62022CJ0255
ARREST VAN HET HOF (Tweede kamer)
26 september 2024 (
*1
)
„Hogere voorziening – Mededinging – Midden- en Oost-Europese gasmarkten – Artikel 102 VWEU – Artikel 54 van de Overeenkomst betreffende de Europese Economische Ruimte (EER) – Misbruik van machtspositie – Upstream gasleveringen in Midden‑ en Oost-Europa – Verordening (EG) nr. 1/2003 – Artikel 9, lid 1 – Besluit van de Europese Commissie waarbij de door een onderneming aangeboden individuele toezeggingen verbindend worden verklaard – Beroep tot nietigverklaring – Toereikendheid van die toezeggingen in het licht van de in de mededeling van punten van bezwaar geformuleerde mededingingsbezwaren – Aard van het toezicht van de Unierechter – Afzien door de Commissie van het eisen van toezeggingen ten aanzien van bepaalde aanvankelijke bezorgdheden – Beginsel van behoorlijk bestuur – Evenredigheidsbeginsel – Motiveringsplicht – Doelstellingen van het energiebeleid van de Europese Unie – Artikel 194 VWEU – Beginsel van energiesolidariteit”
In zaak C‑255/22 P,
betreffende een hogere voorziening krachtens artikel 56 van het Statuut van het Hof van Justitie van de Europese Unie, ingesteld op 8 april 2022,
Orlen S.A., voorheen Polski Koncern Naftowy Orlen S.A., rechtsopvolgster van Polskie Górnictwo Naftowe i Gazownictwo S.A., gevestigd te Płock (Polen), vertegenwoordigd door K. Karasiewicz, radca prawny, T. Kaźmierczak, K. Kicun en P. Moskwa, adwokaci,
rekwirante,
andere partijen in de procedure:
Europese Commissie, vertegenwoordigd door G. Meessen, I. Söderlund en J. Szczodrowski als gemachtigden,
verweerster in eerste aanleg,
Republiek Litouwen,
Republiek Polen, vertegenwoordigd door B. Majczyna, K. Rudzińska en S. Żyrek als gemachtigden,
Gazprom PJSC, gevestigd te Moskou (Rusland),
Gazprom export LLC, gevestigd te Sint-Petersburg (Rusland),
vertegenwoordigd door E. Borovikov, J. Venit, avocats, J. T. Hainz, J. Karenfort, W. Murzin, Rechtsanwälte, en N. Tuominen, avocată,
Overgas Inc., gevestigd te Sofia (Bulgarije), vertegenwoordigd door S. Cappellari, S. Gröss, N. Jacobi, Rechtsanwälte, en J. Sroczyński, radca prawny,
interveniëntes in eerste aanleg,
wijst
HET HOF (Tweede kamer),
samengesteld als volgt: A. Prechal, kamerpresident, F. Biltgen, N. Wahl (rapporteur), J. Passer en M. L. Arastey Sahún, rechters,
advocaat-generaal: A. Rantos,
griffier: M. Siekierzyńska, administrateur,
gezien de stukken en na de terechtzitting op 21 februari 2024,
gehoord de conclusie van de advocaat-generaal ter terechtzitting van 6 juni 2024,
het navolgende
Arrest
1
Met haar hogere voorziening verzoekt Orlen S.A., voorheen Polski Koncern Naftowy Orlen S.A. en rechtsopvolgster van Polskie Górnictwo Naftowe i Gazownictwo S.A., om vernietiging van het arrest van het Gerecht van de Europese Unie van 2 februari 2022, Polskie Górnictwo Naftowe i Gazownictwo/Commissie (Toezeggingen van Gazprom) (T‑616/18, EU:T:2022:43; hierna: „bestreden arrest”), waarbij het Gerecht haar beroep tot nietigverklaring van besluit C(2018) 3106 final van de Commissie van 24 mei 2018 inzake een procedure op grond van artikel 102 [VWEU] en artikel 54 van de EER-overeenkomst (zaak AT.39816 – Upstreamgasleveringen in Centraal- en Oost-Europa) (hierna: „litigieus besluit”) heeft verworpen.
I. Voorgeschiedenis van het geding
2
De voorgeschiedenis van het geding is in de punten 1 tot en met 36 van het bestreden arrest uiteengezet als volgt:
„I. Voorgeschiedenis van het geding en ontwikkelingen na de instelling van het beroep
1
[Rekwirante], Polskie Górnictwo Naftowe i Gazownictwo […], is de moedervennootschap van de PGNiG-groep, die – voornamelijk in Polen – actief is in de aardgas‑ en aardoliesector. Deze groep houdt zich met name bezig met de exploratie en de productie van aardgas en ruwe aardolie en met de invoer, de verkoop en de distributie van aardgas.
2
[Rekwirante] vordert nietigverklaring van [het litigieuze besluit], waarbij de door Gazprom PJSC en Gazprom export LLC (hierna samen: ‚Gazprom’) gedane toezeggingen verbindend zijn verklaard.
3
Met het [litigieuze] besluit is een administratieve procedure afgesloten waarmee de [Europese] Commissie, in het licht van het in artikel 102 VWEU vervatte verbod op misbruik van een machtspositie, de conformiteit heeft onderzocht van bepaalde praktijken van Gazprom die van invloed zijn op de aardgassector in bepaalde landen van Midden‑ en Oost-Europa (hierna: ‚LMOE’s’), namelijk Bulgarije, Tsjechië, Estland, Letland, Litouwen, Hongarije, Polen en Slowakije (hierna samen: ‚betrokken LMOE’s’).
A. Administratieve procedure die tot het [litigieuze] besluit heeft geleid
4
Tussen 2011 en 2015 heeft de Commissie verschillende maatregelen genomen om het functioneren van de gasmarkten in Midden‑ en Oost-Europa te onderzoeken. In het bijzonder heeft zij, krachtens de artikelen 18 en 20 van verordening (EG) nr. 1/2003 van de Raad van 16 december 2002 betreffende de uitvoering van de mededingingsregels van de artikelen [101] en [102 VWEU] (PB 2003, L 1, blz. 1), verzoeken om inlichtingen gestuurd naar verschillende marktdeelnemers, met inbegrip van Gazprom en een aantal van haar afnemers, waaronder [rekwirante], en heeft zij, onder meer in 2011, inspecties verricht in [rekwirantes] gebouwen. De administratieve procedure die met dit onderzoek overeenstemt en die in deze zaak rechtstreeks aan de orde is, is geregistreerd onder de referentie ‚zaak AT.39816 – Upstream gasleveringen in Midden‑ en Oost-Europa’ (hierna: ‚zaak AT.39816’).
5
In het kader van deze zaak heeft de Commissie op 31 augustus 2012 formeel een procedure ingeleid teneinde, overeenkomstig artikel 11, lid 6, van verordening nr. 1/2003 en artikel 2 van verordening (EG) nr. 773/2004 van de Commissie van 7 april 2004 betreffende procedures van de Commissie op grond van de artikelen [101] en [102 VWEU] (PB 2004, L 123, blz. 18), een besluit op grond van hoofdstuk III van verordening nr. 1/2003 vast te stellen.
6
Op 22 april 2015 heeft de Commissie overeenkomstig artikel 10 van verordening nr. 773/2004 Gazprom een mededeling van punten van bezwaar (hierna: ‚MPB’) toegezonden. In deze [MPB] was de Commissie tot de voorlopige conclusie gekomen dat Gazprom een machtspositie innam op de nationale markten voor de upstream levering van groothandelsgas in de betrokken LMOE’s, en dat zij in strijd met artikel 102 VWEU misbruik maakte van deze positie door een mededingingsverstorende strategie toe te passen teneinde deze markten op te delen en te isoleren en zo het vrije verkeer van gas in de betrokken LMOE’s te verhinderen.
7
De Commissie was van mening dat deze strategie van Gazprom bestond uit drie mededingingsverstorende praktijken die van invloed waren op haar afnemers in de betrokken LMOE’s (hierna: ‚betrokken afnemers’) en op de met deze afnemers gesloten overeenkomsten (hierna: ‚betrokken overeenkomsten’):
–
Ten eerste heeft Gazprom in het kader van haar gasleveringsovereenkomsten met groothandelaren en bepaalde industriële afnemers in de betrokken LMOE’s territoriale beperkingen opgelegd (hierna: ‚bezwaren inzake territoriale beperkingen’). Deze beperkingen vloeien voort uit contractbepalingen die verbieden dat het geleverde gas uit het leveringsgebied wordt uitgevoerd of die de verplichting opleggen dat het gas binnen een bepaald gebied wordt gebruikt. Daarnaast heeft Gazprom nog van andere maatregelen gebruikgemaakt om grensoverschrijdende gasstromen te verhinderen.
–
Ten tweede hebben deze territoriale beperkingen Gazprom in staat gesteld een oneerlijk prijsbeleid te voeren in vijf van de betrokken LMOE’s, namelijk Bulgarije, Estland, Letland, Litouwen en Polen (hierna: ‚vijf door de prijsstellingspraktijken getroffen LMOE’s’), door buitensporige prijzen op te leggen, die kennelijk hoger waren dan haar kostenniveau en bepaalde referentieprijzen (hierna: ‚bezwaren inzake prijsstellingspraktijken’).
–
Ten derde was Gazprom enkel bereid gas te leveren aan Bulgarije en Polen indien de betrokken groothandelaren bepaalde voorwaarden aanvaardden met betrekking tot de gastransportinfrastructuur. Deze voorwaarden hadden, allereerst, betrekking op de investeringen van de Bulgaarse groothandelaar in het South Stream-gasleidingproject. Voorts diende de Poolse groothandelaar, namelijk [rekwirante], ermee in te stemmen dat Gazprom meer zeggenschap kreeg over het beheer van het Poolse gedeelte van de Yamal-gasleiding, een van de belangrijkste gastransportleidingen in Polen (hierna: ‚bezwaren inzake Yamal’).
8
Op 29 september 2015 heeft Gazprom op de MPB geantwoord, waarbij zij de door de Commissie geuite bezorgdheden in verband met de mededinging betwistte. Vervolgens is zij overeenkomstig artikel 12 van verordening nr. 773/2004 gehoord ter terechtzitting van 15 december 2015.
9
Op 14 februari 2017 heeft Gazprom, die de in de MPB vermelde bezorgdheden in verband met de mededinging bleef betwisten, overeenkomstig artikel 9 van verordening nr. 1/2003 formeel ontwerptoezeggingen ingediend (hierna: ‚aanvankelijke toezeggingen’). Aan deze ontwerptoezeggingen waren informele voorstellen voor toezeggingen voorafgegaan.
10
Op 16 maart 2017 heeft de Commissie, teneinde opmerkingen van belanghebbenden over de aanvankelijke toezeggingen te ontvangen, overeenkomstig artikel 27, lid 4, van verordening nr. 1/2003, in het Publicatieblad van de Europese Unie (PB 2017, C 81, blz. 9) een mededeling gepubliceerd met een samenvatting van zaak AT.39816 en de essentie van de aanvankelijke toezeggingen. Overeenkomstig diezelfde bepaling beschikten de belanghebbenden vanaf de publicatiedatum van deze mededeling over een termijn van zeven weken om hun opmerkingen in te dienen (hierna: ‚marktconsultatie’). De Commissie heeft 44 reeksen opmerkingen van belanghebbenden ontvangen, onder meer van [rekwirante], de Poolse regering, de voorzitter van de Urząd Regulacji Energetyki (Poolse energietoezichthouder; hierna: ‚Poolse toezichthouder’) en Gaz-System S.A., de beheerder van het Poolse gedeelte van de Yamal-gasleiding.
11
Op 15 maart 2018 heeft Gazprom, na de niet-vertrouwelijke versies van de opmerkingen van de belanghebbenden over de aanvankelijke toezeggingen te hebben ontvangen, gewijzigde ontwerptoezeggingen ingediend (hierna: ‚definitieve toezeggingen’).
12
Overeenkomstig artikel 14 van verordening nr. 1/2003 heeft de Commissie het adviescomité voor mededingingsregelingen en economische machtsposities (hierna: ‚adviescomité’) geraadpleegd en heeft zij dit comité een voorontwerp voor een besluit meegedeeld. Op 2 mei 2018 heeft het adviescomité een gunstig advies over dit voorontwerp uitgebracht. Verder heeft de raadadviseur-auditeur, overeenkomstig artikel 16 van besluit 2011/695/EU van de voorzitter van de [Europese] Commissie van 13 oktober 2011 betreffende de functie en het mandaat van de raadadviseur-auditeur in bepaalde mededingingsprocedures (PB 2011, L 275, blz. 29), op 2 mei 2018 zijn eindverslag ingediend.
13
Op 24 mei 2018 heeft de Commissie het [litigieuze] besluit vastgesteld, waarbij de definitieve toezeggingen zijn gevoegd. Bij dit besluit heeft zij deze toezeggingen goedgekeurd en verbindend verklaard en de administratieve procedure beëindigd, door te concluderen dat er niet langer gronden bestonden om op te treden met betrekking tot de aanvankelijk in de MPB vastgestelde mogelijke misbruikpraktijken.
B. [Litigieus] besluit
14
In het [litigieuze] besluit heeft de Commissie eerst een voorlopige beoordeling van de praktijken van Gazprom gegeven, alvorens de aanvankelijke toezeggingen, de resultaten van de marktconsultatie en de definitieve toezeggingen voor te stellen. Vervolgens heeft zij haar beoordeling van de definitieve toezeggingen uiteengezet, alsmede de redenen waarom zij deze toezeggingen, in het licht van haar bezorgdheden in verband met de mededinging, bevredigend achtte.
1. Voorlopige beoordeling van de betrokken praktijken
15
In afdeling 4 van het [litigieuze] besluit, waarin de voorlopige beoordeling wordt uiteengezet, heeft de Commissie de relevante markten omschreven als de nationale markten voor de upstream levering van groothandelsgas. In dit verband heeft zij ook vastgesteld dat Gazprom een machtspositie innam op de relevante markten in de betrokken LMOE’s.
16
De Commissie was van mening dat Gazprom, in strijd met artikel 102 VWEU, mogelijk misbruik had gemaakt van haar machtspositie door een mededingingsverstorende strategie toe te passen teneinde het vrije verkeer van gas in de betrokken LMOE’s te verhinderen en zo de relevante markten van deze landen te isoleren. Meer in het bijzonder was zij van mening dat deze strategie bestond uit drie mededingingsverstorende praktijken die in wezen overeenkwamen met de in de MPB vastgestelde bezorgdheden in verband met de mededinging, die in punt 7 hierboven zijn weergegeven.
17
Hoewel sommige belanghebbenden in het kader van de marktconsultatie kritiek hebben geleverd op het ontbreken van toezeggingen die tegemoetkwamen aan de bezwaren inzake Yamal, heeft de Commissie in overweging 138 van het [litigieuze] besluit uiteengezet dat haar voorlopige bezorgdheden in verband met de mededinging na verder onderzoek niet waren bevestigd. Ten eerste heeft zij opgemerkt dat de Poolse toezichthouder, in een besluit van 19 mei 2015 waarbij Gaz-System is gecertificeerd als onafhankelijke systeembeheerder (hierna: ‚OSB’) van het Poolse gedeelte van de Yamal-gasleiding (hierna: ‚certificeringsbesluit’), met name had geconcludeerd dat Gaz-System beslissende zeggenschap uitoefende over investeringsbesluiten met betrekking tot dit gedeelte van de gasleiding en over de uitvoering daarvan. Bijgevolg kon noch System Gazociągów Tranzytowych EuRoPol GAZ s.a. (hierna: ‚EuRoPol’), als eigenaar van [die] gasleiding, noch Gazprom, als aandeelhouder van EuRoPol, deze besluiten blokkeren. Ten tweede heeft de Commissie gewezen op het intergouvernementele karakter van de betrekkingen tussen de partijen die actief zijn in de gassector in Polen, met name wat de aanleg en het beheer van het Poolse gedeelte van de Yamal-gasleiding betreft, en heeft zij geconcludeerd dat het mogelijk is dat deze omstandigheid de handelwijze van de betrokken partijen in hoge mate had bepaald.
2. Inhoud van de definitieve toezeggingen
18
Met de definitieve toezeggingen, die als bijlage bij het [litigieuze] besluit zijn gevoegd, moet worden tegemoetgekomen aan de bezorgdheden van de Commissie in verband met de mededinging.
19
Wat ten eerste de toezeggingen betreft om tegemoet te komen aan de [bezwaren inzake] de territoriale beperkingen (hierna: ‚toezeggingen inzake territoriale beperkingen’), heeft Gazprom zich er in wezen toe verbonden om in [de betrokken overeenkomsten], alle bepalingen te schrappen die het vrije verkeer van gas in de door [de betrokken LMOE’s] gevormde regio direct of indirect verbieden of verhinderen.
20
Verder heeft Gazprom, teneinde een gasstroom tussen Bulgarije en de Baltische staten enerzijds en de andere betrokken LMOE’s anderzijds – ondanks het infrastructurele isolement van eerstgenoemde landen – mogelijk te maken, zich ertoe verbonden maatregelen te nemen om de betrokken afnemers de mogelijkheid te bieden hun contractuele gasvolumes die op bepaalde leveringspunten in Hongarije, Polen en Slowakije worden geleverd, in plaats daarvan geheel of gedeeltelijk te laten leveren op een ander leveringspunt in Bulgarije of in de Baltische staten. Naar aanleiding van de marktconsultatie heeft Gazprom in de definitieve toezeggingen met name haar voorstel betreffende de wijziging van de leveringspunten aangescherpt.
21
Teneinde de beheerder van het Bulgaarse transportsysteem in staat te stellen de stromen in Bulgarije te controleren, heeft Gazprom zich er voorts met name toe verbonden maatregelen te nemen om de relevante overeenkomsten voor de levering en het transport van gas te wijzigen om zo het sluiten van interconnectieovereenkomsten tussen Bulgarije en andere lidstaten, in het bijzonder Griekenland, mogelijk te maken en de methode voor de toewijzing van gas aan te passen.
22
Wat ten tweede de toezeggingen betreft om tegemoet te komen aan de [bezwaren inzake prijsstellingspraktijken] (hierna: ‚toezeggingen inzake prijsstellingspraktijken’), heeft Gazprom zich ertoe verbonden prijsherzieningsclausules in te voegen of, in voorkomend geval, de bestaande clausules te wijzigen in de overeenkomsten met haar betrokken afnemers in Bulgarije, Estland, Letland, Litouwen en Polen. Deze nieuwe of gewijzigde prijsherzieningsclausules bepalen met name dat, indien de partijen niet binnen 120 dagen overeenstemming bereiken over een nieuwe prijs, elk van de partijen het geschil kan voorleggen aan een binnen de Europese Unie opgericht scheidsgerecht, dat zich moet baseren op de in deze clausules opgenomen prijsrichtsnoeren. De herziene prijzen worden bovendien met terugwerkende kracht toegepast vanaf de datum van kennisgeving van het prijsherzieningsverzoek.
23
Wat ten derde de toezeggingen betreft inzake de bezorgdheden in verband met de mededinging die betrekking hebben op het feit dat de gasbevoorrading tegen een bepaalde prijs afhankelijk was gesteld van het verkrijgen van een toezegging van de Bulgaarse groothandelaar met betrekking tot investeringen in het South Stream-gasleidingproject, heeft Gazprom zich ertoe verbonden de bij dit project betrokken Bulgaarse partners toestemming te geven om zich uit het project terug te trekken zonder dat hun wettelijke aansprakelijkheid wordt ingeroepen en zonder dat de aan deze partners als tegenprestatie voor hun deelname aan het project toegekende kortingen op de gasprijzen worden teruggevorderd. Voorts heeft Gazprom, gelet op de aangekondigde stopzetting van het Bulgaarse gedeelte van het gasleidingproject, zich ertoe verbonden geen schadevergoeding te eisen als specifieke compensatie voor deze stopzetting.
3. Beoordeling en uitvoering van de definitieve toezeggingen
24
In het [litigieuze] besluit heeft de Commissie in wezen geconcludeerd dat de definitieve toezeggingen doeltreffend en noodzakelijk waren om tegemoet te komen aan haar bezorgdheden in verband met de mededinging, zonder disproportioneel te zijn, waarbij zij erop wees dat zij in dit verband rekening had gehouden met de ontwikkelingen op de gasmarkten sinds de kennisgeving van de MPB. Met name heeft zij erop gewezen, ten eerste, dat Gazprom reeds bepaalde maatregelen had genomen om haar gedrag meer in overeenstemming met het mededingingsrecht te brengen, ten tweede, dat de situatie op het gebied van gasinfrastructuur in sommige van de betrokken LMOE’s, namelijk Tsjechië, Hongarije, Polen en Slowakije, was verbeterd zodat grensoverschrijdende gasstromen mogelijk werden ook al bleven de gasmarkten in de Baltische staten en Bulgarije geïsoleerd van de andere gasmarkten van de Unie, en ten derde, dat ten gevolge van de daling van de aardolieprijzen ook sommige langetermijngasprijzen, die werden berekend via formules met een indexering op basis van de prijzen van aardolieproducten, waren gedaald.
25
Bijgevolg heeft de Commissie besloten om, overeenkomstig artikel 9 van verordening nr. 1/2003, de definitieve toezeggingen verbindend te maken. Wat de geldigheidsduur van deze toezeggingen betreft, bepaalt het [litigieuze] besluit dat zij van toepassing zijn voor een termijn van acht jaar vanaf de datum van de kennisgeving van het besluit aan Gazprom, met uitzondering van de in punt 23 hierboven genoemde toezeggingen betreffende het South Stream-gasleidingproject, die verbindend zijn voor een termijn van vijftien jaar vanaf diezelfde datum.
26
Het dispositief van het [litigieuze] besluit luidt als volgt:
‚Artikel 1
De in de bijlage vermelde toezeggingen zijn gedurende een termijn van acht jaar verbindend voor [Gazprom] en voor elke juridische entiteit die direct of indirect onder haar zeggenschap staat, met uitzondering van de in punt 21 van de bijlage opgenomen toezeggingen, die verbindend zijn voor een termijn van vijftien jaar vanaf de in de toezeggingen vastgestelde datum.
Artikel 2
Geconcludeerd wordt dat er in deze zaak niet langer gronden [voor een optreden van de Commissie] bestaan […]’.
C. Klacht
27
Parallel aan de door de Commissie ingeleide administratieve procedure die tot het [litigieuze] besluit heeft geleid, had [rekwirante] op 9 maart 2017, overeenkomstig artikel 5 van verordening nr. 773/2004, een klacht ingediend wegens vermeende misbruikpraktijken van Gazprom (hierna: ‚klacht’). Deze praktijken, die grotendeels overeenkwamen met die welke reeds in de MPB aan de orde waren gesteld, omvatten met name vermeend misbruik door Gazprom met betrekking tot het Poolse gedeelte van de Yamal-gasleiding.
28
Op 29 maart 2017 heeft de Commissie de ontvangst van de klacht bevestigd, waarna de klacht is geregistreerd onder de referentie ‚zaak AT.40497 – Poolse gasprijzen’ (hierna: ‚zaak AT.40497’).
29
In een brief van 31 maart 2017 aan [rekwirante] heeft de Commissie opgemerkt dat de in de klacht vermelde praktijken en die waarop de aanvankelijke toezeggingen betrekking hadden, elkaar leken te overlappen, en heeft zij [rekwirante] verzocht om over deze toezeggingen opmerkingen in te dienen in het kader van de op 16 maart 2017 gestarte marktconsultatie. Na een verlenging van de toepasselijke termijn te hebben verkregen, heeft [rekwirante] op 19 mei 2017 haar opmerkingen ingediend.
30
Op 15 mei 2017 heeft Gazprom haar opmerkingen over de klacht aan de Commissie meegedeeld.
31
Bij brief aan [rekwirante] van 23 januari 2018 (hierna: ‚intentieverklaring tot afwijzing’) heeft de Commissie overeenkomstig artikel 7, lid 1, van verordening nr. 773/2004 te kennen gegeven dat zij voornemens was de klacht af te wijzen en heeft zij [rekwirante] verzocht om binnen vier weken na ontvangst van deze brief haar standpunt kenbaar te maken. De Commissie heeft ook een niet-vertrouwelijke versie van de MPB opgestuurd, alsmede een niet-vertrouwelijke versie van de in punt 30 hierboven genoemde opmerkingen van Gazprom betreffende de klacht.
32
Op 2 maart 2018 heeft [rekwirante] in antwoord op de intentieverklaring tot afwijzing haar opmerkingen ingediend. Daarin uitte zij haar ontevredenheid over de conclusies in bovengenoemde brief, bekritiseerde zij de wijze waarop de Commissie het onderzoek had gevoerd en merkte zij op dat de Commissie haar rechten als klager in zaak AT.39816 had geschonden, met name omdat de Commissie haar, ondanks talrijke verzoeken, bijna een jaar lang geen inzage in de MPB had gegeven en haar evenmin de mogelijkheid had geboden opmerkingen over die mededeling in te dienen.
33
Op 5 september 2018, dus na de vaststelling van het [litigieuze] besluit, heeft [rekwirante] bij de raadadviseur-auditeur een met redenen omkleed verzoek in de zin van artikel 7, lid 2, onder b), van besluit 2011/695 ingediend, waarin zij verzocht om inzage in alle documenten waarop de Commissie haar voorlopige beoordeling, zoals uiteengezet in de intentieverklaring tot afwijzing, had gebaseerd. Op 17 september 2018 heeft de raadadviseur-auditeur deze op 5 september 2018 ontvangen verzoeken om inzage doorgezonden naar het directoraat-generaal (DG) Concurrentie van de Commissie. Bij brief van 25 september 2018 heeft de Commissie de door [rekwirante] in haar brieven van 2 maart en 5 september 2018 gedane verzoeken om inzage in de documenten afgewezen.
34
Op 24 januari 2019 heeft [rekwirante] de voor mededinging bevoegde commissaris een brief gestuurd waarin zij de Commissie, overeenkomstig artikel 265, tweede alinea, VWEU, uitnodigde tot handelen, hetzij door vaststelling van een besluit tot afwijzing van de klacht, hetzij door voortzetting van de procedure in zaak AT.40497. Op 8 februari 2019 heeft de Commissie op deze brief geantwoord, waarbij zij eraan herinnerde dat naar aanleiding van de klacht reeds verschillende uitwisselingen tussen hen hadden plaatsgevonden. Verder heeft de Commissie, wat zaak AT.39816 betreft, verklaard dat zij het [litigieuze] besluit had vastgesteld, waarin met name rekening was gehouden met de door [rekwirante] in het kader van de marktconsultatie ingediende opmerkingen, en wat zaak AT.40497 betreft, dat zij de intentieverklaring tot afwijzing had verstuurd, waarop [rekwirante] had geantwoord, en dat zij de laatste hand legde aan haar analyse van de klacht.
35
Op 17 april 2019 heeft de Commissie besluit C(2019) 3003 final houdende afwijzing van een klacht (zaak AT.40497 – Poolse gasprijzen) vastgesteld.
36
Op 25 juni 2019 heeft [rekwirante] tegen dit besluit tot afwijzing van de klacht een beroep bij het Gerecht ingesteld dat is ingeschreven onder zaaknummer T‑399/19.”
II. Beroep bij het Gerecht en het bestreden arrest
3
Bij verzoekschrift, neergelegd ter griffie van het Gerecht op 15 oktober 2018, heeft Polskie Górnictwo Naftowe i Gazownictwo een beroep tot nietigverklaring van het litigieuze besluit ingesteld.
4
Bij akte, neergelegd ter griffie van het Gerecht op 26 februari 2019, heeft Gazprom verzocht te worden toegelaten tot interventie aan de zijde van de Commissie. Bij akten, neergelegd ter griffie van het Gerecht op 25, 27 en 28 februari 2019, hebben Overgas Inc., de Republiek Litouwen en de Republiek Polen verzocht te worden toegelaten tot interventie aan de zijde van Polskie Górnictwo Naftowe i Gazownictwo.
5
Bij beslissing van 5 april 2019 heeft de president van de Eerste kamer van het Gerecht, na de hoofdpartijen te hebben gehoord, de interventie van de Republiek Polen toegestaan. Bij beschikkingen van 17 mei 2019 heeft de president, de hoofdpartijen gehoord, de interventies van de Republiek Litouwen, Gazprom en Overgas toegestaan.
6
Op 4 oktober 2019 is de rechter-rapporteur, bij de wijziging van de samenstelling van de kamers van het Gerecht, toegevoegd aan de Achtste kamer, aan welke kamer zaak T‑616/18 bijgevolg is toegewezen.
7
Bij brieven van de griffie van het Gerecht van 17 december 2019 is Polskie Górnictwo Naftowe i Gazownictwo, in het kader van maatregelen tot organisatie van de procesgang, verzocht om verscheidene documenten over te leggen en is de Commissie verzocht om schriftelijk te antwoorden op een vraag over de vertrouwelijkheid van bepaalde gegevens in de vertrouwelijke versie van de MPB.
8
Bij beschikking van dezelfde datum heeft het Gerecht de Commissie gelast om, krachtens artikel 24, eerste alinea, van het Statuut van het Hof van Justitie van de Europese Unie, en artikel 91, onder b), en artikel 92, lid 3, van het Reglement voor de procesvoering van het Gerecht, onverminderd artikel 103 van dat Reglement, een volledig afschrift van de vertrouwelijke versie van de MPB over te leggen.
9
Partijen hebben binnen de gestelde termijnen naar behoren gevolg gegeven aan de op 17 december 2019 vastgestelde maatregelen tot organisatie van de procesgang en aan die beschikking.
10
Op 8 juni 2020 heeft het Gerecht, op voorstel van de Achtste kamer, beslist om zaak T‑616/18 naar de uitgebreide Achtste kamer te verwijzen. Omdat een lid van deze uitgebreide kamer verhinderd was, is de president van het Gerecht bij beslissing van 15 juni 2020 aangewezen om de kamer te vervolledigen.
11
Wat betreft het volledige afschrift van de door de Commissie overgelegde vertrouwelijke versie van de MPB, heeft het Gerecht beslist dit document ter kennis van de vertegenwoordigers van Polskie Górnictwo Naftowe i Gazownictwo te brengen, op voorwaarde dat zij vooraf een vertrouwelijkheidsovereenkomst ondertekenden, zodat rekwirante opmerkingen over het document kon indienen. Deze vertegenwoordigers hebben ondertekende vertrouwelijkheidsovereenkomsten overgelegd, waarna het betrokken document aan hen is betekend en Polskie Górnictwo Naftowe i Gazownictwo op 8 december 2020 haar opmerkingen heeft ingediend.
12
Partijen hebben ter terechtzitting van 18 en 19 mei 2021 pleidooi gehouden en geantwoord op de vragen van het Gerecht. Bij die gelegenheid heeft het Gerecht tevens aangegeven dat het kennis had genomen van de opmerkingen betreffende het rapport ter terechtzitting die op 27 april 2021 door de Commissie waren ingediend.
13
Bovendien heeft de Commissie, naar aanleiding van vragen van het Gerecht over de ontvankelijkheid van het beroep, haar standpunt over die ontvankelijkheid herzien en heeft zij gesteld dat Polskie Górnictwo Naftowe i Gazownictwo niet had aangetoond dat zij in de onderhavige zaak een procesbelang had, zodat het beroep niet-ontvankelijk was.
14
Polskie Górnictwo Naftowe i Gazownictwo heeft, met betrekking tot bepaalde informatie in verscheidene processtukken, verzoeken om vertrouwelijke behandeling ingediend ten aanzien van de Republiek Litouwen, de Republiek Polen, Gazprom en Overgas, die daar geen bezwaar tegen hebben gemaakt.
15
Ter ondersteuning van haar beroep voerde Polskie Górnictwo Naftowe i Gazownictwo zes middelen aan, die in wezen betrekking hebben op:
–
eerste middel: schending van artikel 9 van verordening nr. 1/2003, gelezen in samenhang met artikel 102 VWEU, en van het evenredigheidsbeginsel, doordat de Commissie een kennelijke beoordelingsfout heeft gemaakt door te concluderen dat de bezwaren inzake Yamal ongegrond zijn en door toezeggingen te aanvaarden die geenszins tegemoetkomen aan deze bezwaren;
–
tweede middel: schending van artikel 9 van verordening nr. 1/2003, gelezen in samenhang met artikel 102 VWEU, en van het evenredigheidsbeginsel, doordat de Commissie de definitieve toezeggingen heeft aanvaard terwijl deze niet adequaat tegemoetkomen aan de bezwaren inzake prijsstellingspraktijken;
–
derde middel: schending van artikel 9 van verordening nr. 1/2003, gelezen in samenhang met artikel 102 VWEU, en van het evenredigheidsbeginsel, doordat de Commissie de definitieve toezeggingen heeft aanvaard terwijl deze niet adequaat tegemoetkomen aan de bezwaren inzake territoriale beperkingen;
–
vierde middel: schending van artikel 194, lid 1, VWEU, gelezen in samenhang met artikel 7 VWEU, doordat het litigieuze besluit in strijd is met de doelstellingen van het energiebeleid van de Unie en doordat de Commissie geen rekening heeft gehouden met de negatieve gevolgen van dit besluit voor de Europese gasleveringsmarkt;
–
vijfde middel: schending van artikel 18, lid 1, VWEU en van het beginsel van gelijke behandeling, doordat de Commissie de afnemers van Gazprom die actief zijn in de West-Europese lidstaten enerzijds en de afnemers die actief zijn in de betrokken LMOE’s anderzijds ongelijk heeft behandeld, en
–
zesde middel: misbruik van bevoegdheid en schending van wezenlijke vormvoorschriften, doordat de Commissie met het litigieuze besluit de doelstelling van artikel 9 van verordening nr. 1/2003 en de grenzen van haar bevoegdheden bij het beheer van de administratieve procedure heeft overschreden.
16
Bij het bestreden arrest heeft het Gerecht al deze middelen afgewezen en dit beroep dus in zijn geheel verworpen.
III. Procedure bij het Hof en conclusies van partijen in hogere voorziening en partijen in incidentele hogere voorziening
17
Met haar hogere voorziening verzoekt Orlen het Hof:
–
het bestreden arrest te vernietigen;
–
het litigieuze besluit nietig te verklaren;
–
subsidiair, de zaak terug te verwijzen naar het Gerecht voor afdoening overeenkomstig het arrest van het Hof, en
–
de Commissie te verwijzen in de kosten van de onderhavige procedure en van de procedure bij het Gerecht.
18
De Commissie verzoekt het Hof:
–
de hogere voorziening af te wijzen, en
–
rekwirante te verwijzen in de kosten.
19
Gazprom verzoekt het Hof:
–
de hogere voorziening af te wijzen, en
–
rekwirante te verwijzen in de kosten.
20
Overgas en de Republiek Polen verzoeken het Hof de hogere voorziening toe te wijzen.
21
Met haar incidentele hogere voorziening verzoekt Overgas het Hof:
–
het bestreden arrest te vernietigen;
–
de Commissie te verwijzen in de kosten.
22
De Commissie verzoekt het Hof:
–
de incidentele hogere voorziening af te wijzen, en
–
Overgas te verwijzen in de kosten van deze hogere voorziening.
23
Gazprom verzoekt het Hof:
–
de incidentele hogere voorziening af te wijzen, en
–
Overgas te verwijzen in de kosten van deze hogere voorziening.
24
Orlen verzoekt het Hof:
–
het eerste middel van de incidentele hogere voorziening toe te wijzen, en
–
het bestreden arrest te vernietigen.
IV. Principale hogere voorziening
25
Ter ondersteuning van haar hogere voorziening voert Orlen vier middelen aan: ten eerste, schending van artikel 9 van verordening nr. 1/2003; ten tweede, schending van artikel 194 VWEU juncto artikel 9 van deze verordening; ten derde, schending van artikel 9, lid 1, van deze verordening, en ten vierde, schending van artikel 9, lid 2, van deze verordening.
A. Ontvankelijkheid
1.
Argumenten van partijen
26
Gazprom betoogt dat de hogere voorziening niet-ontvankelijk is, zonder evenwel formeel een exceptie van niet-ontvankelijkheid op te werpen.
27
Orlen zou namelijk geen reëel en daadwerkelijk belang bij vernietiging van het bestreden arrest hebben, aangezien een dergelijk belang geen betrekking kan hebben op een toekomstige en hypothetische situatie. Zij zou niet geholpen zijn met de beoogde vernietiging van dat arrest, aangezien zij Gazprom reeds in november 2019 heeft meegedeeld dat zij niet voornemens was de langetermijnovereenkomst voor de levering van gas tot na 2022 te verlengen en de nodige stappen heeft ondernomen om de handelsbetrekkingen met Gazprom vóór het einde van 2022 te beëindigen. Orlen en de Republiek Polen hebben dus niet langer belang bij de gaslevering door Gazprom, zodat Orlen zelfs met de meest gunstige uitkomst van de hogere voorziening niet zou zijn geholpen.
28
Gazprom is bovendien van mening dat het Hof de in de punten 154 en 161 van de hogere voorziening uiteengezette grieven niet-ontvankelijk moet verklaren omdat zij onvoldoende duidelijk zijn.
29
De Commissie betoogt dat het eerste onderdeel van het eerste middel van de hogere voorziening gedeeltelijk niet-ontvankelijk is, voor zover Orlen daarin opkomt tegen de rechtmatigheidstoetsing die het Gerecht met betrekking tot ingewikkelde economische transacties heeft verricht, zonder evenwel te hebben aangevoerd dat er sprake is van kennelijke beoordelingsfouten. De Commissie stelt eveneens dat het tweede onderdeel van het derde middel van deze hogere voorziening gedeeltelijk niet-ontvankelijk is, omdat de daarin vervatte beweringen onduidelijk zijn.
2.
Beoordeling door het Hof
30
In de eerste plaats volgt uit vaste rechtspraak van het Hof dat iedere natuurlijke of rechtspersoon die een hogere voorziening instelt, net zoals wanneer hij een beroep tot nietigverklaring instelt, een procesbelang moet hebben, waarvan het bestaan moet worden beoordeeld aan de hand van het voorwerp van die hogere voorziening of dat beroep alsmede de datum waarop het is ingesteld. Niet-naleving van dit essentiële vereiste vormt een middel van niet-ontvankelijkheid van openbare orde dat in elke stand van het geding ambtshalve door de Unierechter kan worden opgeworpen (arrest van 22 september 2022, IMG/Commissie, C‑619/20 P en C‑620/20 P, EU:C:2022:722, punt 81 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
31
Voorts moet dit procesbelang, net zoals het voorwerp van het geding zelf, blijven bestaan tot aan de rechterlijke beslissing. Bijgevolg kan het verdwijnen van dit belang of dit voorwerp in de loop van het geding de Unierechter ertoe brengen om, zo nodig ambtshalve, vast te stellen dat er geen uitspraak meer hoeft te worden gedaan (arrest van 22 september 2022, IMG/Commissie, C‑619/20 P en C‑620/20 P, EU:C:2022:722, punt 82 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
32
In het algemeen veronderstelt zowel het bestaan als het voortbestaan van procesbelang dat de uitkomst van het beroep of de hogere voorziening in het voordeel kan zijn van de natuurlijke of rechtspersoon die het beroep of de hogere voorziening heeft ingesteld. Deze vraag moet in ieder geval concreet worden beoordeeld (arrest van 22 september 2022, IMG/Commissie, C‑619/20 P en C‑620/20 P, EU:C:2022:722, punt 83 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
33
In casu betwist Gazprom de ontvankelijkheid van de hogere voorziening op grond dat Orlen geen reëel en daadwerkelijk belang heeft bij de vernietiging van het bestreden arrest, met name gelet op het feit dat hun contractuele betrekkingen op 31 december 2022 zijn beëindigd. Dienaangaande staat vast dat Gazprom en Polskie Górnictwo Naftowe i Gazownictwo tot op die datum, dus ook na de instelling van de hogere voorziening op 8 april 2022, contractueel verbonden waren.
34
Aangezien het litigieuze besluit in de periode van 8 april 2022 tot en met 31 december 2022 rechtsgevolgen heeft gesorteerd voor de Poolse gas- en aardoliemarkt waarop Orlen actief is, voor zover haar rechtsvoorgangster een contractuele partner van Gazprom was, kan Orlen zich overeenkomstig de rechtspraak van het Hof beroepen op de gevolgen van de door haar aangevoerde onrechtmatigheden en op de aard van de schade die zij stelt te hebben geleden (zie in die zin arrest van 7 september 2023, Versobank/ECB, C‑803/21 P, EU:C:2023:630, punt 160 en aldaar aangehaalde rechtspraak) om die schade vergoed te zien.
35
Voorts heeft Orlen in haar memorie van repliek gepreciseerd, zonder te worden weersproken, dat er tussen haar en Gazprom verschillende arbitrageprocedures liepen inzake de uitvoering van de overeenkomst betreffende de Yamal-gasleiding, waaronder prijskwesties. Bovendien is na de instelling van de hogere voorziening een procedure ingeleid inzake de onderbreking van de gasleveringen door Gazprom sinds 27 april 2022.
36
Uit het voorgaande volgt dat Gazprom ten onrechte betwist dat Orlen een reëel en daadwerkelijk belang heeft bij de vernietiging van het bestreden arrest.
37
In de tweede plaats volgt uit artikel 256, lid 1, tweede alinea, VWEU en artikel 58, eerste alinea, van het Statuut van het Hof van Justitie van de Europese Unie alsmede uit artikel 168, lid 1, onder d), en artikel 169, lid 2, van het Reglement voor de procesvoering van het Hof dat een hogere voorziening duidelijk moet aangeven tegen welke onderdelen van het arrest waarvan de vernietiging wordt gevorderd zij is gericht, en welke argumenten rechtens die vordering specifiek staven, op straffe van niet-ontvankelijkheid van de hogere voorziening of van het betrokken middel (arrest van 11 januari 2024, Foz/Raad e.a., C‑524/22 P, EU:C:2024:23, punt 26 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
38
Anders dan de Commissie stelt aangaande het tweede onderdeel van het derde middel in hogere voorziening, namelijk dat het onvoldoende duidelijk is, en anders dan Gazprom op soortgelijke wijze aanvoert met betrekking tot de bezwaren in de punten 154 en 161 van de hogere voorziening, geeft de hogere voorziening in casu in elk van de betrokken passages voldoende duidelijk aan tegen welke onderdelen van het bestreden arrest zij is gericht en wordt daarin uiteengezet waarom die onderdelen blijk geven van een onjuiste opvatting van de rechtspraak inzake het begrip kennelijke beoordelingsfout en van een onjuiste rechtsopvatting bij de uitlegging van artikel 9, lid 2, onder a), van verordening nr. 1/2003.
39
Deze middelen van niet-ontvankelijkheid moeten dus worden afgewezen.
40
De door de Commissie aangevoerde niet-ontvankelijkheid van het eerste onderdeel van het eerste middel van de hogere voorziening wegens het feit dat Orlen zich niet had beroepen op een kennelijke beoordelingsfout met betrekking tot ingewikkelde economische transacties, moet worden afgewezen. Orlen heeft dit eerste onderdeel namelijk aangevoerd in het kader van een middel inzake schending door het Gerecht van artikel 9 van verordening nr. 1/2003. Zij heeft daarin – zij het beknopt – gesteld dat het Gerecht had moeten nagaan of de Commissie de door haar aanvaarde toezeggingen van Gazprom correct had geanalyseerd in het licht van de MPB, „dat wil zeggen zonder een kennelijke fout te begaan”. Orlen heeft het Hof dus perfect in staat gesteld de strekking van dit eerste onderdeel te bepalen en zich uit te spreken over de juistheid van de analyse die dienaangaande in het bestreden arrest is gemaakt.
41
Uit een en ander volgt dat de hogere voorziening ontvankelijk is.
B. Ten gronde
1.
Opmerkingen vooraf
42
Uit artikel 9 van verordening nr. 1/2003 volgt dat de Commissie, wanneer zij voornemens is een besluit tot beëindiging van een inbreuk te geven, de door de betrokken ondernemingen aangeboden toezeggingen verbindend kan maken indien deze tegemoetkomen aan de bezorgdheden die zij deze ondernemingen in haar voorlopige beoordeling te kennen heeft gegeven.
43
Dit artikel beoogt tot een doeltreffende handhaving van de in het VWEU neergelegde mededingingsregels te komen middels besluiten die de door de partijen voorgestelde en door de Commissie toereikend geachte toezeggingen verbindend maken, om ervoor te zorgen dat de mededingingsproblemen die door deze laatste zijn vastgesteld, sneller kunnen worden opgelost dan via de formele vaststelling van een inbreuk. Meer in het bijzonder is dit artikel ingegeven door overwegingen van proceseconomie en biedt het de ondernemingen de mogelijkheid om ten volle aan de procedure deel te nemen door oplossingen voor te stellen die hun het meest passend en geschikt lijken om aan de bezorgdheden van de Commissie tegemoet te komen (zie in die zin arrest van 29 juni 2010, Commissie/Alrosa, C‑441/07 P, EU:C:2010:377, punt 35).
44
In artikel 9 van verordening nr. 1/2003 wordt weliswaar, anders dan in artikel 7 ervan, niet uitdrukkelijk naar het begrip evenredigheid verwezen, maar dit neemt niet weg dat het evenredigheidsbeginsel, als algemeen beginsel van Unierecht, een maatstaf vormt voor de rechtmatigheid van alle handelingen van de instellingen van de Unie, daaronder begrepen de besluiten van de Commissie als mededingingsautoriteit (arrest van 29 juni 2010, Commissie/Alrosa, C‑441/07 P, EU:C:2010:377, punt 36).
45
Aangezien artikel 9 van deze verordening enkel bepaalt dat de Commissie in het kader van een uit hoofde van dit artikel ingeleide procedure, zoals wordt bevestigd door overweging 13 van deze verordening, is vrijgesteld van de verplichting om de inbreuk aan te wijzen en te constateren, is haar rol ertoe beperkt de toezeggingen die de betrokken ondernemingen hebben voorgesteld, tegen de achtergrond van de in haar voorlopige beoordeling vastgestelde moeilijkheden en van de door haar nagestreefde doelstellingen te onderzoeken en eventueel te aanvaarden. De toepassing door de Commissie van het evenredigheidsbeginsel is er in de context van dit artikel 9 toe beperkt om te verifiëren of de betrokken toezeggingen tegemoetkomen aan de bezorgdheden die zij aan de betrokken ondernemingen te kennen heeft gegeven, en of deze laatste geen minder belastende toezeggingen hebben aangeboden die even passend aan haar bezorgdheden tegemoetkomen (arrest van 29 juni 2010, Commissie/Alrosa, C‑441/07 P, EU:C:2010:377, punten 40 en 41).
46
Bij deze verificatie moet de Commissie evenwel rekening houden met de belangen van derden, aangezien het feit dat de door een onderneming aangeboden individuele toezeggingen door de Commissie verbindend zijn verklaard, er niet toe leidt dat andere ondernemingen niet langer de mogelijkheid zouden hebben om de eventuele rechten waarover zij in het kader van hun betrekkingen met deze ondernemingen beschikken, te beschermen (arrest van 29 juni 2010, Commissie/Alrosa, C‑441/07 P, EU:C:2010:377, punten 41 en 49). Wanneer de Commissie de toezeggingen niet onderzoekt vanuit het oogpunt of deze toereikend zijn gelet op haar bezorgdheden op mededingingsgebied, maar vanuit hun invloed op de belangen van derden, vereist het evenredigheidsbeginsel dat de rechten van deze derden niet worden uitgehold (arrest van 9 december 2020, Groupe Canal +/Commissie, C‑132/19 P, EU:C:2020:1007, punt 106).
47
Uit de voorgaande overwegingen volgt dat vanwege de specifieke aard van artikel 9 van verordening nr. 1/2003, ten eerste, zoals de advocaat-generaal in punt 39 van zijn conclusie heeft aangegeven, het gepaste criterium erin bestaat om na te gaan of de toezeggingen volstaan om afdoende tegemoet te komen aan de bezorgdheden van de Commissie, zoals deze in haar voorlopige beoordeling zijn uitgedrukt, zonder dat zij gehouden is zelf naar minder ingrijpende of gematigdere alternatieven voor de bij haar ingediende toezeggingen te zoeken, en, ten tweede, het rechterlijk toezicht op de analyse van die toezeggingen door de Commissie enkel betrekking heeft op de vraag of deze instelling een kennelijke beoordelingsfout heeft gemaakt (zie in die zin arrest van 29 juni 2010, Commissie/Alrosa, C‑441/07 P, EU:C:2010:377, punt 42).
48
Zoals de advocaat-generaal in punt 97 van zijn conclusie heeft opgemerkt, is voor een dergelijk toezicht dus niet vereist dat de analyse van de Commissie vrij is van enige onregelmatigheid, aangezien haar een zekere beoordelingsmarge is toegekend, mits de drempel van wat een kennelijke onregelmatigheid zou vormen, niet wordt overschreden.
49
Voorts moet op procedureel vlak worden benadrukt dat artikel 9 van verordening nr. 1/2003 de Commissie vrijlaat om te bepalen welke vorm haar in lid 1 van dat artikel genoemde „voorlopige beoordeling” moet aannemen. Zoals de Commissie ter terechtzitting heeft bevestigd, komt deze beoordeling in de praktijk vaak overeen met een mededeling van punten van bezwaar die is gericht aan de onderneming waaraan op grond van artikel 7 van die verordening gedragingen worden verweten die in strijd zijn met artikel 101 of artikel 102 VWEU. Wanneer dit het geval is, zoals in casu, is de rechtspraak inzake dergelijke procedurehandelingen van toepassing, aangezien geen enkele bepaling van die verordening rechtvaardigt dat een mededeling van punten van bezwaar verschillend zou worden behandeld naargelang zij als grondslag dient voor een besluit dat wordt vastgesteld op grond van artikel 7 dan wel artikel 9 van die verordening, waarbij dat artikel 9 met name niet voorziet in de mogelijkheid om de voorlopige beoordeling te herzien.
50
Dienaangaande is het vaste rechtspraak dat de mededeling van de punten van bezwaar een procedureel, voorbereidend document is dat, teneinde een doeltreffende uitoefening van de rechten van de verdediging te waarborgen, het voorwerp van de door de Commissie ingeleide administratieve procedure afbakent en deze aldus belet om in haar besluit waarmee de procedure wordt afgesloten andere bezwaren in aanmerking te nemen. Dit impliceert dat deze mededeling voorlopig is en door de Commissie bij haar latere beoordeling op basis van de door de partijen in hun antwoorden gemaakte opmerkingen en andere feitelijke vaststellingen kan worden gewijzigd. De Commissie moet immers rekening houden met het resultaat van de volledige administratieve procedure, hetzij door bezwaren die ongegrond blijken te laten vallen, hetzij door argumenten ter ondersteuning van de door haar gehandhaafde bezwaren zowel feitelijk als rechtens aan te passen of aan te vullen (arrest van 28 januari 2021, Qualcomm en Qualcomm Europe/Commissie, C‑466/19 P, EU:C:2021:76, punt 66 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
51
De Commissie is dus niet verplicht om in een besluit dat zij krachtens artikel 9 van verordening nr. 1/2003 vaststelt uit te leggen waarom zij een of meer bezwaren in verband met enkele van haar aanvankelijke bezorgdheden heeft laten vallen, noch ten aanzien van de onderneming waarvan de toezeggingen verbindend worden verklaard en die de enige adressaat van de mededeling van punten van bezwaar is en, meer in het algemeen, van de in artikel 9 bedoelde voorlopige beoordeling, noch ten aanzien van belanghebbende derden (zie in die zin arrest van 28 januari 2021, Qualcomm en Qualcomm Europe/Commissie, C‑466/19 P, EU:C:2021:76, punt 67 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
52
Dit belet uiteraard niet dat de Commissie het zelf nuttig kan vinden om ter zake aanwijzingen te geven, zodat dit besluit beter kan worden begrepen.
2.
Verzoek van de Commissie tot vervanging van de motivering
53
In punt 83 van het bestreden arrest heeft het Gerecht geoordeeld dat „de Commissie, anders dan zij stelt, in de omstandigheden van het onderhavige geval en met name bij gebreke van een herziene voorlopige beoordeling, krachtens artikel 9 van verordening nr. 1/2003 redenen diende te hebben die rechtvaardigden dat er ten aanzien van de bezwaren inzake Yamal geen toezeggingen werden gedaan”. In punt 85 van dat arrest heeft het Gerecht daaraan toegevoegd dat in casu „hoe dan ook [moet] worden vastgesteld dat de Commissie de redenen heeft uiteengezet waarom zij geen toezeggingen ten aanzien van de bezwaren inzake Yamal had opgelegd. Het betreft de twee in overweging 138 van het [litigieuze] besluit vermelde gronden”, te weten het certificeringsbesluit en het intergouvernementele karakter van de betrekkingen in de gassector in Polen.
54
In haar memorie van antwoord heeft de Commissie benadrukt dat deze analyse blijk gaf van een onjuiste rechtsopvatting, maar heeft zij er ook op gewezen dat deze onjuiste opvatting geen invloed had op het dictum van het bestreden arrest en dus niet tot vernietiging van dat arrest kon leiden. Zij heeft het Hof dan ook verzocht de motivering op dit punt te vervangen.
55
Dit verzoek moet worden ingewilligd, en tegen de achtergrond van de overwegingen in de punten 49 tot en met 52 van het onderhavige arrest moet worden geoordeeld dat het Gerecht ten onrechte heeft gesteld dat de Commissie een herziene voorlopige beoordeling moet toezenden wanneer zij bepaalde bezwaren laat vallen die waren opgenomen in de MPB, die als voorlopige beoordeling in de zin van artikel 9, lid 1, van verordening nr. 1/2003 heeft gediend.
56
Dit neemt niet weg dat deze onjuiste opvatting geen gevolgen voor het dictum van het bestreden arrest heeft gehad, aangezien het Gerecht terecht heeft opgemerkt dat de Commissie het litigieuze besluit had gemotiveerd met betrekking tot de redenen waarom zij de bezwaren inzake Yamal had laten vallen, zoals in punt 53 van het onderhavige arrest in herinnering is gebracht, hetgeen de Commissie mocht doen.
57
Hieraan moet worden toegevoegd dat, aangezien de Commissie die bezwaren heeft laten vallen, Orlen de rechtmatigheid van het litigieuze besluit op grond daarvan enkel kan betwisten voor zover zij aantoont dat het feit dat zij die bezwaren heeft laten vallen de door Gazprom aangegane en door die instelling goedgekeurde toezeggingen kennelijk ontoereikend heeft gemaakt.
3.
Eerste middel
58
Het eerste middel van de principale hogere voorziening, dat schending van artikel 9 van verordening nr. 1/2003 betreft, bestaat uit drie onderdelen.
a)
Eerste onderdeel van het eerste middel
1) Argumenten van partijen
59
Met het eerste onderdeel van haar eerste middel betoogt Orlen dat het Gerecht artikel 9 van verordening nr. 1/2003 heeft geschonden door te oordelen dat de Commissie de toereikendheid van de door Gazprom gedane toezeggingen juist had beoordeeld, hoewel die toezeggingen niet tegemoetkwamen aan de door haar in de MPB geformuleerde bezorgdheden en niet toekomstgericht waren, dat wil zeggen naar hun aard niet in staat waren soortgelijke schendingen in de toekomst te vermijden. In casu had het Gerecht evenwel moeten nagaan of de Commissie de toereikendheid van deze toezeggingen had onderzocht in het licht van de mededingingsproblemen die zij in de MPB had vastgesteld.
60
Orlen voert in het bijzonder aan dat het Gerecht in de punten 208, 209 en 237 van het bestreden arrest de toereikendheid van deze toezeggingen volledig los van de MPB heeft onderzocht.
61
Zodoende heeft het Gerecht het beginsel van bescherming van het gewettigd vertrouwen geschonden, namelijk het vertrouwen van Orlen dat het besluit waarbij dezelfde toezeggingen verbindend worden verklaard – hoewel het niet hetzelfde karakter heeft als een besluit op grond van artikel 7 van verordening nr. 1/2003 – tegemoetkomt aan alle bezorgdheden van de Commissie en een einde maakt aan de inbreuken van Gazprom.
62
De Commissie betwist dit betoog.
2) Beoordeling door het Hof
63
Het betoog van Orlen kan niet worden aanvaard.
64
Ten eerste blijkt dat Orlen, waar zij het Gerecht verwijt bij de beoordeling van de toereikendheid van de door Gazprom gedane toezeggingen niet ten volle rekening te hebben gehouden met de in de MPB uiteengezette bezwaren, ten minste impliciet ook de bezwaren inzake Yamal in aanmerking heeft genomen. De Commissie had die bezwaren echter vóór de vaststelling van het litigieuze besluit laten vallen, zoals blijkt uit punt 17 van het bestreden arrest, dat in punt 2 van het onderhavige arrest is weergegeven. Dit betoog is dus gedeeltelijk niet ter zake dienend.
65
Ten tweede toont Orlen, zoals de Commissie terecht heeft opgemerkt, in het kader van het eerste onderdeel van haar eerste middel niet aan dat de Commissie een kennelijke beoordelingsfout heeft gemaakt bij haar beoordeling van de toereikendheid van de toezeggingen die Gazprom heeft gedaan om tegemoet te komen aan haar in de MPB geuite bezorgdheden, noch dat het Gerecht heeft nagelaten zo’n kennelijke beoordelingsfout af te keuren. Orlen beperkt zich in dit verband tot eenvoudige beweringen. Zoals in de punten 47 en 48 van het onderhavige arrest in herinnering is gebracht, heeft het rechterlijk toezicht op een krachtens artikel 9 van verordening nr. 1/2003 gegeven besluit enkel betrekking op de vraag of de Commissie een dergelijke fout heeft gemaakt, wat concreet moet worden aangetoond door de partij die daartoe concludeert.
66
Ten derde kan op basis van de kritiek van Orlen op het ontbreken van een toekomstgerichte analyse om de toereikendheid van de door Gazprom gedane toezeggingen te beoordelen in de eerste plaats niet worden vastgesteld dat er dienaangaande sprake is van een kennelijke beoordelingsfout, en in de tweede plaats heeft deze kritiek betrekking op conclusies die het Gerecht heeft getrokken uit feitelijke vaststellingen die Orlen niet ter discussie heeft gesteld. Het gaat namelijk over de vaststellingen dat, althans voor een aantal van de betrokken overeenkomsten, niet kon worden aangenomen dat in de prijsbepalings‑ of prijsherzieningsclausules ervan werd verwezen naar concurrerende, duidelijk vastgestelde referentieprijzen. Het Gerecht heeft daaruit soeverein afgeleid dat het ontbreken, in de prijsherzieningsclausules, van een duidelijk vastgestelde, concurrerende en publiek beschikbare referentieprijs, zoals de prijzen op de concurrerende gashandelsplaatsen, een van de belangrijkste factoren was die in de vijf door de prijsstellingspraktijken getroffen LMOE’s tot onbillijke prijzen hebben kunnen leiden.
67
Ten vierde berust de stelling dat het Gerecht de keuze van de Commissie om de latere correctie van de voorgestelde toezeggingen toe te staan, heeft bevestigd, op een onjuiste uitlegging van het bestreden arrest en van het litigieuze besluit. In de eerste plaats heeft de eenvoudige vermelding, in punt 423 van dat arrest, van het feit dat de instellingen van de Unie of de nationale regelgevende instanties in de gassector kunnen optreden om de regelgeving in deze sector te wijzigen of, in voorkomend geval, om de naleving van deze regelgeving te verzekeren, anders dan Orlen stelt, geen betrekking op de mogelijkheid om dergelijke toezeggingen te corrigeren. In de tweede plaats wijst het enkele feit dat de Commissie eraan herinnert dat zij overeenkomstig artikel 9, lid 2, van verordening nr. 1/2003 tot heropening van de procedure kan overgaan indien de betrokken onderneming haar toezeggingen niet nakomt, niet op de wil om deze toezeggingen achteraf aan te vullen, maar om erop toe te zien dat zij worden nageleefd.
68
Ten vijfde zij eraan herinnerd dat het beginsel van bescherming van het gewettigd vertrouwen tot de fundamentele beginselen van de Unie behoort, en dat de mogelijkheid om dit beginsel in te roepen openstaat voor iedere marktdeelnemer bij wie een instelling gegronde verwachtingen heeft gewekt door hem nauwkeurige toezeggingen te doen (arrest van 12 januari 2017, Timab Industries en CFPR/Commissie, C‑411/15 P, EU:C:2017:11, punt 134 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
69
Een marktdeelnemer kan zich echter niet baseren op de inhoud van een mededeling van punten van bezwaar, waarvan het voorbereidende en voorlopige karakter in punt 50 van het onderhavige arrest in herinnering is gebracht, om aan te nemen dat de Commissie hem nauwkeurige toezeggingen heeft gedaan ter zake van het feit alle bezorgdheden in dergelijke documenten zouden worden ondervangen door toezeggingen in het definitieve besluit, ook niet wanneer deze mededeling de vorm van een voorlopige beoordeling aanneemt, waarvan de benaming het niet-definitieve karakter weergeeft (zie naar analogie arrest van 12 januari 2017, Timab Industries en CFPR/Commissie, C‑411/15 P, EU:C:2017:11, punt 135 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
70
Het eerste onderdeel van het eerste middel moet derhalve worden afgewezen.
b)
Tweede onderdeel van het eerste middel
1) Argumenten van partijen
71
Met het tweede onderdeel van haar eerste middel betoogt Orlen dat het Gerecht de feiten herhaaldelijk kennelijk onjuist heeft opgevat, waardoor het artikel 9 van verordening nr. 1/2003 onjuist heeft toegepast en ten onrechte heeft geoordeeld dat de Commissie geen kennelijke beoordelingsfout had gemaakt met betrekking tot de toereikendheid van de door Gazprom gedane toezeggingen.
72
Zo heeft het Gerecht om te beginnen ten onrechte geoordeeld dat de praktijk van Gazprom in wezen bestond in het verhinderen van de invoer van gas, terwijl haar praktijken er in werkelijkheid hoofdzakelijk toe strekten, zoals uitdrukkelijk in de MPB is beschreven, de wederuitvoer van gas door de marktdeelnemers van de betrokken LMOE’s te verhinderen, hetgeen rechtstreekse gevolgen had voor de vlotte doorstroming op de groothandelsmarkt voor gas. Aldus is het Gerecht voorbijgegaan aan de kern van de door Gazprom toegepaste territoriale beperkingen, die in de MPB waren vermeld. Deze beperkingen bestonden er niet in de invoer van gas in de LMOE’s te verhinderen, maar wel de wederverkoop ervan door die landen. Zonder een dergelijke onjuiste opvatting was het Gerecht verplicht geweest te erkennen dat Gazprom niet naar behoren had geantwoord op de in de MPB geformuleerde bezwaren inzake territoriale beperkingen.
73
Vervolgens heeft het Gerecht ten onrechte geoordeeld dat de Commissie in de MPB vier vormen van buitencontractuele methoden had geïdentificeerd en is het voorbijgegaan aan de verschillende vergeldingsmaatregelen waarmee Gazprom dreigde, zodat het ten onrechte heeft geoordeeld dat de toezegging van Gazprom, die niet alle in de MPB vermelde bezorgdheden van de Commissie dekte, niettemin toereikend was.
74
Ten slotte heeft het Gerecht ten onrechte aangegeven dat het feit dat de nationale rechterlijke instanties een vordering tot vernietiging van een arbitraal vonnis kunnen toewijzen wanneer zij van oordeel zijn dat een dergelijk vonnis in strijd is met artikel 102 VWEU of met een besluit op grond van artikel 9 van verordening nr. 1/2003, de scheidsgerechten ertoe kan brengen zich ervan te vergewissen dat hun uitspraken in overeenstemming zijn met de bepalingen van het VWEU, terwijl een dergelijke bewering speculatief en niet onderbouwd is.
75
De Commissie betwist dit betoog.
2) Beoordeling door het Hof
76
Opnieuw moet worden opgemerkt dat de Commissie, wanneer zij krachtens artikel 9, lid 1, van verordening nr. 1/2003 een besluit vaststelt waarbij de toezeggingen van een onderneming verbindend worden verklaard, beoogt de door haar geuite bezorgdheden betreffende het bestaan van mededingingsverstorende gedragingen weg te nemen en er, om redenen van proceseconomie, via deze toezeggingen naar streeft snel een bevredigende concurrentiële werking op de betrokken markt te verkrijgen. In het onderhavige geval is het evenwel niet uitgesloten dat na de vaststelling van het litigieuze besluit de door de Commissie goedgekeurde corrigerende maatregelen, die tot doel hadden om de concurrentievoorwaarden inzake levering en distributie van gas op de Poolse markt – waar Orlen actief op is – volledig te herstellen, niet van meet af aan effect hebben gesorteerd of niet beantwoordden aan de subjectieve verwachtingen van een bepaalde marktdeelnemer, in casu Orlen. Hieruit kan evenwel niet worden afgeleid dat dit besluit kennelijke beoordelingsfouten bevat waar het Gerecht geen consequenties aan heeft verbonden.
77
In het bijzonder heeft het Gerecht, zoals de Commissie betoogt, de invoer van gas uit Duitsland naar Polen correct geëvalueerd in het kader van zijn beoordeling van de verplichting om de leveringspunten te wijzigen, die reeds in overweging 170 van het litigieuze besluit was vermeld. Zo wordt niet betwist dat Polen sinds de vaststelling van de MPB in aanzienlijke mate heeft geprofiteerd van de verbetering van de grensoverschrijdende gasvervoersinfrastructuur, aangezien invoer mogelijk is geworden zonder het leveringspunt te wijzigen. Bijgevolg heeft het Gerecht geen blijk gegeven van een onjuiste rechtsopvatting bij zijn toetsing van de beoordeling door de Commissie van de kwestie van de invoer van gas in Polen in samenhang met de beoordeling van de vraag of het passend was dat Gazprom geen toezeggingen deed om een groter aantal leveringspunten in te richten die konden worden gewijzigd en die gevolgen hadden voor Polen.
78
Orlen voert weliswaar aan dat het Gerecht bij de beoordeling van de toereikendheid van de toezeggingen van Gazprom geen rekening heeft gehouden met handelingen zoals de diverse dreigementen van Gazprom betreffende vergeldingsmaatregelen, maar dat argument mist feitelijke grondslag, aangezien het Gerecht dergelijke gedragingen in punt 95 van het bestreden arrest in het bijzonder heeft vermeld.
79
Ten slotte heeft het Gerecht terecht overwogen dat scheidsgerechten geneigd zullen zijn zich ervan te vergewissen dat de door hen gewezen arbitrale uitspraken in overeenstemming zijn met artikel 102 VWEU. Deze overweging kan hoe dan ook niet tot vernietiging van het bestreden arrest leiden.
80
Bijgevolg moet het tweede onderdeel van het eerste middel worden afgewezen.
c)
Derde onderdeel van het eerste middel
81
Met het derde onderdeel van haar eerste middel voert Orlen aan dat het Gerecht geen rekening heeft gehouden met de verplichting van de Commissie om in het kader van de uitoefening van haar wettelijke bevoegdheid om ingewikkelde economische en technische vraagstukken te beoordelen, te handelen met inachtneming van de bepalingen van het VWEU en de fundamentele beginselen van de rechtsorde van de Unie. Het aan artikel 194 VWEU ontleende beginsel van energiesolidariteit, dat de status van algemeen beginsel van het Unierecht heeft, maakt deel uit van deze fundamentele beginselen. De discretionaire bevoegdheid van de Commissie op dit gebied wordt dus beperkt door haar verplichting om te handelen in overeenstemming met de bepalingen van het VWEU en de algemene beginselen van het Unierecht.
82
Het Gerecht heeft artikel 9, lid 1, van verordening nr. 1/2003 geschonden door de criteria te beperken waarnaar de Commissie zich bij het onderzoek van de betrokken toezeggingen moet richten, aangezien de Commissie zich heeft gebaseerd op een te restrictieve uitlegging van de richtsnoeren die voortvloeien uit de arresten van 29 juni 2010, Commissie/Alrosa (C‑441/07 P, EU:C:2010:377), en 15 september 2016, Morningstar/Commissie (T‑76/14, EU:T:2016:481), en daardoor niet alleen geen rekening heeft gehouden met het beginsel van energiesolidariteit, maar ook is voorbijgegaan aan het feit dat de zaak naar haar aard binnen de energiesector valt.
83
De Commissie betwist deze argumenten.
84
Het Hof acht het aangewezen om het derde onderdeel van het eerste middel samen met het tweede middel te onderzoeken.
4.
Tweede middel
a)
Argumenten van partijen
85
Het tweede middel van Orlen betreft schending van artikel 194 VWEU, gelezen in samenhang met artikel 9 van verordening nr. 1/2003. Het Gerecht heeft volgens haar talrijke fouten gemaakt bij de uitlegging van artikel 194 VWEU.
86
Uit de meest recente rechtspraak, zoals geïllustreerd door het arrest van 15 juli 2021, Duitsland/Commissie (C‑848/19 P, EU:C:2021:598, punten 43, 44, 47, 50 en 51), volgt dat het in laatstgenoemd artikel neergelegde solidariteitsbeginsel ten grondslag ligt aan alle doelstellingen van het energiebeleid van de Unie, door deze te verbinden en er samenhang aan te verlenen, en dat bijgevolg de handelingen die de instellingen van de Unie, daaronder begrepen de Commissie, uit hoofde van dat beleid hebben vastgesteld, moeten worden uitgelegd – en de rechtmatigheid ervan moet worden beoordeeld – in het licht van dat beginsel, dat van toepassing is ongeacht of in de door de Commissie ingeleide procedure al dan niet energievraagstukken aan de orde zijn gesteld. Dit beginsel kan niet worden gelijkgesteld met of beperkt blijven tot het vereiste om de continuïteit van de voorziening te waarborgen.
87
De juiste uitlegging van artikel 194 VWEU kan dus in een driestappentoets worden samengevat. In de eerste plaats moet worden beoordeeld of het gaat om een handeling op energiegebied. In de tweede plaats zijn de organen van de Unie verplicht om na te gaan of de vaststelling van die handeling afbreuk doet aan de belangen van de verschillende betrokken actoren, ongeacht of de partijen energiekwesties hebben aangevoerd. In de derde plaats moet worden beoordeeld of de voordelen die de vaststelling van deze handeling oplevert, opwegen tegen de negatieve gevolgen ervan.
88
In casu kan er geen twijfel over bestaan dat het litigieuze besluit betrekking heeft op de energiesector, aangezien de Commissie bij dat besluit Gazprom heeft verplicht om de wijze waarop zij met de betrokken afnemers werkte te wijzigen, en dit besluit dus gevolgen heeft gehad voor de gasmarkt van de Unie en de voorwaarden die gedurende ten minste acht jaar na de vaststelling ervan op die markt zouden gelden. De Commissie heeft overigens de procedure die tot de vaststelling van dit besluit heeft geleid voorgesteld als een essentieel onderdeel van de maatregelen ter bevordering van een open en geïntegreerde gasmarkt. Het Gerecht heeft echter, net als de Commissie, volledig over het hoofd gezien dat het litigieuze besluit betrekking had op de energiesector, door met name ten onrechte te suggereren dat de Commissie in het kader van het onderzoek van de toezeggingen van Gazprom niet gebonden was door het beginsel van energiesolidariteit. Er is geen reden om aan te nemen dat de toepassing van dit beginsel uitgesloten of beperkt is in het kader van het optreden van de Commissie op grond van verordening nr. 1/2003, met inbegrip van artikel 9 daarvan, wanneer dit optreden binnen de energiesector valt.
89
Volgens Orlen ontneemt de benadering van het Gerecht artikel 194 VWEU elk nuttig effect ten aanzien van het optreden van de Commissie ter verwezenlijking van zowel de doelstellingen van het mededingingsrecht in ruime zin als de doelstellingen betreffende de werking van de energiemarkt van de Unie. Door deze toezeggingen niet in het licht van dit beginsel te analyseren, verliest artikel 9, lid 1, van verordening nr. 1/2003 ook zijn nuttige werking.
90
De Commissie betwist dit betoog.
b)
Beoordeling door het Hof
91
Er zij aan herinnerd dat er volgens de rechtspraak van het Hof geen reden is om aan te nemen dat het in artikel 194, lid 1, VWEU opgenomen solidariteitsbeginsel als zodanig geen bindende rechtsgevolgen kan teweegbrengen voor de lidstaten en de instellingen van de Unie. Integendeel, dit beginsel vormt, blijkens de bewoordingen en de structuur van deze bepaling, de basis van alle andere doelstellingen van het energiebeleid van de Unie, door deze te verbinden en er samenhang aan te verlenen (arrest van 15 juli 2021, Duitsland/Polen, C‑848/19 P, EU:C:2021:598, punt 43).
92
Hieruit volgt in het bijzonder dat de handelingen die de instellingen van de Unie, daaronder begrepen de Commissie, uit hoofde van dat beleid hebben vastgesteld, moeten worden uitgelegd in het licht van het beginsel van energiesolidariteit, en dat de rechtmatigheid van die handelingen moet worden getoetst aan dit beginsel (arrest van 15 juli 2021, Duitsland/Polen, C‑848/19 P, EU:C:2021:598, punt 44).
93
Dit beginsel vormt, net als de algemene beginselen van het Unierecht, een criterium voor de beoordeling van de rechtmatigheid van de door de instellingen van de Unie vastgestelde maatregelen (arrest van 15 juli 2021, Duitsland/Polen, C‑848/19 P, EU:C:2021:598, punt 45).
94
Derhalve moet het in artikel 194 VWEU neergelegde beginsel van energiesolidariteit door de instellingen van de Unie en door de lidstaten in aanmerking worden genomen in het kader van de totstandbrenging en de werking van de interne markt, met name die van aardgas, waarbij zij ervoor zorgen dat de zekerheid van de energievoorziening in de Unie wordt gewaarborgd, hetgeen niet alleen inhoudt dat zij het hoofd moeten kunnen bieden aan noodsituaties wanneer deze zich voordoen, maar ook dat er maatregelen worden vastgesteld om crisissituaties te voorkomen. Daartoe moet worden nagegaan of er risico’s bestaan voor de energiebelangen van de lidstaten en de Unie, en met name voor de continuïteit van de energievoorziening (arrest van 15 juli 2021, Duitsland/Polen, C‑848/19 P, EU:C:2021:598, punt 69).
95
In casu heeft het Gerecht in punt 420 van het bestreden arrest benadrukt dat toezeggingen die zijn ingediend na een procedure krachtens artikel 9, lid 1, van verordening nr. 1/2003 niet mogen leiden tot een resultaat dat in strijd is met de specifieke bepalingen van de Verdragen. Hieruit volgt dat het Gerecht terecht heeft geoordeeld dat de Commissie bij haar optreden op grond van deze bepaling niettemin de verplichting moest nakomen om te handelen overeenkomstig de bepalingen van het VWEU en de algemene beginselen van het Unierecht, en voorts dat het aan haar stond om na te gaan of de in het kader van deze procedure gedane toezeggingen als zodanig niet in strijd waren met de bepalingen van het VWEU, waaronder artikel 194, lid 1, VWEU.
96
Deze verplichtingen impliceren dat de Commissie, zoals de advocaat-generaal in punt 58 van zijn conclusie heeft uiteengezet, geen toezeggingen kan aanvaarden die in strijd zouden kunnen zijn met artikel 194 VWEU en die dus de met het beginsel van energiesolidariteit nagestreefde doelstellingen of de continuïteit van de energievoorziening van de Unie in gevaar zouden kunnen brengen, ook al zouden die toezeggingen tegemoet kunnen komen aan de bezorgdheden van de Commissie in verband met de mededinging op de betrokken markt. Dit betekent echter niet dat de Commissie, die in het kader van de procedure van verordening nr. 1/2003 als regelgevende instantie voor de mededinging optreedt, de bevoegdheid heeft om verplichtingen op te leggen die losstaan van en verder gaan dan de verplichtingen die zijn bedoeld om de tijdens haar onderzoek vastgestelde bezorgdheden in verband met de mededinging weg te nemen, door op die basis verdergaande toezeggingen te eisen.
97
Het Gerecht heeft dus in punt 422 van het bestreden arrest zonder blijk te geven van een onjuiste rechtsopvatting geweigerd om de toepassing van het beginsel van energiesolidariteit door de Commissie gelijk te stellen met het opleggen van positieve verplichtingen aan deze laatste, die verder gaan dan de tegen Gazprom aangevoerde bezwaren, of met het opleggen van verdergaande verplichtingen aan Gazprom.
98
Voorts geeft Orlen niet aan in welk opzicht het litigieuze besluit voorbijgaat aan de specifieke doelstellingen van het energiebeleid van de Unie.
99
In dit verband betekent het feit dat de Commissie in het litigieuze besluit niet uitdrukkelijk naar het beginsel van energiesolidariteit heeft verwezen, niet dat zij daar geen rekening mee heeft gehouden en dat dat besluit daar niet mee in overeenstemming is.
100
Integendeel, het litigieuze besluit bevat elementen waaruit duidelijk blijkt dat de Commissie bij de vaststelling ervan rekening heeft gehouden met de doelstellingen van het energiebeleid van de Unie, door er bij de beoordeling van de vraag of de toezeggingen van Gazprom toereikend waren, met name op toe te zien dat het vrije grensoverschrijdende verkeer van gas wordt gewaarborgd, dat voor de consumenten van de betrokken LMOE’s in alternatieve leveringen vanuit de buurlanden wordt voorzien, en dat de prijzen niet afwijken van de mededingingsindicatoren voor West-Europa.
101
Het derde onderdeel van het eerste middel moet dus worden afgewezen, wat betekent dat het eerste middel in zijn geheel moeten worden afgewezen, net als het tweede middel.
5.
Derde middel
102
Met haar derde middel, dat schending van artikel 9, lid 1, van verordening nr. 1/2003 betreft, stelt Orlen dat het Gerecht het begrip „kennelijke beoordelingsfout” onjuist heeft uitgelegd bij zijn onderzoek van de beoordeling door de Commissie van ingewikkelde economische en technische vraagstukken in verband met de analyse van de toereikendheid van de toezeggingen van Gazprom. Dit begrip ziet volgens de rechtspraak van het Hof op vier gevallen, te weten het niet juist beoordelen van de relevante feiten die aan de analyse van de auteur van het besluit ten grondslag liggen, het niet in aanmerking nemen van wezenlijke elementen door de auteur van het besluit, het feit dat deze analyse op een irrelevant element is gebaseerd en het niet in acht nemen van de bewijsstandaard. In deze omstandigheden dient het Gerecht met name te beoordelen of de bewijzen waarop de Commissie zich heeft gebaseerd voldoende nauwkeurig, betrouwbaar en samenhangend zijn, of zij een geheel van relevante gegevens vormen waarmee rekening moet worden gehouden om een ingewikkelde situatie te beoordelen, of zij de conclusies kunnen schragen die daar door de Commissie uit zijn getrokken en, ten slotte, of de kwaliteit ervan een prospectieve analyse mogelijk maakt.
103
Dit middel omvat twee onderdelen.
a)
Eerste onderdeel van het derde middel
1) Argumenten van partijen
104
Met het eerste onderdeel van haar derde middel, betreffende het feit dat het Gerecht geen rekening heeft gehouden met het cumulatieve effect van de fouten van de Commissie op haar algemene analyse van de toereikendheid van de toezeggingen van Gazprom, voert Orlen met name aan dat de noodzaak om rekening te houden met dit cumulatieve effect voortvloeit uit vaste rechtspraak van de Unierechter. Het Gerecht is er in het bestreden arrest echter ten onrechte van uitgegaan dat het deze fouten los van elkaar kon beoordelen, dat wil zeggen elke maatregel en elke mogelijke fout van de Commissie afzonderlijk kon analyseren, waardoor het afzag van een algemene beoordeling van het optreden van deze instelling. Op basis van dergelijke afzonderlijke analyses is het Gerecht tot de slotsom gekomen dat er geen sprake was van een kennelijke beoordelingsfout, terwijl een cumulatieve beschouwing van deze fouten het Gerecht ertoe zou hebben gebracht het bestaan van een dergelijke kennelijke fout te erkennen, aangezien de verschillende elementen van de toezeggingen van Gazprom niet los van elkaar stonden en ook invloed op elkaar hadden. De toezeggingen van Gazprom met betrekking tot prijsstellingspraktijken en territoriale beperkingen zijn namelijk complexe mechanismen die bestaan uit elementen die grotendeels onderling afhankelijk zijn.
105
Van een dergelijke onjuiste toepassing van de criteria voor de toetsing van kennelijke beoordelingsfouten is met name sprake bij de beoordeling door het Gerecht van het feit dat de Commissie de bezwaren inzake Yamal had laten vallen.
106
In elk geval had het Gerecht het litigieuze besluit ook nietig moeten verklaren voor zover het niet aan alle door de Commissie geformuleerde bezorgdheden op mededingingsgebied tegemoetkwam.
107
De Commissie betwist dit betoog.
2) Beoordeling door het Hof
108
Ten eerste moeten de argumenten met betrekking tot het feit dat de Commissie de bezwaren inzake Yamal had laten vallen en dat niet wordt ingegaan op alle aanvankelijke bezorgdheden van de Commissie, waaronder deze bezwaren, worden verworpen onder verwijzing naar de punten 57 en 64 van dit arrest.
109
Ten tweede staat het aan de verzoekende partij die nietigverklaring vordert van een besluit dat door de Commissie op grond van artikel 9 van verordening nr. 1/2003 is genomen, om aan te tonen dat de Commissie een kennelijke beoordelingsfout heeft gemaakt. In casu beperkt Orlen zich evenwel tot een abstracte redenering, gebaseerd op het idee van een cumulatie van fouten, zonder de concrete relevantie ervan aan te tonen. In dit verband wijst de Commissie erop dat Orlen voor het Gerecht niet heeft betoogd dat een algemene beoordeling van alle aan de Commissie verweten fouten nodig was. Uit punt 398 van het bestreden arrest blijkt namelijk dat alleen Overgas een dergelijk argument had aangevoerd, dat door het Gerecht is onderzocht en vervolgens terecht is afgewezen.
110
Ten derde blijkt, anders dan Orlen betoogt, noch uit het litigieuze besluit noch uit het bestreden arrest dat de Commissie of het Gerecht geen algemene analyse heeft gemaakt van de door Gazprom gedane toezeggingen.
111
Wat de Commissie betreft, blijkt haar algemene aanpak bij het onderzoek van de toezeggingen uit de overwegingen 160 tot en met 164 van het litigieuze besluit. In dat verband kan het feit dat deze instelling heeft gekozen om de evenredigheid van elke toezegging afzonderlijk van de door haar geuite bezwaren te bekijken, niet volstaan om deze algemene aanpak in twijfel te trekken.
112
Wat het Gerecht betreft, blijkt respectievelijk uit de punten 195 tot en met 202 en 310 tot en met 319 van het bestreden arrest dat het zowel de toezeggingen inzake prijsstellingspraktijken als de toezeggingen inzake territoriale beperkingen aan een algemene beoordeling heeft onderworpen. Punt 398 van het bestreden arrest, dat reeds is vermeld in punt 109 van het onderhavige arrest, is een ander voorbeeld van een algemene beoordeling om na te gaan of er eventueel sprake is van een kennelijke beoordelingsfout.
113
Ten vierde moet de stelling van Orlen worden weerlegd dat het Gerecht had moeten vaststellen dat een kennelijke beoordelingsfout van de Commissie in casu voortvloeit uit de cumulatie van eenvoudige fouten die de Commissie zou hebben begaan. Dit kan slechts kloppen indien het Gerecht zou hebben vastgesteld dat ten minste één van de door de Commissie aanvaarde toezeggingen niet toereikend was, waardoor ook twijfel had kunnen rijzen over andere toezeggingen, en indien zou zijn aangetoond dat zij verband met elkaar hielden. Dit is evenwel niet het geval.
114
Het Gerecht heeft in het kader van zijn analyse of de toezeggingen betreffende de leveringspunten toereikend waren, weliswaar bepaalde onregelmatigheden in de beoordeling van deze toezeggingen door de Commissie aan het licht gebracht, maar heeft niet geoordeeld dat deze onregelmatigheden van dien aard waren dat zij gevolgen hadden voor de doeltreffendheid van deze toezeggingen. Zoals de advocaat-generaal in punt 96 van zijn conclusie heeft opgemerkt, heeft de kritiek van het Gerecht op de beoordeling van de Commissie veeleer betrekking op de methodologische benadering die de Commissie bij haar analyse heeft gevolgd dan op de ontoereikendheid van de toezeggingen.
115
Voorts zij eraan herinnerd dat, zoals in punt 48 van het onderhavige arrest is benadrukt, een kennelijke beoordelingsfout niet kan worden gelijkgesteld met een eenvoudige onregelmatigheid of nalatigheid van de Commissie, aangezien er daarbij sprake moet zijn van een zekere ernst waardoor de juistheid van de door de Commissie verrichte analyse op losse schroeven komt te staan.
116
Bijgevolg moet het eerste onderdeel van het derde middel worden afgewezen.
b)
Tweede onderdeel van het derde middel
1) Argumenten van partijen
117
Met betrekking tot het tweede onderdeel van haar derde middel, waarin wordt betoogd dat de toekomstgerichte aard van de toezeggingen van Gazprom niet in aanmerking is genomen bij de analyse van de toereikendheid van de verschillende elementen van deze toezeggingen, betoogt Orlen dat volgens de rechtspraak van het Hof inzake toezeggingen die beogen de bezorgdheden op mededingingsgebied weg te nemen (te weten een einde te maken aan de mededingingsverstorende praktijken die de Commissie in de voorlopige beoordeling heeft vastgesteld, de mededinging op de markt te herstellen en te voorkomen dat de inbreuken zich opnieuw voordoen), de Commissie bijzonder voorzichtig moet omgaan met gevallen waarin de situatie zich negatief zou kunnen ontwikkelen. In deze context dient het Gerecht na te gaan of de Commissie deze analyse correct heeft verricht, en zich daarbij zowel op de „toepasselijke ervaring uit het verleden” als op de „verificatie van de waarschijnlijkheid dat aan alle cumulatieve voorwaarden is voldaan” heeft gebaseerd.
118
In casu vormt de analyse van de toereikendheid van de toezegging om slechts in het licht van de situatie op de markt ten tijde van de vaststelling van het litigieuze besluit een prijsaanpassingsclausule op te nemen, waarbij het toekomstgerichte element volledig buiten beschouwing wordt gelaten, het eerste voorbeeld van een fout van het Gerecht.
119
Een tweede voorbeeld van een dergelijk verzuim van het Gerecht om te verifiëren of de Commissie een toereikende prospectieve analyse had verricht, kan worden gevonden in het feit dat het niet is nagegaan aan hoeveel cumulatieve voorwaarden moet zijn voldaan om het in punt 135 van het litigieuze besluit uiteengezette doel van de toezegging inzake prijsstelling te bereiken, namelijk ervoor zorgen dat de afnemers van Gazprom een duidelijk contractueel recht hebben dat garandeert dat hun gasprijzen in de toekomst billijk en concurrerend blijven.
120
Bijgevolg heeft het Gerecht de aan zijn analyse ten grondslag liggende relevante feiten onjuist beoordeeld en heeft elk van de voornoemde fouten een rechtstreekse invloed op het litigieuze besluit gehad.
121
De Commissie betwist dit betoog.
2) Beoordeling door het Hof
122
De beweringen van Orlen worden tegengesproken door de inhoud van zowel het litigieuze besluit als het bestreden arrest.
123
Zo hebben de Commissie en het Gerecht, anders dan Orlen stelt, duidelijk rekening gehouden met de mogelijke toekomstige ontwikkeling van de markt, zoals blijkt uit punt 158 van het bestreden arrest, wat de reden is waarom het Gerecht in punt 155 van dat arrest heeft geoordeeld dat het volstond dat de definitieve toezeggingen een prijsherzieningsclausule bevatten en geen wijziging met onmiddellijke ingang van de door de bestaande clausules voorgeschreven tariefregelingen inhielden.
124
Orlen legt dit laatste punt van het bestreden arrest onjuist uit door te stellen dat het Gerecht de toereikendheid van de door Gazprom voorgestelde prijsherzieningsclausule enkel heeft beoordeeld in het licht van de marktsituatie ten tijde van de vaststelling van het litigieuze besluit. Het Gerecht heeft daarin enkel bevestigd dat de Commissie bij haar beoordeling ook naar behoren rekening had gehouden met de marktsituatie ten tijde van de vaststelling van dit besluit. Bovendien blijkt duidelijk uit de punten 156 tot en met 158 van het bestreden arrest dat het Gerecht de juistheid van de prospectieve beoordeling van de Commissie wel degelijk heeft geverifieerd. In dat verband moet het feit dat de prijzen ten tijde van de vaststelling van dat besluit concurrerend waren, worden gezien in samenhang met het feit dat Gazprom een periode van tien weken kreeg om alle overeenkomsten te wijzigen en daarin een prijsherzieningsclausule op te nemen.
125
Bovendien heeft het Gerecht ook afdoende beoordeeld hoe dankzij de in de toezeggingen opgenomen prijsherzieningsclausules kon worden voorkomen dat er zich opnieuw een situatie zou voordoen waarin de prijzen buitensporig hoog zouden zijn.
126
Bijgevolg moet het tweede onderdeel van het derde middel worden afgewezen. Dit middel moet dus in zijn geheel worden afgewezen.
6.
Vierde middel
127
Het vierde middel is gebaseerd op schending van artikel 9, lid 2, van verordening nr. 1/2003.
128
Dit middel omvat twee onderdelen.
a)
Eerste onderdeel van het vierde middel
1) Argumenten van partijen
129
Met het eerste onderdeel van haar vierde middel betoogt Orlen dat het Gerecht de mogelijkheid om krachtens artikel 9, lid 2, van verordening nr. 1/2003 de procedure te heropenen, heeft gebaseerd op de schending van een toezegging waarvan het de inhoud heeft uitgelegd op basis van de motivering van het litigieuze besluit en niet op basis van het dispositief ervan.
130
Uit artikel 9, lid 2, onder b), volgt duidelijk dat wanneer de betrokken onderneming haar aan de Commissie gedane toezeggingen niet nakomt, deze instelling de procedure kan heropenen. Het is dus van cruciaal belang om de inhoud van de betrokken toezegging ondubbelzinnig vast te stellen.
131
In dit verband mag de uitlegging van het dispositief van het litigieuze besluit niet bestaan in een aanvulling van de inhoud van de in dat dispositief opgenomen toezeggingen, zoals het Gerecht heeft gedaan. Deze toezeggingen moeten integendeel worden uitgelegd, met name wanneer er twijfel bestaat over de letterlijke uitlegging van dat dispositief. Dit wordt bevestigd door de rechtspraak volgens welke een beroep in beginsel moet worden ingesteld tegen het dispositief van een rechtshandeling en niet tegen de motivering ervan, tenzij de inhoud van de motivering invloed heeft op de essentie van de in het dispositief van die rechtshandeling vervatte beslissing of daarvoor de noodzakelijke steun vormt.
132
Het Gerecht heeft niet alleen de inhoud van de toezeggingen inzake prijsstellingspraktijken – die deel uitmaken van het dispositief van het litigieuze besluit – uitgelegd in het licht van de motivering van dat besluit, maar heeft ook, ten eerste, de inhoud van die toezeggingen ten onrechte verruimd door er elementen in op te nemen die duidelijk niet in dat dispositief voorkwamen en, ten tweede, op basis van het aldus uitgebreide besluit gewezen op de mogelijkheid om de procedure te heropenen, met name wanneer de scheidsrechterlijke instanties de gegevens betreffende de „hubprijzen” waarmee herziene prijzen konden worden vastgesteld, niet in acht zouden nemen. Aangezien de Commissie in het licht van de gronden tot heropening van de procedure niet duidelijk had aangegeven wat zij onder het niet-nakomen van een toezegging verstond, kon het Gerecht niet wettig een argument ten gunste van de toereikendheid van de betrokken toezegging aanvoeren.
133
Bovendien is de Commissie niet verplicht de procedure te heropenen indien Gazprom haar toezeggingen niet nakomt, aangezien deze instelling dienaangaande over een ruime discretionaire bevoegdheid beschikt. Het argument dat de mogelijkheid voor de Commissie om de procedure te heropenen in het geval dat deze toezeggingen niet worden nagekomen bewijst dat deze toezeggingen toereikend zijn, is dus ongegrond.
134
De Commissie betwist dit betoog.
2) Beoordeling door het Hof
135
Zoals in punt 67 van het onderhavige arrest reeds is vermeld, wijst het enkele feit dat eraan wordt herinnerd dat de niet-nakoming van de toezeggingen door de betrokken onderneming aanleiding kan geven tot heropening van de procedure overeenkomstig artikel 9, lid 2, van verordening nr. 1/2003, niet op de wil om deze toezeggingen achteraf aan te vullen, maar om erop toe te zien dat zij worden nageleefd. In dezelfde geest heeft het Gerecht gewezen op de mogelijkheid om de procedure te heropenen en krachtens artikel 23, lid 2, onder c), van verordening nr. 1/2003 een geldboete op te leggen ingeval Gazprom haar toezeggingen niet nakomt. Het gaat slechts om aanmaning aan Gazprom om zich aan haar toezeggingen te houden.
136
Bovendien is het volkomen logisch dat het Gerecht de inhoud van het dispositief van het litigieuze besluit heeft uitgelegd in het licht van de motivering van dat besluit. Waar het Gerecht zich op de motivering van dat besluit baseert ter ondersteuning van de juiste uitlegging van het dispositief ervan, geeft het geen blijk van een onjuiste rechtsopvatting, maar past het een gebruikelijke uitleggingstechniek toe. Anders dan Orlen stelt, heeft het Gerecht daarbij het dispositief van het besluit niet aangevuld met elementen die er niet in voorkwamen, maar heeft het dat dispositief enkel uitgelegd in het licht van de inhoud van deze motivering. In het bijzonder heeft het Gerecht in antwoord op de stellingen van Orlen gewoon uitgelegd wat er moest worden verstaan onder de toezegging in punt 19, onder iv), van de definitieve toezeggingen, zonder de bewoordingen van dat punt tegen te spreken of verder te gaan dan die bewoordingen, maar door een redelijke uitlegging aan deze toezegging te geven op basis van de inhoud en het doel ervan.
137
Het eerste onderdeel van het vierde middel moet dus worden afgewezen.
b)
Tweede onderdeel van het vierde middel
1) Argumenten van partijen
138
Met het tweede onderdeel van haar vierde middel voert Orlen aan dat het Gerecht de in artikel 9, lid 2, onder a), van verordening nr. 1/2003 geboden mogelijkheid om de procedure te heropenen, heeft gebaseerd op omstandigheden die niet aan het litigieuze besluit ten grondslag lagen en geen verband hielden met het voorwerp van dit besluit.
139
Volgens Orlen zou de juiste interpretatie van deze bepaling de Commissie in staat stellen de procedure te heropenen wanneer een van de feiten waarop het betrokken besluit berust, een belangrijke wijziging ondergaat. Deze bepaling heeft dus betrekking op feiten die bestonden op het tijdstip waarop de Commissie haar besluit heeft vastgesteld en die dus door haar waren onderzocht. Het Gerecht heeft deze uitlegging echter naast zich neergelegd door deze bepaling in het bijzonder op twee soorten omstandigheden toe te passen.
140
Ten eerste heeft het Gerecht geoordeeld dat, zelfs indien de convergentie van de gas- en olieprijzen van korte duur zou zijn, een eventueel gebrek aan convergentie in de toekomst een wijziging van de omstandigheden ten tijde van de vaststelling van het litigieuze besluit vormt, waardoor de Commissie op grond van dezelfde bepaling kon optreden.
141
Ten tweede voert Orlen aan dat het Gerecht ook heeft geoordeeld dat rekening moest worden gehouden met het feit dat bepaalde omstandigheden ten tijde van de vaststelling van dat besluit niet aan de orde waren, zoals het feit dat de Nord Stream 2-pijpleiding niet operationeel was, het feit dat er geen beperkingen op de gaslevering door Gazprom waren opgelegd of het feit dat Gazprom geen nieuwe voorwaarden had opgelegd voor de levering van gas, aangezien dergelijke feiten, indien zij zich in de toekomst voordeden, ertoe konden leiden dat de Commissie de procedure heropende op grond van artikel 9, lid 2, onder a), van verordening nr. 1/2003.
142
Bijgevolg heeft het Gerecht geoordeeld dat toekomstige gebeurtenissen van onbepaalde omvang en aard, die door hun kenmerken geen aan het litigieuze besluit ten grondslag liggende feiten vormen, een dergelijke heropening rechtvaardigden, hetgeen in strijd is met de juiste uitlegging van deze bepaling.
143
De Commissie betwist dit betoog.
2) Beoordeling door het Hof
144
Zoals de Commissie in haar memorie van antwoord heeft opgemerkt, illustreert artikel 9, lid 2, onder a), van verordening nr. 1/2003 het feit dat de door deze instelling goedgekeurde toezeggingen slechts bestaansreden hebben indien de omstandigheden die tot de vaststelling ervan hebben geleid, niet ingrijpend worden gewijzigd. Indien dit wel het geval is, moet de procedure worden heropend om de betrokken toezeggingen aan de nieuwe omstandigheden aan te passen.
145
Ten eerste heeft het Gerecht, anders dan Orlen stelt, in punt 426 van het bestreden arrest enkel eraan herinnerd dat de Commissie in voorkomend geval kan gebruikmaken van de in die bepaling vastgestelde mogelijkheid om de procedure te heropenen indien er een wezenlijke verandering optreedt in de feiten waarop het besluit is gebaseerd, met name in geval van ontwikkelingen op de gasmarkten.
146
Ten tweede heeft het geen blijk gegeven van een onjuiste rechtsopvatting bij de uitlegging van de woorden „indien er een wezenlijke verandering optreedt in de feiten waarop het besluit steunt” in die bepaling. Het Gerecht gaf met name niet aan dat alle toekomstige gebeurtenissen waarop de vrees van Orlen betrekking had, in het bijzonder met betrekking tot de Nord Stream 2-pijpleiding, een dergelijke verandering vormden.
147
Het Gerecht heeft de werkingssfeer van artikel 9, lid 2, onder b), van verordening nr. 1/2003 dus niet buitensporig uitgebreid.
148
Het tweede onderdeel van het vierde middel dient dus te worden afgewezen.
149
Uit al het voorgaande volgt dat dit middel en, bijgevolg, de hogere voorziening in haar geheel, moet worden afgewezen.
V. Incidentele hogere voorziening
150
Met haar incidentele hogere voorziening verzoekt Overgas om vernietiging van het bestreden arrest.
A. Ontvankelijkheid van de incidentele hogere voorziening
1.
Argumenten van partijen
151
Gazprom betoogt dat Overgas geen belang heeft bij het instellen van de incidentele hogere voorziening. Bovendien wordt zij door het bestreden arrest niet rechtstreeks geraakt. Bijgevolg is deze hogere voorziening niet-ontvankelijk.
152
Ten eerste schaden de definitieve toezeggingen de economische of juridische belangen van Overgas niet. Ook al erkent Gazprom dat er wellicht betere toezeggingen bestaan, dit bewijst niet dat de definitieve toezeggingen nadelig zijn voor Overgas.
153
Ten tweede zou de ongeldigverklaring van de definitieve toezeggingen Overgas geen enkel voordeel verschaffen. Integendeel, als de toezeggingen ongeldig zouden zijn verklaard, is het niet zeker dat de Commissie strengere toezeggingen verbindend zou hebben verklaard of dat Gazprom bereid zou zijn geweest deze toezeggingen te doen. De louter hypothetische en theoretische mogelijkheid dat er beweerdelijk „betere” toezeggingen zouden bestaan, volstaat niet om de incidentele hogere voorziening ontvankelijk te verklaren.
154
In repliek voert Overgas aan dat de incidentele hogere voorziening ontvankelijk is, aangezien zij rechtstreeks wordt geraakt door het litigieuze besluit, in de zin van artikel 56, lid 2, van het Statuut van het Hof van Justitie van de Europese Unie. Het is duidelijk in haar economisch belang om een gunstiger besluit van de Commissie te verkrijgen, in de vorm van doeltreffende juridische maatregelen. Een dergelijk resultaat kan de jure pas worden bereikt wanneer het litigieuze besluit nietig wordt verklaard.
155
Orlen stelt ook dat de incidentele hogere voorziening ontvankelijk is.
2.
Beoordeling door het Hof
156
Het volstaat om op te merken dat het belang van Overgas bij de instelling van de incidentele hogere voorziening vaststaat, ook al is zij actief op de gasmarkt in Bulgarije, waar de bij het litigieuze besluit verbindend verklaarde definitieve toezeggingen niet rechtstreeks betrekking op hebben, aangezien zij in eerste aanleg intervenieerde ter ondersteuning van de conclusies van Polskie Górnictwo Naftowe i Gazownictwo en het Gerecht bij het bestreden arrest het beroep van laatstgenoemde heeft verworpen.
B. Ten gronde
157
Overgas voert twee middelen aan ter ondersteuning van de incidentele hogere voorziening.
1.
Eerste middel
a)
Argumenten van partijen
158
Met haar eerste middel stelt Overgas dat het Gerecht artikel 40, lid 2, gelezen in samenhang met artikel 53, lid 1, van het Statuut van het Hof van Justitie van de Europese Unie, heeft geschonden, door te oordelen dat de argumenten die Overgas in haar memorie in interventie had aangevoerd, niet-ontvankelijk waren voor zover zij betrekking hadden op het Bulgaarse gassysteem.
159
Het Gerecht heeft ten onrechte geoordeeld dat deze argumenten het voorwerp van het geding te buiten gingen. Het staat niet aan het Gerecht maar uitsluitend aan rekwirante, dat wil zeggen in casu aan Polskie Górnictwo Naftowe i Gazownictwo, om het voorwerp van het geding te bepalen in het kader van een beroep tot nietigverklaring. Polskie Górnictwo Naftowe i Gazownictwo heeft het voorwerp van het geding evenwel ruim omschreven, ook wat de territoriale beperkingen betreft. De toezeggingen met betrekking tot Bulgarije passen derhalve binnen dat voorwerp. Bovendien is de uitlegging door het Gerecht van de door Polskie Górnictwo Naftowe i Gazownictwo gevolgde benadering, in het bijzonder wat de mogelijke beperkingen van het voorwerp van het geding betreft, gedeeltelijk tegenstrijdig, grotendeels dubbelzinnig en in het algemeen onverenigbaar met het duidelijke standpunt dat Polskie Górnictwo Naftowe i Gazownictwo in haar verzoekschrift heeft uiteengezet.
160
Ter ondersteuning van deze analyse stelt Overgas dat de door Polskie Górnictwo Naftowe i Gazownictwo in eerste aanleg aangevoerde middelen betrekking hadden op een aantal problemen en fouten die inhoudelijk in het litigieuze besluit aan de orde waren gesteld, waarvan de Poolse markt, waarvan laatstgenoemde vennootschap een betere kennis had, slechts één voorbeeld was, zonder dat dit betekent dat de Bulgaarse gasmarkt het voorwerp van het geding te buiten ging.
161
Orlen betoogt dat het eerste middel en de vordering van Overgas tot volledige vernietiging van het bestreden arrest moeten worden toegewezen.
162
De Commissie concludeert tot afwijzing van het eerste middel.
b)
Beoordeling door het Hof
163
Om te beginnen zij eraan herinnerd dat Gazprom zich er in het kader van de toezegging met betrekking tot Bulgarije toe heeft verbonden om de overeenkomsten voor de levering en het transport van gas te wijzigen teneinde de contractuele belemmeringen voor de beheerder van het Bulgaarse transportsysteem weg te nemen en dit systeem aldus in overeenstemming te brengen met de vereisten van het afgeleide Unierecht. Deze eisen hebben met name betrekking op de invoering van een entry-exitsysteem, de sluiting van interconnectieovereenkomsten tussen systeembeheerders van buurlanden en de regels voor de toewijzing van hoeveelheden gas aan verschillende systeemgebruikers op interconnectiepunten. Deze eisen vergemakkelijken de grensoverschrijdende handel in gas, bevorderen de mededinging en waarborgen de integratie van de interne markt.
164
Vervolgens heeft Polskie Górnictwo Naftowe i Gazownictwo in haar verzoekschrift voor het Gerecht slechts eenmaal verwezen naar de toezegging met betrekking tot Bulgarije en heeft zij geen enkel middel aangevoerd met betrekking tot de toereikendheid van die toezegging. Integendeel, zij heeft aangevoerd dat Gazprom voor andere gasmarkten in de LMOE’s, waaronder Polen, een soortgelijke toezegging als die voor Bulgarije had moeten voorstellen en dat de Commissie deze bindend had moeten maken. Het lijdt dus geen twijfel dat die toezegging het voorwerp van het geding voor het Gerecht te buiten ging.
165
Ten slotte is het Gerecht in punt 409 van het bestreden arrest ingegaan op het middel van Polskie Górnictwo Naftowe i Gazownictwo inzake de ontoereikendheid van de toezeggingen inzake de territoriale beperkingen in hun geheel, en heeft het in dit verband vastgesteld dat de Commissie geen kennelijke beoordelingsfout had gemaakt. Bij zijn beoordeling heeft het Gerecht echter rekening gehouden met het feit dat Polskie Górnictwo Naftowe i Gazownictwo geenszins had betwist dat de toezegging met betrekking tot Bulgarije toereikend was.
166
Derhalve staat vast dat de toezegging met betrekking tot Bulgarije niet onder het voorwerp van het geding viel zoals afgebakend in het bij het Gerecht ingediende verzoekschrift, zodat het Gerecht terecht heeft geoordeeld dat de argumenten die Overgas in haar memorie in interventie had aangevoerd, niet-ontvankelijk waren voor zover zij betrekking hadden op het Bulgaarse gassysteem.
167
Het eerste middel moet dus worden afgewezen.
2.
Tweede middel
a)
Argumenten van partijen
168
Met haar tweede middel betoogt Overgas dat het Gerecht de motiveringsplicht van artikel 36 van het Statuut van het Hof van Justitie van de Europese Unie, gelezen in samenhang met artikel 53, lid 1, daarvan, niet is nagekomen.
169
In het bijzonder heeft het Gerecht niet gepreciseerd hoe de vier factoren moesten worden berekend die de werkingssfeer van de toezeggingen inzake leveringspunten beperken, hoe de cumulatieve effecten van deze vier factoren moesten worden gemeten, noch welk referentiepunt is gebruikt om tot de conclusie te komen dat zelfs deze cumulatieve effecten niet tot een kennelijke beoordelingsfout van de Commissie bij de aanvaarding van die toezeggingen hebben geleid. Het Gerecht heeft geen enkele uitleg gegeven over de methode die het in dit verband heeft toegepast, laat staan over de toepassing ervan op de specifieke omstandigheden van de onderhavige zaak.
170
Orlen neemt geen standpunt in over dit tweede middel. De Commissie is van mening dat dit middel niet-ontvankelijk is omdat het te vaag is.
b)
Beoordeling door het Hof
171
Er dient aan te worden herinnerd dat het Gerecht op grond van zijn motiveringsplicht slechts duidelijk en ondubbelzinnig de redenering tot uitdrukking dient te brengen die het heeft gevolgd, opdat de belanghebbenden de rechtvaardigingen van de genomen beslissing kunnen kennen en het Hof zijn rechterlijk toezicht kan uitoefenen (arrest van 26 juli 2017, Staatliche Porzellan-Manufaktur Meissen/EUIPO, C‑471/16 P, EU:C:2017:602, punt 28 en aldaar aangehaalde rechtspraak), maar geen motivering dient te geven die een uitputtend antwoord geeft op alle argumenten van de partijen bij het geding (zie in die zin arrest van 4 maart 2021, Liaño Reig/GAR, C‑947/19 P, EU:C:2021:172, punt 27 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
172
In casu blijkt met name uit de punten 77 en 114 van het onderhavige arrest dat het Gerecht de beoordeling door de Commissie van de toezeggingen betreffende de leveringspunten heeft getoetst en zijn analyse daarvan heeft gemotiveerd. Het feit dat de betrokken passages van het bestreden arrest niet zo gedetailleerd zijn als Overgas had gewild, leidt niet tot de conclusie dat het Gerecht zijn arrest op dit punt ontoereikend heeft gemotiveerd.
173
Bijgevolg moet het tweede middel, en dus ook de incidentele hogere voorziening in haar geheel, worden afgewezen.
VI. Kosten
174
Volgens artikel 184, lid 2, van het Reglement voor de procesvoering van het Hof beslist het Hof over de kosten wanneer de hogere voorziening ongegrond is.
175
In artikel 138, lid 1, van dat Reglement – dat op grond van artikel 184, lid 1, ervan van toepassing is op de procedure in hogere voorziening – is bepaald dat de in het ongelijk gestelde partij in de kosten wordt verwezen, voor zover dit is gevorderd.
176
Aangezien Orlen in casu in het ongelijk is gesteld met betrekking tot de hogere voorziening, dient zij overeenkomstig de vordering van de Commissie en die van Gazprom te worden verwezen in haar eigen kosten en in die van de Commissie en Gazprom in het kader van deze hogere voorziening. Aangezien Overgas in haar incidentele hogere voorziening in het ongelijk is gesteld, dient zij overeenkomstig de vordering van de Commissie en die van Gazprom te worden verwezen in haar eigen kosten alsook in die van de Commissie en Gazprom in het kader van deze incidentele hogere voorziening.
177
Voorts bepaalt artikel 140, lid 1, van het Reglement voor de procesvoering van het Hof – dat op grond van artikel 184, lid 1, van dat Reglement eveneens van toepassing is op de procedure in hogere voorziening – dat de lidstaten en de instellingen die in het geding hebben geïntervenieerd, hun eigen kosten dragen. De Republiek Polen, interveniënte in eerste aanleg, zal dus haar eigen kosten dragen.
Het Hof (Tweede kamer) verklaart:
1)
De hogere voorziening en de incidentele hogere voorziening worden afgewezen.
2)
Orlen S.A. wordt verwezen in haar eigen kosten en in de kosten die de Europese Commissie, Gazprom PJSC en Gazprom export LLC in het kader van de hogere voorziening hebben gemaakt.
3)
Overgas Inc. wordt verwezen in haar eigen kosten en in de kosten die de Europese Commissie, Gazprom PJSC en Gazprom export LLC in het kader van de incidentele hogere voorziening hebben gemaakt.
4)
De Republiek Polen draagt haar eigen kosten.
ondertekeningen
(
*1
)	Procestaal: Pools.