62023CJ0620
ΑΠΟΦΑΣΗ ΤΟΥ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟΥ (όγδοο τμήμα)
της 6ης Μαρτίου 2025 (
*1
)
«Προδικαστική παραπομπή – Ίδιοι πόροι της Ευρωπαϊκής Ένωσης – Προστασία των οικονομικών συμφερόντων της Ένωσης – Κανονισμός (ΕΕ) 1299/2013 – Ειδικές διατάξεις για τη στήριξη από το Ευρωπαϊκό Ταμείο Περιφερειακής Ανάπτυξης του στόχου “Ευρωπαϊκή ειδική συνεργασία” – Άρθρο 27 – Ανάκτηση από τον επικεφαλής δικαιούχο των ποσών που καταβλήθηκαν ως αποτέλεσμα παρατυπίας – Εκτελεστικός κανονισμός (ΕΕ) 447/2014 – Μηχανισμός Προενταξιακής Βοήθειας (ΜΠΒ II) – Ειδικοί κανόνες εφαρμογής – Άρθρα 40 και 46 – Δημοσιονομική διόρθωση σε περίπτωση παρατυπίας – Απόφαση δημοσιονομικής διόρθωσης απευθυνόμενη σε δικαιούχο διαφορετικό από τον επικεφαλής δικαιούχο – Δικαίωμα του επικεφαλής δικαιούχου να μετάσχει στη διοικητική και ένδικη διαδικασία σχετικά με την απόφαση αυτή – Άρθρα 41 και 47 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης»
Στην υπόθεση C‑620/23,
με αντικείμενο αίτηση προδικαστικής αποφάσεως δυνάμει του άρθρου 267 ΣΛΕΕ, που υπέβαλε το Administrativen sad Sofia-oblast (διοικητικό δικαστήριο της περιφέρειας Σόφιας, Βουλγαρία) με απόφαση της 21ης Σεπτεμβρίου 2023, η οποία περιήλθε στο Δικαστήριο στις 6 Οκτωβρίου 2023, στο πλαίσιο της δίκης
«NOV ZHIVOT 1919» NCh
κατά
Rakovoditel na Upravlyavashtia organ na programata za transgranichno satrudnichestvo INTERREG-IPP,
ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ (όγδοο τμήμα),
συγκείμενο από τους N. Jääskinen, πρόεδρο του ενάτου τμήματος, προεδρεύοντα του ογδόου τμήματος, M. Gavalec (εισηγητή) και J. Passer, δικαστές,
γενική εισαγγελέας: T. Ćapeta
γραμματέας: A. Calot Escobar
έχοντας υπόψη την έγγραφη διαδικασία,
λαμβάνοντας υπόψη τις παρατηρήσεις που υπέβαλαν:
–
η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, εκπροσωπούμενη από τις D. Drambozova, C. Ehrbar και τον J. Hradil,
κατόπιν της αποφάσεως που έλαβε, αφού άκουσε τη γενική εισαγγελέα, να εκδικάσει την υπόθεση χωρίς ανάπτυξη προτάσεων,
εκδίδει την ακόλουθη
Απόφαση
1
Η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως αφορά την ερμηνεία του άρθρου 40 του εκτελεστικού κανονισμού (ΕΕ) 447/2014 της Επιτροπής, της 2ας Μαΐου 2014, σχετικά με τους ειδικούς κανόνες εφαρμογής του κανονισμού (ΕΕ) αριθ. 231/2014 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου για τη θέσπιση Μηχανισμού Προενταξιακής Βοήθειας (ΜΠΒ ΙΙ) (ΕΕ 2014, L 132, σ. 32), καθώς και των άρθρων 41 και 47 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
2
Η αίτηση αυτή υποβλήθηκε στο πλαίσιο ένδικης διαφοράς μεταξύ του «NOV ZHIVOT 1919» NCh και του Rakovoditel na Upravlyavashtia organ na programata za transgranichno satrudnichestvo INTERREG-IPP (προϊσταμένου της διαχειριστικής αρχής του προγράμματος διασυνοριακής συνεργασίας INTERREG ΜΠΒ, Βουλγαρία, στο εξής: διαχειριστική αρχή) σχετικά με απόφαση της αρχής αυτής για την επιβολή δημοσιονομικής διόρθωσης ως αποτέλεσμα παρατυπίας διαπιστωθείσας κατά την υλοποίηση έργου χρηματοδοτούμενου από τους πόρους της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Το νομικό πλαίσιο
Το δίκαιο της Ένωσης
Ο κανονισμός (ΕΕ) 1299/2013
3
Το άρθρο 27 του κανονισμού (ΕΕ) 1299/2013 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 17ης Δεκεμβρίου 2013, περί καθορισμού ειδικών διατάξεων για την υποστήριξη του στόχου της Ευρωπαϊκής εδαφικής συνεργασίας από το Ευρωπαϊκό Ταμείο Περιφερειακής Ανάπτυξης (ΕΕ 2013, L 347, σ. 259), το οποίο φέρει τον τίτλο «Δημοσιονομικές αναλήψεις υποχρεώσεων, πληρωμές και ανακτήσεις», προβλέπει τα εξής:
«[…]
2.   Η διαχειριστική αρχή μεριμνά ώστε τυχόν ποσά που καταβλήθηκαν ως αποτέλεσμα παρατυπίας να ανακτώνται από τον κύριο ή τον μόνο δικαιούχο. Οι δικαιούχοι επιστρέφουν στον κύριο δικαιούχο τα αχρεωστήτως καταβληθέντα ποσά.
3.   Αν ο κύριος δικαιούχος δεν επιτύχει να εξασφαλίσει την επιστροφή των ποσών από τους υπόλοιπους δικαιούχους ή αν η διαχειριστική αρχή δεν επιτύχει να εξασφαλίσει την επιστροφή των ποσών από τον κύριο ή τον μόνο δικαιούχο, το κράτος μέλος ή η τρίτη χώρα στο έδαφός του/της οποίου/-ας είναι εγκατεστημένος ο δικαιούχος ή, στην περίπτωση ενός [ευρωπαϊκού ομίλου εδαφικής συνεργασίας (ΕΟΕΣ)], είναι εγγεγραμμένος ο ΕΟΕΣ, επιστρέφει στη διαχειριστική αρχή τυχόν ποσά που καταβλήθηκαν αχρεωστήτως στον δικαιούχο. Η διαχειριστική αρχή είναι υπεύθυνη για την επιστροφή των εν λόγω ποσών στον γενικό προϋπολογισμό της Ένωσης, σύμφωνα με τον καταμερισμό των ευθυνών μεταξύ των συμμετεχόντων κρατών μελών, όπως προβλέπεται στο πρόγραμμα συνεργασίας.»
Ο κανονισμός (ΕΕ) 1303/2013
4
Κατά την αιτιολογική σκέψη 65 του κανονισμού (ΕΕ) 1303/2013 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 17ης Δεκεμβρίου 2013, περί καθορισμού κοινών διατάξεων για το Ευρωπαϊκό Ταμείο Περιφερειακής Ανάπτυξης, το Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Ταμείο, το Ταμείο Συνοχής, το Ευρωπαϊκό Γεωργικό Ταμείο Αγροτικής Ανάπτυξης και το Ευρωπαϊκό Ταμείο Θάλασσας και Αλιείας και περί καθορισμού γενικών διατάξεων για το Ευρωπαϊκό Ταμείο Περιφερειακής Ανάπτυξης, το Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Ταμείο, το Ταμείο Συνοχής και το Ευρωπαϊκό Ταμείο Θάλασσας και Αλιείας και για την κατάργηση του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 1083/2006 (ΕΕ 2013, L 347, σ. 320, και διορθωτικό ΕΕ 2016, L 200, σ. 140):
«Τα κράτη μέλη θα πρέπει να λάβουν τα κατάλληλα μέτρα για να εξασφαλίσουν τη σωστή διαμόρφωση και ορθή λειτουργία των συστημάτων διαχείρισης και ελέγχου ώστε να υπάρξει βεβαιότητα για τη νόμιμη και κανονική χρήση των [Ευρωπαϊκών Διαρθρωτικών και Επενδυτικών Ταμείων (ΕΔΕΤ)]. […]»
5
Κατά το άρθρο 2, σημείο 36, του κανονισμού αυτού:
«Για τους σκοπούς του παρόντος κανονισμού, ισχύουν οι ακόλουθοι ορισμοί:
[…]
(36)
“παρατυπία”: κάθε παράβαση του ενωσιακού δικαίου ή του σχετικού με την εφαρμογή του εθνικού δικαίου, η οποία προκύπτει από πράξη ή παράλειψη οικονομικού φορέα που εμπλέκεται στην θέσπιση των ΕΔΕΤ, και η οποία ζημιώνει ή ενδέχεται να ζημιώσει τον προϋπολογισμό της Ένωσης με καταλογισμό αδικαιολόγητης δαπάνης στον προϋπολογισμό της Ένωσης».
6
Το άρθρο 143 του κανονισμού, το οποίο φέρει τον τίτλο «Δημοσιονομικές διορθώσεις από τα κράτη μέλη», ορίζει τα εξής:
«1.   Τα κράτη μέλη φέρουν την πρωταρχική ευθύνη για τη διερεύνηση των παρατυπιών και την επιβολή των αναγκαίων δημοσιονομικών διορθώσεων και την επιδίωξη της ανάκτησης των σχετικών ποσών. Σε περίπτωση συστημικής παρατυπίας, το κράτος μέλος επεκτείνει την έρευνά του για να καλυφθούν όλες οι πράξεις που έχουν ενδεχομένως επηρεαστεί.
2.   Τα κράτη μέλη προβαίνουν στις απαιτούμενες δημοσιονομικές διορθώσεις όσον αφορά τις μεμονωμένες ή συστημικές παρατυπίες που διαπιστώνονται σε πράξεις ή επιχειρησιακά προγράμματα. Οι δημοσιονομικές διορθώσεις συνίστανται στην ακύρωση ολόκληρης ή μέρους της δημόσιας συνεισφοράς σε μια πράξη ή επιχειρησιακό πρόγραμμα. Το κράτος μέλος λαμβάνει υπόψη τη φύση και τη σοβαρότητα των παρατυπιών και την οικονομική απώλεια των Ταμείων ή του ΕΤΘΑ και εφαρμόζει αναλογική διόρθωση. Οι δημοσιονομικές διορθώσεις εγγράφονται στους λογαριασμούς για τη λογιστική χρήση κατά τη διάρκεια της οποίας αποφασίζεται η ακύρωση.
[…]»
Ο εκτελεστικός κανονισμός 447/2014
7
Κατά το άρθρο 6 του εκτελεστικού κανονισμού 447/2014, το οποίο φέρει τον τίτλο «Αποφάσεις χρηματοδότησης και συμφωνίες χρηματοδότησης»:
«[…]
3.   Οι συμφωνίες χρηματοδότησης προβλέπουν, μεταξύ άλλων, τους όρους διαχείρισης της βοήθειας του [Μηχανισμού Προενταξιακής Βοήθειας (ΜΠΒ ΙΙ)], συμπεριλαμβανομένων των εφαρμοστέων μεθόδων υλοποίησης, των εντάσεων της ενίσχυσης, των προθεσμιών υλοποίησης, καθώς και των κανόνων σχετικά με την επιλεξιμότητα των δαπανών. […]
4.   Οι συμφωνίες χρηματοδότησης για τα προγράμματα διασυνοριακής συνεργασίας, όπως αναφέρονται στον τίτλο VI, κεφάλαιο II, μπορούν να συνάπτονται και από το κράτος μέλος στο οποίο είναι εγκατεστημένη η διαχειριστική αρχή του οικείου προγράμματος. […]»
8
Ο τίτλος VI του εκτελεστικού κανονισμού, ο οποίος επιγράφεται «Διασυνοριακή συνεργασία», περιλαμβάνει το κεφάλαιο II, με τίτλο «Διασυνοριακή συνεργασία μεταξύ κρατών μελών και δικαιούχων του ΜΠΒ ΙΙ», στο οποίο περιλαμβάνεται το άρθρο 33 του εν λόγω εκτελεστικού κανονισμού, το οποίο έχει ως εξής:
«1.   Όσον αφορά το (τα) κράτος(-η) μέλος(-η) που συμμετέχει(-ουν) σε πρόγραμμα διασυνοριακής συνεργασίας δυνάμει του παρόντος κεφαλαίου, ιδιαίτερα δε το κράτος μέλος στο οποίο είναι εγκατεστημένη η διαχειριστική αρχή, ισχύουν οι κανόνες που προβλέπονται στον κανονισμό [1303/2013] και στον κανονισμό [1299/2013] και οι οποίοι εφαρμόζονται για την επίτευξη του στόχου της ευρωπαϊκής εδαφικής συνεργασίας, όπως προβλέπεται στο παρόν κεφάλαιο. Στις περιπτώσεις που οι εν λόγω κανόνες αναφέρονται στα [ΕΔΕΤ] όπως ορίζονται στο άρθρο 1 του κανονισμού [1303/2013], για τους σκοπούς του παρόντος κεφαλαίου, θεωρείται ότι καλύπτεται και η βοήθεια του ΜΠΒ ΙΙ.
2.   Όσον αφορά τους δικαιούχους του ΜΠΒ ΙΙ που συμμετέχουν σε πρόγραμμα διασυνοριακής συνεργασίας δυνάμει του παρόντος κεφαλαίου, ισχύουν οι κανόνες που εφαρμόζονται για την ευρωπαϊκή εδαφική συνεργασία, όπως προβλέπονται στο παρόν κεφάλαιο, με την επιφύλαξη αιτιολογημένων παρεκκλίσεων που προβλέπονται στην εκάστοτε συμφωνία χρηματοδότησης».
9
Το άρθρο 40 του ίδιου εκτελεστικού κανονισμού, το οποίο φέρει τον τίτλο «Δικαιούχοι», προβλέπει τα εξής:
«1.   Όταν υπάρχουν δύο οι περισσότεροι δικαιούχοι για μια πράξη σε ένα πρόγραμμα διασυνοριακής συνεργασίας, ένας εξ αυτών ορίζεται από όλους τους δικαιούχους ως ο κύριος δικαιούχος.
2.   Ο κύριος δικαιούχος εκτελεί τα ακόλουθα καθήκοντα:
α)
καταρτίζει συμφωνία με τους υπόλοιπους, η οποία περιλαμβάνει διατάξεις οι οποίες, μεταξύ άλλων, εγγυώνται τη χρηστή δημοσιονομική διαχείριση των πόρων που διατίθενται για την πράξη, συμπεριλαμβανομένων των διατάξεων για την ανάκτηση των αχρεωστήτως καταβληθέντων ποσών·
β)
φέρει την ευθύνη για την εκτέλεση ολόκληρης της πράξης·
γ)
εξασφαλίζει ότι οι δαπάνες που υποβάλλονται από όλους τους δικαιούχους πραγματοποιήθηκαν κατά την εκτέλεση της πράξης και αντιστοιχούν στις δραστηριότητες που συμφωνήθηκαν μεταξύ όλων των δικαιούχων και ότι πραγματοποιήθηκαν σύμφωνα με το έγγραφο που παρέχεται από τη διαχειριστική αρχή, όπως προβλέπεται στην παράγραφο 6·
δ)
διασφαλίζει ότι οι δαπάνες που δηλώνονται από τους υπόλοιπους δικαιούχους έχουν ελεγχθεί από ελεγκτή(-ές), όταν ο έλεγχος δεν πραγματοποιείται από τη διαχειριστική αρχή σύμφωνα με το άρθρο 23 παράγραφος 1 του κανονισμού [1299/2013].
3.   Εκτός εάν ορίζεται διαφορετικά στις διατάξεις που αναφέρονται στην παράγραφο 2 στοιχείο α), ο κύριος δικαιούχος διασφαλίζει ότι οι υπόλοιποι δικαιούχοι εισπράττουν το συντομότερο δυνατόν και πλήρως το συνολικό ποσό της δημόσιας ενίσχυσης. Κανένα ποσό δεν αφαιρείται ούτε παρακρατείται, ούτε επιβάλλεται οποιαδήποτε ειδική επιβάρυνση ή άλλο τέλος ισοδύναμου αποτελέσματος, το οποίο θα είχε ως αποτέλεσμα τη μείωση των ποσών αυτών για τους υπόλοιπους δικαιούχους.
4.   Οι κύριοι ή μόνοι δικαιούχοι είναι εγκατεστημένοι σε συμμετέχουσα χώρα.
5.   Κατά παρέκκλιση του άρθρου 39 παράγραφος 2 του παρόντος κανονισμού, ευρωπαϊκός όμιλος εδαφικής συνεργασίας που έχει συσταθεί δυνάμει του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 1082/2006 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου[, της 5ης Ιουλίου 2006, για τον ευρωπαϊκό όμιλο εδαφικής συνεργασίας (ΕΟΕΣ) (ΕΕ 2006, L 210, σ. 19),] ή άλλο νομικό πρόσωπο που έχει συσταθεί δυνάμει του δικαίου μιας από τις συμμετέχουσες χώρες μπορεί να ζητήσει να είναι ο μόνος δικαιούχος για μία πράξη, υπό τον όρο ότι συμμετέχουν δημόσιες αρχές και φορείς τουλάχιστον δύο συμμετεχουσών χωρών.
6.   Η διαχειριστική αρχή παρέχει στον κύριο ή μόνο δικαιούχο για κάθε πράξη έγγραφο στο οποίο καθορίζονται οι όροι για την υποστήριξη της πράξης, συμπεριλαμβανομένων των ειδικών διατάξεων όσον αφορά τα προϊόντα ή τις υπηρεσίες που πρέπει να παραδοθούν στο πλαίσιο της πράξης, το σχέδιο χρηματοδότησης και την προθεσμία εκτέλεσης.»
10
Το άρθρο 46 του εκτελεστικού κανονισμού 447/2014, το οποίο φέρει τον τίτλο «Οικονομική διαχείριση, αποδέσμευση, εξέταση και αποδοχή λογαριασμών, περάτωση και δημοσιονομικές διορθώσεις», ορίζει στην παράγραφο 6 τα εξής:
«Όσον αφορά τις δημοσιονομικές διορθώσεις και τις ανακτήσεις, ισχύουν τα άρθρα 85, 122 παράγραφος 2 και 143 έως 147 του κανονισμού [1303/2013]. Επιπλέον, ισχύει το άρθρο 27 παράγραφοι 2 και 3 του κανονισμού [1299/2013].»
Ο κανονισμός (ΕΕ, Ευρατόμ) 2018/1046
11
Το άρθρο 61 του κανονισμού (ΕΕ, Ευρατόμ) 2018/1046 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 18ης Ιουλίου 2018, σχετικά με τους δημοσιονομικούς κανόνες που εφαρμόζονται στον γενικό προϋπολογισμό της Ένωσης, την τροποποίηση των κανονισμών (ΕΕ) αριθ. 1296/2013, (ΕΕ) αριθ. 1301/2013, (ΕΕ) αριθ. 1303/2013, (ΕΕ) αριθ. 1304/2013, (ΕΕ) αριθ. 1309/2013, (ΕΕ) αριθ. 1316/2013, (ΕΕ) αριθ. 223/2014, (ΕΕ) αριθ. 283/2014 και της απόφασης αριθ. 541/2014/ΕΕ και για την κατάργηση του κανονισμού (ΕΕ, Ευρατόμ) αριθ. 966/2012 (ΕΕ 2018, L 193, σ. 1), το οποίο φέρει τον τίτλο «Σύγκρουση συμφερόντων», είχε ως εξής:
«1.
Απαγορεύεται σε όλους τους δημοσιονομικούς παράγοντες κατά την έννοια του κεφαλαίου 4 του παρόντος Τίτλου και σε κάθε άλλο πρόσωπο, συμπεριλαμβανομένων των εθνικών αρχών σε οποιοδήποτε επίπεδο, το οποίο εμπλέκεται στη δημοσιονομική εφαρμογή υπό καθεστώς άμεσης, έμμεσης ή επιμερισμένης διαχείρισης, συμπεριλαμβανομένων των σχετικών προπαρασκευαστικών πράξεων, και στον λογιστικό ή άλλο έλεγχο, να προβαίνουν σε οποιαδήποτε ενέργεια από την οποία θα μπορούσε να προκύψει σύγκρουση των συμφερόντων τους με τα συμφέροντα της Ένωσης. Λαμβάνουν επίσης τα κατάλληλα μέτρα για την αποφυγή φαινομένων σύγκρουσης συμφερόντων στα καθήκοντα για τα οποία είναι αρμόδιοι και για την αντιμετώπιση καταστάσεων που μπορεί αντικειμενικά να εκληφθούν ως σύγκρουση συμφερόντων.
2.
Όταν υπάρχει κίνδυνος σύγκρουσης συμφερόντων με τη συμμετοχή μέλους του προσωπικού εθνικής αρχής, το εν λόγω πρόσωπο παραπέμπει το ζήτημα στον ιεραρχικά ανώτερό του. Όταν υπάρχει τέτοιος κίνδυνος για προσωπικό που καλύπτεται από τον κανονισμό υπηρεσιακής κατάστασης, το εν λόγω πρόσωπο παραπέμπει το ζήτημα στον αρμόδιο κύριο διατάκτη. Ο αρμόδιος ιεραρχικά ανώτερος ή ο κύριος διατάκτης βεβαιώνουν εγγράφως εάν έχει διαπιστωθεί ύπαρξη σύγκρουσης συμφερόντων. Όταν διαπιστωθεί ύπαρξη σύγκρουσης συμφερόντων, η αρμόδια για τους διορισμούς αρχή ή η αρμόδια εθνική αρχή διασφαλίζουν ότι το εν λόγω πρόσωπο παύει κάθε δραστηριότητα στο θέμα αυτό. Ο αρμόδιος κύριος διατάκτης ή η ενδιαφερόμενη εθνική αρχή εξασφαλίζουν ότι κάθε περαιτέρω ενδεδειγμένη ενέργεια αναλαμβάνεται σύμφωνα με την ισχύουσα νομοθεσία.
3.
Για τους σκοπούς της παραγράφου 1, σύγκρουση συμφερόντων υφίσταται όταν η αμερόληπτη και αντικειμενική άσκηση των καθηκόντων δημοσιονομικού παράγοντα ή άλλου προσώπου, όπως αναφέρεται στην παράγραφο 1, υπονομεύεται από οικογενειακούς ή συναισθηματικούς λόγους ή από πολιτικούς ή εθνικούς δεσμούς, από οικονομικό συμφέρον ή από οποιοδήποτε άλλο άμεσο ή έμμεσο προσωπικό συμφέρον.»
Το βουλγαρικό δίκαιο
12
Το άρθρο 70 του Zakon za upravlenie na sredstvata ot evropeyskite fondove pri spodeleno upravlenie (νόμου για τη διαχείριση των πόρων των ευρωπαϊκών ταμείων υπό καθεστώς επιμερισμένης διαχείρισης, DV αριθ. 101, της 22ας Δεκεμβρίου 2015), όπως ίσχυε κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών της διαφοράς της κύριας δίκης, προβλέπει στην παράγραφο 1 τα εξής:
«Η χρηματοδοτική στήριξη από πόρους των ευρωπαϊκών Ταμείων υπό καθεστώς επιμερισμένης διαχείρισης μπορεί να ακυρωθεί, εν όλω ή εν μέρει, με δημοσιονομική διόρθωση για τους ακόλουθους λόγους:
1.
όταν υπάρχει σύγκρουση συμφερόντων κατά την έννοια του άρθρου 61 του κανονισμού [2018/1046] όσον αφορά τον δικαιούχο·
[…]».
13
Κατά το άρθρο 73, παράγραφος 1, του νόμου αυτού:
«Η δημοσιονομική διόρθωση καθορίζεται, ως προς τη βάση και το ποσό, με αιτιολογημένη απόφαση του προϊσταμένου της διαχειριστικής αρχής που ενέκρινε το έργο.»
Η διαφορά της κύριας δίκης και τα προδικαστικά ερωτήματα
14
Στις 4 Νοεμβρίου 2020 συνήφθη σύμβαση επιχορήγησης μεταξύ της διαχειριστικής αρχής και του Opština Babušnica (Δήμου Babušnica, Σερβία), ο οποίος ορίστηκε ως επικεφαλής εταίρος. Η σύμβαση αυτή είχε ως αντικείμενο τη χορήγηση επιχορήγησης από τη διαχειριστική αρχή για την υλοποίηση του έργου «διασυνοριακό πολιτιστικό δίκτυο για ένα κοινό μέλλον», το οποίο χρηματοδοτήθηκε στο πλαίσιο του προγράμματος διασυνοριακής συνεργασίας INTERREG ΜΠΒ Βουλγαρίας-Σερβίας 2014-2020, στο πλαίσιο του ΜΠΒ ΙΙ.
15
Ο Δήμος Babušnica, ως επικεφαλής εταίρος, έλαβε σύμφωνα με το άρθρο 1 της εν λόγω σύμβασης την επίμαχη χρηματοδότηση και ανέλαβε την ευθύνη για την εκτέλεση του έργου. Στο πλαίσιο αυτό, ήταν υπεύθυνος έναντι της διαχειριστικής αρχής για όλες τις διαπραττόμενες παρατυπίες, συμπεριλαμβανομένων των διαπραττόμενων από τους εταίρους, καθώς και για την επιστροφή του συνόλου των οφειλόμενων στην αρχή αυτή ποσών σε περίπτωση παρατυπίας.
16
Το NOV ZHIVOT 1919 είναι εταίρος στο πλαίσιο του εν λόγω έργου.
17
Στις 27 Απριλίου 2021 το NOV ZHIVOT 1919 συνήψε σύμβαση παροχής υπηρεσιών με τον πάροχο υπηρεσιών «Tsentar za profesionalno obuchenie i orientirane» EOOD για την υλοποίηση του ίδιου έργου.
18
Η διαχειριστική αρχή, αφού ενημερώθηκε ότι υπάρχουν υπόνοιες για παρατυπίες, διαπίστωσε την ύπαρξη σύγκρουσης συμφερόντων, κατά την έννοια του άρθρου 61 του κανονισμού 2018/1046, μεταξύ του ορισθέντα από το NOV ZHIVOT 1919 συντονιστή του επίμαχου έργου και προσώπου συνδεόμενου με τον προαναφερθέντα πάροχο υπηρεσιών.
19
Δεδομένου ότι η εν λόγω σύγκρουση συμφερόντων χαρακτηρίστηκε από τη διαχειριστική αρχή ως «παρατυπία» κατά την έννοια του άρθρου 2, σημείο 36, του κανονισμού 1303/2013, ο προϊστάμενος της αρχής αυτής, με απόφαση της 20ής Απριλίου 2023 (στο εξής: απόφαση δημοσιονομικής διόρθωσης της 20ής Απριλίου 2023), επέβαλε δημοσιονομική διόρθωση έναντι του NOV ZHIVOT 1919, ανερχόμενη στο 100 % των επιλέξιμων δαπανών που χρηματοδοτήθηκαν από τα ΕΔΕΤ δυνάμει της μνημονευόμενης στη σκέψη 17 της παρούσας απόφασης σύμβασης παροχής υπηρεσιών.
20
Το NOV ZHIVOT 1919 άσκησε προσφυγή κατά της απόφασης αυτής ενώπιον του Administrativen sad Sofia-oblast (διοικητικού δικαστηρίου της περιφέρειας Σόφιας, Βουλγαρία), ήτοι του αιτούντος δικαστηρίου, και αμφισβήτησε την ύπαρξη της εν λόγω σύγκρουσης συμφερόντων.
21
Το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι, κατά την εθνική νομολογία, η οικεία διαχειριστική αρχή είναι αρμόδια για τη διαπίστωση παρατυπίας διαπραχθείσας από δικαιούχους εγκατεστημένους στο έδαφος της Δημοκρατίας της Βουλγαρίας και, κατά συνέπεια, για την επιβολή δημοσιονομικής διόρθωσης, όπως συνέβη εν προκειμένω. Παρατηρεί ότι η αρμοδιότητα αυτή καταλαμβάνει τόσο τις περιπτώσεις παρατυπίας διαπραττόμενης από κύριο δικαιούχο ή από επικεφαλής εταίρο όσο και τις περιπτώσεις παρατυπίας διαπραττόμενης από δικαιούχο ή εταίρο άλλον από τον κύριο δικαιούχο ή τον επικεφαλής εταίρο. Η εν λόγω αρμοδιότητα είναι, ωστόσο, εδαφικώς περιορισμένη, διότι απαιτείται ο αυτουργός της παρατυπίας να είναι εγκατεστημένος στο έδαφος της Δημοκρατίας της Βουλγαρίας.
22
Συναφώς, το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι, στη διαφορά της οποίας έχει επιληφθεί, ο επικεφαλής εταίρος, στον οποίο δεν απευθύνθηκε η απόφαση δημοσιονομικής διόρθωσης της 20ής Απριλίου 2023, δεν μετέσχε ούτε στη διοικητική διαδικασία για τον καθορισμό της εν λόγω δημοσιονομικής διόρθωσης ούτε στην ένδικη διαδικασία με αντικείμενο την ακύρωση της διόρθωσης, λόγω του ότι είναι εγκατεστημένος στο έδαφος της Δημοκρατίας της Σερβίας.
23
Κατά την άποψη, όμως, του αιτούντος δικαστηρίου, η απόφαση δημοσιονομικής διόρθωσης της 20ής Απριλίου 2023 αφορά άμεσα τον εν λόγω επικεφαλής εταίρο, διότι ανέλαβε την ευθύνη για την εκτέλεση του συνόλου του επίμαχου έργου, συμπεριλαμβανομένων των παρατυπιών που διαπράττουν οι εταίροι στη σύμβαση επιχορήγησης που μνημονεύεται στη σκέψη 14 της παρούσας απόφασης. Επομένως, για την επίλυση της διαφοράς απαιτείται να καθοριστεί αν αποδέκτης της απόφασης αυτής έπρεπε να είναι ο εν λόγω επικεφαλής εταίρος και, ενδεχομένως, αν έπρεπε να του έχει διασφαλιστεί δικαίωμα συμμετοχής στη διοικητική διαδικασία κατόπιν της οποίας εκδόθηκε η εν λόγω απόφαση και στην ένδικη διαδικασία με αντικείμενο την ακύρωση της διόρθωσης.
24
Υπό τις συνθήκες αυτές, το Administrativen sad Sofia-oblast (διοικητικό δικαστήριο της περιφέρειας Σόφιας) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
«1)
Στις περιπτώσεις διασυνοριακής συνεργασίας μεταξύ κράτους μέλους και δικαιούχου του μηχανισμού προενταξιακής βοήθειας (ΜΠΒ II) για την χρονική περίοδο 2014 έως 2020, όπως η επίμαχη στην υπόθεση της κύριας δίκης, επιτρέπει το άρθρο 40 του εκτελεστικού κανονισμού [447/2014], την επιβολή δημοσιονομικής διόρθωσης σε βάρος οικονομικού φορέα ο οποίος φέρεται μεν να έχει διαπράξει την παράβαση υπό μορφή παρατυπίας, πλην όμως δεν είναι ο ίδιος ο κύριος δικαιούχος και, ως εκ τούτου, δεν είναι εκείνος που έχει αναλάβει την ευθύνη για την εκτέλεση ολόκληρης της πράξης;
2)
Στην περίπτωση που η απάντηση στο πρώτο ερώτημα είναι καταφατική, εξασφαλίζουν τα άρθρα 41 και 47 του [Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης] σε τέτοιες περιπτώσεις διασυνοριακής συνεργασίας το δικαίωμα του κύριου δικαιούχου να συμμετάσχει στη διαδικασία επιβολής δημοσιονομικής διόρθωσης καθώς και στη δίκη ενώπιον δικαστηρίου για την προσβολή αυτής της διοικητικής πράξης, ανεξαρτήτως του τόπου εγκατάστασής του, κατά της δημόσιας αρχής η οποία, στο πλαίσιο του σχετικού προγράμματος για τη διασυνοριακή συνεργασία, είναι αρμόδια για την επιβολή της δημοσιονομικής διόρθωσης, επιτρέπονται, δε, από τις ως άνω διατάξεις περιορισμοί, όπως αυτοί που υποδεικνύονται από τη νομολογία των εθνικών δικαστηρίων στην κύρια δίκη, οι οποίοι περιορίζουν τις ανωτέρω δυνατότητες συμμετοχής στη διαδικασία;»
Επί των προδικαστικών ερωτημάτων
Επί του πρώτου προδικαστικού ερωτήματος
25
Προκαταρκτικώς, επισημαίνεται ότι, με το πρώτο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο αναφέρθηκε ρητώς στο άρθρο 40 του εκτελεστικού κανονισμού 447/2014. Το άρθρο αυτό περιλαμβάνεται στο κεφάλαιο II, το οποίο φέρει τον τίτλο «Διασυνοριακή συνεργασία μεταξύ κρατών μελών και δικαιούχων του ΜΠΒ ΙΙ», του τίτλου VI του εν λόγω εκτελεστικού κανονισμού, ο οποίος επιγράφεται «Διασυνοριακή συνεργασία». Το κεφάλαιο αυτό περιλαμβάνει το άρθρο 46 του ίδιου εκτελεστικού κανονισμού, το οποίο φέρει τον τίτλο «Οικονομική διαχείριση, αποδέσμευση, εξέταση και αποδοχή λογαριασμών, περάτωση και δημοσιονομικές διορθώσεις» και προβλέπει, στην παράγραφο 6, δεύτερη περίοδος, μεταξύ άλλων, ότι, επιπλέον, ισχύει το άρθρο 27, παράγραφος 2, του κανονισμού 1299/2013.
26
Επομένως, πρέπει να γίνει δεκτό ότι, με το πρώτο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν το άρθρο 40 και το άρθρο 46, παράγραφος 6, του εκτελεστικού κανονισμού 447/2014, σε συνδυασμό με το άρθρο 27, παράγραφος 2, του κανονισμού 1299/2013, έχουν την έννοια ότι αντιτίθενται στη δυνατότητα διαχειριστικής αρχής, εγκατεστημένης σε κράτος μέλος το οποίο συμμετέχει σε πρόγραμμα διασυνοριακής συνεργασίας στο πλαίσιο του ΜΠΒ II, να απευθύνει απόφαση δημοσιονομικής διόρθωσης αποκλειστικώς στον οικονομικό φορέα που διέπραξε παρατυπία, κατά την έννοια του άρθρου 2, σημείο 36, του κανονισμού 1303/2013, ενώ έχει οριστεί στο πλαίσιο του προγράμματος αυτού κύριος δικαιούχος, ο οποίος είναι μεν υπεύθυνος για την εκτέλεση του συνόλου της επίμαχης πράξης, συμπεριλαμβανομένης της επιστροφής κάθε αδικαιολογήτως καταβληθέντος ποσού, πλην όμως δεν είναι εγκατεστημένος στο εν λόγω κράτος μέλος.
27
Προκαταρκτικώς, υπενθυμίζεται ότι, δυνάμει του άρθρου 2, σημείο 36, του κανονισμού 1303/2013, παρατυπία, κατά την έννοια της διάταξης αυτής, συνιστά κάθε παραβίαση του δικαίου της Ένωσης ή του σχετικού με την εφαρμογή του εθνικού δικαίου, η οποία προκύπτει από πράξη ή παράλειψη οικονομικού φορέα που συμμετέχει στην υλοποίηση του συστήματος των ΕΔΕΤ και η οποία ζημιώνει ή ενδέχεται να ζημιώσει τον προϋπολογισμό της Ένωσης με καταλογισμό αδικαιολόγητης δαπάνης στον προϋπολογισμό της Ένωσης.
28
Επιπλέον, το άρθρο 143, παράγραφος 1, του κανονισμού αυτού, το οποίο εφαρμόζεται σύμφωνα με το άρθρο 46, παράγραφος 6, πρώτη περίοδος, του εκτελεστικού κανονισμού 447/2014, προβλέπει, μεταξύ άλλων, ότι τα κράτη μέλη φέρουν την πρωταρχική ευθύνη για τη διερεύνηση των παρατυπιών, την επιβολή των αναγκαίων δημοσιονομικών διορθώσεων και την κίνηση των διαδικασιών ανάκτησης. Προς τούτο, όπως ορίζει η παράγραφος 2 του εν λόγω άρθρου 143, τα κράτη μέλη προβαίνουν στις απαιτούμενες δημοσιονομικές διορθώσεις σε σχέση με τις μεμονωμένες ή συστημικές παρατυπίες που διαπιστώνονται σε πράξεις ή επιχειρησιακά προγράμματα.
29
Ωστόσο, καμία διάταξη του κανονισμού 1303/2013 δεν προβλέπει κανόνες σχετικούς με τον καθορισμό των αποδεκτών μιας πράξης δημοσιονομικής διόρθωσης.
30
Συναφώς, υπενθυμίζεται ότι η υποχρέωση επιστροφής οφέλους που αποκτήθηκε αδικαιολογήτως μέσω παρατυπίας δεν συνιστά κύρωση, αλλά απλώς συνέπεια της διαπίστωσης ότι δεν συνέτρεχαν οι αναγκαίες προϋποθέσεις για τη λήψη του οφέλους το οποίο απορρέει από την ενωσιακή ρύθμιση, με αποτέλεσμα ότι το όφελος αποκτήθηκε χωρίς νόμιμη αιτία (απόφαση της 1ης Οκτωβρίου 2020, Elme Messer Metalurgs, C‑743/18, EU:C:2020:767, σκέψη 64 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
31
Επομένως, η επιστροφή οφέλους που αποκτήθηκε αδικαιολογήτως μέσω παρατυπίας, κατά την έννοια του άρθρου 2, σημείο 36, του κανονισμού 1303/2013, δεν πρέπει οπωσδήποτε να αναζητείται από τον φορέα που διέπραξε την παρατυπία αυτή.
32
Επιπλέον, το άρθρο 40 του εκτελεστικού κανονισμού 447/2014, το οποίο φέρει τον τίτλο «Δικαιούχοι», προβλέπει, στην παράγραφο 1, ότι, όταν υπάρχουν δύο ή περισσότεροι δικαιούχοι για μια πράξη σε ένα πρόγραμμα διασυνοριακής συνεργασίας, ένας εξ αυτών ορίζεται από όλους τους δικαιούχους ως ο κύριος δικαιούχος. Σύμφωνα με αυτό το άρθρο 40, παράγραφος 2, στοιχείο βʹ, ο κύριος δικαιούχος φέρει την ευθύνη για την εκτέλεση ολόκληρης της πράξης. Επιπλέον, σύμφωνα με το εν λόγω άρθρο 40, παράγραφος 2, στοιχείο γʹ, ο δικαιούχος αυτός εξασφαλίζει ότι οι δαπάνες που υποβάλλονται από όλους τους δικαιούχους πραγματοποιήθηκαν κατά την εκτέλεση της πράξης, αντιστοιχούν στις δραστηριότητες που συμφωνήθηκαν μεταξύ όλων των δικαιούχων και πραγματοποιήθηκαν σύμφωνα με τα κριτήρια που καθορίζονται στο έγγραφο που παρέχει η διαχειριστική αρχή, σύμφωνα με το ίδιο άρθρο 40, παράγραφος 6.
33
Σύμφωνα με την τελευταία αυτή διάταξη, η διαχειριστική αρχή παρέχει στον κύριο ή μόνο δικαιούχο για κάθε πράξη, εφόσον πληροί τις προϋποθέσεις του άρθρου 40, παράγραφος 5, του εκτελεστικού κανονισμού, έγγραφο στο οποίο καθορίζονται οι όροι για την υποστήριξη της πράξης, συμπεριλαμβανομένων των ειδικών διατάξεων όσον αφορά τα προϊόντα ή τις υπηρεσίες που πρέπει να παραδοθούν, το σχέδιο χρηματοδότησης και την προθεσμία εκτέλεσης.
34
Επομένως, σε αντίθεση με τους λοιπούς δικαιούχους της ενίσχυσης, ο κύριος δικαιούχος διατηρεί ιδιαίτερη σχέση με τη διαχειριστική αρχή, της οποίας είναι ο άμεσος συνομιλητής.
35
Η ερμηνεία αυτή επιρρωννύεται από το άρθρο 27, παράγραφος 2, του κανονισμού 1299/2013, το οποίο ορίζει ότι η διαχειριστική αρχή μεριμνά ώστε κάθε ποσό που καταβλήθηκε ως αποτέλεσμα παρατυπίας να ανακτάται από τον κύριο ή τον μόνο δικαιούχο και ότι οι δικαιούχοι επιστρέφουν στον κύριο δικαιούχο τα αχρεωστήτως καταβληθέντα ποσά.
36
Επομένως, όταν έχει οριστεί κύριος δικαιούχος σύμφωνα με το άρθρο 40 του εκτελεστικού κανονισμού 447/2014, η διαχειριστική αρχή υποχρεούται να ανακτήσει κάθε ποσό από τον συγκεκριμένο και όχι από άλλον δικαιούχο.
37
Εν προκειμένω, από τη δικογραφία που έχει στη διάθεσή του το Δικαστήριο προκύπτει ότι ο Δήμος Babušnica συνήψε σύμβαση επιχορήγησης με τη διαχειριστική αρχή, ότι ορίστηκε επικεφαλής εταίρος και ότι, υπό την ιδιότητα αυτή, ήταν υπεύθυνος έναντι της διαχειριστικής αρχής για όλες τις διαπραττόμενες παρατυπίες καθώς και για την επιστροφή του συνόλου των οφειλόμενων ποσών στην αρχή αυτή σε περίπτωση παρατυπίας, ενώ η επίμαχη παρατυπία είχε διαπραχθεί από το NOV ZHIVOT 1919, εταίρο στο πλαίσιο του έργου «διασυνοριακό πολιτιστικό δίκτυο για ένα κοινό μέλλον».
38
Λαμβανομένων υπόψη της οικονομικής ευθύνης που υπέχει ο κύριος δικαιούχος, σύμφωνα με το άρθρο 27, παράγραφος 2, του κανονισμού 1299/2013, η οποία συνίσταται στην επιστροφή κάθε αδικαιολογήτως καταβληθέντος ποσού, καθώς και της ιδιότητας ενός τέτοιου δικαιούχου ως άμεσου συνομιλητή της οικείας διαχειριστικής αρχής, διαπιστώνεται ότι, εφόσον απόφαση δημοσιονομικής διόρθωσης θίγει άμεσα τα συμφέροντα κύριου δικαιούχου, η εν λόγω απόφαση πρέπει να απευθύνεται προς αυτόν.
39
Συναφώς, το γεγονός που αναφέρει το αιτούν δικαστήριο, και συγκεκριμένα ότι η διαχειριστική αρχή δεν είναι αρμόδια να απευθύνει δημοσιονομική διόρθωση στον θιγόμενο κύριο δικαιούχο, ήτοι στον Δήμο Babušnica, δεν είναι ικανό να μεταβάλει την υποχρέωση αυτή.
40
Εκ των ανωτέρω συνάγεται ότι στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι το άρθρο 40 και το άρθρο 46, παράγραφος 6, του εκτελεστικού κανονισμού 447/2014, σε συνδυασμό με το άρθρο 27, παράγραφος 2, του κανονισμού 1299/2013, έχουν την έννοια ότι αντιτίθενται στη δυνατότητα διαχειριστικής αρχής, εγκατεστημένης σε κράτος μέλος το οποίο συμμετέχει σε πρόγραμμα διασυνοριακής συνεργασίας στο πλαίσιο του ΜΠΒ II, να απευθύνει απόφαση δημοσιονομικής διόρθωσης αποκλειστικώς στον οικονομικό φορέα που διέπραξε παρατυπία, κατά την έννοια του άρθρου 2, σημείο 36, του κανονισμού 1303/2013, ενώ έχει οριστεί στο πλαίσιο του προγράμματος αυτού κύριος δικαιούχος, ο οποίος είναι μεν υπεύθυνος για την εκτέλεση του συνόλου της επίμαχης πράξης, συμπεριλαμβανομένης της επιστροφής κάθε αδικαιολογήτως καταβληθέντος ποσού, πλην όμως δεν είναι εγκατεστημένος στο εν λόγω κράτος μέλος.
Επί του δευτέρου προδικαστικού ερωτήματος
41
Λαμβανομένης υπόψη της απάντησης που δόθηκε στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα, παρέλκει η απάντηση στο δεύτερο προδικαστικό ερώτημα.
Επί των δικαστικών εξόδων
42
Δεδομένου ότι η παρούσα διαδικασία έχει ως προς τους διαδίκους της κύριας δίκης τον χαρακτήρα παρεμπίπτοντος που ανέκυψε ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου, σ’ αυτό εναπόκειται να αποφανθεί επί των δικαστικών εξόδων. Τα έξοδα στα οποία υποβλήθηκαν όσοι υπέβαλαν παρατηρήσεις στο Δικαστήριο, πλην των ως άνω διαδίκων, δεν αποδίδονται.
Για τους λόγους αυτούς, το Δικαστήριο (όγδοο τμήμα) αποφαίνεται:
Το άρθρο 40 και το άρθρο 46, παράγραφος 6, του εκτελεστικού κανονισμού (ΕΕ) 447/2014 της Επιτροπής, της 2ας Μαΐου 2014, σχετικά με τους ειδικούς κανόνες εφαρμογής του κανονισμού (ΕΕ) αριθ. 231/2014 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου για τη θέσπιση Μηχανισμού Προενταξιακής Βοήθειας (ΜΠΒ ΙΙ), σε συνδυασμό με το άρθρο 27, παράγραφος 2, του κανονισμού (ΕΕ) 1299/2013 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 17ης Δεκεμβρίου 2013, περί καθορισμού ειδικών διατάξεων για την υποστήριξη του στόχου της Ευρωπαϊκής εδαφικής συνεργασίας από το Ευρωπαϊκό Ταμείο Περιφερειακής Ανάπτυξης,
έχουν την έννοια ότι:
αντιτίθενται στη δυνατότητα διαχειριστικής αρχής, εγκατεστημένης σε κράτος μέλος το οποίο συμμετέχει σε πρόγραμμα διασυνοριακής συνεργασίας στο πλαίσιο του Μηχανισμού Προενταξιακής Βοήθειας (ΜΠΒ II), να απευθύνει απόφαση δημοσιονομικής διόρθωσης αποκλειστικώς στον οικονομικό φορέα που διέπραξε παρατυπία, κατά την έννοια του άρθρου 2, σημείο 36, του κανονισμού (ΕΕ) 1303/2013 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 17ης Δεκεμβρίου 2013, περί καθορισμού κοινών διατάξεων για το Ευρωπαϊκό Ταμείο Περιφερειακής Ανάπτυξης, το Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Ταμείο, το Ταμείο Συνοχής, το Ευρωπαϊκό Γεωργικό Ταμείο Αγροτικής Ανάπτυξης και το Ευρωπαϊκό Ταμείο Θάλασσας και Αλιείας και περί καθορισμού γενικών διατάξεων για το Ευρωπαϊκό Ταμείο Περιφερειακής Ανάπτυξης, το Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Ταμείο, το Ταμείο Συνοχής και το Ευρωπαϊκό Ταμείο Θάλασσας και Αλιείας και για την κατάργηση του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 1083/2006, ενώ έχει οριστεί στο πλαίσιο του προγράμματος αυτού κύριος δικαιούχος, ο οποίος είναι μεν υπεύθυνος για την εκτέλεση του συνόλου της επίμαχης πράξης, συμπεριλαμβανομένης της επιστροφής κάθε αδικαιολογήτως καταβληθέντος ποσού, πλην όμως δεν είναι εγκατεστημένος στο εν λόγω κράτος μέλος.
(υπογραφές)
(
*1
)	Γλώσσα διαδικασίας: η βουλγαρική.