62024CJ0490_RES
Cás C-490/24
Stichting Koskea, ag gníomhú dó mar riarthóir ED,
v
Nationale Nederlanden Schadeverzekering Maatschappij NV, ag trádáil faoin ainm Reaal Schadeverzekering NV,
Breithiúnas na Cúirte (an Ceathrú Dlísheomra) an 12 Feabhra 2026
(Tarchur chun réamhrialú – Árachas éigeantach i gcoinne dliteanas sibhialta i ndáil le húsáid mótarfheithiclí – Treoir 2009/103/CE – Airteagal 12(1) – Oibleagáid cumhdaigh árachais i gcoinne dliteanas sibhialta i leith díobhálacha pearsanta do gach paisinéir, seachas an tiománaí, a eascraíonn as feithicil a úsáid – Raon – Tionóisc bhóthair a bhaineann le feithicil aonair – Damáiste a bhain do thiománaí na feithicle mar thoradh ar idirghabháil paisinéara i dtiomáint na feithicle)
Comhfhogasú reachtaíochta – Árachas dliteanais mótarfheithicle – Treoir 2009/103 – Árachas éigeantach feithiclí – Oibleagáid gortuithe pearsanta a chumhdach do gach paisinéir seachas an tiománaí – Coincheap – Oibleagáid damáiste a bhain do thiománaí feithicle a bhí páirteach i dtionóisc bhóthair a chumhdach – Eisiamh – Damáiste a fulaingíodh mar thoradh ar idirghabháil paisinéara i dtiomáint na feithicle sin – Easpa tionchair
(Treoir 2009/103 ó Pharlaimint na hEorpa agus ón gComhairle, Airteagal 1(1), Airteagal 3, an dara agus an ceathrú mír, Airteagal 12(1) go (3) agus Airteagal 13(1) agus (3))
(féach míreanna 25-44, agus an chuid oibríochtúil)
Résumé
Agus tarchur chun réamhrialú á éisteacht aici ón Hoge Raad der Nederlanden (Cúirt Uachtarach na hÍsiltíre), tugann an Chúirt soiléiriú ar an gcoincheap ‘tiománaí’ i gcomhthéacs an árachais éigeantaigh i gcoinne dliteanas sibhialta i ndáil le húsáid mótarfheithiclí dá bhforáiltear le Treoir 2009/103 (
1
). Rialaíonn an Chúirt nach gá damáiste a bhain do thiománaí aon feithicil amháin a raibh baint aige le tionóisc bhóthair mar thoradh ar idirghabháil paisinéara i dtiomáint na feithicle sin a chumhdach leis an árachas sin.
Ag deireadh 2016, bhí ED ina íospartach i dtionóisc tráchta bóthair agus mionbhus le club sacair á thiomáint aige ina raibh iar-chóitseálaí an chlub sin á iompar aige. Agus an mionbhus ag taisteal ar luas thart ar 70 km/u, tharraing an t-iar-chóitseálaí, a bhí ina shuí taobh thiar agus ar dheis an tiománaí, an coscán láimhe go tobann. Sciorr an mionbhus agus bhuail sé roinnt colún. Gortaíodh ED go dona agus fhulaingíonn sé éifeachtaí buana agus an tromchúiseach ón tionóisc.
Chun cúiteamh a fháil as an damáiste a bhain do ED mar thoradh ar an tionóisc sin, rinne an fhondúireacht a riarann a shócmhainní agus a chosnaíonn a leasanna, iarratas ar chumhdach faoin árachas sin a thóg an club sacair amach i ndáil le damáistí paisinéara agus tiománaí. Níor dheonaigh an t-árachóir an t-éileamh sin, ag áitiú go raibh ED faoi thionchar alcóil nuair a ghlac sé áit ag roth an mhionbhus. Cuireadh in iúl do ED nach raibh sé cumhdaithe faoin árachas éigeantach dliteanais shibhialta ach oiread, toisc nár chumhdaigh sé damáiste a bhain do thiománaí.
Sa chomhthéacs sin, thug an fhondúireacht, ag gníomhú di in ainm agus thar ceann ED, caingean os comhair na cúirte céadchéime. Chinn an chúirt sin nár cheart ED a eisiamh ón gcumhdach árachais éigeantaigh i gcoinne dliteanas sibhialta, dá bhforáiltear le Treoir 2009/103, ós rud é, cé go raibh ED ag tiomáint na feithicle tráth na tionóisce, nach bhféadfaí a mheas a thuilleadh gurb é an tiománaí é, toisc, tríd an gcoscán láimhe a tharraingt, gur iompair an t-iar-chóitseálaí é féin cosúil leis an tiománaí. Ós rud é gur sheas an chúirt sin le caingean ED, rinne an t-árachóir achomharc i gcoinne an chinnidh sin os comhair na cúirte achomhairc, a chuir breithiúnas na cúirte céadchéime ar neamhní, agus é den tuairim nár chaill ED a stádas mar thiománaí mar thoradh ar chur i bhfeidhm an choscáin láimhe ag an iar-chóitseálaí.
Rinne an fhondúireacht a rinne ionadaíocht ar ED achomharc ar phointe dlí os comhair na cúirte a rinne an tarchur, a bhfuil amhras uirthi, sa chomhthéacs sin, maidir le léiriú forála de Threoir 2009/103 lena n-eisiatar an tiománaí ó chumhdach árachais dliteanais shibhialta éigeantaigh. Dá bhrí sin, tugann sí faoi deara, ar an gcéad dul síos, gur leag an Chúirt béim i gcónaí ar thábhacht paisinéirí is íospartaigh i dtionóisc bhóthair a chosaint agus ar an gcuspóir a áirithiú go gcuirfear ar chumas gach paisinéara is íospartach i dtionóisc bhóthair arb í feithicil is cúis léi cúiteamh a fháil as an damáiste a bhain dóibh leis an árachas sin. Ar an dara dul síos, déantar idirdhealú le Treoir 2009/103 idir an tiománaí agus paisinéirí eile, gan an coincheap ‘tiománaí’ a shainiú, áfach.
Measúnú na Cúirte
Sa chéad áit, meabhraíonn an Chúirt, faoi Airteagal 12(1) de Threoir 2009/103, go gcumhdaítear le hárachas éigeantach i gcoinne dliteanas sibhialta i ndáil le húsáid mótarfheithiclí dliteanas sibhialta i leith díobhálacha pearsanta do gach paisinéir seachas an tiománaí. Dá bhrí sin, sonraíonn sí, ar an gcéad dul síos, in éagmais sainmhíniú ar na coincheapa ‘tiománaí’ agus ‘paisinéir’ sa Treoir sin, nach mór raon feidhme na dtéarmaí sin a bhunú i gcomhréir lena ngnáthbhrí sa ghnáthchaint. Ar an dara dul síos, tagraíonn an téarma ‘tiománaí’ de ghnáth do dhuine a thiomáineann nó a stiúrann rud éigin nó duine éigin, ach tagraíonn an téarma ‘paisinéir’ do dhuine a chuirtear in áit eile san fheithicil lena mbaineann agus nach stiúrann í. Sa chomhthéacs sin, tugann sí faoi deara go bhféadfadh roinnt paisinéirí seachas an tiománaí a bheith i bhfeithicil, ach, i bprionsabal, nach bhféadfadh ach tiománaí amháin a bheith ann ag an am. Ar an tríú dul síos, ní áirítear in Airteagal 12(1) de Threoir 2009/103, damáiste a bhain do thiománaí feithicle i gcumhdach árachais éigeantaigh i gcoinne dliteanas sibhialta i ndáil le húsáid mótarfheithiclí.
Sa dara háit, maidir le comhthéacs Airteagal 12(1) de Threoir 2009/103, cuireann an Chúirt in iúl, i bhfianaise an tsainmhínithe ar an gcoincheap ‘feithicil’ de réir bhrí na Treorach sin, go bhfuil, i bprionsabal, tiománaí agus cró ag gach feithicil a bhíonn á thiomáint, i bprionsabal, seachas feithiclí féintiomána, agus is é an tiománaí sin an duine a ghníomhaíonn nó atá in ann, laistigh den fheithicil, cumhacht mheicniúil na feithicle sin a rialú d’fhonn í a thiomáint, agus é ag a roth. Dá bhrí sin, amhail an fhoráil sin, déantar idirdhealú i roinnt forálacha eile de Threoir 2009/103 (
2
) idir tiománaí na feithicle agus daoine eile a d’fhéadfadh suíochán a ghlacadh san fheithicil sin agus úsáideoirí eile bóithre nach bhfuil san fheithicil ach a d’fhéadfadh éifeacht a bheith ag tionóisc bhóthair a bhaineann le feithicil orthu. Dá bhrí sin, cinntear catagóirí na n íospartach tionóisce, go bunúsach, i gcomparáid le tiománaí na feithicle a raibh baint aige leis an tionóisc sin.
Ina theannta sin, leagann an Chúirt béim ar an idirdhealú idir, ar thaobh amháin, an oibleagáid cumhdach éigeantach árachais dliteanais shibhialta a sholáthar faoi Threoir 2009/103 i leith damáiste a dhéantar do thríú páirtithe agus, ar an taobh eile, méid an chúitimh as damáiste a dhéantar do thríú páirtithe faoi dhliteanas sibhialta i leith na tionóisce, a rialaítear go bunúsach leis an dlí náisiúnta. Dá bhrí sin, maidir leis an ról a d’fhéadfadh a bheith ag duine amháin nó ag duine eile atá san fheithicil, amhail, sa chás seo, an paisinéir a tharraing an coscán láimhe, le linn na tionóisce agus, dá bhrí sin, i gcás damáiste, tá sé faoi dhliteanas, i gcomhréir leis an gcóras dliteanais shibhialta atá i bhfeidhm sa Bhallstát inar tharla an tionóisc, a chinneadh cén duine atá faoi dhliteanas sibhialta i leith na tionóisce agus tionchar a bheith ar mhéid an chúitimh.
I bhfianaise an mhéid sin roimhe seo, tugann an Chúirt dá haire nach féidir a bheith mar thoradh ar idirghabháil paisinéara i dtiomáint feithicle, is cúis le tionóisc, an duine a chuirtear ag tiomáint na feithicle sin agus a stiúrann í a stádas mar thiománaí na feithicle sin a bhaint. Dá gcinnfí a mhalairt, bhainfí an bonn den idirdhealú bunúsach idir an tiománaí agus an t-íospartach tríú páirtí, atá ina shaintréith de chóras an árachais éigeantaigh dliteanais shibhialta a bunaíodh le Treoir 2009/103, agus den idirdhealú idir an oibleagáid atá le cumhdach leis an árachas sin agus méid an chúitimh as damáiste i leith dliteanas sibhialta i leith na tionóisce, arna rialú ag an dlí náisiúnta.
Sa tríú háit agus ar deireadh, measann an Chúirt go dtacaíonn na cuspóirí a shaothraítear le Treoir 2009/103 leis an léiriú sin, go háirithe an cuspóir íospartaigh tionóiscí arb iad mótarfheithiclí is cúis leo a chosaint, rud a neartaíodh go leanúnach le linn fhorbairt reachtach na reachtaíochta Eorpaí i réimse an árachais éigeantaigh i gcoinne dliteanas sibhialta i ndáil le húsáid mótarfheithiclí. Bhainfí an bonn den chuspóir sin dá bhféadfadh an duine atá ina shuí ag roth feithicle, ag brath ar imthosca fíorasacha neamhchinnte, a stádas mar thiománaí a chailleadh mar thoradh ar idirghabháil paisinéara agus an fheithicil sin á tiomáint aige. Tá an éiginnteacht dhlíthiúil a bheadh mar thoradh ar fhéidearthacht den sórt sin, ann féin, ar neamhréir leis an gcuspóir sin.
Sonraíonn an Chúirt freisin go raibh an t-eisiamh comhsheasmhach agus sainráite mar shaintréith den fhorbairt reachtach, maidir le cumhdach, leis an árachas éigeantach dliteanais shibhialta dá bhforáiltear le dlí an Aontais. Thairis sin, níl aon rud san fhorbairt reachtach sin chun a léiriú go raibh sé ar intinn ag reachtas an Aontais comhchuibhiú a dhéanamh ar an oibleagáid dliteanas sibhialta a áirithiú maidir le húsáid mótarfheithiclí thar chumhdach damáiste a dhéantar do thríú páirtithe. Dá bhrí sin, mar atá dlí an Aontais faoi láthair, tá an cheist maidir leis an oibleagáid a d’fhéadfadh a bheith ann an damáiste a bhain do thiománaí feithicle amháin a raibh baint aige le tionóisc bhóthair a chumhdach, mar atá dlí an Aontais faoi láthair, fós á rialú ag dlíthe náisiúnta na mBallstát.
Dá bhrí sin, níor cheart damáiste a bhain do thiománaí aon feithicil amháin a raibh baint aige le tionóisc bhóthair a chumhdach leis an árachas éigeantach i gcoinne dliteanas sibhialta i ndáil le húsáid mótarfheithiclí dá bhforáiltear leis an Treoir sin, fiú i gcás ina ndearna paisinéir idirghabháil i dtiomáint na feithicle sin agus gurbh í an idirghabháil sin ba chúis leis an tionóisc sin.
(
1
)	Treoir 2009/103/CE ó Pharlaimint na hEorpa agus ón gComhairle an 16 Meán Fómhair 2009 maidir le hárachas i gcoinne dliteanas sibhialta i ndáil le húsáid mótarfheithiclí, agus le forfheidhmiú na hoibleagáide chun árachú i gcoinne an dliteanais sin (IO 2009 L 263, lch. 11), an chéad mhír, an dara mír agus an ceathrú mír d’Airteagal 3.
(
2
)	Airteagal 12(2) agus (3), agus Airteagal 13(3) de Threoir 2009/103,