62014CC0557
KONKLUŻJONIJIET TAL-AVUKAT ĠENERALI
KOKOTT
ippreżentati fil-25 ta’ Frar 2016 (
1
)
Kawża C‑557/14
Il-Kummissjoni Ewropea
vs
Ir-Repubblika Portugiża
“Nuqqas ta’ Stat li jwettaq obbligu — Artikolu 260 TFUE — Nuqqas ta’ eżekuzzjoni ta’ sentenza tal-Qorti tal-Ġustizzja — Sentenza Il-Kummissjoni vs Il-Portugall (C‑530/07, EU:C:2009:292) — Direttiva 91/271/KEE — Trattament tal-ilma urban mormi — Sanzjonijiet pekunjarji — Impożizzjoni ta’ pagamenti ta’ penalità u ta’ somma f’daqqa — Tnaqqis progressiv tal-pagamenti ta’ penalità”
I – Introduzzjoni
1.
It-tilwima preżenti hija bbażata fuq rikors tal-Kummissjoni Ewropea kontra r-Repubblika Portugiża skont l-Artikolu 260 TFUE minħabba l-eżekuzzjoni allegatament inkompleta tas-sentenza Il-Kummissjoni vs Il-Portugall (C‑530/07, EU:C:2009:292). F’din is-sentenza, il-Qorti tal-Ġustizzja kkonstatat ksur min-naħa tal-Portugall tad-Direttiva 91/271/KEE (
2
) (iktar ’il quddiem, id-“Direttiva dwar l-ilma mormi”), peress li l-ilma urban mormi ta’ diversi agglomerazzjonijiet Portugiżi ma ġie suġġett għall-ebda trattament adegwat, bi ksur tad-dispożizzjonijiet tad-Direttiva. Għalkemm il-Portugall stess ma jikkontestax il-fatt li s-sentenza għadha ma ġietx eżegwita b’mod sħiħ minħabba l-impjanti li għadhom ma tlestewx f’agglomerazzjoni minnhom, madankollu l-fehmiet taż-żewġ partijiet fil-proċedura huma ferm differenti fir-rigward tas-sanzjonijiet pekunjarji li għandhom jiġu imposti konsegwentement.
II – Il-kuntest ġuridiku
2.
Skont l-Artikolu 1 tagħha, id-Direttiva dwar l-ilma mormi tirregola, inter alia, il-ġbir, it-trattament u l-iskariki tal-ilma urban mormi u għandha l-għan li tipproteġi l-ambjent mill-effetti negattivi ta’ dan l-ilma mormi.
3.
Skont l-Artikolu 3(1) tad-Direttiva dwar l-ilma mormi, l-Istati Membri għandhom jiżguraw li l-agglomerazzjonijiet b’popolazzjoni ekwivalenti ta’ iktar minn 15000 ikunu pprovduti b’sistema ta’ ġbir sa mhux iktar tard mill-31 ta’ Diċembru 2000.
4.
Skont l-Artikolu 4(1) tad-Direttiva dwar l-ilma mormi, l-Istati Membri għandhom jiżguraw li, sa mhux iktar tard mill-31 ta’ Diċembru 2000, f’agglomerazzjonijiet b’popolazzjoni ekwivalenti ta’ iktar minn 15000, l-ilma urban mormi li jidħol f’sistemi ta’ ġbir għandu jkun suġġett għal “trattament sekondarju jew trattament ekwivalenti” qabel ma jiġi skarikat, jiġifieri tindif iktar intensiv minn qabel.
5.
L-Artikolu 6(2) tad-Direttiva dwar l-ilma mormi jippermetti, taħt ċerti kundizzjonijiet, deroga mill-Artikolu 4(1) meta l-ilma mormi jiġi skarikat f’żoni li ġew iddikjarati bħala inqas sensittivi:
“Skariki ta’ ilma mormi urban minn agglomerazzjonijiet ta’ [popolazzjoni ekwivalenti ta’] bejn l-10000 u l-150000 […] għall-ilmijiet kostali […] li jinsabu fiż-żoni deskritti fil-paragrafu 1 jistgħu jkunu soġġetti għal trattament inqas strett minn dak preskritt fl-Artikolu 4 sakemm:
—
dawn l-skariki jirċievu minn ta’ lanqas trattament primarju kif definit fl-Artikolu 2(7) f’konformità mal-proċeduri ta’ kontroll stabbiliti fl-Anness I D,
—
studji komprensivi juru li dawk l-skariki ma jaffettwawx lill-ambjent b’mod negattiv.
[…]”
6.
Deroga fir-rigward ta’ agglomerazzjonijiet jerġa’ ikbar hija possibbli skont l-Artikolu 8(5) tad-Direttiva dwar l-ilma mormi:
“F’ċirkustanzi eċċezzjonali, meta jista’ jintwera li trattament aktar avvanzat ma jkunx se jipproduċi benefiċċji ambjentali, skariki ta’ ilma mormi f’żoni inqas sensittivi minn agglomerazzjonijiet ta’ [popolazzjoni ekwivalenti ta’] aktar minn 150000 [...] jistgħu ikunu soġġetti għat-trattament li hemm ipprovdut fl-Artikolu 6 għal ilma mormi minn agglomerazzjoni ta’ [popolazzjoni ekwivalenti ta’] bejn l-10000 u l-150000 [...].
F’dawn iċ-ċirkustanzi, l-Istati Membri għandhom jissottomettu minn qabel id-dokumentazzjoni relevanti lill-Kummissjoni. Il-Kummissjoni għandha teżamina l-każ u tieħu l-miżuri xierqa f’konformità mal-proċedura stabbilita fl-Artikolu 18.”
III – Il-fatti li wasslu għall-kawża u l-proċedura quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja
7.
Permezz tas-sentenza tagħha Il-Kummissjoni vs Il-Portugall (EU:C:2009:292), fis-7 ta’ Mejju 2009, il-Qorti tal-Ġustizzja kkonstatat li l-Portugall naqas milli jwettaq l-obbligi tiegħu skont id-Direttiva dwar l-ilma mormi billi naqas milli jipprovdi sistema ta’ ġbir f’seba’ agglomerazzjonijiet skont l-Artikolu 3 tad-Direttiva, u billi naqas milli jissuġġetta l-ilma urban mormi ta’ 15-il agglomerazzjoni, fosthom dawk ta’ Matosinhos u ta’ Vila Real de Santo António, agglomerazzjonijiet b’popolazzjoni ekwivalenti ta’ 287000 u 116500, għal trattament sekondarju jew trattament ekwivalenti, skont l-Artikolu 4 tad-Direttiva.
8.
Permezz ta’ ittra tat-18 ta’ Ġunju 2009, il-Kummissjoni talbet lill-Portugall sabiex jippreżenta l-osservazzjonijiet tiegħu dwar l-eżekuzzjoni ta’ din is-sentenza. Wara diversi skambji ta’ korrispondenza, fil-21 ta’ Frar 2014, hija talbet formalment lill-Gvern Portugiż jippreżenta l-osservazzjonijiet tiegħu b’konformità mal-Artikolu 260(2) TFUE, u stabbiliet terminu ta’ xahrejn għall-eżekuzzjoni. Peress li r-risposta, fil-fehma tal-Kummissjoni, uriet li l-Portugall ma kienx eżegwa s-sentenza b’mod sħiħ, fl-4 ta’ Diċembru 2014 hija ppreżentat rikors quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja.
9.
Il-Kummissjoni titlob li l-Qorti tal-Ġustizzja jogħġobha:
—
tikkonstata li, billi ma adottatx il-miżuri kollha neċessarji għall-eżekuzzjoni tas-sentenza tas-7 ta’ Mejju 2009 fil-Kawża C‑530/07, Il-Kummissjoni vs Il-Portugall, ir-Repubblika Portugiża naqset mill-obbligi tagħha taħt l-Artikolu 260(1) TFUE;
—
tikkundanna lir-Repubblika Portugiża għal pagament ta’ penalità ta’ EUR 20196 għal kull ġurnata ta’ dewmien fl-eżekuzzjoni tas-sentenza mogħtija fil-Kawża C‑530/07, imsemmija iktar ’il fuq, mid-data li fiha tingħata s-sentenza f’din il-kawża u sad-data meta tiġi eżegwita s-sentenza mogħtija fil-Kawża C‑530/07, imsemmija iktar ’il fuq;
—
tikkundanna lir-Repubblika Portugiża tħallas somma f’daqqa ta’ EUR 2244 għal kull ġurnata, mid-data li fiha ngħatat is-sentenza fil-Kawża C‑530/07, imsemmija iktar ’il fuq, sad-data li fiha tingħata s-sentenza f’din il-kawża jew sad-data meta tiġi eżegwita s-sentenza mogħtija fil-Kawża C‑530/07, imsemmija iktar ’il fuq, jekk din l-eżekuzzjoni ssir qabel l-imsemmija deċiżjoni;
—
tikkundanna lir-Repubblika Portugiża għall-ispejjeż.
10.
Ir-Repubblika Portugiża titlob li l-Qorti tal-Ġustizzja jogħġobha:
—
tiċħad ir-rikors bħala infondat, sa fejn huwa kkontestat mir-Repubblika Portugiża;
—
tikkundanna lill-Kummissjoni għall-ispejjeż.
11.
Il-partijiet ippreżentaw osservazzjonijiet bil-miktub u nstemgħu fis-seduta tal-21 ta’ Jannar 2016.
IV – Analiżi legali
A – Fuq in-nuqqas ta
’ twettiq ta
’ obbligu
12.
Jekk permezz ta’ sentenza tal-Qorti tal-Ġustizzja jiġi kkonstatat ksur minn Stat Membru ta’ obbligu taħt id-dritt tal-Unjoni, dan l-Istat Membru għandu jieħu l-miżuri li jirriżultaw minn din is-sentenza b’konformità mal-Artikolu 260(1) TFUE. Jekk il-Kummissjoni tkun tal-fehma li l-Istat Membru kkonċernat ma jkunx ħa dawn il-miżuri kollha, hija tista’ tressaq il-kawża quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja skont l-Artikolu 260(2) TFUE, wara li tkun tat lil dan l-Istat Membru l-opportunità li jippreżenta l-osservazzjonijiet tiegħu.
13.
Il-Kummissjoni bdiet din il-proċedura għal nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu fuq din il-bażi. B’hekk, biex jiġi kkonstatat jekk il-Portugall ħax il-miżuri kollha neċessarji sabiex jeżegwixxi s-sentenza Il-Kummissjoni vs Il-Portugall (EU:C:2009:292), għandu jiġi eżaminat jekk l-agglomerazzjonijiet imsemmija f’din is-sentenza ġewx mgħammra b’sistema ta’ ġbir skont l-Artikolu 3 tad‑Direttiva dwar l-ilma mormi jew jekk l-ilma urban mormi tagħhom ġiex suġġett għal trattament sekondarju jew trattament ekwivalenti skont l-Artikolu 4 tal-imsemmija direttiva.
14.
Id-data rilevanti għall-evalwazzjoni tal-eżistenza ta’ nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu fis-sens tal-Artikolu 260(2) TFUE hija dik tal-iskadenza tat-terminu stabbilit fl-istedina għall-preżentazzjoni ta’ osservazzjonijiet mibgħuta skont din id-dispożizzjoni (
3
).
15.
L-istedina tal-Kummissjoni lill-Gvern Portugiż saret fil-21 ta’ Frar 2014 u stabbiliet terminu ta’ xahrejn. Għalhekk, id-data rilevanti għall-evalwazzjoni tal-eżistenza ta’ nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu hija l-21 ta’ April 2014.
16.
F’din l-ittra, il-Kummissjoni lmentat biss li l-ilma urban mormi tal-agglomerazzjonijiet ta’ Vila Real de Santo António kif ukoll Matosinhos kien għadu ma ġiex suġġett għal trattament sekondarju jew trattament ekwivalenti skont ir-rekwiżiti l-Artikolu 4 tad-Direttiva dwar l-ilma mormi.
17.
Fir-risposta tagħhom tat-23 ta’ April 2014, ir-rappreżentanti tal-Portugall ikkonfermaw li x-xogħlijiet meħtieġa fl-agglomerazzjoni ta’ Vila Real de Santo António kienu għadhom ma tlestewx u dawk fl-agglomerazzjoni ta’ Matosinhos kienu għadhom ma nbdewx.
18.
Konsegwentement, il-Portugall, fid-data rilevanti, jiġifieri l-21 ta’ April 2014, ma kienx ħa l-miżuri kollha sabiex jittratta l-ilma urban mormi taż-żewġ agglomerazzjonijiet inkwistjoni skont id-dispożizzjonijiet tal-Artikolu 4 tad-Direttiva dwar l-ilma mormi.
19.
Għaldaqstant, għandu jiġi kkonstatat li, billi ma adottatx il-miżuri kollha neċessarji għall-eżekuzzjoni tas-sentenza Il-Kummissjoni vs Il-Portugall (EU:C:2009:292) sal-21 ta’ April 2014, ir-Repubblika Portugiża naqset milli twettaq l-obbligi tagħha taħt l-Artikolu 260(1) TFUE.
B – Fuq is-sanzjonijiet pekunjarji
20.
Permezz tal-proċedura skont l-Artikolu 260(2) TFUE, l-Istat Membru inadempjenti għandu jitħeġġeġ jeżegwixxi s-sentenza oriġinali li permezz tagħha jkun ġie kkonstatat in-nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu. B’hekk din għandha l-għan li tiżgura l-applikazzjoni effettiva tad-dritt tal-Unjoni. Il-miżuri previsti mill‑imsemmija dispożizzjoni, jiġifieri l-pagamenti ta’ penalità u s-somma f’daqqa, għandhom it-tnejn li huma dan l-istess għan (
4
).
21.
Hija l-Qorti tal-Ġustizzja li għandha, f’kull kawża u skont iċ-ċirkustanzi tal-kawża mressqa quddiemha, kif ukoll skont il-livell ta’ persważjoni u ta’ dissważjoni li jidhrilha li jkun meħtieġ, tistabbilixxi s-sanzjonijiet pekunjarji li jkunu xierqa sabiex jiżguraw l-eżekuzzjoni l-iktar rapida possibbli tas-sentenza li preċedentement ikkonstatat nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu u sabiex tipprevjeni li jerġa’ jirrepeti ruħu ksur simili tad-dritt tal-Unjoni (
5
).
22.
Il-proposti tal-Kummissjoni f’dan ir-rigward ma jistgħux jorbtu lill-Qorti tal-Ġustizzja, iżda huma biss bażi ta’ riferiment utli. Anki linji gwida bħal dawk li jinsabu fil-komunikazzjonijiet tal-Kummissjoni ma jorbtux lill-Qorti tal-Ġustizzja, iżda jikkontribwixxu sabiex jiżguraw it-trasparenza, il-prevedibbiltà u ċ-ċertezza legali tal-azzjoni mibdija mill-Kummissjoni (
6
).
1. Fuq il-pagamenti ta’ penalità
23.
L-impożizzjoni ta’ pagamenti ta’ penalità skont l-Artikolu 260(2) TFUE hija ġeneralment iġġustifikata biss sakemm jippersisti n-nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu li jirriżulta min-nuqqas ta’ eżekuzzjoni ta’ sentenza preċedenti tal-Qorti tal-Ġustizzja (
7
).
24.
Il-fatt waħdu li l-Portugall kien għadu ma eżegwiex kompletament is-sentenza Il-Kummissjoni vs Il-Portugall (EU:C:2009:292) mal-iskadenza tat-terminu stipulat mill-Kummissjoni għalhekk ma jiġġustifikax l-impożizzjoni ta’ pagamenti ta’ penalità. Għandu jiġi eżaminat, pjuttost, jekk is-sentenza kinitx għad trid tiġi eżegwita fiż-żmien meta ttieħdet id-deċiżjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja.
25.
Sabiex tittieħed deċiżjoni dwar l-impożizzjoni ta’ pagamenti ta’ penalità, konsegwentement għandu l-ewwel nett jiġi eżaminat sa fejn jippersisti l-ksur (ara, f’dan ir-rigward, it-taqsima a). Imbagħad, għandu jiġi ddeterminat l-ammont bażiku tagħha (ara, f’dan ir-rigward, it-taqsima b), kif ukoll jiġi diskuss jekk il-pagamenti ta’ penalità għandhomx jiġu imposti bħala ammont fiss jew ammont li jonqos skont l-eżekuzzjoni (ara, f’dan ir-rigward, it-taqsima c).
a) Fuq l-eżistenza kontinwa tal-ksur
i) L-agglomerazzjoni Vila Real de Santo António
26.
Fil-kontroreplika tiegħu, il-Portugall issottometta li f’April 2015 tlestiet il-parti tax-xogħlijiet meħtieġa li kien għad fadal sabiex l-ilma mormi tal-agglomerazzjoni ta’ Vila Real de Santo António jkun suġġett għal trattament sekondarju. Għalhekk, fir-rigward ta’ din l-agglomerazzjoni, is-sentenza Il-Kummissjoni vs Il-Portugall (EU:C:2009:292) sadanittant ġiet eżegwita b’mod sħiħ (
8
).
27.
Fis-seduta, madankollu, il-Kummissjoni kienet tal-fehma li Stat Membru jkun eżegwixxa l-Artikolu 4 tad-Direttiva dwar l-ilma mormi biss ladarba kampjuni tal-ilma mormi ppurifikat, qabel dan jiġi skarikat, meħuda f’intervalli regolari fuq perijodu ta’ sena, juru li t-trattament sekondarju jissodisfa r-rekwiżiti tad-Direttiva. F’dan il-każ, ma sarx teħid ta’ kampjuni.
28.
F’dan ir-rigward, il-Kummissjoni tibbaża ruħha fuq l-Anness I, Taqsima D, punt 3 tad-Direttiva dwar l-ilma mormi, li skontu għandu jittieħed għadd minimu speċifiku ta’ kampjuni f’intervalli regolari skont id-daqs tal-impjant. Skont l-ewwel inċiż tal-Artikolu 15, b’hekk għandha tiġi eżaminata l-osservanza tar-rekwiżiti tal-Anness I, Taqsima B, jiġifieri fl-aħħar mill-aħħar, l-effettività tat-trattament tal-ilma mormi.
29.
Madankollu, mid-Direttiva dwar l-ilma mormi ma għandux jiġi dedott li l-implementazzjoni tal-Artikolu 4 tirrikjedi t-teħid ta’ kampjuni fir-rigward ta’ impjant tat-trattament speċifiku. Għall-kuntrarju, l-obbligu li jittieħdu kampjuni f’intervalli regolari jeżisti indipendentement mill-obbligu li jitwettaq trattament sekondarju effettiv.
30.
Konsegwentement, is-sentenzi rilevanti għandhom jinftiehmu fis-sens li t-teħid tal-kampjuni huwa prova xierqa li l-impjant tat-trattament jissodisfa r-rekwiżiti tad-Direttiva dwar l-ilma mormi (
9
). Is-sentenza Il-Kummissjoni vs L-Italja tista’ tinftiehem ukoll fis-sens li din il-prova teżiġi għadd minimu speċifiku ta’ kampjuni (
10
). Fis-sentenza Il-Kummissjoni vs Il-Greċja, il-Qorti tal-Ġustizzja madankollu oġġezzjonat biss għall-fatt li l-assenza ta’ kampjuni regolari matul tliet xhur bejn it-tlestija ta’ impjant tat-trattament u s-seduta kienet għamlitha impossibbli li tiġi vverifikata l-effettività tat-trattament tal-ilma mormi (
11
). U fis-sentenza reċenti Il-Kummissjoni vs Il-Portugall, hija kkonstatat b’mod espliċitu li anki kampjun wieħed huwa biżżejjed sabiex tiġi pprovata l-osservanza tal-Artikolu 4 (
12
).
31.
Il-Kummissjoni tista’ tikkontesta tali prova. B’mod partikolari, dan jista’ jkun il-każ fejn ikun hemm kampjuni oħra li ma jissodisfawx ir-rekwiżiti tad-Direttiva dwar l-ilma mormi, jew l-assenza ta’ kampjuni f’intervalli regolari wara l-ewwel teħid ta’ kampjuni ta’ suċċess. Hija tista’ ssostni wkoll li l-kampjuni ttieħdu taħt kundizzjonijiet li ma humiex rappreżentattivi tal-istat ta’ tniġġis tal-ilma mormi.
32.
Fil-każ preżenti, il-Portugall issottometta, mingħajr ma ġie kkontestat, li kienu ntbagħtu kampjuni lill-Kummissjoni għall-perijodu sa Novembru 2015, li wrew l-effettività tat-trattament sekondarju.
33.
Il-Kummissjoni ma waqqgħetx dan l-argument. Essenzjalment hija rtirat ruħha u ħadet il-pożizzjoni li teħid ta’ kampjun li jsir darba fuq perijodu ta’ sena huwa biżżejjed, għaliex dan il-perijodu ta’ żmien biss kien suffiċjentement rappreżentattiv.
34.
Madankollu, ma huwiex evidenti għalfejn il-kampjuni minn April sa Novembru f’post fl-Algarve ma għandhomx ikunu rappreżentattivi. Kif issottomettiet il-Kummissjoni stess, hemmhekk huwa mistenni l-ikbar ammont ta’ ilma mormi matul l-istaġun turistiku. Madankollu, l-istaġun turistiku huwa kopert mill-perijodu tat-teħid tal-kampjuni.
35.
Għaldaqstant għandu jiġi preżunt li sadanittant, fl-agglomerazzjoni ta’ Vila Real de Santo António, inkiseb stat konformi mad-Direttiva. Konsegwentement, ma għadhomx meħtieġa pagamenti ta’ penalità.
ii) L-agglomerazzjoni ta’ Matosinhos
36.
Skont l-informazzjoni mogħtija mill-Portugall, il-bini tal-impjanti neċessarji għat-trattament sekondarju tal-ilma urban mormi fl-agglomerazzjoni ta’ Matosinhos s’issa baqa’ ma sarx minħabba problemi ta’ finanzjament (
13
). Fil-kontroreplika tiegħu, il-Portugall jissottometti li sadanittant il-kundizzjonijiet għall-bini ġew issodisfatti (
14
). F’dan il-kuntest, huwa ppreżenta skeda ta’ żmien għall-eżekuzzjoni tax-xogħlijiet ta’ kostruzzjoni, li skontha għandhom jibdew fl-ewwel nofs tas-sena 2016. L-impjant huwa previst li jibda jopera għalkollox fit-tieni nofs tas-sena 2019 (
15
).
37.
B’hekk, mill-argument tal-Portugall stess jirriżulta li s-sentenza Il-Kummissjoni vs Il-Portugall (EU:C:2009:292) kienet għadha ma ġietx eżegwita fl-intier tagħha anki meta saret is-seduta. F’dawn iċ-ċirkustanzi, il-kundanna tal-Portugall għall-ħlas ta’ pagamenti ta’ penalità tikkostitwixxi mezz finanzjarju xieraq sabiex jiġi żgurat li jintemm in-nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu kkonstatat u li sseħħ l-eżekuzzjoni sħiħa tas-sentenza (
16
).
b) Fuq l-ammont bażiku tal-pagamenti ta’ penalità
38.
Hija l-Qorti tal-Ġustizzja li għandha tistabbilixxi l-pagamenti tal-penalità b’mod li jkunu adatti għaċ-ċirkustanzi u proporzjonati mal-ksur ikkonstatat kif ukoll mal-kapaċità tal-Istat Membru kkonċernat li jħallas (
17
).
39.
Fil-kuntest tal-evalwazzjoni mwettqa mill-Qorti tal-Ġustizzja, il-kriterji ta’ bażi li għandhom jittieħdu inkunsiderazzjoni sabiex tiġi żgurata n-natura repressiva tal-pagamenti ta’ penalità u għal applikazzjoni uniformi u effettiva tad-dritt tal-Unjoni huma, bħala prinċipju, it-tul tal-ksur, il-grad ta’ gravità tiegħu, u l-kapaċità ta’ ħlas tal-Istat Membru inkwistjoni. Għall-applikazzjoni ta’ dawn il-kriterji, il-Qorti tal-Ġustizzja hija mitluba tieħu inkunsiderazzjoni, b’mod partikolari, l-effetti ta’ nuqqas ta’ twettiq tal-obbligi fuq l-interessi pubbliċi u privati kif ukoll l-urġenza sabiex l-Istat Membru kkonċernat jikkonforma ruħu mal-obbligi tiegħu (
18
).
40.
Il-Kummissjoni titlob li jiġu imposti pagamenti ta’ penalità għal kull ġurnata sal-eżekuzzjoni sħiħa tas-sentenza Il-Kummissjoni vs Il-Portugall (EU:C:2009:292), li hija tikkalkola kif ġej: l-ammont bażiku tal-pagamenti ta’ penalità li huwa identiku għall-Istati Membri kollha u li jammonta għal EUR 660 kuljum jiġi mmultiplikat b’koeffiċjent tal-gravità stabbilit għal 3 (fuq skala minn 1 sa 20), koeffiċjent ta’ dewmien ta’ 3 (fuq skala minn 1 sa 3), kif ukoll fattur “n” li jirrifletti l-kapaċità ta’ ħlas tal-Portugall, jiġifieri 3.40. Minn dan jirriżulta ammont ta’ EUR 20196.00 għal kull ġurnata.
41.
Għalkemm fl-impożizzjoni ta’ sanzjonijiet pekunjarji l-Qorti tal-Ġustizzja ma tikkwantifikax koeffiċjenti individwali, dan huwa metodu utli sabiex il-kalkolu tas-sanzjonijiet ikun jista’ jinftiehem. Għaldaqstant, il-proposta tal-Kummissjoni għandha tiġi diskussa iktar fid-dettall iktar ’il quddiem.
i) Fuq it-teħid inkunsiderazzjoni tal-kapaċità ta’ ħlas tal-Portugall
42.
Skont il-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja, meta jiġu kkalkolati l-pagamenti ta’ penalità, għandu jittieħed inkunsiderazzjoni l-iżvilupp attwali tal-PDG ta’ Stat Membru fid-data tal-eżami tal-fatti tal-każ mill-Qorti tal-Ġustizzja (
19
). Għalhekk għandu jsir riferiment għad-data aġġornata li l-Kummissjoni ppubblikat fil-komunikazzjoni tagħha tal-5 ta’ Awwissu 2015 (
20
). Konsegwentement, il-fattur “n” għall-kapaċità ta’ ħlas tal-Portugall għandu jiġi kkwantifikat għal 3.35. B’kuntrast ma’ dan, l-ammont bażiku standard issa għandu jiġi ffissat għal EUR 670.
ii) Fuq it-tul tal-ksur
43.
It-tul tan-nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu għandu jitkejjel b’riferiment għad-data li fiha l-Qorti tal-Ġustizzja teżamina l-fatti tal-każ. Għall-kuntrarju, id-data meta l-Kummissjoni ppreżentat il-kawża quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja ma hijiex rilevanti (
21
).
44.
Fil-fehma tal-Kummissjoni, fid-dawl taż-żmien li għadda mill-ġurnata tal-għoti tas-sentenza Il-Kummissjoni vs Il-Portugall (EU:C:2009:292), jiġifieri kważi seba’ snin, għandu jiġi applikat il-valur 3, l-ogħla koeffiċjent, għat-teħid inkunsiderazzjoni tat-tul tal-ksur.
45.
Dan huwa sostnut mill-fatt li, għalkemm l-Artikolu 260(1) TFUE ma jipprevedi ebda żmien li matulu sentenza għandha tiġi eżegwita, skont il‑ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja dan il-proċess għandu jinbeda immedjatament u għandu jiġi konkluż fl-iqsar terminu possibbli (
22
).
46.
F’dan is-sens, il-Qorti tal-Ġustizzja, f’żewġ sentenzi li wkoll ingħataw b’rabta ma’ nuqqas fl-implementazzjoni fir-rigward tad-Direttiva dwar l-ilma mormi, qieset tul ta’ kważi tmien snin bħala “kunsiderevoli” (
23
) u tul ta’ madwar disa’ snin bħala “eċċessiv” (
24
). Hija evalwat il-każ b’dan il-mod minkejja li fl-istess waqt irrikonoxxiet li l-kompiti li kellhom jiġu eżegwiti kienu jeħtieġu perijodu ta’ żmien sinjifikattiv ta’ diversi snin u li l-eżekuzzjoni tas-sentenza oriġinali kellha titqies li hija kważi sħiħa (
25
). F’każ ieħor dwar din id-direttiva, hija qieset perijodu ta’ ħames snin bħala “iktar milli biżżejjed” sabiex is-sentenza tiġi eżegwita fl-intier tagħha (
26
).
47.
Anki sentenzi iktar reċenti tal-Qorti tal-Ġustizzja f’setturi oħra huma konformi ma’ dan. B’hekk, f’sentenza mogħtija reċentement dwar it-traspożizzjoni ta’ direttivi fil-qasam tal-immaniġġar tal-iskart, hija ddeskriviet tul ta’ seba’ snin bħala “kunsiderevoli” (
27
). B’rabta mal-irkupru tal-għajnuna mill-Istat bi ksur tad-dritt tal-Unjoni, il-Qorti tal-Ġustizzja tqis li anki tul ta’ tliet snin diġà jikkostitwixxi perijodu ta’ żmien sinjifikattiv (
28
).
48.
Għall-kuntrarju, l-argument tal-Portugall, li skontu l-koeffiċjent ta’ dewmien ta’ 3 jiġi applikat jekk is-sentenza Il-Kummissjoni vs Il-Portugall (EU:C:2009:292) tkun għad trid tiġi eżegwita fl-intier tagħha, u li konsegwentement il-koeffiċjent, fid-dawl tal-istat ta’ eżekuzzjoni tas-sentenza ta’ iktar minn 90 %, ma jistax jaqbeż il-valur ta’ 1 (
29
), ma huwiex konvinċenti.
49.
Il-Kummissjoni għandha raġun targumenta, b’mod partikolari, li l-Portugall hawnhekk fixkel il-kriterju tat-tul tal-ksur ma’ dak tal-gravità (
30
). Il-livell ta’ eżekuzzjoni tas-sentenza oriġinali għandu jittieħed inkunsiderazzjoni fl-evalwazzjoni tal-gravità tal-ksur.
50.
Kollox ma’ kollox, il-koeffiċjent ta’ dewmien ta’ 3 b’hekk jidher li huwa xieraq.
iii) Fuq il-gravità tal-ksur
51.
Finalment, għandha tiġi evalwata l-gravità tal-ksur. F’dan ir-rigward, il-fehmiet taż-żewġ partijiet fil-proċedura huma ferm differenti minn xulxin.
52.
Il-Kummissjoni tibbaża l-proposta tagħha li l-koeffiċjenti ta’ gravità jiġu ffissati b’valur ta’ 3 minn 20 fuq żewġ argumenti prinċipali.
53.
L-ewwel nett hija tirreferi għall-importanza tad-dispożizzjonijiet tad-dritt tal-Unjoni li ġew miksura mill-Portugall. Mid-dispożizzjonijiet tad-Direttiva dwar l-ilma mormi jirriżulta li l-iskariku ta’ ilma urban mormi mhux ittrattat f’ilmijiet li ser jirċievi jikkawża tniġġis li huwa ta’ ħsara kunsiderevoli għall-kwalità ta’ dan l-ilma u għall-ekosistemi relatati miegħu. Il-ġbir u t-trattament tal-ilma urban mormi kollu mill-agglomerazzjonijiet b’numru ekwivalenti ta’ abitanti ta’ iktar minn 15000 b’hekk huma ta’ importanza deċiżiva għall-kwalità tal-ilmijiet li ser jirċievu, għall-ekosistemi u wkoll fir-rigward tal-applikazzjoni kompleta u xierqa ta’ direttivi oħra (
31
).
54.
It-tieni nett il-Kummissjoni tirreferi għall-konsegwenzi tal-ksur kemm għall-interess ġenerali kif ukoll għall-interessi tal-individwi. B’hekk il-protezzjoni tal-ambjent u s-saħħa tal-bniedem huma fl-interess ġenerali. L-eżekuzzjoni inkompleta tas-sentenza Il-Kummissjoni vs Il-Portugall (EU:C:2009:292) madankollu tikkostitwixxi riskju kbir għal dawn. Il-possibbiltà ristretta taċ-ċittadini li jagħmlu użu minn ilma nadif u li, b’rabta ma’ dan, jipprattikaw attivitajiet ta’ rilassament, tista’ taffettwa wkoll is-settur tat-turiżmu (
32
).
55.
Il-fehma tal-Kummissjoni, kif diġà enfasizzat ukoll il-Qorti tal-Ġustizzja, hija kkonfermata mill-fatt li n-nuqqas ta’ osservanza tal-obbligu skont l-Artikolu 4 tad-Direttiva dwar l-ilma mormi, li l-ilma urban mormi jiġi suġġett għal trattament sekondarju, minħabba n-natura ta’ dan l-obbligu bħala tali diġà jista’ jwassal għal perikolu għas-saħħa tal-bniedem u għal ħsara għall-ambjent u essenzjalment għal din ir-raġuni diġà għandu jitqies li huwa partikolarment serju (
33
).
56.
F’dan is-sens, il-Qorti tal-Ġustizzja diġà ddeċidiet ukoll li nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu huwa partikolarment serju meta n-nuqqas ta’ eżekuzzjoni ta’ sentenza tal-Qorti tal-Ġustizzja jista’ jikkawża ħsara lill-ambjent, li l-protezzjoni tiegħu tinsab fost l-għanijiet tal-politika tal-Unjoni skont l-Artikolu 191 TFUE (
34
).
57.
Minkejja dan, il-Portugall jikkontesta bil-qawwi l-argument tal-Kummissjoni fir-rigward tal-agglomerazzjoni ta’ Matosinhos. Huwa jirreferi għall-fatt li l-ilma urban mormi tal-agglomerazzjoni diġà huwa suġġett għal trattament primarju u li l-kwalità tal-ilmijiet li ser jirċievu u tal-ekosistemi relatati ma tagħti l-ebda lok għal oġġezzjoni (
35
). Barra minn hekk, huwa jiċħad il-konsegwenzi għas-saħħa tar-residenti allegati mill-Kummissjoni (
36
). Fid-dawl tal-eżekuzzjoni, kważi sħiħa tas-sentenza Il-Kummissjoni vs Il-Portugall (EU:C:2009:292), il-koeffiċjent ta’ gravità ma jistax jiġi stabbilit għal valur ogħla minn 1 (
37
).
58.
F’dan ir-rigward, il-Portugall jibbaża ruħu fuq żewġ argumenti. Minn naħa, l-agglomerazzjoni ta’ Matosinhos tissodisfa l-kundizzjonijiet previsti fid-Direttiva dwar l-ilma mormi, li skonthom it-trattament sekondarju tal-ilma urban mormi jista’ ma jsirx. Min-naħa l-oħra, l-ilmijiet ta’ Matosinhos huma ta’ kwalità eċċezzjonali u l-biża’ tal-Kummissjoni fir-rigward tal-konsegwenzi għall-ambjent u s-saħħa hija infondata.
– Fuq il-ħtieġa ta’ trattament sekondarju
59.
Fir-rigward tal-ewwel punt, il-Portugall jargumenta li l-ilma mormi li jingħata trattament primarju tal-agglomerazzjoni ta’ Matosinhos ma jiġix skarikat fl-ilma tal-għadajjar jew tax-xmajjar, iżda fl-ilma baħar aġitat ħafna b’kontenut għoli ta’ melħ. F’dawn iċ-ċirkustanzi, il-kundizzjonijiet stabbiliti fl-Artikolu 8(5) tad-Direttiva dwar l-ilma mormi, li jipprevedu l-possibbiltà ta’ applikazzjoni ta’ regoli inqas stretti huma ssodisfatti (
38
). Il-Kummissjoni stess iċċarat fil-minuti tal-Kunsill dwar l-approvazzjoni tad-Direttiva dwar l-ilma mormi, li din id-dispożizzjoni tapplika għall-Portugall (
39
).
60.
Dan l-argument ma huwiex konvinċenti, peress li l-applikazzjoni tal-Artikolu 8(5) tad-Direttiva dwar l-ilma mormi, skont il-kontenut tiegħu, hija suġġetta għall-osservanza ta’ ċerti proċeduri. L-Istat Membru kkonċernat għandu jippreżenta d-dokumenti neċessarji lill-Kummissjoni, u din tieħu deċiżjoni fuqhom. Minkejja dan, bħalma tissottometti l-Kummissjoni b’mod mhux ikkontestat, il-Portugall innifsu, fl-1999, talab għall-applikazzjoni tad-dispożizzjoni inkwistjoni għall-agglomerazzjoni ta’ Matosinhos, iżda din it-talba sussegwentement ġiet irtirata (
40
).
61.
Minkejja dan, għandu jiġi rikonoxxut li fid-dawl tal-kundizzjonijiet partikolari f’Matosinhos, li minħabba fihom l-applikazzjoni tal-Artikolu 8(5) tad-Direttiva dwar l-ilma mormi ma għandhiex tiġi eskluża awtomatikament, hija mistennija inqas ħsara għall-ambjent milli f’postijiet oħra.
– Il-kwalità tal-ilma f’Matosinhos
62.
Barra minn hekk, il-Portugall jargumenta li permezz tat-trattament primarju eżistenti tal-ilma mormi jinkiseb tnaqqis fid-domanda għall-ossiġenu bijokimiku u d-domanda għall-ossiġenu kimiku ta’ 42 sa 43 % bħala medja, li jikkorrispondi għal iktar mid-doppju tal-valur ta’ 20 % meħtieġ skont id-Direttiva dwar l-ilma mormi (
41
). Barra minn hekk, l-ilma urban mormi li jingħata trattament primarju fl-agglomerazzjoni ta’ Matosinhos jiġi skarikat fil-baħar permezz ta’ pipeline tal-ilma taħt l-art iktar minn 2 km ’l bogħod mill-kosta, u b’dan il-mod il-kwalità tal-ilmijiet mal-kosta ma hijiex affettwata (
42
). Il-Portugall jirreferi wkoll għal analiżi mwettqa regolarment tal-ilmijiet għall-għawm f’Matosinhos, li jikkonfermaw il-kwalità eċċellenti tagħhom (
43
). F’dawn iċ-ċirkustanzi, ma teżisti ebda raġuni għalfejn għandu jiġi preżunt li kien hemm perikolu għas-saħħa tar-residenti jew għas-settur tat-turiżmu (
44
). Trattament saħansitra iktar bir-reqqa tal-ilma urban mormi ma jkollu, għall-kuntrarju ma għandu l-ebda implikazzjoni sinjifikattiva għall-ambjent oġġettivament (
45
).
63.
Għal dak li għandu x’jaqsam mat-tnaqqis fid-domanda għall-ossiġenu bijokimiku u fid-domanda għall-ossiġenu kimiku, li l-Portugall jargumenta dwarhom, tnaqqis b’20 % jikkorrispondi għar-rekwiżiti tad-Direttiva dwar l-ilma mormi fir-rigward tat-trattament primarju tal-ilma mormi. Għall-kuntrarju, id-Direttiva ssemmi tnaqqis tad-domanda għall-ossiġenu kimiku b’mill-inqas 75 % u tad-domanda għall-ossiġenu bijokimiku b’70 sa 90 % bħala valuri ta’ referenza għat-trattament sekondarju. Dawn il-valuri għadhom mhux qed jinkisbu.
64.
Barra minn hekk, mid-data ppreżentata mill-Portugall jirriżulta li l-kwalità tal-ilma għall-għawm fil-biċċa l-kbira tas-sezzjonijiet tal-bajjiet ta’ Matosinhos ġiet ikklassifikata bħala “eċċellenti”. Fl-istess ħin, il-kwalità tal-ilma fis-sezzjoni ta’ “Azul-Conchina”, fejn skont l-informazzjoni mhux ikkontestata tal-Kummissjoni jiġi skarikat fil-baħar l-ilma mormi mogħti t-trattament primarju, ġiet evalwata biss bħala “suffiċjenti”, u dik fis-sezzjoni ta’ “Matosinhos”, li tinsab l-iktar viċin taż-żona muniċipali ta’ Matosinhos, biss bħala “tajba”. B’hekk għalkemm dawn iż-żewġ bajjiet, fis-sens tad-Direttiva 2006/7/KE dwar l-immaniġġjar tal-kwalità tal-ilma għall-għawm (
46
) għadhom jistgħu jintużaw, il-fatt li l-kwalità ma hijiex eċċellenti huwa indikazzjoni li l-purifikazzjoni insuffiċjenti tal-ilma mormi qed jaffettwa b’mod negattiv il-kwalità tal-ilma. Fiż-żona immedjatament viċin tal-iskariku, l-effetti ta’ ħsara huma probabbilment saħansitra iktar qawwija.
65.
Sa fejn il-Portugall, fir-rigward tat-telf fil-kwalità taż-żewġ ilmijiet għall-għawm, jirreferi biss għal ċirkustanzi mhux tas-soltu li ma damux ħafna, mingħajr rabta mal-operazzjoni tal-impjant ta’ trattament tal-ilma mormi, dan ma tantx jidher konvinċenti, peress li dawn il-klassifikazzjonijiet fis-sezzjonijiet tal-bajjiet imsemmija ilhom jeżistu b’mod konsistenti sa mill-2012. Għaldaqstant, wieħed għandu jaqbel mal-Kummissjoni li evidentement hemm potenzjal għal titjib. It-twettiq tat-trattament sekondarju tal-ilma mormi jista’ jikkontribwixxi għal dan it-titjib.
66.
B’hekk għandu jiġi preżunt li minħabba n-nuqqas ta’ eżekuzzjoni tas-sentenza Il-Kummissjoni vs Il-Portugall (EU:C:2009:292), għalkemm ma rriżultawx ħsarat ambjentali serji, l-ambjent u b’mod partikolari l-bajjiet viċin Matosinhos madankollu qed jiġu affettwati b’mod negattiv.
– Ċirkustanzi oħra aggravanti jew attenwanti
67.
Għandu jitqies ukoll bħala aggravanti l-fatt, li l-eżekuzzjoni sħiħa tas-sentenza Il-Kummissjoni vs Il-Portugall (EU:C:2009:292), skont l-iskeda ta’ żmien ippreżentata mill-Portugall, hija mistennija biss fis-sena 2019. Dan huwa għaldaqstant dewmien ta’ kważi 20 sena, peress li l-obbligu inkwistjoni li l-ilma urban mormi tal-agglomerazzjoni ta’ Matosinhos ikun suġġett għal trattament sekondarju, kellu jiġi ssodisfatt mhux iktar tard mill-31 ta’ Diċembru 2000. Skont il-ġurisprudenza, in-natura twila tan-nuqqas ta’ osservanza tad-dritt tal-Unjoni tikkonferixxi gravità addizzjonali lill-ksur (
47
), għalkemm din iċ-ċirkustanza ttieħdet inkunsiderazzjoni fil-kalkolu tal-koeffiċjent ta’ dewmien.
68.
Min-naħa l-oħra, il-progress tal-Portugall fl-eżekuzzjoni tad-Direttiva dwar l-ilma mormi għandu jittieħed inkunsiderazzjoni, hekk kif huwa rrikonoxxut ukoll mill-Kummissjoni (
48
).
69.
B’hekk għad fadal agglomerazzjoni waħda biss li għandha tinġieb fi stat konformi mas-sentenza Il-Kummissjoni vs Il-Portugall (EU:C:2009:292). Dan huwa sinjifikattivament inqas min-numru ta’ agglomerazzjonijiet oriġinarjament koperti minn din is-sentenza, jiġifieri 22. Espressi f’ekwivalenti ta’ popolazzjoni, meta mqabbel man-numru ta’ ekwivalenti ta’ popolazzjoni oriġinali ta’ 3243600, għad fadal ekwivalenti ta’ popolazzjoni ta’ 287000 li għandhom jinġiebu fi stat konformi mad-Direttiva. Dan jirrappreżenta livell ta’ eżekuzzjoni ta’ iktar minn 90 %. B’mod korrispondenti, il-Portugall naqqas b’mod kunsiderevoli l-effetti ta’ ħsara oħra għas-saħħa tal-bniedem u l-ambjent li jirriżultaw mill-ksur ikkonstatat fis-sentenza Il-Kummissjoni vs Il-Portugall (EU:C:2009:292).
70.
Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti, għaldaqstant għandu jiġi applikat koeffiċjent ta’ gravità ta’ 1.5.
iv) Konklużjoni intermedja
71.
Fuq il-bażi tal-ammont bażiku ta’ EUR 670 għal kull ġurnata u l-multiplikazzjoni tiegħu b’koeffiċjent ta’ gravità ta’ 1.5, koeffiċjent ta’ dewmien ta’ 3 u l-fattur “n” ta’ 3.35, jirriżulta pagament ta’ penalità għal kull ġurnata fl-ammont ta’ EUR 10100.25. Jidher li huwa xieraq li dan l-ammont jiġi aġġustat għal EUR 10000.
c) Fuq il-possibbiltà ta’ tnaqqis progressiv tal-pagamenti ta’ penalità
72.
Il-Kummissjoni tipproponi li meta jiġi ffissat l-ammont tal-pagamenti ta’ penalità, il-progress magħmul mill-Portugall fil-futur fl-eżekuzzjoni tas-sentenza Il-Kummissjoni vs Il-Portugall (EU:C:2009:292) għandu jittieħed inkunsiderazzjoni b’tali mod li l-pagamenti ta’ penalità jitnaqqsu skont in-numru ta’ ekwivalenti ta’ popolazzjoni li nġab fi stat konformi mad-Direttiva.
73.
Anki l-Portugall jissuġġerixxi pagamenti ta’ penalità digressivi. Madankollu, huwa jirreferi għall-fatt li, fil-każ tal-agglomerazzjoni ta’ Matosinhos, il-ksur allegat huwa limitat għall-fatt li jkun possibbli trattament sekondarju tal-ilma urban mormi. Għaldaqstant, il-progress tax-xogħlijiet tal-kostruzzjoni korrispondenti għandu jkun deċiżiv għat-tnaqqis progressiv tal-pagamenti ta’ penalità (
49
). Il-Portugall iqis li approċċ skont il-proposta tal-Kummissjoni fil-każ preżenti la huwa fattibbli u lanqas ma huwa possibbli, peress li huwa biss wara li jitlestew ix-xogħlijiet tal-kostruzzjoni li l-ilma urban mormi jista’ jiġi suġġett għal trattament sekondarju. B’kuntrast ma’ dan, tnaqqis gradwali tan-numru ekwivalenti ta’ popolazzjoni inkwistjoni ma huwiex possibbli (
50
).
74.
Skont il-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja, sabiex tiġi żgurata l-eżekuzzjoni sħiħa ta’ sentenza, il-pagamenti ta’ penalità essenzjalment għandhom jintalbu fl-intier tagħhom, sakemm l-Istat Membru jkun ħa l-miżuri kollha li huma neċessarji sabiex itemm il-ksur ikkonstatat. Minkejja dan, f’każijiet partikolari tista’ tiġi prevista sanzjoni li tieħu inkunsiderazzjoni l-progress li jkun eventwalment sar mill-Istat Membru fl-eżekuzzjoni tal-obbligi tiegħu (
51
). Dan jikkorrispondi mal-prinċipju ta’ proporzjonalità, peress li jekk il-pagamenti ta’ penalità jkomplu jitħallsu fl-intier tagħhom indipendentement mill-progress fl-eżekuzzjoni tal-ewwel sentenza, dan ma jkunx iktar xieraq u jkun sproporzjonat fir-rigward tal-ksur ikkonstatat (
52
).
75.
Għal dan l-għan, il-Qorti tal-Ġustizzja diġà imponiet diversi drabi pagamenti ta’ penalità digressivi. Minn naħa, il-każijiet jikkonċernaw il-kwalità ta’ għadd kbir ta’ ilmijiet għall-għawm (
53
), l-irkupru ta’ ħafna forom ta’ għajnuna mill-Istat taħt skema ta’ għajnuna nazzjonali (
54
) jew l-għeluq u r-riabilitazzjoni ta’ landfills illegali (
55
). Min-naħa l-oħra, hija aġixxiet b’dan il-mod ukoll f’żewġ każijiet li strutturalment jikkorrispondu għall-każ preżenti, peress kienu jirrigwardaw it-trattament primarju u/jew it-trattament sekondarju ta’ ilma urban mormi (
56
).
76.
Għall-kuntrarju tal-argument tal-Portugall, madankollu, għat-tnaqqis progressiv tal-pagamenti ta’ penalità, wieħed ma jistax jorjenta ruħu mal-progress fil-bini tal-impjant ta’ trattament sekondarju għal Matosinhos. Huwa biss meta fil-fatt ikun żgurat li numru addizzjonali ta’ ekwivalenti ta’ popolazzjoni tassew inġab fi stat konformi mad-Direttiva li tista’ titqies eżekuzzjoni ulterjuri tas‑sentenza Il-Kummissjoni vs Il-Portugall u li ġew issodisfatti r-rekwiżiti tal-Artikolu 4 tad-Direttiva dwar l-ilma mormi. Is-sempliċi progress fix-xogħlijiet tal-kostruzzjoni, ikunu kemm ikunu avvanzati, għall-kuntrarju ma jwassal għall-ebda tnaqqis fil-piż għall-ambjent; dan għandu jkun mistenni biss wara li jibda jopera l-impjant ta’ trattament sekondarju. Bħalma l-Qorti tal-Ġustizzja diġà ddeċidiet fir-rigward tal-Belġju u tal-Greċja, b’hekk sabiex jitnaqqsu l-pagamenti ta’ penalità jista’ jkun deċiżiv biss it-tnaqqis fin-numru ta’ ekwivalenti ta’ popolazzjoni mhux konformi mad-Direttiva (
57
). Fir-rigward tal-Lussemburgu, fejn għadhom qed jinbnew żewġ impjanti, il-Qorti tal-Ġustizzja saħansitra rrifjutat kwalunkwe tnaqqis tal-pagamenti ta’ penalità qabel jitlestew iż-żewġ impjanti (
58
). Jekk il-Portugall jingħata tnaqqis fil-pagamenti ta’ penalità sempliċement minħabba l-progress li sar fil-bini, dan jingħata trattament preferenzjali fir-rigward ta’ dawn l-Istati Membri l-oħra.
77.
Peress li l-Portugall stess jargumenta li żieda gradwali fin-numru ta’ ekwivalenti ta’ popolazzjoni konformi mad-Direttiva, u għaldaqstant tnaqqis tal-piż fuq l-ambjent ma huwiex possibbli fil-każ tal-agglomerazzjoni ta’ Matosinhos, għandhom jiġu imposti pagamenti ta’ penalità invarjabbli.
d) Konklużjoni intermedja
78.
Għalhekk, sal-eżekuzzjoni sħiħa tas-sentenza Il-Kummissjoni vs Il-Portugall (EU:C:2009:292), ir-Repubblika Portugiża għandha tiġi kkundannata tħallas pagamenti ta’ penalità għal kull ġurnata ta’ EUR 10000 lill-Kummissjoni Ewropea fil-kont “Riżorsi proprji tal-Unjoni Ewropea”.
2. Fuq is-somma f’daqqa
79.
Skont il-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja, flimkien mal-pagamenti ta’ penalità tista’ tiġi imposta wkoll somma f’daqqa (
59
). Id-deċiżjoni dwar l-impożizzjoni tagħha, f’kull każ individwali, tibqa’ ssir skont l-elementi rilevanti kollha li huma marbuta kemm mal-karatteristiċi tan-nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu kkonstatat kif ukoll mal-aġir individwali tal-Istat Membru kkonċernat il-proċeduri mibdija abbażi tal-Artikolu 260 TFUE. F’dan ir-rigward, din id-dispożizzjoni tagħti lill-Qorti tal-Ġustizzja setgħa diskrezzjonali wiesgħa sabiex tiddeċiedi jekk hemmx lok li timponi tali sanzjoni (
60
).
80.
Il-Kummissjoni tipproponi li għall-kalkolu tas-somma f’daqqa, l-ammont bażiku fiss ta’ EUR 220 għal kull ġurnata jiġi mmultiplikat bil-koeffiċjenti ta’ gravità u l-fattur “n”, li f’termini tal-ammont jikkorrispondu mal-valuri proposti għall-kalkolu tal-pagamenti ta’ penalità, kif ukoll mal-għadd ta’ ġranet li għaddew mid-data tal-ewwel sentenza.
81.
Jekk din id-data tiġi aġġornata skont il-proposta tiegħi għall-pagamenti ta’ penalità li għandhom jiġu imposti fir-rigward tal-Portugall, billi jittieħed bħala bażi l-ammont bażiku ta’ EUR 220, il-fattur “n” ta’ 3.35 u l-koeffiċjent ta’ gravità ta’ 1.5 (
61
), ir-riżultat ikun ta’ ammont bażiku ta’ EUR 1105.50. Abbażi ta’ dawn il-konklużjonijiet, 2485 jum wara l-għoti tas-sentenza Il-Kummissjoni vs Il-Portugall (EU:C:2009:292), ir-riżultat huwa somma f’daqqa ta’ EUR 2747167.50. Jekk is-sentenza tingħata madwar tliet xhur wara l-konklużjonijiet, ikun konċepibbli li tiġi imposta somma f’daqqa ta’ EUR 2846662.50.
82.
In-natura xierqa ta’ dan l-ammont madankollu għandha tiġi eżaminata iktar fid-dettall.
83.
L-ewwel nett għandu jitqies bħala aggravanti l-fatt, li għalkemm fl-agglomerazzjoni ta’ Vila Real de Santo António sadanittant inkiseb stat konformi mad-Direttiva, minkejja dan anki fir-rigward ta’ din l-agglomerazzjoni għandu jiġi kkonstatat nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu fil-kuntest ta’ din il-proċedura (
62
).
84.
Minbarra dan, skont il-ġurisprudenza, sabiex tiġi ffissata s-somma f’daqqa għandu jittieħed inkunsiderazzjoni l-“aġir” tal-Istat Membru kkonċernat (
63
).
85.
F’dan ir-rigward, għandu jitqies li l-Kummissjoni tilmenta li l-Portugall b’mod serju ma osservax l-iskedi ta’ żmien ippreżentati minnu stess (
64
).
86.
Għall-kuntrarju, il-Portugall huwa kburi bil-kooperazzjoni permanenti bejn l-awtoritajiet tiegħu u l-Kummissjoni, kif ukoll bl-informazzjoni ddettaljata li d-dipartimenti tiegħu bagħtu lill-Kummissjoni.
87.
In-nuqqasijiet fil-kooperazzjoni mal-Kummissjoni għandhom jittieħdu inkunsiderazzjoni meta tiġi ffissata s-somma f’daqqa (
65
). Kif għandu jiġi dedott mill-atti, wara l-għoti tas-sentenza Il-Kummissjoni vs Il-Portugall (EU:C:2009:292) sar skambju attiv bejn il-Kummissjoni u l-awtoritajiet Portugiżi. Il-Kummissjoni lanqas ma tilmenta dwar ir-risposta tal-Portugall bħala tali. Minkejja dan, l-akkuża tal-Kummissjoni li l-Portugall b’mod repetut ma osservax l-iskedi ta’ żmien tiegħu hija korretta. B’hekk, it-tlestija tal-impjanti ta’ trattament tal-ilma mormi għal Matosinhos tħabbret għal Diċembru 2011 (
66
), April 2013 (
67
), Diċembru 2013 (
68
) kif ukoll finalment għall-2017 (
69
) suċċessivament. Skont il-pjan l-iktar reċenti ppreżentat mill-Portugall, issa l-impjant għandu jibda jopera biss fit-tieni nofs tas-sena 2019 (
70
). B’mod simili ġie mħabbar li l-agglomerazzjoni ta’ Vila Real de Santo António ser tkun fi stat konformi mad-Direttiva qabel it-tmiem tal-2010. Fil-verità dan dam sal-2015.
88.
Barra minn hekk, il-Kummissjoni tinvoka l-għadd kbir ta’ proċeduri għal nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu kontra l-Portugall, li wkoll wasslu għal sentenzi tal-Qorti tal-Ġustizzja fis-settur tat-trattament tal-ilma urban mormi. Dan juri aġir illegali b’mod repetut, u saħansitra f’settur fejn l-effetti fuq is-saħħa u l-ambjent huma partikolarment sinjifikattivi (
71
).
89.
Skont il-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja, okkorrenza għolja ta’ aġir ta’ ksur minn Stat Membru f’settur speċifiku tista’ tikkostitwixxi indikatur tal-fatt li l-prevenzjoni effettiva ta’ repetizzjoni futura ta’ ksur simili tad-dritt tal-Unjoni hija tali li tirrikjedi l-adozzjoni ta’ miżura dissważiva, bħall-impożizzjoni tal-ħlas ta’ somma f’daqqa (
72
). Fil-fatt, minbarra s-sentenza Il-Kummissjoni vs Il-Portugall (EU:C:2009:292), il-Portugall diġà ġie kkundannat erba’ darbiet oħra, minħabba li huwa ma ssodisfax l-obbligi tiegħu skont id-Direttiva dwar l-ilma mormi (
73
).
90.
F’dawn iċ-ċirkustanzi, nipproponi li fir-rigward tar-Repubblika Portugiża tiġi imposta somma f’daqqa ta’ tliet miljun euro.
V – Spejjeż
91.
Skont l-Artikolu 138(1) tar-Regoli tal-Proċedura, il-parti li titlef il-kawża għandha tbati l-ispejjeż, jekk dawn ikunu ġew mitluba.
92.
Il-Kummissjoni talbet għall-kundanna tal-Portugall u n-nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu għandu jiġi kkonstatat. Skont il-ġurisprudenza, dan il-fatt huwa suffiċjenti sabiex il-Portugall jiġi kkundannat għall-ispejjeż tal-proċedura (
74
), għalkemm il-Kummissjoni tilfet l-argument tagħha sa fejn it-talba tagħha kienet tipprevedi pagamenti ta’ penalità u somma f’daqqa iktar għoljin.
VI – Konklużjoni
93.
Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet kollha preċedenti, nipproponi li l-Qorti tal-Ġustizzja tiddeċiedi kif ġej:
1)
Billi, sal-21 ta’ April 2014, meta skada t-terminu stabbilit mill-Kummissjoni Ewropea, naqset milli tadotta l-miżuri kollha li huma neċessarji sabiex teżegwixxi s-sentenza Il-Kummissjoni vs Il-Portugall (C‑530/07, EU:C:2009:292), ir-Repubblika Portugiża kisret l-obbligi tagħha taħt l-Artikolu 260(1) TFUE.
2)
Ir-Repubblika Portugiża hija kkundannata tħallas lill-Kummissjoni Ewropea, fil-kont “Riżorsi proprji tal-Unjoni Ewropea”, pagamenti ta’ penalità għal kull ġurnata ta’ EUR 10000 sal-eżekuzzjoni sħiħa tas-sentenza Il-Kummissjoni vs Il-Portugall (EU:C:2007:250).
3)
Ir-Repubblika Portugiża hija kkundannata tħallas lill-Kummissjoni Ewropea, fil-kont “Riżorsi proprji tal-Unjoni Ewropea”, somma f’daqqa ta’ tliet miljun euro.
4)
Ir-Repubblika Portugiża hija kkundannata għall-ispejjeż sostnuti fil-proċedura.
(
1
)	Lingwa oriġinali: il-Ġermaniż.
(
2
)	Direttiva tal-Kunsill, tal-21 ta’ Mejju 1991, dwar it-trattament tal-ilma urban mormi (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 15, Vol. 2, p. 26) fil-verżjoni emendata permezz tad-Direttiva tal-Kummissjoni 98/15/KE, tas-27 ta’ Frar 1998 (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 15, Vol. 4, p. 27).
(
3
)	Sentenzi Il-Kummissjoni vs Spanja (C‑610/10, EU:C:2012:781, punt 67), Il-Kummissjoni vs Ir-Repubblika Ċeka (C‑241/11, EU:C:2013:423, punt 23), Il-Kummissjoni vs Il-Belġju (C‑533/11, EU:C:2013:659, punt 32), Il-Kummissjoni vs Il-Greċja (C‑378/13, EU:C:2014:2405, punt 27) u Il-Kummissjoni vs Il-Greċja (C‑167/14, EU:C:2015:684, punt 29).
(
4
)	Sentenzi Il-Kummissjoni vs Il-Greċja (C‑369/07, EU:C:2009:428, punt 140) u Il-Kummissjoni vs L-Italja (C‑367/14, EU:C:2015:611, punt 85).
(
5
)	Sentenzi Il-Kummissjoni vs L-Italja (C‑496/09, EU:C:2011:740, punt 36), Il-Kummissjoni vs Spanja (C‑184/11
EU:C:2014:316, punt 58), Il-Kummissjoni vs L-Italja (C‑196/13, EU:C:2014:2407, punt 86) u Il-Kummissjoni vs L-Italja (C‑367/14, EU:C:2015:611, punt 86).
(
6
)	Sentenzi Il-Kummissjoni vs Il-Portugall (C‑70/06, EU:C:2008:3, punt 34), Il-Kummissjoni vs Il-Greċja (C‑369/07, EU:C:2009:428, punt 112), Il-Kummissjoni vs L-Italja (C‑496/09, EU:C:2011:740, punt 37), Il-Kummissjoni vs Il-Belġju (C‑533/11, EU:C:2013:659, punt 64) u Il-Kummissjoni vs L-Italja (C‑367/14, EU:C:2015:611, punt 87).
(
7
)	Sentenzi Il-Kummissjoni vs Il-Greċja (C‑369/07, EU:C:2009:428, punt 59), Il-Kummissjoni vs L-Italja (C‑496/09, EU:C:2011:740, punt 42), Il-Kummissjoni vs Il-Lussemburgu (C‑576/11, EU:C:2013:773, punt 43), Il-Kummissjoni vs L-Italja (C‑196/13, EU:C:2014:2407, punt 87) u Il-Kummissjoni vs Il-Greċja (C‑167/14, EU:C:2015:684, punt 47).
(
8
)	Punti 18 u 22 tal-kontroreplika.
(
9
)	Sentenza Il-Kummissjoni vs L-Italja (C‑565/10, EU:C:2012:476, punti 37 u 38), Il-Kummissjoni vs Il-Greċja (C‑167/14, EU:C:2015:684, punt 48) u Il-Kummissjoni vs Il-Portugall (C‑398/14, EU:C:2016:61, punt 39).
(
10
)	Sentenza Il-Kummissjoni vs L-Italja (C‑565/10, EU:C:2012:476, punt 38).
(
11
)	Sentenza Il-Kummissjoni vs Il-Greċja (C‑167/14, EU:C:2015:684, punt 48).
(
12
)	Sentenza Il-Kummissjoni vs Il-Portugall (C‑398/14, EU:C:2016:61, punt 39).
(
13
)	Ara l-ittra tal-awtoritajiet Portugiżi tat-23 ta’ April 2014, li permezz tagħha ngħatat tweġiba għall-ittra ta’ intimazzjoni tal-Kummissjoni tal-21 ta’ Frar 2014 (Anness A 11 tar-rikors).
(
14
)	Punt 31 tal-kontroreplika.
(
15
)	Punt 32 kif ukoll l-Anness D 2 tal-kontroreplika.
(
16
)	Sentenzi Il-Kummissjoni vs L-Italja (C‑496/09, EU:C:2011:740, punt 45), Il-Kummissjoni vs Spanja (C‑610/10, EU:C:2012:781, punt 114), Il-Kummissjoni vs Il-Belġju (C‑533/11, EU:C:2013:659, punt 66), Il-Kummissjoni vs Il-Lussemburgu (C‑576/11, EU:C:2013:773, punt 45), Il-Kummissjoni vs L-Italja (C‑196/13, EU:C:2014:2407, punt 94) u Il-Kummissjoni vs Il-Greċja (C‑167/14, EU:C:2015:684, punt 49).
(
17
)	Sentenzi Il-Kummissjoni vs Il-Belġju (C‑533/11, EU:C:2013:659, punt 68), Il-Kummissjoni vs Il-Lussemburgu (C‑576/11, EU:C:2013:773, punt 46), Il-Kummissjoni vs Il-Greċja (C‑378/13, EU:C:2014:2405, punt 52), Il-Kummissjoni vs L-Italja (C‑196/13, EU:C:2014:2407, punt 95) u Il-Kummissjoni vs Il-Greċja (C‑167/14, EU:C:2015:684, punt 52).
(
18
)	Sentenzi Il-Kummissjoni vs Il-Greċja (C‑369/07, EU:C:2009:428, punti 114 u 115), Il-Kummissjoni vs L-Italja (C‑496/09, EU:C:2011:740, punti 56 u 57), Il-Kummissjoni vs Spanja (C‑610/10, EU:C:2012:781, punti 118 u 119), Il-Kummissjoni vs Il-Belġju (C‑533/11, EU:C:2013:659, punt 69), Il-Kummissjoni vs L-Italja (C‑196/13, EU:C:2014:2407, punt 97) u Il-Kummissjoni vs Il-Greċja (C‑167/14, EU:C:2015:684, punt 54).
(
19
)	Sentenzi Il-Kummissjoni vs L-Irlanda (C‑279/11
EU:C:2012:834, punt 78), Il-Kummissjoni vs Il-Greċja (C‑378/13, EU:C:2014:2405, punt 58), Il-Kummissjoni vs L-Italja (C‑196/13, EU:C:2014:2407, punt 104) u Il-Kummissjoni vs Il-Greċja (C‑167/14, EU:C:2015:684, punt 60).
(
20
)	C (2015) 5511 final.
(
21
)	Sentenzi Il-Kummissjoni vs Il-Portugall (C‑70/06, EU:C:2008:3, punt 45), Il-Kummissjoni vs Spanja (C‑610/10, EU:C:2012:781, punt 120), Il-Kummissjoni vs Il-Greċja (C‑378/13, EU:C:2014:2405, punt 57) u Il-Kummissjoni vs L-Italja (C‑196/13, EU:C:2014:2407, punt 102).
(
22
)	Sentenzi Il-Kummissjoni vs Spanja (C‑278/01, EU:C:2003:635, punt 27), Il-Kummissjoni vs L-Irlanda (C‑374/11, EU:C:2012:827, punt 21), Il-Kummissjoni vs Il-Portugall (C‑76/13, EU:C:2014:2029, punt 57) u Il-Kummissjoni vs L-Italja (C‑367/14, EU:C:2015:611, punt 95).
(
23
)	Sentenza Il-Kummissjoni vs Il-Greċja (C‑167/14, EU:C:2015:684, punt 59).
(
24
)	Sentenza Il-Kummissjoni vs Il-Belġju (C‑533/11, EU:C:2013:659, punt 54).
(
25
)	Sentenza Il-Kummissjoni vs Il-Belġju (C‑533/11, EU:C:2013:659, punt 54).
(
26
)	Sentenza Il-Kummissjoni vs Il-Lussemburgu (C‑576/11, EU:C:2013:773, punt 52).
(
27
)	Sentenza Il-Kummissjoni vs L-Italja (C‑196/13, EU:C:2014:2407, punt 103).
(
28
)	Sentenza Il-Kummissjoni vs L-Italja (C‑367/14, EU:C:2015:611, punt 98).
(
29
)	Punt 73 tar-risposta u punt 59 tal-kontroreplika.
(
30
)	Punt 46 tar-replika.
(
31
)	Punti 25 sa 32 tar-rikors.
(
32
)	Punti 35 sa 37 tar-rikors.
(
33
)	Sentenza Il-Kummissjoni vs Il-Greċja (C‑167/14, EU:C:2015:684, punt 55).
(
34
)	Sentenzi Il-Kummissjoni vs L-Irlanda (C‑279/11, EU:C:2012:834, punt 72) u Il-Kummissjoni vs Il-Belġju (C‑533/11, EU:C:2013:659, punt 56).
(
35
)	Punti 21 u 23 tar-risposta.
(
36
)	Punt 25 tar-risposta.
(
37
)	Punt 71 tar-risposta.
(
38
)	Punti 27 u 32 tar-risposta.
(
39
)	Punt 29 tar-risposta.
(
40
)	Punt 21, u l-Anness C 2, tar-replika.
(
41
)	Punt 23 tar-risposta.
(
42
)	Punt 33 tar-risposta.
(
43
)	Ara l-punt 28 tal-kontroreplika u l-punti 33 u 34 tar-risposta.
(
44
)	Punt 34 tar-risposta.
(
45
)	Punt 27 tal-kontroreplika.
(
46
)	Direttiva tal-Parlament u tal-Kunsill, tal-15 ta’ Frar 2006, dwar l-immaniġġjar tal-kwalità tal-ilma għall-għawm u li tħassar id-Direttiva 76/160/KEE (ĠU L 64, p. 37).
(
47
)	Ara s-sentenza Il-Kummissjoni vs L-Irlanda (C‑374/11, EU:C:2012:827, punt 38).
(
48
)	Sentenza Il-Kummissjoni vs Il-Greċja (C‑167/14, EU:C:2015:684, punt 58).
(
49
)	Punt 47 tar-risposta.
(
50
)	Punti 41 et seq tal-kontroreplika.
(
51
)	Sentenzi Il-Kummissjoni vs Il-Greċja (C‑378/13, EU:C:2014:2405, punt 60), Il-Kummissjoni vs L-Italja (C‑196/13, EU:C:2014:2407, punt 106) u Il-Kummissjoni vs Il-Greċja (C‑167/14, EU:C:2015:684, punt 62). Ara, f’dan is-sens ukoll, is-sentenzi Il-Kummissjoni vs Spanja, (C‑278/01, EU:C:2003:635, punti 43 sa 51), Il-Kummissjoni vs L-Italja (C‑496/09, EU:C:2011:740, punti 47 sa 55) u Il-Kummissjoni vs Il-Belġju (C‑533/11, EU:C:2013:659, punti 73
et seq).
(
52
)	Sentenzi Il-Kummissjoni vs Spanja (C‑278/01, EU:C:C2003:635, punti 48 et seq) u Il-Kummissjoni vs L-Italja (C‑496/09, EU:C:2011:740, punt 49).
(
53
)	Sentenza Il-Kummissjoni vs Spanja (C‑278/01, EU:C:2003:635).
(
54
)	Sentenza Il-Kummissjoni vs L-Italja (C‑496/09, EU:C:2011:740).
(
55
)	Sentenzi Il-Kummissjoni vs Il-Greċja (C‑378/13, EU:C:2014:2405) u Il-Kummissjoni vs L‑Italja (C‑196/13, EU:C:2014:2407).
(
56
)	Sentenzi Il-Kummissjoni vs Il-Belġju (C‑533/11, EU:C:2013:659) u Il-Kummissjoni vs Il‑Greċja (C‑167/14, EU:C:2015:684).
(
57
)	Sentenzi Il-Kummissjoni vs Il-Belġju (C‑533/11, EU:C:2013:659, punt 73) u Il-Kummissjoni vs Il-Greċja (C‑167/14, EU:C:2015:684, punt 66).
(
58
)	Sentenza Il-Kummissjoni vs Il-Lussemburgu (C‑576/11, EU:C:2013:773).
(
59
)	Sentenzi Il-Kummissjoni vs Il-Greċja (C‑369/07, EU:C:2009:428, punt 143), Il-Kummissjoni vs Spanja (C‑610/10, EU:C:2012:781, punt 140), Il-Kummissjoni vs Il-Greċja (C‑378/13, EU:C:2014:2405, punt 71), Il-Kummissjoni vs L-Italja (C‑196/13, EU:C:2014:2407, punt 113) u Il-Kummissjoni vs Il-Greċja (C‑167/14, EU:C:2015:684, punt 72).
(
60
)	Sentenzi Il-Kummissjoni vs Il-Belġju (C‑533/11, EU:C:2013:659, punti 50
et seq), Il-Kummissjoni vs Il-Greċja (C‑378/13, EU:C:2014:2405, punt 73), Il-Kummissjoni vs L-Italja (C196/13, EU:C:2014:2407, punt 114) u Il-Kummissjoni vs Il-Greċja (C‑167/14, EU:C:2015:684, punt 73).
(
61
)	Ara l-punt 70 ta’ dawn il-konklużjonijiet.
(
62
)	Ara l-punti 17 u 19 ta’ dawn il-konklużjonijiet.
(
63
)	Ara r-referenzi fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 60.
(
64
)	Punt 45 tar-rikors.
(
65
)	Sentenza Il-Kummissjoni vs Il-Greċja (C‑407/09, EU:C:2011:196, punt 33).
(
66
)	Ittra tas-16 ta’ Frar 2010, Anness A 4 tar-rikors.
(
67
)	Ittra tas-6 ta’ Ottubru 2010, Anness A 5 tar-rikors.
(
68
)	Ittra tat-12 ta’ Diċembru 2011, Anness A 7 tar-rikors.
(
69
)	Ittra tat-23 ta’ April 2014, Anness A 11 tar-rikors.
(
70
)	Punt 32 kif ukoll l-Anness D 2 tal-kontroreplika.
(
71
)	Punt 50 tar-rikors.
(
72
)	Sentenzi Il-Kummissjoni vs Franza (C‑121/07, EU:C:2008:695, punt 69), Il-Kummissjoni vs L‑Italja (C‑496/09, EU:C:2011:740, punt 90), Il-Kummissjoni vs Spanja (C‑184/11, EU:C:2014:316, punt 78) u Il-Kummissjoni vs L-Irlanda (C‑279/11, EU:C:2012:834, punt 70).
(
73
)	Sentenzi Il-Kummissjoni vs Il-Portugall (C‑233/07, EU:C:2008:271), Il-Kummissjoni vs Il-Portugall (C‑526/09, EU:C:2010:734), Il-Kummissjoni vs Il-Portugall (C‑220/10, EU:C:2011:558), u Il-Kummissjoni vs Il-Portugall (C‑398/14, EU:C:2016:61).
(
74
)	Sentenzi Il-Kummissjoni vs Il-Greċja (C‑378/13, EU:C:2014:2405, punt 81), Il-Kummissjoni vs L-Italja (C‑196/13, EU:C:2014:2407, punt 122), Il-Kummissjoni vs L-Isvezja (C‑243/13, EU:C:2014:2413, punt 68) u Il-Kummissjoni vs Il-Greċja (C‑167/14, EU:C:2015:684, punt 81).