62018CC0667
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ
HENRIK SAUGMANDSGAARD ØE
της 11ης Δεκεμβρίου 2019 (
1
)
Υπόθεση C‑667/18
Orde van Vlaamse Balies,
Ordre des barreaux francophones et germanophone
κατά
Ministerraad
[αίτηση του Grondwettelijk Hof(Συνταγματικού Δικαστηρίου, Βέλγιο)για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως]
«Προδικαστική παραπομπή – Οδηγία 2009/138/ΕΚ – Ασφάλιση νομικής προστασίας – Ελεύθερη επιλογή δικηγόρου ή νομικού εκπροσώπου από τον λήπτη της ασφάλισης – Δικαστική ή διοικητική διαδικασία – Έννοια – Δικαστική και εξωδικαστική διαμεσολάβηση»
I. Εισαγωγή
1.
Η αίτηση προδικαστικής απόφασης αφορά την ερμηνεία του άρθρου 201, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2009/138/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 25ης Νοεμβρίου 2009, σχετικά με την ανάληψη και την άσκηση δραστηριοτήτων ασφάλισης και αντασφάλισης (Φερεγγυότητα ΙΙ) (
2
).
2.
Η αίτηση αυτή υποβλήθηκε στο πλαίσιο αίτησης ακύρωσης που άσκησαν η Orde van Vlaamse Balies και η Ordre des barreaux francophones et germanophone (η ένωση φλαμανδικών δικηγορικών συλλόγων και η ένωση γαλλόφωνων και γερμανόφωνων δικηγορικών συλλόγων, στο εξής: ενώσεις δικηγορικών συλλόγων) για την ακύρωση του wet tot wijziging van de wet van 4 april 2014 betreffende de verzekeringen en ertoe strekkende de vrije keuze van een advocaat of iedere andere persoon die krachtens de op de procedure toepasselijke wet de vereiste kwalificaties heeft om zijn belangen te verdedigen in elke fase van de rechtspleging te waarborgen in het kader van een rechtsbijstandsverzekeringsovereenkomst (νόμου για την τροποποίηση του νόμου της 4ης Απριλίου 2014 περί ασφαλίσεων και περί εξασφαλίσεως της ελευθερίας επιλογής δικηγόρου ή κάθε άλλου προσώπου που διαθέτει τα προσόντα τα οποία απαιτεί ο εφαρμοστέος στη διαδικασία νόμος προκειμένου να υπερασπίσει τα συμφέροντα του ασφαλισμένου σε όλα τα στάδια της διαδικασίας στο πλαίσιο ασφαλιστικής συμβάσεως νομικής προστασίας) (
3
), της 9ης Απριλίου 2017.
3.
Η αίτηση ακύρωσης των ενώσεων δικηγορικών συλλόγων αφορά την επέκταση, από τον Bέλγο νομοθέτη, στις διαδικασίες διαιτησίας, αλλά όχι και στις διαδικασίες διαμεσολάβησης, της ελευθερίας επιλογής δικηγόρου ή νομικού εκπροσώπου από τον λήπτη ασφάλισης νομικής προστασίας.
4.
Με το προδικαστικό του ερώτημα το Grondwettelijk Hof (Συνταγματικό Δικαστήριο, Βέλγιο) ζητεί να διευκρινιστεί εάν η προβλεπόμενη από το βελγικό δίκαιο διαδικασία διαμεσολάβησης, δικαστική ή εξωδικαστική, εμπίπτει στην έννοια «δικαστική διαδικασία» του άρθρου 201, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2009/138.
5.
Στο τέλος της ανάλυσής μου, θα προτείνω στο Δικαστήριο να δώσει στο ερώτημα αυτό καταφατική απάντηση. Κατ’ αρχάς, θα υπενθυμίσω τον αυτοτελή χαρακτήρα του άρθρου 201, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2009/138, που αφορά την ελεύθερη επιλογή δικηγόρου από τον ασφαλισμένο, σε σχέση με το άρθρο 198, παράγραφος 1, της ίδιας οδηγίας, το οποίο αφορά την ανάληψη των σχετικών εξόδων. Στη συνέχεια, θα συναγάγω από τη νομολογία του Δικαστηρίου σχετικά με τα δικαιώματα του λήπτη ασφάλισης νομικής προστασίας και, ειδικότερα, από τη νομολογία σχετικά με την έννοια «διοικητική διαδικασία» χρήσιμα στοιχεία για την ερμηνεία της έννοιας «διοικητική διαδικασία». Τέλος, θα συναγάγω τις σχετικές συνέπειες λαμβάνοντας υπόψη τα χαρακτηριστικά της διαμεσολάβησης, σύμφωνα με τους σκοπούς της ίδιας οδηγίας.
II. Το νομικό πλαίσιο
Α.
Το δίκαιο της Ένωσης
1. Η καταργηθείσα οδηγία 87/344/EOK
6.
H οδηγία 87/344/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 22ας Ιουνίου 1987, για το συντονισμό των νομοθετικών, κανονιστικών και διοικητικών διατάξεων σχετικά με την ασφάλιση νομικής προστασίας (
4
), η οποία καταργήθηκε με την οδηγία 2009/138 (
5
), προέβλεπε, στο άρθρο 4, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, τα εξής:
«1.   Κάθε ασφαλιστική σύμβαση νομικής προστασίας προβλέπει ρητά ότι:
α)
σε κάθε δικαστική ή διοικητική διαδικασία, όταν καλείται δικηγόρος, ή κάθε άλλο πρόσωπο που διαθέτει τα προσόντα τα οποία απαιτεί η εθνική νομοθεσία, για να υπερασπίσει ή να εκπροσωπήσει τον ασφαλισμένο ή να εξυπηρετήσει τα συμφέροντά του, ο ασφαλισμένος έχει την ελευθερία της σχετικής επιλογής.»
2. Η οδηγία 2009/138
7.
Η αιτιολογική σκέψη 16 της οδηγίας 2009/138 έχει ως εξής:
«Ο κύριος στόχος της ρύθμισης και της εποπτείας του ασφαλιστικού και αντασφαλιστικού κλάδου είναι η κατάλληλη προστασία των αντισυμβαλλομένων και των δικαιούχων. Ο όρος “δικαιούχος” καλύπτει κάθε φυσικό ή νομικό πρόσωπο που έχει κάποιο δικαίωμα στο πλαίσιο ασφαλιστικής σύμβασης. Η χρηματοπιστωτική σταθερότητα και η παγίωση δίκαιων και σταθερών αγορών αποτελούν περαιτέρω στόχους της ρύθμισης και της εποπτείας του ασφαλιστικού και αντασφαλιστικού κλάδου, οι οποίοι θα πρέπει να λαμβάνονται υπόψη, χωρίς όμως να υπονομεύουν τον κύριο στόχο.»
8.
Ο τίτλος ΙΙ της ίδιας οδηγίας, ο οποίος επιγράφεται «Ειδικές διατάξεις για την ασφάλιση και την αντασφάλιση», περιλαμβάνει ένα κεφάλαιο ΙΙ που αφορά τις «[ε]ιδικές διατάξεις για την ασφάλιση ζημιών», του οποίου το τμήμα 4, με τον τίτλο «Ασφάλιση νομικής προστασίας», περιλαμβάνει τα άρθρα 198 έως 205 (
6
).
9.
Το άρθρο 198 της εν λόγω οδηγίας, με τίτλο «Πεδίο εφαρμογής του παρόντος τμήματος», ορίζει στην παράγραφό του 1 τα εξής:
«Το παρόν τμήμα εφαρμόζεται στην ασφάλιση νομικής προστασίας, που αναφέρεται στον κλάδο 17 στο μέρος Α του παραρτήματος Ι και που συνίσταται στην έναντι καταβολής ασφαλίστρου συμβατική δέσμευση μιας ασφαλιστικής επιχείρησης περί αναλήψεως των δικαστικών εξόδων και παροχής άλλων υπηρεσιών που απορρέουν άμεσα από την εν λόγω ασφαλιστική κάλυψη, και ιδίως με σκοπό:
[…]
β)
την υπεράσπιση ή εκπροσώπηση του ασφαλισμένου σε αστική, ποινική, διοικητική ή άλλη δίκη ή κατ’ απαιτήσεως η οποία εγείρεται εναντίον του.»
10.
Το άρθρο 200, παράγραφοι 1 και 4, της οδηγίας 2009/138 προβλέπει τα εξής:
«1.   Το κράτος μέλος καταγωγής εξασφαλίζει ότι οι ασφαλιστικές επιχειρήσεις συμμορφούνται, ανάλογα με τη λύση που επιλέγει το κράτος μέλος, ή κατ’ επιλογήν τους, αν το κράτος μέλος συμφωνεί, προς μία τουλάχιστον από τις μεθόδους διαχείρισης των αποζημιώσεων που προβλέπονται στις παραγράφους 2, 3 και 4.
Οποιαδήποτε λύση και αν επιλεγεί, οι ασφαλισμένοι που έχουν κάλυψη νομικής προστασίας θεωρείται ότι απολαύουν ισοδύναμων εγγυήσεων βάσει του παρόντος τμήματος.
[…]
4.   Στη σύμβαση, η ασφαλιστική επιχείρηση παραχωρεί στον ασφαλισμένο το δικαίωμα να αναθέτει σε δικηγόρο της επιλογής του ή, εφόσον αυτό επιτρέπεται από το εθνικό δίκαιο, σε οποιοδήποτε άλλο πρόσωπο διαθέτει τα απαραίτητα προσόντα, την υπεράσπιση των συμφερόντων του, από τη στιγμή κατά την οποία δικαιούται να ζητήσει παρέμβαση του ασφαλιστή δυνάμει του ασφαλιστηρίου.»
11.
Το άρθρο 201 της ίδιας οδηγίας, με τίτλο «Ελευθερία επιλογής δικηγόρου», ορίζει στην παράγραφό του 1, στοιχείο αʹ, τα εξής:
«1.   Κάθε ασφαλιστική σύμβαση νομικής προστασίας προβλέπει ρητά τα εξής:
α)
σε κάθε δικαστική ή διοικητική διαδικασία, όταν καλείται δικηγόρος, ή κάθε άλλο πρόσωπο που διαθέτει τα προσόντα τα οποία απαιτεί το εθνικό δίκαιο, για να υπερασπίσει ή να εκπροσωπήσει τον ασφαλισμένο ή να εξυπηρετήσει τα συμφέροντά του, ο ασφαλισμένος έχει την ελευθερία της σχετικής επιλογής.»
Β.
Το βελγικό δίκαιο
1. Ο νόμος περί ασφαλίσεων πριν από την έναρξη ισχύος του νόμου της 9ης Απριλίου 2017
12.
Μέχρι να τεθεί σε ισχύ ο νόμος της 9ης Απριλίου 2017, το άρθρο 156, παράγραφος 1, του wet betreffende de verzekeringen (νόμου περί ασφαλίσεων) (
7
), της 4ης Απριλίου 2014, είχε ως εξής:
«Σε κάθε ασφαλιστική σύμβαση νομικής προστασίας πρέπει να ορίζεται ρητώς τουλάχιστον ότι:
1°
όταν πρέπει να κινηθεί δικαστική ή διοικητική διαδικασία, ο ασφαλισμένος είναι ελεύθερος να επιλέγει δικηγόρο ή κάθε άλλο πρόσωπο που διαθέτει τα προσόντα τα οποία απαιτεί ο εφαρμοστέος στη διαδικασία νόμος προκειμένου να τον υπερασπίσει ή να τον εκπροσωπήσει ή να εξυπηρετήσει τα συμφέροντά του.»
2. Ο νόμος της 9ης Απριλίου 2017
13.
Το άρθρο 2 του νόμου της 9ης Απριλίου 2017 ορίζει τα εξής:
«Στο άρθρο 156 του νόμου […] περί ασφαλίσεων, η παράγραφος 1 αντικαθίσταται από το εξής κείμενο:
“1°
όταν πρέπει να κινηθεί δικαστική ή διοικητική διαδικασία ή διαδικασία διαιτησίας, ο ασφαλισμένος είναι ελεύθερος να επιλέγει δικηγόρο ή κάθε άλλο πρόσωπο που διαθέτει τα προσόντα τα οποία απαιτεί ο εφαρμοστέος στη διαδικασία νόμος προκειμένου να τον υπερασπίσει ή να τον εκπροσωπήσει ή να εξυπηρετήσει τα συμφέροντά του, ενώ στις περιπτώσεις διαιτησίας, διαμεσολάβησης ή άλλης αναγνωρισμένης εξωδικαστικής διαδικασίας διευθέτησης διαφορών, ο ασφαλισμένος είναι ελεύθερος να επιλέγει το πρόσωπο που διαθέτει τα απαιτούμενα προσόντα και έχει οριστεί για τον σκοπό αυτό”.»
3. Ο Κώδικας Πολιτικής Δικονομίας
14.
Από τη δικογραφία που υποβλήθηκε στο Δικαστήριο προκύπτει ότι ο βελγικός Gerechtelijk Wetboek (Κώδικας Πολιτικής Δικονομίας), όπως τροποποιήθηκε εσχάτως από τον wet houdende diverse bepalingen inzake burgerlijk recht en bepalingen met het oog op de bevordering van alternatieve vormen van geschillenoplossing (νόμο περί διαφόρων διατάξεων επί θεμάτων αστικού δικαίου και περί διατάξεων για την προώθηση εναλλακτικών μορφών διευθέτησης διαφορών) (
8
), της 18ης Ιουνίου 2018, προβλέπει δύο μορφές διαμεσολάβησης, ήτοι την εξωδικαστική και τη δικαστική διαμεσολάβηση, εκ των οποίων η πρώτη διέπεται από τα άρθρα 1730 έως 1733 του εν λόγω κώδικα, ενώ η δεύτερη από τα άρθρα 1734 έως 1737 του ίδιου κώδικα. Οι σχετικές γενικές αρχές διατυπώνονται στα άρθρα 1723/1 έως 1729 του Κώδικα Πολιτικής Δικονομίας.
α) Γενικές αρχές
15.
Κατά το άρθρο 1723/1 του Κώδικα Πολιτικής Δικονομίας:
«Η διαμεσολάβηση συνίσταται στην εμπιστευτική και διαρθρωμένη διαδικασία οικειοθελούς συνεννόησης μεταξύ των αντιδίκων η οποία διεξάγεται με τη συνδρομή ενός ανεξάρτητου, ουδέτερου και αμερόληπτου τρίτου ο οποίος διευκολύνει την επικοινωνία και επιχειρεί να καθοδηγήσει τους αντιδίκους στο να επεξεργαστούν τα ίδια μια λύση.»
16.
Το άρθρο 1729 του Κώδικα Πολιτικής Δικονομίας προβλέπει τα εξής:
«Κάθε μέρος μπορεί ανά πάσα στιγμή να ζητήσει το πέρας της διαμεσολάβησης, χωρίς αυτό να μπορεί να αποβεί σε βάρος του.»
β) Η εξωδικαστική διαμεσολάβηση
17.
Το άρθρο 1730, παράγραφος 1, του Κώδικα Πολιτικής Δικονομίας ορίζει τα εξής:
«Κάθε αντίδικος μπορεί να προτείνει στους λοιπούς αντιδίκους, ανεξάρτητα από οποιαδήποτε δικαστική διαδικασία ή διαδικασία διαιτησίας, πριν, κατά ή μετά τη διεξαγωγή δικαστικής διαδικασίας, την προσφυγή σε διαδικασία διαμεσολάβησης. Οι αντίδικοι ορίζουν τον διαμεσολαβητή με κοινή συμφωνία ή αναθέτουν σε τρίτο την επιλογή αυτή.»
18.
Κατά το άρθρο 1731, παράγραφοι 1 έως 3, του εν λόγω κώδικα:
«§ 1. Οι αντίδικοι ορίζουν μεταξύ τους, με τη βοήθεια του διαμεσολαβητή, τους όρους διεξαγωγής της διαμεσολάβησης και τη διάρκεια της διαδικασίας. Η συμφωνία αυτή διατυπώνεται εγγράφως σε πρωτόκολλο διαμεσολάβησης το οποίο υπογράφεται από τους αντιδίκους και τον διαμεσολαβητή. Τα έξοδα και οι αμοιβές της διαμεσολάβησης επιβαρύνουν ισόποσα τους αντιδίκους, εκτός εάν αυτοί συμφωνήσουν διαφορετικά.
[…]
§ 3. Με την υπογραφή του πρωτοκόλλου αναστέλλονται η παραγραφή και οι αποσβεστικές προθεσμίες για όσο χρόνο διαρκεί η διαμεσολάβηση.»
19.
Το άρθρο 1732 του εν λόγω κώδικα προβλέπει τα ακόλουθα:
«Εάν οι αντίδικοι καταλήξουν σε συμφωνία διαμεσολάβησης, αυτή συντάσσεται εγγράφως και φέρει ημερομηνία και την υπογραφή των αντιδίκων και του διαμεσολαβητή. Κατά περίπτωση, γίνεται μνεία της πιστοποίησης του διαμεσολαβητή.
Το έγγραφο αυτό περιλαμβάνει τις ακριβείς δεσμεύσεις που αναλαμβάνει το κάθε μέρος.»
20.
Το άρθρο 1733 του Κώδικα Πολιτικής Δικονομίας ορίζει τα εξής:
«Σε περίπτωση επίτευξης συμφωνίας υπό την καθοδήγηση διαμεσολαβητή που είναι πιστοποιημένος από την επιτροπή του άρθρου 1727 [του Κώδικα Πολιτικής Δικονομίας], οι αντίδικοι ή ένας εξ αυτών μπορούν να υποβάλουν στο αρμόδιο δικαστήριο αίτημα για την επικύρωση της συμφωνίας διαμεσολάβησης που επιτεύχθηκε σύμφωνα με τα άρθρα 1731 και 1732 [του εν λόγω κώδικα]. […]
Το δικαστήριο μπορεί να αρνηθεί την επικύρωση μόνον εάν η συμφωνία αντιβαίνει στη δημόσια τάξη ή, σε περίπτωση συμφωνίας κατόπιν οικογενειακή διαμεσολάβησης, στο συμφέρον ανήλικων τέκνων.
Η απόφαση επικύρωσης παράγει τα αποτελέσματα δικαστικής απόφασης κατά την έννοια του άρθρου 1043 [του εν λόγω κώδικα][ (
9
)].»
21.
Κατά το αιτούν δικαστήριο, εάν ο διαμεσολαβητής που διεξήγαγε τη διαμεσολάβηση δεν είναι πιστοποιημένος από την ομοσπονδιακή επιτροπή διαμεσολάβησης, η συμφωνία διαμεσολάβησης δεν μπορεί να επικυρωθεί και ο εκτελεστός χαρακτήρας της αναγνωρίζεται με άλλα μέσα όπως, για παράδειγμα, με συμβολαιογραφική πράξη.
γ) Η δικαστική διαμεσολάβηση
22.
Το άρθρο 1734 του Κώδικα Πολιτικής Δικονομίας ορίζει τα εξής:
«§ 1. Σε κάθε στάδιο της διαδικασίας καθώς και στη διαδικασία ασφαλιστικών μέτρων, το δικαστήριο που επιλαμβάνεται διαφοράς, πλην του Hot van Cassatie [Ανώτατου Ακυρωτικού Δικαστηρίου, Βέλγιο] και του arrondissementsrechtbank [πρωτοδικείου, Βέλγιο], μπορεί, κατόπιν αιτήματος των διαδίκων ή αυτεπαγγέλτως αλλά με τη σύμφωνη γνώμη των διαδίκων, να διατάξει διαμεσολάβηση, εφόσον η υπόθεση δεν έχει τεθεί υπό διάσκεψη.
[…]
§ 2. Η απόφαση που διατάζει τους διαδίκους να προσπαθήσουν να επιλύσουν τη διαφορά μέσω διαμεσολάβησης […] αναφέρει το όνομα και την ιδιότητα του πιστοποιημένου διαμεσολαβητή ή των πιστοποιημένων διαμεσολαβητών, ορίζει τη διάρκεια της διαμεσολάβησης, η οποία δεν μπορεί να υπερβαίνει του έξι μήνες, και ορίζει ως ημερομηνία για τη συζήτηση της υπόθεσης τη συντομότερη δυνατή ημερομηνία μετά την παρέλευση της εν λόγω προθεσμίας.
§ 3. Το αργότερο κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση που προβλέπεται στην παράγραφο 2, οι διάδικοι ενημερώνουν το δικαστήριο σχετικά με την κατάληξη της διαμεσολάβησης. Εάν δεν έχουν καταλήξει σε συμφωνία, οι διάδικοι μπορούν να ζητήσουν από κοινού τη χορήγηση νέας προθεσμίας ή τη συνέχιση της διαδικασίας.
[…]
§ 5. Όταν οι διάδικοι ζητούν από κοινού να διαταχθεί διαμεσολάβηση, οι δικονομικές προθεσμίες που τους έχουν ταχθεί αναστέλλονται από την ημερομηνία κατά την οποία διατύπωσαν το αίτημα αυτό.
Κατά περίπτωση, οι διάδικοι ή ένας εξ αυτών μπορούν να ζητήσουν τη χορήγηση νέας προθεσμίας για την επ’ ακροατηρίου συζήτηση της υπόθεσης που προβλέπεται στην παράγραφο 2 ή στο άρθρο 1735, παράγραφος 5.»
23.
Κατά το άρθρο 1735, παράγραφοι 2 και 3, του Κώδικα Πολιτικής Δικονομίας:
«§ 2. Η διαμεσολάβηση μπορεί να αφορά το σύνολο ή μέρος της διαφοράς.
§ 3. Η υπόθεση εξακολουθεί να εκκρεμεί ενώπιον του δικαστηρίου κατά τη διάρκεια της διαμεσολάβησης, αυτό δε μπορεί ανά πάσα στιγμή να λάβει οποιοδήποτε μέτρο κρίνει αναγκαίο. Το δικαστήριο μπορεί επίσης, κατόπιν αιτήματος του διαμεσολαβητή ή ενός εκ των διαδίκων, να διατάξει το πέρας της διαμεσολάβησης πριν τη λήξη της ταχθείσας προθεσμίας.»
24.
Το άρθρο 1736 του Κώδικα Πολιτικής Δικονομίας ορίζει τα εξής:
«[…]
Μετά τη λήξη της εντολής του, ο διαμεσολαβητής ενημερώνει εγγράφως το δικαστήριο σχετικά με το εάν οι αντίδικοι έχουν καταλήξει ή όχι σε συμφωνία.
Εάν η διαμεσολάβηση έχει καταλήξει σε σύναψη συμφωνίας διαμεσολάβησης, έστω και μερική, οι αντίδικοι ή ένας εξ αυτών μπορούν να ζητήσουν, σύμφωνα με το άρθρο 1043 [του Κώδικα Πολιτικής Δικονομίας], την επικύρωσή της από το δικαστήριο.
Το δικαστήριο μπορεί να αρνηθεί την επικύρωση μόνον εάν η συμφωνία αντιβαίνει στη δημόσια τάξη ή, σε περίπτωση συμφωνίας κατόπιν οικογενειακή διαμεσολάβησης, στο συμφέρον ανήλικων τέκνων.
Εάν η διαμεσολάβηση δεν έχει καταλήξει σε σύναψη πλήρους συμφωνίας διαμεσολάβησης, η διαδικασία συνεχίζεται έως την καθορισμένη ημερομηνία, με την επιφύλαξη της δυνατότητας του δικαστηρίου, εφόσον το κρίνει σκόπιμο και με τη σύμφωνη γνώμη όλων των διαδίκων, να παρατείνει την εντολή του διαμεσολαβητή για χρονικό διάστημα που ορίζει το ίδιο.»
III. Η κύρια δίκη και το προδικαστικό ερώτημα
25.
Στις 23 Οκτωβρίου 2017 οι ενώσεις δικηγορικών συλλόγων άσκησαν ενώπιον του Grondwettelijk Hof (Συνταγματικού Δικαστηρίου) αίτηση ακύρωσης του νόμου της 9ης Απριλίου 2017. Προς στήριξη της αίτησής τους, οι ενώσεις δικηγορικών συλλόγων προβάλλουν δύο λόγους ακυρώσεως εκ των οποίων ο ένας αφορά παράβαση των άρθρων 10 και 11 του Grondwet (Συντάγματος), τα οποία κατοχυρώνουν τις αρχές της ισότητας και της απαγόρευσης των διακρίσεων, σε συνδυασμό με το άρθρο 201 της οδηγίας 2009/138.
26.
Οι εν λόγω αιτούντες υποστηρίζουν ότι ο νόμος της 9ης Απριλίου 2017, ο οποίος δεν προβλέπει για τον λήπτη ασφάλισης νομικής προστασίας την ελευθερία επιλογής δικηγόρου στη διαδικασία διαμεσολάβησης, δεν είναι σύμφωνος με το άρθρο 201 της οδηγίας 2009/138. Οι αιτούντες υποστηρίζουν ότι από τη νομολογία του Δικαστηρίου σχετικά με την έννοια «δικαστική ή διοικητική διαδικασία» που χρησιμοποιείται στο άρθρο αυτό προκύπτει ότι η έννοια «δικαστική διαδικασία» δεν πρέπει να ερμηνεύεται στενά. Οι αιτούντες υποστηρίζουν επίσης ότι, από διάφορες απόψεις, τόσο η οικειοθελής όσο και δικαστική διαμεσολάβηση μπορούν να θεωρηθούν μέρος της δικαστικής διαδικασίας, κατά την έννοια του άρθρου 201 της οδηγίας 2009/138.
27.
Το αιτούν δικαστήριο υπενθυμίζει ότι, με τον αμφισβητούμενο νόμο της 9ης Απριλίου 2017, η ελευθερία του λήπτη ασφάλισης νομικής προστασίας να επιλέγει δικηγόρο ή κάθε άλλο πρόσωπο που διαθέτει τα απαιτούμενα προσόντα, η οποία προβλεπόταν προηγουμένως για κάθε δικαστική ή διοικητική διαδικασία, επεκτάθηκε στις διαδικασίες διαιτησίας, αλλά όχι στις διαδικασίες διαμεσολάβησης. Η επιλογή αυτή του Βέλγου νομοθέτη στηρίζεται σε δύο εκτιμήσεις. Αφενός, η παρουσία συνηγόρου δεν ευνοεί την προσφυγή σε διαμεσολάβηση και, αφετέρου, η διαμεσολάβηση, σε αντίθεση με τη διαιτησία, δεν στηρίζεται απαραίτητα σε νομικό συλλογισμό.
28.
Το αιτούν δικαστήριο εκτιμά ότι από τη νομολογία του Δικαστηρίου (
10
) προκύπτει πως η έννοια «δικαστική διαδικασία», στο άρθρο 201 της οδηγίας 2009/138, πρέπει να ερμηνεύεται ευρέως και ότι από τη σκέψη 19 της απόφασης AK μπορεί να συναχθεί πως δεν πρέπει να γίνεται καμία διάκριση, συμπεριλαμβανομένων των περιπτώσεων «δικαστικής διαδικασίας», μεταξύ του προπαρασκευαστικού σταδίου μιας τέτοιας διαδικασίας και του σταδίου έκδοσης απόφασης.
29.
Ωστόσο, από τη νομολογία αυτή δεν καθίσταται σαφές εάν το δικαίωμα αυτό ισχύει και για τη διαδικασία διαμεσολάβησης. Συναφώς, το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι η διαδικασία διαμεσολάβησης παρουσιάζει χαρακτηριστικά που είναι παρόμοια τόσο με εκείνα του φιλικού διακανονισμού της διαφοράς όσο και με εκείνα της δικαστικής διαδικασίας. Λαμβανομένου ειδικότερα υπόψη ότι η διαδικασία διαμεσολάβησης αποβλέπει στην επίτευξη συμφωνίας κατόπιν της διαμεσολάβησης μεταξύ των αντιδίκων, διακρίνεται σαφώς από τη δικαστική διαδικασία και φαίνεται να προσομοιάζει περισσότερο με φιλικό διακανονισμό της διαφοράς. Ωστόσο, η διαδικασία διαμεσολάβησης διαφέρει από τον φιλικό διακανονισμό διαφορών καθόσον έπεται κατά κανόνα μιας φιλικής συνεννοήσεως, καθόσον ρυθμίζεται από τον Κώδικα Πολιτικής Δικονομίας και καθόσον η συμφωνία που επιτυγχάνεται κατόπιν της διαμεσολάβησης υπό την καθοδήγηση πιστοποιημένου διαμεσολαβητή μπορεί να επικυρωθεί από τον αρμόδιο δικαστή, με συνέπεια η απόφαση επικύρωσης να παράγει τα αποτελέσματα δικαστικής απόφασης.
30.
Λόγω των αμφιβολιών του Grondwettelijk Hof (Συνταγματικού Δικαστηρίου) ως προς την ερμηνεία του άρθρου 201, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2009/138, οι οποίες εγείρονται από το σύνολο των ανωτέρω στοιχείων, το δικαστήριο αυτό αποφάσισε να αναστείλει τη διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο το ακόλουθο προδικαστικό ερώτημα:
«Εμπίπτουν στην έννοια της “δικαστικής διαδικασίας” του άρθρου 201, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, της οδηγίας [2009/138] οι διαδικασίες εξωδικαστικής και δικαστικής διαμεσολαβήσεως, όπως ρυθμίζονται στα άρθρα 1723/1 έως 1737 του [Κώδικα Πολιτικής Δικονομίας];»
31.
Γραπτές παρατηρήσεις υπέβαλαν οι ενώσεις δικηγορικών συλλόγων, η Βελγική Κυβέρνηση και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Οι εν λόγω διάδικοι ανέπτυξαν προφορικά τις παρατηρήσεις τους κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση της 2ας Οκτωβρίου 2019.
IV. Ανάλυση
32.
Με το προδικαστικό του ερώτημα, το Grondwettelijk Hof (Συνταγματικό Δικαστήριο) ζητεί από το Δικαστήριο να διευκρινίσει την έννοια και το περιεχόμενο του όρου «δικαστική διαδικασία» στο άρθρο 201, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2009/138, ερωτώντας κατ’ ουσίαν αν η εν λόγω διάταξη έχει την έννοια ότι αντιτίθεται σε εθνική διάταξη η οποία δεν παρέχει σε λήπτη ασφάλισης νομικής προστασίας την ελευθερία επιλογής δικηγόρου ή εκπροσώπου σε περιπτώσεις δικαστικής ή εξωδικαστικής διαμεσολάβησης.
33.
Η αρχή της ελεύθερης επιλογής από τον ασφαλισμένο, ο οποίος έχει συνάψει σύμβαση νομικής προστασίας, δικηγόρου ή κάθε άλλου εξουσιοδοτημένου προσώπου προκειμένου να υπερασπίσει τα συμφέροντά του, όπως ορίζονται στο άρθρο 201, παράγραφος 1, της οδηγίας 2009/138, δεν είναι νέα.
34.
Είχε κατοχυρωθεί με παρεμφερείς όρους στο άρθρο 4, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 87/344, την οποία κατάργησε η οδηγία 2009/138 που προέβη σε αναδιατύπωση διαφόρων οδηγιών, συμπεριλαμβανομένης και της εν λόγω οδηγίας, σχετικών με τις ασφαλίσεις (
11
). Συνεπώς, θα πρέπει να γίνει αναφορά στη νομολογία του Δικαστηρίου που αφορά την ερμηνεία του εν λόγω άρθρου.
35.
Επομένως, θα εκθέσω αναλυτικά τα διδάγματα που μπορούν να αντληθούν από τη νομολογία του Δικαστηρίου και, εν συνεχεία, τις συνέπειες που θεωρώ ότι προκύπτουν όσον αφορά την ερμηνεία της έννοιας «δικαστική διαδικασία» και τη διαμεσολάβηση.
36.
Προηγουμένως ωστόσο, λόγω των συζητήσεων που έλαβαν χώρα κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση ως προς τη σχέση μεταξύ των εφαρμοστέων στην ασφάλιση νομικής προστασίας διατάξεων, θα πρέπει να εκθέσω, συνοπτικά, τη διάρθρωση των εν λόγω διατάξεων, όπως προκύπτει με μεγαλύτερη σαφήνεια από την οδηγία 2009/138.
Α.
Παρουσίαση των εφαρμοστέων στην ασφάλιση νομικής προστασίας διατάξεων
37.
Στο κείμενο της οδηγίας 2009/138, οι εφαρμοστέες σε θέματα ασφάλισης νομικής προστασίας διατάξεις βρίσκονται συγκεντρωμένες σε ένα ειδικό τμήμα που περιλαμβάνει τα άρθρα 198 έως 205.
38.
Στο τμήμα αυτό περιλαμβάνονται τα τρία κρίσιμα για την ανάλυση του Δικαστηρίου άρθρα, ήτοι τα άρθρα 198, 200 και 201 της οδηγίας 2009/138, τα οποία αντιστοιχούν, κατ’ ουσίαν, στα άρθρα 2 έως 4 της οδηγίας 87/344 (
12
).
39.
Με την προσθήκη τίτλων, ο νομοθέτης της Ένωσης αποσαφήνισε το αντικείμενο των διατάξεων αυτών και κατέστησε σαφή την αυτοτέλειά τους (
13
). Συγκεκριμένα, το άρθρο 198 της οδηγίας 2009/138 δίνει τον ορισμό της ασφάλισης νομικής προστασίας και καθορίζει το πεδίο εφαρμογής της, ενώ το άρθρο 200 της ίδιας οδηγίας αφορά τη διαχείριση των αποζημιώσεων από τις ασφαλιστικές επιχειρήσεις, το δε άρθρο 201 της ίδιας πάντα οδηγίας καθορίζει τις περιπτώσεις στις οποίες ο ασφαλισμένος διαθέτει ελευθερία επιλογής δικηγόρου.
40.
Επομένως, πρέπει να γίνει διάκριση μεταξύ της λογικής των διατάξεων του άρθρου 198 της οδηγίας 2009/138 που αφορούν τις υποχρεώσεις της ασφαλιστικής εταιρίας, δηλαδή τη δέσμευση αυτής «περί αναλήψεως των δικαστικών εξόδων και παροχής άλλων υπηρεσιών που απορρέουν άμεσα από την […] ασφαλιστική κάλυψη, και ιδίως με σκοπό […] την υπεράσπιση ή εκπροσώπηση του ασφαλισμένου σε αστική, ποινική, διοικητική ή άλλη δίκη ή κατ’ απαιτήσεως η οποία εγείρεται εναντίον του» (
14
), και της λογικής των διατάξεων του άρθρου 200 της ίδιας οδηγίας το οποίο ορίζει τις τρεις μεθόδους διαχείρισης των αποζημιώσεων των ασφαλισμένων που έχουν συνάψει ασφαλιστική σύμβαση νομικής προστασίας, μεταξύ των οποίων και εκείνη που προβλέπεται στην παράγραφο 4 και συνίσταται στο να προβλέπεται στη σύμβαση ότι «η ασφαλιστική επιχείρηση παραχωρεί στον ασφαλισμένο το δικαίωμα να αναθέτει σε δικηγόρο της επιλογής του ή, εφόσον αυτό επιτρέπεται από το εθνικό δίκαιο, σε οποιοδήποτε άλλο πρόσωπο διαθέτει τα απαραίτητα προσόντα, την υπεράσπιση των συμφερόντων του, από τη στιγμή κατά την οποία δικαιούται να ζητήσει παρέμβαση του ασφαλιστή δυνάμει του ασφαλιστηρίου» (
15
).
41.
Πρέπει επίσης να γίνει διάκριση μεταξύ των λοιπών διατάξεων του τμήματος που αφορά την ασφάλιση νομικής προστασίας και του συγκεκριμένου αντικειμένου του άρθρου 201, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2009/138, το οποίο ορίζει τα δικαιώματα των ασφαλισμένων ή τις «ειδικές εγγυήσεις υπέρ των ασφαλισμένων» (
16
) όσον αφορά την ελευθερία επιλογής δικηγόρου ή εκπροσώπου.
42.
Κατά συνέπεια, δεν χωρεί αμφιβολία, κατά την άποψή μου, ότι το αποτέλεσμα του άρθρου 198, παράγραφος 1, της οδηγίας 2009/138 περιορίζεται στο να συμπεριλάβει, στις παροχές που οφείλει ο ασφαλιστής (
17
) και εντός του πλαισίου που ορίζεται στην παράγραφό του 2, την ανάληψη των εξόδων τα οποία απορρέουν από την ελευθερία επιλογής δικηγόρου που προβλέπει το άρθρο 201, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, της ίδιας οδηγίας. Σκοπός του άρθρου αυτού δεν είναι να καθορίσει τους όρους υπό τους οποίους ο ασφαλισμένος μπορεί να επιλέξει έναν δικηγόρο ή εκπρόσωπο.
43.
Ομοίως, από το διακριτό αντικείμενο του άρθρου 201, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2009/138 δεν μπορεί να συναχθεί ότι η διάταξη αυτή κατοχυρώνει απλώς την αρχή της ελεύθερης επιλογής δικηγόρου χωρίς να κατοχυρώνει την ανάληψη των σχετικών εξόδων από τον ασφαλιστή, κάτι το οποίο είναι προφανές. Η ανάληψη των εξόδων που προβλέπεται στο άρθρο 198, παράγραφος 1, της εν λόγω οδηγίας συνιστά ακριβώς τον λόγο που δικαιολογεί την παρέμβαση του νομοθέτη της Ένωσης όσον αφορά τις προϋποθέσεις υπό τις οποίες ο λήπτης ασφάλισης νομικής προστασίας προβαίνει στην επιλογή δικηγόρου ή εκπροσώπου.
44.
Επιπλέον, σημειώνεται ότι το Δικαστήριο, όταν αποσαφήνισε το περιεχόμενο των δικαιωμάτων που παρέχει στον ασφαλισμένο το άρθρο 4 της οδηγίας 87/344, νυν άρθρο 201 της οδηγίας 2009/138, δεν έκρινε αναγκαίο να ερμηνεύσει τις διατάξεις του άρθρου 2 της οδηγίας 87/344, νυν άρθρου 198 της οδηγίας 2009/138 (
18
).
45.
Έχοντας διευκρινίσει τη σχέση μεταξύ του άρθρου 198, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, και του άρθρου 201, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2009/138, θα συνεχίσω την ανάλυσή μου αναζητώντας στη νομολογία του Δικαστηρίου τα στοιχεία εκείνα που είναι χρήσιμα για την εξέταση των προϋποθέσεων υπό τις οποίες ο ασφαλισμένος μπορεί να ασκήσει το δικαίωμά του ελεύθερης επιλογής δικηγόρου.
Β.
Τα διδάγματα της νομολογίας του Δικαστηρίου σχετικά την ελεύθερη επιλογή δικηγόρου από τον ασφαλισμένο.
46.
Το Δικαστήριο έχει αποφανθεί σχετικά με το περιεχόμενο των δικαιωμάτων του ασφαλισμένου που απορρέουν από το άρθρο 4, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 87/344, νυν άρθρο 201 παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2009/138, στο πλαίσιο υποθέσεων στις οποίες ο ασφαλισμένος ήθελε να ασκήσει τα δικαιώματά του είτε στο πλαίσιο δικαστικών διαδικασιών είτε ενώπιον διοικητικών οργάνων. Η νομολογία αυτή χρησιμεύει ως σημείο αναφοράς για την ερμηνεία του άρθρο 201 παράγραφος 1, στοιχείο α ʹ, της οδηγίας 2009/138 (
19
).
1. Όταν ο ασφαλισμένος ασκεί τα δικαιώματά του στο πλαίσιο δικαστικών διαδικασιών
47.
Στην απόφαση Eschig (
20
), το Δικαστήριο, αφενός, δέχθηκε τρεις αρχές που αποτελούν τη βάση της νομολογίας σε θέματα ασφάλισης νομικής προστασίας, η οποία πλέον διέπεται από την οδηγία 2009/138.
48.
Πρώτον, ο σκοπός τον οποίο επιδιώκει η οδηγία 87/344, και ειδικότερα το άρθρο 4 αυτής, είναι η ευρεία προστασία των συμφερόντων των ασφαλισμένων (
21
). Δεύτερον, η παράγραφος 1 του άρθρου αυτού έχει γενικό χαρακτήρα και δεσμευτική ισχύ (
22
). Τρίτον, η οδηγία 87/344 δεν σκοπεί στην πλήρη εναρμόνιση των κανόνων που έχουν εφαρμογή στις συμβάσεις ασφαλίσεως νομικής προστασίας των κρατών μελών, οπότε, στο παρόν στάδιο εξελίξεως του δικαίου της Ένωσης, τα κράτη μέλη παραμένουν ελεύθερα να καθορίζουν το εφαρμοστέο στις εν λόγω συμβάσεις καθεστώς, αρκεί να ασκούν τις αρμοδιότητές τους στον τομέα αυτό τηρώντας το δίκαιο της Ένωσης και, ειδικότερα, το άρθρο 4 της οδηγίας 87/344 (
23
).
49.
Αφετέρου, το Δικαστήριο επισήμανε ότι το δικαίωμα του ασφαλισμένου να επιλέγει «τον εκπρόσωπό του» ελεύθερα «περιορί[ζεται] στις δικαστικές και διοικητικές διαδικασίες» (
24
), και ότι αυτό συνιστά το«ελάχιστο επίπεδο ελευθερίας που πρέπει να αναγνωριστεί στον ασφαλισμένο, ανεξαρτήτως της εναλλακτικής επιλογής του άρθρου 3, παράγραφος 2, της οδηγίας [87/344] που εφαρμόζει η ασφαλιστική επιχείρηση» (
25
). Το Δικαστήριο διευκρίνισε ότι «το άρθρο 3, παράγραφος 2, στοιχείο γʹ, της οδηγίας 87/344 παρέχει ευρύτερα δικαιώματα στους ασφαλισμένους σε σύγκριση με το άρθρο 4, παράγραφος 1, στοιχείο α', της ίδιας οδηγίας. Η διάταξη αυτή επιτρέπει την άσκηση του δικαιώματος ελεύθερης επιλογής εκπροσώπου μόνο στο πλαίσιο δικαστικών ή διοικητικών διαδικασιών. Αντιθέτως, κατά το άρθρο 3, παράγραφος 2, στοιχείο γʹ, της οδηγίας, ο ασφαλισμένος έχει το δικαίωμα να αναθέσει την υπεράσπιση των συμφερόντων του σε νομικό εκπρόσωπο κάθε φορά που δικαιούται να αξιώσει την παρέμβαση του ασφαλιστή δυνάμει της ασφαλιστήριας σύμβασης, συνεπώς και πριν κινηθεί οποιαδήποτε δικαστική ή διοικητική διαδικασία» (
26
).
50.
Με δύο μεταγενέστερες αποφάσεις, της 26ης Μαΐου 2011, Stark (
27
), και της 7ης Νοεμβρίου 2013, Sneller (
28
), το Δικαστήριο υπενθύμισε τις αρχές που διατυπώθηκαν στην απόφαση Eschig για να συναγάγει, με την πρώτη απόφαση, ότι η επιλογή δικηγόρου από τον ασφαλισμένο μπορεί να υπαχθεί σε γεωγραφικούς περιορισμούς, υπό την προϋπόθεση ότι η ελευθερία επιλογής του ασφαλισμένου δεν καθίσταται άνευ αντικειμένου (
29
), και, με την δεύτερη απόφαση, ότι η ελευθερία αυτή δεν δύναται να περιοριστεί μόνο στις καταστάσεις στις οποίες ο ασφαλιστής αποφασίζει ότι πρέπει να κληθεί εξωτερικός νομικός σύμβουλος (
30
).
51.
Συνεπώς, σε αυτές τις τρεις πρώτες αποφάσεις, το Δικαστήριο αποφάνθηκε επί της έκτασης των δικαιωμάτων του ασφαλισμένου στο πλαίσιο των δικαστικών διαδικασιών χωρίς να χρειαστεί να προβεί σε ερμηνεία της έννοιας «δικαστική διαδικασία» ή «διοικητική διαδικασία» (
31
).
52.
Το Δικαστήριο ερμήνευσε την έννοια «διοικητική διαδικασία» του άρθρου 4 παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 87/344, νυν άρθρο 201 παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2009/138, με δύο μεταγενέστερες αποφάσεις της 7ης Απριλίου 2016, Massar και AK.
2. Όταν ο ασφαλισμένος ασκεί τα δικαιώματά του ενώπιον φορέα της δημόσιας διοίκησης
53.
Στην υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση Massar, η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως αφορούσε το ζήτημα εάν η αρχή της ελεύθερης επιλογής μπορεί να έχει εφαρμογή όταν ο λήπτης ασφάλισης νομικής προστασίας επιθυμεί να αμυνθεί κατά την εξέταση από ανεξάρτητο δημόσιο φορέα, στο πλαίσιο διαδικασίας η οποία δεν είναι δικαστική (
32
), της αίτησης του εργοδότη του για να του δοθεί άδεια να προβεί σε απόλυσή του.
54.
Στην υπόθεση επί της οποία εκδόθηκε η απόφαση AK, το ίδιο ερώτημα τέθηκε για λήπτη ασφάλισης νομικής προστασίας ο οποίος επιθυμούσε να υποβάλει ένσταση ενώπιον μιας κεντρικής υπηρεσίας που ήταν αρμόδια κατά τον νόμο για τον έλεγχο ειδικών ιατρικών δαπανών, κατόπιν της απόρριψης από αυτήν της αίτησής του για έγκριση περίθαλψης.
55.
Ωστόσο, επιβάλλεται ήδη να σημειωθεί μια σημαντική διαφορά μεταξύ των δύο αυτών αποφάσεων. Στην υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση AK μπορούσε να ασκηθεί κατά της διοικητικής απόφασης προσφυγή ενώπιον του διοικητικού δικαστηρίου που είναι αρμόδιο επί υποθέσεων κοινωνικής ασφάλισης και επί δημοσιοϋπαλληλικών υποθέσεων (
33
), κάτι το οποίο δεν ίσχυε για τη διαδικασία στην υπόθεση επί της οποία εκδόθηκε η απόφαση Massar. Στην υπόθεση αυτή, κατά της επίμαχης διοικητικής απόφασης δεν χωρούσε ούτε ένσταση ούτε προσφυγή. Ο ασφαλισμένος μπορούσε να ασκήσει μόνον αγωγή αποζημιώσεως ενώπιον των πολιτικών δικαστηρίων (
34
).
56.
Το Δικαστήριο έκρινε ότι το άρθρο 4 παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 87/344 έχει την έννοια ότι ο περιεχόμενος στη διάταξη αυτή όρος «διοικητική διαδικασία» περιλαμβάνει, όσον αφορά την απόφαση Massar, «διαδικασία κατόπιν της οποίας δημόσιος φορέας παρέχει σε εργοδότη την άδεια να προβεί στην απόλυση του έχοντος ασφάλιση νομικής προστασίας μισθωτού» (
35
), καθώς και, όσον αφορά την απόφαση AK, «το στάδιο της ενστάσεως ενώπιον δημοσίου φορέα κατά τη διάρκεια του οποίου ο φορέας αυτός εκδίδει απόφαση που υπόκειται σε ένδικες προσφυγές» (
36
).
57.
Υπό το πρίσμα των αποφάσεων αυτών και, ειδικότερα, της αιτιολογίας τους, το Grondwettelijk Hof (Συνταγματικό Δικαστήριο) εκτιμά, στην υπόθεση της κύριας δίκης, ότι η έννοια «δικαστική διαδικασία» μπορεί να ερμηνευθεί κατά τέτοιον τρόπο ώστε η διαμεσολάβηση να εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 201 παράγραφος 1, στοιχείο α ʹ, της οδηγίας 2009/138.
58.
Ωστόσο, δεδομένου ότι η έννοια «ένδικη διαδικασία» πρέπει να ερμηνευθεί σύμφωνα με τη συνήθη μέθοδο του Δικαστηρίου, εκτιμώ ότι η ανάλυση του περιεχομένου των αποφάσεων Massar και ΑΚ δεν είναι παρά ένα συμπληρωματικό στοιχείο αυτών που συνήθως λαμβάνει υπόψη το Δικαστήριο για την ερμηνεία διατάξεως του δικαίου της Ένωσης.
Γ.
Η έννοια «δικαστική διαδικασία» του άρθρου 201 παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2009/138.
59.
Κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, για την ερμηνεία διατάξεως του δικαίου της Ένωσης πρέπει να λαμβάνεται υπόψη όχι μόνον το γράμμα της διατάξεως αυτής, αλλά και το πλαίσιο εντός του οποίου εντάσσεται και οι σκοποί που επιδιώκονται με τις ρυθμίσεις των οποίων αποτελεί μέρος (
37
).
60.
Εν προκειμένω, εκτιμώ ότι τα στοιχεία που αφορούν το πλαίσιο της διάταξης πρέπει να αντληθούν από τις αποφάσεις Massar και ΑΚ.
1. Το άρθρο 201, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2009/138
61.
Υπενθυμίζεται, όσον αφορά το γράμμα του άρθρου 4, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 87/344, ότι το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι από αυτό «προκύπτει ότι η έννοια της “διοικητικής διαδικασίας” πρέπει να αντιδιαστέλλεται από εκείνη της “δικαστικής διαδικασίας”» (
38
). Η διαπίστωση αυτή πρέπει να ισχύσει και για το άρθρο 201, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2009/138, η διατύπωση του οποίου είναι πανομοιότυπη ως προς το σημείο αυτό.
62.
Πράγματι, η μοναδική διαφορά στη διατύπωση στη γαλλική απόδοση (
39
) σχετικά με τις εν λόγω έννοιες της «διαδικασίας», η οποία αφορά την έκφραση «κάθε […] διαδικασία» η οποία έχει αντικατασταθεί από τον όρο «μια διαδικασία», δεν έχει, κατά τη γνώμη μου, καμία επίπτωση (
40
). Εξάλλου, το Δικαστήριο χρησιμοποίησε την έκφραση [στα γαλλικά] «στο πλαίσιο»μιας ή κάθε δικαστικής ή διοικητικής διαδικασίας [στο ελληνικό κείμενο: «στο πλαίσιο δικαστικών ή διοικητικών διαφορών»], αναφερόμενο στην ενδέκατη αιτιολογική σκέψη της οδηγίας 87/344 (
41
).
63.
Ο όρος «δικαστική ή διοικητική διαδικασία» εμφανίζεται μόνον στο άρθρο 201, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, της εν λόγω οδηγίας, το οποίο αφορά την επιλογή δικηγόρου από τον ασφαλισμένο. Το άρθρο 198 της οδηγίας 2009/138 στο οποίο περιλαμβάνεται ο όρος «δικαστική διαδικασία», και το οποίο είναι ταυτόσημο με το άρθρο 2 της οδηγίας 87/344, έχει διαφορετική διατύπωση.
64.
Πράγματι, μολονότι η τελευταία αυτή διάταξη ορίζει ότι ο ασφαλιστής υπέχει υποχρέωση ανάληψης των «δικαστικών εξόδων», η υποχρέωση αυτή ορίζεται κατά τρόπο ιδιαίτερα ευρύ, όπως προκύπτει από την ακόλουθη διατύπωση: «ιδίως με σκοπό […] την υπεράσπιση ή εκπροσώπηση του ασφαλισμένου σε [δίκη] αστική, ποινική, διοικητική», η οποία ακολουθείται από την έκφραση «ή άλλη δίκη» (
42
).
65.
Η διαφορά αυτή στη διατύπωση των δύο διατάξεων εντοπίζεται επίσης και στις διάφορες γλωσσικές αποδόσεις τους. Ενδεικτικά, στην αγγλική απόδοση του άρθρου 198 της οδηγίας 2009/138, οι όροι που χρησιμοποιούνται είναι «legal proceedings» και «defending or representing the insured person in civil, criminal, administrative or other proceedings», ενώ στο άρθρο 201, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, της ίδιας οδηγίας η μετάφραση είναι η εξής: «in any inquiry or proceedings».
66.
Ομοίως, στη γερμανική απόδοση, στο άρθρο 198 της οδηγίας 2009/138 χρησιμοποιούνται οι όροι «die Kosten des Gerichtsverfahrens» και «den Versicherten in einem Zivil-, Straf-, Verwaltungs- oder anderen Verfahren», και στο άρθρο 201, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, της ίδιας οδηγίας χρησιμοποιείται ο όρος «in einem Gerichts- oder Verwaltungsverfahren».
67.
Από τα έγγραφα σχετικά με την κατάρτιση της οδηγίας 87/344 που μπόρεσα να μελετήσω συνάγεται ότι η απουσία εναρμόνισης ως προς τη διατύπωση δεν είναι αποτέλεσμα σχετικής βούλησης του νομοθέτη της Ένωσης. Ειδικότερα, δεν προκύπτουν ενδείξεις σχετικά με την ύπαρξη μιας τέτοιας βούλησης ούτε από την πρόταση οδηγίας του Συμβουλίου για τον συντονισμό των νομοθετικών, κανονιστικών και διοικητικών διατάξεων που αφορούν την ασφάλιση νομικής προστασίας (
43
) ούτε από τις λοιπές προπαρασκευαστικές πράξεις (
44
). Διαπιστώνεται μόνον, όσον αφορά το ιστορικό της θέσπισης του άρθρου 4 της οδηγίας 87/344, ότι, αφενός, στην αιτιολογική έκθεση της Επιτροπής διευκρινίζεται, κατ’ ουσίαν, ότι «στις ασφαλιστικές συμβάσεις νομικής προστασίας προβλέπεται ότι ο ασφαλιστής αναλαμβάνει τα έξοδα και τις αμοιβές του δικηγόρου που έχει αναλάβει την υπεράσπιση των συμφερόντων του ασφαλισμένου. Δεν θα ήταν ενδεδειγμένο ο δικηγόρος αυτός να είναι ο συνήθης δικηγόρος της ασφαλιστικής εταιρίας, ιδίως εάν πρόκειται για ασφαλιστική εταιρεία πολλαπλών κλάδων. Σε μια τέτοια περίπτωση ο δικηγόρος [της εταιρίας] θα βρισκόταν σε δύσκολη θέση. Για τον λόγο αυτό, η οδηγία ορίζει ότι ο ασφαλισμένος μπορεί να επιλέγει ο ίδιος τον νομικό του σύμβουλο». Αφετέρου, η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή είχε ζητήσει να «υπάρξει ρητή πρόβλεψη των όρων υπό τους οποίους μπορεί να γίνει προσφυγή στις υπηρεσίες δικηγόρου», χωρίς ωστόσο να προτείνει αλλαγές στη διατύπωση της οδηγίας που θα περιείχαν σχετικές διευκρινίσεις (
45
).
68.
Μόνο στην έκθεση της ad hoc ομάδας των συμβούλων της Επιτροπής των Μονίμων Αντιπροσώπων, της 26ης Μαΐου 1987, σχετικά την τροποποιημένη πρόταση οδηγίας του Συμβουλίου για τον συντονισμό των νομοθετικών, κανονιστικών και διοικητικών διατάξεων που αφορούν την ασφάλιση νομικής προστασίας (
46
), διευκρινίζεται ότι «το ελάχιστο επίπεδο της ελευθερίας επιλογής δικηγόρου καθορίζεται με βάση τις δικαστικές και διοικητικές διαδικασίες», χωρίς ωστόσο να δίνονται περαιτέρω διευκρινίσεις όσον αφορά την επιλογή διαφορετικής διατύπωσης για το άρθρο 2 της οδηγίας 87/344 και ιδίως το περιεχόμενο των όρων «ιδίως» και «άλλη», που χρησιμοποιούνται στην τελευταία αυτή διάταξη.
69.
Το νομοθετικό αυτό ιστορικό επιβεβαιώνει, κατά την εκτίμησή μου, τη δυνατότητα να ερμηνευθεί η έννοια «δικαστική διαδικασία» κατά τρόπο ευρύ, όπως έχει ήδη κρίνει το Δικαστήριο με τις αποφάσεις Massar και ΑΚ, όσον αφορά την έννοια «διοικητική διαδικασία». Το Δικαστήριο έκρινε ότι η έννοια αυτή δεν μπορεί να περιοριστεί μόνο στις ένδικες διαδικασίες που αφορούν διοικητικές υποθέσεις, δηλαδή εκείνες που διεξάγονται ενώπιον κατά κυριολεξία δικαιοδοτικού οργάνου (
47
), καθώς και ότι το γράμμα του άρθρου 4, παράγραφος 1, της οδηγίας 87/344 δεν περιέχει καμία διάκριση μεταξύ του προπαρασκευαστικού σταδίου και του σταδίου λήψεως αποφάσεως μιας δικαστικής ή διοικητικής διαδικασίας (
48
).
70.
Προχωρώ συνεπώς στην ανάλυση του περιεχομένου των αποφάσεων αυτών το οποίο είναι καθοριστικής σημασίας για την ερμηνεία του άρθρου 201, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2009/138, όπως τονίζει και το αιτούν δικαστήριο.
2. Το περιεχόμενο των αποφάσεων Massar και AK
71.
Αν ληφθεί υπόψη μόνο το σκεπτικό των αποφάσεων αυτών, θα πρέπει να συναχθεί το συμπέρασμα ότι η έννοια «δικαστική διαδικασία» του άρθρου 201, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2009/138 είναι μια αυτοτελής έννοια η οποία καταλαμβάνει το προπαρασκευαστικό στάδιο που προηγείται του δικαστικού σταδίου της δίκης και του οποίου το τελευταίο αυτό στάδιο μπορεί να είναι η προέκταση.
72.
Συνεπώς, κατά την εκτίμησή μου, μπορεί κατά μείζονα λόγο να συναχθεί ότι η διαμεσολάβηση εμπίπτει στην έννοια αυτή (
49
), ως μορφή επίλυσης διαφορών.
73.
Δεν συμμερίζομαι επομένως την άποψη σύμφωνα με την οποία το περιεχόμενο των εν λόγω αποφάσεων περιορίζεται στις ιδιαίτερες περιστάσεις που χαρακτηρίζουν τις υποθέσεις επί των οποίων οι εν λόγω αποφάσεις εκδόθηκαν και από τις οποίες προκύπτει ότι το Δικαστήριο εφάρμοσε ένα οργανικό κριτήριο το οποίο συνάγεται από την εξουσία που έχει η διοίκηση να λαμβάνει αποφάσεις οι οποίες επηρεάζουν τα δικαιώματα του λήπτη ασφάλισης νομικής προστασίας. Σύμφωνα λοιπόν με την άποψη αυτή, η έννοια «δικαστική διαδικασία» καταλαμβάνει μόνον τις διαδικασίες εκείνες με την ολοκλήρωση των οποίων ένα δικαστήριο αποφαίνεται οριστικά επί της νομικής κατάστασης του ενδιαφερομένου.
74.
Επισημαίνεται, πρώτον, ότι αν η ανάλυση αυτή γινόταν δεκτή, θα είχε ως αποτέλεσμα τον αποκλεισμό της διαμεσολάβησης σε διοικητικές υποθέσεις (
50
) από το πεδίο εφαρμογής του άρθρου 201, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2009/138, κάτι το οποίο φαίνεται να είναι αντίθετο προς την ερμηνεία του Δικαστηρίου που προκύπτει από τις αποφάσεις Massar και AK.
75.
Δεύτερον, σημειώνεται ότι το Δικαστήριο δεν περιόρισε την ερμηνεία του κάνοντας χρήση ενός οργανικού κριτηρίου, καθόσον επιβεβαίωσε την ανάγκη για ευρεία προστασία των συμφερόντων του ασφαλισμένου (
51
) και εφάρμοσε την αρχή αυτή σε ειδικές περιπτώσεις των οποίων η διαφορά πρέπει να τονιστεί.
76.
Ειδικότερα, όπως επισήμανε το Δικαστήριο στην απόφαση ΑΚ, η «διαδικασία […] συνιστ[ούσε] προαπαιτούμενο για την άσκηση προσφυγής ενώπιον του διοικητικού δικαστηρίου» (
52
), χωρίς να διευκρινίσει εάν το προαπαιτούμενο αυτό στάδιο ήταν υποχρεωτικό ή όχι, ενώ στην απόφαση Massar δεν χωρούσε προσφυγή κατά της διοικητικής απόφασης. Η απόφαση αυτή μπορούσε μόνο να χρησιμεύει ως βάση για την άσκηση αγωγής αποζημιώσεως ενώπιον των πολιτικών δικαστηρίων (
53
).
77.
Επιπλέον, με την απόφαση αυτή, το Δικαστήριο κατέληξε στο ως άνω συμπέρασμα αναφορικά με μια άδεια την οποία χορηγεί δημόσιος φορέας σε εργοδότη κατόπιν αιτήματός του για να προβεί σε απόλυση εργαζομένου (
54
) και στο πλαίσιο της οποίας ο ενδιαφερόμενος εργαζόμενος δεν προβάλλει καμία ένσταση. Ο τελευταίος μπορεί μόνον να αναπτύξει τις απόψεις (
55
) του και δεν μπορεί να ασκήσει καμία προσφυγή. Αυτές είναι σημαντικές διαφορές σε σχέση με την υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση ΑΚ.
78.
Από τη συγκριτική αυτή εξέταση των αποφάσεων Massar και ΑΚ μπορούν να συναχθούν, κατά την άποψή μου, τα βασικά κριτήρια που δέχθηκε το Δικαστήριο. Πρόκειται, βέβαια, για την ανάγκη προστασίας των συμφερόντων του ασφαλισμένου του οποίου τα δικαιώματα επηρεάζονται (
56
), αλλά, όπως προκύπτει από τη διατύπωση των αποφάσεων αυτών, αυτό γίνεται είτε σε ένα «στάδιο» (
57
), είτε σε μια «διαδικασία» (
58
) που μπορεί να συνδέεται με μια μεταγενέστερη δικαστική διαδικασία.
79.
Δεν προκύπτει καμία προϋπόθεση σχετικά με τον υποχρεωτικό χαρακτήρα της αρωγής από δικηγόρο ή του σταδίου που προηγείται.
80.
Με άλλα λόγια, το Δικαστήριο αποφάνθηκε με τον ίδιο τρόπο αναφορικά με περιπτώσεις οι οποίες είχαν ως κοινό σημείο τη βούληση του λήπτη ασφάλισης νομικής προστασίας να λάβει ευνοϊκή για αυτόν διοικητική απόφαση, προτού ένα δικαστήριο αποφανθεί επί ενδεχόμενης αμφισβητήσεως η οποία δεν περιοριζόταν στον έλεγχο του βασίμου της διοικητικής απόφασης.
81.
Από τα ανωτέρω συνάγεται ότι ο όρος «διαδικασία» καλύπτει πλέον όχι μόνον το στάδιο της προσφυγής ενώπιον «κατά κυριολεξία δικαιοδοτικού οργάνου» (
59
), δηλαδή τη διαδικασία η οποία είναι δικαστική από τη στιγμή που μια δίκη βρίσκεται σε εξέλιξη ή πρόκειται να κινηθεί, αλλά και το στάδιο που προηγείται αυτής ή, με άλλα λόγια, την εξωδικαστική διαδικασία (
60
).
82.
Η ερμηνεία αυτή διασφαλίζει τη συνοχή μεταξύ των διάφορων γλωσσικών αποδόσεων του όρου «δικαστική ή διοικητική διαδικασία» και του γενικού περιεχομένου όρου «inquiry» ο οποίος χρησιμοποιείται στην απόδοση στην αγγλική γλώσσα των οδηγιών 87/344 και 2009/138, στα άρθρα 4 και 201, αντιστοίχως (
61
).
83.
Απομένει να εξακριβωθεί κατά πόσον η ερμηνεία αυτή συνάδει προς τους σκοπούς που υπηρετούν οι σχετικές με την ασφάλιση νομικής προστασίας διατάξεις της οδηγίας 2009/138.
3. Οι σκοποί που υπηρετούν οι σχετικές με την ασφάλιση νομικής προστασίας διατάξεις
84.
Το ζήτημα που πρέπει να απαντηθεί είναι κατά πόσον οι επιδιωκόμενοι σκοποί που έχουν οριστεί στο ειδικά αφιερωμένο στην ασφάλιση νομικής προστασίας τμήμα της οδηγίας 2009/138 δικαιολογούν να ερμηνευτεί η έννοια «δικαστική διαδικασία» με τον ίδιο τρόπο που το Δικαστήριο ερμηνεύει την έννοια «διοικητική διαδικασία» στις αποφάσεις Massar και ΑΚ.
85.
Υπενθυμίζεται ότι το Δικαστήριο έχει τονίσει κατ’ επανάληψη ότι το άρθρο 4, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 87/344 δεν πρέπει να ερμηνεύεται στενά όσον αφορά την ελευθερία επιλογής δικηγόρου ή αντιπροσώπου, λαμβανομένου υπόψη του σκοπού που αυτό επιδιώκει (
62
), ενώ έχει υπενθυμίσει ότι η διάταξη αυτή έχει γενικό περιεχόμενο και δεσμευτική ισχύ (
63
).
86.
Κατά την εκτίμησή μου, και όπως καταδεικνύεται από τις περιστάσεις στις αποφάσεις Massar και ΑΚ, λόγω των οποίων έγινε δεκτό, βάσει των εν λόγω αρχών, ότι το περιεχόμενο του όρου «διαδικασία» δεν περιορίζεται στην αυστηρή του έννοια, δηλαδή στην εν εξελίξει δίκη, αλλά περιλαμβάνει κάθε στάδιο που προηγείται του σταδίου λήψεως αποφάσεως, η ελευθερία επιλογής δικηγόρου ή εκπροσώπου από τον λήπτη ασφάλισης νομικής προστασίας πρέπει να διασφαλίζεται σε όλες τις περιπτώσεις όπου επιχειρείται επίλυση διαφορών σχετικών με τα συμφέροντα των ασφαλισμένων χωρίς προσφυγή ενώπιον του κρατικών δικαιοδοτικών οργάνων.
87.
Ο τρόπος ρύθμισης της διαφοράς δεν έχει σημασία, από τη στιγμή που πρόκειται για στάδιο το οποίο μπορεί να οδηγήσει στην έκδοση πράξης δικαιοδοτικού οργάνου, δηλαδή πράξης που καθορίζει τα δικαιώματα της κάθε πλευράς και έχει ισχύ δεδικασμένου, ή δεσμευτικό ή ακόμη και εκτελεστό χαρακτήρα.
88.
Ακριβώς λόγω των συνεπειών που έχει αυτό το προηγούμενο στάδιο, κατά το οποίο, όπως υπογράμμισαν οι ενώσεις δικηγορικών συλλόγων, παρουσιάζονται στον ασφαλισμένο οι διάφορες διαδικαστικές επιλογές που έχει στη διάθεσή του σε περίπτωση προσβολής των δικαιωμάτων του όπως και οι πιθανότητες που αυτές έχουν να ευδοκιμήσουν κατά τον νόμο ή εν τοις πράγμασι, η ελευθερία επιλογής δικηγόρου ανταποκρίνεται στη μέριμνα για ευρεία προστασία των συμφερόντων του ασφαλισμένου (
64
).
89.
Συνεπώς, το χαρακτηριστικό που πρέπει να έχει το προηγούμενο αυτό στάδιο, είτε αφορά σχέσεις μεταξύ ιδιωτών είτε σχέσεις όπου η διοίκηση εκδίδει απόφαση ενεργώντας ως φορέας δημόσιας εξουσίας, είναι η προσφυγή, για την προστασία των δικαιωμάτων του ασφαλισμένου, σε μια διαδικασία που αποσκοπεί, κατ’ αρχάς, στην αποφυγή της δικαστικής διαδικασίας, αλλά αποδεικνύεται χρήσιμη, σε ένα ενδεχόμενο δεύτερο στάδιο, για την κίνηση της διαδικασίας αυτής, όπως είναι, πέραν της διοικητικής ένστασης, η αποστολή εγγράφων οχλήσεως ή, γενικότερα, κάθε πράξη δυνάμενη να επιφέρει διακοπή της παραγραφής.
90.
Εφόσον το πεδίο εφαρμογής του άρθρου 201, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2009/138 ορίζεται κατ’ αυτόν τρόπο, ο οποίος είναι σύμφωνος προς τους σκοπούς της οδηγίας αυτής, ποιες είναι οι συνέπειες που πρέπει να αντληθούν όσον αφορά τη διαμεσολάβηση;
Δ.
Η διαμεσολάβηση και η έννοια «δικαστική διαδικασία»
91.
Το πιο λεπτό ζήτημα που πρέπει να εξεταστεί αφορά τη διαδικασία διαμεσολάβησης η οποία λαμβάνει χώρα ανεξαρτήτως κάθε δικαστικής διαδικασίας που έχει ήδη κινηθεί.
92.
Ειδικότερα, όταν ένα δικαστήριο έχει ήδη επιληφθεί μιας διαφοράς, η διαμεσολάβηση αποτελεί απλώς, κατά την εκτίμησή μου, ένα στάδιο της εν εξελίξει δικαστικής διαδικασίας. Θα ήταν, συνεπώς, αντίθετο προς τους σκοπούς που υπηρετούν οι εν λόγω διατάξεις τις οδηγίας 2009/138 για την ασφάλιση νομικής προστασίας να στερηθεί ο λήπτης μιας τέτοιας ασφάλισης της συνδρομής του δικηγόρου που είχε αρχικώς επιλέξει.
93.
Σε όλες τις άλλες περιπτώσεις, η διαμεσολάβηση εμπίπτει επίσης, κατά την εκτίμησή μου, στην έννοια «δικαστική διαδικασία» του άρθρου 201, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2009/138 (
65
), σε ό,τι αφορά την ελεύθερη επιλογή δικηγόρου ή άλλου εκπροσώπου, και τούτο για έξι βασικούς λόγους.
94.
Πρώτον, η διαμεσολάβηση, ο ορισμός της οποίας είναι σκόπιμο να γίνεται με αναφορά στο άρθρο 3, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2008/52/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 21ης Μαΐου 2008, για ορισμένα θέματα διαμεσολάβησης σε αστικές και εμπορικές υποθέσεις (
66
), η οποία εφαρμόζεται επί διασυνοριακών διαφορών (
67
), αποτελεί στάδιο κατά το οποίο οι αντίδικοι αναζητούν έναν φιλικό τρόπο διευθετήσεως της διαφοράς τους (
68
).
95.
Προσφεύγοντας στη διαδικασία διαμεσολάβησης, οι ενδιαφερόμενοι επιδιώκουν να επιτύχουν μια λύση που θα είναι σύμφωνη προς τα συμφέροντά τους (
69
), όπως και αυτοί που υποβάλλουν ένσταση ενώπιον ενός προσώπου ή μιας υπηρεσίας προκειμένου να ικανοποιηθεί ένα αίτημά τους. Κατά την άποψή μου, η διαμεσολάβηση αποτελεί απλώς ένα διαφορετικό μέσο για την επίτευξη του ίδιου σκοπού.
96.
Επιπλέον, σύμφωνα με ορισμένες εθνικές νομοθεσίες, στο στάδιο της διαμεσολάβησης μπορεί να είναι υποχρεωτικό (
70
), όπως και το στάδιο της διοικητικής ένστασης που προβλέπεται σε ορισμένες περιπτώσεις από το εθνικό δίκαιο. Δεν μπορεί συνεπώς να προβληθεί το επιχείρημα ότι η διαμεσολάβηση εξαρτάται αποκλειστικά από τη βούληση των αντιδίκων (
71
).
97.
Δεύτερον, στη διαδικασία διαμεσολάβησης, όπως στην περίπτωση της διοικητικής ένστασης, ο ρόλος του δικηγόρου είναι ανάλογος. Ο ρόλος του συνίσταται, αφενός, στο να παρέχει στον ασφαλισμένο όλες τις χρήσιμες πληροφορίες που του επιτρέπουν να αξιολογήσει τη σκοπιμότητα των ενεργειών στις οποίες μπορεί να προβεί πριν προσφύγει ενώπιον ενός δικαστηρίου και στο να τον συνδράμει, αφετέρου, στην επιτυχή διεκπεραίωση των ενεργειών αυτών, χωρίς να διακυβεύεται η δυνατότητα προσφυγής σε δικαστική διαδικασία εάν αυτή αποδειχθεί αναγκαία, σε περίπτωση που δεν καταστεί δυνατή κάποια συμφωνία (
72
).
98.
Τρίτον, η διαμεσολάβηση έχει συνέπειες επί της δικαστικής διαδικασίας τουλάχιστον ισοδύναμες, αν όχι σημαντικότερες, σε σχέση με αυτές της διοικητικής ένστασης, καθόσον η διαμεσολάβηση δύναται να επιφέρει αναστολή της παραγραφής, κάτι το οποίο ισχύει, μεταξύ άλλων, στο βελγικό δίκαιο, όπου η παραγραφή αναστέλλεται με την υπογραφή του πρωτοκόλλου διαμεσολάβησης (
73
).
99.
Συνεπώς, κατά το στάδιο της διαμεσολάβησης, οι ενδιαφερόμενοι βρίσκονται, a minima, σε ένα στάδιο που προηγείται της δικαστικής διαδικασίας και κατά το οποίο ικανοποιείται, με την παρουσία δικηγόρου, η επιταγή σύμφωνα με την οποία ο ασφαλισμένος «χρήζει νομικής προστασίας», όπως προκύπτει από το γράμμα της απόφασης ΑΚ (
74
) και σύμφωνα με μια διαφορετική διατύπωση της απόφασης Massar (
75
). Για αυτόν και μόνον τον λόγο είναι αδιάφορο το αν υπάρχει παρέμβαση ενός τρίτου, κατόπιν συμφωνίας των αντιδίκων, καθώς και εάν η λύση που επιτυγχάνεται δεν είναι κατ’ ανάγκη απολύτως αντίστοιχη με τα δικαιώματα του κάθε μέρους.
100.
Τέταρτον, μια τέτοια αντίληψη της διαμεσολάβησης ως στάδιο που προηγείται της δικαστικής διαδικασίας επιβάλλεται κατά μείζονα λόγο καθόσον, σε αντίθεση με τη διοικητική ένσταση, της οποίας δεν έπεται δικαστική κρίση εάν υπάρξει ικανοποίηση του προσώπου που θεωρεί ότι έχει ζημιωθεί, το στάδιο της διαμεσολάβησης καταλήγει σε διαδικασία δικαστικής φύσης σε περίπτωση που πρέπει να καταστεί εκτελεστό το περιεχόμενο της συμφωνίας που έχει επιτευχθεί μεταξύ των αντιδίκων (
76
). Η συμφωνία αυτή πρέπει στη συνέχεια να αναγνωριστεί και να κηρυχθεί εκτελεστή στα άλλα κράτη μέλη βάσει, μεταξύ άλλων, των κανονισμών που αφορούν την εκτέλεση αποφάσεων σε αστικές και εμπορικές διαφορές (
77
), όπως κάθε απόφαση που εκδίδεται από δικαιοδοτικό όργανο και πρόκειται να «κυκλοφορήσει» εντός της Ένωσης.
101.
Εξάλλου, μπορεί επιπλέον να προβληθεί και ένα επιχείρημα πρακτικής φύσης. Πως μπορεί να γίνει δεκτό ότι ο δικηγόρος ή ο εκπρόσωπος που έχει επιλεγεί κατά το δεύτερο αυτό δικαστικό στάδιο θα είναι διαφορετικός από εκείνον που είχε συνδράμει τον ασφαλισμένο κατά το προηγούμενο στάδιο; Η ελεύθερη επιλογή δικηγόρου ή εκπροσώπου επιβάλλεται, κατά την εκτίμησή μου, ως εγγύηση αποτελεσματικότητας και μείωσης κόστους.
102.
Πέμπτον, εκτιμώ επίσης ότι η εξασφάλιση στον λήπτη ασφάλισης νομικής προστασίας της ελεύθερης επιλογής δικηγόρου ή εκπροσώπου σε περίπτωση διαμεσολάβησης θα συμβάλει αποτελεσματικά στην επίτευξη του σκοπού του άρθρου 1, παράγραφος 1, της οδηγίας 2008/52, ο οποίος είναι «να διευκολύνει την πρόσβαση στην εναλλακτική επίλυση των διαφορών και να προαγάγει τον φιλικό διακανονισμό τους» (
78
).
103.
Συνεπώς, προτείνω στο Δικαστήριο να εξετάσει υπό τη νέα αυτή οπτική την ερμηνεία των διατάξεων που αφορούν την ελεύθερη επιλογή δικηγόρου ή εκπροσώπου από τον λήπτη ασφάλισης νομικής προστασίας. Ειδικότερα, κατά την κατάρτιση της οδηγίας 87/344, ο σκοπός της προώθησης εναλλακτικών μεθόδων επίλυσης των διαφορών, ο οποίος διατυπώνεται στο άρθρο 81, παράγραφος 2, στοιχείο ζʹ, ΣΛΕΕ (
79
), δεν ήταν εξίσου σημαντικός.
104.
Η κατάσταση είναι πλέον διαφορετική λόγω της αλματώδους αύξησης των δικαστικών διαφορών που αντιμετωπίζουν πολλά κράτη μέλη τα τελευταία δέκα χρόνια (
80
).
105.
Η ίδια διαπίστωση μπορεί να γίνει όσον αφορά τις καταναλωτικές διαφορές. Ειδικότερα, η ίδια μέριμνα για τη βελτίωση της πρόσβασης στη δικαιοσύνη, η οποία έχει ως αποτέλεσμα την ενθάρρυνση της προσφυγής σε εναλλακτικές μεθόδους επίλυσης των διαφορών, οδήγησε στην κατάρτιση της οδηγίας 2013/11/ΕΕ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 21ης Μαΐου 2013, για την εναλλακτική επίλυση καταναλωτικών διαφορών και για την τροποποίηση του κανονισμού (ΕΚ) 2006/2004 και της οδηγίας 2009/22/ΕΚ (οδηγία ΕΕΚΔ) (
81
).
106.
Συνεπώς, δεν θα ήταν συνεπές με το σύστημα που απορρέει, αφενός, από την οδηγία 2009/138 η οποία αποσκοπεί στην ευρεία προστασία των δικαιωμάτων των ασφαλισμένων και, αφετέρου, από τις οδηγίες για την εξώδικη επίλυση των διαφορών οι οποίες επιδιώκουν τον ίδιο σκοπό προβλέποντας εναλλακτικές επιλογές σε σχέση με την προσφυγή ενώπιον των κρατικών δικαιοδοτικών οργάνων, να μην επιτρέπεται στον λήπτη ασφάλισης νομικής προστασίας να επιλέγει ελεύθερα δικηγόρο ή εκπρόσωπο.
107.
Υπέρ της προσέγγισης αυτής συνηγορεί το γεγονός ότι το προνομιακό πεδίο για την προσφυγή στη διαμεσολάβηση είναι αυτό των διαφορών που προκύπτουν από καταστάσεις της καθημερινής ζωής, όπως οι γειτονικές, οι οικογενειακές ή οι εργατικές διαφορές.
108.
Έκτον, υπό μια ακόμη ευρύτερη οπτική, εκτιμώ ότι μια ερμηνεία που θα περιόριζε την έννοια «δικαστική διαδικασία» στις «διαδικασίες ενώπιον δικαστηρίου» θα μπορούσε, μελλοντικά, να προκαλέσει κινδύνους στους οποίους θα ήθελα να επιστήσω την προσοχή του Δικαστηρίου. Δεν πρέπει να λαμβάνεται υπόψη ειδικότερα το γεγονός ότι η διαρκής αναζήτηση μεθόδων για τη διευκόλυνση της πρόσβαση στη δικαιοσύνη εντός των κρατών μελών μπορεί να οδηγήσει στη θέσπιση εθνικών νομοθετικών μέτρων με τα οποία αρμοδιότητες που ασκούνται παραδοσιακά από τα δικαστήρια μεταφέρονται σε πολιτικά ή διοικητικά όργανα τα οποία επιδιώκουν την επίτευξη συμφωνίας μεταξύ των αντιδίκων; Από τη στιγμή που προσδίδεται δικαιοδοτικός χαρακτήρας σε μια τέτοια συμφωνία, το ζήτημα της επιλογής δικηγόρου καθίσταται εξίσου κρίσιμο (
82
).
109.
Ως εκ τούτο, το δικαιοδοτικό πλαίσιο εντός του οποίου μπορεί να ενταχθεί μια διαδικασία ή πράξη συνιστά, κατά την εκτίμησή μου, το κριτήριο για την εφαρμογή του άρθρου 201, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2009/138 (
83
). Επομένως, εκτιμώ ότι δεν εμπίπτει στη διάταξη αυτή οτιδήποτε έχει συμβατική φύση, όπως οι συναλλαγές, ή συνιστά παροχή υπηρεσιών (
84
), και αποτελεί προαπαιτούμενο της διαφοράς που ανακύπτει, όπως η αναζήτηση ή η ανταλλαγή πληροφοριών ή ακόμη και η παροχή νομικών συμβουλών.
110.
Ένας τέτοιος περιορισμός συνιστά, κατά την εκτίμησή μου, κατάλληλη απάντηση τόσο στις θεμιτές ανησυχίες που μπορούν να εγείρουν οι συνέπειες μιας υπερβολικά διασταλτικής ερμηνείας της αρχής της ελεύθερης επιλογής δικηγόρου ή εκπροσώπου που κατοχυρώνεται υπέρ του λήπτη ασφάλισης νομικής προστασίας, όσο και στον κίνδυνο να καταστεί άνευ πρακτικού αποτελέσματος το άρθρο 200, παράγραφος 4, της οδηγίας 2009/138.
111.
Για το σύνολο των ανωτέρω λόγων, εκτιμώ ότι, σε συνέχεια της λογικής των αποφάσεων Massar και ΑΚ, η ερμηνεία της έννοιας «δικαστική διαδικασία» δεν πρέπει να είναι διαφορετική από αυτή της έννοιας «διοικητική διαδικασία», με συνέπεια η διαμεσολάβηση να πρέπει να θεωρηθεί ως στάδιο το οποίο προηγείται του σταδίου λήψεως της απόφασης, όπως θεωρείται κάθε διοικητική ένσταση σε περίπτωση διοικητικής διαδικασίας, και το οποίο μπορεί, σε ορισμένες περιπτώσεις, να αποτελεί στάδιο της δικαιοδοτικής διαδικασίας.
112.
Η ερμηνεία αυτή δεν μπορεί να τεθεί εν αμφιβόλω, κατά την εκτίμησή μου, από τις ρυθμίσεις του βελγικού δικαίου σχετικά με τη διαμεσολάβηση που γίνεται υπό την καθοδήγηση πιστοποιημένου διαμεσολαβητή (
85
).
113.
Ειδικότερα, και πρώτον, επισημαίνω, όπως και οι ενώσεις δικηγορικών συλλόγων, ότι η διαμεσολάβηση διέπεται από τους κανόνες που έχουν κωδικοποιηθεί στον Κώδικα Πολιτικής Δικονομίας, είτε η διαμεσολάβηση είναι δικαστική είτε εξωδικαστική, δηλαδή είτε έχει διαταχθεί από δικαστήριο είτε όχι.
114.
Δεύτερον, η επικύρωση της συμφωνίας που έχει επιτευχθεί μεταξύ των αντιδίκων τής προσδίδει εκτελεστό χαρακτήρα. Εκτιμώ, σε αντίθεση με τη Βελγική Κυβέρνηση και την Επιτροπή, ότι ο έλεγχος αντίθεσης προς τη δημόσια τάξη και προς το συμφέρον ανήλικων τέκνων (
86
) έχει δικαστικό χαρακτήρα καθώς συνεπάγεται έναν έλεγχο ουσίας που βαίνει πέραν ενός απλού τυπικού ελέγχου, όπως προκύπτει και από τη σχετική νομολογία του Δικαστηρίου (
87
).
115.
Τρίτον, το ζήτημα του υποχρεωτικού ή μη χαρακτήρα της επικύρωσης δεν είναι κατά την εκτίμησή μου κρίσιμο, καθόσον το καθοριστικό στοιχείο είναι απλώς και μόνον η δυνατότητα να ζητηθεί η επικύρωση, όπως και στην περίπτωση όπου η προσφυγή ενώπιον δικαστηρίου μπορεί να έπεται του σταδίου της ένστασης (
88
).
116.
Συνεπώς, η επέκταση της ελευθερίας του λήπτη ασφάλισης νομικής προστασίας να επιλέγει δικηγόρο ή εκπρόσωπο, όπως αυτή προβλέπεται στη βελγική νομοθεσία, δεν μπορεί, κατά την εκτίμηση μου, να περιορίζεται στη διαιτησία, καθόσον η επέκταση αυτή βασίζεται σε μια αυστηρή πρόσληψη της έννοιας «διαδικασία», δηλαδή στην ερμηνεία σύμφωνα με την οποία ως διαδικασία νοείται μόνον η διαδικασία εκείνη που κινείται ενώπιον δικαστηρίου με σκοπό την επίλυση διαφοράς. Εκτιμώ, αντιθέτως, ότι η έννοια αυτή πρέπει να ερμηνεύεται ευρέως και, επιπλέον, ανεξάρτητα από κάθε οικονομική παράμετρο (
89
), σύμφωνα με τη νομολογία του Δικαστηρίου.
V. Πρόταση
117.
Λαμβανομένων υπόψη όλων των ανωτέρω εκτιμήσεων, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στο προδικαστικό ερώτημα που υπέβαλε το Grondwettelijk Hof (Συνταγματικό Δικαστήριο, Βέλγιο) ως εξής:
Το άρθρο 201, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2009/138/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 25ης Νοεμβρίου 2009, σχετικά με την ανάληψη και την άσκηση δραστηριοτήτων ασφάλισης και αντασφάλισης (Φερεγγυότητα II), έχει την έννοια ότι αντιτίθεται σε εθνική ρύθμιση η οποία δεν παρέχει σε λήπτη ασφάλισης νομικής προστασίας την ελευθερία επιλογής δικηγόρου ή εκπροσώπου σε περιπτώσεις δικαστικής ή εξωδικαστικής διαμεσολάβησης.
(
1
)	Γλώσσα του πρωτοτύπου: η γαλλική.
(
2
)	ΕΕ 2009, L 335, σ. 1.
(
3
)	Belgisch Staatsblad, της 25ης Απριλίου 2017, σ. 53207 (στο εξής: νόμος της 9ης Απριλίου 2017).
(
4
)	ΕΕ 1987, L 185, σ. 77.
(
5
)	Βλ. άρθρο 310 της οδηγίας 2009/138.
(
6
)	Οι διατάξεις αυτές τέθηκαν σε ισχύ την 1η Ιανουαρίου 2016, δυνάμει της οδηγίας 2012/23/ΕΕ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 12ης Σεπτεμβρίου 2012, για την τροποποίηση της οδηγίας 2009/138/ΕΚ (Φερεγγυότητα II) όσον αφορά την ημερομηνία μεταφοράς της στο εθνικό δίκαιο, την ημερομηνία εφαρμογής της και την ημερομηνία κατάργησης ορισμένων οδηγιών (ΕΕ 2012, L 249, σ. 1), και εν συνεχεία της οδηγίας 2013/58/ΕΕ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 11ης Δεκεμβρίου 2013, για την τροποποίηση της οδηγίας 2009/138/ΕΚ (Φερεγγυότητα II) όσον αφορά την ημερομηνία μεταφοράς της στο εθνικό δίκαιο και την ημερομηνία εφαρμογής της, καθώς και την ημερομηνία κατάργησης ορισμένων οδηγιών (Φερεγγυότητα I) (ΕΕ 2013, L 341, σ. 1).
(
7
)	Belgisch Staatsblad, της 30ής Απριλίου 2014, σ. 35487.
(
8
)	Belgisch Staatsblad, της 2ας Ιουλίου 2018, σ. 53455. Ο νόμος αυτός τέθηκε σε ισχύ, όσον αφορά τη διαμεσολάβηση, στις 12 Ιουλίου 2018.
(
9
)	Το αιτούν δικαστήριο διευκρίνισε ότι η επικύρωση από το αρμόδιο δικαστήριο προσδίδει στην επικυρωμένη πράξη εκτελεστό χαρακτήρα δικαστικής απόφασης.
(
10
)	Το αιτούν δικαστήριο παραθέτει το σκεπτικό των αποφάσεων της 10ης Σεπτεμβρίου 2009, Eschig (C‑199/08, στο εξής: απόφαση Eschig, EU:C:2009:538, σκέψεις 38 έως 58), και της 7ης Απριλίου 2016, ΑΚ (C‑5/15, στο εξής: απόφαση ΑΚ, EU:C:2016:218, σκέψεις 16 έως 23). Το αιτούν δικαστήριο παραπέμπει επίσης στις αποφάσεις της 7ης Νοεμβρίου 2013, Sneller (C‑442/12, EU:C:2013:717, σκέψεις 24 έως 25), και της 7ης Απριλίου 2016, Massar (C‑460/14, στο εξής: απόφαση Massar, EU:C:2016:216, σκέψεις 18 έως 25).
(
11
)	Βλ. αιτιολογική σκέψη 1 της οδηγίας 2009/138.
(
12
)	Βλ. πίνακα αντιστοιχίας του παραρτήματος VII της οδηγίας 2009/138.
(
13
)	Πρβλ. διαπίστωση του Δικαστηρίου στην απόφαση Eschig (σκέψη 46, αναφορικά με τα άρθρα 3 έως 5 της οδηγίας 87/344, νυν άρθρα 199 έως 202 της οδηγίας 2009/138, και σκέψη 49, όσον αφορά το άρθρο 3, παράγραφος 2, της οδηγίας 87/344, νυν άρθρο 200 της οδηγίας 2009/138).
(
14
)	Η υπογράμμιση δική μου. Βλ., για την ανάλυση των διατάξεων του άρθρου 2 της οδηγίας 87/344 από το οποίο προέκυψε το άρθρο 198 της οδηγίας 2009/138, Cerveau, B., και Margeat, H., «Commentaire de la directive du Conseil des Communautés européennes portant coordination des dispositions législatives réglementaires et administratives concernant l’assurance[-]protection juridique», Gazette du Palais, Lextenso Éditions, Issy-les-Moulineaux, 12 Σεπτεμβρίου 1987, σ. 580 έως 586, ιδίως σ. 582, οι οποίοι σημειώνουν ότι «η διατύπωση [του άρθρου αυτού] μπορεί να προσδώσει ένα ευρύ πεδίο εφαρμογής στην ασφάλιση νομικής προστασίας», καθώς και ότι ο όρος «άλλων υπηρεσιών»«καταλαμβάνει […] τόσο το στάδιο των συμβουλών που παρέχονται όταν προκύψει μια διαφορά όσο και εκείνο της διαχείρισης του φακέλου στο πλαίσιο της φιλικής και εν συνεχεία δικαστικής ρύθμισης της διαφοράς». Βλ. επίσης, όσον αφορά τη διττή φύση των υπηρεσιών που παρέχει ο ασφαλιστής, Bruyr, B., και Dambly, P., «Médiation et assurances», Revue Générale des Assurances et des Responsabilités, Larcier, Βρυξέλλες, 2014, τόμος 7, σημείο 15.
(
15
)	Όσον αφορά τη σχέση μεταξύ αυτού του τρόπου διαχείρισης των αποζημιώσεων και των δικαιωμάτων του ασφαλισμένου ως προς την ελεύθερη επιλογή δικηγόρου, βλ. απόφαση Eschig (σκέψη 50).
(
16
)	Βλ. απόφαση Eschig (σκέψη 40 και επίσης σκέψη 44). Η υπογράμμιση δική μου.
(
17
)	Πρβλ. Bruyr, B., και Dambly, P., όπ.π., σημείο 16.
(
18
)	Βλ. σημείο 49 των παρουσών προτάσεων.
(
19
)	Βλ. σημείο 34 των παρουσών προτάσεων.
(
20
)	Το ερώτημα που υποβλήθηκε στο Δικαστήριο ήταν εάν η ελεύθερη επιλογή νομικού εκπροσώπου από τον ασφαλισμένο που έχει συνάψει ασφαλιστική σύμβαση νομικής προστασίας μπορούσε να περιοριστεί από τον ασφαλιστή σε περίπτωση συλλογικής ζημίας ή γεγονότος όπου ζημιώνονται πλείονες ασφαλισμένοι. Ο ασφαλισμένος στην υπόθεση αυτή επιθυμούσε να εκπροσωπηθεί από δικηγόρους τους οποίους είχε επιλέξει σε πλείονες διαδικασίες, όπως στις διαδικασίες πτωχεύσεως επενδυτικών εταιρειών, της ποινικής δίωξης που είχε ασκηθεί κατά των διευθυντικών οργάνων των εταιρειών αυτών, καθώς και στη διαδικασία που είχε κινηθεί κατά του Δημοσίου λόγω πλημμελούς εποπτείας των χρηματοπιστωτικών αγορών.
(
21
)	Βλ. απόφαση Eschig (σκέψη 45). Το Δικαστήριο υπενθύμισε την αρχή αυτή στην απόφαση της 7ης Νοεμβρίου 2013, Sneller (C‑442/12, EU:C:2013:717, σκέψη 24).
(
22
)	Βλ. αποφάσεις Eschig (σκέψη 47) και της 26ης Μαΐου 2011, Stark (C‑293/10, EU:C:2011:355, σκέψη 29), όπως και τη συνοπτική περιγραφή στη σκέψη 25 της απόφασης της 7ης Νοεμβρίου 2013, Sneller (C‑442/12, EU:C:2013:717).
(
23
)	Βλ. αποφάσεις Eschig (σκέψεις 65 και 66) καθώς της 26ης Μαΐου 2011, Stark (C‑293/10, EU:C:2011:355, σκέψη 31).
(
24
)	Βλ. απόφαση Eschig [σκέψη 58· βλ., ομοίως, σκέψη 47, όπου περιλαμβάνεται ο όρος «δικαστικών ή διοικητικών διαδικασιών» (η υπογράμμιση δική μου)].
(
25
)	Βλ. απόφαση Eschig (σκέψη 48).
(
26
)	Βλ. απόφαση Eschig (σκέψη 50). Η υπογράμμιση δική μου.
(
27
)	C‑293/10 (EU:C:2011:355).
(
28
)	C‑442/12 (EU:C:2013:717).
(
29
)	Βλ. απόφαση της 26ης Μαΐου 2011, Stark (C‑293/10, EU:C:2011:355, σκέψη 36).
(
30
)	Βλ. απόφαση της 7ης Νοεμβρίου 2013, Sneller (C‑442/12, EU:C:2013:717, σκέψη 23).
(
31
)	Επισημαίνεται ότι, στην απόφαση της 26ης Μαΐου 2011, Stark (C‑293/10, EU:C:2011:355), το Δικαστήριο αποφάνθηκε υπό το πρίσμα της αυστριακής νομοθεσίας, που εκτέθηκε στη σκέψη 11 της απόφασης εκείνης, η οποία προβλέπει ότι ο ασφαλισμένος μπορεί να επιλέγει ελεύθερα δικηγόρο για «την εκπροσώπησή του ενώπιον δικαστηρίου ή διοικητικής αρχής».
(
32
)	Το Δικαστήριο διευκρίνισε, στις αποφάσεις Massar (σκέψη 20) και AK (σκέψη 18), ότι ο όρος «ένδικες διαδικασίες» καλύπτει τις διαδικασίες «εκείνες που διεξάγονται ενώπιον κατά κυριολεξία δικαιοδοτικού οργάνου».
(
33
)	Βλ. απόφαση AK (σκέψη 13).
(
34
)	Βλ. απόφαση Massar (σκέψη 14).
(
35
)	Βλ. απόφαση Massar (σκέψη 28).
(
36
)	Βλ. απόφαση AK (σκέψη 26).
(
37
)	Βλ. αποφάσεις Massar (σκέψη 22 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία) καθώς και AK (σκέψη 20 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
(
38
)	Αποφάσεις Massar (σκέψη 19) και AK (σκέψη 17).
(
39
)	Οι αποδόσεις στη γερμανική και την αγγλική γλώσσα δεν περιέχουν καμία αλλαγή και χρησιμοποιούν αντιστοίχως τους όρους «in einem» και «in any». Εξάλλου, η μεταβολή στην απόδοση στη γαλλική μόνον γλώσσα δεν μπορεί να προβληθεί ως επιχείρημα υπέρ μιας στενής ερμηνείας του άρθρου 201, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2009/138. Βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση Eschig (σκέψη 53).
(
40
)	Η υπογράμμιση δική μου. Βλ. ενδεικτικά, για μια ανάλογη περίπτωση, απόφαση της 3ης Οκτωβρίου 2019, Glawischnig-Piesczek (C‑18/18, EU:C:2019:821, σκέψη 30) [ΣτΜ: Η παρατήρηση αυτή δεν αφορά το ελληνικό κείμενο, το οποίο αναφέρει: «κάθε διαδικασία»].
(
41
)	Βλ. αποφάσεις Eschig (σκέψη 52 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία) καθώς και της 7ης Νοεμβρίου 2013, Sneller (C‑442/12, EU:C:2013:717, σκέψη 22 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία). Η υπογράμμιση δική μου.
(
42
)	Η υπογράμμιση δική μου. Βλ., επίσης, σημείο 42 των παρουσών προτάσεων. Βλ., επιπλέον, Bruyr, B., και Dambly, P., όπ.π., σημείο 16, για την εκ μέρους των συγγραφέων ερμηνεία της ανάληψης των εξόδων της διαμεσολάβησης.
(
43
)	Πρόταση της Επιτροπής της 18ης Ιουλίου 1979 [COM(79) 396 τελικό].
(
44
)	Βλ., για ένα λεπτομερές ιστορικό, Cerveau, B., και Margeat, H., όπ.π., σ. 581, όπως επίσης, για μια παραπομπή στο ιστορικό αυτό, απόφαση Eschig (σκέψεις 57 και 58).
(
45
)	Στη γνώμη της επί πρότασης οδηγίας του Συμβουλίου για τον συντονισμό των νομοθετικών, κανονιστικών και διοικητικών διατάξεων που αφορούν την ασφάλιση νομικής προστασίας (JO 1980, C 348, σ. 22), η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή είχε προτείνει να αντικατασταθεί η φράση «[κ]άθε φορά που πρέπει να ανατεθεί σε δικηγόρο» με τη φράση «[ε]φόσον χρειάζεται να ανατεθεί σε δικηγόρο» [το κείμενο δεν είναι διαθέσιμο στα ελληνικά].
(
46
)	Έγγραφο αριθ. 6767/87 SURE 20.
(
47
)	Βλ. αποφάσεις Massar (σκέψη 20) και AK (σκέψη 18).
(
48
)	Βλ. αποφάσεις Massar (σκέψη 21) και AK (σκέψη 19).
(
49
)	Το ίδιο θα μπορούσε να ισχύσει, κατά την εκτίμησή μου, και σε περίπτωση διαδικασίας «συντηρητικής απόδειξης». Βλ. απόφαση της 4ης Μαΐου 2017, HanseYachts (C‑29/16, EU:C:2017:343, σκέψη 35).
(
50
)	Βλ. Bruyr, B., και Dambly, P., όπ.π., σημείο 1, στοιχείο βʹ, σημείο i). Πρέπει να σημειωθεί ότι οι υποσημειώσεις 12, 14, και 22 παραπέμπουν σε διατάξεις που έχουν καταργηθεί.
(
51
)	Αποφάσεις Massar (σκέψη 23) και ΑΚ (σκέψη 21).
(
52
)	Σκέψη 23 της απόφασης. Η υπογράμμιση δική μου.
(
53
)	Σκέψη 24 της απόφασης. Η υπογράμμιση δική μου.
(
54
)	Βλ. απόφαση Massar (σκέψη 2 και 13).
(
55
)	Εξ όσων γνωρίζω, ανάλογα με την εφαρμοστέα διαδικασία, η οποία διέπεται από ένα διάταγμα σχετικά με τις απολύσεις, ο εργαζόμενος μπορεί να αμυνθεί κατά της αίτησης για χορήγηση άδειας απολύσεως που ο εργοδότης υποβάλλει στον αρμόδιο δημόσιο φορέα. Ο τελευταίος έχει στη συνέχεια τη δυνατότητα να επιτρέψει διαδοχικά στον εργοδότη ή στον εργαζόμενο να αναπτύξει εκ νέου τις απόψεις του. Βλ., επίσης, Holthinrichs, B., «Free choice of a lawyer: the ECJ judgments of 7 April 2016 and the concept of “administrative proceedings”», European Journal of Commercial Contract Law, Paris Legal Publishers, Zutphen, τόμος 8, αριθ. 2, 2016, σ. 21 έως 27, ιδίως σ. 22.
(
56
)	Αποφάσεις Massar (σκέψη 25) και ΑΚ (σκέψη 22).
(
57
)	Ο όρος «διοικητικό στάδιο» χρησιμοποιείται στη σκέψη 22 της απόφασης ΑΚ.
(
58
)	Απόφαση Massar (σκέψη 25).
(
59
)	Αποφάσεις Massar (σκέψη 20) και ΑΚ (σκέψη 18).
(
60
)	Πρβλ. αποφάσεις Massar (σκέψη 25) και ΑΚ (σκέψη 23).
(
61
)	Για τη μέθοδο ερμηνείας που χρησιμοποιεί το Δικαστήριο σε περίπτωση αποκλίσεων μεταξύ των αποδόσεων στις επίσημες γλώσσες, βλ. απόφαση Eschig (σκέψη 54). Βλ., όσον αφορά τη σύγκλιση μεταξύ των γλωσσικών αποδόσεων, Holthinrichs, B., όπ.π., σ. 25 καθώς και τις υποσημειώσεις 11 και 16, αναφορικά με τις αποδόσεις στη γαλλική και ολλανδική γλώσσα. Η απόδοση στην ολλανδική γλώσσα συμπίπτει, όπως μπόρεσα να ελέγξω, με τις αποδόσεις στην ισπανική, τη δανική και την ιταλική γλώσσα.
(
62
)	Βλ. αποφάσεις Massar (σκέψη 23 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία) καθώς και ΑΚ (σκέψη 21 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
(
63
)	Βλ. απόφαση της 7ης Νοεμβρίου 2013, Sneller (C‑442/12, EU:C:2013:717, σκέψη 25 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία). Οι Cerveau, B., και Margeat, H., όπ.π. (σ. 584), είχαν τονίσει, πριν από την έκδοση των αποφάσεων αυτών του Δικαστηρίου, ότι «[η] επιταγή αυτή της ελεύθερης επιλογής δικηγόρου πρέπει να θεωρηθεί ως ένα από τα θεμελιώδη κεκτημένα της οδηγίας [87/344]. Είχε εξάλλου προβλεφθεί ήδη από το πρώτο σχέδιο οδηγίας του 1979».
(
64
)	Πρβλ. Bruyr, B., και Dambly, P., όπ.π., σημείο 19.
(
65
)	Υπενθυμίζεται ότι το ζήτημα αυτό δεν τίθεται όσον αφορά το άρθρο 198, παράγραφος 1, της οδηγίας αυτής που έχει εφαρμογή για την ανάληψη των εξόδων. Εξάλλου, η προσθήκη των όρων «ή άλλη δίκη» καθιστά δυνατή τη σε ευρεία έκταση της υποχρέωσης ανάληψης των εξόδων. Βλ. σημεία 42 και 64 των παρουσών προτάσεων.
(
66
)	ΕΕ 2008, L 136, σ. 3. Το άρθρο αυτό 3, στοιχείο αʹ, ορίζει ότι ως διαμεσολάβηση νοείται «διαρθρωμένη διαδικασία ανεξαρτήτως ονομασίας, στην οποία δύο ή περισσότερα μέρη μιας διαφοράς επιχειρούν εκουσίως να καταλήξουν σε συμφωνία σχετικά με την επίλυση της διαφοράς τους, με τη βοήθεια διαμεσολαβητή. Η διαδικασία αυτή μπορεί να κινηθεί με πρωτοβουλία των μερών, να προταθεί ή να διαταχθεί από δικαστήριο ή να προβλέπεται από το δίκαιο κράτους μέλους. Η έννοια αυτή περιλαμβάνει τη διαμεσολάβηση εκ μέρους δικαστή που δεν έχει επιληφθεί τυχόν δικαστικών διαδικασιών σχετικών με την εν λόγω διαφορά. Δεν περιλαμβάνει τις απόπειρες που γίνονται από το δικαστήριο ή τον δικαστή που έχει επιληφθεί της υπόθεσης για την επίλυση διαφοράς κατά τη διάρκεια της σχετικής με την εν λόγω διαφορά δίκης».
(
67
)	Για μια υπενθύμιση σχετικά με το πεδίο εφαρμογής της οδηγίας αυτής και τη δυνατότητα των κρατών μελών να το επεκτείνουν και σε εσωτερικές διαδικασίες διαμεσολάβησης, βλ. απόφαση της 14ης Ιουνίου 2017, Menini και Rampanelli (C‑75/16, EU:C:2017:457, σκέψεις 31 και 33).
(
68
)	Για τη διάκριση σε σχέση με τον συμβιβασμό, βλ. απόφαση της 18ης Μαρτίου 2010, Alassini κ.λπ. (C‑317/08 έως C‑320/08, EU:C:2010:146, σκέψεις 34 έως 36).
(
69
)	Πρβλ. απόφαση της 14ης Ιουνίου 2017, Menini και Rampanelli (C‑75/16, EU:C:2017:457, σκέψη 50).
(
70
)	Βλ., ενδεικτικά, απόφαση 14ης Ιουνίου 2017, Menini και Rampanelli (C‑75/16, EU:C:2017:457, σκέψεις 48 και 49).
(
71
)	Πρβλ. αιτιολογική σκέψη 19 της οδηγίας 2008/52, κατά την οποία «[η] διαμεσολάβηση δεν θα πρέπει να θεωρείται ως δευτερεύουσα λύση σε σχέση με τη δικαστική διαδικασία υπό την έννοια ότι η τήρηση των συμφωνιών που προκύπτουν από διαμεσολάβηση εξαρτάται από την καλή θέληση των μερών».
(
72
)	Πρβλ. Bruyr, B., και Dambly, P., όπ.π., σημείο 19.
(
73
)	Βλ. άρθρο 1731, παράγραφος 3, του Κώδικα Πολιτικής Δικονομίας. Βλ., επίσης, αιτιολογική σκέψη 24 της οδηγίας 2008/52.
(
74
)	Σκέψη 23 της απόφασης.
(
75
)	Στη σκέψη 25 της απόφασης, η διατύπωση είναι η εξής, «[…] τα συμφέροντά του ως ασφαλισμένου χρήζουν προστασίας στο πλαίσιο της ενώπιον του φορέα αυτού διαδικασίας».
(
76
)	Πρβλ. άρθρο 6 της οδηγίας 2008/52 καθώς και, όσον αφορά την υπόθεση της κύριας δίκης, άρθρα 1733 και 1736 του Κώδικα Πολιτικής Δικονομίας και υποσημείωση 9 των παρουσών προτάσεων.
(
77
)	Βλ. άρθρο 6 της οδηγίας 2008/52, ερμηνευόμενο υπό το πρίσμα της αιτιολογικής σκέψης 20 της ίδια οδηγίας που παραπέμπει, μεταξύ άλλων, στον κανονισμό (ΕΚ) 44/2001 του Συμβουλίου, της 22ας Δεκεμβρίου 2000, για τη διεθνή δικαιοδοσία, την αναγνώριση και την εκτέλεση αποφάσεων σε αστικές και εμπορικές υποθέσεις (ΕΕ 2001, L 12, σ. 1), νυν κανονισμός (ΕΕ) 1215/2012 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 12ης Δεκεμβρίου 2012, για τη διεθνή δικαιοδοσία, την αναγνώριση και την εκτέλεση αποφάσεων σε αστικές και εμπορικές υποθέσεις (ΕΕ 2012, L 351, σ. 1).
(
78
)	Πρέπει να επισημανθεί ότι ο όρος «διαδικαστικές διαδικασίες», που εμφανίζεται στο άρθρο αυτό, πρέπει να ερμηνεύεται υπό το πρίσμα των αποφάσεων Massar και ΑΚ, των οποίων το περιεχόμενο είναι αυτό που προτείνω στο Δικαστήριο.
(
79
)	Πρώην άρθρο 65 ΣΕΚ. Το κείμενο του σημείου ζʹ προστέθηκε με τη Συνθήκη της Λισσαβώνας για την τροποποίηση της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση και της Συνθήκης περί ιδρύσεως της Ευρωπαϊκής Κοινότητας, στο άρθρο 2, σημείο 66 (ΕΕ 2007, C 306, σ. 1).
(
80
)	Βλ., όσον αφορά τον σκοπό της μείωσης του φόρτου εργασίας των δικαστηρίων τον οποίο επιδιώκουν ορισμένα κράτη μέλη, απόφαση της 18ης Μαρτίου 2010, Alassini κ.λπ. (C‑317/08 έως C‑320/08, EU:C:2010:146, σκέψη 64), η οποία αφορά ένδικα μέσα που ασκούνται στο πλαίσιο ορισμένων διαφορών μεταξύ παρόχων υπηρεσιών και τελικών χρηστών, οι οποίες εμπίπτουν στην οδηγία 2002/22/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 7ης Μαρτίου 2002, για την καθολική υπηρεσία και τα δικαιώματα των χρηστών όσον αφορά δίκτυα και υπηρεσίες ηλεκτρονικών επικοινωνιών (οδηγία για την «καθολική υπηρεσία») (ΕΕ L 108, σ. 51). Κατά το άρθρο 34 της οδηγίας αυτής, τα κράτη μέλη εξασφαλίζουν τη διάθεση διαφανών, απλών και μη δαπανηρών εξώδικων διαδικασιών που καθιστούν δυνατή δίκαιη και ταχεία την επίλυση των διαφορών στις οποίες εμπλέκονται καταναλωτές και οι οποίες αφορούν θέματα που καλύπτονται από την οδηγία αυτή (απόφαση της 18ης Μαρτίου 2010, Alassini κ.λπ., C‑317/08 έως C‑320/08, EU:C:2010:146, σκέψη 38).
(
81
)	ΕΕ 2013, L 165, σ. 63. Βλ., όσον αφορά το πεδίο εφαρμογής της οδηγίας αυτής, απόφαση της 14ης Ιουνίου 2017, Menini και Rampanelli (C‑75/16, EU:C:2017:457, σκέψεις 39 και 40).
(
82
)	Πρβλ. υποσημείωση 64 των προτάσεών μου της 14ης Σεπτεμβρίου 2017 στην υπόθεση Sahyouni (C‑372/16, EU:C:2017:686), όπου παραπέμπω στον Hammje, P., «Le nouveau règlement [no 1259/2010]», Revue critique de droit international privé, 2011, αριθ. 2, σ. 291 έως 338, ιδίως σ. 299, σημείο 7, σύμφωνα με τον οποίο «τόσο τα δικαστήρια stricto sensu όσο και οι διοικητικές αρχές, πολλώ δε μάλλον οι συμβολαιογράφοι. θα χρειαστεί να εφαρμόσουν τους νέους κανόνες, που θα καλύπτουν διάφορες μορφές διαζυγίου, από μια δικαστική διαδικασία μέχρι μια απλώς επικυρωμένη ιδιωτική δήλωση βουλήσεως ή ακόμη και ένα αμιγώς ιδιωτικό διαζύγιο. Αυτό το οποίο έχει σημασία είναι το αντικείμενο της διαδικασίας, όχι οι τύποι που τη διέπουν». Βλ., επίσης, Cimamonti, S., «La déjudiciarisation, une notion ambigüe», La médiation, expériences, évaluations et perspectives, Actes du Colloque du jeudi 5 juillet 2018, organisé par la Mission de recherche Droit et Justice à l’Auditorium du ministère de la Justice, σ. 6 έως 9, ιδίως σ. 7, τελευταία παράγραφος, και σ. 8, «définition» [«ορισμός»].
(
83
)	Πρβλ. τη διατύπωση της ενδέκατης αιτιολογικής σκέψης της οδηγίας 87/344. Βλ. σημείο 62 των παρουσών προτάσεων.
(
84
)	Όσον αφορά τη διάκριση αυτή, βλ. άρθρο 198 της οδηγίας 2009/138, παράγραφος 1, ab initio, το οποίο προβλέπει την ανάληψη των εξόδων που συνδέονται με τις εν λόγω υπηρεσίες. Βλ., επίσης, υποσημείωση 14 των παρουσών προτάσεων.
(
85
)	Βλ. σημείο 20 των παρουσών προτάσεων.
(
86
)	Βλ. άρθρο 1733, δεύτερο εδάφιο, του Κώδικα Πολιτικής Δικονομίας.
(
87
)	Βλ. ενδεικτικά, όσον αφορά την προσφυγή στην έννοια «δημόσια τάξη» προκειμένου να μην αναγνωριστεί απόφαση δικαστηρίου άλλου κράτους μέλους, αποφάσεις της 23ης Οκτωβρίου 2014, flyLAL-Lithuanian Airlines (C‑302/13, EU:C:2014:2319, σκέψη 47), και της 16ης Ιουλίου 2015, Diageo Brands (C‑681/13, EU:C:2015:471, σκέψη 42).
(
88
)	Πρβλ. σημείο 100 των παρουσών προτάσεων.
(
89
)	Βλ. αποφάσεις Massar (σκέψη 27 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία) καθώς και ΑΚ (σκέψη 25 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία), τις αρχές που μνημονεύονται σχετικά με την ερμηνεία της οδηγίας 87/344 οι οποίες ισχύουν και για την οδηγία 2009/138, όπως σημειώθηκε και στο σημείο 34 των παρουσών προτάσεων.