Προσωρινό κείμενο
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ
MANUEL CAMPOS SÁNCHEZ‑BORDONA
της 27ης
Μαρτίου 2025 (1)
Υπόθεση C‑34/24
Stichting Right to Consumer Justice,
Stichting App Stores Claims
κατά
Apple Distribution International Ltd,
Apple Inc.
[αίτηση
του rechtbank Amsterdam(πρωτοδικείου
του
Άμστερνταμ, Κάτω
Χώρες)για
την
έκδοση
προδικαστικής
αποφάσεως]
« Προδικαστική παραπομπή – Κατάχρηση δεσπόζουσας θέσεως κατά τις πωλήσεις μέσω διαδικτυακής πλατφόρμας – Δικαστική συνεργασία σε αστικές και εμπορικές υποθέσεις – Ερμηνεία του άρθρου 7, σημείο 2, του κανονισμού (ΕΕ) 1215/2012 – Διεθνής δικαιοδοσία – Κατά τόπον αρμοδιότητα – Τόπος όπου συνέβη το γενεσιουργό της ζημίας γεγονός – Τόπος επελεύσεως του ζημιογόνου αποτελέσματος – Αντιπροσωπευτικές αγωγές – Εθνικός δικονομικός κανόνας περί συνεκδικάσεως των υποθέσεων ενώπιον ενός και μόνου δικαστηρίου »
1.        Η διαφορά στο πλαίσιο της οποίας υποβλήθηκε η υπό κρίση αίτηση προδικαστικής αποφάσεως αφορά τις αγωγές που άσκησαν δύο ιδρύματα (2) εγκατεστημένα στις Κάτω Χώρες κατά της Apple Inc. και της ευρωπαϊκής θυγατρικής της, Apple Distribution International Ltd (3).
2.        Τα ενάγοντα ιδρύματα άσκησαν τις αντίστοιχες αντιπροσωπευτικές αγωγές (4) βάσει του Wet afwikkeling massaschade in collectieve actie (5). Με τις εν λόγω αγωγές ζητούν από το αιτούν δικαστήριο να διαπιστώσει ότι η Apple Inc. και η Apple Ιρλανδίας επέδειξαν συμπεριφορά αντίθετη προς το δίκαιο του ανταγωνισμού και να τις υποχρεώσει να καταβάλουν αποζημίωση.
3.        Η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως δεν αφορά την ουσία της διαφοράς, αλλά αποκλειστικά τη δικαιοδοσία του δικαστηρίου (ή, ενδεχομένως, των δικαστηρίων) των Κάτω Χωρών που καλείται να αποφανθεί επί της διαφοράς.
I.      Το νομικό πλαίσιο
Α.      Το δίκαιο της Ένωσης. Ο κανονισμός (ΕΕ) 1215/2012 (6)
4.        Το άρθρο 7, σημείο 2, ορίζει τα εξής:
«Πρόσωπο που έχει την κατοικία του σε κράτος μέλος μπορεί να εναχθεί σε άλλο κράτος μέλος:
2)      ως προς ενοχές εξ αδικοπραξίας ή οιονεί αδικοπραξίας, ενώπιον του δικαστηρίου του τόπου όπου συνέβη ή ενδέχεται να συμβεί το ζημιογόνο γεγονός».
Β.      Το εθνικό δίκαιο
5.        Κρίσιμες εν προκειμένω είναι οι διατάξεις του WAMCA, το άρθρο 3:305a του Burgerlijk Wetboek (ολλανδικού αστικού κώδικα, στο εξής: BW), καθώς και τα άρθρα 1 έως 14, 209, 220, το άρθρο 1018c, παράγραφος 3, το άρθρο 1018d, παράγραφος 1, και το άρθρο 1018e, παράγραφοι 1 έως 3, του Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering (ολλανδικού κώδικα πολιτικής δικονομίας, στο εξής: Rv).
II.    Τα πραγματικά περιστατικά, η ένδικη διαφορά και τα προδικαστικά ερωτήματα
Α.      Το ιστορικό της διαφοράς: η λειτουργία του App Store
6.        Η ανάλυση που ακολουθεί προέρχεται, κατ’ ουσίαν, από τη διάταξη περί παραπομπής.
7.        Η Apple κατασκευάζει διάφορες φορητές συσκευές (όπως το iPhone ή το iPad), οι οποίες λειτουργούν με προεγκατεστημένο λειτουργικό σύστημα (iOS). Το λειτουργικό σύστημα iOS το αναπτύσσει και το διαχειρίζεται η Apple.
8.        Το λογισμικό εφαρμογής (οι «εφαρμογές») για συσκευές Apple που χρησιμοποιούν iOS διατίθεται προς αγορά (7) μέσω του λεγόμενου «App Store» της Apple.
9.        Το App Store είναι μια πλατφόρμα πωλήσεως εφαρμογών την οποία αναπτύσσει και διαχειρίζεται η Apple. Από το 2009 βρίσκεται συστηματικά εγκατεστημένο σε συσκευές Apple οι οποίες λειτουργούν με νέες εκδόσεις του iOS.
10.      Το App Store προσφέρει δωρεάν εφαρμογές και εφαρμογές επί πληρωμή. Ορισμένες εφαρμογές είναι πρωτότυπες, ήτοι, έχουν αναπτυχθεί από την Apple· άλλες αναπτύσσονται από τρίτους (στο εξής: προγραμματιστές). Η διαφορά στο πλαίσιο της οποίας υποβλήθηκε η υπό κρίση αίτηση προδικαστικής αποφάσεως αφορά μόνον εφαρμογές της δεύτερης ως άνω κατηγορίας.
11.      Ορισμένες εφαρμογές έχουν ενσωματωμένα ψηφιακά προϊόντα, ήτοι, λειτουργίες, υπηρεσίες ή προϊόντα που μπορεί κανείς να ξεκλειδώσει ή να αγοράσει εντός της εφαρμογής, όπως συνδρομές, πρόσθετα παιχνιδιών κ.λπ.
12.      Οι πληρωμές στο App Store για εφαρμογές (ή προϊόντα ενσωματωμένα σε εφαρμογές) (8) που δεν παρέχονται δωρεάν πραγματοποιούνται, κατ’ αρχήν, μέσω συστήματος πληρωμής που εισήχθη το 2009 («in-app purchase», στο εξής: IAP).
13.      Οι εφαρμογές που μπορεί κανείς να χρησιμοποιήσει στις συσκευές της Apple είναι κυρίως όσες είναι διαθέσιμες στο App Store: οι εφαρμογές που μεταφορτώνονται από άλλες πηγές «δεν λειτουργούν, ή τουλάχιστον δεν λειτουργούν εξίσου καλά» (9).
14.      Για τη χρήση του App Store, οι χρήστες συσκευών Apple πρέπει να δημιουργήσουν λογαριασμό Apple (αποτελούμενο από έναν μοναδικό συνδυασμό ονόματος χρήστη και συνθηματικού), ο οποίος είναι επίσης γνωστός ως «Apple ID».
15.      Για τη χρήση του App Store και τις αγορές μέσω αυτού ισχύουν οι όροι και προϋποθέσεις των υπηρεσιών πολυμέσων της Apple. Για τους Ευρωπαίους χρήστες που πραγματοποιούν αγορά μέσω του App Store, η Apple Ιρλανδίας ενεργεί ως αντιπρόσωπος του παρόχου της εφαρμογής.
16.      Η διαθεσιμότητα εφαρμογών στο App Store μπορεί να διαφέρει από χώρα σε χώρα. Το App Store διαθέτει ηλεκτρονικό κατάστημα για κάθε χώρα, το οποίο χρησιμοποιείται σύμφωνα με τις ρυθμίσεις του χρήστη και αφορά ειδικά τη συγκεκριμένη χώρα.
17.      Επομένως, όταν ένας χρήστης ο οποίος έχει δηλώσει στο Apple ID του τις Κάτω Χώρες ως χώρα ή περιοχή επιχειρήσει να αγοράσει κάποιο προϊόν από το App Store, ανακατευθύνεται συνήθως στο ηλεκτρονικό κατάστημα των Κάτω Χωρών (στο εξής: App Store NL) (10). Για να αλλάξει τη χώρα που είναι συνδεδεμένη με τον λογαριασμό του στην Apple, ο χρήστης πρέπει να αποδεχθεί νέους όρους και προϋποθέσεις, καθώς επίσης να διαθέτει έγκυρη μέθοδο πληρωμής στη νέα αυτή χώρα.
18.      Το App Store είναι η (μόνη) οδός που έχουν οι προγραμματιστές για να προσφέρουν τις εφαρμογές τους στους χρήστες συσκευών Apple. Για τον σκοπό αυτόν, πρέπει να συνάψουν συμφωνία με την Apple Inc. (το λεγόμενο «Developer Program License Agreement»). Έναντι καταβολής ετήσιου τέλους, ο προγραμματιστής συμμετέχει στο πρόγραμμα της Apple για προγραμματιστές και λαμβάνει άδειες για το λογισμικό iOS και τις εφαρμογές του.
19.      Οι προγραμματιστές προτείνουν τις εφαρμογές τους στην Apple, η οποία αποφασίζει αν θα τις συμπεριλάβει στο App Store. Σε περίπτωση που τις επιλέξει, καθίστανται εφαρμογές με άδεια χρήσης και φέρουν ψηφιακή υπογραφή της Apple.
20.      Εάν ο προγραμματιστής διαθέτει την εφαρμογή επί πληρωμή, οφείλει να τηρεί τους όρους διανομής: ειδικότερα, δεσμεύεται να διασφαλίσει ότι κατά την απόκτηση της εφαρμογής οι χρήστες χρησιμοποιούν το σύστημα πληρωμής IAP. Για τον σκοπό αυτόν, συνάπτει ανεξάρτητη συμφωνία με την Apple.
21.      Η Apple προσφέρει τις εφαρμογές αποκλειστικά στο App Store, λειτουργώντας ως αντιπρόσωπος των προγραμματιστών. Τούτο σημαίνει ότι ενεργεί για ίδιο λογαριασμό και συνάπτει συμφωνίες ιδίω ονόματι, λειτουργώντας όμως, εν τέλει, για λογαριασμό άλλων προσώπων. Οι προγραμματιστές εξακολουθούν να φέρουν την ευθύνη σε περίπτωση διαφωνίας σχετικά με τη λειτουργία των εφαρμογών τους.
22.      Το ποσό που πρέπει να καταβληθεί για ορισμένη εφαρμογή καταβάλλεται από τον χρήστη στην Apple, η οποία το εισπράττει μέσω του συστήματος πληρωμής IAP. Κατά κανόνα, η Apple αφαιρεί το 30 % των καταβληθέντων ποσών ως προμήθεια· σε περίπτωση παράτασης του χρόνου χρήσης του προϊόντος, το ως άνω ποσοστό μπορεί να είναι 15 %. Αφού αφαιρέσει την προμήθεια, η Apple μεταφέρει το υπόλοιπο ποσό στον προγραμματιστή.
Β.      Η διαφορά ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου
23.      Τα ενάγοντα ιδρύματα ενεργούν για λογαριασμό όλων των χρηστών (καταναλωτών και επαγγελματιών χρηστών) προϊόντων και υπηρεσιών της Apple στους οποίους έχουν προσφερθεί ή οι οποίοι έχουν αγοράσει προϊόντα και υπηρεσίες μέσω του App Store NL. Οι οικείες αντιπροσωπευτικές αγωγές ασκήθηκαν κατά τα έτη 2021 και 2022.
24.      Τα ενάγοντα ιδρύματα ζητούν, κατ’ ουσίαν, από το rechtbank Amsterdam (πρωτοδικείο του Άμστερνταμ, Κάτω Χώρες):
–        να αναγνωρίσει ότι η Apple Inc. και η Apple Ιρλανδίας ενήργησαν παρανόμως εις βάρος των χρηστών εφαρμογών λογισμικού που εκτελούνται στο iOS, και
–        να καταδικάσει εις ολόκληρον τις εναγόμενες στην καταβολή αποζημιώσεως.
25.      Προς στήριξη των αιτημάτων τους, τα ενάγοντα ιδρύματα
υποστηρίζουν ότι:
–        η Apple κατέχει δεσπόζουσα θέση τόσο στην αγορά διανομής εφαρμογών που λειτουργούν στο iOS όσο και στο σύστημα πληρωμής για τις εν λόγω εφαρμογές (IAP)·
–        η Apple καταχράται τη δεσπόζουσα θέση της, κατά την έννοια του άρθρου 102 ΣΛΕΕ (11)· και
–        η κατάχρηση δεσπόζουσας θέσης που συνίσταται στην επιβολή υπέρογκων προμηθειών επί της τιμής πωλήσεως που εισπράττεται, μέσω του συστήματος πληρωμής IAP, για τις εφαρμογές του App Store συνιστά παράνομη πράξη εις βάρος των χρηστών.
26.      Η Apple αμφισβητεί τη δικαιοδοσία του rechtbank Amsterdam (πρωτοδικείου του Άμστερνταμ). Κατά την άποψή της, η δικαιοδοσία του δεν μπορεί να θεμελιωθεί στο άρθρο 7, σημείο 2, του κανονισμού 1215/2012, διότι το προβαλλόμενο ως ζημιογόνο γεγονός δεν συνέβη στις Κάτω Χώρες. Το εν λόγω γεγονός δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι τοποθετείται στο Άμστερνταμ, δεδομένου ότι ουδέν συγκεκριμένο συμβάν έλαβε χώρα αποκλειστικά ή συγκεκριμένα στο Άμστερνταμ ή στις Κάτω Χώρες.
27.      Επικουρικώς, η Apple υποστηρίζει ότι το αιτούν δικαστήριο έχει δικαιοδοσία μόνον όσον αφορά τους χρήστες οι οποίοι ζουν στο Άμστερνταμ ή κάνουν αγορές από το Άμστερνταμ μέσω του App Store NL. Ως προς τις αξιώσεις που αφορούν όλους τους λοιπούς χρήστες, το εν λόγω δικαστήριο δεν έχει ούτε διεθνή δικαιοδοσία ούτε κατά τόπον αρμοδιότητα βάσει του άρθρου 7, σημείο 2, του κανονισμού 1215/2012.
28.      Με παρεμπίπτουσα απόφαση της 16ης Αυγούστου 2023, το αιτούν δικαστήριο έκρινε, όσον αφορά την Apple Ιρλανδίας, ότι η ένδικη διαφορά εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του κανονισμού 1215/2012.
29.      Συναφώς, έκρινε ότι, κατ’ εφαρμογήν του άρθρου 7, σημείο 2, του κανονισμού 1215/2012, τα ολλανδικά δικαστήρια έχουν διεθνή δικαιοδοσία, τόσο βάσει του τόπου όπου συνέβη το γενεσιουργό της ζημίας γεγονός όσο και βάσει του τόπου επέλευσης του ζημιογόνου αποτελέσματος. Ωστόσο, δεν είναι σαφές ποιο από αυτά τα δικαστήρια είναι κατά τόπον αρμόδιο.
30.      Με την ίδια απόφαση, το αιτούν δικαστήριο εξέφρασε αμφιβολίες ως προς την επιρροή που ασκεί το γεγονός ότι οι αντιπροσωπευτικές αγωγές ασκήθηκαν, δυνάμει του άρθρου 3:305a του BW, από νομικό πρόσωπο το οποίο ενεργεί ιδίω δικαιώματι (ήτοι, όχι ως πληρεξούσιος, εντολοδόχος ή εκδοχέας). Το αιτούν δικαστήριο διερωτάται αν το γεγονός αυτό μπορεί να επηρεάσει τον καθορισμό της κατά τόπον αρμοδιότητας, κατ’ εφαρμογήν του άρθρου 7, σημείο 2, του κανονισμού 1215/2012.
31.      Το αιτούν δικαστήριο πρόσθεσε ότι, αν γινόταν δεκτό ότι, εντός των Κάτω Χωρών, η κατά τόπον αρμοδιότητα για την εκδίκαση αντιπροσωπευτικής αγωγής κατανέμεται μεταξύ δικαστηρίων διαφορετικών περιφερειών, οι υποθέσεις θα μπορούσαν πάντως να συνεκδικασθούν ενώπιον ενός και μόνου δικαστηρίου δυνάμει διατάξεων του εθνικού δικαίου. Ωστόσο, το αιτούν δικαστήριο δεν είναι βέβαιο ότι κάτι τέτοιο συνάδει με το άρθρο 7, σημείο 2, του κανονισμού 1215/2012.
Γ.      Προδικαστικά ερωτήματα
32.      Υπό τις συνθήκες αυτές, το rechtbank Amsterdam (πρωτοδικείο του Άμστερνταμ) υπέβαλε στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
«Πρώτο προδικαστικό ερώτημα (τόπος της ζημιογόνου ενέργειας)
α.      Ποιος τόπος πρέπει να χαρακτηριστεί ως τόπος της ζημιογόνου ενέργειας κατά την έννοια του άρθρου 7, σημείο 2, του κανονισμού [1215/2012], σε περίπτωση όπως η προκείμενη, στην οποία η φερόμενη κατάχρηση δεσπόζουσας θέσεως, κατά την έννοια του άρθρου 102 ΣΛΕΕ, έλαβε χώρα σε κράτος μέλος μέσω πωλήσεων που πραγματοποιήθηκαν μέσω μιας διαδικτυακής πλατφόρμας την οποία διαχειρίζεται η Apple και η οποία απευθύνεται σε ολόκληρο το κράτος μέλος, για την οποία η Apple Ιρλανδίας ενεργεί ως αποκλειστικός διανομέας και παραγγελιοδόχος του προγραμματιστή και εισπράττει προμήθεια επί του συνόλου των αγορών; Έχει σημασία εν προκειμένω το γεγονός ότι η διαδικτυακή πλατφόρμα είναι κατ’ αρχήν προσβάσιμη παγκοσμίως;
β.      Έχει σημασία εν προκειμένω αν πρόκειται για αγωγή που ασκήθηκε δυνάμει του άρθρου 3:305a του [BW] από νομικό πρόσωπο το οποίο έχει ως σκοπό, ιδίω δικαιώματι, την εκπροσώπηση των συλλογικών συμφερόντων διαφόρων χρηστών που έχουν την κατοικία τους σε διαφορετικές δικαστικές περιφέρειες (στις Κάτω Χώρες: arrondissementen) εντός κράτους μέλους;
γ.      Εάν, βάσει του σκέλους αʹ (ή/και του σκέλους βʹ) του πρώτου προδικαστικού ερωτήματος, όχι μόνον ένα αλλά περισσότερα εθνικά δικαστήρια είναι κατά τόπον αρμόδια στο οικείο κράτος μέλος, αντιτίθεται το άρθρο 7, σημείο 2, του κανονισμού [1215/2012] στην εφαρμογή του εθνικού (δικονομικού) δικαίου που επιτρέπει την παραπομπή σε ένα και μόνον δικαστήριο αυτού του κράτους μέλους;
Δεύτερο προδικαστικό ερώτημα (τόπος επέλευσης του ζημιογόνου αποτελέσματος)
α.      Μπορεί ο τόπος κατοικίας του χρήστη να χρησιμεύσει ως το μοναδικό συνδετικό στοιχείο για τον τόπο επέλευσης του ζημιογόνου αποτελέσματος κατά την έννοια του άρθρου 7, σημείο 2, του κανονισμού [1215/2012], σε περίπτωση όπως η προκειμένη, στην οποία η φερόμενη ζημία προκλήθηκε από την αγορά εφαρμογών και ψηφιακών προϊόντων εντός εφαρμογής (in-app) μέσω μιας διαδικτυακής πλατφόρμας (App Store) την οποία διαχειρίζεται η Apple, για την οποία η Apple Ιρλανδίας ενεργεί ως αποκλειστικός διανομέας και παραγγελιοδόχος του προγραμματιστή και εισπράττει προμήθεια επί του συνόλου των αγορών (και εντός της οποίας έλαβε χώρα τόσο η προβαλλόμενη κατάχρηση δεσπόζουσας θέσης κατά την έννοια του άρθρου 102 ΣΛΕΕ όσο και η φερόμενη παράβαση της απαγόρευσης των συμπράξεων κατά την έννοια του άρθρου 101 ΣΛΕΕ), και στην οποία περίπτωση δεν μπορεί να προσδιοριστεί ο τόπος όπου πραγματοποιήθηκαν οι αγορές; Ή, στην ως άνω περίπτωση, υπάρχουν και άλλα συνδετικά στοιχεία για τον προσδιορισμό του αρμόδιου δικαστηρίου;
β.      Έχει σημασία εν προκειμένω αν πρόκειται για αγωγή που ασκήθηκε δυνάμει του άρθρου 3:305a του [BW] από νομικό πρόσωπο το οποίο έχει ως σκοπό, ιδίω δικαιώματι, την εκπροσώπηση των συλλογικών συμφερόντων διαφόρων χρηστών που έχουν την κατοικία τους σε διαφορετικές δικαστικές περιφέρειες (στις Κάτω Χώρες: arrondissementen) εντός κράτους μέλους;
γ.      Αν, βάσει του σκέλους αʹ (ή/και του σκέλους βʹ) του δεύτερου προδικαστικού ερωτήματος, είναι κατά τόπον αρμόδιο εθνικό δικαστήριο του οικείου κράτους μέλους το οποίο είναι αρμόδιο μόνον για τις αγωγές που αφορούν ορισμένους χρήστες σε αυτό το κράτος μέλος, ενώ για τις αγωγές που αφορούν άλλους χρήστες είναι κατά τόπον αρμόδια άλλα δικαστήρια του ίδιου κράτους μέλους, αντιτίθεται το άρθρο 7, σημείο 2, του κανονισμού [1215/2012] στην εφαρμογή του εθνικού (δικονομικού) δικαίου που επιτρέπει την παραπομπή σε ένα και μόνον δικαστήριο αυτού του κράτους μέλους;»
III. Η διαδικασία ενώπιον του Δικαστηρίου
33.      Η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως πρωτοκολλήθηκε στη Γραμματεία του Δικαστηρίου στις 18 Ιανουαρίου 2024.
34.      Γραπτές παρατηρήσεις κατέθεσαν τα ενάγοντα ιδρύματα, η Apple Inc. και η Apple Ιρλανδίας, η Ολλανδική και η Πορτογαλική Κυβέρνηση, καθώς και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Στην επ’ ακροατηρίου συζήτηση, η οποία διεξήχθη στις 10 Δεκεμβρίου 2024, παρέστησαν όλοι οι ανωτέρω, πλην της Πορτογαλικής Κυβερνήσεως.
IV.    Ανάλυση
35.      Το αιτούν δικαστήριο έχει επιληφθεί διαφοράς στο πλαίσιο της οποίας δύο ιδρύματα που προασπίζονται τα συμφέροντα πλειόνων χρηστών προβάλλουν διττή αξίωση κατά της Apple: ζητούν να διαπιστωθεί η στοιχειοθέτηση παράβασης λόγω κατάχρησης δεσπόζουσας θέσης και να καταδικαστούν οι εμπλεκόμενες επιχειρήσεις στην καταβολή αποζημίωσης.
36.      Το αιτούν δικαστήριο φαίνεται να έχει ήδη κρίνει ότι έχει διεθνή δικαιοδοσία για να αποφανθεί επί της διαφοράς (12). Διερωτάται, εν προκειμένω, αν είναι και κατά τόπον αρμόδιο κατά την έννοια του άρθρου 7, σημείο 2, του κανονισμού 1215/2012.
37.      Θεωρώ σκόπιμο, κατ’ αρχάς, να υπενθυμίσω ορισμένα κρίσιμα χαρακτηριστικά της εν λόγω διάταξης, όπως αυτή έχει ερμηνευθεί από το Δικαστήριο. Εν συνεχεία, θα εξετάσω την απάντηση στα προδικαστικά ερωτήματα υπό το πρίσμα των ως άνω επισημάνσεων.
Α.      Το άρθρο 7, σημείο 2, του κανονισμού 1215/2012
38.      Το άρθρο 7, σημείο 2, του κανονισμού 1215/2012 προβλέπει κανόνα ειδικής δικαιοδοσίας. Δυνάμει του εν λόγω κανόνα, ο ενάγων μπορεί να ασκήσει αγωγή αποζημίωσης λόγω αδικοπραξίας ή οιονεί αδικοπραξίας ενώπιον του δικαστηρίου του τόπου όπου συνέβη ή ενδέχεται να συμβεί το ζημιογόνο γεγονός.
39.      Η φράση «τόπος όπου συνέβη ή ενδέχεται να συμβεί το ζημιογόνο γεγονός» αναφέρεται «είτε στον τόπο όπου επήλθε η ζημία είτε στον τόπο του ζημιογόνου γεγονότος», όταν αυτοί δεν ταυτίζονται (13). Η θεωρία (και η ίδια η διάταξη περί παραπομπής) συνηθίζει να χρησιμοποιεί, αντιστοίχως, τους όρους «Erfolgsort» και «Handlungsort». Η επιλογή μεταξύ των δύο εναπόκειται στον ενάγοντα. Ωστόσο, η εν λόγω δωσιδικία δεν έχει σχεδιαστεί για να ευνοεί τον ζημιωθέντα (14).
40.      Ως ειδικός κανόνας, πρέπει να ερμηνεύεται στενά (15).
41.      Επιπλέον, η ερμηνεία του ειδικού κανόνα πρέπει να είναι αυτοτελής, πράγμα που αποκλείει την προσφυγή σε εθνικές νομικές έννοιες ή την εξάρτηση του προσδιορισμού του συνδετικού στοιχείου από κριτήρια εκτιμήσεως του εθνικού ουσιαστικού δικαίου (16). Επομένως, οι «περιστάσεις […] οι οποίες αφορούν ειδικά το είδος της αγωγής που προβλέπεται στο εφαρμοστέο εθνικό δίκαιο» δεν ασκούν επιρροή (17).
42.      Οι λόγοι για τους οποίους ο νομοθέτης της Ένωσης καθιέρωσε το κριτήριο του άρθρου 7, σημείο 2, του κανονισμού 1215/2012 εκτίθενται στην αιτιολογική σκέψη 16 του εν λόγω κανονισμού και είναι κρίσιμοι για την ερμηνεία που έχει δώσει συναφώς το Δικαστήριο (18):
–        Το δικαστήριο που είναι αρμόδιο κατ’ εφαρμογήν του ως άνω κριτηρίου έχει ιδιαίτερα στενό σύνδεσμο με τη διαφορά λόγω γεωγραφικής εγγύτητας με αντικειμενικά στοιχεία (19). Τα στοιχεία
αυτά θα χρησιμεύσουν για την απόδειξη της τέλεσης της παράνομης πράξης και των συνεπειών της και, συνακόλουθα, για την ορθή απονομή της δικαιοσύνης (20).
–        Λόγω της εγγύτητας αυτής, ο ενάγων θα μπορεί εύκολα να προσδιορίσει το αρμόδιο δικαστήριο, αφότου λάβουν χώρα τα πραγματικά περιστατικά (21). Όσον αφορά τον εναγόμενο, το αρμόδιο δικαστήριο είναι προβλέψιμο και προτού λάβουν χώρα τα πραγματικά περιστατικά, δεδομένου ότι εντοπίζεται στον ίδιο τόπο με εκείνον της δραστηριότητας του εναγομένου (της εικαζόμενης αδικοπραξίας) (22).
43.      Η ερμηνεία που έδωσε το Δικαστήριο στο άρθρο 7, σημείο 2, του κανονισμού 1215/2012 συνεπάγεται ότι η εν λόγω διάταξη απονέμει ευθέως και αμέσως τόσο τη διεθνή δικαιοδοσία όσο και την κατά τόπον αρμοδιότητα στο δικαστήριο του τόπου όπου συνέβη ή ενδέχεται να συμβεί το ζημιογόνο γεγονός (23).
44.      Κατά το Δικαστήριο, τα κράτη μέλη «δεν μπορούν να εφαρμόζουν κριτήρια απονομής διεθνούς δικαιοδοσίας και κατά τόπον αρμοδιότητας διαφορετικά» από εκείνα που απορρέουν από το εν λόγω άρθρο 7, σημείο 2 (24).
45.      Η ως άνω νομολογία είναι πάγια, υφίστανται επιχειρήματα υπέρ της (25) και φαίνεται να συνάδει με τη βούληση του νομοθέτη. Πράγματι, το να γίνει δεκτό ότι το άρθρο 7, σημείο 2, του κανονισμού 1215/2012 προσδιορίζει απευθείας το δικαστήριο το οποίο έχει διεθνή δικαιοδοσία και κατά τόπον αρμοδιότητα ανταποκρίνεται στη βούληση του νομοθέτη κατά τον χρόνο θέσπισης της ρύθμισης. Οι τροποποιήσεις που επήλθαν έκτοτε στο γράμμα της διάταξης δεν θέτουν υπό αμφισβήτηση την εν λόγω βούληση.
Β.      Επί του σκέλους αʹ του πρώτου και του δεύτερου προδικαστικού ερωτήματος
46.      Το αιτούν δικαστήριο διερωτάται ποιο δικαστήριο έχει κατά τόπον αρμοδιότητα, βάσει του τόπου όπου συνέβη το γενεσιουργό της ζημίας γεγονός (σκέλος αʹ του πρώτου προδικαστικού ερωτήματος) και του τόπου επέλευσης του ζημιογόνου αποτελέσματος (σκέλος αʹ του δεύτερου προδικαστικού ερωτήματος), υπό περιστάσεις όπως αυτές της υπό κρίση υπόθεσης. Αμφότερα τα ως άνω ερωτήματα αφήνουν κατά μέρος, προς στιγμήν, τις δυσχέρειες που σχετίζονται με τις συνέπειες των αντιπροσωπευτικών αγωγών (που αποτελούν αντικείμενο του σκέλους βʹ του πρώτου και του δεύτερου προδικαστικού ερωτήματος).
1.      Ο τόπος όπου συνέβη το γενεσιουργό της (προβαλλόμενης) ζημίας γεγονός
α)      Ποιο είναι το γενεσιουργό της ζημίας γεγονός;
47.      Το αιτούν δικαστήριο κάνει την παραδοχή ότι η ζημία που υπέστησαν οι χρήστες (επί της ύπαρξης της οποίας δεν αποφαίνεται προς το παρόν, όπως είναι λογικό) οφείλεται σε συμπεριφορά της Apple την οποία τα ενάγοντα ιδρύματα χαρακτηρίζουν ως κατάχρηση δεσπόζουσας θέσης κατά την έννοια του άρθρου 102 ΣΛΕΕ.
48.      Η εν λόγω συμπεριφορά συνίσταται, κατ’ ουσίαν, στο ότι η Apple, εκμεταλλευόμενη τη δεσπόζουσα θέση της, επιβάλλει υπέρογκες προμήθειες στους προγραμματιστές εφαρμογών για το App Store. Στη συνέχεια, το ποσό των προμηθειών αυτών μετακυλίεται στους χρήστες, αυξάνοντας την τιμή που καλούνται να καταβάλουν κατά τη μεταφόρτωση εφαρμογών από το App Store NL.
49.      Δεν αμφισβητείται ότι, in abstracto, μια αντίθετη προς τον ανταγωνισμό πρακτική, με την οποία μια επιχείρηση καταχράται τη δεσπόζουσα θέση της, είναι ικανή να προκαλέσει ζημία. Το Δικαστήριο αναφέρθηκε στον προσδιορισμό του τόπου όπου συνέβη το γενεσιουργό της εν λόγω ζημίας γεγονός στο πλαίσιο αγωγής αποζημίωσης λόγω κατάχρησης δεσπόζουσας θέσης, με την απόφαση flyLAL-Lithuanian Airlines (26).
50.      Κατά τη γνώμη μου, η αρχή κατά την οποία το κρίσιμο γενεσιουργό της ζημίας γεγονός, για τους σκοπούς του άρθρου 7, σημείο 2, του κανονισμού 1215/2012, ταυτίζεται με τις ενέργειες με τις οποίες πραγματοποιείται η κατάχρηση δεσπόζουσας θέσης ισχύει γενικώς: ποικίλλει η κατά περίπτωση ειδικότερη έκφραση της εν λόγω αρχής.
51.      Εφαρμόζοντας το ως άνω κριτήριο, το αιτούν δικαστήριο ταυτίζει το γενεσιουργό της ζημίας γεγονός με την πώληση εφαρμογών στο App Store NL, στο πλαίσιο της οποίας η Apple ενεργεί ως αποκλειστικός διανομέας και αντιπρόσωπος των προγραμματιστών και εισπράττει προμήθεια επί του αντιτίμου που καταβάλλουν οι χρήστες (27).
52.      Επομένως, κατά το αιτούν δικαστήριο, τα ολλανδικά δικαστήρια μπορούν να έχουν διεθνή δικαιοδοσία, δεδομένου ότι οι Κάτω Χώρες συνιστούν αγορά που θίγεται από την παράνομη συμπεριφορά, καθώς οι πωλήσεις πραγματοποιούνται (και) στην εν λόγω χώρα.
53.      Δεν είμαι απολύτως πεπεισμένος ότι, υπό τις περιστάσεις της υπό κρίση υπόθεσης, η ως άνω επιλογή του γενεσιουργού της ζημίας γεγονότος είναι η πλέον ενδεδειγμένη (28). Ωστόσο, θα προχωρήσω χρησιμοποιώντας ως υπόθεση εργασίας την εκ μέρους του αιτούντος δικαστηρίου επιλογή του ως άνω γεγονότος.
β)      Πού συνέβη το γενεσιουργό της ζημίας γεγονός;
54.      Ο προσδιορισμός του τόπου στον οποίο πραγματοποιήθηκε η πώληση εφαρμογών μέσω του App Store NL, για τους σκοπούς του άρθρου 7, σημείο 2, του κανονισμού 1215/2012, παρουσιάζει ορισμένες δυσχέρειες. Μολονότι το ίδιο το αιτούν δικαστήριο φρονεί ότι η πώληση πραγματοποιείται στις Κάτω Χώρες, αναγνωρίζει εντούτοις, στο πλαίσιο ενός από τα ερωτήματά του (σκέλος αʹ του δεύτερου προδικαστικού ερωτήματος), ότι «δεν μπορεί να προσδιοριστεί ο τόπος όπου πραγματοποιήθηκαν οι αγορές».
55.      Θα ξεκινήσω επισημαίνοντας ότι, στο πλαίσιο αυτό, θα μπορούσε να ακολουθηθεί η ίδια προσέγγιση την οποία έχει ήδη κάνει δεκτή το Δικαστήριο με άλλες αποφάσεις του. Όταν ο καθορισμός του τόπου όπου συνέβη το γενεσιουργό της ζημίας γεγονός είναι πολύ δυσχερής ή αδύνατος, η επιλογή που παρέχει στον ενάγοντα το άρθρο 7, σημείο 2, του κανονισμού 1215/2012 είναι να προσφύγει στο δικαστήριο που έχει διεθνή δικαιοδοσία βάσει του τόπου επέλευσης της ζημίας (29).
56.      Δεν παραγνωρίζω το γεγονός ότι, σε άλλες περιπτώσεις, το Δικαστήριο επέλεξε διαφορετική οδό, απορρίπτοντας, προκειμένου να διασώσει την επιλογή που παρέχει το άρθρο 7, σημείο 2, του κανονισμού 1215/2012, ερμηνείες που καθιστούν «υπερβολικά δυσχερή» ή «αδύνατο» για τον ενάγοντα τον προσδιορισμό του τόπου όπου συνέβη το γενεσιουργό της ζημίας γεγονός και προτείνοντας άλλες ερμηνείες (30). Ως εκ τούτου, θα εξετάσω και αυτή την οδό.
57.      Σύμφωνα με τα στοιχεία που παρέσχε το αιτούν δικαστήριο:
–        Στο πλαίσιο του App Store NL, η Apple προσφέρει συγκεκριμένες εφαρμογές σε καταναλωτές και επιχειρήσεις στις Κάτω Χώρες.
–        Για την απόκτηση των εφαρμογών, η Apple ανακατευθύνει στο συγκεκριμένο ηλεκτρονικό κατάστημα (App Store NL) τους χρήστες οι οποίοι, κατά τη διαμόρφωση του λογαριασμού τους στην Apple ή του Apple ID τους, επέλεξαν ως γεωγραφική τοποθεσία τους το εν λόγω κράτος μέλος (31).
–        Ταυτόχρονα, η Apple περιορίζει την πρόσβαση των εν λόγω χρηστών (οι οποίοι τοποθετούνται γεωγραφικά στις Κάτω Χώρες βάσει του Apple ID τους) σε άλλα App Stores που έχουν σχεδιαστεί για το κοινό άλλων κρατών.
58.      Ως εκ τούτου, φρονώ ότι ως επιχείρημα υπέρ της απονομής διεθνούς δικαιοδοσίας στα ολλανδικά δικαστήρια (ή, γενικότερα, στα δικαστήρια οποιουδήποτε άλλου κράτους μέλους) με βάση τον τόπο όπου συνέβη το γενεσιουργό της ζημίας γεγονός δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί απλώς και μόνον η δυνατότητα πρόσβασης σε ορισμένο App Store (32) από το έδαφος του εν λόγω κράτους.
59.      Κατά τη γνώμη μου, η κατά τα ανωτέρω απονομή δικαιοδοσίας θα προέκυπτε, στην πραγματικότητα, βάσει ενός κατά πλάσμα προσδιορισμού του τόπου: οι χρήστες του iOS οι οποίοι, βάσει του Apple ID τους, είναι εγκατεστημένοι στις Κάτω Χώρες τεκμαίρεται ότι αποκτούν τις εφαρμογές τους σε αυτήν τη χώρα όταν χρησιμοποιούν το App Store NL (33). Η προμήθεια που συνεπάγεται πρόσθετη επιβάρυνση εις βάρος των χρηστών χρεώνεται στο πλαίσιο αυτής της πώλησης (34), η οποία «εντοπίζεται» στο έδαφος των Κάτω Χωρών.
60.      Ωστόσο, αν γίνει δεκτό ότι, με τον τρόπο αυτόν, ο ψηφιακός χώρος αντιστοιχεί στον γεωγραφικό χώρο του κράτους μέλους (35), εκείνο που λείπει (και στην πραγματικότητα δύσκολα θα μπορούσε να υπάρχει) από τον ως άνω μηχανισμό αγοράς είναι ένα μοναδικό συνδετικό στοιχείο
βάσει του οποίου η δικαιοδοσία για την εκδίκαση των αγωγών να μπορεί να απονεμηθεί σε ορισμένο δικαστήριο εντός των Κάτω Χωρών.
61.      Συγκεκριμένα, κατά το αιτούν δικαστήριο:
–        Δεν υφίσταται σαφές συνδετικό στοιχείο, βάσει του οποίου να θεωρηθεί ότι οι αγωγές εμπίπτουν στην αρμοδιότητα των δικαστηρίων ορισμένης ολλανδικής περιφέρειας έναντι των δικαστηρίων άλλης. Το App Store NL απευθύνεται στις Κάτω Χώρες συνολικά (είναι προσβάσιμο στο σύνολο της ολλανδικής επικράτειας) και, στο πλαίσιο πώλησης μέσω αυτού, δεν μπορεί να γίνει λόγος, κατά κυριολεξία, για συγκεκριμένο τόπο στον οποίο πραγματοποιείται μια συγκεκριμένη συναλλαγή.
–        Είναι αμφίβολο αν, υπό τις συνθήκες αυτές, το άρθρο 7, σημείο 2, του κανονισμού 1215/2012 οδηγεί στον προσδιορισμό ορισμένου δικαστηρίου που είναι αρμόδιο ratione locis μεταξύ όλων των δικαστηρίων του οικείου κράτους μέλους τα οποία είναι αρμόδια ratione materiae.
62.      Αν υιοθετηθεί ο κατά πλάσμα προσδιορισμός του τόπου στον οποίο αναφέρθηκα ανωτέρω, θα μπορούσε να υποστηριχθεί, κατ’ αρχήν, ότι κατά τόπον αρμόδιο είναι το ολλανδικό δικαστήριο στην περιφέρεια του οποίου πραγματοποιείται η πώληση μέσω του App Store NL. Ο καθορισμός του αρμόδιου δικαστηρίου θα εξαρτιόταν από το πού, εντός των Κάτω Χωρών, βρίσκεται κατά τη στιγμή της πώλησης η συσκευή που χρησιμοποιείται για την πρόσβαση στο App Store NL (36).
63.      Ωστόσο, μια τέτοια λύση δεν είναι καθόλου πρακτική:
–        Αφενός, οι συσκευές Apple που χρησιμοποιούνται για την πραγματοποίηση αγορών (μεταφόρτωση εφαρμογών) είναι συχνά κινητές: η γεωγραφική τους τοποθεσία είναι τυχαία, μεταβαλλόμενη και αποδεικνύεται δυσχερώς.
–        Αφετέρου, η λήψη υπόψη του τόπου κάθε πώλησης, ως μεμονωμένη εκδήλωση της κατάχρησης δεσπόζουσας θέσης στις Κάτω Χώρες, ανοίγει τον δρόμο για την κίνηση πλειόνων διαδικασιών στο εν λόγω κράτος (37).
64.      Με τις παρατηρήσεις του, ένα εκ των εναγόντων ιδρυμάτων υποστηρίζει ότι, τόσο βάσει της παράνομης πράξης όσο και βάσει του (ηλεκτρονικού) μέσου τέλεσής της, οποιοδήποτε ολλανδικό δικαστήριο έχει κατά τόπον αρμοδιότητα κατ’ εφαρμογήν του άρθρου 7, σημείο 2, του κανονισμού 1215/2012 (38).
65.      Με τις προτάσεις του στην υπόθεση C‑170/12 (39), ο γενικός εισαγγελέας N. Jääskinen ερμήνευσε την εν λόγω διάταξη υπό την έννοια ότι απονέμει κατά τόπον αρμοδιότητα σε καθένα από τα δικαστήρια κράτους μέλους (στο κοινό του οποίου απευθύνεται η δραστηριότητα). Με τις εν λόγω προτάσεις του, ο γενικός εισαγγελέας πρότεινε, προκειμένου να προσδιοριστεί το δικαστήριο που έχει διεθνή δικαιοδοσία βάσει του τόπου επέλευσης του ζημιογόνου αποτελέσματος, να ληφθεί υπόψη το γεγονός ότι η δραστηριότητα ορισμένου ιστοτόπου απευθύνεται σε συγκεκριμένο κράτος μέλος. Το Δικαστήριο δεν δέχθηκε το εν λόγω κριτήριο προσδιορισμού του τόπου.
66.      Κατά τη γνώμη μου, ερμηνεία του άρθρου 7, σημείο 2, του κανονισμού 1215/2012 η οποία, από την άποψη της διεθνούς δικαιοδοσίας και της κατά τόπον αρμοδιότητας, έχει ως αποτέλεσμα να θεωρούνται αδιακρίτως αρμόδια όλα τα δικαστήρια κράτους μέλους, είναι μάλλον παράλογη. Η εν λόγω διάταξη σκοπεί τον προσδιορισμό ως αρμόδιου ενός δικαστηρίου, συγκεκριμένου, βάσει του ιδιαίτερου γεωγραφικού συνδέσμου του με τα κρίσιμα για τη διαφορά πραγματικά περιστατικά (40).
67.      Η ύπαρξη πλειόνων αρμόδιων δικαστηρίων (ή καλύτερα: πλειόνων ταυτόχρονων διαδικασιών ενώπιον περισσότερων δικαστηρίων, ικανών να καταλήξουν σε αποφάσεις δυνητικώς ανακόλουθες μεταξύ τους) είναι μια λύση που, γενικά, πρέπει να αποφεύγεται κατά την ερμηνεία του κανονισμού 1215/2012: τούτο ισχύει και ως προς το άρθρο 7, σημείο 2 (41).
68.      Για τον λόγο αυτόν, όσες φορές έχει κληθεί να αποφανθεί επί υποθέσεων με περίπλοκα πραγματικά περιστατικά, το Δικαστήριο έχει, κατά κανόνα, επιλέξει ένα δικαστήριο, συγκεκριμένο, ως κρίσιμο για τον καθορισμό της διεθνούς δικαιοδοσίας. Κατ’ αυτόν τον τρόπο, «αποτρέπει τον πολλαπλασιασμό των εχόντων διεθνή δικαιοδοσία δικαστηρίων. Τούτο είναι σύμφωνο με τον ειδικό χαρακτήρα της βάσεως διεθνούς δικαιοδοσίας […] και με την ανάγκη περιοριστικής ερμηνείας, καθιστώντας εκ παραλλήλου δυνατό μεγαλύτερο βαθμό προβλεψιμότητας» (42).
69.      Όσον αφορά τον τόπο επέλευσης της ζημίας, το Δικαστήριο έχει δεχθεί την ύπαρξη πλειόνων αρμόδιων δικαστηρίων, περιορίζοντας παράλληλα την αρμοδιότητα καθενός εξ αυτών στην εξέταση της ζημίας που προκλήθηκε στο έδαφος του κράτους μέλους στο οποίο υπάγεται το οικείο δικαστήριο (43).
70.      Ο προσδιορισμός ενός και μόνου δικαστηρίου ως αρμόδιου επί της ίδιας βάσης (τόπος επέλευσης της ζημίας) είναι η προσέγγιση που ακολουθήθηκε και στην περίπτωση αγωγής λόγω της καταβολής επιπλέον δαπανών κατά την αγορά πλειόνων αγαθών που επηρεάζονται από αθέμιτες συμφωνίες: όταν τα εν λόγω αγαθά δεν αγοράστηκαν στην περιφέρεια δικαιοδοσίας ενός και μόνου δικαστηρίου του κράτους μέλους όπου βρίσκεται η αγορά που θίγεται (ή μία από τις αγορές που θίγονται), αρμόδια είναι τα δικαστήρια της κατοικίας του αγοραστή (44).
71.      Ωστόσο, η ως άνω επιχειρηματολογία δεν είναι εύκολο να υποστηριχθεί υπό περιστάσεις όπως αυτές της υπό κρίση υπόθεσης, στο πλαίσιο της οποίας η πώληση δεν πραγματοποιείται, κατά κυριολεξία, στον υλικό χώρο, αλλά σε ψηφιακό περιβάλλον. Επομένως, καθίσταται εκ νέου αναγκαία η προσφυγή στον κατά πλάσμα προσδιορισμό του τόπου προκειμένου η εν λόγω πώληση να τοποθετηθεί σε έναν και μόνο τόπο και να επιλεγεί, μεταξύ των ενδεχομένων τόπων, εκείνος ο οποίος μπορεί να λειτουργήσει ως μοναδικός πλασματικός τόπος της δραστηριότητας του εναγομένου στο κράτος μέλος στο οποίο αυτός καταχράστηκε τη δεσπόζουσα θέση του.
72.      Υπό το πρίσμα αυτό, θα μπορούσε να γίνει δεκτό ότι, στην περίπτωση χρήστη ο οποίος, βάσει του Apple ID του, ανακατευθύνεται στο App Store NL, όλες οι πωλήσεις μέσω του εν λόγω App Store πραγματοποιούνται στην κατοικία ή την έδρα του οικείου χρήστη στις Κάτω Χώρες, χωρίς να λαμβάνεται υπόψη η πραγματική του γεωγραφική τοποθεσία στην εν λόγω χώρα κατά το χρονικό σημείο κάθε πώλησης.
73.      Επομένως, ένας χρήστης (ή περισσότεροι χρήστες που έχουν την κατοικία τους στην ίδια εδαφική περιφέρεια δικαιοδοσίας) θα μπορούσε να ασκήσει αγωγή, βάσει του τόπου όπου συνέβη το γενεσιουργό της ζημίας γεγονός, ενώπιον των δικαστηρίων του τόπου κατοικίας του στην αγορά που επηρεάζεται από την αντίθετη προς τους κανόνες του ανταγωνισμού πρακτική της Apple, όσον αφορά τις αγορές που πραγματοποιήθηκαν μέσω του App Store που αντιστοιχεί στην εν λόγω αγορά.
74.      Η ως άνω προσέγγιση συνεπάγεται την αποδοχή ενός forum actoris το οποίο, κατά τη γνώμη μου, δικαιολογείται υπό το πρίσμα της εμπορικής στρατηγικής της Apple (45). Επομένως, δεν εστιάζει στην προστασία του ζημιωθέντος (46).
2.      Ο τόπος επέλευσης του ζημιογόνου αποτελέσματος
75.      Οι δυσχέρειες που μόλις εξέθεσα όσον αφορά τον προσδιορισμό του τόπου όπου συνέβη το γενεσιουργό της ζημίας γεγονός (νοουμένων, εν προκειμένω, ως τέτοιου των πωλήσεων των εφαρμογών προς τους χρήστες στο App Store NL) είναι πιο περιορισμένες όσον αφορά τον τόπο επέλευσης της ζημίας.
76.      Η (προβαλλόμενη) ζημία που υπέστη ο χρήστης συνίσταται στην επιπλέον δαπάνη που καταβάλλει για τη μεταφόρτωση εφαρμογών από το App Store. Η τιμή της εφαρμογής αυξάνεται, διότι οι προγραμματιστές της μετακυλίουν στον χρήστη την προμήθεια που τους επιβάλλει η Apple.
77.      Το αιτούν δικαστήριο ερωτά αν, για τον προσδιορισμό του δικαστηρίου που έχει διεθνή δικαιοδοσία βάσει του τόπου επέλευσης της ζημίας, «[όταν] δεν μπορεί να προσδιοριστεί ο τόπος όπου πραγματοποιήθηκαν οι αγορές», μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως συνδετικό στοιχείο η κατοικία του χρήστη.
78.      Στο πλαίσιο ερμηνείας του άρθρου 7, σημείο 2, του κανονισμού 1215/2012, το Δικαστήριο προέβη στις ακόλουθες διαπιστώσεις:
–        Ζημία η οποία συνίσταται «κατ’ ουσίαν στις επιπλέον δαπάνες που καταβλήθηκαν εξαιτίας του τεχνηέντως υψηλού τιμήματος» μπορεί να χαρακτηριστεί ως «άμεση ζημία δυνάμενη να θεμελιώσει, καταρχήν, τη διεθνή δικαιοδοσία των δικαστηρίων του κράτους μέλους εντός του οποίου επήλθε» (47).
–        «Σε περίπτωση […] κατά την οποία η αγορά που θίγεται από την αντίθετη προς τους κανόνες του ανταγωνισμού συμπεριφορά ευρίσκεται εντός του κράτους μέλους στο έδαφος του οποίου υποστηρίζεται ότι επήλθε η προβαλλόμενη ζημία, πρέπει να γίνει δεκτό ότι ο τόπος επελεύσεως της ζημίας, όσον αφορά την εφαρμογή του άρθρου [7, σημείο 2, του κανονισμού 1215/2012], ευρίσκεται σε αυτό το κράτος μέλος» (48).
79.      Επομένως, η διεθνής δικαιοδοσία στηρίζεται στη σύμπτωση, στο ίδιο κράτος μέλος, δύο στοιχείων: της αγοράς που θίγεται και του τόπου στον οποίο ο συγκεκριμένος ζημιωθείς υφίσταται τη ζημία. Στην υπό κρίση υπόθεση, η αγορά που θίγεται (μία εξ αυτών) είναι οι Κάτω Χώρες.
80.      Στην περίπτωση που η παράνομη συμπεριφορά (η προβαλλόμενη καταχρηστική εκμετάλλευση της δεσπόζουσας θέσης) έχει ως αποτέλεσμα τη μεταβίβαση περιουσιακών στοιχείων
από τον ζημιωθέντα προς τον δράστη της παράνομης συμπεριφοράς, μέσω της καταβολής επιπλέον δαπανών, εντός του πλαισίου του υλικού χώρου (σε αντιδιαστολή προς τον ψηφιακό), το Δικαστήριο έχει δεχθεί ως τόπο επέλευσης της ζημίας είτε τον τόπο απόκτησης του αγαθού ως προς το οποίο καταβλήθηκαν οι επιπλέον δαπάνες (49) είτε τον τόπο κατοικίας του ζημιωθέντος (50). Περαιτέρω, το Δικαστήριο έχει προσδιορίσει ως τόπο απόκτησης των ενσώματων αγαθών τον τόπο παράδοσης των αγαθών αυτών (51).
81.      Με βάση τις ως άνω κατευθύνσεις, αντιλαμβάνομαι ότι, για τον προσδιορισμό του τόπου επέλευσης της ζημίας στην υπό κρίση διαφορά, μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως συνδετικό στοιχείο η έδρα ή η κατοικία του ζημιωθέντος στις Κάτω Χώρες, στις οποίες ευρίσκεται και η αγορά που θίγεται από την κατάχρηση δεσπόζουσας θέσης.
82.      Πράγματι, όταν η ζημία συνίσταται σε επιπλέον δαπάνες και ο χρήστης αποκτά το προϊόν (η αξία του οποίου είναι μικρότερη από το καταβληθέν τίμημα) σε ψηφιακό περιβάλλον, δεδομένου ότι πρόκειται για ψηφιακή εφαρμογή χωρίς υλική υπόσταση, φρονώ ότι δεν είναι λυσιτελής η τυχόν προσπάθεια προσδιορισμού του αρμόδιου δικαστηρίου βάσει της παράδοσης του εν λόγω προϊόντος (52).
83.      Αντιθέτως, το συνδετικό στοιχείο που βασίζεται στην κατοικία του χρήστη είναι κατά μείζονα λόγο καταλληλότερο όταν, όπως εν προκειμένω, ο εναγόμενος (η Apple) οργανώνει την εμπορική του δραστηριότητα κατακερματίζοντας ανά χώρα τη θιγόμενη αγορά και συνδέει τους τελικούς χρήστες με την εν λόγω αγορά.
84.      Τέλος, πρέπει να ληφθεί υπόψη ότι, όπως επισήμανε το αιτούν δικαστήριο με την παρεμπίπτουσα απόφαση της 16ης Αυγούστου 2023 (53), η Apple Ιρλανδίας περιλαμβάνει στις συμβάσεις που συνάπτει με τους χρήστες για τη χρήση του App Store ρήτρα παρέκτασης διεθνούς δικαιοδοσίας. Εάν ο χρήστης διαμένει σε κράτος μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης, εφαρμοστέο δίκαιο και αρμόδιο δικαστήριο είναι εκείνο της χώρας στην οποία ο χρήστης έχει τη συνήθη διαμονή του. Η Apple τελεί, επομένως, σε γνώση του ως άνω στοιχείου και δύσκολα θα μπορούσε να προβάλει τον απρόβλεπτο χαρακτήρα της προβολής στις Κάτω Χώρες αξιώσεων οι οποίες, ακόμη και αν δεν καλύπτονται από τη ρήτρα παρέκτασης της δικαιοδοσίας (η οποία εφαρμόζεται ως προς τη συμβατική της ευθύνη), απορρέουν άμεσα από αγορές που πραγματοποιούνται μέσω του App Store NL.
85.      Επομένως, δεν βλέπω γιατί η ζημία που απορρέει από την υπέρμετρη μεταβίβαση περιουσιακών στοιχείων, η οποία είναι σύμφυτη με την καταβολή επιπλέον δαπανών, δεν θα πρέπει να εντοπίζεται, εντός της θιγόμενης αγοράς, στον τόπο κατοικίας του ζημιωθέντος, ο οποίος, κατά κανόνα, έχει συγκεντρωμένη την περιουσία του στον εν λόγω τόπο.
86.      Αν γίνει δεκτή η ως άνω προσέγγιση, παρέλκει η προσφυγή σε άλλο συνδετικό στοιχείο, όπως για παράδειγμα το γεγονός ότι ο τραπεζικός λογαριασμός του χρήστη από τον οποίο πραγματοποιείται η καταβολή εντοπίζεται στην ίδια περιφέρεια δικαιοδοσίας. Υπό τις προεκτεθείσες περιστάσεις, φρονώ ότι η προτεινόμενη προσέγγιση ανταποκρίνεται στους σκοπούς της εγγύτητας και της προβλεψιμότητας του κανόνα διεθνούς δικαιοδοσίας.
Γ.      Επί του σκέλους βʹ του πρώτου και του δεύτερου προδικαστικού ερωτήματος
1.      Δεν ασκεί επιρροή ο αντιπροσωπευτικός χαρακτήρας της αγωγής
87.      Τίποτα δεν εμποδίζει την άσκηση αντιπροσωπευτικών αγωγών σε περιπτώσεις με διασυνοριακά στοιχεία, όπως αυτές της υπό κρίση διαφοράς.
88.      Μέχρι σήμερα το Δικαστήριο δεν έχει εξετάσει την επιρροή που τυχόν ασκούν τέτοιου είδους αγωγές σε περιπτώσεις όπως οι προαναφερθείσες (54).
89.      Όπως επισήμανα ανωτέρω, το άρθρο 7, σημείο 2, του κανονισμού 1215/2012 θεσπίζει ειδικό κανόνα για τον καθορισμό της διεθνούς δικαιοδοσίας όσον αφορά αγωγές επί εξωσυμβατικών ενοχών που βασίζονται στην ευθύνη του οφειλέτη έναντι του δανειστή.
90.      Ο εν λόγω κανόνας δεν συνιστά προσωπικό προνόμιο που ευνοεί αποκλειστικά τον δανειστή: μπορεί να χρησιμοποιηθεί από άλλα πρόσωπα, μεταξύ άλλων τους εκπροσώπους του δανειστή ή τους νόμιμους διαδόχους του (55). Μπορεί επίσης να χρησιμοποιηθεί από φορείς οι οποίοι προωθούν ειδικά αλλά κοινά συμφέροντα (56) ή κάποιο γενικό συμφέρον (57).
91.      Σκοπός του άρθρου 7, σημείο 2, του κανονισμού 1215/2012 είναι ο προσδιορισμός ως αρμόδιου (ήτοι, ως έχοντος διεθνή δικαιοδοσία και κατά τόπον αρμοδιότητα) δικαστηρίου το οποίο έχει ιδιαίτερο γεωγραφικό σύνδεσμο με τον τόπο όπου συνέβη το γενεσιουργό της ζημίας γεγονός ή τον τόπο επέλευσης της ζημίας.
92.      Κατά συνέπεια, αν η εκχώρηση της απαίτησης ή ο συλλογικός χαρακτήρας ορισμένης αγωγής δεν αποκλείουν την επίκληση του εν λόγω άρθρου, η κατ’ εφαρμογήν του άρθρου αυτού διεθνής δικαιοδοσία και κατά τόπον αρμοδιότητα εξακολουθεί, εν πάση περιπτώσει, να καθορίζεται με βάση τη δραστηριότητα που προκάλεσε τη ζημία ή τον τόπο επέλευσης της τελευταίας.
93.      Κατά τη γνώμη μου, η διαπίστωση αυτή ισχύει και για τις αγωγές που ασκούνται από φορέα στον οποίο η έννομη τάξη απονέμει ίδιο δικαίωμα, ήτοι δικαίωμα μη εξαρτώμενο από εντολή ή εκχώρηση, με σκοπό την αποζημίωση για ατομικές ζημίες. Τούτο μπορεί να υποστηριχθεί με βάση δύο επιχειρήματα:
–        Πρώτον, η ενεργητική νομιμοποίηση του φορέα που ασκεί την αντιπροσωπευτική αγωγή δεν μεταβάλλει, στην πραγματικότητα, το αντικείμενο της διαδικασίας. Στόχος της εν λόγω διαδικασίας είναι, σε τελική ανάλυση, κάθε πρόσωπο το οποίο θίγεται άμεσα να λάβει αποζημίωση ατομικά. Η συλλογική αγωγή θεμελιώνεται επί των επιμέρους ατομικών αξιώσεων: το δικαίωμα αποζημίωσης και το ύψος αυτής πρέπει να καθορίζονται στο τέλος χωριστά για καθέναν από τους ζημιωθέντες (υπό τον έλεγχο, κατά περίπτωση, του ίδιου δικαστηρίου που αναγνωρίζει την ύπαρξη του εν λόγω δικαιώματος).
–        Δεύτερον, όπως ο καθορισμός του «τόπου του ζημιογόνου γεγονότος» δεν μπορεί να εξαρτάται από το εφαρμοστέο επί της ουσίας της αστικής ευθύνης δίκαιο (58), αντίστοιχα δεν μπορεί να εξαρτάται ούτε από τη διάρθρωση της ένδικης διαδικασίας, η οποία διαφοροποιείται ανάλογα με το κράτος μέλος.
94.      Η δικαιοδοσία που αναγνωρίζεται στα δικαστήρια του τόπου όπου συνέβη το γενεσιουργό της ζημίας γεγονός προκύπτει βάσει της παράνομης πράξης, η οποία παραμένει ίδια ανεξάρτητα από το ποιος είναι κατά περίπτωση ο δανειστής ή ποιος ενεργεί υπό την ιδιότητα του ενάγοντος. Η αξίωση αποζημίωσης δεν χάνει τον σύνδεσμό της με τον τόπο όπου συνέβη το ζημιογόνο γεγονός λόγω τυχόν μεταβίβασης της απαίτησης ή επειδή τρίτος αναλαμβάνει την προβολή της εν λόγω αξίωσης βάσει των διατάξεων του νόμου. Το γενεσιουργό της ζημίας γεγονός παραμένει επίσης ίδιο, το δε αποδεικτικό υλικό εξακολουθεί να βρίσκεται εκεί όπου βρίσκονταν ανέκαθεν.
95.      Η τήρηση του παράγοντα της «προβλεψιμότητας» δεν επιτρέπει τον προσδιορισμό διαφορετικού δικαστηρίου ως έχοντος διεθνή δικαιοδοσία, για το ίδιο γενεσιουργό της ζημίας γεγονός, αναλόγως του αν το πρόσωπο που ενεργεί ως ενάγων είναι ο φορέας των σχετικών συμφερόντων, ο διάδοχός του ή εκπρόσωπος (του εν λόγω φορέα ή των εν λόγω συμφερόντων).
96.      Επομένως, φορέας ο οποίος ασκεί αντιπροσωπευτικές αγωγές μπορεί να προβάλει την αξίωσή του ενώπιον ενός και μόνου δικαστηρίου (σύμφωνα με το άρθρο 7, σημείο 2, του κανονισμού 1215/2012) μόνον εφόσον το ζημιογόνο γεγονός: α) είτε είναι ένα και μόνον και συνέβη ή ενδέχεται να συμβεί εντός της εδαφικής περιφέρειας δικαιοδοσίας του εν λόγω δικαστηρίου β) είτε όλα τα σχετικά γεγονότα (ήτοι, κάθε γεγονός που επηρεάζει τους πραγματικούς φορείς του εκπροσωπούμενου συμφέροντος) συνέβησαν στην ως άνω περιφέρεια.
97.      Αναγνωρίζω ότι, εντός ορισμένου κράτους μέλους, η ως άνω απαίτηση μειώνει τη χρησιμότητα του μηχανισμού των αντιπροσωπευτικών αγωγών, όταν ο εθνικός νομοθέτης έχει επιλέξει να μην ορίσει ένα και μόνον δικαστήριο ως αποκλειστικά αρμόδιο για την εκδίκαση τέτοιων αγωγών όσον αφορά το σύνολο της εθνικής επικράτειας (59).
98.      Πράγματι, περιοριζόμενος από τα όρια της κατά τόπον αρμοδιότητας κάθε εθνικού δικαστηρίου, ο νομιμοποιούμενος φορέας οφείλει να οριοθετήσει το αντικειμενικό και υποκειμενικό εύρος του αντικειμένου της αντιπροσωπευτικής αγωγής, προσδιορίζοντας τον τόπο του «ζημιογόνου γεγονότος», κατά την έννοια του άρθρου 7, σημείο 2, του κανονισμού 1215/2012, εντός της περιφέρειας δικαιοδοσίας καθενός από τα δικαστήρια αυτά (60). Τυχόν ευρύτερη προάσπιση των διακυβευόμενων συμφερόντων, η οποία θα καταλάμβανε γεγονότα που συνέβησαν και ζημίες που επήλθαν σε άλλες εδαφικές περιφέρειες δικαιοδοσίας του ίδιου κράτους μέλους, θα απαιτούσε πολλαπλασιασμό των διαδικασιών, σε αντιστοιχία με τις εν λόγω γεωγραφικές περιφέρειες δικαιοδοσίας.
99.      Θα μπορούσε να αντιταχθεί ότι η ως άνω προσέγγιση δεν ανταποκρίνεται στη λογική των αντιπροσωπευτικών αγωγών, για τις οποίες δεν λαμβάνεται υπόψη η εγγύτητα μεταξύ της διαφοράς και του επιληφθέντος δικαστηρίου, αλλά η ομοιότητα των συμφερόντων των οποίων η προάσπιση επιδιώκεται. Ωστόσο, μολονότι δεν φαίνεται ικανοποιητική, η προσέγγιση αυτή είναι ακριβώς εκείνη που απορρέει από την εφαρμογή του άρθρου 7, σημείο 2, του κανονισμού 1215/2012 σε κατάσταση υπαγόμενη σε κανόνες οι οποίοι δεν έχουν τροποποιηθεί ώστε να προσαρμοστούν στη νέα πραγματικότητα (αντιπροσωπευτικές αγωγές).
100. Σύμφωνα με τους ισχύοντες κανόνες (61), ο νομιμοποιούμενος φορέας που επιθυμεί να ασκήσει ενιαία αντιπροσωπευτική αγωγή αποζημίωσης για παραβάσεις που τελέστηκαν σε διαφορετικούς τόπους στις Κάτω Χώρες, οι συνέπειες των οποίων επήλθαν σε περισσότερες περιφέρειες δικαιοδοσίας της εν λόγω χώρας, και ασκεί αγωγή κατά εναγομένου που έχει την κατοικία του σε άλλο κράτος μέλος, θα πρέπει να ασκήσει την αγωγή του στο δεύτερο αυτό κράτος (62).
101. Τα εγγενή προβλήματα των αντιπροσωπευτικών αγωγών σε διασυνοριακά πλαίσια ήταν γνωστά κατά τον χρόνο (2012) αναδιατύπωσης του κανονισμού 1215/2012. Λαμβανομένων υπόψη των αποκλίσεων μεταξύ των τότε υφισταμένων εθνικών συστημάτων, αποφασίστηκε τελικά να μην περιληφθούν ειδικοί κανόνες στον εν λόγω κανονισμό, εν αναμονή νομοθετικών εξελίξεων στον οικείο τομέα (63).
102. Οι εξελίξεις αυτές έχουν ήδη λάβει χώρα, χωρίς ωστόσο να έχουν οδηγήσει σε αλλαγές όσον αφορά τους κανόνες απονομής διεθνούς δικαιοδοσίας (64). Όπως επισημαίνω κατωτέρω, η οδηγία 2020/1828 (η έκδοση της οποίας θα μπορούσε να έχει αποτελέσει ιδανική ευκαιρία προς αυτή την κατεύθυνση) δεν επέφερε τροποποίηση του κανονισμού 1215/2012.
103. Εν κατακλείδι, φρονώ ότι στο σκέλος βʹ του πρώτου και του δεύτερου προδικαστικού ερωτήματος πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι, στο παρόν στάδιο εξελίξεως του δικαίου της Ένωσης, η ερμηνεία του άρθρου 7, σημείο 2, του κανονισμού 1215/2012 δεν διαφοροποιείται αναλόγως του αν η αγωγή έχει ασκηθεί από φορέα ο οποίος νομιμοποιείται, δυνάμει της εθνικής νομοθεσίας, να ασκεί, ιδίω ονόματι, αντιπροσωπευτικές αγωγές για την προάσπιση των συμφερόντων πλειόνων χρηστών.
2.      Η οδηγία 2020/1828
104. Η οδηγία 2020/1828 δεν έχει εφαρμογή εν προκειμένω (65) ούτε ratione temporis (αφορά μόνο τις αγωγές που ασκήθηκαν από τις 25 Ιουνίου 2023 και εξής) ούτε ratione materiae (το πεδίο εφαρμογής της δεν καλύπτει, κατ’ αρχήν, τις αντιπροσωπευτικές αγωγές που βασίζονται σε παράβαση των κανόνων διεθνούς δικαιοδοσίας).
105. Χωρίς να παραγνωρίζω τη σημασία του σκοπού ενίσχυσης της πρακτικής αποτελεσματικότητας της εν λόγω οδηγίας (66), δεν είμαι πεπεισμένος ότι ο σκοπός αυτός δικαιολογεί ερμηνεία η οποία στρεβλώνει τον ειδικό κανόνα διεθνούς δικαιοδοσίας στον βαθμό που περιγράφεται ανωτέρω.
106. Υπενθυμίζω, συναφώς, ότι η «διασφάλισ[η] συνέπειας μεταξύ των διαφορετικών νομικών πράξεων της Ένωσης δεν μπορεί να έχει ως αποτέλεσμα ερμηνεία των διατάξεων ενός κανονισμού που αφορά τους κανόνες διεθνούς δικαιοδοσίας μη συνάδουσα προς το σύστημα και τους σκοπούς αυτού» (67).
107. Η οδηγία 2020/1828 δεν επέφερε τροποποιήσεις στον κανονισμό 1215/2012. Αντιθέτως, κατά το άρθρο 2, παράγραφος 3, της εν λόγω οδηγίας, η τελευταία «ισχύει με την επιφύλαξη των κανόνων της Ένωσης περί ιδιωτικού διεθνούς δικαίου, ιδίως των κανόνων περί δικαιοδοσίας και περί αναγνώρισης και εκτέλεσης αποφάσεων σε αστικές και εμπορικές υποθέσεις […]» (68).
108. Στο ίδιο πνεύμα, η αιτιολογική σκέψη 21 της οδηγίας 2020/1828 διευκρινίζει ότι «[τ]α υφιστάμενα μέσα του ενωσιακού δικαίου θα πρέπει να εφαρμόζονται στον διαδικαστικό μηχανισμό για τις αντιπροσωπευτικές αγωγές που απαιτείται από την παρούσα οδηγία».
109. Επομένως, ο νομοθέτης της Ένωσης θέλησε να υπαγάγει τις αντιπροσωπευτικές αγωγές στους ισχύοντες κανόνες διεθνούς δικαιοδοσίας. Κατά κυριολεξία, δεν υφίσταται ρυθμιστικό κενό το οποίο επιτρέπεται να καλύπτει ο ερμηνευτής, αλλά ηθελημένη εξαίρεση την οποία ο νομοθέτης θέλησε να διατηρήσει.
110. Τα κράτη μέλη είναι αρμόδια για την ορθή μεταφορά της οδηγίας 2020/1828 στην εσωτερική τους έννομη τάξη. Στο πλαίσιο αυτό, οφείλουν να έχουν λάβει ή να λάβουν υπόψη ότι η εν λόγω οδηγία παραπέμπει, ακριβώς ως έχουν, στους κανόνες διεθνούς δικαιοδοσίας του κανονισμού 1215/2012.
111. Αντιλαμβανόμενα τις συνέπειες του άρθρου 7, σημείο 2, του κανονισμού 1215/2012 σε περιπτώσεις όπως η υπό κρίση υπόθεση, ορισμένα κράτη μέλη, όπως έχω ήδη επισημάνει, επέλεξαν να ορίσουν μία και μόνη εδαφική περιφέρεια δικαιοδοσίας (και ένα και μόνον αρμόδιο δικαστήριο) για τέτοιου είδους αγωγές (69).
112. Άλλα κράτη μέλη, όπως οι Κάτω Χώρες, φαίνεται ότι επέλεξαν να εισαγάγουν τροποποιήσεις εκ των υστέρων, οι οποίες πάντως αφορούσαν μόνο την άσκηση περισσοτέρων συναφών αγωγών. Θα εξετάσω κατωτέρω την εν λόγω δυνατότητα, για την οποία γίνεται λόγος στο σκέλος γʹ του πρώτου και του δεύτερου προδικαστικού ερωτήματος.
3.      Επικουρικώς: ασκεί επιρροή ο αντιπροσωπευτικός χαρακτήρας της αγωγής
113. Ορισμένοι μετέχοντες στη διαδικασία και παρεμβαίνοντες προτείνουν εναλλακτικούς τρόπους ερμηνείας του άρθρου 7, σημείο 2, του κανονισμού 1215/2012, προκειμένου να διευκολύνεται στην πράξη η άσκηση αντιπροσωπευτικών αγωγών (70). Εν συνόψει, με τις εν λόγω προτάσεις:
–        Προτείνεται να λαμβάνεται υπόψη η έδρα του φορέα που ασκεί την αγωγή (71).
–        Προκρίνεται ως αρμόδιο δικαστήριο εκείνο του τόπου στον οποίο θα μπορούσαν να ασκήσουν αγωγή ένας ή περισσότεροι εκ των θιγομένων (72).
–        Υποστηρίζεται ότι όλα τα ολλανδικά δικαστήρια είναι εξίσου αρμόδια για την εκδίκαση αντιπροσωπευτικών αγωγών (73).
–        Περιορίζεται το πεδίο εφαρμογής του άρθρου 7, σημείο 2, του κανονισμού 1215/2012 στον καθορισμό της διεθνούς δικαιοδοσίας, παραπέμποντας στο εσωτερικό δίκαιο για τον καθορισμό του κατά τόπον αρμόδιου δικαστηρίου (74).
114. Φρονώ ότι, σε μεγαλύτερο ή μικρότερο βαθμό, οι ως άνω προτάσεις δεν συνάδουν με τις αρχές οι οποίες διαπνέουν το άρθρο 7, σημείο 2, του κανονισμού 1215/2012 και επί των οποίων στηρίζεται η πάγια ερμηνεία του (75).
115. Θα αναλύσω τις εν λόγω προτάσεις χωριστά, εντάσσοντας στην πρώτη ομάδα τις προτάσεις της Ολλανδικής Κυβερνήσεως, του Stichting App Stores Claims και της Επιτροπής. Στο πλαίσιο της δεύτερης ομάδας, θα εξετάσω τις προτάσεις του Stichting Right to Consumer Justice.
α)      Ο τόπος της έδρας του φορέα που νομιμοποιείται να ασκήσει αντιπροσωπευτικές αγωγές και ο τόπος στον οποίο θα μπορούσαν να ασκήσουν αγωγή ένας ή περισσότεροι ζημιωθέντες
116. Η προσέγγιση της λήψης υπόψη του τόπου της έδρας του νομιμοποιούμενου (για την άσκηση αντιπροσωπευτικής αγωγής) φορέα διαχωρίζει τα κριτήρια απονομής της διεθνούς δικαιοδοσίας και της κατά τόπον αρμοδιότητας: ο ως άνω τόπος της έδρας δεν αποτελεί βάση για την απονομή διεθνούς δικαιοδοσίας δυνάμει του άρθρου 7, σημείο 2, του κανονισμού 1215/2012. Η αποδοχή μιας τέτοιας ερμηνείας θα προσέδιδε στην εν λόγω διάταξη τη λειτουργία κατανομής των υποθέσεων μεταξύ των δικαστηρίων του ίδιου βαθμού δικαιοδοσίας, λειτουργία η οποία είναι ανεξάρτητη και διακριτή σε σχέση με τη λειτουργία απονομής διεθνούς δικαιοδοσίας.
117. Μια τέτοια πρόταση:
–        Καθιερώνει ένα forum actoris το οποίο στερείται συνδέσμου με τα πραγματικά περιστατικά της διαφοράς και το οποίο, επιπλέον, ο ενάγων φορέας θα μπορεί να καθορίζει στρατηγικά ως προς κάθε επιμέρους αγωγή. Ο κίνδυνος αυτός αυξάνεται σε περίπτωση που ο φορέας έχει συσταθεί, όπως ενίοτε συμβαίνει, για τον ειδικό σκοπό της άσκησης αντιπροσωπευτικής αγωγής.
–        Καθιστά αρμόδιο δικαστήριο το οποίο ο εναγόμενος δεν θα μπορούσε να προβλέψει πριν ανακύψει η ένδικη διαφορά (76) (δεδομένου ότι ο ενάγων φορέας, αυτός καθαυτός, ουδεμία ζημία υπέστη) και του οποίου η εγγύτητα προς τον εναγόμενο (77) ουδόλως διασφαλίζεται.
118. Όσον αφορά την πρόταση της Επιτροπής (78), συνίσταται στο ότι ο φορέας που ασκεί την αντιπροσωπευτική αγωγή «θα μπορούσε να επιλέξει το δικαστήριο», αρκεί το δικαστήριο αυτό να είναι κατά τόπον αρμόδιο για τουλάχιστον ένα πρόσωπο ή για ορισμένα εκ των προσώπων που απαρτίζουν την ομάδα της οποίας τα συμφέροντα εκπροσωπεί ο εν λόγω φορέας.
119. Διατυπωθείσα υπό τους ως άνω όρους, η πρόταση της Επιτροπής διαχωρίζει, στο άρθρο 7, σημείο 2, του κανονισμού 1215/2012, την απονομή της διεθνούς δικαιοδοσίας από εκείνη της κατά τόπον αρμοδιότητας. Καθιερώνει ένα forum actoris το οποίο καθορίζεται κατά βούληση από τον ενάγοντα φορέα, χωρίς άλλον περιορισμό πέραν του να πρόκειται για τον τόπο στον οποίο τουλάχιστον ένας ζημιωθείς ή μια ομάδα ζημιωθέντων θα μπορούσε να ασκήσει ατομικά αγωγή βάσει του τόπου επέλευσης της ζημίας.
120. Όσον αφορά τα ομοιογενή στοιχεία της αντιπροσωπευτικής αγωγής, η εγγύτητα μεταξύ του δικαστηρίου που είναι αρμόδιο και των αποδεικτικών στοιχείων
δεν είναι μεγαλύτερη ή μικρότερη από εκείνη που θα υπήρχε στην περίπτωση οποιουδήποτε άλλου δικαστηρίου. Όσον αφορά τα στοιχεία ως προς τα οποία πρέπει να υπάρξει διαφοροποίηση, εγγύτητα υπάρχει σίγουρα μόνον έναντι του προσώπου που ζημιώθηκε από το συγκεκριμένο «ζημιογόνο γεγονός», το οποίο λειτουργεί ως βάση της κατά τόπον αρμοδιότητας. Τα παραπάνω ισχύουν και όσον αφορά την προβλεψιμότητα από τον εναγόμενο (79).
121. Καθεμία από τις δύο αυτές προτάσεις προϋποθέτει, εν τέλει, ριζική μεταβολή του κανόνα ειδικής δικαιοδοσίας και, ως εκ τούτου, διαταράσσει την ισορροπία των συμφερόντων την οποία ο νομοθέτης της Ένωσης καθιέρωσε με τον κανονισμό 1215/2012: κάτι τέτοιο δεν είναι, κατά τη γνώμη μου, θεμιτό για τον ερμηνευτή (80).
122. Αμφότερες οι ως άνω προτάσεις, μολονότι εκ πρώτης όψεως δεν αποκλείουν τον καθορισμό ως αρμόδιου δικαστηρίου που χαρακτηρίζεται από τον σύνδεσμό του με την ένδικη διαφορά (81), εισάγουν, στην πραγματικότητα, νέα κριτήρια για τον καθορισμό της κατά τόπον αρμοδιότητας.
123. Τα εν λόγω (νέα) κριτήρια διαπνέονται από τον σκοπό της ορθής απονομής της δικαιοσύνης, νοουμένης όχι ως ευκολίας συλλογής, αξιολόγησης ή διεξαγωγής των αποδείξεων, αλλά ως αποτελεσματικής δικονομικής διαχείρισης κοινών συμφερόντων. Ωστόσο, το άρθρο 7, σημείο 2, του κανονισμού 1215/2012, αυτό καθεαυτό, δεν επιδιώκει τον τελευταίο ως άνω σκοπό (82).
β)      Κατά τόπον αρμοδιότητα οποιουδήποτε ολλανδικού δικαστηρίου ή παραπομπή στο εθνικό δίκαιο
124. Το Stichting Right to Consumer Justice υποστηρίζει ότι, υπό τις περιστάσεις της υπόθεσης, όλα τα ολλανδικά δικαστήρια είναι εξίσου αρμόδια για την εκδίκαση της αντιπροσωπευτικής αγωγής. Επικουρικώς, προτείνει τον περιορισμό του ρόλου του άρθρου 7, σημείο 2, του κανονισμού 1215/2012 στον καθορισμό του έχοντος διεθνή δικαιοδοσία δικαστηρίου.
125. Έχω ήδη απορρίψει, ως παράλογη, ερμηνεία του κανόνα υπό την έννοια ότι απονέμει αδιακρίτως διεθνή δικαιοδοσία και κατά τόπον αρμοδιότητα σε όλα τα δικαστήρια ορισμένου κράτους μέλους (83).
126. Μεγαλύτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η πρόταση ανάθεσης στα κράτη μέλη της απόφασης σχετικά με τον τρόπο απονομής της κατά τόπον αρμοδιότητας. Αν η εν λόγω πρόταση γινόταν δεκτή, το άρθρο 7, σημείο 2, του κανονισμού 1215/2012 θα μπορούσε να εξακολουθήσει να χρησιμοποιείται (η πρόταση δεν περιορίζει τις επιλογές του ενάγοντος στη δωσιδικία της κατοικίας του εναγομένου) σε ένα πλαίσιο, όπως αυτό των αντιπροσωπευτικών αγωγών, το οποίο δεν προβλέπεται από τον κανονισμό 1215/2012, περαιτέρω αίρεται δε το εμπόδιο για την αξιοποίηση του εν λόγω δικονομικού μηχανισμού, η χρήση του οποίου προωθείται από τον νομοθέτη της Ένωσης.
127. Εντούτοις, η εν λόγω πρόταση προσκρούει στη συνήθη ερμηνεία του άρθρου, υπέρ της οποίας συνηγορούν ισχυρά επιχειρήματα (84). Ως εκ τούτου, πρόκειται για δυνατότητα η οποία μπορεί να εξεταστεί μόνον de lege ferenda (85).
Δ.      Επί του σκέλους γʹ του πρώτου και του δεύτερου προδικαστικού ερωτήματος
128. Το αιτούν δικαστήριο ζητεί να διευκρινιστεί αν «[η] εφαρμογή του εθνικού (δικονομικού) δικαίου που επιτρέπει την παραπομπή σε ένα και μόνον δικαστήριο [ορισμένου] κράτους μέλους» προσκρούει στο άρθρο 7, σημείο 2, του κανονισμού 1215/2012 σε δύο περιπτώσεις:
–        Όταν «όχι μόνον ένα αλλά περισσότερα εθνικά δικαστήρια είναι κατά τόπον αρμόδια» στο εν λόγω κράτος μέλος (σκέλος γʹ του πρώτου προδικαστικού ερωτήματος).
–        Όταν «είναι κατά τόπον αρμόδιο εθνικό δικαστήριο του οικείου κράτους μέλους το οποίο είναι αρμόδιο μόνον για τις αγωγές που αφορούν ορισμένους χρήστες σε αυτό το κράτος μέλος, ενώ για τις αγωγές που αφορούν άλλους χρήστες είναι κατά τόπον αρμόδια άλλα δικαστήρια του ίδιου κράτους μέλους» (σκέλος γʹ του δεύτερου προδικαστικού ερωτήματος).
129. Τα ερωτήματα αυτά ενδέχεται να είναι υποθετικά, δεδομένου ότι αμφότερες οι αγωγές κατά της Apple ασκήθηκαν ενώπιον του ίδιου δικαστηρίου (ήτοι, του αιτούντος δικαστηρίου) (86). Ωστόσο, δεν αποκλείω η απάντηση να είναι χρήσιμη στο αιτούν δικαστήριο προς επιβεβαίωση της αρμοδιότητάς του.
130. Το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι το άρθρο 7, σημείο 2, του κανονισμού 1215/2012 «δεν απαγορεύει σε κράτος μέλος να αποφασίσει να αναθέσει συγκεκριμένο είδος διαφορών σε ένα μόνο δικαστήριο, το οποίο καθίσταται, ως εκ τούτου, αποκλειστικώς αρμόδιο ανεξαρτήτως του τόπου επέλευσης της ζημίας εντός αυτού του κράτους μέλους» (87).
131. Η ως άνω προσέγγιση εξηγείται από το γεγονός ότι ο κανονισμός 1215/2012 δεν επιβάλλει την ίδρυση δικαστηρίων στους τόπους όπου συνέβη το ζημιογόνο γεγονός (88) και ότι ο καθορισμός της περιφέρειας των εθνικών δικαστηρίων ανήκει, κατ’ αρχήν, στην οργανωτική αρμοδιότητα των κρατών μελών (89).
132. Ειδικότερα, «η τεχνική πολυπλοκότητα των κανόνων που εφαρμόζονται στις αγωγές αποζημίωσης για παραβάσεις των διατάξεων του δικαίου του ανταγωνισμού μπορεί επίσης να συνηγορεί υπέρ της συγκέντρωσης αρμοδιοτήτων» (90).
133. Λαμβανομένων υπόψη των ως άνω διαπιστώσεων, δεν βλέπω γιατί να αποκλειστεί η δυνατότητα της ολλανδικής νομοθεσίας να προβλέπει εκ των προτέρων ότι ένα και μόνον δικαστήριο επιλαμβάνεται όλων των αντιπροσωπευτικών αγωγών για ζημίες που προκλήθηκαν από παραβάσεις του δικαίου του ανταγωνισμού.
134. Εντούτοις, από τη διάταξη περί παραπομπής προκύπτει ότι η ολλανδική νομοθεσία δεν περιέχει τέτοια ρύθμιση. Αυτό που φαίνεται να επιτρέπει το άρθρο 220 του Rv (91) είναι η εκ των υστέρων σώρευση ενώπιον του πρώτου επιληφθέντος δικαστηρίου, σύμφωνα με τους κανόνες του περί διεθνούς δικαιοδοσίας, διαδικασιών που εκκρεμούν ενώπιον διαφορετικών δικαστηρίων.
135. Στην περίπτωση αυτή, ο κανόνας της συνεκδίκασης δεν οδηγεί σε σώρευση των υποθέσεων ενώπιον ενός και μόνου αρμόδιου δικαστηρίου εντός του δικαστικού συστήματος ενός κράτους μέλους (το οποίο έχει, εξάλλου, εξειδίκευση βάσει αντικειμένου), αλλά ενώπιον του πρώτου επιληφθέντος δικαστηρίου μεταξύ περισσοτέρων.
136. Σκοπός του κανονισμού 1215/2012 δεν είναι η εναρμόνιση του δικονομικού δικαίου των κρατών μελών, αλλά η κατανομή της διεθνούς δικαιοδοσίας για την επίλυση αστικών και εμπορικών διαφορών (92). Εντούτοις, η εφαρμογή των εθνικών δικονομικών κανόνων δεν πρέπει να θίγει την πρακτική αποτελεσματικότητα του ως άνω κανονισμού (93).
137. Κατ’ αρχήν, εθνικός κανόνας ο οποίος προσαρμόζει το αποτέλεσμα της εφαρμογής του άρθρου 7, σημείο 2, του κανονισμού 1215/2012, μέσω της συνεκδίκασης, εκ των υστέρων, από ένα και μόνον δικαστήριο, των υποθέσεων που εκκρεμούν ενώπιον των δικαστηρίων που είναι αρμόδια δυνάμει της εν λόγω διάταξης, δεν σέβεται την πρακτική αποτελεσματικότητά της.
138. Μολονότι οι συνέπειες της προσαρμογής του κανόνα διεθνούς δικαιοδοσίας μπορεί να μετριαστούν από το γεγονός ότι τούτη λαμβάνει χώρα εντός της ίδιας εθνικής έννομης τάξης, γεγονός παραμένει ότι το δικαστήριο που επιλαμβάνεται της δεύτερης και κάθε επόμενης αγωγής δεν θα είναι πλέον αυτό που είναι αρμόδιο βάσει του ιδιαίτερου γεωγραφικού συνδέσμου του με καθεμία από αυτές.
139. Βέβαια, ο κανόνας της συνεκδίκασης μπορεί, υπό ορισμένες συνθήκες, να συμβάλλει στην ορθή απονομή της δικαιοσύνης, νοουμένης ως απονομής της δικαιοσύνης η οποία, μεταξύ άλλων: α) βελτιστοποιεί τη διαχείριση των διαδικασιών, β) εξοικονομεί χρόνο και συνολικά έξοδα και γ) μειώνει τον κίνδυνο έκδοσης ανακόλουθων ή αντιφατικών αποφάσεων (94). Οι σκοποί αυτοί δεν είναι άσχετοι προς τον κανονισμό 1215/2012 (95).
140. Δεν αποκλείω ότι οι παράγοντες αυτοί συντρέχουν όταν η παράλληλη εκδίκαση υπόθεσης προκύπτει από την άσκηση αντιπροσωπευτικών αγωγών: με άλλα λόγια, στις περιπτώσεις αυτές, κατά κανόνα, το γενικό συμφέρον μιας όσο το δυνατόν πιο ορθολογικής οργάνωσης των δικαστηρίων υπερισχύει του συμφέροντος των διαδίκων σε κάθε μεμονωμένη διαδικασία.
141. Ωστόσο, το γεγονός και μόνον ότι η παράλληλη εκδίκαση υπόθεσης αφορά αντιπροσωπευτικές αγωγές δεν αρκεί, αφ’ εαυτού, για να δικαιολογήσει τη συνεκδίκαση των οικείων υποθέσεων (96). Επομένως, σε κάθε συγκεκριμένη περίπτωση απαιτείται στάθμιση των προαναφερθέντων συμφερόντων, στην οποία πρέπει να προβεί το εθνικό δικαστήριο προκειμένου να εξακριβώσει, επαναλαμβάνω, ότι η συνεκδίκαση των υποθέσεων αποτελεί την καλύτερη προσέγγιση για την ορθή απονομή της δικαιοσύνης (97).
V.      Πρόταση
142. Λαμβανομένων υπόψη των προεκτεθέντων, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στο rechtbank Amsterdam (πρωτοδικείο του Άμστερνταμ, Κάτω Χώρες) ως εξής:
«Το άρθρο 7, σημείο 2, του κανονισμού (ΕΕ) 1215/2012 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 12ης Δεκεμβρίου 2012, για τη διεθνή δικαιοδοσία, την αναγνώριση και την εκτέλεση αποφάσεων σε αστικές και εμπορικές υποθέσεις,
έχει την έννοια ότι:
–        Αν, σε περίπτωση καταχρηστικής εκμεταλλεύσεως δεσπόζουσας θέσεως συνιστάμενης στην επιβολή προμήθειας επί της τιμής των εφαρμογών που διατίθενται προς πώληση σε διαδικτυακή πλατφόρμα η οποία απευθύνεται ειδικώς στο σύνολο κράτους μέλους, γίνει δεκτή ως γενεσιουργό της ζημίας γεγονός η πώληση τέτοιων εφαρμογών, ο τόπος όπου συνέβη το γεγονός αυτό μπορεί να βρίσκεται στην κατοικία του χρήστη που αγόρασε τις εφαρμογές, εντός του οικείου κράτους μέλους.
–        Ο τόπος επελεύσεως του ζημιογόνου αποτελέσματος μπορεί να είναι ο τόπος κατοικίας, εντός της θιγόμενης αγοράς, του χρήστη που υπέστη τις συνέπειες της καταχρηστικής εκμεταλλεύσεως της δεσπόζουσας θέσεως, καταβάλλοντας επιπλέον δαπάνες κατά την αγορά των εφαρμογών.
–        Στο παρόν στάδιο εξελίξεως του δικαίου της Ένωσης, η ερμηνεία του άρθρου 7, σημείο 2, του κανονισμού 1215/2012 δεν διαφοροποιείται αναλόγως του αν η αγωγή έχει ασκηθεί από φορέα ο οποίος νομιμοποιείται, δυνάμει της εθνικής νομοθεσίας, να ασκεί αντιπροσωπευτικές αγωγές, στις οποίες μπορεί να περιλαμβάνονται αξιώσεις αποζημιώσεως, για την προάσπιση, αλλά όχι εξ ονόματος, των συμφερόντων πλειόνων χρηστών.
–        Η απονομή διεθνούς δικαιοδοσίας και κατά τόπον αρμοδιότητας σε δικαστήριο κράτους μέλους, η οποία απορρέει από την εφαρμογή του άρθρου 7, σημείο 2, του κανονισμού 1215/2012, συνάδει με εθνικό κανόνα ο οποίος επιτρέπει σε δικαστήριο να διαπιστώσει την έλλειψη δικαιοδοσίας του υπέρ άλλου δικαστηρίου που έχει ήδη επιληφθεί ανάλογης αγωγής, όταν ο εν λόγω κανόνας εξυπηρετεί τον σκοπό της ορθής απονομής της δικαιοσύνης, πράγμα το οποίο στο αιτούν δικαστήριο εναπόκειται να εξακριβώσει».
1      Γλώσσα του πρωτοτύπου: η ισπανική.
2      Πρόκειται για τα ιδρύματα Stichting Right to Consumer Justice και Stichting App Stores Claims (στο εξής: ενάγοντα ιδρύματα).
3      Για να αναφερθώ από κοινού στην Apple Inc. και στην Apple Distribution International Ltd (στο εξής: Apple Ιρλανδίας) θα χρησιμοποιώ, απλώς, τον όρο «Apple».
4      Θα χρησιμοποιήσω αυτό το λεκτικό, καθώς πρόκειται για τη φράση που περιέχεται στην οδηγία (ΕΕ) 2020/1828 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 25ης Νοεμβρίου 2020, σχετικά με τις αντιπροσωπευτικές αγωγές για την προστασία των συλλογικών συμφερόντων των καταναλωτών και για την κατάργηση της οδηγίας 2009/22/ΕΚ (ΕΕ 2020, L 409, σ. 1). Όπως θα εξηγήσω κατωτέρω, η εν λόγω οδηγία δεν έχει εφαρμογή στη διαφορά της κύριας δίκης.
5      Nόμος περί διακανονισμού των συλλογικών ζημιών μέσω αντιπροσωπευτικής αγωγής (στο εξής: WAMCA).
6      Κανονισμός του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 12ης Δεκεμβρίου 2012, για τη διεθνή δικαιοδοσία, την αναγνώριση και την εκτέλεση αποφάσεων σε αστικές και εμπορικές υποθέσεις (ΕΕ 2012, L 351, σ. 1).
7      Στην πραγματικότητα, αυτό που αποκτά ο αγοραστής είναι άδειες χρήσεως των εφαρμογών.
8      Γενικώς, στις παρούσες προτάσεις θα αναφέρομαι στις εφαρμογές και τα ψηφιακά προϊόντα που ενσωματώνονται σε αυτές με τον γενικό όρο «εφαρμογές», όπως κάνει και το αιτούν δικαστήριο.
9      Διάταξη περί παραπομπής (σκέψη 4.9).
10      Διάταξη περί παραπομπής (σκέψη 4.12). Κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, η Apple υποστήριξε, αντιθέτως, ότι το στοιχείο που συνδέει έναν χρήστη με συγκεκριμένο App Store είναι ο επιλεγμένος τρόπος πληρωμής, ο οποίος πρέπει να είναι αποδεκτός για το συγκεκριμένο App Store.
11      Το ίδρυμα Stichting Right to Consumer Justice καταλογίζει επίσης στην Apple ότι ενορχήστρωσε σύμπραξη, κατά την έννοια του άρθρου 101 ΣΛΕΕ (κάθετος καθορισμός των τιμών). Ωστόσο, το αιτούν δικαστήριο αποκλείει την εφαρμογή του εν λόγω άρθρου για τον λόγο ότι το ως άνω ίδρυμα δεν προσδιόρισε τα πραγματικά περιστατικά από τα οποία θα μπορούσε να αποδειχθεί η ύπαρξη σύμπραξης (σκέψη 6.10 της διάταξης περί παραπομπής).
12      Παρεμπίπτουσα απόφαση της 16ης Αυγούστου 2023 (σκέψεις 6.24, 6.25 και 6.35 έως 6.37).
13      Απόφαση της 30ής Νοεμβρίου 1976, Bier (21/76, EU:C:1976:166, σκέψη 19). Η υποδιαίρεση του τόπου του ζημιογόνου γεγονότος σε «τόπο της ζημιογόνου ενέργειας» και «τόπο επέλευσης
του ζημιογόνου αποτελέσματος» εξηγείται από το ότι, σε διαφορετική περίπτωση, η συνήθης ταύτιση του πρώτου με την κατοικία του εναγομένου θα αναιρούσε την πρακτική αποτελεσματικότητα του κανόνα ειδικής δικαιοδοσίας. Επομένως, ο διαχωρισμός του τόπου όπου συνέβη το γενεσιουργό της ζημίας γεγονός από τον τόπο επέλευσης του ζημιογόνου αποτελέσματος δεν είναι αναγκαίος για την ερμηνεία του άρθρου 7, σημείο 2.
14      Αποφάσεις της 25ης Οκτωβρίου 2012, Folien Fischer και Fofitec (C‑133/11, EU:C:2012:664, σκέψη 46), και της 16ης Ιανουαρίου 2014, Kainz (C‑45/13, στο εξής: απόφαση Kainz, EU:C:2014:7, σκέψη 31).
15      Μεταξύ άλλων, απόφαση της 22ας Φεβρουαρίου 2024, FCA Italy και FPT Industrial (C‑81/23, στο εξής: απόφαση FCA Italy και FPT Industrial, EU:C:2024:165, σκέψη 23).
16      Αποφάσεις της 19ης Σεπτεμβρίου 1995, Marinari (C‑364/93, EU:C:1995:289, σκέψη 18), της 16ης Μαΐου 2013, Melzer (C‑228/11, EU:C:2013:305, σκέψεις 34 και 35), και της 10ης Μαρτίου 2022, BMA Nederland (C‑498/20, στο εξής: απόφαση BMA Nederland, EU:C:2022:173, σκέψη 38).
17      Απόφαση BMA Nederland (σκέψη 38).
18      Το κριτήριο αυτό ενδεχομένως επιτρέπει επίσης την ταύτιση με το εφαρμοστέο στην ουσία της υπόθεσης δίκαιο, σύμφωνα με το δίκαιο της Ένωσης. Το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι η εν λόγω ταύτιση, την οποία παρουσιάζει σε ορισμένες αποφάσεις ως απαίτηση απορρέουσα από την αιτιολογική σκέψη 7 του κανονισμού (ΕΚ) 864/2007 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 11ης Ιουλίου 2007, για το εφαρμοστέο δίκαιο στις εξωσυμβατικές ενοχές (Ρώμη II) (ΕΕ 2007, L 199, σ. 40), αποτελεί ερμηνευτικό στοιχείο: βλ. αποφάσεις της 9ης Ιουλίου 2020, Verein für Konsumenteninformation (C‑343/19, EU:C:2020:534, σκέψη 39), ή της 15ης Ιουλίου 2021, Volvo κ.λπ. (C‑30/20, στο εξής: απόφαση Volvo, EU:C:2021:604, σκέψη 32). Ωστόσο, πρέπει να υπομνησθεί ότι η αντιστοιχία forum και ius δεν αποτελεί πρωταρχικό σκοπό της ερμηνείας του κανονισμού 1215/2012 και ότι σε καμία περίπτωση η συνοχή με τις πράξεις περί εφαρμοστέου δικαίου δεν μπορεί να οδηγήσει σε ερμηνεία των διατάξεων του εν λόγω κανονισμού μη συνάδουσα προς το σύστημα και τους σκοπούς του κανονισμού αυτού: απόφαση Kainz (σκέψη 20) και απόφαση της 3ης Οκτωβρίου 2019, Petruchová (C‑208/18, EU:C:2019:825, σκέψη 63).
19      Ήτοι, στοιχεία τα οποία δεν αφορούν τους διαδίκους. Διαφορετικό ζήτημα είναι το ότι, συχνά, ο τόπος όπου συνέβη το γενεσιουργό της ζημίας γεγονός ταυτίζεται με την κατοικία του εναγομένου· ομοίως, δεν είναι σπάνιο ο τόπος επέλευσης της ζημίας να ταυτίζεται με τον τόπο κατοικίας του ζημιωθέντος, οπότε πρέπει να γίνει δεκτό το forum actoris. Σε περιπτώσεις που τα συστατικά στοιχεία του γεγονότος δεν είναι ουσιώδη, το Δικαστήριο έχει ανατρέξει σε προσωπικούς παράγοντες για να προσδιορίσει τον τόπο του γενεσιουργού της ζημίας γεγονότος ή της ζημίας: συναφώς, σε σχέση με το διαδίκτυο, έλαβε υπόψη το κέντρο των κύριων συμφερόντων του θιγομένου ως τόπο επέλευσης της ζημίας, με την απόφαση της 25ης Οκτωβρίου 2011, eDate Advertising κ.λπ. (C‑509/09 και C‑161/10, στο εξής: απόφαση eDate Advertising κ.λπ., EU:C:2011:685), και τον τόπο εγκατάστασης του αδικοπρακτούντος ως τόπο όπου συνέβη το γενεσιουργό της ζημίας γεγονός, με την απόφαση της 19ης Απριλίου 2012, Wintersteiger (C‑523/10, στο εξής: απόφαση Wintersteiger, EU:C:2012:220).
20      Στο πλαίσιο του άρθρου 7, σημείο 2, του κανονισμού 1215/2012, αποτελεί μια σταθερά η ταύτιση της ορθής απονομής της δικαιοσύνης με αποτελεσματική οργάνωση της δίκης (χάρη στην ευκολία, η οποία απορρέει από την εγγύτητα μεταξύ του προσδιορισθέντος ως αρμόδιου δικαστηρίου και της διαφοράς, όσον αφορά τη συλλογή και αξιολόγηση των αποδεικτικών στοιχείων για τη θεμελίωση της ευθύνης και της ζημίας): βλ., μεταξύ πολλών, αποφάσεις Kainz (σκέψη 27) και Wintersteiger (σκέψεις 31 έως 33), απόφαση της 24ης Νοεμβρίου 2020, Wikingerhof (C‑59/19, EU:C:2020:950, σκέψη 37), και απόφαση FCA Italy και FPT Industrial (σκέψεις 24 και 25).
21      Για παράδειγμα, απόφαση eDate Advertising κ.λπ. (σκέψη 50),
αποφάσεις της 28ης Ιανουαρίου 2015, Kolassa (C‑375/13, EU:C:2015:37, σκέψη 56), της 17ης Οκτωβρίου 2017, Bolagsupplysningen και Ilsjan (C‑194/16, EU:C:2017:766, σκέψη 35), και της 12ης Μαΐου 2021, Vereniging van Effectenbezitters (C‑709/19, EU:C:2021:377, σκέψη 33).
22      Βλ. τις σχετικές παραπομπές στην υποσημείωση 21.
23      Απόφαση Volvo (σκέψη 33).
24      Απόφαση Volvo (σκέψη 34).
25      Τα οποία συνοψίζονται στις προτάσεις του γενικού εισαγγελέα J. Richard de la Tour στην υπόθεση Volvo κ.λπ. (C‑30/20, EU:C:2021:322, σημεία 38 έως 47).
26      Απόφαση της 5ης Ιουλίου 2018, flyLAL-Lithuanian Airlines (C‑27/17, στο εξής: απόφαση flyLAL-Lithuanian Airlines, EU:C:2018:533, σκέψεις 51 και 52).
27      Διάταξη περί παραπομπής (σκέψεις 6.8 και 6.9).
28      Η ταύτιση της κατάχρησης δεσπόζουσας θέσης με την πώληση στον τελικό χρήστη μέσω του App Store NL συνιστά, ενδεχομένως, υπερβολική απλούστευση. Μολονότι οι προβαλλόμενες επιβλαβείς συνέπειες υφίστανται, ασφαλώς, από την πλευρά των χρηστών, η (προβαλλόμενη) κατάχρηση της δεσπόζουσας θέσης λαμβάνει χώρα από την πλευρά των προγραμματιστών, υπό τη μορφή μονομερούς επιβολής όρων σε όποιον επιθυμεί να παρέχει υπηρεσίες δυνάμενες να εκτελεστούν στο iOS. Στους όρους αυτούς περιλαμβάνεται η χρήση του IAP και η προμήθεια που εισπράττει η Apple από το αντίτιμο που καταβάλλουν οι χρήστες του iOS στους προγραμματιστές (και την οποία οι τελευταίοι μετακυλίουν στους πρώτους). Κατά τη γνώμη μου, θα μπορούσε να υποστηριχθεί ότι η επιβολή των εν λόγω όρων αποτελεί το γενεσιουργό της ζημίας γεγονός για τους σκοπούς του καθορισμού της διεθνούς δικαιοδοσίας. Αντιλαμβάνομαι ότι, αναλόγως των περιστάσεων, ενδέχεται να μην είναι ευχερής για τους τελικούς χρήστες ο προσδιορισμός του εν λόγω τόπου. Η δυσχέρεια αυτή δεν μου φαίνεται ανυπέρβλητη: συναφώς, παραπέμπω στην απόφαση της 21ης Μαΐου 2015, CDC Hydrogen Peroxide (C‑352/13, στο εξής: απόφαση CDC Hydrogen Peroxide, EU:C:2015:335, σκέψη 44).
29      Απόφαση της 27ης Οκτωβρίου 1998, Réunion européenne κ.λπ. (C‑51/97, EU:C:1998:509, σκέψη 33), σχετικά με τον τόπο επέλευσης αβαριών σε εμπορεύματα κατά τη θαλάσσια μεταφορά τους.
30      Απόφαση της 5ης Σεπτεμβρίου 2019, AMS Neve κ.λπ. (C‑172/18, EU:C:2019:674, σκέψη 51), όσον αφορά «τον τόπο όπου ο εναγόμενος έλαβε τις αποφάσεις και τα τεχνικού χαρακτήρα μέτρα για την ανάρτηση στο διαδίκτυο» ορισμένων προϊόντων. Η απόφαση Wintersteiger (σκέψεις 34 έως 38) δέχθηκε το ίδιο κριτήριο, μη προχωρώντας ωστόσο, λόγω του «αβέβαιου εντοπισμού του», στη συγκεκριμενοποίησή του ως τον τόπο του διακομιστή και προκρίνοντας, αντ’ αυτού, τον τόπο εγκατάστασης του εναγομένου.
31      Το στοιχείο αυτό είναι, κατά τη γνώμη μου, ενδεικτικό της πρόθεσης της Apple να απευθυνθεί στην εν λόγω χώρα και όχι γενικώς σε μια ολλανδική κοινότητα η οποία θα μπορούσε να είναι διασκορπισμένη σε περισσότερα κράτη ή ακόμη και ηπείρους.
32      Όπως φαίνεται να προκύπτει από την παρεμπίπτουσα απόφαση της 16ης Αυγούστου 2023 (σκέψη 6.24).
33      Κάτι το οποίο δεν μπορούν, στην πράξη, να αποφύγουν, λαμβανομένης υπόψη της δυσκολίας τροποποίησης του ID μετά τη δημιουργία του. Με αυτό το επιχειρηματικό μοντέλο, η ίδια η Apple κατακερματίζει τη δραστηριότητά της διαχωρίζοντας τις αγορές. Στο ίδιο πλαίσιο, διευκολύνει τον προσδιορισμό του δικαστηρίου που έχει διεθνή δικαιοδοσία και την οριοθέτηση του εύρους της.
34      Κατά κανόνα, η εφαρμογή καθίσταται διαθέσιμη μερικά δευτερόλεπτα αφότου ο χρήστης καταβάλει το αντίτιμο (προσαυξημένο κατά το ποσό της προμήθειας).
35      Η αντιστοιχία μεταξύ τους δεν είναι πλήρης και για τον λόγο αυτόν εκτιμώ ότι μπορεί να γίνει λόγος για κατά πλάσμα προσδιορισμό του τόπου. Η διαδικτυακή αγορά από το App Store NL είναι τεχνικά εφικτή και για χρήστες που κατοικούν στις Κάτω Χώρες και οι οποίοι, έχοντας δηλώσει το εν λόγω κράτος μέλος ως χώρα κατά τη διαμόρφωση του Apple ID τους, βρίσκονται προσωρινά εκτός αυτού. Ωστόσο, είναι επίσης εφικτή για χρήστες οι οποίοι δεν κατοικούν στις Κάτω Χώρες αλλά έχουν συνδέσει το Apple ID τους με αυτό το κράτος μέλος. Η διάταξη περί παραπομπής δεν εξετάζει τις εν λόγω περιπτώσεις: από τις σκέψεις της 6.15 και 6.18, σχετικά με τον τόπο επέλευσης του ζημιογόνου αποτελέσματος, μπορεί να συναχθεί ότι δίνεται έμφαση στους χρήστες οι οποίοι κατοικούν ή έχουν εγκατασταθεί («wonen oder gevestigd zijn») στις Κάτω Χώρες.
36      Η συσκευή θα προσέδιδε στο γενεσιουργό της ζημίας γεγονός την υλική υπόσταση που του λείπει.
37      Η κατάσταση ύπαρξης πολλαπλών διαδικασιών επί τη βάσει γεγονότος το οποίο, κατ’ ουσίαν, είναι πάντοτε το ίδιο, δεν θα ήταν διαφορετική στην περίπτωση των υλικών πωλήσεων σε φυσικά καταστήματα (Apple Stores), αλλά το ενδεχόμενο κίνησης πλειόνων τέτοιων διαδικασιών είναι πολύ μικρότερο. Στις Κάτω Χώρες, για παράδειγμα, φαίνεται ότι υπάρχουν μόνο τρία Apple Stores. Εν πάση περιπτώσει, πρόκειται για στοιχείο συγκυριακής φύσεως, το οποίο δεν μπορεί να καθορίσει την προσέγγιση που θα ακολουθηθεί επί της αρχής.
38      Γραπτές παρατηρήσεις του Stichting Right to Consumer Justice (σημεία 69 έως 75). Επικουρικώς, στο σημείο 76, προτείνει τον περιορισμό του πεδίου εφαρμογής του άρθρου 7, σημείο 2, του κανονισμού 1215/2012, υπό την έννοια ότι καθορίζει μόνον τη διεθνή δικαιοδοσία. Λαμβανομένων υπόψη των δυσχερειών που παρουσιάζει η εφαρμογή της διάταξης υπό περιστάσεις όπως αυτές της υπό κρίση υπόθεσης, φρονώ ότι η τελευταία ως άνω λύση δεν θα ήταν παράλογη. Ωστόσο, δεν είναι συμβατή με την πάγια ερμηνεία του κανόνα: βλ. σημεία 44 και 45 των παρουσών προτάσεων.
39      Προτάσεις στην υπόθεση Pinckney (C‑170/12, EU:C:2013:400, σημείο 67).
40      Δεν νομίζω ότι μπορεί να συναχθεί κάτι διαφορετικό από τις αποφάσεις οι οποίες, στο πλαίσιο ερμηνείας του άρθρου 7, σημείο 2, του κανονισμού 1215/2012 ή των προγενέστερων αυτού διατάξεων, αναφέρονται στην άσκηση αγωγής ενώπιον των «δικαστηρίων» συγκεκριμένου κράτους μέλους, όπως η απόφαση eDate Advertising κ.λπ. ή η απόφαση Wintersteiger. Ο πληθυντικός αριθμός χρησιμοποιείται επίσης σε περιπτώσεις κατά τις οποίες η ερμηνεία του κριτηρίου του «τόπου του ζημιογόνου γεγονότος» οδηγεί αναμφίβολα σε ένα και μόνον δικαστήριο εντός μιας επικράτειας, όπως συμβαίνει όταν αυτό ταυτίζεται με την εγκατάσταση του εναγομένου ή με το κέντρο των κύριων συμφερόντων του ζημιωθέντος: βλ. τις ως άνω αποφάσεις
και την απόφαση της 21ης Δεκεμβρίου 2021, Gtflix Tv (C‑251/20, EU:C:2021:1036, σκέψη 30).
41      Όπως έχει ήδη κριθεί με την απόφαση της 11ης Ιανουαρίου 1990, Dumez France και Tracoba (C‑220/88, EU:C:1990:8, σκέψη 18).
42      Απόφαση
flyLAL-Lithuanian Airlines (σκέψη 56). Η υπαγωγή του γενεσιουργού γεγονότος σε έναν και μόνον τόπο είναι κατά μείζονα λόγο εύλογη, δεδομένου ότι το δικαστήριο που θεωρείται, βάσει του άρθρου 7, σημείο 2, του κανονισμού 1215/2012, ως δικαστήριο του τόπου όπου συνέβη το γεγονός αυτό έχει πλήρη δικαιοδοσία, ήτοι είναι αρμόδιο να αποφασίζει για το σύνολο των ζημιών που προκλήθηκαν από την παράνομη δραστηριότητα και να λαμβάνει μέτρα τα οποία είναι, ως εκ της φύσεώς τους, αδιαίρετα: βλ. απόφαση της 17ης Οκτωβρίου 2017, Bolagsupplysningen e Ilsjan (C‑194/16, EU:C:2017:766).
43      Σε αντίθεση με άλλα είδη αξιώσεων, η αξίωση αποζημίωσης είναι διαιρετή. Το γεγονός αυτό επέτρεψε στο Δικαστήριο να αναπτύξει τη «θεωρία του μωσαϊκού» με σημείο αναφοράς τον πραγματικό κόσμο και να την εφαρμόσει κατόπιν στον ψηφιακό κόσμο, χρησιμοποιώντας ως συνδετικό στοιχείο την προσβασιμότητα των πληροφοριών που δημοσιεύονται στο διαδίκτυο: απόφαση eDate Advertising κ.λπ. και απόφαση της 21ης Δεκεμβρίου 2021, Gtflix Tv (C‑251/20, EU:C:2021:1036).
44      Απόφαση Volvo (σκέψεις 40 έως 42).
45      Ο κατά τον τρόπον αυτό προσδιορισμός του τόπου συνάδει με μια εμπορική στρατηγική η οποία «επιχειρεί να προσελκύσει» το κοινό ορισμένου κράτους μέλους. Επιπλέον, λαμβάνει υπόψη το γεγονός ότι η χρήση του App Store προϋποθέτει την αποδοχή των όρων και προϋποθέσεων των υπηρεσιών πολυμέσων της Apple, που ορίζονται από την ίδια την Apple ως σύμβαση, και στην οποία περιλαμβάνεται ρήτρα απονομής δικαιοδοσίας στα δικαστήρια του τόπου κατοικίας του χρήστη, στην οποία θα επανέλθω κατωτέρω: βλ. σημείο 84 των παρουσών προτάσεων.
46      Η εν λόγω προσέγγιση θα μπορούσε να οδηγήσει σε διαφορετική μεταχείριση των υποθέσεων ανάλογα με το μέσο που χρησιμοποιήθηκε για τη δραστηριότητα που προκάλεσε τη ζημία. Τούτο ενδέχεται, πάντως, να συμβαίνει ήδη σε άλλους τομείς, όπως η προσβολή του δικαιώματος της προσωπικότητας. Σύμφωνα με την απόφαση eDate Advertising κ.λπ., για τον προσδιορισμό του τόπου επέλευσης του ζημιογόνου αποτελέσματος σε περίπτωση διάδοσης πληροφοριών στο διαδίκτυο πρέπει να λαμβάνεται υπόψη το κέντρο των κύριων συμφερόντων του ζημιωθέντος.
47      Απόφαση της 29ης Ιουλίου 2019, Tibor-Trans (C‑451/18, EU:C:2019:635, σκέψη 31). Στην εν λόγω υπόθεση επρόκειτο για προβαλλόμενη παράβαση του άρθρου 101 ΣΛΕΕ.
48      Απόφαση flyLAL-Lithuanian Airlines (σκέψη 40) και απόφαση της 29ης Ιουλίου 2019, Tibor-Trans (C‑451/18, EU:C:2019:635, σκέψη 33).
49      Απόφαση Volvo (σκέψη 39).
50      Απόφαση CDC Hydrogen Peroxide (σκέψη 52)
και απόφαση Volvo, όσον αφορά περίπτωση κατά την οποία τα αγαθά τα οποία αφορούσαν οι αθέμιτες συμφωνίες αποκτήθηκαν σε διαφορετικές εδαφικές περιφέρειες δικαιοδοσίας (βλ. υποσημείωση 44 των παρουσών προτάσεων).
51      Η ερμηνεία αυτή προέκυψε αναφορικά με περίπτωση εμπορίας οχημάτων εξοπλισμένων από τον κατασκευαστή τους με λογισμικό χειραγώγησης των σχετικών με τις εκπομπές καυσαερίων δεδομένων και είναι απόρροια του συνδυασμού της απόφασης της 9ης Ιουλίου 2020, Verein für Konsumenteninformation (C‑343/19, EU:C:2020:534), με τις αποφάσεις FCA Italy και FPT Industrial. Δεδομένου ότι η απόφαση Volvo (σκέψη 39) παραπέμπει ρητώς στην πρώτη ως άνω απόφαση, θα πρέπει να θεωρηθεί ότι ο τόπος αγοράς ενσώματου αγαθού επί του οποίου επιβάλλονται επιπλέον δαπάνες είναι ο τόπος παράδοσης του αγαθού αυτού, έστω και αν οι επιπλέον αυτές δαπάνες δεν οφείλονται σε υλικό ελάττωμα του πράγματος.
52      Δεν μπορεί καν να γίνει λόγος για «παράδοση» ψηφιακού περιεχομένου –τούτο τίθεται επιγραμμικά στη διάθεση του χρήστη, ο οποίος μπορεί να το μεταφορτώσει από οπουδήποτε, εφόσον συνδεθεί στο διαδίκτυο.
53      Σκέψεις 3.8 και 6.41 έως 6.46 της παρεμπίπτουσας απόφασης της 16ης Αυγούστου 2023. Η ανάλυση της ρήτρας παρέκτασης διεθνούς δικαιοδοσίας που περιλαμβάνεται στις συμβάσεις της Apple με τους τελικούς χρήστες οδήγησε το αιτούν δικαστήριο στο να αποκλείσει την εφαρμογή της εν λόγω ρήτρας στις επίμαχες αγωγές.
54      Με την απόφαση της 12ης Μαΐου 2021, Vereniging van Effectenbezitters (C‑709/19, EU:C:2021:377, σκέψεις 38 και 39), το Δικαστήριο απέρριψε σχετικό ερώτημα, κρίνοντάς το υποθετικό και, ως εκ τούτου, απαράδεκτο. Στην υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση BMA Nederland, είχε ασκήσει παρέμβαση ίδρυμα το οποίο ενεργούσε για την προάσπιση συλλογικού συμφέροντος. Το Δικαστήριο χαρακτήρισε τη ζημία που υπέστησαν οι πιστωτές ως έμμεση και, ως εκ τούτου, έκρινε ότι δεν ασκούσε επιρροή για τους σκοπούς του άρθρου 7, σημείο 2, του κανονισμού 1215/2012. Έκρινε επίσης ότι ουδεμία επιρροή ασκούσε, για τους ίδιους ως άνω σκοπούς, η δράση του ιδρύματος, λόγω της ιδιότητάς του ως παρεμβαίνοντος και μόνον.
55      Απόφαση της 18ης Ιουλίου 2013, ÖFAB (C‑147/12, EU:C:2013:490), και απόφαση CDC Hydrogen Peroxide.
56      Απόφαση BMA Nederland.
57      Απόφαση της 1ης Οκτωβρίου 2002, Henkel (C‑167/00, EU:C:2002:555).
58      Βλ. σημείο 41 των παρουσών προτάσεων.
59      Στην Αυστρία, ο νόμος που διέπει τις αντιπροσωπευτικές αγωγές (§ 620 και § 630 του Verbandsklagen-Richtlinie-Umsetzungs-Novelle, BGBl. I, 85/2024) απένειμε αποκλειστική δικαιοδοσία για την εκδίκαση τέτοιων αγωγών σε ένα και μόνον δικαστήριο. Δεν ισχύει το ίδιο στην περίπτωση των Κάτω Χωρών.
60      Μεταξύ των χαρακτηριστικών που καθορίζουν την ομάδα των αντιπροσωπευομένων θα πρέπει να περιλαμβάνεται το γεγονός ότι, με τον ένα ή τον άλλο τρόπο, τα μέλη της εν λόγω ομάδας είναι φορείς εννόμων αγαθών τα οποία θίγονται από δραστηριότητα που ασκείται ή παράγει αποτελέσματα στην εδαφική περιοχή που καλύπτεται από τη δικαιοδοσία του δικαστηρίου ενώπιον του οποίου ασκείται η αγωγή.
61      Άρθρο 7, σημείο 2, του κανονισμού 1215/2012, σε συνδυασμό με τη νομοθετική επιλογή περί της οποίας γίνεται λόγος στο σημείο 97. Αφήνω κατά μέρος, προς το παρόν, τη δυνατότητα εκ των υστέρων προσαρμογής του καθορισμού της διεθνούς δικαιοδοσίας ή της κατά τόπον αρμοδιότητας.
62      Βάσει του άρθρου 4 του κανονισμού 1215/2012.
63      Αιτιολογική σκέψη 23 της πρότασης κανονισμού του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου για τη διεθνή δικαιοδοσία, την αναγνώριση και την εκτέλεση αποφάσεων σε αστικές και εμπορικές υποθέσεις, COM(2010) 748 τελικό, και σημείο 3.1 του τίτλου «Νομικά στοιχεία της πρότασης», καθώς και ανακοίνωση της Επιτροπής στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, το Συμβούλιο, την Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή και την Επιτροπή των Περιφερειών «Προς ένα ευρωπαϊκό οριζόντιο πλαίσιο για τα μέσα συλλογικής ένδικης προστασίας», COM(2013) 401 τελικό, σημείο 3.7.
64      Βλ. σημείο 107 των παρουσών προτάσεων. Τυχόν αναθεώρηση του κανονισμού 1215/2012, η οποία βρίσκεται επί του παρόντος εν εξελίξει, θα μπορούσε να περιλαμβάνει ειδικούς κανόνες για τις αντιπροσωπευτικές αγωγές.
65      Όπως ορθώς επισήμανε η Επιτροπή με τις γραπτές παρατηρήσεις της (σημείο 10). Η Ολλανδική Κυβέρνηση, η οποία είχε αφήσει να εννοηθεί το αντίθετο με τις δικές της γραπτές παρατηρήσεις, συντάχθηκε με την ως άνω άποψη κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση.
66      Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο εξετάζω την εν λόγω οδηγία, παρά το γεγονός ότι δεν έχει εφαρμογή στην ένδικη διαφορά.
67      Απόφαση της 2ας Μαΐου 2019, Pillar Securitisation (C‑694/17, EU:C:2019:345, σκέψη 35).
68      Για τον καθορισμό της ακριβούς σχέσεως μεταξύ της οδηγίας 2020/1828 και του κανονισμού 1215/2012 απαιτείται επίσης να ληφθούν υπόψη οι πράξεις του δικαίου της Ένωσης που μνημονεύονται στο παράρτημα I της εν λόγω οδηγίας.
69      Βλ. υποσημείωση 59 των παρουσών προτάσεων.
70      Όλες αυτές οι προτάσεις αναφέρονται στην ανάγκη διαφύλαξης της πρακτικής αποτελεσματικότητας της οδηγίας 2020/1828. Φρονώ, εντούτοις, ότι οι εν λόγω προτάσεις δεν αποδίδουν τη δέουσα προσοχή στο πώς συνδυάζονται με την προσέγγιση που ακολουθεί η εν λόγω οδηγία. Παραδείγματος χάριν, η λήψη υπόψη της έδρας του νομιμοποιούμενου για την άσκηση αντιπροσωπευτικής αγωγής φορέα εγείρει αρκετές αμφιβολίες όσον αφορά τις διασυνοριακές αγωγές κατά την έννοια της οδηγίας 2020/1828: βλ. άρθρο 3, σημείο 7, και άρθρο 6 της εν λόγω οδηγίας.
71      Γραπτές παρατηρήσεις της Ολλανδικής Κυβερνήσεως, σημεία 3 και 13. Δεν είναι σαφές αν μια τέτοια ερμηνεία αναφέρεται στον τόπο όπου συνέβη το γενεσιουργό της ζημίας γεγονός ή στον τόπο επέλευσης της ζημίας. Το Stichting App Stores Claims προβάλλει παρεμφερές επιχείρημα ως προς τον τόπο επέλευσης της ζημίας (γραπτές παρατηρήσεις, σημείο 3.1, στο πλαίσιο απάντησης στο σκέλος αʹ του δεύτερου προδικαστικού ερωτήματος).
72      Γραπτές παρατηρήσεις της Επιτροπής (σημεία 81, 83 και 88).
73      Γραπτές παρατηρήσεις του Stichting Right to Consumer Justice (σημείο 94).
74      Γραπτές παρατηρήσεις του Stichting Right to Consumer Justice (σημείο 95).
75      Βλ. σημεία 38 επ. των παρουσών προτάσεων. Το Δικαστήριο δεν απορρίπτει τον κατά πλάσμα προσδιορισμό του τόπου στο πλαίσιο της ερμηνείας του άρθρου 7, σημείο 2, του κανονισμού 1215/2012. Αντιθέτως, όπως εξήγησα, τον χρησιμοποιεί σε περιπτώσεις που είναι δύσκολο να προσδιοριστεί το ζημιογόνο γεγονός, λόγω του άυλου χαρακτήρα της δραστηριότητας (του γεγονότος) ή των συνεπειών της (της ζημίας). Υπό τις συνθήκες αυτές, η εφαρμογή της εν λόγω διάταξης εμποδίζεται από ένα εγγενές πρόβλημα, το οποίο σχετίζεται με τη φύση του συνδετικού στοιχείου που καθιερώνει η διάταξη αυτή. Το Δικαστήριο χρησιμοποιεί τον κατά πλάσμα προσδιορισμό του τόπου βασιζόμενο στις αρχές που διαπνέουν την ίδια τη διάταξη.
76      Στο σημείο 19 των γραπτών παρατηρήσεών της, η Ολλανδική Κυβέρνηση επικαλείται κατ’ αναλογίαν τη σκέψη 42 της απόφασης Volvo προς υποστήριξη του αντιθέτου. Κατά την άποψή της, ο εναγόμενος θα γνωρίζει τον τόπο όπου έχει την έδρα του ο φορέας και ως εκ τούτου θα είναι προβλέψιμο για εκείνον το ενδεχόμενο να εναχθεί ενώπιον των δικαστηρίων του τόπου αυτού. Η Ολλανδική Κυβέρνηση προσθέτει ότι, όταν ο εν λόγω φορέας έχει συσταθεί στις Κάτω Χώρες για συγκεκριμένη απαίτηση, οφείλει να έρθει σε συνεννόηση με τον εναγόμενο πριν ασκήσει την αγωγή του. Δεν νομίζω ότι χρειάζεται να εξηγήσω ότι δεν είναι αυτή η προβλεψιμότητα στην οποία αναφέρεται το άρθρο 7, σημείο 2, του κανονισμού 1215/2012. Όσον αφορά τη σκέψη 42 της απόφασης Volvo, αναφέρεται στη διεθνή δικαιοδοσία και την κατά τόπον αρμοδιότητα που απονέμεται στο δικαστήριο της κατοικίας του ζημιωθέντος, ως αντιπροσωπευτικού του τόπου της ζημίας που προκλήθηκε από την εκ μέρους του ζημιωθέντος απόκτηση πλειόνων υλικών αντικειμένων σε διάφορους τόπους. Δεν αντιλαμβάνομαι την ενδεχόμενη αναλογία με την άποψη που υποστηρίζει η Ολλανδική Κυβέρνηση.
77      Πιο συγκεκριμένα, με το αποδεικτικό υλικό που θα διευκολύνει τη στοιχειοθέτηση της ευθύνης, της ζημίας και της αιτιώδους συνάφειας, καθώς και την εκτίμηση της ζημίας.
78      Κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, η Ολλανδική Κυβέρνηση επισήμανε ότι θα μπορούσε να συμφωνήσει και με αυτή την ερμηνεία.
79      Κατά την Επιτροπή (σημείο 86 των γραπτών παρατηρήσεών της), μια επιχείρηση που προσφέρει αγαθά και υπηρεσίες σε συγκεκριμένη εδαφική περιοχή πρέπει να θεωρεί δεδομένο ότι μπορεί να εναχθεί στην ίδια αυτή περιοχή από αγοραστές οι οποίοι θεωρούν ότι έχουν ζημιωθεί. Φρονώ, ωστόσο, ότι η γενική αυτή διαπίστωση δεν συνεπάγεται ότι μια τέτοια επιχείρηση πρέπει κατ’ ανάγκη να θεωρεί δεδομένο ότι μπορεί να εναχθεί, για το σύνολο των ζημιών που προκαλούνται από τη δραστηριότητά της σε περισσότερους ζημιωθέντες, ενώπιον οποιουδήποτε δικαστηρίου ευρισκόμενου στην εν λόγω εδαφική περιοχή, κατ’ επιλογήν τρίτου ex post facto: ο κίνδυνος που πρέπει να συνεκτιμηθεί δεν είναι ο ίδιος, όπως αντίστοιχα δεν είναι ίδια ούτε η πορεία της διαδικασίας.
80      Παραπέμπω στις προτάσεις μου στην υπόθεση Vereniging van Effectenbezitters (C‑709/19, EU:C:2020:1056, σημείο 95).
81      Βλ. τα κείμενα που παρατίθενται στις υποσημειώσεις 76 και 79. Ούτε η Ολλανδική Κυβέρνηση ούτε η Επιτροπή αναλύουν τις συνέπειες των αντίστοιχων προτάσεών τους όσον αφορά την εγγύτητα του αποδεικτικού υλικού, ως εάν αρκούσε συναφώς ως διασφάλιση το γεγονός ότι όλα τα δυνητικώς αρμόδια δικαστήρια ευρίσκονται στο ίδιο κράτος μέλος. Το Stichting App Stores Claims
περιορίζεται στον ισχυρισμό περί ύπαρξης στενού συνδέσμου μεταξύ του rechtbank Amsterdam (πρωτοδικείου του Άμστερνταμ) και της υπόθεσης (σημείο 2.13 των γραπτών παρατηρήσεών του).
82      Με την επιφύλαξη όσων θα εκθέσω κατωτέρω: βλ. σημεία 139 και 140.
83      Βλ. σημείο 66 των παρουσών προτάσεων.
84      Βλ. σημεία 44 και 45 των παρουσών προτάσεων.
85      Μάλιστα, πρόκειται για πρόταση που έχει τύχει σημαντικής υποστήριξης στη θεωρία: βλ. Hess, B., Althoff, D., Bens, T., και Elsner, N., «The Reform of the Brussels Ibis Regulation – Academic Position Paper», με
την
υποστήριξη
της
European Association of Private International Law (EAPIL), προσβάσιμο
στην
ηλεκτρονική
διεύθυνση
https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=4853421, σελ. 13.
86      Η Επιτροπή επέμεινε ως προς αυτό κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση.
87      Απόφαση Volvo (σκέψη 35).
88      Κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 18ης Δεκεμβρίου 2014, Sanders και Huber (C‑400/13 και C‑408/13, EU:C:2014:2461, σκέψη 35).
89      Απόφαση Volvo (σκέψη 34) και απόφαση της 30ής Ιουνίου 2022, Allianz Elementar Versicherung (C‑652/20, EU:C:2022:514, σκέψη 56).
90      Απόφαση Volvo (σκέψη 37).
91      Οι σκέψεις 7.13 και 7.16 της διάταξης περί παραπομπής επικεντρώνουν το σκέλος γʹ του πρώτου και του δεύτερου προδικαστικού ερωτήματος στην εν λόγω διάταξη του Rv και, ως εκ τούτου, παραπέμπω σε αυτή.
92      Αποφάσεις της 15ης Μαΐου 1990, Hagen (C‑365/88, EU:C:1990:203, σκέψη 17), της 31ης Μαΐου 2018, Nothartová (C‑306/17, EU:C:2018:360, σκέψη 28), και της 6ης Οκτωβρίου 2021, TOTO και Vianini Lavori (C‑581/20, EU:C:2021:808, σκέψη 68).
93      Αποφάσεις της 15ης Μαΐου 1990, Hagen (C‑365/88, EU:C:1990:203, σκέψη 20), και της 18ης Δεκεμβρίου 2014, Sanders και Huber (C‑400/13 και C‑408/13, EU:C:2014:2461, σκέψη 32).
94      Κατ’ αρχήν, τυχόν αντίφαση υπό τις περιστάσεις της υπό κρίση υπόθεσης ανακύπτει σε εσωτερικό επίπεδο. Ωστόσο, μια απόφαση κράτους μέλους θα μπορούσε, τουλάχιστον υποθετικώς, να εμποδίσει την αναγνώριση, σε άλλο κράτος μέλος, της εκδοθείσας στο πρώτο κράτος μέλος απόφασης, όταν αυτή δεν είναι συμβατή με προγενέστερη απόφαση του ίδιου κράτους, αλλά a sensu contrario. Οι διατάξεις του τμήματος 9 του κεφαλαίου II του κανονισμού 1215/2012, οι οποίες αποσκοπούν στην προώθηση της «αρμονικής απονομής της δικαιοσύνης», προβλέπουν την ελαχιστοποίηση της πιθανότητας παράλληλης εκδίκασης μιας υπόθεσης και την αποφυγή της έκδοσης ασυμβιβάστων αποφάσεων σε κράτη μέλη (ή, σε ορισμένες περιπτώσεις, σε τρίτες χώρες).
95      Η μέριμνα για καλύτερη απονομή της δικαιοσύνης υπό την έννοια που εκτίθεται στις παρούσες προτάσεις, προς το συμφέρον τόσο των διαδίκων όσο και της κοινωνίας εν γένει, εξειδικεύεται στον κανονισμό 1215/2012: βλ. άρθρο 8 και διατάξεις του τμήματος 9 του κεφαλαίου ΙΙ.
96      Εκ πρώτης όψεως, θα μπορούσε ευλόγως να θεωρηθεί ότι τα πλεονεκτήματα μιας αντιπροσωπευτικής αγωγής, σε σύγκριση με την ατομική αγωγή, μεγιστοποιούνται με τη συνεκδίκαση όλων των αγωγών που αφορούν τα ίδια πραγματικά περιστατικά και έχουν τον ίδιο εναγόμενο ή συνδέονται μεταξύ τους. Ωστόσο, στην πράξη κάτι τέτοιο δεν ισχύει απαραιτήτως. Σχετικά με τις ενδεχόμενες ανεπιθύμητες συνέπειες της σώρευσης συναφών αγωγών, βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 12ης Δεκεμβρίου 2024, Rada Nadzorcza Getin Noble Bank κ.λπ. (C‑118/23, EU:C:2024:1013, σκέψη 74).
97      Στο πλαίσιο αυτό, μπορεί να συνεκτιμηθεί κατά πόσον οι αγωγές αφορούν υποθέσεις ως προς τις οποίες ο νομοθέτης (είτε της Ένωσης είτε ο εθνικός) προωθεί τη χρήση αντιπροσωπευτικών αγωγών και, ειδικότερα, αν η συνεκδίκαση των υποθέσεων εξυπηρετεί τους απώτατους στόχους της ως άνω προώθησης.