WYROK TRYBUNAŁUz dnia 15 maja 1986 r. (*)W sprawie 222/84mającej
za przedmiot skierowany do Trybunału, na podstawie art. 177
traktatu EWG, przez Industrial Tribunal of Northern Ireland
w Belfaście wniosek o wydanie, w ramach zawisłego przed
tym sądem sporu międzyMarguerite JohnstonaChief Constable of the Royal Ulster Constabulary_orzeczenia
w trybie prejudycjalnym w przedmiocie wykładni dyrektywy Rady
76/207/EWG z dnia 9 lutego 1976 r. w sprawie
wprowadzenia w życie zasady równego traktowania kobiet
i mężczyzn (Dz.U. L 39, str. 40) oraz art. 224
traktatu EWG_TRYBUNAŁ_w
składzie: Mackenzie Stuart, prezes, T. Koopmans, U. Everling,
K. Bahlmann i R. Joliet, prezesi izby, O. Due, Y.
Galmot, C. Kakouris i T.F. O’Higgins, sędziowie_rzecznik generalny: M. Darmon_sekretarz: P. Heim_rozważywszy uwagi przedstawione:–        w
imieniu Marguerite Johnston, na piśmie i ustnie, przez
A. Lestera, QC, i D. Smytha, barrister, upoważnionych
przez Murphy, Kerr & Co., solicitors_–        w
imieniu Zjednoczonego Królestwa, na piśmie, przez S.J. Hay,
z Treasury Solicitor’s Department, działającą w charakterze
pełnomocnika, wspieraną przez A. Campbella, Senior Crown Counsel
i R. Plendera, barrister, oraz ustnie przez F. Jacobsa,
QC, i R. Plendera, barrister_–        w imieniu Królestwa Danii, ustnie, przez L. Mikaelsena_–        w
imieniu Komisji Wspólnot Europejskich, na piśmie i ustnie, przez
A. Toledana Lareda, głównego radcę prawnego,
i J. Curralla, pracownika służb prawnych_po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 28 stycznia 1986 r._wydaje następującyWyrok[…]Co do prawa1        Orzeczeniem
z dnia 8 sierpnia 1984 r., które wpłynęło do Trybunału
w dniu 4 września tego samego roku, Industrial Tribunal of
Northern Ireland w Belfaście postawił, na podstawie art. 177
traktatu EWG, kilka pytań prejudycjalnych w przedmiocie wykładni
dyrektywy Rady 76/207/EWG z dnia 9 lutego 1976 r.
w sprawie wprowadzenia w życie zasady równego traktowania
kobiet i mężczyzn (Dz.U. L 39, str. 40) oraz
art. 224 traktatu EWG.2        Pytania
te zostały postawione w ramach sporu między Marguerite
I. Johnston a Chief Constable z Royal Ulster Constabulary
(zwanej dalej „RUC”). Jest on organem występującym jako pracodawca
pomocniczych pracowników sił policyjnych w RUC Reserve
w Irlandii Północnej, w tym na stanowiskach w pełnym
wymiarze czasu pracy na podstawie umów zawieranych na trzy lata,
z możliwością przedłużenia, w RUC Full‑time Reserve. Spór
dotyczy wydanej przez Chief Constable odmowy przedłużenia umowy
z M. Johnston jako pracownikiem RUC Full‑time Reserve oraz
przeszkolenia jej w posługiwaniu się bronią palną.3        Z
orzeczenia sądu krajowego wynika, że przepisy Royal Ulster Constabulary
Reserve (Appointment and Conditions of Service) Regulations (NI) 1973,
normującego zasady mianowania i warunki pracy w pomocniczych
siłach policyjnych, nie wprowadzają żadnego istotnego z punktu
widzenia niniejszej sprawy rozróżnienia między kobietami
a mężczyznami. Z art. 10 i 19 Sex Discrimination
(Northern Ireland) Order 1976 – SI 1976, nr 1042 (NI 15) –
ustanawiającego normy mające na celu zwalczanie dyskryminacji ze względu
na płeć i wdrażanie zasady równości w zakresie dostępu do
zatrudnienia, szkolenia zawodowego, awansu i warunków pracy, wynika
ponadto, że zakaz dyskryminacji znajduje zastosowanie do pracy
w policji i że kobiety i mężczyźni nie powinni być
traktowani w tym zakresie w sposób różny, z wyjątkiem
wymogów dotyczących wzrostu, umundurowania, wyposażenia oraz dodatków na
umundurowanie i wyposażenie. Niemniej, zgodnie z art. 53
ust. 1 Sex Discrimination Order, żaden z przepisów
zakazujących tej dyskryminacji„nie powoduje
niezgodności z prawem aktu wydanego w celu zapewnienia
bezpieczeństwa państwa lub ochrony bezpieczeństwa i porządku
publicznego”_a zgodnie z ust. 2 tego artykułu„podpisane
przez ministra lub w jego imieniu poświadczenie stwierdzające, że
akt wymieniony w poświadczeniu został wydany w jednym
z celów określonych w ust. 1, stanowi niepodważalny dowód
wydania aktu w takim celu”.4        W
Zjednoczonym Królestwie policjanci nie noszą zwykle przy sobie broni
palnej podczas pełnienia obowiązków, z wyjątkiem akcji
szczególnych, i nie czyni się tu rozróżnienia między kobietami
a mężczyznami. Z powodu znacznej liczby zamachów, których
ofiarami w Irlandii Północnej od wielu lat padają policjanci, Chief
Constable RUC uznał utrzymanie tej praktyki za niemożliwe. Postanowił,
że zarówno w RUC, jak w RUC Reserve mężczyźni nosić będą przy
sobie broń palną podczas pełnienia zwykłych obowiązków, natomiast
kobiety nie zostaną w nią wyposażone i nie przejdą
przeszkolenia w posługiwaniu się tą bronią.5        Chief
Constable uznał w 1980 r., że liczba kobiet w RUC jest
wystarczająca do szczególnych zadań, jakie zwykle pełni personel żeński.
Natomiast, ponieważ zwykłe zadania policji polegają często na
czynnościach wymagających noszenia broni, uznał, że zadań tych nie
należy dłużej powierzać kobietom i postanowił zawierać lub
przedłużać odtąd w RUC Full‑time Reserve umowy z kobietami
jedynie w sytuacjach, gdy miałyby one wypełniać zadania
przeznaczone dla personelu żeńskiego. Po tej decyzji żadna umowa
z kobietą, z wyjątkiem jednego przypadku, nie została zawarta
ani przedłużona w RUC Full‑time Reserve.6        Według
orzeczenia sądu krajowego M. Johnston służyła w RUC Full‑time
Reserve w latach 1974–1980. Pełniła tam z powodzeniem zwykłe
obowiązki mundurowego policjanta, jak dyżury na komisariacie, patrole,
prowadzenie radiowozów patrolowych, przeszukania osób doprowadzonych na
komisariat. Podczas pełnienia tych obowiązków nie była uzbrojona,
a poza komisariatem towarzyszył jej zwykle uzbrojony policjant
z RUC Full‑time Reserve. W 1980 r. Chief Constable
odmówił przedłużenia umowy z nią ze względu na przedstawioną
powyżej nową politykę wobec kobiet w RUC Full‑time Reserve.7        M. Johnston
wniosła do Industrial Tribunal skargę na udzieloną zgodnie z tą
nową polityką odmowę przedłużenia umowy i przeszkolenia jej
w posługiwaniu się bronią palną, argumentując, że padła ofiarą
dyskryminacji zakazanej na mocy Sex Discrimination Order.8        W
postępowaniu przed Industrial Tribunal Chief Constable przedstawił
wydane przez Secretary of State poświadczenie, w którym ów minister
rządu Zjednoczonego Królestwa stwierdza, zgodnie z ww.
art. 53 Sex Discrimination Order, że „akt, w drodze którego
Royal Ulster Constabulary odmówiła dalszego zatrudnienia
M. Johnston w pełnym wymiarze czasu pracy w Royal Ulster
Constabulary Reserve, został wydany w celu: a) zapewnienia
bezpieczeństwa państwa, b) ochrony bezpieczeństwa i porządku
publicznego”.9        M. Johnston
natomiast powołała się na dyrektywę 76/207. Ma ona na celu, zgodnie
z jej art. 1, wprowadzenie w życie zasady równego
traktowania kobiet i mężczyzn w zakresie dostępu do
zatrudnienia, w tym awansu i kształcenia zawodowego, oraz
warunków pracy. Zasada ta oznacza, zgodnie z art. 2
ust. 1, brak dyskryminacji ze względu na płeć, z zastrzeżeniem
odstępstw dopuszczalnych na podstawie ust. 2 i 3. W celu
wdrożenia tej zasady w różnych dziedzinach art. 3–5
zobowiązują państwa członkowskie między innymi do uchylenia sprzecznych
z nią przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych
oraz zmiany przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych,
w  których przypadku uzasadniające je pierwotnie względy ochronne
stały się bezpodstawne. Zgodnie z art. 6 każda osoba, która
czuje się poszkodowana z powodu dyskryminacji musi mieć możliwość
dochodzenia swoich praw na drodze sądowej.10      Industrial
Tribunal zwrócił się do Trybunału w celu umożliwienia mu
rozstrzygnięcia sporu, z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:„1)      Czy
dyrektywę Rady 76/207, rozpatrywaną zarówno samoistnie, jak i
w świetle okoliczności niniejszej sprawy, należy interpretować
w ten sposób, że zezwala ona państwu członkowskiemu na wykluczenie
z zakresu jej zastosowania przypadków dyskryminacji ze względu na
płeć w zakresie dostępu do zatrudnienia, gdy ma ona miejsce
w celu zapewnienia bezpieczeństwa państwa lub ochrony porządku
i bezpieczeństwa publicznego?2)      Czy
dyrektywa ta, rozpatrywana zarówno samoistnie, jak i w świetle
okoliczności niniejszej sprawy, pozwala uznać zatrudnienie w pełnym
wymiarze czasu pracy w charakterze uzbrojonego członka
pomocniczych sił policyjnych lub przeszkolenie w posługiwaniu się
bronią palną za działalność zawodową, ewentualnie rodzaj kształcenia
prowadzący do jej wykonywania, dla których, z racji ich charakteru
lub warunków wykonywania, płeć pracownika stanowi czynnik rozstrzygający
w rozumieniu art. 2 ust. 2?3)      Jakie
zasady i kryteria winny stosować państwa członkowskie w celu
określenia, czy »płeć pracownika stanowi czynnik rozstrzygający«
w rozumieniu art. 2 ust. 2, jeśli chodzi, po pierwsze,
o »dziedziny działalności zawodowej« uzbrojonego członka
pomocniczych sił policyjnych i, po drugie, o »typy kształcenia
prowadzącego do ich wykonywania«, czy to ze względu na ich charakter,
czy z racji warunków ich wykonywania?4)      Czy
politykę stosowaną przez przełożonego sił policyjnych, odpowiedzialnego
na podstawie ustawy za kierowanie i nadzór nad policją, zgodnie
z którą kobiety służące w policji nie powinny nosić broni
palnej można – w okolicznościach niniejszej sprawy – uznać za
»przepis dotyczący ochrony kobiet« w rozumieniu art. 2
ust. 3 lub przepis administracyjny wydany ze »względów ochrony«
w rozumieniu art. 3 ust. 2 lit. c) dyrektywy?5)      W
przypadku odpowiedzi twierdzącej na pytanie 4, jakie zasady
i kryteria stosować winny państwa członkowskie w celu
określenia, czy »względy ochrony« są »uzasadnione« w rozumieniu
art. 3 ust. 2 lit. c)?6)      Czy
skarżąca może, w okolicznościach niniejszej sprawy, powoływać się
na zasadę równego traktowania zawartą w odpowiednich przepisach
dyrektywy przed sądami krajowymi państw członkowskich?7)      W przypadku odpowiedzi twierdzącej na pytanie 6:a)      Czy
art. 224 traktatu EWG sam w sobie należy interpretować
w ten sposób, że zezwala on państwom członkowskim, w przypadku
poważnych niepokojów wewnętrznych zagrażających porządkowi publicznemu,
uwolnić się od zobowiązań, jakie w normalnych warunkach ciążyłyby
na nim (lub na pracodawcach podlegających jego kompetencji) na mocy
dyrektywy?b)      Czy
w takim przypadku osoba fizyczna może uniemożliwić państwu
członkowskiemu skuteczne powołanie się na art. 224 traktatu EWG,
podnosząc okoliczność, iż państwo to nie podjęło konsultacji
z pozostałymi państwami członkowskimi?”.11      Udzielenie
na te pytania odpowiedzi użytecznej z punktu widzenia
rozstrzygnięcia sporu wymaga przedstawienia sytuacji, w której
przedmiocie Industrial Tribunal ma orzekać. Jak wynika z orzeczenia
odsyłającego, Chief Constable przyznał przed Industrial Tribunal, że
tylko art. 53 może uzasadniać jego stanowisko. M. Johnston
przyznała zaś, że poświadczenie wydane przez Secretary of State pozbawia
ją wszelkich środków prawnych w przypadku zastosowania wyłącznie
prawa krajowego i że oparła się na przepisach dyrektywy w celu
ominięcia skutków art. 53 ust. 2 Sex Discrimination Order.12      Jak
się więc okazuje, pytania postawione przez Industrial Tribunal mają na
celu, po pierwsze, ustalić, czy uniemożliwienie sądowi krajowemu,
w drodze przepisu tego rodzaju, jak art. 53 Sex Discrimination
Order, wykonania w pełnym zakresie kontroli sądowej jest zgodne
z prawem wspólnotowym i dyrektywą 76/207 (część szóstego
pytania). Następnie pytania Industrial Tribunal mają na celu umożliwić
mu dokonanie oceny, czy i na jakich warunkach przepisy dyrektywy
pozwalają, w sytuacji takiej, jak w niniejszym przypadku, na
odmienne traktowanie kobiet i mężczyzn w zakresie zatrudnienia
w policji ze względów ochrony bezpieczeństwa publicznego,
określonych w art. 53 ust. 1 Sex Discrimination Order
(pytania od pierwszego do piątego). Postawione pytania mają ponadto
pozwolić sądowi krajowemu ustalić, czy przepisy dyrektywy można
w odpowiednim przypadku przeciwstawić sprzecznym z nimi normom
prawa krajowego (druga część szóstego pytania). W zależności od
odpowiedzi w tych kwestiach pojawić się może wreszcie problem, czy
państwo członkowskie może powołać się na art. 224 traktatu EWG
w celu uchylenia się od zobowiązań, jakie nakłada na nie dyrektywa
w sytuacji tego rodzaju, jak w niniejszym przypadku (pytanie
siódme). W przedmiocie prawa do skutecznej ochrony sądowej13      Należy
zatem rozpatrzyć w pierwszej kolejności tę część szóstego pytania,
w której chodzi o ustalenie, czy prawo wspólnotowe,
a w szczególności dyrektywa 76/207, zobowiązuje państwa
członkowskie do zapewnienia skutecznej kontroli ich sądów krajowych nad
poszanowaniem przepisów dyrektywy i ustawodawstwa krajowego
mającego na celu jej wdrożenie.14      Zdaniem
M. Johnston przepis tego rodzaju, jak art. 53 ust. 2 Sex
Discrimination Order jest sprzeczny z art. 6 dyrektywy, gdyż
uniemożliwia kontrolę ze strony właściwego sądu krajowego.15      Rząd
Zjednoczonego Królestwa zauważa, że art. 6 dyrektywy nie
zobowiązuje państw członkowskich do poddania kontroli sądowej wszelkich
kwestii, jakie mogą się pojawić przy stosowaniu dyrektywy, choćby
w dziedzinie bezpieczeństwa narodowego i publicznego. Zasady
dowodu tego rodzaju, jak w art. 53 ust. 2 Sex
Discrimination Order często występują, jego zdaniem, w krajowym
prawie procesowym. Są one uzasadnione z tego względu, że jedynie
właściwy organ polityczny, to jest minister wydający poświadczenie, może
prawidłowo ocenić problemy bezpieczeństwa narodowego
i publicznego.16      Zdaniem
Komisji, uznanie takich skutków poświadczenia wydanego przez ministra,
jakie przewiduje art. 53 ust. 2 Sex Discrimination Order
uniemożliwiałoby jakąkolwiek kontrolę sądową i byłoby
w związku z tym sprzeczne z jedną z zasad
podstawowych prawa wspólnotowego oraz z art. 6 dyrektywy.17      Należy
w tej kwestii, po pierwsze, przypomnieć, że art. 6 dyrektywy
nakłada na państwa członkowskie obowiązek wprowadzenia do krajowego
porządku prawnego przepisów niezbędnych w celu umożliwienia
każdemu, kto czuje się poszkodowany z powodu dyskryminacji
„dochodzenia swych praw przed sądem”. Z przepisu tego wynika, że
państwa członkowskie mają obowiązek podjąć działania, które będą
wystarczająco skuteczne, by osiągnąć cele dyrektywy i spowodować,
że zainteresowane osoby będą w stanie skutecznie dochodzić przed
sądami krajowymi praw, których jest ona źródłem.18      Kontrola
sądowa wymagana na mocy tego artykułu jest wyrazem ogólnej zasady
prawa, podstawowej dla tradycji konstytucyjnej wspólnej państwom
członkowskim. Zasada ta została również potwierdzona w art. 6
i 13 europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka
i podstawowych wolności, podpisanej w dniu 4 listopada
1950 r. Jak stwierdzono we wspólnej deklaracji Zgromadzenia, Rady
i Komisji z dnia 5 kwietnia 1977 r. (Dz.U. C
103, str. 1), a także w orzecznictwie Trybunału,
w ramach prawa wspólnotowego należy brać pod uwagę zasady, na
jakich oparta jest ta konwencja.19      Zgodnie
z art. 6 dyrektywy, interpretowanym w świetle
wspomnianej zasady ogólnej, każdy ma prawo skutecznie zaskarżyć do
właściwego sądu akty, które, jego zdaniem, naruszają równość traktowania
kobiet i mężczyzn, określoną w dyrektywie 76/207. Zadaniem
państw członkowskich jest zapewnić skuteczną kontrolę sądową
poszanowania stosownych przepisów prawa wspólnotowego
i ustawodawstwa krajowego, mających na celu realizację praw
przewidzianych w dyrektywie.20      Przepis,
który, jak art. 53 ust. 2 Sex Discrimination Order, nadaje
poświadczeniu tego rodzaju, jak w sporze w niniejszym
przypadku, charakter niepodważalnego dowodu na spełnienie warunków
zastosowania odstępstwa od zasady równego traktowania pozwala właściwym
organom pozbawić osobę fizyczną możliwości dochodzenia na drodze sądowej
praw mających źródło w dyrektywie. Przepis taki jest więc
sprzeczny z zasadą skutecznej kontroli sądowej ustanowioną
w art. 6 dyrektywy.21      Należy
zatem na tę część szóstego pytania Industrial Tribunal odpowiedzieć, że
zasada skutecznej kontroli sądowej ustanowiona w art. 6
dyrektywy Rady 76/207 z dnia 9 lutego 1976 r. stoi na
przeszkodzie nadaniu charakteru niepodważalnego dowodu poświadczeniu
wydanemu przez organ krajowy, stwierdzającemu spełnienie warunków
zastosowania odstępstwa od zasady równego traktowania kobiet
i mężczyzn, mającego na celu ochronę bezpieczeństwa publicznego. W kwestii stosowalności dyrektywy 76/207 do działań podjętych w celu ochrony bezpieczeństwa publicznego22      Należy
rozpatrzyć następnie pierwsze pytanie, w którym Industrial
Tribunal dąży do ustalenia, czy wobec braku w dyrektywie 76/207
wyraźnego przepisu dotyczącego działań podejmowanych w celu
zapewnienia bezpieczeństwa państwa lub ochrony porządku publicznego,
a w szczególności bezpieczeństwa publicznego, dyrektywa ta
znajduje zastosowanie do tego rodzaju działań.23      Zdaniem
M. Johnston nie istnieje, ze względu na takie cele, żadne
generalne odstępstwo od podstawowej zasady równości, w oderwaniu od
konkretnej działalności zawodowej, jej charakteru i warunków
wykonywania. Takie odstępstwo, wprowadzone wyłącznie z tego
względu, że dyskryminacja ma na celu ochronę bezpieczeństwa publicznego,
umożliwiałaby państwom członkowskim jednostronne uchylenie się od
zobowiązań ciążących na nich na mocy dyrektywy.24      Zdaniem
rządu Zjednoczonego Królestwa klauzule ochronne w art. 36,
48, 56, 66, 223 i 224 traktatu EWG wskazują, że ani traktat, ani
też prawo wtórne nie mają zastosowania w dziedzinach objętych
pytaniem sądu krajowego i nie ograniczają uprawnień państw
członkowskich do podejmowania działań, jakie uznają za zasadne lub
niezbędne do osiągnięcia tych celów. Działania będące przedmiotem
pierwszego pytania nie należą zatem do zakresu zastosowania dyrektywy.25      Komisja
proponuje interpretować dyrektywę w świetle art. 224 traktatu
EWG. W takim wypadku względy bezpieczeństwa publicznego
mogłyby, w szczególnych okolicznościach określonych w tym
artykule i pod kontrolą sądową, uzasadniać odstępstwo od równości
traktowania, nawet mimo niespełnienia restrykcyjnych warunków
z art. 2 ust. 2 i 3 dyrektywy.26      Należy
w tej kwestii stwierdzić, że traktat przewiduje odstępstwa
w sytuacjach mogących zagrażać bezpieczeństwu publicznemu jedynie
w art. 36, 48, 56, 223 i 224, dotyczących ściśle
określonych, wyjątkowych przypadków. Ze względu na ograniczony charakter
postanowień tych nie można interpretować rozszerzająco ani wyciągać
z nich wniosku o istnieniu w traktacie generalnego
odstępstwa dotyczącego wszelkich działań podejmowanych ze względów
bezpieczeństwa publicznego. Uznanie obowiązywania generalnego odstępstwa
od wszystkich przepisów prawa wspólnotowego, poza konkretnymi
postanowieniami traktatu, groziłoby naruszeniem wiążącego charakteru
i jednolitości stosowania tego prawa.27      Nie
istnieje zatem żadne generalne odstępstwo od obowiązku stosowania
zasady równego traktowania kobiet i mężczyzn w przypadku
działań uzasadnionych ochroną bezpieczeństwa publicznego,
z zastrzeżeniem ewentualnego zastosowania art. 224 traktatu,
który dotyczy całkowicie wyjątkowych sytuacji i jest przedmiotem
siódmego pytania. Okoliczności, w związku z którymi właściwy
organ powołuje się na wymogi ochrony bezpieczeństwa publicznego, należy
zatem w razie konieczności rozpatrywać przede wszystkim
w ramach odpowiednich przepisów dyrektywy.28      Na
pierwsze pytanie należy więc odpowiedzieć, że przypadki dyskryminacji
ze względu na płeć uzasadnione względami ochrony bezpieczeństwa
publicznego należy rozpatrywać w świetle odstępstw od zasady
równego traktowania kobiet i mężczyzn zawartych w dyrektywie
76/207. W kwestii odstępstw dopuszczalnych ze względu na warunki wykonywania działalności zawodowej29      Drugie
i trzecie pytanie Industrial Tribunal dotyczy wykładni odstępstwa
od zasady równego traktowania ustanowionej w art. 2
ust. 2 dyrektywy, co ma mu umożliwić ocenę, czy odstępstwo to
obejmuje tego rodzaju przypadki odmiennego traktowania, jak
w niniejszej sprawie. W tym celu zwraca się on o podanie
kryteriów i zasad, według których należy oceniać, czy działalność
tego rodzaju, jak będąca przedmiotem niniejszej sprawy, należy do
rodzajów działalności, dla których „ze względu na charakter lub warunki
ich wykonywania płeć pracownika stanowi czynnik rozstrzygający”.30      Zdaniem
M. Johnston odpowiedź na to pytanie nie może mieć tak ogólnego
charakteru. Twierdzi ona, że zawsze wywiązywała się z obowiązków
w policji w sposób satysfakcjonujący oraz że kobiety są
w pełni zdolne nabyć umiejętności posługiwania się bronią palną.
Industrial Tribunal winien jej zdaniem zbadać, w zależności od
konkretnych zadań, jakie miałaby ona wykonywać, czy możliwe jest
odstępstwo na podstawie art. 2 ust. 2 dyrektywy. Przepis ten
nie pozwala w każdym razie wykluczyć w sposób generalny jej
zatrudnienia w RUC Full‑time Reserve.31      Zdaniem
rządu Zjednoczonego Królestwa państwa członkowskie dysponują
uprawnieniami dyskrecjonalnymi w ocenie, czy ze względów
bezpieczeństwa narodowego oraz bezpieczeństwa i porządku
publicznego warunki wykonywania działalności zawodowej w policji
nie pozwalają, by działalność tę wykonywała kobieta uzbrojona
w broń palną. Państwa członkowskie mogą uwzględnić takie kryteria,
jak różnica siły fizycznej, prawdopodobna reakcja społeczeństwa na
pojawienie się uzbrojonych policjantek i groźba ataków na nie.
Decyzja Chief Constable została oparta na takich kryteriach, jest zatem
objęta zakresem art. 2 ust. 2 dyrektywy.32      Zdaniem
Komisji zadania uzbrojonego policjanta, ze względu na warunki ich
wykonywania, lecz nie na ich charakter, można uznać za działalność,
w której przypadku płeć ma charakter rozstrzygający. Odstępstwo
należy jednak uzasadnić w odniesieniu do konkretnych zadań,
a nie do określonego stanowiska w ogólności. Trzeba
w szczególności mieć na względzie zasadę proporcjonalności. Ocena
spornego przypadku dyskryminacji pod tym względem należy do sądu
krajowego.33      W
tej kwestii należy przede wszystkim stwierdzić, że decyzja władz
właściwych w sprawach policyjnych w Irlandii Północnej
o odstąpieniu od generalnie stosowanej w innych częściach
Zjednoczonego Królestwa reguły, zgodnie z którą policja nie jest
uzbrojona podczas wypełniania zwykłych zadań, nie dokonuje sama
w sobie rozróżnienia między kobietami a mężczyznami i nie
wchodzi zatem w zakres zastosowania zasady równego traktowania.
Dopiero decyzja Chief Constable – zgodnie z którą kobiety nie
zostaną wyposażone w broń palną ani przeszkolone
w posługiwaniu się nią, zwykłe zadania policji zostaną zastrzeżone
dla mężczyzn wyposażonych w broń, a umowy z kobietami,
które do tej pory, jak M. Johnston, wykonywały w RUC Full‑time
Reserve zwykłe zadania policyjne, nie zostaną przedłużone – powoduje
konieczność oceny tych decyzji w świetle przepisów dyrektywy.34      Zważywszy,
że Sex Discrimination Order, zgodnie z orzeczeniem sądu krajowego,
znajduje na podstawie wyraźnego przepisu zastosowanie do zatrudnienia
w policji i nie ma w tym względzie we właściwych
przepisach rozróżnienia między kobietami i mężczyznami, charakter
działalności zawodowej w policji nie wchodzi w rachubę jako
uzasadnienie spornej dyskryminacji. Należy natomiast zbadać, czy ze
względu na szczególne warunki wykonywania działalności opisanej
w orzeczeniu sądu krajowego płeć stanowi dla jej wykonywania
warunek rozstrzygający.35      Jak
wynika z orzeczenia sądu krajowego, Chief Constable przyjął
w RUC Full‑time Reserve określoną politykę, ponieważ jego zdaniem
uzbrojone kobiety mogłyby częściej padać ofiarą ataków, a broń
dostawałaby się w ręce napastników, społeczeństwo źle przyjęłoby
noszenie broni przez kobiety, gdyż byłoby to zbyt sprzeczne
z ideałem nieuzbrojonej policji, a uzbrojone kobiety byłyby
mniej skuteczne w działalności policji w dziedzinie
społecznej, w kontakcie z rodzinami i dziećmi, gdzie ich
praca jest szczególnie cenna. Chief Constable w ten sposób
uzasadniał swoją politykę, odwołując się do szczególnych okoliczności,
w jakich policja działa w Irlandii Północnej, i biorąc
pod uwagę konieczność zapewnienia bezpieczeństwa publicznego
w panującej tam sytuacji poważnych niepokojów wewnętrznych.36      W
kwestii objęcia takiego uzasadnienia zakresem art. 2 ust. 2
dyrektywy trzeba w pierwszej kolejności zauważyć, że przepis ten,
stanowiący odstępstwo od prawa indywidualnego ustanowionego
w dyrektywie, musi być interpretowany ściśle. Trzeba jednak
przyznać, że warunki wykonywania działalności zawodowej przez
uzbrojonych policjantów uzależnione są od środowiska, w jakim ją
wykonują. Nie można w tej kwestii wykluczyć, że w sytuacji
poważnych niepokojów wewnętrznych noszenie broni przez policjantki może
zwiększać niebezpieczeństwo ataków na nie i być w związku
z tym sprzeczne z wymogami bezpieczeństwa publicznego.37      W
związku z tym warunki wykonywania niektórych zadań policji mogą
być tego rodzaju, że płeć stanowi rozstrzygający warunek ich
wykonywania. Państwo członkowskie może zatem zastrzec dla mężczyzn
wykonywanie tych zadań oraz niezbędne szkolenie zawodowe. W takim
wypadku państwa członkowskie zobowiązane są, jak to wynika
z art. 9 ust. 2 dyrektywy, dokonywać okresowej oceny tych
zadań w celu ustalenia, czy, biorąc pod uwagę zmiany warunków
społecznych, utrzymywanie odstępstwa od zasad ogólnych dyrektywy
znajduje jeszcze uzasadnienie.38      Trzeba
ponadto przypomnieć, że przy ustalaniu zakresu wszelkich odstępstw od
praw indywidualnych, jak prawo do równego traktowania ze względu na płeć
ustanowione w dyrektywie, przestrzegać należy zasady
proporcjonalności, która jest jedną z ogólnych zasad prawa,
leżących u podstaw wspólnotowego porządku prawnego. Zasada ta
wymaga, by odstępstwa nie wykraczały poza zakres odpowiedni
i niezbędny do osiągnięcia zamierzonego celu i wymaga
pogodzenia, na ile to tylko możliwe, zasady równego traktowania
z rozstrzygającymi dla warunków wykonywania omawianej działalności
wymogami bezpieczeństwa publicznego.39      W
ramach podziału kompetencji określonego w art. 177 traktatu
EWG do sądu krajowego należy orzeczenie, czy powody, którymi kierował
się Chief Constable, rzeczywiście są słuszne i uzasadniają
konkretną decyzję podjętą w przypadku M. Johnston. Jego
zadaniem jest również zapewnienie poszanowania zasady proporcjonalności
i zbadanie, czy nie można było uniknąć odmowy przedłużenia umowy
z M. Johnston, powierzając kobietom obowiązki, które bez
szkody dla realizowanych celów mogłyby one wykonywać bez broni.40      Na
drugie i trzecie pytanie Industrial Tribunal trzeba wobec tego
odpowiedzieć, że art. 2 ust. 2 dyrektywy 76/207 należy
interpretować w ten sposób, iż przy ocenie, czy ze względu na
warunki wykonywania zawodu policjanta płeć stanowi dla jego wykonywania
czynnik rozstrzygający, państwo członkowskie może wziąć pod uwagę wymogi
ochrony bezpieczeństwa publicznego i w sytuacji wewnętrznej
charakteryzującej się częstymi zamachami zastrzec zwykłe zadania policji
dla mężczyzn wyposażonych w broń palną. W kwestii odstępstw dopuszczalnych ze względów ochrony kobiet41      Industrial
Tribunal wnosi następnie do Trybunału, w czwartym i piątym
pytaniu, o dokonanie wykładni pojęcia „ochrony kobiet”
w rozumieniu art. 2 ust. 3 dyrektywy oraz pojęcia
„względów ochrony” w rozumieniu art. 3 ust. 2
lit. c), na których oparto niektóre przepisy krajowe, co ma
umożliwić mu ocenę, czy sporna różnica w traktowaniu może wchodzić
w zakres zastosowania odstępstw od zasady równego traktowania
przewidzianych z tych względów.42      Zdaniem
M. Johnston przepisy te należy interpretować ściśle, to znaczy, że
służą one wyłącznie zapewnieniu kobietom szczególnego traktowania
w celu ochrony zdrowia i bezpieczeństwa w przypadku ciąży
i macierzyństwa. Nie ma to miejsca w sytuacji całkowitego
wykluczenia kobiet ze służby z bronią w policji.43      Rząd
Zjednoczonego Królestwa twierdzi, że polityka w stosunku do kobiet
w RUC Full‑time Reserve ma na celu ich ochronę przed atakami.
Pojęcie ochrony kobiet może jego zdaniem obejmować tego rodzaju cel
w okresie poważnych niepokojów. Komisja podziela zdanie, że
wyjątkową sytuację, jaka występuje w Irlandii Północnej oraz
wynikające z niej niebezpieczeństwa dla policjantek wyposażonych
w broń palną można rozważać z punktu widzenia ochrony kobiet.44      W
kwestii tej należy zauważyć, że podobnie jak art. 2 ust. 2
dyrektywy, ust. 3 tego artykułu, który decyduje również
o wykładni art. 3 ust. 2 lit. c), trzeba
interpretować ściśle. Okoliczność, iż wymieniono tam wprost ciążę
i macierzyństwo, oznacza, że dyrektywa ma na celu ochronę, po
pierwsze, zdrowia fizycznego kobiet, a po drugie, szczególnej
relacji matki z dzieckiem. Przepis ten nie pozwala więc na
wykluczenie kobiet z określonej pracy na tej podstawie, że opinia
publiczna będzie wymagała ich silniejszej ochrony w stosunku do
mężczyzn przed zagrożeniami, które dotyczą kobiet i mężczyzn
w takim samym stopniu i które nie mają związku z tego
rodzaju wymogami szczególnej ochrony kobiet, jak wyraźnie wymienione.45      Nic
nie wskazuje, by zagrożenia, na jakie narażone są kobiety przy
wykonywaniu obowiązków w policji w sytuacji, jaka panuje
w Irlandii Północnej, były odmienne od tych, na jakie narażeni są
mężczyźni wykonujący te same obowiązki. Generalne wykluczenie,
z powodów bezpieczeństwa publicznego, kobiet z wykonywania
tego rodzaju działalności zawodowej w związku z ogólnym
zagrożeniem, które nie jest dla nich specyficzne, nie mieści się
w ramach różnic w traktowaniu, jakie art. 2 ust. 3
dyrektywy dopuszcza ze względów ochrony kobiet.46      Trzeba
zatem na czwarte i piąte pytanie Industrial Tribunal odpowiedzieć,
że różnice w traktowaniu kobiet i mężczyzn, jakie art. 2
ust. 3 dyrektywy 76/207 dopuszcza ze względów ochrony kobiet, nie
obejmują zagrożeń, które, jak te, na jakie narażony jest każdy uzbrojony
policjant podczas wykonywania obowiązków w określonej sytuacji,
nie dotyczą w szczególny sposób kobiet. W kwestii skuteczności dyrektywy 76/20747      Industrial
Tribunal dąży również do ustalenia, poprzez szóste pytanie, czy osoba
fizyczna może powołać się, w postępowaniu przed sądem krajowym, na
przepisy dyrektywy. W związku z powyższymi ustaleniami kwestia
ta dotyczy w szczególności art. 2 i 6 dyrektywy.48      Zdaniem
M. Johnston art. 2 ust. 1 dyrektywy ma charakter
bezwarunkowy i jest wystarczająco jasny i precyzyjny, by
przyznać mu bezpośrednią skuteczność. Można się jej zdaniem powoływać na
ten przepis wobec Chief Constable. Dyrektywa jest w każdym razie
bezpośrednio skuteczna w stosunkach horyzontalnych, to jest
pomiędzy jednostkami.49      Zdaniem
rządu Zjednoczonego Królestwa art. 2 ust. 1 dyrektywy jest
przepisem warunkowym, gdyż obowiązują od niego odstępstwa, które państwa
członkowskie mogą stosować w sposób dyskrecjonalny. Chief
Constable jest konstytucyjnie niezależny od władz państwowych,
a niniejsza sprawa dotyczy go tylko jako pracodawcy. Dyrektywa nie
jest zaś bezpośrednio skuteczna w tego typu stosunkach.50      Komisja
jest zdania, że kwestię tę można rozstrzygnąć w ramach prawa
krajowego, w związku z czym nie ma potrzeby rozpatrywać
bezpośredniej skuteczności art. 2 i 3 dyrektywy.51      W
kwestii tej należy, po pierwsze, zauważyć, że w każdym przypadku
prawidłowej transpozycji dyrektywy wywiera ona skutki wobec jednostek za
pośrednictwem przepisów wykonawczych wydanych przez właściwe państwo
członkowskie. Kwestia, czy na art. 2 ust. 1 można powoływać
się przed sądem krajowym, jest więc bezprzedmiotowa, skoro wiadomo, że
przepis ten został prawidłowo transponowany do prawa krajowego.52      Odstępstwo
od zasady równego traktowania, na jakie zezwala, jak stwierdzono to
powyżej, art. 2 ust. 2, stanowi jedynie uprawnienie państw
członkowskich. Zadaniem właściwego sądu krajowego jest stwierdzenie, czy
w przepisach ustawodawstwa krajowego skorzystano
z uprawnienia, i dokonanie oceny jego zakresu. Kwestia
możliwości powołania się przez jednostkę na przepis dyrektywy
w celu zakwestionowania odstępstwa ustanowionego w prawie
krajowym mogłaby pojawić się wyłącznie w przypadku, gdyby
odstępstwo to okazało się iść poza dopuszczalne na podstawie art. 2
ust. 2 dyrektywy granice.53      Wobec
tego należy zauważyć, po pierwsze, jak Trybunał orzekł już
w wyrokach z dnia 10 kwietnia 1984 r.
w sprawach: 14/83 von Colson i Kamann, Rec. str. 1891
i 79/83 Harz, Rec. str. 1921, że wynikające z dyrektywy
zobowiązanie państw członkowskich do osiągnięcia zamierzonego
w niej rezultatu oraz wynikający z art. 5 traktatu
obowiązek podjęcia wszelkich działań ogólnych lub szczególnych służących
wykonaniu tego zobowiązania spoczywają na wszelkich organach państw
członkowskich, w tym na organach sądowych w ramach ich
kompetencji. Stąd, stosując prawo krajowe, a w szczególności
przepisy ustawy wydanej specjalnie w celu wdrożenia dyrektywy
76/207, sąd krajowy zobowiązany jest interpretować to prawo
w świetle litery i celów dyrektywy, tak by osiągnąć rezultat,
jaki zakłada art. 189 ust. 3 traktatu EWG. Industrial
Tribunal winien zatem interpretować przepisy Sex Discrimination Order,
a w szczególności jego art. 53 ust. 1,
w świetle przepisów dyrektywy, zgodnie z nadaną im powyżej
wykładnią, by zapewnić im pełną skuteczność.54      Na
wypadek, gdyby, mimo powyższego, powstała kwestia możliwości powołania
się przez jednostkę na dyrektywę w celu zakwestionowania odstępstwa
ustanowionego w prawie krajowym, należy przypomnieć
o utrwalonym orzecznictwie Trybunału (zob. między innymi wyrok
z dnia 19 stycznia 1982 r. w sprawie 8/81 Becker,
Rec. str. 53). W szczególności Trybunał orzekł niedawno,
w wyroku z dnia 26 lutego 1986 r. w sprawie
152/84 Marshall, Rec. str. 723, że niektóre przepisy dyrektywy
76/207 są z punktu widzenia ich treści bezwarunkowe
i wystarczająco precyzyjne i że jednostki mogą powoływać się
na nie wobec państwa członkowskiego, jeżeli dokonało ono ich
transpozycji w sposób nieprawidłowy.55      Stwierdzenie
to w ww. wyroku w sprawie Marshall dotyczyło stosowania zasady
równego traktowania ustanowionej w art. 2 ust. 1
dyrektywy w odniesieniu do warunków zwolnienia z pracy,
o których mowa w art. 5 ust. 1. Podobnie jest, jeśli
chodzi o stosowanie zasady z art. 2 ust. 1
w odniesieniu do warunków dostępu do zatrudnienia oraz szkolenia
i doskonalenia zawodowego, o których mowa w art. 3
ust.1 i 4 i które są przedmiotem niniejszej sprawy.56      Również
w ww. wyroku w sprawie Marshall Trybunał orzekł, że jednostka może
powołać się na dyrektywę wobec instytucji państwa, niezależnie od tego,
czy działa ona jako pracodawca, czy organ władzy publicznej.
W odniesieniu do organu, jakim jest Chief Constable, należy
zauważyć, że według orzeczenia sądu krajowego jest on urzędnikiem
odpowiedzialnym za kierowanie służbami policyjnymi. Tego rodzaju organ
publiczny, któremu państwo powierza obowiązek zapewnienia porządku
i bezpieczeństwa publicznego, niezależnie od jego stosunków
z innymi instytucjami państwa nie działa jako osoba prywatna. Nie
może zatem czerpać korzyści z naruszenia prawa wspólnotowego przez
państwo, które reprezentuje.57      Należy
zatem na szóste pytanie odpowiedzieć, że jednostki mogą powoływać się
wobec organu państwa odpowiedzialnego za porządek i bezpieczeństwo
publiczne, działającego w charakterze pracodawcy, na zasadę równego
traktowania kobiet i mężczyzn ustanowioną w art. 2
ust. 1 dyrektywy 76/207 w odniesieniu do warunków dostępu do
zatrudnienia oraz szkolenia i doskonalenia zawodowego,
o których mowa w art. 3 ust. 1 i 4, w celu
zakwestionowania odstępstwa od tej zasady ustanowionego w prawie
krajowym, jeżeli odstępstwo to wykracza poza granice dopuszczalne na
podstawie art. 2 ust. 2.58      Jeśli
chodzi o art. 6 dyrektywy, który, jak zaznaczono powyżej,
również znajduje zastosowanie w niniejszym przypadku, Trybunał
orzekł w przeszłości, w ww. wyrokach w sprawie Colson i Kamann
oraz w sprawie Harz, że artykuł ten nie zawiera – w odniesieniu do
sankcji za ewentualną dyskryminację – żadnego bezwarunkowego
i wystarczająco precyzyjnego zobowiązania, na które jednostka
mogłaby się powołać. Natomiast w zakresie, w jakim
z artykułu tego, interpretowanego w świetle generalnej zasady,
której jest on wyrazem, wynika, że każda osoba fizyczna, która czuje
się poszkodowana z powodu dyskryminacji ze względu na płeć, winna
mieć możliwość skutecznego dochodzenia swoich praw przed sądem, jest on
wystarczająco precyzyjny i bezwarunkowy, by można się było na niego
powołać wobec państwa członkowskiego, które nie zapewnia jego pełnego
zastosowania w wewnętrznym porządku prawnym.59      Należy
zatem stwierdzić w odpowiedzi na tę część szóstego pytania, że
jednostki mogą powoływać się na przepis art. 6, zgodnie
z którym każdy, kto czuje się poszkodowany z powodu
dyskryminacji ze względu na płeć, winien mieć możliwość skutecznego
dochodzenia swoich praw przed sądem, wobec państwa członkowskiego, które
nie zapewnia jego pełnego zastosowania w wewnętrznym porządku
prawnym. W kwestii art. 224 traktatu EWG60      Jeśli
chodzi o siódme pytanie, dotyczące art. 224,
z powyższego wynika, że art. 2 ust. 2 dyrektywy 76/207
pozwala państwu członkowskiemu na uwzględnienie wymogów ochrony
bezpieczeństwa publicznego w sytuacji tego rodzaju, jak
w niniejszej sprawie. W odniesieniu do wymogu zapewnienia
sądowej kontroli przestrzegania zasad ustanowionych w dyrektywie
ani z  akt sprawy ani z uwag przedstawionych przed Trybunałem w
żaden sposób nie wynika, by sytuacja poważnych niepokojów wewnętrznych
w Irlandii Północnej uniemożliwiała funkcjonowanie kontroli sądowej
ani by taka kontrola ze strony sądów krajowych pozbawiała skuteczności
działania podejmowane w celu ochrony bezpieczeństwa publicznego.
W związku z tym w niniejszej sprawie nie powstaje kwestia
możliwości powołania się przez państwo członkowskie na art. 224
traktatu EWG w celu uchylenia się od zobowiązań nałożonych na nie
przez prawo wspólnotowe, a w szczególności dyrektywę.61      Siódme
pytanie jest więc bezprzedmiotowe, wziąwszy pod uwagę odpowiedzi na
pozostałe pytania. W przedmiocie kosztów62      Koszty
poniesione przez rządy Zjednoczonego Królestwa i Danii oraz przez
Komisję Wspólnot Europejskich, które przedstawiły Trybunałowi uwagi, nie
podlegają zwrotowi. Dla stron postępowania przed sądem krajowym
niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny w stosunku do
postępowania zawisłego przed tym sądem, zatem rozstrzygnięcie
o kosztach należy do niego.Z powyższych względówTRYBUNAŁ_rozstrzygając
w przedmiocie pytań postawionych mu przez Industrial Tribunal of
Northern Ireland orzeczeniem z dnia 8 sierpnia 1984 r.,
orzeka, co następuje:1)      Zasada
skutecznej kontroli sądowej ustanowiona w art. 6 dyrektywy
Rady 76/207 z dnia 9 lutego 1976 r. stoi na przeszkodzie
nadaniu charakteru niepodważalnego dowodu poświadczeniu wydanemu przez
organ krajowy, stwierdzającemu spełnienie warunków zastosowania
odstępstwa od zasady równego traktowania kobiet i mężczyzn,
mającego na celu ochronę bezpieczeństwa publicznego. Jednostki mogą
powoływać się na przepis art. 6, zgodnie z którym każdy, kto
czuje się poszkodowany z powodu dyskryminacji ze względu na płeć,
winien mieć możliwość skutecznego dochodzenia swoich praw przed sądem
wobec państwa członkowskiego, które nie zapewnia jego pełnego
zastosowania w wewnętrznym porządku prawnym.2)      Przypadki
dyskryminacji ze względu na płeć uzasadnione względami ochrony
bezpieczeństwa publicznego należy rozpatrywać w świetle odstępstw
od zasady równego traktowania kobiet i mężczyzn zawartych
w dyrektywie 76/207.3)      Artykuł
2 ust. 2 dyrektywy 76/207 należy interpretować w ten sposób,
iż przy ocenie, czy ze względu na warunki wykonywania zawodu policjanta
płeć stanowi dla jego wykonywania czynnik rozstrzygający, państwo
członkowskie może wziąć pod uwagę wymogi ochrony bezpieczeństwa
publicznego i w sytuacji wewnętrznej charakteryzującej się
częstymi zamachami zastrzec zwykłe zadania policji dla mężczyzn
wyposażonych w broń palną.4)      Różnice
w traktowaniu kobiet i mężczyzn, jakie art. 2
ust. 3 dyrektywy dopuszcza ze względów ochrony kobiet, nie obejmują
zagrożeń, które, jak te, na jakie narażony jest każdy uzbrojony
policjant podczas wykonywania obowiązków w określonej sytuacji, nie
dotyczą w szczególny sposób kobiet.5)      Jednostki
mogą powoływać się wobec organu państwa odpowiedzialnego za porządek
i bezpieczeństwo publiczne, działającego w charakterze
pracodawcy, na zasadę równego traktowania kobiet i mężczyzn,
ustanowioną w art. 2 ust. 1 dyrektywy 76/207
w odniesieniu do warunków dostępu do zatrudnienia oraz szkolenia
i doskonalenia zawodowego, o których mowa w art. 3
ust. 1 i 4, w celu zakwestionowania odstępstwa od tej
zasady ustanowionego w prawie krajowym, jeżeli odstępstwo to
wykracza poza granice dopuszczalne na podstawie art. 2 ust. 2.Mackenzie StuartKoopmansEverlingBahlmannJolietDueGalmotKakourisO’HigginsWyrok ogłoszono na posiedzeniu jawnym w Luksemburgu w dniu 15 maja 1986 r.Sekretarz             PrezesP. Heim       A. J. Mackenzie Stuart* Język postępowania: angielski.