WYROK TRYBUNAŁUz dnia 14 lipca 1994 r. (*)W sprawie C‑91/92mającej
za przedmiot skierowany do Trybunału, na podstawie art. 177
traktatu EWG, przez Giudice conciliatore di Firenze (Włochy) wniosek
o wydanie, w ramach zawisłego przed tym sądem sporu międzyPaolą Faccini DoriaRecreb Srl_orzeczenia
w trybie prejudycjalnym w przedmiocie wykładni dyrektywy Rady
85/577/EWG z dnia 20 grudnia 1985 r. w sprawie
ochrony konsumentów w odniesieniu do umów zawartych poza lokalem
przedsiębiorstwa (Dz.U. L 372, str. 31)_TRYBUNAŁ_w
składzie: O. Due, prezes, G.F. Mancini, J.C. Moitinho de Almeida, M.
Diez de Velasco i D.A.O. Edward, prezesi izb, C.N. Kakouris, R.
Joliet (sprawozdawca), F.A. Schockweiler, G.C. Rodríguez Iglesias, F.
Grévisse, M. Zuleeg, P.J.G. Kapteyn i J.L. Murray, sędziowie_rzecznik generalny: C.O. Lenz_sekretarz: H. von Holstein, zastępca sekretarza_rozważywszy uwagi na piśmie przedstawione:–        w
imieniu P. Faccini Dori przez Vinicia Premurosa, adwokata
w Mediolanie, oraz Annalisę Premuroso i Paola Soldaniego
Benziego, adwokatów we Florencji_–        w
imieniu Recreb Srl przez Michele Trovata, adwokata w Rzymie, oraz
Annę Ritę Alessandro, adwokat we Florencji_–        w
imieniu rządu niemieckiego przez Ernsta Rödera, Ministerialrat
w federalnym ministerstwie gospodarki, i Clausa‑Dietera
Quassowskiego, Regierungsdirektor w tym samym ministerstwie,
działających w charakterze pełnomocników_–        w
imieniu rządu greckiego przez Vasileiosa Kontolaimosa, zastępcę radcy
prawnego w radzie prawnej państwa, i Panagiotisa
Athanasoulisa, pełnomocnika prawnego w radzie prawnej państwa,
działających w charakterze pełnomocników_–        w
imieniu rządu włoskiego przez profesora Luigiego Ferrariego Brava,
kierownika jednostki ds. międzynarodowych postępowań sądowych
w ministerstwie spraw zagranicznych, działającego
w charakterze pełnomocnika, wspieranego przez Marcella Contiego,
avvocato dello Stato_–        w
imieniu Komisji Wspólnot Europejskich przez Lucia Gussettiego,
pracownika służby prawnej, działającego w charakterze pełnomocnika_rozważywszy odpowiedzi na sformułowane na piśmie pytanie Trybunału, udzielone:–        w
imieniu rządu niemieckiego przez Ernsta Rödera i Clausa‑Dietera
Quassowskiego_–        w
imieniu rządu francuskiego przez Jeana‑Pierra Puissocheta, dyrektora
w dyrekcji ds. prawnych ministerstwa spraw zagranicznych,
i Catherine de Salins, radcę w tym samym ministerstwie,
działających w charakterze pełnomocników_uwzględniając sprawozdanie na rozprawę_po
wysłuchaniu uwag rządu duńskiego, reprezentowanego przez Jørgena
Moldego, radcę prawnego w ministerstwie spraw zagranicznych,
działającego w charakterze pełnomocnika, rządu niemieckiego,
reprezentowanego przez Ernsta Rödera i Clausa‑Dietera
Quassowskiego, działających w charakterze pełnomocników, rządu
greckiego, reprezentowanego przez Vasileiosa Kontolaimosa
i Panagiotisa Athanasoulisa, działających w charakterze
pełnomocników, rządu francuskiego, reprezentowanego przez Catherine de
Salins, działającą w charakterze pełnomocnika, rządu włoskiego,
reprezentowanego przez profesora Luigiego Ferrariego Brava, działającego
w charakterze pełnomocnika, wspieranego przez Ivo Braguglię,
avvocato dello Stato, rządu niderlandzkiego, reprezentowanego przez Tona
Heukelsa, zastępcę radcy prawnego w ministerstwie spraw
zagranicznych, rządu Zjednoczonego Królestwa, reprezentowanego przez
M.J.E. Collinsa, działającego w charakterze pełnomocnika,
wspieranego przez Derricka Wyatta, barrister, oraz Komisji,
reprezentowanej przez Lucia Gussettiego, działającego w charakterze
pełnomocnika, na rozprawie w dniu 16 marca 1993 r._po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 9 lutego 1994 r._wydaje następującyWyrok1        Postanowieniem
z dnia 24 stycznia 1992 r., które wpłynęło do Trybunału
w dniu 18 marca tego samego roku, Giudice conciliatore di
Firenze (Włochy) zwrócił się, na podstawie art. 177 traktatu EWG,
z pytaniem dotyczącym, po pierwsze, wykładni dyrektywy Rady
85/577/EWG z dnia 20 grudnia 1985 r. w sprawie
ochrony konsumentów w odniesieniu do umów zawartych poza lokalem
przedsiębiorstwa (Dz.U. L 372, str. 31, zwanej dalej
„dyrektywą w sprawie umów zawartych poza lokalem
przedsiębiorstwa”), a po drugie, możliwości powoływania się na tę
dyrektywę w sporze między przedsiębiorcą a konsumentem.2        Pytanie
to zostało podniesione w ramach sporu pomiędzy Paolą Faccini Dori,
zamieszkałą w Monzie (Włochy), a Recreb Srl (zwaną dalej
„spółką Recreb”).3        Jak
wynika z postanowienia sądu krajowego, w dniu
19 stycznia 1989 r. spółka Interdiffusion Srl, do której P.
Faccini Dori nie zwracała się uprzednio w tym celu, zawarła
z nią umowę o korespondencyjny kurs języka angielskiego. Miało
to miejsce na dworcu centralnym w Mediolanie, czyli poza lokalem
przedsiębiorstwa tej spółki.4        Kilka
dni później, pismem poleconym z dnia 23 stycznia
1989 r., P. Faccini Dori zawiadomiła tę spółkę o rezygnacji
z zamówienia. W odpowiedzi spółka ta poinformowała, że jej
prawa zostały przejęte przez spółkę Recreb. W dniu 24 czerwca
1989 r. P. Faccini Dori potwierdziła w piśmie skierowanym do
spółki Recreb odstąpienie od umowy, powołując się między innymi na prawo
odstąpienia przewidziane w dyrektywie w sprawie umów
zawartych poza lokalem przedsiębiorstwa.5        Zamierzeniem
dyrektywy, jak wynika z jej motywów, jest wzmocnienie ochrony
konsumentów i likwidacja istniejących rozbieżności między
przepisami krajowymi dotyczącymi tej ochrony, mogących mieć wpływ na
funkcjonowanie wspólnego rynku. W motywie czwartym dyrektywy
wyjaśniono, że w przypadku umów zawieranych poza lokalem
przedsiębiorstwa inicjatywa wychodzi zwykle od przedsiębiorcy, że
konsument nie jest w żaden sposób przygotowany do zawarcia umowy,
a w związku z tym zostaje zaskoczony. Konsument nie jest
najczęściej w stanie porównać jakości i ceny oferty
z innymi ofertami. Zgodnie z tym samym motywem czynnik
zaskoczenia występuje nie tylko w umowach zawieranych w drodze
sprzedaży obwoźnej, ale także przy innego rodzaju umowach zawieranych
z inicjatywy przedsiębiorcy poza lokalem jego przedsiębiorstwa.
Dyrektywa ma więc na celu, jak wynika z motywu piątego, przyznanie
konsumentowi prawa odstąpienia od umowy w terminie co najmniej
siedmiu dni, by mógł on dokonać oceny zobowiązań wynikających
z umowy.6        W
dniu 30 czerwca 1989 r. spółka Recreb zwróciła się do Giudice
conciliatore de Firenze o nakazanie P. Faccini Dori zapłaty na jej
rzecz umówionej kwoty powiększonej o odsetki i koszty.7        Postanowieniem
z dnia 20 listopada 1989 r. wydanym w postępowaniu
nakazowym sąd ten wydał nakaz zapłaty przez P. Faccini Dori powyższej
kwoty. Pozwana złożyła do tego samego sądu zażalenie na to
postanowienie. Ponownie podniosła argument, iż odstąpienie przez nią od
umowy nastąpiło na zasadach określonych w dyrektywie.8        Jak
jednak wiadomo, w czasie gdy miały miejsce okoliczności faktyczne
sprawy, Włochy nie wydały przepisów mających na celu transpozycję
dyrektywy, choć termin na jej dokonanie upłynął w dniu
23 grudnia 1987 r. Włochy dokonały bowiem transpozycji
dyrektywy dopiero w drodze decreto legislativo nr 50
z dnia 15 stycznia 1992 r. (GURI, dodatek zwyczajny do
nru 27 z dnia 3 lutego 1992 r., str. 24), który wszedł
w życie z dniem 3 marca 1992 r.9        Sąd
krajowy stawia pytanie, czy może zastosować przepisy dyrektywy mimo
braku jej transpozycji we Włoszech w czasie gdy miały miejsce
okoliczności faktyczne sprawy.10      Zwrócił się wobec tego do Trybunału z następująco sformułowanym pytaniem:„Czy
dyrektywę wspólnotową nr 577 z dnia 20 grudnia
1985 r. należy uznać za wystarczająco precyzyjną
i szczegółową, a w razie odpowiedzi twierdzącej, czy
mogła ona wywoływać skutki w stosunkach między jednostkami
a państwem włoskim oraz między samymi jednostkami w okresie
pomiędzy dniem upływu dwudziestoczteromiesięcznego terminu wyznaczonego
państwom członkowskim na zastosowanie się do niej a dniem,
w którym państwo włoskie rzeczywiście się do niej zastosowało?”.11      Należy
zauważyć, że dyrektywa w sprawie umów zawartych poza lokalem
przedsiębiorstwa nakazuje państwom członkowskim wydanie określonych
przepisów mających normować stosunki prawne między przedsiębiorcami
a konsumentami. Jeśli wziąć pod uwagę charakter sporu,
w którym występują konsument i przedsiębiorca, pytanie
postawione przez sąd krajowy podnosi dwa problemy, które należy
rozpatrzyć oddzielnie. Dotyczy ono, po pierwsze, bezwarunkowego
i wystarczająco precyzyjnego charakteru przepisów dyrektywy
dotyczących prawa do odstąpienia od umowy. Po drugie, dotyczy ono
możliwości powoływania się w sporach między osobami prywatnymi na
dyrektywę nakazującą państwom członkowskim wydanie określonych przepisów
mających normować stosunki między tymi osobami w sytuacji braku
takich przepisów. W przedmiocie
bezwarunkowego i wystarczająco precyzyjnego charakteru przepisów
dyrektywy dotyczących prawa do odstąpienia od umowy12      Zgodnie
z art. 1 ust. 1 dyrektywy znajduje ona zastosowanie do
umów między przedsiębiorcą dostarczającym towary lub świadczącym usługi
a konsumentem zawieranych w trakcie zorganizowanego przez
przedsiębiorcę wyjazdu poza lokal przedsiębiorstwa lub w trakcie
odwiedzin przedsiębiorcy w domu albo w miejscu pracy
konsumenta, w przypadku gdy odwiedziny te nie odbywają się na
wyraźne życzenie konsumenta.13      W
art. 2 dodano, że pod pojęciem „konsumenta” należy rozumieć osobę
fizyczną, która w transakcjach objętych dyrektywą działa
w celach, które mogą być uważane za niezwiązane z jej
działalnością gospodarczą lub zawodową, a pod pojęciem
„przedsiębiorcy” osobę fizyczną lub prawną, która wspomnianych
transakcji dokonuje w zakresie swojej działalności gospodarczej lub
zawodowej.14      Przepisy
te są wystarczająco precyzyjne, by sąd krajowy był w stanie
zidentyfikować zobowiązanych i uprawnionych z tytułu
nałożonych w ich drodze zobowiązań. Nie są w tym celu
potrzebne żadne szczególne przepisy. Sąd krajowy może ograniczyć się do
ustalenia, czy umowa została zawarta w okolicznościach określonych
w dyrektywie między przedsiębiorcą a konsumentem
w rozumieniu dyrektywy.15      W
celu ochrony konsumentów zawierających umowy w takich
okolicznościach, art. 4 dyrektywy nakłada na przedsiębiorcę
obowiązek zawiadamiania ich na piśmie o przysługującym im prawie do
odstąpienia od umowy, z podaniem nazwiska i adresu osoby,
wobec której można to uprawnienie wykonać. Dodaje się w tym
artykule, że w przypadkach, o których mowa w art. 1
ust. 1 dyrektywy, informacja ta winna zostać podana konsumentowi
w chwili zawarcia umowy. Na koniec artykuł ten nakłada na państwa
członkowskie obowiązek zapewnienia w ustawodawstwie krajowym
ochrony konsumentów na wypadek braku tego rodzaju informacji.16      Ponadto
art. 5 ust. 1 dyrektywy stanowi w szczególności, że
konsument winien mieć prawo odstąpienia od umowy poprzez wysłanie
zawiadomienia w terminie siedmiu dni od chwili, gdy przedsiębiorca
poinformował go w sposób i na zasadach określonych
w prawie krajowym o przysługujących mu prawach. Ustęp drugi
dodaje, że zawiadomienie o odstąpieniu skutkuje całkowitym
zwolnieniem konsumenta ze zobowiązań wynikających z umowy.17      Artykuły
4 i 5 przyznają wprawdzie państwom członkowskim pewien zakres
swobody uznania w odniesieniu do ochrony konsumenta
w przypadku niepoinformowania go przez przedsiębiorcę, a także
w odniesieniu do terminu i sposobów dokonania odstąpienia.
Okoliczność ta nie ma jednak wpływu na precyzyjny i bezwarunkowy
charakter przepisów dyrektywy będących przedmiotem sprawy przed sądem
krajowym. Taki zakres uznania nie uniemożliwia bowiem określenia minimum
przysługujących praw. Z art. 5 wynika w tej kwestii, że
zawiadomienie o odstąpieniu winno nastąpić w minimalnym
terminie siedmiu dni od otrzymania przez konsumenta od przedsiębiorcy
wymaganych informacji. Istnieje zatem możliwość określenia minimalnego
stopnia ochrony, jaki w każdym razie należy zapewnić.18      W
odniesieniu do pierwszego podniesionego problemu należy więc sądowi
krajowemu odpowiedzieć w ten sposób, że art. 1 ust. 1
oraz art. 2 i 5 dyrektywy są bezwarunkowe i wystarczająco
precyzyjne, jeśli chodzi o określenie grupy uprawnionych oraz
minimalnego terminu, w jakim należy zawiadomić o odstąpieniu
od umowy. W przedmiocie możliwości
powoływania się na przepisy dyrektywy dotyczące prawa do odstąpienia od
umowy w sporach między konsumentami a przedsiębiorcami19      Drugi
problem podniesiony przez sąd krajowy dotyczy konkretnie kwestii, czy
w przypadku braku w wyznaczonym terminie przepisów
transponujących dyrektywę konsumentom przysługuje w ich stosunkach
z przedsiębiorcami, z którymi zawarli umowę, na podstawie
samej tylko dyrektywy, prawo do odstąpienia od tej umowy i czy mogą
się oni powoływać na to prawo przed sądami krajowymi.20      Zgodnie
z orzecznictwem Trybunału utrwalonym od czasu wyroku z dnia
26 lutego 1986 r. w sprawie 152/84 Marshall, Rec.
str. 723, pkt 48, dyrektywa nie może sama z siebie
nakładać na jednostkę zobowiązań i nie można wobec tego powoływać
się na nią wobec tej jednostki.21      Sąd
krajowy zwraca uwagę, że ograniczenie skuteczności dyrektyw
bezwarunkowych i wystarczająco precyzyjnych, lecz nie
transponowanych, do stosunków między podmiotami państwowymi
a jednostką prowadzi do sytuacji, w której akt normatywny ma
ten charakter wyłącznie w stosunkach między niektórymi podmiotami
prawa, podczas gdy we włoskim porządku prawnym, jak
i w porządkach prawnych wszystkich współczesnych państw
opartych na zasadzie praworządności, państwo jest takim samym podmiotem
prawa jak każdy inny. Możliwość powoływania się na dyrektywę wyłącznie
wobec państwa byłaby równoznaczna z sankcją za brak jej
transpozycji, jak gdyby chodziło o stosunki natury czysto
prywatnoprawnej.22      W
tej kwestii wystarczy stwierdzić, że, jak wynika z ww. wyroku
z dnia 26 lutego 1986 r. w sprawie Marshall
(pkt 48 i 49), orzecznictwo dotyczące możliwości powoływania
się na dyrektywy wobec podmiotów państwowych opiera się na wiążącym
charakterze dyrektywy, jaki przyznaje jej art. 189, lecz jedynie
w stosunku do „każde[go] państwa członkowskiego, do którego jest
kierowana”. Orzecznictwo to ma na celu uniknięcie „osiągania przez
państwa korzyści z naruszenia prawa wspólnotowego”.23      Byłoby
bowiem niedopuszczalne, by państwo, któremu ustawodawca wspólnotowy
nakazuje wydanie przepisów mających unormować jego – lub podmiotów
państwowych – stosunki z jednostkami i nadać im określone
uprawnienia, mogło powoływać się na niewykonanie ciążących na nim
zobowiązań w celu pozbawienia jednostek tych uprawnień. Z tego
względu Trybunał uznał możliwość powoływania się wobec państwa (lub
podmiotów państwowych) na niektóre przepisy dyrektyw dotyczących
udzielania zamówień publicznych (zob. wyrok z dnia 22 czerwca
1989 r. w sprawie 103/88 Fratelli Costanzo, Rec.
str. 1839) oraz dyrektyw dotyczących harmonizacji podatków
obrotowych (zob. wyrok z dnia 19 stycznia 1982 r.
w sprawie 8/81 Becker, Rec. str. 53).24      Zastosowanie
tego orzecznictwa w dziedzinie stosunków między jednostkami
oznaczałoby przyznanie Wspólnocie uprawnienia do nakładania
w sposób bezpośrednio skuteczny zobowiązań na jednostki, podczas
gdy ma ona tę kompetencję wyłącznie w obszarach, w których
powierzono jej uprawnienie do wydawania rozporządzeń.25      W
związku z tym w przypadku braku w wyznaczonym terminie
przepisów transponujących dyrektywę konsumentom nie przysługuje
w ich stosunkach z przedsiębiorcami, z którymi zawarli
umowę, i na podstawie samej tylko dyrektywy, prawo do odstąpienia
od tej umowy i nie mogą się oni powoływać na to prawo przed sądami
krajowymi.26      Trzeba
poza tym przypomnieć, że zgodnie z orzecznictwem utrwalonym od
czasu wyroku z dnia 10 kwietnia 1984 r. w sprawie
14/83 Von Colson i Kamann, Rec. str. 1891, pkt 26,
wynikające z dyrektywy zobowiązanie do osiągnięcia założonego przez
nią rezultatu, a także wynikający z art. 5 traktatu
obowiązek podjęcia wszelkich działań o charakterze generalnym
i jednostkowym niezbędnych w celu wykonania tego zobowiązania,
ciążą na wszelkich organach władzy państw członkowskich, w tym,
w ramach ich kompetencji, na organach sądowych. Jak wynika
z wyroków Trybunału z dnia 13 listopada 1990 r.
w sprawie C‑106/89 Marleasing, Rec. str. I‑4135, pkt 8, i
z dnia 16 grudnia 1993 r. w sprawie C‑334/92 Wagner
Miret, Rec. str. I‑6911, pkt 20, sąd krajowy, który, stosując
prawo krajowe, dokonać ma jego wykładni, zobowiązany jest zrobić to, na
ile to tylko możliwe, w świetle litery i celów dyrektywy, by
osiągnąć założony w niej rezultat i zastosować się w ten
sposób do art. 189 akapit trzeci traktatu.27      Przypomnieć
należy poza tym, na wypadek gdy rezultatu zakładanego w dyrektywie
nie można osiągnąć w drodze wykładni, że zgodnie z wyrokiem
z dnia 19 listopada 1991 r. w sprawach połączonych
C‑6/90 i C‑9/90 Francovich i in., Rec. str. I‑5357,
pkt 39, prawo wspólnotowe nakłada na państwa członkowskie obowiązek
naprawienia szkód, jakie wyrządzą one jednostkom z powodu braku
transpozycji dyrektywy, pod warunkiem spełnienia trzech przesłanek. Po
pierwsze, dyrektywa musi mieć na celu przyznanie jednostkom pewnych
praw. Treść tych praw musi być możliwa do określenia na podstawie
przepisów dyrektywy. Musi wreszcie istnieć związek przyczynowy między
naruszeniem ciążącego na państwie zobowiązania a poniesioną szkodą.28      Dyrektywa
w sprawie umów zawartych poza lokalem przedsiębiorstwa ma
bezsprzecznie na celu nadanie jednostkom pewnych praw. Jest też nie
mniej pewne, że treść tych praw, jeśli chodzi o ich minimum, można
określić na podstawie przepisów samej tylko dyrektywy (zob. pkt 17
powyżej).29      W
sytuacji wystąpienia szkody spowodowanej naruszeniem przez państwo
ciążącego na nim zobowiązania zadaniem sądu krajowego jest zapewnić,
w ramach krajowego prawa zobowiązań, poszanowanie prawa
poszkodowanych konsumentów do odszkodowania.30      W
odniesieniu do drugiego problemu podniesionego przez sąd krajowy
i w związku z powyższymi rozważaniami należy odpowiedzieć
w ten sposób, że w przypadku braku w wyznaczonym
terminie przepisów transponujących dyrektywę, konsumentom nie
przysługuje w ich stosunkach z przedsiębiorcami,
z którymi zawarli umowę, i na podstawie samej tylko dyrektywy,
prawo do odstąpienia od tej umowy i nie mogą się oni powoływać na
to prawo przed sądami krajowymi. Sąd krajowy jest jednakże zobowiązany,
stosując przepisy prawa krajowego, zarówno wcześniejsze, jak późniejsze
od dyrektywy, interpretować je, na ile to tylko możliwe, w świetle
litery i celów tej dyrektywy. W przedmiocie kosztów31      Koszty
poniesione przez rządy duński, niemiecki, grecki, francuski, włoski,
niderlandzki i Zjednoczonego Królestwa oraz przez Komisję Wspólnot
Europejskich, które przedstawiły Trybunałowi uwagi, nie podlegają
zwrotowi. Dla stron postępowania przed sądem krajowym niniejsze
postępowanie ma charakter incydentalny w stosunku do postępowania
zawisłego przed tym sądem, zatem do niego należy rozstrzygnięcie
o kosztach.Z powyższych względówTRYBUNAŁ_rozstrzygając
w przedmiocie pytań postawionych mu przez Giudice conciliatore di
Firenze postanowieniem z dnia 24 stycznia 1992 r.,
orzeka, co następuje:1)      Artykuł
1 ust. 1 oraz art. 2 i 5 dyrektywy Rady 85/577/EWG
z dnia 20 grudnia 1985 r. w sprawie ochrony
konsumentów w odniesieniu do umów zawartych poza lokalem
przedsiębiorstwa są bezwarunkowe i wystarczająco precyzyjne, jeśli
chodzi o określenie grupy uprawnionych oraz minimalnego terminu,
w jakim należy zawiadomić o odstąpieniu od umowy.2)      W
przypadku braku w wyznaczonym terminie przepisów transponujących
dyrektywę konsumentom nie przysługuje w ich stosunkach
z przedsiębiorcami, z którymi zawarli umowę, i na
podstawie samej tylko dyrektywy, prawo do odstąpienia od tej umowy
i nie mogą się oni powoływać na to prawo przed sądami krajowymi.
Sąd krajowy jest jednakże zobowiązany, stosując przepisy prawa
krajowego, zarówno wcześniejsze, jak późniejsze od dyrektywy,
interpretować je, na ile to tylko możliwe, w świetle litery
i celów tej dyrektywy.DueManciniMoitinho de AlmeidaDiez de VelascoEdwardKakourisJolietSchockweilerRodríguez IglesiasGrévisseZuleeg            KapteynMurrayWyrok ogłoszono na posiedzeniu jawnym w Luksemburgu w dniu 14 lipca 1994 r.Sekretarz       PrezesR. Grass       O. Due* Język postępowania: włoski.