Προσωρινό κείμενο
ΑΠΟΦΑΣΗ ΤΟΥ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟΥ (πέμπτο τμήμα)
της 26ης Φεβρουαρίου 2026 (*)
« Αίτηση αναιρέσεως – Ανταγωνισμός – Συμπράξεις – Αγορά αερομεταφοράς εμπορευμάτων – Απόφαση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής με την οποία διαπιστώνεται παράβαση του άρθρου 101 ΣΛΕΕ, του άρθρου 53 της Συμφωνίας για τον Ευρωπαϊκό Οικονομικό Χώρο και του άρθρου 8 της συμφωνίας αεροπορικών μεταφορών μεταξύ της Ευρωπαϊκής Κοινότητας και της Ελβετικής Συνομοσπονδίας – Συντονισμός στοιχείων τιμολόγησης των υπηρεσιών αερομεταφοράς εμπορευμάτων (επίναυλος καυσίμων, επίναυλος ασφαλείας και άρνηση καταβολής προμήθειας επί των επιναύλων) – Υπηρεσίες αερομεταφοράς εισερχόμενων φορτίων – Εδαφική αρμοδιότητα της Επιτροπής – Ουσιαστικές επιπτώσεις – Διαρκής και ενιαία παράβαση – Κανονισμός (ΕΚ) 1/2003 – Άρθρο 25 – Παραγραφή των εξουσιών της Επιτροπής για την επιβολή κυρώσεων – Λόγος στηριζόμενος στην παραγραφή – Χαρακτήρας δημοσίας τάξεως »
Στην υπόθεση C‑367/22 P,
με αντικείμενο αίτηση αναιρέσεως δυνάμει του άρθρου 56 του Οργανισμού του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης, που ασκήθηκε στις 7 Ιουνίου 2022,
Air Canada, με έδρα το Saint-Laurent (Καναδάς), εκπροσωπούμενη από την Ι.‑Ζ. Προδρόμου-Σταμούδη, δικηγόρο, και τον T. Soames, avocat,
αναιρεσείουσα,
όπου ο έτερος διάδικος είναι η:
Ευρωπαϊκή Επιτροπή, εκπροσωπούμενη από τους P. Caro de Sousa και A. Dawes, επικουρούμενους από τον G. Peretz, BL,
καθής πρωτοδίκως,
ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ (πέμπτο τμήμα),
συγκείμενο από τους I. Jarukaitis (εισηγητή), πρόεδρο του τετάρτου τμήματος, προεδρεύοντα του πέμπτου τμήματος, E. Regan και Δ. Γρατσία, δικαστές,
γενικός εισαγγελέας: Α. Ράντος
γραμματέας: R. Stefanova-Kamisheva, διοικητική υπάλληλος,
έχοντας υπόψη την έγγραφη διαδικασία και κατόπιν της επ’ ακροατηρίου συζητήσεως της 10ης Απριλίου 2024,
αφού άκουσε τον γενικό εισαγγελέα που ανέπτυξε τις προτάσεις του κατά τη συνεδρίαση της 5ης Σεπτεμβρίου 2024,
εκδίδει την ακόλουθη
Απόφαση
1        Με την αίτηση αναιρέσεως, η Air Canada ζητεί την αναίρεση της απόφασης του Γενικού Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης της 30ής Μαρτίου 2022, Air Canada κατά Επιτροπής (T‑326/17, στο εξής: αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση, EU:T:2022:177), με την οποία το Γενικό Δικαστήριο απέρριψε εν μέρει την προσφυγή της με αίτημα την ακύρωση της απόφασης C(2017) 1742 final της Επιτροπής, της 17ης Μαρτίου 2017, σχετικά με διαδικασία βάσει του άρθρου 101 ΣΛΕΕ, του άρθρου 53 της συμφωνίας για τον ΕΟΧ και του άρθρου 8 της συμφωνίας αεροπορικών μεταφορών μεταξύ της Ευρωπαϊκής Κοινότητας και της Ελβετικής Συνομοσπονδίας (Υπόθεση AT.39258 – Αερομεταφορές εμπορευμάτων) (στο εξής: επίδικη απόφαση), κατά το μέρος που την αφορά, και την ακύρωση ή τη μείωση του προστίμου που της επιβλήθηκε με την απόφαση αυτή.
Το νομικό πλαίσιο
Η συμφωνία αεροπορικών μεταφορών ΕΚ-Ελβετίας
2        Η συμφωνία μεταξύ της Ευρωπαϊκής Κοινότητας και της Ελβετικής Συνομοσπονδίας σχετικά με τις αεροπορικές μεταφορές, η οποία υπογράφηκε στο Λουξεμβούργο στις 21 Ιουνίου 1999 και εγκρίθηκε εξ ονόματος της Ευρωπαϊκής Κοινότητας με την απόφαση 2002/309/ΕΚ, Ευρατόμ του Συμβουλίου και της Επιτροπής, σχετικά με τη συμφωνία επιστημονικής και τεχνολογικής συνεργασίας, της 4ης Απριλίου 2002, για τη σύναψη επτά συμφωνιών με την Ελβετική Συνομοσπονδία (ΕΕ 2002, L 114, σ. 1, και διορθωτικό ΕΕ 2015, L 210, σ. 38, στο εξής: συμφωνία αεροπορικών μεταφορών ΕΚ-Ελβετίας), τέθηκε σε ισχύ την 1η Ιουνίου 2002. Τα άρθρα 8 και 9 της συμφωνίας αυτής αναλογούν, mutatis mutandis, στα άρθρα 101 και 102 ΣΛΕΕ αντιστοίχως.
3        Σύμφωνα με το άρθρο 11 της εν λόγω συμφωνίας:
«1.      Οι διατάξεις των άρθρων 8 και 9 εφαρμόζονται […] από τα κοινοτικά θεσμικά όργανα σύμφωνα με την κοινοτική νομοθεσία όπως ορίζεται στο Παράρτημα της παρούσας συμφωνίας, λαμβάνοντας υπόψη την ανάγκη για στενή συνεργασία μεταξύ κοινοτικών θεσμικών οργάνων και ελβετικών αρχών.
2.      Οι ελβετικές αρχές αποφαίνονται, σύμφωνα με τις διατάξεις των άρθρων 8 και 9, κατά πόσον είναι αποδεκτές όλες οι συμφωνίες, οι αποφάσεις και οι συντονισμένες πρακτικές[...] σε ό,τι αφορά τα δρομολόγια μεταξύ Ελβετίας και τρίτων χωρών.»
4        Ο κανονισμός (ΕΚ) 1/2003 του Συμβουλίου, της 16ης Δεκεμβρίου 2002, για την εφαρμογή των κανόνων ανταγωνισμού που προβλέπονται στα άρθρα [101] και [102 ΣΛΕΕ] (ΕΕ 2003, L 1, σ. 1), κατέστη εφαρμοστέος στο πλαίσιο της ίδιας συμφωνίας, με ισχύ από τις 5 Δεκεμβρίου 2007, με την απόφαση 1/2007 της κοινής επιτροπής αεροπορικών μεταφορών Κοινότητας/Ελβετίας που έχει συσταθεί βάσει της συμφωνίας αεροπορικών μεταφορών μεταξύ της Ευρωπαϊκής Κοινότητας και της Ελβετικής Συνομοσπονδίας, της 5ης Δεκεμβρίου 2007, η οποία αντικαθιστά το παράρτημα της συμφωνίας αεροπορικών μεταφορών μεταξύ της Ευρωπαϊκής Κοινότητας και της Ελβετικής Συνομοσπονδίας (ΕΕ 2008, L 34, σ. 19). Κατά την ημερομηνία αυτή, ο ως άνω κανονισμός αντικατέστησε τον κανονισμό (ΕΟΚ) 3975/87 του Συμβουλίου, της 14ης Δεκεμβρίου 1987, σχετικά με τον καθορισμό των λεπτομερειών εφαρμογής των κανόνων ανταγωνισμού που ισχύουν για τις επιχειρήσεις στον τομέα των αεροπορικών μεταφορών (ΕΕ 1987, L 374, σ. 1), ο οποίος περιλαμβανόταν στο παράρτημα της συμφωνίας αεροπορικών μεταφορών ΕΚ-Ελβετίας από την έναρξη ισχύος της συμφωνίας αυτής.
Η Συνθήκη ΛΕΕ
5        Το άρθρο 101, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ ορίζει τα εξής:
«Είναι ασυμβίβαστες με την εσωτερική αγορά και απαγορεύονται όλες οι συμφωνίες μεταξύ επιχειρήσεων, όλες οι αποφάσεις ενώσεων επιχειρήσεων και κάθε εναρμονισμένη πρακτική, που δύνανται να επηρεάσουν το εμπόριο μεταξύ κρατών μελών και που έχουν ως αντικείμενο ή ως αποτέλεσμα την παρεμπόδιση, τον περιορισμό ή τη νόθευση του ανταγωνισμού εντός της εσωτερικής αγοράς, και ιδίως εκείνες οι οποίες συνίστανται:
α)      στον άμεσο ή έμμεσο καθορισμό των τιμών αγοράς ή πωλήσεως ή άλλων όρων συναλλαγής,
β)      στον περιορισμό ή στον έλεγχο της παραγωγής, της διαθέσεως, της τεχνολογικής αναπτύξεως ή των επενδύσεων,
γ)      στην κατανομή των αγορών ή των πηγών εφοδιασμού,
[...]».
Η Συμφωνία για τον ΕΟΧ
6        Το περιεχόμενο του άρθρου 53 της Συμφωνίας για τον Ευρωπαϊκό Οικονομικό Χώρο, της 2ας Μαΐου 1992 (ΕΕ 1994, L 1, σ. 3, στο εξής: Συμφωνία για τον ΕΟΧ), αντιστοιχεί, mutatis mutandis, στο άρθρο 101 ΣΛΕΕ.
7        Ο κανονισμός 1/2003, όπως τροποποιήθηκε με τον κανονισμό (ΕΚ) 411/2004 του Συμβουλίου, της 26ης Φεβρουαρίου 2004 (ΕΕ 2004, L 68, σ. 1), ενσωματώθηκε στη Συμφωνία για τον ΕΟΧ, αφενός, με την απόφαση της Μεικτής Επιτροπής του ΕΟX αριθ. 130/2004, της 24ης Σεπτεμβρίου 2004, για την τροποποίηση του παραρτήματος XIV (Ανταγωνισμός), του πρωτοκόλλου 21 (σχετικά με την εφαρμογή των κανόνων ανταγωνισμού στις επιχειρήσεις) και του πρωτοκόλλου 23 (σχετικά με τη συνεργασία μεταξύ των αρχών επιτήρησης) της συμφωνίας για τον ΕΟΧ (ΕΕ 2005, L 64, σ. 57), η οποία τέθηκε σε ισχύ στις 19 Μαΐου 2005, καθώς και, αφετέρου, με την απόφαση της Μεικτής Επιτροπής του ΕΟX αριθ. 40/2005, της 11ης Μαρτίου 2005, για την τροποποίηση του παραρτήματος XIII (Μεταφορές) και του πρωτοκόλλου 21 (σχετικά με την εφαρμογή των κανόνων ανταγωνισμού στις επιχειρήσεις) της συμφωνίας για τον ΕΟΧ (ΕΕ 2005, L 198, σ. 38), η οποία τέθηκε σε ισχύ την ίδια ημέρα.
Ο κανονισμός 1/2003
8        Το άρθρο 7, παράγραφος 1, του κανονισμού 1/2003 ορίζει τα εξής:
«Εάν η Επιτροπή διαπιστώσει, κατόπιν καταγγελίας ή αυτεπαγγέλτως, παράβαση του άρθρου [101] ή του άρθρου [102 ΣΛΕΕ], δύναται να υποχρεώσει με απόφασή της τις εμπλεκόμενες επιχειρήσεις και ενώσεις επιχειρήσεων να θέσουν τέλος στη διαπιστωθείσα παράβαση. […] Για τον σκοπό αυτό, η Επιτροπή δύναται να τους επιβάλλει μέτρα συμπεριφοράς ή διαρθρωτικού χαρακτήρα, ανάλογα προς τη διαπραχθείσα παράβαση και αναγκαία για την παύση της. Μέτρα διαρθρωτικού χαρακτήρα επιτρέπεται να επιβάλλονται μόνο στην περίπτωση που είτε δεν υφίστανται εξίσου αποτελεσματικά μέτρα συμπεριφοράς, είτε όλα τα εξ ίσου αποτελεσματικά μέτρα συμπεριφοράς είναι ενδεχομένως οχληρότερα από τα μέτρα διαρθρωτικού χαρακτήρα. Εφόσον έχει σχετικό έννομο συμφέρον, η Επιτροπή μπορεί επίσης να διαπιστώνει ότι η παράβαση έχει διαπραχθεί στο παρελθόν.»
9        Το άρθρο 23 του κανονισμού αυτού, το οποίο φέρει τον τίτλο «Πρόστιμα», προβλέπει στις παραγράφους 2 και 3 τα εξής:
«2.      Η Επιτροπή δύναται με απόφασή της να επιβάλει σε επιχειρήσεις και ενώσεις επιχειρήσεων πρόστιμα, σε περίπτωση που αυτές, εκ προθέσεως ή εξ αμελείας:
α)      διαπράττουν παράβαση των διατάξεων του άρθρου [101] ή του άρθρου [102 ΣΛΕΕ], ή
[...]
Για καθεμία από τις επιχειρήσεις και ενώσεις επιχειρήσεων που συμμετείχαν στην παράβαση, το πρόστιμο δεν υπερβαίνει το 10 % του συνολικού κύκλου εργασιών κατά το προηγούμενο οικονομικό έτος.
[...]
3.      Ο καθορισμός του ύψους του προστίμου γίνεται με βάση τη σοβαρότητα και τη διάρκεια της παράβασης.»
10      Το άρθρο 25 του εν λόγω κανονισμού ορίζει τα εξής:
«1.      Οι εξουσίες που ανατίθενται στην Επιτροπή δυνάμει των άρθρων 23 και 24 υπόκεινται στις ακόλουθες προθεσμίες παραγραφής:
α)      τρία έτη για τις παραβάσεις των διατάξεων σχετικά με τις αιτήσεις παροχής πληροφοριών ή τη διενέργεια ελέγχων·
β)      πέντε έτη για όλες τις υπόλοιπες παραβάσεις.
2.      Η παραγραφή αρχίζει από την ημέρα διάπραξης της παράβασης. Ωστόσο, αν μια παράβαση είναι διαρκής ή έχει διαπραχθεί κατ’ εξακολούθηση, η παραγραφή αρχίζει από την ημέρα παύσης της παράβασης.
3.      Η παραγραφή που ισχύει για την επιβολή προστίμων ή χρηματικών ποινών διακόπτεται από κάθε πράξη της Επιτροπής ή της αρχής ανταγωνισμού ενός κράτους μέλους η οποία αποβλέπει στη διερεύνηση ή σε διαδικασίες κατά της παράβασης. Η διακοπή της παραγραφής ισχύει από την ημερομηνία κοινοποίησης της πράξης σε μια τουλάχιστον επιχείρηση ή ένωση επιχειρήσεων που μετείχε στην παράβαση. Στις πράξεις που συνεπάγονται τη διακοπή της παραγραφής συγκαταλέγονται οι εξής:
α)      οι γραπτές αιτήσεις της Επιτροπής ή της αρχής ανταγωνισμού ενός κράτους μέλους για την παροχή πληροφοριών·
β)      οι γραπτές εντολές διεξαγωγής ελέγχου που χορηγεί στους υπαλλήλους της η Επιτροπή ή η αρχή ανταγωνισμού ενός κράτους μέλους·
γ)      η κίνηση διαδικασίας από την Επιτροπή ή από την αρχή ανταγωνισμού ενός κράτους μέλους·
δ)      η κοινοποίηση έκθεσης αιτιάσεων από την Επιτροπή ή την αρχή ανταγωνισμού ενός κράτους μέλους.
4.      Η διακοπή της παραγραφής ισχύει για όλες τις επιχειρήσεις και ενώσεις επιχειρήσεων που συμμετείχαν στην παράβαση.
5.      Η παραγραφή αρχίζει εκ νέου μετά από κάθε διακοπή. Ωστόσο, η παραγραφή επέρχεται το αργότερο την ημέρα παρέλευσης προθεσμίας ίσης με το διπλάσιο της προθεσμίας παραγραφής, υπό την προϋπόθεση ότι η Επιτροπή δεν έχει επιβάλει πρόστιμο ή χρηματική ποινή. Η προθεσμία αυτή παρατείνεται κατά χρονικό διάστημα ίσο με το χρόνο αναστολής της παραγραφής κατά τα προβλεπόμενα στην παράγραφο 6.
6.      Η παραγραφή που ισχύει για την επιβολή προστίμων και χρηματικών ποινών αναστέλλεται για όσο καιρό η απόφαση της Επιτροπής αποτελεί αντικείμενο εκκρεμούσας διαδικασίας ενώπιον του Δικαστηρίου.»
11      Το άρθρο 32, στοιχείο γʹ, του ίδιου κανονισμού προέβλεπε ότι ο κανονισμός αυτός δεν εφαρμόζεται στις «εναέριες μεταφορές μεταξύ κοινοτικών αερολιμένων και τρίτων χωρών».
12      Η διάταξη αυτή καταργήθηκε, από 1ης Μαΐου 2004, με το άρθρο 3 του κανονισμού 411/2004.
Το ιστορικό της διαφοράς και η επίδικη απόφαση
13      Το ιστορικό της διαφοράς και η επίδικη απόφαση, όπως εκτίθενται στις σκέψεις 1 έως 60 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, μπορούν, για τις ανάγκες της παρούσας διαδικασίας, να συνοψιστούν ως εξής.
14      Η Air Canada είναι εταιρία αεροπορικών μεταφορών που δραστηριοποιείται στην αγορά των υπηρεσιών αερομεταφοράς εμπορευμάτων.
15      Στον τομέα της αερομεταφοράς εμπορευμάτων, η αεροπορική μεταφορά φορτίων εξασφαλίζεται από αεροπορικές εταιρίες (στο εξής: αερομεταφορείς). Κατά κανόνα, οι αερομεταφορείς παρέχουν υπηρεσίες αερομεταφοράς εμπορευμάτων στους διαμεταφορείς, οι οποίοι οργανώνουν τη μεταφορά των φορτίων στο όνομα των αποστολέων. Σε αντάλλαγμα, οι διαμεταφορείς καταβάλλουν στους αερομεταφορείς τιμή η οποία αποτελείται, αφενός, από ναύλους υπολογιζόμενους ανά χιλιόγραμμο και, αφετέρου, από διάφορους επίναυλους.
Η διοικητική διαδικασία
16      Στις 7 Δεκεμβρίου 2005 η Επιτροπή έλαβε, βάσει της ανακοινώσεώς της σχετικά με τη μη επιβολή και τη μείωση των προστίμων σε περιπτώσεις συμπράξεων (καρτέλ) (ΕΕ 2002, C 45, σ. 3), αίτηση για απαλλαγή από την επιβολή προστίμου, την οποία υπέβαλαν η Deutsche Lufthansa AG και δύο εκ των θυγατρικών της, η Lufthansa Cargo AG και η Swiss International Air Lines AG. Σύμφωνα με την αίτηση αυτή, υπήρχαν επαφές αντίθετες προς τους κανόνες του ανταγωνισμού μεταξύ διαφόρων αερομεταφορέων, οι οποίες αφορούσαν συστατικά στοιχεία της τιμής των παρεχόμενων υπηρεσιών στην αγορά αερομεταφοράς εμπορευμάτων, ήτοι τη θέσπιση επίναυλου «καυσίμων» και επίναυλου «ασφαλείας», καθώς και την άρνηση των εν λόγω αερομεταφορέων να καταβάλλουν στους διαμεταφορείς προμήθεια επί των επιναύλων (στο εξής: άρνηση καταβολής προμήθειας).
17      Στις 14 και 15 Φεβρουαρίου 2006 η Επιτροπή διενήργησε αιφνίδιους ελέγχους στις εγκαταστάσεις πολλών αερομεταφορέων.
18      Κατόπιν των ελέγχων αυτών, πολλοί αερομεταφορείς, μεταξύ των οποίων η Air Canada, υπέβαλαν αίτηση για απαλλαγή από τα πρόστιμα βάσει της ανακοινώσεως σχετικά με τη μη επιβολή και τη μείωση των προστίμων σε υποθέσεις συμπράξεων (καρτέλ), περί της οποίας γίνεται λόγος στη σκέψη 16 της παρούσας απόφασης.
19      Στις 19 Δεκεμβρίου 2007 η Επιτροπή απηύθυνε ανακοίνωση αιτιάσεων σε 27 αερομεταφορείς, μεταξύ των οποίων και στην Air Canada, οι οποίοι στη συνέχεια υπέβαλαν γραπτές παρατηρήσεις. Πραγματοποιήθηκε ακρόαση από τις 30 Ιουνίου έως τις 4 Ιουλίου 2008.
Η αρχική απόφαση
20      Στις 9 Νοεμβρίου 2010 η Επιτροπή εξέδωσε την απόφαση C(2010) 7694 final σχετικά με διαδικασία βάσει του άρθρου 101 ΣΛΕΕ, του άρθρου 53 της συμφωνίας για τον ΕΟΧ και του άρθρου 8 της συμφωνίας αεροπορικών μεταφορών μεταξύ της Ευρωπαϊκής Κοινότητας και της Ελβετικής Συνομοσπονδίας (υπόθεση COMP/39258 – αερομεταφορές εμπορευμάτων) (στο εξής: αρχική απόφαση). Η απόφαση αυτή είχε ως αποδέκτες 21 αερομεταφορείς, μεταξύ των οποίων περιλαμβανόταν η Air Canada, ως προς την οποία, ωστόσο, δεν διαπιστώθηκε καμία παράβαση όσον αφορά τις αεροπορικές μεταφορές μεταξύ αερολιμένων εντός της Ευρωπαϊκής Ένωσης και τις αεροπορικές μεταφορές στα δρομολόγια μεταξύ αερολιμένων ευρισκόμενων εντός της Ένωσης και ελβετικών αερολιμένων (στο εξής: δρομολόγια Ένωσης-Ελβετίας).
21      Η εν λόγω απόφαση εξέθετε, στο σκεπτικό της, ότι οι εμπλεκόμενοι αερομεταφορείς είχαν συντονίσει τη συμπεριφορά τους όσον αφορά την τιμολόγηση για την παροχή υπηρεσιών αερομεταφοράς εμπορευμάτων, συνεννοούμενοι ως προς τον επίναυλο καυσίμων, τον επίναυλο ασφαλείας και την άρνηση καταβολής προμήθειας, και είχαν, ως εκ τούτου, μετάσχει σε ενιαία και διαρκή παράβαση του άρθρου 101 ΣΛΕΕ, του άρθρου 53 της Συμφωνίας για τον ΕΟΧ και του άρθρου 8 της συμφωνίας αεροπορικών μεταφορών ΕΚ-Ελβετίας, η οποία κάλυπτε το έδαφος του Ευρωπαϊκού Οικονομικού Χώρου (ΕΟΧ) και της Ελβετίας.
Οι δικαστικές αποφάσεις της 16ης Δεκεμβρίου 2015
22      Με την απόφαση της 16ης Δεκεμβρίου 2015, Air Canada κατά Επιτροπής (T‑9/11, EU:T:2015:994), το Γενικό Δικαστήριο ακύρωσε την αρχική απόφαση κατά το μέρος που αφορούσε την Air Canada. Με δώδεκα άλλες αποφάσεις της ίδιας ημέρας, το Γενικό Δικαστήριο ακύρωσε επίσης, εν όλω ή εν μέρει, την ίδια απόφαση κατά το μέρος που αφορούσε δώδεκα άλλους αερομεταφορείς ή ομάδες αερομεταφορέων.
23      Το Γενικό Δικαστήριο έκρινε ότι η αιτιολογία της απόφασης αυτής ενείχε πλημμέλειες.
Η επίδικη απόφαση
24      Στις 20 Μαΐου 2016 η Επιτροπή απηύθυνε στους αερομεταφορείς τους οποίους αφορούσε η αρχική απόφαση και οι οποίοι είχαν ασκήσει προσφυγή κατ’ αυτής ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου έγγραφο με το οποίο τους ενημέρωνε για την πρόθεσή της να εκδώσει εκ νέου απόφαση με την οποία θα διαπίστωνε τη συμμετοχή τους σε ενιαία και διαρκή παράβαση του άρθρου 101 ΣΛΕΕ, του άρθρου 53 της Συμφωνίας για τον ΕΟΧ και του άρθρου 8 της συμφωνίας αεροπορικών μεταφορών ΕΚ-Ελβετίας σε όλα τα δρομολόγια που μνημονεύονταν στην αρχική αυτή απόφαση. Τους δόθηκε προθεσμία ενός μηνός για να υποβάλουν τις παρατηρήσεις τους. Όλοι έκαναν χρήση της δυνατότητας αυτής.
25      Στις 17 Μαρτίου 2017 η Επιτροπή εξέδωσε την επίδικη απόφαση, η οποία έχει ως αποδέκτες 19 αερομεταφορείς, στους οποίους συγκαταλεγόταν και η Air Canada.
26      Στην επίδικη απόφαση εκτίθεται ότι οι εμπλεκόμενοι αερομεταφορείς συντόνισαν τη συμπεριφορά τους όσον αφορά την τιμολόγηση για την παροχή υπηρεσιών αερομεταφοράς εμπορευμάτων σε παγκόσμια κλίμακα μέσω του επίναυλου καυσίμων, του επίναυλου ασφαλείας και της άρνησης καταβολής προμήθειας (στο εξής: επίδικη σύμπραξη) και ως εκ τούτου διέπραξαν ενιαία και διαρκή παράβαση του άρθρου 101 ΣΛΕΕ, του άρθρου 53 της Συμφωνίας για τον ΕΟΧ και του άρθρου 8 της συμφωνίας αεροπορικών μεταφορών ΕΚ-Ελβετίας.
27      Στο τμήμα 4 της απόφασης αυτής, με τίτλο «Περιγραφή των πραγματικών περιστατικών», η Επιτροπή επισήμανε, μεταξύ άλλων, ότι από την έρευνα αποκαλύφθηκε σύμπραξη παγκόσμιας εμβέλειας βασιζόμενη σε δίκτυο διμερών και πολυμερών επαφών που έλαβαν χώρα μεταξύ των ανταγωνιστών για μεγάλο χρονικό διάστημα, η οποία αφορούσε τη συμπεριφορά που οι τελευταίοι είχαν αποφασίσει, προβλέψει ή σχεδιάσει να υιοθετήσουν σε σχέση με τα διάφορα στοιχεία τιμολόγησης για την παροχή υπηρεσιών αερομεταφοράς εμπορευμάτων που μνημονεύονται στην προηγούμενη σκέψη. Υπογράμμισε ότι κοινός σκοπός αυτού του δικτύου επαφών ήταν ο συντονισμός της συμπεριφοράς των ανταγωνιστών στον τομέα της τιμολόγησης ή η μείωση της αβεβαιότητας όσον αφορά την τιμολογιακή τους πολιτική. Εν συνεχεία, περιέγραψε τις επαφές που αφορούσαν, αντιστοίχως, τον επίναυλο καυσίμων, τον επίναυλο ασφαλείας και την άρνηση καταβολής προμήθειας και εκτίμησε τις αποδείξεις περί των πραγματικών περιστατικών όσον αφορά, αφενός, την επίδικη σύμπραξη στο σύνολό της και, αφετέρου, καθέναν από τους αποδέκτες της εν λόγω απόφασης.
28      Στο τμήμα 5 της επίδικης απόφασης, με τίτλο «Εφαρμογή των σχετικών κανόνων ανταγωνισμού», η Επιτροπή εφάρμοσε το άρθρο 101 ΣΛΕΕ στα πραγματικά περιστατικά της εξεταζόμενης περίπτωσης, διευκρινίζοντας ταυτοχρόνως ότι οι παραπομπές στο άρθρο αυτό έπρεπε να ερμηνευθούν επίσης ως παραπομπές στο άρθρο 53 της Συμφωνίας για τον ΕΟΧ και στο άρθρο 8 της συμφωνίας αεροπορικών μεταφορών ΕΚ-Ελβετίας, δεδομένου ότι οι διατάξεις αυτές εφαρμόζονται mutatis mutandis, εκτός αν ορίζεται άλλως.
29      Συναφώς, όσον αφορά την αρμοδιότητά της, η Επιτροπή εξέτασε τα όρια της χρονικής και εδαφικής αρμοδιότητάς της να διαπιστώσει παράβαση των κανόνων ανταγωνισμού στη συγκεκριμένη περίπτωση και να επιβάλει σχετικές κυρώσεις.
30      Αφενός, στις αιτιολογικές σκέψεις 822 έως 832 της επίδικης απόφασης, οι οποίες αποτελούν το υποτμήμα 5.2 της απόφασης αυτής, με τίτλο «Αρμοδιότητα της Επιτροπής», η Επιτροπή επισήμανε, κατ’ ουσίαν, ότι δεν επρόκειτο να εφαρμόσει, κατ’ αρχάς, το άρθρο 101 ΣΛΕΕ στις προγενέστερες της 1ης Μαΐου 2004 συμφωνίες και πρακτικές σχετικά με τα δρομολόγια μεταξύ αερολιμένων ευρισκόμενων εντός της Ευρωπαϊκής Ένωσης και αερολιμένων ευρισκόμενων εκτός του ΕΟΧ (στο εξής: δρομολόγια Ένωσης-τρίτων χωρών), ακολούθως, το άρθρο 53 της Συμφωνίας για τον ΕΟΧ στις προγενέστερες της 19ης Μαΐου 2005 συμφωνίες και πρακτικές σχετικά με τα δρομολόγια Ένωσης-τρίτων χωρών καθώς και τα δρομολόγια μεταξύ αερολιμένων ευρισκόμενων εντός χωρών που είναι συμβαλλόμενα μέρη στη Συμφωνία για τον ΕΟΧ αλλά δεν είναι κράτη μέλη της Ένωσης και αερολιμένων ευρισκόμενων εντός τρίτων χωρών (στο εξής: δρομολόγια εντός του ΕΟΧ πλην των δρομολογίων Ένωσης-τρίτων χωρών) και, τέλος, το άρθρο 8 της συμφωνίας αεροπορικών μεταφορών ΕΚ-Ελβετίας στις προγενέστερες της 1ης Ιουνίου 2002 συμφωνίες και πρακτικές σχετικά με τα δρομολόγια Ένωσης-Ελβετίας. Διευκρίνισε, στην αιτιολογική σκέψη 832 της εν λόγω απόφασης, ότι η ίδια απόφαση «ουδόλως είχε την πρόθεση να εκθέσει οποιαδήποτε παράβαση του άρθρου 8 της συμφωνίας [αεροπορικών μεταφορών ΕΚ-Ελβετίας] όσον αφορά τις υπηρεσίες αερομεταφοράς εμπορευμάτων [μεταξύ] της Ελβετίας [και] τρίτων χωρών».
31      Αφετέρου, στις αιτιολογικές σκέψεις 1036 έως 1046 της επίδικης απόφασης, οι οποίες αποτελούν το υποτμήμα 5.3.8 της απόφασης αυτής, με τίτλο «[Δ]υνατότητα εφαρμογής του άρθρου 101 ΣΛΕΕ και του άρθρου 53 της συμφωνίας για τον ΕΟΧ στα εισερχόμενα δρομολόγια», η Επιτροπή εξέθεσε τους λόγους για τους οποίους απέρριψε τα επιχειρήματα διαφόρων εμπλεκομένων αερομεταφορέων ότι υπερέβη τα όρια της εδαφικής αρμοδιότητάς της υπό το πρίσμα των κανόνων του δημοσίου διεθνούς δικαίου λόγω του ότι διαπίστωσε και επέβαλε κυρώσεις για παράβαση των δύο αυτών διατάξεων στα δρομολόγια με αναχώρηση από τρίτες χώρες και προορισμό τον ΕΟΧ (στο εξής: εισερχόμενα δρομολόγια και, όσον αφορά τις υπηρεσίες αερομεταφοράς εμπορευμάτων στα δρομολόγια αυτά, υπηρεσίες αερομεταφοράς εισερχόμενων φορτίων).
32      Ειδικότερα, στην αιτιολογική σκέψη 1045 της εν λόγω απόφασης, η Επιτροπή επισήμανε ότι οι αντίθετες προς τους κανόνες του ανταγωνισμού πρακτικές όσον αφορά τις υπηρεσίες αερομεταφοράς εισερχόμενων φορτίων «μπορούν να έχουν άμεσες, ουσιώδεις και προβλέψιμες επιπτώσεις εντός της Ένωσης και του ΕΟΧ, δεδομένου ότι το αυξημένο κόστος της αεροπορικής μεταφοράς προς τον ΕΟΧ και, επομένως, οι υψηλότερες τιμές των εισαγόμενων εμπορευμάτων, ως εκ της φύσεώς τους, μπορούν να έχουν επιπτώσεις στους καταναλωτές εντός του ΕΟΧ». Προσέθεσε δε ότι, εν προκειμένω, οι πρακτικές αυτές μπορούσαν να έχουν τέτοιες επιπτώσεις και στην παροχή υπηρεσιών αερομεταφοράς εμπορευμάτων από άλλους αερομεταφορείς εντός του ΕΟΧ, μεταξύ των συγκοινωνιακών κόμβων (hubs) εντός του ΕΟΧ που χρησιμοποιούνταν από τους αερομεταφορείς τρίτων χωρών και των αερολιμένων προορισμού των αποστολών αυτών εντός του ΕΟΧ που δεν εξυπηρετούνταν από τον αερομεταφορέα της τρίτης χώρας.
33      Εξάλλου, στην αιτιολογική σκέψη 1046 της ίδιας απόφασης, η Επιτροπή επισήμανε ότι η επίδικη σύμπραξη είχε «τεθεί σε εφαρμογή σε παγκόσμιο επίπεδο», ότι οι διακανονισμοί σχετικά με τα εισερχόμενα δρομολόγια αποτελούσαν αναπόσπαστο μέρος της ενιαίας και διαρκούς παράβασης του άρθρου 101 ΣΛΕΕ και του άρθρου 53 της Συμφωνίας για τον ΕΟΧ, και ότι η ομοιόμορφη εφαρμογή των επιναύλων σε παγκόσμια κλίμακα αποτελούσε βασικό στοιχείο της σύμπραξης αυτής.
34      Το υποτμήμα 5.3 της επίδικης απόφασης, σχετικά με την εφαρμογή εν προκειμένω του άρθρου 101 ΣΛΕΕ, του άρθρου 53 της Συμφωνίας για τον ΕΟΧ και του άρθρου 8 της συμφωνίας αεροπορικών μεταφορών ΕΚ-Ελβετίας, περιλαμβάνει τις αιτιολογικές σκέψεις 833 έως 1052 της απόφασης. Πρώτον, στην αιτιολογική σκέψη 846 της εν λόγω απόφασης, η Επιτροπή έκρινε ότι οι εμπλεκόμενοι αερομεταφορείς συντόνισαν τη συμπεριφορά τους ή επηρέασαν την τιμολόγηση, «πράγμα το οποίο [κατέληγε] τελικώς σε καθορισμό τιμών σε σχέση με» τον επίναυλο καυσίμων, τον επίναυλο ασφαλείας και την καταβολή προμήθειας επί των επιναύλων στους διαμεταφορείς. Στην αιτιολογική σκέψη 861 της εν λόγω απόφασης, το θεσμικό αυτό όργανο εκτίμησε ότι το «γενικό σύστημα συντονισμού της συμπεριφοράς όσον αφορά την τιμολόγηση για υπηρεσίες αερομεταφοράς εμπορευμάτων», την ύπαρξη του οποίου αποκάλυψε η έρευνά της, πιστοποιούσε την ύπαρξη «σύνθετης παράβασης αποτελούμενης από διάφορες ενέργειες οι οποίες [μπορούσαν] να χαρακτηριστούν είτε ως συμφωνία είτε ως εναρμονισμένη πρακτική, στο πλαίσιο των οποίων οι ανταγωνιστές [είχα]ν αντικαταστήσει σκοπίμως τους κινδύνους του ανταγωνισμού με μια μεταξύ τους συνεργασία».
35      Δεύτερον, στην αιτιολογική σκέψη 869 της επίδικης απόφασης, η Επιτροπή έκρινε ότι η «επίμαχη συμπεριφορά συνιστ[ούσε] ενιαία και διαρκή παράβαση του άρθρου 101 [ΣΛΕΕ]», διευκρινίζοντας, στις αιτιολογικές σκέψεις 870 έως 902, ότι οι επίμαχοι διακανονισμοί επιδίωκαν ενιαίο σκοπό αντίθετο προς τους κανόνες του ανταγωνισμού συνιστάμενο στην παρεμπόδιση του ανταγωνισμού στον τομέα της αερομεταφοράς εμπορευμάτων εντός του ΕΟΧ, ότι αφορούσαν την παροχή υπηρεσιών αερομεταφοράς εμπορευμάτων και την τιμολόγησή τους, ότι συνεπάγονταν την εμπλοκή των ίδιων επιχειρήσεων, ότι είχαν ενιαίο και διαρκή χαρακτήρα και ότι εστίαζαν σε τρία σκέλη, ήτοι τον επίναυλο καυσίμων, τον επίναυλο ασφαλείας και την άρνηση καταβολής προμηθειών.
36      Στο πλαίσιο αυτό, η Επιτροπή επισήμανε, στην αιτιολογική σκέψη 882 της επίδικης απόφασης, ότι η Air Canada εμπλεκόταν και στα τρία σκέλη της ενιαίας παράβασης. Στην ίδια αιτιολογική σκέψη, η Επιτροπή προσέθεσε ότι, λαμβανομένης υπόψη της εμπλοκής αυτής, η Air Canada «μπορούσε ευλόγως να προβλέψει ότι υπήρξαν επαφές» μεταξύ των μερών στο θέμα της καταβολής προμήθειας επί των επιναύλων, και ήταν διατεθειμένη να αναλάβει τον κίνδυνο, και ότι υπήρχαν επίσης αποδείξεις ότι η εταιρία αυτή είχε λάβει γνώση των συζητήσεων σχετικά με την καταβολή προμήθειας επί των επιναύλων.
37      Τρίτον, στην αιτιολογική σκέψη 903 της επίδικης απόφασης, η Επιτροπή εξέθεσε ότι η επίμαχη αντίθετη προς τους κανόνες του ανταγωνισμού συμπεριφορά είχε ως αντικείμενο τον περιορισμό του ανταγωνισμού τουλάχιστον εντός της Ένωσης, στον ΕΟΧ και στην Ελβετία. Στην αιτιολογική σκέψη 917 της απόφασης, η Επιτροπή προσέθεσε, κατ’ ουσίαν, ότι δεν ήταν, ως εκ τούτου, αναγκαίο να ληφθούν υπόψη οι συγκεκριμένες επιπτώσεις της συμπεριφοράς αυτής.
38      Τέταρτον, στις αιτιολογικές σκέψεις 972 έως 1021 της επίδικης απόφασης, η Επιτροπή εξέτασε τις κανονιστικές ρυθμίσεις σε επτά τρίτες χώρες, οι οποίες, όπως υποστήριζαν πολλοί εμπλεκόμενοι αερομεταφορείς, τους υποχρέωναν να έρχονται σε συνεννόηση όσον αφορά τους επίναυλους, μην επιτρέποντας κατ’ αυτόν τον τρόπο την εφαρμογή των σχετικών κανόνων ανταγωνισμού. Η Επιτροπή έκρινε ότι οι αερομεταφορείς αυτοί δεν απέδειξαν ότι ενήργησαν κατόπιν εξαναγκασμού από τις εν λόγω τρίτες χώρες.
39      Πέμπτον, στις αιτιολογικές σκέψεις 1024 έως 1035 της επίδικης απόφασης, η Επιτροπή έκρινε ότι η ενιαία και διαρκής παράβαση μπορούσε να επηρεάσει σημαντικά το εμπόριο μεταξύ κρατών μελών, μεταξύ των συμβαλλομένων μερών στη Συμφωνία για τον ΕΟΧ και μεταξύ των συμβαλλομένων μερών στη συμφωνία αεροπορικών μεταφορών ΕΚ-Ελβετίας.
40      Το τμήμα 7 της επίδικης απόφασης, με τίτλο «Διάρκεια της παράβασης», περιλαμβάνει τις αιτιολογικές σκέψεις 1146 έως 1169 της απόφασης. Όπως προκύπτει από την αιτιολογική σκέψη 1146, η Επιτροπή έκρινε ότι η επίδικη σύμπραξη άρχισε στις 7 Δεκεμβρίου 1999 και διήρκεσε έως τις 14 Φεβρουαρίου 2006. Στην ίδια αιτιολογική σκέψη 1146, η Επιτροπή διευκρίνισε ότι η σύμπραξη αυτή είχε παραβεί:
–        το άρθρο 101 ΣΛΕΕ, από τις 7 Δεκεμβρίου 1999 έως τις 14 Φεβρουαρίου 2006, όσον αφορά τις αεροπορικές μεταφορές μεταξύ αερολιμένων εντός της Ένωσης·
–        το άρθρο 101 ΣΛΕΕ, από την 1η Μαΐου 2004 έως τις 14 Φεβρουαρίου 2006, όσον αφορά τις αεροπορικές μεταφορές στα δρομολόγια Ένωσης-τρίτων χωρών·
–        το άρθρο 53 της Συμφωνίας για τον ΕΟΧ, από τις 7 Δεκεμβρίου 1999 έως τις 14 Φεβρουαρίου 2006, όσον αφορά τις αεροπορικές μεταφορές μεταξύ αερολιμένων εντός του ΕΟΧ (στο εξής: δρομολόγια εντός του ΕΟΧ)·
–        το άρθρο 53 της Συμφωνίας για τον ΕΟΧ, από τις 19 Μαΐου 2005 έως τις 14 Φεβρουαρίου 2006, όσον αφορά τις αεροπορικές μεταφορές στα δρομολόγια εντός του ΕΟΧ πλην των δρομολογίων Ένωσης-τρίτων χωρών·
–        το άρθρο 8 της συμφωνίας αεροπορικών μεταφορών ΕΚ-Ελβετίας, από την 1η Ιουνίου 2002 έως τις 14 Φεβρουαρίου 2006, όσον αφορά τις αεροπορικές μεταφορές στα δρομολόγια Ένωσης-Ελβετίας.
41      Στην αιτιολογική σκέψη 1169 της ίδιας απόφασης, η Επιτροπή επισήμανε ότι η διάρκεια της παράβασης εκτεινόταν, όσον αφορά την Air Canada, από τις 21 Σεπτεμβρίου 2000 έως τις 14 Φεβρουαρίου 2006.
42      Στο τμήμα 8 της επίδικης απόφασης, η Επιτροπή εξέτασε τα διορθωτικά μέτρα που έπρεπε να ληφθούν και τα πρόστιμα που έπρεπε να επιβληθούν, παραπέμποντας στις κατευθυντήριες γραμμές για τη μέθοδο υπολογισμού των προστίμων που επιβάλλονται κατ’ εφαρμογή του άρθρου 23
παράγραφος 2 σημείο α) του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 1/2003 (ΕΕ 2006, C 210, σ. 2).
43      Τα άρθρα 1, 3 και 4 του διατακτικού της επίδικης απόφασης έχουν ως εξής:
«Άρθρο 1
Συντονίζοντας τη συμπεριφορά τους όσον αφορά την τιμολόγηση για την παροχή υπηρεσιών [αερομεταφοράς εμπορευμάτων] σε παγκόσμια κλίμακα σχετικά με τον επίναυλο καυσίμων, τον επίναυλο ασφαλείας και την καταβολή προμήθειας επί των επιναύλων, οι ακόλουθες επιχειρήσεις διέπραξαν την ακόλουθη ενιαία και διαρκή παράβαση του άρθρου 101 [ΣΛΕΕ], του άρθρου 53 της [Συμφωνίας για τον ΕΟΧ] και του άρθρου 8 [της συμφωνίας αεροπορικών μεταφορών ΕΚ-Ελβετίας] όσον αφορά τα ακόλουθα δρομολόγια και κατά τις ακόλουθες περιόδους.
1.      Οι ακόλουθες επιχειρήσεις παρέβησαν το άρθρο 101 ΣΛΕΕ και το άρθρο 53 της [Σ]υμφωνίας για τον ΕΟΧ όσον αφορά τα δρομολόγια [...] εντός του ΕΟΧ, κατά τις ακόλουθες περιόδους:
α)      η Air Canada, από τις 21 Σεπτεμβρίου 2000 έως τις 14 Φεβρουαρίου 2006·
[...]
2)      Οι ακόλουθες επιχειρήσεις παρέβησαν το άρθρο 101 ΣΛΕΕ όσον αφορά τα δρομολόγια [Ένωσης-τρίτων χωρών], κατά τις ακόλουθες περιόδους:
α)      η Air Canada, από την 1η Μαΐου 2004 έως τις 14 Φεβρουαρίου 2006·
[...]
3)      Οι ακόλουθες επιχειρήσεις παρέβησαν το άρθρο 53 της [Σ]υμφωνίας για τον ΕΟΧ όσον αφορά τα δρομολόγια [εντός του ΕΟΧ πλην των δρομολογίων Ένωσης-τρίτων χωρών], κατά τις ακόλουθες περιόδους:
α)      η Air Canada, από τις 19 Μαΐου 2005 έως τις 14 Φεβρουαρίου 2006,
[...]
4)      Οι ακόλουθες επιχειρήσεις παρέβησαν το άρθρο 8 της [συμφωνίας αεροπορικών μεταφορών ΕΚ-Ελβετίας] όσον αφορά τα δρομολόγια [Ένωσης-Ελβετίας], κατά τις ακόλουθες περιόδους:
α)      η Air Canada, από την 1η Ιουνίου 2004 έως τις 14 Φεβρουαρίου 2006·
[...]
Άρθρο 3
Επιβάλλονται τα ακόλουθα πρόστιμα για την ενιαία και διαρκή παράβαση περί της οποίας γίνεται λόγος στο άρθρο 1 της παρούσας απόφασης [...]:
α)      στην Air Canada: 21 037 500 [ευρώ],
[...]
Άρθρο 4
Οι επιχειρήσεις που αναφέρονται στο άρθρο 1 οφείλουν να παύσουν αμέσως την αναφερόμενη στο εν λόγω άρθρο ενιαία και διαρκή παράβαση, εφόσον δεν το έχουν ήδη πράξει.
Δεσμεύονται επίσης να απόσχουν από κάθε πράξη ή συμπεριφορά που έχει το ίδιο ή παρεμφερές αντικείμενο ή αποτέλεσμα.»
Η διαδικασία ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου και η αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση
44      Με δικόγραφο που κατέθεσε στη Γραμματεία του Γενικού Δικαστηρίου στις 29 Μαΐου 2017, η Air Canada άσκησε προσφυγή με αίτημα την ακύρωση της επίδικης απόφασης κατά το μέρος που την αφορά και, επικουρικώς, την ακύρωση του προστίμου που της επιβλήθηκε ή τη μείωση του ποσού του.
45      Προς στήριξη της προσφυγής της, η Air Canada προέβαλε πέντε λόγους ακυρώσεως.
46      Εξ αυτών των λόγων ακυρώσεως, ο τρίτος στηριζόταν σε πρόδηλα σφάλματα εκτιμήσεως και νομικά σφάλματα κατά τον καταλογισμό στην Air Canada της ευθύνης για την ενιαία και διαρκή παράβαση καθόσον αυτή αφορά τα δρομολόγια εντός του ΕΟΧ και τα δρομολόγια Ένωσης-Ελβετίας. Ο τέταρτος λόγος ακυρώσεως στηριζόταν σε αναρμοδιότητα της Επιτροπής να διαπιστώσει παράβαση του άρθρου 101 ΣΛΕΕ και του άρθρου 53 της Συμφωνίας για τον ΕΟΧ στα εισερχόμενα δρομολόγια καθώς και στα δρομολόγια Ένωσης-τρίτων χωρών πριν από την 1η Μαΐου 2004 και στα δρομολόγια εντός του ΕΟΧ πλην των δρομολογίων Ένωσης-τρίτων χωρών πριν από τις 19 Μαΐου 2005 και να επιβάλει τις σχετικές κυρώσεις.
47      Με την αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση, το Γενικό Δικαστήριο, αφού δέχτηκε το δεύτερο σκέλος του πέμπτου λόγου ακυρώσεως, που αντλούνταν από την παράλειψη της Επιτροπής να αποδείξει, με αξιόπιστα αποδεικτικά στοιχεία, τα προσαπτόμενα στη νυν αναιρεσείουσα πραγματικά περιστατικά, ακύρωσε το άρθρο 1, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, παράγραφος 2, στοιχείο αʹ, παράγραφος 3, στοιχείο αʹ, και παράγραφος 4, στοιχείο αʹ, της επίδικης απόφασης, καθόσον διαπιστώνει τη συμμετοχή της Air Canada στο σκέλος της ενιαίας και διαρκούς παράβασης σχετικά με την άρνηση καταβολής προμήθειας, και καθόρισε σε 17 952 000 ευρώ το ποσό του προστίμου που επιβλήθηκε στην Air Canada με το άρθρο 3, στοιχείο αʹ, της απόφασης αυτής. Τέλος, το Γενικό Δικαστήριο απέρριψε την προσφυγή κατά τα λοιπά.
Τα αιτήματα των διαδίκων στην αναιρετική διαδικασία
48      Με την αίτηση αναιρέσεως, η Air Canada ζητεί από το Δικαστήριο:
–        να αναιρέσει την αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση·
–        να ακυρώσει την επίδικη απόφαση ή, επικουρικώς, είτε το άρθρο 1, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, είτε το άρθρο 1, παράγραφος 2, στοιχείο αʹ, είτε το άρθρο 1, παράγραφος 3, στοιχείο αʹ, είτε το άρθρο 1, παράγραφος 4, στοιχείο αʹ, της απόφασης αυτής, ή τις ανωτέρω διατάξεις στο σύνολό τους·
–        να ακυρώσει το άρθρο 3 της απόφασης αυτής ή, επικουρικώς, να μειώσει ουσιωδώς το ποσό του προστίμου·
–        επικουρικώς, να αναπέμψει την υπόθεση ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου, και
–        να καταδικάσει την Επιτροπή στα δικαστικά έξοδα στα οποία υποβλήθηκε η αναιρεσείουσα ενώπιον του Δικαστηρίου και στα υπόλοιπα δύο τρίτα των εξόδων στα οποία υποβλήθηκε ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου.
49      Η Επιτροπή ζητεί από το Δικαστήριο να απορρίψει την αίτηση αναιρέσεως και να καταδικάσει την Air Canada στα δικαστικά έξοδα.
Επί της αιτήσεως αναιρέσεως
50      Προς στήριξη της αιτήσεως αναιρέσεως, η Air Canada προβάλλει τρεις λόγους. Ο πρώτος λόγος αναιρέσεως στηρίζεται σε νομικά σφάλματα κατά την εκτίμηση της αρμοδιότητας της Επιτροπής να διαπιστώσει παράβαση στα εισερχόμενα δρομολόγια και να επιβάλει σχετικές κυρώσεις. Ο δεύτερος λόγος αναιρέσεως στηρίζεται, κατ’ ουσίαν, σε πλάνη περί το δίκαιο κατά την εκτίμηση της ευθύνης της Air Canada όσον αφορά την παράβαση που διαπράχθηκε στα δρομολόγια εντός του ΕΟΧ και στα δρομολόγια Ένωσης-Ελβετίας. Ο τρίτος λόγος αναιρέσεως στηρίζεται στη μη αυτεπάγγελτη εξέταση της παραγραφής όσον αφορά τη συμπεριφορά της Air Canada στα ίδια αυτά δρομολόγια.
51      Πρέπει να εξεταστεί κατ’ αρχάς ο πρώτος λόγος αναιρέσεως, στη συνέχεια ο τρίτος και, τέλος, ο δεύτερος.
Επί του πρώτου λόγου αναιρέσεως, σχετικά με την αρμοδιότητα της Επιτροπής όσον αφορά τα εισερχόμενα δρομολόγια
52      Ο πρώτος λόγος αναιρέσεως περιλαμβάνει δύο σκέλη, εκ των οποίων το δεύτερο υποδιαιρείται σε επτά αιτιάσεις. Το πρώτο σκέλος του λόγου αυτού και η πρώτη αιτίαση του δευτέρου σκέλους του ίδιου λόγου αντλούνται από εσφαλμένη χρήση αποκλειστικά και μόνον του κριτηρίου των ουσιαστικών επιπτώσεων των αντίθετων προς τους κανόνες του ανταγωνισμού πρακτικών εντός της Ένωσης (στο εξής: κριτήριο των ουσιαστικών επιπτώσεων) για τον καθορισμό της αρμοδιότητας της Επιτροπής. Η δεύτερη, η τρίτη η τέταρτη και η πέμπτη αιτίαση του δευτέρου σκέλους αφορούν νομικά σφάλματα κατά τον καθορισμό των προϋποθέσεων εφαρμογής του ως άνω κριτηρίου. Η έκτη και η έβδομη αιτίαση του εν λόγω δευτέρου σκέλους αφορούν τη χρήση της έννοιας της «ενιαίας και διαρκούς παράβασης».
Επί του πρώτου σκέλους και της πρώτης αιτίασης του δευτέρου σκέλους, οι οποίες αντλούνται από εσφαλμένη χρήση αποκλειστικά και μόνον του κριτηρίου των ουσιαστικών επιπτώσεων για τον καθορισμό της αρμοδιότητας της Επιτροπής
–       Επιχειρηματολογία των διαδίκων
53      Με το πρώτο σκέλος του πρώτου λόγου αναιρέσεως, η Air Canada υποστηρίζει ότι το Γενικό Δικαστήριο υπέπεσε σε πλάνη περί το δίκαιο αρνούμενο να εξετάσει την εφαρμογή του κριτηρίου του τόπου εφαρμογής των αντίθετων προς τους κανόνες του ανταγωνισμού πρακτικών (στο εξής: κριτήριο της εφαρμογής) στις υπηρεσίες αερομεταφοράς εισερχόμενων φορτίων, κρίνοντας ότι «το κριτήριο των ουσιαστικών επιπτώσεων έχει ως βάση το γράμμα του άρθρου 101 ΣΛΕΕ» και εκτιμώντας ότι συμπεριφορά συνεπαγόμενη συντονισμό των τιμών η οποία υιοθετήθηκε εκτός της Ένωσης εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 101, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, βάσει αποκλειστικά και μόνον του κριτηρίου των ουσιαστικών επιπτώσεων, χωρίς να είναι αναγκαίο να καθοριστεί αν μια τέτοια συμπεριφορά έχει ως αντικείμενο ή ως αποτέλεσμα τον περιορισμό ή τη νόθευση του ανταγωνισμού εντός της εσωτερικής αγοράς.
54      Κατά την Air Canada, το κριτήριο των ουσιαστικών επιπτώσεων, το οποίο εμπίπτει στο δημόσιο διεθνές δίκαιο, δεν μπορεί να υποκαταστήσει την εκτίμηση των αντίθετων προς τον ανταγωνισμό αποτελεσμάτων «εντός της εσωτερικής αγοράς», η οποία επιβάλλεται βάσει του γράμματος του άρθρου 101, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ. Το κριτήριο αυτό συνιστά πρόσθετη απαίτηση η οποία καθίσταται κρίσιμη κατά το δημόσιο διεθνές δίκαιο μόνον εφόσον πληρούνται οι απαιτήσεις του άρθρου 101, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ.
55      Με την πρώτη αιτίαση του δευτέρου σκέλους του πρώτου λόγου αναιρέσεως, η οποία βάλλει κατά των σκέψεων 225 έως 279 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, η Air Canada υποστηρίζει ότι το Γενικό Δικαστήριο εφάρμοσε εσφαλμένως τη νομολογία σχετικά με την εκτίμηση των αποτελεσμάτων που έχει στον ανταγωνισμό μια παράβαση ως εκ του αντικειμένου.
56      Πρώτον, το Γενικό Δικαστήριο υπέπεσε σε πλάνη περί το δίκαιο κρίνοντας ότι το κριτήριο των ουσιαστικών επιπτώσεων δεν απαιτεί, σε περίπτωση παράβασης ως εκ του αντικειμένου, την απόδειξη συγκεκριμένων αντίθετων προς τους κανόνες του ανταγωνισμού αποτελεσμάτων και, ως εκ τούτου, απαλλάσσοντας την Επιτροπή από την υποχρέωση να προβεί σε εκτίμηση των αντίθετων προς τους κανόνες του ανταγωνισμού αποτελεσμάτων της επίμαχης συμπεριφοράς υπό το πρίσμα του αντίθετου προς τους κανόνες του ανταγωνισμού αντικειμένου της.
57      Δεύτερον, το Γενικό Δικαστήριο υπέπεσε σε πλάνη περί το δίκαιο κρίνοντας ότι συμπεριφορά που υιοθετήθηκε και εφαρμόστηκε εκτός του ΕΟΧ όσον αφορά υπηρεσίες πωλούμενες εκτός του ΕΟΧ
ήταν αρκούντως επιζήμια για τον ανταγωνισμό στην εσωτερική αγορά ώστε να θεωρηθεί ότι συνιστά περιορισμό του ανταγωνισμού ως εκ του αντικειμένου, χωρίς να προβεί σε δέουσα εκτίμηση όλων των κρίσιμων περιστάσεων, συμπεριλαμβανομένων των επιπτώσεων της συμπεριφοράς αυτής στον ανταγωνισμό εντός του ΕΟΧ. Από τη νομολογία του Δικαστηρίου προκύπτει όμως ότι η απαγόρευση εξαγωγής προς την Ένωση από τρίτη χώρα δεν συνιστά περιορισμό του ανταγωνισμού ως εκ του αντικειμένου, ενώ η ίδια απαγόρευση εξαγωγής μεταξύ κρατών μελών αποτελεί τέτοια απαγόρευση.
58      Η Επιτροπή αντικρούει την επιχειρηματολογία αυτή.
–       Εκτίμηση του Δικαστηρίου
59      Κατά πρώτον, προκειμένου να δοθεί απάντηση στην επιχειρηματολογία με την οποία η Air Canada υποστηρίζει ότι το Γενικό Δικαστήριο υπέπεσε σε πλάνη περί το δίκαιο αρνούμενο να εξετάσει το κριτήριο της εφαρμογής, πρέπει να υπομνησθεί ότι, στη σκέψη 46 της απόφασης της 6ης Σεπτεμβρίου 2017, Intel κατά Επιτροπής (C‑413/14 P, EU:C:2017:632), το Δικαστήριο, αποφαινόμενο επί λόγου αναιρέσεως με τον οποίο προσαπτόταν στο Γενικό Δικαστήριο ότι έκρινε ότι η αρμοδιότητα της Επιτροπής να διαπιστώνει συμπεριφορά που εκδηλώνεται εκτός της Ένωσης και να επιβάλλει σχετικές κυρώσεις βάσει των κανόνων του δημοσίου διεθνούς δικαίου μπορεί να θεμελιωθεί είτε υπό το πρίσμα του κριτηρίου της εφαρμογής είτε υπό το πρίσμα του κριτηρίου των ουσιαστικών επιπτώσεων, έκρινε ότι το κριτήριο των ουσιαστικών επιπτώσεων μπορεί, αφ’ εαυτού, να χρησιμεύσει ως βάση για την αρμοδιότητα της Επιτροπής.
60      Το Δικαστήριο κατέληξε στο ανωτέρω συμπέρασμα αφού υπενθύμισε, στις σκέψεις 42 και 45 της απόφασης αυτής, αφενός, ότι οι κανόνες ανταγωνισμού της Ένωσης που διατυπώνονται στα άρθρα 101 και 102 ΣΛΕΕ αποσκοπούν στην αντιμετώπιση συλλογικών ή μονομερών συμπεριφορών των επιχειρήσεων που έχουν ως συνέπεια τον περιορισμό του ανταγωνισμού εντός της εσωτερικής αγοράς και, αφετέρου, ότι το κριτήριο της εφαρμογής και το κριτήριο των ουσιαστικών επιπτώσεων επιδιώκουν τον ίδιο σκοπό, ήτοι την αντιμετώπιση των συμπεριφορών οι οποίες δεν έχουν διαμορφωθεί στο έδαφος της Ένωσης, αλλά έχουν αισθητές επιπτώσεις θίγουσες τον ανταγωνισμό εντός της αγοράς της Ένωσης.
61      Επομένως, το κριτήριο της εφαρμογής και το κριτήριο των ουσιαστικών επιπτώσεων έχουν διαζευκτικό χαρακτήρα και μόνον ένα από τα κριτήρια αυτά αρκεί αφ’ εαυτού για να δικαιολογήσει, βάσει των κανόνων του δημοσίου διεθνούς δικαίου, την αρμοδιότητα της Επιτροπής όσον αφορά συμπεριφορά που υιοθετήθηκε εκτός της Ένωσης. Δεδομένου ότι το Γενικό Δικαστήριο εκτίμησε, στη σκέψη 291 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, ότι η Επιτροπή βασίμως έκρινε ότι πληρούνταν το κριτήριο των ουσιαστικών επιπτώσεων, πρέπει να απορριφθεί ως αβάσιμο το επιχείρημα της Air Canada ότι το Γενικό Δικαστήριο υπέπεσε σε πλάνη περί το δίκαιο αρνούμενο να εξετάσει το κριτήριο της εφαρμογής.
62      Κατά δεύτερον, πρέπει να εξεταστεί το επιχείρημα της Air Canada ότι το Γενικό Δικαστήριο υπέπεσε σε πλάνη περί το δίκαιο απαλλάσσοντας την Επιτροπή από την υποχρέωση να εκτιμήσει τα αποτελέσματα της επίμαχης συμπεριφοράς υπό το πρίσμα του αντίθετου προς τον ανταγωνισμό αντικειμένου της.
63      Εν προκειμένω, επισημαίνεται ότι, στη σκέψη 232 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, το Γενικό Δικαστήριο επισήμανε ότι, σε περίπτωση συμπεριφοράς για την οποία η Επιτροπή έκρινε, όπως εν προκειμένω, ότι ήταν αρκούντως επιζήμια για τον ανταγωνισμό στην εσωτερική αγορά ή εντός του ΕΟΧ, τέτοια που θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως περιορισμός του ανταγωνισμού «ως εκ του αντικειμένου» κατά την έννοια του άρθρου 101 ΣΛΕΕ και του άρθρου 53 της Συμφωνίας για τον ΕΟΧ, για την εφαρμογή του κριτηρίου των ουσιαστικών επιπτώσεων δεν απαιτείται η απόδειξη συγκεκριμένων επιπτώσεων όπως προϋποθέτει ο χαρακτηρισμός μιας συμπεριφοράς ως περιορισμού του ανταγωνισμού «ως εκ του αποτελέσματος» κατά την έννοια των διατάξεων αυτών.
64      Ομοίως, το Γενικό Δικαστήριο επισήμανε, στη σκέψη 236 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, ότι, αν το κριτήριο των ουσιαστικών επιπτώσεων ερμηνευόταν υπό την έννοια ότι απαιτείται απόδειξη των συγκεκριμένων επιπτώσεων της επίδικης συμπεριφοράς ακόμη και στην περίπτωση περιορισμού του ανταγωνισμού «ως εκ του αντικειμένου», τούτο θα σήμαινε ότι η αρμοδιότητα της Επιτροπής να διαπιστώνει και να επιβάλλει κυρώσεις για παράβαση του άρθρου 101 ΣΛΕΕ και του άρθρου 53 της Συμφωνίας για τον ΕΟΧ εξαρτάται από προϋπόθεση η οποία δεν βρίσκει έρεισμα στο γράμμα των διατάξεων αυτών.
65      Το Γενικό Δικαστήριο συνήγαγε εξ αυτού, στη σκέψη 237 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, ότι η Air Canada, αφενός, δεν μπορούσε βασίμως να προσάψει στην Επιτροπή ότι υπέπεσε σε πλάνη κρίνοντας ότι πληρούνταν το κριτήριο των ουσιαστικών επιπτώσεων, μολονότι το θεσμικό αυτό όργανο, στις αιτιολογικές σκέψεις 917, 1190 και 1277 της επίδικης απόφασης, είχε επισημάνει ότι δεν ήταν υποχρεωμένο να εκτιμήσει τα αντίθετα προς τον ανταγωνισμό αποτελέσματα της επίδικης συμπεριφοράς δεδομένου του αντίθετου προς τον ανταγωνισμό αντικειμένου της συμπεριφοράς αυτής και, αφετέρου, δεν μπορούσε να συναγάγει από τις ως άνω αιτιολογικές σκέψεις ούτε ότι η Επιτροπή δεν είχε προβεί σε καμία ανάλυση των επιπτώσεων που είχε η εν λόγω συμπεριφορά στην εσωτερική αγορά ή εντός του ΕΟΧ για τους σκοπούς της εφαρμογής του κριτηρίου αυτού.
66      Εντούτοις, όπως επισημαίνεται ήδη στο σκεπτικό που παρατίθεται στο δεύτερο μέρος της εν λόγω σκέψης 237, από τις σκέψεις αυτές κατά των οποίων βάλλει η Air Canada δεν μπορεί να συναχθεί ότι, προκειμένου να αποδειχθεί ότι πληρούνταν εν προκειμένω το κριτήριο των ουσιαστικών επιπτώσεων, το Γενικό Δικαστήριο έκρινε ότι αρκούσε η επίδικη σύμπραξη να μπορεί να χαρακτηριστεί ως περιορισμός ως εκ του αντικειμένου.
67      Πράγματι, από το σύνολο των σκέψεων 228 έως 244 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης προκύπτει ότι, με τις ως άνω αμφισβητούμενες σκέψεις, το Γενικό Δικαστήριο επιδίωξε απλώς να απορρίψει την επιχειρηματολογία που του είχε υποβάλει η Air Canada, η οποία συνοψίζεται στη σκέψη 216 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης. Επομένως, με τις σκέψεις αυτές, το Γενικό Δικαστήριο εξέθεσε τον λόγο για τον οποίο η Air Canada κακώς υποστήριζε ότι το γεγονός ότι, στην αιτιολογία της επίδικης απόφασης σχετικά, όσον αφορά την αιτιολογική σκέψη 917, με τον χαρακτηρισμό του επίμαχου περιορισμού του ανταγωνισμού και, όσον αφορά τις αιτιολογικές σκέψεις 1190 και 1277, με τον υπολογισμό του προστίμου, η Επιτροπή επισήμανε ότι δεν ήταν αναγκαίο να αποδειχθούν πραγματικά αντίθετα προς τους κανόνες του ανταγωνισμού αποτελέσματα, δεδομένου ότι είχε αποδειχθεί το αντίθετο προς τους κανόνες του ανταγωνισμού αντικείμενο των προσαπτόμενων συμπεριφορών, σήμαινε ότι η Επιτροπή παρέλειψε, λόγω του αντίθετου προς τους κανόνες του ανταγωνισμού αντικειμένου αυτού, να εκτιμήσει αν οι συμπεριφορές αυτές είχαν παραγάγει τις ουσιαστικές επιπτώσεις που απαιτούνται προκειμένου να θεμελιωθεί η αρμοδιότητά της να εφαρμόσει το άρθρο 101 ΣΛΕΕ και το άρθρο 53 της Συμφωνίας για τον ΕΟΧ στις υπηρεσίες αερομεταφοράς εισερχόμενων φορτίων.
68      Αφενός, το Γενικό Δικαστήριο, απαντώντας, κατ’ ουσίαν, ότι το κριτήριο των ουσιαστικών επιπτώσεων, το οποίο χρησιμεύει για τη θεμελίωση της εξωεδαφικής αρμοδιότητας της Επιτροπής, διακρίνεται από το ζήτημα αν η επίδικη σύμπραξη μπορεί να χαρακτηριστεί περιορισμός του ανταγωνισμού, κατά την έννοια του άρθρου 101 ΣΛΕΕ και του άρθρου 53 της Συμφωνίας για τον ΕΟΧ, δεν υπέπεσε σε πλάνη περί το δίκαιο. Όπως επισήμανε και ο γενικός εισαγγελέας στο σημείο 42 των προτάσεών του, το κριτήριο των ουσιαστικών επιπτώσεων, το οποίο μπορεί να χρησιμεύσει ως βάση για την εξωεδαφική εφαρμογή των κανόνων ανταγωνισμού της Ένωσης και του ΕΟΧ από την Επιτροπή υπό το πρίσμα του δημοσίου διεθνούς δικαίου, δεν ταυτίζεται με το ουσιαστικό κριτήριο που αφορά τον περιορισμό του ανταγωνισμού, ως εκ του αντικειμένου ή ως εκ του αποτελέσματος, εντός της εσωτερικής αγοράς της Ένωσης ή του ΕΟΧ, και από το οποίο εξαρτάται η αρμοδιότητα της Επιτροπής να διαπιστώνει και να επιβάλλει κυρώσεις, βάσει του δικαίου της Ένωσης, για παράβαση των εν λόγω κανόνων ανταγωνισμού.
69      Αφετέρου, η ανάλυση στην οποία προέβη το Γενικό Δικαστήριο προκειμένου να κρίνει αν η Επιτροπή είχε ορθώς εκτιμήσει ότι πληρούνταν εν προκειμένω το κριτήριο των ουσιαστικών επιπτώσεων εκτίθεται στις σκέψεις 245 έως 279 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, όσον αφορά τον συντονισμό σχετικά με τις υπηρεσίες αερομεταφοράς εισερχόμενων φορτίων θεωρούμενο μεμονωμένα, και στις σκέψεις 280 έως 291 της απόφασης αυτής, όσον αφορά την ενιαία και διαρκή παράβαση θεωρούμενη στο σύνολό της.
70      Υπό τις συνθήκες αυτές, η Air Canada προβαίνει σε εσφαλμένη ερμηνεία της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης όταν υποστηρίζει ότι το Γενικό Δικαστήριο έκρινε ότι ήταν δυνατόν, προκειμένου να θεμελιωθεί, βάσει του κριτηρίου των ουσιαστικών επιπτώσεων, η αρμοδιότητα της Επιτροπής να εφαρμόσει το άρθρο 101 ΣΛΕΕ και το άρθρο 53 της Συμφωνίας για τον ΕΟΧ σε συμπεριφορές που υιοθετήθηκαν εκτός του εδάφους του ΕΟΧ, να παραλειφθεί η απόδειξη τέτοιων επιπτώσεων όταν οι συμπεριφορές αυτές μπορούν να χαρακτηριστούν ως περιορισμός του ανταγωνισμού ως εκ του αντικειμένου. Κατά συνέπεια, η επιχειρηματολογία που εκτίθεται στη σκέψη 56 της παρούσας απόφασης πρέπει να απορριφθεί ως αβάσιμη.
71      Κατά τρίτον, στηρίζεται επίσης σε εσφαλμένη ερμηνεία της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης η επιχειρηματολογία κατά την οποία το Γενικό Δικαστήριο υποκατέστησε με το κριτήριο των ουσιαστικών επιπτώσεων του δημοσίου διεθνούς δικαίου το ουσιαστικό κριτήριο του περιορισμού του ανταγωνισμού, ως εκ του αντικειμένου ή ως εκ του αποτελέσματος, εντός της εσωτερικής αγοράς της Ένωσης ή του ΕΟΧ.
72      Πράγματι, από την εκτίμηση του Γενικού Δικαστηρίου που μνημονεύεται στη σκέψη 68 της παρούσας απόφασης προκύπτει σαφώς ότι το Γενικό Δικαστήριο, αφενός, διαπίστωσε ότι η αρμοδιότητα της Επιτροπής βάσει του δημοσίου διεθνούς δικαίου θεμελιωνόταν στο κριτήριο των ουσιαστικών επιπτώσεων και, αφετέρου, επισήμανε την ύπαρξη περιορισμού του ανταγωνισμού «ως εκ του αντικειμένου» που δικαιολογούσε την αρμοδιότητα της Επιτροπής να διαπιστώσει παράβαση των κανόνων ανταγωνισμού και να επιβάλλει σχετικές κυρώσεις βάσει του δικαίου της Ένωσης. Ως εκ τούτου, αντιθέτως προς όσα υποστηρίζει η Air Canada, το Γενικό Δικαστήριο ουδόλως έκρινε ότι η απόδειξη της ύπαρξης ουσιαστικών επιπτώσεων απάλλασσε την Επιτροπή από την υποχρέωση να αποδείξει ότι πληρούνταν η προϋπόθεση του άρθρου 101, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, σχετικά με την ύπαρξη περιορισμού του ανταγωνισμού ως εκ του αντικειμένου ή ως εκ του αποτελέσματος.
73      Κατά τέταρτον, καθόσον η Air Canada υποστηρίζει ότι το Γενικό Δικαστήριο υπέπεσε σε πλάνη περί το δίκαιο κρίνοντας ότι η επίδικη συμπεριφορά ήταν αρκούντως επιζήμια για τον ανταγωνισμό στην εσωτερική αγορά ώστε να θεωρηθεί ως περιορισμός του ανταγωνισμού ως εκ του αντικειμένου, αρκεί να υπομνησθεί ότι, κατά πάγια νομολογία, η αναιρετική αρμοδιότητα του Δικαστηρίου περιορίζεται στη εκτίμηση της νομικής λύσης που δόθηκε σε σχέση με τους ισχυρισμούς και τα επιχειρήματα που προβλήθηκαν πρωτοδίκως. Συνεπώς, οι διάδικοι δεν επιτρέπεται να προβάλουν για πρώτη φορά ενώπιον του Δικαστηρίου λόγο που δεν προέβαλαν ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου, διότι άλλως θα τους παρεχόταν η δυνατότητα να υποβάλουν στην κρίση του Δικαστηρίου, του οποίου η αρμοδιότητα στις αναιρετικές διαδικασίες είναι περιορισμένη, διαφορά με αντικείμενο ευρύτερο της διαφοράς που εκδίκασε το Γενικό Δικαστήριο. Πράγματι, στο πλαίσιο αιτήσεως αναιρέσεως, η αρμοδιότητα του Δικαστηρίου περιορίζεται στη εκτίμηση της νομικής λύσης που δόθηκε σε σχέση με τους ισχυρισμούς και τα επιχειρήματα που προβλήθηκαν πρωτοδίκως (αποφάσεις της 14ης Οκτωβρίου 2010, Deutsche Telekom κατά Επιτροπής, C‑280/08 P, EU:C:2010:603, σκέψη 34, και της 2ας Φεβρουαρίου 2023, Ισπανία κ.λπ. κατά Επιτροπής, C‑649/20 P, C‑658/20 P και C‑662/20 P, EU:C:2023:60, σκέψη 29 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
74      Εν προκειμένω, όμως, ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου, η Air Canada δεν προέβαλε κανέναν λόγο ή επιχείρημα με σκοπό να αμφισβητήσει τον χαρακτηρισμό του περιορισμού ως εκ του αντικειμένου στον οποίο κατέληξε η Επιτροπή με την επίδικη απόφαση. Ως εκ τούτου, πρέπει να απορριφθεί ως απαράδεκτη η αιτίαση της Air Canada με την οποία αμφισβητείται ο χαρακτηρισμός της επίδικης συμπεριφοράς ως «περιορισμού του ανταγωνισμού ως εκ του αντικειμένου».
75      Κατόπιν των ανωτέρω σκέψεων, το πρώτο σκέλος και η πρώτη αιτίαση του δευτέρου σκέλους πρέπει να απορριφθούν ως εν μέρει απαράδεκτα και εν μέρει αβάσιμα.
Επί της δεύτερης, της τρίτης, της τέταρτης και της πέμπτης αιτίασης του δευτέρου σκέλους, οι οποίες αντλούνται από νομικά σφάλματα κατά τον καθορισμό των προϋποθέσεων εφαρμογής του κριτηρίου των ουσιαστικών επιπτώσεων
–       Επιχειρηματολογία των διαδίκων
76      Με τη δεύτερη αιτίαση του δευτέρου σκέλους, η Air Canada υποστηρίζει ότι το Γενικό Δικαστήριο υπέπεσε σε πλάνη περί το δίκαιο κρίνοντας ότι η Επιτροπή απέδειξε επαρκώς κατά νόμον ότι πληρούνταν οι απαιτούμενες προϋποθέσεις για την εφαρμογή του κριτηρίου των ουσιαστικών επιπτώσεων, ενώ η Επιτροπή αφιέρωσε στο ζήτημα αυτό μόνο μία αιτιολογική σκέψη της επίδικης απόφασης, ήτοι την αιτιολογική σκέψη 1045, και, στην πραγματικότητα, δεν προέβη σε καμία ανάλυση των προβλέψιμων, άμεσων και ουσιωδών επιπτώσεων εντός της εσωτερικής αγοράς. Προς τούτο, το Γενικό Δικαστήριο αναγκάστηκε επιπλέον να στηριχθεί σε άλλες αιτιολογικές σκέψεις της επίδικης απόφασης, τις οποίες επέλεξε αυθαιρέτως, ενώ οι επιπτώσεις που επισήμανε η Επιτροπή είναι απλώς υποθετικές, εικαζόμενες ή, τουλάχιστον, ατεκμηρίωτες.
77      Με την τρίτη αιτίαση του σκέλους αυτού, η Air Canada υποστηρίζει ότι το Γενικό Δικαστήριο αντέστρεψε το βάρος αποδείξεως των ουσιαστικών επιπτώσεων, το οποίο φέρει η Επιτροπή, στηριζόμενο εσφαλμένως σε ένα αβάσιμο τεκμήριο άμεσων, ουσιωδών, ευθειών και προβλέψιμων επιπτώσεων.
78      Η Air Canada προσάπτει, ειδικότερα, στο Γενικό Δικαστήριο, πρώτον, ότι επισήμανε, στη σκέψη 237 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, ότι σ’
αυτήν εναπέκειτο να αποδείξει ότι η Επιτροπή δεν είχε προβεί σε καμία ανάλυση των αντίθετων προς τον ανταγωνισμό αποτελεσμάτων της επίδικης συμπεριφοράς, δεύτερον, ότι έκρινε, στη σκέψη 255 της απόφασης αυτής, ότι «δεν προσκόμισε κανένα στοιχείο που να αποδεικνύει ότι οι περιστάσεις της υπό κρίση υπόθεσης καθιστούσαν δύσκολη τη μετακύλιση στους αποστολείς, σε μεταγενέστερο στάδιο, του πρόσθετου κόστους το οποίο προέκυπτε από την ενιαία και διαρκή παράβαση όσον αφορά τα εισερχόμενα δρομολόγια» και, τρίτον, ότι επισήμανε, στη σκέψη 277 της εν λόγω απόφασης, ότι η Επιτροπή «δεν [αποδείκνυε], ούτε καν [ισχυριζόταν], ότι οι προβλέψιμες επιπτώσεις του πρόσθετου κόστους στους εγκατεστημένους εντός του ΕΟΧ αποστολείς οφείλονταν σε υπαιτιότητα ή ότι δεν σχετίζονταν με την κανονική λειτουργία της αγοράς».
79      Με την τέταρτη αιτίαση του εν λόγω σκέλους, η Air Canada προσάπτει στο Γενικό Δικαστήριο ότι προέβη σε αντικατάσταση αιτιολογίας αφιερώνοντας 55 σκέψεις της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης στην εκτίμηση της νομιμότητας της αιτιολογικής σκέψης 1045 της επίδικης απόφασης, η οποία είναι η μόνη αιτιολογική σκέψη της απόφασης αυτής που αναλύει το κριτήριο των ουσιαστικών επιπτώσεων.
80      Με την πέμπτη αιτίαση του ίδιου σκέλους, η Air Canada προσάπτει στο Γενικό Δικαστήριο ότι υπέπεσε σε πλάνη περί το δίκαιο και προσέβαλε τα δικαιώματά της άμυνας, καθόσον εκτίμησε τη νομιμότητα της επίδικης απόφασης βάσει επιχειρημάτων, ερμηνείας και ανάλυσης που εκτέθηκαν για πρώτη φορά στο πλαίσιο της προσφυγής ακυρώσεως που ασκήθηκε κατά της απόφασης αυτής. Η Air Canada υποστηρίζει ότι η συλλογιστική και η ερμηνεία τις οποίες παρέθεσε το Γενικό Δικαστήριο δεν περιλαμβάνονταν στην εν λόγω απόφαση και ότι, κατά συνέπεια, ουδέποτε της δόθηκε η δυνατότητα, κατά τη διάρκεια της διοικητικής διαδικασίας, να γνωστοποιήσει την άποψή της.
81      Η Επιτροπή ζητεί την απόρριψη των ανωτέρω αιτιάσεων.
–       Εκτίμηση του Δικαστηρίου
82      Κατά πρώτον, επιβάλλεται η διαπίστωση ότι η δεύτερη και η τέταρτη αιτίαση του δευτέρου σκέλους, με τις οποίες η Air Canada προσάπτει στο Γενικό Δικαστήριο ότι υπέπεσε σε πλάνη περί το δίκαιο κρίνοντας ότι η Επιτροπή είχε αποδείξει ότι πληρούνταν οι απαιτούμενες προϋποθέσεις για την εφαρμογή του κριτηρίου των ουσιαστικών επιπτώσεων, ενώ το ζήτημα αυτό εξετάζεται μόνο στην αιτιολογική σκέψη 1045 της επίδικης απόφασης, και ότι, ως εκ τούτου, με την αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση, υποκατέστησε με τη δική του ανάλυση των ουσιαστικών επιπτώσεων εκείνη της Επιτροπής, είναι άρρηκτα συνδεδεμένες. Επομένως, πρέπει να εξεταστούν από κοινού.
83      Ομολογουμένως, από τη νομολογία προκύπτει ότι η έκταση του κατ’ άρθρο 263 ΣΛΕΕ ελέγχου νομιμότητας καλύπτει όλα τα στοιχεία των αποφάσεων της Επιτροπής οι οποίες αφορούν τις διαδικασίες εφαρμογής των άρθρων 101 και 102 ΣΛΕΕ, τον εμπεριστατωμένο έλεγχο των οποίων διασφαλίζει το Γενικό Δικαστήριο, τόσο από νομικής όσο και από πραγματικής απόψεως, υπό το πρίσμα των λόγων που προβάλλει ο προσφεύγων και λαμβανομένου υπόψη του συνόλου των στοιχείων που αυτός υποβάλλει στην κρίση του. Πάντως, στο πλαίσιο του ελέγχου αυτού, τα δικαιοδοτικά όργανα της Ένωσης δεν μπορούν, εν πάση περιπτώσει, να υποκαταστήσουν με τη δική τους αιτιολογία αυτήν του εκδόντος την επίμαχη πράξη (απόφαση της 4ης Ιουλίου 2024, Westfälische Drahtindustrie και Pampus Industriebeteiligungen κατά Επιτροπής, C‑70/23 P, EU:C:2024:580, σκέψη 38 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
84      Επομένως, το Γενικό Δικαστήριο δεν μπορεί να συμπληρώσει, με το δικό του σκεπτικό, κενό στην αιτιολόγηση της ενώπιόν του προσβαλλόμενης πράξης, κατά τρόπον ώστε η εκ μέρους του Γενικού Δικαστηρίου εξέταση να μη συναρτάται με καμία από τις εκτιμήσεις που περιέχονται στην τελευταία αυτή πράξη (απόφαση της 18ης Ιουλίου 2013, UEFA κατά Επιτροπής, C‑201/11 P, EU:C:2013:519, σκέψη 65 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
85      Εντούτοις, όταν το Γενικό Δικαστήριο περιορίζεται να απαντήσει στην επιχειρηματολογία που προβλήθηκε ενώπιόν του και να διευκρινίσει κατ’ αυτόν τον τρόπο την αιτιολογία της προσβαλλόμενης πράξης, δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι υποκαθιστά με τη δική του αιτιολογία εκείνη του εκδόντος την πράξη αυτή (πρβλ. αποφάσεις της 12ης Ιουνίου 2014, Deltafina κατά Επιτροπής, C‑578/11 P, EU:C:2014:1742, σκέψη 56, και της 23ης Νοεμβρίου 2023, Ryanair κατά Επιτροπής, C‑209/21 P, EU:C:2023:905, σκέψη 49).
86      Εν προκειμένω, από τις διαπιστώσεις στις οποίες προέβη το Γενικό Δικαστήριο στις σκέψεις 45 και 222 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης προκύπτει ότι ο πρώτος λόγος στον οποίο στηρίχθηκε η Επιτροπή στην αιτιολογική σκέψη 1045 της επίδικης απόφασης για να καταλήξει ότι το κριτήριο των ουσιαστικών επιπτώσεων πληρούνταν εν προκειμένω αφορά το «αυξημένο κόστος της αεροπορικής μεταφοράς προς τον ΕΟΧ και, επομένως, [τις] υψηλότερες τιμές των εισαγομένων εμπορευμάτων [που], ως εκ της φύσεώς τους, μπορού[σα]ν να έχουν επιπτώσεις στους καταναλωτές εντός του ΕΟΧ», λόγος τον οποίο το Γενικό Δικαστήριο χαρακτήρισε ως «επίμαχη επίπτωση» (στο εξής: επίπτωση στις τιμές των εισαγόμενων εμπορευμάτων), ως προς την οποία η Air Canada υποστήριζε ότι δεν συγκαταλεγόταν μεταξύ των επιπτώσεων της επίδικης συμπεριφοράς τις οποίες βασίμως μπορούσε να λάβει υπόψη η Επιτροπή για την εφαρμογή του κριτηρίου των ουσιαστικών επιπτώσεων.
87      Όσον αφορά τα στοιχεία που επισημάνθηκαν στην αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση προκειμένου να αποδειχθεί η λυσιτέλεια των αποτελεσμάτων του συντονισμού σχετικά με τις υπηρεσίες αερομεταφοράς εισερχόμενων φορτίων, από τη σκέψη 241 της απόφασης αυτής προκύπτει, ειδικότερα, ότι το Γενικό Δικαστήριο στηρίχθηκε στις αιτιολογικές σκέψεις 14, 17 και 70 της επίδικης απόφασης καθώς και στις απαντήσεις των διαδίκων στα μέτρα οργανώσεως της διαδικασίας που το ίδιο είχε λάβει προκειμένου, μεταξύ άλλων, να διευκρινίσει τον ρόλο των διαμεταφορέων όσον αφορά τις υπηρεσίες αυτές.
88      Επιπλέον, στις σκέψεις 248 έως 251, 254 και 257 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, το Γενικό Δικαστήριο παρέπεμψε στις αιτιολογικές σκέψεις 14, 17, 70, 846, 874, 879, 899, 909, 1031, 1199 και 1208 της επίδικης απόφασης, με τις οποίες η Επιτροπή περιέγραψε τη φύση της επίμαχης συμπεριφοράς, την οποία χαρακτήρισε ως οριζόντιο καθορισμό των τιμών σχετικά με τον επίναυλο καυσίμων, τον επίναυλο ασφαλείας και την άρνηση καταβολής προμήθειας.
89      Επομένως, το Γενικό Δικαστήριο, στηριζόμενο στο σύνολο των αιτιολογικών σκέψεων της επίδικης απόφασης που αφορούν τη φύση της επίμαχης συμπεριφοράς, τα χαρακτηριστικά της παροχής και της τιμολόγησης των υπηρεσιών αερομεταφοράς εμπορευμάτων, τον ρόλο των διαμεταφορέων, καθώς και τον αντίκτυπο της αύξησης των επιναύλων στο κόστος των υπηρεσιών αερομεταφοράς εμπορευμάτων και, συνακόλουθα, στο κόστος των εισαγομένων εμπορευμάτων, έκρινε στη σκέψη 292 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης ότι η Επιτροπή είχε αποδείξει επαρκώς ότι μπορούσε να προβλεφθεί ότι η επίδικη συμπεριφορά θα προκαλούσε ουσιώδεις και άμεσες επιπτώσεις εντός του ΕΟΧ.
90      Πάντως, πρώτον, στο μέτρο που η Air Canada υποστηρίζει ότι, με την επίδικη απόφαση, η Επιτροπή δεν απέδειξε ότι η επίμαχη συμπεριφορά ήταν ικανή να παραγάγει προβλέψιμες, άμεσες και ουσιώδεις επιπτώσεις στην εσωτερική αγορά και στηρίχθηκε σε μια απλή υπόθεση επιπτώσεων «δυναμένων» να επέλθουν, επισημαίνεται ότι η επιχειρηματολογία αυτή δεν βάλλει κατά της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης αλλά κατά της επίδικης απόφασης και ότι, ως εκ τούτου, πρέπει να απορριφθεί ως απαράδεκτη (βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 29ης Ιουνίου 2023, TUIfly κατά Επιτροπής, C‑763/21 P, EU:C:2023:528, σκέψη 53 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
91      Εξάλλου, στο μέτρο που η Air Canada υποστηρίζει ότι το Γενικό Δικαστήριο επέλεξε στην επίδικη απόφαση διάφορες διάσπαρτες αιτιολογικές σκέψεις τις οποίες ομαδοποίησε προκειμένου να τις παρουσιάσει ως αποτελούσες μέρος λογικού συλλογισμού, τον οποίο φέρεται να ανασυγκρότησε τεχνητά, πρέπει να επισημανθεί ότι δεν μπορεί να προσαφθεί στο Γενικό Δικαστήριο ότι κακώς προέβη σε συνολική ανάγνωση της απόφασης αυτής και ότι στηρίχθηκε στις αιτιολογικές σκέψεις που έκρινε λυσιτελείς για να εκτιμήσει το βάσιμο του συμπεράσματος της Επιτροπής, το οποίο υπομνήσθηκε στη σκέψη 89 της παρούσας απόφασης. Εν πάση περιπτώσει, η Air Canada δεν ισχυρίζεται ότι η ερμηνεία αυτή στην οποία προέβη το Γενικό Δικαστήριο παραμόρφωσε την επίδικη απόφαση.
92      Υπό τις συνθήκες αυτές, πρέπει να απορριφθεί ως εν μέρει απαράδεκτο και εν μέρει αβάσιμο το επιχείρημα με το οποίο η Air Canada προσάπτει στο Γενικό Δικαστήριο ότι υπέπεσε σε πλάνη περί το δίκαιο επειδή παρέλειψε να λάβει υπόψη το γεγονός ότι η επίδικη απόφαση δεν περιέχει καμία ανάλυση των ουσιαστικών επιπτώσεων και στηρίζεται αποκλειστικά σε επιπτώσεις εικαζόμενες και υποθετικές.
93      Δεύτερον, όπως προκύπτει από τις σκέψεις 222 και 238 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, η πρώτη περίοδος της αιτιολογικής σκέψης 1045 της επίδικης απόφασης περιείχε, έστω και συνοπτικώς, τα στοιχεία
βάσει των οποίων το Γενικό Δικαστήριο μπόρεσε να εξακριβώσει ότι η Επιτροπή είχε θεμελιώσει την εξωεδαφική αρμοδιότητά της υπό το πρίσμα του κριτηρίου των ουσιαστικών επιπτώσεων. Πράγματι, τα στοιχεία
αυτά, ερμηνευόμενα υπό το πρίσμα των λοιπών σχετικών αιτιολογικών σκέψεων της απόφασης αυτής, που μνημονεύονται στις σκέψεις 241, 248 έως 251, 254, 257, 265 έως 267, 270 και 271 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, κατέστησαν εφικτό στο Γενικό Δικαστήριο να εξακριβώσει ότι η Επιτροπή είχε όντως αποδείξει την ύπαρξη τέτοιων επιπτώσεων.
94      Εξάλλου, από τις σκέψεις 228 έως 279 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης προκύπτει ότι, στις σκέψεις αυτές, το Γενικό Δικαστήριο περιορίστηκε να απαντήσει στην επιχειρηματολογία που είχε προβάλει ενώπιόν του η Air Canada και να διευκρινίσει την αιτιολογία της επίδικης απόφασης, ειδικότερα αντλώντας ορισμένες ενδείξεις από τα στοιχεία που περιλαμβάνονταν στην απόφαση αυτή.
95      Ως εκ τούτου, λαμβανομένης υπόψη της νομολογίας που υπομνήσθηκε στη σκέψη 83 της παρούσας απόφασης, δεν αποδεικνύεται η φερόμενη υποκατάσταση αιτιολογίας για τις εν λόγω σκέψεις 228 έως 279.
96      Κατά δεύτερον, όσον αφορά το επιχείρημα της Air Canada περί αντιστροφής του βάρους αποδείξεως, από πάγια νομολογία προκύπτει ότι εναπόκειται στην Επιτροπή να επικαλεστεί τα αποδεικτικά στοιχεία που είναι ικανά να αποδείξουν επαρκώς κατά νόμον τη συνδρομή των πραγματικών περιστατικών που στοιχειοθετούν την παράβαση του δικαίου του ανταγωνισμού. Αντιθέτως, απόκειται στην επιχείρηση που προβάλλει αμυντικό ισχυρισμό κατά της διαπιστώσεως μιας τέτοιας παραβάσεως να αποδείξει ότι ο αμυντικός αυτός ισχυρισμός πρέπει να γίνει δεκτός. Ωστόσο, έστω και αν το βάρος αποδείξεως το φέρει, σύμφωνα με τις αρχές αυτές, είτε η Επιτροπή είτε η ενδιαφερόμενη επιχείρηση, τα πραγματικά στοιχεία τα οποία επικαλείται η μία πλευρά μπορεί να είναι ικανά να υποχρεώσουν την άλλη πλευρά να παράσχει μια εξήγηση ή αιτιολογία, ελλείψει της οποίας θα μπορεί να γίνει δεκτό ότι τηρήθηκαν οι κανόνες περί του βάρους απόδειξης (πρβλ. απόφαση της 21ης Δεκεμβρίου 2023, Royal Antwerp Football Club, C‑680/21, EU:C:2023:1010, σκέψη 120 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
97      Στηριζόμενη στους γενικούς κανόνες διεξαγωγής των αποδείξεων, η νομολογία αυτή μπορεί να εφαρμοστεί στην περίπτωση κατά την οποία η Επιτροπή οφείλει να θεμελιώσει την εδαφική αρμοδιότητά της όσον αφορά συμπεριφορές που ανάγονται εκτός του εδάφους της Ένωσης ή του ΕΟΧ.
98      Επομένως, όπως υποστηρίζει η Air Canada, εναπόκειται στην Επιτροπή να αποδείξει ότι πληρούται το κριτήριο των ουσιαστικών επιπτώσεων και, ως εκ τούτου, να αποδείξει ότι οι επίμαχες πρακτικές έχουν προβλέψιμες, άμεσες και ουσιώδεις επιπτώσεις εντός της Ένωσης ή, όπως εν προκειμένω, εντός του ΕΟΧ. Εντούτοις, το Γενικό Δικαστήριο δεν παρέβη τον εν λόγω κανόνα περί κατανομής του βάρους αποδείξεως.
99      Αφενός, όσον αφορά την εκ μέρους της Air Canada επίκριση που βάλλει κατά της σκέψης 237 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, πρέπει να τονιστεί ότι, στη σκέψη αυτή, το Γενικό Δικαστήριο απλώς απέρριψε την επιχειρηματολογία κατά την οποία από την παράλειψη της Επιτροπής να εκτιμήσει τα αντίθετα προς τον ανταγωνισμό αποτελέσματα της επίδικης σύμπραξης λόγω του αντίθετου προς τον ανταγωνισμό αντικειμένου της έπρεπε να συναχθεί ότι η Επιτροπή δεν προέβη σε ανάλυση των επιπτώσεων της σύμπραξης αυτής για την εφαρμογή του κριτηρίου των ουσιαστικών επιπτώσεων.
100    Αφετέρου, επισημαίνεται ότι το Γενικό Δικαστήριο ουδόλως αντέστρεψε το βάρος αποδείξεως στη σκέψη 255 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης. Αφού εκτίμησε, στις σκέψεις 253, 254 και 256 έως 261 της απόφασης αυτής, αν η Επιτροπή είχε αποδείξει επαρκώς τον προβλέψιμο χαρακτήρα της επίπτωσης στις τιμές των εισαγόμενων εμπορευμάτων, το Γενικό Δικαστήριο έδωσε καταφατική απάντηση στο ζήτημα αυτό επισημαίνοντας, στη σκέψη 258 της αναιρεσιβαλλόμενης
απόφασης, ότι η αύξηση της τιμής των εισαγομένων εμπορευμάτων αποτελούσε προβλέψιμη επίπτωση για τους μεταφορείς. Ομοίως, από τις σκέψεις 273 έως 278 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης προκύπτει ότι το Γενικό Δικαστήριο, αφού εξέτασε την επιρροή που ασκούσε η παρέμβαση των διαμεταφορέων στην αιτιώδη συνάφεια μεταξύ της επίδικης σύμπραξης και της επίπτωσης στις τιμές των εισαγομένων εμπορευμάτων, έκρινε ότι η Επιτροπή απέδειξε τον άμεσο χαρακτήρα της επίπτωσης αυτής. Στο πλαίσιο της εκτίμησης αυτής, το Γενικό Δικαστήριο επισήμανε, μεταξύ άλλων, στις σκέψεις 275 έως 276 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, ότι η παρέμβαση των διαμεταφορέων δεν είχε διασπάσει την αιτιώδη αλληλουχία, δεδομένου ότι απέρρεε αντικειμενικώς από την επίμαχη σύμπραξη, βάσει της κανονικής λειτουργίας της αγοράς.
101    Υπό τις συνθήκες αυτές, το Γενικό Δικαστήριο, κρίνοντας ότι εναπέκειτο στην Air Canada να προσκομίσει την περί του αντιθέτου απόδειξη προς αντίκρουση των ως άνω διαπιστώσεων, εφάρμοσε ορθώς τη νομολογία που υπομνήσθηκε στη σκέψη 96 της παρούσας απόφασης, χωρίς να αντιστρέψει το βάρος αποδείξεως.
102    Κατά τρίτον, όσον αφορά την αιτίαση που αντλείται από την προβαλλόμενη προσβολή των δικαιωμάτων άμυνας, λόγω του ότι η Air Canada πληροφορήθηκε την ύπαρξη της ανάλυσης των ουσιαστικών επιπτώσεων μόνον αφού έλαβε γνώση της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, αρκεί να υπομνησθεί ότι, όπως επισημάνθηκε στη σκέψη 94 της παρούσας απόφασης, το Γενικό Δικαστήριο στηρίχθηκε, στην απόφαση αυτή, σε στοιχεία, περιστάσεις και κριτήρια που περιλαμβάνονταν ήδη στις κρίσιμες
αιτιολογικές σκέψεις της επίδικης απόφασης και ότι εξάλλου απάντησε λεπτομερώς, με τις σκέψεις 225 έως 279 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, στο επιχείρημα που προέβαλε ενώπιόν του η Air Canada, κατά το οποίο η Επιτροπή, επικαλούμενη, στην αιτιολογική σκέψη 1045 της επίδικης απόφασης, την ύπαρξη αλυσιδωτής αντίδρασης οφειλόμενης στις αντίθετες προς τους κανόνες του ανταγωνισμού πρακτικές, δεν απέδειξε ότι ο προβαλλόμενος συντονισμός σχετικά με τα εισερχόμενα δρομολόγια είχε άμεσες, ουσιώδεις και προβλέψιμες επιπτώσεις εντός της Ένωσης ή του ΕΟΧ. Υπό τις συνθήκες αυτές, η αιτίαση αυτή δεν μπορεί να ευδοκιμήσει.
103    Επομένως, η δεύτερη, η τρίτη, η τέταρτη και η πέμπτη αιτίαση του δευτέρου σκέλους πρέπει να απορριφθούν ως εν μέρει απαράδεκτες και εν μέρει αβάσιμες.
Επί της έκτης και της έβδομης αιτίασης του δευτέρου σκέλους, οι οποίες αντλούνται από τη χρήση της έννοιας της «ενιαίας και διαρκούς παράβασης»
–       Επιχειρηματολογία των διαδίκων
104    Με την έκτη αιτίαση του δευτέρου σκέλους, η Air Canada υποστηρίζει ότι το Γενικό Δικαστήριο εφάρμοσε την έννοια της «ενιαίας και διαρκούς παράβασης» στο πλαίσιο της εκτίμησης των ουσιαστικών επιπτώσεων προκειμένου να επεκτείνει το πεδίο εφαρμογής του άρθρου 101 ΣΛΕΕ σε συμπεριφορές οι οποίες, ωστόσο, δεν εμπίπτουν στην αρμοδιότητα της Επιτροπής. Κατά την Air Canada, σε περίπτωση ενιαίας και διαρκούς παράβασης, κάθε συστατικό στοιχείο της παράβασης πρέπει να εμπίπτει στο πεδίο αρμοδιότητας της Επιτροπής, άλλως το εν λόγω θεσμικό όργανο θα μπορούσε να επεκτείνει την αρμοδιότητά του σε συμπεριφορά υιοθετούμενη οπουδήποτε στον κόσμο, ανεξαρτήτως του αν συνδέεται με την Ένωση ή τον ΕΟΧ, για τον απλό λόγο ότι η συμπεριφορά αυτή επιδιώκει τον ίδιο σκοπό περιορισμού του ανταγωνισμού με τα λοιπά συστατικά στοιχεία της παράβασης που εμπίπτουν στο πεδίο αρμοδιότητας της Επιτροπής.
105    Κατά την Air Canada, ο συντονισμός όσον αφορά τα εισερχόμενα δρομολόγια συνιστά συμπεριφορά διακριτή και διαφορετική από τη συμπεριφορά που υιοθετήθηκε στα εξερχόμενα δρομολόγια, η δε συμπεριφορά της όσον αφορά τα εισερχόμενα δρομολόγια εξυπηρετούσε διαφορετικούς σκοπούς και αφορά αποκλειστικά τον ανταγωνισμό στον Καναδά, ενώ ήταν αδύνατον να έχει προκαλέσει οποιαδήποτε επίπτωση εντός της Ένωσης ή του ΕΟΧ.
106    Με την έβδομη αιτίαση του δευτέρου σκέλους, η Air Canada υποστηρίζει ότι το Γενικό Δικαστήριο εκτίμησε εσφαλμένως τις επιπτώσεις της ενιαίας και διαρκούς παράβασης θεωρούμενης στο σύνολό της. Ενώ η Επιτροπή υποχρεούται να αποδείξει ότι η συμπεριφορά θεωρούμενη στο σύνολό της πληροί καθεμία από τις τέσσερις σωρευτικές προϋποθέσεις του κριτηρίου των ουσιαστικών επιπτώσεων, ήτοι ότι έχει άμεσες, ουσιώδεις, ευθείες και προβλέψιμες επιπτώσεις, το Γενικό Δικαστήριο απάλλαξε την Επιτροπή από την υποχρέωση να αποδείξει ότι η επίμαχη συμπεριφορά πληρούσε επαρκώς κατά νόμον το κριτήριο αυτό και έκρινε ότι, άπαξ η Επιτροπή είχε αποδείξει την ενιαία και διαρκή παράβαση, είχε επίσης θεμελιωθεί ipso facto και η αρμοδιότητά της. Επιπλέον, το Γενικό Δικαστήριο δεν προέβη σε καμία ανάλυση των επιπτώσεων της ενιαίας και διαρκούς παράβασης και, ως εκ τούτου, δεν ακολούθησε την προσέγγιση που καθορίστηκε με την απόφαση της 6ης Σεπτεμβρίου 2017, Intel κατά Επιτροπής (C‑413/14 P, EU:C:2017:632).
107    Η Επιτροπή υποστηρίζει ότι οι αιτιάσεις αυτές πρέπει να απορριφθούν ως αβάσιμες.
–       Εκτίμηση του Δικαστηρίου
108    Στις σκέψεις 221 έως 223 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, το Γενικό Δικαστήριο, αφού εξέτασε τις αιτιολογικές σκέψεις 1045 και 1046 της επίδικης απόφασης, διαπίστωσε ότι η Επιτροπή, για να καταλήξει στο συμπέρασμα ότι πληρούνταν το κριτήριο των ουσιαστικών επιπτώσεων, στηρίχθηκε τόσο στις επιπτώσεις της ενιαίας και διαρκούς παράβασης θεωρούμενης στο σύνολό της όσο και στις επιπτώσεις του συντονισμού σχετικά με τις υπηρεσίες αερομεταφοράς εισερχόμενων φορτίων θεωρούμενου μεμονωμένα και, ιδίως, στο αυξημένο κόστος των αεροπορικών μεταφορών προς τον ΕΟΧ και, ως εκ τούτου, στις υψηλότερες τιμές των εισαγομένων εμπορευμάτων.
109    Υπό τις συνθήκες αυτές, όπως επισήμανε στη σκέψη 224 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, το Γενικό Δικαστήριο εξέτασε, αφενός, τις επιπτώσεις του συντονισμού σχετικά με τις υπηρεσίες αερομεταφοράς εισερχόμενων φορτίων θεωρούμενου μεμονωμένα και, αφετέρου, τις επιπτώσεις της ενιαίας και διαρκούς παράβασης θεωρούμενης στο σύνολό της.
110    Πρώτον, καθόσον, με την έκτη αιτίαση του δευτέρου σκέλους, η Air Canada βάλλει κατά του σκεπτικού με το οποίο το Γενικό Δικαστήριο δέχθηκε ότι ο συντονισμός σχετικά με τις υπηρεσίες αερομεταφοράς εισερχόμενων φορτίων, θεωρούμενος μεμονωμένα, είχε επιπτώσεις στην εσωτερική αγορά ή εντός του ΕΟΧ, υπενθυμίζεται ότι, σύμφωνα με το άρθρο 256
παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο,
ΣΛΕΕ και το άρθρο 58, πρώτο εδάφιο, του Οργανισμού του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης, η αίτηση αναιρέσεως περιορίζεται σε νομικά ζητήματα. Ως εκ τούτου, το Γενικό Δικαστήριο είναι το μόνο αρμόδιο για τη διαπίστωση και την εκτίμηση των κρίσιμων πραγματικών περιστατικών. Επομένως, η εκτίμηση αυτών των πραγματικών περιστατικών και αποδεικτικών στοιχείων
δεν συνιστά, υπό την επιφύλαξη ενδεχόμενης παραμορφώσεώς τους, νομικό ζήτημα υποκείμενο, αυτό καθεαυτό, στον αναιρετικό έλεγχο του Δικαστηρίου (απόφαση της 10ης Σεπτεμβρίου 2024, Επιτροπή κατά Ιρλανδίας κ.λπ., C‑465/20 P, EU:C:2024:724, σκέψη 110 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
111    Επιβάλλεται η διαπίστωση ότι η ως άνω επιχειρηματολογία που αναπτύχθηκε προς στήριξη της έκτης αιτίασης του δευτέρου σκέλους αποσκοπεί, στην πραγματικότητα, στο να τεθούν υπό αμφισβήτηση, μέσω απλού ισχυρισμού, οι πραγματικές εκτιμήσεις στις οποίες προέβη το Γενικό Δικαστήριο με τις σκέψεις 228 έως 245 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, σχετικά με την ύπαρξη επίπτωσης στις τιμές των εισαγομένων εμπορευμάτων, χωρίς η Air Canada να επικαλείται, περαιτέρω, παραμόρφωση των πραγματικών περιστατικών ή των αποδεικτικών στοιχείων
βάσει των οποίων το Γενικό Δικαστήριο κατέληξε σε αυτές τις πραγματικές εκτιμήσεις. Στο μέτρο αυτό, η έκτη αιτίαση του δευτέρου σκέλους πρέπει να απορριφθεί ως απαράδεκτη.
112    Δεύτερον, κατά το μέρος που η έκτη και η έβδομη αιτίαση του σκέλους αυτού βάλλουν κατά των σκέψεων 280 έως 292 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, σχετικά με τις επιπτώσεις της ενιαίας και διαρκούς παράβασης θεωρούμενης στο σύνολό της, διαπιστώνεται ότι, με τον πρώτο λόγο αναιρέσεως, η Air Canada βάλλει κατά της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης μόνον καθόσον με αυτήν αναγνωρίστηκε η αρμοδιότητα της Επιτροπής να διαπιστώσει παράβαση του άρθρου 101 ΣΛΕΕ και του άρθρου 53 της Συμφωνίας για τον ΕΟΧ στα εισερχόμενα δρομολόγια και να επιβάλει τις σχετικές κυρώσεις. Η Air Canada υποστηρίζει, επομένως, ότι η Επιτροπή δεν μπορούσε να στηριχθεί στην έννοια της «ενιαίας και διαρκούς παράβασης» και ότι όφειλε να έχει εξακριβώσει εάν η συμπεριφορά όσον αφορά τα εισερχόμενα αυτά δρομολόγια, διακριτή και διαφορετική από τη σχετική με τα εξερχόμενα δρομολόγια, είχε ουσιαστικές επιπτώσεις εντός του ΕΟΧ.
113    Όπως, όμως, αναφέρθηκε στη σκέψη 108 της παρούσας απόφασης, το Γενικό Δικαστήριο επισήμανε ότι η Επιτροπή είχε εξετάσει αν πληρούνταν το κριτήριο των ουσιαστικών επιπτώσεων υπό το πρίσμα όχι μόνον της ενιαίας και διαρκούς παράβασης θεωρούμενης στο σύνολό της, αλλά και υπό το πρίσμα του συντονισμού σχετικά με τις υπηρεσίες αερομεταφοράς εισερχόμενων φορτίων θεωρούμενου μεμονωμένα.
114    Στη σκέψη 279 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, το Γενικό Δικαστήριο έκρινε ότι η Επιτροπή βασίμως έκρινε ότι το κριτήριο των ουσιαστικών επιπτώσεων πληρούνταν όσον αφορά τον συντονισμό σχετικά με τις υπηρεσίες αερομεταφοράς εισερχόμενων φορτίων εξεταζόμενο μεμονωμένα.
115    Δεδομένου ότι οι εκτιμήσεις αυτές αρκούν αφ’ εαυτών για να δικαιολογήσουν την αρμοδιότητα του θεσμικού αυτού οργάνου όσον αφορά τα εισερχόμενα δρομολόγια, πρέπει να απορριφθεί ως αλυσιτελές το επιχείρημα σχετικά με τη συνεκτίμηση των επιπτώσεων της ενιαίας και διαρκούς παράβασης θεωρούμενης στο σύνολό της.
116    Κατόπιν του συνόλου των ανωτέρω σκέψεων, ο πρώτος λόγος αναιρέσεως πρέπει να απορριφθεί στο σύνολό του.
Επί του τρίτου λόγου αναιρέσεως, ο οποίος στηρίζεται στην παραγραφή της εξουσίας της Επιτροπής να επιβάλει κυρώσεις για τις συμπεριφορές σχετικά με τα δρομολόγια εντός του ΕΟΧ και τα δρομολόγια Ένωσης-Ελβετίας
Επιχειρηματολογία των διαδίκων
117    Με τον τρίτο λόγο αναιρέσεως, η Air Canada υποστηρίζει ότι το Γενικό Δικαστήριο όφειλε να έχει εξετάσει αυτεπαγγέλτως τον λόγο ακυρώσεως που στηρίζεται στην παραγραφή των εξουσιών της Επιτροπής για την επιβολή κυρώσεων όσον αφορά συμπεριφορές σχετικές με τα δρομολόγια εντός του ΕΟΧ και τα δρομολόγια Ένωσης-Ελβετίας.
118    Προς στήριξη του ως άνω λόγου αναιρέσεως,
η Air Canada εκθέτει ότι, σε τρεις, ιδίως, άλλες αποφάσεις σχετικές με την ίδια σύμπραξη, το Γενικό Δικαστήριο διαπίστωσε ότι η εκ μέρους της Επιτροπής άσκηση της εξουσίας επιβολής κυρώσεων για τις συμπεριφορές αυτές είχε παραγραφεί πριν από την ημερομηνία έκδοσης της επίδικης απόφασης, και συνήγαγε εξ αυτού ότι, καθόσον, με την απόφαση αυτή, η Επιτροπή επέβαλε κυρώσεις στους ενδιαφερόμενους αερομεταφορείς για τις εν λόγω συμπεριφορές, το θεσμικό αυτό όργανο παρέβη τους κανόνες περί παραγραφής του άρθρου 25 του κανονισμού 1/2003.
119    Η Air Canada, η οποία δεν προέβαλε τον λόγο αυτόν ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου, υποστηρίζει ότι πρέπει παρά ταύτα να εξεταστεί αυτεπαγγέλτως από το Δικαστήριο, λαμβανομένου υπόψη του χαρακτήρα του ως δημοσίας τάξεως.
120    Υποστηρίζει συναφώς, πρώτον, ότι η επίδικη απόφαση, η οποία εκδόθηκε ενώ οι εξουσίες της Επιτροπής είχαν παραγραφεί, ενέχει πλημμέλεια λόγω χρονικής αναρμοδιότητας και ότι η έλλειψη αρμοδιότητας θεσμικού οργάνου της Ένωσης συνιστά λόγο ακυρώσεως δημοσίας τάξεως ο οποίος πρέπει να εξετάζεται αυτεπαγγέλτως από τον δικαστή της Ένωσης, ακόμη και αν κανένας από τους διαδίκους δεν του έχει υποβάλει σχετικό αίτημα.
121    Δεύτερον, η προθεσμία παραγραφής για την επιβολή προστίμων τα οποία, ως εκ της φύσεώς τους, μπορούν να εξομοιωθούν με ποινικές κυρώσεις εξυπηρετεί τους θεμελιώδεις σκοπούς της έννομης τάξης της Ένωσης, ήτοι την ασφάλεια δικαίου, την ορθή απονομή της δικαιοσύνης και την οικονομία της διαδικασίας. Βάσει των ίδιων αυτών αρχών, το Δικαστήριο έχει αναγνωρίσει ότι η προθεσμία ασκήσεως προσφυγής του άρθρου 263 ΣΛΕΕ είναι δημοσίας τάξεως. Δεδομένου ότι η εφαρμογή του δικαίου του ανταγωνισμού της Ένωσης εξυπηρετεί σκοπούς δημοσίου συμφέροντος και είναι ικανή να επηρεάσει τα δικαιώματα τρίτων, η παραγραφή παράγει αποτελέσματα erga omnes, σε αντίθεση με την παραγραφή των αξιώσεων στο πεδίο της εξωσυμβατικής ευθύνης. Η Air Canada προσθέτει, συναφώς, ότι η μη τήρηση της προθεσμίας είναι, εν προκειμένω, πρόδηλη και, επομένως, ευχερώς εξακριβώσιμη από κάθε τρίτο.
122    Τρίτον, η Air Canada προβάλλει παραβίαση της αρχής της ίσης μεταχείρισης ισχυριζόμενη ότι η θέση της δεν διαφέρει από εκείνη των άλλων αερομεταφορέων τρίτων χωρών που δικαιώθηκαν ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου λόγω παραγραφής των εξουσιών επιβολής κυρώσεων της Επιτροπής έναντι αυτών.
123    Η Επιτροπή αμφισβητεί τον χαρακτήρα δημοσίας τάξεως του λόγου αναιρέσεως που στηρίζεται στην παραγραφή της εξουσίας της για την επιβολή κυρώσεων και ζητεί την απόρριψη του λόγου αυτού.
Εκτίμηση του Δικαστηρίου
124    Προκαταρκτικώς, επισημαίνεται ότι, όπως ορθώς υποστηρίζει η Air Canada, με τις αποφάσεις της 30ής Μαρτίου 2022, Japan Airlines κατά Επιτροπής (T‑340/17, EU:T:2022:181), της 30ής Μαρτίου 2022, Cathay Pacific Airways κατά Επιτροπής (T‑343/17, EU:T:2022:184), και της 30ής Μαρτίου 2022, Latam Airlines Group και Lan Cargo κατά Επιτροπής (T‑344/17, EU:T:2022:185), οι οποίες αφορούν την ίδια σύμπραξη και εκδόθηκαν την ίδια ημέρα με την αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση, το Γενικό Δικαστήριο, κληθέν να αποφανθεί επί ακυρωτικών αιτημάτων υποβληθέντων από αερομεταφορείς και στηριζόμενων στην παραγραφή των εξουσιών της Επιτροπής να επιβάλει κυρώσεις για τις παραβατικές συμπεριφορές που συνδέονταν με τα δρομολόγια εντός του ΕΟΧ και τα δρομολόγια Ένωσης-Ελβετίας, έκρινε ότι η Επιτροπή παρέβη τον κανόνα περί προθεσμίας παραγραφής του άρθρου 25 του κανονισμού 1/2003 εκδίδοντας στις 17 Μαρτίου 2017 απόφαση περί επιβολής κυρώσεων κατά των οικείων αερομεταφορέων για τις παραβατικές αυτές συμπεριφορές.
125    Δεν αμφισβητείται επίσης ότι, αντιθέτως προς τους εν λόγω αερομεταφορείς, η Air Canada δεν προέβαλε ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου τον λόγο ακυρώσεως που στηρίζεται στην παρέλευση της προθεσμίας παραγραφής.
126    Επομένως, πρέπει να εξεταστεί αν ο λόγος αυτός συνιστά λόγο δημοσίας τάξεως τον οποίο το Γενικό Δικαστήριο όφειλε να έχει εξετάσει αυτεπαγγέλτως.
127    Κατά πρώτον, διαπιστώνεται ότι, όπως προκύπτει ρητώς από τον τίτλο του κεφαλαίου VII του κανονισμού 1/2003 και από το γράμμα του άρθρου 25 του κανονισμού αυτού, το οποίο περιλαμβάνεται στο εν λόγω κεφάλαιο VII, οι προθεσμίες εντός των οποίων μπορούν να ασκηθούν οι εξουσίες της Επιτροπής προς επιβολή κυρώσεων χαρακτηρίζονται ως προθεσμίες «παραγραφής».
128    Επισημαίνεται, συναφώς, ότι ο χαρακτηρισμός της προθεσμίας ως προθεσμίας «παραγραφής» επιβεβαιώνεται από άλλες γλωσσικές αποδόσεις του εν λόγω κανονισμού, ιδίως από τις αποδόσεις του κειμένου στην ισπανική («prescripción»), στην αγγλική («limitation periods»), στην ιταλική («prescrizione»), στη λιθουανική («senaties terminai») και στην πορτογαλική («prescrição») γλώσσα.
129    Δεδομένου ότι η φύση μιας προθεσμίας προσδιορίζεται με βάση το γενικό πλαίσιο εντός της οποίας αυτή εντάσσεται και σε συνάρτηση με τον σκοπό της (πρβλ. απόφαση της 12ης Δεκεμβρίου 2002, Βέλγιο κατά Επιτροπής, C‑5/01, EU:C:2002:754, σκέψη 52 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία), επισημαίνεται επίσης ότι η φύση της προθεσμίας του άρθρου 25 του κανονισμού 1/2003 επιρρωννύεται από τη συστηματική και την τελολογική ερμηνεία της διάταξης αυτής.
130    Στο πλαίσιο αυτό, υπογραμμίζεται ότι το άρθρο 26 του κανονισμού 1/2003, το οποίο αποτελεί, μαζί με το άρθρο 25, το κεφάλαιο VII του κανονισμού, χαρακτηρίζει επίσης ως «προθεσμία παραγραφής» την προθεσμία μετά την παρέλευση της οποίας η Επιτροπή δεν μπορεί πλέον να εκτελέσει τις αποφάσεις που εκδίδονται κατ’ εφαρμογήν των άρθρων 23 και 24 του ίδιου κανονισμού. Επιπλέον, τόσο το άρθρο 25 όσο και το άρθρο 26
του κανονισμού καθορίζουν επακριβώς το σύνολο των κανόνων που εφαρμόζονται στις προθεσμίες τις οποίες θεσπίζουν, προβλέποντας όχι μόνον τη διάρκεια των προθεσμιών αυτών αλλά και την ημερομηνία κατά την οποία αρχίζουν, καθώς και τους λόγους διακοπής και αναστολής τους. Οι κανόνες αυτοί αντιστοιχούν στο νομικό καθεστώς της παραγραφής.
131    Όσον αφορά τον σκοπό των προθεσμιών που οριοθετούν τις εξουσίες της Επιτροπής, επισημαίνεται ότι το άρθρο 25 του κανονισμού 1/2003 επαναλαμβάνει, κατ’ ουσίαν, τις διατάξεις των άρθρων 1 έως 3 του κανονισμού (ΕΟΚ) 2988/74 του Συμβουλίου, της 26ης Νοεμβρίου 1974, περί παραγραφής του δικαιώματος διώξεως και εκτελέσεως των αποφάσεων στους τομείς του δικαίου των μεταφορών και του ανταγωνισμού της Ευρωπαϊκής Οικονομικής Κοινότητας (ΕΕ ειδ. έκδ. 07/001, σ. 241). Ως εκ τούτου, για την ερμηνεία των προθεσμιών αυτών πρέπει να γίνει παραπομπή στο προοίμιο του τελευταίου αυτού κανονισμού και, ειδικότερα, στη δεύτερη αιτιολογική σκέψη του. Η αιτιολογική αυτή σκέψη διευκρινίζει «ότι είναι ανάγκη, χάριν της ασφαλείας του δικαίου, να καθιερωθεί η αρχή της παραγραφής και να ρυθμισθούν οι λεπτομέρειες της εφαρμογής της» και ότι «πρέπει να ληφθούν υπόψη αφενός τα συμφέροντα των επιχειρήσεων και ενώσεων επιχειρήσεων και αφετέρου οι απαιτήσεις της διοικητικής πρακτικής». Επομένως, από τη δεύτερη αιτιολογική σκέψη προκύπτει ότι ο νομοθέτης της Ένωσης θέλησε να οριοθετήσει τις εξουσίες της Επιτροπής με τη θέσπιση του μηχανισμού αποσβεστικής προθεσμίας, με σκοπό, μεταξύ άλλων, να διασφαλίσει την προστασία των δικαιωμάτων των επιχειρήσεων έναντι των οποίων η Επιτροπή προτίθεται να επιβάλει πρόστιμα ή χρηματικές ποινές.
132    Επομένως, τόσο από το γράμμα του κανονισμού 1/2003 όσο και από το πλαίσιο στο οποίο εντάσσεται και από τους σκοπούς που επιδιώκει προκύπτει ότι οι προθεσμίες που προβλέπονται στο κεφάλαιο VII αυτού συνιστούν προθεσμίες παραγραφής.
133    Κατά πάγια νομολογία, το ζήτημα της τήρησης της προθεσμίας παραγραφής δεν εξετάζεται αυτεπαγγέλτως από τον δικαστή της Ένωσης, αλλά πρέπει να προβληθεί από τον ενδιαφερόμενο διάδικο (αποφάσεις της 14ης Ιουνίου 2016, Marchiani κατά Κοινοβουλίου, C‑566/14 P, EU:C:2016:437, σκέψη 94 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία, και της 5ης Σεπτεμβρίου 2019, Ευρωπαϊκή Ένωση κατά Guardian Europe και Guardian Europe κατά Ευρωπαϊκής Ένωσης, C‑447/17 P και C‑479/17 P, EU:C:2019:672, σκέψη 99 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
134    Το συμπέρασμα αυτό δεν αναιρείται από την επιχειρηματολογία που ανέπτυξε η Air Canada, κατά την οποία ο λόγος που στηρίζεται στην παραγραφή των εξουσιών της Επιτροπής να επιβάλει κυρώσεις πρέπει να εξομοιωθεί με λόγο αναρμοδιότητας, δεδομένου ότι, μετά την παρέλευση της προθεσμίας παραγραφής, η Επιτροπή απώλεσε την αρμοδιότητα να επιβάλει πρόστιμο.
135    Πράγματι, μολονότι το άρθρο 25 του κανονισμού 1/2003 υποχρεώνει την Επιτροπή να επιβάλει κυρώσεις για συγκεκριμένη παράβαση εντός ορισμένης προθεσμίας, η οποία αρχίζει από την ημέρα διάπραξης της παράβασης ή, σε περίπτωση διαρκούς ή επαναλαμβανόμενης παράβασης, από την ημέρα παύσης της παράβασης, η διάταξη αυτή δεν έχει ούτε ως αντικείμενο ούτε ως αποτέλεσμα την απώλεια της αρμοδιότητας της Επιτροπής να επιβάλλει κυρώσεις για άλλες παραβάσεις πέραν αυτής που καλύπτεται από την παραγραφή. Επιπλέον, όσον αφορά την τελευταία αυτή παράβαση, από το άρθρο 7, παράγραφος 1, του κανονισμού 1/2003 προκύπτει ότι το γεγονός ότι η Επιτροπή δεν έχει πλέον την εξουσία να επιβάλει κυρώσεις στους υπαίτιους για τη συγκεκριμένη παράβαση λόγω παρέλευσης της προθεσμίας παραγραφής δεν εμποδίζει, αυτό καθεαυτό, την έκδοση απόφασης με την οποία να διαπιστώνεται η διάπραξή της, υπό την επιφύλαξη, πάντως, ότι η Επιτροπή αποδεικνύει, στην περίπτωση αυτή, έννομο συμφέρον για τη λήψη απόφασης με την οποία διαπιστώνεται τέτοια παράβαση. Επομένως, η Επιτροπή παραμένει αρμόδια, υπό την προϋπόθεση ότι αποδεικνύει την ύπαρξη έννομου συμφέροντος, για τη διαπίστωση παραγραφείσας παράβασης. Υπό τις συνθήκες αυτές, η παραγραφή των εξουσιών της Επιτροπής για την επιβολή κυρώσεων δεν μπορεί να ισοδυναμεί με αναρμοδιότητα του εν λόγω θεσμικού οργάνου.
136    Η Air Canada δεν μπορεί να επικαλεστεί βασίμως ούτε παραβίαση της αρχής της ίσης μεταχείρισης οφειλόμενη στο ότι η δική της δικονομική θέση δεν διαφέρει από εκείνη των αερομεταφορέων οι οποίοι δικαιώθηκαν από το Γενικό Δικαστήριο επικαλούμενοι μερική παραγραφή της αξίωσης της Επιτροπής. Εφόσον ο λόγος που στηρίζεται στην παραγραφή δεν είναι δημοσίας τάξεως και εναπόκειται στην ενδιαφερόμενη επιχείρηση να τον προβάλει, το γεγονός ότι το Γενικό Δικαστήριο διαπίστωσε την παραγραφή έναντι των επιχειρήσεων που προέβαλαν ενώπιόν του αυτόν τον λόγο ακυρώσεως δεν μπορεί να συνιστά αδικαιολόγητη διαφορετική μεταχείριση εις βάρος της Air Canada. Πράγματι, αντιθέτως προς όσα υποστηρίζει η τελευταία, η διαφορετική αυτή μεταχείριση οφείλεται αποκλειστικά στο αντικειμενικό γεγονός ότι αυτή δεν επικαλέστηκε τον λόγο που στηρίζεται στην παραγραφή, ενώ θα μπορούσε να το πράξει υπό τις ίδιες συνθήκες με τους λοιπούς αερομεταφορείς που τον προέβαλαν (πρβλ. απόφαση της 14ης Νοεμβρίου 2017, British Airways κατά Επιτροπής, C‑122/16 P, EU:C:2017:861, σκέψη 98).
137    Επιπλέον, όπως επισήμανε, κατ’ ουσίαν, ο γενικός εισαγγελέας στα σημεία 164 και 165 των προτάσεών του, ο προβαλλόμενος ως δημοσίας τάξεως χαρακτήρας του λόγου που στηρίζεται στην παραγραφή των εξουσιών της Επιτροπής για την επιβολή κυρώσεων δεν μπορεί να συναχθεί από το γεγονός ότι τα πρόστιμα που επιβάλλονται δυνάμει του άρθρου 23, παράγραφος 2, του κανονισμού 1/2003 πρέπει να χαρακτηριστούν ως «ποινικής φύσεως» κατά την έννοια του άρθρου 6 της ΕΣΔΑ. Πράγματι, ο χαρακτηρισμός αυτός δεν συνεπάγεται, αφ’ εαυτού, ότι η παραγραφή της εξουσίας της Επιτροπής για την επιβολή κυρώσεων, δυνάμει του άρθρου 25 του κανονισμού 1/2003, επιδιώκει σκοπό δημοσίου συμφέροντος που βαίνει πέραν της προστασίας των οικείων επιχειρήσεων.
138    Ο προβαλλόμενος ως δημοσίας τάξεως χαρακτήρας του λόγου που στηρίζεται στην παραγραφή της προθεσμίας του άρθρου 25 του κανονισμού 1/2003 δεν μπορεί να συναχθεί ούτε από το γεγονός ότι η προθεσμία παραγραφής αποσκοπεί στην κατοχύρωση της ασφάλειας δικαίου και ότι, ως εκ τούτου, πρέπει να εξομοιωθεί με δικονομική προθεσμία δυνάμει της πάγιας νομολογίας που επικαλείται η Air Canada, κατά την οποία η προθεσμία ασκήσεως προσφυγής που προβλέπεται στο άρθρο 263, έκτο εδάφιο,
ΣΛΕΕ είναι δημοσίας τάξεως, οπότε εναπόκειται στον δικαστή της Ένωσης να ελέγχει αυτεπαγγέλτως αν αυτή έχει τηρηθεί.
139    Πράγματι, οι δικονομικές προθεσμίες θεσπίστηκαν προκειμένου να διασφαλιστεί η ορθή απονομή της δικαιοσύνης, η σαφήνεια και η ασφάλεια των εννόμων καταστάσεων. Επομένως, ιδίως οι προθεσμίες ασκήσεως ενδίκου βοηθήματος πρωτοδίκως, όπως η προβλεπόμενη στο άρθρο 263, έκτο εδάφιο,
ΣΛΕΕ, και οι προθεσμίες ασκήσεως αναιρέσεως, όπως αυτή του άρθρου 56, πρώτο εδάφιο, του Οργανισμού του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης, σκοπούν να διασφαλίσουν το απρόσβλητο των διοικητικών και δικαστικών αποφάσεων και, ως εκ τούτου, σκοπούν στην προστασία του δημοσίου συμφέροντος (απόφαση της 8ης Νοεμβρίου 2012, Ευρωπαϊκή Δυναμική κατά Επιτροπής, C‑469/11 P, EU:C:2012:705, σκέψη 50). Τούτο όμως δεν συμβαίνει στην περίπτωση της προθεσμίας παραγραφής του άρθρου 25 του κανονισμού 1/2003, η οποία, όπως επισημάνθηκε στη σκέψη 131 της παρούσας απόφασης, αποσκοπεί κυρίως στη διασφάλιση της προστασίας των οικείων επιχειρήσεων. Εξάλλου, το γεγονός και μόνον ότι η προθεσμία παραγραφής αποσκοπεί στην κατοχύρωση της ασφάλειας δικαίου δεν μπορεί να δικαιολογήσει την εξομοίωσή της με δικονομική προθεσμία, ενώ οι δύο αυτές προθεσμίες διαφέρουν ως εκ της φύσεώς τους (απόφαση της 8ης Νοεμβρίου 2012, Ευρωπαϊκή Δυναμική κατά Επιτροπής, C‑469/11 P, EU:C:2012:705, σκέψη 49).
140    Από το σύνολο των ανωτέρω σκέψεων προκύπτει ότι η παρέλευση της προθεσμίας παραγραφής της εξουσίας της Επιτροπής προς επιβολή κυρώσεων, την οποία προβλέπει το άρθρο 25 του κανονισμού 1/2003, δεν συνιστά λόγο δημοσίας τάξεως τον οποίο το Γενικό Δικαστήριο όφειλε να έχει εξετάσει αυτεπαγγέλτως.
141    Ως εκ τούτου, ο τρίτος λόγος αναιρέσεως είναι αβάσιμος.
Επί του δευτέρου λόγου αναιρέσεως, σχετικά με τον καταλογισμό στην Air Canada της ευθύνης για την παράβαση που διαπράχθηκε στα δρομολόγια εντός του ΕΟΧ και στα δρομολόγια Ένωσης-Ελβετίας
Επιχειρηματολογία των διαδίκων
142    Με τον δεύτερο λόγο αναιρέσεως, η Air Canada υποστηρίζει ότι το Γενικό Δικαστήριο υπέπεσε σε πλάνη περί το δίκαιο κρίνοντας την Air Canada υπεύθυνη για την ενιαία και διαρκή παράβαση καθόσον η παράβαση αυτή αφορούσε τα δρομολόγια εντός του ΕΟΧ και τα δρομολόγια Ένωσης-Ελβετίας, μολονότι ουδέποτε εξυπηρέτησε ή δεν μπορούσε νομίμως να εξυπηρετήσει τέτοια δρομολόγια.
143    Ο λόγος αυτός υποδιαιρείται, κατ’ ουσίαν, σε τέσσερα σκέλη.
144    Με το πρώτο σκέλος, η Air Canada υποστηρίζει ότι το Γενικό Δικαστήριο κακώς υποκατέστησε με τη δική του αιτιολογία εκείνη της επίδικης απόφασης, επικυρώνοντας συγχρόνως το συμπέρασμα της απόφασης αυτής ότι η Air Canada είχε μετάσχει σε ενιαία και διαρκή παράβαση.
145    Στην αιτιολογική σκέψη 890 της επίδικης απόφασης, η Επιτροπή είχε εκθέσει ότι οι επαφές που αφορούσαν δρομολόγια τα οποία οι αερομεταφορείς ουδέποτε εξυπηρέτησαν ή τα οποία δεν θα μπορούσαν νομίμως να εξυπηρετήσουν μπορούσαν επίσης να αποβούν κρίσιμα για την απόδειξη της ύπαρξης ενιαίας και διαρκούς παράβασης. Είχε επίσης διευκρινίσει, στην εν λόγω αιτιολογική σκέψη, ότι η εκτίμησή της απέρρεε από το γεγονός ότι δεν υπήρχε κάποιο ανυπέρβλητο εμπόδιο το οποίο απέτρεπε τα μέρη από την παροχή υπηρεσιών αερομεταφοράς εμπορευμάτων στα δρομολόγια αυτά και παρέθεσε τη νομολογία που απορρέει από την απόφαση της 20ής Ιανουαρίου 2016, Toshiba Corporation κατά Επιτροπής (C‑373/14 P, EU:C:2016:26).
146    Όμως, στις σκέψεις 366 έως 377 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, το Γενικό Δικαστήριο στήριξε την εκτίμησή του όχι στην τελευταία αυτή νομολογία, σχετικά με την απουσία ανυπέρβλητου εμποδίου που να αποκλείει κάθε δυνητικό ανταγωνισμό στην οικεία αγορά, αλλά σε νέα συλλογιστική η οποία δεν περιλαμβανόταν στην επίδικη απόφαση και η οποία αντλούνταν από το ότι η ύπαρξη σχέσης ανταγωνισμού μεταξύ των εμπλεκομένων επιχειρήσεων δεν αποτελεί προϋπόθεση για να καταλογιστεί σε επιχείρηση η ευθύνη για αντίθετες προς τους κανόνες του ανταγωνισμού συμπεριφορές που συνθέτουν ενιαία και διαρκή παράβαση.
147    Με το δεύτερο σκέλος, η Air Canada υποστηρίζει ότι το Γενικό Δικαστήριο, στηριζόμενο σε νομολογία και ανάλυση μη περιλαμβανόμενες στην επίδικη απόφαση, προσέβαλε τα δικαιώματά της άμυνας, καθόσον δεν της παρέσχε τη δυνατότητα να υποβάλει παρατηρήσεις επί της νέας θέσης της Επιτροπής, την οποία υιοθέτησε το Γενικό Δικαστήριο με την αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση.
148    Με το τρίτο σκέλος, το οποίο αφορά ειδικότερα τη σκέψη 377 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, η Air Canada προσάπτει στο Γενικό Δικαστήριο ότι δεν παρέθεσε πρόσφορους και επαρκείς λόγους για να δικαιολογήσει την ανάλυσή του κατά την οποία η Επιτροπή μπορούσε να καταλογίσει στην εταιρία αυτή ευθύνη για σκέλη της ενιαίας και διαρκούς παράβασης σε δρομολόγια τα οποία δεν μπορούσε να εξυπηρετήσει. Πράττοντας τούτο, το Γενικό Δικαστήριο παρέβη το άρθρο 36 του Οργανισμού του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης, σχετικά με την υποχρέωση αιτιολογήσεως των αποφάσεων, και το άρθρο 41 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
149    Με το τέταρτο σκέλος, η Air Canada υποστηρίζει ότι το Γενικό Δικαστήριο υπέπεσε, εν πάση περιπτώσει, σε πλάνη περί το δίκαιο κρίνοντας γενικώς ότι η ύπαρξη σχέσης ανταγωνισμού δεν ασκεί επιρροή στο πλαίσιο κάθε ενιαίας και διαρκούς παράβασης, ενώ οι αποφάσεις που το ίδιο μνημονεύει στις σκέψεις 366 έως 376 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, αφενός, δεν μπορούν να δικαιολογήσουν ένα τόσο γενικό συμπέρασμα και, αφετέρου, εκδόθηκαν σε υποθέσεις στις οποίες το κριτήριο της απουσίας ανυπέρβλητου εμποδίου δεν ετίθετο υπό αμφισβήτηση.
150    Η Επιτροπή αντικρούει το σύνολο της επιχειρηματολογίας αυτής.
Εκτίμηση του Δικαστηρίου
151    Υπενθυμίζεται ότι, κατά πάγια νομολογία, παράβαση του άρθρου 101, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ μπορεί να προκύπτει όχι μόνον από μεμονωμένη πράξη, αλλά και από σειρά πράξεων ή ακόμη και από συνεχιζόμενη συμπεριφορά, έστω και αν ένα ή περισσότερα στοιχεία
αυτής της σειράς πράξεων ή της συνεχιζόμενης συμπεριφοράς θα μπορούσαν επίσης να αποτελέσουν, εξεταζόμενα αφ’ εαυτών και μεμονωμένα, παράβαση της εν λόγω διάταξης. Επομένως, όταν οι διάφορες πράξεις εντάσσονται σε ένα «συνολικό σχέδιο», λόγω του ότι επιδιώκουν τον ίδιο σκοπό, ήτοι τη νόθευση του ανταγωνισμού στην εσωτερική αγορά, η Επιτροπή δικαιούται να καταλογίσει την ευθύνη για τις πράξεις αυτές αναλόγως της συμμετοχής στην παράβαση η οποία λαμβάνεται υπόψη στο σύνολό της (πρβλ. απόφαση της 6ης Δεκεμβρίου 2012, Επιτροπή κατά Verhuizingen Coppens, C‑441/11 P, EU:C:2012:778, σκέψη 41 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία, και απόφαση της 27ης Ιουνίου 2024, Servier κ.λπ. κατά Επιτροπής, C‑201/19 P, EU:C:2024:552, σκέψη 240).
152    Επιχείρηση η οποία έχει μετάσχει σε μια τέτοια ενιαία και διαρκή παράβαση με ενέργειές της, εμπίπτουσες στην έννοια της αντίθετης προς τους κανόνες του ανταγωνισμού «συμφωνίας» ή «εναρμονισμένης πρακτικής», κατά το άρθρο 101, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, οι οποίες απέβλεπαν στην υλοποίηση της παράβασης στο σύνολό της, μπορεί συνεπώς να είναι συνυπαίτια, για όλη τη διάρκεια της συμμετοχής της στην εν λόγω παράβαση, για ενέργειες στις οποίες προέβησαν άλλες επιχειρήσεις στο πλαίσιο της ίδιας παράβασης (πρβλ. απόφαση της 6ης Δεκεμβρίου 2012, Επιτροπή κατά Verhuizingen Coppens, C‑441/11 P, EU:C:2012:778, σκέψη 42 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία, και απόφαση της 27ης Ιουνίου 2024, Servier κ.λπ. κατά Επιτροπής, C‑201/19 P, EU:C:2024:552, σκέψη 241).
153    Προκειμένου να αποδείξει τη συμμετοχή επιχείρησης στην υλοποίηση μιας τέτοιας ενιαίας παράβασης, η Επιτροπή οφείλει να αποδείξει ότι η επιχείρηση είχε την πρόθεση να συμβάλει, με τη συμπεριφορά της, στους κοινούς σκοπούς τους οποίους επιδίωκε το σύνολο των συμμετεχόντων και ότι γνώριζε τις συγκεκριμένες παραβατικές συμπεριφορές τις οποίες σχεδίαζαν ή ανέπτυσσαν άλλες επιχειρήσεις επιδιώκοντας τους ίδιους σκοπούς, ή μπορούσε ευλόγως να τις προβλέψει και αποδεχόταν τον σχετικό κίνδυνο (αποφάσεις της 6ης Δεκεμβρίου 2012, Επιτροπή κατά Verhuizingen Coppens, C‑441/11 P, EU:C:2012:778, σκέψη 42 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία, και της 1ης Φεβρουαρίου 2024, Scania κ.λπ. κατά Επιτροπής, C‑251/22 P, EU:C:2024:103, σκέψη 95 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
154    Συνακόλουθα, η επιχείρηση μπορεί να έχει συμμετάσχει άμεσα στο σύνολο των αντίθετων προς τους κανόνες του ανταγωνισμού συμπεριφορών που συνθέτουν την ενιαία και διαρκή παράβαση, οπότε η Επιτροπή ορθώς της καταλογίζει την ευθύνη για το σύνολο των συμπεριφορών αυτών και, συνεπώς, για την εν λόγω παράβαση στο σύνολό της. Η επιχείρηση μπορεί επίσης να έχει συμμετάσχει άμεσα σε μέρος μόνον των εν λόγω συμπεριφορών, αλλά να γνώριζε το σύνολο των λοιπών παραβατικών συμπεριφορών τις οποίες σχεδίαζαν ή ανέπτυσσαν οι λοιποί συμμετέχοντες στη σύμπραξη επιδιώκοντας τους ίδιους σκοπούς, ή να ήταν σε θέση ευλόγως να τις προβλέψει και να αποδεχόταν τον σχετικό κίνδυνο. Στην περίπτωση αυτή, η Επιτροπή επίσης ορθώς καταλογίζει στην εν λόγω επιχείρηση την ευθύνη για το σύνολο των αντίθετων προς τους κανόνες του ανταγωνισμού συμπεριφορών που συνθέτουν την εν λόγω παράβαση και, συνεπώς, για την παράβαση στο σύνολό της (αποφάσεις της 6ης Δεκεμβρίου 2012, Επιτροπή κατά Verhuizingen Coppens, C‑441/11 P, EU:C:2012:778, σκέψη 43, και της 1ης Φεβρουαρίου 2024, Scania κ.λπ. κατά Επιτροπής, C‑251/22 P, EU:C:2024:103, σκέψη 96 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
155    Εν προκειμένω, το Γενικό Δικαστήριο υπενθύμισε, στις σκέψεις 371 έως 374 και 376 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, κατ’ ουσίαν, τα νομολογιακά στοιχεία που μνημονεύονται στις σκέψεις 151 έως 154 της παρούσας απόφασης, προτού προσδιορίσει τους λόγους για τους οποίους η Επιτροπή είχε καταλογίσει στην Air Canada την ευθύνη για την ενιαία και διαρκή παράβαση καθόσον αφορούσε τα δρομολόγια εντός του ΕΟΧ και τα δρομολόγια Ένωσης-Ελβετίας και προτού εξετάσει το βάσιμό τους.
156    Συναφώς, όσον αφορά το πρώτο σκέλος, το οποίο αφορά αντικατάσταση αιτιολογίας, διαπιστώνεται ότι το Γενικό Δικαστήριο, προκειμένου να απορρίψει τον λόγο ακυρώσεως με τον οποίο προσαπτόταν στην Επιτροπή ότι υπέπεσε σε πρόδηλη πλάνη εκτιμήσεως και πλάνη περί το δίκαιο καταλογίζοντας στην Air Canada την ευθύνη για την ενιαία και διαρκή παράβαση στα δρομολόγια εντός του ΕΟΧ και στα δρομολόγια Ένωσης-Ελβετίας, δεν υποκατέστησε με τη δική του εκτίμηση εκείνη της Επιτροπής.
157    Συγκεκριμένα, στις σκέψεις 161 και 162 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, το Γενικό Δικαστήριο επισήμανε ότι, με την επίδικη απόφαση, η Επιτροπή είχε υπενθυμίσει ότι μια επιχείρηση μπορεί, υπό ορισμένες προϋποθέσεις, να θεωρηθεί υπεύθυνη για ενιαία και διαρκή παράβαση στο σύνολό της, έστω και αν δεν έχει μετάσχει άμεσα σε όλα τα συστατικά της στοιχεία, και κατέληξε στο συμπέρασμα ότι υφίστατο εν προκειμένω ενιαία και διαρκής παράβαση, η οποία περιλάμβανε, μεταξύ άλλων, το σύνολο των οικείων δρομολογίων, κρίνοντας ότι οι επίδικες επαφές αποσκοπούσαν στην επίτευξη του ενιαίου σκοπού που επιδίωκαν οι υπαίτιοι, στο πλαίσιο ενός συνολικού σχεδίου.
158    Αφού ανέλυσε, στις σκέψεις 162 και 164 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, τις αιτιολογικές σκέψεις 869 έως 902 και το άρθρο 1 της επίδικης απόφασης, το Γενικό Δικαστήριο έκρινε, στη σκέψη 165 της εν λόγω απόφασης, ότι «ήταν ευχερές για την [Air Canada] να κατανοήσει –και για [το ίδιο] να ελέγξει– ότι η Επιτροπή καταλόγισε στην εταιρία αυτή ευθύνη για την ενιαία και διαρκή παράβαση, ακόμη και όσον αφορά τα δρομολόγια εντός της Ένωσης και τα δρομολόγια Ένωσης-Ελβετίας, για τον λόγο ακριβώς ότι ο εν λόγω αερομεταφορέας είχε τη βούληση να συμβάλει στο συνολικό σχέδιο επιδιώκοντας τον κοινό αντίθετο προς τους κανόνες του ανταγωνισμού σκοπό που περιγράφεται στις αιτιολογικές σκέψεις 872 έως 876 της [επίδικης απόφασης] και είχε γνώση (αποδεδειγμένη ή τεκμαιρόμενη) των παραβατικών συμπεριφορών των λοιπών εμπλεκόμενων αερομεταφορέων στις οποίες δεν συμμετείχε άμεσα».
159    Ομοίως, παραπέμποντας ιδίως στις ως άνω σκέψεις 161 και 162, το Γενικό Δικαστήριο επισήμανε, στη σκέψη 378 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, ότι «η Επιτροπή καταλόγισε στην Air Canada ευθύνη για την ενιαία και διαρκή παράβαση, ακόμη και όσον αφορά τα δρομολόγια εντός του ΕΟΧ και τα δρομολόγια Ένωσης-Ελβετίας, για τον λόγο ακριβώς ότι ο εν λόγω αερομεταφορέας είχε τη βούληση, ανεξαρτήτως του αν ήταν δυνητικός ανταγωνιστής στα δρομολόγια εντός του ΕΟΧ και τα δρομολόγια Ένωσης-Ελβετίας, να συμβάλει στο συνολικό σχέδιο επιδιώκοντας τον κοινό αντίθετο προς τους κανόνες του ανταγωνισμού σκοπό [...] και είχε γνώση (αποδεδειγμένη ή τεκμαιρόμενη) των παραβατικών συμπεριφορών των λοιπών εμπλεκόμενων αερομεταφορέων στις οποίες δεν συμμετείχε άμεσα».
160    Το Γενικό Δικαστήριο προσέθεσε, στη σκέψη 379 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, ότι δεν μπορούσε να συναχθεί από την αιτιολογική σκέψη 890 της επίδικης απόφασης «ότι η Επιτροπή [είχε] την πρόθεση να καταλογίσει στην [Air Canada] την ευθύνη για την ενιαία και διαρκή παράβαση καθόσον αφορούσε τα δρομολόγια εντός του ΕΟΧ και τα δρομολόγια Ένωσης-Ελβετίας βάσει της ιδιότητάς της ως δυνητικού ανταγωνιστή στα δρομολόγια αυτά», δεδομένου ότι «[προέκυπτε] τόσο από το γράμμα της όσο και από τον σκοπό της και από το πλαίσιο στο οποίο [εντασσόταν] ότι η εν λόγω αιτιολογική σκέψη δεν [αφορούσε] την ευθύνη των διαφόρων εμπλεκομένων αερομεταφορέων για την ενιαία και διαρκή παράβαση, αλλά την ύπαρξη της εν λόγω [ενιαίας και διαρκούς] παράβασης».
161    Κατ’ αυτόν τον τρόπο, από τις διαπιστώσεις του Γενικού Δικαστηρίου προκύπτει ότι, για να καταλογίσει στην Air Canada την ευθύνη για την ενιαία και διαρκή παράβαση καθόσον αφορούσε τα δρομολόγια εντός του ΕΟΧ και τα δρομολόγια Ένωσης-Ελβετίας, η Επιτροπή στηρίχθηκε, με την επίδικη απόφαση, όχι στην απουσία ανυπέρβλητου εμποδίου για την είσοδο της Air Canada στις οικείες αγορές, αλλά στο γεγονός ότι η επιχείρηση αυτή είχε συμβάλει, με τη συμπεριφορά της, στους κοινούς σκοπούς που επιδίωκε το σύνολο των μετεχόντων καθώς και στο γεγονός ότι γνώριζε εμμέσως τις παραβατικές συμπεριφορές των λοιπών αερομεταφορέων.
162    Επομένως, αντιθέτως προς την επιχειρηματολογία που προέβαλε η Air Canada προς στήριξη του πρώτου σκέλους, το Γενικό Δικαστήριο δεν υποκατέστησε με τη δική του αιτιολογία εκείνη της Επιτροπής.
163    Όσον αφορά ειδικότερα την επιχειρηματολογία της Air Canada κατά την οποία, με τις σκέψεις 366 έως 377 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, το Γενικό Δικαστήριο στηρίχθηκε σε νομολογία και ανάλυση που δεν περιλαμβάνονταν στην επίδικη απόφαση, επιβάλλεται η διαπίστωση ότι η νομολογία που παρατίθεται στις σκέψεις αυτές είτε μνημονεύθηκε στην υποσημείωση 1311 της αιτιολογικής σκέψης 867 της επίδικης απόφασης είτε αποτέλεσε αντικείμενο συζήτησης εκ μέρους της Air Canada με το υπόμνημά της απαντήσεως. Όπως, όμως, υπομνήσθηκε στη σκέψη 85 της παρούσας απόφασης, όταν το Γενικό Δικαστήριο περιορίζεται να απαντήσει στην επιχειρηματολογία που προβάλλουν ενώπιόν του οι διάδικοι, δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι υποκαθιστά με τη δική του αιτιολογία εκείνη του εκδότη της προσβαλλόμενης ενώπιόν του πράξης.
164    Όσον αφορά το δεύτερο σκέλος, που αντλείται από προσβολή των δικαιωμάτων άμυνας, αρκεί η επισήμανση ότι αυτό στηρίζεται σε εσφαλμένη παραδοχή δεδομένου ότι, αντιθέτως προς όσα υποστηρίζει η Air Canada, το Γενικό Δικαστήριο δεν προέβη σε αντικατάσταση αιτιολογίας στηριζόμενο σε νέα επιχειρηματολογία προβληθείσα από την Επιτροπή κατά τη διάρκεια της δίκης. Κατά συνέπεια, το σκέλος αυτό πρέπει να απορριφθεί ως αβάσιμο.
165    Όσον αφορά το τρίτο σκέλος, το οποίο αντλείται από πλημμελή αιτιολογία, καθόσον το Γενικό Δικαστήριο δεν εξέθεσε τους λόγους για τους οποίους οι αρχές στις οποίες κατέληξε είχαν εφαρμογή στα πραγματικά περιστατικά της υπό κρίση υπόθεσης και, ως εκ τούτου, το οδήγησαν στο συμπέρασμα ότι η Επιτροπή είχε την εξουσία να καταλογίσει στην Air Canada ευθύνη για την ενιαία και διαρκή παράβαση, ακόμη και ως προς τα δρομολόγια που ο αερομεταφορέας αυτός δεν μπορούσε να εξυπηρετήσει, επιβάλλεται η διαπίστωση ότι το Γενικό Δικαστήριο, όπως ήδη αναφέρθηκε στη σκέψη 159 της παρούσας απόφασης, επισήμανε, στη σκέψη 378 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, ότι η Επιτροπή, για να καταλογίσει στην Air Canada την ευθύνη για την ενιαία και διαρκή παράβαση, ακόμη και όσον αφορά τα συγκεκριμένα δρομολόγια, στηρίχθηκε στη συμβολή της επιχείρησης αυτής στο συνολικό σχέδιο που επιδίωκε κοινό σκοπό αντίθετο προς τους κανόνες του ανταγωνισμού και στην εκ μέρους της γνώση των παραβατικών συμπεριφορών των λοιπών εμπλεκομένων αερομεταφορέων.
166    Κατά τον τρόπο αυτό, το Γενικό Δικαστήριο κατέστησε σαφές ότι η ευθύνη της Air Canada για τα δρομολόγια που δεν μπορούσε να εξυπηρετήσει δεν απέρρεε από την άμεση συμμετοχή του αερομεταφορέα αυτού στην παράβαση όσον αφορά τα συγκεκριμένα δρομολόγια, αλλά από την έμμεση συμμετοχή της στην εν λόγω παράβαση, λόγω της εκ μέρους της γνώσης των λοιπών παραβατικών συμπεριφορών τις οποίες σχεδίαζαν ή εφάρμοζαν οι λοιποί μετέχοντες στην επίμαχη σύμπραξη επιδιώκοντας τους ίδιους σκοπούς.
167    Επομένως, κακώς η Air Canada προβάλλει πλημμελή αιτιολογία.
168    Τέλος, όσον αφορά το τέταρτο σκέλος, με το οποίο προβάλλεται ότι το Γενικό Δικαστήριο υπέπεσε σε πλάνη περί το δίκαιο κρίνοντας, εν προκειμένω, ότι η ύπαρξη σχέσης ανταγωνισμού δεν ήταν κρίσιμη για την εκτίμηση της ύπαρξης ενιαίας και διαρκούς παράβασης, μολονότι η νομολογία που απορρέει, μεταξύ άλλων, από την απόφαση της 26ης Ιανουαρίου 2017, Duravit κ.λπ. κατά Επιτροπής (C‑609/13 P, EU:C:2017:46), δεν έχει εφαρμογή στην υπό κρίση υπόθεση, δεδομένου ότι η συγκεκριμένη νομολογία περιορίζεται στα ιδιαίτερα πραγματικά περιστατικά και τις ιδιαίτερες περιστάσεις κάθε υπόθεσης μη δυνάμενη να τύχει αυστηρής και γενικής εφαρμογής, επιβάλλεται η διαπίστωση ότι η Air Canada δεν προσκομίζει κανένα στοιχείο ικανό να αποδείξει για ποιον λόγο η υπό κρίση υπόθεση διαφέρει από εκείνην επί της οποίας εκδόθηκε η ανωτέρω απόφαση, στη σκέψη 124 της οποίας το Δικαστήριο έκρινε ότι η ύπαρξη σχέσης ανταγωνισμού μεταξύ των μετεχουσών επιχειρήσεων δεν αποτελεί προϋπόθεση για τον χαρακτηρισμό των αντίθετων προς τον ανταγωνισμό ενεργειών ως ενιαίας και διαρκούς παράβασης. Δεδομένου ότι η εκτίμηση αυτή δεν συνδέεται με τον βαθμό σοβαρότητας της παράβασης, η Air Canada δεν μπορεί να επικαλεστεί τον φερόμενο ως «λιγότερο σοβαρό και έντονα εικαζόμενο» χαρακτήρα της επίμαχης στην υπό κρίση υπόθεση ενιαίας και διαρκούς παράβασης. Δεν μπορεί, επίσης, να προβάλει ότι τόσο το καθ’ ύλην όσο και το γεωγραφικό πεδίο εφαρμογής της τελευταίας αυτής παράβασης είναι ευρύτερο από εκείνο της ενιαίας και διαρκούς παράβασης την οποία αφορούσε η υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η ως άνω απόφαση.
169    Εξάλλου, καθόσον η Air Canada υποστηρίζει ότι μόνον η «ενεργός συμβολή» της επιχείρησης στην παράβαση ή η απόδειξη ότι η επιχείρηση διαδραμάτισε «ουσιώδη ρόλο» σ’
αυτήν καθιστά δυνατό να στοιχειοθετηθεί η ευθύνη της λόγω της συμβολής της στο συνολικό σχέδιο με το οποίο επιδιώκεται κοινός σκοπός, πρέπει να υπομνησθεί ότι, κατά πάγια νομολογία, αρκεί να αποδείξει η Επιτροπή ότι η οικεία επιχείρηση μετέσχε σε συναντήσεις κατά τις οποίες συνήφθησαν συμφωνίες θίγουσες τον ανταγωνισμό, χωρίς να αντιταχθεί σαφώς στις συμφωνίες αυτές, προκειμένου να αποδείξει επαρκώς τη συμμετοχή της εν λόγω επιχείρησης στη σύμπραξη. Άπαξ και έχει αποδειχθεί η συμμετοχή σε τέτοιες συναντήσεις, εναπόκειται στην ως άνω επιχείρηση να προβάλει στοιχεία ικανά να αποδείξουν ότι δεν λάμβανε μέρος στις εν λόγω συναντήσεις με πνεύμα αντίθετο στον ανταγωνισμό, αποδεικνύοντας ότι είχε δηλώσει στους ανταγωνιστές της ότι συμμετείχε στις συναντήσεις με οπτική διαφορετική από τη δική τους (απόφαση της 1ης Φεβρουαρίου 2024, Scania κ.λπ. κατά Επιτροπής, C‑251/22 P, EU:C:2024:103, σκέψη 99 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
170    Από την ως άνω νομολογία προκύπτει επίσης ότι όταν η Επιτροπή αποδεικνύει ότι η οικεία επιχείρηση έλαβε μέρος σε συναντήσεις κατά τις οποίες συνήφθησαν συμφωνίες αντίθετες στον ανταγωνισμό, χωρίς να αντιταχθεί σαφώς στις συμφωνίες αυτές, το εν λόγω θεσμικό όργανο δεν οφείλει επιπλέον να αποδείξει ότι η επιχείρηση είχε την πρόθεση να μετάσχει στην παράβαση, αλλά εναπόκειται στην επιχείρηση αυτή να αποδείξει ότι διαχώρισε τη θέση της ως προς τις συμφωνίες αυτές, ιδίως δε ως προς τη γεωγραφική εμβέλειά τους (απόφαση της 1ης Φεβρουαρίου 2024, Scania κ.λπ. κατά Επιτροπής, C‑251/22 P, EU:C:2024:103, σημείο 101).
171    Εν προκειμένω, στη σκέψη 382 της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης, το Γενικό Δικαστήριο επισήμανε ότι, όσον αφορά τις αντίθετες προς τους κανόνες του ανταγωνισμού δραστηριότητες σχετικά με τα δρομολόγια εντός του ΕΟΧ και τα δρομολόγια Ένωσης-Ελβετίας στις οποίες δεν είχε μετάσχει άμεσα, η Air Canada δεν αμφισβήτησε, στο πλαίσιο του τρίτου λόγου ακυρώσεως που προέβαλε ενώπιόν του, ότι είχε την απαιτούμενη γνώση των δραστηριοτήτων αυτών.
172    Προσέθεσε δε, στη σκέψη 384 της απόφασης αυτής, ότι από την επίδικη απόφαση προέκυπτε ότι η Air Canada είχε την πρόθεση να συμβάλει, με τη συμπεριφορά της, στην επίτευξη του αντίθετου προς τους κανόνες του ανταγωνισμού ενιαίου σκοπού, ο οποίος συνίστατο στον περιορισμό του ανταγωνισμού μεταξύ εμπλεκόμενων αερομεταφορέων όσον αφορά τους επίναυλους τουλάχιστον εντός της Ένωσης, του ΕΟΧ και της Ελβετίας, δεδομένου ότι η Air Canada «όχι μόνον ενθάρρυνε τη συνέχιση της ενιαίας και διαρκούς παραβάσεως και έθεσε σε κίνδυνο την αποκάλυψή της παραλείποντας να αποστασιοποιηθεί δημοσίως από το περιεχόμενο των επαφών σχετικά με τα δρομολόγια εντός του ΕΟΧ και των δρομολογίων Ένωσης-Ελβετίας στις οποίες [είχε] μετάσχει ή να καταγγείλει τις επαφές αυτές στις αρμόδιες διοικητικές οντότητες, αλλά και, συντονίζοντας τη συμπεριφορά της ως προς τους επίναυλους και την άρνηση καταβολής προμήθειας στα δρομολόγια ΕΟΧ-τρίτων χωρών, συνέβαλε στο να διασφαλιστεί ότι οι διαμεταφορείς δεν θα μπορούσαν να αποφύγουν την καταβολή επιναύλων στα δρομολόγια εντός του ΕΟΧ και στα δρομολόγια Ένωσης-Ελβετίας χρησιμοποιώντας εναλλακτικές διαδρομές ιδίως μέσω του Καναδά και, ακολούθως, στο να επιτευχθεί ο κοινός αντίθετος προς τους κανόνες του ανταγωνισμού σκοπός».
173    Αφού διαπίστωσε, επομένως, ότι πληρούνταν οι προϋποθέσεις καταλογισμού της ενιαίας και διαρκούς παράβασης στην Air Canada, το Γενικό Δικαστήριο δεν υπέπεσε σε πλάνη περί το δίκαιο καταλήγοντας στο συμπέρασμα ότι η Επιτροπή βασίμως έκρινε την Air Canada υπεύθυνη για την ενιαία και διαρκή παράβαση καθόσον αυτή αφορούσε τα δρομολόγια εντός του ΕΟΧ και τα δρομολόγια Ένωσης-Ελβετίας, ανεξαρτήτως της ενδεχόμενης ιδιότητάς της ως δυνητικής ανταγωνίστριας στα δρομολόγια αυτά.
174    Επομένως, το τέταρτο σκέλος είναι αβάσιμο.
175    Κατά συνέπεια, ο λόγος αυτός πρέπει να απορριφθεί ως αβάσιμος.
176    Δεδομένου ότι δεν έγινε δεκτός κανένας από τους λόγους που προέβαλε η Air Canada προς στήριξη της αιτήσεως αναιρέσεως, η αίτηση αναιρέσεως πρέπει να απορριφθεί στο σύνολό της.
Επί των δικαστικών εξόδων
177    Κατά το άρθρο 184, παράγραφος 2, του Κανονισμού Διαδικασίας του Δικαστηρίου, όταν η αίτηση αναιρέσεως απορρίπτεται ως αβάσιμη, το Δικαστήριο αποφαίνεται επί των δικαστικών εξόδων.
178    Κατά το άρθρο 138, παράγραφος 1, του Κανονισμού Διαδικασίας, το οποίο εφαρμόζεται στην αναιρετική διαδικασία δυνάμει του άρθρου 184, παράγραφος 1, του Κανονισμού Διαδικασίας, ο ηττηθείς διάδικος καταδικάζεται στα δικαστικά έξοδα, εφόσον υπάρχει σχετικό αίτημα του νικήσαντος διαδίκου.
179    Δεδομένου ότι η Air Canada ηττήθηκε και η Επιτροπή έχει υποβάλει σχετικό αίτημα, η Air Canada πρέπει να φέρει, πέραν των δικών της δικαστικών εξόδων, και εκείνα στα οποία υποβλήθηκε η Επιτροπή.
Για τους λόγους αυτούς, το Δικαστήριο (πέμπτο τμήμα) αποφασίζει:
1)      Απορρίπτει την αίτηση αναιρέσεως.
2)      Καταδικάζει την Air Canada στα δικαστικά έξοδα.
(υπογραφές)
*      Γλώσσα διαδικασίας: η αγγλική.