62007CJ0039
ΑΠΟΦΑΣΗ ΤΟΥ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟΥ (δεύτερο τμήμα)
της 8ης Μαΐου 2008 (
*1
)
«Παράβαση κράτους μέλους — Οδηγία 89/48/ΕΟΚ — Αναγνώριση των διπλωμάτων τριτοβάθμιας εκπαίδευσης που πιστοποιούν επαγγελματική εκπαίδευση ελάχιστης διάρκειας τριών ετών — Εθνική νομοθεσία που δεν προβλέπει την αναγνώριση των πτυχίων για την πρόσβαση στο επάγγελμα του νοσοκομειακού φαρμακοποιού — Μη μεταφορά της οδηγίας στην εσωτερική έννομη τάξη»
Στην υπόθεση C-39/07,
με αντικείμενο προσφυγή του άρθρου 226 ΕΚ λόγω παραβάσεως, η οποία ασκήθηκε την 1η Φεβρουαρίου 2007,
Επιτροπή των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων, εκπροσωπούμενη από τους H. Støvlbæk και R. Vidal Puig, με τόπο επιδόσεων στο Λουξεμβούργο,
προσφεύγουσα,
κατά
Βασιλείου της Ισπανίας, εκπροσωπούμενου από τον M. Muñoz Pérez, με τόπο επιδόσεων στο Λουξεμβούργο,
καθού,
ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ (δεύτερο τμήμα),
συγκείμενο από τους C. W. A. Timmermans, πρόεδρο τμήματος, L. Bay Larsen, P. Kūris, J.-C. Bonichot και C. Toader (εισηγήτρια), δικαστές,
γενικός εισαγγελέας: M. Poiares Maduro
γραμματέας: R. Grass
έχοντας υπόψη την έγγραφη διαδικασία,
κατόπιν της αποφάσεως που έλαβε, αφού άκουσε τον γενικό εισαγγελέα, να εκδικάσει την υπόθεση χωρίς ανάπτυξη προτάσεων,
εκδίδει την ακόλουθη
Απόφαση
1
Με την προσφυγή, η Επιτροπή των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων ζητεί από το Δικαστήριο να αναγνωρίσει ότι το Βασίλειο της Ισπανίας, μη θεσπίζοντας όλα τα αναγκαία μέτρα για τη μεταφορά στο εσωτερικό δίκαιο της οδηγίας 89/48/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 21ης Δεκεμβρίου 1988, σχετικά με ένα γενικό σύστημα αναγνώρισης των διπλωμάτων τριτοβάθμιας εκπαίδευσης που πιστοποιούν επαγγελματική εκπαίδευση ελάχιστης διάρκειας τριών ετών (ΕΕ 1989, L 19, σ. 16), όσον αφορά το επάγγελμα του νοσοκομειακού φαρμακοποιού, παρέβη τις υποχρεώσεις που υπέχει από την οδηγία αυτή.
Το νομικό πλαίσιο
Η κοινοτική νομοθεσία
Οι οδηγίες 85/432/ΕΟΚ και 85/433/ΕΟΚ
2
Στις 16 Σεπτεμβρίου 1985 το Συμβούλιο εξέδωσε την οδηγία 85/432/ΕΟΚ, για τον συντονισμό των νομοθετικών, κανονιστικών και διοικητικών διατάξεων που αφορούν ορισμένες δραστηριότητες στον τομέα της φαρμακευτικής (ΕΕ L 253, σ. 34).
3
Σύμφωνα με το άρθρο 1, παράγραφος 1, της οδηγίας 85/432:
«Τα κράτη μέλη εξασφαλίζουν στους κατόχους διπλώματος, πιστοποιητικού ή άλλου τίτλου φαρμακευτικής, πανεπιστημιακού ή αναγνωρισμένου ισοδυνάμου επιπέδου, οι οποίοι πληρούν τις προβλεπόμενες στο άρθρο 2 προϋποθέσεις, τουλάχιστον το δικαίωμα [πρόσβασης στις δραστηριότητες] και άσκησης των δραστηριοτήτων που αναφέρονται στην παράγραφο 2, με την επιφύλαξη, ενδεχομένως, ότι είναι δυνατόν να απαιτείται προηγούμενη επαγγελματική άσκηση ή συμπληρωματική επαγγελματική πείρα.»
4
Το άρθρο 3 της οδηγίας 85/432 προβλέπει:
«Τρία χρόνια το αργότερο μετά τη λήξη της προθεσμίας που προβλέπεται στο άρθρο 5, η Επιτροπή υποβάλλει στο Συμβούλιο τις δέουσες προτάσεις σχετικά με την ειδίκευση στη φαρμακευτική και ιδίως στον τομέα της νοσοκομειακής φαρμακευτικής. Το Συμβούλιο εξετάζει τις προτάσεις αυτές εντός προθεσμίας ενός έτους.»
5
Στις 16 Σεπτεμβρίου 1985 το Συμβούλιο εξέδωσε την οδηγία 85/433/ΕΟΚ, για την αμοιβαία αναγνώριση των διπλωμάτων, πιστοποιητικών και άλλων τίτλων φαρμακευτικής και για τη λήψη μέτρων προς διευκόλυνση της πραγματικής άσκησης του δικαιώματος εγκατάστασης για ορισμένες δραστηριότητες του φαρμακευτικού τομέα (ΕΕ L 253, σ. 37).
6
Το άρθρο 2, παράγραφος 1, της οδηγίας 85/433, όπως τροποποιήθηκε με την οδηγία 2001/19/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 14ης Μαΐου 2001 (ΕΕ L 206, σ. 1), προβλέπει:
«Κάθε κράτος μέλος αναγνωρίζει τα διπλώματα, πιστοποιητικά και τους άλλους τίτλους που απαριθμούνται στο παράρτημα και χορηγούνται στους υπηκόους των κρατών μελών από τα άλλα κράτη μέλη, σύμφωνα με το άρθρο 2 της οδηγίας 85/432[…], προσδίδοντας σε αυτά στην επικράτειά του, σε ό,τι αφορά την [πρόσβαση στις δραστηριότητες] και την άσκηση των δραστηριοτήτων του άρθρου 1, την ίδια ισχύ με τα διπλώματα, πιστοποιητικά και τους άλλους τίτλους που χορηγεί το κράτος αυτό.»
7
Το ισπανικό δίπλωμα που περιλαμβάνεται στο εν λόγω παράρτημα είναι το πτυχίο φαρμακευτικής («Título de licenciado en farmacia»).
Η οδηγία 89/48
8
Το άρθρο 1 της οδηγίας 89/48, όπως τροποποιήθηκε με την οδηγία 2001/19, προβλέπει:
«Για τους σκοπούς της παρούσας οδηγίας νοείται:
α)
ως δίπλωμα, οποιοδήποτε δίπλωμα, πιστοποιητικό ή άλλος τίτλος ή οποιοδήποτε σύνολο τέτοιων διπλωμάτων, πιστοποιητικών ή άλλων τίτλων:
—
που έχει χορηγηθεί από αρμόδια αρχή κράτους μέλους, η οποία έχει οριστεί σύμφωνα με τις νομοθετικές, κανονιστικές ή διοικητικές διατάξεις του εν λόγω κράτους μέλους,
—
από το οποίο προκύπτει ότι ο κάτοχός του έχει περατώσει με επιτυχία κύκλο μεταδευτεροβάθμιων σπουδών διάρκειας τουλάχιστον τριών ετών, ή μερική παρακολούθηση ισοδύναμης διάρκειας σε πανεπιστήμιο ή ανώτατο εκπαιδευτικό ίδρυμα ή άλλο ίδρυμα ισότιμου επιπέδου και, ενδεχομένως, ότι έχει περατώσει με επιτυχία την επαγγελματική εκπαίδευση που απαιτείται επιπλέον του κύκλου μεταδευτεροβάθμιων σπουδών, και
—
από το οποίο προκύπτει ότι ο κάτοχός του διαθέτει τα απαιτούμενα επαγγελματικά προσόντα για να αναλάβει ή να ασκήσει επάγγελμα που είναι νομοθετικά κατοχυρωμένο στο εν λόγω κράτος μέλος,
εφόσον η εκπαίδευση που πιστοποιείται από το εν λόγω δίπλωμα, πιστοποιητικό ή άλλο τίτλο έχει πραγματοποιηθεί κατά το μεγαλύτερό της μέρος στην Κοινότητα, ή εφόσον ο κάτοχος του έχει τριετή επαγγελματική πείρα που βεβαιούται από το κράτος μέλος το οποίο έχει αναγνωρίσει ένα εξωκοινοτικό δίπλωμα, πιστοποιητικό ή άλλο τίτλο.
[…]
γ)
ως νομοθετικά κατοχυρωμένο επάγγελμα, η δραστηριότητα ή το σύνολο νομοθετικά κατοχυρωμένων επαγγελματικών δραστηριοτήτων που αποτελούν το επάγγελμα αυτό σε ένα κράτος μέλος·
δ)
ως νομοθετικά κατοχυρωμένη επαγγελματική δραστηριότητα, η επαγγελματική δραστηριότητα για την πρόσβαση στην οποία, την εξάσκησή της ή για ένα τρόπο εξασκήσεώς της σε ένα κράτος μέλος απαιτείται, αμέσως ή εμμέσως, βάσει νομοθετικών, κανονιστικών ή διοικητικών διατάξεων, η κατοχή διπλώματος. Τρόπους εξασκήσεως μιας νομοθετικά κατοχυρωμένης επαγγελματικής δραστηριότητας συνιστούν ιδίως:
—
η εξάσκηση δραστηριότητας υπό επαγγελματικό τίτλο, εφόσον η χρήση αυτού του τίτλου επιτρέπεται μόνον στους έχοντες δίπλωμα που καθορίζεται από νομοθετικές, κανονιστικές ή διοικητικές διατάξεις,
[…]»
9
Το άρθρο 2 της οδηγίας 89/48 προβλέπει:
«Η παρούσα οδηγία εφαρμόζεται στους υπηκόους κράτους μέλους οι οποίοι επιθυμούν να ασκήσουν, ως ελεύθεροι επαγγελματίες ή μισθωτοί, νομοθετικά κατοχυρωμένο επάγγελμα σε κράτος μέλος υποδοχής.
Η παρούσα οδηγία δεν εφαρμόζεται στα επαγγέλματα τα οποία διέπει ειδική οδηγία που καθιερώνει αμοιβαία αναγνώριση διπλωμάτων μεταξύ των κρατών μελών.»
10
Το άρθρο 4 της οδηγίας 89/48 προβλέπει:
«1.   Το άρθρο 3 [περί του δικαιώματος των υπηκόων άλλου κράτους μέλους για πρόσβαση σε νομοθετικά κατοχυρωμένο επάγγελμα] δεν θίγει την ευχέρεια του κράτους μέλους υποδοχής να απαιτεί επίσης από τον αιτούντα:
[…]
β)
να πραγματοποιήσει πρακτική άσκηση προσαρμογής, επί τρία έτη κατ’ ανώτατο όριο, ή να υποβληθεί σε δοκιμασία επάρκειας:
[…]»
Η εθνική νομοθεσία
Η νομοθεσία περί της ειδικεύσεως στη φαρμακευτική
11
Η νομοθεσία περί της ειδικεύσεως στη φαρμακευτική συνίσταται στο βασιλικό διάταγμα 2708/1982, περί ρυθμίσεως των σπουδών φαρμακευτικής και απονομής του τίτλου του ειδικού φαρμακοποιού (Real Decreto 2708/1982, por el que se regulan los estudios de especializaciόn y la obtenciόn del titulo de farmacéutico especialista), της 15ης Οκτωβρίου 1982 (BOE αριθ. 261, της 30ής Οκτωβρίου 1982, σ. 29994).
12
Το άρθρο 1 του βασιλικού αυτού διατάγματος έχει ως εξής:
«Με την επιφύλαξη των δικαιωμάτων που αναγνωρίζονται στους πτυχιούχους φαρμακευτικής, μόνον οι κάτοχοι πτυχίου ειδικού φαρμακοποιού [farmacéutico especialista], που χορηγείται από τον Υπουργό Παιδείας και Επιστημών δύνανται να φέρουν τον τίτλο του ειδικού φαρμακοποιού, να ασκούν το επάγγελμα ως ειδικοί ή να εργάζονται βάσει του εν λόγω τίτλου σε δημόσιο ή ιδιωτικό οργανισμό.»
13
Το άρθρο 2 του βασιλικού αυτού διατάγματος προβλέπει:
«Η κτήση του πτυχίου ειδικού φαρμακοποιού εξαρτάται από τις ακόλουθες προϋποθέσεις:
a)
κατοχή πτυχίου φαρμακευτικής·
b)
ολοκλήρωση της κατάρτισης στην αντίστοιχη ειδίκευση σύμφωνα με τα καθιερωμένα προγράμματα σπουδών·
c)
επιτυχία στις συναφώς προβλεπόμενες δοκιμασίες αξιολογήσεως.»
14
Σύμφωνα με το άρθρο 3 του βασιλικού διατάγματος 2708/1982:
«Αναγνωρίζονται ως ειδικεύσεις στη φαρμακευτική οι εξής ειδικεύσεις:
Πρώτη κατηγορία. — Ειδίκευση απαιτούσα κυρίως νοσοκομειακή εκπαίδευση:
[…]
—
Νοσοκομειακή φαρμακευτική
[…]»
Η νομοθεσία περί μεταφοράς των οδηγιών 85/432, 85/433 και 89/48 στην εσωτερική έννομη τάξη
15
Οι οδηγίες 85/432 και 85/433 μεταφέρθηκαν στο εθνικό δίκαιο με το βασιλικό διάταγμα 1667/1989, της 22ας Δεκεμβρίου 1989 (BOE αριθ. 4, της 4ης Ιανουαρίου 1990, σ. 217).
16
Το άρθρο 1 του βασιλικού αυτού διατάγματος προβλέπει:
«Τα πτυχία, πιστοποιητικά και άλλοι τίτλοι, που απαριθμούνται στο παράρτημα Ι του παρόντος βασιλικού διατάγματος και χορηγούνται στους υπηκόους ενός κράτους μέλους της Ευρωπαϊκής Οικονομικής Κοινότητας που πληρούν τα καθοριζόμενα στο παράρτημα ΙΙ κριτήρια, αναγνωρίζονται στην Ισπανία, όσον αφορά την πρόσβαση στο επάγγελμα του φαρμακοποιού, ως ισότιμα του επισήμου πανεπιστημιακού πτυχίου φαρμακευτικής.»
17
Το ισπανικό πτυχίο του παραρτήματος Ι του εν λόγω βασιλικού διατάγματος ταυτίζεται με το πτυχίο που περιλαμβάνεται στο παράρτημα της οδηγίας 85/433.
18
Η οδηγία 89/48 μεταφέρθηκε στο ισπανικό δίκαιο με το βασιλικό διάταγμα 1665/1991, της 25ης Οκτωβρίου 1991 (BOE αριθ. 280, της 22ας Νοεμβρίου 1991, σ. 37916).
19
Το άρθρο 2, παράγραφος 1, του βασιλικού αυτού διατάγματος προβλέπει:
«Οι θεσπιζόμενοι με το παρόν βασιλικό διάταγμα κανόνες εφαρμόζονται στους υπηκόους κράτους μέλους της Ευρωπαϊκής Ενώσεως οι οποίοι, όντας κάτοχοι πτυχίου χορηγηθέντος σε κράτος της εν λόγω Ενώσεως, επιθυμούν να ασκήσουν στην Ισπανία, ως ελεύθεροι επαγγελματίες ή ως μισθωτοί, νομοθετικά κατοχυρωμένο επάγγελμα για την άσκηση του οποίου απαιτείται τριτοβάθμια εκπαίδευση διάρκειας τουλάχιστον τριών ετών.»
20
Το άρθρο 3, σημείο a, του ιδίου βασιλικού διατάγματος προβλέπει ότι αποτελούν «νομοθετικά κατοχυρωμένα επαγγέλματα» όλα τα απαριθμούμενα στο παράρτημα Ι του διατάγματος αυτού επαγγέλματα. Στο εν λόγω παράρτημα δεν αναφέρεται το επάγγελμα του νοσοκομειακού φαρμακοποιού.
Η προ της ασκήσεως της προσφυγής διαδικασία
21
Στις 19 Δεκεμβρίου 2005 η Επιτροπή απέστειλε στο Βασίλειο της Ισπανίας έγγραφο οχλήσεως με αντικείμενο τη μη μεταφορά από το εν λόγω κράτος μέλος της οδηγίας 89/48 στην εσωτερική έννομη τάξη, όσον αφορά το επάγγελμα του ειδικού φαρμακοποιού.
22
Με την από 17 Μαρτίου 2006 απάντηση, το Βασίλειο της Ισπανίας ισχυρίστηκε ότι η οδηγία 89/48 δεν εφαρμόζεται στο επάγγελμα του νοσοκομειακού φαρμακοποιού, διότι το επάγγελμα αυτό είναι ειδίκευση του επαγγέλματος του φαρμακοποιού, το οποίο είναι ειδικώς νομοθετικά κατοχυρωμένο με τις οδηγίες 85/432 και 85/433, που έχουν μεταφερθεί στο ισπανικό δίκαιο με το βασιλικό διάταγμα 1667/1989.
23
Στις 4 Ιουλίου 2006 η Επιτροπή, θεωρώντας ότι η απάντηση αυτή δεν ήταν ικανοποιητική, απέστειλε στο Βασίλειο της Ισπανίας αιτιολογημένη γνώμη, στην οποία το εν λόγω κράτος μέλος απάντησε στις 12 Ιανουαρίου 2007, ήτοι μετά την παρέλευση της ταχθείσας από την Επιτροπή με την αιτιολογημένη γνώμη προθεσμίας, επαναλαμβάνοντας την επιχειρηματολογία του ότι η οδηγία 89/48 δεν έχει εφαρμογή στους τίτλους ειδίκευσης στον τομέα της φαρμακευτικής.
24
Η Επιτροπή, επειδή δεν πείσθηκε από την επιχειρηματολογία αυτή, άσκησε την παρούσα προσφυγή.
Επί της προσφυγής
Επιχειρήματα των διαδίκων
25
Η Επιτροπή υποστηρίζει ότι, καθόσον το άρθρο 1 του βασιλικού διατάγματος 2708/1982 δεν επιτρέπει στους κατόχους διπλώματος χορηγηθέντος από κράτος μέλος και αναγνωρισθέντος ως ισοδυνάμου κατ’ εφαρμογή του άρθρου 2 της οδηγίας 85/433 να φέρουν τον τίτλο του ειδικού φαρμακοποιού και, κατά συνέπεια, να ασκούν το επάγγελμα του νοσοκομειακού φαρμακοποιού, το καθού κράτος δεν έχει μεταφέρει στην εσωτερική έννομη τάξη την οδηγία όσον αφορά το επάγγελμα αυτό.
26
Συγκεκριμένα, σύμφωνα με την Επιτροπή, αφενός, ο τίτλος αυτός πρέπει να χαρακτηρισθεί ως «δίπλωμα» υπό την έννοια του άρθρου 1, στοιχείο α΄, της οδηγίας 89/48, καθόσον χορηγείται από την καθορισμένη αρμόδια αρχή, πιστοποιεί την ολοκλήρωση μεταδευτεροβάθμιων σπουδών διάρκειας μεγαλύτερης των τριών ετών και πιστοποιεί ότι ο κάτοχός του διαθέτει τα απαιτούμενα προσόντα για να ασκήσει το επάγγελμα του νοσοκομειακού φαρμακοποιού στην Ισπανία. Αφετέρου, το επάγγελμα που μπορούν να ασκούν μόνο οι κάτοχοι διπλώματος ειδικού φαρμακοποιού είναι νομοθετικά κατοχυρωμένο επάγγελμα υπό την έννοια του άρθρου 1, στοιχείο γ΄, της οδηγίας 89/48. Πράγματι, το επάγγελμα αυτό συνίσταται στην άσκηση νομοθετικά κατοχυρωμένης δραστηριότητας υπό την έννοια του άρθρου 1, στοιχείο δ΄, της οδηγίας αυτής, καθόσον η πρόσβαση στο επάγγελμα αυτό εξαρτάται από την κατοχή διπλώματος.
27
Συναφώς, η Επιτροπή επισημαίνει ότι η οδηγία 89/48 δεν αποκλείει του πεδίου εφαρμογής της κανένα νομοθετικά κατοχυρωμένο επάγγελμα, πλην αυτών που έχουν αποτελέσει το αντικείμενο ειδικής οδηγίας αμοιβαίας αναγνωρίσεως. Ειδικότερα, η οδηγία δεν περιλαμβάνει καμία διάταξη δυνάμενη να ερμηνευθεί ως αποκλείουσα του πεδίου εφαρμογής της τα φαρμακευτικά επαγγέλματα ή, γενικότερα, τα επαγγέλματα του τομέα της υγείας. Το γεγονός ότι τα επαγγέλματα αυτά περιλαμβάνονται στο γενικό σύστημα αναγνωρίσεως των διπλωμάτων δεν αντίκειται στο άρθρο 47, παράγραφος 3, ΕΚ, σύμφωνα με το οποίο, η προοδευτική άρση των περιορισμών του δικαιώματος εγκαταστάσεως προϋποθέτει τον συντονισμό των όρων ασκήσεως των επαγγελμάτων αυτών. Η εν λόγω οδηγία δεν έχει σκοπό να θεσπίσει σύστημα αυτόματης αναγνωρίσεως των διπλωμάτων, αλλά γενική μέθοδο για τη διευκόλυνση της αναγνωρίσεως των διπλωμάτων.
28
Επιπλέον, κατά την Επιτροπή, οι οδηγίες 85/432 και 85/433 δεν εφαρμόζονται στο επάγγελμα του νοσοκομειακού φαρμακοποιού, διότι αφορούν μόνο το πτυχίο φαρμακευτικής. Συγκεκριμένα, η οδηγία 85/432, η οποία συντονίζει τις σπουδές που πρέπει να έχουν ολοκληρωθεί για τη χορήγηση του πτυχίου φαρμακευτικής, στο οποίο εφαρμόζεται το καθεστώς αναγνωρίσεως της οδηγίας 85/433, δεν αφορά, κατά το άρθρο 3, τις ειδικεύσεις της φαρμακευτικής ούτε, μεταξύ άλλων, την ειδίκευση του νοσοκομειακού φαρμακοποιού. Εξάλλου, το πτυχίο φαρμακευτικής είναι το μόνο δίπλωμα που αναφέρεται στο παράρτημα της οδηγίας 85/433 όσον αφορά το Βασίλειο της Ισπανίας.
29
Το Βασίλειο της Ισπανίας αντιτάσσει ότι το επάγγελμα του νοσοκομειακού φαρμακοποιού, ως ειδικότητα του επαγγέλματος του φαρμακοποιού, δεν εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 89/48. Το επάγγελμα αυτό μπορεί να διέπεται μόνο από ειδικές ρυθμίσεις, διότι το άρθρο 47, παράγραφος 3, ΕΚ θεσπίζει συναφώς ρητή επιφύλαξη, μεταξύ άλλων, για την άρση των περιορισμών στην άσκηση των φαρμακευτικών επαγγελμάτων. Κατά συνέπεια, η άρση των περιορισμών δεν μπορεί να πραγματοποιηθεί με το γενικό σύστημα αναγνωρίσεως διπλωμάτων της οδηγίας αυτής.
30
Η ερμηνεία αυτή επιβεβαιώνεται με τις οδηγίες 85/432 και 85/433, οι οποίες πληρούν την απαίτηση προβλέψεως ειδικών κανόνων συντονισμού των νομοθεσιών σχετικά με ορισμένες δραστηριότητες του τομέα της φαρμακευτικής, με σκοπό να καταστεί δυνατή η αμοιβαία αναγνώριση τίτλων και πτυχίων φαρμακευτικής. Αντιθέτως, η οδηγία 89/48, η οποία προβλέπει ως μόνη προϋπόθεση για την αναγνώριση των πτυχίων την ελάχιστη διάρκεια σπουδών, δεν αρκεί για τη διασφάλιση της τηρήσεως της υποχρεώσεως περί ειδικής ρυθμίσεως, την οποία επιβάλλει το άρθρο 47, παράγραφος 3, ΕΚ. Επομένως, ελλείψει συναφούς ειδικής ρυθμίσεως που να έχει θεσπιστεί δυνάμει του άρθρου 3 της οδηγίας 85/432, η Επιτροπή δεν μπορεί να επικαλείται την οδηγία 89/48 για να προσάπτει τη μη συμμόρφωση της εθνικής νομοθεσίας προς το γενικό σύστημα αναγνωρίσεως των διπλωμάτων.
Εκτίμηση του Δικαστηρίου
31
Οι διάδικοι δέχονται ότι οι οδηγίες 85/432 και 85/433 δεν εφαρμόζονται στο δίπλωμα του ειδικού φαρμακοποιού, το οποίο επιτρέπει την πρόσβαση στο επάγγελμα του νοσοκομειακού φαρμακοποιού. Εντούτοις, οι διάδικοι συνάγουν δύο διαφορετικές συνέπειες από την ερμηνεία αυτή. Σύμφωνα με την Επιτροπή, η έλλειψη ειδικής οδηγίας συνεπάγεται ότι το δίπλωμα αυτό εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 89/48, ενώ, σύμφωνα με το Βασίλειο της Ισπανίας, ελλείψει τέτοιας οδηγίας, πρέπει να γίνει δεκτό ότι η αναγνώριση του εν λόγω διπλώματος δεν διέπεται ούτε από την οδηγία 89/48 ούτε από άλλη πράξη του παραγώγου δικαίου.
32
Συναφώς, διαπιστώνεται καταρχάς ότι το πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 89/48 δεν οριοθετείται σε συνάρτηση με τον τομέα ή το είδος των διπλωμάτων. Συγκεκριμένα, από το άρθρο 1, στοιχείο α΄, προκύπτει ότι η οδηγία αυτή εφαρμόζεται, μεταξύ άλλων, σε κάθε δίπλωμα ανωτάτων σπουδών που χορηγείται μετά το πέρας κύκλου σπουδών μεταδευτεροβάθμιας εκπαιδεύσεως ελάχιστης διάρκειας τριών ετών και επιτρέπει στον κάτοχό του να έχει πρόσβαση σε νομοθετικά κατοχυρωμένο επάγγελμα.
33
Επιπλέον, κατά πάγια νομολογία, ένα επάγγελμα θεωρείται νομοθετικά κατοχυρωμένο, υπό την έννοια της οδηγίας 89/48, όταν η πρόσβαση στην επαγγελματική δραστηριότητα που συνιστά το επάγγελμα αυτό ή η άσκησή της διέπεται από νομοθετικές, κανονιστικές ή διοικητικές διατάξεις οι οποίες θεσπίζουν σύστημα που έχει ως αποτέλεσμα να επιφυλάσσει ρητώς την άσκηση της εν λόγω επαγγελματικής δραστηριότητας στα πρόσωπα μόνο που πληρούν ορισμένες προϋποθέσεις και να απαγορεύει στα πρόσωπα που δεν τις πληρούν την πρόσβαση στην ίδια αυτή δραστηριότητα (βλ. συναφώς, μεταξύ άλλων, αποφάσεις της 1ης Φεβρουαρίου 1996, C-164/94, Αρανίτης, Συλλογή 1996, σ. I-135, σκέψεις 18 και 19, καθώς και της 9ης Σεπτεμβρίου 2003, C-285/01, Burbaud, Συλλογή 2003, σ. I-8219, σκέψη 45).
34
Εν προκειμένω, διαπιστώνεται ότι, βάσει της εφαρμοστέας εθνικής νομοθεσίας, το δίπλωμα του ειδικού φαρμακοποιού είναι πτυχίο ανωτάτων σπουδών που επιτρέπει την πρόσβαση σε νομοθετικά κατοχυρωμένο επάγγελμα, ήτοι στο επάγγελμα του νοσοκομειακού φαρμακοποιού.
35
Το Βασίλειο της Ισπανίας, μολονότι δεν αμφισβητεί τον χαρακτηρισμό αυτό του επιμάχου διπλώματος και επαγγέλματος, θεωρεί ότι, εφόσον η οδηγία 89/48 δεν εφαρμόζεται στα διπλώματα ειδικεύσεως στη φαρμακευτική, δεν υποχρεούται να προβλέπει τη δυνατότητα προσβάσεως των υπηκόων άλλων κρατών μελών στο επάγγελμα του νοσοκομειακού φαρμακοποιού.
36
Η ερμηνεία αυτή της οδηγίας πρέπει να απορριφθεί.
37
Συναφώς, ενδείκνυται να τονιστεί ευθύς εξαρχής ότι το δικαίωμα αναγνωρίσεως των διπλωμάτων διασφαλίζεται από το άρθρο 43, δεύτερο εδάφιο, ΕΚ ως έκφραση του θεμελιώδους δικαιώματος της ελευθερίας εγκαταστάσεως. Κατά πάγια νομολογία, από τη διάταξη αυτή της Συνθήκης ΕΚ προκύπτει ότι ένα κράτος μέλος, όταν επιλαμβάνεται αιτήσεως χορηγήσεως αδείας για την άσκηση επαγγέλματος, στο οποίο η πρόσβαση εξαρτάται, σύμφωνα με την εθνική νομοθεσία, από την κατοχή διπλώματος ή την επαγγελματική κατάρτιση, οφείλει να λάβει υπόψη τα διπλώματα, πιστοποιητικά και άλλους τίτλους που απέκτησε ο ενδιαφερόμενος για να ασκήσει το ίδιο επάγγελμα σε άλλο κράτος μέλος, συγκρίνοντας τις πιστοποιούμενες με τα διπλώματα αυτά ικανότητες και τις απαιτούμενες με την εθνική νομοθεσία γνώσεις και προσόντα (βλ. αποφάσεις της 7ης Μαΐου 1991, C-340/89, Βλασσοπούλου, Συλλογή 1991, σ. I-2357, σκέψη 16, και της 14ης Σεπτεμβρίου 2000, C-238/98, Hocsman, Συλλογή 2000, σ. I-6623, σκέψη 23).
38
Η οδηγία 89/48, όπως προκύπτει από την τρίτη αιτιολογική της σκέψη, θεσπίζει «μέθοδο αναγνωρίσεως» των διπλωμάτων τα οποία αφορά. Καθορίζει ένα γενικό σύστημα αναγνωρίσεως των διπλωμάτων τριτοβάθμιας εκπαιδεύσεως για την πρόσβαση σε νομοθετικά κατοχυρωμένο επάγγελμα και επομένως για την άσκηση δικαιώματος προβλεπόμενου από τη Συνθήκη.
39
Εξάλλου, όπως υπενθύμισε η Επιτροπή, η οδηγία 89/48 δεν θεσπίζει σύστημα αυτόματης αναγνωρίσεως. Συγκεκριμένα, η οδηγία αυτή μολονότι αναγνωρίζει το δικαίωμα προσβάσεως στα νομοθετικά κατοχυρωμένα επαγγέλματα, επιτρέπει, δυνάμει του άρθρου 4, στοιχείο β΄, στο κράτος υποδοχής να υποβάλει τον αιτούντα, υπήκοο άλλου κράτους μέλους, σε πρακτική άσκηση προσαρμογής ή δοκιμασία επάρκειας, μεταξύ άλλων, όταν η εκπαίδευση που παρακολούθησε αφορά τομείς που διαφέρουν ουσιαστικά από τους τομείς που καλύπτει το απαιτούμενο στο κράτος μέλος υποδοχής δίπλωμα ή όταν το νομοθετικά κατοχυρωμένο επάγγελμα στο εν λόγω κράτος μέλος περιλαμβάνει μία ή περισσότερες νομοθετικά κατοχυρωμένες επαγγελματικές δραστηριότητες που δεν υπάρχουν στο νομοθετικά κατοχυρωμένο επάγγελμα του κράτους μέλους καταγωγής ή προελεύσεως του αιτούντος ή, τέλος, όταν το χαρακτηριστικό της διαφοράς μεταξύ των επαγγελματικών δραστηριοτήτων στα δύο ενδιαφερόμενα κράτη μέλη είναι η διαφορετική ειδική εκπαίδευση.
40
Το Βασίλειο της Ισπανίας προβάλλει ότι το άρθρο 47, παράγραφος 3, ΕΚ αποκλείει, εν πάση περιπτώσει, τη δυνατότητα εφαρμογής στα επαγγέλματα του τομέα της υγείας οδηγίας που να θεσπίζει γενικό σύστημα αναγνωρίσεως διπλωμάτων, δεδομένου ότι το άρθρο αυτό εισάγει ρητώς επιφύλαξη όσον αφορά τα ιατρικά, παραϊατρικά και φαρμακευτικά επαγγέλματα, τα οποία δεν μπορούν να ελευθερωθούν αν δεν εκδοθεί νομοθετική πράξη καθορίζουσα τους κανόνες σχετικά με «τον συντονισμό των όρων ασκήσεως των επαγγελμάτων αυτών στα διάφορα κράτη μέλη».
41
Το επιχείρημα αυτό πρέπει να απορριφθεί. Η ερμηνεία αυτή του άρθρου 47, παράγραφος 3, ΕΚ οδηγεί, στην πράξη, όχι μόνο σε μη εφαρμογή της οδηγίας 89/48, αλλά γενικότερα σε αποκλεισμό του δικαιώματος των κοινοτικών υπηκόων για την αναγνώριση των τίτλων ειδικεύσεως στη φαρμακευτική, ενώ το δικαίωμα αυτό προκύπτει από το άρθρο 43, δεύτερο εδάφιο, ΕΚ.
42
Αντιθέτως, το άρθρο 47, παράγραφος 3, ΕΚ δεν έχει σκοπό να περιορίσει το περιεχόμενο του δικαιώματος αναγνωρίσεως των διπλωμάτων, αλλά να αποφύγει τη θέσπιση συστήματος αυτόματης αναγνωρίσεως των διπλωμάτων για την πρόσβαση στα επαγγέλματα του τομέα της υγείας, ελλείψει συντονισμού των διατάξεων που διέπουν την άσκηση των επαγγελμάτων αυτών. Επομένως, η διάταξη αυτή της Συνθήκης αφορά ένα τέτοιο σύστημα, το οποίο πρέπει να συναρτάται προς τη διαδοχική εναρμόνιση των διατάξεων περί της ασκήσεως των εν λόγω επαγγελμάτων.
43
Κατά συνέπεια, η αναγνώριση των διπλωμάτων για την πρόσβαση στο επάγγελμα του νοσοκομειακού φαρμακοποιού εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 89/48 και τα κράτη μέλη πρέπει να προβλέπουν ορισμένο σύστημα για την αναγνώριση αυτή, σύμφωνα με τις προϋποθέσεις της εν λόγω οδηγίας.
44
Κατόπιν των ανωτέρω σκέψεων, επιβάλλεται η διαπίστωση ότι το Βασίλειο της Ισπανίας, παραλείποντας να θεσπίσει όλα τα αναγκαία μέτρα για τη μεταφορά της οδηγίας 89/48 στην εσωτερική έννομη τάξη, όσον αφορά το επάγγελμα του νοσοκομειακού φαρμακοποιού, παρέβη τις υποχρεώσεις που υπέχει από την οδηγία αυτή.
Επί των δικαστικών εξόδων
45
Δυνάμει του άρθρου 69, παράγραφος 2, του Κανονισμού Διαδικασίας, ο ηττηθείς διάδικος καταδικάζεται στα δικαστικά έξοδα, εφόσον υπήρχε σχετικό αίτημα του νικήσαντος διαδίκου. Το Βασίλειο της Ισπανίας, δεδομένου ότι ηττήθηκε, πρέπει να καταδικαστεί στα δικαστικά έξοδα σύμφωνα με το αίτημα της Επιτροπής.
Για τους λόγους αυτούς, το Δικαστήριο (δεύτερο τμήμα) αποφασίζει:
1)
Το Βασίλειο της Ισπανίας, παραλείποντας να θεσπίσει όλα τα αναγκαία μέτρα για τη μεταφορά της οδηγίας 89/48/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 21ης Δεκεμβρίου 1988, σχετικά με ένα γενικό σύστημα αναγνώρισης των διπλωμάτων τριτοβάθμιας εκπαίδευσης που πιστοποιούν επαγγελματική εκπαίδευση ελάχιστης διάρκειας τριών ετών, στην εσωτερική έννομη τάξη, όσον αφορά το επάγγελμα του νοσοκομειακού φαρμακοποιού, παρέβη τις υποχρεώσεις που υπέχει από την οδηγία αυτή.
2)
Καταδικάζει το Βασίλειο της Ισπανίας στα δικαστικά έξοδα.
(υπογραφές)
(
*1
)	Γλώσσα διαδικασίας: η ισπανική.