62015CC0216
KONKLUŻJONIJIET TAL-AVUKAT ĠENERALI
SAUGMANDSGAARD ØE
ippreżentati fis-6 ta’ Lulju 2016 (
1
)
Kawża C‑216/15
Betriebsrat der Ruhrlandklinik gGmbH
vs
Ruhrlandklinik gGmbH
[talba għal deċiżjoni preliminari mressqa mill-Bundesarbeitsgericht (qorti federali tax-xogħol, il-Ġermanja)]
“Rinviju għal deċiżjoni preliminari — Politika soċjali — Xogħol temporanju permezz ta’ aġenzija — Direttiva 2008/104/KE — Kamp ta’ applikazzjoni — Artikolu 1(1) u (2) — Kunċett ta’ ħaddiem — Kunċett ta’ attività ekonomika — Membru ta’ assoċjazzjoni bi skop mhux għall-profitt irremunerat minnha u mqiegħed għad-dispożizzjoni ta’ terza persuna biex jagħmel xogħol u suġġett għall-istruzzjonijiet ta’ din tal-aħħar — Kumpens li jkopri l-ispejjeż tal-persunal u l-ispejjeż amministrattivi mħallsin lill-assoċjazzjoni mit-terza persuna”
I – Introduzzjoni
1.
It-talba għal deċiżjoni preliminari mressqa mill-Bundesarbeitsgericht (qorti federali tax-xogħol, il-Ġermanja) tirrigwarda l-interpretazzjoni tad-Direttiva 2008/104/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill, tad-19 ta’ Novembru 2008, dwar xogħol temporanju permezz ta’ aġenzija (
2
), u b’mod partikolari l-Artikolu 1 tagħha, li jiddefinixxi l-kamp ta’ applikazzjoni ta’ dan l-att.
2.
Id-deċiżjoni tar-rinviju tidħol fil-kuntest ta’ tilwima bejn impriża li topera klinika-sptar u korp li jirrappreżenta lill-persunal fi ħdan dik l-impriża, minħabba r-rifjut ta’ din tal-aħħar li tippermetti li infermiera li hija membru ta’ assoċjazzjoni bi skop mhux għall-profitt titqiegħed għad-dispożizzjoni ta’ dik il-klinika b’mod permanenti abbażi ta’ ftehim li kien ġie konkluż bejn l-impriża u dik l-assoċjazzjoni.
3.
Għalkemm saret domanda waħda biss lill-Qorti tal-Ġustizzja, mill-motivi tad-deċiżjoni tagħha jirriżulta li l-qorti tar-rinviju qiegħda tistaqsi, essenzjalment, dwar is-sinjifikat u l-portata ta’ żewġ kunċetti differenti. Fil-fatt hija tistaqsi, minn naħa, jekk il-membri ta’ assoċjazzjoni li jeżerċitaw l-attività professjonali tagħhom taħt l-awtorità ta’ terza persuna f’dak il-kuntest għandhomx jissejħu bħala “ħaddiema” fis-sens tal-Artikolu 1(1) tad-Direttiva 2008/104 anki jekk ma jissejħux hekk fid-dritt Ġermaniż, u, min-naħa l-oħra, jekk it-tqegħid għad-dispożizzjoni tal-membri tagħha mill-assoċjazzjoni bi ħlas ta’ kumpens mit-terza persuna jikkostitwix “attivitajiet ekonomiċi” fis-sens tal-paragrafu 2 ta’ dan l-istess artikolu.
II – Il-kuntest ġuridiku
A – Id-dritt tal-Unjoni
4.
L-Artikolu 1(1) u (2) tad-Direttiva 2008/104, li jiddefinixxi l-kamp ta’ applikazzjoni tagħha jipprovdi:
“1.   Din id-Direttiva tapplika għall-ħaddiema b’kuntratt ta’ impjieg jew relazzjoni ta’ impjieg ma’ aġenzija ta’ xogħol temporanju li huma assenjati għal impriżi utenti biex jaħdmu b’mod temporanju taħt is-superviżjoni u d-direzzjoni tagħhom.
2.   Din id-Direttiva tapplika għal impriżi pubbliċi u privati li huma aġenziji ta’ xogħol temporanju jew impriżi utenti impenjati f’attivitajiet ekonomiċi kemm jekk qed jaħdmu għal qligħ kif ukoll jekk le”.
5.
Skont l-Artikolu 2 tad-Direttiva 2008/104, din għandha l-iskop “li tiżgura l-protezzjoni ta’ ħaddiema temporanji permezz ta’ aġenzija u li ttejjeb il-kwalità tax-xogħol temporanju permezz ta’ aġenzija billi tiżgura li l-prinċipju ta’ trattament ugwali, kif imniżżel fl-Artikolu 5, ikun applikat għall-ħaddiema temporanji permezz ta’ aġenzija. u billi tirrikonoxxi lill-aġenziji ta’ xogħol temporanju bħala entitajiet li jħaddmu, filwaqt li jittieħed kont tal-ħtieġa li jiġi stabbilit qafas xieraq għall-użu tax-xogħol temporanju permezz ta’ aġenzija bil-ħsieb li jikkontribwixxi b’mod effettiv għall-ħolqien ta’ l-impjiegi u għall-iżvilupp ta’ forom flessibbli ta’ xogħol”.
6.
L-Artikolu 3 tagħha, intitolat “Definizzjonijiet” huwa fformulat kif ġej:
“1.   Għall-finijiet ta’ din id-Direttiva:
(a)
‘ħaddiem’: tfisser kwalunkwe persuna li, fl-Istat Membru kkonċernat, hija protetta bħala ħaddiem skond il-liġi nazzjonali ta’ l-impjieg;
(b)
‘aġenzija ta’ xogħol temporanju’ tfisser kwalunkwe persuna fiżika jew ġuridika li, f’konformità mal-liġi nazzjonali, tikkonkludi kuntratti ta’ impjieg jew relazzjonijiet ta’ impjieg ma’ ħaddiema temporanji permezz ta’ aġenzija sabiex tassenjahom lil impriżi utenti biex jaħdmu hemm temporanjament taħt is-superviżjoni u d-direzzjoni tagħhom;
c)
‘ħaddiem temporanju permezz ta’ aġenzija’ tfisser ħaddiem b’kuntratt ta’ impjieg jew li għandu relazzjoni ta’ impjieg ma’ aġenzija ta’ xogħol temporanju bil-ħsieb li jiġi assenjat għal ma’ impriża utenti biex jaħdem temporanjament taħt is-superviżjoni u d-direzzjoni tagħha;
[…]
2.   Din id-Direttiva għandha tkun mingħajr preġudizzju għal-liġi nazzjonali fir-rigward tad-definizzjoni ta’ paga, kuntratt ta’ impjieg, relazzjoni ta’ impjieg, jew ħaddiem.
[…]”
B – Id-dritt Ġermaniż
7.
Il-Betriebsverfassungsgesetz (Liġi dwar ir-relazzjonijiet soċjali fl-impriża, iktar ’il quddiem il-“BetrVG”) fil-verżjoni tagħha fis-seħħ fid-data tal-fatti tat-tilwima fil-kawża prinċipali (
3
), tistabbilixxi fl-Artikolu 99 tagħha, bit-titolu “Tmexxija konġunta fil-każ ta’ miżuri individwali li jirrigwardaw il-persunal”:
“1.   Fl-impriżi li għandhom normalment iżjed minn 20 impjegat li għandhom dritt għall-vot, il-persuna li timpjega għandha tinforma lill-kunsill tal-impriża qabel kull reklutaġġ […], filwaqt li tibgħatlu d-dokumenti neċessarji, bl-effetti tal-miżura prevista u titlob il-kunsens tal-kunsill tal-impriża għad-deċiżjoni prevista. […]
2.   Il-kunsill tal-impriża jista’ jirrifjuta li jagħti l-kunsens tiegħu jekk […] il-miżura li tirrigwarda membru tal-persunal tista’ […] tikser xi liġi […]” (
4
).
8.
L-Arbeitnehmerüberlassungsgesetz (Liġi dwar it-tqegħid għad-dispożizzjoni ta’ ħaddiema b’xogħol temporanju permezz ta’ aġenzija, iktar ’il quddiem l-“AÜG”), kif emendata bil-liġi tat-28 ta’ April 2011 (
5
), tittrasponi fid-dritt intern id-Direttiva 2008/104. L-Artikolu 1(1) tagħha jgħid li “il-persuni li jimpjegaw li jixtiequ, bħala fornituri ta’ xogħol, iqiegħdu fil-kuntest tal-attività ekonomika tagħhom, ħaddiema impjegati (ħaddiema temporanji permezz ta’ aġenzija) għad-dispożizzjoni ta’ terzi (impriżi utenti) għandu jkollhom awtorizzazzjoni” u li “t-tqegħid għad-dispożizzjoni ta’ ħaddiema ma’ impriża utenti għandu natura temporanja”.
III – Il-kawża prinċipali, id-domanda preliminari u l-proċedura quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja
9.
Id-DRK‑Schwesternschaft Essen eV [assoċjazzjoni ta’ infermieri tas-Salib l-Aħmar Ġermaniż ta’ Essen (il-Ġermanja), iktar ’il quddiem “l-assoċjazzjoni tal-infermieri” (
6
)] hija assoċjazzjoni rreġistrata għal skop mhux għall-profitt, li hija affiljata mal-Verband der Schwesternschaften vom Deutschen Roten Kreuz eV (federazzjoni tal-komunitajiet ta’ infermiera tas-Salib l-Aħmar Ġermaniż) (
7
). Hija detentriċi ta’ awtorizzazzjoni għat-tqegħid għad-dispożizzjoni ta’ ħaddiema.
10.
Mill-2003, l-assoċjazzjoni ta’ infermieri ma tikkonkludi l-ebda kuntratt tax-xogħol mal-infermieri u taċċettahom biss bħala membri fl-assoċjazzjoni. Skont ir-regoli ta’ din l-assoċjazzjoni, il-membri tagħha, li għandhom ikunu awtorizzati li jeżerċitaw attività professjonali fil-qasam tas-servizzi tas-saħħa, jeżerċitawha għal kollox jew fi ħdan l-assoċjazzjoni tal-infermieri, jew fi stabbilimenti tal-kura u s-saħħa fil-qafas ta’ ftehim ta’ tqegħid għad-dispożizzjoni (
8
). Meta jitqiegħdu għad-dispożizzjoni ta’ terza persuna, il-membri tal-assoċjazzjoni tal-infermieri huma suġġetti għall-istruzzjonijiet tekniċi u organizzattivi ta’ din tal-aħħar.
11.
Bis-saħħa tar-regolament intern tagħha, l-assoċjazzjoni tal-infermieri tħallas lill-membri tagħha remunerazzjoni mensili kkalkolata skont il-parametri li huma f’użu fis-settur tal-attività kkonċernata, miżjuda bir-rimbors ta’ ċerti spejjeż għall-ivvjaġġar u ta’ ċaqliq ta’ residenza. Barra minn hekk, dawk il-membri jibbenefikaw mid-dritt għal leave mħallas u pensjoni tal-irtirar addizzjonali li huma previsti mid-dispożizzjonijiet applikabbli f’dan is-settur, kif ukoll li jkomplu jiġu rremunerati u kkumpensati ulterjorment fil-każ ta’ diżabbiltà fil-post tax-xogħol minħabba mard jew aċċident.
12.
Ir-Ruhrlandklinik tmexxi klinika-sptar ġewwa Essen. Fl-2010, hija kkonkludiet ftehim ta’ tqegħid għad-dispożizzjoni mal-assoċjazzjoni tal-infermieri, li permezz tiegħu dik l-assoċjazzjoni ntrabtet li tissekondalha persunal tal-kura li kienu membri tagħha. Skont dak il-ftehim, l-assoċjazzjoni tal-infermieri kienet tirċievi, bħala korrispettiv għal kull issekondar, kumpens li jkopri l-ispejjeż grossi tal-persunal inkluż kumpens b’rata fissa ta’ 3 % għall-ispejjeż amministrattivi. Il-membri ta’ dik l-assoċjazzjoni mqiegħda għad-dispożizzjoni tar-Ruhrlandklinik jirċievu l-istess remunerazzjoni bħall-ħaddiema impjegati direttament minn din tal-aħħar u huma suġġetti għal regoli u kundizzjonijiet tax-xogħol kważi identiċi.
13.
K. hija membru fi ħdan l-assoċjazzjoni ta’ infermieri. Hija kellha tkun issekondata fis-servizz tal-infermieri tar-Ruhrlandklinik mill-1 ta’ Jannar 2012, fuq il-bażi tal-ftehim tat-tqegħid għad-dispożizzjoni konkluż bejn din tal-aħħar u l-assoċjazzjoni msemmija.
14.
Permezz ta’ ittra tat-2 ta’ Diċembru 2011, il-Betriebsrat der Ruhrlandklinik (
9
) (il-kunsill tal-impriża tar-Ruhrlandklinik, iktar ’il quddiem il-“kunsill tal-impriża”) irrifjuta li jagħti l-kunsens tiegħu għal din il-miżura, skont l-Artikolu 99(1) u (2) tal-BetrVG, għar-raġuni li l-issekondar ta’ K. ma kienx ta’ natura temporanja u għalhekk kien imur kontra l-Artikolu 1(1) tal-AÜG li jistabbilixxi li t-tqegħid għad-dispożizzjoni ta’ ħaddiema temporanji permezz ta’ aġenzija ma’ impriża utenti għandu jkollu natura temporanja.
15.
Ir-Ruhrlandklinik ikkunsidrat li dan ir-rifjut kien infondat billi l-Artikolu 1(1) tal-AÜG, liġi li ttrasponiet id-Direttiva 2008/104, ma japplikax għar-reklutaġġ ta’ persuna li għandha l-istatus ta’ membru ta’ assoċjazzjoni u li ma tkunx ħaddiem impjegat. Għalhekk, hija ddeċidiet li tirrekluta lill-persuna interessata b’mod provviżorju u tressaq kawża sabiex tikseb deċiżjoni ġudizzjarja li tawtorizza r-reklutaġġ tagħha fuq bażi iktar fit-tul. Billi l-qrati inferjuri laqgħu din it-talba, il-kunsill tal-impriża ppreżenta appell quddiem il-Bundesarbeitsgericht (il-qorti federali tax-xogħol).
16.
Din l-aħħar qorti tgħid li jekk l-elementi materjali meħtieġa mid-Direttiva 2008/104 kienu kkunsidrati bħala preżenti f’sitwazzjoni bħal dik fil-kawża prinċipali, l-Artikolu 1(1) tal-AÜG ikollu għalhekk jiġi interpretat, skont il-prinċipji ta’ interpretazzjoni konformi mad-dritt tal-Unjoni, bħala li jfisser li l-użu ta’ K. jirrappreżenta tqegħid għad-dispożizzjoni mhux temporanju ta’ ħaddiem temporanju permezz ta’ aġenzija, u għalhekk illegali fid-dritt nazzjonali.
17.
Permezz ta’ deċiżjoni tas-17 ta’ Marzu 2015, li waslet għand il-Qorti tal-Ġustizzja fit-12 ta’ Mejju 2015, il-Bundesarbeitsgericht (qorti federali tax-xogħol) iddeċidiet li tissospendi l-proċeduri quddiemha u li tagħmel lill-Qorti tal-Ġustizzja d-domanda preliminari li ġejja:
“L-Artikolu 1(1) u (2) tad-Direttiva 2008/104/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill, tad-19 ta’ Novembru 2008, dwar xogħol temporanju permezz ta’ aġenzija, japplika fil-każ fejn membru ta’ assoċjazzjoni jitqiegħed għad-dispożizzjoni ta’ impriża oħra sabiex jipprovdi prestazzjoni ta’ xogħol, filwaqt li jkun suġġett għall-istruzzjonijiet tekniċi u organizzattivi ta’ din tal-aħħar, jekk dan il-membru jkun intrabat, meta ssieħeb mal-assoċjazzjoni, li jqiegħed il-kapaċità ta’ xogħol kollha tiegħu għad-dispożizzjoni wkoll ta’ terzi, li bħala korrispettiv għalih jirċievi mingħand l-assoċjazzjoni remunerazzjoni mensili kkalkolata skont il-kriterji abitwali għall-attività kkonċernata, u jekk l-assoċjazzjoni tirċievi, fir-rigward ta’ dan it-tqegħid għad-dispożizzjoni, kumpens għall-ispejjeż tal-persunal tal-membru inkwistjoni kif ukoll ammont b’rata fissa għall-ispejjeż amministrattivi?”.
18.
Ġew ippreżentati osservazzjonijiet bil-miktub mill-kunsill tal-impriża, mir-Ruhrlandklinik, mill-Gvern Ċek u mill-Kummissjoni Ewropea. Barra minn hekk, il-kunsill tal-impriża, ir-Ruhrlandklinik u l-Gvern Ġermaniż irrispondew bil-miktub għad-domandi li sarulhom mill-Qorti tal-Ġustizzja skont l-Artikolu 61(1) tar-Regoli tal-Proċedura tagħha. Matul is-seduta li saret fl-20 ta’ April 2016 kienu rrappreżentati l-kunsill tal-impriża, ir-Ruhrlandklinik u l-Kummissjoni.
IV – Analiżi
A – Fuq il-kunċett ta
’
“ħaddiema
” fis-sens tal-Artikolu 1(1) tad-Direttiva 2008/104
1. Fuq l-għan u l-kuntest tad-domanda magħmula
19.
Il-qorti tar-rinviju tistaqsi lill-Qorti tal-Ġustizzja, essenzjalment, dwar l-applikabbiltà eventwali tad-Direttiva 2008/104, dwar ix-xogħol temporanju permezz ta’ aġenzija, f’każ bħal dak inkwistjoni fil-kawża prinċipali fejn wieħed mill-membri ta’ assoċjazzjoni jitqiegħed għad-dispożizzjoni ta’ impriża utenti biex tipprovdi, filwaqt li tkun suġġetta għall-istruzzjonijiet ta’ din tal-aħħar, servizz ta’ xogħol li għalih tirċievi remunerazzjoni li titħallas lilu mill-assoċjazzjoni. Fi kliem ieħor, hija tixtieq tkun taf jekk, f’dawk iċ-ċirkustanzi, dak il-membru jistax jiġi deskritt bħala “ħaddiem” fis-sens ta’ dik id-direttiva.
20.
Insostenn tat-talba tagħha għal deċiżjoni preliminari, il-Bundesarbeitsgericht (qorti federali tax-xogħol) tgħid li r-regola prevista mill-Artikolu 1(1) tal-AÜG, jiġifieri li t-tqegħid għad-dispożizzjoni ta’ ħaddiema hija pprojbita meta ma jkollux natura temporanja, tgħodd biss għall-“ħaddiema impjegati” ta’ impriża li tipprovdi ħaddiema għal terza persuna.
21.
Hija tgħid li dan il-kunċett ma huwiex iddefinit fil-leġiżlazzjoni nazzjonali, iżda li bis-saħħa tal-ġurisprudenza tagħha stess, huwa “ħaddiem” fid-dritt Ġermaniż “kull min huwa obbligat, fuq il-bażi ta’ kuntratt fid-dritt privat, li jipprovdi lil persuna oħra servizz ta’ xogħol iddeterminat minn ħaddieħor filwaqt li jkun suġġett għal struzzjonijiet, fil-qafas ta’ rabta ta’ subordinazzjoni personali” (
10
). Dejjem skont il-ġurisprudenza tagħha, il-membri ta’ assoċjazzjoni ta’ infermieri, bħal dik inkwistjoni fil-kawża prinċipali, ma għandhomx il-kwalità ta’ ħaddiem impjegat fir-rigward tad-dritt Ġermaniż, għar-raġuni li huma marbutin ma’ din l-assoċjazzjoni mhux b’kuntratt tad-dritt privat iżda għar-raġuni tas-sħubija tagħhom fiha, u dan anki għalkemm jissodisfaw il-kriterji l-oħra msemmija iktar ’il fuq (
11
).
22.
F’dan il-kuntest, il-qorti tar-rinviju tistaqsi jekk, minkejja l-fatt li ma kellux il-kwalità ta’ “ħaddiem” skont id-dritt nazzjonali applikabbli, membru ta’ assoċjazzjoni bħal dik xorta jista’ jitqies li għandu din il-kwalità bis-saħħa tad-dritt tal-Unjoni, u iktar preċiżament fir-rigward tal-Artikolu 1(1) tad-Direttiva 2008/104.
23.
F’dan r-rigward ir-Ruhrlandklinik tikkunsidra, minn naħa, li d-Direttiva 2008/104 ma tapplikax għall-ħaddiema temporanji permezz ta’ aġenzija meta ma humiex ħaddiema fir-rigward tad-dritt nazzjonali u, min-naħa l-oħra, li l-membri tas-Salib l-Aħmar Ġermaniż ma humiex ikkonċernati mill-protezzjoni mogħtija minn din id-direttiva. Għall-kuntrarju, skont il-kunsill tal-impriża, il-Gvern Ċek u l-Kummissjoni, il-membri ta’ assoċjazzjoni bħal dik inkwistjoni fil-kawża prinċipali ma jistgħux jiġu esklużi mill-kamp ta’ applikazzjoni tad-Direttiva 2008/104 u għandhom jiġu kkunsidrati bħala “ħaddiema” fis-sens tal-Artikolu 1(1) tagħha (
12
). Jiena ukoll ta’ din l-aħħar fehma għar-raġunijiet li ġejjin.
2. Fuq l-interpretazzjoni sostnuta
24.
Qabel kollox, nenfasizza li kemm il-kliem tal-Artikolu 1(1) kif ukoll tal-Artikolu 3(1)(c) tad-Direttiva 2008/104 jidher li jiġġustifika l-adozzjoni ta’ kunċett flessibbli, anki wiesa’, tal-kunċett ta’ “ħaddiem” sabiex jiġi ddefinit il-kamp ta’ applikazzjoni ta’ din id-direttiva. Fil-fatt, fiha hemm espressament previst li r-rabta li tgħaqqad aġenzija ta’ xogħol temporanju mal-ħaddiem li hija tirrekluta sabiex tqiegħdu għad-dispożizzjoni ta’ terza persuna (
13
) jista’ jkollha bħala bażi ġuridika “kuntratt ta’ impjieg jew relazzjoni ta’ impjieg”, alternattiva li tidher ukoll fid-dispożizzjonijiet l-oħrajn ta’ dik id-direttiva (
14
) kif ukoll f’direttivi oħrajn li jirrigwardaw il-protezzjoni soċjali tal-ħaddiema (
15
).
25.
Infakkar li, skont il-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja, il-kunċett ta’ “ħaddiem” fis-sens tad-dritt tal-Unjoni ċertament ma huwiex univoku (
16
) iżda bħala prinċipju, għandu jiġi ddefinit skont kriterji oġġettivi li jikkaratterizzaw ir-relazzjoni tax-xogħol, inkunsiderazzjoni tad-drittijiet u tad-dmirijiet tal-persuni kkonċernati, sabiex tiġi żgurata protezzjoni ekwivalenti tal-ħaddiema fid-diversi Stati Membri. Ġie ripetutament deċiż li l-“l-karatteristiċi essenzjali ta’ din ir-relazzjoni hija l-fatt li persuna twettaq, matul perijodu ta’ żmien, favur persuna oħra u taħt id-direzzjoni tagħha, servizzi li b’korrispettiv tagħhom hija tirċievi remunerazzjoni” (
17
).
26.
Kif tenfasizza l-Kummissjoni, din id-deskrizzjoni hija ġeneralment akkwistata fid-dritt tal-Unjoni jekk ikunu ssodisfatti l-kundizzjonijiet iċċitati iktar ’il fuq, indipendentement mill-fatt jekk kuntratt tax-xogħol kienx ġie konkluż jew le mill-persuna kkonċernata u indipendentement mill-konsegwenzi li jirriżultaw fir-rigward tad-dritt nazzjonali (
18
). Issa, is-sitwazzjoni inkwistjoni fil-kawża prinċipali tidher li tissodisfa dawn il-kundizzjonijiet kollha, billi l-membri tal-assoċjazzjoni tal-infermieri jeżerċitaw l-attività professjonali tagħhom favur u taħt id-direzzjoni ta’ stabbilimenti tal-kura jew tas-saħħa fejn huma jkunu perjodikament imqiegħda għad-dispożizzjoni minn din l-assoċjazzjoni, li tħallashom remunerazzjoni bħala korrispettiv.
27.
Għalhekk, fir-rigward tad-dritt tal-Unjoni, u kuntrarjament għal dak li jgħodd fid-dritt Ġermaniż, jidher li huwa irrilevanti, sabiex dik id-direttiva tkun applikabbli, jekk kuntratt ikunx ġie konkluż jew le għall-partijiet ikkonċernati (
19
). Għalhekk, il-qorti tar-rinviju tinnota ġustament li, fid-dawl tal-kliem tad-dispożizzjonijiet imsemmijin iktar ’il fuq tad-Direttiva 2008/104, jidher li “n-natura ġuridika tar-relazzjoni ta’ dritt li teżisti bejn l-impriża fornitriċi u l-persuna li titqiegħed għad-dispożizzjoni biex tipprovdi xogħol, hija mingħajr importanza”.
28.
Madankollu, jista’ jibqa’ dubju f’dan il-każ għaliex, biex tiġi ddefinita l-kwalità ta’ “ħaddiem” fis-sens tad-Direttiva 2008/104, l-Artikolu 3 tagħha jagħmel riferiment darbtejn għad-dritt tal-Istati Membri. Fil-fatt, il-paragrafu 1(a) ta’ dak l-artikolu jgħid li jikkostitwixxi “‘ħaddiem’ […] kwalunkwe persuna li, fl-Istat Membru kkonċernat, hija protetta bħala ħaddiem skond il-liġi nazzjonali ta’ l-impjieg” (
20
), filwaqt li l-ewwel inċiż tal-paragrafu 2 tiegħu jippreċiża li dik id-direttiva hija “mingħajr preġudizzju għal-liġi nazzjonali fir-rigward tad-definizzjoni ta’ […] ħaddiem” (
21
). Il-Bundesarbeitsgericht (qorti federali tax-xogħol) tikkunsidra li “bis-saħħa tar-riferiment għad-dritt nazzjonali li qed isir, ma hemmx lok li wieħed joqgħod fuq id-definizzjoni ta’ ħaddiem li jagħti d-dritt tal-Unjoni peress li hemm interpretazzjoni tad-dritt intern”.
29.
Fil-fehma tiegħi, il-fatt li dawk id-dispożizzjonijiet tal-imsemmi Artikolu 3 jippreżervaw il-kunċett li għandhom l-Istati Membri ta’ “ħaddiema” li għandhom ikunu protetti fil-qafas tal-leġiżlazzjoni interna tagħhom, punt ta’ dritt li d-Direttiva 2008/104 ma għandhiex bħala għan li tarmonizza kif jindika l-paragrafu 2 ta’ dak l-artikolu, ma jistax jinftiehem bħala li l-leġiżlatura tal-UE qed tiddeċiedi li ma teżerċitax is-setgħa tagħha stess li tiddefinixxi l-kamp ta’ applikazzjoni ratione personae ta’ dik id-direttiva.
30.
Fil-fatt, kieku l-limiti ta’ dak il-kamp ta’ applikazzjoni setgħu jvarjaw skont l-approċċi differenti li hemm fil-livell nazzjonali, dan iwassal għal sors qawwi ta’ inċertezza legali, anki meta jiġi osservat li l-preambolu ta’ din id-direttiva jenfasizza li hemm “differenzi kunsiderevoli fl-użu tax-xogħol temporanju permezz ta’ aġenzija u fis-sitwazzjoni legali, l-istatus u l-kondizzjonijiet tax-xogħol tal-ħaddiema temporanji permezz ta’ aġenzija fl-Unjoni Ewropea” (
22
).
31.
Jiena nikkunsidra li, mhux talli ma jiddelegax lill-awtoritajiet tal-Istati Membri s-setgħa li jiddefinixxu l-kamp ta’ applikazzjoni tad-Direttiva 2008/104, iżda l-Artikolu 3(1)(a) tagħha flimkien mal-paragrafu (c) jiddefinih huwa stess billi jgħid li l-kunċett ta’ “ħaddiem” fis-sens ta’ dak l-att tad-dritt tal-UE jinkludi fih kull persuna li tagħmel xogħol u li minħabba dan hija protetta mill-Istat Membru fejn hija teżerċita l-attività tagħha, tkun xi tkun in-natura u l-forma tar-relazzjoni li torbothom mal-aġenzija ta’ xogħol temporanju.
32.
Peress li dan l-artikolu ma jagħmilx sempliċi riferiment għad-dritt tal-Istati Membri, fil-fehma tiegħi, jiġri li jekk il-kunċett iktar restrittiv ta’ “ħaddiem” li hemm fil-livell nazzjonali jkun f’kunflitt mad-dispożizzjonijiet ta’ dik id-direttiva, dawk l-aħħar dispożizzjonijiet għandhom jieħdu preċedenza. F’dan il-każ, il-fatt li fir-rigward tad-dritt Ġermaniż, individwu ma jkollux il-kwalità ta’ “ħaddiem” ħlief jekk ikun ikkonkluda kuntratt tad-dritt privat, ma għandux bħala konsegwenza li jitnaqqas il-kamp ta’ applikazzjoni tad-Direttiva 2008/104, billi kliemha jpoġġi taħt is-sistema protettriċi tagħha, irrispettivament, lill-persuni li huma marbutin b’kuntratt tax-xogħol u dawk marbutin b’relazzjoni tax-xogħol.
33.
Dik il-pożizzjoni hija appoġġata mill-fatt li, kif tgħid b’mod partikolari l-qorti tar-rinviju, il-Qorti tal-Ġustizzja diġà ddeċidiet li meta jingħata marġni ta’ diskrezzjoni lill-Istati Membri sabiex jiddefinixxu l-kunċetti użati f’tali direttiva f’materja soċjali, il-fakoltà tagħhom ma hijiex illimitata. Jidhirli li din il-ġurisprudenza, li tirrigwarda direttivi oħrajn li stabbilixxew regoli minimi fid-dritt tax-xogħol (
23
) – u partikolarment stabbiliet prinċipju ta’ ugwaljanza fit-trattament bejn il-ħaddiema – l-istess bħad-Direttiva 2008/104 (
24
), titfa’ dawl utli fil-kawża ineżami (
25
).
34.
Jirriżulta minn dan li għalkemm ċerti termini użati fid-dispożizzjonijiet tad-dritt tal-Unjoni jistgħu jiġu ddefiniti fir-rigward tal-leġiżlazzjoni u/jew prattiki fis-seħħ fl-Istati Membri (
26
), dawn tal-aħħar jibqgħu, madankollu, obbligati li jaraw li, minn naħa, jissalvagwardjaw l-għanijiet tal-att inkwistjoni (
27
) u, min-naħa l-oħra, li jiġu rrispettati l-prinċipji ġenerali tad-dritt tal-Unjoni (
28
). B’mod partikolari, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li Stat Membru ma jistax iwarrab fid-diskrezzjoni tiegħu ċerti kategoriji ta’ persuni mill-benefiċċju tal-protezzjoni li jrid l-att inkwistjoni, għaliex inkella l-effettività tal-att tiġi ppreġudikata u jinkiser il-prinċipju ġenerali tal-ugwaljanza fit-trattament li hemm sanċit fih, billi dawk huma regoli tad-dritt tal-Unjoni li għandhom importanza partikolari li kull ħaddiem għandu jibbenefika minnhom. Esklużjoni bħal dik ma tistax tiġi ammessa ħlief jekk trattament differenti ta’ dawk il-kategoriji jkun iġġustifikat għal raġunijiet oġġettivi, u b’mod partikolari min-natura speċifika tar-relazzjoni tax-xogħol sottostanti (
29
).
35.
Fil-każ ineżami, jiena nikkunsidra, b’analoġija, li Stat Membru ma għandux japplika leġiżlazzjoni interna b’mod li dan ikollu l-konsegwenza li jpoġġi fil-perikolu t-twettiq ta’ għanijiet stabbiliti mid-Direttiva 2008/104 (
30
) u, għaldaqstant, li din tiċċaħħad mill-effettività tagħha. B’mod iktar partikolari, id-definizzjoni tal-kunċett ta’ “ħaddiem” li hemm fid-dritt nazzjonali ma twassalx li jitwarrbu mingħajr raġuni oġġettiva ċerti kategoriji ta’ professjonisti minn din il-kwalifika, u b’hekk mill-benefiċċju tal-protezzjoni riżultanti li tagħti d-direttiva.
36.
Sabiex l-esklużjoni inkwistjoni hawnhekk ma tkunx eventwalment ta’ natura arbitrarja, skont il-ġurisprudenza msemmija iktar ’il fuq, għandu jiġi stabbilit jekk u sa fejn ir-relazzjoni li torbot l-assoċjazzjoni tal-infermieri mal-membri tagħha hija, min-natura tagħha, “sostanzjalment differenti minn dik li torbot mal-persuni li jimpjegawhom, l-impjegati li skont id-dritt nazzjonali jaqgħu taħt il-kategorija tal-ħaddiema”, u hija l-qorti tar-rinviju li għandha tiddetermina dan (
31
). Madankollu, jistgħu jingħataw indikazzjonijiet utli mill-Qorti tal-Ġustizzja sabiex tiċċara lil dik il-qorti l-elementi li hija għandha tieħu inkunsiderazzjoni fil-kuntest tal-evalwazzjoni tagħha.
37.
Jiena nenfasizza li d-deċiżjoni tar-rinviju tindika hija stess, ġustament, li l-membri tal-assoċjazzjonijiet tal-infermieri huma obbligati bl-istess mod bħall-ħaddiema temporanji permezz ta’ aġenzija, minħabba r-relazzjonijiet ġuridiċi li jkunu daħlu fihom mal-entità li tpoġġihom għad-dispożizzjoni ta’ terzi persuni, li jipprovdu xogħol dipendenti, bi ħlas ta’ remunerazzjoni, u li dawn iż-żewġ kategoriji ta’ persunal huma suġġetti wkoll għall-istruzzjonijiet tal-impriżi utenti. Hija żżid tgħid, ġustament ukoll fil-fehma tiegħi, għal dak li jirrigwarda din id-darba l-persuni li jimpjegaw, li ma teżistix differenza bejn l-attività tal-persuni li jaġixxu, minn naħa, kemm bħala aġenziji ta’ xogħol temporanju kif ukoll, min-naħa l-oħra, bħala fornituri ta’ ħaddiema. Għalhekk jiena nikkunsidra, bħall-kunsill tal-impriża, il-Gvern Ċek u l-Kummissjoni li, billi r-relazzjoni tax-xogħol li tgħaqqad l-assoċjazzjoni kkonċernata mal-membri tagħha ma hijiex, min-natura tagħha, fundamentalment differenti minn dik ta’ ħaddiema li jkunu protetti bis-saħħa tad-dritt nazzjonali, l-esklużjoni tal-benefiċċju tal-protezzjoni ggarantita mid-Direttiva 2008/104 ma tidhirx li hija ġġustifikata f’dan il-każ.
38.
Kif ġie rrilevat diġà fil-kuntest tal-kawżi preċedenti, jiena tal-fehma li l-forma tar-relazzjoni ġuridika sottostanti għall-impjieg inkwistjoni ma tistax tikkaratteriza fiha nnifisha d-differenza oġġettiva ta’ sitwazzjonijiet li hija meħtieġa biex tiġġustifika varjazzjoni fit-trattament fid-dawl tal-ġurisprudenza ċċitata iktar ’il fuq (
32
), differenza li għandha fil-fehma tiegħi tistrieħ fuq kunsiderazzjonijiet essenzjali u mhux formalistiċi (
33
). Fil-każ ineżami, l-esklużjoni ta’ kategorija ta’ persuni mid-deskrizzjoni ta’ “ħaddiema” u b’hekk mill-kamp ta’ applikazzjoni tad-Direttiva 2008/104 ma għandhiex fil-fehma tiegħi tkun ibbażata, għaliex inkella tippreġudika l-effettività tagħha, fuq il-motiv biss, li jinsab fid-dritt Ġermaniż, li l-persuni kkonċernati ma kkonkludewx kuntratt fid-dritt privat (
34
).
39.
Għall-kuntrarju, ir-Ruhrlandklinik issostni li fil-każ li d-Direttiva 2008/104 tiġi ddikjarata inapplikabbli għall-membri ta’ assoċjazzjoni bħal assoċjazzjoni ta’ infermieri, minħabba d-definizzjoni ta’ “ħaddiem” li adotta d-dritt Ġermaniż, ma jirriżultax minn dan li l-għanijiet ta’ dik id-direttiva jiġu evitati, għar-raġuni li l-protezzjoni tal-professjonisti kkonċernati hawnhekk ma tiġix mnaqqsa. F’dan is-sens hija ssostni li dawk il-membri jibbenefikaw fil-prattika mill-kundizzjonijiet tax-xogħol u tar-remunerazzjoni mhux inqas favorevoli, iżda għall-kuntrarju iktar vantaġġużi, minn dawk mogħtija lil persuni kkwalifikati bħala “ħaddiema” fid-dritt Ġermaniż, u partikolarment għall-ħaddiema tal-klinika tagħha li hija rreklutat direttament.
40.
Madankollu, inqis li dan l-argument konġetturali ma huwiex konvinċenti għall-interpretazzjoni tad-Direttiva 2008/104, li għandu jkollha portata ġenerali. Anki jekk wieħed jippreżumi li seħħet ugwaljanza fit-trattament f’dan il-każ, din, madankollu, ma tkunx iggarantita b’mod sistematiku u fit-tul għal kull ħaddiem, kif kieku tippermetti dikjarazzjoni ta’ applikabbiltà ta’ din id-direttiva għal dawn is-sitwazzjonijiet. Issa, is-sempliċi fatt li, fiċ-ċirkustanzi kollha, wieħed ikun jista’ jkun kopert b’regoli ta’ protezzjoni ta’ dik in-natura huwa fih innifsu prerogattiva ta’ importanza kunsiderevoli (
35
). Barra minn hekk, wieħed ma għandux jonqos milli jieħu inkunsiderazzjoni wkoll it-tieni aspett, ta’ natura ekonomika, tal-għanijiet imsemmija fl-Artikolu 2 ta’ dik id-direttiva (
36
), minn fejn jirriżulta fil-fehma tiegħi, b’mod partikolari, li l-entitajiet kollha li jeżerċitaw din it-tip ta’ attività għandhom jibbenefikaw minn sitwazzjoni kompetittiva ekwivalenti (
37
).
41.
Fid-dawl ta’ dawn l-elementi, inqis li, f’kuntest bħal dak fil-kawża prinċipali, il-membri ta’ assoċjazzjoni għandhom jikkwalifikaw bħala “ħaddiema” fis-sens tal-Artikolu 1(1) tad-Direttiva 2008/104, meta jitqiegħdu għad-dispożizzjoni ta’ impriża sabiex jipprovdu servizz ta’ xogħol, taħt il-kontroll u d-direzzjoni ta’ din l-impriża, b’korrispettiv ta’ remunerazzjoni li titħalsilhom mill-assoċjazzjoni. Dawk il-membri ma jistgħux jiġu esklużi mill-kamp ta’ applikazzjoni ratione personae ta’ dik id-direttiva minħabba s-sempliċi fatt li, billi ma kkonkludewx kuntratt tax-xogħol mal-assoċjazzjoni, huma ma għandhomx il-kwalità ta’ “ħaddiem” taħt id-dritt nazzjonali.
B – Fuq il-kunċett ta
’
“impriżi […] impenjati f’attivitajiet ekonomiċi
” fis-sens tal-Artikolu 1(2) tad-Direttiva 2008/104
42.
Skont it-tieni parti tad-domanda preliminari tagħha u tal-motivazzjoni tagħha, il-qorti tar-rinviju tistieden lill-Qorti tal-Ġustizzja biex tiddeċiedi fuq il-punt jekk il-fatt li l-assoċjazzjoni ta’ infermieri tqiegħed lill-membri tagħha għad-dispożizzjoni tal-impriżi utenti, bir-rimbors tal-ispejjeż grossi ta’ persunal flimkien mal-ħlas ta’ kumpens b’rata fissa għall-ispejjeż amministrattivi, jistax jikkostitwixxi “attivitajiet ekonomiċi” fis-sens tal-Artikolu 1(2) tad-Direttiva 2008/104.
43.
F’dan ir-rigward, hija tindika li mit-test tal-imsemmi paragrafu 2 jirriżulta li n-nuqqas ta’ għan ta’ profitt mill-impriżi li jipprovdu ħaddiema ma jeskludix l-eżerċizzju ta’ attività ekonomika, li jista’ jfisser li d-Direttiva 2008/104 tista’ tapplika anki jekk it-tqegħid għad-dispożizzjoni ta’ persunal isir minn entitajiet ta’ benefiċċju pubbliku.
44.
Ir-Ruhrlandklinik tikkunsidra li attività bħal dik tal-assoċjazzjoni tal-infermieri ma tirrigwardax il-kamp ta’ applikazzjoni ta’ dik id-direttiva, filwaqt li l-kunsill tal-impriża u l-Kummissjoni jiddefendu l-pożizzjoni kuntrarja (
38
). Jiena naqbel ma’ din l-aħħar fehma, għar-raġunijiet li ġejjin.
45.
Skont l-Artikolu 1(2) tad-Direttiva 2008/104, din tal-aħħar tirrigwarda entitajiet “li huma aġenziji ta’ xogħol temporanju”. L-Artikolu 3(1)(b) jagħti, fil-fehma tiegħi, definizzjoni awtonoma ta’ xi tfisser “aġenzija ta’ xogħol temporanju” fis-sens ta’ dik id-direttiva (
39
), sabiex tiġi implementata l-armonizzazzjoni minima li din tipprevedi (
40
). Għalhekk, minn dan jista’ jiġi dedott li d-Direttiva 2008/104 tista’ tapplika anki fir-rigward ta’ persuna li timpjega li ma tissejjaħx hekk skont id-dritt intern tal-Istati Membri, bil-kundizzjoni li l-persuna kkonċernata tissodisfa l-kundizzjonijiet kollha msemmijin f’dawk l-Artikoli 1 u 3 (
41
). Barra minn hekk, is-sinjifikat u l-portata ta’ din l-espressjoni, fil-fehma tiegħi, ma humiex neċessarjament identiċi ma’ dik li tidher ukoll fid-Direttiva 96/71/KE (
42
), għalkemm il-preambolu tad-Direttiva 2008/104 (
43
) jistabbilixxi rabta bejn dawn iż-żewġ strumenti.
46.
Fid-dawl tal-kliem stess tal-Artikolu 1(2) tad-Direttiva 2008/104, huwa immaterjali li l-entità li topera bħala fornitriċi ta’ ħaddiema temporanji permezz ta’ aġenzija tkun f’dan il-każ assoċjazzjoni ta’ karità u li s-somom rċevuti bħala korrispettiv għat-tqegħid għad-dispożizzjoni ta’ ħaddiema ma jirrendulha eventwalment l-ebda profitt, kif qed tikkontendi r-Ruhrlandklinik (
44
). L-uniku kriterju li huwa verament determinanti huwa jekk l-entità inkwistjoni, kemm jekk tappartjeni għas-settur pubbliku jew inkella għas-settur privat, teżerċitax attività ta’ natura ekonomika (
45
).
47.
Madankollu, id-definizzjoni ta’ dan l-aħħar kunċett ma tirriżultax b’mod ċar mill-kliem tad-Direttiva 2008/104 u lanqas mix-xogħol preparatorju li jirrigwardaha (
46
). Jiena tal-fehma li hija għandha tiġi interpretata fid-dawl tal-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja li identifikat l-elementi li jikkostitwixxu “attivitajiet ekonomiċi” f’oqsma oħrajn tad-dritt tal-Unjoni, kif jissuġġerixxu l-kunsill tal-impriża (
47
) u l-Kummissjoni (
48
).
48.
Infakkar li l-kunċett ta’ “attivitajiet ekonomiċi” fis-sens tad-dritt tal-Unjoni ġie żviluppat, b’korrelazzjoni mill-qrib mal-kunċett ta’ “impriża”, fil-kuntest tad-dispożizzjonijiet tat-Trattat FUE dwar is-suq intern (
49
), partikolarment fir-rigward tal-Artikoli 49 u 56 TFUE li jirrigwardaw rispettivament il-libertà ta’ stabbiliment u l-libertà li jiġu pprovduti servizzi, kif ukoll fil-kuntest tad-dritt tal-kompetizzjoni. Dawn il-kunċetti ġew ikkonċeputi t-tnejn b’mod mhux restrittiv mill-Qorti tal-Ġustizzja, billi l-funzjoni tagħhom hija d-delimitazzjoni tal-kamp ta’ applikazzjoni tal-libertajiet fundamentali ggarantiti mit-Trattat (
50
).
49.
Fil-fehma tiegħi, l-istess għandu japplika għal dak li jirrigwarda l-kunċett ta’ “attivitajiet ekonomiċi” fis-sens tad-Direttiva 2008/104 mhux biss għaliex il-preambolu tagħha jindika li hija “għandha tiġi implimentata f’konformità mad-dispożizzjonijiet tat-Trattat rigward il-libertà li jiġu pprovduti servizzi u l-libertà ta’ stabbiliment” (
51
), iżda wkoll sabiex jitwettqu l-għanijiet kollha li għandha din id-direttiva (
52
) u tevita li jkun hemm kompetizzjoni inġusta (
53
).
50.
Hija ġurisprudenza stabbilita li l-kunċett ta’ impriża jkopri “kwalunkwe entità involuta f’attività ekonomika, irrispettivament mill-istatus legali tagħha u l-mod kif tiġi ffinanzjata” u “li kwalunkwe attività li tikkonsisti fi prodotti u servizzi offruti f’suq partikolari hija attività ekonomika (
54
). Barra minn hekk, ġie ripetutament deċiż li “għandha titqies bħala attività ekonomika fis-sens tal-Artikolu 2 tat-Trattat [KE] servizz ta’ xogħol f’mpjieg jew provvista ta’ servizzi remunerati”, jiġifieri prestazzjoni li tiġġenera korrispettiv (
55
).
51.
Fl-ewwel lok, minn dan jirriżulta li l-istatus ġuridiku tal-entità kkonċernata, f’dan il-każ assoċjazzjoni, ma jaffettwax il-possibbiltà li din tiġi deskritta bħala “impriża” fis-sens tad-dritt tal-Unjoni u ma jippreġudikax in-natura ekonomika eventwali tal-attività li hija teżerċita. It-test tal-Artikolu 3(1)(b) tad-Direttiva 2008/104 huwa fl-istess spirtu, għaliex jinkludi fil-kunċett ta’ “aġenzija ta’ xogħol temporanju” fis-sens ta’ din id-direttiva (
56
), lil “kwalunkwe persuna fiżika jew ġuridika”, tkun xi tkun il-forma ġuridika tagħha (
57
), li teżerċita attività marbuta max-xogħol temporanju permezz ta’ aġenzija fil-kundizzjonijiet stabbiliti f’din id-dispożizzjoni.
52.
Fit-tieni lok, il-kwalifika bħala impriża li teżerċita attività ekonomika li tidħol taħt ix-xogħol temporanju permezz ta’ aġenzija, fis-sens tad-Direttiva 2008/104, għandha fil-fehma tiegħi, tinżamm meta l-entità inkwistjoni tipproponi servizz li jikkonsisti fit-tqegħid għad-dispożizzjoni ta’ ħaddiema li magħhom hija biss għandha relazzjonijiet ta’ xogħol preċiżament sabiex tissekondahom ma’ impriżi terzi (
58
). Issa, dan huwa l-każ tal-assoċjazzjoni ta’ infermieri. L-għan soċjali allegat tal-operatur inkwistjoni ma huwiex biżżejjed fih innifsu biex jeskludi li l-attività tiegħu tiġi deskritta bħala attività ekonomika (
59
). Barra minn hekk, l-attività kkonċernata hija eżerċitata f’suq partikolari, fil-każ ineżami fis-suq tas-servizzi tas-saħħa, fejn operaturi oħrajn huma attivi bl-istess mod, jiġifieri aġenziji ta’ xogħol temporanju tat-tip klassiku, li wkoll jipproponu t-tqegħid għad-dispożizzjoni ta’ persunal għall-kura.
53.
Bħall-Kummissjoni, jiena tal-fehma li huwa immaterjali, fir-rigward tad-Direttiva 2008/104, li l-attivitajiet tal-entità inkwistjoni ma humiex limitati għat-tqegħid għad-dispożizzjoni tal-ħaddiem ma’ terzi persuni (
60
), filwaqt li jitfakkar li fil-każ ineżami l-membri tal-assoċjazzjoni ta’ infermieri taħt ir-regoli tagħhom jistgħu jaħdmu anki direttament għall-assoċjazzjoni. Fil-fatt, nemmen li l-ebda prova tanġibbli, la fl-Artikolu 1 u lanqas fl-Artikolu 3(1)(b) ma tippermetti li jiġi limitat il-kamp ta’ applikazzjoni ta’ din id-direttiva għall-impriżi li għandhom bħala attività esklużiva li jqiegħdu persunal għad-dispożizzjoni tal-impriżi utenti (
61
).
54.
Fit-tielet lok, skont il-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja u skont l-Artikolu 57 TFUE, kull provvista ta’ servizz mogħtija wara korrispettiv għandha tiġi kkunsidrata bħala attività ekonomika (
62
), bil-preċiżazzjoni li huwa meħtieġ, iżda suffiċjenti, li jkun hemm korrispettiv (
63
). Il-fatt li l-attività inkwistjoni ma tkunx, eventwalment, daqstant ta’ profitt bħal servizzi paragunabbli pprovduti minn operaturi oħrajn ma jipprevjenix li jkollha natura ekonomika (
64
). Fil-każ ineżami, l-assoċjazzjoni tal-infermieri tqiegħed persunal għad-dispożizzjoni ta’ terzi persuni effettivament għall-ħlas ta’ korrispettiv ekonomiku minn dawn tal-aħħar, jiġifieri kumpens li jkopri l-ispejjeż tal-persunal u l-ispejjeż amministrattivi li jkun hemm minħabba l-operazzjoni, filwaqt li jitfakkar li ma huwiex rilevanti li dan il-korrispettiv ma jġibilhiex profitti.
55.
Fl-aħħar nett, insostni li, kuntrarjament għall-oġġezzjonijiet tar-Ruhrlandklinik (
65
), jidhirli li huwa xieraq, b’mod partikolari biex tiġi ggarantita kompletament l-effettività tad-Direttiva 2008/104, li jiġu inklużi fil-kamp ta’ applikazzjoni tagħha entitajiet bħal dik inkwistjoni bl-istess mod bħall-aġenziji ta’ xogħol temporanju ta’ natura kummerċjali għaliex, fin-nuqqas, tal-ewwel ikunu suġġetti għal restrizzjonijiet ġuridiċi inqas b’saħħithom milli tat-tieni meta huma jipproponu servizzi simili fl-istess suq u dan jista’ joħloq distorsjonijiet fil-kompetizzjoni. Dan l-aħħar tħassib, li jidher ukoll fid-deċiżjoni tar-rinviju u fl-osservazzjonijiet tal-Gvern Ċek, ikun ferm inqas negliġibbli meta, bħal f’dan il-każ, ikun ikkonċernat numru potenzjalment kbir ta’ ħaddiema (
66
).
56.
Għaldaqstant, jiena tal-fehma li provvista ta’ servizz bħal dik fil-kawża prinċipali effettivament tirrigwarda d-dispożizzjonijiet tal-Artikolu 1(2) tad-Direttiva 2008/104 billi l-assoċjazzjoni kkonċernata tipprovdi servizzi li huma ekwivalenti għal dawk ta’ aġenzija ta’ xogħol temporanju meta tqiegħed ħaddiema għad-dispożizzjoni ta’ terzi fis-suq tal-persunal tas-saħħa, għal liema servizzi hija tirċievi kumpens finanzjarju bħala korrispettiv.
V – Konklużjoni
57.
Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti, nipproponi li l-Qorti tal-Ġustizzja tirrispondi d-domanda preliminari magħmula mill-Bundesarbeitsgericht (qorti federali tax-xogħol, il-Ġermanja) kif ġej:
L-Artikolu 1(1) u (2) tad-Direttiva 2008/104/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill, tad-19 ta’ Novembru 2008, dwar xogħol temporanju permezz ta’ aġenzija, għandu jiġi interpretat fis-sens li dawk id-dispożizzjonijiet japplikaw meta assoċjazzjoni mingħajr skopijiet ta’ profitt tqiegħed għad-dispożizzjoni ta’ impriża, b’korrispettiv ta’ kumpens finanzjarju, wieħed mill-membri tagħha sabiex dan jipprovdi, taħt il-kontroll u d-direzzjoni ta’ dik l-impriża, servizz ta’ xogħol għal remunerazzjoni mħallsa mill-assoċjazzjoni.
(
1
)	Ligwa oriġinali: il-Franċiż.
(
2
)	ĠU 2008, L 327, p. 9.
(
3
)	Verżjoni tal-25 ta’ Settembru 2001 (BGBl. 2001 I, p. 2518).
(
4
)	Il-qorti tar-rinviju tippreċiża li, sont il-ġurisprudenza tagħha stess, il-kunċett ta’ “reklutaġġ” fis-sens tal-ewwel paragrafu 1 ta’ dak l-Artikolu 99 ma jimponix il-ħolqien ta’ relazzjoni tax-xogħol mal-impriża inkwistjoni u huwa biżżejjed li l-persuna kkonċernata teżerċita hemmhekk skont l-għan ta’ dik l-impriża u li tkun suġġetta għall-istruzzjonijiet tagħha.
(
5
)	Liġi li temenda li daħlet fis-seħħ fl-1 ta’ Diċembru 2011 (BGBl. 2011 I, p. 642).
(
6
)	Il-kelma “infermieri” għandha tinftiehem b’mod ġeneriku, bħala li tirreferi mhux biss għall-membri nisa iżda anki għall-membri rġiel ta’ dik l-assoċjazzjoni.
(
7
)	Mid-deċiżjoni tar-rinviju jirriżulta li jeżistu 33 assoċjazzjoni ta’ infermieri tas-Salib l-Aħmar Ġermaniż, li huma mqassmin fit-territorju nazzjonali kollu u għandhom madwar 22000 membru. Ir-Ruhrlandklinik gGmbH tindika li l-assoċjazzjoni ta’ Essen għandha madwar 1650 membru.
(
8
)	Fl-osservazzjonijiet tagħha, ir-Ruhrlandklinik issostni li dan l-aħħar każ huwa “bil-bosta l-iktar komuni” u li “ta’ spiss l-infermieri tas-Salib l-Aħmar Ġermaniż jibqgħu għal ħafna snin fis-servizz tal-imsieħba kuntrattwali [fi ħdan assoċjazzjoni ta’ dan it-tip]”.
(
9
)	Fid-dritt Ġermaniż, il-“Betriebsrat” huwa korp ta’ rappreżentanza tal-persunal ta’ impriża li għandu prerogattivi minn sempliċi dritt ta’ informazzjoni sa setgħa ta’ koġestjoni fl-oqsma elenkati mil-liġi, setgħa li timplika li l-persuna li timpjega għandha tikseb il-qbil ta’ dan il-korp qabel ma tieħu ċerti deċiżjonijiet, partikolarment miżuri individwali bħar-reklutaġġ ta’ impjegati, skont l-Artikolu 99 tal-BetrVG.
(
10
)	Il-Bundesarbeitsgericht tiċċita waħda mill-aħħar deċiżjonijiet tagħha f’dan is-sens, tas-17 ta’ Settembru 2014 (10 AZB 43/14, punt 18).
(
11
)	Il-Bundesarbeitsgericht tippreċiża li l-provvista ta’ servizz ta’ xogħol fil-qafas ta’ rabta ta’ subordinazzjoni personali jista’ jkollha bħala bażi ġuridika l-pussess tal-istatus ta’ membru ta’ assoċjazzjoni, sakemm ir-regoli ta’ protezzjoni imperattivi tad-dritt tax-xogħol ma jiġux elużi, elużjoni li hija eskluża fil-każ ta’ assoċjazzjoni ta’ infermieri, skont waħda mid-deċiżjonijiet tagħha tas-6 ta’ Lulju 1995 (5 AZB 9/93).
(
12
)	Fir-risposti tiegħu bil-miktub għad-domandi magħmulin mill-Qorti tal-Ġustizzja, il-Gvern Ġermaniż ma tkellimx direttament fuq il-mertu tat-talba għal deċiżjoni preliminari.
(
13
)	F’dan ir-rigward, infakkar li r-relazzjonijiet ta’ xogħol temporanju permezz ta’ aġenzija għandhom bħala partikolarità li huma trijangulari, billi jeżistu rabtiet ta’ natura differenti, minn naħa, bejn ħaddiem u l-aġenzija ta’ xogħol temporanju li timpjegah, min-naħa l-oħra, bejn din l-aġenzija u l-impriża utenti u, fl-aħħar nett, bejn din tal-aħħar u l-ħaddiem li jaħdem taħt id-direzzjoni tagħha. Ara b’mod partikolari, is-sentenza tas-17 ta’ Diċembru 1970, Manpower (35/70, EU:C:1970:120, punti 5 u 6).
(
14
)	Ara l-Artikolu 1(3); l-Artikolu 3(1)(b) u t-tieni inċiż tal-paragrafu 2, kif ukoll l-ewwel inċiż tal-Artikolu 6(2), u l-paragrafu 3.
(
15
)	Ara, b’mod partikolari, il-klawżoli 2 u 3 tal-ftehim qafas anness mad-Direttiva tal-Kunsill 97/81/KE, tal-15 ta’ Diċembru 1997, li tikkonċerna l-Ftehim Qafas dwar ix-xogħol part-time konkluż mill-UNICE, miċ-CEEP u mill-ETUC (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 5, Vol. 3, p. 267), kif ukoll il-klawżoli 1, 2, 3 u 5 tal-ftehim qafas anness mad-Direttiva tal-Kunsill 1999/70/KE, tat-28 ta’ Ġunju 1999, dwar il-ftehim qafas dwar xogħol għal żmien fiss konkluż mill-ETUC, mill-UNICE u miċ-CEEP (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 5, Vol. 3, p. 368).
(
16
)	B’mod partikolari, is-sentenza tal-1 ta’ Marzu 2012, O’Brien (C‑393/10, EU:C:2012:110, punt 30).
(
17
)	Ara, b’mod partikolari, is-sentenzi tat-13 ta’ Frar 2014, Il‑Kummissjoni vs L‑Italja (C‑596/12, EU:C:2014:77, punti 16 u 17), kif ukoll tal-4 ta’ Diċembru 2014, FNV Kunsten Informatie en Media (C‑413/13, EU:C:2014:2411, punt 34).
(
18
)	Ara s-sentenza tal-11 ta’ Novembru 2010, Danosa (C‑232/09, EU:C:2010:674, punt 40 u 42 kif ukoll il-ġurisprudenza ċċitata).
(
19
)	Ir-rapport tal-grupp ta’ esperti dwar it-traspożizzjoni tad-Direttiva 2008/104 ta’ Awwissu 2011 u elaborat taħt it-tmexxija tal-Kummissjoni (iktar ’il quddiem ir-“rapport tal-2011”) jindika li “l-espressjoni ‘relazzjoni tax-xogħol’ hija intiża biex tinkludi s-sitwazzjonijiet fejn il-karatteristiċi li jirrigwardaw relazzjoni tax-xogħol ikunu preżenti iżda fejn il-kuntratt tax-xogħol uffiċjali ma jkunx ġie konkluż” (p. 14).
(
20
)	L-enfasi hija tiegħi. Ninnota li l-Artikolu 2(1)(d) tad-Direttiva tal-Kunsill 2001/23/KE, tat-12 ta’ Marzu 2001, dwar l-approssimazzjoni tal-liġijiet tal-Istati Membri relatati mas-salvagwardja tad-drittijiet tal-impjegati fil-każ ta’ trasferiment ta’ impriżi, negozji jew partijiet ta’ impriżi jew negozji (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 5, Vol. 4, p. 98), fiha formula identika, li ttenni essenzjalment dik li tidher fil-punt 28 tas-sentenza tal-11 ta’ Lulju 1985, Foreningen af Arbejdsledere i Danmark (105/84, EU:C:1985:331), li kienet tirrigwarda l-interpretazzjoni tal-att li dik id-direttiva ssostitwiet.
(
21
)	L-enfasi hija tiegħi. Nosserva li bħall-Artikolu 2(2) tad-Direttiva 2001/23, li ġiet adottata qrib dik l-istess data, l-Artikolu 3(2) tal-proposta inizjali tal-Kummissjoni, tal-20 ta’ Marzu 2001, li wasslet għall-adozzjoni tad-Direttiva 2008/104 [COM (2002) 149 final] kien jirreferi għad-dritt nazzjonali biss għad-definizzjoni “tal-kuntratt jew tar-relazzjoni tax-xogħol”. Il-Parlament Ewropew xtaq jinkludi f’din l-aħħar dispożizzjoni l-kunċett ta’ “remunerazzjoni” (pożizzjoni adottata fl-ewwel qari fil-21 ta’ Novembru 2002, ĠU 2004, C 25 E, p. 368). Il-pożizzjoni emendata tal-Kummissjoni, tat-28 ta’ Novembru 2002, żiedet ukoll il-kunċett ta’ “ħaddiem”, mingħajr spjegazzjonijiet fuq dan is-suġġett [COM (2002) 701 finali].
(
22
)	Premessa 10 tad-Direttiva 2008/104. Ara wkoll id-differenzi li jeżistu bejn l-“oqsfa leġiżlattivi nazzjonali” deskritti fl-espożizzjonijiet tar-raġunijiet tal-proposta inizjali tal-Kummissjoni [COM (2002) 149 finali, taqsima 2, paragrafu 2].
(
23
)	Ara, b’mod partikolari, is-sentenzi tat-13 ta’ Settembru 2007, Del Cerro Alonso (C‑307/05, EU:C:2007:509, punt 29), dwar l-interpretazzjoni tad-Direttiva 1999/70, kif ukoll tal-1 ta’ Marzu 2012, O’Brien (C‑393/10, EU:C:2012:110, punt 34), dwar l-interpretazzjoni tad-Direttiva 97/81.
(
24
)	L-Artikolu 5 tad-Direttiva 2008/104 jistabbilixxi l-“prinċipju ta’ trattament ugwali”, li jgħid li, sakemm idumu jaħdmu f’impriża utenti, il-ħaddiema temporanji permezz ta’ aġenzija għandhom jibbenefikaw minn kundizzjonijiet tax-xogħol u ta’ impjieg tal-inqas ugwali għal dawk li japplikaw kieku ġew irreklutati direttament minn dik l-impriża biex jokkupaw l-istess post.
(
25
)	Fl-osservazzjonijiet tagħha, il-Kummissjoni tikkunsidra li l-pożizzjoni adottata mill-Qorti tal-Ġustizzja f’kuntest li għandu ħafna xebh, partikolarment strutturali, tista’ tapplika fil-każ ineżami. Fuq il-punti komuni li jeżistu bejn id-Direttivi 1999/70, 97/81 u 2008/104, ara wkoll il-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Szpunar fil-kawża AKT (C‑533/13, EU:C:2014:2392, punt 33).
(
26
)	Dan huwa l-każ meta l-att tad-dritt tal-Unjoni kkonċernat ma għandux bħala għan it-twettiq ta’ armonizzazzjoni sħiħa tar-regoli nazzjonali applikabbli fil-qasam li jkopri, kif inhu l-każ tad-Direttiva 2008/104 (ara l-premessa 23 u l-Artikolu 9).
(
27
)	Għalhekk, il-premessi 17 u 16, rispettivament, tad-direttivi 1999/70 u 97/81 jgħidu b’mod ċar li “fejn għandhom x’jaqsmu t-termini użati fil-ftehim qafas imma mhux speċifikament definiti hemmhekk, din id-Direttiva tippermetti lill-Istati Membri biex jiddefinixxu dawn it-termini f’konformità mal-liġi jew il-prattika nazzjonali kif inhu l-każ għal Direttivi oħrajn dwar kwistjonijiet soċjali li jużaw termini simili, sakemm id-definizzjonijiet inkwistjoni jirrispettaw il-kontenut tal-ftehim qafas” (l-enfasi hija tiegħi).
(
28
)	Ara, b’mod partikolari, is-sentenza tal-1 ta’ Marzu 2012, O’Brien (C‑393/10, EU:C:2012:110, punti 31 sa 35 u l-ġurisprudenza ċċitata), kif ukoll il-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Poiares Maduro fil-kawża Del Cerro Alonso (C‑307/05, EU:C:2007:3, punti 12 sa 15) u l-Konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Kokott fil-kawża O’Brien (C‑393/10, EU:C:2011:746, punti 34 sa 37).
(
29
)	Ara s-sentenzi tat-13 ta’ Settembru 2007, Del Cerro Alonso (C‑307/05, EU:C:2007:509, punti 26 sa 29); tal-1 ta’ Marzu 2012, O’Brien (C‑393/10, EU:C:2012:110, punti 36 sa 42), kif ukoll tat-3 ta’ Lulju 2014, Fiamingo et (C‑362/13, C‑363/13 u C‑407/13, EU:C:2014:2044, punt 31).
(
30
)	Ara, b’mod partikolari, il-premessi 1, 11 u 12 kif ukoll l-Artikolu 2 tad-Direttiva 2008/104, li skont dan għandha bħala għanijiet prinċipali, min-naħa, “li tiżgura l-protezzjoni ta’ ħaddiema temporanji permezz ta’ aġenzija u li ttejjeb il-kwalità tax-xogħol temporanju permezz ta’ aġenzija billi tiżgura li l-prinċipju ta’ trattament ugwali […] ikun applikat għall-ħaddiema temporanji […]” u, min-naħa l-oħra “jittieħed kont tal-ħtieġa li jiġi stabbilit qafas xieraq għall-użu tax-xogħol temporanju permezz ta’ aġenzija bil-ħsieb li jikkontribwixxi b’mod effettiv għall-ħolqien ta’ l-impjiegi u għall-iżvilupp ta’ forom flessibbli ta’ xogħol”.
(
31
)	Ara s-sentenza tal-1 ta’ Marzu 2012, O’Brien (C‑393/10, EU:C:2012:110, punti 42
et seq), kif ukoll il-Konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Kokott fil-kawża O’Brien (C‑393/10, EU:C:2011:746, punti 43
et seq).
(
32
)	Nota ta’ qiegħ il-paġna 29 ta’ dawn il-Konklużjonijiet.
(
33
)	Ara l-Konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Poiares Maduro fil-kawża Del Cerro Alonso (C‑307/05, EU:C:2007:3, punt 15) u l-Konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Kokott fil-kawża O’Brien (C‑393/10, EU:C:2011:746, punti 44
et seq). Il-Qorti tal-Ġustizzja insistiet ukoll fuq il-ħtieġa, għall-ġustifikazzjoni ta’ trattament differenti, li n-natura tar-relazzjoni tax-xogħol inkwistjoni tkun “sostanzjalment differenti” (ara s-sentenza tal-1 ta’ Marzu 2012, O’Brien, C‑393/10, EU:C:2012:110, punti 42 sa 44).
(
34
)	F’dan is-sens, ara Laulom, S., “La directive 2008/104: avancées et limites de la protection des travailleurs intérimaires”, Revue de droit du travail, 2012, p. 308 et seq, li jikkunsidra li “wieħed jista’ jaħseb li mhux biżżejjed li l-leġiżlazzjoni nazzjonali tgħid li ma hemmx kuntratt tax-xogħol, sabiex l-esklużjoni mill-kamp ta’ applikazzjoni tal-protezzjoni ma tiġix ivverifikata”, kif ukoll Moizard, N., “Les intérimaires dans l’Union européenne: les données du débat”, Revue de droit du travail, 2012, p. 240 et seq, li, wara li rrefera għas-sentenza tat-18 ta’ Jannar 2007, Confédération générale du travail et (C‑385/05, EU:C:2007:37, punt 35), ikkunsidra li “[f]id-Direttiva 2008/104 dan mhux sempliċi riferiment għad-drittijiet nazzjonali” u li “l-Qorti tal-Ġustizzja għad għandha l-mezzi biex tistħarreġ l-evitar li jsir mill-Istati”.
(
35
)	Ara, f’dan is-sens, is-sentenza tat-13 ta’ Settembru 2007, Del Cerro Alonso (C‑307/05, EU:C:2007:509, punt 27).
(
36
)	Ara n-nota ta’ qiegħ il-paġna 30 ta’ dawn il-Konklużjonijiet. Fuq iż-żewġ oġġettivi prinċipali fid-Direttiva 2008/104 – jiġifieri l-kundizzjonijiet tax-xogħol tal-persuni kkwalifikati bħala ħaddiema temporanji permezz ta’ aġenzija, minn naħa, u l-kundizzjonijiet applikabbli għall-użu ta’ xogħol temporanju permezz ta’ aġenzija, min-naħa l-oħra – kif ukoll in-natura kumplimentari tagħhom, ara l-Konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Szpunar fil-kawża AKT (C‑533/13, EU:C:2014:2392, punti 30
et seq).
(
37
)	Fuq dawn il-kunsiderazzjonijiet, ara wkoll il-punti 49 u 55 ta’ dawn il-konklużjonijiet.
(
38
)	Il-Gvern Ċek ma ħax pożizzjoni dwar l-interpretazzjoni tal-kunċett ta’ “attività ekonomika” fis-sens tad-Direttiva 2008/104.
(
39
)	Nenfasizza li l-imsemmi punt (b) ma jagħmilx riferiment għad-dritt tal-Istati Membri ħlief b’mod marġinali u bil-kliem li ġej: “kwalunkwe persuna […] li, f’konformità mal-liġi nazzjonali, tikkonkludi kuntratti ta’ impjieg jew relazzjonijiet ta’ impjieg ma’ ħaddiema temporanji […]”. Barra minn hekk, il-paragrafu 2 tal-istess Artikolu 3 ma jirrestrinġix l-applikazzjoni tad-dritt nazzjonali fir-rigward tal-kunċett ta’ “aġenzija ta’ xogħol temporanju”.
(
40
)	Ara n-nota ta’ qiegħ il-paġna 26 ta’ dawn il-Konklużjonijiet.
(
41
)	Ara, fl-istess sens, ir-rapport tal-2011 (p. 10 u 17).
(
42
)	Direttiva 96/71/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill, tas-16 ta’ Diċembru 1996, dwar l-impjieg ta’ ħaddiema fil-qafas ta’ prestazzjoni ta’ servizzi (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 5, Vol. 2, p. 431). Fuq dan is-suġġett, ara r-rapport tal-2011 (għall-inqas fil-verżjoni Franċiża tiegħu), li jenfasizza li l-espressjoni “entreprise de travail intérimaire” [aġenzija ta’ xogħol temporanju] tinsab fil-verżjonijiet Franċiżi kemm fid-Direttiva 96/71 kif ukoll id-Direttiva 2008/104, iżda li l-“verżjonijiet tagħhom bil-lingwa Ingliża […] ma jużawx l-istess kliem (jiġifieri temporary employment undertaking jew placement agency fl-ewwel waħda, u temporary‑work agency fit-tieni waħda)” (p. 17).
(
43
)	Ara l-premessa 22 tad-Direttiva 2008/104.
(
44
)	Ir-Ruhrlandklinik issostni, primarjament, li l-għan statutorju tal-assoċjazzjoni ta’ infermieri huwa esklużivament li tpoġġi għad-dispożizzjoni ta’ stabbilimenti ta’ kura u saħħa infermieri kkwalifikati, skont il-prinċipji tas-Salib l-Aħmar (prinċipji ta’ umanità, ta’ imparzjalità, ta’ newtralità, ta’ indipendenza, ta’ volontarjat, ta’ unità u ta’ universalità), mingħajr bl-ebda mod ma tfittex li tagħmel qligħ, u li kieku l-affarijiet jkunu differenti, hija ma tkunx irrikonoxxuta fid-dritt Ġermaniż bħala li hija korp ta’ interess pubbliku.
(
45
)	Fil-fatt, dak il-paragrafu 2 jgħid li d-Direttiva 2008/104 tapplika għall-“impriżi pubbliċi u privati” li jeżerċitaw “f’attivitajiet ekonomiċi” indipendenti miċ-ċirkustanza “kemm jekk qed jaħdmu għal qligħ kif ukoll jekk le”.
(
46
)	Riferiment għall-evoluzzjoni leġiżlattiva tal-kliem tal-Artikolu 1(2) tad-Direttiva 2008/104 jidher fir-rapport tal-2011(p. 7 et seq).
(
47
)	Il-kunsill tal-impriża jsostni li “id-Direttiva [2008/104] hija bbażata […] fuq il-kunċett ġenerali Ewropew ta’ impriża, tad-dritt Ewropew tal-akkordji (Artikolu 101 TFUE) [,] li jippresupponi wkoll attività ekonomika”, filwaqt li jinvoka d-duttrina Ġermaniża [Rieble, V., u Vielmeier, S., “Umsetzungsdefizite der Leiharbeitsrichtlinie”, Europäische Zeitschrift für Arbeitsrecht, 2011, volum 4, p. 474 et seq kif ukoll Mestwerdt, W., “Arbeit in persönlicher Abhängigkeit im Rahmen vereinsrechtlicher Strukturen”, Neue Zeitschrift für Arbeitsrecht, 2014, p. 281 et seq].
(
48
)	Il-Kummissjoni tirreferi b’mod partikolari, għas-sentenza tat-12 ta’ Settembru 2000, Pavlov et (C‑180/98 sa C‑184/98, EU:C:2000:428, punt 75 u l-ġurisprudenza ċċitata), mogħtija fuq is-suġġett tal-kompetizzjoni.
(
49
)	Artikoli 26 et seq TFUE.
(
50
)	Ara d-Dokument ta’ Ħidma tal-Persunal tal-Kummissjoni, tas-7 ta’ Diċembru 2010, bl-isem “Gwida dwar l-applikazzjoni għas-servizzi ta’ interess ekonomiku ġenerali, u b’mod partikolari għas-servizzi soċjali ta’ interess ġenerali, tar-regoli tal-Unjoni Ewropea dwar l-għajnuna mill-Istat, l-‘akkwist pubbliku’ u s-‘suq intern’” [SEC(2010) 1545 finali, iktar ’il quddiem il-“gwida tal-2010”, punt 6.1], li tiċċita s-sentenza tal-11 ta’ April 2000, Deliège (C‑51/96 u C‑191/97, EU:C:2000:199, punt 52).
(
51
)	Kif tgħid il-premessa 22 tad-Direttiva 2008/104.
(
52
)	Ara n-nota ta’ qiegħ il-paġna 30 ta’ dawn il-Konklużjonijiet.
(
53
)	Ir-rapport tal-2011 (għall-inqas fil-verżjoni Franċiża tiegħu) fil-fatt isemmi dawk iż-żewġ kunsiderazzjonijiet sabiex jiġi ġġustifikat kunċett wiesa’ tal-kamp ta’ applikazzjoni tad-Direttiva 2008/104 fir-rigward tal-impriżi utenti u jindika li l-imsieħba soċjali Ewropej qalu li huma favur dan l-approċċ (p. 10).
(
54
)	L-enfasi hija tiegħi. Ara, b’mod partikolari, is-sentenzi tal-1 ta’ Lulju 2008MOTOE (C‑49/07, EU:C:2008:376, punti 21 u 22); tat-22 ta’ Ottubru 2015, EasyPay u Finance Engineering (C‑185/14, EU:C:2015:716, punt 37), kif ukoll tat-23 ta’ Frar 2016, Il‑Kummissjoni vs L‑Ungerija (C‑179/14, EU:C:2016:108, punt 147
et seq).
(
55
)	Ara, b’mod partikolari, is-sentenzi tal-11 ta’ April 2000, Deliège (C‑51/96 u C‑191/97, EU:C:2000:199, punt 53), kif ukoll tat-23 ta’ Frar 2016, Il‑Kummissjoni vs L‑Ungerija (C‑179/14, EU:C:2016:108, punt 154).
(
56
)	Nosserva li jeżistu varjazzjonijiet sinjifikattivi fit-terminoloġija bejn id-diversi verżjonijiet lingwistiċi tad-Direttiva 2008/104, fir-rigward tal-espressjonijiet użati mhux biss fil-kliem tat-titolu ġenerali iżda wkoll fil-kunċett ta’ “aġenzija ta’ xogħol temporanju” (ipparaguna l-formoli rispettivi li jidhru, bħala eżempju, fil-verżjoni Ġermaniża: “über Leiharbeit”, “Leiharbeitsunternehmen”; il-verżjoni Daniża: “om vikararbejde”, “vikararbejde”; il-verżjoni Ingliża: “on temporary agency work”, “temporary‑work agency”; il-verżjoni Taljana: “relativa al lavoro tramite agenzia interinale”, “agenzia interinale”; il-verżjoni Olandiża “betreffende uitzendarbeid”, “uitzendbureau”; u l-verżjoni Portugiża: “relativa ao trabalho temporário”, “empresa de trabalho temporário”).
(
57
)	Ir-rapport tal-2011 jgħid li, fil-kuntest tax-xogħol preparatorju tad-Direttiva 2008/104, il-Kummissjoni indikat li “organizzazzjonijiet tal-karità, forzi armati, sindakati u amministrazzjonijiet pubbliċi huma esklużi [mill-kamp ta’ applikazzjoni tagħha biss] jekk ma jkunux involuti f’attivitajiet ekonomiċi, anki jekk b’mod anċillari” (p. 9).
(
58
)	Ara s-sentenza tal-10 ta’ Frar 2011, Vicoplus et (C‑307/09 sa C‑309/09, EU:C:2011:64, punt 27). Ir-rapport tal-2011 jindika, madankollu, li dik id-deskrizzjoni ma tkoprix it-tqegħid għad-dispożizzjoni ta’ ħaddiema fi ħdan l-istess grupp ta’ impriżi (p. 17).
(
59
)	Ara, b’analoġija, is-sentenza tat-22 ta’ Mejju 2003, Freskot (C‑355/00, EU:C:2003:298, punt 77). Il-gwida tal-2010 ssemmi ċerti każijiet fejn l-attivitajiet ġew ikkunsidrati mill-Qorti tal-Ġustizzja bħala mhux ekonomiċi għar-raġuni tan-“natura purament soċjali” tagħhom (punt 3.1.4).
(
60
)	Natura hekk esklużiva tal-attività ta’ self ta’ ħaddiema ma hijiex rikjesta fid-dritt Ġermaniż (ara Rémy, P., “L’impact de la directive 2008/104 relative au travail intérimaire sur les droits nationaux, Deuxième partie”, Revue de droit du travail, 2010, p. 55 et seq, nota ta’ qiegħ il-paġna 6), u lanqas fid-dritt Daniż (ara Abrahamson, A. M., Vikarloven med kommentarer, Karnov Group, Kopenħagen, 2014, p. 55), filwaqt li hemm dik il-ħtieġa, pereżempju, fid-dritt Franċiż (ara l-Artikolu L 1251‑2 tal-Kodiċi tax-Xogħol).
(
61
)	Fl-espożizzjoni tar-raġunijiet tal-proposta għal direttiva tal-Kunsill dwar ix-xogħol temporanju tat-30 ta’ April 1982 [COM (82) 155 finali, p. 7], il-Kummissjoni ssostni li din “ma teħtieġx li l-[aġenzija ta’ xogħol temporanju] taħdem esklużivament fix-xogħol temporanju”.
(
62
)	Ara, ukoll, il-gwida tal-2010 (punt 6.2); ir-rapport tal-2011 (p. 9, nota ta’ qiegħ il-paġna 13), kif ukoll ir-rapport tal-Kummissjoni lill-Parlament Ewropew, lill-Kunsill, lill-Kumitat Ekonomiku u Soċjali Ewropew u lill-Kumitat tar-Reġjuni dwar l-applikazzjoni tad-Direttiva 2008/104, tal‑21 ta’ Marzu 2014 [COM (2014) 176 finali, p. 4, nota ta’ qiegħ il-paġna 4].
(
63
)	Għaldaqstant, ma jikkostitwixxux attivitajiet ekonomiċi s-servizzi li jiġu pprovduti mingħajr ebda korrispettiv, pereżempju mill-Istat skont id-dmirijiet tiegħu fil-qasam soċjali (ara l-eżempji mogħtija fil-gwida tal-2010, punti 3.1.4 u 6.3, fejn hija ċċitata, b’mod partikolari, is-sentenza tas-7 ta’ Diċembru 1993, Wirth, C‑109/92, EU:C:1993:916, punt 13 sa 19). Min-naħa l-oħra, huwa ta’ ftit importanza l-fatt li l-korrispettiv ma jitħallasx mill-benefiċjarju tas-servizz (ara s-sentenza tat-12 ta’ Lulju 2001, Smits u Peerbooms, C‑157/99, EU:C:2001:404, punti 48 u 55 sa 58).
(
64
)	Ara s-sentenza tal-25 ta’ Ottubru 2001, Ambulanz Glöckner (C‑475/99, EU:C:2001:577, punt 21).
(
65
)	Ir-Ruhrlandklinik issostni li kieku d-Direttiva 2008/104 kellha tapplika għall-assoċjazzjonijiet ta’ infermieri tas-Salib l-Aħmar Ġermaniż, dan ikollu bħala konsegwenza li l-membri tagħhom ma jkunux jistgħu jitqiegħdu konkretament għad-dispożizzjoni ta’ stabbilimenti tas-saħħa, billi d-dritt Ġermaniż jawtorizza tqegħid għad-dispożizzjoni temporanju filwaqt li, fil-biċċa l-kbira tal-każijiet, dawk il-membri jiġu ssekondati hemmhekk fit-tul (ara wkoll in-nota ta’ qiegħ il-paġna 8 ta’ dawn il-konklużjonijiet).
(
66
)	Ara n-nota ta’ qiegħ il-paġna 7 ta’ dawn il-Konklużjonijiet.