών τους εφαρμογών που να είναι συμβατές με αυτό (
29
). Συναφώς, το αιτούν δικαστήριο εξηγεί, παραπέμποντας στην απόφαση της AGCM, ότι το Android Auto προορίζεται να βρίσκεται στο επίκεντρο ενός «οικοσυστήματος» (
30
), όρος ο οποίος στην πληροφορική υποδηλώνει ένα μοντέλο λειτουργίας στο πλαίσιο του οποίου ο ιδιοκτήτης ψηφιακής πλατφόρμας ανταλλάσσει δεδομένα και υπηρεσίες με εξωτερικούς προγραμματιστές προς όφελος μιας κοινότητας χρηστών (
31
).
38.
Επομένως, όπως επισημαίνουν η Ιταλική Κυβέρνηση και η Επιτροπή, η πλατφόρμα στην οποία ζητείται πρόσβαση στην υπό κρίση υπόθεση, όπως περιγράφεται από το αιτούν δικαστήριο, δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι δημιουργήθηκε για τις ανάγκες της δραστηριότητας μιας κατέχουσας δεσπόζουσα θέση επιχείρησης, κατά την έννοια της νομολογίας που μνημονεύεται στο σημείο 34 των παρουσών προτάσεων, ούτε ότι προορίζεται για την αποκλειστική της χρήση. Αντιθέτως, το Android Auto είναι σκοπίμως ανοικτό και έχει σχεδιαστεί να διαμοιράζεται ελεύθερα και να παραμένει στη διάθεση τρίτων, σύμφωνα με τον σκοπό της Google να προσελκύει όσο το δυνατόν περισσότερες «εφαρμογές εντός του αυτοκινήτου» (in‑car‑apps), προκειμένου οι οδηγοί αυτοκινήτων να επωφελούνται από τη μέγιστη δυνατή βοήθεια, παραμένοντας ταυτόχρονα συγκεντρωμένοι στην οδήγησή τους (
32
).
39.
Τούτο έχει ως πρωταρχική συνέπεια ότι η στάθμιση συμφερόντων και κινήτρων που πραγματοποιείται σε μια πραγματική περίπτωση, όπως στην υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση Bronner, δεν αντιστοιχεί στα βασικά χαρακτηριστικά της υπό κρίση υπόθεσης. Με άλλα λόγια, ο εξαναγκασμός της παροχής πρόσβασης σε μια εφαρμογή που έχει δημιουργηθεί από τρίτους δεν είναι δυνατόν να αποθαρρύνει τον προγραμματιστή και ιδιοκτήτη της πλατφόρμας από την άσκηση των δραστηριοτήτων του ή την πραγματοποίηση περαιτέρω επενδύσεων. Όπως θα εξηγήσω κατωτέρω, ο εν λόγω κίνδυνος αποθάρρυνσης μπορεί να προκύψει μόνον ως απόρροια μη προσήκουσας στάθμισης της αντικειμενικής δικαιολόγησης που προβάλλεται από την εν λόγω επιχείρηση ως λόγος άρνησης της πρόσβασης, ζήτημα το οποίο, κατά τη γνώμη μου, αποτελεί το πραγματικό επίκεντρο της ανάλυσης που πρέπει να διεξάγεται σε μια υπόθεση όπως αυτή της κύριας δίκης.
40.
Φρονώ, ως εκ τούτου, ότι το κριτήριο που εφαρμόστηκε στην απόφαση Bronner και που διατυπώθηκε υπό τη μορφή των προϋποθέσεων που καθορίστηκαν στην εν λόγω απόφαση δεν μπορεί να εφαρμοστεί στην υπό κρίση υπόθεση, άποψη την οποία φαίνεται να συμμερίζεται το αιτούν δικαστήριο και την οποία προβάλλουν επίσης η Ιταλική και η Ελληνική Κυβέρνηση, καθώς και η Επιτροπή.
41.
Αντιθέτως προς την εν λόγω προσέγγιση, η Google επικαλείται την απόφαση του Γενικού Δικαστηρίου στην υπόθεση Microsoft. Όπως είναι ευρέως γνωστό, η εν λόγω υπόθεση αφορούσε την εφαρμογή του πρoϊσχύσαντος άρθρου 82 ΕΚ (νυν άρθρο 102 ΣΛΕΕ) σε περιπτώσεις άρνησης γνωστοποίησης τεχνολογικών προτύπων που καλύπτονται από δικαιώματα διανοητικής ιδιοκτησίας (
33
). Στην απόφασή του, το Γενικό Δικαστήριο επικύρωσε κατ’ ουσίαν την ανάλυση που είχε διενεργήσει η Επιτροπή στην προσβαλλόμενη απόφαση, με την οποία είχε διαπιστώσει την εκ μέρους της Microsoft μείωση της διαλειτουργικότητας προϊόντων ανταγωνιστών της με το κυρίαρχο λειτουργικό της σύστημα Windows. Στο πλαίσιο αυτό, το Γενικό Δικαστήριο ανέπτυξε περαιτέρω τις προηγουμένως καθορισθείσες στη νομολογία του Δικαστηρίου προϋποθέσεις για τη διαπίστωση καταχρηστικής συμπεριφοράς σε υποθέσεις που αφορούν την άρνηση πρόσβασης (
34
).
42.
Ωστόσο, η απόφαση Microsoft αφορούσε μια περίπτωση σχετική με την υποχρεωτική χορήγηση αδειών επί δικαιωμάτων διανοητικής ιδιοκτησίας, ζήτημα το οποίο, όπως και στην περίπτωση της υλικής ιδιοκτησίας, γεννά συγκρούσεις σχετικά αντίστοιχες, από άποψη συμφερόντων και κινήτρων, με εκείνες που περιγράφονται σε σχέση με την απόφαση Bronner (
35
). Επομένως, ακόμη και αν υποτεθεί ότι η υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση Microsoft θα μπορούσε να θεωρηθεί, γενικότερα, ως χαρακτηριστικό παράδειγμα άρνησης πρόσβασης σε ψηφιακή υποδομή, γεγονός παραμένει ότι το επίμαχο στην εν λόγω υπόθεση λειτουργικό σύστημα δεν προοριζόταν κατά κύριο λόγο να είναι ελεύθερα διαθέσιμο σε άλλους προγραμματιστές λογισμικών και τούτο ακριβώς αποτελεί την κύρια διαφορά σε σχέση με μια πλατφόρμα όπως η επίμαχη στην υπό κρίση υπόθεση.
43.
Ως εκ τούτου, φρονώ ότι το Δικαστήριο, πέραν του ότι δεν είχε την ευκαιρία να εκφέρει γνώμη επί της προσέγγισης που υιοθέτησε το Γενικό Δικαστήριο στην υπόθεση Microsoft λόγω της μη άσκησης αναίρεσης, δεν θα πρέπει να στηριχθεί στην εν λόγω απόφαση ως έγκυρο νομολογιακό προηγούμενο για την εκτίμηση της υπό κρίση υπόθεσης.
44.
Βεβαίως, θα μπορούσε να υποστηριχθεί ότι η ανυπαρξία συγκεκριμένου προτύπου που να διασφαλίζει τη διαλειτουργικότητα του Android Auto με τις εφαρμογές φόρτισης ηλεκτρικών αυτοκινήτων, όπως συμβαίνει εν προκειμένω, καταδεικνύει την επιθυμία της Google να παρέχει τις εν λόγω υπηρεσίες μόνον η ίδια. Ωστόσο, το εν λόγω επιχείρημα απλώς δεν είναι πειστικό υπό το πρίσμα των χαρακτηριστικών του Android Auto, όπως αυτά περιγράφονται στα σημεία 36 και 37 των παρουσών προτάσεων. Επιπλέον, θα ήθελα απλώς να σημειώσω ότι η Google δεν φαίνεται να έχει προβάλει τέτοιο επιχείρημα ούτε ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου, αν κρίνω από όσα εκτέθηκαν στη διάταξη περί παραπομπής, ούτε ενώπιον του Δικαστηρίου. Οι λόγοι που προβάλλει η Google για να δικαιολογήσει την άρνησή της να παράσχει πρόσβαση αφορούν, στην πραγματικότητα, τις δυσκολίες, από άποψη ασφάλειας και περιορισμών χρόνου και πόρων, για τη δημιουργία ενός προτύπου λογισμικού που θα εξασφάλιζε τη διαλειτουργικότητα μεταξύ του Android Auto και της εφαρμογής ενός τρίτου προγραμματιστή.
45.
Λαμβανομένων υπόψη των προεκτεθέντων, προτείνω στο Δικαστήριο να κρίνει ότι, στο μέτρο που κατέχουσα δεσπόζουσα θέση επιχείρηση θέτει στη διάθεση τρίτων επιχειρήσεων πλατφόρμα η οποία έχει σχεδιαστεί και υλοποιηθεί κατά τέτοιον τρόπο ώστε να τροφοδοτείται από εφαρμογές τις οποίες δημιουργούν οι εν λόγω επιχειρήσεις, δεν απαιτείται, προκειμένου να στοιχειοθετηθεί καταχρηστική συμπεριφορά βάσει του άρθρου 102 ΣΛΕΕ, να εξεταστεί κατά πόσον έχει εφαρμογή η θεωρία την οποία ανέπτυξε το Δικαστήριο στην απόφαση Bronner. Τούτο ισχύει ιδίως όσον αφορά τις προϋποθέσεις που σχετίζονται, αφενός, με τον απαραίτητο χαρακτήρα της ζητούμενης πρόσβασης για την παραπλήσια αγορά και, αφετέρου, με την εξαφάνιση κάθε ανταγωνισμού στην εν λόγω αγορά.
46.
Αντιθέτως, η εξέταση πρέπει να επικεντρωθεί, για τον ίδιο σκοπό, στο αν η κατέχουσα δεσπόζουσα θέση επιχείρηση στην οποία ανήκει η εν λόγω πλατφόρμα αποκλείει, παρακωλύει ή καθυστερεί τη ζητούμενη πρόσβαση εφαρμογής που έχει δημιουργηθεί από τρίτο, εφόσον η συμπεριφορά αυτή συνεπάγεται αντίθετα προς τον ανταγωνισμό αποτελέσματα σε βάρος καταναλωτών και δεν μπορεί να δικαιολογηθεί αντικειμενικά (
36
). Όπως επισημαίνουν η Ελληνική Κυβέρνηση και η Επιτροπή, τα εν λόγω αντίθετα προς τον ανταγωνισμό αποτελέσματα μπορούν να συνίστανται, για παράδειγμα, στην καθυστέρηση της θέσης σε κυκλοφορία στην παραπλήσια αγορά ενός προϊόντος ή μιας υπηρεσίας που ανταγωνίζεται τουλάχιστον δυνητικά ένα προϊόν ή μια υπηρεσία που μπορεί να παρασχεθεί από την κατέχουσα δεσπόζουσα θέση επιχείρηση, με αποτέλεσμα να περιορίζονται τα κίνητρα για καινοτομία και τεχνολογική ανάπτυξη, καθώς και οι επιλογές των καταναλωτών.
47.
Όσον αφορά την υπό κρίση υπόθεση, δεδομένου ότι με τα δύο πρώτα προδικαστικά ερωτήματα ζητείται καθοδήγηση σχετικά με την ερμηνεία των δύο πρώτων προϋποθέσεων της απόφασης Bronner, δεν απαιτείται, κατά τη γνώμη μου, απάντηση του Δικαστηρίου για κανένα από τα εν λόγω ερωτήματα, λαμβανομένου υπόψη του τρόπου διατύπωσής τους. Άλλωστε, κατά την εκτίμηση της υπόθεσης της κύριας δίκης επί της ουσίας, θα παρέλκει η εκ μέρους του αιτούντος δικαστηρίου εξέταση του i) αν η προϋπόθεση σχετικά με τον απαραίτητο χαρακτήρα της ζητούμενης πρόσβασης μπορεί να θεωρηθεί ότι πληρούται όταν η πρόσβαση αυτή καθιστά τη χρήση προϊόντων ή υπηρεσιών σε παραπλήσια αγορά ευχερέστερη από άποψη οδικής ασφάλειας και άνετης χρήσης, καθώς και του ii) αν η άρνηση μιας κατέχουσας δεσπόζουσα θέση επιχείρησης να παράσχει πρόσβαση μπορεί κατ’ ουσίαν να θεωρηθεί καταχρηστική κατά το άρθρο 102 ΣΛΕΕ όταν ο ανταγωνισμός δεν εξαφανίζεται στην παραπλήσια αγορά.
48.
Αντιθέτως, όσον αφορά το πρώτο προδικαστικό ερώτημα, προτείνω στο Δικαστήριο να κρίνει, για τους λόγους που εκτέθηκαν στα προηγούμενα σημεία των παρουσών προτάσεων, ότι η νομολογιακή θεωρία της απόφασης Bronner δεν ασκεί επιρροή σε υπόθεση όπως αυτή της κύριας δίκης. Η εκτίμηση του αιτούντος δικαστηρίου θα πρέπει να επικεντρωθεί στους όρους που εκτίθενται στο σημείο 46 των παρουσών προτάσεων, οπότε θα πρέπει κατ’ ουσίαν εν τέλει να κριθεί αν η εκ μέρους της Google άρνηση της πρόσβασης στο Android Auto συνιστούσε, τουλάχιστον δυνητικά, παρακώλυση ή καθυστέρηση πρόσβασης εις βάρος προϊόντος ή υπηρεσίας που ανταγωνίζεται άλλες υπηρεσίες που παρέχει η Google μέσω της εν λόγω πλατφόρμας, ιδίως υπηρεσιών που αφορούν τη φόρτιση ηλεκτρικών οχημάτων, εφόσον η συμπεριφορά αυτή μπορεί να έχει επιζήμιες συνέπειες για τους καταναλωτές και δεν μπορεί να δικαιολογηθεί για αντικειμενικούς λόγους.
49.
Όσον αφορά το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα, προτείνω στο Δικαστήριο να το προσεγγίσει από διαφορετική σκοπιά. Συγκεκριμένα, θα μπορούσε πράγματι να δοθεί απάντηση η οποία θα αφορά το αν η άρνηση πρόσβασης μπορεί να έχει αντίθετα προς τον ανταγωνισμό αποτελέσματα όταν ισχύει η ανωτέρω παραδοχή, ήτοι ότι η αιτούσα την πρόσβαση επιχείρηση και άλλες επιχειρήσεις συνέχισαν να δραστηριοποιούνται στην παραπλήσια αγορά και ότι ανέπτυξαν τη θέση τους στην αγορά παρά τη μη παροχή της ζητηθείσας πρόσβασης (
37
).
50.
Μάλιστα, το ερώτημα αυτό μπορεί να απαντηθεί υπό το πρίσμα της μέχρι τούδε νομολογίας, πρωτίστως δε της απόφασης Servizio Elettico Nazionale (
38
).
51.
Από την εν λόγω απόφαση και από την εκεί μνημονευόμενη πάγια νομολογία προκύπτει ότι το άρθρο 102 ΣΛΕΕ έχει ως σκοπό να εμποδίσει τη συμπεριφορά επιχείρησης που κατέχει δεσπόζουσα θέση να έχει ως αποτέλεσμα να κωλύεται η διατήρηση του υφισταμένου στην αγορά ανταγωνισμού ή η ανάπτυξή του, λόγω της χρήσης αθέμιτων μέσων (
39
).
52.
Επιπλέον, για τον χαρακτηρισμό της πρακτικής μιας κατέχουσας δεσπόζουσα θέση επιχείρησης ως καταχρηστικής δεν απαιτείται να αποδεικνύεται ότι το επιδιωκόμενο με την επίμαχη πρακτική αποτέλεσμα, ήτοι ο αποκλεισμός των ανταγωνιστών από την επίμαχη αγορά, επετεύχθη και, ως εκ τούτου, να αποδεικνύεται συγκεκριμένο αποτέλεσμα αποκλεισμού από την αγορά. Πράγματι, σκοπός του άρθρου 102 ΣΛΕΕ είναι η επιβολή κυρώσεων σε μία ή περισσότερες επιχειρήσεις λόγω του ότι εκμεταλλεύονται καταχρηστικώς δεσπόζουσα θέση στην εσωτερική αγορά ή σε σημαντικό τμήμα της, ανεξαρτήτως του αν μια τέτοια εκμετάλλευση αποδείχθηκε ή όχι επιτυχής (
40
).
53.
Κατά συνέπεια, αντιθέτως προς ό,τι εικάζει η Google, το γεγονός ότι διατηρείται ο ίδιος βαθμός ανταγωνισμού σε μια συγκεκριμένη αγορά παρά την καταχρηστική συμπεριφορά μιας κατέχουσας δεσπόζουσα θέση επιχείρησης ή ακόμη και η ανάπτυξη του ανταγωνισμού στην εν λόγω αγορά δεν συνεπάγεται κατ’ ανάγκην ότι η συμπεριφορά αυτή δεν μπορεί να έχει αντίθετα προς τον ανταγωνισμό αποτελέσματα. Πρώτον, ο παράνομος χαρακτήρας της συμπεριφοράς μιας κατέχουσας δεσπόζουσα θέση επιχείρησης δεν μπορεί να εξαρτάται εν τέλει από την ικανότητα των άλλων φορέων της αγοράς να αμβλύνουν τις επιζήμιες συνέπειες της εν λόγω συμπεριφοράς. Δεύτερον, αρκεί να καταδειχθεί ότι, ελλείψει καταχρηστικής συμπεριφοράς, ο ανταγωνισμός θα μπορούσε να έχει αυξηθεί ακόμη περισσότερο και ότι, για παράδειγμα, τα μερίδια αγοράς των άλλων επιχειρήσεων θα μπορούσαν επίσης να έχουν αυξηθεί περισσότερο απ’ ό,τι συνέβη.
54.
Εξάλλου, το προβαλλόμενο από μια κατέχουσα δεσπόζουσα θέση επιχείρηση επιχείρημα με το οποίο επισημαίνεται η απουσία συγκεκριμένων αποτελεσμάτων αποκλεισμού από την αγορά δεν μπορεί να θεωρηθεί επαρκές για να κριθεί ότι το άρθρο 102 ΣΛΕΕ δεν εφαρμόζεται. Μολονότι το γεγονός αυτό μπορεί να αποτελεί απόδειξη ότι η επίμαχη συμπεριφορά δεν μπορούσε να επιφέρει τα προβαλλόμενα αποτελέσματα, πρέπει ωστόσο να συμπληρώνεται με άλλα αποδεικτικά στοιχεία από τα οποία θα προκύπτει ότι η εν λόγω απουσία συγκεκριμένων αποτελεσμάτων αποτελούσε πράγματι συνέπεια του γεγονότος ότι η εν λόγω συμπεριφορά δεν ήταν σε θέση να επιφέρει τέτοια αποτελέσματα (
41
).
55.
Από τις ανωτέρω εκτιμήσεις προκύπτει ότι, ακόμη και αν άλλες επιχειρήσεις εξακολούθησαν να δραστηριοποιούνται, ή ακόμη και να αναπτύσσονται, στην παραπλήσια αγορά παρά την άρνηση της πρόσβασης στο Android Auto, το γεγονός αυτό δεν σημαίνει αφ’ εαυτού ότι η εν λόγω άρνηση δεν μπορούσε να έχει αντίθετα προς τον ανταγωνισμό αποτελέσματα. Το αιτούν δικαστήριο πρέπει να εκτιμήσει αν η συμπεριφορά της κατέχουσας δεσπόζουσα θέση επιχείρησης μπορούσε να παρακωλύσει τη διατήρηση ή την ανάπτυξη του ανταγωνισμού, λαμβάνοντας υπόψη όλες τις κρίσιμες περιστάσεις της υπόθεσης και ανεξάρτητα από την πραγματική επέλευση των περιοριστικών αυτών αποτελεσμάτων (
42
).
56.
Λαμβανομένων υπόψη των προεκτεθέντων, καταλήγω, όσον αφορά το πρώτο προδικαστικό ερώτημα, στο συμπέρασμα ότι το άρθρο 102 ΣΛΕΕ έχει την έννοια ότι οι προϋποθέσεις που καθορίστηκαν στην απόφαση Bronner δεν εφαρμόζονται όταν η πλατφόρμα στην οποία ζητείται πρόσβαση δεν έχει δημιουργηθεί από την κατέχουσα δεσπόζουσα θέση επιχείρηση για δική της αποκλειστική χρήση, αλλά έχει σχεδιαστεί και δημιουργηθεί με σκοπό την τροφοδότησή της από εφαρμογές τρίτων προγραμματιστών. Σε μια τέτοια περίπτωση, δεν είναι αναγκαίο να καταδειχθεί ο απαραίτητος χαρακτήρας της πλατφόρμας αυτής για την παραπλήσια αγορά. Αντιθέτως, μια επιχείρηση καταχράται τη δεσπόζουσα θέση της, αν υιοθετεί συμπεριφορά συνιστάμενη στον αποκλεισμό, την παρεμπόδιση ή την καθυστέρηση της πρόσβασης στην πλατφόρμα μιας εφαρμογής που έχει δημιουργηθεί από τρίτη επιχείρηση, εφόσον η συμπεριφορά αυτή μπορεί να έχει αντίθετα προς τον ανταγωνισμό αποτελέσματα σε βάρος των καταναλωτών και δεν δικαιολογείται αντικειμενικά. Τα εν λόγω αντίθετα προς τον ανταγωνισμό αποτελέσματα μπορεί να συνίστανται στην καθυστέρηση της θέσης σε κυκλοφορία στην παραπλήσια αγορά ενός προϊόντος ή μιας υπηρεσίας που ανταγωνίζεται τουλάχιστον δυνητικά ένα προϊόν ή μια υπηρεσία που μπορεί να παρασχεθεί από την κατέχουσα δεσπόζουσα θέση επιχείρηση.
57.
Όσον αφορά το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα, το άρθρο 102 ΣΛΕΕ έχει την έννοια ότι το γεγονός ότι η αιτούσα την πρόσβαση επιχείρηση και άλλες επιχειρήσεις εξακολούθησαν να δραστηριοποιούνται στην παραπλήσια αγορά και ανέπτυξαν τη θέση τους στην αγορά παρά τη μη παροχή της ζητηθείσας πρόσβασης σε ψηφιακή πλατφόρμα δεν σημαίνει αφ’ εαυτού ότι η άρνηση της πρόσβασης εκ μέρους της κατέχουσας δεσπόζουσα θέση επιχείρησης δεν μπορούσε να έχει αντίθετα προς τον ανταγωνισμό αποτελέσματα και ότι, ως εκ τούτου, δεν μπορεί να θεωρηθεί καταχρηστική. Το αιτούν δικαστήριο πρέπει να εκτιμήσει αν η συμπεριφορά της κατέχουσας δεσπόζουσα θέση επιχείρησης μπορούσε να παρακωλύσει τη διατήρηση ή την ανάπτυξη του ανταγωνισμού, λαμβάνοντας υπόψη όλες τις κρίσιμες περιστάσεις της υπόθεσης και ανεξάρτητα από την πραγματική επέλευση των περιοριστικών αυτών αποτελεσμάτων.
Β.
Επί του τρίτου και του τέταρτου προδικαστικού ερωτήματος
58.
Έχοντας εκθέσει την άποψη την οποία προτείνω στο Δικαστήριο να ενστερνιστεί όσον αφορά το πρώτο και το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα, θα εξετάσω ακολούθως από κοινού το τρίτο και το τέταρτο προδικαστικό ερώτημα. Τα εν λόγω προδικαστικά ερωτήματα αφορούν, κατ’ ουσίαν, την αντικειμενική δικαιολόγηση την οποία μπορεί να προβάλλει μια κατέχουσα δεσπόζουσα θέση επιχείρηση όταν αρνείται την πρόσβαση σε πλατφόρμα την οποία έχει δημιουργήσει η ίδια, με αποτέλεσμα η συμπεριφορά της να είναι αυτή που περιγράφεται στο σημείο 46 των παρουσών προτάσεων. Αμφότερα τα εν λόγω ερωτήματα αφορούν επίσης το βάρος αποδείξεως που η εν λόγω κατέχουσα δεσπόζουσα θέση επιχείρηση ή οι αρμόδιες αρχές ανταγωνισμού πρέπει να φέρουν στην περίπτωση αυτή.
59.
Πρέπει εκ προοιμίου να σημειωθεί ότι το τρίτο και το τέταρτο προδικαστικό ερώτημα στηρίζονται στους ισχυρισμούς της Google ότι, προκειμένου να παράσχει τη ζητηθείσα πρόσβαση στο Android Auto, έπρεπε πρώτα να δημιουργήσει ένα πρότυπο για τις εφαρμογές που αφορούν τις υπηρεσίες φόρτισης ηλεκτρικών οχημάτων. Το πρότυπο αυτό δεν υπήρχε κατά τον χρόνο υποβολής της αίτησης πρόσβασης και, κατά την Google, ήταν απαραίτητο για την ασφαλή χρησιμοποίηση του Android Auto. Επίσης, η Google ισχυρίζεται ότι το εν λόγω πρότυπο δεν ήταν δυνατόν να εφαρμοστεί εντός των αρχικώς ζητηθεισών προθεσμιών, μεταξύ άλλων, λόγω της ανάγκης εξεύρεσης των κατάλληλων πόρων και της εκδήλωσης της πανδημίας COVID‑19.
60.
Μολονότι το άρθρο 102 ΣΛΕΕ δεν περιέχει διάταξη αντίστοιχη προς το άρθρο 101, παράγραφος 3, ΣΛΕΕ, το οποίο αμβλύνει την απαγόρευση που προβλέπεται στη Συνθήκη όσον αφορά τις αντίθετες προς τους κανόνες του ανταγωνισμού συμφωνίες (
43
), η νομολογία του Δικαστηρίου παρέχει στις κατέχουσες δεσπόζουσα θέση επιχειρήσεις τη δυνατότητα να αποδεικνύουν την ύπαρξη αντικειμενικής δικαιολόγησης για τη συμπεριφορά τους, έστω και αν η συμπεριφορά αυτή είναι, εκ πρώτης όψεως, καταχρηστική (
44
).
61.
Τούτο σημαίνει ότι οι κατέχουσες δεσπόζουσα θέση επιχειρήσεις στις οποίες προσάπτεται καταχρηστική συμπεριφορά μπορούν να επικαλούνται μια αντικειμενική δικαιολόγηση για τη συμπεριφορά τους (
45
). Σε περίπτωση ευδοκίμησης της άμυνας αυτής, η απαγόρευση που προβλέπεται στο άρθρο 102 ΣΛΕΕ δεν έχει εφαρμογή. Μια κατέχουσα δεσπόζουσα θέση επιχείρηση μπορεί να το πράττει τούτο αποδεικνύοντας, μεταξύ άλλων, ότι η συμπεριφορά της είναι αντικειμενικά αναγκαία (
46
), απαίτηση η οποία συνοδεύεται επίσης από την προϋπόθεση της αναλογικότητας της επίμαχης συμπεριφοράς (
47
).
62.
Κατ’ αρχάς, το αιτούν δικαστήριο ζητεί από το Δικαστήριο να διευκρινίσει αν η ανυπαρξία προτύπου κατά τον χρόνο υποβολής της αίτησης πρόσβασης πρέπει να ληφθεί υπόψη ως αντικειμενική δικαιολόγηση για την άρνηση πρόσβασης ή αν, αντιθέτως, η οικεία κατέχουσα δεσπόζουσα θέση επιχείρηση μπορεί να υποχρεωθεί να εκπονήσει το πρότυπο αυτό, προκειμένου να διευκολύνει την πρόσβαση στην ψηφιακή πλατφόρμα της. Κατ’ ουσίαν, με το εν λόγω ερώτημα ζητείται να προσδιοριστεί το εύρος των υποχρεώσεων τις οποίες οφείλει να εκπληρώνει μια κατέχουσα δεσπόζουσα θέση επιχείρηση, όταν της υποβάλλεται αίτηση πρόσβασης στην πλατφόρμα της εκ μέρους τρίτου προγραμματιστή.
63.
Όπως επισήμανα στην εισαγωγή των παρουσών προτάσεων (
48
), ένα από τα πιο λεπτά ζητήματα που πρέπει να επιλυθούν από το Δικαστήριο στην υπό κρίση υπόθεση είναι το αν, όσον αφορά τη διαλειτουργικότητα, οι υποχρεώσεις παροχής πρόσβασης απαιτούν από τις κατέχουσες δεσπόζουσα θέση επιχειρήσεις μια ενεργή συμπεριφορά, όπως την εκπόνηση του αναγκαίου λογισμικού, ήτοι ενός προτύπου. Αν το Δικαστήριο κρίνει ότι συντρέχει τέτοια περίπτωση, η οικεία κατέχουσα δεσπόζουσα θέση επιχείρηση θα πρέπει όχι μόνο να επιτρέψει την πρόσβαση στην πλατφόρμα της προκειμένου να εκπληρώσει τις υποχρεώσεις που υπέχει από το άρθρο 102 ΣΛΕΕ, αλλά και να αφιερώσει δικό της χρόνο και δικούς της πόρους για να διασφαλίσει την πρόσβαση αυτή.
64.
Συναφώς, πρέπει να υπομνησθεί ότι, κατά πάγια νομολογία, κάθε εξαίρεση από συγκεκριμένο κανόνα του δικαίου της Ένωσης πρέπει να ερμηνεύεται στενά (
49
), η δε ερμηνεία αυτή εφαρμόζεται mutatis mutandis στο πλαίσιο της εξέτασης μιας αντικειμενικής δικαιολόγησης κατά την εφαρμογή του άρθρου 102 ΣΛΕΕ (
50
). Στις περιπτώσεις άρνησης πρόσβασης σε μια πλατφόρμα όπως αυτή της υπόθεσης της κύριας δίκης, όταν η άρνηση αυτή έχει αντίθετα προς τον ανταγωνισμό αποτελέσματα, όπως εκτέθηκε στο πρώτο μέρος των παρουσών προτάσεων, μπορούν να γίνονται δεκτές μόνον περιστάσεις που διακυβεύουν τη λειτουργία και τον σκοπό της πλατφόρμας αυτής.
65.
Στην υπό κρίση υπόθεση, τούτο συνεπάγεται, κατ’ αρχάς και πρωτίστως, ότι, σε περίπτωση που η δημιουργία του προτύπου από την οικεία κατέχουσα δεσπόζουσα θέση επιχείρηση είναι τεχνικώς αδύνατη, η ανυπαρξία τέτοιου προτύπου θα μπορεί να αποτελέσει αφ’ εαυτής αντικειμενική δικαιολόγηση. Το ίδιο θα ισχύει, όπως επισημαίνει η Επιτροπή, και στην περίπτωση που η παροχή πρόσβασης μέσω του εν λόγω προτύπου θα μπορούσε να επηρεάσει, από τεχνική άποψη, την απόδοση της πλατφόρμας ή στην περίπτωση που η πρόσβαση θα αντιστρατευόταν το οικονομικό μοντέλο ή τον σκοπό της. Αντιθέτως, αν η εκπόνηση ενός τέτοιου προτύπου δεν είναι αδύνατη και δεν επηρεάζει την απόδοση της πλατφόρμας ή αν η πρόσβαση σε αυτήν δεν αντιστρατεύεται το οικονομικό μοντέλο ή τον σκοπό της, η αυστηρή και απευθείας άρνηση εκ μέρους της κατέχουσας δεσπόζουσα θέση επιχείρησης, λόγω της ανυπαρξίας προτύπου, θα συνιστά καταχρηστική συμπεριφορά κατά την έννοια του άρθρου 102 ΣΛΕΕ.
66.
Επιπλέον, πρέπει να ληφθεί υπόψη ότι ούτε απλώς η δυσχέρεια υλοποίησης της εκπόνησης ενός προτύπου, όπως ουσιαστικά προβάλλεται από την Google, δικαιολογεί την άνευ ετέρου άρνηση της πρόσβασης. Όπως εκτέθηκε στο σημείο 61 των παρουσών προτάσεων, στην περίπτωση αυτή πρέπει να διενεργείται εκτίμηση του αναγκαίου χαρακτήρα και της αναλογικότητας, λαμβάνοντας υπόψη στο πλαίσιο αυτό όλες τις περιστάσεις και τους εξωτερικούς παράγοντες που σχετίζονται με την άρνηση. Στο πλαίσιο της εκτίμησης αυτής και, ιδίως, κατά την εξέταση της αναλογικότητας της άρνησης, πρέπει να συνεκτιμώνται οι (δυσχερείς) περιστάσεις υπό τις οποίες μια κατέχουσα δεσπόζουσα θέση επιχείρηση καλείται να εκπονήσει το εν λόγω πρότυπο.
67.
Επισημαίνω ότι δεν αμφισβητείται από τους μετέχοντες στη διαδικασία ότι η εκπόνηση ενός προτύπου λογισμικού είναι πράγματι αναγκαία για τη διασφάλιση της διαλειτουργικότητας των εφαρμογών τρίτων με μια πλατφόρμα όπως το Android Auto. Στην πραγματικότητα, από τη διάταξη περί παραπομπής προκύπτει ότι η εκπόνηση των εν λόγω προτύπων, τα οποία προορίζονται να καλύπτουν ολόκληρες κατηγορίες εφαρμογών, είναι αναγκαία, προκειμένου να αποφεύγονται οι χρονοβόρες και δαπανηρές δοκιμές που ειδάλλως θα απαιτούνταν για τη διασφάλιση της συμβατότητας κάθε επιμέρους εφαρμογής με το Android Auto. Επιπλέον, πρόκειται για έργο το οποίο μπορεί να εκτελέσει μόνον ο ιδιοκτήτης της εν λόγω πλατφόρμας (
51
). Επομένως, υπό την επιφύλαξη της συγκεκριμένης εκτίμησης του αιτούντος δικαστηρίου, τούτο συνεπάγεται ότι, σε μια υπόθεση όπως αυτή της κύριας δίκης, το κριτήριο του αναγκαίου χαρακτήρα στο πλαίσιο της εξέτασης της αντικειμενικής δικαιολόγησης φαίνεται να πληρούται ευχερώς, στο μέτρο που δεν υπάρχει καμία αμφιβολία ότι η εκπόνηση ενός προτύπου δεν μπορεί να αποφευχθεί, προκειμένου να διασφαλιστεί η ασφαλής πρόσβαση μιας εφαρμογής όπως αυτής της Enel X στο Android Auto.
68.
Αντιθέτως, κατά τη γνώμη μου, η αναλογικότητα της άρνησης χρήζει περαιτέρω ανάλυσης. Στο στάδιο ακριβώς αυτό η δικαιολόγηση την οποία προβάλλει μια κατέχουσα δεσπόζουσα θέση επιχείρηση όσον αφορά τους περιορισμούς από απόψεως χρόνου και πόρων για την εκπόνηση ενός υποδείγματος λογισμικού είναι κρίσιμη, προκειμένου να διασφαλιστεί ότι οι αγορές θα παραμείνουν ανοικτές ενώ ταυτόχρονα θα παρέχονται κατάλληλα κίνητρα για την κατέχουσα δεσπόζουσα θέση επιχείρηση.
69.
Όσον αφορά τους χρονικούς περιορισμούς, το αιτούν δικαστήριο δεν είναι βέβαιο αν εναπόκειται στην αρχή ανταγωνισμού να διενεργήσει έρευνα, βάσει αντικειμενικών στοιχείων, σχετικά με τον χρόνο που απαιτείται προκειμένου μια κατέχουσα δεσπόζουσα θέση επιχείρηση να εκπονήσει το πρότυπο λογισμικού με το οποίο θα διασφαλίσει την πρόσβαση στη ζητηθείσα πλατφόρμα ή αν, αντιθέτως, υποχρεούται η κατέχουσα δεσπόζουσα θέση επιχείρηση, λαμβανομένης υπόψη της ευθύνης που έχει στην αγορά, να ενημερώσει τον αιτούντα την πρόσβαση σχετικά με τον χρόνο που απαιτείται για την εκπόνηση του προτύπου αυτού.
70.
Συναφώς, υπενθυμίζεται ότι, κατά τη νομολογία του Δικαστηρίου, μολονότι οι αρχές ανταγωνισμού φέρουν το βάρος αποδείξεως της συνδρομής των περιστάσεων που στοιχειοθετούν παράβαση του άρθρου 102 ΣΛΕΕ, είτε σε ευρωπαϊκό είτε σε εθνικό επίπεδο, εναπόκειται στην οικεία κατέχουσα δεσπόζουσα θέση επιχείρηση να προβάλει ενδεχόμενη αντικειμενική δικαιολόγηση καθώς και συναφή επιχειρήματα και αποδεικτικά στοιχεία (
52
). Επιπλέον, το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι η οικεία κατέχουσα δεσπόζουσα θέση επιχείρηση, η οποία φέρει το αρχικό βάρος αποδείξεως, οφείλει να προσκομίσει συγκεκριμένα στοιχεία και δεν μπορεί να αρκεστεί σε αόριστα, γενικά ή θεωρητικά επιχειρήματα (
53
).
71.
Όπως είναι λογικό, τα στοιχεία που επικαλείται η κατέχουσα δεσπόζουσα θέση επιχείρηση για να υποστηρίξει τον ισχυρισμό ότι η συμπεριφορά της ήταν αντικειμενικώς δικαιολογημένη πρέπει να είναι αυτά που είχε λάβει υπόψη η επιχείρηση κατά τον χρόνο της εν λόγω συμπεριφοράς (
54
). Κατά συνέπεια, η εξέταση των συγκεκριμένων όρων της άρνησης αναδεικνύεται σε σημαντικό στοιχείο, προκειμένου να κριθεί κατά πόσον η δικαιολόγηση την οποία προβάλλει η κατέχουσα δεσπόζουσα θέση επιχείρηση αποτέλεσε πράγματι τη βάση στην οποία στηρίχθηκε η συμπεριφορά της. Εφόσον πληρούται η εν λόγω απαίτηση, εναπόκειται πλέον στην αρχή ανταγωνισμού, σε περίπτωση που προτείνει τη διαπίστωση κατάχρησης δεσπόζουσας θέσης, να καταδείξει ότι τα επιχειρήματα και τα αποδεικτικά στοιχεία που προβλήθηκαν από την επιχείρηση δεν μπορούν να υπερισχύσουν και ότι, ως εκ τούτου, η προβαλλόμενη δικαιολόγηση δεν μπορεί να γίνει δεκτή (
55
).
72.
Όσον αφορά την υπό κρίση υπόθεση, επισημαίνεται ότι, όταν προβάλλονται χρονικοί περιορισμοί ενώπιον αρχής ανταγωνισμού ως αντικειμενική δικαιολόγηση, το πρώτο αποδεικτικό στάδιο αναλογεί στην κατέχουσα δεσπόζουσα θέση επιχείρηση, η οποία δεν μπορεί απλώς να αρκείται στην επίκληση των εν λόγω περιορισμών για να δικαιολογήσει την άρνησή της να παράσχει πρόσβαση. Αντιθέτως, όπως εκθέτει το αιτούν δικαστήριο στο προδικαστικό ερώτημά του, η εν λόγω επιχείρηση οφείλει να αποδείξει ότι ενημέρωσε την επιχείρηση που ζητεί την πρόσβαση σχετικά τον χρόνο που απαιτείται για την εκπόνηση του εν λόγω προτύπου. Η εκπόνηση αυτή μπορεί να είναι τόσο χρονοβόρα όσο απαιτείται αντικειμενικά και δεν πρέπει απαραιτήτως να είναι άμεση. Επιπλέον, μια δυσχερής κατάσταση όπως αυτή της πανδημίας COVID‑19, την οποία επικαλείται η Google, μπορεί να αποτελεί στοιχείο που πρέπει να ληφθεί υπόψη. Σε ένα δεύτερο στάδιο, αν καταδεικνύεται από την αρμόδια αρχή ανταγωνισμού ότι η εκτίμηση της κατέχουσας δεσπόζουσα θέση επιχείρησης όσον αφορά το χρονοδιάγραμμα που προβάλλεται ως αναγκαίο για την εκπόνηση του προτύπου δεν ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα, η αντικειμενική δικαιολόγηση δεν θα συνιστά άμυνα για την υπό εξέταση συμπεριφορά (
56
). Τέλος, είναι αυτονόητο ότι όλα τα στοιχεία αυτά μπορούν στη συνέχεια να αποτελέσουν αντικείμενο ελέγχου από το αρμόδιο δικαστήριο.
73.
Παρόμοια προσέγγιση μπορεί να υιοθετηθεί όσον αφορά τους πόρους που ενδέχεται να πρέπει να διαθέσει μια κατέχουσα δεσπόζουσα θέση επιχείρηση για την εκπόνηση του προτύπου, προκειμένου να διασφαλίσει τη διαλειτουργικότητα μιας εφαρμογής τρίτου με μια πλατφόρμα. Στην πραγματικότητα, η συζήτηση σχετικά με τους περιορισμούς από απόψεως ανθρώπινων και οικονομικών πόρων για την εκπόνηση προτύπου, όπως υποστηρίζει η Google, αποτελεί συζήτηση σχετικά με το κόστος που συνεπάγεται η εκπόνηση αυτή και σχετικά με το ποιος πρέπει να επωμίζεται το εν λόγω κόστος.
74.
Επισημαίνω εκ προοιμίου ότι το γεγονός ότι μια κατέχουσα δεσπόζουσα θέση επιχείρηση πρέπει να υπέχει υποχρέωση να διασφαλίζει την πρόσβαση σε πλατφόρμα και να εκπονεί ένα πρότυπο για τον σκοπό αυτόν, όπως ήδη διευκρινίστηκε στις παρούσες προτάσεις, δεν συνεπάγεται ότι η εν λόγω επιχείρηση πρέπει απαραιτήτως να επωμίζεται το κόστος της εκπόνησης αυτής. Τούτο είναι απαραίτητο προκειμένου να διασφαλιστεί, πρωτίστως, ότι η εφαρμογή του άρθρου 102 ΣΛΕΕ και οι υποχρεώσεις διαλειτουργικότητας που απορρέουν από το εν λόγω άρθρο δεν έχουν αποτρεπτικό αποτέλεσμα για την κατέχουσα δεσπόζουσα θέση επιχείρηση ως αρχική δημιουργό και ιδιοκτήτη της οικείας πλατφόρμας.
75.
Η ανωτέρω εκτίμηση συνεπάγεται ότι μια κατέχουσα δεσπόζουσα θέση επιχείρηση πρέπει να μπορεί να επικαλείται περιορισμούς από απόψεως πόρων ως αντικειμενική δικαιολόγηση για τη μη εκπόνηση ενός προτύπου για εφαρμογή τρίτων. Πάντως, για να μπορεί να γίνει δεκτή η εν λόγω δικαιολόγηση, πρέπει να διασφαλίζεται, κατά τη μνημονευθείσα στα σημεία 70 και 71 των παρουσών προτάσεων νομολογία, ότι παρέχεται στην επιχείρηση που ζητεί την πρόσβαση η δυνατότητα να καταβάλει εύλογη αμοιβή, αφού πρώτα βεβαίως εκτιμηθεί το κόστος εκπόνησης του αναγκαίου προτύπου. Η επίκληση και μόνον περιορισμών από απόψεως πόρων από μια κατέχουσα δεσπόζουσα θέση επιχείρηση, χωρίς να παρέχεται η ανωτέρω δυνατότητα, δεν πληροί, κατά τη γνώμη μου, τις απαιτήσεις που καθιστούν δυνατή την αποδοχή μιας αντικειμενικής δικαιολόγησης (
57
). Σε περίπτωση που η αιτούσα την πρόσβαση επιχείρηση κρίνει ότι το κόστος είναι ακατάλληλο ή δυσανάλογο, η οικεία αρχή ανταγωνισμού, εφόσον προτίθεται να διαπιστώσει την ύπαρξη καταχρηστικής εκμετάλλευσης δεσπόζουσας θέσης, θα πρέπει να καταδείξει ότι τα επιχειρήματα και τα αποδεικτικά στοιχεία που προέβαλε η κατέχουσα δεσπόζουσα θέση επιχείρηση σε σχέση με τον υπολογισμό του εν λόγω κόστους δεν είναι πειστικά και ότι, ως εκ τούτου, η προβαλλόμενη δικαιολόγηση δεν μπορεί να γίνει δεκτή.
76.
Από τις ανωτέρω εκτιμήσεις προκύπτει ότι, προκειμένου να κριθεί αν μπορεί να γίνει δεκτή η αντικειμενική δικαιολόγηση την οποία προβάλλει μια κατέχουσα δεσπόζουσα θέση επιχείρηση όσον αφορά τους περιορισμούς από απόψεως χρόνου και πόρων, η δικαιολόγηση αυτή πρέπει να υποβληθεί σε έλεγχο όσον αφορά τον αναγκαίο και αναλογικό χαρακτήρα της, σύμφωνα με τις εκτιμήσεις που εκτέθηκαν στα προηγούμενα σημεία των παρουσών προτάσεων.
77.
Παραμένει το ζήτημα αν το γεγονός ότι η κατέχουσα δεσπόζουσα θέση επιχείρηση παραλαμβάνει πλείονες αιτήσεις πρόσβασης ταυτόχρονα μπορεί επίσης να συνιστά αντικειμενική δικαιολόγηση βάσει του άρθρου 102 ΣΛΕΕ. Τούτο περιλαμβάνεται επίσης μεταξύ των αμφιβολιών που εξέφρασε το αιτούν δικαστήριο, το οποίο δεν είναι βέβαιο αν, στο πλαίσιο αυτό, η κατέχουσα δεσπόζουσα θέση επιχείρηση πρέπει, λόγω της ιδιαίτερης ευθύνης που έχει στην αγορά, να καθορίζει αντικειμενικά κριτήρια για την εξέταση των αιτήσεων που της υποβάλλονται και να τις ιεραρχεί κατά σειρά προτεραιότητας.
78.
Θα ήθελα να επισημάνω ότι η αναφορά στην ιδιαίτερη ευθύνη την οποία υπέχουν οι κατέχουσες δεσπόζουσα θέση επιχειρήσεις, όπως αυτή γίνεται δεκτή κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου (
58
), δεν πρέπει να προκαλέσει σύγχυση κατά την ανάλυση του λόγου τον οποίο προβάλλει η εν λόγω επιχείρηση για να δικαιολογήσει την άρνηση της πρόσβασης σε πλατφόρμα την οποία έχει δημιουργήσει. Συγκεκριμένα, το Δικαστήριο μπορεί να κρίνει, όπως ήδη υποστήριξα στις παρούσες προτάσεις, ότι η εν λόγω ευθύνη δικαιολογεί την επιβολή υποχρέωσης παροχής πρόσβασης, εφόσον έχουν εφαρμογή οι προϋποθέσεις που εκτίθενται στο σημείο 46 των παρουσών προτάσεων. Ωστόσο, όπως υποστηρίζει η Google, ελλείψει σχετικής κανονιστικής υποχρέωσης, η εν λόγω ευθύνη δεν μπορεί να αποτελέσει αφ’ εαυτής βάση για τη στοιχειοθέτηση υποχρέωσης εκ των προτέρων πρόβλεψης και καθορισμού αντικειμενικών κριτηρίων για την εξέταση των ταυτόχρονων αιτήσεων πρόσβασης.
79.
Τούτο είναι ιδιαιτέρως κρίσιμο σε μια υπόθεση όπως αυτή της κύριας δίκης, στην οποία, κατά τη γνώμη μου, η αποδοχή της δικαιολόγησης την οποία προβάλλει η κατέχουσα δεσπόζουσα θέση επιχείρηση δεν μπορεί να εξαρτάται από την ύπαρξη ή μη εκ των προτέρων καθορισμένων αντικειμενικών κριτηρίων. Βεβαίως, σε περίπτωση ταυτόχρονης υποβολής πλειόνων αιτήσεων, η ανυπαρξία των κριτηρίων αυτών θα μπορεί να συνιστά στοιχείο που πρέπει να ληφθεί υπόψη κατά την εκτίμηση του καταχρηστικού χαρακτήρα της συμπεριφοράς που προσάπτεται στην κατέχουσα δεσπόζουσα θέση επιχείρηση, όταν η συμπεριφορά αυτή συνεπάγεται μια κατάσταση υπερβολικής καθυστέρησης όσον αφορά την παροχή πρόσβασης ή διακριτική μεταχείριση μεταξύ των παραλλήλως αιτούντων πρόσβαση. Ωστόσο, από τη διάταξη περί παραπομπής δεν προκύπτει ότι τούτο συμβαίνει εν προκειμένω, πράγμα που σημαίνει ότι η εν λόγω ανυπαρξία κριτηρίων δεν μπορεί, αφ’ εαυτής, να αποτελέσει τη βάση για τη στοιχειοθέτηση της επίμαχης καταχρηστικής συμπεριφοράς.
80.
Λαμβανομένης υπόψη της προεκτεθείσας ανάλυσης, καταλήγω, όσον αφορά το τρίτο προδικαστικό ερώτημα, στο συμπέρασμα ότι το άρθρο 102 ΣΛΕΕ έχει την έννοια ότι συμπεριφορά από κατέχουσα δεσπόζουσα θέση επιχείρηση συνιστάμενη στην άρνηση να παρασχεθεί σε τρίτη επιχείρηση πρόσβαση σε πλατφόρμα όπως αυτή της υπόθεσης της κύριας δίκης μπορεί να είναι αντικειμενικά δικαιολογημένη, όταν η ζητούμενη πρόσβαση είναι τεχνικά αδύνατη ή θα μπορούσε να επηρεάσει, από τεχνική άποψη, την απόδοση της πλατφόρμας ή να αντιστρατευθεί το οικονομικό μοντέλο ή τον σκοπό της. Το γεγονός και μόνον ότι, προκειμένου να χορηγήσει πρόσβαση στην εν λόγω πλατφόρμα, η κατέχουσα δεσπόζουσα θέση επιχείρηση θα πρέπει, πέραν της συγκατάθεσής της, να εκπονήσει ένα πρότυπο λογισμικού που θα λαμβάνει υπόψη τις συγκεκριμένες ανάγκες της επιχείρησης που ζητεί την πρόσβαση δεν μπορεί αφ’ εαυτού να δικαιολογήσει άρνηση της πρόσβασης, εφόσον παρέχεται επαρκής χρόνος για την εν λόγω εκπόνηση και εφόσον καταβάλλεται συναφώς κατάλληλη αμοιβή στην κατέχουσα δεσπόζουσα θέση επιχείρηση. Αμφότερα τα στοιχεία πρέπει να γνωστοποιούνται από την κατέχουσα δεσπόζουσα θέση επιχείρηση στην επιχείρηση που ζητεί την πρόσβαση μετά την υποβολή της αίτησής της.
81.
Όσον αφορά το τέταρτο προδικαστικό ερώτημα, το άρθρο 102 ΣΛΕΕ έχει την έννοια ότι δεν μπορεί να αποτελέσει αφ’ εαυτού τη νομική βάση για τη στοιχειοθέτηση υποχρέωσης εκ των προτέρων καθορισμού αντικειμενικών κριτηρίων για την εξέταση των αιτήσεων πρόσβασης σε πλατφόρμα. Μόνο σε περίπτωση ταυτόχρονης υποβολής πλειόνων αιτήσεων θα μπορεί η ανυπαρξία των εν λόγω κριτηρίων να συνιστά στοιχείο που πρέπει να ληφθεί υπόψη κατά την εκτίμηση του καταχρηστικού χαρακτήρα της προσαπτόμενης στην κατέχουσα δεσπόζουσα θέση επιχείρηση συμπεριφοράς, όταν η συμπεριφορά αυτή συνεπάγεται μια κατάσταση υπερβολικής καθυστέρησης ως προς την παροχή πρόσβασης ή διακριτική μεταχείριση μεταξύ των παραλλήλως αιτούντων πρόσβαση.
Γ.
Επί του πέμπτου προδικαστικού ερωτήματος
82.
Με το πέμπτο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί κατ’ ουσίαν να διευκρινιστεί αν, στο πλαίσιο καταχρηστικής συμπεριφοράς που συνίσταται σε άρνηση της παροχής πρόσβασης σε ψηφιακή πλατφόρμα, το άρθρο 102 ΣΛΕΕ έχει την έννοια ότι η αρχή ανταγωνισμού οφείλει να ορίζει τη σχετική αγορά επόμενου σταδίου η οποία επηρεάζεται από την εν λόγω καταχρηστική συμπεριφορά, καθώς και αν η αγορά αυτή μπορεί να είναι ακόμη και απλώς δυνητική.
83.
Όπως είναι ευρέως γνωστό, στο πλαίσιο της εφαρμογής του άρθρου 102 ΣΛΕΕ, η διαπίστωση της ύπαρξης δεσπόζουσας θέσης προϋποθέτει απαραιτήτως τον προηγούμενο προσδιορισμό του σχετικού προϊόντος ή της σχετικής γεωγραφικής αγοράς στην οποία η οικεία επιχείρηση κατέχει την εν λόγω θέση. Σε περίπτωση συμπεριφοράς που συνίσταται σε άρνηση της παροχής πρόσβασης σε υποδομή, τούτο αφορά συνήθως την αγορά προηγούμενου σταδίου στην οποία βρίσκεται η υποδομή. Στην εν λόγω κατηγορία περιπτώσεων απαιτείται επίσης ο προσδιορισμός της παραπλήσιας αγοράς (επόμενου σταδίου) στην οποία προτίθεται να δραστηριοποιηθεί η επιχείρηση που ζητεί πρόσβαση και στην οποία ενδέχεται να επέλθουν τα αντίθετα προς τον ανταγωνισμό αποτελέσματα της συμπεριφοράς της κατέχουσας δεσπόζουσα θέση επιχείρησης (
59
).
84.
Τούτου λεχθέντος, στη νομολογία του Δικαστηρίου έχει κριθεί, όσον αφορά την παραπλήσια αγορά, ότι αρκεί να μπορεί να προσδιορισθεί μια εν δυνάμει, ενδεχομένως και υποθετική, αγορά (
60
). Συγκεκριμένα, θα αρκούσε απλώς και μόνον να προσδιοριστούν δύο διαφορετικά στάδια παραγωγής και η συγκεκριμένη διασύνδεσή τους (
61
).
85.
Ως εκ τούτου, η Ιταλική Κυβέρνηση και η Επιτροπή ορθώς επισημαίνουν ότι δεν υφίσταται καμία υποχρέωση πλήρους προσδιορισμού της σχετικής αγοράς επόμενου σταδίου, προκειμένου να εκτιμηθεί αν η συμπεριφορά της κατέχουσας δεσπόζουσα θέση επιχείρησης μπορούσε να περιορίσει τον ανταγωνισμό, ιδίως όταν πρόκειται για συμπεριφορά που συνίσταται στην άρνηση πρόσβασης. Βεβαίως, στις περιπτώσεις αυτές, η δυνατότητα περιορισμού του ανταγωνισμού πρέπει, κατ’ αρχήν, να εκτιμάται σε σχέση με την αγορά στην οποία ενδέχεται να επέλθουν τα αντίθετα προς τον ανταγωνισμό αποτελέσματα, ήτοι την αγορά επόμενου σταδίου ή την παραπλήσια αγορά σε σχέση με την αγορά προηγούμενου σταδίου στην οποία η κατέχουσα δεσπόζουσα θέση επιχείρηση αρνείται την παροχή πρόσβασης. Ωστόσο, κατά τη γνώμη μου, τούτο δεν προϋποθέτει απαραιτήτως ορισμό της σχετικής αγοράς προϊόντων και της γεωγραφικής αγοράς, κατά την έννοια της ανακοίνωσης της Επιτροπής σχετικά με τον ορισμό της σχετικής αγοράς (
62
), και προσδιορισμό του εύρους της, όπως ουσιαστικά υποστηρίζει η Google. Αρκεί να καταδειχθεί από την αρχή ανταγωνισμού ότι η επίμαχη συμπεριφορά μπορεί να έχει αντίθετα προς τον ανταγωνισμό αποτελέσματα όσον αφορά προϊόντα ή υπηρεσίες που βρίσκονται σε ανταγωνισμό μεταξύ τους, ακόμη και αν πρόκειται απλώς για δυνητικό ανταγωνισμό.
86.
Τούτο ισχύει κατά μείζονα λόγο όταν η επίμαχη αγορά βρίσκεται ακόμη υπό ανάπτυξη ή αναπτύσσεται ταχέως και, ως εκ τούτου, το εύρος της δεν είναι πλήρως προσδιορισμένο κατά τον χρόνο εκδήλωσης της φερόμενης ως καταχρηστικής συμπεριφοράς. Στις περιπτώσεις αυτές, ο ορισμός της σχετικής αγοράς μπορεί να αποδειχθεί πολύ δυσχερής και να οδηγήσει σε εικασίες. Ως εκ τούτου, φαίνεται ότι αρκεί η αρχή ανταγωνισμού να εξετάζει προσεκτικά τα χαρακτηριστικά και το εύρος της σχετικής αγοράς και να τα λαμβάνει δεόντως υπόψη κατά την ανάλυση των δυνητικών αποτελεσμάτων της επίμαχης συμπεριφοράς.
87.
Όσον αφορά την υπό κρίση υπόθεση, πρέπει να επισημάνω ότι, όπως προκύπτει και από την περιγραφή που παρατίθεται στη διάταξη περί παραπομπής, η συμπεριφορά της Google φαίνεται να αφορά μια εξελισσόμενη αγορά. Λαμβανομένου υπόψη ότι εναπόκειται στο αιτούν δικαστήριο να εκτιμήσει το εν λόγω ζήτημα, επισημαίνω ότι η AGCM, στην απόφασή της, εξέτασε κατ’ αρχάς τον τομέα των εφαρμογών που αφορούν υπηρεσίες ηλεκτρικής φόρτισης. Στη συνέχεια, προσδιόρισε το «πεδίο ανταγωνισμού για τις υπηρεσίες ηλεκτρικής επαναφόρτισης που παρέχονται μέσω εφαρμογών», στο οποίο, κατά τη γνώμη της, οι εφαρμογές υπηρεσιών ηλεκτρικής επαναφόρτισης και οι εφαρμογές πλοήγησης βρίσκονται σε ανταγωνισμό μεταξύ τους, και μνημόνευσε διάφορα στοιχεία τα οποία υποδηλώνουν κατάσταση ανταγωνισμού μεταξύ των δύο κατηγοριών εφαρμογών και τα οποία έχουν τουλάχιστον δυνητικό χαρακτήρα. Οι εν λόγω εκτιμήσεις ελήφθησαν στη συνέχεια υπόψη κατά τη μεταγενέστερη ανάλυση της δυνατότητας της συμπεριφοράς της Google να επιφέρει τα επίμαχα αντίθετα προς τον ανταγωνισμό αποτελέσματα.
88.
Όσον αφορά το πέμπτο προδικαστικό ερώτημα, καταλήγω ως εκ τούτου στο συμπέρασμα ότι το άρθρο 102 ΣΛΕΕ έχει την έννοια ότι, όταν μια κατέχουσα δεσπόζουσα θέση επιχείρηση αρνείται την πρόσβαση σε πλατφόρμα όπως αυτή της υπόθεσης της κύριας δίκης, η αρχή ανταγωνισμού δεν οφείλει, βάσει της ανακοίνωσης όσον αφορά τον ορισμό της σχετικής αγοράς, να προσδιορίσει κατά τρόπο εξαντλητικό την αγορά στην οποία η άρνηση της πρόσβασης μπορεί να έχει αντίθετα προς τον ανταγωνισμό αποτελέσματα. Αρκεί να καταδειχθεί από την αρχή ανταγωνισμού ότι η επίμαχη συμπεριφορά μπορούσε να έχει αντίθετα προς τον ανταγωνισμό αποτελέσματα όσον αφορά προϊόντα ή υπηρεσίες που βρίσκονται σε ανταγωνισμό μεταξύ τους.
IV. Πρόταση
89.
Υπό το πρίσμα των ανωτέρω εκτιμήσεων, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στα προδικαστικά ερωτήματα που υπέβαλε το Consiglio di Stato (Συμβούλιο της Επικρατείας, Ιταλία) ως εξής:
1)
Όσον αφορά το πρώτο προδικαστικό ερώτημα, το άρθρο 102 ΣΛΕΕ
έχει την έννοια ότι οι προϋποθέσεις που καθορίστηκαν στην απόφαση της 26ης Νοεμβρίου 1998, Bronner (C‑7/97, EU:C:1998:569), δεν εφαρμόζονται όταν η πλατφόρμα στην οποία ζητείται πρόσβαση δεν έχει δημιουργηθεί από την κατέχουσα δεσπόζουσα θέση επιχείρηση για δική της αποκλειστική χρήση, αλλά έχει σχεδιαστεί και δημιουργηθεί με σκοπό την τροφοδότησή της από εφαρμογές τρίτων προγραμματιστών. Σε μια τέτοια περίπτωση, δεν είναι αναγκαίο να καταδειχθεί ο απαραίτητος χαρακτήρας της πλατφόρμας αυτής για την παραπλήσια αγορά. Αντιθέτως, μια επιχείρηση καταχράται τη δεσπόζουσα θέση της, αν υιοθετεί συμπεριφορά συνιστάμενη στον αποκλεισμό, την παρεμπόδιση ή την καθυστέρηση της πρόσβασης στην πλατφόρμα μιας εφαρμογής που έχει δημιουργηθεί από τρίτη επιχείρηση, εφόσον η συμπεριφορά αυτή μπορεί να έχει αντίθετα προς τον ανταγωνισμό αποτελέσματα σε βάρος καταναλωτών και δεν δικαιολογείται αντικειμενικά.
2)
Όσον αφορά το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα, το άρθρο 102 ΣΛΕΕ
έχει την έννοια ότι το γεγονός ότι η αιτούσα την πρόσβαση επιχείρηση και άλλες επιχειρήσεις εξακολούθησαν να δραστηριοποιούνται στην παραπλήσια αγορά και ανέπτυξαν τη θέση τους στην αγορά παρά τη μη παροχή της ζητηθείσας πρόσβασης σε ψηφιακή πλατφόρμα δεν σημαίνει αφ’ εαυτού ότι η άρνηση της πρόσβασης εκ μέρους της κατέχουσας δεσπόζουσα θέση επιχείρησης δεν μπορούσε να έχει αντίθετα προς τον ανταγωνισμό αποτελέσματα και ότι, ως εκ τούτου, δεν μπορεί να θεωρηθεί καταχρηστική. Το αιτούν δικαστήριο πρέπει να εκτιμήσει αν η συμπεριφορά της κατέχουσας δεσπόζουσα θέση επιχείρησης μπορούσε να παρακωλύσει τη διατήρηση ή την ανάπτυξη του ανταγωνισμού, λαμβάνοντας υπόψη όλες τις κρίσιμες περιστάσεις της υπόθεσης και ανεξάρτητα από την πραγματική επέλευση των περιοριστικών αυτών αποτελεσμάτων.
3)
Όσον αφορά το τρίτο προδικαστικό ερώτημα, το άρθρο 102 ΣΛΕΕ
έχει την έννοια ότι συμπεριφορά από κατέχουσα δεσπόζουσα θέση επιχείρηση συνιστάμενη στην άρνηση να παρασχεθεί σε τρίτη επιχείρηση πρόσβαση σε πλατφόρμα όπως αυτή της υπόθεσης της κύριας δίκης μπορεί να είναι αντικειμενικά δικαιολογημένη, όταν η ζητούμενη πρόσβαση είναι τεχνικά αδύνατη ή θα μπορούσε να επηρεάσει, από τεχνική άποψη, την απόδοση της πλατφόρμας ή να αντιστρατευθεί το οικονομικό μοντέλο ή τον σκοπό της. Το γεγονός και μόνον ότι, προκειμένου να χορηγήσει πρόσβαση στην εν λόγω πλατφόρμα, η κατέχουσα δεσπόζουσα θέση επιχείρηση θα πρέπει, πέραν της συγκατάθεσής της, να εκπονήσει ένα πρότυπο λογισμικού που θα λαμβάνει υπόψη τις συγκεκριμένες ανάγκες της επιχείρησης που ζητεί την πρόσβαση δεν μπορεί αφ’ εαυτού να δικαιολογήσει άρνηση της πρόσβασης, εφόσον παρέχεται επαρκής χρόνος για την εν λόγω εκπόνηση και εφόσον καταβάλλεται συναφώς κατάλληλη αμοιβή στην κατέχουσα δεσπόζουσα θέση επιχείρηση. Αμφότερα τα στοιχεία πρέπει να γνωστοποιούνται από την κατέχουσα δεσπόζουσα θέση επιχείρηση στην επιχείρηση που ζητεί την πρόσβαση μετά την υποβολή της αίτησής της.
4)
Όσον αφορά το τέταρτο προδικαστικό ερώτημα, το άρθρο 102 ΣΛΕΕ
έχει την έννοια ότι δεν μπορεί να αποτελέσει αφ’ εαυτού τη νομική βάση για τη στοιχειοθέτηση υποχρέωσης εκ των προτέρων καθορισμού αντικειμενικών κριτηρίων για την εξέταση των αιτήσεων πρόσβασης σε πλατφόρμα. Μόνο σε περίπτωση ταυτόχρονης υποβολής πλειόνων αιτήσεων θα μπορεί η ανυπαρξία των εν λόγω κριτηρίων να συνιστά στοιχείο που πρέπει να ληφθεί υπόψη κατά την εκτίμηση του καταχρηστικού χαρακτήρα της προσαπτόμενης στην κατέχουσα δεσπόζουσα θέση επιχείρηση συμπεριφοράς, όταν η συμπεριφορά αυτή συνεπάγεται μια κατάσταση υπερβολικής καθυστέρησης ως προς την παροχή πρόσβασης ή διακριτική μεταχείριση μεταξύ των παραλλήλως αιτούντων πρόσβαση.
5)
Όσον αφορά το πέμπτο προδικαστικό ερώτημα, το άρθρο 102 ΣΛΕΕ
έχει την έννοια ότι, όταν μια κατέχουσα δεσπόζουσα θέση επιχείρηση αρνείται την πρόσβαση σε πλατφόρμα, η αρχή ανταγωνισμού δεν οφείλει, βάσει της ανακοίνωσης της Επιτροπής όσον αφορά τον ορισμό της σχετικής αγοράς για τους σκοπούς του δικαίου ανταγωνισμού της Ένωσης (C/2024/1645), να προσδιορίσει κατά τρόπο εξαντλητικό την αγορά στην οποία η άρνηση της πρόσβασης μπορεί να έχει αντίθετα προς τον ανταγωνισμό αποτελέσματα. Αρκεί να καταδειχθεί από την αρχή ανταγωνισμού ότι η επίμαχη συμπεριφορά μπορούσε να έχει αντίθετα προς τον ανταγωνισμό αποτελέσματα όσον αφορά προϊόντα ή υπηρεσίες που βρίσκονται σε ανταγωνισμό μεταξύ τους.
(
1
)	Γλώσσα του πρωτοτύπου: η αγγλική.
(
2
)	Η Google Italy Srl είναι ιταλική θυγατρική εταιρία της Google LLC, ενώ η Google LLC ανήκει στην Alphabet Inc. Χάριν απλότητας, θα αναφέρομαι στις τρεις αυτές επιχειρήσεις, οι οποίες είναι οι προσφεύγουσες της κύριας δίκης, από κοινού υπό την ονομασία «Google».
(
3
)	Ιταλική αρχή προστασίας του ανταγωνισμού και της αγοράς (στο εξής: AGCM).
(
4
)	Στο εξής: Enel X.
(
5
)	Απόφαση της 26ης Νοεμβρίου 1998, Bronner (C‑7/97, στο εξής: απόφαση Bronner ή προϋποθέσεις της απόφασης Bronner, EU:C:1998:569).
(
6
)	Κανονισμός (ΕΕ) 2022/1925 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 14ης Σεπτεμβρίου 2022, σχετικά με διεκδικήσιμες και δίκαιες αγορές στον ψηφιακό τομέα και για την τροποποίηση των οδηγιών (ΕΕ) 2019/1937 και (ΕΕ) 2020/1828 (Πράξη για τις Ψηφιακές Αγορές) (ΕΕ 2022, L 265, σ. 1).
(
7
)	Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 17ης Σεπτεμβρίου 2007, Microsoft κατά Επιτροπής (T‑201/04, στο εξής: απόφαση Microsoft, EU:T:2007:289).
(
8
)	Απόφαση της 25ης Μαρτίου 2021, Slovak Telekom κατά Επιτροπής (C‑165/19 P, στο εξής: απόφαση Slovak Telekom, EU:C:2021:239, σκέψη 40).
(
9
)	Για μια εκτενή επεξήγηση των νομικών και οικονομικών λόγων άρνησης συναλλαγής, βλ. O’Donoghue, R. KC, και Padilla, J., The Law and Economics of Article 102 TFEU, Bloomsbury, 2020, σ. 509 επ.
(
10
)	Απόφαση Bronner (σκέψη 41). Βλ., επίσης, αποφάσεις της 29ης Απριλίου 2004, IMS Health (C‑418/01, EU:C:2004:257), της 17ης Φεβρουαρίου 2011, TeliaSonera Sverige (C‑52/09, EU:C:2011:83), της 10ης Ιουλίου 2014, Telefónica και Telefónica de España κατά Επιτροπής (C‑295/12 P, EU:C:2014:2062), απόφαση Slovak Telekom και αποφάσεις της 25ης Μαρτίου 2021, Deutsche Telekom κατά Επιτροπής (C‑152/19 P, EU:C:2021:238), της 12ης Μαΐου 2022, Servizio Elettrico Nazionale κ.λπ. (C‑377/20, EU:C:2022:379), και της 12ης Ιανουαρίου 2023, Lietuvos geležinkeliai κατά Επιτροπής (C‑42/21 P, στο εξής: απόφαση Baltic Rail, EU:C:2023:12).
(
11
)	Η πρώτη και η δεύτερη από τις προαναφερθείσες προϋποθέσεις παρατίθενται ενίοτε με αντίστροφη σειρά.
(
12
)	Προτάσεις του γενικού εισαγγελέα F. G. Jacobs στην υπόθεση Bronner (C‑7/97, EU:C:1998:264).
(
13
)	Βλ., μεταξύ άλλων, Whish, R., και Bailey, D., Competition Law, 10η έκδοση, Oxford University Press, 2021, σ. 772 και 773.
(
14
)	Προτάσεις του γενικού εισαγγελέα F. G. Jacobs στην υπόθεση Bronner (C‑7/97, EU:C:1998:264, σημείο 56).
(
15
)	Όπ.π. (σημεία 57 και 62).
(
16
)	Όπ.π. (σημείο 61).
(
17
)	Απόφαση Slovak Telekom (σκέψη 46).
(
18
)	Όπ.π. (σκέψη 47).
(
19
)	Πρβλ. απόφαση Baltic Rail (σκέψη 86). Βλ., επίσης, απόφαση της 10ης Νοεμβρίου 2021, Google και Alphabet κατά Επιτροπής (Google Shopping) (T‑612/17, EU:T:2021:763, σκέψη 217).
(
20
)	Όπ.π.
(
21
)	Βλ. προτάσεις της γενικής εισαγγελέα J. Kokott στην υπόθεση Google και Alphabet κατά Επιτροπής (C‑48/22 P, EU:C:2024:14). Κατά τον χρόνο σύνταξης των παρουσών προτάσεων, η απόφαση στην εν λόγω υπόθεση δεν είχε ακόμη εκδοθεί.
(
22
)	Όπ.π. (σημεία 83 επ.).
(
23
)	Απόφαση Slovak Telekom (σκέψη 45).
(
24
)	Απόφαση Baltic Rail (σκέψη 80).
(
25
)	Όπ.π. (σκέψεις 80 και 82).
(
26
)	Για μια κριτική ανάλυση της προσέγγισης αυτής, βλ., μεταξύ άλλων, O’Donoghue, R. KC, και Padilla, J., όπ.π., σ. 585, και Muscat, A., «Testing for abusive refusals to supply in EU competition law: Past, present and future», European Competition Law Review, τόμος 42, αριθ. 5, 2021, σ. 256 έως 268.
(
27
)	Βλ., ιδίως, το τέταρτο προδικαστικό ερώτημα, στο οποίο χρησιμοποιείται η φράση «επιχείρηση που κατέχει δεσπόζουσα θέση, η οποία ελέγχει ψηφιακή πλατφόρμα». Βλ. επίσης τον ορισμό του «Android Auto» που παρέχεται από την Google στη διαδικτυακή διεύθυνση https://source.android.com/docs/automotive/start/what_automotive, όπου χαρακτηρίζεται ως «πλατφόρμα».
(
28
)	Shier, G., και Byrne, T., «Economic principles», σε Wiggers, M., Struijlaart, R., και Dibbits, J. (επιμ.), Digital Competition Law in Europe, Kluwer Law International, 2023, σ. 17.
(
29
)	Πρβλ. τις κατευθυντήριες γραμμές ποιότητας για το Android Auto, τις οποίες οφείλουν να εφαρμόζουν οι προγραμματιστές που δημιουργούν εφαρμογές για το εν λόγω προϊόν, διαθέσιμες στη διεύθυνση https://transparency.google/our-policies/product-terms/android-auto/.
(
30
)	Βλ. επίσης «Building an ecosystem», διαθέσιμο στην ηλεκτρονική διεύθυνση https://developer.android.com/cars.
(
31
)	Βλ. Mens., T., De Roover, C., και Cleve, A. (επιμ.), Software Ecosystems: Tooling and Analytics, Springer, 2023, σ. 6.
(
32
)	Βλ. τον στόχο της Google να βελτιώνει την εμπειρία των χρηστών και να βοηθάει τους προγραμματιστές, μέσω του Android Auto, να προσεγγίζουν περισσότερους οδηγούς με εφαρμογές εντός του αυτοκινήτου, όπως εκτίθεται στη διαδικτυακή διεύθυνση https://android-developers.googleblog.com/2020/08/android-for-cars.html#:~:text=We%20launched%20Android%20Auto%20for_cars%20in%20the%20coming%20months.
(
33
)	Βλ. Andreangeli, A., «Case note on T‑201/04, Microsoft κατά Επιτροπής, Judgment of 17 September 2007», Common Market Law Review, τόμος 45, αριθ. 3, 2008, σ. 863, και O’Donoghue, R. KC, και Padilla J., όπ.π., σ. 534 και 535.
(
34
)	Απόφαση Microsoft (σκέψεις 647 και 648).
(
35
)	Βλ. σημεία 30 και 31 των παρουσών προτάσεων.
(
36
)	Πρβλ. προτάσεις της γενικής εισαγγελέα J. Kokott στην υπόθεση Google και Alphabet κατά Επιτροπής (C‑48/22 P, EU:C:2024:14, σημείο 89).
(
37
)	Ένα από τα κύρια επιχειρήματα που προέβαλε η Google ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου, όπως αυτά περιγράφονται στη διάταξη περί παραπομπής, είναι ότι το Android Auto και μια εφαρμογή όπως το JuicePass δεν έχουν ανταγωνιστική σχέση μεταξύ τους και ότι, ως εκ τούτου, η άρνηση της πρόσβασης ουδόλως μπορεί να στηρίξει διαπίστωση περί αντίθετων προς τον ανταγωνισμό αποτελεσμάτων αποκλεισμού. Ωστόσο, το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα δεν αφορά το ζήτημα αυτό, αλλά το αν μπορεί να αποκλειστεί η ύπαρξη αντίθετων προς τον ανταγωνισμό αποτελεσμάτων όταν συντρέχουν οι περιστάσεις που περιγράφονται στο εν λόγω ερώτημα. Κατά συνέπεια, τα επιχειρήματα της Google δεν πρέπει, κατά τη γνώμη μου, να εξεταστούν από το Δικαστήριο, αλλά να κριθούν επί της ουσίας από το αιτούν δικαστήριο.
(
38
)	Απόφαση της 12ης Μαΐου 2022, Servizio Elettrico Nazionale κ.λπ. (C‑377/20, EU:C:2022:379).
(
39
)	Όπ.π. (σκέψη 44).
(
40
)	Όπ.π. (σκέψη 53 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία) και απόφαση της 19ης Ιανουαρίου 2023, Unilever Italia Mkt. Operations (C‑680/20, EU:C:2023:33, σκέψη 41).
(
41
)	Όπ.π. (σκέψεις 56 και 72 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
(
42
)	Πρβλ. απόφαση της 17ης Φεβρουαρίου 2011, TeliaSonera Sverige (C‑52/09, EU:C:2011:83, σκέψη 64).
(
43
)	Βλ. προτάσεις του γενικού εισαγγελέα F. G. Jacobs στην υπόθεση ΣΥΦΑΙΤ κ.λπ. (C‑53/03, EU:C:2004:673, σημεία 71 και 72).
(
44
)	Απόφαση της 27ης Μαρτίου 2012, Post Danmark (C‑209/10, EU:C:2012:172, σκέψη 40 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία). Βλ., επίσης, ανακοίνωση της Επιτροπής – Κατευθύνσεις σχετικά με τις προτεραιότητες της Επιτροπής κατά τον έλεγχο της εφαρμογής του άρθρου [102 ΣΛΕΕ] σε καταχρηστικές συμπεριφορές αποκλεισμού που υιοθετούν δεσπόζουσες επιχειρήσεις (ΕΕ 2009, C 45, σ. 7) (στο εξής: κατευθυντήριες γραμμές της Επιτροπής) (σημεία 28 έως 31).
(
45
)	Βλ., για μια κριτική ανάλυση, Castillo de la Torre, F., και Gippini‑Fournier, E., Evidence, Proof and Judicial Review in EU Competition Law, Edward Elgar Publishing, 2024, σ. 243 έως 247.
(
46
)	Βλ. απόφαση της 27ης Μαρτίου 2012, Post Danmark (C‑209/10, EU:C:2012:172, σκέψη 41). Κατά την απόφαση αυτή, αντικειμενική δικαιολόγηση μπορεί επίσης να συνιστά το γεγονός ότι η συμπεριφορά της κατέχουσας δεσπόζουσα θέση επιχείρησης προκαλεί ουσιώδη βελτίωση της αποτελεσματικότητας, η οποία αντισταθμίζει τα ενδεχόμενα αντίθετα προς τους κανόνες του ανταγωνισμού αποτελέσματα για τους καταναλωτές. Ωστόσο, λαμβανομένης υπόψη της περιγραφής της υπόθεσης της κύριας δίκης από το αιτούν δικαστήριο, αυτού του είδους η δικαιολόγηση δεν είναι κρίσιμη εν προκειμένω.
(
47
)	Βλέπε Whish, R., και Bailey, D., όπ.π., σ. 220, και van der Vijver, T., «Article 102 TFEU: How to claim the application of objective justifications in the case of prima facie dominance abuses?», Journal of European Competition Law & Practice, τόμος 4, τεύχος 2, Oxford University Press, 2013, σ. 121 έως 133. Βλ., επίσης, κατευθυντήριες γραμμές της Επιτροπής, σημείο 28.
(
48
)	Βλ. σημείο 5 των παρουσών προτάσεων.
(
49
)	Πρβλ. αποφάσεις της 5ης Σεπτεμβρίου 2019, Regards Photographiques (C‑145/18, EU:C:2019:668, σκέψη 43), και της 9ης Νοεμβρίου 2017, AZ (C‑499/16, EU:C:2017:846, σκέψη 24).
(
50
)	Στη θεωρία επισημαίνεται ότι στην πρακτική λήψης αποφάσεων της Επιτροπής και στη νομολογία του Δικαστηρίου εφαρμόζεται μια αυστηρή προσέγγιση έναντι των αντικειμενικών δικαιολογήσεων. Βλ. O’Donoghue, R. KC, και Padilla, J., όπ.π., σ. 658.
(
51
)	Πρβλ. απόφαση της 6ης Οκτωβρίου 1994, Tetra Pak κατά Επιτροπής (T‑83/91, EU:T:1994:246, σκέψη 138), η οποία επικυρώθηκε κατ’ αναίρεση με την απόφαση της 14ης Νοεμβρίου 1996, Tetra Pak κατά Επιτροπής (C‑333/94 P, EU:C:1996:436, σκέψη 37).
(
52
)	Πρβλ. απόφαση της 27ης Μαρτίου 2012, Post Danmark (C‑209/10, EU:C:2012:172, σκέψη 42). Βλ. επίσης απόφαση Microsoft (σκέψη 688).
(
53
)	Πρβλ. απόφαση της 30ής Ιανουαρίου 2020, Generics (UK) κ.λπ. (C‑307/18, EU:C:2020:52, σκέψη 166). Βλ. επίσης απόφαση Microsoft (σκέψη 698) και απόφαση της 14ης Σεπτεμβρίου 2022, Google και Alphabet κατά Επιτροπής (Google Android) (T‑604/18, EU:T:2022:541, σκέψη 616).
(
54
)	Πρβλ. Whish, R., και Bailey, D., όπ.π., σ. 223.
(
55
)	Απόφαση Microsoft (σκέψη 688).
(
56
)	Βλ., συναφώς, απόφαση της 9ης Σεπτεμβρίου 2009, Clearstream κατά Επιτροπής (T‑301/04, EU:T:2009:317, σκέψη 106), στην οποία το Γενικό Δικαστήριο έκρινε ότι το γεγονός και μόνον ότι απαιτούνταν σημαντικές τροποποιήσεις στα πληροφορικά συστήματα, εις βάθος προετοιμασίες και πολλές δοκιμές για να καταστεί δυνατή η παροχή πρόσβασης από την κατέχουσα δεσπόζουσα θέση επιχείρηση δεν δικαιολογούσε αφ’ εαυτού διετή καθυστέρηση για την παροχή πρόσβασης.
(
57
)	Μολονότι οι αμφιβολίες τις οποίες εξέφρασε το αιτούν δικαστήριο δεν αφορούν συγκεκριμένα τον τρόπο με τον οποίο πρέπει να υπολογίζεται το κόστος εκπόνησης ενός προτύπου, είναι σημαντικό να ληφθεί υπόψη ότι το κόστος πρέπει να συναρτάται αποκλειστικά και μόνον με τους λόγους που δικαιολογούν την ανάγκη εκπόνησης ενός προτύπου και με τον χρόνο που απαιτείται για τον σκοπό αυτόν. Άλλοι παράγοντες, όπως η εκπόνηση ενός προτύπου κατόπιν εξατομικευμένης αίτησης, αντί ενός προτύπου που καλύπτει μια γενική κατηγορία εφαρμογών, θα μπορούσαν επίσης να επηρεάσουν την αμοιβή που πρέπει να καταβάλει η αιτούσα την πρόσβαση επιχείρηση. Τέλος, είναι σημαντικό να ληφθεί υπόψη το όφελος που θα μπορούσε να αποκομίσει η κατέχουσα δεσπόζουσα θέση επιχείρηση από την ένταξη του νέου προτύπου –και ως εκ τούτου των νέων συμβατών εφαρμογών– στην πλατφόρμα της.
(
58
)	Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 6ης Σεπτεμβρίου 2017, Intel κατά Επιτροπής (C‑413/14 P, EU:C:2017:632, σκέψη 135 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
(
59
)	Απόφαση Microsoft (σκέψη 335).
(
60
)	Απόφαση της 29ης Απριλίου 2004, IMS Health (C‑418/01, EU:C:2004:257, σκέψη 44).
(
61
)	Πρβλ. απόφαση της 29ης Απριλίου 2004, IMS Health (C‑418/01, EU:C:2004:257, σκέψη 45).
(
62
)	Βλ., επί του παρόντος, ανακοίνωση της Επιτροπής όσον αφορά τον ορισμό της σχετικής αγοράς για τους σκοπούς του δικαίου ανταγωνισμού της Ένωσης (C/2024/1645) (στο εξής: ανακοίνωση της Επιτροπής όσον αφορά τον ορισμό της σχετικής αγοράς).