62020CC0277
OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO
JEANA RICHARDA DE LA TOURA
przedstawiona w dniu 1 lipca 2021 r. (
1
)
Sprawa C‑277/20
UM
przy udziale
HW jako zarządcy spadku ZL
[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Oberster Gerichtshof (sąd najwyższy, Austria)]
Odesłanie prejudycjalne – Rozporządzenie (UE) nr 650/2012 – Zakres stosowania – Czynności rozrządzenia na wypadek śmierci – Pojęcie „umowy dotyczącej spadku” – Darowizna pomiędzy żyjącymi – Wybór prawa właściwego dla dziedziczenia – Przepisy przejściowe – Artykuł 83 ust. 2–4
I. Wprowadzenie
1.
Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 3 ust. 1 lit. b) oraz art. 83 ust. 2 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 650/2012 z dnia 4 lipca 2012 r. w sprawie jurysdykcji, prawa właściwego, uznawania i wykonywania orzeczeń, przyjmowania i wykonywania dokumentów urzędowych dotyczących dziedziczenia oraz w sprawie ustanowienia europejskiego poświadczenia spadkowego (
2
).
2.
Wniosek ten został złożony w związku z tym, że obywatel niemiecki UM zakwestionował oddalenie przez organy austriackie jego wniosku o wpis do księgi wieczystej prawa własności nieruchomości położonej w Austrii, które to prawo, wywodzone z czynności darowizny na wypadek śmierci, zamierza on podnieść w ramach wszczętego w Niemczech postępowania spadkowego.
3.
W związku z tym Trybunał ma wypowiedzieć się w przedmiocie zakresu stosowania rozporządzenia nr 650/2012 oraz wykładni jego przepisów przejściowych, mając na względzie możliwą kwalifikację takiej czynności prawnej pomiędzy żyjącymi.
4.
Przedstawię powody, które skłaniają mnie do uznania, że czynność darowizny na wypadek śmierci można zakwalifikować jako „umowę dotyczącą spadku” w rozumieniu art. 3 ust. 1 lit. b) rozporządzenia nr 650/2012, oraz opiszę konsekwencje, jakie płyną z tego dla ważności wyboru prawa właściwego, od którego zależy jurysdykcja sądu rozpoznającego sprawę.
II. Ramy prawne
A.
Rozporządzenie (WE) nr 650/2012
5.
Motywy 9, 11, 14, 37 i 49 rozporządzenia nr 650/2012 stanowią:
„(9)
Zakres stosowania niniejszego rozporządzenia powinien obejmować wszystkie cywilnoprawne aspekty dziedziczenia majątku po osobie zmarłej, a mianowicie wszystkie formy przejścia składników majątku, praw i obowiązków na skutek śmierci, czy to na podstawie dobrowolnego rozrządzenia na wypadek śmierci, czy to w drodze dziedziczenia ustawowego.
[…]
(11)
Niniejsze rozporządzenie nie powinno mieć zastosowania do dziedzin prawa cywilnego innych niż dziedziczenie. Dla pełnej jasności liczne kwestie, które mogłyby być postrzegane jako powiązane z kwestiami dziedziczenia, powinny zostać wyraźnie wyłączone z zakresu stosowania niniejszego rozporządzenia.
[…]
(14)
Prawa i dobra powstające lub przenoszone inaczej niż w drodze dziedziczenia, na przykład w drodze darowizn, powinny również zostać wyłączone z zakresu stosowania niniejszego rozporządzenia. Jednak prawo wskazane przez niniejsze rozporządzenie jako prawo właściwe dla dziedziczenia powinno określać, czy darowizny lub inne formy rozporządzeń inter vivos, rodzące prawa rzeczowe przed śmiercią, powinny zostać zwrócone lub uwzględniane do celów ustalenia – zgodnie z prawem właściwym dla dziedziczenia – udziałów beneficjentów.
[…]
(37)
Aby umożliwić obywatelom czerpanie korzyści z uczestnictwa w rynku wewnętrznym, przy zachowaniu całkowitej pewności prawa, niniejsze rozporządzenie powinno umożliwiać określenie z wyprzedzeniem prawa właściwego dla dziedziczenia. Należy wprowadzić zharmonizowane normy kolizyjne w celu uniknięcia sprzecznych rezultatów. Zasada ogólna powinna zapewniać, aby dziedziczenie podlegało możliwemu do przewidzenia prawu, z którym posiada ono ścisły związek. Przez wzgląd na pewność prawa oraz w celu uniknięcia fragmentaryzacji dziedziczenia prawu temu powinien podlegać ogół spraw dotyczących spadku, to znaczy cały majątek spadkowy, bez względu na charakter składników tego majątku i niezależnie od tego, czy składniki majątku znajdują się w innym państwie członkowskim, czy w państwie trzecim.
[…]
(49)
Umowa dotycząca spadku to rodzaj rozrządzenia na wypadek śmierci, którego dopuszczalność i akceptacja różnią się w zależności od państwa członkowskiego. Aby ułatwić akceptację w państwach członkowskich praw do spadku nabytych w drodze umowy dotyczącej spadku, w niniejszym rozporządzeniu należy określić, któremu prawu ma podlegać dopuszczalność takich umów, ich ważność materialna i ich skutki pomiędzy stronami, w tym warunki rozwiązania takich umów”.
6.
Artykuł 1 rozporządzenia nr 650/2012, zatytułowany „Zakres stosowania”, stanowi w ust. 1 i ust. 2 lit. g):
„1.   Niniejsze rozporządzenie stosuje się do dziedziczenia majątku po osobach zmarłych […].
2.   Z zakresu stosowania niniejszego rozporządzenia wyłączone są:
[…]
g)
prawa i dobra powstające lub przenoszone inaczej niż w drodze dziedziczenia, na przykład w drodze darowizn, współwłasności z zastrzeżeniem przejścia prawa na pozostającego przy życiu współwłaściciela, funduszy emerytalnych, umów ubezpieczenia oraz umów o podobnym charakterze, z zastrzeżeniem art. 23 ust. 2 lit. i)”.
7.
Artykuł 3 rozporządzenia nr 650/2012, zatytułowany „Definicje”, przewiduje w ust. 1 lit. a), b) i d):
„Do celów niniejszego rozporządzenia stosuje się następujące definicje:
a)
»dziedziczenie« oznacza dziedziczenie majątku po osobie zmarłej i obejmuje wszystkie formy przejścia składników majątku, praw i obowiązków na skutek śmierci, czy to na podstawie dobrowolnego rozrządzenia na wypadek śmierci, czy to w drodze dziedziczenia ustawowego;
b)
»umowa dotycząca spadku« oznacza umowę, w tym umowę wynikającą z testamentów wzajemnych, która odpłatnie lub nieodpłatnie tworzy, zmienia lub pozbawia praw do przyszłego spadku lub przyszłych spadków po co najmniej jednej osobie będącej stroną umowy;
[…]
d)
»rozrządzenie na wypadek śmierci« oznacza testament, testament wspólny lub umowę dotyczącą spadku”.
8.
Zgodnie z art. 21 rozporządzenia nr 650/2012, zatytułowanym „Zasada ogólna”, znajdującym się w rozdziale III, dotyczącym „[p]rawa właściwego”:
„1.   Jeżeli przepisy niniejszego rozporządzenia nie stanowią inaczej, prawem właściwym dla ogółu spraw dotyczących spadku jest prawo państwa, w którym zmarły miał miejsce zwykłego pobytu w chwili śmierci.
2.   W przypadku gdy wyjątkowo, ze wszystkich okoliczności sprawy jasno wynika, że w chwili śmierci zmarły był w sposób oczywisty bliżej związany z państwem innym niż państwo, którego prawo byłoby właściwe na mocy ust. 1, prawem właściwym dla dziedziczenia jest prawo tego innego państwa”.
9.
Artykuł 22 ust. 1 i 2 rozporządzenia nr 650/2012, zatytułowany „Wybór prawa”, ma następujące brzmienie:
„1.   Każdy może dokonać wyboru prawa państwa, którego obywatelstwo posiada w chwili dokonywania wyboru lub w chwili śmierci, jako prawa, któremu podlega ogół spraw dotyczących jego spadku.
[…]
2.   Wybór prawa musi być dokonany w sposób wyraźny w oświadczeniu w formie rozrządzenia na wypadek śmierci lub musi wynikać z postanowień takiego rozrządzenia”.
10.
Artykuł 23 tego rozporządzenia, zatytułowany „Zakres stosowania prawa właściwego”, stanowi w ust. 1 i ust. 2 lit. i):
„1.   Prawu ustalonemu zgodnie z art. 21 lub 22 podlega ogół spraw dotyczących spadku.
2.   Prawu temu podlegają w szczególności:
[…]
i)
obowiązek zwrotu lub zaliczenia darowizn i zapisów przy określaniu udziałów należnych różnym beneficjentom”.
11.
Artykuł 25 rzeczonego rozporządzenia, zatytułowany „Umowy dotyczące spadku”, stanowi w ust. 1 i 3:
„1.   Umowa dotycząca spadku odnosząca się do dziedziczenia po jednej osobie podlega, w odniesieniu do jej dopuszczalności, ważności materialnej oraz jej skutków pomiędzy stronami, w tym warunków jej rozwiązania, prawu, które na mocy niniejszego rozporządzenia byłoby prawem właściwym dla dziedziczenia po tej osobie, gdyby zmarła w dniu zawarcia tej umowy.
[…]
3.   Niezależnie od ust. 1 i 2 strony mogą wybrać jako prawo, któremu podlega ich umowa dotycząca spadku w odniesieniu do jej dopuszczalności, ważności materialnej oraz jej skutków pomiędzy stronami, w tym warunków jej rozwiązania, prawo, które osoba lub jedna z osób, których spadku umowa dotyczy, mogła wybrać zgodnie z art. 22 na warunkach w nim określonych”.
12.
Artykuł 83 rozporządzenia nr 650/2012, zatytułowany „Przepisy przejściowe”, stanowi w ust. 2–4:
„2.   W sytuacji, w której zmarły przed dniem 17 sierpnia 2015 r. dokonał wyboru prawa właściwego dla dziedziczenia, wybór ten jest ważny, o ile spełnia warunki określone w rozdziale III lub o ile jest on ważny na podstawie przepisów prawa prywatnego międzynarodowego, które obowiązywały w chwili dokonania wyboru w państwie, w którym zmarły miał miejsce zwykłego pobytu lub w którymkolwiek z państw, którego obywatelstwo posiadał.
3.   Rozrządzenie na wypadek śmierci dokonane przed dniem 17 sierpnia 2015 r. jest dopuszczalne i ważne materialnie oraz formalnie, o ile spełnia warunki określone w rozdziale III lub jeżeli jest ono dopuszczalne i ważne materialnie oraz formalnie na podstawie przepisów prawa prywatnego międzynarodowego, które obowiązywały w chwili dokonania rozrządzenia w państwie, w którym zmarły miał miejsce zwykłego pobytu lub w którymkolwiek z państw, którego obywatelstwo posiadał lub w państwie członkowskim organu rozpatrującego sprawę spadkową.
4.   Jeżeli rozrządzenie na wypadek śmierci zostało dokonane przed dniem 17 sierpnia 2015 r. zgodnie z prawem, które zmarły mógł wybrać zgodnie z niniejszym rozporządzeniem, prawo to uważa się za wybrane jako prawo właściwe dla dziedziczenia”.
B.
Prawo austriackie
13.
Paragraf 956 Allgemeines Bürgerliches Gesetzbuch (kodeksu cywilnego), w wersji mającej zastosowanie w niniejszej sprawie, przed wejściem w życie Erbrechts-Änderungsgesetz 2015 (ustawy zmieniającej prawo spadkowe z 2015 r.) (
3
) z dnia 30 lipca 2015 r., miał następujące brzmienie:
„Darowizna, której wykonanie ma nastąpić dopiero po śmierci darczyńcy, jest ważna jako zapis przy spełnieniu wymaganych formalności. Jest ona uważana za umowę tylko wtedy, gdy obdarowany ją przyjął, darczyńca wyraźnie zrezygnował z prawa do jej odwołania, a poświadczający powyższe pisemny dokument został wręczony obdarowanemu”.
14.
Paragraf 1 ust. 1 lit. d) Notariatsaktsgesetz (ustawy o aktach notarialnych) (
4
) z dnia 25 lipca 1871 r., w brzmieniu mającym zastosowanie do sporu w postępowaniu głównym, uzależnia ważność czynności darowizny bez faktycznego przekazania od sporządzenia jej w formie aktu notarialnego.
15.
Paragraf 26 Allgemeines Grundbuchsgesetz (ustawy o księgach wieczystych) (
5
) z dnia 2 lutego 1955 r., w brzmieniu mającym zastosowanie do sporu w postępowaniu głównym, stanowi:
„(1)   Wpisy i wzmianki mogą być dokonywane tylko na podstawie dokumentów sporządzonych w formie przewidzianej dla ich ważności.
(2)   W przypadku nabycia lub zmiany prawa rzeczowego dokumenty te muszą opierać się na ważnej podstawie prawnej”.
16.
Zgodnie z § 2 pkt 3 Rechtspflegergesetz (ustawy o referendarzach sądowych) (
6
) z dnia 12 grudnia 1985 r., w brzmieniu mającym zastosowanie do sporu w postępowaniu głównym:
„Urzędnik sądowy może być mianowany na stanowisko referendarza sądowego do celów rozstrzygania spraw z jednej lub kilku z następujących dziedzin:
[…]
3.   sprawy wieczystoksięgowe i dotyczące rejestru statków”.
17.
Paragraf 16 ust. 2 pkt 6 tej ustawy przewiduje:
„W zakresie wyłącznej właściwości sędziego pozostają:
[…]
6.   Rozstrzygnięcia, przy których podejmowaniu stosuje się prawo obce”.
III. Postępowanie główne i pytania prejudycjalne
18.
ZL, obywatel niemiecki mający w chwili śmierci w dniu 13 maja 2018 r. miejsce zwykłego pobytu w Niemczech, zawarł w dniu 22 lipca 1975 r. ze swoim synem UM, będącym obywatelem niemieckim, i jego małżonką XU, obywatelką austriacką, umowę przewidującą przekazanie w chwili śmierci ZL na rzecz tych ostatnich po połowie nieruchomości położonej w Austrii. W chwili zawarcia tej umowy wszystkie strony miały miejsce zwykłego pobytu w Niemczech.
19.
Umowa ta przewidywała nabycie przez ZL nieruchomości pod następującymi warunkami:
„[…]
b) ZL zobowiązuje się do wybudowania na tej nieruchomości, która stanie się jego własnością, domu dwurodzinnego – w ciągu dziesięciu lat od zawarcia umowy. Obowiązek ten przechodzi na jego spadkobierców, o ile ZL nie wypełni tego obowiązku za życia […].
c) ZL przekaże na wypadek swojej śmierci wyżej wymienioną nieruchomość po połowie na XU i na UM, ze wszystkim, co będzie związane z tą nieruchomością w chwili jego śmierci, w szczególności ze znajdującym się na niej budynkiem […]. Przekazanie to nastąpi z chwilą śmierci ZL, ale nie przed ukończeniem budynku. Przekazanie jest uwarunkowane tym, by w chwili śmierci ZL [spadkobiercy UM i XU] nie byli rozwiedzeni oraz by XU przeżyła ZL. Jeżeli warunek ten nie zostanie spełniony, przekazanie na wypadek śmierci będzie uważane za dokonane wyłącznie na rzecz UM, co będzie oznaczać, iż roszczenie z mającej zostać zawartą umowy może podlegać rozrządzeniu na wypadek śmierci jeszcze za życia ZL.
d) W zakresie, w jakim nie uzgodniono świadczeń wzajemnych za to przekazanie na wypadek śmierci, zostanie ono dokonane pod tytułem darmym, co ZL wyraźnie oświadcza. Zrzeka się on prawa do odwołania tej umowy.
e) Tytułem częściowego świadczenia wzajemnego za przekazanie [UM i XU] są zobowiązani do przyznania […] matce XU prawa do mieszkania w domu, który ma być wybudowany […].
f) Do stosunków prawnych wynikających z umów, które mają zostać zawarte, stosuje się prawo austriackie […].
g) ZL zobowiązuje się nie sprzedawać ani nie obciążać stanowiącej jego własność nieruchomości bez zgody UM i XU, aby zabezpieczyć ich roszczenia z umowy przekazania własności na wypadek śmierci […].
h) ZL zgadza się, by w księdze wieczystej, która ma dopiero zostać założona dla działki będącej przedmiotem umowy, położonej w gminie katastralnej […]
aa)
[…]
bb)
wpisano na podstawie niniejszej umowy oraz urzędowego aktu zgonu ZL prawo własności w częściach ułamkowych po ½ na wspólny wniosek [UM i XU] lub wpisano prawo własności tylko na rzecz UM na jego wniosek po przedłożeniu dowodu spełnienia warunku przekazania własności tylko na jego rzecz.
[…]”.
20.
W chwili śmierci ZL XU, rozwiedziona z UM, nie żyła już od dnia 5 listopada 2005 r., a domu nie wybudowano.
21.
Postępowanie spadkowe toczy się przed Amtsgericht Köln (sądem rejonowym w Kolonii, Niemcy). W związku z tym UM wystąpił do właściwego sądu, Bezirksgericht Hermagor (sądu rejonowego w Hermagor, Austria) o wpisanie do księgi wieczystej swojego prawa własności spornej nieruchomości, podnosząc, że w chwili śmierci ojca był jedynym beneficjentem darowizny. Rechtspfleger (referendarz sądowy, Austria) rzeczonego sądu pierwszej instancji, któremu powierzono rozpatrzenie wniosku UM, uznał, że prawem właściwym jest prawo austriackie, i oddalił ów wniosek wobec braku dowodów z dokumentów potwierdzających spełnienie przesłanek sformułowanych w umowie, na którą powoływał się UM. Landesgerichts Klagenfurt (sąd okręgowy w Klagenfurcie, Austria) utrzymał to orzeczenie w mocy na tej podstawie, że rozporządzenie nr 650/2012 nie ma jego zdaniem zastosowania ze względu na dokonany w tej umowie wybór prawa austriackiego, a zgodnie z treścią tej umowy przekazanie nieruchomości na podstawie darowizny na wypadek śmierci nie może nastąpić, jeśli nie zostanie przedstawiony dowód wybudowania domu. Sąd odsyłający, Oberster Gerichtshof (sąd najwyższy, Austria), rozpatruje skargę rewizyjną od tego orzeczenia.
22.
Sąd ten, który zauważył, że dokumenty przedłożone sądowi właściwemu dla ksiąg wieczystych pozwalają stwierdzić, iż zgodnie z kryteriami prawa austriackiego akt darowizny na wypadek śmierci zawarto na rzecz UM, jest zdania, że czynność ta jest objęta zakresem stosowania rozporządzenia nr 650/2012 i można ją zakwalifikować jako „umowę dotyczącą spadku” w rozumieniu art. 3 ust. 1 lit. b) lub d) tego rozporządzenia.
23.
Co się tyczy stosowania prawa austriackiego wybranego przez strony umowy, Oberster Gerichtshof (sąd najwyższy) uważa, że znajdują zastosowanie przepisy przejściowe tego rozporządzenia, i ma wątpliwości co do wykładni art. 83 ust. 2 tego rozporządzenia w kwestii jego stosowania do wyboru prawa właściwego w umowie dotyczącej spadku.
24.
W tych okolicznościach Oberster Gerichtshof (sąd najwyższy) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:
„1)
Czy art. 3 ust. 1 lit. b) rozporządzenia nr 650/2012 należy interpretować w ten sposób, że dotycząca nieruchomości położonej w Austrii i zawarta między dwoma obywatelami niemieckimi mającymi miejsce zwykłego pobytu w Niemczech umowa darowizny na wypadek śmierci, na podstawie której obdarowanemu przysługuje po śmierci darczyńcy roszczenie wobec masy spadkowej o wpisanie jego prawa własności do księgi wieczystej na podstawie tej umowy i aktu zgonu darczyńcy, a zatem bez konieczności zaangażowania sądu spadku, stanowi umowę dotyczącą spadku w rozumieniu tego przepisu?
2)
W przypadku gdyby odpowiedź na powyższe pytanie była twierdząca:
Czy art. 83 ust. 2 rozporządzenia [nr 650/2012] należy interpretować w ten sposób, że reguluje on również skuteczność wyboru prawa dokonanego przed dniem 17 sierpnia 2015 r. w odniesieniu do umowy darowizny na wypadek śmierci, którą należy zakwalifikować jako umowę dotyczącą spadku w rozumieniu art. 3 ust. 1 lit. b) rozporządzenia [nr 650/2012]?”.
25.
Uwagi na piśmie zostały przedłożone Trybunałowi przez UM, rząd hiszpański oraz Komisję Europejską. Uczestnicy ci oraz rząd niemiecki udzielili odpowiedzi na pytania Trybunału zadane z zastrzeżeniem odpowiedzi na piśmie w wyznaczonych terminach.
IV. Analiza
26.
Na wstępie, ze względu na cel rozporządzenia nr 650/2012, warto podkreślić moim zdaniem, że wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, który dotyczy stosowania tego rozporządzenia, został złożony w ramach postępowania krajowego dotyczącego uznania – w celu dokonania wpisu do księgi wieczystej – przyznania praw do nieruchomości położonej w Austrii, która była przedmiotem darowizny na wypadek śmierci (
7
). Postępowanie spadkowe wszczęto w innym państwie członkowskim. W konsekwencji wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym sytuuje się w sposób bezprecedensowy w bardziej ogólnym kontekście weryfikacji prawa własności niźli w kontekście spadkowym, ponieważ organ, do którego zwrócił się UM, nie jest właściwy, by wydać rozstrzygnięcie względnie wydać akt związany bezpośrednio ze spadkobraniem. Ponadto sąd odsyłający wyjaśnił, że jego wniosek ma na celu weryfikację jurysdykcji organu, który oddalił wniosek UM, uzależnionej od stosowania prawa austriackiego (
8
).
A.
W przedmiocie pierwszego pytania prejudycjalnego
27.
Poprzez pytanie pierwsze sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 3 ust. 1 lit. b) rozporządzenia nr 650/2012 należy interpretować w ten sposób, że pojęcie „umowy dotyczącej spadku” obejmuje czynność darowizny między żyjącymi, na mocy której przeniesienie własności majątku należącego do darczyńcy następuje dopiero po jego śmierci.
28.
W pierwszej kolejności należy wyjaśnić, że pytanie dotyczące stosowania tego rozporządzenia jest uzasadnione:
–
ratione temporis, zgodnie z jego art. 83 ust. 1, ponieważ przedmiotem sporu w postępowaniu głównym jest spadek po ZL, zmarłym po dniu 17 sierpnia 2015 r.;
–
ze względu na skutki transgraniczne wywoływane przez spadek, ponieważ zmarły miał miejsce zwykłego pobytu w Niemczech, a postępowanie główne dotyczy należącej do niego uprzednio nieruchomości położonej w Austrii (
9
),
–
w zakresie, w jakim przedmiotem sporu są przesłanki nabycia prawa w drodze dziedziczenia w celu uzyskania jego wpisu do księgi wieczystej, a nie warunki tego wpisu, które nie są objęte zakresem stosowania rozporządzenia nr 650/2012 (
10
).
29.
W drugiej kolejności należy zauważyć, że w braku przepisów dotyczących darowizn na wypadek śmierci w rozporządzeniu nr 650/2012 (
11
) w celu ustalenia, czy takie akty mogą zostać zakwalifikowane jako „umowa dotycząca spadku” w rozumieniu art. 3 ust. 1 lit. b) tego rozporządzenia – co popierają sąd odsyłający, UM, rząd niemiecki i Komisja – czy przeciwnie, akty te należy uznać za klasyczne darowizny w rozumieniu art. 1 ust. 2 lit. g) tegoż rozporządzenia – jak uważa rząd hiszpański – należy rozważyć szereg różnych elementów.
30.
Należy w tym względzie przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem z wymogu jednolitego stosowania prawa Unii oraz zasady równego traktowania wynika, że treść przepisu prawa Unii, który nie zawiera wyraźnego odesłania do prawa państw członkowskich do celów ustalenia jego znaczenia i zakresu, powinna zwykle w całej Unii być przedmiotem autonomicznej i jednolitej wykładni, którą należy ustalić z uwzględnieniem nie tylko jego brzmienia, ale również kontekstu tego przepisu oraz celu danego uregulowania (
12
).
31.
Dla potrzeb wykładni językowej przepisów rozporządzenia nr 650/2012 mających zastosowanie w niniejszej sprawie pragnę zauważyć, po pierwsze, że zgodnie z art. 1 ust. 1 zdanie pierwsze tego rozporządzenia ma ono zastosowanie do „dziedziczenia majątku po osobach zmarłych”. W art. 3 ust. 1 lit. a) wspomnianego rozporządzenia sprecyzowano, że przez „dziedziczenie” rozumie się dziedziczenie majątku po osobie zmarłej i że termin ten obejmuje „wszystkie formy przejścia składników majątku […] na skutek śmierci” (
13
). Definicja ta stanowi powtórzenie treści motywu 9 tego rozporządzenia, zgodnie z którym rozporządzenie to stosuje się do „wszystkich cywilnoprawnych aspektów dziedziczenia majątku po osobie zmarłej” (
14
).
32.
Wskazano w nim dwa sposoby przejścia składników majątku na skutek śmierci, a mianowicie w wyniku dobrowolnego rozrządzenia na wypadek śmierci oraz w drodze dziedziczenia ustawowego.
33.
W art. 3 ust. 1 lit. d) rozporządzenia nr 650/2012 uściślono, że wyrażenie „rozrządzenie na wypadek śmierci” obejmuje „testament, testament wspólny lub umowę dotyczącą spadku”. Umowę tę zdefiniowano w lit. b) jako w istocie umowę, która tworzy prawa do przyszłego spadku po co najmniej jednej osobie będącej stroną tej umowy.
34.
Po drugie, definicje te, które stanowią pojęcia autonomiczne (
15
), ponieważ mają na celu zapewnienie jednolitego stosowania rozporządzenia nr 650/2012 niezależnie od prawa państw członkowskich, należy rozumieć z uwzględnieniem wyłączenia z zakresu stosowania tego rozporządzenia „praw i dóbr […] przenoszonych inaczej niż w drodze dziedziczenia, na przykład w drodze darowizn” (
16
), zgodnie z art. 1 ust. 2 lit. g) tego rozporządzenia (
17
).
35.
W świetle pojęcia „dziedziczenia” (
18
) i wobec braku definicji zarówno darowizn, jak i testamentu, w celu zapewnienia jednolitej wykładni tych pojęć należy zadać pytanie na temat kryterium pozwalającego na odróżnienie darowizn (
19
) od rozrządzeń na wypadek śmierci.
36.
Pragnę zauważyć w pierwszej kolejności, że w motywie 14 rozporządzenia nr 650/2012, w świetle którego należy interpretować art. 1 ust. 2 lit. g) tego rozporządzenia, znajduje się wyrażenie „darowizny lub inne formy rozporządzeń inter vivos, rodzące prawa rzeczowe przed śmiercią” (
20
).
37.
Wydaje mi się, że wniosek, jaki należy stąd wywieść – również poprzez porównanie z innymi sposobami przeniesienia praw i składników majątkowych, o których mowa w art. 1 ust. 2 lit. g) rozporządzenia nr 650/2012, a mianowicie współwłasnością z zastrzeżeniem przejścia prawa na pozostającego przy życiu współwłaściciela, funduszami emerytalnymi, umowami ubezpieczenia oraz umowami o podobnym charakterze – jest taki, iż prawodawca Unii zamierzał wyłączyć z zakresu stosowania tego rozporządzenia czynności pomiędzy żyjącymi, rodzące prawa przed śmiercią podmiotu tych praw, lub które, co do zasady, regulują przeniesienie dóbr inaczej niż w drodze dziedziczenia.
38.
W drugiej kolejności pragnę uściślić, że źródłem art. 1 ust. 2 lit. g) rozporządzenia nr 650/2012 jest art. 1 ust. 2 lit. d) konwencji o prawie właściwym dla dziedziczenia w wyniku śmierci, podpisanej w Hadze w dniu 1 sierpnia 1989 r. (
21
), która nigdy weszła w życie. W sprawozdaniu wyjaśniającym do tej konwencji (
22
) objaśniono, że art. 1 ust. 2 lit. d) ma bardzo szeroki zakres, obejmujący wszelkie rozrządzenia inne niż na wypadek śmierci, i że wyklucza czynności inter vivos, jeżeli prawo własności powstaje w chwili śmierci.
39.
W trzeciej kolejności pragnę podkreślić, że jeśli chodzi o wyłączenie z zakresu stosowania rozporządzenia nr 650/2012 mające na celu objęcie całego dziedziczenia prawem jednego państwa, art. 1 ust. 2 lit. g) tego rozporządzenia należy interpretować w sposób ścisły, nawet jeśli darowizny nie są całkowicie wyłączone z zakresu stosowania prawa spadkowego (
23
).
40.
W konsekwencji nie można uznać za „darowizny” w rozumieniu art. 1 ust. 2 lit. g) darowizn na wypadek śmierci, które przewidują przyznanie prawa do dóbr stanowiących część majątku zmarłego obdarowanemu, jeżeli ten go przeżyje, dopiero w chwili śmierci darczyńcy, a tym samym regulują warunki dziedziczenia spadku. Innymi słowy – zasadniczym kryterium jest ustalenie praw obdarowanego do dóbr stanowiących masę spadkową w stosunku do pozostałych spadkobierców (
24
) spadku nieotwartego.
41.
Ponieważ śmierć darczyńcy powinna stanowić warunek przeniesienia tego prawa, a nie jego rzeczywistego wykonania (
25
), a darowizna wynika z nieodwołalnej umowy (
26
) między stronami w przedmiocie praw własności, które powstają w wyniku śmierci, do dóbr stanowiących wówczas majątek zmarłego (
27
), darowiznę na wypadek śmierci (lub innymi słowy – każdą umowę dotyczącą przeniesienia prawa własności mortis causa) można uznać moim zdaniem za „umowę dotyczącą spadku” w rozumieniu art. 3 ust. 1 lit. b) rozporządzenia nr 650/2012, będącą pojęciem autonomicznym (
28
), nawet jeśli czynność ta nie dotyczy całości spadku (
29
) ani dóbr, których darczyńca nie posiadał jeszcze w momencie zawarcia tej umowy.
42.
W konsekwencji, w celu zapewnienia jednolitego stosowania tego rozporządzenia, należy podjąć kwestię różnorodności systemów prawnych darowizn na wypadek śmierci oraz umów dotyczących spadku, na którą wskazano w odniesieniu do tych ostatnich w motywie 49 rozporządzenia nr 650/2012 i podkreślaną zarówno przez uczestników postępowania w uwagach na piśmie, jak i w doktrynie (
30
).
43.
W tym względzie podzielam opinię wyrażoną przez szereg autorów, zgodnie z którą kwalifikacja czynności powinna wynikać z zastosowania prawa regulującego umowy dotyczące spadków, o którym mowa w art. 25 rozporządzenia nr 650/2012 (
31
).
44.
Taka wykładnia jest, po pierwsze, zgodna z celem realizowanym przez to rozporządzenie, polegającym na udzieleniu pomocy spadkobiercom i zapisobiercom oraz innym osobom bliskim zmarłemu oraz wierzycielom spadkowym w dochodzeniu przez nich ich praw w kontekście postępowania spadkowego mającego skutki transgraniczne oraz udzielenie pomocy obywatelom Unii w uregulowaniu zawczasu ich spraw spadkowych (
32
).
45.
Po drugie, przez wzgląd na pewność prawa oraz w celu uniknięcia fragmentaryzacji dziedziczenia (
33
) rozporządzenie nr 650/2012 przewiduje dla całego objętego nim majątku zastosowanie jednego prawa spadkowego, mającego wpływ na jurysdykcję sądów do orzekania co do ogółu spraw dotyczących spadku (
34
), będącego albo prawem państwa członkowskiego, w którym zmarły miał miejsce zwykłego pobytu w chwili śmierci, zgodnie z art. 21 tego rozporządzenia, albo prawem państwa, którego obywatelstwo spadkodawca posiada, wybranego przez niego na podstawie art. 22 tego rozporządzenia.
46.
Ponadto w celu zapewnienia jak najpełniejszego dopasowania tych przepisów do celów rozporządzenia nr 650/2012 prawodawca Unii przewidział pewne modyfikacje, w szczególności w odniesieniu do zasady jedności prawa spadkowego (
35
). Jak podkreśla rząd niemiecki w odpowiedzi na pisemne pytania Trybunału, jest tak w przypadku art. 25 tego rozporządzenia, który należy interpretować w świetle jego motywu 49, który to artykuł określa, w sposób podobny do brzmienia art. 24 tego rozporządzenia, dotyczącego pozostałych rozrządzeń na wypadek śmierci, że umowy dotyczące spadku, w celu zachowania organizacji dziedziczenia przewidzianej w tych aktach, podlegają prawu właściwemu dla dziedziczenia w dniu ich zawarcia.
47.
W tych okolicznościach uważam, w przeciwieństwie do rządu hiszpańskiego, że zakwalifikowanie darowizny na wypadek śmierci jako „umowy dotyczącej spadku” nie prowadzi do fragmentaryzacji dziedziczenia, lecz gwarantuje podmiotom, których dotyczy przeniesienie dobra lub dóbr zmarłego, pewność prawa istotną w przypadku dziedziczenia mającego skutki transgraniczne.
48.
Odmienna wykładnia skutkowałaby wyłączeniem z zakresu stosowania rozporządzenia innych aktów powszechnie sporządzanych w ramach planowania dziedziczenia, w odniesieniu do których pojawiają się te same pytania, takich jak darowizny na rzecz ostatniego żyjącego lub darowizny spadkowe (
36
).
49.
W takim przypadku duża liczba aktów istotnych dla regulowania dziedziczenia podlegałaby, w zależności od przypadku, albo rozporządzeniu (WE) nr 593/2008 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 17 czerwca 2008 r. w sprawie prawa właściwego dla zobowiązań umownych (Rzym I) (
37
), albo krajowym i konwencyjnym normom danego państwa (
38
), co mogłoby poważnie osłabić zasadę jedności prawa spadkowego.
50.
W niniejszej sprawie przedmiotem postępowania głównego jest umowa regulująca przeniesienie własności nieruchomości, które miało nastąpić, z zastrzeżeniem pewnych warunków, w chwili śmierci ojca skarżącego (
39
). Moim zdaniem, zważywszy, że umowa ta posiada cechy umowy dotyczącej spadku w rozumieniu rozporządzenia nr 650/2012, to zgodnie z tym, co zaproponowałem, taka kwalifikacja powinna zależeć od właściwego prawa spadkowego (
40
).
51.
Z powyższych względów uważam, że art. 3 ust. 1 lit. b) rozporządzenia nr 650/2012 należy interpretować w ten sposób, iż pojęcie „umowy dotyczącej spadku” obejmuje czynność darowizny między żyjącymi, na mocy której przeniesienie na obdarowanego własności dobra lub dóbr, które chociażby częściowo stanowią majątek spadkowy darczyńcy, następuje dopiero z chwilą jego śmierci.
B.
W przedmiocie drugiego pytania prejudycjalnego
52.
Sąd odsyłający zastanawia się nad ważnością wyboru prawa austriackiego w umowie będącej przedmiotem sporu w postępowaniu głównym (
41
) w świetle przepisów przejściowych rozporządzenia nr 650/2012 i przywołuje jego art. 83 ust. 2. Przepis ów zawiera odesłanie do warunków określonych w art. 22 tego rozporządzenia, zatytułowanym „Wybór prawa”.
53.
Jak zauważyła Komisja, niemiecka wersja językowa art. 22 rozporządzenia nr 650/2012, w odróżnieniu od innych wersji językowych (
42
), nie precyzuje, że wybór prawa powinien dotyczyć ogółu spraw dotyczących spadku.
54.
W tym względzie należy uściślić, że Trybunał orzekł w wyroku wydanym niedługo po złożeniu niniejszego wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, iż każdy może wybrać prawo „któremu podlega ogół spraw dotyczących jego spadku” na podstawie tego art. 22 rozporządzenia nr 650/2012, a art. 83 ust. 2 tego rozporządzenia dotyczy sytuacji, w których zmarły dokonał wyboru prawa „właściwego dla dziedziczenia [po nim]” przed dniem 17 sierpnia 2015 r. (
43
).
55.
W konsekwencji uważam, podobnie jak Komisja, że odpowiedź Trybunału nie może dotyczyć wykładni tego przepisu, ponieważ z ustaleń sądu odsyłającego wynika, iż strony wybrały prawo austriackie w celu zastosowania go do stosunków prawnych między nimi, a nie w celu uregulowania ogół spraw dotyczących spadku.
56.
Jednakże w świetle okoliczności, w jakich zostało zadane drugie pytanie prejudycjalne, wydaje mi się celowe uzupełnić moją analizę przepisów przejściowych poprzez wskazanie, po pierwsze, że w odniesieniu do rozrządzenia na wypadek śmierci dokonanego przed dniem 17 sierpnia 2015 r. przez darczyńcę zmarłego po tej dacie będzie ono ważne zgodnie z art. 83 ust. 3 rozporządzenia nr 650/2012 w przypadku spełnienia warunków określonych przez prawo wyznaczone zgodnie z przepisami rozdziału III, a dokładniej zgodnie z art. 25, mającym zastosowanie do umowy dotyczącej spadku, lub w braku takiego prawa – przez reguły kolizyjne obowiązujące przed wejściem w życie rzeczonego rozporządzenia.
57.
Po drugie, jak wskazała Komisja, w niniejszej sprawie należy wziąć pod uwagę konsekwencje dla jurysdykcji sądu rozpatrującego sprawę związane z kwalifikacją danego aktu, wynikające ze stwierdzenia braku możliwości zastosowania art. 83 ust. 2 rozporządzenia nr 650/2012 w braku wyboru prawa regulującego ogół spraw dotyczących spadku (
44
), a co za tym idzie, moim zdaniem, z braku możliwości zastosowania ust. 4 tego artykułu (
45
). Skoro bowiem na podstawie tego rozporządzenia zmarły nie mógł wybrać prawa austriackiego, nie można uznać, że zostało ono wybrane jako prawo właściwe dla dziedziczenia (
46
).
58.
W tych okolicznościach uważam, że nie ma potrzeby udzielania odpowiedzi na drugie pytanie prejudycjalne.
V. Wnioski
59.
W świetle powyższych rozważań proponuję, aby Trybunał odpowiedział Oberster Gerichtshof (sądowi najwyższemu, Austria) w sposób następujący:
Artykuł 3 ust. 1 lit. b) rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 650/2012 z dnia 4 lipca 2012 r. w sprawie jurysdykcji, prawa właściwego, uznawania i wykonywania orzeczeń, przyjmowania i wykonywania dokumentów urzędowych dotyczących dziedziczenia oraz w sprawie ustanowienia europejskiego poświadczenia spadkowego należy interpretować w ten sposób, iż pojęcie „umowy dotyczącej spadku” obejmuje darowizny między żyjącymi, na mocy których przeniesienie na obdarowanego własności dobra lub dóbr, które chociażby częściowo stanowią majątek spadkowy darczyńcy, następuje dopiero z chwilą jego śmierci.
(
1
)	Język oryginału: francuski.
(
2
)	Dz.U. 2012, L 201, s. 107.
(
3
)	BGBl. I, 87/2015.
(
4
)	BGBl, 76/1871.
(
5
)	BGBl, 39/1955.
(
6
)	BGBl, 560/1985.
(
7
)	To samo pytanie mogłoby również zostać przedstawione w przypadku złożenia wniosku o wydanie europejskiego poświadczenia spadkowego, który umożliwia każdemu spadkobiercy, zapisobiercy albo uprawnionemu wymienionemu w tym poświadczeniu wykazanie w innym państwie członkowskim jego statusu i praw spadkowych w masy spadkowej. Zobacz w tym względzie wyroki: z dnia 1 marca 2018 r., Mahnkopf (C‑558/16, EU:C:2018:138, pkt 36, 42 i przytoczone tam orzecznictwo); z dnia 21 czerwca 2018 r., Oberle (C‑20/17, EU:C:2018:485, pkt 45).
(
8
)	Zobacz w odniesieniu do przesłanek wszczęcia postępowania krajowego pkt 16 i 17 niniejszej opinii.
(
9
)	Zobacz wyrok z dnia 16 lipca 2020 r., E.E. (Jurysdykcja i prawo właściwe dla dziedziczenia) (C‑80/19, EU:C:2020:569, pkt 34–36, 42, 43).
(
10
)	Zobacz motyw 18 i art. 1 ust. 2 lit. l) rozporządzenia nr 650/2012, a także wyrok z dnia 12 października 2017 r., Kubicka (C‑218/16, EU:C:2017:755, pkt 54).
(
11
)	Tak jest w wersji francuskiej. Jednak w hiszpańskiej wersji językowej art. 23 ust. 2 lit. i) tego rozporządzenia występuje termin „donaciones”, w odróżnieniu od innych wersji językowych, w szczególności w językach niemieckim, angielskim, włoskim lub rumuńskim. Pragnę uściślić, że rozbieżności te nie mają wpływu na wykładnię przepisów tego rozporządzenia rozpatrywanych w niniejszej sprawie.
(
12
)	Zobacz wyrok z dnia 23 maja 2019 r., WB (C‑658/17, EU:C:2019:444, pkt 50 i przytoczone tam orzecznictwo).
(
13
)	Podkreślenie moje.
(
14
)	Podkreślenie moje. Do wyrażenia tego Trybunał odniósł się w wyrokach: z dnia 1 marca 2018 r., Mahnkopf (C‑558/16, EU:C:2018:138, pkt 34); z dnia 21 czerwca 2018 r., Oberle (C‑20/17, EU:C:2018:485, pkt 30).
(
15
)	Zobacz w tym względzie A. Bonomi, „Article 1. Champ d’application”, w: A. Bonomii P. Wautelet, Le droit européen des succession, Commentaire du règlement (UE) no 650/2012, du 4 juillet 2012, 2e éd., Bruylant, Bruxelles, 2016, s. 73–139, w szczególności pkt 2, s. 75; a także D. Looschelders, „Artikel 3 EuErbVO”, w: R. Hüßtegei H.-P. Mansel, Rom‑Verordnungen, 2. Aufl., Nomos, Baden‑Baden, 2015, s. 839–847, w szczególności pkt 8, s. 841, 842.
(
16
)	Podkreślenie moje.
(
17
)	W przedmiocie ograniczonego charakteru wyłączeń zawartych w art. 1 ust. 2 wspomnianego rozporządzenia, w szczególności w odniesieniu do kwestii związanych z małżeńskimi ustrojami majątkowymi, zob. wyrok z dnia 1 marca 2018 r., Mahnkopf (C‑558/16, EU:C:2018:138, pkt 33).
(
18
)	Zobacz pkt 31 niniejszej opinii.
(
19
)	W tym względzie Marie Goré zauważa, że „nie uwzględniono wszystkich możliwości spadkobrania z wyprzedzeniem” (M. Goré, „Les silences du règlement européen sur les successions internationales”, Droit et Patrimoine, Lamy, Paris, 2013, no 224, s. 34–37, w szczególności s. 6).
(
20
)	Podkreślenie moje.
(
21
)	Dostępna na stronie internetowej: https://www.hcch.net/fr/instruments/conventions/full-text/?cid=62. Wyrażenie „na przykład w drodze darowizn” zostało do rozporządzenia nr 650/2012 dodane. Zobacz motyw 9 i art. 1 ust. 3 lit. f) projektu rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie jurysdykcji, prawa właściwego, uznawania i wykonywania orzeczeń sądowych i dokumentów urzędowych dotyczących dziedziczenia oraz w sprawie utworzenia europejskiego certyfikatu spadkowego [COM(2009) 154 wersja ostateczna], przeformułowane przez Parlament w sprawozdaniu z dnia 6 marca 2012 r. w sprawie tego projektu (A7‑0045/2012) w odniesieniu do sposobu ujęcia wyłączenia.
(
22
)	Zobacz sprawozdanie objaśniające Donovana W.M. Watersa dostępne na stronie internetowej: https://assets.hcch.net/docs/ed641835–352a-4fe0-a378-5bf4222086c8.pdf [pkt 41 (s. 542) i 92 (s. 574)].
(
23
)	Zobacz art. 23 ust. 2 lit. i) rozporządzenia nr 650/2012.
(
24
)	Zobacz analogicznie wyrok z dnia 1 marca 2018 r., Mahnkopf (C‑558/16, EU:C:2018:138, pkt 40).
(
25
)	Należy dokonać rozróżnienia pomiędzy darowiznami na wypadek śmierci a darowiznami polegającymi na natychmiastowym przeniesieniu praw, przy jednoczesnym odroczeniu wejścia w posiadanie dobra do dnia, który może być dniem śmierci darczyńcy. Zobacz podobnie D. Boulanger, „Le renouvellement du traitement de l’anticipation successorale au travers du règlement (UE) du 4 juillet 2012”, La Semaine Juridique – Notariale et Immobilière, LexisNexis, Paris, no 27, s. 39–44, w szczególności pkt 15, s. 41. Pragnę zauważyć w tym względzie, że wyrażenie „remise du bien” we francuskiej wersji językowej pism procesowych nie powinno stanowić źródła wątpliwości. Zgodnie bowiem z moją wiedzą należy odnieść się do zasady znanej pod nazwą „Abstraktionsprinzip”, na mocy której przeniesienie nieruchomości obejmuje przeniesienie prawa własności (na przykład poprzez umowę sprzedaży) i fizyczne przekazanie nieruchomości (poprzez wpis do księgi wieczystej). W przedmiocie rozróżnienia między wykonaniem za życia darczyńcy a wykonaniem w chwili śmierci zob. D. Looschelders, „Artikel 1 EuErbVO”, w: R. Hüßtege i H.P. Mansel, Rom‑Verordnungen, op.cit., s. 817–835, w szczególności pkt 45, 46, s. 829, 830.
(
26
)	Zobacz A. Bonomi, „Article 25. Pacte successoral”, w: A. Bonomi i P. Wautelet, Le droit européen des succession, Commentaire du règlement (UE) no 650/2012, du 4 juillet 2012, op.cit., s. 429–449, w szczególności pkt 13, s. 436; U. Pesendorfer, „Artykuł 3 EuErbVO”, w: A. Burgstaller, M. Neumayr, A. Geroldinger i G. Schmaranzer, Die EU‑Erbrechtsverordnung, LexisNexis, Vienne, 2016, s. 68–81, w szczególności pkt 12, 17, s. 74–76; a także A. Dutta, „Artykuł 3 EuErbVO Begriffsbestimmungen”, Münchener Kommentar zum Bürgerlichen Gesetzbuch, C.H. Beck, Munich, 2020, pkt 8.
(
27
)	Zobacz D. Boulanger, op.cit., pkt 14, s. 41.
(
28
)	Zobacz podobnie A. Bonomi, „Article 3. Définitions”, w: A. Bonomi i P. Wautelet, Le droit européen des succession, Commentaire du règlement (UE) no 650/2012, du 4 juillet 2012, op.cit., s. 143–179, w szczególności pkt 21, s. 155; A. Dutta, „Artykuł 1 EuErbVO Anwendungsbereich”, Münchener Kommentar zum Bürgerlichen Gesetzbuch, op.cit., pkt 37, i „Artykuł 3 EuErbVO Begriffsbestimmungen”, op.cit., pkt 10; P. Mankowski, „Art 1 EuErbVO”, w: A. Deixler-‑Hübner i M. Schauer, Kommentar zur EU‑Erbrechtsverordnung (EuErbVO), 2. Aufl., Manz’sche Verlags- und Universitätsbuchhandlung, Vienne, 2020, s. 16–66, w szczególności pkt 79, s. 42, 43; A. Deixler‑Hübner i M. Schauer, „Art 3 EuErbVO”, w: A. Deixler‑Hübner i M. Schauer, Kommentar zur EU‑Erbrechtsverordnung (EuErbVO), op.cit., s. 70–94, w szczególności pkt 14, s. 77, 78; a także J.M. Fontanellas Morell, „Las donaciones mortis causa ante la reglementación comunitaria de la sucesiones”, Anuario Español de Derecho Internacional Privado, Iprolex, Madrid, Espagne, 2011, s. 465–484, w szczególności s. 481–483.
(
29
)	W tym względzie stoję na stanowisku – które jest przeciwne do podejścia rządu hiszpańskiego, lecz zbieżne z analizami pozostałych uczestników postępowania – że pojęcie „umowy dotyczącej spadku” użyte w art. 3 ust. 1 lit. b) rozporządzenia nr 650/2012 jest zdefiniowane w sposób wystarczająco szeroki, aby objąć umowę dotyczącą tylko jednego dobra lub części spadku. Wystarczy, by spełnione zostało wspólne kryterium wynikające z lit. d) tego artykułu w związku z definicją znajdującą się w lit. a), dotyczącą rozrządzeń na wypadek śmierci, a mianowicie przeniesienie własności dobra lub dóbr odnoszące skutek wraz ze śmiercią właściciela będącego stroną umowy.
(
30
)	Zobacz A. Bonomi, „Article 1. Champ d’application”, op.cit., pkt 51, 52; a także autorzy przytoczeni w przypisach na s. 102–104.
(
31
)	Zobacz A. Bonomi, „Article 1. Champ d’application”, op.cit., pkt 53, a także autorzy przytoczeni w przypisie 76, s. 104. Zobacz podobnie A. Dutta, „Artykuł 25 EuErbVO Erbverträge”, Münchener Kommentar zum Bürgerlichen Gesetzbuch, op.cit., pkt 9. W odniesieniu do bardziej ogólnego wskazania, że należy odwołać się do prawa właściwego dla rozrządzeń na wypadek śmierci, zob. A. Bonomi, „Article 1. Champ d’application”, op.cit., pkt 53 i autorzy przytoczeni w przypisie 75, s. 104. Podobnie zob. A. Köhler, „Teil 1 EuErbVO, § 4 Internationales Privatrecht”, w: W. Grierl, A. Köhler, L. Kroiß i H. Wilsch, Internationales Erbrecht: EuErbVO, IntErbRVG, DurchfVO, Länderberichte, 3. Aufl., Nomos, Vienne, 2020, s. 57–127, w szczególności pkt 52, s. 70, oraz pkt 74, s. 78.
(
32
)	Zobacz wyroki: z dnia 12 października 2017 r., Kubicka (C‑218/16, EU:C:2017:755, pkt 56); z dnia 21 czerwca 2018 r., Oberle (C‑20/17, EU:C:2018:485, pkt 49).
(
33
)	Zobacz motyw 37 rozporządzenia nr 650/2012, a także wyroki: z dnia 12 października 2017 r., Kubicka (C‑218/16, EU:C:2017:755, pkt 44, 57); a także z dnia 21 czerwca 2018 r., Oberle (C‑20/17, EU:C:2018:485, pkt 56).
(
34
)	Zobacz wyroki: z dnia 21 czerwca 2018 r., Oberle (C‑20/17, EU:C:2018:485, pkt 55); z dnia 16 lipca 2020 r., E.E. (Jurysdykcja i prawo właściwe dla dziedziczenia) (C‑80/19, EU:C:2020:569, pkt 41).
(
35
)	Zobacz w odniesieniu do przepisów dotyczących jurysdykcji w sprawach spadkowych wyrok z dnia 16 lipca 2020 r., E.E. (Jurysdykcja i prawo właściwe dla dziedziczenia) (C‑80/19, EU:C:2020:569, pkt 69). Trybunał orzekł, że „zasada jednolitości postępowania spadkowego i statutu spadkowego nie ma charakteru bezwzględnego”.
(
36
)	Zobacz w tym względzie D. Boulanger, op.cit., pkt 16, 17, s. 41. Zobacz również w odniesieniu do prawa niemieckiego A. Dutta, „Artykuł 3 EuErbVO Begriffsbestimmungen”, op.cit., pkt 11.
(
37
)	Dz.U. 2008, L 177, s. 6. Między rozporządzeniem nr 593/2008 a rozporządzeniem nr 650/2012 można dostrzec dwie główne różnice dotyczące łączników, od których to łączników drugie z rzeczonych rozporządzeń właśnie odchodzi. Po pierwsze, zgodnie z art. 3 rozporządzenia nr 593/2008 strony darowizny mają swobodę wyboru prawa właściwego dla umowy. Po drugie, w braku wyboru, na podstawie art. 4 ust. 1 lit. c) tego rozporządzenia darowizny nieruchomości podlegają prawu państwa, w którym położona jest nieruchomość. Ponadto z art. 4 ust. 2 wspomnianego rozporządzenia można wywnioskować, że w przypadku braku wyboru prawa darowizny nieruchomości podlegają prawu miejsca zwykłego pobytu darczyńcy jako dłużnika świadczenia charakterystycznego dla umowy.
(
38
)	Na podstawie art. 1 ust. 2 lit. c) rozporządzenia nr 593/2008 z zakresu zastosowania tego rozporządzenia wyłączone są prawa wynikające z małżeńskich ustrojów majątkowych. Zobacz w tym względzie synteza autorstwa H. Gaudemet‑Tallon, „Convention de Rome du 19 juin 1980 et règlement »Rome I« du 17 juin 2008. – Champ d’application. – Clauses générale”, JurisClasseur Droit international, LexisNexis, Paris, 2020, fasc. 552‑11, pkt 52.
(
39
)	Zobacz pkt 19 niniejszej opinii.
(
40
)	Zobacz pkt 43 niniejszej opinii.
(
41
)	Zobacz ustęp f) umowy przytoczonej w pkt 19 niniejszej opinii.
(
42
)	Pragnę zauważyć, zgodnie z tym, co wskazała Komisja, że zakres wybranego prawa został sprecyzowany w wersjach językowych angielskiej, francuskiej, włoskiej, niderlandzkiej i polskiej, a hiszpańska wersja językowa, w chwili publikacji równie dwuznaczna jak wersja niemiecka, została sprostowana w następujący sposób: „Każdy może wskazać jako prawo regulujące ogół spraw dotyczących spadku prawo państwa” (sprostowanie Dz.U. 2019, L 243, s. 9).
(
43
)	Zobacz wyrok z dnia 16 lipca 2020 r., E.E. (Jurysdykcja i prawo właściwe dla dziedziczenia) (C‑80/19, EU:C:2020:569, pkt 88, 92).
(
44
)	Zobacz art. 15 rozporządzenia nr 650/2012, zatytułowany „Badanie jurysdykcji”. Zobacz w odniesieniu do przepisów jurysdykcyjnych i ich wpływu na przepływ orzeczeń wyroki: z dnia 21 czerwca 2018 r., Oberle (C‑20/17, EU:C:2018:485, pkt 37, 53–55); a także z dnia 16 lipca 2020 r., E.E. (Jurysdykcja i prawo właściwe dla dziedziczenia) (C‑80/19, EU:C:2020:569, pkt 61, 62).
(
45
)	Zobacz w odniesieniu do powiązania przepisów przejściowych oraz związku między nimi a międzynarodową jurysdykcją sądową opinia rzecznika generalnego M. Camposa Sáncheza‑Bordony w sprawie E.E. (Jurysdykcja i prawo właściwe dla dziedziczenia) (C‑80/19, EU:C:2020:230, pkt 101–104, 108–112).
(
46
)	Zobacz wyrok z dnia 16 lipca 2020 r., E.E. (Jurysdykcja i prawo właściwe dla dziedziczenia) (C‑80/19, EU:C:2020:569, pkt 92, 93).