Zaak C‑633/22
Real Madrid Club de Fútbol en AE
tegen
EE en Société Éditrice du Monde SA
[verzoek om een prejudiciële beslissing, ingediend door de Cour de cassation (hoogste rechter in burgerlijke en strafzaken, Frankrijk)]
Arrest van het Hof (Grote kamer) van 4 oktober 2024
„ Prejudiciële verwijzing – Ruimte van vrijheid, veiligheid en recht – Justitiële samenwerking in burgerlijke zaken – Rechterlijke bevoegdheid en tenuitvoerlegging van beslissingen in burgerlijke en handelszaken – Verordening (EG) nr. 44/2001 – Artikelen 34 en 45 – Erkenning en tenuitvoerlegging van beslissingen – Intrekking van een verklaring van uitvoerbaarheid van beslissingen – Gronden voor weigering – Openbare orde van de aangezochte lidstaat – Veroordeling van een krant en van een van haar journalisten wegens aantasting van de reputatie van een sportclub – Schadevergoeding – Artikel 11 van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie – Persvrijheid ”
Justitiële samenwerking in burgerlijke zaken – Rechterlijke bevoegdheid en tenuitvoerlegging van beslissingen in burgerlijke en handelszaken – Verordening nr. 44/2001 – Erkenning en tenuitvoerlegging van beslissingen – Gronden voor weigering – Schending van de openbare orde van de aangezochte staat – Reikwijdte – Veroordeling van een krant en van een van haar journalisten tot betaling van schadevergoeding wegens aantasting van de reputatie van een sportclub – Vrijheid van meningsuiting – Persvrijheid – Kennelijke schending – Daaronder begrepen
(Handvest van de grondrechten van de Europese Unie, art. 11 en art. 51, lid 1; verordening nr. 44/2001 van de Raad, art. 34, punt 1, en art. 43‑45)
(zie punten 41‑44, 49, 50, 53‑61, 66, 67, 70, 73, 74 en dictum)
Samenvatting
Het Hof (Grote kamer), dat om een prejudiciële beslissing is verzocht door de Cour de cassation (hoogste rechter in burgerlijke en strafzaken, Frankrijk), spreekt zich uit over het gebruik van de openbare-ordeclausule om de tenuitvoerlegging te weigeren van een beslissing van een rechter van een lidstaat die in strijd is met de persvrijheid.
In december 2006 heeft de krant Le Monde een artikel gepubliceerd van de hand van EE, een journalist in loondienst van deze krant, waarin werd verklaard dat Real Madrid Club de Fútbol (hierna: „Real Madrid”) en Fútbol Club Barcelona gebruik hadden gemaakt van de diensten van de aanstichter van een dopingnetwerk in de wielersport. Tal van media, met name in Spanje, hebben deze publicatie overgenomen. Diezelfde maand heeft Le Monde zonder verdere commentaar een door Real Madrid ingezonden brief gepubliceerd waarin deze club die feiten ontkent.
In mei 2007 hebben Real Madrid en AE, een lid van het medische team van deze club, bij een
Spaanse rechter in eerste aanleg een vordering ter zake van aansprakelijkheid ingesteld tegen Société Éditrice du Monde SA en EE, wegens aantasting van hun eer. Die rechter heeft laatstgenoemde partijen veroordeeld om Real Madrid een bedrag van 300 000 EUR en AE een bedrag van 30 000 EUR te betalen als vergoeding voor de geleden immateriële schade. Hij heeft tevens de publicatie van zijn vonnis in Le Monde en in een Spaanse krant gelast. Dit vonnis is in tweede aanleg bevestigd en het daartegen ingestelde cassatieberoep is door de Tribunal Supremo (hoogste rechterlijke instantie, Spanje) verworpen.
In 2014 heeft de Spaanse rechter in eerste aanleg bij twee beschikkingen de tenuitvoerlegging van dat arrest van de Tribunal Supremo gelast, alsook de betaling, naast de genoemde hoofdsommen, van 90 000 EUR aan Real Madrid en 3 000 EUR aan AE aan rente en kosten.
Het arrest en de beschikkingen in kwestie zijn in Frankrijk uitvoerbaar verklaard door de tribunal de grande instance de Paris (rechter in eerste aanleg Parijs, Frankrijk). De cour d’appel de Paris (rechter in tweede aanleg Parijs, Frankrijk) heeft deze verklaringen echter vernietigd op grond van de overweging dat de tenuitvoerlegging van de veroordelingen een onaanvaardbare schending van de Franse internationale openbare orde vormde, aangezien zij de vrijheid van meningsuiting aantastte.
Hierop hebben Real Madrid en AE cassatieberoep ingesteld bij de Cour de cassation (hoogste rechter in burgerlijke en strafzaken, Frankrijk), die zich afvraagt onder welke voorwaarden de tenuitvoerlegging van een rechterlijke beslissing waarbij, zoals in de onderhavige zaak, een krantenuitgeverij en een van haar journalisten worden veroordeeld tot betaling van een vergoeding voor immateriële schade, krachtens de Brussel I-verordening(1) moet worden geweigerd op de grond dat zij een kennelijke schending van de in artikel 11 van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie (hierna: „Handvest”) verankerde persvrijheid vormt.
Beoordeling door het Hof
Om te beginnen wijst het Hof erop dat een beroep op de openbare-ordeclausule van artikel 34, punt 1, van de Brussel I-verordening slechts in uitzonderlijke gevallen mogelijk is, namelijk wanneer de erkenning of tenuitvoerlegging van de buitenlandse beslissing op onaanvaardbare wijze zou indruisen tegen de rechtsorde van de aangezochte lidstaat omdat daardoor een fundamenteel beginsel van hetzij het nationale recht van deze lidstaat, hetzij het Unierecht zou worden geschonden. In dit verband staat het aan de nationale rechter om de uit de nationale rechtsorde voortvloeiende rechten even doeltreffend te beschermen als de rechten die door de rechtsorde van de Unie worden verleend.
Dit geldt in het bijzonder voor de in het Handvest verankerde grondrechten, die een nationale rechter moet eerbiedigen wanneer hij de Brussel I-verordening toepast en dus het Unierecht ten uitvoer legt.(2) Gezien het fundamentele belang van het beginsel van wederzijds vertrouwen kunnen de lidstaten bij die tenuitvoerlegging evenwel gehouden zijn om, behalve in uitzonderlijke gevallen, uit te gaan van het vermoeden dat andere lidstaten de grondrechten eerbiedigen. Alleen wanneer de tenuitvoerlegging van een beslissing in de aangezochte lidstaat tot een kennelijke schending van een in het Handvest verankerd grondrecht zou leiden, moet zij dus worden geweigerd of moet, in voorkomend geval, de desbetreffende verklaring van uitvoerbaarheid worden ingetrokken.
Wat met name de vrijheid van meningsuiting betreft, preciseert het Hof dat deze vrijheid een van de wezenlijke grondslagen van een democratische en pluralistische samenleving vormt, die behoort tot de waarden waarop de Unie overeenkomstig artikel 2 VEU is gegrondvest. Inmengingen in de vrijheid van meningsuiting, zoals die welke betrekking hebben op journalisten, uitgevers en persorganen, moeten dus tot het strikt noodzakelijke worden beperkt.
Evenzo blijkt uit vaste rechtspraak van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens dat het EVRM(3) nauwelijks ruimte laat voor beperkingen van de vrijheid van meningsuiting, met name op het gebied van kwesties van algemeen belang(4), waartoe kwesties betreffende de professionele sport behoren. In dit verband moet bij de beoordeling of de betrokken inmenging evenredig is aan het nagestreefde legitieme doel, een groot gewicht worden toegekend aan het belang dat de democratische samenleving heeft bij het waarborgen en handhaven van de persvrijheid. Elke beslissing waarbij schadevergoeding wegens aantasting van de reputatie wordt toegekend, moet dus een redelijke verhouding laten zien tussen het toegekende bedrag en de betrokken schade.
In dit opzicht moet een onderscheid worden gemaakt tussen de veroordeling ten gunste van een rechtspersoon en die ten gunste van een natuurlijke persoon, aangezien de aantasting van de reputatie van een natuurlijke persoon gevolgen kan hebben voor zijn waardigheid, terwijl de reputatie van een rechtspersoon geen dergelijke morele dimensie heeft. Wat de evenredigheid van een sanctie betreft, houdt elke ongerechtvaardigde beperking van de vrijheid van meningsuiting het risico in dat de mediaberichtgeving over soortgelijke kwesties in de toekomst wordt belemmerd of stilgelegd. Volgens de rechtspraak van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens moet met name de grootst mogelijke voorzichtigheid worden betracht wanneer de genomen maatregelen of sancties de pers kunnen afschrikken om deel te nemen aan de bespreking van kwesties die blijk geven van een legitiem algemeen belang, en dus een afschrikkend effect kunnen hebben op de uitoefening van de persvrijheid met betrekking tot dergelijke kwesties.
Op grond van deze overwegingen komt het Hof tot de slotsom dat de tenuitvoerlegging van een rechterlijke beslissing waarbij een krant en een van haar journalisten worden veroordeeld tot vergoeding van de immateriële schade die een sportclub en een van de leden van haar medisch team hebben geleden wegens aantasting van hun reputatie, moet worden geweigerd voor zover zij tot een kennelijke schending van artikel 11 van het Handvest zou leiden. Een dergelijke kennelijke schending is immers een aangelegenheid van openbare orde in de aangezochte lidstaat en vormt derhalve een grond voor weigering van tenuitvoerlegging in de zin van artikel 34, punt 1, van de Brussel I-verordening, gelezen in samenhang met artikel 45 ervan.(5)
Het staat aan de verwijzende rechter om, gelet op alle omstandigheden van het geval, waaronder niet alleen de middelen van de veroordeelde personen, maar ook de ernst van hun fout en de omvang van de schade zoals vastgesteld in de in het hoofdgeding aan de orde zijnde beslissingen, te beoordelen of de tenuitvoerlegging van deze beslissingen zou leiden tot een dergelijke kennelijke schending. Daartoe moet hij nagaan of de schadevergoedingen die bij de beslissingen in kwestie zijn toegekend kennelijk onevenredig zijn aan de betrokken reputatieschade, waardoor zij in de aangezochte lidstaat een afschrikkende werking kunnen hebben op de toekomstige mediaberichtgeving over soortgelijke kwesties of, meer in het algemeen, op de uitoefening van de persvrijheid zoals verankerd in artikel 11 van het Handvest.
In het kader van deze controle kan de verwijzende rechter rekening houden met de bedragen die in de aangezochte lidstaat voor vergelijkbare schade worden toegekend. Een eventueel verschil tussen deze bedragen en het bedrag van de schadevergoedingen die bij de in het hoofdgeding aan de orde zijnde beslissingen zijn toegekend, volstaat op zich echter niet om vast te stellen dat deze schadevergoedingen kennelijk onevenredig zijn aan de betrokken reputatieschade. Bovendien kan die controle geen toetsing inhouden van de beoordelingen ten gronde die door de rechterlijke instanties van de lidstaat van herkomst zijn verricht, daar een dergelijke toetsing uitdrukkelijk verboden is krachtens artikel 36 en artikel 45, lid 2, van de Brussel I-verordening. Indien de verwijzende rechter ten slotte een kennelijke schending van de persvrijheid vaststelt, dient hij de weigering om die beslissingen ten uitvoer te leggen, te beperken tot het in de aangezochte lidstaat kennelijk onevenredige deel van de toegekende schadevergoedingen.
1      Verordening (EG) nr. 44/2001 van de Raad van 22 december 2000 betreffende de rechterlijke bevoegdheid, de erkenning en de tenuitvoerlegging van beslissingen in burgerlijke en handelszaken (PB 2001, L 12, blz. 1; hierna: „Brussel I-verordening”).
2      In de zin van artikel 51, lid 1, van het Handvest.
3      Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens en de fundamentele vrijheden, ondertekend te Rome op 4 november 1950 (hierna: „EVRM”).
4      Zie artikel 10, lid 2, EVRM.
5      Voor een beroep als het onderhavige, dat betrekking heeft op de beslissing op het beroep tegen de verklaring van uitvoerbaarheid, verwijst artikel 45 van de Brussel I-verordening naar de gronden voor weigering van erkenning die met name in artikel 34 van deze verordening zijn vermeld.