Edizzjoni Provviżorja
SENTENZA TAL‑QORTI TAL-ĠUSTIZZJA (Awla Manja)
24 ta’ Marzu 2026 (*)
“Rinviju għal deċiżjoni preliminari — Artikolu 267 TFUE — Portata tal-obbligu għall-qrati nazzjonali tal-aħħar istanza li jagħmlu rinviju għal deċiżjoni preliminari — Eċċezzjonijiet għal dan l-obbligu — Obbligu li tingħata motivazzjoni tal-applikazzjoni konkreta ta’ dawn l-eċċezzjonijiet — Leġiżlazzjoni nazzjonali li tippermetti lil qorti nazzjonali tal-aħħar istanza li tiċħad ir-rimedju ġudizzjarju b’motivazzjoni sommarja — Kundizzjonijiet meħtieġa biex jiġi ġġustifikat ir-rifjut li jsir rinviju għal deċiżjoni preliminari”
Fil-Kawża C‑767/23 [Remling] (i),
li għandha bħala suġġett talba għal deċiżjoni preliminari skont l-Artikolu 267 TFUE, imressqa mill-Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State (it-Taqsima tal-Kontenzjuż Amministrattiv tal-Kunsill tal-Istat, Il-Pajjiżi l-Baxxi), permezz ta’ deċiżjoni tat‑13 ta’ Diċembru 2023, li waslet fil-Qorti tal-Ġustizzja fl-istess jum, fil-proċedura
A. M.
vs
Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid,
IL‑QORTI TAL‑ĠUSTIZZJA (Awla Manja),
komposta minn K. Lenaerts, President, T. von Danwitz, Viċi President, F. Biltgen, K. Jürimäe, L. Arastey Sahún u J. Passer, Presidenti ta’ Awla, S. Rodin, E. Regan, D. Gratsias, M. Gavalec (Relatur), Z. Csehi, S. Gervasoni u N. Fenger, Imħallfin,
Avukat Ġenerali: T. Ćapeta,
Reġistratur: A. Lamote, Amministratriċi,
wara li rat il-proċedura bil-miktub u wara s-seduta tal‑4 ta’ Marzu 2025,
wara li kkunsidrat l-osservazzjonijiet ippreżentati:
–        għal A. M., minn E. C. Gelok, avukata,
–        għall-Gvern Olandiż, minn M. K. Bulterman u J. Langer, bħala aġenti,
–        għall-Gvern Ġermaniż, minn R. Kanitz, bħala aġent,
–        għall-Gvern Taljan, minn S. Fiorentino, bħala aġent,
–        għall-Gvern Finlandiż, minn A. Laine u M. Pere, bħala aġenti,
–        għall-Kummissjoni Ewropea, minn F. Ronkes Agerbeek u C. Urraca Caviedes, bħala aġenti,
wara li semgħet il-konklużjonijiet tal-Avukata Ġenerali, ippreżentati fis-seduta tas‑26 ta’ Ġunju 2025,
tagħti l-preżenti
Sentenza
1        It-talba għal deċiżjoni preliminari tirrigwarda l-interpretazzjoni tat-tielet paragrafu tal-Artikolu 267 TFUE moqri flimkien mat-tieni paragrafu tal-Artikolu 47 tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali tal-Unjoni Ewropea (iktar ’il quddiem il-“Karta”).
2        Din it-talba tressqet fil-kuntest ta’ tilwima bejn A. M., ċittadin ta’ pajjiż terz, u l‑iStaatssecretaris van Justitie en Veiligheid (is-Segretarju tal-Istat għall-Ġustizzja u għas-Sigurtà, il-Pajjiżi l-Baxxi) (iktar ’il quddiem is-“Segretarju tal-Istat”), dwar ir-rifjut ta’ dan tal-aħħar li joħroġ permess ta’ residenza lil A. M.
Il-kuntest ġuridiku
3        L-Artikolu 91(2) tal-Vreemdelingenwet 2000 (il-Liġi dwar il-Barranin tal‑2000), tat‑23 ta’ Novembru 2000 (Stb.  2000, Nru 495, iktar ’il quddiem il-“Liġi dwar il-Barranin”), jipprovdi:
“Jekk l-Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State [it-Taqsima tal-Kontenzjuż Amministrattiv tal-Kunsill tal-Istat (il-Pajjiżi l-Baxxi)] tqis li lment invokat ma jistax jagħti lok għal annullament, hija tista’ tillimita ruħha għal din il-konstatazzjoni fil-motivi tad-deċiżjoni tagħha.”
Il-kawża prinċipali u d-domanda preliminari
4        A. M., li huwa ta’ nazzjonalità Marokkina u li l-konjuġi tiegħu u wliedu jirrisjedu fil-Pajjiżi l-Baxxi u għandhom in-nazzjonalità Olandiża, ippreżenta quddiem is-Segretarju tal-Istat applikazzjoni għal permess ta’ residenza validu fit-territorju kollu tal-Unjoni Ewropea. Permezz ta’ deċiżjoni tat‑8 ta’ Ottubru 2019, din l-applikazzjoni ġiet miċħuda minħabba li A. M. diġà kellu permess ta’ residenza fi Spanja.
5        Wara li ressaq ilment kontra din id-deċiżjoni, li ġie miċħud permezz ta’ deċiżjoni tas-Segretarju tal-Istat tad‑19 ta’ Mejju 2020, A. M. adixxa lir-rechtbank Den Haag, zittingsplaats Utrecht (il-Qorti Distrettwali ta’ Den Haag, sedenti f’Utrecht, il-Pajjiżi l-Baxxi) b’rikors kontra din l-aħħar deċiżjoni.
6        Permezz ta’ sentenza tal‑5 ta’ Marzu 2021, din il-qorti ċaħdet dan ir-rikors minħabba li, konformement mas-sentenza tal‑10 ta’ Mejju 2017, Chavez-Vilchez et (C‑133/15, EU:C:2017:354), kien f’idejn A. M., sabiex jikseb il-permess ta’ residenza mitlub, li juri li wliedu ma kellhomx permess ta’ residenza fi Spanja jew li ma setgħux jiksbu wieħed.
7        A. M. appella minn din is-sentenza quddiem l-Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State (it-Taqsima tal-Kontenzjuż Amministrattiv tal-Kunsill tal-Istat), li hija l-qorti tar-rinviju. Fil-kuntest ta’ dan l-appell, A. M. jikkontesta, qabelxejn, l-interpretazzjoni li r-rechtbank Den Haag, zittingsplaats Utrecht (il-Qorti Distrettwali ta’ Den Haag, sedenti f’Utrecht) adottat fis-sentenza tal‑10 ta’ Mejju 2017, Chavez-Vilchez et (C‑133/15, EU:C:2017:354), u jinvoka dritt ta’ residenza dderivat, skont l-Artikolu 20 TFUE, kif interpretat b’mod partikolari f’din is-sentenza. Sussegwentement, huwa jikkritika lil din il-qorti tal-ewwel istanza li ma ressqitx talba għal deċiżjoni preliminari quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja skont l-Artikolu 267 TFUE, minkejja d-diverġenzi li jeżistu fil-ġurisprudenza nazzjonali fil-qasam tal-oneru tal-prova dwar dan id-dritt ta’ residenza dderivat. Fl-aħħar nett, huwa jtenni, quddiem il-qorti tar-rinviju, it-talba tiegħu li jadixxi lill-Qorti tal-Ġustizzja skont din id-dispożizzjoni.
8        Il-qorti tar-rinviju tqis li r-risposta għad-domanda ta’ interpretazzjoni tad-dritt tal-Unjoni mqajma minn A. M. tirriżulta b’mod ċar mill-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja. Għaldaqstant, konformement mal-ġurisprudenza li tirriżulta mis-sentenzi tas‑6 ta’ Ottubru 1982, Cilfit (283/81, EU:C:1982:335), u tas‑6 ta’ Ottubru 2021, Consorzio Italian Management u Catania Multiservizi (C‑561/19, EU:C:2021:799), din il-qorti tqis li hija ma hijiex obbligata tagħmel rinviju għal deċiżjoni preliminari skont it-tielet paragrafu tal-Artikolu 267 TFUE u li hija tista’ tiddeċiedi t-tilwima fil-kawża prinċipali billi timmotiva d-deċiżjoni tagħha fil-qosor kif ġej:
“L-appell ma għandux iwassal għall-annullament tad-deċiżjoni [tal-qorti tal-ewwel istanza]. Ma huwiex neċessarju li din il-konstatazzjoni tiġi mmotivata ulterjorment.
Fil-fatt, l-att tal-appell ma jinkludi ebda domanda li teħtieġ tweġiba fl-interess tal-unità tad-dritt, tal-iżvilupp tad-dritt, jew tal-protezzjoni ġudizzjarja b’mod ġenerali (Artikolu 91(2) tal-Liġi dwar il-Barranin).”
9        Din il-possibbiltà li wieħed jirrikorri għal motivazzjoni sommarja, prevista fl-Artikolu 91(2) tal-Liġi dwar il-Barranin, tirrifletti l-ekwilibriju mixtieq mil-leġiżlatur Olandiż, waqt l-adozzjoni ta’ din il-liġi, bejn ir-rieda li tiġi ġġeneralizzata l-possibbiltà li jsir appell f’kull kawża li tikkonċerna d-dritt tal-barranin u n-neċessità li l-qorti tar-rinviju tkun tista’ tikkonċentra l-eżami tagħha fuq id-domandi li jeħtieġu risposta fl-interess tal-unità tad-dritt, tal-iżvilupp tad-dritt jew tal-protezzjoni ġudizzjarja b’mod ġenerali.
10      Il-qorti tar-rinviju tenfasizza li hija b’mod partikolari ġġustifikata li timmotiva d-deċiżjonijiet tagħha b’mod sommarju meta l-motivi mressqa quddiemha jkunu ineffettivi jew meta sempliċement jikkontestaw l-applikazzjoni tal-ġurisprudenza stabbilita tagħha mill-qorti tal-ewwel istanza, mingħajr ma jistabbilixxu b’mod ċar kif din l-applikazzjoni hija żbaljata jew inkompleta jew għaliex hemm lok li ma tiġix miċħuda. F’tali każijiet, ma jkun hemm ebda interess li jiġu riprodotti, b’mod iddettaljat, soluzzjonijiet ġurisprudenzjali li ma humiex ikkontestati serjament. Barra minn hekk, l-assenza ta’ motiv ta’ annullament tas-sentenza tal-qorti tal-ewwel istanza u ta’ kwistjonijiet li jikkonċernaw l-unità tad-dritt, l-iżvilupp tad-dritt jew il-protezzjoni ġudizzjarja timplika, b’mod ġenerali, l-assenza ta’ kwistjonijiet ta’ interpretazzjoni tad-dritt tal-Unjoni li jeħtieġu li jsir rinviju għal deċiżjoni preliminari.
11      Il-qorti tar-rinviju tqis li, anki fil-każ ta’ motivazzjoni sommarja, il-parti fil-kawża tibbenefika minn protezzjoni ġudizzjarja effettiva, peress li kull kawża dwar id-dritt tal-barranin hija s-suġġett ta’ eżami fil-fond u ddettaljat mill-qorti tal-ewwel istanza, li quddiemha ċ-ċittadini ta’ pajjiżi terzi u l-konsulenti tagħhom jistgħu b’mod partikolari jippreżentaw il-motivi tagħhom bil-miktub u jressqu l-kawża tagħhom oralment waqt diskussjonijiet kontradittorji. Din il-qorti tagħti, fil-każijiet kollha, sentenza akkumpanjata minn motivazzjoni kompleta. Fir-rigward tal-qorti tar-rinviju, hija dejjem twettaq eżami komplet tal-mertu tal-appell, anki jekk dan ma jirriżultax mill-motivazzjoni sommarja tas-sentenza tagħha.
12      Din il-qorti tirrileva wkoll li l-Awla speċjalizzata fil-qasam tad-dritt tal-barranin tat 11 047 sentenza fuq il-mertu matul il-perijodu li jkopri s-snin 2020 sa 2023, li 85 % minnhom ġew immotivati b’mod sommarju. F’dan ir-rigward, hija tispeċifika li d-dritt tal-Unjoni jeżerċita influwenza dejjem tikber fuq id-dritt tal-barranin u tosserva li, fil-kuntest tal-proċeduri ta’ appell, saru diversi talbiet għal deċiżjoni preliminari, li wħud minnhom huma nieqsa minn kull motivazzjoni. Issa, fid-dawl ta’ din is-sitwazzjoni, ikun jieħu ħafna ħin li jiġi mmotivat ir-rifjut li jsiru domandi preliminari fid-dawl tal-eċċezzjonijiet stabbiliti mill-Qorti tal-Ġustizzja fis-sentenza tas‑6 ta’ Ottubru 1982, Cilfit (283/81, EU:C:1982:335, punt 21), li minnhom jirriżulta li qorti nazzjonali li d-deċiżjonijiet tagħha ma jistgħux ikunu suġġetti għal rimedju ġudizzjarju taħt id-dritt nazzjonali (iktar ’il quddiem “qorti nazzjonali li d-deċiżjonijiet tagħha ma jistgħux ikunu suġġetti għal rimedju ġudizzjarju”), li quddiemha titqajjem kwistjoni ta’ dritt tal-Unjoni, hija meħlusa mill-obbligu tagħha li tadixxi lill-Qorti tal-Ġustizzja fis-sens tat-tielet paragrafu tal-Artikolu 267 TFUE meta hija tkun ikkonstatat li l-kwistjoni mqajma ma hijiex rilevanti, li d-dispożizzjoni tad-dritt tal-Unjoni inkwistjoni diġà kienet is-suġġett ta’ interpretazzjoni min-naħa tal-Qorti tal-Ġustizzja jew li l-interpretazzjoni korretta tad-dritt tal-Unjoni hija tant ovvja li ma tħalli lok għal ebda dubju raġonevoli (iktar ’il quddiem it-“tliet eċċezzjonijiet Cilfit”).
13      Il-qorti tar-rinviju żżid li, meta timmotiva d-deċiżjoni tagħha b’mod sommarju, hija tadotta d-dispożittiv tad-deċiżjoni mogħtija fl-ewwel istanza, mingħajr ma neċessarjament tirriproduċi l-motivazzjoni kollha tagħha. Fuq dan il-punt, hija tippreċiża li hija tista’ tasal għall-istess riżultat bħal dak adottat mill-qorti tal-ewwel istanza iżda għal raġunijiet differenti. Għalhekk, hija tista’ tirrikorri għal motivazzjoni sommarja meta din il-qorti tkun ċaħdet talba intiża li tagħmel domandi preliminari mingħajr ma timmotiva debitament id-deċiżjoni tagħha, jew anki meta hija ma tkunx eżaminat tali talba.
14      Il-qorti tar-rinviju tqis, filwaqt li tirreferi b’mod partikolari għas-sentenza tal-Qorti EDB tal‑24 ta’ April 2018, Baydar vs Il‑Pajjiżi l-Baxxi (CE:ECHR:2018:0424JUD005538514), li l-fakultà mogħtija lilha mill-Artikolu 91(2) tal-Liġi dwar il-Barranin li tirrikorri għal motivazzjoni sommarja hija konformi mal-obbligu ġenerali ta’ motivazzjoni li jirriżulta mill-ewwel paragrafu tal-Artikolu 47 tal-Karta kif ukoll mill-Artikolu 6(1) tal-Konvenzjoni Ewropea għall-Protezzjoni tad-Drittijiet tal-Bniedem u tal-Libertajiet Fundamentali, iffirmata f’Ruma fl‑4 ta’ Novembru 1950 (iktar
’il quddiem il-“KEDB”). Barra minn hekk, hija ma għandhiex l-intenzjoni li tagħmel domandi lill-Qorti tal-Ġustizzja dwar dan il-punt.
15      Madankollu, il-qorti tar-rinviju tirrileva li mill-punt 51 tas-sentenza tas‑6 ta’ Ottubru 2021, Consorzio Italian Management u Catania Multiservizi (C‑561/19, EU:C:2021:799), jirriżulta li d-deċiżjoni tal-qorti nazzjonali li d-deċiżjonijiet tagħha ma jkunux suġġetti għal rimedju ġudizzjarju, li tqis lilha nnifisha meħlusa mill-obbligu li tressaq talba għal deċiżjoni preliminari quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja għandha turi jew li l-kwistjoni tad-dritt tal-Unjoni mqajma ma hijiex rilevanti għas-soluzzjoni tat-tilwima li biha ġiet adita, jew li l-interpretazzjoni tad-dispożizzjoni kkonċernata tad-dritt tal-Unjoni tkun ibbażata fuq il-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja, jew, fin-nuqqas ta’ tali ġurisprudenza, li l-interpretazzjoni tad-dritt tal-Unjoni tkun imposta fuq din il-qorti b’mod evidenti li ma jħalli lok għal ebda dubju raġonevoli. Għaldaqstant, tqum il-kwistjoni dwar jekk il-possibbiltà li tali deċiżjoni tiġi mmotivata b’mod sommarju hijiex konformi mat-tielet paragrafu tal-Artikolu 267 TFUE, moqri flimkien mal-Artikolu 47 tal-Karta, meta parti fil-kawża li tkun adita biha l-imsemmija qorti titlob li jsir rinviju għal deċiżjoni preliminari. Hija tistaqsi b’mod partikolari jekk, f’dan il-każ, hija għandhiex timmotiva b’mod iddettaljat ir-raġunijiet li għalihom hija ma hijiex obbligata tagħmel tali rinviju, billi tippreċiża b’mod partikolari liema mit-tliet eċċezzjonijiet Cilfit tapplika.
16      F’dan ir-rigward, il-qorti tar-rinviju tirrileva li mill-punti 61 sa 65 tas-sentenza tas‑6 ta’ Ottubru 2021, Consorzio Italian Management u Catania Multiservizi (C‑561/19, EU:C:2021:799), jirriżulta li, meta qorti nazzjonali li d-deċiżjonijiet tagħha ma jkunux suġġetti għal rimedju ġudizzjarju tiddikjara rikors inammissibbli għal raġunijiet speċifiċi għall-proċedura quddiemha, hija tista’ tastjeni milli tressaq talba għal deċiżjoni preliminari quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja, mingħajr ma tkun marbuta mill-obbligu ta’ motivazzjoni previst fil-punt 51 ta’ din is-sentenza. Il-qorti tar-rinviju tistaqsi jekk din is-soluzzjoni tistax tiġi estiża għall-każ li fih rikors huwa ammissibbli, iżda fejn, għal raġunijiet partikolari għall-proċedura quddiem il-qorti adita, din timmotiva d-deċiżjoni tagħha b’mod sommarju.
17      F’dawn iċ-ċirkustanzi, l-Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State (it-Taqsima tal-Kontenzjuż Amministrattiv tal-Kunsill tal-Istat) iddeċidiet li tissospendi l-proċeduri quddiemha u li tagħmel lill-Qorti tal-Ġustizzja d-domanda preliminari li ġejja:
“It-tielet paragrafu tal-Artikolu 267 TFUE, moqri flimkien mat-tieni paragrafu tal-Artikolu 47 tal-[Karta], għandu jiġi interpretat fis-sens li dawn id-dispożizzjonijiet jipprekludu dispożizzjoni legali nazzjonali bħal dik prevista fl-Artikolu 91(2) [tal-Liġi dwar il-Barranin], li abbażi tagħha l-Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State [(it-Taqsima tal-Kontenzjuż Amministrattiv tal-Kunsill tal-Istat)], fil-kwalità tagħha ta’ qorti nazzjonali, li d-deċiżjonijiet tagħha ma humiex suġġetti [għal rimedju ġudizzjarju], tista’ timmotiva fil-qosor kwistjoni mqajma li tikkonċerna interpretazzjoni tad-dritt tal-Unjoni, indipendentement minn jekk din il-kwistjoni ma tkunx speċifikament marbuta ma’ talba għal rinviju preliminari, mingħajr ma tispeċifika liema mit-tliet eċċezzjonijiet rigward l-obbligu ta’ rinviju tagħha tkun applikabbli?”
Fuq id-domanda preliminari
18      Permezz tad-domanda tagħha, il-qorti tar-rinviju tistaqsi, essenzjalment, jekk it-tielet paragrafu tal-Artikolu 267 TFUE, moqri fid-dawl tat-tieni paragrafu tal-Artikolu 47 tal-Karta, għandux jiġi interpretat fis-sens li jipprekludi leġiżlazzjoni nazzjonali li tipprovdi li qorti nazzjonali li d-deċiżjonijiet tagħha ma jkunux suġġetti għal rimedju ġudizzjarju tista’ tiddeċiedi dwar kwistjoni relatata mal-interpretazzjoni jew mal-validità ta’ dispożizzjoni tad-dritt tal-Unjoni mqajma minn waħda mill-partijiet fil-kawża, indipendentement mill-kwistjoni dwar jekk din il-kwistjoni ma tkunx speċifikament marbuta ma’ talba għal rinviju preliminari, billi timmotiva d-deċiżjoni tagħha b’mod sommarju, mingħajr ma tispeċifika liema hija, fost it-tliet eċċezzjonijiet Cilfit, dik li tapplika fil-kawża kkonċernata.
19      Għandu jitfakkar li l-proċedura ta’ rinviju għal deċiżjoni preliminari prevista fl-Artikolu 267 TFUE tikkostitwixxi l-qalba tas-sistema ġudizzjarja stabbilita mit-Trattati. Fil-fatt, hija tistabbilixxi djalogu bejn qorti u oħra bejn il-Qorti tal-Ġustizzja u l-qrati tal-Istati Membri li għandu l-għan li jiżgura l-unità fl-interpretazzjoni tad-dritt tal-Unjoni. B’dan il-mod, din il-proċedura tippermetti li jiġu żgurati l-koerenza, l-effett sħiħ u n-natura proprja ta’ dan id-dritt kif ukoll l-awtonomija tas-sistema legali tal-Unjoni li l-Qorti tal-Ġustizzja tiżgura l-osservanza tagħha (ara, f’dan is-sens, l-Opinjoni 2/13 (Adeżjoni tal-Unjoni għall-KEDB), tat‑18 ta’ Diċembru 2014, EU:C:2014:2454, punt 176, kif ukoll is-sentenza tal‑15 ta’ Ottubru 2024, KUBERA, C‑144/23, EU:C:2024:881, punt 33).
20      Meta ma jkun jeżisti ebda rimedju ġudizzjarju taħt id-dritt nazzjonali kontra d-deċiżjoni ta’ qorti nazzjonali, din tal-aħħar hija, bħala prinċipju, marbuta li tadixxi lill-Qorti tal-Ġustizzja, skont it-tielet paragrafu tal-Artikolu 267 TFUE, meta kwistjoni dwar l-interpretazzjoni tad-dritt tal-Unjoni jew dwar il-validità ta’ att ta’ dritt sekondarju titqajjem quddiemha (sentenzi tas‑6 ta’ Ottubru 2021, Consorzio Italian Management u Catania Multiservizi, C‑561/19, EU:C:2021:799, punt 32, kif ukoll tal‑15 ta’ Ottubru 2024, KUBERA, C‑144/23, EU:C:2024:881, punt 34).
21      L-obbligu għall-qrati nazzjonali li d-deċiżjonijiet tagħhom ma jkunux suġġetti għal rimedju ġudizzjarju li jressqu talba għal deċiżjoni preliminari quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja jifforma parti mill-kuntest ta’ kooperazzjoni, stabbilita biex tiġi żgurata l-applikazzjoni korretta u l-interpretazzjoni uniformi tad-dritt tal-Unjoni fl-Istati Membri kollha, bejn il-qrati nazzjonali, fil-kapaċità tagħhom ta’ qrati responsabbli għall-applikazzjoni ta’ dan id-dritt, u l-Qorti tal-Ġustizzja. Dan l-obbligu għandu b’mod partikolari l-għan li jipprevjeni li tiġi stabbilita, fi kwalunkwe Stat Membru, ġurisprudenza nazzjonali li ma taqbilx mar-regoli tad-dritt tal-Unjoni (sentenzi tal‑24 ta’ Mejju 1977, Hoffmann-La Roche, 107/76, EU:C:1977:89, punt 5, u tal‑15 ta’ Ottubru 2024, KUBERA, C‑144/23, EU:C:2024:881, punt 35).
22      Qorti nazzjonali li d-deċiżjonijiet tagħha ma jkunux suġġetti għal rimedju ġudizzjarju tista’, konsegwentement, tiġi meħlusa minn dan l-obbligu biss jekk tkun tinsab f’sitwazzjoni li tikkorrispondi għal waħda mit-tliet eċċezzjonijiet Cilfit. Tali qorti għandha għalhekk tevalwa taħt ir-responsabbiltà tagħha stess, b’mod indipendenti u bl-attenzjoni kollha meħtieġa, jekk hijiex obbligata tadixxi lill-Qorti tal-Ġustizzja bil-kwistjoni ta’ dritt tal-Unjoni li tkun tqajmet quddiemha jew jekk, għall-kuntrarju, hija tistax tiġi eżentata minn dan l-obbligu sa fejn waħda mit-tliet eċċezzjonijiet Cilfit hija applikabbli (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tal‑15 ta’ Ottubru 2024, KUBERA, C‑144/23, EU:C:2024:881, punti 36 u 37 kif ukoll il-ġurisprudenza ċċitata).
23      F’dan ir-rigward, mis-sistema stabbilita mill-Artikolu 267 TFUE, moqri fid-dawl tat-tieni paragrafu tal-Artikolu 47 tal-Karta, jirriżulta li, meta qorti nazzjonali li d-deċiżjonijiet tagħha ma jkunux suġġetti għal rimedju ġudizzjarju tqis ruħha fil-preżenza ta’ waħda mit-tliet eċċezzjonijiet Cilfit u tqis, konsegwentement, li hija meħlusa mill-obbligu li tressaq talba għal deċiżjoni preliminari quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja, previst fit-tielet paragrafu tal-Artikolu 267 TFUE, il-motivi tad-deċiżjoni tagħha għandhom juru jew li l-kwistjoni tad-dritt tal-Unjoni mqajma ma hijiex rilevanti għas-soluzzjoni tat-tilwima, jew li l-interpretazzjoni tad-dispożizzjoni kkonċernata tad-dritt tal-Unjoni hija bbażata fuq il-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja, jew, fin-nuqqas ta’ tali ġurisprudenza, li l-interpretazzjoni tad-dritt tal-Unjoni tkun imposta fuqha b’mod evidenti li ma jħalli lok għal ebda dubju raġonevoli (sentenzi tas‑6 ta’ Ottubru 2021, Consorzio Italian Management u Catania Multiservizi, C‑561/19, EU:C:2021:799, punt 51, kif ukoll tal‑15 ta’ Ottubru 2024, KUBERA, C‑144/23, EU:C:2024:881, punt 62).
24      Għalhekk, fid-dawl tar-rwol fundamentali tal-proċedura għal deċiżjoni preliminari msemmija fl-Artikolu 267 TFUE fl-ordinament ġuridiku tal-Unjoni, qorti nazzjonali li d-deċiżjonijiet tagħha ma jkunux suġġetti għal rimedju ġudizzjarju ma tistax tiċħad motivi li jqajmu kwistjoni dwar l-interpretazzjoni jew il-validità ta’ dispożizzjoni tad-dritt tal-Unjoni mingħajr ma tevalwa minn qabel jekk hijiex obbligata tressaq din id-domanda quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja b’talba għal deċiżjoni preliminari jew jekk din tal-aħħar taqax taħt waħda mit-tliet eċċezzjonijiet Cilfit. Minn dan isegwi li, meta tali qorti tiddeċiedi li ma tadixxix lill-Qorti tal-Ġustizzja abbażi ta’ waħda minn dawn l-eċċezzjonijiet, din id-deċiżjoni għandha, fil-każijiet kollha, tosserva r-rekwiżit ta’ motivazzjoni mfakkar fil-punt preċedenti, jiġifieri li tesponi, speċifikament u konkretament, ir-raġunijiet li għalihom tapplika din l-eċċezzjoni.
25      Din l-interpretazzjoni ma tikkontestax il-ġurisprudenza li tirriżulta mis-sentenzi tal‑15 ta’ Marzu 2017, Aquino (C‑3/16, EU:C:2017:209, punt 56), u tas‑6 ta’ Ottubru 2021, Consorzio Italian Management u Catania Multiservizi (C‑561/19, EU:C:2021:799, punt 61), li tipprovdi li qorti nazzjonali li d-deċiżjonijiet tagħha ma jkunux suġġetti għal rimedju ġudizzjarju tista’ tastjeni milli tressaq domanda preliminari lill-Qorti tal-Ġustizzja għal raġunijiet ta’ inammissibbiltà speċifiċi għall-proċedura quddiem din il-qorti nazzjonali, bla ħsara għall-osservanza tal-prinċipji ta’ ekwivalenza u ta’ effettività (sentenza tal‑15 ta’ Ottubru 2024, KUBERA, C‑144/23, EU:C:2024:881, punt 47).
26      Minbarra dan il-każ, iċ-ċaħda ta’ rikors abbażi ta’ motivazzjoni sommarja, li tikkonsisti biss fil-konstatazzjoni li l-kundizzjonijiet li fihom il-leġiżlazzjoni nazzjonali tissuġġetta l-użu ta’ tali motivazzjoni huma ssodisfatti f’dan il-każ, ma tistax tissodisfa l-obbligu impost fuq il-qrati nazzjonali li d-deċiżjonijiet tagħhom ma jkunux suġġetti għal rimedju ġudizzjarju li jesponu r-raġunijiet li għalihom huma jqisu li waħda mit-tliet eċċezzjonijiet Cilfit tapplika għall-kawża mressqa quddiemhom u tiġġustifika l-assenza ta’ rinviju għal deċiżjoni preliminari quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja.
27      Ċertament, il-Qorti EDB qieset, b’mod partikolari fis-sentenza tal‑24 ta’ April 2018, Baydar vs Il‑Pajjiżi l‑Baxxi (CE:ECHR:2018:0424JUD005538514, punti 20, 48 u 51), li ma kienx hemm lok li tiġi ddikjarata inkompatibbli mad-dispożizzjonijiet tal-KEDB leġiżlazzjoni Olandiża analoga għal dik inkwistjoni fil-kawża prinċipali, li kienet tippermetti lill-Hoge Raad der Nederlanden (il-Qorti Suprema tal-Pajjiżi l-Baxxi) tiċħad appell ta’ kassazzjoni abbażi ta’ motivazzjoni sommarja.
28      Madankollu, il-ġurisprudenza tal-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem, żviluppata mill-perspettiva tar-rispett tad-dritt għal smigħ xieraq iggarantit fl-Artikolu 6(1) tal-KEDB, tillimita ruħha li tikkunsidra l-każ li fih parti f’tilwima tkun stiednet espliċitament lill-qorti adita tressaq talba għal deċiżjoni preliminari. Kif ippreċiżat il-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem, id-dritt għal deċiżjoni motivata jservi r-regola ġenerali stabbilita mill-KEDB intiża li tipproteġi lill-individwu kontra l-arbitrarjetà billi turi lill-partijiet li huma nstemgħu kif ukoll billi tiggarantixxi li huma jirċievu risposta għall-osservazzjonijiet tagħhom u li huma jifhmu d-deċiżjoni ġudizzjarja. Barra minn hekk, sa fejn il-KEDB ma tiggarantixxix dritt li domanda tkun suġġetta lill-Qorti tal-Ġustizzja għal deċiżjoni preliminari, parti tista’, bħala garanzija kontra l-arbitrarjetà, tistenna risposta min-naħa ta’ qorti nazzjonali fil-motivi ta’ sentenza jew ta’ deċiżjoni biss jekk hija tkun ippreżentat osservazzjonijiet bl-għan ta’ rinviju quddiem il-qorti nazzjonali kompetenti. Għaldaqstant, fl-assenza ta’ tali talba u ta’ motivi espliċiti, il-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem tqis li l-fatt li qorti, mingħajr ma tipprovdi motivi, ma tkunx irrinvijat domanda preliminari lill-Qorti tal-Ġustizzja, ma jistax jitqies li huwa ksur tad-dritt għal smigħ xieraq (ara, f’dan is-sens, Qorti EDB, 16 ta’ Diċembru 2025, Gondert vs Il‑Ġermanja, CE:ECHR:2025:1216JUD003470121, punt 42).
29      Fir-rigward tad-dritt tal-Unjoni, l-obbligu li għandhom il-qrati nazzjonali li d-deċiżjonijiet tagħhom ma jkunux suġġetti għal rimedju ġudizzjarju li jesponu r-raġunijiet li għalihom huma jqisu li waħda mit-tliet eċċezzjonijiet Cilfit tapplika għall-kawża mressqa quddiemhom huwa madankollu impost meta waħda mill-partijiet f’din il-kawża tinvoka d-dritt tal-Unjoni, ftit li xejn huwa importanti, f’dan ir-rigward, li hija titlob rinviju għal deċiżjoni preliminari lill-Qorti tal-Ġustizzja. Fil-fatt, ir-rinviju għal deċiżjoni preliminari huwa bbażat fuq djalogu bejn qorti u oħra, li l-attivazzjoni tiegħu jiddependi kompletament mill-evalwazzjoni li tagħmel il-qorti nazzjonali tar-rilevanza u tan-neċessità ta’ dan ir-rinviju (sentenza tat‑12 ta’ Frar 2008, Kempter, C‑2/06, EU:C:2008:78, punt 42), mingħajr ma tkun meħtieġa talba f’dan is-sens mill-partijiet. Konsegwentement, huwa biżżejjed, sabiex dan l-obbligu ta’ motivazzjoni japplika, li waħda mill-partijiet fil-kawża inkwistjoni tkun invokat id-dritt tal-Unjoni, mingħajr ma jkun neċessarju li jiġi rikjest minnha li, barra minn hekk, hija tkun speċifikament ressqet talba għal deċiżjoni preliminari.
30      F’dan il-kuntest, għandu jitfakkar li, billi jipprevedu li l-Qorti tal-Ġustizzja tiġi adita b’talba għal deċiżjoni preliminari meta “kwistjoni titqajjem f’każ pendenti quddiem xi qorti” nazzjonali, it-tieni u t-tielet paragrafu tal-Artikolu 267 TFUE ma jillimitawx din it-talba biss għall-każijiet fejn waħda mill-partijiet fil-kawża inkwistjoni tkun ħadet l-inizjattiva li tqajjem kwistjoni ta’ interpretazzjoni jew ta’ validità tad-dritt tal-Unjoni, iżda jkopru wkoll il-każijiet fejn tali kwistjoni titqajjem ex officio mill-qorti nazzjonali, li tqis li deċiżjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja dwar dan il-punt hija neċessarja sabiex tagħti s-sentenza tagħha (ara, f’dan is-sens, is-sentenzi tas‑16 ta’ Ġunju 1981, Salonia, 126/80, EU:C:1981:136, punt 7; tas‑6 ta’ Ottubru 1982, Cilfit, 283/81, EU:C:1982:335, il-punt 9, u tal‑21 ta’ Frar 2013, Fédération Cynologique Internationale, C‑561/11, EU:C:2013:91, il-punt 30).
31      Għaldaqstant, l-imsemmi obbligu ta’ motivazzjoni huwa impost ukoll fuq qorti nazzjonali li d-deċiżjonijiet tagħha ma jkunux suġġetti għal rimedju ġudizzjarju fil-każ li, minkejja li l-partijiet fil-kawża inkwistjoni ma jkunux invokaw id-dritt tal-Unjoni, hija għandha, skont id-dritt nazzjonali tagħha (ara, f’dan is-sens, is-sentenzi tal‑14 ta’ Diċembru 1995, van Schijndel u van Veen, C‑430/93 u C‑431/93, EU:C:1995:441, punti 13, 14 u 22, kif ukoll tat‑12 ta’ Frar 2008, Kempter, C‑2/06, EU:C:2008:78, punt 45) jew id-dritt tal-Unjoni (ara, f’dan is-sens, is-sentenzi tas‑26 ta’ Ottubru 2006, Mostaza Claro, C‑168/05, EU:C:2006:675, punt 38, u tas‑17 ta’ Mejju 2022, Ibercaja Banco, C‑600/19, EU:C:2022:394, punt 37 kif ukoll il-ġurisprudenza ċċitata), il-possibbiltà jew l-obbligu li tqajjem ex officio l-motivi ta’ dritt ibbażati fuq regola vinkolanti tad-dritt tal-Unjoni.
32      Minn dan jirriżulta li, meta Stat Membru jawtorizza lil tali qorti tirrikorri għal motivazzjoni sommarja, bl-għan li tiżgura amministrazzjoni tajba tal-ġustizzja billi tnaqqas it-tul tal-proċeduri ġudizzjarji u billi tippermetti lill-imsemmija qorti tiddedika l-essenzjal tal-mezzi tagħha għar-riżoluzzjoni tal-kawżi li jippreżentaw interess sabiex tiżgura l-unità u l-koerenza tad-dritt, tali motivazzjoni sommarja għandha madankollu, ukoll, tesponi, speċifikament u konkretament, ir-raġunijiet li għalihom l-istess qorti tqis li waħda mit-tliet eċċezzjonijiet Cilfit tapplika fil-kuntest tal-kawża li għandha quddiemha, u li, għaldaqstant, l-assenza ta’ rinviju għal deċiżjoni preliminari lill-Qorti tal-Ġustizzja hija ġġustifikata.
33      Tali obbligu jitqies li huwa ssodisfatt meta qorti nazzjonali li d-deċiżjonijiet tagħha ma jkunux suġġetti għal rimedju ġudizzjarju tindika speċifikament li hija għandha l-intenzjoni li tuża l-motivi adottati mill-qorti inferjuri fil-kawża kkonċernata, sakemm din il-qorti inferjuri tkun esponiet ir-raġunijiet li għalihom hija qieset, jew li l-kwistjoni tad-dritt tal-Unjoni mqajma ma kinitx rilevanti, jew li d-dispożizzjoni tad-dritt tal-Unjoni inkwistjoni kienet diġà ġiet interpretata mill-Qorti tal-Ġustizzja, jew li din l-interpretazzjoni kienet ovvja li ma tħalli lok għal ebda dubju raġonevoli.
34      Lil hinn minn dan il-każ, il-motivazzjoni li taqa’ fuq il-qrati nazzjonali li d-deċiżjonijiet tagħhom ma jkunux suġġetti għal rimedju ġudizzjarju għandha tiġi adattata għaċ-ċirkustanzi ta’ fatt u ta’ dritt tal-kawża inkwistjoni u timponilhom, fil-każijiet kollha, li jesponu r-raġunijiet speċifiċi u konkreti li għalihom huma jqisu li ma hemmx lok li jressqu talba għal deċiżjoni preliminari quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja.
35      Fir-rigward tal-motivazzjoni speċifika u konkreta marbuta mal-ġustifikazzjoni tal-applikazzjoni ta’ waħda mit-tliet eċċezzjonijiet Cilfit, din għandha madankollu, bħala regola ġenerali, tkun konċiża meta qorti nazzjonali li d-deċiżjonijiet tagħha ma jkunux suġġetti għal rimedju ġudizzjarju tqis li d-domandi li jissuġġerixxu li hija tagħmel parti waħda jew iktar fil-kawża inkwistjoni huma irrilevanti sabiex tiġi deċiża din il-kawża, jiġifieri meta r-risposta għal dawn id-domandi, tkun xi tkun, ma jista’ jkollha ebda influwenza fuq is-soluzzjoni tal-kawża (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tas‑6 ta’ Ottubru 1982, Cilfit, 283/81, EU:C:1982:335, punt 10).
36      Bl-istess mod, meta l-kwistjoni mqajma tkun materjalment identika għal kwistjoni li diġà kienet is-suġġett ta’ deċiżjoni preliminari f’kawża analoga jew, a fortiori, fil-kuntest tal-istess kawża nazzjonali (sentenzi tas‑27 ta’ Marzu 1963, Da Costa et, 28/62 sa 30/62, EU:C:1963:6, p. 75 u 76; tas‑6 ta’ Ottubru 1982, Cilfit, 283/81, EU:C:1982:335, punti 13 u 14; kif ukoll tas‑6 ta’ Ottubru 2021, Consorzio Italian Management u Catania Multiservizi, C‑561/19, EU:C:2021:799, punt 36), sempliċi riferiment għall-ġurisprudenza rilevanti tal-Qorti tal-Ġustizzja jista’ jiġġustifika r-rifjut li tiġi adita l-Qorti tal-Ġustizzja. Madankollu, meta, fin-nuqqas ta’ identiċità stretta tal-kwistjonijiet inkwistjoni, ġurisprudenza stabbilita tal-Qorti tal-Ġustizzja ssolvi l-punt ta’ liġi inkwistjoni, tkun xi tkun in-natura tal-proċeduri li taw lok għal din il-ġurisprudenza, motivazzjoni iktar żviluppata tista’ tirriżulta neċessarja sabiex tiġġustifika tali rifjut.
37      Fl-aħħar nett, bħala regola ġenerali, motivazzjoni iktar żviluppata ser tkun meħtieġa wkoll sabiex jintwera li l-interpretazzjoni korretta tad-dritt tal-Unjoni hija tant ovvja li ma tħalli lok għal ebda dubju raġonevoli, peress li l-eżistenza ta’ tali eventwalità għandha tiġi evalwata skont il-karatteristiċi proprji tad-dritt tal-Unjoni, id-diffikultajiet partikolari li jippreżentaw l-interpretazzjoni tiegħu u r-riskju ta’ diverġenzi fil-ġurisprudenza fi ħdan l-Unjoni. Qorti nazzjonali li d-deċiżjonijiet tagħha ma jkunux suġġetti għal rimedju ġudizzjarju għandha tispeċifika, fid-dawl ta’ dawn l-elementi, għaliex hija kisbet il-konvinzjoni li l-istess evidenza hija imposta wkoll fuq il-qrati nazzjonali l-oħra li d-deċiżjonijiet tagħhom ma jkunux suġġetti għal rimedju ġudizzjarju u fuq il-Qorti tal-Ġustizzja (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tas‑6 ta’ Ottubru 2021, Consorzio Italian Management u Catania Multiservizi, C‑561/19, EU:C:2021:799, punt 40). Madankollu, din il-qorti nazzjonali ma hijiex obbligata tistabbilixxi b’mod iddettaljat li dawn il-qrati nazzjonali l-oħra u l-Qorti tal-Ġustizzja jagħtu l-istess interpretazzjoni.
38      Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti, ir-risposta għad-domanda magħmula għandha tkun li t-tielet paragrafu tal-Artikolu 267 TFUE, moqri fid-dawl tat-tieni paragrafu tal-Artikolu 47 tal-Karta, għandu jiġi interpretat fis-sens li jipprekludi leġiżlazzjoni nazzjonali li tipprovdi li qorti nazzjonali li d-deċiżjonijiet tagħha ma jkunux suġġetti għal rimedju ġudizzjarju tista’ tiddeċiedi dwar kwistjoni dwar l-interpretazzjoni jew il-validità ta’ dispożizzjoni tad-dritt tal-Unjoni mqajma minn waħda mill-partijiet fil-kawża, indipendentement mill-kwistjoni dwar jekk din il-kwistjoni tkunx speċifikament marbuta ma’ talba għal rinviju preliminari, billi timmotiva d-deċiżjoni tagħha b’mod sommarju, ħlief jekk din il-qorti tesponi r-raġunijiet speċifiċi u konkreti li għalihom tapplika waħda mit-tliet eċċezzjonijiet Cilfit fil-kawża kkonċernata.
Fuq l-ispejjeż
39      Peress li l-proċedura għandha, fir-rigward tal-partijiet fil-kawża prinċipali, in-natura ta’ kwistjoni mqajma quddiem il-qorti tar-rinviju, hija dik il-qorti li tiddeċiedi fuq l-ispejjeż. L-ispejjeż sostnuti għas-sottomissjoni tal-osservazzjonijiet lill-Qorti tal-Ġustizzja, barra dawk tal-imsemmija partijiet, ma jistgħux jitħallsu lura.
Għal dawn il-motivi, Il‑Qorti tal-Ġustizzja (Awla Manja) taqta’ u tiddeċiedi:
It-tielet paragrafu tal-Artikolu 267 TFUE, moqri fid-dawl tat-tieni paragrafu tal-Artikolu 47 tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali tal-Unjoni Ewropea, għandu jiġi interpretat fis-sens li jipprekludi leġiżlazzjoni nazzjonali li tipprovdi li qorti nazzjonali li d-deċiżjonijiet tagħha ma jkunux suġġetti għal rimedju ġudizzjarju tista’ tiddeċiedi dwar kwistjoni dwar l-interpretazzjoni jew il-validità ta’ dispożizzjoni tad-dritt tal-Unjoni mqajma minn waħda mill-partijiet fil-kawża, indipendentement dwar jekk din il-kwistjoni tkunx speċifikament marbuta ma’ talba għal rinviju preliminari, billi timmotiva d-deċiżjoni tagħha b’mod sommarju, ħlief jekk din il-qorti tesponi r-raġunijiet speċifiċi u konkreti li għalihom tapplika waħda mit-tliet eċċezzjonijiet imposti fuq tali qorti li tipproċedi b’rinviju għal deċiżjoni preliminari stabbiliti mill-Qorti tal-Ġustizzja fis-sentenza tas‑6 ta’ Ottubru 1982, Cilfit (283/81, EU:C:1982:335, punt 21), tapplika fil-kawża kkonċernata.
Firem
*      Lingwa tal-kawża: l-Olandiż.
i      L-isem ta’ din il-kawża huwa fittizju. Dan l-isem ma jikkorrispondi għall-isem reali ta’ ebda waħda mill-partijiet fil-proċedura.