Wydanie tymczasowe
OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO
MACIEJA SZPUNARA
przedstawiona w dniu 18 grudnia 2025 r.(1)
Sprawa C‑598/24
CY
przeciwko
Gândul Media Network SRL,
HO
[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Înalta Curte de Casaţie şi Justiţie (najwyższy sąd kasacyjny, Rumunia)]
Odesłanie prejudycjalne – Własność intelektualna – Dyrektywa 2001/29/WE – Prawo autorskie i prawa pokrewne – Artykuł 2 – Prawo do zwielokrotniania – Artykuł 3 – Prawo do publicznego udostępniania – Pojęcie „utworu” – Krótki tekst opublikowany na Facebooku i powtórzony w prasie internetowej – Artykuł 5 ust. 3 lit. c) – Wyjątki i ograniczenia – Wyjątek związany z celem polegającym na składaniu sprawozdań z aktualnych wydarzeń – Stopień harmonizacji
Wprowadzenie
1.        Prawo autorskie Unii przewiduje szereg wyjątków od wyłącznych praw autorskich, pozwalających użytkownikom utworów na dokonywanie, bez zgody podmiotów tych praw, pewnych czynności, które zwykle wchodzą w zakres monopolu podmiotów owych praw.
2.        Wszystkie te wyjątki mają, z wyjątkiem jednego, charakter fakultatywny. Państwa członkowskie dysponują zatem szerokim zakresem uznania nie tylko w odniesieniu do wyboru wyjątków, które chcą transponować do prawa krajowego, lecz również w odniesieniu do konkretnego sposobu ich wdrożenia.
3.        Jednakże niektóre ze wspomnianych wyjątków pozwalają na pogodzenie wyłącznego charakteru prerogatyw autorów z prawami podstawowymi użytkowników utworów, w szczególności z wolnością wypowiedzi w różnych jej aspektach. Wydaje mi się zatem trudne do wyobrażenia, aby nie zostały one w taki czy inny sposób przetransponowane do prawa krajowego wszystkich państw członkowskich(2).
4.        Niniejsza sprawa daje Trybunałowi okazję do sprecyzowania zakresu uznania przysługującego państwom członkowskim przy transpozycji wyjątku mającego na celu zagwarantowanie wolności informacji dotyczących aktualnych wydarzeń, z której korzysta prasa.
Ramy prawne
Prawo Unii
5.        Artykuły 2, 3 i 5 dyrektywy 2001/29/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 22 maja 2001 r. w sprawie harmonizacji niektórych aspektów praw autorskich i pokrewnych w społeczeństwie informacyjnym(3) stanowią:
„Artykuł 2
Państwa członkowskie przewidują wyłączne prawo do zezwalania lub zabraniania bezpośredniego lub pośredniego, tymczasowego lub stałego zwielokrotniania utworu, przy wykorzystaniu wszelkich środków i w jakiejkolwiek formie, w całości lub częściowo:
a)      dla autorów – w odniesieniu do ich utworów;
[…]
Artykuł 3
1.      Państwa członkowskie powinny zapewnić autorom wyłączne prawo do zezwalania lub zabraniania na jakiekolwiek publiczne udostępnianie ich utworów, drogą przewodową lub bezprzewodową, włączając podawanie do publicznej wiadomości ich utworów w taki sposób, że osoby postronne mają do nich dostęp w wybranym przez siebie miejscu i czasie.
[…]
Artykuł 5
[…]
3.      Państwa członkowskie mogą przewidzieć wyjątki lub ograniczenia w odniesieniu do praw określonych w art. 2 i 3 w następujących przypadkach:
[…]
c)      zwielokrotniania przez prasę, publicznego udostępniania utworów i podawania do publicznej wiadomości artykułów na aktualne tematy gospodarcze, polityczne lub religijne oraz utworów nadawanych lub innych przedmiotów objętych ochroną tego samego rodzaju, chyba że korzystanie z nich zostało zastrzeżone i o ile zostanie wskazane źródło, włączając nazwisko autora lub korzystanie z utworów lub innych przedmiotów objętych ochroną w powiązaniu ze złożeniem sprawozdania o aktualnych wydarzeniach, w granicach uzasadnionych celem informacji, o ile zostanie podane źródło, łącznie z nazwiskiem autora, poza przypadkami, w których okaże się to niemożliwe;
[…]
5.      Wyjątki i ograniczenia przewidziane w ust. 1, 2, 3 i 4 powinny być stosowane tylko w niektórych szczególnych przypadkach, które nie naruszają normalnego wykorzystania dzieła lub innego przedmiotu objętego ochroną ani nie powodują nieuzasadnionej szkody dla uzasadnionych interesów podmiotów praw autorskich”.
Prawo rumuńskie
6.        Artykuł 35 ust. 1 i 2 Legea nr. 8/1996 privind dreptul de autor și drepturile conexe (ustawy nr 8/1996 o prawie autorskim i prawach pokrewnych) z dnia 14 marca 1996 r.(4) stanowi:
„1.      Następujące sposoby wykorzystania utworu wcześniej udostępnionego publicznie są dozwolone bez zgody autora i bez jakiegokolwiek wynagrodzenia, pod warunkiem że są one zgodne z uczciwymi praktykami, nie naruszają normalnego wykorzystania utworu i nie powodują szkody dla twórcy lub podmiotów praw do korzystania:
[…]
2.      Na warunkach przewidzianych w ust. 1 dozwolone są zwielokrotnianie, rozpowszechnianie, nadawanie lub publiczne udostępnianie bez czerpania jakichkolwiek bezpośrednich lub pośrednich, handlowych lub gospodarczych korzyści:
[…]
c)      krótkich fragmentów utworów w kontekście informacji o aktualnych wydarzeniach, tylko w zakresie uzasadnionym celem informacji;
[…]”.
7.        Artykuł 35 tej ustawy przewiduje w ust. 4, w szczególności w odniesieniu do przypadków wymienionych w ust. 2 lit. c), obowiązek podania źródła i nazwiska autora wykorzystanego utworu, chyba że okazuje się to niemożliwe.
Okoliczności faktyczne, przebieg postępowania i pytania prejudycjalne
8.        W dniu 8 września 2021 r. powódka w postępowaniu głównym, nauczycielka w szkole, opublikowała na swoim koncie na Facebooku zawierający 22 linie tekst zatytułowany „Mały przewodnik dla rodziców na rozpoczęcie roku szkolnego”. W tonie zarazem humorystycznym i dydaktycznym wskazała w nim, że nie życzy sobie otrzymywać prezentów od rodziców swoich uczniów.
9.        W dniu 14 września 2021 r. dziennikarz HO opublikował na stronie dziennika internetowego Gândul, zarządzanego przez Gândul Media Network SRL, spółkę prawa rumuńskiego, artykuł zatytułowany „Niezwykła wiadomość od nauczycielki do rodziców, którzy zamierzają podarować jej prezenty na początku roku szkolnego”, w którym po nagłówku powtórzono cały tekst opublikowany przez powódkę w postępowaniu głównym. Zgodnie z postanowieniem odsyłającym bezsporne jest, po pierwsze, że przedmiotowy tekst został wykorzystany bez uprzedniej zgody powódki w postępowaniu głównym, a po drugie, że jej nazwisko, jak również źródło tego tekstu, zostały – za pośrednictwem hiperłącza prowadzącego do oryginału – dodane później.
10.      Powódka w postępowaniu głównym wytoczyła powództwo, powołując się na prawo do odszkodowania
za szkodę materialną i zadośćuczynienia za krzywdę doznane w wyniku naruszenia przysługującego jej prawa autorskiego. Wyrokiem z dnia 26 kwietnia 2022 r.
Tribunalul București (sąd okręgowy w Bukareszcie, Rumunia) oddalił to powództwo, uznając, że przedmiotowy tekst nie może korzystać z ochrony na podstawie prawa autorskiego. Curtea de Apel București (sąd apelacyjny w Bukareszcie, Rumunia) utrzymał ten wyrok w mocy wyrokiem z dnia 3 maja 2023 r.
11.      Powódka w postępowaniu głównym wniosła skargę kasacyjną do Înalta Curte de Casație și Justiție (najwyższego sądu kasacyjnego, Rumunia), który postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:
„1)      Czy art. 2 lit. a) [dyrektywy 2001/29] należy interpretować w ten sposób, że tekst zamieszczony na portalu społecznościowym i wyrażający opinię na temat praktyk społecznych uznanych za niewłaściwe można uznać za utwór chroniony prawem autorskim?
2)      Czy art. 5 ust. 3 lit. c) [dyrektywy 2001/29] należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie przepisowi ustawy krajowej, który zezwala na wykorzystywanie w celu informowania o aktualnych wydarzeniach jedynie krótkich fragmentów utworu, ale nie całego utworu, zwłaszcza gdy jest on krótki, i tylko pod warunkiem, że nie występuje bezpośrednia lub pośrednia, handlowa lub finansowa korzyść?”.
12.      Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym wpłynął do Trybunału w dniu 16 września 2024 r. Uwagi na piśmie zostały przedstawione przez powódkę w postępowaniu głównym, rząd rumuński i Komisję Europejską. Trybunał postanowił rozpoznać sprawę bez przeprowadzania rozprawy.
Analiza
13.      W niniejszej sprawie zwrócono się do Trybunału z dwoma pytaniami prejudycjalnymi. Zgodnie z życzeniem Trybunału skoncentruję się w mojej opinii na pytaniu drugim. Co się tyczy pytania pierwszego, wystarczy, by Trybunał przytoczył swoje utrwalone orzecznictwo, zgodnie z którym uznanie przedmiotu za „utwór” w rozumieniu prawa autorskiego Unii wymaga jedynie spełnienia dwóch kumulatywnych przesłanek, a mianowicie konieczne jest, by dany przedmiot był oryginalny, w tym sensie, że stanowi własną twórczość intelektualną jego autora, oraz by stanowił wyraz takiej twórczości(5). Okoliczności takie jak długość tekstu, miejsce jego publikacji oraz ewentualna przynależność do określonego gatunku literackiego nie mają zatem żadnego znaczenia dla takiej kwalifikacji. Weryfikacja spełnienia tych dwóch przesłanek w konkretnym przypadku sprowadza się w całości do oceny okoliczności faktycznych, a tym samym należy do właściwości sądów rozpoznających sprawę co do istoty.
14.      Przejdę zatem bezpośrednio do analizy drugiego pytania prejudycjalnego.
Co do przedmiotu drugiego pytania prejudycjalnego
15.      Drugie pytanie prejudycjalne dotyczy wykładni art. 5 ust. 3 lit. c) dyrektywy 2001/29.
16.      Dokładniej rzecz ujmując, sąd odsyłający zwraca się o wyjaśnienie wykładni fragmentu in fine tego przepisu, który reguluje wyjątek dotyczący relacjonowania aktualnych wydarzeń. Zgodnie z tym przepisem państwa członkowskie mogą przewidzieć wyjątki lub ograniczenia w odniesieniu do praw wyłącznych, gdy chodzi o „korzystanie z utworów lub innych przedmiotów objętych ochroną w powiązaniu ze złożeniem sprawozdania o aktualnych wydarzeniach, w granicach uzasadnionych celem informacji, o ile zostanie podane źródło, łącznie z nazwiskiem autora, poza przypadkami, w których okazuje się to niemożliwe”.
17.      Z wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym wynika, że sąd odsyłający zastanawia się w pierwszej kolejności nad kwestią, czy publikację tekstu rozpatrywanego w postępowaniu głównym można uznać za „aktualne wydarzenie” w rozumieniu art. 5 ust. 3 lit. c) dyrektywy 2001/29, a w drugiej kolejności – nad zgodnością z tym przepisem ustawodawstwa rumuńskiego, które go transponowało, w zakresie, w jakim ustawodawstwo to ogranicza dozwolone korzystanie do „krótkich fragmentów” utworów i zakazuje czerpania z tego tytułu wszelkich korzyści handlowych lub gospodarczych, nawet pośrednich, podczas gdy ograniczenia te nie figurują w przywołanym przepisie dyrektywy 2001/29. Tylko ten drugi aspekt znajduje odzwierciedlenie w drugim pytaniu prejudycjalnym. Niemniej pierwszy aspekt dotyczy samej możliwości zastosowania w sporze w postępowaniu głównym wyjątku dotyczącego relacjonowania aktualnych wydarzeń. Wydaje mi się zatem użyteczne rozwianie wątpliwości sądu odsyłającego w tym względzie.
18.      Należy podkreślić, że postępowanie główne nie dotyczy kontroli ważności rozpatrywanego przepisu krajowego w świetle dyrektywy 2001/29, lecz konkretnego sporu, do którego ten przepis krajowy mógłby mieć zastosowanie. W tej sytuacji sąd odsyłający może jedynie albo dokonać wykładni tego przepisu w możliwie najszerszym zakresie zgodnie z tą dyrektywą, albo –
ewntualnie – odstąpić od jego zastosowania do sporu(6). Zgodność rozpatrywanego przepisu krajowego z dyrektywą 2001/29 powinna zatem być oceniana przez ten sąd w świetle okoliczności sporu w postępowaniu głównym i z uwzględnieniem wymogu zachowania właściwej równowagi między wchodzącymi w grę prawami podstawowymi.
19.      W ramach drugiego pytania prejudycjalnego sąd odsyłający dąży
w istocie, konkretnie rzecz ujmując,
do ustalenia, po pierwsze, jakie są przesłanki stosowania art. 5 ust. 3 lit. c) in fine dyrektywy 2001/29, a po drugie, czy przepis ten należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie ustawodawstwu krajowemu dokonującemu jego transpozycji, które ogranicza dozwolone korzystanie
do celów relacjonowania aktualnych wydarzeń do krótkich fragmentów utworów i zakazuje czerpania z niego korzyści bezpośrednich lub pośrednich.
Orzecznictwo w przedmiocie wyjątku dotyczącego relacjonowania aktualnych wydarzeń
20.      Uważam za konieczne, przed przystąpieniem do analizy problemów prawnych podniesionych przez sąd odsyłający, przypomnienie orzecznictwa dotyczącego art. 5 ust. 3 lit. c) in fine dyrektywy 2001/29.
21.      Spór w postępowaniu głównym dotyczy szczególnego przypadku stosowania wyjątku przewidzianego w tym przepisie, w tym znaczeniu, że sama publikacja utworu wykorzystanego do relacjonowania aktualnego wydarzenia stanowi owo wydarzenie, a przedmiotowa relacja polega w istocie na publicznym udostępnieniu treści tego utworu. Trybunał dopuścił jednak, w sposób dorozumiany, lecz niepozostawiający wątpliwości, zastosowanie tego wyjątku w takich okolicznościach, w szczególności w wyroku Spiegel Online(7).
22.      W tym wyroku Trybunał nakreślił również ogólne ramy wykładni art. 5 ust. 3 lit. c) in fine dyrektywy 2001/29, orzekając w szczególności, że przepis ten nie harmonizuje w sposób kompletny zawartego w nim wyjątku, pozostawiając państwom członkowskim znaczny zakres uznania w odniesieniu do szczegółowego określenia przesłanek jego stosowania i pozwalając im na wyważenie wchodzących w grę interesów. Ten zakres uznania wynika w szczególności, według Trybunału, ze sformułowania „w granicach uzasadnionych celem informacji” użytego w owym przepisie(8).
23.      Niezależnie od powyższego Trybunał uznał również, że zakres uznania przysługującego państwom członkowskim jest pod licznymi względami ograniczony(9).
24.      Po pierwsze, przy wdrażaniu art. 5 ust. 3 lit. c) in fine dyrektywy 2001/29 państwa członkowskie powinny przestrzegać wymogów wynikających z prawa Unii, w szczególności przesłanek określonych w tym przepisie, a także zasady proporcjonalności(10).
25.      Po drugie, państwa członkowskie powinny czuwać nad tym, aby nie udaremniać realizacji celów dyrektywy 2001/29, polegających na ustanowieniu wysokiego poziomu ochrony praw autorskich i prawidłowym funkcjonowaniu rynku wewnętrznego, przy jednoczesnym zapewnieniu skuteczności (effet utile) omawianego wyjątku(11).
26.      Po trzecie, zakres uznania przysługującego państwom członkowskim jest ograniczony przez art. 5 ust. 5 dyrektywy 2001/29.
27.      Wreszcie, po czwarte, w toku transpozycji art. 5 ust. 3 lit. c) in fine tej dyrektywy państwa członkowskie powinny opierać się na takiej wykładni tych wyjątków i ograniczeń, która pozwoli na zapewnienie właściwej równowagi między poszczególnymi prawami podstawowymi chronionymi przez porządek prawny Unii(12). Prawami podstawowymi mającymi tutaj zastosowanie są w szczególności – z jednej strony – prawo własności intelektualnej twórców, zagwarantowane w art. 17 ust. 2 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej (zwanej dalej „Kartą”) oraz – z drugiej strony – wolność wypowiedzi i informacji użytkowników chronionych utworów, gwarantowana przez art. 11 Karty(13).
28.      To właśnie w świetle tego orzecznictwa należy dokonać wykładni art. 5 ust. 3 lit. c) in fine dyrektywy 2001/29 w ramach niniejszej sprawy.
W przedmiocie kwalifikacji jako „aktualnego wydarzenia”
29.      Sąd odsyłający zastanawia się w pierwszej kolejności, czy art. 5 ust. 3 lit. c) in fine dyrektywy 2001/29 może znaleźć zastosowanie w przypadku publicznego udostępniania przez gazetę internetową tekstu opublikowanego na początku roku szkolnego na stronie Facebooka, na której nauczyciel wskazuje, że uważa pewne zachowania za niewłaściwe w środowisku szkolnym. Wątpliwości tego sądu wynikają między innymi z faktu, że gazeta nie zachęcała do publicznej debaty na ten temat, na przykład zwracając się do czytelników o reakcję.
30.      Co się tyczy pojęcia „aktualnego wydarzenia” w rozumieniu art. 5 ust. 3 lit. c) in fine dyrektywy 2001/29, Trybunał uznał, że oznacza ono „wydarzenie, które w chwili składania z niego sprawozdania odpowiada na interes informacyjny ogółu” (14).
31.      Nie sądzę, aby należało uzupełnić definicję tego pojęcia dodatkowymi elementami. Po pierwsze bowiem, biorąc pod uwagę cel rozpatrywanego wyjątku, jakim jest ochrona prawa prasy do informowania i prawa opinii publicznej do otrzymywania informacji, definicja ta powinna obejmować wszystkie tematy mające znaczenie z punktu widzenia społeczeństwa w momencie, w którym opinia publiczna jest o nich informowana. Po drugie, ani poziom ochrony praw autorskich, ani waga naruszenia tych praw nie zależą od charakteru wydarzenia, które relacjonuje się z wykorzystaniem danego utworu chronionego. Wyważenie wchodzących w grę interesów przemawia zatem wyraźnie za szeroką definicją pojęcia „aktualnego wydarzenia” sformułowaną przez Trybunał.
32.      Zakwalifikowanie jako „aktualnego wydarzenia” opublikowania przez nauczyciela jego opinii, zgodnie z którą uznaje on pewne zachowania za niewłaściwe w środowisku szkolnym, należy oczywiście do właściwości sądów krajowych. Moim zdaniem nic nie stoi na przeszkodzie takiej kwalifikacji, ponieważ funkcjonowanie systemu szkolnictwa jest tematem informacji, który jednoznacznie może być interesujący dla opinii publicznej, a wspomniana opinia może wskazywać na praktyki mające wpływ na to funkcjonowanie.
33.      Okoliczność, że w niniejszej sprawie czytelnicy gazety, w której rozpatrywany utwór został wykorzystany, nie zostali wezwani do zareagowania, nie wydaje mi się mieć tu znaczenia. O ile prawdą jest, jak zauważył sąd odsyłający, że miało to miejsce w sprawie, w której zapadł wyrok Funke Medien(15), o tyle okoliczność ta nie stanowi jednak w żaden sposób przesłanki zastosowania art. 5 ust. 3 lit. c) in fine dyrektywy 2001/29.
34.      Jak Trybunał już zauważył, czynność „złożenia sprawozdania”, o której mowa w tym przepisie, należy rozumieć jako czynność podania informacji o aktualnym wydarzeniu. Ponadto, o ile samo ogłoszenie takiego wydarzenia nie stanowi sprawozdania z niego, o tyle wyrażenie „złożenie sprawozdania” w zwykłym jego znaczeniu nie wymaga, aby użytkownik przeprowadził szczegółową analizę tego wydarzenia(16). Tym bardziej jest tak w odniesieniu do wezwania do reakcji, jako że wezwanie takie w sposób oczywisty wykracza poza potoczne rozumienie pojęcia „złożenia sprawozdania”. W ujęciu bardziej ogólnym należy zauważyć, że o ile debata może być często pożądaną konsekwencją korzystania z wolności wypowiedzi, o tyle nie jest w żadnym razie jego warunkiem.
35.      Aby móc zastosować art. 5 ust. 3 lit. c) in fine dyrektywy 2001/29, wystarczy zatem, aby chroniony utwór był wykorzystywany w celu dostarczenia informacji o wydarzeniu, które w chwili dostarczenia tych informacji stanowi przedmiot zainteresowania opinii publicznej.
W przedmiocie przesłanek stosowania wyjątku dotyczącego relacjonowania aktualnych wydarzeń w prawie rumuńskim
36.      Wątpliwości sądu odsyłającego co do zgodności rumuńskich przepisów regulujących wyjątek dotyczący relacjonowania aktualnych wydarzeń z art. 5 ust. 3 lit. c) in fine dyrektywy 2001/29 dotyczą dwóch kwestii, a mianowicie tego, że dozwolone korzystanie jest ograniczone do krótkich fragmentów utworów i że zakazane jest czerpanie z tego tytułu jakichkolwiek bezpośrednich lub pośrednich korzyści gospodarczych lub handlowych(17).
W przedmiocie ograniczenia dozwolonego korzystania do krótkich fragmentów utworów
37.      Wątpliwości sądu odsyłającego co do zgodności ustawodawstwa rumuńskiego dokonującego transpozycji art. 5 ust. 3 lit. c) in fine dyrektywy 2001/29 dotyczą okoliczności, że przepis ten zezwala na korzystanie z „utworów”, podczas gdy ustawodawstwo rumuńskie ogranicza dozwolone korzystanie do „krótkich fragmentów utworów”.
38.      Na wstępie pragnę wskazać, że postępując w ten sposób, ustawodawca rumuński nie przekroczył moim zdaniem zakresu uznania, jakim dysponuje w celu transpozycji tego przepisu, w wykładni dokonanej przez Trybunał(18).
39.      Po pierwsze, co się tyczy brzmienia i systematyki art. 5 ust. 3 lit. c) in fine dyrektywy 2001/29, przepis ten ma charakter fakultatywny dla państw członkowskich, jak ma to miejsce w przypadku prawie wszystkich wyjątków od praw autorskich przewidzianych w tej dyrektywie. Tymczasem zgodnie z powszechnie przyjętą zasadą wykładni „kto może więcej, może też mniej”, w związku z czym państwa członkowskie nie są co do zasady zobowiązane, przy wdrażaniu tych wyjątków, do transponowania ich w całym ich potencjalnym zakresie.
40.      Ponadto sam ten przepis zawiera ograniczenie, zgodnie z którym korzystanie na podstawie wyjątku dotyczącego relacjonowania aktualnych wydarzeń jest dozwolone jedynie „w granicach uzasadnionych celem informacji”. W przekonaniu Trybunału takie sformułowanie pozostawia państwom członkowskim szeroki zakres uznania przy wdrażaniu wspomnianego wyjątku(19). Ów zakres uznania dotyczy w sposób oczywisty między innymi zakresu wykorzystania utworu. W tym kontekście państwa członkowskie mają zatem prawo ograniczyć dozwolone korzystanie do krótkich fragmentów utworów, jeżeli uznają, że szersze wykorzystanie nie jest uzasadnione celem informacyjnym realizowanym przez rozpatrywany wyjątek.
41.      Po drugie, takie ograniczenie, zgodne z celem dyrektywy 2001/29 polegającym na ustanowieniu wysokiego poziomu ochrony praw autorskich, nie podważa moim zdaniem skuteczności (effet utile) wyjątku przewidzianego w art. 5 ust. 3 lit. c) in fine tej dyrektywy. Celem tego przepisu nie jest bowiem umożliwienie korzystania z chronionych utworów jako takiego, lecz zapobieżenie sytuacji, w której wolność informowania o aktualnych wydarzeniach byłaby niesłusznie ograniczona przez wyłączne prawa chroniące utwory powiązane – w taki czy inny sposób – z tymi wydarzeniami. Tymczasem nawet w przypadku, gdy – tak jak w niniejszej sprawie – sam utwór lub jego publikacja stanowią relacjonowane wydarzenie, owo relacjonowanie nie może być mylone ze zwielokrotnianiem i publicznym udostępnieniem całości tego utworu, gdyż w przeciwnym razie całkowicie wypaczałoby to sens omawianego przepisu. Ograniczenie dozwolonego korzystania do krótkich fragmentów utworów nie podważa zatem skuteczności (effet utile) omawianego wyjątku.
42.      Po trzecie, wdrożenie wyjątków przewidzianych w art. 5 ust. 2 i 3 dyrektywy 2001/29 powinno być zgodne z ust. 5 tego artykułu. Ten ostatni przepis ustanawia potrójną przesłankę, zwaną również „testem trójstopniowym”, zgodnie z którą wyjątki od praw autorskich powinny mieć zastosowanie jedynie w niektórych szczególnych przypadkach, które nie naruszają normalnego korzystania z utworu ani nie powodują nieusprawiedliwionej szkody dla uzasadnionych interesów podmiotów praw autorskich.
43.      W tym względzie należy stwierdzić, że zwielokrotnienie utworu w całości i jego publiczne udostępnienie z definicji może naruszać jego normalne wykorzystanie i w konsekwencji powodować – zgodnie z logiką trójstopniowego testu – nieusprawiedliwioną szkodę dla uzasadnionych interesów autora. W takiej sytuacji wtórne udostępnienie utworu dokonywane w ramach wyjątku zastępuje bowiem pierwotne udostępnienie, zwalniając odbiorców z konieczności zapoznania się z tym ostatnim, co skutkuje naruszeniem normalnego wykorzystania utworu przez jego autora.
44.      W środowisku Internetu publiczne udostępnianie ma często charakter trwały i umożliwia łatwe powielanie, w związku z czym autor może utracić wszelką kontrolę nad utworem, który krąży w sieci w sposób niezależny od jego woli, co narusza nie tylko jego prawa majątkowe, ale również niemajątkowe(20). Ponadto, chociaż omawiany wyjątek ma przede wszystkim na celu ochronę prawa prasy do dostarczania informacji na temat aktualnych wydarzeń(21), jego stosowanie nie jest uzależnione od posiadania przez danego użytkownika formalnego statusu organu prasowego. Tymczasem w środowisku Internetu każdy może twierdzić, że informuje o aktualnym wydarzeniu, aby powołać się na ten wyjątek w celu publicznego udostępniania utworu bez zgody autora. Istnieje tu zatem znaczne ryzyko nadużycia.
45.      W konsekwencji jestem zdania, w świetle art. 5 ust. 5 dyrektywy 2001/29, że państwo członkowskie ma prawo ograniczyć dozwolone korzystanie w ramach wyjątku dotyczącego relacjonowania aktualnych wydarzeń do krótkich fragmentów utworów.
46.      Po czwarte, wdrożenie tego wyjątku powinno odbyć się z poszanowaniem właściwej równowagi między mającymi zastosowanie prawami podstawowymi, w szczególności – z jednej strony – prawem własności intelektualnej zagwarantowanym w art. 17 ust. 2 Karty a – z drugiej strony – wolnością wypowiedzi i prasy, chronioną przez art. 11 Karty. Powstaje zatem pytanie, czy ograniczenie dozwolonego korzystania do krótkich fragmentów utworów pozwala zachować tę równowagę.
47.      Jeśli chodzi o własność intelektualną, jak już zauważyłem, publiczne udostępnianie całego utworu bez zgody autora stanowi poważne naruszenie praw tego autora. W skrajnych przypadkach, takich jak te, o których mowa w pkt 44 niniejszej opinii, w których autor traci kontrolę nad wykorzystaniem swojego utworu, naruszenie to byłoby moim zdaniem oczywiście nieproporcjonalne. Ograniczenie dozwolonego korzystania, na podstawie wyjątku dotyczącego relacjonowania aktualnych wydarzeń, do krótkich fragmentów utworów przyczynia się do ochrony tego prawa podstawowego.
48.      Natomiast jeśli chodzi o wolność wypowiedzi, jest ona oczywiście ograniczona. Nie sądzę jednak, aby ograniczenie to było nieproporcjonalne. Wolność wypowiedzi, o której tu mowa, dotyczy dostarczania informacji o danym wydarzeniu. Wykorzystanie chronionego utworu służy zatem jedynie jako ilustracja mająca na celu uzupełnienie tej informacji i nie może stanowić jej zasadniczej części. Wykorzystanie krótkich fragmentów powinno być zatem zwykle wystarczające. Konieczne jest jeszcze oczywiście, aby fragmenty, których wykorzystanie jest dozwolone, mogły mieć rozsądną długość, aby umożliwić osiągnięcie zamierzonego celu informacyjnego. Aspekt ten dotyczy jednak stosowania prawa krajowego in concreto.
49.      Powyższe znajduje moim zdaniem co do zasady zastosowanie niezależnie od długości danego utworu. Jednakże w przypadku utworów na tyle krótkich, że mogą one być użytecznie zwielokrotnione jedynie w całości, przepisy wewnętrzne danego państwa członkowskiego, zgodnie z ich wykładnią dokonaną przez sądy krajowe, powinny umożliwiać korzystanie z całości tych utworów, zrównując je z fragmentami, jeżeli okaże się to konieczne do osiągnięcia zamierzonego celu informacyjnego. We wszystkich innych przypadkach w utworze można zwykle wyodrębnić fragmenty niezbędne z punktu widzenia informacji do przekazania, bez zwielokrotniania tego utworu w całości. Przypominam, że celem art. 5 ust. 3 lit. c) in fine dyrektywy 2001/29 nie jest umożliwienie wykorzystania chronionych utworów bez zezwolenia podmiotów praw autorskich, lecz zapewnienie swobody informowania o aktualnych wydarzeniach.
50.      Ponadto w licznych sytuacjach, zwłaszcza w Internecie, podobnie jak w sytuacji w postępowaniu głównym, techniki takie jak stosowanie hiperłączy umożliwiają udzielenie publicznego dostępu do całości danego utworu i osiągnięcie w ten sposób zamierzonego celu bez konieczności zwracania się o zgodę do jego autora, ale też bez naruszenia jego praw(22). W takich przypadkach zwielokrotnianie i publiczne udostępnianie całości utworu nie są zatem konieczne dla poszanowania wymogów wolności wypowiedzi i informacji.
51.      Wnioskuję z tego, że art. 5 ust. 3 lit. c) in fine dyrektywy 2001/29 nie stoi na przeszkodzie ustawodawstwu państwa członkowskiego, które ogranicza dozwolone korzystanie w celu składania sprawozdań z aktualnych wydarzeń do krótkich fragmentów utworów, pod warunkiem, że długość fragmentu, którego wykorzystanie jest dozwolone, jest wystarczająca do osiągnięcia zamierzonego celu informacyjnego.
W przedmiocie zakazu czerpania korzyści gospodarczych lub handlowych
52.      Przewidziany w ustawodawstwie rumuńskim zakaz czerpania jakichkolwiek korzyści gospodarczych lub handlowych, bezpośrednich lub pośrednich, z wykorzystania utworu w ramach wyjątku dotyczącego składania sprawozdań z aktualnych wydarzeń jest bardziej problematyczny.
53.      Sąd odsyłający nie wskazuje dokładnego znaczenia wyrażenia „jakiekolwiek bezpośrednie lub pośrednie korzyści handlowe lub gospodarcze” w prawie rumuńskim. Gdyby jednak zakaz dotyczący pośrednich korzyści gospodarczych miał być interpretowany szeroko, wzbudzałby on poważne wątpliwości. Organy prasowe, pełniąc podstawową funkcję w społeczeństwie demokratycznym, polegającą na informowaniu opinii publicznej i sprawowaniu kontroli nad podmiotami życia publicznego, prowadzą zwykle działalność gospodarczą. Działalność ta może być finansowana albo bezpośrednio przez klientów, albo poprzez reklamę. W obu przypadkach publikowanie informacji stanowi świadczoną usługę, której treść, poprzez przyciąganie klientów, ma wpływ na przychody danego podmiotu gospodarczego. Podmiot ten czerpie zatem pośrednią korzyść gospodarczą ze wszystkich swoich publikacji, w tym ze sprawozdań z aktualnych wydarzeń, w których utwory chronione są wykorzystywane w ramach rozpatrywanego wyjątku.
54.      Zakaz czerpania takiej pośredniej korzyści narusza zatem skuteczność (effet utile) tego wyjątku, uniemożliwiając w praktyce jego zastosowanie do wszystkich organów prasowych, których formą funkcjonowania jest prowadzenie działalności gospodarczej(23). Nie ulega wątpliwości, że taki zakaz nie znajduje oparcia w brzmieniu art. 5 ust. 3 lit. c) in fine dyrektywy 2001/29. Wyrażenie „w granicach uzasadnionych celem informacji” nie dotyczy bowiem korzyści gospodarczej, jaką można z niej czerpać w sposób pośredni, lecz jedynie zakresu wykorzystania chronionych utworów.
55.      Zakazu tego nie uzasadnia również trójstopniowy test z art. 5 ust. 5 dyrektywy 2001/29. W przeciwieństwie bowiem do bezpośredniej korzyści wynikającej z wykorzystania utworu, którą można zrównać z jego handlową eksploatacją, pośrednia korzyść polegająca na finansowaniu działalności prasy z przychodów wynikających z tej działalności, w tym z publikacji sprawozdań z aktualnych wydarzeń, nie może naruszać normalnej eksploatacji utworów wykorzystywanych w ramach tych sprawozdań ani powodować nieuzasadnionej szkody dla ich autorów. W konsekwencji wspomniany zakaz narusza również równowagę między poszczególnymi prawami podstawowymi, których pogodzeniu służy wyjątek dotyczący aktualnych wydarzeń.
56.      Przewidując zatem zakaz czerpania jakichkolwiek pośrednich korzyści gospodarczych z wykorzystania chronionych utworów w ramach wyjątku dotyczącego relacjonowania aktualnych wydarzeń, ustawodawca rumuński przekroczył granice zakresu uznania, jakim dysponuje przy transpozycji art. 5 ust. 3 lit. c) in fine dyrektywy 2001/29. Przepis ten należy zatem interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie takiemu zakazowi.
Wnioski
57.      W świetle całości powyższych rozważań proponuję, aby na drugie pytanie prejudycjalne przedstawione przez Înalta Curte de Casație și Justiție (najwyższy sąd kasacyjny, Rumunia) Trybunał odpowiedział w następujący sposób:
Artykuł 5 ust. 3 lit. c) in fine dyrektywy 2001/29/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 22 maja 2001 r. w sprawie harmonizacji niektórych aspektów praw autorskich i pokrewnych w społeczeństwie informacyjnym
należy interpretować w ten sposób, że:
–        do jego zastosowania wystarczy, aby dany utwór był wykorzystywany w celu dostarczenia informacji o wydarzeniu, które w chwili dostarczenia tych informacji stanowi przedmiot zainteresowania opinii publicznej;
–        nie stoi on na przeszkodzie ustawodawstwu państwa członkowskiego, które ogranicza dozwolone korzystanie w celu składania sprawozdań z aktualnych wydarzeń do krótkich fragmentów utworów, pod warunkiem, że długość fragmentu, którego wykorzystanie jest dozwolone, jest wystarczająca do osiągnięcia zamierzonego celu informacyjnego;
–        stoi on na przeszkodzie ustawodawstwu państwa członkowskiego zakazującemu czerpania jakichkolwiek pośrednich korzyści handlowych lub gospodarczych z wykorzystania utworów w celu składania sprawozdań z aktualnych wydarzeń.
1      Język oryginału: francuski.
2      Zobacz podobnie w szczególności wyrok z dnia 29 lipca 2019 r., Spiegel Online (C‑516/17, zwany dalej „wyrokiem Spiegel Online”, EU:C:2019:625, pkt 42, 43).
3      Dz.U. 2001, L 167, s. 10.
4      Monitorul Oficial al României, część I, nr 60 z dnia 26 marca 1996 r.
5      Zobacz niedawny wyrok z dnia 24 października 2024 r., Kwantum Nederland i Kwantum België (C‑227/23, EU:C:2024:914, pkt 48).
6      Zobacz podobnie niedawny wyrok z dnia 28 stycznia 2025 r., ASG 2 (C‑253/23, EU:C:2025:40, pkt 90, 91, 93).
7      Punkty 60–74, w szczególności pkt 69. Zobacz także wyrok z dnia 29 lipca 2019 r., Funke Medien NRW (C‑469/17, EU:C:2019:623, pkt 75).
8      Wyrok Spiegel Online, pkt 27–29.
9      Wyrok Spiegel Online, pkt 30.
10      Wyrok Spiegel Online, pkt 31–34.
11      Wyrok Spiegel Online, pkt 35, 36.
12      Wyrok Spiegel Online, pkt 37, 38.
13      Wyrok Spiegel Online, pkt 42.
14      Wyrok Spiegel Online, pkt 67.
15      Wyrok z dnia 29 lipca 2019 r. (C‑469/17, EU:C:2019:623, pkt 75).
16      Wyrok Spiegel Online, pkt 66.
17      Komisja wskazuje również, że w przeciwieństwie do art. 5 ust. 3 lit. c) in fine dyrektywy 2001/29 art. 35 ust. 2 lit. c) ustawy nr 8/1996 nie przewiduje obowiązku podania źródła, w tym nazwiska autora, wykorzystanego utworu. Taki wymóg wynika jednak z art. 35 ust. 4 tej ustawy i dotyczy w szczególności przypadków, o których mowa w ust. 2 lit. c) tego artykułu.
18      Zobacz
pkt 22–27 niniejszej opinii i przytoczone tam orzecznictwo.
19      Zobacz
pkt 22 niniejszej opinii i przytoczone tam orzecznictwo.
20      Tytułem przykładu: w chwili sporządzania niniejszej opinii tekst będący przedmiotem sporu w postępowaniu głównym był nadal dostępny na stronie internetowej Gândul, a także przynajmniej na dwóch innych stronach, na których został on powielony, podczas gdy hiperłącze prowadzące do oryginału było nieaktywne, prawdopodobnie dlatego, że tekst został usunięty z miejsca jego pierwotnej publikacji.
21      Zobacz podobnie wyrok w sprawie Spiegel Online, pkt 70.
22      Zobacz w szczególności wyrok z dnia 13 lutego 2014 r., Svensson i in. (C‑466/12, EU:C:2014:76, pkt 1 sentencji).
23      To znaczy w praktyce do wszystkich organów prasowych, ponieważ nawet media zwane „publicznymi” rzadko są finansowane wyłącznie ze środków państwowych.