62024CJ0286_RES
Kawża C‑286/24
Meliá Hotels International, S.A.
vs
Associação Ius Omnibus
(talba għal deċiżjoni preliminari, imressqa mis-Supremo Tribunal de Justiça)
Sentenza tal-Qorti tal-Ġustizzja (It-Tieni Awla) tad‑29 ta’ Jannar 2026
“Rinviju għal deċiżjoni preliminari – Azzjonijiet għad-danni skont id-dritt nazzjonali għall-ksur tad-dispożizzjonijiet tad-dritt tal-kompetizzjoni tal-Istati Membri u tal-Unjoni Ewropea – Direttiva 2014/104/UE – Artikolu 5(1) – Kamp ta’ applikazzjoni – Azzjoni dikjaratorja speċjali għall-produzzjoni ta’ dokumenti qabel it-tressiq eventwali ta’ azzjoni għad-danni – Evalwazzjoni tal-plawżibbiltà tat-talba għad-danni”
Kompetizzjoni – Azzjonijiet għall-kumpens għad-dannu kkawżat minn ksur tar-regoli tal-kompetizzjoni – Direttiva 2014/104 – Dispożizzjonijiet li jirregolaw il-produzzjoni tal-provi rilevanti fil-pussess tal-konvenut jew ta’ terz – Kamp ta’ applikazzjoni – Azzjoni prevista fid-dritt nazzjonali sabiex jinkiseb aċċess għal provi qabel ma titressaq azzjoni għad-danni – Inklużjoni
(Direttiva tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill 2014/104, Artikolu 5(1))
(ara l-punti 25 sa 48, u d-dispożittiv 1)
Kompetizzjoni – Azzjonijiet għall-kumpens għad-dannu kkawżat minn ksur tar-regoli tal-kompetizzjoni – Direttiva 2014/104 – Ordni għall-produzzjoni ta’ provi rilevanti fil-pussess tal-konvenut jew ta’ terz – Kundizzjonijiet – Prova mir-rikorrent tal-plawżibbiltà tat-talba tiegħu għad-danni – Obbligu tar-rikorrent li jistabbilixxi l-plawżibbiltà ta’ ksur, ta’ dannu u ta’ rabta kawżali bejn dan il-ksur u dan id-dannu – Deċiżjoni tal-Kummissjoni li tikkonstata l-eżistenza ta’ ksur fil-forma ta’ restrizzjoni vertikali minħabba l-għan – Deċiżjoni li turi l-plawżibbiltà ta’ dan il-ksur – Deċiżjoni li tista’ tinkludi indizji rilevanti għall-finijiet tal-evalwazzjoni tal-plawżibbiltà tad-dannu u tar-rabta kawżali – Deċiżjoni mogħtija fil-kuntest ta’ proċedura għar-riżolviment – Assenza ta’ rilevanza
(Direttiva tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill 2014/104, Artikolu 5(1))
(ara l-punti 53 sa 72, u d-dispożittiv 2)
Kompetizzjoni – Azzjonijiet għall-kumpens għad-dannu kkawżat minn ksur tar-regoli tal-kompetizzjoni – Direttiva 2014/104 – Ordni għall-produzzjoni ta’ provi rilevanti fil-pussess tal-konvenut jew ta’ terz – Kundizzjonijiet – Prova mir-rikorrent tal-plawżibbiltà tat-talba tiegħu għad-danni – Obbligu tar-rikorrent li jistabbilixxi l-plawżibbiltà ta’ ksur, ta’ dannu u ta’ rabta kawżali bejn dan il-ksur u dan id-dannu – Grad ta’ saħħa probatorja neċessarja – Eżistenza ta’ ksur, ta’ dannu u ta’ rabta kawżali li għandhom ikunu raġonevolment aċċettabbli
(Direttiva tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill 2014/104, Artikolu 5(1))
(ara l-punti 74 sa 88, u d-dispożittiv 3)
Sunt
Adita b’talba għal deċiżjoni preliminari mis-Supremo Tribunal de Justiça (il-Qorti Suprema, il-Portugall), il-Qorti tal-Ġustizzja interpretat id-dispożizzjonijiet tad-Direttiva 2014/104 (
1
) li jirregolaw il-produzzjoni quddiem il-qrati nazzjonali ta’ provi fil-pussess tal-konvenut jew ta’ terz fil-kuntest ta’ azzjoni għal kumpens għal dannu kkawżat minn ksur tar-regoli tal-kompetizzjoni.
Fil‑21 ta’ Frar 2020, il-Kummissjoni Ewropea imponiet multa fuq l-impriża tal-lukandi Meliá Hotels International, S.A. (iktar ’il quddiem “Meliá”) talli kisret l-Artikolu 101 TFUE u l-Artikolu 53 tal-Ftehim ŻEE (
2
) billi implimentat, kuntrattwalment, prattiki vertikali li kienu jiddifferenzjaw lill-konsumaturi skont in-nazzjonalità tagħhom jew skont il-pajjiż ta’ residenza tagħhom (
3
).
Associação Ius Omnibus, assoċjazzjoni għall-ħarsien tal-interessi tal-konsumaturi, ressqet azzjoni dikjaratorja speċjali quddiem il-qorti Portugiża kompetenti sabiex tikseb mingħand Meliá l-produzzjoni ta’ dokumenti rilevanti għat-tressiq eventwali ta’ azzjoni kollettiva għad-danni f’isem il-konsumaturi residenti fil-Portugall leżi mill-prattika antikompetittiva kkonstatata mill-Kummissjoni.
Peress li l-qrati tal-ewwel u tat-tieni istanza laqgħu din l-azzjoni dikjaratorja speċjali, Meliá ppreżentat rikors quddiem il-Qorti Suprema Portugiża.
F’dawn iċ-ċirkustanzi, il-Qorti Suprema Portugiża ddeċidiet li tagħmel diversi domandi preliminari lill-Qorti tal-Ġustizzja dwar l-Artikolu 5(1) tad-Direttiva 2014/104, li jeżiġi li l-Istati Membri jiżguraw li, fil-proċeduri dwar il-kumpens għad-dannu kkawżat minn ksur tar-regoli tal-kompetizzjoni, ir-rikorrent ikun jista’ jikseb mill-qorti nazzjonali ordni li teħtieġ lill-konvenut jew lil terz jipproduċi provi rilevanti, bil-kundizzjoni li jkun issostanzja l-plawżibbiltà tat-talba tiegħu għad-danni billi jkun ippreżenta fatti u provi raġonevolment disponibbli suffiċjenti.
F’dan il-kuntest, il-Qorti Suprema Portugiża staqsiet, essenzjalment, jekk l-Artikolu 5(1) tad-Direttiva 2014/104 kellux jiġi interpretat fis-sens:
—
li japplika għal azzjoni prevista mid-dritt nazzjonali intiża li tikseb il-produzzjoni ta’ provi qabel it-tressiq ta’ azzjoni għall-kumpens tad-dannu kkawżat minn ksur tar-regoli tal-kompetizzjoni;
—
li l-prova, mir-rikorrent, tal-plawżibbiltà tat-talba tiegħu għad-danni teħtieġ li jiġi pprovat li huwa iktar probabbli milli improbabbli li l-kundizzjonijiet għall-istabbiliment tar-responsabbiltà għal ksur tad-dritt tal-kompetizzjoni huma ssodisfatti; u
—
li deċiżjoni tal-Kummissjoni li tikkonstata l-eżistenza ta’ ksur tad-dritt tal-kompetizzjoni tal-Unjoni li ħa l-forma ta’ restrizzjoni vertikali minħabba l-għan hija suffiċjenti sabiex tiġi stabbilita l-plawżibbiltà ta’ talba għad-danni, u jekk ir-risposta għal din id-domanda hijiex affettwata mill-fatt li din id-deċiżjoni tkun ngħatat fi tmiem proċedura għar-riżolviment.
Il-kunsiderazzjonijiet tal-Qorti tal-Ġustizzja
Fl-ewwel lok, wara interpretazzjoni letterali, sistematika u teleoloġika, il-Qorti tal-Ġustizzja kkonfermat li l-Artikolu 5(1) tad-Direttiva 2014/104 huwa applikabbli għal azzjoni minn qabel bħal dik prevista f’dan il-każ mid-dritt Portugiż, li tippermetti lill-persuni leżi minn ksur tar-regoli tal-kompetizzjoni jiksbu l-aċċess għall-provi rilevanti qabel ma titressaq azzjoni għad-danni f’dan ir-rigward.
Skont il-Qorti tal-Ġustizzja, din l-interpretazzjoni hija sostnuta b’mod partikolari mill-għanijiet tad-Direttiva 2014/104, li jiġi ffaċilitat l-eżerċizzju tad-dritt għad-danni, fid-dawl tan-neċessità li jiġi rrimedjat in-nuqqas ta’ simetrija tal-informazzjoni li tikkaratterizza dawn il-kawżi, u li b’hekk tiġi żgurata l-effikaċja tal-implimentazzjoni tad-dritt tal-kompetizzjoni mill-isfera privata.
Fit-tieni lok, il-Qorti tal-Ġustizzja eżaminat id-domanda preliminari dwar jekk il-kundizzjoni prevista fl-ewwel subparagrafu tal-Artikolu 5(1) tad-Direttiva 2014/104, li tissuġġetta l-kisba tal-provi mitluba għall-produzzjoni minn min iressaq it-talba ta’ ġustifikazzjoni motivata li ssostni l-plawżibbiltà tat-talba tiegħu għad-danni, tkunx issodisfatta fil-preżenza ta’ deċiżjoni tal-Kummissjoni li tikkonstata ksur tad-dritt tal-kompetizzjoni tal-Unjoni fil-forma ta’ restrizzjoni vertikali minħabba l-għan, u jekk ir-risposta għal din id-domanda tkunx affettwata mill-fatt li din id-deċiżjoni tkun ingħatat fi tmiem proċedura għar-riżolviment.
F’dan ir-rigward, il-Qorti tal-Ġustizzja osservat, qabelxejn, li l-Artikolu 5(1) tad-Direttiva 2014/104 jirrikjedi, essenzjalment, li l-persuna leża minn ksur tad-dritt tal-kompetizzjoni tressaq, insostenn tat-talba tagħha għall-produzzjoni ta’ provi, ġustifikazzjoni motivata li tinkludi data fattwali u provi raġonevolment disponibbli suffiċjenti sabiex tiġi stabbilita l-plawżibbiltà tat-talba tagħha għad-danni, jiġifieri l-plawżibbiltà tal-eżistenza ta’ ksur, ta’ dannu u ta’ rabta kawżali bejn dan il-ksur u dan id-dannu.
Fir-rigward tal-prova tal-plawżibbiltà tal-ksur, il-Qorti tal-Ġustizzja rrilevat, sussegwentement, li deċiżjoni tal-Kummissjoni li tikkonstata ksur tal-Artikolu 101 TFUE tippermetti lill-qorti nazzjonali tikkonstata li l-eżistenza u, a fortiori, il-plawżibbiltà tal-ksur inkwistjoni jkunu ġew stabbiliti, peress li l-qorti nazzjonali ma tistax tieħu deċiżjonijiet li jmorru kontra tali deċiżjoni. Mill-banda l-oħra, l-imsemmija deċiżjoni ma hijiex suffiċjenti, bħala tali, sabiex issostni l-plawżibbiltà ta’ talba għad-danni fiċ-ċirkustanzi kollha. Għal dan l-għan, jeħtieġ ukoll li tintwera l-plawżibbiltà tad-dannu u tar-rabta kawżali.
Fir-rigward tal-prova tal-plawżibbiltà tad-dannu, il-Qorti tal-Ġustizzja fakkret, barra minn hekk, li l-Artikolu 17(2) tad-Direttiva 2014/104 jistabbilixxi preżunzjoni konfutabbli dwar l-eżistenza tad-dannu li jirriżulta minn akkordju li, kif jirriżulta mill-punt 14 tal-Artikolu 2 ta’ din id-direttiva, għandu jinftiehem bħala restrizzjoni orizzontali tal-kompetizzjoni bejn żewġ kompetituri jew iktar. Dan jeskludi għalhekk li tali preżunzjoni konfutabbli tapplika għal restrizzjoni vertikali tal-kompetizzjoni li tinvolvi impriżi mhux kompetituri li joperaw f’livelli differenti tal-katina ta’ produzzjoni jew ta’ distribuzzjoni.
Għalhekk, għalkemm fil-preżenza ta’ deċiżjoni tal-Kummissjoni li tikkonstata akkordju pprojbit, il-plawżibbiltà tad-dannu kkawżat mill-ksur għandha titqies li tkun ġiet ipprovata, sakemm il-preżunzjoni ma tiġix ikkonfutata mill-konvenut, dan ma huwiex il-każ fil-preżenza ta’ deċiżjoni tal-Kummissjoni li tikkonstata ksur tal-Artikolu 101 TFUE fil-forma ta’ restrizzjoni vertikali, anki jekk din tkun restrizzjoni minħabba l-għan tal-kompetizzjoni. Madankollu, tali deċiżjoni tista’ tinkludi elementi rilevanti għall-finijiet tal-evalwazzjoni tal-plawżibbiltà tad-dannu u tar-rabta kawżali.
Fid-dawl tal-motivi preċedenti, il-Qorti tal-Ġustizzja kkonkludiet li l-Artikolu 5(1) tad-Direttiva 2014/104 għandu jiġi interpretat fis-sens li deċiżjoni tal-Kummissjoni li tikkonstata l-eżistenza ta’ ksur tad-dritt tal-kompetizzjoni tal-Unjoni li ħa l-forma ta’ restrizzjoni vertikali minħabba l-għan ma hijiex suffiċjenti sabiex tiġi stabbilita l-plawżibbiltà ta’ talba għad-danni, peress li din teħtieġ li tintwera mhux biss il-plawżibbiltà ta’ tali ksur, stabbilita minn tali deċiżjoni, iżda wkoll dik ta’ dannu u ta’ rabta kawżali bejn dan id-dannu u dan il-ksur. Il-fatt li din id-deċiżjoni tkun ingħatat fi tmiem proċedura għar-riżolviment ma jeħtieġx risposta differenti.
Fl-aħħar lok, il-Qorti tal-Ġustizzja kkonstatat li l-prova tal-plawżibbiltà ta’ talba għad-danni, fis-sens tal-Artikolu 5(1) tad-Direttiva 2014/104, ma teħtieġx li jiġi stabbilit li huwa iktar probabbli milli improbabbli li l-kundizzjonijiet għall-istabbiliment tar-responsabbiltà għal ksur tad-dritt tal-kompetizzjoni huma ssodisfatti. Huwa biżżejjed għal min iressaq it-talba li juri li l-ipoteżi li dawn il-kundizzjonijiet huma sodisfatti hija raġonevolment aċċettabbli.
Filwaqt li enfasizzat li l-kunċett ta’ plawżibbiltà fis-sens tal-Artikolu 5(1) tad-Direttiva 2014/104 għandu jingħata interpretazzjoni awtonoma fid-dritt tal-Unjoni, il-Qorti tal-Ġustizzja rrilevat li, skont is-sens normali tiegħu, il-kunċett ta’ plawżibbiltà ta’ talba għad-danni ma jeħtieġx prova ta’ livell partikolarment għoli ta’ probabbiltà li l-kundizzjonijiet għall-istabbiliment tar-responsabbiltà huma ssodisfatti iżda jissuġġerixxi għall-kuntrarju li huwa neċessarju u suffiċjenti li l-qorti nazzjonali li tiddeċiedi dwar it-talba għall-produzzjoni ta’ provi tiġi konvinta li l-ipoteżi li dawn it-tliet kundizzjonijiet huma ssodisfatti hija raġonevolment aċċettabbli.
Din l-interpretazzjoni hija kkorroborata mill-analiżi kuntestwali tal-kunċett ta’ plawżibbiltà tat-talba għad-danni li jinsab fl-Artikolu 5(1) tad-Direttiva 2014/104. Fil-fatt, minn naħa, fl-istruttura ġenerali ta’ din id-dispożizzjoni, moqrija fid-dawl b’mod partikolari tal-premessi 6, 14 u 15 ta’ din id-direttiva, il-prova tal-plawżibbiltà tat-talba għad-danni ma twassalx għall-għoti ta’ kumpens fil-kuntest ta’ azzjoni fuq il-mertu iżda għall-kisba ta’ ordni għall-produzzjoni minn qabel ta’ provi li hija neċessarja għall-effettività ta’ tali azzjoni. Il-livell probatorju meħtieġ sabiex jinkisbu l-provi neċessarji għall-finijiet tal-azzjoni fuq il-mertu għandu jkun inqas minn dak meħtieġ sabiex jiġu stabbiliti l-kundizzjonijiet għall-istabbiliment tar-responsabbiltà fuq il-mertu.
Min-naħa l-oħra, mill-Artikolu 5(1) tad-Direttiva 2014/104 u mill-premessa 16 ta’ din id-direttiva jirriżulta li l-plawżibbiltà tat-talba għad-danni għandha tiġi stabbilita biss abbażi tal-fatti u tal-provi raġonevolment disponibbli għal min iressaq it-talba, li jirrifletti r-rieda tal-leġiżlatur tal-Unjoni li ma jpoġġix fuq min iressaq it-talba oneru tal-prova eċċessiv iżda sempliċement li jeżiġi minn dan tal-aħħar li jallega b’mod plawżibbli li ksur tad-dritt tal-kompetizzjoni jkun ikkawżalu dannu.
Skont il-Qorti tal-Ġustizzja, din l-interpretazzjoni hija wkoll l-unika interpretazzjoni li tista’ tiġi rrikonċiljata mal-għanijiet tad-Direttiva 2014/104 intiżi, b’mod partikolari, li jirrimedjaw in-nuqqas ta’ simetrija tal-informazzjoni li tikkaratterizza l-azzjonijiet għad-danni għal ksur tad-dritt tal-kompetizzjoni. Fil-fatt, f’ħafna każijiet, il-provi neċessarji sabiex tintwera l-fondatezza ta’ talba għad-danni jkunu miżmuma esklużivament mill-kontroparti jew minn terzi u ma jkunux suffiċjentement magħrufa minn min iressaq it-talba jew minn min ma jkollux aċċess għalihom.
Issa, il-fatt li min iressaq it-talba jiġi mġiegħel jistabbilixxi, insostenn tat-talba tiegħu għall-produzzjoni ta’ provi neċessarji għall-finijiet tal-azzjoni tiegħu għad-danni, li huwa iktar probabbli milli improbabbli li l-kundizzjonijiet għall-istabbiliment tar-responsabbiltà għal ksur tad-dritt tal-kompetizzjoni huma ssodisfatti, jikkostitwixxi rekwiżit legali strett li jista’ jipprekludi indebitament l-eżerċizzju effettiv tad-dritt tiegħu għal kumpens. Tali rekwiżit probatorju jkun irrikonċiljabbli mal-għan li jiġu ffaċilitati l-azzjonijiet għad-danni peress li l-livell ta’ prova meħtieġ ikun tali li jirrendi kważi impossibbli jew eċċessivament diffiċli għal min iressaq it-talba li jeżerċita l-azzjoni tiegħu għad-danni.
Għaldaqstant, l-għanijiet tad-Direttiva 2014/104 isostnu l-interpretazzjoni tal-kunċett ta’ plawżibbiltà tat-talba għad-danni u tal-oneru tal-prova li jaqa’ fuq min iressaq it-talba fis-sens li dan tal-aħħar għandu, abbażi tal-elementi raġonevolment disponibbli għalih, jikkonvinċi lill-qorti nazzjonali li tkun qiegħda tiddeċiedi dwar it-talba tiegħu għall-produzzjoni ta’ provi li l-ipoteżi li t-tliet kundizzjonijiet kumulattivi għall-istabbiliment tar-responsabbiltà għal ksur tad-dritt tal-kompetizzjoni huma ssodisfatti hija raġonevolment aċċettabbli.
(
1
)	Direttiva 2014/104/UE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tas‑26 ta’ Novembru 2014 dwar ċerti regoli li jirregolaw l-azzjonijiet għad-danni skont il-liġi nazzjonali għall-ksur tad-dispożizzjonijiet tal-liġi tal-kompetizzjoni tal-Istati Membri u tal-Unjoni Ewropea (ĠU 2014, L 349, p. 1).
(
2
)	Ftehim dwar iż-Żona Ekonomika Ewropea, tat‑2 ta’ Mejju 1992 (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 11, Vol 52, p. 3), iktar ’il quddiem il-“Ftehim ŻEE”).
(
3
)	Deċiżjoni C(2020) 893 finali li tirrigwarda proċediment skont l-Artikolu 101 [TFUE] u l-Artikolu 53 tal-Ftehim ŻEE (Każ AT.40528 - Meliá (Holiday Pricing)).