61994C0085
CONCLUSIE VAN ADVOCAAT-GENERAAL
G. COSMAS
van 15 juni 1995 (
*1
)
1.
In de onderhavige zaak wordt het Hof voor de tweede maal verzocht om uitlegging van artikel 30 EG-Verdrag en artikel 14 van richtlijn 79/112/EEG van de Raad van 18 december 1978 betreffende de onderlinge aanpassing van de wetgevingen der Lid-Staten inzake etikettering en presentatie van levensmiddelen bestemd voor de eindverbruiker alsmede inzake de daarvoor gemaakte reclame (
1
) (hierna: „richtlijn 79/112”).
I — De feiten en het procesverloop
2.
Ik zal de feiten beknopt vermelden, aangezien zij in het rapport ter terechtzitting in zaak C-369/89, Piageme (
2
), worden beschreven.
3.
Verzoeksters in het hoofdgeding, namelijk de vereniging Piageme en de vennootschappen SGGSEMF, Evian, Apollinaris en Vittel, die ín België mineraalwaters invoeren, daagden de BVBA Peeters voor de Rechtbank van koophandel te Leuven, stellende dat verweerster, die in het Nederlandse taalgebied mineraalwaters verkoopt, de Belgische wettelijke regeling schendt, aangezien de door haar verkochte flessen hetzij Franse, hetzij Duitse vermeldingen dragen, terwijl de vermeldingen in dat gebied overeenkomstig de Belgische wettelijke regeling in het Nederlands moeten zijn gesteld.
Volgens artikel 10 van het koninklijk besluit van 2 oktober 1980, vervangen door artikel 11 van het koninklijk besluit van 13 november 1986, moeten immers „de in artikel voorgeschreven vermeldingen alsook deze voorgeschreven door de bijzondere reglementeringen ten minste gesteld zijn in de taal of de talen van het taalgebied waar de voedingsmiddelen te koop gesteld worden”. Verweerster voerde tot haar verdediging aan, dat die bepaling onverenigbaar is met het gemeenschapsrecht, inzonderheid artikel 30 van het Verdrag en artikel 14 van richtlijn 79/112.
4.
Bij beschikking van 5 december 1989 schorste de verwijzende rechter de behandeling van de zaak en stelde hij het Hof de prejudiciële vraag, of „artikel 10 van het koninklijk besluit van 2 oktober 1980, thans artikel 11 van het koninklijk besluit van 13 november 1986, verenigbaar is met artikel 30 EEG-Verdrag en artikel 14 van richtlijn 79/112/EEG van 18 december 1978”.
5.
Op deze prejudiciële vraag antwoordde het Hof bij arrest van 18 juni 1991. (
3
) In dat arrest herformuleerde het Hof de prejudiciële vraag.
Zo stelde het vast, dat de Belgische verwijzende rechter met de prejudiciële vraag in wezen wenste te vernemen, of artikel 30 EEG-Verdrag en artikel 14 van richtlijn 79/112 zich ertegen verzetten, dat de wettelijke regeling van een Lid-Staat het gebruik verplicht stelt van de taal van het taalgebied waar de levensmiddelen worden verkocht, en het gebruik van een andere voor de koper gemakkelijk te begrijpen taal dan wel elke afwijking wanneer de koper door andere maatregelen wordt ingelicht, verbiedt.
6.
Over de aldus geherformuleerde prejudiciële vraag oordeelde het Hof in voornoemd arrest, dat artikel 30 EEG-Verdrag en artikel 14 van richtlijn 79/112 eraan in de weg staan, „dat een nationale wettelijke regeling het uitsluitend gebruik van een bepaalde taal voor de etikettering van levensmiddelen voorschrijft, zonder de mogelijkheid open te laten dat een andere voor de koper gemakkelijk te begrijpen taal wordt gebruikt of dat de koper door andere maatregelen wordt ingelicht”.
7.
In tussentijd stelden verzoeksters in het hoofdgeding op 15 februari 1990 tegen voormelde beschikking van de Rechtbank van koophandel te Leuven hoger beroep in bij het Hof van Beroep te Brussel. Met hun hoger beroep betwistten de betrokken partijen de voorlegging van een prejudiciële vraag aan het Hof van Justitie van de Europese Gemeenschappen. Toen voornoemd arrest van het Hof werd gewezen, betoogden de appellerende vennootschappen, dat uit het antwoord van het Hof op de geherformuleerde prejudiciële vraag niet met zekerheid kan worden afgeleid, dat de litigieuze bepaling onverenigbaar is met het gemeenschapsrecht, omdat, anders dan het Hof in zijn voornoemd arrest lijkt aan te nemen, de Belgische wetgever niet het uitsluitend gebruik voorschrijft van de taal of de talen van het gebied waar het produkt wordt verkocht. Appellanten betogen vervolgens, dat zelfs indien de litigieuze bepaling onverenigbaar met de gemeenschapsbepalingen zou moeten worden verklaard, enerzijds de op de litigieuze produkten aangebrachte vermeldingen niet zijn gesteld in een voor de koper gemakkelijk te begrijpen taal en anderzijds geïntimeerde niet bepaalt welke andere maatregelen hij heeft genomen om de kopers in te lichten.
II — De prejudiciële vragen
8.
In die omstandigheden heeft het Hof van Beroep te Brussel bij arrest van 24 februari 1994 het Hof opnieuw drie prejudiciële vragen gesteld, die in wezen ertoe strekken het antwoord dat het Hof in zijn arrest van 18 juni 1991 op de voorgaande prejudiciële vraag heeft gegeven, te verduidelijken. Die nieuwe prejudiciële vragen luiden als volgt (
4
):
1)
„Staan artikel 30 EEG-Verdrag en artikel 14 van richtlijn 79/112/EEG, mede gelet op het bepaalde in de artikelen 128 en 129 A EG-Verdrag, na hun wijziging door het Verdrag betreffende de Europese Unie, eraan in de weg, dat een Lid-Staat, in het licht van een voor de consument gemakkelijk te begrijpen taal, het gebruik verplicht stelt van een taal die overwegend wordt gesproken in het gebied waar het produkt wordt aangeboden, indien daarbij het gebruik van een andere taal niet wordt uitgesloten?
2)
Dient ter beoordeling van de vraag, of een bepaalde vermelding op een etiket voldoet aan de in artikel 14 van richtlijn 79/112/EEG bedoelde woorden ‚gemakkelijk te begrijpen taal’ uitsluitend rekening te worden gehouden met alle vermeldingen op de voorverpakking in hun onderling verband of mogen daartoe ook elementen in aanmerking genomen worden waaruit redelijkerwijs kan afgeleid worden dat de consumenten met het produkt konden vertrouwd raken, zoals bij voorbeeld de ruime verspreiding van het produkt of ruim gevoerde informatiecampagnes?
3)
Dienen de in artikel 14 van voormelde richtlijn bedoelde ‚andere maatregelen ter inlichting van de koper’ aldus te worden begrepen, dat zij conceptueel enkel de begrijpelijkheid van de gegevens op een etiket van een bepaald species van een produkt kunnen en moeten betreffen, of kunnen zij staan voor het geheel van de concrete verkoopcontext waarin een produkt te koop wordt aangeboden, mits de in de artikelen 3 en 4 van richtlijn 79/112/EEG bedoelde vermeldingen daarbij alle aan de orde zijn op een voor de consument gemakkelijk te begrijpen manier?”
9.
De eerste van die drie prejudiciële vragen stelt opnieuw het probleem aan de orde, of artikel 30 EEG-Verdrag en artikel 14 van richtlijn 79/112/EEG in de weg staan aan bepalingen zoals die van artikel 11 van het litigieuze Belgische besluit. Dienaangaande is het Hof van Beroep te Brussel van oordeel, dat het arrest van 18 juni 1991 de vraag van de rechter in eerste aanleg niet nauwkeurig beantwoordt, aangezien het weliswaar beslist, dat de betrokken artikelen 30 EEG-Verdrag en 14 van de richtlijn in de weg staan aan nationale bepalingen die het uitsluitend gebruik van een taal voorschrijven, doch niet vaststelt of die artikelen aldus moeten worden uitgelegd, dat zij eveneens in de weg staan aan nationale bepalingen zoals de litigieuze, die weliswaar het gebruik van de taal van een gebied voorschrijven, doch het gebruik van andere talen niet uitsluiten. In casu wordt dus in wezen gevraagd, of volgens genoemde bepalingen de nationale wetgever voor de etikettering van produkten het verplicht doch niet uitsluitend gebruik van de officiële taal van het gebied waar de produkten te koop worden gesteld, kan voorschrijven, wanneer de verbruikers van dat gebied gemakkelijk een of meer andere talen begrijpen.
Blijkens de motivering van het verwijzingsarrest strekt de tweede vraag ertoe, de betekenis te bepalen van de term „voor de koper gemakkelijk te begrijpen taal”.
De derde vraag strekt ertoe te vernemen, welke criteria de nationale rechter in een concreet geval moet hanteren om de betekenis te bepalen van de term „andere maatregelen ter inlichting”, waaraan de koper volgens artikel 14 van de richtlijn gelijkwaardige informatie kan ontlenen als aan vermeldingen in een voor hem gemakkelijk te begrijpen taal.
III — Relevante wetgeving en rechtspraak
10.
Artikel 14 van richtlijn 79/112/EEG van de Raad bepaalt:
„De Lid-Staten onthouden zich ervan om op andere dan de in de artikelen 3 tot en met 11 bepaalde wijze vast te stellen hoe de in artikel 3 en in artikel 4, lid 2, bedoelde vermeldingen moeten worden aangebracht.
De Lid-Staten dragen er echter zorg voor, op hun grondgebied de handel te verbieden in levensmiddelen indien de in artikel 3 en in artikel 4, lid 2, bedoelde vermeldingen er niet op voorkomen in een voor de koper gemakkelijk te begrijpen taal, tenzij de koper door andere maatregelen wordt ingelicht. Deze bepaling staat het voorkomen van genoemde vermeldingen in méér dan één taal niet in de weg.”
11.
Zoals het Hof in zijn voornoemd arrest van 18 juni 1991 heeft beklemtoond, moet men bij de uitlegging van die bepaling oog hebben voor het doel van de richtlijn, dat blijkens de eerste drie overwegingen van de considerans voornamelijk erin bestaat, de verschillen op te heffen die tussen de nationale bepalingen bestaan en die het vrije verkeer van produkten belemmeren. (
5
)
Daarnaast moet worden beklemtoond, dat artikel 14, overigens ook gelet op het doel van de richtlijn, niet aldus kan worden uitgelegd, dat het een beperking meebrengt van de rechten die de particulieren rechtstreeks aan artikel 30 van het Verdrag ontlenen. Bijgevolg moet het antwoord op de gestelde prejudiciële vraag worden gebaseerd op de rechtspraak van het Hof inzake die laatste bepaling.
12.
Het Hof heeft geoordeeld, dat artikel 30 van het Verdrag belemmeringen van het vrije verkeer van goederen verbiedt die het gevolg zijn van beperkende voorschriften betreffende de voorwaarden waaraan de goederen moeten voldoen (bij voorbeeld betreffende hun benaming, vorm, afmetingen, gewicht, samenstelling, aanbieding ten verkoop, etikettering en verpakking). Die regelingen zijn verboden, ook al zijn zij zonder onderscheid van toepassing op alle produkten, indien die toepassing niet kan worden gerechtvaardigd door een doelstelling van algemeen belang die voorrang heeft boven de vereisten van het vrije verkeer van goederen.
Telkens wanneer er een dergelijke rechtvaardiging bestaat, moet de betrokken regeling in ieder geval evenredig zijn aan het beoogde doel. Zo is de toepassing toegestaan van beperkende regelingen die hun rechtvaardiging vinden in dwingende eisen, op voorwaarde echter dat die regelingen maatregelen bevatten die evenredig zijn aan het beoogde doel en dat dit doel niet door maatregelen kan worden bereikt die het intracommunautaire handelsverkeer minder belemmeren. (
6
)
13.
Eén van de redenen van algemeen belang die beperkingen van het vrije verkeer kunnen rechtvaardigen, is de bescherming van de consumenten. (
7
)
Dienaangaande zij opgemerkt, dat sedert de inwerkingtreding van het Verdrag betreffende de Europese Unie de versterking van de consumentenbescherming een van de in artikel 3 EG-Verdrag opgesomde activiteitssectoren van de Gemeenschap is (zie inzonderheid artikel 3, sub s, van het Verdrag). Tevens bepaalt artikel 129 A, dat bij het Verdrag van Maastricht is toegevoegd aan het derde deel van het EG-Verdrag betreffende het beleid van de Gemeenschap, dat deze laatste „bijdraagt tot de verwezenlijking van een hoog niveau van consumentenbescherming”.
Deze bescherming vloeit hoofdzakelijk voort uit de verplichting om de consumenten in te lichten, zodat zij overgaan tot de aankoop van het produkt dat zij voornemens zijn te kopen, met volledige kennis van de eigenschappen en kenmerken ervan. Dit betekent zeker dat de informatie moet worden verstrekt op een wijze die het de consumenten mogelijk maakt, de inhoud ervan te begrijpen. Dat beschermingsvereiste is bijzonder belangrijk in het geval van levensmiddelen, daar eventuele gebreken in de voorlichting van de consument zijn gezondheid in gevaar kunnen brengen.
14.
In zijn arrest van 7 maart 1990 (
8
) had het Hof de gelegenheid, het nauwe verband tussen bescherming en voorlichting van de consument te bevestigen, en vast te stellen dat de voorlichting van de consument als een van de voornaamste vereisten van het gemeenschapsrecht wordt beschouwd.
Het fundamentele belang van dat vereiste wordt ook onderstreept door de richtlijn zelf, die in de zevende overweging van haar considerans beklemtoont, dat „bij iedere vorm van reglementering op het gebied van de etikettering van levensmiddelen in de eerste plaats dient te worden uitgegaan van de noodzaak de consumenten voor te lichten en te beschermen”.
15.
Het is overduidelijk, dat voor de voorlichting van de consument van bijzonder belang is het gebruik van bepaalde benamingen en vermeldingen op het produkt en inzonderheid de taal waarin de betrokken benamingen en vermeldingen zijn gesteld. Deze laatste moeten zeker zijn geformuleerd in een taal waarvan wordt aangenomen dat de consumenten ze begrijpen. Het lijdt echter geen twijfel, dat het vereiste, dat de benamingen en vermeldingen op een bepaalde wijze moeten worden aangegeven, bij voorbeeld in de taal of talen van de Lid-Staat waar de produkten te koop worden gesteld, ofschoon het de invoer van uit andere Lid-Staten afkomstige produkten niet absoluut uitsluit, toch de intracommunautaire handel belemmert in zoverre het de verkoop ervan bemoeilijkt, vooral in geval van parallelimport. Uit andere Lid-Staten afkomstige produkten zouden immers verschillende etiketten moeten dragen, hetgeen bijkomende kosten van verpakking en presentatie zou meebrengen. (
9
) Bijgevolg moet een dergelijk vereiste als onverenigbaar met artikel 30 van het Verdrag worden beschouwd, behalve indien het wordt gerechtvaardigd door overwegingen van algemeen belang inzake de bescherming van de consument. Dienaangaande heeft het Hof kunnen vaststellen, dat de overwegingen inzake de bescherming van de consument, die eventueel de verplichting tot het aanbrengen van bepaalde vermeldingen rechtvaardigen, niet meer bestaan wanneer de vermeldingen op het oorspronkelijke etiket van het produkt informatie verschaffen die gelijkwaardig is aan die welke de regeling van de Lid-Staat van invoer verlangt, en die voor de consumenten van die staat begrijpelijk is. (
10
)
16.
Bijgevolg moet bij de uitlegging van de richtlijn en inzonderheid van artikel 14 tegelijk rekening worden gehouden met die twee vereisten, namelijk de juiste voorlichting en de voldoende bescherming van de consumenten, en met het vrije verkeer van goederen. Dienaangaande zij erop gewezen, dat artikel 15 bepaalt dat de Lid-Staten de handel in levensmiddelen die beantwoorden aan de voorschriften van de richtlijn, niet mogen verbieden door de toepassing van niet-geharmoniseerde nationale bepalingen inzake etikettering en presentatie van levensmiddelen.
IV — Antwoord op de prejudiciële vragen
17.
Zoals hierboven uiteengezet, brengt de beantwoording van de prejudiciële vragen de afweging mee van enerzijds het belang bij het bereiken van het door de litigieuze nationale bepaling beoogde doel, namelijk de voorlichting en bescherming van de consumenten, en anderzijds het belang bij het verzekeren van het vrije verkeer van goederen. Daartoe noopt trouwens ook het evenredigheidsbeginsel.
18.
Op de eerste prejudiciële vraag heeft het Hof in wezen reeds geantwoord in zijn voornoemd arrest van 18 juni 1991. In dat arrest beklemtoonde het Hof, dat artikel 14 zich eenvoudigweg ertoe beperkt, het gebruik van een voor de kopers gemakkelijk te begrijpen taal voor te schrijven, en tevens bepaalt dat de invoer van levensmiddelen op het grondgebied van een Lid-Staat, zelfs indien de betrokken vermeldingen niet in een gemakkelijk te begrijpen taal zijn gesteld, kan worden toegestaan wanneer „de koper door andere maatregelen wordt ingelicht”. Het Hof heeft dus geoordeeld, dat het opleggen van een strengere verplichting dan die van artikel 14, zoals bij voorbeeld de verplichting om uitsluitend de taal te gebruiken van het gebied waar het produkt te koop wordt gesteld, alsook het ontbreken van de mogelijkheid om de consument door een ander middel in te lichten, verder gaan dan hetgeen artikel 14 vereist. Het Hof voegde daar bovendien aan toe, dat de verplichting om uitsluitend de taal van het gebied te gebruiken, een bij artikel 30 van het Verdrag verboden maatregel van gelijke werking als een kwantitatieve invoerbeperking vormt.
19.
Volgens mij wordt aan die uitspraken geen afbreuk gedaan door het feit dat de concrete nationale bepaling zich ertoe beperkt, het gebruik van de taal van het gebied voor te schrijven, zonder evenwel daarnaast het gebruik van andere talen uit te sluiten. Het gebruik van de taal van de staat of het gebied waar de produkten te koop worden gesteld, is zeker een passend middel ter voorlichting en dus ter bescherming van de consumenten, riet is de taal die voor de kopers het gemakkelijkst te begrijpen lijkt en hun de mogelijkheid biedt, de op de produkten aangebrachte vermeldingen moeiteloos te begrijpen.
20.
Het Europees Parlement heeft in een in 1992 aangenomen resolutie over de noodzakelijke maatregelen voor consumentenbescherming en de volksgezondheid bij de voltooiing van de interne markt, onder meer verklaard, dat „een ware bescherming van de consument slechts kan plaatsvinden zo deze consument te allen tijde over alle informatie kan beschikken in zijn eigen taal”. (
11
)
Dat is echter hoofdzakelijk waar voor landen of gebieden waar slechts één taal wordt gebruikt. In een dergelijk geval en onder voorbehoud dat eventueel andere middelen worden gebruikt om de consument in te lichten, is het noodzakelijk dat informatie over het produkt wordt verstrekt in de taal van het land of het gebied waar het te koop wordt gesteld, welke taal in dat geval vermoedelijk ook de enige is die de consumenten begrijpen. Zo kan het verbod om goederen te koop te stellen waarop geen in die taal gestelde vermeldingen zijn aangebracht, als verenigbaar met artikel 30 van het Verdrag en artikel 14 van de richtlijn worden beschouwd.
21.
Dat geldt echter niet voor gebieden waar de kopers gemakkelijk meer dan één taal begrijpen, zoals bij voorbeeld in landen met een traditie van meertaligheid. In een dergelijk geval volstaat het, dat de vermeldingen op het produkt in één van die talen zijn gesteld.
22.
Op dit punt moet worden beklemtoond, dat artikel 14, lid 2, van richtlijn 79/112 niet tot doel heeft het gebruik van een bepaalde taal voor te schrijven. Het wil voorkomen, dat de consument de inhoud van de op het produkt aangebrachte vermeldingen niet begrijpt, en dus verzekeren dat de consument volledig en juist wordt ingelicht. Dit is zeker het geval wanneer de vermeldingen op het produkt zijn aangebracht in een van de gemakkelijk te begrijpen talen van het gebied.
23.
De verplichting, die vermeldingen te stellen in een van die verschillende talen, te kwalificeren als de officiële taal van het gebied, zelfs indien niet wordt uitgesloten dat de betrokken vermeldingen daarnaast in de andere gemakkelijk te begrijpen taal of talen van het gebied worden gesteld, gaat verder dan de vereisten van de richtlijn. Een dergelijke maatregel zou ongerechtvaardigde belemmeringen teweegbrengen in het vrije verkeer van goederen, voornamelijk die afkomstig uit andere landen of gebieden van de Gemeenschap waar een van die andere talen van het betrokken gebied wordt gesproken en gebruikt. Een dergelijke maatregel zou in wezen ertoe leiden, dat het in het betrokken gebied verboden is, produkten te koop te stellen waarop vermeldingen in een andere, voor het koperspubliek gemakkelijk te begrijpen taal zijn aangebracht. Een dergelijk resultaat zou zeker niet kunnen worden gerechtvaardigd door overwegingen in verband met de bescherming van de consumenten en zou bijgevolg in strijd zijn met zowel artikel 30 EG-Verdrag als artikel 14 van de richtlijn.
24.
Mitsdien moet op de eerste vraag van de nationale rechter worden geantwoord, dat artikel 30 EG-Verdrag en artikel 14 van richtlijn 79/112 eraan in de weg staan, dat nationale wettelijke regelingen het gebruik van een bepaalde taal voor de etikettering van levensmiddelen voorschrijven, zelfs indien die wettelijke regelingen het gelijktijdige gebruik van andere, eveneens door het koperspubliek gemakkelijk te begrijpen talen niet uitsluiten.
25.
De tweede prejudiciële vraag strekt ertoe, het begrip „voor de koper gemakkelijk te begrijpen taal” te bepalen.
26.
Om te beginnen zij erop gewezen, dat taalvereisten in verband met de verplichting de consument op of in verband met bepaalde produkten informatie te verstrekken, behalve in richtlijn 79/112, ook in andere gemeenschapsbepalingen voorkomen. In bepaalde omstandigheden somt de communautaire tekst zelf in alle officiële talen de benamingen of informatie op, die op de concrete produkten moeten worden aangebracht. Deze methode is gevolgd in richtlijn 91/321/EEG van de Commissie van 14 mei 1991 inzake volledige zuigelingenvoeding en opvolgzuigelingenvoeding (
12
), waarvan artikel 7 in alle officiële talen van de Gemeenschap de gangbare naam vermeldt waaronder de concrete produkten worden verkocht.
Andere gemeenschapsregels bepalen, dat de informatie kan of moet worden verstrekt in de officiële taal of talen van het land waar het produkt te koop wordt gesteld. Dat is het geval met:
—
richtlijn 88/378/EEG van de Raad van 3 mei 1988 betreffende de onderlinge aanpassing van de wetgevingen van de Lid-Staten inzake de veiligheid van speelgoed (
13
), en
—
richtlijn 92/27/EEG van de Raad van 31 maart 1992 betreffende de etikettering en de bijsluiter van geneesmiddelen voor menselijk gebruik. (
14
)
27.
In het geval van richtlijn 79/112 heeft de gemeenschapswetgever zich bij het afwegen van de vereisten van het vrije verkeer van goederen en die van de zorg voor de bescherming van de consumenten niet gebaseerd op het formele criterium van de officiële taal van de staat of het gebied waar de produkten te koop worden gesteld, doch op het materiële criterium van de voor de consument gemakkelijk te begrijpen taal.
28.
Ik ben van mening, dat onder een dergelijke taal moet worden begrepen de taal die de consument in staat stelt onmiddellijk de juiste betekenis van de op het produkt aangebrachte vermeldingen te vatten, zonder gevaar voor misverstand omtrent de concrete inhoud van de vermeldingen op het etiket. De taal of eventueel de talen van de staat of het gebied waar de levensmiddelen te koop worden gesteld, is in werkelijkheid die welke het goede begrip van de etikettering door de consument verzekert. Tot die vaststelling komt ook het Hof in zijn voornoemd arrest Meyhui, waarin het beklemtoont: „Dat de consumenten van de Lid-Staat waar de produkten worden verhandeld, informatie wordt verstrekt in de taal of de talen van die Lid-Staat is dus een passende beschermingsmaatregel. In dit verband moet worden vastgesteld, dat de door de nationale rechter genoemde hypothese, dat een andere taal voor de koper gemakkelijker te begrijpen zou zijn, zeer uitzonderlijk is” (r. o. 19).
29.
Het is echter niet uitgesloten, dat bepaalde concrete termen en uitdrukkingen, ook vreemdtalige, in feite gemakkelijk zijn te begrijpen omdat de consumenten ermee vertrouwd zijn. In een dergelijk geval moeten de betrokken termen en uitdrukkingen worden geacht onder het begrip goed te begrijpen taal te vallen, aangezien in het kader van artikel 14 van richtlijn 79/112 niet het gebruik van een bepaalde taal van belang is, maar de mogelijkheid om de concrete inhoud van de vermelding van het etiket te begrijpen.
30.
Ik geloof echter niet, dat genoemd begrip gevallen dekt waarin de inhoud van de vermeldingen van het etiket de koper op onrechtstreekse wijze duidelijk kan worden, bij voorbeeld na vergelijking met andere verpakkingen van hetzelfde produkt of door reclameboodschappen met ruime verspreiding. Een dergelijk onrechtstreeks begrip van de vermeldingen op levensmiddelen verzekert de consument geen voldoende bescherming, daar het niet uitgesloten is, dat wegens de gebrekkige informatie bij de koper een misverstand onstaat.
31.
De derde vraag betreft het begrip „andere maatregelen ter inlichting van de koper”. De betrokken passage van lid 2 van artikel 14 is op algemene wijze geformuleerd [„(...) tenzij de koper door andere maatregelen wordt ingelicht”], zodat het de middelen niet beperkt die kunnen worden gebruikt om de koper in te lichten. Artikel 14 bepaalt niet welke die andere maatregelen zijn.
32.
Gelet op het doel van die bepaling van de richtlijn ben ik van mening, dat de andere maatregelen om de koper in te lichten, waarnaar genoemde bepaling verwijst, betrekking hebben op informatiemiddelen die nauw met het concrete produkt verbonden zijn en ervoor zorgen dat de consument op het beslissende ogenblik van de aankoop ervan volledig en juist is ingelicht op een wijze die hij rechtstreeks begrijpt. Het is immers noodzakelijk voor de beoogde bescherming van de consument, dat deze tot de aankoop van het produkt overgaat met volle kennis van de eigenschappen en kenmerken ervan, hetgeen onderstelt dat hij rechtstreeks de juiste inhoud van de erop aangebrachte informatie kan begrijpen. Dit is bij voorbeeld het geval wanneer op het etiket van het produkt —in plaats van termen en uitdrukkingen — afbeeldingen, vormen of duidelijke symbolen voorkomen, die geschikt zijn om de koper voldoende in te lichten.
33.
In ieder geval moet worden beklemtoond, dat het aan de nationale rechter staat, de nodige feitelijke vaststellingen te doen om te kunnen oordelen in hoeverre in elk afzonderlijk geval de vermeldingen op het produkt in een voor de consument gemakkelijk te begrijpen taal zijn gesteld en of de bijkomende andere maatregelen om hem te informeren, daadwerkelijk verzekeren dat hij op het ogenblik van de aankoop duidelijk, volledig en juist is ingelicht.
V — Conclusie
34.
Mitsdien geef ik het Hof in overweging, de door de verwijzende rechter gestelde vragen te beantwoorden als volgt:
„1)
Artikel 30 EG-Verdrag en artikel 14 van richtlijn 79/112/EEG van de Raad van 18 december 1978 betreffende de onderlinge aanpassing van de wetgevingen der Lid-Staten inzake etikettering en presentatie van levensmiddelen bestemd voor de eindverbruiker alsmede inzake de daarvoor gemaakte reclame, moeten aldus worden uitgelegd, dat zij eraan in de weg staan dat nationale wettelijke regelingen het gebruik van een bepaalde taal voor de etikettering van levensmiddelen voorschrijven, zelfs indien die wettelijke regelingen niet uitsluiten, dat de op de levensmiddelen aangebrachte vermeldingen daarnaast in andere, eveneens voor het koperspubliek gemakkelijk te begrijpen talen worden gesteld.
2)
Volgens artikel 14, lid 2, van richtlijn 79/112 onderstelt de etikettering van levensmiddelen in één taal evenals de voorlichting van de koper door andere maatregelen, dat het gebruik van die taal of die andere maatregelen het koperspubliek in staat stelt rechtstreeks, zonder gevaar voor misverstand, de juiste inhoud van de op levensmiddelen aangebrachte vermeldingen te begrijpen, zodat de koper op het ogenblik van de aankoop van de levensmiddelen volledig en juist is ingelicht.
3)
Het staat aan de nationale rechter, de nodige feitelijke vaststellingen te doen om in ieder concreet geval te kunnen oordelen in hoeverre de vermeldingen op het produkt in een voor de consument gemakkelijk te begrijpen taal zijn gesteld en of de bijkomende andere maatregelen om hem te informeren, daadwerkelijk verzekeren dat hij op het ogenblik van de aankoop duidelijk, volledig en juist is ingelicht.”
(
*1
)	Oorspronkelijke taal: Grieks.
(
1
)	PB 1979, L 33, blz. 1.
(
2
)	Arrest van 18 juni 1991, Jurispr. 1991, blz. I-2971.
(
3
)	Reeds aangehaald in voetnoot 2.
(
4
)	PD 1994, C 120, biz. 14. Opgemerkt zij, dat dio vragen in het Nederlandse origineel van de verwijzingsbeschikking naar richtlijn 78/112/ÈEG verwijzen. Het is echter duidelijk, dat zij richtlijn 79/112/EEG betreffen.
(
5
)	R. o. 15.
(
6
)	Zie onder meer arresten van 2 februari 1994 (zaak C-315/92, Verband Sozialer Wettbewerb, Jurispr. 1994, blz. I-317, r. o. 13), 24 november 1993 (gevoegde zaken C-267/91 en C-268/91, Keek en Mithouard, Jurispr. 1993, blz. I-6097, r. o. 15), 13 december 1990 (zaak C-238/89, Pall, Jurispr. 1990, blz. I-4827, r. o. 11 en 12) en 20 februari 1979 (zaak 120/78, Rcwe Zentral, Jurispr. 1979, blz. 649).
(
7
)	Zie voornoemde arresten Rewe Zentral en Pall.
(
8
)	Zaak C-362/88 (GBINNOBM, Jurispr. 1990, blz. I-667).
(
9
)	Zie als recente rechtspraak het arrest van 9 augustus 1994 (zaak C-51/93, Meyhui, Jurispr. 1994, blz. I-3S79).
(
10
)	Zie voornamelijk arresten van 22 juni 1982 (zaak 220/81, Robertson, Jurispr. 1982, blz. 2349, r. o. II-13) en 16 december 1980 (zaak 27/80, Fietje, Jurispr. 1980, blz. 3839, r. o. 10-12).
(
11
)	PB 1992, C 94, blz. 217, tweeëntwintigste overweging van de considerans.
(
12
)	PB 1991, L175, blz.35.
(
13
)	PB 1988, L 187, biz. 1. Artikel 11, lid 5, van de betrokken richtlijn bepaalt: „Bijlage IV bevat de waarschuwingen en de aanwijzingen betreffende de bij het gebruik in acht te nemen voorzorgsmaatregelen die bij bepaald speelgoed moeten worden verstrekt. De Lid-Staten kunnen voorschrijven dat alle van een aantal van deze waarschuwingen of aanwijzingen, alsmede de in lid 4 bedoelde informatie, ín hun nationale taal of talen moeten luiden wanneer het speelgoed op de markt wordt gebracht.”
(
14
)	PB 1992, L 113, biz. 8. Artikel 8 van de betrokken richtlijn bepaalt: „De bijsluiter moet gemakkelijk leesbaar in voor de patiënt duidelijke en begrijpelijke bewoordingen worden opgesteld in de officiële taal of talen van de Lid-Staat waar het produkt in de handel wordt gebracht. Deze bepaling belet niet dat de bijsluiter ín meer talen wordt opgesteld, mits in alle talen dezelfde gegevens worden vermeid.”