Edizzjoni Provviżorja
KONKLUŻJONIJIET TAL-AVUKAT ĠENERALI
SPIELMANN
ippreżentati fis‑26 ta’ Ġunju 2025 (1)
Kawża C‑649/23
Institutul de Istorie şi Teorie Literară “G. Călinescu”,
Fundaţia Naţională pentru Ştiinţă şi Artă
vs
HK, fil-kapaċità ta’ eredi ta’ TB,
VP,
GR
(talba għal deċiżjoni preliminari mressqa mill-Înalta Curte de Casaţie şi Justiţie (il-Qorti Għolja tal-Kassazzjoni u tal-Ġustizzja, ir-Rumanija))
“Rinviju għal deċiżjoni preliminari – Drittijiet tal-awtur u drittijiet relatati – Direttiva 2001/29/KE – Artikolu 2 – Dritt ta’ riproduzzjoni – Edizzjoni kritika ta’ xogħol preeżistenti li għandha l-għan li tirrikostitwixxi manuskritt bil-Latin – Kunċett ta’ ‘xogħol’ – Rispett tad-drittijiet tal-awtur”
Introduzzjoni
1.        L-awturi mhux dejjem raw ix-xogħlijiet tagħhom jiġu protett. Għalkemm l-iżvilupp tal-istampar ippermetta li jingħataw l-ewwel drittijiet ta’ użu ta’ xogħlijiet lill-istampaturi b’liċenzja (2), l-“iStatute of Anne” tal‑10 ta’ April 1710 (3) huwa meqjus bħala l-ewwel leġiżlazzjoni li tipproteġi l-interessi tal-awturi. Din il-kostruzzjoni ġuridika li hija d-drittijiet tal-awtur issib il-bażi tagħha wkoll f’ċerti linji ta’ ħsieb filosofiċi, li minnhom jirriżulta li l-bniedem, bħala proprjetarju ta’ xogħlu, jista’, taħt ċerti riżervi, japproprja ruħu minn parti mir-riżorsi komuni li magħhom jintegra dan ix-xogħol u għaldaqstant jagħmel tiegħu dawn ix-xogħlijiet. Għaldaqstant, huwa naturali li huwa jkun jista’ jingħata xi drittijiet fuq “il-frott tax-xogħol tiegħu” (4).
2.        Madankollu, id-drittijiet tal-awtur ma humiex l-uniċi drittijiet li jakkumpanjaw il-ħajja tax-xogħol. Id-drittijiet relatati mad-drittijiet tal-awtur huma rrikonoxxuti lill-artisti, produtturi u organizzazzjonijiet tax-xandir. Madankollu, dawn huma iktar reċenti mid-drittijiet tal-awtur, u raw id-dawl l-ewwel darba waqt il-Konvenzjoni Internazzjonali għall-Protezzjoni tal-Artisti, Produtturi ta’ Fonogrammi u Organizzazzjonijiet tax-Xandir, iffirmata f’Ruma fis‑26 ta’ Ottubru 1961 (5), bi tweġiba għat-tnedija ta’ teknoloġiji ġodda.
3.        Għalkemm fil-preżent huwa ċar li l-awturi ta’ xi xogħol jibbenefikaw mid-drittijiet tal-awtur, il-klassifikazzjoni ta’ “xogħol” ta’ ċerti kreazzjonijiet tkompli tqajjem diversi kwistjonijiet. Għaldaqstant, fil-kuntest ta’ din it-talba għal deċiżjoni preliminari, l-Înalta Curte de Casație și Justiție (il-Qorti Għolja tal-Kassazzjoni u tal-Ġustizzja, ir-Rumanija) tistaqsi essenzjalment dwar il-possibbiltà li tiġi kklassifikata bħala “xogħol” l-edizzjoni kritika, miktuba bil-Latin, ta’ xogħol letterarju bil-Latin li daħal fl-isfera pubblika, li r-riproduzzjoni tiegħu tkun suġġetta għall-awtorizzazzjoni tal-awtur, skont l-Artikolu 2(a) tad-Direttiva 2001/29/KE (6).
4.        Din it-talba għal deċiżjoni preliminari saret fil-kuntest ta’ tilwima bejn l-Institutul de Istorie și Teorie Literară “G. Călinescu” (L-Istitut tal-Istorja u tat-Teorija Letterarja “G. Călinescu”, iktar ’il quddiem l-“IITL”) u l-Fundația Națională pentru Știință și Artă (il-Fondazzjoni Nazzjonali għax-Xjenza u għall-Arti, iktar ’il quddiem il-“FNXA”) mal-eredi tal-professur Dan Slușanschi, li wettaq l-edizzjoni kritika inkwistjoni.
Il-kuntest ġuridiku
Id-dritt internazzjonali
Il-Konvenzjoni ta’ Berna
5.        Skont l-Artikolu 2 tal-Konvenzjoni għall-Protezzjoni ta’ Xogħlijiet Letterarji u Artistiċi, iffirmata f’Berna fid‑9 ta’ Settembru 1886 (Att ta’ Pariġi tal‑24 ta’ Lulju 1971), fil-verżjoni tagħha li tirriżulta mill-emenda tat‑28 ta’ Settembru 1979 (iktar ’il quddiem il-“Konvenzjoni ta’ Berna”):
“1)      It-termini ‘xogħlijiet letterarji u artistiċi’ jkopru kull produzzjoni fil-qasam letterarju, xjentifiku u artistiku, indipendentement mill-mod jew mill-forma ta’ espressjoni bħal: kotba, fuljetti u kitbiet oħra; konferenzi, indirizzi, prietki jew xogħlijiet oħra tal-istess natura; xogħlijiet drammatiċi jew drammatiċi-mużikali; xogħlijiet ta’ koreografija u pantomimi; kompożizzjonijiet mużikali bi kliem jew mingħajr kliem; xogħlijiet ċinematografiċi, li magħhom huma inklużi x-xogħlijiet espressi permezz ta’ proċessi analogi għaċ-ċinematografija; xogħlijiet ta’ disinn, ta’ pittura, ta’ arkitettura, ta’ skultura, ta’ tinqix, ta’ litografija; xogħlijiet fotografiċi, li magħhom huma inklużi x-xogħlijiet espressi permezz ta’ proċessi analogi għall-fotografija; xogħlijiet tal-arti applikata; illustrazzjonijiet, mapep ġeografiċi; pjanti, skeċċjar jew xogħlijiet ta’ mudelli tal-plastik relatati mal-ġeografija, mat-topografija, mal-arkitettura jew max-xjenzi.
[...]
3)      Huma protetti bħala xogħlijiet oriġinali, mingħajr preġudizzju għad-drittijiet tal-awtur tax-xogħol oriġinali, it-traduzzjonijiet, l-adattamenti, l-arranġamenti tal-mużika u alterazzjonijiet oħra ta’ xogħol letterarju jew artistiku.
[...]”. [traduzzjoni mhux uffiċjali]
It-Trattat tal-WIPO dwar id-drittijiet tal-awtur
6.        It-Trattat tal-Organizzazzjoni Dinjija tal-Proprjetà Intellettwali (WIPO) dwar id-drittijiet tal-awtur, adottat f’Genève fl‑20 ta’ Diċembru 1996, ġie approvat permezz tad-Deċiżjoni tal-Kunsill 2000/278/KE tas‑16 ta’ Marzu 2000 dwar l-approvazzjoni, f’isem il-Komunità Ewropea, tat-Trattat WIPO dwar id-Dritt ta’ l-Awtur u tat-Trattat WIPO dwar il-Preżentazzjonijiet u l-Fonogrammi (7).
7.        L-Artikolu 1 tat-Trattat WIPO dwar id-drittijiet tal-awtur, intitolat “Relazzjoni mal-Konvenzjoni ta’ Berne” jipprovdi, fil-paragrafu 4 tiegħu, li “[i]l-Partijiet Kontraenti għandhom iħarsu l-Artikoli 1 sa 21 u l-Appendiċi tal-Konvenzjoni ta’ Berne”.
Il‑Ftehim TRIPs
8.        Il-Ftehim dwar l-aspetti tad-drittijiet tal-proprjetà intellettwali relatati mal-kummerċ (iktar ’il quddiem il-“ftehim TRIPs”), li jinsab fl-Anness 1 C tal-Ftehim li jistabbilixxi l-Organizzazzjoni Dinjija tal-Kummerċ (WTO), ġie ffirmat f’Marrakech fil‑15 ta’ April 1994 u approvat permezz tad-Deċiżjoni tal-Kunsill 94/800/KE tat‑22 ta’ Diċembru 1994 dwar il-konklużjoin f’isem il-Komunità Ewropea, fejn għandhom x’jaqsmu affarijiet fil-kompetenza tagħha, fuq il-ftehim milħuq fil-Laqgħa ta’ negozjati multilaterali fl-Urugwaj (1986-1994) (8). Il-kontraenti fil-Ftehim TRIPs huma l-membri tal-WTO, fosthom l-Istati Membri kollha tal-Unjoni kif ukoll l-Unjoni stess.
9.        L-Artikolu 9 tal-Ftehim TRIPs jipprovdi:
“1)      Il-Membri għandhom iħarsu lejn l-Artikoli 1 sa 21 tal-Konvenzjoni ta’ Berne [...] u l-Appendiċi tagħha.
2)      Il-protezzjoni tad-drittijiet ta’ l-awtur għandhom jestendu għall-espressjonijiet u mhux għall-ideat, metodi ta’ ħidma jew konċetti matematiċi per se.
”
Id-dritt tal-Unjoni
Id-Direttiva 93/98
10.      L-Artikolu 5 tad-Direttiva tal-Kunsill 93/98/KEE tad‑29 ta’ Ottubru 1993 li tarmonizza d-dewmien ta’ protezzjoni ta’ drittijiet ta’ l-awtur u ċerti drittijiet relatati (9) kien jipprovdi li “[l]-Istati Membri jistgħu jipproteġu pubblikazzjonijiet kritiċi u xjentifiċi ta’ xogħlijiet li jkunu ġew fl-isfera pubblika. Id-dewmien massimu ta’ protezzjoni ta’ dawn id-drittijiet għandu jkun 30 sena minn meta l-pubblikazzjoni kienet legalment ippubblikata għall-ewwel darba”.
Id-Direttiva 2006/116
11.      Id-Direttiva 2006/116/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tat‑12 ta’ Diċembru 2006 dwar il-perjodu ta’ protezzjoni ta’ drittijiet ta’ l-awtur u ta’ ċerti drittijiet relatati (10) issostitwixxiet id-Direttiva 93/98 u daħlet fis-seħħ fis‑16 ta’ Jannar 2007.
12.      Il-premessa 19 tad-Direttiva 2006/116 tipprovdi li “[l]-Istati Membri għandhom jibqgħu ħielsa li jżommu jew jintroduċu drittijiet oħra relatati mad-drittijiet ta’ l-awtur partikolarment fir-rigward tal-protezzjoni ta’ pubblikazzjonijiet kritiċi u xjentifiċi. Sabiex tkun żgurata t-trasparenza fil-livell Komunitarju, huwa madankollu meħtieġ li l-Istati Membri jintroduċu drittijiet ġodda relatati sabiex jgħarrfu lill-Kummissjoni dwarhom”.
13.      L-Artikolu 1 tad-Direttiva 2006/116, intitolat “It-tul tal-perjodu ta’ validita’ tad-drittijiet ta’ l-awtur”, jipprovdi li “[i]d-drittijiet ta’ l-awtur ta’ xogħol artistiku jew letterarju skond it-tifsira ta’ l-Artikolu 2 tal-Konvenzjoni ta' Berna għandhom idumu tul il-ħajja ta’ l-awtur u għal 70 sena wara mewtu, irrispettivament mid-data meta x-xogħol ikun sar legalment disponibbli għall-pubbliku”.
14.      L-Artikolu 5 tad-Direttiva 2006/116, intitolat “Pubblikazzjonijiet kritiċi u xjentifiċi”, jipprovdi li “[l]-Istati Membri jistgħu jipproteġu pubblikazzjonijiet kritiċi u xjentifiċi ta’ xogħlijiet li jkunu ġew fl-isfera pubblika. Il-perjodu massimu ta’ protezzjoni ta’ dawn id-drittijiet għandu jkun ta’ 30 sena minn meta l-pubblikazzjoni kienet legalment ippubblikata għall-ewwel darba”.
Id-Direttiva 2001/29
15.      Skont l-Artikolu 2 tad-Direttiva 2001/29, intitolat “Dritt ta’ riproduzzjoni”:
“L-Istati Membri għandhom jipprovdu għad-dritt esklussiv li jawtorizza jew jipprojbixxi riproduzzjoni diretta jew indiretta, temporanja jew permanenti b’kull mezz u f’kull forma, kollha jew parti:
a)      għall-awturi, tax-xogħolijiet tagħhom;
[...]”.
Id-dritt Rumen
16.      L-Artikolu 16 tal-Legea nr. 8/1996 privind dreptul de autor și drepturile conexe (il-Liġi Nru 8/1996 dwar id-Drittijiet tal-Awtur u d-Drittijiet Relatati), tal‑14 ta’ Marzu 1996, fil-verżjoni tagħha fis-seħħ fl‑2001 (11), jipprovdi li “[l]-awtur ta’ xogħol għandu d-dritt patrimonjali esklużiv li jawtorizza t-traduzzjoni, il-pubblikazzjoni fil-ġabriet, l-adattament kif ukoll kull trasformazzjoni tax-xogħol tiegħu li tagħti lok għal xogħol idderivat”.
17.      Skont l-Artikolu 8 tal-Legea nr. 8/1996 privind dreptul de autor și drepturile conexe (il-Liġi Nru 8/1996 dwar id-Drittijiet tal-Awtur u Drittijiet Relalati), tal‑14 ta’ Marzu 1996, fil-verżjoni tagħha fis-seħħ fl-2015 u fil-verżjoni attwali tagħha (12):
“Mingħajr preġudizzju għad-drittijiet tal-awturi tax-xogħol oriġinali, huma wkoll suġġetti għad-drittijiet tal-awtur ix-xogħlijiet idderivati li jkunu nħolqu fuq il-bażi ta’ xogħol wieħed jew iktar preeżistenti, jiġifieri:
a)      it-traduzzjonijiet, adattamenti, annotazzjonijiet, xogħlijiet dokumentarji, arranġamenti mużikali u kull trasformazzjoni oħra ta’ xogħol letterarju, artistiku jew xjentifiku li jikkostitwixxi xogħol intellettwali kreattiv;
b)      il-kumpilazzjonijiet ta’ xogħlijiet letterarji, artistiċi jew xjentifiċi, bħalma huma l-enċiklopediji u antoloġiji, il-kollezzjonijiet jew kumpilazzjonijiet ta’ materjali jew ta’ informazzjoni, li jibbenefikaw jew ma jibbenefikawx minn protezzjoni, inkluż id-databases, li, bl-għażla jew bl-arranġament tal-materjali, jikkostitwixxu kreazzjonijiet intellettwali […]”.
18.      Skont l-Artikolu 23 ta’ din il-liġi, “[g]ħall-iskopijiet ta’ din il-liġi, il-frażi ‘ħolqien ta’ xogħol idderivat’ tfisser it-traduzzjoni, il-pubblikazzjoni fil-ġabriet, l-adattament kif ukoll kull trasformazzjoni oħra ta’ xogħol preeżistenti sa fejn din tal-aħħar tikkostitwixxi kreazzjoni intellettwali”.
Il-fatti, il-proċedura fil-kawża prinċipali, id-domanda preliminari u l-proċedura quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja
19.      Il-Professur Slușanschi għamel edizzjoni kritika, miktuba bil-Latin, ta’ xogħol bil-Latin li daħal fl-isfera pubblika u li jappartjeni lill-prinċep Dimitrie Cantemir, li t-titolu tiegħu tradott għar-Rumen huwa “Istoria creșterilor și a descreșterilor Curții Othman[n]ice sau Aliothman[n]ice de la primul început al neamului, adusă până în vremurile noastre, în trei cărți” (l-Istorja tas-Suċċess u tal-Waqa’ tal-Qorti Ottomana mill-Oriġini Tagħha Sal-lum, fi Tliet Kotba)
(iktar ’il quddiem l-“Edizzjoni Kritika Slușanschi”). Din l-edizzjoni kritika ġiet ippubblikata għall-ewwel darba fl‑2001 mid-dar ta’ pubblikazzjoni Amarcord de Timișoara (ir-Rumanija), segwita bit-tieni edizzjoni fl‑2008, irriveduta u kkoreġuta mill-Professur Slușanschi, ippubblikata mid-dar ta’ pubblikazzjoni Paideia (ir-Rumanija), maħruġa mill-ġdid fl‑2010 u fl‑2012.
20.      Il-manuskritt bil-Latin tal-prinċep Dimitrie Cantemir, li fuq il-bażi tiegħu saret l-edizzjoni kritika Slușanschi, ġie skoprut fl-Università ta’ Harvard (l-Istati Uniti tal-Amerika) fl‑1984. Għall-ħruġ tal-ewwel edizzjoni, il-Professur Slușanschi uża l-faksimile ippubblikat fir-Rumanija fl‑1999. Għat-tieni edizzjoni, inqeda bil-fotokopji pprovduti mill-Università ta’ Harvard.
21.      Minbarra l-ħruġ tal-edizzjoni kritika Slușanschi, bil-Latin, ix-xogħol ta’ Dimitrie Cantemir ġie ppubblikat ukoll bir-Rumen, bi traduzzjoni tal-Professur Slușanschi. Biex għamilha, dan tal-aħħar irrefera għat-test bil-Latin maħluq fl-edizzjoni kritika tiegħu, fil-forma rriveduta u kkoreġuta tagħha.
22.      Fl‑2013, wara mewt il-Professur Slușanschi, TB u VP, fil-kapaċità tagħhom ta’ eredi ta’ dan tal-aħħar, ittrasferew lill-IHTR id-dritt li juża t-traskrizzjonijiet u t-traduzzjonijiet tal-Professur Slușanschi li jirrigwardaw diversi testi ta’ Dimitrie Cantemir – fosthom l-edizzjoni kritika Slușanschi – bil-għan li tinħareġ edizzjoni sħiħa tax-xogħol ta’ Dimitrie Cantemir. Sussegwentement, l-IITL qiegħed ix-xogħlijiet tal-Professur Slușanschi għad-dispożizzjoni tal-FNXA.
23.      Fl‑2015, l-FNXA ppubblikat, f’verżjoni bilingwa Latina-Rumena, f’żewġ volumi, ix-xogħol intitolat “Dimitrie Cantemir – Istoria măririi și decăderii Curții otomane » (Dimitrie Cantemir – L-Istorja tas-Suċċess u tal-Waqa’ tal-Qorti Ottomana), li kienet tinkludi t-test Latin akkumpanjat b’noti ta’ kritika magħmula mir-riċerkaturi tal-FNXA.
24.      Fit‑8 ta’ Diċembru 2015, TB u VP ippreżentaw quddiem it-Tribunalul București (il-Qorti tal-Kontea ta’ Bukarest, ir-Rumanija) rikors għal ksur tad-drittijiet tal-awtur u talbu kumpens għad-danni morali u materjali mġarrba minħabba l-pubblikazzjoni tal-edizzjoni kritika integrali tal-FNXA.
25.      Fil‑21 ta’ Diċembru 2017, it-Tribunalul București (il-Qorti tal-Kontea ta’ Bukarest) ikkonstatat li l-edizzjoni kritika Slușanschi magħmula fl‑2001 kienet ġiet riprodotta kollha kemm hi fl-edizzjoni tal-FNXA u li din tal-aħħar kienet użat ukoll iż-żidiet jew il-korrezzjonijiet mhux ippubblikati dak iż-żmien, li l-Professur Slușanschi kien għamel fl-edizzjoni proprja tiegħu u li kien bi ħsiebu juża fil-futur. Madankollu kien sar riferiment għall-Professur Slușanschi fin-noti ta’ qiegħ il-paġna biss. It-Tribunalul București (il-Qorti tal-Kontea ta’ Bukarest) irrikonoxxiet għaldaqstant il-ksur, mill-IITL u mill-FNXA, tad-dritt morali tal-Professur Slușanschi li jiġi rrikonoxxut bħala awtur tal-edizzjoni kritika Slușanschi kif ukoll tad-drittijiet patrimonjali ta’ awtur li jappartjenu lill-eredi tiegħu.
26.      Fuq appell tal-IITL u tal-FNXA, il-Curtea de Apel București (il-Qorti tal-Appell ta’ Bukarest, ir-Rumanija) fis‑7 ta’ April 2021, irriformat parzjalment is-sentenza tat-Tribunalul București (il-Qorti tal-Kontea ta’ Bukarest), billi naqqset l-ammont tad-danni bħala danni morali dovuti in solidum mill-IITL u mill-FNXA, iżda kkonfermat l-ammont tad-danni li kellhom jitħallsu bħala danni materjali li kienu ġew iffissati. Hija kkunsidrat, inter alia, li l-edizzjoni kritika Slușanschi kienet teħtieġ interventi varji fuq ix-xogħol oriġinali, approċċ intellettwali u sforz ta’ kreattività, b’mod li kienet tikkostitwixxi “xogħol idderivat” fis-sens tal-Legea Nru 8/1996 privind dreptul de autor și drepturile conexe (il-Liġi Nru 8/1996 dwar id-drittijiet tal-awtur u d-drittijiet relatati) u kienet tibbenefika mill-protezzjoni prevista minn din il-liġi.
27.      L-IITL u l-FNXA ppreżentaw appell quddiem l-Înalta Curte de Casație și Justiție (il-Qorti Għolja tal-Kassazzjoni u tal-Ġustizzja), il-qorti tar-rinviju, u kkontestaw, essenzjalment, il-klassifikazzjoni “xogħol idderivat” ta’ edizzjoni kritika. Huma sostnew li, fil-każ ta’ xogħol ta’ natura xjentifika miktub b’lingwa mejta, li jkun fiha regoli preċiżi ta’ sintassi u ta’ kostruzzjoni tal-frażijiet, l-għażliet kreattivi liberi tal-awtur huma esklużi, peress li l-unika għan huwa li jintużaw il-kompetenzi professjonali biex jiġu identifikati l-verżjonijiet tat-test l-iktar qrib tal-intenzjoni tal-awtur tax-xogħol oriġinali. Bl-istess mod, il-livell ta’ libertà tal-awtur ta’ edizzjoni kritika jkun estremament limitat, jew anki ineżistenti.
28.      Il-qorti tar-rinviju tistaqsi fuq il-klassifikazzjoni ta’ “xogħol” protett mid-drittijiet tal-awtur skont l-Artikolu 2(a) tad-Direttiva 2001/29 u, b’mod iktar speċifiku, fuq iż-żewġ elementi kumulattivi li jeħtieġ li jkunu ssodisfatti għal dan il-għan, jiġifieri (i) l-eżistenza ta’ suġġett oriġinali, fis-sens li jkun kemm neċessarju kif ukoll suffiċjenti li s-suġġett jirrifletti l-personalità tal-awtur tiegħu, billi jimmanifesta l-għażliet liberi u kreattivi ta’ dan tal-aħħar, u (ii) l-eżistenza ta’ suġġett identifikabbli bi preċiżjoni u b’oġġettività suffiċjenti.
29.      Għaldaqstant, il-qorti tar-rinviju tistaqsi fuq l-eżistenza reali ta’ “għażliet liberi u kreattivi” min-naħa tal-awtur ta’ edizzjoni kritika, meta dan ikollu l-għan li jirrestitwixxi x-xogħol oriġinali fil-forma kompleta, li tinftiehem u kemm jista’ jkun qrib possibbli tal-intenzjoni tal-awtur ta’ dan ix-xogħol oriġinali. Għal dan il-għan, il-qorti tar-rinviju tindika li l-awtur ta’ edizzjoni kritika jikkonsulta l-manuskritt oriġinali u jista’ jagħmillu xi korrezzjonijiet jew żidiet, sabiex jiggarantixxi li jżomm it-tifsira tiegħu, kif ukoll jagħmel kummenti u spjegazzjonijiet dwar l-għażla tat-termini xierqa. Għalkemm dan ix-xogħol ma jistax jixxebbah ma’ riproduzzjoni jew traskrizzjoni f’faksimile tal-imsemmi manuskritt, il-qorti tar-rinviju tistaqsi madankollu dwar jekk dawn l-għażliet u l-analiżi kritika li jirrigwardahom jirriflettux il-kreattività u d-“daqqa personali” tal-awtur tal-edizzjoni kritika jew humiex sempliċiment il-kompetenzi professjonali tiegħu u l-isforz intellettwali inkontestabbli, li madankollu ma jkunux suffiċjenti, skont il-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja, biex jiġu kkunsidrati xogħol oriġinali li jista’ jiġi protett mid-drittijiet tal-awtur.
30.      Il-qorti tar-rinviju tistaqsi wkoll jekk edizzjoni kritika tistax titqies bħala kreazzjoni distinta mix-xogħol oriġinali, jekk, min-naħa l-oħra, hijiex indistingwibbli minnu, meta l-għan tagħha huwa li terġa’ tistabbilixxi t-test tax-xogħol preeżistenti jew ukoll, jekk ikun il-każ, jekk in-noti ta’ kritika, il-kummenti u l-ispjegazzjonijiet biss tal-awtur tal-edizzjoni kritika għandhomx
suġġett identifikabbli b’mod preċiż u oġġettiv u huma biss jistgħu jingħataw il-kwalità ta’ xogħol li jista’ jiġi protett mid-drittijiet tal-awtur.
31.      F’dawn iċ-ċirkustanzi, l-Înalta Curte de Casație și Justiție (il-Qorti Għolja tal-Kassazzjoni u tal-Ġustizzja) iddeċidiet li tissospendi l-proċeduri u li tagħmel lill-Qorti tal-Ġustizzja d-domanda preliminari li ġejja:
“Id-dispożizzjonijiet tal-Artikolu 2(a) tad-Direttiva [2001/29], għandhom jiġu interpretati fis-sens li edizzjoni kritika ta’ xogħol li l-għan tagħha huwa li tistabbilixxi t-test ta’ xogħol oriġinali, billi jiġi kkonsultat il-manuskritt, flimkien mal-kummenti u l-analiżi kritika meħtieġa, tista’ titqies bħala xogħol protett mid-drittijiet tal-awtur?”
32.      Osservazzjonijiet bil-miktub ġew ippreżentati mill-Gvern Rumen, Franċiż u Taljan, kif ukoll mill-Kummissjoni Ewropea. L-IITL u l-Kummissjoni ppreżentaw ukoll l-osservazzjonijiet orali tagħhom matul is-seduta li nżammet fid‑19 ta’ Marzu 2025.
Analiżi
Osservazzjonijiet preliminari
33.      Permezz tad-domanda preliminari tagħha, il-qorti tar-rinviju tistaqsi essenzjalment jekk l-Artikolu 2(a) tad-Direttiva 2001/29 għandux jiġi interpretat fis-sens li l-edizzjoni kritika ta’ xogħol li daħal fl-isfera pubblika (13), li l-għan tagħha hija li tirrikostitwixxi t-test ta’ dan ix-xogħol billi takkumpanjah b’kummenti u bl-analiżi kritika neċessarja, tistax titqies bħala xogħol li r-riproduzzjoni tiegħu hija suġġetta għall-awtorizzazzjoni tal-awtur.
34.      Mill-argumenti tal-partijiet kif ukoll mid-dubji espressi mill-qorti tar-rinviju jidher li hemm dubju dwar jekk, f’termini assoluti, edizzjoni kritika ta’ xogħol oriġinali tistax tiġi kklassifikata bħala “xogħol” protett mid-drittijiet tal-awtur, skont l-Artikolu 2(a) tad-Direttiva 2001/29.
35.      F’dan ir-rigward, il-Kummissjoni tiġbed l-attenzjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja għall-Artikolu 5 tad-Direttiva 2006/116, li jipprevedi perijodu ta’ protezzjoni speċifika għall-“pubblikazzjonijiet kritiċi u xjentifiċi” ta’ xogħlijiet li jkunu ġew fl-isfera pubblika. Hija tikkunsidra li l-edizzjoni kritika Slușanschi ma tistax tiġi kklassifikata bħala “xogħol” protett mid-drittijiet tal-awtur, fis-sens tal-Artikolu 2(a) tad-Direttiva 2001/29, u tissuġġerixxi li d-domanda preliminari tiġi fformulata mill-ġdid sabiex jiġi eżaminat ix-xogħol imwettaq mill-Professur Slușanschi mill-perspettiva tal-Artikolu 5 tad-Direttiva 2006/116.
36.      Nikkunsidra madankollu li ma hemmx lok li jsir tali eżami u lanqas li tiġi fformulata mill-ġdid id-domanda preliminari ssuġġerita mill-Kummissjoni.
37.      Fil-fatt, għandu jiġi kkonstatat li, għalkemm id-Direttiva 2006/116 hija intiża li tarmonizza l-perijodi ta’ protezzjoni tad-drittijiet tal-awtur u tad-drittijiet relatati kif ukoll il-punt ta’ tluq għall-kalkolu ta’ dawn il-perijodi, hija tħalli lill-Istati Membri l-kompitu li jirregolaw ċerti aspetti mill-qasam tad-drittijiet relatati. Għaldaqstant, mill-Artikolu 5 u mill-premessa 19 ta’ din id-direttiva jirriżulta li l-Istati Membri jibqgħu liberi li jżommu u li joħolqu drittijiet relatati għad-drittijiet tal-awtur għall-protezzjoni tal-edizzjonijiet kritiċi u xjentifiċi ta’ xogħlijiet li jkunu ġew fl-isfera pubblika. Il-perijodu ta’ tali protezzjoni huwa għaldaqstant, skont it-tieni sentenza tal-Artikolu 5 tal-imsemmija direttiva, ta’ massimu ta’ tletin sena b’effett mid-data tal-ewwel pubblikazzjoni legali (14).
38.      Minn dan jirriżulta, minn naħa, li l-protezzjoni mogħtija lill-“pubblikazzjonijiet kritiċi u xjentifiċi” ta’ xogħlijiet li jkunu ġew fl-isfera pubblika, fis-sens tal-Artikolu 5 tad-Direttiva 2006/11, toħroġ mid-drittijiet relatati u mhux mid-drittijiet tal-awtur (15). Min-naħa l-oħra, din il-protezzjoni speċifika tapplika unikament għall-edizzjonijiet koperti minn din id-dispożizzjoni fi ħdan Stati Membri li kienu stabbilixxew tali drittijiet relatati.
39.      Issa, f’dan il-każ, mill-elementi tal-proċess jirriżulta li r-Rumanija ma eżerċitatx il-fakultà li tittrasponi l-Artikolu 5 tad-Direttiva 2006/116 u ma adottatx dispożizzjoni leġiżlattiva intiża li tagħti lill-edizzjonijiet kritiċi u xjentifiċi ta’ xogħlijiet li jkunu ġew fl-isfera pubblika protezzjoni speċifika bħala drittijiet relatati, ħaġa li ġiet ikkonfermata waqt is-seduta (16).
40.      Għaldaqstant, l-Artikolu 5 tad-Direttiva 2006/116 ma japplikax għall-kawża prinċipali.
41.      Inżid ngħid li, irrispettivament mid-definizzjoni mogħtija lill-“pubblikazzjonijiet kritiċi u xjentifiċi” ta’ xogħlijiet li jkunu ġew fl-isfera pubblika u li jibbenefikaw minn protezzjoni bħala drittijiet relatati, konformement mal-Artikolu 5 tad-Direttiva 2006/116 (17), din ma tistax tinkludi x-xogħlijiet li jistgħu jiġu kklassifikati bħala “xogħlijiet” u li jibbenefikaw minn protezzjoni taħt id-drittijiet tal-awtur, konformement mal-Artikolu 2(a) tad-Direttiva 2001/29.
42.      Il-fakultà mogħtija lill-Istati Membri li jżommu jew li joħolqu drittijiet relatati li jikkonċernaw il-protezzjoni tal-pubblikazzjonijiet kritiċi u xjentifiċi fis-sens tal-Artikolu 5 tad-Direttiva 2006/116, hija mingħajr preġudizzju għall-obbligu tagħhom li jagħtu lill-awturi d-dritt esklużiv li jawtorizzaw jew li jipprekludu r-riproduzzjoni tax-“xogħlijiet” tagħhom taħt l-Artikolu 2(a) tad-Direttiva 2001/29, peress li din l-aħħar dispożizzjoni tikkostitwixxi miżura ta’ armonizzazzjoni sħiħa tal-kontenut materjali tad-drittijiet previsti f’din id-dispożizzjoni (18).
43.      Għaldaqstant, għall-bżonnijiet ta’ din il-kawża, ser nittratta, fl-ewwel lok, id-dubji li jirrigwardaw il-possibbiltà li jiġi kkunsidrat li l-edizzjonijiet kritiċi ta’ xogħlijiet oriġinali jkunu jistgħu jiġu kklassifikati bħala “xogħlijiet protetti” li r-riproduzzjoni tagħhom hija suġġetta għall-awtorizzazzjoni tal-awtur, skont l-Artikolu 2(a) tad-Direttiva 2001/29. Fit-tieni lok, ser neżamina b’mod iktar speċifiku jekk l-edizzjoni kritika ta’ xogħol li jkun ġie fl-isfera pubblika, li l-għan tagħha huwa li tirrikostitwixxi t-test ta’ dan ix-xogħol billi takkumpanjah b’kummenti u bl-analiżi kritika neċessarja, tistax titqies bħala xogħol hekk protett mid-drittijiet tal-awtur.
Fuq il-possibbiltà li “xogħol” jiġi kklassifikat bħala edizzjoni kritika ta’ xogħol oriġinali
44.      Infakkar li l-Unjoni, minkejja li ma hijiex parti kontraenti tal-Konvenzjoni ta’ Berna, għandha madankollu l-obbligu, skont l-Artikolu 1(4) tat-Trattat tal-WIPO dwar id-Drittijiet tal-Awtur, li tiegħu hija parti u li d-Direttiva 2001/29 għandha l-għan li timplimenta, li tikkonforma ruħha mal-Artikoli 1 sa 21 tal-Konvenzjoni ta’ Berna (19).
45.      Issa, skont l-Artikolu 2(1) tal-Konvenzjoni ta’ Berna, ix-xogħlijiet letterarji u artistiċi jkopru kull produzzjoni fil-qasam letterarju, xjentifiku u artistiku, indipendentement mill-mod jew mill-forma ta’ espressjoni. Din id-dispożizzjoni tistabbilixxi barra minn hekk, fil-paragrafu 3 tagħha, li jikkonċerna x-xogħlijiet idderivati, li “[h]uma protetti bħala xogħlijiet oriġinali, mingħajr preġudizzju għad-drittijiet tal-awtur tax-xogħol oriġinali, it-traduzzjonijiet, [...] u alterazzjonijiet oħra ta’ xogħol letterarju jew artistiku” (20).
46.      Iktar minn hekk, konformement mal-Artikolu 2 tat-Trattat tal-WIPO dwar id-Drittijiet tal-Awtur u mal-Artikolu 9(2) tal-Ftehim TRIPs, li wkoll jifforma parti mill-ordinament ġuridiku tal-Unjoni, huma l-espressjonijiet u mhux l-ideat, il-proċeduri, il-metodi ta’ funzjonament jew il-kunċetti matematiċi, inkwantu tali, li jistgħu jkunu s-suġġett ta’ protezzjoni tad-drittijiet tal-awtur (21).
47.      Il-kunċett ta’ “xogħol” protett mid-drittijiet tal-awtur, li jinsab fl-Artikolu 2(a) tad-Direttiva 2001/29, għandu għaldaqstant jinftiehem bħala li jkopri kemm ix-xogħlijiet primarji kif ukoll ix-xogħlijiet sekondarji, bħalma huma x-xogħlijiet idderivati li jkunu nħolqu fuq il-bażi ta’ xogħol preeżistenti wieħed jew iktar.
48.      Xogħol idderivat huwa xogħol li jissellef minn xogħol oriġinali wieħed jew iktar, jew saħansitra jinkorpora x-xogħol preeżistenti kollu jew parti minnu, u jittrasformah jew iżid miegħu kreazzjoni oriġinali li tagħtih protezzjoni permezz tad-drittijiet tal-awtur. Tali xogħol ikun imbagħad protett mid-drittijiet tal-awtur, bħala xogħol ġdid, peress li r-raġunijiet għal din il-protezzjoni awtonoma ġdida jkunu fl-oriġinalità jew il-kreattività li l-awtur tax-xogħol idderivat ikun daħħal fl-attività tiegħu. Protezzjoni bħal din tiġi eżerċitata mingħajr preġudizzju għad-drittijiet tal-awtur tax-xogħol jew tax-xogħlijiet oriġinali li fuqu jew fuqhom ikun ibbażat ix-xogħol idderivat (22).
49.      Barra minn hekk, ebda element fil-Konvenzjoni ta’ Berna ma jippermetti li jiġi kkunsidrat li, bħala prinċipju, edizzjoni kritika ta’ xogħol oriġinali, inkluż ta’ xogħol li jkun daħal fl-isfera pubblika, ma tistax, jekk ikun il-każ, tissodisfa l-kundizzjonijiet meħtieġa biex tiġi kklassifikata bħala “xogħol idderivat” u tibbenefika mill-protezzjoni tad-drittijiet tal-awtur. Ir-reġim tad-drittijiet tal-awtur tal-Unjoni lanqas ma fih bażi legali li tippermetti din il-limitazzjoni (23).
50.      Tali dikjarazzjoni ġenerali tkun kontra r-rieda tal-leġiżlatur tal-Unjoni li jiżgura livell għoli ta’ protezzjoni tal-proprjetà intellettwali permezz tad-drittijiet tal-awtur u tad-drittijiet relatati, li jipproteġu u jistimulaw l-iżvilupp u l-kummerċjalizzazzjoni ta’ prodotti u servizzi ġodda, li huma essenzjali għall-kreazzjoni intellettwali u għall-produzzjoni kulturali, u li jippermettu lill-awturi, lill-artisti u lill-produtturi li jirċievu remunerazzjoni xierqa għall-użu tax-xogħlijiet tagħhom sabiex ikunu jistgħu jkomplu l-ħidma kreattiva u artistika tagħhom, ħaġa li toħroġ espliċitament mill-premessi 2, 4 u 9 sa 11 tad-Direttiva 2001/29 kif ukoll mill-premessa 11 tad-Direttiva 2006/116.
51.      Għaldaqstant, edizzjoni kritika ta’ xogħol oriġinali tista’ tkun protetta mid-drittijiet tal-awtur skont l-Artikolu 2(a) tad-Direttiva 2001/29 sa fejn tkun tista’ tiġi kklassifikata bħala “xogħol” fis-sens ta’ din id-direttiva.
52.      F’dawn iċ-ċirkustanzi, tqum issa l-kwistjoni dwar jekk edizzjoni kritika ta’ xogħol li jkun ġie fl-isfera pubblika, li l-għan tagħha huwa li tirrikostitwixxi t-test ta’ dan ix-xogħol billi takkumpanjah b’kummenti u bl-analiżi kritika neċessarja, tistax titqies bħala xogħol idderivat protett mid-drittijiet tal-awtur, skont l-Artikolu 2(a) tad-Direttiva 2001/29.
Fuq l-edizzjoni kritika ta’ xogħol li jkun daħal fl-isfera pubblika, li l-għan tagħha huwa li tirrikostitwixxi t-test ta’ dan ix-xogħol billi takkumpanjah b’kummenti u b’analiżi kritika
53.      Mill-formulazzjoni tal-Artikolu 2(a) tad-Direttiva 2001/29 jirriżulta li l-protezzjoni tad-dritt li tiġi awtorizzata jew prekluża r-riproduzzjoni li l-awtur igawdi għandha bħala suġġett xi “xogħol”. Peress li din id-direttiva ma tinkludi l-ebda riferiment espliċitu għad-dritt tal-Istati Membri li jiddeterminaw it-tifsira u l-portata tal-kunċett ta’ “xogħol”, fid-dawl tar-rekwiżiti kemm tal-applikazzjoni uniformi tad-dritt tal-Unjoni kif ukoll tal-prinċipju ta’ ugwaljanza, dan il-kunċett għandu normalment jingħata, fl-Unjoni kollha, interpretazzjoni awtonoma u uniformi (24).
54.      Skont il-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja, biex suġġett ikun jista’ jiġi kklassifikat bħala “xogħol”, fis-sens tad-Direttiva 2001/29, għandhom jiġu ssodisfatti żewġ kundizzjonijiet kumulattivi. Minn naħa, is-suġġett ikkonċernat għandu jkun oriġinali, fis-sens li jikkostitwixxi kreazzjoni intellettwali tal-awtur tiegħu. Min-naħa l-oħra, il-klassifikazzjoni bħala “xogħol”, fis-sens tad-Direttiva 2001/29, hija rriżervata għall-elementi li huma l-espressjoni ta’ tali kreazzjoni intellettwali, fis-sens li xogħol jimplika suġġett identifikabbli bi preċiżjoni u oġġettività suffiċjenti (25).
Fuq il-kriterju ta’ oriġinalità
55.      Mill-ġurisprudenza jirriżulta li, sabiex suġġett ikun jista’ jiġi kkunsidrat bħala oriġinali, huwa kemm neċessarju kif ukoll suffiċjenti li dan jirrifletti l-personalità tal-awtur tiegħu, billi jimmanifesta l-għażliet liberi u kreattivi ta’ dan tal-aħħar. Min-naħa l-oħra, meta t-twettiq ta’ suġġett ikun ġie ddeterminat biss minn kunsiderazzjonijiet tekniċi, permezz ta’ regoli jew permezz ta’ restrizzjonijiet oħra, b’mod li ma ħallewx lok għall-eżerċizzju ta’ libertà kreattiva (26) jew spazju tant limitat li l-idea u l-espressjoni tagħha jitfixklu ma’ xulxin (27), dan is-suġġett ma jistax jitqies li għandu l-oriġinalità neċessarja sabiex jikkostitwixxi xogħol.
56.      Sabiex jiġi stabbilit jekk dan huwiex effettivament il-każ ta’ kreazzjoni fil-qasam letterarju, il-Qorti tal-Ġustizzja ppreċiżat li huwa l-obbligu tal-qorti nazzjonali li tivverifika jekk, waqt l-elaborazzjoni tas-suġġett inkwistjoni, l-awtur setax jagħmel għażliet liberi u kreattivi kapaċi li jagħtu lill-qarrej l-oriġinalità ta’ dan is-suġġett, peress li din l-oriġinalità toħroġ, mhux mill-kliem stess, meħuda waħedhom, imma mill-għażla tagħhom, mid-dispożizzjoni u mill-kombinazzjoni ta’ dawn il-kliem li bihom l-awtur ikun esprima l-kreattività tiegħu b’mod oriġinali u wassal għal riżultat li jikkostitwixxi kreazzjoni intellettwali, fejn l-isforzi intellettwali biss kif ukoll il-ħila ddedikata għall-ħolqien tas-suġġett huma f’dan ir-rigward irrilevanti (28).
57.      Barra minn hekk, kif ġustament tqajjem
il-qorti tar-rinviju, il-Qorti tal-Ġustizzja diġà kkunsidrat li l-programmi tal-kompjuter, databases u fotografiji jistgħu jikkostitwixxu “xogħlijiet” protetti mid-drittijiet tal-awtur biss jekk ikunu oriġinali fis-sens li huma kreazzjoni intellettwali tal-awtur tagħhom. L-istess japplika għall-artikli tal-istampa, li fir-rigward tagħhom il-kreazzjoni intellettwali tal-awtur tagħhom tirriżulta regolarment mill-mod kif huwa ppreżentat is-suġġett, kif ukoll mill-espressjoni lingwistika (29). Fir-rigward ta’ ritratt ta’ persuna, il-Qorti tal-Ġustizzja indikat barra minn hekk li l-awtur jista’ jagħmel l-għażliet liberi u kreattivi tiegħu f’diversi modi u f’mumenti differenti tal-ħolqien tagħhom, b’mod li l-marġni li jkollu l-awtur sabiex jeżerċita l-kapaċitajiet kreattivi tiegħu ma huwiex neċessarjament inqas, jew ineżistenti (30).
58.      Min-naħa l-oħra, il-Qorti tal-Ġustizzja kkunsidrat li rapporti dwar is-sitwazzjoni militari li jikkostitwixxu dokumenti ta’ natura purament informattiva, li l-kontenut tagħhom huwa essenzjalment iddeterminat mill-informazzjoni li jkun fihom, b’tali mod li din l-informazzjoni u l-espressjoni tagħha f’dawn ir-rapporti jkunu ħaġa waħda u li l-imsemmija rapporti jkunu b’hekk ikkaratterizzati biss mill-funzjoni teknika tagħhom, bl-esklużjoni ta’ kull oriġinalità, ma jikkostitwixxux “xogħlijiet” (31). L-istess japplika għall-ħolqien ta’ database, li fir-rigward tagħha l-kriterju tal-oriġinalità ma jkunx issodisfatt meta jkun iddettat minn kunsiderazzjonijiet tekniċi, regolatorji jew minn restrizzjonijiet li ma jħallux post għal libertà kreattiva, fejn ix-xogħol u ħila sinjifikattiva tal-awtur ma jistgħux jiġġustifikaw, bħala tali, il-protezzjoni tagħha permezz tad-drittijiet tal-awtur, jekk dawn ma jesprimu ebda oriġinalità fl-għażla jew fl-arranġament tal-imsemmija data (32).
59.      Il-Qorti tal-Ġustizzja żiedet madankollu li suġġett li jissodisfa l-kundizzjoni ta’ oriġinalità jista’ jibbenefika mill-protezzjoni tad-drittijiet tal-awtur, anki jekk it-twettiq tiegħu jkun ġie ddeterminat minn kunsiderazzjonijiet tekniċi, sa fejn tali determinazzjoni ma tkunx ipprekludiet lill-awtur milli jirrifletti l-personalità tiegħu f’dan is-suġġett, billi juri għażliet liberi u kreattivi (33).
60.      Minn din il-ġurisprudenza jiġi dedott li l-kriterju essenzjali li jippermetti li jiġi stabbilit jekk suġġett jikkostitwixxix kreazzjoni intellettwali tal-awtur tiegħu jaqa’ essenzjalment taħt l-espressjoni tal-kapaċità kreattiva tal-awtur, tal-possibbiltà li jagħmel għażliet liberi u kreattivi, u għaldaqstant li jirrifletti l-personalità tiegħu.
61.      F’din il-kawża, il-qorti tar-rinviju għandha għaldaqstant tiddetermina jekk l-edizzjoni kritika ta’ xogħol li jkun ġie fl-isfera pubblika, li l-għan tagħha huwa li tirrikostitwixxi t-test ta’ dan ix-xogħol u takkumpanjah b’kummenti u bl-analiżi kritika neċessarja, tikkostitwixxix kreazzjoni intellettwali li tirrifletti l-libertà ta’ għażla u l-personalità tal-awtur tagħha, b’mod li tissodisfa r-rekwiżit ta’ oriġinalità.
62.      F’dan ir-rigward, mill-elementi tal-proċess jirriżulta li l-edizzjoni kritika Slușanschi ma tikkorrispondix għal sempliċi riproduzzjoni tal-manuskritt bil-Latin tal-prinċep Dimitrie Cantemir, u lanqas għal faksimile ta’ dan il-manuskritt. Fil-kuntest tal-ħolqien ta’ din l-edizzjoni kritika, il-Professur Slușanschi intervjena fit-test oriġinali, billi għamel xi korrezzjonijiet u żidiet, bil-għan li jirrikostitwixxi t-test tax-xogħol oriġinali f’forma kompleta, li tinftiehem u kemm jista’ jkun qrib possibbli tal-intenzjoni tal-awtur tal-imsemmi xogħol oriġinali.
63.      Issa, nikkunsidra li meta awtur jipprova jirrikostitwixxi xogħol letterarju mhux komplet fil-forma li huwa jidhirlu li hija l-iktar qrib possibbli ta’ dik imħejjija mill-awtur tax-xogħol oriġinali, huwa ma jistax fil-prinċipju jitqies li jipprovdi biss xogħol ta’ riċerka, ħila jew sforz intellettwali nieqes minn kull kreazzjoni personali. Għall-kuntrarju, l-awtur jista’ jkollu l-possibbiltà li jagħżel bejn diversi għażliet. L-għażliet grammatikali, lessikali, letterarji u stilistiċi li huwa jwettaq ikunu x’aktarx iddettati, jew tal-inqas influwenzati, mis-snin ta’ esperjenza tiegħu, mill-għarfien filoloġiku tiegħu, mill-għarfien u mill-fehim tiegħu taż-żmien li fih kien inkiteb ix-xogħol oriġinali u tal-perijodu storiku kopert minn dan ix-xogħol, mill-għarfien tiegħu tal-awtur tax-xogħol oriġinali, mill-istil tiegħu u mill-espressjoni lingwistika tiegħu, kif ukoll mill-interpretazzjoni tiegħu ta’ dak li huwa jifhem li hija l-intenzjoni ta’ dan l-awtur. Meta huwa ma jinqediex biss bil-professjoni tiegħu u mill-għarfien tiegħu tal-awtur, tal-lingwa, taż-żmien u tax-xogħol oriġinali, imma wkoll bl-immaġinazzjoni tiegħu, bl-intuwizzjonijiet tiegħu u bis-sensittività tiegħu biex, filwaqt li jipprova jibqa’ fidil lejn l-ispirtu tax-xogħol oriġinali, jivvinta jew joħloq mill-ġdid l-elementi mitlufa jew li ma jinftehmux, l-awtur tal-edizzjoni kritika joħloq xogħol kreattiv u jittimbra l-personalità tiegħu fix-xogħol ta’ ħaddieħor, b’mod li joħloq xogħol idderivat.
64.      Il-kummenti u l-analiżi kritika bħalma huma n-noti kritiċi u l-ispjegazzjonijiet li jirrigwardaw il-korrezzjonijiet, is-sostituzzjonijiet tal-kliem jew iż-żidiet eventwalment neċessarji biex jinftiehem il-manuskritt oriġinali, kif ukoll fuq id-diversi verżjonijiet lingwistiċi jew il-varjanti ta’ kliem jew ta’ espressjonijiet li setgħu tħallew barra, jikkostitwixxu wkoll kreazzjoni intellettwali tal-awtur tal-edizzjoni kritika.
65.      Barra minn hekk, il-kriterju ta’ oriġinalità jista’ jiġi espress permezz tal-kompożizzjoni tal-edizzjoni kritika, l-istruttura mogħtija lix-xogħol, il-format tagħha kif ukoll l-arranġament tat-test oriġinali meta mqabbel mal-kummenti u mal-analiżi kritika (34). L-awtur ta’ dan ix-xogħol jittimbra għaldaqstant id-“daqqa personali” tiegħu fuq ix-xogħol maħluq u ma jistax jiġi kkunsidrat li seħħet konfużjoni bejn l-edizzjoni kritika u x-xogħol oriġinali.
66.      Barra minn hekk, anki jekk jiġi kkunsidrat li edizzjoni kritika għandha bħala għan li tirrikostitwixxi x-xogħol oriġinali kif dan suppost ikun skont l-idea li għandha l-persuna li tirrikostitwixxih, u li l-lingwa ta’ dan ix-xogħol oriġinali hija lingwa kkaratterizzata b’regoli preċiżi ta’ sintassi u ta’ bini tal-frażijiet, tali limitazzjonijiet kif ukoll il-fatt li l-formulazzjoni ta’ din l-edizzjoni tkun ġiet iddettata minn ċertu numru ta’ regoli ta’ sintassi ma jistgħux jippermettu li tiġi eskluża, bħala prinċipju, kull oriġinalità.
67.      Differenti tkun is-sitwazzjoni kieku l-formulazzjoni tal-edizzjoni kritika kienet iddettata purament minn interventi tekniċi, regolatorji jew limitazzjonijiet nieqsa mil-libertà kreattiva. Imbagħad ikun jista’ jidher li l-awtur ta’ edizzjoni kritika sempliċement wettaq rikostruzzjoni servili minn dokumenti li jkunu preċiżi u kompleti biżżejjed biex jevita li jkollu jieħu xi inizjattiva ta’ natura kreattiva. Ix-xogħol u l-ħila, ikunu kumplessi u metikolużi kemm ikunu, ma jistgħux, bħala tali, jiġġustifikaw il-protezzjoni ta’ tali edizzjoni bid-drittijiet tal-awtur jekk dawn ma jesprimu ebda oriġinalità fl-għażla jew fl-arranġament tal-informazzjoni li tkunu tinsab fiha.
68.      Għaldaqstant, skont iċ-ċirkustanzi, ir-rikostruzzjoni ta’ xogħol li jkun daħal fl-isfera pubblika jista’ jkun jixbah il-kreazzjoni ta’ xogħol idderivat, li juri ċerta oriġinalità, inkwantu l-awtur jkun issellef, jew ikun inkorpora, kreazzjonijiet preeżistenti. Biex isir dan, jeħtieġ li wieħed ifittex fhiex ikkonsista l-intervent tal-awtur tal-edizzjoni kritika meta mqabbla max-xogħol oriġinali (35). F’dan ir-rigward, huwa l-obbligu tal-qorti nazzjonali adita li tieħu inkunsiderazzjoni l-elementi rilevanti kollha tal-kawża prinċipali (36). It-tip ta’ xogħlijiet ikkonċernati u l-kompetenzi speċifiċi ta’ riċerkaturi oħra ngaġġati fi studji identiċi jew simili jistgħu b’mod partikolari jkunu utli sabiex wieħed jifhem dak li għandu jiġi kklassifikat bħala “xogħol awtonomu”, indipendentement protett mid-drittijiet tal-awtur, u dak li huwa sempliċiment pubblikazzjoni mill-ġdid xjentifika tal-għarfien li jkun fl-isfera pubblika.
Fuq l‑eżistenza ta’ suġġett identifikabbli
69.      Il-Qorti tal-Ġustizzja ppreċiżat li l-kunċett ta’ “xogħol”, imsemmi fid-Direttiva 2001/29, jimplika neċessarjament l-eżistenza ta’ suġġett identifikabbli bi preċiżjoni u oġġettività suffiċjenti. Minn naħa, l-awtoritajiet responsabbli li jiżguraw il-protezzjoni tad-drittijiet esklużivi inerenti fid-drittijiet tal-awtur għandhom ikunu jistgħu jkunu jafu, b’mod ċar u preċiż, is-suġġett hekk protett. L-istess japplika għat-terzi li lilhom il-protezzjoni mitluba mill-awtur ta’ dan is-suġġett tista’ tiġi prekluża. Min-naħa l-oħra, in-neċessità li jiġi eskluż kull element ta’ suġġettività, ta’ ħsara għaċ-ċertezza legali, fil-proċess ta’ identifikazzjoni ta’ dan is-suġġett tippreżupponi li dan tal-aħħar ikun ġie espress b’mod oġġettiv (37).
70.      Nikkunsidra li edizzjoni kritika ta’ xogħol oriġinali tista’, fit-totalità tagħha, tkun is-suġġett ta’ identifikazzjoni preċiża u oġġettiva (38). Mhux bilfors issir distinzjoni bejn, minn naħa, il-partijiet li jikkorrispondu għax-xogħol oriġinali, li jekk ikun il-każ kienu s-suġġett ta’ modifiki fit-test, u, min-naħa l-oħra, il-kummenti, noti ta’ kritika jew spjegazzjonijiet li jakkumpanjawhom sabiex, jekk ikun il-każ, jintgħażlu l-prestazzjonijiet li jagħtu lok għad-drittijiet tal-awtur minn dawk li ma jagħtux lok għalihom. “Protezzjoni separabbli”, li tingħata sistematikament biss lill-kummenti, noti ta’ kritika jew spjegazzjonijiet, iġġib ir-riskju li żżarma xogħol li jkollu sens biss fit-totalità tiegħu, b’mod partikolari meta tali kummenti, noti jew spjegazzjonijiet jikkompletaw, jew ikunu jirrigwardaw parti speċifika mit-test tax-xogħol oriġinali li huma jikkummentaw
jew janalizzaw (39).
71.      Filwaqt li s-sitwazzjoni tista’ tkun differenti għad-daħliet, għall-introduzzjonijiet jew għall-konklużjonijiet, li n-natura “separabbli” tagħhom mill-bqija tax-xogħol tista’ tkun prevista iktar faċilment, hija fi kwalunkwe każ il-qorti tar-rinviju li għandha tivverifika liema elementi tax-xogħol huma l-espressjoni tal-kreazzjoni intellettwali tal-awtur u liema jistgħu jiġu identifikati bi preċiżjoni u oġġettività suffiċjenti, kemm jekk jikkostitwixxu x-xogħol kollu kemm hu kif ukoll jekk huma biss partijiet minnu.
Fuq il-kontenut tal-protezzjoni
72.            Meta suġġett jippreżenta l-karatteristiċi mfakkra fil-punti 55 u 69 ta’ dawn il-konklużjonijiet, u jikkostitwixxi għalhekk xogħol, huwa għandu, f’din il-kwalità, jibbenefika minn protezzjoni taħt id-drittijiet tal-awtur, skont id-Direttiva 2001/29, u dan peress li jiġi osservat li l-portata ta’ din il-protezzjoni ma tiddependix mil-livell ta’ libertà kreattiva li kellu l-awtur tagħha u li għalhekk ma hijiex inqas minn dik li minnha jibbenefika kull xogħol li jaqa’ taħt l-imsemmija direttiva (40).
73.      Inżid ngħid li l-ksur tad-drittijiet tal-awtur ma jimplikax neċessarjament ir-riproduzzjoni sħiħa tax-xogħol, iżda
jista’ tikkonsisti f’riproduzzjoni parzjali. Fil-fatt, il-partijiet differenti ta’ xogħol jibbenefikaw minn protezzjoni skont l-Artikolu 2(a) tad-Direttiva 2001/29 bil-kundizzjoni li jkun fihom ċerti elementi li jkunu l-espressjoni tal-kreazzjoni intellettwali tal-awtur stess ta’ dan ix-xogħol. Barra minn hekk, ma jistax jiġi eskluż li ċerti frażijiet iżolati, jew anki ċerti partijiet ta’ frażi ta’ test, ikunu adatti sabiex jittrażmettu lill-qarrej l-oriġinalità ta’ pubblikazzjoni, billi jikkomunikaw lil tali qarrej element li, fih innifsu, ikun l-espressjoni tal-kreazzjoni intellettwali tal-awtur stess ta’ dan l-artiklu, b’mod li tali frażijiet jew tali partijiet ta’ frażijiet jistgħu jingħataw il-protezzjoni prevista fl-Artikolu 2(a) tal-imsemmija direttiva (41).
74.      B’dan premess, jeħtieġ li ma jiġix injorat jew sottovalutat it-tħassib espress mill-Kummissjoni waqt is-seduta, li l-aċċettazzjoni tal-eżistenza tad-drittijiet tal-awtur fir-rigward ta’ edizzjonijiet kritiċi ta’ xogħlijiet li jkunu ġew fl-isfera pubblika jkun jammonta għat-tneħħija tax-xogħlijiet mill-isfera pubblika li lilu kienu jappartjenu.
75.      Ir-rikonoxximent tad-drittijiet tal-awtur fuq xogħol letterarju dderivat ma jerġax idaħħal mill-ġdid ix-xogħlijiet oriġinali fl-isfera privata u ma jagħti lill-awtur ta’ dan ix-xogħol idderivat ebda dritt esklużiv fuq ix-xogħlijiet oriġinali. L-isfruttament tax-xogħlijiet li jkunu daħlu fl-isfera pubblika huwa dejjem possibbli, peress li dawn ma humiex, jew ma għadhomx protetti individwalment mid-drittijiet tal-awtur, b’mod li kulħadd huwa liberu li jirriproduċihom, jew li jadattahom b’mod differenti mill-adattament tax-xogħol idderivat (42).
76.      F’dan ir-rigward, jidhirli li huwa importanti li nżid, għall-kompletezza, li mill-ġurisprudenza tal-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem jirriżulta li jista’ jkun hemm sitwazzjonijiet eċċezzjonali li fihom, skont it-tip ta’ diskors jew ta’ informazzjoni inkwistjoni, id-drittijiet tal-awtur għandhom iċedu quddiem id-dritt għal-libertà tal-espressjoni, li jinkludi l-libertà li wieħed jirċievi jew jikkomunika informazzjoni, stabbilit mill-Artikolu 10 tal-Konvenzjoni Ewropea għall-Protezzjoni tad-Drittijiet tal-Bniedem u tal-Libertajiet Fundamentali, iffirmata f’Ruma fl‑4 ta’ Novembru 1950. Dan jista’ jkun il-każ b’mod partikolari fis-sitwazzjoni fejn il-komunikazzjoni tax-xogħol protett tikkontribwixxi għad-diskussjoni ta’ interess ġenerali (43). Ikun imbagħad importanti li jiġu bbilanċjati l-interessi preżenti, jiġifieri, minn naħa, l-interess ġenerali u n-neċessità tal-pubbliku li jkun jista’ jkollu aċċess liberu għax-xogħol li jkun daħal fl-isfera pubblika jew ukoll id-dritt li jirċievi informazzjoni, u, min-naħa l-oħra, il-protezzjoni tax-xogħlijiet, inkluż tax-xogħlijiet idderivati.
77.      Finalment, għalkemm huwa essenzjali li x-xogħlijiet li jkunu daħlu fl-isfera pubblika jkunu jistgħu jiġu sfruttati liberament minn kulħadd, mhux l-istess japplika, fil-prinċipju, għax-xogħlijiet idderivati ta’ dawn ix-xogħlijiet, li jistgħu b’mod partikolari jikkonsistu f’verżjonijiet irrikostitwiti, ikkummentati jew analizzati. Madankollu, ma hijiex kwistjoni li jiġi protett xogħol nieqes minn kull kreattività, peress li edizzjoni kritika ta’ xogħol li jkun daħal fl-isfera pubblika
tista’ tagħti lok għad-drittijiet tal-awtur biss jekk tinvolvi l-ħolqien ta’ xogħol oriġinali tal-moħħ.
Konklużjoni
78.      Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti, nipproponi lill-Qorti tal-Ġustizzja li tirrispondi kif ġej għad-domanda preliminari magħmula mill-Înalta Curte de Casație și Justiție (il-Qorti Għolja tal-Kassazzjoni u tal-Ġustizzja, ir-Rumanija):
L-Artikolu 2(a) tad-Direttiva 2001/29/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tat‑22 ta’ Mejju 2001 dwar l-armonizzazzjoni ta’ ċerti aspetti ta’ drittijiet tal-awtur u drittijiet relatati fis-soċjetà ta’ l-informazzjoni
għandu jiġi interpretat fis-sens li:
l-edizzjoni kritika ta’ xogħol li jkun daħal fl-isfera pubblika, li l-għan tagħha huwa li tirrikostitwixxi t-test ta’ dan ix-xogħol billi takkumpanjah b’kummenti u bl-analiżi kritika neċessarja, tista’ titqies bħala xogħol li r-riproduzzjoni tiegħu huwa suġġett għall-awtorizzazzjoni tal-awtur, bil-kundizzjoni li din tkun kreazzjoni intellettwali tal-awtur li tirrifletti l-personalità tal-imsemmi awtur billi turi l-għażliet liberi u kreattivi tiegħu, u tkun mogħnija b’suġġett identifikabbli bi preċiżjoni u oġġettività suffiċjenti. Huwa l-obbligu tal-qorti nazzjonali li tivverifika f’kull każ jekk dan huwiex il-każ.
1      Lingwa oriġinali: il-Franċiż.
2      Xi restrizzjonijiet għall-istampar ġew implimentati fir-Renju Unit permezz tal-Licensing of the Press Act 1662 – An Act for preventing the frequent Abuses in printing seditious treasonable and unlicensed Books and Pamphlets and for regulating of Printing and Printing Presses (il-Liġi tal‑1662 dwar il-liċenzji tal-istampa – Liġi Intiża Sabiex Tipprevjeni l-Abbużi Frekwenti fl-Istampar ta’ Kotba u ta’ Pamflets
Sedizzjużi, ta’ Tradiment tal-Pajjiż u Li Ma Jkollhomx Liċenzja kif Ukoll l-Istampar u l-Istamperiji) .
3      An Act for the Encouragement of Learning, by Vesting the Copies of Printed Books in the Authors or Purchasers of such Copies, during the Times therein mentioned (il-Liġi Intiża li Tinkoraġġixxi t-Tagħlim, Billi Tagħti Kopji ta’ Kotba Stampati lill-Awturi jew lix-Xerrejja ta’ dawn il-Kopji, matul il-perijodi msemmija fih).
4      Ara, f’dan ir-rigward, it-teorija tal-proprjetà (jew tal-approprjazzjoni) ta’ John Locke u ta’ Georg Wilhelm Friedrich Hegel, kif ukoll it-teorija tad-dritt tal-personalità ta’ Emmanuel Kant. Ara, ukoll, Strowel, A., Droit d’auteur et Copyright. Divergences et Convergences. Étude de droit comparé, 1993, Bruylant, p. 90 sa 93, 98 u 99, 174 sa 190 u p. 491; Hughes, J., “Locke’s 1694 Memorandum (and More Incomplete Copyright Historiographies)”, Cardozo Arts & Entertainment Law Journal, Vol. 27, Nru 167, 2010, p. 555 sa 572; Fabri, E., “De l’appropriation à la propriété : John Locke et la fécondité d’un malentendu devenu classique”, Philosophiques, Vol. 43, Nru 2, 2016, p. 343 sa 369.
5      Iktar ’il quddiem il-“Konvenzjoni ta’ Ruma”.
6      Direttiva tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tat‑22 ta’ Mejju 2001 dwar l-armonizzazzjoni ta’ ċerti aspetti ta’ drittijiet ta’ l-awtur u drittijiet relatati fis-soċjetà ta’ l-informazzjoni (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 17, Vol 1, p. 230).
7      ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 11, Vol 33, p. 208 (iktar ’il quddiem it-“Trattat tal-WIPO fuq id-drittijiet tal-awtur).
8      ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 1, Vol 21,
p. 80.
9      ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 17, Vol 1, p. 141.
10      ĠU 2006, L 372, p. 12.
11      M. Of., Parti I, Nru 60/26 ta’ Marzu 1996.
12      M. Of., Parti I, Nru 489 ta’ Ġunju 2018.
13      Il-kawża prinċipali ma tikkonċernax il-pubblikazzjoni ta’ edizzjoni kritika ta’ xogħol oriġinali li għadu suġġett għad-drittijiet tal-awtur.
14      L-Artikolu 5 u l-premessa 19 tad-Direttiva 2006/116, li l-formulazzjoni tagħhom hija essenzjalment identika għal dik tal-Artikolu 5 u tal-premessa 20 tad-Direttiva 93/98, ġew introdotti fuq it-talba tar-Repubblika Taljana, li dak iż-żmien kienet l-uniku Stat Membru li fih kien jeżisti dan id-dritt. Ara, inter alia, “Note from Presidency to COREPER attaching consolidated text of Amended Proposal” tal-Kunsill, tas‑17 ta’ Mejju 1993, Dokument Nru 6614/93, p. 7; “Report from Presidency to COREPER” tal-Kunsill, tas‑7 ta’ Ġunju 1993, dokument Nru 1700/93, p. 6.
15      Id-dikotomija bejn id-drittijiet tal-awtur stricto sensu
u d-drittijiet relatati hija rifless fuq livell internazzjonali mill-protezzjoni distinta mogħtija, b’mod partikolari, mill-Konvenzjoni ta’ Berna u mill-Konvenzjoni ta’ Ruma. Ara l-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Collins fil-kawża Seven.One Entertainment Group (C‑260/22, EU:C:2023:583, nota ta’ qiegħ il-paġna 12).
16      Waqt is-seduta, il-Kummissjoni indikat li seba’ Stati Membri biss ittrasponew espressament l-Artikolu 5 tad-Direttiva 2006/116, jiġifieri r-Repubblika Federali tal-Ġermanja, ir-Repubblika tal-Estonja, ir-Renju ta’ Spanja, ir-Repubblika Taljana, ir-Repubblika tal-Polonja, ir-Repubblika Portugiża u r-Repubblika tas-Slovenja.
17      Nippreċiża li l-kunċett ta’ “edizzjonijiet kritiċi u xjentifiċi” li jinsab fl-Artikolu 5 tad-Direttiva 2006/116 ma jagħmel ebda riferiment espliċitu għad-dritt tal-Istati Membri sabiex jiġu ddeterminati s-sens u l-portata tiegħu, b’mod li huwa għandu normalment jingħata, fl-Unjoni kollha, interpretazzjoni awtonoma u uniformi (ara, f’dan is-sens, b’mod partikolari, is-sentenza tas‑6 ta’ Marzu 2025, ONB et (C‑575/23, EU:C:2025:141, punt 87 u l-ġurisprudenza ċċitata)). Dan il-kunċett ma jistax għaldaqstant jinkludi sistematikament ix-xogħlijiet li jaqgħu taħt il-kamp ta’ applikazzjoni tad-diversi definizzjonijiet ta’ “edizzjonijiet kritiċi”, li jidhru fid-dizzjunarji nazzjonali tal-lingwa ta’ kuljum, li jistgħu. illum, ikollhom realtajiet diversi.
18      Ara s-sentenza tad‑29 ta’ Lulju 2019, Funke Medien NRW (C‑469/17, iktar ’il quddiem is-“sentenza Funke Medien NRW”, EU:C:2019:623, punt 38 u l-ġurisprudenza ċċitata).
19      Ara s-sentenza tat‑13 ta’ Novembru 2018, Levola Hengelo (C‑310/17, iktar ’il quddiem
is-“sentenza Levola”, EU:C:2018:899, punt 38 u l-ġurisprudenza ċċitata).
20      Enfasi miżjuda minni.
21      Sentenza Levola Hengelo (punt 39 u l-ġurisprudenza ċċitata).
22      F’dan ir-rigward, ara, inter alia, Léger, P., “La mise à l’épreuve des limites au droit d’auteur par les œuvres transformatrices”, La propriété intellectuelle renouvelée par le numérique, Pariġi, Dalloz, 2020, p. 184; Margony, T.,
u Perry, M., “Scientific and Critical Editions of Public Domain Works : An Example of European Copyright Law (Dis)Harmonization”, Canadian Intellectual Property Review, Vol 27, p. 164; Desbois, H., Le droit d’auteur en France, Pariġi, Dalloz, 1978 (Edizzjoni Nru 3), punti 6 u 22 sa 30.
23      Ninnota li, fil-konklużjonijiet tiegħu fil-kawża Sony Music Entertainment (C‑240/07, EU:C:2008:303, punti 51 u 52), l-Avukat Ġenerali Ruiz-Jarabo Colomer indika li, għal dak li jirrigwarda l-edizzjonijiet kritiċi u xjentifiċi ta’ xogħlijiet li jkunu ġew fl-isfera pubblika kif ukoll tar-ritratti li ma humiex xogħlijiet oriġinali, l-Istati Membri ma għandhom l-ebda obbligu li jiggarantixxuhom fil-Komunità kollha, peress li “kull pretensjoni biex dawn l-istess drittijiet jiġu protetti fl-Istati Membri li, fl-eżerċizzju tal-poter tagħhom, ma jirrikonoxxuhomx, ma tirnexxix”. Fil-fehma tiegħi, dan il-punt għandu jitqiegħed fil-kuntest tiegħu. Minn naħa, l-Avukat Ġenerali xtaq jindika “limitu għall-ispinta lejn l-unifikazzjoni Ewropea” fil-qasam tad-drittijiet tal-awtur u tad-drittijiet relatati. Min-naħa l-oħra, fid-dawl tad-duttrina li jirreferi għaliha għal dan il-għan, l-għan kien, fil-fehma tiegħi, li jiġi ċċarat li d-dħul fis-seħħ tad-Direttiva 2006/116 ma kellux l-effett li jagħti lok għal protezzjoni għal edizzjonijiet kritiċi u xjentifiċi meta dawn ma kinux protetti minn qabel mid-dritt nazzjonali. Madankollu, dan jista’ jkun il-każ biss għal xogħlijiet li ma setgħux jiġu kklassifikati bħala “xogħlijiet”
kollha kemm huma.
24      Ara s-sentenza Levola Hengelo (punt 33).
25      Ara, f’dan is-sens, is-sentenzi tal‑4 ta’ Ottubru 2011, Football Association Premier League et (C‑403/08 u C‑429/08, EU:C:2011:631, punti 156 u 159); Levola Hengelo (punti 35 sa 40), u tat‑12 ta’ Settembru 2019, Cofemel (C‑683/17, iktar ’il quddiem
is-“sentenza Cofemel”, EU:C:2019:721, punt 32).
26      Ara s-sentenza Cofemel (punti 30 u 31 kif ukoll il-ġurisprudenza ċċitata).
27      Ara s-sentenza tal‑11 ta’ Ġunju 2020, Brompton Bicycle (C‑833/18, iktar ’il quddiem
is-“sentenza Brompton Bicyle”, EU:C:2020:461, punt 31).
28      Ara, f’dan is-sens, is-sentenzi tas‑16 ta’ Lulju 2009, Infopaq International (C‑5/08, iktar ’il quddiem
is-“sentenza Infopaq International”, EU:C:2009:89, punti 45 u 46); tal‑1 ta’ Marzu 2012, Football Dataco et (C‑604/10, EU:C:2012:115, punt 33), u Funke Medien NRW (punt 23).
29      Ara, f’dan is-sens, is-sentenza Infopaq International (punti 35, 44 sa 46).
30      Ara s-sentenza tal‑1 ta’ Diċembru 2011, Painer (C‑145/10, EU:C:2011:798, punti 90 sa 93).
31      Ara s-sentenza Funke Medien NRW (punt 24).
32      Ara s-sentenza tal‑1 ta’ Marzu 2012, Football Dataco et (C‑604/10, EU:C:2012:115, punti 39 u 42).
33      Ara, f’dan is-sens, is-sentenza Brompton Bicycle (punt 26).
34      Bl-istess mod, kif jirriżulta mill-premessa 13 tad-Direttiva 2006/116, “[i]l-kollezzjonijiet huma protetti skond l-Artikolu 2(5) tal-Konvenzjoni ta’ Berna meta, abbażi ta’ l-għażla u l-arranġament tal-kontenut tagħhom, jikkostitwixxu kreazzjonijiet intellettwali. Dawk ix-xogħlijiet huma protetti bħali tali, mingħajr ħsara għad-drittijiet ta’ l-awtur f'kull wieħed mix-xogħlijiet li jagħmel parti minn dawn il-kollezzjonijiet.” Il-ġabriet, bħala xogħlijiet kollha kemm huma, jesprimu għaldaqstant oriġinalità permezz tal-kompożizzjoni tagħhom.
35      Fis-seduta tad‑19 ta’ Marzu 2025, ippreżentajt għad-diskussjoni l-eżempju mużikali meħud mill-edizzjonijiet tax-xogħol tal-pjanista Alfred Cortot, magħruf talli akkumpanja l-partituri ta’ ċerti kompożituri kbar b’diversi kummenti, pariri, eżerċizzji prattiċi, eċċ. li jżejnu r-riproduzzjonijiet tal-partituri oriġinali, billi
jżidu, fejn xieraq, dak li jista’ jitqies bħala noti ta’ qiegħ il-paġna. Bix-xewqa li jgħin lill-istudenti javvanzaw mhux biss fil-ħakma tal-ġesti, iżda wkoll fil-fehim tal-kapolavuri mużikali, Alfred Cortot għamel għażliet artistiċi personali bbażati fuq l-interpretazzjoni tiegħu stess ta’ dawn ix-xogħlijiet. F’dan ir-rigward, ara Gavoty, B., Alfred Cortot. Biographie, Buchet/Chastel, Pariġi,
2012, p. 357 (nota ta’ qiegħ il-paġna maqbuża) u p. 358: “Naturalment, minħabba s-suċċess tal-Metodu tiegħu, Cortot kellu l-idea li jippubblika l-Éditions de Travail, iddedikati għall-kapolavuri tal-kaptani romantiċi: Chopin, Schumann, Schubert, Liszt, Weber u Mendelssohn – b’kollox, 76 ktejjeb, inklużi naturalment ix-xogħlijiet infushom, immarkati u rriveduti, u, fil-qiegħ tal-paġni, kummenti u eżerċizzji ssuġġeriti biex isolvu d-diffikultajiet ewlenin.
[…] L-[…] Éditions de Travail
fihom għadd kbir ta’ rimarki estetiċi maħsuba biex jistimulaw l-immaġinazzjoni tal-interpretu” [traduzzjoni libera]. Ara, ukoll, Anselmini, F. u Jacobs, R., Alfred Cortot, Fayard, Pariġi, 2018, p. 285 sa 298.
36      Ara, f’dan is-sens, is-sentenza Brompton Bicycle (punt 38 u l-parti dispożittiva), fejn il-Qorti tal-Ġustizzja ppreċiżat li dawn kienu l-elementi rilevanti kollha tal-każ inkwistjoni, kif kienu jeżistu waqt it-tfassil ta’ dan is-suġġett, indipendentement mill-fatturi esterni u sussegwenti għall-kreazzjoni tas-suġġett (punt 37).
37      Ara s-sentenza Cofemel (punti 32 u 33 kif ukoll il-ġurisprudenza ċċitata).
38      Il-kawża prinċipali tirrigwarda kreazzjoni letterarja. Nippreċiża madankollu li s-sitwazzjoni tista’ tkun differenti fir-rigward ta’ xogħol artistiku li jkun ġie rrestawrat u li l-oriġinal tiegħu, strettament, ma jkunx għadu
jeżisti, fejn l-elementi rrestawrati jew immodifikati jkunu saru inseparabbli mix-xogħol oriġinali.
39      Dan japplika wkoll, fil-fehma tiegħi, għall-edizzjonijiet tax-xogħol ta’ Alfred Cortot, diġà msemmija fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 35 ta’ dawn il-konklużjonijiet. Wieħed ma jistax jikkunsidra li l-kummenti varji ta’ Alfred Cortot biss jistgħu jkunu protetti separatament mill-partituri li jsebbħu u li mingħajrhom huma jsiru inkomprensibbli.
40      Sentenza Cofemel (punt 35 u l-ġurisprudenza ċċitata).
41      Ara s-sentenza Infopaq International (punti 38, 39 u 47). Nippreċiża li, fil-każ ta’ protezzjoni “separabbli”, li ngħatat lil ċerti partijiet minn xi xogħol, bħalma huma d-daħliet, l-introduzzjonijiet u l-konklużjonijiet, kif jingħad fil-punt 71 ta’ dawn il-konklużjonijiet, ir-riproduzzjoni ta’ silta, jew ta’ frażi, tal-parti(jiet) protetta jew protetti tikkostitwixxi ksur tad-drittijiet tal-awtur.
42      Għaldaqstant, biex nieħu l-eżempju msemmi mill-Kummissjoni waqt is-seduta, malli jidħlu fl-isfera pubblika, il-kitbiet tan-nies tal-Istat jew id-djarji personali tal-politiċi jistgħu jkunu is-suġġett ta’ edizzjonijiet kritiċi li, jekk ikun il-każ, jibbenefikaw minn protezzjoni tad-drittijiet tal-awtur, sa fejn l-awturi ta’ tali edizzjonijiet ikunu setgħu juru l-għażliet liberi u kreattivi li jirriflettu l-personalità tagħhom. Min-naħa l-oħra, l-awturi ta’ dawn l-edizzjonijiet kritiċi ma jistgħux jipprekludu r-riproduzzjoni tax-xogħol oriġinali li fuqu huma bbażati.
43      Ara Voorhoof, D., “Freedom of expression and the right to information: Implications for copyright”, Research Handbook on Human Rights and Intellectual Property, Geiger, C. (Ed.), Elgar publishing, 2015, p. 331; sentenza tal-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem (iktar ’il quddiem il-“Qorti EDB”) tal‑10 ta’ Jannar 2013, Ashby Donald et
vs Franza (CE:ECHR:2013:0110JUD003676908), u d-deċiżjoni tal-Qorti EDB tad‑19 ta’ Frar 2013, Fredrik Neij u Peter Sunde Kolmisoppi vs L-Isvezja (CE:ECHR:2013:0219DEC004039712). Ara wkoll, is-sentenza tad‑29 ta’ Lulju 2019, Spiegel Online (C‑516/17, EU:C:2019:625, punti 57 sa 59); kif ukoll il-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Szpunar fil-Kawża Funke Medien NRW (C‑469/17, EU:C:2018:870, punti 40 sa 42).