62003CC0551_PL
Opinion of the Advocate-General
Opinion of the Advocate-General
I – Wprowadzenie
1. W niniejszej sprawie General Motors Nederland BV i Opel Nederland BV odwołują się od wyroku Sądu Pierwszej Instancji Wspólnot Europejskich z dnia 21 października 2003 r. w sprawie General Motors Nederland i Opel Nederland przeciwko Komisji (zwanego dalej „zaskarżonym wyrokiem”)(2), w którym utrzymał on w znacznej części w mocy decyzję Komisji 2001/146/WE z dnia 20 września 2000 r. „dotyczącą postępowania na podstawie art. 81 traktatu WE” (zwaną dalej „sporną decyzją”)(3) karającą spółkę Opel Nederland za zawarcie z należącymi do jej sieci dystrybucji w Niderlandach dealerami porozumień mających na celu ograniczenie lub zakaz sprzedaży pojazdów silnikowych marki Opel użytkownikom końcowym i dealerom marki Opel z innych państw członkowskich.
II – Ramy prawne
2. Jak wiadomo, art. 81 WE stanowi, iż zabronione są „wszelkie porozumienia między przedsiębiorstwami, wszelkie decyzje związków przedsiębiorstw i wszelkie praktyki uzgodnione, które mogą wpływać na handel między państwami członkowskimi i których celem lub skutkiem jest zapobieżenie, ograniczenie lub zakłócenie konkurencji wewnątrz wspólnego rynku”.
3. W przypadku naruszenia tego postanowienia Komisja może, zgodnie z art. 15 ust. 2 rozporządzenia Rady nr 17(4), nakładać grzywny na przedsiębiorstwa, które podjęły działania ograniczające konkurencję. Kwota grzywny może wynieść „do dziesięciu procent wartości osiągniętego w poprzednim roku gospodarczym obrotu każdego z przedsiębiorstw uczestniczących w naruszeniu”, zaś dla jej obliczenia należy uwzględnić, „oprócz wagi naruszenia, również czas trwania tego naruszenia”.
4. Dla zapewnienia przejrzystości i obiektywnego charakteru ustalania wysokości grzywien w 1998 r. Komisja wydała wytyczne w tej dziedzinie (zwane dalej „wytycznymi”)(5), zgodnie z którymi wysokość grzywny jest w istocie ustalana w kilku następujących po sobie etapach.
5. Dla celów niniejszej sprawy wystarczy wspomnieć, że wytyczne przewidują między innymi możliwość zmniejszenia kwoty grzywny przez Komisję wskutek uwzględnienia ewentualnych okoliczności łagodzących takich jak dla przykładu niewdrożenie w praktyce przestępczych porozumień lub praktyk, zakończenie naruszenia bezzwłocznie po pierwszej interwencji Komisji, istnienie uzasadnionych wątpliwości po stronie przedsiębiorstwa co do tego, czy ograniczające działanie rzeczywiście stanowi naruszenie, i niezamierzony charakter naruszeń(6) .
III – Okoliczności faktyczne i przebieg postępowania
A – Okoliczności faktyczne leżące u podstaw sporu
6. W zaskarżonym wyroku stan faktyczny sporu został opisany w następujący sposób:
„2 Opel Nederland BV [spółka zależna w 100% od General Motors Nederland BV] jest jedyną krajową spółką zajmującą się sprzedażą pojazdów marki Opel w Niderlandach. […] Opel Nederland zawarła umowy dotyczące sprzedaży i usług z około 150 dealerami, którzy na tej podstawie są włączeni jako autoryzowani sprzedawcy do sieci dystrybucyjnej Opla w Europie.
[…]
5 W odpowiedzi na dowody wywozu na szeroką skalę dokonywanego przez niektórych jej dealerów od drugiej połowy 1996 r. Opel Nederland opracowała i przyjęła szereg środków.
6 W dniach 28 i 29 sierpnia 1996 r. Opel Nederland wysłała pismo do 18 dealerów, którzy w ciągu pierwszego półrocza 1996 r. dokonali wywozu co najmniej dziesięciu pojazdów samochodowych. W piśmie tym czytamy:
»[…] Zauważyliśmy, że w pierwszej połowie 1996 r. Państwa spółka sprzedała za granicę dużą liczbę pojazdów Opla. Ponieważ chodzi tu o znaczną ilość, mamy poważne wątpliwości co do zgodności tej sprzedaży z literą i duchem aktualnej i przyszłej umowy dealerskiej z Oplem. […] Mamy zamiar porównać Państwa odpowiedź z danymi znajdującymi się w Państwa księgach rachunkowych. Następnie poinformujemy Państwa o dalszym biegu sprawy. Nie ma to jednak wpływu na fakt, że jesteście Państwo zasadniczo zobowiązani do uzyskania dobrych wyników handlowych na Państwa terenie sprzedaży […]«.
7 Podczas spotkania w dniu 26 września 1996 r. dyrekcja Opel Nederland postanowiła przedsięwziąć kilka środków dotyczących wywozu z terenu Niderlandów. Protokół z tego spotkania opisuje te środki w następujący sposób:
»[…] Podjęte decyzje:
1) Opel Nederland BV dokona kontroli wszystkich dealerów (20), którzy najwyraźniej dokonują wywozu. […].
2) Pan de Heer [dyrektor ds. sprzedaży i marketingu] odpowie wszystkim dealerom, którzy udzielili odpowiedzi na pierwsze pismo w sprawie działalności związanej z wywozem przesłane im przez Opla. Zostaną oni poinformowani o zorganizowaniu kontroli, a także o trudnościach w dostawach, które zmuszają do ograniczenia liczby przydzielonych im pojazdów.
3) W następnych dwóch tygodniach kierownicy sprzedaży odpowiedzialni za sprzedaż w danym regionie omówią z dealerami eksportującymi kwestie związane z wywozem. Dealerzy zostaną poinformowani, że z uwagi na mniejszą dostępność towarów dostaną jedynie (aż do zmiany decyzji) określoną liczbę pojazdów, odpowiadającą liczbie określonej w ich wytycznych dotyczących oceny sprzedaży. Zostaną oni poproszeni o wskazanie kierownikowi regionalnemu, które pozycje z oczekujących zamówień chcieliby rzeczywiście otrzymać. Rozwiązanie problemów, które mogą się pojawić w relacjach z klientami, należeć będzie do samych dealerów.
4) Dealerzy, którzy poinformują kierownika regionalnego, że nie mają zamiaru zaprzestać dokonywania eksportu pojazdów na dużą skalę, zostaną zaproszeni na spotkanie w dniu 22 października 1996 r. z p. de Leeuwem [dyrektorem generalnym] i z p. de Heerem.
5) Pan Notenboom [dyrektor ds. kadr sprzedaży] zwróci się do GMAC o weryfikację zapasów dealera w celu sprawdzenia, jaka dokładnie ilość pojazdów pozostaje jeszcze do jego dyspozycji. Należy spodziewać się, że znaczna część została w międzyczasie wywieziona.
6) Od tej pory pojazdy sprzedane w ramach akcji sprzedaży, a nie zarejestrowane w Niderlandach, nie będą uwzględniane. Nasi konkurenci stosują podobne warunki.
7) Pan Aukema [kierownik ds. sprzedaży] skreśli nazwiska dealerów eksportujących z list sporządzonych dla celów akcji promocyjnych. Ich przyszłe wpisanie na listę będzie uzależnione od wyników kontroli.
8) Pan Aelen [dyrektor ds. kadr i finansów] wystosuje pismo do dealerów w celu poinformowania ich, że od dnia 1 października 1996 r. Opel Nederland BV będzie pobierała 150 NLG za dostarczenie na żądanie urzędowych deklaracji przywozowych, takich jak certyfikat homologacji, oraz za przygotowanie dokumentów celnych na niektóre pojazdy zwolnione z podatków (np. przeznaczone dla dyplomatów)«.
[…]
9 Zapowiedziane kontrole zostały przeprowadzone w okresie od 19 września do 27 listopada 1996 r.
10 W dniu 24 października 1996 r. Opel Nederland wysłała do wszystkich dealerów okólnik dotyczący sprzedaży na rzecz ostatecznych użytkowników za granicą. Zgodnie z tym okólnikiem dealerzy mogą dokonywać sprzedaży na rzecz ostatecznych użytkowników, którzy mają miejsce zamieszkania w Unii Europejskiej, przy czym ostateczni użytkownicy mogą także korzystać z usług pośrednika”.
7. Po otrzymaniu informacji, z których wynikało, że Opel Nederland stosowała strategię polegającą na systematycznym utrudnianiu wywozu nowych pojazdów z Niderlandów do innych państw członkowskich Komisja wszczęła administracyjne postępowanie wyjaśniające celem ustalenia ewentualnego istnienia naruszeń prawa konkurencji. W ramach owego postępowania wyjaśniającego służby Komisji przeprowadziły w dniach 11 i 12 grudnia 1996 r. kontrole w siedzibach spółki Opel Nederland i jednego z jej dealerów.
8. Właśnie w dniu 12 grudnia 1996 r. „Opel Nederland przekazała dealerom wytyczne dotyczące sprzedaży nowych pojazdów odsprzedawcom i pośrednikom”. Następnie „[w] okólniku z dnia 20 stycznia 1998 r. Opel Nederland poinformowała swoich dealerów, że wyłączenie wypłaty premii za sprzedaż na eksport zostało zniesione ze skutkiem wstecznym”(7) .
B – Sporna decyzja
9. Na zakończenie swego dochodzenia w dniu 20 września 2000 r. Komisja przyjęła zaskarżoną decyzję, w której:
– ustaliła naruszenie przez Opel Nederland postanowienia art. 81 ust. 1 WE polegającego na zawarciu z dealerami Opla posiadającymi siedzibę w Niderlandach „porozumień mających na celu ograniczenie lub zakaz sprzedaży, bezpośredniej lub za pośrednictwem agenta, użytkownikom końcowym zamieszkałym w innych państwach członkowskich oraz dealerom sieci dystrybucji Opel z siedzibą w innych państwach członkowskich” (art. 1) [tłumaczenie nieoficjalne, podobnie jak wszystkie inne cytaty z tego aktu];
– zobowiązała spółkę Opel Nederland do „natychmiastowego zaprzestania naruszenia, o którym mowa w art. 1, o ile naruszenie to nadal trwa” (art. 2);
– nałożyła na spółki Opel Nederland i General Motors Nederland grzywnę w wysokości 43 milionów EUR (art. 3).
10. Ograniczając się jedynie do istotnych jej fragmentów, sporną decyzję można w interesującym nas tu zakresie streścić w następujący sposób:
11. W uzasadnieniu decyzji Komisja przede wszystkim stwierdza, że od 1996 r. Opel Nederland opracowała i wprowadziła w życie strategię mającą na celu uniemożliwianie lub ograniczanie sprzedaży na eksport przez jej dealerów(8) . Na poparcie owego twierdzenia Komisja przywołuje w szczególności protokół ze spotkania dyrekcji przedsiębiorstwa, które miało miejsce w dniu 26 września 1996 r. (zob. powyżej, pkt 6), podczas którego została podjęta decyzja o wprowadzeniu „restrykcyjnej polityki w zakresie dostaw i premii [oraz o wysłaniu] do dealerów instrukcji, aby powstrzymywali się ogólnie od dokonywania sprzedaży na eksport”(9) .
12. Ustaliwszy fakt istnienia polityki restrykcyjnej w zakresie eksportu, Komisja stwierdziła następnie, że polityka ta została wprowadzona w życie za pomocą szeregu środków indywidualnych przyjętych w porozumieniu z dealerami w ramach wykonywania umów dealerskich. Wbrew zatem twierdzeniom indagowanych spółek nie były to jednostronne środki nałożone przez spółkę Opel Nederland, lecz środki, które wpisując się w kontekst uprzednio istniejących stosunków umownych między producentem pojazdów silnikowych a jego sprzedawcami, stanowią porozumienia w rozumieniu art. 81 WE(10) .
13. W odniesieniu do treści owych porozumień zaskarżona decyzja wyjaśnia, iż dotyczyły one odpowiednio:
a) zaopatrywania dealerów: „polityka zaopatrywania dealerów przez importera przewidywała, że dostarczane były jedynie pojazdy silnikowe potrzebne do sprzedaży klientom na terenie objętym umową i że takim zamówieniom przyznawane było pierwszeństwo”(11) ;
b) wypłata premii: „polityka premiowa wprowadzona w związku z poszczególnymi akcjami promocyjnymi sprzedaży była tak skonstruowana, aby sprzedaż zagranicznym użytkownikom końcowym była z nich wykluczona”(12) ;
c) zakaz i bezpośrednie ograniczenia wywozu: „dealerzy byli notorycznie i bez przerwy wzywani do zaprzestania wszelkiego eksportu. Liczni dealerzy zobowiązali się wprost wobec Opel Nederland BV do zaprzestania na przyszłość wszelkiej działalności tego rodzaju”(13) .
14. Co się tyczy ostatniej z kwestii interesujących nas tu dla celów analizy niniejszego odwołania, a mianowicie ustalenia kwoty grzywny, Komisja zakwalifikowała naruszenie jako bardzo poważne ze względu na to, iż Opel Nederland umyślnie wprowadziła zakaz lub ograniczenia eksportu, przez co utrudniła cel ustanowienia jednolitego rynku. Przechodząc następnie do czasu trwania naruszenia, Komisja stwierdziła, że naruszenie to ciągnęło się przez 17 miesięcy (od końca sierpnia – początku września 1996 r. do stycznia 1998 r.), skutkiem czego zakwalifikowała naruszenie jako średnie pod względem czasu jego trwania. Biorąc pod uwagę odnośne okresy, które obejmowały trzy konkretne środki, Komisja zastosowała do kwoty podstawowej 40 milionów EUR wynikającej z powagi naruszenia, podwyższenie o 7,5%, otrzymując w ten sposób kwotę 43 milionów EUR. Wreszcie, wziąwszy pod uwagę w szczególności fakt, że Opel Nederland trwała w stosowaniu zasadniczego elementu naruszenia, a mianowicie polityki w zakresie restrykcyjnych premii, również po ustaleniach poczynionych w dniach 11 i 12 grudnia 1996 r., Komisja uznała, że w niniejszym przypadku nie istnieje żadna okoliczność łagodząca(14) .
C – Przebieg postępowania przed Sądem i zaskarżony wyrok
15. W skardze złożonej w dniu 30 listopada 200 0 r. General Motors Nederland i Opel Nederland zażądały od Sądu stwierdzenia nieważności spornej decyzji lub pomocniczo uchylenia lub zmniejszenia grzywny nałożonej mocą spornej decyzji.
16. Na poparcie swej skargi skarżące spółki podniosły pięć zarzutów, do których szczegółowo odniósł się zaskarżony wyrok.
17. W dalszej części przeanalizuję zatem pokrótce odpowiednie fragmenty zaskarżonego wyroku, skupiając się zwłaszcza na kwestiach istotnych z punktu widzenia niniejszego odwołania.
18. a) Sąd przeanalizował przede wszystkim pierwszy zarzut skargi dotyczący rzekomego braku dowodów na przyjęcie przez spółkę Opel Nederland ogólnej polityki zmierzającej do ograniczenia wszelkiego eksportu.
19. W tym zakresie Sąd zauważył po pierwsze, że ustalenia Komisji na temat przyjęcia tego typu strategii „opierały się na protokole ze spotkania dyrekcji w dniu 26 września 1996 r., który był końcowym dokumentem w przedmiocie środków przyjętych przez najwyższe władze spółki Opel Nederland”(15) .
20. Przechodząc następnie do „oceny, czy ukarana decyzja z dnia 26 września 1996 r. dowodzi – jak twierdzi Komisja – istnienia ogólnej strategii spółki Opel Nederland zmierzającej do uniemożliwienia lub utrudnienia wywozu w całości, czy może raczej – jak twierdzą skarżący – istnienia zgodnej z prawem strategii zmierzającej do ograniczenia niedozwolonej sprzedaży”. Sąd stwierdził, że „przy sporządzaniu protokołu nie zostało dokonane żadne rozróżnienie między wywozem zgodnym a wywozem niezgodnym z umowami dealerskimi. Opierając się zatem na treści protokołu, przyjęte środki dotyczą wszystkich przypadków wywozu. Teza skarżących, w myśl której Opel Nederland próbowała jedynie ograniczyć przypadki wywozu niezgodne z umowami dealerskimi, nie znajduje więc żadnego odzwierciedlenia w treści protokołu”(16) .
21. Sąd dodał do tego, że „wykładnię tę, opartą na brzmieniu protokołu, potwierdza lektura trzech wewnętrznych dokumentów poprzedzających decyzję z 26 września 1996 r.”(17) .
22. Podobnie Sąd zauważył, że „decyzja podjęta przez Opel Nederland o zaniechaniu dalszego przyznawania premii za sprzedaż na eksport ze swej natury mogła dotyczyć wyłącznie sprzedaży zgodnej z umowami dealerskimi, ponieważ premie nigdy nie były przyznawane za sprzedaż innym klientom niebędącym ostatecznymi konsumentami” oraz że „wykładnię Komisji potwierdza także fakt, iż w chwili wydania decyzji kontrole dealerów podejrzanych o sprzedaż na eksport nie zostały jeszcze przeprowadzone oraz że Opel Nederland nie mogła wiedzieć, czy »eksportujący« dealerzy rzeczywiście dokonali sprzedaży na rzecz nieautoryzowanych odsprzedawców”(18) .
23. W świetle tych rozważań sąd uznał w pierwszej instancji, że „Komisja słusznie wywnioskowała, iż Opel Nederland przyjęła w dniu 26 września 1996 r. ogólną strategię mającą na celu utrudnianie wszelkiego eksportu”(19), przez co oddalił pierwszy zarzut skargi.
24. b) Sąd uwzględnił natomiast drugi zarzut skargi, w którym skarżący twierdzili, że sporna decyzja jest dotknięta błędami faktycznymi i prawnymi w zakresie, w jakim dochodzi do wniosku, że Opel Nederland wprowadziła restrykcyjną politykę dostaw niezgodną z art. 81 WE.
25. W tym zakresie Sąd przede wszystkim stwierdził, że choć „bezsprzeczna między stronami jest okoliczność, że dyrekcja Opel Nederland postanowiła poinformować dealerów uznanych za eksporterów, że ilość dostaw zostanie ograniczona na przyszłość do liczby przewidzianej w SEG każdego z dealerów […], wszak powstaje pytanie, czy środek ten stanowi porozumienie w rozumieniu art. 81 WE. [W rzeczywistości bowiem] jednostronne zachowanie przedsiębiorstwa nie mieści się w zakresie tego postanowienia”(20) .
26. I tak zdaniem Sądu, wbrew twierdzeniom Komisji, „ze spornej decyzji nie można wywieść żadnego bezpośredniego dowodu powiadomienia dealerów o przedmiotowym środku” ani „inne dokumenty złożone do akt nie pozwalają na dojście do wniosku, że przedmiotowy środek został rzeczywiście zastosowany czy wprowadzony w życie”(21) .
27. W braku tych elementów Sąd uznał, że nie zostało „należycie wykazane, że środek polegający na ograniczeniu zaopatrzenia został podany do wiadomości dealerom ani tym bardziej że środek ten został włączony w zakres stosunków umownych pomiędzy Opel Nederland i jej dealerami”(22), przez co uwzględnił zarzut, stwierdzając nieważność spornej decyzji w odnośnym zakresie.
28. c) Sąd w pierwszej instancji oddalił następnie trzeci zarzut skargi, w ramach którego zarzucano Komisji, że dopuściła się błędów w ustaleniach faktycznych i naruszyła prawo, uznając, że Opel Nederland wprowadziła restrykcyjny system premiowy dotyczący sprzedaży detalicznej, sprzeczny z art. 81 WE.
29. W pierwszym rzędzie Sąd odrzucił argumenty skarżących, zgodnie z którymi nic nie wskazuje na to, że dealerzy zgodzili się na ograniczenie zgodnych z prawem sprzedaży na eksport w odpowiedzi na nową politykę premiową. Jego zdaniem bowiem, „jak stwierdziła w swych pismach Komisja, od dnia 1 października 1996 r. wnioski o przyznanie premii były rozpatrywane zgodnie z wymogami obowiązującymi w owym czasie, które wykluczały z zakresu stosowania systemu premiowego przypadki sprzedaży na eksport”(23) . Wymogi te w ten sposób „stały się integralną częścią umów dealerskich między Opel Nederland a jej dealerami i wpisały się w całokształt stosunków handlowych uregulowanych w uprzednio ustanowionym porozumieniu ogólnym. Przedmiotowy środek nie stanowi zatem aktu jednostronnego, lecz porozumienie w rozumieniu art. 81 ust. 1 WE”(24) .
30. Zdaniem skarżących spółek przedmiotowy system premii nie miał jednakże „jedynie na celu ograniczenia konkurencji”(25), a tym bardziej podobnego skutku, skoro wiele dokumentów „wykazuje przeciwnie, że poziom eksportu dozwolonego nie wykazał tendencji spadkowej”(26) .
31. Te zarzuty również zostały oddalone przez Sąd.
32. Odnosząc się do celu badanego środka Sąd zważył, co następuje:
„100 W tej kwestii Komisja słusznie podniosła, że gdy przestaje się przyznawać premie za sprzedaż na eksport, margines zysku, jakim dysponują dealerzy przy dokonywaniu sprzedaży na eksport, jest mniejszy w porównaniu z marginesem, jakim dysponują oni przy dokonywaniu sprzedaży w kraju. Dealerzy są w rzeczywistości zmuszeni albo do proponowania mniej korzystnych warunków klientom zagranicznym w stosunku do klientów krajowych, albo do zadowolenia się mniejszym marginesem zysku w przypadku sprzedaży na eksport. Wskutek zniesienia premii za sprzedaż na eksport sprzedaż ta stała się mniej atrakcyjna dla klientów zagranicznych lub dla dealerów. Dlatego ze swej natury środek ten mógł negatywnie wpływać na sprzedaż na eksport, nawet przy braku ograniczeń zaopatrzenia.
101 Nadto z analizy pierwszego zarzutu wynika, że środki przyjęte przez dyrekcję Opel Nederland wynikały ze wzrostu sprzedaży na eksport i miały na celu jej ograniczenie.
102 Z uwagi zarówno na charakter, jak również na cele tego środka oraz uwzględniając jego kontekst gospodarczy, w jakim miał być stosowany, stanowi on – zgodnie z utrwalonym orzecznictwem – porozumienie mające na celu ograniczenie konkurencji (zob. podobnie wyroki Trybunału: z dnia 1 lutego 1978 r. w sprawie 19/77 Miller przeciwko Komisji, Rec. str. 131, pkt 7, z dnia 8 listopada 1983 r. w sprawach połączonych od 96/82 do 102/82, 104/82, 105/82, 108/82 i 110/82 IAZ International Belgium i in. przeciwko Komisji, Rec. str. 3369, pkt 23–25 oraz [z dnia 28 marca 1984 r.] w sprawach połączonych [29/83 i 30/83] CRAM i Rheinzink przeciwko Komisji, [Rec. str. 1679,] pkt 26)”.
33. Na podstawie tych rozważań Sąd przypomniał, że „zgodnie z utrwalonym orzecznictwem zbędne jest uwzględnianie konkretnych skutków porozumienia […], jeśli oczywiste jest, że jego przedmiotem jest ograniczanie, zapobieganie lub zakłócanie konkurencji”, stąd uznał za niepotrzebne „badanie argumentów stron dotyczących konkretnych skutków środka”(27) .
34. Dodał on jednak, że „tym bardziej należy odrzucić argument skarżących, zgodnie z którym sprzedaż na eksport nie odczuła przedmiotowego środka. W rzeczywistości dane, które wskazują na to, iż sprzedaż na eksport nie znikła w okresie od października 1996 r. do stycznia 1998 r. nie wykluczają tego, że bez tego środka poziom sprzedaży na eksport byłby znacznie wyższy. W motywie 135 spornej decyzji słusznie zauważono, że nie można ustalić, ile przypadków sprzedaży na eksport nie doszło w rzeczywistości do skutku za sprawą środków przyjętych przez Opel Nederland”(28) .
35. d) W ramach czwartego zarzutu sporne spółki podnosiły błąd w ustaleniach faktycznych i naruszenie prawa wskutek stwierdzenia Komisji, według którego Opel Nederland wprowadziła bezpośredni zakaz eksportu sprzeczny z art. 81 WE.
36. Sąd oddalił ów zarzut, uznając w szczególności, „że Komisja zgromadziła wystarczająco precyzyjne i spójne dowody, aby utwierdzić się w przekonaniu, że dziewięciu dealerów istotnie na przełomie sierpnia i września 1996 r. zobowiązało się do niedokonywania sprzedaży na eksport, a to wskutek wezwania ich do tego przez Opel Nederland”(29) . Ponieważ zatem ograniczenie to było „wynikiem zbiegu intencji spółki Opel Nederland i wspomnianych dealerów, środek ten stanowi »porozumienie« w rozumieniu art. 81 ust. 1 WE, które wpisało się w łączące strony stosunki umowne” (30) .
37. e) Na koniec Sąd zaprzeczył temu, jakoby przy ustalaniu wysokości grzywny nałożonej na skarżące spółki Komisja naruszyła zasadę proporcjonalności, przepis art. 15 rozporządzenia nr 17 oraz jej własne wytyczne.
38. W tym zakresie Sąd w istocie zgodził się z metodą, według której Komisja obliczyła, na podstawie powagi i czasu trwania naruszenia, kwotę podstawową grzywny(31) . Sąd podkreślił nadto, że „w niniejszej sprawie nie ma miejsca przypadek nieskutecznego stosowania porozumienia, jak w rozważanych przez Sąd przypadkach zaprzestania popełniania naruszenia bezzwłocznie po pierwszej interwencji Komisji lub nieumyślnego popełnienia naruszenia”, a zatem brak jest okoliczności łagodzących, które mogłyby uzasadniać obniżenie wymiaru grzywny(32) .
39. Sąd zmniejszył jednakże wymiar grzywny tak, aby odzwierciedlić uwzględnienie drugiego zarzutu skargi(33) .
40. Wskutek powyższych rozważań w zaskarżonym wyroku Sąd: a) potwierdził ocenę naruszenia dokonaną w decyzji Komisji w zakresie istnienia: i) ogólnej strategii mającej na celu utrudnianie wszelkiego eksportu, ii) restrykcyjnego systemu premiowego oraz iii) bezpośredniego zakazu eksportu; b) orzekł jednak o nieważności decyzji w części, w której stwierdzała ona istnienie środka ograniczającego dostawy sprzecznie z art. 81 ust. 1 WE; oraz c) w konsekwencji zmniejszył kwotę grzywny nałożonej na General Motors Nederland i Opel Nederland, ustalając jej wysokość na 35 475 000 EUR.
D – Przebieg postępowania przed Trybunałem
41. W skardze wniesionej do Trybunału w dniu 29 grudnia 2003 r. General Motors Nederland i Opel Nederland domagały się od Trybunału:
– uchylenia: i) zaskarżonego wyroku w zakresie, w jakim dotyczy on ogólnej strategii ograniczania wywozu i polityki premiowej stosowanej przez Opel Nederland i utrzymuje w mocy grzywnę w tym zakresie, jak również ii) decyzji zaskarżonej w pierwszej instancji w tym samym zakresie;
– bez względu na orzeczenie Trybunału w przedmiocie powyższych żądań, zmniejszenia grzywny utrzymanej w mocy przez Sąd;
– pomocniczo, uchylenia zaskarżonego wyroku we wskazanym zakresie i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania przez Sąd;
– w każdym przypadku, obciążenia Komisji kosztami postępowania.
42. Komisja wniosła oczywiście o nieuwzględnienie powyższych żądań, domagając się od Trybunału oddalenia odwołania i obciążenia skarżących kosztami postępowania.
43. Po zamknięciu pisemnej fazy postępowania, w ramach której nastąpiła także druga wymiana pism, Trybunał wysłuchał stanowisk stron na rozprawie w dniu 14 lipca 2005 r.
IV – Analiza prawna
44. Zarzuty podniesione przez skarżące pod adresem wyroku Sądu dotyczą w swej istocie naruszeń prawa, które ich zdaniem popełnił sąd w pierwszej instancji: i) uznając za prawdziwe ustalenia Komisji, zgodnie z którymi Opel Nederland wprowadziła ogólną strategię ograniczania wszelkiego eksportu oraz ii) uznając, że Opel Nederland wprowadziła restrykcyjny system premiowy dotyczący sprzedaży detalicznej; iii) jak również ograniczając się jedynie do częściowego zmniejszenia wymiaru grzywny.
45. Przejdę teraz do zbadania po kolei powyższych zarzutów.
i) W przedmiocie istnienia ogólnej strategii zmierzającej do ograniczenia eksportu
46. Jak wspomniałem, w ramach pierwszego zarzutu skarżące spółki podważają stwierdzenie Sądu, zgodnie z którym Komisja „słusznie wywnioskowała, iż Opel Nederland przyjęła w dniu 26 września 1996 r. ogólną strategię mającą na celu utrudnianie wszelkiego eksportu”(34) .
47. Zdaniem skarżących ocena taka jest nieprawidłowa ze względu na:
– wypaczenie dowodów dotyczących rzekomego przyjęcia rzeczonej strategii, a mianowicie treści protokołu spotkania w dniu 26 września 1996 r. (zob. powyżej, pkt 6). Z protokołu tego wynikałoby bowiem, że Opel Nederland ograniczyła się do przyjęcia pewnych środków szczególnych i indywidualnych, których nie można utożsamiać ze strategią ograniczania eksportu. Ponadto z uwagi na to, iż przedmiotem decyzji podjętych podczas tego spotkania (zwanych dalej „decyzjami z 26 września 1996 r.”) nie było ograniczanie eksportu, ustalenia Sądu dotyczące braku rozróżnienia między eksportem dozwolonym i niedozwolonym (zob. powyżej, pkt 20) są całkowicie pozbawione znaczenia dla sprawy;
– wewnętrznie sprzeczne uzasadnienie w zakresie dotyczącym wagi dowodowej przyznanej niektórym wewnętrznym dokumentom roboczym, które nie stanowią wyrazu polityki Opel Nederland. Choć bowiem Sąd wykluczył, jakoby Komisja oparła swą analizę na owych dokumentach, następnie sam się oparł na tych właśnie dokumentach, kiedy doszedł do wniosku, że dany producent pojazdów silnikowych rzeczywiście przyjął strategię ograniczania eksportu;
– błąd logiczny wynikający z rozumowania „na okrągło” w zakresie polityki premiowej. Ich zdaniem bowiem Sąd najpierw powołał się na tę politykę celem wykazania ograniczającego charakteru strategii przyjętej na mocy decyzji z 26 września 1996 r., a następnie powołał się na istnienie rzeczonej strategii dla wykazania, że system pr emiowy miał również cel restrykcyjny;
– błąd logiczny wynikający z „pozbawionego sensu” odniesienia do daty przyjęcia decyzji z 26 września 1996 r. dla potwierdzenia, że decyzje te miały na celu ograniczenie wszelkiego eksportu, nie zaś tylko eksportu niezgodnego z umowami dealerskimi. Zdaniem skarżących Sąd nie przedstawił żadnego uzasadnienia w kwestii znaczenia tej daty dla ustalenia istnienia tego rodzaju strategii restrykcyjnej, a w każdym razie nie wziął należycie pod uwagę dowodów świadczących o tym, że wbrew orzeczeniu zawartemu w zaskarżonym wyroku w chwili przyjęcia spornej decyzji Opel Nederland wiedziała już o niedozwolonych przypadkach eksportu, a zatem mogła przyjąć celowe środki.
48. Komisja ze swej strony uważa niniejszy zarzut odwoławczy za w całości niedopuszczalny jako zmierzający do podważenia ustaleń faktycznych Sądu.
49. Zanim przejdę do badania niniejszego zarzutu, wydaje mi się użyteczne przypomnienie, że zgodnie z art. 225 WE i art. 51 statutu Trybunału od orzeczeń Sądu przysługuje odwołanie „ograniczone do kwestii prawnych”. Z tego wynika zgodnie z utrwalonym orzecznictwem, że „Trybunał nie jest uprawniony ani do dokonywania ustaleń faktycznych, ani co do zasady do dokonywania analizy dowodów, na których Sąd oparł swe ustalenia faktyczne. Jeśli bowiem dowody te uzyskano w prawidłowy sposób, przy poszanowaniu ogólnych zasad prawa i wymogów proceduralnych dotyczących ciężaru dowodu i postępowania dowodowego, wyłącznie do Sądu należy ocena, jaką wagę należy przywiązywać do przedstawionych dowodów […]. Ocena ta nie stanowi więc, z wyłączeniem przypadków przeinaczenia tych dowodów, zagadnienia prawnego, które jako takie poddane jest kontroli Trybunału”(35) .
50. Wydaje mi się, że w świetle powyższego utrwalonego orzecznictwa badany zarzut jest dopuszczalny jedynie w zakresie, w którym podnosi kwestię wypaczenia dowodów.
51. W ramach pozostałych zarzutów skarżące ograniczyły się do podważania wyroku Sądu pod kątem wartości dowodowej niektórych faktów i dokumentów, a mianowicie w zakresie możliwości powołania się na takie dowody dla wykazania przyjęcia przez spółkę Opel Nederland strategii restrykcyjnej w dziedzinie eksportu.
52. Dalekie zatem od wykazania, że Sąd wypaczył okoliczności faktyczne lub dowody, argumenty skarżących sprowadzają się w istocie do podważenia dokonanej przez Sąd oceny faktów; oceny, która jest zresztą wynikiem skrupulatnej analizy dokumentów i innych dowodów przedstawionych zarówno przez Komisję, jak i przez skarżące(36) .
53. Przechodząc do podnoszonego wypaczenia protokołu ze spotkania w dniu 26 września 1996 r., pragnę zauważyć, że skarżące wyraźnie przyznały w pierwszej instancji, że strategia przyjęta podczas tego spotkania miała na calu zapobieżenie – a w każdym razie ograniczenie – sprzedaży na eksport, choć dotyczyła jedynie niedozwolonej sprzedaży(37) . Wydaje mi się zatem oczywiste, że nie mogą one twierdzić w instancji odwoławczej, że strategia ta była pozbawiona jakiegokolwiek celu restrykcyjnego i że Sąd, orzekając odmiennie, wypaczył treść rzeczonego dokumentu.
54. Wyjaśniwszy to, uważam, że Sąd miał pełne podstawy do orzeczenia, że strategia restrykcyjna przyjęta w dniu 26 września 1996 r. dotyczyła wszelkiego eksportu, a nie tylko eksportu niezgodnego z umowami dealerskimi. Z treści protokołu nie wynika bowiem żadne rozróżnienie między eksportem dopuszczalnym a niedopuszczalnym.
55. W świetle poprzedzających rozważań uważam zatem, że pierwszy zarzut odwołania jest w części niedopuszczalny, a w części niezasadny.
ii) W przedmiocie systemu premiowego
56. W ramach drugiego zarzutu odwoławczego skarżące spółki twierdzą, że Sąd naruszył prawo gdy potwierdził, że system premiowy dotyczący sprzedaży detalicznej stanowił naruszenie postanowienia art. 81 WE.
2. Argumentacja stron
57. W szczególności krytykują one różne aspekty rozumowania, w toku którego sąd doszedł w pierwszej instancji do wniosku, że system ten, zastrzegając przyznawanie premii jedynie na rzecz sprzedaży krajowej, był sam przez się szkodliwy dla konkurencji, przez co dla ustalenia naruszenia postanowienia art. 81 WE nie było konieczne przeprowadzanie analizy jego skutków dla rynku(38) .
58. a) Według odwołujących się spółek zakwalifikowanie systemu premiowego jako porozumienia o przedmiocie antykonkurencyjnym stanowi nadmiernie rozszerzające zastosowanie art. 81 WE, w tym w szczególności pojęcia restrykcji jako „celu”. Ich zdaniem bowiem można uznać istnienie naruszenia art. 81 WE jedynie ze względu na przedmiot porozumienia wyłącznie wtedy, gdy jedynym jego celem i oczywistym skutkiem jest znaczne ograniczenie konkurencji. Tymczasem sporny system premiowy realizuje w pełni zgodne z prawem cele polityki handlowej (promocję sprzedaży modeli Opel w Niderlandach) i stymuluje konkurencję między poszczególnymi producentami pojazdów silnikowych działającymi na rynku niderlandzkim.
59. b) Uznanie zaś – jak uczynili to Sąd i Komisja – że system ten realizuje cel restrykcyjny, nie tylko jest ich zdaniem sprzeczne z art. 81 WE, ale również narusza zasadę domniemania niewinności i prawo do obrony skarżących, albowiem pociąga za sobą niepodważalne domniemanie niezgodności spornego środka z prawem.
60. c) Skarżące podnoszą następnie brak znaczenia dla rozpatrywanej tu sprawy orzecznictwa przywołanego przez Sąd na poparcie ustalenia, zgodnie z którym polityka premiowa stanowi porozumienie o antykonkurencyjnym przedmiocie. Ich zdaniem badany środek w sposób oczywisty odróżnia się od środków, które dały przyczynek wyrokom w sprawach Miller przeciwko Komisji(39), CRAM i Rheinzink przeciwko Komisji(40) i IAZ International Belgium i in. przeciwko Komisji(41), ww. w pkt 102 zaskarżonego wyroku. Podczas gdy te ostatnie pociągały za sobą zakaz sprzedaży na eksport, przeszkody w handlu równoległym i zbiorowy bojkot, analizowany tu środek ogranicza się do zastrzeżenia na rzecz sprzedaży krajowej stosowania czasowego bodźca finansowego.
61. d) Równie bez znaczenia dla sprawy pozostaje ich zdaniem dokonane w pkt 100 zaskarżonego wyroku porównanie traktowania zastrzeżonego, wskutek zastosowania systemu premiowego, dla sprzedaży pojazdów samochodowych w Niderlandach do traktowania zastrzeżonego dla sprzedaży tych pojazdów na eksport, z którego to porównania Sąd wywiódł, że sporny środek, sprawiając, iż sprzedaż na eksport stała się „mniej atrakcyjna dla klientów zagranicznych lub dla dealerów”(42), miał cel restrykcyjny.
62. Zdaniem odwołujących się spółek, chcąc postąpić prawidłowo Sąd powinien był raczej zastanowić się, czy w stosunku do okresu, w którym system premiowy miał zastosowanie również do sprzedaży na eksport, sporny środek w jakikolwiek sposób zniechęcał dealerów niderlandzkich do dokonywania tego typu sprzedaży. Gdyby Sąd zadał sobie to pytanie, doszedłby z całą pewnością do przeczącej odpowiedzi, albowiem nowemu systemowi premiowemu nie towarzyszyło żadne ograniczenie dostaw pojazdów silnikowych, a w każdym razie rentowność eksportu nie była uzależniona od wypłacania premii. Innymi słowy, również w przypadku zakazu przyznawania premii za eksport dealerzy niderlandzcy nadal mieli pełną swobodę dokonywania tego rodzaju sprzedaży, która nadal była opłacalna.
63. Tak czy inaczej – ciągną skarżące – nawet gdyby uznać logikę porównania dokonanego w zaskarżonym wyroku, rozumowanie Sądu nadal pozostaje błędne, albowiem nie uwzględnia istotnych z punktu widzenia warunków gospodarczych i finansowych różnic zachodzących między sprzedażą krajową a eksportem; różnic wynikających przede wszystkim z wysokiego niderlandzkiego podatku samochodowego i z faktu, że sprzedaż krajowa niejednokrotnie łączy się z odkupieniem samochodu klienta. Ignorując owe różnice, sąd błędnie uznał w pierwszej instancji, iż wskutek zniesienia premii za sprzedaż na eksport dealerzy niderlandzcy zostali siłą rzeczy „zmuszeni albo do proponowania mniej korzystnych warunków klientom zagranicznym w stosunku do klientów krajowych, albo do zadowolenia się mniejszym marginesem zysku w przypadku sprzedaży na eksport”(43) .
64. e) Następnie, oceniając przedmiot systemu premiowego, Sąd nie powinien był zdaniem skarżących brać pod uwagę domniemanych intencji stron, o których świadczyłoby podjęcie decyzji z 26 września 1996 r. Dla celów stosowania art. 81 WE bowiem przedmiot porozumienia powinien zawsze być oceniany w sposób obiektywny bez żadnych odniesień do subiektywnych intencji stron.
65. Odsyłając do twierdzeń zawartych w ramach pierwszego zarzutu odwoławczego, skarżące podnoszą wreszcie, że Sąd przeprowadził rozumowanie na okrągło, powołując się najpierw na decyzje z 26 września 1996 r. celem wykazania ograniczającego charakteru polityki premiowej, aby następnie powołać się na tę politykę dla wykazania równie restrykcyjnego charakteru powyższej decyzji (zob. powyżej, pkt 47).
Analiza
66. Ze swej strony pragnę rzec od razu, że opisane argumenty wnoszących odwołanie wydają mi się wychodzić z szeregu błędnych założeń.
67. a) Pragnę w pierwszym rzędzie zauważyć, że wbrew twierdzeniom wnoszących odwołanie wcale nie wynika z traktatu ani z orzecznictwa, jakoby aby móc ustalić istnienie naruszenia art. 81 WE jedynie ze względu na przedmiot porozumienia, jedynym celem tego porozumienia musi być ograniczenie konkurencji.
68. Wydaje mi się, iż teza ta opiera się na logice odwróconej w stosunku do logiki stanowiącej według wykładni orzecznictwa wspólnotowego podstawę rzeczonego postanowienia. W rzeczy samej to właśnie fakt, że cel porozumienia jest ewidentnie antykonkurencyjny, sprawia, iż przestaje mieć jakiekolwiek znaczenie czy też skutki okoliczność, że porozumienie to realizuje również inne cele. W rzeczywistości Trybunał miał już okazję zakwalifikowania jako sprzecznych z art. 81 WE ze względu na restrykcyjny przedmiot porozumień, które jednocześnie stawiały sobie również inne całkowicie legalne cele (44) .
69. b) Skoro więc również porozumienia, które nie mają jedynie na celu ograniczania konkurencji, mogą ze względu na ich przedmiot naruszać zakaz, o którym mowa w art. 81 WE, nie można zarzucać Sądowi Pierwszej Instancji, że pogwałcił w tym przypadku domniemanie niewinności lub prawo do obrony. Sąd ten bowiem zastosował jedynie utrwalone orzecznictwo Trybunału, zgodnie z którym „zbędne jest uwzględnianie konkretnych skutków porozumienia, jeśli oczywiste jest, że jego przedmiotem jest ograniczanie, zapobieganie lub zakłócanie konkurencji”(45) . Nadto – jak podkreśla Komisja – wnoszące odwołanie miały okazję przedstawić swój punkt widzenia na temat przedmiotu porozumienia zarówno w trakcie postępowania administracyjnego, jak i przed sądem wspólnotowym.
70. c) Przechodząc do uwag krytycznych podniesionych przez skarżące pod kątem sposobu, w jaki sąd w pierwszej instancji ocenił przedmiot analizowanego tu środka, nie wydaje mi się przede wszystkim, aby orzecznictwo przywołane w tym zakresie w zaskarżonym wyroku było pozbawione znaczenia w niniejszej sprawie.
71. Wbrew twierdzeniom odwołujących się nie wydaje mi się bowiem, aby zakres wyroków przywoływanych przez Sąd ograniczał się do przypadków środków, które zabraniają lub zupełnie uniemożliwiają dystrybutorowi dokonywania sprzedaży na eksport, a w każdym razie sprawiają, iż tego typu transakcje stają się całkowicie niekorzystne. Z orzecznictwa tego można bowiem wywnioskować, że abstrahując od cech szczególnych każdego ze stanów faktycznych rozpatrywanych przez sąd wspólnotowy, to, co się liczy dla ustalenia, czy porozumienie z dziedziny dystrybucji ma antykonkurencyjny przedmiot czy też nie, to okoliczność, czy środek ten, zmieniając w sposób sztuczny warunki konkurencji, jest w sposób oczywisty zdolny do skłonienia przedsiębiorców do preferowania rynku krajowego w stosunku do eksportu, przez co prowadzi do podziału jednolitego rynku sprzecznie z zakładanym w traktacie wzajemnym przenikaniem się rynków.
72. Tymczasem wydaje mi się oczywiste, że cel ten może zostać osiągnięty nie tylko za pomocą bezpośrednich ograniczeń eksportu, ale również za pomocą pośrednich środków mających na celu odwiedzenie dystrybutorów od dokonywania sprzedaży za granicę poprzez wywieranie wpływu w szczególności na warunki gospodarcze i finansowe takich transakcji. I tak zostały uznane za ograniczające konkurencję ze swej natury środki, które – podobnie jak analizowany tu środek – „utrudniały eksport równoległy”(46), poddając go mniej korzystnemu traktowaniu w porównaniu z oficjalnym importem lub „ograniczając swobodę nabywcy w zakresie użytkowania towaru pod kątem jego własnych potrzeb gospodarczych”(47)(48) .
73. d) To wyjaśniwszy, nie wydaje mi się, aby można było zarzucać Sądowi Pierwszej Instancji, że dla celu ustalenia antykonkurencyjnego charakteru badanego środka porównał traktowanie w zakresie premii sprzedaży krajowej z traktowaniem zastrzeżonym dla sprzedaży na eksport.
74. Pragnę bowiem przypomnieć, że celem wyjaśnienia, czy określone porozumienie jest zdolne do ograniczenia konkurencji, „na podstawie ustalonego orzecznictwa Trybunału […], należy zastanowić się, jak ewoluowałaby konkurencja, gdyby nie było owego porozumienia ”(49) . Stosowany do niniejszego przypadku test ten wymagał zatem dokonania oceny, jak zachowywaliby się dealerzy niderlandzcy i jak ustaliłyby się siły konkurencji na danym rynku, gdyby sprzedaż na eksport nie została wykluczona z zakresu polityki premiowej.
75. Wydaje mi się, że Sąd dokonał właśnie tego typu oceny w miejscu, w którym orzekł, że „gdy[by] przest[ano] przyznawać premie za sprzedaż na eksport, margines zysku, jakim dyspon[owali] dealerzy przy dokonywaniu sprzedaży na eksport […], [byłby] mniejszy w porównaniu z marginesem, jakim dyspon[owali] oni przy dokonywaniu sprzedaży w kraju. Dealerzy [byliby] w rzeczywistości zmuszeni albo do proponowania mniej korzystnych warunków klientom zagranicznym w stosunku do klientów krajowych, albo do zadowolenia się mniejszym marginesem zysku w przypadku sprzedaży na eksport. Wskutek zniesienia premii za sprzedaż na eksport sprzedaż ta stała[by] się mniej atrakcyjna dla klientów zagranicznych lub dla dealerów”(50) .
76. Innymi słowy, gdyby sprzedaż na eksport nie została wyraźnie wykluczona z premii, dealerzy niderlandzcy mogliby zaoferować potencjalnym nabywcom niezamieszkałym w Niderlandach lepsze warunki niż te, jakie mogli w braku premii zastosować bez naruszania własnego marginesu zysku bądź też gdyby postanowili utrzymać tę samą cenę dla sprzedaży na eksport, mogliby zwiększyć ów margines zysku. Stwierdzenie to nie wydaje mi się możliwe do podważenia, chyba że by twierdzić, że przyznawanie dealerom premii nie wywołało żadnego skutku handlowego! Tezę tę należy odrzucić w świetle wyjaśnień samych wnoszących odwołanie, które, uzasadniając nowy system premiowy, wyjaśniają, że zastrzegając tego typu bodźce finansowe dla sprzedaży krajowej, Opel Nederland chciała zachęcić dealerów niderlandzkich do większego skupienia się na rynku niderlandzkim.
77. e) Wydaje mi się wreszcie całkowicie bezzasadne twierdzenie odwołujących się, według którego zamiar stron nie może być brany pod uwagę dla ustalenia celu porozumienia. Prawdą bowiem jest, że zdaniem Trybunału „bez znaczenia jest […], czy [przedsiębiorstwo] [ma] świadomość naruszania zakazu z art. [81 ust. 1 WE], czy też nie”(51) . Innymi słowy, dowód zamiaru stron w zakresie ograniczania konkurencji nie stanowi koniecznego wymogu dla celów ustalenia istnienia restrykcyjnego celu porozumienia. Oznacza to jedynie, że jeśli za pomocą porozumienia strony osiągają cel, który pociąga za sobą ograniczenie konkurencji, prowadzi to samo przez się do naruszenia art. 81 WE bez względu na to, czy strony były świadome zakazu ustanowionego w tym postanowieniu (ignoratia legis non excusat!)(52) .
78. Wynika stąd zatem, że dokonując oceny porozumienia można jak najbardziej brać pod uwagę intencje stron. Zresztą właśnie Trybunał miał już okazję wyjaśnić, że antykonkurencyjny charakter porozumienia może zostać wywiedziony nie tylko naturalnie z treści jego postanowień, ale również z szeregu czynników, wśród których znajduje się właśnie zamiar stron, który wynika z „genezy” porozumienia lub wyłania się z „okoliczności jego wprowadzenia w życie”, jak również z „zachowania” zainteresowanych spółek(53) .
79. Dlatego też wydaje mi się, że Sąd, po przeanalizowaniu treści porozumienia i cech charakterystycznych spornego środka, miał pełne prawo odnieść się również do celów realizowanych przez skarżące spółki, wywnioskowanych w szczególności z przyjęcia ogólnej strategii ograniczania eksportu, dla potwierdzenia swych wniosków dotyczących antykonkurencyjnego przedmiotu porozumienia(54) .
80. Co się wreszcie tyczy rzekomego sposobu rozumowania „na okrągło” sądu w pierwszej instancji, ograniczę się do odesłania do uwag przedstawionych w ramach analizy pierwszego zarzutu odwoławczego w ww. pkt 49–52, w których uznałem ten zarzut za niedopuszczalny.
81. Wydaje mi się zatem, że żaden z zarzutów podniesionych przez skarżące nie może doprowadzić do podważenia wniosku, do jakiego doszedł sąd w pierwszej instancji, uznając, że sporny środek, znosząc premie w zakresie sprzedaży na eksport, był ze swej natury zdolny do wywierania negatywnego wpływu na tego typu sprzedaż, a zatem do ograniczania konkurencji w rozumieniu art. 81 ust. 1 WE.
82. Należy zatem oddalić niniejszy zarzut.
iii) W przedmiocie wymiaru grzywny
83. W ramach trzeciego zarzutu odwoławczego skarżące twierdzą, że Sąd, mimo iż zmniejszył wymiar grzywny wskutek częściowego uwzględnienia skargi w pierwszej instancji, popełnił jednakże błąd co do prawa ze względu na to, iż w pozostałym zakresie utrzymał w mocy obliczenie dokonane przez Komisję.
84. Tymczasem ich zdaniem obliczenie to narusza przede wszystkim art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17, albowiem opiera się na błędnych ustaleniach w kwestii domniemanego istnienia polityki premiowej sprzecznej z art. 81 WE, jak również polityki ograniczania eksportu.
85. Wnoszące odwołanie twierdzą następnie, że Sąd ewidentnie wypaczył dowody, orzekając, że w niniejszym stanie faktycznym „nie zachodzi[ł] przypadek […] zakończeni[a] naruszenia bezzwłocznie po pierwszej interwencji Komisji”(55), a zatem instytucja ta nie była zobowiązana do uwzględnienia okoliczności łagodzących podniesionych przez skarżące. Tymczasem ich zdaniem Opel Nederland przyjęła wszelkie niezbędne środki naprawcze, począwszy od pierwszych ustaleń poczynionych przez służby Komisji, kładąc w ten sposób kres naruszeniu. Spółka ta zaprzestała stosowania spornych dwóch zakazów eksportu – czyli jedynych dwóch środków sprzecznych z art. 81 WE – odpowiednio począwszy od dnia 24 października i 12 grudnia 1996 r.
86. Wreszcie dla celów stosowania okoliczności łagodzących przewidzianych w wytycznych Sąd nie powinien był brać pod uwagę daty (późniejszej w stosunku do dat wskazanych powyżej), w której został zniesiony system premiowy. Ponieważ bowiem chodzi o środek legalny, okres jego stosowania pozostaje bez jakiegokolwiek znaczenia dla celów ustalania kwoty grzywny.
87. Ze swej strony pragnę od razu zauważyć, że argumenty podniesione przez wnoszące odwołanie są ściśle związane z argumentami przedstawionymi już w ramach pozostałych zarzutów odwoławczych. Badany tu zarzut opiera się bowiem na założeniu, że system premiowy nie stanowił naruszenia art. 81 WE.
88. Jak jednak starałem się wykazać powyżej, założenie to nie jest zasadne. Jeśli zatem uznać, że środek dotyczący premii stanowi naruszenie prawa konkurencji, wynika stąd w sposób oczywisty, że nie można wyrzucać Komisji, iż wzięła pod uwagę rzeczone naruszenie przy obliczaniu grzywny, ani Sądowi, że zgodził się z tym podejściem.
89. Z tych samych powodów uważam, że Sąd prawidłowo wykluczył, jakoby z tytułu okoliczności łagodzących należało zmniejszyć skarżącym kwotę grzywny, jak przewidują wytyczne w przypadku zakończenia „naruszenia bezzwłocznie po interwencji Komisji (szczególnie gdy prowadzi ona dochodzenie)”(56) .
90. Jak bowiem wynika z akt sprawy – czego nie podważały wnoszące odwołanie w odniesieniu do wyroku wydanego w pierwszej instancji – zaraz po inspekcji przeprowadzonej przez służby Komisji, Opel Nederland zniosła jedynie bezpośrednie zakazy eksportu, pozostawiając w mocy sporny system premiowy aż do dnia 20 stycznia 1998 r. Innymi słowy, dopiero w tym ostatnim dniu – czyli ponad rok po „pierwszej interwencji Komisji”(57) – nastąpiło całkowite zaprzestanie naruszenia.
91. Wydaje mi się zatem, że Sąd prawidłowo orzekł, iż w niniejszym przypadku nie znajduje uzasadnienia zmniejszenie kwoty grzywny jako nagrody za czynny żal naruszającego prawo przedsiębiorstwa.
92. Dlatego też również trzeci zarzut odwoławczy podlega oddaleniu.
93. Wniosek z tego, iż żaden z zarzutów podniesionych przez skarżące nie wydaje się moim zdaniem zasadny, skutkiem czego odwołanie nie może zostać uwzględnione.
V – W przedmiocie kosztów
94. W świetle art. 69 § 2 regulaminu oraz mając na względzie wnioski, do których doszedłem w kwestii oddalenia zarzutów, uważam, że to skarżące powinny ponieść koszty postępowania.
VI – Wnioski
95. W świetle powyższych rozważań proponuję Trybunałowi orzeczenie, że:
1) Odwołanie podlega oddaleniu.
2) General Motors Nederland BV i Opel Nederland BV zostają obciążone kosztami postępowania.
(1) .
(2) –	Sprawa T‑368/00, Rec. str. II‑4491.
(3)  –	Sprawa COMP/36.653 – Opel (Dz.U. 2001, L 59, str. 1).
(4)
–	Pierwsze rozporządzenie wprowadzające w życie art. [81] i [82] traktatu (Dz.U. 13, str. 204). Przypomnę, że w 2002 r. rzeczone rozporządzenie zostało zastąpione przez rozporządzenie Rady (WE) nr 1/2003 z dnia 16 grudnia 2002 r. w sprawie wprowadzenia w życie reguł konkurencji ustanowionych w art. 81 i 82 traktatu EWWiS (Dz.U. 2003, L 1, str. 1).
(5)
–	Komunikat Komisji – wytyczne w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 traktatu (Dz.U. 1998, C 9, str. 3).
(6) –	Zobacz wytyczne, pkt 3.
(7) –	Zaskarżony wyrok, pkt 12 i 13.
(8) –	Sporna decyzja, pkt preambuły 17–22.
(9) –	Sporna decyzja, pkt preambuły 17.
(10) –	Sporna decyzja, pkt preambuły 103 i 111.
(11) – Sporna decyzja, pkt preambuły 22–42.
(12) – Sporna decyzja, pkt preambuły 22 i 43–54.
(13) – Idem.
(14) –	Sporna decyzja, pkt preambuły 173–202.
(15) –	Zaskarżony wyrok, pkt 45.
(16)
–	Zaskarżony wyrok, pkt 46 i 47.
(17) –	Zaskarżony wyrok, pkt 48.
(18) –	Zaskarżony wyrok, pkt 49 i 50.
(19)
–	Zaskarżony wyrok, pkt 56.
(20)
–	Zaskarżony wyrok, pkt 78 i 79.
(21)
–	Zaskarżony wyrok, pkt 81 i 87.
(22)
–	Zaskarżony wyrok, pkt 88.
(23) –	Zaskarżony wyrok, pkt 98.
(24) –	Ibidem.
(25) –	Zaskarżony wyrok, pkt 93.
(26) –	Zaskarżony wyrok, pkt 94.
(27)
–	Zaskarżony wyrok, pkt 104.
(28)
–	Zaskarżony wyrok, pkt 105.
(29) –	Zaskarżony wyrok, pkt 146.
(30) –	Zaskarżony wyrok, pkt 147.
(31)
–	Zaskarżony wyrok, pkt 191–199 i 201–203.
(32)
–	Zaskarżony wyrok, pkt 204.
(33) –	Zaskarżony wyrok, pkt 200.
(34)
–	Zaskarżony wyrok, pkt 56.
(35) –	Wyrok Trybunału z dnia 28 maja 1998 r. w sprawie C‑7/95 P Deere przeciwko Komisji, Rec. str. I‑3111, pkt 21 i 22. W tym samym znaczeniu zob. między innymi wyroki: z dnia 21 czerwca 2001 r. w sprawach połączonych od C‑280/99 P do C‑282/99 P Moccia Irme i in. przeciwko Komisji, Rec. str. I‑4717, pkt 78, z dnia 8 maja 2003 r. w sprawie C‑122/01 P T. Port przeciwko Komisji, Rec. str. I‑4261, pkt 27, z dnia 7 stycznia 2004 r. w sprawach połączonych C‑204/00 P, C‑205/00 P, C‑211/00 P, C‑213/00 P, C‑217/00 P i C‑219/00 P Aalborg Portland i in. przeciwko Komisji, Rec. str. I‑123, pkt 47–49, oraz postanowienie z dnia 9 lipca 2004 r. w sprawie C‑116/03 Fichtner przeciwko Komisji, dotychczas nieopublikowane w Zbiorze, pkt 33.
(36) –	Zobacz w szczególności pkt 44, 48, 54 i 55 zaskarżonego wyroku.
(37) –	Zobacz pkt 33–35 zaskarżonego wyroku, które prawidłowo streszczają twierdzenia zawarte w skardze do sądu w pierwszej instancji (pkt 19, 26, 33 i 34).
(38) –	Zobacz w szczególności pkt 99–104 zaskarżonego wyroku. Jednocześnie, odmiennie niż w postępowaniu w pierwszej instancji, skarżące nie twierdziły już, że sporny system nie może zostać uznany za „porozumienie” w rozumieniu art. 81 ust. 1 WE.
(39)
–	Wyrok Trybunału z dnia 1 lutego 1978 r. w sprawie 19/77 Miller przeciwko Komisji, Rec. str. 131.
(40)
–	Wyrok Trybunału z dnia 28 marca 1984 r. w sprawach połączonych 29/83 i 30/83 CRAM i Rheinzink przeciwko Komisji, Rec. str. 1679.
(41)
–	Wyrok Trybunału z dnia 8 listopada 1983 r. w sprawach połączonych od 96/82 do 102/82, 104/82, 105/82, 108/82 i 110/82 IAZ International Belgium i in. przeciwko Komisji, Rec. str. 3369.
(42) –	Zaskarżony wyrok, pkt 100.
(43) –	Ibidem.
(44) –	Zobacz w szczególności ww. wyrok w sprawie IAZ International Belgium i in. przeciwko Komisji, w którym czytamy, że „porozumienie ma na celu ograniczenie w znacznym stopniu konkurencji na rynku wspólnotowym, mimo iż ma ono jednocześnie na celu ochronę zdrowia publicznego i redukcję kosztów kontroli zgodności” (pkt 25).
(45) –	Zobacz między innymi wyroki: z dnia 13 lipca 1966 r. w sprawach połączonych 56/64 i 58/64 Consten i Grundig przeciwko Komisji, Rec. str. 429, w szczególności str. 496; z dnia 8 lipca 1999 r. w sprawie C‑235/92 P Montecatini przeciwko Komisji, Rec. str. I‑4539, pkt 122; oraz z dnia 15 października 2002 r. w sprawach połączonych C‑238/99 P, C‑244/99 P, C‑245/99 P, C‑247/99 P, od C‑250/99 P do C‑252/99 P i C‑254/99 P Limburgse Vinyl Maatschappij i in. przeciwko Komisji, Rec. str. I‑8375, pkt 491.
(46) –	Wyżej wymieniony wyrok w sprawie IAZ International Belgium i in. przeciwko Komisji, pkt 6.
(47) –	Wyrok z dnia 14 grudnia 1983 r. w sprawie 319/82 Société de vente de ciments et bétons de l’Est, Rec. str. 4173, pkt 6.
(48) –	Zasady te można również znaleźć w przepisach wspólnotowych regulujących stosowanie art. 81 WE do porozumień dotyczących dystrybucji.
Artykuł 4 ust. 2 rozporządzenia Komisji (WE) nr 2790/1999 z dnia 22 grudnia 1999 r. w sprawie stosowania art. 81 ust. 3 traktatu do kategorii porozumień wertykalnych i praktyk uzgodnionych (Dz.U. L 336, str. 21) stanowi, że wyłączenie spod zakazu, o którym mowa w art. 81 ust. 1 WE, „nie ma zastosowania do porozumień wertykalnych, które bezpośrednio lub pośrednio, oddzielnie lub w połączeniu z innymi czynnikami pod kontrolą stron, mają na celu […] ograniczenie sprzedaży […]” (wyróżnienie własne).
Nadto dotyczące wykładni obwieszczenie Komisji – Wytyczne w sprawie ograniczeń wertykalnych (2000/C 291/01, Dz.U. 2000, C 291, str. 1) odnoszą się wprost do tego rodzaju środka, który jest tu przedmiotem naszych rozważań, wyjaśniając, co następuje: „Zasadnicze ograniczenie wymienione w art. 4 […] rozporządzenia o wyłączeniach grupowych dotyczy porozumień lub uzgodnionych praktyk, których bezpośrednim lub pośrednim celem jest ograniczenie sprzedaży przez nabywcę, na tyle na ile ograniczenia te związane są z terytorium, na którym może sprzedawać towary lub usługi objęte umową, lub z klientami, którym może je sprzedawać. To zasadnicze ograniczenie wiąże się z dzieleniem rynku według terytoriów lub według klientów. Może to być wynikiem bezpośrednich zobowiązań, takich jak obowiązek niesprzedawania pewnym klientom czy klientom na pewnych terytoriach […]. Może to również wynikać z pośrednich środków, takich jak odmowa lub zmniejszenie premii i rabatów, […] mających na celu skłonienie dystrybutora do niesprzedawania takim klientom
[…]” (pkt 49, wyróżnienie własne).
(49)
–	Wyrok z dnia 21 stycznia 1999 r. w sprawach połączonych C‑215/96 i C‑216/96 Bagnasco i in., Rec. str. I‑135, pkt 33. Wyróżnienie własne. Zobacz również ww. wyrok w sprawie Deere przeciwko Komisji, pkt 76, oraz wyrok z dnia 28 maja 1998 r. w sprawie C‑8/95 P New Holland Ford przeciwko Komisji, Rec. str. I‑3175, pkt 90.
(50) –	Zaskarżony wyrok, pkt 100.
(51) –	Wyżej wymieniony wyrok w sprawie Miller przeciwko Komisji, pkt 18.
(52)
–	Poza tym, jak widzieliśmy, okoliczność, iż zamierzony cel nie został osiągnięty, a zatem, że porozumienie nie wywołało skutków restrykcyjnych dla konkurencji, pozostaje bez znaczenia dla celów ustalenia istnienia naruszenia art. 81 WE (zob. powyżej, pkt 69).
(53)
–	Wyżej wymieniony wyrok w sprawie IAZ International Belgium i in. przeciwko Komisji, pkt 23 i 25. W tym znaczeniu zob. dla przykładu wyroki: z dnia 30 czerwca 1966 r. w sprawie 56/65 Société technique minière, Rec. str. 337, oraz ww. wyrok w sprawach połączonych CRAM i Rheinzink przeciwko Komisji, pkt 26.
(54)
–	Zaskarżony wyrok, pkt 101 i 102.
(55)
–	Zaskarżony wyrok, pkt 204.
(56) –	Punkt 3 wytycznych.
(57) –	Ponadto w przeciwieństwie do zdarzeń w sprawie Michelin, przywołanej przez skarżące na poparcie ich twierdzeń, znikąd nie wynika, jakoby w tym okresie Opel Nederland współpracowała ze służbami Komisji celem położenia kresu naruszeniom (zob. decyzja Komisji 2002/405/WE z dnia 20 czerwca 2001 r., Dz.U. 2002, L 143, str. 1, pkt 350 i 364).