Προσωρινό κείμενο
ΑΠΟΦΑΣΗ ΤΟΥ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟΥ (τμήμα μείζονος συνθέσεως)
της 19ης Μαΐου 2026 (*)
« Προδικαστική παραπομπή – Άρθρο 50 ΣΕΕ – Άρθρο 288 ΣΛΕΕ – Συμφωνία για την αποχώρηση του Ηνωμένου Βασιλείου της Μεγάλης Βρετανίας και της Βόρειας Ιρλανδίας από την Ευρωπαϊκή Ένωση και την Ευρωπαϊκή Κοινότητα Ατομικής Ενέργειας – Δικαστήριο κράτους μέλους επιληφθέν υποθέσεως πριν από τη λήξη της μεταβατικής περιόδου που προβλέπεται στην εν λόγω συμφωνία – Εφαρμογή από τα δικαστήρια του forum του δικαίου άλλου κράτους – Νομοθεσία του Ηνωμένου Βασιλείου για τη μεταφορά οδηγίας στην εθνική έννομη τάξη – Οδηγία 2006/54/ΕΚ – Ζήτημα αν έχει εφαρμογή το δίκαιο της Ένωσης – Αρχή της αμοιβαίας εμπιστοσύνης – Αρχή της σύμφωνης προς το δίκαιο της Ένωσης ερμηνείας του εθνικού δικαίου »
Στην υπόθεση C‑350/24,
με αντικείμενο αίτηση προδικαστικής αποφάσεως δυνάμει του άρθρου 267 ΣΛΕΕ, που υπέβαλε το Cour de cassation (Ανώτατο Ακυρωτικό Δικαστήριο, Γαλλία) με απόφαση της 3ης Μαΐου 2024, η οποία περιήλθε στο Δικαστήριο στις 14 Μαΐου 2024, στο πλαίσιο της δίκης
HJ
κατά
Crédit
agricole
Corporate & Investment
Bank
SA,
ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ (τμήμα μείζονος συνθέσεως),
συγκείμενο από τους K. Lenaerts, Πρόεδρο, T. von Danwitz, Αντιπρόεδρο, F. Biltgen (εισηγητή), Κ. Λυκούργο, I. Jarukaitis, I. Ziemele, J. Passer και O. Spineanu-Matei, προέδρους τμήματος, N. Piçarra, A. Kumin, N. Jääskinen, Δ. Γρατσία, B. Smulders, S. Gervasoni και N. Fenger, δικαστές,
γενική εισαγγελέας: J. Kokott
γραμματέας: C. Di Bella, διοικητικός υπάλληλος,
έχοντας υπόψη την έγγραφη διαδικασία και κατόπιν της επ’ ακροατηρίου συζητήσεως της 24ης Ιουνίου 2025,
λαμβάνοντας υπόψη τις παρατηρήσεις που υπέβαλαν:
–        η HJ, εκπροσωπούμενη από τον A. Lyon-Caen, avocat,
–        η Crédit agricole Corporate & Investment Bank SA, εκπροσωπούμενη από τον D. Célice, avocat,
–        η Γαλλική Κυβέρνηση, εκπροσωπούμενη από τη F. du Couëdic, την O. Duprat-Mazaré, τον B. Fodda, τον T. Lechevallier, τον H. Nunes da Silva και τη B. Travard,
–        η Πολωνική Κυβέρνηση, εκπροσωπούμενη από τον B. Majczyna και την D. Lutostańska,
–        η Κυβέρνηση του Ηνωμένου Βασιλείου, εκπροσωπούμενη από τον S. Fuller, επικουρούμενο από την A. Mayer και τον J. Pobjoy, barristers,
–        η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, εκπροσωπούμενη από τη S. Delaude, τον H. Krämer και την E. E. Schmidt,
αφού άκουσε τη γενική εισαγγελέα που ανέπτυξε τις προτάσεις της κατά τη συνεδρίαση της 25ης Σεπτεμβρίου 2025,
εκδίδει την ακόλουθη
Απόφαση
1        Η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως αφορά την ερμηνεία της συμφωνίας για την αποχώρηση του Ηνωμένου Βασιλείου της Μεγάλης Βρετανίας και της Βόρειας Ιρλανδίας από την Ευρωπαϊκή Ένωση και την Ευρωπαϊκή Κοινότητα Ατομικής Ενέργειας (ΕΕ 2020, L 29, σ. 7), η οποία εγκρίθηκε με την απόφαση (ΕΕ) 2020/135 του Συμβουλίου, της 30ής Ιανουαρίου 2020 (ΕΕ 2020, L 29, σ. 1) (στο εξής: συμφωνία αποχώρησης), και του άρθρου 288 ΣΛΕΕ.
2        Η αίτηση αυτή υποβλήθηκε στο πλαίσιο ένδικης διαφοράς μεταξύ της HJ και της εργοδότιδός της, Crédit agricole Corporate & Investment Bank SA (στο εξής: CACIB), σχετικά με δυσμενή διάκριση λόγω φύλου εις βάρος της HJ και σχετικά με περιστατικά ηθικής παρενόχλησης της οποίας αυτή υπήρξε θύμα.
Το νομικό πλαίσιο
Το διεθνές δίκαιο
3        Το άρθρο 70 της Συμβάσεως της Βιέννης περί του δικαίου των συνθηκών, της 23ης Μαΐου 1969 (Recueil des traités des Nations unies, τόμος 1155, σ. 331, στο εξής: Σύμβαση της Βιέννης), το οποίο φέρει τον τίτλο «Συνέπειαι λήξεως της συνθήκης», ορίζει στην παράγραφο 1 τα εξής:
«Εξαιρέσει της περιπτώσεως καθ’ ην η συνθήκη άλλως ορίζει ή καθ’ ην τα συμβαλλόμενα μέρη άλλως συνεφώνησαν, η λήξις της συνθήκης κατά τας διατάξεις αυτής ή συμφώνως προς την παρούσαν σύμβασιν:
(α)      καθιστά τα συμβαλλόμενα μέρη ελεύθερα πάσης υποχρεώσεως περαιτέρω εφαρμογής της συνθήκης,
(β)      δεν επιδρά επί οιουδήποτε δικαιώματος, υποχρεώσεως ή νομικής καταστάσεως των συμβαλλομένων, δημιουργηθείσης κατά την εφαρμογήν της συνθήκης, προ της λήξεώς της.»
Το δίκαιο της Ένωσης
Οι Συνθήκες ΕΕ και ΛΕΕ
4        Το άρθρο 50, παράγραφοι 2 και 3, ΣΕΕ ορίζει τα εξής:
«2.      Το κράτος μέλος που αποφασίζει να αποχωρήσει γνωστοποιεί την πρόθεσή του στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο. Υπό το πρίσμα των προσανατολισμών του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου, η [Ευρωπαϊκή] Ένωση προβαίνει σε διαπραγματεύσεις και συνάπτει με το εν λόγω κράτος συμφωνία που καθορίζει τις λεπτομερείς ρυθμίσεις για την αποχώρησή του, λαμβάνοντας υπόψη το πλαίσιο των μελλοντικών του σχέσεων με την Ένωση. [...]
3.      Οι Συνθήκες παύουν να ισχύουν στο [κράτος που αποχωρεί από την Ένωση] από την ημερομηνία έναρξης ισχύος της συμφωνίας αποχώρησης ή, ελλείψει τέτοιας συμφωνίας, δύο έτη μετά τη γνωστοποίηση που μνημονεύεται στην παράγραφο 2, εκτός εάν το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο, σε συμφωνία με το εν λόγω κράτος μέλος, αποφασίσει ομόφωνα την παράταση της προθεσμίας αυτής.»
5        Το άρθρο 288 ΣΛΕΕ προβλέπει τα εξής:
«Για την άσκηση των αρμοδιοτήτων της Ένωσης, τα θεσμικά όργανα θεσπίζουν κανονισμούς, οδηγίες, αποφάσεις, συστάσεις και γνώμες.
Ο κανονισμός έχει γενική ισχύ. Είναι δεσμευτικός ως προς όλα τα μέρη του και ισχύει άμεσα σε κάθε κράτος μέλος.
Η οδηγία δεσμεύει κάθε κράτος μέλος στο οποίο απευθύνεται, όσον αφορά το επιδιωκόμενο αποτέλεσμα, αλλά αφήνει την επιλογή του τύπου και των μέσων στην αρμοδιότητα των εθνικών αρχών.
Η απόφαση είναι δεσμευτική ως προς όλα τα μέρη της. Όταν ορίζει αποδέκτες, είναι δεσμευτική μόνο για αυτούς.
Οι συστάσεις και οι γνώμες δεν δεσμεύουν.»
Η συμφωνία αποχώρησης
6        Το δεύτερο, το έβδομο, το όγδοο και το ενδέκατο εδάφιο του προοιμίου της συμφωνίας αποχώρησης έχουν ως εξής:
«ΕΠΙΘΥΜΩΝΤΑΣ να καθορίσουν τις ρυθμίσεις για την αποχώρηση του Ηνωμένου Βασιλείου από την Ένωση και την Ευρατόμ, λαμβανομένου υπόψη του πλαισίου που θα διέπει τη μελλοντική τους σχέση,
[...]
«ΑΠΟΦΑΣΙΣΜΕΝΑ να διασφαλίσουν την εύτακτη αποχώρηση μέσω διαφόρων διατάξεων διαχωρισμού με στόχο την αποτροπή διαταράξεων και την παροχή ασφάλειας δικαίου στους πολίτες και στους οικονομικούς φορείς καθώς και στις δικαστικές και διοικητικές αρχές στην Ένωση και στο Ηνωμένο Βασίλειο, χωρίς να αποκλείεται το ενδεχόμενο οι σχετικές διατάξεις διαχωρισμού να αντικατασταθούν από τη συμφωνία ή τις συμφωνίες σχετικά με τη μελλοντική σχέση,
ΕΚΤΙΜΩΝΤΑΣ ότι είναι προς το συμφέρον τόσο της Ένωσης όσο και του Ηνωμένου Βασιλείου να καθοριστεί μια μεταβατική περίοδος ή περίοδος εφαρμογής κατά τη διάρκεια της οποίας – παρ’ όλες τις συνέπειες της αποχώρησης του Ηνωμένου Βασιλείου από την Ένωση όσον αφορά τη συμμετοχή του Ηνωμένου Βασιλείου στα θεσμικά και λοιπά όργανα και στους οργανισμούς της Ένωσης, και ειδικότερα τη λήξη, κατά την ημερομηνία έναρξης ισχύος της παρούσας συμφωνίας, των εντολών όλων των υποψήφιων, διορισμένων ή εκλεγμένων μελών των θεσμικών και λοιπών οργάνων και οργανισμών της Ένωσης σε σχέση με την ιδιότητα του Ηνωμένου Βασιλείου ως μέλους της Ένωσης – το δίκαιο της Ένωσης, συμπεριλαμβανομένων των διεθνών συμφωνιών, θα πρέπει να ισχύει για το Ηνωμένο Βασίλειο και εντός αυτού και, κατά γενικό κανόνα, με τα ίδια αποτελέσματα για τα κράτη μέλη, προκειμένου να αποφευχθούν διαταράξεις κατά την περίοδο στη διάρκεια της οποίας θα διεξαχθούν οι διαπραγματεύσεις για τη συμφωνία ή τις συμφωνίες σχετικά με τη μελλοντική σχέση,
[...]
ΕΚΤΙΜΩΝΤΑΣ ότι, για να εξασφαλιστούν η ορθή ερμηνεία και εφαρμογή της παρούσας συμφωνίας και η συμμόρφωση με τις υποχρεώσεις που απορρέουν από την παρούσα συμφωνία, είναι εξαιρετικά σημαντικό να θεσπιστούν διατάξεις οι οποίες να εγγυώνται τη συνολική διακυβέρνηση, και ιδίως δεσμευτικοί κανόνες επίλυσης διαφορών και επιβολής της νομοθεσίας οι οποίοι να σέβονται πλήρως την αυτονομία της έννομης τάξης τόσο της Ένωσης όσο και του Ηνωμένου Βασιλείου, καθώς και το καθεστώς του Ηνωμένου Βασιλείου ως τρίτης χώρας».
7        Κατά το άρθρο 1 της συμφωνίας, το οποίο φέρει τον τίτλο «Σκοπός»:
«Στην παρούσα συμφωνία καθορίζονται οι ρυθμίσεις για την αποχώρηση του Ηνωμένου Βασιλείου [...] από την [...] Ένωση [...] και την Ευρωπαϊκή Κοινότητα Ατομικής Ενέργειας [...]».
8        Το άρθρο 4 της εν λόγω συμφωνίας, το οποίο φέρει τον τίτλο «Μέθοδοι και αρχές σχετικά με τα αποτελέσματα, την υλοποίηση και την εφαρμογή της παρούσας συμφωνίας», προβλέπει στις παραγράφους 4 και 5 τα εξής:
«4.      Οι διατάξεις της παρούσας συμφωνίας που αναφέρονται στο δίκαιο της Ένωσης ή σε έννοιες ή διατάξεις αυτού ερμηνεύονται, κατά την υλοποίηση και την εφαρμογή τους, σύμφωνα με τη σχετική νομολογία του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης που έχει εκδοθεί πριν από τη λήξη της μεταβατικής περιόδου [που αναφέρεται στο άρθρο 126 της συμφωνίας (στο εξής: μεταβατική περίοδος)].
5.      Κατά την ερμηνεία και εφαρμογή της παρούσας συμφωνίας, οι δικαστικές και διοικητικές αρχές του Ηνωμένου Βασιλείου λαμβάνουν δεόντως υπόψη τη σχετική νομολογία του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης που έχει εκδοθεί μετά από τη λήξη της μεταβατικής περιόδου.»
9        Το άρθρο 66 της συμφωνίας αποχώρησης, το οποίο φέρει τον τίτλο «Εφαρμοστέο δίκαιο σε συμβατικές και εξωσυμβατικές υποθέσεις» και περιλαμβάνεται στον τίτλο VI του τρίτου μέρους της συμφωνίας, ο οποίος επιγράφεται «Εν εξελίξει δικαστική συνεργασία σε αστικές και εμπορικές υποθέσεις», έχει ως εξής:
«Στο Ηνωμένο Βασίλειο, οι ακόλουθες πράξεις εφαρμόζονται ως εξής:
α)      ο κανονισμός (ΕΚ) αριθ. 593/2008 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου[, της 17ης Ιουνίου 2008, για το εφαρμοστέο δίκαιο στις συμβατικές ενοχές (Ρώμη Ι) (ΕΕ 2008, L 177, σ. 6, στο εξής: κανονισμός Ρώμη Ι),] εφαρμόζεται ως προς τις συμβάσεις που συνάφθηκαν πριν από τη λήξη της μεταβατικής περιόδου·
β)      ο κανονισμός (ΕΚ) αριθ. 864/2007 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου[, της 11ης Ιουλίου 2007, για το εφαρμοστέο δίκαιο στις εξωσυμβατικές ενοχές («Ρώμη II») (ΕΕ 2007, L 199, σ. 40),] εφαρμόζεται ως προς ζημιογόνα γεγονότα, εάν τα εν λόγω γεγονότα επήλθαν πριν από τη λήξη της μεταβατικής περιόδου.»
10      Το άρθρο 67 της συμφωνίας αποχώρησης, το οποίο φέρει τον τίτλο «Διεθνής δικαιοδοσία, αναγνώριση και εκτέλεση δικαστικών αποφάσεων, και σχετική συνεργασία μεταξύ κεντρικών αρχών», ορίζει τα εξής:
«1.      Στο Ηνωμένο Βασίλειο, καθώς και στα κράτη μέλη σε περιπτώσεις στις οποίες εμπλέκεται το Ηνωμένο Βασίλειο, σε σχέση με αγωγές που ασκήθηκαν πριν από τη λήξη της μεταβατικής περιόδου και σε σχέση με διαδικασίες ή ενέργειες που σχετίζονται με τέτοιου είδους αγωγές [...] εφαρμόζονται οι ακόλουθες πράξεις ή διατάξεις:
α)      οι διατάξεις περί διεθνούς δικαιοδοσίας του κανονισμού (ΕΕ) αριθ. 1215/2012 [του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 12ης Δεκεμβρίου 2012, για τη διεθνή δικαιοδοσία, την αναγνώριση και την εκτέλεση αποφάσεων σε αστικές και εμπορικές υποθέσεις (ΕΕ 2012, L 351, σ. 1)]·
β)      οι διατάξεις περί διεθνούς δικαιοδοσίας του κανονισμού (ΕΕ) 2017/1001 [του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 14ης Ιουνίου 2017, για το σήμα της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ 2017, L 154, σ. 1)], του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 6/2002 [του Συμβουλίου, της 12ης Δεκεμβρίου 2001, για τα κοινοτικά σχέδια και υποδείγματα (ΕΕ 2002, L 3, σ. 1)], του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 2100/94 [του Συμβουλίου, της 27ης Ιουλίου 1994, για τα κοινοτικά δικαιώματα επί φυτικών ποικιλιών (ΕΕ 1994, L 227, σ. 1)], του κανονισμού (ΕΕ) 2016/679 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου[, της 27ης Απριλίου 2016, για την προστασία των φυσικών προσώπων έναντι της επεξεργασίας των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα και για την ελεύθερη κυκλοφορία των δεδομένων αυτών και την κατάργηση της οδηγίας 95/46/ΕΚ (Γενικός Κανονισμός για την Προστασία Δεδομένων) (ΕΕ 2016, L 119, σ. 1)] και της οδηγίας 96/71/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου[, της 16ης Δεκεμβρίου 1996, σχετικά με την απόσπαση εργαζομένων στο πλαίσιο παροχής υπηρεσιών (ΕΕ 1997, L 18, σ. 1)]·
γ)      οι διατάξεις περί διεθνούς δικαιοδοσίας του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 2201/2003[του Συμβουλίου, της 27ης Νοεμβρίου 2003, για τη διεθνή δικαιοδοσία και την αναγνώριση και εκτέλεση αποφάσεων σε γαμικές διαφορές και διαφορές γονικής μέριμνας ο οποίος καταργεί τον κανονισμό (ΕΚ) αριθ. 1347/2000 (ΕΕ 2003, L 338, σ. 1)]·
δ)      οι διατάξεις περί διεθνούς δικαιοδοσίας του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 4/2009 [του Συμβουλίου, της 18ης Δεκεμβρίου 2008, για τη διεθνή δικαιοδοσία, το εφαρμοστέο δίκαιο, την αναγνώριση και εκτέλεση αποφάσεων και τη συνεργασία σε θέματα υποχρεώσεων διατροφής (ΕΕ 2009, L 7, σ. 1)].
[...]»
11      Το άρθρο 86 της συμφωνίας αποχώρησης, το οποίο φέρει τον τίτλο «Εκκρεμείς υποθέσεις ενώπιον του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης», προβλέπει τα εξής:
«1.      Το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης εξακολουθεί να έχει δικαιοδοσία όσον αφορά προσφυγές που ασκούνται από το Ηνωμένο Βασίλειο ή κατά αυτού πριν από τη λήξη της μεταβατικής περιόδου. Η εν λόγω δικαιοδοσία ασκείται σε όλα τα στάδια των διαδικασιών, συμπεριλαμβανομένων των διαδικασιών αναιρέσεως ενώπιον του Δικαστηρίου και των διαδικασιών ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου σε περίπτωση αναπομπής της υπόθεσης στο Γενικό Δικαστήριο.
2.      Το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης εξακολουθεί να έχει δικαιοδοσία να εκδίδει προδικαστικές αποφάσεις κατόπιν αιτήσεων που υποβάλλονται από δικαστήρια του Ηνωμένου Βασιλείου πριν από τη λήξη της μεταβατικής περιόδου.
3.      Για τους σκοπούς του παρόντος κεφαλαίου, οι διαδικασίες θεωρείται ότι ασκούνται ενώπιον του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης, και οι αιτήσεις για την έκδοση προδικαστικής απόφασης θεωρείται ότι υποβάλλονται, τη στιγμή κατά την οποία το εισαγωγικό της δίκης δικόγραφο καταχωρίζεται από τη Γραμματεία του Δικαστηρίου ή του Γενικού Δικαστηρίου, κατά περίπτωση.»
12      Το άρθρο 87 της συμφωνίας, το οποίο φέρει τον τίτλο «Νέες υποθέσεις ενώπιον του Δικαστηρίου», έχει ως εξής:
«1.      Εάν η Ευρωπαϊκή Επιτροπή κρίνει ότι το Ηνωμένο Βασίλειο έχει παραβεί υποχρέωσή του εκ των Συνθηκών ή βάσει του τέταρτου μέρους της παρούσας συμφωνίας πριν από τη λήξη της μεταβατικής περιόδου, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή δύναται, εντός 4 ετών μετά τη λήξη της μεταβατικής περιόδου, να προσφύγει ενώπιον του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης σύμφωνα με τις απαιτήσεις που προβλέπονται στο άρθρο 258 [ΣΛΕΕ] ή στο άρθρο 108 παράγραφος 2 δεύτερο εδάφιο [ΣΛΕΕ], κατά περίπτωση. Το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης είναι αρμόδιο να αποφαίνεται επί των υποθέσεων αυτών.
2.      Εάν το Ηνωμένο Βασίλειο δεν συμμορφώνεται με απόφαση του άρθρου 95 παράγραφος 1 της παρούσας συμφωνίας, ή δεν δίνει νομική ισχύ στην έννομη τάξη του Ηνωμένου Βασιλείου σε απόφαση της εν λόγω διάταξης η οποία απευθύνεται σε φυσικό ή νομικό πρόσωπο το οποίο κατοικεί ή είναι εγκατεστημένο στο Ηνωμένο Βασίλειο, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή δύναται, εντός 4 ετών μετά τη λήξη της μεταβατικής περιόδου, να προσφύγει ενώπιον του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης σύμφωνα με τις απαιτήσεις που προβλέπονται στο άρθρο 258 [ΣΛΕΕ] ή στο άρθρο 108 παράγραφος 2 δεύτερο εδάφιο [ΣΛΕΕ], κατά περίπτωση. Το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης είναι αρμόδιο να αποφαίνεται επί των υποθέσεων αυτών.
3.      Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, αποφασίζοντας να κινήσει διαδικασίες σύμφωνα με το παρόν άρθρο, εφαρμόζει έναντι του Ηνωμένου Βασιλείου τις ίδιες αρχές που εφαρμόζει έναντι οποιουδήποτε κράτους μέλους.»
13      Κατά το άρθρο 126 της εν λόγω συμφωνίας, το οποίο τιτλοφορείται «Μεταβατική περίοδος», η ημερομηνία έναρξης της μεταβατικής περιόδου είναι η ημερομηνία έναρξης ισχύος της συμφωνίας αποχώρησης και η ημερομηνία λήξης της η 31η Δεκεμβρίου 2020.
14      Το άρθρο 127 της συμφωνίας αποχώρησης, το οποίο επιγράφεται «Πεδίο εφαρμογής της μεταβατικής περιόδου», έχει ως εξής:
«1.      Εκτός εάν προβλέπεται διαφορετικά στην παρούσα συμφωνία, το δίκαιο της Ένωσης εφαρμόζεται για το Ηνωμένο Βασίλειο και εντός αυτού κατά τη διάρκεια της μεταβατικής περιόδου.
[...]
3.      Κατά τη διάρκεια της μεταβατικής περιόδου, το εφαρμοστέο δυνάμει της παραγράφου 1 δίκαιο της Ένωσης παράγει σε σχέση με το Ηνωμένο Βασίλειο και εντός του Ηνωμένου Βασιλείου τα ίδια έννομα αποτελέσματα με εκείνα τα οποία παράγει εντός της Ένωσης και των κρατών μελών της, και ερμηνεύεται και εφαρμόζεται σύμφωνα με τις ίδιες μεθόδους και αρχές με εκείνες που εφαρμόζονται εντός της Ένωσης.
[...]
6.      Εκτός εάν προβλέπεται διαφορετικά στην παρούσα συμφωνία, κατά τη διάρκεια της μεταβατικής περιόδου, οποιαδήποτε αναφορά στα κράτη μέλη η οποία περιλαμβάνεται στο εφαρμοστέο δυνάμει της παραγράφου 1 δίκαιο της Ένωσης, μεταξύ άλλων όπως υλοποιείται και εφαρμόζεται από τα κράτη μέλη, θεωρείται ότι καλύπτει και το Ηνωμένο Βασίλειο.
[...]»
15      Το άρθρο 185, τέταρτο εδάφιο, της συμφωνίας αποχώρησης έχει ως εξής:
«Το δεύτερο και το τρίτο μέρος, με εξαίρεση το άρθρο 19, το άρθρο 34 παράγραφος 1, το άρθρο 44 και το άρθρο 96 παράγραφος 1, καθώς και ο τίτλος Ι του έκτου μέρους και τα άρθρα 169 έως 181, εφαρμόζονται από τη λήξη της μεταβατικής περιόδου.»
Η Σύμβαση της Ρώμης
16      Το άρθρο 3, παράγραφος 1, της Συμβάσεως για το εφαρμοστέο δίκαιο στις συμβατικές ενοχές, η οποία άνοιξε προς υπογραφή στη Ρώμη στις 19 Ιουνίου 1980 (ΕΕ 1984, L 146, σ. 7, στο εξής: Σύμβαση της Ρώμης), ορίζει τα εξής:
«Η σύμβαση διέπεται από το δίκαιο που επέλεξαν τα συμβαλλόμενα μέρη. Η επιλογή αυτή πρέπει να είναι ρητή ή να συνάγεται με βεβαιότητα από τις διατάξεις της σύμβασης ή τα δεδομένα της υπόθεσης. Με την επιλογή αυτή οι συμβαλλόμενοι μπορούν να ορίσουν το εφαρμοστέο δίκαιο στο σύνολο ή σε μέρος μόνο της σύμβασής τους.»
17      Το άρθρο 14, παράγραφος 1, της Συμβάσεως της Ρώμης προβλέπει τα εξής:
«Το δίκαιο που, σύμφωνα με την παρούσα σύμβαση, διέπει τη σύμβαση εφαρμόζεται, στο μέτρο που καθιερώνει τεκμήρια ή κατανέμει το βάρος απόδειξης, σε θέματα συμβατικών ενοχών.»
Ο κανονισμός Ρώμη Ι
18      Το άρθρο 24 του κανονισμού Ρώμη Ι, το οποίο φέρει τον τίτλο «Σχέση με τη σύμβαση της Ρώμης», προβλέπει τα εξής:
«1.      Ο παρών κανονισμός αντικαθιστά τη σύμβαση της Ρώμης στα κράτη μέλη, εξαιρουμένων των εδαφών των κρατών μελών τα οποία υπάγονται στο εδαφικό πεδίο εφαρμογής της εν λόγω σύμβασης και στα οποία ο παρών κανονισμός δεν εφαρμόζεται κατ’ εφαρμογή του άρθρου 299 [ΕΚ].
2.      Κατά το μέτρο που ο παρών κανονισμός αντικαθιστά τις διατάξεις της σύμβασης της Ρώμης, κάθε παραπομπή στην εν λόγω σύμβαση νοείται ως παραπομπή στον παρόντα κανονισμό.»
19      Σύμφωνα με το άρθρο του 29, δεύτερο εδάφιο, ο κανονισμός Ρώμη Ι εφαρμόζεται από τις 17 Δεκεμβρίου 2009, με την εξαίρεση του άρθρου 26 που εφαρμόζεται από τις 17 Ιουνίου 2009.
Η οδηγία 2006/54/ΕΚ
20      Η αιτιολογική σκέψη 30 της οδηγίας 2006/54/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 5ης Ιουλίου 2006, για την εφαρμογή της αρχής των ίσων ευκαιριών και της ίσης μεταχείρισης ανδρών και γυναικών σε θέματα εργασίας και απασχόλησης (ΕΕ 2006, L 204, σ. 23), έχει ως εξής:
«Η έγκριση κανόνων σχετικά με το βάρος αποδείξεως διαδραματίζει σημαντικό ρόλο για την εξασφάλιση της αποτελεσματικής εφαρμογής της αρχής της ίσης μεταχείρισης. Όπως έκρινε το Δικαστήριο, θα πρέπει να προβλεφθεί ότι το βάρος αποδείξεως μετακυλίεται στον εναγόμενο όταν τεκμαίρεται διάκριση, με εξαίρεση στην περίπτωση διαδικασίας όπου εναπόκειται στο δικαστήριο ή άλλο αρμόδιο εθνικό φορέα να διερευνήσει τα πραγματικά περιστατικά. Είναι πάντως αναγκαίο να διευκρινισθεί ότι η εκτίμηση των γεγονότων από τα οποία μπορεί να τεκμαρθεί η ύπαρξη άμεσης ή έμμεσης διάκρισης εξακολουθεί να υπάγεται στην αρμοδιότητα των αρμόδιων εθνικών φορέων σύμφωνα με το εθνικό δίκαιο ή την εθνική πρακτική. Επιπλέον, τα κράτη μέλη δύνανται, σε κάθε στάδιο της διαδικασίας, να θεσπίζουν αποδεικτικούς κανόνες ευνοϊκότερους για τον ενάγοντα.»
21      Το άρθρο 17 της οδηγίας, το οποίο τιτλοφορείται «Προάσπιση των δικαιωμάτων», προβλέπει στην παράγραφο 1 τα εξής:
«Τα κράτη μέλη διασφαλίζουν ότι, ύστερα από ενδεχόμενη προσφυγή σε άλλες αρμόδιες αρχές, συμπεριλαμβανομένων των τυχόν διαδικασιών συνδιαλλαγής εφόσον κρίνονται απαραίτητες, κάθε πρόσωπο που θεωρεί εαυτό ζημιωθέν από τη μη τήρηση της αρχής της ίσης μεταχείρισης έχει πρόσβαση σε δικαστικές διαδικασίες για την επιβολή των υποχρεώσεων που απορρέουν από την παρούσα οδηγία, ακόμη και εάν η σχέση στο πλαίσιο της οποίας εικάζεται ότι σημειώθηκε η διάκριση έχει λήξει.»
22      Το άρθρο 19 της εν λόγω οδηγίας, το οποίο τιτλοφορείται «Βάρος αποδείξεως», ορίζει στις παραγράφους 1 και 2 τα εξής:
«1.      Τα κράτη μέλη θεσπίζουν τα αναγκαία μέτρα, σύμφωνα με τα εθνικά τους δικαστικά συστήματα, ώστε να επιβάλλεται στον εναγόμενο να αποδείξει ότι δεν υπήρξε παραβίαση της αρχής της ίσης μεταχείρισης, όταν πρόσωπο που κρίνει ότι θίγεται από τη μη τήρηση της αρχής της ίσης μεταχείρισης επικαλείται, ενώπιον δικαστηρίου ή άλλης αρμόδιας αρχής, πραγματικά περιστατικά από τα οποία τεκμαίρεται η ύπαρξη άμεσης ή έμμεσης διάκρισης.
2.      Η παράγραφος 1 δεν εμποδίζει τα κράτη μέλη να θεσπίζουν αποδεικτικούς κανόνες ευνοϊκότερους για τον ενάγοντα.»
Το δίκαιο του Ηνωμένου Βασιλείου
23      Το άρθρο 136 του Equality Act 2010 (νόμου του 2010 περί ισότητας), το οποίο φέρει τον τίτλο «Βάρος αποδείξεως», προβλέπει τα εξής:
«(1) Το παρόν άρθρο εφαρμόζεται σε κάθε διαδικασία που αφορά παράβαση του παρόντος νόμου.
(2)      Εάν υφίστανται πραγματικά περιστατικά βάσει των οποίων το δικαστήριο δύναται να αποφασίσει, ελλείψει οποιασδήποτε άλλης εξήγησης, ότι ένα πρόσωπο (Α) παρέβη τις οικείες διατάξεις, το δικαστήριο οφείλει να δεχθεί ως αποδεδειγμένη την εν λόγω παράβαση.
(3) Η παράγραφος (2), ωστόσο, δεν εφαρμόζεται αν ο Α αποδείξει ότι δεν παρέβη τις οικείες διατάξεις.»
Η διαφορά της κύριας δίκης και τα προδικαστικά ερωτήματα
24      Η ενάγουσα και νυν αναιρεσείουσα της κύριας δίκης (στο εξής: αναιρεσείουσα της κύριας δίκης) προσελήφθη από την CACIB δυνάμει συμβάσεως εργασίας συναφθείσας στις 17 Ιανουαρίου 2007 και διεπόμενης από το δίκαιο του Ηνωμένου Βασιλείου, στο πλαίσιο της οποίας άσκησε τελευταία καθήκοντα «ειδικού στα συστήματα πληροφόρησης πελατών στο Ηνωμένο Βασίλειο». Από τις 28 Αυγούστου 2013 έλαβε αναρρωτική άδεια.
25      Στις 23 Σεπτεμβρίου 2013, θεωρώντας ότι υπήρξε θύμα δυσμενούς διάκρισης λόγω του φύλου της και ηθικής παρενόχλησης, η HJ άσκησε αγωγή ενώπιον ενός conseil de prud’hommes (δικαστηρίου εργατικών διαφορών, Γαλλία) με αίτημα να της καταβληθούν διάφορα ποσά σε εκτέλεση της σύμβασης εργασίας και ως αποζημίωση.
26      Με απόφαση της 26ης Ιουνίου 2019, το conseil de prud’hommes (δικαστήριο εργατικών διαφορών) απέρριψε τα αιτήματα της αναιρεσείουσας της κύριας δίκης. Η HJ άσκησε έφεση κατά της πρωτόδικης αποφάσεως ενώπιον του cour d'appel de Versailles (εφετείου Βερσαλλιών, Γαλλία).
27      Με απόφαση της 27ης Μαΐου 2021, το cour d’appel de Versailles (εφετείο Βερσαλλιών) έκρινε ότι η αναιρεσείουσα της κύριας δίκης δεν απέδειξε την ύπαρξη δυσμενούς διακρίσεως ή παρενοχλήσεως ενέχουσας δυσμενή διάκριση και αντιποίνων, κατά την έννοια του νόμου του 2010 περί ισότητας, ο οποίος μεταφέρει την οδηγία 2006/54 στο δίκαιο του Ηνωμένου Βασιλείου.
28      Η αναιρεσείουσα της κύριας δίκης άσκησε αναίρεση κατά της εφετειακής απόφασης ενώπιον του Cour de cassation (Ανωτάτου Ακυρωτικού Δικαστηρίου, Γαλλία), ήτοι του αιτούντος δικαστηρίου. Υποστηρίζει, μεταξύ άλλων, ότι το cour d’appel de Versailles (εφετείο Βερσαλλιών), κρίνοντας, αφού εξέτασε διαδοχικά καθεμία από τις προβαλλόμενες ενέχουσες δυσμενείς διακρίσεις καταστάσεις, ότι η νυν αναιρεσείουσα δεν είχε μπορέσει να εκθέσει πρωτογενή πραγματικά περιστατικά ικανά να αποδείξουν δυσμενή διάκριση, κατά την έννοια του νόμου του 2010 περί ισότητας, αποφάνθηκε επί τη βάσει ερμηνείας της νομοθεσίας αυτής μη συνάδουσας προς το άρθρο 19 της οδηγίας 2006/54, που επιβάλλει στον δικαστή να προβεί σε σφαιρική εκτίμηση των πραγματικών περιστατικών προκειμένου να κρίνει αν από αυτά τεκμαίρεται η ύπαρξη δυσμενούς διάκρισης. Επιπλέον, κρίνοντας ότι το γεγονός, το οποίο επικαλέστηκε η αναιρεσείουσα της κύριας δίκης, ότι από τα έγγραφα που προσκόμισε η τελευταία προέκυπτε ότι οι εκπατρισμένοι μισθωτοί της CACIB ήταν κατά κύριο λόγο άνδρες, δεν αρκούσε για να συναχθεί τεκμήριο περί υπάρξεως δυσμενούς διάκρισης εις βάρος των γυναικών ελλείψει οποιουδήποτε στοιχείου σχετικά με την υποβολή εκ μέρους γυναικών υποψηφιότητας για έναν τέτοιο εκπατρισμό, το εφετείο στηρίχθηκε επίσης σε ερμηνεία του νόμου του 2010 περί ισότητας μη συνάδουσα προς το άρθρο 19 της οδηγίας 2006/54, επιβάλλοντας στην αναιρεσείουσα της κύριας δίκης το βάρος αποδείξεως της προβαλλόμενης δυσμενούς διάκρισης.
29      Κατά πρώτον, το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι η διαφορά της κύριας δίκης εγείρει το ζήτημα κατά πόσον η αποχώρηση του Ηνωμένου Βασιλείου από την Ένωση επηρεάζει τα καθήκοντα του δικαστή κράτους μέλους ο οποίος οφείλει να εφαρμόσει το δίκαιο του Ηνωμένου Βασιλείου, με το οποίο μεταφέρθηκε οδηγία στην εθνική έννομη τάξη, στο πλαίσιο ένδικης διαδικασίας που κινήθηκε πριν από τη λήξη της μεταβατικής περιόδου, όταν το επιληφθέν δικαστήριο καλείται να αποφανθεί μετά τη λήξη της εν λόγω περιόδου. Συγκεκριμένα, μολονότι κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών της κύριας δίκης ή κατά την ημερομηνία ασκήσεως της σχετικής αγωγής από την αναιρεσείουσα της κύριας δίκης και κατά την ημερομηνία κατά την οποία αποφάνθηκε το εν λόγω conseil des prud’hommes (δικαστήριο εργατικών διαφορών) το Ηνωμένο Βασίλειο εξακολουθούσε να είναι μέλος της Ένωσης, τούτο δεν ίσχυε πλέον κατά τον χρόνο εκδόσεως της αποφάσεως του cour d’appel de Versailles (εφετείου Βερσαλλιών).
30      Υπό τις συνθήκες αυτές, το αιτούν δικαστήριο διερωτάται αν το δίκαιο της Ένωσης είχε εφαρμογή κατά την ημερομηνία κατά την οποία αποφάνθηκε το cour d’appel de Versailles (εφετείο Βερσαλλιών), δεδομένου ότι κατά την ημερομηνία αυτή, η οποία έπεται της ημερομηνίας της αποχώρησης του Ηνωμένου Βασιλείου από την Ένωση, το δίκαιο της Ένωσης είχε παύσει να παράγει τα αποτελέσματά του στην έννομη τάξη του Ηνωμένου Βασιλείου. Επιπλέον, διερωτάται αν η συμφωνία αποχώρησης θίγει αναδρομικώς την εφαρμογή του δικαίου της Ένωσης στις διαφορές που γεννήθηκαν πριν από τη λήξη της μεταβατικής περιόδου και, ως εκ τούτου, την υποχρέωση του δικαστή κράτους μέλους να ερμηνεύει το εφαρμοστέο στις διαφορές αυτές δίκαιο του Ηνωμένου Βασιλείου κατά τρόπο σύμφωνο προς το δίκαιο της Ένωσης. Συναφώς, το αιτούν δικαστήριο διατυπώνει δύο εναλλακτικές: είτε θα μπορούσε να θεωρηθεί ότι, μετά τη λήξη της μεταβατικής περιόδου, μέρος του δικαίου της Ένωσης διατηρήθηκε στο δίκαιο του Ηνωμένου Βασιλείου, αλλά δεν υφίσταται πλέον υποχρέωση ερμηνείας του δικαίου του Ηνωμένου Βασιλείου κατά τρόπο σύμφωνο με το δίκαιο της Ένωσης· είτε θα μπορούσε να θεωρηθεί ότι, δεδομένου ότι τα πραγματικά περιστατικά της κύριας δίκης είναι προγενέστερα της λήξης της μεταβατικής περιόδου και ότι η οικεία διαδικασία κινήθηκε πριν από τη λήξη της εν λόγω περιόδου, η νομοθεσία του Ηνωμένου Βασιλείου για τη μεταφορά της οδηγίας 2006/54 στην εσωτερική έννομη τάξη, ήτοι ο νόμος του 2010 περί ισότητας, πρέπει να ερμηνευθεί κατά τρόπο σύμφωνο προς το δίκαιο της Ένωσης από το δικαστήριο του forum, ακόμη και αν αυτό αποφαίνεται μετά τη λήξη της μεταβατικής περιόδου.
31      Κατά δεύτερον, το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι η διαφορά της κύριας δίκης εγείρει το ζήτημα αν η αρχή της σύμφωνης προς το δίκαιο της Ένωσης ερμηνείας του εθνικού δικαίου που δεσμεύει το δικαστήριο κράτους μέλους έχει εφαρμογή και στην περίπτωση κατά την οποία το δικαστήριο αυτό οφείλει να εφαρμόσει το δίκαιο άλλου κράτους μέλους. Υπενθυμίζει ότι, κατά τη νομολογία του Δικαστηρίου, η αρχή της αμοιβαίας εμπιστοσύνης επιβάλλει σε καθένα από τα κράτη μέλη να δέχεται, πλην εξαιρετικών περιστάσεων, ότι όλα τα λοιπά κράτη μέλη τηρούν το δίκαιο της Ένωσης και, ειδικότερα, ότι σέβονται τα θεμελιώδη δικαιώματα που είναι αναγνωρισμένα από το δίκαιο της Ένωσης [γνωμοδότηση 2/13 (Προσχώρηση της Ένωσης στην ΕΣΔΑ), της 18ης Δεκεμβρίου 2014, EU:C:2014:2454, σκέψη 191]. Εντούτοις, από την ως άνω νομολογία προκύπτει επίσης ότι, εφαρμόζοντας το εθνικό δίκαιο, είτε πρόκειται για προγενέστερες είτε για μεταγενέστερες της οικείας οδηγίας διατάξεις, το εθνικό δικαστήριο που καλείται να το ερμηνεύσει, οφείλει να το πράξει κατά το μέτρο του δυνατού υπό το πρίσμα του κειμένου και του σκοπού της οδηγίας, ώστε να επιτευχθεί το αποτέλεσμα που επιδιώκεται από την τελευταία, συμμορφούμενο έτσι προς το άρθρο 288 ΣΛΕΕ (απόφαση της 13ης Νοεμβρίου 1990, Marleasing, C‑106/89, EU:C:1990:395, σκέψη 8).
32      Το αιτούν δικαστήριο εκτιμά ότι δεν μπορεί να αποκλειστεί το ενδεχόμενο να συμβαίνει το ίδιο στην περίπτωση κατά την οποία το ίδιο δικαστήριο θα έπρεπε να εφαρμόσει το δίκαιο άλλου κράτους μέλους. Η νομολογία του Δικαστηρίου σύμφωνα με την οποία το δικαστήριο το οποίο έχει επιληφθεί διαφοράς οφείλει να εφαρμόσει τη νομοθεσία του κράτους του οποίου τα δικαστήρια ορίζονται με ρήτρα παρεκτάσεως διεθνούς δικαιοδοσίας ως έχοντα διεθνή δικαιοδοσία, ερμηνεύοντας τη νομοθεσία αυτή κατά τρόπο σύμφωνο προς το δίκαιο της Ένωσης, και ιδίως προς μια οδηγία, ενισχύει την εν λόγω προσέγγιση (αποφάσεις της 18ης Νοεμβρίου 2020, DelayFix, C‑519/19, EU:C:2020:933, σκέψη 51, και της 8ης Δεκεμβρίου 2022, Luxury Trust Automobil, C‑247/21, EU:C:2022:966, σκέψη 67). Ωστόσο, το Δικαστήριο δεν έχει ακόμη αποφανθεί ρητώς επί του εν λόγω ζητήματος.
33      Κατά τρίτον, το αιτούν δικαστήριο ζητεί να διευκρινιστεί αν τα καθήκοντα του εθνικού δικαστή που εφαρμόζει το δίκαιο άλλου κράτους μέλους και διαπιστώνει ότι είναι αδύνατον να το ερμηνεύσει κατά τρόπο σύμφωνο προς το δίκαιο της Ένωσης, ταυτίζονται με τα καθήκοντά του κατά την εφαρμογή του εθνικού του δικαίου και αν, εφόσον παρίσταται ανάγκη, η αρχή της απαγόρευσης των διακρίσεων που κατοχυρώνεται στο άρθρο 21 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, την οποία εξειδικεύει η οδηγία 2006/54, δύναται να τον οδηγήσει, ακόμη και σε διαφορά μεταξύ ιδιωτών, στο να αφήσει ανεφάρμοστο το εν λόγω δίκαιο.
34      Υπό τις συνθήκες αυτές, το Cour de cassation (Ανώτατο Ακυρωτικό Δικαστήριο) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
«1)      Έχει η [συμφωνία αποχώρησης] την έννοια ότι δικαστής ο οποίος αποφαίνεται μετά τη λήξη της μεταβατικής περιόδου πρέπει να θεωρήσει τη νομοθεσία του Ηνωμένου Βασιλείου με την οποία μεταφέρθηκε στην εσωτερική έννομη τάξη το άρθρο 19 της [οδηγίας 2006/54] ως νομοθεσία κράτους μέλους περί μεταφοράς οδηγίας, όταν τα πραγματικά περιστατικά είναι προγενέστερα της ημερομηνίας λήξης της μεταβατικής περιόδου και/ή η ένδικη διαδικασία κινήθηκε πριν από την εν λόγω ημερομηνία;
2)      Έχει το άρθρο 288 ΣΛΕΕ την έννοια ότι [δικαστήριο κράτους μέλους] το οποίο έχει επιληφθεί διαφοράς μεταξύ ιδιωτών και έχει την υποχρέωση να εφαρμόσει το δίκαιο άλλου κράτους μέλους πρέπει να προβεί, χωρίς να παρεμποδίζεται από την αρχή της αμοιβαίας εμπιστοσύνης, σε ερμηνεία των διατάξεων του εν λόγω δικαίου σύμφωνη προς οδηγία της Ένωσης;
3)      Αν το εθνικό δικαστήριο θεωρεί αδύνατο να προβεί σε σύμφωνη προς το δίκαιο της Ένωσης ερμηνεία, οφείλει, όπως θα έπραττε και για το εθνικό του δίκαιο, να αφήσει ανεφάρμοστο το [δίκαιο του εν λόγω άλλου κράτους μέλους] όταν θίγεται γενική αρχή του δικαίου της Ένωσης ή διάταξη του πρωτογενούς δικαίου, τις οποίες εξειδικεύει μια οδηγία;»
Επί των προδικαστικών ερωτημάτων
Επί του παραδεκτού
35      Η CACIB και η Επιτροπή προβάλλουν ένσταση απαραδέκτου των ερωτημάτων που υπέβαλε το αιτούν δικαστήριο.
36      Υποστηρίζουν ότι από το γράμμα του άρθρου 136 του νόμου του 2010 περί ισότητας προκύπτει ότι το άρθρο αυτό περιέχει κανόνα περί κατανομής του βάρους αποδείξεως, ο οποίος είναι πανομοιότυπος με τον προβλεπόμενο στο άρθρο 19 της οδηγίας 2006/54. Επομένως, το εν λόγω άρθρο 136 είναι σύμφωνο με το δίκαιο της Ένωσης. Επιπλέον, θεωρούν ότι το ζήτημα επί του οποίου πρέπει να αποφανθεί το αιτούν δικαστήριο δεν αφορά την ερμηνεία του εν λόγω άρθρου 136 υπό το πρίσμα του δικαίου της Ένωσης, αλλά μόνον τον τρόπο με τον οποίο τα δικαστήρια της ουσίας εκτίμησαν τα πραγματικά στοιχεία που επικαλέστηκε η αναιρεσείουσα της κύριας δίκης προκειμένου να συναχθεί κατά τεκμήριο η ύπαρξη δυσμενούς διάκρισης.
37      Η CACIB υποστηρίζει ότι, εν πάση περιπτώσει, πρώτον, το αιτούν δικαστήριο δεν παρέχει τα πραγματικά στοιχεία τα οποία δέχθηκε ή απέρριψε το cour d’appel de Versailles (εφετείο Βερσαλλιών), ούτε κανένα στοιχείο σχετικό με την αιτιολογία ή την ανάλυση του δικαστηρίου αυτού και δεν εξηγεί επαρκώς τη χρησιμότητα των υποβληθέντων ερωτημάτων για την επίλυση της διαφοράς της κύριας δίκης. Επομένως, τα ερωτήματα αυτά πρέπει να απορριφθούν ως απαράδεκτα, για τον λόγο ότι είναι γενικά και υποθετικά. Δεύτερον, κατ’ εφαρμογήν της νομολογίας του αιτούντος δικαστηρίου, το τελευταίο δεν είναι αρμόδιο να ελέγξει την τήρηση, εκ μέρους των εφετείων, της ερμηνείας και της εφαρμογής αλλοδαπού νόμου, δεδομένου ότι το εν λόγω ζήτημα αποτελεί πραγματικό ζήτημα το οποίο εκφεύγει του ελέγχου του αιτούντος δικαστηρίου ως αναιρετικού δικαστηρίου. Τρίτον, το αιτούν δικαστήριο δεν είναι αρμόδιο να υποβάλει στο Δικαστήριο αίτηση προδικαστικής αποφάσεως μετά τη μεταβατική περίοδο.
38      Κατά πάγια νομολογία, στο πλαίσιο της διαδικασίας που θεσπίζεται με το άρθρο 267 ΣΛΕΕ, απόκειται αποκλειστικώς στο εθνικό δικαστήριο, το οποίο έχει επιληφθεί της διαφοράς και φέρει την ευθύνη της εκδοθησόμενης δικαστικής αποφάσεως, να εκτιμήσει, λαμβάνοντας υπόψη τις ιδιαιτερότητες της υποθέσεως, τόσο την αναγκαιότητα της προδικαστικής αποφάσεως για την έκδοση της δικής του αποφάσεως όσο και τη λυσιτέλεια των ερωτημάτων που υποβάλλει στο Δικαστήριο. Επομένως, εφόσον τα υποβληθέντα ερωτήματα αφορούν την ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης, το Δικαστήριο υποχρεούται, κατ’ αρχήν, να αποφανθεί επ’ αυτών (αποφάσεις της 21ης Απριλίου 1988, Pardini, 338/85, EU:C:1988:194, σκέψη 8, και της 24ης Ιουλίου 2023, Lin, C‑107/23 PPU, EU:C:2023:606, σκέψη 61 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
39      Ωστόσο, από το ίδιο το γράμμα του άρθρου 267 ΣΛΕΕ προκύπτει ότι η ζητούμενη προδικαστική απόφαση πρέπει να είναι αναγκαία για να καταστεί δυνατή η εκ μέρους του αιτούντος δικαστηρίου έκδοση της δικής του απόφασης επί της υποθέσεως της οποίας έχει επιληφθεί. Συνακόλουθα, το Δικαστήριο δύναται να αρνηθεί να αποφανθεί επί προδικαστικού ερωτήματος που έχει υποβληθεί από εθνικό δικαστήριο όταν είναι πρόδηλο ότι η ζητούμενη ερμηνεία κανόνα της Ένωσης ουδεμία σχέση έχει με το υποστατό ή με το αντικείμενο της διαφοράς της κύριας δίκης, όταν το πρόβλημα είναι υποθετικής φύσεως ή ακόμη όταν το Δικαστήριο δεν διαθέτει τα πραγματικά και νομικά στοιχεία που είναι αναγκαία προκειμένου να δώσει χρήσιμη απάντηση στα ερωτήματα που του έχουν υποβληθεί [απόφαση της 16ης Μαΐου 2024, INSS (Άδειες μητέρας μονογονεϊκής οικογένειας), C‑673/22, EU:C:2024:407, σκέψεις 22, 23 και 25 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία].
40      Εξάλλου, κατά πάγια νομολογία, στο πλαίσιο της συνεργασίας μεταξύ του Δικαστηρίου και των εθνικών δικαστηρίων, προϋπόθεση για να παρασχεθεί χρήσιμη για το εθνικό δικαστήριο ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης είναι να έχει τηρήσει το εθνικό δικαστήριο αυστηρά τις σχετικές με το περιεχόμενο της αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως απαιτήσεις που προβλέπονται ρητώς στο άρθρο 94 του Κανονισμού Διαδικασίας του Δικαστηρίου. Ειδικότερα, είναι απολύτως αναγκαίο, όπως ορίζει το άρθρο 94, στοιχείο γʹ, του Κανονισμού Διαδικασίας, η απόφαση περί παραπομπής να εκθέτει τους λόγους που οδήγησαν το αιτούν δικαστήριο να υποβάλει ερωτήματα ως προς την ερμηνεία συγκεκριμένων διατάξεων του δικαίου της Ένωσης, καθώς και τη σχέση που το αιτούν δικαστήριο εκτιμά ότι υφίσταται μεταξύ των διατάξεων αυτών και της εφαρμοστέας στη διαφορά της κύριας δίκης εθνικής νομοθεσίας (πρβλ. απόφαση της 28ης Νοεμβρίου 2023, Commune d’Ans, C‑148/22, EU:C:2023:924, σκέψεις 44 και 46 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
41      Εν προκειμένω, από την αίτηση προδικαστικής αποφάσεως προκύπτει ότι το αιτούν δικαστήριο διερωτάται, στο πλαίσιο διαφοράς της οποίας έχει επιληφθεί, κατά πόσον η αποχώρηση του Ηνωμένου Βασιλείου από την Ένωση επηρεάζει τα καθήκοντα του δικαστή κράτους μέλους ο οποίος οφείλει να εφαρμόσει το δίκαιο του Ηνωμένου Βασιλείου, με το οποίο μεταφέρθηκε οδηγία στην εθνική έννομη τάξη, στο πλαίσιο ένδικης διαδικασίας που κινήθηκε πριν από τη λήξη της μεταβατικής περιόδου, όταν το επιληφθέν δικαστήριο καλείται να αποφανθεί μετά τη λήξη της εν λόγω περιόδου. Το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει, περαιτέρω, ότι η διαφορά της κύριας δίκης εγείρει το ζήτημα αν η αρχή της σύμφωνης προς το δίκαιο της Ένωσης ερμηνείας του εθνικού δικαίου που δεσμεύει το δικαστήριο κράτους μέλους έχει εφαρμογή και στην περίπτωση κατά την οποία το δικαστήριο αυτό οφείλει να εφαρμόσει το δίκαιο άλλου κράτους μέλους.
42      Όσον αφορά, κατά πρώτον, το επιχείρημα της CACIB ότι το αιτούν δικαστήριο δεν είναι αρμόδιο να υποβάλει στο Δικαστήριο, μετά τη λήξη της μεταβατικής περιόδου, αίτηση προδικαστικής αποφάσεως σχετικά με τη σύμφωνη με το δίκαιο της Ένωσης ερμηνεία του δικαίου του Ηνωμένου Βασιλείου με το οποίο μεταφέρεται οδηγία στην εσωτερική έννομη τάξη του, αρκεί η επισήμανση ότι τα ερωτήματα που υπέβαλε το αιτούν δικαστήριο αφορούν την ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης, συμπεριλαμβανομένης της συμφωνίας αποχώρησης που αποτελεί μέρος του δικαίου της Ένωσης. Ως εκ τούτου, σύμφωνα με το άρθρο 267 ΣΛΕΕ, το αιτούν δικαστήριο, το οποίο είναι δικαστήριο κράτους μέλους αποφαινόμενο σε τελευταίο βαθμό, είχε την εξουσία και, κατ’ αρχήν, όφειλε να υποβάλει στο Δικαστήριο αίτηση προδικαστικής αποφάσεως. Το άρθρο 86, παράγραφος 2, της συμφωνίας αποχώρησης παρέχει στο Δικαστήριο την αναγκαία δικαιοδοσία να εκδίδει προδικαστικές αποφάσεις επί των αιτήσεων που υποβάλλονται από τα δικαστήρια του Ηνωμένου Βασιλείου πριν από τη λήξη της μεταβατικής περιόδου, δεδομένου ότι, μετά την αποχώρηση του εν λόγω κράτους από την Ένωση, το άρθρο 267 ΣΛΕΕ δεν έχει πλέον εφαρμογή στα δικαστήριά του. Το άρθρο 86, παράγραφος 2, δεν μπορεί να ερμηνευθεί κατά τρόπο που να αποκλείει τη δυνατότητα ή, ανάλογα με την περίπτωση, την υποχρέωση των δικαστηρίων των κρατών μελών να υποβάλλουν στο Δικαστήριο αίτηση προδικαστικής αποφάσεως για την ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης σε υποθέσεις που έχουν σχέση με το Ηνωμένο Βασίλειο.
43      Κατά δεύτερον, επιβάλλεται η διαπίστωση ότι το αιτούν δικαστήριο δεν εξέθεσε, όπως απαιτεί το άρθρο 94, στοιχείο γʹ, του Κανονισμού Διαδικασίας, τους λόγους για τους οποίους εκτιμά ότι είναι αδύνατη η σύμφωνη προς το δίκαιο της Ένωσης ερμηνεία του νόμου του 2010 περί ισότητας και, ως εκ τούτου, τον λόγο για τον οποίο η απάντηση στο ερώτημα αυτό του είναι αναγκαία για να εκδώσει την απόφασή του επί της υποθέσεως της οποίας έχει επιληφθεί.
44      Υπό τις συνθήκες αυτές, όσον αφορά το τρίτο ερώτημα, το οποίο αφορά την περίπτωση αυτή, το Δικαστήριο δεν διαθέτει τα αναγκαία στοιχεία για να δώσει χρήσιμη απάντηση στο αιτούν δικαστήριο. Επομένως, το ερώτημα αυτό πρέπει να κριθεί απαράδεκτο.
45      Κατά τρίτον, με το πρώτο και το δεύτερο ερώτημά του, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν η συμφωνία αποχώρησης θίγει την εφαρμογή του δικαίου της Ένωσης σε διαφορά όπως αυτή της κύριας δίκης και, σε αντίθετη περίπτωση, αν δικαστήριο κράτους μέλους οφείλει να προβεί σε σύμφωνη προς το δίκαιο της Ένωσης ερμηνεία του δικαίου άλλου κράτους μέλους ή κράτους που εξομοιώνεται με κράτος μέλος το οποίο έχει εφαρμογή στη διαφορά της οποίας έχει επιληφθεί.
46      Αφενός, η απάντηση στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα, σχετικά με το κατά πόσον έχει εφαρμογή το δίκαιο της Ένωσης, παρίσταται αναγκαία προκειμένου το αιτούν δικαστήριο να μπορέσει να εκδώσει την απόφασή του στην υπόθεση της οποίας έχει επιληφθεί. Υπό τις συνθήκες αυτές, η ένσταση περί μη εφαρμογής του δικαίου της Ένωσης δεν αφορά το παραδεκτό της αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως, αλλά την ουσία του υποβληθέντος ερωτήματος.
47      Αφετέρου, το επιχείρημα της CACIB ότι το αιτούν δικαστήριο δεν είναι αρμόδιο, κατά τη νομολογία του, να ελέγχει την εκ μέρους των δευτεροβάθμιων δικαστηρίων τήρηση της ερμηνείας και της εφαρμογής του αλλοδαπού δικαίου, δεν μπορεί να επηρεάσει το παραδεκτό του δευτέρου ερωτήματος, στο μέτρο που το επιχείρημα αυτό αφορά την ερμηνεία του εθνικού δικαίου, η οποία εμπίπτει στην αποκλειστική αρμοδιότητα του αιτούντος δικαστηρίου.
48      Κατά συνέπεια, το πρώτο και το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα υποβάλλονται παραδεκτώς.
Επί της ουσίας
Επί του πρώτου προδικαστικού ερωτήματος
49      Με το πρώτο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν το άρθρο 50, παράγραφος 3, ΣΕΕ, ερμηνευόμενο σε συνδυασμό με τα άρθρα 126 και 127 της συμφωνίας αποχώρησης, έχει την έννοια ότι η συμφωνία αποχώρησης θίγει την εφαρμογή του άρθρου 19 της οδηγίας 2006/54 σε διαφορά η οποία ήταν εκκρεμής κατά την ημερομηνία λήξης της μεταβατικής περιόδου και αφορά προβαλλόμενα πραγματικά περιστατικά δυσμενούς διάκρισης που έλαβαν χώρα πριν από την ημερομηνία αυτή στο πλαίσιο της εκτέλεσης σύμβασης εργασίας διεπόμενης από το δίκαιο του Ηνωμένου Βασιλείου.
50      Πρέπει να υπομνησθεί ότι, σύμφωνα με το άρθρο 50, παράγραφος 3, ΣΕΕ, οι Συνθήκες παύουν να ισχύουν στο κράτος που αποχωρεί από την Ένωση από την ημερομηνία έναρξης ισχύος της συμφωνίας αποχώρησης ή, ελλείψει τέτοιας συμφωνίας, δύο έτη μετά τη γνωστοποίηση της πρόθεσης αποχώρησης, εκτός εάν το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο, σε συμφωνία με το εν λόγω κράτος μέλος, αποφασίσει ομόφωνα την παράταση της προθεσμίας αυτής.
51      Επομένως, δυνάμει του άρθρου 50, παράγραφος 3, ΣΕΕ, οι Συνθήκες έπαυσαν να ισχύουν στο Ηνωμένο Βασίλειο κατά την ημερομηνία έναρξης ισχύος της συμφωνίας αποχώρησης, ήτοι την 1η Φεβρουαρίου 2020, με αποτέλεσμα το κράτος αυτό να μην είναι πλέον, από την ημερομηνία αυτή, κράτος μέλος (απόφαση της 9ης Ιουνίου 2022, Préfet du Gers και Institut national de la statistique et des études économiques, C‑673/20, EU:C:2022:449, σκέψη 55 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
52      Ωστόσο, σύμφωνα με το έβδομο εδάφιο του προοιμίου της, η συμφωνία αποχώρησης αποσκοπεί στη διασφάλιση εύτακτης αποχώρησης μέσω διαφόρων διατάξεων διαχωρισμού με στόχο την αποτροπή διαταράξεων και την παροχή ασφάλειας δικαίου στους πολίτες και στους οικονομικούς φορείς καθώς και στις δικαστικές και διοικητικές αρχές στην Ένωση και στο Ηνωμένο Βασίλειο.
53      Συναφώς, η συμφωνία αποχώρησης προβλέπει ρητώς την παράταση της εφαρμογής του δικαίου της Ένωσης στο Ηνωμένο Βασίλειο, πλην ορισμένων εξαιρέσεων, έως τις 31 Δεκεμβρίου 2020, ημερομηνία λήξης της μεταβατικής περιόδου. Συγκεκριμένα, στο όγδοο εδάφιο του προοιμίου της συμφωνίας αποχώρησης αναφέρεται ότι είναι προς το συμφέρον τόσο της Ένωσης όσο και του Ηνωμένου Βασιλείου να καθοριστεί μια μεταβατική περίοδος κατά τη διάρκεια της οποίας το δίκαιο της Ένωσης, συμπεριλαμβανομένων των διεθνών συμφωνιών, θα πρέπει να ισχύει για το Ηνωμένο Βασίλειο και εντός αυτού και, κατά γενικό κανόνα, με τα ίδια αποτελέσματα που αναπτύσσει για τα κράτη μέλη, προκειμένου να αποφευχθούν διαταράξεις κατά την περίοδο στη διάρκεια της οποίας θα διεξαχθούν οι διαπραγματεύσεις για τη συμφωνία ή τις συμφωνίες σχετικά με τη μελλοντική σχέση.
54      Κατά το άρθρο 126 της συμφωνίας αποχώρησης, η μεταβατική περίοδος, η οποία διέπεται από το τέταρτο μέρος της συμφωνίας αυτής, εκτείνεται μεταξύ της ημερομηνίας έναρξης ισχύος της εν λόγω συμφωνίας, ήτοι της 1ης Φεβρουαρίου 2020, και της 31ης Δεκεμβρίου 2020. Το άρθρο 127, παράγραφος 1, της ίδιας συμφωνίας διευκρινίζει ότι, εκτός εάν προβλέπεται διαφορετικά, κατά τη διάρκεια της περιόδου αυτής, το δίκαιο της Ένωσης εφαρμόζεται για το Ηνωμένο Βασίλειο και εντός αυτού. Το άρθρο 127, παράγραφος 3, της συμφωνίας αποχώρησης ορίζει, εξάλλου, ότι, κατά τη διάρκεια της μεταβατικής περιόδου, το εφαρμοστέο δυνάμει της παραγράφου 1 δίκαιο της Ένωσης παράγει σε σχέση με το Ηνωμένο Βασίλειο και εντός του Ηνωμένου Βασιλείου τα ίδια έννομα αποτελέσματα με εκείνα τα οποία παράγει εντός της Ένωσης και των κρατών μελών της, και ερμηνεύεται και εφαρμόζεται σύμφωνα με τις ίδιες μεθόδους και αρχές με εκείνες που εφαρμόζονται εντός της Ένωσης. Επιπλέον, το άρθρο 127, παράγραφος 6, της εν λόγω συμφωνίας ορίζει ότι, εκτός εάν προβλέπεται διαφορετικά στη συμφωνία, κατά τη διάρκεια της ίδιας περιόδου, οποιαδήποτε αναφορά στα κράτη μέλη η οποία περιλαμβάνεται στο εφαρμοστέο δυνάμει της παραγράφου 1 δίκαιο της Ένωσης, μεταξύ άλλων όπως υλοποιείται και εφαρμόζεται από τα κράτη μέλη, θεωρείται ότι καλύπτει και το Ηνωμένο Βασίλειο.
55      Επισημαίνεται, κατά πρώτον, ότι η συμφωνία αποχώρησης δεν περιέχει γενική διάταξη η οποία να ρυθμίζει το ζήτημα κατά πόσον έχει εφαρμογή το δίκαιο της Ένωσης στις διαφορές που εκκρεμούν κατά τη λήξη της μεταβατικής περιόδου και αφορούν συμβατικές σχέσεις που γεννήθηκαν πριν από την ημερομηνία αυτή.
56      Τούτου λεχθέντος, η συμφωνία αποχώρησης αναγνωρίζει ρητώς ότι το δίκαιο της Ένωσης μπορεί να εφαρμόζεται ακόμη και μετά τη λήξη της μεταβατικής περιόδου σε ορισμένες συμβατικές σχέσεις και σε ορισμένες διαφορές. Συγκεκριμένα, το άρθρο 185, τέταρτο εδάφιο, της συμφωνίας αποχώρησης προβλέπει ότι, από τη λήξη της μεταβατικής περιόδου, εφαρμόζονται, αφενός, το δεύτερο και το τρίτο μέρος της συμφωνίας αυτής – στα οποία περιλαμβάνονται τα άρθρα 9 έως 125 της συμφωνίας – με εξαίρεση το άρθρο 19, το άρθρο 34, παράγραφος 1, το άρθρο 44 και το άρθρο 96, παράγραφος 1, της συμφωνίας και, αφετέρου, όχι μόνον ο τίτλος I του έκτου μέρους της εν λόγω συμφωνίας, ο οποίος περιλαμβάνει τα άρθρα 158 έως 163, αλλά επίσης και τα άρθρα 169 έως 181 που περιλαμβάνονται στον τίτλο ΙΙΙ του ίδιου μέρους.
57      Το τρίτο μέρος της συμφωνίας αποχώρησης, το οποίο φέρει τον τίτλο «Διατάξεις διαχωρισμού», προβλέπει, μεταξύ άλλων, στον τίτλο VI, ο οποίος επιγράφεται «Εν εξελίξει δικαστική συνεργασία σε αστικές και εμπορικές υποθέσεις», ότι, μετά τη λήξη της μεταβατικής περιόδου, ορισμένοι κανόνες του δικαίου της Ένωσης εξακολουθούν να εφαρμόζονται σε διαφορές που γεννήθηκαν πριν από τη λήξη της περιόδου αυτής και εκκρεμούν ακόμη μετά τη λήξη της.
58      Τούτο ισχύει, μεταξύ άλλων, όπως ορίζει το άρθρο 66 της συμφωνίας αποχώρησης, όσον αφορά τον κανονισμό Ρώμη Ι, ο οποίος εξακολουθεί να εφαρμόζεται στο Ηνωμένο Βασίλειο ως προς τις συμβάσεις που συνάφθηκαν πριν από τη λήξη της μεταβατικής περιόδου, και τον κανονισμό 864/2007 ως προς ζημιογόνα γεγονότα που επήλθαν πριν από την ημερομηνία αυτή.
59      Ομοίως, το άρθρο 67 της συμφωνίας αποχώρησης προβλέπει ότι ορισμένοι κανόνες του δικαίου της Ένωσης σχετικά με τη διεθνή δικαιοδοσία και την εκτέλεση δικαστικών αποφάσεων εξακολουθούν να εφαρμόζονται σε ένδικες διαδικασίες που κινήθηκαν πριν από τη λήξη της μεταβατικής περιόδου. Επομένως, τα δικαστήρια των κρατών μελών ενδέχεται να κληθούν να αναγνωρίσουν τη διεθνή δικαιοδοσία των δικαστηρίων του Ηνωμένου Βασιλείου και τα κράτη μέλη οφείλουν, κατ’ αρχήν, να εκτελούν ορισμένες αποφάσεις των δικαστηρίων του κράτους αυτού.
60      Κατά συνέπεια, από την όλη οικονομία της συμφωνίας αποχώρησης προκύπτει ότι τα συμβαλλόμενα μέρη θέλησαν να διατηρήσουν τη σταθερότητα των υφιστάμενων πριν από τη λήξη της μεταβατικής περιόδου νομικών καταστάσεων σύμφωνα με την αρχή της ασφάλειας δικαίου.
61      Συναφώς, είναι αληθές, όπως προκύπτει από το δεύτερο και το ενδέκατο εδάφιο του προοιμίου της συμφωνίας αποχώρησης, ότι η συμφωνία αυτή συνήφθη με σκοπό να καθοριστούν οι ρυθμίσεις για την αποχώρηση του Ηνωμένου Βασιλείου, μεταξύ άλλων, από την Ένωση «λαμβανομένου υπόψη του πλαισίου που θα διέπει τη μελλοντική τους σχέση», τούτο δε με «πλήρ[η σεβασμό] τη[ς] αυτονομία[ς] της έννομης τάξης τόσο της Ένωσης όσο και του Ηνωμένου Βασιλείου, καθώς και το[υ] καθεστώ[το]ς του Ηνωμένου Βασιλείου ως τρίτης χώρας», δεδομένου ότι το δίκαιο της Ένωσης, συμπεριλαμβανομένων των γενικών αρχών του και ιδίως της αρχής της ασφάλειας δικαίου, δεν έχει πλέον, κατ’ αρχήν, εφαρμογή στη χώρα αυτή μετά τη μεταβατική περίοδο. Τούτου λεχθέντος, πρέπει να υπομνησθεί ότι η εν λόγω συμφωνία έχει ως νομική βάση το άρθρο 50 ΣΕΕ, η παράγραφος 2 του οποίου απονέμει στην Ένωση αρμοδιότητα να προβαίνει σε διαπραγματεύσεις και να συνάπτει συμφωνία καθορίζουσα τις λεπτομερείς ρυθμίσεις για την αποχώρηση και αποσκοπούσα στο να ρυθμίσει, σε όλους τους τομείς που εμπίπτουν στις Συνθήκες, το σύνολο των ζητημάτων που αφορούν τον διαχωρισμό μεταξύ της Ένωσης και του κράτους που αποχωρεί από αυτήν (πρβλ. απόφαση της 16ης Νοεμβρίου 2021, Governor of Cloverhill Prison κ.λπ., C‑479/21 PPU, EU:C:2021:929, σκέψεις 48 και 50). Υπό τις συνθήκες αυτές, πρέπει να γίνει δεκτό ότι, με την ίδια συμφωνία, τα συμβαλλόμενα μέρη θέλησαν, προς τον σκοπό αυτόν, να εφαρμόσουν, μεταξύ άλλων, την αρχή της ασφάλειας δικαίου, όπως αυτή αποτελεί μέρος του δικαίου της Ένωσης.
62      Επομένως, η συμφωνία αποχώρησης πρέπει να ερμηνεύεται υπό το πρίσμα της αρχής της ασφάλειας δικαίου, την τήρηση της οποίας επιδιώκει να διασφαλίσει.
63      Κατά πάγια νομολογία, η αρχή της ασφάλειας δικαίου, αναγκαίο συμπλήρωμα της οποίας συνιστά η αρχή της προστασίας της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης, επιτάσσει, αφενός, να είναι οι κανόνες δικαίου σαφείς και ακριβείς και, αφετέρου, η εφαρμογή τους να μπορεί να προβλεφθεί από τους πολίτες, ιδίως όταν οι κανόνες αυτοί ενδέχεται να έχουν δυσμενείς συνέπειες για τους ιδιώτες και τις επιχειρήσεις (πρβλ. αποφάσεις της 2ας Δεκεμβρίου 2009, Aventis Pasteur, C‑358/08, EU:C:2009:744, σκέψη 47, και της 5ης Σεπτεμβρίου 2024, Novo Banco κ.λπ., C‑498/22 έως C‑500/22, EU:C:2024:686, σκέψη 95).
64      Η αρχή της ασφάλειας δικαίου δεν επιτρέπει την αναδρομική εφαρμογή ενός νέου κανόνα ουσιαστικού δικαίου, ήτοι την εφαρμογή του σε κατάσταση που έχει διαμορφωθεί πριν από την έναρξη ισχύος του, και απαιτεί κάθε πραγματική κατάσταση να εκτιμάται κατά κανόνα, εκτός αν ρητώς ορίζεται διαφορετικά, βάσει των κανόνων δικαίου που ισχύουν κατά τον χρόνο που η κατάσταση αυτή διαμορφώνεται (πρβλ. απόφαση της 29ης Ιουλίου 2024, Twenty First Capital, C‑174/23, EU:C:2024:654, σκέψη 59 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
65      Επομένως, κατ’ εφαρμογήν της αρχής της ασφάλειας δικαίου, την τήρηση της οποίας σκοπεί να διασφαλίσει η συμφωνία αποχώρησης, η συμφωνία αυτή δεν μπορεί, ελλείψει ρητής διάταξης, να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι η Ένωση και το Ηνωμένο Βασίλειο συμφώνησαν να θέσουν αναδρομικώς τέρμα στην εφαρμογή του συνόλου σχεδόν του δικαίου της Ένωσης στις έννομες σχέσεις που απορρέουν από σύμβαση διεπόμενη από το δίκαιο του Ηνωμένου Βασιλείου η οποία συνήφθη πριν από τη λήξη της μεταβατικής περιόδου.
66      Εξάλλου, διαπιστώνεται ότι το άρθρο 50, παράγραφος 3, ΣΕΕ δεν ορίζει ρητώς ότι το δίκαιο της Ένωσης δεν έχει πλέον εφαρμογή σε προγενέστερες καταστάσεις στο οικείο κράτος μετά την αποχώρησή του από την Ένωση.
67      Η ερμηνεία αυτή επιρρωννύεται από το άρθρο 70, παράγραφος 1, της Συμβάσεως της Βιέννης, το οποίο διέπει τη λήξη ισχύος των διεθνών συνθηκών και το οποίο, όπως υπογράμμισε η γενική εισαγγελέας στο σημείο 58 των προτάσεών της, κωδικοποιεί το εθιμικό διεθνές δίκαιο.
68      Πράγματι, μολονότι η Σύμβαση της Βιέννης δεν δεσμεύει ούτε την Ένωση ούτε όλα τα κράτη μέλη, ορισμένες από τις διατάξεις της απηχούν τους κανόνες του εθιμικού διεθνούς δικαίου οι οποίοι, αυτοί καθεαυτούς, δεσμεύουν τα θεσμικά όργανα της Ένωσης και αποτελούν μέρος της έννομης τάξης της Ένωσης (πρβλ. αποφάσεις της 16ης Ιουνίου 1998, Racke, C‑162/96, EU:C:1998:293, σκέψεις 24, 45 και 46, της 25ης Φεβρουαρίου 2010, Brita, C‑386/08, EU:C:2010:91, σκέψη 42, και της 27ης Φεβρουαρίου 2018, Western Sahara Campaign UK, C‑266/16, EU:C:2018:118, σκέψη 58).
69      Μολονότι δε, όπως και το άρθρο 50, παράγραφος 3, ΣΕΕ, η Σύμβαση της Βιέννης προβλέπει, στο άρθρο 70, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, ότι η καταγγελία διεθνούς συνθήκης απαλλάσσει τα μέρη από την υποχρέωση περαιτέρω εφαρμογής της, το στοιχείο βʹ της διάταξης αυτής διευκρινίζει ότι η καταγγελία αυτή δεν επηρεάζει τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις των συμβαλλομένων μερών που απορρέουν, πριν από την καταγγελία της συνθήκης, από την εφαρμογή της και τη νομική κατάσταση που δημιουργήθηκε κατ’ αυτόν τον τρόπο. Το άρθρο 70, παράγραφος 1, της Συμβάσεως της Βιέννης διευκρινίζει, εξάλλου, ότι οι αρχές αυτές εφαρμόζονται εκτός αν η εν λόγω συνθήκη ορίζει άλλως ή τα συμβαλλόμενα μέρη συμφωνήσουν άλλως.
70      Υπό τις συνθήκες αυτές, λαμβανομένης υπόψη της θεμελιώδους σημασίας της αρχής της ασφάλειας δικαίου, δεν μπορεί, ελλείψει ρητής διάταξης στις Συνθήκες και στη συμφωνία αποχώρησης, να γίνει δεκτό ότι η Ένωση και το Ηνωμένο Βασίλειο συμφώνησαν να θέσουν αναδρομικώς τέρμα την εφαρμογή του δικαίου της Ένωσης σε διαφορά η οποία εκκρεμεί κατά την ημερομηνία λήξης της μεταβατικής περιόδου και αφορά προβαλλόμενα πραγματικά περιστατικά δυσμενούς διάκρισης που έλαβαν χώρα πριν από την ημερομηνία αυτή στο πλαίσιο της εκτέλεσης σύμβασης εργασίας διεπόμενης από το δίκαιο του Ηνωμένου Βασιλείου.
71      Κατά δεύτερον, όσον αφορά, ειδικότερα, τον κανόνα του άρθρου 19 της οδηγίας 2006/54, η αιτιολογική σκέψη 30 της οδηγίας αναφέρει ότι η θέσπιση κανόνων σχετικά με το βάρος αποδείξεως διαδραματίζει σημαντικό ρόλο για την εξασφάλιση της αποτελεσματικής εφαρμογής της αρχής της ίσης μεταχείρισης. Εξ αυτού συνάγεται ότι το άρθρο 19, παράγραφος 1, δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι θεσπίζει απλό διαδικαστικό κανόνα ο οποίος παύει να ισχύει στο Ηνωμένο Βασίλειο κατά τη λήξη της μεταβατικής περιόδου. Ο κανόνας που θεσπίζει το άρθρο 19, παράγραφος 1, συνιστά μάλλον κανόνα ουσιαστικού δικαίου ο οποίος διέπει τη σχέση εργασίας που δημιουργήθηκε με σύμβαση συναφθείσα πριν από τη λήξη της μεταβατικής περιόδου, οπότε ο κανόνας αυτός εξακολουθεί να εφαρμόζεται, ακόμη και μετά τη λήξη της περιόδου αυτής, στις διαφορές που αφορούν την εν λόγω σχέση.
72      Οποιαδήποτε αντίθετη ερμηνεία θα συνεπαγόταν σοβαρό περιορισμό του περιεχομένου της αρχής της ασφάλειας δικαίου καθώς και της αποτελεσματικής εφαρμογής της αρχής της ίσης μεταχειρίσεως, η οποία αποτελεί το αντικείμενο της οδηγίας 2006/54. Πράγματι, η έκταση της προστασίας που παρέχει η οδηγία θα εξαρτιόταν στην περίπτωση αυτή από το τυχαίο γεγονός του κατά πόσον οι διαδικασίες σχετικά με τις διαφορές που αφορούν τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις που θεσπίζει η εν λόγω οδηγία περατώθηκαν πριν από τη λήξη της μεταβατικής περιόδου. Επομένως, ιδιώτης ο οποίος, όπως η αναιρεσείουσα της κύριας δίκης, προσέφυγε ενώπιον των αρμόδιων δικαστηρίων κράτους μέλους πριν από τη λήξη της μεταβατικής περιόδου και, επομένως, ενόσω δεν υπήρχε καμία αμφιβολία ότι το δίκαιο του Ηνωμένου Βασιλείου έπρεπε να ερμηνεύεται κατά τρόπο σύμφωνο προς το δίκαιο της Ένωσης, δεν θα μπορούσε, για τον λόγο και μόνον ότι το οικείο εθνικό δικαστήριο αποφάνθηκε μετά τη λήξη της μεταβατικής περιόδου, να επικαλεστεί πλέον ενώπιον του δικαστηρίου αυτού τα δικαιώματα που του παρέχει το δίκαιο της Ένωσης.
73      Λαμβανομένων υπόψη των προεκτεθέντων, στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι το άρθρο 50, παράγραφος 3, ΣΕΕ, ερμηνευόμενο σε συνδυασμό με τα άρθρα 126 και 127 της συμφωνίας αποχώρησης, έχει την έννοια ότι η συμφωνία αποχώρησης δεν θίγει την εφαρμογή του άρθρου 19 της οδηγίας 2006/54 σε διαφορά η οποία ήταν εκκρεμής κατά την ημερομηνία λήξης της μεταβατικής περιόδου και αφορά προβαλλόμενα πραγματικά περιστατικά δυσμενούς διάκρισης που έλαβαν χώρα πριν από την ημερομηνία αυτή στο πλαίσιο της εκτέλεσης σύμβασης εργασίας διεπόμενης από το δίκαιο του Ηνωμένου Βασιλείου.
Επί του δευτέρου προδικαστικού ερωτήματος
74      Με το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν το άρθρο 288 ΣΛΕΕ έχει την έννοια ότι, όταν δικαστήριο κράτους μέλους ερμηνεύει και εφαρμόζει το δίκαιο άλλου κράτους μέλους με το οποίο τίθεται σε εφαρμογή οδηγία, υποχρεούται, όπως και όταν ερμηνεύει και εφαρμόζει το δικό του δίκαιο, να τηρεί την αρχή της σύμφωνης προς το δίκαιο της Ένωσης ερμηνείας του εθνικού δικαίου.
–       Επί της υποχρεώσεως των δικαστηρίων κράτους μέλους να τηρούν την αρχή της σύμφωνης προς το δίκαιο της Ένωσης ερμηνείας του εθνικού δικαίου κατά την εφαρμογή του δικαίου άλλου κράτους μέλους
75      Πρέπει να υπομνησθεί ότι χαρακτηριστικά γνωρίσματα του δικαίου της Ένωσης είναι η προέλευσή του από αυτόνομη πηγή δικαίου την οποία αποτελούν οι Συνθήκες, η υπεροχή του έναντι του δικαίου των κρατών μελών, καθώς και το άμεσο αποτέλεσμα πλήθους διατάξεων που εφαρμόζονται στους πολίτες των κρατών μελών και στα ίδια τα κράτη μέλη. Βάσει των ουσιωδών αυτών χαρακτηριστικών του δικαίου της Ένωσης έχει διαμορφωθεί ένα συγκροτημένο πλέγμα αρχών, κανόνων και εννόμων σχέσεων που τελούν σε αλληλεξάρτηση μεταξύ τους και δεσμεύουν αμοιβαία την ίδια την Ένωση και τα κράτη μέλη της, καθώς και τα κράτη μέλη μεταξύ τους (αποφάσεις της 6ης Μαρτίου 2018, Achmea, C‑284/16, EU:C:2018:158, σκέψη 33, και της 24ης Ιουνίου 2019, Popławski, C‑573/17, EU:C:2019:530, σκέψη 52 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
76      Με την αρχή της υπεροχής του δικαίου της Ένωσης κατοχυρώνεται ότι το δίκαιο της Ένωσης κατισχύει έναντι του δικαίου των κρατών μελών. Η αρχή αυτή επιβάλλει, ως εκ τούτου, σε όλες τις αρχές των κρατών μελών να διασφαλίζουν την πλήρη αποτελεσματικότητα των διαφόρων κανόνων της Ένωσης, το δε δίκαιο των κρατών μελών δεν μπορεί να επηρεάσει το αποτέλεσμα που αναγνωρίζεται στους κανόνες της Ένωσης στο έδαφος των εν λόγω κρατών (απόφαση της 24ης Ιουνίου 2019, Popławski, C‑573/17, EU:C:2019:530, σκέψεις 53 και 54 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
77      Προκειμένου να διασφαλισθεί η αποτελεσματικότητα όλων των διατάξεων του δικαίου της Ένωσης, η αρχή της υπεροχής επιβάλλει, ειδικότερα, στα δικαστήρια των κρατών μελών να ερμηνεύουν, κατά το μέτρο του δυνατού, το εθνικό τους δίκαιο κατά τρόπο σύμφωνο προς το δίκαιο της Ένωσης (απόφαση της 24ης Ιουνίου 2019, Popławski, C‑573/17, EU:C:2019:530, σκέψη 57).
78      Η ως άνω αρχή της σύμφωνης προς το δίκαιο της Ένωσης ερμηνείας είναι εγγενής στο σύστημα των Συνθηκών, καθόσον επιτρέπει στο δικαστήριο κράτους μέλους να εξασφαλίζει, στο πλαίσιο των αρμοδιοτήτων του, την πλήρη αποτελεσματικότητα του δικαίου της Ένωσης οσάκις αποφαίνεται επί διαφοράς της οποίας έχει επιληφθεί (απόφαση της 24ης Ιουνίου 2019, Popławski, C‑573/17, EU:C:2019:530, σκέψη 55 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
79      Κατά πάγια νομολογία, μια οδηγία δεν μπορεί, αφ’ εαυτής, να γεννά υποχρεώσεις εις βάρος ιδιώτη και, επομένως, δεν χωρεί επίκληση της οδηγίας, αυτής καθεαυτήν, έναντι αυτού (αποφάσεις της 5ης Οκτωβρίου 2004, Pfeiffer κ.λπ., C‑397/01 έως C‑403/01, EU:C:2004:584, σκέψη 108, και της 19ης Ιανουαρίου 2010, Kücükdeveci, C‑555/07, EU:C:2010:21, σκέψη 46). Εντούτοις, η απορρέουσα από οδηγία υποχρέωση των κρατών μελών να επιτύχουν το αποτέλεσμα που η οδηγία προβλέπει, καθώς και το καθήκον τους να λαμβάνουν όλα τα γενικά ή ειδικά μέτρα που μπορούν να διασφαλίσουν την εκπλήρωση της υποχρεώσεως αυτής ισχύουν για όλες τις αρχές των κρατών αυτών, περιλαμβανομένων, στο πλαίσιο των αρμοδιοτήτων τους, των δικαστικών αρχών (πρβλ. αποφάσεις της 10ης Απριλίου 1984, von Colson και Kamann, 14/83, EU:C:1984:153, σκέψη 26, της 5ης Οκτωβρίου 2004, Pfeiffer κ.λπ., C‑397/01 έως C‑403/01, EU:C:2004:584, σκέψη 110, και της 19ης Ιανουαρίου 2010, Kücükdeveci, C‑555/07, EU:C:2010:21, σκέψη 47).
80      Ως εκ τούτου, όταν εφαρμόζουν το εσωτερικό τους δίκαιο και ιδίως τις διατάξεις μιας κανονιστικής ρυθμίσεως που θεσπίστηκε ειδικώς για τη θέση σε εφαρμογή των επιταγών μιας οδηγίας, τα δικαστήρια των κρατών μελών οφείλουν να ερμηνεύουν το εθνικό δίκαιο, στο μέτρο του δυνατού, υπό το πρίσμα του κειμένου και του σκοπού της οδηγίας, ώστε να επιτευχθεί το αποτέλεσμα που αυτή επιδιώκει, συμμορφούμενα έτσι προς το άρθρο 288, τρίτο εδάφιο, ΣΛΕΕ (αποφάσεις της 5ης Οκτωβρίου 2004, Pfeiffer κ.λπ., C‑397/01 έως C‑403/01, EU:C:2004:584, σκέψη 113, και της 12ης Δεκεμβρίου 2024, Getin Holding κ.λπ., C‑118/23, EU:C:2024:1013, σκέψη 75).
81      Βεβαίως, το Δικαστήριο έχει δεχθεί ορισμένα όρια στην αρχή της σύμφωνης προς το δίκαιο της Ένωσης ερμηνείας του εθνικού δικαίου. Συγκεκριμένα, η υποχρέωση του εθνικού δικαστηρίου να αναφέρεται στο περιεχόμενο μιας οδηγίας όταν ερμηνεύει και εφαρμόζει τους σχετικούς κανόνες του εσωτερικού δικαίου έχει ως όρια τις γενικές αρχές του δικαίου, ιδίως τις αρχές της ασφάλειας δικαίου και της μη αναδρομικότητας, και δεν μπορεί να αποτελέσει έρεισμα για contra legem ερμηνεία του εθνικού δικαίου (αποφάσεις της 4ης Ιουλίου 2006, Αδενέλερ κ.λπ., C‑212/04, EU:C:2006:443, σκέψη 110, και της 5ης Ιουνίου 2025, Nuratau, C‑349/24, EU:C:2025:397, σκέψη 45).
82      Εντούτοις, η αρχή της σύμφωνης προς το δίκαιο της Ένωσης ερμηνείας του εθνικού δικαίου επιβάλλει στα δικαστήρια των κρατών μελών να πράττουν ό,τι είναι δυνατό εντός των ορίων της αρμοδιότητάς τους, λαμβάνοντας υπόψη το σύνολο του εσωτερικού δικαίου και εφαρμόζοντας τις αναγνωρισμένες από το δίκαιο αυτό μεθόδους ερμηνείας, προκειμένου να διασφαλίζουν την πλήρη αποτελεσματικότητα της επίμαχης οδηγίας και να καταλήγουν σε λύση σύμφωνη με τον σκοπό τον οποίο επιδιώκει η οδηγία αυτή (αποφάσεις της 4ης Ιουλίου 2006, Αδενέλερ κ.λπ., C‑212/04, EU:C:2006:443, σκέψη 111, και της 5ης Ιουνίου 2025, Nuratau, C‑349/24, EU:C:2025:397, σκέψη 46 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
83      Αν μια τέτοια σύμφωνη ερμηνεία δεν είναι δυνατή, τα δικαστήρια των κρατών μελών οφείλουν να διασφαλίζουν, στο πλαίσιο των αρμοδιοτήτων τους, την έννομη προστασία την οποία αντλούν οι ιδιώτες από το δίκαιο της Ένωσης και να εγγυώνται την πλήρη αποτελεσματικότητα του δικαίου της Ένωσης, αφήνοντας εν ανάγκη αυτεπαγγέλτως ανεφάρμοστη κάθε εθνική διάταξη αντίθετη προς διάταξη του δικαίου της Ένωσης η οποία έχει άμεσο αποτέλεσμα στη διαφορά της οποίας έχουν επιληφθεί (πρβλ. αποφάσεις της 24ης Ιουνίου 2019, Popławski, C‑573/17, EU:C:2019:530, σκέψη 61, και της 12ης Δεκεμβρίου 2024, Getin Holding κ.λπ., C‑118/23, EU:C:2024:1013, σκέψη 76).
84      Όταν δικαστήριο κράτους μέλους το οποίο επιλαμβάνεται διαφοράς μεταξύ ιδιωτών καλείται να εφαρμόσει τη νομοθεσία άλλου κράτους μέλους, με την οποία τίθεται σε εφαρμογή οδηγία, οφείλει, τηρώντας τις γενικές αρχές του δικαίου, να ερμηνεύει τις διατάξεις της νομοθεσίας αυτής κατά τρόπο σύμφωνο προς το δίκαιο της Ένωσης.
85      Συναφώς, το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι το δικαστήριο κράτους μέλους το οποίο επιλαμβάνεται διαφοράς που αφορά το κύρος ρήτρας παρεκτάσεως διεθνούς δικαιοδοσίας, το οποίο πρέπει, σύμφωνα με το άρθρο 25, παράγραφος 1, του κανονισμού 1215/2012 να εκτιμάται βάσει της νομοθεσίας του κράτους του οποίου τα δικαστήρια ορίζονται με τη ρήτρα αυτή ως έχοντα διεθνή δικαιοδοσία, οφείλει να εφαρμόζει τη νομοθεσία αυτή ερμηνεύοντάς τη κατά τρόπο σύμφωνο προς το δίκαιο της Ένωσης (πρβλ. απόφαση της 18ης Νοεμβρίου 2020, DelayFix, C‑519/19, EU:C:2020:933, σκέψη 51).
86      Επιπλέον, το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι αυστριακό δικαστήριο το οποίο επελήφθη διαφοράς σχετικής με τον φόρο προστιθέμενης αξίας (ΦΠΑ) οφείλει να ερμηνεύσει το εφαρμοστέο στη διαφορά αυτή δίκαιο, είτε πρόκειται για το δίκαιο του κράτους μέλους του ενδιάμεσου αποκτώντος είτε για το δίκαιο του κράτους μέλους του τελικού αποκτώντος, σύμφωνα με το δίκαιο της Ένωσης (πρβλ. απόφαση της 8ης Δεκεμβρίου 2022, Luxury Trust Automobil, C‑247/21, EU:C:2022:966, σκέψη 67).
87      Επομένως, στο πλαίσιο διαφοράς όπως αυτή της κύριας δίκης, όταν, κατ’ εφαρμογήν των κανόνων της Συμβάσεως της Ρώμης, την οποία αντικατέστησε ο κανονισμός Ρώμη Ι, τα δικαστήρια κράτους μέλους που επιλαμβάνονται διαφοράς οφείλουν να εφαρμόσουν το δίκαιο άλλου κράτους μέλους, οφείλουν να τηρούν, όσον αφορά το δίκαιο του άλλου αυτού κράτους μέλους, την αρχή της σύμφωνης προς το δίκαιο της Ένωσης ερμηνείας του εθνικού δικαίου.
88      Πρέπει να προστεθεί ότι η εφαρμογή της αρχής της σύμφωνης προς το δίκαιο της Ένωσης ερμηνείας του εθνικού δικαίου, καθόσον αποσκοπεί στη διασφάλιση της συμφωνίας προς το δίκαιο της Ένωσης των αποφάσεων που εκδίδουν οι αρχές και τα δικαστήρια των κρατών μελών, συμβάλλει στην τήρηση της αρχής της αμοιβαίας εμπιστοσύνης μεταξύ των κρατών μελών, η οποία έχει θεμελιώδη σημασία στο δίκαιο της Ένωσης [γνωμοδότηση 2/13 (Προσχώρηση της Ένωσης στην ΕΣΔΑ), της 18ης Δεκεμβρίου 2014, EU:C:2014:2454, σκέψη 191].
89      Η ως άνω αρχή της αμοιβαίας εμπιστοσύνης επιβάλλει σε κάθε κράτος μέλος να δέχεται, πλην εξαιρετικών περιστάσεων, ότι όλα τα υπόλοιπα κράτη μέλη τηρούν το δίκαιο της Ένωσης (πρβλ. απόφαση της 19ης Δεκεμβρίου 2024, Tudmur, C‑185/24 και C‑189/24, EU:C:2024:1036, σκέψη 31 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία). Επομένως, δικαστήριο κράτους μέλους το οποίο ερμηνεύει διάταξη του δικαίου άλλου κράτους μέλους κατά τρόπο σύμφωνο προς το δίκαιο της Ένωσης πράττει απλώς αυτό που δικαιούται να θεωρεί, σύμφωνα με την αρχή της αμοιβαίας εμπιστοσύνης, ότι θα έπρατταν τα δικαστήρια του εν λόγω άλλου κράτους μέλους, αν καλούντο να ερμηνεύσουν την ίδια διάταξη.
90      Κατά συνέπεια, η αρχή της αμοιβαίας εμπιστοσύνης επιβάλλει στα δικαστήρια των κρατών μελών υποχρέωση εμπιστοσύνης όσον αφορά την ορθή εφαρμογή του δικαίου της Ένωσης στα λοιπά κράτη μέλη. Ειδικότερα, όταν τα δικαστήρια αυτά εφαρμόζουν το δίκαιο άλλου κράτους μέλους σε αστική και εμπορική υπόθεση, δυνάμει των κανόνων της Συμβάσεως της Ρώμης την οποία αντικατέστησε ο κανονισμός Ρώμη Ι, προσπαθούν, σύμφωνα με τις αρχές που έχουν εφαρμογή σχετικά με τα καθήκοντα του δικαστή του forum, να αναζητήσουν το περιεχόμενο του δικαίου αυτού του άλλου κράτους μέλους και την ερμηνεία που του προσδίδουν τα δικαστήρια του τελευταίου αυτού κράτους μέλους και οφείλουν να τεκμαίρουν ότι το δίκαιο αυτό και η ερμηνεία αυτή είναι σύμφωνα με το δίκαιο της Ένωσης.
91      Συνακόλουθα, σε περίπτωση που τα δικαστήρια κράτους μέλους έχουν σοβαρές αμφιβολίες ως προς τη συμφωνία κανονιστικής ρυθμίσεως άλλου κράτους μέλους προς οδηγία την οποία η ρύθμιση αυτή μεταφέρει στην εσωτερική έννομη τάξη, τα δικαστήρια αυτά οφείλουν να βεβαιώνονται για την ερμηνεία που πρέπει να δοθεί στη ρύθμιση χρησιμοποιώντας, εφόσον συντρέχει περίπτωση, τους μηχανισμούς δικαστικής συνεργασίας, ιδίως τους μηχανισμούς που καθιστούν δυνατή τη λήψη πληροφοριών σχετικά με το αλλοδαπό δίκαιο, όπως είναι το Ευρωπαϊκό δικαστικό δίκτυο που θεσπίστηκε με την κοινή δράση 98/428/ΔΕΥ του Συμβουλίου, της 29ης Ιουνίου 1998 (ΕΕ 1998, L 191, σ. 4), ή η Ευρωπαϊκή Σύμβαση περί πληροφορήσεως επί του αλλοδαπού δικαίου, της 7ης Ιουνίου 1968 (Recueil des traités des Nations unies, τόμος 720-II, αριθ. 10346, σ. 147).
92      Εάν εξακολουθούν να υφίστανται αμφιβολίες, τα εν λόγω δικαστήρια έχουν επίσης τη δυνατότητα ή ακόμη και την υποχρέωση, ανάλογα με την περίπτωση, να υποβάλλουν στο Δικαστήριο προδικαστικά ερωτήματα. Συγκεκριμένα, το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι, σε περίπτωση υποβολής ερωτημάτων που σκοπός τους είναι να παράσχουν σε δικαστήριο κράτους μέλους τη δυνατότητα να κρίνει κατά πόσο είναι συμβατές προς το δίκαιο της Ένωσης διατάξεις άλλου κράτους μέλους, το Δικαστήριο μπορεί να παράσχει εκείνα τα στοιχεία ερμηνείας του δικαίου της Ένωσης που θα παράσχουν στο εν λόγω δικαστήριο τη δυνατότητα να επιλύσει το νομικό πρόβλημα που αντιμετωπίζει (πρβλ. απόφαση της 23ης Νοεμβρίου 1989, Eau de Cologne & Parfümerie-Fabrik 4711, C‑150/88, EU:C:1989:594, σκέψη 12 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
93      Από τις ανωτέρω εκτιμήσεις προκύπτει ότι, κατ’ εφαρμογήν της αρχής της αμοιβαίας εμπιστοσύνης, ο έλεγχος της συμφωνίας του δικαίου κράτους μέλους προς το δίκαιο της Ένωσης ασκείται κυρίως από τον δικαστή του εν λόγω κράτους μέλους και, επικουρικώς, από τους δικαστές των άλλων κρατών μελών οι οποίοι, ενδεχομένως, καλούνται να εφαρμόσουν το οικείο εθνικό δίκαιο σε διαφορά της οποίας έχουν επιληφθεί.
94      Όταν, δυνάμει των κανόνων του κανονισμού Ρώμη Ι ή, όπως στην υπόθεση της κύριας δίκης, των κανόνων της Συμβάσεως της Ρώμης, δικαστήριο κράτους μέλους καλείται να εφαρμόσει το δίκαιο άλλου κράτους μέλους σε διαφορά της οποίας έχει επιληφθεί, οφείλει να βεβαιωθεί για την τήρηση του δικαίου της Ένωσης και, ως εκ τούτου, υποχρεούται, όπως και τα δικαστήρια του άλλου αυτού κράτους μέλους, να εφαρμόσει το οικείο εθνικό δίκαιο κατά τρόπο σύμφωνο προς το δίκαιο της Ένωσης και, εφόσον παρίσταται ανάγκη, να αφήσει ανεφάρμοστη κάθε διάταξη του οικείου εθνικού δικαίου η οποία εκτιμά ότι δεν μπορεί να αποτελέσει αντικείμενο μιας τέτοιας σύμφωνης προς το δίκαιο της Ένωσης εφαρμογής.
95      Οι ανωτέρω εκτιμήσεις ισχύουν επίσης και στην περίπτωση κατά την οποία, όπως στη διαφορά της κύριας δίκης, δικαστήριο κράτους μέλους καλείται να εφαρμόσει νομοθεσία του Ηνωμένου Βασιλείου, με την οποία τίθεται σε εφαρμογή το άρθρο 19 της οδηγίας 2006/54, σε διαφορά που εκκρεμεί κατά την ημερομηνία λήξης της μεταβατικής περιόδου του άρθρου 126 της συμφωνίας αποχώρησης και αφορά προβαλλόμενα πραγματικά περιστατικά δυσμενούς διάκρισης που έλαβαν χώρα πριν από την ημερομηνία αυτή στο πλαίσιο της εκτέλεσης σύμβασης εργασίας διεπόμενης από το δίκαιο του Ηνωμένου Βασιλείου η οποία συνήφθη πριν από τη λήξη της μεταβατικής περιόδου του άρθρου 126 της συμφωνίας αποχώρησης. Πράγματι, όπως προκύπτει από την απάντηση στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα, το άρθρο 19 της οδηγίας εξακολουθεί να έχει εφαρμογή στη διαφορά αυτή ακόμη και μετά τη λήξη της μεταβατικής περιόδου.
–       Επί του ελέγχου της τήρησης, εκ μέρους των δικαστηρίων κράτους μέλους, της αρχής της σύμφωνης προς το δίκαιο της Ένωσης ερμηνείας του εθνικού δικαίου κατά την εφαρμογή του δικαίου άλλου κράτους μέλους
96      Από την απόφαση περί παραπομπής και από τις υποβληθείσες ενώπιον του Δικαστηρίου γραπτές παρατηρήσεις προκύπτει ότι, στο πλαίσιο της αιτήσεως αναιρέσεως που άσκησε ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου, η αναιρεσείουσα της κύριας δίκης προσάπτει στην απόφαση του cour d’appel de Versailles (εφετείου Βερσαλλιών) ότι προβαίνει σε ερμηνεία του εφαρμοστέου στη διαφορά της κύριας δίκης δικαίου του Ηνωμένου Βασιλείου η οποία δεν είναι σύμφωνη προς το δίκαιο της Ένωσης, ιδίως προς την οδηγία 2006/54.
97      Πλην όμως, κατά πάγια νομολογία του αιτούντος δικαστηρίου, η οποία μνημονεύεται στην απόφαση περί παραπομπής, «τα δικαστήρια της ουσίας εφαρμόζουν και ερμηνεύουν κατά κυριαρχική κρίση το αλλοδαπό δίκαιο». Επιπλέον, από τη δικογραφία που έχει στη διάθεσή του το Δικαστήριο προκύπτει ότι τα καθήκοντα του ακυρωτικού δικαστηρίου περιορίζονται στον έλεγχο των σχετικών με την αιτιολογία πλημμελειών και της παραμορφώσεως του αλλοδαπού δικαίου, με αποτέλεσμα να ελέγχεται μόνον κατά πόσον οι δικαστές της ουσίας αναζήτησαν το περιεχόμενο του αλλοδαπού δικαίου, χωρίς να επιτρέπεται να ελεγχθούν τα σφάλματα ερμηνείας ή εφαρμογής του εν λόγω δικαίου.
98      Κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση ενώπιον του Δικαστηρίου, η Γαλλική Κυβέρνηση επισήμανε ότι, μολονότι, κατά πάγια νομολογία του αιτούντος δικαστηρίου, το δικαστήριο αυτό χαρακτηρίζει το δίκαιο άλλου κράτους ως «κανόνα δικαίου», εξομοιώνει το δίκαιο αυτό με πραγματικό στοιχείο, οπότε, όταν επιλαμβάνεται, στο πλαίσιο αιτήσεως αναιρέσεως, διαφοράς που διέπεται από το αλλοδαπό δίκαιο, ο έλεγχος που ασκεί όσον αφορά τη συμφωνία της εφαρμογής, από τα δικαστήρια της ουσίας, του εν λόγω αλλοδαπού δικαίου προς το δίκαιο της Ένωσης είναι περιορισμένος.
99      Κατά συνέπεια, προκύπτει ότι, όταν το αιτούν δικαστήριο επιλαμβάνεται διαφοράς μεταξύ ιδιωτών η οποία διέπεται από το δίκαιο άλλου κράτους μέλους ή κράτους που εξομοιώνεται με κράτος μέλος, η δυνατότητα ελέγχου, στο πλαίσιο αιτήσεως αναιρέσεως, της συμφωνίας της εφαρμογής, από τα δικαστήρια της ουσίας, του δικαίου αυτού προς το δίκαιο της Ένωσης είναι επίσης περιορισμένη.
100    Όπως προκύπτει από τις προεκτεθείσες εκτιμήσεις, το άρθρο 288 ΣΛΕΕ έχει την έννοια ότι, όταν δικαστήριο κράτους μέλους ερμηνεύει και εφαρμόζει το δίκαιο άλλου κράτους μέλους με το οποίο τίθεται σε εφαρμογή οδηγία, υποχρεούται, όπως και όταν ερμηνεύει και εφαρμόζει το δικό του δίκαιο, να τηρεί την αρχή της σύμφωνης προς το δίκαιο της Ένωσης ερμηνείας του εθνικού δικαίου.
101    Ο δε έλεγχος που ασκεί το ακυρωτικό δικαστήριο απαντώντας σε λόγο αναιρέσεως που αφορά ερμηνεία, από κατώτερο δικαστήριο, του δικαίου άλλου κράτους μέλους κατά παράβαση οδηγίας δεν μπορεί να περιορίζεται για τον λόγο και μόνον ότι, κατά γενικό κανόνα, το ακυρωτικό δικαστήριο εξομοιώνει το αλλοδαπό δίκαιο με πραγματικό στοιχείο, διότι άλλως παραβιάζεται η απορρέουσα από το άρθρο 288, τρίτο εδάφιο, ΣΛΕΕ υποχρέωση κατά την οποία όλες οι αρχές των κρατών μελών, συμπεριλαμβανομένων των δικαστηρίων, υποχρεούνται σε επίτευξη του επιδιωκόμενου με την οδηγία αποτελέσματος. Ο έλεγχος αυτός πρέπει να αφορά την τήρηση, εκ μέρους του κατώτερου δικαστηρίου, της υποχρεώσεως ερμηνείας σύμφωνης προς το επιδιωκόμενο από την οδηγία αποτέλεσμα, η οποία, όπως προκύπτει από τις σκέψεις 84 και 94 της παρούσας αποφάσεως, υφίσταται ανεξαρτήτως του αν το ερμηνευτέο δίκαιο είναι το δίκαιο του forum ή άλλου κράτους μέλους.
102    Λαμβανομένου υπόψη του συνόλου των προεκτεθέντων, στο δεύτερο προδικαστικό ερώτημα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι το άρθρο 288 ΣΛΕΕ έχει την έννοια ότι, όταν δικαστήριο κράτους μέλους ερμηνεύει και εφαρμόζει το δίκαιο άλλου κράτους μέλους με το οποίο τίθεται σε εφαρμογή οδηγία, υποχρεούται, όπως και όταν ερμηνεύει και εφαρμόζει το δικό του δίκαιο, να τηρεί την αρχή της σύμφωνης προς το δίκαιο της Ένωσης ερμηνείας του εθνικού δικαίου.
Επί των δικαστικών εξόδων
103    Δεδομένου ότι η παρούσα διαδικασία έχει ως προς τους διαδίκους της κύριας δίκης τον χαρακτήρα παρεμπίπτοντος που ανέκυψε ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου, σ' αυτό εναπόκειται να αποφανθεί επί των δικαστικών εξόδων. Τα έξοδα στα οποία υποβλήθηκαν όσοι υπέβαλαν παρατηρήσεις στο Δικαστήριο, πλην των ως άνω διαδίκων, δεν αποδίδονται.
Για τους λόγους αυτούς, το Δικαστήριο (τμήμα μείζονος συνθέσεως) αποφαίνεται:
1)      Το άρθρο 50, παράγραφος 3, ΣΕΕ, ερμηνευόμενο σε συνδυασμό με τα άρθρα 126 και 127 της συμφωνίας για την αποχώρηση του Ηνωμένου Βασιλείου της Μεγάλης Βρετανίας και της Βόρειας Ιρλανδίας από την Ευρωπαϊκή Ένωση και την Ευρωπαϊκή Κοινότητα Ατομικής Ενέργειας, η οποία εγκρίθηκε με την απόφαση (ΕΕ) 2020/135 του Συμβουλίου, της 30ής Ιανουαρίου 2020, έχει την έννοια ότι:
η συμφωνία αποχώρησης δεν θίγει την εφαρμογή του άρθρου 19 της οδηγίας 2006/54/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 5ης Ιουλίου 2006, για την εφαρμογή της αρχής των ίσων ευκαιριών και της ίσης μεταχείρισης ανδρών και γυναικών σε θέματα εργασίας και απασχόλησης, σε διαφορά η οποία ήταν εκκρεμής κατά την ημερομηνία λήξης της μεταβατικής περιόδου του ως άνω άρθρου 126 και αφορά προβαλλόμενα πραγματικά περιστατικά δυσμενούς διάκρισης που έλαβαν χώρα πριν από την ημερομηνία αυτή στο πλαίσιο της εκτέλεσης σύμβασης εργασίας διεπόμενης από το δίκαιο του Ηνωμένου Βασιλείου.
2)      Το άρθρο 288 ΣΛΕΕ έχει την έννοια ότι:
όταν δικαστήριο κράτους μέλους ερμηνεύει και εφαρμόζει το δίκαιο άλλου κράτους μέλους με το οποίο τίθεται σε εφαρμογή οδηγία, υποχρεούται, όπως και όταν ερμηνεύει και εφαρμόζει το δικό του δίκαιο, να τηρεί την αρχή της σύμφωνης προς το δίκαιο της Ένωσης ερμηνείας του εθνικού δικαίου.
(υπογραφές)
*      Γλώσσα διαδικασίας: η γαλλική.