62008CC0199
KONKLUŻJONIJIET TAL-AVUKAT ĠENERALI
TRSTENJAK
ippreżentati fl-14 ta’ Mejju 2009 (
1
)
Kawża C-199/08
Erhard Eschig
vs
UNIQA Sachversicherung AG
“Assigurazzjoni għall-ispejjeż legali — Direttiva 87/344/KEE — Artikolu 4(1) — Għażla libera ta’ avukat mill-persuna assigurata — Limitazzjoni kuntrattwali — Diversi persuni assigurati li sofrew danni mill-istess avveniment — Għażla ta’ rappreżentant legali mill-assiguratur”
I — Introduzzjoni
1.
Dan ir-rinviju għal deċiżjoni preliminari jikkonċerna domanda preliminari mressqa mill-Oberster Gerichtshof Awstrijaka (iktar ’il quddiem: il-“qorti tar-rinviju”) dwar l-interpretazzjoni tad-Direttiva tal-Kunsill 87/344/KEE, tat-22 ta’ Ġunju 1987, dwar il-koordinazzjoni ta’ liġijiet, regolamenti u dispożizzjonijiet amministrattivi rigward l-assigurazzjoni għall-ispejjeż legali (
2
). Id-domanda preliminari tikkonċerna l-Artikolu 4(1)(a) tad-Direttiva 87/344, li jipprovdi li persuna assigurata b’kopertura ta’ spejjeż legali, meta tirrikorri għand avukat jew persuna oħra kkwalifikata debitament skont il-liġi nazzjonali sabiex jiġu difiżi, irrappreżentati jew protetti l-interessi ta’ din il-persuna assigurata fi kwalunkwe proċedimenti ġudizzjarji jew amministrattivi, għandha tkun libera li tagħżel ir-rappreżentant legali tagħha (iktar ’il quddiem, meta jsir riferiment għal avukat jew kwalunkwe persuna oħra kkwalifikata debitament skont il-liġi nazzjonali, se tintuża l-frażi ġenerali “rappreżentant legali”).
2.
Il-kawża prinċipali rriżultat mir-rifjut tal-konvenuta fil-kawża prinċipali li tħallas lura lir-rikorrent fil-kawża prinċipali l-ispejjeż tal-avukat li dan tal-aħħar irrikorra għalih inkonnessjoni mal-falliment ta’ żewġ impriżi ta’ servizzi ta’ investiment. Ir-raġuni li qed tagħti l-konvenuta għar-rifjut tagħha hija li l-kundizzjonijiet ġenerali tal-assigurazzjoni, li fuqhom huwa bbażat il-kuntratt, jagħtuha d-dritt li tagħżel ir-rappreżentant legali, peress li diversi persuni assigurati magħha sofrew danni minħabba dan il-falliment u, għalhekk, dan huwa każ ta’ dannu kollettiv.
3.
Il-qorti tar-rinviju tixtieq tkun taf jekk l-Artikolu 4(1)(a) tad-Direttiva 87/344 għandux jinftiehem bħala li jipprekludi l-interpretazzjoni ta’ dispożizzjoni nazzjonali, li tipprovdi li assiguratur tal-ispejjeż legali jista’ jdaħħal fl-assigurazzjoni, għall-ispejjeż legali, klawżola li tipprovdi li — fil-każijiet fejn għadd kbir ta’ persuni assigurati jsofru danni minħabba l-istess avveniment — l-assiguratur tal-ispejjeż legali għandu d-dritt li jagħżel ir-rappreżentant legali, biex b’hekk il-persuna assigurata individwali tkun limitata fid-dritt tagħha li tagħżel bil-libertà kollha r-rappreżentant legali (iktar ’il quddiem: il-“klawżola dwar dannu kollettiv”)
II — Il-kuntest ġuridiku
A — Id-dritt Komunitarju
4.
Skont il-verżjoni bil-Ġermaniż (
3
) tal-ħdax-il premessa tad-Direttiva 87/344, l-interess ta’ persuni assigurati li jkollhom il-kopertura ta’ spejjeż legali jfisser li l-persuna assigurata għandha tkun tista’ tagħżel hija stess avukat jew persuna oħra kkwalifikata debitament skont il-liġi nazzjonali fi kwalunkwe proċedimenti ġudizzjarji jew amministrattivi u, b’mod partikolari, kull meta jkun hemm kunflitt ta’ interessi.
5.
Skont it-tnax-il premessa tad-Direttiva 87/344, l-Istati Membri għandhom jingħataw l-għażla li jeżentaw impriżi mill-obbligu li jagħtu lill-persuna assigurata din l-għażla libera ta’ avukat jekk l-assigurazzjoni ta’ spejjeż legali tkun limitata għal każijiet li joriġinaw mill-użu ta’ vetturi tat-triq fit-territorju tagħhom u jekk jiġu sodisfatti kundizzjonijiet restrittivi oħrajn.
6.
L-Artikolu 3 tad-Direttiva 87/344 jipprovdi dan li ġej:
“1.   Il-kopertura ta’ spejjeż legali għandha tkun is-suġġett ta’ kuntratt separat minn dak imfassal għall-klassijiet l-oħrajn ta’ assigurazzjoni jew għandha tkun ittrattata f’taqsima separata ta’ polza singola li fiha n-natura tal-kopertura ta’ l-ispejjeż legali u, jekk l-Istat Membru jitlob hekk, l-ammonti tal-laġġu [tal-primjum] rilevanti huma speċifikati.
2.   Kull Stat Membru għandu jieħu l-miżuri neċessarji biex jassigura li l-impriżi stabbiliti fit-territorju tiegħu jadottaw, skond l-għażla imposta mill-Istat Membru, jew fl-għażla tagħhom, jekk l-Istat Membru jaqbel, mill-anqas waħda mis-soluzzjonijiet li ġejjin, li huma alternattivi:
(a)
l-impriża għandha tassigura li l-ebda membru tal-persunal li hu kkonċernat bl-amministrazzjoni ta’ pretensjonijiet ta’ spejjeż legali jew b’parir legali fir-rigward tagħhom ma jwettaq fl-istess waqt attività simili:
—
jekk l-impriża tkun waħda komposta, għal klassi oħra operata minnha,
—
irrispettivament minn jekk l-impriża tkunx komposta jew waħda speċjalizzata, f’[impriża] oħra li jkollha rabtiet finanzjarji, kummerċjali jew amministrattivi ma’ l-ewwel impriża u li teżerċita waħda jew aktar mill-klassijiet l-oħrajn ta’ assigurazzjoni stabbiliti fid-Direttiva 73/239/KEE;
(b)
l-impriża għandha tafda l-amministrazzjoni tal-pretensjonijiet fir-rigward ta’ assigurazzjoni dwar spejjeż legali għal impriża li jkollha personalità ġuridika separata. Dik l-impriża għandha tissemma fil-kuntratt separat jew taqsima separata msemmija fil-paragrafu 1. Jekk l-impriża li jkollha personalità ġuridika separata jkollha rabtiet ma’ impriża li twettaq klassi oħra ta’ l-assigurazzjoni waħda jew oħra msemmija fil-punt A ta’ l-Anness għad-Direttiva 73/239/KEE, membri tal-persunal ta’ l-impriża li huma kkonċernati bl-ipproċessar ta’ pretensjonijiet jew bil-parir legali konness ma’ dan l-ipproċessar ma jistgħux isegwu l-istess attività jew attività simili fl-impriża l-oħra fl-istess waqt. Barraminnhekk, Stati Membri jistgħu jimponu l-istess ħtiġiet fuq il-membri tal-korp ta’ l-amministrazzjoni;
(ċ)
l-impriża għandha, fil-kuntratt, tagħti lill-persuna assigurata id-dritt li tafda d-difiża ta’ l-interessi tagħha, mill-mument li jkollha d-dritt li tagħmel pretensjoni lill-assiguratur tagħha skond il-polza, lil avukat ta’ l-għażla tagħha jew, sal-limiti li l-liġi nazzjonali tippermetti hekk, lil xi persuna oħra ikkwalifikata b’mod approprjat.
3.   Indipendentament mis-soluzzjoni adottata, l-interess tal-persuni li jkollhom kopertura ta’ spejjeż legali għandu jitqies bħala salvagwardjat b’manjiera ekwivalenti skond din id-Direttiva.”
7.
L-Artikolu 4 tad-Direttiva 87/344 jipprovdi dan li ġej:
“1.   Kull kuntratt ta’ assigurazzjoni ta’ spejjeż legali għandu espressament jirrikonoxxi li:
(a)
meta jsir rikors lil avukat jew persuna oħra kkwalifikata kif approprjat [debitament] skond il-liġi nazzjonali sabiex jiġu difiżi, irrappreżentati jew servuti l-interessi tal-persuna assigurata f’kull inkjesta jew proċedura [proċedimenti ġudizzjarji jew amministrattivi], dik il-persuna assigurata għandha tkun libera li tagħżel dan l-avukat jew persuna oħra;
(b)
il-persuna assigurata għandha tkun libera li tagħżel avukat jew, jekk tippreferi hekk u sal-limitu li l-liġi nazzjonali tippermetti, kull persuna oħra kkwalifikata kif approprjat [debitament], biex isservi l-interessi tagħha kull meta jkun hemm konflitt ta’ l-interessi.
2.   Avukat tfisser persuna intitolata li ssegwi l-attivitajiet professjonali tagħha skond id-denominazzjonijiet stabbiliti fid-Direttiva tal-Kunsill 77/249/KEE […].”
8.
L-Artikolu 5 tad-Direttiva 87/344 jipprovdi kif ġej:
“1.   Kull Stat Membru jista’ jipprovdi eżenzjoni mill-applikazzjoni ta’ l-Artikolu 4(1) għal assigurazzjoni ta’ spejjeż legali jekk il-kundizzjonijiet kollha li ġejjin jiġu ssodisfati:
(a)
l-assigurazzjoni hija llimitata għal każijiet li joriġinaw mill-użu ta’ vetturi tat-triq fit-territorju ta’ l-Istat Membru kkonċernat;
(b)
l-assigurazzjoni hi konnessa ma’ kuntratt biex tkun ipprovduta assistenza fil-każ ta’ inċident jew ħsara li jinvolvu vettura tat-triq;
(ċ)
la l-assiguratur ta’ spejjeż legali u lanqas l-assigurat dwar l-assistenza m’għandu jwettaq xi klassi ta’ assigurazzjoni ta’ responsabbiltà;
(d)
huma meħuda miżuri sabiex il-parir legali u r-rappreżentanza ta’ kull wieħed mill-partijiet għal kwistjoni jkunu effetwati minn avukati kompletament indipendenti meta dawn il-partijiet ikunu assigurati għal spejjeż legali mill-istess assiguratur.
2.   L-eżenzjoni mogħtija minn Stat Membru lil impriża skond il-paragrafu 1 m’ għandhiex taffettwa l-applikazzjoni ta’ l-Artikolu 3(2).”
B — Id-dritt nazzjonali
9.
Id-dispożizzjonijiet nazzjonali ta’ riferiment huma l-Artikoli 158(k) u 158 (p) tal-Versicherungsvertragsgesetzes tal-1958 (Liġi dwar il-kuntratti tal-assigurazzjoni; iktar ’il quddiem: il-“VersVG”). L-Artikolu 158(k) tal-VersVG jipprovdi dan li ġej:
“(1).   Il-persuna assigurata għandha d-dritt li tagħżel bil-libertà kollha bħala r-rappreżentant tagħha fi proċedimenti ġudizzjarji jew amministrattivi persuna awtorizzata biex teżerċita l-professjoni ta’ rappreżentant legali. Barra minn hekk, il-persuna assigurata tista’ tagħżel bil-libertà kollha avukat għall-protezzjoni ulterjuri tal-interessi legali tagħha jekk jinqala’ kunflitt ta’ interessi mal-assiguratur.
(2)   Fil-kuntratt tal-assigurazzjoni jista’ jsir qbil biex il-persuna assigurata tkun tista’ tagħżel bħala r-rappreżentant tagħha fi proċedimenti ġudizzjarji jew amministrattivi biss persuna awtorizzata biex teżerċita l-professjoni ta’ rappreżentant legali li l-uffiċċju legali tagħha jkun stabbilit fejn ikollha s-sede tagħha l-awtorità ġudizzjarja jew amministrattiva kompetenti fl-ewwel istanza għall-proċedimenti inkwistjoni. F’każ li inqas minn erba’ persuni ta’ din ix-xorta jkollhom l-uffiċċju legali tagħhom fl-imsemmi post, id-dritt għall-għażla jrid ikun estiż għall-persuni li jkollhom uffiċċju legali fiż-żona tal-qorti tal-ewwel istanza tal-post fejn għandha s-sede tagħha l-imsemmija awtorità.
(3)   Il-persuna assigurata li titlob l-assistenza ta’ rappreżentant legali għal proċedimenti ġudizzjarji jew amministrattivi għandha tkun informata bid-dritt li għandha skont l-ewwel sentenza tal-Artikolu 158(k)(1); jekk jinqala’ kunflitt ta’ interessi, il-persuna assigurata għandha tkun informata bid-dritt tagħha skont it-tieni sentenza tal-Artikolu 158(k)(1). Jekk l-assiguratur ikun inkariga impriża oħra bil-likwidazzjoni tal-pretensjonijiet (it-tieni sentenza tal-Artikolu 158 j), l-obbligi ta’ informazzjoni għandhom jaqgħu fuq din l-impriża.”
Kundizzjonijiet ġenerali tal-assigurazzjoni għall-ispejjeż legali
10.
Il-kundizzjonijiet ġenerali tal-assigurazzjoni għall-ispejjeż legali huma mudell ta’ kundizzjonijiet ipprovdut mill-Assoċjazzjoni Awstrijaka tal-Assigurazzjonijiet. L-Artikolu 6.7.3. ta’ dawn il-kundizzjonijiet, fil-verżjoni fis-seħħ fl-1995 (iktar ’il quddiem: l-“ARB tal-1995”) jipprovdi dan li ġej:
“Jekk għadd ta’ persuni assigurati jkunu koperti b’assigurazzjoni għall-protezzjoni tal-interessi legali tagħhom fuq il-bażi ta’ kuntratt wieħed jew iktar tal-assigurazzjoni u l-interessi tagħhom jirreferu għall-istess kontroparti jew kontropartijiet minħabba l-istess avveniment jew minħabba avvenimenti simili, l-assiguratur għandu jkollu d-dritt li għall-ewwel jillimita s-servizzi tiegħu għad-difiża mhux ġudizzjarja tal-interessi legali tal-persuni assigurati u għat-tressiq tal-każijiet pilota (test cases) meħtieġa permezz ta’ rappreżentanti legali li jagħżel huwa stess. Jekk il-persuni assigurati ma jkunux jew ma jibqgħux protetti suffiċjentement minn dawn il-miżuri kontra t-telf tad-drittijiet tagħhom, b’mod partikolari minħabba l-preskrizzjoni, l-assiguratur għandu jħallas ukoll l-ispejjeż tal-kawżi kollettivi jew ta’ forom kollettivi oħrajn ta’ protezzjoni mhux ġudizzjarja u ta’ protezzjoni ġudizzjarja tal-interessi permezz ta’ rappreżentanti legali li jagħżel huwa stess.”
III — Il-fatti li wasslu għall-kawża, il-kawża prinċipali u d-domandi preliminari
11.
Ir-rikorrent fil-kawża prinċipali, Dr. E. Eschig, ikkonkluda mal-konvenuta fil-kawża prinċipali, UNIQA Sachversicherung AG, assigurazzjoni għall-ispejjeż legali, li fir-rigward tagħha ġie miftiehem li jkunu applikati l-ARB tal-1995.
12.
Ir-rikorrent fil-kawża prinċipali kien investa flus f’żewġ impriżi ta’ servizzi ta’ investiment. Dawn l-impriżi fallew. Il-falliment tagħhom affetwa lir-rikorrent fil-kawża prinċipali u lil xi eluf ta’ investituri oħrajn. Ir-rikorrent fil-kawża prinċipali inkariga lil uffiċċju legali stabbilit fil-post fejn kellu r-residenza tiegħu sabiex jirrappreżentah, fost l-oħrajn, fil-proċedimenti ta’ falliment li jikkonċernaw l-assi tal-impriżi, fi proċedimenti kriminali li nbdew fil-konfront tal-korpi ta’ dawn l-impriżi u fi proċedimenti mressqa kontra r-Repubblika tal-Awstrija minħabba nuqqasijiet fil-kontroll tas-suq finanzjarju.
13.
Ir-rikorrent fil-kawża prinċipali talab lill-konvenuta fil-kawża prinċipali l-approvazzjoni biex jikseb il-kopertura tal-ispejjeż legali għall-ħidma li diġà saret u li għad trid issir min-naħa tal-avukati tiegħu. Il-konvenuta fil-kawża prinċipali ċaħdet din l-approvazzjoni, u osservat li madwar 180 persuna li sofrew danni kienu assigurati għall-ispejjeż legali magħha. Skont il-konvenuta fil-kawża prinċipali, l-Artikolu 6.7.3 tal-ARB tal-1995 jipprovdi li, f’każ bħal dan, il-persuni assigurati b’kopertura ta’ spejjeż legali, minflok ma jagħtu bidu għal proċedimenti individwali, jistgħu jingħaqdu flimkien f’każijiet pilota (test cases) jew kawżi kollettivi u li, f’tali każ, għandu jkun l-assiguratur li jagħżel ir-rappreżentant legali. Għaldaqstant, il-konvenuta fil-kawża prinċipali sostniet li mhijiex obbligata tħallas lura l-ispejjeż tal-proċedimenti individwali mibdija mir-rikorrent fil-kawża prinċipali.
14.
Ir-rikorrent fil-kawża prinċipali għalhekk ressaq rikors kontra l-konvenuta fil-kawża prinċipali, fejn talab, l-ewwel nett, li l-konvenuta tkun ikkundannata tħallas l-ispejjeż għall-ħidma tal-avukati tiegħu fl-imsemmija proċedimenti u fil-proċedimenti futuri u, it-tieni nett, li l-Artikolu 6.7.3 tal-ARB tal-1995 jiġi ddikjarat ineffettiv u, għaldaqstant, bħala li ma jagħmilx parti integrali mill-assigurazzjoni għall-ispejjeż legali. It-talbiet tar-rikorrent fil-kawża prinċipali ġew miċħuda f’żewġ istanzi. Il-qrati fiż-żewġ istanzi ddikjaraw li interpretazzjoni tal-Artikolu 158(k) tal-VersVG li tgħid li klawżola dwar dannu kollettiv bħall-Artikolu 6.7.3 tal-ARB tal-1995 hija ammissibli hija konformi mal-Artikolu 4(1)(a) tad-Direttiva 87/344.
15.
Il-qorti tar-rinviju, li quddiemha tressaq appell fil-kassazzjoni, għandha xi dubji rigward l-interpretazzjoni tal-Artikolu 4(1)(a) tad-Direttiva 87/344. Minn naħa, l-Artikolu 4(1)(a) tad-Direttiva 87/344 jipprovdi d-dritt għall-għażla libera tar-rappreżentant legali, element li jixhed favur l-argument tar-rikorrent fil-kawża prinċipali. Min-naħa l-oħra, però, hemm raġunijiet tajba sabiex tkun ammessa klawżola dwar dannu kollettiv jekk għadd kbir ta’ persuni assigurati b’kopertura ta’ spejjeż legali jkunu sofrew danni minħabba l-istess avveniment. It-tressiq ta’ każ pilota (test case) jew ta’ kawża kollettiva għal għadd ta’ persuni assigurati b’kopertura ta’ spejjeż legali min-naħa ta’ rappreżentant legali wieħed twassal għal ferm inqas spejjeż meta mqabbla mat-tressiq ta’ għadd ta’ kawżi individwali. Kontroll tal-ispejjeż bħal dan jidher li huwa anki fl-interess tal-istess persuni assigurati.
16.
Fil-każ li tali interpretazzjoni tal-Artikolu 158(k) tal-VersVG tirriżulta li hija konformi mal-Artikolu 4(1)(a) tad-Direttiva 87/344, għandhom jiġu identifikati l-kriterji li fuq il-bażi tagħhom għandha ssir distinzjoni bejn każ ta’ dannu kollettiv u każijiet oħrajn. Il-qorti tar-rinviju għandha dubju dwar jekk klawżola bħal dik prevista mill-Artikolu 6.7.3 tal-ARB tal-1995, li tipprovdi li d-dritt tal-assiguratur tal-ispejjeż legali li jagħżel ir-rappreżentat legali jirriżulta hekk kif jidher li jkunu involuti għadd ta’ persuni assigurati b’kopertura ta’ spejjeż legali, tistax tkun konformi mal-għanijiet u mar-rekwiżiti tad-Direttiva 87/344.
17.
Il-qorti tar-rinviju ssospendiet il-kawża prinċipali u għamlet lill-Qorti tal-Ġustizzja d-domandi preliminari li ġejjin:
“1)
L-Artikolu 4(1) tad-Direttiva tal-Kunsill 87/344/KEE, tat-22 ta’ Ġunju 1987, dwar il-koordinazzjoni ta’ liġijiet, regolamenti u dispożizzjonijiet amministrattivi rigward l-assigurazzjoni għall-ispejjeż legali, għandu jiġi interpretat fis-sens li jipprekludi klawżola inkorporata fil-kundizzjonijiet ġenerali f’polza ta’ assigurazzjoni ta’ assiguratur tal-ispejjeż legali, li permezz tagħha l-assiguratur huwa intitolat li, f’każ ta’ pretensjonijiet ta’ assigurazzjoni dwar dannu sostnut minn numru kbir ta’ persuni assigurati li jirriżulta mill-istess avveniment (pereżempju l-falliment ta’ impriża ta’ servizzi tal-investiment), jagħżel rappreżentant legali u li għalhekk tillimita d-dritt tal-individwu assigurat li jagħżel l-avukat tiegħu?
2)
Fil-każ ta’ risposta negattiva għall-ewwel domanda: f’liema kundizzjonijiet jitqies li jkun hemm dannu kollettiv, skont id-Direttiva 87/344 (jew b’estensjoni tagħha), jikkonferixxi fuq il-persuna li tassigura u mhux fuq il-persuna assigurata d-dritt li tagħżel ir-rappreżentant legali?”
IV — Il-proċedura quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja
18.
Id-digriet tar-rinviju tat-23 ta’ April 2008 ġie ppreżentat fir-Reġistru tal-Qorti tal-Ġustizzja fil-15 ta’ Mejju 2008.
19.
Ir-rikorrent u l-konvenuta fil-kawża prinċipali, il-Gvernijiet tar-Repubblika tal-Awstrija u tar-Repubblika Ċeka kif ukoll il-Kummissjoni ppreżentaw osservazzjonijiet bil-miktub.
20.
Waqt is-seduta tal-11 ta’ Marzu 2009 għamlu interventi r-rappreżentanti tar-rikorrent u tal-konvenuta fil-kawża prinċipali, tal-Gvernijiet tar-Repubblika tal-Awstrija u tar-Repubblika Ċeka, kif ukoll tal-Kummissjoni tal-Komunitajiet Ewrpopej, fejn għaqqdu flimkien l-osservazzjonijiet rispettivi tagħhom.
V — L-argumenti prinċipali tal-partijiet
21.
Il-partijiet kollha li ressqu osservazzjonijiet quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja jaqblu li d-Direttiva 87/344 għandha l-għan li telimina, fis-settur tal-assigurazzjonijiet għall-ispejjeż legali, l-ostakoli għall-aċċess għas-suq li jirriżultaw mil-liġijiet nazzjonali dwar il-protezzjoni mill-kunflitti ta’ interessi. Fil-Ġermanja, qabel ma ġiet adottata d-Direttiva 87/344, kien hemm fis-seħħ dik li kienet tissejjaħ sistema ta’ speċjalizzazzjoni obbligatorja, li kellha l-effett li tillimita l-aċċess għas-suq min-naħa tal-impriżi tal-assigurazzjoni li kienu ġejjin minn Stati Membri oħrajn. Sabiex ikun iffaċilitat l-aċċess għas-suq tal-impriżi tal-assigurazzjoni li kienu ġejjin minn Stati Membri oħrajn, filwaqt li fl-istess ħin tiġi żgurata anki l-protezzjoni minn kunflitti ta’ interessi, fl-Artikolu 3(2) tad-Direttiva 87/344 ġew ipprovduti tliet soluzzjonijiet organizzattivi alternattivi sabiex ikunu evitati l-kunflitti ta’ interessi, jiġifieri, l-ewwel nett, l-amministrazzjoni min-naħa ta’ persunal separat tal-każijiet koperti mill-assigurazzjoni għall-ispejjeż legali b’relazzjoni għall-każijiet koperti minn klassijiet tal-assigurazzjoni oħrajn, it-tieni nett, l-outsourcing tal-amministrazzjoni tal-pretensjonijiet lil impriża oħra u, it-tielet nett, sistema li permezz tagħha l-persuna assigurata b’kopertura ta’ spejjeż legali tkun libera li tirrikorri għal rappreżentant legali li tagħżel hija stess.
22.
Il-partijiet li ressqu osservazzjonijiet quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja jaqblu wkoll li l-Artikolu 4(1)(b) tad-Direttiva 87/344 jiggarantixxi, sabiex jipproteġi l-persuna assigurata b’kopertura ta’ spejjeż legali, dritt għall-għażla libera tar-rappreżentant legali jekk, minkejja l-arranġamenti pprovduti fl-Artikolu 3(2) tad-Direttiva 87/344, jinqala’ kunflitt ta’ interessi f’każ partikolari.
23.
L-imsemmija partijiet però għandhom opinjonijiet differenti rigward l-interpretazzjoni tal-Artikolu 4(1)(a) tad-Direttiva 87/344.
24.
Skont ir-rikorrent fil-kawża prinċipali, ir-Repubblika tal-Awstrija u r-Repubblika Ċeka, l-Artikolu 4(1)(a) tad-Direttiva 87/344 jiggarantixxi dritt għall-għażla libera tar-rappreżentant legali fil-proċedimenti amministrattivi u ġudizzjarji li la jiddependi mill-għażla tas-soluzzjonijiet alternattivi msemmija iktar ’il fuq, u lanqas mill-eżistenza ta’ kunflitt ta’ interessi fil-każ partikolari. Skont ir-rikorrent fil-kawża prinċipali, l-awtonomija tad-dritt għall-għażla libera tal-avukat, skont l-Artikolu 4(1)(a) tad-Direttiva 87/344, ġejja mill-fatt li dan id-dritt ma jiddependix mill-eżistenza ta’ kunflitt ta’ interessi imma, min-naħa l-oħra, għandu kamp ta’ applikazzjoni iktar limitat meta mqabbel mal-Artikolu 4(1)(b) tad-Direttiva 87/344, peress li huwa limitat għall-proċedimenti amministrattivi u ġudizzjarji. Skont ir-Repubblika tal-Awstrija, meta mqabbel ma’ dak li kien previst fl-abbozz oriġinali tad-Direttiva, id-dritt għall-għażla libera tar-rappreżentant legali kien tabilħaqq limitat għall-proċedimenti amministrattivi u ġudizzjarji, imma f’dan il-kuntest u ddefinit b’dan il-mod, dan id-dritt ingħata ċerta awtonomija.
25.
Ir-rikorrent fil-kawża prinċipali, ir-Repubblika tal-Awstrija u r-Repubblika Ċeka jsostnu li d-diċitura tal-Artikolu 4(1)(a) tad-Direttiva 87/344 ma tippermettix li r-rappreżentant legali jintgħażel mill-assiguratur għall-ispejjeż legali minflok ma jintgħażel mill-persuna assigurata b’kopertura ta’ spejjeż legali.
26.
Fil-fehma tagħhom, limitazzjoni eventwali ta’ dan id-dritt lanqas ma tista’ tkun ibbażata fuq l-Artikolu 5 tad-Direttiva 87/344. Qabel ma ġiet adottata d-Direttiva 87/344, f’ċerti Stati Membri l-assoċjazzjonijiet tas-sewwieqa tal-karozzi kienu joffru lill-membri tagħhom assistenza legali f’każ ta’ pretensjonijiet konnessi ma’ inċidenti tat-traffiku. L-Artikolu 5 tad-Direttiva 87/344 huwa deroga, li għandha l-għan li tippermetti li tinżamm din il-prattika.
27.
Fil-fehma tagħhom, lanqas ma tista’ tiġi permessa interpretazzjoni restrittiva jew interpretazzjoni teleoloġika tal-Artikolu 4(1)(a) tad-Direttiva 87/344 rigward il-każijiet ta’ dannu kollettiv. Ir-rikorrent fil-kawża prinċipali josserva li fiż-żmien meta ġiet adottata d-Direttiva 87/344 kienu diġà magħrufa każijiet ta’ dannu kollettiv. Għaldaqstant, il-kamp ta’ applikazzjoni tal-Artikolu 4(1)(a) tad-Direttiva 87/344 ma jistax jiġi llimitat abbażi tal-argument li l-każijiet ta’ dannu kollettiv huma xi fenomenu ġdid. Ir-Repubblika tal-Awstrija tenfasizza f’dan ir-rigward in-nuqqas ta’ preċiżjoni tal-kunċett ta’ dannu kollettiv. Fl-aħħar nett, ir-rikorrent fil-kawża prinċipali u r-Repubblika Ċeka jelenkaw għadd ta’ żvantaġġi għall-persuni assigurati b’kopertura ta’ spejjeż legali li jistgħu jirriżultaw mill-applikazzjoni ta’ klawżola dwar dannu kollettiv.
28.
Ir-rikorrent fil-kawża prinċipali, ir-Repubblika tal-Awstrija u r-Repubblika Ċeka jissuġġerixxu li l-ewwel domanda preliminari tingħata din ir-risposta: l-Artikolu 4(1) tad-Direttiva 87/344 jipprekludi limitazzjoni tad-dritt tal-persuna assigurata b’kopertura ta’ spejjeż legali li tagħżel b’mod liberu r-rappreżentant legali tagħha, bħal dak inkwistjoni fil-kawża prinċipali.
29.
Il-konvenuta fil-kawża prinċipali temmen li l-fini tad-Direttiva 87/344 mhuwiex dak li jagħti lill-persuna assigurata b’kopertura ta’ spejjeż legali dritt għall-għażla libera tar-rappreżentant legali.
30.
Peress li l-Artikolu 3 tad-Direttiva 87/344 jipprovdi għal tliet alternattivi sabiex ikun evitat il-kunflitt ta’ interessi, mingħajr ma jagħti preferenza lil xi waħda minnhom, l-Artikolu 4(1)(a) tad-Direttiva 87/344 ma jistax jiġi interpretat fis-sens li, ikun xi jkun il-każ, jagħti dritt għall-għażla libera tar-rappreżentant legali.
31.
Dan jirriżulta mill-istess diċitura tal-ħdax-il premessa tad-Direttiva 87/344, fejn jiġi rrikonoxxut dan id-dritt kull darba li jinqala’ kunflitt ta’ interessi. Minn dan jirriżulta, a contrario senso, li fin-nuqqas ta’ tali kunflitt ta’ interessi, bħala prinċipju, ma hemm ebda dritt għall-għażla libera tar-rappreżentant legali.
32.
Anki l-ipoteżi tad-deroga pprovduta fl-Artikolu 5 tad-Direttiva 87/344 tikkonferma dan. Din turi li huma ammissibbli derogi għall-għażla libera tar-rappreżentant legali. L-Artikolu 5 tad-Direttiva 87/344 mhuwiex deroga iżolata, imma biss eżempju. Il-fatt li ma ġewx ikkunsidrati d-danni kollettivi jwassal għall-ħtieġa li, fl-interess tal-persuni assigurati b’kopertura ta’ spejjeż legali, tingħata interpretazzjoni konformi jew applikazzjoni b’analoġija tal-Artikolu 5 tad-Direttiva 87/344. L-Awstrija diġà introduċiet bil-liġi, permezz tal-Artikolu 158(k)(2) tal-VersVG, tali deroga rigward il-limiti ratione loci tad-dritt għall-għażla tar-rappreżentant legali.
33.
Barra minn hekk, dan huwa konformi mal-effet utile tad-Direttiva. Huwa fundamentali li jiġi identifikat permezz ta’ liema interpretazzjoni tista’ tinkiseb l-ikbar utilità prattika. Fis-settur tal-assigurazzjonijiet għandha tingħata dejjem prijorità lill-interess tal-persuni assigurati kollha. Konsegwentement, il-fini għandu jkun dak li titwettaq l-ikbar firxa ta’ trattament ugwali possibbli bejn il-persuni assigurati u li l-persuni kollha assigurati b’kopertura ta’ spejjeż legali jkollhom aċċess, bl-ikbar effikaċja possibbli, għall-kapital disponibbli f’kundizzjonijiet fejn ikun hemm ugwaljanza ta’ drittijiet. Meta jiġi kkunsidrat l-interess għal kopertura tal-ispejjeż legali disponibbli għal kull konsumatur, għandu jkun assolutament meħtieġ li jiġu adottati regoli speċjali għall-każijiet ta’ dannu kollettiv.
34.
Barra minn hekk, meta fl-1987 ġiet adottata d-Direttiva 87/344, il-każijiet ta’ dannu kollettiv kienu għadhom ma bdewx jiġu kkunsidrati.
35.
Barra mill-osservazzjonijiet preċedenti, il-konvenuta fil-kawża prinċipali ssemmi wkoll l-effetti li jirriżultaw mill-inammissibbiltà ta’ klawżola dwar dannu kollettiv. F’dan ir-rigward, tenfasizza l-ewwel nett ir-relazzjoni ta’ kompetittività bejn l-assigurazzjonijiet għall-ispejjeż legali u l-kopertura tal-ispejjeż proċedurali. It-tieni nett, tosserva li l-kuntest kopert minn assigurazzjoni għall-ispejjeż legali mhuwiex irregolat mid-Direttiva 87/344. Għaldaqstant, l-inammissibbiltà tal-klawżoli dwar dannu kollettiv tista’ twassal għall-esklużjoni ta’ riskji partikolari u għall-iffissar ta’ livelli massimi ta’ kopertura.
36.
Il-konvenuta fil-kawża prinċipali, fl-aħħar nett, issemmi l-vantaġġi li jkollhom il-persuni assigurati b’kopertura ta’ spejjeż legali permezz ta’ klawżola dwar dannu kollettiv.
37.
Il-konvenuta fil-kawża prinċipali tissuġġerixxi li l-Qorti tal-Ġustizzja tirrispondi għall-ewwel domanda preliminari billi tafferma li l-Artikolu 4(1)(a) tad-Direttiva 87/344 għandu jiġi interpretat fis-sens li fil-każijiet ta’ dannu kollettiv għandu jiġi kkunsidrat bħala ammissibbli t-trasferiment tad-dritt tal-għażla tar-rappreżentant legali mill-persuna assigurata b’kopertura ta’ spejjeż legali għall-assiguratur tal-ispejjeż legali.
38.
Rigward it-tieni domanda preliminari, il-konvenuta fil-kawża prinċipali tosserva li l-każijiet ta’ dannu kollettiv jinvolvu avvenimenti fejn għadd ta’ persuni jsofru dannu li, għall-inqas minn perspettiva astratta, jista’ jiġi ttrattat f’kawża ġudizzjarja waħda jew permezz ta’ każ pilota (test case) fejn jitnaqqsu l-ispejjeż proċedurali. F’dan ir-rigward, għandu jiġi vverifikat jekk dawn humiex każijiet fejn l-avveniment li ta lok għad-dannu għandux importanza kbira, jekk id-dannu affetwax lill-persuni assigurati individwali direttament u bl-istess mod, jekk il-bażi leġiżlattiva hijiex l-istess u jekk il-kontropartijiet humiex essenzjalment l-istess.
39.
Skont il-Kummissjoni, ir-regola tal-għażla libera tar-rappreżentant legali stabbilita fl-Artikolu 4(1)(a) tad-Direttiva 87/344 ma tistax tiġi kkunsidrata bħala għan awtonomu tad-Direttiva. Inkella, l-ewwel żewġ alternattivi organizzattivi msemmija fl-Artikolu 3(2) tad-Direttiva 87/344 ma jkollhomx sens. F’dan il-każ, huma ma jkunux soluzzjonijiet alternattivi imma biss miżuri prekawzjonali addizzjonali.
40.
Il-Kummissjoni tfakkar li d-Direttiva 87/344 hija differenti f’dan il-punt mill-proposta oriġinali għal direttiva tal-Kummissjoni. Il-proposta kienet tipprevedi dritt mingħajr kundizzjonijiet għall-għażla libera tar-rappreżentant legali. Il-leġiżlatur Komunitarju, iżda, ma segwiex għalkollox dik il-proposta. B’mod partikolari, l-għażla libera tar-rappreżentant legali ġiet limitata għall-proċedimenti ġudizzjarji u amministrattivi.
41.
Anki l-ħdax-il premessa tad-Direttiva tiffavorixxi din l-interpretazzjoni. Skont dik il-premessa, l-interess tal-persuna assigurata b’kopertura ta’ spejjeż legali jimplika li din tal-aħħar tista’ tagħżel hija stess ir-rappreżentant legali, u speċjalment kull darba li jinqala’ kunflitt ta’ interessi.
42.
Fil-fehma tal-Kummissjoni, id-Direttiva 87/344 ma tipprovdix għal dritt mingħajr kundizzjonijiet għall-għażla libera tar-rappreżentant legali. Id-dritt stabbilit fl-Artikolu 4(1)(a) tad-Direttiva 87/344 għalhekk jista’ jkun suġġett għal limitazzjonijiet jekk dan ikun meħtieġ mill-istess interess tal-individwu assigurat b’kopertura ta’ spejjeż legali.
43.
Skont il-Kummissjoni, ma jirriżultax li l-każijiet ta’ dannu kollettiv kienu suġġetti għal riflessjoni meta ġiet abbozzata d-Direttiva. Għaldaqstant, id-Direttiva 87/344 ma tipprojbix l-użu ta’ klawżoli dwar dannu kollettiv, sakemm tkun iggarantita l-protezzjoni tal-persuni assigurati.
44.
Rigward il-kwistjoni dwar il-kriterji li għandhom jintużaw sabiex ikun stabbilit jekk hemmx dannu kollettiv, dan il-każ, fejn hemm mill-inqas 16000 persuna li sofrew dannu, ma jħalli ebda dubju, u b’hekk ir-risposta għal din id-domanda mhijiex meħtieġa.
45.
Il-Kummissjoni tissuġġerixxi li l-ewwel domanda preliminari tingħata r-risposta li ġejja: l-Artikolu 4(1) tad-Direttiva 87/344 għandu jiġi interpretat fis-sens li ma jipprekludix klawżola li — fil-każijiet fejn għadd kbir ta’ persuni assigurati b’kopertura ta’ spejjeż legali sofrew danni minħabba l-istess avveniment — tagħti lill-assiguratur tal-ispejjeż legali d-dritt li jagħżel rappreżentant legali, sabiex b’hekk jiġi llimitat id-dritt tal-individwu assigurat b’kopertura ta’ spejjeż legali li jagħżel b’mod liberu r-rappreżentant legali.
VI — Evalwazzjoni
A — Fuq l-ewwel domanda preliminari
46.
Bl-ewwel domanda preliminari, il-qorti tar-rinviju qed titlob lill-Qorti tal-Ġustizzja sabiex tinterpreta l-Artikolu 4(1)(a) tad-Direttiva 87/344. Din il-qorti tixtieq tkun taf jekk l-imsemmija dispożizzjoni għandiex tinftiehem bħala li tipprekludi l-interpretazzjoni ta’ dispożizzjoni nazzjonali, bħall-Artikolu 158(k) tal-VersVG, fis-sens li fil-kuntratti ta’ assigurazzjoni għall-ispejjeż legali hija ammissibbli klawżola dwar dannu kollettiv.
47.
Fil-fehma tiegħi, din id-domanda għandha tingħata risposta fil-pożittiv minħabba r-raġunijiet li ġejjin: (1) l-ewwel nett, id-diċitura tal-Artikolu 4(1)(a) tad-Direttiva 87/344 ma tipprovdi għal ebda deroga għall-każijiet ta’ dannu kollettiv; (2) it-tieni nett, is-sistema kollha tad-Direttiva 87/344 tiffavorixxi l-awtonomija tad-dritt, stabbilit fl-Artikolu 4(1)(a) tad-Direttiva 87/344, għall-għażla libera tar-rappreżentanti legali fil-proċedimenti ġudizzjarji u amministrattivi; (3) it-tielet nett, l-Artikolu 5 tad-Direttiva 87/344 ma jistax jiġi applikat b’analoġija għall-każijiet ta’ dannu kollettiv; (4) ir-raba’ nett, ma hemmx il-kundizzjonijiet meħtieġa għal interpretazzjoni teleoloġika tal-Artikolu 4(1)(a) tad-Direttiva 87/344.
1. Fuq id-diċitura tal-Artikolu 4(1)(a) tad-Direttiva 87/344
48.
Skont l-Artikolu 4(1)(a) tad-Direttiva 87/344, kull kuntratt ta’ assigurazzjoni għall-ispejjeż legali jirrikonoxxi espressament li meta persuna assigurata b’kopertura ta’ spejjeż legali tirrikorri għal rappreżentant legali sabiex jiġu difiżi, irrappreżentati jew servuti l-interessi tagħha fi proċedimenti ġudizzjarji jew amministrattivi, dik il-persuna assigurata għandha tkun libera li tagħmel l-għażla tagħha.
49.
Skont l-Artikolu 4(1)(a) tad-Direttiva 87/344, id-dritt għall-għażla huwa għalhekk limitat għall-proċedimenti ġudizzjarji jew amministrattivi; madankollu, fil-kuntest ta’ tali limitazzjoni mhija prevista l-ebda deroga għall-każijiet ta’ dannu kollettiv. Fuq il-bażi tal-prinċipju ubi lex non distinguit, nec nos distinguere debemus, id-diċitura tal-Artikolu 4(1)(a) tad-Direttiva 87/344 għaldaqstant ma tiffavorixxix li ssir distinzjoni bejn il-każijiet ta’ dannu kollettiv u każijiet oħrajn. Id-diċitura tal-Artikolu 4(1)(a) tad-Direttiva 87/344, għalhekk, ma tiffavorixxix l-ammissibbiltà ta’ klawżola dwar dannu kollettiv, li tipprovdi li l-għażla tar-rappreżentant legali għandha tkun tal-assiguratur tal-ispejjeż legali, u mhux tal-persuna assigurata b’kopertura ta’ spejjeż legali.
2. Fuq l-awtonomija tad-dritt għall-għażla libera tar-rappreżentant legali fil-proċedimenti ġudizzjarji u amministrattivi
50.
Skont l-argument tal-konvenuta fil-kawża prinċipali u tal-Kummissjoni, id-dritt għall-għażla libera tar-rappreżentant legali stabbilit fl-Artikolu 4(1)(a) tad-Direttiva 87/344 mhuwiex awtonomu. Peress li b’appoġġ għal dan l-argument jinvokaw is-sistema, l-għanijiet u l-ħidma preparatorja tad-Direttiva 87/344, nixtieq qabel xejn nanalizza fil-qosor il-ħidma preparatorja, l-għanijiet u l-kontenut ta’ din id-direttiva.
51.
Id-Direttiva 87/344 tagħmel parti minn grupp ta’ direttivi (
4
) li għandhom l-għan li jiffaċilitaw l-aċċess għas-suq fis-settur tal-assigurazzjonijiet diretti (
5
). Fis-settur tal-assigurazzjonijiet għall-ispejjeż legali, il-limitazzjonijiet għall-aċċess għas-suq kienu kkawżati mil-liġijiet differenti tal-Istati Membri li kellhom l-għan li jevitaw il-kunflitti ta’ interessi (
6
).
52.
Il-kunflitti ta’ interessi jistgħu jinqalgħu partikolarment meta impriża tal-assigurazzjoni toffri assigurazzjonijiet marbuta ma’ diversi klassijiet tal-assigurazzjoni. Jekk, pereżempju, impriża tal-assigurazzjoni toffri kemm l-assigurazzjoni kontra r-responsabbiltà kif ukoll l-assigurazzjoni għall-ispejjeż legali, ma jistax jiġi eskluż li f’kawża hija tintervjeni kemm favur il-parti li għamlet id-dannu kif ukoll favur il-parti li sofriet id-dannu (
7
).
53.
Biex ikunu evitati kunflitti ta’ interessi, fil-Ġermanja kien hemm sistema ta’ speċjalizzazzjoni obbligatorja. Madankollu, peress li l-impriżi tal-assigurazzjoni fil-parti l-kbira tal-Istati Membri l-oħra kienu organizzati bħala impriżi komposti li kienu joffru diversi klassijiet ta’ assigurazzjoni, dawn ma kinux jissodisfaw ir-rekwiżit tal-ispeċjalizzazzjoni. Ir-rekwiżit tal-ispeċjalizzazzjoni għal dawn l-impriżi tal-assigurazzjoni, għaldaqstant, kellu l-effett li jillimita l-aċċess tagħhom għas-suq.
54.
Din il-limitazzjoni għall-aċċess għas-suq kellha titneħħa permezz tad-Direttiva 87/344, filwaqt li fl-istess ħin tiġi żgurata sistema sabiex ikunu evitati l-kunflitti ta’ interessi (
8
). Huwa fid-dawl ta’ dawn il-premessi li għandu jiġi interpretat l-Artikolu 3(2) tad-Direttiva 87/344, li jipprovdi dawn it-tliet soluzzjonijiet alternattivi sabiex ikunu evitati l-kunflitti ta’ interessi:
—
l-ewwel soluzzjoni, stabbilita fl-Artikolu 3(2)(a), essenzjalment tipprevedi li ebda membru tal-persunal tal-impriża tal-assigurazzjoni li jkun ikkonċernat speċifikatament bl-amministrazzjoni ta’ pretensjonijiet ta’ spejjeż legali jew b’parir legali fir-rigward tagħhom ma jwettaq fl-istess waqt attività simili (iktar ’il quddiem: il-“mudell tal-kompetenza speċjalizzata”);
—
skont it-tieni soluzzjoni, stabbilita fl-Artikolu 3(2)(b), l-amministrazzjoni tal-pretensjonijiet fir-rigward ta’ assigurazzjoni għall-ispejjeż legali trid tiġi fdata f’idejn impriża li jkollha personalità ġuridika separata (iktar ’il quddiem: il-“mudell tal-outsourcing”).
—
it-tielet soluzzjoni, stabbilita fl-Artikolu 3(2)(ċ), tipprevedi li l-impriża tal-assigurazzjoni, fil-kuntratt, għandha tagħti lill-persuna assigurata d-dritt li tafda d-difiża tal-interessi tagħha, mill-mument li jkollha d-dritt li tagħmel pretensjoni lill-assiguratur tagħha skont il-polza, f’idejn rappreżentant legali tal-għażla tagħha (iktar ’il quddiem: il-“mudell tar-rappreżentant legali”).
55.
Kull waħda minn dawn is-soluzzjonijiet hija kkunsidrata, skont l-Artikolu 3(3) tad-Direttiva 87/344, bħala salvagwardja ekwivalenti tal-interessi tal-persuni assigurati. L-Istati Membri għandhom jiggarantixxu li l-impriżi tal-assigurazzjoni stabbiliti fit-territorju tagħhom jadottaw minn tal-inqas waħda mill-imsemmija soluzzjonijiet alternattivi. Madankollu, huma jistgħu jagħżlu jekk jimponux soluzzjoni alternattiva partikolari, jew jagħtu l-possibbiltà lill-impriżi li jagħżlu fost iktar minn soluzzjoni alternattiva waħda.
56.
Minbarra l-arranġamenti msemmija fl-Artikolu 3(2) tad-Direttiva 87/344, li għandhom l-għan li jevitaw il-kunflitti ta’ interessi, l-Artikolu 4(1)(b) tad-Direttiva 87/344 jipprovdi għal protezzjoni minn possibbiltà konkreta ta’ kunflitt ta’ interessi. Skont din id-dispożizzjoni, il-persuna assigurata b’kopertura ta’ spejjeż legali għandha d-dritt li tagħżel, bil-libertà kollha, ir-rappreżentant legali tagħha jekk jinqala’ kunflitt ta’ interessi.
57.
Bil-kontra ta’ dak li qed isostnu l-konvenuta fil-kawża prinċipali u l-Kummissjoni fir-rigward tad-dritt għall-għażla libera tar-rappreżentant legali fil-proċedimenti ġudizzjarji u amministrattivi, kif stabbilit fl-Artikolu 4(1)(a), (a) tad-Direttiva 87/344 la mir-relazzjoni ta’ dan id-dritt mal-arranġamenti li għandhom l-għan li jevitaw il-kunflitti ta’ interessi; (b) la mir-relazzjoni tiegħu mad-dritt għall-għażla libera tar-rappreżentant legali f’każ ta’ kunflitt ta’ interessi; (c) la mill-għanijiet tad-Direttiva 87/344; (d) u lanqas, fl-aħħar nett, mill-ħidma preparatorja tad-Direttiva 87/344, ma jirriżulta li dan id-dritt mhuwiex awtonomu.
a) Fuq ir-relazzjoni bejn id-dritt għall-għażla libera tar-rappreżentant legali stabbilit fl-Artikolu 4(1)(a) tad-Direttiva 87/344 u l-arranġamenti li għandhom l-għan li jevitaw il-kunflitti ta’ interessi stabbiliti fl-Artikolu 3(2) tad-Direttiva 87/344
58.
Skont l-argument tal-konvenuta fil-kawża prinċipali u tal-Kummissjoni, id-dritt għall-għażla libera tar-rappreżentant legali stabbilit fl-Artikolu 4(1)(a) tad-Direttiva 87/344 għandu jiġi interpretat fid-dawl tal-Artikolu 3(2)(ċ) tad-Direttiva 87/344, b’tali mod li jikkostitwixxi sempliċi speċifikazzjoni tal-mudell tar-rappreżentant legali. Jekk tiġi rrikonoxxuta l-awtonomija tad-dritt għall-għażla libera tar-rappreżentant legali, eventwalment nispiċċaw sabiex jiġi applikat dejjem il-mudell tar-rappreżentant legali stabbilit fl-Artikolu 3(2)(ċ) tad-Direttiva87/344. Ir-rilevanza taż-żewġ soluzzjonijiet alternattivi l-oħra — dik tal-mudell tal-kompetenza speċjalizzata stabbilit fl-Artikolu 3(2)(a) tad-Direttiva 87/344 u dik tal-mudell tal-outsourcing stabbilit fl-Artikolu 3(2)(b) tad-Direttiva 87/344 — b’hekk tiġi effettivament annullata.
59.
Dan l-argument mhux qed jikkonvinċini.
60.
Qabel xejn, il-mudell tal-kompetenza speċjalizzata stabbilit fl-Artikolu 3(2)(a) tad-Direttiva 87/344 u l-mudell tal-outsourcing stabbilit fl-Artikolu 3(2)(b) tad-Direttiva 87/344 iżommu l-kamp ta’ applikazzjoni tagħhom anki fil-każ li mill-Artikolu 4(1)(a) tad-Direttiva 87/344 jiġi dedott dritt awtonomu għall-għażla libera tar-rappreżentant legali fil-proċedimenti ġudizzjarji u amministrattivi.
61.
Il-mudell tar-rappreżentant legali stabbilit fl-Artikolu 3(2)(ċ) tad-Direttiva 87/344, fil-fatt, għandu kontenut iktar estiż meta pparagunat ma’ dak li huwa pprovdut fl-Artikolu 4(1)(a) tad-Direttiva 87/344. L-Artikolu 4(1)(a) tad-Direttiva 87/344 jipprovdi għal dritt għall-għażla libera tar-rappreżentant legali biss jekk ikun hemm proċedimenti amministrattivi jew ġudizzjarji. Bil-kontra, skont il-mudell tar-rappreżentant legali stabbilit fl-Artikolu 3(2)(ċ) tad-Direttiva 87/344, il-persuna assigurata għandha d-dritt li tafda d-difiża tal-interessi tagħha lil rappreżentant legali mill-mument li jkollha d-dritt li tagħmel pretensjoni lill-assiguratur tagħha skont il-polza u b’hekk qabel ma jinfetħu l-proċedimenti amministrattivi jew ġudizzjarji (
9
).
62.
Minkejja li l-kamp ta’ applikazzjoni tal-mudell tal-kompetenza speċjalizzata u tal-mudell tal-outsourcing huwa mnaqqas minħabba r-rikonoxximent ta’ dritt awtonomu għall-għażla libera tar-rappreżentant legali fil-proċedimenti ġudizzjarji u amministrattivi, dawn il-mudelli xorta jibqgħalhom kamp ta’ applikazzjoni awtonomu.
63.
Bil-kontra, jekk tiġi adottata l-interpretazzjoni li ssuġġerew il-konvenuta fil-kawża prinċipali u l-Kummissjoni, l-Artikolu 4(1)(a) tad-Direttiva 87/344 jitlef kwalunkwe kamp ta’ applikazzjoni tiegħu. Fil-każ li jintgħażel il-mudell tar-rappreżentant legali jkun hemm dritt għall-għażla libera ta’ rappreżentant legali minn qabel ma jinfetħu proċedimenti amministrattivi jew ġudizzjarji. Jekk l-Artikolu 4(1)(a) tad-Direttiva 87/344 jiġi applikat biss fil-każ li tiġi adottata s-soluzzjoni tar-rappreżentant legali, din id-dispożizzjoni ma jkollhiex iktar kamp ta’ applikazzjoni (
10
).
64.
Fid-dawl tal-prinċipju tad-dritt Ruman ut res magis valeat quam pereat, jiġifieri li interpretazzjoni li tirrikonoxxi s-sinjifikat awtonomu ta’ kull artikolu għandha tipprevali fuq interpretazzjoni li tiċħad is-sinjifikat awtonomu tal-artikoli individwali, ir-relazzjoni bejn l-Artikolu 3(2) u l-Artikolu 4(1)(a) tad-Direttiva 87/344 tiffavorixxi interpretazzjoni li tara lill-Artikolu 4(1)(a) tad-Direttiva 87/344 bħala dritt awtonomu għall-għażla libera tar-rappreżentant legali.
b) Fuq ir-relazzjoni bejn id-dritt għall-għażla libera tar-rappreżentant legali stabbilit fl-Artikolu 4(1)(a) tad-Direttiva 87/344 u l-protezzjoni minn possibbiltà konkreta ta’ kunflitt ta’ interessi stabbilita fl-Artikolu 4(1)(b) tad-Direttiva 87/344
65.
Anki l-eżistenza tal-Artikolu 4(1)(b) tad-Direttiva 87/344, fejn huwa pprovdut dritt għall-għażla libera tar-rappreżentant legali fil-każ ta’ possibbiltà konkreta ta’ kunflitt ta’ interessi, fil-fehma tiegħi tiffavorixxi l-awtonomija tad-dritt għall-għażla libera tar-rappreżentant legali fil-proċedimenti amministrattivi u ġudizzjarji skont l-Artikolu 4(1)(a) tad-Direttiva 87/344. Jekk l-Artikolu 4(1)(a) jiġi limitat għall-każijiet fejn ikun hemm tabilħaqq kunflitt ta’ interessi, l-Artikolu 4(1)(a) tad-Direttiva 87/344 ma jkollux iktar sinjifikat awtonomu fil-konfront tal-Artikolu 4(1)(b) tad-Direttiva 87/344.
c) Fuq l-għanijiet tad-Direttiva 87/344
66.
L-awtonomija tal-Artikolu 4(1)(a) tad-Direttiva 87/344 ma tistax tiġi ddubitata lanqas b’riferiment għall-għanijiet tad-Direttiva 87/344.
67.
L-ewwel nett, l-argument tal-konvenuta fil-kawża prinċipali, jiġifieri li l-għan prinċipali tad-Direttiva 87/344 huwa l-eliminazzjoni tal-ostakoli għall-aċċess tas-suq, li jwassal għall-ħtieġa li jkun hemm armonizzazzjoni tar-regoli dwar il-protezzjoni tal-persuni assigurati mill-kunflitt ta’ interessi, mingħajr ma jingħataw drittijiet jew garanziji favur il-persuni assigurati, mhuwiex konvinċenti.
68.
Huwa minnu li huwa paċifiku li l-għan prinċipali tad-Direttiva 87/344 huwa l-eliminazzjoni tal-ostakoli għall-aċċess għas-suq permezz ta’ armonizzazzjoni tar-regoli dwar il-protezzjoni mill-kunflitti ta’ interessi. Madankollu, dan ma jeskludix per se li d-Direttiva tista’ tirregola anki materji li ma għandhom xejn x’jaqsmu mal-protezzjoni mill-kunflitti ta’ interessi.
69.
It-tieni nett, il-konvenuta fil-kawża prinċipali u l-Kummissjoni fin-noti tagħhom osservaw li fil-premessi tad-Direttiva 87/344 jsir riferiment biss għall-għan tal-protezzjoni mill-kunflitti ta’ interessi.
70.
Lanqas dan l-argument ma jikkonvinċini. L-ewwel nett, għandu jiġi enfasizzat li l-għanijiet ta’ direttiva, li l-Istati Membri huma marbuta li jilħquhom skont it-tielet paragrafu tal-Artikolu 249 KE, jirriżultaw mill-artikoli tad-direttiva inkwistjoni. L-effett vinkolanti mhuwiex suġġett għall-kundizzjoni li jsir riferiment speċifiku għal dawn l-għanijiet anki fil-premessi tad-direttiva.
71.
Barra minn hekk, ir-riferiment għall-verżjoni bil-Ġermaniż tal-ħdax-il premessa tad-Direttiva 87/344 ma jistax jiġġustifika interpretazzjoni restrittiva tal-Artikolu 4(1)(a) tad-Direttiva 87/344 anki għaliex din il-verżjoni lingwistika hija differenti mill-verżjonijiet lingwistiċi l-oħra. Skont verżjonijiet lingwistiċi oħrajn, l-interess tal-persuna assigurata b’kopertura ta’ spejjeż legali jimplika li din tal-aħħar għandu jkollha l-possibbiltà li tagħżel hija stess l-avukat jew persuna oħra kkwalifikata debitament skont il-liġi nazzjonali biex jirrappreżentaha fi proċedimenti ġudizzjarji jew amministrattivi u kull darba li jinqala’ kunflitt ta’ interessi (
11
). F’verżjonijiet lingwistiċi oħrajn, għaldaqstant, fil-ħdax-il premessa jsir riferiment espliċitu anki għall-interess tal-persuna assigurata b’kopertura ta’ spejjeż legali li tagħżel rappreżentant legali fi proċedimenti ġudizzjarji jew amministrattivi, u dan irrispettivament mill-protezzjoni minn kunflitti ta’ interessi (
12
).
d) Fuq il-ħidma preparatorja tad-Direttiva 87/344
72.
Fil-fehma tal-Kummissjoni, mill-ħidma preparatorja tad-Direttiva 87/344 jirriżulta wkoll li ma jistax jiġi affermat dritt sħiħ għall-għażla libera tar-rappreżentant legali, bil-kontra ta’ dak li jirriżulta mill-abbozz oriġinali tad-direttiva. L-abbozz oriġinali kien jipprevedi d-dritt għall-għażla libera tar-rappreżentant legali mingħajr ebda limitazzjoni (
13
).
73.
Lanqas dan l-argument ma jikkonvinċini. Huwa minnu — kif jingħad iktar ’il fuq — li fil-verżjoni finali d-dritt għall-għażla libera tar-rappreżentant legali ġie emendat mill-perspettiva lingwistika, u ġie limitat għar-rappreżentanza fil-proċedimenti ġudizzjarji u amministrattivi. Madankollu, per se dan mhuwiex suffiċjenti sabiex l-għażla tar-rappreżentant legali limitata għal proċedimenti ġudizzjarji u amministrattivi tiġi kkunsidrata bħala mhux awtonoma fil-konfront tal-għan li jkunu evitati l-kunflitti ta’ interessi. Anzi, mill-ħidma preparatorja tad-Direttiva jista’ faċilment jiġi dedott ukoll li l-għan oriġinali ta’ għażla libera ta’ rappreżentant legali ġie limitat b’dan il-mod għal proċedimenti ġudizzjarji u amministrattivi, imma f’din il-forma ristretta ma kienx suġġett għall-eżistenza ta’ kunflitt ta’ interessi. La mill-proposta oriġinali għal direttiva tal-Kummissjoni (
14
) u lanqas mill-atti l-oħra tal-proċedura leġiżlattiva (
15
) ma jirriżultaw elementi li jġiegħluni naħseb li bl-Artikolu 4(1)(a) tad-Direttiva 87/344 kien hemm biss l-għan li jiġi stabbilit strument ieħor sabiex ikun evitat kunflitt ta’ interessi, iktar milli dritt awtonomu għall-għażla libera tar-rappreżentant legali (
16
). Għaldaqstant, il-Kummissjoni ma tistax tinvoka l-ħidma preparatorja tad-Direttiva 87/344.
e) Konklużjoni preliminari
74.
Bħala konklużjoni preliminari, nemmen, għaldaqstant, li l-pożizzjoni tal-Artikolu 4(1)(a) tad-Direttiva 87/344 fis-sistema sħiħa tad-Direttiva 87/344, kif ukoll l-għanijiet tad-Direttiva stess, jiffavorixxu awtonomija tad-dritt għall-għażla libera ta’ rappreżentant legali fi proċedimenti amministrattivi u ġudizzjarja, u li l-ħidma preparatorja tad-Direttiva, minn tal-inqas, ma tipprekludix din il-konklużjoni (
17
).
3. Fuq l-applikazzjoni b’analoġija tal-Artikolu 5 tad-Direttiva 87/344 għall-każijiet ta’ dannu kollettiv
75.
Skont l-argument tal-konvenuta fil-kawża prinċipali, mill-Artikolu 5 tad-Direttiva 87/344 jirriżulta li d-dritt għall-għażla libera tar-rappreżentant legali stabbilit fl-Artikolu 4(1)(a) tad-Direttiva 87/344 jista’ jkun suġġett għal xi limitazzjonijiet. Lanqas dan l-argument ma jikkonvinċini. Mill-Artikolu 5 tad-Direttiva 87/344 ma tista’ tiġi dedotta, la b’mod dirett u lanqas b’analoġija, ebda possibbiltà li tkun limitata l-għażla libera tar-rappreżentant legali fil-każijiet ta’ dannu kollettiv.
76.
Qabel xejn, l-Artikolu 5 tad-Direttiva 87/344 jipprevedi deroga ferm limitata għad-dritt għall-għażla libera tar-rappreżentant legali. Fl-Artikolu 5 tad-Direttiva 87/344 jiġi ppreċiżat espressament li Stat Membru jista’ jillimita d-dritt għall-għażla libera tar-rappreżentant legali biss jekk jiġu sodisfatti l-kundizzjonijiet kollha previsti. Għaldaqstant, skont id-diċitura tiegħu, l-Artikolu 5 tad-Direttiva 87/344 ma jistax jinftiehem bħala lista ta’ eżempji.
77.
Barra minn hekk, din id-dispożizzjoni hija norma speċjali, maħsuba għal każ speċifiku u għaldaqstant ma tistax tiġi applikata b’analoġija. Hija ġiet introdotta fuq it-talba ta’ ċerti Stati Membri sabiex jinżamm l-istatus quo għall-assigurazzjonijiet għall-ispejjeż legali marbuta ma’ pretensjonijiet konnessi mal-inċidenti tat-traffiku, offruti mill-assoċjazzjonijiet tas-sewwieqa Brittaniċi u Olandiżi (
18
).
78.
Fl-aħħar nett, l-eżistenza ta’ norma speċjali, ferm limitata u li ma tistax tiġi applikata b’analoġija, fil-fehma tiegħi, ma tiffavorixxix, anzi, tmur kontra l-possibbiltà ġenerali li jkun limitat id-dritt stabbilit fl-Artikolu 4(1)(a) tad-Direttiva 87/344.
4. Fuq l-interpretazzjoni teleoloġika tad-dritt għall-għażla libera tar-rappreżentant legali stabbilit fl-Artikolu 4(1)(a) tad-Direttiva 87/344 fil-każijiet ta’ dannu kollettiv
79.
Fl-aħħar nett, il-konvenuta fil-kawża prinċipali u l-Kummissjoni josservaw li, meta ġiet adottata d-Direttiva 87/344, id-dannu kollettiv kien għadu mhux magħruf. Għaldaqstant, id-dritt għall-għażla libera tar-rappreżentant legali stabbilit fl-Artikolu 4(1)(a) tad-Direttiva 87/344 ma jistax jiġi applikat għall-każijiet ta’ dannu kollettiv.
80.
Anki dan l-argument għandu jiġi miċħud. Peress li d-diċitura tal-Artikolu 4(1)(a) tad-Direttiva 87/344 ma tipprovdi għal ebda deroga għall-każijiet ta’ dannu kollettiv, il-konvenuta fil-kawża prinċipali u l-Kummissjoni fl-aħħar mill-aħħar qed jitolbu interpretazzjoni teleoloġika ta’ din id-dispożizzjoni. Tali interpretazzjoni, però, tippreżumi li d-diċitura tal-Artikolu 4(1)(a) tad-Direttiva 87/344 tgħid iktar minn dak li ried jgħid il-leġiżlatur. Din il-kundizzjoni ma jidhirx li hija preżenti f’dan il-każ.
81.
Qabel xejn, minn perspettiva fattwali ma jistax jitqies li l-leġiżlatur Komunitarju ma kienx jaf bid-dannu kollettiv. Il-fenomenu tad-dannu kollettiv mhuwiex limitat għas-settur finanzjarju. Ġustament, ir-rikorrent fil-kawża prinċipali fakkar li l-adozzjoni tad-Direttiva seħħet wara l-każ magħruf bħala l-każ Contergan jew il-każ tat-Thalidomide (
19
).
82.
Minn perspettiva legali, rigward dak li sostniet il-konvenuta fil-kawża prinċipali dwar il-ħtieġa li tiġi kkunsidrata l-possibbiltà li jitressqu kawżi kollettivi fid-dritt proċedurali Awstrijak, huwa suffiċjenti li jiġi nnotat li din l-osservazzjoni tirreferi għal possibbiltà eventwali futura (
20
) u li għaldaqstant, diġà għal din ir-raġuni, f’dan il-każ ma tistax tiġġustifika interpretazzjoni teleoloġika. Anki l-fatt li l-Kummissjoni, fil-kuntest tal-liġi tal-kompetizzjoni (
21
) jew tal-protezzjoni tal-konsumatur (
22
), identifikat ċerti possibbiltajiet sabiex ikunu inkoraġġiti l-kawżi kollettivi ma jiġġustifikax interpretazzjoni teleoloġika. Jekk f’dan il-kuntest jirriżulta li jkun meħtieġ li jiġu emendati d-dispożizzjonijiet tad-Direttiva 87/344, għandu jkun il-leġiżlatur Komunitarju li jemenda l-imsemmija dispożizzjonijiet.
83.
Barra minn hekk, għandi dubji serji jekk jistax jitqies li l-Artikolu 4(1)(a) tad-Direttiva 87/344 qed jgħid iktar minn dak li ried il-leġiżlatur.
84.
L-ewwel nett, il-kontenut tal-Artikolu 4(1)(a) tad-Direttiva 87/344 huwa limitat. Kulma jagħmel huwa li jistabbilixxi li jeżisti d-dritt għall-għażla libera tar-rappreżentant legali meta jsir rikors għal rappreżentant legali sabiex jiġu difiżi, irrappreżentati jew servuti l-interessi tal-persuna assigurata fi kwalunkwe proċedimenti ġudizzjarji jew amministrattivi. Il-kundizzjonijiet li meta jkunu sodisfatti l-persuna assigurata jkollha d-dritt, fil-konfront tal-assigurazzjoni tagħha, li tirrikorri għal rappreżentant legali, bil-kontra, mhumiex irregolati mill-Artikolu 4(1)(a) tad-Direttiva 87/344. Dawn il-kundizzjonijiet, għaldaqstant — ħlief fejn ikunu fis-seħħ dispożizzjonijiet ulterjuri imperattivi, Komunitarji jew nazzjonali, f’dan il-qasam — jirriżultaw mill-kuntratt tal-assigurazzjoni għall-ispejjeż legali.
85.
It-tieni nett, id-Direttiva 87/344 tinkludi biss ftit dispożizzjonijiet speċifiċi marbuta mal-identifikazzjoni tal-kontenut tal-assigurazzjonijiet għall-ispejjeż legali. B’mod partikolari, ma ġiex stabbilit liema setturi għandhom ikunu koperti mill-assigurazzjoni għall-ispejjeż legali. Ħlief għall-applikazzjoni ta’ dispożizzjonijiet nazzjonali, għalhekk, l-impriżi tal-assigurazzjoni huma liberi li jeskludu s-setturi li jkunu esposti għall-periklu ta’ dannu kollettiv, jew li jippretendu primjums ogħla għall-kopertura ta’ dawn is-setturi (
23
).
86.
Il-protezzjoni tal-komunità ta’ persuni assigurati, invokata mill-konvenuta rigward l-istabbiltà tal-primjums u rigward il-prevedibbiltà tal-intestaturi tal-infiq, ma għandhiex, għaldaqstant, tiġi neċessarjament żgurata permezz ta’ limitazzjoni għall-għażla libera tar-rappreżentant legali.
5. Konklużjoni
87.
Bħala konklużjoni, għandu jitqies li l-Artikolu 4(1)(a) tad-Direttiva 87/344 għandu jinftiehem fis-sens li jipprekludi interpretazzjoni ta’ dispożizzjoni nazzjonali, bħall-Artikolu 158(k) tal-VersVG, li abbażi tagħha jkun possibbli li jiġi previst, f’kuntratt tal-assigurazzjoni għall-ispejjeż legali, li f’każijiet fejn għadd kbir ta’ persuni assigurati jsofru dannu minħabba l-istess avveniment, id-dritt għall-għażla tar-rappreżentant legali għandu jkun tal-assiguratur tal-ispejjeż legali, u mhux tal-persuna assigurata b’kopertura ta’ spejjeż legali.
B — Fuq it-tieni domanda preliminari
88.
Peress li t-tieni domanda preliminari saret biss sussidjarjament, ma hemmx għalfejn tingħata risposta għaliha.
VII — Konklużjoni
89.
Fid-dawl tal-osservazzjonijiet preċedenti, nipproponi lill-Qorti tal-Ġustizzja li tirrispondi għad-domandi preliminari li saru mill-qorti tar-rinviju kif ġej:
“L-Artikolu 4(1)(a) tad-Direttiva tal-Kunsill 87/344/KEE, tat-22 ta’ Ġunju 1987, dwar il-koordinazzjoni ta’ liġijiet, regolamenti u dispożizzjonijiet amministrattivi rigward l-assigurazzjoni għall-ispejjeż legali, għandu jinftiehem fis-sens li jipprekludi interpretazzjoni ta’ dispożizzjoni nazzjonali, bħall-Artikolu 158(k) tal-Liġi Awstrijaka dwar il-kuntratti tal-assigurazzjoni, li abbażi tagħha, fil-kuntratti tal-assigurazzjoni għall-ispejjeż legali, tkun ammissibbli klawżola li permezz tagħha, fil-każijiet fejn għadd kbir ta’ persuni assigurati jsofru dannu minħabba l-istess avveniment, id-dritt għall-għażla tar-rappreżentant legali msejjaħ sabiex jiddefendi, jirrappreżenta jew iservi l-interessi tal-persuna assigurata b’kopertura ta’ spejjeż legali fi kwalunkwe proċedimenti ġudizzjarja jew amministrattivi, għandu jkun tal-assiguratur tal-ispejjeż legali, u mhux tal-persuna assigurata b’kopertura ta’ spejjeż legali.”
(
1
)	Lingwa oriġinali: il-Ġermaniż.
(
2
)	ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 6, Vol. 1, p. 187.
(
3
)	Il-verżjoni bil-Ġermaniż tal-ħdax-il premessa hija ferm differenti mill-verżjonijiet lingwistiċi l-oħra. Se nanalizza din id-differenza fil-punt 71 ta’ dawn il-konklużjonijiet.
(
4
)	Ara l-Ewwel Direttiva tal-Kunsill 73/239/KEE, tal-24 ta’ Lulju 1973, dwar il-koordinament ta’ liġijiet, regolamenti u dispożizzjonijiet amministrattivi li jirrigwardaw il-bidu u t-twettiq tan-negozju tal-assigurazzjoni diretta barra mill-assigurazzjoni tal-ħajja (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 6, Vol. 1, p. 14); it-Tieni Direttiva tal-Kunsill 88/357/KEE, tat-22 ta’ Ġunju 1988, dwar il-koordinazzjoni ta’ liġijiet, regolamenti u dispożizzjonijiet amministrattivi li għandhom x’jaqsmu ma’ assigurazzjoni diretta ta’ xort oħra minn assigurazzjoni tal-ħajja u li jistipulaw id-dispożizzjonijiet li jiffaċilitaw l-eżerċizzju effettiv tal-libertà li jiġu pprovduti servizzi u li temenda d-Direttiva 73/239/KEE (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 6, Vol. 1, p. 198); id-Direttiva tal-Kunsill 90/619/KEE, tat-8 ta’ Novembru 1990, dwar il-koordinazzjoni ta’ liġijiet, regolamenti u dispożizzjonijiet amministrattivi li jirrigwardaw l-assigurazzjoni diretta fuq il-ħajja, li tiffissa d-dispożizzjonijiet maħsuba sabiex jiffaċilitaw l-eżerċizzju effettiv tal-moviment liberu tas-servizzi u li temenda d-Direttiva 79/267/KEE (ĠU L 330, p. 50).
(
5
)	Dwar l-għanijiet, ara t-tielet premessa tad-Direttiva 87/344; f’dan ir-rigward, ara wkoll G. W. Bähr, “Der Rechtsrahmen für Niederlassungen von europäischen Versicherungsunternehmen in Deutschland — zugleich Anmerkungen zur Corporate Compliance für Niederlassungen”, f’Liber amicorum für Gerrit Winter, Verlag Versicherungswirtschaft, 2007, p. 191-208.
(
6
)	Ara r-raba’ premessa tad-Direttiva 87/344.
(
7
)	Ara B. Cerveau u H. Margeat, “Commentaire de la directive du Conseil des Communautés européennes portant coordination des dispositions législatives réglementaires et administratives concernant l’assurance protection juridique”, Gazette du Palais, 1987, p. 580 u 581.
(
8
)	Ara t-tmien premessa tad-Direttiva 87/344.
(
9
)	Dwar l-kwistjonijiet li nqalgħu rigward l-interpretazzjoni tal-kunċett ta’ “proċeduri ġudizzjarji”, ara H. Blundell “Free to choose? Before the event legal expenses insurance and freedom of choice”, Journal of Private International Law, 2004, p. 93 et seq.
(
10
)	Ara B. Cerveau u H. Margeat (iċċitati fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 7 ta’ dawn il-konklużjonijiet), p. 584.
(
11
)	Jista’ jiġi preżunt li l-verżjoni bil-Ġermaniż kienet ivvizzjata minn xi żball fl-ewwel parti u konsegwentement minn żball ieħor fit-tieni parti. Fl-ewwel parti, il-grupp ta’ kelmiet li jirreferi għar-rappreżentanza fil-proċedimenti ġudizzjarji jew amministrattivi ma nftehimx bħala espressjoni ta’ alternattiva awtonoma (kif ġie espress fl-Artikolu 4(1)(a)), imma bħala deskrizzjoni oħra tad-definizzjoni ta’ “persuna oħra”. Fit-tieni parti, il-kelmiet li permezz tagħhom fil-verżjonijiet lingwistiċi l-oħra ġiet espressa l-alternattiva bejn iż-żewġ ipoteżijiet (pereżempju “et chaque fois” fil-verżjoni bil-Franċiż u “and whenever” fil-verżjoni bl-Ingliż), ġew tradotti, bi żball, bħala “und zwar immer”.
(
12
)	Ara l-verżjonijiet bil-Franċiż u bl-Ingliż, iċċitati fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 11 ta’ dawn il-konklużjonijiet. L-eżami, partikolarment, tal-verżjonijiet bit-Taljan, bil-Portugiż, bir-Rumen, bl-Isloven u bl-Ispanjol jwassal għall-istess riżultat.
(
13
)	Ara l-Artikolu 5 tal-Proposta għal direttiva tal-Kummissjoni tat-18 ta’ Lulju 1979, COM 79/396 Finali (ĠU C 198, p. 2).
(
14
)	Ara n-nota ta’ qiegħ il-paġna 13.
(
15
)	Ara l-Opinjoni tal-Kumitat Ekonomiku u Soċjali tad-19 ta’ Novembru 1980 dwar proposta għal direttiva tal-Kunsill dwar il-koordinazzjoni ta’ liġijiet, regolamenti u dispożizzjonijiet amministrattivi li jirrigwardaw l-assigurazzjoni għall-ispejjeż legali (ĠU C 348, p. 22); Opinjoni tal-Parlament Ewropew tas-17 ta’ Settembru 1981 dwar il-proposta tal-Kummissjoni tal-Komunitajiet Ewropej lill-Kunsill dwar direttiva dwar il-koordinazzjoni ta’ liġijiet, regolamenti u dispożizzjonijiet amministrattivi li jirrigwardaw l-assigurazzjoni għall-ispejjeż legali (ĠU C 260, p. 78); Proposta emendata għal direttiva tal-Kunsill tat-8 ta’ Frar 1982 dwar il-koordinazzjoni ta’ liġijiet, regolamenti u dispożizzjonijiet amministrattivi li jirrigwardaw l-assigurazzjoni għall-ispejjeż legali (ĠU C 78, p. 9).
(
16
)	Ara A. Fenyves “Zur Zulässigkeit der ‚Massenschadenklausel’ in der Rechtsschutzversicherung”, f’Zeitschrift für Versicherungsrundschau, 2006, p. 22 et seq., partikolarment p. 25, li josserva li l-interpretazzjoni storika ma tagħtix indikazzjonijiet deċiżivi.
(
17
)	Essenzjalment, anki skont C. Paris, “Le régime de l’assurance protection juridique”, f’Collection des thèses, Edition Larcier, 2004, p. 67, l-Artikolu 4(1)(a) tad-Direttiva 87/344 jirrappreżenta garanzija awtonoma li ma għandhiex tkun konfuża mal-arranġamenti msemmija fl-Artikolu 3(2) tad-Direttiva 87/344.
(
18
)	B. Cerveau u H. Margeat (iċċitati fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 7 ta’ dawn il-konklużjonijiet), p. 584; A. Fenyves (iċċitat fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 16 ta’ dawn il-konklużjonijiet), p. 23.
(
19
)	Dan kien prodott mediċinali li l-prinċipju attiv tiegħu kien it-thalidomide, li ġie kkummerċjalizzat fi tmien is-snin 1950 speċjalment fil-Ġermanja u fir-Renju Unit, u li kien joħloq deformazzjonijiet fil-feti.
(
20
)	Rigward il-kundizzjonijiet proċedurali tal-kawżi ppreżentanti minn għadd ta’ persuni li sofrew danni, ara W. H. Rechberger “Zur Einführung eines ‘Gruppenverfahrens’ in Österreich”, f’Rechtsschutz gestern, heute, morgen, f’Festgabe zum 80. Geburtstag von Rudolf Machacek und Franz Matscher, Neuer Wissenschaftlicher Verlag, 2008, p. 861-869.
(
21
)	White paper tal-Kummissjoni, tat-2 ta’ April 2008, dwar azzjonijiet għad-danni għal ksur tar-regoli tal-KE dwar l-antitrust, KUMM/2008/0165 finali.
(
22
)	Green Paper tal-Kummissjoni, tas-27 ta’ Novembru 2008, dwar ir-Rimedju Kollettiv tal-Konsumaturi, KUMM/2008/0794 finali.
(
23
)	Ara C. Paris (iċċitat fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 15 ta’ dawn il-konklużjonijiet) p. 70.