Wydanie tymczasowe
OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO
JULIANE KOKOTT
przedstawiona w dniu 31 maja 2018 r.(1).
Sprawa C‑245/17
Pedro Viejobueno Ibáñez,
Emilia de la Vara González
przeciwko
Consejería de Educación de Castilla La Mancha
[Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Tribunal Superior de Justicia de Castilla-La Mancha (sąd najwyższy Kastylii-La Manchy, Hiszpania)]
Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym – Polityka społeczna – Zatrudnienie na czas określony – Porozumienia ramowe w sprawie pracy na czas określony, zawarte przez Europejską Unię Konfederacji Przemysłowych i Pracodawców (UNICE), Europejskie Centrum Przedsiębiorstw Publicznych (CEEP) oraz Europejską Konfederację Związków Zawodowych (ETUC) – Zasada niedyskryminacji – Członkowie personelu tymczasowego i urzędnicy mianowani w rozumieniu prawa hiszpańskiego – Nauczyciele zatrudnieni w charakterze członków personelu tymczasowego – Przedterminowe zakończenie stosunku pracy z końcem okresu zajęć dydaktycznych – Nierówne traktowanie względem porównywalnych pracowników zatrudnionych na czas nieokreślony – Obiektywna podstawa zróżnicowanego traktowania
I.      Wprowadzenie
1.        W obliczu wciąż napiętej sytuacji budżetowej w wielu państwach członkowskich również administracja publiczna zmuszona jest do zmniejszania swoich kosztów. W celu sprostania temu wyzwaniu nauczyciele świadczący pracę w szkolnictwie państw członkowskich rzadziej uzyskują status urzędnika względnie zatrudniani są na czas nieokreślony, a częściej na czas określony. Niektóre państwa członkowskie zaczęły przy tym już zatrudniać część nauczycieli nie na okres całego roku szkolnego, lecz wyłącznie na okres zajęć dydaktycznych(2).
2.        W Hiszpanii ustawa o pracownikach administracji publicznej [Estatuto Básico del Empleado Público] przewiduje możliwość zatrudniania tzw. członków personelu tymczasowego(3) zamiast urzędników w przypadku wystąpienia względów o niezbędnym i pilnym charakterze. Dotychczas w hiszpańskim szkolnictwie powoływano w oparciu o tę zasadę, w przypadku braku nauczycieli, członków personelu tymczasowego na okres całego roku szkolnego.
3.        Na tej podstawie również Pedro Viejobueno Ibáñez i Emilia de la Vara González, wnoszący odwołanie w postępowaniu głównym, zostali zatrudnieni w szkolnictwie autonomicznej wspólnoty Kastylia-La Mancha na okres roku szkolnego 2011/2012. Z końcem okresu zajęć dydaktycznych, na początku wakacji, władze oświatowe podniosły jednak, że niezbędność i pilny charakter zatrudnienia P. Viejobueno Ibáñez i E. de la Vara González aktualnie ustały i osoby te zwolniono ze skutkiem natychmiastowym.
4.        W tym kontekście do Trybunału zwrócono się w niniejszej sprawie z pytaniem, czy właściwe władze oświatowe dopuszczają się dyskryminacji członków personelu tymczasowego zatrudnionych na czas określony względem urzędników zatrudnionych na stałe, jeżeli wypowiadają przedterminowo stosunek pracy członków personelu tymczasowego z końcem okresu zajęć dydaktycznych. W związku z tym pojawia się także pytanie, czy członkowie personelu tymczasowego nie są gorzej traktowani przez to, że ze względu na wypowiedzenie ich stosunku pracy na początku okresu wakacyjnego nie mogą wykorzystać przysługującego im urlopu dla faktycznego odpoczynku, lecz otrzymują proporcjonalnie obniżony ekwiwalent pieniężny.
5.        Grupa członków personelu tymczasowego według przepisów prawa hiszpańskiego już wielokrotnie była przedmiotem orzeczeń Trybunału(4). Niniejsze postępowanie stanowi dla Trybunału kolejną okazję, aby bardziej skonkretyzować oddziaływanie zasady niedyskryminacji pracowników zatrudnionych na czas określony w odniesieniu do tej kategorii pracowników sektora publicznego.
II.    Ramy prawne
A.      Prawo Unii
6.        W niniejszej sprawie unijne ramy prawne tworzy dyrektywa Rady 1999/70/WE z dnia 28 czerwca 1999 r. dotycząca porozumienia ramowego w sprawie pracy na czas określony, zawartego przez Europejską Unię Konfederacji Przemysłowych i Pracodawców (UNICE), Europejskie Centrum Przedsiębiorstw Publicznych (CEEP) oraz Europejską Konfederację Związków Zawodowych (ETUC)(5) (zwana dalej „dyrektywą 1999/70”). Zgodnie z art. 1 tej dyrektywy jej celem jest wykonanie porozumienia ramowego w sprawie pracy na czas określony (zwanego dalej „porozumieniem ramowym”), zawartego dnia 18 marca 1999 r. między trzema głównymi organizacjami międzybranżowymi (UNICE, CEEP oraz ETUC) i stanowiącego załącznik do tej dyrektywy.
7.        Celem porozumienia ramowego jest m.in. „poprawa jakości pracy na czas określony poprzez wprowadzenie zasady niedyskryminacji […]”(6). Porozumienie ramowe jest oparte przy tym na założeniu, „że umowy zawarte na czas nieokreślony są i pozostaną powszechną formą stosunków pracy między pracodawcami a pracownikami”(7). Jednocześnie porozumienie ramowe uznaje, że umowy o pracę zawierane na czas określony „stanowią cechę zatrudnienia w niektórych gałęziach, zawodach i pracach […] [i] mogą odpowiadać jednocześnie tak pracodawcom, jak i pracownikom”(8).
8.        W przedmiocie zakresu zastosowania porozumienia ramowego jego klauzula 2 pkt 1 stanowi:
„Niniejsze porozumienie ma zastosowanie do pracowników zatrudnionych na czas określony, na podstawie umowy lub w ramach stosunku pracy określonego przez ustawodawstwo, układy zbiorowe lub praktykę obowiązującą w każdym z państw członkowskich”.
9.        Klauzula 3 porozumienia ramowego zawiera następujące „definicje”:
„Do celów niniejszego porozumienia:
1.       »pracownik zatrudniony na czas określony« oznacza osobę, która zawarła umowę o pracę lub stosunek pracy bezpośrednio między pracodawcą a pracownikiem, a termin wygaśnięcia umowy o pracę lub stosunku pracy jest określony przez obiektywne warunki, takie jak nadejście dokładnie określonej daty, wykonanie określonego zadania lub nastąpienie określonego wydarzenia.
2.       »porównywalny pracownik zatrudniony na czas nieokreślony« oznacza pracownika, który zawarł umowę o pracę lub stosunek pracy na czas nieokreślony w tym samym zakładzie i mającego pracę/zawód taki sam lub podobny, uwzględniając kwalifikacje/umiejętności. […]”
10.      Klauzula 4 pkt 1 porozumienia ramowego jest zatytułowana „zasada niedyskryminacji” i brzmi następująco:
»Jeżeli chodzi o warunki pracy, pracownicy zatrudnieni na czas określony nie będą traktowani w sposób mniej korzystny niż porównywalni pracownicy zatrudnieni na czas nieokreślony, jedynie z tego powodu, że pracują na czas określony, chyba że zróżnicowane traktowanie uzasadnione jest powodami o charakterze obiektywnym.«
11.      Ponadto należy zwrócić uwagę również na art. 7 dyrektywy 2003/88 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 4 listopada 2003 r. dotyczącej niektórych aspektów organizacji czasu pracy(9), który pod tytułem „urlop roczny” zawiera następującą regulację:
„1. Państwa członkowskie przyjmują niezbędne środki w celu zapewnienia, by każdy pracownik był uprawniony do corocznego płatnego urlopu w wymiarze co najmniej czterech tygodni, zgodnie z warunkami uprawniającymi i przyznającymi mu taki urlop, przewidzianymi w ustawodawstwie krajowym i/lub w praktyce krajowej.
2. Minimalny okres corocznego płatnego urlopu nie może być zastąpiony wypłatą ekwiwalentu pieniężnego, z wyjątkiem przypadku gdy stosunek pracy ulega rozwiązaniu”.
B.      Prawo krajowe
12.      Hiszpańska ustawa 7/2007(10) (Estatuto Básico del Empleado Público, zwana dalej: EBEP) reguluje status pracowników administracji publicznej w ogólnej administracji państwowej Hiszpanii i wspólnot autonomicznych tego kraju.
13.      Zgodnie z art. 8 EBEP, istnieją cztery kategorie pracowników administracji publicznej: urzędnicy, członkowie personelu tymczasowego, pracownicy służby publicznej, którzy mogą być zatrudnieni na czas nieokreślony lub na czas określony, oraz personel pomocniczy.
14.      Artykuł 10 EBEP stanowi:
„1. Członkowie personelu tymczasowego to osoby, które z wyraźnie uzasadnionych względów o niezbędnym i pilnym charakterze powołuje się w celu wykonywania zadań w ramach obowiązków urzędników, gdy zachodzi któraś ze wskazanych poniżej sytuacji:
a) istnienie wakatów, których nie można obsadzić urzędnikami,
b) czasowe zastępstwo urzędników,
c) realizacja programów o czasowym charakterze,
d) nadmierne obciążenie pracą lub nawarstwienie się pracy, przez okres maksymalnie sześciu miesięcy w okresie dwunastu miesięcy.
[…]
3. Za wyjątkiem powodów wymienionych w art. 63, stosunek pracy członków personelu tymczasowego ustaje, jeżeli przestanie istnieć powód, dla którego ich powołano.
[…]
5. Do członków personelu tymczasowego mają zastosowanie, w zakresie odpowiadającym charakterowi ich stosunku pracy, ogólne reguły dotyczące urzędników.
15.      Artykuł 63 EBEP reguluje podstawy utraty statusu urzędnika.
16.      Ustawa 4/2011 o zatrudnieniu w sektorze publicznym wspólnoty autonomicznej Kastylia-La Mancha(11) przejmuje w głównej mierze zawartą w art. 10 ust. 1 EBEP definicję „członka personelu tymczasowego”, z wyraźnym uzupełnieniem, że pełni on obowiązki urzędnika „tymczasowo”.
17.      Artykuł 9 pkt 1 lit. b) ustawy 4/2011 stanowi:
„1. Służbowy stosunek pracy członków personelu tymczasowego ustaje z następujących powodów:
[…]
b)       w przypadku gdy ustały względy niezbędności i pilnego charakteru, które uzasadniały powołanie.
[…]”.
18.      Porozumienie z dnia 10 marca 1994 r. zawarte między dyrekcją generalną ds. personelu hiszpańskiego ministerstwa edukacji a związkiem zawodowym ANPE(12), które znajduje zastosowanie również we wspólnocie autonomicznej Kastylia-La Mancha, przewiduje, że członkowie personelu tymczasowego, którzy w dniu 30 czerwca danego roku od co najmniej pięciu i pół miesięcy pozstają w stosunku pracy w szkolnictwie, pełnią swoje obowiązki do rozpoczęcia nowego roku szkolnego, a tym samym przez okres wakacyjny nadal otrzymują wynagrodzenie.
19.      Trzynasty przepis uzupełniający ogólnej ustawy budżetowej 5/2012 wspólnoty autonomicznej Kastylia-La Mancha(13) przewiduje, że pracownicy zatrudnieni na czas określony otrzymują w przypadku zakończenia ich stosunku pracy ekwiwalent pieniężny za 22 niewykorzystane dni urlopu, jeżeli w chwili zakończenia stosunku pracy przepracowali już 12 miesięcy. W przypadku zatrudnienia na początku roku szkolnego we wrześniu i zakończenia stosunku pracy z końcem okresu zajęć dydaktycznych w miesiącu czerwcu, wypłacony zostaje ekwiwalent pieniężny w proporcjonalnym stosunku do dni urlopu.
20.      Zgodnie z art. 50 ust. 1 EBEP urzędnicy mają prawo do corocznego płatnego urlopu w wymiarze 22 dni.
III. Okoliczności faktyczne, postępowanie główne i pytania prejudycjalne
21.      Pedro Viejobueno Ibáñez i Emilia de la Vara González, wnoszący odwołanie w postępowaniu głównym, byli zatrudnieni w szkolnictwie wspólnoty autonomicznej Kastylia-La Mancha w charakterze tak zwanych członków personelu tymczasowego.
22.      Decyzją właściwej dyrekcji generalnej zasobów ludzkich i programowania oświaty (Dirección General de Recursos Humanos y Programación Educativa) ministerstwa edukacji, kultury i sportu wspólnoty autonomicznej Kastylia-La Mancha z dnia 13 września 2011 r. każdemu z wnoszących odwołanie przydzielono na rok szkolny 2011/2012 wolne stanowisko jako nauczyciel szkoły średniej względnie jako nauczycielka kształcenia zawodowego w prowincjach Toledo i Cuenca. Jak wskazał sąd odsyłający, rok szkolny 2011/2012 trwał od dnia 15 września 2011 r. do dnia 14 września 2012 r.
23.      W dniu 29 czerwca 2012 r., tj. w ostatnim dniu zajęć dydaktycznych przed wakacjami, koordynatorzy oświatowi prowincji Toledo i Cuenca zarządzili zakończenie stosunku pracy wnoszących odwołanie ze skutkiem od tego samego dnia.
24.      Pedro Viejobueno Ibáñez i Emilia de la Vara González najpierw wnieśli odwołanie od wspomnianej decyzji, a następnie skargę, obejmującą m.in. żądanie stwierdzenia nieważności decyzji i stwierdzenie, że przysługuje im roszczenie o zatrudnienie na przydzielonych im miejscach pracy do dnia 14 września 2012 r.
25.      Skarga została oddalona w pierwszej instancji. W uzasadnieniu Juzgado de lo Contencioso-administrativo Nr. 2 Toledo(14) wskazał, że wraz z końcem okresu zajęć dydaktycznych ustały względy niezbędności i pilnego charakteru uzasadniające powołanie członków personelu tymczasowego w rozumieniu art. 10 ust. 3 EBEP i art. 9 ustawy 4/2011. Zgodnie z orzecznictwem sądów hiszpańskich członkowie personelu tymczasowego nie są uprawnieni do zachowania stanowiska do określonej daty z uwagi na sam charakter ich zatrudnienia. Dotyczy to również sytuacji, gdy powołując ich wskazano określoną datę rozwiązania stosunku pracy. W przypadku skarżących w dokumencie będącym podstawą zatrudnienia i tak nie wskazano określonej daty, lecz jedynie okres roku szkolnego 2011/2012.
26.      Wnoszący odwołanie zaskarżyli to orzeczenie do Tribunal Superior de Justicia de Castilla-La Mancha (sądu najwyższego Kastylii-La Manchy, Hiszpania). Podnoszą oni w szczególności, że zakończenie ich stosunku pracy z końcem okresu zajęć dydaktycznych narusza klauzulę 4 pkt 1 porozumienia ramowego, ponieważ brak jest obiektywnego uzasadnienia nierównego traktowania w stosunku do nauczycieli posiadających status urzędnika. Nierówne traktowanie polega również na tym, że z uwagi na zakończenia stosunku pracy nie mogli oni wykorzystać urlopu, a zamiast tego za urlop ten został im wypłacony ekwiwalent pieniężny. Na podstawie dyrektywy 2003/88 wypłata ekwiwalentu pieniężnego za urlop stanowi jednak wyjątek.
27.      W takich okolicznościach Tribunal Superior de Justicia de Castilla-La Mancha (sąd najwyższy Kastylii-La Manchy) zawiesił toczące się przed nim postępowanie i postanowieniem z dnia 19 kwietnia 2017 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 11 maja 2017 r., przedłożył Trybunałowi na podstawie art. 267 TFUE następujące pytania celem uzyskania orzeczenia w trybie prejudycjalnym:
1.       Czy zakończenie okresu zajęć dydaktycznych w ramach roku szkolnego można uznać za obiektywny powód uzasadniający odmienne traktowanie wyżej wspomnianych nauczycieli zatrudnionych w charakterze członków personelu tymczasowego w porównaniu z nauczycielami posiadającymi status urzędnika?
2.       Czy niemożność wykorzystania urlopu dla faktycznego odpoczynku zastąpionego wypłatą odpowiedniego ekwiwalentu pieniężnego jest zgodna z zasadą niedyskryminacji tych nauczycieli zatrudnionych w charakterze członków personelu tymczasowego, w przypadku gdy ich stosunek pracy został zakończony z końcem okresu zajęć dydaktycznych?
3.       Czy stosowanie abstrakcyjnej normy takiej jak zawarta w dodatkowym trzynastym przepisie ustawy 5/2012, która to norma ze względu na oszczędności budżetowe i realizację celów deficytu budżetowego, wśród innych środków, zawiesiła stosowanie porozumienia zawartego między ministerstwem edukacji i nauki a związkiem zawodowym ANPE w odniesieniu do wypłaty wynagrodzenia tytułem urlopu w lipcu i sierpniu odnośnie do zastępstw powyżej pięciu i pół miesiąca oraz odnośnie do zajmowania wakujących stanowisk i nakłada obowiązek wypłaty zatrudnionej na czas określony kadrze zajmującej nieuniwersyteckie stanowiska nauczycielskie ekwiwalentu pieniężnego za niewykorzystany urlop w wymiarze 22 dni roboczych, jeżeli powołanie w charakterze członka personelu tymczasowego nastąpiło na cały rok lub w odpowiednio niższym wymiarze proporcjonalnym do okresu zatrudnienia, jest zgodne z zasadą niedyskryminacji tych urzędników, którzy są objęci zakresem pojęcia pracowników zatrudnionych na czas określony?
28.      W postępowaniu przed Trybunałem uwagi na piśmie zostały przedstawione przez Consejería de Educación wspólnoty autonomicznej Kastylia-La Mancha, rząd hiszpański oraz Komisję Europejską. Te same strony, podobnie jak pan Viejobueno Ibáñez, były reprezentowane na rozprawie w dniu 11 kwietnia 2018 r.
IV.    Ocena prawna
29.      Wszystkie trzy pytania dotyczą zagadnienia prawnego, jaki wpływ na sytuację tzw. członków personelu tymczasowego zatrudnionych w hiszpańskim szkolnictwie, którzy zostali powołani na okres całego roku szkolnego, a których stosunek pracy został zakończony z końcem okresu zajęć dydaktycznych, tj. pod koniec czerwca, ma zasada niedyskryminacji pracowników zatrudnionych na czas określony?
30.      Pierwsze z nich odnosi się do uzasadnienia przedterminowego zakończenia stosunku pracy z końcem okresu zajęć dydaktycznych, natomiast drugie i trzecie dotyczą skutków takiego zakończenia stosunku pracy w kontekście prawa członków personelu tymczasowego do urlopu. W związku z tym rozpatrzę pytanie pierwsze oddzielnie od pytań drugiego i trzeciego.
A.      W przedmiocie zgodności z prawem zakończenia stosunku pracy z końcem okresu zajęć dydaktycznych (pierwsze pytanie prejudycjalne)
31.      Poprzez swoje pytanie pierwsze sąd odsyłający zmierza zasadniczo do ustalenia, czy stosowana w Hiszpanii praktyka, zgodnie z którą członkowie personelu tymczasowego, którzy ze względów niezbędności i pilnego charakteru zostali zatrudnieni na okres całego roku szkolnego, a których stosunek pracy zakończono przed upływem terminu, z końcem okresu zajęć dydaktycznych, jest zgodna z klauzulą 4 pkt 1 porozumienia ramowego. Sąd odsyłający ma przy tym wątpliwości co do tego, czy zakończenie okresu zajęć dydaktycznych może stanowić obiektywny powód uzasadniający zróżnicowane traktowanie nauczycieli zatrudnionych w charakterze członków personelu tymczasowego względem nauczycieli posiadającymi status urzędnika.
1.      W przedmiocie dopuszczalności pierwszego pytania prejudycjalnego
32.      Królestwo Hiszpanii jest zdania, że pierwsze pytanie prejudycjalne jest niedopuszczalne, ponieważ sąd odsyłający dąży przez to w istocie do ustalenia, czy zakończenie okresu zajęć dydaktycznych może zostać uznane za ustanie podstawy powołania członków personelu tymczasowego w rozumieniu art. 10 ust. 3 EBEP. Sąd odsyłający żąda tym samym wykładni prawa krajowego, co wykracza poza zakres kompetencji Trybunału.
33.      Rząd hiszpański uzasadnia swój zarzut tym, że prawo Unii zasadniczo nie kwestionuje możliwości rozwiązania również umów zawartych na czas określony przed upływem terminu, na które zostały zawarte. Nie jest także kwestionowane, że ustanie względów niezbędności i pilnego charakteru, które uzasadniały powołanie, może stanowić przyczynę przedterminowego zakończenia zatrudnienia. Pytanie ma więc na celu wyłącznie ustalenie, czy zgodnie z prawem krajowym można uznać, że przez koniec okresu zajęć dydaktycznych ustaje niezbędny i pilny charakter powodu zatrudnienia.
34.      Zastrzeżenie to nie zasługuje na uwzględnienie. Wprawdzie Trybunał zgodnie z utrwalonym orzecznictwem nie jest właściwy do rozstrzygania w trybie prejudycjalnym w przedmiocie wykładni krajowych przepisów(15), jednak zadane przez sąd odsyłający pytanie dotyczy wyraźnie wykładni klauzuli nr 4 pkt 1 porozumienia ramowego. Nawet jeżeli prawo Unii nie wyklucza per se przedterminowego rozwiązania umów zawartych na czas określony, to jednak każde zróżnicowane traktowanie w tym zakresie pracowników zatrudnionych na czas określony względem pracowników zatrudnionych na czas nieokreślony musi być uzasadnione powodami o charakterze obiektywnym(16). W świetle tego nakazu należy dokonać wykładni prawa krajowego. Trybunał może i powinien w ramach niniejszego postępowania o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym udzielić sądowi odsyłającemu użytecznych informacji(17).
35.      Tak więc pytanie pierwsze jest dopuszczalne.
2.      W przedmiocie odpowiedzi na pierwsze pytanie prejudycjalne
36.      W pierwszej kolejności należy wskazać, że porozumienie ramowe stosuje się również do umów o pracę i stosunków pracy na czas określony zawartych z administracją i innymi jednostkami sektora publicznego(18). W rezultacie także członkowie personelu tymczasowego w rozumieniu prawa hiszpańskiego uznawani są za pracowników w znaczeniu klauzuli 3 pkt 1 porozumienia ramowego.
37.      Zatrudnienie wnoszących odwołanie w postępowaniu głównym było ograniczone w czasie. Wprawdzie w trakcie rozprawy ustalono, że dokumenty będące podstawą ich powołania nie wskazują konkretnej końcowej daty zatrudnienia, lecz mimo to wydaje się, że wszyscy uczestnicy postępowania byli zdania, iż zatrudnienie członków personelu tymczasowego miało się skończyć się najpóźniej w dniu 14 września 2012 r. Również w postanowieniu odsyłającym data ta określona została jako koniec roku szkolnego 2011/2012(19).
a)      Możliwość stosowania zasady zakazu dyskryminacji
38.      Zgodnie z klauzulą 4 pkt 1 porozumienia ramowego, jeżeli chodzi o warunki pracy, pracownicy zatrudnieni na czas określony nie będą traktowani w sposób mniej korzystny niż porównywalni pracownicy zatrudnieni na czas nieokreślony jedynie z tego powodu, że pracują na czas określony. Zgodnie z orzecznictwem Trybunału przepis ten jest bezwarunkowy i wystarczająco precyzyjny, w związku z czym jednostki mają prawo bezpośrednio powoływać się na nie przed sądami krajowymi(20).
39.      Rząd hiszpański podaje jednak w wątpliwość, czy w niniejszej sprawie mamy do czynienia z nierównym traktowaniem w odniesieniu do „warunków zatrudnienia”. Nierówne traktowanie miałoby przeciwnie polegać jedynie na tym, że umowy członków personelu tymczasowego są ograniczone czasowo, podczas gdy urzędnicy są zatrudnienie na stałe. Niemniej przewidziany termin zakończenia umowy zawartej na czas określony nie wymaga jako taki żadnego uzasadnienia. Dopuszczalność stosowania umów zawartych na czas określony jako takich nie została bowiem wyłączona przez porozumienie ramowe. Z tego powodu już w punkcie wyjścia brak jest podstaw do przyjęcia zastosowania zakazu dyskryminacji.
40.      Celem uzasadnienia tego zastrzeżenia rząd hiszpański i Consejería na rozprawie zasadniczo podniosły argument, że zatrudnienie było (w każdym razie również) czasowo ograniczone do końca okresu zajęć dydaktycznych, tj. do końca czerwca 2012 r. Odniesienie do „roku szkolnego 2011/2012” w dokumencie będącym podstawą powołania należy rozumieć albo w ten sposób, że od początku chodziło tylko o okres do końca zajęć dydaktycznych, albo zatrudnienie w rzeczywistości było ograniczone czasowo do momentu ustania względów o niezbędnym i pilnym charakterze, który nastąpił z końcem okresu zajęć dydaktycznych, a maksymalnie do rozpoczęcia nowego roku szkolnego.
41.      Decydujące jest zatem to, czy i w jakim zakresie zatrudnienie członków personelu tymczasowego, których dotyczy postępowanie główne, było ograniczone czasowo do końca okresu zajęć dydaktycznych.
42.      Pojęcie „ograniczenia czasowego” w rozumieniu klauzuli 3 pkt 1 porozumienia ramowego należy wykładać autonomicznie na gruncie prawa Unii(21). Zgodnie z brzmieniem tego przepisu istotne jest, czy termin wygaśnięcia stosunku pracy jest określony przez obiektywne przesłanki, takie jak nadejście dokładnie określonej daty lub wystąpienie określonego wydarzenia.
43.      W związku z występującymi w niniejszej sprawie problemami dotyczącymi jednoznacznego określenia, kiedy mamy do czynienia z ustaniem „niezbędnego i pilnego charakteru” powołania, w przypadku rozpatrywanego wariantu czasowego ograniczenia zatrudnienia wątpliwe mogłoby być, czy termin wygaśnięcia stosunku pracy w ogóle jest określony przez obiektywne przesłanki i nastąpienie określonego wydarzenia. Na rozprawie przedstawiciel Consejería potwierdził bowiem, że nie można właśnie z góry określić zdarzenia, które w konkretnym przypadku ma doprowadzić do zakończenia zatrudnienia. Przeciwnie, różne okoliczności prowadzą do ustania podstawy powołania.
44.      W każdym razie charakterystyczną cechą ograniczenia czasowego jest to, że stosunek pracy zawsze rozwiązuje się automatycznie wraz z wystąpieniem określonego zdarzenia(22). Z powodu jednak wspomnianej wielości okoliczności, które mogą doprowadzić do ustania względów niezbędności i pilnego charakteru, władze oświatowe muszą każdorazowo podejmować indywidualną decyzję dotyczącą zwolnienia. Ustanie „niezbędności i pilnego charakteru” stanowi zatem jedynie szczególną podstawę do wypowiedzenia umowy, lecz nie jest zdarzeniem określającym długość obowiązywania umowy, prowadzącym do zakończenia zatrudnienia na czas określony w rozumieniu klauzuli 3 pkt 1 porozumienia ramowego.
45.      Jeżeli chodzi o możliwe ograniczenie czasowe zatrudnienia do końca okresu zajęć dydaktycznych oparte o proste odwołanie się do „roku szkolnego 2011/2012”, to wyłącznie do sądu odsyłającego należy zbadanie, czy rzeczywiście należało przez to rozumieć jedynie okres zajęć dydaktycznych. Jeśli zatrudnienie od samego początku miało zakończyć się w dniu 30 czerwca 2012 r., to mamy do czynienia z podobną sytuacją jak w przypadku spraw Grupo Norte Facility i Montero Mateos. Jak już miałam okazję wywodzić w tych sprawach, przewidziany koniec tymczasowego zatrudnienia nie stanowi samo w sobie dyskryminacji w rozumieniu klauzuli 4 pkt 1 porozumienia ramowego(23).
46.      Stanowiące wyłączną podstawę orzekania przez Trybunał(24) postanowienie odsyłające określa jednak okres roku szkolnego 2011/2012 od dnia 15 września 2011 r. do dnia 14 września 2012 r. Jak wszyscy uczestnicy postępowania potwierdzili to na rozprawie, zgodnie z dotychczasową praktyką członkowie personelu tymczasowego zawsze byli zatrudniani na ten okres.
47.      W takim stanie faktycznym chodzi zatem o przedterminowe, a nie o i tak przewidziane zakończenie tymczasowego stosunku pracy(25). Wprawdzie na podstawie klauzuli 4 pkt 1 porozumienia ramowego przedterminowe zakończenie zatrudnienia nie jest zasadniczo wykluczone, lecz nie może ono być dyskryminujące(26).
48.      Z tego powodu Trybunał wyjaśnił już, że wykładnia pojęcia „warunków zatrudnienia” w rozumieniu klauzuli 4 pkt 1 postanowienia ramowego, zgodnie z którym zakresem tego pojęcia nie byłyby objęte warunki wypowiadania [umowy na czas określony] względnie warunki zwalniania pracowników, sprowadzałaby się do ograniczenia – na przekór celowi tego postanowienia – zakresu zastosowania przyznanej pracownikom zatrudnionym na czas określony ochrony przed dyskryminacją(27). Trybunał potwierdził zwłaszcza, że w przypadku mającego zastosowanie terminu wypowiedzenia mamy do czynienia z warunkiem zatrudnienia(28). Tak samo przyjąć trzeba w odniesieniu do rozważanych tutaj przyczyn wypowiedzenia względnie zwolnienia.
49.      Zakaz dyskryminacji znajduje zatem zastosowanie.
b)      Porównywalność członków personelu tymczasowego z urzędnikami
50.      Wobec tego głównym problemem pozostaje omówienie kwestii, czy nauczycieli posiadających status urzędnika można uznać za „porównywalnych pracowników zatrudnionych na czas nieokreślony” w rozumieniu klauzuli 4 pkt 1 porozumienia ramowego. Jak bowiem wynika z samego brzmienia rzeczonego przepisu, prawo Unii zabrania dyskryminacji pracowników zatrudnionych na czas określony jedynie względem porównywalnych pracowników zatrudnionych na czas nieokreślony, natomiast nie nakazuje równego traktowania nieporównywalnych pracowników zatrudnionych na czas określony i pracowników zatrudnionych na czas nieokreślony. Jedynie zatem w wypadku porównywalności sytuacji zwolnienie z końcem okresu zajęć dydaktycznych może stanowić dyskryminację pracowników zatrudnionych na czas określony.
51.       Bez znaczenia jest natomiast – co też było podkreślane w toku rozprawy – ewentualne nierówne traktowanie różnych grup pracowników zatrudnionych na czas określony(29). Przedmiotem badania nie może być zatem zagadnienie, czy członkowie personelu tymczasowego są z powodu zmienionej w 2012 r. praktyki obecnie traktowani inaczej niż członkowie personelu tymczasowego pracujący w szkolnictwie przed rokiem szkolnym 2011/2012, którzy zazwyczaj pozostawali na swoich stanowiskach pracy do końca roku szkolnego we wrześniu.
52.      Jednak wnoszący odwołanie w postępowaniu głównym powołują się właśnie na to, że są traktowani odmiennie niż urzędnicy, ponieważ obecnie stosunek pracy tych drugich ani nie rozwiązuje się z końcem okresu zajęć dydaktycznych, ani nie ulega zawieszeniu na okres wakacji, podczas gdy członkowie personelu tymczasowego zwolnieni zostają na początku wakacji.Decydujące jest zatem to, czy członkowie personelu tymczasowego i urzędnicy znajdują się w porównywalnej sytuacji.
53.      Punkt wyjścia dla przemyśleń odnośnie do porównywalności między nauczycielami zatrudnionymi na czas określony a pracownikami zatrudnionymi na czas nieokreślony, których zobowiązany jest dokonać sąd odsyłający(30), stanowi zawarta w klauzuli 3 pkt 2 porozumienia ramowego definicja pojęcia „porównywalny pracownik zatrudniony na czas nieokreślony”. Zgodnie z orzecznictwem należy wyjaśnić, biorąc pod uwagę określony zbiór czynników, takich jak charakter pracy, warunki kształcenia i warunki pracy, czy pracownicy wykonują identyczną lub podobną pracę(31).
54.      Jak wynika z postanowienia odsyłającego, w niniejszej sprawie wiele przemawia za tym, że nauczyciele zatrudnieni na czas określony, biorąc pod uwagę czynności, które konkretnie mieli wykonywać – w szczególności charakter ich pracy, wymogi dotyczące kształcenia i warunki pracy – znajdują się w tej samej sytuacji co nauczyciele posiadający status urzędnika. Według prawa krajowego członkom personelu tymczasowego przydzielane są właśnie te stanowiska pracy, które chwilowo nie mogą być obsadzone przez urzędników. Tak więc wydaje się, że członkowie personelu tymczasowego wykonują ten sam rodzaj pracy i na tych samych warunkach co urzędnicy, ponieważ każdorazowo ich zastępują. Ponadto wymagane jest takie samo wykształcenie w celu wykonywania zawodu nauczyciela oraz przeprowadzenie konkursu.
55.      Z tych ogólnych rozważań nie wynika jednak jeszcze, że członkowie personelu tymczasowego i urzędnicy znajdują się ogólnie w porównywalnej pod każdym względem sytuacji. Decydujące jest raczej to, że obie kategorie pracowników także i właśnie odnośnie do będącej przedmiotem sporu regulacji – w tym przypadku zatem przedterminowego rozwiązania stosunku pracy na początku wakacji – znajdują się w porównywalnej sytuacji(32).
56.      Właśnie z tego względu członkowie personelu tymczasowego mają – w związku ze zwolnieniem przed wakacjami – nie być porównywalni z urzędnikami, ponieważ tylko ich status przewiduje możliwość przedterminowego rozwiązania stosunku pracy, podczas gdy stosunek pracy urzędników jest z definicji trwały. Sąd odsyłający, jak sam wskazał, opierał się w przeszłości zwłaszcza na tej okoliczności w celu uzasadnienia zgodności z prawem zwalniania członków personelu tymczasowego z końcem okresu zajęć dydaktycznych.
57.      Wystąpienie przypadku dyskryminacji nie może być negowane wyłącznie poprzez powołanie się na regulację krajową, która właśnie przewiduje będące przedmiotem sporu nierówne traktowanie(33). Ponadto zaprzeczenie występowania porównywalności obu grup w niniejszej sprawie z powołaniem się na trwałość zatrudnienia urzędników w sytuacji, w której legalność przedterminowego zakończenia stosunku pracy w odniesieniu do nauczycieli zatrudnionych na czas określony jest kwestionowana, prowadzi do wystąpienia błędnego koła w rozumowaniu. W innym przypadku porównywalność pracowników zatrudnionych na czas określony z urzędnikami w zakresie rozwiązania stosunku pracy byłaby zawsze wykluczona i nie byłaby objęta zakresem zastosowania porozumienia ramowego. Byłoby to jednak sprzeczne z orzecznictwem Trybunału, który wyraźnie stosuje zakaz dyskryminacji z klauzuli 4 pkt 1 porozumienia ramowego do warunków rozwiązywania stosunków pracy(34).
58.      Tylko takie ujemne skutki, które są nieodłącznie związane z czasowym ograniczeniem umowy, odzwierciedlają (dozwoloną) różnicę między pracownikami zatrudnionymi na czas określony i nieokreślony i w związku z tym nie stanowią dyskryminacji. W odniesieniu bowiem do takich ujemnych skutków pracownicy zatrudnieni na czas określony i nieokreślony nie są porównywalni. Należy jednak odróżnić takie ujemne skutki, które są nieodłącznie związane z czasowym ograniczeniem umowy, od dodatkowych skutków ujemnych. Przedterminowe zwolnienie z końcem okresu zajęć dydaktycznych dotyczy w niniejszej sprawie tylko zatrudnionych na czas określony członków personelu tymczasowego. Ta możliwość wcześniejszego rozwiązania umowy nie jest okolicznością, która jest zasadniczo nieodłącznie związana z czasowym ograniczeniem stosunku pracy, lecz stanowi w prawie hiszpańskim dodatkowe mniej korzystne traktowanie członków personelu tymczasowego względem urzędników.
59.      Przynajmniej w odniesieniu do przewidzianego okresu trwania, tymczasowe zatrudnienie zasadniczo nie jest bowiem związane z większą niepewnością dotyczącą kontynuacji zatrudnienia. Z tego już powodu nie świadczy ono braku porównywalności z sytuacją urzędników. Wprost przeciwnie – jak miałam już okazję wywieść w innym miejscu(35) – istnienie stosunku pracy pracownika zatrudnionego na czas określony jest podczas okresu obowiązywania jego umowy o pracę nie mniej godne ochrony niż istnienie stosunku pracy pracownika zatrudnionego na czas nieokreślony. Wprawdzie prawo krajowe przewiduje w niniejszej sprawie, że w przypadku ustania względów niezbędności i pilnego charakteru członkowie personelu tymczasowego mogą zostać przedterminowo zwolnieni. W świetle corocznego końca okresu zajęć dydaktycznych wraz z rozpoczęciem wakacji, osoby, których dotyczy postępowanie, nie musiały przecież liczyć się z tym, że okoliczność ta zostanie uznana przez administrację za ustanie wspomnianych względów niezbędności i pilnego charakteru. Również Komisja w toku rozprawy zwróciła szczególną uwagę na ten aspekt. W innym razie stosunek pracy mógłby od początku zostać ograniczony czasowo do końca okresu zajęć dydaktycznych.
60.      Jeśli chodzi o kontynuację stosunku pracy przez cały okres roku szkolnego 2011/2012, członkowie personelu tymczasowego i urzędnicy znajdują się zatem w podobnej sytuacji w rozumieniu klauzuli 4 pkt 1 porozumienia ramowego. Przy normalnym obrocie spraw ani urzędnicy, ani członkowie personelu tymczasowego – zwłaszcza w obliczu dotychczasowej praktyki – nie musieli liczyć się z tym, że zostaną zwolnieni przed końcem roku szkolnego. Jak słusznie podkreśla Komisja, również sąd odsyłający – który w ostatecznym rozrachunku jako jedyny jest właściwy do stwierdzenia tego faktu – najwyraźniej wychodzi z założenia, że sytuacja członków personelu tymczasowego i urzędników jest porównywalna.
61.      Zwolnienie wnoszących odwołanie z końcem okresu zajęć dydaktycznych roku szkolnego 2011/2012 stanowi zatem nierówne traktowanie w rozumieniu klauzuli 4 pkt 1 porozumienia ramowego, które musi zostać odpowiednio uzasadnione.
c)      Uzasadnienie nierównego traktowania
62.      Tym samym należy wreszcie zbadać, czy owo nierówne traktowanie może być uzasadnione względami o charakterze obiektywnym.
63.      W drodze powołania obiektywnych względów, takich jak zawarte między innymi w klauzuli 4 pkt 1 porozumienia ramowego, europejscy partnerzy społeczni – i w ostateczności także prawodawca Unii – wyrażają podstawową myśl, że umowy o pracę na czas określony nie mogą być wykorzystywane przez pracodawców do pozbawienia odnośnych pracowników praw przyznanych porównywalnym pracownikom zatrudnionym na czas nieokreślony(36).
64.      Wyrażając to w uproszczeniu, orzecznictwo dotyczące klauzuli 4 pkt 1 porozumienia ramowego(37) uznaje za obiektywne powody uzasadniające nierówne traktowanie pracowników zatrudnionych na czas określony i porównywalnych pracowników zatrudnionych na czas nieokreślony zarówno zadania, które mają wypełniać pracownicy, jak również uzasadnione cele polityki społecznej danego państwa członkowskiego. Poza tym nawet w przypadku istnienia obiektywnych powodów, nierówne traktowanie może być uzasadnione tylko wtedy, gdy opiera się ono na dokładnie określonych, konkretnych okolicznościach i nie została naruszona zasada proporcjonalności.
65.      W świetle tych kryteriów koniec okresu zajęć dydaktycznych nie może stanowić obiektywnego powodu dla mniej korzystnego traktowania wnoszących odwołanie w postępowaniu głównym.
66.      Po pierwsze, natura stosunku pracy członków personelu tymczasowego nie może uzasadniać ich nierównego traktowania względem nauczycieli posiadających status urzędnika. Czasowy charakter zatrudnienia nie może – zgodnie z utrwalonym orzecznictwem – stanowić wyłącznego uzasadnienia dla dyskryminacji(38).
67.      Wprawdzie rząd hiszpański i Consejería podkreślają, że członkowie personelu tymczasowego z uwagi na swój status muszą liczyć się z przedterminowym zwolnieniem, gdyż jest to przewidziane w przypadku ustania podstawy powołania. Niemniej jednak nie było jednak dokładnie do przewidzenia, że zakończenie zajęć dydaktycznych zostanie uznane za taki przypadek ustania podstawy powołania. Jest tak, gdyż przebieg roku szkolnego charakteryzuje się następującymi po sobie okresem zajęć dydaktycznych oraz okresem wolnym od takich zajęć. Koniec okresu zajęć dydaktycznych wypadający w czerwcu był od początku okolicznością pewną a nawet określoną datą kalendarzową. Uznanie takiego normalnego i w pełni przewidywalnego biegu zdarzeń, przy braku wystąpienia innych okoliczności, za ustanie podstawy powołania wydaje się być wewnętrznie sprzeczne. W tym przypadku zatrudnienie powinno było być od początku ograniczone do początku wakacji, gdyż przy założeniu konsekwentnego podejścia od początku nie istniałaby podstawa do powołania w odniesieniu do okresu wolnego od zajęć dydaktycznych.
68.      Odmiennie można by przyjąć, gdyby doszło do wystąpienia zdarzenia nieprzewidywalnego, jak na przykład otwarcie prywatnej szkoły w rejonie danej jednostki oświatowej i związane z odpływem uczniów zmniejszenie zapotrzebowania na kadrę nauczycielską albo nieoczekiwane wyzdrowienie kolegi przebywającego na długotrwałym zwolnieniu lekarskim.
69.      Po drugie, zmniejszenie względnie ustanie zapotrzebowania na działalność dydaktyczną związane z końcem okresu zajęć dotyczy w takim samym zakresie urzędników i członków personelu tymczasowego. Jeżeli chodzi bowiem o działalność dydaktyczną jako taką, zadania, które powierzone są członkom personelu tymczasowego, odpowiadają zadaniom urzędników(39). Zgodnie z ustaleniami sądu odsyłającego również urzędnicy w czasie wakacji nie mają obowiązku stawiania się w szkole, ani też nie muszą w inny określony sposób pozostawać do dyspozycji władz oświatowych.
70.      Urzędnicy muszą wprawdzie ewentualnie przygotowywać się do kolejnego roku szkolnego, co dotyczy członków personelu tymczasowego wyłącznie wówczas, gdy zostali oni powołani na kolejny rok szkolny. Tym niemniej obie grupy nauczycieli muszą jednak wykorzystać miesiące letnie dla dokształcania. Członkowie personelu tymczasowego mogą podobnie jak urzędnicy zostać wykorzystani do przeprowadzania egzaminów poprawkowych. Na rozprawie potwierdzono w tym kontekście, że przeprowadzanie egzaminów nie jest zastrzeżone dla urzędników, lecz może to być dokonywane również przez członków personelu tymczasowego, w szczególności w krótszych okresach wolnych od zajęć dydaktycznych w toku roku szkolnego. Nierówne traktowanie nie może być więc uzasadnione przez wzgląd na rodzaj zadań, które powierzone zostały gorzej traktowanym pracownikom.
71.      Po trzecie, zakończenie stosunku pracy nauczycieli zatrudnionych na czas określony wraz z końcem okresu zajęć dydaktycznych nie może być uzasadnione wyłącznie tym, że przewidziane dalsze trwanie ich umów w lecie nadmiernie obciążałoby finanse jednostek publicznych.
72.      Z postanowienia odsyłającego wynika, że do roku szkolnego 2011/2012 członkowie personelu tymczasowego, którzy powołani byli na okres całego roku szkolnego, pozostawali nadal w stosunku pracy także w czasie wakacji. Niemniej jednak celem zaoszczędzenia środków budżetowych, praktyka ta uległa zmianie z początkiem roku 2012 i w tym celu uchwalono ustawę budżetową 5/2012, która przewiduje zwolnienie członków personelu tymczasowego z końcem okresu zajęć dydaktycznych oraz proporcjonalny ekwiwalent z tytułu niewykorzystanego urlopu. Zdaniem sądu odsyłającego oszczędności budżetowe stanowią zatem rzeczywisty cel zmienionej praktyki. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem względy budżetowe nie mogą jednak same w sobie służyć jako uzasadnienie dla dyskryminacji(40).
73.      Ponadto nie jest jasne, dlaczego akurat członkowie personelu tymczasowego – poprzez przedterminowe zakończenie ich zatrudnienia – mają się przyczyniać do oszczędności budżetowych. Wprawdzie rozstrzygnięcie w przedmiocie wykorzystania środków budżetowych należy do państw członkowskich, lecz musi ono być dokonane w sposób wolny od dyskryminacji(41).
74.      Po czwarte, nawet gdyby chcieć uznać oszczędności nakazane celami polityki budżetowej za uzasadniony cel, to jednak w niniejszym przypadku realizacja tego celu ma charakter nieproporcjonalny.
75.      W szczególności w zakresie stosowania zakazu dyskryminacji wynikającego z porozumienia ramowego orzecznictwo wymaga bowiem przy badaniu proporcjonalności, aby nierówne traktowanie uzasadnione mogło być przez oparcie się na obiektywnych i przejrzystych kryteriach(42).
76.      Hiszpańska praktyka jest jednak w dwóch aspektach nieprzejrzysta: Z jednej strony rozwiązanie stosunku pracy członków personelu tymczasowego z początkiem wakacji stoi w sprzeczności z porozumieniem zbiorowym z 1994 r., na którego obowiązywaniu pracownicy ci mogli polegać. Porozumienie to przewiduje, że członkowie personelu tymczasowego pozostają nadal zatrudnieni w okresie letnim na swoich stanowiskach, jeżeli w dniu 30 czerwca od co najmniej pięciu i pół miesięcy pracują w szkolnictwie. Celem ustawy 5/2012 jest natomiast obejście tego porozumienia zbiorowego poprzez przyznanie członkom personelu tymczasowego w przypadku ich zwolnienia wyłącznie proporcjonalnej rekompensaty za maksymalnie 22 dni urlopu, co otrzymują zamiast dalszego wypłacania im pensji przez okres wolny od zajęć dydaktycznych.
77.      Z drugiej strony, zgodnie z informacjami przekazanymi przez sąd odsyłający, praktyka rozwiązywania stosunków pracy z końcem okresu zajęć dydaktycznych nie jest jednolita. Nie w każdym przypadku wraz z końcem okresu zajęć dydaktycznych rozwiązuje się stosunek pracy członków personelu tymczasowego. Tym samym, zamiast oprzeć się na obiektywnych i przejrzystych kryteriach, władze oświatowe mogą w danym przypadku dyskrecjonalnie zadecydować, czy dany członek personelu tymczasowego zostanie zwolniony czy też nie.
78.      Z tych wszystkich powodów różne traktowanie członków personelu tymczasowego, takich jak wnoszący odwołanie w postępowaniu głównym, oraz nauczycieli posiadających status urzędnika w kontekście kontynuacji w czasie wakacji nawiązanego na okres danego roku szkolnego stosunku pracy nie jest uzasadnione.
79.      Tak więc na pierwsze pytanie należy udzielić odpowiedzi, że klauzulę 4 pkt 1 porozumienia ramowego należy interpretować w ten sposób, że sprzeciwia się ona krajowej praktyce takiej jak ta będąca przedmiotem sporu w postępowaniu głównym, zgodnie z którą stosunek pracy nauczycieli zatrudnionych w charakterze członków personelu tymczasowego w rozumieniu prawa hiszpańskiego na okres całego roku szkolnego jest rozwiązywany już z końcem okresu zajęć dydaktycznych, podczas gdy stosunek pracy porównywalnych w tym względzie pracowników zatrudnionych na czas nieokreślony trwa nadal po zakończeniu zajęć dydaktycznych i nie jest też na ten czas zawieszony.
B.      W przedmiocie ekwiwalentu pieniężnego z tytułu urlopu (drugie i trzecie pytanie prejudycjalne)
80.      Ponieważ na pierwsze pytanie prejudycjalne należy w mojej ocenie udzielić odpowiedzi przeczącej, odpowiedzi nie wymagają drugie i trzecie pytanie prejudycjalne.
81.      Jedynie tytułem ewentualnym w odniesieniu do drugiego pytania zaznaczenia wymaga kwestia następująca: Fakt, że członkowie personelu tymczasowego w związku z rozwiązaniem ich stosunku pracy przed wakacjami nie mogą już wykorzystać urlopu przewidzianego za ten okres, jest wyłącznie koniecznym skutkiem bezprawnego – moim zdaniem – rozwiązania stosunku pracy. Nie stanowi to jednak samodzielnie dyskryminacji. Gdyby doszło do rozwiązania stosunku pracy urzędnika z końcem okresu zajęć dydaktycznych, na przykład z uwagi na wystąpienie przyczyny utraty statusu urzędnika na podstawie art. 63 EBEP, również i on nie mógłby już wykorzystać urlopu w miesiącach letnich, lecz przysługiwałoby mu przewidziane w art. 50 ust. 1 EBEP prawo do ekwiwalentu pieniężnego z tytułu urlopu. Tak więc, już z tej przyczyny nie występuje mniej korzystne traktowanie członków personelu tymczasowego.
82.      Artykuł 7 ust. 2 dyrektywy 2003/88/WE przewiduje poza tym właśnie, że w przypadku zakończenia stosunku pracy należny jest ekwiwalent pieniężny z tytułu urlopu.
83.      Jeżeli chodzi o pytanie trzecie, sąd odsyłający zmierza w istocie do ustalenia, czy zawarta w klauzuli 4 pkt 1 porozumienia ramowego zasada zakazu dyskryminacji stoi na przeszkodzie ustawodawstwu krajowemu, zgodnie z którym wyłącza się skutki zawartego wcześniej porozumienia zbiorowego, na podstawie którego nauczyciele zatrudnieni na czas określony, którzy w dniu 30 czerwca danego roku od co najmniej pięciu i pół miesięcy świadczą pracę w szkolnictwie, pełnią swoje obowiązki do końca roku szkolnego, a tym samym nadal otrzymują wynagrodzenie w miesiącach lipcu i sierpniu.
84.      Wprawdzie ustawa 5/2012 przewiduje zamiast tego, że nauczycielom, których stosunek pracy został rozwiązany z końcem okresu zajęć dydaktycznych przysługuje proporcjonalny ekwiwalent pieniężny z tytułu „utraconego” – z uwagi na rozwiązanie stosunku pracy – prawa do urlopu, to jednak łączny wymiar urlopu – zgodnie z obowiązującą także urzędników regulacją art. 50 ust. 1 EBEP – ograniczony jest do 22 dni(43). Wnoszący odwołanie zdają się upatrywać dyskryminacji w tym, że urzędnicy w lipcu i sierpniu otrzymują wynagrodzenie za efektywnie większą, mianowicie około dwa razy większą, liczbę dni bez obowiązku świadczenia pracy. W rezultacie członkowie personelu tymczasowego są więc pozbawieni znaczącej części przysługującego im w lipcu i sierpniu płatnego urlopu.
85.      W rzeczywistości jednak również to zagadnienie dotyczy wyłącznie koniecznych skutków rozwiązania stosunku pracy członków personelu tymczasowego wraz z zakończeniem zajęć dydaktycznych. Jeżeli zwolnienie pracowników jest sprzeczne z perspektywy prawa Unii, nie pojawia się już pytanie, czy zamiast kontynuacji wypłaty na ich rzecz wynagrodzenia do września może im zostać wypłacony ekwiwalent z tytułu 22 niewykorzystanych dni urlopu.
86.      W przypadku, gdyby Trybunał uznał, że zwolnienie nauczycieli z końcem okresu zajęć dydaktycznych nie ma charakteru dyskryminującego, wskazać należy, że zgodnie z art. 50 ust. 1 EBEP w przypadku zwolnienia urzędników z końcem okresu zajęć dydaktycznych przysługiwałby im również wyłącznie ekwiwalent z tytułu 22 dni urlopu. Tym samym, również w tym zakresie brak jest mniej korzystnego traktowania członków personelu tymczasowego. To, że ewentualnie bardziej korzystna jest sytuacja, w której nauczyciel po prostu otrzymuje nadal wynagrodzenie w miesiącach letnich, wynika ze szczególnych okoliczności pracy w szkolnictwie, którą charakteryzuje naprzemienne występowanie okresów wolnych od zajęć dydaktycznych oraz okresów takich zajęć. Okresy wolne od zajęć dydaktycznych w czasie trwania roku szkolnego nie mogą jednak być po prostu ogólnie utożsamiane z dniami urlopu(44).
V.      Wnioski
87.      W kontekście powyższych rozważań proponuję, aby Trybunał udzielił Tribunal Superior de Justicia de Castilla-La Mancha (sąd najwyższy Kastylii-La Mancha) na jego wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym następującej odpowiedzi:
Klauzulę 4 pkt 1 porozumienia ramowego w sprawie pracy na czas określony stanowiącego załącznik do dyrektywy 1999/70/WE należy interpretować w ten sposób, że sprzeciwia się ona krajowej praktyce takiej jak ta będąca przedmiotem sporu w postępowaniu głównym, zgodnie z którą stosunek pracy nauczycieli zatrudnionych w charakterze członków personelu tymczasowego w rozumieniu prawa hiszpańskiego na okres całego roku szkolnego jest rozwiązywany już z końcem okresu zajęć dydaktycznych, podczas gdy stosunek pracy porównywalnych w tym względzie pracowników zatrudnionych na czas nieokreślony trwa nadal po zakończeniu zajęć dydaktycznych i nie jest też na ten czas zawieszony.
1      Język oryginału: niemiecki.
2      Tak m.in. w niektórych krajach związkowych Niemiec, w Belgii oraz w Zjednoczonym Królestwie.
3      W języku hiszpańskim: funcionarios interinos.
4      Wyroki: z dnia 22 grudnia 2010 r., Gavieiro Gavieiro i Iglesias Torres (C‑444/09 i C‑456/09, EU:C:2010:819), z dnia 8 września 2011 r., Rosado Santana (C‑177/10, EU:C:2011:557), z dnia 9 lipca 2015 r., Regojo Dans (C‑177/14, EU:C:2015:450) i z dnia 20 grudnia 2017 r., Vega González (C‑158/16, EU:C:2017:1014) oraz postanowienia: z dnia 9 lutego 2012 r., Lorenzo Martínez (C‑556/11, niepublikowane, EU:C:2012:67) i z dnia 21 września 2016 r., Álvarez Santirso (C‑631/15, EU:C:2016:725).
5      Dz.U. 1999, L 175, s. 43 – wyd. spec. w jęz. polskim, rozdz. 5, t. 3, s. 368–373.
6      Motyw 14 dyrektywy 1999/70.
7      Akapit drugi preambuły porozumienia ramowego; porównaj także pkt 6 jej postanowień ogólnych.
8      Punkt 8 postanowień ogólnych porozumienia ramowego; porównaj także akapit drugi jego preambuły.
9      Dz.U. 2003, L 299, s. 9.
10      Ley 7/2007 del Estatuto básico del empleado público, EBEP (po polsku: podstawowy statut pracowników administracji publicznej), BOE nr 89 z dnia 13 kwietnia 2007 r.
11      Ley 4/2011, de 10 de marzo, del Empleo Público de Castilla-La Mancha, BOE nr 104 z dnia 2 maja 2011 r.
12      Zobacz uchwałę dyrekcji generalnej ds. personelu ministerstwa edukacji i nauki z dnia 15 marca 1994 r., BOMEC z dnia 28 marca 1994 r.
13      Ley 5/2012, de 12 de julio, de Presupuestos Generales de la Junta de Comunidades de Castilla-La Mancha para 2012, BOE nr 273 z dnia 13 listopada 2012 r.
14      Sąd administracyjny nr 2 w Toledo.
15      Zobacz m.in. wyroki: z dnia 11 marca 2010 r., Attanasio Group (C‑384/08, EU:C:2010:133, pkt 16) i z dnia 26 listopada 2014 r., Mascolo i in. (C‑22/13, C‑61/13 do C‑63/13 i C‑418/13, EU:C:2014:2401, pkt 81).
16      Na przykład w sprawie Nierodzik Trybunał orzekł, że nie wcześniejsze rozwiązanie umowy zawartej na czas określony jako takie, lecz jedynie termin wypowiedzenia, który w porównaniu do sytuacji pracowników zatrudnionych na czas nieokreślony został bezpodstawnie skrócony, stanowi dyskryminację pracowników zatrudnionych na czas określony, porównaj wyrok z dnia 13 marca 2014 r., Nierodzik (C‑38/13, EU:C:2014:152, pkt 35).
17      Dążenie Trybunału, aby udzielić sądom krajowym użytecznych wskazówek dotyczących wykładni i stosowania prawa Unii, odpowiada utrwalonemu orzecznictwu; porównaj, zamiast wielu, wyroki: z dnia 31 stycznia 2008 r., Centro Europa 7 (C‑380/05, EU:C:2008:59, pkt 49–51, z dnia 11 marca 2010 r., Attanasio Group (C‑384/08, EU:C:2010:133, pkt 17 i 19), z dnia 13 lipca 2017 r., Kleinsteuber (C‑354/16, EU:C:2017:539, pkt 61) i z dnia 26 lipca 2017 r., Europa Way i Persidera (C‑560/15, EU:C:2017:593, pkt 35 i 36).
18      Wyroki: z dnia 4 lipca 2006 r., Adeneler i in. (C‑212/04, EU:C:2006:443, pkt 54 bis 57), z dnia 13 września 2007 r., Del Cerro Alonso (C‑307/05, EU:C:2007:509, pkt 25), z dnia 22 grudnia 2010 r., Gavieiro Gavieiro i Iglesias Torres (C‑444/09 i C‑456/09, EU:C:2010:819, pkt 38 do 40) i z dnia 26 listopada 2014 r., Mascolo i in. (C‑22/13, C‑61/13 do C‑63/13 i C‑418/13, EU:C:2014:2401, pkt 67).
19      Jeżeli jednak sąd odsyłający rozpatrując sprawę miałby dojść do wniosku, że zatrudnienie członków personelu tymczasowego można zakończyć w dowolnym momencie i nie miałoby się ono zakończyć automatycznie najpóźniej w dniu 14 września 2012 r., wówczas porozumienie ramowe w istocie nie miałoby zastosowania, gdyż sama możliwość rozwiązania umowy w dowolnym momencie nie stanowi czasowego ograniczenia zatrudnienia w rozumieniu klauzuli 3 pkt 1 porozumienia ramowego.
20      Wyroki: z dnia 15 kwietnia 2008 r., Impact (C‑268/06, EU:C:2008:223, pkt 68) i z dnia 12 grudnia 2013 r., Carratù (C‑361/12, EU:C:2013:830, pkt 28).
21      Zobacz w tym względzie już moją opinię w sprawie Vernaza Ayovi (C‑96/17, EU:C:2018:43, pkt 43).
22      Zobacz w tym względzie już moją opinię w sprawie Vernaza Ayovi (C‑96/17, EU:C:2018:43, pkt 43–45).
23      Zobacz moje opinie w sprawach Grupo Norte Facility (C‑574/16, EU:C:2017:1022, pkt 58) i Montero Mateos (C‑677/16, EU:C:2017:1021, pkt 53).
24      Zobacz wyroki: z dnia 14 października 2010 r., van Delft i in. (C‑345/09, EU:C:2010:610, pkt 114), z dnia 6 października 2015 r., Târșia (C‑69/14, EU:C:2015:662, pkt 13) i z dnia 5 grudnia 2017 r., M.A.S. i M.B. (C‑42/17, EU:C:2017:936, pkt 24).
25      Odnośnie do tego rozróżnienia zobacz także moje opinie w sprawach Grupo Norte Facility (C‑574/16, EU:C:2017:1022, pkt 59) i Montero Mateos (C‑677/16, EU:C:2017:1021, pkt 54).
26      Zobacz w tym względzie już pkt 34 tych opinii oraz przypis nr 16.
27      Wyroki: z dnia 13 marca 2014 r., Nierodzik (C‑38/13, EU:C:2014:152, pkt 27 i 29) i z dnia 14 września 2016 r., de Diego Porras (C‑596/14, EU:C:2016:683, pkt 30).
28      Wyrok z dnia 13 marca 2014 r., Nierodzik (C‑38/13, EU:C:2014:152, pkt 29).
29      Postanowienie z dnia 11 listopada 2010 r., Vino (C 20/10, EU:C:2010:677, pkt 57). Odnośnie do tego punktu porównaj też moje opinie w sprawach Grupo Norte Facility (C‑574/16, EU:C:2017:1022, pkt 45) i Montero Mateos (C 677/16, EU:C:2017:1021, pkt 40).
30      Wyroki: z dnia 18 października 2012 r., Valenza (C‑302/11 - C‑305/11, EU:C:2012:646, pkt 43), z dnia 13 marca 2014 r., Nierodzik (C‑38/13, EU:C:2014:152, pkt 32) i z dnia 14 września 2016 r., de Diego Porras (C‑596/14, EU:C:2016:683, pkt 42).
31      Wyroki: z dnia 8 września 2011 r., Rosado Santana (C‑177/10, EU:C:2011:557, pkt 66) i z dnia 13 marca 2014 r., Nierodzik (C‑38/13, EU:C:2014:152, pkt 31) oraz postanowienia: z dnia 21 września 2016 r., Álvarez Santirso (C‑631/15, EU:C:2016:725, pkt 44) i z dnia 9 lutego 2017 r., Rodrigo Sanz (C‑443/16, EU:C:2017:109, pkt 38); w tym samym duchu już wyrok z dnia 31. Mai 1995, Royal Copenhagen (C‑400/93, EU:C:1995:155, pkt 33).
32      W tym samym duchu także postanowienie z dnia 9 lutego 2012 r., Lorenzo Martínez (C‑556/11, EU:C:2012:67, pkt 44). Zobacz w tym względzie moje opinie w sprawach Montero Mateos (C‑677/16, EU:C:2017:1021, pkt 44), Grupo Norte Facility (C‑574/16, EU:C:2017:1022, pkt 49) i Vernaza Ayovi (C‑96/17, EU:C:2018:43, pkt 71) oraz ogólnie odnośnie do zasady równego traktowania wyrok z dnia 16 grudnia 2008 r., Arcelor Atlantique et Lorraine i in. (C‑127/07, EU:C:2008:728, pkt 25).
33      Wyroki: z dnia 13 września 2007 r., Del Cerro Alonso (C‑307/05, EU:C:2007:509, pkt 57), z dnia 22 grudnia 2010 r., Gavieiro Gavieiro i Iglesias Torres (C‑444/09 i C‑456/09, EU:C:2010:819, pkt 54) i z dnia 14 września 2016 r., de Diego Porras (C‑596/14, EU:C:2016:683, pkt 46).
34      Zobacz odnośnie do tego zagadnienia pkt 48 tej opinii oraz przypis nr 27.
35      Porównaj moją opinię w sprawie Vernaza Ayovi (C‑96/17, EU:C:2018:43, pkt 73).
36      Wyroki: z dnia 13 września 2007 r., Del Cerro Alonso (C‑307/05, EU:C:2007:509, pkt 37), z dnia 12 grudnia 2013 r., Carratù (C‑361/12, EU:C:2013:830, pkt 41) i z dnia 13 marca 2014 r., Nierodzik (C‑38/13, EU:C:2014:152, pkt 23).
37      Wyroki: z dnia 13 września 2007 r., Del Cerro Alonso (C‑307/05, EU:C:2007:509, pkt 53 i 58), z dnia 22 kwietnia 2010 r., Zentralbetriebsrat der Landeskrankenhäuser Tirols (C‑486/08, EU:C:2010:215, pkt 42), z dnia 22 grudnia 2010 r., Gavieiro Gavieiro i Iglesias Torres (C‑444/09 i C‑456/09, EU:C:2010:819, pkt 55), z dnia 18 października 2012 r., Valenza (C‑302/11 - C‑305/11, EU:C:2012:646, pkt 51) i z dnia 14 września 2016 r., de Diego Porras (C‑596/14, EU:C:2016:683, pkt 45).
38      Wyroki: z dnia 13 września 2007 r., Del Cerro Alonso (C‑307/05, EU:C:2007:509, pkt 57), z dnia 22 grudnia 2010 r., Gavieiro Gavieiro i Iglesias Torres (C‑444/09 i C‑456/09, EU:C:2010:819, pkt 56) i z dnia 8 września 2011 r., Rosado Santana (C‑177/10, EU:C:2011:557, pkt 74).
39      W tym względzie zob. pkt 54 niniejszej opinii.
40      Wyroki: z dnia 24 lutego 1994 r., Roks i in. (C‑343/92, EU:C:1994:71, pkt 35 oraz uzupełniająco pkt 36 i 37), z dnia 20 marca 2003 r., Kutz-Bauer (C‑187/00, EU:C:2003:168, pkt 59 oraz uzupełniająco pkt 60 i 61) i z dnia 26 listopada 2014 r., Mascolo i in. (C‑22/13, C‑61/13 - C‑63/13 i C‑418/13, EU:C:2014:2401, pkt 110).
41      W tym duchu w wyroku z dnia 27 lutego 2018 r., Associação Sindical dos Juízes Portugueses (C‑64/16, EU:C:2018:117, pkt 48) Trybunał orzekł, że obniżenie wynagrodzenia sędziowskiego nie narusza prawa Unii, gdyż było ono częścią szeroko zakrojonego programu oszczędnościowego dotyczącego służby publicznej.
42      Wyroki: z dnia 13 września 2007 r., Del Cerro Alonso (C‑307/05, EU:C:2007:509, pkt 58), z dnia 22 grudnia 2010 r., Gavieiro Gavieiro i Iglesias Torres (C‑444/09 i C‑456/09, EU:C:2010:819, pkt 55) i z dnia 8 września 2011 r., Rosado Santana (C‑177/10, EU:C:2011:557, pkt 77).
43      Ekwiwalent za pełne 22 dni otrzymują jednak wyłącznie członkowie personelu tymczasowego, którzy wcześniej pracowali już przez 12 miesięcy. Członkowie personelu tymczasowego, którzy zostali zatrudnieni z początkiem roku szkolnego, otrzymują jedynie ekwiwalent proporcjonalny odpowiadający okresowi wcześniejszego świadczenia pracy.
44      W tym względzie zob. już pkt 70 niniejszej opinii.