CONCLUSIE VAN DE HEER CAPOTORTI — GEVOEGDE ZAKEN 64 EN 113/76, 167 EN 239/78, 27, 28 EN 45/79 
CONCLUSIE VAN DE ADVOCAAT-GENERAAL 
F. CAPOTORTI 
VAN 27 APRIL 1982 1 
Mijnheer de President, 
mijne heren Rechters, 
1. Het Hof heeft tot nog toe tweemaal 
de gelegenheid gehad zich uit te spreken 
over de problemen voortvloeiende uit de 
tijdelijke intrekking van de restituties 
voor de gritzproduktie (maïsgries en 
-griesmeel voor de bierbrouwerijen); 
deze intrekking was een gevolg van ver­
ordening nr. 665/75 van de Raad van 4 
maart 1975. In eerste instantie, bij arrest 
van 19 oktober 1977 (gevoegde zaken 
124/76 en 20/77, Moulins et huileries de 
Pont-à-Mousson en Providence agricole 
de la Champagne, Jurispr. 1977, blz. 
1795), werd genoemde intrekking onver­
enigbaar met het gelijkheidsbeginsel 
verklaard, doch daarbij werd het aan de 
terzake van het landbouwbeleid be­
voegde instellingen van de Gemeenschap 
overgelaten om de discriminatoire toe­
stand te beëindigen. Daarop voerde de 
Raad bij de verordeningen nrs. 1125 en 
1127/78 van 22 mei 1978 de restitutiere­
geling voor de gritzproduktie tot aan het 
einde van het verkoopseizoen 1978-1979 
weer is, doch pas met ingang van de da­
tum van het arrest, dat wil zeggen vanaf 
19 oktober 1977. De Franse ondernemin­
gen Dumortier, Maïseries du Nord, Maï-
series de Beauce, Costimex, Maïseries 
alsaciennes, benevens beide bovenge­
noemde ondernemingen Moulins et Hui­
leries de Pont-à-Mouson en Providence 
agricole de la Champagne, voelden zich 
door de beperkingen bezwaard en ver­
zochten het Hof van Justitie, de Raad te 
veroordelen tot vergoeding van de 
schade, door hen geleden doordat de 
produktierestituties niet met terugwer­
kende kracht opnieuw waren ingevoerd. 
Bij arrest van 4 oktober 1979 (Jurispr. 
1979, blz. 3091) wees het Hof die vorde­
ringen toe en veroordeelde het de Euro­
pese Economische Gemeenschap aan 
verzoeksters te betalen „bedragen, over­
eenkomende met de restituties voor de 
produktie van gritz voor bierbrouwe­
rijen, waarop de onderscheiden onderne­
mingen aanspraak hadden kunnen ma­
ken, indien men in het tijdvak van 1 
augustus 1975 tot 19 oktober 1977 
wegens het gebruik van maïs voor de fa­
bricage van bierbrouwerijgritz op de­
zelfde restituties aanspraak had kunnen 
maken als wegens het gebruik van maïs 
voor zetmeelfabricage"; het bepaalde 
echter dat een uitzondering moest wor­
den gemaakt „voor ter vervaardiging van 
gritz gebruikte hoeveelheden maïs, die 
op grond van overeenkomsten waarbij 
aan de koper het profijt van een even­
tuele wederinvoering der restituties werd 
toegezegd, zijn verkocht tegen prijzen 
die met de bedragen der niet uitgekeerde 
restituties waren verhoogd". Het Hof 
bepaalde voorts dat met ingang van de 
dag van het arrest 6% rente over de te 
betalen bedragen verschuldigd was en 
dat partijen binnen twaalf maanden na 
de uitspraak van het arrest „een becijfe­
ring [zouden] overleggen van de in ge­
meen overleg vastgestelde schadevergoe­
dingsbedragen". Bij gebreke van over­
eenstemming dienden zij „binnen die­
zelfde termijn hun berekeningen aan het 
Hof [te] doen toekomen". 
1 — Vertaald uit het Italiaans. 
1752
DUMORTIER / RAAD 
Nadat de in het arrest gestelde termijn 
verscheidende malen was verlengd, stel­
den verzoeksters tenslotte in januari 
1981 in gemeen overleg met de Commis­
sie en de Raad de voor de gritzproduktie 
gebruikte hoeveelheden maïs vast als­
mede het in rekeneenheden uitgedrukte 
bedrag van de restituties over het tijdvak 
van 1 augustus 1975 tot 19 oktober 1977. 
Tussen de ondernemingen en de instel­
lingen bleef evenwel verschil van mening 
bestaan over de datum die was aan te 
houden voor de omzetting van de reken­
eenheden in Franse franken, de nationale 
munteenheid van alle verzoeksters. De 
instellingen stelden dat de datum van de 
gritzproduktie moest worden aangehou­
den, terwijl de ondernemingen van me­
ning waren dat men zich moest richten 
naar de datum van het arrest waarbij hun 
recht op schadevergoeding was erkend 
en de maatstaven ter begroting van de 
schade waren aangegeven. Vooruitlo­
pend op een oplossing van dit geschil­
punt — dat, zoals zal blijken, een niet 
onaanzienlijk financieel belang vertegen­
woordigt — betaalden de instellingen de 
op basis van de huns inziens toepasselijke 
omrekeningskoers berekende bedragen, 
te weten FF 5,663 tegen 1 RE over het 
tijdvak van 1 augustus 1975 tot 31 juli 
1977 en FF 5,7806 tegen 1 RE voor het 
daaropvolgende tijdvak van 31 juli tot 18 
oktober 1977. Hetgeen verzoeksters 
thans aan het Hof vragen, is de hun toe­
komende schadevergoeding vast te stel­
len op basis van de koers van FF 6,73056 
tegen 1 ERE (inmiddels voor de RE in 
de plaats gekomen), welke koers gold op 
de dag van bovengenoemd arrest, en de 
Raad te veroordelen aan ieder van hen 
het verschil te betalen tussen de reeds 
vooruitbetaalde bedragen en de uit toe­
passing van die koers voortvloeiende be­
dragen. 
2. De Raad beroept zich tot staving van 
de door hem voorgestane berekenings­
methode voor schadevergoeding in de 
eerste plaats op voornoemd arrest van 4 
oktober 1979, dat impliciet zou hebben 
bepaald dat de ten tijde van de onder­
scheiden gritzprodukties geldende omre­
keningskoers toepasselijk is. De argu­
mentering van de Raad steunt op een 
vergelijking van de vordering van de ver­
zoekende ondernemingen en het dictum 
van het arrest. Verzoeksters hadden na­
melijk een primaire en subsidaire vorde­
ring ingesteld: de eerste strekte tot ver­
krijging van schadevergoeding, berekend 
op basis van de omrekeningskoers voor 
de RE in FF die ten tijde van de af­
zonderlijke produktie gold, vermeerderd 
met de rente gerekend vanaf de data 
waarop de niet-betaalde restituties iedere 
maand betaalbaar waren, terwijl ver­
zoeksters subsidiair — voor het geval dat 
geen vertragingsrente mocht worden toe­
gewezen — veroordeling van de Ge­
meenschap hadden gevorderd tot beta­
ling van schadevergoeding, berekend op 
grondslag van de waarde van de reken­
eenheid op de dag van de uitspraak van 
het arrest. De omstandigheid dat het Hof 
de aanspraken op rente heeft erkend, zij 
het berekend naar een andere maatstaf, 
betekent volgens de Raad dat de pri­
maire vordering is toegewezen en de 
subsidiaire afgewezen. Men kan dan 
ook, aldus de Raad, thans niet stellen dat 
de maïsproducenten een hogere schade­
vergoeding toekomt dan zij primair had­
den gevorderd, hetgeen het geval zou 
zijn indien men voor de omrekening van 
de rekeneenheid in de Franse frank een 
gunstiger koers zou hanteren dan van 
kracht was ten tijde van de maandelijkse 
data waarop de restituties betaalbaar wa­
ren. Een andere lezing van het arrest zou 
er volgens de Raad op neerkomen dat 
het Hof zowel het voor de ondernemin­
gen gunstigste omrekeningscriterium (dat 
aan de subsidiaire vordering ten grond-
1753
CONCLUSIE VAN DE HEER CAPOTORTI — GEVOEGDE ZAKEN 64 EN 113/76, 167 EN 239/78, 27, 28 EN 45/79 
slag lag) heeft aanvaard, als boven­
bedoelde interessen (die subsidiair niet 
werden gevorderd) heeft toegewezen; 
daarmee zou het meer hebben toegewe­
zen dan was gevorderd en inbreuk heb­
ben gemaakt op het beginsel dat de uit­
spraak op het petitum dient te zijn afge­
stemd. 
Het is duidelijk dat deze redenering ge­
heel buiten beschouwing laat, dat het 
Hof de ondernemingen rente heeft toe­
gekend vanaf de dag van het arrest, dus 
vanaf 4 oktober 1979, zulks terwijl ver­
zoekers haden gevorderd dat de rente 
zou ingaan op de data waarop de restitu­
ties iedere maand betaalbaar waren. In 
aanmerking genomen dat die data terug­
gaan tot verschillende tijdstippen in het 
tijdvak van 1 augustus 1975 tot 19 ok­
tober 1977, is duidelijk dat er tussen de 
vordering en de uitspraak financieel ge­
zien een niet te verwaarlozen verschil be­
staat. Met andere woorden, partijen ont­
vingen een aanmerkelijk lager bedrag 
aan rente dan zij hadden bevorderd. Het 
is dus uitgesloten te achten dat de pri­
maire vordering in bovengenoemde uit­
spraak werd toegewezen. 
Dit vooropgesteld, kan dunkt mij, niet 
worden gesteld dat het Hof de subsidair 
gevorderde wijze van schadeberekening 
impliciet heeft afgewezen. Een dergelijke 
uitlegging is in strijd met de eis dat de 
onderscheiden onderdelen van een vor­
dering, en inzonderheid een vordering 
tot schadevergoeding, naar de financiële 
betekenis van die vordering in haar ge­
heel moeten worden beoordeeld. Daaruit 
volgt dat het in een procedure als de on­
derhavige niet geoorloofd is, een — ge­
zocht — onderscheid te maken tussen de 
primaire en de subsidiaire vordering en 
daarbij ten aanzien van elk van beide de 
voor verzoeksters minder gunstige aspec­
ten naar voren te halen, dat wil zeggen, 
enerzijds de wijze waarop in de primaire 
vordering het verzoek om schadeloosstel­
ling is geformuleerd, en anderzijds, het 
feit dat in de subsidiaire.vordering geen 
gewag van rente wordt gemaakt. Slechts 
indien het Hof de ondernemingen rente 
had toegewezen tot het beloop van het 
door hen gevorderde bedrag (en wel met 
ingang van de data waarop de restituties 
maandelijks betaalbaar waren), zou men 
redelijkerwijs kunnen veronderstellen dat 
ook de schadevergoeding overeenkom­
stig de primaire vordering zou moeten 
worden berekend, en zou het arrest 
waarschijnlijk in die zin moeten worden 
uitgelegd. Maar zoals gezegd liggen de 
zaken anders. 
De formulering van de door verzoeksters 
ingestelde vorderingen levert dus onvol­
doende grond op voor een uitlegging van 
het arrest op de door de Raad voorge­
stane wijze. Zo blijft de vraag open, wat 
het Hof voor ogen heeft gestaan toen 
het ter aanduiding van het schadevergoe­
dingsbedrag sprak van „bedragen, over­
eenkomende met de restituties voor de 
produktie van gritz ... waarop ... (de) 
ondernemingen aanspraak hadden kun­
nen maken, indien men in het tijdvak 
van 1 augustus 1975 tot 19 oktober 1977 
wegens het gebruik van maïs voor de fa­
bricage van bierbrouwerijgritz op de­
zelfde restituties aanspraak had kunnen 
maken als wegens het gebruik van maïs 
voor de zetmeelfabricage". De kern van 
het probleem is, uit te maken of het 
overeenkomen van schadevergoeding en 
niet-ontvangen restituties in financiële 
zin is te verstaan dan wel nominalistisch 
moet worden opgevat, in die zin dat het 
om dezelfde hoeveeldheid geld moet 
gaan, geheel afgezien van de eventuele 
devalutatie of revaluatie die een munt­
eenheid intussen — te weten tussen het 
tijdstip waarop het feit zich heeft voor­
gedaan en dat waarop het schadebedrag 
wordt vastgesteld — kan hebben onder­
gaan. 
3. Dit probleem kan niet worden opge­
lost met behulp van de motivering van 
het arrest van 4 oktober 1979. In rechts­
overweging 14 stelt het Hof in algemene 
zin dat, nu de schade haar oorsprong 
1754
DUMORTIER / RAAD 
vond in de omstandigheid dat de restitu­
ties waren ingetrokken „welke aan de 
gritzproducenten hadden moeten worden 
uitgekeerd, indien een behandeling dier 
producenten op voet van gelijkheid met 
de producenten van maïszetmeel zou zijn 
geëerbiedigd", bij „een berekening van 
de ... schade ... van het restitutiebe­
drag [zou] moeten worden uitgegaan". 
In rechtsoverweging 18 (waarbij het ver­
weer van de Raad aanknoopt), wordt be­
klemtoond dat de „te vergoeden schade 
zal ... moeten worden berekend op een 
bedrag, overeenkomende met de restitu­
ties welke [aan de ondernemingen] zou­
den zijn uitgekeerd, indien men in het 
tijdvak van 1 augustus 1975 tot 19 okto­
ber 1977 wegens het verbruik van maïs 
voor de fabricage van bierbrouwerijgritz 
op dezelfde restituties aanspraak had 
kunnen maken als wegens het gebruik 
van maïs voor zetmeelfabricage". Deze 
bewoordingen, nagenoeg identiek aan 
die in het dictum sub 1, zijn echter voor 
meer dan één uitleg vatbaar; zij lenen 
zich voor een interpretatie ten gunste van 
elk van beide standpunten. Immers waar 
het arrest spreekt van het bedrag der niet 
uitgekeerde restituties, geeft het geen op­
lossing voor het probleem welk tijdstip 
voor het vaststellen van het beloop van 
de schade in aanmerking is te nemen: het 
zegt niet of dit tijdstip moet samenvallen 
met dat waarop het schadeveroorzakend 
feit is voorgevallen, zoals de Raad aan­
neemt, of met het tijdstip waarop de uit­
spraak is gewezen die de schadeloosstel­
ling toekent, zoals verzoeksters daaren­
tegen betogen. 
Tot staving van hun stelling dat de 
schade dient te worden vastgesteld aan 
de hand van de omrekeningskoers voor 
de rekeneenheid, geldende bij de uit­
spraak van het arrest, wijzen verzoek­
sters erop dat het arrest van 4 oktober 
1979 de ingangsdatum van de vertra­
gingsrente op de datum van het arrest 
zelf heeft bepaald, en niet — zoals zij 
hadden gevoerd — op het tijdstip 
waarop de schade is ontstaan,- te weten 
de data waarop de niet-ontvangen resti­
tuties betaalbaar waren. Zij merken op 
dat, waar het Hof de kwestie van de 
rente aldus beperkt heeft opgelost, zulks 
alleen maar te verklaren is wanneer men 
ervan uitgaat, dat de schade naar 's Hofs 
oordeel diende te worden begroot op de 
datum van het arrest. Een zodanige 
wijze van schadevaststelling betekent na­
melijk dat elke aanspraak op schadever­
goeding over het tijdvak tussen de gritz-
produktie en het arrest, daarin verwerkt 
is, met inbegrip van de rentevordering 
wegens te late betaling. Kortom, in deze 
opvatting bestaat er een nauwe samen­
hang tussen het ingaan van de rente en 
de wijze van schadeberekening, in die 
zin dat de datum waarop de rente begint 
te lopen noodzakelijkerwijs samenvalt 
met die welke voor de berekening van de 
schade wordt gehanteerd. In dit verband 
beklemtonen verzoeksters dat, zo de 
schadeberekening aan een eerder tijdstip 
werd gerelateerd, schade als gevolg van 
omstandigheden zoals devalutatie van de 
munteenheid na het schadeveroorza-
kende feit, geheel en al zonder vergoe­
ding zou blijven. 
Naar mijn mening is het op de ingangs­
datum van de rente gebaseerde argument 
niet doorslaggevend voor een uitlegging 
van het arrest in de door verzoeksters 
bepleite zin. Het is heel wel mogelijk dat 
de ondernemingen een primaire en een 
subsidiaire vordering hadden ingesteld 
omdat zij ervan uitgingen dat dezelfde 
datum zou gelden als ingangsdatum van 
de rente en als peildatum voor de scha­
deberekening; en stellig is een samenval 
van beide data uit zuiver financieel oog­
punt bezien redelijk. Ik betwijfel echter 
of dit gegeven relevant is voor de beant­
woording van de vraag hoe het arrest is 
1755
CONCLUSIE VAN DE HEER CAPOTORTI - GEVOEGDE ZAKEN 64 EN 113/76, 167 EN 239/78, 27, 28 EN 45/79 
uit te leggen. Er bestaat immers in de 
rechtsstelsels van de Lid-Staten geen al­
gemeen beginsel op grond waarvan ver­
tragingsrente moet ingaan op de datum 
die voor de schadeberekening wordt ge­
hanteerd; op dit punt worden in de na­
tionale rechtsstelsels de meest uiteenlo­
pende oplossingen aanvaard. Sommige 
rechtsstelsels verlenen de rechter een dis-
cretionaire bevoegdheid om een rente­
vergoeding en de datum van ingang 
daarvan vast te stellen (zo is de situatie 
in het Engelse en gedeeltelijk ook in het 
Deense recht); in andere is vastgelegd 
dat rente verschuldigd is ofwel vanaf de 
datum van ingebrekestelling van de 
schuldenaar (aldus bepaalt het recht van 
de Duitse Bondsrepubliek), ofwel vanaf 
de datum van de uitspraak (de in het 
Franse en Belgische recht aanvaarde op­
lossing): Dat het Hof de rente heeft 
doen ingaan op de dag van de uitspraak 
kan mijns inziens hooguit wijzen op een 
zekere geneigdheid, de datum van de 
schadeberekening te laten samenvallen 
met de waarop de rente ingaat. 
Deze overwegingen sterken mij in de op­
vatting dat uit het arrest van 4 oktober 
1979 geen concrete aanwijzingen zijn af 
te leiden omtrent de datum waarvan 
moet worden uitgegaan voor de vaststel­
ling van de omrekeningskoers ter omzet­
ting van de rekeneenheden in Franse 
franken. Ik meen derhalve de oplossing 
in een andere richting te moeten zoeken, 
door na te gaan hoe de schadevaststel­
ling dient te geschieden op basis van de 
algemene beginselen die de Lid-Staten 
gemeen hebben als bedoeld in artikel 215 
EEG-Verdrag. De conclusies van dat on­
derzoek zullen een waardevol hulpmid­
del zijn bij de uitlegging van het arrest. 
4. In de rechtsstelsels der Lid-Staten is 
een vrij duidelijke neiging waarneem­
baar, voor de vaststelling van het beloop 
van de schade aan te knopen bij het tijd­
stip van de uitspraak. Het zij mij ver­
gund op te merken dat de neiging aller­
eerst steun vindt in een argument van lo­
gische aard: de verplichting tot schade­
loosstelling heeft het geleden vermogens-
verlies weer goed te maken (de zoge­
noemde restitutio in integrum), en een 
daadwerkelijk vermogensherstel kan 
slechts worden bereikt, wanneer men de 
schade waardeert op het tijdstip van de 
vereffening, en niet eerder. In iedere an­
dere opvatting zou de gelaedeerde bij 
een onrechtmatige daad aan een dubbel 
risico zijn blootgesteld: het risico dat het 
goed of de belangen die zijn geschaad 
tussen het tijdstip van het schadeveroor-
zakende feit en dat van de vereffening in 
waarde stijgen, en het risico dat de munt­
eenheid devalueert. Ook al gaat het in 
het laatste geval om een feit dat onaf­
hankelijk is van het gedrag van de ke­
dens of van de gelaedeerde, men mag 
niet uit het oog verliezen dat de tot ver­
goeding gehouden persoon een onrecht­
matige daad heeft begaan, en het dus re­
delijk is dat hij alle gevolgen daarvan 
draagt, ook die in verband met een mo­
netaire devalutaie. Bovendien bedenke 
men dat, wanneer de aansprakelijke per­
soon de gelaedeerde onmiddellijk scha­
deloos had gesteld, de monetaire deva­
luatie geen enkele rol had gespeeld. 
Thans dienen de rechterlijke uitspraken 
te worden onderzocht die betrekking 
hebben op de voor de schadevaststelling 
te hanteren datum; daarbij dient tevens 
aandacht te worden besteed aan de be­
slissingen inzake de omrekeningskoers 
die bij oorspronkelijk in vreemde valuta 
luidende verbintenissen moet worden ge-
1756
DUMORTIER / RAAD 
hanteerd. Beide onderwerpen zíjn nauw 
met elkaar verbonden: en of het nu om 
afwikkeling van de schade of vaststelling 
van de toepasselijke omrekeningskoers 
gaat, de rechtspraak houdt meer of min­
der rekening met de waardeveranderin­
gen van de munteenheid, naarmate de 
datum waarop de verbintenis is ontstaan 
verder of minder ver verwijderd is van de 
datum van de uitspraak. In het bijzonder 
de Franse Cour de Cassation houdt bij 
de schadeberekening in burgerlijke en 
strafzaken rekening met het tijdsverloop 
tussen het schadeveroorzakende feit en 
de vereffening van de schade, ook waar 
het gaat om tussentijdse waardeverande­
ringen van de munteenheid. In deze 
rechtspraak wordt terzake van niet-con-
tractuele aansprakelijkheid uitgegaan van 
de omrekeningskoers ten tijde van de be­
taling (zie Cass. Req. 3. 5. 1946, Ree. Si-
rey 1951, 1, 33; Cass. Comm. 18. 11. 
1952, Buil. civ. III, nr. 355, blz. 273), of­
wel ten tijde van de vaststelling door de 
rechter (zie Cass. Crim. 7. 7. 1966, Gaz. 
Paj. 1966, 2, 193). De Franse Conseil 
d'État daarentegen volgt de opvatting, 
dat op het stuk van de niet-contractuele 
aansprakelijkheid van de overheid in 
vreemde munt uitgedrukte schadevorde­
ringen in de nationale munteenheid moe­
ten worden omgerekend naar de ten 
tijde van het ontstaan der vordering gel­
dende koers, dus op het tijdstip waarop 
het schadeveroorzakende feit zich heeft 
voorgedaan. 
In de Italiaanse rechtspraak is algemeen 
aanvaard dat de verplichting tot de ver­
goeding van uit een onrechtmatige daad 
voortvloeiende schade een „waardever­
plichting" is; daaruit volgt dat, wanneer 
tussen het ontstaan van de schade en de 
vereffening van de vergoeding een daling 
in de koopkracht van de munteenheid 
optreedt, de rechter daarmee — ook 
ambtshalve — rekening moet houden 
opdat de vermogenstoestand daadwerke­
lijk wordt hersteld (zie Cass. 16. 2. 1978, 
nr. 760; 21. 2. 1979, nr. 845, 17. 1. 1979, 
nr. 338; 30. 1. 1979, nr. 689). De Itali­
aanse rechter staat voorts op het stand­
punt dat de verplichting tot schadever­
goeding haar karakter van „waardever­
plichting" behoudt, ok al bestaat de 
schade in het verlies van een geldsom; 
immers in dat geval vormt de geldsom 
niet het voorwerp van de verplichting 
maar louter een element bij de bereke­
ning van de schade (zie. Cass. 13. 7. 
1978, nr. 3542; 5. 1. 1979, nr. 30). 
Wat het Engelse recht betreft, wijs ik op 
de recente rechterlijke uitspraken in de 
zaken Miliangos en The Despina R (uit­
spraken van de House of Lords van 5. 
11. 1975, Miliangos v. George Frank 
(Textiles) Ltd., [1976] 3 AC 443, en van 
19. 10. 1978, The Despina R, [1978] 3 
WLR 804), inhoudende dat de schade­
loosstelling aan het beginsel van de resti­
tutio in integrum moet beantwoorden, en 
dat het beloop van de schade kan wor­
den uitgedrukt in buitenlandse valuta, 
om te rekenen in nationale valuta naar 
de koers op de dag van betaling. Een 
soorgelijke opvatting tekent zich af in 
het recht van de Bondsrepubliek Duits­
land, volgens hetwelk voor de vaststel­
ling van het schadebedrag moet worden 
uitgegaan van het tijdstip waarop de 
schuldenaar de verbintenis tot schade­
loosstelling van het slachtoffer nakomt. 
Het Belgische recht gaat er van uit dat 
de schadevergoeding ten doel heeft het 
vermogensverlies van de gelaedeerde vol­
ledig te herstellen, en dat met het oog 
daarop de schade naar het tijdstip van de 
rechterlijke vaststelling moet worden be­
rekend; luidt de veroordeling in buiten­
landse valuta, dan moet de omrekening 
1757
CONCLUSIE VAN DE HEER CAPOTORTI - GEVOEGDE ZAKEN 64 EN 113/76, 167 EN 239/78, 27, 28 EN 45/79 
in nationale valuta naar de op de dag 
van betaling geldende koers geschieden. 
Naar Nederlands recht kan de schulde­
naar, wanneer de schadevergoeding in 
buitenlandse valuta is gesteld, aan zijn 
verplichting voldoen door betaling van 
de tegenwaarde in nationale valuta naar 
de omrekeningskoers op de dag van be­
taling. In het Ierse en Deense recht daar­
entegen wordt naar het schijnt geen re­
kening gehouden met waardeschomme­
lingen van de munteenheid of van de 
omrekeningskoers tussen het intreden 
van het schadeveroorzakende feit en de 
rechterlijke vaststelling van de schadever­
goeding. 
Tegen deze achtergrond kan naar mijn 
gevoel worden gesteld dat binnen de Ge­
meenschap een voldoende duidelijke en 
algemene neiging bestaat, bij de vaststel­
ling van schadevergoeding wegens niet-
contractuele aansprakelijkheid ook reke­
ning te houden met de invloed die na het 
tijdstip van het schadeveroorzakend 
voorval opkomende omstandigheden 
kunnen uitoefenen. Deze neiging geeft 
naar mijn mening uitdrukking aan het al­
gemene beginsel dat schadevergoeding 
ertoe strekt het door de onrechtmatig­
heid veroorzaakte vermogensverlies goed 
te maken; een schadevereffening die 
waardeveranderingen van de munteen­
heid na het schadeveroorzakend voorval 
buiten beschouwing laat, zou dan ook il­
lusoir zijn en niet tot daadwerkelijk her­
stel van de vermogenstoestand leiden. 
Bij toepassing van dit beginsel op het on­
derhavige geval wordt de hoogte van de 
schadevergoeding berekend door de re-
keneenheden (waarvan het bedrag door 
partijen is overeengekomen) naar de op 
4 oktober 1979 geldende koers om te 
zetten in Franse franken (de nationale 
munt van de verzoekende ondernemin­
gen), dus naar de datum van het arrest 
waarbij de Gemeenschap tot schadever­
goeding is veroordeeld. Zodoende wordt 
voorkomen dat de benadeelden van de 
onrechtmatigheid de negatieve gevolgen 
moeten dragen van een devaluatie na het 
schadeveroorzakende feit, en wordt hun 
koopkracht op hetzelfde peil gebracht als 
het geval zou zijn geweest indien de res­
tituties niet waren onderbroken. 
5. De oplossing waarnaar mijn voor­
keur uitgaat vindt duidelijk steun in het 
gelijkheidsbeginsel. In dit opzicht kan 
worden volstaan met de opmerking dat 
de door de Raad voorgedragen stelling 
dat de koers moet worden toegepast die 
op de onderscheiden vervaldagen van de 
niet-ontvangen restituties gold, zou, lei­
den tot een duidelijke discriminatie van 
ondernemingen die in landen met een 
zwakke munt (zoals Frankrijk) zijn ge­
vestigd ten opzichte van ondernemingen 
die in landen met een sterke munt zijn 
gevestigd, dat wil zeggen landen wier va­
luta in het tijdvak tussen de vervaldagen 
der niet-ontvangen restituties en de uit­
spraak van het arrest van het Hof in 
waarde is gestegen ten opzichte van de 
andere communautaire valuta's (zoals ty­
pisch met de munteenheid van de Bonds­
republiek het geval is). En indien de 
schade overeenkomstig de zienswijze van 
de Raad werd berekend, zouden onder­
nemingen uit landen wier munt is gede­
valueerd thans een lager bedrag aan 
koopkracht, dus een geringere vermo­
genswaarde ontvangen dan — eveneens 
op dit moment — zou worden uitge­
keerd aan ondernemingen uit landen 
wier munt niet of in mindere mate gede­
valueerd is. De hoeveelheid Franse fran­
ken die de Franse ondernemingen zou­
den hebben ontvangen ten tijde van de 
produktie van de niet-gesubsidieerde 
1758
DUMORTIER / RAAD 
hoeveelheden gritz, vertegenwoordigt 
immers thans een geringere koopkracht, 
terwijl de hoeveelheden die de Duitse 
ondernemingen alsdan zouden hebben 
ontvangen, op dit moment en hogere 
koopkracht hebben. Het tijdsverloop is 
niet zonder invloed geweest en heeft de 
verhouding tussen de valuta's en 
daarmee tussen de effectieve waarde van 
de aanspraken op schadevergoeding van 
de verschillende ondernemingen, aan­
merkelijk gewijzigd. Het lijkt mij beslist 
noodzakelijk dat een schadevergoeding 
die thans wordt toegekend, aan alle on­
dernemingen dezelfde koopkracht garan­
deert als de restituties hadden gehad in­
dien deze tijdig waren uitgekeerd: im­
mers alleen op deze wijze wordt het be­
ginsel van gelijke behandeling geëerbie­
digd. 
De Raad beroept zich eveneens op dit 
beginsel, maar verbindt er tegenoverge­
stelde conclusies aan. Hij betoogt dat in­
dien bij de omzetting van rekeneenheden 
in een nationale valuta de ten zijde van 
het arrest van 1979 geldende koers werd 
toegepast, thans aan de ondernemingen 
uit landen met een sterke munteenheid 
nominaal lagere bedragen zouden moe­
ten worden uitgekeerd dan zij zouden 
hebben ontvangen op de data waarop de 
niet-ontvangen restituties betaalbaar wa­
ren; zulks zou volgens de Raad een dis­
criminatie betekenen ten gunste van de 
in landen met een zwakke valuta geves­
tigde ondernemingen, die thans hogere 
bedragen zouden ontvangen dan het ge­
val zou zijn geweest indien de restituties 
op het moment van de Onderscheiden 
produkties waren betaald. Deze redene­
ring mist evenwel iedere grond, waar zij 
buiten beschouwing laat dat de munt­
waarde is veranderd nadat het schade-
veroorzakende feit is voorgevallen, en 
dat.het juist ter verzekering van een 
daadwerkelijk gelijke behandeling gebo­
den is, op dit moment nominaal verschil­
lende bedragen uit te keren aan de in 
verschillende Lid-Staten gevestigde on­
dernemingen. 
De door mij verdedigde stelling wordt 
voorts, zij het zijdelings, bevestigd door 
de rechtspraak van het Hof. In het arrest 
van 13 februari 1980 (zaak 256/78, 
Misenta, Jurispr. 1980, blz. 219) is uitge­
maakt dat de voor de terugbetaling van 
de ziektekosten toe te passen wisselkoers 
niet, zoals de Commissie stelde, die op 
de datum van de verstrekking was, maar 
die ten tijde van de terugbetaling; het 
Hof heeft deze opvatting gemotiveerd 
met de overweging dat „de vertraging 
die kan optreden tussen de dag van de 
betaling van de verstrekkingen en de dág 
van terugbetaling ... ongelijkheden tus­
sen de ambtenaren kan teweegbrengen, 
naargelang zij hun werkzaamheden 
uitoefenen in een land met een zwakke 
of met een sterke valuta" (r. o. 11). Het 
Hof heeft dus, waar het ging om een uit 
het Ambtenarenstatuut voortvloeiende 
verplichting, beslist dat de wisselkoers 
ten tijde van de betaling moest worden 
toegepast, en niet die op het tijdstip van 
het ontstaan der verbintenis. Ik acht het 
redelijk op verplichtingen tot schadeloos­
stelling een overeenkomstige maatstaf 
toe te passen, zowel omdat het gelijk­
heidsbeginsel ook in die gevallen een be­
slissende rol speelt, alsook omdat alleen 
toepassing van een geactualiseerde koers 
beantwoordt aan de functie van schade­
vergoeding, te weten vermogensherstel 
van de gelaedeerde. 
Hiertegen kan men zich niet, zoals de 
Raad doet, op artikel 4, lid 2, van veror­
dening nr. 1134/68 van de Raad beroe­
pen. Volgens die bepaling worden „de 
aan of door een Lid-Staat of een naar 
behoren gemachtigd orgaan verschul­
digde sommen, uitgedrukt in de natio­
nale munteenheid en overeenkomend 
1759
CONCLUSIE VAN DE HEER CAPOTORTI - GEVOEGDE ZAKEN 64 EN 113/76,167 EN 239/78, 27, 28 EN 45/79 
met de in genoemde bepalingen in reken-
eenheden vastgestelde bedragen, betaald 
met gebruikmaking van de verhouding 
tussen de rekeneenheid en de nationale 
munteenheid die gold op het tijdstip van 
totstandkoming van de transactie ...". 
Men kan naar mijn mening geen parallel 
trekken tussen het voldoen aan een ver­
plichting tot betaling van restituties — 
waarop bovenbedoeld voorschrift betrek­
king heeft — en het voldoen aan een 
verplichting tot vergoeding van schade 
die aan ondernemingen is opgekomen 
doordat zij van die restituties verstoken 
bleven gedurende de tijd dat deze waren 
ingetrokken. 
6. Concluderend geef ik het Hof in overweging, uitspraak doende op de 
beroepen van de Franse maïsgritzproducenten in de gevoegde zaken 64 en 
113/76, 167 en 239/78, 27, 28 en 45/79, de Europese Economische Ge­
meenschap te veroordelen aan verzoeksters als vergoeding van de door 
schending van het gelijkheidsbeginsel geleden schade te betalen de bedragen, 
berekend door omzetting in Franse franken van de rekeneenheden — aan de 
onderscheiden verzoeksters toekomend krachtens de in januari 1981 met de 
verwerende instellingen gesloten overeenkomst — tegen de op 4 oktober 
1979 geldende koers, vermeerderd met 6% rente, te rekenen van dezelfde 
datum, en met aftrek van de reeds voorlopig aan de ondernemingen betaalde 
bedragen. 
Ten aanzien van de kosten vragen partijen het Hof het beloop vast te stellen 
van de kosten voortvloeiende uit de processuele handelingen van verzoeks­
ters tot het in januari 1981 bereikte deelakkoord over het bedrag van de te 
vergoeden schade, uitgedrukt in rekeneenheden. Verzoeksters hebben een 
forfaitaire opgave gedaan, zonder vermelding van de afzonderlijke posten. 
Aldus worden als proceskosten de volgende bedragen gevorderd: FF 45 000 
in zaak 64/76, FF 42 500 in zaak 113/76, FF 57 000 in zaak 167/78, 
FF 40 000 in zaak 239/78, FF 100 000 in zaak 27/79, FF 86 500 in zaak 
28/79 en FF 10 000 in zaak 45/79. De Raad acht deze vorderingen te hoog, 
vooral gezien de omstandigheid dat het hier identieke zaken betreft die alle 
op dezelfde wijze zijn behandeld. 
Deze opmerking van de Raad lijkt mij gegrond. Juist omdat het om iden­
tieke zaken gaat, lijkt het mij billijk de bedragen aan de onderscheiden on­
dernemingen verschuldigd wegens proceskosten voor tot januari 1981 ver­
richte handelingen, vast te stellen als volgt: FF 31 500 in zaak 64/76, 
FF 29 750 in zaak 113/76, FF 39 900 in zaak 167/78, FF 28 000 in zaak 
1760
DUMORTIER / RAAD 
239/78, FF 70 000 in zaak 27/79, FF 66 550 in zaak 28/79, FF 7 000 in zaak 
45/79. Hierbij is uiteraard rekening gehouden met de verschillende inzet van 
de afzonderlijke zaken. 
Wat tenslotte de kosten terzake van door verzoeksters na januari 1981 ver­
richte processuele handelingen betreft, deze dienen ten laste te komen van de 
Raad als in het ongelijk te stellen partij. Wanneer partijen op dit punt geen 
overeenstemming bereiken, zal de hoogte daarvan naderhand moeten wor­
den onderzocht en beslist. 
1761