62017CC0330
OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO
HENRIKA SAUGMANDSGAARDA ØE
przedstawiona w dniu 28 czerwca 2018 r. (
1
)
Sprawa C‑330/17
Verbraucherzentrale Baden-Württemberg eV
przeciwko
Germanwings GmbH
[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Bundesgerichtshof (federalny trybunał sprawiedliwości, Niemcy)]
Odesłanie prejudycjalne – Transport – Rozporządzenie (WE) nr 1008/2008 – Wspólne zasady wykonywania przewozów lotniczych na terenie Unii – Artykuł 2 pkt 18 oraz art. 23 ust. 1 – Informowanie – Konieczność wskazywania taryf lotniczych „w euro lub walucie lokalnej” – Ewentualny obowiązek podania taryfy lotniczej w określonej walucie lokalnej – Właściwe kryteria, stosowane w określonych stanach faktycznych w celu określenia waluty lokalnej
I. Wprowadzenie
1.
Niniejszy wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Bundesgerichtshof (federalny trybunał sprawiedliwości, Niemcy) dotyczy wykładni art. 2 pkt 18 oraz art. 23 ust. 1 rozporządzenia (WE) nr 1008/2008 (
2
).
2.
Wniosek ten wpisuje się w ramy sporu toczącego się pomiędzy stowarzyszeniem konsumentów a przewoźnikiem lotniczym, mającym siedzibę w Niemczech, w przedmiocie jakoby nieuczciwej praktyki handlowej tego ostatniego, polegającej na sprzedaży za pośrednictwem strony internetowej przewoźnika, w szczególności konsumentom dokonującym zakupu z terytorium Niemiec, lotów odbywających się ze Zjednoczonego Królestwa z podaniem taryf wyłącznie w funtach szterlingach.
3.
Co do zasady, sąd odsyłający zwraca się do Trybunału z pytaniem co do zakresu obowiązku informowania o cenach, nałożonego na przewoźników lotniczych prowadzących działalność na terytorium Unii, zgodnie z art. 23 ust. 1 rozporządzenia nr 1008/2008 oraz w świetle definicji pojęcia „taryf lotniczych” znajdującej się w art. 2 pkt 18 rozporządzenia, zgodnie z którą taryfy te winny być „podawane w euro lub walucie lokalnej”.
4.
Ściślej rzecz ujmując, do Trybunału zwrócono się o ustalenie, po pierwsze, czy przewoźnicy lotniczy, którzy zamierzają posługiwać się walutą inną niż euro w celu wskazania ceny usług oferowanych potencjalnym pasażerom, mogą dokonać wyboru waluty lokalnej według własnego uznania, czy przeciwnie, zobowiązani są do korzystania z określonej waluty, a po drugie, według jakich kryteriów należy tę walutę określić.
5.
W niniejszej opinii przedstawię przyczyny, dla których uważam, że wyżej wymienione przepisy należy interpretować w ten sposób, że nie wynika z nich obowiązek zainteresowanych przewoźników posługiwania się przy informowaniu o taryfach lotniczych, uprzednio określoną przez prawodawcę Unii walutą lokalną.
6.
Tytułem uzupełninia, na wypadek gdyby Trybunał uznał jednak, że takiego rodzaju obowiązek wynika z tych przepisów, przedstawię uwagi dotyczące odpowiednich kryteriów stosowanych w celu określenia waluty lokalnej, która powinna być wykorzystywana do tego celu.
II. Ramy prawne
7.
Zgodnie z motywem 16 rozporządzenia nr 1008/2008 „[k]lienci powinni mieć możliwość skutecznego porównania cen przewozów lotniczych poszczególnych przedsiębiorstw lotniczych. W związku z tym ostateczna cena, jaką klient ma zapłacić za przewóz lotniczy rozpoczynający się na terenie Wspólnoty, powinna być zawsze wskazana i uwzględniać wszelkie podatki, opłaty i należności. Wspólnotowi przewoźnicy lotniczy są również zachęcani do wskazywania ostatecznych cen przewozów lotniczych wykonywanych z państw trzecich do Wspólnoty”.
8.
Artykuł 2 pkt 18 rozporządzenia definiuje „taryfy lotnicze” w rozumieniu tego aktu prawnego jako „ceny podawane w euro lub w walucie lokalnej, płacone przewoźnikom lotniczym, ich agentom lub innym sprzedawcom biletów za przewóz pasażerów w ramach przewozów lotniczych, oraz wszystkie warunki, na których ceny te mają zastosowanie, w tym wynagrodzenie i warunki oferowane agencji oraz inne usługi pomocnicze”.
9.
Artykuł 23 rozporządzenia, zatytułowany „Informacje i zasada niedyskryminacji”, stanowi w ust. 1:
„Oferowane lub opublikowane w dowolny sposób, w tym w Internecie, publicznie dostępne taryfy lotnicze i stawki lotnicze zawierają obowiązujące warunki przewozów lotniczych wykonywanych z portu lotniczego znajdującego się na terytorium państwa członkowskiego, do którego ma zastosowanie traktat. Ostateczna cena, którą należy zapłacić, jest zawsze wskazywana i zawiera obowiązujące taryfy lotnicze i stawki lotnicze, a także wszystkie należne podatki, dopłaty, opłaty i należności, które są niemożliwe do uniknięcia i możliwe do przewidzenia w chwili publikacji.
Poza wskazaniem ostatecznej ceny określa się przynajmniej następujące informacje:
a)
taryfę lotniczą lub stawkę lotniczą;
b)
podatki;
c)
opłaty lotniskowe; oraz
d)
inne opłaty, dopłaty i należności, takie jak związane z ochroną lub paliwem;
jeżeli do taryfy lotniczej lub stawki lotniczej dodano kwoty wymienione w lit. b), c) i d). Informacje o opcjonalnych dopłatach do ceny są przekazywane w sposób wyraźny, przejrzysty i jednoznaczny na początku procesu rezerwacji, zaś zgoda klienta jest wyrażana na zasadzie opcjonalnej (opt-in)”.
III. Spór w postępowaniu głównym, pytania prejudycjalne i postępowanie przed Trybunałem
10.
Germanwings GmbH jest przewoźnikiem lotniczym z siedzibą w Niemczech. We wrześniu 2014 r. konsument znajdujący się w tym państwie nabył za pośrednictwem strony internetowej www.germanwings.de prowadzonej przez tę spółkę lot z Londynu (Zjednoczone Królestwo) do Stuttgartu (Niemcy). Taryfa lotu była podana wyłącznie w funtach szterlingach, a po dokonaniu rezerwacji konsument otrzymał fakturę wskazującą taryfę oraz inne koszty również w funtach szterlingach.
11.
Poinformowane przez tego konsumenta Verbraucherzentrale Baden‑Württemberg e.V. (stowarzyszenie konsumentów kraju związkowego Badenia‑Wirtembergia, Niemcy, zwane dalej „Verbraucherzentrale”) wniosło powództwo o zaniechanie szkodliwych praktyk przeciwko Germanwings przed Landgericht Köln (sąd okręgowy w Kolonii, Niemcy) ze względu na fakt, że taryfy nie zostały podane w walucie niemieckiej (euro), co w takich okolicznościach stanowić miało czyn nieuczciwej konkurencji. Pozwana podniosła, że jej konkurenci również wskazywali taryfy lotów z Londynu w funtach szterlingach. Orzeczeniem z dnia 22 kwietnia 2015 r. rzeczony sąd uwzględnił powództwo skarżącej.
12.
Germanwings wniósł apelację od tego orzeczenia, a Oberlandesgericht Köln (sąd okręgowy w Kolonii, Niemcy) uchylił je orzeczeniem z dnia 4 września 2015 r., jako podstawę uchylenia wskazując w szczególności, że art. 23 ust. 1 rozporządzenia nr 1008/2008 stanowi jedynie, iż cena ostateczna musi być wskazana, nie precyzując, w jakiej walucie, i że z definicji zawartej w art. 2 pkt 18 tego rozporządzenia nie wynika, że „waluta lokalna” musi zawsze być walutą kraju, w którym przewoźnik ma swoją siedzibę.
13.
W następstwie wniesionego przez Verbraucherzentrale środka zaskarżenia Bundesgerichtshof (federalny trybunał sprawiedliwości) orzeczeniem z dnia 27 kwietnia 2017 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 2 czerwca 2017 r., postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:
„1)
Czy podanie podlegających obowiązkowi wskazania zgodnie z art. 23 ust. 1 zdania drugie i trzecie rozporządzenia nr 1008/2008 cen lotów [taryf lotniczych] w przypadku wewnątrzwspólnotowych przewozów lotniczych, o ile nie są one podawane w euro, powinno być dokonywane w określonej walucie?
2)
W przypadku udzielenia [na pytanie pierwsze] odpowiedzi twierdzącej:
W jakiej walucie lokalnej mogą być podawane ceny [taryfy] wymienione w art. 2 pkt 18 i art. 23 ust. 1 zdania drugie i trzecie rozporządzenia nr 1008/2008/WE, jeżeli mający siedzibę w kraju członkowskim (tu Niemcy) przewoźnik lotniczy reklamuje i oferuje konsumentowi w Internecie usługi lotnicze z miejscem odlotu w innym państwie członkowskim (tu Zjednoczone Królestwo)?
Czy w tym kontekście ma znaczenie, że dla tej oferty używa się adresu internetowego z charakterystyczną krajową domeną najwyższego poziomu (tu www.germanwings.de), wskazującą państwo członkowskie stanowiące siedzibę przewoźnika lotniczego, i że konsument przebywa w tym państwie członkowskim?
Czy ma znaczenie to, czy wszyscy przewoźnicy lotniczy, czy tylko ich zdecydowana większość podają przedmiotowe ceny [taryfy] w walucie lokalnej, obowiązującej w miejscu odlotu?”.
14.
Uwagi na piśmie złożyły Verbraucherzentrale, Germanwings i Komisja Europejska. Jedynie dwa ostatnie podmioty przedstawiły uwagi ustne na rozprawie, która odbyła się w dniu 19 kwietnia 2018 r.
IV. Analiza
A.
W przedmiocie ewentualnego obowiązku wyrażania taryf lotniczych w określonej walucie lokalnej przy podawaniu ich do publicznej wiadomości (pytanie pierwsze)
15.
Poprzez pytanie pierwsze sąd odsyłający zmierza zasadniczo do ustalenia, czy art. 23 ust. 1 rozporządzenia nr 1008/2008 w związku z art. 2 pkt 18 tego rozporządzenia należy interpretować w ten sposób, że w ramach usług lotniczych świadczonych na terenie Unii, które podlegają przepisom tego rozporządzenia (
3
), „taryfy lotnicze” – „o ile nie są one podawane w euro” – winny być wyrażone w walucie lokalnej określonej z góry przez prawodawcę” (
4
).
16.
Taka łączna wykładnia wspomnianych przepisów, to jest art. 23 ust. 1 i art. 2 pkt 18, nie wynika bezpośrednio z brzmienia pierwszego pytania prejudycjalnego. Wynika ona jednak moim zdaniem, po pierwsze, z rozważań sądu odsyłającego przedstawionych w celu wyjaśnienia tej kwestii, w szczególności w odniesieniu do uzasadnienia zaskarżonego orzeczenia (
5
), oraz po drugie, z treści drugiego pytania prejudycjalnego, zadanego w rozwinięciu pytania pierwszego, w którym wprost połączono oba te przepisy.
17.
Podobnie jak Germanwings oraz Komisja, i w przeciwieństwie, jak mi się wydaje (
6
), do Verbraucherzentrale, uważam, że odpowiedź na tak sformułowane pytanie (
7
) musi być przecząca – z powodów, które zostaną przedstawione poniżej.
18.
Tytułem wstępu pragnę przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem względy jednolitego stosowania prawa Unii wymagają, by w sytuacji gdy akt prawa Unii nie zawiera wyraźnego odesłania do prawa państw członkowskich w celu przyjęcia definicji szczególnego pojęcia (
8
), pojęciu temu nadać autonomiczną wykładnię, którą Trybunał ustala, uwzględniając nie tylko brzmienie danych przepisów, ale również ich kontekst i cel, jaki realizuje regulacja, której przepisy te są częścią, a także ich genezę (
9
).
1. Wykładnia dokonana w oparciu o brzmienie rozpatrywanych przepisów
19.
W postanowieniu odsyłającym Bundesgerichtshof (federalny trybunał sprawiedliwości) wskazuje, że z treści przepisu art. 23 ust. 1 rozporządzenia nr 1008/2008 nie wynika wyraźnie żaden obowiązek wskazania taryf lotniczych w określonej walucie lokalnej. W jego ocenie okoliczność ta przemawia na rzecz swobody wyboru przez przewoźników lotniczych, jak stwierdził sąd orzekający w postępowaniu odwoławczym. Zgadzam się z tą analizą.
20.
Pragnę bowiem wskazać, że art. 23 ust. 1 ma na celu ustanowienie obowiązku „informowania” (
10
), który obciąża przewoźnika lotniczego oferującego loty z państwa członkowskiego, i ustalenie zakresu tego obowiązku. W szczególności art. 23 ust. 1 zdania drugie i trzecie, do którego w szczególności odnosi się pytanie przedstawione przez sąd odsyłający, ustanawia wymogi podawania „ostatecznej ceny” do zapłaty przez klienta (
11
). Tymczasem choć przepis ten szczegółowo wymienia informacje, które muszą zostać przekazane (
12
), nie zawiera on żadnego odniesienia do waluty, w której ostateczna cena winna być podana, aby wypełnić ustanowiony w nim obowiązek.
21.
Motyw 16 rozporządzenia nr 1008/2008, który dotyczy także konieczności podania do wiadomości klientów ceny ostatecznej zawierającej wszystkie elementy, nie wskazuje również, aby w tym celu miała być używana określona waluta.
22.
Cały czas podkreślam, że nawet w przestrzeni międzynarodowej, a nie wyłącznie w przestrzeni wewnątrzwspólnotowej, obowiązek przejrzystości i informowania co do ceny, który wynika z art. 23, został w całości uwzględniony przez prawodawcę (
13
) w czasie prac nad tym rozporządzeniem (
14
).
23.
W odniesieniu do art. 2 pkt 18 rozporządzenia, w którym zdefiniowano pojęcie „taryf lotniczych” na potrzeby tego aktu prawnego, przepis ów wskazuje co prawda wyraźnie „ceny podawane w euro lub w walucie lokalnej”, nie precyzując jednak, co należy rozumieć przez dwa ostatnie słowa tego wyrażenia, w szczególności zaś nie odnosząc się do tego, czy chodzi o „walutę lokalną” danego państwa członkowskiego (
15
), a przede wszystkim, co istotne w niniejszej sprawie, nie wskazując, czy przewoźnicy mogą dokonać swobodnego wyboru waluty (
16
).
24.
Fakt, iż przymiotnik „lokalny” został użyty w wielu wersjach językowych tego przepisu (
17
), nie ma w mojej ocenie znaczenia decydującego. Nawet jeżeli przymiotnik ten jest w mojej ocenie zdolny odzwierciedlić ideę bliskości w sposób bardziej wyraźny niż stosowane w innych wersjach językowych (
18
) terminy odsyłające do kraju, należy stwierdzić, że rozporządzenie nr 1008/2008 nie zawiera jakiejkolwiek wskazówki, która wskazywałaby, co należy rozumieć przez charakter „lokalny” oraz jakie jest kryterium bliskości mające znaczenie w tym względzie (
19
). W niniejszym przypadku, zakładając nawet, iż taka odmienność terminologiczna może zostać uznana za rozstrzygającą w niniejszej sprawie, z utrwalonego orzecznictwa wynika, że w przypadku rozbieżności pomiędzy poszczególnymi wersjami językowymi sporny przepis powinien być interpretowany zgodnie z ogólną systematyką i celem uregulowania, którego stanowi część (
20
).
25.
Pragnę zauważyć, że wyrażenie „ceny podawane w euro lub w walucie lokalnej”, które zostało przywołane przez sąd odsyłający, znajduje się również, bez dalszych szczegółów, w tym samym art. 2 pkt 19, definiującym pojęcie „stawek lotniczych”, bliskie pojęciu „taryf lotniczych”. W mojej ocenie, a także zgodnie z opinią przedstawioną na rozprawie przez Komisję, powyższe podobieństwo terminologiczne należy mieć na uwadze przy dokonywaniu wykładni przytoczonego art. 2 pkt 18 w ramach niniejszego sporu (
21
).
26.
Ponadto zwracam uwagę, że pojęcie „ostatecznej ceny”, o którym mowa w art. 23 ust. 1 oraz w motywie 16 rozporządzenia nr 1008/2008, nie jest równoznaczne z pojęciem „taryf lotniczych”, zdefiniowanym w art. 2 pkt 18 (
22
). Oczywiście, pojęcia te częściowo pokrywają się, ponieważ pierwsze z nich zawiera w sobie drugie (
23
), a zatem należy dokonać ich łącznej wykładni dla potrzeb niniejszej sprawy (
24
). Jednakże, jak wskazały Germanwings i Komisja, elementy pojęcia „ostatecznej ceny”, które mieszczą się w pojęciu „taryf lotniczych” w rozumieniu art. 23, nie są przedmiotem regulacji art. 2 pkt 18, ponieważ przepis ten definiuje wyłącznie to ostatnie pojęcie (
25
), co przemawia przeciwko tezie, zgodnie z którą formuła „w euro lub w walucie lokalnej” zawarta w art. 2 nakazuje korzystać z określonej waluty krajowej w celu udostępnienia informacji wymaganych w art. 23.
27.
Przede wszystkim, podobnie jak Germanwings i Komisja, pragnę wskazać, że prawodawca Unii zrezygnował w art. 23 ust. 1 rozporządzenia nr 1008/2008 z wyraźnego wskazania oraz, w szczególności, z ustanowienia precyzyjnych kryteriów określania waluty, jakiej przewoźnicy lotniczy powinni używać w celu informowania klientów o swych taryfach. Postąpił tak, mimo że w sposób oczywisty miał świadomość, iż różne waluty mogą być stosowane alternatywnie do euro, na co wskazuje treść art. 2 pkt 18 rozporządzenia, oraz mimo że przyjął szczegółowe zasady dotyczące spoczywającego na przewoźnikach lotniczych obowiązku wskazywania cen sprzedawanych lotów w sposób kompletny i ostateczny (
26
).
28.
W mojej ocenie celowy brak wskazówek co do określenia waluty należy rozumieć jako wyraz woli prawodawcy, którą było nienakładanie na przewoźników ograniczeń w tym zakresie (
27
). Za słusznością mojego poglądu przemawiają poniższe rozważania.
2. Wykładnia dokonana w oparciu o genezę rozpatrywanych przepisów
29.
Zaproponowana powyżej wykładnia literalna znajduje w mojej ocenie potwierdzenie w analizie ewolucji, jaką przeszły rozpatrywane przepisy rozporządzenia nr 1008/2008 w toku prac legislacyjnych, które doprowadziły do ich obecnego brzmienia. W istocie, brak jest jakichkolwiek wskazówek, które świadczyłyby o intencji, czy nawet samym zamyśle, wprowadzenia przez prawodawcę szczególnych wymogów dotyczących walut w przepisie art. 23 ust. 1 rozporządzenia nr 1008/2008.
30.
Chciałbym uściślić, że przepis ten stanowi przekształcenie dawnego art. 4 rozporządzenia (EWG) nr 2409/92 dotyczącego w szczególności taryf lotniczych (
28
), który już wówczas przewidywał obowiązek przedstawiania pasażerom taryf lotniczych (
29
), a który był jednak mniej precyzyjny i rygorystyczny niż przepis obowiązujący obecnie.
31.
Autorzy rozporządzenia nr 1008/2008 chcieli wyraźnie wzmocnić w art. 23 ciążący na przewoźnikach lotniczych obowiązek dostarczania informacji w celu stworzenia korzystnych warunków, po pierwsze, dla większej przejrzystości cen dla pasażerów poprzez nakaz publikacji taryf zawierających wszystkie podatki, opłaty lub inne dodatki, a po drugie, dla bardziej sprawiedliwej taryfikacji, zwalczając zakłócenia konkurencji wywołane brakiem przejrzystości (
30
). Natomiast nie wydaje się, by rozważano możliwość narzucenia używania określonej dla tego celu waluty.
32.
Jedyne odniesienia do waluty poczynione w pracach przygotowawczych nad rozporządzeniem nr 1008/2008 to te odnoszące się do ogólnych definicji figurujących w art. 2. Pragnę podkreślić, że wyrażenie „ceny podawane w euro lub w walucie lokalnej”, użyte w art. 2 pkt 18 i 19 tego rozporządzenia, znajdowało się już w istocie w art. 2 lit. a) i d) rozporządzenia nr 2409/92 i odnosiło się do „cen podawanych w ecu lub w walucie lokalnej”. Zastąpienie terminu „ecu” terminem „euro” w rozporządzeniu nr 1008/2008 jest w mojej ocenie wyłącznie skutkiem wprowadzenie euro jako wspólnej waluty w niektórych państwach członkowskich (
31
).
33.
Co do wyrażenia „w walucie lokalnej”, powtórzonego czterokrotnie w art. 2 rozporządzenia nr 2409/92 (
32
), prace przygotowawcze w zakresie tego rozporządzenia nie dostarczają żadnej wskazówki pozwalającej na poparcie tezy, według której zamiarem prawodawcy było ustanowienie wymogu, aby przewoźnicy lotniczy korzystali z określonych walut lokalnych przy przedstawianiu swoich taryf. Przeciwnie, wskazują one wyraźnie, że twórcy tego rozporządzenia chcieli zapewnić przewoźnikom możliwość „oferowania konsumentom wyboru usług lotniczych w rozsądnych cenach” (
33
).
34.
Pragnę zauważyć, że określenie „w walucie lokalnej” zostało również użyte, bez dodatkowych szczegółów, w art. 2 lit. a) wcześniejszej regulacji dotyczącej cen przewozów lotniczych, do których odnosi się preambuła rozporządzenia nr 2409/92 (
34
). Uzupełniono tam stwierdzenie „w ecu”, początkowo wyłącznie przewidziane przez Komisję (
35
), wskutek wniosku o uzupełnienie o nieznacznie innej treści, pochodzącego od Parlamentu Europejskiego (
36
) i powtórzonego przez Komitet Społeczno‑Ekonomiczny (
37
). Podczas rozprawy Komisja wskazała, że nie dysponuje ona informacjami dotyczącymi dokładnych przyczyn kolejno przeprowadzanych zmian, których rezultatem jest sformułowanie „ceny […] wyrażone w walucie lokalnej” figurujące w art. 2 lit. a) rozporządzenia nr 2409/92 (
38
) oraz w art. 2 pkt 18 rozporządzenia nr 1008/2008, gdzie sformułowanie to zostało powtórzone.
35.
W każdym razie z prac przygotowawczych opisanych powyżej moim zdaniem wynika, że kwestia wprowadzenia takiego przepisu – a tym bardziej wprowadzenia odpowiednich kryteriów określenia [waluty], które wymagałyby stosowania określonej waluty lokalnej, zgodnie z art. 23 ust. 1 rozporządzenia nr 1008/2008 – nie była w ogóle rozważana. Proponowane przeze mnie stanowisko nie stoi z tym w sprzeczności, a nawet zostało potwierdzone w ramach analizy kontekstowej, która zostanie teraz przedstawiona poniżej.
3. Wykładnia dokonana w oparciu o kontekst rozpatrywanych przepisów
36.
W pierwszej kolejności stwierdzam, że art. 23 ust. 1 rozporządzenia nr 1008/2008, na którym opiera się środek zaskarżenia w postępowaniu głównym, wniesiony przez stronę skarżącą, znajduje się w rozdziale IV rozporządzenia, zawierającym „przepisy dotyczące ustalania taryf”, podczas gdy art. 2 pkt 18, w którym mowa o „cenach wyrażonych […] w walucie lokalnej”, umieszczono w rozdziale I, zawierającym „przepisy ogólne”.
37.
Związek materialny pomiędzy tymi dwoma przepisami, na jaki wskazano w postanowieniu odsyłającym, nie jest zatem oczywisty, i to nawet jeśli definicje podane w art. 2 mają zastosowanie do art. 23 w ten sam sposób, w jaki odnoszą się do pozostałych przepisów tego rozporządzenia, co uzasadnia dokonanie wykładni art. 23 w świetle art. 2 (
39
). Co więcej, przypominam, że pojęcie „taryf lotniczych”, zdefiniowane w art. 2 pkt 18 nie wyczerpuje pojęć przedstawionych w art. 23 ust. 1 (
40
).
38.
W związku z powyższym uważam, że w braku wyraźnego odesłania pomiędzy przepisami rozporządzenia nr 1008/2008, nie można uznać, że poprzez sformułowanie użyte w art. 2 pkt 18, prawodawca zamierzał ograniczyć wybór przewoźników w odniesieniu do waluty lokalnej, w której powinni przedstawiać informacje taryfowe, które są zobowiązani dostarczać na podstawie art. 23 ust. 1.
39.
W drugiej kolejności pragnę wskazać, iż sąd odsyłający, w celu uzasadnienia postawionej przez siebie tezy, że art. 23 ust. 1 rozporządzenia nr 1008/2008 nie nakłada obowiązku posługiwania się określoną walutą lokalną, wskazuje na „swobodę ustalania taryf”, o której mowa w art. 22 tego rozporządzenia (
41
). Verbraucherzentrale podnosi, że swobody tej nie podważałby obowiązek wskazania taryf w określonej walucie, podczas gdy Germanwings twierdzi, że z zasady swobody ustalania taryf wynika również możliwość wyboru waluty, w której prezentowane są ceny.
40.
O ile popieram tezę wspomnianą powyżej, o tyle nie podzielam punktu widzenia Germanwings, zgodnie z którym art. 22 tego rozporządzenia powinien mieć decydujące znaczenie dla udzielenia odpowiedzi na pierwsze pytanie prejudycjalne. Jak bowiem wynika z orzecznictwa Trybunału, swoboda ustanowiona w tym artykule jest wynikiem stopniowego znoszenia kontroli cen przez państwa członkowskie, liberalizacji rynku lotniczego, których celem jest uzyskanie większej dywersyfikacji oferowanych usług, a także obniżenie cen z korzyścią dla konsumentów (
42
).
41.
Artykuł 22 ma na celu deregulację sektora (
43
), która pozwoliłaby przewoźnikom lotniczym na swobodne określanie wartości świadczonych przez nich usług. W związku z tym moim zdaniem jest on bez znaczenia w kontekście wyboru waluty, w której ceny lotów powinny być podane do wiadomości. Niemniej jednak, jak wskazała Komisja (
44
), duch liberalizacji, który leży u źródła tego przepisu, pozwala na opowiedzenie się za wykładnią, zgodnie z którą rozporządzenie nr 1008/2008 nie nakłada ograniczeń w tej kwestii.
42.
W trzeciej kolejności, jeśli o chodzi o szerszy kontekst, w który wpisuje się art. 23 ust. 1 rozporządzenia nr 1008/2008, pragnę zauważyć, że jak zasugerowała Komisja, dyrektywa 98/6/WE (
45
), która odnosi się w szczególności do informowania o cenach produktów oferowanych konsumentom, również nie zawiera wiążących przepisów dotyczących waluty, w której powinna zostać wyrażona cena, nawet jeśli problematyka ta nie została całkowicie pominięta przez prawodawcę (
46
). Dyrektywa 2011/83/UE (
47
), której celem jest ochrona konsumentów – w szczególności w zakresie informowania o cenach – w relacjach kontraktowych z przedsiębiorcami, również nie odnosi się do tej kwestii (
48
).
43.
Rozważania przedstawione powyżej są moim zdaniem w pełni zgodne z wykładnią celowościową przepisów, których dotyczy wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, która to wykładnia zostanie przeprowadzona poniżej.
4. Wykładnia dokonana w oparciu o cele rozpatrywanych przepisów
44.
Jak Trybunał już podkreślał, zarówno z tytułu art. 23 rozporządzenia nr 1008/2008, jak i z brzmienia ust. 1 wspomnianego przepisu jasno wynika, że „przepis ten ma na celu zapewnienie w szczególności informacji i przejrzystości w odniesieniu do cen przewozów lotniczych wykonywanych na trasie rozpoczynającej się w porcie lotniczym znajdującym się na terytorium państwa członkowskiego oraz że w ten sposób przyczynia się on do zagwarantowania ochrony klienta korzystającego z tych przewozów” (
49
).
45.
W ten sam sposób motyw 16 tego rozporządzenia przewiduje, że „[k]lienci powinni mieć możliwość skutecznego porównania cen przewozów lotniczych poszczególnych przedsiębiorstw lotniczych”. Precyzuje on dalej, że „[w] związku z tym ostateczna cena, jaką klient ma zapłacić” za przewóz lotniczy wykonywany z portu lotniczego znajdującego się na terytorium Unii, „powinna być zawsze wskazana i uwzględniać wszelkie podatki, opłaty i należności”.
46.
Zdaniem sądu odsyłającego i Verbraucherzentrale realizacja celu określonego w motywie 16 zdanie pierwsze, to jest skuteczne porównanie cen, byłaby zagrożona, jeżeli przewoźnik lotniczy mógłby wybierać dowolnie walutę, w której poda ceny dotyczące lotów w obrębie Unii. Tak jak Germanwings i Komisja, nie podzielam tego punktu widzenia.
47.
W pierwszej kolejności chciałbym wyjaśnić, że w świetle genezy art. 23 ust. 1 rozporządzenia nr 1008/2008 wydaje mi się, iż wzmocnienie ochrony klientów (
50
) jest wprawdzie jednym z celów, które leżą u podstaw przyjęcia tego przepisu, jednakże jego celem jest również zapewnienie zdrowszej konkurencji pomiędzy przewoźnikami lotniczymi (
51
). Podwójny cel wynika również z wcześniejszych (
52
) i późniejszych (
53
) aktów prawa regulujących to zagadnienie.
48.
Wskazane zatem byłoby moim zdaniem dokonanie tak szerokiej wykładni tego przepisu, aby doprowadziła ona do faworyzowania przede wszystkim lub wyłącznie interesów klientów (
54
), bez uwzględnienia ograniczeń obciążających przewoźników lotniczych, w sposób wyraźny, pozostawiając jednocześnie margines działania wyrażony w rozporządzeniu w sposób dorozumiany.
49.
W tym względzie pragnę zwrócić uwagę, w drugiej kolejności, że w celu umożliwienia realizacji wspomnianych celów prawodawca Unii przyznał przewoźnikom lotniczym swobodę ustalania cen lotów. W odniesieniu do przewoźników sformułowano wprost nakaz przekazywania wyczerpujących informacji na temat taryf w przewozie pasażerów oraz warunków, którymi są one obwarowane, jak też określenie, że taryfy te muszą obejmować wszystkie należne podatki i dodatkowe opłaty, a także wskazywać przepisy prawa, które mają do nich zastosowanie (
55
).
50.
W związku z tym art. 23 ust. 1 rozporządzenia nr 1008/2008 ustanawia w sposób szczegółowy szereg wymogów dotyczących danych, które muszą być zawsze podawane wraz z cenami (
56
), oraz wskazuje ewentualne sankcje za niedochowanie tych wymogów (
57
). Pragnę podkreślić, że obowiązek wskazywania zawsze ostatecznej kwoty do zapłaty wspiera przejrzystość cen i pozwala zapobiec nieuczciwym praktykom, stosowanym wcześniej przez niektórych przewoźników lotniczych, polegającym na podawaniu na początku transakcji niekompletnej ceny i dodawaniu różnych dodatkowych kosztów bezpośrednio przed zakończeniem tej transakcji (
58
).
51.
Motyw 16 rozporządzenia opiera się na tej samej logice, wskazując, które elementy powinna obejmować ostateczna cena, co zostało potwierdzone w zdaniu drugim omawianego motywu, stanowiącym wyjaśnienie treści zdania pierwszego, które Verbraucherzentrale błędnie przywołał w sposób wyizolowany.
52.
W przeciwieństwie do tego, co wydaje się twierdzić strona w postępowaniu głównym, celem tych przepisów nie jest zapewnienie, aby klient mógł ocenić poziom – wyższy bądź niższy – taryf lotniczych w walucie, którą zna najlepiej, lecz jest nim zagwarantowanie przejrzystości polegającej na tym, że wszystkie elementy ceny są odpowiednio wskazane w ramach ostatecznej ceny, a co za tym idzie – zapewnienie klientom rzeczywistej możliwości porównania. Dodam, że podzielam opinię wyrażoną podczas rozprawy przez Komisję, zgodnie z którą nic nie wskazuje na to, aby ochrona konsumentów zamierzona przez rozporządzenie nr 1008/2008 obejmowała ochronę tych ostatnich przed narażeniem na ryzyko związane z kursem wymiany walut.
53.
Ponadto, jeżeli posługiwanie się określoną walutą miałoby być czynnikiem decydującym dla osiągnięcia celów w zakresie przedstawiania informacji i przejrzystości cen realizowanych rozporządzeniem nr 1008/2008, to jego autorzy sformułowaliby taki przepis oraz kryteria, pozwalając na określenie tego, która waluta winna być stosowana. W związku z tym, że ustawodawca w żaden sposób tego nie dokonał, uważam, iż Trybunał nie powinien zastępować w tym zakresie prawodawcy, tym bardziej że przyjęcie takiej zasady nie jest moim zdaniem niezbędne dla zapewnienia ochrony klientów.
54.
W konsekwencji pragnę w trzeciej kolejności podkreślić, że – oprócz trudności wynikających z ewentualnej definicji adekwatnych kryteriów (
59
) – w mojej ocenie nie jest oczywiste, czy nałożenie obowiązku korzystania z określonej waluty lokalnej pozwoli klientowi na bardziej efektywną analizę cen usług oferowanych przez różnych przewoźników lotniczych, zgodnie z założeniem odnoszącym się do skutecznego porównania i przejrzystości cen wyrażonym w art. 23 ust. 1 rozporządzenia nr 1008/2008 w związku z jego motywem 16 (
60
).
55.
Jest prawdą – nawet jeśli nie zostało to przewidziane rozporządzeniem nr 1008/2008 – że ograniczenie ilości możliwych do wyboru walut lokalnych, które mogłyby być stosowane przez przewoźników lotniczych, w celu wskazania taryf lotniczych, jak proponuje Verbraucherzentrale, na pierwszy rzut oka mogłoby ułatwić porównywanie ofert proponowanych dla tej samej usługi.
56.
Niemniej jednak, nawet przy założeniu, że Trybunał dopuści istnienie obowiązku posługiwania się taką czy inną walutą lokalną, utrudnienia wynikające z zastosowania różnych walut nie znikną w związku z tym całkowicie. W konsekwencji, tak jak wskazała Komisja, jeżeli traktować treść art. 2 pkt 18 rozporządzenia jako decydującą w tym względzie, użyte w tym przepisie sformułowanie zakładające alternatywę, to jest „ceny podawane w euro lub w walucie lokalnej”, może być rozumiane jako zezwalające przewoźnikowi lotniczemu, aby zawsze wyrażał swoje ceny w euro (
61
), podczas gdy jego konkurenci mogliby wyrażać swoje ceny w określonej walucie lokalnej. Tak więc w związku z tym, że cena danej usługi byłaby podana na dwa odmienne sposoby, skuteczne porównanie cen mogłoby teoretycznie być dla klienta nadal trudne, nawet jeżeli w moim przekonaniu spodziewane trudności nie zawsze wystąpią w praktyce.
57.
Problemy związane z możliwością stosowania różnych walut mogą w rzeczywistości być ograniczone przez kilka czynników, które upraszczają porównanie (
62
). Ponadto nie wydaje mi się konieczne, aby ceny lotów były podawane w określonej walucie, w związku z tym, że regulacja może w pewnym stopniu odbywać się w sposób naturalny na rynku poprzez sam fakt, iż potencjalny klient może dobrowolnie zrezygnować z przewoźników lotniczych podających ceny w walucie, która w ocenie tego klienta jest niewłaściwa czy niepraktyczna.
58.
Mając na względzie całość powyższych rozważań, proponuję, aby na pierwsze pytanie prejudycjalne udzielić następującej odpowiedzi: art. 23 ust. 1 rozporządzenia nr 1008/2008 w związku z art. 2 pkt 18 tego rozporządzenia należy interpretować w ten sposób, że przewoźnicy lotniczy przy informowaniu o stosowanych przez siebie taryfach lotniczych nie są zobowiązani do wyrażania tych taryf w określonej walucie lokalnej, jeżeli nie zostały one wyrażone w euro.
B.
Kryteria określania waluty lokalnej wymaganej ewentualnie przy informowaniu o taryfach lotniczych (pytanie drugie)
59.
Drugie pytanie prejudycjalne zostało przedstawione jedynie na wypadek, gdyby Trybunał odpowiedział na pierwsze pytanie prejudycjalne w ten sposób, że z art. 23 ust. 1 rozporządzenia nr 1008/2008 wynika dla przewoźników lotniczych obowiązek informowania pasażerów o taryfach lotniczych za pomocą określonej waluty lokalnej. Ze względu na fakt, że na pytanie pierwsze proponuję udzielić odpowiedzi przeczącej, uważam, że nie ma potrzeby udzielania odpowiedzi na pytanie drugie. Poniższe krótkie uwagi zostaną więc przedstawione wyłącznie posiłkowo.
60.
W pytaniu tym sąd odsyłający zwraca się do Trybunału o udzielnie odpowiedzi na pytanie, w jakiej walucie lokalnej powinny być podawane taryfy lotnicze, zgodnie ze wspomnianymi przepisami, w sytuacji takiej jak rozpatrywana w postępowaniu głównym, to znaczy w przypadku, gdy przewoźnik lotniczy mający siedzibę w państwie członkowskim (w tym przypadku w Niemczech) sprzedaje – za pośrednictwem swej strony internetowej noszącej nazwę domeny najwyższego poziomu (w tym przypadku www.germanwings.de (
63
)) łączącej go w tym państwie członkowskim z konsumentem, który znajduje się w tym samym państwie – usługę przewozu lotniczego z miejscem wylotu znajdującym się w innym państwie członkowskim (w tym przypadku w Zjednoczonym Królestwie). Sąd ten pragnie ponadto ustalić, czy ma w tym względzie znaczenie, że wszyscy przewoźnicy lotniczy lub znaczna ich część wskazują stosowane przez siebie taryfy lotnicze w walucie lokalnej, będącej środkiem płatniczym w miejscu wylotu.
61.
Verbraucherzentrale twierdzi, że należałoby oprzeć się na walucie lokalnej państwa członkowskiego, którego prawo ma zastosowanie do umowy zawartej pomiędzy przewoźnikiem a konsumentem, do którego skierowana jest oferta, na podstawie norm kolizyjnych zawartych w art. 5 rozporządzenia nr 593/2008 (
64
). W takim przypadku, w okolicznościach sprawy w postępowaniu głównym, taryfa lotnicza będąca przedmiotem sporu winna była zostać podana w walucie niemieckiej, to jest w euro, a nie w walucie brytyjskiej, to jest funtach szterlingach.
62.
Germanwings utrzymuje natomiast, że taryfy lotnicze muszą być podawane w euro lub w walucie lokalnej państwa członkowskiego miejsca wylotu oraz że inne kryteria powiązania, o których mowa w drugim pytaniu prejudycjalnym, nie mają wpływu na ustalenie waluty lokalnej, w rozumieniu rozporządzenia nr 1008/2008. Sąd odsyłający wydaje się skłaniać ku tej wykładni.
63.
Jeżeli zaś chodzi o Komisję, sugeruje ona, aby dokonać następującej wykładni art. 23 ust. 1 rozporządzenia nr 1008/2008: przepis ten nie stoi na przeszkodzie temu, aby przewoźnicy lotniczy podawali taryfy lotnicze, ostateczne ceny i inne elementy wyrażone w tym przepisie w walucie miejsca wylotu. Ewentualnie podzielam ten ostatni pogląd, precyzując jednocześnie, iż w mojej ocenie art. 23 ust. 1 nie zawiera jakiegokolwiek odniesienia do tej kwestii (
65
).
64.
Po pierwsze, moim zdaniem kryterium miejsca wylotu rozpatrywanego lotu może być istotne dla ustalenia waluty lokalnej, w jakiej mogą być wyrażone taryfy lotnicze. W istocie, jak wskazuje sąd odsyłający, wspólne dla wszystkich porównywanych lotów miejsce wylotu spowoduje, że waluta lokalna zastosowana przez różnych przewoźników lotniczych w celu podania ich ofert będzie taka sama dla wszystkich usług, co ułatwi skuteczne porównanie cen przewidziane w rozporządzeniu nr 1008/2008 (
66
). Komisja słusznie podnosi także, że mowa tu o kryterium obiektywnie powiązanym z transakcją, bowiem w tym miejscu rozpocznie się wykonywanie usługi (
67
). Ponadto racjonalne wydaje się twierdzenie, że klient, który musi udać się do miejsca wylotu, skąd planuje nabyć bilet, powinien znać i umieć stosować walutę stosowaną w tym kraju, tak samo jak przewoźnik, który świadczy usługę.
65.
Pragnę uściślić, że moim zdaniem nie jest decydujące, czy wszyscy przewoźnicy lotniczy lub ich znaczna większość podają ceny w walucie lokalnej miejsca wylotu, jak przytoczono w końcowej części przedłożonego pytania (
68
). Niemniej jednak istnienie takiej praktyki, przy założeniu, że zostałoby ustalona, może wzmocnić ideę, zgodnie z którą przewoźnicy będą łatwo mogli spełnić to kryterium.
66.
Co więcej, przyjęcie kryterium miejsca wylotu jest zgodne z założeniem, by wyrażeniu „waluta lokalna”, użytemu w art. 2 pkt 18 rozporządzenia dotyczącym taryf lotniczych, nadać znaczenie które odnosi się również do wyrażenia używanego w identyczny sposób w art. 2 pkt 19 dotyczącym opłat za przewóz towarów (
69
), co uniemożliwiałoby przyjęcie kryterium proponowanego przez Verbraucherzentrale (
70
).
67.
Po drugie, podobnie jak sąd odsyłający i Germanwings, uważam, że kryterium miejsca siedziby przewoźnika lotniczego oferującego przedmiotową usługę nie może mieć zastosowania, ponieważ waluty, które mogą być używane w celu podania ceny identycznej usługi, różniłyby się proporcjonalnie do ilości państw, w których różni przewoźnicy oferujący swoje usługi mają siedziby (
71
), co nie pomoże klientom w porównywaniu cen.
68.
Po trzecie, zastosowanie kryterium adresu internetowego z charakterystyczną krajową domeną najwyższego poziomu używaną przez przewoźnika lotniczego, który oferuje rozpatrywane usługi, nie byłoby właściwe. Podobnie jak sąd odsyłający, jestem zdania, że przewoźnikowi lotniczemu łatwo byłoby obejść ten wymóg, wybierając w sposób arbitralny nazwę domeny pierwszego stopnia odpowiadającej krajowi, w którego walucie chciałby móc wskazywać stosowane przez siebie taryfy. Co więcej, Germanwings słusznie podnosi, że nazwy domen nie zawsze są krajowe, a zatem nie odnoszą się do konkretnego kraju, jak w przypadku gdy adres kończy się na „.com”, w której to sytuacji nie sposób będzie powołać się na omawiane kryterium.
69.
Po czwarte, nie jestem też przekonany do kryterium miejsca zamieszkania klienta ani do kryterium jego zwykłego miejsca pobytu, zważywszy, że te dwa miejsca nie muszą się pokrywać, albowiem może się zdarzyć, że osoba będzie próbowała nabyć dany przewóz lotniczy, będąc w kraju, w którym na co dzień nie zamieszkuje. Nawet jeżeli można założyć, że klient jest obeznany z walutą obowiązującą w tym miejscu, kryteria te nie są w moim przekonaniu odpowiednie, ponieważ w czasie, w którym przewoźnik lotniczy formułuje oferty sprzedaży, nie jest w stanie określić państwa, w którym znajdują się faktycznie jego potencjalni klienci, wyrażający zainteresowanie ofertą. Jak wskazał sąd odsyłający, takie podejście wymagałoby od linii lotniczych określenia na wczesnym etapie wszystkich potencjalnych klientów i za każdym razem wskazywania cen w różnych opcjach walutowych, co wydaje mi się stanowić zbyt duże obciążenie w świetle podwójnego celu tej regulacji.
70.
Po piąte, teza wysunięta przez Verbraucherzentrale (
72
) nie przekonuje mnie, a to z następujących powodów. Z jednej strony należy stwierdzić, że rozporządzenie nr 1008/2008 nie ustanawia żadnego związku z przepisami rozporządzenia nr 593/2008, mimo że rozporządzenie to zostało wydane zaledwie kilka miesięcy wcześniej. Z drugiej strony zdaniem Verbraucherzentrale, zgodnie z art. 5 ust. 2 rozporządzenia nr 593/2008, w przypadku braku dokonania wyboru przez strony zastosowanie znajduje prawo państwa, w którym podróżny ma zwykłe miejsce pobytu, a tym samym to walutą tego kraju należałoby posługiwać się przy informowaniu o cenach, pod warunkiem, że znajduje się tam również miejsce wylotu lub miejsce przylotu. Tymczasem takie podejście oznaczałoby, że pasażer musi zostać każdorazowo zlokalizowany za pomocą oprogramowania lub każdorazowo musi wskazać, jakie jest jego miejsce zwykłego pobytu, w celu uzyskania informacji na temat taryf, co może spowodować problemy faktyczne i być może, prawne, szczególnie w odniesieniu do ochrony danych osobowych, na co wskazywał Germanwings. Wreszcie wykładnia zaproponowana przez Verbraucherzentrale pomija fakt, że art. 5 ust. 3 zawiera również regułę uzupełniającą dotyczącą ściślejszego związku, która może w rzeczywistości wskazywać na jeszcze inny kraj (
73
) niż kraj zamieszkania pasażera.
71.
W konsekwencji, w przypadku gdyby Trybunał uznał, że art. 23 ust. 1 rozporządzenia nr 1008/2008 nakłada na przewoźników lotniczych obowiązek podania taryf lotniczych w określonej walucie lokalnej, moim zdaniem na drugie pytanie należy odpowiedzieć w następujący sposób: przepis ten, interpretowany w związku z art. 2 pkt 18 rzeczonego rozporządzenia, nie stoi na przeszkodzie temu, aby owe taryfy podawać w walucie państwa będącego miejscem wylotu danego lotu.
V. Wnioski
72.
W świetle powyższych rozważań proponuję, aby Trybunał odpowiedział na pytania prejudycjalne przedstawione przez Bundesgerichtshof (federalny trybunał sprawiedliwości, Niemcy) w następujący sposób:
Artykuł 23 ust. 1 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 1008/2008 z dnia 24 września 2008 r. w sprawie wspólnych zasad wykonywania przewozów lotniczych na terenie Wspólnoty w związku z art. 2 pkt 18 tego rozporządzenia należy interpretować w ten sposób, że przewoźnicy lotniczy przy informowaniu o stosowanych przez siebie taryfach lotniczych nie są zobowiązani do wyrażania tych taryf w określonej walucie lokalnej, jeżeli nie zostały one wyrażone w euro.
(
1
)	Język oryginału: francuski.
(
2
)	Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 24 września 2008 r. w sprawie wspólnych zasad wykonywania przewozów lotniczych na terenie Wspólnoty (Dz.U. 2008, L 293, s. 3).
(
3
)	Mając na uwadze, że rzeczony art. 23 ust. 1 odnosi się wyraźnie do „przewozów lotniczych wykonywanych z portu lotniczego znajdującego się na terytorium państwa członkowskiego, do którego ma zastosowanie traktat”.
(
4
)	Zaznaczam, że posługując się tymi wyrażeniami, sąd odsyłający koncentruje swoje pytanie na sytuacji, w której, jak w sporze w postępowaniu głównym, przewoźnik lotniczy stosuje walutę inną niż euro w celu przedstawienia taryf potencjalnym pasażerom.
(
5
)	Zobacz także pkt 12 niniejszej opinii.
(
6
)	Pragnę uściślić, że w swoich uwagach na piśmie oraz ustnych Komisja zaproponowała wspólną odpowiedź na obydwa pytania prejudycjalne i wydała ostrożną opinię, zgodnie z którą, po pierwsze, rozporządzenie nr 1008/2008 nie nakłada na przewoźnika lotniczego „żadnych ograniczeń” w odniesieniu do wyboru „waluty lokalnej”, w której ów przewoźnik wyraża swoje ceny, a po drugie, rozporządzenie to „w ostateczności” mogłoby wymagać, aby wybór ten nie był „całkowicie dowolny”, jako że akt nakazuje wyłącznie poszanowanie „obiektywnych kryteriów związanych z transakcjami, w których przewoźnik lotniczy może dokonać własnego wyboru, nie będąc ograniczony do jednej waluty krajowej”.
(
7
)	Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunał musi w razie potrzeby przeformułować przedłożone mu pytania, aby udzielić sądowi odsyłającemu użytecznej odpowiedzi (zob. w szczególności wyrok z dnia 22 lutego 2018 r., SAKSA, C‑185/17, EU:C:2018:108, pkt 28).
(
8
)	Jest tak w odniesieniu do przepisów rozporządzenia nr 1008/2008, których interpretacja stanowi przedmiot niniejszej sprawy.
(
9
)	Zobacz w szczególności wyroki: z dnia 20 grudnia 2017 r., Acacia i D’Amato (C‑347/16 i C‑435/16, EU:C:2017:992, pkt 31); a także z dnia 8 marca 2018 r., DOCERAM (C‑395/16, EU:C:2018:172, pkt 20).
(
10
)	Zobacz tytuł art. 23 rozporządzenia nr 1008/2008, który wspomina także o „zasadzie niedyskryminacji”, o której mowa w ust. 2 tego artykułu.
(
11
)	W przedmiocie tego przepisu zob. pkt 44 i nast. niniejszej opinii.
(
12
)	Zobacz także pkt 27 niniejszej opinii.
(
13
)	W szczególności, komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego z dnia 21 kwietnia 2008 r. dotyczący wspólnego stanowiska Rady w sprawie przyjęcia rozporządzenia nr 1008/2008 [KOM(2008) 175 wersja ostateczna, s. 4] uściśla, że „zakres stosowania obowiązku przejrzystości informacyjnej […] dotyczył w założeniu, wszystkich lotów rozpoczynających się na terytorium Wspólnoty
w tym loty wykonywane przez przewoźników z państw trzecich (artykuł 24 [który stał się artykułem 23]).. […] [Ostatnie zdanie] motywu 15 [ostatecznie motywu 16] zachęca przewoźników lotniczych do wskazywania przejrzystości cen przewozów lotniczych wykonywanych [z państw trzecich] do Wspólnoty (podkreślenia moje).
(
14
)	W przedmiocie genezy tego przepisu zob. także pkt 29 i nast. niniejszej opinii.
(
15
)	Terminologia zastosowana w art. 2 pkt 18 nie wyklucza z góry, aby „waluta lokalna” mogła być walutą państwa trzeciego, zważywszy, że motywy 8, 10 i 16 oraz art. 13, 15 i 22 rozporządzenia odnoszą się do przewozów lotniczych mających związek z państwami trzecimi. Jednakże wydaje mi się prawdopodobne, że ustawodawca przewidywał raczej walutę państwa członkowskiego, które nie przyjęło euro, co stanowi drugą możliwość przewidzianą w pkt 18. W każdym razie, nawet jeżeli Verbraucherzentrale i Germanwings zaproponowały, aby na drugie pytanie prejudycjalne odpowiedzieć, wskazując na „walutę krajową państwa członkowskiego” (wyróżnienie moje), Trybunał moim zdaniem nie musi wypowiadać się w tej kwestii w świetle okoliczności faktycznych niniejszej sprawy.
(
16
)	W ocenie sądu odsyłającego, jeżeli zastosowano by wyrażenie „ceny podane w euro albo walucie lokalnej” (wyróżnienie moje), w bardziej oczywisty sposób wynikałoby z tego, że prawodawca zamierzał dokonać takiego wyboru. Nie przekonuje mnie ten argument.
(
17
)	W szczególności wersje w językach: hiszpańskim („moneda local”), duńskim („lokal valutale”), angielskim („local currency”), włoskim („valuta locale”), holenderskim („lokale valuta”) oraz portugalskim („moeda local”).
(
18
)	W szczególności wersje w językach: niemieckim („Landeswahrung”), francuskim („monnaie nationale”) oraz szwedzkim („nationell valuta”).
(
19
)	Zobacz także pkt 27 niniejszej opinii.
(
20
)	Zobacz w szczególności wyrok z dnia 22 marca 2018 r., Anisimovienė i in. (C‑688/15 i C‑109/16, EU:C:2018:209, pkt 78).
(
21
)	Zobacz w tym względzie pkt 66 niniejszej opinii.
(
22
)	Pragnę wskazać, iż pojęcie „taryfy lotniczej (taryf lotniczych)” zostało użyte nie tylko w art. 23 rozporządzenia, ale także w motywie 15 oraz w art. 16 i 22.
(
23
)	W rozumieniu art. 23 ust. 1 „[o]stateczna cena, którą należy zapłacić […], zawiera obowiązujące taryfy lotnicze […], a także wszystkie należne podatki, dopłaty, opłaty i należności, które są niemożliwe do uniknięcia i możliwe do przewidzenia w chwili publikacji” (wyróżnienie moje).
(
24
)	W odniesieniu do tej ostatniej kwestii zob. pkt 16 niniejszej opinii.
(
25
)	Zobacz podobnie, w przedmiocie zasad stosowanych do różnych elementów składowych ostatecznej ceny, wyrok z dnia 6 lipca 2017 r., Air Berlin (C‑290/16, EU:C:2017:523, pkt 23 i nast.).
(
26
)	Co do treści rzeczonego przepisu oraz celów, których realizacji służy art. 23 ust. 1 rozporządzenia nr 1008/2008, zob. pkt 44 i nast. niniejszej opinii.
(
27
)	Zobacz analogicznie, w odniesieniu do milczenia prawodawcy, wyrok z dnia 12 kwietnia 2018 r.Fédération des entreprises de la beauté (C‑13/17, EU:C:2018:246, pkt 34, 35, 45 i nast.).
(
28
)	Rozporządzenie Rady z dnia 23 lipca 1992 r. w sprawie taryf i stawek za usługi lotnicze (Dz.U. 1992, L 240, s. 15 – wyd. spec. w jęz. polskim, rozdz. 7, t. 1, s. 427), które zostało uchylone rozporządzeniem nr 1008/2008 (zob. art. 27).
(
29
)	W następujący sposób: „Przewoźnicy lotniczy prowadzący działalność w ramach Wspólnoty informują o wszystkich taryfach lotniczych i standardowych stawkach za przewóz ładunku na wniosek każdej osoby”.
(
30
)	Zobacz wniosek dotyczący rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie wspólnych zasad realizacji usług transportu lotniczego na terenie Wspólnoty z dnia 18 lipca 2006 r. [COM(2006) 396 wersja ostateczna, uzasadnienie s. 2, 4, 10, a także motyw 15 i art. 24 ust. 1]. Zobacz także sprawozdanie Parlamentu Europejskiego z dnia 11 maja 2007 r. w przedmiocie tego wniosku (A6‑178/2007, s. 25–29, 33); opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego w sprawie wniosku dotyczącego rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 31 maja 2007 r. w sprawie tego wniosku (Dz.U. 2007, C 175, s. 85, pkt 8); a także komunikat Komisji przytoczony w przypisie nr 13 niniejszej opinii (s. 3, 4).
(
31
)	W tej kwestii zob. motywy 2 i 6 oraz art. 2 rozporządzenia Rady (WE) nr 1103/97 z dnia 17 czerwca 1997 r. w sprawie niektórych przepisów dotyczących wprowadzenia euro (Dz.U. 1997, L 162, s. 1 – wyd. spec. w jęz. polskim, rozdz. 10, t. 1, s. 81) oraz motyw 2 i art. 2 rozporządzenia (WE) Rady nr 974/98 z dnia 3 maja 1998 r. w sprawie wprowadzenia euro (Dz.U. 1998, L 139, s. 1 – wyd. spec. w jęz. polskim, rozdz. 10, t. 1, s. 111).
(
32
)	Zobacz omawiany art. 2 lit. a)–d), który definiuje, odpowiednio, pojęcia „taryf lotniczych”, „stawek od miejsca”, „taryf czarterowych” oraz „stawek cargo”.
(
33
)	Zobacz uzasadnienie do wniosku Komisji w sprawie rozporządzenia Rady (EWG) w sprawie taryf i stawek za usługi lotnicze, z dnia 18 września 1991 r. [COM(91) 275 wersja ostateczna, s. 3]. W sprawie liberalizacji podawania wspomnianych taryf zob. s. 14–16 tego dokumentu.
(
34
)	Zobacz dyrektywa Rady 87/601/EWG z dnia 14 grudnia 1987 r. w sprawie taryf za regularne usługi lotnicze między państwami członkowskimi (Dz.U. 1987, L 374, s. 12) oraz rozporządzenie Rady (EWG) nr 2342/90 z dnia 24 lipca 1990 r. w sprawie taryf i stawek za usługi lotnicze (Dz.U. 1990, L 217, s. 1). Podkreślam, że w dyrektywie 87/601 sformułowanie „waluta lokalna mająca status prawnego środka płatniczego”, pomijające kryterium lokalizacji, przewidziane początkowo przez Komisję, nie zostało zachowane [zob. wniosek dotyczący dyrektywy Rady z dnia 27 października 1981 r. w sprawie taryf w regularnych przewozach lotniczych pomiędzy państwami członkowskimi (tłumaczenie nieoficjalne), Dz.U. 1982, C 78, s. 6].
(
35
)	Zobacz art. 2 wyżej wymienionego wniosku propozycji [COM(91) 275, wersja ostateczna, s. 57].
(
36
)	Zobacz sprawozdanie Komisji Transportu i Turystyki z dnia 27 marca 1992 r. (A3‑142/92, s. 16, poprawka nr 5, o następującym brzmieniu: „ceny wyrażone w ecu/odpowiedniej walucie lokalnej”, oraz s. 28, gdzie wskazano, że „możliwość formułowania taryf w walucie lokalnej wydaje się uzasadnione, mając na uwadze aktualną praktykę; musi jednak zostać zapewniona kontrola, która pozwoli uniknąć, aby możliwość korzystania z tej możliwości nie była, na przykład, wykorzystywana w celu ukrycia różnic pomiędzy taryfami wewnętrznymi i zewnętrznymi”) oraz opinia Parlamentu z dnia 8 kwietnia 1992 r. w odniesieniu do rozpatrywanego wniosku Komisji (Dz.U. 1992, C 125, s. 147, poprawka nr 23).
(
37
)	W swojej opinii z dnia 29 kwietnia 1992 r. Komisja uznała za istotne, aby „odnieść się [w definicji »taryf lotniczych«do walut lokalnych oraz do ecu w oczekiwaniu na jego wprowadzenie jako walutę wspólną” (Dz.U. 1992, C 169, s. 20, pkt 5.2.1.1.1, wyróżnienie moje).
(
38
)	Mając na względzie, że wniosek ze zmianami zaprezentowany przez Komisję w dniu 19 czerwca 1992 r. [COM(92) 274 wersja ostateczna, Dz.U. 1992, C 206, s. 54, zmiana nr 5] powtarzał brzmienie zaproponowane przez Parlament („ceny wyrażone w ecu/odpowiedniej walucie lokalnej”), które nie zostało ostatecznie użyte w wersji ostatecznej rozporządzenia nr 2409/92 („ceny wyrażone w walucie ecu lub w walucie lokalnej”).
(
39
)	Zobacz pkt 16 niniejszej opinii.
(
40
)	Zobacz pkt 26 niniejszej opinii.
(
41
)	Zgodnie z art. 22 ust. 1 rozporządzenia nr 1008/2008 w ramach zobowiązań z tytułu świadczenia usług publicznych, o których mowa w art. 16, „wspólnotowi przewoźnicy lotniczy […] swobodnie ustalają taryfy lotnicze […] w odniesieniu do wewnątrzwspólnotowych przewozów lotniczych”.
(
42
)	Wyrok z dnia 6 lipca 2017 r., Air Berlin (C‑290/16, EU:C:2017:523, pkt 46, 47), w którym Trybunał orzekł, że cel realizowany przez art. 22 ust. 1 rozporządzenia nr 1008/2008 nie powoduje, że umowy o transporcie lotniczym nie są uzależnione od przestrzegania ogólnych zasad ochrony konsumentów przed nieuczciwymi warunkami umownymi.
(
43
)	Zobacz opinia rzecznika generalnego Y. Bota w sprawie Vueling Airlines (C‑487/12 P, EU:C:2014:27, pkt 27 i nast.).
(
44
)	W uwagach na piśmie Komisja wskazała, że art. 22 rozporządzenia nr 1008/2008 znacznie zwiększył swobodę ustalania cen w stosunku do przepisów art. 5–8 rozporządzenia nr 2409/92.
(
45
)	Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 16 lutego 1998 r. w sprawie ochrony konsumenta przez podawanie cen produktów oferowanych konsumentom (Dz.U. 1998, L 80, s. 27).
(
46
)	Komisja opublikowała w dniu 21 czerwca 2006 r. sprawozdanie dotyczące wdrożenia dyrektywy 98/6, w którym wskazała, że zgodnie z art. 4 ust. 1 tej dyrektywy niektóre państwa członkowskie ustaliły wymogi dotyczące publikowania cen w walucie lokalnej i w euro znajdujące zastosowanie w okresie przejściowym wprowadzania euro [zob. komunikat Komisji dla Rady i Parlamentu Europejskiego, COM(2006) 325 wersja ostateczna, pkt 4].
(
47
)	Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2011/83/UE z dnia 25 października 2011 r. w sprawie praw konsumentów, zmieniająca dyrektywę Rady 93/13/EWG i dyrektywę 1999/44/WE Parlamentu Europejskiego i Rady oraz uchylająca dyrektywę Rady 85/577/EWG i dyrektywę 97/7/WE Parlamentu Europejskiego i Rady (Dz.U. 2011, L 304, s. 64).
(
48
)	Zobacz komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego i Rady zatytułowany „Europejska wizja dotycząca pasażerów: komunikat w sprawie praw pasażerów we wszystkich środkach transportu” [COM(2011) 898 wersja ostateczna, pkt 3.2].
(
49
)	Zobacz wyroki: z dnia 15 stycznia 2015 r., Air Berlin (C‑573/13, EU:C:2015:11, pkt 33); z dnia 6 lipca 2017 r., Air Berlin (C‑290/16, EU:C:2017:523, pkt 30 i cytowane tam orzecznictwo).
(
50
)	W przeciwieństwie do pierwotnego wniosku Komisji [COM(2006) 396 wersja ostateczna, pkt 10, 13, 50], motywy 15 i 16 oraz art. 23 rozporządzenia nr 1008/2008 dotyczą „klientów”, a zatem osób dokonujących zakupu biletu lotniczego, przy czym jest możliwe, iż „pasażer”, a zatem osoba odbywająca podróż na podstawie biletu lotniczego, nie dokonał samodzielnie jego zakupu.
(
51
)	Zobacz pkt 31niniejszej opinii oraz dokumenty cytowane w tym punkcie.
(
52
)	Tak jak motyw 5 rozporządzenia nr 2409/92, uchylonego rozporządzeniem nr 1008/2008, wskazywał, że należy „uzupełnić swobodę w zakresie określania cen właściwymi przepisami, mającymi na celu ochronę interesów konsumentów i przemysłu”.
(
53
)	Zobacz w szczególności wyżej wymieniony komunikat [COM(2011) 898, wersja ostateczna, s. 3.2].
(
54
)	Szeroka wykładnia jest szczególnie uzasadniona w zakresie przepisów prawa Unii dotyczących odszkodowań i pomocy pasażerom w przypadku odwołania lub opóźnienia lotu, które mają na celu zapewnienie wysokiego poziomu ochrony pasażerów (zob. w szczególności wyroki: z dnia 4 października 2012 r., Finnair, C‑22/11, EU:C:2012:604, pkt 23, 34; z dnia 4 października 2012 r., Rodríguez Cachafeiro i Martínez-Reboredo Varela-Villamor, C‑321/11, EU:C:2012:609, pkt 25, 33).
(
55
)	W tym przedmiocie zob. fragmenty dokumentów przygotowawczych, o których mowa w przypisie 30 do niniejszej opinii.
(
56
)	Trybunał określił zakres norm ustanowionych w tym przepisie, w szczególności w odniesieniu do treści danych przekazywanych do wiadomości klientów oraz sposobów ich komunikowania (zob. wyroki: z dnia 19 lipca 2012 r., ebookers.com Deutschland, C‑112/11, EU:C:2012:487, pkt 11–20; z dnia 18 września 2014 r., Vueling Airlines, C‑487/12, EU:C:2014:2232, pkt 32–39; z dnia 15 stycznia 2015 r., Air Berlin, C‑573/13, EU:C:2015:11, pkt 20–45; z dnia 6 lipca 2017 r., Air Berlin, C‑290/16, EU:C:2017:523, pkt 18–36).
(
57
)	Zgodnie z art. 24 tego rozporządzenia: „[p]aństwa członkowskie zapewniają przestrzeganie [przepisów rozdziału dotyczącego ustalania taryf] i określają sankcje na wypadek ich naruszenia [które powinny być] skuteczne, proporcjonalne i odstraszające”.
(
58
)	Zobacz także L. Grard, Des règles nouvelles pour le marché unique du transport aérien, Revue de droit des transports, 2008, nr 12, komentarz 260, sekcja 3.B.
(
59
)	Na ten temat zob. pkt 59 i nast. niniejszej opinii.
(
60
)	W odróżnieniu w szczególności od obowiązków nałożonych na przewoźników lotniczych, polegających na wskazaniu ostatecznej ceny przy każdorazowym wskazaniu ceny usług przewozu lotniczego i dla każdej usługi przewozu lotniczego, którego taryfa jest podana do wiadomości, jak też wysokości różnych elementów składających się na ostateczną cenę (zob. wyroki: z dnia 15 stycznia 2015 r., Air Berlin, C‑573/13, EU:C:2015:11, pkt 34, 41; z dnia 6 lipca 2017 r., Air Berlin, C‑290/16, EU:C:2017:523, pkt 24, 36).
(
61
)	W ocenie Komisji, moim zdaniem słusznej, taryfy lotnicze powinny być wyrażane w euro niezależnie od tego pomiędzy jakimi portami lotniczymi oferowany jest lot.
(
62
)	Z jednej strony, jak wskazano w drugim pytanie pytaniu prejudycjalnym, wydaje się, że przewoźnicy często wyrażają ceny w walucie miejsca wylotu, co prowadzi do przedstawiania tych informacji w jednej walucie. Z drugiej strony, zdarza się też, że przewoźnicy dbają o wskazywanie proponowanych cen zarówno w euro, jak i w walucie lokalnej, co stanowi dodatkową podstawę porównania. Ponadto, nie jest rzadkością, że klient, lub biuro podróży sprzedaje lot, korzystając z oprogramowania przeliczającego, co eliminuje różnice w walutach.
(
63
)	Wynika to z informacji dostarczonych przez sąd odsyłający, które co do zasady należy traktować jako jedyne autentyczne, mimo że Germanwings podniósł na rozprawie, iż rozwinięcie domeny brzmiało w rzeczywistości „.com/de”, w ramach którego to adresu pierwsza cząstka, „.com”, nie oznacza domeny najwyższego poziomu, charakterystycznej dla danego państwa, a ukośnik poprzedzający cząstkę „de” wskazuje wyłącznie na język, w którym dostępna jest ta strona internetowa.
(
64
)	Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 17 czerwca 2008 r. dotyczące prawa właściwego dla zobowiązań umownych (Rzym I) (Dz.U. 2008, L 177, s. 6), którego art. 5 stanowi:
„2.   W zakresie, w jakim strony nie dokonały wyboru prawa właściwego dla umowy przewozu osób zgodnie z akapitem drugim, umowa przewozu osób podlega prawu państwa, w którym podróżny ma miejsce zwykłego pobytu, pod warunkiem że w tym samym państwie znajduje się miejsce wyjazdu lub miejsce przeznaczenia. Jeżeli warunki te nie są spełnione, stosuje się prawo państwa, w którym znajduje się miejsce zwykłego pobytu przewoźnika.
Jako prawo właściwe dla umowy przewozu osób zgodnie z art. 3 strony mogą wybrać wyłącznie prawo państwa, w którym:
a)
podróżny ma miejsce zwykłego pobytu; lub
b)
przewoźnik ma miejsce zwykłego pobytu; lub
c)
znajduje się siedziba głównego organu zarządzającego przewoźnika; lub
d)
znajduje się miejsce wyjazdu; lub
e)
znajduje się miejsce przeznaczenia.
3.   Jeżeli ze wszystkich okoliczności sprawy wyraźnie wynika, że umowa – w przypadku braku wyboru prawa – pozostaje w znacznie ściślejszym związku z państwem innym niż państwo wskazane w ust. 1 lub 2, stosuje się prawo tego innego państwa”.
(
65
)	Mając na uwadze rozważania zawarte w ramach odpowiedzi na pierwsze pytanie prejudycjalne (zob. pkt 15 i nast. niniejszej opinii).
(
66
)	W odniesieniu do tej ostatniej kwestii zob. pkt 44 i nast. niniejszej opinii.
(
67
)	Zobacz analogicznie wyrok z dnia 7 marca 2018 r., flightright i in. (C‑274/16, C‑447/16 i C‑448/16, EU:C:2018:160, pkt 68), wydany w przedmiocie jurysdykcji, zgodnie z którym zarówno „miejsce odlotu, jak i miejsce przylotu samolotu muszą być uznane za miejsca głównego świadczenia usług stanowiących przedmiot umowy przewozu lotniczego”. Pragnę podkreślić, że w niniejszej sprawie do Trybunału nie zwrócono się w przedmiocie celu podróży.
(
68
)	Z postanowienia odsyłającego wynika, że Germanwings powołał się w ramach postępowania głównego na fakt, iż posługiwanie się walutą miejsca wylotu odpowiada praktyce przewoźników lotniczych. W swych uwagach pisemnych i ustnych Germanwings powtórzył ten argument, przyznając w ramach odpowiedzi, jakiej proponuje udzielić, że wykładnia przepisów rozporządzenia nr 1008/2008 nie może zależeć od tego, czy taka właśnie jest ustalona praktyka.
(
69
)	Zobacz pkt 25 niniejszej opinii.
(
70
)	Opierające się na uwagach w zakresie ochrony przewożonych osób, które to uwagi wydają mi się bezprzedmiotowe dla przewozów cargo.
(
71
)	Sąd krajowy podaje przykład, w którym cena lotu z miejscem wylotu w Zjednoczonym Królestwie może zostać podana w funtach szterlingach przez przewoźnika z siedzibą w tym kraju oraz w euro przez przewoźnika z siedzibą w Niemczech, w forintach przez przewoźnika z siedzibą na Węgrzech czy w złotych przez przewoźnika z siedzibą w Polsce.
(
72
)	Pogląd cytowany w pkt 61 niniejszej opinii.
(
73
)	Zobacz cyt. art. 5 w przypisie na s. 64 niniejszej opinii.