61971C0010
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ
ALAIN DUTHEILLET DE LAMOTHE
της 1ης Ιουλίου 1971 (
*1
)
Κύριε Πρόεδρε,
Κύριοι δικαστές,
Η υπό κρίση υπόθεση ανάγεται στο απώτερο παρελθόν.
Με συνθήκη που υπεγράφη στο Λουξεμβούργο στις 27 Οκτωβρίου 1956 και που αφορά την ποταμοπλοΐα του Μοζέλα, η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας, η Γαλλική Δημοκρατία και το Μεγάλο Δουκάτο του Λουξεμβούργου ανέλαβαν, με εξαιρετικά περίπλοκη συμφωνία, την υποχρέωση να καταστήσουν προσιτό σε πλοία ορισμένης χωρητικότητας το Μοζέλα μεταξύ Thionville και Koblenz έτσι ώστε, λαμβανομένων υπόψη των περιεχομένων στα παραρτήματα αυτής της συνθήκης όρων, τα εν λόγω πλοία να μπορούν να πλέουν ελευθέρως από τη Lorraine στον Ατλαντικό.
Η υπογραφή αυτής της συνθήκης και ιδίως η πραγμάτωση των στόχων αυτών, έθεταν στην Κυβέρνηση του Λουξεμβούργου το πρόβλημα της διαρρυθμίσεως ενός ή περισσοτέρων λιμένων επί του Μοζέλα στο τμήμα της διαδρομής αυτού του ποταμού που αποτελεί το σύνορο μεταξύ του Μεγάλου Δουκάτου και της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας και για τον οποίο υφίσταντο ήδη διεθνείς συμβάσεις πολύ παλαιές επί των οποίων θα επανέλθω σύντομα.
Το πρόβλημα των λιμενικών εγκαταστάσεων επί της λουξεμβουργιανής όχθης του Μοζέλα λύθηκε με νόμο της 22ας Ιουλίου 1963 περί της διαρρυθμίσεως και εκμεταλλεύσεως ποτάμιου λιμένα στην περιοχή του Mertert.
Οι βασικές διατάξεις του εν λόγω κειμένου είναι οι ακόλουθες:
1.
Ποτάμιος λιμένας θα διαρρυθμιστεί επί του Μοζέλα στην περιοχή του Mertert, η δε ακριβής περίμετρος αυτού του λιμένα πρέπει να καθοριστεί με υπουργικές αποφάσεις.
2.
Η διαρρύθμιση και εκμετάλλευση αυτού του λιμένα ανατίθενται σε μικτή εταιρία (που στη συνέχεια έλαβε την επωνυμία société du port fluvial de Mertert). Η Κυβέρνηση του Λουξεμβούργου παραχωρούσε χωρίς αντίκρυσμα σ' αυτή την εταιρία τα αναγκαία οικόπεδα και συμμετείχε, με 5 εκατομμύρια φράγκα, στο αρχικό εταιρικό κεφάλαιο. Οποιοδήποτε και αν ήταν το ποσοστό συμμετοχής του Μεγάλου Δουκάτου του Λουξεμβούργου στο εταιρικό κεφάλαιο, η Κυβέρνηση του Λουξεμβούργου θα όριζε τουλάχιστον το ήμισυ των μελών του διοικητικού συμβουλίου και το ήμισυ των ελεγκτών.
3.
Τέλος, το άρθρο 12 του νόμου προέβλεπε ότι η διαρρύθμιση, η εγκατάσταση ή η εκμετάλλευση κάθε λιμένα ή κάθε αποβάθρας επί του Μοζέλα είχε ανάγκη κυβερνητικής αδείας εκδιδόμενης μετά γνώμη της μικτής εταιρίας, θα έπρεπε δε να ζητείται η γνώμη αυτής της εταιρίας και για την άσκηση, από την Κυβέρνηση του Μεγάλου Δουκάτου, του δικαιώματος επιβλέψεως που κατέχει δυνάμει διεθνών πράξεων επί της εγκαταστάσεως λιμένων ή αποβαθρών στη γερμανική όχθη του Μοζέλα.
Το τελευταίο αυτό άρθρο του νόμου του 1963 κρίθηκε στη συνέχεια ανεπαρκές και διευκρινίστηκε και συμπληρώθηκε με νόμο του 1968.
Ο εν λόγω νόμος περιλαμβάνει δύο άρθρα:
—
Το άρθρο 1 τροποποιεί το αρχικό άρθρο 12 προβλέποντας ιδίως ότι η άδεια εκμεταλλεύσεως λιμένων ή αποβαθρών εκτός της περιμέτρου που έχει παραχωρηθεί στη société du port de Mertert μπορεί να προβλέπει περιοριστικούς όρους αφορώντες ιδίως «τη φύση, την προέλευση ή τον προορισμό, την ποσότητα των προς φόρτωση ή εκφόρτωση εμπορευμάτων».
—
Το δεύτερο άρθρο του νόμου του 1968 προσθέτει στο νόμο του 1963 το άρθρο 13 που προβλέπει ποινικές κυρώσεις εναντίον, αφενός, του εκμεταλλευόμενου λιμένα ή αποβάθρα χωρίς άδεια, και αφετέρου, του κατόχου αδείας ο οποίος δεν τηρεί τους όρους και τους περιορισμούς που προβλέπει η εν λόγω άδεια.
Αυτές οι τελευταίες διατάξεις προκάλεσαν τη διαφορά, που το Δικαστήριο του Λουξεμβούργου υποβάλλει, κατ' εφαρμογή του άρθρου 177 της Συνθήκης της Ρώμης, στην κρίση του Δικαστηρίου.
Οικογενειακή επιχείρηση του Λουξεμβούργου, με την επωνυμία J. P. Hein, εκμεταλλευόταν από πολύ παλαιά επιχείρηση καθαρισμού του βυθού του Μοζέλα.
Η πραγματοποίηση των εργασιών διορύξε-ως είχε ασφαλώς σαν αποτέλεσμα η επιχείρηση να απολέσει το βασικό της εταιρικό σκοπό.
Προσπάθησε να αλλάξει σκοπό.
Μετά την έκδοση του νόμου του 1963, η επιχείρηση Hein ζήτησε από τις αρμόδιες αρχές την άδεια να μεγαλώσει την αποβάθρα που είχε διαρρυθμίσει στην περιοχή του Bech Kleinmacher για να επιχειρήσει στον τόπο αυτό ορισμένες εμπορικές πράξεις.
Τις χορηγήθηκαν ορισμένες προσωρινές άδειες είτε πριν είτε μετά τη 14η Ιουλίου 1965, ημερομηνία κατά την οποία τέθηκε σε υπηρεσία ο λιμένας του Mertert.
Τέλος, στις 17 Φεβρουαρίου 1967, οι αρχές του Λουξεμβούργου χορήγησαν στην επιχείρηση Hein την άδεια χρησιμοποιήσεως της αποβάθρας της, αλλά αποκλειστικώς για αυστηρώς περιορισμένες πράξεις:
1)
θα έπρεπε οι πράξεις αυτές να πραγματοποιούνται μόνο για λογαριασμό της εταιρίας Hein και όχι για λογαριασμό τρίτων.
2)
Οι πράξεις έπρεπε να συγκεντρώνουν τις ακόλουθες προϋποθέσεις: «εκφόρτωση άμμου, λίθων, λεπτοχάλικος, χάλικος, προερχομένων από αμμορυχεία ή λατομεία προς σύνθλιψη ή διαλογή από την επιχείρηση» (πρόκειται περί της επιχείρησης Hein) «επιτόπου και φόρτωση αυτών των εμπορευμάτων μετά τη διαλογή και σύνθλιψη».
Το 1968 και σε διάστημα ολίγων εβδομάδων οι διαχειριστές των λιμένων της Trier στη Γερμανία και του Mertert στο Μεγάλο Δουκάτο του Λουξεμβούργου πληροφορήθηκαν ότι η επιχείρηση Hein είχε χρησιμοποιήσει το λιμένα της για πράξεις επί προϊόντων άνθρακα.
Στη λέξη «άνθρακας» οι δύο διαχειριστές του λιμένα αντέδρασαν όπως αντιδρούσαν άλλοτε τα ηλικιωμένα άλογα μάχης όταν οι σάλπιγγες σήμαιναν επίθεση.
Ο λιμένας της Trier καταρχάς «και αυτό σαφώς δείχνει ότι δεν πρόκειται μόνο περί συγκρούσεως μεταξύ λουξεμβούργιων», και αργότερα ο λιμένας του Mertert υπέβαλαν στον Procureur d'État στο Λουξεμβούργο εγκλήσεις κατά του Hein ερειδόμενες επί των διατάξεων του άρθρου 13 του νόμου του 1968.
Με απόφαση του πλημμελειοδικείου του Λουξεμβούργου, υπό ημερομηνία 20 Φεβρουαρίου 1970, που επικυρώθηκε με απόφαση του Cour supérieure de justice του Μεγάλου Δουκάτου της 15ης Φεβρουαρίου 1971, τα αρμόδια δικαστήρια του Λουξεμβούργου έκριναν:
1)
ότι τα προσαπτόμενα στους κατηγορουμένους πραγματικά περιστατικά είχαν αποδειχθεί και τιμωρούντο με τις διατάξεις του νόμου της 22ας Ιουλίου 1963, όπως τροποποιήθηκε με το νόμο της 26ης Ιουνίου 1968
2)
εντούτοις, έπρεπε να αναβληθεί η έκδοση αποφάσεως περί της ενοχής των κατηγορουμένων και της ποινής μέχρις ότου το Δικαστήριο των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων αποφανθεί, κατ' εφαρμογή του άρθρου 177 της Συνθήκης της Ρώμης, επί των εξής ερωτημάτων:
«α)
Αν γενικά, στον εν λόγω τομέα, παρέχονται δικαιώματα απευθείας στους ιδιώτες, εθνικά υποκείμενα δικαίου, από το κοινοτικό δίκαιο και αν, ειδικότερα, αυτό συμβαίνει σε θέμα ρυθμιζόμενο με το νόμο του Λουξεμβούργου της 22ας Ιουλίου 1963 περί διαρρυθμίσεως και εκμεταλλεύσεως ποτάμιου λιμένα επί του Μοζέλα, όπως ο εν λόγω νόμος τροποποιήθηκε με το νόμο της 26ης Ιουνίου 1968 που έχει το αυτό αντικείμενο.
β)
Σε περίπτωση καταφατικής απαντήσεως, αν οι διατάξεις των προαναφερθέντων νόμων συμβιβάζονται ή όχι, και σε ποιο μέτρο, είτε με το κείμενο και το πνεύμα της Συνθήκης της Ρώμης είτε με τα μέτρα ρυθμιστικού χαρακτήρα ή άλλες υποχρεώσεις επιβαλλόμενες από τα αρμόδια όργανα που έχουν ιδρυθεί δυνάμει των εν λόγω συνθηκών.»
I —
Η Επιτροπή και εντονότερα η Κυβέρνηση του Μεγάλου Δουκάτου αμφισβητούν ρητώς την αίτηση εκδόσεως προδικαστικής αποφάσεως και ζητούν από το Δικαστήριο να κηρύξει τα δύο ερωτήματα απαράδεκτα:
—
διότι η άίτηση είναι πολύ ασαφής έτσι ώστε δεν μπορεί να απαντήσει στο Δικαστήριο,
—
διότι το Δικαστήριο δεν είναι αρμόδιο να αποφανθεί επί του αν εθνικός νόμος συμβιβάζεται με τις διατάξεις της Συνθήκης.
Α —
Όσον αφορά το δεύτερο ερώτημα, είναι βέβαιο ότι, υπό τη μορφή που υποβάλλεται η αίτηση για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως, το Δικαστήριο δεν είναι αρμόδιο για να απαντήσει.
Εντούτοις, δεν είναι η πρώτη φορά που το Δικαστήριο συναντά μια τέτοια δυσχέρεια και πάντοτε, μέχρι σήμερα, την υπερπήδησε χωρίς τυπικότητες και με πνεύμα συνεργασίας με τους εθνικούς δικαστές. Πράγματι, το Δικαστήριο πάντοτε έκρινε ότι αυτό που ζητείτο με ανεπιτυχή διατύπωση ήταν στην πραγματικότητα η ερμηνεία κοινοτικών διατάξεων ώστε να επιτραπεί στο εθνικό δικαστήριο να τις εφαρμόσει ορθώς και να συναγάγει όλες τις συνέπειες που μπορούν να συνεπάγονται (βλ. ιδίως την απόφαση της 21ης Οκτωβρίου 1970 — Lesage — Recueil, σ. 861).
Προτείνω στο Δικαστήριο να τηρήσει την ίδια στάση στην προκειμένη περίπτωση, παρόλον ότι το γεγονός, ότι ο λουξεμβούρ-γιος δικαστής δεν αναφέρει τις διατάξεις του κοινοτικού δικαίου της ερμηνείας των οποίων έχει ανάγκη, καθιστά το έργο του Δικαστηρίου δυσχερέστερο· και αυτό υποχρεώνει να εξετάσω το παραδεκτό του πρώτου ερωτήματος.
Β —
Όσον αφορά το πρώτο ερώτημα, είναι ασφαλώς λυπηρό ότι οι λουξεμβούργιοι δικαστές δεν ανέφεραν σαφώς τις διατάξεις της Συνθήκης της Ρώμης ή του παράγωγου κοινοτικού δικαίου των οποίων ζητούν να πληροφορηθούν ποια είναι η ερμηνεία και το περιεχόμενο.
Πράγματι, το Δικαστήριο, επιλαμβανόμενο στο πλαίσιο του άρθρου 177 της Συνθήκης, δεν μπορεί παρά να ερμηνεύσει το κοινοτικό δίκαιο για να βοηθήσει τον εθνικό δικαστή στην επίλυση της διαφοράς της οποίας έχει επιληφθεί.
Όμως, είναι προφανές ότι ο εθνικός δικαστής είναι ο ευρισκόμενος στην καλύτερη θέση για να καθορίσει ποιες είναι οι κοινοτικές διατάξεις των οποίων η ερμηνεία είναι αναγκαία και, διευκρινίζοντας με ακρίβεια ποιες είναι αυτές οι διατάξεις, διευκολύνει τόσο το έργο του Δικαστηρίου όσο και το δικό του.
Πρέπει, όμως, η ασάφεια του υποβληθέντος ερωτήματος να οδηγήσει το Δικαστήριο στο να το απορρίψει ως απαράδεκτο;
Δεν το νομίζω και αυτό για δύο λόγους:
1)
Παρατηρείται ότι, παρόλον ότι η απόφαση των δικαστηρίων του Λουξεμβούργου επιδέχεται τις μεγαλύτερες επιφυλάξεις ως προς τον τρόπο που έχει διατυπωθεί, αξίζει από την άποψη του κοινοτικού δικαίου μεγάλου επαίνου όσον αφορά τις γενικές της σκέωεις.
Δέχεται, πράγματι, χωρίς καν να θεωρήσει αναγκαία την υπόμνησή της, την αρχή κατά την οποία και επί ποινικών θεμάτων η εφαρμογή εθνικού νόμου μεταγενέστερου είτε της Συνθήκης της Ρώμης είτε διατάξεως του παράγωγου κοινοτικού δικαίου μπορεί να ματαιωθεί με την ύπαρξη της κοινοτικής έννομης τάξης.
Δεν πρέπει να λησμονείται σχετικώς ότι το Cour supérieure de justice του Λουξεμβούργου ήταν το πρώτο από τα ανώτατα δικαστήρια των κρατών μελών που βεβαίωσε, με την απόφασή του της 14ης Ιουλίου 1954, αυτή την υπεροχή του κοινοτικού δικαίου.
Αυτή η σκέψη πρέπει, κατά τη γνώμη μου, να ληφθεί υπόψη για τον καθορισμό του μεγέθους της ερμηνευτικής προσπαθείας που μπορεί το Δικαστήριο να καταβάλλει για να δεχθεί τη νομιμότητα της υποβληθείσας αίτησης για έκδοση προδικαστικής απόφασης.
2)
Αυτή η προσπάθεια μπορεί, νομίζω, να επιτρέψει να καθοριστούν με αρκετή ακρίβεια οι διατάξεις της Συνθήκης των οποίων η ερμηνεία είναι αναγκαία για το λουξεμ-βούργιο δικαστή προς επίλυση της διαφοράς της οποίας έχει επιληφθεί και θα προσπαθήσω να το αποδείξω.
II —
Για να διευκρινιστούν τα ζητήματα για τα οποία ο λουξεμβούργιος δικαστής έχει ανάγκη της ερμηνείας του Δικαστηρίου, πρέπει ασφαλώς να προβώ «in limine litis» σε ορισμένο έργο «εξομαλύνσεως» και μάλιστα ενίοτε «αρχαιολογικής έρευνας».
Σχετικώς, επιθυμώ να διατυπώσω τις ακόλουθες προκαταρκτικές τέσσερις παρατηρήσεις:
Α — Πρώτη παρατήρηση
Το Δικαστήριο στην υπό κρίση υπόθεση δεν οφείλει να λάβει υπόψη του παρά τις διατάξεις της Συνθήκης της Ρώμης και, ενδεχομένως, του παράγωγου κοινοτικού δικαίου.
Αυτό απλοποιεί το πρόβλημα διότι, είναι γνωστό πόσο περίπλοκα είναι τα ανακύψα-ντα, στο πλαίσιο της Συνθήκης ΕΚΑΧ, ζητήματα τόσο λόγω των σχετικών με τη διό-ρυξη του Μοζέλα συμφωνιών όσο και λόγω της εφαρμογής τους, το δε Δικαστήριο γνωρίζει τις αντιμαχόμενες επ' αυτού του θέ-ματος απόψεις (
1
).
Το δικαστήριο του Λουξεμβούργου, όμως, δεν υπέβαλε και δεν μπορούσε νομίμως να υποβάλει στο Δικαστήριο παρά μόνο σχετικά με τη Συνθήκη ΕΟΚ ερωτήματα.
Β — Δεύτερη παρατήρηση
Είμαι της γνώμης ότι πρέπει να μην αποτελέσουν αντικείμενο συζητήσεως οι διεθνείς συμβάσεις περί του Μοζέλα, ακόμα και αν τμήμα της νομοθεσίας του Λουξεμβούργου του 1963 και του 1968 συνδέεται μάλλον ή ήττον απευθείας με αυτές.
Ορισμένες από αυτές τις συμβάσεις είναι πολύ παλαιές.
Όπως είναι γνωστό, η τελική πράξη του συνεδρίου της Βιέννης παραχώρησε στην Πρωσσία όλα τα τμήματα του Δουκάτου του Λουξεμβούργου που κείνται προς ανατολάς του Μοζέλα, του Sûre και του Our εκτός της πόλεως Vianden.
Η οριοθέτηση των συνόρων του Λουξεμβούργου έγινε με πρόσθετη συνθήκη που συνήφθη στην Aix-la-Chapelle στις 26 Ιουνίου 1816 μεταξύ του βασιλέα των Κάτω Χωρών, ενεργούντος ως μεγάλου Δούκα του Λουξεμβούργου και του Βασιλέα της Πρωσσίας.
Το άρθρο 27 της εν λόγω συνθήκης θέσπισε αυτό που συνηθίζεται τώρα να αποκαλείται «condominium» του Λουξεμβούργου και της Γερμανίας κατά μήκος των συνόρων του Μοζέλα.
Ορίζει, πράγματι, ότι «παντού όπου ρυάκια, μικροί ή μεγάλοι ποταμοί αποτελούν σύνορα, αυτά θα είναι κοινά μεταξύ των δύο κρατών … αλλά κάθε κράτος θα είναι αυτό αποκλειστικά επιφορτισμένο με τη μέριμνα της συντήρησής τους προς την πλευρά του οχθών.
Δεν δύναται να γίνει ούτε κατά μήκος των ποταμών ούτε στη σημερινή κατάσταση των οχθών οποιαδήποτε μεταβολή ούτε να γίνει οποιαδήποτε παραχώρηση ή άδεια αντλήσεως ύδατος χωρίς τη συνδρομή και τη συναίνεση των δύο Κυβερνήσεων…».
Επίσης, πιο πρόσφατα, η συνθήκη περί διορύξεως του Μοζέλα περιλαμβάνει, τουλάχιστον σε ένα από τα άρθρα της, συγκεκριμένα το άρθρο 29, ορισμένους περί λιμένων όρους.
Είμαι, όμως, της γνώμης ότι η ύπαρξη αυτών των διεθνών συμβάσεων δεν ασκεί καμιά άμεση επιρροή επί της εφαρμογής της Συνθήκης της Ρώμης.
Πρόκειται, πράγματι, περί συμβάσεων που έχουν συναφθεί αποκλειστικά μεταξύ κρατών μελών προ της θέσεως σε ισχύ της Συνθήκης.
Οι εν λόγω συνθήκες δεν εμπίπτουν, επομένως, στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 234, το οποίο δεν αφορά παρά τις συνθήκες που έχουν συναφθεί μεταξύ, αφενός, ενός ή περισσοτέρων κρατών μελών και, αφετέρου, τρίτων χωρών.
Το Δικαστήριο έκρινε, άλλωστε, με την απόφαση της 27ης Φεβρουαρίου 1962 (Επιτροπή κατά Κυβερνήσεως της Ιταλικής Δημοκρατίας, Recueil, τεύχος VIII, σ. 7) ότι, ακόμα και όταν μια συνθήκη όπως αυτή της GATT συνδέει συγχρόνως κράτη μέλη μεταξύ τους και αυτά τα κράτη μέλη με τρίτες χώρες, εντούτοις «η συνθήκη της Ευρωπαϊκής Οικονομικής Κοινότητας υπερέχει στα θέματα που ρυθμίζει των συμβάσεων που έχουν συναφθεί πριν από τη θέση σε ισχύ μεταξύ των κρατών μελών, συμπεριλαμβανομένων των συναφθεισών στο πλαίσιο της GATT συμβάσεων».
Αυτό a fortiori συμβαίνει, κατά τη γνώμη μου, με συμβάσεις όπως αυτές που μόλις υπέμνησα και οι οποίες συνήφθησαν αποκλειστικά μεταξύ κρατών μελών ή κρατών στα δικαιώματα των οποίων υποκαταστάθηκαν τα κράτη μέλη.
Ανησύχησα σχετικώς λίγο, όταν άκουσα προ ημερών τον εκπρόσωπο της Κυβερνήσεως του Λουξεμβούργου να αναπτύσσει άποψη κατά την οποία η συνθήκη του Aix-la-Chapelle είναι «πολιτική» συνθήκη, συνθήκη οριοθετήσεως συνόρων και, συνεπώς, κανένας από τους όρους της δεν μπορεί να θιγεί από τη θέση σε ισχύ της Συνθήκης της Ρώμης.
Αν η εν λόγω άποψη ληφθεί κατά γράμμα, είναι οπωσδήποτε υπερβολική, όπως αποδεικνύει το ακόλουθο παράδειγμα που σκόπιμα έχω επιλέξει στα όρια του παράλογου: Πολλές συνθήκες ειρήνης περιλαμβάνουν, εκτός των εδαφικών όρων, υποχρεώσεις εμπορικής φύσεως (ρήτρα του πλέον ευνοουμένου κράτους κ.λπ.)· κανένας δεν σκέπτεται να ισχυρισθεί ότι αυτοί οι οικονομικής ή εμπορικής φύσεως όροι εξακολουθούν υποχρεωτικά να εφαρμόζονται μετά τη θέση σε ισχύ της συνθήκης της κοινής αγοράς λόγω του ότι οι εδαφικοί όροι που περιέχονται στις ίδιες συμφωνίες εξακολουθούν να ισχύουν.
Οποιαδήποτε και αν είναι η φύση των συνθηκών που έχουν συναφθεί προ της θέσεως σε ισχύ της Συνθήκης της Ρώμης, οι διατάξεις της τελευταίας σε θέματα που ρυθμίζει υπερέχουν των όρων των εν λόγω συνθηκών που αφορούν τα ίδια θέματα.
Γι' αυτό το λόγο, άλλωστε, οι συντάκτες της Συνθήκης της Ρώμης, αναγνωρίζοντας αυτή τη γενική αρχή της υπεροχής της Συνθήκης της Ρώμης, αφιέρωσαν ειδικό άρθρο, το άρθρο 233, σε ορισμένες προγενέστερες συμβάσεις δεσμεύουσες ορισμένα κράτη μέλη μεταξύ τους, στις οποίες δεν περιλαμβάνονται οι συμφωνίες που μόλις ανέφερα.
Επομένως, σε περίπτωση ανάγκης, θα έπρεπε να υπομνησθεί αυτή η αρχή της υπεροχής της Συνθήκης της Ρώμης σε θέματα που ρυθμίζει έναντι πάσης άλλης διεθνούς συμφωνίας που έχει συναφθεί προηγουμένως μεταξύ των κρατών μελών.
Παρίσταται, όμως, τέτοια ανάγκη στην υπό κρίση υπόθεση;
Δεν το νομίζω.
Το Δικαστήριο του Λουξεμβούργου δεν ήγειρε αυτό το θέμα.
Επιπλέον, το άρθρο 109 της Συνθήκης της Βιέννης, της οποίας η συνθήκη της Aix-la-Chapelle δεν είναι παρά εκτελεστικό κείμενο, καθώς και το άρθρο 29, παράγραφος 2, της Συνθήκης περί διορύξεως του Μοζέλα, θεσπίζουν αρχή απαγορεύσεως των διακρίσεων απόλυτα σύμφωνη με τις αναληφθείσες από τα κράτη μέλη υποχρεώσεις κατά την υπογραφή της Συνθήκης ΕΟΚ.
Υπ' αυτές τις συνθήκες, δεν νομίζω ότι είναι απαραίτητο να υπομνησθεί στην απόφαση του Δικαστηρίου αυτό το θέμα της ενδεχόμενης αντιθέσεως των προγενεστέρων συνθηκών προς τις διατάξεις της Συνθήκης της Ρώμης.
Γ — Τρίτη παρατήρηση
Η τρίτη μου παρατήρηση αφορά θέμα που θίγηκε από τους ομοδίκους Hein και από την Επιτροπή κατά την προφορική ανάπτυξη των παρατηρήσεών τους. Πρόκειται περί του αν το Δικαστήριο μπορεί να περιοριστεί, κατά την εξέταση της υπό κρίση υποθέσεως, στην ερμηνεία ορισμένων διατάξεων της Συνθήκης ή αν οφείλει επίσης να ερμηνεύσει με την ευκαιρία αυτής της υπόθεσης το παράγωγο κοινοτικό δίκαιο, συγκεκριμένα τον κανονισμό του Συμβουλίου 1017/68.
Τασσόμενος με την άποψη της Επιτροπής, νομίζω ότι πρέπει να αποκλεισθεί από τη συζήτηση ο εν λόγω κοινοτικός κανονισμός, αναγνωρίζω, όμως, προθύμως ότι αυτή η λύση δεν είναι πρόδηλη.
Πράγματι, ο εν λόγω κανονισμός που αφορά εφαρμογή των κανόνων ανταγωνισμού στους τομείς των σιδηροδρομικών, οδικών και εσωτερικών πλωτών μεταφορών ορίζει στο άρθρο 1 ότι αφορά όχι μόνο στις καθαυτό επιχειρήσεις μεταφορών αλλά και στις επιχειρήσεις που παρέχουν «βοηθητικές μεταφορικές υπηρεσίες». Συνεπώς, τίθεται το ερώτημα μήπως οι εταιρίες που εκμεταλλεύονται λιμένες κατατάσσονται στην κατηγορία των επιχειρήσεων που παρέχουν «βοηθητικές μεταφορικές υπηρεσίες».
Δεν το νομίζω για δύο λόγους:
—
Αφενός, κατά το πολύ ειδικό λεξιλόγιο του δικαίου των μεταφορών, η έκφραση «επιχειρήσεις που παρέχουν βοηθητικές μεταφορικές υπηρεσίες» έχει γενικά σχετικά περιορισμένο περιεχόμενο: με-τακομιστές εμπορευμάτων, επιχειρήσεις συγκεντρώσεως και διευθετήσεως κ.λπ.
—
Αφετέρου και κυρίως η εφαρμογή του κανονισμού 1017/68 στις λιμενικές επιχειρήσεις θα κατέληγε σε εξαιρετικά παράλογες συνέπειες.
Πράγματι, ο εν λόγω κανονισμός δεν εφαρμόζεται παρά στις εσωτερικές πλωτές μεταφορές. Από αυτό έπεται ότι στην περίπτωση που θα γινόταν εφαρμογή του στους λιμένες, μόνο οι λιμένες των ποταμών θα ενέπιπταν στο πεδίο εφαρμογής του, ενώ οι λιμένες που είναι συγχρόνως ποτάμιοι και θαλάσσιοι δεν θα ενέπιπταν στο πεδίο εφαρμογής του παρά για ένα μόνο τμήμα της δραστηριότητάς τους, που θα ήταν πολύ δύσκολο να απομονωθεί από την υπόλοιπη δραστηριότητα.
Νομίζω, επομένως, ότι το Δικαστήριο θα πρέπει να ασχοληθεί, στην υπό κρίση υπόθεση, μόνο με την ερμηνεία των διατάξεων της Συνθήκης.
Δ — Τέταρτη παρατήρηση
Και αυτό με οδηγεί απευθείας στην τελευταία μου παρατήρηση: Ποιες είναι άραγε οι διατάξεις της Συνθήκης των οποίων η ερμηνεία μπορεί να διαφωτίσει το λουξεμ-βούργιο δικαστή;
Χωρίς καμιά αμφιβολία, αυτές είναι οι διατάξεις του άρθρου 90, του οποίου και μόνο η Κυβέρνηση του Μεγάλου Δουκάτου, η Επιτροπή και η ομόδικη Muller-Hein συζήτησαν την έννοια και το περιεχόμενο.
Δεν υφίσταται, άραγε, λόγος εξετάσεως επίσης και άλλου άρθρου της συνθήκης, συγκεκριμένα του άρθρου 37;
Έθεσα το ερώτημα στον εαυτό μου διότι, νομίζω, ότι μπορεί θεμιτά να υποβληθεί το ερώτημα αν ένα μονοπώλιο, έστω και περιορισμένο στη χρήση μικρού τμήματος του ποτάμιου τομέα ενός κράτους, εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 37, εφόσον ένα τέτοιο μονοπώλιο, όσο περιορισμένο και αν είναι, συνδυάζεται με σύστημα χορηγήσεως αδειών που αφορά το σύνολο του δημόσιου ποτάμιου τομέα και παρέχει στη δημόσια αρχή εξουσίες τόσο εκτεταμένες όσο οι απορρέουσες από το άρθρο 12 του νόμου του Λουξεμβούργου της 22ας Ιουλίου 1963, όπως τροποποιήθηκε με το νόμο του 1968.
Κατόπιν σκέψεως και χωρίς ένα σχετικό δισταγμό, δεν αποκρύπτω ότι τελικά δεν νομίζω ότι το Δικαστήριο πρέπει, με την ευκαιρία της υπό κρίση υποθέσεως, να ερμηνεύσει το άρθρο 37 της Συνθήκης και αυτό για δύο λόγους:
α)
Όσο εκτεταμένη και αν είναι η εξουσία του Δικαστηρίου, για να αντλεί από τις αποφάσεις των εθνικών δικαστών τα ερωτήματα που στην πραγματικότητα θέλησαν να υποβάλουν, η εν λόγω εξουσία δεν μπορεί να επεκταθεί μέχρι του σημείου να εξεταστούν ερωτήματα που ο εθνικός δικαστής προφανώς δεν είχε την πρόθεση να υποβάλει στο Δικαστήριο (βλ. κατ' αυτή την έννοια την απόφαση της 6ης Μαΐου 1971, εταιρία Cadillon). Και στην προκειμένη περίπτωση, είναι πρόδηλο, λαμβανομένης υπόψη της αιτιολογίας της αποφάσεως περί παραπομπής, ότι ο λουξεμβούργιος δικαστής δεν παρέπεμψε στο Δικαστήριο παρά προβλήματα που μπορούν να ενδιαφέρουν το αν ο νόμος του Λουξεμβούργου συμβιβάζεται με τις διατάξεις του κεφαλαίου I του τίτλου I, του τρίτου μέρους της Συνθήκης που αφορά την πολιτική ανταγωνισμού και όχι με τις διατάξεις που περιέχει το δεύτερο μέρος της συνθήκης.
β)
Ιδίως, όμως, είναι πρόδηλο ότι η société du port de Mertert δεν αποτελεί οργανισμό μέσω του οποίου «de jure» το Λουξεμβούργο «ελέγχει, διευθύνει ή επηρεάζει αισθητά, άμεσα ή έμμεσα, τις εισαγωγές ή τις εξαγωγές μεταξύ των κρατών μελών»· αυτό αποδεικνύεται από τους όρους των διεθνών συνθηκών περί απαγορεύσεως των διακρίσεων που μόλις ανέφερα.
Το μόνο ερώτημα που θα μπορούσε επομένως να τεθεί όσον αφορά την εφαρμογή του άρθρου 37, συνίσταται στο αν ο εν λόγω οργανισμός διαδραματίζει «de facto» ισοδύναμο ρόλο.
Μια τέτοια εκτίμηση είναι άκρως λεπτή· σύμφωνα με ορισμένες πληροφορίες που δημοσιεύτηκαν στον τύπο, η δημιουργία και εκμετάλλευση αυτού του λιμένα, του οποίου το έλλειμμα ανησυχεί το λουξεμ-βούργιο φορολογούμενο, είχαν ως ουσιαστικό αποτέλεσμα την ανάπτυξη των γερμανικών και βελγικών σιδηροδρομικών μεταφορών.
Εν πάση περιπτώσει, το να ληφθεί θέση επ' αυτού του ζητήματος συνεπάγεται εξέταση πραγματικών περιστατικών, στην οποία το Δικαστήριο δεν μπορεί να προβεί στο πλαίσιο της αρμοδιότητας που του απονέμει το άρθρο 177 της συνθήκης.
Επομένως, η συζήτηση πρέπει να περιοριστεί αποκλειστικά στο άρθρο 90.
Σχετικώς, λαμβανομένων υπόψη των περιεχομένων στην αιτιολογία της αποφάσεως περί παραπομπής ανησυχιών, θεωρώ ότι το Δικαστήριο μπορεί να αντλήσει από την εν λόγω απόφαση τα εξής τρία ερωτήματα:
1)
Μικτή εταιρία, συσταθείσα με νόμο, στο κεφάλαιο της οποίας συμμετέχει ένα κράτος και για τη διαχείριση της οποίας το εν λόγω κράτος διαθέτει με τον εθνικό νόμο ειδικά προνόμια, συγκαταλέγεται άραγε μεταξύ των επιχειρήσεων που αφορά το άρθρο 90;
2)
Σε περίπτωση καταφατικής απαντήσεως στο πρώτο ερώτημα:
Υπό ποίες προϋποθέσεις μια τέτοια επιχείρηση, όταν είναι επιφορτισμένη με τη διαρρύθμιση και την εκμετάλλευση ποτάμιου λιμένα, πρέπει να θεωρείται ότι είναι επιφορτισμένη με τη διαχείριση υπηρεσιών γενικού οικονομικού συμφέροντος κατά την έννοια της παραγράφου 2 του άρθρου 90;
3)
Έχει το άρθρο 90, παράγραφος 2, άμεσο αποτέλεσμα;
III — Νομίζω ότι στο πρώτο ερώτημα πρέπει να δοθεί καταφατική απάντηση.
Το άρθρο 90, στο σύνολό του, αφορά, πράγματι, τις δημόσιες επιχειρήσεις γενικά ή τις επιχειρήσεις — δημόσιες ή ιδιωτικές — στις οποίες τα κράτη παρέχουν ειδικά ή αποκλειστικά δικαιώματα.
Το άρθρο 90, παράγραφος 2, θεσπίζει ειδικό σύστημα γι' αυτές από τις εν λόγω επιχειρήσεις που είναι επιφορτισμένες με τη διαχείριση υπηρεσιών γενικού οικονομικού συμφέροντος ή που έχουν χαρακτήρα δημοσιονομικού μονοπωλίου.
Η έννοια της δημόσιας επιχείρησης που πηγάζει από τις αγγλοσαξωνικές έννοιες «public corporation» ή «public enterprise» αποτελεί περισσότερο οικονομική παρά νομική έννοια και, παρά τις πολλές εργασίες που αφιερώθηκαν σ' αυτό το θέμα, ιδίως κατά τη διάρκεια των συναντήσεων των Βρυξελλών το 1963 και της Bruges το 1969, είναι επικίνδυνη η αναζήτηση σήμερα γενικού κοινοτικού ορισμού.
Αυτός ο ορισμός δεν μπορεί παρά να προκύψει σταδιακά από τη νομολογία του Δικαστηρίου η οποία, προοδεύουσα περίπτωση με περίπτωση, θα χαράξει τα όρια, καθώς και, υπό τον έλεγχο του Δικαστηρίου, από κοινοτικούς κανονισμούς, οδηγίες ή αποφάσεις.
Στην περίπτωση, όμως, εταιρίας, όπως η συσταθείσα με το νόμο του Λουξεμβούργου του 1963, είναι σχετικά εύκολη, κατά τη γνώμη μου, η λύση του προβλήματος.
Ασφαλώς, το γεγονός ότι το κράτος συμμετέχει στο κεφάλαιο της εταιρίας δεν αρκεί, κατά τη γνώμη μου, μόνο του για να προσδώσει σ' αυτή την εταιρία το χαρακτήρα δημόσιας επιχείρησης κατά την έννοια του άρθρου 90 της συνθήκης.
Πράγματι, απαντώνται περιπτώσεις όπου η συμμετοχή του κράτους στο κεφάλαιο μιας επιχειρήσεως δεν προσδίδει ipso facto σ' αυτήν δημόσιο χαρακτήρα.
Είμαι, όμως, της γνώμης ότι μια τέτοια εταιρία πρέπει να θεωρείται ως δημόσια επιχείρηση όταν δύο στοιχεία προστίθενται στη συμμετοχή στο κεφάλαιό της της δημόσιας επιχείρησης.
1.
Η δημιουργία της εταιρίας πραγματοποιείται με μονομερή πράξη της δημόσιας αρχής — στην προκειμένη περίπτωση με νόμο. Ασφαλώς, η υλοποίηση της εταιρίας συνεπάγεται την κατάρτιση εταιρικού συμβολαίου μεταξύ αυτών που συμμετέχουν στο κεφάλαιό της, η μονομερής όμως πράξη της δημόσιας αρχής αποτελεί τη βάση αυτού του εταιρικού κεφαλαίου, του οποίου ορισμένοι όροι θα ήσαν, μάλιστα, σε πολλές περιπτώσεις, παράνομοι, αν δεν υφίστατο μονομερής πράξη της δημόσιας αρχής.
2.
Η συμμετοχή του κράτους στη διαχείριση της εταιρίας δεν εξαρτάται από το ποσό του κατεχόμενου από το κράτος κεφαλαίου. Αυτό, κατά τη γνώμη μου, αποτελεί ουσιώδες κριτήριο.
Όταν σε μια μικτή εταιρία ο αριθμός των μελών που εκπροσωπούν τη δημόσια αρχή στους οργανισμούς διαχειρίσεως δεν εξαρτάται από την κατεχόμενη μερίδα του εταιρικού κεφαλαίου ή από ειδικούς όρους του εταιρικού συμβολαίου, αλλά από διατάξεις μονομερούς πράξεως της δημόσιας αρχής, βρισκόμαστε, όχι ενώπιον ιδιωτικής επιχείρησης με απλή οικονομική συμμετοχή του κράτους ή άλλης δημόσιας αρχής, αλλά ενώπιον δημόσιας επιχείρησης κατά την έννοια του άρθρου 90 της συνθήκης. Πράγματι, η δημόσια αρχή δεν ενεργεί μόνο σαν μέτοχος, αλλά δυνάμει του «imperium». Και αυτό ακριβώς συμβαίνει με την εταιρία της οποίας ο λουξεμβούργιος δικαστής καλείται να εκτιμήσει τη φύση. Κατά το νόμο του 1963, το κράτος ορίζει τουλάχιστον το ήμισυ του αριθμού των διαχειριστών και των ελεγκτών και θα εξακολουθήσει να τους ορίζει ακόμα και αν, κατόπιν αυξήσεως ή μειώσεως του κεφαλαίου, επέλθει σημαντική μεταβολή στην κατανομή του.
Προσθέτω, τέλος, ότι στη συγκεκριμένη περίπτωση η εταιρία της οποίας ο λουξεμ-βούργιος δικαστής πρέπει να εκτιμήσει τη φύση, φαίνεται ότι είναι όχι μόνο δημόσια επιχείρηση, αλλά επιχείρηση στην οποία έχουν χορηγηθεί, τουλάχιστον σε ορισμένη περίμετρο, ειδικά και αποκλειστικά δικαιώματα.
Επομένως, χωρίς να διστάσω πολύ, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει ότι: μικτή εταιρία συσταθείσα με νόμο, στο κεφάλαιο της οποίας συμμετέχει ένα κράτος και για τη διαχείριση της οποίας ο εθνικός νόμος χορηγεί στο εν λόγω κράτος ειδικά προνόμια, αποτελεί μία από τις αναφερόμενες στο άρθρο 90 της Συνθήκης επιχειρήσεις.
IV — Το δεύτερο ερώτημα θα οδηγήσει, όπως πιστεύω, το Δικαστήριο στο να διευκρινίσει το περιεχόμενο της παραγράφου 2 του άρθρου 90.
Πράγματι, ενώ η παράγραφος 1 του εν λόγω άρθρου θέτει αρχές που έχουν εφαρμογή σε όλες τις δημόσιες επιχειρήσεις, η παράγραφος 2 επιφυλάσσει ειδική τύχη στις επιχειρήσεις που διαχειρίζονται υπηρεσίες γενικού οικονομικού συμφέροντος.
Όπως επιτυχέστατα έγραφε ένας συγγραφέας [έκθεση Drago στη συνάντηση των Βρυξελλών (Μάρτιος 1963)], «δεν υφίσταται σύμπτωση μεταξύ της εννοίας της δημόσιας επιχείρησης και της εννοίας της υπηρεσίας γενικού οικονομικού συμφέροντος, υφίστανται όμως κοινοί τομείς».
Σε ένα, ακριβώς, απ' αυτούς τους «κοινούς τομείς» εντάσσεται, κατά τη γνώμη μου, υπό ορισμένες προϋποθέσεις, η επιφορτισμένη με την εκμετάλλευση λιμένα δημόσια επιχείρηση.
Όπως τόνισαν όλοι οι συμμετέχοντες στις συναντήσεις των Βρυξελλών και της Bruges, η έννοια της υπηρεσίας γενικού οικονομικού συμφέροντος είναι εξαιρετικά ευρεία και γι' αυτό το λόγο, φαίνεται ότι οι συντάκτες της Συνθήκης την προτίμησαν από την πιο παραδοσιακή, αλλά πιθανώς στενότερη, σε ορισμένα εθνικά δίκαια έννοια της δημόσιας οικονομικής υπηρεσίας ή της δημόσιας υπηρεσίας βιομηχανικού και εμπορικού χαρακτήρα.
Θεωρώ ότι η επιφορτισμένη με την εκμετάλλευση ποτάμιου λιμένα επιχείρηση διαχειρίζεται υπηρεσία γενικού οικονομικού συμφέροντος όταν συντρέχουν δύο προϋποθέσεις:
α)
Πρέπει, εννοείται, να πρόκειται για δημόσιο λιμένα και όχι, εκτός ίσως πολύ εξαιρετικών περιπτώσεων, για λιμένα που εξυπηρετεί τις ανάγκες μόνο μιας ή περισσοτέρων επιχειρήσεων.
β)
Πρέπει να πρόκειται περί λιμένα του οποίου η κίνηση να ενδιαφέρει τη γενική οικονομική δραστηριότητα.
Ασφαλώς, αυτή η διευκρίνιση φαίνεται περιττή αν απλώς στραφεί η σκέψη προς την υποβληθείσα προς το λουξεμβούργιο δικαστή περίπτωση, εφόσον ο λιμένας του Mertert μόνος του εξασφαλίζει σχεδόν το σύνολο των εσωτερικών πλωτών μεταφορών του Λουξεμβούργου.
Εντούτοις, θεωρώ ότι αυτή η διευκρίνιση είναι χρήσιμη ώστε να καθοριστεί η στάση που το Δικαστήριο θα έπρεπε να λάβει στο μέλλον αν το πρόβλημα υποβαλλόταν στην κρίση του με την ευκαιρία, για παράδειγμα, της δραστηριότητας ολοένα πιο σημαντικής των επιχειρήσεων που διαχειρίζονται δημόσιους λιμένες που εξυπηρετούν τους διαθέτοντες «σκάφη αναψυχής».
θεωρώ, επομένως, ότι όταν συντρέχουν οι δύο αυτές προϋποθέσεις, η επιφορτισμένη με την εκμετάλλευση λιμένα επιχείρηση διαχειρίζεται υπηρεσία γενικού οικονομικού συμφέροντος.
V —
Απομένει το τρίτο ερώτημα που μπορεί να αντληθεί από την απόφαση του δικαστηρίου του Λουξεμβούργου: αν, δηλαδή, το άρθρο 90, παράγραφος 2, έχει απευθείας εφαρμογή και παρέχει από μόνο του στους ιδιώτες δικαιώματα που αυτοί μπορούν να προβάλλουν ενώπιον του εθνικού τους δικαστηρίου.
Η Επιτροπή και η Κυβέρνηση του Λουξεμβούργου, παρ' όλον ότι διαφωνούν ως προς την προσήκουσα απάντηση σ' αυτό το ερώτημα, συμφώνησαν ωστόσο επί ενός σημείου.
θεωρούν, πράγματι, ότι οι δύο πρώτες παράγραφοι του άρθρου 90 δεν μπορούν να διαχωριστούν και ότι, εφόσον γίνει δεκτό ότι η μία παράγραφος έχει ή δεν έχει άμεσο αποτέλεσμα, η ίδια λύση επιβάλλεται «de plano» και για την άλλη.
Δεν συμμερίζομαι αυτή την άποψη.
Οι εν λόγω δύο παράγραφοι θεσπίζουν, κατά τη γνώμη μου, δύο ανεξάρτητα συστήματα, τα οποία ασφαλώς έχουν σχέση μεταξύ τους, αλλά που δεν έχουν αναγκαστικά το ίδιο νομικό περιεχόμενο.
Η παράγραφος 1 ορίζει υποχρεώσεις που επιβάλλονται στα κράτη όσον αφορά τις δημόσιες επιχειρήσεις τους ή τις επιχειρήσεις στις οποίες χορηγούν ειδικά ή αποκλειστικά δικαιώματα.
Η παράγραφος 2 επιβάλλει, εντός ορισμένων ορίων που καθορίζει, υποχρεώσεις σε ορισμένες επιχειρήσεις: στις επιχειρήσεις που είναι επιφορτισμένες με τη διαχείριση υπηρεσιών γενικού οικονομικού συμφέροντος ή που έχουν χαρακτήρα δημοσιονομικού μονοπωλίου.
Η απόφαση που το Δικαστήριο θα λάβει ως προς το άμεσο αποτέλεσμα του άρθρου 90, παράγραφος 2, του οποίου και μόνο η ερμηνεία μπορεί να ενδιαφέρει το λουξεμβούρ-γιο δικαστή δεν θα προδικάσει καθόλου, επομένως, κατά την άποψή μου, την απόφαση που το Δικαστήριο μπορεί να λάβει μια ημέρα ως προς το άμεσο ή όχι αποτέλεσμα του άρθρου 90, παράγραφος 1.
Όσον αφορά το άρθρο 90, παράγραφος 2 θεωρώ ότι δεν πληροί καμιά από τις προϋποθέσεις που κατά τη νομολογία του δικαστηρίου καθορίζουν τις διατάξεις της συνθήκης που έχουν άμεσο αποτέλεσμα.
Χονδρικά, όπως ανέφερε ο γενικός εισαγγελέας Gand σχετικά με την υπόθεση 57/65 (Lütticke), η νομολογία του δικαστηρίου απαιτεί, για να έχει άμεσο αποτέλεσμα κάποια διάταξη της Συνθήκης που επιβάλλει υποχρέωση στα κράτη στους ιδιώτες:
1)
η υποχρέωση να είναι σαφής,
2)
να είναι ανεπιφύλακτη,
3)
να μη προϋποθέτει για την εφαρμογή της καμιά νομική πράξη των κοινοτικών θεσμικών οργάνων.
Όμως, έχω τη γνώμη, ότι από την απλή ανάγνωση του άρθρου 90, παράγραφος 2, προκύπτει ότι αυτή η διάταξη δεν πληροί καμιά από τις εν λόγω προϋποθέσεις.
Αυτή η παράγραφος επιβάλλει, ασφαλώς, υποχρέωση αρχής: την υποχρέωση για τις επιχειρήσεις που αφορά να εφαρμόζουν τους κανόνες της Συνθήκης· η εν λόγω, όμως, υποχρέωση επιβάλλεται με σοβαρή επιφύλαξη, δηλαδή δεν επιβάλλεται παρά «κατά το μέτρο που η εφαρμογή των κανόνων αυτών δεν εμποδίζει νομικά ή πραγματικά την εκπλήρωση της ιδιαίτερης αποστολής» που έχει ανατεθεί στην επιχείρηση.
Τέλος, η παράγραφος τελειώνει μ' αυτό που θα μπορούσε να οριστεί ως «επιφύλαξη της επιφύλαξης»: η μη εφαρμογή των κανόνων της Συνθήκης δεν πρέπει να επηρεάζει την ανάπτυξη των συναλλαγών «σε βαθμό ο οποίος θα αντέκειτο προς το συμφέρον της Κοινότητος».
Με άλλα λόγια, οι επιχειρήσεις στις οποίες αφορά το άρθρο 90, παράγραφος 2, πρέπει κατ' αρχήν να τηρούν τη Συνθήκη· μπορούν, ωστόσο, να μην υπόκεινται στους κανόνες της Συνθήκης αν οι εν λόγω κανόνες εμποδίζουν νομικά ή πραγματικά την εκπλήρωση της αποστολής τους, αλλά μόνο αν η μη τήρηση αυτών των κανόνων δεν θί-γει το εμπόριο σε βαθμό ο οποίος αντίκειται προς το συμφέρον της Κοινότητας.
Δεν μπορεί, πραγματικά, να λεχθεί ότι πρόκειται εδώ περί σαφούς και ανεπιφύλακτης υποχρέωσης.
Η εφαρμογή της διατάξεως έχει, επομένως, ανάγκη της παρεμβάσεως των κοινοτικών αρχών, που προβλέπεται εξάλλου με την τρίτη παράγραφο του άρθρου 90.
Πράγματι, ποια άλλη εκτός από τις κοινοτικές αρχές θα μπορούσε να αποφασίσει ιδίως αν ορισμένα μέτρα ή πράξεις αντίθετες προς τους κανόνες της Συνθήκης, επηρεάζουν ή όχι την ανάπτυξη του εμπορίου και αν το επηρεάζουν σε βαθμό αντίθετο προς το συμφέρον της Κοινότητας;
Προτείνω, επομένως, να δοθεί η απάντηση ότι το άρθρο 90, παράγραφος 2, δεν έχει άμεσο αποτέλεσμα.
Προτείνω, επομένως, το δικαστήριο να απαντήσει ότι:
1)
Μικτή εταιρία συσταθείσα με νόμο στο κεφάλαιο του οποίου συμμετέχει ένα κράτος, για τη διαχείριση του οποίου ο εθνικός νόμος χορηγεί στο εν λόγω κράτος ειδικά προνόμια, αποτελεί μια από τις επιχειρήσεις τις οποίες αφορά το άρθρο 90 της Συνθήκης.
2)
Όταν μια τέτοια επιχείρηση είναι επιφορτισμένη με τη διαρρύθμιση και την εκμετάλλευση δημόσιου ποτάμιου λιμένα, του οποίου η κίνηση ενδιαφέρει τη γενική οικονομική δραστηριότητα, διαχειρίζεται υπηρεσία γενικού οικονομικού συμφέροντος κατά την έννοια του άρθρου 90, παράγραφος 2, της Συνθήκης.
3)
Το άρθρο 90, παράγραφος 2 της Συνθήκης δεν έχει απευθείας εφαρμογή και από μόνο του, επομένως, δεν παρέχει στους ιδιώτες δικαιώματα που τα εθνικά δικαστήρια οφείλουν να προστατεύουν.
(
*1
)	Γλώσσα του προωτστύπου: η γαλλική.
(
1
)	Βλ. επ' αυτού του σημείου: Revue de la navigation intérieure et rhénane, 1957, σ. 147, Centre pour l'étude scientifique des transports de Rotterdam, Le régime relatif à la navigation de la Moselle, étude collective, 1960, Scholtens, στη Revue néerlandaise Verkeer, αριθ. 4, 1960, σ. 200-215.