62023CJ0236_RES
Kawża C‑236/23
Mutuelle assurance des travailleurs mutualistes (Matmut)
vs
TNuMAAF assurances SAuFonds de garantie des assurances obligatoires de dommages (FGAO)uPQ
(talba għal deċiżjoni preliminari, imressqa mill-Cour de cassation (Franza))
Sentenza tal‑Qorti tal‑Ġustizzja (L‑Ewwel Awla) tad‑19 ta’ Settembru 2024
“Rinviju għal deċiżjoni preliminari – Assigurazzjoni obbligatorja tar-responsabbiltà ċivili fir-rigward tal-użu ta’ vetturi bil-mutur – Direttiva 2009/103/KE – Artikoli 3 u 13 – Kuntratt ta’ assigurazzjoni konkluż abbażi ta’ dikjarazzjoni falza b’mod intenzjonali dwar is-sewwieq abitwali – Leġiżlazzjoni nazzjonali li tiddikjara l-infurzabbiltà fil-konfront tal-‘passiġġier vittma’, li huwa wkoll id-detentur tal-polza ta’ assigurazzjoni, tan-nullità tal-kuntratt ta’ assigurazzjoni li tirriżulta mid-dikjarazzjoni falza b’mod intenzjonali magħmula minn dan tal-aħħar fil-mument tal-konklużjoni tal-kuntratt – Abbuż ta’ dritt – Rikors ippreżentat kontra d-detentur tal-polza ta’ assigurazzjoni bl-għan li tiġi stabbilita r-responsabbiltà tiegħu minħabba d-dikjarazzjoni falza b’mod intenzjonali tiegħu”
Approssimazzjoni tal-leġiżlazzjonijiet – Assigurazzjoni għar-responsabbiltà ċivili fir-rigward tal-użu ta’ vetturi bil-mutur – Estensjoni tal-garanzija favur terzi mogħtija mill-assigurazzjoni obbligatorja – Leġiżlazzjoni nazzjonali li tipprevedi l-infurzabbiltà fil-konfront tal-passiġġier vittma tan-nullità tal-kuntratti ta’ assigurazzjoni konklużi abbażi ta’ dikjarazzjonijiet foloz tad-detentur tal-polza ta’ assigurazzjoni – Leġiżlazzjoni nazzjonali li tipprevedi l-possibbiltà għall-assiguratur li jippreżenta rikors kontra d-detentur tal-polza ta’ assigurazzjoni sabiex jikseb rimbors sħiħ tas-somom imħallsa b’eżekuzzjoni tal-kuntratt ta’ assigurazzjoni – Inammissibbiltà – Kundizzjonijiet – Eċċezzjoni – Abbuż ta’ dritt
(Direttiva tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill 2009/103, l-ewwel paragrafu tal-Artikolu 3 u l-Artikolu 13(1))
(ara l-punti 32, 33, 35, 37 sa 43, 46, 47, u 50 sa 66, u d-dispożittiv)
Sunt
Adita b’talba għal deċiżjoni preliminari mill-Cour de cassation (il-Qorti tal-Kassazzjoni, Franza), il-Qorti tal-Ġustizzja ppreċiżat il-portata tal-garanzija pprovduta mill-assigurazzjoni obbligatorja tar-responsabbiltà ċivili fir-rigward tal-użu ta’ vetturi bil-mutur lil terzi vittmi. Għalhekk, hija rrilevat li d-Direttiva 2009/103 (
1
) tipprekludi, ħlief fil-każ ta’ abbuż ta’ dritt, leġiżlazzjoni nazzjonali li tirrendi infurzabbli fil-konfront tal-passiġġier ta’ vettura, vittma ta’ inċident tat-traffiku, li jkun ukoll id-detentur tal-polza tal-assigurazzjoni, in-nullità ta’ kuntratt ta’ assigurazzjoni għar-responsabbiltà ċivili fir-rigward tal-użu ta’ vetturi bil-mutur li tirriżulta minn dikjarazzjoni falza ta’ dan id-detentur magħmula waqt il-konklużjoni tal-kuntratt. Fil-każ ta’ nuqqas ta’ infurzabbiltà ta’ tali nullità kontra tali passiġġier vittma u ta’ assenza ta’ abbuż ta’ dritt, din l-istess direttiva tipprekludi leġiżlazzjoni nazzjonali li tippermetti lill-assiguratur jeżerċita rikors kontra dan il-passiġġier sabiex jikseb ir-rimbors tas-somom imħallsa b’eżekuzzjoni tal-kuntratt ta’ assigurazzjoni.
F’Ottubru 2012, PQ iffirma kuntratt ta’ assigurazzjoni ta’ vetturi bil-mutur ma’ Matmut, u ddikjara li huwa kien l-uniku sewwieq tal-vettura assigurata. F’Settembru 2013, din il-vettura, misjuqa minn TN, li kien taħt l-influwenza tal-alkoħol, kienet involuta f’inċident tat-traffiku ma’ vettura oħra, assigurata minn kumpanija oħra. PQ, li kien passiġġier fl-ewwel vettura, safa midrub f’dan l-inċident.
Imressaq quddiem it-tribunal correctionnel (il-Qorti Kriminali, Franza), TN kien iddikjarat ħati, b’mod partikolari, ta’ korriment involontarju ikkawżat lil PQ. Dik il-qorti ddikjarat in-nullità tal-kuntratt ta’ assigurazzjoni inkwistjoni minħabba dikjarazzjoni falza b’mod intenzjonali tad-detentur tal-polza tal-assigurazzjoni fir-rigward tal-identità tas-sewwieq abitwali tal-vettura kkonċernata. Dik is-sentenza ġiet ikkonfermata mill-cour d’appel de Lyon (il-Qorti tal-Appell ta’ Lyon, Franza), li madankollu ddeċidiet li n-nullità tal-kuntratt ta’ assigurazzjoni inkwistjoni ma setgħetx tiġi invokata kontra PQ, peress li, skont id-dritt tal-Unjoni, in-nullità ta’ kuntratt ta’ assigurazzjoni minħabba dikjarazzjoni falza b’mod intenzjonali tal-assigurat ma tistax tiġi invokata kontra l-vittmi ta’ inċident tat-traffiku jew l-aventi kawża tagħhom.
Adita bl-appell ippreżentat kontra dik is-sentenza, il-qorti tar-rinviju kellha dubju dwar jekk in-nullità ta’ kuntratt ta’ assigurazzjoni setgħetx tiġi invokata kontra l-passiġġier vittma meta jkun ukoll id-detentur tal-polza u l-awtur tad-dikjarazzjoni falza b’mod intenzjonali li wasslet għan-nullità ta’ dan il-kuntratt. Hija kellha dubju wkoll dwar jekk, fil-każ li din in-nullità tiġi ddikjarata mhux infurzabbli kontra tali vittma, l-assiguratur ikunx jista’ jippreżenta rikors kontra din il-vittma, sabiex jikseb ir-rimbors tas-somom kollha li huwa ħallasha b’eżekuzzjoni tal-kuntratt.
Il‑kunsiderazzjonijiet tal‑Qorti tal‑Ġustizzja
Fl-ewwel lok, il-Qorti tal-Ġustizzja fakkret li l-għan ta’ protezzjoni tal-vittmi ta’ inċidenti kkawżati minn dawn il-vetturi kien imfittex u msaħħaħ b’mod kostanti mil-leġiżlatur tal-Unjoni. Hija enfasizzat li, skont id-Direttiva 2009/103 (
2
), kumpannija tal-assigurazzjoni għar-responsabbiltà ċivili tal-vetturi bil-mutur ma tistax tirrifjuta li tikkumpensa lil terzi vittmi ta’ inċident ikkawżat minn vettura assigurata, billi tinvoka dispożizzjonijiet legali jew klawżoli kuntrattwali li jinsabu f’polza ta’ assigurazzjoni li teskludi mill-kopertura tal-assigurazzjoni d-danni kkawżati lil terzi li jkunu sfaw vittmi, b’mod partikolari minħabba l-użu jew is-sewqan tal-vettura assigurata minn persuni mhux awtorizzati li jsuqu din il-vettura.
Fir-rigward tal-kwalità ta’ vittma ta’ inċident tat-traffiku, il-Qorti tal-Ġustizzja fakkret li l-għan ta’ protezzjoni tal-vittmi jeżiġi li s-sitwazzjoni legali tal-persuna li kienet assigurata sabiex issuq il-vettura, iżda li kienet passiġġiera f’din il-vettura fil-mument tal-istess inċident tiġi assimilata ma’ dik ta’ kull passiġġier vittma ieħor f’dan l-inċident. Għalhekk, il-fatt li passiġġier waqt inċident tat-traffiku kien id-detentur tal-polza ta’ assigurazzjoni ma jippermettix li din il-persuna tiġi eskluża mill-kunċett ta’ “terzi vittmi” (
3
). L-istess japplika jekk id-detentur tal-polza ta’ assigurazzjoni ma jkunx is-sewwieq abitwali tal-vettura involuta f’inċident tat-traffiku. Għaldaqstant, il-fatt li, fil-mument li fih seħħ l-inċident tat-traffiku, PQ kien id-detentur tal-polza tal-assigurazzjoni u l-passiġġier tal-vettura kkonċernata ma affettwax il-kwalità tiegħu ta’ “terz vittma”.
Fit-tieni lok, fir-rigward tal-infurzabbiltà fil-konfront ta’ PQ tan-nullità tal-kuntratt ta’ assigurazzjoni inkwistjoni li kienet tirriżulta mid-dikjarazzjoni falza tiegħu magħmula waqt il-konklużjoni tiegħu dwar l-identità tas-sewwieq abitwali tal-vettura kkonċernata, il-Qorti tal-Ġustizzja rrilevat li l-fatt li kumpannija ta’ assigurazzjoni kkonkludiet kuntratt ta’ assigurazzjoni abbażi ta’ ommissjonijiet jew ta’ dikjarazzjonijiet foloz min-naħa tad-detentur tal-polza tal-assigurazzjoni ma setax jippermetti lil din il-kumpannija li topponi din in-nullità kontra terz vittma sabiex teżonera ruħha mill-obbligu tagħha li tikkumpensa lil dan tal-aħħar għad-dannu mġarrab minħabba inċident ikkawżat mill-vettura assigurata. Fil-fatt, tali sitwazzjoni ma taqax taħt l-unika deroga mill-obbligu tal-kumpanniji ta’ assigurazzjoni li jikkumpensaw lil terzi vittmi ta’ inċident tat-traffiku prevista mid-Direttiva 2009/103 (
4
).
Issa, fid-dawl tal-fatt li PQ ma kienx biss il-passiġġier vittma tal-inċident tat-traffiku inkwistjoni, li fittex li jiġi kkumpensat, iżda kien ukoll id-detentur tal-polza li kien l-awtur tad-dikjarazzjoni falza b’mod intenzjonali li wasslet għan-nullità tal-kuntratt ta’ assigurazzjoni, il-Qorti tal-Ġustizzja enfasizzat li d-Direttiva 2009/103 ma tinkludix dispożizzjonijiet li jirregolaw l-eventwali abbuż ta’ dritt imwettaq mid-detentur tal-polza ta’ assigurazzjoni. Madankollu, l-osservanza tal-prinċipju ġenerali tad-dritt li l-individwi ma jistgħux jinvokaw ir-regoli tad-dritt tal-Unjoni b’mod frawdolenti jew abbużiv hija imposta fuqhom. Skont dan il-prinċipju, Stat Membru għandu jirrifjuta l-benefiċċju tad-dispożizzjonijiet tad-dritt tal-Unjoni meta dawn ma jiġux invokati minn persuna sabiex jintlaħqu l-għanijiet ta’ dawn id-dispożizzjonijiet, iżda bl-għan li jittieħed benefiċċju minn vantaġġ li d-dritt tal-Unjoni jagħti lill din il-perusuna meta l-kundizzjonijiet oġġettivi meħtieġa għall-finijiet tal-kisba ta’ dan il-vantaġġ ikunu biss formalment issodisfatti. F’dan il-każ, minn naħa, fir-rigward tal-kwistjoni dwar jekk l-għan imfittex mid-Direttiva 2009/103 ntlaħaqx, il-Qorti tal-Ġustizzja rrilevat li, bla ħsara għall-verifika mill-qorti tar-rinviju, l-għan ta’ protezzjoni tal-vittmi ta’ inċidenti tat-traffiku jidher li ntlaħaq, peress li PQ kien vittma tal-inċident inkwistjoni li fittex li jiġi kkumpensat. Min-naħa l-oħra, fir-rigward tal-element suġġettiv li jikkonsisti fir-rieda li jinkiseb vantaġġ li jirriżulta mil-leġiżlazzjoni tal-Unjoni, bil-ħolqien artifiċjali tal-kundizzjonijiet meħtieġa sabiex jinkiseb, ma kienx jidher, bla ħsara għall-verifika mill-qorti tar-rinviju, li PQ kien għamel dikjarazzjonijiet foloz bl-għan essenzjali li jinvoka huwa stess id-dispożizzjonijiet tad-Direttiva 2009/103 (
5
) u li jevita dispożizzjoni nazzjonali dwar il-kundizzjonijiet legali ta’ nullità ta’ kuntratt ta’ assigurazzjoni. Fil-fatt, id-dikjarazzjoni falza ta’ PQ twettqet sabiex tiġi assigurata l-vettura ta’ TN taħt kundizzjonijiet iktar vantaġġjużi minn dawk li kienu japplikaw li kieku l-assiguratur kien jaf l-identità tas-sewwieq abitwali. Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti, ma kienx jidher, bla ħsara għal verifika mill-qorti tar-rinviju, li PQ kiser il-prinċipju ta’ projbizzjoni tal-abbuż ta’ dritt. Għaldaqstant, in-nullità tal-kuntratt ta’ assigurazzjoni għar-responsabbiltà ċivili fir-rigward tal-użu ta’ vetturi bil-mutur inkwistjoni fil-kawża prinċipali, li kienet tirriżulta mid-dikjarazzjoni falza ta’ PQ magħmula waqt il-konklużjoni ta’ dan il-kuntratt, ma setgħetx tiġi invokata kontrih.
Fit-tielet lok, fir-rigward tal-possibbiltà għall-assiguratur li jikseb mingħand PQ ir-rimbors tas-somom kollha li huwa ħallsu b’eżekuzzjoni tal-kuntratt ta’ assigurazzjoni permezz ta’ rikors, ibbażat fuq in-nuqqas intenzjonali mwettaq minn PQ waqt il-konklużjoni ta’ dan il-kuntratt, il-Qorti tal-Ġustizzja fakkret li l-kundizzjonijiet legali ta’ validità ta’ kuntratt ta’ assigurazzjoni kif ukoll dawk dwar l-istabbiliment tar-responsabbiltà tad-detentur tal-polza ta’ assigurazzjoni minħabba dikjarazzjonijiet foloz fil-mument tal-konklużjoni tal-kuntratt ta’ assigurazzjoni huma rregolati mid-dritt tal-Istati Membri. Madankollu, id-dispożizzjonijiet nazzjonali li jirregolaw dawn il-kundizzjonijiet ma jistgħux iċaħħdu lid-Direttiva 2009/103 mill-effett utli tagħha. Issa, f’ċirkustanzi bħal dawk li kienu inkwistjoni fil-kawża prinċipali, leġiżlazzjoni nazzjonali li tippermetti lill-assiguratur, permezz ta’ rikors dirett kontra l-passiġġier vittma, li jkun ukoll id-detentur tal-polza ta’ assigurazzjoni u l-awtur tad-dikjarazzjoni falza magħmula fil-mument tal-konklużjoni tal-kuntratt ta’ assigurazzjoni, li jikseb ir-rimbors tas-somom kollha mħallsa lill-imsemmi passiġġier b’eżekuzzjoni ta’ dan il-kuntratt tista’ ċċaħħad lil din il-persuna, b’mod definittiv u sproporzjonat, mill-protezzjoni li d-Direttiva 2009/103 tagħti lill-vittmi ta’ tali inċidenti. Fil-fatt, tali leġiżlazzjoni tista’ tillimita b’mod sproporzjonat id-dritt ta’ dan l-individwu li jiġi kkumpensat mill-assigurazzjoni obbligatorja tar-responsabbiltà ċivili fir-rigward tal-użu ta’ vetturi bil-mutur.
(
1
)	L-ewwel paragrafu tal-Artikolu 3 u l-Artikolu 13(1) tad-Direttiva 2009/103/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tas‑16 ta’ Settembru 2009 dwar l-assigurazzjoni kontra responsabbiltà ċivili fir-rigward tal-użu ta’ vetturi bil-mutur u l-infurzar tal-obbligu ta’ assigurazzjoni kontra din ir-responsabbiltà (ĠU 2009, L 263, p. 11).
(
2
)	U b’mod partikolari skont l-ewwel subparagrafu tal-Artikolu 13(1) tad-Direttiva 2009/103.
(
3
)	Kif previst fl-ewwel subparagrafu tal-Artikolu 13(1) tad-Direttiva 2009/103.
(
4
)	Skont l-ewwel u it-tieni subparagrafu tal-Artikolu 13(1), kumpannija tal-assigurazzjoni tista’ tirrifjuta li tikkumpensa lil terzi vittmi ta’ inċident tat-traffiku biss fil-każ fejn il-vettura li kkawżat id-dannu tkun intużat jew misjuqa minn persuni li ma jkunux la espressament u lanqas impliċitament awtorizzati u fejn it-terzi vittmi volontarjament ħadu posthom f’din il-vettura bl-għarfien li din kienet misruqa.
(
5
)	B’mod iktar partikolari, l-Artikoli 3 u 13 tad-Direttiva 2009/103.