Προσωρινό κείμενο
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ
LAILA MEDINA
της 11ης Σεπτεμβρίου 2025 (1)
Υπόθεση C‑471/24
J.J.
κατά
PKO BP S.A.
[αίτηση του Sąd Okręgowy w Częstochowie (περιφερειακού δικαστηρίου Częstochowa, Πολωνία)
για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως]
« Προδικαστική παραπομπή – Καταχρηστικές ρήτρες – Οδηγία 93/13/ΕΚ – Σύμβαση ενυπόθηκου δανείου κυμαινόμενου επιτοκίου – Συμβατική ρήτρα που προβλέπει τον καθορισμό του επιτοκίου βάσει δείκτη αναφοράς κατά την έννοια του κανονισμού (ΕΕ) 2016/1011 – Δείκτης αναφοράς κρίσιμης σημασίας – Δείκτης αναφοράς WIBOR – Απαίτηση διαφάνειας »
1.        Η υπό κρίση αίτηση προδικαστικής αποφάσεως αφορά τη συμβατότητα με την οδηγία 93/13/ΕΟΚ (2) ρήτρας περιλαμβανόμενης σε σύμβαση ενυπόθηκου δανείου η οποία προβλέπει τον καθορισμό του ύψους του κυμαινόμενου επιτοκίου με βάση τον δείκτη αναφοράς του διατραπεζικού επιτοκίου Βαρσοβίας (WIBOR). Η αίτηση υποβάλλεται στο πλαίσιο ένδικης διαφοράς μεταξύ του J.J., καταναλωτή, και της PKO BP S.A. (στο εξής: PKO), τράπεζας εγκατεστημένης στην Πολωνία, με αντικείμενο i) την επιστροφή μέρους των ποσών που κατέβαλε ο καταναλωτής στην τράπεζα στο πλαίσιο σύμβασης ενυπόθηκου δανείου κυμαινόμενου επιτοκίου· και ii) την αναγνώριση της αδυναμίας επίκλησης, άλλως της ακυρότητας, της περιλαμβανόμενης στη σύμβαση αυτή ρήτρας που αφορά τον καθορισμό του επιτοκίου.
2.        Το καινοφανές ζήτημα της υπό κρίση υπόθεσης έγκειται στο γεγονός ότι η σύμβαση ενυπόθηκου δανείου παραπέμπει σε δείκτη αναφοράς κρίσιμης σημασίας κατά την έννοια του κανονισμού (ΕΕ) 2016/1011 (3), ήτοι στον δείκτη WIBOR. Όσον αφορά τα ενυπόθηκα δάνεια που έχουν συναφθεί στην Πολωνία από το 2013, ο δείκτης WIBOR έχει χρησιμοποιηθεί ως δείκτης αναφοράς στο 98,5 % του συνόλου των δανείων αυτών που έχουν χορηγηθεί σε νοικοκυριά. Είναι προφανές ότι η υπό κρίση υπόθεση είναι μείζονος σημασίας για την πολωνική αγορά ενυπόθηκων δανείων, ιδίως στο μέτρο που η αγορά αυτή βασίζεται στη χρήση του δείκτη WIBOR (4).
I.      Το νομικό πλαίσιο
3.        Για τις ανάγκες των παρουσών προτάσεων, αρκεί να παρατεθεί ο Ustawa z dnia 23 marca 2017 r. o kredycie hipotecznym oraz o nadzorze nad pośrednikami kredytu hipotecznego i agentami (νόμος της 23ης Μαρτίου 2017 για τα ενυπόθηκα δάνεια και την εποπτεία επί των μεσιτών και πρακτόρων ενυπόθηκων δανείων) (5), το άρθρο 29, παράγραφοι 1 και 2, του οποίου ορίζουν τα ακόλουθα:
«1.      Η σύμβαση ενυπόθηκου δανείου προσδιορίζει τα στοιχεία που απαριθμούνται στο άρθρο 69, παράγραφος 2, του Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r.
– Prawo bankowe
[(6)] καθώς και:
[...]
(8)       τον τρόπο και τους όρους καθορισμού του επιτοκίου βάσει του οποίου υπολογίζεται το ποσό του κεφαλαίου και των τοκοχρεολυτικών δόσεων·
[...]
2.      Εάν τα μέρη δεν έχουν συμφωνήσει σταθερό επιτόκιο για το ενυπόθηκο δάνειο, ο τρόπος προσδιορισμού του επιτοκίου που αναφέρεται στην παράγραφο 1, σημείο 8, ορίζεται ως το άθροισμα της τιμής του δείκτη αναφοράς και του ύψους του περιθωρίου που ορίζεται στη σύμβαση ενυπόθηκου δανείου.»
II.    Τα πραγματικά περιστατικά της διαφοράς της κύριας δίκης και τα προδικαστικά ερωτήματα
4.        Όπως προκύπτει από τη διάταξη περί παραπομπής, στις 18 Ιουνίου 2019 ο ενάγων της κύριας δίκης J.J., καταναλωτής, απευθύνθηκε στην PKO προκειμένου να λάβει ενυπόθηκο δάνειο ποσού 400 000 πολωνικών ζλότι (PLN) (περίπου 96 700 ευρώ). Με την ευκαιρία αυτή, του παρασχέθηκε ενημέρωση, μεταξύ άλλων, σχετικά με τους κινδύνους που ενέχουν τα δάνεια κυμαινόμενου επιτοκίου εν γένει. Όσον αφορά τον τρόπο λειτουργίας του εφαρμοστέου εν προκειμένω δείκτη αναφοράς, ο ενάγων δεν έλαβε καμία ενημέρωση.
5.        Την 1η Αυγούστου 2019 οι διάδικοι της κύριας δίκης συνήψαν σύμβαση ενυπόθηκου δανείου συνολικού ποσού 413 436,69 πολωνικών ζλότι (PLN) (περίπου 100 000 ευρώ), προοριζόμενου για την αγορά κατοικίας, διάρκειας 20 ετών (στο εξής: επίμαχη σύμβαση). Το επιτόκιο του δανείου ορίστηκε κυμαινόμενο, υπολογιζόμενο βάσει του δείκτη WIBOR 6M, η τιμή του οποίου κατά την ημερομηνία σύναψης της σύμβασης ήταν 1,79 %, προσαυξημένο κατά σταθερό περιθώριο κέρδους 1,85 %, ενώ το ισχύον κυμαινόμενο επιτόκιο θα αναπροσαρμοζόταν σε εξαμηνιαία βάση ανάλογα με τις μεταβολές του εν λόγω δείκτη (στο εξής: επίμαχη συμβατική ρήτρα).
6.        Στους γενικούς όρους της επίμαχης σύμβασης, ο δείκτης WIBOR 6M περιγράφεται ως ο δείκτης αναφοράς της πολωνικής διατραπεζικής αγοράς για τις καταθέσεις εξαμήνου σε πολωνικά ζλότι (PLN), η δε τιμή του διαμορφώνεται σύμφωνα με τους κανόνες που διέπουν, μεταξύ άλλων, τον δείκτη WIBOR και δημοσιεύεται στον ενημερωτικό δικτυακό τόπο του «διαχειριστή» του εν λόγω δείκτη (7), ήτοι της εταιρίας GPW Benchmark S.A. Στους ειδικούς όρους της επίμαχης σύμβασης διαλαμβάνεται ότι η PKO ενημέρωσε τον δανειολήπτη σχετικά με τον κίνδυνο που ενέχουν τα κυμαινόμενα επιτόκια, ο οποίος έγκειται στην αύξηση του ύψους του καταβλητέου επιτοκίου –και, συνακόλουθα, των μηνιαίων δόσεων– σε περίπτωση ανοδικής μεταβολής του δείκτη αναφοράς. Σχετικές πληροφορίες περιλαμβάνονται επίσης και στους γενικούς όρους.
7.        Ακολούθως, μέσω προσαρτήματος στην επίμαχη σύμβαση, οι διάδικοι της κύριας δίκης συνομολόγησαν τους λεπτομερείς κανόνες που θα εφαρμόζονταν σε περίπτωση ουσιώδους μεταβολής του δείκτη WIBOR 6M ή σε περίπτωση παύσης της δημοσίευσής του. Κατόπιν αντιρρήσεων σχετικά με τη νομιμότητα της επίμαχης συμβατικής ρήτρας τις οποίες προέβαλε ο J.J. έναντι της PKO και τις οποίες απέρριψε η τελευταία, ο ενάγων άσκησε αγωγή κατά της τράπεζας.
8.        Το Sąd Okręgowy w Częstochowie (περιφερειακό δικαστήριο Częstochowa, Πολωνία), αιτούν δικαστήριο, εκθέτει ότι, σύμφωνα με τους ισχυρισμούς του J.J., η PKO δεν του παρείχε αξιόπιστη, κατανοητή και πλήρη ενημέρωση σχετικά με τους κινδύνους που ενέχει το κυμαινόμενο επιτόκιο και με τον τρόπο διαμόρφωσης του δείκτη WIBOR 6M. Οι ισχυρισμοί αυτοί του ενάγοντος αφορούν ιδίως το γεγονός ότι οι τράπεζες, περιλαμβανομένης της PKO, μπορούν να επηρεάζουν τη διαμόρφωση του συγκεκριμένου δείκτη ανεξαρτήτως των πραγματικών οικονομικών συνθηκών που επικρατούν στη διατραπεζική αγορά και της οικονομικής πραγματικότητας, εξασφαλίζοντας έτσι ένα «συγκαλυμμένο περιθώριο κέρδους». Ο ενάγων ισχυρίζεται ότι οι ρήτρες κυμαινόμενου επιτοκίου θα έπρεπε, αντιθέτως, να βασίζονται σε αντικειμενικούς δείκτες επί των οποίων ουδείς των συμβαλλομένων έχει επιρροή. Ο J.J. θεωρεί ότι η PKO διαθέτει ως εκ τούτου τη δυνατότητα να επηρεάζει το ύψος του καταβλητέου επιτοκίου καθώς και ότι η τράπεζα έχει μετακυλήσει στον ίδιο, ως καταναλωτή, το σύνολο των σχετιζόμενων με το επιτόκιο κινδύνων. Ισχυρίζεται επίσης ότι η PKO δεν τον ενημέρωσε σχετικά με τα ουσιώδη χαρακτηριστικά του δείκτη WIBOR 6M, με αποτέλεσμα να μην είναι σε θέση να αξιολογήσει τις οικονομικές συνέπειες των δεσμεύσεων που έχει αναλάβει.
9.        Η PKO αντικρούει τους ισχυρισμούς του J.J. περί μη συσχέτισης του δείκτη WIBOR 6M με πραγματικές συναλλαγές στις οποίες χρησιμοποιείται, περί της δυνατότητας των τραπεζών να χειραγωγούν τον εν λόγω δείκτη και περί της ύπαρξης αντίθετης προς τον ανταγωνισμό συμφωνίας μεταξύ των τραπεζών προκειμένου να καθορίζουν την τιμή του δείκτη WIBOR. Η εναγομένη ισχυρίζεται, κατ’ ουσίαν, ότι ο J.J. είχε ενημερωθεί δεόντως σχετικά με τους κινδύνους που ενέχει η σύναψη σύμβασης ενυπόθηκου δανείου κυμαινόμενου επιτοκίου.
10.      Το αιτούν δικαστήριο εκτιμά ότι, μολονότι ο συγκεκριμένος δείκτης αναφοράς δεν αναφέρεται ρητώς και ονομαστικώς στον νόμο για τα ενυπόθηκα δάνεια, ωστόσο δεν χωρεί αμφιβολία –λαμβανομένου υπόψη, ιδίως, του κανονισμού (ΕΕ) 2016/1368 της Επιτροπής (8)– ότι ο δείκτης που πρέπει να νοείται ως «δείκτης αναφοράς» κατά την έννοια του άρθρου 29, παράγραφος 2, του ως άνω νόμου είναι ο δείκτης αναφοράς κρίσιμης σημασίας WIBOR. Στο πλαίσιο αυτό, το αιτούν δικαστήριο ζητεί διευκρινίσεις όσον αφορά την έκταση της υποχρέωσης του πιστωτικού φορέα να ενημερώνει τον καταναλωτή, προκειμένου να εξακριβωθεί αν ο πιστωτικός φορέας υποχρεούται να περιλάβει στην παρεχόμενη ενημέρωση τις ακόλουθες πληροφορίες: α) τον τρόπο κατά τον οποίο διαμορφώνεται ο δείκτης αναφοράς· β) τους παράγοντες που επηρεάζουν την τιμή του· γ) τυχόν αμφιβολίες που συνδέονται με την έλλειψη διαφάνειας του δείκτη (9)· δ) τη διακριτική ευχέρεια που διαθέτουν οι τράπεζες όσον αφορά την παροχή των σχετικών δεδομένων· ε) τα κριτήρια βάσει των οποίων οι τράπεζες συγκεντρώνουν τα δεδομένα αυτά· στ) το γεγονός ότι αυτός που παρέχει τα δεδομένα είναι ο ίδιος ο πιστωτικός φορέας· και ζ) τις εσωτερικές διαδικασίες μέσω των οποίων ο πιστωτικός φορέας συγκεντρώνει και επεξεργάζεται τα εν λόγω δεδομένα.
11.      Υπό τις συνθήκες αυτές, το Sąd Okręgowy w Częstochowie (περιφερειακό δικαστήριο Częstochowa) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
«[(1)]      Έχει το άρθρο 1, παράγραφος 2, της [οδηγίας 93/13] την έννοια ότι επιτρέπει την εξέταση των συμβατικών ρητρών που προβλέπουν κυμαινόμενο επιτόκιο βάσει του δείκτη αναφοράς WIBOR;
[(2)]      Σε περίπτωση καταφατικής απαντήσεως στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα, έχει το άρθρο 4, παράγραφος 2, της [οδηγίας 93/13] την έννοια ότι επιτρέπει την εξέταση των συμβατικών ρητρών που προβλέπουν κυμαινόμενο επιτόκιο βάσει του [WIBOR];
[(3)]      Σε περίπτωση καταφατικής απαντήσεως στο πρώτο και στο δεύτερο προδικαστικό ερώτημα, έχει το άρθρο 3, παράγραφος 1, της [οδηγίας 93/13] την έννοια ότι μπορεί να θεωρηθεί ότι ρήτρα σύμβασης που προβλέπει κυμαινόμενο επιτόκιο βάσει του [WIBOR] αντιβαίνει στις επιταγές της καλής πίστης και δημιουργεί σημαντική ανισορροπία των συμβατικών δικαιωμάτων και υποχρεώσεων των συμβαλλομένων εις βάρος του καταναλωτή, λόγω της ανεπαρκούς ενημερώσεως του καταναλωτή σχετικά με την έκθεσή του στον κίνδυνο του κυμαινόμενου επιτοκίου, ιδίως λόγω της μη αναφοράς του τρόπου με τον οποίο διαμορφώνεται ο δείκτης αναφοράς επί τη βάσει του οποίου καθορίζεται το κυμαινόμενο επιτόκιο και των αμφιβολιών που συνδέονται με την έλλειψη διαφάνειας και την άνιση κατανομή του εν λόγω κινδύνου μεταξύ των συμβαλλομένων;
[(4)]      Σε περίπτωση καταφατικής απαντήσεως στα προηγούμενα προδικαστικά ερωτήματα, έχουν το άρθρο 6, παράγραφος 1, σε συνδυασμό με το άρθρο 3, παράγραφοι 1 και 2, δεύτερο εδάφιο, και το άρθρο 2 της [οδηγίας 93/13], την έννοια ότι, αν συμβατική ρήτρα η οποία προβλέπει κυμαινόμενο επιτόκιο καθοριζόμενο βάσει του δείκτη αναφοράς WIBOR κριθεί καταχρηστική, είναι δυνατόν να εξακολουθήσει να ισχύει η σύμβαση στην οποία το επιτόκιο του κεφαλαίου του δανείου θα καθορίζεται μόνο με βάση τον δεύτερο συντελεστή καθορισμού του επιτοκίου τον οποίο αυτή προβλέπει, ήτοι το σταθερό περιθώριο της τράπεζας, όπερ θα μετέτρεπε το επιτόκιο του δανείου από κυμαινόμενο σε σταθερό;»
12.      Γραπτές παρατηρήσεις υπέβαλαν ο J.J., η PKO, η Τσεχική, η Πολωνική και η Πορτογαλική Κυβέρνηση, καθώς και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Στις 11 Ιουνίου 2025 όλοι οι ανωτέρω μετέχοντες στη διαδικασία πλην της Τσεχικής Κυβερνήσεως ανέπτυξαν και προφορικά τις παρατηρήσεις τους κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση ενώπιον του Δικαστηρίου.
III. Εκτίμηση
13.      Καθ’ υπόδειξη του Δικαστηρίου, στις παρούσες προτάσεις εξετάζονται μόνον το πρώτο, το δεύτερο και το τρίτο προδικαστικό ερώτημα.
14.      Προκαταρκτικώς, θα πρέπει να διευκρινιστεί ότι, όπως επιβεβαιώθηκε κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, ο J.J. δεν αμφισβητεί αυτή καθεαυτήν τη συμβατότητα του δείκτη WIBOR με το εθνικό δίκαιο ή με το δίκαιο της Ένωσης (ήτοι, τον κανονισμό 2016/1011). Δεν βάλλει κατά της μεθοδολογίας καθορισμού της τιμής του εν λόγω δείκτη, ούτε αμφισβητεί, κατ’ αρχήν, τη χρήση του δείκτη WIBOR στο πλαίσιο συμβάσεων δανείων κυμαινόμενου επιτοκίου. Αυτό που ισχυρίζεται ο J.J. είναι ότι το γεγονός ότι ο δείκτης WIBOR αναγνωρίζεται ως δείκτης αναφοράς κρίσιμης σημασίας υποχρεώνει την PKO να μην παραγνωρίζει το δικαίωμα του καταναλωτή να λάβει ακριβή, πλήρη και αξιόπιστη ενημέρωση σχετικά με το κόστος του ενυπόθηκου δανείου.
Α.      Εισαγωγή
15.      Εισαγωγικώς, είναι σκόπιμο να εξηγηθεί η έννοια του «δείκτη αναφοράς» κατά τον κανονισμό 2016/1011. Το άρθρο 3, παράγραφος 1, σημείο 3, του εν λόγω κανονισμού ορίζει ως «δείκτη αναφοράς» «[οποιονδήποτε δείκτη] σε σχέση με τον οποίο καθορίζεται το καταβλητέο ποσό βάσει ενός χρηματοπιστωτικού μέσου ή μιας χρηματοπιστωτικής σύμβασης ή η αξία ενός χρηματοπιστωτικού μέσου […]». Από τις δε διατάξεις του άρθρου 34, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, και παράγραφος 6, στοιχείο βʹ, του κανονισμού 2016/1011 προκύπτει ότι η άδεια διαχείρισης δεικτών αναφοράς όπως ο WIBOR χορηγείται με διοικητική απόφαση της αρμόδιας αρχής –στην Πολωνία, της Komisja Nadzoru Finansowego (KNF) (επιτροπής χρηματοοικονομικής εποπτείας)–, αφότου η τελευταία έχει ελέγξει τη συμμόρφωση του οικείου δείκτη αναφοράς με τις απαιτήσεις του εν λόγω κανονισμού (10). Με την επιφύλαξη της εξακρίβωσης από το αιτούν δικαστήριο, φαίνεται ότι η οικεία απόφαση της επιτροπής χρηματοοικονομικής εποπτείας αποσκοπεί στο να διαπιστωθεί αν η διαδικασία παροχής του δείκτη WIBOR από τον διαχειριστή (περιλαμβανομένων των κανονισμών WIBOR (11)) συμμορφώνεται με τις απαιτήσεις του δικαίου της Ένωσης.
16.      Ειδικότερα, βάσει της μεθοδολογίας που χρησιμοποιείται για τον καθορισμό των επιτοκίων αναφοράς WIBOR (12) προκύπτει, κατ’ ουσίαν, ότι τα «επιτόκια αναφοράς» είναι τα επιτόκια έναντι των οποίων συγκεκριμένες τράπεζες είναι διατεθειμένες να πραγματοποιήσουν μεταξύ τους συναλλαγές καταθέσεων ή δανεισμού κεφαλαίων για προκαθορισμένα χρονικά διαστήματα. Τα εν λόγω επιτόκια αναφοράς καθορίζονται από τον διαχειριστή (την GPW Benchmark) με βάση τις «δεσμευτικές προσφορές» που υποβάλλουν οι συμμετέχουσες τράπεζες στο πλαίσιο διαδικασίας καλούμενης «προσδιορισμός» («fixing») (13). Για να διαμορφωθεί ένας δείκτης απαιτείται η υποβολή προσφορών από τουλάχιστον έξι τράπεζες. Οι λεπτομερείς κανόνες σχετικά με τις προσφορές, τα κριτήρια επιλογής των συμμετεχουσών και τις υποχρεώσεις τους περιγράφονται στον «Κώδικα Δεοντολογίας» που είναι διαθέσιμος στον δικτυακό τόπο της GPW Benchmark (14). Η διαδικασία του προσδιορισμού πραγματοποιείται κάθε εργάσιμη ημέρα. Ορίζονται επιτόκια αναφοράς για τα ακόλουθα «χρονικά διαστήματα κατάθεσης»: «1 εργάσιμης ημέρας – overnight (O/N)», «1 εργάσιμης ημέρας – tomorrow/next (T/N)», «1 εβδομάδας (SW)», «2 εβδομάδων (2W)», «1 μήνα (1M)», «3 μηνών (3M)», «6 μηνών (6M)» – που είναι το επίμαχο στην υπόθεση της κύριας δίκης χρονικό διάστημα κατάθεσης–, «9 μηνών (9M)», και «1 έτους (1Y)» (15). Κατά κανόνα, τα δεδομένα για τον υπολογισμό του δείκτη WIBOR πρέπει να αφορούν πραγματικές συναλλαγές, αν όμως τα δεδομένα αυτά δεν είναι διαθέσιμα ή δεν επαρκούν, μπορούν να χρησιμοποιηθούν αντ’ αυτών άλλα επαληθεύσιμα δεδομένα που δεν αφορούν συναλλαγές (ήτοι, προσφορές ή «επιτόκια προσφοράς») (16). Ο δείκτης WIBOR διαμορφώνεται μέσω διαδικασίας εξαγωγής μέσου όρου και ανάλογα με τον αριθμό των προσφορών που υποβάλλουν οι συμμετέχουσες τράπεζες (17). Τέλος, τα επιτόκια του δείκτη WIBOR δημοσιεύονται κάθε εργάσιμη ημέρα και είναι διαθέσιμα στο κοινό (18).
Β.      Επί του πρώτου προδικαστικού ερωτήματος: έχει εφαρμογή η οδηγία 93/13;
17.      Με το πρώτο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο διερωτάται, κατ’ ουσίαν, αν το άρθρο 1, παράγραφος 2, της οδηγίας 93/13 έχει την έννοια ότι εξαιρεί από το πεδίο εφαρμογής της οδηγίας αυτής ρήτρα η οποία περιλαμβάνεται σε σύμβαση ενυπόθηκου δανείου συναφθείσα μεταξύ καταναλωτή και επαγγελματία και η οποία προβλέπει ως εφαρμοστέο στη σύμβαση επιτόκιο το επιτόκιο που προκύπτει βάσει ορισμένου δείκτη αναφοράς (εν προκειμένω του δείκτη WIBOR), προσαυξημένο κατά το σταθερό περιθώριο κέρδους της τράπεζας.
18.      Το αιτούν δικαστήριο διερωτάται σχετικά με αυτή καθεαυτήν τη δυνατότητα εφαρμογής της οδηγίας 93/13, λαμβανομένων υπόψη i) των επισημάνσεών του σχετικά με την εφαρμοστέα διάταξη του εθνικού δικαίου (19) και ii) του γεγονότος ότι το άρθρο 1, παράγραφος 2, της οδηγίας 93/13 εξαιρεί από το πεδίο εφαρμογής της οδηγίας, μεταξύ άλλων, τις «ρήτρες της σύμβασης που απηχούν νομοθετικές ή κανονιστικές διατάξεις αναγκαστικού δικαίου».
19.      Η νομολογία του Δικαστηρίου καθιστά σαφές ότι η εξαίρεση αυτή πρέπει να ερμηνεύεται στενά (20). Η εφαρμογή της εξαίρεσης προϋποθέτει τη συνδρομή δύο προϋποθέσεων: η συμβατική ρήτρα πρέπει να απηχεί νομοθετική ή κανονιστική διάταξη και η διάταξη αυτή πρέπει να είναι αναγκαστικού δικαίου. Προκειμένου να διαπιστωθεί αν πληρούνται οι προϋποθέσεις αυτές, το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι εναπόκειται στο εθνικό δικαστήριο να εξακριβώσει αν η οικεία συμβατική ρήτρα απηχεί διατάξεις του εθνικού δικαίου οι οποίες εφαρμόζονται υποχρεωτικά μεταξύ των συμβαλλομένων μερών, ανεξαρτήτως της επιλογής τους, ή διατάξεις ενδοτικού δικαίου οι οποίες ως εκ τούτου εφαρμόζονται κατ’ αρχήν, δηλαδή ελλείψει διαφορετικής σχετικής συμφωνίας μεταξύ των συμβαλλομένων (21).
20.      Κατά τη νομολογία, μια συμβατική ρήτρα μπορεί να θεωρηθεί ότι «απηχεί» νομοθετική ή κανονιστική διάταξη αναγκαστικού δικαίου (και, επομένως, ότι δεν εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 93/13) μόνον εφόσον μπορεί να θεωρηθεί ότι εκφράζει, με συγκεκριμένο τρόπο, τον ίδιο κανόνα δικαίου με εκείνον τον οποίο αφορά η εν λόγω διάταξη αναγκαστικού δικαίου (22).
21.      Σχετικά με τους δείκτες αναφοράς, το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι η εξαίρεση που προβλέπεται στο άρθρο 1, παράγραφος 2, της οδηγίας 93/13 δεν εφαρμόζεται στην περίπτωση κατά την οποία η εθνική κανονιστική ρύθμιση απλώς καθορίζει ένα γενικό πλαίσιο για τον καθορισμό του επιτοκίου της συμβάσεως δανείου, καταλείποντας στον επαγγελματία περιθώριο εκτιμήσεως όσον αφορά τόσο την επιλογή του δείκτη αναφοράς όσο και το ύψος του σταθερού περιθωρίου που μπορεί να προστεθεί στο εν λόγω επιτόκιο (23).
22.      Από τη διάταξη περί παραπομπής προκύπτει ότι, κατά την επίμαχη σύμβαση, το επιτόκιο βασίστηκε στο δείκτη WIBOR 6M σε συνδυασμό με σταθερό περιθώριο ύψους 1,85 % (24).
23.      Το ζήτημα που ανακύπτει είναι αν η συγκεκριμένη συμβατική ρήτρα μπορεί να θεωρηθεί ότι απηχεί διάταξη αναγκαστικού δικαίου κατά την έννοια της νομολογίας του Δικαστηρίου (η οποία παρατίθεται στο σημείο 19 των παρουσών προτάσεων). Το άρθρο 29, παράγραφος 2, του νόμου για τα ενυπόθηκα δάνεια ορίζει ότι εάν τα μέρη δεν έχουν συμφωνήσει σταθερό επιτόκιο για το ενυπόθηκο δάνειο, ο τρόπος προσδιορισμού του επιτοκίου ορίζεται ως το άθροισμα της τιμής του δείκτη αναφοράς και του ύψους του σταθερού περιθωρίου που ορίζεται στη σύμβαση ενυπόθηκου δανείου. Επομένως, η διάταξη αυτή καθορίζει γενικό πλαίσιο για τον καθορισμό του επιτοκίου σύμβασης ενυπόθηκου δανείου κυμαινόμενου επιτοκίου, υπό την έννοια ότι προβλέπει ότι το κυμαινόμενο επιτόκιο διαμορφώνεται βάσει συγκεκριμένου δείκτη αναφοράς και προσαυξάνεται κατά το σταθερό περιθώριο κέρδους της τράπεζας, χωρίς να ορίζεται συγκεκριμένα στον νόμο ποιος δείκτης θα πρέπει να χρησιμοποιηθεί. Η εν λόγω διάταξη δεν φαίνεται να επιβάλει τη χρήση του δείκτη αναφοράς WIBOR. Με την επιφύλαξη της εξακρίβωσης από το αιτούν δικαστήριο, η επιλογή του εθνικού νομοθέτη να καταφύγει σε γενικές διατυπώσεις προκειμένου να ορίσει τους κανόνες περί κυμαινόμενου επιτοκίου φαίνεται να καταδεικνύει ότι το άρθρο 29, παράγραφος 2, του νόμου για τα ενυπόθηκα δάνεια θα πρέπει να αντιμετωπίζεται ως γενική διάταξη, η οποία καταλείπει στους μετέχοντες στην αγορά ορισμένο περιθώριο εκτιμήσεως όσον αφορά την επιλογή του οικείου δείκτη αναφοράς, του συγκεκριμένου επιμέρους επιτοκίου αναφοράς του δείκτη αυτού και του ακριβούς σταθερού περιθωρίου. Συναφώς, η επίμαχη συμβατική ρήτρα, η οποία διευκρινίζει ότι το επιτόκιο διαμορφώνεται βάσει του δείκτη WIBOR, και δη του επιμέρους επιτοκίου αναφοράς εξαμήνου του δείκτη αυτού προσαυξανόμενου κατά σταθερό περιθώριο 1,85 %, δεν φαίνεται να αναπαράγει κατά λέξη το περιεχόμενο της προαναφερθείσας διάταξης του εθνικού δικαίου. Τέλος, από το δίκαιο της Ένωσης δεν απορρέει υποχρέωση χρήσης συγκεκριμένου δείκτη. Ο ίδιος ο κανονισμός 2016/1011 δεν επιβάλλει τη χρήση συγκεκριμένου δείκτη, πολλώ δε μάλλον τη χρήση του δείκτη WIBOR 6M.
24.      Για τους λόγους αυτούς, και με την επιφύλαξη της εξακρίβωσης από το αιτούν δικαστήριο, δεν φαίνεται ότι το άρθρο 29, παράγραφος 2, του νόμου για τα ενυπόθηκα δάνεια
καθιερώνει, κατά τρόπο σαφή και αναμφισβήτητο, τη χρήση συγκεκριμένου δείκτη αναφοράς και επιμέρους επιτοκίου αναφοράς, πολλώ δε μάλλον τη χρήση του δείκτη WIBOR 6M. Δεν καθιστά υποχρεωτική για τους πιστωτικούς φορείς τη χρήση του δείκτη WIBOR στις συμβάσεις ενυπόθηκων δανείων ούτε, εξάλλου, τη χρήση οποιουδήποτε άλλου συγκεκριμένου επιτοκίου αναφοράς. Όπως εξέθεσε και η Επιτροπή κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, φαίνεται ότι οι πιστωτικοί φορείς δεν κωλύονται εκ του νόμου να χρησιμοποιήσουν άλλον δείκτη πέραν του WIBOR και ότι, μολονότι η χρήση του δείκτη WIBOR αποτελεί κυρίαρχη πρακτική στην πολωνική αγορά, ο δείκτης αυτός δεν είναι ο μοναδικός διαθέσιμος. Και πάλι με την επιφύλαξη της εξακρίβωσης από το αιτούν δικαστήριο, φαίνεται ότι υπάρχουν και άλλοι δείκτες οι οποίοι θα μπορούσαν να έχουν χρησιμοποιηθεί, όπως ο δείκτης Warsaw Interest Rate Overnight (WIRON) (25), ο δείκτης αναφοράς POLONIA (26), ή ακόμη οποιοσδήποτε άλλος εγκεκριμένος από την αρμόδια αρχή δείκτης. Επομένως, κατά τον χρόνο σύναψης της συμβάσεως, η PKO διέθετε ορισμένο περιθώριο εκτιμήσεως κατά τη διατύπωση της ρήτρας περί κυμαινόμενου επιτοκίου που περιέλαβε στη σύμβαση αυτή, ιδίως όσον αφορά τον δείκτη αναφοράς και το επιμέρους επιτόκιο αναφοράς του δείκτη αυτού.
25.      Ωστόσο, το αιτούν δικαστήριο θεωρεί ότι δεν χωρεί αμφιβολία ότι ο δείκτης που πρέπει να νοείται ως δείκτης αναφοράς κατά την έννοια του άρθρου 29, παράγραφος 2, του νόμου για τα ενυπόθηκα δάνεια είναι ο WIBOR. Το αιτούν δικαστήριο διαλαμβάνει περαιτέρω ότι ποσοστό έως και 90 % του συνόλου των συμβάσεων καταναλωτικών δανείων στην Πολωνία προβλέπουν κυμαινόμενο επιτόκιο και χρησιμοποιούν τον δείκτη WIBOR ως δείκτη αναφοράς.
26.      Όπως προαναφέρθηκε, από το πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 93/13 εξαιρούνται οι συμβατικές ρήτρες που απηχούν νομοθετικές ή κανονιστικές διατάξεις αναγκαστικού δικαίου. Συναφώς, το Δικαστήριο έχει αποφανθεί ότι, όπως προκύπτει από τη δέκατη τρίτη  αιτιολογική σκέψη της οδηγίας 93/13, η εξαίρεση από το πεδίο εφαρμογής της οδηγίας αυτής την οποία προβλέπει το άρθρο 1, παράγραφος 2, εκτείνεται στις διατάξεις του εθνικού δικαίου οι οποίες εφαρμόζονται μεταξύ των συμβαλλομένων μερών ανεξαρτήτως της επιλογής τους. Η εξαίρεση αυτή δικαιολογείται από το γεγονός ότι θεμιτώς τεκμαίρεται ότι ο εθνικός νομοθέτης καθιέρωσε μια ισορροπία μεταξύ του συνόλου των δικαιωμάτων και υποχρεώσεων των συμβαλλομένων σε ορισμένες συμβάσεις, ισορροπία την οποία ο νομοθέτης της Ένωσης θέλησε ρητώς να διατηρήσει (27).
27.      Από τη νομολογία του Δικαστηρίου προκύπτει ότι μόνον η σαφής επιλογή του νομοθέτη να θεσπίσει ειδική διάταξη αναγκαστικού δικαίου είναι ικανή –προκειμένου για την εφαρμογή του άρθρου 1, παράγραφος 2, της οδηγίας 93/13– να δικαιολογήσει την κατά τεκμήριο διαπίστωση ότι διατηρείται πράγματι η ισορροπία μεταξύ του συνόλου των δικαιωμάτων που επιδιώκει να προστατεύσει το δίκαιο της Ένωσης. Τυχόν πρακτικές που ακολουθούνται από τους ενεργούς στην οικεία αγορά επαγγελματίες, ακόμη και αν είναι απολύτως κυρίαρχες, δεν είναι ικανές να παραγάγουν το ίδιο έννομο αποτέλεσμα.
28.      Όπως διευκρινίζεται στο σημείο 16 των παρουσών προτάσεων, ο καθορισμός του εκάστοτε δείκτη αναφοράς δεν συνίσταται μόνο στην επιλογή συγκεκριμένου δείκτη, αλλά και στην επιλογή του επιμέρους επιτοκίου αναφοράς του δείκτη αυτού. Σύμφωνα με τον κανονισμό 2016/1011, ο διαχειριστής του δείκτη αναφοράς δημοσιεύει ή διαθέτει στο κοινό, μεταξύ άλλων, τα κύρια στοιχεία της μεθοδολογίας που χρησιμοποιεί για τη διαμόρφωση των δεικτών αναφοράς (28). Με την επιφύλαξη της εξακρίβωσης από το αιτούν δικαστήριο, και με βάση τα δημοσίως διαθέσιμα στοιχεία, ο διαχειριστής του δείκτη WIBOR έχει ορίσει συγκεκριμένη μεθοδολογία για τα διάφορα επιμέρους επιτόκια αναφοράς του δείκτη WIBOR, περιλαμβανομένων των επιτοκίων αναφοράς WIBOR 1M, WIBOR 3M, WIBOR 6M και WIBOR 1Y (29). Επομένως, με τη μεθοδολογία που εφαρμόζει ο διαχειριστής του δείκτη αναφοράς προκειμένου να συμμορφώνεται με τις απαιτήσεις του κανονισμού 2016/1011 καταλείπει στον πιστωτικό φορέα ορισμένο περιθώριο εκτιμήσεως όσον αφορά την επιλογή του εκάστοτε δείκτη αναφοράς και/ή του συγκεκριμένου επιμέρους επιτοκίου του δείκτη.
29.      Από τα προεκτεθέντα προκύπτει ότι, όπως ορθώς επισημαίνει η Τσεχική Κυβέρνηση, εφόσον η εξαίρεση που προβλέπει το άρθρο 1, παράγραφος 2, της οδηγίας 93/13 πρέπει να ερμηνεύεται στενά, δεν είναι δυνατόν να εκφεύγουν του πεδίου εφαρμογής της εν λόγω οδηγίας καταστάσεις άλλες πέρα από εκείνες στις οποίες η συμβατική ρήτρα απηχεί νομοθετική ή κανονιστική διάταξη αναγκαστικού δικαίου (30). Το δε γεγονός ότι ο δείκτης WIBOR περιλαμβάνεται στον κατάλογο των δεικτών αναφοράς κρίσιμης σημασίας δυνάμει του άρθρου 20, παράγραφος 1, του κανονισμού 2016/1011 (31) δεν δικαιολογεί αφ’
εαυτού την εξαίρεση συμβατικής ρήτρας η οποία παραπέμπει στον δείκτη WIBOR από το πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 93/13. Η συμπερίληψη του δείκτη WIBOR στον εν λόγω κατάλογο συνιστά αναγνώριση της σημασίας που έχει ο δείκτης αυτός για την αγορά (32) και δεν αποτελεί έκφραση συγκεκριμένης επιλογής του εθνικού νομοθέτη κατά την έννοια της νομολογίας του Δικαστηρίου που αναλύθηκε προηγουμένως.
30.      Εξάλλου, από το άρθρο 1 του κανονισμού 2016/1011 καθώς και από την αιτιολογική σκέψη 6 αυτού προκύπτει ότι ένας από τους κύριους σκοπούς της θέσπισης κοινού κανονιστικού πλαισίου για τους δείκτες αναφοράς σε ενωσιακό επίπεδο ήταν η διασφάλιση υψηλού επιπέδου προστασίας των καταναλωτών («για την εξασφάλιση της ακρίβειας και ακεραιότητας των δεικτών που χρησιμοποιούνται ως δείκτες αναφοράς σε […] χρηματοπιστωτικές συμβάσεις»). Ο σκοπός αυτός θα καταστρατηγείτο αν η χρήση των εν λόγω δεικτών αναφοράς απέκλειε το ενδεχόμενο δικαστικού ελέγχου περί του καταχρηστικού ή μη χαρακτήρα της επίμαχης συμβατικής ρήτρας, σε περιπτώσεις κατά τις οποίες ο πιστωτικός φορέας διατηρεί ορισμένο περιθώριο εκτιμήσεως όσον αφορά την επιλογή τόσο του συγκεκριμένου δείκτη όσο και του επιμέρους επιτοκίου αυτού.
31.      Βάσει των προεκτεθέντων, προτείνω να δοθεί στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα η απάντηση ότι το άρθρο 1, παράγραφος 2, της οδηγίας 93/13 έχει την έννοια ότι ρήτρα η οποία περιλαμβάνεται σε σύμβαση ενυπόθηκου δανείου συναφθείσα μεταξύ καταναλωτή και επαγγελματία και η οποία προβλέπει ότι το εφαρμοστέο στο δάνειο επιτόκιο είναι κυμαινόμενο, βασιζόμενο στον δείκτη αναφοράς WIBOR 6M, εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας αυτής εφόσον οι διατάξεις του εθνικού δικαίου δεν προβλέπουν την υποχρεωτική εφαρμογή του συγκεκριμένου δείκτη και συγκεκριμένου επιμέρους επιτοκίου αυτού ανεξαρτήτως της επιλογής των συμβαλλομένων.
Γ.      Επί του δευτέρου προδικαστικού ερωτήματος: η απαίτηση περί διαφάνειας των συμβατικών ρητρών
32.      Εάν το Δικαστήριο δεχθεί την πρότασή μου όσον αφορά την απάντηση στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα, θα καταστεί αναγκαία η εξέταση του δευτέρου ερωτήματος του αιτούντος δικαστηρίου. Με το ερώτημα αυτό, το αιτούν δικαστήριο διερωτάται, κατ’ ουσίαν, αν το άρθρο 4, παράγραφος 2, της οδηγίας 93/13 επιτρέπει την εξέταση του καταχρηστικού ή μη χαρακτήρα ρήτρας η οποία περιλαμβάνεται σε σύμβαση ενυπόθηκου δανείου συναφθείσα μεταξύ καταναλωτή και επαγγελματία και η οποία προβλέπει ότι στη σύμβαση αυτή εφαρμόζεται
κυμαινόμενο επιτόκιο βάσει του δείκτη αναφοράς WIBOR.
33.      Το άρθρο 4, παράγραφος 2, της οδηγίας 93/13 ορίζει ότι η εκτίμηση του καταχρηστικού χαρακτήρα των συμβατικών ρητρών δεν αφορά ούτε τον καθορισμό του κύριου αντικειμένου της σύμβασης
ούτε το ανάλογο ή μη μεταξύ της τιμής και της αμοιβής, αφενός, και των υπηρεσιών ή αγαθών που θα παρασχεθούν ως αντάλλαγμα, αφετέρου, εφόσον οι ρήτρες αυτές είναι διατυπωμένες κατά τρόπο σαφή και κατανοητό. Επομένως, το αιτούν δικαστήριο μπορεί να ελέγξει τον καταχρηστικό χαρακτήρα ρήτρας η οποία αφορά τον καθορισμό του κύριου αντικειμένου της σύμβασης
αν η ρήτρα αυτή δεν είναι σαφής και κατανοητή (33).
34.      Συναφώς, το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι το άρθρο 4, παράγραφος 2, της οδηγίας 93/13 εισάγει εξαίρεση από τον μηχανισμό του ουσιαστικού ελέγχου των καταχρηστικών ρητρών, όπως προβλέπεται στο πλαίσιο του συστήματος προστασίας των καταναλωτών που καθιερώνει η συγκεκριμένη οδηγία, και ότι, ως εκ τούτου, η διάταξη αυτή πρέπει να ερμηνεύεται στενά (34). Κατά συνέπεια, προκειμένου το αιτούν δικαστήριο να προβεί σε εκτίμηση σχετικά με τον ενδεχομένως καταχρηστικό χαρακτήρα συμβατικής ρήτρας, θα πρέπει να διαπιστωθεί κατά πόσον η εν λόγω ρήτρα εμπίπτει στην έννοια του «κύριου αντικειμένου της σύμβασης» καθώς και κατά πόσον τηρείται η απαίτηση της διαφάνειας (ήτοι, κατά πόσον η διατύπωση της ρήτρας είναι σαφής και κατανοητή).
1.      Η έννοια του «κύριου αντικειμένου της σύμβασης»
35.      Όσον αφορά ειδικότερα την κατηγορία των συμβατικών ρητρών οι οποίες εμπίπτουν στην έννοια του «κύριου αντικειμένου της σύμβασης», κατά το άρθρο 4, παράγραφος 2, της οδηγίας 93/13, το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι είναι εκείνες με τις οποίες καθορίζονται οι ουσιώδεις παροχές της οικείας σύμβασης
και οι οποίες, ως τέτοιες, χαρακτηρίζουν τη σύμβαση. Αντιθέτως, οι ρήτρες που έχουν παρεπόμενο χαρακτήρα σε σχέση με εκείνες που καθορίζουν την ίδια την ουσία της συμβατικής σχέσης δεν είναι δυνατόν να εμπίπτουν στην εν λόγω έννοια (35).
36.      Στο αιτούν δικαστήριο εναπόκειται να εκτιμήσει, λαμβάνοντας υπόψη τη φύση, την όλη οικονομία και τα όσα ορίζουν οι διατάξεις της οικείας συμβάσεως καθώς και το νομικό και πραγματικό πλαίσιο στο οποίο εντάσσεται η σύμβαση αυτή, αν η οικεία ρήτρα συνιστά ουσιώδες στοιχείο της παροχής του οφειλέτη, η οποία συνίσταται στην απόδοση του χρηματικού ποσού που έχει θέσει στη διάθεσή του ο δανειστής (36). Ωστόσο, στο Δικαστήριο εναπόκειται να συναγάγει από το άρθρο 4, παράγραφος 2, της οδηγίας 93/13 τα κριτήρια που πρέπει να εφαρμοστούν κατά τον έλεγχο αυτόν (37).
37.      Οι κύριες παροχές μιας σύμβασης δανείου είναι ότι ο δανειστής αναλαμβάνει, πρωτίστως, την υποχρέωση να θέσει στη διάθεση του οφειλέτη ορισμένο χρηματικό ποσό και ο οφειλέτης αναλαμβάνει πρωτίστως την υποχρέωση να εξοφλήσει, κατά κανόνα εντόκως, το ποσό αυτό εντός των προβλεπόμενων προθεσμιών (38). Όταν πρόκειται για σύμβαση ενυπόθηκου δανείου κυμαινόμενου επιτοκίου, ο προσδιορισμός της κύριας παροχής του οφειλέτη, ήτοι της υποχρέωσής του να εξοφλήσει το ποσό που έθεσε στη διάθεσή του ο δανειστής, εξαρτάται από το επιτόκιο αυτό. Επομένως, η πρόβλεψη κυμαινόμενου επιτοκίου για την αποπληρωμή του δανείου αφορά άμεσα, κατ’ αρχήν, την ίδια τη φύση της υποχρέωσης του οφειλέτη και, ως εκ τούτου, αποτελεί ουσιώδες στοιχείο της σύμβασης ενυπόθηκου δανείου.
38.      Η επίμαχη συμβατική ρήτρα προβλέπει κυμαινόμενο επιτόκιο για την αποπληρωμή του ενυπόθηκου δανείου το οποίο υπολογίζεται με βάση ένα από τα επιμέρους επιτόκια του δείκτη WIBOR. Το αιτούν δικαστήριο εκθέτει ότι το άρθρο 69, παράγραφος 2, σημείο 5, του νόμου περί τραπεζικού δικαίου της 29ης Αυγούστου 1997 ορίζει ρητώς ότι οι σχετικές με το ύψος του επιτοκίου και τους όρους μεταβολής του ρήτρες συγκαταλέγονται στο αναγκαίο περιεχόμενο της σύμβασης δανείου. Επιπλέον, στις γραπτές παρατηρήσεις της η Πολωνική Κυβέρνηση επεξηγεί ότι, δυνάμει του άρθρου 29, παράγραφος 1, σημείο 8, του νόμου για τα ενυπόθηκα δάνεια, η σύμβαση ενυπόθηκου δανείου πρέπει να προσδιορίζει τον τρόπο και τους όρους καθορισμού του επιτοκίου βάσει του οποίου υπολογίζεται το ποσό του κεφαλαίου και των τοκοχρεολυτικών δόσεων.
39.      Με την επιφύλαξη της εξακρίβωσης από το αιτούν δικαστήριο, μπορεί να θεωρηθεί ότι η επίμαχη συμβατική ρήτρα εμπίπτει στην έννοια του «κύριου αντικειμένου της σύμβασης» και ότι, κατά συνέπεια, καθορίζει το περιεχόμενο της κύριας παροχής του δανειστή της εν λόγω σύμβασης.
2.      Η έννοια της «σαφούς και κατανοητής διατύπωσης» και η απαίτηση περί διαφάνειας
40.      Υπενθυμίζεται, εντούτοις, ότι το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι η απαίτηση περί σαφούς και κατανοητής διατυπώσεως εφαρμόζεται ακόμα κι όταν μια ρήτρα εμπίπτει στην έννοια του «κύριου αντικειμένου της συμβάσεως» υπό την έννοια του άρθρου 4, παράγραφος 2, της οδηγίας 93/13. Οι ρήτρες στις οποίες αναφέρεται η συγκεκριμένη διάταξη εξαιρούνται από τον έλεγχο της καταχρηστικότητας μόνον εφόσον το αρμόδιο εθνικό δικαστήριο κρίνει, κατόπιν κατά περίπτωση εξετάσεως, ότι έχουν διατυπωθεί από τον επαγγελματία κατά τρόπο σαφή και κατανοητό (39) (απαίτηση περί διαφάνειας των συμβατικών ρητρών).
41.      Όσον αφορά την απαίτηση περί διαφάνειας των συμβατικών ρητρών, το Δικαστήριο έχει υπογραμμίσει ότι η απαίτηση αυτή, η οποία υπενθυμίζεται και στο άρθρο 5 της οδηγίας 93/13, δεν μπορεί να περιορίζεται απλώς στον κατανοητό χαρακτήρα τους από τυπικής και γραμματικής απόψεως. Δεδομένου ότι το σύστημα προστασίας που θεσπίζει η οδηγία 93/13 στηρίζεται στην αντίληψη ότι ο καταναλωτής βρίσκεται σε ασθενέστερη θέση έναντι του επαγγελματία όσον αφορά, μεταξύ άλλων, το επίπεδο πληροφορήσεως, η απαίτηση αυτή περί σαφούς και κατανοητής διατυπώσεως των συμβατικών ρητρών και ως εκ τούτου, περί διαφάνειας, την οποία επιβάλλει η ίδια οδηγία, πρέπει να ερμηνεύεται ευρέως (40).
42.      Στην απόφαση Gómez del Moral Guasch I, η ανάλυση του Δικαστηρίου επί της απαιτήσεως διαφάνειας αφορούσε ρήτρα προβλέπουσα, στο πλαίσιο συμβάσεως ενυπόθηκου δανείου, αμοιβή για τον δανεισμό αυτόν μέσω τόκων υπολογιζομένων με κυμαινόμενο επιτόκιο, το οποίο προσδιοριζόταν βάσει συγκεκριμένου επίσημου δείκτη. Το Δικαστήριο έκρινε ότι η απαίτηση αυτή πρέπει, συνεπώς, να θεωρηθεί ότι επιβάλλει όχι μόνον να είναι η οικεία ρήτρα κατανοητή για τον καταναλωτή από τυπικής και γραμματικής απόψεως, αλλά και να δύναται ο μέσος καταναλωτής, ο οποίος έχει τη συνήθη πληροφόρηση και είναι ευλόγως επιμελής και συνετός, να κατανοήσει τη συγκεκριμένη λειτουργία του τρόπου υπολογισμού του εν λόγω επιτοκίου και, συνεπώς, να αξιολογήσει, βάσει σαφών και κατανοητών κριτηρίων, τις δυνητικά σημαντικές οικονομικές συνέπειες μιας τέτοιας ρήτρας για τις χρηματοπιστωτικές του υποχρεώσεις (41).
43.      Δεδομένου ότι η αρμοδιότητα του Δικαστηρίου αφορά μόνον την ερμηνεία των διατάξεων του δικαίου της Ένωσης –εν προκειμένω, ιδίως, εκείνων της οδηγίας 93/13–, εναπόκειται αποκλειστικώς στο αιτούν δικαστήριο να προβεί στις αναγκαίες εξακριβώσεις των πραγματικών περιστατικών, λαμβανομένων υπόψη όλων των κρίσιμων πραγματικών στοιχείων, στα οποία συγκαταλέγονται η διαφήμιση και η πληροφόρηση που παρέχει ο δανειστής στο πλαίσιο της διαπραγματεύσεως της επίμαχης συμβάσεως. Ειδικότερα, στον εθνικό δικαστή εναπόκειται, κατά την εξέταση του συνόλου των περιστάσεων σχετικά με τη σύναψη της συμβάσεως, να ελέγξει αν στην υπό κρίση υπόθεση ο καταναλωτής πληροφορήθηκε όλα τα στοιχεία που θα μπορούσαν να επηρεάσουν την έκταση της δεσμεύσεως που αναλάμβανε, ώστε να μπορεί να υπολογίσει, μεταξύ άλλων, το συνολικό κόστος του δανείου του (42).
44.      Στην απόφαση Gómez del Moral Guasch I το Δικαστήριο έκρινε ότι, για την εξέταση αυτή, είχε σημασία το γεγονός ότι τα κύρια στοιχεία σχετικά με τον υπολογισμό του εφαρμοστέου δείκτη αναφοράς στην επίμαχη στην υπόθεση εκείνη
σύμβαση ήταν ευχερώς προσβάσιμα για όποιον σκόπευε να συνάψει ενυπόθηκο δάνειο (43). Το Δικαστήριο έκρινε επίσης ότι, για την εκτίμηση της διαφάνειας της επίμαχης στην υπόθεση εκείνη συμβατικής ρήτρας, ήταν κρίσιμο το γεγονός ότι, σύμφωνα με την ισχύουσα εθνική νομοθεσία, τα πιστωτικά ιδρύματα όφειλαν να ενημερώνουν τους καταναλωτές σχετικά με την παρελθούσα εξέλιξη του οικείου δείκτη (44).
45.      Το Δικαστήριο κατέληξε στην κρίση ότι εναπόκειτο στο αιτούν δικαστήριο να εξακριβώσει αν, στο πλαίσιο της συνάψεως της επίμαχης στην υπόθεση εκείνη συμβάσεως,
ο πιστωτικός φορέας είχε πράγματι τηρήσει όλες τις υποχρεώσεις ενημερώσεως που προέβλεπε η εθνική νομοθεσία (45).
46.      Στην απόφαση Kutxabank (46) το Δικαστήριο έκρινε ότι η ενημέρωση σχετικά με ορισμένες συμβατικές πτυχές την οποία χρειάζονται οι υποψήφιοι δανειολήπτες για να κατανοήσουν το περιεχόμενο της αποδοχής προτάσεως για τη σύναψη συμβάσεως δανείου μπορεί να προκύπτει από στοιχεία τα οποία δεν παρέχει άμεσα ο επαγγελματίας δανειστής, υπό την προϋπόθεση ότι τα στοιχεία
αυτά είναι δημοσιοποιημένα και προσβάσιμα, ενδεχομένως χάρη σε ορισμένες ενδείξεις που παρέχει προς τούτο ο επαγγελματίας στον καταναλωτή.
47.      Όσον αφορά, ειδικότερα, την προσβασιμότητα των πληροφοριακών στοιχείων που δεν παρέχονται άμεσα από τον επαγγελματία, ο τελευταίος πρέπει να παρέχει αρκούντως συγκεκριμένες και ακριβείς πληροφορίες στους υποψήφιους δανειολήπτες, ώστε αυτοί να μπορούν να λάβουν γνώση των στοιχείων
αυτών χωρίς να προβούν σε ενέργειες οι οποίες δεν μπορούν ευλόγως να αναμένονται από τον μέσο καταναλωτή (47).
48.      Στη διαφορά της κύριας δίκης, η επίμαχη συμβατική ρήτρα ορίζει κυμαινόμενο επιτόκιο βασιζόμενο στον δείκτη αναφοράς WIBOR 6M. Όπως έχει ήδη επισημανθεί στο σημείο 10 και, ιδίως, στην υποσημείωση 8 των παρουσών προτάσεων, ο δείκτης WIBOR περιλαμβάνεται στον κατάλογο των δεικτών αναφοράς κρίσιμης σημασίας κατ’ εφαρμογήν του άρθρου 20, παράγραφος 1, του κανονισμού 2016/1011. Ο εν λόγω κανονισμός –ο οποίος, σύμφωνα με το άρθρο 1 αυτού, θεσπίστηκε προκειμένου να εξασφαλίζεται η ακρίβεια, η αρτιότητα και η ακεραιότητα των δεικτών που χρησιμοποιούνται ως δείκτες αναφοράς σε χρηματοπιστωτικές συμβάσεις– διέπει τη διαδικασία διά της οποίας αναγνωρίστηκε ο δείκτης WIBOR ως δείκτης αναφοράς κρίσιμης σημασίας.
49.      Στον κανονισμό 2016/1011 έχουν ληφθεί υπόψη παράμετροι όπως η άνιση διαπραγματευτική ισχύς των καταναλωτών έναντι των πιστωτικών φορέων και η χρήση τυποποιημένων όρων στις συμβάσεις ενυπόθηκων και καταναλωτικών δανείων που
περιλαμβάνουν αναφορά σε δείκτες αναφοράς. Στην αιτιολογική σκέψη 71 του κανονισμού 2016/1011 διαλαμβάνεται ότι οι παράμετροι αυτές συντελούν στον περιορισμό των επιλογών των καταναλωτών σχετικά με τον χρησιμοποιούμενο δείκτη αναφοράς. Στο πλαίσιο της προσπάθειας εξισορρόπησης, ο νομοθέτης της Ένωσης εκτίμησε ότι είναι αναγκαίο να εξασφαλίζεται, τουλάχιστον, ότι οι πιστωτικοί φορείς θα παρέχουν στους καταναλωτές επαρκείς πληροφορίες. Προς τούτο, τα άρθρα 57 και 58 του κανονισμού 2016/1011 τροποποιούν αναλόγως την οδηγία 2008/48/ΕΚ (48) και την οδηγία 2014/17/ΕΕ (49).
50.      Ειδικότερα, ο κανονισμός 2016/1011 προσθέτει ένα πρόσθετο πληροφοριακό στοιχείο (νέο στοιχείο εαʹ του άρθρου 13, παράγραφος 1, της οδηγίας 2014/17) στις πληροφορίες που πρέπει να παρέχονται στους καταναλωτές πριν από τη σύναψη συμβάσεως ενυπόθηκου δανείου που αναφέρεται σε δείκτη αναφοράς. Στις γενικές πληροφορίες που παρέχουν οι πιστωτικοί φορείς κατά τη σύναψη των συμβάσεων αυτών πρέπει να περιλαμβάνονται «τα ονόματα των δεικτών αναφοράς και των διαχειριστών τους και [οι] δυνητικές επιπτώσεις στους καταναλωτές».
51.      Στην περίπτωση της επίμαχης σύμβασης, το αιτούν δικαστήριο διαλαμβάνει ότι στη σύμβαση αυτή
περιλαμβάνονται πληροφορίες που αφορούν την οντότητα η οποία καθορίζει τον δείκτη αναφοράς
και τους όρους καθορισμού αυτού, το χρονικό διάστημα καταθέσεως που αφορά ο δείκτης, καθώς και τον τρόπο κατά τον οποίο καθορίζεται το επιτόκιο με βάση τον δείκτη αυτόν. Εντούτοις, το αιτούν δικαστήριο διατηρεί αμφιβολίες όσον αφορά το κατά πόσον θα έπρεπε επίσης να περιλαμβάνεται στη σύμβαση κάποια επεξήγηση όσον αφορά τον μηχανισμό λειτουργίας του δείκτη WIBOR και τους παράγοντες που επηρεάζουν τη μεταβολή της τιμής του. Το ζήτημα αυτό συσχετίζεται με τους ισχυρισμούς που προέβαλε ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου ο J.J., ο οποίος παραπονείται ότι δεν του δόθηκαν εξηγήσεις όσον αφορά τη διαδικασία παροχής του δείκτη αναφοράς WIBOR, ούτε όσον αφορά το γεγονός ότι ο δείκτης αυτός διαμορφώνεται με βάση δεδομένα τα οποία παρέχουν οι ίδιες οι τράπεζες ή ότι οι τράπεζες διαθέτουν διακριτική ευχέρεια όσον αφορά τα δεδομένα που παρέχουν.
52.      Συναφώς, θα πρέπει να επισημανθεί ότι ο κανονισμός 2016/1011 διέπει τη μεθοδολογία που εφαρμόζεται κατά τη διαμόρφωση δεικτών αναφοράς
προκειμένου να διασφαλίζεται η αξιοπιστία και η ακρίβειά τους. Από την αιτιολογική σκέψη 26 του κανονισμού αυτού προκύπτει ότι ο νομοθέτης της Ένωσης έχει επίγνωση του κινδύνου χειραγώγησης που μπορεί να προκύψει κατά την παροχή δεδομένων εισόδου. Αναγνωρίζει δε ότι, κατά γενικό κανόνα, οι διαχειριστές των
δεικτών αναφοράς θα πρέπει να χρησιμοποιούν δεδομένα εισόδου από πραγματικές συναλλαγές. Ωστόσο, όπως ορίζεται στον ίδιο κανονισμό, σε περίπτωση που τα δεδομένα των συναλλαγών δεν επαρκούν ή δεν είναι κατάλληλα για να διασφαλιστούν η ακεραιότητα και η ακρίβεια του δείκτη αναφοράς, μπορούν να χρησιμοποιηθούν και άλλα δεδομένα. Η δυνατότητα αυτή αποτυπώνεται στο άρθρο 11 του κανονισμού 2016/1011, το οποίο ορίζει τις απαιτήσεις που διέπουν τα δεδομένα εισόδου για την παροχή ενός δείκτη αναφοράς (δεδομένα τα οποία πρέπει, ιδίως, να είναι «επαρκή ώστε να αντικατοπτρίζουν με ακρίβεια και αξιοπιστία την αγορά ή την οικονομική πραγματικότητα για τη μέτρηση της οποίας προορίζεται ο δείκτης αναφοράς» και «επαληθεύσιμα»).
53.      Στην αιτιολογική σκέψη 27 του κανονισμού 2016/1011 υπογραμμίζεται η αναγκαιότητα θέσπισης διαφανούς μεθοδολογίας που να διασφαλίζει την αξιοπιστία και την ακρίβεια του δείκτη αναφοράς. Στην ίδια αιτιολογική σκέψη διαλαμβάνεται ότι ως διαφάνεια δεν νοείται η δημοσίευση του τύπου που χρησιμοποιείται για τον προσδιορισμό ενός συγκεκριμένου δείκτη αναφοράς, αλλά η κοινοποίηση επαρκών στοιχείων προκειμένου οι ενδιαφερόμενοι να κατανοήσουν τον τρόπο με τον οποίο προκύπτει ο δείκτης αναφοράς
και να αξιολογήσουν την αντιπροσωπευτικότητα, τη συνάφεια και την καταλληλότητά του για τη χρήση για την οποία προορίζεται. Τούτο αντανακλάται στο άρθρο 13 του εν λόγω κανονισμού, το οποίο επιγράφεται «Διαφάνεια της μεθοδολογίας», και το οποίο επιτάσσει τον διαχειριστή (κατά την έννοια του κανονισμού 2016/1011) να δημοσιεύει ή να διαθέτει τις συγκεκριμένες πληροφορίες που απαριθμούνται στο άρθρο αυτό.
54.      Από τα προεκτεθέντα προκύπτει ότι, στις πληροφορίες που ο διαχειριστής καλείται να δημοσιεύει ή να διαθέτει στο κοινό, συγκαταλέγονται και οι πληροφορίες οι οποίες θα επιτρέψουν στους ενδιαφερόμενους, περιλαμβανομένων των καταναλωτών, να κατανοήσουν τη μεθοδολογία που εφαρμόζεται για την παροχή ενός δείκτη αναφοράς
βάσει του κανονισμού 2016/1011. Κατ’ εφαρμογήν δε του κοινού πλαισίου που θεσπίζει ο κανονισμός 2016/1011, τούτο αποτελεί ευθύνη του διαχειριστή του δείκτη.
55.      Περαιτέρω, στον κανονισμό 2016/1011, και δη στα άρθρα 7, 8 και 9 αυτού, προβλέπεται μηχανισμός διαχείρισης καταγγελιών ο οποίος θα πρέπει –σύμφωνα με την αιτιολογική σκέψη 23 του κανονισμού– «να επιτρέπει στους ενδιαφερόμενους να ενημερώσουν τον διαχειριστή του δείκτη αναφοράς σχετικά με τις καταγγελίες και να εξασφαλίζεται ότι ο διαχειριστής του δείκτη αναφοράς θα αξιολογεί αντικειμενικά την ουσία κάθε καταγγελίας». Με τον εν λόγω μηχανισμό θεσμοθετείται συγκεκριμένη διοικητική διαδικασία την οποία μπορούν να ακολουθήσουν οι ενδιαφερόμενοι, περιλαμβανομένων των καταναλωτών, προκειμένου να υποβάλουν καταγγελία σε περίπτωση που εγείρονται αμφιβολίες όσον αφορά τη συμμόρφωση της μεθόδου διαμόρφωσης του εκάστοτε δείκτη με τις οικείες διατάξεις του δικαίου της Ένωσης.
56.      Όταν ο πιστωτικός φορέας προτείνει στους καταναλωτές τη σύναψη συμβάσεως ενυπόθηκου δανείου η οποία παραπέμπει σε δείκτη αναφοράς, η υποχρέωσή του να παρέχει πληροφορίες περιγράφεται συγκεκριμένα στο άρθρο 13, παράγραφος 1, στοιχείο εαʹ, της οδηγίας 2014/17. Όπως επισημάνθηκε νωρίτερα, ο πιστωτικός φορέας οφείλει να ενημερώνει τον καταναλωτή σχετικά με «τα ονόματα των δεικτών αναφοράς και των διαχειριστών τους και τις δυνητικές επιπτώσεις στους καταναλωτές». Οι πληροφορίες αυτές που παρέχονται στους υποψήφιους δανειολήπτες πρέπει να είναι αρκούντως συγκεκριμένες και ακριβείς, ώστε ο μέσος καταναλωτής να μπορεί να αποκτήσει πρόσβαση στις σχετικές δημοσίως διαθέσιμες πληροφορίες και να λάβει γνώση των κύριων στοιχείων της μεθοδολογίας που εφαρμόζεται για την παροχή του οικείου δείκτη αναφοράς. Όσον αφορά δε τις δυνητικές επιπτώσεις στους καταναλωτές, κρίσιμες είναι εκείνες που απορρέουν από παράγοντες οι οποίοι θα μπορούσαν να επηρεάσουν την έκταση της δεσμεύσεως που αναλαμβάνει ο καταναλωτής, περιλαμβανομένου, ιδίως, του κινδύνου που ενέχουν οι διακυμάνσεις του κυμαινόμενου επιτοκίου, καθώς και πληροφορίες σχετικές με τους βασικούς παράγοντες που προκαλούν τέτοιες διακυμάνσεις.
57.      Από την ανάλυση του πλαισίου σχετικά με τους δείκτες αναφοράς που θεσπίζει ο κανονισμός 2016/1011 προκύπτει ότι η κατά την οδηγία 93/13 απαίτηση διαφάνειας, σε συνδυασμό με τον ως άνω κανονισμό, δεν επάγει στον πιστωτικό φορέα την υποχρέωση να παρέχει άμεσα πληροφορίες σχετικά με τη μεθοδολογία διαμόρφωσης του δείκτη αναφοράς
πιο λεπτομερείς από εκείνες που απαιτούνται κατά τον κανονισμό 2016/1011. Πράγματι, γενικού χαρακτήρα πληροφορίες σχετικά με την εφαρμοζόμενη μεθοδολογία μπορούν να αντληθούν από τον κανονισμό 2016/1011, ενώ τυχόν ειδικές πληροφορίες πρέπει να δημοσιεύονται ή να διατίθενται στο κοινό από τον διαχειριστή.
58.      Ωστόσο, όπως έχει ήδη επισημανθεί, γεγονός παραμένει ότι οι κρίσιμες πληροφορίες σχετικά με το όνομα του δείκτη αναφοράς και του διαχειριστή του καθώς και με τις δυνητικές επιπτώσεις στον καταναλωτή, τις οποίες παρέχει στον τελευταίο ο πιστωτικός φορέας, πρέπει να είναι αρκούντως συγκεκριμένες και ακριβείς. Κατά τη γνώμη μου, εάν ο πιστωτικός φορέας αναφέρει ορισμένα μόνον από τα στοιχεία της εφαρμοζόμενης μεθοδολογίας, με αποτέλεσμα να μην αποκαλύπτονται πλήρως ούτε η μεθοδολογία αυτή ούτε οι βασικοί παράγοντες που προκαλούν τις διακυμάνσεις του δείκτη, ή να δίνεται στρεβλή εικόνα του χαρακτήρα του δείκτη αναφοράς,
τούτο αντιβαίνει στις απαιτήσεις διαφάνειας και καλής πίστης της οδηγίας 93/13.
59.      Κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, ο J.J. υποστήριξε ότι οι πληροφορίες που του δόθηκαν ήταν παραπλανητικές, με αποτέλεσμα να σχηματίσει την πεποίθηση ότι ο δείκτης αναφοράς WIBOR διαμορφώνεται από δεδομένα που αφορούν συναλλαγές διατραπεζικού δανεισμού, ενώ, στην πραγματικότητα, πρόκειται για δεδομένα τα οποία αποτελούν, σε ποσοστό 98,27 %, εκτιμήσεις (προσφορές) των τραπεζών που συμμετέχουν στη διαδικασία του προσδιορισμού (50). Ο J.J. υποστήριξε επίσης ότι οι πληροφορίες που του παρείχε η PKO αντέβαιναν στις εφαρμοστέες νομοθετικές διατάξεις και δεν αποτύπωναν την οικονομική πραγματικότητα. Η PKO αντέκρουσε σθεναρά τις αιτιάσεις αυτές. Υποστήριξε κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση ότι οι πληροφορίες που παρείχε ήταν συγκεκριμένες και ακριβείς. Κατά τη νομολογία του Δικαστηρίου που παρατέθηκε προηγουμένως (51), στον εθνικό δικαστή εναπόκειται, κατά την εξέταση του συνόλου των περιστάσεων σχετικά με τη σύναψη της συμβάσεως, να ελέγξει αν ο καταναλωτής πληροφορήθηκε, κατά τρόπο επαρκώς συγκεκριμένο και ακριβή, όλα τα στοιχεία που θα μπορούσαν να επηρεάσουν την έκταση της δεσμεύσεως που αναλάμβανε, ώστε να μπορεί να υπολογίσει, μεταξύ άλλων, το συνολικό κόστος του δανείου του.
60.      Κατά συνέπεια, στο δεύτερο προδικαστικό ερώτημα θα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι το άρθρο 4, παράγραφος 2, της οδηγίας 93/13 έχει την έννοια ότι επιτρέπει την εξέταση της καταχρηστικότητας ρήτρας που περιέχεται σε σύμβαση ενυπόθηκου δανείου συναφθείσα μεταξύ καταναλωτή και επαγγελματία και προβλέπει την εφαρμογή στη σύμβαση αυτή
κυμαινόμενου επιτοκίου βάσει του δείκτη αναφοράς WIBOR 6M, εφόσον η ρήτρα δεν είναι διατυπωμένη κατά τρόπο σαφή και κατανοητό (απαίτηση διαφάνειας). Προκειμένου να συμμορφώνεται με την απαίτηση αυτή, ο επαγγελματίας οφείλει να ενημερώσει τον καταναλωτή κατά τρόπο επαρκώς συγκεκριμένο και ακριβή σχετικά με το όνομα του δείκτη αναφοράς που χρησιμοποιείται και με το όνομα του διαχειριστή αυτού, καθώς και σχετικά με τις δυνητικές επιπτώσεις που απορρέουν για τον καταναλωτή από τη χρήση του δείκτη αυτού, ώστε ο τελευταίος να είναι σε θέση να υπολογίσει, μεταξύ άλλων, το συνολικό κόστος του δανείου του. Οι δε πληροφορίες αυτές θα πρέπει να παρέχονται από τον πιστωτικό φορέα, είτε άμεσα είτε έμμεσα, κατά τέτοιο τρόπο ώστε να αποκαλύπτονται πλήρως τόσο η εφαρμοζόμενη μεθοδολογία όσο και οι βασικοί παράγοντες που προκαλούν διακυμάνσεις του δείκτη επιτοκίου και να μη δίνεται στρεβλή εικόνα του χαρακτήρα του δείκτη.
Δ.      Επί του τρίτου προδικαστικού ερωτήματος: ο καταχρηστικός χαρακτήρας της επίμαχης συμβατικής ρήτρας
61.      Δεδομένου ότι η σχετική με την απαίτηση διαφάνειας εκτίμηση του αιτούντος δικαστηρίου ενδέχεται να καταλήξει στη διαπίστωση περί έλλειψης διαφάνειας της επίμαχης συμβατικής ρήτρας, το Δικαστήριο θα πρέπει να εξετάσει το τρίτο προδικαστικό ερώτημα. Με το ερώτημα αυτό, το αιτούν δικαστήριο διερωτάται, κατ’ ουσίαν, αν μπορεί να θεωρηθεί καταχρηστική, κατά την έννοια του άρθρου 3, παράγραφος 1, της οδηγίας 93/13, ρήτρα σύμβασης η οποία προβλέπει την εφαρμογή κυμαινόμενου επιτοκίου βασιζόμενου στον δείκτη αναφοράς WIBOR λόγω του γεγονότος ότι η τράπεζα παρείχε στον καταναλωτή ανεπαρκείς πληροφορίες, καθώς και της άνισης κατανομής του κινδύνου μεταξύ των συμβαλλομένων (52).
62.      Κατά το άρθρο 3, παράγραφος 1, της οδηγίας 93/13, ρήτρα σύμβασης θεωρείται καταχρηστική όταν, παρά την απαίτηση καλής πίστης, δημιουργεί εις βάρος του καταναλωτή σημαντική ανισορροπία ανάμεσα στα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις των μερών, τα απορρέοντα από τη σύμβαση. Συναφώς, το Δικαστήριο έχει επισημάνει ότι, καθόσον παραπέμπει στις έννοιες «καλή πίστη» και «σημαντική ανισορροπία» εις βάρος του καταναλωτή ανάμεσα στα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις των μερών που απορρέουν από τη σύμβαση, το άρθρο 3, παράγραφος 1, της οδηγίας 93/13 ορίζει κατά τρόπο αφηρημένο τα στοιχεία που προσδίδουν καταχρηστικό χαρακτήρα σε συμβατική ρήτρα η οποία δεν έχει αποτελέσει αντικείμενο ατομικής διαπραγματεύσεως (53).
63.      Προκειμένου να διαπιστωθεί αν μια ρήτρα δημιουργεί εις βάρος του καταναλωτή «σημαντική ανισορροπία» μεταξύ των δικαιωμάτων και των υποχρεώσεων των μερών που απορρέουν από τη σύμβαση,
πρέπει, ιδίως, να ληφθούν υπόψη οι κανόνες που εφαρμόζονται βάσει της εθνικής νομοθεσίας στην περίπτωση κατά την οποία δεν υπάρχει σχετική συμφωνία των μερών, προκειμένου να εκτιμηθεί αν –και, ενδεχομένως, σε ποιον βαθμό– η σύμβαση
περιάγει τον καταναλωτή σε δυσμενέστερη νομική θέση από εκείνη την οποία προβλέπει η ισχύουσα εθνική νομοθεσία. Όσον αφορά ρήτρα υπολογισμού των τόκων που συνδέονται με δανειακή σύμβαση, θα πρέπει επίσης να συγκριθούν ο τρόπος υπολογισμού του προβλεπόμενου από την ως άνω ρήτρα συμβατικού επιτοκίου και το προκύπτον εξ αυτού πραγματικό συμβατικό επιτόκιο με το νόμιμο επιτόκιο καθώς και με τα επιτόκια που εφαρμόζονταν στην αγορά, κατά τη σύναψη της επίδικης συμβάσεως, για δάνειο ύψους και διάρκειας αντίστοιχων προς εκείνα της οικείας συμβάσεως δανείου (54).
64.      Όσον αφορά το ζήτημα των συνθηκών υπό τις οποίες δημιουργείται μια τέτοια έλλειψη ισορροπίας «παρά την απαίτηση καλής πίστης», βάσει της δέκατης έκτης αιτιολογικής σκέψεως της οδηγίας 93/13, ο εθνικός δικαστής οφείλει συναφώς να εξακριβώσει αν ο επαγγελματίας, εφόσον συναλλασσόταν κατά τρόπο έντιμο και δίκαιο με τον καταναλωτή, μπορούσε ευλόγως να αναμένει ότι ο καταναλωτής θα δεχόταν μια τέτοια ρήτρα κατόπιν ατομικής διαπραγματεύσεως (55).
65.      Εξάλλου, βάσει του άρθρου 4, παράγραφος 1, της ως άνω οδηγίας, ο καταχρηστικός χαρακτήρας συμβατικής ρήτρας πρέπει να κρίνεται λαμβανομένης υπόψη της φύσεως των αγαθών ή των υπηρεσιών που αφορά η σύμβαση
και με αναφορά, κατά τον χρόνο συνάψεως της συμβάσεως, σε όλες τις περιστάσεις που συνέτρεχαν κατά τη σύναψή της. Επομένως, υπό το πρίσμα αυτό, πρέπει επίσης να εκτιμώνται οι συνέπειες που μπορεί να έχει η εν λόγω ρήτρα στο πλαίσιο του εφαρμοστέου στη σύμβαση
δικαίου, εκτίμηση η οποία προϋποθέτει την εξέταση του εθνικού νομικού συστήματος (56).
66.      Συναφώς, κατά πάγια νομολογία, η σχετική αρμοδιότητα του Δικαστηρίου αφορά τόσο την ερμηνεία της, διαλαμβανόμενης στο άρθρο 3, παράγραφος 1, της οδηγίας 93/13 και στο παράρτημά της, έννοιας «καταχρηστική ρήτρα» όσο και τα κριτήρια τα οποία ο εθνικός δικαστής δύναται ή οφείλει να εφαρμόζει κατά την εξέταση συμβατικής ρήτρας υπό το πρίσμα των διατάξεων της οδηγίας αυτής. Επομένως, στον εν λόγω δικαστή απόκειται να αποφανθεί, λαμβάνοντας υπόψη τα κριτήρια αυτά, επί του χαρακτηρισμού στη συγκεκριμένη περίπτωση της επιμέρους συμβατικής ρήτρας βάσει των ιδιαίτερων περιστάσεων της κάθε υποθέσεως. Εξ αυτού συνάγεται ότι το Δικαστήριο πρέπει να παράσχει στο αιτούν δικαστήριο απλώς και μόνον ενδεικτικά στοιχεία τα οποία το τελευταίο οφείλει να λάβει υπόψη κατά την εκτίμηση του καταχρηστικού χαρακτήρα της εν λόγω ρήτρας (57).
67.      Στη διαφορά της κύριας δίκης, το ζήτημα του ενδεχομένως καταχρηστικού χαρακτήρα συμβατικής ρήτρας εγείρεται στο πλαίσιο της παροχής, από τον πιστωτικό φορέα στον καταναλωτή, πληροφοριών που φέρονται ως ανεπαρκείς ή ανακριβείς και της εντεύθεν άνισης κατανομής του κινδύνου μεταξύ των συμβαλλομένων. Εντούτοις, το γεγονός και μόνον ότι συμβατική ρήτρα δεν πληροί την απαίτηση περί διαφάνειας –η οποία, όπως προαναφέρθηκε, επιτάσσει οι πληροφορίες που παρέχονται στον καταναλωτή να είναι πλήρεις και ακριβείς– δεν αρκεί αφ’
εαυτού προκειμένου να καταστήσει τη ρήτρα καταχρηστική κατά την έννοια του άρθρου 3, παράγραφος 1, της οδηγίας 93/13 (58). Προκειμένου να καταλήξει σε διαπίστωση περί του καταχρηστικού ή μη χαρακτήρα συμβατικής ρήτρας, το αιτούν δικαστήριο καλείται να προβεί σε πλήρη εκτίμηση των κριτηρίων που απορρέουν από τη νομολογία του Δικαστηρίου.
68.      Στο πλαίσιο αυτό, πρέπει να επισημανθεί ότι οι αμφιβολίες του αιτούντος δικαστηρίου φαίνεται να εστιάζουν σε δύο διακριτά ζητήματα: i) την παροχή ανεπαρκών πληροφοριών στον καταναλωτή όσον αφορά τους κινδύνους που ενέχει η πρόβλεψη κυμαινόμενου επιτοκίου στο επίμαχο δάνειο· και ii) την παροχή επαρκών και ακριβών πληροφοριών όσον αφορά τον τρόπο διαμόρφωσης του δείκτη WIBOR.
69.      Εντούτοις, μολονότι σύμφωνα με την οδηγία 93/13 τα εθνικά δικαστήρια δύνανται να εξετάζουν, στο πλαίσιο υποθέσεων αστικού δικαίου όπως εκείνη της διαφοράς της κύριας δίκης, συμβατικές ρήτρες που βασίζονται σε δείκτες αναφοράς όπως ο WIBOR (59),
δεν δύνανται ωστόσο  να εξετάζουν τη μεθοδολογία μέσω της οποίας διαμορφώνονται οι δείκτες αυτοί, καθόσον η εξέταση αυτή κείται εκτός του πεδίου εφαρμογής της οδηγίας 93/13. Εξάλλου, όπως αναπτύχθηκε προηγουμένως (60), ο κανονισμός 2016/1011 έχει θεσπίσει ειδικό πλαίσιο για την καθιέρωση μηχανισμού εξέτασης καταγγελιών το οποίο αποσκοπεί στην εξασφάλιση της θεσμοθέτησης συγκεκριμένης διοικητικής διαδικασίας την οποία μπορούν να ακολουθούν οι ενδιαφερόμενοι, περιλαμβανομένων των καταναλωτών, προκειμένου να υποβάλουν καταγγελία σε περίπτωση που εγείρονται αμφιβολίες όσον αφορά τη συμμόρφωση της μεθόδου διαμόρφωσης του εκάστοτε δείκτη με τις οικείες διατάξεις του εθνικού δικαίου και/ή του δικαίου της Ένωσης. Όπως επισήμανε η Επιτροπή, εάν δινόταν στα εθνικά πολιτικά δικαστήρια η δυνατότητα να ελέγχουν τη μεθοδολογία μέσω της οποίας διαμορφώνονται οι δείκτες αναφοράς κρίσιμης σημασίας στο πλαίσιο της εκτίμησης περί καταχρηστικού ή μη χαρακτήρα συμβατικής ρήτρας σύμφωνα με την οδηγία 93/13, τούτο θα υπονόμευε το ειδικό σύστημα διαχείρισης των δεικτών αναφοράς κρίσιμης σημασίας που έχει θεσπίσει ο νομοθέτης της Ένωσης με τον κανονισμό 2016/1011.
70.      Κατά συνέπεια, στο πλαίσιο της διαφοράς της κύριας δίκης, το εθνικό δικαστήριο θα πρέπει να περιοριστεί στην εκτίμηση της επίμαχης συμβατικής ρήτρας καθώς και όλων των περιστάσεων που συνέτρεχαν κατά τη σύναψη της συμβάσεως, χωρίς να επεκταθεί σε ζητήματα σχετιζόμενα με το σύστημα διαχείρισης των δεικτών αναφοράς που θεσπίζει ο κανονισμός 2016/1011.
71.      Ειδικότερα, στο εθνικό δικαστήριο εναπόκειται να εξακριβώσει αν ο επαγγελματίας έχει γνωστοποιήσει στον καταναλωτή όλες τις κρίσιμες πληροφορίες που θα του επιτρέψουν να αξιολογήσει τις οικονομικές συνέπειες της επίμαχης ρήτρας για τις χρηματοπιστωτικές του υποχρεώσεις. Κατά την εξακρίβωση αυτή, πρέπει επίσης να υπομνησθεί ότι η διαφάνεια συμβατικής ρήτρας, όπως απαιτείται από το άρθρο 5 της οδηγίας 93/13, αποτελεί ένα από τα στοιχεία που πρέπει να λαμβάνονται υπόψη στο πλαίσιο της εκτιμήσεως του καταχρηστικού χαρακτήρα της (61).
72.      Στη διάταξη περί παραπομπής, το αιτούν δικαστήριο διαλαμβάνει ότι οι συμβατικές ρήτρες που προβλέπουν κυμαινόμενο επιτόκιο βάσει του δείκτη αναφοράς WIBOR μπορεί να θεωρηθεί ότι αντιβαίνουν στις επιταγές της καλής πίστης και ότι δημιουργούν εις βάρος του καταναλωτή σημαντική ανισορροπία των συμβατικών δικαιωμάτων και υποχρεώσεων των συμβαλλομένων, λόγω της μη προσήκουσας ενημερώσεως του καταναλωτή σχετικά με την έκθεσή του στον κίνδυνο που ενέχει το κυμαινόμενο επιτόκιο και της άνισης κατανομής του κινδύνου αυτού μεταξύ των συμβαλλομένων. Το αιτούν δικαστήριο εκθέτει επίσης ότι η PKO, ως πιστωτικός φορέας, γνώριζε τον τρόπο διαμόρφωσης του δείκτη WIBOR και είχε επίγνωση της υπάρξεως αμφιβολιών όσον αφορά τη διαφάνεια της διαδικασίας καθορισμού του επιτοκίου, εντούτοις δεν ενημέρωσε σχετικά τον καταναλωτή. Κατά το αιτούν δικαστήριο, η παράλειψη αυτή μπορεί να θεωρηθεί ως γενεσιουργός αιτία ανισορροπίας μεταξύ των συμβαλλομένων όσον αφορά το σύνολο των πτυχών της εν λόγω σύμβασης (62).
73.      Υπό τις συνθήκες αυτές, στο αιτούν δικαστήριο εναπόκειται να εξετάσει κατά πόσον είναι καταχρηστική η επίμαχη συμβατική ρήτρα, κατά την έννοια του άρθρου 3, παράγραφος 1, της οδηγίας 93/13, προβαίνοντας σε πλήρη εκτίμηση των κριτηρίων που απορρέουν από τη νομολογία του Δικαστηρίου. Κατά την εκτίμηση αυτή, θα πρέπει να εξεταστεί, μεταξύ άλλων, και το ζήτημα αν υπήρξε έλλειψη σαφούς ενημέρωσης η οποία θα μπορούσε να παραβλάψει τη δυνατότητα του J.J. να κατανοήσει τις οικονομικές συνέπειες της επίμαχης συμβατικής ρήτρας. Στο πλαίσιο αυτό, το αιτούν δικαστήριο θα πρέπει να εξακριβώσει αν η παράλειψη της τράπεζας να παράσχει ακριβείς και επαρκείς πληροφορίες είναι ικανή να γείρει την πλάστιγγα προς την πλευρά της σε σημείο τέτοιο ώστε να δημιουργείται εις βάρος του καταναλωτή σημαντική ανισορροπία ανάμεσα στα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις των μερών, τα απορρέοντα από την επίμαχη σύμβαση. Στο πλαίσιο της εξέτασης αυτής, το αιτούν δικαστήριο θα πρέπει να εκτιμήσει αν ο πιστωτικός φορέας (η PKO), εφόσον συναλλασσόταν κατά τρόπο έντιμο και δίκαιο με τον καταναλωτή (τον J.J.), μπορούσε ευλόγως να αναμένει ότι ο καταναλωτής θα δεχόταν μια τέτοια ρήτρα κατόπιν ατομικής
διαπραγματεύσεως (63). Προς τούτο, θα πρέπει να εξακριβωθεί αν ο καταναλωτής συναίνεσε στην ανάληψη του κινδύνου που σχετίζεται με την επίμαχη συμβατική ρήτρα αφού προηγουμένως είχε λάβει πλήρεις και ακριβείς πληροφορίες.
74.      Επιπλέον, το αιτούν δικαστήριο θα πρέπει να εκτιμήσει αν οι πληροφορίες που παρείχε στον καταναλωτή ο πιστωτικός φορέας παρουσιάστηκαν κατά τρόπο ουδέτερο και αντικειμενικό, που να μην οδηγεί τον καταναλωτή να σχηματίσει την πεποίθηση ότι η επιλογή της επίμαχης συμβατικής ρήτρας και του δείκτη WIBOR τον ευνοούσαν, ενώ κάτι τέτοιο στην πραγματικότητα δεν ίσχυε.
75.      Επομένως, στο τρίτο προδικαστικό ερώτημα θα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι το άρθρο 3, παράγραφος 1, της οδηγίας 93/13 έχει την έννοια ότι το εθνικό δικαστήριο πρέπει να εκτιμήσει αν η συμβατική ρήτρα που προβλέπει κυμαινόμενο επιτόκιο βάσει του δείκτη αναφοράς WIBOR αντιβαίνει στις επιταγές της καλής πίστης και δημιουργεί εις βάρος του καταναλωτή σημαντική ανισορροπία ανάμεσα στα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις των μερών που απορρέουν από τη σύμβαση. Κατά την εκτίμηση αυτή, και στο πλαίσιο της συνολικής εξέτασης του καταχρηστικού ή μη χαρακτήρα της συμβατικής ρήτρας, το εθνικό δικαστήριο θα πρέπει να εξακριβώσει αν ο πιστωτικός φορέας, εφόσον συναλλασσόταν κατά τρόπο έντιμο και δίκαιο με τον καταναλωτή, μπορούσε ευλόγως να αναμένει ότι ο καταναλωτής θα δεχόταν μια τέτοια ρήτρα κατόπιν ατομικής
διαπραγματεύσεως. Προς τούτο, θα πρέπει να εξακριβωθεί αν ο καταναλωτής συναίνεσε στην ανάληψη του κινδύνου που απορρέει από την επίμαχη συμβατική ρήτρα αφού προηγουμένως είχε λάβει πλήρεις και ακριβείς πληροφορίες. Ωστόσο, η εξέταση του εθνικού δικαστηρίου δεν μπορεί να επεκταθεί στον ίδιο τον δείκτη WIBOR, ούτε στον τρόπο κατά τον οποίο διαμορφώνεται.
IV.    Πρόταση
76.      Υπό το πρίσμα των προεκτεθέντων, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στο πρώτο, το δεύτερο και το τρίτο προδικαστικό ερώτημα του Sąd Okręgowy w Częstochowie (περιφερειακού δικαστηρίου Częstochowa, Πολωνία) ως εξής:
1)       Το άρθρο 1, παράγραφος 2, της οδηγίας 93/13 του Συμβουλίου, της 5ης Απριλίου 1993, σχετικά με τις καταχρηστικές ρήτρες των συμβάσεων που συνάπτονται με καταναλωτές,
έχει την έννοια ότι ρήτρα η οποία περιλαμβάνεται σε σύμβαση ενυπόθηκου δανείου συναφθείσα μεταξύ καταναλωτή και επαγγελματία και η οποία προβλέπει ότι το εφαρμοστέο στο δάνειο επιτόκιο είναι κυμαινόμενο, βασιζόμενο στον δείκτη αναφοράς WIBOR 6M, εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας εφόσον οι διατάξεις του εθνικού δικαίου δεν προβλέπουν την υποχρεωτική εφαρμογή του συγκεκριμένου δείκτη και συγκεκριμένου επιμέρους επιτοκίου αυτού ανεξαρτήτως της επιλογής των συμβαλλομένων.
2)       Το άρθρο 4, παράγραφος 2, της οδηγίας 93/13
έχει την έννοια ότι επιτρέπει την εξέταση της καταχρηστικότητας ρήτρας που περιέχεται σε σύμβαση ενυπόθηκου δανείου συναφθείσα μεταξύ καταναλωτή και επαγγελματία και προβλέπει την εφαρμογή στη σύμβαση αυτή
κυμαινόμενου επιτοκίου βάσει του δείκτη αναφοράς WIBOR 6M, εφόσον η ρήτρα δεν είναι διατυπωμένη κατά τρόπο σαφή και κατανοητό (απαίτηση διαφάνειας). Προκειμένου να συμμορφώνεται με την απαίτηση αυτή, ο επαγγελματίας οφείλει να ενημερώσει τον καταναλωτή κατά τρόπο επαρκώς συγκεκριμένο και ακριβή σχετικά με το όνομα του δείκτη αναφοράς που χρησιμοποιείται και με το όνομα του διαχειριστή αυτού, καθώς και σχετικά με τις δυνητικές επιπτώσεις που απορρέουν για τον καταναλωτή από τη χρήση του δείκτη αυτού, ώστε ο τελευταίος να είναι σε θέση να υπολογίσει, μεταξύ άλλων, το συνολικό κόστος του δανείου του. Οι δε πληροφορίες αυτές θα πρέπει να παρέχονται από τον πιστωτικό φορέα, είτε άμεσα είτε έμμεσα, κατά τέτοιο τρόπο, ώστε να αποκαλύπτονται πλήρως τόσο η εφαρμοζόμενη μεθοδολογία όσο και οι βασικοί παράγοντες που προκαλούν διακυμάνσεις του δείκτη επιτοκίου και να μη δίνεται στρεβλή εικόνα του χαρακτήρα του δείκτη.
3)       Το άρθρο 3, παράγραφος 1, της οδηγίας 93/13
έχει την έννοια ότι το εθνικό δικαστήριο πρέπει να εκτιμήσει αν η συμβατική ρήτρα που προβλέπει κυμαινόμενο επιτόκιο βάσει του δείκτη αναφοράς WIBOR αντιβαίνει στις επιταγές της καλής πίστης και δημιουργεί εις βάρος του καταναλωτή σημαντική ανισορροπία ανάμεσα στα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις των μερών που απορρέουν από τη σύμβαση. Κατά την εκτίμηση αυτή, και στο πλαίσιο της συνολικής εξέτασης του καταχρηστικού ή μη χαρακτήρα της συμβατικής ρήτρας, το εθνικό δικαστήριο θα πρέπει να εξακριβώσει αν ο πιστωτικός φορέας, εφόσον συναλλασσόταν κατά τρόπο έντιμο και δίκαιο με τον καταναλωτή, μπορούσε ευλόγως να αναμένει ότι ο καταναλωτής θα δεχόταν μια τέτοια ρήτρα κατόπιν ατομικής
διαπραγματεύσεως. Προς τούτο, θα πρέπει να εξακριβωθεί αν ο καταναλωτής συναίνεσε στην ανάληψη του κινδύνου που απορρέει από την επίμαχη συμβατική ρήτρα αφού προηγουμένως είχε λάβει πλήρεις και ακριβείς πληροφορίες. Ωστόσο, η εξέταση του εθνικού δικαστηρίου δεν μπορεί να επεκταθεί στον ίδιο τον δείκτη WIBOR, ούτε στον τρόπο κατά τον οποίο διαμορφώνεται.
1      Γλώσσα του πρωτοτύπου: η αγγλική.
2      Οδηγία του Συμβουλίου, της 5ης Απριλίου 1993, σχετικά με τις καταχρηστικές ρήτρες των συμβάσεων που συνάπτονται με καταναλωτές (ΕΕ 1993, L 95, σ. 29).
3      Κανονισμός του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 8ης Ιουνίου 2016, σχετικά με τους δείκτες που χρησιμοποιούνται ως δείκτες αναφοράς σε χρηματοπιστωτικά μέσα και χρηματοπιστωτικές συμβάσεις ή για τη μέτρηση της απόδοσης επενδυτικών κεφαλαίων, και για την τροποποίηση των οδηγιών 2008/48/ΕΚ και 2014/17/ΕΕ και του κανονισμού (ΕΕ) αριθ. 596/2014 (ΕΕ 2016, L 171, σ. 1).
4      Βλ. αιτιολογική σκέψη 10 του εκτελεστικού κανονισμού (ΕΕ) 2019/482 της Επιτροπής, της 22ας Μαρτίου 2019, για την τροποποίηση του εκτελεστικού κανονισμού (ΕΕ) 2016/1368 για την κατάρτιση καταλόγου δεικτών αναφοράς κρίσιμης σημασίας που χρησιμοποιούνται στις χρηματοπιστωτικές αγορές σύμφωνα με τον κανονισμό (ΕΕ) 2016/1011 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου (ΕΕ 2019, L 82, σ. 26).
5      Dz. U. του 2017, θέση 819, όπως έχει τροποποιηθεί, στο εξής: νόμος για τα ενυπόθηκα δάνεια.
6      Νόμος της 29ης Αυγούστου 1997 περί τραπεζικού δικαίου
(Dz. U. του 2023, θέση 2488, όπως έχει μεταγενέστερα τροποποιηθεί).
7      Ως «διαχειριστής» ορίζεται το φυσικό ή νομικό πρόσωπο που ελέγχει την παροχή ενός δείκτη αναφοράς. Βλ. άρθρο 3, παράγραφος 1, σημείο 6, του κανονισμού 2016/1011.
8      Εκτελεστικός κανονισμός της 11ης Αυγούστου 2016 για την κατάρτιση καταλόγου δεικτών αναφοράς κρίσιμης σημασίας που χρησιμοποιούνται στις χρηματοπιστωτικές αγορές σύμφωνα με τον κανονισμό (ΕΕ) 2016/1011 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου (ΕΕ 2016, L 217, σ. 1). Στις 22 Μαρτίου 2019 ο δείκτης WIBOR περιλήφθηκε στον κατάλογο του εκτελεστικού κανονισμού 2019/482 ως δείκτης αναφοράς κρίσιμης σημασίας κατ’ εφαρμογήν του άρθρου 20, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, του κανονισμού 2016/1011.
9      Συναφώς, το αιτούν δικαστήριο αναφέρεται στο γεγονός ότι ο δείκτης WIBOR 6M βασίζεται σε δεδομένα που παρέχουν οι ίδιες οι τράπεζες και τα οποία δεν αφορούν συναλλαγές, ήτοι στο γεγονός ότι οι τράπεζες στην πραγματικότητα δεν πραγματοποιούν συναλλαγές μεταξύ τους βάσει των δεδομένων αυτών.
10      Όσον αφορά τον δείκτη WIBOR, η επιτροπή χρηματοοικονομικής εποπτείας εξέδωσε σχετική απόφαση στις 16 Δεκεμβρίου 2020, με την οποία διαπίστωσε ότι η διαδικασία που ακολουθεί ο διαχειριστής κατά την παροχή του δείκτη WIBOR συμμορφώνεται με τις απαιτήσεις του δικαίου της Ένωσης.
11      Βλ. την ιστοσελίδα της GPW Benchmark, ιδίως την ενότητα «Κανονισμοί για τους δείκτες αναφοράς επιτοκίων WIBID και WIBOR», Βαρσοβία, 30 Νοεμβρίου 2017 (στο εξής, για τις ανάγκες των παρουσών προτάσεων: κανονισμοί WIBOR)· διαθέσιμοι στη διεύθυνση https://gpwbenchmark.pl/pub/BENCHMARK/files/Regulations_for_WIBID_and_WIBOR_Reference_Rates.pdf.
12      Ο δείκτης WIBOR είναι «δείκτης αναφοράς επιτοκίου» κατά την έννοια του άρθρου 3, παράγραφος 1, σημεία 22 και 25, του κανονισμού 2016/1011. Άλλος δείκτης που χρησιμοποιείται στην Πολωνία είναι ο δείκτης WIBID (ακρωνύμιο του Warsaw Interbank Bid Rate). Αντλώ τις σχετικές πληροφορίες από την ιστοσελίδα «Κανονισμοί» της GPW Benchmark.
13      Το άρθρο 11 του κανονισμού 2016/1011 ορίζει τις απαιτήσεις που διέπουν τα δεδομένα εισόδου για την παροχή δεικτών αναφοράς (βλ. επίσης σημείο 52 των παρουσών προτάσεων). Το δε άρθρο 12 του ίδιου κανονισμού ορίζει τις απαιτήσεις που διέπουν τη μεθοδολογία για τον προσδιορισμό δεικτών αναφοράς όπως ο WIBOR.
14      Το άρθρο 15 του κανονισμού 2016/1011 ορίζει τις απαιτήσεις που διέπουν τον κώδικα δεοντολογίας που οφείλουν να τηρούν οι συνεισφέροντες (π.χ. οι τράπεζες), ο οποίος πρέπει να περιλαμβάνει, μεταξύ άλλων, τις πολιτικές που θα πρέπει να ακολουθούνται όσον αφορά την άσκηση διακριτικής ευχέρειας σε ό,τι αφορά την υποβολή δεδομένων εισόδου. Εφόσον παραστεί ανάγκη για ουσιώδεις μεταβολές της μεθόδου καθορισμού των επιτοκίων αναφοράς, ο διαχειριστής διεξάγει δημόσια διαβούλευση με τη συμμετοχή των ενδιαφερομένων, όπως οι χρήστες των επιτοκίων, οι αρμόδιες αρχές, και η πολωνική κεντρική τράπεζα.
15      Κανονισμοί WIBOR, σ. 9.
16      Βλ., κατ’ αρχήν, Kosiorowski, M., και Szczęsna, A., «WIBOR
litigation, part 1: Can
the
WIBOR
benchmark
be
challenged
as
the
basis
for
setting
variable
interest
rates?»,
12 Ιουνίου 2025· διαθέσιμο στη διεύθυνση: https://codozasady.pl/en/p/wibor-litigation-part-1-can-the-wibor-benchmark-be-challenged-as-the-basis-for-setting-variable-interest-rates-.
17      Η μέθοδος που ακολουθείται έχει ως εξής: i) εάν υποβληθούν 10 ή περισσότερες προσφορές: αποκλείονται οι δύο υψηλότερες και οι δύο χαμηλότερες και εξάγεται ο μέσος όρος των λοιπών· ii) εάν υποβληθούν 8 ή 9 προσφορές: αποκλείεται η υψηλότερη και η χαμηλότερη και εξάγεται ο μέσος όρος των λοιπών· iii) εάν υποβληθούν 6 ή 7 προσφορές: εξάγεται ο μέσος όρος του συνόλου των προσφορών· και iv) εάν υποβληθούν 5 ή λιγότερες προσφορές: δεν ορίζεται επιτόκιο WIBOR για το αντίστοιχο χρονικό διάστημα.
18      Τα επιτόκια αναφοράς εκάστης εργάσιμης ημέρας δημοσιεύονται στον δικτυακό τόπο του διαχειριστή· βλ. κανονισμούς WIBOR, όρος 7.1.
19      Βλ. σημείο 10 των παρουσών προτάσεων.
20      Βλ. απόφαση της 30ής Μαΐου 2024, Raiffeisen Bank (C‑176/23, EU:C:2024:443, σκέψη 22 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
21      Απόφαση της 3ης Μαρτίου 2020, Gómez del Moral Guasch (C‑125/18, στο εξής: απόφαση Gómez del Moral Guasch I, EU:C:2020:138, σκέψεις 31 και 32 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
22      Βλ. απόφαση της 30ής Μαΐου 2024, Raiffeisen Bank (C‑176/23, EU:C:2024:443, σκέψη 27 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
23      Όπ.π. (σκέψη 33). Βλ. επίσης σκέψη 36 της ίδιας αποφάσεως.
24      Βλ. σημείο 5 της διατάξεως περί παραπομπής (απόδοση στη γαλλική γλώσσα· στο εξής κάθε αναφορά στη διάταξη περί παραπομπής θα αφορά τη συγκεκριμένη γλωσσική απόδοση).
25      Βλ. Sampławski, K., «WIBOR pod lupą TSUE – analiza prawna pytań prejudycjalnych – pytanie nr 1.» («Ο δείκτης WIBOR υπό τον έλεγχο του Δικαστηρίου – Νομική ανάλυση των προδικαστικών ερωτημάτων – Ερώτημα αριθ. 1.»), 11 Σεπτεμβρίου 2024· διαθέσιμο στη διεύθυνση: https://www.bankowebezprawie.pl/wibor-pod-lupa-tsue-analiza-prawna-pytan-prejudycjalnych-pytanie-nr-1/.
26      Όπως ισχυρίζεται ο J.J. στις ενώπιον του Δικαστηρίου παρατηρήσεις του.
27      Απόφαση της 10ης Ιουνίου 2021, Prima banka Slovensko (C‑192/20, EU:C:2021:480, σκέψη 32 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
28      Άρθρο 13 του κανονισμού 2016/1011, το οποίο επιγράφεται «Διαφάνεια της μεθοδολογίας».
29      Βλ. σημείο 15 των παρουσών προτάσεων.
30      Βλ. σημείο 19 των παρουσών προτάσεων.
31      Διά του κανονισμού 2019/482.
32      Βλ. αιτιολογική σκέψη 10 του κανονισμού 2019/482.
33      Απόφαση της 10ης Ιουνίου 2021, BNP Paribas Personal Finance (C‑609/19, EU:C:2021:469, σκέψη 27).
34      Όπ.π. (σκέψη 28).
35      Απόφαση της 21ης Μαρτίου 2024, Profi Credit Bulgaria (Συμπληρωματικές υπηρεσίες σχετικές με τη σύμβαση πίστωσης) (C‑714/22, EU:C:2024:263, σκέψη 60).
36      Απόφαση της 10ης Ιουνίου 2021, BNP Paribas Personal Finance (C‑776/19 έως C‑782/19, EU:C:2021:470, σκέψη 53).
37      Όπ.π. (σκέψη 54).
38      Απόφαση της 21ης Μαρτίου 2024, Profi Credit Bulgaria (Συμπληρωματικές υπηρεσίες σχετικές με τη σύμβαση πίστωσης) (C‑714/22, EU:C:2024:263, σκέψη 61).
39      Πρβλ. απόφαση της 20ής Σεπτεμβρίου 2017, Andriciuc κ.λπ. (C‑186/16, EU:C:2017:703, σκέψη 43).
40      Απόφαση
Gómez del Moral Guasch I (σκέψη 50).
41      Όπ.π. (σκέψη 51).
42      Όπ.π. (σκέψη 52).
43      Όπ.π. (σκέψη 53).
44      Όπ.π. (σκέψη 54).
45      Όπ.π. (σκέψη 55).
46      Απόφαση της 12ης Δεκεμβρίου 2024, Kutxabank (C‑300/23, EU:C:2024:1026, σκέψη 83).
47      Πρβλ. απόφαση της 12ης Δεκεμβρίου 2024, Kutxabank (C‑300/23, EU:C:2024:1026, σκέψεις 84 και 90).
48      Οδηγία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 23ης Απριλίου 2008, για τις συμβάσεις καταναλωτικής πίστης και την κατάργηση της οδηγίας 87/102/ΕΟΚ του Συμβουλίου (ΕΕ 2008, L 133, σ. 66).
49      Οδηγία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 4ης Φεβρουαρίου 2014, σχετικά με τις συμβάσεις πίστωσης για καταναλωτές για ακίνητα που προορίζονται για κατοικία και την τροποποίηση των οδηγιών 2008/48/ΕΚ και 2013/36/ΕΕ και του κανονισμού (ΕΕ) αριθ. 1093/2010 (ΕΕ 2014, L 60, σ. 34).
50      Βλ. σημείο 16 των παρουσών προτάσεων.
51      Βλ. υποσημείωση 43 των παρουσών προτάσεων.
52      Βλ., ιδίως, τμήμα 8, σημείο 1, της διατάξεως περί παραπομπής, σ. 26.
53      Απόφαση της 26ης Ιανουαρίου 2017, Banco Primus (C‑421/14, στο εξής: απόφαση Banco Primus, EU:C:2017:60, σκέψη 58 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
54      Πρβλ. απόφαση της 13ης Ιουλίου 2023, Banco Santander (Παραπομπή σε επίσημο δείκτη) (C‑265/22, EU:C:2023:578, σκέψη 65
και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
55      Απόφαση Banco Primus (σκέψη 60 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
56      Όπ.π. (σκέψη 61 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
57      Απόφαση Banco Primus (σκέψη 57 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
58      Διάταξη της 17ης Νοεμβρίου 2021, Gómez del Moral Guasch (C‑655/20, EU:C:2021:943, σκέψη 37).
59      Τούτο βέβαια με βάση τις απαντήσεις που προτείνω να δοθούν στο πρώτο και το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα. Σε άλλα κράτη μέλη, λόγω του ισχύοντος εθνικού νομοθετικού πλαισίου, εξακολουθεί να υπάρχει το ενδεχόμενο παρόμοιες συμβατικές ρήτρες να εξαιρούνται πράγματι από το πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 93/13.
60      Σημείο 55 των παρουσών προτάσεων.
61      Απόφαση της 13ης Ιουλίου 2023, Banco Santander (Παραπομπή σε επίσημο δείκτη) (C‑265/22, EU:C:2023:578, σκέψη 66).
62      Διάταξη περί παραπομπής, σελίδα 26, σημείο 1 επ.
63      Βλ. σημείο 64 των παρουσών προτάσεων και εκεί μνημονευόμενη νομολογία.