62018CC0779
OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO
GERARDA HOGANA
przedstawiona w dniu 19 grudnia 2019 r. (
1
)
Sprawa C‑779/18
Mikrokasa S.A. w Gdyni,
Revenue Niestandaryzowany Sekurytyzacyjny Fundusz Inwestycyjny Zamknięty w Warszawie
przeciwko
XO
[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Sąd Rejonowy w Siemianowicach Śląskich (Polska)]
Odesłanie prejudycjalne – Ochrona konsumentów – Umowy o kredyt konsumencki – Dyrektywa 2008/48 – Zakres harmonizacji – Pojęcie całkowitego kosztu kredytu ponoszonego przez konsumenta – Dyrektywa 93/13 – Nieuczciwe warunki w umowach konsumenckich – Wyłączenie przewidziane dla warunków umownych odzwierciedlających bezwzględnie obowiązujące przepisy ustawowe lub wykonawcze
1.
Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/48/WE z dnia 23 kwietnia 2008 r. w sprawie umów o kredyt konsumencki oraz uchylająca dyrektywę Rady 87/102/EWG (Dz.U. 2008, L 133, s. 66) wyznacza ramy prawne regulujące umowy o kredyt konsumencki. W szczególności art. 10 wskazuje rodzaje informacji, jakie każda tego typu umowa o kredyt musi zawierać. Poprzez niniejsze odwołanie prejudycjalne Trybunał został poproszony o wyjaśnienie pewnych aspektów zakresu zastosowania i właściwej interpretacji tego przepisu.
2.
Niniejsze odwołanie prejudycjalne zostało skierowane do Trybunału przez Sąd Rejonowy w Siemianowicach Śląskich (Polska) w dniu 12 grudnia 2018 r. w kontekście dwóch postępowań wszczętych, odpowiednio, przez spółkę Mikrokasa S.A. z siedzibą w Gdyni oraz spółkę Revenue Niestandaryzowany Sekurytyzacyjny Fundusz Inwestycyjny Zamknięty z siedzibą w Warszawie przeciwko XO, które sąd odsyłający połączył, dotyczących roszczeń o zapłatę kwot należnych na podstawie dwóch odrębnych umów o kredyt konsumencki.
3.
Główna kwestia podniesiona w niniejszej sprawie dotyczy stopnia harmonizacji i zakresu zastosowania art. 10 ust. 2 dyrektywy 2008/48 oraz zakresu, w jakim wymogi wspomnianej dyrektywy mogą zostać uzupełnione przez wymagania przewidziane w prawie krajowym. Przed rozpoczęciem analizy wskazanych wyżej kwestii należy jednak w pierwszym rzędzie przedstawić istotne przepisy prawa.
I. Ramy prawne
A.
Prawo Unii
4.
Motywy 3, 4, 6–9, 19 oraz 31 dyrektywy 2008/48, w brzmieniu obowiązującym w roku 2016, przewidują:
„(3)
Sprawozdania i konsultacje ujawniły zasadnicze różnice między przepisami różnych państw członkowskich ogólnie w dziedzinie kredytów dla osób fizycznych, a w szczególności kredytów konsumenckich. Z analizy przepisów krajowych transponujących dyrektywę 87/102/EWG[ (
2
)] wynika, że w związku z różnicami w sytuacji prawnej i ekonomicznej występującymi na poziomie krajowym państwa członkowskie stosują, w uzupełnieniu dyrektywy 87/102/EWG, wiele mechanizmów ochrony konsumentów.
(4)
Sytuacja de facto i de iure wynikająca z tych krajowych różnic prowadzi w pewnych przypadkach do zakłócenia konkurencji między kredytodawcami [w Unii] i stwarza przeszkody dla rynku wewnętrznego w przypadkach, gdy państwa członkowskie przyjęły odmienne przepisy bezwzględnie obowiązujące, które są bardziej rygorystyczne niż te przewidziane w dyrektywie 87/102/EWG. Taka sytuacja ogranicza konsumentom możliwości bezpośredniego korzystania ze stopniowo rosnącej dostępności kredytów transgranicznych. Takie zakłócenia i ograniczenia mogą z kolei mieć konsekwencje dla popytu na towary i usługi.
[…]
(6)
Zgodnie z traktatem rynek wewnętrzny obejmuje obszar bez granic wewnętrznych, na którym zapewniony jest swobodny przepływ towarów i usług oraz swoboda przedsiębiorczości. Rozwój bardziej przejrzystego i efektywnego rynku kredytowego w obszarze bez granic wewnętrznych ma zasadnicze znaczenie dla wspierania rozwoju działalności transgranicznej.
(7)
W celu ułatwienia powstawania dobrze funkcjonującego wewnętrznego rynku kredytów konsumenckich należy ustanowić zharmonizowane wspólnotowe ramy w wielu kluczowych obszarach. W związku ze stałym rozwojem rynku kredytów konsumenckich i rosnącą mobilnością obywateli europejskich wybiegające w przyszłość przepisy prawne Wspólnoty, które można będzie dostosować do przyszłych form kredytowania i które umożliwią państwom członkowskim zachowanie odpowiedniego poziomu elastyczności przy wprowadzaniu ich w życie, powinny pomóc w ustanowieniu nowoczesnego systemu przepisów dotyczących kredytów konsumenckich.
(8)
W celu zapewnienia zaufania konsumentów ważne jest, by rynek ten oferował wystarczający poziom ochrony konsumentów. W związku z tym należy umożliwić, aby swobodny przepływ ofert kredytowych odbywał się na optymalnych warunkach, zarówno dla tych, którzy kredyty oferują, jak i dla tych, którym są one potrzebne, przy właściwym uwzględnieniu specyficznych sytuacji w poszczególnych państwach członkowskich.
(9)
Pełna harmonizacja jest niezbędna do zapewnienia wszystkim konsumentom [w Unii] wysokiego i równoważnego poziomu ochrony ich interesów i stworzenia prawdziwego rynku wewnętrznego. Dlatego państwa członkowskie nie powinny mieć możliwości utrzymywania ani wprowadzania przepisów krajowych innych niż ustanowione w niniejszej dyrektywie. Ograniczenia te jednak powinny mieć zastosowanie wyłącznie w zakresie, w jakim przepisy zostały zharmonizowane w niniejszej dyrektywie. Tam, gdzie przepisy nie zostały zharmonizowane, państwa członkowskie powinny mieć swobodę utrzymywania i wprowadzania przepisów krajowych. […]
[…]
(19)
W celu umożliwienia konsumentom podejmowania decyzji przy pełnej znajomości faktów powinni oni przed zawarciem umowy o kredyt otrzymać odpowiednie informacje na temat warunków i kosztów kredytu oraz swoich zobowiązań, które konsument może zabrać ze sobą i je rozważyć. W celu zapewnienia możliwie największej przejrzystości i porównywalności ofert takie informacje powinny w szczególności zawierać rzeczywistą roczną stopę oprocentowania mającą zastosowanie do danego kredytu, określaną w całej [Unii] w taki sam sposób. […]
[…]
(31)
W celu umożliwienia konsumentom poznania swoich praw i obowiązków wynikających z umowy o kredyt powinna ona zawierać wszelkie niezbędne informacje podane w sposób jasny i zwięzły”.
5.
Artykuł 1 dyrektywy 2008/48, zatytułowany „Przedmiot”, stanowi:
„Celem niniejszej dyrektywy jest harmonizacja niektórych aspektów przepisów ustawowych, wykonawczych i procedur administracyjnych państw członkowskich, dotyczących umów o kredyt konsumencki”.
6.
Zgodnie z art. 3 wspomnianej dyrektywy, zatytułowanym „Definicje”:
„Na użytek niniejszej dyrektywy stosuje się następujące definicje:
[…]
g)
»całkowity koszt kredytu ponoszony przez konsumenta« oznacza wszystkie koszty łącznie z odsetkami, prowizjami, podatkami oraz wszelkimi innymi opłatami, które konsument jest zobowiązany ponieść w związku z umową o kredyt, które to koszty znane są kredytodawcy, z wyjątkiem kosztów notarialnych; uwzględniane są tu także koszty usług dodatkowych związanych z umową o kredyt, w szczególności składki z tytułu ubezpieczenia, jeżeli, dodatkowo, zawarcie umowy dotyczącej usługi jest niezbędne do uzyskania kredytu lub do uzyskania go na oferowanych warunkach”.
7.
Artykuł 5 dyrektywy 2008/48, zatytułowany „Informacje udzielane przed zawarciem umowy”, stanowi:
„1.   W stosownym czasie przed związaniem się konsumenta umową o kredyt lub ofertą kredytodawca oraz, w stosownych przypadkach, pośrednik kredytowy dostarczają konsumentowi – na podstawie warunków kredytu zaproponowanych przez kredytodawcę, a także, w stosownych przypadkach, zgodnie z preferencjami określonymi przez konsumenta i informacjami przez niego przekazanymi – informacje potrzebne do porównania różnych ofert w celu podjęcia, przy pełnej znajomości faktów, decyzji, czy zawrzeć umowę o kredyt. Informacje te, w formie papierowej lub na innym trwałym nośniku, powinny zostać przekazane przy użyciu standardowego europejskiego arkusza informacyjnego dotyczącego kredytu konsumenckiego określonego w załączniku II. Domniemywa się, że kredytodawca spełnił wymogi informacyjne określone w niniejszym ustępie, a także w art. 3 ust. 1 i 2 dyrektywy 2002/65/WE[ (
3
)], jeśli przekazał on konsumentowi standardowy europejski arkusz informacyjny dotyczący kredytu konsumenckiego.
Informacje te określają:
a)
rodzaj kredytu;
b)
dane identyfikacyjne i adres kredytodawcy, a także, w stosownych przypadkach, dane identyfikacyjne i adres zaangażowanego pośrednika kredytowego;
c)
całkowitą kwotę kredytu oraz warunki dokonywania wypłat;
d)
okres obowiązywania umowy o kredyt;
e)
w przypadku kredytu w formie odroczonej płatności za towar lub usługę lub umowy o kredyt wiązany – towar lub usługę i ich cenę gotówkową;
f)
stopę oprocentowania kredytu, warunki stosowania tej stopy oprocentowania oraz, jeśli są dostępne, wszelkie indeksy lub stopy referencyjne mające zastosowanie do pierwotnej stopy oprocentowania kredytu, a także okresy, warunki i procedury zmian stopy oprocentowania kredytu; […]
g)
rzeczywistą roczną stopę oprocentowania oraz całkowitą kwotę do zapłaty przez konsumenta, […]
[…]
Wszelkie dodatkowe informacje, jakie kredytodawca przekazuje konsumentowi, są podawane w osobnym dokumencie, który może zostać załączony do standardowego europejskiego arkusza informacyjnego dotyczącego kredytu konsumenckiego.
[…]
4.   Na żądanie konsument otrzymuje bezpłatnie, oprócz standardowego europejskiego arkusza informacyjnego dotyczącego kredytu konsumenckiego, egzemplarz projektu umowy o kredyt. […]
[…]
6.   Państwa członkowskie zapewniają, by kredytodawcy i, w stosownych przypadkach, pośrednicy kredytowi udzielali konsumentowi odpowiednich wyjaśnień, w odpowiednich przypadkach przez objaśnienie informacji udzielanych przed zawarciem umowy zgodnie z ust. 1, głównych cech proponowanych produktów oraz konkretnych skutków dla konsumenta, jakie mogą one za sobą pociągać, w tym konsekwencji zaległości w spłacie, tak aby konsument mógł ocenić, czy proponowana umowa o kredyt jest dostosowana do jego potrzeb i sytuacji finansowej. […]”.
8.
Artykuł 10 wspomnianej dyrektywy, zatytułowany „Informacje zamieszczane w umowach o kredyt”, przewiduje w ust. 1 i 2:
„1.   Umowy o kredyt sporządza się w formie papierowej lub na innym trwałym nośniku.
Wszystkie umawiające się strony otrzymują egzemplarz umowy o kredyt. Niniejszy artykuł pozostaje bez uszczerbku dla wszelkich przepisów krajowych dotyczących ważności umów o kredyt, które są zgodne z prawem [Unii].
2.   W umowie o kredyt w sposób jasny i zwięzły określa się:
a)
rodzaj kredytu;
b)
dane identyfikacyjne i adresy umawiających się stron, a także, w stosownych przypadkach, dane identyfikacyjne pośrednika kredytowego;
c)
okres obowiązywania umowy o kredyt;
d)
całkowitą kwotę kredytu oraz warunki dokonywania wypłat;
e)
w przypadku kredytu w formie odroczonej płatności za określony towar lub usługę lub w przypadku umowy o kredyt wiązany – towar lub usługę i ich cenę gotówkową;
f)
stopę oprocentowania kredytu, warunki stosowania tej stopy oraz, jeśli są dostępne, wszelkie indeksy lub stopy referencyjne mające zastosowanie do pierwotnej stopy oprocentowania kredytu, a także okresy, warunki i procedury zmiany stopy oprocentowania kredytu. Jeżeli w różnych okolicznościach stosuje się różne stopy oprocentowania kredytu, wyżej wymienione informacje dotyczące wszystkich stosowanych stóp;
g)
rzeczywistą roczną stopę oprocentowania i całkowitą kwotę do zapłaty przez konsumenta, obliczone w chwili zawierania umowy o kredyt; podawane są wszystkie założenia przyjęte do obliczenia tej stopy;
[…]”.
9.
Artykuł 22 ust. 1 dyrektywy 2008/48, zatytułowany „Harmonizacja i bezwzględnie wiążący charakter niniejszej dyrektywy, stanowi:
„W zakresie, w jakim niniejsza dyrektywa zawiera zharmonizowane przepisy, państwa członkowskie nie mogą utrzymywać w swoim prawie krajowym ani wprowadzać do niego przepisów odbiegających od tych, które zostały ustanowione w niniejszej dyrektywie”.
B.
Prawo krajowe
10.
Ustawa z dnia 7 lipca 2005 r. o zmianie ustawy Kodeks cywilny oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2005 r., nr 157, poz. 1316) wprowadziła do ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz.U. z 2014 r., poz. 121, ze zmianami, zwanego dalej „kodeksem cywilnym”) art. 359 § [21]. Przepis ten określa maksymalną wysokość odsetek, jakie mogą wynikać z czynności prawnej, jako dwukrotność wysokości odsetek ustawowych. Obecnie owa maksymalna wysokość odsetek odpowiada 10% kwoty pożyczki.
11.
Niektórzy pożyczkodawcy obchodzili wspomniany limit ustanowiony w przepisach krajowych poprzez sztuczne zwiększanie kwoty prowizji i opłat. W odpowiedzi sądy krajowe orzekały, że gdy zakwestionowano klauzule ustanawiające prowizje lub opłaty lub gdy pożyczkodawca dochodzi przez sądem zapłaty, konieczne jest wykazanie, że faktycznie występowało świadczenie wzajemne za prowizję lub koszty dodatkowe względem odsetek. W przypadku braku takiego świadczenia wzajemnego, lub w sytuacji, gdy prowizja lub koszty okazywały się być należne w zamian za udostępnioną kwotę główną, sądy krajowe stawały na stanowisku, że prowizje lub koszty miały na celu obejście art. 359 § 2 kodeksu cywilnego. W konsekwencji kwota tych opłat była zmniejszana do limitu maksymalnej wysokości odsetek, jakie mogą wynikać z czynności prawnej w oparciu o art. 359 § 2 kodeksu cywilnego. W sytuacji gdy prowizje lub koszty odpowiadały usłudze innej niż udostępnienie kapitału, takie klauzule i tak mogły zostać uznane za nieważne, lecz tylko gdy były one nieuczciwe w rozumieniu przepisów krajowych stanowiących transpozycję dyrektywy Rady 93/13/EWG (
4
).
12.
Aby wzmocnić kontrolę cen stosowanych przez pożyczkodawców, ustawodawca polski wprowadził następnie mechanizm limitowania kwoty dopuszczalnych pozaodsetkowych kosztów kredytu w drodze art. 5 pkt 6a oraz 36a ustawy o kredycie konsumenckim z dnia 12 maja 2011 r. (Dz.U. z 2011 r., nr 126, poz. 715, zwanej dalej „ustawą o kredycie konsumenckim”).
13.
Artykuł 5 pkt 6, 6a, 7 i 8 ustawy o kredycie konsumenckim definiuje szereg pojęć, do których ustawa ta się odwołuje. W wersji powołanej przez sąd odsyłający artykuł ten zawiera w szczególności następujące definicje:
„6)
całkowity koszt kredytu – wszelkie koszty, które konsument jest zobowiązany ponieść w związku z umową o kredyt, w szczególności:
a)
odsetki, opłaty, prowizje, podatki i marże jeżeli są znane kredytodawcy oraz
b)
koszty usług dodatkowych, w szczególności ubezpieczeń, w przypadku gdy ich poniesienie jest niezbędne do uzyskania kredytu lub do uzyskania go na oferowanych warunkach – z wyjątkiem kosztów opłat notarialnych ponoszonych przez konsumenta;
6a)
pozaodsetkowe koszty kredytu – wszystkie koszty, które konsument ponosi w związku z umową o kredyt konsumencki, z wyłączeniem odsetek;
7)
całkowita kwota kredytu – maksymalna kwota wszystkich środków pieniężnych nieobejmujących kredytowanych kosztów kredytu, które kredytodawca udostępnia konsumentowi na podstawie umowy o kredyt, a w przypadku umów, dla których nie przewidziano tej maksymalnej kwoty, suma wszystkich środków pieniężnych nieobejmujących kredytowanych kosztów kredytu, które kredytodawca udostępnia konsumentowi na podstawie umowy o kredyt;
8)
całkowita kwota do zapłaty przez konsumenta – suma całkowitego kosztu kredytu i całkowitej kwoty kredytu”.
14.
Artykuł 13 ustawy o kredycie konsumenckim stanowi:
„1.
Kredytodawca lub pośrednik kredytowy przed zawarciem umowy o kredyt konsumencki jest zobowiązany podać konsumentowi, na trwałym nośniku, w czasie umożliwiającym zapoznanie się z tymi informacjami:
[…]
5)
całkowitą kwotę kredytu;
6)
terminy i sposób wypłaty kredytu;
7)
całkowitą kwotę do zapłaty przez konsumenta;
[…]
10)
w odpowiednich przypadkach, informację o innych kosztach, które konsument jest zobowiązany ponieść w związku z umową o kredyt konsumencki, w szczególności o odsetkach, prowizjach, marżach, opłatach, w tym opłatach za prowadzenie jednego lub kilku rachunków, na których są zapisywane zarówno transakcje płatności, jak i wypłaty, łącznie z opłatami za korzystanie z instrumentów płatniczych zarówno dla transakcji płatności, jak i dla wypłat, oraz kosztach usług dodatkowych, w szczególności ubezpieczeń, jeżeli są znane kredytodawcy, oraz warunki, na jakich koszty te mogą ulec zmianie;
11)
informację o konieczności poniesienia opłat notarialnych, o ile wystąpią;
[…]”.
15.
Zgodnie z artykułem 30 ustawy o kredycie konsumenckim:
„1.
Umowa o kredyt konsumencki, z zastrzeżeniem art. 31–33, powinna określać:
[…]
2)
rodzaj kredytu;
[…];
4)
całkowitą kwotę kredytu;
5)
terminy i sposób wypłaty kredytu;
6)
stopę oprocentowania kredytu, […];
7)
rzeczywistą roczną stopę oprocentowania oraz całkowitą kwotę do zapłaty przez konsumenta ustaloną w dniu zawarcia umowy o kredyt konsumencki wraz z podaniem wszystkich założeń przyjętych do jej obliczenia;
8)
zasady i terminy spłaty kredytu, […];
9)
zestawienie zawierające terminy i zasady płatności odsetek oraz wszelkich innych kosztów kredytu, w przypadku gdy kredytodawca lub pośrednik kredytowy udziela karencji w spłacie kredytu;
10)
informację o innych kosztach, które konsument jest zobowiązany ponieść w związku z umową o kredyt konsumencki, w szczególności o opłatach, w tym opłatach za prowadzenie jednego lub kilku rachunków, na których są zapisywane zarówno transakcje płatności, jak i wypłaty, łącznie z opłatami za korzystanie ze środków płatniczych zarówno dla transakcji płatności, jak i dla wypłat, prowizjach, marżach oraz kosztach usług dodatkowych, w szczególności ubezpieczeń, jeżeli są znane kredytodawcy, oraz warunki, na jakich koszty te mogą ulec zmianie;
[…]”.
16.
Artykuł 36a ustawy o kredycie konsumenckim stanowi:
„1.   Maksymalną wysokość pozaodsetkowych kosztów kredytu oblicza się według wzoru:
w którym poszczególne symbole oznaczają:
MPKK – maksymalną wysokość pozaodsetkowych kosztów kredytu;
K – całkowitą kwotę kredytu;
n – okres spłaty wyrażony w dniach;
R – liczbę dni w roku.
2.   Pozaodsetkowe koszty kredytu w całym okresie kredytowania nie mogą być wyższe od całkowitej kwoty kredytu.
3.   Pozaodsetkowe koszty kredytu wynikające z umowy o kredyt konsumencki nie należą się w części przekraczającej maksymalne pozaodsetkowe koszty kredytu obliczone w sposób określony w ust. 1 lub całkowitą kwotę kredytu”.
17.
Artykuł 45 ust. 1 ustawy o kredycie konsumenckim przewiduje przepadek odsetek i innych kosztów kredytu jako sankcję w przypadku naruszenia art. 36a. Zgodnie z art. 47 tej ustawy postanowienia umowne nie mogą wyłączać ani ograniczać uprawnień konsumenta przewidzianych w ustawie.
II. Postępowania główne i pytania prejudycjalne
18.
Obie sprawy toczące się przed sądem krajowym, które sąd ten połączył postanowieniem z dnia 8 listopada 2018 r., dotyczą zapłaty roszczeń wynikających z dwóch odrębnych umów kredytowych zawartych przez XO.
19.
Pierwsza sprawa dotyczy umowy pożyczki gotówkowej zawartej w dniu 21 grudnia 2016 r. pomiędzy Mikrokasą i XO, na mocy której XO pożyczono kwotę 4000 PLN (ok. 940 EUR). Na podstawie tej umowy – która nie była przez strony negocjowana – XO zgodziła się uiścić w odniesieniu do pożyczki opłatę przygotowawczą w kwocie 600 PLN (około 139 EUR), opłatę administracyjną w kwocie 3400 PLN (około 790 EUR) oraz odsetki umowne w wysokości 7% w stosunku rocznym, w łącznej kwocie 371,87 PLN (około 86 EUR) przypadającej na cały okres pożyczki.
20.
Umowa pożyczki gotówkowej przewiduje, że „całkowita kwota do zapłaty przez konsumenta”, opisana jako „suma wszystkich środków pieniężnych, które kredytodawca udostępni Panu/Pani oraz wszelkie koszty, które zobowiązany będzie Pan/Pani ponieść w związku z umową o kredyt”, wynosi 8371,87 PLN (około 1946 EUR). Umowa pożyczki gotówkowej wskazuje także, że „pozaodsetkowe koszty kredytu” wynoszą 4000 PLN (około 929 EUR).
21.
Strona powodowa wyjaśnia, że pozaodsetkowe koszty kredytu zostały ustalone na poziomie dolnej granicy kosztów ponoszonych przez przedsiębiorców udzielających pożyczek, a co za tym idzie, często opłaty te musiały być niższe niż rzeczywiście ponoszone przez pożyczkodawców koszty. Powołała się również na orzecznictwo polskich sądów krajowych, zgodnie z którym ocena nadmierności pozaodsetkowych kosztów kredytu nie jest dopuszczalna, o ile kwoty te mieszczą się w granicy maksymalnych pozaodsetkowych kosztów kredytu.
22.
Ponieważ XO nie uregulowała żadnej należności na rzecz Mikrokasy, w dniu 30 czerwca 2017 r. podmiot ten wniósł przeciwko XO pozew do Sądu Rejonowego Lublin Zachód w Lublinie (Polska), domagając się zapłaty kwoty 8184,53 PLN z tytułu niespłaconej przez pozwaną pożyczki oraz opłat dodatkowych.
23.
Postanowieniem z dnia 10 października 2017 r. Sąd Rejonowy Lublin Zachód w Lublinie orzekł, że nie ma podstaw do wydania nakazu zapłaty i przekazał tę sprawę do sądu właściwego w sprawach dotyczących konsumentów, tj. do sądu odsyłającego.
24.
Druga sprawa dotyczy umowy pożyczki zawartej w dniu 21 listopada 2016 r. pomiędzy IPF Polska sp. z o.o. w Warszawie (zwanym dalej „pożyczkodawcą”) a XO, również nienegocjowanej przez strony, na mocy której pożyczkodawca udostępnił XO środki pieniężne w kwocie 3000 PLN (około 698 EUR).
25.
W ramach tej umowy XO zobowiązała się do uiszczenia opłaty w wysokości 2084 PLN (około 484 EUR) oraz odsetek umownych w wysokości 10% w stosunku rocznym, w łącznej kwocie 248,41 PLN (około 57 EUR) za cały okres pożyczki.
26.
Strona powodowa drugiej sprawy, Revenue Niestandaryzowany Sekurytyzacyjny Fundusz Inwestycyjny Zamknięty (zwany dalej „Revenue”), nabyła od pożyczkodawcy wierzytelność wobec pozwanej na podstawie umowy cesji wierzytelności. Pozwana uregulowała niewielką część należności wobec powoda wynikającą z umowy pożyczki.
27.
W dniu 27 października 2017 r. Revenue wniósł pozew przeciwko XO do Sądu Rejonowego Lublin Zachód w Lublinie, domagając się zapłaty 5196,68 PLN (około 1208 EUR).
28.
W dniu 29 listopada 2017 r. Sąd Rejonowy Lublin Zachód w Lublinie wydał nakaz zapłaty uwzględniający żądanie pozwu. Konsumentka wniosła skuteczny sprzeciw od tego nakazu i druga sprawa została przekazana do sądu odsyłającego.
29.
W swych pismach XO podniosła zasadniczo, że ochrona przewidziana przez art. 359 § 21 kodeksu cywilnego jest niewystarczająca oraz że pojęcie „pozaodsetkowych kosztów kredytu” stosowane w tym przepisie dla celów obliczenia maksymalnej wysokości dopuszczalnych opłat nie odzwierciedla faktycznych kosztów kredytu.
30.
W tym względzie sąd odsyłający wskazuje, że w obu sprawach pozaodsetkowe koszty kredytu nie przekraczają maksymalnej kwoty dozwolonej na podstawie art. 36a ustawy o kredycie konsumenckim. Sąd ten ma jednak wątpliwości co do zgodności art. 36a ustawy o kredycie konsumenckim z prawem Unii, w zakresie, w jakim pojęcie pozaodsetkowych kosztów kredytu nie pojawia się w dyrektywie 2008/48. Chociaż art. 36a ustawy o kredycie konsumenckim służy celom innym niż informowanie konsumentów, to stworzenie tej nowej kategorii kosztów może być sprzeczne z celem ochrony konsumentów, jaki przyświeca dyrektywie, dlatego zwłaszcza, że art. 36a ustawy o kredycie konsumenckim nie przewiduje obowiązku poinformowania konsumentów o pozaodsetkowych kosztach kredytu, także w przypadku gdy nie przekraczają one górnej granicy przewidzianej w tym przepisie.
31.
Sąd odsyłający dąży również do ustalenia, czy różnego rodzaju klauzule określające pozaodsetkowe koszty kredytu mieszczą się w zakresie dyrektywy 93/13 i czy podlegają wyłączeniu określonemu w art. 1 ust. 2 tej dyrektywy. Chociaż art. 36a ustawy o kredycie konsumenckim określa górną granicę dopuszczalnych pozaodsetkowych kosztów kredytu, to nie ustala on dokładnej kwoty pozaodsetkowych kosztów kredytu, jakie są dopuszczalne. Pojawia się zatem pytanie, czy klauzule dotyczące cen, które są zgodne z tym przepisem, można uznać za odzwierciedlające obowiązujące przepisy ustawowe lub wykonawcze w rozumieniu art. 1 ust. 2 dyrektywy 93/13.
32.
Sąd Rejonowy w Siemianowicach Śląskich postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:
„1)
Czy przepisy dyrektywy [2008/48] ze zmianami, zwłaszcza art. 3 lit. g), art. 10 ust. 1 i art. 22 ust. 1, należy interpretować w ten sposób, iż stoją one na przeszkodzie takiemu wyodrębnieniu tzw. »pozaodsetkowych kosztów kredytu«, ustalanych ryczałtowo według ustawowego wzoru obliczeniowego opisanego w art. 36a ustawy o kredycie konsumenckim, z tzw. »całkowitego kosztu kredytu ponoszonego przez konsumenta«, określonego we wspomnianej wyżej dyrektywie, w sposób pozwalający na ukrycie przed konsumentem rzeczywistych pozaodsetkowych kosztów kredytu ponoszonych przez przedsiębiorcę?
2)
Czy przepisy dyrektywy [93/13] ze zm., zwłaszcza art. 1 ust. 2, art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1, należy interpretować w ten sposób, iż stoją one na przeszkodzie kontroli warunków umów o kredyt konsumencki pod kątem przesłanek opisanych w art. 3 wskazanej dyrektywy, w części obejmującej tzw. pozaodsetkowe koszty kredytu, których kryteria ustalenia określone są w przepisie art. 36a ustawy o kredycie konsumenckim?”.
III. Analiza
33.
Zgodnie z życzeniem Trybunału w niniejszej opinii przestawię moje uwagi jedynie w odniesieniu do pytania pierwszego.
A.
Uwagi wstępne
34.
Od samego początku należy zauważyć, że wątpliwości wyrażone przez sąd odsyłający są związane z odwołaniem się w art. 36a ustawy o kredycie konsumenckim do pojęcia pozaodsetkowych kosztów kredytu. Ponieważ dyrektywa 2008/48 nie zawiera żadnych odwołań do tego lub jakiegokolwiek zbliżonego pojęcia, sąd odsyłający dąży do ustalenia, czy prawo krajowe może odwoływać się do tego pojęcia, oraz czy umowy kredytowe powinny lub w ogóle mogą zawierać wzmiankę o tego rodzaju kosztach. Co za tym idzie, z pytaniem pierwszym są związane dwie odrębne kwestie.
35.
Pierwszą z nich jest ustalenie, czy art. 10 ust. 2 w związku z art. 22 ust. 1 dyrektywy 2008/48 sprzeciwia się temu, by przepis prawa krajowego, taki jak art. 36a ustawy o kredycie konsumenckim, odwoływał się, w celu jego zastosowania, do pojęcia, którego dyrektywa 2008/48 nie przewiduje, takiego jak „pozaodsetkowe koszty kredytu”.
36.
Drugą kwestią jest ustalenie, czy wspomniane przepisy prawa Unii sprzeciwiają się przepisom prawa krajowego, które dopuszczają uwzględnienie w umowach kredytowych, pośród informacji przedstawianych konsumentom, informacji innych niż określone w tej dyrektywie, takich jak pozaodsetkowe koszty kredytu.
37.
Proponuję rozważyć te dwie kwestie po kolei.
38.
W tym względzie wydaje się, że nie wszystkie przepisy powołane przez sąd odsyłający w pytaniu pierwszym, czyli art. 3 lit g), art. 10 ust. 1 oraz art. 22 ust. 1 dyrektywy 2008/48, mają istotne znaczenie dla sprawy.
39.
Jeśli chodzi o art. 3 lit. g), to choć definiuje on pojęcie „całkowitego kosztu kredytu ponoszonego przez konsumenta”, to na podstawie akt sprawy nie wydaje się, aby odwołanie do owego całkowitego kosztu lub jego obliczenie było kwestionowane w którejkolwiek z dwóch umów będących przedmiotem skargi w niniejszej sprawie.
40.
Co do art. 10 ust. 1 dyrektywy 2008/48, to z brzmienia tego przepisu wynika, że dotyczy on nośnika, na jakim sporządzać należy umowy o kredyt. W związku z tym przepis ten również wydaje się nie mieć związku z pierwszym pytaniem prejudycjalnym. Faktem jest, że art. 10 ust. 1 przewiduje, iż przepis ten pozostaje bez uszczerbku dla wszelkich przepisów krajowych dotyczących ważności umów o kredyt, które są zgodne z prawem Unii. Ponieważ jednak celem tego zastrzeżenia jest wyjaśnienie zakresu stosowania innych postanowień art. 10, przepisu tego nie można interpretować odrębnie.
41.
W tych okolicznościach można zauważyć, że właściwym ustępem art. 10 dyrektywy 2008/48 nie jest w istocie ust. 1, lecz ust. 2, który określa istotne elementy informacji, jakie muszą być zawarte w umowach o kredyt.
42.
A zatem, aby udzielić sądowi odsyłającemu przydatnej odpowiedzi, proponuję rozpatrywać przedstawione pytanie jako dotyczące tego, po pierwsze, czy art. 10 ust. 2 w związku z art. 22 ust. 1 dyrektywy 2008/48 należy interpretować w ten sposób, że sprzeciwia się on temu, by przepisy krajowe odwoływały się do należnych pozaodsetkowych kosztów kredytu, o ile przepisy te nie nakładają na pożyczkodawców obowiązku wskazywania ich kwoty w umowie o kredyt oraz, po drugie, czy zgodnie z tymi przepisami prawo krajowe może zezwalać pożyczkodawcom na dobrowolne wskazanie tej informacji w umowie o kredyt.
B.
W przedmiocie kwestii, czy prawo krajowe może stosować w kontekście umów o kredyt pojęcie, którego dyrektywa 2008/48 nie przewiduje
43.
Artykuł 1 dyrektywy 2008/48 przewiduje, że dyrektywa ta harmonizuje niektóre aspekty przepisów ustawowych, wykonawczych i procedur administracyjnych państw członkowskich, dotyczących umów o kredyt konsumencki.
44.
W tym względzie motyw 9 dyrektywy wskazuje, że w odniesieiu do tych aspektów pełna harmonizacja jest niezbędna do zapewnienia wszystkim konsumentom w Unii wysokiego i równoważnego poziomu ochrony ich interesów i stworzenia prawdziwego rynku wewnętrznego.
45.
Artykuł 22 ust. 1 dyrektywy 2008/48 przewiduje odpowiednio, że w zakresie, w jakim dyrektywa ta zawiera zharmonizowane przepisy, państwa członkowskie nie są uprawnione do utrzymywania lub wprowadzania przepisów krajowych innych niż przepisy zawarte w tej dyrektywie (
5
).
46.
W tym kontekście art. 10 ust. 2 dyrektywy 2008/48 przewiduje, jak wskazuje jego tytuł, harmonizację w zakresie informacji, jakie należy obowiązkowo zamieścić w umowach o kredyt. Wśród wymienionych elementów przepis ten nie wskazuje kwoty należnych kosztów pozaodsetkowych.
47.
Artykuł 10 ust. 2 zobowiązuje jednak pożyczkodawców do określenia całkowitego kosztu kredytu ponoszonego przez konsumenta. To ostatnie pojęcie jest zdefiniowane w art. 3 lit. g) jako „wszystkie koszty łącznie z odsetkami, prowizjami, podatkami oraz wszelkimi innymi opłatami, które konsument jest zobowiązany ponieść w związku z umową o kredyt, które to koszty znane są kredytodawcy, z wyjątkiem kosztów notarialnych”. Ponieważ jednak prawodawca Unii nałożył na pożyczkodawców obowiązek wskazania jedynie całkowitego kosztu – a nie poszczególnych kosztów składających się na koszt całkowity – państwa członkowskie nie mogą wprowadzić w prawie krajowym alternatywnego obowiązku, niezależnie od tego, czy taki obowiązek informowania dotyczyłby kwoty, która stanowi część całkowitych kosztów kredytu w rozumieniu art. 10 ust. 2 dyrektywy 2008/48 czy też nie (
6
). Tym samym prawo krajowe nie może być niezgodne z tą dyrektywą, ponieważ nie wprowadza obowiązku informowania konsumenta o pozaodsetkowych kosztach kredytu w rozumieniu tego terminu w prawie krajowym.
48.
Nie oznacza to jednak, że art. 10 ust. 2 dyrektywy 2008/48 sprzeciwia się temu, aby państwa członkowskie używały informacji niewskazanych w tej dyrektywie dla celów zastosowania przepisu prawa, który nie nakłada obowiązków w zakresie udzielania informacji. To rozróżnienie ma kluczowe znaczenie i wydaje mi się być istotą niniejszej sprawy. W sytuacji gdy akt prawa Unii harmonizuje pewien aspekt przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych państw członkowskich, harmonizacja ta nie stoi bowiem na przeszkodzie stosowaniu norm krajowych wykraczających poza jej zakres, pod warunkiem że zasady te same w sobie nie utrudniają stosowania prawa Unii.
49.
Przykładowo, w wyroku Assica and Kraft Foods Italia (
7
) Trybunał orzekł, że choć zasady dotyczące ochrony nazw geograficznych i nazw pochodzenia wprowadzone rozporządzeniem Rady (EWG) nr 2081/92 (
8
) są wyczerpujące, to owa wyłączność nie stoi na przeszkodzie stosowaniu systemu ochrony nazw geograficznych usytuowanego poza zakresem zastosowania tego rozporządzenia. Ponieważ celem tego rozporządzenia jest ochrona oznaczeń i nazw stosowanych w celu podkreślenia szczególnego związku między cechami charakterystycznymi produktu a jego pochodzeniem geograficznym, Trybunał orzekł, że wyłączność tego systemu nie stoi na przeszkodzie istnieniu systemu krajowego, którego celem jest zakazanie stosowania oznaczeń geograficznych wprowadzających w błąd, o ile dla stosowania tego systemu nie jest konieczne, aby odnośne produkty miały określone cechy charakterystyczne (
9
).
50.
Podobnie, w obszarze prawa konsumenckiego, jednak w tym przypadku w odniesieniu do dyrektywy 2005/29/WE Parlamentu Europejskiego i Rady (
10
), Trybunał orzekł w sprawie Kirschstein (
11
), że chociaż dyrektywa ta w pełni harmonizuje przepisy dotyczące nieuczciwych praktyk konsumenckiche (
12
), to nie stoi ona na przeszkodzie temu, by prawo krajowe nakładało sankcje karne na osoby, które nie posiadając odpowiednich uprawnień, nadają określone dyplomy. Ponieważ uregulowanie rozpatrywane w postępowaniu głównym nie miało na celu nakładania sankcji na określone sposoby promowania lub sprzedaży usług w dziedzinie szkolnictwa wyższego, lecz ustalenie podmiotu gospodarczego, który jest uprawniony do świadczenia usługi, i nie regulowało bezpośrednio praktyk, które ten podmiot gospodarczy może następnie wprowadzić w celu promowania lub zwiększenia sprzedaży tej usługi, Trybunał orzekł, że postanowienie to nie mieści się w obszarze zharmonizowanym przez dyrektywę 2005/29 (
13
).
51.
Z akt sprawy będącej przedmiotem postępowania głównego wynika, choć potwierdzenie tego wniosku leży w gestii sądu odsyłającego, że pojęcie „pozaodsetkowych kosztów kredytu” określone w art. 5 pkt 6a ustawy o kredycie konsumenckim jest stosowane jedynie dla potrzeb zastosowania art. 36a tej ustawy.
52.
W zakresie, w jakim prawo krajowe nie przewiduje obowiązku informowania konsumentów o kwocie należnych pozaodsetkowych kosztów kredytu, a jedynie ma na celu ustalenie maksymalnej kwoty tego typu kosztów, jakimi można obciążyć konsumenta – przy czym interpretację tę potwierdził rząd polski podczas rozprawy – to odniesienie do tej kwoty w art. 5 pkt 6a i art. 36a ustawy o kredycie konsumenckim nie mieści się w zakresie pełnej harmonizacji wprowadzonej dyrektywą 2008/48.
53.
W ocenie sądu odsyłającego art. 36a ustawy o kredycie konsumenckim może jednak być niezgodny z dyrektywą 2008/48, ponieważ przewidziana w tym przepisie metoda kalkulacji maksymalnych pozaodsetkowych kosztów kredytu, jakimi można obciążyć konsumentów, nie odzwierciedla faktycznych kosztów kredytu ponoszonych przez pożyczkodawcę.
54.
Należy jednak podkreślić, że ani dyrektywa 2008/48, ani też żaden inny instrument prawa Unii (
14
), nie harmonizuje kosztów umów o kredyt ani też zresztą maksymalnej kwoty opłat, jakimi można obciążyć konsumenta. Wynika z tego, że państwa członkowskie mogą co do zasady stosować przepisy krajowe w celu regulowania cen na rynku kredytów konsumenckich, nawet jeśli w tym celu posiłkują się pojęciami, które nie odzwierciedlają faktycznego kosztu kredytu ponoszonego przez pożyczkodawcę, pod warunkiem że przepisy te nie mają wpływu na obszary zharmonizowane na mocy prawa Unii.
55.
Sąd odsyłający kwestionuje również zgodność art. 36a ustawy o kredycie konsumenckim z art. 10 ust. 2 dyrektywy 2008/48 ze względu na brak po stronie pożyczkodawców obowiązku wskazywania w umowach o kredyt należnych pozaodsetkowych kosztów kredytu, pomimo faktu, że taka informacja mogłaby być dla konsumentów istotna.
56.
W tym względzie wystarczy przypomnieć, że dyrektywa 2008/48 nie wskazuje kwoty należnych pozaodsetkowych kosztów kredytu wśród informacji, jakie muszą być obowiązkowo zamieszczane w umowie o kredyt. Ponieważ harmonizacja dokonana przez tę dyrektywę jest wyczerpująca, ważność przepisów prawa krajowego nie może być kwestionowana w oparciu o przesłankę, że taka informacja nie została zamieszczona (
15
).
57.
W tym kontekście nie umknął mi fakt, że sąd odsyłający zdaje się pośrednio kwestionować ważność pełnej harmonizacji wprowadzonej przez art. 10 ust. 2, jako że przepis ten może wydawać się sprzeczny z celem zapewnienia wysokiego poziomu ochrony konsumentów, który przyświeca dyrektywie 2008/48 (
16
). Można jednak odnotować, co podkreśliła Komisja podczas rozprawy, że choć ten konkretny cel ma rzecz jasna istotne znaczenie, to nie jest on jedynym celem, jakiemu służy wspomniana dyrektywa. Z jej motywów 3–7 wynika bowiem jasno, że dyrektywa ta ma na celu w pierwszym rzędzie zmniejszenie pozostałych różnic między państwami oraz zakłóceń konkurencji między kredytodawcami, a cel ten osiągnąć można jedynie poprzez pełne zharmonizowanie informacji zamieszczanych w umowie o kredyt.
58.
Po drugie, można także zauważyć, że udzielanie konsumentom zbyt dużej liczby informacji mogłoby wywołać efekt odwrotny do zamierzonego. Skoro dyrektywa 2008/48 przewiduje już, że prawa krajowe muszą nakazać pożyczkodawcom wskazanie w umowach o kredyt informacji takich jak: całkowita kwota kredytu (
17
), rzeczywista roczna stopa oprocentowania (
18
) czy całkowita kwota do zapłaty przez konsumenta (
19
), prawodawca Unii mógł w rozsądny sposób uznać, że takie informacje w dostatecznym stopniu umożliwiają konsumentom ocenę potencjalnie znaczących konsekwencji gospodarczych ich umowy o kredyt i że nakazanie pożyczkodawcom wskazywania w umowach o kredyt również kwoty należnych pozaodsetkowych kosztów kredytu nie było konieczne. Choć niektórzy z pewnością mogą sobie życzyć, by było inaczej, było to rozstrzygnięcie polityczne leżące w gestii prawodawcy Unii.
59.
W mojej ocenie można uznać, że powyższe rozważania uzasadniają wniosek, iż dyrektywa ta sprzeciwia się temu, by państwa członkowskie nakładały w prawie krajowym jakiekolwiek obowiązki informacyjne na podmioty udzielające pożyczek inne niż te wprost wskazane w art. 10 ust. 2 rozpatrywanej dyrektywy.
60.
W każdym razie na podstawie akt sprawy wydaje się, że w sporze w postępowaniu głównym ani art. 5 pkt 6a, ani art. 36a ustawy o kredycie konsumenckim nie nakładają obowiązku zamieszczania w umowie o kredyt informacji o należnych pozaodsetkowych kosztach kredytu, choć podlega to oczywiście weryfikacji sądów krajowych. Jeśli jednak interpretacja ta jest prawidłowa, to należy zauważyć, że przepisy te odwołują się do tego rodzaju kosztów wyłącznie w celu zastosowania mechanizmu kontroli ceny w odniesieniu do tych kosztów.
61.
W związku z tym jestem zdania, że wspomniane przepisy krajowe nie naruszają art. 10 ust. 2 dyrektywy 2008/48, ponieważ nie mieszczą się w zakresie przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych państw członkowskich w zakresie umów dotyczących kredytu dla konsumentów, które zostały w pełni zharmonizowane przez art. 10 ust. 2 dyrektywy 2008/48.
C.
W przedmiocie pytania, czy pożyczkodawca może dobrowolnie wskazać kwotę należnych pozaodsetkowych kosztów kredytu
62.
Jeśli chodzi o możliwość dobrowolnego wskazania w umowie o kredyt kwoty należnych pozaodsetkowych kosztów kredytu, to należy zauważyć, jak wyjaśniają motywy 3–9 dyrektywy 2008/48, że dyrektywa ta ma na celu zarówno – z jednej strony – zaradzenie zakłóceniom konkurencji związanym ze stosowaniem różnych mechanizmów ochrony konsumentów, jak i – z drugiej – zapewnienie konsumentom wysokiego poziomu ochrony. Żaden z tych celów nie wymaga zakazania pożyczkodawcom zamieszczania w umowach o kredyt dodatkowych infomacji.
63.
W szczególności, jeśli chodzi o cel zaradzenia zakłóceniom konkurencji, należy zauważyć, że takie zakłócenia mogą występować jedynie w zakresie, w jakim krajowe prawo dotyczące ochrony konkurencji nakłada odrębne obowiązki, nieprzewidziane w dyrektywie 2008/48. Jeśli jednak zastosować zasadę proporcjonalności, zgodnie z którą żaden akt przyjęty przez Unię nie może wykraczać poza to, co jest konieczne do osiągnięcia jego celu (
20
), dyrektywa 2008/48 nie sprzeciwia się temu, by pożyczkodawcy mogli dobrowolnie przedstawiać konsumentom inne informacje.
64.
Rozwiązanie to może wydawać się oczywiste, jednak mogły wystąpić w tym zakresie wątpliwości, ponieważ, z jednej strony, informacje wskazane w tym przepisie obejmują wszystkie informacje niezbędne co do zasady dla zawarcia umowy. Z drugiej zaś strony, art. 5 ust. 1 dyrektywy 2008/48, dotyczący informacji, jakie należy przedstawić przed związaniem się konsumenta umową o kredyt lub ofertą, przewiduje wprost w trzeciej części ustępu, że jeśli kredytodawca przekazuje konsumentowi informacje dodatkowe względem tych wskazanych w części drugiej, to powinien uczynić to w osobnym dokumencie.
65.
Jednakże fakt, że art. 10 ust. 2 odwołuje się do wszystkich elementów konstytutywnych umowy nie wystarcza, by przyjąć, że intencją prawodawcy Unii było ograniczenie warunków umowy o kredyt wyłącznie do tych elementów.
66.
Uważam również, że braku w art. 10 ust. 2 dyrektywy 2008/48 postanowienia podobnego do tego, jakie znalazło się w części trzeciej jej art. 5 ust. 1, nie należy interpretować w ten sposób, że zakazuje on pożyczkodawcom zawierania w umowach o kredyt informacji innych, niż wskazane w tym przepisie.
67.
Choć bowiem zarówno art. 5 ust. 1, jak i art. 10 ust. 2 przyczyniają się do realizacji ogólnego celu dyrektywy 2008/48, jakim jest informowanie konsumentów, to jednak rola obowiązków informacyjnych przewidzianych w tych przepisach nieco się różni.
68.
Artykuł 5 dyrektywy 2008/48 harmonizuje informacje, jakie muszą zostać udzielone konsumentom przed zawarciem umowy w postaci wyczerpującego dokumentu. Jak wskazano w motywie 19 dyrektywy 2008/48, elementy, jakie należy przedstawić na tym etapie, są elementami, które, w myśl wspomnianego motywu, zapewniają możliwie największą przejrzystość i porównywalność ofert.
69.
Aby tego rodzaju porównanie było skuteczne, konieczne jest, aby udzielone informacje były ustandaryzowane. To z kolei oznacza, że punkty do porównania muszą ograniczać się do tych, które prawodawca Unii uznał za istotne. Jak bowiem podkreślono w badaniu empirycznym przeprowadzonym przez Office of Fair Trading (zwany dalej „OFT”) (
21
), który był podmiotem odpowiedzialnym za ochronę interesów konsumentów w całej Wielkiej Brytanii do czasu jego zlikwidowania w dniu 1 kwietnia 2014 r., „wiele osób nie czyta umów w całości, a jedynie skupia się na głównych elementach, takich jak cena” (
22
). Gdy umowa składa się z kilku elementów, konsumenci „często rezygnują z czytania jednego z dokumentów na rzecz innego, wybierając do przeczytania ten dokument, który wydaje im się najbardziej istotny” (
23
).
70.
Choć badanie to zostało przeprowadzone już po przyjęciu dyrektywy 2008/48, to zwykłe doświadczenie wskazuje, że jego wyniki nie są zaskakujące. Drętwy język powszechnie stosowany w standardowych umowach o kredyt nie przyprawia czytelnika o szybsze bicie serca, może z wyjątkiem niewielkiej grupy dzielnych i oddanych swej pracy prawników zajmujących się umowami. Badanie to pokazuje jednak, dlaczego, w mojej ocenie, prawodawca Unii mógł w odniesieniu do wymogów art. 5 ust. 1 dyrektywy 2008/48 w rozsądny sposób zdecydować, że elementy informacji uznane za kluczowe powinny być przedstawione w jednym wyczerpującym dokumencie, tj. standardowym europejskim arkuszu informacyjnym dotyczącym kredytu konsumenckiego, inne zaś muszą być przekazane w dokumencie odrębnym (
24
).
71.
Cel art. 10 ust. 2 jest nieco inny, ponieważ zakłada się, że konsument porówna różne oferty i wybierze ofertę najkorzystniejszą dla siebie na podstawie informacji, o których mowa w art. 5. Jak wynika z motywu 31 dyrektywy 2008/48, konkretnym celem art. 10 ust. 2 jest umożliwienie konsumentowi uzyskania informacji, jakie ma lub będzie miał prawa i obowiązki zgodnie z umową o kredyt w sposób jasny i zwięzły. Cel ten nie stoi na przeszkodzie temu, aby pożyczkodawcy zamieszczali informacje inne niż te, o których mowa w art. 10 ust. 2 w tym samym dokumencie, a wręcz przeciwnie (
25
).
72.
Co więcej, ponieważ można uznać, że każdy z warunków umowy w jakiś sposób przedstawia informacje (
26
), zinterpretowanie art. 10 dyrektywy 2008/48 w ten sposób, że określa on w sposób wyczerpujący wykaz informacji, jakie można wskazać w umowie, w praktyce oznaczałoby, że dyrektywa 2008/48 de facto harmonizuje treść samych umów o kredyt, podczas gdy dyrektywa ta nie wspomina o tego rodzaju harmonizacji. Z brzmienia art. 1 wspomnianej dyrektywy wynika natomiast jasno, że reguluje ona tylko niektóre aspekty przepisów ustawowych, wykonawczych i procedur administracyjnych państw członkowskich, dotyczących umów o kredyt konsumencki.
73.
W świetle całokształtu powyższych rozważań należy moim zdaniem uznać, że dyrektywa 2008/48 nie wymaga, aby prawo krajowe zakazywało pożyczkodawcom zamieszczania wśród informacji przedstawianych w umowie o kredyt konsumencki innych informacji, takich jak np. kwoty należnych pozaodsetkowych kosztów.
74.
Jednakże, biorąc pod uwagę, że art. 10 ust. 2 dyrektywy 2008/48 przewiduje, że wszelkie informacje, o których mowa w tym przepisie, powinny być określone w sposób jasny i zwięzły, nie wolno dodawać żadnych tego typu informacji dodatkowych, jeśli, jak podkreśliła Komisja w trakcie rozprawy, dodanie tego rodzaju informacji mogłoby przesłaniać lub powodować ryzyko niejasności w odniesieniu do informacji, o których mowa w art. 10 ust. 2 (
27
).
75.
Uwzględniając wszystkie powyższe rozważania, jestem zdania, że art. 10 ust. 2 w związku z art. 22 ust. 1 dyrektywy 2008/48 należy interpretować w ten sposób, że nie sprzeciwia się on temu, by prawo krajowe odwoływało się do kwoty należnych pozaodsetkowych kosztów kredytu, pod warunkiem że prawo to nie wymaga, aby pożyczkodawcy wskazywali te kwoty w odniesieniu do umów o kredyt. Natomiast pożyczkodawcy mogą oczywiście dobrowolnie przedstawiać te informacje dodatkowe, pod warunkiem, że owe dodatkowe informacje, w powiązaniu z wszelkimi innymi przedstawionymi informacjami dodatkowymi, nie skutkują tym, że informacje, o których mowa w art. 10 ust. 2, przestałyby być przedstawiane w sposób jasny i zwięzły.
Wnioski
76.
W świetle powyższych rozważań proponuję, aby Trybunał udzielił na pytanie pierwsze przedstawione przez Sąd Rejonowy w Siemianowicach Śląskich (Polska) następującej odpowiedzi:
Artykuł 10 ust. 2 w związku z art. 22 ust. 1 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/48/WE z dnia 23 kwietnia 2008 r. w sprawie umów o kredyt konsumencki oraz uchylającej dyrektywę Rady 87/102/EWG należy interpretować w ten sposób, że nie sprzeciwia się on temu, by prawo krajowe odwoływało się do kwoty należnych pozaodsetkowych kosztów kredytu, o ile prawo to nie wymaga, aby pożyczkodawcy wskazywali te kwoty w odniesieniu do umów o kredyt. Natomiast pożyczkodawcy mogą oczywiście dobrowolnie przedstawiać te informacje dodatkowe, o ile owe dodatkowe informacje, w powiązaniu z wszelkimi innymi przedstawionymi informacjami dodatkowymi, nie skutkują tym, że informacje, o których mowa w art. 10 ust. 2, przestałyby być przedstawiane w sposób jasny i zwięzły.
(
1
)	Język oryginału: angielski.
(
2
)	Dyrektywa Rady 87/102/EWG z dnia 22 grudnia 1986 r. w sprawie zbliżenia przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych państw członkowskich dotyczących kredytu konsumenckiego (Dz.U. 1987, L 42, s. 48).
(
3
)	Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 23 września 2002 r. dotycząca sprzedaży konsumentom usług finansowych na odległość oraz zmieniająca dyrektywę Rady 90/619/EWG oraz dyrektywy 97/7/WE i 98/27/WE (Dz.U. 2002, L 271, s. 16).
(
4
)	Dyrektywa Rady z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz.U. 1993, L 95, s. 29).
(
5
)	Zobacz wyroki: z dnia 12 lipca 2012 r., SC Volksbank România (C‑602/10, EU:C:2012:443, pkt 38, 63, 64); z dnia 9 listopada 2016 r., Home Credit Slovakia (C‑42/15, EU:C:2016:842, pkt 55).
(
6
)	Zobacz podobnie wyroki: z dnia 9 listopada 2016 r., Home Credit Slovakia (C‑42/15, EU:C:2016:842, pkt 58, 59); z dnia 5 września 2019 r., Pohotovosť (C‑331/18, EU:C:2019:665, pkt 50, 51).
(
7
)	Wyrok z dnia 8 maja 2014 r. (C 35/13, EU:C:2014:306).
(
8
)	Rozporządzenie z dnia 14 lipca 1992 r. w sprawie ochrony oznaczeń geograficznych i nazw pochodzenia produktów rolnych i środków spożywczych (Dz.U. 1992, L 208, s. 1).
(
9
)	Wyrok z dnia 8 maja 2014 r., Assica i Kraft Foods Italia (C‑35/13, EU:C:2014:306, pkt 28–30).
(
10
)	Dyrektywa z dnia 11 maja 2005 r. dotycząca nieuczciwych praktyk handlowych stosowanych przez przedsiębiorstwa wobec konsumentów na rynku wewnętrznym oraz zmieniająca dyrektywę Rady 84/450/EWG, dyrektywy 97/7/WE, 98/27/WE i 2002/65/WE Parlamentu Europejskiego i Rady oraz rozporządzenie (WE) nr 2006/2004 Parlamentu Europejskiego i Rady („dyrektywa o nieuczciwych praktykach handlowych”) (Dz.U. 2005, L 149, s. 22).
(
11
)	Wyrok z dnia 4 lipca 2019 r. (C‑393/17, EU:C:2019:563).
(
12
)	Zobacz w tej kwestii wyrok z dnia 26 października 2016 r., Canal Digital Danmark (C‑611/14, EU:C:2016:800, pkt 26).
(
13
)	Wyrok z dnia 4 lipca 2019 r., Kirschstein (C‑393/17, EU:C:2019:563, pkt 37–49).
(
14
)	Jeśli chodzi o dyrektywę 93/13, to jej art. 4 ust. 2 przewiduje wprost, że ocena nieuczciwego charakteru warunków nie dotyczy relacji ceny do dostarczonych w zamian towarów lub usług, o ile warunki te zostały wyrażone prostym i zrozumiałym językiem. W związku z tym jakakolwiek klauzula przewidująca zapłatę stałej prowizji wykracza poza zakres kontroli nieuczciwych warunków przewidzianej w dyrektywie 93/13 – o ile klauzula ta została wyrażona prostym i zrozumiałym językiem – chyba że jest ona kwestionowana z powodu innego niż jej kwota.
(
15
)	Jeśli chodzi o możliwość nałożenia na pożyczkodawcę obowiązku wskazania takiej informacji poza samą umową, to należy zauważyć, że informacje udzielane przed zawarciem umowy są uregulowane w art. 5 dyrektywy 2008/48, który nie wymienia należnych pozaodsetkowych kosztów kredytu wśród informacji, jakie należy przedstawić pożyczkobiorcy. Faktem jest, że zgodnie z art. 5 ust. 6 dyrektywy 2008/48 państwa członkowskie zapewniają, w odpowiednich przypadkach, by kredytodawcy udzielali konsumentowi odpowiednich wyjaśnień, tak aby konsument mógł ocenić, czy proponowana umowa o kredyt jest dostosowana do jego potrzeb i sytuacji finansowej. Jestem jednak zdania, że w świetle pełnej harmonizacji, jaką dyrektywa ta ma zapewnić, przepis ten należy rozumieć w ten sposób, że państwa członkowskie nie mogą nakładać na pożyczkodawców sankcji za nieudzielenie specyficznego rodzaju informacji, powinny jednak nakładać kary w sytuacji, jeśli taka wystąpi, gdy w następstwie całościowej oceny wszystkich przedstawionych informacji informacje te okażą się nieadekwatne lub niewystarczające.
(
16
)	Zobacz w tym względzie wyroki: z dnia 6 czerwca 2019 r., Schyns (C‑58/18, EU:C:2019:467, pkt 28); z dnia 11 września 2019 r., Lexitor (C‑383/18, EU:C:2019:702, pkt 29).
(
17
)	Zobacz art. 10 ust. 2 lit. d) dyrektywy 2008/48.
(
18
)	Zobacz art. 10 ust. 2 lit. g) dyrektywy 2008/48. W kwestii znaczenia tej informacji zobacz przykładowo wyrok z dnia 20 września 2018 r., Danko i Danková (C‑448/17, EU:C:2018:745, pkt 64).
(
19
)	Zobacz art. 10 ust. 2 lit. g) dyrektywy 2008/48.
(
20
)	Zobacz motyw 46 dyrektywy 2008/48.
(
21
)	Zobacz Office of Fair Trading, , February 2011, s. 1–116.
(
22
)	Ibidem. Zobacz „Key findings”, s. 17. W tym badaniu 35% respondentów wspomniało, że wybierają do przeczytania jedynie kluczowe punkty, 30% przeczytało umowę pobieżnie, a 10% nie przeczytało jej wcale. Zobacz pkt 2.23, s. 27. Jedno z podanych wyjaśnień brzmiało, że umowa jest za długa, zawiera zbyt wiele żargonu lub że konsumenci uważali, iż nie mają wystarczająco dużo czasu, by ją przeczytać. Innym z podanych przez badanych powodów było, że uważają, iż prawo ich chroni, w związku z czym nie ma potrzeby czytać umowy dokładnie. Zobacz pkt 2.26–2.29, s. 28–29. Doświadczenie wskazuje, że konsumenci czytają umowy dokładnie w momencie, gdy pojawiają się trudności. Obrazuje to fakt, że choć informacje przekazywane konsumentom są ważne, to środek ten jest zdecydowanie niewystarczający do zapewnienia, by ochrona konsumentów była skuteczna. W mojej ocenie konieczne jest, aby warunki, które zbyt daleko odbiegają od tego, czego poinformowany w rozsądnym zakresie konsument mógłby spodziewać się w umowie, z uwzględnieniem prawa krajowego, które miałoby zastosowanie w przypadku braku takiej umowy, mogły być uznane za bezskuteczne. Zobacz w tym względzie wyroki: z dnia 14 marca 2013 r., Aziz (C‑415/11, EU:C:2013:164, pkt 68); z dnia 16 stycznia 2014 r., Constructora Principado (C‑226/12, EU:C:2014:10, pkt 21–23).
(
23
)	Ibidem. Załącznik E, s. 31, pkt 3.18. Zobacz w tym temacie także Komisja Europejska, Consumer empowerment, Special Eurobarometer, nr 342, kwiecień 2011, s. 28. Jak wynika z tego badania, 60% badanych nie przeczytało w całości warunków umowy o świadczenie usług. Ponad połowa z nich (57%) wskazała jako powód, że umowa była zbyt długa, a jej przeczytanie zajmowało zbyt wiele czasu.
(
24
)	W tej kwestii zob. Danish Competition and Consumer Authority [duński urząd ds. konkurencji i konsumentów], Consumers benefit from a standardised front page to loan offers, Competitive Markets and Consumer Welfare, No 23, December 2018; s. 1–5, dostępne pod adresem: https://www.en.kfst.dk/publikationer/kfst-english/2018/20181219-consumers-benefit-from-a-standardised-front-page-to-loan-offers/.
(
25
)	Wyjaśnia to, dlaczego, inaczej niż w przypadku informacji, o których mowa w art. 5 ust. 1, informacje wskazane w art. 10 ust. 2 dyrektywy 2008/48 nie muszą być zawarte w jednym dokumencie, pod warunkiem że owe odrębne dokumenty stanowią łącznie jedną umowę i zawierają jasne i precyzyjne odesłania do siebie nawzajem. Zobacz wyrok z dnia 9 listopada 2016 r., Home Credit Slovakia (C‑42/15, EU:C:2016:842, pkt 33, 34).
(
26
)	Niemniej jednak nie wszystkie postanowienia umowy tworzą prawa lub obowiązki, niektóre z nich mogą bowiem mieć charakter czysto informacyjny, jak np. postanowienia będące dosłownymi powtórzeniami lub przywołujące istnienie zasad porządku publicznego.
(
27
)	W tym względzie, przeciwnie do argumentacji przedstawionej przez rząd polski w uwagach na piśmie, okoliczność, iż informacje dodatkowe nie są związane z którymś z elementów informacji wskazanych w art. 10 ust. 2 dyrektywy 2008/48, nie jest wystarczająca, by wykluczyć zagrożenie dla jasności i spójności innych informacji. Należy wziąć pod uwagę inne czynniki, takie jak liczba dodatkowych elementów informacji, ich obszerność oraz sposób przedstawienia w odniesieniu do innych elementów, tak, aby zapewnić, że nie mają one wpływu na jasność i zwięzłość informacji wskazanych w art. 10 ust. 2.