62025CJ0313
WYROK TRYBUNAŁU (druga izba)
z dnia 4 września 2025 r. (
*1
)
Odesłanie prejudycjalne – Pilny tryb prejudycjalny – Polityka imigracyjna – Powrót obywateli państw trzecich nielegalnie przebywających w jednym z państw członkowskich – Dyrektywa 2008/115/WE – Wykonanie decyzji nakazującej powrót, która stała się ostateczna – Artykuł 5 – Zasada non-refoulement – Dobro dziecka – Życie rodzinne – Artykuł 15 – Umieszczenie w ośrodku detencyjnym w celu wydalenia – Kontrola przestrzegania przesłanek zgodności z prawem – Ciążący na sądzie krajowym obowiązek skontrolowania poszanowania zasady non-refoulement i innych interesów, o których mowa w art. 5 dyrektywy 2008/115 – Badanie z urzędu – Artykuły 6 i 7, art. 19 ust. 2, art. 24 ust. 2, a także art. 47 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej
W sprawie C‑313/25 PPU [Adrar] (
i
)
mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez rechtbank Den Haag, zittingsplaats Roermond (sąd rejonowy w Hadze, ośrodek zamiejscowy w Roermond, Niderlandy) postanowieniem z dnia 6 maja 2025 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 6 maja 2025 r., w postępowaniu:
GB
przeciwko
Minister van Asiel en Migratie,
TRYBUNAŁ (druga izba),
w składzie: K. Jürimäe (sprawozdawczyni), prezeska izby, K. Lenaerts, prezes Trybunału, pełniący obowiązki sędziego drugiej izby, M. Gavalec, Z. Csehi i F. Schalin, sędziowie,
rzecznik generalny: D. Spielmann,
sekretarz: A. Lamote, administratorka,
uwzględniając pisemny etap postępowania i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 1 lipca 2025 r.,
rozważywszy uwagi, które przedstawili:
–
w imieniu GB – N. den Ouden i A. Hol, advocaten,
–
w imieniu rządu niderlandzkiego – M.H.S. Gijzen i J. Langer, w charakterze pełnomocników,
–
w imieniu Komisji Europejskiej – A. Baeckelmans, A. Katsimerou i F. van Schaik, w charakterze pełnomocników,
po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 1 sierpnia 2025 r.,
wydaje następujący
Wyrok
1
Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 5, art. 13 ust. 1 i 2, a także art. 15 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/115/WE z dnia 16 grudnia 2008 r. w sprawie wspólnych norm i procedur stosowanych przez państwa członkowskie w odniesieniu do powrotów nielegalnie przebywających obywateli państw trzecich (Dz.U. 2008, L 348, s. 98) w związku z art. 6 i 7, art. 19 ust. 2, art. 24 ust. 2, a także art. 47 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej (zwanej dalej „Kartą”).
2
Wniosek ten został złożony w ramach sporu między GB, obywatelem Algierii, a Minister van Asiel en Migratie (ministrem ds. azylu i migracji, Niderlandy) (zwanym dalej „ministrem”) w przedmiocie wydanej przez tego ostatniego decyzji o umieszczeniu GB w ośrodku detencyjnym w celu jego wydalenia do Algierii.
Ramy prawne
Prawo międzynarodowe
3
Artykuł 33 Konwencji dotyczącej statusu uchodźców, sporządzonej w Genewie dnia 28 lipca 1951 r. [Recueil des traités des Nations unies, vol. 189, s. 150, nr 2545 (1954)], zmienionej Protokołem dotyczącym statusu uchodźców, zawartym w Nowym Jorku w dniu 31 stycznia 1967 r. (zwanej dalej „konwencją genewską”), stanowi:
„1.   Żadne Umawiające się Państwo nie wydali lub nie zawróci w żaden sposób uchodźcy do granicy terytoriów, gdzie jego życiu lub wolności zagrażałoby niebezpieczeństwo ze względu na jego rasę, religię, obywatelstwo, przynależność do określonej grupy społecznej lub przekonania polityczne.
2.   Nie może powoływać się jednakże na dobrodziejstwo niniejszego postanowienia uchodźca, co do którego istnieją podstawy, aby uznać go za groźnego dla bezpieczeństwa państwa, w którym się on znajduje, lub który będąc skazanym prawomocnym wyrokiem za szczególnie poważne zbrodnie stanowi niebezpieczeństwo dla społeczeństwa tego państwa”.
Prawo Unii
4
Motywy 2, 4, 8, 16, 22 i 24 dyrektywy 2008/115 przewidują:
„(2)
Rada Europejska na posiedzeniu w Brukseli w dniach 4 i 5 listopada 2004 r. wezwała do opracowania skutecznej polityki wydalania i repatriacji, opartej na wspólnych normach, aby osoby, które mają być wydalone, traktowane były w sposób ludzki oraz z pełnym poszanowaniem ich praw podstawowych i godności.
[…]
(4)
Należy ustalić jasne, przejrzyste i sprawiedliwe zasady, aby określić skuteczną politykę powrotów stanowiącą integralną część dobrze zarządzanej polityki migracyjnej.
[…]
(8)
Uznaje się za uzasadnioną stosowaną przez państwa członkowskie praktykę powrotów nielegalnie przebywających obywateli państw trzecich, pod warunkiem że ustanowione zostały sprawiedliwe i skuteczne systemy azylowe, w pełni zgodne z zasadą non-refoulement.
[…]
(16)
Stosowanie środków detencyjnych w celu wydalenia należy ograniczyć i uzależnić od tego, czy jest ono proporcjonalne w odniesieniu do zastosowanych środków i zakładanych celów. Zastosowanie środka detencyjnego jest uzasadnione tylko w celu przygotowania powrotu lub wykonania wydalenia oraz jeśli zastosowanie łagodniejszych środków przymusu byłoby niewystarczające.
[…]
(22)
Zgodnie z [Konwencją o prawach dziecka, przyjętą przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych dnia 20 listopada 1989 r.] dobro dziecka powinno być kwestią nadrzędną dla państw członkowskich przy wprowadzaniu w życie niniejszej dyrektywy. Zgodnie z europejską Konwencją o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności [podpisaną w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 r.], prawo do poszanowania życia rodzinnego powinno być kwestią nadrzędną dla państw członkowskich przy wprowadzaniu w życie niniejszej dyrektywy.
[…]
(24)
Niniejsza dyrektywa nie narusza praw podstawowych i jest zgodna z zasadami uznanymi w szczególności w [Karcie]”.
5
Artykuł 3 tej dyrektywy, zatytułowany „Definicje”, stanowi w pkt 4 i 5:
„Do celów niniejszej dyrektywy stosuje się następujące definicje:
[…]
4)
»decyzja nakazująca powrót« oznacza decyzję administracyjną lub orzeczenie sądowe, w których stwierdza się lub uznaje, że obywatel państwa trzeciego przebywa w państwie członkowskim nielegalnie, oraz nakłada się lub stwierdza zobowiązanie do powrotu;
5)
»wydalenie« oznacza wykonanie zobowiązania do powrotu, czyli fizyczny przewóz osoby poza terytorium państwa członkowskiego”.
6
Artykuł 5 dyrektywy 2008/115, zatytułowany „Zasada non-refoulement, dobro dziecka, życie rodzinne i stan zdrowia”, przewiduje:
„Wprowadzając w życie niniejszą dyrektywę, państwa członkowskie należycie uwzględniają:
a)
dobro dziecka;
b)
życie rodzinne;
c)
stan zdrowia danego obywatela państwa trzeciego
i przestrzegają zasady non-refoulement”.
7
Artykuł 9 tej dyrektywy, zatytułowany „Wstrzymanie wydalenia”, w ust. 1 lit. a) stanowi:
„Państwa członkowskie wstrzymują wydalenie:
a)
jeżeli miałoby ono naruszać zasadę non-refoulement […]”.
8
Artykuł 12 dyrektywy 2008/115, zatytułowany „Forma”, przewiduje w ust. 1:
„Decyzje nakazujące powrót oraz, w stosownych przypadkach, decyzje o zakazie wjazdu lub o wykonaniu wydalenia wydawane są w formie pisemnej i zawierają uzasadnienie faktyczne i prawne, a także informacje o dostępnych środkach odwoławczych”.
9
Artykuł 13 wspomnianej dyrektywy, zatytułowany „Środki odwoławcze”, przewiduje w ust. 1 i 2:
„1.   Dany obywatel państwa trzeciego otrzymuje możliwość skorzystania ze skutecznych środków odwoławczych, aby zaskarżyć decyzje dotyczące powrotu, o których mowa w art. 12 ust. 1, przed właściwym organem sądowym lub administracyjnym lub właściwym podmiotem złożonym z osób bezstronnych i posiadających gwarancje niezależności.
2.   Organ lub podmiot, o którym mowa w ust. 1, jest właściwy w sprawie ponownego rozpatrzenia decyzji dotyczących powrotu, o których mowa w art. 12 ust. 1, i może między innymi tymczasowo zawiesić ich wykonanie, chyba że takie tymczasowe zawieszenie ma już zastosowanie na mocy prawa krajowego”.
10
Artykuł 15 wskazanej dyrektywy, zatytułowany „Środek detencyjny”, ma następujące brzmienie:
„1.   O ile w danej sprawie nie mogą zostać zastosowane wystarczające lecz mniej represyjne środki, państwa członkowskie mogą umieścić w ośrodku detencyjnym obywatela państwa trzeciego podlegającego procedurze powrotu tylko w celu przygotowania powrotu lub przeprowadzenia procesu wydalenia, w szczególności jeżeli:
a)
istnieje ryzyko ucieczki, lub
b)
dany obywatel państwa trzeciego unika lub utrudnia przygotowania do powrotu lub proces wydalenia.
Jakikolwiek środek detencyjny stosowany jest przez możliwie najkrótszy okres czasu i tylko dopóki trwają przygotowania do wydalenia oraz podlega wykonaniu z należytą starannością.
2.   Decyzja o zastosowaniu środka detencyjnego wydawana jest przez organy administracyjne lub sądowe.
Decyzja o zastosowaniu środka detencyjnego wydawana jest w formie pisemnej, z podaniem uzasadnienia faktycznego i prawnego.
Jeżeli decyzja o zastosowaniu środka detencyjnego została wydana przez organy administracyjne, państwa członkowskie:
a)
zapewniają kontrolę sądową, w trybie przyspieszonym, zgodności z prawem środka detencyjnego, najszybciej jak to możliwe po jego zastosowaniu;
b)
lub przyznają danemu obywatelowi państwa trzeciego prawo do wszczęcia postępowania w celu podania kontroli sądowej, w trybie przyspieszonym, zgodności z prawem środka detencyjnego, najszybciej jak to możliwe po jego zastosowaniu. W takim przypadku państwa członkowskie niezwłocznie informują danego obywatela państwa członkowskiego o możliwości wszczęcia takiego postępowania.
Jeżeli zastosowanie środka detencyjnego jest niezgodne z prawem, dany obywatel państwa trzeciego zostaje natychmiast zwolniony.
3.   W każdym przypadku, środek detencyjny podlega kontroli w rozsądnych odstępach czasu na wniosek danego obywatela państwa trzeciego lub z urzędu. W przypadku przedłużonych okresów pobytu w ośrodku detencyjnym kontrole podlegają nadzorowi ze strony organu sądowego.
4.   Przesłanki zastosowania środka detencyjnego ustają, a dana osoba zostaje niezwłocznie zwolniona, jeżeli okaże się, że nie ma już rozsądnych perspektyw jej wydalenia ze względów natury prawnej lub innych, lub że warunki określone w ust. 1 nie są już spełniane.
5.   Środek detencyjny jest utrzymany tak długo, jak spełnione są warunki określone w ust. 1 i jest to konieczne do zapewnienia skutecznego wydalenia. Każde państwo członkowskie określa maksymalny okres zastosowania środka detencyjnego, który nie może przekroczyć sześciu miesięcy.
6.   Państwa członkowskie nie mogą przedłużać okresu, o którym mowa w ust. 5, z wyjątkiem przedłużenia na ograniczony okres czasu nieprzekraczający kolejnych dwunastu miesięcy zgodnie z prawem krajowym, jeżeli pomimo wszelkich rozsądnych starań wydalenie może potrwać dłużej ze względu na:
a)
brak współpracy ze strony danego obywatela państwa trzeciego, lub
b)
opóźnienia w uzyskiwaniu niezbędnej dokumentacji od państw trzecich”.
Prawo niderlandzkie
11
Artykuł 59 ust. 1 lit. a) wet tot algehele herziening van de Vreemdelingenwet (ustawy o generalnej rewizji ustawy o cudzoziemcach) z dnia 23 listopada 2000 r. (Stb. 2000, nr 495), w wersji mającej zastosowanie w sporze w postępowaniu głównym, stanowi:
„Jeżeli wymagają tego względy porządku publicznego lub bezpieczeństwa narodowego, [minister] może postanowić o umieszczeniu cudzoziemca, którego pobyt nie jest legalny, w ośrodku detencyjnym w celu jego wydalenia”.
Postępowanie główne i pytania prejudycjalne
12
W dniu 11 września 2024 r. GB, obywatel Algierii, złożył w Niderlandach wniosek o udzielenie ochrony międzynarodowej. Nie stawił się on na przesłuchanie dotyczące badania uzasadnienia tego wniosku.
13
Decyzją z dnia 7 października 2024 r. minister odrzucił zatem ten wniosek bez badania go co do istoty. Decyzja ta jest również decyzją nakazującą powrót (zwaną dalej „decyzją nakazującą powrót”). Wobec niewniesienia przez GB środka odwoławczego ta ostatnia decyzja stała się ostateczna.
14
Na podstawie rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 604/2013 z dnia 26 czerwca 2013 r. w sprawie ustanowienia kryteriów i mechanizmów ustalania państwa członkowskiego odpowiedzialnego za rozpatrzenie wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej złożonego w jednym z państw członkowskich przez obywatela państwa trzeciego lub bezpaństwowca (Dz.U. 2013, L 180, s. 31) organy francuskie w dniu 26 marca 2025 r. przekazały GB Niderlandom.
15
W tym samym dniu GB złożył w Niderlandach kolejny wniosek o udzielenie ochrony międzynarodowej, którego skutkiem było zawieszenie wykonania decyzji nakazującej powrót. Po wysłuchaniu GB w przedmiocie uzasadnienia tego wniosku minister poinformował go w dniu 7 kwietnia 2025 r. o zamiarze odrzucenia rzeczonego wniosku jako oczywiście bezzasadnego. W dniu 9 kwietnia 2025 r. GB cofnął wspomniany wniosek. Zawieszenie decyzji nakazującej powrót ustało zatem z mocy prawa.
16
W dniu 10 kwietnia 2025 r. minister, na podstawie art. 15 dyrektywy 2008/115, zastosował umieszczenie GB w ośrodku detencyjnym w celu przygotowania jego powrotu lub przeprowadzenia procesu wydalenia go do Algierii, w ramach wykonania decyzji nakazującej powrót. GB, zanim umieszczono go w ośrodku detencyjnym, oświadczył, po pierwsze, że obawia się, iż w przypadku powrotu do Algierii zostanie poddany nieludzkiemu lub poniżającemu traktowaniu albo karaniu, a po drugie, że jest ojcem dziecka urodzonego we Francji w dniu 18 września 2024 r., którym chciałby mieć możliwość się opiekować, nawet jeżeli nie utrzymuje już relacji z matką tego dziecka, obywatelką Algierii posiadającą zezwolenie na pobyt we Francji.
17
W dniu 16 kwietnia 2025 r. GB wniósł do rechtbank Den Haag, zittingsplaats Roermond (sądu rejonowego w Hadze, ośrodka zamiejscowego w Roermond, Niderlandy), będącego sądem odsyłającym, skargę na decyzję o umieszczeniu w ośrodku detencyjnym.
18
Sąd ten zastanawia się, czy zgodnie z prawem Unii powinien on – podczas przeprowadzanej kontroli spełnienia przesłanek zgodności z prawem umieszczenia w ośrodku detencyjnym – dokonać oceny, czy zasada non-refoulement oraz inne interesy, o których mowa w art. 5 dyrektywy 2008/115, w szczególności życie rodzinne i dobro dziecka, stoją na przeszkodzie wydaleniu GB do Algierii w ramach wykonania decyzji nakazującej powrót. Sąd ten jest bowiem zdania, że prawo niderlandzkie nie upoważnia go do przeprowadzenia takiej oceny.
19
W pierwszej kolejności sąd odsyłający uważa jednak, że jest jedynym organem sądowym mogącym dokonać oceny, czy wydalenie GB do Algierii jest zgodne z zasadą non-refoulement i z innymi interesami, o których mowa w art. 5 dyrektywy 2008/115.
20
Według tego sądu na żadnym etapie postępowania nie dokonano bowiem oceny, czy owa zasada i owe interesy stoją na przeszkodzie wydaleniu GB.
21
Przede wszystkim ocena taka nie miała miejsca na etapie wydawania decyzji nakazującej powrót, ponieważ GB nie stawił się na przesłuchanie dotyczące badania uzasadnienia jego wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej. Wobec niewniesienia przez GB środka odwoławczego od tej decyzji stała się ona ostateczna bez jakiegokolwiek badania zasady non-refoulement i innych interesów, o których mowa w art. 5 dyrektywy 2008/115.
22
Następnie sąd ten zauważa, że oceny takiej nie przeprowadzono również na etapie umieszczenia GB w ośrodku detencyjnym w celu wydalenia go, mimo że zainteresowany zasadniczo powołał się na istotną zmianę okoliczności, podnosząc, po pierwsze, ryzyko traktowania zabronionego w art. 4 Karty w przypadku powrotu do Algierii, a po drugie, fakt narodzin we Francji jego dziecka, którym, jak twierdzi, chciałby się zajmować.
23
Wreszcie, oceny zasady non-refoulement i innych interesów, o których mowa w art. 5 dyrektywy 2008/115, nie można było również przeprowadzić na późniejszym etapie postępowania. Po pierwsze bowiem, w krajowej praktyce prawnej wykonanie decyzji nakazującej powrót nie wymaga wydania nowego aktu, administracyjnego czy też sądowego, przy którym to wydaniu pojawiłaby się sposobność do dokonania takiej oceny. Po drugie, prawo niderlandzkie nie przewiduje odrębnego środka odwoławczego od wykonania decyzji nakazującej powrót. GB mógłby jedynie złożyć sprzeciw wobec przewidywanego i zaplanowanego faktycznego wydalenia wyłącznie po powiadomieniu go o dniu i godzinie owego wydalenia. Sprzeciw ten mógłby jednak dotyczyć wyłącznie zasad wykonania decyzji nakazującej powrót i nie prowadziłby do oceny zasady non-refoulement i innych interesów, o których mowa w art. 5 dyrektywy 2008/115.
24
W drugiej kolejności sąd odsyłający uważa, że prawo Unii wymaga od niego dokonania zaktualizowanej oceny zasady non-refoulement i innych interesów, o których mowa w art. 5 dyrektywy 2008/115, w celu zagwarantowania GB skutecznego środka prawnego przed sądem, prawa do wolności oraz poszanowania tej zasady i tych interesów.
25
W tym względzie sąd ten podkreśla, po pierwsze, że art. 5 tej dyrektywy zobowiązuje właściwy organ krajowy do przestrzegania na wszystkich etapach procedury powrotu zasady non-refoulement. Otóż umieszczenie obywatela państwa trzeciego w ośrodku detencyjnym w celu wydalenia go jest przejawem stosowania wspomnianej dyrektywy, a zatem stanowi taki etap.
26
Po drugie, prawodawca Unii przewidział w art. 9 ust. 1 lit. a) dyrektywy 2008/115, że należy przesunąć termin wydalenia, jeżeli jest ono sprzeczne z zasadą non-refoulement. Tak więc wcześniejsza decyzja nakazująca powrót i przesunięcie terminu wydalenia mogą współistnieć, w związku z czym istnienie decyzji nakazującej powrót, nawet ostatecznej, nie powinno uniemożliwiać kontroli zgodności wydalenia na podstawie tej decyzji z zasadą non-refoulement. Ponadto zakaz odesłania ma charakter bezwzględny.
27
Natomiast prawa podstawowe ustanowione w art. 7 i art. 24 ust. 2 Karty nie są prawami bezwzględnymi. Jednakże z orzecznictwa Trybunału wynika, że prawa te mogą również stać na przeszkodzie wydaniu decyzji nakazującej powrót. Analogicznie mogłyby one zdaniem sądu odsyłającego stanąć na przeszkodzie wydaleniu obywatela państwa trzeciego na podstawie takiej decyzji.
28
Po trzecie, prawo danego obywatela państwa trzeciego do skutecznego środka odwoławczego wymaga również, aby sąd, do którego zwrócono się o kontrolę przestrzegania przesłanek zgodności z prawem zastosowania środka detencyjnego w celu wydalenia na podstawie decyzji nakazującej powrót, mógł sprawdzić, czy zasada non-refoulement i inne interesy, o których mowa w art. 5 dyrektywy 2008/115, stoją na przeszkodzie wydaleniu.
29
Po czwarte, umieszczenie w ośrodku detencyjnym w celu wydalenia nie byłoby uzasadnione i nie odpowiadałoby już swojemu celowi, gdyby ze względu na zasadę non-refoulement lub inne interesy, o których mowa w art. 5 tej dyrektywy, wydalenie nie mogło nastąpić. W takim przypadku, zgodnie z art. 15 ust. 4 owej dyrektywy, zainteresowany powinien zostać natychmiast zwolniony. Wobec tego przed umieszczeniem danego obywatela państwa trzeciego w ośrodku detencyjnym w celu jego wydalenia konieczne byłoby zbadanie, czy wydalenie jest dozwolone.
30
W tych okolicznościach rechtbank Den Haag, zittingsplaats Roermond (sąd rejonowy w Hadze, ośrodek zamiejscowy w Roermond) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:
„1)
Czy art. 5, art. 13 ust. 1 i 2 oraz art. 15 dyrektywy 2008/115 w związku z art. 6, art. 19 ust. 2 i art. 47 [Karty] należy interpretować w ten sposób, że w ramach kontroli spełnienia wynikających z prawa Unii przesłanek zgodności z prawem zastosowania środka detencyjnego wobec obywatela państwa trzeciego organ sądowy jest zobowiązany do upewnienia się, w razie potrzeby z urzędu, że zasada non-refoulement nie stoi na przeszkodzie wykonaniu wydanej wcześniej decyzji nakazującej powrót, w celu wykonania której obywatel państwa trzeciego został umieszczony w ośrodku detencyjnym?
2)
Czy art. 5, art. 13 ust. 1 i 2 oraz art. 15 dyrektywy 2008/115 w związku z art. 6 i 7, art. 24 ust. 2 i art. 47 [Karty] należy interpretować w ten sposób, że w ramach kontroli spełnienia wynikających z prawa Unii przesłanek zgodności z prawem zastosowania środka detencyjnego wobec obywatela państwa trzeciego organ sądowy jest zobowiązany do upewnienia się, w razie potrzeby z urzędu, że interesy, o których mowa w art. 5 dyrektywy 2008/115, nie stoją na przeszkodzie wykonaniu wydanej wcześniej decyzji nakazującej powrót, w celu wykonania której obywatel państwa trzeciego został umieszczony w ośrodku detencyjnym?”.
W przedmiocie wniosku o zastosowanie pilnego trybu prejudycjalnego
31
Sąd odsyłający wniósł o zastosowanie pilnego trybu prejudycjalnego przewidzianego w art. 23a statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej i w art. 107 regulaminu postępowania przed Trybunałem.
32
Z przepisów tych wynika, że zastosowanie tej procedury jest uzależnione od spełnienia dwóch kumulatywnych przesłanek. Po pierwsze, odesłanie prejudycjalne powinno rodzić pytania dotyczące wykładni w zakresie przestrzeni wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości, będącej przedmiotem tytułu V części trzeciej traktatu FUE. Po drugie, okoliczności sporu w postępowaniu głównym, takie jak opisane przez sąd odsyłający, muszą charakteryzować się wystąpieniem sytuacji pilnej.
33
Co się tyczy pierwszej przesłanki, należy zauważyć, że niniejszy wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy w szczególności wykładni dyrektywy 2008/115, która wchodzi w zakres tytułu V części trzeciej traktatu FUE, dotyczącego przestrzeni wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości. Tym samym wniosek ten może podlegać rozpoznaniu w pilnym trybie prejudycjalnym.
34
Co się tyczy drugiej przesłanki, dotyczącej pilnego charakteru, należy podkreślić, że zgodnie z orzecznictwem Trybunału przesłanka ta jest spełniona w szczególności w sytuacji, gdy osoba, której dotyczy postępowanie główne, jest obecnie pozbawiona wolności, a jej pozostawanie w areszcie zależy od rozstrzygnięcia sporu w postępowaniu głównym, przy czym oceny sytuacji danej osoby należy dokonać według stanu na dzień rozpatrywania wniosku dotyczącego rozpoznania odesłania prejudycjalnego w trybie pilnym (wyroki: z dnia 4 października 2024 r., Bouskoura, C‑387/24 PPU, EU:C:2024:868, pkt 33 i przytoczone tam orzecznictwo; a także z dnia 19 czerwca 2025 r., Kamekris, C‑219/25 PPU, EU:C:2025:456, pkt 26 i przytoczone tam orzecznictwo).
35
W niniejszej sprawie, po pierwsze, z postanowienia odsyłającego wynika, że w dniu 10 kwietnia 2025 r. GB został umieszczony w ośrodku detencyjnym w celu wydalenia do Algierii, w związku z czym jest obecnie pozbawiony wolności.
36
Po drugie, pytania zadane przez sąd odsyłający mają na celu ustalenie, czy prawo Unii zobowiązuje go do dokonania oceny, w ramach przesłanek zgodności z prawem zastosowania środka detencyjnego, czy zasada non-refoulement i inne interesy, o których mowa w art. 5 dyrektywy 2008/115, stoją na przeszkodzie wydaleniu GB do Algierii, w którym to przypadku sąd ten powinien zakończyć stosowanie środka detencyjnego wobec GB.
37
W tych okolicznościach, na wniosek sędzi sprawozdawczyni i po wysłuchaniu rzecznika generalnego, w dniu 21 maja 2025 r. druga izba Trybunału postanowiła uwzględnić wniosek sądu odsyłającego o rozpoznanie odesłania prejudycjalnego w pilnym trybie prejudycjalnym.
W przedmiocie pytań prejudycjalnych
Uwagi wstępne
38
Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem procedura przewidziana w art. 267 TFUE jest instrumentem współpracy Trybunału z sądami krajowymi, dzięki któremu Trybunał dostarcza sądom krajowym elementów wykładni prawa Unii, które są niezbędne dla rozstrzygnięcia przedstawionych im sporów [zob. postanowienie z dnia 26 stycznia 1990 r., Falciola, C‑286/88, EU:C:1990:33, pkt 7; wyrok z dnia 15 kwietnia 2021 r., État belge (Okoliczności zaistniałe po wydaniu decyzji o przekazaniu), C‑194/19, EU:C:2021:270, pkt 21].
39
Zgodnie z równie utrwalonym orzecznictwem w ramach tej procedury współpracy do Trybunału należy udzielenie sądowi odsyłającemu użytecznej odpowiedzi, która umożliwi mu rozstrzygnięcie zawisłego przed nim sporu (zob. wyrok z dnia 17 lipca 1997 r., Krüger, C‑334/95, EU:C:1997:378, pkt 22, 23). Mając to na uwadze, Trybunał powinien w razie potrzeby przeformułować przedłożone mu pytanie (zob. wyroki: z dnia 28 listopada 2000 r., Roquette Frères, C‑88/99, EU:C:2000:652, pkt 18; z dnia 3 czerwca 2025 r., Kinsa, C‑460/23, EU:C:2025:392, pkt 34).
40
Poprzez swoje pytania sąd odsyłający zmierza w istocie do uzyskania wykładni art. 5, art. 13 ust. 1 i 2 oraz art. 15 dyrektywy 2008/115 w związku z kilkoma postanowieniami Karty.
41
Artykuł 13 ust. 1 i 2 dyrektywy 2008/115 przewiduje w szczególności, że dany obywatel państwa trzeciego otrzymuje możliwość skorzystania ze skutecznych środków odwoławczych, aby zaskarżyć decyzje dotyczące powrotu, o których mowa w art. 12 ust. 1 tej dyrektywy, a mianowicie decyzje nakazujące powrót oraz, w stosownych przypadkach, decyzje o zakazie wjazdu i decyzje o wydaleniu.
42
W niniejszej sprawie z wyjaśnień przedstawionych przez sąd odsyłający wynika jednak, że przedmiotem sporu w postępowaniu głównym nie jest zgodność z prawem decyzji nakazującej powrót lub innej decyzji dotyczącej powrotu w rozumieniu art. 13 ust. 1 i 2 dyrektywy 2008/115, lecz zgodność z prawem umieszczenia w ośrodku detencyjnym nielegalnie przebywającego obywatela państwa trzeciego w celu wydalenia go na podstawie decyzji nakazującej powrót, która stała się ostateczna.
43
Tymczasem, co się tyczy zastosowania środka detencyjnego wobec nielegalnie przebywającego obywatela państwa trzeciego na podstawie art. 15 ust. 1 i 2 dyrektywy 2008/115, wspólne normy Unii Europejskiej w dziedzinie ochrony sądowej znajdują się w tym art. 15 ust. 2 akapit trzeci [zob. podobnie wyrok z dnia 8 listopada 2022 r., Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid (Badanie z urzędu środka detencyjnego), C‑704/20 i C‑39/21, EU:C:2022:858, pkt 82].
44
W związku z tym art. 13 ust. 1 i 2 dyrektywy 2008/115 nie ma znaczenia dla rozstrzygnięcia sporu w postępowaniu głównym, a zatem nie jest konieczne dokonywanie jego wykładni.
W przedmiocie pytania pierwszego
45
Poprzez pytanie pierwsze sąd odsyłający zmierza zasadniczo do ustalenia, czy art. 5 i 15 dyrektywy 2008/115 w związku z art. 6, art. 19 ust. 2 i art. 47 Karty należy interpretować w ten sposób, że sąd krajowy, który ma dokonać kontroli zgodności z prawem umieszczenia w ośrodku detencyjnym nielegalnie przebywającego obywatela państwa trzeciego w celu wydalenia go na podstawie ostatecznej decyzji nakazującej powrót, jest zobowiązany do zbadania, w stosownym przypadku z urzędu, czy na przeszkodzie temu wydaleniu nie stoi zasada non-refoulement.
46
Tytułem wstępu należy przypomnieć, że podstawowy cel dyrektywy 2008/115 – jak wynika z jej motywów 2 i 4 – polega na ustanowieniu skutecznej polityki wydalania i powrotu nielegalnie przebywających obywateli państw trzecich, z pełnym poszanowaniem praw podstawowych, a także godności osób, których to dotyczy [wyroki: z dnia 19 czerwca 2018 r., Gnandi, C‑181/16, EU:C:2018:465, pkt 48; z dnia 22 listopada 2022 r., Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid (Wydalenie – Marihuana lecznicza), C‑69/21, EU:C:2022:913, pkt 88; z dnia 17 października 2024 r., Ararat, C‑156/23, EU:C:2024:892, pkt 30].
47
Wynika stąd, że państwa członkowskie, gdy stosują dyrektywę 2008/115, w tym gdy stosują środki detencyjne w celu przygotowania wydalenia nielegalnie przebywającego obywatela państwa trzeciego, są zobowiązane do przestrzegania praw podstawowych przyznanych temu obywatelowi w Karcie [zob. podobnie wyrok z dnia 22 listopada 2022 r., Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid (Wydalenie – Marihuana lecznicza), C‑69/21, EU:C:2022:913, pkt 89].
48
W świetle tych wstępnych uwag należy w pierwszej kolejności podkreślić, że każdy środek detencyjny zastosowany wobec obywatela państwa trzeciego na podstawie dyrektywy 2008/115 w ramach procedury powrotu w następstwie nielegalnego pobytu stanowi poważną ingerencję w prawo do wolności zainteresowanego, zapisane w art. 6 Karty [zob. podobnie wyrok z dnia 8 listopada 2022 r., Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid (Badanie z urzędu środka detencyjnego), C‑704/20 i C‑39/21, EU:C:2022:858, pkt 72 i przytoczone tam orzecznictwo].
49
Środek detencyjny polega bowiem na umieszczeniu danej osoby w określonym miejscu, zobowiązując ją do stałego przebywania w ograniczonym i zamkniętym obszarze, izolując ją od reszty społeczeństwa i pozbawiając ją swobody przemieszczania się [zob. podobnie wyrok z dnia 8 listopada 2022 r., Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid (Badanie z urzędu środka detencyjnego), C‑704/20 i C‑39/21, EU:C:2022:858, pkt 73 i przytoczone tam orzecznictwo].
50
Tymczasem celem środków detencyjnych w rozumieniu dyrektywy 2008/115 jest nie ściganie lub karanie przestępstw, lecz realizacja celów tej dyrektywy w dziedzinie powrotów [zob. podobnie wyrok z dnia 8 listopada 2022 r., Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid (Badanie z urzędu środka detencyjnego), C‑704/20 i C‑39/21, EU:C:2022:858, pkt 74]. Tak więc środek detencyjny stosowany wobec nielegalnie przebywającego obywatela państwa trzeciego, gdy zostaje zarządzony w celu wydalenia, służy jedynie zapewnieniu skuteczności procedury powrotu i nie ma żadnego celu represyjnego (zob. podobnie wyrok z dnia 10 marca 2022 r., Landkreis Gifhorn, C‑149/20, EU:C:2022:178, pkt 38).
51
Zważywszy na wagę tej ingerencji w prawo do wolności ustanowione w art. 6 Karty oraz na znaczenie tego prawa, przyznane właściwym organom krajowym uprawnienie do zastosowania środka detencyjnego wobec obywateli państw trzecich jest ściśle ograniczone. I tak, środek detencyjny może zostać zarządzony lub przedłużony jedynie z poszanowaniem ogólnych i abstrakcyjnych norm, które określają warunki i szczegółowe zasady jego stosowania [zob. podobnie wyroki: z dnia 10 marca 2022 r., Landkreis Gifhorn, C‑519/20, EU:C:2022:178, pkt 62; a także z dnia 8 listopada 2022 r., Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid (Badanie z urzędu środka detencyjnego), C‑704/20 i C‑39/21, EU:C:2022:858, pkt 75].
52
Ogólne i abstrakcyjne zasady określające, jako normy wspólne Unii, przesłanki zgodności z prawem stosowania środka detencyjnego wobec nielegalnie przebywającego obywatela państwa trzeciego w świetle dyrektywy 2008/115, w tym z perspektywy art. 6 Karty, znajdują się w art. 15 tej dyrektywy [zob. podobnie wyrok z dnia 8 listopada 2022 r., Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid (Badanie z urzędu środka detencyjnego), C‑704/20 i C‑39/21, EU:C:2022:858, pkt 76, 77).
53
Artykuł 15 ust. 1 tej dyrektywy przewiduje, że państwa członkowskie mogą – o ile w danym przypadku nie mogą zostać zastosowane wystarczające, lecz mniej represyjne środki – umieścić w ośrodku detencyjnym obywatela państwa trzeciego podlegającego procedurze powrotu tylko w celu przygotowania powrotu lub przeprowadzenia procesu wydalenia, w szczególności jeżeli istnieje ryzyko ucieczki lub jeżeli dany obywatel państwa trzeciego unika lub utrudnia przygotowania do powrotu lub proces wydalenia. Jakikolwiek środek detencyjny stosowany jest przez możliwie najkrótszy okres czasu, i tylko dopóki trwają przygotowania do wydalenia, oraz podlega wykonaniu z należytą starannością.
54
Jeżeli okaże się, że przesłanki zgodności z prawem zastosowania środka detencyjnego określone w art. 15 dyrektywy 2008/115 nie były spełnione lub nie są już spełniane, dana osoba, jak to zresztą wyraźnie wskazuje prawodawca Unii w art. 15 ust. 2 akapit czwarty i art. 15 ust. 4 dyrektywy 2008/115, powinna zostać natychmiast zwolniona [zob. podobnie wyroki: z dnia 8 listopada 2022 r., Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid (Badanie z urzędu środka detencyjnego), C‑704/20 i C‑39/21, EU:C:2022:858, pkt 79; a także z dnia 4 października 2024 r., Bouskoura, C‑387/24 PPU, EU:C:2024:868, pkt 44].
55
I tak, po pierwsze, zgodnie z art. 15 ust. 2 akapit czwarty dyrektywy 2008/115, jeżeli zastosowanie środka detencyjnego jest niezgodne z prawem, dany obywatel państwa trzeciego zostaje natychmiast zwolniony. Po drugie, zgodnie z art. 15 ust. 4 tej dyrektywy to samo dotyczy sytuacji, gdy okaże się, że nie ma już rozsądnych perspektyw wydalenia ze względów natury prawnej lub innych lub że przesłanki określone w art. 15 ust. 1 wspomnianej dyrektywy nie są już spełniane.
56
Aby można było uznać, że istnieją „rozsądne perspektywy wydalenia” w rozumieniu art. 15 ust. 4 dyrektywy 2008/115, konieczne jest, aby w chwili badania zgodności z prawem środka detencyjnego istniała realna perspektywa skutecznego wydalenia w świetle terminów określonych w art. 15 ust. 5 i 6 tej dyrektywy (zob. podobnie wyroki: z dnia 30 listopada 2009 r., Kadzoev, C‑357/09 PPU, EU:C:2009:741, pkt 65; z dnia 5 czerwca 2014 r., Mahdi, C‑146/14 PPU, EU:C:2014:1320, pkt 60) i aby nie stały temu na przeszkodzie „względy natury prawnej” w rozumieniu tego przepisu.
57
W związku z tym właściwy organ krajowy powinien w szczególności sprawdzić, w ramach przesłanek zgodności z prawem zastosowania środka detencyjnego określonych w art. 15 dyrektywy 2008/115, czy istnieje rozsądna perspektywa wydalenia danego nielegalnie przebywającego obywatela państwa trzeciego lub czy takie względy porządku prawnego stoją na przeszkodzie jego wydaleniu.
58
W tym względzie należy zauważyć, że pojęcie „względów natury prawnej” nie zostało zdefiniowane w dyrektywie 2008/115. Biorąc pod uwagę jego zwyczajowe znaczenie, należy uznać, że obejmuje ono każdą normę prawną, której państwa członkowskie muszą przestrzegać przy wydalaniu nielegalnie przebywającego obywatela państwa trzeciego.
59
Jest tak – i zgadzają się co do tego wszystkie strony oraz zainteresowane strony, które przedstawiły uwagi w niniejszej sprawie – w przypadku art. 5 dyrektywy 2008/115, który stanowi zasadę ogólną obowiązującą państwa członkowskie od chwili wprowadzenia w życie tej dyrektywy.
60
W szczególności art. 5 dyrektywy 2008/115 zobowiązuje właściwy organ krajowy do przestrzegania na wszystkich etapach postępowania w sprawie powrotu zasady non-refoulement, zagwarantowanej jako prawo podstawowe w art. 18 Karty w związku z art. 33 Konwencji dotyczącej statusu uchodźców, zmienionej Protokołem dotyczącym statusu uchodźców, a także w art. 19 ust. 2 Karty [wyroki: z dnia 22 listopada 2022 r., Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid (Wydalenie – Marihuana lecznicza), C‑69/21, EU:C:2022:913, pkt 55; a także z dnia 17 października 2024 r., Ararat, C‑156/23, EU:C:2024:892, pkt 35].
61
Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem art. 19 ust. 2 Karty w związku z jej art. 4 zakazuje zaś w sposób bezwzględny, niezależnie od zachowania danej osoby, usunięcia, wydalenia lub wydania jej w drodze ekstradycji do państwa, w którym istnieje poważne ryzyko, że osoba ta może być poddana karze śmierci, torturom lub nieludzkiemu lub poniżającemu traktowaniu albo karaniu. W związku z tym państwa członkowskie nie mogą usunąć, wydalić lub wydać w drodze ekstradycji cudzoziemca, jeżeli istnieją poważne i sprawdzone podstawy, aby uznać, iż w państwie przeznaczenia będzie on narażony na rzeczywiste ryzyko traktowania sprzecznego z tymi dwoma postanowieniami Karty (wyrok z dnia 17 października 2024 r., Ararat, C‑156/23, EU:C:2024:892, pkt 36 i przytoczone tam orzecznictwo).
62
A zatem, jeżeli istnieją poważne i sprawdzone podstawy, aby uznać, że nielegalnie przebywający obywatel państwa trzeciego będzie narażony w państwie docelowym na rzeczywiste ryzyko traktowania zakazanego przez wspomniane postanowienia Karty, to obywatel ten nie może zostać wydalony dopóty, dopóki utrzymuje się takie ryzyko, jak zresztą wyraźnie przewiduje art. 9 ust. 1 lit. a) dyrektywy 2008/115 [zob. podobnie wyrok z dnia 22 listopada 2022 r., Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid (Wydalenie – Marihuana lecznicza), C‑69/21, EU:C:2022:913, pkt 58, 59).
63
Jest tak nawet wtedy, gdy wobec danego obywatela państwa trzeciego wydano decyzję nakazującą powrót, której ten nie zaskarżył i która tym samym stała się ostateczna.
64
Właściwy organ krajowy powinien bowiem uwzględnić zasadę non-refoulement na wszystkich etapach postępowania, począwszy od chwili wydania decyzji nakazującej powrót, aż do chwili kontroli sądowej wykonania tej decyzji (zob. podobnie wyrok z dnia 17 października 2024 r., Ararat, C‑156/23, EU:C:2024:892, pkt 46), i to, jak wynika z pkt 61 niniejszego wyroku, niezależnie od zachowania danego obywatela państwa trzeciego, a w szczególności od tego, czy zaskarżył on wspomnianą decyzję.
65
Ponadto państwa członkowskie są zobowiązane do umożliwienia takiemu obywatelowi powołania się na każdą zmianę okoliczności, która nastąpiła po wydaniu decyzji nakazującej powrót i która mogłaby mieć znaczący wpływ na ocenę jego sytuacji zwłaszcza w świetle art. 5 dyrektywy 2008/115 (zob. podobnie wyrok z dnia 17 października 2024 r., Ararat, C‑156/23, EU:C:2024:892, pkt 37 i przytoczone tam orzecznictwo).
66
Wynika z tego, że w przypadku gdy właściwy organ krajowy jest wezwany do zarządzenia, ponownego rozpatrzenia lub przedłużenia środka detencyjnego w celu wydalenia nielegalnie przebywającego obywatela państwa trzeciego, powinien on sprawdzić, czy zasada non-refoulement nie stoi na przeszkodzie wydaleniu tego obywatela.
67
W drugiej kolejności, co się tyczy prawa obywateli państw trzecich przebywających w ośrodku detencyjnym do skutecznej ochrony sądowej, z utrwalonego orzecznictwa wynika, że na mocy art. 47 Karty państwa członkowskie muszą zapewnić skuteczną ochronę sądową praw jednostki wynikających z prawa Unii [wyrok z dnia 8 listopada 2022 r., Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid (Badanie z urzędu środka detencyjnego), C‑704/20 i C‑39/21, EU:C:2022:858, pkt 81].
68
W odniesieniu do umieszczenia w ośrodku detencyjnym nielegalnie przebywającego obywatela państwa trzeciego na podstawie dyrektywy 2008/115 prawo to zostało skonkretyzowane w art. 15 ust. 2 akapit trzeci tej dyrektywy, zgodnie z którym w przypadku gdy umieszczenie w ośrodku detencyjnym zostało zarządzone przez organ administracyjny, należy przewidzieć przyspieszoną kontrolę sądową –bądź to z urzędu, bądź też na wniosek danej osoby – zgodności z prawem tego umieszczenia [zob. podobnie wyrok z dnia 8 listopada 2022 r., Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid (Badanie z urzędu środka detencyjnego), C‑704/20 i C‑39/21, EU:C:2022:858, pkt 82, 83].
69
Ponadto art. 15 ust. 3 dyrektywy 2008/115 – który w przypadku utrzymania środka detencyjnego nakłada obowiązek okresowej kontroli „w rozsądnych odstępach czasu” w celu sprawdzenia, czy spełnione są przesłanki zgodności z prawem środka detencyjnego – wymaga, aby w przypadku przedłużonych okresów pobytu w ośrodku detencyjnym kontrola ta podlegała nadzorowi ze strony organu sądowego.
70
Prawodawca Unii ustanowił zatem wspólne normy proceduralne, mające na celu zapewnienie, aby w każdym państwie członkowskim istniał system umożliwiający właściwemu organowi sądowemu zwolnienie danej osoby, w razie potrzeby po przeprowadzeniu badania z urzędu, z chwilą, gdy okaże się, że stosowanie w stosunku do niej środka detencyjnego nie jest lub przestało być zgodne z prawem [wyrok z dnia 8 listopada 2022 r., Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid (Badanie z urzędu środka detencyjnego), C‑704/20 i C‑39/21, EU:C:2022:858, pkt 86].
71
Aby taki system ochrony zapewniał w skuteczny sposób przestrzeganie rygorystycznych przesłanek zgodności z prawem, jakie musi spełniać środek detencyjny przewidziany w dyrektywie 2008/115, właściwy organ sądowy powinien być w stanie orzekać w przedmiocie wszelkich elementów stanu faktycznego i prawnego istotnych dla zweryfikowania tej zgodności z prawem. W tym celu powinien on móc wziąć pod uwagę elementy stanu faktycznego i dowody przedstawione przez organ administracyjny, który zarządził pierwotny środek detencyjny. Powinien on również móc wziąć pod uwagę okoliczności faktyczne, dowody i uwagi, które ewentualnie zostaną mu przedstawione przez daną osobę. Ponadto musi on być w stanie ustalić każdy inny element istotny dla wydania przezeń orzeczenia, na wypadek gdyby uznał to za konieczne. Kompetencje organu sądowego w ramach kontroli nie mogą w żadnym przypadku zostać ograniczone do samych tylko elementów przedstawionych przez organ administracyjny [wyrok z dnia 8 listopada 2022 r., Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid (Badanie z urzędu środka detencyjnego), C‑704/20 i C‑39/21, EU:C:2022:858, pkt 87 i przytoczone tam orzecznictwo].
72
Ponadto, mając na względzie znaczenie prawa do wolności, wagę ingerencji w to prawo, jaką stanowi zastosowanie wobec osoby środka detencyjnego z powodów innych niż ściganie lub karanie przestępstw, oraz podkreślony przez wspólne normy ustanowione przez prawodawcę unijnego wymóg ochrony sądowej na wysokim poziomie, który umożliwia uczynienie zadość niezbędnej konieczności zwolnienia takiej osoby, jeżeli przesłanki zgodności z prawem środka detencyjnego nie są już lub przestały być spełniane, właściwy organ sądowy musi wziąć pod uwagę wszystkie elementy, w szczególności okoliczności faktyczne, przedstawione mu, uzupełnione lub wyjaśnione w ramach czynności proceduralnych, których przeprowadzenie uzna za konieczne na podstawie prawa krajowego, i na podstawie których stwierdzi, w stosownym przypadku, niespełnienie przesłanki zgodności z prawem wynikających z prawa Unii, nawet jeżeli brak spełnienia tej przesłanki nie został podniesiony przez daną osobę. Obowiązek ten pozostaje bez uszczerbku dla obowiązku organu sądowego, który musi zatem uwzględnić z urzędu taką przesłankę zgodności z prawem, polegającego na wezwaniu każdej ze stron do wypowiedzenia się w przedmiocie tej przesłanki, zgodnie z zasadą kontradyktoryjności [wyrok z dnia 8 listopada 2022 r., Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid (Badanie z urzędu środka detencyjnego), C‑704/20 i C‑39/21, EU:C:2022:858, pkt 88].
73
W tych okolicznościach, i biorąc pod uwagę powody przedstawione w pkt 54–66 niniejszego wyroku, należy uznać, że organ sądowy właściwy do kontrolowania zastosowania lub dalszego stosowania środka detencyjnego wobec nielegalnie przebywającego obywatela państwa trzeciego powinien upewnić się, w razie potrzeby z urzędu, że wydaleniu tego obywatela nie stoi na przeszkodzie zasada non-refoulement. W przypadku gdyby ten organ sądowy doszedł do wniosku, że zasada ta stoi na przeszkodzie wydaleniu, byłby on zobowiązany, zgodnie z art. 15 ust. 2 akapit czwarty i art. 15 ust. 4 dyrektywy 2008/115, do natychmiastowego zwolnienia wspomnianego obywatela.
74
Z powyższego wynika również, że norma lub praktyka krajowa, zgodnie z którą pełne badanie zasady non-refoulement może być dokonywane wyłącznie w ramach procedury ubiegania się o ochronę międzynarodową, byłaby sprzeczna z art. 5 i 15 dyrektywy 2008/115 w związku z art. 19 ust. 2 Karty. Dyrektywa ta, w tym jej art. 5, ma bowiem zastosowanie do wszystkich nielegalnie przebywających obywateli państw trzecich, niezależnie od przyczyn leżących u podstaw tej sytuacji (zob. podobnie wyroki: z dnia 3 czerwca 2021 r., Westerwaldkreis, C‑546/19, EU:C:2021:432 pkt 45; a także z dnia 17 października 2024 r., Ararat, C‑156/23, EU:C:2024:892 pkt 32, 40).
75
Tak więc wbrew stanowisku, jakie rząd niderlandzki zajął na rozprawie przed Trybunałem, nie można wymagać od GB, by złożył wniosek o udzielenie ochrony międzynarodowej w celu zapewnienia sobie pełnego poszanowania zasady non-refoulement, o której mowa w art. 5 dyrektywy 2008/115 w związku z art. 19 ust. 2 Karty (zob. analogicznie wyrok z dnia 17 października 2024 r., Ararat, C‑156/23, EU:C:2024:892, pkt 41).
76
W świetle powyższych rozważań na pytanie pierwsze należy udzielić następującej odpowiedzi: art. 5 i 15 dyrektywy 2008/115 w związku z art. 6, art. 19 ust. 2 i art. 47 Karty należy interpretować w ten sposób, że organ sądowy, który ma dokonać kontroli zgodności z prawem umieszczenia w ośrodku detencyjnym nielegalnie przebywającego obywatela państwa trzeciego w celu wydalenia go na podstawie ostatecznej decyzji nakazującej powrót, jest zobowiązany do zbadania, w stosownym przypadku z urzędu, czy na przeszkodzie temu wydaleniu nie stoi zasada non-refoulement.
W przedmiocie pytania drugiego
77
Poprzez pytanie drugie sąd odsyłający zmierza zasadniczo do ustalenia, czy art. 5 i 15 dyrektywy 2008/115 w związku z art. 6 i 7, art. 24 ust. 2 i art. 47 Karty należy interpretować w ten sposób, że sąd krajowy, który ma dokonać kontroli zgodności z prawem umieszczenia w ośrodku detencyjnym nielegalnie przebywającego obywatela państwa trzeciego w celu wydalenia go na podstawie ostatecznej decyzji nakazującej powrót, jest zobowiązany do zbadania, w stosownym przypadku z urzędu, czy na przeszkodzie temu wydaleniu nie stoją dobro dziecka i życie rodzinne, o których mowa, odpowiednio, w art. 5 lit. a) i b) tej dyrektywy.
78
W tym względzie należy przypomnieć, że z uzasadnienia odpowiedzi na pytanie pierwsze wynika, iż organ sądowy właściwy do kontrolowania zastosowania lub utrzymania środka detencyjnego wobec nielegalnie przebywającego obywatela państwa trzeciego na podstawie art. 15 dyrektywy 2008/115 powinien uwzględnić, w stosownym przypadku z urzędu, naruszenie przesłanek zgodności z prawem zastosowania środka detencyjnego określonych w tym art. 15. W ramach tych przesłanek zgodności z prawem sąd ten powinien między innymi sprawdzić, czy istnieją rozsądne perspektywy wydalenia tego obywatela państwa trzeciego, a względy natury prawnej nie stoją na przeszkodzie wydaleniu go.
79
Artykuł 5 dyrektywy 2008/115, który stanowi, jak przypomniano w pkt 59 niniejszego wyroku, zasadę ogólną obowiązującą państwa członkowskie, gdy stosują tę dyrektywę, i wchodzi w szczególności w zakres „względów natury prawnej” w rozumieniu art. 15 ust. 4 wspomnianej dyrektywy, zobowiązuje państwa członkowskie do należytego uwzględnienia dobra dziecka, życia rodzinnego i stanu zdrowia danego obywatela państwa trzeciego. Podobnie jak zasadę non-refoulement, interesy te należy należycie uwzględnić na wszystkich etapach procedury powrotu, w szczególności w chwili wydania decyzji nakazującej powrót, decyzji o zakazie wjazdu lub decyzji o wydaleniu [zob. podobnie wyroki: z dnia 8 maja 2018 r., K.A. i in. (Łączenie rodzin w Belgii), C‑82/16, EU:C:2018:308, pkt 104; z dnia 14 stycznia 2021 r., Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid (Powrót małoletniego bez opieki), C‑441/19, EU:C:2021:9, pkt 44; z dnia 22 listopada 2022 r., Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid (Wydalenie – Marihuana lecznicza), C‑69/21, EU:C:2022:913, pkt 91; a także z dnia 27 kwietnia 2023 r., M.D. (Zakaz wjazdu na Węgry), C‑528/21, EU:C:2023:341, pkt 89–91], lub też w chwili stosowania środka detencyjnego w celu wydalenia.
80
Wynika z tego, że w ramach badania przesłanek zgodności z prawem środka detencyjnego do właściwego organu sądowego należy zbadanie, w razie potrzeby z urzędu, po pierwsze, czy wspomniane interesy stoją na przeszkodzie zastosowaniu środka detencyjnego wobec danego nielegalnie przebywającego obywatela państwa trzeciego, a po drugie, czy te same interesy stoją na przeszkodzie wydaleniu tego obywatela na podstawie ostatecznej decyzji nakazującej powrót.
81
Wykładnię tę potwierdza cel realizowany przez art. 5 dyrektywy 2008/115. Jak bowiem potwierdzają motywy 22 i 24 tej dyrektywy, ów art. 5 ma na celu zagwarantowanie, w ramach procedury powrotu ustanowionej przez wspomnianą dyrektywę, poszanowania szeregu praw podstawowych, w tym prawa do życia rodzinnego i podstawowych praw dziecka, zapisanych, odpowiednio, w art. 7 i 24 Karty. Trybunał orzekł, że mając na uwadze zamierzony cel, ów art. 5 nie może być interpretowany w sposób zawężający [zob. podobnie wyrok z dnia 11 marca 2021 r., État belge (Powrót rodzica małoletniego), C‑112/20, EU:C:2021:197, pkt 35].
82
Jednakże, w przeciwieństwie do ustanowionej w art. 4 Karty ochrony przed wszelkim nieludzkim i poniżającym traktowaniem, prawa zagwarantowane w jej art. 7 i 24 nie mają charakteru bezwzględnego i mogą w związku z tym podlegać ograniczeniom na warunkach określonych w art. 52 ust. 1 Karty [wyrok z dnia 22 lutego 2022 r., Commissaire général aux réfugiés et aux apatrides (Jedność rodziny – Wcześniejsze przyznanie ochrony), C‑483/20, EU:C:2022:103, pkt 36].
83
Ponadto należy przypomnieć, że na nielegalnie przebywającym obywatelu państwa trzeciego ciąży obowiązek lojalnej współpracy, na podstawie którego powinien on niezwłocznie poinformować właściwy organ krajowy o wszelkich istotnych zmianach dotyczących swojego życia rodzinnego [zob. podobnie wyrok z dnia 8 maja 2018 r., K.A. i in. (Łączenie rodzin w Belgii), C‑82/16, EU:C:2018:308, pkt 103–105].
84
Z powyższych względów na pytanie drugie należy udzielić następującej odpowiedzi: art. 5 i 15 dyrektywy 2008/115 w związku z art. 6 i 7, art. 24 ust. 2 i art. 47 Karty należy interpretować w ten sposób, że sąd krajowy, który ma dokonać kontroli zgodności z prawem umieszczenia w ośrodku detencyjnym nielegalnie przebywającego obywatela państwa trzeciego w celu wydalenia go na podstawie ostatecznej decyzji nakazującej powrót, jest zobowiązany do zbadania, w stosownym przypadku z urzędu, czy na przeszkodzie temu wydaleniu nie stoją dobro dziecka i życie rodzinne, o których mowa, odpowiednio, w art. 5 lit. a) i b) tej dyrektywy.
W przedmiocie kosztów
85
Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi.
Z powyższych względów Trybunał (druga izba) orzeka, co następuje:
1)
Artykuły 5 i 15 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/115/WE z dnia 16 grudnia 2008 r. w sprawie wspólnych norm i procedur stosowanych przez państwa członkowskie w odniesieniu do powrotów nielegalnie przebywających obywateli państw trzecich w związku z art. 6, art. 19 ust. 2 i art. 47 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej
należy interpretować w ten sposób, że:
sąd krajowy, który ma dokonać kontroli zgodności z prawem umieszczenia w ośrodku detencyjnym nielegalnie przebywającego obywatela państwa trzeciego w celu wydalenia go na podstawie ostatecznej decyzji nakazującej powrót, jest zobowiązany do zbadania, w stosownym przypadku z urzędu, czy na przeszkodzie temu wydaleniu nie stoi zasada non-refoulement.
2)
Artykuły 5 i 15 dyrektywy 2008/115 w związku z art. 6 i 7, art. 24 ust. 2 i art. 47 Karty praw podstawowych
należy interpretować w ten sposób, że:
sąd krajowy, który ma dokonać kontroli zgodności z prawem umieszczenia w ośrodku detencyjnym nielegalnie przebywającego obywatela państwa trzeciego w celu wydalenia go na podstawie ostatecznej decyzji nakazującej powrót, jest zobowiązany do zbadania, w stosownym przypadku z urzędu, czy na przeszkodzie temu wydaleniu nie stoją dobro dziecka i życie rodzinne, o których mowa, odpowiednio, w art. 5 lit. a) i b) tej dyrektywy.
Podpisy
(
*1
)	Język postępowania: niderlandzki.
(
i
)	Niniejszej sprawie została nadana fikcyjna nazwa. Nie odpowiada ona rzeczywistej nazwie ani rzeczywistemu nazwisku żadnej ze stron postępowania.