62021CJ0529
ΑΠΟΦΑΣΗ ΤΟΥ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟΥ (έκτο τμήμα)
της 4ης Μαΐου 2023 (
*1
)
«Προδικαστική παραπομπή – Κοινωνική πολιτική – Οργάνωση του χρόνου εργασίας – Οδηγία 2003/88/ΕΚ – Άρθρο 1, παράγραφος 3 – Πεδίο εφαρμογής – Άρθρο 8 – Άρθρο 12 – Ασφάλεια και υγεία των εργαζομένων τη νύχτα, κατά την εργασία τους – Επίπεδο προστασίας των εργαζομένων τη νύχτα ανάλογο προς τη φύση της εργασίας τους – Οδηγία 89/391/ΕΟΚ – Άρθρο 2 – Εργαζόμενοι του δημόσιου τομέα και εργαζόμενοι του ιδιωτικού τομέα – Άρθρο 20 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης – Ίση μεταχείριση»
Στις συνεκδικαζόμενες υποθέσεις C‑529/21 έως C‑536/21 και C‑732/21 έως C‑738/21,
με αντικείμενο δεκαπέντε αιτήσεις προδικαστικής αποφάσεως δυνάμει του άρθρου 267 ΣΛΕΕ, που υπέβαλε το Rayonen sad – Kula (πρωτοδικείο Kula, Βουλγαρία), με αποφάσεις της 10ης Αυγούστου 2021 και της 18ης Νοεμβρίου 2021, οι οποίες περιήλθαν στο Δικαστήριο στις 25 Αυγούστου 2021 και στις 30 Νοεμβρίου 2021, στο πλαίσιο των δικών
OP (C‑529/21),
MN (C‑530/21),
KL (C‑531/21),
IJ (C‑532/21),
GH (C‑533/21),
EF (C‑534/21),
CD (C‑535/21),
AB (C‑536/21),
AB (C‑732/21),
BC (C‑733/21),
CD (C‑734/21),
DE (C‑735/21),
EF (C‑736/21),
FG (C‑737/21),
GH (C‑738/21)
κατά
Glavna direktsia «Pozharna bezopasnost i zashtita na naselenieto» kam Ministerstvo na vatreshnite raboti,
ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ (έκτο τμήμα),
συγκείμενο από τους P. G. Xuereb, πρόεδρο τμήματος, T. von Danwitz και I. Ziemele (εισηγήτρια), δικαστές,
γενικός εισαγγελέας: Α. Ράντος
γραμματέας: A. Calot Escobar
έχοντας υπόψη την έγγραφη διαδικασία,
λαμβάνοντας υπόψη τις παρατηρήσεις που υπέβαλε:
–
η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, εκπροσωπούμενη από τις D. Drambozova, D. Recchia και C. Valero,
κατόπιν της αποφάσεως που έλαβε, αφού άκουσε τον γενικό εισαγγελέα, να εκδικάσει την υπόθεση χωρίς ανάπτυξη προτάσεων,
εκδίδει την ακόλουθη
Απόφαση
1
Οι αιτήσεις προδικαστικής αποφάσεως αφορούν την ερμηνεία του άρθρου 1, παράγραφος 3, και του άρθρου 12 της οδηγίας 2003/88/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 4ης Νοεμβρίου 2003, σχετικά με ορισμένα στοιχεία της οργάνωσης του χρόνου εργασίας (ΕΕ 2003, L 299, σ. 9), καθώς και του άρθρου 2, παράγραφος 2, της οδηγίας 89/391/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 12ης Ιουνίου 1989, σχετικά με την εφαρμογή μέτρων για την προώθηση της βελτίωσης της ασφάλειας και της υγείας των εργαζομένων κατά την εργασία (ΕΕ 1989, L 183, σ. 1).
2
Οι αιτήσεις αυτές υποβλήθηκαν στο πλαίσιο δεκαπέντε ενδίκων διαφορών μεταξύ υπαλλήλων μιας τοπικής υπηρεσίας της Glavna direktsia «Pozharna bezopasnost i zashtita na naselenieto» kam Ministerstvo na vatreshnite raboti (Γενικής Διευθύνσεως «Πυρόσβεσης και Πολιτικής Προστασίας» του Υπουργείου Εσωτερικών, Βουλγαρία) και της εν λόγω γενικής διευθύνσεως, σχετικά με τον υπολογισμό των ωρών νυχτερινής εργασίας που πραγματοποίησαν οι υπάλληλοι αυτοί και με την αμοιβή για τις εν λόγω ώρες.
Το νομικό πλαίσιο
Το δίκαιο της Ένωσης
H οδηγία 2003/88
3
Το άρθρο 1 της οδηγίας 2003/88, το οποίο φέρει τον τίτλο «Αντικείμενο και πεδίο εφαρμογής», ορίζει τα εξής:
«1.   Η παρούσα οδηγία καθορίζει τις στοιχειώδεις προδιαγραφές ασφάλειας και υγείας όσον αφορά την οργάνωση του χρόνου εργασίας.
2.   Εφαρμόζεται:
α)
στις ελάχιστες περιόδους ημερήσιας και εβδομαδιαίας ανάπαυσης και ετήσιας άδειας, στο χρόνο διαλείμματος και στη μέγιστη εβδομαδιαία διάρκεια εργασίας, και
β)
σε ορισμένες πλευρές της νυκτερινής εργασίας, της κατά βάρδιες εργασίας και του ρυθμού εργασίας.
3.   Η παρούσα οδηγία εφαρμόζεται σε όλους τους ιδιωτικούς ή δημόσιους τομείς δραστηριοτήτων, κατά την έννοια του άρθρου 2 της οδηγίας 89/391/ΕΟΚ, με την επιφύλαξη των άρθρων 14, 17, 18 και 19 της παρούσας οδηγίας.
[…]»
4
Το άρθρο 2 της οδηγίας 2003/88, το οποίο φέρει τον τίτλο «Ορισμοί», προβλέπει τα ακόλουθα:
«Κατά την έννοια της παρούσας οδηγίας, νοούνται ως:
[…]
3.   “νυχτερινή περίοδος”: κάθε περίοδος επτά τουλάχιστον ωρών, όπως ορίζεται από την εθνική νομοθεσία, η οποία πρέπει πάντως να περιλαμβάνει το διάστημα μεταξύ 24.00 και 05.00·
4.   “εργαζόμενος τη νύχτα”:
α)
αφενός, κάθε εργαζόμενος κατά τη νυχτερινή περίοδο επί τρεις τουλάχιστον ώρες του ημερήσιου κανονικού χρόνου εργασίας του και,
β)
αφετέρου, κάθε εργαζόμενος ο οποίος ενδέχεται να πραγματοποιεί κατά τη νυχτερινή περίοδο ένα ορισμένο τμήμα του ετήσιου χρόνου εργασίας του, το οποίο ορίζεται κατ’ επιλογή του οικείου κράτους μέλους:
i)
από την εθνική νομοθεσία, ύστερα από διαβούλευση με τους κοινωνικούς εταίρους, ή
ii)
με συλλογικές συμβάσεις ή με συμφωνίες μεταξύ κοινωνικών εταίρων σε εθνικό ή περιφερειακό επίπεδο·
5.   “εργασία κατά βάρδιες”: κάθε μέθοδος οργάνωσης της ομαδικής εργασίας κατά την οποία οι εργαζόμενοι διαδέχονται ο ένας τον άλλον στις ίδιες θέσεις εργασίας με ορισμένο ρυθμό, συμπεριλαμβανομένου του ρυθμού περιτροπής, η οποία μπορεί να είναι συνεχής ή ασυνεχής, πράγμα το οποίο υποχρεώνει τους εργαζόμενους να επιτελούν μια εργασία σε διαφορετικές ώρες σε μια δεδομένη περίοδο ημερών ή εβδομάδων·
6.   “εργαζόμενος σε βάρδιες”: κάθε εργαζόμενος με ωράριο που εντάσσεται σε πρόγραμμα εργασίας κατά βάρδιες·
[…]».
5
Το άρθρο 8 της οδηγίας αυτής, το οποίο φέρει τον τίτλο «Διάρκεια της νυχτερινής εργασίας», ορίζει τα εξής:
«Τα κράτη μέλη λαμβάνουν τα αναγκαία μέτρα ώστε:
α)
ο κανονικός χρόνος νυκτερινής εργασίας να μην υπερβαίνει, κατά μέσον όρο, τις οκτώ ώρες ανά εικοσιτετράωρο·
β)
οι εργαζόμενοι τη νύχτα η εργασία των οποίων ενέχει ιδιαίτερους κινδύνους ή σημαντική σωματική ή πνευματική ένταση να μην εργάζονται περισσότερο από οκτώ ώρες κατά τη διάρκεια εικοσιτετράωρης περιόδου κατά την οποία πραγματοποιούν νυκτερινή εργασία.
Για τους σκοπούς του στοιχείου β), η εργασία που ενέχει ιδιαίτερους κινδύνους ή σημαντική σωματική ή πνευματική ένταση ορίζεται από τις εθνικές νομοθεσίες ή/και πρακτικές ή από συλλογικές συμβάσεις ή από συμφωνίες μεταξύ κοινωνικών εταίρων, λαμβανομένων υπόψη των επιπτώσεων και των κινδύνων που συνδέονται με τη νυκτερινή εργασία.»
6
Το άρθρο 12 της εν λόγω οδηγίας, το οποίο φέρει τον τίτλο «Προστασία της ασφάλειας και της υγείας», προβλέπει τα ακόλουθα:
«Τα κράτη μέλη θεσπίζουν τα αναγκαία μέτρα ώστε:
α)
οι εργαζόμενοι τη νύχτα και οι εργαζόμενοι σε βάρδιες να απολαύουν προστασίας της υγείας και της ασφάλειάς τους, ανάλογης προς τη φύση της εργασίας τους·
β)
οι κατάλληλες υπηρεσίες ή μέτρα προστασίας και πρόληψης στον τομέα της ασφάλειας και της υγείας των εργαζομένων τη νύχτα και των εργαζομένων σε βάρδιες να είναι ισοδύναμα με τα προσφερόμενα στους άλλους εργαζομένους και να είναι διαθέσιμα ανά πάσα στιγμή.»
H οδηγία 89/391
7
Το άρθρο 2 της οδηγίας 89/391, το οποίο φέρει τον τίτλο «Πεδίο εφαρμογής», προβλέπει τα εξής:
«1.   Η παρούσα οδηγία εφαρμόζεται σε όλους τους δημόσιους ή ιδιωτικούς τομείς δραστηριοτήτων (βιομηχανικές, γεωργικές, εμπορικές, διοικητικές, εκπαιδευτικές, πολιτιστικές δραστηριότητες, δραστηριότητες παροχής υπηρεσιών, αναψυχής κλπ.).
2.   Η παρούσα οδηγία δεν εφαρμόζεται όταν δεν το επιτρέπουν εγγενείς ιδιαιτερότητες ορισμένων δραστηριοτήτων του δημόσιου τομέα, π.χ. στις ένοπλες δυνάμεις ή στην αστυνομία, ή ορισμένων συγκεκριμένων δραστηριοτήτων στις υπηρεσίες πολιτικής άμυνας.
Στην περίπτωση αυτή, πρέπει να εξασφαλίζεται, όσον αυτό είναι δυνατόν, η ασφάλεια και η υγεία των εργαζομένων, έχοντας υπόψη τους στόχους της παρούσας οδηγίας.»
Το βουλγαρικό δίκαιο
Ο εργατικός κώδικας
8
Το άρθρο 140 του Kodeks na truda (εργατικού κώδικα) (DV αριθ. 26, της 1ης Απριλίου 1986, και DV αριθ. 27, της 4ης Απριλίου 1986), όπως ίσχυε κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών των υποθέσεων των κύριων δικών (στο εξής: εργατικός κώδικας), ορίζει τα εξής:
«1.   Η κανονική εβδομαδιαία διάρκεια της νυχτερινής εργασίας για μια εβδομάδα πέντε εργάσιμων ημερών δεν μπορεί να υπερβαίνει τις τριάντα πέντε ώρες. Η κανονική ανά ημέρα διάρκεια της νυχτερινής εργασίας σε μια εβδομάδα πέντε εργάσιμων ημερών δεν μπορεί να υπερβαίνει τις επτά ώρες.
2.   Νυχτερινή είναι η εργασία η οποία παρέχεται μεταξύ 22:00 και 06:00 και η οποία, για τους εργαζομένους ηλικίας κάτω των 16 ετών, διαρκεί από τις 20:00 έως τις 06:00.
[…]»
9
Κατά το άρθρο 143 του εργατικού κώδικα:
«1.   Ως υπερωριακή εργασία νοείται η εργασία που παρέχεται από τον εργαζόμενο πέραν του προβλεπόμενου για αυτόν χρόνου εργασίας, κατόπιν αιτήματος του εργοδότη ή του ιεραρχικώς προϊσταμένου ή εφόσον ο εργοδότης ή ο ιεραρχικώς προϊστάμενος έχει λάβει γνώση της παροχής υπερωριακής εργασίας και δεν εναντιώνεται σε αυτήν.
[…]»
Ο νόμος περί του Υπουργείου Εσωτερικών
10
Το άρθρο 142 του zakon za Ministerstvo vatreshnite raboti (νόμου περί του Υπουργείου Εσωτερικών), της 28ης Μαΐου και της 19ης Ιουνίου 2014 (DV αριθ. 53, της 27ης Ιουνίου 2014, σ. 2), όπως ίσχυε κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών των κύριων δικών (στο εξής: νόμος περί του Υπουργείου Εσωτερικών), ορίζει τα εξής:
«1.   Υπάλληλοι του Υπουργείου Εσωτερικών είναι:
1)
οι δημόσιοι υπάλληλοι οι οποίοι εργάζονται ως αστυνομικοί και ως υπάλληλοι της Γενικής Διευθύνσεως “Πυρόσβεσης και Πολιτικής Προστασίας”·
2)
οι δημόσιοι υπάλληλοι·
3)
οι συμβασιούχοι υπάλληλοι.
[…]»
11
Το άρθρο 187 του νόμου περί του Υπουργείου Εσωτερικών, όπως ίσχυε πριν από τη θέση σε ισχύ του zakon za izmenenie i dopalnenie na zakona za Ministerstvo na vatreshnite raboti (νόμου περί τροποποιήσεως και συμπληρώσεως του νόμου περί του Υπουργείου Εσωτερικών), της 11ης Ιουνίου και της 1ης Ιουλίου 2020 (DV αριθ. 60, της 7ης Ιουλίου 2020, σ. 3), προέβλεπε τα εξής:
«1.   Η κανονική διάρκεια εργασίας των δημοσίων υπαλλήλων του Υπουργείου Εσωτερικών ανέρχεται σε 8 ώρες ημερησίως και σε 40 ώρες εβδομαδιαίως για εβδομάδα εργασίας 5 ημερών.
[…]
3.   Ο χρόνος εργασίας των δημοσίων υπαλλήλων υπολογίζεται σε εργάσιμες ημέρες επί ημερησίας βάσεως, των δε εργαζομένων σε βάρδιες 8, 12 ή 24 ωρών υπολογίζεται σε τριμηνιαία βάση. Τυχόν εργασία κατά βάρδιες 24 ωρών αποτελεί εξαίρεση. […] Σε περίπτωση εργασίας κατά βάρδιες, μπορεί να παρέχεται νυχτερινή εργασία από τις 22:00 έως τις 06:00, πλην όμως ο χρόνος εργασίας δεν πρέπει να υπερβαίνει κατά μέσο όρο τις 8 ώρες ανά εικοσιτετράωρο.
[…]
9.   Ο τρόπος οργανώσεως και κατανομής του χρόνου εργασίας, καθώς και ο υπολογισμός του, η αμοιβή της εργασίας των δημοσίων υπαλλήλων η οποία παρέχεται πέραν του κανονικού ωραρίου εργασίας, το καθεστώς υπηρεσίας, ο χρόνος αναπαύσεως και οι άδειες των δημοσίων υπαλλήλων καθορίζονται με απόφαση του Υπουργού Εσωτερικών.
[…]»
12
Το άρθρο 187 του νόμου περί του Υπουργείου Εσωτερικών, όπως ισχύει από της θέσεως σε ισχύ του νόμου περί τροποποιήσεως και συμπληρώσεως του νόμου περί του Υπουργείου Εσωτερικών, της 11ης Ιουνίου και της 1ης Ιουλίου 2020, ορίζει τα ακόλουθα:
«1.   Η κανονική διάρκεια εργασίας των δημοσίων υπαλλήλων του Υπουργείου Εσωτερικών ανέρχεται σε 8 ώρες ημερησίως και σε 40 ώρες εβδομαδιαίως για εβδομάδα εργασίας 5 ημερών. Η κανονική διάρκεια της νυχτερινής εργασίας ανέρχεται σε 8 ώρες ανά διάστημα 24 ωρών. Ως νυχτερινή εργασία νοείται η εργασία που παρέχεται μεταξύ 22:00 και 06:00.
2.   Προβλέπεται μειωμένος χρόνος εργασίας για τους δημοσίους υπαλλήλους που ασκούν τα καθήκοντά τους υπό ειδικές συνθήκες λόγω των οποίων εκτίθενται σε κινδύνους για τη ζωή και την υγεία τους.
3.   Ο χρόνος εργασίας των δημοσίων υπαλλήλων υπολογίζεται σε εργάσιμες ημέρες επί ημερησίας βάσεως, των δε εργαζομένων σε βάρδιες 8, 12 ή 24 ωρών υπολογίζεται σε τριμηνιαία βάση. Τυχόν εργασία κατά βάρδιες 24 ωρών αποτελεί εξαίρεση.
[…]
10.   Ο τρόπος οργανώσεως και κατανομής του χρόνου εργασίας, καθώς και ο υπολογισμός του, η αμοιβή της εργασίας η οποία παρέχεται πέραν του κανονικού ωραρίου εργασίας, το καθεστώς υπηρεσίας, ο χρόνος αναπαύσεως και οι άδειες των δημοσίων υπαλλήλων, κατά την έννοια του άρθρου 142, παράγραφος 1, σημείο 1, και παράγραφος 3, καθορίζονται με απόφαση του Υπουργού Εσωτερικών.»
13
Το άρθρο 188, παράγραφος 2, του νόμου αυτού ορίζει τα εξής:
«Οι δημόσιοι υπάλληλοι του Υπουργείου Εσωτερικών που εργάζονται μεταξύ 22:00 και 06:00 απολαύουν της ειδικής προστασίας που προβλέπεται στον εργατικό κώδικα.»
Οι αποφάσεις που εξέδωσε ο Υπουργός Εσωτερικών σύμφωνα με το άρθρο 187 του νόμου περί του Υπουργείου Εσωτερικών
14
Το άρθρο 3, παράγραφος 3, της naredba no 8121z-776 (κανονιστικής αποφάσεως 8121z-776), της 29ης Ιουλίου 2016 (DV αριθ. 60, της 2ας Αυγούστου 2016, σ. 16), η οποία καταργήθηκε στις 14 Ιανουαρίου 2020, προέβλεπε τα εξής:
«Είναι δυνατόν να επιβληθεί στους δημοσίους υπαλλήλους του Υπουργείου Εσωτερικών υποχρέωση να εργάζονται και κατά τη διάρκεια της νύχτας, από τις 22:00 έως τις 06:00, υπό την προϋπόθεση ότι οι ώρες παρεχόμενης εργασίας δεν πρέπει να υπερβαίνουν κατά μέσο όρο τις 8 ώρες ανά διάστημα 24 ωρών.»
15
Το άρθρο 3, παράγραφος 2, της naredba no 8121z-36 (κανονιστικής αποφάσεως 8121z-36), της 7ης Ιανουαρίου 2020 (DV αριθ. 3, της 10ης Ιανουαρίου 2020, σ. 3), η οποία καταργήθηκε στις 21 Οκτωβρίου 2020, είχε ως ακολούθως:
«Είναι δυνατόν να επιβληθεί στους δημοσίους υπαλλήλους του Υπουργείου Εσωτερικών υποχρέωση να εργάζονται και κατά τη διάρκεια της νύχτας, από τις 22:00 έως τις 06:00, υπό την προϋπόθεση ότι οι ώρες παρεχόμενης εργασίας δεν πρέπει να υπερβαίνουν κατά μέσο όρο τις 8 ώρες ανά διάστημα 24 ωρών.»
16
Το άρθρο 3, παράγραφος 2, της naredba no 8121z-1174 (κανονιστικής αποφάσεως 8121z-1174), της 21ης Οκτωβρίου 2020 (DV αριθ. 93, της 30 Οκτωβρίου 2020), η οποία καταργήθηκε στις 15 Δεκεμβρίου 2020, όριζε τα εξής:
«Είναι δυνατόν να επιβληθεί στους δημοσίους υπαλλήλους του Υπουργείου Εσωτερικών υποχρέωση να εργάζονται και κατά τη διάρκεια της νύχτας, από τις 22:00 έως τις 06:00, υπό την προϋπόθεση ότι οι ώρες παρεχόμενης εργασίας δεν πρέπει να υπερβαίνουν κατά μέσο όρο τις 8 ώρες ανά διάστημα 24 ωρών.»
Η κανονιστική απόφαση περί διαρθρώσεως και οργανώσεως των αποδοχών
17
Το άρθρο 8 της naredba za strukturata i organizatsiata na rabotnata zaplata (κανονιστικής αποφάσεως περί διαρθρώσεως και οργανώσεως των αποδοχών), της 17ης Ιανουαρίου 2007 (DV αριθ. 9, της 26ης Ιανουαρίου 2007, σ. 2), είχε ως ακολούθως:
«Για κάθε ώρα ή κλάσμα ώρας νυχτερινής εργασίας που παρέχεται μεταξύ 22:00 και 06:00, οι εργαζόμενοι λαμβάνουν πρόσθετη αμοιβή για νυχτερινή εργασία, η οποία ανέρχεται κατ’ ελάχιστον σε 0,25 βουλγαρικά λεβ [(BGN)] (περίπου 0,13 EUR).»
18
Η εν λόγω διάταξη, όπως ισχύει από της θέσεως σε ισχύ της postanovlenie za izmenenie na Naredbata za strukturata i organizatsiata na rabotnata zaplata (τροποποιητικής αποφάσεως της κανονιστικής αποφάσεως περί διαρθρώσεως και οργανώσεως των αποδοχών), της 21ης Ιουλίου 2020 (DV αριθ. 66, της 24ης Ιουλίου 2020, σ. 7), προβλέπει τα εξής:
«Για κάθε ώρα ή κλάσμα ώρας νυχτερινής εργασίας που παρέχεται μεταξύ 22:00 και 06:00, οι εργαζόμενοι λαμβάνουν πρόσθετη αμοιβή για νυχτερινή εργασία τουλάχιστον ίση με το 0,15 % του εθνικού κατώτατου μισθού, με κατώτατο όριο το 1 BGN.»
19
Το άρθρο 9, παράγραφος 2, της κανονιστικής αποφάσεως περί διαρθρώσεως και οργανώσεως των αποδοχών ορίζει τα ακόλουθα:
«Κατά τον υπολογισμό του συνολικού χρόνου εργασίας, οι ώρες νυχτερινής εργασίας μετατρέπονται σε ώρες ημερήσιας εργασίας βάσει συντελεστή ο οποίος ισούται με τον λόγο της κανονικής διάρκειας της ημερήσιας εργασίας προς την κανονική διάρκεια της νυχτερινής εργασίας, η οποία ορίζεται για την εκάστοτε θέση εργασίας.»
Οι διαφορές των κύριων δικών και τα προδικαστικά ερωτήματα
20
Οι ενάγοντες των κύριων δικών έχουν την ιδιότητα του δημοσίου υπαλλήλου και ασκούν καθήκοντα πυροσβέστη στην τοπική υπηρεσία της Kula (Βουλγαρία) της Γενικής Διευθύνσεως «Πυρόσβεσης και Πολιτικής Προστασίας» του Υπουργείου Εσωτερικών.
21
Οι κύριες δίκες αφορούν το χρονικό διάστημα από τις 31 Ιανουαρίου 2018 έως τις 31 Δεκεμβρίου 2020, κατά το οποίο οι ενάγοντες των κύριων δικών εργάσθηκαν σε βάρδιες 24 ωρών, των οποίων ο υπολογισμός γίνεται σε τριμηνιαία βάση. Κατά το συγκεκριμένο χρονικό διάστημα, οι ενάγοντες των κύριων δικών παρείχαν νυχτερινή εργασία, μεταξύ 22:00 και 06:00, πραγματοποιώντας 8 ώρες νυχτερινής εργασίας ανά διάστημα 24 ωρών.
22
Το αιτούν δικαστήριο παρατηρεί ότι, στη βουλγαρική νομοθεσία, το γενικό καθεστώς της νυχτερινής εργασίας περιλαμβάνεται στον εργατικό κώδικα, ο οποίος προβλέπει, αφενός, ότι η νυχτερινή εργασία δεν μπορεί να υπερβαίνει τις 7 ώρες ανά χρονικό διάστημα 24 ωρών και, αφετέρου, ότι οι υπερωρίες, οι οποίες συνιστούν εργασία παρεχόμενη πέραν του προβλεπόμενου χρόνου εργασίας, συνεπάγονται αύξηση της αμοιβής, η οποία φαίνεται να ανέρχεται σε ποσοστό 50 %.
23
Επισημαίνει επίσης ότι, αντιθέτως, σύμφωνα με το ειδικό καθεστώς εργασίας που προβλέπει ο νόμος περί του Υπουργείου Εσωτερικών, η κανονική διάρκεια της νυχτερινής εργασίας ανέρχεται σε 8 ώρες ανά διάστημα 24 ωρών και ότι, μολονότι το συγκεκριμένο καθεστώς προβλέπει, όπως και το γενικό καθεστώς νυχτερινής εργασίας, ότι οι υπερωρίες συνιστούν εργασία που παρέχεται πέραν του προβλεπόμενου χρόνου εργασίας, η κανονική διάρκεια εργασίας των 8 ωρών συνεπάγεται προσαύξηση αμοιβής ύψους μόλις 0,25 BGN ανά ώρα.
24
Οι ενάγοντες των κύριων δικών υποστηρίζουν ότι η νυχτερινή εργασία, στο μέτρο που αντιστοιχεί στη διαφορά μεταξύ της κανονικής διάρκειας της νυχτερινής εργασίας που ισχύει για αυτούς και της κανονικής διάρκειας της νυχτερινής εργασίας που ισχύει για τους εργαζομένους του ιδιωτικού τομέα, δηλαδή σε διαφορά μίας ώρας, συνιστά υπερωριακή εργασία. Οι υπερωρίες αυτές, όμως, δεν συνεπάγονται αύξηση της αμοιβής όπως εκείνη που προβλέπεται από τον εργατικό κώδικα. Συγκεκριμένα, το ειδικό καθεστώς νυχτερινής εργασίας κατά τον νόμο περί του Υπουργείου Εσωτερικών προβλέπει απλώς ότι η νυχτερινή εργασία συνεπάγεται αύξηση της αμοιβής κατά 0,25 BGN ανά ώρα. Επομένως, οι ενάγοντες των κύριων δικών θεωρούν ότι ο τρόπος υπολογισμού της αμοιβής της νυχτερινής εργασίας τον οποίο προβλέπει ο νόμος περί του Υπουργείου Εσωτερικών ενέχει δυσμενή διάκριση και ότι πρέπει να υπαχθούν στο ευνοϊκότερο καθεστώς, ήτοι στο γενικό καθεστώς.
25
Το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι οι ενάγοντες των κύριων δικών, οι οποίοι είναι δημόσιοι υπάλληλοι σε τοπική υπηρεσία της Γενικής Διευθύνσεως «Πυρόσβεσης και Πολιτικής Προστασίας» του Υπουργείου Εσωτερικών, απολαύουν ορισμένων πλεονεκτημάτων σε σχέση με τους εργαζομένους των οποίων η εργασία διέπεται από το γενικό καθεστώς νυχτερινής εργασίας που προβλέπει ο εργατικός κώδικας, όπως οι μεγαλύτερες άδειες μετ’ αποδοχών ή η υψηλότερη αποζημίωση συνταξιοδοτήσεως.
26
Επομένως, διερωτάται αν τα πρόσωπα αυτά μπορούν να υπόκεινται σε λιγότερο ευνοϊκούς από άλλες απόψεις όρους εργασίας, ιδίως όσον αφορά το ότι η κανονική διάρκεια της νυχτερινής εργασίας καθορίζεται στις 8 ώρες όσον αφορά τα εν λόγω πρόσωπα.
27
Υπό τις συνθήκες αυτές, το Rayonen sad – Kula (πρωτοδικείο Kula, Βουλγαρία) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα, τα οποία έχουν πανομοιότυπη διατύπωση στις υποθέσεις C‑529/21 έως C‑536/21 και στις υποθέσεις C‑732/21 έως C‑738/21:
«1)
Εφαρμόζεται η οδηγία 2003/88 όταν δεν το επιτρέπουν εγγενείς ιδιαιτερότητες ορισμένων ειδικών δραστηριοτήτων του δημόσιου τομέα, π.χ. στις ένοπλες δυνάμεις ή στην αστυνομία, ή ορισμένων συγκεκριμένων δραστηριοτήτων στις υπηρεσίες πολιτικής προστασίας, δεδομένου ότι:
–
το άρθρο 1, παράγραφος 3, της οδηγίας 2003/88 προβλέπει ότι αυτή εφαρμόζεται σε όλους τους ιδιωτικούς ή δημόσιους τομείς δραστηριοτήτων κατά την έννοια του άρθρου 2 της οδηγίας 89/391·
–
το άρθρο 2, παράγραφος 2, της οδηγίας 89/391 προβλέπει ότι αυτή δεν εφαρμόζεται όταν δεν το επιτρέπουν εγγενείς ιδιαιτερότητες ορισμένων δραστηριοτήτων του δημόσιου τομέα, π.χ. στις ένοπλες δυνάμεις ή στην αστυνομία, ή ορισμένων συγκεκριμένων δραστηριοτήτων στις υπηρεσίες πολιτικής άμυνας;
2)
Πρέπει, στο πλαίσιο της εκτίμησης του κατά πόσον τα κατάλληλα μέσα προστασίας, κατά την έννοια του άρθρου 12, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 2003/88, κατηγορίας εργαζομένων οι οποίοι πραγματοποιούν νυχτερινή εργασία, μη υπερβαίνουσα τις 7 ώρες ανά 24ωρο, είναι ισοδύναμα με τα εν λόγω μέσα προστασίας άλλης κατηγορίας εργαζομένων οι οποίοι πραγματοποιούν επίσης νυχτερινή εργασία, μη υπερβαίνουσα τις 8 ώρες, πλην όμως απολαύουν πλεονεκτημάτων, όπως είναι οι άδειες μεγαλύτερης διάρκειας, οι υψηλότερες αποζημιώσεις συνταξιοδότησης ή η υψηλότερη προσαύξηση αμοιβής λόγω αρχαιότητας, να λαμβάνονται υπόψη τα πλεονεκτήματα που απολαύουν οι εργαζόμενοι της δεύτερης κατηγορίας;»
Επί της διαδικασίας ενώπιον του Δικαστηρίου
28
Το αιτούν δικαστήριο ζήτησε την υπαγωγή των αιτήσεων προδικαστικής αποφάσεως στην επείγουσα προδικαστική διαδικασία του άρθρου 107, παράγραφος 1, του Κανονισμού Διαδικασίας του Δικαστηρίου όσον αφορά τις υποθέσεις C‑529/21 έως C‑536/21.
29
Στις 9 Σεπτεμβρίου 2021, το Δικαστήριο αποφάσισε, κατόπιν προτάσεως του εισηγητή δικαστή και αφού άκουσε τον γενικό εισαγγελέα, να μη δεχθεί το αίτημα αυτό.
30
Με αποφάσεις του Προέδρου του Δικαστηρίου της 24ης Σεπτεμβρίου και της 16ης Δεκεμβρίου 2021, αντιστοίχως, αποφασίσθηκε η συνεκδίκαση των υποθέσεων C‑529/21 έως C‑536/21 και των υποθέσεων C‑732/21 έως C‑738/21, η δε ενώπιον του Δικαστηρίου διαδικασία ανεστάλη μέχρι την έκδοση της αποφάσεως της 24ης Φεβρουαρίου 2022, Glavna direktsia Pozharna bezopasnost i zashtita na naselenieto (C‑262/20, EU:C:2022:117).
31
Η διαδικασία επαναλήφθηκε στις 28 Φεβρουαρίου 2022.
32
Με απόφαση του Δικαστηρίου της 13ης Δεκεμβρίου 2022, αποφασίσθηκε η συνεκδίκαση των υποθέσεων C‑529/21 έως C‑536/21 και των υποθέσεων C‑732/21 έως C‑738/21 προς έκδοση κοινής αποφάσεως.
Επί των προδικαστικών ερωτημάτων
Επί του πρώτου προδικαστικού ερωτήματος
33
Με το πρώτο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινισθεί αν η οδηγία 2003/88 έχει εφαρμογή σε δραστηριότητες όπως αυτές των εναγόντων των κύριων δικών, οι οποίοι είναι δημόσιοι υπάλληλοι που ασκούν καθήκοντα πυροσβέστη στη Γενική Διεύθυνση «Πυρόσβεσης και Πολιτικής Προστασίας» του Υπουργείου Εσωτερικών και οι οποίοι θεωρούνται εργαζόμενοι τη νύχτα, δεδομένου ότι, αφενός, το άρθρο 1, παράγραφος 3, της οδηγίας 2003/88 οριοθετεί το πεδίο εφαρμογής της εν λόγω οδηγίας παραπέμποντας ρητώς στο άρθρο 2 της οδηγίας 89/391, ενώ, αφετέρου, σύμφωνα με το άρθρο της 2, η οδηγία 89/391 δεν έχει εφαρμογή όταν δεν το επιτρέπουν εγγενείς ιδιαιτερότητες ορισμένων δραστηριοτήτων του δημόσιου τομέα, για παράδειγμα στις ένοπλες δυνάμεις ή στην αστυνομία, ή ορισμένων συγκεκριμένων δραστηριοτήτων στις υπηρεσίες πολιτικής προστασίας.
34
Προκαταρκτικώς, πρέπει να υπομνησθεί ότι οι υποθέσεις των οποίων έχει επιληφθεί το αιτούν δικαστήριο αφορούν αποκλειστικώς την εφαρμογή της οδηγίας 2003/88 στην περίπτωση δημοσίων υπαλλήλων που ασκούν καθήκοντα πυροσβέστη και εργάζονται τακτικά κατά τη νύχτα. Επομένως, όπως προτείνει η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, πρέπει να γίνει δεκτό ότι με το πρώτο προδικαστικό ερώτημα ζητείται να διευκρινισθεί αν το άρθρο 1, παράγραφος 3, της οδηγίας 2003/88, ερμηνευόμενο σε συνδυασμό με το άρθρο 2 της οδηγίας 89/391, έχει την έννοια ότι η οδηγία 2003/88 εφαρμόζεται στους εργαζομένους του δημόσιου τομέα, όπως είναι οι πυροσβέστες, οι οποίοι θεωρούνται εργαζόμενοι τη νύχτα.
35
Συναφώς, υπενθυμίζεται, πρώτον, ότι, βάσει του άρθρου 1, παράγραφος 3, της οδηγίας 2003/88, ερμηνευόμενου σε συνδυασμό με το άρθρο 2 της οδηγίας 89/391 στο οποίο παραπέμπει η διάταξη αυτή, οι εν λόγω οδηγίες εφαρμόζονται σε όλους τους ιδιωτικούς ή δημόσιους τομείς δραστηριοτήτων, με σκοπό την προώθηση της βελτίωσης της ασφάλειας και της υγείας των εργαζομένων κατά την εργασία, καθώς και τη ρύθμιση ορισμένων στοιχείων της οργανώσεως του χρόνου εργασίας τους (απόφαση της 3ης Μαΐου 2012, Neidel, C‑337/10, EU:C:2012:263, σκέψη 20).
36
Δεύτερον, από τα ανωτέρω συνάγεται ότι το πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 89/391 πρέπει να ορίζεται κατά τρόπο ευρύ και, επομένως, οι εξαιρέσεις από το εν λόγω πεδίο εφαρμογής τις οποίες προβλέπει το άρθρο 2, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, της οδηγίας αυτής πρέπει να ερμηνεύονται στενά. Πράγματι, οι εξαιρέσεις αυτές προβλέφθηκαν αποκλειστικώς και μόνον προκειμένου να διασφαλισθεί η εύρυθμη λειτουργία των υπηρεσιών που είναι απαραίτητες για την προστασία της δημόσιας ασφάλειας, υγείας και τάξεως σε περιστάσεις εξαιρετικής σοβαρότητας και εύρους (απόφαση της 3ης Μαΐου 2012, Neidel, C‑337/10, EU:C:2012:263, σκέψη 21 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
37
Τρίτον, το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι το κριτήριο που χρησιμοποιείται στο άρθρο 2, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, της οδηγίας 89/391 για τον αποκλεισμό ορισμένων δραστηριοτήτων από το πεδίο εφαρμογής της και, κατά συνέπεια, από το πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 2003/88 δεν βασίζεται στο γεγονός ότι οι εργαζόμενοι απασχολούνται σε έναν από τους κλάδους του δημόσιου τομέα τους οποίους αφορά η διάταξη αυτή, θεωρούμενο γενικώς, αλλά αποκλειστικώς στην ιδιαίτερη φύση ορισμένων συγκεκριμένων καθηκόντων που ασκούν οι εργαζόμενοι εντός των κλάδων τους οποίους αφορά η διάταξη αυτή, η οποία φύση δικαιολογεί εξαίρεση από τους κανόνες σχετικά με την προστασία της ασφάλειας και της υγείας των εργαζομένων, λόγω της αδήριτης ανάγκης να εξασφαλιστεί η αποτελεσματική προστασία του κοινωνικού συνόλου (απόφαση της 15ης Ιουλίου 2021, Ministrstvo za obrambo, C‑742/19, EU:C:2021:597, σκέψη 56).
38
Το Δικαστήριο έχει διαπιστώσει συναφώς ότι, μολονότι ορισμένες υπηρεσίες πρέπει να αντιμετωπίζουν γεγονότα τα οποία, εξ ορισμού, δεν μπορούν να προβλεφθούν, οι δραστηριότητες τις οποίες υπό κανονικές συνθήκες συνεπάγονται και οι οποίες ανταποκρίνονται στην αποστολή που έχει ακριβώς ανατεθεί σε τέτοιες υπηρεσίες μπορούν παρά ταύτα να οργανωθούν εκ των προτέρων, περιλαμβανομένης της οργανώσεως των ωραρίων εργασίας του προσωπικού τους (απόφαση της 5ης Οκτωβρίου 2004, Pfeiffer κ.λπ., C‑397/01 έως C‑403/01, EU:C:2004:584, σκέψη 57).
39
Στο συγκεκριμένο πλαίσιο, το Δικαστήριο έχει αποφανθεί ότι η οδηγία 2003/88 πρέπει να τυγχάνει εφαρμογής στις δραστηριότητες των πυροσβεστών, ακόμη και αν ασκούνται από τις δυνάμεις άμεσης επιτόπιας επεμβάσεως και ανεξαρτήτως του εάν αποσκοπούν στην κατάσβεση πυρκαγιάς ή στην παροχή βοήθειας με άλλον τρόπο, εφόσον διενεργούνται υπό τις συνήθεις συνθήκες και σύμφωνα με την αποστολή που έχει ανατεθεί στην οικεία υπηρεσία, τούτο δε παρά το γεγονός ότι οι επεμβάσεις τις οποίες μπορούν να συνεπάγονται οι δραστηριότητες αυτές δεν είναι δυνατόν, ως εκ της φύσεώς τους, να προβλεφθούν και ενδέχεται να προκαλέσουν την έκθεση των εργαζομένων που τις εκτελούν σε ορισμένους κινδύνους όσον αφορά την ασφάλεια και/ή την υγεία τους (απόφαση της 21ης Φεβρουαρίου 2018, Matzak, C‑518/15, EU:C:2018:82, σκέψη 27).
40
Κατά συνέπεια, η οδηγία 2003/88 πρέπει να έχει εφαρμογή στις δραστηριότητες των εργαζομένων του δημόσιου τομέα, όπως είναι οι πυροσβέστες, οι οποίοι θεωρούνται εργαζόμενοι τη νύχτα, εφόσον οι δραστηριότητες αυτές ασκούνται υπό συνήθεις συνθήκες. Στο αιτούν δικαστήριο απόκειται να εξετάσει αν οι δραστηριότητες των εναγόντων των κύριων δικών ασκούνται υπό τέτοιες συνθήκες.
41
Από τα προεκτεθέντα προκύπτει ότι το άρθρο 1, παράγραφος 3, της οδηγίας 2003/88, ερμηνευόμενο σε συνδυασμό με το άρθρο 2 της οδηγίας 89/391, έχει την έννοια ότι η οδηγία 2003/88 εφαρμόζεται στους εργαζομένους του δημόσιου τομέα, όπως είναι οι πυροσβέστες, οι οποίοι θεωρούνται εργαζόμενοι τη νύχτα, υπό την προϋπόθεση ότι οι εν λόγω εργαζόμενοι ασκούν τις δραστηριότητές τους υπό συνήθεις συνθήκες.
Επί του δευτέρου προδικαστικού ερωτήματος
42
Με το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινισθεί αν, για την εκτίμηση περί ισοδυναμίας των κατάλληλων υπηρεσιών ή μέσων προστασίας και προλήψεως στον τομέα της ασφάλειας και της υγείας των εργαζομένων τη νύχτα και των εργαζομένων σε βάρδιες, όπως επιτάσσει το άρθρο 12, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 2003/88, απαιτείται να λαμβάνονται υπόψη οι διαφορές που υφίστανται ενδεχομένως σε κράτος μέλος μεταξύ των διαφόρων κατηγοριών εργαζομένων τη νύχτα.
43
Υπενθυμίζεται συναφώς ότι το άρθρο 12, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 2003/88 προβλέπει ότι οι εργαζόμενοι τη νύχτα και οι εργαζόμενοι σε βάρδιες τυγχάνουν κατάλληλων υπηρεσιών ή μέσων προστασίας και προλήψεως στον τομέα της ασφάλειας και της υγείας ισοδύναμων προς εκείνα που παρέχονται στους «άλλους εργαζομένους». Η διάταξη αυτή δεν διέπει τη σχέση μεταξύ των εργαζομένων τη νύχτα σε διαφορετικούς κλάδους ή τομείς, αλλά τη σχέση μεταξύ των εργαζομένων τη νύχτα και των εργαζομένων κατά τη διάρκεια της ημέρας όσον αφορά τις υπηρεσίες ή τα μέσα προστασίας και προλήψεως των οποίων τυγχάνουν.
44
Ωστόσο, κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, στο πλαίσιο της προβλεπόμενης από το άρθρο 267 ΣΛΕΕ διαδικασίας συνεργασίας μεταξύ των εθνικών δικαστηρίων και του Δικαστηρίου, στο Δικαστήριο απόκειται να δώσει στο εθνικό δικαστήριο χρήσιμη απάντηση η οποία θα του παρέχει τη δυνατότητα επιλύσεως της διαφοράς της οποίας έχει επιληφθεί. Υπό το πρίσμα αυτό, το Δικαστήριο μπορεί να αναδιατυπώσει, εφόσον είναι αναγκαίο, τα ερωτήματα που του έχουν υποβληθεί. Επιπλέον, μπορεί να χρειαστεί να λάβει το Δικαστήριο υπόψη του κανόνες του δικαίου της Ένωσης τους οποίους δεν μνημόνευσε το εθνικό δικαστήριο διατυπώνοντας το ερώτημά του (αποφάσεις της 15ης Ιουλίου 2021, Ministrstvo za obrambo, C‑742/19, EU:C:2021:597, σκέψη 31, και της 24ης Φεβρουαρίου 2022, Glavna direktsia Pozharna bezopasnost i zashtita na naselenieto, С-262/20, EU:C:2022:117, σκέψη 33 καθώς και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
45
Εν προκειμένω, όπως προκύπτει από τις αιτήσεις προδικαστικής αποφάσεως, το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα αφορά, στην πραγματικότητα, τη δυνατότητα εφαρμογής της γενικής αρχής της ίσης μεταχειρίσεως, η οποία κατοχυρώνεται στο άρθρο 20 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (στο εξής: Χάρτης). Πράγματι, το αιτούν δικαστήριο διερωτάται αν οι ενδεχομένως ευνοϊκότεροι όροι εργασίας των οποίων απολαύουν οι εργαζόμενοι τη νύχτα στον ιδιωτικό τομέα, σύμφωνα με το άρθρο 12, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2003/88, πρέπει να ισχύουν και για τους εργαζομένους τη νύχτα στον δημόσιο τομέα.
46
Ως εκ τούτου, πρέπει να γίνει δεκτό ότι με το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα ζητείται, κατ’ ουσίαν, να διευκρινισθεί αν το άρθρο 12 της οδηγίας 2003/88, ερμηνευόμενο υπό το πρίσμα του άρθρου 20 του Χάρτη, έχει την έννοια ότι αντιτίθεται στη μη εφαρμογή, και για τους εργαζομένους του δημόσιου τομέα, όπως είναι οι πυροσβέστες, της βραχύτερης κανονικής διάρκειας της νυχτερινής εργασίας η οποία καθορίζεται από το εθνικό δίκαιο για τους εργαζομένους του ιδιωτικού τομέα.
47
Όσον αφορά, κατά πρώτον, το επίπεδο προστασίας ως προς την ασφάλεια και την υγεία το οποίο οφείλουν να παρέχουν τα κράτη μέλη στους εργαζομένους τη νύχτα, επισημαίνεται, πρώτον, ότι το άρθρο 12, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2003/88 απαιτεί από τα κράτη μέλη να λαμβάνουν υπόψη τη φύση της νυχτερινής εργασίας κατά τον καθορισμό του εν λόγω επιπέδου προστασίας, ενώ, κατά το άρθρο 12, στοιχείο βʹ, της ίδιας οδηγίας, οι εργαζόμενοι τη νύχτα και οι εργαζόμενοι σε βάρδιες πρέπει να τυγχάνουν κατάλληλων υπηρεσιών ή μέσων προστασίας και προλήψεως ισοδύναμων εκείνων που ισχύουν για τους «άλλους εργαζομένους».
48
Συναφώς, υπενθυμίζεται ότι το άρθρο 31, παράγραφος 1, του Χάρτη προβλέπει ότι «[κ]άθε εργαζόμενος έχει δικαίωμα σε συνθήκες εργασίας οι οποίες σέβονται την υγεία, την ασφάλεια και την αξιοπρέπειά του» και ότι με το άρθρο 31, παράγραφος 2, του Χάρτη ορίζεται ειδικότερα ότι «[κ]άθε εργαζόμενος έχει δικαίωμα σε ένα όριο μέγιστης διάρκειας εργασίας, σε ημερήσιες και εβδομαδιαίες περιόδους ανάπαυσης καθώς και σε ετήσια περίοδο αμειβόμενων διακοπών», το δε άρθρο 12 της οδηγίας 2003/88 συγκεκριμενοποιεί ως ανωτέρω το θεμελιώδες αυτό δικαίωμα που κατοχυρώνεται στο άρθρο 31 του Χάρτη.
49
Επιπλέον, το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι η προβλεπόμενη στο άρθρο 12, στοιχείο αʹ, της εν λόγω οδηγίας υποχρέωση θεσπίσεως των αναγκαίων μέτρων ώστε οι εργαζόμενοι τη νύχτα και οι εργαζόμενοι σε βάρδιες να απολαύουν προστασίας της υγείας και της ασφάλειάς τους ανάλογης προς τη φύση της εργασίας τους, καταλείπει ορισμένο περιθώριο εκτιμήσεως στα κράτη μέλη όσον αφορά τα κατάλληλα μέτρα που πρέπει να τεθούν σε εφαρμογή (απόφαση της 24ης Φεβρουαρίου 2022, Glavna direktsia Pozharna bezopasnost i zashtita na naselenieto, C‑262/20, EU:C:2022:117, σκέψη 48 καθώς και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
50
Δεύτερον, η ως άνω υποχρέωση πρέπει να υλοποιείται κατά τρόπον ώστε να επιτυγχάνονται οι σκοποί προστασίας που θέτει η ίδια η οδηγία. Ειδικότερα, τα κράτη μέλη οφείλουν να εξασφαλίζουν την τήρηση των αρχών της προστασίας της ασφάλειας και της υγείας των εργαζομένων όταν καθορίζουν το αναγκαίο επίπεδο προστασίας στον τομέα της υγείας και της ασφάλειας των εργαζομένων τη νύχτα. Επομένως, τα κράτη μέλη οφείλουν να μεριμνούν ώστε οι εργαζόμενοι τη νύχτα να τυγχάνουν άλλων μέτρων προστασίας όσον αφορά τη διάρκεια της εργασίας, τον μισθό, τα επιδόματα ή παρόμοια πλεονεκτήματα, τα οποία να αντισταθμίζουν την ιδιαίτερη επιβάρυνση την οποία συνεπάγεται αυτό το είδος εργασίας και την οποία τονίζει η οδηγία 2003/88 και, ως εκ τούτου, αποτελούν αναγνώριση της φύσεως της νυχτερινής εργασίας (απόφαση της 24ης Φεβρουαρίου 2022, Glavna direktsia Pozharna bezopasnost i zashtita na naselenieto, C‑262/20, EU:C:2022:117, σκέψη 51).
51
Τρίτον, πρέπει επίσης να υπομνησθεί ότι, λαμβανομένης υπόψη της επαχθέστερης φύσεως της νυχτερινής εργασίας σε σχέση με την ημερήσια εργασία, η μείωση της κανονικής διάρκειας της νυχτερινής εργασίας σε σχέση με την ημερήσια εργασία ενδέχεται να συνιστά πρόσφορη λύση για τη διασφάλιση της προστασίας της υγείας και της ασφάλειας των εργαζομένων τη νύχτα, έστω και αν αυτή δεν είναι η μόνη δυνατή λύση. Ανάλογα με τη φύση της οικείας δραστηριότητας, η χορήγηση συμπληρωματικών περιόδων αναπαύσεως ή περιόδων ελεύθερου χρόνου, για παράδειγμα, θα μπορούσε επίσης να συμβάλει στην προστασία της υγείας και της ασφάλειας των εν λόγω εργαζομένων (απόφαση της 24ης Φεβρουαρίου 2022, Glavna direktsia Pozharna bezopasnost i zashtita na naselenieto, C‑262/20, EU:C:2022:117, σκέψη 53).
52
Όσον αφορά, κατά δεύτερον, τη σημασία της αρχής της ίσης μεταχειρίσεως, όπως αυτή κατοχυρώνεται στο άρθρο 20 του Χάρτη, κατά το οποίο «[ό]λοι οι άνθρωποι είναι ίσοι έναντι του νόμου», υπενθυμίζεται, πρώτον, ότι το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι η εν λόγω αρχή συνιστά γενική αρχή του δικαίου της Ένωσης, η οποία επιτάσσει να μην επιφυλάσσεται διαφορετική μεταχείριση σε παρεμφερείς καταστάσεις ούτε όμοια μεταχείριση σε διαφορετικές καταστάσεις, εκτός αν η μεταχείριση αυτή δικαιολογείται αντικειμενικώς. Διαφορετική μεταχείριση δικαιολογείται εφόσον βασίζεται σε αντικειμενικό και εύλογο κριτήριο, ήτοι συνδέεται με νομίμως επιδιωκόμενο από την επίμαχη ρύθμιση σκοπό, και εφόσον είναι ανάλογη προς τον σκοπό που επιδιώκεται με τη συγκεκριμένη μεταχείριση (πρβλ. απόφαση της 24ης Φεβρουαρίου 2022, Glavna direktsia Pozharna bezopasnost i zashtita na naselenieto, C‑262/20, EU:C:2022:117, σκέψη 58 καθώς και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
53
Δεύτερον, υπενθυμίζεται ότι το πεδίο εφαρμογής του Χάρτη όσον αφορά τη δράση των κρατών μελών ορίζεται στο άρθρο 51, παράγραφος 1, κατά το οποίο οι διατάξεις του Χάρτη απευθύνονται στα θεσμικά όργανα της Ευρωπαϊκής Ένωσης και στα κράτη μέλη μόνον όταν αυτά εφαρμόζουν το δίκαιο της Ένωσης και ότι, κατά πάγια νομολογία, η έννοια της «εφαρμογής του δικαίου της Ένωσης», κατά τη διάταξη αυτή, προϋποθέτει την ύπαρξη συνδέσμου μεταξύ πράξεως του δικαίου της Ένωσης και του επίμαχου εθνικού μέτρου η οποία να υπερβαίνει την εγγύτητα των σχετικών τομέων ή τις έμμεσες επιπτώσεις του ενός τομέα στον άλλο, λαμβανομένων υπόψη των κριτηρίων εκτιμήσεως που καθορίζονται από το Δικαστήριο (απόφαση της 24ης Φεβρουαρίου 2022, Glavna direktsia Pozharna bezopasnost i zashtita na naselenieto, C‑262/20, EU:C:2022:117, σκέψη 60 καθώς και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
54
Συναφώς, επισημαίνεται, αφενός, ότι το άρθρο 140, παράγραφος 1, του εργατικού κώδικα ορίζει ότι η κανονική διάρκεια της νυκτερινής εργασίας για μια εβδομάδα 5 εργάσιμων ημερών είναι 7 ώρες. Όπως επισημαίνει το αιτούν δικαστήριο, η διάταξη αυτή έχει εφαρμογή στους εργαζομένους του ιδιωτικού τομέα. Αφετέρου, δυνάμει του άρθρου 187, παράγραφος 3, του νόμου περί του Υπουργείου Εσωτερικών, σε περίπτωση κατά βάρδιες εργασίας, η νυχτερινή εργασία μπορεί να παρέχεται από τις 22:00 έως τις 06:00, ενώ ο μέσος χρόνος εργασίας των δημοσίων υπαλλήλων του εν λόγω Υπουργείου δεν πρέπει να υπερβαίνει τις 8 ώρες ανά εικοσιτετράωρο. Όπως έχει διαπιστώσει το Δικαστήριο, με τις διατάξεις αυτές προσδιορίζονται οι λεπτομερείς όροι παροχής νυχτερινής εργασίας, όσον αφορά την ασφάλεια και την υγεία, και ειδικότερα η μέγιστη διάρκεια της νυχτερινής εργασίας. Διατάξεις τέτοιου είδους συνιστούν εφαρμογή της οδηγίας 2003/88 και, ως εκ τούτου, εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής του δικαίου της Ένωσης (απόφαση της 24ης Φεβρουαρίου 2022, Glavna direktsia Pozharna bezopasnost i zashtita na naselenieto, C‑262/20, EU:C:2022:117, σκέψεις 61 έως 63).
55
Τρίτον, στο μέτρο που το αιτούν δικαστήριο εκτιμά ότι με την επίμαχη στις κύριες δίκες εθνική ρύθμιση θεσπίζεται καθεστώς εφαρμοστέο στους εργαζομένους του ιδιωτικού τομέα το οποίο είναι ευνοϊκότερο του ισχύοντος για τους εργαζομένους του δημόσιου τομέα, περιλαμβανομένων των εναγόντων των κύριων δικών, επισημαίνεται ότι το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι διαφορετική μεταχείριση στηριζόμενη στη δημοσιοϋπαλληλική ή συμβατική φύση της σχέσεως εργασίας μπορεί, καταρχήν, να εκτιμηθεί υπό το πρίσμα της αρχής της ίσης μεταχειρίσεως, η οποία αποτελεί γενική αρχή του δικαίου της Ένωσης που κατοχυρώνεται πλέον στα άρθρα 20 και 21 του Χάρτη (απόφαση της 24ης Φεβρουαρίου 2022, Glavna direktsia Pozharna bezopasnost i zashtita na naselenieto, C‑262/20, EU:C:2022:117, σκέψη 65).
56
Όσον αφορά την απαίτηση περί παρεμφερούς χαρακτήρα των υπό εξέταση καταστάσεων προκειμένου να κριθεί αν συντρέχει παραβίαση της αρχής της ίσης μεταχειρίσεως, το Δικαστήριο έχει διευκρινίσει, καταρχάς, ότι ο παρεμφερής αυτός χαρακτήρας δεν πρέπει να εκτιμάται κατά τρόπο γενικό και αφηρημένο, αλλά κατά τρόπο ειδικό και συγκεκριμένο, λαμβανομένου υπόψη του συνόλου των στοιχείων που χαρακτηρίζουν τις καταστάσεις αυτές, ιδίως δε υπό το πρίσμα του αντικειμένου και του σκοπού της εθνικής ρυθμίσεως που θεσπίζει την επίμαχη διάκριση, καθώς και, ενδεχομένως, των αρχών και των σκοπών του τομέα στον οποίο εμπίπτει η εθνική αυτή ρύθμιση (απόφαση της 24ης Φεβρουαρίου 2022, Glavna direktsia Pozharna bezopasnost i zashtita na naselenieto, C‑262/20, EU:C:2022:117, σκέψη 67 καθώς και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
57
Στο αιτούν δικαστήριο, το οποίο είναι το μόνο αρμόδιο να εκτιμήσει τα πραγματικά περιστατικά, απόκειται να προβεί στις αναγκαίες διακριβώσεις προκειμένου, αφενός, να προσδιορίσει τις σχετικές κατηγορίες εργαζομένων και, αφετέρου, να κρίνει εάν πληρούται η απαίτηση περί παρεμφερούς χαρακτήρα των υπό εξέταση καταστάσεων (απόφαση της 24ης Φεβρουαρίου 2022, Glavna direktsia Pozharna bezopasnost i zashtita na naselenieto, C‑262/20, EU:C:2022:117, σκέψη 70 καθώς και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
58
Ωστόσο, το Δικαστήριο, επιλαμβανόμενο αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως, είναι αρμόδιο να παράσχει διευκρινίσεις βάσει των στοιχείων της δικογραφίας προκειμένου να καθοδηγήσει το αιτούν δικαστήριο στην επίλυση της διαφοράς της κύριας δίκης (απόφαση της 24ης Φεβρουαρίου 2022, Glavna direktsia Pozharna bezopasnost i zashtita na naselenieto, C‑262/20, EU:C:2022:117, σκέψη 71 καθώς και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
59
Συναφώς, επισημαίνεται ότι το αιτούν δικαστήριο διακρίνει μεταξύ αφηρημένων κατηγοριών εργαζομένων τη νύχτα, ήτοι, αφενός, μεταξύ της κατηγορίας των «εργαζομένων τη νύχτα στον δημόσιο τομέα», μολονότι παραθέτει το παράδειγμα της ειδικής κατηγορίας των δημοσίων υπαλλήλων της Γενικής Διευθύνσεως «Πυρόσβεσης και Πολιτικής Προστασίας» του Υπουργείου Εσωτερικών, και, αφετέρου, εκείνης των «εργαζομένων τη νύχτα στον ιδιωτικό τομέα».
60
Το Δικαστήριο, όμως, έχει κρίνει ότι, δυνάμει του άρθρου 20 του Χάρτη, η εκτίμηση περί παρεμφερούς χαρακτήρα των υπό εξέταση καταστάσεων προκειμένου να διαπιστωθεί η ύπαρξη παραβιάσεως της αρχής της ίσης μεταχειρίσεως δεν πρέπει να διενεργείται κατά τρόπο γενικό και αφηρημένο, αλλά κατά τρόπο ειδικό και συγκεκριμένο, λαμβανομένου υπόψη του συνόλου των στοιχείων που χαρακτηρίζουν τις καταστάσεις αυτές, ιδίως δε υπό το πρίσμα του αντικειμένου και του σκοπού της εθνικής ρυθμίσεως που θεσπίζει την επίμαχη διάκριση, καθώς και, ενδεχομένως, των αρχών και των σκοπών του τομέα στον οποίο εμπίπτει η εν λόγω εθνική ρύθμιση (απόφαση της 24ης Φεβρουαρίου 2022, Glavna direktsia Pozharna bezopasnost i zashtita na naselenieto, C‑262/20, EU:C:2022:117, σκέψη 67).
61
Επιπλέον, μολονότι από τις αιτήσεις προδικαστικής αποφάσεως προκύπτει ότι οι εργαζόμενοι του δημόσιου τομέα απολαύουν πρόσθετων πλεονεκτημάτων σε σχέση με τους εργαζομένους του ιδιωτικού τομέα, εντούτοις δεν διευκρινίζεται εάν τα συγκεκριμένα πλεονεκτήματα συνδέονται άμεσα με τη φύση της νυχτερινής εργασίας που παρέχουν οι εργαζόμενοι του δημόσιου τομέα τους οποίους αφορούν οι υποθέσεις των κύριων δικών, ειδικότερα δε οι δημόσιοι υπάλληλοι της Γενικής Διευθύνσεως «Πυρόσβεσης και Πολιτικής Προστασίας» του Υπουργείου Εσωτερικών, ή αν έχουν διαφορετικό σκοπό.
62
Επισημαίνεται επίσης ότι το αιτούν δικαστήριο δεν διευκρίνισε, για την περίπτωση κατά την οποία διαπιστωθεί η ύπαρξη διαφορετικής μεταχείρισης δύο κατηγοριών εργαζομένων που τελούν σε παρεμφερή κατάσταση, τους σκοπούς οι οποίοι τυχόν επιδιώκονται από την εθνική νομοθεσία που εισάγει τέτοια διαφορετική μεταχείριση.
63
Επομένως, στο αιτούν δικαστήριο απόκειται να κρίνει, πρώτον, αν οι οικείες κατηγορίες εργαζομένων τελούν σε παρεμφερή κατάσταση, δεύτερον, αν υφίσταται διαφορετική μεταχείριση των κατηγοριών αυτών και, τρίτον, αν η διαφορετική αυτή μεταχείριση βασίζεται σε αντικειμενικό και εύλογο κριτήριο, δηλαδή αν σχετίζεται με νομίμως επιδιωκόμενο από την οικεία νομοθεσία σκοπό, και αν είναι ανάλογη προς τον σκοπό αυτόν (πρβλ. απόφαση της 24ης Φεβρουαρίου 2022, Glavna direktsia Pozharna bezopasnost i zashtita na naselenieto, C‑262/20, EU:C:2022:117, σκέψη 80).
64
Από τα ανωτέρω προκύπτει ότι το άρθρο 12 της οδηγίας 2003/88, ερμηνευόμενο υπό το πρίσμα του άρθρου 20 του Χάρτη, έχει την έννοια ότι δεν αντιτίθεται στη μη εφαρμογή στους εργαζομένους του δημόσιου τομέα, όπως είναι οι πυροσβέστες, της κανονικής διάρκειας της νυχτερινής εργασίας, η οποία έχει καθορισθεί σε επτά ώρες από τη νομοθεσία κράτους μέλους για τους εργαζομένους του ιδιωτικού τομέα, εφόσον η διαφορετική αυτή μεταχείριση, σε περίπτωση κατά την οποία οι οικείες κατηγορίες εργαζομένων τελούν σε παρεμφερή κατάσταση, στηρίζεται σε αντικειμενικό και εύλογο κριτήριο, δηλαδή σχετίζεται με νομίμως επιδιωκόμενο από την οικεία νομοθεσία σκοπό, και εφόσον είναι ανάλογη προς τον σκοπό αυτόν.
Επί των δικαστικών εξόδων
65
Δεδομένου ότι η παρούσα διαδικασία έχει ως προς τους διαδίκους της κύριας δίκης τον χαρακτήρα παρεμπίπτοντος που ανέκυψε ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου, σ’ αυτό εναπόκειται να αποφανθεί επί των δικαστικών εξόδων. Τα έξοδα στα οποία υποβλήθηκαν όσοι υπέβαλαν παρατηρήσεις στο Δικαστήριο, πλην των ως άνω διαδίκων, δεν αποδίδονται.
Για τους λόγους αυτούς, το Δικαστήριο (έκτο τμήμα) αποφαίνεται:
1)
Το άρθρο 1, παράγραφος 3, της οδηγίας 2003/88/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 4ης Νοεμβρίου 2003, σχετικά με ορισμένα στοιχεία της οργάνωσης του χρόνου εργασίας, ερμηνευόμενο σε συνδυασμό με το άρθρο 2 της οδηγίας 89/391/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 12ης Ιουνίου 1989, σχετικά με την εφαρμογή μέτρων για την προώθηση της βελτίωσης της ασφάλειας και της υγείας των εργαζομένων κατά την εργασία,
έχει την έννοια ότι:
η οδηγία 2003/88 εφαρμόζεται στους εργαζομένους του δημόσιου τομέα, όπως είναι οι πυροσβέστες, οι οποίοι θεωρούνται εργαζόμενοι τη νύχτα, υπό την προϋπόθεση ότι οι εν λόγω εργαζόμενοι ασκούν τις δραστηριότητές τους υπό συνήθεις συνθήκες.
2)
Το άρθρο 12 της οδηγίας 2003/88, ερμηνευόμενο υπό το πρίσμα του άρθρου 20 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης,
έχει την έννοια ότι:
δεν αντιτίθεται στη μη εφαρμογή στους εργαζομένους του δημόσιου τομέα, όπως είναι οι πυροσβέστες, της κανονικής διάρκειας της νυχτερινής εργασίας, η οποία έχει καθορισθεί σε επτά ώρες από τη νομοθεσία κράτους μέλους για τους εργαζομένους του ιδιωτικού τομέα, εφόσον η διαφορετική αυτή μεταχείριση, σε περίπτωση κατά την οποία οι οικείες κατηγορίες εργαζομένων τελούν σε παρεμφερή κατάσταση, στηρίζεται σε αντικειμενικό και εύλογο κριτήριο, δηλαδή σχετίζεται με νομίμως επιδιωκόμενο από την οικεία νομοθεσία σκοπό, και εφόσον είναι ανάλογη προς τον σκοπό αυτόν.
(υπογραφές)
(
*1
)	Γλώσσα διαδικασίας: η βουλγαρική.