Προσωρινό κείμενο
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ
JEAN RICHARD DE LA TOUR
της 30ής Οκτωβρίου 2025 (1)
Υπόθεση C‑571/24
YO,
CT
κατά
Bundesrepublik Deutschland,
παριστάμενης της:
Kreis Bergstraße
[αίτηση του Oberverwaltungsgericht Berlin-Brandenburg [ανώτερου διοικητικού δικαστηρίου Βερολίνου-Βραδεμβούργου, Γερμανία) για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως]
« Προδικαστική παραπομπή – Χώρος ελευθερίας, ασφάλειας και δικαιοσύνης – Μεταναστευτική πολιτική – Οδηγία 2003/86/ΕΚ – Δικαίωμα στην οικογενειακή επανένωση – Άρθρο 10, παράγραφος 3, στοιχείο αʹ – Οικογενειακή επανένωση πρόσφυγα ο οποίος αφίχθη ως ασυνόδευτος ανήλικος με τους εξ αίματος πρώτου βαθμού ανιόντες του – Ασυνόδευτος ανήλικος ο οποίος ενηλικιώθηκε πριν από τη χορήγηση του καθεστώτος πρόσφυγα και την έκδοση της απόφασης της 12ης Απριλίου 2018, A και S (C‑550/16, EU:C:2018:248) – Συνέπειες που πρέπει να αντληθούν από την εν λόγω απόφαση όσον αφορά την ημερομηνία υποβολής αίτησης οικογενειακής επανένωσης »
I.      Εισαγωγή
1.        Με την υπό κρίση αίτηση προδικαστικής αποφάσεως, το Δικαστήριο καλείται να διευκρινίσει τις συνέπειες που πρέπει να αντληθούν από την απόφασή του της 12ης Απριλίου 2018, A και S (2), όσον αφορά τον χειρισμό αίτησης οικογενειακής επανένωσης που υποβάλλεται βάσει του άρθρου 10, παράγραφος 3, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2003/86/ΕΚ (3) από τους γονείς νεαρού υπηκόου τρίτης χώρας (στο εξής: συντηρών) (4), ο οποίος εισήλθε στο έδαφος κράτους μέλους ως ασυνόδευτος ανήλικος, ενηλικιώθηκε κατά τη διάρκεια της διαδικασίας εξέτασης της αίτησής του περί χορηγήσεως διεθνούς προστασίας και έτυχε του καθεστώτος πρόσφυγα σε ημερομηνία προγενέστερη της ημερομηνίας έκδοσης της εν λόγω απόφασης.
2.        Με την προμνησθείσα απόφαση, το Δικαστήριο αποσαφήνισε τις προϋποθέσεις υπό τις οποίες οι ασυνόδευτοι ανήλικοι που ενηλικιώνονται κατά τη διάρκεια της ως άνω διαδικασίας μπορούν να αξιώσουν το ευεργέτημα του δικαιώματος στην οικογενειακή επανένωση βάσει των ευνοϊκότερων διατάξεων που προβλέπονται στη σχετική διάταξη. Ειδικότερα, το Δικαστήριο έκρινε ότι η αίτηση οικογενειακής επανένωσης πρέπει κατ’ αρχήν να υποβάλλεται εντός τριών μηνών από την ημερομηνία κατά την οποία αναγνωρίστηκε στον οικείο «ανήλικο» η ιδιότητα του πρόσφυγα (5).
3.        Στην υπό κρίση υπόθεση, όμως, ο οικείος «ανήλικος» απέκτησε την ιδιότητα του πρόσφυγα σε ημερομηνία κατά πολύ προγενέστερη της ημερομηνίας έκδοσης της απόφασης A και S, με αποτέλεσμα η προμνησθείσα τρίμηνη προθεσμία να έχει λήξει κατά τον χρόνο που οι γονείς του, YO και CT, αμφότεροι Σύριοι υπήκοοι που διαμένουν στην Τουρκία, θέλησαν να ασκήσουν το δικαίωμα στην οικογενειακή επανένωση που προβλέπεται στο άρθρο 10, παράγραφος 3, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2003/86. Τούτο είναι το πλαίσιο εντός του οποίου εντάσσεται η υπό κρίση υπόθεση μετά την απόρριψη της αίτησης των γονέων από το γενικό προξενείο της Γερμανίας στην Κωνσταντινούπολη (Τουρκία), με την αιτιολογία ότι το επίμαχο δικαίωμα αποσβέστηκε με την ενηλικίωση του παιδιού και ότι, εν πάση περιπτώσει, η αίτησή τους δεν υποβλήθηκε το συντομότερο δυνατόν μετά τη χορήγηση του καθεστώτος πρόσφυγα στον υιό τους.
4.        Το Oberverwaltungsgericht Berlin-Brandenburg (ανώτερο διοικητικό δικαστήριο Βερολίνου-Βραδεμβούργου, Γερμανία), αιτούν δικαστήριο, ζητεί κατ’ ουσίαν από το Δικαστήριο να διευκρινίσει αν πρέπει να προσαρμόσει τους κανόνες που το Δικαστήριο διατύπωσε με την απόφαση A και S και, ειδικότερα, αν η τρίμηνη προθεσμία πρέπει να αρχίσει να υπολογίζεται από την ημερομηνία έκδοσης της εν λόγω απόφασης ή πρέπει να επιμηκυνθεί. Με τις γραπτές παρατηρήσεις της, η Γερμανική Κυβέρνηση προτείνει η υποβολή αίτησης οικογενειακής επανένωσης να συνοδεύεται από απόλυτο όριο ηλικίας, μετά τη συμπλήρωση του οποίου τέτοια προσαρμογή δεν θα είναι πλέον δυνατή.
5.        Με τις παρούσες προτάσεις θα εκθέσω τους λόγους για τους οποίους δεν συμμερίζομαι την άποψη ότι, σε περίπτωση τόσο ιδιαίτερη όπως η επίμαχη στην υπόθεση της κύριας δίκης, η υποβολή αίτησης οικογενειακής επανένωσης βάσει του άρθρου 10, παράγραφος 3, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2003/86 θα πρέπει να εξαρτάται από την τήρηση σταθερής τρίμηνης προθεσμίας υπολογιζόμενης από την ημερομηνία έκδοσης της απόφασης A και S. Αντιθέτως, θα προτείνω στο Δικαστήριο να χρησιμοποιήσει ένα τεκμήριο και, επομένως, να λάβει υπόψη τρίμηνη προθεσμία υπολογιζόμενη από την ημερομηνία κατά την οποία τεκμαίρεται ότι ο συντηρών έλαβε γνώση της προμνησθείσας απόφασης.
II.    Το νομικό πλαίσιο
Α.      Το δίκαιο της Ένωσης
6.        Το άρθρο 1 της οδηγίας 2003/86 έχει ως εξής:
«Ο σκοπός της παρούσας οδηγίας είναι να καθορίσει τους όρους υπό τους οποίους μπορούν να ασκούν το δικαίωμα οικογενειακής επανένωσης οι υπήκοοι τρίτων χωρών που διαμένουν νόμιμα στην επικράτεια των κρατών μελών.»
7.        Κατά το άρθρο 2, στοιχείο στʹ, της ως άνω οδηγίας:
«Για τους σκοπούς της παρούσας οδηγίας, νοούνται ως:
[...]
στ)      “ασυνόδευτος ανήλικος”: υπήκοος τρίτης χώρας ή ανιθαγενής ηλικίας κάτω των δεκαοκτώ ετών, ο οποίος φθάνει στην επικράτεια των κρατών μελών χωρίς να συνοδεύεται από τον κατά το νόμο ή το έθιμο υπεύθυνο ενήλικο και για όσο διάστημα ένα τέτοιο πρόσωπο δεν έχει αναλάβει πραγματικά την επιμέλειά του ή ο ανήλικος που βρέθηκε χωρίς συνοδεία μετά την είσοδό του στην επικράτεια των κρατών μελών.»
8.        Στο κεφάλαιο V της ίδιας οδηγίας, το οποίο επιγράφεται «Οικογενειακή επανένωση προσφύγων», το άρθρο 10, παράγραφος 3, διευκρινίζει τα εξής:
«Αν ο πρόσφυγας είναι μη συνοδευόμενος ανήλικος, τα κράτη μέλη:
α)      επιτρέπουν την είσοδο και τη διαμονή, για λόγους οικογενειακής επανένωσης, των εξ αίματος πρώτου βαθμού ανιόντων του, χωρίς να εφαρμόζουν τους οριζόμενους από το άρθρο 4 παράγραφος 2 στοιχείο α) όρους».
Β.      Το γερμανικό δίκαιο
9.        Το άρθρο 36 του Gesetz über den Aufenthalt, die Erwerbstätigkeit und die Integration von Ausländern im Bundesgebiet (νόμου περί διαμονής, επαγγελματικής δραστηριότητας και ένταξης των αλλοδαπών στο ομοσπονδιακό έδαφος) (6), της 30ής Ιουλίου 2004 (7) (στο εξής: AufenthG), με τίτλο «Επανένωση των γονέων και άλλων μελών της οικογένειας», ορίζει στην παράγραφο 1 τα εξής:
«Κατά παρέκκλιση από το άρθρο 5, παράγραφος 1, σημείο 1, και το άρθρο 29, παράγραφος 1, σημείο 2, άδεια διαμονής χορηγείται στους γονείς ανήλικου αλλοδαπού ο οποίος διαθέτει άδεια διαμονής δυνάμει των άρθρων 23, παράγραφος 4, και 25, παράγραφος 1 ή παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, πρώτη περίπτωση, άδεια διαμονής αορίστου διάρκειας δυνάμει του άρθρου 26, παράγραφος 3, ή, κατόπιν χορήγησης άδειας διαμονής δυνάμει του άρθρου 25, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, δεύτερη περίπτωση, άδεια διαμονής αορίστου διάρκειας δυνάμει του άρθρου 26, παράγραφος 4, εφόσον κανένας από τους γονείς που έχουν την επιμέλεια του εν λόγω ανηλίκου δεν διαμένει στο ομοσπονδιακό έδαφος.»
III. Τα πραγματικά περιστατικά της διαφοράς της κύριας δίκης και τα προδικαστικά ερωτήματα
10.      Ο συντηρών είναι Σύριος υπήκοος κουρδικής καταγωγής, γεννηθείς την 31η Ιανουαρίου 1999. Εισήλθε στο γερμανικό έδαφος στις 6 Αυγούστου 2015, σε ηλικία 16 ετών. Εκπροσωπούμενος από επίτροπο, ο συντηρών υπέβαλε αίτηση διεθνούς προστασίας στις 3 Ιουνίου 2016, σε ηλικία 17 ετών και 4 μηνών. Με απόφαση της 15ης Μαΐου 2017, η Bundesamt für Migration und Flüchtlinge (ομοσπονδιακή υπηρεσία μετανάστευσης και προσφύγων, Γερμανία) αναγνώρισε στον συντηρούντα το καθεστώς πρόσφυγα σε ηλικία 18 ετών και 3 μηνών.
11.      Οι γονείς του συντηρούντος δεν υπέβαλαν αίτηση οικογενειακής επανένωσης στο πέρας της διαδικασίας εξέτασης της αίτησης διεθνούς προστασίας, διότι το τέκνο τους είχε ενημερωθεί, κατ’ επανάληψη, από την επίτροπό του, τον δικηγόρο του, καθώς και από διάφορες αρχές και οργανισμούς αρμόδιους σε θέματα αλλοδαπών ότι, σύμφωνα με τη νομολογία του Bundesverwaltungsgericht (Ομοσπονδιακού Διοικητικού Δικαστηρίου, Γερμανία), το δικαίωμα των γονέων στην επανένωση με το τέκνο τους στο οποίο αναγνωρίστηκε το καθεστώς πρόσφυγα, δυνάμει του άρθρου 36, παράγραφος 1, του AufenthG, υφίσταται έως την ημερομηνία ενηλικίωσης του τέκνου (8). Κατά το αιτούν δικαστήριο, λαμβανομένων υπόψη της εν λόγω νομολογίας και της συνακόλουθης πρακτικής λήψης αποφάσεων των αρχών κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών της υπόθεσης της κύριας δίκης, οι αιτήσεις οικογενειακής επανένωσης που βασίζονταν στο άρθρο 10, παράγραφος 3, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2003/86 δεν είχαν καμία προοπτική ευδοκίμησης για τους πρόσφυγες που βρίσκονταν σε τέτοια κατάσταση.
12.      Με την απόφαση A και S, το Δικαστήριο έκρινε ότι το άρθρο 2, στοιχείο στʹ, της οδηγίας 2003/86, ερμηνευόμενο σε συνδυασμό με το άρθρο 10 αυτής, παράγραφος 3, στοιχείο αʹ, έχει την έννοια ότι πρέπει να χαρακτηρίζεται ως «ανήλικος», κατά τη διάταξη αυτή, υπήκοος τρίτης χώρας ο οποίος είναι ηλικίας μικρότερης των δεκαοκτώ ετών κατά την είσοδό του στο έδαφος κράτους μέλους και κατά τον χρόνο κατάθεσης της αίτησής του χορήγησης ασύλου εντός του κράτους αυτού, πλην όμως, κατά τη διάρκεια της διαδικασίας παροχής ασύλου, ενηλικιώνεται και υπάγεται, εν συνεχεία, στο καθεστώς του πρόσφυγα (9). Σε τέτοια περίπτωση, κατά το Δικαστήριο, η αίτηση οικογενειακής επανένωσης πρέπει να υποβάλλεται εντός «εύλογης προθεσμίας» και, κατ’ αρχήν, εντός τριών μηνών από την ημερομηνία κατά την οποία αναγνωρίστηκε στον οικείο «ανήλικο» η ιδιότητα του πρόσφυγα (10).
13.      Αφού έλαβε γνώση της ανωτέρω απόφασης και βασιζόμενος σε αυτήν, ο συντηρών ζήτησε, με έγγραφο της 24ης Απριλίου 2018, από την αρμόδια αρχή της εθνικής διοίκησης σε θέματα αλλοδαπών, την πρεσβεία της Γερμανίας στην Τουρκία και το γενικό προξενείο της Γερμανίας στην Κωνσταντινούπολη, τη χορήγηση άδειας διαμονής προς τον σκοπό της οικογενειακής επανένωσης με τους γονείς και τα αδέλφια του. Ο συντηρών ζήτησε επίσης, προληπτικώς, την επαναφορά των πραγμάτων στην προτέρα κατάσταση όσον αφορά την τρίμηνη προθεσμία η οποία, κατά την απόφαση A και S, πρέπει κατ’ αρχήν να τηρηθεί σε τέτοια περίπτωση. Εξάλλου, με το από 11 Ιουλίου 2018 έγγραφό τους, προς την πρεσβεία της Γερμανίας στην Άγκυρα (Τουρκία) και το γενικό προξενείο της στην Κωνσταντινούπολη, οι γονείς του συντηρούντος υπέβαλαν αίτηση χορήγησης θεωρήσεων εισόδου προς τον σκοπό της οικογενειακής επανένωσης. Στις 20 Νοεμβρίου 2018 προσήλθαν αυτοπροσώπως στο γενικό προξενείο στην Κωνσταντινούπολη για την υποβολή των αιτήσεών τους.
14.      Με αποφάσεις της 10ης Απριλίου 2019 το γενικό προξενείο της Γερμανίας στην Κωνσταντινούπολη απέρριψε τις ανωτέρω αιτήσεις με την αιτιολογία ότι δικαίωμα στην οικογενειακή επανένωση των γονέων πρόσφυγα υφίσταται μόνον έως την ενηλικίωση του τέκνου τους και ότι, εν πάση περιπτώσει, οι αιτήσεις δεν είχαν υποβληθεί το συντομότερο δυνατόν μετά τη χορήγηση του καθεστώτος πρόσφυγα στον υιό τους.
15.      Με απόφαση της 30ής Μαρτίου 2021, το Verwaltungsgericht Berlin (διοικητικό πρωτοδικείο Βερολίνου, Γερμανία) απέρριψε την προσφυγή που άσκησαν οι γονείς του συντηρούντος κατά της απόφασης του γενικού προξενείου της Γερμανίας στην Κωνσταντινούπολη που τους αφορούσε. Πρώτον, το πρωτοβάθμιο δικαστήριο έκρινε ότι το δικαίωμα στην οικογενειακή επανένωση δεν μπορεί να θεμελιωθεί ούτε στο άρθρο 36, παράγραφος 1, του AufenthG, το οποίο απαιτεί ο συντηρών να είναι ανήλικος κατά την ημερομηνία έκδοσης της διοικητικής απόφασης, ούτε στο άρθρο 10, παράγραφος 3, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2003/86, το οποίο προϋποθέτει ότι η αίτηση υποβάλλεται εντός τρίμηνης προθεσμίας από τη χορήγηση του καθεστώτος πρόσφυγα, όπως επιτάσσει η απόφαση A και S. Δεύτερον, το πρωτοβάθμιο δικαστήριο έκρινε ότι κανένας λόγος δεν δικαιολογούσε την παράταση της προθεσμίας ή την αναβολή του σημείου εκκίνησης για τον υπολογισμό της εν λόγω προθεσμίας. Τρίτον, το πρωτοβάθμιο δικαστήριο έκρινε ότι δεν συντρέχει περίπτωση επαναφοράς των πραγμάτων στην προτέρα κατάσταση ή επιεικούς μεταχείρισης λόγω ανωτέρας βίας, καθότι το γεγονός ότι οι εκκαλούντες της κύριας δίκης δεν είχαν ενεργήσει εμπροθέσμως επειδή η αίτησή τους δεν επρόκειτο να ευδοκιμήσει δεν συνιστά σημαντικό κώλυμα.
16.      Στο πλαίσιο της έφεσης που άσκησαν ενώπιον του Oberverwaltungsgericht Berlin‑Brandenburg (ανώτερου διοικητικού δικαστηρίου Βερολίνου-Βραδεμβούργου), οι εκκαλούντες της κύριας δίκης υποστήριξαν ότι δεν μπορούσε να τους αντιταχθεί η μη τήρηση της τρίμηνης προθεσμίας, κατά την απόφαση A και S, στο μέτρο που η εν λόγω προθεσμία αρχίζει να υπολογίζεται από το χρονικό σημείο κατά το οποίο οι ενδιαφερόμενοι λαμβάνουν γνώση της απόφασης. Τούτο δεν συνέβη, όμως, στην προκειμένη περίπτωση, καθότι οι εκκαλούντες της κύριας δίκης δεν μπορούσαν να γνωρίζουν, πριν από τη δημοσίευση της απόφασης, ότι, μολονότι ο υιός τους είχε ενηλικιωθεί, είχαν δικαίωμα οικογενειακής επανένωσης μαζί του. Συγκεκριμένα, έως τότε, το Bundesverwaltungsgericht (Ομοσπονδιακό Διοικητικό Δικαστήριο) είχε κρίνει, ως ανώτατο δικαστήριο σε εθνικό επίπεδο, ότι, κατά το άρθρο 36, παράγραφος 1, AufenthG σε συνάρτηση με την οδηγία 2003/86, προϋπόθεση για την επανένωση των γονέων με τέκνο στο οποίο έχει χορηγηθεί το καθεστώς πρόσφυγα αποτελεί η ανηλικότητα κατά την ημερομηνία υποβολής της αίτησης οικογενειακής επανένωσης. Επιπλέον, η τήρηση της τρίμηνης προθεσμίας μετά τη χορήγηση του καθεστώτος πρόσφυγα για την υποβολή τέτοιας αίτησης δεν απαιτούνταν προηγουμένως, αλλά είχε μόλις καθιερωθεί από το Δικαστήριο με την προμνησθείσα απόφαση.
17.      Κατανοώντας τα επιχειρήματα των εκκαλούντων της κύριας δίκης, το αιτούν δικαστήριο ζητεί να διευκρινιστούν οι όροι υπό τους οποίους μπορούσαν να ασκήσουν το δικαίωμα οικογενειακής επανένωσης που προβλέπεται στο άρθρο 10, παράγραφος 3, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2003/86 μετά την έκδοση της απόφασης A και S.
18.      Υπό τις συνθήκες αυτές, το Oberverwaltungsgericht Berlin-Brandenburg (ανώτερο διοικητικό δικαστήριο Βερολίνου-Βραδεμβούργου) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
«1)      Παραμένει αμετάβλητη η αρχόμενη από τη χορήγηση καθεστώτος πρόσφυγα τρίμηνη προθεσμία η οποία, κατά την απόφαση [A και S], πρέπει να τηρείται σε περίπτωση υποβολής αιτήσεως οικογενειακής επανένωσης βάσει του άρθρου 10, παράγραφος 3, στοιχείο αʹ, της οδηγίας [2003/86], αν κατά την είσοδό του στο έδαφος κράτους μέλους και κατά την ημερομηνία καταθέσεως της αιτήσεώς του παροχής ασύλου εντός του κράτους αυτού ο συντηρών ήταν ηλικίας μικρότερης των δεκαοκτώ ετών, πλην όμως ενηλικιώθηκε κατά τη διάρκεια της διαδικασίας παροχής ασύλου, ακόμη και στην περίπτωση που η προθεσμία αυτή είχε παρέλθει κατά τον χρόνο εκδόσεως της [προμνησθείσας] αποφάσεως, ενώ με βάση την τότε ακολουθούμενη από τις αρχές πρακτική και τη νομολογία των ανώτατων δικαστηρίων του επίμαχου κράτους μέλους η υποβληθείσα από τον ενήλικο πρόσφυγα αίτηση οικογενειακής επανένωσης δεν είχε προοπτική ευδοκίμησης;
2)      Αν στο πρώτο ερώτημα δοθεί αρνητική απάντηση: Στις περιπτώσεις αυτές η προθεσμία αρχίζει αργότερα ή ισχύει μεγαλύτερη προθεσμία;»
19.      Γραπτές παρατηρήσεις υπέβαλαν οι εκκαλούντες της κύριας δίκης, η Γερμανική Κυβέρνηση και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Οι εν λόγω διάδικοι και μετέχοντες στη διαδικασία παρέστησαν στην επ’ ακροατηρίου συζήτηση της 18ης Σεπτεμβρίου 2025, κατά τη διάρκεια της οποίας απάντησαν στις ερωτήσεις που έθεσε το Δικαστήριο για προφορική απάντηση.
IV.    Ανάλυση
20.      Με τα προδικαστικά ερωτήματα που υπέβαλε, τα οποία πρέπει, κατά τη γνώμη μου, να εξεταστούν από κοινού, το αιτούν δικαστήριο ζητεί από το Δικαστήριο να διευκρινίσει τις συνέπειες που πρέπει να αντληθούν από την απόφαση A και S όσον αφορά τον χειρισμό αίτησης οικογενειακής επανένωσης που υποβάλλεται βάσει του άρθρου 10, παράγραφος 3, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2003/86 από τους γονείς ασυνόδευτου ανηλίκου ο οποίος ενηλικιώθηκε κατά τη διάρκεια της διαδικασίας εξέτασης της αίτησής του περί χορηγήσεως διεθνούς προστασίας και στον οποίο χορηγήθηκε καθεστώς πρόσφυγα σε ημερομηνία κατά πολύ προγενέστερη της ημερομηνίας έκδοσης της εν λόγω απόφασης. Ειδικότερα, το Δικαστήριο καλείται να καθορίσει τους όρους εφαρμογής της προθεσμίας για την υποβολή τέτοιας αίτησης οικογενειακής επανένωσης στην προεκτεθείσα περίπτωση.
21.      Προτού εξετάσω τα προδικαστικά ερωτήματα και προκειμένου να προσδιοριστεί επακριβώς το περιεχόμενό τους, είναι απαραίτητο να υπομνησθεί το πλαίσιο εντός του οποίου εντάσσεται η υπό κρίση υπόθεση.
22.      Αφενός, το Δικαστήριο δεν περιόρισε τα διαχρονικά αποτελέσματα της απόφασης A και S (11).
23.      Αφετέρου, υπενθυμίζεται ότι, κατά πάγια νομολογία, η προδικαστική απόφαση έχει αμιγώς αναγνωριστική και όχι διαπλαστική ισχύ (12). Με την προδικαστική ερμηνεία του άρθρου 10, παράγραφος 3, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2003/86 με την απόφαση A και S, η οποία επιβεβαιώθηκε με την απόφαση της 30ής Ιανουαρίου 2024, Landeshauptmann von Wien (Οικογενειακή επανένωση με ανήλικο πρόσφυγα) (13), το Δικαστήριο διασαφήνισε και όρισε την έννοια και το περιεχόμενο της εν λόγω διάταξης, όπως έπρεπε ή θα έπρεπε να γίνει αντιληπτή και να εφαρμοστεί από τη θέση της σε ισχύ.
24.      Συναφώς, υπενθυμίζεται ότι το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι διοικητική και δικαστική πρακτική, όπως η πρακτική που αντιτάχθηκε εν προκειμένω στους εκκαλούντες της κύριας δίκης, η οποία εξαρτά το δικαίωμα στην οικογενειακή επανένωση, που βασίζεται στο άρθρο 10, παράγραφος 3, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2003/86, από την ημερομηνία χορήγησης, στον οικείο ανήλικο, του καθεστώτος πρόσφυγα, αντιβαίνει στο δίκαιο της Ένωσης (14) για τρεις λόγους:
–        πρώτον, διότι τέτοια πρακτική, καθόσον εξαρτά το προβλεπόμενο στην ως άνω διάταξη δικαίωμα στην οικογενειακή επανένωση από την ταχύτητα εξέτασης, από τις αρμόδιες εθνικές αρχές, της αίτησης διεθνούς προστασίας, θέτει εν αμφιβόλω την πρακτική αποτελεσματικότητα της διάταξης·
–        δεύτερον, διότι η πρακτική, καθόσον αποθαρρύνει τις αρμόδιες εθνικές αρχές από την κατά προτεραιότητα εξέταση των αιτήσεων διεθνούς προστασίας ασυνόδευτων ανηλίκων, αντιβαίνει στον σκοπό να παρέχεται ιδιαίτερη προστασία στους πρόσφυγες, ιδίως δε στους ασυνόδευτους ανηλίκους, και είναι αντίθετη προς το άρθρο 24, παράγραφοι 2 και 3, του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, και
–        τρίτον, διότι η πρακτική παραβιάζει τις αρχές της ίσης μεταχείρισης και της ασφάλειας δικαίου, καθόσον καθιστά τελείως απρόβλεπτο, για τον οικείο ανήλικο, το αν θα έχει δικαίωμα στην οικογενειακή επανένωση με τους γονείς του.
25.      Η υπό κρίση υπόθεση καταδεικνύει τις συνέπειες τέτοιας διοικητικής και δικαστικής πρακτικής.
26.      Συγκεκριμένα, ο συντηρών υπέβαλε αίτηση διεθνούς προστασίας σε ηλικία 17 ετών και 4 μηνών, δηλαδή λίγο πριν ενηλικιωθεί, στοιχείο το οποίο θα δικαιολογούσε την ταχεία εξέταση της αίτησής του. Εντούτοις, μολονότι τα κράτη μέλη καλούνται τακτικά να εξετάζουν κατά προτεραιότητα τις αιτήσεις διεθνούς προστασίας των ασυνόδευτων ανηλίκων, προκειμένου να λαμβάνεται υπόψη η ιδιαιτέρως ευάλωτη θέση τους, η διαδικασία εξέτασης της αίτησης του συντηρούντος διήρκεσε ένδεκα μήνες, ήτοι διάστημα που υπερβαίνει κατά πολύ τις συνήθεις προθεσμίες και αντιβαίνει στις διατάξεις του άρθρου 31, παράγραφος 3, της οδηγίας 2013/32/ΕΕ (15). Επομένως, κατά τη διάρκεια της εν λόγω διαδικασίας, ο οικείος ανήλικος ενηλικιώθηκε και οι γονείς του, οι οποίοι διαμένουν στην Τουρκία, απώλεσαν αντιστοίχως το δικαίωμα υποβολής αίτησης οικογενειακής επανένωσης βάσει του άρθρου 10, παράγραφος 3, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2003/86, τούτο δε κατ’ εφαρμογήν της διοικητικής και δικαστικής πρακτικής που ίσχυε τότε στη Γερμανία.
27.      Πάντως, μετά την έκδοση της απόφασης A και S, από την οποία προέκυπτε ότι η επίμαχη, στην κύρια δίκη της υπόθεσης εκείνης, διοικητική και δικαστική πρακτική δεν είναι συμβατή με το δίκαιο της Ένωσης, η αρχή της αποτελεσματικότητας επέτασσε οι αρμόδιες γερμανικές αρχές να διασφαλίζουν την πλήρη αποτελεσματικότητα του δικαιώματος στην οικογενειακή επανένωση που βασίζεται στο άρθρο 10, παράγραφος 3, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2003/86, αφήνοντας ανεφάρμοστη τέτοια πρακτική για τον σκοπό της εξέτασης της αίτησης οικογενειακής επανένωσης που υπέβαλαν οι εκκαλούντες της κύριας δίκης (16).
28.      Επομένως, το γενικό προξενείο της Γερμανίας στην Κωνσταντινούπολη δεν μπορούσε να απορρίψει την αίτηση των εκκαλούντων της κύριας δίκης με την αιτιολογία ότι τέτοιο δικαίωμα υφίστατο μόνον έως την ενηλικίωση του υιού τους. Επιπλέον, το γενικό προξενείο δεν μπορούσε να προσάψει στους εκκαλούντες της κύριας δίκης ότι δεν υπέβαλαν την αίτησή τους το συντομότερο δυνατόν μετά τη χορήγηση του καθεστώτος πρόσφυγα στον συντηρούντα. Συγκεκριμένα, είναι πρόδηλο ότι, σε περίπτωση όπως η επίμαχη στην κύρια δίκη, η οποία ανέκυψε πριν από την έκδοση της απόφασης A και S, δεν μπορεί να αντιταχθεί στους εκκαλούντες της κύριας δίκης η παρέλευση προθεσμίας, της οποίας η έναρξη και η διάρκεια δεν είχαν ακόμη καθοριστεί τυπικώς κατά τον χρόνο χορήγησης του καθεστώτος πρόσφυγα στο τέκνο τους από την αρμόδια εθνική αρχή. Επομένως, κατά τη γνώμη μου, η απουσία σαφώς καθορισμένης προθεσμίας καθιστά απαράδεκτη την αιτιολογία περί εκπροθέσμου (17).
29.      Απόκειται στο αιτούν δικαστήριο, το οποίο έχει επιληφθεί της προσφυγής με αίτημα την ακύρωση της απορριπτικής απόφασης του γενικού προξενείου της Γερμανίας στην Κωνσταντινούπολη, να διασφαλίσει την πλήρη αποτελεσματικότητα του άρθρου 10, παράγραφος 3, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2003/86 για την επίλυση της διαφοράς που εκκρεμεί ενώπιόν του. Δυνάμει της αρχής της καλόπιστης συνεργασίας που προβλέπεται στο άρθρο 4, παράγραφος 3, ΣΕΕ, τούτο θα συνεπάγεται την εξάλειψη των παράνομων συνεπειών της ανωτέρω παραβίασης του δικαίου της Ένωσης και, ειδικότερα, την επανόρθωση της βλάβης που προκλήθηκε στους ενδιαφερομένους (18).
30.      Τούτος είναι ο σκοπός υποβολής της αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως στο Δικαστήριο.
31.      Εν προκειμένω, δεν αμφισβητείται ότι το καταλληλότερο μέτρο για την επαναφορά, τουλάχιστον ex nunc, των πραγμάτων στην προτέρα νομική και πραγματική κατάσταση στην οποία θα βρίσκονταν πρόσωπα, όπως οι εκκαλούντες της κύριας δίκης, ελλείψει της επίμαχης διοικητικής και δικαστικής πρακτικής θα ήταν να αναγνωριστεί ως παραδεκτή η αίτηση οικογενειακής επανένωσης που υπέβαλαν μετά την έκδοση της απόφασης A και S. Εντούτοις, όπως υπογράμμισε η Επιτροπή, δεν είναι δυνατό να παρασχεθεί, σε όλους τους πρόσφυγες που ήταν ασυνόδευτοι ανήλικοι κατά τον χρόνο εισόδου τους στο έδαφος του κράτους μέλους υποδοχής, αλλά ενηλικιώθηκαν κατά τη διάρκεια της διαδικασίας εξέτασης της αίτησής τους περί χορηγήσεως διεθνούς προστασίας, η δυνατότητα να επικαλεστούν το ευεργέτημα της εν λόγω απόφασης χωρίς κανέναν χρονικό περιορισμό μετά την έκδοσή της. Συγκεκριμένα, λαμβανομένης υπόψη της αναπόφευκτης παρέλευσης του χρόνου, τα εν λόγω πρόσωπα μπορεί να είναι σε ηλικία τέτοια που δεν δικαιολογεί πλέον κατ’ ανάγκην την αναγνώριση του δικαιώματος στην οικογενειακή επανένωση που προβλέπεται στο άρθρο 10, παράγραφος 3, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2003/86.
32.      Ως εκ τούτου, είναι αναγκαίο να καθοριστούν η προθεσμία εντός της οποίας έπρεπε να υποβληθεί τέτοια αίτηση οικογενειακή επανένωσης μετά την ημερομηνία έκδοσης της απόφασης A και S, καθώς και το σημείο εκκίνησης για τον υπολογισμό της εν λόγω προθεσμίας.
33.      Το αιτούν δικαστήριο, η Επιτροπή και η Γερμανική Κυβέρνηση συμφωνούν, κατ’ ουσίαν, στον καθορισμό προθεσμίας τριών μηνών από την ημερομηνία έκδοσης της απόφασης A και S. Κατά τη Γερμανική Κυβέρνηση, η προθεσμία αυτή πρέπει να εκκινεί από την ημερομηνία κατά την οποία ο νεαρός ενήλικος μπορούσε αντικειμενικώς να λάβει γνώση της εν λόγω απόφασης, προκειμένου να διασφαλίζεται πανομοιότυπη και προβλέψιμη μεταχείριση όλων των αιτούντων. Επομένως, η Γερμανική Κυβέρνηση αντιτάσσεται στην έναρξη της προθεσμίας από την ημερομηνία κατά την οποία ο νεαρός ενήλικος μπορούσε πραγματικά να λάβει γνώση της απόφασης, για τον λόγο ότι τέτοιος όρος θα παραβιάζει την αρχή της ίσης μεταχείρισης και θα αντιβαίνει στις απαιτήσεις της ασφάλειας δικαίου. Η θέση της Επιτροπής διαφοροποιείται ελαφρώς, καθόσον προτείνει να λαμβάνονται υπόψη οι ιδιαίτερες περιστάσεις λόγω των οποίων η εκπρόθεσμη υποβολή αίτησης οικογενειακής επανένωσης μπορεί να είναι «αντικειμενικώς συγγνωστή». Οι εκκαλούντες της κύριας δίκης προτείνουν ο υπολογισμός της τρίμηνης προθεσμίας να εκκινεί από τη λήξη προθεσμίας δύο εβδομάδων από την ημερομηνία έκδοσης της εν λόγω απόφασης, χρονικό διάστημα το οποίο θα παρέχει σε κάθε ενδιαφερόμενο τη δυνατότητα να λάβει γνώση της απόφασης.
34.      Υπογραμμίζω ότι δεν αμφισβητείται ότι, σε περίπτωση τόσο ιδιαίτερη όπως η επίμαχη στην υπόθεση της κύριας δίκης, η αίτηση οικογενειακής επανένωσης πρέπει να υποβάλλεται εντός εύλογης προθεσμίας. Όλοι συμφωνούν επ’ αυτού. Όπως αποφάνθηκε το Δικαστήριο με την απόφαση A και S, «δεν είναι συμβατό με τον σκοπό του άρθρου 10, παράγραφος 3, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2003/86 το ενδεχόμενο πρόσφυγας που είχε την ιδιότητα του ασυνόδευτου ανηλίκου κατά τον χρόνο καταθέσεως της αιτήσεως [διεθνούς προστασίας], αλλά ενηλικιώθηκε κατά τη διάρκεια της διαδικασίας, να δύναται να επικαλεσθεί το ευεργέτημα της διατάξεως αυτής χωρίς κανένα χρονικό περιορισμό προκειμένου να τύχει της οικογενειακής επανενώσεως» (19).
35.      Εντούτοις, φρονώ ότι προθεσμία τριών μηνών από την ημερομηνία έκδοσης της απόφασης A και S, όπως αυτή που προτείνει η Γερμανική Κυβέρνηση, δεν είναι εύλογη. Συγκεκριμένα, μολονότι η λύση αυτή απορρέει από εκείνη που πρότεινε το Δικαστήριο με την εν λόγω απόφαση, η κατάσταση στην οποία βρίσκονται οι εκκαλούντες της κύριας δίκης δεν είναι συγκρίσιμη με την κατάσταση στην οποία βρίσκονταν οι προσφεύγοντες στην υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση εκείνη.
36.      Στην υπόθεση εκείνη, η προθεσμία υποβολής της αίτησης οικογενειακής επανένωσης, διάρκειας τριών μηνών από την ημερομηνία χορήγησης του καθεστώτος πρόσφυγα, δικαιολογείται από το γεγονός ότι η απόφαση περί αναγνώρισης του καθεστώτος πρόσφυγα κοινοποιείται στον αιτούντα διεθνή προστασία, δεδομένου ότι πρόκειται περί ατομικής αποφάσεως. Σύμφωνα με το άρθρο 22 της οδηγίας 2011/95/ΕΕ (20), το κράτος μέλος υποδοχής ενημερώνει τον αιτούντα διεθνή προστασία για τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις που απορρέουν από το καθεστώς του, στα οποία καταλέγεται το δικαίωμα οικογενειακής επανένωσης που προβλέπεται στο άρθρο 9, παράγραφος 1, της οδηγίας 2003/86. Ως εκ τούτου, ο ενδιαφερόμενος ενημερώνεται πλήρως, σε γλώσσα την οποία κατανοεί, για τα μέτρα τα οποία πρέπει να λάβει αμελλητί προκειμένου να ασκήσει αποτελεσματικά το δικαίωμά του στην οικογενειακή επανένωση βάσει του άρθρου 10, παράγραφος 3, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2003/86.
37.      Η κατάσταση είναι, όμως, πολύ διαφορετική σε περίπτωση όπως η επίμαχη στην κύρια δίκη. Συγκεκριμένα, η απόφαση A και S δεν κοινοποιήθηκε ούτε γνωστοποιήθηκε επισήμως στον συντηρούντα ή στους γονείς του, δεδομένου ότι ουδείς εξ αυτών ήταν διάδικος στην υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η εν λόγω απόφαση. Από την επ’ ακροατηρίου συζήτηση προκύπτει ότι η εν λόγω απόφαση έτυχε κάποιας προβολής στη Γερμανία, ειδικότερα, στον χώρο των οργανώσεων και συλλόγων, είναι δε αληθές ότι ο συντηρών και οι γονείς του επέδειξαν ιδιαίτερη ετοιμότητα και επιμέλεια υποβάλλοντας τις αιτήσεις οικογενειακής επανένωσης εντός της προθεσμίας των τριών μηνών από την έκδοση της προμνησθείσας απόφασης. Εντούτοις, δεν θεωρώ ότι η περίπτωσή τους μπορεί να οδηγήσει σε γενικεύσεις. Λαμβανομένης υπόψη της ποικιλομορφίας των περιπτώσεων, δεν μπορεί να αναμένεται ευλόγως από νεαρό ενήλικο πρόσφυγα, ο οποίος δεν τυγχάνει πλέον υποχρεωτικώς εκπροσώπησης και φροντίδας από τον νόμιμο επίτροπό του και, επομένως, δεν λαμβάνει πλέον κατ’ ανάγκην ενημέρωση και συμβουλές από ειδικευμένο προσωπικό, ότι θα λάβει γνώση της απόφασης A και S την ημέρα της δημοσίευσής της, θα αντλήσει τις έννομες συνέπειες της εν λόγω απόφασης και θα δρομολογήσει πάραυτα τις ενέργειες για την επίτευξη της οικογενειακής επανένωσης, καθώς μπορεί να μη γνωρίζει καλά τη γλώσσα και τις διαδικασίες του κράτους μέλους υποδοχής.
38.      Τούτο ισχύει κατά μείζονα λόγο σε σχέση με γονείς οι οποίοι διαμένουν στη χώρα καταγωγής ή σε άλλη τρίτη χώρα.
39.      Φρονώ ότι δεν είναι εύλογο οι νεαροί ενήλικοι πρόσφυγες ή οι γονείς τους να υπόκεινται σε απαιτήσεις εξίσου αυστηρές με τις προβλεπόμενες στην απόφαση A και S και να πρέπει να ασκήσουν οπωσδήποτε τα δικαιώματά τους στην οικογενειακή επανένωση εντός προθεσμίας τριών μηνών από την ημερομηνία έκδοσης της εν λόγω απόφασης,
λαμβανομένης υπόψη της όλως ιδιαίτερης κατάστασής τους, η οποία καθιστά αντικειμενικώς συγγνωστή την εκπρόθεσμη υποβολή της αίτησής τους.
40.      Εντούτοις, δεν θεωρώ επίσης ικανοποιητική λύση την εφαρμογή προθεσμίας τριών μηνών από την ημερομηνία κατά την οποία ο συντηρών έλαβε πραγματικά γνώση της απόφασης A και S. Κατ’ αρχάς, η ημερομηνία αυτή δεν μπορεί να προσδιοριστεί ευχερώς από την αρμόδια εθνική αρχή και μπορεί, εξάλλου, να αποτελέσει αντικείμενο καταχρήσεων εκ μέρους των ενδιαφερομένων. Εν συνεχεία, η ημερομηνία μπορεί να είναι ιδιαιτέρως απομακρυσμένη και, επομένως, ένας τέτοιος όρος θα μπορούσε να θίγει τους σκοπούς του καθεστώτος που προβλέπεται στο άρθρο 10, παράγραφος 3, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2003/86. Τέλος, ο όρος αυτός δεν λαμβάνει υπόψη την απαίτηση ασφάλειας δικαίου και είναι πρόδηλο ότι θα καταλήγει σε διαφορετική μεταχείριση των συντηρούντων, στο μέτρο που το σημείο εκκίνησης για τον υπολογισμό της προθεσμίας θα διαφέρει αναλόγως των ατομικών περιστάσεων. Επομένως, ως προς το ζήτημα αυτό, συμμερίζομαι τις ανησυχίες που διατύπωσε η Γερμανική Κυβέρνηση.
41.      Προς αποφυγή των εμποδίων, προτείνω τη χρήση τεκμηρίου βάσει του οποίου η τρίμηνη προθεσμία θα εκκινεί από την ημερομηνία κατά την οποία τεκμαίρεται ότι ο συντηρών έλαβε γνώση της απόφασης A και S. Λαμβανομένων υπόψη των συγκεκριμένων δυσχερειών τις οποίες ο νεαρός πρόσφυγας μπορεί να αντιμετώπισε προκειμένου να ενημερωθεί πλήρως για τη νομολογία του Δικαστηρίου, είναι εύλογο να θεωρηθεί ότι μπόρεσε να λάβει γνώση της απόφασης στο πέρας εξάμηνης περιόδου από την έκδοση της εν λόγω απόφασης (21).
42.      Η χρήση τέτοιου τεκμηρίου καθιστά δυνατή, σε περίπτωση όπως η επίμαχη στην κύρια δίκη, την αποτελεσματική άσκηση του δικαιώματος στην οικογενειακή επανένωση που βασίζεται στο άρθρο 10, παράγραφος 3, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2003/86, διασφαλίζοντας συγχρόνως ότι οι σκοποί του οικείου καθεστώτος δεν θίγονται περιορίζοντας το χρονικό διάστημα εφαρμογής των ευνοϊκότερων για τους ασυνόδευτους ανηλίκους διατάξεων για τον σκοπό της οικογενειακής επανένωσης.
43.      Με την καθιέρωση του ανωτέρου τεκμηρίου, το Δικαστήριο θα μπορεί να αντιτάξει στους συντηρούντες την αρχή ότι άγνοια νόμου δεν συγχωρείται, αναγνωρίζοντας συγχρόνως ότι οι συντηρούντες δεν διαθέτουν κατ’ ανάγκην επαρκή μέσα ώστε να ενημερώνονται αμέσως και πλήρως για τη νομολογία του Δικαστηρίου. Απλουστεύοντας το βάρος απόδειξης, το εν λόγω τεκμήριο θα παρέχει στην αρμόδια εθνική αρχή τη δυνατότητα να καθορίζει την ημερομηνία από την οποία εκκινεί η τρίμηνη προθεσμία για την υποβολή αίτησης οικογενειακής επανένωσης σε τέτοια περίπτωση, διασφαλίζοντας με τον τρόπο αυτόν την ασφάλεια δικαίου, και ειδικότερα την προβλεψιμότητα του κανόνα, καθώς και την ίση μεταχείριση των αιτούντων οικογενειακή επανένωση.
44.      Εντούτοις, λόγω της σημασίας των συμφερόντων που διακυβεύονται, το ανωτέρω τεκμήριο δεν θα πρέπει να εμποδίζει την αρμόδια εθνική αρχή να λάβει υπόψη το σύνολο των περιστάσεων κάθε υπόθεσης και, ενδεχομένως, να καθορίσει το μέτρο στο οποίο αίτηση οικογενειακής επανένωσης, η οποία υποβάλλεται μετά τη λήξη της προθεσμίας, μπορεί να κριθεί παραδεκτή υπό το πρίσμα της φύσης των λόγων που δικαιολογούν την καθυστέρηση και της επιμέλειας που επέδειξαν ο συντηρών ή τα μέλη της οικογένειάς του.
45.      Λαμβανομένων υπόψη των ανωτέρω παρατηρήσεων, εκτιμώ ότι η βάσει του άρθρου 10, παράγραφος 3, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2003/86 αίτηση οικογενειακής επανένωσης των γονέων ασυνόδευτου ανηλίκου, ο οποίος ενηλικιώθηκε κατά τη διάρκεια της διαδικασίας εξέτασης της αίτησής του περί χορηγήσεως διεθνούς προστασίας και στον οποίο χορηγήθηκε το καθεστώς πρόσφυγα σε ημερομηνία προγενέστερη της ημερομηνίας έκδοσης της απόφασης A και S, πρέπει να υποβληθεί εντός προθεσμίας τριών μηνών από την ημερομηνία κατά την οποία τεκμαίρεται ότι ο συντηρών ή τα μέλη της οικογένειάς του έλαβαν γνώση της εν λόγω απόφασης, ήτοι από τη λήξη προθεσμίας έξι μηνών από την ημερομηνία έκδοσης της απόφασης.
46.      Όσον αφορά την πρόταση που η Γερμανική Κυβέρνηση διατύπωσε με τις παρατηρήσεις της, κατά την οποία η αίτηση οικογενειακής επανένωσης θα πρέπει να συνοδεύεται από το απόλυτο όριο ηλικίας των 21 ετών, προκειμένου να διασφαλίζεται η διατήρηση του συνδέσμου με την ιδιότητα του ανηλίκου, φρονώ ότι, στο πλαίσιο της υπό κρίση υπόθεσης, δεν είναι ούτε αναγκαίο ούτε σκόπιμο το Δικαστήριο να αποφανθεί επί της πρότασης αυτής.
47.      Πρώτον, γενικός κανόνας κατά τον οποίο αίτηση οικογενειακής επανένωσης βάσει του άρθρου 10, παράγραφος 3, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2003/86 πρέπει να υποβάλλεται προτού ο πρόσφυγας συμπληρώσει το 21ο έτος της ηλικίας του είναι κανόνας του ουσιαστικού δικαίου της Ένωσης. Επιβάλλεται, όμως, η διαπίστωση ότι, μολονότι προβλέπει το κατώτατο όριο ηλικίας του συντηρούντος, στο άρθρο 4, παράγραφος 5, της εν λόγω οδηγίας, με σκοπό την αποφυγή τέλεσης εξαναγκαστικών γάμων, ο νομοθέτης της Ένωσης δεν θέσπισε τέτοιου είδους κανόνα στο άρθρο 10, παράγραφος 3, στοιχείο αʹ, της ίδιας οδηγίας. Επομένως, ελλείψει νομικής βάσης, εκτιμώ ότι δεν απόκειται στο Δικαστήριο να διατυπώσει τέτοιον κανόνα, άλλως θα υπεισέλθει στη θέση του νομοθέτη. Δεν πρέπει, εξάλλου, να αναγνωριστεί στα κράτη μέλη η ελευθερία θέσπισης τέτοιου κανόνα, καθότι οι διαφορές στις εθνικές νομοθεσίες σχετικά με τον χειρισμό της συγκεκριμένης κατηγορίας προσφύγων, που χαρακτηρίζεται «κατηγορία μετάβασης», θα μπορούσαν να διαταράξουν την επιδιωκόμενη από τον νομοθέτη της Ένωσης ισορροπία (22).
48.      Δεύτερον, ο καθορισμός απόλυτου ορίου ηλικίας 21 ετών στο πλαίσιο της εφαρμογής του άρθρου 10, παράγραφος 3, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2003/86 θα είχε ως αποτέλεσμα την επέκταση, από το Δικαστήριο, του αντικειμένου των υποβληθέντων από το αιτούν δικαστήριο προδικαστικών ερωτημάτων. Συγκεκριμένα, λαμβανομένων υπόψη των ιδιαίτερων αναγκών προστασίας των ασυνόδευτων ανηλίκων που ενηλικιώνονται κατά τη διάρκεια της διαδικασίας εξέτασης της αίτησης διεθνούς προστασίας (23), τίθενται ερωτηματικά σχετικά με το περιεχόμενο ενός τυποποιημένου κανόνα ως προς τη νομολογία του Δικαστηρίου (24). Επιπλέον, θα πρέπει να εξεταστούν οι λεπτομέρειες εφαρμογής τέτοιου κανόνα και, ειδικότερα, η ηλικία από την οποία ο νεαρός ενήλικος μπορεί, κατ’ αρχήν, να θεωρηθεί επαρκώς αυτόνομος και ικανός να καλύψει τις ανάγκες του ώστε να ζήσει μόνος στο κράτος μέλος υποδοχής. Είναι, όμως, πρόδηλο ότι ο νομοθέτης της Ένωσης και τα κράτη μέλη θα έπρεπε να λάβουν μέρος σε τέτοιο προβληματισμό.
V.      Πρόταση
49.      Λαμβανομένων υπόψη των προεκτεθέντων, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στα προδικαστικά ερωτήματα που υπέβαλε το Oberverwaltungsgericht Berlin-Brandenburg (ανώτερο διοικητικό δικαστήριο Βερολίνου-Βραδεμβούργου, Γερμανία) ως εξής:
Το άρθρο 10, παράγραφος 3, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2003/86/ΕΚ του Συμβουλίου, της 22ας Σεπτεμβρίου 2003, σχετικά με το δικαίωμα οικογενειακής επανένωσης,
έχει την έννοια ότι:
όταν υπήκοος τρίτης χώρας, ο οποίος εισήλθε στο έδαφος κράτους μέλους ως ασυνόδευτος ανήλικος, ενηλικιώθηκε κατά τη διάρκεια της διαδικασίας εξέτασης της αίτησής του περί χορηγήσεως διεθνούς προστασίας και έτυχε του καθεστώτος πρόσφυγα και των δικαιωμάτων που συνδέονται με το εν λόγω καθεστώς σε ημερομηνία προγενέστερη της ημερομηνίας έκδοσης της απόφασης της 12ης Απριλίου 2018,
A και S (C‑550/16, EU:C:2018:248), η αίτηση οικογενειακής επανένωσης πρέπει να υποβληθεί εντός τριών μηνών από την ημερομηνία κατά την οποία τεκμαίρεται ότι ο συντηρών ή τα μέλη της οικογένειάς του έλαβαν γνώση της εν λόγω απόφασης, ήτοι από τη λήξη προθεσμίας έξι μηνών από την ημερομηνία έκδοσης της απόφασης.
1      Γλώσσα του πρωτοτύπου: η γαλλική.
2      Απόφαση C‑550/16 (στο εξής: απόφαση A και S, EU:C:2018:248).
3      Οδηγία του Συμβουλίου, της 22ας Σεπτεμβρίου 2003, σχετικά με το δικαίωμα οικογενειακής επανένωσης (ΕΕ 2003, L 251, σ. 12).
4      Κατά το άρθρο 2, στοιχείο γʹ, της οδηγίας 2003/86, ως «συντηρών» νοείται ο «υπήκοος τρίτης χώρας που διαμένει νόμιμα σε κράτος μέλος και υποβάλλει, ο ίδιος ή τα μέλη της οικογένειάς του, αίτηση οικογενειακής επανένωσης προκειμένου να επανενωθούν μαζί του/της».
5      Βλ. απόφαση A και S (σκέψη 61).
6      BGBl. 2004 I, σ. 1950.
7      Κείμενο το οποίο δημοσιεύθηκε στις 25 Φεβρουαρίου 2008 (BGBl. 2008 I, σ. 162), όπως τροποποιήθηκε τελευταία με το άρθρο 3 του νόμου της 8ης Μαΐου 2024 (BGBl. 2024 I, αριθ. 152).
8      Το αιτούν δικαστήριο παραπέμπει στην απόφαση του Bundesverwaltungsgericht (Ομοσπονδιακού Διοικητικού Δικαστηρίου), της 18ης Απριλίου 2013, 10 C 9/12, σκέψεις 17 επ.
9      Βλ. απόφαση A και S (σκέψη 64 και διατακτικό).
10      Βλ. απόφαση A και S (σκέψη 61).
11      Βλ. απόφαση της 6ης Μαρτίου 2007, Meilicke κ.λπ. (C‑292/04, EU:C:2007:132, σκέψεις 34 έως 37).
12      Βλ. αποφάσεις της 18ης Νοεμβρίου 2021, État belge (Εκπαίδευση χειριστών αεροσκαφών) (C‑413/20, EU:C:2021:938, σκέψη 58), και της 10ης Μαρτίου 2022, Grossmania (C‑177/20, EU:C:2022:175, σκέψη 41 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
13      Απόφαση C‑560/20 (EU:C:2024:96).
14      Βλ. απόφαση της 30ής Ιανουαρίου 2024, Landeshauptmann von Wien (Οικογενειακή επανένωση με ανήλικο πρόσφυγα) (C‑560/20, EU:C:2024:96, σκέψεις 35, 51 και 57).
15      Οδηγία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 26ης Ιουνίου 2013, σχετικά με κοινές διαδικασίες για τη χορήγηση και ανάκληση του καθεστώτος διεθνούς προστασίας (ΕΕ 2013, L 180, σ. 60). Δυνάμει του άρθρου 31, παράγραφος 3, της οδηγίας αυτής, τα κράτη μέλη πρέπει να εξασφαλίζουν ότι η διαδικασία εξέτασης αίτησης διεθνούς προστασίας ολοκληρώνεται εντός έξι μηνών από την υποβολή της αίτησης. Βλ., επίσης, άρθρο 31, παράγραφος 7, στοιχείο βʹ.
16      Βλ. αποφάσεις της 9ης Μαρτίου 1978, Simmenthal (106/77, EU:C:1978:49, σκέψη 24), της 10ης Μαρτίου 2022, Grossmania (C‑177/20, EU:C:2022:175, σκέψη 64 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία), και της 1ης Αυγούστου 2025, Alace και Canpelli (C‑758/24 και C‑759/24, EU:C:2025:591, σκέψη 63).
17      Βλ., συναφώς, απόφαση της 11ης Σεπτεμβρίου 2019, Călin (C‑676/17, EU:C:2019:700, σκέψεις 50 έως 57). Συντάσσομαι με την άποψη της Επιτροπής (σημείο 31 των παρατηρήσεών της).
18      Βλ. απόφαση της 10ης Μαρτίου 2022, Grossmania (C‑177/20, EU:C:2022:175, σκέψη 63 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
19      Απόφαση A και S (σκέψη 61).
20      Οδηγία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 13ης Δεκεμβρίου 2011, σχετικά με τις απαιτήσεις για την αναγνώριση των υπηκόων τρίτων χωρών ή των απάτριδων ως δικαιούχων διεθνούς προστασίας, για ένα ενιαίο καθεστώς για τους πρόσφυγες ή για τα άτομα που δικαιούνται επικουρική προστασία και για το περιεχόμενο της παρεχόμενης προστασίας (ΕΕ 2011, L 337, σ. 9). Το άρθρο 22 προβλέπει ότι «[τ]α κράτη μέλη παρέχουν στους δικαιούχους διεθνούς προστασίας, το συντομότερο δυνατόν μετά τη χορήγηση του καθεστώτος του πρόσφυγα ή επικουρικής προστασίας, πρόσβαση σε πληροφορίες, σε γλώσσα την οποία κατανοούν ή ευλόγως εικάζεται ότι κατανοούν, σχετικά με τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις από το εν λόγω καθεστώς».
21      Παραπέμπω στις παρατηρήσεις μου στο σημείο 37 των παρουσών προτάσεων.
22      Βλ., συναφώς, ανακεφαλαιωτικό σημείωμα του Ευρωπαϊκού Δικτύου Μετανάστευσης του Νοεμβρίου του 2022, με τίτλο «Transition vers l’âge adulte des mineurs non accompagnés» («Μετάβαση των ασυνόδευτων ανηλίκων στην ενηλικίωση»).
23      Κατά τη θεωρία και κατά πλείονες ειδικευμένους διεθνείς οργανισμούς, οι ανωτέρω νεαροί ενήλικοι ανήκουν σε ειδική κατηγορία προσφύγων, η οποία ονομάζεται «κατηγορία μετάβασης». Βλ., επ’ αυτού, Viterbo, H., και
Ioffe, Y., «No Refuge from Childhood: How Child Protection Harms Refugees», European Journal of International Law, European University Institute, Φλωρεντία, τόμος 35, αριθ. 3, 2024, σ. 647 έως 677, ιδίως σ. 676. Βλ., επίσης, UNICEF, «Enfants non accompagnés, Mettre l’enfant au centre» («Ασυνόδευτα παιδιά, Τα παιδιά στο επίκεντρο»), Νοέμβριος 2023· σύσταση CM/Rec(2019)4 της Επιτροπής Υπουργών του Συμβουλίου της Ευρώπης, της 24ης Απριλίου 2019, με τίτλο «L’aide aux jeunes réfugiés en transition vers l’âge adulte» («Η βοήθεια στους νεαρούς πρόσφυγες κατά τη μετάβαση στην ενηλικίωση»), καθώς και κατευθυντήριες γραμμές προσαρτημένες στην εν λόγω σύσταση (ειδικότερα, σημείο 27) και πρακτικό οδηγό της εν λόγω σύστασης, με τίτλο «Atteindre l’âge de 18 ans en toute confiance» («Συμπλήρωση του 18ου έτους με πλήρη εμπιστοσύνη»), Απρίλιος 2023 (σημείο 3.7, σ. 39 κ. επ.)· θεματικό έγγραφο του Επιτρόπου για τα ανθρώπινα δικαιώματα του Συμβουλίου της Ευρώπης, με τίτλο «Réaliser le droit au regroupement familial des réfugiés en Europe» («Υλοποίηση του δικαιώματος στην οικογενειακή επανένωση των προσφύγων στην Ευρώπη»), Ιούνιος 2017, ειδικότερα σύσταση 7 (σ. 5), καθώς και απόφαση 1996 (2014) της Κοινοβουλευτικής Συνέλευσης του Συμβουλίου της Ευρώπης, Επιτροπή μεταναστεύσεων, προσφύγων και εκτοπισμένων, της 23ης Απριλίου 2014, με τίτλο «Enfants migrants: quels droits à 18 ans?» («Παιδιά μετανάστες: ποια τα δικαιώματά τους όταν γίνονται 18 ετών;»).
24      Βλ., σχετικά με την προσέγγιση του Δικαστηρίου όσον αφορά τον βαθμό στον οποίο παιδί που ενηλικιώθηκε εξακολουθεί να χρειάζεται την παρουσία και τη φροντίδα του γονέα του, απόφαση της 8ης Μαΐου 2013, Alarape και Tijani (C‑529/11, EU:C:2013:290, σκέψη 28 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία), σχετικά με το δικαίωμα διαμονής γονέα παιδιού που ενηλικιώθηκε και σπουδάζει στο κράτος μέλος υποδοχής, και απόφαση της 30ής Σεπτεμβρίου 2020, CPAS de Seraing (C‑402/19, EU:C:2020:759, σκέψη 42), σχετικά με την εκτέλεση απόφασης επιστροφής γονέα ενήλικου τέκνου.