Υπόθεση C‑776/22 P
Studio Legale Ughi e Nunziante
κατά
Γραφείου Διανοητικής Ιδιοκτησίας της Ευρωπαϊκής Ένωσης
Απόφαση του Δικαστηρίου (τμήμα μείζονος συνθέσεως) της 4ης Σεπτεμβρίου 2025
« Αίτηση αναιρέσεως – Προσφυγή ακυρώσεως – Άρθρο 19 του Οργανισμού του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης – Εκπροσώπηση μη προνομιούχων διαδίκων στο πλαίσιο ευθείας προσφυγής ενώπιον των δικαιοδοτικών οργάνων της Ευρωπαϊκής Ένωσης – Εκπροσώπηση δικηγορικής εταιρίας από εταίρο της – Δικηγόρος που έχει την ιδιότητα του τρίτου σε σχέση με την προσφεύγουσα – Τεκμήριο ανεξαρτησίας – Ανατροπή του τεκμηρίου – Προϋποθέσεις »
1.        Ένδικη διαδικασία – Εισαγωγικό δικόγραφο – Τυπικά στοιχεία – Προϋποθέσεις που αφορούν τον υπογράφοντα – Ιδιότητα τρίτου σε σχέση με τους διαδίκους – Απαίτηση ανεξαρτησίας – Εκπροσώπηση δικηγορικής εταιρίας από εταίρο της – Επιτρέπεται
(Οργανισμός του Δικαστηρίου, άρθρο 19, εδ. 3 και 4· Κανονισμός Διαδικασίας του Γενικού Δικαστηρίου, άρθρο 51 § 1)
(βλ. σκέψεις 49-52, 58-62, 64-69)
2.        Ένδικη διαδικασία – Εισαγωγικό δικόγραφο – Τυπικά στοιχεία – Προϋποθέσεις που αφορούν τον υπογράφοντα – Ιδιότητα τρίτου σε σχέση με τους διαδίκους – Εκπροσώπηση νομικού προσώπου από δικηγόρο – Μη τήρηση της απαίτησης ανεξαρτησίας – Λόγος δημοσίας τάξεως – Υποχρέωση του Γενικού Δικαστηρίου να ειδοποιήσει τον προσφεύγοντα για την παρατυπία – Δυνατότητα τακτοποίησης μέσω του ορισμού νέου δικηγόρου
(Οργανισμός του Δικαστηρίου, άρθρα 19 και 21· Κανονισμός Διαδικασίας του Γενικού Δικαστηρίου άρθρα 51 § §2 έως 4 και 78 §§ 1 έως 6)
(βλ. σκέψεις 70-80)
Σύνοψη
Κατόπιν αιτήσεως αναιρέσεως που ασκήθηκε ενώπιον του Δικαστηρίου, το τμήμα μείζονος συνθέσεως αναιρεί τη διάταξη την οποία είχε εκδώσει το Γενικό Δικαστήριο στην υπόθεση Studio Legale Ughi e Nunziante κατά EUIPO (1). Με την απόφασή του, το Δικαστήριο διευκρινίζει υπό ποιες προϋποθέσεις μια δικηγορική εταιρία μπορεί να εκπροσωπηθεί ενώπιον του ενωσιακού δικαστή από δικηγόρο που είναι εταίρος της. Το Δικαστήριο αποφαίνεται επίσης επί του περιεχομένου της απαίτησης ανεξαρτησίας των εκπροσώπων των μη προνομιούχων διαδίκων, καθώς και επί της δυνατότητας του προσφεύγοντος να τακτοποιήσει δικόγραφο το οποίο δεν πληροί τη συγκεκριμένη απαίτηση.
Στις 26 Σεπτεμβρίου 2017, η Studio Legale Ughi e Nunziante, ιταλική επαγγελματική ένωση (στο εξής: δικηγορική εταιρία ή προσφεύγουσα), υπέβαλε ενώπιον του Γραφείου Διανοητικής Ιδιοκτησίας της Ευρωπαϊκής Ένωσης (EUIPO) αίτηση για κήρυξη εκπτώσεως από το δικαίωμα επί του λεκτικού σήματος της Ευρωπαϊκής Ένωσης UGHI E NUNZIANTE ως προς το σύνολο των υπηρεσιών για τις οποίες είχε καταχωριστεί το σήμα αυτό.
Με απόφαση της 23ης Φεβρουαρίου 2021, το τμήμα ακυρώσεων του EUIPO δέχθηκε την αίτηση για όλες τις υπηρεσίες, πλην των «νομικών υπηρεσιών» (2). Την 1η Μαρτίου 2021, η δικηγορική εταιρία προσέβαλε την ως άνω απόφαση ασκώντας ενώπιον του EUIPO προσφυγή, η οποία απορρίφθηκε με την από 8 Απριλίου 2022 απόφαση του πέμπτου τμήματος προσφυγών του EUIPO.
Κατόπιν τούτου, η δικηγορική εταιρία άσκησε ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου προσφυγή με αίτημα την ακύρωση της απορριπτικής αυτής αποφάσεως. Με την αναιρεσιβαλλόμενη διάταξη, το Γενικό Δικαστήριο απέρριψε την προσφυγή ακυρώσεως ως προδήλως απαράδεκτη. Ειδικότερα, διαπιστώθηκε ότι η δικηγορική εταιρία είχε ορίσει ως εκπροσώπους της τρεις δικηγόρους που ασκούσαν την επαγγελματική τους δραστηριότητα ως εταίροι της και κρίθηκε ότι η ιδιότητα του εταίρου δεν συμβιβαζόταν με τις απαιτήσεις ανεξαρτησίας οι οποίες έπρεπε να πληρούνται για την εκπροσώπηση της εταιρίας ενώπιον των ενωσιακών δικαιοδοτικών οργάνων. Πιο συγκεκριμένα, κατά την εκτίμηση του Γενικού Δικαστηρίου, οι δικηγόροι αυτοί δεν είχαν την ιδιότητα του ανεξάρτητου τρίτου σε σχέση με την προσφεύγουσα. Επιπλέον, το Γενικό Δικαστήριο κατέληξε στο συμπέρασμα ότι, στην περίπτωση της παράβασης αυτής, δεν χωρεί τακτοποίηση του δικογράφου. Υπό τις ανωτέρω περιστάσεις, η δικηγορική εταιρία άσκησε ενώπιον του Δικαστηρίου αναίρεση κατά της διατάξεως του Γενικού Δικαστηρίου.
Εκτίμηση του Δικαστηρίου
Πρώτον, το Δικαστήριο υπενθυμίζει ότι, όταν πρόκειται για την εκπροσώπηση μη προνομιούχων διαδίκων ενώπιον των ενωσιακών δικαιοδοτικών οργάνων, πρέπει να συντρέχουν δύο σωρευτικές προϋποθέσεις. Αφενός, οι διάδικοι αυτοί οφείλουν να εκπροσωπούνται από δικηγόρο και, αφετέρου, μόνον δικηγόρος που έχει δικαίωμα παραστάσεως ενώπιον δικαστηρίου κράτους μέλους ή άλλου συμβαλλόμενου στη Συμφωνία για τον ΕΟΧ κράτους μπορεί να εκπροσωπεί ή να επικουρεί διάδικο ενώπιον των ενωσιακών δικαιοδοτικών οργάνων (3).
Ως προς την προϋπόθεση η οποία αφορά το δικαίωμα του δικηγόρου να παρίσταται ενώπιον των δικαστηρίων κράτους μέλους, το Δικαστήριο επισημαίνει ότι, όπως έχει ήδη κρίνει, η έννοια και το περιεχόμενο της συγκεκριμένης προϋπόθεσης πρέπει να ερμηνεύονται διά παραπομπής στο οικείο εθνικό δίκαιο (4). Δεδομένου ότι, εν προκειμένω, οι εξουσιοδοτημένοι δικηγόροι της αναιρεσείουσας είχαν δικαίωμα παραστάσεως ενώπιον των ιταλικών δικαστηρίων, το Δικαστήριο αποφαίνεται ότι το Γενικό Δικαστήριο υπέπεσε σε πλάνη περί το δίκαιο κρίνοντας ότι η προσφυγή η οποία ασκήθηκε πρωτοδίκως δεν πληρούσε την ως άνω προϋπόθεση.
Ως προς την προϋπόθεση η οποία συνίσταται στην υποχρέωση των μη προνομιούχων διαδίκων να εκπροσωπούνται από δικηγόρο, το Δικαστήριο υπενθυμίζει ότι η εν λόγω προϋπόθεση έχει δύο πτυχές. Αφενός, απαγορεύει την «αυτοεκπροσώπηση», υπό την έννοια ότι οι διάδικοι αυτοί δεν επιτρέπεται σε καμία περίπτωση να εκπροσωπούν οι ίδιοι τον εαυτό τους, απαγόρευση από την οποία ουδεμία παρέκκλιση ή εξαίρεση προβλέπεται στον Οργανισμό του Δικαστηρίου ή στον Κανονισμό Διαδικασίας του. Αφετέρου, επιβάλλει στους εκπροσώπους των μη προνομιούχων διαδίκων να τηρούν την απαίτηση ανεξαρτησίας, η οποία ορίζεται τόσο με αρνητικό τρόπο, ήτοι ως απουσία οποιασδήποτε εργασιακής σχέσης χαρακτηριζόμενης από την ύπαρξη εξάρτησης μεταξύ του διαδίκου και του εκπροσώπου του, όσο και με θετικό τρόπο, μέσω παραπομπής στους κανόνες επαγγελματικής δεοντολογίας. Στο πλαίσιο αυτό, κάθε δικηγόρος που ασκεί το επάγγελμά του υπό οποιαδήποτε νομική μορφή την οποία αναγνωρίζουν οι εφαρμοστέοι νόμοι και κανόνες επαγγελματικής και δεοντολογικής φύσης τεκμαίρεται ότι πληροί την απαίτηση ανεξαρτησίας που απορρέει από την προαναφερθείσα προϋπόθεση, εκτός εάν υφίσταται σχέση εξάρτησης μεταξύ του διαδίκου και του δικηγόρου τον οποίο έχει ορίσει ως εκπρόσωπό του.
Πράγματι, η επίμαχη απαίτηση ανεξαρτησίας προϋποθέτει κατ’ ανάγκην την απουσία οποιασδήποτε εργασιακής σχέσης χαρακτηριζόμενης από την ύπαρξη εξάρτησης μεταξύ του διαδίκου και του εξουσιοδοτημένου εκπροσώπου του. Ως εκ τούτου, το τεκμήριο ανεξαρτησίας δεν ισχύει σε περίπτωση που υπάρχει τέτοια εργασιακή σχέση. Τούτο συμβαίνει, μεταξύ άλλων, στην περίπτωση κατά την οποία δικηγόροι που ασκούν, βάσει του εφαρμοστέου εθνικού δικαίου, το επάγγελμά τους ως έμμισθοι συνεργάτες δικηγορικής εταιρίας, προτίθενται να την εκπροσωπήσουν ενώπιον των ενωσιακών δικαιοδοτικών οργάνων. Το ίδιο ισχύει και στην περίπτωση όπου έμμισθοι δικηγόροι (in-house lawyers) που είναι μέλη δικηγορικού συλλόγου κράτους μέλους και έχουν, βάσει του οικείου εθνικού δικαίου, τη δυνατότητα να εκπροσωπούν ενώπιον των εθνικών δικαστηρίων το νομικό πρόσωπο με το οποίο τους συνδέει εργασιακή σχέση, αναλαμβάνουν να εκπροσωπήσουν το νομικό αυτό πρόσωπο ενώπιον των ενωσιακών δικαιοδοτικών οργάνων Πλην των περιπτώσεων στις οποίες υφίσταται εργασιακή σχέση, το τεκμήριο ανεξαρτησίας ισχύει και μπορεί να ανατραπεί μόνον όταν από συγκεκριμένα στοιχεία προκύπτει ότι υπάρχουν μεταξύ του διαδίκου και του εξουσιοδοτημένου εκπροσώπου του δεσμοί που θίγουν προδήλως την ικανότητα του εκπροσώπου να φέρει εις πέρας την αποστολή του υπηρετώντας κατά τον καλύτερο δυνατό τρόπο τα συμφέροντα του εντολέα του ή ότι ο εκπρόσωπος δεν τηρεί τους εφαρμοστέους εθνικούς επαγγελματικούς και δεοντολογικούς κανόνες (5).
Κατά το Δικαστήριο, όταν οι δικηγόροι έχουν την ιδιότητα των εταίρων της δικηγορικής εταιρίας την οποία εκπροσωπούν ενώπιον των ενωσιακών δικαιοδοτικών οργάνων, το γεγονός αυτό δεν μπορεί να θεωρηθεί, καθ’ εαυτό, αντίθετο προς την απαίτηση ανεξαρτησίας. Πράγματι, αφενός, μια τέτοια περίπτωση δεν είναι δυνατόν να εξομοιωθεί με εκείνη στην οποία υφίσταται εργασιακή σχέση. Αφετέρου, ελλείψει συγκεκριμένων στοιχείων που να αποδεικνύουν είτε ότι υπάρχουν, μεταξύ της δικηγορικής εταιρίας και του εταίρου στον οποίο ανέθεσε την εκπροσώπησή της, δεσμοί που θίγουν προδήλως την ικανότητα του δεύτερου να εκπληρώσει την αποστολή εκπροσώπησης την οποία ανέλαβε, υπηρετώντας κατά τον καλύτερο δυνατό τρόπο τα συμφέροντα της δικηγορικής εταιρίας ως διαδίκου, είτε ότι ο εταίρος αυτός δεν τηρεί τους εφαρμοστέους εθνικούς επαγγελματικούς και δεοντολογικούς κανόνες, δεν μπορεί να γίνει δεκτό ότι ανατρέπεται το τεκμήριο ανεξαρτησίας του δικηγόρου που είναι εταίρος.
Συνεπώς, το Δικαστήριο καταλήγει στο συμπέρασμα ότι, εν προκειμένω, το Γενικό Δικαστήριο ερμήνευσε εσφαλμένως την απαίτηση ανεξαρτησίας και υπέπεσε σε πλάνη περί το δίκαιο.
Δεύτερον, το Δικαστήριο υπενθυμίζει ότι οποιοδήποτε ζήτημα άπτεται του παραδεκτού της προσφυγής ακυρώσεως ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου, όπως παραδείγματος χάριν οτιδήποτε σχετικό με την εκπροσώπηση νομικού προσώπου από δικηγόρο για τις ανάγκες της άσκησης της προσφυγής αυτής, μπορεί να συνιστά λόγο δημοσίας τάξεως τον οποίο ο ενωσιακός δικαστής οφείλει να εξετάσει αυτεπαγγέλτως (6). Το γεγονός ότι μια τέτοια προσφυγή δεν ασκήθηκε σύμφωνα με τις απαιτήσεις του άρθρου 19, τρίτο εδάφιο, του Οργανισμού του Δικαστηρίου, όπως έχει ερμηνευθεί από τη νομολογία του Δικαστηρίου, αποτελεί τέτοιο ζήτημα. Εντούτοις, η υποχρέωση αυτεπάγγελτης εξέτασης ενός λόγου δημοσίας τάξεως τελεί υπό την επιφύλαξη του σεβασμού των δικαιωμάτων άμυνας και, κατά συνέπεια, ο ενωσιακός δικαστής οφείλει, καταρχήν, να καλέσει προηγουμένως τους διαδίκους να υποβάλουν τις παρατηρήσεις τους επί του συγκεκριμένου λόγου.
Εν προκειμένω, το Δικαστήριο παρατηρεί ότι το Γενικό Δικαστήριο περιορίστηκε να διαπιστώσει ότι η προσφεύγουσα ενώπιόν του ήταν δικηγορική εταιρία η οποία είχε εξουσιοδοτήσει, για την εκπροσώπησή της, τρεις δικηγόρους που ασκούσαν την επαγγελματική τους δραστηριότητα ως εταίροι της, καθώς και να συναγάγει εξ αυτού το νομικώς εσφαλμένο συμπέρασμα ότι οι εν λόγω δικηγόροι δεν μπορούσαν να την εκπροσωπήσουν κατά τρόπο που να συμβιβάζεται με το άρθρο 19 του Οργανισμού του Δικαστηρίου, προσθέτοντας μάλιστα ότι, κατά την εκτίμησή του, το ασυμβίβαστο δεν ήταν δυνατόν να θεραπευθεί μετά τη λήξη της προθεσμίας για την άσκηση της προσφυγής.
Κατά την κρίση του Δικαστηρίου όμως, το Γενικό Δικαστήριο όφειλε να ελέγξει κατ’ αρχάς, κάνοντας εν ανάγκη χρήση των μέτρων οργάνωσης της διαδικασίας τα οποία προβλέπει το άρθρο 64 του Κανονισμού Διαδικασίας του, αν υφίστατο μεταξύ των τριών αυτών δικηγόρων και της δικηγορικής εταιρίας εργασιακή σχέση με τα προεκτεθέντα χαρακτηριστικά. Ελλείψει τέτοιας εργασιακής σχέσης, τυχόν συμπέρασμα ότι δεν υπήρχε ανεξαρτησία, κατά την έννοια του άρθρου 19, τρίτο εδάφιο, του Οργανισμού του Δικαστηρίου, θα μπορούσε να συναχθεί μόνον από συγκεκριμένα στοιχεία τα οποία θα αποδείκνυαν είτε ότι οι δεσμοί μεταξύ της δικηγορικής εταιρίας και των δικηγόρων που ήταν εταίροι της και την εκπροσωπούσαν ήταν ικανοί να θίξουν προδήλως την ικανότητά τους να εκπληρώσουν την αποστολή τους είτε ότι οι εν λόγω δικηγόροι δεν τηρούσαν τους εφαρμοστέους εθνικούς επαγγελματικούς ή δεοντολογικούς κανόνες.
Ακολούθως, το Δικαστήριο εκτιμά ότι το Γενικό Δικαστήριο όφειλε, πριν αποφανθεί επί του ζητήματος αυτού, να καλέσει την προσφεύγουσα να υποβάλει τις παρατηρήσεις της, προκειμένου να διαφυλαχθεί η αποτελεσματικότητα των δικαιωμάτων άμυνάς της. Τέλος, εφόσον εκτιμούσε ότι η απαίτηση ανεξαρτησίας δεν πληρούνταν, το Γενικό Δικαστήριο όφειλε, προτού κρίνει την προσφυγή της απαράδεκτη, να την καλέσει να εξουσιοδοτήσει νέο δικηγόρο. Πράγματι, λαμβανομένης υπόψη της σοβαρότητας των συνεπειών που απορρέουν από την παράβαση του άρθρου 19 του Οργανισμού του Δικαστηρίου όσον αφορά τον προσφεύγοντα, ήτοι της μη αναστρέψιμης κήρυξης της προσφυγής του ως απαράδεκτης, ο προσφεύγων πρέπει να είναι σε θέση να εξουσιοδοτήσει νέο δικηγόρο, αφού προηγουμένως του έχει δοθεί η δυνατότητα, αφενός, να λάβει γνώση των στοιχείων που δικαιολογούν, κατά το Γενικό Δικαστήριο, την κρίση περί του απαραδέκτου της προσφυγής και, αφετέρου, να διατυπώσει την άποψή του επί των στοιχείων αυτών.
Εξάλλου, το Δικαστήριο επισημαίνει ότι, όπως προκύπτει από τον Κανονισμό Διαδικασίας του Γενικού Δικαστηρίου (7), ο διάδικος, εάν δεν έχει προηγουμένως κληθεί να τακτοποιήσει την κατάσταση, δεν πρέπει να υφίσταται τη συνέπεια του απαραδέκτου της προσφυγής του επειδή το δικόγραφό της δεν πληροί τις απαιτούμενες προϋποθέσεις (8). Από τον ίδιο Κανονισμό Διαδικασίας (9) προκύπτει επίσης ότι το αυτό ισχύει και σε περίπτωση συμπεριφοράς δικηγόρου η οποία δεν συνάδει προς το κύρος του Γενικού Δικαστηρίου ή προς τις επιταγές της ορθής απονομής της δικαιοσύνης. Ειδικότερα, σε τέτοιες περιπτώσεις, οι σχετικές διατάξεις του Κανονισμού Διαδικασίας του Γενικού Δικαστηρίου διασφαλίζουν τη συνέχιση της διαδικασίας, προβλέποντας, ανάλογα με την περίπτωση, ότι ο ενδιαφερόμενος διάδικος μπορεί να προσκομίσει τα απαιτούμενα έγγραφα ή να ορίσει νέο εκπρόσωπο, εντός εύλογης προθεσμίας που τάσσεται από τον Γραμματέα. Πέραν τούτου, το Δικαστήριο διευκρινίζει ότι το άρθρο 21 του Οργανισμού του Δικαστηρίου δεν καθορίζει περιοριστικώς τις περιπτώσεις στις οποίες χωρεί τακτοποίηση της προσφυγής, σημειώνοντας επιπλέον ότι είχε ήδη την ευκαιρία να κρίνει, χωρίς το άρθρο αυτό να αποτελεί εμπόδιο προς τούτο, ότι σε περίπτωση κατάθεσης δικογράφου υπογεγραμμένου από τον ίδιο τον προσφεύγοντα έπρεπε να κληθεί ο προσφεύγων να τακτοποιήσει την προσφυγή (10).
Επιπλέον, το Δικαστήριο υπογραμμίζει ότι από την τρέχουσα πρακτική που ακολουθείται στα κράτη μέλη συνάγεται ότι, στην περίπτωση κατά την οποία το εθνικό τους δίκαιο προβλέπει ότι το κύρος των διαδικαστικών πράξεων ενός διαδίκου τίθεται υπό αμφισβήτηση λόγω παράβασης των κανόνων που αφορούν την απαίτηση ανεξαρτησίας του εκπροσώπου του, η παράβαση αυτή μπορεί τουλάχιστον να τακτοποιηθεί κατά τη διάρκεια της δίκης.
Κατά συνέπεια, το Δικαστήριο αναιρεί την αναιρεσιβαλλόμενη διάταξη και αναπέμπει την υπόθεση ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου.
1      Διάταξη της 10ης Οκτωβρίου 2022, Studio Legale Ughi e Nunziante κατά EUIPO - Nunziante και Ughi (UGHI E NUNZIANTE) (T‑389/22, EU:T:2022:662) (στο εξής: αναιρεσιβαλλόμενη διάταξη).
2      Επρόκειτο για υπηρεσίες της κλάσης 45 κατά την έννοια του Διακανονισμού της Νίκαιας για τη διεθνή ταξινόμηση προϊόντων και υπηρεσιών με σκοπό την καταχώριση σημάτων, της 15ης Ιουνίου 1957, όπως έχει αναθεωρηθεί και τροποποιηθεί.
3      Οι προϋποθέσεις αυτές προβλέπονται, αντίστοιχα, στο άρθρο 19, τρίτο και τέταρτο εδάφιο, του Οργανισμού του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης (στο εξής: Οργανισμός του Δικαστηρίου).
4      Πρβλ. αποφάσεις της 4ης Φεβρουαρίου 2020, Uniwersytet Wrocławski και Πολωνία κατά REA (C‑515/17 P και C‑561/17 P, EU:C:2020:73, σκέψη 56), και της 14ης Ιουλίου 2022, Universität Bremen κατά REA (C‑110/21 P, EU:C:2022:555, σκέψη 40 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
5      Πρβλ. απόφαση της 4ης Φεβρουαρίου 2020, Uniwersytet Wrocławski και Πολωνία κατά REA (C‑515/17 P και C‑561/17 P, EU:C:2020:73, σκέψη 64).
6      Πρβλ. απόφαση της 8ης Φεβρουαρίου 2024, Pilatus Bank κατά ΕΚΤ (C‑256/22 P, EU:C:2024:125, σκέψεις 34 και 36 καθώς και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
7      Άρθρο 78, παράγραφος 6, σε συνδυασμό με το άρθρο 51, παράγραφοι 2 έως 4, του Κανονισμού Διαδικασίας του Γενικού Δικαστηρίου.
8      Οι προϋποθέσεις προβλέπονται στο άρθρο 78, παράγραφοι 1 έως 5, του Κανονισμού Διαδικασίας του Γενικού Δικαστηρίου.
9      Άρθρο 55, παράγραφοι 1 και 3, του Κανονισμού Διαδικασίας του Γενικού Δικαστηρίου.
10      Πρβλ. διάταξη της 5ης Δεκεμβρίου 1996, Lopes κατά Δικαστηρίου (C‑174/96 P, EU:C:1996:473, σκέψη 3).