62021CJ0057_RES
Sprawa C‑57/21
RegioJet a.s.
przeciwko
České dráhy a.s.
[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Nejvyšší soud (sąd najwyższy, Republika Czeska)]
Wyrok Trybunału (druga izba) z dnia 12 stycznia 2023 r.
Odesłanie prejudycjalne – Konkurencja – Nadużycie pozycji dominującej – Przepisy regulujące dochodzenie na podstawie prawa krajowego roszczeń odszkodowawczych z tytułu naruszenia prawa konkurencji państw członkowskich i Unii Europejskiej – Dyrektywa 2014/104/UE – Artykuły 5 i 6 – Ujawnianie dowodów – Dowody znajdujące się w aktach organu ochrony konkurencji – Toczące się przed Komisją Europejską postępowanie w przedmiocie naruszenia reguł konkurencji – Postępowanie krajowe dotyczące powództwa odszkodowawczego odnoszącego się do tego samego naruszenia – Warunki dotyczące ujawnienia dowodów
Konkurencja – Powództwa zmierzające do naprawienia szkody spowodowanej przez naruszenia reguł konkurencji – Dyrektywa 2014/104 – Stosowanie w czasie – Przepisy materialne – Zakaz stosowania z mocą wsteczną uregulowania krajowego dokonującego transpozycji – Przepisy inne niż materialne – Zakaz stosowania uregulowania krajowego dokonującego transpozycji do powództw wytoczonych przed dniem 26 grudnia 2014 r.
(dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2014/104, art. 22)
(zob. pkt 36–39)
Konkurencja – Powództwa zmierzające do naprawienia szkody spowodowanej przez naruszenia reguł konkurencji – Dyrektywa 2014/104 – Stosowanie w czasie – Przepisy mające na celu przyznanie sądom krajowym możliwości nakazania ujawnienia istotnych dowodów znajdujących się w posiadaniu pozwanego lub osoby trzeciej – Przepisy inne niż materialne
(dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2014/104, art. 5 ust. 1 akapit pierwszy, art. 6, art. 22 ust. 2)
(zob. pkt 40–47)
Konkurencja – Powództwa zmierzające do naprawienia szkody spowodowanej przez naruszenia reguł konkurencji – Dyrektywa 2014/104 – Przepisy mające na celu przyznanie sądom krajowym możliwości nakazania ujawnienia dowodów znajdujących się w aktach organu ochrony konkurencji – Możliwość nakazania przez sąd krajowy ujawnienia dowodu pomimo zawieszenia postępowania sądowego ze względu na postępowanie toczące się przed Komisją – Dopuszczalność – Przesłanki
(dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2014/104, art. 5, 6)
(zob. pkt 48–61, 64–78; pkt 1 sentencji)
Konkurencja – Powództwa zmierzające do naprawienia szkody spowodowanej przez naruszenia reguł konkurencji – Dyrektywa 2014/104 – Przepisy mające na celu przyznanie sądom krajowym możliwości nakazania ujawnienia dowodów znajdujących się w aktach organu ochrony konkurencji – Ujawnienie dowodów wymienionych w art. 6 ust. 5 dyrektywy – Warunki – Zakończenie postępowania toczącego się przed organem ochrony konkurencji – Zawieszenie postępowania przez krajowy organ ochrony konkurencji do czasu wydania ostatecznej decyzji Komisji – Akt niestanowiący zakończenia postępowania
(dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2014/104, art. 6 ust. 5)
(zob. pkt 82–91; pkt 2 sentencji)
Konkurencja – Powództwa zmierzające do naprawienia szkody spowodowanej przez naruszenia reguł konkurencji – Dyrektywa 2014/104 – Przepisy mające na celu przyznanie sądom krajowym możliwości nakazania ujawnienia dowodów znajdujących się w aktach organu ochrony konkurencji – Ujawnienie dowodów wymienionych w art. 6 ust. 5 dyrektywy – Rozszerzenie przez państwa członkowskie listy dowodów objętych tym przepisem – Niedopuszczalność
(dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2014/104, art. 5 ust. 8, art. 6 ust. 5, 9)
(zob. pkt 103–109, 112; pkt 3 sentencji)
Konkurencja – Powództwa zmierzające do naprawienia szkody spowodowanej przez naruszenia reguł konkurencji – Dyrektywa 2014/104 – Przepisy mające na celu przyznanie sądom krajowym możliwości nakazania ujawnienia dowodów znajdujących się w aktach organu ochrony konkurencji – Mechanizm umożliwiający sądom krajowym nakazanie ujawnienia dowodów w celu ich zabezpieczenia i odłożenie na czas późniejszy badania charakteru dowodów – Dopuszczalność – Warunki
(dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2014/104, art. 5 ust. 8, art. 6 ust. 5, 9)
(zob. pkt 113–128; pkt 4 sentencji)
Streszczenie
W 2015 r. RegioJet, przedsiębiorstwo realizujące pasażerskie przewozy kolejowe na trasie Praga–Ostrawa, wniosło do Městský soud v Praze (sądu miejskiego w Pradze, Czechy) powództwo o odszkodowanie przeciwko spółce České dráhy, będącej krajowym przewoźnikiem kolejowym należącym do państwa czeskiego, żądając naprawienia szkody poniesionej z powodu zarzucanych tej spółce działań sprzecznych z regułami konkurencji.
Już w 2012 r. czeski organ ochrony konkurencji wszczął postępowanie administracyjne dotyczące możliwego nadużycia pozycji dominującej przez spółkę České dráhy, które zostało zawieszone w 2016 r. po wszczęciu przez Komisję Europejską postępowania dotyczącego tych samych działań.
W ramach powództwa o odszkodowanie RegioJet złożył do sądu miejskiego w Pradze wniosek o ujawnienie szeregu dokumentów, które, jak zakładał, były w posiadaniu spółki České dráhy. Czeski organ ochrony konkurencji wskazał jednak, że żądane dokumenty, którymi dysponował on w ramach postępowania administracyjnego, podobnie jak inne żądane dokumenty, które stanowią wraz z nimi kompletny zbiór, nie mogą zostać ujawnione do momentu definitywnego zakończenia tego postępowania.
Jednakże po przesłuchaniu Komisji w tej kwestii sąd miejski w Pradze uwzględnił wniosek o ujawnienie dokumentów i nakazał spółce České dráhy dołączenie do akt sprawy dokumentów zawierających informacje przygotowane przez tę spółkę specjalnie na potrzeby postępowania przed czeskim organem ochrony konkurencji oraz informacje przechowywane niezależnie od tego postępowania. Sąd ten postanowił ponadto zawiesić postępowanie co do istoty w przedmiocie powództwa o odszkodowanie do czasu zakończenia postępowania wszczętego przez Komisję.
W postępowaniu odwoławczym orzeczenie nakazujące ujawnienie dokumentów zostało utrzymane w mocy przez Vrchní soud v Praze (sąd apelacyjny w Pradze, Republika Czeska), który w celu zapewnienia ochrony ujawnionych dowodów postanowił, że zostaną one złożone do depozytu sądowego.
Nejvyšší soud (sąd najwyższy, Republika Czeska), do którego wniesiono skargę kasacyjną dotyczącą kwestii zgodności z prawem orzeczenia sądu apelacyjnego w Pradze, postanowił zwrócić się do Trybunału z pytaniami w przedmiocie wykładni dyrektywy 2014/104 w sprawie odszkodowań dla poszkodowanych przez praktyki antykonkurencyjne (
1
), której art. 5 i 6 przewidują zasady dotyczące ujawniania dowodów na potrzeby wytaczanych na podstawie prawa krajowego powództw o odszkodowanie za naruszenia przepisów prawa konkurencji państw członkowskich i Unii (
2
).
Dokonując wykładni art. 5 i 6 dyrektywy 2014/104, Trybunał doprecyzował zakres uprawnień sądów krajowych w kontekście żądania ujawnienia dowodów na potrzeby wytoczenia powództwa o odszkodowanie za naruszenia prawa konkurencji, a także zakres ochrony takich dowodów na podstawie dyrektywy 2014/104, w sytuacji gdy dotyczą one postępowania administracyjnego w dziedzinie konkurencji, które nie zostało jeszcze zakończone.
Ocena Trybunału
Na wstępie Trybunał przypomniał, że dyrektywa 2014/104 wyraźnie określa warunki stosowania w czasie zawartych w niej przepisów, w zależności od tego, czy w świetle prawa Unii chodzi o przepisy materialne, czy też nie.
W niniejszej sprawie Trybunał wskazał, że możliwość nakazania ujawnienia istotnych dowodów znajdujących się w posiadaniu strony pozwanej lub osoby trzeciej na warunkach przewidzianych w art. 5 i 6 dyrektywy 2014/104 dotyczy wyłącznie środków proceduralnych mających zastosowanie przed sądami krajowymi i nie wpływa bezpośrednio na sytuację prawną stron.
W tych okolicznościach, po pierwsze, art. 5 i 6 dyrektywy 2014/104 nie zaliczają się do materialnych przepisów tej dyrektywy w rozumieniu jej art. 22 ust. 1 i należą one w konsekwencji do innych przepisów, o których mowa w art. 22 ust. 2 rzeczonej dyrektywy i które ten ostatni przepis uznaje za mające zastosowanie do powództw wniesionych po dniu 26 grudnia 2014 r. Po drugie, skoro ustawodawca czeski postanowił, że przepisy krajowe służące transpozycji przepisów proceduralnych dyrektywy 2014/104 stosuje się bezpośrednio i bezwarunkowo również do powództw wniesionych przed datą transpozycji do prawa krajowego tej dyrektywy, lecz po dniu 26 grudnia 2014 r., to art. 5 i 6 rzeczonej dyrektywy mają zastosowanie do środka zaskarżenia, który wniesiono do sądu odsyłającego, ponieważ jego wniesienie miało miejsce w 2015 r.
W odniesieniu do istoty sprawy Trybunał podkreślił na wstępie, że rozstrzygając spory dotyczące odszkodowań dla poszkodowanych przez zachowania antykonkurencyjne, sądy krajowe pełnią rolę uzupełniającą w stosunku do roli organów ochrony konkurencji państw członkowskich. Przyjmując dyrektywę 2014/104, prawodawca Unii oparł się bowiem właśnie na stwierdzeniu, że konieczne jest, aby wprowadzanie w życie reguł konkurencji Unii przez organy publiczne (public enforcement) oraz powództwa o odszkodowanie za naruszenie tych reguł wytaczane na drodze prywatnoprawnej (private enforcement) współdziałały ze sobą w sposób spójny, w szczególności w odniesieniu do zasad dostępu do dokumentów znajdujących się w posiadaniu organów ochrony konkurencji.
Co się tyczy powództw o odszkodowanie za naruszenia reguł konkurencji, przepisy mające zastosowanie do ujawniania dokumentów zawarte w art. 5–8 dyrektywy 2014/104 odzwierciedlają równowagę pomiędzy z jednej strony skutecznością działań prowadzonych przez organy ochrony konkurencji, a z drugiej strony skutecznością powództw o odszkodowanie wnoszonych przez osoby, które uważają się za poszkodowane przez praktyki antykonkurencyjne. Ponadto, o ile ze względu na asymetrię w dostępie do informacji, która często charakteryzuje spory dotyczące powództw o odszkodowanie mających na celu naprawienie szkody poniesionej z powodu naruszeń prawa konkurencji, dyrektywa 2014/104 zmierza do poprawy dostępu poszkodowanych zachowaniami antykonkurencyjnymi do dowodów, o tyle wyznacza ona również ścisłe ramy uzyskiwania dostępu do takich dowodów.
W świetle tych wyjaśnień Trybunał rozważył w pierwszej kolejności pytanie prejudycjalne zmierzające do ustalenia, czy sąd krajowy, do którego wniesiono powództwo o odszkodowanie za naruszenie prawa konkurencji, może nakazać ujawnienie dowodów, a jednocześnie zawiesić postępowanie sądowe ze względu na to, że toczące się przed Komisją postępowanie administracyjne nie zostało jeszcze zakończone.
W tym względzie Trybunał stwierdził, że art. 16 ust. 1 rozporządzenia nr 1/2003 (
3
) nakłada niewątpliwie na sądy krajowe obowiązek powstrzymania się od wydawania orzeczeń sprzecznych z decyzją, która ma zostać wydana w postępowaniu wszczętym przez Komisję, a w związku z tym dokonania oceny, czy konieczne jest zawieszenie postępowania. Jednakże z lektury całości przepisów dyrektywy 2014/104 wynika, że nie nakłada ona na sądy krajowe obowiązku zawieszenia toczących się przed nimi postępowań dotyczących roszczeń odszkodowawczych z tytułu naruszenia reguł konkurencji z powodu wszczęcia dotyczącego tych samych naruszeń postępowania przed Komisją.
W odniesieniu do tej kwestii Trybunał wyjaśnił, że w sytuacji gdy sąd krajowy nakazał stronom lub osobom trzecim ujawnienie dowodów na potrzeby postępowania o odszkodowanie, które zostało zawieszone z powodu wszczęcia postępowania przez Komisję, sąd ten nie wydaje co do zasady rozstrzygnięcia, które mogłoby pozostawać w sprzeczności z decyzją, którą zamierza wydać Komisja.
Niemniej sąd krajowy powinien ograniczyć ujawnienie dowodów do tego, co jest ściśle istotne, proporcjonalne i konieczne, a jednocześnie uniknąć sytuacji, w której takie ujawnienie mogłoby stanowić nadmierną ingerencję w będące w toku dochodzenie prowadzone przez Komisję. W tym celu powinien on przeprowadzić rygorystyczną analizę w odniesieniu do znaczenia żądanych dowodów, związku między tymi dowodami a przedstawionym roszczeniem odszkodowawczym, wystarczającego stopnia szczegółowości wspomnianych dowodów oraz ich proporcjonalności. W tym kontekście sąd krajowy powinien również wziąć pod uwagę to, czy postępowanie w przedmiocie powództwa o odszkodowanie zostało zawieszone, czy też nie.
W drugiej kolejności Trybunał udzielił odpowiedzi na pytanie prejudycjalne zmierzające do ustalenia, czy zawieszenie postępowania administracyjnego wszczętego przez krajowy organ ochrony konkurencji z powodu wszczęcia przez Komisję postępowania dotyczącego tych samych okoliczności faktycznych można utożsamiać z zakończeniem tego postępowania administracyjnego przez ten organ „w inny sposób” w rozumieniu art. 6 ust. 5 dyrektywy 2014/104, co upoważnia sąd krajowy do nakazania ujawnienia dotyczących tego postępowania dokumentów, o których mowa we wskazanym przepisie (
4
).
W tym względzie Trybunał stwierdził, że zważywszy, iż dyrektywa 2014/104 odnosi się do zakończenia postępowania w drodze wydania decyzji lub „w inny sposób”, chodzi w niej o środki, poprzez które krajowy organ ochrony konkurencji postanawia, iż w świetle informacji zebranych w toku postępowania możliwe, a nawet konieczne jest jego rozstrzygnięcie i zakończenie. Zawieszenie krajowego postępowania administracyjnego do czasu zakończenia przez Komisję dochodzenia w danej sprawie stanowi natomiast jedynie środek tymczasowy, którego nie można utożsamiać z zakończeniem tego postępowania.
W trzeciej kolejności Trybunał wyjaśnił, że ustawodawstwo krajowe ograniczające tymczasowo ujawnienie wszystkich informacji przedłożonych w toku postępowania administracyjnego w dziedzinie konkurencji nie jest zgodne z art. 6 ust. 5 lit. a) ani z art. 6 ust. 9 dyrektywy 2014/104.
Z brzmienia art. 6 ust. 5 lit. a) dyrektywy 2014/104 w związku z jej motywem 25 wynika bowiem jednoznacznie, że czasowa ochrona przyznana na podstawie tego przepisu dotyczy nie tyle wszystkich informacji, które zostały przedłożone organowi ochrony konkurencji, lecz wyłącznie informacji, które zostały przygotowane specjalnie na potrzeby postępowania wszczętego przez ten organ.
Wniosek ten znajduje potwierdzenie w wykładni systemowej dyrektywy 2014/104. W tym względzie Trybunał podkreślił w szczególności, że upoważnienie państw członkowskich do rozszerzenia zakresu informacji, których ujawnienie może zostać nakazane dopiero po zakończeniu postępowania w rozumieniu art. 6 ust. 5 tej dyrektywy, prowadziłoby do bardziej ograniczonego ujawniania dowodów, co jest sprzeczne z logiką art. 5 ust. 8 tej dyrektywy, który wyraźnie upoważnia państwa członkowskie do przyjmowania przepisów prowadzących do szerszego ujawniania dowodów.
W czwartej i ostatniej kolejności Trybunał orzekł, że dyrektywa 2014/104 nie stoi na przeszkodzie temu, aby sąd krajowy, stosując instrument proceduralny prawa krajowego, nakazał ujawnienie dowodów wyłącznie w celu ich zabezpieczenia i ujawnienia dopiero po sprawdzeniu, czy nie należałoby wstrzymać się z ich ujawnieniem do zakończenia toczącego się postępowania administracyjnego. Pod warunkiem przestrzegania wymogów wynikających z zasady proporcjonalności taki instrument proceduralny może bowiem przyczynić się do skuteczności dochodzenia roszczeń odszkodowawczych z tytułu naruszenia reguł konkurencji, przy jednoczesnym zachowaniu ochrony, z jakiej korzystają pewne dowody na podstawie art. 6 ust. 5 dyrektywy 2014/104.
(
1
)	Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2014/104/UE z dnia 26 listopada 2014 r. w sprawie niektórych przepisów regulujących dochodzenie roszczeń odszkodowawczych z tytułu naruszenia prawa konkurencji państw członkowskich i Unii Europejskiej, objęte przepisami prawa krajowego (Dz.U. 2014, L 349, s. 1).
(
2
)	Artykuł 5 tej dyrektywy określa zasady, które łącznie tworzą ogólny system ujawniania dowodów na potrzeby wytaczanych na podstawie prawa krajowego powództw o odszkodowanie za naruszenia przepisów prawa konkurencji państw członkowskich i Unii. W uzupełnieniu tego przepisu w art. 6 rzeczonej dyrektywy ustanowiono szczególne uregulowania dotyczące ujawniania dowodów znajdujących się w aktach organów odpowiedzialnych za egzekwowanie reguł konkurencji.
(
3
)	Rozporządzenie Rady z dnia 16 grudnia 2002 r. w sprawie wprowadzenia w życie reguł konkurencji ustanowionych w art. [101] i [102 TFUE] (Dz.U. 2003, L 1, s. 1).
(
4
)	Artykuł 6 ust. 5 dyrektywy 2014/104 pozwala sądom krajowym nakazać, po zakończeniu postępowania administracyjnego wszczętego przez organ ochrony konkurencji, ujawnienie informacji przygotowanych przez osobę fizyczną lub prawną specjalnie na potrzeby tego postępowania, informacji sporządzonych przez ten organ i przesłanych stronom w trakcie tego postępowania oraz ewentualnych propozycji ugodowych, które zostały wycofane.