62023TJ0193_RES
Kawża T‑193/23
MegaFon OAO
vs
Il-Kunsill tal-Unjoni Ewropea
Sentenza tal-Qorti Ġenerali (L-Ewwel Awla Estiża) tal‑15 ta’ Jannar 2025
“Politika estera u ta’ sigurtà komuni – Miżuri restrittivi meħuda fid-dawl tal-azzjonijiet tar-Russja li jiddestabilizzaw is-sitwazzjoni fl-Ukraina – Listi ta’ persuni, korpi u organi li għalihom japplikaw miżuri restrittivi – Inklużjoni u żamma ta’ isem ir-rikorrent fil-listi – Dritt għal smigħ – Obbligu ta’ motivazzjoni – Żball ta’ evalwazzjoni – Proporzjonalità – Libertà ta’ intrapriża – Rikors għal annullament”
Proċedura ġudizzjarja – Terminu għall-produzzjoni tal-provi – Artikolu 85(3) tar-Regoli tal-Proċedura tal-Qorti Ġenerali – Produzzjoni ta’ provi qabel l-għeluq tal-fażi orali – Ammissibbiltà – Kundizzjonijiet – Produzzjoni tardiva ġġustifikata – Assenza ta’ ġustifikazzjoni – Inammissibbiltà tal-prova addizzjonali
(Regoli tal-Proċedura tal-Qorti Ġenerali, Artikolu 85(3))
(ara l-punti 31 sa 34)
Atti tal-istituzzjonijiet – Motivazzjoni – Obbligu – Portata – Miżuri restrittivi meħuda fid-dawl tas-sitwazzjoni fl-Ukraina – Projbizzjoni fuq il-bejgħ, il-provvista, it-trasferiment jew l-esportazzjoni ta’ oġġetti u ta’ teknoloġija b’użu doppju lil ċerti persuni, entitajiet jew korpi stabbiliti fir-Russja – Projbizzjoni fuq il-bejgħ, il-provvista, it-trasferiment jew l-esportazzjoni ta’ oġġetti u ta’ teknoloġija li jistgħu jikkontribwixxu għat-tisħiħ teknoloġiku tas-settur tad-difiża u tas-sigurtà tar-Russja lil ċerti persuni, entitajiet jew korpi stabbiliti fir-Russja – Obbligu li fil-motivazzjoni jiġu identifikati l-elementi speċifiċi u konkreti li jiġġustifikaw l-imsemmija miżura – Deċiżjoni li taqa’ f’kuntest magħruf mill-persuna kkonċernata li tippermettilha tifhem il-portata tal-miżura meħuda fil-konfront tagħha – Ammissibbiltà ta’ motivazzjoni sommarja
(it-tieni paragrafu tal-Artikolu 296 TFUE; Karta tad-Drittijiet Fundamentali tal-Unjoni Ewropea, Artikolu 41(2)(ċ); Deċiżjoni tal-Kunsill 2014/512/PESK, kif emendata bid-Deċiżjonijiet (PESK) 2022/327, (PESK) 2022/578, (PESK) 2022/1271, (PESK) 2023/434, (PESK) 2023/1517 u (PESK) 2024/422; Regolament tal-Kunsill Nru 833/2014, kif emendat bir-Regolament 2023/427)
(ara l-punti 42 sa 44, 46, 55 u 57)
Proċedura ġudizzjarja – Rikors promotur – Rekwiżiti formali – Espożizzjoni sommarja tal-motivi invokati – Punti ta’ fatt u ta’ liġi esposti fir-rikors
(Regoli tal-Proċedura tal-Qorti Ġenerali, Artikolu 76(d))
(ara l-punti 63 u 64)
Dritt tal-Unjoni – Prinċipji – Drittijiet tad-difiża – Dritt għal protezzjoni ġudizzjarja effettiva – Miżuri restrittivi – Obbligu li jiġu kkomunikati r-raġunijiet individwali u speċifiċi li jiġġustifikaw id-deċiżjonijiet meħuda – Dritt għal smigħ qabel l-adozzjoni ta’ tali miżuri – Limitazzjonijiet – Kundizzjonijiet – Differenza bejn l-att inizjali ta’ adozzjoni tal-miżura u l-att ta’ żamma ta’ din il-miżura
(Karta tad-Drittijiet Fundamentali tal-Unjoni Ewropea, Artikoli 41(2)(a), 47 u 52(1))
(ara l-punti 70 sa 74, 77 sa 79, 81, 82, u 86 sa 88)
Unjoni Ewropea – Stħarriġ ġudizzjarju tal-legalità tal-atti tal-istituzzjonijiet – Miżuri restrittivi meħuda fid-dawl tas-sitwazzjoni fl-Ukraina – Portata tal-istħarriġ – Prova tal-fondatezza tal-miżura – Obbligu li l-awtorità kompetenti tal-Unjoni tistabbilixxi, fil-każ ta’ kontestazzjoni, il-fondatezza tar-raġunijiet invokati kontra l-persuni jew l-entitajiet ikkonċernati – Provi prodotti għall-ewwel darba fl-istadju tar-risposta – Ammissibbiltà – Kundizzjoni – Provi li jsostnu fatt magħruf minn kulħadd – Żball ta’ evalwazzjoni – Assenza
(Karta tad-Drittijiet Fundamentali tal-Unjoni Ewropea, Artikolu 47; Deċiżjoni tal-Kunsill 2014/512/PESK, kif emendata bid-Deċiżjonijiet (PESK) 2022/327, (PESK) 2022/578, (PESK) 2022/1271, (PESK) 2023/434, (PESK) 2023/1517 u (PESK) 2024/422; Regolament tal-Kunsill Nru 833/2014, kif emendat bir-Regolament 2023/427)
(ara l-punti 110 sa 114, 119, 123, u 138 sa 145)
Unjoni Ewropea – Stħarriġ ġudizzjarju tal-legalità tal-atti tal-istituzzjonijiet – Miżuri restrittivi meħuda fid-dawl tas-sitwazzjoni fl-Ukraina – Portata tal-istħarriġ – Inklużjoni tar-rikorrent fil-listi annessi mal-atti kkontestati minħabba l-kwalità tal-appoġġ dirett tiegħu lill-kumpless militari u industrijali Russu – Dokumenti ta’ prova aċċessibbli għall-pubbliku – Ammissibbiltà
(Deċiżjoni tal-Kunsill 2014/512/PESK, kif emendata bid-Deċiżjonijiet (PESK) 2022/327, (PESK) 2022/578, (PESK) 2022/1271, (PESK) 2023/434, (PESK) 2023/1517 u (PESK) 2024/422; Regolament tal-Kunsill Nru 833/2014, kif emendat bir-Regolament 2023/427)
(ara l-punti 126 sa 128)
Politika estera u ta’ sigurtà komuni – Miżuri restrittivi meħuda fid-dawl tas-sitwazzjoni fl-Ukraina – Projbizzjoni fuq il-bejgħ, il-provvista, it-trasferiment jew l-esportazzjoni ta’ oġġetti u ta’ teknoloġija b’użu doppju lil ċerti persuni, entitajiet jew korpi stabbiliti fir-Russja – Projbizzjoni fuq il-bejgħ, il-provvista, it-trasferiment jew l-esportazzjoni ta’ oġġetti u ta’ teknoloġija li jistgħu jikkontribwixxu għat-tisħiħ teknoloġiku tas-settur tad-difiża u tas-sigurtà tar-Russja lil ċerti persuni, entitajiet jew korpi stabbiliti fir-Russja – Restrizzjoni tal-libertà ta’ intrapriża u tal-ħarsien tar-reputazzjoni – Ksur tal-prinċipju ta’ proporzjonalità – Assenza
(Deċiżjoni tal-Kunsill 2014/512/PESK, kif emendata bid-Deċiżjonijiet (PESK) 2022/327, (PESK) 2022/578, (PESK) 2022/1271, (PESK) 2023/434, (PESK) 2023/1517 u (PESK) 2024/422; Regolament tal-Kunsill Nru 833/2014, kif emendat bir-Regolament 2023/427)
(ara l-punti 161 sa 166)
Sunt
Din il-kawża qajmet kwistjonijiet ġodda dwar il-portata tal-obbligi tal-Kunsill tal-Unjoni Ewropea fir-rigward tal-kostituzzjoni ta’ fajl ta’ provi intiżi li jsostnu l-fondatezza tal-inklużjoni tal-isem ta’ entità f’lista dwar miżuri restrittivi settorjali.
Fil‑31 ta’ Lulju 2014, minħabba s-sitwazzjoni fl-Ukraina, il-Kunsill adotta d-Deċiżjoni 2014/512 (
1
) u r-Regolament Nru 833/2014 (
2
), sabiex jintroduċi miżuri restrittivi mmirati, b’mod partikolari fl-oqsma tal-oġġetti b’użu doppju u tat-teknoloġija sensittiva. Dawn l-atti ġew emendati diversi drabi (
3
) wara l-operazzjoni militari fl-Ukraina mibdija mill-Federazzjoni Russa fl‑24 ta’ Frar 2022.
Il-Kunsill imbagħad adotta diversi atti (
4
) li permezz tagħhom MegaFon OAO, kumpannija bbażata f’Moska, ir-Russja, li fi żmien il-fatti tal-kawża kienet topera fis-settur tat-telekomunikazzjonijiet, ġiet inkluża u miżmuma, bħala entità li tappoġġa direttament il-kumpless militari u industrijali tal-Federazzjoni Russa fil-gwerra ta’ aggressjoni tagħha kontra l-Ukraina, fil-listi ta’ entitajiet li kontrihom ġew imposti restrizzjonijiet fuq l-esportazzjoni ta’ oġġetti u ta’ teknoloġija b’użu doppju kif ukoll ta’ oġġetti u ta’ teknoloġija li jistgħu jikkontribwixxu għat-tisħiħ teknoloġiku tas-settur tad-difiża u tas-sigurtà tar-Russja.
Din il-kumpannija talbet l-annullament ta’ dawn l-atti, billi invokat, b’mod partikolari, ksur mill-Kunsill tal-obbligu ta’ motivazzjoni tiegħu, ksur tad-drittijiet tad-difiża u tad-dritt għal protezzjoni ġudizzjarja effettiva kif ukoll żball ta’ evalwazzjoni tal-Kunsill, li qies, b’mod żbaljat, li hija kienet qiegħda tappoġġa direttament il-kumpless militari u industrijali Russu.
Il-Qorti Ġenerali ċaħdet ir-rikors.
Il‑kunsiderazzjonijiet tal‑Qorti Ġenerali
Fl-ewwel lok, fir-rigward tal-motiv ibbażat fuq il-ksur tal-obbligu ta’ motivazzjoni mill-Kunsill, il-Qorti Ġenerali fakkret li l-motivazzjoni ta’ att li jimponi miżura restrittiva għandha tidentifika r-raġunijiet speċifiċi u konkreti li għalihom il-Kunsill ikkunsidra li l-persuna kkonċernata kellha tkun is-suġġett ta’ tali miżura, billi jittieħed inkunsiderazzjoni l-kuntest tal-adozzjoni ta’ dan l-att.
F’dan il-każ, ir-raġunijiet speċifiċi u konkreti li għalihom il-Kunsill qies li r-rikorrenti kellha tkun is-suġġett tal-miżuri inkwistjoni, u għalhekk li isimha kellu jiġi inkluż fil-listi kontenzjużi, kienu jikkorrispondu għall-kriterji stabbiliti fid-dispożizzjonijiet rilevanti u fil-premessi tal-atti kkontestati (
5
), jiġifieri li hija kienet tikkostitwixxi entità li kienet tapoġġa direttament il-kumpless militari u industrijali Russu.
F’dan ir-rigward, l-użu tal-istess kunsiderazzjonijiet, relatati mal-appoġġ dirett tal-kumpless militari u industrijali tar-Russja, sabiex jiġu adottati miżuri restrittivi li jikkonċernaw diversi persuni ma kienx jeskludi li dawn il-kunsiderazzjonijiet kienu jagħtu lok għal motivazzjoni suffiċjentement speċifika għal kull waħda mill-persuni kkonċernati.
Ir-rikorrenti kienet għalhekk f’pożizzjoni li tifhem li hija kienet ġiet inkluża u miżmuma fil-listi kontenzjużi sa fejn hija kienet ikkunsidrata bħala entità li kienet tappoġġa direttament il-kumpless militari u industrijali tar-Russja fil-gwerra ta’ aggressjoni tagħha kontra l-Ukraina, peress li hija kienet waħda mill-operaturi prinċipali tat-telefonija mobbli u tat-telekomunikazzjonijiet fir-Russja u minħabba l-kuntest politiku waqt l-adozzjoni tal-atti kkontestati.
Fit-tieni lok, fir-rigward tal-motiv ibbażat fuq il-ksur tad-drittijiet tad-difiża u tad-dritt għal protezzjoni ġudizzjarja effettiva, il-Qorti Ġenerali fakkret li d-dritt għal smigħ jiggarantixxi lil kull persuna l-possibbiltà li tesprimi l-opinjoni tagħha matul proċedura amministrattiva qabel l-adozzjoni ta’ deċiżjoni li tista’ taffettwa l-interessi tagħha b’mod sfavorevoli. Għalhekk, matul proċedura ta’ adozzjoni ta’ miżuri restrittivi, l-awtorità kompetenti tal-Unjoni Ewropea għandha tikkomunika lill-persuna kkonċernata r-raġunijiet u l-elementi meqjusa kontriha li fuqhom din l-awtorità għandha l-intenzjoni li tibbaża d-deċiżjoni tagħha, sabiex din il-persuna tkun tista’ tesprimi b’mod utli l-opinjoni tagħha fir-rigward tagħhom.
Madankollu, id-dritt għal smigħ jista’ jkun suġġett għal limitazzjonijiet taħt ċerti kundizzjonijiet (
6
). B’mod partikolari, skont il-ġurisprudenza tal-Qorti Ġenerali, il-Kunsill ma huwiex obbligat li jikkomunika minn qabel lill-persuna jew lill-entità kkonċernata r-raġunijiet li abbażi tagħhom huwa għandu l-intenzjoni jadotta miżuri restrittivi fil-konfront tagħha. Din l-assenza ta’ obbligu hija spjegata mill-effett ta’ sorpriża neċessarju għall-effettività ta’ dawn il-miżuri, u, fl-aħħar mill-aħħar, mill-kunsiderazzjonijiet imperattivi li jirrigwardaw is-sigurtà jew it-tmexxija tar-relazzjonijiet internazzjonali tal-Unjoni u tal-Istati Membri tagħha.
Barra minn hekk, la d-dispożizzjonijiet rilevanti tal-atti li jistabbilixxu miżuri restrittivi u lanqas il-prinċipju ġenerali tar-rispett tad-drittijiet tad-difiża ma jagħtu lill-persuni kkonċernati d-dritt għal seduta formali, peress li l-possibbiltà li jippreżentaw osservazzjonijiet bil-miktub hija suffiċjenti.
F’dan il-każ, l-atti inizjali kellhom jibbenefikaw minn effett ta’ sorpriża u l-Kunsill għalhekk ma kienx obbligat jisma’ lir-rikorrenti qabel l-inklużjoni inizjali tagħha.
Madankollu, fuq talba tar-rikorrenti, il-Kunsill kien obbligat jikkomunikalha r-raġunijiet li jikkonċernaw l-applikazzjoni ta’ dawn il-miżuri fil-konfront tagħha immedjatament wara l-adozzjoni tal-atti li jippreveduhom, sabiex hija kienet tkun tista’ ssostni l-perspettiva tagħha fir-rigward ta’ dawn ir-raġunijiet (
7
).
F’dan il-każ, wara t-talbiet tar-rikorrenti, il-Kunsill wieġeb lil din tal-aħħar, essenzjalment, li r-raġuni li kienet tiġġustifika l-inklużjoni tagħha fil-listi kontenzjużi kienet tinsab fid-dispożizzjonijiet rilevanti tal-atti inizjali ta’ inklużjoni, jiġifieri li hija kienet entità li tappoġġa direttament il-kumpless militari u industrijali Russu.
Għaldaqstant, ir-rikorrenti kienet f’pożizzjoni li tifhem ir-raġunijiet li għalihom isimha kien ġie inkluż fil-listi kontenzjużi, li ppermettielha tiddefendi d-drittijiet tagħha fl-aħjar kundizzjonijiet possibbli.
Fir-rigward tad-deċiżjoni ta’ żamma tal-miżuri restrittivi meħuda fil-konfront ta’ persuna, il-Qorti Ġenerali fakkret li l-Kunsill għandu, minn naħa, jikkomunika lill-persuna kkonċernata, qabel l-adozzjoni tad-deċiżjoni tiegħu, l-elementi ġodda li huwa għandu sabiex jibbaża dik id-deċiżjoni u li permezz tagħhom huwa aġġorna l-informazzjoni dwar is-sitwazzjoni personali tagħha u s-sitwazzjoni fil-pajjiż terz inkwistjoni, kif ukoll, min-naħa l-oħra, jiġbor l-osservazzjonijiet tal-persuna kkonċernata dwar dawn l-elementi ġodda.
Issa, f’dan il-każ, ir-raġunijiet tal-atti ta’ żamma ma kinux differenti minn dawk tal-atti inizjali, b’tali mod li l-Kunsill ma kellux l-obbligu li jisma’ lir-rikorrenti qabel l-adozzjoni tagħhom.
Fit-tielet lok, fir-rigward tal-motiv ibbażat fuq żball ta’ evalwazzjoni, il-Qorti Ġenerali eżaminat qabelxejn il-kwistjoni dwar jekk il-Kunsill setax jinvoka l-provi prodotti fl-istadju tar-risposta. Il-Qorti Ġenerali fakkret li l-assenza ta’ komunikazzjoni mill-Kunsill tal-provi li abbażi tagħhom huwa inkluda persuna f’lista ta’ miżuri restrittivi ma tistax tippreġudika d-drittijiet tad-difiża ta’ din il-persuna, meta dawn il-provi jikkostitwixxu kuntest magħruf, fi kliem ieħor jekk ikunu pubblikament aċċessibbli u, għaldaqstant, jistgħu jiġu preżunti bħala magħrufa minn kulħadd. F’dan il-każ, il-Qorti Ġenerali qieset li seta’ jiġi preżunt li kien magħruf minn kulħadd il-fatt li wieħed mill-operaturi ewlenin tat-telekomunikazzjonijiet tal-Federazzjoni Russa, bħar-rikorrenti, ipparteċipa fi żminijiet ta’ gwerra fl-appoġġ dirett lill-kumpless militari u industrijali ta’ dan il-pajjiż. Għalhekk, bħala prinċipju, il-Kunsill ma huwiex obbligat li jipprovdi provi dokumentarji meta l-fatti allegati li fuqhom hija bbażata l-inklużjoni fil-listi kontenzjużi jistgħu jiġu preżunti li huma magħrufa minn kulħadd. Barra minn hekk, il-Qorti Ġenerali qieset li, fil-każ ta’ kontestazzjoni, il-Kunsill għandu d-dritt jippreżenta lill-Qorti Ġenerali dokumenti, ġeneralment disponibbli fid-dominju pubbliku, sabiex isostni l-eżattezza ta’ tali fatt magħruf minn kulħadd.
Sussegwentement, il-Qorti Ġenerali rrikonoxxiet l-affidabbiltà u r-rilevanza tal-provi prodotti mill-Kunsill. Fil-fatt, l-ewwel nett, il-provvista ta’ servizzi ta’ roaming mir-rikorrenti f’ċerti reġjuni tal-Ukraina taħt il-kontroll Russu kif ukoll il-provvista ta’ servizzi ta’ telekomunikazzjoni fil-Krimea żvelata permezz ta’ artikli ta’ paġni tal-internet setgħu jikkompromettu iktar l-integrità territorjali tal-Ukraina. Għaldaqstant, dawn kienu jikkostitwixxu indizju li kien jikkonferma l-appoġġ tar-rikorrenti lill-kumpless militari u industrijali Russu. It-tieni nett, il-Kunsill ipprovda artikli tal-istampa aċċessibbli għall-pubbliku li kienu jsemmu l-preżenza ta’ infrastrutturi tar-rikorrenti fir-reġjun ta’ Kharkiv. It-tielet nett, il-Kunsill ipproduċa estratti minn paġna tal-internet li fiha kienet tinsab il-lista ta’ kuntratti konklużi bejn l-armata Russa u r-rikorrenti bejn l‑2013 u l‑2021, li kienu juru l-eżistenza ta’ rabta fit-tul bejn ir-rikorrenti u din l-armata li tikkorrobora l-argument li r-rikorrenti kienet entità li tappoġġa direttament il-kumpless militari u industrijali tal-Federazzjoni Russa.
(
1
)	Deċiżjoni tal-Kunsill 2014/512/PESK tal‑31 ta’ Lulju 2014 dwar miżuri restrittivi fid-dawl tal-azzjonijiet tar-Russja li jiddestabbilizzaw is-sitwazzjoni fl-Ukraina (ĠU 2014, L 229, p. 13, rettifika fil-ĠU 2014, L 263, p. 35).
(
2
)	Regolament tal-Kunsill (UE) Nru 833/2014 tal‑31 ta’ Lulju 2014 dwar miżuri restrittivi fid-dawl tal-azzjonijiet tar-Russja li jiddestabbilizzaw is-sitwazzjoni fl-Ukraina (ĠU 2014, L 229, p. 1, rettifiki fil-ĠU 2014, L 246, p. 59 u fil-ĠU 2022, L 114, p. 214).
(
3
)	Id-Deċiżjonijiet (PESK) 2022/327 tal‑25 ta’ Frar 2022 (ĠU 2022, L 48, p. 1), (PESK) 2022/578 tat‑8 ta’ April 2022 (ĠU 2022, L 111, p. 70) u (PESK) 2022/1271 tal‑21 ta’ Lulju 2022 (ĠU 2022, L 193, p. 196), emendaw id-Deċiżjoni 2014/512. Ir-Regolamenti tal-Kunsill (UE) 2022/328 tal‑25 ta’ Frar 2022 (ĠU 2022, L 49, p. 1, rettifika fil-ĠU 2022, L 114, p. 212), (UE) 2022/576 tat‑8 ta’ April 2022 (ĠU 2022, L 111, p. 1, rettifiki fil-ĠU 2022, L 190, p. 191 u fil-ĠU 2022, L 202, p. 58) u r-Regolament tal-Kunsill (UE) 2022/1269 tal‑21 ta’ Lulju 2022 (ĠU 2022, L 193, p. 1) emendaw ir-Regolament Nru 833/2014.
(
4
)	Dawn huma, l-ewwel nett, id-Deċiżjoni tal-Kunsill (PESK) 2023/434 tal‑25 ta’ Frar 2023 li temenda d-Deċiżjoni 2014/512/PESK dwar miżuri restrittivi fid-dawl tal-azzjonijiet tar-Russja li jiddestabbilizzaw is-sitwazzjoni fl-Ukrajna (ĠU 2023, L 59 I, p. 593), u r-Regolament tal-Kunsill (UE) 2023/427 tal‑25 ta’ Frar 2023 li jemenda r-Regolament (UE) Nru 833/2014 dwar miżuri restrittivi fid-dawl tal-azzjonijiet tar-Russja li jiddestabbilizzaw is-sitwazzjoni fl-Ukrajna (ĠU 2023, L 591 I, p. 6, rettifika fil-ĠU 2023, L 68, p. 181), it-tieni nett, id-Deċiżjoni tal-Kunsill (PESK) 2023/1517 tal‑20 ta’ Lulju 2023 li temenda d-Deċiżjoni 2014/512/PESK dwar miżuri restrittivi fid-dawl tal-azzjonijiet tar-Russja li jiddestabbilizzaw is-sitwazzjoni fl-Ukrajna (ĠU 2023, L 184, p. 40), u, it-tielet nett, id-Deċiżjoni tal-Kunsill (PESK) 2024/422 tad‑29 ta’ Jannar 2024 li temenda d-Deċiżjoni 2014/512/PESK dwar miżuri restrittivi fid-dawl tal-azzjonijiet tar-Russja li jiddestabbilizzaw is-sitwazzjoni fl-Ukrajna (ĠU L, 2024/422).
(
5
)	Dawn huma b’mod partikolari l-premessa 10 tad-Deċiżjoni 2023/434 u l-Artikoli 3, 3a u 3b tad-Deċiżjoni 2014/512 emendata, kif ukoll il-premessa 4 tar-Regolament 2023/427 u l-Artikoli 2, 2a u 2b tar-Regolament Nru 833/2014 kif emendat.
(
6
)	Konformement mal-Artikolu 52(1) tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali tal-Unjoni Ewropea.
(
7
)	Ara s-sentenza tat‑18 ta’ Lulju 2013, Il‑Kummissjoni et vs Kadi (C‑584/10 P, C‑593/10 P u C‑595/10 P, EU:C:2013:518, punt 100 u l-ġurisprudenza ċċitata).