Υπόθεση C‑540/19
WV
κατά
Landkreis Harburg
(αίτηση του Bundesgerichtshof για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως)
Απόφαση του Δικαστηρίου (τρίτο τμήμα) της 17ης Σεπτεμβρίου 2020
«Προδικαστική παραπομπή – Δικαστική συνεργασία σε αστικές υποθέσεις – Διεθνής δικαιοδοσία επί υποχρεώσεων διατροφής – Κανονισμός (ΕΚ) 4/2009 – Άρθρο 3, στοιχείο βʹ – Δικαστήριο του τόπου της συνήθους διαμονής του δικαιούχου της διατροφής – Αναγωγή δημόσιου οργανισμού υποκατασταθέντος στα δικαιώματα του δικαιούχου διατροφής»
1.        Δικαστική συνεργασία σε αστικές υποθέσεις – Διεθνής δικαιοδοσία, εφαρμοστέο δίκαιο, αναγνώριση και εκτέλεση αποφάσεων και συνεργασία σε θέματα υποχρεώσεων διατροφής – Κανονισμός 4/2009 – Διεθνής δικαιοδοσία σε θέματα υποχρεώσεων διατροφής – Γενικές διατάξεις – Κριτήρια απονομής διεθνούς δικαιοδοσίας ίδιας τυπικής ισχύος, τα οποία εφαρμόζονται εναλλακτικώς
(Κανονισμός 4/2009 του Συμβουλίου, άρθρο 3)
(βλ. σκέψεις 29, 30)
2.        Δικαστική συνεργασία σε αστικές υποθέσεις – Διεθνής δικαιοδοσία, εφαρμοστέο δίκαιο, αναγνώριση και εκτέλεση αποφάσεων και συνεργασία σε θέματα υποχρεώσεων διατροφής – Κανονισμός 4/2009 – Διεθνής δικαιοδοσία σε θέματα υποχρεώσεων διατροφής – Δικαστήριο του τόπου της συνήθους διαμονής του δικαιούχου διατροφής – Διεθνής δικαιοδοσία του δικαστηρίου αυτού να αποφανθεί επί αναγωγής δημόσιου οργανισμού υποκατασταθέντος στα δικαιώματα του εν λόγω δικαιούχου διατροφής
(Πρωτόκολλο της Χάγης της 23ης Νοεμβρίου 2007, άρθρα 3 § 2 και 10· κανονισμός 4/2009 του Συμβουλίου, αιτιολογικές σκέψεις 14 και 45 και άρθρα 2 § 1, σημεία 1 και 10, 3, 15 και 64)
(βλ. σκέψεις 31, 33-44 και διατακτ.)
3.        Δικαστική συνεργασία σε αστικές υποθέσεις – Διεθνής δικαιοδοσία, εφαρμοστέο δίκαιο, αναγνώριση και εκτέλεση αποφάσεων και συνεργασία σε θέματα υποχρεώσεων διατροφής – Κανονισμός 4/2009 – Σκοπός
(Κανονισμός 4/2009 του Συμβουλίου, αιτιολογική σκέψη 45 και άρθρο 3, στοιχείο βʹ)
(βλ. σκέψεις 33, 36, 37)
Σύνοψη
Ο WV, ο οποίος κατοικεί στη Βιέννη (Αυστρία), είναι υπόχρεος βάσει του γερμανικού αστικού δικαίου για την καταβολή διατροφής στη μητέρα του, η οποία φιλοξενείται σε μονάδα φροντίδας ηλικιωμένων στην Κολωνία (Γερμανία). Ωστόσο, η μητέρα του WV λαμβάνει τακτικά από τη Landkreis Harburg (Περιφέρεια Harburg, Γερμανία, στο εξής: ενάγων οργανισμός) επιδόματα που χορηγούνται αντί διατροφής, κατ’ εφαρμογήν της γερμανικής νομοθεσίας περί κοινωνικής ασφάλισης. Ο εν λόγω οργανισμός ισχυρίζεται ότι, σύμφωνα με τη νομοθεσία αυτή, έχει υποκατασταθεί στο δικαίωμα της μητέρας του WV έναντι του τελευταίου όσον αφορά τα επιδόματα τα οποία ο οργανισμός ανέλαβε να καταβάλλει υπέρ αυτής από τον Απρίλιο του 2017. Κατά την ίδια νομοθεσία, τα δικαιώματα που αποτελούν αντικείμενο τέτοιας εκχώρησης πρέπει να ασκούνται ενώπιον των πολιτικών δικαστηρίων.
Ως εκ τούτου, ο ενάγων οργανισμός στράφηκε αναγωγικώς κατά του WV με αγωγή διατροφής ενώπιον των γερμανικών πολιτικών δικαστηρίων, στηριζόμενος στον κανονισμό (ΕΚ) 4/2009 (1), ο οποίος διέπει, μεταξύ άλλων, τη διεθνή δικαιοδοσία σε θέματα υποχρεώσεων διατροφής, και ειδικότερα στο άρθρο 3, στοιχείο βʹ, του κανονισμού αυτού, το οποίο προβλέπει τη διεθνή δικαιοδοσία του δικαστηρίου του τόπου στον οποίο έχει τη συνήθη διαμονή του ο δικαιούχος διατροφής. Το πρωτοβάθμιο δικαστήριο έκρινε ότι τα γερμανικά δικαστήρια δεν είχαν διεθνή δικαιοδοσία να αποφανθούν επί της σχετικής αγωγής, καθόσον η στηριζόμενη στην προαναφερθείσα διάταξη διεθνής δικαιοδοσία μπορεί να προβληθεί μόνον από το φυσικό πρόσωπο στο οποίο οφείλεται διατροφή. Αντιθέτως, το δευτεροβάθμιο δικαστήριο έκρινε ότι και ο ενάγων οργανισμός μπορούσε να επικαλεστεί την εν λόγω διεθνή δικαιοδοσία ως εκδοχέας των δικαιωμάτων διατροφής. Ο WV άσκησε αίτηση αναιρέσεως κατά της απόφασης αυτής ενώπιον του Bundesgerichtshof (Ανώτατου Ομοσπονδιακού Δικαστηρίου, Γερμανία), το οποίο υπέβαλε στο Δικαστήριο προδικαστικό ερώτημα, ζητώντας να μάθει αν ο εν λόγω δημόσιος οργανισμός δικαιούται, υπό τις περιστάσεις της συγκεκριμένης υπόθεσης, να ασκήσει αγωγή ενώπιον του δικαστηρίου του τόπου στον οποίο έχει τη συνήθη διαμονή του ο δικαιούχος διατροφής, ήτοι η μητέρα του WV.
Με την απόφαση της 17ης Σεπτεμβρίου 2020, το Δικαστήριο έκρινε ότι δημόσιος οργανισμός ο οποίος ζητεί αναγωγικώς την επιστροφή ποσών που κατέβαλε αντί διατροφής σε δικαιούχο διατροφής, στα δικαιώματα του οποίου έχει υποκατασταθεί έναντι του υποχρέου διατροφής, βασίμως επικαλείται τη διεθνή δικαιοδοσία του δικαστηρίου του τόπου της συνήθους διαμονής του εν λόγω δικαιούχου. Προκειμένου να καταλήξει στο συμπέρασμα αυτό, το Δικαστήριο εξέτασε το άρθρο 3 του κανονισμού 4/2009, το οποίο καθορίζει τα διάφορα δικαστήρια που έχουν δικαιοδοσία να αποφαίνονται σε θέματα υποχρεώσεων διατροφής στα κράτη μέλη, υπό το πρίσμα του γράμματός του, των σκοπών του, καθώς και του συστήματος εντός του οποίου εντάσσεται.
Όσον αφορά το γράμμα του άρθρου 3 του κανονισμού 4/2009, το Δικαστήριο διαπίστωσε ότι το άρθρο αυτό δεν προβλέπει ειδικότερα, στα στοιχεία του αʹ και βʹ, ότι η αγωγή ενώπιον των δικαστηρίων τα οποία αυτό καθορίζει πρέπει να ασκηθεί από τον ίδιο τον δικαιούχο διατροφής. Επομένως, το άρθρο αυτό δεν απαγορεύει σε δημόσιο οργανισμό, ο οποίος έχει υποκατασταθεί εκ του νόμου στα δικαιώματα του εν λόγω δικαιούχου, να ασκήσει αγωγή αφορώσα υποχρέωση διατροφής ενώπιον ενός από τα δύο αυτά δικαστήρια, υπό την επιφύλαξη του σεβασμού των σκοπών και του συστήματος του κανονισμού αυτού. Ούτε οι σκοποί ούτε το σύστημα του κανονισμού 4/2009 αντιτίθενται δε στην αναγνώριση διεθνούς δικαιοδοσίας στο δικαστήριο του τόπου της συνήθους διαμονής του δικαιούχου διατροφής, προκειμένου να αποφανθεί επί σχετικής αγωγής.
Πράγματι, πρώτον, η αναγνώριση της διεθνούς δικαιοδοσίας του εν λόγω δικαστηρίου για την έκδοση απόφασης επί της αγωγής αυτής είναι σύμφωνη προς τους σκοπούς που επιδιώκει ο κανονισμός 4/2009, μεταξύ των οποίων περιλαμβάνεται τόσο η εγγύτητα μεταξύ του δικαστηρίου που έχει διεθνή δικαιοδοσία και του δικαιούχου διατροφής όσο και ο σκοπός της μεγαλύτερης δυνατής διευκόλυνσης της είσπραξης των διεθνών αξιώσεων διατροφής. Ειδικότερα, ο τελευταίος αυτός σκοπός θα υπονομευόταν αν ένας δημόσιος οργανισμός που έχει υποκατασταθεί στα δικαιώματα του δικαιούχου διατροφής στερούνταν το δικαίωμα να επικαλεστεί τα κριτήρια διεθνούς δικαιοδοσίας που προβλέπονται υπέρ του ενάγοντος σε υποθέσεις υποχρεώσεων διατροφής από τα στοιχεία αʹ και βʹ του άρθρου 3 του κανονισμού 4/2009, τόσο όταν ο εναγόμενος κατοικεί εντός της Ευρωπαϊκής Ένωσης όσο και, ενδεχομένως, σε περίπτωση που κατοικεί στο έδαφος τρίτου κράτους. Επιπλέον, αν γίνει δεκτό ότι ο δημόσιος οργανισμός που έχει υποκατασταθεί στα δικαιώματα του δικαιούχου διατροφής μπορεί νομίμως να προσφύγει στο δικαστήριο που καθορίζει το άρθρο 3, στοιχείο βʹ, του κανονισμού 4/2009, ουδόλως αλλοιώνεται ο σκοπός της ορθής απονομής της δικαιοσύνης, τον οποίον επίσης επιδιώκει ο κανονισμός αυτός. Ο σκοπός αυτός πρέπει να γίνεται αντιληπτός, ειδικότερα, από την άποψη του συμφέροντος των διαδίκων, είτε πρόκειται για τον ενάγοντα είτε για τον εναγόμενο, οι οποίοι πρέπει, μεταξύ άλλων, να έχουν τη δυνατότητα ευχερούς πρόσβασης στη δικαιοσύνη και να υπόκεινται σε προβλέψιμους κανόνες δικαιοδοσίας. Η εκχώρηση, όμως, των δικαιωμάτων του δικαιούχου διατροφής σε έναν τέτοιο οργανισμό δεν θίγει ούτε τα συμφέροντα του υποχρέου διατροφής ούτε το προβλέψιμο των εφαρμοστέων κανόνων διεθνούς δικαιοδοσίας.
Δεύτερον, το γεγονός ότι ο δημόσιος οργανισμός που υποκαταστάθηκε εκ του νόμου στα δικαιώματα του δικαιούχου διατροφής μπορεί να προσφύγει στο δικαστήριο του τόπου της συνήθους διαμονής του τελευταίου είναι επίσης συνεπές προς το σύστημα του κανονισμού 4/2009, καθώς και προς την οικονομία του. Συναφώς, το Δικαστήριο υπενθύμισε ότι το άρθρο 64 του κανονισμού αυτού αναφέρεται ακριβώς στην παρέμβαση δημόσιου οργανισμού ως ενάγοντος ο οποίος ενεργεί εξ ονόματος προσώπου που δικαιούται διατροφή ή στον οποίον πρέπει να επιστραφούν επιδόματα που χορηγήθηκαν αντί διατροφής. Ειδικότερα, το άρθρο 64, παράγραφος 3, στοιχείο αʹ, διευκρινίζει ότι ο εν λόγω δημόσιος οργανισμός δικαιούται να ζητήσει την αναγνώριση και την κήρυξη της εκτελεστότητας ή την εκτέλεση απόφασης που εκδόθηκε κατά υποχρέου μετά από αίτηση δημόσιου οργανισμού ο οποίος ζητεί την επιστροφή επιδομάτων που χορηγήθηκαν αντί διατροφής. Η διάταξη όμως αυτή προϋποθέτει ότι σε έναν τέτοιο δημόσιο οργανισμό έχει ήδη αναγνωριστεί η δυνατότητα να προσφύγει στο δικαστήριο που καθορίζεται σύμφωνα με το άρθρο 3, στοιχείο βʹ, του κανονισμού 4/2009, ούτως ώστε το δικαστήριο αυτό να είναι σε θέση να εκδώσει απόφαση για θέματα υποχρεώσεων διατροφής.
1      Κανονισμός του Συμβουλίου, της 18ης Δεκεμβρίου 2008, για τη διεθνή δικαιοδοσία, το εφαρμοστέο δίκαιο, την αναγνώριση και εκτέλεση αποφάσεων και τη συνεργασία σε θέματα υποχρεώσεων διατροφής (ΕΕ 2009, L 7, σ. 1).