62023CJ0657
ΑΠΟΦΑΣΗ ΤΟΥ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟΥ (έβδομο τμήμα)
της 10ης Απριλίου 2025 (
*1
)
«Προδικαστική παραπομπή – Κοινή γεωργική πολιτική (ΚΓΠ) – Χρηματοδότηση, διαχείριση και παρακολούθηση της ΚΓΠ – Κανονισμός (ΕΕ) 1306/2013 – Χρηματοδότηση από το Ευρωπαϊκό Γεωργικό Ταμείο Αγροτικής Ανάπτυξης (ΕΓΤΑΑ) – Άρθρο 54 – Προστασία των οικονομικών συμφερόντων της Ευρωπαϊκής Ένωσης – Κανονισμός (ΕΚ, Ευρατόμ) 2988/95 – Άρθρο 3 – Ανάκτηση αχρεωστήτως καταβληθέντων ποσών επιχορήγησης – Προθεσμία παραγραφής – Προθεσμία τάξεως»
Στην υπόθεση C‑657/23,
με αντικείμενο αίτηση προδικαστικής αποφάσεως δυνάμει του άρθρου 267 ΣΛΕΕ, που υπέβαλε το Nejvyšší správní soud (Ανώτατο Διοικητικό Δικαστήριο, Τσεχική Δημοκρατία) με απόφαση της 4ης Οκτωβρίου 2023, η οποία περιήλθε στο Δικαστήριο στις 7 Νοεμβρίου 2023, στο πλαίσιο της δίκης
M. K.
κατά
Ministerstvo zemědělství,
ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ (έβδομο τμήμα),
συγκείμενο από τους M. Gavalec (εισηγητή), πρόεδρο τμήματος, Z. Csehi και F. Schalin, δικαστές,
γενικός εισαγγελέας: M. Campos Sánchez-Bordona
γραμματέας: R. Stefanova-Kamisheva, διοικητική υπάλληλος,
έχοντας υπόψη την έγγραφη διαδικασία και κατόπιν της επ’ ακροατηρίου συζητήσεως της 11ης Δεκεμβρίου 2024,
λαμβάνοντας υπόψη τις παρατηρήσεις που υπέβαλαν:
–
ο M. K., εκπροσωπούμενος από τον F. Šimák, advokát,
–
το Ministerstvo zemědělství, εκπροσωπούμενο από τον R. Pokorný,
–
η Τσεχική Κυβέρνηση, εκπροσωπούμενη από τις J. Benešová, J. Očková και από τους M. Smolek και J. Vláčil,
–
η Βουλγαρική Κυβέρνηση, εκπροσωπούμενη από την T. Mitova και τον R. Stoyanov,
–
η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, εκπροσωπούμενη από τις L. Radu Bouyon και K. Walkerová,
κατόπιν της αποφάσεως που έλαβε, αφού άκουσε τον γενικό εισαγγελέα, να εκδικάσει την υπόθεση χωρίς ανάπτυξη προτάσεων,
εκδίδει την ακόλουθη
Απόφαση
1
Η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως αφορά την ερμηνεία του άρθρου 54, παράγραφος 1, του κανονισμού (ΕΕ) 1306/2013 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 17ης Δεκεμβρίου 2013, σχετικά με τη χρηματοδότηση, τη διαχείριση και την παρακολούθηση της κοινής γεωργικής πολιτικής και την κατάργηση των κανονισμών (ΕΟΚ) αριθ. 352/78, (ΕΚ) αριθ. 165/94, (ΕΚ) αριθ. 2799/98, (ΕΚ) αριθ. 814/2000, (ΕΚ) αριθ. 1290/2005 και (ΕΚ) αριθ. 485/2008 του Συμβουλίου (ΕΕ 2013, L 347, σ. 549, και διορθωτικό ΕΕ 2016, L 130, σ. 7).
2
Η αίτηση αυτή υποβλήθηκε στο πλαίσιο ένδικης διαφοράς μεταξύ του M. K. και του Ministerstvo zemědělství (Υπουργείου Γεωργίας, Τσεχική Δημοκρατία) σχετικά με απόφαση περί ανακτήσεως ποσών επιχορήγησης τα οποία καταβλήθηκαν αχρεωστήτως στον M. K.
Το νομικό πλαίσιο
Το δίκαιο της Ένωσης
Ο κανονισμός (ΕΚ, Ευρατόμ) 2988/95
3
Η τρίτη αιτιολογική σκέψη του κανονισμού (ΕΚ, Ευρατόμ) 2988/95 του Συμβουλίου, της 18ης Δεκεμβρίου 1995, σχετικά με την προστασία των οικονομικών συμφερόντων των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων (ΕΕ 1995, L 312, σ. 1), έχει ως εξής:
«[…] έχει […] μεγάλη σημασία η καταπολέμηση των πράξεων σε βάρος των οικονομικών συμφερόντων των [Ευρωπαϊκών] Κοινοτήτων σε όλους τους τομείς».
4
Κατά το άρθρο 1 του κανονισμού αυτού:
«1.   Για την προστασία των οικονομικών συμφερόντων των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων θεσπίζονται γενικοί κανόνες σχετικά με ομοιογενείς ελέγχους, καθώς και με διοικητικά μέτρα και κυρώσεις για τις παρατυπίες βάσει του κοινοτικού δικαίου.
2.   Παρατυπία συνιστά κάθε παράβαση διάταξης του κοινοτικού δικαίου που προκύπτει από πράξη ή παράλειψη ενός οικονομικού φορέα, με πραγματικό ή ενδεχόμενο αποτέλεσμα να ζημιωθεί ο γενικός προϋπολογισμός των Κοινοτήτων ή προϋπολογισμός διαχειριζόμενος από τις Κοινότητες, είτε με τη μείωση ή ματαίωση εσόδων που προέρχονται από ίδιους πόρους που εισπράττονται απευθείας για λογαριασμό της Κοινότητας, είτε με αδικαιολόγητη δαπάνη.»
5
Το άρθρο 3 του εν λόγω κανονισμού προβλέπει τα εξής:
«1.   Η προθεσμία παραγραφής της δίωξης είναι τετραετής από τη διάπραξη της παρατυπίας που ορίζεται στο άρθρο 1 παράγραφος 1. Ωστόσο, οι τομεακοί κανόνες μπορούν να προβλέπουν μικρότερη προθεσμία, η οποία δεν μπορεί να είναι μικρότερη των τριών ετών.
Για τις διαρκείς ή επαναλαμβανόμενες παρατυπίες, η παραγραφή τρέχει από την ημέρα που έπαυσε η παρατυπία. Για τα πολυετή προγράμματα η προθεσμία παραγραφής συνεχίζεται σε κάθε περίπτωση ως την τελική ολοκλήρωση του προγράμματος.
Η παραγραφή της δίωξης διακόπτεται από κάθε πράξη που φέρεται εις γνώσιν του ενδιαφερόμενου, προέρχεται από την αρμόδια αρχή και αποσκοπεί στη διερεύνηση ή τη δίωξη της παρατυπίας. Η προθεσμία παραγραφής αρχίζει και πάλι να τρέχει μετά από κάθε διακοπή της.
Εντούτοις, η παραγραφή επέρχεται το αργότερο κατά τη λήξη χρονικού διαστήματος ίσου τουλάχιστον του διπλασίου της προθεσμίας παραγραφής, εφόσον η αρμόδια αρχή δεν έχει επιβάλει κάποια κύρωση, εκτός από τις περιπτώσεις που η διοικητική διαδικασία ανεστάλη σύμφωνα με το άρθρο 6 παράγραφος 1.
2.   Η προθεσμία εκτέλεσης της απόφασης που καθορίζει τη διοικητική ποινή είναι τριετής. Ως έναρξη της προθεσμίας αυτής υπολογίζεται η ημέρα κατά την οποία η απόφαση κατέστη οριστική.
Οι περιπτώσεις διακοπής και αναστολής ρυθμίζονται από τις σχετικές διατάξεις του εθνικού δικαίου.
3.   Τα κράτη μέλη διατηρούν την ευχέρεια εφαρμογής προθεσμίας μεγαλύτερης από την προβλεπόμενη στις παραγράφους 1 και 2 αντιστοίχως.»
Ο κανονισμός 1306/2013
6
Η αιτιολογική σκέψη 37 του κανονισμού 1306/2013 είχε ως εξής:
«(37)
Σε περίπτωση ανάκτησης ποσών που έχουν καταβληθεί από το [Ευρωπαϊκό Γεωργικό Ταμείο Εγγυήσεων (ΕΓΤΕ)], τα ανακτώμενα ποσά θα πρέπει να επιστρέφονται στο ταμείο, εφόσον πρόκειται για δαπάνες που δεν είναι σύμφωνες με την ενωσιακή νομοθεσία και για τις οποίες δεν θεμελιώνεται κανένα δικαίωμα. Προκειμένου να υπάρχει επαρκής χρόνος για την ολοκλήρωση όλων των αναγκαίων διοικητικών διαδικασιών, συμπεριλαμβανομένων των εσωτερικών ελέγχων, τα κράτη μέλη πρέπει να ζητούν την ανάκτηση από τον δικαιούχο εντός 18 μηνών από τη στιγμή κατά την οποία εγκρίνεται έκθεση ελέγχου ή παρόμοιο έγγραφο όπου διαπιστώνεται ότι έχει διαπραχθεί παρατυπία, και, κατά περίπτωση, παραλαμβάνεται από τον οργανισμό πληρωμών ή τον αρμόδιο για την ανάκτηση φορέα. Θα πρέπει να προβλεφθεί ένα σύστημα οικονομικής ευθύνης για τις περιπτώσεις όπου έχουν διαπραχθεί παρατυπίες και δεν έχει ανακτηθεί το σύνολο του ποσού. Για τον σκοπό αυτό, θα πρέπει να θεσπιστεί διαδικασία που θα επιτρέπει στην [Ευρωπαϊκή] Επιτροπή να προστατεύει τα συμφέροντα του προϋπολογισμού της [Ευρωπαϊκής] Ένωσης, αποφασίζοντας να καταλογίσει εις βάρος του οικείου κράτους μέλους ένα μέρος των ποσών που απωλέσθησαν εξαιτίας παρατυπιών και δεν ανακτήθηκαν εντός εύλογης προθεσμίας. Σε ορισμένες περιπτώσεις αμέλειας του κράτους μέλους, δικαιολογείται ο καταλογισμός του συνόλου του ποσού στο οικείο κράτος μέλος. Ωστόσο, με την επιφύλαξη της εκπλήρωσης των υποχρεώσεων των κρατών μελών οι οποίες απορρέουν από τις εσωτερικές διαδικασίες τους, η οικονομική επιβάρυνση θα πρέπει να κατανέμεται δίκαια μεταξύ της Ένωσης και του κράτους μέλους. Οι ίδιοι κανόνες θα πρέπει να εφαρμόζονται στο [Ευρωπαϊκό Γεωργικό Ταμείο Αγροτικής Ανάπτυξης (ΕΓΤΑΑ)], με ταυτόχρονη διατήρηση της απαίτησης σύμφωνα με την οποία τα ποσά που ανακτώνται ή ακυρώνονται λόγω παρατυπιών θα πρέπει να παραμένουν στη διάθεση των εγκεκριμένων προγραμμάτων αγροτικής ανάπτυξης του οικείου κράτους μέλους, δεδομένου ότι έχουν χορηγηθεί στο κράτος αυτό. Θα πρέπει επίσης να καθοριστούν διατάξεις σχετικά με την υποχρέωση υποβολής εκθέσεων των κρατών μελών.»
7
Κατά το άρθρο 5 του κανονισμού 1306/2013, το οποίο επιγραφόταν «Δαπάνες του ΕΓΤΑΑ»:
«Το ΕΓΤΑΑ αποτελεί αντικείμενο επιμερισμένης διαχείρισης μεταξύ των κρατών μελών και της Ένωσης. Χρηματοδοτεί τη χρηματοδοτική συνεισφορά της Ένωσης στα προγράμματα αγροτικής ανάπτυξης που εφαρμόζονται σύμφωνα με την ενωσιακή νομοθεσία για τη στήριξη της αγροτικής ανάπτυξης.»
8
Ο επιγραφόμενος «Δημοσιονομική διαχείριση των Ταμείων» τίτλος IV του κανονισμού 1306/2013 περιλάμβανε το κεφάλαιο IV, με τίτλο «Εκκαθάριση λογαριασμών», του οποίου το τμήμα III αφορούσε τις «Παρατυπίες».
9
Στο εν λόγω τμήμα III, το άρθρο 54 του κανονισμού, με τίτλο «Κοινές διατάξεις», όριζε τα εξής:
«1.   Για κάθε αχρεωστήτως καταβληθέν ποσό ή ως επακόλουθο παρατυπίας ή αμέλειας, τα κράτη μέλη ζητούν ανάκτηση από τον δικαιούχο εντός 18 μηνών αφότου εγκριθεί και, κατά περίπτωση, παραληφθεί από τον οργανισμό πληρωμών ή τον αρμόδιο για την ανάκτηση φορέα, έκθεση ελέγχου ή ανάλογο έγγραφο όπου διαπιστώνεται ότι έχει διαπραχθεί παρατυπία. Τα αντίστοιχα ποσά καταγράφονται κατά τη στιγμή της αίτησης ανάκτησης στο βιβλίο οφειλετών του οργανισμού πληρωμών.
2.   Εφόσον η ανάκτηση δεν πραγματοποιηθεί εντός τεσσάρων ετών από την ημερομηνία της αίτησης ανάκτησης ή εντός οκτώ ετών αν η ανάκτηση αποτελεί αντικείμενο προσφυγής ενώπιον των εθνικών δικαστηρίων, οι δημοσιονομικές επιπτώσεις της μη ανάκτησης βαρύνουν κατά 50 % το οικείο κράτος μέλος και κατά 50 % τον προϋπολογισμό της Ένωσης, με την επιφύλαξη της απαίτησης ότι το οικείο κράτος μέλος πρέπει να συνεχίσει τις διαδικασίες ανάκτησης σύμφωνα με το άρθρο 58.
Εάν, στο πλαίσιο της διαδικασίας ανάκτησης, διαπιστωθεί με οριστική διοικητική ή δικαστική πράξη ότι δεν έχει διαπραχθεί παρατυπία, το ενδιαφερόμενο κράτος μέλος δηλώνει στα ταμεία ως δαπάνη τη δημοσιονομική επιβάρυνσή του δυνάμει του πρώτου εδαφίου.
Εάν όμως, για λόγους που δεν μπορούν να αποδοθούν στο ενδιαφερόμενο κράτος μέλος, δεν είναι δυνατή η ανάκτηση εντός της προθεσμίας που ορίζεται στο πρώτο εδάφιο και το προς ανάκτηση ποσό υπερβαίνει το 1 εκατομμύριο EUR, η Επιτροπή μπορεί, κατόπιν αιτήσεως του κράτους μέλους, να παρατείνει την προθεσμία έως και κατά το ήμισυ της διάρκειας της αρχικής περιόδου.
3.   Σε δεόντως αιτιολογημένες περιπτώσεις, τα κράτη μέλη μπορούν να αποφασίσουν να μη συνεχίσουν τη διαδικασία ανάκτησης. Μια τέτοια απόφαση μπορεί να ληφθεί μόνο στις ακόλουθες περιπτώσεις:
α)
εάν το σύνολο των πραγματοποιηθέντων και των προβλεπόμενων εξόδων ανάκτησης υπερβαίνει το προς ανάκτηση ποσό, […]
[…]
β)
εάν η ανάκτηση είναι αδύνατη λόγω αφερεγγυότητας του οφειλέτη ή των προσώπων που φέρουν τη νομική ευθύνη για την παρατυπία, η οποία αφερεγγυότητα έχει διαπιστωθεί και αναγνωριστεί σύμφωνα με το εθνικό δίκαιο του σχετικού κράτους μέλους.
Σε περίπτωση που η απόφαση που αναφέρεται στο πρώτο εδάφιο της παρούσας παραγράφου ληφθεί πριν το οφειλόμενο ποσό αποτελέσει αντικείμενο των κανόνων που αναφέρονται στην παράγραφο 2, οι οικονομικές επιπτώσεις της μη ανάκτησης βαρύνουν τον προϋπολογισμό της Ένωσης.
4.   Το κράτος μέλος εγγράφει τις οικονομικές επιπτώσεις που το βαρύνουν κατ’ εφαρμογή της παραγράφου 2 του παρόντος άρθρου στους ετήσιους λογαριασμούς που πρέπει να διαβιβάζει στην Επιτροπή σύμφωνα με το άρθρο 102 παράγραφος 1 στοιχείο γ) σημείο iv). Η Επιτροπή εξακριβώνει την ορθότητα της εγγραφής και προβαίνει στις τυχόν αναγκαίες αναπροσαρμογές στο πλαίσιο της εκτελεστικής πράξης που προβλέπεται στο άρθρο 51.
5.   Η Επιτροπή μπορεί, σύμφωνα με τη διαδικασία που προβλέπεται στο άρθρο 52 παράγραφος 3, να εκδίδει εκτελεστικές πράξεις για να αποκλείσει από την ενωσιακή χρηματοδότηση τα ποσά που βαρύνουν τον γενικό προϋπολογισμό της Ευρωπαϊκής Ένωσης στις ακόλουθες περιπτώσεις:
α)
εάν το κράτος μέλος δεν τήρησε τις προθεσμίες που αναφέρονται στην παράγραφο 1·
β)
εάν θεωρεί ότι δεν δικαιολογείται η απόφαση για τη μη συνέχιση της διαδικασίας ανάκτησης που έχει ληφθεί από το κράτος μέλος σύμφωνα με την παράγραφο 3·
γ)
εάν θεωρεί ότι η παρατυπία ή η μη ανάκτηση είναι αποτέλεσμα παρατυπίας ή αμέλειας που μπορεί να καταλογιστεί στις διοικητικές αρχές ή σε άλλο επίσημο φορέα του κράτους μέλους.
Οι εν λόγω εκτελεστικές πράξεις εκδίδονται σύμφωνα με τη συμβουλευτική διαδικασία στην οποία παραπέμπει το άρθρο 116 παράγραφος 2.»
10
Στο εν λόγω τμήμα III, το άρθρο 56 του κανονισμού, με τίτλο «Ειδικές διατάξεις για το ΕΓΤΑΑ», προέβλεπε τα εξής:
«Σε περίπτωση διαπίστωσης παρατυπίας ή αμέλειας στις πράξεις ή στα προγράμματα αγροτικής ανάπτυξης, τα κράτη μέλη επιβάλλουν δημοσιονομικές προσαρμογές ακυρώνοντας το σύνολο ή μέρος της αντίστοιχης ενωσιακής χρηματοδότησης. Τα κράτη μέλη λαμβάνουν υπόψη το είδος και τη σοβαρότητα των παρατυπιών που διαπιστώνονται καθώς και το επίπεδο της οικονομικής ζημίας που υφίσταται το ΕΓΤΑΑ.
Τα ποσά της ενωσιακής χρηματοδότησης στο πλαίσιο του ΕΓΤΑΑ που ακυρώνονται και τα ανακτώμενα ποσά καθώς και οι αντίστοιχοι τόκοι επαναδιατίθενται στο συγκεκριμένο πρόγραμμα. Ωστόσο, τα ενωσιακά κονδύλια που προέρχονται από ακύρωση ή ανάκτηση μπορούν να επαναχρησιμοποιηθούν από το κράτος μέλος μόνο για πράξεις που προβλέπονται στο ίδιο πρόγραμμα αγροτικής ανάπτυξης και υπό τον όρο ότι δεν θα επαναδιατεθούν για πράξεις που αποτέλεσαν το αντικείμενο δημοσιονομικής προσαρμογής. Μετά την περάτωση ενός προγράμματος αγροτικής ανάπτυξης, το κράτος μέλος επιστρέφει τα ποσά που έχουν ανακτηθεί στον προϋπολογισμό της Ένωσης.»
11
Ο επιγραφόμενος «Συστήματα ελέγχου και κυρώσεις» τίτλος V του κανονισμού 1306/2013 περιείχε το κεφάλαιο I, με τίτλο «Γενικοί κανόνες», στο οποίο περιλαμβάνονταν τα άρθρα 58 έως 66.
12
Το άρθρο 58 του κανονισμού, με τίτλο «Προστασία των οικονομικών συμφερόντων της Ένωσης», όριζε στην παράγραφο 1 τα εξής:
«1.   Τα κράτη μέλη θεσπίζουν, στο πλαίσιο της [κοινής γεωργικής πολιτικής (ΚΓΠ)], όλες τις νομοθετικές, κανονιστικές και διοικητικές διατάξεις και λαμβάνουν όλα τα άλλα μέτρα που είναι αναγκαία για την αποτελεσματική προστασία των οικονομικών συμφερόντων της Ένωσης, και ιδίως για τα εξής:
[…]
ε)
την ανάκτηση αχρεωστήτως καταβληθέντων ποσών με τους τόκους και, εφόσον κρίνεται αναγκαίο, την κίνηση νομικών διαδικασιών προς τον σκοπό αυτό.»
Το τσεχικό δίκαιο
13
Το αιτούν δικαστήριο διευκρινίζει ότι, κατά την ημερομηνία καταβολής της επίμαχης στην κύρια δίκη επιχορήγησης, ήτοι στις 7 Ιουλίου 2015, η τσεχική έννομη τάξη δεν προέβλεπε προθεσμία παραγραφής για την ανάκτηση, από τον δικαιούχο, επιχορήγησης καταβληθείσας αχρεωστήτως.
Η διαφορά της κύριας δίκης και το προδικαστικό ερώτημα
14
Στις 28 Ιουνίου 2012 ο M. K., τσεχικό φυσικό πρόσωπο, υπέβαλε αίτηση επιχορήγησης στο πλαίσιο του προγράμματος αγροτικής ανάπτυξης για την Τσεχική Δημοκρατία και του μέτρου III.1.2 «Ενίσχυση για τη σύσταση και την ανάπτυξη επιχειρήσεων» (στο εξής: ΠΑΑ), για έργο που είχε τον τίτλο «Προσαρμογή κτιρίου για εμπορική δραστηριότητα».
15
Στις 13 Μαρτίου 2013 ο Μ. Κ. υπέγραψε σύμβαση επιχορήγησης και δεσμεύθηκε να τηρεί τους κανόνες του ΠΑΑ.
16
Στις 7 Ιουλίου 2015 καταβλήθηκε στον Μ. Κ., για το επίμαχο έργο, επιχορήγηση ύψους 5239422 τσεχικών κορωνών (CZK) (περίπου 210000 ευρώ).
17
Κατόπιν ελέγχου του έργου, ο οποίος πραγματοποιήθηκε στις 29 Απριλίου 2016, το Státní zemědělský intervenční fond (Ταμείο γεωργικής παρέμβασης, στο εξής: SZIF), με πράξη της 24ης Μαΐου 2016, διαπίστωσε ότι το επίμαχο κτίριο δεν είχε χρησιμοποιηθεί για τις ανάγκες της οικείας εμπορικής δραστηριότητας και ότι η εκ μέρους του Μ. K. παράβαση των κανόνων του ΠΑΑ συνεπαγόταν μείωση της καταβληθείσας επιχορήγησης κατά το 100 % του ποσού της.
18
Στις 12 Σεπτεμβρίου 2016 η πράξη αυτή επικυρώθηκε από την επιτροπή επανεξετάσεως του Υπουργείου Γεωργίας.
19
Στις 11 Ιουνίου 2018 το SZIF εξέδωσε απόφαση με την οποία διέταξε την ανάκτηση, από τον Μ. K., του συνόλου των ποσών που του είχαν καταβληθεί αχρεωστήτως, ήτοι ποσού 5239422 CZK.
20
Στις 7 Μαΐου 2020 το Υπουργείο Γεωργίας απέρριψε τη διοικητική προσφυγή που άσκησε ο Μ. K. κατά της αποφάσεως αυτής.
21
Επιληφθέν της ένδικης προσφυγής του Μ. K. κατά της αποφάσεως περί απορρίψεως της ως άνω διοικητικής προσφυγής, το Městský soud v Praze (περιφερειακό δικαστήριο Πράγας, Τσεχική Δημοκρατία), αφού εξέτασε την αιτίαση περί αποσβέσεως του δικαιώματος του οικείου κράτους μέλους να ζητήσει την ανάκτηση από τον Μ. K. της επίμαχης στην κύρια δίκη επιχορήγησης, για τον λόγο ότι η αίτηση ανάκτησής της είχε υποβληθεί από τις αρμόδιες τσεχικές αρχές μετά την παρέλευση της προβλεπόμενης στο άρθρο 54, παράγραφος 1, του κανονισμού 1306/2013 προθεσμίας των 18 μηνών, έκρινε ότι το δικαίωμα αυτό δεν είχε αποσβεστεί εν προκειμένω, διότι η συγκεκριμένη προθεσμία συνιστούσε προθεσμία τάξεως (ενδεικτική προθεσμία), και όχι προθεσμία παραγραφής της οποίας και μόνον η μη τήρηση μπορούσε να επιφέρει απόσβεση του εν λόγω δικαιώματος.
22
Με την απόφασή του, το ως άνω δικαστήριο απέκλινε, ως προς το ζήτημα αυτό, από τη νομολογία του Nejvyšší správní soud (Ανώτατου Διοικητικού Δικαστηρίου, Τσεχική Δημοκρατία) που είναι το αιτούν δικαστήριο, νομολογία η οποία απορρέει από απόφαση του ενάτου τμήματος του δικαστηρίου αυτού, με την οποία κρίθηκε ότι προθεσμία όπως η επίμαχη στην κύρια δίκη ήταν προθεσμία παραγραφής.
23
Κατά της αποφάσεως του Městský soud v Praze (περιφερειακού δικαστηρίου Πράγας) ασκήθηκε αναίρεση ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου και η υπόθεση της κύριας δίκης ανατέθηκε στο πέμπτο τμήμα του δικαστηρίου αυτού.
24
Το πέμπτο τμήμα του αιτούντος δικαστηρίου παρέπεμψε την υπόθεση στο πενταμελές του τμήμα, διότι έκρινε ότι ήταν αναγκαία η παρέκκλιση από την υφιστάμενη εθνική νομολογία, καθόσον η προβλεπόμενη στο άρθρο 54, παράγραφος 1, του κανονισμού 1306/2013 προθεσμία των 18 μηνών ήταν προθεσμία τάξεως και το οικείο κράτος μέλος είχε, συνεπώς, το δικαίωμα να ζητήσει από τον δικαιούχο της επίμαχης επιχορήγησης την ανάκτηση των αχρεωστήτως καταβληθέντων σε αυτόν ποσών, ακόμη και μετά την παρέλευση της προθεσμίας αυτής.
25
Το αιτούν δικαστήριο υπογραμμίζει ότι υποχρεούται να υποβάλει στο Δικαστήριο αίτηση προδικαστικής αποφάσεως, κατ’ αρχάς, λόγω της αποκλίσεως που υπάρχει στη νομολογία του όσον αφορά τον χαρακτηρισμό της προθεσμίας του άρθρου 54, παράγραφος 1, του κανονισμού 1306/2013, εν συνεχεία, διότι μια από τις πιθανές ερμηνείες δεν μπορεί να θεωρηθεί σαφής, ευλογοφανής και προδήλως πειστικότερη από τις άλλες και, τέλος, διότι από τη νομολογία του Δικαστηρίου δεν προκύπτει απάντηση επί του θέματος αυτού.
26
Όσον αφορά την ερμηνεία που πρέπει να δοθεί στο άρθρο 54, παράγραφος 1, του κανονισμού 1306/2013, το αιτούν δικαστήριο παρατηρεί, αφενός, ότι, αντιθέτως προς την προθεσμία του άρθρου 54, παράγραφος 1, του κανονισμού 1306/2013, η προθεσμία του άρθρου 3, παράγραφος 1, του κανονισμού 2988/95 χαρακτηρίζεται ρητώς ως προθεσμία παραγραφής.
27
Αφετέρου, το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι το άρθρο 54, παράγραφος 1, του κανονισμού 1306/2013 διέπει τη σχέση μεταξύ του οικείου κράτους μέλους και της Ένωσης, και όχι τη σχέση μεταξύ του εν λόγω κράτους μέλους και του δικαιούχου της επίμαχης επιχορήγησης.
28
Αντιθέτως, παραπέμποντας στην απόφαση της 8ης Μαΐου 2019, Järvelaev (C‑580/17, EU:C:2019:391), το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι οι σκέψεις 95 και 96 της αποφάσεως αυτής μπορούν να ερμηνευθούν υπό την έννοια ότι δεν αντιτίθενται σε ερμηνεία κατά την οποία η προβλεπόμενη στο άρθρο 54, παράγραφος 1, του κανονισμού 1306/2013 προθεσμία των 18 μηνών είναι προθεσμία τάξεως στη σχέση μεταξύ του οικείου κράτους μέλους και της Ένωσης και συγχρόνως προθεσμία παραγραφής στη σχέση μεταξύ του εν λόγω κράτους μέλους και του δικαιούχου της επίμαχης επιχορήγησης.
29
Στο πλαίσιο αυτό, το Nejvyšší správní soud (Ανώτατο Διοικητικό Δικαστήριο) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο το ακόλουθο προδικαστικό ερώτημα:
«Έχει το άρθρο 54, παράγραφος 1, του κανονισμού [1306/2013] την έννοια ότι η παρέλευση της 18μηνης προθεσμίας που προβλέπει η εν λόγω διάταξη συνεπάγεται την απόσβεση του δικαιώματος του κράτους μέλους να ζητήσει από τον δικαιούχο την ανάκτηση των αχρεωστήτως καταβληθέντων ποσών;»
Επί του προδικαστικού ερωτήματος
30
Καταρχάς, επισημαίνεται ότι, μολονότι το υποβληθέν προδικαστικό ερώτημα αφορά μόνον το άρθρο 54, παράγραφος 1, του κανονισμού 1306/2013, σχετικά με την απόσβεση του δικαιώματος του οικείου κράτους μέλους να ζητήσει από τον δικαιούχο επιχορήγησης την ανάκτηση αχρεωστήτως καταβληθέντων σε αυτόν ποσών στο πλαίσιο του ΕΓΤΑΑ, από την αίτηση προδικαστικής αποφάσεως προκύπτει ότι το αιτούν δικαστήριο διερωτάται στην πραγματικότητα αν η διάταξη αυτή θεσπίζει προθεσμία παραγραφής στη σχέση μεταξύ του κράτους μέλους και του δικαιούχου των ποσών αυτών, αποκλείοντας την εφαρμογή της προθεσμίας παραγραφής του άρθρου 3, παράγραφος 1, του κανονισμού 2988/95.
31
Υπό τις συνθήκες αυτές, πρέπει να γίνει δεκτό ότι, με το προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν το άρθρο 54, παράγραφος 1, του κανονισμού 1306/2013, σε συνδυασμό με το άρθρο 3, παράγραφος 1, πρώτο εδάφιο, του κανονισμού 2988/95, έχει την έννοια ότι αποκλείει την κίνηση διαδικασίας ανάκτησης των ποσών που καταβλήθηκαν αχρεωστήτως στον δικαιούχο επιχορήγησης του ΕΓΤΑΑ, μετά την παρέλευση 18 μηνών αφότου έχει εγκριθεί και, κατά περίπτωση, παραληφθεί από τον οργανισμό πληρωμών ή τον αρμόδιο για την ανάκτηση φορέα έκθεση ελέγχου ή ανάλογο έγγραφο όπου διαπιστώνεται ότι έχει διαπραχθεί παρατυπία.
32
Συναφώς, υπενθυμίζεται ότι το άρθρο 1, παράγραφος 1, του κανονισμού 2988/95 θεσπίζει «γενικ[ούς] κανόνες σχετικά με ομοιογενείς ελέγχους, καθώς και με διοικητικά μέτρα και κυρώσεις για τις παρατυπίες βάσει του [δικαίου της Ένωσης]» με σκοπό, όπως προκύπτει από την τρίτη αιτιολογική σκέψη του κανονισμού αυτού, την «καταπολέμηση των πράξεων σε βάρος των οικονομικών συμφερόντων [της Ένωσης] σε όλους τους τομείς» (αποφάσεις της 24ης Ιουνίου 2004, Handlbauer, C‑278/02, EU:C:2004:388, σκέψη 31, και της 22ας Δεκεμβρίου 2010, Corman, C‑131/10, EU:C:2010:825, σκέψη 36).
33
Όπως προκύπτει από το άρθρο 4, παράγραφος 1, του κανονισμού 2988/95, τα διοικητικά αυτά μέτρα μπορούν να συνίστανται στην αφαίρεση του αδικαιολογήτως αποκτηθέντος οφέλους με την υποχρέωση επιστροφής των αχρεωστήτως καταβληθέντων ποσών, χωρίς ωστόσο τα μέτρα αυτά να έχουν τον χαρακτήρα κυρώσεως (πρβλ. αποφάσεις της 17ης Σεπτεμβρίου 2014, Cruz & Companhia, C‑341/13, EU:C:2014:2230, σκέψη 45, και της 7ης Απριλίου 2022, IFAP, C‑447/20 και C‑448/20, EU:C:2022:265, σκέψη 46).
34
Συγκεκριμένα, η προθεσμία παραγραφής του άρθρου 3, παράγραφος 1, του κανονισμού 2988/95 εφαρμόζεται τόσο στις παρατυπίες που επισύρουν διοικητική κύρωση, κατά την έννοια του άρθρου 5 του κανονισμού αυτού, όσο και σε παρατυπίες, όπως οι επίμαχες στην υπόθεση της κύριας δίκης, για τις οποίες έχει ληφθεί διοικητικό μέτρο με σκοπό την ανάκτηση του αδικαιολογήτως αποκτηθέντος οφέλους, σύμφωνα με το άρθρο 4 του εν λόγω κανονισμού (πρβλ. αποφάσεις της 2ας Μαρτίου 2017, Glencore Céréales France, C‑584/15, EU:C:2017:160, σκέψη 26 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία, και της 6ης Φεβρουαρίου 2025, Εμπορική Σερρών – Εμπορίας και Διάθεσης Αγροτικών Προϊόντων, C‑42/24, EU:C:2025:56, σκέψη 18).
35
Το άρθρο 3, παράγραφος 1, πρώτο εδάφιο, του κανονισμού 2988/95 ορίζει, όσον αφορά τη δίωξη, προθεσμία παραγραφής η οποία ισχύει, μεταξύ άλλων, για τέτοια διοικητικά μέτρα και αρχίζει να τρέχει από τη διάπραξη της παρατυπίας η οποία, κατά το άρθρο 1, παράγραφος 2, του κανονισμού αυτού, αφορά «κάθε παράβαση διάταξης του [δικαίου της Ένωσης] που προκύπτει από πράξη ή παράλειψη ενός οικονομικού φορέα, με πραγματικό ή ενδεχόμενο αποτέλεσμα να ζημιωθεί ο γενικός προϋπολογισμός [της Ένωσης]» (αποφάσεις της 29ης Ιανουαρίου 2009, Josef Vosding Schlacht-, Kühl- und Zerlegebetrieb κ.λπ., C‑278/07 έως C‑280/07, EU:C:2009:38, σκέψη 21, και της 7ης Απριλίου 2022, IFAP, C‑447/20 και C‑448/20, EU:C:2022:265, σκέψη 47).
36
Με την έκδοση του κανονισμού 2988/95 και, ειδικότερα, με το άρθρο 3, παράγραφος 1, πρώτο εδάφιο, του κανονισμού αυτού, ο νομοθέτης της Ένωσης θέλησε να θεσπίσει έναν γενικό κανόνα παραγραφής με σκοπό, αφενός, να ορίσει μια ελάχιστη προθεσμία που να ισχύει σε όλα τα κράτη μέλη και, αφετέρου, να αποκλείσει τη δίωξη παρατυπίας θίγουσας τα οικονομικά συμφέροντα της Ένωσης μετά την παρέλευση τετραετίας από τη διάπραξη της παρατυπίας αυτής (πρβλ. αποφάσεις της 29ης Ιανουαρίου 2009, Josef Vosding Schlacht-, Kühl- und Zerlegebetrieb κ.λπ., C‑278/07 έως C‑280/07, EU:C:2009:38, σκέψη 27, και της 7ης Απριλίου 2022, IFAP, C‑447/20 και C‑448/20, EU:C:2022:265, σκέψη 48).
37
Το εν λόγω άρθρο 3, παράγραφος 1, πρώτο εδάφιο, διευκρινίζει στη δεύτερη περίοδο ότι η τετραετής αυτή προθεσμία παραγραφής εφαρμόζεται ελλείψει «τομεακών κανόνων», ήτοι κανόνων που θεσπίζονται σε επίπεδο δικαίου της Ένωσης και όχι σε επίπεδο εθνικού δικαίου, οι οποίοι να προβλέπουν «μικρότερη προθεσμία, η οποία δεν μπορεί να είναι μικρότερη των τριών ετών» (πρβλ. απόφαση της 22ας Δεκεμβρίου 2010, Corman, C‑131/10, EU:C:2010:825, σκέψεις 41 και 42 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
38
Από τα ανωτέρω προκύπτει ότι, από την ημερομηνία ενάρξεως της ισχύος του κανονισμού 2988/95, κάθε παρατυπία θίγουσα τα οικονομικά συμφέροντα της Ένωσης μπορεί, καταρχήν, εκτός από τους τομείς για τους οποίους ο νομοθέτης της Ένωσης προέβλεψε μικρότερη προθεσμία, να διωχθεί από τις αρμόδιες αρχές των κρατών μελών εντός προθεσμίας τεσσάρων ετών (πρβλ. απόφαση της 5ης Μαρτίου 2019, Eesti Pagar, C‑349/17, EU:C:2019:172, σκέψη 117 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
39
Εντούτοις, στο μέτρο που ο νομοθέτης της Ένωσης επέλεξε να θεσπίσει, με άλλη γενική ή τομεακή ρύθμιση, υποχρέωση ανάκτησης των πόρων που χρησιμοποιήθηκαν εσφαλμένα ή αποκτήθηκαν παρατύπως, ακριβώς αυτή η ρύθμιση είναι που αποτελεί την κρίσιμη νομική βάση για την ανάκτηση των εν λόγω πόρων (απόφαση της 4ης Οκτωβρίου 2024, Επιτροπή κατά PB, C‑721/22 P, EU:C:2024:836, σκέψη 53 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
40
Επομένως, όταν η ανάκτηση ποσών που καταβλήθηκαν αχρεωστήτως, όπως τα επίμαχα στην κύρια δίκη, στο πλαίσιο προγράμματος στήριξης, το οποίο εγκρίθηκε και συγχρηματοδοτείται από το ΕΓΤΑΑ για την περίοδο προγραμματισμού 2007-2013, πραγματοποιείται μετά τη λήξη της εν λόγω περιόδου προγραμματισμού, ήτοι μετά την 1η Ιανουαρίου 2014, η ανάκτηση αυτή πρέπει να στηρίζεται στις διατάξεις του κανονισμού 1306/2013, και ιδίως στο άρθρο 56 του κανονισμού αυτού [απόφαση της 29ης Φεβρουαρίου 2024, Eesti Vabariik (Põllumajanduse Registrite ja Informatsiooni Amet), C‑437/22, EU:C:2024:176, σκέψη 44 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία].
41
Συναφώς, επισημαίνεται ότι το άρθρο 54 του κανονισμού 1306/2013, το οποίο περιλαμβάνεται στον τίτλο IV του κανονισμού αυτού που επιγράφεται «Δημοσιονομική διαχείριση των Ταμείων» και, ειδικότερα, στο κεφάλαιο IV με τίτλο «Εκκαθάριση λογαριασμών», ορίζει στην παράγραφο 1, γενικώς, ότι, «[γ]ια κάθε αχρεωστήτως καταβληθέν ποσό ή ως επακόλουθο παρατυπίας ή αμέλειας, τα κράτη μέλη ζητούν ανάκτηση από τον δικαιούχο».
42
Το άρθρο 54 του κανονισμού 1306/2013 ρυθμίζει, στο πλαίσιο του συστήματος οικονομικής ευθύνης το οποίο αφορά παρατυπίες κατόπιν των οποίων πρέπει να ανακτώνται από τον δικαιούχο επιχορήγησης τα ποσά που του καταβλήθηκαν αχρεωστήτως, την κατανομή των οικονομικών επιπτώσεων μεταξύ του προϋπολογισμού της Ένωσης και του προϋπολογισμού του κράτους μέλους που είναι επιφορτισμένο με την ανάκτηση των ποσών αυτών.
43
Στο πλαίσιο αυτό, το εν λόγω άρθρο 54, παράγραφος 1, προβλέπει προθεσμία 18 μηνών από την επίσημη διαπίστωση της ύπαρξης παρατυπίας, εντός της οποίας τα κράτη μέλη «πρέπει» να ζητούν την ανάκτηση των ποσών από τον δικαιούχο, επί ποινή καταλογισμού των ποσών της σχετικής επιχορήγησης, σύμφωνα με το εν λόγω άρθρο 54, παράγραφος 5, στοιχείο αʹ.
44
Πράγματι, σύμφωνα με την τελευταία αυτή διάταξη, η Επιτροπή μπορεί, εφόσον έχει τηρηθεί η διαδικασία του άρθρου 52, παράγραφος 3, του κανονισμού 1306/2013, να εκδίδει εκτελεστικές πράξεις που αποκλείουν από τη χρηματοδότηση της Ένωσης τα ποσά που καταλογίζονται στον προϋπολογισμό της Ένωσης, εάν το κράτος μέλος δεν έχει τηρήσει την προθεσμία των 18 μηνών που προβλέπεται στο άρθρο 54, παράγραφος 1, του κανονισμού αυτού.
45
Επιπλέον, κατά την αιτιολογική σκέψη 37 του εν λόγω κανονισμού, «τα κράτη μέλη πρέπει να ζητούν την ανάκτηση από τον δικαιούχο εντός 18 μηνών από τη στιγμή κατά την οποία εγκρίνεται έκθεση ελέγχου ή παρόμοιο έγγραφο όπου διαπιστώνεται ότι έχει διαπραχθεί παρατυπία, και, κατά περίπτωση, παραλαμβάνεται από τον οργανισμό πληρωμών ή τον αρμόδιο για την ανάκτηση φορέα», με την παρατήρηση ότι «(θ)α πρέπει να προβλεφθεί ένα σύστημα οικονομικής ευθύνης για τις περιπτώσεις όπου έχουν διαπραχθεί παρατυπίες και δεν έχει ανακτηθεί το σύνολο του ποσού» και ότι «θα πρέπει να θεσπιστεί διαδικασία που θα επιτρέπει στην Επιτροπή να προστατεύει τα συμφέροντα του προϋπολογισμού της Ένωσης, αποφασίζοντας να καταλογίσει εις βάρος του οικείου κράτους μέλους ένα μέρος των ποσών που απωλέσθησαν εξαιτίας παρατυπιών και δεν ανακτήθηκαν εντός εύλογης προθεσμίας».
46
Επομένως, το κράτος μέλος που διαπιστώνει την ύπαρξη παρατυπίας υποχρεούται να προβεί στην ανάκτηση της αχρεωστήτως καταβληθείσας επιχορήγησης και οφείλει, ειδικότερα, να ζητήσει την εν λόγω ανάκτηση από τον δικαιούχο εντός 18 μηνών αφότου εγκριθεί και, κατά περίπτωση, παραληφθεί από τον οργανισμό πληρωμών ή τον αρμόδιο για την ανάκτηση φορέα έκθεση ελέγχου ή ανάλογο έγγραφο όπου διαπιστώνεται ότι έχει διαπραχθεί παρατυπία. Εκ των προεκτεθέντων προκύπτει ότι ένα κράτος μέλος μπορεί και, στο πλαίσιο της χρηστής δημοσιονομικής διαχείρισης των πόρων της Ένωσης, οφείλει να προβεί στην ως άνω ανάκτηση το συντομότερο δυνατόν (απόφαση της 8ης Μαΐου 2019, Järvelaev, C‑580/17, EU:C:2019:391, σκέψεις 95 και 96).
47
Εκ των προεκτεθέντων συνάγεται ότι το άρθρο 54, παράγραφος 1, του κανονισμού 1306/2013, σχετικά με την ανάκτηση από τον δικαιούχο ποσών που καταβλήθηκαν αχρεωστήτως λόγω παρατυπίας, αφορά τη χρηματοοικονομική σχέση μεταξύ της Ένωσης και του οικείου κράτους μέλους και, επομένως, η διάταξη αυτή δεν έχει εφαρμογή στη σχέση μεταξύ του κράτους μέλους και του δικαιούχου των αχρεωστήτως καταβληθέντων ποσών.
48
Ως εκ τούτου, η παρέλευση της προθεσμίας των 18 μηνών αφότου εγκριθεί και, κατά περίπτωση, παραληφθεί από τον οργανισμό πληρωμών ή τον αρμόδιο για την ανάκτηση φορέα έκθεση ελέγχου ή ανάλογο έγγραφο όπου διαπιστώνεται ότι έχει διαπραχθεί παρατυπία, κατά την έννοια της διάταξης αυτής, δεν μπορεί να συνεπάγεται την απόσβεση του δικαιώματος του κράτους μέλους να ζητήσει την ανάκτηση από τον δικαιούχο των αχρεωστήτως καταβληθέντων ποσών επιχορήγησης. Αντιθέτως, η παρέλευση της προθεσμίας αυτής μπορεί να έχει, για το οικείο κράτος μέλος, συνέπειες όσον αφορά τις υποχρεώσεις που αυτό υπέχει στον τομέα της δημοσιονομικής διαχείρισης των πόρων που προέρχονται από τον προϋπολογισμό της Ένωσης.
49
Κατόπιν των προεκτεθέντων, στο υποβληθέν προδικαστικό ερώτημα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι το άρθρο 54, παράγραφος 1, του κανονισμού 1306/2013, σε συνδυασμό με το άρθρο 3, παράγραφος 1, πρώτο εδάφιο, του κανονισμού 2988/95, έχει την έννοια ότι δεν αποκλείει την κίνηση διαδικασίας ανάκτησης, από τον δικαιούχο επιχορήγησης του ΕΓΤΑΑ, των ποσών που του καταβλήθηκαν αχρεωστήτως, μετά την παρέλευση 18 μηνών αφότου έχει εγκριθεί και, κατά περίπτωση, παραληφθεί από τον οργανισμό πληρωμών ή τον αρμόδιο για την ανάκτηση φορέα έκθεση ελέγχου ή ανάλογο έγγραφο όπου διαπιστώνεται ότι έχει διαπραχθεί παρατυπία.
Επί των δικαστικών εξόδων
50
Δεδομένου ότι η παρούσα διαδικασία έχει ως προς τους διαδίκους της κύριας δίκης τον χαρακτήρα παρεμπίπτοντος που ανέκυψε ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου, σ’ αυτό εναπόκειται να αποφανθεί επί των δικαστικών εξόδων. Τα έξοδα στα οποία υποβλήθηκαν όσοι υπέβαλαν παρατηρήσεις στο Δικαστήριο, πλην των ως άνω διαδίκων, δεν αποδίδονται.
Για τους λόγους αυτούς, το Δικαστήριο (έβδομο τμήμα) αποφαίνεται:
Το άρθρο 54, παράγραφος 1, του κανονισμού (ΕΕ) 1306/2013 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 17ης Δεκεμβρίου 2013, σχετικά με τη χρηματοδότηση, τη διαχείριση και την παρακολούθηση της κοινής γεωργικής πολιτικής και την κατάργηση των κανονισμών (ΕΟΚ) αριθ. 352/78, (ΕΚ) αριθ. 165/94, (ΕΚ) αριθ. 2799/98, (ΕΚ) αριθ. 814/2000, (ΕΚ) αριθ. 1290/2005 και (ΕΚ) αριθ. 485/2008 του Συμβουλίου, σε συνδυασμό με το άρθρο 3, παράγραφος 1, πρώτο εδάφιο, του κανονισμού (ΕΚ, Ευρατόμ) 2988/95 του Συμβουλίου, της 18ης Δεκεμβρίου 1995, σχετικά με την προστασία των οικονομικών συμφερόντων των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων,
έχει την έννοια ότι:
δεν αποκλείει την κίνηση διαδικασίας ανάκτησης, από τον δικαιούχο επιχορήγησης του Ευρωπαϊκού Γεωργικού Ταμείου Αγροτικής Ανάπτυξης (ΕΓΤΑΑ), των ποσών που του καταβλήθηκαν αχρεωστήτως, μετά την παρέλευση 18 μηνών αφότου έχει εγκριθεί και, κατά περίπτωση, παραληφθεί από τον οργανισμό πληρωμών ή τον αρμόδιο για την ανάκτηση φορέα έκθεση ελέγχου ή ανάλογο έγγραφο όπου διαπιστώνεται ότι έχει διαπραχθεί παρατυπία.
(υπογραφές)
(
*1
)	Γλώσσα διαδικασίας: η τσεχική.