62018CJ0385_RES
Sprawa C‑385/18
Arriva Italia Srl i in.
przeciwko
Ministero delle Infrastrutture e dei Trasporti
(wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Consiglio di Stato)
Wyrok Trybunału (druga izba) z dnia 19 grudnia 2019 r.
Odesłanie prejudycjalne – Pomoc państwa – Pojęcie – Publiczne przedsiębiorstwo kolejowe znajdujące się w trudnej sytuacji finansowej – Środki pomocy – Przydział pomocy finansowej – Cel – Kontynuacja działalności publicznego przedsiębiorstwa kolejowego – Przydział kapitału i udział w kapitale tego przedsiębiorstwa publicznego – Przeniesienie kapitału do innego przedsiębiorstwa publicznego – Kryterium inwestora prywatnego – Obowiązek uprzedniego zgłoszenia nowej pomocy
Pomoc przyznawana przez państwa – Pojęcie – Przypisane państwu przyznanie korzyści przy użyciu zasobów państwowych – Przewidziane w ustawodawstwie zezwolenie na wydatek budżetowy na rzecz przedsiębiorstwa publicznego znajdującego się w trudnej sytuacji – Włączenie – Brak bezzwłocznego i pewnego uruchomienia zasobów państwowych – Brak wpływu
(art. 107 ust. 1 TFUE)
(zob. pkt 33–41)
Pomoc przyznawana przez państwa – Wpływ na wymianę handlową między państwami członkowskimi – Naruszenie konkurencji – Kryteria oceny – Pomoc mogąca wpłynąć na ową wymianę handlową i zakłócić konkurencję – Pojęcie
(art. 107 ust. 1 TFUE)
(zob. pkt 42–45)
Pomoc przyznawana przez państwa – Pojęcie – Ocena według kryterium inwestora prywatnego – Państwo-akcjonariusz spółki – Przyznanie kwoty pieniężnej przedsiębiorstwu publicznemu znajdującemu się w trudnej sytuacji w celu zapewnienia ciągłości jego działania – Państwo działające jako władza publiczna – Rozróżnienie w świetle stosowania kryterium inwestora prywatnego – Elementy oceny
(art. 107 ust. 1 TFUE)
(zob. pkt 46–51)
Pomoc przyznawana przez państwa – Wpływ na wymianę handlową między państwami członkowskimi – Naruszenie konkurencji – Kryteria oceny – Pomoc pozwalającą na utrzymanie na rynku przedsiębiorstwa publicznego znajdującego się w trudnej sytuacji – Pomoc mogąca zakłócić warunki konkurencji – Przedsiębiorstwo publiczne korzystające z monopolu prawnego, który nie wyklucza wszelkiej potencjalnej konkurencji – Brak wpływu
(art. 107 ust. 1 TFUE; komunikat Komisji 2016/C 262/01, pkt 188, 219)
(zob. pkt 52–61)
Pomoc przyznawana przez państwa – Pojęcie – Przyznanie korzyści beneficjentom – Zbycie bez wzajemnego świadczenia finansowego udziału państwa w kapitale przedsiębiorstwa publicznego znajdującego się w trudnej sytuacji na rzecz innego przedsiębiorstwa publicznego – Ustalenie beneficjenta – Kryteria
(art. 107 ust. 1 TFUE)
(zob. pkt 64)
Konkurencja – Stosowanie reguł konkurencji – Równość traktowania przedsiębiorstw publicznych i prywatnych – System własności publicznej – Brak wpływu
(art. 106 ust. 1, art. 107 ust. 1, art. 345 TFUE)
(zob. pkt 66, 67)
Pomoc przyznawana przez państwa – Pojęcie – Ocena według kryterium inwestora prywatnego – Państwo-akcjonariusz spółki – Zbycie bez wzajemnego świadczenia finansowego udziału państwa w kapitale przedsiębiorstwa publicznego znajdującego się w trudnej sytuacji na rzecz innego przedsiębiorstwa publicznego – Przeniesienie w zamian za zobowiązanie do usunięcia nierównowagi aktywów przedsiębiorstwa znajdującego się w trudnej sytuacji – Elementy oceny
(art. 107 ust. 1 TFUE)
(zob. pkt 70–75)
Pomoc przyznawana przez państwa – Pomoc przyznana z naruszeniem zasad postępowania z art. 108 ust. 3 TFUE – Obowiązki sądów krajowych – Obowiązek wyciągnięcia wszelkich konsekwencji tego naruszenia zgodnie z prawem krajowym – Obowiązek nakazania zwrotu bezprawnie przyznanej pomocy
(art. 108 ust. 3 TFUE)
(zob. pkt 81–89, pkt 2 sentencji)
Streszczenie
Przyjęte przez państwo członkowskie środki umożliwiające utrzymanie na rynku znajdującego się w trudnej sytuacji przedsiębiorstwa publicznego z sektora kolejowego podlegają przepisom prawa Unii dotyczącym pomocy państwa
W wydanym w dniu 19 grudnia 2019 r. w trybie prejudycjalnym wyroku Arriva Italia i in. (C‑385/18) Trybunał udzielił wskazówek w przedmiocie stosowania norm prawa Unii dotyczących pomocy państwa do środków przyjętych przez państwo i wdrożonych w celu zaradzenia trudnościom finansowym doświadczanym przez przedsiębiorstwo publiczne z sektora kolejowego.
Sprawa zawisła przed Consiglio di Stato (rada państwa, Włochy) dotyczy dwóch środków przyjętych przez państwo włoskie w latach 2015/2016 w reakcji na trudności finansowe publicznego operatora lokalnej infrastruktury kolejowej, który świadczył również usługi przewozu pasażerów. Środki te polegały, po pierwsze, na zatwierdzeniu dotacji budżetowej w wysokości 70 mln EUR, mającej na celu zaspokojenie potrzeb finansowych tego operatora (zwanej dalej „środkiem finansowym”), a po drugie, na przeniesieniu do publicznej grupy przedsiębiorstw eksploatującej krajową infrastrukturę kolejową i świadczącej usługi w zakresie przewozu pasażerów objętego wcześniej wyłącznie przez państwo kapitału operatora znajdującego się w trudnej sytuacji, bez wzajemnego świadczenia finansowego ani procedury przetargowej, ale w zamian za nałożenia na tę publiczną grupę przedsiębiorstw zobowiązania do zaradzenia nierównowadze aktywów wskazanego operatora (zwanym dalej „środkiem polegającym na przeniesieniu kapitału zakładowego”).
Do Consiglio di Stato zwrócono się o rozstrzygnięcie w przedmiocie zasadności orzeczenia oddalającego wniesioną przez różne przedsiębiorstwa kolejowe skargę na dekret ministerialny przewidujący środek polegający na przeniesieniu kapitału zakładowego. Skarżący podnieśli zarzut niezgodności z prawem tego dekretu ze względu na brak uprzedniego zgłoszenia Komisji dwóch wskazanych środków jako pomocy państwa.
Trybunał – zapytany przez Consiglio di Stato o zastosowanie kryteriów kwalifikacji środków jako pomocy państwa w rozumieniu art. 107 ust. 1 TFUE – przypomniał w odniesieniu do środka finansowego, że należ przyjąć, iż doszło do wykorzystania zasobów państwowych, jeżeli beneficjent danego środka uzyskał prawo do skorzystania z określonej kwoty, przy czym rzeczywiste przeniesienie owych zasobów nie jest wymagane. Zdaniem Trybunału dokonanie stosownych ustaleń należy jednak do sądu odsyłającego. Ponadto Trybunał stwierdził, że selektywność przyznanej w ten sposób korzyści może zostać zakwestionowana wyłącznie poprzez udowodnienie, że państwo włoskie działało w charakterze akcjonariusza przedsiębiorstwa znajdującego się w trudnej sytuacji, mając na uwadze rentowność środka finansowego. Trybunał orzekł wreszcie, że utrzymanie się na rynku będącej beneficjentem spółki, które stało się możliwe dzięki przyjęciu środka finansowego, wystarcza do stwierdzenia, że istnieje ryzyko zakłócenia konkurencji, nawet jeśli działalność prowadzona przez będącą beneficjentem spółkę nie była wcześniej otwarta na konkurencję.
Co się tyczy w drugiej kolejności kwalifikacji, jaką należy przyjąć w odniesieniu do środka polegającego na przeniesieniu kapitału zakładowego, Trybunał stwierdził, że w zależności od jego konkretnych cech nie można wykluczyć, iż ów środek może przysporzyć korzyści albo przedsiębiorstwu publicznemu zbywającemu udział, albo przedsiębiorstwu znajdującemu się w trudnej sytuacji, albo obu tym przedsiębiorstwom. Trybunał wyjaśnił, że przestrzeganie zasad prawa własności, o których mowa w art. 345 TFUE, nie wyłącza systemów własności publicznej, a tym samym zmian takich jak te, które wynikają z rozpatrywanego środka, z zakresu zastosowania reguł dotyczących pomocy państwa. W odniesieniu do kwestii, czy przeniesienie kapitału zakładowego stanowiło selektywną korzyść, Trybunał stwierdził, że przed przystąpieniem do tej transakcji państwo włoskie nie dokonało oceny jej rentowności. I tak z przedłożonych Trybunałowi akt sprawy nie wynikało, że w świetle kryterium inwestora prywatnego będące beneficjentem przedsiębiorstwo publiczne mogłoby uzyskać korzyść taką samą jak korzyść przysporzona mu przy użyciu zasobów państwowych w okolicznościach odpowiadających normalnym warunkom rynkowym, przy czym ustalenie tej okoliczności należało jednak do sądu odsyłającego.
Trybunał odniósł się wreszcie do konsekwencji, jakie należy wyciągnąć z przyjęcia kwalifikacji pomocy państwa, które były przedmiotem drugiego pytania Consiglio di Stato. W tym względzie Trybunał przypomniał, że w przypadku gdyby rozpatrywane środki należało uznać za pomoc państwa, do sądu odsyłającego należałoby wyciągnięcie wszystkich konsekwencji wynikających z braku uprzedniego zgłoszenia tych środków Komisji z naruszeniem art. 108 ust. 3 TFUE, a tym samym ich niezgodności z prawem.