Προσωρινό κείμενο
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ
DEAN SPIELMANN
της 26ης
Ιουνίου 2025 (1)
Υπόθεση C‑649/23
Institutul de Istorie şi Teorie Literară «G. Călinescu»,
Fundaţia Naţională pentru Ştiinţă şi Artă
κατά
HK, κληρονόμου του TB,
VP,
GR
[αίτηση του Înalta Curte de Casație și Justiție(Ανωτάτου Ακυρωτικού Δικαστηρίου, Ρουμανία)για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως]
« Προδικαστική παραπομπή – Δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας και συγγενικά δικαιώματα – Οδηγία 2001/29/ΕΚ – Άρθρο 2 – Δικαίωμα αναπαραγωγής – Κριτική έκδοση προϋπάρχοντος έργου,
με σκοπό την ανασύσταση ενός χειρογράφου στα λατινικά – Έννοια του “έργου” – Σεβασμός του δικαιώματος πνευματικής ιδιοκτησίας »
Εισαγωγή
1.        Τα έργα των δημιουργών δεν προστατεύονταν πάντοτε. Μολονότι με την ανάπτυξη της τυπογραφίας άρχισαν να απονέμονται τα πρώτα δικαιώματα εκμετάλλευσης έργων σε αδειοδοτημένους τυπογράφους (2), το «Statute of Anne», της 10ης Απριλίου 1710 (3), θεωρείται το πρώτο νομοθέτημα που προστάτευε τα συμφέροντα των δημιουργών. Η νομική αυτή κατασκευή που αποκαλείται δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας στηρίζεται επίσης σε ορισμένα φιλοσοφικά ρεύματα, σύμφωνα με τα οποία ο άνθρωπος, ως κύριος της εργασίας του, μπορεί, υπό ορισμένες επιφυλάξεις, να ιδιοποιηθεί το μέρος των κοινών πραγμάτων με το οποίο αναμειγνύει την εργασία του και να καταστήσει, συνεπώς, τα πράγματα αυτά ιδιοκτησία του. Ως εκ τούτου, είναι φυσικό να του παρέχονται δικαιώματα επί των «καρπών της εργασίας του» (4).
2.        Ωστόσο, το δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας δεν είναι το μοναδικό δικαίωμα που συνοδεύει το έργο στη διάρκεια της ζωής του. Δικαιώματα συγγενικά με το δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας αναγνωρίζονται στους ερμηνευτές ή εκτελεστές καλλιτέχνες, στους παραγωγούς και στους οργανισμούς ραδιοτηλεόρασης. Αυτά είναι όμως νεότερα από το δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας, αφού θεσπίστηκαν, ως νομοθετική αντίδραση στην εμφάνιση νέων τεχνολογιών, για πρώτη φορά με την Διεθνή Σύμβαση περί της προστασίας των ερμηνευτών ή εκτελεστών καλλιτεχνών, των παραγωγών φωνογραφημάτων και των οργανισμών ραδιοτηλεόρασης, η οποία συνήφθη στη Ρώμη στις 26 Οκτωβρίου 1961 (5).
3.        Μολονότι είναι πλέον σαφές ότι οι δημιουργοί έργων απολαύουν του δικαιώματος πνευματικής ιδιοκτησίας, ο χαρακτηρισμός ορισμένων δημιουργιών ως «έργων» εξακολουθεί να θέτει πολλά ζητήματα. Ειδικότερα, στο πλαίσιο της υπό κρίση αίτησης προδικαστικής αποφάσεως, το Înalta Curte de Casație și Justiție (Ανώτατο Ακυρωτικό Δικαστήριο, Ρουμανία) διερωτάται, κατ’ ουσίαν, κατά πόσον η κριτική έκδοση στα λατινικά ενός λογοτεχνικού έργου που είχε γραφεί στα λατινικά και έχει καταστεί κοινό κτήμα μπορεί να χαρακτηριστεί ως «έργο» για την αναπαραγωγή του οποίου απαιτείται άδεια του δημιουργού, βάσει του άρθρου 2, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2001/29/ΕΚ (6).
4.        Η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως εντάσσεται στο πλαίσιο ένδικης διαφοράς μεταξύ, αφενός, του Institutul de Istorie și Teorie Literară «G. Călinescu» (Ινστιτούτου ιστορίας και θεωρίας της λογοτεχνίας «G. Călinescu», στο εξής: IHTR) και του Fundația Națională pentru Știință și Artă (Εθνικού ιδρύματος επιστήμης και τέχνης, στο εξής: FNSA) και, αφετέρου, των κληρονόμων του καθηγητή Dan Slușanschi, συγγραφέα της επίμαχης κριτικής έκδοσης.
Το νομικό πλαίσιο
Το διεθνές δίκαιο
Η Σύμβαση της Βέρνης
5.        Κατά το άρθρο 2 της Σύμβασης για την προστασία των λογοτεχνικών και καλλιτεχνικών έργων, η οποία υπογράφηκε στη Βέρνη στις 9 Σεπτεμβρίου 1886 (Πράξη των Παρισίων της 24ης Ιουλίου 1971), ως έχει μετά την τροποποίηση της 28ης Σεπτεμβρίου 1979 (στο εξής: Σύμβαση της Βέρνης):
«1)      Οι όροι “λογοτεχνικά και καλλιτεχνικά έργα” περιλαμβάνουν όλας τας παραγωγάς λογοτεχνικής, επιστημονικής και καλλιτεχνικής φύσεως, οιοσδήποτε είναι ο τρόπος και η μορφή εκφράσεως, ως: τα βιβλία, φυλλάδια και λοιπά γραπτά, τας διαλέξεις, τας προσφωνήσεις, τα κηρύγματα και άλλα έργα της αυτής φύσεως, τα δραματικά και δραματικομουσικά έργα, τα χορογραφικά έργα και τας παντομίμας, τας μουσικάς συνθέσεις μετά ή άνευ λόγων, τα κινηματογραφικά έργα, με τα οποία εξομοιούνται τα εκφραζόμενα διά μέσου αναλόγου προς την κινηματογραφίαν, τα έργα ιχνογραφίας, ζωγραφικής, αρχιτεκτονικής, γλυπτικής, χαρακτικής, λιθογραφίας, τα φωτογραφικά έργα προς τα οποία εξομοιούνται τα εκφραζόμενα διά μέσου αναλόγου προς την φωτογραφίαν, τα έργα των εφηρμοσμένων τεχνών, τας εικονογραφήσεις, τους γεωγραφικούς χάρτας, τα σχέδια, σκίτσα και πλαστικά έργα σχετικά με την γεωγραφίαν, την τοπογραφίαν, την αρχιτεκτονικήν ή τας επιστήμας.
[...]
3)      Προστατεύονται ως πρωτότυπα έργα, επιφυλασσομένων των δικαιωμάτων του δημιουργού του πρωτοτύπου έργου, αι μεταφράσεις, προσαρμογαί, διαρρυθμίσεις μουσικής και άλλαι μετατροπαί λογοτεχνικού ή καλλιτεχνικού έργου.
[...]»
Η Συνθήκη του ΠΟΔΙ για την πνευματική ιδιοκτησία
6.        Η Συνθήκη του Παγκόσμιου Οργανισμού Διανοητικής Ιδιοκτησίας (ΠΟΔΙ) για την πνευματική ιδιοκτησία, που υπογράφηκε στη Γενεύη στις 20 Δεκεμβρίου 1996, εγκρίθηκε με την απόφαση 2000/278/ΕΚ του Συμβουλίου, της 16ης Μαρτίου 2000, σχετικά με την έγκριση, εξ ονόματος της Ευρωπαϊκής Κοινότητας, της Συνθήκης του ΠΟΔΙ για την πνευματική ιδιοκτησία και της συνθήκης του ΠΟΔΙ για τις εκτελέσεις και τα φωνογραφήματα (7).
7.        Το άρθρο 1 της συνθήκης του ΠΟΔΙ για την πνευματική ιδιοκτησία, το οποίο φέρει τον τίτλο «Σχέση με τη σύμβαση της Βέρνης», προβλέπει στην παράγραφο 4 ότι «[τ]α συμβαλλόμενα μέρη συμμορφώνονται με τα άρθρα 1 έως 21 και με το παράρτημα της Σύμβασης της Βέρνης».
Η συμφωνία TRIPS
8.        Η Συμφωνία για τα Δικαιώματα Διανοητικής Ιδιοκτησίας στον Τομέα του Εμπορίου (στο εξής: Συμφωνία TRIPS), που αποτελεί το παράρτημα 1 Γ της Συμφωνίας για την ίδρυση του Παγκόσμιου Οργανισμού Εμπορίου (ΠΟΕ), υπογράφηκε στο Μαρακές στις 15 Απριλίου 1994 και εγκρίθηκε με την απόφαση 94/800/ΕΚ του Συμβουλίου, της 22ας Δεκεμβρίου 1994, σχετικά με την εξ ονόματος της Ευρωπαϊκής Κοινότητας σύναψη των συμφωνιών που απέρρευσαν από τις πολυμερείς διαπραγματεύσεις του Γύρου της Ουρουγουάης (1986-1994), καθ’ όσον αφορά τα θέματα που εμπίπτουν στις αρμοδιότητές της (8). Συμβαλλόμενα μέρη στη Συμφωνία TRIPS είναι τα μέλη του ΠΟΕ, μεταξύ των οποίων συγκαταλέγονται όλα τα κράτη μέλη της Ένωσης καθώς και η ίδια η Ένωση.
9.        Το άρθρο 9 της Συμφωνίας TRIPS ορίζει τα εξής:
«1)      Τα μέλη οφείλουν να εφαρμόζουν τα άρθρα 1 έως 21 της Σύμβασης της Βέρνης [...] καθώς και το προσάρτημα της ίδιας σύμβασης. [...]
2)      Η προστασία των δικαιωμάτων δημιουργού καλύπτει τις δημιουργίες, αλλά όχι τις ιδέες, τις διαδικασίες, τις μεθόδους λειτουργίας ή τις μαθηματικές έννοιες καθαυτές.»
Το δίκαιο της Ένωσης
Η οδηγία 93/98
10.      Το άρθρο 5 της οδηγίας 93/98/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 29ης Οκτωβρίου 1993, περί εναρμονίσεως της διάρκειας προστασίας του δικαιώματος πνευματικής ιδιοκτησίας και ορισμένων συγγενών δικαιωμάτων (9),
όριζε ότι «[τ]α κράτη μέλη μπορούν να προστατεύουν τις σχολιασμένες και επιστημονικές δημοσιεύσεις έργων που έχουν γίνει κτήμα του δημοσίου. Η μέγιστη διάρκεια προστασίας αυτών των δικαιωμάτων είναι τριάντα έτη από τη στιγμή που το έργο δημοσιεύθηκε νομίμως για πρώτη φορά».
Η οδηγία 2006/116
11.      Η οδηγία 2006/116/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 12ης Δεκεμβρίου 2006, για τη διάρκεια προστασίας του δικαιώματος πνευματικής ιδιοκτησίας και ορισμένων συγγενικών δικαιωμάτων (10),
αντικατέστησε την οδηγία 93/98 και τέθηκε σε ισχύ στις 16 Ιανουαρίου 2007.
12.      Η αιτιολογική σκέψη 19 της οδηγίας 2006/116 αναφέρει ότι «[τ]α κράτη μέλη πρέπει να παραμένουν ελεύθερα να διατηρούν ή να θεσπίζουν άλλα δικαιώματα συγγενή προς το δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας, ιδίως σε σχέση με την προστασία σχολιασμένων και επιστημονικών δημοσιεύσεων. Για να εξασφαλιστεί η διαφάνεια σε κοινοτικό επίπεδο, είναι πάντως απαραίτητη η ενημέρωση της Επιτροπής από τα κράτη μέλη που θεσπίζουν νέα συγγενικά δικαιώματα».
13.      Το άρθρο 1 της οδηγίας 2006/116, το οποίο φέρει τον τίτλο «Διάρκεια των δικαιωμάτων του δημιουργού», προβλέπει στην παράγραφο 1 ότι «[τ]α δικαιώματα ενός δημιουργού λογοτεχνικού ή καλλιτεχνικού έργου κατά την έννοια του άρθρου 2 της Σύμβασης της Βέρνης προστατεύονται καθ’όλη τη διάρκεια της ζωής του δημιουργού και εβδομήντα έτη μετά το θάνατό του, ανεξάρτητα από την ημερομηνία κατά την οποία το έργο κατέστη νομίμως προσιτό στο κοινό».
14.      Το άρθρο 5 της οδηγίας 2006/116, το οποίο φέρει τον τίτλο «Σχολιασμένες και επιστημονικές δημοσιεύσεις», ορίζει ότι «[τ]α κράτη μέλη μπορούν να προστατεύουν τις σχολιασμένες και επιστημονικές δημοσιεύσεις έργων που έχουν γίνει κτήμα του δημοσίου. Η μέγιστη διάρκεια προστασίας αυτών των δικαιωμάτων είναι τριάντα έτη από τη στιγμή που το έργο δημοσιεύθηκε νομίμως για πρώτη φορά».
Η οδηγία 2001/29
15.      Κατά το άρθρο 2 της οδηγίας 2001/29, το οποίο φέρει τον τίτλο «Δικαίωμα αναπαραγωγής»:
«Τα κράτη μέλη παρέχουν το αποκλειστικό δικαίωμα να επιτρέπουν ή να απαγορεύουν, την άμεση ή έμμεση, προσωρινή ή μόνιμη αναπαραγωγή με οποιοδήποτε μέσο και μορφή, εν όλω ή εν μέρει::
α)      στους δημιουργούς, όσον αφορά τα έργα τους,
[...]».
Το ρουμανικό δίκαιο
16.      Το άρθρο 16 του Legea nr. 8/1996 privind dreptul de autor și drepturile conexe (νόμου 8/1996 περί του δικαιώματος πνευματικής ιδιοκτησίας και περί των συγγενικών δικαιωμάτων), της 14ης Μαρτίου 1996, όπως ίσχυε το 2001 (11), προβλέπει ότι «ο δημιουργός ενός έργου έχει το αποκλειστικό περιουσιακό δικαίωμα να επιτρέπει τη μετάφραση, τη δημοσίευση σε συλλογές, την προσαρμογή, καθώς και κάθε άλλη μετατροπή του έργου του από την οποία προκύπτει παράγωγο έργο».
17.      Κατά το άρθρο 8 του νόμου Legea nr. 8/1996 privind dreptul de autor și drepturile conexe (νόμου 8/1996 περί του δικαιώματος πνευματικής ιδιοκτησίας και περί των συγγενικών δικαιωμάτων), της 14ης Μαρτίου 1996, όπως ίσχυε το 2015 και ως έχει σήμερα (12):
«Με την επιφύλαξη των δικαιωμάτων των δημιουργών του πρωτότυπου έργου, καλύπτονται επίσης από το δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας τα παράγωγα έργα που έχουν δημιουργηθεί βάσει ενός ή περισσότερων προϋπάρχοντων έργων, ήτοι:
α)      οι μεταφράσεις, οι προσαρμογές, οι σχολιασμοί, τα έργα τεκμηρίωσης, οι μουσικές διασκευές και κάθε άλλη μετατροπή λογοτεχνικού, καλλιτεχνικού ή επιστημονικού έργου που αποτελεί δημιουργικό πνευματικό έργο·
β)      οι συλλογές λογοτεχνικών, καλλιτεχνικών ή επιστημονικών έργων, όπως εγκυκλοπαίδειες και ανθολογίες, οι συγκεντρώσεις ή συλλογές υλικού ή δεδομένων, προστατευόμενων ή μη, συμπεριλαμβανομένων των βάσεων δεδομένων, οι οποίες, λόγω της επιλογής ή της διαρρύθμισης του υλικού, αποτελούν πνευματικά δημιουργήματα.»
18.      Κατά το άρθρο 23 του νόμου αυτού, «[ω]ς δημιουργία παράγωγων έργων, κατά την έννοια του παρόντος νόμου, νοείται η μετάφραση, η δημοσίευση σε συλλογές, η προσαρμογή, καθώς και κάθε άλλη μετατροπή προϋπάρχοντος έργου, εφόσον συνιστά πνευματικό δημιούργημα».
Τα πραγματικά περιστατικά, η διαδικασία της κύριας δίκης, το προδικαστικό ερώτημα και η διαδικασία ενώπιον του Δικαστηρίου
19.      Ο καθηγητής Slușanschi συνέγραψε στα λατινικά μια κριτική έκδοση του έργου του πρίγκιπα Dimitrie Cantemir το οποίο αποτελεί πλέον κοινό κτήμα, είχε γραφεί στα λατινικά
και ο τίτλος του έχει μεταφραστεί στα ρουμανικά ως «Istoria creșterilor și a descreșterilor Curții Othman[n]ice sau Aliothman[n]ice de la primul început al neamului, adusă până în vremurile noastre, în trei cărți» (Ιστορία της ανόδου και της παρακμής της Οθωμανικής Αυλής ή του Οίκου του Οσμάν από τις απαρχές της δυναστείας μέχρι σήμερα, σε τρεις τόμους)
(στο εξής: κριτική έκδοση του Slușanschi). Η εν λόγω κριτική έκδοση δημοσιεύθηκε για πρώτη φορά το 2001 από τον εκδοτικό οίκο Amarcord στην Τιμισοάρα (Ρουμανία), ενώ ακολούθησε δεύτερη έκδοση το 2008, αναθεωρημένη και διορθωμένη από τον καθηγητή Slușanschi, η οποία δημοσιεύθηκε από τον εκδοτικό οίκο Paideia (Ρουμανία), με επανεκδόσεις το 2010 και το 2012.
20.      Το λατινικό χειρόγραφο του πρίγκιπα Dimitrie Cantemir, βάσει του οποίου συντάχθηκε η κριτική έκδοση του Slușanschi, ανακαλύφθηκε στο Πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ (Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής) το 1984. Στην πρώτη έκδοση, ο καθηγητής Slușanschi χρησιμοποίησε το ακριβές αντίγραφο το οποίο κυκλοφόρησε στη Ρουμανία το 1999. Για τις ανάγκες της δεύτερης έκδοσης, το Πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ έθεσε στη διάθεσή του αντίγραφα τα οποία ελήφθησαν με φωτογραφικά μέσα.
21.      Πέραν της κριτικής έκδοσης του Slușanschi στα λατινικά, το έργο του Dimitrie Cantemir μεταφράστηκε επίσης στα ρουμανικά από τον ίδιο τον καθηγητή Slușanschi. Για τις ανάγκες της μετάφρασής του, χρησιμοποίησε το πρωτότυπο κείμενο στα λατινικά, όπως είχε περιληφθεί στην κριτική του έκδοση, υπό την αναθεωρημένη και διορθωμένη της μορφή.
22.      Το 2013, μετά τον θάνατο του καθηγητή Slușanschi, οι TB και VP, ως κληρονόμοι του, μεταβίβασαν στο IHTR το δικαίωμα να χρησιμοποιεί τις μεταγραφές και τις μεταφράσεις του καθηγητή για διάφορα κείμενα του Dimitrie Cantemir –περιλαμβανομένης της κριτικής έκδοσης του Slușanschi– ενόψει της πραγματοποίησης μιας έκδοσης με τα άπαντα του Dimitrie Cantemir. Στη συνέχεια, το IHTR έθεσε το έργο του καθηγητή Slușanschi στη διάθεση του FNSA.
23.      Το 2015 το FNSA επιμελήθηκε τη δίγλωσση (λατινικά-ρουμανικά) και δίτομη έκδοση του έργου «Dimitrie Cantemir – Istoria măririi și decăderii Curții otomane» (Dimitrie Cantemir – Ιστορία της ανόδου και της πτώσης της Οθωμανικής Αυλής), στην οποία παρετίθετο το κείμενα στα λατινικά μαζί με τις κριτικές σημειώσεις των ερευνητών του FNSA.
24.      Στις 8 Δεκεμβρίου 2015 οι TB και VP άσκησαν ενώπιον του Tribunalul București (πρωτοδικείου Βουκουρεστίου, Ρουμανία) αγωγή λόγω προσβολής δικαιώματος πνευματικής ιδιοκτησίας και ζήτησαν αποκατάσταση της υλικής ζημίας και χρηματική ικανοποίηση της ηθικής βλάβης που υπέστησαν λόγω της δημοσίευσης της πλήρους κριτικής έκδοσης του FNSA.
25.      Στις 21 Δεκεμβρίου 2017 το Tribunalul București (πρωτοδικείο Βουκουρεστίου) διαπίστωσε ότι η κριτική έκδοση που είχε πραγματοποιήσει ο Slușanschi το 2001 είχε αναπαραχθεί εξ ολοκλήρου στην έκδοση του FNSA και ότι, στο πλαίσιο της μεταγενέστερης αυτής έκδοσης, είχαν χρησιμοποιηθεί επίσης οι αδημοσίευτες προσθήκες και διορθώσεις τις οποίες είχε επιφέρει ο ίδιος ο καθηγητής Slușanschi στην έκδοσή του σκοπεύοντας να τις χρησιμοποιήσει στο μέλλον. Ωστόσο, παραπομπές στον καθηγητή Slușanschi υπήρχαν μόνο στις υποσημειώσεις. Συνεπώς, το Tribunalul București (πρωτοδικείο Βουκουρεστίου) αναγνώρισε ότι το IHTR και το FNSA προσέβαλαν το ηθικό δικαίωμα του καθηγητή Slușanschi να αναγνωριστεί ως δημιουργός της κριτικής έκδοσης, καθώς και τα περιουσιακά δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας τα οποία ανήκαν στους κληρονόμους του.
26.      Κατόπιν έφεσης των IHTR και FNSA, το Curtea de Apel București (εφετείο Βουκουρεστίου), στις 7 Απριλίου 2021, μεταρρύθμισε εν μέρει την απόφαση του Tribunalul București (πρωτοδικείου Βουκουρεστίου) μειώνοντας το ποσό της χρηματικής ικανοποίησης λόγω ηθικής βλάβης το οποίο όφειλαν, αλληλεγγύως και εις ολόκληρον, το IHTR και το FNSA, αλλά διατηρώντας την υποχρέωσή τους να καταβάλουν αποζημίωση, προς αποκατάσταση της υλικής ζημίας μέχρι του ποσού που είχε καθοριστεί. Το εφετείο έκρινε, μεταξύ άλλων, ότι για τη δημιουργία της κριτικής έκδοσης του Slușanschi είχε χρειαστεί να γίνουν ποικίλες παρεμβάσεις επί του πρωτότυπου έργου και να καταβληθούν διανοητικός κόπος και δημιουργική προσπάθεια, με αποτέλεσμα να πρόκειται για «παράγωγο έργο» κατά την έννοια του Legea nr. 8/1996 privind dreptul de autor și drepturile conexe (νόμου 8/1996 περί του δικαιώματος πνευματικής ιδιοκτησίας και περί των συγγενικών δικαιωμάτων), το οποίο τυγχάνει της προστασίας που προβλέπεται στον νόμο αυτόν.
27.      Το IHTR και το FNSA άσκησαν αναίρεση ενώπιον του Înalta Curte de Casație și Justiție (Ανωτάτου Ακυρωτικού Δικαστηρίου), ήτοι του αιτούντος δικαστηρίου, και αμφισβήτησαν, ουσιαστικά, κατά πόσον μια κριτική έκδοση
μπορεί να χαρακτηριστεί ως «παράγωγο έργο». Υποστήριξαν ότι, στην περίπτωση επιστημονικού έργου γραμμένου σε μια νεκρή γλώσσα η οποία έχει ακριβείς κανόνες σύνταξης και δομής των φράσεων, αποκλείονται οι ελεύθερες δημιουργικές επιλογές εφόσον μοναδικός σκοπός του συντάκτη είναι να αξιοποιήσει την επαγγελματική του επάρκεια προκειμένου να εντοπίσει τις παραλλαγές του κειμένου οι οποίες προσεγγίζουν όσο το δυνατόν περισσότερο την πρόθεση του συγγραφέα του πρωτοτύπου, δηλαδή του αρχικού έργου. Ομοίως, ο βαθμός ελευθερίας του υπεύθυνου της κριτικής έκδοσης είναι εξαιρετικά περιορισμένος, αν όχι ανύπαρκτος.
28.      Το αιτούν δικαστήριο διερωτάται τι πρέπει να χαρακτηρίζεται ως «έργο» προστατευόμενο με δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας κατά το άρθρο 2, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2001/29, και έχει ειδικότερα αμφιβολίες ως προς τα δύο σωρευτικά στοιχεία τα οποία πρέπει να συντρέχουν για τον σκοπό αυτόν, ήτοι i) την ύπαρξη πρωτότυπου αντικειμένου, υπό την έννοια ότι απαιτείται, και συγχρόνως αρκεί, το έργο
να αντανακλά την προσωπικότητα του δημιουργού του αποτελώντας εκδήλωση των ελεύθερων και δημιουργικών επιλογών του, και ii) την ύπαρξη αντικειμένου δυνάμενου να προσδιοριστεί
με επαρκή ακρίβεια και αντικειμενικότητα.
29.      Συνακόλουθα, το αιτούν δικαστήριο διερωτάται αν υφίστανται «ελεύθερες και δημιουργικές
επιλογές» του υπεύθυνου μιας κριτικής έκδοσης στην περίπτωση που σκοπός του είναι η απόδοση του πρωτότυπου έργου κατά τρόπο πλήρη, εύληπτο και όσο το δυνατόν εγγύτερο
στις προθέσεις του συγγραφέα του πρωτότυπου έργου. Στο πλαίσιο αυτό, το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι ο υπεύθυνος μιας κριτικής έκδοσης συμβουλεύεται το πρωτότυπο χειρόγραφο και μπορεί να επιφέρει διορθώσεις ή προσθήκες προς διαφύλαξη του νοήματος καθώς και να προσθέσει σχόλια και επεξηγήσεις όσον αφορά την επιλογή των κατάλληλων όρων. Μολονότι η εργασία αυτή δεν μπορεί να εξομοιωθεί με αναπαραγωγή ή ακριβή αντιγραφή του χειρογράφου, το αιτούν δικαστήριο διερωτάται, εντούτοις, κατά πόσον οι επιλογές αυτές και ο συνοδευτικός κριτικός υπομνηματισμός αντικατοπτρίζουν τη δημιουργικότητα και το «προσωπικό άγγιγμα» του υπεύθυνου της κριτικής έκδοσης ή μόνον την επαγγελματική του επάρκεια και την αδιαμφισβήτητη διανοητική του προσπάθεια, οι οποίες εντούτοις, κατά τη νομολογία του Δικαστηρίου, δεν αρκούν για να γίνει δεκτό ότι πρόκειται για πρωτότυπο έργο δυνάμενο να προστατευθεί με δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας.
30.      Το αιτούν δικαστήριο ζητεί επίσης να διευκρινιστεί κατά πόσον μια κριτική έκδοση μπορεί να θεωρηθεί ως δημιούργημα διακριτό από το πρωτότυπο έργο ή αν, αντιθέτως, συγχέεται με αυτό, δεδομένου ότι σκοπός της είναι να αποκατασταθεί το κείμενο του προϋπάρχοντος έργου, ή ακόμη κατά πόσον ενδέχεται μόνον οι κριτικές σημειώσεις, τα σχόλια και οι επεξηγήσεις του υπεύθυνου της κριτικής έκδοσης να αποτελούν αντικείμενο δυνάμενο να προσδιοριστεί με ακρίβεια και αντικειμενικότητα, ώστε να μπορούν να αναγνωριστούν αυτοτελώς ως έργο προστατευόμενο με δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας.
31.      Υπό τις συνθήκες αυτές, το Înalta Curte de Casație și Justiție (Ανώτατο Ακυρωτικό Δικαστήριο) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο το ακόλουθο προδικαστικό ερώτημα:
«Έχουν οι διατάξεις του άρθρου 2, στοιχείο αʹ, της οδηγίας [2001/29] την έννοια ότι μπορεί να θεωρηθεί ως έργο προστατευόμενο βάσει του δικαιώματος πνευματικής ιδιοκτησίας
η κριτική έκδοση ορισμένου έργου, σκοπός της οποίας είναι η αποκατάσταση,
μέσω της μελέτης του χειρογράφου, του κειμένου του αρχικού έργου, συνοδευόμενου από σχόλια και από τον αναγκαίο κριτικό υπομνηματισμό;»
32.      Η Ρουμανική, η Γαλλική και η Ιταλική Κυβέρνηση καθώς και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή κατέθεσαν γραπτές παρατηρήσεις. Το IHTR και η Επιτροπή ανέπτυξαν και προφορικώς τις παρατηρήσεις τους κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση της 19ης Μαρτίου 2025.
Ανάλυση
Προκαταρκτικές παρατηρήσεις
33.      Με το προδικαστικό ερώτημά του, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν το άρθρο 2, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2001/29 έχει την έννοια ότι η κριτική έκδοση έργου που έχει ήδη καταστεί
κοινό κτήμα (13), όταν γίνεται με σκοπό
την ανασύσταση του κειμένου του έργου αυτού και την προσθήκη σχολίων καθώς και του αναγκαίου κριτικού υπομνηματισμού, μπορεί να θεωρηθεί ως έργο για την αναπαραγωγή του οποίου απαιτείται άδεια του δημιουργού.
34.      Επιπλέον, από τα επιχειρήματα των διαδίκων και τις αμφιβολίες που εξέφρασε το αιτούν δικαστήριο συνάγεται ότι δεν είναι σαφές κατά πόσον μια κριτική έκδοση πρωτότυπου έργου μπορεί, γενικώς, να χαρακτηρίζεται ως «έργο» προστατευόμενο με δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας βάσει του
άρθρου 2, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2001/29.
35.      Ως προς το ζήτημα αυτό, η Επιτροπή εφιστά την προσοχή του Δικαστηρίου στο άρθρο 5 της οδηγίας 2006/116, το οποίο προβλέπει συγκεκριμένη διάρκεια προστασίας για τις «σχολιασμένες και επιστημονικές δημοσιεύσεις» έργων που έχουν γίνει
κοινό κτήμα. Θεωρεί ότι η κριτική έκδοση του Slușanschi δεν μπορεί να χαρακτηριστεί ως «έργο» προστατευόμενο με δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας, κατά την έννοια του άρθρου 2, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2001/29, και προτείνει να αναδιατυπωθεί το προδικαστικό ερώτημα προκειμένου να εξεταστεί η εργασία του καθηγητή Slușanschi υπό το πρίσμα του άρθρου 5 της οδηγίας 2006/116.
36.      Κατά τη γνώμη μου όμως, μια τέτοια εξέταση δεν είναι απαραίτητη, ούτε και συντρέχει λόγος να αναδιατυπωθεί το προδικαστικό ερώτημα όπως προτείνει η Επιτροπή.
37.      Πράγματι, διαπιστώνεται ότι η οδηγία 2006/116, μολονότι αποσκοπεί στην εναρμόνιση της διάρκειας προστασίας του δικαιώματος πνευματικής ιδιοκτησίας και των συγγενικών δικαιωμάτων καθώς και του σημείου έναρξης του υπολογισμού της διάρκειας αυτής, αναθέτει στα κράτη μέλη τη ρύθμιση ορισμένων πτυχών των συγγενικών δικαιωμάτων. Πιο συγκεκριμένα, από το άρθρο 5 και την αιτιολογική σκέψη 19 της οδηγίας αυτής προκύπτει ότι τα κράτη μέλη παραμένουν ελεύθερα να διατηρούν σε ισχύ ή να θεσπίζουν δικαιώματα συγγενικά προς το δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας για την προστασία σχολιασμένων και επιστημονικών δημοσιεύσεων έργων που έχουν καταστεί κοινό κτήμα. Σε μια τέτοια περίπτωση, η μέγιστη διάρκεια της προστασίας αυτής είναι, όπως ορίζει το άρθρο 5, δεύτερο εδάφιο, της εν λόγω οδηγίας, τριάντα έτη από την ημερομηνία της πρώτης νόμιμης δημοσίευσης (14).
38.      Εκ των ανωτέρω συνάγεται, αφενός, ότι η προστασία η οποία παρέχεται στις «σχολιασμένες και επιστημονικές δημοσιεύσεις» έργων που έχουν γίνει κοινό κτήμα, κατά την έννοια του άρθρου 5 της οδηγίας 2006/116, εμπίπτει στα συγγενικά δικαιώματα, και όχι στο δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας (15). Αφετέρου, η ειδική αυτή προστασία υφίσταται μόνο στις έννομες τάξεις των κρατών μελών που έχουν θεσπίσει τέτοιο συγγενικό δικαίωμα.
39.      Εν προκειμένω, από τα στοιχεία της δικογραφίας προκύπτει ότι η Ρουμανία δεν έκανε χρήση της δυνατότητάς της να μεταφέρει το άρθρο 5 της οδηγίας 2006/116 στο εσωτερικό της δίκαιο και δεν θέσπισε νομοθετική διάταξη η οποία να παρέχει στις σχολιασμένες και επιστημονικές δημοσιεύσεις έργων που έχουν καταστεί
κοινό κτήμα ειδική προστασία δυνάμει
των συγγενικών δικαιωμάτων, όπερ επιβεβαιώθηκε κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση (16).
40.      Επομένως, το άρθρο 5 της οδηγίας 2006/116 δεν έχει εφαρμογή στην υπόθεση της κύριας δίκης.
41.      Θα ήθελα να προσθέσω ότι, όποιος και αν είναι ο ορισμός των «σχολιασμένων και επιστημονικών δημοσιεύσεων» που έχουν γίνει κοινό κτήμα και απολαύουν προστασίας δυνάμει των συγγενικών δικαιωμάτων σύμφωνα με τα όσα προβλέπει το
άρθρο 5 της οδηγίας 2006/116 (17), δεν είναι, εν πάση περιπτώσει, δυνατόν να περιλαμβάνει δημιουργήματα που μπορούν να χαρακτηριστούν ως «έργα» και απολαύουν προστασίας δυνάμει του δικαιώματος πνευματικής ιδιοκτησίας σύμφωνα με τα όσα ορίζει το
άρθρο 2, στοιχείο αʹ, της οδηγίας
2001/29.
42.      Η δυνατότητα που παρέχεται στα κράτη μέλη να διατηρήσουν σε ισχύ ή να θεσπίσουν συγγενικό δικαίωμα το οποίο αφορά την προστασία των σχολιασμένων και επιστημονικών δημοσιεύσεων, κατά την έννοια του άρθρου 5 της οδηγίας 2006/116, δεν αναιρεί την υποχρέωσή τους να παρέχουν στους δημιουργούς το αποκλειστικό δικαίωμα να επιτρέπουν ή να απαγορεύουν την αναπαραγωγή των έργων τους, όπως ορίζει το άρθρο 2, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2001/29, το οποίο συνιστά μέτρο πλήρους εναρμόνισης του ουσιαστικού περιεχομένου του δικαιώματος που κατοχυρώνει (18).
43.      Επομένως, για τους σκοπούς της υπό κρίση υπόθεσης, θα εξετάσω, πρώτον, τις αμφιβολίες σχετικά με τη δυνατότητα χαρακτηρισμού των κριτικών εκδόσεων πρωτότυπων έργων ως «προστατευόμενων έργων» για την αναπαραγωγή των οποίων απαιτείται άδεια του δημιουργού βάσει του άρθρου 2, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2001/29. Δεύτερον, θα διερευνήσω, ειδικότερα, κατά πόσον η κριτική έκδοση έργου που έχει ήδη καταστεί κοινό κτήμα, όταν έχει ως σκοπό την ανασύσταση του κειμένου του έργου αυτού και την προσθήκη σχολίων καθώς και του αναγκαίου κριτικού υπομνηματισμού, μπορεί να θεωρηθεί ως έργο και, ως εκ τούτου, να προστατεύεται με δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας.
Επί της δυνατότητας να χαρακτηριστεί ως «έργο» μια κριτική έκδοση πρωτότυπου έργου
44.      Υπενθυμίζω ότι η Ένωση, μολονότι δεν είναι συμβαλλόμενο μέρος της Σύμβασης της Βέρνης, υποχρεούται παρά ταύτα να συμμορφώνεται προς τα άρθρα 1 έως 21 της Σύμβασης της Βέρνης, όπως επιβάλλει το άρθρο 1, παράγραφος 4, της Συνθήκης του ΠΟΔΙ για την πνευματική ιδιοκτησία, της οποίας η Ένωση είναι συμβαλλόμενο μέρος και στην εφαρμογή της οποίας αποσκοπεί η οδηγία 2001/29 (19).
45.      Κατά το άρθρο 2, παράγραφος 1, της Σύμβασης της Βέρνης, τα λογοτεχνικά και καλλιτεχνικά έργα περιλαμβάνουν όλες τις παραγωγές λογοτεχνικής, επιστημονικής και καλλιτεχνικής φύσης,
αναξερτήτως του τρόπου και της μορφής έκφρασης. Η διάταξη αυτή ορίζει περαιτέρω, στην παράγραφο 3 η οποία αφορά τα παράγωγα έργα, ότι «[π]ροστατεύονται ως πρωτότυπα έργα, επιφυλασσομένων των δικαιωμάτων του δημιουργού του πρωτοτύπου έργου, [μεταξύ άλλων], αι μεταφράσεις [...] και άλλαι μετατροπαί λογοτεχνικού ή καλλιτεχνικού έργου» (20).
46.      Επιπλέον, σύμφωνα με το άρθρο 2 της Συνθήκης του ΠΟΔΙ για την πνευματική ιδιοκτησία και το άρθρο 9, παράγραφος 2, της Συμφωνίας TRIPS, η οποία αποτελεί επίσης μέρος της ενωσιακής έννομης τάξης, αντικείμενο της προστασίας βάσει του δικαιώματος πνευματικής ιδιοκτησίας είναι οι μορφές έκφρασης, και όχι οι ιδέες, οι διαδικασίες, οι μέθοδοι λειτουργίας ή οι μαθηματικές έννοιες αυτές καθεαυτές (21).
47.      Συνεπώς, ως «έργα» που προστατεύονται με δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας βάσει του
άρθρου 2, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2001/29 πρέπει να νοούνται
τόσο τα πρωτογενή όσο και τα δευτερογενή έργα, όπως τα παράγωγα έργα που δημιουργήθηκαν βάσει ενός ή περισσότερων προϋπάρχοντων έργων.
48.      Παράγωγο είναι το έργο το οποίο «δανείζεται» στοιχεία
από ένα ή περισσότερα πρωτογενή έργα, ή ακόμη ενσωματώνει εν όλω ή εν μέρει ένα προϋπάρχον έργο και το μετατρέπει ή του προσδίδει με τη σειρά του μια πρωτότυπη δημιουργικότητα, χάρη στην οποία προστατεύεται με δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας. Επομένως, ένα τέτοιο έργο προστατεύεται με δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας ως νέο έργο και η νέα αυτή αυτοτελής προστασία οφείλεται στην πρωτοτυπία ή τη δημιουργικότητα της δραστηριότητας του δημιουργού του παράγωγου έργου. Η προστασία αυτή δεν θίγει τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας επί του πρωτότυπου έργου (ή των πρωτότυπων έργων) στο οποίο (ή στα οποία) στηρίζεται το παράγωγο έργο (22).
49.      Εξάλλου, από κανένα στοιχείο της Σύμβασης της Βέρνης δεν συνάγεται ότι μια κριτική έκδοση πρωτότυπου έργου, ακόμη και έργου που έχει καταστεί κοινό κτήμα, αποκλείεται κατ’ αρχήν να πληροί τις απαιτούμενες προϋποθέσεις ώστε να χαρακτηριστεί ως «παράγωγο έργο» και να απολαύει προστασίας με δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας. Επίσης, το ισχύον ενωσιακό σύστημα προστασίας του δικαιώματος πνευματικής ιδιοκτησίας δεν περιλαμβάνει καμία νομική βάση που να δικαιολογεί τέτοιον περιορισμό (23).
50.      Μια τέτοια γενική διαπίστωση θα ήταν αντίθετη προς τη βούληση του νομοθέτη της Ένωσης να διασφαλίσει υψηλό επίπεδο προστασίας της διανοητικής ιδιοκτησίας μέσω του δικαιώματος
πνευματικής ιδιοκτησίας και των συγγενικών δικαιωμάτων, τα οποία, πρώτον, προστατεύουν και προάγουν τη δημιουργία και την εμπορία νέων προϊόντων και υπηρεσιών, δεύτερον, είναι αναγκαία για την πνευματική δημιουργία και την πολιτιστική παραγωγή καθώς και, τρίτον, εξασφαλίζουν στους δημιουργούς, στους ερμηνευτές ή εκτελεστές και στους παραγωγούς εύλογη αμοιβή για τη χρήση των έργων τους, ώστε να μπορούν να συνεχίσουν να επιτελούν τη δημιουργική και καλλιτεχνική εργασία τους, όπως προκύπτει ρητώς από τις αιτιολογικές σκέψεις 2, 4 και 9 έως 11 της οδηγίας 2001/29 και την αιτιολογική σκέψη 11 της οδηγίας 2006/116.
51.      Επομένως, μια κριτική έκδοση πρωτότυπου έργου μπορεί να προστατεύεται με δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας βάσει του άρθρου 2, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2001/29, εφόσον μπορεί να χαρακτηριστεί ως «έργο» κατά την έννοια της ίδιας οδηγίας.
52.      Υπό το πρίσμα των ανωτέρω, πρέπει να εξεταστεί, στο σημείο αυτό, το ζήτημα κατά πόσον η κριτική έκδοση έργου που έχει ήδη καταστεί κοινό κτήμα, όταν γίνεται με σκοπό την ανασύσταση του κειμένου του έργου αυτού και την προσθήκη σχολίων καθώς και του αναγκαίου κριτικού υπομνηματισμού, μπορεί να θεωρηθεί ως παράγωγο έργο προστατευόμενο με δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας βάσει του άρθρου 2, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2001/29.
Επί της κριτικής έκδοσης έργου που έχει ήδη γίνει κοινό κτήμα, με σκοπό την ανασύσταση του κειμένου του έργου αυτού και την προσθήκη σχολίων και κριτικού υπομνηματισμού
53.      Από το γράμμα του άρθρου 2, στοιχείο αʹ, της οδηγίας
2001/29 προκύπτει ότι η προστασία που παρέχεται στον δημιουργό υπό τη μορφή του δικαιώματος να επιτρέπει ή να απαγορεύει την αναπαραγωγή έχει πάντοτε ως αντικείμενο ένα «έργο». Δεδομένου ότι η οδηγία δεν περιέχει ρητή παραπομπή στο δίκαιο των κρατών μελών για τον προσδιορισμό της σημασίας και του περιεχομένου της έννοιας του «έργου», η έννοια αυτή πρέπει κατά κανόνα να ερμηνεύεται αυτοτελώς και ομοιόμορφα σε ολόκληρη την Ένωση, λαμβανομένων υπόψη των απαιτήσεων τόσο της ομοιόμορφης εφαρμογής του δικαίου της Ένωσης όσο και της αρχής της ισότητας (24).
54.      Κατά τη νομολογία του Δικαστηρίου, για να μπορεί να χαρακτηριστεί ένα αντικείμενο ως «έργο» κατά την έννοια της οδηγίας 2001/29 πρέπει να συντρέχουν σωρευτικώς δύο προϋποθέσεις. Πρώτον, πρέπει το συγκεκριμένο αντικείμενο να είναι πρωτότυπο, υπό την έννοια ότι αποτελεί προϊόν προσωπικής πνευματικής δημιουργίας. Δεύτερον, ως «έργο» κατά την έννοια της οδηγίας 2001/29 μπορούν να χαρακτηριστούν μόνον εκείνα τα στοιχεία του έργου τα οποία αποτελούν την έκφραση της προσωπικής αυτής πνευματικής δημιουργίας, υπό την έννοια ότι το έργο προϋποθέτει την ύπαρξη αντικειμένου που να μπορεί να προσδιοριστεί με επαρκή ακρίβεια και αντικειμενικότητα (25).
Επί του κριτηρίου της πρωτοτυπίας
55.      Από τη νομολογία προκύπτει ότι, για να μπορεί ένα αντικείμενο να θεωρηθεί πρωτότυπο, είναι συγχρόνως αναγκαίο και επαρκές να αντανακλά την προσωπικότητα του δημιουργού του, αποτελώντας εκδήλωση των ελεύθερων και δημιουργικών επιλογών του. Αντιθέτως, όταν η παραγωγή ορισμένου αντικειμένου υπαγορεύεται από τεχνικές εκτιμήσεις, κανόνες ή άλλες δεσμεύσεις που δεν έχουν αφήσει κανένα περιθώριο για την άσκηση δημιουργικής ελευθερίας (26) ή έχουν αφήσει τόσο περιορισμένο περιθώριο ώστε η ιδέα και η έκφρασή της να συγχέονται (27), το αντικείμενο αυτό δεν μπορεί να γίνει δεκτό ότι παρουσιάζει την αναγκαία πρωτοτυπία ώστε να συνιστά έργο.
56.      Προκειμένου να διαπιστωθεί αν οι προϋποθέσεις αυτές συντρέχουν στην περίπτωση μιας δημιουργίας λογοτεχνικής φύσης,
το Δικαστήριο έχει διευκρινίσει ότι ο εθνικός δικαστής οφείλει να ελέγξει κατά πόσον, κατά την παραγωγή του επίμαχου αντικειμένου, ο συντάκτης του κειμένου ήταν σε θέση να πραγματοποιήσει ελεύθερες και δημιουργικές επιλογές ικανές να μεταδώσουν στον αναγνώστη την πρωτοτυπία του αντικειμένου, η οποία δεν απορρέει από τις ίδιες τις λέξεις εξεταζόμενες μεμονωμένα, αλλά από την επιλογή, τη διάταξη και τον συνδυασμό των λέξεων με τις οποίες ο συντάκτης εξέφρασε με πρωτότυπο τρόπο το δημιουργικό πνεύμα του, για να καταλήξει σε ένα αποτέλεσμα που συνιστά πνευματικό δημιούργημα, με δεδομένο ότι η διανοητική προσπάθεια και η τεχνογνωσία που έχουν επενδυθεί στη δημιουργία του αντικειμένου είναι, αυτές καθεαυτές, άνευ σημασίας συναφώς (28).
57.      Εξάλλου, όπως ορθώς επισημαίνει το αιτούν δικαστήριο, το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι τα προγράμματα ηλεκτρονικών υπολογιστών, οι βάσεις δεδομένων και οι φωτογραφίες μπορούν να αποτελούν «έργα» προστατευόμενα με δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας, εφόσον είναι πρωτότυπα, υπό την έννοια ότι είναι αποτέλεσμα προσωπικής πνευματικής δημιουργίας. Τούτο ισχύει και για τα άρθρα του Τύπου, όπου η προσωπική πνευματική δημιουργία του συντάκτη τους αποτυπώνεται, υπό κανονικές συνθήκες, στον τρόπο με τον οποίο παρουσιάζεται το θέμα καθώς και
στη γλωσσική έκφραση (29). Στην περίπτωση φωτογραφικού πορτρέτου, το Δικαστήριο έκρινε επίσης ότι ο φωτογράφος μπορεί να προβεί σε ελεύθερες και δημιουργικές επιλογές με πολλούς τρόπους και σε διάφορα χρονικά σημεία κατά την πραγματοποίηση τέτοιου πορτρέτου, οπότε το περιθώριο που έχει
στη διάθεσή του για να ασκήσει τις δημιουργικές του ικανότητες δεν είναι απαραιτήτως περιορισμένο ή, κατά μείζονα λόγο, ανύπαρκτο (30).
58.      Αντιθέτως, το Δικαστήριο έχει αποφανθεί ότι δεν αποτελούν «έργα» οι στρατιωτικές εκθέσεις που συνίστανται σε έγγραφα αμιγώς πληροφοριακού χαρακτήρα, των οποίων το περιεχόμενο καθορίζεται κατά βάση από τις πληροφορίες που περιέχουν, με συνέπεια οι πληροφορίες και ο τρόπος με τον οποίο αυτές εκφράζονται στις εκθέσεις να συγχέονται και οι εκθέσεις να έχουν αποκλειστικώς τεχνικό χαρακτήρα που αποκλείει κάθε πρωτοτυπία (31). Το ίδιο ισχύει και για τη συγκρότηση μιας βάσης δεδομένων, η οποία δεν πληροί το κριτήριο της πρωτοτυπίας όταν υπαγορεύεται από τεχνικές εκτιμήσεις, κανόνες ή δεσμεύσεις που δεν αφήνουν περιθώριο για δημιουργική ελευθερία, ενώ η εργασία και η τεχνογνωσία που επενδύονται δεν μπορούν αυτές καθεαυτές να δικαιολογήσουν την προστασία της βάσης δεδομένων με δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας, εφόσον δεν συνεπάγονται καμία πρωτοτυπία κατά την επιλογή ή τη διευθέτηση των εν λόγω δεδομένων (32).
59.      Ωστόσο, το Δικαστήριο έχει διευκρινίσει ότι ένα αντικείμενο που πληροί το κριτήριο της πρωτοτυπίας μπορεί να τύχει προστασίας δυνάμει του δικαιώματος πνευματικής ιδιοκτησίας, έστω και αν η κατασκευή του υπαγορεύεται από τεχνικές εκτιμήσεις, εφόσον τούτο δεν έχει εμποδίσει τον δημιουργό να αποτυπώσει την προσωπικότητά του στο αντικείμενο, προβαίνοντας σε ελεύθερες και δημιουργικές επιλογές (33).
60.      Από την ως άνω νομολογία προκύπτει ότι το βασικό κριτήριο για να διαπιστωθεί εάν ένα αντικείμενο αποτελεί προϊόν προσωπικής πνευματικής δημιουργίας αφορά κατ’ ουσίαν την έκφραση της δημιουργικής ικανότητας, τη δυνατότητα πραγματοποίησης ελεύθερων και δημιουργικών επιλογών και, συνακόλουθα, την αποτύπωση της προσωπικότητας του δημιουργού.
61.      Στην υπό κρίση υπόθεση, το αιτούν δικαστήριο καλείται, επομένως, να κρίνει κατά πόσον η κριτική έκδοση έργου που έχει καταστεί κοινό κτήμα, όταν γίνεται με σκοπό την ανασύσταση του κειμένου του έργου αυτού και την προσθήκη σχολίων καθώς και του αναγκαίου κριτικού υπομνηματισμού, συνιστά πνευματικό δημιούργημα το οποίο
αντανακλά την ελευθερία επιλογής και την προσωπικότητα του δημιουργού του, με αποτέλεσμα να πληροί την απαίτηση της πρωτοτυπίας.
62.      Συναφώς, από τα στοιχεία της δικογραφίας προκύπτει ότι η κριτική έκδοση του Slușanschi δεν αποτελεί απλή αναπαραγωγή του λατινικού χειρογράφου του πρίγκιπα Dimitrie Cantemir ούτε του αντιγράφου του χειρογράφου αυτού. Στο πλαίσιο της εκπόνησης της εν λόγω κριτικής έκδοσης, ο καθηγητής Slușanschi παρενέβη στο πρωτότυπο κείμενο προβαίνοντας σε διορθώσεις και προσθήκες με σκοπό να ανασυστήσει το κείμενο του πρωτότυπου έργου κατά τρόπο πλήρη, εύληπτο και όσο το δυνατόν εγγύτερο στις προθέσεις του συγγραφέα του αρχικού έργου.
63.      Εκτιμώ ότι, στην περίπτωση που ο υπεύθυνος μιας κριτικής έκδοσης επιχειρεί να ανασυστήσει ένα ημιτελές λογοτεχνικό έργο με τη μορφή την οποία θεωρεί ως την εγγύτερη δυνατή σε εκείνη που επεξεργάστηκε ο αρχικός συγγραφέας, δεν είναι κατ’ αρχήν δυνατόν
να θεωρηθεί ότι κομίζει ερευνητική εργασία, τεχνογνωσία ή πνευματική προσπάθεια που δεν ενέχουν προσωπική δημιουργία. Αντιθέτως, το πιθανότερο είναι ότι υπήρχε δυνατότητα περισσότερων επιλογών. Οι γραμματικές, λεξιλογικές, λογοτεχνικές και υφολογικές επιλογές του κριτικού ερευνητή
μάλλον υπαγορεύονται, ή τουλάχιστον επηρεάζονται, από την πολυετή εμπειρία, τη φιλολογική ειδημοσύνη, τις γνώσεις και την τεκμηριωμένη αντίληψή του για την εποχή της συγγραφής του πρωτότυπου έργου και την ιστορική περίοδο την οποία αφορά το έργο, τις γνώσεις του για την προσωπικότητα, το ύφος και τη γλωσσική έκφραση του συγγραφέα του αρχικού έργου, καθώς και από την ερμηνεία του για το ποιες μπορεί να ήταν οι προθέσεις του. Όταν δεν στηρίζεται μόνον στην εξειδίκευσή του και στις γνώσεις του για τον συγγραφέα, τη γλώσσα, την εποχή και το πρωτότυπο έργο, αλλά επιστρατεύει και τη δική του φαντασία, διαίσθηση και ευαισθησία για να συνθέσει ή να αναπλάσει ελλιπή ή ακατανόητα στοιχεία, επιδιώκοντας συγχρόνως να παραμείνει πιστός στο πνεύμα του πρωτότυπου έργου, ο υπεύθυνος της κριτικής έκδοσης επιτελεί δημιουργικό έργο και αφήνει το αποτύπωμα της προσωπικότητάς του στο έργο τρίτου, με αποτέλεσμα να δημιουργεί παράγωγο έργο.
64.      Τα σχόλια και ο κριτικός υπομνηματισμός με τη μορφή κριτικών σημειώσεων και επεξηγήσεων σχετικών με τις διορθώσεις, τις αντικαταστάσεις λέξεων ή τις προσθήκες, οι οποίες ενδέχεται να είναι απαραίτητες για την κατανόηση του πρωτότυπου χειρόγραφου, καθώς με τις διάφορες εναλλακτικές γλωσσικές αποδόσεις ή παραλλαγές λέξεων ή εκφράσεων που δεν προτιμήθηκαν, συνιστούν επίσης προϊόν προσωπικής πνευματικής δημιουργίας του υπευθύνου της κριτικής έκδοσης.
65.      Εξάλλου, το κριτήριο της πρωτοτυπίας μπορεί να πληρούται λόγω της όλης σύνθεσης της κριτικής έκδοσης, της δομής που της έχει προσδοθεί, της μορφοποίησής της καθώς και της διάταξης του πρωτότυπου κειμένου σε σχέση με τα σχόλια και τον κριτικό υπομνηματισμό (34). Συνεπώς, το «προσωπικό άγγιγμα» του δημιουργού είναι αποτυπωμένο στο έργο το οποίο προέκυψε
και, ως εκ τούτου, δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι η κριτική έκδοση συγχέεται με το πρωτότυπο έργο.
66.      Επιπλέον, ακόμη και αν γίνει δεκτό ότι ο σκοπός μιας κριτικής έκδοσης είναι να ανασυσταθεί το πρωτότυπο στη μορφή την οποία θα έπρεπε να έχει κατά την άποψη του προσώπου που το ανασυστήνει, όπως επίσης και ότι χαρακτηριστικό της γλώσσας του πρωτότυπου είναι οι ακριβείς κανόνες σύνταξης και δομής των φράσεων, τέτοιοι περιορισμοί, καθώς και το γεγονός ότι η συγγραφή της έκδοσης αυτής υπαγορεύθηκε από ορισμένους συντακτικούς κανόνες, δεν αποκλείουν κατ’ αρχήν την ύπαρξη πρωτοτυπίας.
67.      Η κατάσταση είναι διαφορετική όταν ο τρόπος συγγραφής της κριτικής έκδοσης υπαγορεύεται αμιγώς από τεχνικές παρεμβάσεις, κανόνες ή περιορισμούς που δεν αφήνουν το παραμικρό περιθώριο δημιουργικής ελευθερίας. Στην περίπτωση αυτή, ενδέχεται ο υπεύθυνος της κριτικής έκδοσης να προχώρησε απλώς σε μια δουλική ανασύσταση βάσει εγγράφων τα οποία ήταν
ήδη αρκούντως ακριβή και πλήρη, ώστε να μη χρειαζόταν ο ίδιος
να αναλάβει καμία δημιουργική πρωτοβουλία. Η εργασία και η τεχνογνωσία, ανεξαρτήτως του βαθμού της πολυπλοκότητας και σχολαστικότητας τους, δεν μπορούν, αυτές καθεαυτές, να δικαιολογήσουν την προστασία μιας τέτοιας έκδοσης με δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας, εάν δεν παρουσιάζουν καμία πρωτοτυπία κατά την επιλογή ή τη διάταξη των πληροφοριών που περιέχει η έκδοση.
68.      Επομένως, αναλόγως των περιστάσεων, η ανασύσταση έργου που έχει καταστεί κοινό κτήμα μπορεί να εξομοιωθεί με τη δημιουργία παράγωγου έργου χαρακτηριζόμενου από πρωτοτυπία, υπό την έννοια ότι ο δημιουργός ενσωμάτωσε προϋπάρχοντα δημιουργήματα ή δανείστηκε επιμέρους στοιχεία τους. Στο πλαίσιο αυτό, πρέπει να διερευνηθεί σε τι συνίσταται η παρέμβαση του υπεύθυνου της κριτικής έκδοσης σε σχέση με το πρωτότυπο έργο (35). Συναφώς, εναπόκειται στο εθνικό δικαστήριο που έχει επιληφθεί της υπόθεσης να λάβει υπόψη όλα τα στοιχεία τα οποία ασκούν επιρροή στη διαφορά της κύριας δίκης (36). Το είδος των οικείων έργων και οι ειδικές δεξιότητες άλλων ερευνητών που εκπονούν ίδιες ή παρόμοιες μελέτες μπορούν, μεταξύ άλλων, να χρησιμεύσουν προκειμένου να γίνει αντιληπτό τι πρέπει να χαρακτηρίζεται ως «αυτοτελές έργο», το οποίο προστατεύεται με δικό του χωριστό δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας, και τι αποτελεί απλώς μια επιστημονική επανέκδοση γνώσεων που είναι κοινό κτήμα.
Επί της ύπαρξης αντικειμένου δυνάμενου να προσδιοριστεί
69.      Το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι ο όρος «έργο» κατά την έννοια της οδηγίας 2001/29 υποδηλώνει
κατ’ ανάγκην την ύπαρξη αντικειμένου δυνάμενου να προσδιοριστεί με επαρκή ακρίβεια και αντικειμενικότητα. Αφενός, οι αρχές οι οποίες είναι αρμόδιες για την κατοχύρωση της προστασίας των αποκλειστικών δικαιωμάτων που εμπεριέχονται στο δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας πρέπει να μπορούν να γνωρίζουν με σαφήνεια και ακρίβεια το αντικείμενο το οποίο προστατεύεται κατ’ αυτόν τον τρόπο. Το ίδιο ισχύει για τους ιδιώτες στους οποίους είναι δυνατόν να αντιταχθεί η προστασία την οποία επικαλείται ο δημιουργός του αντικειμένου. Αφετέρου, η ανάγκη να εξαλειφθεί κάθε στοιχείο υποκειμενικότητας, βλαπτικής για την ασφάλεια δικαίου, κατά τη διαδικασία προσδιορισμού του αντικειμένου της προστασίας προϋποθέτει ότι το αντικείμενο αποτελεί προϊόν αντικειμενικής έκφρασης (37).
70.      Είμαι της γνώμης ότι η κριτική έκδοση ενός πρωτότυπου έργου μπορεί, στο σύνολό της, να προσδιοριστεί με ακρίβεια και αντικειμενικότητα (38). Δεν είναι καν απαραίτητο να γίνει διάκριση μεταξύ, αφενός, των μερών που αντιστοιχούν στο πρωτότυπο έργο, όπου το κείμενο έχει ενδεχομένως τροποποιηθεί, και, αφετέρου, των σχολίων, των κριτικών σημειώσεων ή των επεξηγήσεων που τα συνοδεύουν, προκειμένου να προκύψει, εάν αυτό είναι δυνατόν,
ποιες συμβολές καλύπτονται από το δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας και ποιες όχι. Μια «αποσπασματική προστασία» παρεχόμενη συστηματικά μόνο στα σχόλια, στις κριτικές σημειώσεις και στις επεξηγήσεις θα ενείχε τον κίνδυνο κατακερματισμού ενός έργου που έχει νόημα μόνον ως σύνολο, ιδίως όταν τέτοιου είδους σχόλια, παρατηρήσεις ή επεξηγήσεις συμπληρώνουν ή συναρτώνται με ένα συγκεκριμένο μέρος του κειμένου του πρωτότυπου έργου το οποίο σχολιάζουν ή αναλύουν (39).
71.      Μολονότι τούτο μπορεί να μην ισχύει για τα προλεγόμενα, την εισαγωγή ή το επίμετρο, τα οποία θα μπορούσαν ευκολότερα να «αποσπαστούν» από το υπόλοιπο έργο, εναπόκειται, εν πάση περιπτώσει, στο αιτούν δικαστήριο να ελέγξει ποια στοιχεία του έργου αποτελούν έκφραση προσωπικής πνευματικής δημιουργίας και μπορούν να προσδιοριστούν με επαρκή ακρίβεια και αντικειμενικότητα, είτε συγκροτούν το έργο στο σύνολό του είτε μόνο μέρη του.
Επί του περιεχομένου της προστασίας
72.      Όταν ένα αντικείμενο παρουσιάζει τα χαρακτηριστικά που υπενθυμίστηκαν στα σημεία 55 και 69 των παρουσών προτάσεων και, ως εκ τούτου, συνιστά έργο, πρέπει, υπό την ιδιότητά του αυτή, να προστατεύεται με δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας, δυνάμει της οδηγίας 2001/29, χωρίς μάλιστα η έκταση της προστασίας του να εξαρτάται από τον βαθμό δημιουργικής ελευθερίας τον οποίο διέθετε ο δημιουργός του και, επομένως, να υπολείπεται εκείνης που αναγνωρίζεται σε κάθε έργο το οποίο εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας (40).
73.      Θα ήθελα να προσθέσω ότι η προσβολή του δικαιώματος πνευματικής ιδιοκτησίας δεν προϋποθέτει κατ’ ανάγκην την πλήρη αναπαραγωγή του έργου, αλλά μπορεί να συνίσταται και σε μερική αναπαραγωγή. Πράγματι, τα διάφορα μέρη ενός έργου απολαύουν επίσης προστασίας δυνάμει του άρθρου 2, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2001/29 υπό την προϋπόθεση ότι περιλαμβάνουν ορισμένα από τα στοιχεία που αποτελούν την έκφραση προσωπικής πνευματικής δημιουργίας. Εξάλλου, δεν μπορεί να αποκλειστεί το ενδεχόμενο ορισμένες μεμονωμένες φράσεις, ή ακόμη ορισμένα τμήματα φράσεων του κειμένου, να έχουν τη δυνατότητα να μεταδώσουν στον αναγνώστη την πρωτοτυπία ενός δημοσιεύματος, μεταφέροντάς του ένα στοιχείο το οποίο, αυτό καθεαυτό, αποτελεί την έκφραση της προσωπικής πνευματικής δημιουργίας του συντάκτη του αποσπάσματος, με αποτέλεσμα τέτοιες φράσεις ή τέτοια τμήματα φράσεων να τυγχάνουν της προστασίας του άρθρου 2, στοιχείο αʹ, της οδηγίας (41).
74.      Πάντως, δεν θα πρέπει να αγνοηθούν ή να υποτιμηθούν οι ανησυχίες τις οποίες εξέφρασε η Επιτροπή κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση τονίζοντας ότι η αναγνώριση δικαιώματος πνευματικής ιδιοκτησίας επί των κριτικών εκδόσεων έργων που έχουν γίνει κοινό κτήμα θα είχε ως αποτέλεσμα να παύσουν ακριβώς τα έργα αυτά να αποτελούν κοινό κτήμα.
75.      Η αναγνώριση δικαιώματος πνευματικής ιδιοκτησίας επί παράγωγου λογοτεχνικού έργου δεν επαναφέρει τα πρωτότυπα έργα στη σφαίρα της ατομικής ιδιοκτησίας και δεν παρέχει στον δημιουργό του παράγωγου έργου κανένα αποκλειστικό δικαίωμα επί των πρωτότυπων έργων. Η εκμετάλλευση των έργων που έχουν καταστεί κοινό κτήμα εξακολουθεί να είναι δυνατή, δεδομένου ότι τα έργα αυτά δεν προστατεύονται ή δεν προστατεύονται πλέον μεμονωμένα με δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας, οπότε οποιοσδήποτε είναι ελεύθερος να τα αναπαραγάγει ή ακόμη και να προβεί σε διαφορετική προσαρμογή από εκείνη του παράγωγου έργου (42).
76.      Συναφώς, θεωρώ σημαντικό να προσθέσω, ως εκ περισσού, ότι από τη νομολογία του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου προκύπτει ότι ενδέχεται να συντρέχουν εξαιρετικές περιστάσεις υπό τις οποίες, αναλόγως του είδους των επίμαχων δηλώσεων ή πληροφοριών, το δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας πρέπει να υποχωρεί έναντι του δικαιώματος στην ελευθερία της έκφρασης, το οποίο περιλαμβάνει την ελευθερία λήψης ή μετάδοσης πληροφοριών, όπως κατοχυρώνεται στο άρθρο 10 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης για την Προάσπιση των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και των Θεμελιωδών Ελευθεριών που υπογράφηκε στη Ρώμη στις 4 Νοεμβρίου 1950. Τούτο μπορεί να συμβαίνει, μεταξύ άλλων, στην περίπτωση που η παρουσίαση του προστατευόμενου έργου συμβάλλει σε δημόσιο διάλογο για ζητήματα γενικού συμφέροντος (43). Επομένως, πρέπει να σταθμιστούν τα εμπλεκόμενα συμφέροντα, ήτοι, αφενός, το γενικό συμφέρον και η ανάγκη του κοινού να μπορεί να έχει ελεύθερη πρόσβαση σε ένα έργο που έχει γίνει κοινό κτήμα, ή και το δικαίωμά του να λαμβάνει πληροφορίες, και, αφετέρου, η προστασία των έργων, συμπεριλαμβανομένων των παράγωγων έργων.
77.      Εν τέλει, μολονότι είναι ουσιώδες να μπορεί οποιοσδήποτε να εκμεταλλευτεί ελεύθερα τα έργα που έχουν καταστεί κοινό κτήμα, δεν ισχύει κατ’ αρχήν το ίδιο για έργα παράγωγα αυτών, τα οποία μπορούν να συνίστανται, μεταξύ άλλων, σε ανασυσταθείσες ή σχολιασμένες ή αναλυμένες εκδόσεις. Ωστόσο, το ζητούμενο δεν είναι να προστατευθεί μια εργασία η οποία δεν ενέχει καμία δημιουργικότητα, δεδομένου ότι η κριτική έκδοση έργου που έχει γίνει κοινό κτήμα μπορεί να καλύπτεται από το δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας μόνον εφόσον έχει ως αποτέλεσμα τη δημιουργία πρωτότυπου πνευματικού έργου.
Πρόταση
78.      Υπό το πρίσμα των προεκτεθέντων, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στο προδικαστικό ερώτημα που υπέβαλε το Înalta Curte de Casație și Justiție (Ανώτατο Ακυρωτικό Δικαστήριο, Ρουμανία) ως εξής:
Το άρθρο 2, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2001/29/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 22ας Μαΐου 2001, για την εναρμόνιση ορισμένων πτυχών του δικαιώματος του δημιουργού και συγγενικών δικαιωμάτων στην κοινωνία της πληροφορίας,
έχει την έννοια ότι:
η κριτική έκδοση έργου που έχει καταστεί κοινό κτήμα, όταν γίνεται με σκοπό
την ανασύσταση του κειμένου του έργου αυτού και την προσθήκη σχολίων καθώς και του αναγκαίου κριτικού υπομνηματισμού, μπορεί να θεωρηθεί ως έργο για την αναπαραγωγή του οποίου απαιτείται άδεια του δημιουργού, υπό την προϋπόθεση ότι πρόκειται για προϊόν προσωπικής πνευματικής δημιουργίας, το οποίο
αντανακλά την
προσωπικότητα του υπεύθυνου της κριτικής έκδοσης αποτελώντας εκδήλωση των ελεύθερων και δημιουργικών επιλογών του, και ότι το αντικείμενο της δημιουργίας αυτής μπορεί να προσδιοριστεί με επαρκή ακρίβεια και αντικειμενικότητα. Εναπόκειται στο εθνικό δικαστήριο να ελέγξει, σε κάθε συγκεκριμένη περίπτωση, αν κάτι τέτοιο ισχύει.
1      Γλώσσα του πρωτοτύπου: η γαλλική.
2      Περιορισμοί στην τυπογραφία θεσπίστηκαν στο Ηνωμένο Βασίλειο με τον Licensing of the Press Act 1662 – An Act for preventing the frequent Abuses in printing seditious treasonable and unlicensed Books and Pamphlets and for regulating of Printing and Printing Presses (νόμο του 1662 περί αδειοδότησης του Τύπου – νόμος για την πρόληψη των συχνών καταχρήσεων κατά την έκδοση στασιαστικών, προδοτικών και μη αδειοδοτημένων βιβλίων και φυλλαδίων και για τη ρύθμιση της τυπογραφίας και της λειτουργίας των τυπογραφείων).
3      An Act for the Encouragement of Learning, by Vesting the Copies of Printed Books in the Authors or Purchasers of such Copies, during the Times therein mentioned» (νόμος για την ενθάρρυνση της μάθησης με την παροχή δικαιωμάτων επί των αντιτύπων τυπωμένων βιβλίων στους συγγραφείς ή στους εκδότες των αντιτύπων αυτών για όσον χρόνο ορίζεται στον νόμο).
4      Πρβλ. τη θεωρία περί ιδιοκτησίας (ή ιδιοποίησης) του John Locke και του Georg Wilhelm Friedrich Hegel καθώς και τη θεωρία περί του δικαιώματος στην προσωπικότητα του Emmanuel Kant. Βλ., επίσης, Strowel, A., Droit d’auteur et Copyright.
Divergences
et
Convergences. Étude
de
droit
comparé, 1993, Bruylant, σ. 90 έως 93, 98 και 99, 174 έως 190 και 491· Hughes, J., «Locke’s 1694 Memorandum (and More Incomplete Copyright Historiographies)», Cardozo
Arts & Entertainment
Law
Journal, τόμος 27, αριθ. 167, 2010, σ. 555 έως 572· Fabri, E., «De l’appropriation à la propriété: John Locke et la fécondité d’un malentendu devenu classique», Philosophiques,
τόμος 43, αριθ. 2, 2016, σ. 343 έως 369.
5      Στο εξής: Σύμβαση της Ρώμης.
6      Οδηγία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 22ας Μαΐου 2001, για την εναρμόνιση ορισμένων πτυχών του δικαιώματος του δημιουργού και συγγενικών δικαιωμάτων στην κοινωνία της πληροφορίας (ΕΕ 2001, L 167, σ. 10).
7      ΕΕ 2000, L 89, σ. 6, στο εξής: Συνθήκη του ΠΟΔΙ για την πνευματική ιδιοκτησία.
8      ΕΕ 1994, L 336, σ. 1.
9      ΕΕ 1993, L 290, σ. 9.
10      ΕΕ 2006, L 372, σ. 12.
11      M. Of., μέρος Ι, αριθ. 60/26 Μαρτίου 1996.
12      M. Of., μέρος Ι, αριθ. 489 Ιουνίου 2018.
13      Η επίμαχη υπόθεση της κύριας δίκης δεν αφορά τη δημοσίευση κριτικής έκδοσης πρωτότυπου έργου που εξακολουθεί να καλύπτεται από δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας.
14      Το άρθρο 5 και η αιτιολογική σκέψη 19 της οδηγίας 2006/116, των οποίων η διατύπωση είναι, κατ’ ουσίαν, πανομοιότυπη με εκείνη του άρθρου 5 και της αιτιολογικής σκέψης 20 της οδηγίας 93/98, προστέθηκαν κατόπιν αιτήματος της Δημοκρατίας της Ιταλίας, η οποία ήταν τότε το μοναδικό κράτος μέλος στο οποίο υφίστατο τέτοιο δικαίωμα. Βλ., μεταξύ
άλλων, «Note from Presidency to COREPER attaching consolidated text of Amended Proposal» του
Συμβουλίου, 17 Μαΐου 1993, έγγραφο
αριθ. 6614/93, σ. 7· «Report from Presidency to COREPER» του
Συμβουλίου, 7 Ιουνίου 1993, έγγραφο
αριθ. 1700/93, σ. 6.
15      Η διάκριση μεταξύ του εν στενή εννοία δικαιώματος πνευματικής ιδιοκτησίας και των συγγενικών δικαιωμάτων αποτυπώνεται, σε επίπεδο διεθνούς δικαίου, στη διαφορετική προστασία που παρέχεται, μεταξύ άλλων, δυνάμει της Σύμβασης της Βέρνης και της Σύμβασης της Ρώμης. Βλ. προτάσεις του γενικού εισαγγελέα A. M. Collins στην υπόθεση Seven.One Entertainment Group (C‑260/22, EU:C:2023:583, υποσημείωση 12).
16      Κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, η Επιτροπή επισήμανε ότι μόνον επτά κράτη μέλη έχουν μεταφέρει ρητώς στο εσωτερικό τους δίκαιο το άρθρο 5 της οδηγίας 2006/116, ήτοι η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας, η Δημοκρατία της Εσθονίας, το Βασίλειο της Ισπανίας, η Δημοκρατία της Ιταλίας, η Δημοκρατία της Πολωνίας, η Δημοκρατία της Πορτογαλίας και η Δημοκρατία της Σλοβενίας.
17      Διευκρινίζω ότι ο όρος «σχολιασμένες και επιστημονικές δημοσιεύσεις» ο οποίος χρησιμοποιείται στο άρθρο 5 της οδηγίας 2006/116 δεν παραπέμπει ρητώς στο δίκαιο των κρατών μελών για τον προσδιορισμό της σημασίας και του περιεχομένου του, οπότε πρόκειται για έννοια που πρέπει κανονικά να ερμηνεύεται, σε ολόκληρη την Ένωση, με αυτοτελή και ομοιόμορφο τρόπο (πρβλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 6ης Μαρτίου 2025, ONB κ.λπ., C‑575/23, EU:C:2025:141, σκέψη 87 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία). Συνεπώς, δεν μπορεί να γίνει δεκτό ότι η επίμαχη έννοια περιλαμβάνει συστηματικά τα δημιουργήματα που εμπίπτουν στους διάφορους ορισμούς των εθνικών λεξικών της καθομιλουμένης γλώσσας όσον αφορά τον όρο
«σχολιασμένες δημοσιεύσεις», καθώς οι ορισμοί αυτοί ενδέχεται να αντανακλούν διαφορετικές πραγματικότητες.
18      Βλ. απόφαση της 29ης Ιουλίου 2019, Funke Medien NRW (C‑469/17, στο εξής: απόφαση Funke Medien NRW, EU:C:2019:623, σκέψη 38 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
19      Βλ. απόφαση της 13ης Νοεμβρίου 2018, Levola Hengelo (C‑310/17, στο εξής: απόφαση Levola Hengelo, EU:C:2018:899, σκέψη 38 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
20      Η υπογράμμιση δική μου.
21      Απόφαση Levola Hengelo (σκέψη 39 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
22      Πρβλ., μεταξύ
άλλων, Léger, P., «La mise à l’épreuve des limites au droit d’auteur par les œuvres transformatrices», La propriété intellectuelle renouvelée par le numérique,
Παρίσι, Dalloz, 2020, σ. 184· Margony, T., και Perry, M., «Scientific and Critical Editions of Public Domain Works: An Example of European Copyright Law (Dis)Harmonization», Canadian Intellectual Property Review,
τόμος 27, σ. 164· Desbois, H., Le droit d’auteur en France,
Παρίσι, Dalloz, 1978 (3η
έκδ.), σημεία 6 και 22 έως 30.
23      Επισημαίνω ότι, στις προτάσεις του στην υπόθεση Sony Music Entertainment (C‑240/07, EU:C:2008:303, σημεία 51 και 52), ο γενικός εισαγγελέας D. Ruiz-Jarabo Colomer παρατήρησε ότι, όσον αφορά τις σχολιασμένες και επιστημονικές δημοσιεύσεις έργων που έχουν γίνει κοινό κτήμα και τις μη πρωτότυπες φωτογραφίες, δεδομένου ότι η κατοχύρωσή τους με συγγενικά δικαιώματα δεν είναι υποχρεωτική σε όλα τα κράτη μέλη της Κοινότητας, «δεν μπορεί να ευδοκιμήσει η επίκληση τέτοιων δικαιωμάτων εντός κράτους μέλους που δεν τα αναγνωρίζει». Κατά τη γνώμη μου, η παρατήρηση αυτή πρέπει να ληφθεί υπόψη εντός των συμφραζομένων της. Αφενός, ο γενικός εισαγγελέας ήθελε να αναδείξει την ύπαρξη ενός «περιορισμού στην επιχειρούμενη διαδικασία εναρμόνισης» σχετικά με το δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας και τα συγγενικά δικαιώματα. Αφετέρου, λαμβανομένων υπόψη των συγγραμμάτων της θεωρίας στα οποία παρέπεμψε επ’ αυτού του ζητήματος, είχε την πρόθεση, κατά τη γνώμη μου, να διευκρινίσει ότι η έναρξη ισχύος της οδηγίας 2006/116 δεν είχε ως αποτέλεσμα την κατοχύρωση προστασίας για τις σχολιασμένες και επιστημονικές δημοσιεύσεις στην περίπτωση που οι δημοσιεύσεις αυτές δεν προστατεύονταν ήδη βάσει του εθνικού δικαίου. Τούτο όμως ισχύει, ούτως ή άλλως, μόνον για δημιουργήματα τα οποία δεν μπορούν να χαρακτηριστούν ως «έργα» αυτοτελώς.
24      Βλ. απόφαση Levola Hengelo (σκέψη 33).
25      Πρβλ. αποφάσεις της 4ης Οκτωβρίου 2011, Football Association Premier League κ.λπ. (C‑403/08 και C‑429/08, EU:C:2011:631, σκέψεις 156 και 159), Levola Hengelo (σκέψεις 35 έως 40) και της 12ης Σεπτεμβρίου 2019, Cofemel (C‑683/17, στο εξής: απόφαση Cofemel, EU:C:2019:721, σκέψη 32).
26      Βλ. απόφαση Cofemel (σκέψεις 30 και 31 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
27      Βλ. απόφαση της 11ης Ιουνίου 2020, Brompton Bicycle (C‑833/18, στο εξής: απόφαση Brompton Bicyle, EU:C:2020:461, σκέψη 31).
28      Πρβλ. αποφάσεις της 16ης Ιουλίου 2009, Infopaq International (C‑5/08, στο εξής: απόφαση Infopaq International, EU:C:2009:89, σκέψεις 45 και 46), της 1ης Μαρτίου 2012, Football Dataco κ.λπ. (C‑604/10, EU:C:2012:115, σκέψη 33), και Funke Medien NRW (σκέψη 23).
29      Πρβλ. απόφαση Infopaq International (σκέψεις 35, 44 έως 46).
30      Βλ. απόφαση της 1ης Δεκεμβρίου 2011, Painer (C‑145/10, EU:C:2011:798, σκέψεις 90 έως 93).
31      Βλ. απόφαση Funke Medien NRW (σκέψη 24).
32      Βλ. απόφαση της 1ης Μαρτίου 2012, Football Dataco κ.λπ. (C‑604/10, EU:C:2012:115, σκέψεις 39 και 42).
33      Πρβλ. απόφαση Brompton Bicycle (σκέψη 26).
34      Ομοίως, όπως προκύπτει από την αιτιολογική σκέψη 13 της οδηγίας 2006/116, «[ο]ι συλλογές προστατεύονται σύμφωνα με το άρθρο 2, παράγραφος 5, της Σύμβασης της Βέρνης όταν, λόγω της επιλογής και διαρρυθμίσεως του περιεχομένου τους, αποτελούν πνευματικές δημιουργίες. Τα έργα αυτά προστατεύονται ως τοιαύτα, υπό την επιφύλαξη του δικαιώματος πνευματικής ιδιοκτησίας όσον αφορά καθένα από τα έργα που αποτελούν τμήμα αυτών των συλλογών». Συνεπώς, οι συλλογές, ως αυτοτελή έργα, παρουσιάζουν πρωτοτυπία λόγω της σύνθεσής τους.
35      Κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση της 19ης Μαρτίου 2025, αναφέρθηκα σε ένα παράδειγμα από τον χώρο της μουσικής και, συγκεκριμένα, στο έργο «Éditions de Travail» του πιανίστα Alfred Cortot, γνωστού για το ότι συνδύασε τις παρτιτούρες ορισμένων μεγάλων συνθετών με διάφορα σχόλια, συμβουλές, πρακτικές ασκήσεις κ.λπ. που διανθίζουν τις αναπαραγωγές των πρωτότυπων παρτιτούρων, προσθέτοντας σε αυτές, κατά περίπτωση, στοιχεία που μπορούν να θεωρηθούν υποσημειώσεις. Θέλοντας να βοηθήσει τους μαθητές να βελτιωθούν όχι μόνο στον έλεγχο των κινήσεων, αλλά και στην κατανόηση των μουσικών έργων, ο A. Cortot προέβη σε προσωπικές καλλιτεχνικές επιλογές βάσει της δικής του αντίληψης για τα έργα αυτά. Πρβλ. Gavoty, B., Alfred
Cortot.
Biographie, Buchet/Chastel, Παρίσι, 2012, σ. 357 (παραλείπεται
η
υποσημείωση) και
σ. 358: «Tout naturellement, devant le succès remporté par sa Méthode, Cortot eut l’idée de publier les Éditions de Travail, consacrées aux chefs-d’œuvre des maîtres romantiques: Chopin, Schumann, Schubert, Liszt, Weber et Mendelssohn – au total, 76 fascicules, comportant bien entendu, les œuvres elles-mêmes, doigtées et révisées, et, en bas de pages, les commentaires et les exercices suggérés pour résoudre les difficultés majeures. […] Les […] Éditions
de
Travail
comportent un luxe de propos esthétiques destinés à stimuler l’imagination de l’exécutant» («Όπως ήταν φυσικό, κατόπιν της επιτυχίας της “Méthode”, ο Cortot είχε την ιδέα να εκδώσει το “Éditions de Travail”, έργο αφιερωμένο στα αριστουργήματα των μεγάλων ρομαντικών συνθετών: Chopin, Schumann, Schubert, Liszt, Weber και Mendelssohn –συνολικά 76 τεύχη στα οποία περιλαμβάνονται, ασφαλώς, τα ίδια τα έργα, αναθεωρημένα και με σημειωμένο τον δακτυλισμό, καθώς και στο τέλος κάθε σελίδας, σχόλια και προτεινόμενες ασκήσεις για να αντιμετωπιστούν οι κυριότερες δυσκολίες. [...] Το [...] “Éditions de Travail” είναι ένας θησαυρός αισθητικών αξιωμάτων προορισμένων να διεγείρουν τη φαντασία του ερμηνευτή»). Βλ., επίσης, Anselmini, F., και Jacobs, R., Alfred Cortot, Fayard, Παρίσι, 2018, σ. 285-298.
36      Πρβλ. απόφαση Brompton Bicycle (σκέψη 38 και διατακτικό), στην οποία το Δικαστήριο διευκρίνισε ότι πρόκειται για τα κρίσιμα στη συγκεκριμένη περίπτωση στοιχεία, ως είχαν κατά τον χρόνο της σύλληψης του αντικειμένου, ανεξαρτήτως παραγόντων εξωγενών και μεταγενέστερων της δημιουργίας του (σκέψη 37).
37      Βλ. απόφαση Cofemel (σκέψεις 32 και 33 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
38      Η υπόθεση της κύριας δίκης αφορά ένα λογοτεχνικό δημιούργημα. Εντούτοις, διευκρινίζω ότι τούτο μπορεί να μην ισχύει στην περίπτωση της αποκατάστασης ενός καλλιτεχνικού έργου, όπου το πρωτότυπο, εξ ορισμού, δεν υφίσταται πλέον, δεδομένου ότι τα στοιχεία που αποκαταστάθηκαν ή ανακαινίστηκαν είναι άρρηκτα συνδεδεμένα με το αρχικό έργο.
39      Το ίδιο ισχύει, κατά τη γνώμη μου, και για το έργο «Éditions de Travail» του A. Cortot, για το οποίο έγινε λόγος στην υποσημείωση 35 των παρουσών προτάσεων. Θα ήταν αδιανόητο να μπορούν να προστατευθούν μόνον τα διάφορα σχόλια του A. Cortot, χωριστά από τις παρτιτούρες τις οποίες διανθίζουν και χωρίς τις οποίες καθίστανται ακατανόητα.
40      Απόφαση Cofemel (σκέψη 35 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
41      Βλ. απόφαση Infopaq International (σκέψεις 38, 39 έως 47). Διευκρινίζω ότι, στην περίπτωση που έχει χορηγηθεί «αποσπασματική» προστασία σε ορισμένα τμήματα ενός έργου, όπως τα προλεγόμενα, η εισαγωγή ή το επίμετρο, όπως προεκτέθηκε στο σημείο 71 των παρουσών προτάσεων, η αναπαραγωγή ενός αποσπάσματος, ή ακόμη και μιας φράσης, του προστατευόμενου τμήματος (ή των προστατευόμενων τμημάτων) μπορεί να συνιστά προσβολή του δικαιώματος πνευματικής ιδιοκτησίας.
42      Έτσι, για να επαναλάβω το παράδειγμα που έφερε η Επιτροπή κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, τα γραπτά κρατικών αξιωματούχων ή τα ημερολόγια πολιτικών θα μπορούσαν, αφότου γίνουν κοινό κτήμα, να αποτελέσουν αντικείμενο κριτικών εκδόσεων οι οποίες ενδέχεται να απολαύουν προστασίας με δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας εφόσον οι υπεύθυνοι των κριτικών εκδόσεων ήταν σε θέση να προβούν σε ελεύθερες και δημιουργικές επιλογές που αντανακλούν την προσωπικότητά τους. Αντιθέτως, οι δημιουργοί των κριτικών αυτών εκδόσεων δεν θα μπορούσαν να εμποδίσουν την αναπαραγωγή του πρωτότυπου έργου στο οποίο βασίστηκαν.
43      Βλ. Voorhoof, D., «Freedom of expression and the right to information: Implications for copyright», Research Handbook on Human Rights and Intellectual Property, Geiger, C. (επιμ.), Elgar publishing, 2015, σ. 331· απόφαση του ΕΔΔΑ της 10ης Ιανουαρίου 2013, Ashby Donald κ.λπ. κατά Γαλλίας (CE:ECHR:2013:0110JUD003676908), και απόφαση του ΕΔΔΑ της 19ης Φεβρουαρίου 2013, Fredrik Neij και Peter Sunde Kolmisoppi κατά Σουηδίας (CE:ECHR:2013:0219DEC004039712). Βλ., επίσης, απόφαση της 29ης Ιουλίου 2019, Spiegel Online (C‑516/17, EU:C:2019:625, σκέψεις 57 έως 59), καθώς και προτάσεις του γενικού εισαγγελέα M. Szpunar στην υπόθεση Funke Medien NRW (C‑469/17, EU:C:2018:870, σημεία 40 έως 42).