SENTENZA TAL-QORTI TAL-ĠUSTIZZJA19 ta' Novembru 1991 (*)"Nuqqas ta' implementazzjoni ta' direttiva - Responsabbiltà ta' Stat Membru"Fil-kawżi magħquda C-6/90 u C-9/90li
għandhom bħala suġġett żewġ talbiet magħmulin lill-Qorti tal-Ġustizzja
skond l-Artikolu 177 tat-Trattat KEE, mill-Pretura di Viċenza (l-Italja)
(kawża C-6/90) u mill-Pretura di Bassano del Grappa (l-Italja) (kawża
C-9/90) bl-iskop li jiksbu, fil-kawżi pendenti quddiem dawn il-qrati
bejnAndrea Francovichu Ir-Repubblika Taljana_uDanila Bonifaci etuIr-Repubblika Taljanadeċiżjoni
ta' natura preliminari dwar l-interpretazzjoni tat-tielet inċiż ta'
l-Artikolu 189 tat-Trattat tal-KEE kif ukoll tad-direttiva 80/987/KEE
tal-Kunsill, tal-20 ta’ Ottubru 1980, li tipprovdi
għall-approssimazzjoni tal-liġijiet ta' l-Istati Membri dwar
il-protezzjoni tal-impjegati fil-każ ta' insolvenza ta' min iħaddimhom
(ĠU L 283, p. 23)_IL-QORTI TAL-ĠUSTIZZJA_komposta
minn O. Due, President, Sir Gordon Slynn, R. Joliet, F. A.
Schockweiler, F. Grévisse u P. J. G. Kapteyn, Presidenti ta'
Awla, G. F. Mancini, J. C. Moitinho de Almeida, G. C.
Rodríguez Iglesias, M. Díez de Velasco u M. Zuleeg, Imħallfin_Avukat Ġenerali: J. MischoReġistratur: D. Louterman, Amministratur Prinċipaliwara li rat is-sottomissjonijiet ippreżentati:–        għal Andrea Francovich u Danila Bonifaci et, minn Claudio Mondin, Aldo Campesan, Alberto dal Ferro, Avukati fl-Avukatura ta' Vicenza_–        għall-Gvern Taljan, minn Oscar Fiumara, avvocato dello Stato, bħala aġent_–        għall-Gvern
Olandiż, minn B. R. Bot, Segretarju Ġenerali fil-Ministeru ta'
l-Affarijiet Barranin, bħala aġent_–        għall-Gvern
tar-renju Unit tar-Renju Unit, minn J. E. Collins, tat-Treasury
Solicitor's Department, bħala aġent, assistit minn M. Richard Plender,
QC_–        għall-Kummissjoni
tal-Komunitajiet Ewropej, minn Giuliano Marenco u
Karen Banks, membri
tas-Servizz Ġuridiku tagħha, bħala aġenti_wara li rat ir-rapport tas-seduta, wara
li semgħet is-sottomissjonijiet orali ta' M. Andrea Francovich u
Daniela Bonifaci, tal-Gvern Taljan, tal-Gvern tar-Renju Unit, tal-Gvern
Ġermaniż, irrappreżentat minn Jochim Sedemund, Avukat fl-Avukatura ta'
Kolonja, bħala aġent, u tal-Kummissjoni, fis-seduta tas-27 ta' Frar
1991_wara li semgħet
il-konklużjonijiet ta' l-Avukat Generali, ippreżentati fis-seduta tat-28 ta' Mejju 1991_tagħti l-preżentiSentenza1        B'digrieti
tad-9 ta’ Lulju u tat-30 ta’ Diċembru 1989, li waslu fil-Qorti
tal-Ġustizzja fit-8 u l-15 ta’ Jannar 1990 rispettivament, il-Pretura di
Vicenza (kawża C-6/90) u l-Pretura di Bassano del Grappa (kawża C-9/90)
ressqu, bis-saħħa ta’ l-Artikolu 177 tat-Trattat tal-KEE, domandi
preliminari dwar l-interpretazzjoni tat- tielet inċiż ta' l-Artikolu 189
tat-Trattat tal-KEE, kif ukoll tad-Direttiva 80/987/KEE tal-Kunsill,
ta’ l-20 ta’ Ottubru 1980, dwar l-approssimazzjoni tal-liġijiet ta’
l-Istati membri relattivi għall-protezzjoni ta' l-impjegati fil-każ ta’
insolvenza ta’ min iħaddimhom (ĠU L 283, p. 23).2        Dawn
id-domandi tqajmu fil-mori tal-kawżi bejn Andrea Francovich u Danila
Bonifaci et (iktar 'il quddiem ir-"rikorrenti") kontra r-Repubblika Taljana.3        L-iskop
tad-Direttiva 80/987 huwa li jiġi assigurat, lill-impjegati, minimu
komunitarju ta’ protezzjoni fil-każ ta’ insolvenza ta’ min iħaddimhom,
bla ħsara għad-dispożizzjonijiet li jkunu iktar favorevoli fl-Istati
membri. Għall din ir-raġuni, hija tipprovdi, b’mod partikolari,
garanziji preċiżi għad-djun dovuti lilhom li ma jkunux imħallsa. 4        Skond
l-Artikolu 11, l-Istati membri kienu obbligati li jimplementaw dawk
id-dispożizzjonijiet leġiżlattivi, regolamentari u amministrattivi
neċessarji sabiex ikunu konformi mad-Direttiva f'terminu li skada fit-23
ta’ Ottubru 1983. Peress li r-Repubblika Taljana ma’ wettqitx dan
l-obbligu, il-Qorti kkonstatat dan in-nuqqas b’sentenza tat-2 ta’ Frar
1989, Il-Kummissjoni vs L-Italja (22/87, Ġabra p. 143).5        A.Francovich,
parti fil-kawża prinċipali C-6/90, kien ħadem għall-impriża "CDN
Elettronica SnC" ġewwa Vicenza u bħala tali rċieva biss ħlasijiet
sporadiċi fis-salarju tiegħu. Għal din ir-raġuni, huwa ppreżenta rikors
quddiem il-Pretura di Vicenza, li kkundannat impriża konvenuta
għall-ħlas tas-somma ta’ madwar LIT 6 miljuni. Matul il-fażi eżekuttiva,
il-marixxall tat-tribunal ta’ Viċenza kellu jikteb verbal negattiv. A.
Francovich sussegwentement invoka d-dritt li jingħata mill-Istat Taljan
il-garanziji previsti skond id-Direttiva 80/987 jew, sussidjarjament,
kumpens.6        Fil-kawża
C-9/90, D. Bonifaci u tlieta u tletin ħaddiema impjegati oħra
ppreżentaw rikors quddiem il-Pretura di Bassano del Grappa, filwaqt li
ddikjaraw li huma kienu ħadmu bħala impjegati għall-kumpanija "Gaia
Confezioni Srl", li ġiet iddikkjarata falluta fil-5 ta’ April 1985.
Fil-mument taċ-ċessazzjoni tar-rapporti tax-xogħol, lir-rikorrenti
kienet dovuta somma ta’ iktar minn LIT 253 miljuni, liema somma ġiet
magħduda bħala dejn tal-kumpanija falluta. Aktar minn ħames snin wara
l-falliment, huma ma kienu għadhom rċevew l-ebda somma u l-kuratur
tal-falliment għarrafhom li tqassim favurihom, anke jekk parzjali, kien
assolutament improbabbli. Konsegwentement, l-atturi, fid-dawl ta'
l-obbligu li r-Repubblika Taljana kellha li tapplika d-Direttiva 80/987
mit-23 ta’ Ottubru 1983, fetħu kawża kontriha u talbu li din tiġi
kkundannata tħallashom id-dejn lilhom dovut bħala arretrati ta' salarju,
jew għall-inqas għall-aħħar tliet xhur, jew, fin-nuqqas, li tħallashom
kumpens.7        Kien
f’dan il-kuntest li l-qrati nazzjonali ressqu quddiem il-Qorti
tal-Ġustizzja d-domandi preliminari li ġejjin, identiċi fiż-żewġ
każijiet:"1)      Bis-saħħa
tad-Dritt komunitarju fis-seħħ, l-individwu li ġie leż b’konsegwenza
tan-nuqqas tat-twettiq tad-Direttiva 80/987 min-naħa ta’ l-Istat –
nuqqas ta’twettiq ikkonfermat b’sentenza tal-Qorti tal-Ġustizzja –
għandu dritt jitlob lill-Istat iwettaq id-dispożizzjonijiet ta’ dik
id-Direttiva, li huma preċiżi u inkundizzjonati biżżejjed, u dan billi
jinvoka direttament il-liġi tal-Komunità kontra l-Istat membru
inadempjenti, sabiex jikseb il-garanziji li l-Istat suppost kellu
jiżgura, u biex f'kull każ, jitlob kumpens għad-danni mġarrba għal dak
li għandu x'jaqsam mad-dispożizzjonijiet li ma jgawdux minn din
il-prerogativa?
2)      Id-dispożizzjonijiet flimkien ta’
l-Artikoli 3 u 4 tad-Direttiva 80/987 tal-Kunsill għandhom jiġu
interpretati fis-sens li, fil-każ fejn l-Istat m'għamilx użu
mill-fakultà li jdaħħal il-limiti previsti fl-Artikolu 4, dan l-Istat
ikun obbligat li jħallas it-talbiet ta’ l-impjegati kif ipprovdut
fl-Artikolu 3?
3)      Fil-każ ta’ risposta negattiva
għat-tieni domanda, il-Qorti hija mitluba jogħġobha tistabbilixxi
l-minimu ggarantit li l-Istat għandu jiżgura, skond id-Direttiva
80/987, lill-impjegat li jkollu dritt, b’mod li s-salarju dovut lilu
jista’ jiġi kkunsidrat bħala eżekuzzjoni tad-Direttiva nnifisha." 8        Għal
spjegazzjoni iktar wiesgħa tal-fatti tal-kawżi prinċipali, ta'
l-iżvolġiment tal-proċeduri u ta' l-osservazzjonijiet bil-miktub
ippreżentati lill-Qorti tal-Ġustizzja, għandu jsir riferiment
għar-rapport tas-seduta. Dawn l-elementi ta' l-inkartament qed jissemmew
biss sa fejn huwa neċessarju għar-raġunament tal-qorti.9        L-ewwel
domanda mressqa mill-qorti nazzjonali tqajjem żewġ problemi, li jeħtieġ
li jiġu eżaminati separatament. Hija tirrigwarda, minn naħa, l-effet
dirett tad-dispożizzjonijiet tad-Direttiva li tiddefinixxi l-drittijiet
ta’ l-impjegati, u min-naħa l-oħra, l-eżistenza u l-portata
tar-responsabbiltà ta’ l-Istat għad-danni li jirriżultaw mill-ksur ta’
l-obbligi li jkollu skond id-dritt Komunitarju.  Dwar l-effett dirett tad-dispożizzjonijiet tad-Direttiva li jistabbilixxu d-drittijiet ta’ l-impjegati10      L-ewwel
parti tal-ewwel domanda, imressqa mill-qorti nazzjonali, hija dwar jekk
id-dispożizzjonijiet tad-Direttiva li jistabbilixxu d-drittijiet ta’
l-impjegati għandhomx jiġu interpretati fis-sens li dawk interessati
jistgħu jinfurzaw dawn id-drittijiet kontra l-Istat quddiem il-qrati
nazzjonali fil-każ li ma jkunux ittieħdu l-miżuri ta' implementazzjoni
fit-terminu stabbilit. 11      Skond
ġurisprudenza kostanti, l-Istat membru li ma jkunx adotta, fit-terminu
stabbilit, il-miżuri għall-implementazzjoni imposti mid-Direttiva, ma
jistax jinvoka, kontra l-individwu, l-inadempjenza tiegħu stess
għall-obbligi li joħorġu mid-direttiva. Għalhekk, fil-każijiet kollha
fejn id-dispożizzjonijiet ta’ Direttiva jidhru, mil-lat tal-kontenut
tagħhom, inkundizzjonati u preċiżi biżżejjed, dawn id-dispożizzjonijiet
jistgħu jiġu invokati, fin-nuqqas ta’ miżuri għall-implementazzjoni
adottati fit-terminu preskritt, kontra kull dispożizzjoni nazzjonali li
mhijiex konformi mad-Direttiva, jew ukoll jekk dawn id-dispożizzjonijiet
tad-direttiva jkunu tali li jiddefinixxu drittijiet li l-individwi
jistgħu jinvokaw kontra l-Istat (sentenza tad-19 ta’ Jannar 1982,
Becker, punti 24 u 25, 8/81, (Ġabra. p. 53).12      Jeħtieġ
għalhekk, li jiġi eżaminat jekk id-dispożizzjonijiet tad-Direttiva
80/987, li jiddefinixxu d-drittijiet tal-ħaddiema, humiex
inkundizzjonati u preċiżi biżżejjed. Dan l-istħarriġ għandu jdur fuq
tliet aspetti, jiġifieri l-identifikazzjoni tal-persuni li jistgħu
jibbenefikaw mill-garanzija stabbilita mid-dispożizzjonijiet,
il-kontenut ta’ dik il-garanzija, u, fl-aħħar, l-identità tal-persuna li
għandha tagħti l-garanzija. F’dan ir-rigward, tqum il-kwistjoni dwar
jekk l-Istat jistax jitqies bħala dak responsabbli għall-din
il-garanzija u dan minħabba li ma jkunx adotta l-miżuri neċessarji
għat-traspożizzjoni fit-terminu preskritt. 13      L-ewwel
nett, għal dak li għandu x'jaqsam ma' l-identifikazzjoni
tal-benefiċjarji tal-garanzija, għandu jiġi rrilevat li, skond l-ewwel
paragrafu ta' l-ewwel Artikolu, id-Direttiva hija applikabbli
għad-drittijiet ta’ l-impjegati li jirriżultaw mill-kuntratti tax-xogħol
jew mir-rapporti tax-xogħol fir-rigward tal-persuni li jħaddmu li
jinsabu fi stat ta’ insolvenza skond l-ewwel paragrafu tat-tieni
Artikolu, liema dispożizzjoni tiċċara l-ipoteżijiet li tista’ tinsab
fihom persuna li tħaddem sabiex tiġi kkunsidrata fi stat ta’ insolvenza.
L-Artikolu 2(2) jirreferi għal-liġi nazzjonali biex jiġu ddefiniti
l-kunċetti ta’ "impjegat" u ta’ "min iħaddem". Fl-aħħar nett,
il-paragrafu 2 ta’ l-Artikolu 1 jipprevedi li l-Istati membri, jistgħu,
f’każ eċċezzjonali u taħt ċerti kundizzjonijiet biss, jeskludu mill-kamp
ta' applikazzjoni tad-Direttiva ċerti kategoriji ta’ ħaddiema elenkati
fl-anness tad-Direttiva. 14      Dawn
id-dispożizzjonijiet huma inkundizzjonati u preċiżi biżżejjed tant li
jippermettu lill-qorti nazzjonali tistabbilixxi jekk persuna tistax jew
le tkun meqjusa bħala benefiċjarja tad-Direttiva. Infatti, kull ma
għandha tagħmel il-qorti nazzjonali hi li minn banda tivverifika jekk
il-persuna interessata hijiex impjegata skond il-liġi nazzjonali u jekk
hijiex eskluża mill-kamp ta' applikazzjoni tad-Direttiva, skond
l-Artikolu 1(2) u l-Anness 1 tagħha, (fir-rigward tal-kundizzjonijiet
mitluba għal din l-esklużjoni, ara s-sentenzi tat-2 ta’ Frar 1989,
Il-Kummisjoni vs Italja, 22/87, iċċitata iktar 'il fuq, punti 18 sa 23, u
tat-8 ta’ Novembru 1990, Il-Kummisjoni vs Il-Greċja, C-35/88 punti 11
sa 26, Ġabra. p. I-3917, I-5409, I-3931), u mill-banda l-oħra,
tivverifika jekk wieħed jaqax f’waħda mill-ipoteżijiet ta’ insolvenza
previsti mill-Artikolu 2 tad-Direttiva.15      Fir-rigward
tal-kontenut tal-garanzija, l-Artikolu 3 tad-Direttiva jipprovdi li
għandu jiġi assigurat il-pagament tad-djun dovuti li jirriżultaw
mill-kuntratti tax-xogħol jew mir-rapporti tax-xogħol u li għandhom
x’jaqsmu mar-remunerazzjoni li tkopri l-perijodu li jiġi qabel dik
id-data stabbilita mill-Istat membru, li, f’dan ir-rigward, jista’
jagħżel bejn tliet possibilitajiet, jiġifieri a) id-data ta’ meta seħħet
l-insolvenza ta' min iħaddem; b) dik ta’ meta ġie nnotifikat l-impjegat
bit-tkeċċija tiegħu, minħabba l-insolvenza ta' min iħaddem; ċ) id-data
ta’ meta seħħet l-insolvenza ta' min iħaddem jew id-data ta’ meta spiċċa
l-kuntratt tax-xogħol jew ta' meta spiċċa r-rapport tax-xogħol ta’
l-impjegat in kwistjoni, minħabba l-insolvenza tal-prinċipal.16      Skond
l-għażla li jagħmel, l-Istat membru għandu l-fakultà, bis-saħħa ta’
l-Artikolu 4(1) u (2), li jillimita l-obbligu ta’ ħlas għall-perijodi
ta’ żmien ta’ tliet xhur jew ta’ tmien ġimgħat, skond il-każ,
ikkalkulati skond regoli preċiżi f'dan l-artikolu. Fl-aħħar nett,
il-paragrafu 3 ta’ l-istess Artikolu jipprovdi li l-Istati membri
jistgħu jiffissaw limitu fuq il-garanzija tal-ħlas sabiex jiġi evitat li
jitħallsu somom ta’flus li jeċċedu l-fini soċjali tad-Direttiva. Meta
jagħmlu użu minn din il-fakultà, l-Istati membri għandhom jinfurmaw
lill-Kummissjoni dwar liema metodi ntużaw biex iffissaw dan il-limitu.
Barra minn dan, l-Artikolu 10 jippreċiża li d-Direttiva ma taffettwax
il-fakultà ta’ l-Istati membri li jieħdu l-miżuri neċessarji sabiex jiġi
evitat l-abbuż u speċjalment li jirrifjutaw jew inaqqsu l-obbligu ta’
ħlas f’ċerti każijiet.17      L-Artikolu
3 tad-Direttiva jħalli, b’hekk, l-għażla lill-Istat membru biex
jiffissa d-data minn meta l-garanzija tal-pagament tad-djun trid tiġi
assigurata. Madankollu, kif joħroġ impliċitament mill-ġurisprudenza
tal-Qorti tal-Ġustizzja (sentenza ta’ l-4 ta’ Diċembru 1986, FNV, 71/85,
Ġabra. p. 3855; sentenza tat-23 ta’ Marzu 1987, McDermott u Cotter,
286/85, punt 15, Ġabra. p. 1453), il-fakultà ta’ l-Istat, li jagħżel
fost numru ta’ possibiltajiet sabiex jilħaq ir-riżultat preskritt minn
Direttiva, ma jeskludix il-possibbiltà, għall-individwi, li jinfurzaw
quddiem il-qrati nazzjonali d-drittijiet li l-kontenut tagħhom jista’
jiġi stabbilit b’mod preċiż biżżejjed sempliċiment abbażi
tad-dispożizzjonijiet tad-Direttiva. 18      F’dan
il-każ, ir-riżultat li d-Direttiva in kwistjoni tippreskrivi huwa
l-garanzija li d-djun dovuti lill-impjegati jitħallsu fil-każ ta’
insolvenza ta’ min iħaddimhom. Il-fatt li l-Artikoli 3, u 4(1) u (2)
jattribwixxu lill-Istati membri marġini diskrezzjonali f'dak li għandu
x'jaqsam mal-metodi ta' kif ser tiġi stabbilita din il-garanzija u
l-limitu tal-ammont tagħha ma jaffettwax in-natura preċiża u
inkundizzjonata tar-riżultat preskritt.19      Fil-fatt,
hekk kif il-Kummisjoni u r-rikorrenti rrilevaw, huwa possibli li tiġi
ddeterminata l-garanzija minima prevista mid-Direttiva b'riferiment
għad-data li għandha tiġi magħżula biex tinvolvi l-anqas spejjeż
għall-istituzzjoni garanti. Din id-data hi l-istess data ta’ meta tkun
seħħet l-insolvenza ta' min iħaddem, peress li ż-żewġ dati l-oħra,
jiġifieri dik tan-notifika tat-tkeċċija ta’ l-impjegat u dik ta’ meta
jiskadi l-kuntratt tax-xogħol jew meta spiċċa r-rapport tax-xogħol,
jaħbtu, skond il-kundizzjonijiet mniżżla fl-Artikolu 3, neċessarjament
wara li tkun seħħet l-insolvenza u għalhekk jiddelimitaw perijodu itwal,
waqt liema perijodu l-ħlas tad-djun għandu jiġi assigurat.20      Fir-rigward
tal-fakultà, prevista fl-Artikolu 4(2), li tiġi limitata l-garanzija,
għandu jiġi rrilevat li din ma teskludix il-possibbiltà li jiġi ffissat
l-ammont tal-minimu garantit. Fil-fatt, kif jirriżulta mit-termini ta’
dan l-Artikolu, l-Istati membri għandhom il-fakultà li jillimitaw
il-garanziji li jingħataw lill-impjegati għall-ċerti perijodi preċedenti
għad-data indikata fl-Artikolu 3. Dawn il-perijodi huma stabbiliti
skond it-tliet dati previsti mill-Artikolu 3, b’mod li huwa possibbli,
f’kull każ, li jiġi stabbilit sa fejn l-Istat membru seta’ jnaqqas
il-garanzija prevista mid-Direttiva skond id-data li kien jagħżel li
kieku kien diġà implementa d-Direttiva. 21      Fil-każ
ta’ l-Artikolu 4(3), li skond it-termini tiegħu l-Istati membri jistgħu
jiffissaw limitu għall-garanzija tal-ħlas sabiex jiġi evitat li
jitħallsu ammonti ta’ flus li jeċċedu l-iskopijiet soċjali
tad-Direttiva, u, fil-każ ta' l-Artikolu 10, li jippreċiża li
d-Direttiva ma taffettwax il-fakultà ta’ l-Istati membri li jieħdu
l-miżuri neċessarji sabiex jiġi evitat l-abbuż, għandu jiġi rrilevat li
jekk Stat membru jkun naqas fl-obbligi tiegħu li jimplementa
d-Direttiva, hu ma jistax jinnewtralizza d-drittijiet li tagħti din
id-Direttiva lill-individwi billi joqgħod fuq il-fakultà li jillimita
l-ammont tal-garanzija, liema fakultà jku jista' jeżerċita li kieku jkun
ħa l-miżuri neċessarji biex jimplementa d-Direttiva (dwar fakultà
simili in konnessjoni mal-prevenzjoni ta’ l-abbuż fil-qasam fiskali, ara
s-sentenza tad-19 ta’ Jannar 1982, Becker, punt 34, 8/81, Ġabra. p.
53).22      Għandu
għalhekk jiġi kkonstatat li d-dispożizzjonijiet in kwistjoni huma
inkundizzjonati u preċiżi biżżejjed fir-rigward tal-kontenut
tal-garanzija.23      Għal
dak li għandu x'jaqsam ma’ l-identità tal-persuna responsabbli
għall-garanzija, l-Artikolu 5 tad-Direttiva jipprovdi hekk:"L-Istati
Membri għandhom ifasslu regoli dettaljati għall-organizzazzjoni,
iffinanzjar u tħaddim ta’ l-istituzzjonijiet ta' garanzija, li
jissodisfaw b'mod speċjali l-prinċipji li ġejjin: (a)
l-assi ta' l-istituzzjonijiet għandhom ikunu indipendenti mill-kapital
li qed jitħaddem mill-persuna li tħaddem u ma jkunx aċċessibbli
għall-proċeduri ta' l-insolvenza;(b)
min iħaddem għandu jikkontribwixxi għall-iffinanzjar, sakemm dan ma jkunx kopert għal kollox mill-awtoritajiet pubbliċi.(ċ)
ir-responsabilitajiet ta' l-istituzzjonijiet m'għandhomx jiddipendu fuq
jekk l-obbligi ta' kontribuzzjonijiet għall-iffinanzjar ġewx sodisfatti
jew le."24      Ġie
sostnut fil-fatt, li peress li d-Direttiva tipprovdi l-possibbiltà li
l-istituzzjonijiet garanti jistgħu jiġu ffinanzjati totalment
mill-awtoritajiet pubbliċi, ikun inammissibli li Stat membru jista’
jinnewtralizza l-effetti tad-Direttiva billi jallega li seta’ tefa'
parti jew l-oneru finanzjarju kollu tiegħu fuq persuni oħra. 25      Dan
l-argument mhuwiex ammissibbli. Jirriżulta mit-termini tad-Direttiva li
l-Istat membru huwa obbligat jorganizza sistema istituzzjonali sħiħa
xierqa għall-garanzija ta’ ħlas. Bis-saħħa ta’ l-Artikolu 5, l-Istat
membru jgawdi min marġini kbira ta' diskrezzjoni fejn l-organizzazzjoni,
it-tħaddim u l-finanzjament ta’ l-istituzzjonijiet garanti huma
konċernati. Għandu jiġi enfasizzat li l-fatt, invokat mill-Kummisjoni,
li d-Direttiva tipprevedi, fost il-possibbiltajiet l-oħra, li s-sistema
tkun iffinanzjata kollha mill-awtoritajiet pubbliċi, ma jfissirx li
l-Istat ikun iddentifikat bħala l-persuna responsabbli għall-ħlas
tad-djun. L-obbligu ta’ ħlas hija ta' l-istituzzjonijiet garanti, u huwa
biss meta qed jeżerċita l-poteri tiegħu li jorganizza s-sistema ta’
garanzija li l-Istat jista' jipprevedi li l-istitituzzjonijiet garanti
jiġu ffinanzjati mill-awtoritajiet pubbliċi. Taħt din l-ipoteżi, l-Istat
jassumi obbligu li, fil-prinċipju, mhux tiegħu. 26      Jirriżulta
li, anke jekk id-dispożizzjonijiet tad-Direttiva in kwistjoni huma
inkundizzjonati u preċiżi biżżejjed għal dak li għandu x'jaqsam ma’
l-identifikazzjoni tal-benefiċjarji tal-garanzija u l-kontenut ta’ din
il-garanzija, dawn l-elementi mhumiex suffiċjenti biex l-individwi jkunu
jinvokawhom quddiem il-qrati nazzjonali. Fil-fatt, minn banda, dawn
id-dispożizzjonijiet ma jidentifikawx il-persuna responsabbli
għall-garanzija, u minn-naħa l-oħra, l-Istat ma jistax jiġi meqjus
responsabbli għas-sempliċi raġuni li hu naqas milli jieħu l-miżuri
neċessarji għat-traspożizzjoni fit-terminu preskritt. 27      Jeħtieġ
għalhekk li b'risposta għall-ewwel parti ta’ l-ewwel domanda jintqal li
d-dispożizzjonijiet tad-Direttiva 80/987, li jistabbilixxu d-drittijiet
ta’ l-impjegati, għandhom jiġu interpretati fis-sens li l-persuni
interessati ma jistgħux jinvokaw dawn id-drittijiet kontra l-Istat
quddiem il-qrati nazzjonali fin-nuqqas ta' provvedimenti ta’
implementazzjoni adottati fit-terminu preskritt.  Dwar ir-responsabbiltà ta’ l-Istat għad-danni li rriżultaw mill-ksur ta’l-obbligi tiegħu li joħorġu mil-liġi Komunitarja. 28      It-tieni
parti ta’ l-ewwel domanda mressqa mill-qorti nazzjonali hija dwar jekk
Stat membru huwiex obbligat li jagħti kumpens għad-danni li jirriżultaw
għall-individwi minħabba n-nuqqas ta’ traspożizzjoni tad-Direttiva
80/987.29      It-tribunal
nazzjonali jqajjem il-problema ta’ l-eżistenza u l-portata
tar-responsabbiltà ta’ l-Istat għad-danni li jirriżultaw minħabba l-ksur
ta’ l-obbligi tiegħu li joħorġu mil-liġi Komunitarja. 30      Din
il-problema għandha tiġi eżaminata fid-dawl tas-sistema ġenerali
tat-Trattat u tal-prinċipji fundamentali tiegħu.  a)Fuq il-prinċipju tar-responsabbiltà ta’ l-Istat31      Għandu
jiġi mfakkar hawnhekk, l-ewwel nett, li t-Trattat tal-KEE ħoloq
ordninament ġuridiku proprju, integrat mas-sistemi ġuridiċi ta’ l-Istati
membri u li jipprevali fuq il-ġurisdizzjoni tagħhom. Is-suġġetti ta’
dan l-ordninament ġuridiku mhumiex biss l-Istati membri iżda wkoll
iċ-ċittadini tagħhom u bħalma huwa jimponi obbligi fuq l-individwi,
l-istess dritt Komunitarju huwa intiż li jagħtihom drittijiet li jidħlu
fil-patrimonju ġuridiku tagħhom; dawn id-drittijiet joħorġu mhux biss
meta huma msemmija espliċitament fit-Trattat, iżda wkoll permezz ta'
l-obbligi li t-Trattat jimponi, b’mod ċar, kemm fuq l-individwi kif
ukoll fuq l-Istati membri u l-istituzzjonijiet Komunitarji (ara
s-sentenzi tal-5 ta’ Frar 1963, Van Gend en Loos, 26/62, Ġabra. p. 3, u
dik tal-15 ta’ Lulju 1964, Costa, 6/64, ECR. p. 1141).32      Għandu
jiġi wkoll imfakkar li, kif jirriżulta minn ġurisprudenza kostanti,
huwa d-dover tal-qrati nazzjonali li japplikaw, dejjem fil-kuntest
tal-kompetenzi tagħhom, id-dispożizzjonijiet tal-liġi Komunitarja, u li
jassiguraw l-effet sħiħ ta’ dawn in-normi u li jipproteġu d-drittijiet
li dawn jagħtu lill-individwi (ara, b'mod partikolari s-sentenzi tad-9
ta’ Marzu 1978, Simmenthal, punt 16, 106/77, Ġabra. p. 629, u tad-19 ta’
Ġunju 1990, Factortame, punt 19, C-213/89, Ġabra. p. I-2433).33      Għandu
jiġi kkonstatat li l-effikaċja totali tan-normi Komunitarji kif ukoll
il-protezzjoni tad-drittijiet li huma jirrikonoxxu jkunu pperikolati u
mdgħajfa jekk l-individwi ma jkollhomx il-possibbiltà li jiksbu kumpens
meta d-drittijiet tagħhom ikunu leżi minn vjolazzjoni tad-dritt
Komunitarju attribwit lil Stat membru. 34      Il-possibbiltà
li wieħed jikseb kumpens mill-Istat membru hija partikularment
indispensabbli meta, bħal f’dan il-każ, l-effett sħih tan-normi
Komunitarji hija subordinata għal kundizzjoni li jkun hemm azzjoni
minn-naħa ta’ l-Istat, u li, konsegwentement, l-individwi ma jistgħux,
fin-nuqqas ta’ din l-azzjoni, jinfurzaw id-drittijiet mogħtija lilhom
mil-liġi Komunitarja quddiem il-qrati nazzjonali.35      Jirriżulta
li l-prinċipju tar-responsabbiltà ta’ l-Istat għad-danni kawżati
lill-individwi minħabba l-vjolazzjonijiet tal-liġi Komunitarja li kien
ħati għalihom, huwa inerenti għas-sistema tat-Trattat. 36      L-obbligu
ta' l-Istati membri għal kumpens tad-danni jsib il-bażi tiegħu wkoll
fl-Artikolu 5 tat-Trattat, li jgħid li l-Istati membri huma marbuta
jieħdu l-miżuri kollha ġenerali jew partikolari adatti biex jassiguraw
l-eżekuzzjoni ta’ l-obbligi tagħhom li joħorġu mid-dritt Komunitarju.
Fost dawn l-obbligi hemm dik li jiġu jitneħħew il-konsegwenzi illeċiti
ta’ vjolazzjoni tal-liġi Komunitarja (ara, fir-rigward ta’ dispożizzjoni
analoga ta' l-Artikolu 86 tat-Trattat tal-KEFA, is-sentenza tas-16 ta’
Diċembru 1960, Humblet, 6/60, Ġabra. p. 1125).37      Jirriżulta,
minn dak kollu li ntqal, li l-liġi Komunitarja timponi l-prinċipju li
l-Istati membri huma obbligati li jikkumpensaw id-danni kkawżati
lill-individwi mill-ksur tagħhom tad-dritt Komunitarju.  b) Dwar il-kundizzjonijiet tar-responsabbiltà ta’ l-Istat 38      Peress
li r-responsabbiltà ta’ l-Istat hija hekk imposta mil-liġi Komunitarja,
il-kundizzjonijiet li fihom din ir-responsabbiltà tnissel id-dritt għal
kumpens tiddependi min-natura tal-vjolazzjoni tad-dritt Komunitarju li
tkun fl-oriġini tad-dannu kkawżat. 39      Meta,
kif inhu f’dan il-każ, Stat membru jkun naqas li josserva l-obbligu
tiegħu, skond it-tielet inċiż ta' l-Artikolu 189 tat-Trattat, li jieħu
l-miżuri kollha neċessarji biex jilħaq ir-riżultat preskritt minn
Direttiva, l-effikaċja totali ta’ din in-norma tal-liġi Komunitarja
tipprovdi dritt għal kumpens fil-każ li tliet kundizzjonijiet ikunu
sodisfatti.40      L-ewwel
minn dawn il-kundizzjonijiet hija li r-riżultat preskritt mid-Direttiva
timplika l-għoti ta' drittijiet favur l-individwi. It-tieni kundizzjoni
hija li l-kontenut ta’ dawn id-drittijiet jista’ jiġi identifikat
abbażi tad-dispożizzjonijiet tad-Direttiva. Fl-aħħar nett, it-tielet
kundizzjoni tikkonsisti fl-eżistenza ta’ konnessjoni kawżali bejn
il-vjolazzjoni ta’ l-obbligu li jaqa’ fuq l-Istat u d-dannu mġarrab
mill-partijiet leżi.41      Dawn
il-kundizzjonijiet huma suffiċjenti biex jagħtu dritt lill-individwi li
jiksbu kumpens, liema dritt għandu l-bażi tiegħu direttament fid-dritt
Komunitarju. 42      Bla
ebda ħsara għal din ir-riżerva, l-Istat għandu joffri rimedju
għall-konsegwenzi
tad-danni kkawżati abbażi tal-liġi nazzjonali.
Fil-fatt, fl-assenza ta’ leġiżlazzjoni Komunitarja, huwa l-ordninament
ġuridiku intern ta’ kull Stat membru li għandu jidentifika l-qorti
kompetenti u li jistabbilixxi l-modalitajiet proċedurali għar-rikors
ġudizzjarju intiżi li jassiguraw il-protezzjoni sħiha tad-drittijiet li
l-individwi jgawdu mid-dritt Komunitarju (ara s-sentenzi li ġejjin:
tat-22 ta’ Jannar 1976, Russo, 60/75, Ġabra. p. 45; tas-16 ta’ Frar
1976, Rewe, 33/76, Ġabra. p. 1989; tas-7 ta’ Lulju 1981, Rewe, 158/80,
Ġabra. p. 1805).43      Jeħtieġ
li jiġi rrilevat, barra minn dan, li l-kundizzjonijiet, kemm formali
kif ukoll sostanzjali f'materja ta' kumpens għad-danni stabbiliti
mid-diversi leġiżlazzjonijiet nazzjonali ma jistgħux ikunu anqas
favorevoli minn dawk li jikkonċernaw talbiet analogi domestiċi u l-anqas
jistgħu jkunu magħmula b’tali mod li jkun prattikament impossibli jew
eċċessivament diffiċli li wieħed jikseb rimedju (ara, għal dak li għandu
x'jaqsam ma' materja analoga li tirrigwarda rimbors ta’ taxxi miġbura
in vjolazzjoni tad-dritt Komunitarju, b'nod partikolari s-sentenza tad-9
ta’ Novembru 1983, San Giorgio, 199/82, Ġabra. p. 3595).44      F’dan
il-każ, il-ksur tad-dritt Komunitarju min-naħa ta’ Stat Membru,
minħabba li jkun naqas li jwettaq it-traspożizzjoni tad-Direttiva 80/987
fit-terminu preskritt, ġie aċċertat b'sentenza tal-Qorti. Ir-riżultat
preskritt minn din id-Direttiva jikkonsisti fl-għoti ta' dritt
lill-impjegati għall-garanzija ta’ ħlas ta' salarji dovuti. Kif
jirriżulta mill-eżami ta’ l-ewwel parti ta’ l-ewwel domanda, il-kontenut
ta’ dan id-dritt jista’ jiġi ddefinit ab bażi tad-dispożizzjonijiet
tad-Direttiva. 45      Konsegwentement,
hija l-qorti nazzjonali li għandha tassigura, konformement mal-liġi
nazzjonali fuq ir-responsabbiltà, id-dritt ta' l-impjegati li jiksbu
kumpens tad-danni li ġew kkawżati lilhom minħabba n-nuqqas ta'
traspożizzjoni tad-Direttiva.
46      Jeħtieġ
għalhekk, li r-risposta lill-qorti nazzjonali tkun fis-sens li Stat
membru huwa obbligat jagħti kumpensa għad-danni kkaġunati lill-individwi
minħabba li ma kienx hemm traspożizzjoni tad-Direttiva 80/987. Dwar it-tieni u t-tielet domandi47      Fid-dawl
tar-risposta għall-ewwel domanda preliminari, ma hemmx bżonn li l-Qorti
tiddeċiedi fuq it-tieni u t-tielet domandi. Dwar l-ispejjeż48      L-ispejjeż
tal-Gvern ta’ l-Italja, tar-Renju Unit, ta’ l-Olanda u tal-Ġermanja,
kif ukoll tal-Kummisjoni tal-Komunitajiet Ewropej, li ssottomettew
osservazzjonijiet lill-Qorti, ma jistgħux jitħallsu lura. Peress li
l-proċedura fir-rigward tal-partijiet fil-kawża prinċipali għandha
n-natur ta' kwistjoni mqajma quddiem il-qorti nazzjonali, hija l-qorti
nazzjonali li għandha tiddeċiedi dwar l-ispejjeż.Għal dawn il-motivi_IL-QORTI TAL-ĠUSTIZZJA filwaqt
li tiddeċiedi dwar id-domandi ppreżentati lilha mill-Pretura di Vicenza
(kawża C-6/90) u mill-Pretura ta’ Bassano del Grappa (kawża C-9/90),
rispettivament, permezz tad-digrieti tad-9 ta’ Lulju u tat-30 ta’
Diċembru 1989,
tiddikjara li:1)      Id-dispożizzjonijiet
tad-Direttiva 80/987/KEE tal-Kunsill, tal-20 ta’ Ottubru 1980, dwar
l-approssimazzjoni tal-liġijiet ta’ l-Istati membri relattivi
għall-protezzjoni tal-ħaddiema impjegati fil-każ ta’ insolvenza ta’ min
iħaddimhom, li jistabbilixxu d-drittijiet ta' l-impjegati, għandhom jiġu
interpretati fis-sens li l-persuni interessati ma jistgħux jinfurzaw
dawn id-drittijiet kontra l-Istat quddiem il-qrati nazzjonali fin-nuqqas
ta' provvedimenti ta' implementazzjoni adottati fit-terminu preskritt. 2)      Stat
membru huwa obbligat li jagħti kumpens għad-danni kkawżati
lill-individwi min-nuqqas ta' traspożizzjoni tad-Direttiva 80/987/KEE.DueSlynnJolietSchockweilerGrévisseKapteynManciniMoitinho de AlmeidaRodríguez IglesiasDíez de Velasco       ZuleegMogħtija f'Qorti bil-miftuħ fil-Lussemburgu, fid-19 ta' Novembru 1991.J.‑G. Giraud       O. DueReġistratur        President* Lingwa tal-kawża: it-Taljan.