Voorlopige editie
CONCLUSIE VAN ADVOCAAT-GENERAAL
R. NORKUS
van 4 september 2025 (1)
Zaak C‑629/24
MH,
Costa Crociere SpA
tegen
Costa Crociere SpA,
Axyme Selàrl,
Generali IARD SA,
Hiscox Insurance Company Ltd,
Caisse primaire d’assurance maladie (CPAM) de Paris,
DI,
DM,
WT,
Croisière Club SAS,
Hiscox SA,
Caisse primaire d’assurance maladie (CPAM) du Puy-De-Dôme
[verzoek van de Cour de cassation (hoogste rechter in burgerlijke en strafzaken, Frankrijk) om een prejudiciële beslissing]
„ Prejudiciële verwijzing – Verordening (EG) nr. 392/2009 – Aansprakelijkheid van vervoerders van passagiers over zee – Artikel 2 – Toepassingsgebied – Artikel 3, lid 1 – Aansprakelijkheid van vervoerders zoals bedoeld in het Verdrag van Athene – Artikel 7, eerste alinea – Informatie ten behoeve van de passagiers – Richtlijn 90/314/EEG – Pakketreizen, met inbegrip van vakantiepakketten en rondreispakketten – Artikel 5 – Aansprakelijkheid van de organisator – Cruise – Ongeval – Lichamelijk letsel van een passagier ”
I.      Inleiding
1.        Dit verzoek om een prejudiciële beslissing van de Cour de cassation (hoogste rechter in burgerlijke en strafzaken, Frankrijk) overeenkomstig artikel 267 VWEU heeft betrekking op de uitlegging van artikel 2, artikel 3, lid 1, en artikel 7, eerste alinea, van verordening (EG) nr. 392/2009 van het Europees Parlement en de Raad van 23 april 2009 betreffende de aansprakelijkheid van vervoerders van passagiers over zee bij ongevallen(2) in omstandigheden waarin een zeevervoerder de exploitant is van een cruise met de kenmerken van een „pakketreis” in de zin van richtlijn 90/314/EEG van de Raad van 13 juni 1990 betreffende pakketreizen, met inbegrip van vakantiepakketten en rondreispakketten(3).
2.        Het verzoek is ingediend in het kader van twee vorderingen uit hoofde van gezamenlijke aansprakelijkheid die reizigers hebben ingediend tegen reisbureaus, een zeevervoerder en verzekeringsmaatschappijen, naar aanleiding van lichamelijk letsel dat deze reizigers hebben opgelopen tijdens cruises die door de vervoerder zijn uitgevoerd en die door de reisbureaus als pakketten aan deze reizigers zijn verkocht. De belangrijkste rechtsvraag die in beide zaken rijst, is op welke van de voornoemde Unierechtelijke handelingen verzoekers zich kunnen beroepen ter ondersteuning van hun schadevordering. Elke partij bij de procedure beroept zich, al naargelang hun respectieve belangen, op één van de rechtshandelingen en verwerpt de toepasselijkheid van alle
andere. Derhalve moet de relatie tussen de voornoemde rechtshandelingen worden onderzocht en moet worden nagegaan of zij in gevallen waarin een zeecruise de kenmerken heeft van een pakketreis tegelijk van toepassing kunnen zijn.
3.        Dit roept complexe vragen op in verband met de afbakening van de werkingssferen van de twee handelingen, die tot nog toe door nationale rechters verschillend zijn beoordeeld en derhalve door het Hof van Justitie moeten worden verduidelijkt. Deze rechtsvraag is van aanzienlijk praktisch belang, omdat
de aansprakelijkheidsregelingen die met de betrokken Unierechtelijke handelingen zijn vastgesteld verschillende doelstellingen nastreven, vorderingen afhankelijk stellen van de vervulling van verschillende voorwaarden en deels verschillende soorten schade afdekken, zodat zij uiteindelijk verschillende maten van bescherming bieden. De uitlegging van deze Unierechtelijke handelingen vereist specifieke aandacht om een alomvattende consumentenbescherming en samenhang en eenheid binnen de rechtsorde van de Unie te waarborgen.
II.    Toepasselijke bepalingen
A.      Unierecht
4.        In het kader van de onderhavige zaken zijn de artikelen 1, 2 en 5 van richtlijn 90/314, de artikelen 1, 2, 3 en 7 van verordening nr. 392/2009, alsook de artikelen 1, 3, 7 en 14 van bijlage I daarbij, artikel 3 van verordening (EU) nr. 1177/2010(4) en de artikelen 3 en 14 van richtlijn 2015/2302/EU(5) relevant.
B.      Frans recht
5.        Richtlijn 90/314 is omgezet in nationale wetgeving door loi n° 92‑645 du 13 juillet 1992 (wet nr. 92‑645 van 13 juli 1992)(6), waarvan de bepalingen vervolgens zijn gecodificeerd in de Code du tourisme (Frans wetboek toerisme). De versie van de relevante artikelen van dit wetboek is die van loi n° 2009‑888 du 22 juillet 2009 (wet nr. 2009‑888 van 22 juli 2009).(7) De bepalingen luiden als volgt:
–      artikel L. 211‑1:
„I.- Dit hoofdstuk is van toepassing op natuurlijke of rechtspersonen die zich bezighouden met of meewerken aan activiteiten die bestaan uit de organisatie of verkoop, ongeacht hoe zij worden beloond, van:
a)      individuele reizen of groepsreizen of -vakanties;
b)      diensten die kunnen worden verleend in verband met reizen of vakanties, in het bijzonder de uitgifte van tickets, de reservering van kamers in hotels of toeristische accommodaties en de uitgifte van vouchers voor logies of maaltijden;
[...]”
–      artikel L. 211‑2:
„Een pakketreis is de prestatie die:
1.      het resultaat vormt van een van tevoren georganiseerde combinatie van niet minder dan twee handelingen die respectievelijk betrekking hebben op vervoer, logies of andere, niet met vervoer of logies verband houdende toeristische diensten die een significant deel van het pakket uitmaken;
2.      een periode van meer dan vierentwintig uur beslaat of een overnachting behelst;
3.      wordt verkocht of ten verkoop aangeboden voor een gezamenlijke prijs.”
–      artikel L. 211‑16:
„Iedere natuurlijke of rechtspersoon die de in artikel L. 211‑1 bedoelde handelingen verricht, is van rechtswege tegenover de koper aansprakelijk voor de goede uitvoering van de uit deze overeenkomst voortvloeiende verplichtingen, ongeacht of de overeenkomst op afstand is gesloten en of deze verplichtingen door hemzelf of door andere dienstverleners moeten worden uitgevoerd, onverminderd zijn recht van verhaal op laatstgenoemden en binnen de grenzen van de schadevergoedingen waarin internationale verdragen voorzien.
Hij kan echter geheel of gedeeltelijk van zijn aansprakelijkheid worden ontheven door te bewijzen dat het niet of slecht uitvoeren van de overeenkomst toe te schrijven is aan de koper, aan een tekortkoming die niet te voorzien was of kon worden opgeheven en die toe te schrijven is aan een derde die niet bij de levering van de bij de overeenkomst bedoelde diensten betrokken is, of aan overmacht.”
III. Aan het hoofdgeding ten grondslag liggende feiten en prejudiciële vragen
6.        Op 11 februari 2016 kocht DM voor zichzelf en zijn echtgenote, DI, van reisbureau Croisière Club SAS een pakketreis voor de prijs van 1 782 EUR. Het pakket bestond uit een cruise van 30 maart tot 11 april 2016 van Marseille (Frankrijk) naar de Griekse eilanden, met vijf tussenstops, aan boord van een door Costa Crociere SpA geëxploiteerd schip.
7.        Op 30 maart 2016 kwam DI ten val na een duw van een niet-geïdentificeerde persoon, terwijl zij zich bediende van het buffet op het schip, dat nog voor anker lag in de haven van Marseille. Haar val veroorzaakte een fractuur van de linker humeruskop. Bijgevolg hebben DI en DM niet deelgenomen aan de cruise en hebben zij een schadevordering ingesteld tegen Costa Crociere en Croisière Club. Hiscox Insurance Company Ltd (hierna: „Hiscox”), verzekeraar van Croisière Club, heeft vrijwillig geïntervenieerd in de zaak.
8.        Op 22 oktober 2020 heeft de tribunal judiciaire de Nanterre (rechter in eerste aanleg Nanterre, Frankrijk) zowel Costa Crociere als Croisière Club aansprakelijk gesteld voor de veroorzaakte schade en heeft zij deze ondernemingen, samen met Hiscox, veroordeeld tot het betalen van verschillende schadevergoedingen aan DI en DM. Costa Crociere, Croisière Club en Hiscox zijn tegen deze beslissing in beroep gegaan.
9.        Bij arrest van 14 februari 2023 heeft de cour d’appel de Versailles (rechter in tweede aanleg Versailles, Frankrijk), overeenkomstig de artikelen L. 211‑1 e.v. van het wetboek toerisme, waarbij richtlijn 90/314 in nationaal recht is omgezet, Costa Crociere en Croisière Club veroordeeld tot vergoeding van de door DI en DM geleden schade. Op dezelfde basis heeft deze rechter Hiscox gelast om Croisière Club te vrijwaren van de tegen haar uitgesproken veroordelingen en Costa Crociere gelast zowel Croisière Club als Hiscox te vrijwaren van de tegen hen uitgesproken veroordelingen.
10.      In haar cassatieberoep bij
de Cour de cassation heeft Costa Crociere aangevoerd dat de cour d’appel de Versailles ten onrechte heeft geweigerd om verordening nr. 392/2009 en het Verdrag van Athene(8) toe te passen en ten onrechte heeft geoordeeld dat zij overeenkomstig de artikelen L. 211‑1 e.v. van het wetboek toerisme aansprakelijk is voor de door DI en DM geleden schade.
11.      Op 18 januari 2017 heeft MH via het reisbureau Blue Passion een cruise geboekt op een schip van Costa Crociere voor een prijs van 12 038 EUR. Deze cruise zou haar tussen 15 februari en 17 maart 2017 van Valparaiso (Chili) naar Melbourne (Australië) brengen. Tijdens de nacht van 17 op 18 februari 2017 is zij opgestaan uit bed zonder het licht aan te doen en is zij gevallen, waarbij zij een
humeruskop heeft gebroken. Zij is vervolgens voor medische behandeling gerepatrieerd naar het Franse vasteland.
12.      In juli 2017 heeft MH een schadevordering ingesteld tegen Blue Passion en Costa Crociere. Hiscox, de verzekeraar van deze ondernemingen, heeft vrijwillig geïntervenieerd in de zaak.
13.      Bij vonnis van 24 oktober 2019 heeft de tribunal de grande instance de Paris (rechter in eerste aanleg Parijs, Frankrijk) geoordeeld dat Blue Passion en Costa Crociere voor 20 % aansprakelijk zijn voor de door MH als gevolg van haar val geleden schade. Deze rechter was van oordeel dat MH deels verantwoordelijk is omdat zij het licht niet had aangedaan. Deze rechter heeft Blue Passion en Costa Crociere, samen met Hiscox, overeenkomstig de artikelen L. 211‑2 e.v. van het wetboek toerisme gelast aan MH een schadevergoeding van 2 041,53 EUR te betalen.
14.      Op 22 september 2020 is Blue Passion in gerechtelijke vereffening gesteld.
15.      In hoger beroep heeft de cour d’appel de Paris (rechter in tweede aanleg Parijs, Frankrijk) in zijn arrest van 17 november 2022 geoordeeld dat MH, omdat zij het licht niet had aangedaan, als enige verantwoordelijk was voor haar ongeval. Daarom kon Blue Passion niet overeenkomstig de artikelen L. 211‑1 e.v. van het wetboek toerisme aansprakelijk worden gesteld voor het slecht uitvoeren van de overeenkomst. Voorts heeft deze rechter geoordeeld dat Costa Crociere niet aansprakelijk kon worden gesteld voor het ongeval uit hoofde van verordening nr. 392/2009 en het Verdrag van Athene, aangezien er geen bewijs was van scheepsbewegingen of tekortkomingen van Costa Crociere die de val zouden kunnen hebben veroorzaakt. Dienovereenkomstig heeft de cour d’appel de Paris MH en iedere andere eiser niet-ontvankelijk verklaard in hun vorderingen tegen Blue Passion – die in vereffening verkeert –, het vonnis waarin de aansprakelijkheid van Costa Crociere en Blue Passion is erkend vernietigd en de vorderingen van MH tegen Costa Crociere en Hiscox afgewezen.
16.      MH heeft bij de Cour de cassation cassatieberoep ingesteld, waarin zij heeft aangevoerd dat de cour d’appel de Paris heeft gedwaald door te weigeren om de artikelen L. 211‑2 en L. 211‑16 van het wetboek toerisme, waarbij richtlijn 90/314 in nationaal recht is omgezet, toe te passen en in plaats daarvan verordening nr. 392/2009 en het Verdrag van Athene toe te passen.
17.      De Cour de cassation, die de verwijzende rechter is, heeft bij de behandeling van de twee cassatieberoepen opgemerkt dat zowel beide rechters in tweede aanleg als rechtsgeleerden verdeeld zijn over de vraag of verordening nr. 392/2009 van toepassing is op exploitanten van zeecruises die pakketten aanbieden die worden beschouwd als pakketreizen in de zin van richtlijn 90/314.
18.      Enerzijds is betoogd dat de aansprakelijkheid van organisatoren van als rondreispakketten verkochte zeecruises onder de aansprakelijkheidsregeling van richtlijn 90/314 valt. Verordening nr. 392/2009 voorziet namelijk niet in een uitzondering op de bij deze richtlijn ingestelde regeling van strikte aansprakelijkheid van de organisator of doorverkoper, waardoor een betere bescherming van de consument wordt gewaarborgd. Bovendien is verordening nr. 392/2009 alleen van toepassing op overeenkomsten die uitsluitend betrekking hebben op vervoer van passagiers over zee en is de verwijzing in artikel 7 van deze verordening naar richtlijn 90/314 beperkt tot de verplichtingen van de organisator met betrekking tot de verstrekking van informatie aan passagiers, en heeft deze geen betrekking op de aansprakelijkheidsregeling die door deze richtlijn wordt vastgesteld.
19.      Anderzijds is volgens de verwijzende rechter betoogd dat de aansprakelijkheid van organisatoren van als rondreispakketten verkochte cruises onder de aansprakelijkheidsregeling van verordening nr. 392/2009 valt aangezien, overeenkomstig artikel 14 van het Verdrag van Athene, waarnaar artikel 3 van de verordening verwijst, tegen de vervoerder of feitelijke vervoerder geen aansprakelijkheidsvordering kan worden ingesteld die voortvloeit uit het overlijden of persoonlijk letsel van een passagier of uit verlies of beschadiging van de bagage, anders dan op grond van dit verdrag. Bovendien bevat deze verordening geen enkele bepaling waarbij cruises zouden worden uitgesloten van de werkingssfeer ervan. Bovendien verwijst artikel 7 van deze verordening naar richtlijn 90/314.
20.      Voorts legt de verwijzende rechter uit dat volgens sommige auteurs een onderscheid moet worden gemaakt al naargelang het ongeval van de passagier tijdens de cruise verband houdt met het vervoer zelf – in welk geval de aansprakelijkheid van de vervoerder onder het Verdrag van Athene valt – of met een toeristische dienst die in verband met dat vervoer werd verstrekt – in welk geval richtlijn 90/314 van toepassing is.
21.      In het licht van deze overwegingen heeft de Cour de cassation de behandeling van de zaak geschorst en het Hof van Justitie van de Europese Unie verzocht om een prejudiciële beslissing over de volgende vragen:
„1)      Moeten artikel 2, artikel 3, lid 1, en artikel 7, eerste alinea, van verordening [nr. 392/2009], en bijlage I daarbij, aldus worden uitgelegd dat zij de aansprakelijkheid regelen van een zeevervoerder die de exploitant is van een cruise met de kenmerken van een pakketreis in de zin van richtlijn [90/314]?
2)      Indien de eerste vraag bevestigend wordt beantwoord, regelen deze bepalingen van [verordening nr. 392/2009] de aansprakelijkheid van deze exploitant uitsluitend indien het persoonlijk letsel verband houdt met vervoer over zee?”
IV.    Procedure bij het Hof
22.      De verwijzingsbeslissing van 15 mei 2024 is op 25 september 2024 ter griffie van het Hof ingekomen.
23.      DM en WT, in hun hoedanigheid van erfgenamen van DI, MH, Costa Crociere, Croisière Club en haar verzekeraar Hiscox, Hiscox in haar hoedanigheid van verzekeraar van Blue Passion, die in gerechtelijke vereffening verkeert, de Franse regering en de Europese Commissie hebben schriftelijke opmerkingen ingediend binnen de in artikel 23 van het Statuut van het Hof van Justitie van de Europese Unie bepaalde termijn.
24.      Overeenkomstig artikel 76, lid 2, van zijn Reglement voor de procesvoering heeft het Hof beslist geen pleitzitting te houden.
V.      Juridische analyse
A.      Opmerkingen vooraf
25.      Cruises zijn populair omdat ze een gemakkelijke alles-in-een-vakantiebelevenis bieden die de reis, het verblijf, de maaltijden en het entertainment omvat. Reizigers kunnen meerdere bestemmingen bezoeken zonder verschillende keren uit te pakken, zij kunnen genieten van een breed scala aan activiteiten aan boord en krijgen vaak waar voor hun geld. Cruises spreken verschillende mensen aan dankzij de ontspannen sfeer, de vele sociale mogelijkheden die ze bieden en het gemak waarmee ze zijn georganiseerd. Vanuit juridisch oogpunt hebben overeenkomsten voor cruises een specifiek kenmerk: naast het vervoerselement bevatten ze ook elementen van andere diensten, zoals vrijetijdsactiviteiten.
26.      In het Unierecht wordt dit erkend in artikel 3 van verordening nr. 1177/2010, waarin een „cruise” is gedefinieerd als een „vervoersdienst over zee of binnenwateren, uitsluitend bedoeld voor plezier of recreatie, aangevuld met accommodatie en andere voorzieningen, met meer dan twee overnachtingen aan boord”. Als gevolg hiervan vallen sommige aspecten van de door de passagier gesloten overeenkomst mogelijk onder de werkingssfeer van meerdere Unierechtelijke handelingen. Indien de overeengekomen dienst niet of slecht wordt uitgevoerd, kunnen complexe vragen rijzen over de afbakening van de werkingssfeer van deze handelingen.
27.      In de onderhavige zaken, die betrekking hebben op lichamelijk letsel opgelopen door twee passagiers tijdens cruises in 2016 en 2017, rijst de vraag hoe de werkingssfeer van de twee relevante Unierechtelijke handelingen, namelijk richtlijn 90/314 en verordening nr. 392/2009, moet worden afgebakend. In elk van deze rechtsinstrumenten wordt, zoals ik later nader zal toelichten, een afzonderlijke aansprakelijkheidsregeling vastgesteld: in het eerste geval die van de organisator, en in het tweede geval die van de vervoerder. Aangezien bij verordening nr. 392/2009 het Verdrag van Athene volledig is opgenomen in de rechtsorde van de Unie, zijn de oorsprong en het doel van dit verdrag van aanzienlijk belang voor de analyse. Het Protocol van Londen(9), waarbij het Verdrag van Athene is gewijzigd en waartoe de Europese Unie is toegetreden, is eveneens relevant. Opgemerkt zij echter dat richtlijn 2015/2302, die inmiddels richtlijn 90/314 heeft vervangen, ratione temporis niet van toepassing is op de onderhavige zaken, aangezien deze pas op 1 juli 2018 van toepassing is geworden.
28.      Uit de samenvatting van het onderwerp van de twee prejudiciële vragen blijkt duidelijk dat het gepast is om deze vragen samen te behandelen. Het centrale doel van de analyse is om de criteria vast te stellen voor de afbakening van de werkingssfeer van de twee aansprakelijkheidsregelingen, en zo meer juridische duidelijkheid te scheppen over hun respectieve werkingssfeer. Daartoe zal ik de twee regelingen vergelijken en de essentiële kenmerken ervan belichten.(10) Via uitlegging zal ik bepalen in hoeverre de betrokken Unierechtelijke handelingen betrekking hebben op vervoersaspecten en andere diensten. Daarbij zal ik onderzoeken of het noodzakelijk is om een onderscheid te maken tussen verschillende soorten diensten, aangezien sommige van de tijdens een cruise aangeboden diensten weinig of zelfs geen verband houden met vervoer. Tot slot zal ik een aantal uitleggingscriteria voorstellen om de verwijzende rechter te helpen te bepalen welke aansprakelijkheidsregeling in de specifieke context van de bij hem aanhangige zaken van toepassing is.(11)
B.      Presentatie van de aansprakelijkheidsregelingen die van toepassing zijn op het vervoer van passagiers over zee en de wisselwerking tussen deze regelingen
1.      Overzicht van de essentiële kenmerken van beide aansprakelijkheidsregelingen
29.      Artikel 3, lid 1, van verordening nr. 392/2009 bepaalt dat de aansprakelijkheidsregeling voor schade aan passagiers van een schip die van toepassing is op zeevervoerders wordt geregeld door de artikelen 1 en 1 bis, artikel 2, lid 2, de artikelen 3 tot en met 16, en de artikelen 18, 20 en 21 van het Verdrag van Athene. Zoals eerder vermeld, is dit verdrag door de goedkeuring van deze verordening een integrerend deel geworden van de rechtsorde van de Unie.(12)
30.      De in het Verdrag van Athene vastgestelde aansprakelijkheidsregeling bepaalt dat bij schade geleden als gevolg van het overlijden of persoonlijk letsel van een passagier niet veroorzaakt door een scheepvaartincident, de vervoerder aansprakelijk is indien het incident dat de schade heeft veroorzaakt aan de schuld of nalatigheid van de vervoerder te wijten is, en dat de bewijslast dat er sprake is van schuld of nalatigheid bij de eiser berust.(13)
31.      Uit artikel 14 van het Verdrag van Athene blijkt duidelijk dat een vordering in de bovengenoemde omstandigheden uitsluitend kan worden ingesteld op grond van dit verdrag. Hieruit kan worden afgeleid dat verordening nr. 392/2009 een specifieke rechtsgrondslag is voor vorderingen tegen de vervoerder bij overlijden of persoonlijk letsel in het kader van zeevervoer.
32.      In deze context moet worden verwezen naar overweging 19 van verordening nr. 392/2009, waarin wordt vermeld dat het de doelstelling van deze verordening is om op Unieniveau uniforme regels („een uniforme regeling”)(14) te ontwikkelen inzake de rechten van vervoerders over zee en hun passagiers bij ongevallen, aangezien deze doelstelling niet voldoende door de lidstaten kan worden verwezenlijkt. Deze vermelding steunt mij in de opvatting dat verordening nr. 392/2009 een rechtskader vormt waarmee een duidelijk afgebakend onderwerp wordt geregeld, met uitsluiting van mogelijk conflicterende regels, voor wat betreft vervoer van passagiers over zee.(15)
33.      Wat in het bijzonder het toepassingsgebied van verordening nr. 392/2009 betreft, bepaalt artikel 3, lid 6, van het aan de verordening gehechte Verdrag van Athene dat de aansprakelijkheid van de vervoerder uitsluitend betrekking heeft op schade als gevolg van incidenten die „zich tijdens het vervoer hebben voorgedaan”. Met andere woorden, met deze bepaling wordt een periode of proces vastgesteld waarbinnen de aansprakelijkheid van de vervoerder van toepassing is, en de specifieke gevolgen hiervan worden vastgesteld door andere bepalingen van die verordening.
34.      In dat verband bepaalt artikel 2 dat verordening nr. 392/2009 van toepassing is op „al het internationaal vervoer” in de zin van artikel 1, punt 9, van het Verdrag van Athene, waarin die term wordt gedefinieerd als „elk vervoer waarvan volgens de vervoersovereenkomst de plaats van vertrek en die van bestemming in twee verschillende staten liggen of in één enkele staat indien er volgens de vervoersovereenkomst of het voorziene vaarplan een tussenliggende aanloophaven in een andere staat is”.
35.      Bovendien bepaalt artikel 1, punt 8, onder a), van het Verdrag van Athene dat „vervoer” betrekking heeft op de periode gedurende welke de passagier en/of zijn hutbagage zich aan boord van het schip bevinden, de periode gedurende het in- en ontschepen en de periode tijdens welke de passagier en zijn hutbagage over het water worden vervoerd van de kade naar het schip of omgekeerd indien de prijs van dit vervoer begrepen is in die van het biljet of indien het vaartuig dat voor dat bijkomend vervoer wordt gebruikt, door de vervoerder ter beschikking van de passagier werd gesteld. Het vervoer omvat echter niet de periode gedurende welke de passagier zich in een zeeterminal of op een kade of in een andere haveninstallatie bevindt.
36.      Gelet op de bovenstaande overwegingen en op het feit dat een cruise voornamelijk – zij het niet uitsluitend – bestaat uit vervoer van passagiers over zee, kan redelijkerwijs worden aangenomen dat lichamelijk letsel dat passagiers oplopen als gevolg van ongevallen die plaatsvinden tijdens hun vervoer aan boord binnen het toepassingsgebied van verordening nr. 392/2009 kunnen vallen. Lichamelijk letsel dat passagiers oplopen wanneer zij niet aan boord zijn van het schip valt daarentegen niet onder deze verordening.
37.      Vervolgens rijst de vraag of richtlijn 90/314 ook van toepassing kan zijn in deze omstandigheden. Als dat het geval is, zou dit betekenen dat er in sommige gevallen sprake is van overlappende werkingssferen. Artikel 7 van verordening nr. 392/2009 geeft bepaalde aanwijzingen met betrekking tot het antwoord op deze vraag. Volgens deze bepaling moeten de vervoerder en/of de feitelijke vervoerder, onverminderd de verplichtingen van touroperators overeenkomstig richtlijn 90/314, ervoor zorgen dat aan de passagiers bij de afvaart passende en begrijpelijke informatie wordt verstrekt over hun rechten uit hoofde van deze verordening.
38.      Uit deze bepaling blijkt dat de Uniewetgever zich er bij de vaststelling van verordening nr. 392/2009 ten volle van bewust was dat zeevervoer deel zou kunnen uitmaken van een pakketreis die onder richtlijn 90/314 valt. Uit deze bepaling blijkt eveneens dat de uit hoofde van verordening nr. 392/2009 toegekende rechten, met name in het kader van de door deze verordening vastgestelde aansprakelijkheidsregeling van vervoerders van passagiers over zee, aan de passagiers moeten worden meegedeeld en dat deze rechten derhalve ook van toepassing kunnen zijn in het kader van pakketreizen.
39.      Die plicht van zeevervoerders om de passagiers informatie te verstrekken over hun rechten uit hoofde van verordening nr. 392/2009 geldt „onverminderd” de rechten waarover passagiers mogelijk beschikken uit hoofde van richtlijn 90/314 met betrekking tot touroperators. Het moet echter worden opgemerkt dat de term „onverminderd” niet tot doel heeft de toepassing van verordening nr. 392/2009 op de aansprakelijkheidsregeling van de zeevervoerder in het geval van overlijden of lichamelijk letsel van passagiers uit te sluiten of te beperken. Het is daarentegen duidelijk dat de aansprakelijkheidsregeling specifiek van toepassing blijft in geval van het overlijden of persoonlijk letsel van een passagier tijdens het zeevervoer, krachtens een bepaling van een internationaal verdrag dat een integrerend deel uitmaakt van het Unierecht.
40.      De aansprakelijkheidsregeling van richtlijn 90/314 heeft dan weer betrekking op de aansprakelijkheid van de organisator voor niet-nakoming van zijn contractuele verplichtingen ten aanzien van de consument. Meer in het bijzonder bepaalt artikel 5, lid 1, van deze richtlijn dat de organisator tegenover de consument aansprakelijk is voor de goede uitvoering van de uit de pakketovereenkomst voortvloeiende verplichtingen, ongeacht of deze verplichtingen zijn uit te voeren door de organisator zelf dan wel door andere verstrekkers van diensten, zoals, in het geval van een cruise, de vervoerder.(16) Zoals blijkt uit artikel 5, lid 2, van de richtlijn, voorziet deze met name ook in schadeloosstelling in het geval van lichamelijk letsel dat voortvloeit uit het niet of slecht uitvoeren van de contractueel overeengekomen diensten.(17)
41.      Voor deze analyse kan derhalve worden gesteld dat de twee aansprakelijkheidsregelingen zowel qua regelgevingsdoeleinden als qua rechtsgrondslagen verschillen. Hieruit volgt dat deze regelingen in het geval van ongevallen van passagiers aan boord van een cruiseschip tegelijkertijd van toepassing kunnen zijn. Vanuit dat oogpunt kan niet worden uitgesloten dat de werkingssferen van respectievelijke verordening nr. 392/2009 en richtlijn 90/314 elkaar in bepaalde omstandigheden kunnen overlappen. Dit gezegd zijnde, moet worden beklemtoond dat deze rechtshandelingen niet op dezelfde manier van toepassing zijn. Ze streven immers verschillende doelstellingen na en regelen verschillende aspecten van dezelfde reissituatie.(18)
42.      Daarom zijn eventuele vorderingen van een passagier gericht tegen verschillende partijen, namelijk de vervoerder en/of de organisator. Deze partijen kunnen dezelfde marktdeelnemer of verschillende marktdeelnemers zijn. In het licht van de verschillende functies die deze partijen vervullen bij de uitvoering van een cruise, mag redelijkerwijs worden aangenomen dat elke partij uitsluitend aansprakelijk kan worden gesteld voor inbreuken op haar eigen verplichtingen jegens de passagier.
43.      Dienovereenkomstig is de vervoerder doorgaans aansprakelijk voor lichamelijk letsel opgelopen aan boord van het schip, waarbij de voorwaarden voor de vaststelling van dergelijke aansprakelijkheid verschillen naargelang het betrokken letsel al dan niet het resultaat is van een „scheepvaartincident” in de zin van het Verdrag van Athene. De organisator is daarentegen verantwoordelijk voor het waarborgen van de goede uitvoering van de pakketreisovereenkomst en is daarom ook aansprakelijk voor tekortkomingen die toe te schrijven zijn aan het gedrag van de vervoerder. Bovendien volgt uit de definitie van „pakket” in artikel 2, lid 1, van richtlijn 90/314 dat „vervoer” over het algemeen wordt beschouwd als een van de integrale onderdelen van een pakket.
44.      In dit kader moet worden opgemerkt dat artikel 4, lid 1, onder b), van richtlijn 90/314 organisatoren specifiek verplicht om passagiers vóór het begin van de reis bepaalde inlichtingen te verstrekken, waaronder de tijdstippen en locaties van tussenstops en aansluitingen alsook gegevens over het verblijf van de reiziger, bij voorbeeld een hut of slaapplaats op een schip. Met andere woorden, de werkingssfeer van richtlijn 90/314 omvat tot op zekere hoogte ook het vervoer van passagiers over zee.
45.      Dit betekent dat de passagier in beginsel een keuze heeft tussen twee afzonderlijke verhaalsmogelijkheden. Er zij echter beklemtoond dat dit hem niet ontslaat van de verplichting om in elk afzonderlijk geval zorgvuldig te beoordelen of verordening nr. 392/2009 en richtlijn 90/314 in het licht van de specifieke omstandigheden van het individuele geval van toepassing zijn, en of aan de voorwaarden ervan is voldaan.(19)
46.      Als het de bedoeling is dat beide regelingen tegelijkertijd van toepassing zijn, rijst de vraag hoe juridische samenhang kan worden gewaarborgd. Een uitlegging van richtlijn 90/314 geeft aan dat de Uniewetgever reeds rekening had gehouden met de mogelijke toepasselijkheid van het Verdrag van Athene toen dit verdrag nog niet was opgenomen in verordening nr. 392/2009 en nog geen deel uitmaakte van de rechtsorde van de Unie. De derde alinea van artikel 5, lid 2, van richtlijn 90/314 bepaalt immers dat „[v]oor wat betreft de schade die voortvloeit uit het niet of slecht uitvoeren van de in het pakket opgenomen dienstverrichtingen, [...] [de lidstaten kunnen] toestaan dat de schadeloosstelling wordt beperkt overeenkomstig de internationale overeenkomsten waarbij deze dienstverrichtingen worden geregeld”. Overweging 19 van richtlijn 90/314 verwijst in dat verband met name naar „het Verdrag van Athene van 1974 inzake het vervoer per schip”.
47.      Richtlijn 2015/2302, die in de plaats is gekomen van richtlijn 90/314, is in de onderhavige zaken weliswaar ratione temporis niet van toepassing, maar moet in het kader van de aan de orde zijnde
uitlegging ook in aanmerking worden genomen. Artikel 14, lid 4, van richtlijn 2015/2302 verduidelijkt het verband tussen de regels die van toepassing zijn op pakketreizen en de internationale verdragen die van toepassing zijn op reisdiensten en, met name, de regels van het Verdrag van Athene. Dit lid bepaalt dat „[v]oor zover internationale verdragen waarbij de Unie partij is, grenzen stellen aan de voorwaarden waaronder dienstverleners die reisdiensten verlenen die deel uitmaken van een pakketreis, schadevergoeding moeten betalen, of aan de hoogte van die schadevergoeding, [...] die grenzen ook [gelden] voor de organisator”. De regelgevingsdoelstelling van deze bepaling is om billijkheid en juridische samenhang te waarborgen, zodat organisatoren uit hoofde van het internationaal recht niet aan hogere eisen moeten voldoen dan de dienstverlener zelf.
48.      Voorts moet worden verwezen naar artikel 14, lid 5, van richtlijn 2015/2302, dat bepaalt dat het recht op schadevergoeding uit hoofde van deze richtlijn de rechten van reizigers uit hoofde van verordening nr. 392/2009 onverlet laat, zij het met de beperking dat de schadevergoedingen uit hoofde van die richtlijn en die verordening met elkaar worden verrekend om te voorkomen dat te veel schadevergoeding wordt uitgekeerd. Deze bepaling ondersteunt mijn stelling dat de twee aansprakelijkheidsregelingen onderling met elkaar verbonden zijn. Deze regelingen zijn ontworpen om naast elkaar te bestaan en, in beginsel, tegelijkertijd voor passagiers beschikbaar te zijn, om te zorgen voor een brede bescherming voor de passagiers, zonder dat zij worden beperkt tot één verhaalsmogelijkheid. Deze gelijktijdige toepasselijkheid wordt echter door de Uniewetgever expliciet beperkt om te voorkomen dat de passagier voor hetzelfde incident – van meerdere aansprakelijke partijen – te veel schadevergoeding ontvangt.
2.      Parallellen met het luchtvervoer van passagiers
49.      Ik zal dit algemene overzicht nu aanvullen met een korte excursie naar de aansprakelijkheidsregeling die van toepassing is op het luchtvervoer van passagiers, waaruit relevante juridische conclusies kunnen worden getrokken voor deze analyse, aangezien zowel de Uniewetgever als het Hof een aantal verduidelijkingen heeft verstrekt in verband met de materiële werkingssfeer van de toepasselijke regels.
50.      In het arrest Irish Ferries(20) heeft het Hof de grondslag gelegd op basis waarvan de bepalingen inzake vervoer van passagiers over zee analoog kunnen worden uitgelegd aan die inzake luchtvervoer. De door het Hof uitgewerkte analogie had betrekking op de mogelijke financiële druk op zeevervoerders als gevolg van de maatregelen inzake vergoeding van artikel 19 van verordening nr. 1177/2010, waarbij het Hof heeft verklaard dat het op het gebied van luchtvervoer reeds had geoordeeld dat dergelijke gevolgen in het licht van de doelstelling om een hoog niveau van bescherming van de passagiers te waarborgen niet als onevenredig kunnen worden beschouwd.
51.      In het arrest Primera Air Scandinavia(21) heeft het Hof de wisselwerking tussen de regels inzake het luchtvervoer van passagiers en de regels inzake pakketreizen onderzocht en heeft het geoordeeld dat het recht op compensatie uit hoofde van artikel 7 van verordening nr. 261/2004(22) van toepassing is in een situatie waarin de door een passagier gekochte vlucht deel uitmaakt van een pakketreis, zonder dat dit van invloed is op de eventuele rechten op grond van richtlijn 90/314.
52.      In het arrest Hembesler en Condor Flugdienst(23) heeft het Hof bevestigd dat het in het kader van een pakketreis mogelijk is de regels van zowel richtlijn 2015/2302 als verordening (EG) nr. 261/2004 toe te passen op passagiers van luchtvervoer. Volgens het Hof kon de rechtsbescherming van deze passagiers immers niet uitsluitend door richtlijn 2015/2302 worden gewaarborgd. Op basis van artikel 3, lid 6, van verordening nr. 261/2004 en artikel 14, lid 5, van richtlijn 2015/2302 is het Hof tot de slotsom gekomen dat de respectieve werkingssferen van deze twee handelingen van afgeleid recht elkaar kunnen overlappen. Het Hof heeft echter opgemerkt dat het gelijktijdige beroep op deze bepalingen wordt beperkt door de weigering van overcompensatie voor de door de passagier geleden schade.
53.      Uit de voornoemde arresten blijkt dat op het gebied van luchtvervoer van passagiers de parallelle toepassing van twee afzonderlijke aansprakelijkheidsregelingen mogelijk is, voor zover hiermee een brede bescherming van de passagiers wordt gewaarborgd. Aangezien deze regelingen functioneren via andere juridische mechanismen en gericht zijn op andere categorieën van aansprakelijke partijen, bevatten de relevante Unierechtelijke instrumenten echter specifieke bepalingen waarmee hun respectieve werkingssferen worden afgebakend.(24) Aangezien er geen gedetailleerde bepalingen bestaan inzake het vervoer van passagiers over zee – waar het in de onderhavige zaken om draait – en aangezien het Hof zich nog niet heeft uitgesproken over de afbakening tussen de materiële werkingssfeer van deze regels en die van de regels inzake pakketreizen, is er behoefte aan verduidelijking door middel van uitlegging. Hierover gaat de volgende afdeling.
C.      Noodzaak van een samenhangende en met de betrokken belangen rekening houdende uitlegging van de regels inzake het vervoer van passagiers over zee
54.      Het feit dat beide aansprakelijkheidsregelingen parallel van toepassing kunnen zijn, mag niet verhullen dat het vervoerselement in cruise-overeenkomsten slechts een betrekkelijk klein deel vormt van het totaalpakket dat wordt aangeboden door de organisator, terwijl andere diensten – zoals entertainment, verblijf en maaltijden – duidelijk overheersen. Dit weerspiegelt ook de vraag van de consument: cruisepassagiers willen over het algemeen vermaakt worden terwijl zij nieuwe delen van de wereld ontdekken. Indien het meest belangwekkende aspect het vervoer zou zijn, zouden er zeker snellere en kostenefficiëntere alternatieven bestaan voor cruises. Bijgevolg is de werkingssfeer van richtlijn 90/314 in de praktijk aanzienlijk breder dan het toepassingsgebied van verordening nr. 392/2009, dat beperkt is tot aansprakelijkheidskwesties in verband met het overlijden of letsel van passagiers tijdens het vervoer.
55.      Bovendien mag niet over het hoofd worden gezien dat de Uniewetgever de wetgeving inzake consumentenbescherming, en met name de wetgeving inzake pakketreizen, geleidelijk heeft gemoderniseerd, teneinde tegemoet te komen aan de toenemende vraag bij reizigers naar cruisereizen. In richtlijn 90/314 werden cruises niet expliciet genoemd, maar overweging 17 van richtlijn 2015/2302 verwijst er nu expliciet naar en omschrijft cruises in wezen als een combinatie van meerdere diensten, waarbij de vervoerscomponent een ondergeschikte rol speelt.
56.      De rechtspraak van het Hof lijkt te weerspiegelen dat wetgeving inzake pakketreizen steeds belangrijker wordt voor het waarborgen van de bescherming van passagiers. In het arrest Pammer en Hotel Alpenhof(25) heeft het Hof geoordeeld dat was voldaan aan de voorwaarden om een reis per vrachtschip aan te merken als een „pakket” in de zin van artikel 2, punt 1, van richtlijn 90/314 ondanks het feit dat de reis in kwestie plaatsvond onder veel eenvoudigere omstandigheden dan die van een traditionele cruise. Het vervoersaspect werd slechts in aanmerking genomen voor zover het een noodzakelijk onderdeel van de pakketreis vormde. Zodoende heeft het Hof deze categorie van zeevervoer daadwerkelijk binnen de werkingssfeer van de wetgeving inzake consumentenbescherming gebracht. A fortiori moet deze redenering ook van toepassing zijn op meer complexe of gesofisticeerde vormen van cruisereizen.
57.      Naar mijn mening moet met deze aspecten rekening worden gehouden bij het bepalen welk van de instrumenten van het Unierecht in feite van toepassing is. Problemen met de afbakening tussen de werkingssfeer van verordening nr. 392/2009 en die van richtlijn 90/314 zullen zich waarschijnlijk met name voordoen wanneer plichtsverzuim leidt tot lichamelijk letsel bij de passagier, ongeacht of een dergelijk letsel zich voordoet in het kader van het vervoer zelf of in verband met andere diensten. Bij het bepalen van de grenzen van de respectieve werkingssferen van deze Unierechtelijke handelingen moet enerzijds in overweging worden genomen dat richtlijn 90/314 bepalingen bevat die zeer gunstig zijn voor de consument.(26) Daarom moeten de bepalingen van richtlijn 90/314 in het belang van de consument zo breed mogelijk worden toegepast. Anderzijds mag verordening nr. 392/2009 niet van haar beoogde doel worden beroofd. Zij moet veeleer worden toegepast in overeenstemming met haar oorspronkelijke doelstelling, namelijk het waarborgen van schadevergoeding voor lichamelijk letsel dat nauw verband houdt met het vervoer.(27)
58.      In tegenstelling tot het argument dat wordt aangevoerd door sommige partijen, ben ik het niet eens met het standpunt dat verordening nr. 392/2009 de bepalingen van richtlijn 90/314 in alle omstandigheden volledig vervangt. Dit argument berust op de veronderstelling dat ingevolge artikel 14 van het Verdrag van Athene uitsluitend de bepalingen van dit verdrag worden toegepast. Deze uitlegging gaat echter voorbij aan het feit dat het primaire doel van deze bepaling is om te voorkomen dat tegenstrijdige nationale wetgeving op het gebied van vervoer wordt toegepast. De staten die het Verdrag van Athene hebben ondertekend, zijn een internationaal verdrag overeengekomen dat tot doel heeft uniforme aansprakelijkheidsregels vast te stellen.(28) Deze doelstelling wordt duidelijk weerspiegeld in zowel het verdrag zelf als in verordening nr. 392/2009. Met name in de eerdergenoemde overweging 19 van deze verordening wordt verwezen naar de totstandbrenging van „een uniforme regeling”, terwijl in bijlage II bij het verdrag wordt beklemtoond dat de toepassing ervan „[dient om] voor uniformiteit te zorgen”.
59.      In elk geval moet er rekening mee worden gehouden dat artikel 14 van het verdrag dateert van vóór richtlijn 90/314 en werd vastgesteld toen door touroperators georganiseerde cruises nog niet wijdverspreid waren. Bijgevolg werden deze rechtsbetrekkingen tussen touroperators en consumenten toen niet in aanmerking genomen. De aandacht van de wetgever was in de eerste plaats gericht op de rechtsverhouding tussen vervoerders en passagiers in het kader van zeevervoer. De evoluerende aard van het reisrecht en de toenemende populariteit van cruisetoerisme zijn echter ontwikkelingen die moeten worden weerspiegeld in de uitlegging van het toepasselijke rechtskader.
60.      Ik ben het evenmin eens met het argument dat wordt aangevoerd door de partijen die ervoor pleiten dat uitsluitend richtlijn 90/314 wordt toegepast, met volledige uitsluiting van de bepalingen van verordening nr. 392/2009. Naar mijn mening houdt deze uitlegging geen rekening met het feit dat het, zoals blijkt uit een systematische uitlegging, duidelijk de bedoeling was van de Uniewetgever dat verordening nr. 392/2009 volledig van toepassing zou blijven, ongeacht de ontwikkeling van de wetgeving inzake consumentenbescherming. Dit rechtsinstrument blijft derhalve relevant, met name voor wat betreft de aansprakelijkheid van de vervoerder voor lichamelijk letsel dat kan worden toegeschreven aan het vervoer.
61.      Deze uitlegging is ook in het belang van de consument, aangezien niet kan worden uitgesloten dat er zich omstandigheden kunnen voordoen die niet zonder meer kunnen worden aangemerkt als contractbreuk door de touroperator, maar die veeleer voortvloeien uit omstandigheden die verband houden met de exploitatie van het vaartuig en derhalve binnen de verantwoordelijkheid van de vervoerder vallen. Het kan dan ook niet worden uitgesloten dat een consument, in dergelijke omstandigheden, in de moeilijke positie terechtkomt waarin hij moet bewijzen dat aan de voorwaarden om de touroperator aansprakelijk te stellen is voldaan. Het zou daarentegen voor een passagier waarschijnlijk veel eenvoudiger zijn om een vordering in te stellen tegen de vervoerder in het kader van verordening nr. 392/2009.
62.      Bijgevolg moet ervan worden uitgegaan dat verordening nr. 392/2009 en richtlijn 90/314 naast elkaar kunnen bestaan en parallel kunnen worden toegepast, wanneer dit passend en contextueel gerechtvaardigd is. Mijns inziens kan met deze uitlegging worden gezorgd voor de breedst mogelijke en meest omvattende wettelijke bescherming voor de passagier.
63.      Dit gezegd zijnde, moeten met het oog op de rechtszekerheid – en in het bijzonder de voorspelbaarheid in handelsbetrekkingen – en de bescherming van alle consumenten die gebruik maken van cruisediensten, betrouwbare en gemakkelijk toepasbare criteria worden ontwikkeld voor het bepalen van de toepasselijke wettelijke regeling.(29) De volgende afdeling is gewijd aan dit aspect.
D.      Criteria voor de afbakening van de respectieve werkingssfeer van verordening nr. 392/2009 en richtlijn 90/314
64.      Op basis van de voorgaande overwegingen kan
een aantal criteria worden vastgesteld die het mogelijk maken de respectieve werkingssfeer van verordening nr. 392/2009 en richtlijn 90/314 af te bakenen. Om deze criteria beter te illustreren, zal ik waar mogelijk verwijzen naar voorbeelden uit relevante zaken.
1.      Criteria voor de toepassing van verordening nr. 392/2009
65.      Met betrekking tot de criteria die, indien zij zijn vervuld, bepalen dat verordening nr. 392/2009 van toepassing is, moet worden opgemerkt dat, zoals eerder uiteengezet, lichamelijk letsel dat passagiers oplopen als gevolg van ongevallen die zich tijdens het vervoer aan boord voordoen, binnen het toepassingsgebied van deze verordening valt. Letsel dat
een passagier oploopt wanneer hij zich in een zeeterminal, op een kade, of in een andere haveninstallatie bevindt, valt daarentegen niet onder deze verordening.(30) Hieruit volgt logischerwijs dat een passagier geen vordering tot aansprakelijkheid onder deze verordening kan instellen wanneer hij bijvoorbeeld lichamelijk letsel oploopt tijdens een excursie aan land.(31)
66.      Bovendien moet worden opgemerkt dat de vervoerder krachtens artikel 3, lid 1, van het Verdrag van Athene aansprakelijk is bij schade geleden als gevolg van het persoonlijk letsel van een passagier veroorzaakt door een „scheepvaartincident”. De wettelijke definitie in artikel 3, lid 5, van het verdrag bepaalt dat deze term schipbreuk, kapseizen, aanvaring of stranden van het schip, explosie of brand aan boord van het schip of defect aan het schip omvat. De aansprakelijkheid is van toepassing tenzij de vervoerder bewijst dat het incident het gevolg is van een oorlogshandeling, vijandelijkheden, burgeroorlog, opstand of een natuurverschijnsel van uitzonderlijke, onvermijdelijke en onbedwingbare aard of volledig is veroorzaakt door een handelen of nalaten door een derde met het oogmerk het incident te veroorzaken. Aangezien de omstandigheden die aanleiding geven tot een aansprakelijkheidsvordering in het verdrag zelf duidelijk worden omschreven, zal het doorgaans niet moeilijk zijn om te bepalen of de passagier een vordering heeft op de vervoerder.
67.      Wanneer het lichamelijk letsel niet voortvloeit uit een van de bovengenoemde „scheepvaartincidenten”, wordt het echter ingewikkelder om deze kwestie op te helderen. In een dergelijk geval bepaalt artikel 3 van het Verdrag van Athene dat de vervoerder aansprakelijk is indien het incident dat de schade heeft veroorzaakt aan de schuld of nalatigheid van de vervoerder te wijten is. De bewijslast dat er sprake is van schuld of nalatigheid berust bij de eiser.
68.      In het licht van het bovenstaande kan redelijkerwijs worden geconcludeerd dat de incidenten in kwestie gebeurtenissen moeten zijn waarbij een risico dat doorgaans in verband wordt gebracht met het vervoer van passagiers over zee realiteit is geworden. Het betreft risico’s waarover de vervoerder, in zijn functie als exploitant van het vaartuig, normaal gesproken controle uitoefent en ten aanzien waarvan hij dus wettelijk verplicht is om alle maatregelen te nemen die in zijn macht liggen om te vermijden dat deze realiteit worden.
69.      Om deze overwegingen beter te illustreren, is het misschien nuttig om enkele voorbeelden te geven van incidenten in verband met het vervoer van passagiers over zee die kunnen leiden tot lichamelijk letsel. Zulke incidenten omvatten: uitglijden, struikelen en vallen aan boord (door natte of ongelijke dekoppervlakken, slecht verlichte trappen of onbeveiligde vloeren); ongevallen door vallende voorwerpen (bijvoorbeeld niet vastgemaakte bagage of apparatuur die in hutten of openbare ruimten valt); ongevallen tijdens het in- of ontschepen (zoals ongevallen op loopplanken, trappen of in inschepingsruimten); ongevallen die te wijten zijn aan slecht functionerende of slecht onderhouden voorzieningen (bijvoorbeeld defecte liften of deuren); ongevallen die te wijten zijn aan slecht onderhouden reddingsmiddelen (zoals reddingsboten, reddingsvesten, reddingsnetten en inschepingsladders), en ongevallen die te wijten zijn aan de nalatigheid van de bemanning (indien de vervoerder niet voor voldoende veiligheid of toezicht heeft gezorgd).(32)
2.      Criteria voor de toepassing van richtlijn 90/314
70.      Zoals eerder opgemerkt, is het duidelijk dat vrijetijdsactiviteiten die niet plaatsvinden aan boord van een vaartuig, zoals excursies aan land, niet onder het toepassingsgebied van verordening nr. 392/2009 vallen.(33) Dergelijke activiteiten kunnen echter binnen de werkingssfeer van richtlijn 90/314 vallen indien zij deel uitmaken van de overeengekomen pakketreis. Bijgevolg kan de passagier zich in voorkomend geval beroepen op plichtsverzuim door de organisator van de cruise.
71.      Voor de beslechting van het hoofdgeding is het van groot belang dat wordt vastgesteld welke Unierechtelijke handeling van toepassing is op incidenten die zich voordoen in het kader van andere activiteiten aan boord van een cruiseschip. Zoals ik reeds heb uitgelegd onder verwijzing naar Uniewetgeving, wordt een cruise gekenmerkt door de verstrekking van een brede waaier aan diensten, zoals verblijf en maaltijden, alsook activiteiten die zijn bedoeld om passagiers te vermaken.(34) De vraag welk rechtsinstrument op dergelijke incidenten van toepassing moet zijn, moet mijns inziens worden beantwoord in het licht van een aantal overwegingen, die ik hieronder zal uiteenzetten.
72.      In deze context is het duidelijk dat de Uniewetgeving is aangenomen met de bedoeling om mensen die deelnemen aan cruises te beschermen. De Uniewetgever heeft een grote hoeveelheid wetgeving op het gebied van consumentenbescherming vastgesteld, die bepalingen omvat die gunstig zijn voor de consument en die specifiek zijn aangepast aan de kenmerken van reisgerelateerde diensten. Bijgevolg lijkt het passend om, als algemene regel, schade die passagiers lijden gedurende de verstrekking van andere diensten dan die welke intrinsiek verbonden zijn met vervoer te beoordelen vanuit het perspectief van de regels die zijn vastgesteld op het gebied van consumentenbescherming.
73.      Deze benadering is gebaseerd op een uitlegging van het Unierecht die een weerspiegeling is van de duidelijke bedoeling van de wetgever om ervoor te zorgen dat samengestelde reisdiensten onder de regels inzake pakketreizen vallen. Zoals overweging 17 van richtlijn 2015/2302 aangeeft, moeten cruises worden onderscheiden („anders dan bij cruises het geval is”) van andere conventionele vormen van passagiersvervoer, zoals vervoer over de weg, per trein, over het water of door de lucht, waarvoor
het verblijf van de passagiers minder belangrijk is dan het vervoerselement („het vervoerselement [heeft] duidelijk de overhand”). Dit door de wetgever gemaakte onderscheid is van bijzonder belang voor de uitlegging, aangezien het suggereert dat een cruise in wezen moet worden gelijkgesteld met een verblijf in een hotel. Deze waarneming komt tot op zekere hoogte overeen met de wijdverspreide perceptie van cruiseschepen als „drijvende hotels”.(35)
74.      Dit betekent, juridisch gezien, dat een aanzienlijk deel van de diensten die doorgaans deel uitmaken van een cruise, met inbegrip van het verblijf en het gebruik van recreatiefaciliteiten (zoals zwembaden, sauna’s, spa’s of fitnessruimten), buiten de werkingssfeer van de regels inzake het vervoer van passagiers over zee valt en in plaats daarvan wordt geregeld door de wettelijke regeling die van toepassing is op reisdiensten. Bovendien moet worden opgemerkt dat in voornoemde overweging 17 van richtlijn 2025/2302 wordt verduidelijkt dat diensten die intrinsiek deel uitmaken van een andere reisdienst (zoals de verstrekking van maaltijden, dranken en schoonmaakdiensten als onderdeel van de accommodatie) niet mogen worden beschouwd als op zichzelf staande reisdiensten.
75.      Uit de bovenstaande overwegingen volgt dat het vanuit juridisch oogpunt geen verschil maakt of een passagier een lichamelijk letsel oploopt terwijl hij
uitrust in zijn of haar hut of terwijl hij dineert in het restaurant van het schip, aangezien beide incidenten zich volgens de redenering die ten grondslag ligt aan de Uniewetgeving hebben voorgedaan terwijl de passagier gebruik maakte van zijn accommodatie. Vanwege de specifieke kenmerken van cruises verdwijnt het vervoerselement bijna volledig naar de achtergrond, zodat het vraagstuk omtrent de mogelijke toepasselijkheid van verordening nr. 392/2009 in wezen niet meer aan de orde is. Een passagier die een letsel heeft opgelopen kan derhalve, in de regel, eender welke vordering instellen op basis van de bepalingen inzake pakketreizen, tenzij het desbetreffende letsel is veroorzaakt door een gebeurtenis die duidelijk verband houdt met het vervoer van de passagier over zee.
76.      Het feit dat alleen richtlijn 90/314 – en niet de opvolger ervan, richtlijn 2015/2302 – op de onderhavige zaken van toepassing is, verzet zich niet tegen de hier voorgestelde uitlegging, aangezien de recentere richtlijn slechts een leidraad biedt voor de uitlegging met betrekking tot de manier waarop de Uniewetgever de wettelijke bescherming van cruisepassagiers in het rechtssysteem van de Unie wenste te structureren. In plaats van de werkingssfeer van de regels inzake pakketreizen uit te breiden, heeft de wetgever ervoor gekozen de voorwaarden voor de toepassing ervan preciezer af te bakenen om zo onzekerheden bij de uitlegging weg te nemen en consumenten te beschermen tegen juridische grijze zones.
77.      Bijgevolg blijven de fundamentele elementen van artikel 2 van richtlijn 90/314 intact. In artikel 3 van richtlijn 2015/2302 blijft de kerndefinitie van het begrip „pakket” behouden en wordt tegelijk meer duidelijkheid geschept over de werkingssfeer ervan. Er worden specifieke criteria vastgesteld op grond waarvan verschillende reisdiensten, zelfs indien deze onder afzonderlijke overeenkomsten vallen, kunnen worden beschouwd als diensten die deel uitmaken van een „pakket”. Bovendien wordt door deze bepaling een duidelijk onderscheid gemaakt tussen „pakketten” en „gekoppelde reisarrangementen”, waardoor het rechtskader inzake samengestelde reisdiensten wordt verfijnd. Om de hierboven uiteengezette redenen ben ik van mening dat de overwegingen in verband met de criteria voor de toepassing van de regels inzake pakketreizen eveneens kunnen worden toegepast op richtlijn 90/314.
78.      De gelijktijdige toepassing van verordening nr. 392/2009 en richtlijn 90/314 kan niet worden uitgesloten wanneer incidenten die tot lichamelijk letsel leiden zich voordoen op een cruiseschip tijdens de uitvoering van een dienst die deel uitmaakt van een pakketreisarrangement. Indien er twijfel bestaat over welke regels er van toepassing zijn, moeten de bepalingen inzake schadeloosstelling in het kader van de in richtlijn 90/314 vastgestelde regels inzake pakketreizen mijns inziens voorrang krijgen op de bepalingen van verordening nr. 392/2009, tenzij duidelijk is voldaan aan de voorwaarden voor schadevergoeding uit hoofde van die verordening.
79.      Deze beginselen zouden aldus in de praktijk kunnen worden gebracht dat er in het geval van een alomvattende pakketreis van wordt uitgegaan dat het ongeval niet het resultaat is van zeevervoer en dat het derhalve onder de aansprakelijkheidsregeling van richtlijn 90/314 valt, waarbij de organisator het bewijs van het tegendeel draagt.
E.      Uitleggingsrichtsnoeren voor de verwijzende rechter
80.      Wat betreft de omstandigheden in het hoofdgeding, moet in aanmerking worden genomen dat artikel 267 VWEU het Hof niet de bevoegdheid verleent om de bepalingen van het Unierecht op een concreet geval toe te passen, maar enkel om uitspraak te doen over de uitlegging van de Verdragen en de handelingen van de instellingen van de Unie. Het Hof kan evenwel, in het kader van de gerechtelijke samenwerking waarin dat artikel voorziet, op grond van de gegevens van het dossier de nationale rechter de elementen met betrekking tot de uitlegging van het Unierecht verschaffen die voor deze rechter van waarde kunnen zijn bij de beoordeling van de toepasselijkheid van een Unierechtelijke bepaling.(36) Het Hof is met andere woorden bevoegd om de verwijzende rechter de uitleggingsgegevens te verschaffen die deze nodig heeft om – na beoordeling van alle relevante feiten – te bepalen of verordening nr. 392/2009 of richtlijn 90/314 van toepassing is op de voorliggende zaak.
81.      In dit verband moet worden opgemerkt dat MH en DI lichamelijk letsel hebben opgelopen aan boord van een schip en niet tijdens een excursie aan wal. Dit letsel is niet ontstaan als gevolg van een „scheepvaartincident” in de zin van artikel 3, lid 5, van het Verdrag van Athene, en er zijn ook geen aanwijzingen dat een risico dat doorgaans in verband wordt gebracht met het vervoer van passagiers over zee realiteit is geworden.(37) Bijgevolg moet de toepassing van verordening nr. 392/2009 in beginsel worden uitgesloten.
82.      Volgens de door de verwijzende rechter verstrekte informatie is MH uit bed gestapt zonder het licht aan te doen, en gevallen en gewond geraakt. Aangezien het incident heeft plaatsgevonden terwijl de passagier zich in haar hut bevond, waar zij de nacht doorbracht, moet de situatie op dezelfde manier worden beoordeeld als in het geval van een hotelverblijf, aangezien de verblijfscomponent in die situatie duidelijk belangrijker is dan de vervoerscomponent. Aangezien het verblijf wordt beschouwd als een van de diensten die deel uitmaken van een pakketreis in de zin van artikel 2, lid 1, van richtlijn 90/314, zijn de aansprakelijkheidsbepalingen van die richtlijn in een dergelijke situatie van toepassing.
83.      DI is gewond geraakt terwijl zij zich aan boord van het cruiseschip bediende van het buffet. Zoals eerder opgemerkt is de verstrekking van maaltijden een dienst die nauw verband houdt met het verblijf van passagiers aan boord van een cruiseschip. De verstrekking van maaltijden mag dan ook niet worden beschouwd als een onafhankelijke dienst, maar moet worden opgevat als een integrerend deel van het verblijf dat door de touroperator in het kader van een pakketreisovereenkomst werd beloofd. Daarom moeten ook in een dergelijke situatie in beginsel de aansprakelijkheidsbepalingen van richtlijn 90/314 van toepassing zijn.
84.      In deze context moet worden beklemtoond dat de verstrekte uitleggingsrichtsnoeren geen uitsluitsel geven over de vraag of in de concrete zaken is voldaan aan de voorwaarden voor het instellen van een schadevordering. De juridische beoordeling van dergelijke voorwaarden behoort uitsluitend tot de bevoegdheid van de nationale rechters, die de zaak moeten beoordelen in het licht van de specifieke omstandigheden van de individuele zaak.
F.      Tussenconclusie
85.      In de voorgaande analyse is aan de hand van een juridische uitlegging het verband tussen de aansprakelijkheidsregeling van verordening nr. 392/2009 en die van richtlijn 90/314 verduidelijkt, waardoor het mogelijk wordt de respectieve werkingssferen van deze handelingen af te bakenen. Bijzondere nadruk is gelegd op het behoud van de eenheid en de samenhang van de rechtsorde van de Unie, ongeacht de evolutie die deze de afgelopen decennia heeft doorgemaakt.(38) Het Hof is belast met de taak om te zorgen voor een samenhangende en harmonieuze uitlegging van het Unierecht, en moet zich van die taak kwijten op een wijze die het beginsel van rechtszekerheid eerbiedigt
en de consumentenbescherming op doeltreffende wijze waarborgt.(39)
86.      Op basis van deze analyse moeten de prejudiciële vragen mijns inziens aldus worden beantwoord dat artikel 2, artikel 3, lid 1, en artikel 7, eerste alinea, van verordening nr. 392/2009, en bijlage I daarbij, aldus moeten worden uitgelegd dat zij de aansprakelijkheid van een zeevervoerder die de exploitant is van een cruise met de kenmerken van een pakketreis in de zin van richtlijn 90/314 enkel regelen voor zover het gaat om persoonlijk letsel dat een passagier heeft opgelopen ten gevolge van het vervoer over zee. Omgekeerd valt persoonlijk letsel dat zich voordoet in de context van diensten die doorgaans zijn opgenomen in een cruisepakket – zoals verblijf en maaltijden – binnen de materiële werkingssfeer van richtlijn 90/314.
VI.    Conclusie
87.      Gelet op het voorgaande geeft ik het Hof in overweging de prejudiciële vraag van de Cour de cassation te beantwoorden als volgt:
„Artikel 2, artikel 3, lid 1, en artikel 7, eerste alinea, van verordening (EG) nr. 392/2009 van het Europees Parlement en de Raad van 23 april 2009 betreffende de aansprakelijkheid van vervoerders van passagiers over zee bij ongevallen, en bijlage I daarbij,
moeten aldus worden uitgelegd
dat zij de aansprakelijkheid van een zeevervoerder die de exploitant is van een cruise met de kenmerken van een pakketreis in de zin van richtlijn 90/314/EEG van de Raad van 13 juni 1990 betreffende pakketreizen, met inbegrip van vakantiepakketten en rondreispakketten, enkel regelen voor zover het gaat om persoonlijk letsel dat een passagier heeft opgelopen ten gevolge van het vervoer over zee. Persoonlijk letsel dat zich voordoet in de context van diensten die doorgaans zijn opgenomen in een cruisepakket – zoals verblijf en maaltijden – valt daarentegen binnen de materiële werkingssfeer van richtlijn 90/314.”
1      Oorspronkelijke taal: Engels.
2      PB 2009, L 131, blz. 24.
3      PB 1990, L 158, blz. 59.
4      Verordening van het Europees Parlement en de Raad van 24 november 2010 betreffende de rechten van passagiers die over zee of binnenwateren reizen en houdende wijziging van verordening (EG) nr. 2006/2004 (PB 2010, L 334, blz. 1).
5      Richtlijn van het Europees Parlement en de Raad van 25 november 2015 betreffende pakketreizen en gekoppelde reisarrangementen, houdende wijziging van verordening (EG) nr. 2006/2004 en van richtlijn 2011/83/EU van het Europees Parlement en de Raad, en tot intrekking van richtlijn 90/314/EEG van de Raad (PB 2015, L 326, blz. 1).
6      Loi fixant les conditions d’exercice des activités relatives à l’organisation et à la vente de voyages ou de séjours (wet tot vaststelling van de voorwaarden voor de uitvoering van activiteiten in verband met de organisatie en verkoop van reizen of verblijven, JORF van 14 juli 1992, tekst nr. 160).
7      Loi de développement et de modernisation des services touristiques (wet inzake de ontwikkeling en modernisering van toeristische diensten, JORF van 24 juli 2009, tekst nr. 169).
8      Verdrag van Athene betreffende het vervoer van passagiers en hun bagage over zee, gesloten te Athene op 13 december 1974 en in werking getreden op 28 april 1987 (United Nations Treaty Series, deel 1463, blz. 19, nr. 24817 (1987); hierna: „Verdrag van Athene”).
9      Protocol van 2002 bij het Verdrag van Athene betreffende het vervoer van passagiers en hun bagage over zee, gesloten te Londen op 1 november 2002 en in werking getreden op 23 april 2014 (United Nations Treaty Series, deel 3283).
10      Zie de punten 29 e.v. van deze conclusie.
11      Zie de punten 64 e.v. van deze conclusie.
12      Het is vaste rechtspraak dat door de Unie op grond van bepalingen van de Verdragen gesloten internationale overeenkomsten, wat haar betreft, handelingen zijn die door haar instellingen zijn vastgesteld. Als zodanig maken deze overeenkomsten, vanaf de datum van hun inwerkingtreding, een integrerend deel uit van de rechtsorde van de Unie. Overeenkomstig artikel 216, lid 2, VWEU „[zijn] [d]e door de [Europese] Unie gesloten overeenkomsten [...] verbindend voor de [instellingen van de Unie] en voor de lidstaten”. Bovendien volgt uit artikel 19, lid 3, onder b), VEU en uit artikel 267, eerste alinea, onder b), VWEU dat het Hof bevoegd is, zonder enige uitzondering, om bij wijze van prejudiciële beslissing uitspraak te doen over de uitlegging en de geldigheid van handelingen die zijn vastgesteld door de instellingen van de Unie, waartoe ook de door de Unie gesloten internationale overeenkomsten behoren (zie arresten van 30 april 1974, Haegeman, 181/73, EU:C:1974:41, punten 5 en 6; 30 mei 2006, Commissie/Ierland, C‑459/03, EU:C:2006:345, punt 82, en 22 november 2017, Aebtri, C‑224/16, EU:C:2017:880, punt 50). Wanneer een verordening uitdrukkelijk een internationale overeenkomst bevat of wanneer een internationale overeenkomst uitdrukkelijk als bijlage bij een verordening is opgenomen, moeten de bepalingen van deze overeenkomst derhalve worden behandeld als rechtstreeks toepasselijk Unierecht.
13      Zie in die zin artikel 3 van het verdrag. Zie ook Delebecque, P., Droit maritime, 14e uitgave, Parijs, 2020, blz. 690.
14      Zie de Deense („et fælles sæt regler”), Franse („un ensemble unique de règles”), Duitse („einheitliche Regeln”), Ierse („sraith amháin rialacha”), Engelse („a single set of rules”), Italiaanse („un’unica serie di norme”), Litouwse („bendrą taisyklių [...] rinkinį”), Poolse („jednolitego zbioru zasad”), Roemeense („unui set unic de norme”) en Spaanse („un conjunto único de normas”) taalversie.
15      In dat verband is het vermeldenswaardig dat de UK Supreme Court (hoogste rechterlijke instantie van het Verenigd Koninkrijk) heeft opgemerkt dat „het Verdrag van Athene, zoals vele internationale verdragen inzake internationaal vervoer en transport, tracht binnen zijn toepassingsgebied een internationale wet tot stand te brengen die de uiteenlopende binnenlandse regels van de staten die ertoe zijn toegetreden vervangt door uniforme internationale regels” (zie arrest van de UK Supreme Court van 17 oktober 2018, Warner v Scapa Flow Charters, zaak nr. [2018] UKSC 52, punt 13, cursivering van mij).
16      Zie arrest van 18 maart 2021 Kuoni Travel (C‑578/19, EU:C:2021:213, punt 45), waarin het Hof heeft geoordeeld dat uit hoofde van artikel 5 van richtlijn 90/314 de aansprakelijkheid van de organisator voor het slecht of niet uitvoeren van pakketreisdiensten breed moet worden uitgelegd en de aansprakelijkheid voor tekortkomingen van derden die diensten verlenen omvat, gelet op de doelstelling van de richtlijn om de consument een hoog niveau van bescherming te garanderen.
17      Zie de conclusie van advocaat-generaal Tizzano in de zaak Leitner (C‑168/00, EU:C:2001:476, punten 29 e.v.). In Chapman, M., Prager, S., en Harding, J., Saggerson on Travel Law and Litigation, 5e editie, Wildy, Simmonds and Hill Publishing, Londen 2013, blz. 339, wordt aangevoerd dat wanneer een vakantie is verpest of aangetast door een ongeval met persoonlijk letsel waarvoor de organisator verantwoordelijk is, richtlijn 90/314 boven
op algemeen smartengeld een schadevergoeding voor gederfd genot dekt.
18      Ramming, K., „Die Haftung des Reiseveranstalters für Personen- und Gepäckschäden bei Schiffsbeförderungen”, Recht der Transportwirtschaft, nr. 9, 2017, blz. 322 en 347, voert aan dat er mogelijk overlappingen bestaan tussen de wetgeving inzake pakketreizen en de wetgeving inzake passagiersvervoer. De auteur wijst er echter op dat de voorwaarden voor aansprakelijkheid niet dezelfde zijn en onafhankelijk van elkaar moeten worden onderzocht.
19      In Bokareva, O., „Claims for personal injuries by cruise ship passengers under international and EU regimes”, Codification of Maritime Law – Challenges, Possibilities and Experience, 1e druk, Informa Law from Routledge, Londen 2019, blz. 201, wordt aangevoerd dat in beginsel zowel verordening nr. 392/2009 als richtlijn 90/314 van toepassing moeten zijn, aangezien een cruise niet alleen vervoersdiensten omvat, maar ook aanvullende elementen zoals verblijf, maaltijden en vrijetijdsactiviteiten. Naar de mening van de auteur wordt door de twee geldende regelingen een situatie gecreëerd waarin het voor de eiser of zijn advocaat niet gemakkelijk is om vooraf te beoordelen welke regeling van toepassing is, aangezien dit in grote mate kan afhangen van het gekozen forum.
20      Arrest van 2 september 2021 (C‑570/19, EU:C:2021:664, punt 158; hierna: „arrest Irish Ferries”).
21      Arrest van 26 maart 2020 (C‑215/18, EU:C:2020:235, punt 35; hierna: „arrest Primera Air Scandinavia”).
22      Verordening van het Europees Parlement en de Raad van 11 februari 2004 tot vaststelling van gemeenschappelijke regels inzake compensatie en bijstand aan luchtreizigers bij instapweigering en annulering of langdurige vertraging van vluchten en tot intrekking van verordening (EEG) nr. 295/91 (PB 2004, L 46, blz. 1).
23      Arrest van 17 oktober 2024 (C‑650/23 en C‑705/23, EU:C:2024:903, punten 39 en 40; hierna: „arrest E EAD en Flightright”).
24      Overweging 16 van verordening nr. 261/2004 bepaalt bijvoorbeeld dat „[d]eze verordening [...] niet van toepassing [is] in gevallen waarin een pakketreis geannuleerd wordt om andere redenen dan het annuleren van de vlucht”. Voorts bevatten de artikelen 2 en 3 van richtlijn 90/314 bepalingen waarmee de materiële werkingssfeer wordt vastgesteld en juridische definities worden gegeven, wat de toepassing van deze rechtshandeling vergemakkelijkt. Tot slot bepaalt artikel 8, lid 2, van verordening nr. 261/2004 dat de rechten die zijn vastgesteld in „[l]id 1, onder a), [...] ook van toepassing [zijn] op passagiers wier vlucht onderdeel is van een pakket, behalve wat het recht op terugbetaling betreft indien dit recht bestaat krachtens [richtlijn 90/314]”.
25      Arrest van 7 december 2010 (C‑585/08 en C‑144/09, EU:C:2010:740, punten 45 en 46; hierna: „arrest Pammer en Hotel Alpenhof”).
26      Ten eerste is de materiële werkingssfeer van richtlijn 90/314 breder dan die van verordening nr. 392/2009, aangezien deze het volledige scala van diensten die worden aangeboden in het kader van een pakketreisovereenkomst omvat. Ten tweede stelt de benadering van minimale harmonisatie die ten grondslag ligt aan richtlijn 90/314 lidstaten in staat om strengere regels op het gebied van consumentenbescherming vast te stellen of te handhaven. In dat opzicht verschilt deze richtlijn van haar opvolger, richtlijn 2015/2302, waarin een benadering van maximale harmonisatie wordt gevolgd. De Franse wetgever lijkt gebruik te hebben gemaakt van deze bevoegdheid op grond van richtlijn 90/314 door in het wetboek toerisme een regeling van risicoaansprakelijkheid („responsabilité de plein droit”) voor de organisator in te voeren (zie met name Delebecque, P., Droit maritime, 14e uitgave, Dalloz, Parijs 2020, blz. 698).
27      Zie in dat verband Le Tourneau, P., en Bloch, C., „Contrat de transport”, Répertoire de droit civil, Dalloz, Parijs, 2021, blz. 36, punt 222.
28      Zie punt 32 van de onderhavige conclusie.
29      Tonner, K., „Die Kreuzfahrt als Pauschalreise, die Haftung nach dem Athener Übereinkommen 2002 und die Fahrgastrechte im Schiffsverkehr”, ReiseRecht aktuell, deel. 21, nr. 5, De Gruyter Brill, 2013, blz. 212, stelt dat de vele wetten die van toepassing zijn op cruises reizigers weliswaar passende juridische bescherming bieden, maar dat dit voordeel gepaard gaat met aanzienlijke complexiteit. Zo zijn met name de regels inzake pakketreizen en het vervoer van passagiers over zee niet goed gecoördineerd.
30      Zie punt 36 van de onderhavige conclusie.
31      Zie in dat verband Bokareva, O., „Claims for personal injuries by cruise ship passengers under international and EU regimes”, Codification of Maritime Law
Challenges, Possibilities and Experience, 1e druk, Informa Law from Routledge, Londen 2019, blz. 203.
32      Het valt niet uit te sluiten dat in bepaalde omstandigheden de incidenten die aanleiding geven tot lichamelijk letsel binnen een „grijze zone” vallen omdat ze zich voordoen aan boord van een cruiseschip in verband met diensten die worden verstrekt in het kader van een pakketreis. Bijgevolg zal de indeling van dergelijke incidenten in de praktijk mogelijk niet altijd eenvoudig zijn. Ter illustratie een paar mogelijk situaties: voedselvergiftiging of allergische reacties (wanneer het schip niet voldoet aan de normen op het gebied van hygiëne of voedselveiligheid), medische wanpraktijken door medisch personeel aan boord (fouten bij de behandeling of diagnose die leiden tot lichamelijk letsel), of ongevallen tijdens recreatieve activiteiten aan boord. In dit verband moet worden opgemerkt dat, met het oog op het belang van de consument, dergelijke scenario’s overeenkomstig de in deze conclusie gepresenteerde benadering binnen de materiële werkingssfeer van richtlijn 90/314 moeten vallen (zie de punten 78 en 79 van deze conclusie).
33      Zie punt 36 van de onderhavige conclusie.
34      Zie punt 54 van de onderhavige conclusie.
35      Tonner, K., „Die Kreuzfahrt als Pauschalreise, die Haftung nach dem Athener Übereinkommen 2002 und die Fahrgastrechte im Schiffsverkehr”, ReiseRecht aktuell, deel 21, nr. 5, De Gruyter Brill, 2013, blz. 206.
36      Zie naar analogie arrest van 16 juli 2015, CHEZ Razpredelenie Bulgaria  (C‑83/14, EU:C:2015:480, punt 71).
37      Zie punt 68 van de onderhavige conclusie.
38      Zie de punten 54 e.v. van deze conclusie.
39      Dit is een taak die het Hof, zoals blijkt uit zijn rechtspraak, in het verleden consequent heeft uitgevoerd [zie arresten van 15 maart 2012, Pereničová en Perenič  (C‑453/10, EU:C:2012:144, punten 43 en 47), en 25 november 2021, StWL Städtische Werke Lauf a.d. Pegnitz (C‑102/20, EU:C:2021:954, punten 69 en 75), alsook het arrest Primera Air Scandinavia, punt 38].