POSTANOWIENIE TRYBUNAŁU (dziewiąta izba)
z dnia 20 października 2022 r.(*)
Odesłanie prejudycjalne – Artykuł 53 § 2 i art. 99 regulaminu postępowania przed Trybunałem – Rozporządzenie (WE, Euratom) nr 2988/95 – Zasoby własne Unii Europejskiej – Ochrona interesów finansowych Unii – Postępowanie w sprawie nieprawidłowości – Artykuł 4 – Przyjęcie środków administracyjnych – Artykuł 3 ust. 1 – Termin przedawnienia – Upływ – Możliwość powołania się na tę okoliczność w ramach postępowania egzekucyjnego – Artykuł 3 ust. 2 – Termin na wykonanie – Stosowanie – Rozpoczęcie biegu terminu – Przerwanie lub zawieszenie biegu
W sprawie C‑374/21
mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Supremo Tribunal Administrativo (najwyższy sąd administracyjny, Portugalia), postanowieniem z dnia 12 maja 2021 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 18 czerwca 2021 r., w postępowaniu:
Instituto de Financiamento da Agricultura e Pescas IP (IFAP)
przeciwko
AB,
CD,
EF,
przy udziale:
Biocentro – Produção de Energia Lda,
TRYBUNAŁ (dziewiąta izba),
w składzie: J.C. Bonichot (sprawozdawca), pełniący obowiązki prezesa izby, S. Rodin i O. Spineanu-Matei, sędziowie,
rzecznik generalny: N. Emiliou,
sekretarz: A. Calot Escobar,
postanowiwszy, po zapoznaniu się ze stanowiskiem rzecznika generalnego, orzec w formie postanowienia z uzasadnieniem, zgodnie z art. 53 § 2 i art. 99 regulaminu postępowania przed Trybunałem,
wydaje następujące
Postanowienie
1        Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 3 ust. 1 i 2 rozporządzenia Rady (WE, Euratom) nr 2988/95 z dnia 18 grudnia 1995 r. w sprawie ochrony interesów finansowych Wspólnot Europejskich (Dz.U. 1995, L 312, s. 1).
2        Wniosek ów został złożony w ramach sporu pomiędzy Instituto de Financiamento da Agricultura e Pescas IP (IFAP) [instytutem ds. finansowania rolnictwa i rybołówstwa IP (IFAP), Portugalia] a AB, CD oraz EF, zarządzającymi spółką Biocentro – Produção de Energia Lda (zwanej dalej „spółką Biocentro”) w przedmiocie przymusowego odzyskania w drodze egzekucji podatkowej wsparcia przyznanego tej spółce w ramach projektu pomocy dla leśnictwa.
Ramy prawne
Regulamin postępowania przed Trybunałem
3        Artykuł 94 regulaminu postępowania przed Trybunałem stanowi:
„Poza sformułowaniem pytań skierowanych do Trybunału wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym zawiera:
a)      zwięzłe omówienie przedmiotu sporu oraz istotnych okoliczności faktycznych sprawy, jakie ustalił sąd odsyłający, lub co najmniej wskazanie okoliczności faktycznych, na jakich oparte są pytania;
b)      treść przepisów krajowych mogących mieć zastosowanie w sprawie oraz, w stosownym przypadku, wskazanie istotnego dla sprawy orzecznictwa sądów krajowych;
c)      omówienie powodów, dla których sąd odsyłający rozpatruje kwestię wykładni lub ważności określonych przepisów prawa Unii Europejskiej, jak również związku, jaki dostrzega on między tymi przepisami a uregulowaniami krajowymi, które znajdują zastosowanie w postępowaniu głównym”.
Rozporządzenie nr 2988/95
4        Motywy trzeci i czwarty rozporządzenia nr 2988/95 stanowią:
„[…] we wszystkich dziedzinach należy przeciwstawiać się działaniom przynoszącym szkodę interesom finansowym Wspólnot;
skuteczność zwalczania oszustw wymierzonych w interesy finansowe Wspólnot wymaga ustalenia wspólnych zasad prawnych we wszystkich obszarach polityki Wspólnot”.
5        Zgodnie z art. 1 tego rozporządzenia:
„1.      W celu ochrony interesów finansowych Wspólnot Europejskich niniejszym przyjmuje się ogólne zasady dotyczące jednolitych kontroli oraz środków administracyjnych i kar dotyczących nieprawidłowości w odniesieniu do prawa wspólnotowego.
2.      Nieprawidłowość oznacza jakiekolwiek naruszenie przepisów prawa wspólnotowego wynikające z działania lub zaniedbania ze strony podmiotu gospodarczego, które spowodowało lub mogło spowodować szkodę w ogólnym budżecie Wspólnot lub w budżetach, które są zarządzane przez Wspólnoty, albo poprzez zmniejszenie lub utratę przychodów, które pochodzą ze środków własnych pobieranych bezpośrednio w imieniu Wspólnot, albo też w związku z nieuzasadnionym wydatkiem”.
6        Artykuł 3 rzeczonego rozporządzenia, znajdujący się w jego tytule I dotyczącym „[z]asad ogólnych”, ma następujące brzmienie:
„1.      Okres [Termin] przedawnienia wynosi cztery lata od czasu dopuszczenia się nieprawidłowości określonej w art. 1 ust. 1. Zasady sektorowe mogą jednak wprowadzić okres [termin] krótszy, który nie może wynosić mniej niż trzy lata.
W przypadku nieprawidłowości ciągłych lub powtarzających się okres [termin] przedawnienia biegnie od dnia, w którym nieprawidłowość ustała. W przypadku programów wieloletnich okres [termin] przedawnienia w każdym przypadku biegnie do momentu ostatecznego zakończenia programu.
Przerwanie okresu [biegu terminu] przedawnienia jest spowodowane przez każdy akt właściwego organu władzy, o którym zawiadamia się daną osobę, a który odnosi się do śledztwa lub postępowania w sprawie nieprawidłowości. Po każdym przerwaniu okres [termin] przedawnienia biegnie na nowo.
Upływ terminu przedawnienia następuje najpóźniej w dniu, w którym mija okres odpowiadający podwójnemu terminowi […] przedawnienia, jeśli do tego czasu właściwy organ władzy nie wymierzył kary; nie dotyczy to przypadków, w których postępowanie administracyjne zostało zawieszone zgodnie z art. 6 ust. 1.
2.      Okres wykonania [Termin na wykonanie] decyzji nakładającej karę administracyjną wynosi trzy lata. Okres [Termin] ten biegnie od dnia uprawomocnienia się decyzji.
Przypadki przerwania i zawieszenia okresu [biegu terminu] przedawnienia zostaną uregulowane we właściwych przepisach prawa krajowego.
3.      Państwa członkowskie zachowują możliwość stosowania dłuższego okresu [terminu] niż okres [termin] przewidziany odpowiednio w ust. 1 i 2”.
7        Tytuł II tego rozporządzenia zawiera zasady dotyczące „środków i kar administracyjnych”, zwłaszcza w znajdującym się w nim art. 4, który przewiduje:
„1.      Każda nieprawidłowość będzie pociągała za sobą z reguły cofnięcie bezprawnie uzyskanej korzyści:
[…]
2.      Stosowanie środków wymienionych w ust. 1 ogranicza się do wycofania uzyskanej korzyści łącznie – jeśli to zostało przewidziane – z odsetkami, które mogą być ustalane w oparciu o stawkę ryczałtową.
[…]
4.      Środków przewidzianych w niniejszym artykule nie uznaje się za kary”.
Spór w postępowaniu głównym i pytania prejudycjalne
8        W dniach 11 lutego 2005 r. i 4 marca 2005 r. na podstawie umowy o udzielenie wsparcia zawartej w dniu 3 listopada 2004 r. IFAP wypłacił spółce Biocentro kwoty w wysokości, odpowiednio, 31 930,78 EUR i 21 537,95 EUR. Według sądu odsyłającego wsparcie to stanowi środek wspólnej polityki rolnej i podlega rozporządzeniu nr 2988/95.
9        W dniu 13 stycznia 2010 r. IFAP wezwał spółkę Biocentro do wypowiedzenia się w przedmiocie rozwiązania tej umowy.
10      W dniu 1 lipca 2010 r. IFAP przekazał tej spółce ostateczną decyzję o jednostronnym rozwiązaniu rzeczonej umowy. Ponieważ decyzja ta nie została zaskarżona w wyznaczonym terminie w drodze sądowej, IFAP zakończył postępowanie administracyjne w tej sprawie zgodnie z postanowieniami Código de Procedimento Administrativo (kodeksu postępowania administracyjnego) i stał się wierzycielem spółki Biocentro.
11      W dniu 3 września 2012 r. IFAP skierował do owej spółki „notę dłużną”, a w dniu 27 września 2012 r. organ podatkowy wszczął przeciwko niej podatkowe postępowanie egzekucyjne w celu odzyskania wierzytelności.
12      Zawiadomienie o wszczęciu podatkowego postępowania egzekucyjnego doręczono spółce Biocentro w dniu 9 października 2012 r.
13      Projekt decyzji o rozszerzeniu odpowiedzialności za długi w odniesieniu do pozwanych w postępowaniu głównym, a mianowicie AB, CD i EF, zarządzających spółką Biocentro, doręczono im w dniu 20 września 2016 r. Projekt ten zatwierdził organ podatkowy szeregiem decyzji, które zostały doręczone pozwanym w postępowaniu głównym w dniu 12 grudnia 2016 r.
14      Ci ostatni złożyli sprzeciw wobec podatkowego postępowania egzekucyjnego, który został uwzględniony wyrokiem wydanym w dniu 31 marca 2020 r. przez Tribunal Administrativo e Fiscal de Leiria (sąd ds. administracyjnych i podatkowych w Leirii, Portugalia).
15      Sąd ten uznał, że wierzytelność będąca przedmiotem podatkowego postępowania egzekucyjnego uległa przedawnieniu, a w konsekwencji postępowanie to powinno zostać umorzone. Z wyroku tego wynika, że bieg terminu przedawnienia, który zgodnie z art. 3 ust. 1 rozporządzenia nr 2988/95 wynosi cztery lata, rozpoczął się w dniu ostatniej wypłaty wsparcia dla rolnictwa, czyli w dniu 4 marca 2005 r., a zatem termin ten upłynął już w 2010 r.
16      Przed sądem odsyłającym IFAP twierdzi w szczególności, że w chwili wszczęcia podatkowego postępowania egzekucyjnego postępowanie administracyjne, które doprowadziło do rozwiązania umowy wskazanej w pkt 8 niniejszego postanowienia, było już zakończone i że w konsekwencji nie można już było zakwestionować zgodności z prawem tej decyzji.
17      Sąd ów potwierdza, że zgodnie z jego utrwalonym orzecznictwem na etapie sprzeciwu wniesionego wobec podatkowego postępowania egzekucyjnego nie można już badać zgodności z prawem wierzytelności. Ma on jednak wątpliwości, czy takie podejście jest zgodne z prawem Unii.
18      W przypadku odpowiedzi twierdzącej zmierza on do ustalenia, czy zgodne z tym prawem jest, po pierwsze, przerwanie biegu terminu przedawnienia dochodzenia długu poprzez doręczenie osobom odpowiedzialnym posiłkowo zawiadomienia o rozszerzeniu podatkowego postępowania egzekucyjnego oraz, po drugie, zawieszenie biegu tego terminu do czasu wydania ostatecznej decyzji lub wydania wyroku kończącego postępowanie w sprawie sprzeciwu wniesionego przez te osoby odpowiedzialne posiłkowo.
19      W tych okolicznościach Supremo Tribunal Administrativo (najwyższy sąd administracyjny, Portugalia) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:
„1)      Czy art. 3 ust. 1 rozporządzenia [nr 2988/95] sprzeciwia się rozwiązaniu przyjętemu w prawie krajowym, zgodnie z którym nie można zastosować przedawnienia w związku z upływem czteroletniego lub ośmioletniego terminu przedawnienia we wszczętym sądowym postępowaniu egzekucyjnym, gdyż kwestia ta może być oceniana wyłącznie w ramach zaskarżenia aktu nakazującego zwrot nienależnie otrzymanych kwot ze względu na stwierdzenie nieprawidłowości?
2)      W przypadku udzielenia odpowiedzi przeczącej na [pytanie pierwsze]: [c]zy przewidziany w art. 3 ust. 2 rozporządzenia nr 2988/95 trzyletni termin należy uznać za termin przedawnienia dochodzenia długu powstałego w wyniku wydania aktu nakazującego zwrot nienależnie otrzymanych kwot ze względu na nieprawidłowości w finansowaniu? Czy termin ten rozpoczyna swój bieg w dniu przyjęcia owego aktu?
3)      W przypadku odpowiedzi udzielenia przeczącej na [pytanie drugie]: [c]zy art. 3 rozporządzenia nr 2988/95 sprzeciwia się rozwiązaniu przyjętemu w prawie krajowym, z którego wynika, że termin przedawnienia dochodzenia długu zostaje przerwany w przypadku skierowania egzekucji wobec odpowiedzialnych posiłkowo w stosunku do spółki będącej beneficjentem wsparcia, którzy zostali wskazani we wniosku, oraz to, że wspomniany termin zostaje zawieszony do czasu wydania prawomocnego orzeczenia w sprawie wniesionego przez nich sprzeciwu?”.
W przedmiocie pytań prejudycjalnych
20      Zgodnie z art. 99 regulaminu postępowania Trybunał może w każdej chwili, na wniosek sędziego sprawozdawcy i po zapoznaniu się ze stanowiskiem rzecznika generalnego, orzec w formie postanowienia z uzasadnieniem, w szczególności jeżeli odpowiedź na takie pytanie można jednoznacznie wywieść z orzecznictwa. Ponadto, zgodnie z art. 53 § 2 tego regulaminu jeżeli wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym jest oczywiście niedopuszczalny, Trybunał, po zapoznaniu się ze stanowiskiem rzecznika generalnego, może w każdej chwili wydać postanowienie z uzasadnieniem, bez dalszych czynności procesowych.
21      Powyższe postanowienia należy zastosować w niniejszej sprawie.
W przedmiocie pytania pierwszego
22      Poprzez pytanie pierwsze sąd odsyłający zmierza w istocie do ustalenia, czy art. 3 ust. 1 rozporządzenia nr 2988/95 należy interpretować w ten sposób, że sprzeciwia się on uregulowaniu krajowemu, na mocy którego w celu zaskarżenia decyzji o odzyskaniu nienależnie wypłaconych kwot wydanej po upływie terminu przedawnienia, o którym mowa w tym przepisie, jej adresat jest zobowiązany podnieść nieprawidłowość tej decyzji w określonym terminie przed właściwym sądem administracyjnym, pod rygorem prekluzji, i nie może już sprzeciwiać się wykonaniu wspomnianej decyzji, powołując się na tę samą nieprawidłowość w ramach wszczętego przeciw niemu sądowego postępowania egzekucyjnego.
23      Na wstępie należy zauważyć, że Trybunał odpowiedział już na to pytanie w wyroku z dnia 7 kwietnia 2022 r., IFAP (C‑447/20 i C‑448/20, EU:C:2022:265).
24      Z pkt 52 tego wyroku wynika, że rozporządzenie nr 2988/95 nie określa ani przysługujących środków zaskarżenia decyzji nakładających środki i kary administracyjne, ani sądów właściwych do ich rozpoznania, ani też nie przewiduje terminu zawitego lub terminu przedawnienia, po upływie którego decyzje te w braku ich zaskarżenia przed właściwym sądem nabierają prawomocnego charakteru.
25      W braku uregulowania Unii w tej dziedzinie to do wewnętrznego porządku prawnego każdego państwa członkowskiego należy wyznaczenie właściwych sądów i określenie zasad postępowania w sprawach sądowych mających na celu zapewnienie przestrzegania praw podmiotów wynikających z prawa Unii, tak aby z jednej strony zasady te nie były mniej korzystne niż zasady dotyczące podobnych postępowań o charakterze wewnętrznym (zasada równoważności), a z drugiej strony by nie czyniły one wykonywania praw przyznanych przez porządek prawny Unii praktycznie niemożliwym lub nadmiernie utrudnionym (zasada równoważności) (wyrok z dnia 7 kwietnia 2022 r., IFAP, C‑447/20 i C‑448/20, EU:C:2022:265, pkt 53).
26      W odniesieniu do zasady równoważności z wyroku z dnia 7 kwietnia 2022 r., IFAP (C‑447/20 i C‑448/20, EU:C:2022:265, pkt 54) wynika, że z zastrzeżeniem ustaleń, których powinien dokonać sąd zwracający się do Trybunału z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym w sprawach, w których wydano ów wyrok, przepis prawa krajowego, taki jak art. 58 ust. 1 Código do Processo nos Tribunais Administrativos (kodeksu postępowania przed sądami administracyjnymi), przewidujący trzymiesięczny termin na zaskarżenie decyzji administracyjnej, takiej jak decyzja o odzyskaniu należności, która została zakwestionowana tytułem kwestii incydentalnej w sprawie w postępowaniu głównym, nie jest sprzeczny z tą zasadą.
27      Jeżeli chodzi o zasadę skuteczności, to Trybunał wielokrotnie już orzekł, że ustanowienie rozsądnych terminów zaskarżenia pod rygorem prekluzji spełnia co do zasady wymóg skuteczności, ponieważ stanowi zastosowanie podstawowej zasady pewności prawa. Terminy takie nie czynią bowiem praktycznie niemożliwym lub nadmiernie utrudnionym wykonywania praw przyznanych przez unijny porządek prawny, nawet jeżeli z definicji upływ tych terminów powoduje odrzucenie w całości lub w części wniesionej skargi (wyrok z dnia 7 kwietnia 2022 r., IFAP, C‑447/20 i C‑448/20, EU:C:2022:265, pkt 55).
28      Do państw członkowskich należy jednak ustalenie dla uregulowań krajowych, które objęte są zakresem zastosowania prawa Unii, terminów pozostających w związku w szczególności ze znaczeniem, jakie mają dla zainteresowanych decyzje, które mają zostać wydane, złożonością procedur i przepisów, które mają zostać zastosowane, liczbą osób, których decyzja może dotyczyć, oraz w związku z pozostałymi interesami ogólnymi lub prywatnymi, które powinny zostać wzięte pod uwagę. Z tym zastrzeżeniem państwa członkowskie mogą swobodnie przewidywać krótsze lub dłuższe terminy (wyrok z dnia 7 kwietnia 2022 r., IFAP, C‑447/20 i C‑448/20, EU:C:2022:265, pkt 56).
29      W tym względzie Trybunał orzekł, iż przepisy krajowe, takie jak art. 58 ust. 1 i art. 59 ust. 2 kodeksu postępowania przed sądami administracyjnymi, które przewidują, że adresat decyzji administracyjnej, takiej jak zakwestionowana tytułem incydentalnym w sprawie w postępowaniu głównym decyzja o odzyskaniu, dysponuje terminem trzech miesięcy od dnia doręczenia wspomnianej decyzji na jej zaskarżenie, pod rygorem prekluzji, nie wydają się być sprzeczne z zasadą skuteczności (wyrok z dnia 7 kwietnia 2022 r., IFAP, C‑447/20 i C‑448/20, EU:C:2022:265, pkt 57).
30      W rzeczywistości bowiem taki termin ma rozsądny charakter, ponieważ pozwala zainteresowanemu na ocenę, czy istnieją podstawy do zaskarżenia dotyczącej go decyzji, a w odpowiednim przypadku – na przygotowanie skargi na tę decyzję. Ponadto rozpoczęcie biegu terminu od doręczenia aktu gwarantuje, że zainteresowany nie znajdzie się w sytuacji, w której termin ten upłynie, a on nawet nie dowie się o przyjęciu tego aktu (wyrok z dnia 7 kwietnia 2022 r., IFAP, C‑447/20 i C‑448/20, EU:C:2022:265, pkt 58).
31      Ponadto, jeśli chodzi o środki zaskarżenia umożliwiające zakwestionowanie decyzji administracyjnych, takiej jak zaskarżona tytułem incydentalnym w sprawie w postępowaniu głównym decyzja o odzyskaniu, Trybunał stwierdził, że co do zasady obowiązek zwrócenia się do właściwego sądu administracyjnego, taki jak przewidziany w art. 163 ust. 3 Código do Procedimento Administrativo (kodeks postępowania administracyjnego), nie jest sprzeczny z zasadami równoważności i skuteczności, lecz stanowi zgodne z prawem wykonywanie autonomii proceduralnej państw członkowskich. W szczególności taki obowiązek nie jest w stanie uczynić sam w sobie praktycznie niemożliwym lub nadmiernie utrudnionym wykonywania praw przyznanych przez porządek prawny Uni (wyrok z dnia 7 kwietnia 2022 r., IFAP, C‑447/20 i C‑448/20, EU:C:2022:265, pkt 59).
32      Wynika z tego, że zasada pewności prawa znajduje odzwierciedlenie w zasadzie ochrony uzasadnionych oczekiwań i wymaga ona z jednej strony, aby zasady prawa były jasne i precyzyjne, a z drugiej – aby ich stosowanie było przewidywalne dla podmiotów prawa (wyrok z dnia 7 kwietnia 2022 r., IFAP, C‑447/20 i C‑448/20, EU:C:2022:265, pkt 60).
33      W tym względzie z wyroku z dnia 7 kwietnia 2022 r., IFAP (C‑447/20 i C‑448/20, EU:C:2022:265, pkt 61), wynika, że z zastrzeżeniem ustaleń, których powinien dokonać sąd, który zwrócił się do Trybunału z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym w sprawach, w których wydano ów wyrok, nie wydaje się w szczególności, aby przywołane w pkt 26, 29 i 31 niniejszego postanowienia przepisy prawa portugalskiego nie pozwalały podmiotom będącym adresatami decyzji administracyjnej na dokładne określenie sądu właściwego do rozpoznania skargi na taką decyzję.
34      Z uwagi na ogół powyższych rozważań na pytanie pierwsze trzeba odpowiedzieć, iż art. 3 ust. 1 rozporządzenia nr 2988/95 należy interpretować w ten sposób, że z zastrzeżeniem przestrzegania zasad równoważności i skuteczności nie sprzeciwia się on uregulowaniu krajowemu, na mocy którego w celu zaskarżenia decyzji o odzyskaniu nienależnie wypłaconych kwot wydanej po upływie terminu przedawnienia, o którym mowa w tym przepisie, jej adresat jest zobowiązany podnieść nieprawidłowość tej decyzji w określonym terminie przed właściwym sądem administracyjnym, pod rygorem prekluzji, i nie może już sprzeciwiać się wykonaniu wspomnianej decyzji, powołując się na tę samą nieprawidłowość w ramach wszczętego przeciw niemu sądowego postępowania egzekucyjnego.
W przedmiocie części pierwszej pytania drugiego
35      Poprzez część pierwszą pytania drugiego sąd odsyłający zmierza w istocie do ustalenia, czy art. 3 ust. 2 akapit pierwszy rozporządzenia nr 2988/95 należy interpretować w ten sposób, że upływ przewidzianego w nim terminu powoduje przedawnienie długu będącego przedmiotem decyzji o odzyskaniu.
36      Tytułem wstępu należy zauważyć, że zgodnie z brzmieniem art. 3 ust. 2 akapit pierwszy rozporządzenia nr 2988/95 termin na wykonanie decyzji nakładającej „karę administracyjną” wynosi trzy lata.
37      Niemniej, jak orzekł Trybunał, art. 3 ust. 2 rozporządzenia nr 2988/95 dotyczy zarówno kar administracyjnych w rozumieniu art. 5 ust. 1 tego rozporządzenia, jak i środków administracyjnych w rozumieniu art. 4 ust. 1 wspomnianego rozporządzenia, które mogą zostać przyjęte w celu ochrony interesów finansowych Unii Europejskiej (wyrok z dnia 7 kwietnia 2022 r., IFAP, C‑447/20 i C‑448/20, EU:C:2022:265, pkt 83).
38      W związku z tym art. 3 ust. 2 akapit pierwszy rozporządzenia nr 2988/95 ma zastosowanie do wykonania decyzji krajowej, takiej jak zakwestionowana tytułem incydentalnym w sprawie w postępowaniu głównym, która nie nakłada kary, lecz środek administracyjny, a mianowicie odzyskanie bezprawnie uzyskanej pomocy.
39      W odniesieniu do części pierwszej pytania drugiego należy zauważyć, że sąd odsyłający zwrócił się do Trybunału z pytaniem o charakter terminu przewidzianego w art. 3 ust. 2 rozporządzenia nr 2988/95. Zmierza on zatem do ustalenia, czy pozwani w postępowaniu głównym, będący odpowiedzialni posiłkowo w stosunku do spółki będącej dłużnikiem, a mianowicie Biocentro, mogą sprzeciwić się przymusowemu wykonaniu decyzji o odzyskaniu, która została skierowana do tej spółki.
40      Po wyjaśnieniu powyższej kwestii należy przypomnieć, że jak to wynika z analizy zakresu stosowania art. 3 ust. 2 akapit pierwszy rozporządzenia nr 2988/95, przepis ten stanowi, iż termin na wykonanie decyzji nakładających środek lub karę administracyjną wynosi trzy lata. Wynika z tego, że bez uszczerbku dla uprawnienia, jakie zachowują państwa członkowskie na podstawie art. 3 ust. 3 tego rozporządzenia, po upływie terminu określonego w ust. 2 akapit pierwszy tego artykułu decyzje takie nie mogą już być wykonywane (wyrok z dnia 7 kwietnia 2022 r., IFAP, C‑447/20 i C‑448/20, EU:C:2022:265, pkt 85).
41      Jeżeli chodzi konkretnie o decyzję zawierającą środek administracyjny zobowiązujący adresata do zwrotu nienależnie otrzymanej kwoty, upływ wspomnianego terminu skutkuje tym, że dana kwota nie może już zostać odzyskana w drodze egzekucji. W odpowiednim przypadku adresat tej decyzji może zatem sprzeciwić się postępowaniom egzekucyjnym (wyrok z dnia 7 kwietnia 2022 r., IFAP, C‑447/20 i C‑448/20, EU:C:2022:265, pkt 86).
42      W tym względzie Trybunał orzekł, że ewentualny brak podstawy sprzeciwu przewidzianej przez prawo państwa członkowskiego w takim przypadku nie może uniemożliwić adresatowi decyzji o odzyskaniu nienależnie pobranych kwot powołania się na upływ terminu na wykonanie przewidzianego w art. 3 ust. 2 akapit pierwszy rozporządzenia nr 2988/95 lub, w odpowiednim przypadku, na upływ przedłużonego na podstawie art. 3 ust. 3 tego rozporządzenia terminu na wykonanie, aby sprzeciwić się przymusowej egzekucji tych kwot (zob. podobnie wyrok z dnia 7 kwietnia 2022 r., IFAP, C‑447/20 i C‑448/20, EU:C:2022:265, pkt 87, 91).
43      Te same uwagi mają zastosowanie również do osób odpowiedzialnych posiłkowo w stosunku do podmiotu będącego dłużnikiem, na które rozszerzono podatkowe postępowanie egzekucyjne wszczęte przeciwko temu podmiotowi.
44      W tych okolicznościach w celu udzielenia sądowi odsyłającemu użytecznej odpowiedzi na pytanie, czy po upływie terminu przewidzianego w art. 3 ust. 2 akapit pierwszy rozporządzenia nr 2988/95 takie osoby odpowiedzialne posiłkowo mogą sprzeciwić się przymusowemu wykonaniu decyzji o odzyskaniu nienależnie pobranych kwot skierowanej do podmiotu będącego dłużnikiem, nie jest konieczne ustalenie, czy upływ tego terminu powoduje również przedawnienie długu będącego przedmiotem tej decyzji (zob. podobnie wyrok z dnia 7 kwietnia 2022 r., IFAP, C‑447/20 i C‑448/20, EU:C:2022:265, pkt 92).
45      Z uwagi na powyższe na pierwszą część pytania drugiego należy odpowiedzieć, iż art. 3 ust. 2 akapit pierwszy rozporządzenia nr 2988/95 należy interpretować w ten sposób, że osoby odpowiedzialne posiłkowo w stosunku do podmiotu będącego dłużnikiem oraz adresatem decyzji o odzyskaniu nienależnie pobranych kwot, na które to osoby rozszerzono podatkowe postępowanie egzekucyjne, muszą mieć możliwość powołania się na upływ terminu na wykonanie przewidzianego w art. 3 ust. 2 akapit pierwszy tego rozporządzenia lub, w odpowiednim przypadku, na upływ przedłużonego na podstawie art. 3 ust. 3 wspomnianego rozporządzenia terminu na wykonanie, aby sprzeciwić się przymusowej egzekucji tych kwot.
W przedmiocie części drugiej pytania drugiego
46      Poprzez część drugą pytania drugiego sąd odsyłający zmierza w istocie do ustalenia, czy art. 3 ust. 2 akapit pierwszy rozporządzenia nr 2988/95 należy interpretować w ten sposób, że w odniesieniu do wykonania decyzji nakładającej obowiązek zwrotu nienależnie pobranych kwot ustanowiony w nim termin na wykonanie rozpoczyna bieg w chwili wydania tej decyzji.
47      Jeśli chodzi o rozpoczęcie biegu terminu przewidzianego w art. 3 ust. 2 rozporządzenia nr 2988/95, z analizy zakresu stosowania akapitu pierwszego tego przepisu, jak również z jego brzmienia wynika, że termin ten biegnie od dnia, w którym decyzja nakładająca środek lub karę administracyjną staje się prawomocna (wyrok z dnia 7 kwietnia 2022 r., IFAP, C‑447/20 i C‑448/20, EU:C:2022:265, pkt 95).
48      Przepis ten nie pozostawia państwom członkowskim żadnego zakresu uznania i sprzeciwia się zatem przepisom krajowym, które przewidują, że termin na wykonanie rozpoczyna bieg z chwilą wydania decyzji nakładającej obowiązek zwrotu nienależnie pobranych kwot, jeszcze zanim stanie się ona prawomocna (zob. podobnie wyrok z dnia 7 kwietnia 2022 r., IFAP, C‑447/20 i C‑448/20, EU:C:2022:265, pkt 98).
49      Ponadto art. 3 ust. 2 akapit pierwszy rozporządzenia nr 2988/95 nie zawiera żadnego odesłania do prawa państw członkowskich. W związku z tym w świetle względów jednolitego stosowania prawa Unii, jak i zasady równości przepisowi temu należy nadać w całej Unii autonomiczną i jednolitą wykładnię (zob. podobnie wyrok z dnia 7 kwietnia 2022 r., IFAP, C‑447/20 i C‑448/20, EU:C:2022:265, pkt 101, 102).
50      W tym względzie Trybunał orzekł, iż pomimo że brzmienie art. 3 ust. 2 akapit pierwszy rozporządzenia nr 2988/95 nie jest jednoznaczne, to zawarte w tym przepisie odniesienie do prawomocnej decyzji przemawia za wykładnią, zgodnie z którą przepis ten dotyczy ostatniej decyzji, która została wydana w ramach postępowania administracyjnego, co spowodowało, iż obowiązek zwrotu nienależnie otrzymanych kwot lub nałożenie kary administracyjnej stały się prawomocne i nie podlegają zaskarżeniu (wyrok z dnia 7 kwietnia 2022 r., IFAP, C‑447/20 i C‑448/20, EU:C:2022:265, pkt 103).
51      Tym samym należy uznać, że art. 3 ust. 2 akapit pierwszy rozporządzenia nr 2988/95 dotyczy decyzji, która staje się prawomocna albo z chwilą upływu rozsądnych terminów na wniesienie środka zaskarżenia przewidzianych w prawie krajowym, albo poprzez wyczerpanie środków zaskarżenia (wyrok z dnia 7 kwietnia 2022 r., IFAP, C‑447/20 i C‑448/20, EU:C:2022:265, pkt 104).
52      Z uwagi na ogół powyższych rozważań na część drugą pytania drugiego należy odpowiedzieć, iż art. 3 ust. 2 akapit pierwszy rozporządzenia nr 2988/95 należy interpretować w ten sposób, że w odniesieniu do wykonania decyzji nakładającej obowiązek zwrotu nienależnie pobranych kwot ustanowiony w nim termin na wykonanie rozpoczyna bieg od dnia uprawomocnienia się tej decyzji, to znaczy od dnia upływu terminów na jej zaskarżenie lub po wyczerpaniu środków zaskarżenia.
W przedmiocie pytania trzeciego
53      Poprzez pytanie trzecie sąd odsyłający zmierza w istocie do ustalenia, czy art. 3 ust. 2 akapit drugi rozporządzenia nr 2988/95 należy interpretować w ten sposób, że sprzeciwia się on uregulowaniu krajowemu, na mocy którego, po pierwsze, bieg terminu przedawnienia długu zostaje przerwany, gdy zawiadomienie o rozszerzeniu podatkowego postępowania egzekucyjnego zostaje doręczone osobom odpowiedzialnym posiłkowo w stosunku do spółki będącej dłużnikiem, i, po drugie, bieg tego terminu zostaje zawieszony do czasu wydania ostatecznej decyzji lub wyroku kończącego postępowanie w sprawie sprzeciwu wniesionego przez te osoby odpowiedzialne posiłkowo.
54      Należy przypomnieć, że art. 3 ust. 2 akapit drugi rozporządzenia nr 2988/95 stanowi, że państwa członkowskie określają w prawie krajowym przypadki przerwania i zawieszenia biegu terminu na wykonanie przewidzianego w akapicie pierwszym tego ustępu.
55      Jednakże postanowienie odsyłające nie wskazuje przepisów prawa krajowego regulujących przypadki przerwania i zawieszenia postępowań egzekucyjnych, takich jak to wszczęte w sprawie w postępowaniu głównym.
56      W tym względzie należy przypomnieć, że Trybunał nie może wydać orzeczenia w przedmiocie pytania prejudycjalnego, gdy nie dysponuje informacjami w zakresie stanu faktycznego lub prawnego niezbędnymi do udzielenia użytecznej odpowiedzi na postawione mu pytania (postanowienie z dnia 1 października 2020 r., Inter Consulting, C‑89/20, EU:C:2020:771, pkt 23 i przytoczone tam orzecznictwo).
57      Ponadto, zgodnie z utrwalonym orzecznictwem, w ramach współpracy między Trybunałem a sądami krajowymi konieczność przedstawienia wykładni prawa Unii, która byłaby użyteczna dla sądu krajowego, wymaga, aby sąd krajowy skrupulatnie przestrzegał wymogów dotyczących treści wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym wyraźnie uregulowanych w art. 94 regulaminu postępowania (wyrok z dnia 11 listopada 2021 r., Dublin City Council, C‑214/20, EU:C:2021:909, pkt 28).
58      W szczególności, zgodnie z art. 94 lit. b) tego regulaminu wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym powinien zawierać treść przepisów krajowych mogących mieć zastosowanie w sprawie oraz, w stosownym przypadku, wskazanie istotnego dla sprawy orzecznictwa sądów krajowych.
59      Trybunał wypowiedział się już co prawda w przedmiocie kwestii, czy art. 3 ust. 2 akapit drugi rozporządzenia nr 2988/95 należy interpretować w ten sposób, że sprzeciwia się on przepisowi prawa portugalskiego, na mocy którego bieg terminu na wykonanie przewidziany w akapicie pierwszym tego ustępu zostaje przerwany poprzez wniosek o wszczęcie egzekucji długu będącego przedmiotem decyzji o odzyskaniu (zob. podobnie wyrok z dnia 7 kwietnia 2022 r., IFAP, C‑447/20 i C‑448/20, EU:C:2022:265, pkt 110).
60      Trybunał orzekł w tym względzie, że o ile państwa członkowskie zachowują szeroki zakres uznania w odniesieniu do określenia przypadków przerwania i zawieszenia biegu terminu na wykonanie, o którym mowa w art. 3 ust. 2 rozporządzenia nr 2988/95, o tyle są one zobowiązane do przestrzegania zasad skuteczności i równoważności, a także zasad proporcjonalności i pewności prawa (wyrok z dnia 7 kwietnia 2022 r., IFAP, C‑447/20 i C‑448/20, EU:C:2022:265, pkt 113–115).
61      W świetle tych zasad Trybunał stwierdził, z zastrzeżeniem ustaleń, których powinien dokonać sąd odsyłający w sprawach w postępowaniach głównych, w odniesieniu do których wydano wyrok z dnia 7 kwietnia 2022 r., IFAP (C‑447/20 i C‑448/20, EU:C:2022:265), iż art. 3 ust. 2 akapit drugi rozporządzenia nr 2988/95 należy interpretować w ten sposób, że nie sprzeciwia się on uregulowaniu krajowemu, na mocy którego termin na wykonanie przewidziany w akapicie pierwszym tego ustępu zostaje przerwany przez wniosek o przymusową egzekucję długu będącego przedmiotem decyzji o odzyskaniu (wyrok z dnia 7 kwietnia 2022 r., IFAP, C‑447/20 i C‑448/20, EU:C:2022:265, pkt 117–120).
62      Niemniej w niniejszej sprawie postawione pytanie nie dotyczy przerwania biegu terminu na wykonanie w stosunku do podmiotu, do którego skierowano decyzję o odzyskaniu, lecz odnosi się do odrębnego przypadku, a mianowicie przerwania biegu tego terminu wobec osób odpowiedzialnych posiłkowo w stosunku do podmiotu będącego dłużnikiem, na które rozszerzono podatkowe postępowanie egzekucyjne.
63      Wobec braku informacji na temat mających zastosowanie przepisów prawa krajowego, a w szczególności na temat zasad rozszerzania postępowania egzekucyjnego i przerywania biegu terminów w takich przypadkach, Trybunał nie może udzielić sądowi odsyłającemu użytecznej odpowiedzi.
64      To samo stwierdzenie dotyczy również kwestii podniesionych przez sąd odsyłający dotyczących zawieszenia biegu terminu na wykonanie.
65      Po pierwsze, sąd odsyłający nie przedstawił żadnych informacji na temat mającego zastosowanie uregulowania krajowego, tak że Trybunał nie może odpowiedzieć na pytanie, czy prawo Unii należy interpretować w ten sposób, że sprzeciwia się ono temu uregulowaniu.
66      Co więcej, z wyroku z dnia 7 kwietnia 2022 r., IFAP (C‑447/20 i C‑448/20, EU:C:2022:265, pkt 108), wynika, że sąd, który zwrócił się do Trybunału z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym w sprawach, w których wydano ów wyrok, zapytany o przewidziane w prawie portugalskim na podstawie art. 3 ust. 2 akapit drugi rozporządzenia nr 2988/95 zasady zawieszenia biegu terminu na wykonanie, potwierdził, iż „z mającego zastosowanie w niniejszej sprawie prawa cywilnego wynika również, że nie istnieją podstawy do zawieszenia tego terminu”.
67      Po drugie, wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym nie pozwala na ustalenie, czy w niniejszej sprawie bieg ewentualnie przewidzianego w prawie krajowym terminu na wykonanie został rzeczywiście zawieszony. W konsekwencji Trybunał nie jest w stanie zbadać, czy ta część zadanego pytania ma jakikolwiek związek z rzeczywistością lub przedmiotem sporu w postępowaniu głównym, czy też jest czysto hipotetyczna.
68      Należy zaś przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału uzasadnieniem zwrócenia się do Trybunału z pytaniem prejudycjalnym nie może być zamiar uzyskania opinii doradczych w odniesieniu do pytań o charakterze ogólnym czy hipotetycznym; winna nim być potrzeba związana nierozerwalnie z rzeczywistym rozstrzygnięciem sporu dotyczącego prawa Unii (wyrok z dnia 7 kwietnia 2022 r., Autonome Provinz Bozen, C‑102/21 i C‑103/21, EU:C:2022:272, pkt 57).
69      W konsekwencji na podstawie art. 53 § 2 regulaminu postępowania pytanie trzecie należy uznać za oczywiście niedopuszczalne.
70      Należy jednak przypomnieć, że sąd odsyłający zachowuje prawo do złożenia nowego wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym i do dostarczenia Trybunałowi wszystkich informacji umożliwiających mu orzeczenie (zob. podobnie wyrok z dnia 11 września 2019 r., Călin, C‑676/17, EU:C:2019:700, pkt 41 i przytoczone tam orzecznictwo).
W przedmiocie kosztów
71      Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi.
Z powyższych względów Trybunał (dziewiąta izba) postanawia, co następuje:
1)      Artykuł 3 ust. 1 rozporządzenia Rady (WE, Euratom) nr 2988/95 z dnia 18 grudnia 1995 r. w sprawie ochrony interesów finansowych Wspólnot Europejskich
należy interpretować w ten sposób, że:
z zastrzeżeniem przestrzegania zasad równoważności i skuteczności nie sprzeciwia się on uregulowaniu krajowemu, na mocy którego w celu zaskarżenia decyzji o odzyskaniu nienależnie wypłaconych kwot wydanej po upływie terminu przedawnienia, o którym mowa w tym przepisie, jej adresat jest zobowiązany podnieść nieprawidłowość tej decyzji w określonym terminie przed właściwym sądem administracyjnym, pod rygorem prekluzji, i nie może już sprzeciwiać się wykonaniu wspomnianej decyzji, powołując się na tę samą nieprawidłowość w ramach wszczętego przeciw niemu sądowego postępowania egzekucyjnego.
2)      Artykuł 3 ust. 2 akapit pierwszy rozporządzenia nr 2988/95
należy interpretować w ten sposób, że:
osoby odpowiedzialne posiłkowo w stosunku do podmiotu będącego dłużnikiem oraz adresatem decyzji o odzyskaniu nienależnie pobranych kwot, na które to osoby rozszerzono podatkowe postępowanie egzekucyjne, muszą mieć możliwość powołania się na upływ terminu na wykonanie przewidzianego w art. 3 ust. 2 akapit pierwszy tego rozporządzenia lub, w odpowiednim przypadku, na upływ przedłużonego na podstawie art. 3 ust. 3 wspomnianego rozporządzenia terminu na wykonanie, aby sprzeciwić się przymusowej egzekucji tych kwot.
3)      Artykuł 3 ust. 2 akapit pierwszy rozporządzenia nr 2988/95
należy interpretować w ten sposób, że:
w odniesieniu do wykonania decyzji nakładającej obowiązek zwrotu nienależnie pobranych kwot ustanowiony w nim termin na wykonanie rozpoczyna bieg od dnia uprawomocnienia się tej decyzji, to znaczy od dnia upływu terminów na jej zaskarżenie lub po wyczerpaniu środków zaskarżenia.
Podpisy
*      Język postępowania: portugalski.