ΑΠΟΦΑΣΗ ΤΗΣ 10. 7. 1991 - ΥΠΟΘΕΣΗ C-294/89 
ΑΠΟΦΑΣΗ ΤΟΥ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟΥ 
της 10ης Ιουλίου 1991 * 
Στην υπόθεση C-294/89, 
Επιτροπή των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων, εκπροσωπούμενη από τον Etienne Lasnet, 
νομικό σύμβουλο, με αντίκλητο στο Λουξεμβούργο τον Guido Berardis, μέλος της 
Νομικής της Υπηρεσίας, Centre Wagner, Kirchberg, 
προσφεύγουσα, 
κατά 
Γαλλικής Δημοκρατίας, εκπροσωπούμενης από τους Jean-Pierre Puissochet, διευθυντή 
νομικών υποθέσεων του Υπουργείου Εξωτερικών, και Marc Giacomini, γραμματέα του 
Υπουργείου Εξωτερικών, με τόπο επιδόσεων στο Λουξεμβούργο τη Γαλλική Πρεσβεία, 
9, boulevard du Prince-Henri, 
καθής, 
υποστηριζόμενης από την 
Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας, εκπροσωπούμενης από τους Horst Teske, 
Ministerialrat του Ομοσπονδιακού Υπουργείου Δικαιοσύνης, Ernst Roder, Regier­
ungsdirektor του Ομοσπονδιακού Υπουργείου Οικονομίας, και Heinz Weil, δικηγόρο 
Παρισιού, με τόπο επιδόσεων στο Λουξεμβούργο την πρεσβεία της Ομοσπονδιακής 
Δημοκρατίας της Γερμανίας, 20-22, avenue Émile-Reuter, 
παρεμβαίνουσα, 
* Γλώσσα διαδικασίας: η γαλλική. < 
Ι - 3606
ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΚΑΤΑ ΓΑΛΛΙΑΣ 
που έχει ως αντικείμενο να αναγνωριστεί ότι η Γαλλική Δημοκρατία, μη θεσπίζοντας, 
σύμφωνα με τα άρθρα 59 και 60 της Συνθήκης, όλες τις νομοθετικές, κανονιστικές και 
διοικητικές διατάξεις που είναι αναγκαίες προκειμένου να συμμορφωθεί προς την 
οδηγία 77/249/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 22ας Μαρτίου 1977, περί διευκολύνσεως της 
πραγματικής ασκήσεως της ελεύθερης παροχής υπηρεσιών από δικηγόρους ( ΕΕ ειδ. 
έκδ. 06/001, σ. 249), παρέβη τις υποχρεώσεις που υπέχει από τη Συνθήκη ΕΟΚ, 
ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ, 
συγκείμενο από τους Ο. Due, Πρόεδρο, Τ. F. O'Higgins, J. C. Moitinho de Almeida και 
M. Diez de Velasco, προέδρους τμήματος, Κ. Ν. Κακούρη, F. Α. Schockweiler, F. Gré-
visse, M. Zuleeg και P. J. G. Kapteyn, δικαστές, 
γενικός εισαγγελέας: G. Tesauro 
γραμματέας: Η. Α. Rühi, κύριος υπάλληλος διοικήσεως, 
έχοντας υπόψη την έκθεση για την επ' ακροατηρίου συζήτηση, 
αφού άκουσε τους διαδίκους που αγόρευσαν κατά τη συνεδρίαση της 21ης Μαρτίου 
1991, 
αφού άκουσε τον γενικό εισαγγελέα που ανέπτυξε τις προτάσεις του κατά τη συνε­
δρίαση της 7ης Μαΐου 1991, 
εκδίδει την ακόλουθη 
Απόφαση 
1 Με δικόγραφο που κατέθεσε στη Γραμματεία του Δικαστηρίου στις 25 Σεπτεμβρίου 
1989, η Επιτροπή των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων άσκησε, δυνάμει του άρθρου 169 της 
Συνθήκης ΕΟΚ, προσφυγή με αίτημα να αναγνωριστεί ότι η Γαλλική Δημοκρατία, μη 
θεσπίζοντας, σύμφωνα με τα άρθρα 59 και 60 της Συνθήκης, όλες τις νομοθετικές, 
κανονιστικές και διοικητικές διατάξεις που είναι αναγκαίες προκειμένου να συμμορ­
φωθεί προς την οδηγία 77/249/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 22ας Μαρτίου 1977, περί 
διευκολύνσεως της πραγματικής ασκήσεως της ελεύθερης παροχής υπηρεσιών από 
δικηγόρους ( ΕΕ ειδ. έκδ. 06/001, σ. 249, στο εξής: οδηγία 77/249 ), παρέβη τις υπο­
χρεώσεις που υπέχει από τη Συνθήκη ΕΟΚ. 
Ι - 3607
ΛΠΟΦΑΣΜ ΤΗΣ 10. 7. 1991 - ΥΠΟΘΕΣΗ C-294/89 
2 Οι διατάξεις που θέσπισε η Γαλλική Δημοκρατία για την εφαρμογή της προαναφερ­
θείσας οδηγίας 77/249 περιλαμβάνονται στο διάταγμα 72-468, της 9ης Ιουνίου 1972, 
περί οργανώσεως του δικηγορικού επαγγέλματος, όπως το διάταγμα αυτό τροποποιή­
θηκε από το διάταγμα 79-233, της 22ας Μαρτίου 1979, περί της ελεύθερης παροχής 
υπηρεσιών στη Γαλλία από δικηγόρους υπηκόους των κρατών μελών των Ευρωπαϊκών 
Κοινοτήτων (JORF της 23.3.1979, σ. 659, στο εξής: διάταγμα 72-468 ). 
3 Το άρθρο 126-2, πρώτο εδάφιο, του διατάγματος 72-468 ορίζει ότι « στη Γαλλία ανα­
γνωρίζονται ως δικηγόροι οι υπήκοοι των άλλων κρατών μελών των Ευρωπαϊκών Κοι­
νοτήτων οι οποίοι ασκούν στη χώρα καταγωγής τους τις επαγγελματικές τους δραστη­
ριότητες« υπό μία από τις ονομασίες που προβλέπονται στο άρθρο 1, παράγραφος 2, 
της προαναφερθείσας οδηγίας 77/249. 
4 Εξάλλου, το άρθρο 126-3, τέταρτο εδάφιο, του διατάγματος 72-468 προβλέπει ότι, 
« για να διενεργήσει διαδικαστικές πράξεις, ( ο δικηγόρος που παρέχει υπηρεσίες ) 
οφείλει, στις αστικές υποθέσεις, όταν η πρόσληψη δικηγόρου είναι υποχρεωτική, να 
ζητεί τη συνδρομή: ενώπιον tribunal de grande instance, δικηγόρου (avocat) εγγε­
γραμμένου στον δικηγορικό σύλλογο της περιφερείας του εν λόγω δικαστηρίου ή 
δικαιούμενο να παρίσταται ενώπιον του δικαστηρίου αυτού- ενώπιον cour d'appel, 
δικηγόρου ( avoué ) παρ' εφέταις ή, ελλείψει τέτοιου δικηγόρου, τη συνδρομή δικη­
γόρου (avocat) δικαιουμένου να παρίσταται ενώπιον του δικαστηρίου αυτού ». Επι­
πλέον, κατά το άρθρο 126-3, πέμπτο εδάφιο, του ιδίου διατάγματος, ο παρέχων υπηρε­
σίες δικηγόρος οφείλει, « ενώπιον των λοιπών δικαστηρίων, δικαιοδοτικών ή πειθαρ­
χικών οργάνων ή δημοσίων αρχών (... ) υπό την επιφύλαξη της ισχύουσας πρακτικής 
κατά την ημέρα ενάρξεως της ισχύος του παρόντος άρθρου, να συμπράττει με εγγε­
γραμμένο σε γαλλικό δικηγορικό σύλλογο δικηγόρο, ο οποίος θα είναι, ενδεχομένως, 
υπεύθυνος ενώπιον του εν λόγω δικαστηρίου ή οργάνου ή της εν λόγω αρχής ». 
5 Η Επιτροπή, με το έγγραφο οχλήσεως και την αιτιολογημένη γνώμη που απηύθυνε 
στη Γαλλική Κυβέρνηση σύμφωνα με το άρθρο 169 της Συνθήκης, διατύπωσε τρεις 
χωριστές αιτιάσεις κατά των διατάξεων του διατάγματος 72-468, περί της ελεύθερης 
παροχής υπηρεσιών από δικηγόρους στη Γαλλία. Η πρώτη αιτίαση αφορά το προσω­
πικό πεδίο εφαρμογής των διατάξεων αυτών, όπως αυτό προκύπτει από το άρθρο 
126-2, πρώτο εδάφιο, του διατάγματος. Η δεύτερη αιτίαση αφορά τον τομέα στον 
οποίο έχει εφαρμογή η υποχρέωση που επιβάλλεται στους παρέχοντες υπηρεσίες δικη­
γόρους να συμπράττουν με δικηγόρο εγκατεστημένο στη Γαλλία. Η τρίτη αιτίαση 
αφορά την υποχρέωση που επιβάλλεται στους παρέχοντες υπηρεσίες δικηγόρους, σε 
Ι - 3608
ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΚΑΤΛ ΓΑΛΛΙΑΣ 
υποθέσεις ενώπιον ορισμένων δικαστηρίων, να ζητούν τη συνδρομή δικηγόρου εγγε­
γραμμένου στον δικηγορικό σύλλογο της περιφερείας του συγκεκριμένου δικαστηρίου 
προκειμένου να διενεργήσουν διαδικαστικές πράξεις. 
6 Επειδή η Γαλλική Δημοκρατία δεν συμμορφώθηκε προς την αιτιολογημένη γνώμη της 
Επιτροπής, η Επιτροπή άσκησε την υπό κρίση προσφυγή. 
7 Στην έκθεση για την επ' ακροατηρίου συζήτηση περιγράφεται διεξοδικώς η εξέλιξη της 
διαδικασίας και αναπτύσσονται οι ισχυρισμοί και τα επιχειρήματα των διαδίκων. Τα 
στοιχεία αυτά της δικογραφίας δεν επαναλαμβάνονται κατωτέρω παρά μόνο καθόσον 
απαιτείται για τη συλλογιστική του Δικαστηρίου. 
Α — Προσωπικό πεδίο εφαρμογής του διατάγματος 72-468 
8 Η Επιτροπή θεωρεί ότι το άρθρο 126-2, πρώτο εδάφιο, του διατάγματος 72-468 
αντιβαίνει στο άρθρο 1, παράγραφος 2, της οδηγίας 77/249, καθόσον εξαιρεί από τις 
ευνοϊκές ρυθμίσεις περί της ελεύθερης παροχής υπηρεσιών από δικηγόρους στη Γαλλία 
τους Γάλλους υπηκόους οι οποίοι ασκούν το δικηγορικό επάγγελμα σε κράτος μέλος 
άλλο από τη Γαλλική Δημοκρατία. 
9 Η Γαλλική Δημοκρατία δεν αμφισβητεί την παράβαση που της προσάπτει η Επιτροπή. 
ίο Δυνάμει του άρθρου 1, παράγραφος 2, της οδηγίας 77/249, με τον όρο « δικηγόρος » 
νοείται κάθε πρόσωπο που δικαιούται να ασκεί τις επαγγελματικές του δραστηριό­
τητες υπό μία από τις ονομασίες που αναφέρονται στη διάταξη αυτή. Εξάλλου, το 
άρθρο 2 της ίδιας οδηγίας προβλέπει ότι κάθε κράτος μέλος αναγνωρίζει ως δικηγό­
ρους, για την άσκηση των δραστηριοτήτων παροχής υπηρεσιών, όλα τα πρόσωπα που 
αναφέρονται στην παράγραφο 2 του άρθρου 1. 
Ι - 3609
ΑΠΟΦΑΣΗ ΤΗΣ 10. 7. 1991 — ΥΠΟΘΕΣΗ C-294/89 
11 Κατά συνέπεια, πρέπει να αναγνωρίζονται στη Γαλλία ως δικηγόροι, για την άσκηση 
των δραστηριοτήτων παροχής υπηρεσιών, όχι μόνον οι υπήκοοι των άλλων κρατών 
μελών, αλλά και οι Γάλλοι υπήκοοι οι οποίοι δικαιούνται να ασκούν τις επαγγελμα­
τικές τους δραστηριότητες σε άλλο κράτος μέλος υπό μία από τις ονομασίες που ανα­
φέρονται στο άρθρο 1, παράγραφος 2, της οδηγίας 77/249. 
12 Συνεπώς, πρέπει να αναγνωριστεί ότι η Γαλλική Δημοκρατία, στερώντας στους Γάλ­
λους υπηκόους που ασκούν το δικηγορικό επάγγελμα σε άλλο κράτος μέλος το πλεο­
νέκτημα των διατάξεων περί της ελεύθερης παροχής υπηρεσιών από δικηγόρους στη 
Γαλλία, παρέβη τις υποχρεώσεις που υπέχει από τη Συνθήκη. 
Β — Πεδίο της από συμφώνου ενεργείας 
13 Η Επιτροπή θεωρεί ότι το άρθρο 126-3, πέμπτο εδάφιο, του διατάγματος 72-468 
αντιβαίνει στο άρθρο 5 της οδηγίας 77/249, καθόσον επιβάλλει στους παρέχοντες υπη­
ρεσίες δικηγόρους να συμπράττουν με δικηγόρο εγγεγραμμένο σε γαλλικό δικηγορικό 
σύλλογο σε διαδικασίες ενώπιον οργάνων ή αρχών που δεν αποτελούν δικαστικά 
όργανα, καθώς και σε διαδικασίες στις οποίες, κατά το γαλλικό δίκαιο, η πρόσληψη 
δικηγόρου δεν είναι υποχρεωτική. 
14 Η Γαλλική Δημοκρατία δεν αμφισβητεί την παράβαση που της προσάπτει η Επιτροπή. 
15 Παρατηρείται ότι το άρθρο 5 της οδηγίας 77/249 επιτρέπει στα κράτη μέλη να 
επιβάλλουν στους παρέχοντες υπηρεσίες δικηγόρους την υποχρέωση να συμπράττουν 
με δικηγόρο ασκούντα τη δραστηριότητα του ενώπιον του δικάζοντος δικαστηρίου 
μόνο « για την άσκηση των δραστηριοτήτων οι οποίες αφορούν την εκπροσώπηση και 
την υπεράσπιση πελάτη ενώπιον δικαστηρίου ». 
I-3610
ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΚΑΤΑ ΓΑΛΛΙΑΣ 
16 Κατά συνέπεια, η υποχρέωση αυτή δεν μπορεί να επιβληθεί για την άσκηση δραστη­
ριοτήτων ενώπιον οργάνων ή αρχών που δεν ασκούν δικαιοδοτική λειτουργία. 
17 Εξάλλου, όπως έκρινε το Δικαστήριο με την απόφαση της 25ης Φεβρουαρίου 1988, 
υπόθεση 427/85, Επιτροπή κατά Γερμανίας (Συλλογή 1988, σ. 1123, σκέψη 13), το 
άρθρο 5 της οδηγίας 77/249 δεν μπορεί να έχει ως αποτέλεσμα την επιβολή στον παρέ­
χοντα υπηρεσίες δικηγόρο ορισμένων υποχρεώσεων, εφόσον ανάλογες υποχρεώσεις 
δεν προβλέπονται από τους επαγγελματικούς κανόνες που θα είχαν εφαρμογή αν δεν 
υπήρχε παροχή υπηρεσιών κατά την έννοια της Συνθήκης. 
18 Δεν αμφισβητείται ότι, για ορισμένες ένδικες διαδικασίες, η γαλλική νομοθεσία δεν 
επιβάλλει την πρόσληψη δικηγόρου. Αντιθέτως, επιτρέπει στους διαδίκους να υπερα­
σπίζονται οι ίδιοι τα συμφέροντα τους ή, όσον αφορά τις διαδικασίες ενώπιον εμπο-
ροδικείων, να επικουρούνται ή να εκπροσωπούνται από πρόσωπο το οποίο δεν είναι 
δικηγόρος αλλά ενεργεί κατόπιν ειδικής εντολής. 
19 Κατά συνέπεια, ο παρέχων υπηρεσίες δικηγόρος δεν μπορεί να υποχρεωθεί να συμ­
πράξει με δικηγόρο ασκούντα δραστηριότητα ενώπιον του δικάζοντος δικαστηρίου, 
στο πλαίσιο ενδίκων διαδικασιών για τις οποίες η γαλλική νομοθεσία δεν επιβάλλει 
την υποχρεωτική πρόσληψη δικηγόρου. 
20 Συνεπώς, πρέπει να αναγνωριστεί ότι η Γαλλική Δημοκρατία, υποχρεώνοντας τον 
παρέχοντα τις υπηρεσίες του δικηγόρο να ενεργεί από συμφώνου με δικηγόρο εγγε­
γραμμένο σε γαλλικό δικηγορικό σύλλογο προκειμένου να ενεργήσει πράξεις ενώπιον 
αρχών και οργάνων που δεν ασκούν δικαιοδοτική λειτουργία καθώς και για την 
άσκηση δραστηριοτήτων για τις οποίες το γαλλικό δίκαιο δεν επιβάλλει την υποχρεω­
τική πρόσληψη δικηγόρου, παρέβη τις υποχρεώσεις που υπέχει από τη Συνθήκη. 
Γ — Εδαφικότητα της δικαστικής πληρεξουσιότητας 
21 Η Επιτροπή θεωρεί ότι το τέταρτο εδάφιο του άρθρου 126-3 του διατάγματος 72-468 
αντιβαίνει στα άρθρα 59 και 60 της Συνθήκης και στο άρθρο 5 της οδηγίας 77/249, 
Ι-3611
ΑΠΟΦΑΣΗ ΤΗΣ 10. 7. 1991 - ΥΠΟΘΕΣΗ C-294/89 
καθόσον προβλέπει ότι, στις αστικές υποθέσεις όταν η πρόσληψη δικηγόρου είναι 
υποχρεωτική, ο παρέχων υπηρεσίες δικηγόρος που παρίσταται ενώπιον tribunal de 
grande instance πρέπει, για να ενεργήσει διαδικαστικές πράξεις, να ζητεί τη συνδρομή 
δικηγόρου εγγεγραμμένου στον δικηγορικό σύλλογο του εν λόγω δικαστηρίου ή εξου­
σιοδοτημένο να ενεργεί διαδικαστικές πράξεις ενώπιον του. 
22 Κατά την Επιτροπή, ο παρέχων υπηρεσίες δικηγόρος πρέπει να έχει τη δυνατότητα να 
παρίσταται ενώπιον οποιουδήποτε δικαστηρίου υπό τους ίδιους όρους που ισχύουν 
για τους δικηγόρους οι οποίοι είναι εγγεγραμμένοι στον δικηγορικό σύλλογο της περι­
φερείας του δικαστηρίου και, ειδικότερα, για τους δικηγόρους που δικαιούνται να 
ενεργούν διαδικαστικές πράξεις ενώπιον του, υπό τη μόνη επιφύλαξη της υποχρεώ­
σεως από συμφώνου ενέργειας με δικηγόρο έχοντα δικαίωμα παραστάσεως ενώπιον 
του δικαστηρίου αυτού. 
23 Η Γαλλική Δημοκρατία θεωρεί ότι η υποχρέωση που απορρέει από το άρθρο 126-3, 
τέταρτο εδάφιο, του διατάγματος 72-468 συμβιβάζεται με την έννοια της από συμ­
φώνου ενέργειας, η οποία περιέχεται στο άρθρο 5 της προαναφερθείσας οδηγίας 
77/249. Υποστηρίζει συναφώς ότι η υποχρέωση των δικηγόρων να ζητούν τη συν­
δρομή δικηγόρου εγγεγραμμένου στον δικηγορικό σύλλογο της περιφερείας του δικά­
ζοντος δικαστηρίου δικαιολογείται από το ότι, δυνάμει του άρθρου 5 της ίδιας οδη­
γίας, ο δικηγόρος αυτός είναι υπεύθυνος έναντι του δικάζοντος δικαστηρίου για την 
τήρηση των ισχυόντων διαδικαστικών και δεοντολογικών κανόνων. 
24 Υπενθυμίζεται, προκαταρκτικώς, ότι το Δικαστήριο, αποφαινόμενο επί θέματος αφο-
ρώντος την ελευθερία εγκαταστάσεως διευκρίνισε, με την απόφαση της 12ης Ιουλίου 
1984, υπόθεση 107/83, Klopp (Συλλογή 1984, σ. 2971, σκέψη 20), ότι αν, λαμβανο­
μένων υπόψη των ιδιομορφιών του δικηγορικού επαγγέλματος, πρέπει να αναγνωρι­
στεί στο κράτος μέλος υποδοχής το δικαίωμα, προς το συμφέρον της ορθής απονομής 
της δικαιοσύνης, να αξιώνει από τους δικηγόρους που είναι εγγεγραμμένοι σε δικηγο­
ρικό σύλλογο του εδάφους του να ασκούν τις δραστηριότητες τους κατά τρόπον ώστε 
να διατηρούν επαρκή επαφή με τους πελάτες τους και τις δικαστικές αρχές και να 
τηρούν τους κανόνες δεοντολογίας, οι υποχρεώσεις αυτές δεν πρέπει να έχουν ως απο­
τέλεσμα να εμποδίζουν τους υπηκόους άλλων κρατών μελών να ασκούν αποτελεσμα­
τικά ένα δικαίωμα το οποίο τους εγγυάται η Συνθήκη. 
25 Όσον αφορά την ελεύθερη παροχή υπηρεσιών, επιβάλλεται, κατά το άρθρο 59 της Συν­
θήκης, η κατάργηση όλων των περιορισμών της ελευθερίας αυτής, ώστε να επιτρέπεται 
στον παρέχοντα υπηρεσίες — κατά τη διατύπωση του άρθρου 60, εδάφιο 3, της Συν­
θήκης — να ασκεί τη δρασστηριότητά του στο κράτος όπου παρέχεται η υπηρεσία με 
τους ίδιους όρους που το κράτος αυτό επιβάλλει στους δικούς του υπηκόους. 
Ι-3612
ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΚΑΤΑ ΓΑΛΛΙΑΣ 
26 Οι διατάξεις αυτές έχουν κυρίως ως στόχο να δίνουν στον παρέχοντα υπηρεσίες τη 
δυνατότητα να ασκεί τη δραστηριότητα του στο κράτος μέλος υποδοχής χωρίς να 
υφίσταται δυσμενείς διακρίσεις έναντι των υπηκόων του κράτους αυτού. Όπως διευ­
κρίνισε το Δικαστήριο με την απόφαση της 17ης Δεκεκμβρίου 1981, υπόθεση 279/80, 
Webb ( Συλλογή 1981, σ. 3305, σκέψη 16 ), από τις διατάξεις αυτές δεν συνάγεται ότι 
το σύνολο της εθνικής νομοθεσίας, η οποία εφαρμόζεται στους υπηκόους του εν λόγω 
κράτους και αφορά κανονικά μια μόνιμη δραστηριότητα των εγκατεστημένων στο 
κράτος αυτό προσώπων, μπορεί να τύχει εφαρμογής στο σύνολο της και κατά τον ίδιο 
τρόπο και σε προσωρινού χαρακτήρα δραστηριότητες, τις οποίες ασκούν πρόσωπα 
εγκατεστημένα σε άλλα κράτη μέλη. 
27 Ο κανόνας της εδαφικής αποκλειστικότητας του τετάρτου εδαφίου του άρθρου 126-3 
του διατάγματος 72-468 αποτελεί ακριβώς τμήμα μιας εθνικής νομοθεσίας που αφορά 
κατά κανόνα τις μόνιμες δραστηριότητες των εγκατεστημένων στο έδαφος του 
οικείου κράτους μέλους δικηγόρων, οι οποίοι έχουν όλοι το δικαίωμα να παρίστανται 
ενώπιον του tribunal de grande instance στην περιφέρεια του οποίου είναι εγκατεστη­
μένοι. Αντιθέτως, η κατάσταση του παρέχοντος υπηρεσίες δικηγόρου που είναι εγκα­
τεστημένος σε άλλο κράτος μέλος δεν του παρέχει το δικαίωμα παραστάσεως ενώπιον 
γαλλικού tribunal de grande instance. 
28 Υπό τις συνθήκες αυτές, πρέπει να γίνει δεκτό ότι ο κανόνας της εδαφικής αποκλειστι­
κότητας δεν μπορεί να εφαρμοστεί στις προσωρινού χαρακτήρα δραστηριότητες που 
ασκούν οι εγκατεστημένοι σε άλλα κράτη μέλη δικηγόροι, δεδομένοι ότι, από την 
άποψη αυτή, οι νομικές και πραγματικές συνθήκες στην περίπτωση τους δεν επιδέ­
χονται σύγκριση με τις συνθήκες υπό τις οποίες τελούν οι εγκατεστημένοι στο γαλ­
λικό έδαφος δικηγόροι. 
29 Το συμπέρασμα αυτό όμως δεν αναιρεί την υποχρέωση του παρέχοντος υπηρεσίες 
δικηγόρου να ενεργεί κατόπιν συμφωνίας με δικηγόρο που έχει δικαίωμα παραστά­
σεως ενώπιον του δικάζοντος δικαστηρίου, εντός των ορίων και σύμφωνα με τους τρό­
πους που καθόρισε το Δικαστήριο με την προαναφερθείσα απόφαση της 25ης 
Φεβρουαρίου 1988, Επιτροπή κατά Γερμανίας. 
30 Με την απόφαση αυτί], το Δικαστήριο έκρινε ότι η υποχρέωση που μπορούν να 
επιβάλλουν τα κράτη μέλη στον παρέχοντα υπηρεσίες δικηγόρο να ενεργεί από συμ­
φώνου με δικηγόρο έχοντα δικαίωμα παραστάσεως ενώπιον του δικάζοντος δικαστη­
ρίου έχει ως σκοπό να του παράσχει την αναγκαία βοήθεια προκειμένου να ενεργήσει 
εντός ενός δικαιοδοτικού συστήματος διαφορετικού από αυτό που του είναι οικείο 
και να παράσχει στο δικάζον δικαστήριο τη βεβαιότητα ότι ο παρέχων υπηρεσίες 
δικηγόρος διαθέτει πράγματι τη βοήθεια αυτή και, επομένως, είναι σε θέση να τηρεί 
πλήρως τους ισχύοντες διαδικαστικούς και δεοντολογικούς κανόνες. 
Ι-3613
ΑΠΟΦΑΣΗ ΤΗΣ 10. 7. 1991 — ΥΠΟΘΕΣΗ C-294/89 
3ΐ Από την άποψη αυτή, ο παρέχων υπηρεσίες δικηγόρος και ο τοπικός δικηγόρος, οι 
οποίοι υπόκεινται αμφότεροι στους κανόνες δεοντολογίας του κράτους μέλους υπο­
δοχής, πρέπει να θεωρηθούν ότι είναι σε θέση να καθορίσουν από κοινού, τηρούντες 
αυτούς τους κανόνες και απολαύοντες επαγγελματικής ανεξαρτησίας, τους κατάλλη­
λους τρόπους συνεργασίας για να φέρουν σε πέρας την εντολή που τους έχει δοθεί. 
32 Το συμπέρασμα αυτό δεν σημαίνει ότι οι εθνικοί νομοθέτες δεν έχουν τη δυνατότητα 
να καθορίζουν το γενικό πλαίσιο της συνεργασίας μεταξύ των δύο δικηγόρων. Οι υπο­
χρεώσεις, πάντως, που επιβάλλουν ενδεχομένως οι διατάξεις αυτές δεν πρέπει να είναι 
δυσανάλογες σε σχέση προς τους σκοπούς του καθήκοντος της από συμφώνου ενερ­
γείας, όπως αυτοί περιγράφηκαν ανωτέρω. 
33 Η Γαλλική Δημοκρατία υποστηρίζει ότι ο κανόνας του τετάρτου εδαφίου του άρθρου 
126-3 του διατάγματος 72-468 είναι αναγκαίος ώστε το δικάζον δικαστήριο να είναι 
βέβαιο ότι ο παρέχων υπηρεσίες δικηγόρος θα τηρήσει πλήρως τους διαδικαστικούς 
και δεοντολογικούς κανόνες που ισχύουν στη Γαλλία. Αφενός, ο κανόνας αυτός είναι, 
κατά την καθής, απαραίτητος για την τήρηση των διατάξεων που αποβλέπουν στην 
ταχεία και κατ' αντιδικία εξέλιξη της διαδικασίας, ιδίως όσον αφορά τη διεξαγωγή 
των αποδείξεων, και οι οποίες προϋποθέτουν την ύπαρξη, μεταξύ του πληρεξουσίου 
δικηγόρου και του δικάζοντος δικαστηρίου, διαρκούς επαφής, την οποία ένας δικη­
γόρος εγκατεστημένος σε άλλο κράτος μέλος δεν μπορεί να εξασφαλίσει. Αφετέρου, ο 
κανόνας αυτός διευκολύνει την κίνηση πειθαρχικών διώξεων κατά του τοπικού δικη­
γόρου που ενεργεί από συμφώνου με τον παρέχοντα υπηρεσίες δικηγόρο. 
34 Τα επιχειρήματα αυτά δεν μπορούν να γίνουν δεκτά. 
35 Αφενός, όπως είπε το Δικαστήριο με την προαναφερθείσα απόφαση της 12ης Ιουλίου 
1984, Klopp (σκέψη 21 ), τα σημερινά μέσα μεταφορών και τηλεπικοινωνίας προσφέ­
ρουν τη δυνατότητα να εξασφαλίζεται κατάλληλα η απαραίτητη επαφή με τις δικα­
στικές αρχές και τους πελάτες. Εξάλλου, η ταχεία εξέλιξη της διαδικασίας, τηρούμενης 
της αρχής της κατ' αντιδικία εκδικάσεως των υποθέσεων, μπορεί να διασφαλιστεί με 
την επιβολή στους παρέχοντες υπηρεσίες δικηγόρους υποχρεώσεων συνεπαγομένων 
τους ελάχιστους δυνατούς περιορισμούς κατά την άσκηση των δραστηριοτήτων τους. 
Ο σκοπός αυτός θα μπορούσε να επιτευχθεί με την επιβολή στον προσφέροντα υπηρε­
σίες δικηγόρο της υποχρεώσεως να ορίσει αντίκλητο τον δικηγόρο από συμφώνου με 
τον οποίον ενεργεί, ώστε να μπορούν να γίνονται προς αυτόν οι επιδόσεις διαδικα­
στικών εγγράφων προερχομένων από το δικάζον δικαστήριο. 
Ι-3614
ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΚΑΤΑ ΓΑΛΛΙΑΣ 
36 Αφετέρου, ο κανόνας της εδαφικής αποκλειστικότητας, καίτοι μπορεί να διευκολύνει 
την κίνηση πειθαρχικής διαδικασίας κατά του τοπικού δικηγόρου, δεν είναι απαραί­
τητος για την κίνηση της διαδικασίας αυτής. 
37 Κατά συνέπεια, πρέπει να αναγνωριστεί ότι η Γαλλική Δημοκρατία, επιβάλλοντας, 
προκειμένου για αστικές υποθέσεις, στον παρέχοντα υπηρεσίες δικηγόρο που παρί­
σταται ενώπιον tribunal de grande instance να ζητεί, όταν η πρόσληψη δικηγόρου 
είναι υποχρεωτική, τη συνδρομή δικηγόρου εγγεγραμμένου στον δικηγορικό σύλλογο 
της περιφερείας του δικαστηρίου αυτού ή έχοντος δικαίωμα παραστάσεως ενώπιον 
του, προκειμένου να ενεργήσει διαδικαστικές πράξεις, παρέβη τις υποχρεώσεις που 
υπέχει από τη Συνθήκη. 
Επί των δικαστικών εξόδων 
38 Κατά το άρθρο 69, παράγραφος 2, του Κανονισμού Διαδικασίας, ο ηττηθείς διάδικος 
καταδικάζεται στα δικαστικά έξοδα. Επειδή η Γαλλική Δημοκρατία ηττήθηκε, πρέπει 
να καταδικαστεί στα δικαστικά έξοδα. Η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας, 
η οποία παρενέβη υπέρ των αιτημάτων της Γαλλικής Δημοκρατίας, θα φέρει τα δικα­
στικά της έξοδα. 
Για τους λόγους αυτούς, 
ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ 
αποφασίζει: 
1) Η Γαλλική Δημοκρατία παρέβη τις υποχρεώσεις που υπέχει από τα άρθρα 59 και 60 
της Συνθήκης ΕΟΚ και από την οδηγία 77/249/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 22ας 
Ι-3615
ΑΠΟΦΑΣΗ ΤΗΣ 10. 7. 1991 - ΥΠΟΘΕΣΗ C-294/89 
Μαρτίου 1977, κερί διευκολύνσεως της πραγματικής ασκήσεως της ελεύθερης 
παροχής υπηρεσιών από δικηγόρους: 
— στερώντας στους Γάλλους υπηκόους που ασκούν το δικηγορικό επάγγελμα σε 
άλλο κράτος μέλος το πλεονέκτημα των διατάξεων κερί της ελεύθερης παροχής 
υπηρεσιών από δικηγόρους στη Γαλλία' 
— υποχρεώνοντας τον παρέχοντα τις υπηρεσίες του δικηγόρο να ενεργεί από συμ­
φώνου με δικηγόρο μέλος γαλλικού δικηγορικού συλλόγου προκειμένου να ενερ­
γήσει πράξεις ενώπιον αρχών και οργάνων που δεν ασκούν δικαιοδοτική λει­
τουργία καθώς και για την άσκηση δραστηριοτήτων για τις οποίες το γαλλικό 
δίκαιο δεν επιβάλλει την υποχρεωτική πρόσληψη δικηγόρου' 
— επιβάλλοντας, προκειμένου για αστικές υποθέσεις, στον παρέχοντα υπηρεσίες 
δικηγόρο που παρίσταται ενώπιον tribunal de grande instance να ζητεί, όταν η 
πρόσληψη δικηγόρου είναι υποχρεωτική, τη συνδρομή δικηγόρου εγγεγραμμένου 
στον δικηγορικό σύλλογο της περιφερείας του δικαστηρίου αυτού ή έχοντος 
δικαίωμα παραστάσεως ενώπιον του, προκειμένου να ενεργήσει διαδικαστικές 
πράξεις. 
2) Καταδικάζει τη Γαλλική Δημοκρατία στα δικαστικά έξοδα. 
3 ) Η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας θα φέρει τα δικαστικά της έξοδα. 
Due O'Higgins Moitinho de Almeida Diez de Velasco 
Κακούρης Schockweiler Grévisse Zuleeg ICapteyn 
Δημοσιεύθηκε σε δημόσια συνεδρίαση στο Λουξεμβούργο στις 10 Ιουλίου 1991. 
Ο Γραμματέας 
J.-G. Giraud 
Ο Πρόεδρος 
Ο. Due 
Ι-3616