62019CJ0819_RES
Υπόθεση C‑819/19
Stichting Cartel Compensation και Equilib Netherlands BV
κατά
Koninklijke Luchtvaart Maatschappij NV κ.λπ.
(αίτηση του rechtbank Amsterdam για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως)
Απόφαση του Δικαστηρίου (δεύτερο τμήμα) της 11ης Νοεμβρίου 2021
«Προδικαστική παραπομπή – Άρθρα 81, 84 και 85 ΕΚ – Άρθρο 53 της Συμφωνίας ΕΟΧ – Συμπράξεις – Συμπεριφορές επιχειρήσεων στον τομέα των αεροπορικών μεταφορών μεταξύ του Ευρωπαϊκού Οικονομικού Χώρου (ΕΟΧ) και τρίτων χωρών που έλαβαν χώρα υπό το καθεστώς των άρθρων 84 ΕΚ και 85 ΕΚ – Αγωγή αποζημίωσης – Αρμοδιότητα των εθνικών δικαστηρίων να εφαρμόζουν το άρθρο 81 ΕΚ και το άρθρο 53 της Συμφωνίας ΕΟΧ»
Ανταγωνισμός – Μεταφορές – Κανόνες ανταγωνισμού – Αεροπορικές μεταφορές – Κανονισμοί του Συμβουλίου που αφορούν την εφαρμογή των κανόνων ανταγωνισμού της Ένωσης – Πεδίο εφαρμογής – Αεροπορικές μεταφορές μεταξύ των αερολιμένων της Ένωσης και των αερολιμένων τρίτων χωρών – Εμπίπτουν από τον Μάιο του 2004 – Συνέπεια – Εφαρμογή, πριν από την ημερομηνία αυτή, των μεταβατικών κανόνων
(Άρθρα 81, 83, 84 και 85 ΕΚ· άρθρο 101 ΣΛΕΕ· κανονισμοί του Συμβουλίου 17, 141, 3975/87, 3976/87, 1/2003 και 411/2004)
(βλ. σκέψεις 36-42)
Ανταγωνισμός – Μεταφορές – Κανόνες ανταγωνισμού – Αεροπορικές μεταφορές – Συμφωνία για τις αεροπορικές μεταφορές που συνήφθη μεταξύ της Ευρωπαϊκής Κοινότητας και της Ελβετικής Συνομοσπονδίας – Ελβετικοί αερολιμένες που θεωρούνται αερολιμένες της Ένωσης
(Άρθρο 81 ΕΚ· Συμφωνία μεταξύ της Ευρωπαϊκής Κοινότητας και της Ελβετικής Συνομοσπονδίας σχετικά με τις αεροπορικές μεταφορές, άρθρο 1 § 2 και παράρτημα)
(βλ. σκέψη 43)
Συμπράξεις – Απαγόρευση – Άμεσο αποτέλεσμα – Δικαίωμα των ιδιωτών να ζητούν αποκατάσταση της ζημίας που υπέστησαν – Τρόπος ασκήσεως – Παραβάσεις που διαπράχθηκαν στον τομέα των αεροπορικών μεταφορών – Παραβάσεις που διαπράχθηκαν πριν από την έναρξη ισχύος των κανονισμών για την εφαρμογή των κανόνων ανταγωνισμού της Ένωσης στον τομέα αυτό – Παραβάσεις που δεν αποτελούν αντικείμενο απόφασης των αρμόδιων εθνικών αρχών ούτε απόφασης της Επιτροπής – Αρμοδιότητα των εθνικών δικαστηρίων να εφαρμόζουν το άρθρο 81 ΕΚ – Όρια – Τήρηση της αρχής της ασφάλειας δικαίου – Σεβασμός των αρμοδιοτήτων λήψεως αποφάσεων ή των νομοθετικών αρμοδιοτήτων των θεσμικών οργάνων της Ένωσης – Περιεχόμενο
(Άρθρα 81, 83, 84 και 85 ΕΚ· άρθρο 101 § 1, ΣΛΕΕ· κανονισμός 1/2003 του Συμβουλίου, άρθρα 6 και 16 § 1)
(βλ. σκέψεις 45-67 και διατακτ.)
Διεθνείς συμφωνίες – Συμφωνία για τη δημιουργία του Ευρωπαϊκού Οικονομικού Χώρου – Κανόνες ανταγωνισμού – Απαγόρευση συμπράξεων και εμπορικών πρακτικών που περιορίζουν τον ανταγωνισμό – Περιεχόμενο πανομοιότυπο, από νομικής απόψεως, με αυτό των διατάξεων της Ένωσης
(Συμφωνία ΕΟΧ, άρθρο 53)
(βλ. σκέψεις 68-74 και διατακτ.)
Σύνοψη
Με απόφαση της 17ης Μαρτίου 2017, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή διαπίστωσε ότι, συντονίζοντας διάφορα στοιχεία της τιμολογιακής πολιτικής τους στον τομέα των υπηρεσιών αερομεταφοράς εμπορευμάτων, 19 αεροπορικές εταιρίες είχαν παραβεί το άρθρο 101 ΣΛΕΕ και/ή το άρθρο 53 της Συμφωνίας για τον Ευρωπαϊκό Οικονομικό Χώρο (στο εξής: Συμφωνία ΕΟΧ) (
1
) καθώς και το άρθρο 8 της Συμφωνίας μεταξύ της Ευρωπαϊκής Κοινότητας και της Ελβετικής Συνομοσπονδίας σχετικά με τις αεροπορικές μεταφορές (στο εξής: ελβετική συμφωνία) (
2
), τα οποία απαγορεύουν τις συμπράξεις και τις εμπορικές πρακτικές που περιορίζουν τον ανταγωνισμό (
3
).
Η Επιτροπή, εκτιμώντας ότι δεν είχε, βάσει των ισχυουσών διατάξεων, τη δυνατότητα να επιβάλλει εξ αρχής κυρώσεις για τις πρακτικές αυτές των αεροπορικών εταιριών που αφορούσαν δρομολόγια τα οποία δεν περιορίζονταν μόνον στον Ευρωπαϊκό Οικονομικό Χώρο (ΕΟΧ), καθόρισε την ημερομηνία έναρξης της περιόδου τέλεσης των παραβάσεων κατά τρόπο διαφορετικό αναλόγως του είδους των οικείων δρομολογίων. Ενώ η περίοδος τέλεσης της παράβασης που ελήφθη υπόψη για τα δρομολόγια μεταξύ αερολιμένων του ΕΟΧ εκτεινόταν από τον Δεκέμβριο του 1999 έως τον Φεβρουάριο του 2006, ως ημερομηνία έναρξης της περιόδου τέλεσης της παράβασης για τα δρομολόγια μεταξύ αερολιμένων της Ευρωπαϊκής Ένωσης και αερολιμένων ευρισκόμενων εκτός του ΕΟΧ ορίσθηκε η 1η Μαΐου 2004. Για τα δρομολόγια μεταξύ αερολιμένων ευρισκόμενων σε χώρες που είναι συμβαλλόμενα μέρη στη Συμφωνία ΕΟΧ, αλλά δεν είναι κράτη μέλη, και αερολιμένων τρίτων χωρών, ως τέτοια ημερομηνία ορίστηκε η 19η Μαΐου 2005 και για τα δρομολόγια μεταξύ αερολιμένων της Ένωσης και αερολιμένων της Ελβετίας η 1η Ιουνίου 2002.
Μετά την έκδοση της απόφασης αυτής, η Stichting Cartel Compensation (στο εξής: SCC) και η Equilib Netherlands, δύο νομικά πρόσωπα με ειδίκευση στον τομέα της αποκατάστασης των ζημιών που προκαλούνται από παραβάσεις του ανταγωνισμού, άσκησαν ενώπιον του πρωτοδικείου του Άμστερνταμ αγωγές ζητώντας από το δικαστήριο αυτό, αφενός, να διαπιστώσει ότι οι 19 αεροπορικές εταιρίες, συντονίζοντας, μεταξύ των ετών 1999 και 2006, τις τιμολογιακές πολιτικές τους σχετικά με τις υπηρεσίες αερομεταφοράς εμπορευμάτων, ενήργησαν παρανόμως έναντι των αποστολέων εμπορευμάτων που είχαν αγοράσει τις υπηρεσίες αυτές και, αφετέρου, να υποχρεώσει τις εν λόγω εταιρίες να καταβάλουν αποζημίωση για τις ζημίες που είχαν υποστεί οι ως άνω αποστολείς λόγω της συγκεκριμένης συμπεριφοράς.
Το πρωτοδικείο του Άμστερνταμ έχει εντούτοις αμφιβολίες ως προς την αρμοδιότητά του να εφαρμόσει το άρθρο 81 ΕΚ (νυν άρθρο 101 ΣΛΕΕ) ή το άρθρο 53 της Συμφωνίας ΕΟΧ, στο πλαίσιο διαφοράς ιδιωτικού δικαίου, στις προσαπτόμενες στις 19 αεροπορικές εταιρίες συμπεριφορές που αφορούν δρομολόγια τα οποία δεν περιορίζονται μόνο στον ΕΟΧ, στο μέτρο που οι συμπεριφορές αυτές έλαβαν χώρα πριν από τις ορισθείσες με την απόφαση της Επιτροπής ημερομηνίες έναρξης των περιόδων τέλεσης των παραβάσεων. Ως εκ τούτου, το δικαστήριο αυτό αποφάσισε να υποβάλει στο Δικαστήριο το συγκεκριμένο ερώτημα στο πλαίσιο της διαδικασίας προδικαστικής παραπομπής.
Εκτίμηση του Δικαστηρίου
Όσον αφορά τις αντίθετες προς τους κανόνες του ανταγωνισμού πρακτικές των αεροπορικών εταιριών στα δρομολόγια μεταξύ των αερολιμένων της Ένωσης και των αερολιμένων τρίτων χωρών, το Δικαστήριο επισημαίνει, κατ’ αρχάς, ότι, για τις αεροπορικές μεταφορές στα δρομολόγια αυτά, οι διατάξεις που θέσπισε το Συμβούλιο κατ’ εφαρμογήν του άρθρου 83, παράγραφος 1, ΕΚ (νυν άρθρο 103, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ) για την εφαρμογή του άρθρου 81 ΕΚ τέθηκαν σε ισχύ μόλις την 1η Μαΐου 2004. Επομένως, πριν από την ημερομηνία αυτή, είναι δυνατή η εφαρμογή στις εν λόγω υπηρεσίες μόνον των προβλεπόμενων στα άρθρα 84 και 85 ΕΚ (νυν άρθρα 104 και 105 ΣΛΕΕ) ρυθμίσεων, δυνάμει των οποίων, ελλείψει διατάξεων που να έχουν θεσπιστεί κατ’ εφαρμογήν του άρθρου 83, παράγραφος 1, ΕΚ, οι (διοικητικές) αρχές των κρατών μελών είναι υπεύθυνες για την εφαρμογή των αρχών του άρθρου 81 ΕΚ. Το ίδιο ισχύει, εξάλλου, και για τις συμπεριφορές των αεροπορικών εταιριών που έλαβαν χώρα μεταξύ του 1999 και της ημερομηνίας έναρξης ισχύος της ελβετικής συμφωνίας, ήτοι της 1ης Ιουνίου 2002, στο μέτρο που αφορούσαν άμεσα τις υπηρεσίες αεροπορικών μεταφορών μεταξύ αερολιμένων της Ένωσης και αερολιμένων της Ελβετίας.
Εντούτοις, η διαπίστωση αυτή δεν σημαίνει ότι αποκλείεται η εφαρμογή του άρθρου 81 ΕΚ στις υπηρεσίες αεροπορικών μεταφορών μεταξύ αερολιμένων της Ένωσης και αερολιμένων τρίτων χωρών ή της Ελβετίας έως την 1η Μαΐου 2004 όσον αφορά τις τρίτες χώρες ή έως την 1η Ιουνίου 2002 όσον αφορά την Ελβετία, ούτε ότι τα εθνικά δικαστήρια εμποδίζονται να εφαρμόσουν τη διάταξη αυτή ελλείψει αποφάσεως των αρμόδιων εθνικών αρχών ή της Επιτροπής που να διαπιστώνει παράβαση πριν από τις ημερομηνίες αυτές.
Πράγματι, από τη νομολογία του Δικαστηρίου προκύπτει ότι οι αεροπορικές μεταφορές υπήχθησαν στους γενικούς κανόνες των Συνθηκών, συμπεριλαμβανομένων των κανόνων ανταγωνισμού, από την έναρξη ισχύος τους.
Το Δικαστήριο υπενθυμίζει επίσης ότι το άρθρο 81, παράγραφος 1, ΕΚ παράγει άμεσα αποτελέσματα στις σχέσεις μεταξύ των ιδιωτών και γεννά, υπέρ των υποκειμένων δικαίου, δικαιώματα που τα εθνικά δικαστήρια οφείλουν να προστατεύουν. Επομένως, τα εθνικά δικαστήρια είναι αρμόδια να εφαρμόζουν το άρθρο 81 ΕΚ, μεταξύ άλλων, σε διαφορές ιδιωτικού δικαίου, καθόσον η αρμοδιότητα αυτή απορρέει από το άμεσο αποτέλεσμα του άρθρου αυτού.
Η εν λόγω αρμοδιότητα δεν θίγεται από την εφαρμογή των άρθρων 84 και 85 ΕΚ, δεδομένου ότι καμία από τις δύο αυτές διατάξεις δεν περιορίζει την εφαρμογή του άρθρου 81 ΕΚ από τα εθνικά δικαστήρια, μεταξύ άλλων, στις διαφορές ιδιωτικού δικαίου.
Εντούτοις, η άσκηση της αρμοδιότητας των εθνικών δικαστηρίων να εφαρμόζουν το άρθρο 81 ΕΚ σε διαφορές ιδιωτικού δικαίου μπορεί να περιοριστεί, μεταξύ άλλων, από την αρχή της ασφάλειας δικαίου και, πιο συγκεκριμένα, από την ανάγκη να αποτραπεί το ενδεχόμενο εκδόσεως αντιφατικών αποφάσεων από τα δικαστήρια αυτά και τους φορείς που είναι επιφορτισμένοι με τη διοικητική εφαρμογή των κανόνων ανταγωνισμού της Ένωσης, καθώς και από την ανάγκη διαφυλάξεως των αρμοδιοτήτων λήψεως αποφάσεων ή των νομοθετικών αρμοδιοτήτων των θεσμικών οργάνων της Ένωσης που είναι επιφορτισμένα με την εφαρμογή των κανόνων αυτών και την ανάγκη διασφαλίσεως της δεσμευτικής ισχύος των πράξεών τους.
Τούτου δοθέντος, όσον αφορά τις αντίθετες προς τους κανόνες του ανταγωνισμού πρακτικές των αεροπορικών εταιριών που αφορούν δρομολόγια μεταξύ αερολιμένων της Ένωσης και αερολιμένων τρίτων χωρών ή της Ελβετίας, και έλαβαν χώρα πριν από τις ημερομηνίες έναρξης των περιόδων τέλεσης των παραβάσεων τις οποίες καθόρισε η Επιτροπή με την από 17 Μαρτίου 2017 απόφασή της, δεν υφίσταται κίνδυνος η απόφαση εθνικού δικαστηρίου επί διαφοράς ιδιωτικού δικαίου να συγκρούεται με διοικητική απόφαση για την εφαρμογή των κανόνων ανταγωνισμού της Ένωσης ή να παρακωλύει τις εξουσίες λήψεως αποφάσεων ή τις νομοθετικές αρμοδιότητες των θεσμικών οργάνων της Ένωσης.
Όσον αφορά, τέλος, την εφαρμογή του άρθρου 53 της Συμφωνίας ΕΟΧ στις επίμαχες στην κύρια δίκη συμπεριφορές των 19 αεροπορικών εταιριών, το Δικαστήριο υπενθυμίζει ότι η εν λόγω συμφωνία, η οποία αποσκοπεί, μεταξύ άλλων, στην επέκταση της εσωτερικής αγοράς που υλοποιείται στο έδαφος της Ένωσης και στα κράτη της Ευρωπαϊκής Ζώνης Ελευθέρων Συναλλαγών, αποτελεί αναπόσπαστο τμήμα του δικαίου της Ένωσης. Στο πλαίσιο αυτό, εναπόκειται στο Δικαστήριο να μεριμνά ώστε οι κανόνες της Συμφωνίας ΕΟΧ, οι οποίοι είναι κατ’ ουσίαν ταυτόσημοι με τους κανόνες της Συνθήκης ΛΕΕ, να ερμηνεύονται με ομοιόμορφο τρόπο εντός των κρατών μελών.
Επομένως, δεδομένου ότι το άρθρο 53 της Συμφωνίας ΕΟΧ είναι κατ’ ουσίαν ταυτόσημο με το άρθρο 81 ΕΚ, πρέπει να ερμηνευθεί κατά τον ίδιο τρόπο με αυτό.
Ως εκ τούτου, λαμβανομένου υπόψη του συνόλου των προεκτεθέντων, το Δικαστήριο επιβεβαιώνει ότι ένα εθνικό δικαστήριο, όπως το πρωτοδικείο του Άμστερνταμ, είναι αρμόδιο να εφαρμόσει το άρθρο 81 ΕΚ και το άρθρο 53 της Συμφωνίας ΕΟΧ, στο πλαίσιο διαφοράς ιδιωτικού δικαίου, στις αντίθετες προς τους κανόνες του ανταγωνισμού πρακτικές των αεροπορικών εταιριών που αφορούν τα δρομολόγια μεταξύ των αερολιμένων της Ένωσης και των αερολιμένων τρίτων χωρών ή των αερολιμένων της Ελβετίας, και έλαβαν χώρα πριν από τις ημερομηνίες έναρξης ισχύος των διατάξεων που θέσπισε το Συμβούλιο κατ’ εφαρμογήν του άρθρου 83, παράγραφος 1, ΕΚ, οι οποίες κατέστησαν εφαρμοστέες στην ως άνω πρώτη κατηγορία δρομολογίων, και των διατάξεων της ελβετικής συμφωνίας αντίστοιχα.
(
1
)	Συμφωνία για τον Ευρωπαϊκό Οικονομικό Χώρο (ΕΕ 1994, L 1, σ. 3), άρθρο 1, παράγραφος 1.
(
2
)	Συμφωνία μεταξύ της Ευρωπαϊκής Κοινότητας και της Ελβετικής Συνομοσπονδίας σχετικά με τις αεροπορικές μεταφορές, η οποία υπογράφηκε στις 21 Ιουνίου 1999 στο Λουξεμβούργο και εγκρίθηκε εξ ονόματος της Ευρωπαϊκής Κοινότητας με την απόφαση 2002/309/ΕΚ, Ευρατόμ του Συμβουλίου και της Επιτροπής σχετικά με τη συμφωνία επιστημονικής και τεχνολογικής συνεργασίας, της 4ης Απριλίου 2002, για τη σύναψη επτά συμφωνιών με την Ελβετική Συνομοσπονδία (ΕΕ 2002, L 114, σ. 1).
(
3
)	Απόφαση C(2017) 1742 τελικό, της 17ης Μαρτίου 2017, σχετικά με διαδικασία βάσει του άρθρου 101 ΣΛΕΕ, του άρθρου 53 της Συμφωνίας για τον ΕΟΧ και του άρθρου 8 της συμφωνίας αεροπορικών μεταφορών μεταξύ της Ευρωπαϊκής Κοινότητας και της Ελβετικής Συνομοσπονδίας (υπόθεση AT.39258 – αερομεταφορές εμπορευμάτων).