62018CC0377
OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO
HENRIKA SAUGMANDSGAARDA ØE
przedstawiona w dniu 13 czerwca 2019 r. (
1
)
Sprawa C‑377/18
Postępowanie karne
przeciwko
AH,
PB,
CX,
KM,
PH,
przy udziale
MH
[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Spetsializiran nakazatelen sad (wyspecjalizowany sąd karny, Bułgaria)]
Odesłanie prejudycjalne – Współpraca wymiarów sprawiedliwości w sprawach karnych – Dyrektywa (UE) 2016/343 – Domniemanie niewinności – Artykuł 4 – Publiczne wypowiedzi o winie – Prawo, aby w publicznej wypowiedzi lub orzeczeniu sądowym nie być określanym jako winny zanim został wydany prawomocny wyrok – Popełnienie czynu zabronionego wspólnie i w porozumieniu – Ugoda dotycząca uprzedniego przyznania się do winy zawarta pomiędzy organem ścigania a jednym z oskarżonych – Wymienienie i podanie tożsamości oskarżonych, wobec których, jako współsprawców czynu zabronionego, toczy się odrębne postępowanie – Zgodność – Karta praw podstawowych Unii Europejskiej – Artykuł 48 – Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności – Artykuł 6 ust. 2
I. Wprowadzenie
1.
Czy w ramach ugody w sprawie uprzedniego przyznania się do winy, zawartej pomiędzy organem ścigania a oskarżonym (
2
) w sprawie popełnienia czynu zabronionego wspólnie i w porozumieniu, krajowy przepis proceduralny, który wymaga, aby w ugodzie tej wspomnieć, że w czynie zabronionym uczestniczyły także inne osoby oskarżone osobno i podać tożsamość tych ostatnich jest sprzeczny z zasadą domniemania niewinności?
2.
Taki jest zasadniczo przedmiot pytania prejudycjalnego, z którym występuje Spetsializiran nakazatelen sad (wyspecjalizowany sąd karny, Bułgaria).
3.
Kwestia ta wpisuje się w ramy postępowania karnego wszczętego przeciwko sześciu osobom w sprawie ich domniemanej przynależności do zorganizowanej grupy przestępczej. W ramach tego postępowania jeden z oskarżonych wystąpił o zawarcie ugody w sprawie przyznania się do winy, której treść powinna zostać zatwierdzona przez sąd odsyłający, zgodnie z mającym zastosowanie ustawodawstwem krajowym. To właśnie w tym kontekście sąd ten musi określić, czy wymienienie w tej ugodzie pięciu innych osób oskarżonych, wobec których jako współsprawców czynu zabronionego toczy się odrębne postępowanie karne, oraz wskazanie tożsamości tych ostatnich poprzez podanie ich nazwisk i krajowych numerów identyfikacyjnych, może naruszać zasadę domniemania niewinności, z której korzysta tych pięć osób zgodnie z art. 48 ust. 1 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej (
3
), a także naruszać art. 4 ust. 1 dyrektywy (UE) 2016/343 (
4
).
4.
W swoim pytaniu prejudycjalnym sąd odsyłający zwraca się do Trybunału o wyjaśnienie zakresu jednego z głównych wymogów niezbędnych do zagwarantowania poszanowania zasady domniemania niewinności, a mianowicie prawa do nieprzedstawiania w publicznej wypowiedzi lub w orzeczeniu sądu osoby oskarżonej jako winnej, podczas gdy jej wina nie została wcześniej stwierdzona zgodnie z prawem. Pytanie to wpisuje się w tematykę sprawy, w której zapadł wyrok z dnia 19 września 2018 r. w sprawie Milev (
5
).
II. Ramy prawne
A.
Europejska Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności
5.
Artykuł 6 ust. 2 konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (
6
), zatytułowany „Prawo do rzetelnego procesu sądowego”, stanowi:
„Każdego oskarżonego o popełnienie czynu zagrożonego karą uważa się za niewinnego do czasu udowodnienia mu winy zgodnie z ustawą”.
B.
Prawo Unii
1. Karta
6.
Artykuł 48 karty, zatytułowany „Domniemanie niewinności i prawo do obrony”, stanowi:
„1.   „Każdego oskarżonego uważa się za niewinnego, dopóki jego wina nie zostanie stwierdzona zgodnie z prawem.
2.   Każdemu oskarżonemu gwarantuje się poszanowanie prawa do obrony”.
2. Dyrektywa 2016/343
7.
Na mocy art. 1 dyrektywy 2016/343 ustanawia się minimalne zasady dotyczące, po pierwsze, niektórych aspektów domniemania niewinności, a po drugie, prawa do obecności na rozprawie.
8.
Motywy 9, 10, 16, 17, 47 i 48 tej dyrektywy mają następujące brzmienie:
„(9)
Celem niniejszej dyrektywy jest wzmocnienie prawa do rzetelnego procesu sądowego w postępowaniu karnym przez ustanowienie wspólnych norm minimalnych dotyczących niektórych aspektów domniemania niewinności i prawa do obecności na rozprawie.
(10)
Dzięki ustanowieniu wspólnych norm minimalnych dotyczących ochrony praw procesowych podejrzanych i oskarżonych niniejsza dyrektywa zmierza do zwiększenia wzajemnego zaufania państw członkowskich do ich systemów wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych, przyczyniając się tym samym do ułatwienia wzajemnego uznawania orzeczeń w sprawach karnych. […]
[…]
(16)
Domniemanie niewinności zostałoby naruszone, gdyby podejrzany lub oskarżony był przedstawiony jako winny w publicznej wypowiedzi organu publicznego lub w orzeczeniu sądowym innym niż rozstrzygające o winie, do czasu udowodnienia mu winy zgodnie z prawem. Takie wypowiedzi lub orzeczenia sądowe nie powinny odzwierciedlać opinii, że osoba ta jest winna. […]
(17)
»Publiczna wypowiedź organu publicznego« powinna oznaczać każdą wypowiedź, której treść odnosi się do czynu zabronionego i która pochodzi od organu, takiego jak organ sądowy, policja lub inne organy ścigania, uczestniczącego w postępowaniu karnym dotyczącym tego czynu zabronionego albo od innego organu publicznego, takiego jak ministrowie i inni funkcjonariusze publiczni, z zastrzeżeniem krajowych przepisów o immunitecie.
[…]
(47)
Niniejsza dyrektywa potwierdza prawa podstawowe i zasady uznane w karcie i EKPC, w tym […] prawo […] do bezstronnego sądu, domniemanie niewinności i prawo do obrony […]
(48)
Ponieważ w niniejszej dyrektywie ustanawia się normy minimalne, państwa członkowskie powinny mieć możliwość rozszerzenia zakresu praw określonych w niniejszej dyrektywie w celu zapewnienia wyższego poziomu ochrony. Poziom ochrony zapewnianej przez państwa członkowskie nigdy nie powinien być niższy niż poziom wynikający z norm określonych w karcie lub EKPC, zgodnie z ich wykładnią dokonaną przez Trybunał Sprawiedliwości [Unii Europejskiej] i Europejski Trybunał Praw Człowieka”.
9.
Artykuł 2 dyrektywy 2016/343, zatytułowany „Zakres”, stanowi:
„Niniejsza dyrektywa ma zastosowanie do osób fizycznych będących podejrzanymi lub oskarżonymi w postępowaniu karnym. Ma zastosowanie na wszystkich etapach postępowania karnego od chwili, gdy dana osoba staje się podejrzana lub zostaje oskarżona o popełnienie czynu zabronionego lub domniemanego czynu zabronionego, aż do uprawomocnienia się orzeczenia w przedmiocie ostatecznego rozstrzygnięcia, czy osoba ta popełniła dany czyn zabroniony”.
10.
Artykuł 3 tej dyrektywy ustanawia zasadę domniemania niewinności. Przepis ten ma następujące brzmienie:
„Państwa członkowskie zapewniają, aby podejrzani i oskarżeni byli uważani za niewinnych do czasu udowodnienia im winy zgodnie z prawem”.
11.
Artykuły 4–7 wspomnianej dyrektywy regulują niektóre aspekty zasady domniemania niewinności.
12.
W szczególności art. 4 dyrektywy 2016/343, którego wykładni dotyczy niniejsza sprawa, zatytułowany „Publiczne wypowiedzi o winie”, stanowi:
„1.   Państwa członkowskie podejmują wszelkie środki niezbędne do zapewnienia, by do czasu udowodnienia podejrzanemu lub oskarżonemu winy zgodnie z prawem organy publiczne w swoich wypowiedziach publicznych oraz w orzeczeniach sądowych innych niż rozstrzygające o winie nie odnosiły się do takiej osoby jako do winnej. Powyższe stosuje się z zastrzeżeniem czynności oskarżyciela, które zmierzają do wykazania winy podejrzanego lub oskarżonego, oraz z zastrzeżeniem wstępnych decyzji o charakterze procesowym, które są podejmowane przez organy sądowe lub inne właściwe organy i które opierają się na podejrzeniu lub obciążającym materiale dowodowym.
2.   W przypadku naruszenia określonego w ust. 1 niniejszego artykułu zobowiązania do nieodnoszenia się do podejrzanych lub oskarżonych jako do winnych państwa członkowskie zapewniają dostępność odpowiednich środków zgodnie z niniejszą dyrektywą, a w szczególności zgodnie z art. 10.
3.   Określone w ust. 1 zobowiązanie do nieodnoszenia się do podejrzanych lub oskarżonych jako do winnych nie stanowi przeszkody dla podawania przez organy publiczne do wiadomości publicznej informacji o postępowaniu karnym, gdy jest to bezwzględnie konieczne z powodów związanych z postępowaniem przygotowawczym w sprawie karnej lub interesem publicznym”.
C.
Prawo bułgarskie
13.
Artykuł 31 ust. 3 Konstitutsiya (konstytucji) oraz art. 16 Nakazatelno protsesualen kodeks (kodeksu postępowania karnego, zwanego dalej „NPK”) stanowią, że osobę oskarżoną uważa się za niewinną do chwili ustalenia jej winy w prawomocnym wyroku.
14.
Artykuł 381 ust. 1 i 6 NPK umożliwia osobie oskarżonej przyznanie się do winy i zawarcie, po zakończeniu postępowania przygotowawczego, ugody z prokuratorem za pośrednictwem swojego obrońcy.
15.
Artykuł 381 ust. 5 pkt 1 NPK stanowi:
„Ugodę sporządza się w formie pisemnej i zawiera ona przyznanie się dotyczące następujących kwestii:
1.
czy popełniono czyn; czy popełnił go oskarżony; czy popełniono go w sposób zawiniony; czy czyn ten stanowi przestępstwo – wraz ze wskazaniem jego kwalifikacji prawnej”.
16.
Artykuł 381 ust. 7 NPK stanowi, że „[j]eżeli postępowanie dotyczy kilku osób […] ugodę mogą zawrzeć niektóre z tych osób […]”.
17.
Artykuł 382 ust. 5 pkt 1 NPK stanowi:
„Sąd może zaproponować zmiany w ugodzie, które rozpatruje się przy udziale prokuratora i obrońców oskarżonych. Jako ostatniego wysłuchuje się oskarżonego”.
18.
Zgodnie z art. 382 ust. 7 NPK, sąd zatwierdza ugodę, jeżeli nie jest ona sprzeczna z ustawą i z dobrymi obyczajami.
19.
Zgodnie z art. 383 ust. 1 NPK, ugoda ma skutek prawomocnego orzeczenia.
20.
Wreszcie, zgodnie z art. 12–14 zakon za grazdanskata registratsia (ustawy o stanie cywilnym) (
7
), obywateli bułgarskich nazywa się za pomocą trzech elementów, a mianowicie imienia, nazwiska rodowego i nazwiska. Zgodnie z art. 11 ust. 1 ustawy o stanie cywilnym, posiadają oni również krajowy numer identyfikacyjny jako identyfikator administracyjny pozwalający na jednoznaczne określenie danej osoby.
III. Okoliczności sporu w postępowaniu głównym, pytanie prejudycjalne i postępowanie przed Trybunałem
21.
Niniejsza sprawa wpisuje się w ramy postępowania karnego wszczętego przeciwko sześciu osobom, a mianowicie AH, PB, CX__ KM, PH i MH. Postępowanie przeciwko tym ostatnim prowadzone jest z art. 321 ust. 2 i ust. 3 pkt 2 Nakazatelen kodeks (kodeksu karnego, zwanego dalej „NK”) z powodu ich domniemanej przynależności do zorganizowanej grupy przestępczej. Grupa ta miała działać od listopada 2014 r. do listopada 2015 r. w Sofii (Bułgaria). W akcie oskarżenia zawarte jest twierdzenie, że te sześć osób rozdzieliło między siebie zadania w celu osiągnięcia korzyści majątkowych, wytwarzając fałszywe dokumenty urzędowe lub fałszując ich treść, a mianowicie dokumenty tożsamości i prawa jazdy na pojazdy silnikowe.
22.
Tylko jedna z tych osób, MH, wyraziła wolę zawarcia ugody w sprawie przyznania się do winy w zamian za obniżenie kary.
23.
Pięciu pozostałych oskarżonych zgodziło się na to, by MH zawarł tę ugodę, wskazując wyraźnie, że nie oznacza to, iż uznały one swoją winę i że rezygnują z przysługującego im prawa do nieprzyznawania się do winy.
24.
Ugoda zawarta pomiędzy prokuratorem i MH wskazuje, że ten ostatni przyznał się do winy, że: „[w] okresie od listopada 2014 r. do dnia 26 listopada 2015 r. w Sofii i Pavlikeni [Bułgaria] był członkiem zorganizowanej grupy przestępczej w formie trwałego i ustrukturowanego związku więcej niż trzech osób [nazwiska i krajowe numery identyfikacyjne pozostałych z pięciu oskarżonych] utworzonej w celu popełnienia przestępstwa [w rozumieniu art. 308 ust. 2 i 7 oraz art. 321 ust. 2 i ust. 3 pkt 2 NK]” (
8
). Z tekstu tej ugody wynika, że tożsamość wszystkich oskarżonych określana jest w ten sam sposób, to znaczy za pomocą ich imion, nazwisk i nazwisk rodowych oraz krajowych numerów identyfikujących. Jedyna różnica polega na tym, że tożsamość MH została ponadto określona za pomocą daty i miejsca urodzenia, adresu, obywatelstwa, jego przynależności etnicznej, sytuacji rodzinnej, a także jego wcześniejszej karalności.
25.
Zgodnie z krajowymi przepisami proceduralnymi ugoda zawarta między prokuratorem a MH została przedłożona do zatwierdzenia sądowi odsyłającemu, który może wprowadzić do niej zmiany.
26.
W tym względzie sąd odsyłający zastanawia się, czy jest zgodne z art. 4 ust. 1 dyrektywy 2016/343, że ugoda ta wyraźnie i jasno wymienia jako członków tej zorganizowanej grupy przestępczej pozostałe pięć osób, które nie zawarły tej ugody i przeciwko którym prowadzone są zwyczajne postępowania karne, i podaje tożsamość tych ostatnich wymieniając ich imiona, nazwiska, nazwiska rodowe, a także krajowe numery identyfikacyjne.
27.
Sąd odsyłający wskazuje, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem krajowym treść ugody w sprawie przyznania się do winy powinna w całości odpowiadać treści aktu oskarżenia, w którym wszyscy oskarżeni wskazani są jako współsprawcy przestępstwa. W związku z tym należy ich jako takich wymienić w ugodzie zawartej między prokuratorem a MH. Ponadto wzmianka o współsprawcach czynu zabronionego mogłaby mieć duże znaczenie do celów wypełnienia znamion rozpatrywanego czynu zabronionego, ponieważ zorganizowana grupa przestępcza istnieje tylko wówczas, gdy uczestniczą w niej co najmniej trzy osoby.
28.
Sąd odsyłający wskazuje jednak, że art. 4 ust. 1 dyrektywy 2016/343 zakazuje organowi sądowemu przedstawienia oskarżonego jako winnego w orzeczeniu innym niż rozstrzygające o jego winie. Jego zdaniem istnieje zatem sprzeczność pomiędzy orzecznictwem krajowym, które wymaga, aby ugoda wymieniała innych oskarżonych jako współsprawców danego czynu zabronionego, a ustanowionym przez prawodawcę Unii obowiązkiem polegającym na nieprzedstawianiu tych osób jako winnych.
29.
W tych okolicznościach Spetsializiran nakazatelen sad (wyspecjalizowany sąd karny) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującym pytaniem prejudycjalnym:
„Czy krajowe orzecznictwo wymagające wskazania w treści ugody (zawartej w ramach postępowania karnego) jako sprawców danego przestępstwa nie tylko oskarżonego, który przyznał swoją winę w odniesieniu do tego przestępstwa i zawarł tę ugodę, lecz również pozostałych oskarżonych będących współsprawcami, którzy nie zawarli tej ugody, nie przyznali swojej winy i w odniesieniu do których nadal jest prowadzone zwyczajne postępowanie karne, lecz wyrazili jednak zgodę na zawarcie ugody przez pierwszego oskarżonego, jest zgodne z art. 4 ust. 1 zdanie pierwsze w związku z motywem 16 zdanie pierwsze i motywem 17 dyrektywy 2016/343?”
30.
Rządy niemiecki i włoski, a także Komisja Europejska przedłożyły uwagi na piśmie, a także, z wyjątkiem rządu włoskiego, uwagi ustne.
IV. Analiza
A.
Uwagi wstępne dotyczące możliwości stosowania dyrektywy 2016/343
31.
W świetle rozważań, które przeprowadzono przed Trybunałem uważam, że badanie pytania prejudycjalnego wymaga sformułowania wstępnej uwagi dotyczącej zakresu stosowania ratione personae i ratione materiae dyrektywy 2016/343, a w szczególności jego art. 4 (
9
).
32.
Po pierwsze, sytuacja AH, PB, CX, KM i PH niezaprzeczalnie wchodzi w zakres zastosowania tej dyrektywy.
33.
Zakres ten zdefiniowano w art. 2 dyrektywy 2016/343. Zgodnie z tym przepisem dyrektywa ta ma zastosowanie do osób fizycznych będących podejrzanymi lub oskarżonymi w ramach postępowania karnego na wszystkich jego etapach, począwszy od chwili, w której dana osoba jest podejrzewana lub zostaje oskarżona o popełnienie przestępstwa, aż do uprawomocnienia się ostatecznego orzeczenia rozstrzygającego czy ta osoba popełniła dane przestępstwo.
34.
Tymczasem bezsporne jest w postępowaniu głównym, że tych pięć osób oskarżonych jest o popełnienie przestępstwa, a ich wina nie została jeszcze stwierdzona zgodnie z prawem.
35.
Po drugie, sporne wzmianki dotyczące udziału AH, PB, CX, KM i PH w popełnieniu omawianego przestępstwa mogą być rozpatrywane pod kątem art. 4 ust. 1 dyrektywy 2016/343, biorąc pod uwagę charakter i zakres ugody zawartej między prokuratorem a MH.
36.
Ugoda ta stanowi bowiem w odniesieniu do tych pięciu pozostałych osób orzeczenie sądowe nierozstrzygające o ich winie w rozumieniu tego przepisu.
37.
Po pierwsze, ugoda w sprawie przyznania się do winy stanowi orzeczenie sądowe polegające na tym, co powszechnie nazywa się „porozumieniem karnym” (
10
).
38.
Ugoda, na mocy której oskarżony przyznaje się do winy w odniesieniu do popełnienia przestępstwa, często w zamian za obniżenie kary, zostaje zawarta z organem ścigania, w niniejszym przypadku z prokuratorem, a następnie zatwierdzona podczas rozprawy przez właściwy sąd.
39.
Zatem ugoda w sprawie przyznania się do winy ma charakter sądowy, ponieważ jej zawarcie wymaga działania sędziego orzekającego co do istoty sprawy, wykonującego władzę sądowniczą w ramach procedury przyśpieszonej.
40.
W niniejszej sprawie, z art. 381–384 NPK wynika, że sąd odsyłający powinien wydać orzeczenie w sprawie ugody zawartej między prokuratorem a MH na rozprawie, na której obecność tego ostatniego jest wyraźnie wymagana przez prawo krajowe. Sąd ten jest zatem obowiązany sprawdzić, czy ugoda w sprawie przyznania się do winy została zawarta z poszanowaniem mających zastosowanie przepisów proceduralnych i materialnych oraz czy oskarżony zawarł ją z własnej woli i z pełnym rozeznaniem. Sąd odsyłający jest wyraźnie uprawniony do przedkładania propozycji zmian dotyczących terminów użytych w ramach tej ugody i to zresztą w tym kontekście zadaje pytanie prejudycjalne.
41.
Ugoda zawarta między prokuratorem a MH prowadzi zatem do tego, żeby – po przeprowadzeniu uproszczonego badania sądowego – orzeczono nie tylko o kwalifikacji prawnej przestępstwa, ale także o odpowiedzialności karnej oraz o wymierzonej mu karze. Ugoda ta, w formie zatwierdzonej przez sąd odsyłający, jest prawnie wiążąca i, jak wynika z art. 383 NPK, wywołuje skutki prawomocnego orzeczenia. Tymczasem wykonalność i powaga rzeczy osądzonej to dwie cechy charakterystyczne dla każdego orzeczenia sądowego.
42.
W świetle tych okoliczności nie ma moim zdaniem żadnych wątpliwości, że ugoda zawarta pomiędzy prokuratorem i MH jest wyrazem ius punendi i że poprzez tę ugodę wydawane jest orzeczenie sądowe dotyczące zarzucanych czynów, a także winy MH.
43.
Po drugie, wspomniana ugoda stanowi orzeczenie sądowe, które nie rozstrzyga o winie AH, PB, CX, KM i PH.
44.
Pojęcie „orzeczeń sądowych innych niż rozstrzygające o winie”, o którym mowa w art. 4 ust. 1 dyrektywy 2016/343, powinno być interpretowane w sposób zapewniający skuteczność (effet utile) tego przepisu, a w szczególności zapewniający rzeczywiste i skuteczne przestrzeganie praw, z których korzystają oskarżeni, żeby nie zostać uznanymi za winnych do czasu stwierdzenia ich winy zgodnie z prawem.
45.
Oczywiście jak na to zezwala art. 381 ust. 7 NPK, ugoda została zawarta między prokuratorem a MH w ramach postępowania karnego obejmującego kilka osób. Niemniej jednak, co do istoty, ugoda rozstrzyga jedynie o winie osoby, która przyznając się do winy, jest jej stroną. Pozostałe osoby oskarżone, które nie są stronami tej ugody, nie zrzekły się żadnego ze swoich praw proceduralnych, wśród których znajduje się zasada domniemania niewinności. Z postanowienia odsyłającego wynika zatem, że pomimo „zgody procesowej” wyrażonej przez pięciu innych oskarżonych na zawarcie takiego porozumienia karnego, wyraźnie wskazali oni, że nie przyznają się do winy i że nie rezygnują z przysługującego im prawa do twierdzenia, że są niewinni.
46.
W związku z tym nie podzielam wątpliwości wyrażonych w tym względzie przez rząd niemiecki.
47.
Według wspomnianego rządu, nawet jeśli ugoda zawarta między prokuratorem i MH nie rozstrzyga o winie innych osób oskarżonych osobno, to stanowi ona jednak orzeczenie sądowe rozstrzygające o winie MH, a w związku z powyższym, za takie należy je uznać wobec tych pozostałych osób.
48.
Wykładnia ta jest moim zdaniem dotknięta zbytnim formalizmem i prowadzi do pozbawienia wszelkiej skuteczności (effet utile) gwarancji ustanowionych w art. 4 ust. 1 dyrektywy 2016/343.
49.
Ponadto jest sprzeczna z orzecznictwem Europejskiego Trybunału Praw Człowieka. Jak wyjaśnię to w ramach mojej analizy, orzekł on bowiem, że zasadę domniemania niewinności stosuje się również wtedy, gdy orzeczenie sądowe wydane w wyniku postępowania, które nie jest bezpośrednio skierowane przeciwko skarżącemu jako oskarżonemu, lecz które to postępowanie dotyczy jednak toczącego się przeciwko skarżącemu postępowania karnego i jest związane z tym postępowaniem, powoduje przedwczesną ocenę jego winy (
11
).
50.
W tych okolicznościach należy uznać, że ugoda zawarta między prokuratorem i MH stanowi w odniesieniu do AH, PB, CX, KM i PH, orzeczenie sądowe nierozstrzygające o ich winie w rozumieniu art. 4 ust. 1 dyrektywy 2016/343. Ci ostatni mogą zatem powoływać się na uprawnienia przyznane im w tym przepisie.
B.
Analiza pytania prejudycjalnego
51.
W swoim pytaniu prejudycjalnym sąd odsyłający zwraca się w istocie do Trybunału o rozstrzygnięcie, czy w ramach postępowania karnego wszczętego przeciwko kilku osobom w związku z popełnieniem przestępstwa wspólnie i w porozumieniu, art. 4 ust. 1 dyrektywy 2016/343 stoi na przeszkodzie istnieniu krajowego przepisu proceduralnemu, który wymaga, aby ugoda w sprawie przyznania się do winy, zawarta przez jedną z oskarżonych osób, wskazywała udział w czynie zabronionym pozostałych osób oskarżonych odrębnie i podawała tożsamość tych ostatnich poprzez podanie ich imion, nazwisk i nazwisk rodowych oraz krajowego numeru identyfikacyjnego.
52.
Innymi słowy, sąd odsyłający zastanawia się nad sformułowaniem, jakie należy przyjąć w ramach takiej ugody, tak, aby nie naruszała ona zasady domniemania niewinności osób oskarżonych w odrębnym postępowaniu, a w szczególności ich prawa do tego, aby w orzeczeniu sądowym nie być określanymi jako winni przed stwierdzeniem zgodnie z prawem ich winy.
53.
Sąd odsyłający stoi wobec szczególnej trudności wynikającej z charakteru rozpatrywanego czynu zabronionego.
54.
Pragnę przypomnieć, że sześć osób oskarżonych jest o udział w „zorganizowanej grupie przestępczej” w rozumieniu art. 321 ust. 2 i 3 pkt 2 NK. Udział w zorganizowanej grupie przestępczej jest ze swej natury czynem zabronionym zbiorowym, tak samo jak związek przestępczy, w przypadku którego co do zasady penalizowany jest udział. Jak sam termin „grupa” wskazuje, z przestępstwem tym mamy do czynienia tylko wówczas, gdy wielu sprawców brało udział w jego popełnieniu (
12
). Klasycznie doktryna uznaje ich jako współsprawców popełnionego czynu zabronionego. Wszyscy uczestniczą w popełnieniu tego samego czynu zabronionego, a ich zachowania są ze sobą ściśle powiązane. W zakresie, w jakim istnieje rzeczywista solidarność pomiędzy współsprawcami przy popełnianiu czynu zabronionego, logicznie chciałoby się, żeby ta solidarność znalazła wyraz w mającym do nich zastosowanie postępowaniu (
13
). Ta współzależność właściwa współsprawstwu wywołuje konsekwencje, a fortiori w sytuacji, gdy współsprawcy nie są sądzeni łącznie. Sąd odsyłający wskazuje tym samym, że w kontekście ugody w sprawie przyznania się do winy zawartej przez jednego z nich, ta współzależność może wymagać zidentyfikowania pozostałych współsprawców w celu określenia kwalifikacji prawnej zarzucanego czynu, a także odpowiedzialności karnej zainteresowanego. Taki wymóg może jednak wpływać na gwarancje procesowe współsprawców, a w szczególności na zasadę domniemania niewinności, z którego korzystają ci ostatni.
55.
W wyroku w sprawie Navalnyy i Ofitserov przeciwko Rosji Europejski Trybunał Praw Człowieka wyraził w ten sposób poważne zastrzeżenia w sytuacji, gdy organ sądowy postanawia sądzić współoskarżonych o popełnienie przestępstwa w ramach osobnych postępowań, podczas gdy charakter zarzutów zakłada, do celów ustalenia odpowiedzialności prawnej jednego z nich, wykazanie udziału w czynie zabronionym pozostałych (
14
).
56.
W związku z tym wspomniany Trybunał sformułował szczegółowe wymogi w celu poszanowania zasady domniemania niewinności ustanowionej w art. 6 ust. 2 EKPC, w sytuacji gdy organ sądowy postanawia o rozłączeniu postępowań z powodu zawarcia przez jednego z nich ugody w sprawie przyznania się do winy.
57.
Z jednej strony, przed wydaniem takiego orzeczenia, organ sądowy powinien dokonać szczegółowej analizy wszystkich wchodzących w grę interesów i umożliwić współoskarżonym zaskarżenie tego orzeczenia (
15
).
58.
Z drugiej strony organ sądowy powinien obwarować postępowanie w sprawie przyznania się do winy dwoma gwarancjami, które uważa za istotne w celu umożliwienia współoskarżonym korzystania z rzetelnego procesu sądowego w ramach toczących się przeciwko nim postępowań (
16
).
59.
Po pierwsze, organ sądowy ma obowiązek powstrzymania się od nadania powagi rzeczy osądzonej faktom przyznanym w postępowaniu, w którym nie brali udziału pozostali współoskarżeni, ponieważ ustalenie tych faktów ma zakres ograniczony do rozpatrywanego postępowania.
60.
Po drugie, organ sądowy powinien powstrzymać się od wszelkich odniesień lub wypowiedzi, które mogłyby zaburzyć rzetelne badanie zarzutów postawionych tym ostatnim w ramach odrębnego postępowania, a w szczególności naruszyć zasadę domniemania niewinności.
61.
To właśnie tego ostatniego punktu dotyczy niniejsze pytanie prejudycjalne, a w szczególności zasad dotyczących podania tożsamości i wzmianki w ugodzie zawartej między prokuratorem i MH o AH, PB, CX, KM i PH w związku z ich udziałem w czynie zabronionym.
1. Przepisy przewidziane w art. 4 dyrektywy 2016/343
62.
Artykuł 4 ust. 1 dyrektywy 2016/343 stanowi, że na państwach członkowskich spoczywa ciężar podjęcia środków niezbędnych do zapewnienia, by do czasu udowodnienia podejrzanemu lub oskarżonemu winy zgodnie z prawem organy publiczne, w szczególności w swoich orzeczeniach sądowych innych niż rozstrzygające o winie, nie odnosiły się do takiej osoby jako do winnej.
63.
W art. 4 ust. 2 tej dyrektywy dodano, że w przypadku naruszenia tego obowiązku państwa członkowskie zapewniają dostępność odpowiednich środków.
64.
Przepisy art. 4 ust. 1 i 2 dyrektywy 2016/343 nie dostarczają zatem żadnej wskazówki co do środków, które konkretnie powinny przyjąć właściwe organy krajowe w celu zapewnienia, w sytuacji takiej jak rozpatrywana w postępowaniu głównym, poszanowania zasady domniemania niewinności osób oskarżonych z osobna. Ponadto żaden inny przepis tej dyrektywy nie ma znaczenia (
17
). Jedynie w motywie 16, wyraźnie wskazanym przez sąd odsyłający, sprecyzowano, że orzeczenia sądowe nie powinny odzwierciedlać opinii, że osoby te są winne.
65.
Z art. 1, lecz także z motywów 10 i 48 dyrektywy 2016/43 wynika, że zasady mające na celu zapobieganie wszelkim odniesieniom publicznym do winy i skorygowanie ich są normami minimalnymi, ponieważ zgodnie z art. 4 ust. 1 i 2 tej dyrektywy państwa członkowskie są wezwane do przyjęcia „niezbędnych” i „odpowiednich” do tego celu środków.
66.
Prawodawca Unii pozostawia zatem państwom członkowskim określenie, w zależności od cech szczególnych ich krajowego systemu prawnego, charakteru i konkretnego zakresu tych środków. Trybunał uznał zatem wyraźnie, że wspomniana dyrektywa nie stanowi instrumentu kompletnego i wyczerpującego, który miałby na celu określenie wszystkich przesłanek wydawania postanowień takich, jak postanowienie o tymczasowym aresztowaniu (
18
). Stwierdzenie to znajduje oczywiście zastosowanie w odniesieniu do przesłanek wydania orzeczenia sądowego, takiego jak przedmiotowa ugoda w sprawie przyznania się do winy.
67.
Jednakże ograniczony jest zakres uznania, jakim dysponują państwa członkowskie w tym względzie. Te ostatnie powinny bowiem przestrzegać praw podstawowych i zasad uznanych w karcie i w EKPC, co wynika zresztą z motywu 47 dyrektywy 2016/343, a przyjęte środki powinny w szczególności umożliwiać zapobieganie jakimkolwiek naruszeniom zasady domniemania niewinności lub ich korygowanie.
68.
Wykładni art. 4 ust. 1 dyrektywy 2016/343 należy zatem dokonywać, co do zasady, w świetle standardu ochrony przewidzianego w art. 48 karty (
19
). Niemniej jednak należy stwierdzić, że ani ten przepis, ani orzecznictwo Trybunału nie pozwalają na określenie charakteru i zakresu środków, które właściwe organy krajowe powinny wdrożyć.
69.
Z kolei do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka skierowano istotny spór, którego w tych okolicznościach należy streścić.
70.
Jak wynika z wyjaśnień dotyczących karty (
20
), zasada domniemania niewinności ustanowiona w jej art. 48 ust. 1 odpowiada art. 6 ust. 2 EKPC. W celu zapewnienia niezbędnej spójności między kartą a EKPC prawodawca Unii ustanowił zasadę, zgodnie z którą znaczenie i zakres tego prawa są takie same jak te, które przypisuje im EKPC (
21
).
71.
Ponadto z wniosku dotyczącego dyrektywy Komisji (
22
) wynika, że prawodawca Unii zamierzał wzmocnić i zapewnić skuteczne stosowanie zasady domniemania niewinności w postępowaniach karnych, włączając do prawa Unii orzecznictwo rozwinięte przez Europejski Trybunał Praw Człowieka w odniesieniu do przestrzegania art. 6 ust. 2 EKPC (
23
). Prawodawca Unii jasno wyraził wolę, aby wspierać stosowanie art. 6, 47 i 48 karty, opierając się na art. 6 EKPC, zgodnie z jego wykładnią dokonaną przez Europejski Trybunał Praw Człowieka.
72.
Artykuł 3 dyrektywy 2016/343 ustanawia zatem zasadę domniemania niewinności poprzez użycie takich samych sformułowań jak te, które zostały użyte w art. 6 ust. 2 EKPC.
73.
Natomiast art. 4–7 tej dyrektywy regulują pewne aspekty zasady domniemania niewinności, takie jak te, które zostały rozwinięte w orzecznictwie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka.
74.
I tak, w art. 4 ust. 1 wspomnianej dyrektywy prawodawca Unii formułuje jeden z podstawowych wymogów stawianych przez ten Trybunał, od roku 1983, w celu zagwarantowania poszanowania zasady domniemania niewinności, czyli prawa, aby w publicznej wypowiedzi lub orzeczeniu sądowym nie być określanym jako winny zanim został wydany prawomocny wyrok (
24
).
75.
Przepis ten ustanawia normę minimalną, a zatem nie ma na celu, w aktualnym stanie prawa Unii, przyznania ochrony szerszej niż ta, którą przyznaje EKPC (
25
).
76.
Orzecznictwo Europejskiego Trybunału Praw Człowieka ma zatem znaczenie dla celów wykładni zasady domniemania niewinności ustanowionej w art. 48 karty, a w szczególności jednego z jej aspektów, o których mowa w art. 4 ust. 1 dyrektywy 2016/343. Orzecznictwo to dostarcza bowiem bardzo użytecznych wskazówek co do środków, które organy krajowe zobowiązane są przyjąć w celu zagwarantowania, że poprzez uzasadnienie orzeczenia lub wyrazy w nim zawarte nie dojedzie do naruszenia zasady domniemania niewinności osób oskarżonych osobno.
2. Orzecznictwo Europejskiego Trybunału Praw Człowieka dotyczące przestrzegania zasady domniemania niewinności w przypadku, gdy postępowanie wobec współoskarżonych toczy się w ramach odrębnych postępowań
77.
Zgodnie z art. 6 ust. 2 EKPC, „[k]ażdego oskarżonego o popełnienie czynu zagrożonego karą uważa się za niewinnego do czasu udowodnienia mu winy zgodnie z ustawą” (
26
).
78.
W wyroku w sprawie Karaman przeciwko Niemcom Europejski Trybunał Praw Człowieka przypomina, że zasada domniemania niewinności jest jednym z elementów rzetelnego procesu w sprawach karnych, wymaganym przez art. 6 ust. 1 EKPC. Zdaniem tego Trybunału domniemanie to zostaje naruszone, gdy w orzeczeniu sądu sąd rozpoznający sprawę co do istoty przedwcześnie wyraża opinię, że oskarżony jest winny, podczas gdy wina tego ostatniego nie została wcześniej dowiedziona zgodnie z prawem. Nawet w braku formalnego stwierdzenia wystarczy uzasadnienie sugerujące, że sąd uznaje daną osobę za winną (
27
).
79.
Aby ocenić, czy to uzasadnienie stanowi naruszenie zasady domniemania niewinności, Europejski Trybunał Praw Człowieka nadaje „determinujące” znaczenie wyrazom użytym przez organ sądowy (
28
). Bierze także pod uwagę szczególne okoliczności, w jakich zostały one sformułowane, a w szczególności charakter postępowania i rodzaj zarzutów postawionych osobie(om) oskarżonej(nym) (
29
). Czynniki te pozwalają bowiem ocenić zakres, w jakim organ sądowy jest zobowiązany wskazać konkretną rolę i zamiary wszystkich osób, które mogły być związane z popełnieniem przestępstwa (
30
).
80.
W wyroku w sprawie Karaman przeciwko Niemcom (
31
) Europejski Trybunał Praw Człowieka przyznał w ten sposób, że „w złożonym postępowaniu karnym, obejmującym szereg osób, które nie mogą być osądzone we wspólnym procesie, odniesienia sądu orzekającego do udziału osób trzecich, które mogą następnie być osądzone w postępowaniu odrębnym, mogą okazać się niezbędne dla oceny winy osób sądzonych w danym procesie” (
32
). Trybunał podkreślił, że w tych okolicznościach „[s]ądy karne są zobowiązane ustalić okoliczności sprawy istotne dla analizy odpowiedzialności prawnej oskarżonych na tyle dokładnie i precyzyjnie, na ile jest to możliwe, [i że] nie mogą przedstawiać ustalonych faktów jako jedynie domniemywań lub przypuszczeń” (
33
). Trybunał orzekł, że „[m]a to również zastosowanie do faktów związanych z udziałem osób trzecich” (
34
).
81.
Wspomniany Trybunał zróżnicował jednak swe rozstrzygnięcie wyjaśniając, że „jeżeli okoliczności takie muszą być wprowadzone, sąd powinien unikać podawania większej ilości informacji niż jest to niezbędne dla analizy odpowiedzialności prawnej osób, które są oskarżone w toczącym się przed nim procesie” (
35
).
82.
We wspomnianej sprawie w wyroku wymieniono wielokrotnie nie tylko nazwisko oraz pełne imiona skarżącego, lecz również rolę, którą odegrał w oszustwie. Po wzmiance o tożsamości skarżącego następowało jednak wyrażenie „osobno oskarżony”.
83.
Europejski Trybunał Praw Człowieka miał ocenić, czy uzasadnienie tego wyroku może rodzić wątpliwości, jeśli chodzi o istnienie przedwczesnego wyroku co do winy skarżącego, a tym samym zagrozić rzetelnej analizie postawionych mu zarzutów w kontekście odrębnego postępowania w Niemczech lub w Turcji.
84.
Trybunał ten nie stwierdził naruszenia zasady domniemania niewinności. Stwierdził, że aby ocenić stopień odpowiedzialności osoby oskarżonej w ramach omawianego wyroku, organ sądowy musiał ustalić, „kto planował zdefraudowanie darowizn oraz, na tej podstawie, kto komu udzielił jakich poleceń” (
36
). Nie skrytykował także podania tożsamości skarżącego z pełnego imienia i nazwiska, ponieważ w całym wyroku następowało po niej wyrażenie „oskarżony osobno”. Jego zdaniem organ sądowy podkreślił w ten sposób fakt, że jego zadaniem nie było stwierdzenie winy skarżącego, lecz zgodnie z przepisami prawa krajowego regulującego postępowanie karne zajmował się jedynie oceną odpowiedzialności karnej oskarżonego, który był objęty zakresem postępowania w rozpatrywanej sprawie (
37
).
85.
W wyroku w sprawie Navalnyy i Ofitserov przeciwko Rosji Europejski Trybunał Praw Człowieka potwierdził to orzecznictwo, wyrażając przy tym na wstępie szereg zastrzeżeń do sytuacji, w której ugoda w sprawie przyznania się do winy została zawarta w postępowaniu, w którym, przeciwnie, charakter zarzutów uzasadniałby, aby współoskarżeni byli sądzeni razem (
38
). Wskazał także jak bardzo „istotne” jest, żeby organ sądowy obwarował postępowanie w sprawie przyznania się do winy gwarancjami procesowymi, które zapewniają rzetelność postępowań wszczętych przeciwko współoskarżonym, wśród których znajduje się gwarancja zaniechania jakichkolwiek wypowiedzi, które mogłyby zaszkodzić zasadzie domniemania niewinności (
39
). To właśnie w celu oceny samych sformułowań zawartych w uzasadnieniu odniósł się następnie do struktury analizy, którą przeprowadził w wyroku w sprawie Karaman przeciwko Niemcom.
86.
W postępowaniu, w którym zapadł wyrok Navalnyy i Ofitserov przeciwko Rosji, w wyroku wydanym przeciwko X w ramach postępowania w sprawie przyznania się do winy zostało wspomniane, że X popełnił zarzucany czyn zabroniony wraz z dwiema innymi osobami. O ile ich nazwiska zostały zanonimizowane, o tyle w wyroku wymieniono jednak funkcje zawodowe wykonywane przez te osoby w rządzie lub pierwszoplanowych przedsiębiorstwach, a także ich rolę w popełnieniu tego czynu zabronionego (
40
). Europejski Trybunał Praw Człowieka uznał za niezgodne z EKPC sformułowania użyte w tym wyroku, ponieważ nie pozostawiały one żadnych wątpliwości co do tożsamości współoskarżonych oraz ich udziału w czynie zabronionym, za który X został skazany (
41
).
3. Wkład orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w wykładnię art. 48 karty i art. 4 ust. 1 dyrektywy 2016/343
87.
Orzecznictwo to pozwala na wyciągnięcie szeregu wniosków co do znaczenia ustanowionej w art. 48 karty zasady domniemania niewinności, a w szczególności co do konkretnych sposobów umożliwiających zapobieganie wszelkim publicznym wypowiedziom o winie w rozumieniu art. 4 ust. 1 dyrektywy 2016/343 i ich korygowanie.
88.
Publiczne wypowiedzi należy oceniać indywidualnie, z uwzględnieniem szczególnych okoliczności, w jakich zostały one przedstawione, a w szczególności charakteru i kontekstu danego postępowania.
89.
Okoliczności te mogą być decydujące w przypadku, gdy współoskarżeni są sądzeni w ramach odrębnych postępowań karnych, w szczególności, gdy jeden z nich jest podmiotem przyśpieszonego postępowania w sprawie przyznania się do winy.
90.
Co do zasady, organ sądowy powinien przyjąć środki właściwe do zagwarantowania rzetelnej oceny zarzutów wobec pozostałych współoskarżonych w ramach toczących się przeciwko nim postępowań, a w związku z tym powinien powstrzymać się w ugodzie w sprawie przyznania się winy od wszelkich wskazań lub odniesień, które mogłyby naruszać zasadę domniemania niewinności tych współoskarżonych.
91.
Niemniej jednak dopuszczalne jest, by ugoda ta wspominała o udziale w czynie zabronionym tych pozostałych współoskarżonych i podawała tożsamość tych ostatnich, jeżeli, po pierwsze, informacje te są niezbędne do dokonania kwalifikacji prawnej zarzucanego czynu i analizy odpowiedzialności karnej osoby przyznającej się do winy, a po drugie, informacjom tym towarzyszą sformułowania, które wyraźnie wskazują, że przeciwko tym współoskarżonym toczą się odrębne postępowania, a ich wina nie została stwierdzona zgodnie z prawem.
92.
Oznacza to, że organ sądowy powinien zwrócić zdecydowanie uwagę nie tylko na wyrażenia użyte przy wymienianiu i podawaniu tożsamości innych osób, które są osobno oskarżone, ale także na całokształt uzasadnienia ugody w sprawie przyznania się do winy.
93.
Po pierwsze, co się tyczy wyrażeń użytych do wskazania roli odegranej przez pozostałe osoby oskarżone oraz do podania ich tożsamości przypominam, że orzecznictwo Europejskiego Trybunału Praw Człowieka nie stoi na przeszkodzie temu, aby organ sądowy wymieniał tych ostatnich z pełnego imienia i nazwiska. Wymaga ono jednak, aby w takim przypadku po wzmiankach tych następowało wyrażenie lub sformułowanie pozwalające wszystkim zrozumieć, że są one niezbędne do celów dokonania oceny nie winy pozostałych osób osobno oskarżonych, ale wyłącznie odpowiedzialności karnej zainteresowanego (
42
).
94.
Po drugie, konieczne jest przeprowadzenie kontroli całego uzasadnienia ugody w sprawie przyznania się do winy. Jak słusznie zauważyła Komisja w swoich uwagach, każde wyrażenie lub sformułowanie, które wiąże się z wymienieniem i podaniem tożsamości pozostałych oskarżonych, byłoby pozbawione sensu, gdyby inne części rozumowania lub analizy prawnej orzeczenia mogły być rozumiane jako ocena winy tych ostatnich.
95.
W świetle wszystkich powyższych rozważań uważam w konsekwencji, że w sytuacji, w której organ sądowy prowadzi postępowanie karne przeciwko oskarżonemu o popełnienie czynu zabronionego wspólnie i w porozumieniu w ramach postępowania przyśpieszonego w sprawie przyznania się do winy, art. 4 ust. 1 dyrektywy 2016/343 należy interpretować w ten sposób, że nie stoi on na przeszkodzie temu, aby organ ten wspomniał w ugodzie w sprawie przyznania się do winy o udziale w czynie zabronionym tych pozostałych współoskarżonych i podał tożsamość tych ostatnich, pod warunkiem, że upewni się, że, po pierwsze, informacje te są niezbędne do dokonania kwalifikacji prawnej zarzucanego czynu, a także analizy odpowiedzialności karnej osoby przyznającej się do winy, a po drugie, informacjom tym towarzyszą sformułowania, które wyraźnie wskazują, że przeciwko tym oskarżonym toczy się odrębne postępowanie karne, a ich wina nie została jeszcze stwierdzona zgodnie z prawem.
96.
Uważam, że należy również przypomnieć, iż dyrektywa 2016/343 ustanawia normy minimalne, a prawodawca Unii wyraźnie zezwala państwom członkowskim na rozszerzenie określonych w niej praw w celu zapewnienia wyższego poziomu ochrony (
43
). W konsekwencji dyrektywa ta nie stoi na przeszkodzie przyjęciu przez państwo członkowskie środków zapewniających szerszą ochronę, mających na celu zapobieganie, w sytuacji takiej jak rozpatrywana w postępowaniu głównym, wszelkim wypowiedziom mogącym naruszać zasadę domniemania niewinności osób oskarżonych w odrębnym postępowaniu karnym.
97.
W niniejszej sprawie bezsporne jest, że postępowanie karne wszczęte przeciwko AH, PB, CX, KM i MH z powodu ich domniemanej przynależności do zorganizowanej grupy przestępczej zostało rozdzielone w wyniku wyrażenia przez pierwszego z nich woli zawarcia ugody w sprawie przyznania się do winy. Przyznano również, że pięciu pozostałych oskarżonych zgodziło się na to, by MH zawarł tę ugodę, wskazując jednocześnie, że zgoda ta nie stanowi przyznania się przez nich do winy ani rezygnacji z przysługującego im prawa do twierdzenia, że są niewinni.
98.
Z postanowienia odsyłającego wynika również, że wzmianki dotyczące udziału AH, PB, CX, KM i PH w popełnieniu czynu zabronionego oraz podanie ich tożsamości z pełnym imieniem i nazwiskiem, a także numerem identyfikacyjnym w ramach ugody zawartej pomiędzy prokuratorem a MH wynika z zastosowania orzecznictwa krajowego, które wymaga, by treść ugody odpowiadała w całości treści aktu oskarżenia.
99.
Wymóg ten objęty jest zakresem swobodnego uznania, jakim dysponują państwa członkowskie w odniesieniu do warunków przyjęcia ugody, takiej jak omawiana, a to ze względu na minimalną harmonizację dokonaną przez dyrektywę 2016/343.
100.
Jednakże wdrożenie tego wymogu wymaga przyjęcia szczególnych środków ostrożności, tak aby ugoda zawarta między prokuratorem i MH nie zagroziła rzetelnemu badaniu zarzutów postawionych AH, PB, CX, KM i PH w ramach toczącego się przeciwko nim postępowania, a w szczególności nie naruszyła wobec nich zasady domniemania ich niewinności. W istocie w swoim obecnym brzmieniu ugoda ta zawiera informacje, które przy braku jakichkolwiek wyjaśnień mogą być rozumiane jako przedwczesne przyznanie się przez nich do winy.
101.
Nie jest rolą Trybunału formułowanie sugestii lub proponowanie zmian w zakresie wyrażeń zawartych we wspomnianej ugodzie. Zadanie to spoczywa na sądzie odsyłającym, który, z jednej strony, sam tylko jest w stanie dokonać wykładni mającego zastosowanie prawa krajowego i uwzględnić okoliczności związane z postępowaniem, a z drugiej strony, jest wyłącznie właściwy do celów zatwierdzenia tej ugody.
102.
Celem spełnienia wymogów, o których mowa w art. 4 ust. 1 dyrektywy 2016/343, sąd ten powinien ocenić zakres, w jakim sporne wzmianki są niezbędne do dokonania kwalifikacji prawnej zarzucanego czynu i analizy odpowiedzialności karnej MH. W tym względzie podnoszę, że sąd odsyłający w postanowieniu odsyłającym podkreśla, że wzmianki te mogą mieć duże znaczenie dla wypełnienia znamion danego czynu zabronionego.
103.
W danym przypadku sąd odsyłający zobowiązany jest do dokonania oceny, w jakim zakresie po wspomnianych wzmiankach może następować wyrażenie lub sformułowanie, które wyraźnie wskazuje, że AH, PB, CX, KM i PH są oskarżeni w odrębnym postępowaniu karnym, a ich wina nie została jeszcze stwierdzona zgodnie z prawem.
104.
Wreszcie, do sądu odsyłającego należy upewnienie się, czy ugoda zawarta między prokuratorem a MH nie zawiera żadnej innej wzmianki, która mogłaby być rozumiana jako przedwczesne przyznanie się do winy przez tych pięć osób.
V. Wnioski
105.
Mając na względzie całość powyższych rozważań, proponuję Trybunałowi, by na pytanie prejudycjalne przedstawione przez Spetsializiran nakazatelen sad (wyspecjalizowany sąd karny, Bułgaria) odpowiedział następująco:
Artykuł 4 ust. 1 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/343 z dnia 9 marca 2016 r. w sprawie wzmocnienia niektórych aspektów domniemania niewinności i prawa do obecności na rozprawie w postępowaniu karnym należy interpretować w ten sposób, że nie stoi on na przeszkodzie, w sytuacji takiej jak ta rozpatrywana w postępowaniu głównym, w której krajowy organ sądowy prowadzi postępowanie karne przeciwko oskarżonemu w związku z popełnieniem czynu zabronionego wspólnie i w porozumieniu w ramach zawarcia ugody w sprawie uprzedniego przyznania się do winy, żeby organ ten wskazał w tej ugodzie udział w czynie zabronionym pozostałych osób oskarżonych odrębnie i podał tożsamość tych osób, pod warunkiem, że organ ten upewni się, po pierwsze, że informacje te są niezbędne do dokonania kwalifikacji prawnej zarzucanego czynu, a także analizy odpowiedzialności karnej osoby przyznającej się do winy, a po drugie, że informacjom tym towarzyszą sformułowania, które wyraźnie wskazują, iż osoby te są oskarżone w odrębnym postępowaniu karnym, a o ich wina nie została jeszcze stwierdzona zgodnie z prawem.
(
1
)	Język oryginału: francuski.
(
2
)	Zwane dalej „ugoda w sprawie przyznania się do winy”. Postępowanie w tej sprawie będzie zwane dalej „postępowaniem w sprawie przyznania się do winy”.
(
3
)	Zwanej dalej „kartą”.
(
4
)	Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 9 marca 2016 r. w sprawie wzmocnienia niektórych aspektów domniemania niewinności i prawa do obecności na rozprawie w postępowaniu karnym (Dz.U. 2016, L 65, s. 1).
(
5
)	Wyrok C‑310/18 PPU, EU:C:2018:732.
(
6
)	Podpisana w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 r. (zwana dalej „EKPC”).
(
7
)	DV nr 67 z dnia 27 lipca 1999 r.
(
8
)	Tekst ugody przekazany przez sąd odsyłający na wniosek Trybunału.
(
9
)	W moim przekonaniu zastosowanie ratione temporis dyrektywy 2016/343 nie rodzi żadnych szczególnych trudności. Na podstawie art. 14 ust. 1 tej dyrektywy państwa członkowskie były zobowiązane dokonać transpozycji rzeczonej dyrektywy najpóźniej do dnia 1 kwietnia 2018 r. Pragnę zauważyć, że rozpatrywana ugoda została zawarta między prokuratorem i MH w dniu 18 maja 2018 r. i powinna jeszcze zostać zatwierdzona przez sąd odsyłający.
(
10
)	Zobacz w tym względzie rozważania poświęcone porozumieniu karnemu w Unii Europejskiej w opinii rzecznika generalnego Ruiza-Jaraba Colomera w sprawie Gözütok i Brügge (C‑187/01, EU:C:2002:516, pkt 61–106). Zobacz także w odniesieniu do orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka wyrok z dnia 23 lutego 2016 r. w sprawie Navalnyy i Ofitserov przeciwko Rosji (CE:ECHR:2016:0223JUD004663213, § 100 i przytoczone tam orzecznictwo), zwany dalej „wyrokiem w sprawie Navalnyy i Ofitserov przeciwko Rosji”.
(
11
)	Zobacz wyrok ETPC z dnia 27 lutego 2014 r. w sprawie Karaman przeciwko Niemcom (CE:ECHR:2014:0227JUD001710310, § 41 i przytoczone tam orzecznictwo), zwany dalej „wyrokiem Karaman przeciwko Niemcom”.
(
12
)	Z postanowienia odsyłającego oraz z treści rozpatrywanej ugody wynika zatem, że grupa ta tworzona jest przez co najmniej trzech uczestników.
(
13
)	Zobacz w tym względzie E. Baron, La coaction en droit pénal, praca doktorską broniona w dniu 7 grudnia 2012 r., w szczególności pkt 371.
(
14
)	Wyrok Navalnyy i Ofitserov przeciwko Rosji, (§ 100 a także przytoczone tam orzecznictwo oraz § § 103, 104 a także przytoczone tam orzecznictwo). W § 104 Europejski Trybunał Praw Człowieka stwierdził, co następuje: „If the nature of the charges makes it unavoidable for the involvement of third parties to be established in one set of proceedings and those findings would be consequential on the assessment of the legal responsibility of the third parties tried separately, this should be considered as a serious obstacle for disjoining the cases”.
(
15
)	Wyrok Navalnyy i Ofitserov przeciwko Rosji (§ 104).
(
16
)	Wyrok Navalnyy i Ofitserov przeciwko Rosji (§ 103–105).
(
17
)	Przepisy art. 4 ust. 3 dyrektywy 2016/343 nie mają znaczenia dla niniejszej sprawy.
(
18
)	Wyrok z dnia 19 września 2018 r., Milev (C‑310/18 PPU, EU:C:2018:732, pkt 45–47).
(
19
)	Zobacz analogicznie wyroki: z dnia 21 grudnia 2016 r., Tele2 Sverige i Watson i in. (C‑203/15 i C‑698/15, EU:C:2016:970, pkt 127, 128 i przytoczone tam orzecznictwo); z dnia 25 lipca 2018 r., Minister for Justice and Equality (Nieprawidłowości w systemie sądownictwa) (C‑216/18 PPU, EU:C:2018:586, pkt 62).
(
20
)	Dz.U. 2007, C 303, s. 17.
(
21
)	Zobacz wyjaśnienia do art. 52 karty.
(
22
)	Wniosek dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie wzmocnienia określonych aspektów domniemania niewinności i prawa do obecności na rozprawie w postępowaniu karnym [COM(2013) 821 final].
(
23
)	Zobacz pkt 13–17 tego wniosku.
(
24
)	We wniosku dotyczącym tej dyrektywy Komisja powołała się wyraźnie na wyrok ETPC z dnia 25 marca 1983 r. w sprawie Minelli przeciwko Szwajcarii (CE:ECHR:1983:0325JUD000866079, § 37), w którym orzekł on, że „domniemanie niewinności zostaje naruszone, jeżeli bez wcześniejszego ustalenia, zgodnie z prawem, winy oskarżonego, a w szczególności, jeśli nie miał on możliwości skorzystania z przysługującego mu prawa do obrony, orzeczenie, które go dotyczy, odzwierciedla opinię, że jest on winny. Tak samo może być nawet w braku formalnego stwierdzenia; wystarczające jest uzasadnienie sugerujące, że sąd uznaje daną osobę za winną”.
(
25
)	Należy przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem, art. 52 ust. 3 karty nie narusza autonomii prawa Unii i Trybunału, ponieważ prawodawca Unii może przyznać ochronę szerszą niż EKPC [zob. w tym względzie wyrok z dnia 21 grudnia 2016 r., Tele2 Sverige et Watson i in. (C‑203/15 i C‑698/15, EU:C:2016:970, pkt 129 i przytoczone tam orzecznictwo)].
(
26
)	Zobacz w odniesieniu do zasady domniemania niewinności ustanowionej w art. 6 ust. 2 EKPC, J.F. Kjølbro, Den Europaeiske Menneskerettighedskonweneckie – for praktikere, Jurist – og Okonomforbundets Forlag, Kopenhaga, 2017, w szczególności s. 655 i n.
(
27
)	Zobacz w tym względzie wyrok w sprawie Karaman przeciwko Niemcom, (§ 41 i przytoczone tam orzecznictwo).
(
28
)	Zobacz w tym względzie wyrok z dnia w sprawie Karaman przeciwko Niemcom, (§ 63 i przytoczone tam orzecznictwo); a także podobnie, wyrok EKPC z dnia 31 października 2013 r. w sprawie Mosinian przeciwko Grecji, (CE:ECHR:2013:1031JUD000804510, § 23 i przytoczone tam orzecznictwo).
(
29
)	Zobacz w tym względzie wyroki: w sprawie Karaman przeciwko Niemcom, (§ 64); Navalnyy i Ofitserov przeciwko Rosji (§ 104); a także wyrok ETPC z dnia 25 stycznia 2018 r. w sprawie Bikas przeciwko Niemcom (CE:ECHR:2018:0125JUD007660713, § 46 i przytoczone tam orzecznictwo).
(
30
)	Jak zauważył Europejski Trybunał Praw Człowieka w § 63 wyroku Karaman przeciwko Niemcom, „nawet zastosowanie niefortunnego sformułowania może nie mieć decydującego charakteru, jeżeli uwzględnimy charakter i kontekst danego postępowania”.
(
31
)	W tej sprawie skarżący powołał się na naruszenie zasady domniemania niewinności ze względu na wzmianki o jego uczestnictwie w popełnieniu przestępstwa, które były zawarte w wyroku wydanym przeciwko innym podejrzanym, wobec których były prowadzone osobne postępowania w Niemczech. Rozpatrywane orzeczenie sądowe zostało zatem wydane w wyniku postępowania, które nie było skierowane bezpośrednio przeciwko skarżącemu jako oskarżonemu, lecz które jednak dotyczyło toczącego się przeciwko skarżącemu postępowania karnego i było z nim związane.
(
32
)	Wyrok Karaman przeciwko Niemcom (§ 64), podkreślenie moje.
(
33
)	Wyrok Karaman przeciwko Niemcom, § 64.
(
34
)	Ibidem.
(
35
)	Ibidem.
(
36
)	Ibidem (§ 66).
(
37
)	Ibidem (§ 69).
(
38
)	Zobacz rozważania poświęcone tej problematyce w pkt 56–61 niniejszej opinii.
(
39
)	Wyrok Navalnyy i Ofitserov przeciwko Rosji (§ 103–104).
(
40
)	Wyrok ten wspominał, że X konspirował z dwoma innymi osobami, „N. byłym doradcą wolontariuszem gubernatora” i „O., byłym dyrektorem VLK”, i wyjaśniał w szczególności, że „N.”„żywił zbrodniczy zamiar sprzeniewierzenia aktywów […]”. (zob. komunikat prasowy w sprawie Navalnyy i Ofitserov przeciwko Rosji, dostępny pod następującym adresem internetowym: http://hudoc.echr.coe.int/fre-press?i=003–5307100–6607284).
(
41
)	Wyrok Navalnyy i Ofitserov przeciwko Rosji, (§ 106).
(
42
)	Zobacz pkt 82–84 niniejszej opinii.
(
43
)	Zobacz motyw 48 tej dyrektywy.