62017CC0479
CONCLUSIE VAN ADVOCAAT-GENERAAL
Y. BOT
van 16 mei 2019 (
1
)
Zaak C‑479/17 P
Guardian Europe Sàrl
tegen
Europese Unie, vertegenwoordigd door het Hof van Justitie van de Europese Unie,
Europese Unie, vertegenwoordigd door de Europese Commissie
„Hogere voorziening – Beroep tot schadevergoeding – Overschrijding van de redelijke procestermijn – Niet-naleving van het beginsel van gelijke behandeling – Voorwaarden voor ontvankelijkheid – Procesbevoegdheid – Begrip ‚één enkele onderneming’ – Vergoeding van de schade die rekwirante stelt te hebben geleden – Niet-contractuele aansprakelijkheid van de Unie voor een beslissing van het Gerecht van de Europese Unie”
I. Inleiding
1.
Met hun respectieve hogere voorzieningen verzoeken de Europese Unie (
2
) en Guardian Europe Sàrl (
3
) om gedeeltelijke vernietiging van het arrest van het Gerecht van de Europese Unie van 7 juni 2017, Guardian Europe/Europese Unie (
4
), waarbij het Gerecht de Unie heeft veroordeeld tot betaling van een schadevergoeding van 654523,43 EUR aan Guardian Europe voor de door deze vennootschap geleden materiële schade wegens schending van de redelijke procestermijn in de zaak die heeft geleid tot het arrest van 27 september 2012, Guardian Industries en Guardian Europe/Commissie (
5
), en voorts het beroep heeft verworpen voor het overige.
2.
Nadat de Unie, vertegenwoordigd door het Hof van Justitie van de Europese Unie, op 7 januari 2019 gedeeltelijk afstand van instantie had gedaan in de zaak Europese Unie/Guardian Europe (C‑447/17 P), heeft zij alleen nog het tweede middel van haar hogere voorziening gehandhaafd, waarmee zij betoogt dat het Gerecht in punt 160 van het bestreden arrest het begrip „causaal verband” onjuist heeft uitgelegd doordat het in punt 161 daarvan verklaart dat er een voldoende direct causaal verband bestaat tussen de schending van de redelijke procestermijn in de zaak die heeft geleid tot het arrest van het Gerecht van 27 september 2012 en de schade die Guardian Europe heeft geleden omdat zij in de tijdspanne waarmee die redelijke termijn is overschreden, aanvullende bankgarantiekosten heeft moeten betalen.
3.
Dit tweede middel, dat vergelijkbaar is met het middel dat de Unie heeft aangevoerd in de zaken Europese Unie/Gascogne Sack Deutschland en Gascogne (
6
), Europese Unie/Kendrion (
7
), en Europese Unie/ASPLA en Armando Álvarez (
8
), is door het Hof aanvaard bij arresten van 13 december 2018.
4.
In deze omstandigheden zal mijn onderzoek van de hogere voorzieningen, voor zover daarin nieuwe rechtsvragen aan de orde zijn, zich beperken tot de door Guardian Europe ingestelde hogere voorziening in de zaak Guardian Europe/Europese Unie (C‑479/17 P), en zich richten op het door haar aangevoerde eerste en vierde middel met betrekking tot het begrip „één enkele onderneming” (
9
), alsmede op het zesde middel betreffende de aansprakelijkheid van de Unie voor een beslissing van het Gerecht. Ik zal echter kort uitleggen waarom de in antwoord op het vierde middel aangevoerde verweermiddelen volgens mij moeten worden afgewezen, aangezien die ook van invloed zijn op het onderzoek van het zesde middel.
5.
Zodoende zal ik uiteenzetten om welke redenen ik van mening ben dat alleen het eerste en het vierde middel gegrond zijn – behalve voor zover daarmee de motivering van het bestreden arrest met betrekking tot de vertegenwoordiging van Guardian Industries Corp. door Guardian Europe wordt betwist –, en dat het bestreden arrest bijgevolg gedeeltelijk moet worden vernietigd.
II. Feiten die ten grondslag liggen aan het geding
6.
Bij verzoekschrift, neergelegd ter griffie van het Gerecht op 12 februari 2008, hebben Guardian Industries en Guardian Europe beroep ingesteld tegen beschikking C(2007) 5791 definitief van de Commissie van 28 november 2007 inzake een procedure op grond van artikel [101 VWEU] en artikel 53 van de EER-Overeenkomst (zaak COMP/39165 – Vlakglas) (
10
). In hun verzoekschrift hebben zij in wezen geconcludeerd tot gedeeltelijke nietigverklaring van deze beschikking voor zover die hen betrof, en tot verlaging van de geldboete die hun daarbij was opgelegd.
7.
Aangezien het Gerecht dit beroep bij arrest van 27 september 2012 heeft verworpen, hebben Guardian Industries en Guardian Europe, bij verzoekschrift neergelegd ter griffie van het Hof op 10 december 2012, hogere voorziening ingesteld tegen deze beslissing.
8.
Bij arrest van 12 november 2014, Guardian Industries en Guardian Europe/Commissie (
11
), heeft het Hof in wezen in de eerste plaats het arrest van het Gerecht van 27 september 2012 vernietigd voor zover bij dit arrest het middel was afgewezen betreffende schending van het non-discriminatiebeginsel met betrekking tot de berekening van de hoofdelijk aan Guardian Industries en Guardian Europe opgelegde geldboete, en beide ondernemingen waren verwezen in de kosten. In de tweede plaats heeft het Hof artikel 2 van beschikking C(2007) 5791 nietig verklaard voor zover daarbij het bedrag van de hoofdelijk aan Guardian Industries en Guardian Europe opgelegde geldboete was vastgesteld op 148000000 EUR. In de derde plaats heeft het Hof de hoofdelijk aan Guardian Industries en Guardian Europe opgelegde geldboete wegens de in artikel 1 van beschikking C(2007) 5791 geconstateerde schending vastgesteld op 103600000 EUR. In de vierde plaats heeft het Hof de hogere voorziening afgewezen voor het overige.
III. Procedure bij het Gerecht en bestreden arrest
9.
Bij verzoekschrift, neergelegd ter griffie van het Gerecht op 19 november 2015, heeft Guardian Europe krachtens artikel 268 en artikel 340, tweede alinea, VWEU beroep ingesteld tegen de Unie, vertegenwoordigd door de Commissie en het Hof van Justitie van de Europese Unie, strekkende tot vergoeding van de schade die zij beweerdelijk heeft geleden wegens, enerzijds, de excessieve duur van de procedure bij het Gerecht in de zaak die heeft geleid tot het arrest van het Gerecht van 27 september 2012, en, anderzijds, schending van het beginsel van gelijke behandeling door de Commissie in beschikking C(2007) 5791 en door het Gerecht in dat arrest.
10.
Bij het bestreden arrest heeft het Gerecht verklaard:
„1)
De [Unie], vertegenwoordigd door het Hof van Justitie van de Europese Unie, wordt veroordeeld tot betaling van een schadevergoeding van 654523,43 EUR aan [Guardian Europe] voor de door deze vennootschap geleden materiële schade wegens schending van de redelijke procestermijn in de zaak die heeft geleid tot het arrest [van het Gerecht van 27 september 2012]. Op deze schadevergoeding wordt compensatoire rente toegepast, te rekenen vanaf 27 juli 2010 tot aan de uitspraak van het onderhavige arrest, tegen het door Eurostat (bureau voor de statistiek van de Europese Unie) voor de betrokken periode in de lidstaat van vestiging van deze vennootschap vastgestelde jaarlijkse inflatiepercentage.
2)
De schadevergoeding bedoeld in punt 1) zal worden vermeerderd met vertragingsrente vanaf de uitspraak van het onderhavige arrest tot aan de volledige voldoening ervan, tegen de rentevoet die de Europese Centrale Bank (ECB) voor zijn basisherfinancieringstransacties heeft vastgesteld, vermeerderd met twee procentpunten.
3)
Het beroep wordt verworpen voor het overige.
4)
Guardian Europe draagt de kosten van de Unie, vertegenwoordigd door de [Commissie].
5)
Guardian Europe en de Unie, vertegenwoordigd door het Hof van Justitie van de Europese Unie, dragen ieder hun eigen kosten.”
IV. Conclusies van partijen
11.
Met haar hogere voorziening in de zaak Guardian Europe/Europese Unie (C‑479/17 P) verzoekt Guardian Europe het Hof:
–
het bestreden arrest te vernietigen voor zover in punt 3 van het dictum haar op artikel 268 en artikel 340, tweede alinea, VWEU gebaseerde schadevordering gedeeltelijk is afgewezen;
–
de Unie te veroordelen tot vergoeding van de schade die zij heeft geleden wegens de niet-inachtneming door het Gerecht van de redelijke procestermijn, door haar de volgende geldbedragen te betalen, vermeerderd met enerzijds de compensatoire rente vanaf 27 juli 2010 tot op de dag van de uitspraak op de onderhavige hogere voorziening, tegen het door Eurostat voor de betrokken periode in de lidstaat van vestiging van Guardian Europe vastgestelde jaarlijkse inflatiepercentage, en anderzijds de vertragingsrente vanaf de dag van de uitspraak op de onderhavige hogere voorziening, tegen de rentevoet die de ECB voor zijn basisherfinancieringstransacties heeft vastgesteld, vermeerderd met twee procentpunten:
–
1388000 EUR uit hoofde van gemiste kansen of winstderving;
–
143675,78 EUR uit hoofde van de bankgarantiekosten, en
–
een bepaald bedrag in de vorm van een passend percentage van de bij beschikking C(2007) 5791 aan Guardian Europe opgelegde geldboete uit hoofde van immateriële schade;
–
de Unie te veroordelen tot vergoeding van de schade die zij heeft geleden wegens schending door de Commissie en het Gerecht van het beginsel van gelijke behandeling, door haar de volgende geldbedragen te betalen, vermeerderd met enerzijds de compensatoire rente vanaf 19 november 2010 tot op dag van de uitspraak op de onderhavige hogere voorziening, tegen het door Eurostat voor de betrokken periode in de lidstaat van vestiging van Guardian Europe vastgestelde jaarlijkse inflatiepercentage, en anderzijds de vertragingsrente vanaf de dag van de uitspraak op de onderhavige hogere voorziening, tegen de rentevoet die de ECB voor zijn basisherfinancieringstransacties heeft vastgesteld, vermeerderd met twee procentpunten:
–
7712000 EUR uit hoofde van gemiste kansen of winstderving, en
–
een bepaald bedrag in de vorm van een passend percentage van de bij beschikking C(2007) 5791 aan Guardian Europe opgelegde geldboete uit hoofde van immateriële schade;
–
subsidiair, de zaak terug te verwijzen naar het Gerecht voor een uitspraak over de voorgaande vorderingen, en
–
de Commissie en het Hof van Justitie van de Europese Unie te verwijzen in de kosten.
12.
De Unie, vertegenwoordigd door het Hof van Justitie van de Europese Unie, verzoekt het Hof:
–
de hogere voorziening af te wijzen, en
–
Guardian Europe te verwijzen in de kosten.
13.
De Unie, vertegenwoordigd door de Commissie, verzoekt het Hof:
–
de hogere voorziening af te wijzen voor zover die is gericht tegen de Commissie, en
–
Guardian Europe te verwijzen in haar eigen kosten alsmede in die van de Commissie.
14.
De Unie, vertegenwoordigd door het Hof van Justitie van de Europese Unie, heeft een incidentele hogere voorziening ingesteld en verzoekt het Hof:
–
de beslissing tot afwijzing van de exceptie van niet-ontvankelijkheid van de vordering tot vergoeding van winstderving, te vernietigen;
–
de door Guardian Europe ingediende vordering tot vergoeding van winstderving niet-ontvankelijk te verklaren, en
–
Guardian Europe te verwijzen in de kosten.
15.
Guardian Europe verzoekt het Hof:
–
de incidentele hogere voorziening af te wijzen, en
–
de Unie te verwijzen in de kosten.
V. Eerste, vierde en zesde middel van de principale hogere voorziening en het enige middel van de incidentele hogere voorziening
A.
Inleidende opmerkingen
16.
Opgemerkt dient te worden dat het eerste en het vierde middel wegens hun voorwerp, namelijk het begrip „één enkele onderneming”, van meet af aan gezamenlijk moeten worden onderzocht, aangezien beide middelen betrekking hebben op het recht van Guardian Europe om op te treden zowel uit naam van Guardian Industries als op grond van de schade die Guardian Europe stelt te hebben geleden. (
12
)
17.
Voorts dient erop te worden gewezen dat de analyse van de kwestie die met het zesde middel van de principale hogere voorziening aan de orde wordt gesteld, namelijk de voorwaarden waaronder de Unie (
13
) aansprakelijk is voor de inhoud van een beslissing van het Gerecht, ervan afhangt of de grief inzake de motivering van het bestreden arrest betreffende andere middelen van niet-ontvankelijkheid, wordt afgewezen.
18.
De Commissie heeft immers geargumenteerd dat het Hof verplicht is tot het ambtshalve opwerpen van een middel betreffende de verjaring van de schadevordering van Guardian Europe die is gebaseerd op schending van het beginsel van gelijke behandeling in beschikking C(2007) 5791. (
14
) Het Hof van Justitie van de Europese Unie heeft, bij ontvankelijke incidentele hogere voorziening (
15
), betoogd dat het Gerecht in punt 64 van het bestreden arrest de hem voorgelegde feiten juridisch verkeerd had gekwalificeerd en het middel van niet-ontvankelijkheid dat erop is gebaseerd dat de vergoeding van de gestelde winstderving de rechtsgevolgen van een onherroepelijke beslissing tenietdoet, in punt 65 van dit arrest derhalve ten onrechte had afgewezen. (
16
)
19.
Aangezien het voorwerp van deze middelen geen aanleiding geeft om er in deze conclusie uitvoerig op in te gaan, zal ik kort aangeven om welke redenen het bestreden arrest, voor zover deze middelen van niet-ontvankelijkheid daarbij zijn afgewezen, niet moet worden vernietigd door het Hof.
20.
Wat betreft het argument van de Commissie met betrekking tot de verjaring van de vordering van Guardian Europe dient te worden opgemerkt dat de Commissie geen incidentele hogere voorziening heeft ingesteld tegen het bestreden arrest, waarbij dit door haar aangevoerde middel van niet-ontvankelijkheid wordt afgewezen. Dat volstaat volgens mij om dit argument buiten behandeling te laten, gelet op de artikelen 174, 176 en 178 van het Reglement voor de procesvoering van het Hof. Bovendien moet in herinnering worden gebracht dat een middel inzake verjaring volgens vaste rechtspraak niet ambtshalve door het Hof kan worden onderzocht aangezien dit niet van openbare orde is. (
17
)
21.
Wat betreft het middel dat de vergoeding van de gestelde winstderving de rechtsgevolgen van een onherroepelijke beslissing tenietdoet, betoogt het Hof van Justitie van de Europese Unie dat de vordering van Guardian Europe dezelfde strekking en hetzelfde voorwerp heeft als het beroep tot nietigverklaring dat zij had moeten instellen ter betwisting van het bedrag van de terugbetaling van het deel van de geldboete dat zij onverschuldigd had betaald, vermeerderd met rente, ter uitvoering van het arrest van 12 november 2014, Guardian Industries en Guardian Europe/Commissie (
18
). Het Hof van Justitie van de Europese Unie is namelijk van mening dat deze vordering in werkelijkheid ertoe strekt een vergoeding te verkrijgen voor het verlies van het genot van dit bedrag tegen een hoger percentage dan het percentage dat de Commissie had toegepast.
22.
Het staat vast dat de vordering van Guardian Europe ertoe strekt vergoeding te verkrijgen voor de winstderving die voortvloeit uit het verschil tussen, enerzijds, de door de Commissie vergoede rente over het deel van de geldboete dat aan haar was terugbetaald en, anderzijds, de winst die rekwirante had kunnen maken indien zij het uiteindelijk volgens het Hof onverschuldigd aan de Commissie betaalde bedrag had kunnen investeren in haar bedrijf. (
19
)
23.
Volgens mij en zoals het Gerecht terecht heeft opgemerkt, onderscheidt deze vordering zich, vanwege haar voorwerp, van een vordering die gericht is op vergoeding van de schade die is ontstaan doordat het terug te betalen bedrag gedurende een bepaalde periode niet beschikbaar was (
20
), welke vergoeding al is verkregen met de betaling van vertragingsrente.
24.
Een dergelijk onderscheid moet immers worden gemaakt aangezien het Hof reeds heeft geoordeeld dat de betaling van vertragingsrente een maatregel ter uitvoering van het nietigverklaringsarrest in de zin van artikel 266, eerste alinea, VWEU vormt, doordat zij een forfaitaire vergoeding voor het gemis van het genot van een schuldvordering beoogt te geven en erop is gericht de schuldenaar ertoe aan te zetten het nietigverklaringsarrest zo snel mogelijk uit te voeren. (
21
)
25.
Voorts bepaalt artikel 266, tweede alinea, VWEU dat de verplichting van de instelling waarvan de handeling nietig is verklaard, om de maatregelen te nemen die noodzakelijk zijn ter uitvoering van het arrest zelf, waaronder de betaling van vertragingsrente, geldt onverminderd die welke kan voortvloeien uit de toepassing van artikel 340 VWEU.
26.
Artikel 266, tweede alinea, VWEU geeft aldus uitdrukking aan het beginsel dat vertragingsrente niet ertoe strekt de schade die mogelijkerwijs is geleden door het gemis van het genot van een onverschuldigd betaald bedrag, in haar geheel te vergoeden.
27.
In deze omstandigheden ben ik van mening dat de op artikel 340 VWEU gebaseerde schadevordering, die door Guardian Europe is ingesteld, ontvankelijk is en dat de incidentele hogere voorziening bijgevolg moet worden afgewezen.
B.
Eerste en vierde middel van de principale hogere voorziening van Guardian Europe
1. Argumenten van partijen
a) Eerste middel
28.
Met haar eerste middel betoogt Guardian Europe dat het Gerecht blijk heeft gegeven van een onjuiste rechtsopvatting bij de uitlegging van het Unierechtelijke begrip „één enkele onderneming” door in de punten 153 en 154 van het bestreden arrest te verklaren dat rekwirante geen winstderving had geleden als gevolg van de schending van de redelijke procestermijn door het Gerecht.
29.
Guardian Europe betwist met name de conclusie van het Gerecht in de punten 103 en 153 van het bestreden arrest dat Guardian Europe, doordat zij de opgelegde last, namelijk de betaling van de geldboete, niet zelf had gedragen, tussen 12 februari 2010 en 27 september 2012 geen reële en zekere schade had geleden bestaande in het verschil tussen enerzijds de door de Commissie vergoede rente over het deel van de geldboete dat het Hof in het arrest van 12 november 2014, Guardian Industries en Guardian Europe/Commissie (
22
), als onverschuldigd had aangemerkt, en anderzijds de winst die zij had kunnen genereren indien zij het betrokken bedrag in haar werkzaamheden had kunnen investeren in plaats van dit aan de Commissie te betalen.
30.
Allereerst voert Guardian Europe aan dat de groep Guardian, in het kader van de administratieve procedure die heeft geleid tot beschikking C(2007) 5791, als „één enkele onderneming” in de zin van het Unierecht is behandeld. Aldus is de aan Guardian opgelegde geldboete berekend op basis van de waarde van de verkopen van Guardian als „onderneming” in haar geheel en niet over die van Guardian Industries of Guardian Europe, aangezien de verkopen van deze laatste niet relevant waren voor de betrokken periode.
31.
Guardian Europe leidt daaruit af dat het Gerecht, waarbij de zaak is aangebracht om de gevolgen van de schending van artikel 47 van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie te beoordelen in het kader van het voorafgaande beroep tot nietigverklaring, Guardian ook in het kader van het beroep inzake niet-contractuele aansprakelijkheid had moeten beschouwen als „één enkele onderneming” in de zin van het Unierecht.
32.
Vervolgens geeft Guardian Europe in de eerste plaats aan dat dit begrip „één enkele onderneming” algemeen erkend is binnen het Unierecht en met name van toepassing is op het gebied van gegevensbescherming, overheidsopdrachten en belastingen.
33.
In de tweede plaats zet Guardian Europe, na erop te hebben gewezen dat zij alle aandelen van de betrokken operationele dochterondernemingen in handen had, uiteen dat de door een onderneming van een economische groep geleden schade per definitie invloed heeft op de winst van de hele groep en op eventuele investeringsbesluiten binnen deze groep. In het geval van de groep Guardian was Guardian Europe de belangrijkste adressaat van beschikking C(2007) 5791, waartegen zij beroep heeft ingesteld samen met de moedermaatschappij, Guardian Industries. Aangezien Guardian Europe schade had geleden doordat er vanwege de door de Commissie opgelegde geldboete minder geld beschikbaar was voor investeringen in Europa, heeft zij de vordering tot schadevergoeding ingediend in eigen naam en in naam van de groep.
34.
Tot slot verzoekt Guardian Europe het Hof om, in geval van vernietiging van het bestreden arrest, zelf het bedrag van de gevorderde schadevergoeding vast te stellen.
35.
In zijn memorie van antwoord betoogt het Hof van Justitie van de Europese Unie dat het Gerecht in de punten 153 en 154 van het bestreden arrest terecht heeft geoordeeld dat Guardian Europe geen reële en zekere schade had geleden als gevolg van winstderving.
36.
Het Hof van Justitie van de Europese Unie voert allereerst aan dat het begrip „één enkele onderneming” dat in het mededingingsrecht wordt toegepast om het bedrag van een geldboete vast te stellen, niet van toepassing is in geval van een schadevordering die is gebaseerd op artikel 340, tweede alinea, VWEU.
37.
Het Hof van Justitie van de Europese Unie betoogt vervolgens dat een natuurlijke persoon of een rechtspersoon uitsluitend het recht heeft om een schadevordering tegen de Unie in te stellen indien hij zich in rechte kan beroepen op ofwel een eigen belang ofwel een recht op schadevergoeding dat door andere personen is gecedeerd. Indien rekwirante niet kan aantonen dat zij procesbelang had, moet de schadevordering worden afgewezen. (
23
)
38.
Tot slot brengt het Hof van Justitie van de Europese Unie in herinnering dat Guardian Europe een rechtspersoon is die losstaat van elk van haar dochterondernemingen alsmede van de moedermaatschappij, Guardian Industries. Het Hof van Justitie van de Europese Unie concludeert daaruit dat Guardian Europe slechts een vordering kon instellen tot vergoeding van de schade die zij daadwerkelijk had geleden, aangezien geen rechten op schadevergoeding van de moedermaatschappij of van de zeven dochterondernemingen waren gecedeerd.
39.
In haar memorie van repliek voert Guardian Europe aan dat uit de rechtspraak die het Hof van Justitie van de Europese Unie heeft aangehaald ter onderbouwing van zijn standpunt, niet kan worden afgeleid dat het feit dat ondernemingen tot dezelfde economische groep behoren, niet voldoende is om een procesbelang in het kader van een schadevordering op grond van artikel 340, tweede alinea, VWEU te rechtvaardigen.
40.
In dit verband wijst rekwirante erop dat uit het arrest van 4 oktober 1979, Ireks-Arkady/EEG (
24
), dat betrekking had op de cessie van een schadevordering als gevolg van de reorganisatie van een groep, niet blijkt dat van een dergelijke cessie, die informeel of impliciet kon zijn, bewijs moest worden geleverd. Bovendien heeft het Hof in dit arrest niet aangegeven dat een dergelijke cessie binnen een economische groep nodig was.
41.
Guardian Europe betwist ook het argument van het Hof van Justitie van de Europese Unie dat de enige persoon die schade heeft geleden de rechtspersoon is die de bij beschikking C(2007) 5791 opgelegde geldboete heeft betaald. In dit verband voert rekwirante aan dat zij schade heeft geleden, enerzijds, omdat zij de belangrijkste adressaat van deze beschikking was en, anderzijds, vanwege het feit dat de groep Guardian een groot deel van haar Europese inkomsten heeft moeten aanwenden om de geldboete te betalen, waardoor haar investeringscapaciteit om de Europese activiteiten te ondersteunen en te ontwikkelen, werd beïnvloed. (
25
)
42.
In zijn memorie van dupliek voert het Hof van Justitie van de Europese Unie nogmaals aan dat de door hem aangehaalde rechtspraak bevestigt dat alleen een natuurlijke persoon of een rechtspersoon die een eigen procesbelang heeft, een schadevordering kan instellen. Hoewel het mogelijk is om de grondslag van een vordering te cederen, waarbij de cessionaris dus beroep kan instellen in zijn naam, bestaan er geen andere omstandigheden waarin het Hof heeft erkend dat een persoon het recht heeft om beroep in te stellen wegens schade die door een andere persoon is geleden. Aangezien Guardian Industries, Guardian Europe en haar dochterondernemingen allemaal verschillende vennootschappen zijn, heeft geen enkele daarvan het recht om een schadevordering in te stellen in naam van een van de andere ondernemingen wegens schade die door deze laatste is geleden, wanneer een dergelijk recht niet is gecedeerd.
43.
Het Hof van Justitie van de Europese Unie voegt hieraan toe dat de omstandigheid dat een onderneming tot een economische groep behoort, volgens deze rechtspraak een rechtspersoon niet automatisch een persoonlijk procesbelang verleent in het kader van een beroep waarbij een andere tot dezelfde economische groep behorende rechtspersoon een persoonlijk belang heeft.
44.
Wat betreft het argument van Guardian Europe dat het Hof van Justitie van de Europese Unie in punt 10 van zijn memorie van antwoord betoogt dat de persoon die schade heeft geleden de rechtspersoon is die de bij beschikking C(2007) 5791 opgelegde geldboete heeft betaald, brengt dit laatste in herinnering dat het Gerecht in de punten 103 en 153 van het bestreden arrest heeft geoordeeld dat Guardian Europe, aangezien zij de opgelegde last, namelijk de betaling van de geldboete, niet zelf heeft gedragen, niet kan beweren dat zij reële en zekere schade heeft geleden in de vorm van winstderving. Het Hof van Justitie van de Europese Unie is van mening dat Guardian Europe niet aantoont dat deze vaststelling van het Gerecht juridisch onjuist is.
b) Vierde middel
45.
Met haar vierde middel betoogt Guardian Europe dat het Gerecht in de punten 99 tot en met 107 van het bestreden arrest het Unierechtelijke begrip „één enkele onderneming” verkeerd heeft opgevat, door te oordelen dat de schending van het beginsel van gelijke behandeling in beschikking C(2007) 5791 en in het arrest van het Gerecht van 27 september 2012 voor Guardian Europe niet heeft geresulteerd in winstderving.
46.
Guardian Europe heeft aangegeven dat haar argumenten ter ondersteuning van dit middel dezelfde zijn als die van het eerste middel.
47.
Rekwirante heeft erop gewezen dat haar schadevordering volgde op het arrest van het Hof waarbij was vastgesteld dat de Commissie een fout had gemaakt bij de berekening van de geldboete in beschikking C(2007) 5791 en dat die fout was blijven voortduren als gevolg van het arrest van het Gerecht van 27 september 2012.
48.
Guardian Europe betoogt dat het Gerecht in punt 103 van het bestreden arrest ten onrechte heeft beslist dat zij „de bij beschikking C(2007) 5791 opgelegde last, namelijk de betaling van de geldboete, niet zelf [had] gedragen” en „dus [...] niet [kan] beweren dat zij reële en zekere schade heeft geleden”. Aangezien de schending van het beginsel van gelijke behandeling door beschikking C(2007) 5791 en door het arrest van het Gerecht van 27 september 2012 ertoe heeft geleid dat Guardian Europe een hogere boete heeft betaald dan zij had moeten betalen, waardoor zij niet eerder kon beschikken over de onverschuldigd betaalde bedragen, raamt zij haar schade op 7712000 EUR en verzoekt zij het Hof om zelf het bedrag van de schadevergoeding die haar verschuldigd is, vast te stellen, rekening houdend met het bedrag van de schadevergoeding die op grond van het eerste middel is gevorderd.
49.
In zijn memorie van antwoord voert het Hof van Justitie van de Europese Unie aan dat dit middel moet worden afgewezen om dezelfde redenen als die welke de afwijzing van het eerste middel rechtvaardigen.
50.
In haar memorie van antwoord betoogt de Commissie primair dat de vordering van Guardian Europe niet ontvankelijk is om twee redenen – een hoofdreden en een bijkomende reden. (
26
)
51.
Subsidiair verzoekt de Commissie allereerst, voor het geval dat de vorderingen van Guardian Europe ontvankelijk worden verklaard, om bevestiging van de afwijzingsbeslissing van het Hof die erop is gebaseerd dat rekwirante geen schade had geleden als gevolg van de voorlopige betaling van de geldboete. De Commissie voert aan dat rekwirante, Guardian Europe, in beschikking C(2007) 5791 ten behoeve van de vaststelling van de geldboete niet was behandeld als „één enkele onderneming” in de zin van het Unierecht aangezien alleen entiteiten met rechtspersoonlijkheid persoonlijk aansprakelijk kunnen worden gesteld voor inbreuken. (
27
)
52.
Indien toch zou worden erkend dat Guardian Europe zich kan beroepen op schade, verzoekt de Commissie het Hof voorts om de beslissing van het Gerecht in punt 107 van het bestreden arrest te bevestigen, volgens welke de door Guardian Europe aangevoerde winstderving wegens vermeende voldoende gekwalificeerde schending van het beginsel van gelijke behandeling in beschikking C(2007) 5791 niet is aangetoond. Zij betoogt dat, aangezien Guardian Europe geen interne verkopen had, de toepassing van een berekeningsmethode voor geldboeten waarbij met dergelijke verkopen rekening werd gehouden, niets zou hebben veranderd aan het bedrag van haar geldboete, maar in feite alleen zou hebben geleid tot een verhoging van de aan de andere adressaten opgelegde geldboeten. Bijgevolg heeft de fout van de Commissie rekwirante een verlaging van haar geldboete opgeleverd die zij anders niet zou hebben gekregen.
53.
Voor het geval dat het middel van Guardian Europe zou worden aanvaard, voert de Commissie ten slotte aan dat niet is voldaan aan de voorwaarden waaronder het Hof het aan rekwirante verschuldigde schadebedrag kan beoordelen.
54.
In repliek wijst Guardian Europe, in antwoord op het argument van de Commissie dat zij in beschikking C(2007) 5791 ten behoeve van de vaststelling van de geldboete niet is behandeld als „één enkele onderneming” in de zin van het Unierecht, erop dat voorafgaand aan de berekening van de geldboete wordt bepaald welke rechtspersoon aansprakelijk is voor de inbreuk. Aldus houdt de Commissie bij het vaststellen van de geldboete rekening met de omzet van de hele economische groep. In het onderhavige geval heeft zij rekening gehouden met de waarde van de verkopen van de groep Guardian.
55.
In antwoord op het argument van de Commissie met betrekking tot het bestaan van de schade, stelt Guardian Europe dat de Commissie blijk heeft gegeven van een onjuiste opvatting ten aanzien van de uitkomst van het arrest van 12 november 2014, Guardian Industries en Guardian Europe/Commissie (
28
), alsmede van de motivering ervan. Argumenten die in het beroep tot nietigverklaring zijn onderzocht, kunnen echter niet opnieuw worden aangevoerd. Meer in het bijzonder merkt zij op dat het argument met betrekking tot de berekeningsmethode door het Hof is afgewezen in de punten 70 en 71 van dit arrest.
56.
In antwoord op het argument van de Commissie met betrekking tot de noodzaak om de door haar overgelegde bewijzen te beoordelen, merkt Guardian Europe op dat de Commissie niet voor het eerst voor het Hof kan aanvoeren dat de bewijzen niet voldoende bewijskrachtig zijn.
2. Mijn beoordeling
a) Door mijzelf opgeworpen gedeeltelijke niet-ontvankelijkheid van het vierde middel
57.
Guardian Europe verwijt het Gerecht in de punten 99 tot en met 107 van het bestreden arrest het Unierechtelijke begrip „één enkele onderneming” verkeerd te hebben opgevat, door te oordelen dat de schending van het beginsel van gelijke behandeling in beschikking C(2007) 5791 en in het arrest van het Gerecht van 27 september 2012 voor Guardian Europe niet heeft geresulteerd in winstderving.
58.
De vordering tot vergoeding van de schade die Guardian Europe zou hebben geleden, met inbegrip van de winstderving, wegens schending van dit beginsel in dit arrest, is in de punten 122 tot en met 125 van het bestreden arrest echter afgewezen om verschillende redenen, die worden betwist met het zesde middel.
59.
Bijgevolg is het onderhavige middel slechts ontvankelijk voor zover het beschikking C(2007) 5791 betreft.
b) Ten gronde
60.
Met het eerste middel en het gedeeltelijk ontvankelijke vierde middel verzoekt Guardian Europe het Hof in wezen zich uit te spreken over haar procesbevoegdheid en haar procesbelang, die met elkaar samenhangen in het kader van de schadevordering die zij op grond van artikel 340 VWEU heeft ingesteld. (
29
)
61.
Het staat vast dat naar aanleiding van de hoofdelijk aan Guardian Industries en aan Guardian Europe opgelegde geldboete verschillende bedragen rechtstreeks aan de Commissie zijn betaald. In maart 2008 zijn door Guardian Industries en Guardian Europe respectievelijk de bedragen van 20000000 EUR en 91000000 EUR betaald. In juli 2013 hebben de zeven operationele dochterondernemingen van Guardian Europe elk een deel van het bedrag van 48263003 EUR betaald, dat overeenkomt met het resterende aan de Commissie verschuldigde bedrag, waarvoor Guardian Europe een bankgarantie had gesteld, vermeerderd met vertragingsrente.
62.
Bijgevolg dient ten aanzien van de ontvankelijkheid een onderscheid te worden gemaakt naargelang de vordering van Guardian Europe is gebaseerd op het deel van de schadevergoeding dat door haarzelf en door haar dochterondernemingen rechtstreeks aan de Commissie is betaald, dan wel ziet op het deel dat door Guardian Industries is betaald. Ook al volgen deze vragen uit het door het Gerecht verrichte onderzoek ten gronde van de vordering en hangen zij daarmee nauw samen wat betreft het beroep inzake niet-contractuele aansprakelijkheid, het lijkt mij wenselijk, aangezien zij betrekking hebben op de procesbevoegdheid van Guardian Europe, die eerst te behandelen teneinde de grenzen van het geding vast te stellen.
63.
Guardian Europe beroept zich op het feit dat de door haar ingestelde schadevordering in het verlengde ligt van een procedure wegens inbreuk op het mededingingsrecht, dat gebruikmaakt van het begrip „één enkele onderneming”.
64.
De moeilijkheid is dat dit begrip wordt gebruikt ter aanduiding van de pleger van een inbreuk (
30
), ongeacht de rechtsvorm van die entiteit en de wijze waarop zij wordt gefinancierd (
31
).
65.
Bijgevolg is het de vraag welke rechtspersoon procesbevoegdheid en procesbelang heeft om in naam van de rechtspersoon die is beboet en die de geldboete heeft betaald, een vordering in te stellen tot vergoeding van de schade die is veroorzaakt door schending van de redelijke procestermijn.
66.
In de eerste plaats dient in herinnering te worden gebracht dat het Hof heeft gewezen op het specifieke karakter dat het begrip „één enkele onderneming” heeft in de context van het mededingingsrecht (
32
), en het uitdrukkelijk heeft onderscheiden van het civielrechtelijke begrip „vennootschap” of „rechtspersoon”.
67.
Aldus heeft het Hof geoordeeld dat „[h]et begrip onderneming door de Unierechter [is] gepreciseerd en verwijst naar een economische eenheid, ook al bestaat die vanuit juridisch oogpunt uit verschillende natuurlijke of rechtspersonen”. (
33
)
68.
In de tweede plaats is in het kader van op artikel 340, tweede alinea, VWEU gebaseerde schadevorderingen tot op heden geen uitzondering gemaakt op het beginsel dat de verzoeker procesbelang moet aantonen, te weten dat hij is benadeeld. (
34
)
69.
Het is waar dat de omstandigheden in de zaken waarin het Hof en het Gerecht uitspraak hebben gedaan, verschilden van die van het betrokken beroep. Wat betreft de arresten die het Hof van Justitie van de Europese Unie aanhaalt ter ondersteuning van zijn argument dat Guardian Europe geen procesbelang heeft, dient te worden opgemerkt dat die zijn gewezen in gevallen waarin de verzoeker verzocht om vergoeding van schade die hij niet rechtstreeks had geleden (
35
), bij het ontbreken van een machtiging om in rechte op te treden (
36
), in naam van een beroepsvereniging (
37
), of op grond van een cessie van rechten (
38
).
70.
Hieruit blijkt niettemin dat volgens vaste rechtspraak van het Hof ten eerste een persoon alleen dan het recht heeft een rechtszaak op grond van artikel 340 VWEU aan te spannen, indien hij in rechte kan aantonen dat ofwel sprake is van een bijzonder eigen belang ofwel van een door derden verleend recht op vergoeding.
71.
Ten tweede moet dus worden nagegaan of de schade waarvan de verzoeker vergoeding vordert, aan hem persoonlijk is berokkend. (
39
)
72.
Ten derde, indien de verzoeker een door anderen gecedeerd recht op schadevergoeding moet kunnen aantonen, betekent dit dat een specifieke juridische overdrachtsakte tussen de persoon die de vermeende schade heeft geleden en de verzoeker moet worden overgelegd (hetgeen betekent dat de eerste zijn recht heeft overgedragen op de tweede) of een uitdrukkelijke wettelijke machtiging om een vordering in te stellen, die uitdrukkelijk is uitgebreid door de persoon die de schade heeft geleden. (
40
)
73.
Deze beginselen vloeien rechtstreeks voort uit de voorwaarden waaronder de schadevordering kan worden ingesteld, die een gemeenrechtelijke vordering is (
41
) waarop de algemene procedureregels van toepassing zijn, die in het onderhavige geval zijn onderworpen aan de beginselen van het vennootschapsrecht en losstaan van de logica achter de aansprakelijkheid in het mededingingsrecht.
74.
In casu is de door Guardian Europe ingestelde schadevordering gedeeltelijk gebaseerd op de aan Guardian Industries opgelegde geldboete. Aangezien deze laatste haar rechten niet heeft gecedeerd en Guardian Europe geen uitdrukkelijke machtiging om in rechte op te treden heeft overgelegd, zoals het Gerecht heeft vastgesteld (
42
), is de vordering van Guardian Europe gedeeltelijk niet-ontvankelijk.
75.
Wat betreft de vordering van Guardian Europe op grond van de bedragen die zij en haar dochterondernemingen aan de Commissie hebben betaald, dient te worden opgemerkt dat die zijn betaald ter uitvoering van een aan Guardian Industries en aan Guardian Europe opgelegde geldboete, die alleen zij konden betwisten. Bijgevolg konden alleen zij vergoeding vorderen van de schade die was geleden ten gevolge van het feit dat de redelijke procestermijnen of het beginsel van gelijke behandeling waren geschonden.
76.
In deze omstandigheden lijdt het geen twijfel dat de betaling van de aan de Commissie verschuldigde bedragen door Guardian Europe een bijzonder belang bij de gevorderde schadevergoeding oplevert in de zin van de rechtspraak van het Hof die ik zojuist heb besproken.
77.
Deze analyse kan volgens mij niet in twijfel worden getrokken door de constatering dat de dochterondernemingen van Guardian Europe hebben bijgedragen aan de door haar direct of indirect aan de Commissie verrichte betaling van de geldboete.
78.
Het Gerecht heeft in punt 101 van het bestreden arrest op basis van de door hem opgevraagde bewijsstukken (
43
) immers vastgesteld dat deze bijdrage van de dochterondernemingen in maart 2008 voortvloeide uit financieringsovereenkomsten met Guardian Europe, hun moedermaatschappij. In punt 102 van dit arrest heeft het Gerecht opgemerkt dat geldbedragen rechtstreeks aan de Commissie waren betaald door de zeven dochterondernemingen van Guardian Europe.
79.
Enerzijds dient echter onderscheid te worden gemaakt tussen de bijdrage aan de schuld en de betaling hiervan. Anderzijds heeft het Gerecht, hoewel het heeft opgemerkt dat Guardian Europe beweerde dat „alle bedragen [waren] betaald door entiteiten die tot de onderneming Guardian behoren” (
44
) in de zin van beschikking C(2007) 5791, geen wettelijke consequenties verbonden aan zijn conclusies met betrekking tot de overeenkomsten tussen Guardian Europe en haar dochterondernemingen. Bovendien had Guardian Europe zich niet alleen beroepen op het begrip „één enkele onderneming”, maar ook aangevoerd dat zij haar dochterondernemingen voor 100 % in handen had. Deze omstandigheid maakt elk onderzoek naar de bijdrage aan de schuld nog irrelevanter, aangezien verarming van de dochterondernemingen een financieel risico vormt voor de vennootschap waar zij volledig afhankelijk van zijn. (
45
)
80.
Met andere woorden, wanneer wordt erkend dat de dochterondernemingen die een deel van de geldboete rechtstreeks aan de Commissie hebben betaald, een bijzonder procesbelang hebben, wordt verondersteld dat deze sanctie hun hoofdelijk is opgelegd en a fortiori dat de betaling ervan niet op verzoek van de moedermaatschappij is verricht.
81.
In het kader van de aanhangige procedure is de omstandigheid dat de dochterondernemingen aan de betaling van een deel van de geldboete hebben bijgedragen, evenwel niet geheel irrelevant. Ik ben van mening dat er rekening mee moet worden gehouden bij het onderzoek ten gronde van de vordering tot vergoeding van de door Guardian Europe aangevoerde schade, aangezien Guardian Europe moet aantonen dat de schade bestaat en hoe ver de gevolgen van de gestelde winstderving zich uitstrekken met betrekking tot de activiteit van haar dochterondernemingen. In dit verband ben ik van mening dat de berekening van de gewogen gemiddelde kosten van het kapitaal die Guardian Europe het Gerecht ter beoordeling had voorgelegd (
46
), niet voldoet aan deze bewijsvereisten. Gezien de aard van de door Guardian Europe gestelde schade heeft deze berekening van de gewogen gemiddelde kosten van het kapitaal weliswaar een referentiewaarde voor de investeerders, maar heeft ze volgens mij niet tot doel om een winstderving die samenhangt met de economische en financiële vooruitzichten van de onderneming, te rechtvaardigen.
82.
Gelet op alle voorgaande overwegingen ben ik ten eerste van mening dat het Gerecht, door vast te stellen dat rekwirante de last bestaande in de betaling van de geldboete niet zelf heeft gedragen, blijk heeft gegeven van een onjuiste rechtsopvatting die moet leiden tot de vernietiging van het bestreden arrest op dit punt.
83.
Ten tweede moet het Hof, omdat het niet over voldoende gegevens beschikt, dit deel van de zaak terugverwijzen naar het Gerecht voor de beoordeling van zowel het bestaan van de schade als het causaal verband tussen die schade en de gestelde schendingen. (
47
)
C.
Zesde middel
1. Argumenten van partijen
84.
Met haar zesde middel betoogt Guardian Europe dat het Gerecht in de punten 122 tot en met 125 van het bestreden arrest in antwoord op haar vordering tot vergoeding van de schade die het gevolg is van een vermeende voldoende gekwalificeerde schending van het beginsel van gelijke behandeling in het arrest van het Gerecht van 27 september 2012, blijk heeft gegeven van een onjuiste rechtsopvatting, in het licht van de vaste rechtspraak betreffende de verplichting om rekening te houden met de interne verkopen. Het Gerecht heeft ten onrechte geoordeeld dat de Unie alleen op grond van een arrest dat is gewezen door een rechter die in laatste aanleg rechtspreekt niet-contractueel aansprakelijk kan worden gesteld voor schending van het Unierecht.
85.
Guardian Europe betoogt in de eerste plaats dat de rechtspraak van het Hof niet uitdrukkelijk uitsluit dat een uitspraak van een lagere rechter kan leiden tot een schadevordering wegens schending van het Unierecht. Zij baseert zich in dit verband op het arrest van 30 september 2003, Köbler (
48
), en stelt dat het arrest van 6 oktober 2015, Târşia (
49
), dat is aangehaald door het Hof van Justitie van de Europese Unie (
50
), het tegenovergestelde standpunt van dit laatste niet kan rechtvaardigen.
86.
In de tweede plaats voert Guardian Europe subsidiair aan dat wanneer de Unie alleen op grond van een in laatste aanleg gedane uitspraak aansprakelijk kan worden gesteld voor schending van het Unierecht, de specialisatie van het Gerecht op dit gebied een bijzondere aansprakelijkheidsregeling dient te rechtvaardigen.
87.
In de derde plaats merkt Guardian Europe op dat aangezien het Hof het Unierecht per definitie niet kan schenden in een arrest, punt 122 van het bestreden arrest tot gevolg heeft dat de rechterlijke instanties van de Unie nooit aansprakelijk kunnen worden gesteld voor schending van het Unierecht.
88.
Bovendien verwijt Guardian Europe het Gerecht in punt 124 van het bestreden arrest te hebben verklaard dat zij niet had aangevoerd dat sprake was van een zeer gebrekkig functionerende rechtsgang, in het bijzonder uit procedureel of administratief oogpunt.
89.
Rekwirante betwist deze vaststelling aangezien zij in haar memories voor het Gerecht niet alleen melding heeft gemaakt van de door het Gerecht begane fouten, maar ook – ter illustratie van de zeer gebrekkig functionerende rechtsgang – van het feit dat het Gerecht de vaste rechtspraak niet had onderzocht die vereist dat bij de berekening van de geldboeten van de andere deelnemers aan het kartel rekening wordt gehouden met de interne verkopen, omdat de verticaal geïntegreerde producenten anders een onterecht voordeel genieten.
90.
Guardian Europe verzoekt het Hof, voor het geval dat het bestreden arrest op deze punten wordt vernietigd, vast te stellen dat de aansprakelijkheid van de Unie voortvloeit uit het arrest van het Gerecht van 27 september 2012.
91.
In zijn memorie van antwoord betoogt het Hof van Justitie van de Europese Unie dat het Gerecht in punt 122 van het bestreden arrest terecht heeft geoordeeld dat de Unie niet aansprakelijk kan worden gesteld voor de inhoud van een rechterlijke beslissing die niet afkomstig is van een Unierechter die in laatste aanleg rechtspreekt en waartegen dus hogere voorziening kan worden ingesteld.
92.
Het Hof van Justitie van de Europese Unie wijst erop dat uit de arresten van 30 september 2003, Köbler (
51
), en 6 oktober 2015, Târşia (
52
), alsmede uit het arrest van 15 maart 2017, Aquino (
53
), blijkt dat een lidstaat alleen niet-contractueel aansprakelijk kan worden gesteld voor een uitspraak van een rechter die in laatste aanleg rechtspreekt. Bijgevolg kan geen enkele vordering inzake niet-contractuele aansprakelijkheid worden ingesteld tegen een instelling zoals het Hof van Justitie van de Europese Unie voor een arrest dat niet in laatste aanleg is gewezen, aangezien een dergelijk arrest kan worden herzien ten gevolge van de uitoefening van de beroepsmogelijkheden.
93.
Het Hof van Justitie van de Europese Unie betwist ook de bewering van rekwirante dat haar vordering betrekking had op een zeer gebrekkig functionerende rechtsgang. De door rekwirante verweten schending betrof immers de inhoud van het arrest dat in hogere voorziening voor het Hof is gecorrigeerd.
2. Mijn beoordeling
94.
Allereerst dient enerzijds te worden opgemerkt dat de schadevordering van Guardian Europe is gebaseerd op de overwegingen van het arrest van het Gerecht van 27 september 2012 in de punten 104 tot en met 106 over het ontbreken van schending van het non-discriminatiebeginsel door de Commissie. Deze motivering hebben Guardian Industries en Guardian Europe immers betwist in hun hogere voorziening van 10 december 2012 met een middel dat door het Hof is aanvaard in het arrest van 12 november 2014, Guardian Industries en Guardian Europe/Commissie (
54
).
95.
Anderzijds blijkt uit de motivering van dit arrest dat het Hof de beslissing van het Gerecht op dit punt heeft vernietigd, omdat het Gerecht was voorbijgegaan aan de vaste beginselen van de rechtspraak. (
55
) Dientengevolge heeft het Hof geoordeeld dat geen uitspraak hoefde te worden gedaan over de door Guardian Europe aangevoerde grief betreffende de gebrekkige motivering van deze beslissing. (
56
)
96.
Dit is de context waarin Guardian Europe met het zesde middel van haar hogere voorziening het Gerecht verwijt in de punten 122 en 123 van het bestreden arrest te hebben geoordeeld dat de Unie niet aansprakelijk kan worden gesteld voor de fout van het Gerecht, aangezien die fout door het Hof is hersteld ten gevolge van de uitoefening van de rechtsmiddelen.
97.
Aldus wordt het Hof in wezen verzocht uitspraak te doen over de voorwaarden voor de toepassing van het beginsel dat de Unie de schade vergoedt die door een van haar instellingen is veroorzaakt, zoals bedoeld in artikel 340 VWEU, in de uitoefening van rechtsprekende taken. De vordering van Guardian Europe is nieuw aangezien ze geen betrekking heeft op de voorwaarden waaronder deze taken door een van de instellingen van de Unie zijn uitgevoerd, maar op het resultaat ervan, te weten de inhoud van een door die instelling genomen beslissing. (
57
)
98.
Wat betreft de voorwaarden waaronder de rechtsprekende activiteit wordt uitgevoerd, met name in geval van overschrijding van de redelijke procestermijn, heeft het Hof geoordeeld dat de schadevordering „een doeltreffend en algemeen toepasselijk rechtsmiddel [is] om tegen een dergelijke niet-achtneming op te komen”. (
58
) De gekozen aansprakelijkheidsregeling is gebaseerd op een objectieve aansprakelijkheid die voortvloeit uit de constatering dat sprake is van een buitensporig lange procesduur gelet op de kenmerken van de zaak. (
59
)
99.
Wat betreft de taken en bevoegdheden van de rechter is het geval van aansprakelijkheid wegens schending van het Unierecht door een rechterlijke instantie weliswaar door het Hof onderzocht, maar enkel met betrekking tot nationale rechterlijke instanties. (
60
) Aldus noopt deze hogere voorziening het Hof ertoe nu de voorwaarden vast te stellen waaronder de Unie aansprakelijk kan worden gesteld wanneer een dergelijke schending het gevolg is van een arrest van het Gerecht.
100.
In punt 123 van het bestreden arrest heeft het Gerecht opgemerkt dat door de uitoefening van het rechtsmiddel dat rekwirante ter beschikking stond, te weten de hogere voorziening, de in het arrest van het Gerecht van 27 september 2012 gemaakte fout kon worden hersteld. Zoals blijkt uit de punten 122 en 124 van het bestreden arrest, heeft het Gerecht ervoor gekozen de aansprakelijkheid niet te baseren op de beoordeling van de oorsprong van de tekortkoming in de rechterlijke beslissing, maar op de beoordeling van het goed functioneren van het gerechtelijk systeem, dat juist erop is gericht om fouten die het gevolg zijn van eerdere uitspraken, te herstellen.
101.
Een dergelijke opvatting van de aansprakelijkheid van de Unie voor het rechtsprekend optreden, op grond waarvan wordt onderzocht of de beroepsmogelijkheden zijn benut en of die hebben geresulteerd in een effectieve rechterlijke bescherming van de rechten die particulieren aan het Unierecht ontlenen, lijkt volgens mij duidelijk te kunnen worden afgeleid uit het arrest van 28 juli 2016, Tomášová (
61
).
102.
In dit arrest beantwoordt het Hof specifiek de vraag onder welke voorwaarden de betrokken lidstaat aansprakelijk kan worden gesteld voor schending van het Unierecht als gevolg van een beslissing van een rechterlijke instantie die niet in laatste aanleg rechtspreekt. (
62
)
103.
Het Hof heeft allereerst in herinnering gebracht dat het beginsel dat de staat aansprakelijk is voor schade die particulieren lijden als gevolg van elke schending van het Unierecht die de staat kan worden toegerekend – dat geldt voor alle gevallen van schending, ongeacht de overheidsinstantie die zich daaraan schuldig heeft gemaakt – onder bepaalde voorwaarden ook van toepassing is wanneer de betrokken schending het gevolg is van een beslissing van een nationale rechter die uitspraak doet in laatste aanleg. (
63
)
104.
Vervolgens heeft het Hof de verwijzende rechter verzocht na te gaan of de litigieuze beslissingen van de Okresný súd Prešov (rechter in eerste aanleg Prešov, Slowakije) waren gewezen in laatste aanleg. (
64
)
105.
Tot slot heeft het Hof voor recht verklaard dat „[e]en lidstaat slechts aansprakelijk [kan] worden gesteld voor schade die particulieren lijden ten gevolge van het feit dat een beslissing van een nationale rechterlijke instantie het Unierecht schendt, wanneer die beslissing is gewezen door een rechterlijke instantie van die lidstaat die uitspraak doet in laatste aanleg [...]”. (
65
)
106.
Aldus maakt het arrest van 28 juli 2016, Tomášová (
66
), volgens mij een einde aan de onzekerheid omtrent de draagwijdte van de door partijen aangehaalde arresten die uitsluitend betrekking hadden op beslissingen van de hoogste rechterlijke instanties, in het bijzonder het arrest van 30 september 2003, Köbler (
67
), waarin is verklaard dat „het beginsel dat een lidstaat verplicht is de schade te vergoeden die particulieren lijden als gevolg van een schending van het gemeenschapsrecht die aan hem kan worden toegerekend, eveneens van toepassing is indien de betrokken schending voortvloeit uit een beslissing van een in laatste aanleg rechtsprekende rechterlijke instantie, voor zover de geschonden communautaire rechtsregel ertoe strekt particulieren rechten toe te kennen, de schending voldoende gekwalificeerd is en er een rechtstreeks causaal verband bestaat tussen deze schending en de door de betrokkenen geleden schade. Om te bepalen of de schending voldoende gekwalificeerd is, wanneer deze schending uit een dergelijke beslissing voortvloeit, moet de bevoegde nationale rechter, rekening houdend met de specifieke aard van de rechtsprekende functie, onderzoeken of dit een kennelijke schending is” (
68
).
107.
Hoewel de draagwijdte van het arrest van 30 september 2003, Köbler (
69
), nader is toegelicht in het arrest van 13 juni 2006, Traghetti del Mediterraneo (
70
), kon de formulering van punt 36 van dit laatste arrest nog aanleiding geven tot twijfel (
71
), met name als gevolg van de herformulering door het Hof van de prejudiciële vraag die betrekking had op de aansprakelijkheid van rechterlijke instanties voor hun rechtsprekende werkzaamheid, ongeacht of zij in laatste aanleg uitspraak doen. (
72
)
108.
Het beginsel van de voorafgaande uitputting van rechtsmiddelen dat in het arrest van 28 juli 2016, Tomášová (
73
), nader wordt toegelicht – in die zin dat een lidstaat slechts aansprakelijk kan worden gesteld wanneer het aan de in laatste aanleg uitspraak doende rechterlijke instantie stond om de toepassing van het Unierecht te verzekeren en de zaak zo nodig, in geval van twijfel, krachtens artikel 267 VWEU aanhangig te maken bij het Hof van Justitie van de Europese Unie – is afgeleid uit de vaststelling dat „de rechterlijke macht een essentiële rol speelt bij de bescherming van de rechten die de particulieren ontlenen aan de voorschriften van het Unierecht en [dat] een rechterlijke instantie die uitspraak doet in laatste aanleg, per definitie de laatste instantie is bij wie particulieren de hun bij die voorschriften toegekende rechten geldend kunnen maken”. (
74
)
109.
Dit beginsel, dat is gebaseerd op het bestaan van rechtsmiddelen, is ook aangepast aan de specifieke aard van de rechtsprekende functie en aan de gerechtvaardigde eisen van rechtszekerheid die leiden tot het stellen van grenzen aan de aansprakelijkheid op grond van de inhoud van een rechterlijke beslissing. (
75
)
110.
Aangezien de organisatie van de rechtsmiddelen ertoe strekt de rechten te beschermen die particulieren ontlenen aan rechtsregels, met name die van de Unie, is het instellen van een beroep in rechte de aangewezen manier om herstel te verkrijgen voor een fout waaraan een rechter in eerste aanleg zich schuldig heeft gemaakt. (
76
) Met andere woorden, er moet een onderscheid worden gemaakt tussen het uitwissen van de fout, dat elke partij die een procedure aanspant kan vorderen, en de vergoeding voor een schending van de aan het Unierecht ontleende rechten die niet meer kan worden „hersteld” (
77
), omdat de beroepsmogelijkheden niet zijn uitgeoefend, in welk geval alleen een schadevordering kan worden ingesteld (
78
).
111.
Moet dit beginsel uitsluitend beperkt blijven tot de aansprakelijkheid van de lidstaten in geval van schending van het Unierecht? Anders gezegd, vormen de specialisatie van het Gerecht en de structuur van de rechtsorde van de Unie, zoals gedefinieerd in artikel 19, lid 1, VEU, dat bepaalt dat het Gerecht tezamen met het Hof van Justitie zorgt voor de eerbiediging van het recht bij de uitlegging en toepassing van de Verdragen, een rechtvaardiging om hierop een uitzondering te maken?
112.
Ik meen van niet. Wanneer het Gerecht binnen het bij de Verdragen ingestelde rechterlijke systeem, dat de coherente en eenvormige uitlegging van het Unierecht dient te verzekeren (
79
), bijdraagt aan de volledige toepassing van het Unierecht alsmede aan de rechterlijke bescherming die de justitiabelen op grond van dit recht genieten (
80
), is immers het enkele bestaan van de mogelijkheid om hogere voorziening in te stellen bij het Hof van Justitie om de beslissingen van het Gerecht te laten vernietigen wegens schending van het Unierecht voldoende om deze rechterlijke instantie gelijk te stellen met elke andere rechterlijke instantie van een lidstaat die niet in laatste aanleg rechtspreekt. (
81
)
113.
Net als de nationale rechterlijke instanties doet het Gerecht immers uitspraak „in de eerste lijn” (
82
), aangezien het tot taak heeft om nieuwe Unierechtelijke kwesties te beslechten, die het eerst bij hem worden aangebracht, of om de door het Hof vastgestelde oplossingen aan verschillende situaties aan te passen.
114.
Het grootste verschil in vergelijking met de nationale stelsels is echter dat het Gerecht niet beschikt over een equivalent van de prejudiciële verwijzing in geval van nieuwe problemen of twijfel over de draagwijdte van de rechtspraak van het Hof. Dit aspect was bepalend voor de opzet van de regeling voor de aansprakelijkheid van rechterlijke instanties die uitspraak doen in laatste aanleg, waarop de verplichting rust een prejudiciële vraag te stellen. (
83
) Het Hof heeft deze prejudiciële procedure zelfs aangemerkt als „hoeksteen van het rechterlijke systeem” van de Unie. (
84
) Aldus verklaart deze bijzondere procedure deels waarom de aansprakelijkheidsregeling van de lidstaten en die van de Unie niet geheel parallel lopen. (
85
)
115.
Gezien deze omstandigheid moet ook erop worden gewezen dat de beoordeling van een schending van het Unierecht door het Gerecht, die heeft plaatsgevonden ondanks het bestaan van een gevestigde rechtspraak ter zake, niet eenvoudig is. Het niet toepassen van vaste rechtspraak kan het gevolg zijn van de vaststelling dat sprake is van andere feitelijke omstandigheden, van verschillen in beoordeling of van de noodzaak om een verandering van deze gevestigde rechtspraak voor te stellen, ook al blijkt dit niet expliciet uit de herziene beslissing.
116.
Deze beoordelingsvrijheid, die de kern vormt van de taken en bevoegdheden van de rechter (
86
) en van de dynamiek van de rechtspraak, wordt begrensd door de motiveringsplicht, die zwaarder is wanneer een ommekeer wordt overwogen, ongeacht het niveau waarop de rechterlijke instantie rechtspreekt. De beoordelingsvrijheid vormt de belangrijkste reden om de voorwaarden voor aansprakelijkheid op grond van de uitoefening van de rechtsprekende functie door een rechterlijke instantie die niet in laatste aanleg rechtspreekt, niet te veranderen, zelfs wanneer, a posteriori, een hogere rechter de beslissing heeft vernietigd vanwege een onjuiste rechtsopvatting. (
87
)
117.
Wordt dit uitgangspunt ter discussie gesteld, dan zou dat ertoe leiden dat vaste rechtspraak als een verworven recht moet worden beschouwd, hetgeen in strijd is met het beginsel zoals met name geformuleerd door het Europees Hof voor de Rechten van de Mens. (
88
)
118.
Bijgevolg is er, net als in talrijke nationale regelingen inzake de aansprakelijkheid voor rechtsprekende werkzaamheden (
89
), geen reden om af te wijken van de logica betreffende het bestaan van rechtsmiddelen, die nauw samenhangt met de naleving van redelijke procestermijnen. In dit verband ben ik van mening dat juist de termijn waarbinnen de herziene beslissing is gegeven en in voorkomend geval de schending van het Unierecht is hersteld, de grondslag vormt voor de aansprakelijkheid en niet de onjuiste rechtsopvatting.
119.
In deze omstandigheden en gezien het voorwerp van de hogere voorziening ben ik van mening dat het door Guardian Europe aangevoerde argument niet ter zake dienend is, aangezien het ertoe leidt dat de regeling inzake aansprakelijkheid van de Unie voor uitspraken van het Gerecht afhankelijk wordt gemaakt van de vaststelling van de voorwaarden waaronder deze regeling al dan niet van toepassing is op het Hof, dat is belast met de rechterlijke toetsing wanneer de uitkomst van de rechtsmiddelen ongunstig is geweest voor de partij die deze heeft aangewend. (
90
)
120.
Wat betreft de laatste grief van Guardian Europe, die betrekking heeft op punt 124 van het bestreden arrest, ben ik van mening dat het Gerecht terecht heeft geoordeeld dat een voorbehoud dient te worden gemaakt voor de gevallen waarin het vaststaat dat de bescherming van de rechten die een particulier aan het Unierecht ontleent, uiteindelijk heeft plaatsgevonden onder omstandigheden die hem schade hebben berokkend. Zoals ik reeds heb opgemerkt, kan dit het geval zijn bij een buitensporig lange procesduur (
91
) of elke andere gebrekkig functionerende rechtsgang waardoor bijvoorbeeld de uitoefening van de rechtsmiddelen wordt belemmerd. Het moet noodzakelijkerwijs gaan om een objectieve disfunctie aangezien, in geval van uitspraken waartegen een rechtsmiddel kan worden ingesteld, ernstige schendingen door de rechter van zijn bevoegdheden, die een gevaar vormen voor de justitiabelen waar zij redelijkerwijs niet op rekenen, een reden vormen voor vernietiging van de onregelmatige beslissing. (
92
)
121.
In het onderhavige geval heeft Guardian Europe ter ondersteuning van haar schadevordering alleen aangevoerd dat kennelijk was voorbijgegaan aan de rechtspraak van het Hof, hetgeen om bovengenoemde redenen niet volstaat om een gebrekkig functionerende rechtsgang vast te stellen. Bijgevolg kan de grief van Guardian Europe betreffende de beslissing van het Gerecht in punt 124 van het bestreden arrest niet worden aanvaard.
122.
Uit het voorgaande volgt dat het zesde middel moet worden afgewezen.
VI. Kosten
123.
Daar de zaak naar het Gerecht moet worden terugverwezen, dient de beslissing omtrent de kosten van de onderhavige hogere voorziening te worden aangehouden.
VII. Conclusie
124.
Gelet op de bovenstaande overwegingen geef ik het Hof in overweging als volgt te oordelen:
„1)
Het arrest van het Gerecht van de Europese Unie van 7 juni 2017, Guardian Europe/Europese Unie (T‑673/15, EU:T:2017:377), wordt gedeeltelijk vernietigd, en wel voor zover het Gerecht het beroep van Guardian Europe Sàrl heeft verworpen op grond dat zij geen winstderving had geleden als gevolg van de schending van de redelijke procestermijn door het Gerecht en van het beginsel van gelijke behandeling in beschikking C(2007) 5791 definitief van de Commissie van 28 november 2007 inzake een procedure op grond van artikel [101 VWEU] en artikel 53 van de EER-Overeenkomst (zaak COMP/39165 – Vlakglas).
2)
De hogere voorziening wordt afgewezen voor het overige.
3)
De incidentele hogere voorziening wordt afgewezen.
4)
De zaak wordt terugverwezen naar het Gerecht van de Europese Unie.
5)
De beslissing omtrent de kosten wordt aangehouden.”
(
1
)	Oorspronkelijke taal: Frans.
(
2
)	In de zaak Europese Unie/Guardian Europe (C‑447/17 P).
(
3
)	In de zaak Guardian Europe/Europese Unie (C‑479/17 P).
(
4
)	T‑673/15, EU:T:2017:377; hierna: „bestreden arrest”.
(
5
)	T‑82/08, EU:T:2012:494; hierna: „arrest van het Gerecht van 27 september 2012”.
(
6
)	C‑138/17 P en C‑146/17 P, EU:C:2018:1013.
(
7
)	C‑150/17 P, EU:C:2018:1014.
(
8
)	C‑174/17 P en C‑222/17 P, EU:C:2018:1015.
(
9
)	Het tweede middel, dat ook betrekking heeft op dit begrip „één enkele onderneming”, in het kader van de vordering van Guardian Europe die is gebaseerd op het onredelijke karakter van de procestermijn, zal niet uitvoerig worden onderzocht, aangezien de gegrondheid van het eerste onderdeel ervan in grote mate afhangt van die van het eerste middel alsmede van de beslissing van het Hof inzake de door de Unie ingestelde hogere voorziening. Wat betreft de grief inzake een onjuiste opvatting waarop rekwirante zich beroept ter ondersteuning van het tweede onderdeel van dit tweede middel, zie punt 74 en voetnoot 42 van deze conclusie.
(
10
)	Hierna: „beschikking C(2007) 5791”.
(
11
)	C‑580/12 P, EU:C:2014:2363.
(
12
)	Ter herinnering, wat betreft het tweede middel, zie punt 4 van deze conclusie. Zie ook, wat betreft de voorwaarden voor ontvankelijkheid, de punten 60 en 62 van deze conclusie.
(
13
)	Het is vaste rechtspraak dat voor de niet-contractuele aansprakelijkheid van de Unie in de zin van artikel 340, tweede alinea, VWEU moet zijn voldaan aan een aantal voorwaarden, namelijk de onrechtmatigheid van de aan de instelling van de Unie verweten gedraging, het daadwerkelijk bestaan van schade en een causaal verband tussen de gedraging van de instelling en de gestelde schade [zie arrest van 13 december 2018, Europese Unie/Gascogne Sack Deutschland en Gascogne (C‑138/17 P en C‑146/17 P, EU:C:2018:1013, punt 67 en aldaar aangehaalde rechtspraak)].
(
14
)	Het betreft het argument dat primair is aangevoerd in antwoord op het vierde middel van de hogere voorziening van Guardian Europe, zie punt 50 van deze conclusie. De andere drie subsidiaire middelen komen aan de orde in voetnoot 16 alsmede in de punten 51 en 52 van deze conclusie.
(
15
)	Zie in dit verband arrest van 7 juni 2007, Wunenburger/Commissie (C‑362/05 P, EU:C:2007:322, punten 37‑40 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
(
16
)	Opgemerkt dient te worden dat, in antwoord op het vierde middel van de principale hogere voorziening, de Commissie subsidiair een argument aanvoert ter ondersteuning van een tweede vordering ertoe strekkende dat het Hof ambtshalve een middel van openbare orde opwerpt, dat dezelfde grondslag heeft als het enige middel van de incidentele hogere voorziening. In deze omstandigheden is onderzoek van dit middel dus niet ter zake dienend.
(
17
)	Zie arresten van 8 november 2012, Evropaïki Dynamiki/Commissie (C‑469/11 P, EU:C:2012:705, punt 51 en aldaar aangehaalde rechtspraak), en 14 juni 2016, Marchiani/Parlement (C‑566/14 P, EU:C:2016:437, punt 94), alsmede arresten van 13 december 2018, Iran Insurance/Raad (T‑558/15, EU:T:2018:945, punt 71), en 13 december 2018, Post Bank Iran/Raad (T‑559/15, EU:T:2018:948, punt 64). Zie ook Clausen, F., Les moyens d’ordre public devant la Cour de justice de l’Union européenne, Bruylant, Brussel, 2018, blz. 109‑111.
(
18
)	C‑580/12 P, EU:C:2014:2363.
(
19
)	Punt 61 van het bestreden arrest.
(
20
)	Zie voor een overzicht van de beginselen die van toepassing zijn op het gebied van vertragingsrente, mijn conclusie in de zaak Commissie/IPK International (C‑336/13 P, EU:C:2014:2170, punten 75 en 77‑79).
(
21
)	Zie arrest van 12 februari 2015, Commissie/IPK International (C‑336/13 P, EU:C:2015:83, punten 29 en 30).
(
22
)	C‑580/12 P, EU:C:2014:2363.
(
23
)	Het Hof van Justitie van de Europese Unie verwijst met name naar de arresten van 4 oktober 1979, Ireks-Arkady/EEG (238/78, EU:C:1979:226, punt 5), en 9 november 1989, Briantex en Di Domenico/EEG en Commissie (353/88, EU:C:1989:415, punt 16).
(
24
)	238/78, EU:C:1979:226.
(
25
)	Guardian Europe voert aan dat zij een volledige dochteronderneming van Guardian Industries is, die verantwoordelijk is voor de Europese markt.
(
26
)	De door de Commissie aangevoerde middelen van niet-ontvankelijkheid worden behandeld in de punten 18 en 20 alsmede in voetnoot 16 van deze conclusie.
(
27
)	In dit verband baseert de Commissie zich op het arrest van 27 april 2017, Akzo Nobel e.a./Commissie (C‑516/15 P, EU:C:2017:314, punten 50 en 57).
(
28
)	C‑580/12 P, EU:C:2014:2363.
(
29
)	Zie dienaangaande ook, wat betreft de bankgarantiekosten, de grief van het tweede middel tegen de punten 158 en 159 van het bestreden arrest, alsmede voetnoot 9 van deze conclusie.
(
30
)	Zie met name arrest van 18 juli 2013, Schindler Holding e.a./Commissie (C‑501/11 P, EU:C:2013:522, punt 102).
(
31
)	Zie arrest van 27 april 2017, Akzo Nobel e.a./Commissie (C‑516/15 P, EU:C:2017:314, punt 47 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
(
32
)	Zie arresten van 18 juli 2013, Schindler Holding e.a./Commissie (C‑501/11 P, EU:C:2013:522, punten 101 en 102), en 27 april 2017, Akzo Nobel e.a./Commissie (C‑516/15 P, EU:C:2017:314, punt 46).
(
33
)	Arrest van 18 juli 2013, Schindler Holding e.a./Commissie (C‑501/11 P, EU:C:2013:522, punt 103 en aldaar aangehaalde rechtspraak). Zie ook arrest van 27 april 2017, Akzo Nobel e.a./Commissie (C‑516/15 P, EU:C:2017:314, punt 48).
(
34
)	Zie voor een overzicht van de doctrine Blumann, C., en Dubouis, L., Droit institutionnel de l’Union européenne, 6e druk, LexisNexis, collectie „Manuels”, Parijs, 2016, punt 954, blz. 741, alsmede Van Raepenbusch, S., Le contrôle juridictionnel dans l’Union européenne, 3e druk, Éditions de l’Université de Bruxelles, collectie „Commentaire J. Mégret”, Brussel, 2018, punt 330, blz. 286.
(
35
)	Zie arrest van 9 november 1989, Briantex en Di Domenico/EEG en Commissie (353/88, EU:C:1989:415, punt 6), alsmede beschikkingen van 1 december 2008, Işçi Partisi/Commissie (T‑219/08, niet gepubliceerd, EU:T:2008:538, punt 7), en 17 december 2009, Işçi Partisi/Commissie (T‑223/09, niet gepubliceerd, EU:T:2009:524, punten 12 en 13).
(
36
)	Zie arrest van 30 juni 2009, CPEM/Commissie (T‑444/07, EU:T:2009:227, punten 39 en 40), en beschikking van 12 mei 2010, CPEM/Commissie (C‑350/09 P, niet gepubliceerd, EU:C:2010:267, punt 61).
(
37
)	Zie arrest van 30 september 1998, Coldiretti e.a./Raad en Commissie (T‑149/96, EU:T:1998:228, punten 57 en 59 en aldaar aangehaalde rechtspraak). Zie ook in dit verband arrest van 18 maart 1975, Union syndicale-Service public européen e.a./Raad (72/74, EU:C:1975:43, punt 21).
(
38
)	Zie arrest van 4 oktober 1979, Ireks-Arkady/EEG (238/78, EU:C:1979:226, punt 5).
(
39
)	Zie van de eerder de aangehaalde uitspraken met name beschikking van 17 december 2009, Işçi Partisi/Commissie (T‑223/09, niet gepubliceerd, EU:T:2009:524, punt 12 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
(
40
)	Zie van de eerder de aangehaalde uitspraken met name beschikking van 17 december 2009, Işçi Partisi/Commissie (T‑223/09, niet gepubliceerd, EU:T:2009:524, punt 13 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
(
41
)	Zie Bonichot, J.‑C., „La réparation du délai excessif de jugement devant les juridictions de l’Union”, Actualité juridique: droit administratif, Dalloz, Parijs, 2014, nr. 12, blz. 683‑687, in het bijzonder blz. 686.
(
42
)	Zie de punten 106 en 159 van het bestreden arrest. Deze worden betwist met het tweede onderdeel van het tweede middel van de principale hogere voorziening. Guardian Europe voert een grief aan betreffende de onjuiste opvatting van het door haar overgelegde interne memorandum van 13 november 2015, die volgens mij moet worden afgewezen, aangezien dit bewijselement het voorwerp is geweest van een beoordeling door het Gerecht, die niet kennelijk onjuist is.
(
43
)	Zie punt 99 van het bestreden arrest.
(
44
)	Punt 104 van het bestreden arrest.
(
45
)	De economische en organisatorische banden tussen een moedermaatschappij en een dochteronderneming zijn dezelfde als die welke in aanmerking worden genomen voor de toerekening van het inbreukmakende gedrag van een dochteronderneming aan de moedermaatschappij [zie met name arrest van 27 april 2017, Akzo Nobel e.a./Commissie (C‑516/15 P, EU:C:2017:314, punten 52 en 54)].
(
46
)	Zie punt 12 van het verzoekschrift in hogere voorziening.
(
47
)	Wat betreft de voldoende gekwalificeerde schending van het beginsel van gelijke behandeling in het arrest van het Gerecht van 27 september 2012, zie de punten 84 en 122 van deze conclusie.
(
48
)	C‑224/01, EU:C:2003:513.
(
49
)	C‑69/14, EU:C:2015:662.
(
50
)	Zie punt 92 van deze conclusie.
(
51
)	C‑224/01, EU:C:2003:513.
(
52
)	C‑69/14, EU:C:2015:662.
(
53
)	C‑3/16, EU:C:2017:209.
(
54
)	C‑580/12 P, EU:C:2014:2363, punt 66.
(
55
)	Zie arrest van 12 november 2014, Guardian Industries en Guardian Europe/Commissie (C‑580/12 P, EU:C:2014:2363, punt 65 en met name de verwijzing naar de punten 61 en 62), in samenhang met de conclusie van advocaat-generaal Wathelet in de zaak Guardian Industries en Guardian Europe/Commissie (C‑580/12 P, EU:C:2014:272, punten 38 en 65), die had gewezen op het nieuwe karakter van de litigieuze beschikking van de Commissie ten opzichte van haar gebruikelijke praktijk en de rechtspraak van het Hof.
(
56
)	Zie arrest van 12 november 2014, Guardian Industries en Guardian Europe/Commissie (C‑580/12 P, EU:C:2014:2363, punt 66).
(
57
)	De kwestie is alleen aan de orde geweest in het arrest van 30 september 2003, Köbler (C‑224/01, EU:C:2003:513). Zie opmerking van de Republiek Oostenrijk en zesde argument van de regering van het Verenigd Koninkrijk, zoals vermeld in respectievelijk de punten 21 en 28 van dit arrest, waarover het Hof het niet nodig heeft geacht uitspraak te doen. Zie dienaangaande commentaar op dit arrest door Rostane, M., „Chronique de jurisprudence du Tribunal et de la Cour de justice des Communautés européennes, Institutions et ordre juridique communautaire, Primauté du droit communautaire”, Journal du droit international (Clunet), LexisNexis, Parijs, april 2004, nr. 2, blz. 552‑559, en Adida-Canac, H., „L’erreur du juge: entre réparation, indemnisation et responsabilité”, Recueil Dalloz, Dalloz, Parijs, 2009, nr. 19, blz. 1288‑1297, in het bijzonder blz. 1295 en voetnoot 72.
(
58
)	Arrest van 26 november 2013, Groupe Gascogne/Commissie (C‑58/12 P, EU:C:2013:770, punt 82).
(
59
)	Zie Bonichot, J.‑C., op. cit., in het bijzonder blz. 686.
(
60
)	Zie met name de arresten die zijn aangehaald in de punten 101, 106 en 107 van deze conclusie alsmede arrest van 9 september 2015, Ferreira da Silva e Brito e.a. (C‑160/14, EU:C:2015:565, punten 46 e.v.).
(
61
)	C‑168/15, EU:C:2016:602.
(
62
)	Zie arrest van 28 juli 2016, Tomášová (C‑168/15, EU:C:2016:602, punt 11, punt 15, tweede vraag, en punt 16).
(
63
)	Zie arrest van 28 juli 2016, Tomášová (C‑168/15, EU:C:2016:602, punten 18‑20 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
(
64
)	Zie arrest van 28 juli 2016, Tomášová (C‑168/15, EU:C:2016:602, punt 21).
(
65
)	Arrest van 28 juli 2016, Tomášová (C‑168/15, EU:C:2016:602, punt 42, lid 1), cursivering van mij.
(
66
)	C‑168/15, EU:C:2016:602.
(
67
)	C‑224/01, EU:C:2003:513. Zie in die zin Simon, D., „La responsabilité des États membres en cas de violation du droit communautaire par une juridiction suprême (à propos de l’arrêt Köbler, CJCE, 30 sept. 2003, aff. C‑224/01)”, Revue Europe, LexisNexis, Parijs, 2003, nr. 11, blz. 3‑6, in het bijzonder blz. 4, waarin staat dat „de motivering [van het arrest] geen onderscheid maakt tussen [...] enerzijds [...] het vaststellen dat sprake is van aansprakelijkheid op grond van een rechterlijke uitspraak en anderzijds [...] het aantonen dat deze aansprakelijkheid ook geldt voor arresten van de hoogste rechterlijke instanties. De tweede overweging lijkt in de ogen van het Hof te volgen uit een a-fortioriredenering”. Zie ook kanttekeningen van Huglo, J.‑G., „La responsabilité des États membres du fait des violations du droit communautaire commises par les juridictions nationales: un autre regard”, Gazette du Palais, Lextenso Éditions, Issy-les-Moulineaux, 2004, nr. 164, blz. 34‑40, alsmede Beutler, B., „State Liability for Breaches of Community Law by National Courts: Is the Requirement of a Manifest Infringement of the Applicable Law an Insurmountable Obstacle?”, Common Market Law Review, Kluwer Law International, Alphen aan den Rijn, 2009, deel 46, nr. 3, blz. 773‑804, in het bijzonder blz. 789, aangehaald door advocaat-generaal Wahl in zijn conclusie in de zaak Tomášová (C‑168/15, EU:C:2016:260, voetnoot 15).
(
68
)	Zie punt 59 van dit arrest.
(
69
)	C‑224/01, EU:C:2003:513.
(
70
)	C‑173/03, EU:C:2006:391, punten 30‑32.
(
71
)	Dit punt 36 is aldus geformuleerd: „Zoals de advocaat-generaal in punt 52 van zijn conclusie heeft opgemerkt, zou, indien in dergelijke omstandigheden elke overheidsaansprakelijkheid wordt uitgesloten op grond dat de schending van het gemeenschapsrecht voortvloeit uit een uitlegging van rechtsvoorschriften door een rechterlijke instantie, dit erop neerkomen dat aan het door het Hof in het [arrest van 30 september 2003, Köbler (C‑224/01, EU:C:2003:513)] geformuleerde beginsel elke betekenis wordt ontnomen. Deze vaststelling geldt te meer voor rechterlijke instanties die uitspraak doen in laatste aanleg en op nationaal niveau met de eenvormige uitlegging van rechtsvoorschriften zijn belast.” Cursivering van mij.
(
72
)	Zie arrest van 13 juni 2006, Traghetti del Mediterraneo (C‑173/03, EU:C:2006:391, punt 24), in samenhang met de conclusie van advocaat-generaal Léger in de zaak Traghetti del Mediterraneo (C‑173/03, EU:C:2005:602, punt 39).
(
73
)	C‑168/15, EU:C:2016:602.
(
74
)	Zie arrest van 28 juli 2016, Tomášová [C‑168/15, EU:C:2016:602, punt 20 en aldaar aangehaalde rechtspraak, met name arrest van 13 juni 2006, Traghetti del Mediterraneo (C‑173/03, EU:C:2006:391, punt 31)].
(
75
)	Zie arrest van 13 juni 2006, Traghetti del Mediterraneo (C‑173/03, EU:C:2006:391, punt 32).
(
76
)	Zie in die zin voetnoot 19 van de conclusie van advocaat-generaal Léger in de zaak Traghetti del Mediterraneo (C‑173/03, EU:C:2005:602): „Het feit dat, zoals gezegd in mijn conclusie in de zaak Köbler [(C‑224/01, EU:C:2003:207, punt 38)], bij gebreke van nationale beroepswegen tegen een beslissing van een hoogste rechterlijke instantie, alleen een schadevordering tegen de staat – als ultima ratio – het aangetaste recht kan herstellen en er uiteindelijk voor kan zorgen dat de effectieve rechterlijke bescherming van de rechten die particulieren aan de communautaire rechtsorde ontlenen toereikend is, betekent overigens niet dat dit ook opgaat voor de beslissingen van gewone rechters, omdat daartegen nationale beroepswegen ter beschikking staan.”
(
77
)	Term die met name is ontleend aan het arrest van 24 oktober 2018, XC e.a. (C‑234/17, EU:C:2018:853, punt 58).
(
78
)	Wat betreft de verschillende vormen van vergoeding, zie conclusie van advocaat-generaal Wahl in de gevoegde zaken Europese Unie/Gascogne Sack Deutschland en Gascogne (C‑138/17 P en C‑146/17 P, EU:C:2018:620, punt 84).
(
79
)	Zie advies 2/13 van 18 december 2014 (EU:C:2014:2454, punt 174), en arrest van 24 oktober 2018, XC e.a. (C‑234/17, EU:C:2018:853, punt 39).
(
80
)	Opgemerkt dient te worden dat sinds de inwerkingtreding van het Verdrag van Nice, waarbij het rechtsstelsel ingrijpend is veranderd, de bevoegdheden van het Gerecht aanzienlijk zijn uitgebreid. Op grond van artikel 256, lid 1, VWEU is het Gerecht bevoegd om kennis te nemen van bijna alle beroepen, behalve met name niet-nakomingsprocedures. Volgens Van Raepenbusch, S., op. cit., punt 4, blz. 14 en punt 62, blz. 72, heeft deze hervorming het Gerecht veranderd „in een echte algemene bestuursrechter”.
(
81
)	Zie artikel 256 VWEU (oud artikel 225 EG dat voortkomt uit de wijziging bij het Verdrag van Maastricht van het oude artikel 168 A EEG) alsmede artikel 58, eerste alinea, van het Statuut van het Hof van Justitie van de Europese Unie, op grond waarvan „[h]et verzoek aan het Hof om hogere voorziening alleen rechtsvragen [kan] betreffen. Het moet gebaseerd zijn op middelen, ontleend aan onbevoegdheid van het Gerecht, onregelmatigheden in de procedure voor het Gerecht waardoor aan de belangen van de verzoekende partij afbreuk is gedaan, dan wel schending van het Gemeenschapsrecht door het Gerecht.”
(
82
)	Zie wat betreft de nationale rechterlijke instanties, Van Raepenbusch, S., op. cit., punt 2, blz. 12.
(
83
)	Zie arrest van 13 juni 2006, Traghetti del Mediterraneo (C‑173/03, EU:C:2006:391, punt 32), in samenhang met de conclusie van advocaat-generaal Léger in de zaak Traghetti del Mediterraneo (C‑173/03, EU:C:2005:602, punten 70‑75), en arresten van 15 maart 2017, Aquino (C‑3/16, EU:C:2017:209, punten 31‑34), en 4 oktober 2018, Commissie/Frankrijk (Roerende voorheffing) (C‑416/17, EU:C:2018:811, punten 108 en 109).
(
84
)	Zie advies 2/13 van 18 december 2014 (EU:C:2014:2454, punt 176), en arrest van 24 oktober 2018, XC e.a. (C‑234/17, EU:C:2018:853, punt 41).
(
85
)	Zie in dit verband conclusie van advocaat-generaal Léger in de zaak Köbler (C‑224/01, EU:C:2003:207, punt 94).
(
86
)	Zie arrest van 13 juni 2006, Traghetti del Mediterraneo (C‑173/03, EU:C:2006:391, punt 34).
(
87
)	Zie ter illustratie van de oorzaken van fouten die kunnen worden gemaakt bij de uitlegging door de rechter, arrest van 13 juni 2006, Traghetti del Mediterraneo (C‑173/03, EU:C:2006:391, punt 35).
(
88
)	Zie wat betreft de formulering van het feit dat geen sprake is van een verworven recht op vaste rechtspraak, EHRM, 18 december 2008, Unédic tegen Frankrijk (CE:ECHR:2008:1218JUD002015304, § 74), zoals herhaald in beschikking van 13 juli 2010, Allen e.a./Commissie (F‑103/09, EU:F:2010:88, punt 49). Zie ook gids over artikel 6 van het Europees Verdrag voor de rechten van de mens, recht op een eerlijk proces (civielrechtelijke component), bijgewerkt op 31 december 2018; Engelstalige versie is beschikbaar via: https://www.echr.coe.int/Documents/Guide_Art_6_ENG.pdf (punt 279).
(
89
)	Zie voor een overzicht van de wetgeving en de rechtspraak van enkele lidstaten, Guinchard, S., „Responsabilités encourues pour fonctionnement défectueux du service public de la justice”, Répertoire de procédure civile, Encyclopédie juridique Dalloz, Dalloz, Parijs, januari 2018, punt 34, in samenhang met de uiteenzetting in de conclusie van advocaat-generaal Léger in de zaak Köbler (C‑224/01, EU:C:2003:207, punten 77 e.v.). Wat betreft de Italiaanse wetgeving, zie ook arrest van 24 november 2011, Commissie/Italië (C‑379/10, niet gepubliceerd, EU:C:2011:775). Wat betreft het Franse positief recht, wijs ik erop dat artikel L. 141‑1 van de Code de l’organisation judiciaire (wetboek gerechtelijke organisatie) bepaalt dat de Staat alleen aansprakelijk is in geval van grove schuld of gerechtelijke dwaling. Sinds 2001 kiest de Cour de cassation (hoogste rechter in burgerlijke en strafzaken, Frankrijk) voor een objectieve opvatting van schuld, te weten „dat grove schuld bestaat in elke tekortkoming die wordt gekenmerkt door een feit of een aantal feiten waaruit blijkt dat de rechterlijke instantie onbekwaam is om de haar opgedragen taak te vervullen” [23 februari 2001, ass. plén., nr. 99‑16.165 (Bulletin 2001, ass. plén., nr. 5, blz. 10)]. Bovendien kan, volgens vaste rechtspraak van de Cour de cassation, „de onbekwaamheid van de rechterlijke instantie om de haar opgedragen taak te vervullen alleen worden beoordeeld voor zover de uitoefening van de rechtsmiddelen niet heeft geleid tot herstel van het vermeende disfunctioneren” [arresten van 6 mei 2003, 1e civiele kamer, nr. 01‑02.543 (Bulletin 2003, I, nr. 105, blz. 82); 4 november 2010, 1e civiele kamer, nr. 09‑15.869 (Bulletin 2010, I, nr. 223), en 5 september 2018, 1e civiele kamer, nr. 17‑21.206 (FR:CCASS:2018:C100793)]. Wat betreft de bestuursrechtspraak heeft de Conseil d’État (hoogste bestuursrechter, Frankrijk) een regeling ingevoerd die veel lijkt op de wettelijke aansprakelijkheid voor rechterlijke beslissingen. Aansprakelijkheid wordt slechts aangenomen in geval van grove schuld die niet mag voortvloeien uit de inhoud van een definitieve rechterlijke beslissing (arrest van 29 december 1978, Darmont, nr. 96004, gepubliceerd in de Recueil). Een bijzondere regeling is ingevoerd waarbij de Staat aansprakelijk kan worden gesteld voor ongerechtvaardigde vertraging van de administratieve rechtbanken bij hun uitspraken, waarvoor grove schuld niet meer wordt vereist (arrest van 28 juni 2002, ass., Garde des sceaux, ministre de la Justice c. Magiera, nr. 239575, gepubliceerd in de Recueil).
(
90
)	Volledigheidshalve kan worden vermeld dat de uitoefening van een dergelijk rechtsmiddel reeds is onderzocht door het Hof, dat uitspraak deed op de hogere voorziening tegen de beschikking van 23 januari 2018, Campailla/Europese Unie (T‑759/16, niet gepubliceerd, EU:T:2018:26), zonder dat het zich evenwel hoefde uit te spreken over de rechtsvraag betreffende de voorwaarden waaronder de Unie aansprakelijk is voor een beslissing van het Hof (zie de punten 33 e.v. van deze beschikking). Het Hof heeft de schadevordering immers niet-ontvankelijk verklaard en heeft opgemerkt dat de betrokken overwegingen, die in hogere voorziening werden betwist, ten overvloede waren aangevoerd in beschikking van 7 augustus 2018, Campailla/Europese Unie (C‑256/18 P, niet gepubliceerd, EU:C:2018:655, punten 43, 46 en 47).
(
91
)	Zie in casu met name arrest van 12 november 2014, Guardian Industries en Guardian Europe/Commissie (C‑580/12 P, EU:C:2014:2363, punt 20).
(
92
)	Het kan bijvoorbeeld gaan om gevallen van schending van de rechten van de verdediging, niet-naleving van het beginsel van hoor en wederhoor, een motiveringsgebrek of een motivering waaruit de partijdigheid van de rechter blijkt.