62023CJ0001_RES
Υπόθεση C-1/23 PPU
X κ.λπ.
κατά
État belge
(αίτηση του tribunal de première instance francophone de Bruxelles για την έκδοση προδικαστικής απόφασης)
Απόφαση του Δικαστηρίου (τρίτο τμήμα) της 18ης Απριλίου 2023
«Προδικαστική παραπομπή – Επείγουσα προδικαστική διαδικασία – Συνοριακοί έλεγχοι, άσυλο και μετανάστευση – Μεταναστευτική πολιτική – Οδηγία 2003/86/EK – Δικαίωμα οικογενειακής επανένωσης – Άρθρο 5, παράγραφος 1 – Υποβολή αίτησης εισόδου και διαμονής με σκοπό την άσκηση του δικαιώματος οικογενειακής επανένωσης – Ρύθμιση κράτους μέλους προβλέπουσα την υποχρέωση των μελών της οικογένειας του συντηρούντος να υποβάλουν αυτοπροσώπως την αίτηση ενώπιον της αρμόδιας διπλωματικής αρχής του κράτους μέλους αυτού – Αδυναμία ή υπέρμετρη δυσκολία μετάβασης στην εν λόγω αρχή – Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης – ʹΑρθρα 7 και 24»
Προδικαστικά ερωτήματα – Επείγουσα προδικαστική διαδικασία – Προϋποθέσεις – Αποχωρισμός και απομάκρυνση μικρών παιδιών από τον πατέρα τους, δικαιούχο διεθνούς προστασίας – Κίνδυνος σοβαρής βλάβης της σχέσης τους – Επίλυση της διαφοράς δυνάμενη να επηρεάσει την κατάσταση στην οποία οφείλεται ο κίνδυνος αυτός – Εφαρμογή της επείγουσας προδικαστικής διαδικασίας
(Οργανισμός του Δικαστηρίου, άρθρο 23α· Κανονισμός Διαδικασίας του Δικαστηρίου, άρθρο 107)
(βλ. σκέψεις 25-27)
Συνοριακοί έλεγχοι, άσυλο και μετανάστευση – Μεταναστευτική πολιτική – Δικαίωμα οικογενειακής επανένωσης – Οδηγία 2003/86 – Σεβασμός των θεμελιωδών δικαιωμάτων – Δικαίωμα στον σεβασμό της οικογενειακής ζωής – Yποχρέωση συνεκτίμησης του υπέρτατου συμφέροντος του παιδιού – Εθνική ρύθμιση η οποία προβλέπει την υποχρέωση των μελών της οικογένειας του συντηρούντος να υποβάλουν αυτοπροσώπως την αίτηση για οικογενειακή επανένωση, ενώπιον της αρμόδιας διπλωματικής αρχής – Αδυναμία ή υπέρμετρη δυσκολία μετάβασης στην εν λόγω αρχή – Δεν επιτρέπεται – Δυνατότητα του ενδιαφερόμενου κράτους μέλους να απαιτεί την αυτοπρόσωπη εμφάνιση των μελών της οικογένειας σε μεταγενέστερο στάδιο της διαδικασίας υποβολής της αίτησης για οικογενειακή επανένωση
(Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, άρθρα 7 και 24 §§ 2 και 3· οδηγία 2003/86 του Συμβουλίου, άρθρο 5 § 1)
(βλ. σκέψεις 40, 41, 44-60)
Σύνοψη
Η Χ και ο Υ, Σύριοι υπήκοοι, συνήψαν γάμο το 2016 στη Συρία. Απέκτησαν δύο τέκνα, τα οποία γεννήθηκαν το 2016 και το 2018, αντιστοίχως. Το 2019, ο Υ εγκατέλειψε τη Συρία για να μεταβεί στο Βέλγιο, ενώ η Χ και τα δύο τέκνα τους παρέμειναν στην πόλη Αφρίν, στα βορειοδυτικά της Συρίας, όπου εξακολουθούν ακόμη να βρίσκονται. Τον Αύγουστο του 2022, αναγνωρίστηκε στον Υ το καθεστώς πρόσφυγα στο Βέλγιο.
Στις 28 Σεπτεμβρίου 2022, με μήνυμα ηλεκτρονικού ταχυδρομείου προς την Office des étrangers (Υπηρεσία Αλλοδαπών, Βέλγιο) (στο εξής: Υπηρεσία), ο δικηγόρος των αιτούντων υπέβαλε αίτηση οικογενειακής επανένωσης στο όνομα της Χ καθώς και των δύο τέκνων, για να επανενωθούν με τον Υ στο Βέλγιο. Στο μήνυμα ηλεκτρονικού ταχυδρομείου διευκρινιζόταν ότι η αίτηση είχε υποβληθεί από τον δικηγόρο των αιτούντων στην Υπηρεσία, καθότι η Χ και τα τέκνα της τελούσαν υπό έκτακτες συνθήκες που όντως δεν τους επέτρεπαν να μεταβούν ενώπιον βελγικής διπλωματικής αρχής προκειμένου να υποβάλουν την αίτησή τους για οικογενειακή επανένωση, όπως απαιτεί η βελγική νομοθεσία.
Στις 29 Σεπτεμβρίου 2022, η Υπηρεσία απάντησε ότι, σύμφωνα με τη νομοθεσία αυτή, δεν μπορούσε να υποβληθεί τέτοια αίτηση μέσω ηλεκτρονικού ταχυδρομείου και κάλεσε τους αιτούντες να επικοινωνήσουν με την αρμόδια βελγική πρεσβεία. Με δικόγραφο της 9ης Νοεμβρίου 2022, οι αιτούντες κατέθεσαν αίτηση ασφαλιστικών μέτρων κατά του Βελγικού Δημοσίου ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου, με αίτημα την καταχώριση της αίτησής τους για οικογενειακή επανένωση. Θεωρούν ότι η βελγική νομοθεσία, η οποία επιτρέπει στα μέλη της οικογένειας πρόσφυγα να υποβάλουν αίτηση εισόδου και διαμονής μόνον αυτοπροσώπως και μόνον ενώπιον διπλωματικής αρχής, ακόμη και όταν τα πρόσωπα αυτά αδυνατούν να μεταβούν στην εν λόγω αρχή, δεν είναι σύμφωνη με το δίκαιο της Ένωσης.
Το αιτούν δικαστήριο επιβεβαιώνει ότι, σύμφωνα με το βελγικό δίκαιο, δεν προβλέπεται καμία παρέκκλιση από την υποχρέωση φυσικής παρουσίας κατά την έναρξη της διαδικασίας σε περίπτωση όπως αυτή της κύριας δίκης. Ωστόσο, το δικαστήριο αυτό παρατηρεί ότι η Χ και τα τέκνα της δεν έχουν καμία πραγματική δυνατότητα να εγκαταλείψουν το Αφρίν για να μεταβούν σε αρμόδια βελγική διπλωματική αρχή, καθότι οι συνορεύουσες με τη Συρία χώρες που φιλοξενούν τις αρχές αυτές δεν είναι ασφαλείς για όσους εγκαταλείπουν τη Συρία ή είναι απρόσιτες, εξαιτίας της υποχρεωτικής διέλευσης από την γραμμή του μετώπου. Ενώ κατά το άρθρο 5, παράγραφος 1, της οδηγίας 2003/86 (
1
) επαφίεται στα κράτη μέλη να προσδιορίσουν ποιος, ο συντηρών ή τα μέλη της οικογένειάς του, επιτρέπεται να υποβάλει αίτηση οικογενειακής επανένωσης, εν προκειμένω, η επιλογή του Βέλγου νομοθέτη ισοδυναμεί με άρνηση στην Χ και στα τέκνα της κάθε δυνατότητας να υποβάλουν την αίτησή τους. Το αιτούν δικαστήριο ζητεί, συνεπώς, να προσδιορισθεί αν η άρνηση αυτή θίγει την πρακτική αποτελεσματικότητα της οδηγίας ή αν παραβιάζει τα θεμελιώδη δικαιώματα (
2
) τα οποία η οδηγία σκοπεί να προστατεύσει.
Στο πλαίσιο της επείγουσας προδικαστικής διαδικασίας, το Δικαστήριο αποφαίνεται ότι η οδηγία 2003/86 (
3
), σε συνδυασμό με τον Χάρτη (
4
), αντιτίθεται σε εθνική ρύθμιση κατά την οποία, για την υποβολή αίτησης εισόδου και διαμονής λόγω οικογενειακής επανένωσης, τα μέλη της οικογένειας του συντηρούντος, και ειδικότερα της οικογένειας αναγνωρισμένου πρόσφυγα, πρέπει να μεταβούν αυτοπροσώπως στη διπλωματική ή προξενική αρχή κράτους μέλους η οποία είναι αρμόδια για τον τόπο κατοικίας ή διαμονής τους στην αλλοδαπή, ακόμη και σε περίπτωση κατά την οποία τους είναι αδύνατο ή υπερβολικά δύσκολο να μεταβούν στην αρχή αυτή. Ωστόσο, το κράτος μέλος διατηρεί τη δυνατότητα να απαιτεί την αυτοπρόσωπη εμφάνιση των μελών της οικογένειας σε μεταγενέστερο στάδιο της διαδικασίας υποβολής αίτησης οικογενειακής επανένωσης.
Εκτίμηση του Δικαστηρίου
Το Δικαστήριο καταλήγει στο συμπέρασμα αυτό, αφενός, επισημαίνοντας ότι, προκειμένου να επιτευχθεί ο σκοπός της οδηγίας 2003/86 για τη διευκόλυνση της οικογενειακής επανένωσης, είναι απαραίτητο τα κράτη μέλη να επιδεικνύουν, σε περιπτώσεις όπως η επίμαχη στην κύρια δίκη, την απαραίτητη ευελιξία ώστε οι ενδιαφερόμενοι να μπορούν όντως να υποβάλουν έγκαιρα την αίτησή τους για οικογενειακή επανένωση, διευκολύνοντας την υποβολή της αίτησης και επιτρέποντας, ειδικότερα, τη χρήση μέσων επικοινωνίας εξ αποστάσεως. Πράγματι, χωρίς την ευελιξία αυτήν, η απαίτηση αυτοπρόσωπης εμφάνισης ενώπιον αρμόδιας διπλωματικής ή προξενικής αρχής κατά την υποβολή της αίτησης δεν επιτρέπει να ληφθούν υπόψη τυχόν εμπόδια που ενδέχεται να παρακωλύουν την αποτελεσματική υποβολή μιας τέτοιας αίτησης, ειδικότερα όταν τα μέλη της οικογένειας του συντηρούντος βρίσκονται σε χώρα υπό ένοπλη σύγκρουση. Επιπλέον, όσον αφορά την ιδιαίτερη κατάσταση των προσφύγων, η παντελής έλλειψη ευελιξίας εκ μέρους του οικείου κράτους μέλους που εμποδίζει τα μέλη της οικογένειάς τους να υποβάλουν, ανεξαρτήτως των συνθηκών, την αίτησή τους για οικογενειακή επανένωση, μπορεί να έχει ως συνέπεια ότι οι ενδιαφερόμενοι δεν θα μπορέσουν να τηρήσουν την προθεσμία που προβλέπεται στο άρθρο 12, παράγραφος 1, τρίτο εδάφιο, της οδηγίας 2003/86 (
5
), με αποτέλεσμα η οικογενειακή τους επανένωση να υπόκειται, ενδεχομένως, σε πρόσθετες προϋποθέσεις, κατά παράβαση του σκοπού της απόδοσης ιδιαίτερης προσοχής στην κατάσταση των προσφύγων. Κατά συνέπεια, η απαίτηση αυτοπρόσωπης εμφάνισης κατά την υποβολή αίτησης για επανένωση, χωρίς να επιτρέπονται παρεκκλίσεις ώστε να λαμβάνεται υπόψη η συγκεκριμένη κατάσταση των μελών της οικογένειας του συντηρούντος, καταλήγει να καθιστά αδύνατη στην πράξη την άσκηση του δικαιώματος οικογενειακής επανένωσης, με αποτέλεσμα, μια τέτοια ρύθμιση, εφαρμοζόμενη χωρίς την απαραίτητη ευελιξία, να υπονομεύει τον επιδιωκόμενο από την οδηγία 2003/86 σκοπό και να θίγει την πρακτική αποτελεσματικότητά της.
Αφετέρου, το Δικαστήριο αναφέρει ότι εθνική διάταξη που απαιτεί, χωρίς εξαιρέσεις, την αυτοπρόσωπη εμφάνιση των μελών της οικογένειας του συντηρούντος για την υποβολή αίτησης οικογενειακής επανένωσης, ακόμη και όταν η εμφάνιση αυτή είναι αδύνατη ή υπερβολικά δύσκολη, προσβάλλει το δικαίωμα για σεβασμό της οικογενειακής ενότητας, το οποίο κατοχυρώνεται στο άρθρο 7 του Χάρτη, σε συνδυασμό, κατά περίπτωση, με το άρθρο 24, παράγραφοι 2 και 3 αυτού. Μια τέτοια υποχρέωση συνιστά πράγματι παρέμβαση στο δικαίωμα για σεβασμό της οικογενειακής ενότητας δυσανάλογη σε σχέση με τον, νόμιμο βεβαίως, σκοπό της καταπολέμησης της συνδεόμενης με την οικογενειακή επανένωση απάτης. Δεδομένου ότι η διαδικασία αίτησης για οικογενειακή επανένωση διεξάγεται σε στάδια, τα κράτη μέλη μπορούν να ζητήσουν την αυτοπρόσωπη εμφάνιση των μελών της οικογένειας του συντηρούντος σε μεταγενέστερο στάδιο της διαδικασίας, χωρίς να είναι αναγκαίο να επιβάλουν, προς τον σκοπό επεξεργασίας της αιτήσεως οικογενειακής επανένωσης, αυτοπρόσωπη εμφάνιση ήδη από το στάδιο της υποβολής της αίτησης. Ωστόσο, για να μην θιγούν ο επιδιωκόμενος από την οδηγία 2003/86 σκοπός της διευκόλυνσης της οικογενειακής επανένωσης και τα θεμελιώδη δικαιώματα τα οποία η οδηγία επιδιώκει να προστατεύσει, πρέπει, όταν το κράτος μέλος απαιτεί την αυτοπρόσωπη εμφάνιση των μελών της οικογένειας του συντηρούντος σε ένα τέτοιο μεταγενέστερο στάδιο, να διευκολύνει την αυτοπρόσωπη εμφάνιση, ιδίως μέσω της έκδοσης προξενικών εγγράφων ή αδειών διέλευσης και να μειώσει τον αριθμό των αυτοπρόσωπων εμφανίσεων στον απολύτως απαραίτητο.
(
1
)	Οδηγία 2003/86/ΕΚ του Συμβουλίου, της 22ας Σεπτεμβρίου 2003, σχετικά με το δικαίωμα οικογενειακής επανένωσης (ΕΕ 2003, L 251, σ. 12).
(
2
)	Σε αυτά περιλαμβάνονται το δικαίωμα για σεβασμό της ιδιωτικής και οικογενειακής ζωής, το οποίο κατοχυρώνεται στο άρθρο 7 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (στο εξής: Χάρτης), το δικαίωμα για συνεκτίμηση του υπέρτατου συμφέροντος του παιδιού, καθώς επίσης και το δικαίωμα του παιδιού να διατηρεί τακτικώς προσωπικές σχέσεις με τους δύο γονείς του, τα οποία κατοχυρώνονται στο άρθρο 24 του Χάρτη.
(
3
)	Πρόκειται για το άρθρο 5, παράγραφος 1, της οδηγίας 2003/86.
(
4
)	Το Δικαστήριο αναφέρεται στα άρθρα 7 και 24, παράγραφοι 2 και 3, του Χάρτη.
(
5
)	Κατά τη διάταξη αυτή, «[τ]α κράτη μέλη μπορούν να απαιτούν από τον πρόσφυγα να πληροί τους όρους που ορίζονται στο άρθρο 7 παράγραφος 1, εάν η αίτηση οικογενειακής επανένωσης δεν υποβλήθηκε εντός τριών μηνών από τη χορήγηση του καθεστώτος του πρόσφυγα». Το δε άρθρο 7, παράγραφος 1, της ίδιας οδηγίας 2003/86 ορίζει ότι: «[κ]ατά την υποβολή της αίτησης οικογενειακής επανένωσης, το οικείο κράτος μέλος μπορεί να απαιτήσει το πρόσωπο που υπέβαλε την αίτηση να προσκομίσει αποδεικτικά στοιχεία ότι ο συντηρών διαθέτει: α) κατάλυμα το οποίο να θεωρείται κανονικό για αντίστοιχη οικογένεια στην αυτή περιοχή και το οποίο να πληροί τις γενικές προδιαγραφές ασφάλειας και υγιεινής που ισχύουν στο οικείο κράτος μέλος· β) ασφάλιση ασθενείας για τον ίδιο/την ίδια και τα μέλη της οικογένειάς του/της, που να καλύπτει το σύνολο των κινδύνων, οι οποίοι συνήθως καλύπτονται για τους ημεδαπούς στο οικείο κράτος μέλος· γ) σταθερούς και τακτικούς πόρους, επαρκείς για τη συντήρηση του ιδίου/της ιδίας και των μελών της οικογένειάς του/της, χωρίς να απαιτείται προσφυγή στο σύστημα κοινωνικής αρωγής του συγκεκριμένου κράτους μέλους. Τα κράτη μέλη αξιολογούν τους πόρους αυτούς με βάση τη φύση και τον τακτικό χαρακτήρα τους και μπορούν να λαμβάνουν υπόψη το επίπεδο των κατώτατων εθνικών μισθών και συντάξεων, καθώς και τον αριθμό των μελών της οικογένειας».