62023CJ0419
WYROK TRYBUNAŁU (czwarta izba)
z dnia 12 grudnia 2024 r. (
*1
)
Odesłanie prejudycjalne – Artykuł 63 TFUE – Swobodny przepływ kapitału – Artykuł 17 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej – Prawo własności – Użytkowanie gruntów rolnych – Przepisy krajowe znoszące ex lege i bez odszkodowania prawo użytkowania – Wyrok stwierdzający uchybienie – Ponowny wpis do księgi wieczystej uprzednio wykreślonego użytkowania, bez badania zgodności z prawem wpisu pierwotnego – Ostateczny charakter wpisu pierwotnego
W sprawie C‑419/23
mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Győri Törvényszék (sąd w Győr, Węgry) postanowieniem z dnia 21 czerwca 2023 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 6 lipca 2023 r., w postępowaniu:
CN
przeciwko
Nemzeti Földügyi Központ,
przy udziale:
GW,
TRYBUNAŁ (czwarta izba),
w składzie: K. Lenaerts, prezes Trybunału, pełniący obowiązki prezesa czwartej izby, C. Lycourgos (sprawozdawca), prezes trzeciej izby, S. Rodin, N. Jääskinen i O. Spineanu-Matei, sędziowie,
rzecznik generalny: J. Kokott,
sekretarz: A. Calot Escobar,
uwzględniając pisemny etap postępowania,
rozważywszy uwagi, które przedstawili:
–
w imieniu rządu węgierskiego – Z. Biró-Tóth, M.Z. Fehér i K. Szíjjártó, w charakterze pełnomocników,
–
w imieniu Komisji Europejskiej – M. Mataija, A. Tokár i G. von Rintelen, w charakterze pełnomocników,
po zapoznaniu się z opinią rzecznik generalnej na posiedzeniu w dniu 11 lipca 2024 r.,
wydaje następujący
Wyrok
1
Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 63 TFUE i art. 17 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej (zwanej dalej „Kartą”).
2
Wniosek ten został złożony w ramach sporu pomiędzy CN a Nemzeti Földügyi Központ (krajowym centrum do spraw gruntów, Węgry) w przedmiocie zgodności z prawem decyzji, na mocy której ten organ publiczny dokonał ponownego wpisu do księgi wieczystej użytkowania GW na działce rolnej należącej do CN.
Ramy prawne
Prawo Unii
3
Artykuł 63 ust. 1 TFUE stanowi:
„W ramach postanowień niniejszego rozdziału zakazane są wszelkie ograniczenia w przepływie kapitału między państwami członkowskimi oraz między państwami członkowskimi a państwami trzecimi”.
4
Artykuł 17 ust. 1 Karty brzmi następująco:
„Każdy ma prawo do władania, używania, rozporządzania i przekazania w drodze spadku mienia nabytego zgodnie z prawem. Nikt nie może być pozbawiony swojej własności, chyba że w interesie publicznym, w przypadkach i na warunkach przewidzianych w ustawie, za słusznym odszkodowaniem za jej utratę wypłaconym we właściwym terminie. Korzystanie z mienia może podlegać regulacji ustawowej w zakresie, w jakim jest to konieczne ze względu na interes ogólny”.
Prawo węgierskie
Kodeks cywilny
5
Zgodnie z paragrafem 5:147 ust. 1 Polgári Törvénykönyvről szóló 2013. évi V. törvény (ustawy V z 2013 r., kodeks cywilny) użytkowanie umożliwia podmiotowi uprawnionemu z tego tytułu posiadanie rzeczy osoby trzeciej, korzystanie z niej i pobieranie z niej pożytków.
Dekret rządowy 171/1991
6
Paragraf 1 ust. 5 171/1991 Korm. rendelet (dekretu rządowego 171/1991) z dnia 27 grudnia 1991 r., który wszedł w życie w dniu 1 stycznia 1992 r., wykluczył możliwość nabywania ziem uprawnych przez osoby nieposiadające obywatelstwa węgierskiego, z wyjątkiem osób posiadających zezwolenie na pobyt stały i osób, którym przyznano status uchodźcy.
Ustawa z 1994 r. o ziemi uprawnej
7
A termőföldről szóló 1994. évi LV. törvény (ustawa nr LV z 1994 r. o ziemi uprawnej, zwana dalej „ustawą z 1994 r. o ziemi uprawnej”) utrzymała w mocy przywołany w punkcie poprzednim zakaz nabywania, rozszerzając jego zakres na osoby prawne, niezależnie od tego, czy mają one siedzibę na terytorium Węgier.
8
Ustawa ta została zmieniona ze skutkiem od dnia 1 stycznia 2002 r. przez termőföldről szóló 1994. évi LV. törvény módosításáról szóló 2001. évi CXVII. törvény (ustawę nr CXVII z 2001 r. o zmianie ustawy nr LV z 1994 r. o ziemi uprawnej) w celu wykluczenia również możliwości ustanowienia w drodze umowy prawa użytkowania ziemi uprawnej na rzecz osób fizycznych nieposiadających obywatelstwa węgierskiego lub osób prawnych.
9
W następstwie tych zmian § 11 ust. 1 ustawy z 1994 r. o ziemi uprawnej stanowił, że „[d]la ustanowienia w drodze umowy prawa użytkowania i używania stosuje się przepisy rozdziału II dotyczące ograniczenia nabywania własności. […]”.
10
Paragraf 11 ust. 1 ustawy z 1994 r. o ziemi uprawnej został następnie znowelizowany przez egyes agrár tárgyú törvények módosításáról szóló 2012. évi CCXIII. törvény (ustawę nr CCXIII z 2012 r. o zmianie niektórych ustaw rolnych). W brzmieniu wynikającym z tej nowelizacji § 11 ust. 1, który wszedł w życie w dniu 1 stycznia 2013 r., stanowił, że „[p]rawo użytkowania ustanowione w drodze umowy jest nieważne, chyba że zostało ustanowione na rzecz bliskiego krewnego”.
11
Ustawa nr CCXIII z 2012 r. o zmianie niektórych ustaw rolnych wprowadziła również do ustawy z 1994 r. o ziemi uprawnej § 91 ust. 1, zgodnie z którym „[w] dniu 1 stycznia 2033 r. wygasają z mocy ustawy prawa użytkowania i używania istniejące w dniu 1 stycznia 2013 r. ustanowione w drodze umowy pomiędzy osobami niebędącymi bliskimi krewnymi zarówno na czas nieokreślony, jak i na czas określony upływający po dniu 30 grudnia 2032 r.”.
Ustawa nr CXXII z 2013 r. o sprzedaży gruntów rolnych i leśnych
12
Mező- és erdőgazdasági földek forgalmáról szóló 2013. évi CXXII. törvény (ustawa nr CXXII z 2013 r. o sprzedaży gruntów rolnych i leśnych) została uchwalona w dniu 21 czerwca 2013 r. i weszła w życie w dniu 15 grudnia 2013 r.
13
Paragraf 37 ust. 1 tej ustawy utrzymał zasadę, zgodnie z którą prawo użytkowania lub używania gruntów rolnych ustanowione w drodze umowy jest nieważne, chyba że zostało ustanowione na rzecz bliskiego członka tej samej rodziny.
Ustawa z 2013 r. o przepisach przejściowych
14
Mező- és erdőgazdasági földek forgalmáról szóló 2013. évi CXXII. törvénnyel összefüggő egyes rendelkezésekről és átmeneti szabályokról szóló 2013. évi CCXII. törvény (ustawa nr CCXII z 2013 r. wprowadzająca przepisy różne i przepisy przejściowe w związku z ustawą CXXII z 2013 r. o sprzedaży gruntów rolnych i leśnych, zwana dalej „ustawą z 2013 r. o przepisach przejściowych”) została uchwalona w dniu 12 grudnia 2013 r., a weszła w życie w dniu 15 grudnia 2013 r.
15
W brzmieniu mającym zastosowanie do sporu w postępowaniu głównym § 108 ust. 1 tej ustawy stanowił:
„W dniu 1 maja 2014 r. wygasają z mocy ustawy prawa użytkowania i używania istniejące w dniu 30 kwietnia 2014 r. ustanowione w drodze umownej pomiędzy osobami niebędącymi bliskimi krewnymi zarówno na czas nieokreślony, jak i na czas określony upływający po dniu 30 kwietnia 2014 r.”.
16
Na mocy ustawy nr CL z 2021 r. zmieniającej niektóre ustawy rolne dodano do ustawy z 2013 r. o przepisach przejściowych dział 20/F. Dział ten, zawierający nowe przepisy – §§ 108/B i 108/F – został zatytułowany „Przepisy szczegółowe uchwalone w celu wykonania [wyroku z dnia 21 maja 2019 r., Komisja/Węgry (Użytkowanie gruntów rolnych) (C‑235/17, EU:C:2019:432)] wydanego w sprawie, która wpłynęła do Trybunału w następstwie wygaśnięcia ex lege praw użytkowania gruntów rolnych” i wszedł w życie w dniu 1 stycznia 2022 r.
17
Paragraf 108/B ust. 1 ustawy z 2013 r. o przepisach przejściowych, w brzmieniu wynikającym z ustawy nr CL z 2021 r. zmieniającej niektóre ustawy rolne, stanowi:
„Każda osoba fizyczna lub prawna, której prawo użytkowania zostało wykreślone z księgi wieczystej zgodnie z postanowieniami § 108 ust. 1 niniejszej ustawy, obowiązującymi w dniu 30 kwietnia 2014 r. […], lub jej następca prawny może zgodnie z niniejszym działem złożyć wniosek o ponowny wpis do księgi wieczystej wykreślonego w ten sposób użytkowania, jak również żądać odszkodowania przewidzianego w niniejszym dziale”.
18
Paragraf 108/F ust. 6–8 tej ustawy, w brzmieniu wynikającym z ustawy nr CL z 2021 r. zmieniającej niektóre ustawy rolne, przewiduje:
„6.   Decyzję o ponownym wpisie wykreślonego uprzednio użytkowania wydaje się, gdy:
a)
którakolwiek z osób, o których mowa w ust. 7, nie jest uważana za osobę działającą w dobrej wierze oraz
b)
nie istnieje żadna przeszkoda prawna do dokonania ponownego wpisu w rozumieniu ust. 8.
7.   Następujące strony nie są uznawane za działające w dobrej wierze:
a)
właściciel, jeżeli w chwili wykreślenia użytkowania jego prawo własności nieruchomości już istniało;
b)
właściciel, jeżeli jego prawo własności do nieruchomości powstało na mocy umowy zawartej po dniu 6 marca 2018 r. lub przed tą datą, lecz zostało ono zgłoszone właściwemu organowi po tej dacie w toku postępowania prowadzonego zgodnie z przepisami ustawy [nr CXXII z 2013 r. o sprzedaży gruntów rolnych i leśnych] (w tym postępowania wieczystoksięgowego), bądź na mocy rozporządzenia na wypadek śmierci dokonanego po dniu 6 marca 2018 r.;
c)
właściciel, jeżeli jego prawo własności do nieruchomości powstało po dniu 6 marca 2018 r. (z jakiegokolwiek innego tytułu niż umowa lub dziedziczenie);
d)
właściciel, który pomimo uznania go za działającego w dobrej wierze zgodnie z lit. b) lub c) ustanowił użytkowanie nieruchomości po dniu 6 marca 2018 r.;
e)
użytkownik, jeżeli jego prawo użytkowania nieruchomości zostało ustanowione w drodze umowy zawartej lub rozporządzenia na wypadek śmierci dokonanego po dniu 6 marca 2018 r. lub jeżeli w sporządzonym po tej dacie akcie przeniesienia prawa własności nieruchomości zachował on prawo użytkowania;
f)
właściciel, który nabył prawo własności w drodze dziedziczenia od jednego z właścicieli, o których mowa w lit. a)–d).
8.   Okoliczność, że dana nieruchomość została wywłaszczona lub że prawo własności nieruchomości zostało przeniesione w drodze umowy sprzedaży w miejsce wywłaszczenia, uznaje się za przeszkodę prawną uniemożliwiającą dokonanie ponownego wpisu”.
Ustawa o księgach wieczystych
19
Paragraf 94 ingatlan-nyilvántartásról szóló 1997. évi CXLI. törvény (ustawy nr CXLI z 1997 r. o księgach wieczystych, zwanej dalej „ustawą o księgach wieczystych”), w brzmieniu znajdującym zastosowanie do okoliczności sprawy w postępowaniu głównym, stanowił:
„1.   W celu wykreślenia z księgi wieczystej praw użytkowania i używania wygasłych na podstawie § 108 ust. 1 [ustawy z 2013 r. o przepisach przejściowych] (zwanych dalej łącznie w niniejszym przepisie »prawami użytkowania«) osoba fizyczna, której przysługują prawa użytkowania, jest zobowiązana, na podstawie wezwania wysłanego nie później niż w dniu 31 października 2014 r. przez organ prowadzący księgę wieczystą, do złożenia na formularzu, którego wzór określa w tym celu minister, w ciągu 15 dni od daty doręczenia wezwania, oświadczenia dotyczącego więzi bliskiego pokrewieństwa łączącej ją z osobą wskazaną jako właściciel nieruchomości w dokumencie stanowiącym podstawę wpisu do księgi wieczystej. W razie niezłożenia oświadczenia w wymaganym terminie wniosek o wydanie zaświadczenia nie zostanie uwzględniony po dniu 31 grudnia 2014 r.
[…]
3.   Jeżeli z oświadczenia nie wynika więź bliskiego pokrewieństwa lub jeżeli żadne oświadczenie nie zostało złożone we wskazanym terminie, organ prowadzący księgi wieczyste wykreśla z urzędu prawa użytkowania ze wspomnianych ksiąg w ciągu sześciu miesięcy po wygaśnięciu terminu, w którym zgłoszenie powinno zostać złożone, a najpóźniej w dniu 31 lipca 2015 r.
[…]”.
Postępowanie główne i pytanie prejudycjalne
20
W dniu 30 grudnia 2001 r. spółka Readiness Kft i GW zawarły umowę użytkowania działki rolnej należącej do tej spółki i położonej na terenie gminy Kőszeg (Węgry). Użytkowanie GW zostało wpisane do księgi wieczystej decyzją z dnia 29 stycznia 2002 r., która nie została zaskarżona.
21
W dniu 18 maja 2012 r. CN została wpisana do księgi wieczystej jako właściciel tej działki.
22
W dniu 27 lipca 2015 r. Vas Megyei Kormányhivatal Szombathelyi Járási Hivatal (organ administracji rządowej komitatu Vas – urząd powiatowy w Szombathely, Węgry) wykreślił na podstawie § 108 ust. 1 ustawy z 2013 r. o przepisach przejściowych i § 94 ust. 1 i 3 ustawy o księgach wieczystych użytkowanie GW z księgi wieczystej ze względu na to, że GW nie był bliskim krewnym właściciela danej działki rolnej.
23
W wyroku z dnia 6 marca 2018 r., SEGRO i Horváth (C‑52/16 i C‑113/16, EU:C:2018:157), Trybunał orzekł, że art. 63 TFUE należy interpretować w ten sposób, iż stoi on na przeszkodzie obowiązywaniu uregulowania krajowego, na mocy którego prawa użytkowania wcześniej ustanowione na gruntach rolnych i przysługujące osobom, które nie są bliskimi krewnymi właściciela tych gruntów, wygasają z mocy prawa i w konsekwencji zostają wykreślone z ksiąg wieczystych.
24
W wyroku z dnia 21 maja 2019 r., Komisja/Węgry (Użytkowanie gruntów rolnych) (C‑235/17, EU:C:2019:432), Trybunał orzekł, że przyjmując § 108 ust. 1 ustawy z 2013 r. o przepisach przejściowych i znosząc w ten sposób ex lege ustanowione wcześniej prawa użytkowania gruntów rolnych i leśnych położonych na Węgrzech, posiadane bezpośrednio lub pośrednio przez obywateli innych państw członkowskich, Węgry uchybiły zobowiązaniom, które spoczywają na nich na mocy art. 63 TFUE i art. 17 Karty.
25
W dniu 30 listopada 2022 r., na podstawie §§ 108/B i 108/F ustawy z 2013 r. o przepisach przejściowych, wprowadzonych do tej ustawy ustawą nr CL z 2021 r. zmieniającą niektóre ustawy rolne, krajowe centrum do spraw gruntów zarządziło ponowny wpis użytkowania GW do księgi wieczystej, uściślając, że CN nie można uznać za działającą w dobrej wierze w rozumieniu § 108/F ust. 7 tej ustawy, ponieważ była ona właścicielem rozpatrywanej działki rolnej w dniu, w którym prawo to zostało wykreślone z księgi wieczystej.
26
CN wniosła do sądu odsyłającego skargę o stwierdzenie nieważności tej decyzji o ponownym wpisie na tej podstawie, że w dniu 29 stycznia 2002 r. użytkowanie GW zostało wpisane do księgi wieczystej niezgodnie z prawem. Paragraf 11 ust. 1 ustawy z 1994 r. o ziemi uprawnej, w brzmieniu obowiązującym w tym dniu, nie pozwalał bowiem na wpisanie do księgi wieczystej prawa użytkowania działki rolnej po dniu 1 stycznia 2002 r., jeżeli to użytkowanie zostało ustanowione na rzecz osoby fizycznej, która nie była obywatelką węgierską.
27
Krajowe centrum do spraw gruntów i GW wniosły o oddalenie tej skargi, powołując się na brak przeszkody prawnej dla ponownego wpisu rozpatrywanego użytkowania do księgi wieczystej oraz na to, że ustawa z 2013 r. o przepisach przejściowych, w brzmieniu wynikającym z ustawy nr CL z 2021 r. zmieniającej niektóre ustawy rolne, nie uzależnia ponownego wpisu od jakiegokolwiek badania zgodności z prawem pierwotnego wpisu tego użytkowania do księgi wieczystej.
28
Tytułem wstępu sąd odsyłający wskazuje przede wszystkim, że CN ma stałe miejsce zamieszkania w Niemczech i że inwestycje w nieruchomości dokonywane na terytorium państwa członkowskiego przez osoby nieposiadające miejsca zamieszkania w tym państwie członkowskim są objęte zakresem stosowania art. 63 TFUE. Podkreśla on następnie, że użytkowanie GW na działce rolnej, której dotyczy postępowanie główne, nie zostało ustanowione przez CN, lecz przez poprzedniego właściciela tej działki, i że w konsekwencji nie można uznać, iż CN działała w złej wierze. Wreszcie sąd ten zauważa, że ze względu na wykreślenie użytkowania GW z księgi wieczystej CN korzystała z nieograniczonego prawa własności tej działki do czasu ponownego wpisu tego użytkowania. Tak więc po wykreśleniu użytkowania GW z księgi wieczystej CN mogła zasadnie uznać, że ma ona prawo nieograniczonego korzystania z rozpatrywanej działki, i spodziewać się wzrostu jej wartości.
29
Opierając się na tych wyjaśnieniach, sąd odsyłający podkreśla w pierwszej kolejności, że § 11 ust. 1 ustawy z 1994 r. o ziemi uprawnej zakazywał z dniem 1 stycznia 2002 r. ustanawiania na ziemiach uprawnych użytkowania na rzecz osób niebędących obywatelami węgierskimi. Ponadto zgodnie z orzecznictwem krajowym przepis ten stał również na przeszkodzie temu, aby prawo takie mogło po tej dacie zostać wpisane do księgi wieczystej, nawet jeśli umowa użytkowania została zawarta wcześniej.
30
W niniejszym przypadku użytkowanie GW na działce rolnej, o której mowa w postępowaniu głównym, zostało ustanowione na podstawie umowy zawartej w dniu 30 grudnia 2001 r., ale wpis tego prawa miał miejsce dopiero w dniu 29 stycznia 2002 r. Tym samym wpis tego prawa użytkowania do księgi wieczystej był zdaniem sądu odsyłającego niezgodny z prawem. Decyzja o dokonaniu wpisu stała się jednak ostateczna, jako że nie została zaskarżona.
31
W drugiej kolejności sąd odsyłający wskazuje, że decyzja o ponownym wpisie do księgi wieczystej użytkowania na rzecz GW została podjęta na podstawie §§ 108/B i 108/F ustawy z 2013 r. o przepisach przejściowych, w brzmieniu wynikającym z ustawy nr CL z 2021 r. zmieniającej niektóre ustawy rolne, ponieważ przepisy te zostały uchwalone w celu wykonania wyroku z dnia 21 maja 2019 r., Komisja/Węgry (Użytkowanie gruntów rolnych) (C‑235/17, EU:C:2019:432).
32
Zgodnie z § 108/F ust. 6 ustawy z 2013 r. o przepisach przejściowych uprzednio wykreślone prawo użytkowania może zostać ponownie wpisane do księgi wieczystej, jeżeli właściciel lub użytkownik nie zostaną uznani za działających w dobrej wierze na podstawie ust. 7 wspomnianego § 108/F.
33
Zgodnie z tym ostatnim przepisem użytkownika uznaje się za działającego w złej wierze, tylko jeżeli nabył on prawo użytkowania nieruchomości w drodze umowy zawartej po dniu 6 marca 2018 r. lub w drodze rozporządzenia na wypadek śmierci dokonanego po tej dacie lub jeżeli zachował on prawo użytkowania w sporządzonym po tej dacie akcie przeniesienia prawa własności nieruchomości. Natomiast użytkownika nie uważa się za działającego w złej wierze, jeżeli służące mu prawo użytkowania zostało wpisane do księgi wieczystej z naruszeniem przepisów krajowych, które obowiązywały w dniu dokonania tego wpisu.
34
Tymczasem sąd odsyłający uważa, że w pkt 112, 117 i 122 wyroku z dnia 6 marca 2018 r., SEGRO i Horváth (C‑52/16 i C‑113/16, EU:C:2018:157), Trybunał sformułował wymóg przeprowadzenia na poziomie krajowym odrębnego badania pod kątem zgodności z prawem każdego przypadku wpisu prawa użytkowania.
35
W trzeciej kolejności sąd ten uważa, że z wyroku z dnia 10 marca 2022 r., Grossmania (C‑177/20, EU:C:2022:175), wynika, iż ostateczny charakter decyzji administracyjnej, takiej jak wpis użytkowania GW do księgi wieczystej, nie może uniemożliwić właściwemu sądowi krajowemu podjęcia wszelkich środków niezbędnych do zapewnienia skuteczności prawa Unii, jeżeli poszanowanie zasady pewności prawa zagrażałoby zasadom skuteczności prawa Unii i lojalnej współpracy.
36
W niniejszej sprawie sąd odsyłający jest zdania, że biorąc pod uwagę zasadę, zgodnie z którą wykreślenie użytkowania może nastąpić tylko wówczas, gdy właściwe sądy krajowe są w stanie przeprowadzić badanie zgodności z prawem każdego przypadku pierwotnego wpisu, sąd ten powinien stwierdzić niezgodność z prawem pierwotnego wpisu użytkowania GW do księgi wieczystej, a tym samym niezgodność z prawem ponownego wpisu tego użytkowania. Paragraf 108/B ust. 7 ustawy z 2013 r. o przepisach przejściowych, w brzmieniu wynikającym z ustawy nr CL z 2021 r. zmieniającej niektóre ustawy rolne, zabrania mu jednak przeprowadzenia takiego badania.
37
W tych okolicznościach Győri Törvényszék (sąd w Győr, Węgry) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującym pytaniem prejudycjalnym:
„Czy art. 63 TFUE i art. 17 [Karty] należy interpretować w ten sposób, że pozostają z nimi w zgodzie przepisy prawa krajowego, które po wykreśleniu niezgodnego z prawem, lecz ostatecznego wpisu prawa użytkowania do księgi wieczystej wymagają w ramach wykonania wyniku postępowania w sprawie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego ponownego wpisu użytkowania, nie przewidując jednak obowiązku zbadania zgodności z prawem pierwotnego wpisu?”.
W przedmiocie pytania prejudycjalnego
W przedmiocie dopuszczalności
38
Rząd węgierski kwestionuje dopuszczalność pytania prejudycjalnego ze względu na to, że przepisy prawa Unii, o których wykładnię zwrócił się sąd odsyłający, nie mają związku z zawisłym przed nim sporem. I tak, z jednej strony rozpatrywane w postępowaniu głównym uregulowanie krajowe jest stosowane bez rozróżnienia i nie zniechęca nierezydentów do inwestowania na Węgrzech lub utrzymywania tam swoich inwestycji. Z drugiej strony skarżąca w postępowaniu głównym działała w złej wierze, podczas gdy nie można powoływać się na prawo Unii w celu uzasadnienia praktyki stanowiącej nadużycie.
39
W tym względzie należy przypomnieć, że jeżeli nie jest oczywiste, iż wykładnia przepisu prawa Unii nie ma żadnego związku ze stanem faktycznym lub z przedmiotem sporu w postępowaniu głównym, zarzut oparty na niemożności zastosowania tego przepisu do sprawy w postępowaniu głównym nie ma związku z dopuszczalnością wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, lecz dotyczy istoty pytań (wyrok z dnia 24 lipca 2023 r., Lin, C‑107/23 PPU, EU:C:2023:606, pkt 66 i przytoczone tam orzecznictwo).
40
Tymczasem nie jest oczywiste, że art. 63 TFUE i art. 17 Karty nie mają zastosowania do sporu w postępowaniu głównym. I tak, z wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym wynika, że działka rolna, której dotyczy postępowanie główne, jest własnością CN, która zamieszkuje w państwie członkowskim innym niż Węgry. Elementy sporu przed sądem krajowym nie ograniczają się zatem do jednego państwa członkowskiego.
41
Ponadto okoliczność – przy założeniu, że zostanie wykazana – iż skarżąca w postępowaniu głównym zamierza w rzeczywistości powołać się na prawo Unii w celu uzasadnienia praktyki prawnej stanowiącej nadużycie, dotyczy aspektu istoty sprawy i w żaden sposób nie może mieć wpływu na dopuszczalność zadanego pytania prejudycjalnego.
42
Pytanie prejudycjalne jest zatem dopuszczalne.
Co do istoty
43
Poprzez swoje pytanie sąd odsyłający dąży zasadniczo do ustalenia, czy art. 63 TFUE i art. 17 Karty należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie uregulowaniu państwa członkowskiego, na mocy którego prawo użytkowania działki rolnej położonej na terytorium tego państwa członkowskiego, które to prawo po ostatecznym wpisie do księgi wieczystej zostało zniesione i wykreślone z tej księgi na skutek sprzecznego z tymi artykułami uregulowania rzeczonego państwa członkowskiego, powinno na wniosek osoby, która została pozbawiona tego prawa, zostać ponownie wpisane do księgi wieczystej, nawet jeśli pierwotny wpis tego prawa był sprzeczny z ustawodawstwem krajowym obowiązującym w dniu tego wpisu.
Uwagi wstępne
44
W pierwszej kolejności, jak wskazano w pkt 20 niniejszego wyroku, GW zawarł w dniu 30 grudnia 2001 r. umowę użytkowania ze spółką prawa węgierskiego, która była właścicielem działki rolnej, zanim ta własność została przeniesiona na CN. To prawo użytkowania zostało wpisane do księgi wieczystej w dniu 29 stycznia 2002 r.
45
Sąd odsyłający uważa, że o ile umowa użytkowania zawarta przez GW była w dniu jej zawarcia zgodna z prawem, o tyle wpisanie jej do księgi wieczystej było niezgodne z prawem, ponieważ nastąpiło po dniu 1 stycznia 2002 r.
46
Sąd ten wyjaśnia, że ustanowienie użytkowania na gruntach rolnych na rzecz cudzoziemców było zakazane od dnia 1 stycznia 2002 r. z powodu zmiany wprowadzonej do § 11 ust. 1 ustawy z 1994 r. o ziemi uprawnej ustawą nr CXVII z 2001 r., wspomnianej w pkt 8 niniejszego wyroku. Sądy węgierskie interpretowały ten przepis w ten sposób, że prawo użytkowania rzeczonych gruntów na rzecz cudzoziemca, nawet jeśli zostało ustanowione przed dniem 1 stycznia 2002 r., nie mogło już zostać wpisane do księgi wieczystej od tej daty.
47
W drugiej kolejności należy z jednej strony zauważyć, że w dniu 27 lipca 2015 r. użytkowanie GW zostało wykreślone z księgi wieczystej na podstawie § 108 ust. 1 ustawy z 2013 r. o przepisach przejściowych ze względu na to, że zainteresowany nie był bliskim krewnym właściciela działki rolnej.
48
W wyroku z dnia 21 maja 2019 r., Komisja/Węgry (Użytkowanie gruntów rolnych) (C‑235/17, EU:C:2019:432), Trybunał orzekł jednak, że przyjmując § 108 ust. 1 ustawy z 2013 r. o przepisach przejściowych, Węgry uchybiły zobowiązaniom ciążącym na nich na mocy art. 63 TFUE i art. 17 Karty.
49
W następstwie tego wyroku ustawodawca węgierski zmienił ustawę z 2013 r. o przepisach przejściowych, aby umożliwić pod pewnymi warunkami ponowny wpis w księdze wieczystej praw użytkowania, które zostały wykreślone zgodnie z § 108 ust. 1 tej ustawy.
50
Na mocy tych nowych przepisów GW uzyskał w dniu 30 listopada 2022 r. ponowny wpis swojego użytkowania do księgi wieczystej.
51
Z drugiej strony wydaje się, że z postanowienia odsyłającego można wywnioskować, iż prawo użytkowania GW jest objęte zakresem stosowania art. 63 TFUE, ponieważ zainteresowany jest obywatelem państwa członkowskiego innego niż Węgry. Na pytanie prejudycjalne należy zatem odpowiedzieć w oparciu o to założenie, którego zbadanie należy jednak do sądu odsyłającego.
52
W trzeciej kolejności Trybunał orzekł, że ponowny wpis do księgi wieczystej praw użytkowania zniesionych z naruszeniem art. 63 TFUE jest najbardziej odpowiednim środkiem do przywrócenia, przynajmniej ze skutkiem w przyszłości, sytuacji prawnej i faktycznej, w jakiej zainteresowany znalazłby się w braku niezgodnego z prawem zniesienia jego praw. Jednakże w szczególnych przypadkach mogą istnieć obiektywne i uzasadnione przeszkody, zwłaszcza natury prawnej, dla zastosowania takiego środka, w szczególności gdy po zniesieniu praw użytkowania nowy właściciel nabył w dobrej wierze grunt obciążony przedmiotowymi prawami lub gdy grunt ten stał się przedmiotem restrukturyzacji. Jedynie w sytuacji, gdyby dokonanie takiego ponownego wpisu okazało się faktycznie niemożliwe, konieczne byłoby, w celu usunięcia bezprawnych skutków naruszenia prawa Unii, przyznanie byłym posiadaczom zniesionych praw użytkowania prawa do rekompensaty finansowej lub innej, której wartość byłaby w stanie naprawić pod względem finansowym stratę gospodarczą wynikającą ze zniesienia tych praw (zob. podobnie wyrok z dnia 10 marca 2022 r., Grossmania, C‑177/20, EU:C:2022:175, pkt 66, 68).
53
W świetle tych uściśleń należy ustalić, czy art. 63 TFUE i art. 17 Karty stoją na przeszkodzie temu, aby prawo użytkowania działki rolnej położonej na Węgrzech mogło zostać ponownie wpisane do księgi wieczystej na wniosek osoby, która została pozbawiona tego prawa, podczas gdy właściciel tej działki nie jest rezydentem na Węgrzech, a użytkowanie to zostało pierwotnie wpisane do tej księgi wieczystej z naruszeniem przepisów krajowych obowiązujących w dniu dokonania tego wpisu.
W przedmiocie istnienia przeszkody w swobodnym przepływie kapitału
54
Artykuł 63 ust. 1 TFUE zakazuje w sposób ogólny ograniczeń w przepływie kapitału pomiędzy państwami członkowskimi (wyrok z dnia 6 marca 2018 r., SEGRO i Horváth, C‑52/16 i C‑113/16, EU:C:2018:157, pkt 61 i przytoczone tam orzecznictwo).
55
Czynności, poprzez które nierezydenci dokonują inwestycji w nieruchomości na terytorium państwa członkowskiego, stanowią przepływ kapitału w rozumieniu art. 63 TFUE. Jest tak w szczególności w przypadku inwestycji w nieruchomości dotyczących, jak w niniejszej sprawie, nabycia prawa własności gruntów rolnych [zob. podobnie wyroki: z dnia 6 marca 2018 r., SEGRO i Horváth, C‑52/16 i C‑113/16, EU:C:2018:157, pkt 56, 57; a także z dnia 18 stycznia 2024 r., JD (Warunek zamieszkiwania), C‑562/22, EU:C:2024:55, pkt 30, 31].
56
Ponadto środek krajowy stosowany bez rozróżnienia może stanowić ograniczenie swobodnego przepływu kapitału, jeżeli może mieć wpływ na sytuację inwestora, w szczególności gdy może on skutkować zniechęceniem inwestorów z innych państw członkowskich do dokonywania lub utrzymywania inwestycji w danym państwie członkowskim (zob. w tym względzie w szczególności wyroki: z dnia 4 czerwca 2002 r., Komisja/Francja, C‑483/99, EU:C:2002:327, pkt 38–42; z dnia 13 maja 2003 r., Komisja/Hiszpania, C‑463/00, EU:C:2003:272, pkt 54–62; z dnia 10 listopada 2011 r., Komisja/Portugalia, C‑212/09, EU:C:2011:717, pkt 65; a także z dnia 8 maja 2013 r., Libert i in., C‑197/11 i C‑203/11, EU:C:2013:288, pkt 64–66).
57
W niniejszej sprawie z postanowienia odsyłającego wynika, że CN mieszka w Niemczech i że rozpatrywane w postępowaniu głównym uregulowanie wymaga przywrócenia na rzecz osób trzecich prawa użytkowania działek rolnych położonych na Węgrzech, w tym działek należących do CN, co zmniejsza wartość tych gruntów i ogranicza zdolność ich właścicieli, w tym właścicieli zamieszkałych w innym państwie członkowskim, do korzystania z mienia, w celu nabycia którego zainwestowali oni kapitał.
58
Takie uregulowanie stanowi zatem ograniczenie podstawowej swobody zagwarantowanej w art. 63 TFUE (zob. analogicznie wyrok z dnia 6 marca 2018 r., SEGRO i Horváth, C‑52/16 i C‑113/16, EU:C:2018:157, pkt 64).
W przedmiocie istnienia uzasadnienia
59
Środek, który ogranicza swobodę przepływu kapitału, może być dopuszczalny jedynie pod warunkiem, po pierwsze, że jest uzasadniony względami wymienionymi w art. 65 TFUE lub nadrzędnymi względami interesu ogólnego, i po drugie, że jest zgodny z zasadą proporcjonalności, co wymaga, aby był on właściwy do zagwarantowania osiągnięcia zamierzonego, zasadnego celu i nie wykraczał poza to, co jest konieczne do jego osiągnięcia [wyrok z dnia 21 maja 2019 r., Komisja/Węgry (Użytkowanie gruntów rolnych), C‑235/17, EU:C:2019:432, pkt 59, 60].
60
Ponadto należy również przypomnieć, że prawa podstawowe zagwarantowane w Karcie znajdują zastosowanie we wszystkich sytuacjach podlegających prawu Unii i tym samym muszą być przestrzegane w szczególności wówczas, gdy – jak w niniejszej sprawie – przepisy krajowe mogą stanowić przeszkodę dla jednej lub kilku podstawowych swobód zagwarantowanych traktatem FUE, a dane państwo członkowskie powołuje się na względy określone w art. 65 TFUE lub nadrzędne względy interesu ogólnego uznane w prawie Unii w celu uzasadnienia takiego ograniczenia. W takiej sytuacji odnośne przepisy krajowe mogą być zgodnie z utrwalonym orzecznictwem objęte przewidzianymi w ten sposób wyjątkami wyłącznie wtedy, gdy są zgodne z prawami podstawowymi, nad których przestrzeganiem czuwa Trybunał [zob. podobnie wyrok z dnia 21 maja 2019 r., Komisja/Węgry (Użytkowanie gruntów rolnych), C‑235/17, EU:C:2019:432, pkt 63, 64 i przytoczone tam orzecznictwo].
61
W niniejszej sprawie w pierwszej kolejności z postanowienia odsyłającego wynika, że uregulowanie rozpatrywane w postępowaniu głównym ma na celu wykonanie wyroku z dnia 21 maja 2019 r., Komisja/Węgry (Użytkowanie gruntów rolnych) (C‑235/17, EU:C:2019:432), w którym wcześniejsze ustawodawstwo węgierskie zostało uznane za sprzeczne z art. 63 TFUE i art. 17 Karty, poprzez przywrócenie praw użytkowników, którzy podobnie jak GW zostali ich pozbawieni w sposób niezgodny z tymi artykułami.
62
Należy zauważyć, że taki cel stanowi nadrzędny wzgląd interesu ogólnego.
63
W tym względzie należy podkreślić, że na mocy art. 260 ust. 1 TFUE, jeżeli Trybunał stwierdza, że dane państwo członkowskie uchybiło zobowiązaniom, które spoczywają na nim na mocy traktatów, to państwo to jest zobowiązane do podjęcia środków, które zapewnią wykonanie wyroku Trybunału, który ma powagę rzeczy osądzonej w odniesieniu do kwestii faktycznych i prawnych, które rzeczywiście lub siłą rzeczy zostały rozstrzygnięte w danym orzeczeniu sądowym. Ustawodawca węgierski był zatem zobowiązany do zmiany przepisów prawa krajowego, które zostały uznane w takim wyroku za niezgodne z prawem Unii (zob. podobnie wyrok z dnia 10 marca 2022 r., Grossmania, C‑177/20, EU:C:2022:175, pkt 35, 36).
64
Co się tyczy w drugiej kolejności poszanowania zasady proporcjonalności, należy z jednej strony przypomnieć, że uregulowanie krajowe jest właściwe do zapewnienia realizacji wskazanego celu, tylko jeśli rzeczywiście zmierza do jego osiągnięcia w sposób spójny i konsekwentny [wyrok z dnia 21 maja 2019 r., Komisja/Węgry (Użytkowanie gruntów rolnych), C‑235/17, EU:C:2019:432, pkt 61]. W niniejszej sprawie nic nie wskazuje na to, że uregulowanie rozpatrywane w postępowaniu głównym nie jest odpowiednie do przywrócenia praw, które zainteresowani użytkownicy wywodzą z prawa Unii.
65
Z drugiej strony nie wydaje się, by takie uregulowanie wykraczało poza to, co jest konieczne do osiągnięcia takiego celu, co powinien jednak zbadać sąd odsyłający.
66
A zatem, jak przypomniano w pkt 52 niniejszego wyroku, jedynie w obliczu obiektywnych i uzasadnionych przeszkód w ponownym wpisie prawa użytkowania do księgi wieczystej można uznać, że przyznanie byłemu uprawnionemu rekompensaty zamiast tego ponownego wpisu przywraca zainteresowanemu prawa, które wywodzi on z prawa Unii. Tymczasem okoliczność, że pierwotny wpis użytkowania GW do księgi wieczystej naruszył zdaniem sądu odsyłającego § 11 ust. 1 ustawy z 1994 r. o ziemi uprawnej, w brzmieniu obowiązującym w dniu tego wpisu, nie stanowi takiej obiektywnej i uzasadnionej przeszkody.
67
W tym względzie przede wszystkim z samego postanowienia odsyłającego wynika, że rozpatrywana w postępowaniu głównym umowa użytkowania została zawarta z poszanowaniem przepisów prawnych mających zastosowanie w dniu jej zawarcia, co jest elementem, który należy wziąć pod uwagę [zob. analogicznie wyrok z dnia 21 maja 2019 r., Komisja/Węgry (Użytkowanie gruntów rolnych), C‑235/17, EU:C:2019:432, pkt 73–75]. Jedynie wpis tego użytkowania do księgi wieczystej mógłby zostać uznany za niezgodny z prawem na podstawie wykładni sądowej § 11 ust. 1 ustawy z 1994 r. o ziemi uprawnej, w brzmieniu obowiązującym w dniu wpisu użytkowania GW do księgi wieczystej. Tymczasem państwo członkowskie ma swobodę w przyjmowaniu przepisów ustawowych, na mocy których postanawia, że takie uchybienie, wynikające z jego prawa krajowego, nie podlega już sankcjom.
68
Ponadto należy przypomnieć, że rozpatrywane w postępowaniu głównym prawo użytkowania zostało wpisane do księgi wieczystej w dniu 29 stycznia 2002 r. i że wpis ten stał się ostateczny. Tymczasem zgodnie z prawem węgierskim taki wpis powoduje, że dane prawo użytkowania istniało do czasu przedstawienia dowodu przeciwnego [zob. podobnie wyrok z dnia 21 maja 2019 r., Komisja/Węgry (Użytkowanie gruntów rolnych), C‑235/17, EU:C:2019:432, pkt 79]. Podobnie bezsporne jest, że GW mógł bez zakłóceń korzystać z tego prawa do dnia 27 lipca 2015 r. W związku z tym zasada pewności prawa również przemawia na rzecz przywrócenia prawa użytkowania GW, nawet jeśli jego pierwotny wpis do księgi wieczystej mógłby zostać uznany za niezgodny z prawem [zob. podobnie wyrok z dnia 21 maja 2019 r., Komisja/Węgry (Użytkowanie gruntów rolnych), C‑235/17, EU:C:2019:432, pkt 80].
69
Zresztą taka niezgodność z prawem, której dopuszczono się przy pierwotnym wpisie prawa użytkowania do księgi wieczystej, mogłaby podlegać sankcjom w mniejszym stopniu naruszającym prawa użytkownika, gdyby władze węgierskie wykazały większą staranność, sankcjonując ab initio tę niezgodność z prawem [zob. podobnie wyrok z dnia 21 maja 2019 r., Komisja/Węgry (Użytkowanie gruntów rolnych), C‑235/17, EU:C:2019:432, pkt 108].
70
Ponadto, jak zauważyła rzecznik generalna w pkt 66–68 opinii, uregulowanie rozpatrywane w postępowaniu głównym nie miało nieproporcjonalnego wpływu na prawo własności CN. Uregulowanie to spowodowało bowiem jedynie przywrócenie praw CN, które nabyła ona u dawnego właściciela działki rolnej będącej przedmiotem postępowania głównego, który oddał ją w użytkowanie, ponieważ użytkowanie ustanowione na rzecz GW na tej działce rolnej zostało ostatecznie wpisane do księgi wieczystej przed dniem, w którym CN stała się jej właścicielką bez prawa użytkowania.
71
Wreszcie Trybunał orzekł co prawda – jak zaznaczył sąd odsyłający – że badanie każdego przypadku warunków, w jakich zostały ustanowione prawa użytkowania, byłoby środkiem bardziej proporcjonalnym do celu zwalczania praktyk stanowiących nadużycie w zakresie nabywania i eksploatacji gruntów rolnych niż decyzja ustawodawcy o zniesieniu ex lege praw użytkowania posiadanych przez osoby niebędące bliskim członkiem rodziny właściciela danej działki rolnej [wyrok z dnia 21 maja 2019 r., Komisja/Węgry (Użytkowanie gruntów rolnych), C‑235/17, EU:C:2019:432, pkt 115–119]. Niemniej z takiej oceny w żaden sposób nie wynika, że można ją przenieść na sytuację, gdy ustawodawca ten postanawia ponownie wpisać takie prawa do księgi wieczystej nie w celu zwalczania tych stanowiących nadużycie praktyk, lecz w celu zapewnienia poszanowania praw, które jednostki wywodzą z prawa Unii.
72
W trzeciej kolejności należy jeszcze zbadać, jak przypomniano w pkt 60 niniejszego wyroku, czy prawo własności, zagwarantowane w art. 17 Karty, może stać na przeszkodzie uregulowaniu takiemu jak to rozpatrywane w postępowaniu głównym.
73
Zgodnie z art. 17 ust. 1 Karty każdy ma prawo do władania, używania, rozporządzania i przekazania w drodze spadku mienia nabytego zgodnie z prawem i nikt nie może być pozbawiony swojej własności, chyba że w interesie publicznym, w przypadkach i na warunkach przewidzianych w ustawie, za słusznym odszkodowaniem za jej utratę wypłaconym we właściwym terminie.
74
Korzystanie z mienia może podlegać regulacji ustawowej w zakresie, w jakim jest to konieczne ze względu na interes ogólny. Ponadto zgodnie z art. 52 ust. 1 Karty mogą zostać wprowadzone ograniczenia w korzystaniu z praw i wolności uznanych w Karcie, takich jak prawo własności, o ile przewidziane są one ustawą, szanują istotę tych praw i wolności oraz, z zastrzeżeniem zasady proporcjonalności, są konieczne i rzeczywiście odpowiadają celom interesu ogólnego uznawanym przez Unię lub potrzebom ochrony praw i wolności innych osób.
75
Tymczasem, o ile nic nie wskazuje na to, że prawo własności CN bez prawa do użytkowania na działce rolnej, której dotyczy postępowanie główne, nie zostało nabyte zgodnie z prawem w rozumieniu art. 17 ust. 1 Karty, o tyle inaczej jest w przypadku czynności, w wyniku której CN nabyła pełną własność tej działki ze względu na wykreślenie wpisu do księgi wieczystej wpisu użytkowania GW na tej działce. Jak wynika bowiem z pkt 61 niniejszego wyroku, taka czynność miała miejsce z naruszeniem art. 63 TFUE i art. 17 Karty.
76
Wynika z tego, że pełnej własności działki rolnej, której dotyczy postępowanie główne, nabytej przez CN w następstwie wykreślenia użytkowania GW na podstawie § 108 ust. 1 ustawy z 2013 r. o przepisach przejściowych i § 94 ust. 1 i 3 ustawy o księgach wieczystych w wersji obowiązującej w dniu tego wykreślenia, nie można uznać za „nabytą zgodnie z prawem” w rozumieniu art. 17 ust. 1 Karty. W związku z tym uregulowania rozpatrywanego w postępowaniu głównym, na mocy którego użytkowanie to zostało ponownie wpisane do księgi wieczystej, nie można uznać za ograniczenie praw, które CN może wywodzić z art. 17 Karty.
77
Z całości powyższych rozważań wynika, że art. 63 TFUE i art. 17 Karty należy interpretować w ten sposób, że nie stoją one na przeszkodzie uregulowaniu państwa członkowskiego, na mocy którego prawo użytkowania ustanowione na działce rolnej położonej na terytorium tego państwa członkowskiego, które po ostatecznym wpisie do księgi wieczystej zostało zniesione i wykreślone z księgi wieczystej na skutek sprzecznego z tymi artykułami uregulowania rzeczonego państwa członkowskiego, należy ponownie wpisać do księgi wieczystej na wniosek osoby, która została pozbawiona tego prawa, nawet jeśli pierwotny wpis tego prawa był sprzeczny z ustawodawstwem krajowym obowiązującym w dniu dokonania tego wpisu.
W przedmiocie kosztów
78
Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi.
Z powyższych względów Trybunał (czwarta izba) orzeka, co następuje:
Artykuł 63 TFUE i art. 17 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej należy interpretować w ten sposób, że nie stoją one na przeszkodzie uregulowaniu państwa członkowskiego, na mocy którego prawo użytkowania ustanowione na działce rolnej położonej na terytorium tego państwa członkowskiego, które po ostatecznym wpisie do księgi wieczystej zostało zniesione i wykreślone z księgi wieczystej na skutek sprzecznego z tymi artykułami uregulowania rzeczonego państwa członkowskiego, należy ponownie wpisać do księgi wieczystej na wniosek osoby, która została pozbawiona tego prawa, nawet jeśli pierwotny wpis tego prawa był sprzeczny z ustawodawstwem krajowym obowiązującym w dniu dokonania tego wpisu.
Podpisy
(
*1
)	Język postępowania: węgierski.