WYROK TRYBUNAŁUz dnia 21 września 1988 r. (*)W sprawie 267/86mającej
za przedmiot skierowany do Trybunału, na podstawie art. 177
traktatu EWG, przez Vredegerecht (sąd pokoju) kantonu Beveren
(Belgia) wniosek o wydanie, w ramach zawisłego przed tym sądem
sporu międzyPascalem van Eyckiem, zamieszkałym w BeverenaSociété anonyme ASPA, z siedzibą w Antwerpii_orzeczenia w trybie prejudycjalnym w przedmiocie wykładni art. 59–66, 85, 86 i 95 traktatu EWG_TRYBUNAŁ_w
składzie: G. Bosco, prezes izby, pełniący funkcję prezesa,
J.C. Moitinho de Almeida, prezes izby, T. Koopmans,
U. Everling, K. Bahlmann, Y. Galmot, C.N. Kakouris,
R. Joliet i F.A. Schockweiler, sędziowie_rzecznik generalny: G.F. Mancini_sekretarz: D. Louterman, administrator_rozważywszy uwagi przedstawione:–        w
imieniu P. van Eycke’a przez J. Cerfonaine’a, członka izby
adwokackiej w Antwerpii_–        w
imieniu Królestwa Belgii przez adwokatów G. van Heckego
i K. Lenaertsa oraz R. Hoebaera i R. Devyvera,
działających w charakterze pełnomocników_–        w
imieniu Komisji Wspólnot Europejskich przez T. van Rijna,
działającego w charakterze pełnomocnika, wspieranego przez R.
Overhoffa_uwzględniając sprawozdanie na rozprawę i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 25 listopada 1987 r._po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 28 kwietnia 1988 r._wydaje następującyWyrok1        Orzeczeniem
z dnia 28 października 1986 r., które wpłynęło do
Trybunału w dniu 30 października tego samego roku,
Vredegerecht (sąd pokoju) kantonu Beveren (Belgia) zwrócił się na
podstawie art. 177 traktatu EWG z trzema pytaniami
prejudycjalnymi dotyczącymi wykładni art. 59–66, 85, 86 i 95
tego traktatu, co ma umożliwić mu ocenę zgodności z prawem
wspólnotowym przepisów krajowych zastrzegających zwolnienie
z podatku dochodowego od przychodów z odsetek od wkładów
bankowych dla określonych rodzajów lokat oszczędnościowych.2        Pytania
te zostały podniesione w ramach sporu między P. van Eyckiem
(zwanym dalej „powodem”) a spółką akcyjną ASPA, belgijską
instytucją finansową, w przedmiocie wysokości odsetek od lokaty
oszczędnościowej, jaką powód zamierzał założyć w ASPA. Z akt
sprawy wynika, że powód, po zapoznaniu się z reklamą spółki ASPA
dotyczącą wysokości odsetek, zgłosił się do tej instytucji
z zamiarem założenia lokaty oszczędnościowej na podanych
w reklamie warunkach. Po poinformowaniu go przez spółkę ASPA, że ze
względu na przepisy rozporządzenia królewskiego z dnia
13 marca 1986 r. zmuszona jest wprowadzić warunki mniej
korzystne niż podane w reklamie, powód wniósł pozew do sądu
krajowego, mający na celu stwierdzenie, iż spółka ASPA nie ma prawa
powoływać się na rozporządzenie królewskie dla uzasadnienia zmiany
warunków lokaty, ponieważ rozporządzenie to narusza art. 85
i nast. traktatu EWG.3        Celem
lepszego zrozumienia wspomnianego rozporządzenia królewskiego trzeba
umieścić je w jego kontekście prawnym i gospodarczym, którego
elementem charakterystycznym jest istnienie w Belgii od dawna
zwolnienia podatkowego części dochodów z lokat oszczędnościowych,
wprowadzonego ze względów społecznych oraz w celu promowania
oszczędzania, którego podstawowe zasady uregulowane są
w art. 19 pkt 7 ustawy o podatku dochodowym.4        Gdy
na początku lat 80. coraz więcej instytucji finansowych zaczęło
stosować politykę wysokiej stopy procentowej, rząd belgijski postanowił
ograniczyć zakres zwolnienia podatkowego i poddał je na mocy ustawy
z dnia 28 grudnia 1983 r. pewnej liczbie warunków, które
miały zostać określone w drodze rozporządzenia królewskiego.5        Rozporządzenie
królewskie z dnia 29 grudnia 1983 r., wydane
w wykonaniu tej ustawy, poddało, w uproszczeniu, udzielenie
zwolnienia podatkowego dwóm warunkom: wynagrodzenie lokat
oszczędnościowych winno składać się, po pierwsze, z odsetek
podstawowych, co do których wprowadzono pułap odpowiadający najniższej
stopie średniej stosowanej na danym rynku, a po drugie
z premii za czas trwania lub za podwyższenie lokaty, która była
ustalana dowolnie przez każdą instytucję finansową.6        Następnie
belgijskie organy do spraw polityki pieniężnej uznały, że konkurencja
w dziedzinie premii za czas trwania lub za podwyższenie lokaty jest
zbyt żywa i stanowi przyczynę zjawiska odwrotnego od generalnej
tendencji do obniżania stóp procentowych, jaka ma miejsce
w przypadku innych form oszczędzania. Ponieważ utrzymywanie na
wysokim poziomie odsetek od lokat oszczędnościowych prowadziło zdaniem
tych organów do utrzymywania na równie wysokim poziomie odsetek od
kredytów, ze szkodą dla gospodarki kraju oraz poziomu zadłużenia
publicznego, we wrześniu 1985 r. belgijska komisja bankowa
wystosowała do instytucji finansowych zalecenie obniżenia wynagrodzenia
lokat oszczędnościowych. Doprowadziło to do zawarcia w dniu
30 grudnia 1985 r. przez banki, prywatne kasy oszczędnościowe
i publiczne instytucje kredytowe porozumienia
o samoograniczeniu, obniżającego to wynagrodzenie do maksymalnej
stawki 7%.7        Ponieważ
porozumienia tego nie przestrzegały wszystkie instytucje finansowe,
minister finansów postanowił wprowadzić system, w którym to władze
publiczne określają bezpośrednio warunki wspomnianego zwolnienia
podatkowego.8        System
ten został wprowadzony na mocy rozporządzenia królewskiego z dnia
13 marca 1986 r., które określa bezpośrednio zarówno
maksymalną wysokość odsetek podstawowych, jak i maksymalną wysokość
premii za czas trwania lub podwyższenie lokaty.9        W
tych okolicznościach sąd krajowy, na zgodne żądanie obu stron sporu,
zwrócił się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:„1)      Czy
reżim prawny ustanowiony na mocy rozporządzenia królewskiego
z dnia 29 grudnia 1983 r. i potwierdzony,
z pewnymi zmianami, rozporządzeniem królewskim z dnia
13 marca 1986 r., normujący wynagrodzenie, jakie instytucje
finansowe mogą wypłacać za zgromadzone oszczędności, który – stanowiąc
przedłużenie pod postacią przepisów prawa istniejących uprzednio
porozumień między bankami lub praktyk uzgodnionych mających na celu
ograniczenie wynagrodzenia lokat oszczędnościowych – polega na wiążącym
określeniu tego wynagrodzenia:a)      jako stawki jednolitej dla wszystkich podmiotów na rynku_b)      lub
jako marży maksymalnej obowiązującej podmioty obecne na rynku przy
ustalaniu wysokości wynagrodzenia_pod groźbą
całkowitej utraty przez klientów ulgi podatkowej obowiązującej
w stosunku do zwykłych lokat oszczędnościowych, jest zgodny ze
wspólnotowymi regułami konkurencji określonymi w art. 85
i nast. traktatu EWG?2)      Jedynie
w przypadku odpowiedzi twierdzącej na pytanie pierwsze
lit. a), czy nałożenie w sposób wiążący, poza jednolitą stawką
dla odsetek podstawowych wypłacanych przez instytucje finansowe, marży
maksymalnej dla należnej ewentualnie premii za czas trwania lub
podwyższenie lokaty, z wyłączeniem innych form konkurencji
w zakresie przyjmowania lokat, pod groźbą utraty wspomnianej
w pierwszym pytaniu ulgi podatkowej (rozporządzenie królewskie
z dnia 13 marca 1986 r., art. 1), jest zgodne ze
wspólnotowymi regułami konkurencji określonymi w art. 85
i nast. traktatu EWG?3)      Czy
przyznanie przywilejów podatkowych, w tym całkowitego zwolnienia
z odrębnego podatku od przychodów kapitałowych, wyłącznie
w stosunku do przychodów z lokat oszczędnościowych
nominowanych we frankach belgijskich i założonych
w instytucjach finansowych z siedzibą w Belgii nie
stanowi dyskryminacji podobnych lokat założonych w instytucjach
finansowych niemających siedziby w Belgii lub nominowanych
w innych walutach lub środkach płatniczych, a więc czy
przyznanie tego rodzaju ulg podatkowych jest zgodne
z postanowieniami art. 59–66 oraz 95 traktatu EWG?”.10      Okoliczności
faktyczne sporu przed sądem krajowym, przebieg postępowania oraz uwagi
przedstawione Trybunałowi zostały w sposób bardziej szczegółowy
omówione w sprawozdaniu na rozprawę. Powyższe elementy sprawy
zostaną powtórzone poniżej jedynie w zakresie niezbędnym do
przedstawienia rozumowania Trybunału. W przedmiocie kompetencji Trybunału11      Rząd
belgijski utrzymuje po pierwsze, że wniosek o wydanie orzeczenia
w trybie prejudycjalnym złożony przez sąd krajowy jest
niedopuszczalny, ponieważ szereg okoliczności wskazuje na czysto
fikcyjny charakter sporu przed sądem krajowym. Twierdzi on po drugie, że
wykładnia prawa wspólnotowego, o jaką zwrócił się sąd krajowy, nie
może w żaden sposób mieć znaczenia dla rozstrzygnięcia sporu przed
tym sądem. Rozporządzenie królewskie z dnia 13 marca
1986 r. nie uniemożliwia bowiem spółce ASPA zastosowania
wcześniejszych, bardziej korzystnych warunków lokaty, nie wchodzi więc
w zakres sporu przed sądem krajowym.12      W
tej kwestii należy stwierdzić, że z okoliczności faktycznych
omówionych w orzeczeniu sądu krajowego nie wynika w sposób
oczywisty, by spór miał charakter fikcyjny.13      W
odniesieniu do drugiego argumentu rządu belgijskiego wystarczy
przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału,
potwierdzonym wyrokiem z dnia 12 czerwca 1986 r.
w sprawach połączonych 98/85, 162/85 i 258/85 Bertini, Rec.
str. 1893, rzeczą sądu krajowego jest dokonanie oceny niezbędnego
charakteru pytania prejudycjalnego z punktu widzenia okoliczności
faktycznych sprawy.14      Wobec powyższego należy przystąpić do rozpatrywania pytań postawionych przez sąd krajowy. W przedmiocie pierwszego i drugiego pytania15      Pytania
te należy rozumieć w ten sposób, że dotyczą one w istocie
kwestii, czy krajowy przepis ustawowy lub wykonawczy zastrzegający
możliwość skorzystania z ulgi w zakresie podatku dochodowego
przysługującego podmiotom osiągającym przychody z określonego
rodzaju lokat oszczędnościowych tylko dla lokat, od których odsetki
i premia odpowiadają wielkościom maksymalnym określonym
w przepisach prawa, jest zgodny ze zobowiązaniami państw
członkowskich wynikającymi z art. 5 traktatu EWG
w związku z art. 3 lit. f) i art. 85 tego
traktatu.16      Trzeba
w tej mierze przypomnieć, że art. 85 i 86 traktatu same
z siebie dotyczą jedynie postępowania przedsiębiorstw, nie zaś
przepisów ustawowych lub wykonawczych państw członkowskich. Jednakże
z utrwalonego orzecznictwa Trybunału wynika, że art. 85
i 86 w związku z art. 5 traktatu zakazują państwom
członkowskim ustanawiania lub utrzymywania w mocy uregulowań, także
w postaci przepisów ustawowych lub wykonawczych, mogących podważyć
skuteczność („effet utile”) reguł konkurencji mających zastosowanie
wobec przedsiębiorstw. Ma to miejsce, zgodnie ze wspomnianym
orzecznictwem, gdy państwo członkowskie nakazuje lub promuje zawieranie
porozumień sprzecznych z art. 85 albo pogłębia skutki takich
porozumień, bądź gdy odbiera swoim uregulowaniom charakter publiczny,
powierzając podmiotom prywatnym zadanie dokonywania rozstrzygnięć
z zakresu polityki gospodarczej.17      Należy
na wstępie zauważyć, że zgodnie z ustaleniami zawartymi
w orzeczeniu sądu krajowego przed wejściem w życie omawianych
przepisów istniały porozumienia lub praktyki uzgodnione mające na celu
ograniczenie wynagrodzenia lokat oszczędnościowych. Nie wynika jednak
ani z tych ustaleń, ani z uwag przedstawionych Trybunałowi, by
przepisy te miały na celu nakazanie lub promowanie zawierania nowych
porozumień albo wprowadzania w życie nowych praktyk. Ocena
rzeczywistego znaczenia tych przepisów z punktu widzenia kryteriów
określonych w orzecznictwie Trybunału wymaga więc jedynie
rozpatrzenia, po pierwsze, czy można je uznać za mające na celu
pogłębienie skutków istniejących wcześniej porozumień, a po drugie,
czy pewne okoliczności nie odbierają im charakteru uregulowań
publicznych.18      W
pierwszej z tych kwestii wystarczy zaznaczyć, że zgodnie
z utrwalonym orzecznictwem Trybunału za uregulowanie mające na celu
pogłębienie skutków wcześniej istniejącego porozumienia można uznać
uregulowanie, które ogranicza się do przejęcia w całości lub
częściowo elementów porozumienia zawartego przez podmioty gospodarcze,
zobowiązując lub zachęcając te podmioty do jego poszanowania. O ile
całkowita utrata korzyści wynikających z systemu opodatkowania
lokat oszczędnościowych może stanowić istotny czynnik skłaniający do
poszanowania omawianych przepisów, o tyle z ustaleń zawartych
w orzeczeniu sądu krajowego nie wynika, by przepisy te ograniczały
się do zatwierdzenia czy to metody ograniczenia wynagrodzenia lokat, czy
wysokości stawek maksymalnych uzgodnionych w ramach wcześniejszych
porozumień lub praktyk. Jednakże sąd krajowy winien zbadać tę
okoliczność, jeżeli jego zdaniem istnieje jakakolwiek wątpliwość
w tej mierze.19      Jeśli
chodzi o drugą kwestię, z omawianych przepisów wynika, że
władze publiczne zastrzegły sobie prawo samodzielnego określania
maksymalnych stawek wynagrodzenia lokat oszczędnościowych i nie
przekazały tego zadania żadnemu podmiotowi prywatnemu. Uregulowanie to
ma zatem charakter publiczny. Nie podważa tego sama tylko okoliczność,
na którą zwraca uwagę powód, że zgodnie z uzasadnieniem
rozporządzenia królewskiego z dnia 13 marca 1986 r.
zostało ono wydane po konsultacji z przedstawicielami organizacji
zrzeszających instytucje kredytowe.20      Na
pierwsze i drugie pytanie należy zatem odpowiedzieć w ten
sposób, że krajowy przepis ustawowy lub wykonawczy zastrzegający
możliwość skorzystania z ulgi w zakresie podatku dochodowego
przysługującego podmiotom osiągającym przychody z określonego
rodzaju lokat oszczędnościowych tylko dla lokat, od których odsetki
i premia odpowiadają wielkościom maksymalnym określonym
w przepisach prawa, nie jest sprzeczny ze zobowiązaniami państw
członkowskich wynikającymi z art. 5 traktatu EWG
w związku z art. 3 lit. f) i art. 85 tego
traktatu, z zastrzeżeniem ewentualnego zbadania przez sąd krajowy
kwestii, czy przepis ten nie ogranicza się do zatwierdzenia czy to
metody ograniczenia wynagrodzenia lokat, czy wysokości stawek
maksymalnych uzgodnionych w ramach wcześniejszych porozumień lub
praktyk. W przedmiocie trzeciego pytania21      Poprzez
to pytanie sąd krajowy zmierza w istocie do ustalenia, czy krajowy
przepis ustawowy lub wykonawczy zastrzegający zwolnienie podatkowe
opisane powyżej wyłącznie dla lokat oszczędnościowych założonych
w walucie krajowej w instytucjach finansowych z siedzibą
w zainteresowanym państwie członkowskim jest zgodny
z art. 59–66 i 95 traktatu EWG.22      W
kwestii zgodności tego rodzaju uregulowań podatkowych, dotyczących
wynagrodzenia pewnej kategorii lokat oszczędnościowych założonych
w bankach, z art. 59 i nast. traktatu EWG,
odnoszącymi się do swobody świadczenia usług, należy przypomnieć, że
zgodnie z art. 61 ust. 2 tego traktatu liberalizacja
usług bankowych związanych z przepływem kapitału następuje zgodnie
ze stopniową liberalizacją przepływu kapitału.23      Zakładanie
lokat oszczędnościowych należy zaś do kategorii przepływów kapitału
zwanej „zakładanie i zasilanie kont bieżących i lokat,
wybieranie lub używanie aktywów na kontach bieżących i lokatach
założonych w instytucjach finansowych”, znajdujących się
odpowiednio na liście D załącznika I do pierwszej dyrektywy Rady
z dnia 11 maja 1960 r. w sprawie wdrożenia
art. 67 traktatu (Dz.U. 43 z 12.7.1960, str. 921)
i na liście C załącznika I zastąpionego przez dyrektywę Rady
86/566 z dnia 17 listopada 1986 r. w sprawie zmiany
pierwszej dyrektywy (Dz.U. L 332, str. 22). Tego rodzaju
przepływy kapitału nie zostały dotąd zliberalizowane.24      W
związku z tym nie może tu mieć miejsca naruszenie postanowień
traktatu EWG dotyczących swobody świadczenia usług bankowych
w dziedzinie przepływu kapitału.25      W
odniesieniu do możliwości zastosowania art. 95 traktatu EWG do
uregulowań podatkowych będących przedmiotem sprawy wystarczy zauważyć,
że wprowadzony w tym postanowieniu zakaz nakładania
dyskryminacyjnych lub protekcjonistycznych podatków wewnętrznych
obejmuje jedynie „produkty” pochodzące z innych państw
członkowskich. Środki zdeponowane na lokacie w takiej lub innej
walucie wchodzą zaś, jak wskazano powyżej, w zakres zastosowania
art. 61 ust. 2 i art. 67 traktatu EWG. Nie
stanowią zatem produktów w rozumieniu art. 95 tego traktatu.26      Na
trzecie pytanie należy zatem odpowiedzieć w ten sposób, że krajowy
przepis ustawowy lub wykonawczy zastrzegający zwolnienie podatkowe
opisane powyżej wyłącznie dla lokat oszczędnościowych założonych
w walucie krajowej w instytucjach finansowych z siedzibą
w zainteresowanym państwie członkowskim nie jest sprzeczny
z art. 59–66 i 95 traktatu EWG. W przedmiocie kosztów27      Koszty
poniesione przez Królestwo Belgii i przez Komisję Wspólnot
Europejskich, które przedstawiły Trybunałowi uwagi, nie podlegają
zwrotowi. Dla stron postępowań przed sądem krajowym niniejsze
postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii
podniesionej przed tym sądem, do niego zatem należy rozstrzygnięcie
o kosztach.Z powyższych względówTRYBUNAŁ_stanowiąc
w przedmiocie pytań skierowanych do niego przez Vredegerecht
kantonu Beveren orzeczeniem z dnia 28 października
1986 r., orzeka, co następuje:1)      Krajowy
przepis ustawowy lub wykonawczy zastrzegający możliwość skorzystania
z ulgi w zakresie podatku dochodowego przysługującego
podmiotom osiągającym przychody z określonego rodzaju lokat
oszczędnościowych tylko dla lokat, od których odsetki i premia
odpowiadają wielkościom maksymalnym określonym w przepisach prawa,
nie jest sprzeczny ze zobowiązaniami państw członkowskich wynikającymi
z art. 5 traktatu EWG w związku z art. 3
lit. f) i art. 85 tego traktatu, z zastrzeżeniem
ewentualnego zbadania przez sąd krajowy kwestii, czy przepis ten nie
ogranicza się do zatwierdzenia czy to metody ograniczenia wynagrodzenia
lokat, czy wysokości stawek maksymalnych uzgodnionych w ramach
wcześniejszych porozumień lub praktyk.2)      Krajowy
przepis ustawowy lub wykonawczy zastrzegający ulgę podatkową opisaną
powyżej wyłącznie dla lokat oszczędnościowych założonych w walucie
krajowej w instytucjach finansowych z siedzibą
w zainteresowanym państwie członkowskim nie jest sprzeczny
z art. 59–66 i 95 traktatu EWG.BoscoMoitinho de Almeida            KoopmansEverlingBahlmannGalmot      Kakouris      JolietSchockweilerWyrok ogłoszono na posiedzeniu jawnym w Luksemburgu w dniu 21 września 1988 r.Sekretarz       PrezesJ.‑G. Giraud       A.J. Mackenzie Stuart* Język postępowania: niderlandzki.