62019TJ0334_RES
Zaak T‑334/19
Google LLCenAlphabet Inc.
tegen
Europese Commissie
Arrest van het Gerecht van 18 september 2024
„Mededinging – Misbruik van machtspositie – Markt voor intermediatie bij onlinezoekadvertenties in de EER – Besluit tot vaststelling van een inbreuk op artikel 102 VWEU en artikel 54 van de EER-Overeenkomst – Verplichting tot exclusieve afname – Contractuele beperkingen”
Machtspositie – Misbruik – Begrip – Objectief begrip dat ziet op gedragingen die de structuur van de markt kunnen beïnvloeden en in de weg staan aan de handhaving of ontwikkeling van de mededinging – Verplichtingen voor de onderneming met een machtspositie – Mededinging enkel op basis van verdiensten – Beoordelingscriteria
(Art. 102 VWEU)
(zie punten 102‑110, 673)
Mededinging – Administratieve procedure – Besluit van de Commissie tot vaststelling van een inbreuk – Door de Commissie te leveren bewijs van de inbreuk en de duur ervan – Uitputtende antwoorden van een onderneming op een rechtstreekse vraag in het kader van een verzoek om inlichtingen van de Commissie – Grote bewijskracht
(Verordening nr. 1/2003 van de Raad, art. 18 en art. 23, lid 1)
(zie punten 111, 796)
Mededinging – Administratieve procedure – Besluit van de Commissie tot vaststelling van een inbreuk – Rechterlijke toetsing – Wettigheidstoetsing – Grondige toetsing van alle relevante elementen – Voorwerp en omvang
(Art. 102 en 263 VWEU)
(zie punten 112, 113)
Machtspositie – Relevante markt – Afbakening – Criteria – Markt voor onlinezoekadvertenties – Substitueerbaarheid van producten of diensten aan aanbod- en aan vraagzijde – Algemene beoordeling – Inaanmerkingneming van alle relevante elementen – Inaanmerkingneming van antwoorden van ondernemingen op verzoeken om inlichtingen
(Art. 102 VWEU; bekendmaking 97/C 372/03 van de Commissie, punten 15, 17, 25 en 36)
(zie punten 124‑127, 131‑136, 139‑144, 155‑166, 202‑208, 214‑216, 220‑222, 226‑228, 232‑240, 244‑247, 251‑253, 257, 258, 264‑273, 278‑285, 317‑324, 328‑331, 334, 335, 338‑341, 347‑350)
Machtspositie – Relevante markt – Afbakening – Invloed van de eerdere besluitvormingspraktijk van de Commissie – Geen
(Art. 102 VWEU)
(zie punten 238, 300, 304, 361, 568‑570, 851)
Machtspositie – Misbruik – Exclusiviteitsclausules in overeenkomsten voor het aanbieden van intermediatiediensten voor onlinezoekadvertenties – Misbruik – Vermogen om de mededinging te beperken en uitsluitingseffect – Betwisting door de betrokken onderneming – Verplichting voor de mededingingsautoriteit om aan te tonen dat het betrokken gedrag de mededinging kon beperken – Inaanmerkingneming van alle omstandigheden van de zaak
(Art. 102 VWEU)
(zie punten 379‑390, 399, 400, 406, 411‑415, 464‑466, 501, 502, 548‑557, 558‑562, 581‑583, 595, 607‑617, 622, 694‑715, 776‑779, 787‑789, 831, 832, 835‑840, 843‑848, 890‑901, 927, 938‑944, 948‑953, 980, 987‑991, 998)
Mededinging – Unieregels – Onderneming – Begrip – Uitoefening van een economische activiteit – Bepalend criterium – Rechtsvorm en financieringswijze van de entiteit – Irrelevant
(zie punt 487)
Mededinging – Administratieve procedure – Verplichtingen van de Commissie – Zorgvuldig en onpartijdig onderzoek – Draagwijdte van de verplichting – Inaanmerkingneming van informatie die is verzameld door de adressaat van de mededeling van punten van bezwaar – Bewijskracht
[Art. 102 VWEU; Handvest van de grondrechten van de Europese Unie, art. 41; verordening nr. 1/2003 van de Raad, art. 18 en art. 23, lid 1, onder a)]
(zie punten 512‑514)
Machtspositie – Misbruik – Begrip – Binding van een aanzienlijk deel van de markt door een onderneming met een machtspositie – Mate van dominantie op de relevante markt – Geen gevolgen – Noodzaak om een precieze drempel voor het binden van de markt te bepalen – Geen
(Art. 102 VWEU)
(zie punten 596, 621)
Machtspositie – Misbruik – Exclusiviteitsclausules in overeenkomsten voor het aanbieden van intermediatiediensten voor onlinezoekadvertenties – Misbruik – Verplichting voor de mededingingsautoriteit om gebruik te maken van het criterium van de even efficiënte concurrent – Geen – Overlegging door de betrokken onderneming van een op dit criterium gebaseerde analyse – Verplichting voor de mededingingsautoriteit om de bewijskracht daarvan te onderzoeken
(Art. 102 VWEU)
(zie punten 660‑667, 880‑883, 979)
Machtspositie – Misbruik – Begrip – Objectief begrip dat ziet op gedragingen die de structuur van de markt kunnen beïnvloeden en in de weg staan aan de handhaving of ontwikkeling van de mededinging – Noodzaak om aan te tonen dat er sprake was van mededingingsbeperkende bedoelingen – Geen
(Art. 102 VWEU)
(zie punten 678, 679, 981)
Machtspositie – Misbruik – Objectieve rechtvaardiging – Voorwaarden – Omvang van de bewijslast
(Art. 102 VWEU)
(zie punt 947)
Samenvatting
In zijn arrest spreekt het Gerecht de nietigverklaring uit van het besluit van de Europese Commissie waarbij Google (
1
) een boete was opgelegd voor drie gevallen van misbruik van machtspositie op de markt voor intermediatie bij onlinezoekadvertenties. Bij deze gelegenheid verduidelijkt het Gerecht de omstandigheden die in aanmerking moeten worden genomen bij de beoordeling van het uitsluitingseffect van contractuele bepalingen, met name die waarbij een verplichting tot exclusieve afname wordt opgelegd.
Google, een informatie- en communicatietechnologiebedrijf dat gespecialiseerd is in internetgerelateerde producten en diensten, is met name bekend om haar algemene zoekmachine, die zoekresultaten toont op pagina’s die verschijnen op de schermen van internetgebruikers. Sommige van deze resultaten zijn gekoppeld aan betalingsverplichtingen die adverteerders zijn aangegaan via het veilingplatform van Google, en worden aangeduid met woorden als „advertentie” of „gesponsord”. Sinds 2003 beheert Google ook een intermediatieplatform voor advertenties, AdSense, waarvoor zij de dienst AdSense for Search (hierna: „AFS”) heeft ontwikkeld.
Net als andere intermediatiediensten voor onlinezoekadvertenties stelt AFS uitgevers van websites van derden in staat om onlinezoekadvertenties weer te geven, in dit geval van Google, wanneer gebruikers op een website met een geïntegreerde zoekmachine zoekopdrachten uitvoeren. Op deze manier delen de aanbieders van dergelijke intermediatiediensten (hierna: „intermediairs”) en de uitgevers de inkomsten die worden gegenereerd door de weergave van deze advertenties. Wat AFS betreft, dienden adverteerders hun advertenties te koppelen aan trefwoorden die gebruikers van de betrokken websites konden gebruiken bij een onlinezoekopdracht en hoefden zij de prijs voor de weergave van hun advertenties in beginsel enkel te betalen wanneer gebruikers daadwerkelijk op deze advertenties klikten.
Om AFS te kunnen gebruiken, konden uitgevers met name ofwel „onlinepartner” van Google worden, door met deze laatste een niet-onderhandelbare standaardovereenkomst, de zogenoemde „onlineovereenkomst” te sluiten, ofwel „rechtstreekse partner”, door een individueel onderhandelde „Google Services Agreement” (Googledienstenovereenkomst; hierna: „GSA”) te sluiten. Om een GSA te kunnen sluiten, dienden rechtstreekse partners ook een bestelbon in te vullen waarin zij de websites vermeldden waarvoor zij AFS of een andere AdSense-dienst wensten te gebruiken.
Deze GSA’s werden weliswaar individueel onderhandeld, maar zij werden opgesteld op basis van modellen die onder meer de volgende clausules bevatten:
–
tot maart 2009, een „exclusiviteitsclausule”, die, voor de in de bestelbon vermelde websites, het gebruik verbood van diensten die identiek of in wezen gelijksoortig waren aan de door Google krachtens de GSA aangeboden diensten of die rechtstreeks met deze diensten concurreerden;
–
vanaf maart 2009, een „plaatsingsclausule”, die de rechtstreekse partners verplichtte om, op websites die AFS gebruikten, een minimumaantal onlinezoekadvertenties van Google te tonen, en hun verbood concurrerende advertenties boven of direct naast die van Google te tonen, alsmede een „clausule inzake voorafgaande toestemming” die de rechtstreekse partners verplichtte om toestemming van Google te verkrijgen alvorens de weergave van onlinezoekadvertenties, met inbegrip van concurrerende advertenties, te wijzigen.
Bij besluit van 20 maart 2019 (
2
) heeft de Commissie geoordeeld dat Google zich schuldig had gemaakt aan drie gevallen van misbruik van machtspositie, die voortvloeiden uit respectievelijk de exclusiviteitsclausule in de GSA’s met de rechtstreekse partners die over het algemeen al hun websites in ten minste één van hun GSA’s hadden opgenomen (hierna: „rechtstreekse partners voor alle websites”), de plaatsingsclausule en de clausule inzake voorafgaande toestemming (hierna samen: „litigieuze clausules”).
Volgens de Commissie hadden deze drie clausules hetzelfde doel, namelijk de uitsluiting van met Google concurrerende intermediairs teneinde de positie van Google op de markt voor intermediatie bij onlinezoekadvertenties en de markten voor onlinezoekadvertenties, en bijgevolg haar positie op de markt voor algemene zoekopdrachten, te handhaven en te versterken. Op basis van deze gemeenschappelijke doelstelling en het complementaire karakter van de betrokken clausules was de Commissie van oordeel dat de drie gevallen van misbruik van machtspositie samen één enkele en voortdurende inbreuk op artikel 102 VWEU vormden, die had geduurd van 1 januari 2006 tot en met 6 september 2016.
Bijgevolg heeft de Commissie Google een geldboete van bijna 1,5 miljard euro opgelegd.
Met haar beroep bij het Gerecht vordert Google nietigverklaring van het bestreden besluit of, subsidiair, intrekking of vermindering van het bedrag van de geldboete.
Beoordeling door het Gerecht
1. Bepaling van de relevante markten
In de eerste plaats wijst het Gerecht het middel van Google af volgens hetwelk de Commissie de betrokken relevante markten, namelijk de markt voor onlinezoekadvertenties en die voor intermediatie bij dergelijke zoekadvertenties, onjuist heeft bepaald.
Wat de bepaling van de markt voor onlinezoekadvertenties betreft, heeft Google met name aangevoerd dat de Commissie niet alle relevante factoren in aanmerking had genomen om een onderscheid te maken tussen onlinezoekadvertenties en andere onlineadvertenties dan zoekadvertenties (hierna: „twee betrokken soorten advertenties”).
In dit verband merkt het Gerecht op dat, zoals blijkt uit de rechtspraak en de bekendmaking inzake de bepaling van de markt (
3
), bij de analyse van de substitueerbaarheid niet alleen rekening moet worden gehouden met de objectieve kenmerken van de betrokken producten en diensten, maar ook met de mededingingsvoorwaarden en de structuur van vraag en aanbod op de markt. Daarentegen is de Commissie bij de bepaling van een productmarkt niet verplicht om alle in deze bekendmaking opgesomde beoordelingselementen te onderzoeken of een strikte hiërarchie van bewijsmiddelen te volgen.
In het onderhavige geval heeft de Commissie, naast de kenmerken en het gebruik van de twee betrokken soorten advertenties, in een algemene beoordeling rekening gehouden met een aantal andere factoren, zoals de prijs van de betrokken advertenties, de investeringen die nodig waren om diensten voor onlinezoekadvertenties aan te bieden en het gedrag van uitgevers die hun gebruik van onlinezoekadvertenties zouden hebben verminderd. Bovendien heeft de Commissie geïnformeerde opmerkingen van marktdeelnemers verzameld, waarop zij zich heeft gebaseerd om de relevante markt te definiëren.
Google heeft derhalve niet aangetoond dat de Commissie bepaalde relevante factoren heeft genegeerd bij haar algemene beoordeling van de substitueerbaarheid van de twee betrokken soorten advertenties, noch dat zij blijk heeft gegeven van een onjuiste rechtsopvatting door een groot deel van haar analyse te wijden aan de verschillen in kenmerken en gebruik tussen deze twee soorten advertenties.
Verder verwerpt het Gerecht ook de argumenten van Google volgens welke de Commissie voor de bepaling van de markt voor onlinezoekadvertenties zou hebben nagelaten een gedegen prijsanalyse te verrichten door met name gebruik te maken van een test waarbij het effect van een significante en duurzame verhoging van de prijs van onlinezoekadvertenties met 5 à 10 % (hierna: „SSNIP-test”) wordt geanalyseerd.
In het onderhavige geval heeft de Commissie, in het kader van haar prijsanalyse, aan adverteerders, uitgevers en media-agentschappen verzoeken om inlichtingen gestuurd en hun met name gevraagd naar hun reactie in het geval van een prijsverhoging voor onlinezoekadvertenties of, voor uitgevers, een vermindering van de inkomsten uit dergelijke advertenties.
Gelet op de strekking van deze vraag stelt het Gerecht vast dat de Commissie geen SSNIP-test heeft verricht zoals omschreven in de bekendmaking van de Commissie inzake de bepaling van de markt. Het Gerecht herinnert er evenwel aan dat deze test weliswaar een erkend instrument is waarvan de resultaten, samen met andere elementen, in aanmerking kunnen worden genomen bij een algemene beoordeling met het oog op de bepaling van de markt, maar dat deze test niet stelselmatig hoeft te worden gebruikt voor een dergelijke marktbepaling.
Het Gerecht bevestigt bovendien dat de Commissie een gedegen prijsanalyse heeft verricht. De antwoorden van de marktdeelnemers op de verzoeken om inlichtingen van de Commissie en de redenen die aan hun antwoorden ten grondslag liggen, behoren tot de elementen die in de bekendmaking van de Commissie inzake de bepaling van de markt uitdrukkelijk als relevante elementen worden genoemd, aangezien zij het mogelijk maken om de standpunten van afnemers en concurrenten te beoordelen en derhalve een instrument vormen waarmee rekening kan worden gehouden bij de bepaling van de relevante markt.
Kortom, na te hebben vastgesteld dat Google de juistheid, betrouwbaarheid en consistentie van het bewijs waarop de Commissie zich heeft gebaseerd bij haar algemene beoordeling van de substitueerbaarheid, niet in twijfel heeft getrokken en evenmin heeft aangetoond dat de Commissie geen rekening heeft gehouden met ter zake relevante elementen, bevestigt het Gerecht de bepaling van de relevante markt zoals opgenomen in het bestreden besluit. Het bevestigt ook de vaststelling dat Google een machtspositie innam op de markt voor intermediatie bij onlinezoekadvertenties, aangezien Google ter betwisting van deze machtspositie enkel had aangevoerd dat de relevante markt onjuist was bepaald.
2. Vermogen van de litigieuze clausules om de mededinging te beperken
In de tweede plaats onderzoekt het Gerecht de middelen waarmee Google betwist dat de litigieuze clausules neerkomen op misbruik van machtspositie.
Wat om te beginnen de exclusiviteitsclausule in de GSA’s met de rechtstreekse partners voor alle websites betreft, verweet Google de Commissie dat zij meende niet te hoeven verifiëren of deze clausule de mededinging kon beperken.
In dit verband merkt het Gerecht op dat Google tijdens de administratieve procedure, onder overlegging van bewijs, heeft betwist dat genoemde exclusiviteitsclausule de mededinging kon beperken. Zij heeft ook aangevoerd dat deze clausule objectief gerechtvaardigd was.
In deze omstandigheden kon de Commissie, overeenkomstig de rechtspraak, zich niet, zoals zij primair heeft aangevoerd, voor het vaststellen van een inbreuk op artikel 102 VWEU, beperken tot de vaststelling dat de exclusiviteitsclausule in de GSA’s die met de rechtstreekse partners voor alle websites waren gesloten, deze laatsten ertoe verplichtte om voor al hun behoeften inzake intermediatiediensten voor onlinezoekadvertenties of een aanzienlijk deel daarvan uitsluitend bij Google in te kopen, in de zin van het arrest Hoffmann‑La Roche/Commissie (
4
). Zij diende daarnaast ook, rekening houdend met alle relevante omstandigheden van de zaak, aan te tonen dat deze exclusiviteitsclausule de mededinging kon beperken.
Vervolgens onderzoekt het Gerecht of de Commissie, zoals Google heeft gesteld, ten onrechte subsidiair heeft geoordeeld dat de exclusiviteitsclausule in de met de rechtstreekse partners voor alle websites gesloten GSA’s de mededinging kon beperken.
Wat betreft de vraag of deze clausule de rechtstreekse partners voor alle websites ervan had weerhouden om bij andere intermediairs in te kopen teneinde concurrerende advertenties op hun websites of op sommige van hun pagina’s te tonen, heeft Google de Commissie met name verweten dat zij in het bestreden besluit enkel heeft verwezen naar de antwoorden van sommige van deze rechtstreekse partners op de tijdens de administratieve procedure verstuurde verzoeken om inlichtingen.
In dit kader merkt het Gerecht op dat de Commissie in het bestreden besluit met recht bepaalde voorbeelden van antwoorden van rechtstreekse partners voor alle websites in aanmerking kon nemen als elementen ter staving van haar beoordeling dat de exclusiviteitsclausule in de met dergelijke rechtstreekse partners gesloten GSA’s deze laatsten ervan kon hebben weerhouden om voor op zijn minst een deel van hun behoeften bij met Google concurrerende intermediairs in te kopen.
Om te betwisten dat de exclusiviteitsclausule een dergelijke afschrikkende werking had, heeft Google zich ook beroepen op een verklaring van een rechtstreekse partner die zij zelf tijdens de administratieve procedure had verkregen. De Commissie was van mening dat die verklaring beperkte bewijskracht had, met name omdat niet bekend was hoe Google deze had verkregen. Hoewel Google niet beschikt over de onderzoeks- en sanctiebevoegdheden van de Commissie en dus noodzakelijkerwijs moest vertrouwen op de vrijwillige medewerking van rechtstreekse partners, is het Gerecht van oordeel dat hieruit niet kan worden afgeleid dat de door Google verzamelde informatie noodzakelijkerwijs irrelevant was vanwege de beperktere bewijskracht ervan.
Wat betreft de vraag of de exclusiviteitsclausule in de met de rechtstreekse partners voor alle websites gesloten GSA’s de concurrenten van Google had verhinderd toegang te krijgen tot een aanzienlijk deel van de markt voor intermediatie bij onlinezoekadvertenties in de EER, heeft Google met name aangevoerd dat de analyse van de Commissie betreffende de marktdekking van deze clausule inconsistent was, omdat hierin, voor het karakteriseren van het uitsluitingseffect van de exclusiviteitsclausule in de met de rechtstreekse partners voor alle websites gesloten GSA’s, rekening was gehouden met de inkomsten die waren gegenereerd door alle GSA’s die de plaatsingsclausule en de clausule inzake voorafgaande toestemming bevatten, met inbegrip van de GSA’s waarin de rechtstreekse partners niet over het algemeen al hun websites hadden opgenomen.
In dit verband merkt het Gerecht met name op dat de Commissie, om de gevolgen van de exclusiviteitsclausule te beoordelen, rekening moest houden met alle omstandigheden van de zaak en met name moest vaststellen of het dekkingspercentage van deze exclusiviteitsclausule voldoende was om een uitsluitingseffect te hebben. In het bestreden besluit heeft de Commissie vastgesteld dat de exclusiviteitsclausule en de plaatsingsclausule complementair waren, met name omdat zij de rechtstreekse partners ervan weerhielden om concurrerende advertenties in te kopen, en dat de plaatsingsclausule geleidelijk de exclusiviteitsclausule in de GSA’s had vervangen, zodat deze twee clausules tijdens de relevante periode tegelijk verschillende delen van de markt hadden bestreken. Bijgevolg kon de Commissie, anders dan Google heeft gesteld, de dekking van de exclusiviteitsclausule en die van de plaatsingsclausule niet los van elkaar onderzoeken zonder voorbij te gaan aan de feitelijke en juridische context ervan en het onderzoek naar de marktdekking kunstmatig op te splitsen.
Het Gerecht heeft dus, na onderzoek van de dekkingsgraad van deze clausules, vastgesteld dat de Commissie terecht van oordeel was dat, rekening houdend met de dekking van de plaatsingsclausule, de dekking van de exclusiviteitsclausule in de GSA’s waarin de rechtstreekse partners over het algemeen al hun websites hadden opgenomen, voldoende kon zijn geweest opdat deze laatste clausule tussen 1 januari 2006 en 31 december 2015 een uitsluitingseffect kon hebben.
Vervolgens onderzoekt het Gerecht de stelling van Google dat de Commissie niet heeft aangetoond, aan de hand van het criterium van de even efficiënte concurrent (
5
), dat de exclusiviteitsclausule in de met de rechtstreekse partners voor alle websites gesloten GSA’s had verhinderd dat een concurrent die even efficiënt is als Google, kon toetreden op de relevante markt, of een dergelijke concurrent van deze markt had uitgesloten. In dit verband stelt het vast dat de Commissie niet verplicht was zich te baseren op dit criterium, dat slechts één van de methoden is om te beoordelen of een praktijk uitsluitingseffecten kan hebben. Indien Google daarentegen een analyse op basis van het criterium van de even efficiënte concurrent had overgelegd, hetgeen niet het geval is, dan had de Commissie deze analyse moeten onderzoeken.
Na de meeste beoordelingen van de Commissie te hebben bevestigd, stelt het Gerecht evenwel vast dat de analyse van het uitsluitingseffect door de Commissie onjuistheden bevat met betrekking tot de inaanmerkingneming van het dekkingspercentage van de exclusiviteitsclausule in 2016 en de duur van de GSA’s.
Het Gerecht merkt op dat in het bestreden besluit niet is vastgesteld welk deel van de markt voor intermediatie bij onlinezoekadvertenties werd bestreken door de exclusiviteitsclausule in de GSA’s die voor 2016 met de rechtstreekse partners voor alle websites waren gesloten. Derhalve heeft de Commissie niet aangetoond dat deze clausule, wegens de dekking ervan, een uitsluitingseffect kon hebben tussen 1 januari en 31 maart 2016.
Ook heeft de Commissie in deze analyse niet naar behoren rekening gehouden met de duur van elk van de met de rechtstreekse partners gesloten GSA’s, noch met de rechten op eenzijdige opzegging van laatstgenoemden.
Het Gerecht herinnert eraan dat de Commissie, teneinde te bepalen of een gedraging daadwerkelijk een uitsluitingseffect kon hebben op een concurrent die minstens even efficiënt was als Google, rekening moest houden met alle relevante omstandigheden. Met name in het geval van een verplichting tot exclusieve afname moest de Commissie rekening houden met de duur van deze verplichting en met de economische en juridische context ervan.
Een groot deel van de GSA’s waaraan genoemde rechtstreekse partners waren onderworpen, had namelijk, afzonderlijk beschouwd, een duur van slechts enkele jaren, ook al waren deze GSA’s vervolgens, soms meerdere keren, vernieuwd of verlengd. In het bestreden besluit heeft de Commissie echter alleen rekening gehouden met de cumulatieve duur van de GSA’s waarin de rechtstreekse partners voor alle websites over het algemeen al hun websites hadden opgenomen, en niet met de duur van elk van deze GSA’s afzonderlijk beschouwd, noch met de duur van elk van de eventuele verlengingen ervan. Zij heeft ook geen rekening gehouden met de feitelijke omstandigheden en de modaliteiten waaronder deze verlengingen waren overeengekomen, noch met de inhoud van de clausules die voorzagen in het recht op eenzijdige opzegging waarover sommige van de partners voor alle websites beschikten, of met de voorwaarden waaronder dit recht kon worden uitgeoefend.
In het onderhavige geval kon de Commissie de cumulatieve duur van de GSA’s waarin de rechtstreekse partners over het algemeen al hun websites hadden opgenomen, zeker in aanmerking nemen als relevante omstandigheid. Zij kon echter niet uitsluiten dat deze rechtstreekse partners de mogelijkheid hadden om aan het einde van elk van hun GSA’s bij met Google concurrerende intermediairs in te kopen. Derhalve kon zij ook niet vaststellen dat genoemde rechtstreekse partners verplicht waren om gedurende de volledige cumulatieve duur van hun GSA’s voor al hun behoeften of een aanzienlijk deel daarvan bij Google in te kopen.
Het Gerecht is van oordeel dat de Commissie niet rechtens genoegzaam heeft aangetoond dat genoemde exclusiviteitsclausule de rechtstreekse partners voor alle websites ervan kon hebben weerhouden om bij met Google concurrerende intermediairs in te kopen of kon hebben verhinderd dat deze intermediairs toegang kregen tot een aanzienlijk deel van de markt voor intermediatie bij onlinezoekadvertenties in de Europese Economische Ruimte, en dat diezelfde clausule bijgevolg het in het bestreden besluit vastgestelde uitsluitingseffect kon hebben.
Volgens het Gerecht heeft de Commissie soortgelijke fouten gemaakt bij haar analyse van het uitsluitingseffect van de plaatsingsclausule en de clausule inzake voorafgaande toestemming. In dit verband heeft de Commissie terecht overwogen dat de plaatsingsclausule een soort versoepelde exclusiviteitsclausule was met betrekking tot de websites die in de GSA’s met deze clausule waren opgenomen, aangezien deze clausule de zichtbaarste plaatsen op de resultatenpagina’s van rechtstreekse partners voorbehield aan de advertenties van Google. Wat de clausule inzake voorafgaande toestemming betreft, heeft de Commissie in het bestreden besluit geoordeeld dat deze een soortgelijk uitsluitingseffect had als dat van de exclusiviteitsclausule in de met de rechtstreekse partners voor alle websites gesloten GSA’s en dat van de plaatsingsclausule.
Bijgevolg is, net als bij de exclusiviteitsclausule, de duur van de verplichting die krachtens de plaatsingsclausule aan rechtstreekse partners wordt opgelegd, in dit geval om de zichtbaarste plaatsen voor te behouden, een relevante omstandigheid om het uitsluitingseffect van deze clausule te beoordelen. Hetzelfde geldt voor de duur van de verplichting die krachtens de clausule inzake voorafgaande toestemming aan rechtstreekse partners wordt opgelegd om de toestemming van Google te vragen voordat zij de weergave van concurrerende advertenties mogen wijzigen. De Commissie heeft niet naar behoren rekening gehouden met de duur van deze verplichtingen.
Het Gerecht is van oordeel dat bovengenoemde onjuistheden alle door de Commissie vastgestelde beperkingen in twijfel trekken, zodat laatstgenoemde niet rechtens genoegzaam heeft aangetoond dat de litigieuze clausules het in het bestreden besluit vastgestelde uitsluitingseffect konden hebben, noch, derhalve, dat zij elk op zich een inbreuk op artikel 102 VWEU zouden vormen.
Aangezien de Commissie in het bestreden besluit van oordeel was dat er slechts sprake was van één enkele voortdurende inbreuk voor zover deze bestond uit de drie bovengenoemde afzonderlijke inbreuken, verklaart het Gerecht dit besluit in zijn geheel nietig.
(
1
)	In het onderhavige geval verwijst „Google” tegelijk naar Google LLC, voorheen Google Inc., en haar moedervennootschap, Alphabet Inc.
(
2
)	Besluit C(2019) 2173 final van de Commissie van 20 maart 2019 inzake een procedure op grond van artikel 102 VWEU en artikel 54 van de EER-Overeenkomst [Zaak AT.40411 – Google Search (AdSense)] (hierna: „bestreden besluit”).
(
3
)	Bekendmaking van de Commissie inzake de bepaling van de relevante markt voor het gemeenschappelijke mededingingsrecht (PB 1997, C 372, blz. 5).
(
4
)	Arrest van 13 februari 1979, Hoffmann-La Roche/Commissie (85/76, EU:C:1979:36). In punt 89 van dit arrest is vastgesteld dat „[a]ls een onderneming op een markt een machtspositie inneemt, [...] een binding der kopers, in dier voege dat zij zich, zij het op eigen wens, verplichten – dan wel beloven – zich voor al hun behoeften dan wel voor een groot gedeelte van hun behoeften uitsluitend bij bedoelde onderneming te bevoorraden, misbruik van een machtspositie [vormt] in de zin van artikel [102 VWEU]”.
(
5
)	Volgens de rechtspraak bestaat dit criterium erin dat wordt onderzocht of de praktijken van een onderneming met een machtspositie tot gevolg dreigen te hebben dat een even goed presterende concurrent wordt uitgesloten van de markt.