62015CC0354
OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO
MICHALA BOBEKA
przedstawiona w dniu 8 września 2016 r. (
1
)
Sprawa C‑354/15
Andrew Marcus Henderson
przeciwko
Novo Banco, SA
[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Tribunal da Relação de Évora (sąd apelacyjny w Évorze, Portugalia)]
„Współpraca sądowa w sprawach cywilnych i handlowych — Rozporządzenie nr 1393/2007 — Doręczanie dokumentów sądowych i pozasądowych — Doręczanie drogą pocztową — List polecony za potwierdzeniem odbioru — Równoważna przesyłka — Doręczenie pisma procesowego osobie trzeciej — Formularz zawarty w załączniku II do rozporządzenia nr 1393/2007”
I – Wprowadzenie
1.
Portugalski bank wszczął postępowanie przeciwko dłużnikowi zamieszkałemu w Irlandii. W związku z zawiadomieniem o wszczęciu tego postępowania wystąpiły trzy problemy. Po pierwsze, portugalski sąd nie otrzymał potwierdzenia odbioru. Po drugie, doręczane pismo miało zostać odebrane pod adresem zamieszkania dłużnika, ale przez osobę trzecią. Po trzecie, do doręczanego dokumentu nie został dołączony standardowy formularz zawarty w załączniku II do rozporządzenia (WE) nr 1393/2007 (
2
) (zwany dalej „formularzem zawartym w załączniku II”), zawierający informację o prawie adresata do odmowy przyjęcia dokumentu.
2.
W postępowaniu głównym doręczenie dokumentu w wyżej opisany sposób i tak uznano za ważne. Uzasadniały to trzy względy. Po pierwsze, na wniosek sądu krajowego poczta portugalska potwierdziła w piśmie skierowanym do sądu datę oraz godzinę doręczenia dokumentu w Irlandii. Po drugie, sąd krajowy uznał, że w przypadku odbioru pisma przez osobę trzecią powstało domniemanie doręczenia do adresata i owo domniemanie nie zostało wzruszone. Po trzecie, sąd ten uznał, że choć brak formularza zawartego w załączniku II stanowi wadę, to niewniesienie przez adresata sprzeciwu wobec braku formularza zawartego w załączniku II w odpowiednim terminie przewidzianym w prawie krajowym konwaliduje ową czynność doręczenia.
3.
W niniejszej sprawie sąd odsyłający zwraca się z pytaniem, czy krajowe przepisy regulujące doręczanie pism procesowych są zgodne z wymogami rozporządzenia nr 1393/2007.
II – Obowiązujące prawo
A – Prawo Unii
4.
Zgodnie z motywem 2 rozporządzenia nr 1393/2007 „[p]rawidłowe funkcjonowanie rynku wewnętrznego wymaga poprawy i przyspieszenia przepływu między państwami członkowskimi dokumentów sądowych i pozasądowych dotyczących spraw cywilnych lub handlowych w ramach procedury doręczania tych dokumentów”.
5.
Zgodnie z motywem 6 tego rozporządzenia „[s]kuteczne i szybkie procedury sądowe w sprawach cywilnych wymagają przekazywania dokumentów sądowych i pozasądowych w szybkim i bezpośrednim trybie między wyznaczonymi przez państwa członkowskie organami lokalnymi […]”.
6.
Artykuł 8 ust. 1 w związku z ust. 4 rozporządzenia nr 1393/2007 ustanawia obowiązek załączania formularza zawartego w załączniku II przy doręczaniu – w tym drogą pocztową – dokumentów sądowych. Celem formularza zawartego w załączniku II jest udzielenie adresatowi informacji o możliwości odmowy przyjęcia doręczanego dokumentu w momencie doręczenia lub poprzez zwrócenie go w ciągu tygodnia do jednostki przyjmującej, jeżeli nie został on sporządzony w jednym z języków określonych poniżej ani nie dołączono do niego tłumaczenia na jeden z następujących języków: a) język, który adresat rozumie; lub b) język urzędowy państwa członkowskiego, do którego adresowane są dokumenty, lub jeżeli w tym państwie członkowskim jest kilka języków urzędowych – język urzędowy lub jeden z języków urzędowych miejsca, w którym ma nastąpić doręczenie.
7.
Artykuł 8 ust. 3 rozporządzenia nr 1393/2007 stanowi, że „[j]eżeli adresat odmówił przyjęcia dokumentu zgodnie z ust. 1, rozwiązaniem takiej sytuacji może być, zgodnie z przepisami niniejszego rozporządzenia, doręczenie adresatowi tłumaczenia dokumentu na jeden z języków określonych w ust. 1. W takim przypadku datą doręczenia jest data doręczenia dokumentu wraz z jego tłumaczeniem zgodnie z prawem państwa członkowskiego, do którego dokument jest adresowany. Jeśli jednak zgodnie z prawem państwa członkowskiego dokument należy doręczyć w pewnym określonym terminie, data, którą należy brać pod uwagę w odniesieniu do wnioskodawcy, powinna być datą doręczenia pierwotnego dokumentu, ustaloną zgodnie z art. 9 ust. 2”.
8.
Artykuł 9 rozporządzenia nr 1393/2007 dotyczy daty doręczenia. Zgodnie z art. 9 ust. 1 w związku z ust. 3 datą doręczenia dokumentu jest co do zasady data, z którą dokument zostaje doręczony zgodnie z prawem państwa członkowskiego, do którego taki dokument jest adresowany.
9.
Według art. 9 ust. 2, „[j]eśli jednak zgodnie z prawem państwa członkowskiego dokument należy doręczyć w pewnym określonym terminie, datą, którą należy brać pod uwagę w odniesieniu do wnioskodawcy, jest data ustalona w przepisach tego państwa członkowskiego”.
10.
Artykuł 14 rozporządzenia nr 1393/2007 stanowi: „[k]ażde państwo członkowskie może doręczać dokumenty sądowe osobom zamieszkałym w innym państwie członkowskim bezpośrednio drogą pocztową – listem poleconym za potwierdzeniem odbioru lub równoważną przesyłką”.
11.
Artykuł 19 rozporządzenia nr 1393/2007 dotyczy niewdania się w spór przez pozwanego. Stosowna część art. 19 ust. 1 stanowi, że „[w] przypadku gdy konieczne było przekazanie do doręczenia w innym państwie członkowskim, zgodnie z przepisami niniejszego rozporządzenia, pozwu lub równoważnego dokumentu, a pozwany nie wdał się w spór, orzeczenia nie wydaje się do czasu ustalenia:
[…]
oraz że […] został doręczony w czasie pozwalającym pozwanemu na obronę”.
B – Prawo krajowe
12.
Na mocy art. 230 Código de Processo Civil (kodeksu postępowania cywilnego, zwanego dalej „KPC”) pismo wysłane listem poleconym za potwierdzeniem odbioru uważa się za doręczone w dniu, jaki widnieje na podpisanym potwierdzeniu odbioru, oraz za doręczone samemu adresatowi, chociażby potwierdzenie odbioru podpisała osoba trzecia. Domniemywa się, że pismo zostało odpowiednio doręczone adresatowi, o ile nie udowodni on, że było inaczej.
13.
Zgodnie z art. 365 ust. 3 oraz art. 293 ust. 2 KPC w postępowaniu w sprawie środków tymczasowych termin do wniesienia sprzeciwu wynosi 10 dni. Artykuł 366 ust. 3 KPC stanowi, że w przypadku znacznej odległości termin ten przedłuża się o 10 dni.
14.
Niedołączenie do doręczanego pisma procesowego formularza zawartego w załączniku II stanowi według portugalskiej ustawy i praktyki sądowej wadę polegającą na uchybieniu istotnemu wymogowi formalnemu, która skutkuje nieważnością doręczenia (zgodnie z art. 191 ust. 1 KPC).
15.
Jednakże zgodnie z art. 191 ust. 2 KPC termin do wniesienia zarzutu uchybienia istotnemu wymogowi formalnemu pokrywa się w terminem do wniesienia sprzeciwu, czyli w niniejszej sprawie wynosi on 20 dni od daty doręczenia. Niewniesienie zarzutu nieważności w tym terminie powoduje konwalidację czynności doręczenia.
III – Okoliczności faktyczne, postępowanie główne i przedłożone pytania
16.
W 2008 r. Novo Banco, SA (druga strona postępowania) zawarł z A.M. Hendersonem (wnoszącym odwołanie) dwie umowy o leasing finansowy, którego przedmiotem były lokale sklepowe położone w gminie Portimão w Portugalii. Wnoszący odwołanie nie zapłacił rat odpowiadających kwotom czynszu za te lokale wymagalnych w miesiącach marzec i sierpień 2012 r., ani też rat wymagalnych później. W związku z tym druga strona postępowania rozwiązała obie umowy.
17.
Wnoszący odwołanie odmówił zwrotu nieruchomości. Druga strona postępowania wniosła pozew przeciwko wnoszącemu odwołanie w Portugalii, żądając między innymi orzeczenia środków tymczasowych, polegających w szczególności na zwrocie posiadania nieruchomości.
18.
W chwili wniesienia pozwu wnoszący odwołanie zamieszkiwał w Irlandii. Pozew miał zostać doręczony listem poleconym wysłanym na irlandzki adres wnoszącego odwołanie.
19.
Jednakże sąd krajowy nie otrzymał potwierdzenia odbioru. W związku z tym sąd krajowy złożył reklamację pocztową do portugalskiego operatora usług pocztowych (Correios, Telégrafos e Telefonos, zwanego dalej „CTT”). CTT odpowiedział na piśmie, iż „zgodnie z rejestrami informatycznymi operatora pocztowego państwa przeznaczenia, czyli Irlandii […]” list został doręczony adresatowi w dniu 22 lipca 2014 r. Do pisma CTT były dołączone kopie odnośnych wpisów w systemie śledzenia przesyłek poczty irlandzkiej, zawierające numer przesyłki z dokumentem stanowiącym przedmiot doręczenia, jej kod kreskowy, historię doręczenia, datę i miejsce doręczenia, a także imię i nazwisko oraz podpis osoby, która odebrała przesyłkę. Osoba ta podpisała się jako „A. Henderson” (
3
).
20.
Do doręczonego pozwu nie dołączono formularza zawartego w załączniku II.
21.
Wnoszący odwołanie nie wniósł sprzeciwu w terminie przewidzianym portugalskim prawem krajowym. W związku z tym sąd zastosował środek tymczasowy wnioskowany przez drugą stronę postępowania.
22.
Następnie wnoszący odwołanie zaskarżył przed sądem odsyłającym wyrok przyznający środek tymczasowy, żądając wydania nakazu ponownego doręczenia mu pozwu. Utrzymywał przy tym, że pierwotne doręczenie pozwu nastąpiło z uchybieniem obowiązującym wymogom formalnym. Wnoszący odwołanie podniósł, że do sądu nie wpłynęło potwierdzenie odbioru. Podkreślił też, że nie ustalono, kto rzeczywiście odebrał pismo. Podniósł również brak formularza zawartego w załączniku II, co pozbawiło go informacji o prawie do odmowy przyjęcia pozwu, zważywszy, że został on doręczony wyłącznie w języku portugalskim – czyli w języku, którego wnoszący odwołanie nie zna. Utrzymywał on, że do doręczonego pozwu winne było zostać dołączone tłumaczenie na język angielski lub irlandzki – jedyne języki, w jakich dopuszczalne jest doręczanie pism procesowych w Irlandii.
23.
Sąd odsyłający oddalił odwołanie. W następstwie tego wnoszący odwołanie wniósł do tego samego sądu skargę o zmianę wyroku sądu drugiej instancji, powołując się na niezgodność wyroku sądu drugiej instancji z orzecznictwem Trybunału, przy czym nie odniósł się jednak do żadnego konkretnego orzeczenia.
24.
W zaistniałych okolicznościach Tribunal da Relação de Évora (sąd apelacyjny w Évorze, Portugalia) zawiesił postępowanie w sprawie oraz wystosował do Trybunału Sprawiedliwości następujące pytania:
1)
Czy w sytuacji gdy portugalski sąd, przed którym toczy się postępowanie cywilne przeciwko obywatelowi zamieszkującemu w innym państwie członkowskim Unii Europejskiej, zarządził doręczenie pozwu temu obywatelowi dla celów rzeczonego postępowania w drodze listu poleconego za potwierdzeniem odbioru, lecz owo potwierdzenie odbioru nie zostało odesłane, portugalski sąd może uznać w świetle wspomnianego rozporządzenia [nr 1393/2007] i zasad będących u jego podstaw, że pozew ten został doręczony, opierając się na dokumentach wydanych przez operatora pocztowego państwa zamieszkania adresata listu, które potwierdzają przekazanie adresatowi listu poleconego za potwierdzeniem odbioru?
2)
Czy stosowanie art. 230 portugalskiego kodeksu postępowania cywilnego w sytuacji opisanej w pierwszym pytaniu jest sprzeczne z tym rozporządzeniem i zasadami będącymi u jego podstaw?
3)
Czy stosowanie art. 191 ust. 2 portugalskiego kodeksu postępowania cywilnego w niniejszym sporze jest sprzeczne z rozporządzeniem i zasadami będącymi u jego podstaw?”.
25.
Uwagi na piśmie przedłożyły rządy niderlandzki, portugalski i hiszpański oraz Komisja. Rząd portugalski i Komisja przedstawiły uwagi ustne podczas rozprawy w dniu 7 lipca 2016 r.
IV – Ocena
26.
W niniejszej opinii najpierw rozważam odpowiednie wymogi dowodowe przewidziane w rozporządzeniu nr 1393/2007, aby wykazać, że miało miejsce doręczenie pozwu drogą pocztową (A). Następnie podejmuję kwestię, czy doręczenie w miejscu zamieszkania adresata potwierdzone przez osobę trzecią jest zgodne z rozporządzeniem (B). Na koniec odpowiadam na pytanie, czy wadliwe doręczenie z uwagi na niedołączenie do doręczonych dokumentów formularza zawartego w załączniku II podlega konwalidacji dzięki niewniesieniu sprzeciwu w przewidzianym terminie.
A – Potwierdzenie odbioru lub równoważny środek
27.
W pierwszym pytaniu prejudycjalnym sąd odsyłający dąży do ustalenia, czy przepisy rozporządzenia nr 1393/2007 umożliwiają sędziemu krajowemu – w sytuacji gdy doręczenie odbyło się drogą pocztową, ale sąd nie otrzymał potwierdzenia odbioru – uwzględnienie innych dowodów na potrzeby oceny ważności doręczenia. Ściślej rzecz ujmując, sąd odsyłający pyta, czy potwierdzenie odbioru można zastąpić wystawionym przez operatora pocztowego dokumentem potwierdzającym, że list polecony został doręczony do adresata.
28.
Rozporządzenie nr 1393/2007 zawiera enumeratywne wyliczenie sposobów doręczenia pism procesowych (
4
). Rozporządzenie nr 1393/2007 nie ustanawia żadnej hierarchii tych sposobów (
5
).
29.
Zgodnie z art. 14 rozporządzenia do dopuszczalnych sposobów doręczenia należy doręczanie drogą pocztową. Jednak art. 14 zaledwie wskazuje, jak powinno wyglądać doręczenie drogą pocztową: dokumenty doręcza się listem poleconym za potwierdzeniem odbioru lub równoważną przesyłką (
6
) . Nie określa szczegółów tego sposobu doręczenia. W odróżnieniu od formularzy zawartych w załączniku I do rozporządzenia nr 1393/2007 (do komunikacji między jednostką przekazującą a jednostką przyjmującą, w sytuacji gdy doręczenie odbywa się między nimi (
7
)) ani art. 14, ani żaden inny przepis rozporządzenia nr 1393/2007 nie określa szczegółowo, jak należy potwierdzić odbiór zgodnie z tym rozporządzeniem.
30.
Skoro zatem ani art. 14, ani żaden inny przepis rozporządzenia nie określa szczegółów dotyczących konkretnej formy „potwierdzenia odbioru”, pozostawia się je regulacji na gruncie prawa krajowego (
8
).
31.
Ponadto art. 14 wprost odnosi się do możliwości skorzystania ze środka „równoważnego” do potwierdzenia odbioru. Innymi słowy, „potwierdzenie odbioru” może nawet nie być konieczne, jeśli istnieje inny odpowiedni i wiarygodny dowód doręczenia dokumentu do adresata (
9
).
32.
W skrócie, art. 14 stanowi unormowanie bardzo otwarte, jeżeli chodzi o formę dowodu wymaganą do potwierdzenia, że nastąpiło doręczenie drogą pocztową.
33.
Jednakże ta otwartość, jak również wynikająca z niej różnorodność krajowych środków dowodowych na potwierdzenie doręczenia dokumentów, pozostają moim zdaniem dwojako ograniczone w skutkach przez funkcjonalność oraz cele systemu ustanowionego rozporządzeniem nr 1393/2007. Po pierwsze, przewidziana forma potwierdzenia odbioru lub równoważnego środka winna zapewniać sędziemu krajowemu informacje dowodowe wystarczające do dokonania przez niego oceny ważności doręczenia. Po drugie, sędzia krajowy powinien również być w stanie ustalić, czy poszanowano prawa procesowe adresata.
34.
Jeżeli chodzi o to pierwsze ograniczenie, potwierdzenie odbioru stanowi ustandaryzowaną postać dowodu, zwykle uznawaną za wystarczającą do ustalenia faktu doręczenia dokumentów. Zasadniczo zawiera ono przynajmniej informacje o dacie i miejscu doręczenia, jak również o osobie, która przyjęła doręczony dokument. Zważywszy jednak na ową dowodową funkcję potwierdzenia odbioru, jak również na otwartość brzmienia art. 14 zaakcentowaną przez zastosowanie wyrażenia „równoważne”, skłaniam się ku wnioskowi, że brak świstka papieru zatytułowanego „potwierdzenie odbioru” nie przesądza automatycznie o nieważności doręczenia. Przecież brak takiego świstka papieru nie pozbawia sędziego krajowego możliwości ustalenia, czy dokumenty zostały faktycznie doręczone adresatowi. Sędzia może to ustalić na podstawie innych materiałów dowodowych dotyczących tego aspektu sprawy.
35.
Drugie ograniczenie ma związek z ochroną praw procesowych adresata. Trybunał podkreślił, że prawo do prawidłowego doręczenia pisma procesowego stanowi pochodną prawa do sprawiedliwego rozpatrzenia sprawy i prawa do rzetelnego procesu sądowego (
10
). Ochrona ta nie może zostać osłabiona wskutek osiągnięcia celu rozporządzenia nr 1393/2007, czyli skutecznego i szybkiego doręczania dokumentów sądowych i pozasądowych (
11
).
36.
Ponadto poszanowanie praw procesowych adresata jest szczególnie istotne w szerszym kontekście innych aktów dotyczących współpracy sądowej w sprawach cywilnych i handlowych (
12
), między innymi rozporządzenia (UE) nr 1215/2012 (
13
) [„rozporządzenia Bruksela I (wersja przekształcona)”] oraz rozporządzenia (WE) nr 805/2004 (
14
). W rzeczy samej, to, czy dokument wszczynający postępowanie sądowe został prawidłowo doręczony, jest istotne dla późniejszego uznania, czy wyrok zapadły w sprawie powinien zostać uznany i wykonany, a także czy można mu nadać zaświadczenie europejskiego tytułu egzekucyjnego dla roszczeń bezspornych w rozumieniu rozporządzenia nr 805/2004 (
15
).
37.
Kwestia, czy w związku z potwierdzeniem odbioru lub równoważnym środkiem w rozumieniu art. 14 rozporządzenia nr 1393/2007 oba wyżej opisane ograniczenia były przestrzegane, podlega ocenie faktycznej dokonywanej przez sąd krajowy w konkretnych okolicznościach każdej poszczególnej sprawy.
38.
Nie zamierzam w żaden sposób uprzedzać wyniku oceny dokonywanej przez sąd krajowy w niniejszej sprawie. Skoro jednak Trybunał jest pytany wprost w pierwszym pytaniu sądu odsyłającego o ocenę istotności dla sprawy potwierdzenia wystawionego przez operatora pocztowego, o którym mowa w pkt 19 niniejszej opinii, skłaniam się ku stanowisku, że, zważywszy na dalszy materiał dowodowy zgromadzony przez sąd krajowy, takie potwierdzenie może być uznawane za „równoważne” wobec potwierdzenia odbioru.
39.
Mając na uwadze powyższe, uważam, że art. 14 rozporządzenia nr 1393/2007 należy interpretować w sposób dopuszczający uwzględnienie przez sąd dokumentu innego niż potwierdzenie odbioru w celu stwierdzenia, że doręczenie pisma procesowego adresatowi nastąpiło zgodnie z tym przepisem. Aby dane dokumenty mogły być uznawane za równoważne z potwierdzeniem odbioru, muszą one umożliwiać sędziemu krajowemu ustalenie, czy doręczenie do adresata odbyło się w sposób zapewniający ochronę jego praw procesowych.
B – Podpisanie odbioru przez osobę trzecią w miejscu zamieszkania adresata
40.
Drugie z pytań sądu odsyłającego w istocie dotyczy tego, czy rozporządzenie nr 1393/2007 dopuszcza stosowanie normy prawa krajowego, według której doręczenie pisma procesowego w sprawie handlowej uznaje się za ważne z dniem, w którym potwierdzenie odbioru zostało podpisane przez osobę trzecią w miejscu zamieszkania adresata.
41.
Należy zaznaczyć, że norma prawa krajowego opisana we wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym uzależnia powstanie domniemania doręczenia od odbioru przez osobę trzecią. Z okoliczności faktycznych niniejszej sprawy wynika jednak, że dokumenty zostały doręczone na adres wnoszącego odwołanie, gdzie ich odbiór miała podpisać osoba trzecia. Drugie pytanie sądu krajowego rozumiem zatem jako dotyczące zgodności z rozporządzeniem nr 1393/2007 normy krajowej uznającej za ważne doręczenie osobie trzeciej dokonane w miejscu zamieszkania adresata.
42.
Jak wspomniano powyżej, rozporządzenie nr 1393/2007 nie harmonizuje szczegółów doręczenia drogą pocztową, ograniczając regulację do wymogu, by doręczenie nastąpiło listem poleconym za potwierdzeniem odbioru lub równoważną przesyłką.
43.
Jeżeli zaś chodzi o ustalenie daty doręczenia, art. 9 rozporządzenia nr 1393/2007 stanowi, że kwestię tę reguluje prawo państwa członkowskiego. Ściślej rzecz ujmując, datę doręczenia dokumentu co do zasady określa się zgodnie z prawem państwa członkowskiego, do którego taki dokument jest adresowany – w tym przypadku Irlandii.
44.
Rozporządzenie nr 1393/2007 nie przewiduje jednak żadnych konkretnych norm odnoszących się do ważności doręczenia osobie trzeciej. Stwierdzam zatem, co następuje.
45.
Normy mające zastosowanie do doręczeń dokumentów sądowych w sprawach cywilnych i handlowych są zasadniczo mniej rygorystyczne aniżeli normy stosowane w sprawach administracyjnych i karnych. W postępowaniu karnym (
16
) w szczególności można spodziewać się wymogu doręczenia do rąk własnych adresata, bez żadnych domniemań ani fikcji doręczenia. Natomiast w przepisach prawa państw członkowskich regulujących postępowanie w sprawach cywilnych i handlowych można napotkać liczne domniemania, a nawet przypadki fikcji prawnej. Owe domniemania czy nawet przypadki fikcji prawnej w kontekście postępowania w sprawach cywilnych i handlowych ogólnie uważa się za naruszające właściwą równowagę w sferze pewności prawnej między stroną skarżącą a stroną pozwaną (
17
).
46.
Pominięcie w rozporządzeniu nr 1393/2007 kwestii potwierdzenia doręczenia przez osobę trzecią wespół z odesłaniem do prawa państw członkowskich w art. 9 prowadzi do wniosku, że samo rozporządzenie niekoniecznie sprzeciwia się doręczaniu w taki sposób.
47.
Ponadto w art. 19 ust. 1 lit. b) rozporządzenia nr 1393/2007 można doszukać się pośredniego poparcia tezy, że rozporządzenie to nie sprzeciwia się doręczaniu osobie trzeciej. Artykuł 19 ust. 1 lit b) przewiduje wymogi oraz środki ochrony w przypadku niewdania się w spór przez pozwanego. Stanowi, że w odniesieniu do takiego pozwanego orzeczenia nie wydaje się do czasu ustalenia, że między innymi dokument został wręczony osobiście pozwanemu lub oddany w miejscu jego zamieszkania (
18
).
48.
Nawet bez ustanawiania ogólnej zasady doręczania na podstawie rozporządzenia nr 1393/2007 nie ulega wątpliwości, że art. 19 ust. 1 lit. b) (podobnie do innych instrumentów prawa Unii określających normy postępowania w sprawach cywilnych i handlowych (
19
)) przewiduje możliwość doręczenia dokumentów osobie trzeciej, przy zastrzeżeniu, że doręczenie nastąpi w miejscu zamieszkania pozwanego.
49.
W związku z powyższym wyrażam opinię, że rozporządzenie nr 1393/2007 jako takie nie wyklucza ważności doręczenia pisma procesowego, jeżeli takie doręczenie zostało potwierdzone przez osobę trzecią w miejscu zamieszkania adresata. Muszą się jednak ziścić dwa istotne warunki.
50.
Po pierwsze, jak słusznie zauważyła Komisja na rozprawie, doręczenie w miejscu zamieszkania adresata oznacza, że dokument trafił do jego konkretnego mieszkania. Zatem doręczenie osobie znajdującej się w bloku mieszkalnym będzie niewystarczające, w przeciwieństwie do doręczenia osobie stojącej w progu właściwego mieszkania.
51.
Po drugie, odbiór musi potwierdzić osoba dorosła znajdująca się w mieszkaniu adresata, po której można zasadnie spodziewać się, że adresat faktycznie otrzyma doręczony dokument. W moim odczuciu chodzi tu między innymi o krewnego, osobę stale dzielącą mieszkanie z adresatem lub inną osobę dorosłą pozostającą z adresatem w stosunku opartym na zaufaniu.
52.
Tytułem wniosku proponuję, by rozporządzenie nr 1393/2007 interpretować w sposób niewykluczający zastosowania normy krajowej uznającej doręczenie pisma procesowego za dokonane adresatowi, jeżeli odbiór podpisała osoba trzecia, przy czym doręczenie nastąpiło w miejscu zamieszkania adresata, a doręczony dokument odebrała osoba dorosła, od której można zasadnie oczekiwać przekazania go adresatowi.
C – Niedołączenie formularza zawartego w załączniku II
53.
Zadając trzecie pytanie sąd odsyłający chce się dowiedzieć, czy rozporządzenie nr 1393/2007 dopuszcza stosowanie normy krajowej przewidującej, że niedołączenie formularza zawartego w załączniku II powoduje nieważność doręczenia pisma procesowego, przy czym następuje konwalidacja takiego nieważnego doręczenia, jeżeli adresat nie wniesie w przewidzianym terminie sprzeciwu w związku z brakiem formularza zawartego w załączniku II. Z wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym wynika, że taką normę stanowi art. 191 ust. 2 KPC.
54.
Zgodnie z orzecznictwem Trybunału formularz zawarty w załączniku II stanowi istotny element doręczenia. Formularz ten służy zagwarantowaniu pozwanemu możliwości skorzystania z prawa do odmowy przyjęcia doręczanego dokumentu, jeżeli uchybia on wymogom językowym przewidzianym w art. 8 ust. 1 rozporządzenia nr 1393/2007. Trybunał zwrócił również uwagę, że rozporządzenie nr 1393/2007 nie przewiduje żadnych wyjątków od obowiązku stosowania formularza zawartego w załączniku II. Ponadto Trybunał jasno stwierdził, że w razie niedołączenia formularza należy go przesłać adresatowi (
20
).
55.
Trybunał sformułował te wnioski w kontekście przekazywania dokumentów na podstawie art. 4 rozporządzenia nr 1393/2007, tj. pomiędzy agencją przekazującą a agencją przyjmującą danych państw członkowskich. Jednakże art. 8 ust. 4 rozporządzenia formułuje normy odnoszące się do użycia formularza zawartego w załączniku II niewątpliwie mające zastosowanie do drogi pocztowej.
56.
Jeżeli zatem formularz zawarty w załączniku II nie zostanie dołączony do doręczanych drogą pocztową dokumentów wszczynających postępowanie, należy go niezwłocznie doręczyć adresatowi. Zatem w moim odczuciu nie jest możliwa konwalidacja niedołączenia formularza zawartego w załączniku II przez sam upływ czasu, w którym adresat dokumentu nie wniesie sprzeciwu w związku z brakiem formularza.
57.
Formularz zawarty w załączniku II służy zapewnieniu poszanowania prawa adresata do obrony poprzez poinformowanie go o prawie do odmowy przyjęcia dokumentu, jeżeli dokument uchybia wymogom językowym określonym w art. 8 ust. 1 rozporządzenia nr 1393/2007. W razie braku odpowiedniego tłumaczenia adresat może wcale nie zrozumieć treści doręczonego dokumentu.
58.
Jeśli w takiej sytuacji zabraknie formularza zawartego w załączniku II, adresat może nie dowiedzieć się o prawie do odmowy przyjęcia doręczanego dokumentu. Brak takich informacji można naprawić jedynie przez ich dostarczenie, ale na pewno nie przez sam upływ czasu. Logiczne zatem jest, że nie można wyciągać żadnych konsekwencji proceduralnych z faktu, że adresat nie wniósł w przewidzianym terminie sprzeciwu wobec braku formularza zawartego w załączniku II, gdyż adresat mógł nawet nie wiedzieć o prawie do wniesienia takiego sprzeciwu.
59.
Należy przy tym dodać, że wymóg doręczenia formularza zawartego w załączniku II ma zastosowanie w każdych okolicznościach, bez względu na to, czy adresat rozumie język, w którym zostały sporządzone doręczane dokumenty. Dopiero po prawidłowym doręczeniu (czyli z dołączonym formularzem zawartym w załączniku II) właściwy sąd może ocenić, czy ewentualna odmowa przyjęcia dokumentu była zasadna, czy też nie (
21
).
60.
Uważam zatem, że rozporządzenie nr 1393/2007 wyklucza stosowanie normy krajowej przewidującej, że nieprawidłowe doręczenie na skutek braku formularza zawartego w załączniku II do rozporządzenia nr 1393/2007 podlega konwalidacji przez sam upływ czasu, w którym adresat nie wniósł sprzeciwu wobec braku formularza. Takie uchybienie można naprawić jedynie poprzez doręczenie adresatowi formularza zgodnie z mającymi zastosowanie przepisami rozporządzenia nr 1393/2007.
V – Wnioski
61.
W świetle powyższych rozważań proponuję, aby na pytania Tribunal da Relação de Évora (sądu apelacyjnego w Évorze, Portugalia) Trybunał udzielił następującej odpowiedzi.
W przedmiocie pytania pierwszego:
artykuł 14 rozporządzenia nr 1393/2007 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 13 listopada 2007 r. dotyczącego doręczania w państwach członkowskich dokumentów sądowych i pozasądowych w sprawach cywilnych i handlowych („doręczanie dokumentów”) oraz uchylającego rozporządzenie Rady (WE) nr 1348/2000 należy interpretować w sposób dopuszczający uwzględnienie przez sąd dokumentu innego niż potwierdzenie odbioru w celu stwierdzenia, że doręczenie pisma procesowego adresatowi nastąpiło zgodnie z tym przepisem. Aby dane dokumenty mogły być uznawane za równoważne z potwierdzeniem odbioru, muszą one umożliwiać sędziemu krajowemu ustalenie, czy doręczenie do adresata odbyło się w sposób zapewniający ochronę jego praw procesowych.
W przedmiocie pytania drugiego:
rozporządzenie nr 1393/2007 należy interpretować w sposób niewykluczający stosowania normy krajowej uznającej doręczenie za dokonane adresatowi, jeżeli odbiór podpisała osoba trzecia, przy czym doręczenie nastąpiło w miejscu zamieszkania adresata, a doręczony dokument odebrała osoba dorosła, od której można zasadnie oczekiwać przekazania go adresatowi.
W przedmiocie pytania trzeciego:
rozporządzenie nr 1393/2007 wyklucza stosowanie normy krajowej przewidującej, że nieprawidłowe doręczenie na skutek braku formularza zawartego w załączniku II do rozporządzenia nr 1393/2007 ulega konwalidacji przez sam upływ czasu, w którym adresat nie wniósł sprzeciwu wobec braku formularza. Takie uchybienie można naprawić jedynie poprzez doręczenie adresatowi formularza zgodnie z mającymi zastosowanie przepisami rozporządzenia nr 1393/2007.
(
1
)	Język oryginału: angielski.
(
2
)	Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 13 listopada 2007 r. dotyczące doręczania w państwach członkowskich dokumentów sądowych i pozasądowych w sprawach cywilnych i handlowych („doręczanie dokumentów”) oraz uchylające rozporządzenie Rady (WE) nr 1348/2000 (Dz.U. 2007, L 324, s. 79).
(
3
)	Imię wnoszącego odwołanie brzmi Andrew.
(
4
)	Wyrok z dnia 19 grudnia 2012 r., Alder (C‑325/11, EU:C:2012:824, pkt 30–32).
(
5
)	Zobacz wyrok z dnia 9 lutego 2006 r., Plumex (C‑473/04, EU:C:2006:96, pkt 22). Wyrok ten dotyczył rozporządzenia Rady (WE) nr 1348/2000 z dnia 29 maja 2000 r. w sprawie doręczania w państwach członkowskich sądowych i pozasądowych dokumentów w sprawach cywilnych i handlowych (Dz.U. 2000, L 160, s. 37), które było poprzednikiem prawnym rozporządzenia nr 1393/2007.
(
6
)	Jest to zmiana w stosunku do rozporządzenia nr 1348/2000. Artykuł 14 rozporządzenia nr 1348/2000 (który również przewidywał możliwość doręczenia drogą pocztową) nie określał konkretnej metody wysyłki do doręczeń dokumentów.
(
7
)	Zobacz art. 4 ust. 3, art. 6 ust. 1, 3 i 4, art. 7 ust. 2 lit. a) i art. 10 ust. 1 rozporządzenia nr 1393/2007.
(
8
)	Obejmuje to mające zastosowanie normy międzynarodowe, takie jak te ustanowione przez Światowy Związek Pocztowy.
(
9
)	Jak zauważyła Komisja w swoich uwagach na piśmie, brzmienie art. 14 nie jest całkowicie precyzyjne (zwłaszcza w poszczególnych urzędowych wersjach językowych) co do tego, czy zwrot „równoważne” odnosi się wyłącznie do „potwierdzenia odbioru”, czy też do sposobu przekazywania dokumentu „listem poleconym za potwierdzeniem odbioru” jako całości. Jednakże w kontekście bieżącej sprawy kwestia ta nie jest istotna, ponieważ w obu scenariuszach chodzi o równoważny do potwierdzenia odbioru dowód, że nastąpiło doręczenie do adresata.
(
10
)	Przewidziane w art. 47 akapit drugi Karty praw podstawowych Unii Europejskiej oraz w art. 6 ust. 1 Europejskiej konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności. Zobacz postanowienie z dnia 28 kwietnia 2016 r., Alta Realitat (C‑384/14, EU:C:2016:316, pkt 49 oraz przytoczone tam orzecznictwo). Zobacz też wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 31 maja 2016 r. w sprawie Gankin i in. przeciwko Rosji, (CE:ECHR:2016:0531JUD000243006, pkt 28, 39 i przytoczone tam orzecznictwo).
(
11
)	Zobacz motywy 2 i 6 rozporządzenia nr 1393/2007. Zobacz wyrok z dnia 16 września 2015 r., Alpha Bank Cyprus (C‑519/13, EU:C:2015:603, pkt 30–31) oraz wyrok z dnia 19 grudnia 2012 r., Alder (C‑325/11, EU:C:2012:824, pkt 34–36 i przytoczone tam orzecznictwo). Zobacz też analogicznie, w kontekście rozporządzenia Rady (WE) nr 44/2001 z dnia 22 grudnia 2000 r. w sprawie jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowych oraz ich wykonywania w sprawach cywilnych i handlowych (Dz.U. 2001, L 12, s. 1), wyrok z dnia 7 lipca 2016 r., Lebek (C‑70/15, EU:C:2016:524, pkt 33–34 i przytoczone tam orzecznictwo).
(
12
)	Wyrok z dnia 8 maja 2008 r., Weiss und Partner (C‑14/07, EU:C:2008:264, pkt 50).
(
13
)	Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1215/2012 z dnia 12 grudnia 2012 r. w sprawie jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowych oraz ich wykonywania w sprawach cywilnych i handlowych (Dz.U. 2012, L 351, s. 1).
(
14
)	Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 21 kwietnia 2004 r. w sprawie utworzenia Europejskiego Tytułu Egzekucyjnego dla roszczeń bezspornych (Dz.U. 2004, L 143, s. 15).
(
15
)	Zobacz w kontekście rozporządzenia nr 44/2001 wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 23 maja 2016 r. w sprawie Avotinš przeciwko Łotwie, (CE:ECHR:2016:0523JUD001750207, w szczególności pkt 113–125).
(
16
)	Zobacz podobnie wyrok z dnia 24 maja 2016 r., Dworzecki (C‑108/16 PPU, EU:C:2016:346) dotyczący decyzji ramowej Rady 2002/584/WSiSW z dnia 13 czerwca 2002 r. w sprawie europejskiego nakazu aresztowania i procedury wydawania osób między państwami członkowskimi (Dz.U. 2002, L 190, s. 1) zmienionej decyzją ramową Rady 2009/299/WSiSW z dnia 26 lutego 2009 r. (Dz.U. 2009, L 81, s. 24).
(
17
)	Rozporządzenie nr 1393/2007 również uwzględnia sytuację strony skarżącej, co potwierdza art. 8 ust. 3 zdanie ostatnie. Zobacz w związku z tym wyrok z dnia 16 września 2015 r., Alpha Bank Cyprus (C‑519/13, EU:C:2015:603, pkt 33).
(
18
)	Wyróżnienie moje. Natomiast wydanie orzeczenia jest możliwe w przypadku gdy dokument został doręczony w sposób przewidziany przez prawo państwa członkowskiego, do którego był adresowany, względem dokumentów wystawionych w postępowaniach krajowych w odniesieniu do osób znajdujących się na terytorium tego państwa [art. 19 ust. 1 lit a) rozporządzenia nr 1393/2007]. Ponadto w każdym z wyżej wymienionych przypadków należy ustalić, że doręczenie nastąpiło w czasie pozwalającym pozwanemu na obronę.
(
19
)	Artykuł 14 ust. 1 lit. a) rozporządzenia nr 805/2004 zawiera inny przykład dotyczący tej kwestii. Artykuł ten reguluje szczególną sytuacje doręczenia bez potwierdzenia odbioru, przewidując możliwość doręczenia na osobisty adres dłużnika do rąk osób mieszkających z dłużnikiem w tym samym gospodarstwie domowym lub tam zatrudnionych. Wyróżnienie moje.
(
20
)	Wyrok z dnia 16 września 2015 r., Alpha Bank Cyprus (C‑519/13, EU:C:2015:603, pkt 45, 55, 72, 76).
(
21
)	Zobacz podobnie postanowienie z dnia 28 kwietnia 2016 r., Alta Realitat (C‑384/14, EU:C:2016:316, pkt 75–76); wyrok z dnia 16 września 2015 r., Alpha Bank Cyprus (C‑519/13, EU:C:2015:603, pkt 54).