62013CC0523
OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO
PAOLA MENGOZZIEGO
przedstawiona w dniu 8 października 2014 r. (
1
)
Sprawa C‑523/13
Walter Larcher
przeciwko
Deutsche Rentenversicherung Bayern Süd
[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Bundessozialgericht (Niemcy)]
„Odesłanie prejudycjalne — Zabezpieczenie społeczne pracowników migrujących — Artykuł 45 TFUE — Artykuł 3 ust. 1 rozporządzenia (EWG) nr 1408/71 — Świadczenie na wypadek starości — Zasada niedyskryminacji — Pracownik objęty w państwie członkowskim systemem zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy w okresie poprzedzającym przejście na emeryturę — Uwzględnienie w celu przyznania prawa do świadczeń w innym państwie członkowskim”
I – Wprowadzenie
1.
W ramach niniejszego odesłania prejudycjalnego Bundessozialgericht (federalny sąd pracy i spraw społecznych, Niemcy) w pierwszej kolejności pragnie ustalić, czy zasada równego traktowania sprzeciwia się przepisowi krajowemu, zgodnie z którym dla uzyskania prawa do emerytury po okresie zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy w okresie poprzedzającym przejście na emeryturę jest wymagane, aby ten okres poprzedzający przejście na emeryturę został przepracowany zgodnie z przepisami krajowymi państwa członkowskiego przyznającego emeryturę, a nie państwa członkowskiego, na którego terytorium wspomniany okres został przepracowany. W drugiej kolejności i w wypadku udzielenia odpowiedzi twierdzącej na pierwsze pytanie prejudycjalne sąd odsyłający zmierza do ustalenia, czy zasada równego traktowania nakłada wymóg analizy porównawczej przesłanek określonych przez przepisy obydwu zainteresowanych państw członkowskich, a jeżeli tak jest, to jaki stopień podobieństwa lub identyczności powinien istnieć między rozpatrywanymi przesłankami lub, bardziej ogólnie, między instytucjami zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy w okresie poprzedzającym przejście na emeryturę w obu tych państwach.
2.
Powyższe pytania zostały postawione w ramach postępowania toczącego się pomiędzy Walterem Larcherem a Deutsche Rentenversicherung Bayern Süd. Walter Larcher, obywatel austriacki, pracował przez ponad 29 lat w Niemczech, a następnie powrócił do Austrii, gdzie podjął pracę i gdzie postanowił, po okresie zatrudnienia w pełnym wymiarze czasu pracy, skorzystać z systemu stopniowego wycofywania się z rynku pracy w okresie poprzedzającym przejście na emeryturę, co, zgodnie z prawem austriackim (
2
), oznaczało zmniejszenie jego czasu pracy o 60% w stosunku do zwykłego wymiaru czasu pracy.
3.
Z tytułu różnych okresów przepracowanych w trakcie kariery zawodowej W. Larcher pobiera od 2006 r. austriacką emeryturę zwaną „wcześniejszą emeryturą ze względu na długi okres ubezpieczenia” oraz od 2009 r. niemiecką emeryturę zwaną „emeryturą przysługującą osobom z długim okresem ubezpieczeniowym”. Wspomniane świadczenia nie stanowią przedmiotu sporu w postępowaniu głównym.
4.
Postępowanie główne dotyczy natomiast emerytury przyznanej po okresie zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy w okresie poprzedzającym przejście na emeryturę, o którą W. Larcher ubiegał się u właściwych organów niemieckich w 2006 r.
5.
Deutsche Rentenversicherung Bayern Süd oddalił wniosek z tym uzasadnieniem, że skoro okres poprzedzający przejście na emeryturę został przepracowany w Austrii w okresie od dnia 1 marca 2004 r. do dnia 30 września 2006 r., nie znajdowały do niego zastosowania niemieckie przepisy. Ponieważ odwołanie od tej decyzji zostało oddalone, W. Larcher zdecydował się wnieść sprawę do sądu niemieckiego. Jego żądania zostały jednak oddalone zarówno w pierwszej instancji, jak i w postępowaniu apelacyjnym. Bayerisches Landessozialgericht (naczelny sąd pracy i spraw społecznych Bawarii, Niemcy) oddalił apelację ze względu na to, że skarżący w postępowaniu głównym nie spełnił przesłanki związanej ze zmniejszeniem wymiaru czasu pracy, przewidzianej przez niemiecką ustawę o zatrudnieniu w niepełnym wymiarze czasu pracy w okresie poprzedzającym przejście na emeryturę (Altersteilzeitgesetz) (
3
), a mianowicie, by czas pracy został zmniejszony do połowy dotychczasowego wymiaru czasu pracy, ponieważ W. Larcher zmniejszył wymiar swego czasu pracy o 60%, a więc o więcej niż wymagane przez ustawodawstwo niemieckie 50%.
6.
Walter Larcher zdecydował się w związku z tym wnieść do Bundessozialgericht rewizję od wyroku.
7.
Na poparcie swej skargi rewizyjnej wskazuje on, że sąd apelacyjny naruszył przepisy prawa niemieckiego dotyczące zmniejszenia wymiaru czasu pracy, interpretując je w sposób niezgodny z prawem Unii. Według skarżącego w postępowaniu głównym wykładnia dokonana przez sąd apelacyjny miałaby być sprzeczna z zakazem dyskryminacji ze względu na przynależność państwową, a także sprzeczna z zasadą swobodnego przepływu. Opierając się na wyroku w sprawie Öztürk (
4
), W. Larcher utrzymuje, że w jego przypadku miałaby istnieć nieuzasadniona dyskryminacja pośrednia.
8.
Sąd odsyłający z kolei wskazuje, że nie jest możliwe rozstrzygnięcie kwestii podniesionych w ramach sporu w postępowaniu głównym wyłącznie na podstawie istniejącego już orzecznictwa. Stwierdza jednak, że w sytuacji gdy pracownik decyduje się na podjęcie zatrudnienia w innym państwie członkowskim, to istnieje prawdopodobieństwo, że ze względu na istniejące różnice pomiędzy systemami prawnymi, którym podlega, w momencie przejścia na emeryturę może znaleźć się w mniej korzystnym położeniu niż emeryci, których cała kariera zawodowa przebiegała tylko w jednym państwie członkowskim. Sąd odsyłający uważa, że art. 45–48 TFUE jak i rozporządzenie Rady (EWG) nr 1408/71 z dnia 14 czerwca 1971 r. w sprawie stosowania systemów zabezpieczenia społecznego do pracowników najemnych, osób prowadzących działalność na własny rachunek i do członków ich rodzin przemieszczających się we Wspólnocie, zmienione rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 1992/2006 z dnia 18 grudnia 2006 r. (
5
), miały służyć usunięciu przeszkód w korzystaniu z prawa do swobodnego przepływu przez pracowników migrujących. Według sądu odsyłającego taka przeszkoda mogłaby istnieć w rozpatrywanym przypadku. Wreszcie w ramach badania czynników uzasadniających wystąpienie takiej przeszkody sąd odsyłający skłania się do przeprowadzenia analizy porównawczej instytucji zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy w okresie poprzedzającym przejście na emeryturę w obu państwach członkowskich, których dotyczy postępowanie, i stawia sobie pytanie o to, jakie elementy należy w tym celu brać pod uwagę.
9.
W tych okolicznościach Bundessozialgericht postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:
„1)
Czy zawarta w art. 39 ust. 2 WE (obecnie art. 45 ust. 2 TFUE), art. 3 ust. 1 rozporządzenia (EWG) [nr 1408/71] zasada równości sprzeciwia się przepisowi krajowemu, zgodnie z którym dla uzyskania prawa do emerytury po okresie zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy w okresie poprzedzającym przejście na emeryturę wymagane jest, aby ten okres zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy w okresie poprzedzającym przejście na emeryturę został ukończony zgodnie z przepisami krajowymi tego państwa członkowskiego, a nie innego państwa członkowskiego?
2)
W przypadku odpowiedzi twierdzącej, jakie wymogi zasada równego traktowania zawarta w art. 39 ust. 2 WE […], art. 3 ust. 1 rozporządzenia (EWG) nr 1408/71 stawia wobec zrównania pozycji zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy w okresie poprzedzającym przejście na emeryturę ukończonego zgodnie z przepisami innego państwa członkowskiego jako przesłanki krajowego prawa do emerytury:
a)
Czy wymagana jest analiza porównawcza ustawowych przesłanek instytucji zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy w okresie poprzedzającym przejście na emeryturę?
b)
W przypadku odpowiedzi twierdzącej, czy wystarczy, jeśli zatrudnienie w niepełnym wymiarze czasu pracy w okresie poprzedzającym przejście na emeryturę pod względem funkcji i struktury jest w istocie ukształtowane podobnie w obu państwach członkowskich?
c)
Albo czy ustawowe przesłanki instytucji zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy w okresie poprzedzającym przejście na emeryturę muszą być ukształtowane identycznie w obu państwach członkowskich?”.
10.
Powyższe pytania stanowiły przedmiot uwag pisemnych przedłożonych przez W. Larchera, rząd niemiecki oraz Komisję Europejską.
II – Analiza
A – W przedmiocie instytucji zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy w okresie poprzedzającym przejście na emeryturę ogólnie oraz w przedmiocie pierwszego pytania prejudycjalnego
11.
W obliczu stwierdzenia, że społeczeństwo europejskie starzeje się w sposób przyspieszony, Unia Europejska oraz państwa członkowskie zawarły w swoich celach określone strategie na rzecz zatrudnienia, wdrażane od początku 2000 r. (
6
), przy czym działania te mają na celu zachęcenie tzw. „starszych” pracowników do przedłużenia swej aktywności zawodowej, a także przyczynienie się do zapewnienia stabilności systemów opieki zdrowotnej i zabezpieczenia społecznego oraz systemów emerytalnych (
7
).
12.
To właśnie w powyższym kontekście kilka państw członkowskich Unii wprowadziło instytucję zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy w okresie poprzedzającym przejście na emeryturę (
8
).
13.
Punktem wspólnym tych instytucji jest umożliwienie stopniowego przejścia z okresu aktywności zawodowej na emeryturę poprzez zmniejszanie wymiaru czasu pracy (
9
). Tym samym pracownicy, którzy osiągnęli określony wiek, mogą zmniejszyć wymiar swego czasu pracy, przechodząc, na przykład, z zatrudnienia w pełnym wymiarze czasu pracy na zatrudnienie w niepełnym wymiarze czasu pracy w okresie, który pozostał im do osiągnięcia wieku emerytalnego; utracone korzyści są z reguły wyrównywane przez emeryturę lub zasiłki przyznawane przez pracodawców lub przez fundusz na rzecz zatrudnienia (
10
). Niektóre z tych systemów służą także osiągnięciu innych celów, takich jak utrzymywanie stabilności krajowego systemu zabezpieczenia społecznego lub, jak ma to miejsce w przypadku systemu wprowadzonego w Niemczech i Austrii rozpatrywanych w sporze w postępowaniu głównym, walka z bezrobociem czy odciążenie rynku pracy dzięki zmniejszeniu wymiaru czasu pracy pracownika zatrudnionego w niepełnym wymiarze czasu pracy w okresie poprzedzającym przejście na emeryturę, a w ten sposób umożliwieniu zatrudnienia (młodego) poszukującego pracy albo stażysty (
11
).
14.
W Niemczech, gdzie W. Larcher bezskutecznie ubiegał się o przyznanie emerytury po okresie poprzedzającym przejście na emeryturę, przyznanie takiej emerytury jest uzależnione od spełnienia przesłanek określonych w § 237 Sozialgesetzbuch Sechstes Buch (kodeksie zabezpieczenia społecznego, księga VI, zwanego dalej „SGB VI”), wśród których znajdują się przesłanki pozwalające na uzyskanie prawa do emerytury po okresie zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy w okresie poprzedzającym przejście na emeryturę, w tym również dotycząca zmniejszenia wymiaru czasu pracy o 50% w stosunku do dotychczasowego, zwykłego tygodniowego wymiaru czasu pracy.
15.
Z informacji zebranych we wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym z jednej strony wynika, że W. Larcher spełnia wszystkie przesłanki określone w § 237 SGB VI oprócz tej, która dotyczy zmniejszenia wymiaru czasu pracy do 50% podczas okresu zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy w okresie poprzedzającym przejście na emeryturę, W. Larcher zmniejszył bowiem, jak już zostało to wskazane, swój wymiar czasu pracy do 40%, zgodnie z ustawodawstwem austriackim, natomiast z drugiej strony, że okres poprzedzający przejście na emeryturę przepracowany w innym państwie członkowskim nie stanowi określonej w SGB VI przeszkody w wypłaceniu przez niemieckie kasy ubezpieczeń społecznych emerytury po okresie zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy w okresie poprzedzającym przejście na emeryturę, jeżeli przesłanki zawarte w SGB VI zostaną spełnione.
16.
Celem pierwszego pytania prejudycjalnego jest właśnie ustalenie, czy swoboda przepływu pracowników, o której mowa w art. 45 TFUE, bardziej niż zasada równego traktowania, sprzeciwia się temu, aby w celu przyznania emerytury po okresie zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy w okresie poprzedzającym przejście na emeryturę państwo członkowskie wymagało spełnienia wszystkich przesłanek przewidzianych przez przepisy krajowe uprawniające do rzeczonej emerytury.
17.
Walter Larcher i Komisja proponują, aby odpowiedź na to pytanie była twierdząca z tego względu, że takie przepisy stanowią dyskryminację pośrednią pracowników migrujących, a w każdym razie powstrzymują ich od skorzystania z instytucji zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy w okresie poprzedzającym przejście na emeryturę w innych państwach członkowskich. W istocie, odwołując się do sprawy zakończonej wyrokiem Öztürk (EU:C:2004:232) i ogólniej do orzecznictwa Trybunału dotyczącego zasady równego traktowania okoliczności, powyżsi uczestnicy postępowania stoją na stanowisku, że w celu przyznania pracownikowi migrującemu emerytury po okresie zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy w okresie poprzedzającym przejście na emeryturę państwo członkowskie nie mogłoby wymagać – bez naruszenia prawa do swobodnego przepływu – aby przesłanki otrzymania przedmiotowej emerytury w innym państwie członkowskim były ukształtowane identycznie jak w państwie członkowskim, w którym zainteresowany ubiega się o wypłatę takiej emerytury.
18.
Jeżeli chodzi o rząd niemiecki, to przypomina on przede wszystkim, że pracownik korzystający ze swobody przepływu musi brać pod uwagę niedogodności związane z rozbieżnościami w przepisach dotyczących zabezpieczenia społecznego państw członkowskich. Rząd niemiecki uważa jednak także, że w kwestii pobierania emerytury państwo członkowskie nie może z góry wykluczyć, że okres zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy w okresie poprzedzającym przejście na emeryturę mógłby zostać ukończony w innym państwie członkowskim, które również wprowadziło instytucję zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy w okresie poprzedzającym przejście na emeryturę. W takim wypadku pracownik musi mieć możliwość spełnienia przesłanek wymaganych przez państwo członkowskie, w którym ubiega się o przyznanie takiej emerytury.
19.
Ze swojej strony stoję na stanowisku, że odpowiedź należy ograniczyć do stosunków między przesłanką będącą przedmiotem sporu w postępowaniu głównym, a mianowicie zmniejszeniem wymiaru czasu pracy o 50% zgodnie z § 237 SGB VI a swobodnym przepływem pracowników, ponieważ uważam, że rozpatrywana przesłanka musi zostać uznana za przeszkodę w swobodzie przepływu i powinna zostać uznana za niewspółmierną do celów, które chce osiągnąć niemiecki ustawodawca.
20.
Przede wszystkim, wbrew temu, co twierdzą W. Larcher i Komisja, do odpowiedzi na pierwsze pytanie prejudycjalne, moim zdaniem, nie można zastosować orzecznictwa dotyczącego zasady równego traktowania okoliczności, w szczególności wyroku w sprawie Öztürk (EU:C:2004:232).
21.
Koncepcja równego traktowania okoliczności wypracowana w rozpatrywanym orzecznictwie zasadniczo ma na celu, aby sytuacje mające miejsce w danym państwie członkowskim były oceniane w taki sam sposób jak w państwie członkowskim, w którym mają wywoływać skutek prawny (
12
).
22.
Rozpatrywane orzecznictwo, rozwinięte w dużym stopniu w kontekście wykładni art. 45 TFUE lub rozporządzenia nr 1408/71, zasadniczo narzuca każdemu państwu członkowskiemu, które uzależnia nabycie prawa do świadczeń społecznych od ukończenia przez pracownika okresu ubezpieczenia lub innego wskazanego okresu wyłącznie na swoim terytorium, uznanie równoważnych okresów ukończonych przez tego pracownika na terytorium innych państw członkowskich.
23.
Trybunał zastosował takie właśnie rozwiązanie we wspomnianej sprawie Öztürk. W sprawie tej orzekł bowiem, że państwo członkowskie (w rozpatrywanej sprawie Republika Austrii) nie może uzależnić przyznania prawa do wcześniejszej emerytury z powodu bezrobocia od przesłanki, zgodnie z którą zainteresowany (w rozpatrywanej sprawie pracownik obywatelstwa tureckiego, który częściowo pracował w Austrii, a częściowo w Niemczech, zanim stał się w tym ostatnim państwie bezrobotny) przez pewien okres poprzedzający złożenie wniosku o emeryturę pobierał świadczenia z ubezpieczenia na wypadek bezrobocia wyłącznie od pierwszego państwa członkowskiego (
13
).
24.
Trybunał wypowiedział się wcześniej w taki sam sposób, orzekając, że swoboda przepływu pracowników sprzeciwia się temu, aby ustawodawstwo państwa członkowskiego, zezwalające w niektórych przypadkach na przedłużenie okresu odniesienia do przyznania prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy, nie przewidywało takiej możliwości przedłużenia, jeżeli okoliczności odpowiadające tym, które umożliwiają przedłużenie wskazanego okresu, zaszły w innym państwie członkowskim (
14
), oraz temu, aby państwo członkowskie odmówiło wymaganego do przyznania prawa do emerytury uwzględnienia okresów zatrudnienia, które osoba podlegająca specjalnemu systemowi dla urzędników lub „personelu równorzędnego” z urzędnikami (w tym przypadku był to lekarz pracujący w greckim sektorze publicznym, podlegający specjalnemu systemowi w rozumieniu rozporządzenia nr 1408/71) ukończyła w państwowych instytucjach opieki zdrowotnej innego państwa członkowskiego, podczas gdy ustawodawstwo krajowe zezwala na takie uwzględnienie, jeżeli rozpatrywane okresy zostały ukończone na terytorium krajowym w analogicznych placówkach (
15
).
25.
Trybunał stwierdził także w kilku sytuacjach za sprzeczną z traktatami okoliczność, że przy przyznawaniu prawa do emerytury państwo członkowskie nie bierze pod uwagę okresów poświęconych na wychowanie dziecka, ukończonych w innym państwie członkowskim, co miałoby miejsce, gdyby okresy te zostały ukończone na terytorium pierwszego państwa członkowskiego (
16
).
26.
Powyższa linia orzecznictwa mogłaby zostać zastosowana w sprawie w postępowaniu głównym, gdyby na przykład odnosiła się do sytuacji, w której pomimo spełnienia wszystkich przesłanek określonych przez ustawodawstwo niemieckie, w tym również tej dotyczącej zmniejszenia wymiaru czasu pracy do 50%, W. Larcher spotkałby się z odmową przyznania emerytury po okresie zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy w okresie poprzedzającym przejście na emeryturę ze względu na fakt, że okres ten nie został ukończony na terytorium niemieckim.
27.
Jednakże, jak już to wskazałem, z jednej strony ustawodawstwo niemieckie nie wymaga, przynajmniej formalnie, aby do przyznania prawa do emerytury konieczne było świadczenie pracy w niepełnym wymiarze czasu pracy w okresie poprzedzającym przejście na emeryturę w Niemczech, a z drugiej strony – W. Larcher nie spełnił przesłanki przewidzianej przez ustawodawstwo niemieckie, a mianowicie zmniejszenia wymiaru czasu pracy o 50% podczas ukończonego w Austrii okresu zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy w okresie poprzedzającym przejście na emeryturę.
28.
Zasadnicza kwestia podniesiona w niniejszej sprawie nie dotyczy więc zasady równego traktowania sytuacji i okoliczności występujących w danym państwie członkowskim, tak jakby te sytuacje i okoliczności zaszły na terytorium państwa członkowskiego, w którym został przedłożony wniosek o przyznanie prawa do świadczenia społecznego po to, aby spełnić przesłanki przewidziane przez ustawodawstwo tego państwa członkowskiego.
29.
Kwestia ta dotyczy raczej ewentualnego zobowiązania państwa członkowskiego do uznania przy przyznawaniu prawa do emerytury po okresie zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy w okresie poprzedzającym przejście na emeryturę, że ustanowione przez nie przesłanki są porównywalne z przesłankami prawnymi określonymi przez inne państwo członkowskie, pozwalającymi ukończyć taki sam okres zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy w okresie poprzedzającym emeryturę.
30.
Innymi słowy, sąd odsyłający nie stawia sobie pytania o zasadę równego traktowania okoliczności, tylko o porównanie przesłanek prawnych.
31.
Po ustaleniu powyższego jest bezsporne w niniejszej sprawie, że emerytura po okresie zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy w okresie poprzedzającym przejście na emeryturę stanowi świadczenie emerytalne w rozumieniu art. 4 ust. 1 lit. c) rozporządzenia nr 1408/71 oraz że, jak to przyznał Trybunał, w związku z brakiem harmonizacji na szczeblu Unii określenie warunków przyznawania świadczeń w dziedzinie zabezpieczenia społecznego należy do władz prawodawczych poszczególnych państw członkowskich (
17
).
32.
Jednakże to uprawnienie musi być wykonywane z poszanowaniem prawa Unii, a w szczególności przepisów dotyczących prawa do swobodnego przepływu pracowników (
18
).
33.
Należy więc sprawdzić, czy przesłanka, której spełnienia wymaga ustawodawstwo niemieckie do późniejszego uzyskania prawa do emerytury po okresie zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy w okresie poprzedzającym przejście na emeryturę w tym państwie członkowskim, a mianowicie zmniejszenie przez pracownika wymiaru czasu pracy o 50% podczas okresu zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy przed przejściem na emeryturę, realizowanego w państwie członkowskim innym niż Republika Federalna Niemiec, pozostaje niezgodna z art. 45 TFUE, przy jednoczesnym założeniu, że bezsporne jest to, że przesłanka ta ma zastosowanie niezależnie od przynależności państwowej danego pracownika.
34.
Zgodnie z orzecznictwem Trybunału przepisy, które uniemożliwiają lub utrudniają obywatelowi danego państwa członkowskiego wyjazd z państwa pochodzenia, a tym samym wykonywanie prawa do swobodnego przemieszczania się, stanowią przeszkodę w korzystaniu z tej swobody również wtedy, gdy stosuje się je bez względu na przynależność państwową pracowników (
19
).
35.
Jest prawdą, jak twierdził rząd niemiecki, odnosząc się do wspomnianego wyroku von Chamier-Glisczinski, że na obecnym etapie rozwoju prawa Unii swoboda przepływu pracowników nie rozciąga się na zwykłe różnice w krajowych porządkach prawnych dotyczących zabezpieczenia społecznego, których niedogodności muszą znosić osoby decydujące się na skorzystanie z prawa do swobodnego przemieszczania się (
20
).
36.
Jednakże niniejsza sprawa różni się od tej, która zakończyła się wyrokiem von Chamier-Glisczinski.
37.
Trybunał stwierdził bowiem w tym wyroku po pierwsze, że sytuacja, w której znalazła się Petra von Chamier-Glisczinski, wynikała z łącznego zastosowania dwóch porządków prawnych zabezpieczenia społecznego, w związku z tym, że obywatelka Niemiec, która mieszkała w Austrii, zwróciła się z wnioskiem o przyznanie świadczenia rzeczowego w razie niesamodzielności do władz niemieckich, w sytuacji gdy świadczenie takie nie istniało w Austrii, a po drugie, że sytuacja ta byłaby inna, gdyby ustawodawstwo austriackie umożliwiało przyznanie takiego świadczenia rzeczowego, wówczas bowiem świadczenie to zostałoby udzielone zainteresowanej przez władze austriackie (
21
).
38.
W niniejszej sprawie natomiast nie tylko żadna z zawartych w aktach sprawy informacji nie pozwala wywieść, że W. Larcher ubiegał się u władz niemieckich o wypłatę emerytury po okresie zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy w okresie poprzedzającym przejście na emeryturę z uwagi na to, że taka emerytura nie istnieje w Austrii, lecz także żadna informacja nie wskazuje na to, że sytuacja W. Larchera byłaby inna, gdyby ustawodawstwo austriackie zostało zmienione.
39.
W rzeczywistości sporna przesłanka, a mianowicie zmniejszenie wymiaru czasu pracy do 50% podczas okresu zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy w okresie poprzedzającym przejście na emeryturę, w mniejszym stopniu odnosi się do zagadnienia koordynacji czy rozbieżności przepisów zabezpieczenia społecznego dotyczących świadczeń na wypadek starości niż do wykonywania przejściowej działalności zawodowej przed przejściem na emeryturę.
40.
Tymczasem odnośnie do przesłanek związanych z wykonywaniem działalności zawodowej Trybunał orzekł już, że przepisy krajowe „wpływające na dostęp pracowników do rynku pracy” (
22
), w tym także te, które dotyczą sposobu wykonywania danej działalności (
23
), są przeszkodą w korzystaniu z prawa do swobodnego przepływu pracowników, a nie zwykłymi niedogodnościami.
41.
W niniejszym przypadku nie pozostawia wątpliwości fakt, że przepis krajowy zobowiązujący pracownika do wykonywania działalności zawodowej przez połowę wcześniejszego wymiaru czasu pracy po to, by mógł on następnie skorzystać z emerytury po okresie zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy w okresie poprzedzającym przejście na emeryturę, stanowi zarówno sposób wykonywania tej działalności, jak i, w szczególności jeśli chodzi o starszych pracowników, warunek dostępu do rynku pracy i na nim pozostania.
42.
Tym samym wydaje mi się, że przepis ten można uznać za „przeszkodę” w rozumieniu art. 45 TFUE, zgodnie z wykładnią dokonaną przez Trybunał.
43.
Wydaje mi się także, że przepis ten może stanowić przeszkodę w swobodnym przepływie pracowników.
44.
Osoba, której zasadnicza część kariery zawodowej przebiegała w Niemczech, tak jak w wypadku W. Larchera, i która zechciałaby skorzystać z emerytury po okresie zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy w okresie poprzedzającym przejście na emeryturę, powstrzymałaby się przed opuszczeniem tego państwa członkowskiego, gdyby musiała wykonywać pracę w niepełnym wymiarze czasu pracy w okresie poprzedzającym przejście na emeryturę, zmniejszając swój wymiar czasu pracy wyłącznie o 50%, bez możliwości odpowiadania na oferty zatrudnienia, nawet za wyższe wynagrodzenie, w innych państwach członkowskich, które wprowadziły do swego porządku podobną instytucję, w których jednak, tak jak w Austrii, zmniejszenie wymiaru czasu pracy w okresie poprzedzającym przejście na emeryturę może ustawowo wahać się między 40% a 60% zwykłego wymiaru czasu pracy.
45.
Analogicznie sporna przesłanka mogłaby zniechęcać pracodawcę z siedzibą w państwie członkowskim innym niż Republika Federalna Niemiec, które wprowadziło do swego porządku instytucję zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy w okresie poprzedzającym przejście na emeryturę, do zatrudnienia obywatela Niemiec według innych sposobów zmniejszenia wymiaru czasu pracy niż wymagane w Niemczech.
46.
Na tym etapie należy więc sprawdzić, czy zgodnie z orzecznictwem Trybunału taka przeszkoda może być jednak uzasadniona wytyczeniem celu leżącego w interesie ogólnym, biorąc pod uwagę to, że powinna być adekwatna do zagwarantowania realizacji tego celu i nie wykraczać poza to, co niezbędne do jego osiągnięcia (
24
).
47.
Tak jak zaakcentowałem to w pkt 13 niniejszej opinii i jak podkreślił to rząd niemiecki w przedstawionych przez siebie uwagach pisemnych, zmniejszenie wymiaru czasu pracy o 50% podczas okresu zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy w okresie poprzedzającym przejście na emeryturę z jednej strony ma na celu umożliwienie pracownikowi stopniowego przechodzenia na emeryturę, z drugiej zaś służy osiągnięciu celu w postaci promocji zatrudniania poszukujących pracy albo praktykantów w wymiarze czasu pracy, który udostępnił pracownik korzystający z instytucji zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy w okresie poprzedzającym przejście na emeryturę.
48.
Wytyczenie obu tych celów samo w sobie nie mogłoby być przedmiotem krytyki. Jeżeli chodzi o kwestię promocji zatrudnienia, to Trybunał przyznał już, że stanowi ona zasadny cel polityki społecznej (
25
).
49.
Z kolei, mimo że należy docenić wartość spornej przesłanki w osiąganiu zamierzonych celów, nie można nie zauważyć, że przesłanka ta jest niewspółmierna, jak przyznał to zresztą rząd niemiecki w przedstawionych przez siebie uwagach pisemnych.
50.
W sytuacji bowiem jak ta rozpatrywana w postępowaniu głównym sztywne zastosowanie przesłanki zmniejszenia wymiaru czasu pracy o 50% sprowadza się do zakazania pracownikowi zatrudnionemu w niepełnym wymiarze czasu pracy w okresie poprzedzającym przejście na emeryturę w innym państwie członkowskim, który zmniejszył swój wcześniejszy wymiar czasu pracy o więcej niż 50%, aby umożliwić zatrudnienie młodego bezrobotnego albo praktykanta, i który ponadto spełnia wszystkie inne przesłanki wymagane przez ustawodawstwo niemieckie, korzystania z wypłaty emerytury po okresie zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy w okresie poprzedzającym przejście na emeryturę.
51.
Jak wskazują sąd odsyłający oraz w przedstawionych przez siebie uwagach na piśmie rząd niemiecki, w takiej sytuacji cel niemieckiego ustawodawcy zostaje osiągnięty także w przypadku zmniejszenia wymiaru czasu pracy o 60%, ponieważ taka redukcja wymiaru zwalnia nawet więcej czasu pracy przypadającego na dane stanowisko (
26
).
52.
Wymagana przez niemieckie ustawodawstwo przesłanka zmniejszenia wymiaru czasu pracy o 50%, stosowana w sprawie w postępowaniu głównym sztywno zarówno przez niemiecką administrację, jak i przez sąd pierwszej instancji oraz sąd apelacyjny, wydaje mi się więc wykraczać poza to, co niezbędne do osiągnięcia celu polityki społecznej w postaci promocji zatrudniania młodych bezrobotnych albo praktykantów w wymiarze czasu pracy udostępnionym przez osobę korzystającą z instytucji zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy w okresie poprzedzającym przejście na emeryturę.
53.
Dodatkowo fakt, że państwo członkowskie, dążące do osiągnięcia takiego celu polityki społecznej, musi zgodnie z prawem Unii zaakceptować przekraczające 50% zmniejszenie wymiaru czasu pracy podczas ukończonego w innym państwie członkowskim okresu zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy w okresie poprzedzającym przejście na emeryturę nie wywołuje istotnych skutków budżetowych (
27
).
54.
Prawdą jest, że w państwach członkowskich, które wprowadziły instytucję zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy w okresie poprzedzającym przejście na emeryturę, utrata wynagrodzenia przez osoby korzystające z tej instytucji, które zmniejszyły swój wymiar czasu pracy, jest wyrównywana albo bezpośrednio przez władze publiczne, albo w taki czy inny sposób przez pracodawcę, który z kolei korzysta w różnych formach, co do zasady, z pokrycia przez państwo dodatkowych kosztów (
28
).
55.
Jednakże koszty przyznanego W. Larcherowi dodatku wyrównawczego do wynagrodzenia podczas przepracowanego w Austrii okresu zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy w okresie poprzedzającym przejście na emeryturę, w tym naturalnie także obniżenie wymiaru czasu pracy o dodatkowe 10% w porównaniu ze zmniejszeniem wymiaru czasu pracy wymaganym przez ustawodawstwo niemieckie, był w całości ponoszony nie przez Republikę Federalną Niemiec, lecz przez Republikę Austrii. Ponadto to dodatkowe zmniejszenie wymiaru czasu pracy o 10% nie wpłynęło znacząco na wysokość wypłacanej przez władze niemieckie emerytury po okresie zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy w okresie poprzedzającym przejście na emeryturę w porównaniu z wysokością emerytury, która zostałaby przyznana pracownikowi, który zmniejszył swój wymiar czasu pracy o 50% podczas okresu zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy w okresie poprzedzającym przejście na emeryturę ukończonym na terytorium niemieckim lub na terytorium innego państwa członkowskiego, np. Republiki Austrii.
56.
W świetle wszystkich powyższych rozważań proponuję odpowiedzieć na pytanie pierwsze w ten sposób, że art. 45 TFUE sprzeciwia się temu, aby państwo członkowskie uzależniało wypłatę emerytury po okresie zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy w okresie poprzedzającym przejście na emeryturę od przesłanki, zgodnie z którą podczas tego okresu poprzedzającego przejście na emeryturę pracownik musi zmniejszyć swój wymiar czasu pracy o 50%, ponieważ z uwagi na wytyczony przez to państwo członkowskie cel promowania zatrudnienia młodych poszukujących pracy albo praktykantów, zmniejszenie wymiaru czasu pracy w większym stopniu, dokonane zgodnie z prawem w ramach zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy w okresie poprzedzającym przejście na emeryturę na terytorium innego państwa członkowskiego, pociąga za sobą automatycznie odmowę przyznania prawa do takiej emerytury.
B – W przedmiocie drugiego pytania prejudycjalnego
57.
Poprzez swoje drugie pytanie prejudycjalne sąd odsyłający zmierza do ustalenia, czy w celu zapewnienia poszanowania zasady równego traktowania należy przeprowadzić analizę porównawczą przewidzianych w prawie krajowym przesłanek dotyczących instytucji zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy w okresie poprzedzającym przejście na emeryturę w obydwu zainteresowanych państwach członkowskich. W przypadku odpowiedzi twierdzącej sąd odsyłający stawia sobie pytanie o stopnień podobieństwa lub identyczności rozpatrywanych przesłanek lub, bardziej ogólnie, instytucji zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy w okresie poprzedzającym przejście na emeryturę w tych państwach członkowskich.
58.
Odpowiedź na to pytanie nie wydaje mi się niezbędna, zważywszy na odpowiedź udzieloną na pierwsze pytanie prejudycjalne, zgodnie z którą sąd odsyłający może, w sposób wystarczający pod względem prawnym, ostatecznie rozstrzygnąć spór w postępowaniu głównym.
59.
W związku z powyższym, pomocniczo, odpowiedź na pierwsze pytanie prejudycjalne dostarcza już wiele informacji pozwalających udzielić odpowiedzi, przynajmniej częściowo, na drugie pytanie prejudycjalne.
60.
Jak pozwalają bowiem przewidzieć powyższe rozważania, przeprowadzenie analizy porównawczej istotnych przesłanek obowiązujących w porządku prawnym obydwu zainteresowanych państw członkowskich w świetle wytyczonego celu lub celów państwa członkowskiego, któremu przedłożono wniosek o przyznanie prawa do emerytury po okresie zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy w okresie poprzedzającym przejście na emeryturę, wydaje mi się konieczne.
61.
Teza, broniona przez W. Larchera przed sądem odsyłającym, słusznie przez ten ostatni odrzucona, według której, co do istoty, państwo członkowskie, któremu przedłożono wniosek o przyznanie prawa do emerytury po okresie zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy w okresie poprzedzającym przejście na emeryturę, powinno automatycznie uznać przesłanki, zgodnie z którymi okres zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy w okresie poprzedzającym przejście na emeryturę został ukończony w innym państwie członkowskim, nie może zostać uwzględniona.
62.
Taki wniosek bowiem, poza tym, że nie uwzględnia faktu, że państwa członkowskie pozostają właściwe do ustalania przesłanek dotyczących przyznawania świadczeń społecznych, niesie z sobą wysokie ryzyko wystąpienia „forum shopping”, ponieważ pozwala obywatelom Unii na ukończenie w wybranym przez nich państwie członkowskim okresu zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy w okresie poprzedzającym przejście na emeryturę bez przyznania państwu, na którym spoczywa obowiązek wypłacania emerytury przysługującej po takim okresie, możliwości sprzeciwienia się wypłaceniu tej emerytury.
63.
Z odpowiedzi udzielonej na pierwsze pytanie prejudycjalne można także wywieść, jak słusznie zauważa sąd odsyłający, że należy także odrzucić argumentację strony pozwanej w sporze w postępowaniu głównym, czyli Deutsche Rentenversicherung Bayern Süd – której broni także rząd niemiecki w przedstawionych Trybunałowi uwagach pisemnych – zgodnie z którą emerytura po okresie zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy w okresie poprzedzającym przejście na emeryturę wypłacana w Niemczech powinna być uzależniona od tego, czy przesłanki instytucji zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy w okresie poprzedzającym przejście na emeryturę w obydwu państwach członkowskich są identyczne.
64.
Jak zostało to już przeze mnie podkreślone, taka teza może naruszać swobodę przepływu pracowników, ponieważ wymóg, aby przesłanki skorzystania z instytucji zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy w okresie poprzedzającym przejście na emeryturę były analogiczne pod każdym względem do tych, które regulują niemiecką instytucję zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy w okresie poprzedzającym przejście na emeryturę w celu przyznania emerytury, może być niewspółmierny w stosunku do celów, których osiągnięciu ma służyć niemiecka instytucja zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy w okresie poprzedzającym przejście na emeryturę.
65.
Tak jak zostało to wskazane przez sam sąd odsyłający, odpowiedzią na drugie pytanie prejudycjalne nie są skrajne propozycje przedstawione przez strony w postępowaniu głównym. Rozwiązanie leży raczej pośrodku. Tym samym moim zdaniem należy sprawdzić, czy przesłanki ustanowione w państwie członkowskim, w którym został przepracowany okres zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy w okresie poprzedzającym przejście na emeryturę, pozwalają na osiągnięcie celów wytyczonych przez państwo członkowskie, w którym przedłożono wniosek o przyznanie emerytury po okresie zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy w okresie poprzedzającym przejście na emeryturę. Cele te mogą zostać bowiem osiągnięte nawet wówczas, gdy przesłanki zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy w okresie poprzedzającym przejście na emeryturę obowiązujące w państwie członkowskim, w którym przedłożono wniosek o przyznanie emerytury po okresie zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy w okresie poprzedzającym przejście na emeryturę, różnią się od obowiązujących w państwie członkowskim, w którym został ukończony okres zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy w okresie poprzedzającym przejście na emeryturę.
66.
Takie rozwiązanie jest zgodne z zasadą stanowiącą, że państwa członkowskie są właściwe do ustalania przesłanek przyznawania świadczeń społecznych z jednoczesnym zapewnieniem poszanowania prawa pracowników migrujących do swobodnego przepływu wewnątrz Unii Europejskiej.
67.
Analizując przesłanki uprawniające do emerytury po okresie zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy w okresie poprzedzającym przejście na emeryturę, można wyróżnić ich trzy kategorie.
68.
Pierwsza z tych kategorii obejmuje przesłanki, które, moim zdaniem, pozostają bez wpływu na przyznanie prawa do emerytury i które nie powinny stanowić przeszkody w wypłaceniu takiej emerytury obywatelowi państwa członkowskiego, który ukończył okres zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy w okresie poprzedzającym przejście na emeryturę w innym państwie członkowskim. Do takich przesłanek, w moim przekonaniu, należą te związane ze sposobem finansowania instytucji zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy w okresie poprzedzającym przejście na emeryturę.
69.
Jak zostało to już wskazane, utrata wynagrodzenia przez osobę, która skorzystała z instytucji zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy w okresie poprzedzającym przejście na emeryturę i która zmniejszyła swój wymiar czasu pracy, jest wyrównywana, pośrednio lub bezpośrednio, przez władze publiczne.
70.
Pomimo wielorakości systemów finansowania wprowadzonych przez państwa członkowskie instytucji zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy w okresie poprzedzającym przejście na emeryturę i wagi tej przesłanki z punktu widzenia prawa krajowego, nie wydaje mi się, aby w przypadku pracowników migrujących była ona w jakikolwiek sposób istotna dla ustalenia prawa do emerytury po okresie zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy w okresie poprzedzającym przejście na emeryturę. Odmowa przyznania tej emerytury pracownikowi migrującemu, który był zatrudniony w niepełnym wymiarze czasu pracy w okresie poprzedzającym przejście na emeryturę w państwie członkowskim finansującym w inny sposób tę instytucję niż państwo członkowskie, w którym został przedłożony wniosek o przyznanie emerytury, stanowiłoby bowiem przeszkodę w swobodnym przepływie pracowników, która, według mnie, byłaby nieuzasadniona. W szczególności państwo członkowskie, w którym został przedłożony wniosek o przyznanie emerytury, nie mogłoby zasadnie podnosić zarzutu podważania równowagi swojego systemu zabezpieczenia społecznego, ponieważ, jak już zostało to przeze mnie podkreślone, to państwo członkowskie nie ponosi kosztów związanych z okresem zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy w okresie poprzedzającym przejście na emeryturę.
71.
Następnie są to przesłanki nastręczające najmniej problemów, ponieważ zostały wzięte pod uwagę w rozporządzeniu nr 1408/71. Do tej kategorii należą przesłanki związane z okresami składkowymi wymaganymi do uzyskania prawa do emerytury po zatrudnieniu w niepełnym wymiarze czasu pracy w okresie poprzedzającym przejście na emeryturę. Artykuł 45 ust. 1 tego rozporządzenia przewiduje bowiem, że okresy składkowe ukończone w innym państwie członkowskim muszą być brane pod uwagę w państwie członkowskim, które jest właściwe do wypłacenia emerytury, „jak gdyby chodziło o okresy spełnione z uwzględnieniem stosowanego przez nie ustawodawstwa”. Sąd odsyłający zastosował zresztą ten przepis w sprawie w postępowaniu głównym, ponieważ orzekł, że W. Larcher spełniał przesłanki związane z okresami ubezpieczenia obowiązkowego (
29
) nałożone przez prawo niemieckie. Jeżeli przesłanka przewidziana przez ustawodawstwo niemieckie dotycząca okresów składkowych jest w niniejszym przypadku spełniona we właściwy sposób, to, jak wyjaśnia sąd odsyłający, tylko z uwzględnieniem austriackich okresów ubezpieczenia (
30
).
72.
Wreszcie, jak ilustruje to niniejsza sprawa, przesłankami budzącymi największe wątpliwości są te właściwe dla zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy w okresie poprzedzającym przejście na emeryturę, a mianowicie: wiek, w którym można skorzystać z tej instytucji, oraz procent zmniejszenia wymiaru czasu pracy. Przesłanki te różnią się bowiem w poszczególnych państwach członkowskich, a wynikające z tego kolizje nie są bezpośrednio uregulowane w akcie prawa wtórnego Unii. Tym samym, ponieważ państwa członkowskie pozostają właściwe do określania przesłanek przyznawania świadczeń społecznych, mogą tworzyć systemy sprzecznych nom, które mogą być niekorzystne dla pracowników migrujących.
73.
Można by tu przywołać wiele hipotetycznych sytuacji, które jednak mogłyby się wydarzyć w przyszłości.
74.
W kwestii wieku, po którego osiągnięciu można skorzystać z instytucji zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy w okresie poprzedzającym przejście na emeryturę, czy państwo członkowskie mogłoby odmówić przyznania części lub całości emerytury pracownikowi, który skorzystał z tej instytucji w danym państwie członkowskim po ukończeniu 59 lat, podczas gdy pierwsze państwo członkowskie dopuszcza możliwość skorzystania z tej instytucji dopiero po ukończeniu 60 lat?
75.
Podobnie, czy osoba korzystająca w danym państwie członkowskim z instytucji zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy w okresie poprzedzającym przejście na emeryturę, która zmniejszyła swój wymiar czasu pracy o 35% (a więc nadal przepracowuje 65% swojego wcześniejszego wymiaru czasu pracy) może uzyskać prawo do emerytury po okresie zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy w okresie poprzedzającym przejście na emeryturę w państwie członkowskim, w którym zmniejszenie wymiaru czasu pracy podczas zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy w okresie poprzedzającym przejście na emeryturę powinno wynosić 50%?
76.
Tak jak zostało to już wskazane, co do istoty, przez Komisję w jej uwagach na piśmie, rozstrzygnięcie tych kwestii wydaje się wymagać, w celu poszanowania prawa Unii, a w szczególności zasady proporcjonalności, konkretnego zbadania poszczególnych sytuacji z uwzględnieniem celów wytyczonych na szczeblu krajowym. Innymi słowy, rolą administracji i sądu krajowego jest zatem zbadanie wagi spornych przesłanek w odniesieniu do wytyczonych celów krajowych.
77.
To właśnie podczas takiego badania administracja krajowa, a w odpowiednim wypadku – sąd krajowy, będzie musiała przeanalizować znaczenie wieku lub zmniejszenia wymiaru czasu pracy w odniesieniu do określonych w prawie krajowym celów i sprawdzić, czy różnica pomiędzy przesłanką przewidzianą przez prawo krajowe a przesłanką przewidzianą przez prawo państwa członkowskiego, w którym został ukończony okres zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy w okresie poprzedzającym przejście na emeryturę, może wpłynąć na osiągnięcie tych celów.
78.
Tym samym w przypadku niewystarczającego zmniejszenia wymiaru czasu pracy, które nie pozwoliłoby na zatrudnienie młodego poszukującego pracy albo praktykanta, władze krajowe państwa członkowskiego, w którym ten cel został wytyczony, mogą, w mojej ocenie, odmówić przyznania emerytury po okresie zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy w okresie poprzedzającym przejście na emeryturę, o którą wnosił pracownik, który ukończył okres zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy w okresie poprzedzającym przejście na emeryturę w innym państwie członkowskim.
79.
Nie jest tak w wypadku W. Larchera. Jak zostało to już bowiem przeze mnie wykazane w rozważaniach w ramach odpowiedzi na pierwsze pytanie prejudycjalne, W. Larcher zmniejszył wymiar swego czasu pracy podczas zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy w okresie poprzedzającym przejście na emeryturę ukończonym w Austrii w zakresie, który przekracza wymóg zmniejszenia wymiaru czasu pracy o 50% przewidziany w prawie niemieckim, tak że zwolniony przez niego czas pracy pozwalał na zatrudnienie młodego poszukującego pracy albo praktykanta, zgodnie z celem wytyczonym przez ustawodawcę niemieckiego, tak jak przyznał to rząd niemiecki w przedstawionych przez siebie uwagach pisemnych.
III – Wnioski
80.
W świetle powyższych rozważań proponuję, aby Trybunał udzielił następujących odpowiedzi na pytania skierowane przez Bundessozialgericht:
Artykuł 45 TFUE sprzeciwia się temu, aby państwo członkowskie uzależniało wypłatę emerytury po okresie zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy w okresie poprzedzającym przejście na emeryturę od przesłanki, zgodnie z którą podczas tego okresu poprzedzającego przejście na emeryturę pracownik musi zmniejszyć swój wymiar czasu pracy o 50%, ponieważ z uwagi na wytyczony przez to państwo członkowskie cel promowania zatrudnienia młodych poszukujących pracy albo praktykantów, zmniejszenie wymiaru czasu pracy w większym stopniu, dokonane zgodnie z prawem w ramach zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy w okresie poprzedzającym przejście na emeryturę na terytorium innego państwa członkowskiego, pociąga za sobą automatycznie odmowę przyznania prawa do takiej emerytury.
(
1
)	Język oryginału: francuski.
(
2
)	Paragraf 27 ust. 2 pkt 2 Arbeitslosenversicherungsgesetz 1977 (ustawy austriackiej o ubezpieczeniu na wypadek bezrobocia z 1977 r.) w brzmieniu zmienionym ustawą z dnia 30 stycznia 2003 r. (BGBl. I, 128/2003), który stanowi, że zmniejszenie wymiaru czasu pracy podczas stopniowego wycofywania się z rynku pracy w okresie poprzedzającym przejście na emeryturę może wynosić od 40% do 60% zwykłego wymiaru czasu pracy.
(
3
)	Paragraf 2 ust. 1 i 2 Altersteilzeitgesetz w brzmieniu zmienionym ustawą z dnia 23 kwietnia 2004 r. (BGBl. 2004 I, s. 602).
(
4
)	C‑373/02, EU:C:2004:232.
(
5
)	Dz.U. L 392, s. 1, zwane dalej „rozporządzeniem nr 1408/71”.
(
6
)	Zobacz Strategię lizbońską na rzecz wzrostu i zatrudnienia, której wdrażanie rozpoczęto w 2000 r., strategię „Europa 2020” zapoczątkowaną przez Komisję w 2010 r. oraz coroczne wytyczne przyjmowane przez Radę Unii Europejskiej, dotyczące polityki zatrudnienia państw członkowskich [zob. decyzja Rady 2010/707/UE z dnia 21 października 2010 r. (Dz.U. L 308, s. 46) i wreszcie decyzja Rady 2014/322/UE z dnia 6 maja 2014 r. (Dz.U. L 165, s 49)].
(
7
)	W odniesieniu do strategii „Europa 2020” zob. w szczególności motyw jedenasty decyzji Parlamentu Europejskiego i Rady nr 940/2011/UE z dnia 14 września 2011 r. w sprawie Europejskiego Roku Aktywności Osób Starszych i Solidarności Międzypokoleniowej (2012) (Dz.U. L 246, s. 5), który promuje tworzenie kultury aktywnego starzenia się przyczyniającej się do „zwiększenia udziału osób starszych w rynku pracy, umożliwienia im dłuższej aktywności w społeczeństwie, poprawy indywidualnej jakości ich życia i zmniejszenia obciążeń systemów opieki zdrowotnej i socjalnej oraz systemu emerytalnego”.
(
8
)	Aktualnie osiem państw członkowskich (Republika Federalna Niemiec, Republika Austrii, Królestwo Danii, Republika Włoska, Wielkie Księstwo Luksemburga, Węgry, Republika Portugalska i Republika Finlandii) wprowadziło takie systemy. Republika Francuska i Królestwo Szwecji także wprowadziły takie systemy, lecz później się z nich wycofały.
(
9
)	W Niemczech charakterystyka ta jest wskazana w § 1 ust. 1 Altersteitzeitgesetz.
(
10
)	Należy odnotować, że w przypadku Republiki Federalnej Niemiec dodatek wyrównawczy do wynagrodzenia wypłacany osobie korzystającej z instytucji zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy w okresie poprzedzającym przejście na emeryturę leżał u podłoża sporu w postępowaniu głównym w sprawie, która zakończyła się wyrokiem Erny (C‑172/11, EU:C:2012:399).
(
11
)	W przypadku Republiki Federalnej Niemiec realizacja tego celu leżała u podstaw dwóch spraw, które zakończyły się wyrokami: Kutz-Bauer (C‑187/00, EU:C:2003:168) i Steinicke (C‑77/02, EU:C:2003:458) w kwestii dostępu pracowników płci żeńskiej do instytucji zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy w okresie poprzedzającym przejście na emeryturę.
(
12
)	Zobacz opinia rzecznika generalnego Ruiza-Jaraba Colomera w sprawie Öztürk (C‑373/02, EU:C:2004:95, pkt 53).
(
13
)	Wyrok Öztürk, EU:C:2004:232, pkt 68 i sentencja.
(
14
)	Wyrok Paraschi, C‑349/87, EU:C:1991:372, pkt 27. Zobacz także wyrok Duchon, C‑290/00, EU:C:2002:234, pkt 39, 46.
(
15
)	Wyrok Vougioukas, C‑443/93, EU:C:1995:394, pkt 44.
(
16
)	Zobacz wyroki: Elsen, C‑135/99, EU:C:2000:647, pkt 36; Kauer, C‑28/00, EU:C:2002:82, pkt 52; Reichel-Albert, C‑522/10, EU:C:2012:475, pkt 45.
(
17
)	Zobacz w szczególności wyroki: von Chamier-Glisczinski, C‑208/07, EU:C:2009:455, pkt 63; da Silva Martins, C‑388/09, EU:C:2011:439, pkt 71.
(
18
)	Zobacz w szczególności wyrok von Chamier-Glisczinski, EU:C:2009:455, pkt 63 i przytoczone tam orzecznictwo.
(
19
)	Zobacz wyroki: Bosman, C‑415/93, EU:C:1995:463, pkt 96; Komisja/Dania, C‑464/02, EU:C:2005:546, pkt 35; Komisja/Niemcy, C‑269/07, EU:C:2009:527, pkt 107.
(
20
)	Zobacz w szczególności wyroki: Leyman, C‑3/08, EU:C:2009:595, pkt 45 i przytoczone tam orzecznictwo; von Chamier-Glisczinski, EU:C:2009:455, pkt 85.
(
21
)	Wyrok von Chamier-Glisczinski, EU:C:2009:455, pkt 86.
(
22
)	Wyroki: Graf, C‑190/98, EU:C:2000:49, pkt 23; Komisja/Dania, EU:C:2005:546, pkt 36.
(
23
)	Zobacz wyrok Komisja/Dania, EU:C:2005:546, pkt 37.
(
24
)	Ibidem, pkt 53 i przytoczone tam orzecznictwo.
(
25
)	Zobacz wyroki: ITC, C‑208/05, EU:C:2007:16, pkt 39; Caves Krier Frères, EU:C:2012:798, pkt 51. Zobacz także w szczególności w kwestii równego traktowania pracowników płci męskiej i żeńskiej wyrok Kutz-Bauer, EU:C:2003:168, pkt 56 i przytoczone tam orzecznictwo.
(
26
)	Należy zwrócić uwagę na to, że niemieckie ustawodawstwo nie wymaga, aby młody pracownik albo praktykant zatrudniony w tym zwolnionym wymiarze czasu pracy był obywatelstwa niemieckiego, a nawet – żeby był zatrudniony na niemieckim terytorium.
(
27
)	Ponadto rząd niemiecki nie zgłosił zarzutu podważenia równowagi budżetowej swojego systemu zabezpieczenia społecznego.
(
28
)	W Republice Federalnej Niemiec, Republice Austrii i Republice Portugalskiej ciężar finansowy spoczywa na pracodawcy, podczas gdy w Królestwie Danii, Republice Włoskiej i Republice Finlandii zatrudnienie w niepełnym wymiarze czasu pracy w okresie poprzedzającym przejście na emeryturę finansuje się poprzez bezpośrednie wypłaty ze strony jednostek publicznych. Wreszcie na Węgrzech i w Luksemburgu istnieje system łączony, ponieważ pracodawca przelewa należne kwoty beneficjentowi, a następnie otrzymuje całkowity zwrot kosztów od jednostek publicznych.
(
29
)	Zobacz pkt 34 wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym.
(
30
)	Idem.