ARREST VAN HET GERECHT (Zesde kamer)
27 september 2012 (*)
„Mededinging – Mededingingsregelingen – Nederlandse markt van wegenbouwbitumen – Beschikking houdende vaststelling van inbreuk op artikel 81 EG – Bestaan en kwalificatie van overeenkomst – Beperking van mededinging – Richtsnoeren inzake horizontale samenwerkingsovereenkomsten – Rechten van verdediging – Geldboeten – Duur van inbreuk”
In zaak T‑354/06,
BAM NBM Wegenbouw BV, gevestigd te Bunnik (Nederland),
HBG Civiel BV, gevestigd te Gouda (Nederland),
vertegenwoordigd door M. Biesheuvel en J. de Pree, advocaten,
verzoeksters,
tegen
Europese Commissie, vertegenwoordigd door A. Bouquet, A. Nijenhuis en F. Ronkes Agerbeek, als gemachtigden,
verweerster,
betreffende een vordering tot nietigverklaring van beschikking C(2006) 4090 def. van de Commissie van 13 september 2006 inzake een procedure op grond van artikel 81 [EG] (Zaak nr. COMP/38.456 – Bitumen – NL), voor zover deze betrekking heeft op verzoeksters,
wijst
HET GERECHT (Zesde kamer),
samengesteld als volgt: M. Jaeger, president, N. Wahl en S. Soldevila Fragoso (rapporteur), rechters,
griffier: N. Rosner, administrateur,
gezien de stukken en na de terechtzitting op 29 juni 2011,
het navolgende
Arrest
Feiten
1        Koninklijke BAM NBM NV is op 1 november 2000 ontstaan toen Koninklijke BAM alle bouwactiviteiten van NBM-Amstelland NV overnam. Deze laatste was via haar dochterondernemingen NBM-Amstelland Bouw & Infra BV en NBM Wegenbouw BV en haar regionale werkmaatschappijen een belangrijke speler in deze sector in Nederland. Koninklijke BAM NBM was vanaf deze datum dus werkzaam in de wegenbouwsector via haar 100 %‑dochteronderneming BAM NBM Wegenbouw BV (hierna: „BAM NBM”) en haar regionale werkmaatschappijen. Koninklijke BAM NBM is Koninklijke BAM Groep NV geworden door op 14 november 2002 Hollandsche Beton Groep NV en haar werkmaatschappij HBG Civiel BV (hierna: „HBG”) volledig over te nemen.
2        Verzoeksters, BAM NBM en HBG, zijn werkzaam op het gebied van de wegenbouw in Nederland.
3        Bij brief van 20 juni 2002 heeft British Petroleum (hierna: „BP”) de Commissie van de Europese Gemeenschappen in kennis gesteld van het vermoedelijke bestaan van een mededingingsregeling betreffende de markt van wegenbouwbitumen in Nederland en een verzoek om immuniteit voor geldboeten ingediend krachtens de mededeling van de Commissie betreffende immuniteit tegen geldboeten en vermindering van geldboeten in kartelzaken (PB 2002, C 45, blz. 3).
4        Op 1 en 2 oktober 2002 heeft de Commissie onaangekondigde verificaties verricht, onder meer in de lokalen van verzoeksters. De Commissie heeft verzoeken om inlichtingen gericht aan verschillende vennootschappen, waaronder verzoeksters, op 30 juni 2003. Verzoeksters hebben hierop gezamenlijk geantwoord op 12 september 2003.
5        Op 18 oktober 2004 heeft de Commissie de administratieve procedure ingeleid en een mededeling van punten van bezwaar vastgesteld, die zij de dag nadien heeft doen toekomen aan verschillende vennootschappen, waaronder verzoeksters.
6        Op 13 september 2006 heeft de Commissie beschikking C(2006) 4090 def. inzake een procedure op grond van artikel 81 [EG] [Zaak nr. COMP/38.456 – Bitumen – NL] (hierna: „bestreden beschikking”) gegeven, waarvan een samenvatting is gepubliceerd in het Publicatieblad van de Europese Unie van 28 juli 2007 (PB L 196, blz. 40). Deze beschikking is aan verzoeksters betekend op 25 september 2006.
7        In de bestreden beschikking heeft de Commissie uiteengezet dat de vennootschappen waaraan de beschikking is gericht, hebben deelgenomen aan één enkele en voortdurende inbreuk op artikel 81 EG, door in de betrokken perioden regelmatig gezamenlijk voor de verkoop en de inkoop van wegenbouwbitumen in Nederland de brutoprijs, een standaardkorting op de brutoprijs voor de aan de mededingingsregeling deelnemende wegenbouwers (hierna: „W5” of „grote wegenbouwers”) en een lagere maximale korting op de brutoprijs voor de overige wegenbouwers (hierna: „kleine wegenbouwers”) vast te stellen.
8        Verzoeksters zijn aan deze inbreuk schuldig bevonden voor de periode van 1 april 1994 tot en met 15 april 2002 en zijn veroordeeld tot een geldboete van respectievelijk 13,5 miljoen EUR voor BAM NBM en 7,2 miljoen EUR voor HBG.
Procesverloop en conclusies van partijen
9        Bij verzoekschrift, neergelegd ter griffie van het Gerecht op 4 december 2006, hebben verzoeksters het onderhavige beroep ingesteld.
10      Op rapport van de rechter-rapporteur, heeft het Gerecht (Zesde kamer) besloten tot de mondelinge behandeling over te gaan en heeft het partijen in het kader van de maatregelen tot organisatie van de procesgang bedoeld in artikel 64 van zijn Reglement voor de procesvoering een aantal schriftelijke vragen gesteld. Partijen hebben binnen de gestelde termijn op deze vragen geantwoord.
11      Partijen hebben ter terechtzitting van 29 juni 2011 pleidooi gehouden en op de mondelinge vragen van het Gerecht geantwoord.
12      Omdat een lid van de Zesde kamer verhinderd was, heeft de president van het Gerecht zichzelf krachtens artikel 32, lid 3, van het Reglement voor de procesvoering van het Gerecht ter aanvulling van de kamer aangewezen.
13      Bij beschikking van 18 november 2011 heeft het Gerecht (Zesde kamer) in de nieuwe samenstelling de mondelinge behandeling heropend en aan de partijen is meegedeeld dat zij op een nieuwe terechtzitting zouden worden gehoord.
14      Bij brieven van 25 respectievelijk 28 november 2011 hebben de Commissie en verzoeksters het Gerecht meegedeeld dat zij ervan afzagen, opnieuw te worden gehoord.
15      Bijgevolg heeft de president van het Gerecht besloten de mondelinge behandeling te sluiten.
16      Verzoeksters concluderen dat het het Gerecht behage:
–        de bestreden beschikking nietig te verklaren voor zover zij op hen betrekking heeft;
–        de Commissie te verwijzen in de kosten.
17      De Commissie concludeert dat het het Gerecht behage:
–        het beroep te verwerpen;
–        verzoeksters te verwijzen in de kosten.
In rechte
18      Ter ondersteuning van hun beroep voeren verzoeksters drie middelen aan. Het eerste middel betreft schending van artikel 81 EG, de artikelen 7 en 23, lid 2, van verordening (EG) nr. 1/2003 van de Raad van 16 december 2002 betreffende de uitvoering van de mededingingsregels van de artikelen 81 [EG] en 82 [EG] (PB 2003, L 1, blz. 1) en artikel 253 EG, het tweede schending van artikel 23, lid 3, van verordening nr. 1/2003 en de richtsnoeren voor de berekening van geldboeten die uit hoofde van artikel 15, lid 2, van verordening nr. 17, respectievelijk artikel 65, lid 5, [KS] worden opgelegd (PB 1998, C 9, blz. 3; hierna: „richtsnoeren voor de berekening van geldboeten”), en het derde schending van de rechten van de verdediging.
1.     Het eerste middel, betreffende de vaststelling van de inbreuk
19      Verzoeksters betogen dat de Commissie artikel 81 EG, de artikelen 7 en 23, lid 2, van verordening nr. 1/2003 en artikel 253 EG heeft geschonden. Dit middel bestaat uit zes verschillende onderdelen, betreffende onjuiste afbakening van de markt, bestaan van een voorafgaande mededingingsregeling van de leveranciers van bitumen (hierna: „leveranciers”), ontbreken van weerslag van de overeenkomsten op de mededinging tussen de wegenbouwers, onjuiste beschrijving van de inhoud van de overeenkomsten, ontbreken van een gemeenschappelijk belang van de grote wegenbouwers en de leveranciers en, tot slot, onjuiste beoordeling van de duur van de inbreuk.
De afbakening van de bitumenmarkt
Argumenten van partijen
20      Verzoeksters herinneren eraan dat zij al in hun antwoord op de mededeling van punten van bezwaar zijn opgekomen tegen de door de Commissie verrichte afbakening van de relevante markt. Volgens hen mocht de Commissie de markt niet beperken tot de markt van verkoop van wegenbouwbitumen, maar had zij de markt van inkoop van bitumen door de industrie daarbij moeten rekenen. Volgens de richtsnoeren inzake de toepasselijkheid van artikel 81 [EG] op horizontale samenwerkingsovereenkomsten (PB 2001, C 3, blz. 2; hierna: „richtsnoeren inzake horizontale samenwerkingsovereenkomsten”) moet voor de inkoopmarkten de substitueerbaarheid immers worden gedefinieerd uit het oogpunt van het aanbod en niet uit het oogpunt van de vraag. Vanuit de aanbodzijde gezien, vormden de afnemers uit de industrie namelijk een alternatief voor de grote wegenbouwers. Daarom mocht de verkoop van bitumen aan deze afnemers niet buiten beschouwing blijven.
21      In de tweede plaats zou de Commissie eraan voorbij zijn gegaan dat de markt voor wegenbouwbitumen een internationaal karakter heeft. Bitumen zou namelijk worden geproduceerd en geleverd door grote, wereldwijd opererende oliemaatschappijen en de bitumenprijs zou aan de olieprijs en de koersontwikkeling van de dollar zijn gerelateerd. Het bitumen zou overigens uit Duitsland en België in Nederland worden geïmporteerd en de leveranciers zouden op basis van ruil- en inkoopovereenkomsten in staat zijn overal ter wereld bitumen te verkopen. Zo zou Kuwait Petroleum (Nederland) BV (hierna: „KPN”), waarvan het marktaandeel minder dan 16,1 % bedroeg, de enige leverancier zijn geweest die bitumen in Nederland produceerde, terwijl de andere vennootschappen, die 83,9 % van de markt vertegenwoordigden, hun bitumen betrokken van in het buitenland producerende leveranciers. De grote wegenbouwers aan wie de Commissie een geldboete heeft opgelegd, zouden op die internationale inkoopmarkt een onbeduidend deel van de vraag vertegenwoordigen, aangezien hun marktaandeel betreffende de inkopen op nationaal niveau al minder dan 20 % bedraagt. Bijgevolg zou niet kunnen worden geconcludeerd dat de overeenkomsten van de grote wegenbouwers een beperking van de mededinging tot gevolg hebben gehad.
22      De Commissie bestrijdt alle argumenten van verzoeksters.
Beoordeling door het Gerecht
23      In het kader van de toepassing van artikel 81 EG moet de Commissie bepalen of de betrokken onderling afgestemde feitelijke gedragingen de handel tussen lidstaten ongunstig kunnen beïnvloeden en ertoe strekken of tot gevolg hebben dat de mededinging binnen de gemeenschappelijke markt wordt verhinderd, beperkt of vervalst.
24      Volgens de rechtspraak heeft de afbakening van de relevante markt in het kader van de toepassing van artikel 81, lid 1, EG alleen tot doel, te bepalen of de betrokken overeenkomst de handel tussen lidstaten ongunstig kan beïnvloeden en ertoe strekt of tot gevolg heeft dat de mededinging binnen de gemeenschappelijke markt wordt verhinderd, beperkt of vervalst (beschikking Hof van 16 februari 2006, Adriatica di Navigazione/Commissie, C‑111/04 P, niet gepubliceerd in de Jurisprudentie, punt 31).
25      De Commissie is in een beschikking op grond van artikel 81 EG alleen dan verplicht de betrokken markt af te bakenen wanneer zonder een dergelijke afbakening niet kan worden bepaald of de betrokken mededingingsregeling de handel tussen lidstaten ongunstig kan beïnvloeden en tot doel of tot gevolg heeft dat de mededinging binnen de gemeenschappelijke markt wordt verhinderd, beperkt of vervalst (arresten Gerecht van 6 juli 2000, Volkswagen/Commissie, T‑62/98, Jurispr. blz. II‑2707, punt 230; 8 juli 2004, Mannesmannröhren-Werke/Commissie, T‑44/00, Jurispr. blz. II‑2223, punt 132, en 25 oktober 2005, Groupe Danone/Commissie, T‑38/02, Jurispr. blz. II‑4407, punt 99).
26      In het onderhavige geval betogen verzoeksters weliswaar dat de onjuiste afbakening van de betrokken markt door de Commissie een weerslag heeft gehad op de beoordeling van de marktmacht van de leden van de W5, die in werkelijkheid veel minder groot zou zijn geweest dan die welke hun is toegeschreven, maar betwisten zij niet dat de betrokken overeenkomsten de handel tussen lidstaten ongunstig konden beïnvloeden en tot doel of tot gevolg hadden dat de mededinging binnen de gemeenschappelijke markt werd beperkt en vervalst. Bijgevolg eiste de toepassing van artikel 81 EG door de Commissie in het onderhavige geval geen voorafgaande afbakening van de relevante markt, zodat de Commissie zich ertoe kon beperken te verwijzen naar het product waarop de mededingingsregeling betrekking had, en naar het betrokken geografische gebied.
27      Verder verwijten verzoeksters de Commissie dat deze niet voldoende heeft gemotiveerd waarom het bitumen voor industriële toepassingen is uitgesloten van de betrokken markt, met name door niet aan te geven dat er geen relevant substitutieaanbod bestond. Gelet op het ontbreken van een verplichting voor de Commissie om de markt af te bakenen, kan dienaangaande geen niet-nakoming van de motiveringsplicht worden vastgesteld (arrest Groupe Danone/Commissie, aangehaald in punt 25 hierboven, punt 99).
28      Verder betogen verzoeksters dat de Commissie de betrokken markt ten onrechte tot Nederland heeft beperkt, ofschoon slechts één enkele leverancier op het Nederlandse grondgebied bitumen produceerde, de andere leveranciers het bitumen uit Duitsland of België invoerden en sommige van die leveranciers over een verkooporganisatie voor de Benelux beschikten. Uit de punten 27 en 28 van de bestreden beschikking blijkt echter dat de Commissie deze feitelijke elementen in aanmerking heeft genomen en niettemin heeft verklaard dat het bitumen op louter nationaal niveau werd verkocht, gelet op de nationale kwaliteitseisen, het stelstel van risicoregeling en de eigendomsstructuur van de asfaltcentrales.
29      Uit het voorgaande volgt dat de Commissie in verband met de betrokken markt niet van een onjuiste opvatting van de feiten of van een onjuiste rechtsopvatting blijk heeft gegeven.
30      Bijgevolg moet het eerste onderdeel van het eerste middel worden afgewezen.
Het bestaan van een voorafgaande mededingingsregeling van de leveranciers
Argumenten van partijen
31      Verzoeksters verwijten de Commissie dat deze geen rekening heeft gehouden met het bestaan van een voorafgaande mededingingsregeling tussen de leveranciers. Deze mededingingsregeling zou tot gevolg hebben gehad dat de leveranciers de bitumenprijs konden reguleren en de markten langs nationale lijnen konden verdelen, waardoor de wegenbouwers werd belet om elders bitumen af te nemen. Voorts zouden de Nederlandse autoriteiten onder invloed van de leveranciers het bezit van een zeer duur certificaat van oorsprong van het bitumen hebben geëist om van leverancier te kunnen veranderen. Tot slot wijzen verzoeksters op het belang van bitumen voor de activiteiten van de wegenbouwers, terwijl het voor de leveranciers slechts een afgeleid product is.
32      De Commissie bestrijdt alle argumenten van verzoeksters.
Beoordeling door het Gerecht
33      Om te beginnen herinnert het Gerecht eraan dat de Commissie verplicht was, de betrokken overeenkomsten globaal te beoordelen voor de toetsing ervan aan artikel 81, lid 1, EG. Deze globale beoordeling van de overeenkomsten kan echter niet worden gelijkgesteld met een toerekening van het gedrag van de leveranciers aan de grote wegenbouwers.
34      Verzoeksters kunnen zich er overigens niet op beroepen dat de grote wegenbouwers afhankelijk zijn van de leveranciers. Immers, zelfs als zou deze omstandigheid zijn aangetoond, uit de rechtspraak volgt dat een onderneming zich niet met succes kan beroepen op het feit dat zij onder dwang van de andere deelnemers aan de mededingingsregeling heeft deelgenomen, daar zij de bevoegde autoriteiten in kennis had kunnen stellen van de op haar uitgeoefende druk en bij de Commissie een klacht had kunnen indienen op grond van artikel 7 van verordening nr. 1/2003 in de plaats van aan de betrokken activiteiten deel te nemen (zie in die zin arrest Hof van 28 juni 2005, Dansk Rørindustri e.a./Commissie, C‑189/02 P, C‑202/02 P, C‑205/02 P–C‑208/02 P en C‑213/02 P, Jurispr. blz. I‑5425, punten 367‑370).
35      Ten slotte hebben verzoeksters ter rechtvaardiging aangevoerd dat de grote wegenbouwers in de jaren negentig een mededingingsregeling hebben ingevoerd als reactie op de herstructurering van de bitumenmarkt door de Nederlandse overheid, die met name bestond in het in het bestek van de wegenbouwopdrachten opnemen van de eis van een certificaat van oorsprong, die elke verandering van leverancier in de loop van het kalenderjaar bemoeilijkte, in de vermindering van het aantal asfaltcentrales en in de oprichting van gezamenlijke centrales van verschillende grote wegenbouwers. Zij hebben echter niet aangegeven waarom deze evolutie van de nationale regeling de W5 ertoe heeft aangezet een mededingingsregeling tot stand te brengen. Volgens de rechtspraak kan de Commissie echter, wanneer er geen sprake is van een dwingend voorschrift dat een mededingingsverstorende gedraging oplegt, slechts dan concluderen dat de verdachte marktdeelnemers niet zelfstandig kunnen handelen, indien uit objectieve, relevante en overeenstemmende aanwijzingen blijkt, dat de nationale autoriteiten hun deze gedraging eenzijdig hebben opgelegd door onweerstaanbare druk uit te oefenen, bijvoorbeeld door te dreigen met overheidsmaatregelen die hun aanzienlijke verliezen zouden kunnen doen lijden (arrest Gerecht van 11 december 2003, Minoan Lines/Commissie, T‑66/99, Jurispr. blz. II‑5515, punten 176‑179). In het onderhavige geval hebben verzoeksters geen elementen aangedragen op grond waarvan zou kunnen worden geoordeeld dat de hun ten laste gelegde gedragingen hun oorsprong volledig in de Nederlandse nationale regeling hebben gevonden en niet in hun eigen wil of in die van de andere deelnemers aan de mededingingsregeling.
36      Bijgevolg heeft de Commissie niet van een onjuiste opvatting van de feiten blijk gegeven door te oordelen dat de mededingingsregeling haar oorsprong niet had gevonden in een door de leveranciers tot stand gebrachte mededingingsregeling, en dat deze laatste de mededingingsregeling niet aan de grote wegenbouwers hadden opgelegd.
37      Bijgevolg moet het tweede onderdeel van het eerste middel worden afgewezen.
De weerslag van de mededingingsregeling op de mededinging tussen de wegenbouwers
Argumenten van partijen
38      Volgens verzoeksters hebben de betrokken overeenkomsten geen beperking van de mededinging tussen de wegenbouwers tot gevolg gehad. Zij wijzen er ook op dat de kostprijs van het bitumen minder dan 1 % van de totale kosten van een wegenbouwopdracht vertegenwoordigt.
39      De Commissie bestrijdt de argumenten van verzoeksters.
Beoordeling door het Gerecht
40      Om te beginnen dient eraan te worden herinnerd dat de Commissie niet verplicht is om de concrete gevolgen van een mededingingsregeling aan te tonen wanneer vaststaat dat het gedrag tot doel had de mededinging te verstoren (arrest Volkswagen/Commissie, aangehaald in punt 25 hierboven, punt 178). In het onderhavige geval was de Commissie dus alleen verplicht, aan te tonen dat de overeenkomsten tot doel hadden om de mededinging te verhinderen, te beperken of te vervalsen.
41      Verzoeksters stellen dat de Commissie de weerslag van het kartel op de mededinging verkeerd heeft beoordeeld, met name gelet op het geringe aandeel van de inkoopkosten van het bitumen in de totale kosten van een opdracht. De Commissie zet deze stelling op losse schroeven door te verklaren dat in een openbaar document van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) van 2006 is gewezen op de weerslag van de bitumenprijs op de kosten van wegenwerken. Volgens verzoeksters is dit document als bewijsstuk niet-ontvankelijk, daar het pas in de fase in rechte is overgelegd.
42      Opgemerkt zij echter dat, zonder dat uitspraak behoeft te worden gedaan over de ontvankelijkheid van dit bewijselement, de Commissie zich op andere elementen heeft gebaseerd om aan te tonen dat de aan de W5 toegekende specifieke korting een weerslag had op de mededinging in de wegenbouwsector. Zij heeft immers geoordeeld, zonder het aandeel van de kostprijs van het bitumen in de wegenbouw te becijferen, dat „niet zozeer het absolute niveau van de nettoprijs van bitumen [voor de W5 van belang was], als wel het feit dat zij een relatief voordeel zouden hebben op wegenbouwers die geen lid waren van de W5”, en dat dit relatieve voordeel „hen in staat [kon] stellen openbare aanbestedingen binnen te halen voor werken waarvoor een relatief grote hoeveelheid bitumen nodig was” (punten 70 en 153 van de bestreden beschikking). Deze overweging is gebaseerd op verschillende onderling overeenstemmende documenten van het administratieve dossier. In de eerste plaats heeft Koninklijke Wegenbouw Stevin (hierna: „KWS”) in haar antwoord van 20 mei 2005 op de mededeling van punten van bezwaar verklaard:
„De nettoprijzen voor bitumen [...] representeren derhalve de werkelijke kostprijs van bitumen voor het individuele wegenbouwbedrijf. Deze prijzen worden uiteraard ook wel degelijk door de bouwbedrijven als uitgangspunt genomen voor het bepalen van de kostprijs van een ton asfalt als onderdeel van een wegenbouwkundig werk.”
43      In de tweede plaats heeft Shell Nederland Verkoopmaatschappij BV (hierna: „SNV”) in een interne nota van 9 februari 1995 beklemtoond dat de W5 „groot belang [hechtten] aan [...] het kunnen beschikken over de laagste inkoopprijzen ten opzichte van de concurrenten”, waarbij het absolute prijsniveau van veel minder belang was. In de derde plaats heeft KPN in haar verklaring van 9 oktober 2003 gepreciseerd dat de grote wegenbouwers dankzij Cobouw, een Nederlands dagblad voor de bouwsector dat de aanbestedingen en de resultaten van aanbestedingen in Nederland publiceert, konden te weten komen of een leverancier zich niet aan de overeenkomsten van het kartel had gehouden door een kleine wegenbouwer een hogere korting toe te kennen (punt 70 van de bestreden beschikking). Tot slot en in de vierde plaats heeft de vennootschap Veba, een leverancier, in een verslag van 31 oktober 2001 van een bezoek aan de vennootschap Van Kessel, een kleine wegenbouwer, verklaard dat voor deze wegenbouwer niet de absolute prijs het belangrijkst was, maar wel het feit van de laagst mogelijke prijs te krijgen.
44      Het Gerecht is bijgevolg van mening dat de Commissie op goede gronden kon oordelen dat uit verschillende elementen bleek dat de specifieke korting die aan de W5 werd toegekend, een weerslag had op de mededinging in de wegenbouwsector, zonder dat zij uitspraak behoefde te doen over het precieze aandeel van de kostprijs van het bitumen in de totale kosten van een wegenbouwopdracht.
45      Bijgevolg moet het derde onderdeel van het eerste middel worden afgewezen.
De onjuiste opvattingen van de feiten betreffende de inhoud van de overeenkomsten tussen leveranciers en grote wegenbouwers en de context waarin deze zijn gesloten
Argumenten van partijen
46      In de eerste plaats ontkennen verzoeksters, de brutoprijs van het bitumen met de andere leden van de W5 en de leveranciers te hebben vastgesteld. De brutoprijs zou door de leveranciers eenzijdig zijn vastgesteld en de bijeenkomsten met de W5 zouden er slechts toe hebben gediend, die door de leveranciers vastgestelde prijs aanvaard te krijgen. De onderhandelingen tussen de W5 en de leveranciers zouden bovendien slechts een gevolg zijn geweest van de omstandigheid dat de grote wegenbouwers gezamenlijk deelnamen in een groot aantal asfaltcentrales. Tijdens die bijeenkomsten zou dan ook uitsluitend zijn gesproken over de brutoprijs die in rekening zou worden gebracht aan de asfaltcentrales waarin zij zelf deelnamen. De grote wegenbouwers konden volgens verzoeksters dus met elke leverancier individueel onderhandelen over de brutoprijs.
47      In de tweede plaats zijn verzoeksters van mening dat, zo er daadwerkelijk een specifieke korting is toegekend aan de W5, dit alleen is gebeurd wegens hun grote inkoopvolume, waarmee uit mededingingsrechtelijk oogpunt niets mis zou zijn. Dergelijke overeenkomsten zouden immers doorgaans bevorderlijk zijn voor de mededinging, zoals in de richtsnoeren inzake horizontale samenwerkingsovereenkomsten zou worden erkend. Zo kon in het onderhavige geval dankzij deze gemeenschappelijke inkopen de lagere bitumenprijs worden doorgegeven aan de eindgebruikers. De Commissie zou echter hebben aangenomen dat de betrokken overeenkomsten nadelig waren voor de mededinging, zonder dit aan te tonen.
48      Verzoeksters voeren in dit verband ook aan dat de Commissie niet heeft onderzocht of aan de eindgebruikers de voordelen van de mededinging werden ontnomen, zoals nochtans wordt geëist door de rechtspraak (arrest Gerecht van 27 september 2006, GlaxoSmithKline Services/Commissie, T‑168/01, Jurispr. blz. II‑2969, punt 121).
49      In de derde plaats betwisten verzoeksters dat de leden van de W5 door onderhandelingen hebben verkregen dat een maximum werd bepaald voor de aan de kleine wegenbouwers toe te kennen kortingen. Dat aan de kleine wegenbouwers een lagere korting werd toegekend, zou zijn verklaring vinden in het feit dat deze een kleiner aantal asfaltcentrales bezaten. Verzoeksters geven toe dat zij één keer met de andere grote wegenbouwers zijn opgetreden, nadat zij hadden vastgesteld dat kleine wegenbouwers een hogere korting hadden gekregen dan zijzelf en voor een lagere aankoophoeveelheid. Verder betwisten zij de bewijswaarde van de door de Commissie gebruikte documenten van HBG, omdat de auteur van deze documenten volgens hen nooit aan de kartelbijeenkomsten heeft deelgenomen. Ten slotte zou uit verschillende documenten blijken dat de leveranciers hogere kortingen hadden toegekend aan de kleine wegenbouwers.
50      De Commissie bestrijdt alle argumenten van verzoeksters.
Beoordeling door het Gerecht
51      Ten eerste dient te worden bepaald of de Commissie de inhoud van de betrokken overeenkomsten onjuist heeft beoordeeld, ten tweede of zij verplicht was, de gevolgen van die overeenkomsten voor de mededinging te onderzoeken en daarbij met name rekening te houden met de richtsnoeren inzake horizontale samenwerkingsovereenkomsten, en ten derde of zij diende te onderzoeken welke gevolgen die overeenkomsten voor de eindgebruikers hadden.
–       De drie bestanddelen van de overeenkomsten
52      Volgens verzoeksters blijkt uit verschillende documenten dat alleen de leveranciers aan de oorsprong lagen van de verhoging van de brutoprijzen, dat de aan de W5 toegekende korting uitsluitend afhing van de ingekochte hoeveelheden – de grote wegenbouwers konden overigens, net als de kleine wegenbouwers, met elke leverancier individueel onderhandelen over deze korting – en dat de overeenkomsten niet betrekking hadden op de aan derden toegekende kortingen. Zoals het Gerecht in punt 33 hierboven heeft verklaard, moeten de tussen de W5 en de leveranciers gesloten overeenkomsten echter globaal worden beoordeeld, daar zij zowel de brutoprijs als de minimumkorting voor de W5 en de maximumkorting voor de kleine wegenbouwers betroffen.
53      In de eerste plaats blijkt uit verschillende in de bestreden beschikking aangehaalde documenten dat de twee groepen marktdeelnemers overeenkomsten over de brutoprijs hebben gesloten en dat deze prijs niet eenzijdig door de leveranciers werd vastgesteld en aan de grote wegenbouwers werd opgelegd, zoals verzoeksters stellen. Zo wordt in een nota van HBG van 8 juli 1994 melding gemaakt van tussen de W5 en de leveranciers gesloten overeenkomsten over de brutoprijs tot 1 januari 1995 (punt 94 van de bestreden beschikking). Ook in een nota van SNV van 9 februari 1995 wordt melding gemaakt van tussen de W5 en de leveranciers gesloten overeenkomsten (punt 89 van de bestreden beschikking). In een nota van SNV van 14 juli 2000 is sprake van in 1995 tussen de leveranciers en de W5 gesloten collectieve overeenkomsten over de brutoprijs (punt 90 van de bestreden beschikking). Verder wordt in de nota’s van KWS van 12 maart en 14 september 1999 melding gemaakt van de resultaten van de overlegbijeenkomsten over de brutoprijs en de aan de W5 toegekende korting (punten 104 en 106 van de bestreden beschikking). In nota’s van HBG uit 1999 en 2000 is eveneens sprake van overeenkomsten over de prijsverhogingen en compensaties en over de afwijzing door de W5 van het door de leveranciers gedane voorstel om de prijzen per 1 april 2000 te verhogen (punten 107 en 110 van de bestreden beschikking). Verder is in nota’s van HBG en KWS sprake van een bijeenkomst van 1 maart 2001 waarop de leveranciers de brutoprijs wensten te verlagen en de W5 er de voorkeur aan gaven de brutoprijs ongewijzigd te handhaven (punten 115 en 116 van de bestreden beschikking). Tot slot heeft KWS in haar antwoord van 12 september 2003 op een verzoek om inlichtingen en in haar antwoord op de mededeling van punten van bezwaar toegegeven dat de leveranciers en de W5 overeenkomsten hadden gesloten op basis van de door de leveranciers gedane voorstellen inzake de brutoprijs (punt 97 van de bestreden beschikking).
54      Verder kunnen verzoeksters niet als enige rechtvaardiging voor het sluiten van overeenkomsten over de brutoprijzen met de leveranciers het gemeenschappelijke bezit van asfaltcentrales aanvoeren. Dit belette de leveranciers in beginsel immers niet, de aan elke grote wegenbouwer individueel in rekening gebrachte prijzen met toepassing van de mededingingsregels te bepalen.
55      Ook de stelling van verzoeksters dat de op de bijeenkomsten met de leveranciers vastgestelde brutoprijzen alleen golden voor de asfaltcentrales die de W5 gezamenlijk in handen hadden, snijdt geen hout. Uit de bestreden beschikking blijkt immers dat de op de bijeenkomsten vastgestelde brutoprijzen voor alle kopers in Nederland golden. Zo heeft KPN in haar verklaring van 9 oktober 2003 aangegeven dat de onderhandelingen erop gericht waren, een standaardprijs vast te stellen die tegelijkertijd voor alle fabrieken in Nederland zou gelden, ofschoon zij voor haar eigen behoeften voor elke klant een specifieke prijslijst gebruikte (punten 61 en 80 en voetnoot 157 van de bestreden beschikking). Ook BP heeft verklaard dat de prijswijzigingen voor alle klanten uit de wegenbouwsector in Nederland golden (punt 79 en voetnoot 229 van de bestreden beschikking). De verklaring van de onderneming Nynas (hierna: „Nynas”) van 2 oktober 2003 waarop verzoeksters zich beroepen, volstaat niet om deze bewijselementen te weerleggen, daar die onderneming daarin alleen uitlegt dat rekening moet worden gehouden met de bitumenprijs na korting en niet met de brutoprijs alleen en dat de nettoprijzen niet voor alle wegenbouwers in Nederland dezelfde waren.
56      In de tweede plaats wordt in de bestreden beschikking verwezen naar tal van documenten waaruit blijkt dat de onderhandelingen tussen de leveranciers en de grote wegenbouwers ook betrekking hadden op de minimumkorting voor de W5 en de maximumkorting voor de kleine wegenbouwers.
57      Om te beginnen dient afwijzend te worden beslist op het argument van verzoeksters dat de van HBG afkomstige documenten van 28 maart 1994 en 23 december 1999 die de Commissie in de punten 93 en 108 van de bestreden beschikking heeft gebruikt, geen bewijskracht hebben omdat zij zijn opgesteld door een persoon die nooit rechtstreeks aan de overlegbijeenkomsten heeft deelgenomen. De rechter van de Unie is immers van oordeel dat het feit dat het gaat om informatie uit de tweede hand, irrelevant is voor de bewijskracht ervan (arrest Gerecht van 10 maart 1992, Shell/Commissie, T‑11/89, Jurispr. blz. II‑757, punt 86), en dat overeenkomstig de algemene bewijsregels het van belang moet worden geacht dat de documenten onmiddellijk na de bijeenkomsten werden opgesteld en dat daarbij duidelijk nooit de gedachte opkwam, dat zij in handen van derden zouden komen (conclusie van rechter Vesterdorf, aangewezen als advocaat-generaal, bij arrest Gerecht van 24 oktober 1991, Rhône-Poulenc/Commissie, T‑1/89, Jurispr. blz. II‑867). In het onderhavige geval was de werknemer die de betrokken documenten heeft opgesteld, belast met de inkoop van bitumen voor HBG en werkte hij nauw samen met de persoon die rechtstreeks aan het overleg met de W5 en vervolgens aan de kartelbijeenkomsten deelnam. De door deze werknemer ten tijde van de feiten opgestelde notities hebben dus bewijskracht.
58      Primair dient erop te worden gewezen dat KWS in haar antwoord van 12 september 2003 op een door de Commissie geformuleerd verzoek om inlichtingen heeft verklaard dat de discussies tussen de leveranciers en de grote wegenbouwers zowel betrekking hadden op de „lijstprijzen” als op de „standaardkortingen” (punt 72 van de bestreden beschikking). Verder wordt in een interne nota van HBG van 28 maart 1994 melding gemaakt van de standaardprijs, van de aan de W5 toegekende korting en van een maximumkorting voor de kleine wegenbouwers (punt 93 van de bestreden beschikking). Uit een interne nota van HBG van 24 februari 1994 blijkt ook het belang dat de grote wegenbouwers eraan hechtten dat zij een korting kregen die niet werd toegekend aan de kleine wegenbouwers, en dat de korting niet aan alle wegenbouwers werd toegekend (punt 95 van de bestreden beschikking). Bovendien wordt in een intern verslag van HGB van 14 september 1999 een samenvatting gemaakt van de overeenkomsten over de „prijsverhogingen en compensatie” die in 1999 tussen de W5 en de leveranciers waren gesloten (punt 107 van de bestreden beschikking). In het antwoord van KPN van 16 september 2003 op een verzoek om inlichtingen wordt ook verklaard dat op de overlegbijeenkomst van 27 maart 1998 over de brutoprijzen en de kortingen werd gesproken (punt 103 van de bestreden beschikking). Een interne nota van KWS betreffende een bijeenkomst van 12 maart 1999 verwijst eveneens naar de brutoprijs en naar de voor de W5 overeengekomen korting (punt 104 van de bestreden beschikking). Verder wordt in nota’s van HBG en KWS verwezen naar een bijeenkomst van 1 maart 2001 en worden daarin de overeengekomen brutoprijs, de aan de W5 toegekende korting en de korting voor de kleine wegenbouwers genoemd (punt 116 van de bestreden beschikking). In een interne nota van KWS van 23 mei 2001, die is bevestigd in het antwoord van KWS van 12 september 2003 op een verzoek om inlichtingen, wordt eveneens melding gemaakt van de brutoprijs en van de aan de W5 toegekende korting (punt 119 van de bestreden beschikking). In haar antwoord op de mededeling van punten van bezwaar heeft KWS, die daarbij een van haar werknemers aanhaalt, eveneens verklaard dat „stijgingen van de standaardprijs [...] geen probleem [waren], zolang de kortingen daarbij maar niet achterbleven” (punt 149 van de bestreden beschikking). Tot slot wordt in een door SNV op 9 februari 1995 gemaakte analyse gewezen op het belang van de W5 bij het verkrijgen van een hogere korting dan die welke aan de kleine wegenbouwers werd toegekend (punt 153 van de bestreden beschikking).
59      Deze verschillende bewijselementen tonen aan dat de tussen de grote wegenbouwers en de leveranciers gesloten overeenkomsten zowel betrekking hadden op de brutoprijs als op de specifieke korting voor de W5 en de maximumkorting voor de kleine wegenbouwers. De omstandigheid – gesteld dat zij wordt aangetoond – dat tijdens deze onderhandelingen tussen de leveranciers en de W5 meningsverschillen en conflicten ontstonden, vormt geen voldoende bewijs dat de leveranciers de verhogingen van de brutoprijs aan de W5 hebben opgelegd.
60      In de derde plaats is de stelling van verzoeksters dat de W5 over geen enkel middel beschikten om erop toe te zien dat de leveranciers zich aan hun toezeggingen hielden, onjuist, daar uit verschillende onderling overeenstemmende bewijselementen blijkt dat de W5 een sanctiemechanisme hadden ingesteld voor het geval dat de leveranciers aan de kleine wegenbouwers een hogere korting zouden toekennen dan was overeengekomen.
61      Uit de bestreden beschikking blijkt immers dat de Commissie zich heeft gebaseerd op verschillende onderling overeenstemmende stukken waarin melding wordt gemaakt van individuele of, op zijn minst één keer, collectieve financiële sanctiemaatregelen – dat wil zeggen aan alle leveranciers tezamen opgelegde geldboeten – die door de W5 waren getroffen jegens de leveranciers die aan de kleine wegenbouwers een hogere korting hadden toegekend dan was overeengekomen, en van veranderingen van leverancier nadat een dergelijke korting was vastgesteld.
62      Zo wordt in een intern verslag van de vennootschap Wintershall AG van 4 maart 1996 betreffende een bezoek aan de vennootschap Heijmans Infrastructuur BV (hierna: „Heijmans”) melding gemaakt van deze sanctiemaatregelen voor 1995 (punt 82 van de bestreden beschikking). Ook in een verslag van HBG betreffende het overleg van 14 september 1999 is sprake van een vraag over de hoge korting die aan twee kleine wegenbouwers was toegekend (punt 83 van de bestreden beschikking). Voor 2000 hebben KWS en BP melding gemaakt van een collectieve geldboete die aan de leveranciers is opgelegd nadat de aan Krekel, een kleine wegenbouwer, verleende korting aan het licht was gekomen (punt 84 van de bestreden beschikking). Ook KPN heeft in haar verklaring van 9 oktober 2003 het bestaan van het sanctiemechanisme bevestigd (punt 85 van de bestreden beschikking). BP heeft in haar antwoord van 16 september 2003 op een verzoek om inlichtingen eveneens verklaard dat verzoeksters in 2002 ervan hadden afgezien zich bij de vennootschap Veba te bevoorraden nadat zij hadden ontdekt dat deze een hoge korting had gegeven aan een kleine wegenbouwer (punt 86 van de bestreden beschikking). In de interne nota van SNV van 9 februari 1995 wordt eveneens melding gemaakt van een dreiging met verminderde afname van bitumen ingeval concurrerende aanbiedingen worden gedaan aan grote wegenbouwers die geen lid zijn van de W5 (punt 86 van de bestreden beschikking). In haar verklaring van 12 september 2003 heeft KPN bevestigd dat de W5 ermee dreigden zich niet meer te bevoorraden bij leveranciers die aan kleine wegenbouwers een hogere korting gaven dan die welke was overeengekomen (punt 86 van de bestreden beschikking). Tot slot heeft KWS in een document over het overleg van 4 mei 2001 ook melding gemaakt van een geldboete die aan de onderneming Nynas was opgelegd wegens het door deze laatste gevoerde prijsbeleid (punt 117 van de bestreden beschikking), wat door KPN is bevestigd in haar verklaring van 12 september 2003 (punt 118 van de bestreden beschikking).
63      Het Gerecht is van oordeel dat, ofschoon deze documenten het slechts met betrekking tot het jaar 2000 specifiek hebben over het mechanisme van de collectieve geldboete die de W5 aan de leveranciers hebben opgelegd, zij, samen genomen, toch aantonen dat er tijdens de gehele periode waarin de mededingingsregeling heeft gegolden, een mechanisme van individuele of collectieve sancties voor niet-inachtneming van de overeenkomsten van het kartel was, dat kon bestaan in het stopzetten van de bestellingen bij de leverancier die deze overeenkomsten niet in acht had genomen, of in een aan de schuldige leverancier of aan alle leveranciers tezamen opgelegde geldboete.
64      Verder voeren verzoeksters aan dat de aan de W5 toegekende korting commercieel gerechtvaardigd was wegens de ingekochte hoeveelheden.
65      Dienaangaande dient te worden onderzocht welke hoeveelheden elk lid van de W5 individueel heeft ingekocht, en niet welke hoeveelheid alle leden tezamen hebben ingekocht. In dit verband blijkt uit de bestreden beschikking dat de kleine wegenbouwers niet dezelfde korting kregen als de leden van de W5, ofschoon zij soms individueel grotere hoeveelheden bitumen inkochten dan de leden van de W5. Aldus heeft een personeelslid van BP in een op 12 juli 2002 afgelegde verklaring gezegd dat de leveranciers zich vaak niet hielden aan de met de W5 gesloten overeenkomsten en bepaalde kleine wegenbouwers die grotere hoeveelheden bitumen inkochten, een hogere korting toekenden. Opgemerkt zij dat de Commissie er bovendien in punt 157 van de bestreden beschikking op heeft gewezen dat de grote wegenbouwers zelf hebben toegegeven dat zij in de regel een extra korting naargelang van de ingekochte hoeveelheden bedongen. De Commissie heeft ook beklemtoond dat het bestaan van een mechanisme van het opleggen van collectieve sancties ingeval aan kleine wegenbouwers een hogere korting is toegekend dan die welke in de overeenkomsten was vastgesteld, zelfs in de veronderstelling dat het slechts eenmaal werd toegepast, zoals verzoeksters verklaren, een bijkomende aanwijzing vormde dat de aan de W5 toegekende korting niet evenredig was aan de ingekochte hoeveelheden. Verder blijkt uit een intern document van HBG van 23 december 1999 dat de tijdens de overlegbijeenkomsten aan de W5 toegekende korting haar verklaring vond in „het totale volume en de voorsprong ten opzichte van de niet-deelnemers” (punt 108 van de bestreden beschikking). Uit deze verschillende elementen en uit het belang dat de W5 tijdens de kartelbijeenkomsten aan de hoogte van hun korting hechtten (zie punt 58 hierboven) kan worden geconcludeerd dat verzoeksters niet hebben aangetoond dat de aan de W5 toegekende korting afhankelijk was van de afgenomen hoeveelheden.
66      Verder dient te worden gepreciseerd dat verzoeksters zich niet met succes kunnen beroepen op de omstandigheid dat de kleine wegenbouwers zich in hun onderhandelingen met de leveranciers op dezelfde wijze gedroegen als de grote wegenbouwers door de laagste prijzen te eisen, aangezien voor de toepassing van het mededingingsrecht de situatie van een onderneming die individueel met een leverancier onderhandelt over de prijs, verschilt van die van ondernemingen die collectief handelen.
–       De richtsnoeren inzake horizontale samenwerkingsovereenkomsten
67      Verzoeksters verwijten de Commissie ook dat deze heeft nagelaten om, met name in het kader van de richtsnoeren inzake horizontale samenwerkingsovereenkomsten, die gezamenlijke inkopen zouden toestaan, te onderzoeken welke gevolgen de betrokken overeenkomsten voor de mededinging hebben.
68      Het Gerecht herinnert aan de vaste rechtspraak dat de onderneming die om ontheffing krachtens artikel 81, lid 3, EG verzoekt, op basis van bewijsstukken moet aantonen dat ontheffing gerechtvaardigd is. Zo gezien, kan de Commissie niet worden verweten dat zij geen alternatieve oplossingen heeft aangedragen, noch dat zij niet heeft aangegeven wat haars inziens de verlening van ontheffing zou rechtvaardigen (arrest Hof van 17 januari 1984, VBVB en VBBB/Commissie, 43/82 en 63/82, Jurispr. blz. 19, punt 52). De Commissie is op grond van haar motiveringsverplichting alleen gehouden de gegevens, feitelijk en rechtens, te vermelden alsmede de overwegingen op basis waarvan zij haar beschikking heeft gegeven waarbij het verzoek om ontheffing is afgewezen, zonder dat de verzoekster kan verlangen dat zij ingaat op alle punten, feitelijk en rechtens, die zij in de loop van de administratieve procedure heeft aangevoerd (arrest Gerecht van 21 februari 1995, SPO e.a./Commissie, T‑29/92, Jurispr. blz. II‑289, punten 262 en 263). Hieruit volgt dat het aan verzoeksters staat, aan te tonen dat de Commissie van een onjuiste opvatting van het recht of de feiten blijk heeft geven door te weigeren haar ontheffing op grond van artikel 81, lid 3, EG te verlenen.
69      In het onderhavige geval heeft de Commissie in de punten 162 tot en met 168 van de bestreden beschikking uiteengezet om welke redenen zij van mening was dat de deelneming van de W5 aan de overeenkomsten geen collectieve inkoop in de zin van de richtsnoeren inzake horizontale samenwerkingsovereenkomsten was. Zo herinnert de Commissie in punt 163 van de bestreden beschikking eraan dat deze richtsnoeren de horizontale samenwerkingsovereenkomsten niet algemeen toestaan, maar slechts de beginselen voor toetsing van dergelijke overeenkomsten aan artikel 81 EG aangeven, daar dergelijke overeenkomsten tot mededingingsproblemen kunnen leiden. In het onderhavige geval preciseert zij in punt 165 van de bestreden beschikking dat de betrokken overeenkomsten tot doel hadden, de mededinging te beperken, en gevolgen hadden voor ondernemingen die er niet aan deelnamen (vaststelling van de prijzen voor alle wegenbouwers in Nederland en bepaling van de maximumkorting voor de kleine wegenbouwers). In elk geval hebben de W5, zoals de Commissie in punt 166 van de bestreden beschikking terecht heeft verklaard, naar aanleiding van deze onderhandelingen met de leveranciers, die slechts tot doel hadden de prijzen en de kortingen vast te stellen, geen inkopen gedaan, een gedrag dat volgens punt 124 van de richtsnoeren inzake horizontale samenwerkingsovereenkomsten als een verkapte mededingingsregeling wordt aangemerkt. Verder dient erop te worden gewezen dat de W5 deze overeenkomsten hebben gesloten met een groep verkopers die eveneens samenspanden. Ten slotte zijn de bepalingen van artikel 81, lid 3, EG hoe dan ook niet van toepassing, aangezien volgens punt 133 van de richtsnoeren inzake horizontale samenwerkingsovereenkomsten inkoopovereenkomsten niet kunnen worden vrijgesteld wanneer zij beperkingen opleggen die niet onmisbaar zijn om de door de overeenkomsten verleende economische voordelen te behalen. In het onderhavige geval legden de betrokken overeenkomsten echter aan de kleine wegenbouwers beperkingen in de vorm van een maximum voor de kortingen op, beperkingen die betrekking hadden op derden en niet onmisbaar waren voor het behalen van de beoogde economische voordelen.
70      Verzoeksters verwijten de Commissie dat deze geen analyse heeft gemaakt van de gevolgen die de overeenkomsten daadwerkelijk voor de mededinging hadden. Beklemtoond dient echter te worden dat het volgens punt 18 van de richtsnoeren inzake horizontale samenwerkingsovereenkomsten niet nodig is om de daadwerkelijke gevolgen voor de mededinging en de markt te onderzoeken van overeenkomsten die tot doel hebben, de mededinging te beperken door het vaststellen van prijzen of productiequota of door het verdelen van markten of klanten, aangezien die overeenkomsten worden geacht een negatieve uitwerking te hebben op de markt. Aangezien de Commissie heeft geoordeeld dat de betrokken overeenkomsten naar de aard ervan erop gericht waren de mededinging te beperken (punt 165 van de bestreden beschikking), diende zij dus geen analyse te maken van de gevolgen die de overeenkomsten daadwerkelijk voor de mededinging hadden.
71      Verder komen verzoeksters op tegen de opvatting van de Commissie dat de overeenkomsten tot doel hadden de mededinging te beperken. Zij zijn van mening dat deze overeenkomsten enerzijds de mededinging tussen de grote wegenbouwers niet hebben beperkt en anderzijds de mededinging tussen alle wegenbouwers niet hebben beperkt, daar het bitumen slechts een te verwaarlozen deel van de totale kosten van deze vennootschappen vertegenwoordigt.
72      Uit de bestreden beschikking en uit punt 42 hierboven blijkt echter dat de leden van de W5, door samen met de leveranciers, die 80 % van de markt dekten, de brutoprijs en de korting voor al hun toekomstige inkopen vast te stellen, zich hebben gedragen op een wijze die de eventueel tussen hen bestaande mededinging kon beperken. Gelet op het in de wegenbouwsector bestaande mechanisme van aanbestedingen, had de specifieke korting die aan de W5 werd toegekend, overigens een weerslag op de mededinging in de wegenbouwsector (zie punten 42 en 44 hierboven).
–       Het belang van de eindgebruikers
73      Verzoeksters verwijten de Commissie dat deze niet overeenkomstig het arrest GlaxoSmithKline Services/Commissie, aangehaald in punt 48 hierboven, heeft onderzocht of aan de eindgebruikers de voordelen van de mededinging werden ontnomen.
74      Een overeenkomst valt slechts onder het verbod van artikel 81, lid 1, EG wanneer zij „ertoe [strekt] of tot gevolg [heeft] dat de mededinging binnen de gemeenschappelijke markt wordt verhinderd, beperkt of vervalst”. Volgens vaste rechtspraak volgt uit het alternatieve karakter van deze voorwaarde, dat blijkt uit het voegwoord „of”, dat in de eerste plaats moet worden gelet op de strekking van de overeenkomst in de economische context waarin zij moet worden toegepast. Wanneer een analyse van de clausules van deze overeenkomst echter niet aan het licht brengt dat de mededinging in voldoende mate wordt aangetast, moeten de gevolgen ervan worden onderzocht, waarbij het voor de toepasselijkheid van het verbod noodzakelijk is dat uit de bestanddelen van de overeenkomst valt af te leiden dat de mededinging inderdaad in merkbare mate is verhinderd dan wel beperkt of vervalst (arresten Hof van 30 juni 1966, LTM, 56/65, Jurispr. blz. 392, 414, 415, en 20 november 2008, Beef Industry Development Society en Barry Brothers, C‑209/07, Jurispr. blz. I‑8637, punt 15, en arrest Gerecht van 9 juli 2009, Peugeot en Peugeot Nederland/Commissie, T‑450/05, Jurispr. blz. II‑2533, punt 43). Om te beoordelen of een overeenkomst onder het verbod van artikel 81, lid 1, EG valt, behoeft niet te worden gelet op de concrete gevolgen ervan, zodra is gebleken dat zij tot doel heeft, de mededinging binnen de gemeenschappelijke markt te verhinderen, te beperken of te vervalsen (arresten Hof van 13 juli 1966, Consten en Grundig/Commissie, 56/64 en 58/64, Jurispr. blz. 450, 516, en 21 september 2006, Nederlandse Federatieve Vereniging voor de Groothandel op Elektrotechnisch Gebied/Commissie, C‑105/04 P, Jurispr. blz. I‑8725, punt 125). Dit onderzoek moet worden verricht tegen de achtergrond van de inhoud en de economische context van de overeenkomst (arresten Hof van 28 maart 1984, CRAM en Rheinzink/Commissie, 29/83 en 30/83, Jurispr. blz. 1679, punt 26, en 6 april 2006, General Motors/Commissie, C‑551/03 P, Jurispr. blz. I‑3173, punt 66, en arrest Beef Industry Development Society en Barry Brothers, reeds aangehaald, punt 16). Ten slotte heeft deze wijze van analyse algemene gelding en is zij niet beperkt tot een categorie van overeenkomsten [arrest Gerecht van 2 mei 2006, O2 (Germany)/Commissie, T‑328/03, Jurispr. blz. II‑1231, punt 67].
75      Verzoeksters kunnen zich niet op het arrest GlaxoSmithKline Services/Commissie, aangehaald in punt 48 hierboven (punt 121), beroepen aangezien volgens het Hof „artikel 81 EG, zoals ook de overige mededingingsregels van het Verdrag, niet uitsluitend is bedoeld om de belangen van de concurrenten of van de consumenten te beschermen, maar om de structuur van de markt en daarmee de mededinging als zodanig veilig te stellen” en „er [bijgevolg] niet eerst sprake [is] van een overeenkomst met een de mededinging beperkende strekking wanneer de eindgebruikers de voordelen van een doeltreffende mededinging uit het oogpunt van bevoorrading en prijzen worden ontnomen” (arrest Hof van 6 oktober 2009, GlaxoSmithKline Services e.a./Commissie e.a., C‑501/06 P, C‑513/06 P, C‑515/06 P en C‑519/06 P, Jurispr. blz. I‑9291, punten 62‑64).
76      Uit het voorgaande volgt dat de Commissie de inhoud van de betrokken overeenkomsten en de context waarin zij zijn gesloten, correct heeft beoordeeld.
77      Bijgevolg moet het vierde onderdeel van het eerste middel worden afgewezen.
Het ontbreken van een gemeenschappelijk belang bij de grote wegenbouwers en de leveranciers
Argumenten van partijen
78      Volgens verzoeksters hadden de grote wegenbouwers en de leveranciers lijnrecht tegenover elkaar staande doelstellingen, aangezien deze laatste zo hoog mogelijke prijzen wilden vaststellen, terwijl de grote wegenbouwers zo laag mogelijke nettoprijzen wilden verkrijgen door individuele en collectieve onderhandelingen te voeren met de leveranciers. De Commissie zou er aldus niet in geslaagd zijn het bestaan van één enkele mededingingsregeling tussen de leveranciers en de grote wegenbouwers aan te tonen.
79      Bovendien zou de Commissie geen rekening hebben gehouden met de omstandigheid dat de leveranciers een onderlinge bijeenkomst hielden vóór elke ontmoeting met de W5.
80      Verder zou de Commissie geen voldoende bewijs hebben aangedragen voor de stelling dat de wijzigingen van de brutoprijs slechts in geval van overschrijding van een bepaalde drempel aan de aanbestedende diensten werden doorgerekend, wat de W5 ertoe zou hebben aangezet grote en gelijktijdige prijsverhogingen te eisen. Hoe dan ook, deze stelling komt niet voor in de mededeling van punten van bezwaar.
81      Volgens verzoeksters is deze stelling onjuist. Zij herinneren eraan dat slechts een klein aantal overeenkomsten een indexatieclausule bevatten en dat uit de stukken blijkt dat de door de leveranciers opgelegde prijsverhogingen de aan de W5 verleende standaardkorting ruim overtroffen.
82      De Commissie bestrijdt alle argumenten van verzoeksters.
Beoordeling door het Gerecht
83      De rechter van de Unie heeft reeds geoordeeld dat de deelnemers aan dezelfde mededingingsregeling elkaar aanvullende economische belangen kunnen hebben (arrest Gerecht van 13 december 2006, FNCBV e.a./Commissie, T‑217/03 en T‑245/03, Jurispr. blz. II‑4987, punt 322). In het onderhavige geval heeft de Commissie geoordeeld dat zowel de leveranciers als de W5 een gemeenschappelijk belang hadden bij het bestaan van overeenkomsten over de brutoprijzen en de kortingen, daar deze tot gevolg hebben gehad dat de van de leveranciers en van de grote wegenbouwers uitgaande mededinging werd beperkt. Verzoeksters zijn van mening dat de Commissie een fout heeft gemaakt bij de beoordeling van het doel van de W5, dat er niet in bestond de eindgebruikers te schaden, maar de gevolgen van de door leveranciers opgelegde prijsverhogingen te beperken.
84      Allereerst dient eraan te worden herinnerd dat wanneer de Commissie erin is geslaagd, bewijsstukken met betrekking tot de gestelde inbreuk te verzamelen, en deze voldoende bewijs opleveren van het bestaan van een mededingingsverstorende overeenkomst, niet behoeft te worden nagegaan of de beschuldigde onderneming een commercieel belang had bij het sluiten van deze overeenkomsten (arrest Hof van 25 januari 2007, Sumitomo Metal Industries en Nippon Steel/Commissie, C‑403/04 P en C‑405/04 P, Jurispr. blz. I‑729, punt 46). Aangezien het Gerecht in de punten 71 en 72 hierboven heeft geoordeeld dat de Commissie het bestaan van een mededingingsverstorende overeenkomst heeft aangetoond, onderzoekt het dus slechts subsidiair of het belang van de W5 bij de betrokken overeenkomsten onjuist is beoordeeld.
85      Met betrekking tot de gestelde nieuwheid van de stelling dat de wijzigingen van de brutoprijs slechts in geval van overschrijding van een bepaalde drempel aan de aanbestedende diensten werden doorgerekend, die door de Commissie voor het eerst in de bestreden beschikking is geformuleerd, wordt verwezen naar de behandeling van het derde middel, betreffende schending van de rechten van de verdediging (zie punt 157 hieronder).
86      Verder dient op basis van de stukken de werking te worden onderzocht van CROW (Centrum voor regelgeving en onderzoek in de grond-, water- en wegenbouw en de verkeerstechniek), een non-profitorganisatie die er sinds de jaren zeventig onder meer mee was belast, maandelijks de prijzen van wegenbouwbitumen te publiceren (punten 25 en 26 van de bestreden beschikking).
87      Tot 1 november 1995 publiceerde CROW de prijs van wegenbouwbitumen na overleg met de bitumenproducenten. Vanaf die datum werd de berekening door het CBS, een regeringsorgaan, verricht op basis van een marktonderzoek onder een aantal asfaltcentrales, dus vóór de toepassing van een eventuele korting voor de wegenbouwers, en deze door CROW gepubliceerde prijsindex (hierna: „CROW-index”) diende als referentie bij de langlopende wegenbouwopdrachten waarin een risicoregelingsclausule was opgenomen. Uit de stukken blijkt immers dat de aanbestedende diensten bij dergelijke opdrachten verplicht waren, aan de wegenbouwers een compensatie te betalen indien de CROW-index een bepaalde drempel (1 000 Nederlandse gulden) overschreed. Omgekeerd moesten de wegenbouwers, indien de CROW-index onder deze drempel daalde, een compensatie betalen aan de aanbestedende diensten. De wegenbouwers werden dus niet benadeeld wanneer de prijzen gelijktijdig stegen en daardoor de CROW-index deden stijgen. Omgekeerd hadden de wegenbouwers geen belang bij een daling van de prijzen die, indien zij tot een daling van de CROW-index leidde, tot gevolg had dat zij het verschil in prijs aan hun contractpartner moesten terugbetalen.
88      Verder trachten verzoeksters het belang van de CROW-index te minimaliseren door erop te wijzen dat hij alleen gold voor de grote projecten, die slechts een gering deel van hun omzet vertegenwoordigden. Zonder dat behoeft te worden bepaald op hoeveel projecten die clausule betrekking had, wijst het Gerecht erop dat uit tal van documenten blijkt dat tijdens de bijeenkomsten van het kartel over dit punt werd gesproken [punten 94 (nota van HBG van 8 juli 1994), 101 (interne nota van BP van 1996), 107 (verslag van HBG van 14 september 1999), 111 (nota van KWS van 12 april 2000) en 115 (nota van HBG van 16 februari 2001) van de bestreden beschikking], zodat dit punt als een deel van de onderhandelingen kan worden beschouwd.
89      Uit een en ander volgt dat de leveranciers en de W5 een gemeenschappelijk belang hadden bij het bestaan van overeenkomsten over de brutoprijzen en de kortingen, en dat het belang van de leden van de W5 zowel was gelegen in het mechanisme van de risicoregelingsclausules als in de specifieke korting die zij ontvingen en die hun ten opzichte van de kleine wegenbouwers een mededingingsvoordeel verleende voor het verkrijgen van overheidsopdrachten.
90      Bijgevolg moet het vijfde onderdeel van het eerste middel worden afgewezen.
De duur van de inbreuk
Argumenten van partijen
91      Volgens verzoeksters heeft de Commissie niet aangetoond dat zij in 1994 en 1995 aan de inbreuk hebben deelgenomen. Volgens hen was er vóór 1996 geen bitumenoverleg.
92      De Commissie zou nochtans verplicht zijn, de bewijzen waarover zij beschikt, correct te analyseren en te interpreteren. De Commissie zou deze verplichting echter niet zijn nagekomen door op basis van de verklaringen van de leveranciers stelselmatig de voor de wegenbouwers meest ongunstige uitleg te geven aan de bewijselementen, ofschoon er een andere coherente verklaring bestaat.
93      Voor 1994 en 1995 zou de Commissie zich aldus uitsluitend op indirecte bewijzen hebben gebaseerd, te weten twee documenten van HBG, twee interne nota’s van SNV en verklaringen van KWS en van verschillende leveranciers.
94      De documenten van HBG zouden afkomstig zijn van een werknemer die nooit zelf aan een overleg met de leveranciers heeft deelgenomen. Bovendien zou de tekst van het eerste document laten doorschemeren dat HBG niet bij de aldaar genoemde overeenkomsten was betrokken. Wat de interne nota’s van SNV betreft, zou uit die van 6 februari 1995 zeer duidelijk blijken dat er sprake was van een „reeds bestaande” mededingingsregeling van de leveranciers, en zou die van 9 februari 1995 niet voldoende concrete informatie bevatten om het bestaan van een mededingingsregeling van de wegenbouwers aan te tonen.
95      De Commissie zou dus alleen kunnen aantonen dat al in 1994 en 1995 een korting aan de W5 werd toegekend, wat wordt bevestigd in de in de bestreden beschikking (punt 177) aangehaalde verklaring van KWS. Daarentegen zou geenszins zijn aangetoond dat er in 1994 en 1995 is gesproken over een maximumkorting voor de kleine wegenbouwers.
96      De Commissie bestrijdt alle argumenten van verzoeksters.
Beoordeling door het Gerecht
97      Artikel 23, lid 3, van verordening nr. 1/2003 bepaalt dat „[b]ij de vaststelling van het bedrag van de geldboete [...] zowel met de ernst, als met de duur van de inbreuk rekening [wordt] gehouden”. In het onderhavige geval heeft de Commissie geoordeeld dat verzoeksters een inbreuk van lange duur, namelijk van meer dan vijf jaar, hadden gemaakt. Zij is uitgegaan van een totale duur van acht jaar, namelijk van 1 april 1994 tot en met 15 april 2002, en heeft het basisbedrag op grond daarvan met 80 % vermeerderd (punt 188 van de bestreden beschikking).
98      Uit verschillende elementen van het dossier blijkt dat de grote wegenbouwers al vóór 1996 deelnamen aan de mededingingsregeling, die in die periode al betrekking had op de specifieke korting voor de W5 en de maximumkorting voor de kleine wegenbouwers (punten 175‑178 van de bestreden beschikking).
99      Omdat de waarde van sommige van deze bewijselementen wordt betwist, dient vooraf te worden gewezen op de uiteenlopende herkomst van deze bewijselementen; sommige zijn namelijk van de leveranciers afkomstig en andere van de grote wegenbouwers.
100    Ten eerste wordt in de twee bij HGB in beslag genomen documenten van 28 maart en 8 juli 1994 (punten 93 en 94 van de bestreden beschikking) melding gemaakt van een overeenkomst tussen de W5 en de leveranciers over de hoogte van de brutoprijs, die op 1 april 1994 in werking zou treden en zou worden toegepast tot 1 januari 1995, en over de specifieke kortingen voor de grote wegenbouwers en de maximumkorting voor de kleine wegenbouwers. In de nota van 8 juli 1994 wordt ook gezegd dat de overeenkomsten over de prijzen in die periode werden gesloten tussen een vertegenwoordiger van KWS en een vertegenwoordiger van SNV.
101    Het argument van verzoeksters dat deze twee documenten geen enkele bewijskracht hebben omdat zij zijn opgesteld door een persoon die nooit rechtstreeks aan de overlegbijeenkomsten heeft deelgenomen (zie punt 57 hierboven), dient te worden afgewezen. Dat HBG niet wordt genoemd als een onderneming die rechtstreeks heeft deelgenomen aan de onderhandelingen die tot de overeenkomsten hebben geleid, vindt zijn verklaring overigens in het feit dat tot in 1996 de bijeenkomsten slechts bestonden uit één enkele vertegenwoordiger van de leveranciers, SNV, en één enkele vertegenwoordiger van de grote wegenbouwers, KWS (punt 100 van de bestreden beschikking).
102    In de tweede plaats wordt in de interne nota’s van SNV van 6 en 9 februari 1995 ook melding gemaakt van de context waarin de overeenkomsten over de prijzen en de speciale kortingen tussen de W5 en de leveranciers zijn gesloten (punten 88 en 89 van de bestreden beschikking).
103    In de interne nota van SNV van 6 februari 1995 beschrijft een werknemer die een synthese van de wegenbouwmarkt in Nederland maakt, immers de overcapaciteit op de markt en de „oorsprong van het kartel” sinds 1980. Hij vermeldt aldus de oprichting van „Nabit”, een beroepsorganisatie van de bitumenondernemingen, in 1980, een periode waarin de bitumenprijzen instabiel waren, en vervolgens de totstandkoming van het project „Star”, een kartel bestaande uit de vijf grootste wegenbouwers en de belangrijkste leveranciers, dat in 1993 is beëindigd, en ten slotte het feit dat de grote wegenbouwers in 1995 een grotere prijsstabiliteit hebben geëist opdat de hoeveelheden en de marktverdeling ongeveer hun niveau van 1993 zouden bereiken. Concluderend wordt in dit document beklemtoond dat zowel de overheid als de grote wegenbouwers en de leveranciers voor een deel verantwoordelijk waren voor het ontstaan van bepaalde overeenkomsten in die periode. Anders dan verzoeksters stellen, kan uit dit document echter niet duidelijk worden opgemaakt dat er vóór 1994 een mededingingsregeling bestond, en evenmin dat de leveranciers de mededingingsregeling aan de grote wegenbouwers hebben opgelegd.
104    In de interne nota van SNV van 9 februari 1995 zetten twee werknemers de situatie van de wegenbouwmarkt in Nederland uiteen en wijzen zij met name op het bestaan van overeenkomsten over de prijzen en de marken die tussen de grote wegenbouwers, die een specifieke korting ontvingen, en de leveranciers ten nadele van de opdrachtnemers en de kleine wegenbouwers waren gesloten. Zij noemen de situatie „samenwerking tussen twee kartels” en uit dit document blijkt dat zij zich bewust waren van het risico dat de Commissie een sanctiemaatregel zou treffen. Verder verklaren zij dat SNV vanaf 1992 heeft geprobeerd deze situatie te beëindigen zonder daarin te zijn geslaagd, en onderzoeken zij de mogelijke evoluties van de situatie, te weten handhaving of gehele of gedeeltelijke stopzetting van de samenwerking, en de risico’s die daaraan zijn verbonden. Dit document bevestigt het bilaterale karakter van de mededingingsregeling en ontkracht de theorie van verzoeksters dat er vóór 1994 slechts sprake was van een mededingingsregeling tussen de leveranciers die door deze laatste aan de grote wegenbouwers zou zijn opgelegd.
105    In de derde plaats wordt in het antwoord van KWS op de mededeling van punten van bezwaar verklaard dat de overeenkomsten tussen de leveranciers en de grote wegenbouwers bestonden sinds 1993 en de vaststelling van de brutoprijs, van een minimumkorting voor de W5 en van een maximumkorting voor de kleine wegenbouwers als voorwerp hadden (punten 96 en 97 van de bestreden beschikking).
106    In de vierde plaats bevestigen verschillende door de Commissie tijdens de onaangekondigde verificaties in beslag genomen documenten dat het systeem van kortingen en sancties al in 1995 functioneerde. Zo wordt in een interne nota van HBG van 7 juli 1995 verklaard dat KPN en Wintershall een aanvullende korting aanboden aan HBG, en wordt in een intern verslag van Wintershall van 4 maart 1996 betreffende een onderhoud met Heijmans het bedrag van de aan deze vennootschap verschuldigde korting vermeld (punt 98 van de bestreden beschikking). In datzelfde verslag van Wintershall wordt ook verklaard dat in 1995 was vastgesteld dat de leveranciers aan de kleine wegenbouwers onverschuldigde kortingen hadden verleend (punt 82 van de bestreden beschikking).
107    Tot slot en in de vijfde plaats bevestigen de door drie ondernemingen geformuleerde verzoeken om toepassing van de mededeling van de Commissie van 19 februari 2002 betreffende immuniteit tegen geldboeten en vermindering van geldboeten in kartelzaken, dat de overeenkomsten in elk geval sinds 1 april 1994 bestonden. Het gaat om een verklaring van KPN van 9 oktober 2003, om het antwoord van Nynas van 2 oktober 2003 op een verzoek om inlichtingen en om een verklaring van BP van 12 juli 2002.
108    Verder dient afwijzend te worden beslist op het argument van verzoeksters dat deze documenten niet relevant zijn om aan te tonen dat zij rechtstreeks aan de inbreuk hebben deelgenomen. Het ontbreken van bewijzen betreffende de rechtstreekse deelneming van verzoeksters aan de kartelbijeenkomsten die vóór 1996 hebben plaatsgevonden, vindt zijn verklaring immers in het feit dat van 1 april 1994 tot 19 februari 1996 de bijeenkomsten slechts uit één enkele vertegenwoordiger van de leveranciers (SNV) en één enkele vertegenwoordiger van de grote wegenbouwers (KWS) bestonden (punt 100 van de bestreden beschikking).
109    Uit de bestreden beschikking blijkt echter dat verzoeksters lid waren van de W5 (punt 57), wat zij niet ontkennen, en als leden van de W5 binnen de werkingssfeer van de door SNV en KWS gesloten overeenkomsten vielen (zie punten 98‑107 hierboven).
110    Bijgevolg heeft de Commissie aangetoond dat verzoeksters vanaf 1 april 1994 aan de inbreuk hebben deelgenomen, en behoefde zij daartoe geen bewijzen van de rechtstreekse deelneming van verzoeksters aan de kartelbijeenkomsten over te leggen.
111    Mitsdien moeten het zesde onderdeel van het eerste middel, en bijgevolg het eerste middel in zijn geheel, worden afgewezen.
2.     Het tweede middel, betreffende de vaststelling van het bedrag van de geldboete
Argumenten van partijen
112    Verzoeksters betogen dat de Commissie artikel 23, lid 3, van verordening nr. 1/2003 en de richtsnoeren voor de berekening van geldboeten heeft geschonden. Hun middel bestaat uit drie verschillende onderdelen, te weten onjuiste kwalificatie van de inbreuk als zeer zwaar, onjuiste beoordeling van de weerslag van de mededingingsregeling op de markt en onevenredigheid van de hun opgelegde geldboeten.
113    Zo zou de betrokken inbreuk geenszins als zeer zwaar kunnen worden aangemerkt. Volgens de richtsnoeren voor de berekening van geldboeten diende de gestelde inbreuk immers als niet te ernstig te worden aangemerkt, aangezien de overeenkomsten van de grote wegenbouwers, anders dan die van de leveranciers, betrekking hadden op de inkoopprijzen, op een zeer kleine markt en op een sector die economisch niet zwaar woog. Verder zou de Commissie ten onrechte geen onderscheid hebben gemaakt tussen de rol van de leveranciers en die van de grote wegenbouwers. Dit zou erop neerkomen dat zij eraan is voorbijgegaan dat een mededingingsregeling tussen leveranciers, naar de aard ervan, een veel zwaardere inbreuk is dan een mededingingsregeling tussen afnemers en leveranciers en tussen afnemers onderling.
114    Bovendien zouden de eindgebruikers voordeel hebben gehaald uit deze overeenkomsten. Verder zou de Commissie in punt 314 van de bestreden beschikking hebben toegegeven dat het niet mogelijk was de concrete weerslag van deze mededingingsregeling op de markt te meten, en zou zij hoe dan ook niet hebben aangetoond dat er een causaal verband was tussen deze overeenkomsten en de hoge bitumenprijzen in Nederland.
115    Tot slot zijn verzoeksters van mening dat de basisbedragen van hun geldboeten kennelijk overdreven hoog zijn gelet op het bedrag van hun inkopen, te weten 6,1 miljoen EUR in 2001 voor BAM NBM en 3,5 miljoen EUR voor HBG. De Commissie zou met name geen rekening hebben gehouden met het feit dat de mededingingsregeling voor de grote wegenbouwers betrekking had op de inkoopprijs en dat deze inkoopprijs slechts een zeer klein gedeelte vormde van hun productiekosten, waarover zij een zeer kleine netto winstmarge hadden. Verder had de Commissie rekening moeten houden met het feit dat zij deze daling van hun inkoopkosten in de offertes aan hun klanten hadden doorberekend.
116    De Commissie bestrijdt alle argumenten van verzoeksters.
Beoordeling door het Gerecht
De kwalificatie zeer zware inbreuk
117    Volgens punt 1 van de richtsnoeren voor de berekening van geldboeten wordt het basisbedrag van de geldboete bepaald naargelang van de zwaarte en de duur van de inbreuk, waarbij voor de beoordeling van de zwaarte van de inbreuk rekening dient te worden gehouden met de eigen aard van de inbreuk, met de concrete weerslag ervan op de markt wanneer die meetbaar is, en met de omvang van de betrokken geografische markt. De richtsnoeren voor de berekening van geldboeten maken aldus een onderscheid tussen niet te ernstige inbreuken (meestal verticale beperkingen van het handelsverkeer, waarvan de weerslag op de markt echter beperkt blijft), zware inbreuken (horizontale of verticale beperkingen die strikter worden toegepast en waarvan de weerslag op de gemeenschappelijke markt ruimer is) en zeer zware inbreuken (horizontale beperkingen van het type „prijskartel” en marktverdelingsregeling, of andere gedragingen die de goede werking van de interne markt in het gedrang brengen).
118    Volgens vaste rechtspraak moet bij de vaststelling van de zwaarte van een inbreuk rekening worden gehouden met een groot aantal factoren, zoals de bijzondere omstandigheden van de zaak, de context ervan en de afschrikkende werking van de geldboeten, ten aanzien waarvan de Commissie over een ruime beoordelingsvrijheid beschikt (arrest Dansk Rørindustri e.a./Commissie, aangehaald in punt 34 hierboven, punt 241, en arrest Hof van 10 mei 2007, SGL Carbon/Commissie, C‑328/05 P, Jurispr. blz. I‑3921, punt 43; arrest Gerecht van 8 oktober 2008, Schunk en Schunk Kohlenstoff-Technik/Commissie, T‑69/04, Jurispr. blz. II‑2567, punt 153). Verder moet volgens de rechtspraak bij de vaststelling van het bedrag van de geldboeten rekening worden gehouden met alle factoren die van belang kunnen zijn voor de beoordeling van de zwaarte van de inbreuken, zoals met name de rol die elke partij bij de inbreuk heeft gespeeld en het gevaar dat dergelijke inbreuken opleveren voor de doelstellingen van de Gemeenschap (arrest Gerecht van 27 juli 2005, Brasserie nationale e.a./Commissie, T‑49/02–T‑51/02, Jurispr. blz. II‑3033, punten 168‑183). Ingeval een inbreuk door meerdere ondernemingen is gepleegd, moet het relatieve gewicht van de deelneming van elk van hen worden onderzocht (arresten Hof van 8 juli 1999, Hercules Chemicals/Commissie, C‑51/92 P, Jurispr. blz. I‑4235, punt 110, en Montecatini/Commissie, C‑235/92 P, Jurispr. blz. I‑4539, punt 207).
119    De rechter van de Unie heeft ook erkend dat horizontale prijskartels of overeenkomsten die op verdeling van de clientèle of compartimentering van de gemeenschappelijke markt zijn gericht, naar de aard ervan als zeer zware inbreuken worden aangemerkt (arrest Gerecht van 15 september 1998, European Night Services e.a./Commissie, T‑374/94, T‑375/94, T‑384/94 en T‑388/94, Jurispr. blz. II‑3141, punt 136; arrest Groupe Danone/Commissie, aangehaald in punt 25 hierboven, punt 147, en arrest Gerecht van 8 juli 2008, BPB/Commissie, T‑53/03, Jurispr. blz. II‑1333, punt 279). Deze overeenkomsten kunnen dus reeds op grond van hun eigen aard als zeer zwaar worden aangemerkt, zonder dat het daarvoor nodig is dat zij een bepaald geografisch gebied bestrijken of een bijzondere weerslag hebben (arrest Brasserie nationale e.a./Commissie, aangehaald in punt 118 hierboven, punt 178). Omgekeerd kan een horizontale mededingingsregeling die het gehele grondgebied van een lidstaat bestrijkt en strekt tot verdeling van de markt en tot compartimentering van de gemeenschappelijke markt, niet als een niet te ernstige inbreuk in de zin van de richtsnoeren voor de berekening van geldboeten worden aangemerkt (arrest Brasserie nationale e.a./Commissie, aangehaald in punt 118 hierboven, punt 181). Anders dan verzoeksters stellen, diende de Commissie ter beoordeling van de zwaarte van de inbreuk dus geen analyse van de daadwerkelijke weerslag van het betrokken gedrag op de mededinging te maken door aan te tonen dat de overeenkomsten de kleine wegenbouwers en de eindgebruikers hebben benadeeld en de brutoprijs in Nederland kunstmatig in de hoogte hebben gedreven.
120    In het onderhavige geval heeft de Commissie in de punten 312 tot en met 317 van de bestreden beschikking geoordeeld dat verzoeksters een zeer zware inbreuk op artikel 81, lid 1, EG hadden gemaakt. Zij heeft erop gewezen dat een inbreuk die bestaat in het rechtstreeks of indirect vaststellen van de aan- en verkoopprijzen en het jegens handelspartners toepassen van ongelijke voorwaarden bij gelijkwaardige prestaties, waardoor hun een mededingingsnadeel wordt berokkend, naar de aard ervan tot de zeer zware inbreuken behoort. Verder heeft zij verklaard dat de twee bij de inbreuk betrokken groepen hadden moeten beseffen dat de mededingingsregeling onrechtmatig was, daar de leden van de W5 de kleine wegenbouwers met name bewust een mededingingsnadeel hebben berokkend. Dat de binnen het kartel vastgestelde regelingen geheim werden gehouden, zou in dit verband een extra bewijs van de onrechtmatigheid ervan vormen.
121    Opgemerkt zij dat verzoeksters niet opkomen tegen de in punt 312 van de bestreden beschikking aangehaalde elementen, namelijk dat de mededingingsregeling bestond in het rechtstreeks of indirect vaststellen van de aan- en verkoopprijzen en het jegens handelspartners toepassen van ongelijke voorwaarden bij gelijkwaardige prestaties, waardoor hun een mededingingsnadeel werd berokkend. Welnu, de door de Commissie aldus beschreven mechanismen behoren tot de zwaarste vormen van aantasting van de mededinging. Verzoeksters trachten slechts een onderscheid tussen verschillende gedragingen betreffende dezelfde mededingingsregeling aan te tonen en voeren daartoe aan dat de Commissie het gedrag van de leveranciers en dat van de grote wegenbouwers afzonderlijk had moeten beoordelen, daar de eerste zich schuldig hebben gemaakt aan een mededingingsregeling over de prijzen, terwijl de tweede slechts een collectieve korting op de koopprijs hebben bedongen.
122    Zoals het Gerecht reeds eerder heeft verklaard (zie punten 52–66 hierboven), moeten de tussen de W5 en de leveranciers gesloten overeenkomsten echter globaal worden beoordeeld, daar zij zowel de brutoprijs als de minimumkorting voor de W5 en de maximumkorting voor de kleine wegenbouwers betroffen. Aldus kunnen de door verzoeksters in het onderhavige geval aangevoerde omstandigheden de geldigheid van het oordeel van de Commissie over de zwaarte van de inbreuk niet op losse schroeven zetten. Daaruit volgt dat de conclusie van de Commissie dat de betrokken overeenkomsten en afstemmingen naar de aard ervan een zeer zware inbreuk vormen, niet op de helling komt te staan.
123    Verzoeksters verwijten de Commissie dat deze haar stelling dat de grote wegenbouwers hadden moeten beseffen dat hun handelwijze de mededinging beperkte (punt 313 van de bestreden beschikking), niet heeft onderbouwd. Verder zijn zij van mening dat voor de grote wegenbouwers deze overeenkomsten niet vertrouwelijk waren. In dit verband is de rechter van de Unie van oordeel dat de Commissie voor het bepalen van de zwaarte van de inbreuk rekening mag houden met het feit dat de ondernemingen veel voorzorgen hebben genomen om te voorkomen dat de mededingingsregeling wordt ontdekt (arrest Schunk en Schunk Kohlenstoff-Technik/Commissie, aangehaald in punt 118 hierboven, punt 154). In het onderhavige geval heeft de Commissie verklaard dat de W5 geheimhoudingsregelingen hebben getroffen, met name door geen schriftelijke uitnodigingen voor de kartelbijeenkomsten te sturen en geen notulen op te stellen van deze bijeenkomsten. In elk geval blijkt uit de bewoordingen van punt 313 van de bestreden beschikking dat de daarin genoemde elementen subsidiair zijn vermeld ten opzichte van die welke in punt 312 van de bestreden beschikking zijn opgesomd. In die omstandigheden kan, zelfs al zouden verzoeksters op goede gronden opkomen tegen de inaanmerkingneming van de geheime aard van de mededingingsregeling en van het besef van de onrechtmatigheid ervan, dit het oordeel van de Commissie over de aard van de inbreuk, zoals dat volgt uit de relevante en afdoende motivering in punt 312 van de bestreden beschikking, niet op losse schroeven zetten (zie in die zin arrest Schunk en Schunk Kohlenstoff-Technik/Commissie, aangehaald in punt 118 hierboven, punt 157).
124    Uit een en ander volgt dat de Commissie geen beoordelingsfout heeft gemaakt bij de kwalificatie van de aard van de door verzoeksters begane inbreuk. Bijgevolg dient afwijzend te worden beslist op de vordering van verzoeksters om de mededingingsregeling als niet te ernstige inbreuk aan te merken.
Het ontbreken van beoordeling van de weerslag van de mededingingsregeling op de markt
125    Verzoeksters verwijten de Commissie, voor de vaststelling van het basisbedrag van de geldboete de weerslag van de mededingingsregeling op de markt niet te hebben gemeten.
126    In dit verband dient erop te worden gewezen dat de Commissie allereerst heeft verklaard dat de vaststelling van de zwaarte van de inbreuk en van het bedrag van de geldboete niet afhankelijk is van de weerslag van de mededingingsregeling op de markt (punt 314 van de bestreden beschikking). Zij heeft vervolgens gepreciseerd dat de concrete weerslag van de mededingingsregeling onmogelijk kon worden gemeten wegens het ontbreken van informatie over de evolutie van de prijs van het bitumen zonder overeenkomsten, maar dat zij zich kon beperken tot ramingen van de waarschijnlijkheid van de weerslag van de mededingingsregeling. Zij heeft in dit verband beklemtoond dat de gesloten overeenkomsten daadwerkelijk zijn uitgevoerd, daaronder begrepen het verlenen van een preferentiële korting aan uitsluitend de leden van de W5 en de regeling van sancties in geval van niet-inachtneming van de overeenkomsten, wat tot kunstmatige marktvoorwaarden heeft geleid. Tot slot heeft zij erop gewezen dat het niveau van de brutoprijs in Nederland hoger was dan in de buurlanden en dat de aan de W5 toegekende specifieke korting een beslissende rol heeft kunnen spelen bij het verkrijgen van overheidsopdrachten.
127    Volgens punt 1 van de richtsnoeren voor de berekening van geldboeten wordt het basisbedrag van de geldboete bepaald „naargelang van de zwaarte en de duur van de inbreuk” en dient „[b]ij de beoordeling van de zwaarte van een inbreuk [...] rekening te worden gehouden met de eigen aard van de inbreuk, met de concrete weerslag ervan op de markt, wanneer die meetbaar is, en met de omvang van de betrokken geografische markt”.
128    De rechter van de Unie heeft bevestigd dat de Commissie niet verplicht is om de concrete weerslag van de inbreuk op de markt vast te stellen, daar het antwoord op de vraag in hoeverre de beperking van de mededinging heeft geleid tot een hogere marktprijs dan die welke zonder de mededingingsregeling zou hebben gegolden, geen beslissend criterium is voor het bepalen van het niveau van de geldboeten (arresten Hof van 7 juni 1983, Musique Diffusion française e.a./Commissie, 100/80–103/80, Jurispr. blz. 1825, punten 120 en 129, en 16 november 2000, Stora Kopparbergs Bergslags/Commissie, C‑286/98 P, Jurispr. blz. I‑9925, punten 68‑77).
129    Het Hof heeft er aldus aan herinnerd dat uit de richtsnoeren voor de berekening van geldboeten volgde dat de eigen aard van de inbreuk kon volstaan om deze als „zeer zwaar” aan te merken, ongeacht de concrete weerslag ervan op de markt of de omvang van de betrokken geografische markt (zie punt 119 hierboven en arrest Hof van 24 september 2009, Erste Group Bank e.a./Commissie, C‑125/07 P, C‑133/07 P, C‑135/07 P en C‑137/07 P, Jurispr. blz. I‑8681, punt 103). Deze conclusie vindt steun in het feit dat, hoewel de beschrijving van „zware” inbreuken uitdrukkelijk de weerslag op de markt en de gevolgen voor uitgestrekte gebieden van de gemeenschappelijke markt vermeldt, de beschrijving van „zeer zware” inbreuken daarentegen geen eisen stelt aangaande de concrete weerslag op de markt of de gevolgen voor een bepaald geografisch gebied (arrest Groupe Danone/Commissie, aangehaald in punt 25 hierboven, punt 150). Het Hof heeft er ook aan herinnerd dat uit punt 1 A, eerste alinea, van de richtsnoeren voor de berekening van geldboeten bleek dat deze weerslag alleen in aanmerking moest worden genomen wanneer hij meetbaar was (arresten Hof van 9 juli 2009, Archer Daniels Midland/Commissie, C‑511/06 P, Jurispr. blz. I‑5843, punt 125, en 3 september 2009, Prym en Prym Consumer/Commissie, C‑534/07 P, Jurispr. blz. I‑7415, punt 74).
130    In het onderhavige geval was de Commissie, gelet op de aard van de betrokken inbreuk en op het feit dat zij in de bestreden beschikking heeft verklaard dat de concrete weerslag van de inbreuk niet kon worden gemeten (punten 314 en 316), niet verplicht deze concrete weerslag op de markt te beoordelen om de inbreuk als zeer zwaar aan te merken.
131    Verder wordt in de rechtspraak gezegd dat de Commissie, wanneer zij het voor de berekening van de geldboete opportuun acht om rekening te houden met de facultatieve factor van de concrete weerslag van de inbreuk op de markt, niet slechts een eenvoudig vermoeden naar voren kan brengen, maar concrete, geloofwaardige en toereikende aanwijzingen moet aandragen op grond waarvan kan worden beoordeeld wat de daadwerkelijke invloed van de inbreuk op de mededinging op de betrokken markt heeft kunnen zijn, daar de Commissie, door ook deze factor in aanmerking te nemen, het uitgangsbedrag van de boete kan verhogen tot boven het volgens de richtsnoeren voor de berekening van geldboeten mogelijke minimumbedrag van 20 miljoen EUR, met geen ander maximum dan de bovengrens van 10 % van de totale omzet die de betrokken onderneming in het voorafgaande boekjaar heeft behaald, dat voor het totale bedrag van de geldboete is vastgelegd in artikel 23, lid 2, van verordening nr. 1/2003 (arrest Prym en Prym Consumer/Commissie, aangehaald in punt 129 hierboven, punten 81 en 82).
132    Aangezien de Commissie in het onderhavige geval echter in de bestreden beschikking duidelijk heeft verklaard dat de concrete weerslag van de inbreuk niet kon worden gemeten en dus geen rol speelde bij de vaststelling van de zwaarte van de inbreuk en van het bedrag van de geldboete, kan haar niet worden verweten dat zij in het punt betreffende de concrete weerslag van de mededingingsregeling op de markt alleen heeft verklaard dat de betrokken overeenkomsten ten uitvoer waren gelegd. Bijgevolg is het niet nodig, te onderzoeken of de andere door haar aangedragen indiciën volstonden om aannemelijk te maken dat de inbreuk daadwerkelijk invloed kan hebben gehad op de mededinging op die markt.
133    Bijgevolg dient het tweede onderdeel van het tweede middel te worden afgewezen.
De onevenredigheid van het basisbedrag
134    Verzoeksters zijn van mening dat de basisbedragen van hun geldboeten kennelijk onevenredig zijn gelet op hun inkoophoeveelheden.
135    In punt 1 A, zesde alinea, van de richtsnoeren voor de berekening van geldboeten staat dat in het geval van inbreuken waarbij verscheidene ondernemingen betrokken zijn, het onder bepaalde omstandigheden wenselijk kan zijn, op de basisbedragen die in elke inbreukcategorie zijn vastgesteld, een weging toe te passen „om rekening te houden met het specifieke gewicht, en derhalve met de daadwerkelijke invloed van het inbreukmakende gedrag van elke onderneming afzonderlijk op de mededinging, met name wanneer er een aanzienlijk verschil bestaat in de grootte van de ondernemingen die eenzelfde soort inbreuk hebben gepleegd”. In de zevende alinea wordt dan gepreciseerd dat „het beginsel van gelijke bestraffing voor een gelijke gedraging, wanneer de omstandigheden ertoe nopen, tot de toepassing van verschillende boetebedragen voor de betrokken ondernemingen kan leiden, zonder dat deze differentiëring in een rekenkundig regeltje te vatten is”.
136    In de punten 318 tot en met 322 van de bestreden beschikking heeft de Commissie verklaard dat, om rekening te houden met het specifieke belang van het onrechtmatige gedrag van elke bij de mededingingsregeling betrokken onderneming en met de reële weerslag daarvan op de mededinging, zij tussen de betrokken ondernemingen onderscheid heeft gemaakt naargelang van hun relatieve belang op de betrokken markt gemeten aan hun marktaandelen berekend op basis van de waarde van hun verkopen of inkopen van wegenbouwbitumen in Nederland in 2001, het laatste volledige jaar van de inbreuk. Zij heeft de ondernemingen aldus in zes categorieën ingedeeld en BAM NBM ondergebracht in de vierde categorie, namelijk de vennootschappen met een marktaandeel tussen 9,2 en 10,6 %, waardoor zij op een basisbedrag van 7,5 miljoen EUR is uitgekomen. Zij heeft HBG, die een marktaandeel van 5,6 % had, ondergebracht in de vijfde categorie, en is voor deze vennootschap aldus op een basisbedrag van 4 miljoen EUR uitgekomen.
137    Verder heeft zij in punt 317 van de bestreden beschikking verklaard dat, ofschoon voor zeer zware inbreuken geldboeten van meer dan 20 miljoen EUR kunnen worden opgelegd, zij dit bedrag slechts op 15 miljoen EUR heeft bepaald gelet op het feit dat de inbreuk was beperkt tot het in één enkele lidstaat verkochte wegenbouwbitumen, op de vrij geringe waarde van deze markt, te weten 62 miljoen EUR in 2001, en op het grote aantal deelnemers.
138    De rechter van de Unie heeft reeds verklaard dat de Commissie in het kader van verordening nr. 1/2003 beschikt over een beoordelingsmarge voor het bepalen van het bedrag van de geldboeten teneinde het gedrag van de ondernemingen zodanig te sturen dat deze de mededingingsregels naleven, en dat het aan het Gerecht staat, te controleren of het bedrag van de opgelegde geldboete in verhouding staat tot de zwaarte en de duur van de inbreuk, en de zwaarte van de inbreuk en de door de verzoeker aangevoerde omstandigheden tegen elkaar af te wegen (zie in die zin arrest Gerecht van 21 oktober 2003, General Motors Nederland en Opel Nederland/Commissie, T‑368/00, Jurispr. blz. II‑4491, punt 189).
139    De rechter van de Unie heeft bovendien verklaard dat, hoewel de richtsnoeren voor de berekening van geldboeten niet voorzien in berekening van de geldboeten op basis van de totale of de relevante omzet, zij zich niet ertegen verzetten dat bij de bepaling van het bedrag van de geldboete dergelijke omzetcijfers in aanmerking worden genomen om de algemene beginselen van het recht van de Unie in acht te nemen en wanneer de omstandigheden dit vereisen, en dat de Commissie met dat doel de betrokken ondernemingen in verschillende categorieën kan indelen op basis van de omzet die elk van de ondernemingen heeft behaald met de producten waarop de procedure betrekking heeft (zie in die zin arrest Schunk en Schunk Kohlenstoff-Technik/Commissie, aangehaald in punt 118 hierboven, punten 176 en 177).
140    Deze werkwijze waarbij de leden van een kartel in categorieën worden ingedeeld om zo tot een gedifferentieerde behandeling bij de vaststelling van de basisbedragen van de geldboeten te komen, waarvan het beginsel in de rechtspraak is aanvaard ofschoon zij erop neerkomt dat geen rekening wordt gehouden met verschillen in omvang tussen de ondernemingen binnen dezelfde categorie, leidt tot een forfaitaire vaststelling van het basisbedrag voor de ondernemingen van dezelfde categorie. De Commissie kan aldus onder meer de betrokken ondernemingen in verschillende categorieën indelen per tranche van bijvoorbeeld 5 % of 10 % van de marktaandelen. De rechter van de Unie wijst er echter op dat een dergelijke indeling in categorieën in overeenstemming moet zijn met het beginsel van gelijke behandeling, dat het bedrag van de geldboeten ten minste in verhouding moet staan tot de factoren die bij de beoordeling van de zwaarte van de inbreuk in aanmerking zijn genomen, en dat hij alleen nagaat of deze indeling samenhangend en objectief gerechtvaardigd is (zie in die zin arresten Gerecht van 8 oktober 2008, SGL Carbon/Commissie, T‑68/04, Jurispr. blz. II‑2511, punten 62‑70, en 30 september 2009, Hoechst/Commissie, T‑161/05, Jurispr. blz. II‑3555, punten 123 en 124).
141    Volgens vaste rechtspraak is de Commissie niet verplicht om bij de vaststelling van het bedrag van de geldboeten op basis van de zwaarte en de duur van de betrokken inbreuk, zoals in punt 1 A, zesde alinea, van de richtsnoeren voor de berekening van geldboeten in herinnering is gebracht, uit te gaan van bedragen die op de omzet van de betrokken ondernemingen zijn gebaseerd. De Commissie mag weliswaar rekening houden met de omzet van de betrokken onderneming, maar aan dit omzetcijfer mag geen belang worden toegekend dat niet in verhouding staat tot de overige beoordelingselementen. De Commissie behoudt dus een zekere marge bij de beoordeling van de opportuniteit om naargelang van de omvang van elke onderneming een weging toe te passen op de geldboeten. Zo is de Commissie bij de vaststelling van de boetebedragen niet verplicht ervoor te zorgen dat, wanneer zij geldboeten oplegt aan verschillende bij dezelfde inbreuk betrokken ondernemingen, de definitieve boetebedragen elk verschil tussen de betrokken ondernemingen op het gebied van hun totale omzet (arrest Hof van 25 januari 2007, Dalmine/Commissie, C‑407/04 P, Jurispr. blz. I‑829, punten 141‑144) of hun omzet op de markt van het betrokken product (arrest Gerecht van 29 november 2005, Union Pigments/Commissie, T‑62/02, Jurispr. blz. II‑5057, punt 159) weerspiegelen.
142    Het is ook vaste rechtspraak dat het feit dat de in de richtsnoeren voor de berekening van geldboeten uiteengezette berekeningsmethode niet op de totale omzet van de betrokken ondernemingen is gebaseerd en daardoor kan leiden tot verschillen tussen de ondernemingen ter zake van de verhouding tussen hun omzet en het bedrag van de geldboeten die hun werden opgelegd, irrelevant is bij de beoordeling of de Commissie de beginselen van evenredigheid en gelijke behandeling en het beginsel van de individualiteit van straffen heeft geschonden (arrest Gerecht van 6 mei 2009, Wieland-Werke/Commissie, T‑116/04, Jurispr. blz. II‑1087, punten 86 en 87).
143    Het Gerecht dient in het onderhavige geval dus alleen na te gaan, of de door de Commissie verrichte indeling van de ondernemingen coherent en objectief gerechtvaardigd was. Welnu, in punt 320 van de bestreden beschikking heeft de Commissie verklaard dat, aangezien de onderhavige zaak betrekking heeft op een mededingingsregeling tussen verkopers en kopers van hetzelfde product in dezelfde bedrijfssector, één enkele rangorde naargelang van de omzet met het betrokken product diende te worden gemaakt. Bijgevolg kon de Commissie, ofschoon de mededingingsregeling betrekking had op de inkoopprijs voor de grote wegenbouwers en de verkoopprijs voor de leveranciers, één enkele rangorde naargelang van de omzet met het betrokken product vaststellen zonder tekort te schieten in haar verplichtingen ter zake van coherentie en objectieve rechtvaardiging. Tot slot blijkt uit de hierboven uiteengezette rechtspraak dat de Commissie niet verplicht was om rekening te houden met de omstandigheid, gesteld dat deze was aangetoond, dat verzoeksters de aan de mededingingsregeling te wijten daling van hun inkoopkosten hebben doorberekend in de offertes aan hun klanten, en dat de inkoopprijs van het bitumen slechts een zeer gering deel van hun productiekosten vertegenwoordigde.
144    Uit een en ander volgt dat de Commissie bij de berekening van het bedrag van de aan verzoeksters opgelegde geldboeten niet blijk heeft gegeven van een onjuiste opvatting van het recht of de feiten, en bijgevolg dient dit onderdeel van het tweede middel, en dus het tweede middel in zijn geheel te worden afgewezen.
3.     Het derde middel, betreffende schending van de rechten van de verdediging
Argumenten van partijen
145    Het door verzoeksters geformuleerde middel inzake schending van de rechten van de verdediging bestaat uit drie onderdelen. Ten eerste stellen verzoeksters dat de Commissie hun rechten van verdediging heeft geschonden door het Nederlandse onderzoek af te splitsen van het onderzoek naar het bestaan van mededingingsbeperkende overeenkomsten tussen leveranciers in andere lidstaten en door hun aldus de toegang tot de documenten betreffende die andere onderzoeken te onthouden en hun daardoor de mogelijkheid te ontnemen om aanvullende bewijzen van hun onschuld aan te dragen.
146    Ten tweede zijn verzoeksters van mening dat de Commissie hun rechten van verdediging heeft geschonden door te weigeren hun alle antwoorden van de andere ondernemingen op de mededeling van punten van bezwaar te doen toekomen. De Commissie zou zich in de bestreden beschikking nochtans op verschillende van die documenten hebben gebaseerd, met name om een aantal in de mededeling van punten van bezwaar tegen de leveranciers geformuleerde bezwaren te laten vallen. De mededeling van deze antwoorden was vooral noodzakelijk wegens het horizontale en verticale karakter van de mededingingsregeling en de vooringenomenheid van de Commissie voor de leveranciers.
147    Ten derde verwijten verzoeksters de Commissie dat deze een aantal in de mededeling van punten van bezwaar jegens de leveranciers aangenomen bezwaren, zoals het bezwaar dat deze de markten hadden verdeeld, niet heeft overgenomen in de bestreden beschikking.
148    De Commissie is van mening dat zij niet verplicht was de antwoorden op de mededeling van punten van bezwaar openbaar te maken en wijst alle argumenten van verzoeksters van de hand.
149    Op een door het Gerecht ter terechtzitting gestelde vraag over de gevolgen die zij verbonden aan het arrest van het Gerecht van 16 juni 2011, Solvay/Commissie (T‑186/06, nog niet gepubliceerd in de Jurisprudentie, punt 228), hebben verzoeksters geantwoord dat zij hun in hun schrifturen ontwikkeld betoog handhaven, ook al gaat dit in tegen dit arrest.
Beoordeling door het Gerecht
De verschillen tussen de mededeling van punten van bezwaar en de bestreden beschikking
150    Verzoeksters zijn van mening dat de verschillen in redenering tussen de mededeling van punten van bezwaar en de bestreden beschikking hun hebben belet, zich doeltreffend te verdedigen.
151    In dit verband is het vaste rechtspraak dat de eerbiediging van de rechten van de verdediging in elke procedure die tot de oplegging van sancties, met name geldboeten of dwangsommen, kan leiden, een fundamenteel beginsel van het recht van de Unie is, dat zelfs in een administratieve procedure in acht moet worden genomen (arrest Hof van 2 oktober 2003, ARBED/Commissie, C‑176/99 P, Jurispr. blz. I‑10687, punt 19).
152    In die zin bepaalt verordening nr. 1/2003 dat aan partijen een mededeling van punten van bezwaar wordt toegezonden waarin op duidelijke wijze alle wezenlijke elementen worden aangegeven waarop de Commissie zich in deze fase van de procedure baseert. Een dergelijke mededeling van punten van bezwaar vormt de procedurele waarborg voor de toepassing van het fundamentele beginsel van het recht van de Unie dat de rechten van de verdediging in elke procedure moeten worden geëerbiedigd (arrest Hof van 3 september 2009, Papierfabrik August Koehler e.a./Commissie, C‑322/07 P, C‑327/07 P en C‑338/07 P, Jurispr. blz. I‑7191, punten 34 en 35).
153    Volgens de rechtspraak is het echter niet nodig dat de beschikking een exacte kopie is van de mededeling van punten van bezwaar (arrest Hof van 29 oktober 1980, van Landewyck e.a./Commissie, 209/78–215/78 en 218/78, Jurispr. blz. 3125, punt 68). Slechts ingeval in de eindbeschikking aan de betrokken ondernemingen andere inbreuken ten laste worden gelegd dan in de mededeling van punten van bezwaar of ingeval daarin andere feiten als vaststaand worden aangenomen, dient te worden vastgesteld dat de rechten van de verdediging zijn geschonden (arrest Hof van 15 juli 1970, ACF Chemiefarma/Commissie, 41/69, Jurispr. blz. 661, punten 26 en 94, en arrest Gerecht van 23 februari 1994, CB en Europay/Commissie, T‑39/92 en T‑40/92, Jurispr. blz. II‑49, punten 49‑52). Dat is niet het geval wanneer de gestelde verschillen tussen de mededeling van punten van bezwaar en de eindbeschikking geen betrekking hebben op andere gedragingen dan die waarover de betrokken ondernemingen zich al hebben uitgelaten en die dus geen verband houden met nieuwe bezwaren (arrest Gerecht van 30 september 2003, Atlantic Container Line e.a./Commissie, T‑191/98, T‑212/98–T‑214/98, Jurispr. blz. II‑3275, punt 191).
154    Ondernemingen die zich op schending van de rechten van de verdediging met betrekking tot de in de bestreden beschikking overgenomen punten van bezwaar beroepen, kunnen niet volstaan met eenvoudig te wijzen op het bestaan van verschillen tussen de mededeling van punten van bezwaar en de bestreden beschikking, maar moeten precies en concreet uiteenzetten, in hoeverre elk van die verschillen een nieuw punt van bezwaar oplevert waarover zij geen gelegenheid hebben gehad opmerkingen te maken (arrest Atlantic Container Line e.a./Commissie, aangehaald in punt 153 hierboven, punt 192). Volgens de rechtspraak moet een schending van de rechten van de verdediging immers worden beoordeeld aan de hand van de specifieke omstandigheden van het concrete geval, aangezien die schending voornamelijk afhangt van de bezwaren die de Commissie als bewijs voor de aan de betrokken ondernemingen verweten inbreuk heeft aangenomen (arrest Gerecht van 29 juni 1995, ICI/Commissie, T‑36/91, Jurispr. blz. II‑1847, punt 70).
155    Verzoeksters verwijten de Commissie ten eerste dat deze, niettegenstaande de in de mededeling van punten van bezwaar vermelde aanwijzingen, heeft afgezien van verder onderzoek naar het bestaan van marktverdelingsovereenkomsten tussen de leveranciers in Nederland. In het kader van het onderhavige beroep kan de Commissie echter niet op goede gronden worden verweten dat zij bepaalde overeenkomsten in de bestreden beschikking buiten beschouwing heeft gelaten. Een dergelijk argument kan immers, zelfs al zou het gegrond zijn, geen invloed hebben op de rechtmatigheid van die beschikking.
156    Bijgevolg dient afwijzend te worden beslist op het argument van verzoeksters dat de Commissie hun rechten van verdediging heeft geschonden door in de bestreden beschikking een aantal in de mededeling van punten van bezwaar jegens de leveranciers aangenomen bezwaren te laten vallen.
157    Ten tweede verwijten zij de Commissie dat deze in de bestreden beschikking hun stelling inzake het bestaan van een drempel die diende te worden overschreden voor toepassing van het mechanisme van indexering van de brutoprijzen (zie punt 85 hierboven), niet heeft overgenomen. Overeenkomstig de in punt 154 hierboven uiteengezette beginselen dient dit argument van verzoeksters te worden afgewezen, aangezien deze niet hebben uiteengezet in welk opzicht het niet vermelden van deze stelling in de bestreden beschikking een nieuw bezwaar vormt waarover zij hun standpunt niet hebben kunnen uiteenzetten.
158    Bijgevolg dient het eerste onderdeel van het derde middel te worden afgewezen.
De toegang tot de antwoorden op de mededeling van punten van bezwaar
159    Uit de stukken blijkt dat de Commissie verzoeksters op 24 mei 2006, als bewijselementen met het oog op de bestreden beschikking, de uittreksels uit de antwoorden van de andere ondernemingen op de mededeling van punten van bezwaar heeft doen toekomen waarop zij zich wilde baseren. Op 12 juni 2006 hebben verzoeksters opmerkingen over deze documenten ingediend.
–       Algemene beginselen inzake de toegang tot documenten die van na de mededeling van punten van bezwaar dateren
160    Artikel 27, lid 2, van verordening nr. 1/2003 bepaalt:
„Het recht van verdediging van de partijen wordt in de loop van de procedure ten volle geëerbiedigd. De partijen hebben het recht tot inzage van het dossier van de Commissie, onder voorbehoud van het rechtmatige belang van de ondernemingen dat hun zakengeheimen niet aan de openbaarheid prijs worden gegeven. Het recht tot inzage van het dossier geldt niet voor vertrouwelijke inlichtingen en interne documenten van de Commissie of de mededingingsautoriteiten van de lidstaten.”
161    In punt 8 van de mededeling betreffende de regels voor toegang tot het dossier overeenkomstig de artikelen 81 EG en 82 EG, de artikelen 53, 54 en 57 van de EER-Overeenkomst en verordening (EG) nr. 139/2004 van de Raad (PB 2005, C 325, blz. 7) omschrijft de Commissie het „dossier van de Commissie” als „alle documenten die door het directoraat-generaal Concurrentie van de Commissie tijdens het onderzoek zijn verkregen, overgelegd en/of verzameld”. In punt 27 van deze mededeling verklaart de Commissie:
„Toegang tot het dossier wordt op verzoek en normaal gesproken bij één enkele gelegenheid geboden – nadat de Commissie de partijen haar punten van bezwaar heeft meegedeeld – om het beginsel van [...] processuele gelijkheid te garanderen en om de rechten van de verdediging te beschermen. Als algemene regel geldt daarom dat geen toegang wordt verleend tot de antwoorden van andere partijen op de punten van bezwaar van de Commissie.
Een partij krijgt evenwel toegang tot documenten die na de mededeling van punten van bezwaar in latere fases van de administratieve procedure zijn ontvangen, wanneer dergelijke documenten nieuw bewijsmateriaal – ongeacht of het om bewijsmateriaal à charge of à décharge gaat – kunnen vormen betreffende de verklaringen in verband met die partij in de mededeling van punten van bezwaar van de Commissie. Dit is in het bijzonder het geval wanneer de Commissie voornemens is nieuw bewijsmateriaal te gebruiken.”
162    Zoals in de punten 151 en 152 hierboven is gezegd, vormt de mededeling van punten van bezwaar de procedurele waarborg voor de toepassing van het fundamentele beginsel van het recht van de Unie dat de rechten van de verdediging in elke procedure moeten worden geëerbiedigd.
163    Opgemerkt zij eveneens dat de toegang tot het dossier in mededingingszaken met name tot doel heeft, de adressaten van een mededeling van punten van bezwaar in staat te stellen kennis te nemen van het bewijsmateriaal in het dossier van de Commissie, opdat deze doeltreffend kunnen reageren op de conclusies waartoe deze laatste op basis van dit materiaal in die mededeling is gekomen. De toegang tot het dossier maakt dus deel uit van de procedurele waarborgen die de rechten van de verdediging beogen te beschermen en in het bijzonder de daadwerkelijke uitoefening beogen te waarborgen van het recht om te worden gehoord (zie arrest Atlantic Container Line e.a./Commissie, aangehaald in punt 153 hierboven, punt 334 en aldaar aangehaalde rechtspraak). In het kader van dit recht van toegang tot het dossier moet de Commissie de betrokken onderneming de mogelijkheid geven alle voor haar verdediging mogelijk relevante documenten in het onderzoeksdossier te onderzoeken (zie in die zin arrest Hof van 2 oktober 2003, Corus UK/Commissie, C‑199/99 P, Jurispr. blz. I‑11177, punt 125, en arrest Gerecht van 29 juni 1995, Solvay/Commissie, T‑30/91, Jurispr. blz. II‑1775, punt 81). Daartoe behoren zowel de stukken à charge als de stukken à décharge, met uitzondering van de documenten die zakengeheimen van andere ondernemingen bevatten, interne documenten van de Commissie en andere vertrouwelijke informatie (arresten Hof van 13 februari 1979, Hoffmann-La Roche/Commissie, 85/76, Jurispr. blz. 461, punten 9 en 11, en 7 januari 2004, Aalborg Portland e.a./Commissie, C‑204/00 P, C‑205/00 P, C‑211/00 P, C‑213/00 P, C‑217/00 P en C‑219/00 P, Jurispr. blz. I‑123, punt 68).
164    Volgens de rechtspraak is het pas bij aanvang van de administratieve fase op tegenspraak dat de betrokken onderneming door middel van de mededeling van punten van bezwaar wordt ingelicht over alle wezenlijke elementen waarop de Commissie zich in dit stadium van de procedure baseert. Bijgevolg behoort het antwoord van de andere partijen op de mededeling van punten van bezwaar in beginsel niet tot de stukken van het onderzoeksdossier die partijen kunnen inzien (arrest Hoechst/Commissie, aangehaald in punt 140 hierboven, punt 163). Indien de Commissie een passage uit een antwoord op een mededeling van punten van bezwaar of een bij een dergelijk antwoord gevoegd document als basis wil gebruiken om in een procedure tot toepassing van artikel 81, lid 1, EG het bestaan van een inbreuk vast te stellen, moeten de andere partijen in die procedure echter in staat moeten worden gesteld zich over dat bewijsstuk uit te spreken (zie arresten Gerecht van 15 maart 2000, Cimenteries CBR e.a./Commissie, „Cement”, T‑25/95, T‑26/95, T‑30/95–T‑32/95, T‑34/95–T‑39/95, T‑42/95–T‑46/95, T‑48/95, T‑50/95–T‑65/95, T‑68/95–T‑71/95, T‑87/95, T‑88/95, T‑103/95 en T‑104/95, Jurispr. blz. II‑491, punt 386, en 27 september 2006, Avebe/Commissie, T‑314/01, Jurispr. blz. II‑3085, punt 50 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
165    Verder wordt in de rechtspraak betreffende het administratieve dossier vóór de mededeling van punten van bezwaar gezegd dat het niet meedelen van een document slechts dan een schending van de rechten van de verdediging oplevert wanneer de betrokken onderneming enerzijds aantoont dat de Commissie dat document heeft gebruikt om haar punt van bezwaar betreffende het bestaan van een inbreuk te staven (arrest Hof van 9 november 1983, Nederlandsche Banden-Industrie-Michelin/Commissie, 322/81, Jurispr. blz. 3461, punten 7 en 9, en arrest Aalborg Portland e.a./Commissie, aangehaald in punt 163 hierboven, punt 71), en anderzijds dat dit punt van bezwaar alleen met dat document kan worden bewezen (arrest Hof van 25 oktober 1983, AEG-Telefunken/Commissie, 107/82, Jurispr. blz. 3151, punten 24‑30; arrest Aalborg Portland e.a./Commissie, aangehaald in punt 163 hierboven, punt 71, en arrest van 29 juni 1995, Solvay/Commissie, aangehaald in punt 163 hierboven, punt 58). Het Hof maakt in dit verband een onderscheid tussen documenten à charge en documenten à décharge. In geval van een document à charge dient de betrokken onderneming aan te tonen dat de Commissie tot een ander resultaat zou zijn gekomen indien dit document als bewijsmiddel à charge zou zijn uitgesloten. In geval van niet-mededeling van een document à décharge behoeft de betrokken onderneming daarentegen alleen aan te tonen dat de niet-overlegging daarvan het verloop van de procedure en de inhoud van de beschikking van de Commissie te haren nadele heeft kunnen beïnvloeden (zie in die zin arrest Aalborg Portland e.a./Commissie, aangehaald in punt 163 hierboven, punten 73 en 74). Dit onderscheid geldt ook voor documenten van na de mededeling van punten van bezwaar (arrest Gerecht van 27 september 2006, Jungbunzlauer/Commissie, T‑43/02, Jurispr. blz. II‑3435, punten 351‑359).
166    Verder dient te worden gepreciseerd dat het stelselmatige niet meedelen van de antwoorden van de andere ondernemingen op de mededeling van punten van bezwaar niet in strijd is met het beginsel van eerbiediging van de rechten van de verdediging. Zoals hierboven in herinnering is gebracht, houdt dit beginsel in dat de Commissie de betrokken ondernemingen in de loop van de administratieve procedure in kennis stelt van alle feiten, omstandigheden of documenten waarop zij zich baseert, teneinde hen in staat te stellen hun standpunt over het bestaan en de relevantie van de gestelde feiten en omstandigheden en over de ter ondersteuning van haar stellingen aangevoerde documenten nuttig kenbaar te maken.
167    Tot slot kunnen verzoeksters zich niet met succes beroepen op de rechtspraak volgens welke het niet alleen aan de Commissie, die de punten van bezwaar officieel ter kennis brengt en de boetebeschikking geeft, staat om te bepalen welke stukken voor het verweer van de betrokken onderneming van nut kunnen zijn (arrest Aalborg Portland e.a./Commissie, aangehaald in punt 163 hierboven, punt 126; arrest van 29 juni 1995, Solvay/Commissie, aangehaald in punt 163 hierboven, punten 81 en 83, en arrest Atlantic Container Line e.a./Commissie, aangehaald in punt 153 hierboven, punt 339). Deze overweging, die betrekking heeft op de stukken van het dossier van de Commissie, kan immers niet worden toegepast op antwoorden van andere betrokken partijen op de door de Commissie meegedeelde punten van bezwaar (arrest van 16 juni 2011, Solvay/Commissie, aangehaald in punt 149 hierboven, punt 228).
–       Toepassing in het onderhavige geval
168    In het onderhavige geval zijn verzoeksters van mening dat zij toegang hadden moeten krijgen tot alle antwoorden van de andere ondernemingen op de mededeling van punten van bezwaar, omdat die antwoorden elementen à charge en à décharge hadden kunnen bevatten.
169    Wat de elementen à charge betreft, dient eraan te worden herinnerd dat het aan verzoeksters stond aan te tonen dat de Commissie tot een ander resultaat zou zijn gekomen indien deze documenten waren uitgesloten. Verzoeksters hebben echter niet nader aangegeven welke elementen van na de mededeling van punten van bezwaar de Commissie in de bestreden beschikking jegens hen heeft aangenomen.
170    Wat de elementen à décharge betreft, stond het eveneens aan verzoeksters om, door het leveren van een begin van bewijs, aan te tonen dat het niet meedelen van die stukken het verloop van de procedure en de inhoud van de bestreden beschikking te hunnen nadele heeft kunnen beïnvloeden. Verzoeksters hebben echter slechts algemeen, zeer vaag en louter speculatief gesteld dat wegens het horizontale en verticale karakter van de mededingingsregeling en het vermoede gunstige vooroordeel van de Commissie voor de leveranciers, de antwoorden van de andere ondernemingen op de mededeling van punten van bezwaar elementen à décharge hadden kunnen bevatten, en hebben geen enkele specifieke aanwijzing verstrekt die een begin van bewijs daarvan vormt.
171    Verder is het niet erg waarschijnlijk dat in het kader van een mededingingsregeling een vennootschap elementen verstrekt die de rol van een andere vennootschap in die mededingingsregeling kunnen minimaliseren, ook al verklaart het feit dat in het onderhavige geval de mededingingsregeling was opgezet tussen twee groepen met uiteenlopende belangen, dat elke partij de neiging heeft gehad, zijn rol in de mededingingsregeling te minimaliseren ten nadele van de andere. In elk geval vormt volgens de rechtspraak het feit alleen dat bepaalde vennootschappen in hun antwoord op de mededeling van punten van bezwaar mogelijkerwijze de rol van de leveranciers hebben geminimaliseerd ten nadele van die van de grote wegenbouwers geen element à décharge (arrest Jungbunzlauer/Commissie, aangehaald in punt 164 hierboven, punten 353‑356). Verzoeksters hebben aldus geen begin van bewijs van het nut van een eventuele overlegging van de antwoorden van de andere vennootschappen op de mededeling van punten van bezwaar aangedragen.
172    Uit een en ander volgt dat de Commissie de rechten van verdediging van verzoeksters niet heeft geschonden door haar weigering om hun alle antwoorden van de andere vennootschappen op de mededeling van punten van bezwaar mee te delen.
173    Bijgevolg moet het tweede onderdeel van het derde middel worden afgewezen.
De toegang tot het Belgische en het Spaanse dossier
174    Uit de stukken blijkt dat verzoeksters op 10 december 2004 om toegang tot bepaalde delen van het Belgische en het Spaanse dossier van de Commissie hebben verzocht, dat de Commissie hun verzoek op 17 januari 2005 heeft afgewezen, en dat zij daarop niet hebben gereageerd. Op 21 december 2005 heeft de Commissie, na een verzoek van de vennootschap Heijmans aan de raadadviseur-auditeur, beslist om alle partijen toegang te geven tot een verklarende lijst van de aan het Belgische en het Spaanse dossier toegevoegde stukken. Verzoeksters hebben daarop niet gereageerd. In hun antwoorden op de mededeling van punten van bezwaar hebben zij hun verzoek om toegang echter herhaald zonder daarvoor specifieke argumenten aan te voeren.
175    Volgens de beginselen waaraan in punt 164 hierboven is herinnerd, stond het aan verzoeksters om, wat de elementen à charge betreft, aan te tonen dat de Commissie tot een ander resultaat zou zijn gekomen indien de aan het Belgische en het Spaanse dossier toegevoegde documenten zouden zijn uitgesloten, en wat de elementen à décharge betreft, aan te tonen dat de niet-overlegging van deze documenten het verloop van de procedure en de inhoud van de bestreden beschikking te hunnen nadele heeft kunnen beïnvloeden.
176    Verzoeksters hebben echter geen enkele aanwijzing verstrekt omtrent de elementen uit het Belgische en het Spaanse dossier die de Commissie in de bestreden beschikking als elementen à charge heeft aangenomen. Zij hebben ook geen enkel element, en dus ook geen begin van overeenstemmende aanwijzingen, verstrekt dat zou aantonen dat documenten betreffende het bestaan van mededingingsbeperkende overeenkomsten tussen de leveranciers in andere lidstaten, elementen à décharge in hun voordeel bevatten.
177    In elk geval dient te worden beklemtoond, zoals in punt 155 hierboven is gezegd, dat het bestaan van eventuele andere mededingingsregelingen tussen de leveranciers in andere lidstaten niet onverenigbaar is met het bestaan van een bilaterale mededingingsregeling tussen de leveranciers en de W5. Bovendien heeft de Commissie niet uitgesloten dat de grote wegenbouwers hebben deelgenomen aan andere overeenkomsten met de leveranciers (punten 174 en 175 van de mededeling van punten van bezwaar). Verder kan in het kader van dit beroep aan de Commissie niet worden verweten dat zij bepaalde overeenkomsten in de bestreden beschikking buiten beschouwing heeft gelaten. Een dergelijk argument kan immers, zelfs al zou het gegrond zijn, geen invloed hebben op de rechtmatigheid van die beschikking.
178    Bijgevolg dient dit laatste onderdeel van het derde middel te worden afgewezen.
179    Uit het voorgaande volgt dat de Commissie de rechten van verdediging van verzoeksters niet heeft geschonden.
180    Mitsdien moet het derde middel worden afgewezen en moet het beroep dus in zijn geheel worden verworpen.
Kosten
181    Volgens artikel 87, lid 2, van het Reglement voor de procesvoering wordt de in het ongelijk gestelde partij in de kosten verwezen, voor zover dat is gevorderd. Aangezien verzoeksters in het ongelijk zijn gesteld, dienen zij overeenkomstig de vordering van de Commissie te worden verwezen in de kosten.
HET GERECHT (Zesde kamer),
rechtdoende, verklaart:
1)      Het beroep wordt verworpen.
2)      BAM NBM Wegenbouw BV en HBG Civiel BV worden verwezen in de kosten.
Jaeger
Wahl
Soldevila Fragoso
Uitgesproken ter openbare terechtzitting te Luxemburg op 27 september 2012.
ondertekeningen
Inhoud
Feiten
Procesverloop en conclusies van partijen
In rechte
1.  Het eerste middel, betreffende de vaststelling van de inbreuk
De afbakening van de bitumenmarkt
Argumenten van partijen
Beoordeling door het Gerecht
Het bestaan van een voorafgaande mededingingsregeling van de leveranciers
Argumenten van partijen
Beoordeling door het Gerecht
De weerslag van de mededingingsregeling op de mededinging tussen de wegenbouwers
Argumenten van partijen
Beoordeling door het Gerecht
De onjuiste opvattingen van de feiten betreffende de inhoud van de overeenkomsten tussen leveranciers en grote wegenbouwers en de context waarin deze zijn gesloten
Argumenten van partijen
Beoordeling door het Gerecht
–  De drie bestanddelen van de overeenkomsten
–  De richtsnoeren inzake horizontale samenwerkingsovereenkomsten
–  Het belang van de eindgebruikers
Het ontbreken van een gemeenschappelijk belang bij de grote wegenbouwers en de leveranciers
Argumenten van partijen
Beoordeling door het Gerecht
De duur van de inbreuk
Argumenten van partijen
Beoordeling door het Gerecht
2.  Het tweede middel, betreffende de vaststelling van het bedrag van de geldboete
Argumenten van partijen
Beoordeling door het Gerecht
De kwalificatie zeer zware inbreuk
Het ontbreken van beoordeling van de weerslag van de mededingingsregeling op de markt
De onevenredigheid van het basisbedrag
3.  Het derde middel, betreffende schending van de rechten van de verdediging
Argumenten van partijen
Beoordeling door het Gerecht
De verschillen tussen de mededeling van punten van bezwaar en de bestreden beschikking
De toegang tot de antwoorden op de mededeling van punten van bezwaar
–  Algemene beginselen inzake de toegang tot documenten die van na de mededeling van punten van bezwaar dateren
–  Toepassing in het onderhavige geval
De toegang tot het Belgische en het Spaanse dossier
Kosten
* Procestaal: Nederlands.