Προσωρινό κείμενο
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ
DEAN SPIELMANN
της 13ης Νοεμβρίου 2025 (1)
Υπόθεση C‑666/24
Ποινική δίκη
κατά
EGB,
EGC,
GTA,
SPG,
QCR,
ACB,
JRS,
RJDL,
FJG,
XBLL,
DBA,
CBE
παρισταμένων των
Ministerio Fiscal,
Associació Catalana de Víctimes de Organitzacions Terroristes,
Asociación de Víctimas del Terrorismo,
Asociación Dignidad y Justicia,
AEGC,
AUGC,
Partido político VOX
[αίτηση
του
Audiencia Nacional(ανώτερου
ειδικού
δικαστηρίου, Ισπανία)για
την
έκδοση
προδικαστικής
αποφάσεως]
« Προδικαστική παραπομπή – Δικαστική συνεργασία σε ποινικές υποθέσεις – Καταπολέμηση της τρομοκρατίας – Κίνημα υπέρ της ανεξαρτησίας της Καταλονίας – Ζήτημα του κατά πόσον συμβιβάζεται με το ενωσιακό δίκαιο ο οργανικός νόμος 1/2024 περί της αμνηστίας για την αποκατάσταση της θεσμικής, πολιτικής και κοινωνικής ομαλότητας στην Καταλονία – Οδηγία (ΕΕ) 2017/541 – Άρση της ποινικής ευθύνης των ατόμων εις βάρος των οποίων ασκήθηκε δίωξη για τρομοκρατικά εγκλήματα που δεν προκάλεσαν σοβαρές παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων – Έννοια των “σοβαρών παραβιάσεων των ανθρωπίνων δικαιωμάτων” – Διεθνές ανθρωπιστικό δίκαιο – Ασφάλεια δικαίου – Αρχή της προστασίας της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης – Άρθρα 20 και 21 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης – Υπεροχή του δικαίου της Ένωσης »
Περιεχόμενα
Εισαγωγή
Το νομικό πλαίσιο
Το δίκαιο της Ένωσης
Ο Χάρτης
Η οδηγία 2017/541
Το ισπανικό δίκαιο
Ο ποινικός κώδικας
Ο LOA
Η διαφορά της κύριας δίκης, τα προδικαστικά ερωτήματα και η διαδικασία ενώπιον του Δικαστηρίου
Ανάλυση
Επί του πρώτου, του δεύτερου, του τρίτου, του τέταρτου και του έκτου προδικαστικού ερωτήματος
Το γενικό πλαίσιο του ενωσιακού δικαίου και η θέση της αμνηστίας εντός του
Το περιεχόμενο της οδηγίας 2017/541 και η σιωπή της ως προς την αμνηστία
Η νομική βάση της οδηγίας 2017/541: το άρθρο 83 ΣΛΕΕ και οι συνέπειες της επιλογής του
Τα διεθνή πρότυπα και η νομολογία του ΕΔΔΑ ως προς το ζήτημα της αμνηστίας
Εκτίμηση της συμβατότητας του LOA με την οδηγία 2017/541 υπό το πρίσμα των στοιχείων που αναλύθηκαν
Επί του τέταρτου προδικαστικού ερωτήματος
Πρώτο σκέλος: η ρήτρα αποκλεισμού λόγω σοβαρών παραβιάσεων των ανθρωπίνων δικαιωμάτων
Δεύτερο σκέλος: το πεδίο εφαρμογής του άρθρου 1 του LOA και οι αρχές της ασφάλειας δικαίου και της προστασίας της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης
Επί του όγδοου προδικαστικού ερωτήματος
Επί του έβδομου προδικαστικού ερωτήματος
Επί του ένατου προδικαστικού ερωτήματος
Πρόταση
Εισαγωγή
1.        «Των δε παρεληλυθότων μηδενί προς μηδένα μνησικακείν εξείναι, πλην προς τους τριάκοντα και τους δέκα και τους ένδεκα και τους του Πειραιέως άρξαντας, μηδέ
προς τούτους, εάν διδώσιν ευθύνας» (2). Έτσι συνοψίζει ο Αριστοτέλης στο έργο του «Αθηναίων Πολιτεία» τη δεδηλωμένη βούληση για πολιτική συμφιλίωση η οποία επικράτησε μετά την αποκατάσταση της δημοκρατίας στην Αθήνα το 403 π.Χ., κατόπιν της τυραννίας των Τριάκοντα. Επρόκειτο για μια αμνηστία (3) μείζονος θεσμικής σημασίας. Για να αποκατασταθεί η ειρήνη στην πολιτεία, οι δημοκρατικοί, αφού επανήλθαν στα πράγματα, κήρυξαν γενική αμνηστία η οποία κάλυπτε όλα τα πεπραγμένα υπό το ολιγαρχικό καθεστώς, με την εξαίρεση ορισμένων πολιτικών ιθυνόντων (των Τριάκοντα, των Δέκα, των Ένδεκα και των αρχόντων του Πειραιά). Ακόμη και αυτοί όμως μπορούσαν να αμνηστευθούν, εφόσον δέχονταν να υποβληθούν στη διαδικασία της λογοδοσίας («ευθύναι»).
2.        Στο ως άνω παράδειγμα από την αρχαιότητα ενυπάρχει ήδη συμπυκνωμένη η νομική προβληματική την οποία εγείρει η αμνηστία και στη σύγχρονη μορφή της (4). Αναδεικνύεται ο μηχανισμός της λήθης ο οποίος, λειτουργώντας τόσο σε ατομικό όσο και σε συλλογικό επίπεδο, επιτρέπει να επουλωθούν οι πληγές και να συνεχιστεί η ζωή. Πρόκειται για μια οικειοθελή λησμοσύνη, μια θεσμική αποκήρυξη της πικρίας, στην υπηρεσία της κοινωνικής συμφιλίωσης (5). Παρά ταύτα, το ουσιώδες ερώτημα παραμένει: πώς μπορούν οι επιταγές της δικαιοσύνης να συμβιβαστούν με το πρόταγμα της ειρήνης (6); Με άλλα λόγια, θέτει η απαίτηση της απονομής δικαιοσύνης όρια στην προσπάθεια επίτευξης κοινωνικής ομόνοιας (7); Μια πιθανή λύση θα ήταν, όπως υποδεικνύει το παράδειγμα της αρχαίας Αθήνας, να συνοδεύεται η αμνηστία από προηγούμενο έλεγχο. Αν και γενική, η αμνηστία εκείνη ίσχυε για τους πρώην ιθύνοντες μόνον υπό την προϋπόθεση ότι θα υπέκειντο σε λογοδοσία («ευθύναι»), προκειμένου η συμφιλίωση στην πολιτεία να συγκεραστεί κατ’ αυτόν τον τρόπο με την ατομική ευθύνη. Σχεδόν δυόμισι χιλιάδες χρόνια μετά την αμνηστία που χορηγήθηκε εν Αθήναις το 403 π.Χ. κατόπιν της τυραννίας των Τριάκοντα, τα διλήμματα, τόσο ηθικά όσο και αμιγώς νομικά, τα οποία γεννά η αναζήτηση μιας ισορροπίας ανάμεσα στην απαίτηση για δικαιοσύνη και στην ανάγκη για ομόνοια εξακολουθούν να ανακύπτουν και στις σύγχρονες περιπτώσεις αμνηστίας, ανεξαρτήτως της συγκεκριμένης χρονικής ή πολιτικής συγκυρίας.
3.        Εξάλλου, η τραυματική μεταπολεμική περίοδος, με την πληθώρα των νόμων περί αμνηστίας που την χαρακτηρίζουν, είναι ενδεικτική της ευρύτητας του φάσματος των διαφορετικών περιπτώσεων. Ας πάρουμε κατ’ αρχάς το ιδιαιτέρως αποκαλυπτικό παράδειγμα της σφαγής στο Oradour-sur-Glane (Οραντούρ-συρ-Γκλαν, Γαλλία), ένα έγκλημα πολέμου στο οποίο συμμετείχαν, μεταξύ άλλων, Αλσατοί που στρατολογήθηκαν με τη βία στις κατοχικές δυνάμεις (8). Να αναφερθούμε εν συνεχεία στα εγκλήματα τα οποία διαπράχθηκαν κατά τη διάρκεια του πολέμου από τους συνεργάτες του κατακτητή, στις έκνομες αντιστασιακές πράξεις, αλλά και στην αιματηρή επαύριο του πολέμου, την περίοδο της αποκαλούμενης «“άγριας” εκκαθάρισης» (9).
4.        Τέλος, αξίζει να μνημονεύσουμε τους νόμους περί αμνηστίας των εγκλημάτων που διαπράχθηκαν στην Αλγερία (10). Εξυπακούεται ότι η παραδοσιακή προσέγγιση –(υπερβολικά;) εστιασμένη στον κατευνασμό– δεν συμβαδίζει πλέον στις μέρες μας, τουλάχιστον σε ό,τι αφορά τα ιδιαιτέρως σοβαρά εγκλήματα, με την αυξημένη ευαισθησία σε ζητήματα ανθρωπίνων δικαιωμάτων (11).
5.        Αυτή λοιπόν η προβληματική βρίσκεται και στο επίκεντρο της υπό κρίση υποθέσεως. Στις 10 Ιουνίου 2024 το Cortes Generales (Ισπανικό Κοινοβούλιο) ψήφισε τον Ley Orgánica 1/2024 de amnistía para la normalización institucional, política y social en Cataluña (οργανικό νόμο 1/2024 περί της αμνηστίας για την αποκατάσταση της θεσμικής, πολιτικής και κοινωνικής ομαλότητας στην Καταλονία, στο εξής: LOA) (12). Το καθ’ ύλην και χρονικό πεδίο εφαρμογής που ορίζει την περίμετρό του LOA περιλαμβάνει τις πράξεις οι οποίες στοιχειοθετούν ποινική, διοικητική ή δημοσιονομική ευθύνη και τελέστηκαν στο πλαίσιο του δημοψηφίσματος για την ανεξαρτησία της Καταλονίας, καθώς και τις πράξεις που τελέστηκαν στο πλαίσιο των διεργασιών για την ανεξαρτητοποίηση της Καταλονίας.
6.        Είναι –αδιάψευστο– γεγονός ότι ο LOA προκάλεσε βαθιά και έντονη διχογνωμία σε πολιτικό, θεσμικό και νομικό επίπεδο, στον ακαδημαϊκό κόσμο και, ευρύτερα, σε ολόκληρη την ισπανική κοινωνία.
7.        Από νομικής απόψεως, το ζήτημα της νομιμότητας του LOA τέθηκε προσφάτως, μέσω συνταγματικής προσφυγής, ενώπιον του Tribunal Constitucional (Συνταγματικού Δικαστηρίου, Ισπανία). Το δικαστήριο αυτό έκρινε τον νόμο, πλην δύο διατάξεών του, σύμφωνο με το Constitución española (Ισπανικό Σύνταγμα, στο εξής: Σύνταγμα) (13) με απόφαση της 26ης Ιουνίου 2025 (14).
8.        Στην υπό κρίση υπόθεση, το Δικαστήριο καλείται να αποφανθεί εάν ο LOA, ο οποίος καλύπτει αξιόποινες πράξεις που συνδέονται με την τρομοκρατία, συνάδει με το πρωτογενές και το παράγωγο ενωσιακό δίκαιο, καθώς και με τις γενικές αρχές του ενωσιακού δικαίου. Ειδικότερα, η προδικαστική παραπομπή από το Audiencia Nacional (ανώτερο ειδικό δικαστήριο, Ισπανία) ανέκυψε στο πλαίσιο ποινικής δίκης με κατηγορουμένους δώδεκα άτομα εις βάρος των οποίων ασκήθηκε δίωξη για πράξεις που στοιχειοθετούν τρομοκρατικά εγκλήματα (15) και τελέστηκαν στο πλαίσιο του κινήματος υπέρ της ανεξαρτησίας της Καταλονίας. Η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως αφορά την ερμηνεία, πρώτον, της οδηγίας (ΕΕ) 2017/541 για την καταπολέμηση της τρομοκρατίας (16), δεύτερον, του άρθρου 20, παράγραφος 2, και του άρθρου 21, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, καθώς και του άρθρου 4, παράγραφοι 2 και 3, ΣΕΕ, τρίτον, των άρθρων 20 και 21 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (στο εξής: Χάρτης) και, τέταρτον, των αρχών της προστασίας της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης, της ασφάλειας δικαίου και της υπεροχής του δικαίου της Ένωσης.
9.        Συνεπώς, η υπόθεση εγείρει ένα καινοφανές ζήτημα μείζονος σημασίας: ποια πρέπει να είναι η έκταση και η ένταση του ελέγχου τον οποίο ασκεί το Δικαστήριο όταν εθνικός νόμος περί αμνηστίας ενδέχεται, αφενός, να αποδυναμώνει την αποτελεσματικότητα μιας οδηγίας που καθορίζει ελάχιστο επίπεδο εναρμόνισης στο πλαίσιο της καταπολέμησης της τρομοκρατίας και, αφετέρου, να θίγει τις κατευθυντήριες αρχές οι οποίες απορρέουν από το πρωτογενές ενωσιακό δίκαιο;
Το νομικό πλαίσιο
Το δίκαιο της Ένωσης
Ο Χάρτης
10.      Το άρθρο 20 του Χάρτη ορίζει ότι «[ό]λοι οι άνθρωποι είναι ίσοι έναντι του νόμου».
11.      Το άρθρο 21 του Χάρτη προβλέπει τα εξής:
«1.      Απαγορεύεται κάθε διάκριση ιδίως λόγω φύλου, φυλής, χρώματος, εθνοτικής καταγωγής ή κοινωνικής προέλευσης, γενετικών χαρακτηριστικών, γλώσσας, θρησκείας ή πεποιθήσεων, πολιτικών φρονημάτων ή κάθε άλλης γνώμης, ιδιότητας μέλους εθνικής μειονότητας, περιουσίας, γέννησης, αναπηρίας, ηλικίας ή γενετήσιου προσανατολισμού.
2.      Εντός του πεδίου εφαρμογής των Συνθηκών και με την επιφύλαξη των ειδικών διατάξεών τους, απαγορεύεται κάθε διάκριση λόγω ιθαγενείας.»
Η οδηγία 2017/541
12.      Οι αιτιολογικές σκέψεις 2, 8, 34, 35 και 39 της οδηγίας 2017/541 έχουν ως εξής:
«(2)      Οι τρομοκρατικές πράξεις αποτελούν μία από τις σοβαρότερες παραβιάσεις των παγκόσμιων αξιών της ανθρώπινης αξιοπρέπειας, της ελευθερίας, της ισότητας και της αλληλεγγύης, και του σεβασμού των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και των θεμελιωδών ελευθεριών, στις οποίες έχει θεμελιωθεί η Ένωση. Πρόκειται, εξάλλου, για μία από τις σοβαρότερες προσβολές [των αρχών] της δημοκρατίας και του κράτους δικαίου, που είναι κοινές στα κράτη μέλη και στις οποίες βασίζεται η Ένωση.
[...]
(8)      Η παρούσα οδηγία απαριθμεί κατά τρόπο εξαντλητικό μια σειρά σοβαρών εγκλημάτων, όπως η προσβολή της ζωής ενός προσώπου, ως εκ προθέσεως πράξεις που μπορούν να χαρακτηριστούν ως τρομοκρατικά εγκλήματα όταν και στον βαθμό που τελούνται με συγκεκριμένο τρομοκρατικό σκοπό, ήτοι για να εκφοβίσουν σοβαρά έναν πληθυσμό, να εξαναγκάσουν αθέμιτα κυβέρνηση ή διεθνή οργανισμό να εκτελέσουν οποιαδήποτε πράξη ή να απόσχουν από την εκτέλεσή της, ή να αποσταθεροποιήσουν σοβαρά ή να καταστρέψουν τις θεμελιώδεις πολιτικές, συνταγματικές, οικονομικές ή κοινωνικές δομές μιας χώρας ή ενός διεθνούς οργανισμού. Η απειλή τέλεσης αυτών των εκ προθέσεως πράξεων θα πρέπει επίσης να θεωρείται ότι είναι τρομοκρατικό έγκλημα, όταν αποδεικνύεται, βάσει αντικειμενικών στοιχείων, ότι η απειλή αυτή [έγινε για] οποιονδήποτε από αυτούς τους τρομοκρατικούς σκοπούς. Αντιθέτως, πράξεις που αποσκοπούν, για παράδειγμα, να εξαναγκάσουν μια κυβέρνηση να προβεί ή να απέχει από οποιαδήποτε πράξη, χωρίς, ωστόσο, να περιλαμβάνονται στον εξαντλητικό κατάλογο σοβαρών εγκλημάτων, δεν θεωρούνται ως τρομοκρατικά εγκλήματα σύμφωνα με την παρούσα οδηγία.
[...]
(34)      Δεδομένου ότι οι στόχοι της παρούσας οδηγίας δεν μπορούν να επιτευχθούν επαρκώς από τα κράτη μέλη, λόγω της ανάγκης για εναρμονισμένους κανόνες σε ενωσιακό επίπεδο, μπορούν όμως να επιτευχθούν καλύτερα σε επίπεδο Ένωσης, η Ένωση δύναται να λάβει μέτρα σύμφωνα με την αρχή της επικουρικότητας, όπως ορίζεται στο άρθρο 5 [ΣΕΕ]. Σύμφωνα με την αρχή της αναλογικότητας, όπως διατυπώνεται στο εν λόγω άρθρο, η παρούσα οδηγία δεν υπερβαίνει τα αναγκαία όρια για την επίτευξη των στόχων αυτών.
(35)      Η παρούσα οδηγία σέβεται τις αρχές που αναγνωρίζονται στο άρθρο 2 ΣΕΕ, καθώς και τα θεμελιώδη δικαιώματα και τις θεμελιώδεις ελευθερίες, και τηρεί τις αρχές που αναγνωρίζονται ιδίως από τον Χάρτη, συμπεριλαμβανομένων των αρχών που εκτίθενται στους τίτλους II, III, V και VI του Χάρτη [...]. Η παρούσα οδηγία θα πρέπει να εφαρμόζεται σύμφωνα με τα εν λόγω δικαιώματα και αρχές, λαμβάνοντας επίσης υπόψη την ευρωπαϊκή σύμβαση για την προάσπιση των δικαιωμάτων του ανθρώπου και των θεμελιωδών ελευθεριών (17), το διεθνές σύμφωνο για τα ατομικά και πολιτικά δικαιώματα (18) και άλλες υποχρεώσεις σχετικές με τα ανθρώπινα δικαιώματα δυνάμει του διεθνούς δικαίου.
[...]
(39)      Η εφαρμογή των ποινικών μέτρων που λαμβάνονται δυνάμει της παρούσας οδηγίας θα πρέπει να είναι αναλογική προς τη φύση και τις περιστάσεις του εγκλήματος, λαμβανομένων υπόψη των νόμιμων στόχων που επιδιώκονται και της αναγκαιότητάς τους σε μια δημοκρατική κοινωνία και θα πρέπει να αποφεύγει οποιαδήποτε μορφή αυθαιρεσίας, ρατσισμού ή διακρίσεων.»
13.      Το άρθρο 1 της οδηγίας 2017/541 φέρει τον τίτλο «Αντικείμενο» και ορίζει τα εξής:
«Η οδηγία αυτή θεσπίζει ελάχιστους κανόνες σχετικά με τον ορισμό των ποινικών αδικημάτων και των ποινών στον τομέα των τρομοκρατικών εγκλημάτων, των εγκλημάτων που σχετίζονται με τρομοκρατική ομάδα και των εγκλημάτων που σχετίζονται με τρομοκρατικές δραστηριότητες, καθώς και μέτρα προστασίας, στήριξης και αρωγής των θυμάτων της τρομοκρατίας.»
14.      Το άρθρο 2 της οδηγίας 2017/541 επιγράφεται «Ορισμοί» και προβλέπει τα εξής:
«Για τους σκοπούς της παρούσας οδηγίας, ισχύουν οι κάτωθι ορισμοί:
[...]
3)      ως “τρομοκρατική ομάδα” νοείται μια δομημένη ομάδα με περισσότερα από δύο πρόσωπα, η οποία συγκροτείται για μακροχρόνια περίοδο και ενεργεί συντονισμένα με σκοπό την τέλεση τρομοκρατικών εγκλημάτων· ως “δομημένη ομάδα” νοείται η ομάδα που δεν συγκροτήθηκε περιστασιακά για την άμεση τέλεση εγκλήματος και που δεν χρειάζεται να έχει τυπικά καθορισμένους ρόλους για τα μέλη της, συνέχεια της δράσης των μελών της ή αναπτυγμένη δομή.»
15.      Το άρθρο 3 της οδηγίας 2017/541 τιτλοφορείται «Τρομοκρατικά εγκλήματα» και έχει ως εξής:
«1.      Τα κράτη μέλη λαμβάνουν τα αναγκαία μέτρα ώστε να διασφαλιστεί ότι οι κατωτέρω εκ προθέσεως πράξεις, που χαρακτηρίζονται ως εγκλήματα δυνάμει της εθνικής νομοθεσίας και οι οποίες είναι δυνατόν, λόγω της φύσης ή του συναφούς πλαισίου τους, να πλήξουν σοβαρά χώρα ή διεθνή οργανισμό, ορίζονται ως τρομοκρατικά εγκλήματα στις περιπτώσεις που τελούνται με έναν από τους στόχους που απαριθμούνται στην παράγραφο 2:
[...]
δ)      πρόκληση εκτεταμένων καταστροφών σε κυβερνητικές ή δημόσιες εγκαταστάσεις, συγκοινωνιακά δίκτυα, εγκαταστάσεις υποδομής περιλαμβανομένων των συστημάτων πληροφορικής, σταθερές εξέδρες που βρίσκονται επί της ηπειρωτικής υφαλοκρηπίδας, δημόσιους χώρους ή ιδιωτικές ιδιοκτησίες, που θα μπορούσαν να εκθέσουν σε κίνδυνο ανθρώπινες ζωές ή να προξενήσουν σημαντικές οικονομικές απώλειες·
[...]
στ)      κατασκευή, κατοχή, κτήση, μεταφορά, προμήθεια ή χρήση εκρηκτικών υλών ή πυροβόλων όπλων, συμπεριλαμβανομένων των χημικών, βιολογικών, ραδιολογικών ή πυρηνικών όπλων, καθώς και έρευνα και ανάπτυξη όσον αφορά τα χημικά, βιολογικά, ραδιολογικά ή πυρηνικά όπλα·
[...]
2.      Οι σκοποί που αναφέρονται στην παράγραφο 1 είναι:
α)      να εκφοβιστεί σοβαρά ένας πληθυσμός·
β)      να εξαναγκαστούν αθέμιτα κυβέρνηση ή διεθνής οργανισμός να εκτελέσουν ή να παραλείψουν οποιαδήποτε πράξη·
γ)      να αποσταθεροποιηθούν σοβαρά ή να καταστραφούν οι θεμελιώδεις πολιτικές, συνταγματικές, οικονομικές ή κοινωνικές δομές μιας χώρας ή ενός διεθνούς οργανισμού.»
16.      Το άρθρο 4 της οδηγίας 2017/541 φέρει τον τίτλο «Εγκλήματα σχετικά με τρομοκρατική ομάδα» και ορίζει τα εξής:
«Τα κράτη μέλη λαμβάνουν τα αναγκαία μέτρα ώστε να διασφαλιστεί ότι τιμωρούνται ως εγκλήματα οι ακόλουθες εκ προθέσεως τελούμενες πράξεις:
α)      η καθοδήγηση τρομοκρατικής ομάδας·
β)      η συμμετοχή στις δραστηριότητες τρομοκρατικής ομάδας, μεταξύ άλλων με την παροχή πληροφοριών ή υλικών μέσων ή με κάθε μορφής χρηματοδότηση των δραστηριοτήτων της, με επίγνωση του γεγονότος ότι η συμμετοχή αυτή θα συμβάλει στις εγκληματικές δραστηριότητες της ομάδας.»
17.      Το άρθρο 13 της οδηγίας 2017/541 επιγράφεται «Σχέση με τρομοκρατικά εγκλήματα» και έχει ως εξής:
«Για να θεωρηθεί αξιόποινο ένα αδίκημα που αναφέρεται στο άρθρο 4 ή στον τίτλο III, δεν είναι αναγκαίο να έχει πράγματι τελεστεί τρομοκρατικό έγκλημα ούτε είναι αναγκαίο, καθόσον αφορά τα εγκλήματα που αναφέρονται στα άρθρα 5 έως 10 και στο άρθρο 12, να αποδειχθεί σύνδεση με άλλο συγκεκριμένο έγκλημα που προβλέπεται στην παρούσα οδηγία.»
18.      Το άρθρο 14 της οδηγίας 2017/541 τιτλοφορείται «Συνέργεια και υποκίνηση, ηθική αυτουργία και απόπειρα» και προβλέπει στην παράγραφο 3 τα εξής:
«Τα κράτη μέλη λαμβάνουν τα αναγκαία μέτρα ώστε να διασφαλιστεί ότι συνιστ[ά] αξιόποινη πράξη η απόπειρα τέλεσης εγκλήματος προβλεπόμενου στα άρθρα 3, 6, 7, στο άρθρο 9
παράγραφος 1 και στο άρθρο 9
παράγραφος 2
στοιχείο α), και στα άρθρα 11 και 12, με εξαίρεση την κατοχή όπως προβλέπεται στο άρθρο 3
παράγραφος 1 στοιχείο στ) και το έγκλημα που αναφέρεται στο άρθρο 3
παράγραφος 1 στοιχείο ι).»
19.      Το άρθρο 15 της οδηγίας 2017/541 φέρει τον τίτλο «Ποινές εις βάρος φυσικών προσώπων» και ορίζει στην παράγραφο 1 τα εξής:
«Τα κράτη μέλη λαμβάνουν τα αναγκαία μέτρα ώστε να διασφαλιστεί ότι τα εγκλήματα που προβλέπονται στα άρθρα 3 έως 12 και 14 τιμωρούνται με ποινικές κυρώσεις αποτελεσματικές, αναλογικές και αποτρεπτικές, που ενδέχεται να επιφέρουν την παράδοση ή την έκδοση.»
Το ισπανικό δίκαιο
20.      Στην Ισπανία η οδηγία 2017/541 μεταφέρθηκε στην εσωτερική έννομη τάξη με τον Ley Orgánica 1/2019 por la que se modifica la Ley Orgánica 10/1995, de 23 de noviembre, del Código Penal, para trasponer Directivas de la Unión Europea en los ámbitos financiero y de terrorismo, y rétar cuestiones de índole internacional (οργανικό νόμο 1/2019 για την τροποποίηση του οργανικού νόμου 10/1995, της 23ης Νοεμβρίου, περί Ποινικού Κώδικα, προκειμένου να μεταφερθούν στην εσωτερική έννομη τάξη οι οδηγίες της Ευρωπαϊκής Ένωσης για τον χρηματοπιστωτικό τομέα και για την τρομοκρατία, καθώς και να αντιμετωπιστούν ορισμένα ζητήματα διεθνούς φύσης), της 20ής Φεβρουαρίου 2019 (στο εξής: οργανικός νόμος 1/2019) (19), ο οποίος τέθηκε σε ισχύ στις 13 Μαρτίου 2019.
21.      Από τις διατάξεις στις οποίες αναφέρεται η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως, οι μόνες που τροποποιήθηκαν με τον οργανικό νόμο 1/2019 είναι το άρθρο 572 και το άρθρο 573, παράγραφος 1, του Ley Orgánica 10/1995, del Código Penal (οργανικού νόμου 10/1995, περί Ποινικού Κώδικα), της 23ης Νοεμβρίου 1995 (στο εξής: Ποινικός Κώδικας) (20).
Ο ποινικός κώδικας
22.      Το άρθρο 16 του Ποινικού Κώδικα προβλέπει στην παράγραφο 1 τα εξής:
«Απόπειρα υφίσταται όταν ο δράστης αρχίζει να εκτελεί το έγκλημα τελώντας απευθείας το σύνολο ή μέρος των εξωτερικών πράξεων της αντικειμενικής του υπόστασης οι οποίες αναμένεται ότι θα οδηγήσουν στο αποτέλεσμα αλλά το αποτέλεσμα δεν επέρχεται, λόγω αιτίων ανεξάρτητων από τη βούληση του δράστη.»
23.      Το άρθρο 62 του Ποινικού Κώδικα έχει ως εξής:
«Η απόπειρα τιμωρείται με ποινή μειωμένη κατά ένα ή δύο τρίτα της προβλεπόμενης από τον νόμο για το τετελεσμένο έγκλημα, στο μέτρο που κρίνεται σκόπιμο λαμβανομένων υπόψη του κινδύνου τον οποίο ενέχει η απόπειρα και του βαθμού τέλεσης της πράξης.»
24.      Το άρθρο 346 του Ποινικού Κώδικα ορίζει τα εξής:
«1.      Η πρόκληση εκρήξεων ή η χρήση οποιουδήποτε άλλου μέσου παρόμοιας καταστροφικής ισχύος για να προκληθούν καταστροφές σε αερολιμένες, λιμένες, σταθμούς, κτίρια, δημόσιες εγκαταστάσεις, αποθήκες που περιέχουν εύφλεκτα ή εκρηκτικά υλικά, γραμμές συγκοινωνιών, μέσα μαζικής μεταφοράς, ή για να προκληθεί η βύθιση ή προσάραξη πλοίου, πλημμύρα, ανατίναξη ορυχείου ή βιομηχανικής εγκατάστασης, αφαίρεση σιδηροτροχιών, κακόβουλη αλλαγή των σημάτων που χρησιμοποιούνται στην αντίστοιχη υπηρεσία για την ασφάλεια των μέσων μεταφοράς, ανατίναξη γέφυρας, καταστροφή δημοσίων οδών, ζημιά σε πετρελαιαγωγούς, σοβαρή διαταραχή ή διακοπή του εφοδιασμού ύδατος, ηλεκτρικής ενέργειας, υδρογονανθράκων ή κάθε άλλου βασικού φυσικού πόρου, τιμωρείται με ποινή κάθειρξης από δέκα έως είκοσι έτη, σε περίπτωση που οι καταστροφές συνεπάγονται κατ’ ανάγκη κίνδυνο για την ανθρώπινη ζωή ή σωματική ακεραιότητα.
2.      Ελλείψει τέτοιου κινδύνου, επιβάλλεται στερητική της ελευθερίας ποινή τεσσάρων έως οκτώ ετών.
3.      Εάν, εκτός από τον κίνδυνο, συντρέχει προσβολή της ανθρώπινης ζωής, σωματικής ακεραιότητας ή υγείας, οι πράξεις τιμωρούνται χωριστά με την ποινή που αντιστοιχεί στο έγκλημα το οποίο διαπράχθηκε.»
25.      Το άρθρο 571 του Ποινικού Κώδικα προβλέπει τα εξής:
«Για τους σκοπούς του παρόντος Κώδικα, θεωρούνται τρομοκρατικές οργανώσεις ή ομάδες εκείνες που συγκεντρώνουν τα περιγραφόμενα αντιστοίχως στο άρθρο 570 bis, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, και στο άρθρο 570 ter, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, χαρακτηριστικά και που έχουν ως σκοπό ή ως αντικείμενο τη διάπραξη οποιουδήποτε από τα εγκλήματα τα οποία τυποποιούνται στην επόμενη ενότητα.»
26.      Κατά το άρθρο 572 του Ποινικού Κώδικα:
«1.      Όσοι προωθούν, συγκροτούν, οργανώνουν ή διευθύνουν τρομοκρατική οργάνωση ή ομάδα τιμωρούνται με ποινή κάθειρξης από οκτώ έως δεκαπέντε έτη και στέρηση πολιτικών δικαιωμάτων καθ’ όλη τη διάρκεια έκτισης της ποινής.
2.      Όσοι συμμετέχουν ενεργά στην οργάνωση ή την ομάδα ή είναι μέλη της τιμωρούνται με ποινές κάθειρξης από έξι έως δώδεκα έτη και στέρηση πολιτικών δικαιωμάτων καθ’ όλη τη διάρκεια έκτισης της ποινής.»
27.      Το άρθρο 573 του Ποινικού Κώδικα έχει ως εξής:
«1.      Τρομοκρατικό έγκλημα θεωρείται οποιοδήποτε σοβαρό έγκλημα κατά της ζωής ή της σωματικής ακεραιότητας, της ελευθερίας, της ηθικής ακεραιότητας, της γενετήσιας ελευθερίας, της περιουσίας, των φυσικών πόρων ή του περιβάλλοντος, της δημόσιας υγείας, η πρόκληση κινδύνου καταστροφών, ο εμπρησμός, η πλαστογραφία, οι επιθέσεις κατά του Στέμματος, η επίθεση με όπλα, πυρομαχικά και εκρηκτικά, η κατοχή, η διακίνηση και αποθήκευση όπλων, πυρομαχικών ή εκρηκτικών στα οποία αναφέρεται ο παρών Κώδικας, και το έγκλημα της κατάληψης αεροσκαφών ή πλοίων ή άλλων μέσων μαζικής μεταφοράς ή μεταφοράς εμπορευμάτων, όταν διαπράττονται για οποιονδήποτε από τους παρακάτω σκοπούς:
1)      Την ανατροπή της συνταγματικής τάξης ή την κατάλυση ή τη σοβαρή αποσταθεροποίηση της λειτουργίας των πολιτικών θεσμών ή των οικονομικών ή κοινωνικών δομών του κράτους ή τον εξαναγκασμό των δημοσίων αρχών σε πράξη ή παράλειψη.
2)      Τη σοβαρή διατάραξη της κοινής ειρήνης.
3)      Τη σοβαρή αποσταθεροποίηση της λειτουργίας διεθνούς οργανισμού.
4)      Την τρομοκράτηση του πληθυσμού ή τμήματός του.
2.      Τρομοκρατικά εγκλήματα θεωρούνται επίσης τα τελούμενα με τη χρήση ηλεκτρονικών υπολογιστών τα οποία τυποποιούνται στα άρθρα 197 bis και 197
ter και 264 έως 264
quater, όταν διαπράττονται για κάποιον από τους σκοπούς που αναφέρονται στην προηγούμενη παράγραφο.
3.      Ομοίως, τρομοκρατικά εγκλήματα θεωρούνται και τα υπόλοιπα εγκλήματα τα οποία τυποποιούνται στο παρόν κεφάλαιο.»
28.      Το άρθρο 573 bis του Ποινικού Κώδικα ορίζει τα εξής:
«1.      Τα τρομοκρατικά εγκλήματα που αναφέρονται στην παράγραφο 1 του προηγούμενου άρθρου τιμωρούνται με τις ακόλουθες ποινές:
[...]
3)      Με κάθειρξη από δεκαπέντε έως είκοσι έτη εάν προκληθεί αποβολή εμβρύου, όπως ορίζεται στο άρθρο 144, επέλθουν σωματικές βλάβες κατά την έννοια των άρθρων 149, 150, 157 ή 158, ή υπάρξει απαγωγή προσώπου, καταστροφή ή πυρκαγιά κατά τα περιγραφόμενα στα άρθρα 346 και 351 αντιστοίχως.»
29.      Το άρθρο 574 του Ποινικού Κώδικα προβλέπει στην παράγραφο 1 τα εξής:
«Η αποθήκευση όπλων ή πυρομαχικών, η κατοχή ή αποθήκευση εκρηκτικών, εύφλεκτων, εμπρηστικών ή ασφυξιογόνων ουσιών ή συσκευών ή εξαρτημάτων τους, καθώς και η κατασκευή, διακίνηση, μεταφορά ή προμήθεια τους σε οποιαδήποτε μορφή, και η απλή τοποθέτηση ή χρήση των εν λόγω ουσιών ή των αντίστοιχων μέσων ή συσκευών, τιμωρείται με ποινή κάθειρξης οκτώ έως δεκαπέντε ετών, όταν οι πράξεις τελούνται για οποιονδήποτε από τους σκοπούς που προβλέπονται στο άρθρο 573, παράγραφος 1.»
Ο LOA
30.      Το προοίμιο του LOA διαλαμβάνει, μεταξύ άλλων, τα εξής:
«I (πρώτο εδάφιο)
Ως αμνηστία νοείται ο νομικός θεσμός με τον οποίο εισάγεται παρέκκλιση από την εφαρμογή των κανόνων που κατά τα λοιπά ισχύουν πλήρως, μόνον για τις περιπτώσεις όπου οι πράξεις που κρίθηκαν ή χαρακτηρίζονται ως αδικήματα ή οι πράξεις λόγω των οποίων στοιχειοθετείται οποιουδήποτε άλλου είδους ευθύνη έχουν τελεστεί σε συγκεκριμένο πλαίσιο.
[...]
V [όγδοο, ένατο και δέκατο τρίτο εδάφιο]
Η αναλογικότητα του [παρόντος] νόμου απορρέει από τη συγκεκριμενοποίηση του καταλόγου των πράξεων που κρίθηκαν ή χαρακτηρίζονται ως αδικήματα και ως συμπεριφορές για τα/τις οποία/-ες χορηγείται αμνηστία, καθώς και από την απαιτούμενη σύνδεσή τους με γεγονότα μιας συγκεκριμένης χρονικής περιόδου που καθορίζεται από τον νόμο. Κατ’ αυτόν τον τρόπο αποφεύγεται μια γενικόλογη και αόριστη αναφορά και προλαμβάνεται το ενδεχόμενο να καλύψει η αμνηστία άλλα είδη πράξεων που δεν σχετίζονται άμεσα με τις διεργασίες για την ανεξαρτητοποίηση και με τα επακόλουθά τους, άρα λοιπόν δεν χωρεί αμνήστευσή τους επί της αιτιολογικής βάσης του παρόντος μέτρου.
Όλα αυτά συνάδουν με την αρχή της καταλληλότητας και με τον σκοπό της ρυθμίσεως, ο οποίος συνδέεται με την απαίτηση της δημιουργίας συνθηκών που να επιτρέπουν την πραγμάτωση και την απόλαυση της ελευθερίας και της ισότητας του ατόμου και των ομάδων στις οποίες ανήκει, την άρση των προσκομμάτων που παρεμποδίζουν ή παρακωλύουν την ανάπτυξή του και, τέλος, τη διευκόλυνση της συμμετοχής όλων των πολιτών στην πολιτική, οικονομική, πολιτιστική και κοινωνική ζωή, εντολή η οποία απορρέει από το άρθρο 9 του Συντάγματος και απευθύνεται σε όλες τις δημόσιες αρχές, αλλά ιδίως στον νομοθέτη [...].
[...]
Εν κατακλείδι, ο παρών νόμος αποσκοπεί στην εδραίωση της ασφάλειας δικαίου, της τήρησης της αρχής της νομιμότητας και ενός νομικού πλαισίου για την αμερόληπτη προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων, λαμβανομένων υπόψη των συστάσεων της [Ευρωπαϊκής επιτροπής για τη δημοκρατία μέσω του δικαίου [(21)], η οποία, σε γνωμοδότηση που εξέδωσε το 2013
[(22)], υπογράμμισε ότι είναι σημαντικό να γίνεται σαφής διάκριση μεταξύ της νομοθετικής και της δικαστικής εξουσίας κατά την εφαρμογή της αμνηστίας, ώστε να κατοχυρώνεται ο σεβασμός της δικαστικής αυτονομίας και των δημοκρατικών αρχών.
VI [τέταρτο, όγδοο και ένατο εδάφιο]
Σύμφωνα με
τα όσα ανέφερε η επιτροπή της Βενετίας στην από 11 Μαρτίου 2013 γνωμοδότησή της, η οποία εγκρίθηκε κατά την 94η σύνοδο της ολομέλειάς της ως οργάνου του Συμβουλίου της Ευρώπης, η ως άνω προσέγγιση, η οποία εξάλλου είναι θεωρητική δεδομένου ότι επ’ ουδενί συνεπάγεται εκτίμηση της ύπαρξης πραγματικών περιστατικών δυνάμενων να εμπίπτουν σε καθεμία από τις εξαιρέσεις αυτές, είναι απολύτως απαραίτητη. Επομένως, εναπόκειται στη νομοθετική εξουσία να καθορίσει τα κριτήρια για την παροχή αμνηστίας και στη δικαστική εξουσία να προσδιορίσει ποια συγκεκριμένα πρόσωπα καταλαμβάνει το πεδίο εφαρμογής το οποίο έχει ορίσει ο νομοθέτης.
[...]
Παράδειγμα [της προαναφερθείσας ισορροπίας μεταξύ της αμνηστίας και του σεβασμού των ανθρωπίνων δικαιωμάτων καθώς και των διεθνών δεσμεύσεων που έχει αναλάβει η Ισπανία] αποτελεί η αναφορά στις πράξεις για τις οποίες γίνεται λόγος στο άρθρο 3 της οδηγίας [2017/541] ή στο άρθρο 3 της [ΕΣΔΑ], που απαγορεύει τα βασανιστήρια και κάθε απάνθρωπη ή εξευτελιστική ποινή ή μεταχείριση, δεδομένου ότι πρόκειται για απαράβατα όρια. Δεν πρέπει πάντως να λησμονείται ότι δεν εμπίπτουν όλες οι εξευτελιστικές πράξεις στο πεδίο εφαρμογής της εν λόγω διατάξεως, η οποία απαιτεί όχι μόνον να είναι παράνομη η πράξη, αλλά και να πληροί ένα ελάχιστο όριο βαρύτητας. Έτσι, κατά τη νομολογία του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου
[(23)], για να θεωρηθεί ότι μια πράξη συνιστά εξευτελιστική μεταχείριση κατά την έννοια του άρθρου 3 της [ΕΣΔΑ], θα πρέπει κατά κανόνα οι προκαλούμενες σωματικές βλάβες ή η ταλαιπωρία την οποία υφίσταται το θύμα να είναι ορισμένης έντασης ή, εν πάση περιπτώσει, τουλάχιστον ικανές να κάμψουν την ηθική ή τη σωματική αντίσταση ενός ατόμου. Επιλέχθηκε λοιπόν ένα περιοριστικό σύστημα εξαιρέσεων από την εφαρμογή του παρόντος νόμου, διότι ορισμένες συμπεριφορές θα μπορούσαν να εξομοιωθούν εσφαλμένως με άλλα αδικήματα, μια σύγχυση η οποία είναι πιθανόν να ανακύψει σε σχέση με ορισμένες πράξεις οι οποίες εμπίπτουν στο κεφάλαιο VII του τίτλου XXII του βιβλίου II του ποινικού κώδικα.
Σύμφωνα με τα όσα επιτάσσουν οι κατευθυντήριες γραμμές της επιτροπής της Βενετίας, οι πράξεις που μπορούν να αμνηστευθούν καθορίστηκαν επακριβώς και λεπτομερώς, προς κατοχύρωση της ασφάλειας δικαίου και της ισότητας έναντι του νόμου. [...]»
31.      Το άρθρο 1 του LOA επιγράφεται «Αντικειμενικό πεδίο εφαρμογής» και ορίζει τα εξής:
«1.      Χορηγείται αμνηστία για τις ακόλουθες πράξεις οι οποίες στοιχειοθετούν ποινική, διοικητική ή δημοσιονομική ευθύνη και τελέστηκαν στο πλαίσιο των λαϊκών ψηφοφοριών που πραγματοποιήθηκαν στην Καταλονία την 9η Νοεμβρίου 2014 και την 1η Οκτωβρίου 2017, της προετοιμασίας τους ή των όσων επακολούθησαν, υπό την προϋπόθεση ότι χρονολογούνται μεταξύ 1ης Νοεμβρίου 2011 και 13ης Νοεμβρίου 2023, καθώς και για τις ακόλουθες πράξεις, εφόσον τελέστηκαν μεταξύ των ως άνω ημερομηνιών και εντάσσονταν στις λεγόμενες διεργασίες για την ανεξαρτητοποίηση της Καταλονίας, ακόμη και αν δεν συνδέονται με τις προαναφερθείσες λαϊκές ψηφοφορίες ή είναι μεταγενέστερές τους:
a)      Πράξεις οι οποίες τελέστηκαν με πρόθεση και σκοπό τη διεκδίκηση, την προώθηση ή την εξασφάλιση της απόσχισης ή της ανεξαρτησίας της Καταλονίας, καθώς και πράξεις που συνέβαλαν στην υλοποίηση τέτοιων σκοπών.
[...]
b)      Πράξεις οι οποίες τελέστηκαν με πρόθεση και σκοπό την προκήρυξη, την προώθηση ή την εξασφάλιση της διεξαγωγής, από πρόσωπα αναρμόδια προς τούτο, των λαϊκών ψηφοφοριών που πραγματοποιήθηκαν στην Καταλονία την 9η Νοεμβρίου 2014 και την 1η Οκτωβρίου 2017 ή λαϊκών ψηφοφοριών των οποίων η προκήρυξη ή η διεξαγωγή κρίθηκε παράνομη, καθώς και πράξεις που φέρονται να συνέβαλαν στην υλοποίηση των λαϊκών αυτών ψηφοφοριών.
[...]
c)      Πράξεις ανυπακοής, ανεξαρτήτως της φύσης τους, διατάραξης της δημόσιας τάξης, προσβολής της πολιτειακής εξουσίας, των εκπροσώπων της και των δημόσιων λειτουργών ή πράξεις αντίστασης που τελέστηκαν με σκοπό να καταστεί δυνατή η διεξαγωγή των λαϊκών ψηφοφοριών στις οποίες αναφέρεται το στοιχείο b του παρόντος άρθρου, ή οι συνέπειές τους, καθώς και κάθε άλλη πράξη που χαρακτηρίζεται ως αδίκημα το οποίο έχει τελεστεί με την ίδια πρόθεση.
[...]
d)      Πράξεις ανυπακοής, ανεξαρτήτως της φύσης τους, διατάραξης της δημόσιας τάξης, προσβολής της πολιτειακής εξουσίας, των εκπροσώπων της και των δημόσιων λειτουργών, πράξεις αντίστασης και κάθε άλλη προσβολή της δημόσιας τάξης και ειρήνης, εφόσον τελέστηκαν προς υποστήριξη είτε των σκοπών και των στόχων που περιγράφηκαν στα ανωτέρω στοιχεία είτε των κατηγορουμένων ή καταδικασθέντων για την τέλεση οποιουδήποτε από τα εγκλήματα τα οποία εμπίπτουν στο παρόν άρθρο.
e)      Πράξεις οι οποίες τελέστηκαν στο πλαίσιο αστυνομικών ενεργειών προοριζόμενων να παρεμποδίσουν ή να αποτρέψουν την τέλεση των πράξεων που στοιχειοθετούν ποινική ή διοικητική ευθύνη κατά την έννοια του παρόντος άρθρου.
f)      Πράξεις οι οποίες τελέστηκαν με σκοπό να ενθαρρυνθεί, να προωθηθεί ή να διευκολυνθεί η διενέργεια οποιασδήποτε από τις πράξεις που μνημονεύονται στις προηγούμενες παραγράφους του παρόντος άρθρου και στοιχειοθετούν ποινική, διοικητική ή δημοσιονομική ευθύνη, καθώς και κάθε άλλη πράξη η οποία τελεί σε πραγματική συνάφεια με αυτές.
2.      Για τις πράξεις οι οποίες στοιχειοθετούν ποινική, διοικητική ή δημοσιονομική ευθύνη και αμνηστεύονται δυνάμει της παραγράφου 1 του παρόντος άρθρου, χορηγείται αμνηστία ανεξαρτήτως του βαθμού εκτέλεσής τους, περιλαμβανομένων των προπαρασκευαστικών πράξεων, και ανεξαρτήτως της μορφής αυτουργίας ή συμμετοχής σε αυτές.
3.      Πράξεις των οποίων η τέλεση άρχισε πριν από την 1η Νοεμβρίου 2011 θεωρείται ότι εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής του παρόντος νόμου μόνον αν η εκτέλεσή τους ολοκληρώθηκε μετά την ως άνω ημερομηνία.
Πράξεις των οποίων η τέλεση άρχισε πριν από τις 13 Νοεμβρίου 2023 θεωρείται επίσης ότι εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής του παρόντος νόμου ακόμη και αν η εκτέλεσή τους ολοκληρώθηκε μετά την ημερομηνία αυτή.
4.      Δεν θεωρείται πλουτισμός η χρήση δημόσιων πόρων για τους προβλεπόμενους στα στοιχεία a και b σκοπούς, εφόσον, ανεξαρτήτως του σύννομου χαρακτήρα της, δεν υπήρξε πρόθεση αποκόμισης προσωπικού οφέλους περιουσιακού χαρακτήρα.»
32.      Το άρθρο 2 του LOA τιτλοφορείται «Εξαιρέσεις» και ορίζει τα εξής:
«Εν πάση περιπτώσει, εξαιρούνται από την εφαρμογή της αμνηστίας που προβλέπεται στο άρθρο 1:
a)      Εκ προθέσεως πράξεις οι οποίες είχαν ως αποτέλεσμα τον θάνατο, την αποβολή ή τον τραυματισμό εμβρύου, την απώλεια ή αχρησία οργάνου ή μέλους, την απώλεια ή αχρησία αίσθησης, την ανικανότητα, τη στειρότητα ή τη σοβαρή παραμόρφωση του θύματος.
b)      Πράξεις οι οποίες χαρακτηρίζονται ως βασανιστήρια ή απάνθρωπη ή εξευτελιστική μεταχείριση κατά την έννοια του άρθρου 3 της [ΕΣΔΑ], εκτός εάν πρόκειται για μεταχείριση που δεν υπερβαίνει ένα ελάχιστο όριο βαρύτητας, υπό την έννοια ότι δεν είναι ικανή να προκαλέσει τον εξευτελισμό ή την ταπείνωση του θύματος ή να θίξει την ανθρώπινη αξιοπρέπειά του ή να γεννήσει αισθήματα φόβου, αγωνίας ή κατωτερότητας ούτως ώστε να καμφθεί η ηθική και σωματική του αντίσταση.
c)      Πράξεις οι οποίες, ως εκ του σκοπού τους, μπορούν να χαρακτηριστούν, σύμφωνα με την οδηγία [2017/541], τρομοκρατικές και έχουν επίσης προκαλέσει εκ προθέσεως σοβαρές παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, ιδίως εκείνων που καλύπτονται από τα άρθρα 2 και 3 της [ΕΣΔΑ] και από το διεθνές ανθρωπιστικό δίκαιο.
d)      Πράξεις χαρακτηριζόμενες ως εγκλήματα των οποίων η τέλεση αποκαλύπτει ρατσιστικά, αντισημιτικά ή αντί-Ρομά κίνητρα ή άλλου είδους διακρίσεις που σχετίζονται με τη θρησκεία και τις πεποιθήσεις του θύματος, την εθνικότητα ή τη φυλή του, το φύλο, την ηλικία, τον γενετήσιο προσανατολισμό ή τη σεξουαλική του ταυτότητα ή λόγους σχετικούς με το φύλο, την αποροφοβία ή τον κοινωνικό αποκλεισμό, την ασθένεια ή την αναπηρία, ανεξαρτήτως εάν οι καταστάσεις ή οι περιστάσεις αυτές συντρέχουν πράγματι στο πρόσωπο του θύματος.
e)      Πράξεις χαρακτηριζόμενες ως εγκλήματα που θίγουν τα οικονομικά συμφέροντα της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
f)      Πράξεις χαρακτηριζόμενες ως εγκλήματα προδοσίας και εγκλήματα κατά της ειρήνης ή της ανεξαρτησίας του κράτους και σχετίζονται με την εθνική άμυνα, όπως τυποποιούνται στον τίτλο XXIII του βιβλίου ΙΙ του Ποινικού Κώδικα, υπό την προϋπόθεση ότι υπήρξε, ταυτόχρονα, τόσο πραγματική και ενεστώσα απειλή όσο και πραγματική χρήση βίας κατά της εδαφικής ακεραιότητας ή της πολιτικής ανεξαρτησίας της Ισπανίας σύμφωνα με τους όρους που προβλέπονται στον Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών ή στο ψήφισμα αριθ. 2625 (XXV) της Γενικής Συνέλευσης των Ηνωμένων Εθνών της 24ης Οκτωβρίου 1970, το οποίο περιέχει τη διακήρυξη των αρχών του διεθνούς δικαίου σχετικά με τις σχέσεις φιλίας και συνεργασίας μεταξύ των κρατών, σύμφωνα με τον Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών.
g)      Τα εγκλήματα κατά της διεθνούς κοινότητας, όπως τυποποιούνται στον τίτλο XXIV του βιβλίου II του ποινικού κώδικα.»
33.      Το άρθρο 4 του LOA φέρει τον τίτλο «Συνέπειες ως προς την ποινική ευθύνη» και έχει ως εξής:
«Με την επιφύλαξη των διατάξεων του άρθρου 163 του Συντάγματος και του άρθρου 267 [ΣΛΕΕ], μετά την έναρξη ισχύος του παρόντος νόμου:
a)      Το επιλαμβανόμενο δικαιοδοτικό όργανο διατάσσει, για τους δικαιούχους αμνηστίας που τελούν υπό προσωρινή κράτηση ή εκτίουν στερητική της ελευθερίας ποινή, την άμεση απόλυσή τους.
Το επιλαμβανόμενο δικαιοδοτικό όργανο διατάσσει επίσης την άμεση άρση κάθε προσωποπαγούς ή εμπράγματου συντηρητικού ή προσωρινού μέτρου το οποίο έχει τυχόν διαταχθεί λόγω πράξεων ή παραλείψεων που εμπίπτουν στο αντικειμενικό πεδίο εφαρμογής του παρόντος νόμου, υπό τη μόνη επιφύλαξη των αστικών μέτρων του άρθρου 8, παράγραφος 2.
b)      Το επιλαμβανόμενο δικαιοδοτικό όργανο αναστέλλει τα εντάλματα κράτησης που έχουν εκδοθεί για τα πρόσωπα τα οποία αφορά ο παρών νόμος, καθώς και τα εθνικά, ευρωπαϊκά και διεθνή εντάλματα σύλληψης.
c)      Η αναστολή της ποινικής δίωξης για οποιονδήποτε λόγο και αν έχει ασκηθεί δεν εμποδίζει την άρση των συντηρητικών ή προσωρινών μέτρων που διατάχθηκαν πριν από την έναρξη ισχύος του παρόντος νόμου και συνεπάγονται στέρηση της άσκησης των θεμελιωδών δικαιωμάτων και των δημοσίων ελευθεριών.
d)      Το επιλαμβανόμενο δικαιοδοτικό όργανο τερματίζει την εκτέλεση όλων των στερητικών της ελευθερίας ποινών, των ποινών στέρησης δικαιωμάτων και των προστίμων που έχουν επιβληθεί ως κύρια ή παρεπόμενη ποινή για την τιμωρία πράξεων ή παραλείψεων για τις οποίες χορηγείται αμνηστία.
e)      Οι στερητικές της ελευθερίας ποινές οι οποίες εκτίθηκαν εν όλω ή εν μέρει δεν μπορούν να προσμετρηθούν στο πλαίσιο άλλων ποινικών δικών, σε περίπτωση που οι πράξεις για τις οποίες επιβλήθηκε η εκτιθείσα ποινή αμνηστεύονται δυνάμει του παρόντος νόμου. Ο ίδιος κανόνας ισχύει για τις περιόδους προσωρινής κράτησης σε συνέχεια των οποίων δεν εκδόθηκε καταδικαστική απόφαση λόγω της έναρξης ισχύος του παρόντος νόμου.
f)      Διαγράφεται από το ποινικό μητρώο η καταδικαστική απόφαση για την αξιόποινη πράξη που αμνηστεύεται.»
34.      Το άρθρο 9 του LOA επιγράφεται «Αρμοδιότητα εφαρμογής της αμνηστίας» και ορίζει τα εξής:
«1.      Η αμνηστία των πράξεων που συνιστούν ποινικό αδίκημα εφαρμόζεται από τα δικαστήρια του άρθρου 11 του παρόντος νόμου, αυτεπαγγέλτως ή κατόπιν αιτήσεως διαδίκου ή της Ministerio Fiscal [εισαγγελικής αρχής, Ισπανία] και, εν πάση περιπτώσει, κατόπιν ακροάσεως της εισαγγελικής αρχής και των διαδίκων.
2.      Η αμνηστία των πράξεων που συνιστούν διοικητικές παραβάσεις ή που στοιχειοθετούν δημοσιονομική ευθύνη εφαρμόζεται, κατόπιν ακροάσεως του ενδιαφερομένου, από τα όργανα τα οποία είναι αρμόδια για την κίνηση, τη διεκπεραίωση ή την περάτωση, ανάλογα με το στάδιο της προόδου, των διαδικασιών που αντιστοιχούν στις πράξεις αυτές.
3.      Μια συγκεκριμένη πράξη η οποία στοιχειοθετεί ποινική, διοικητική ή δημοσιονομική ευθύνη μπορεί να θεωρηθεί ότι έχει αμνηστευθεί μόνον όταν η αμνηστία κηρυχθεί με απρόσβλητη απόφαση του αρμοδίου οργάνου, σύμφωνα με τις διατάξεις του παρόντος νόμου.»
35.      Το άρθρο 10 του LOA τιτλοφορείται «Κατά προτεραιότητα και επείγουσα μεταχείριση» και προβλέπει τα εξής:
«Η εφαρμογή της αμνηστίας σε κάθε συγκεκριμένη υπόθεση είναι έργο των δικαιοδοτικών, διοικητικών ή δημοσιονομικών οργάνων που ορίζονται στον παρόντα νόμο, τα οποία εκδίδουν, κατά προτεραιότητα και χάριν επείγοντος, τις σχετικές αποφάσεις σύμφωνα με τον παρόντα νόμο, ανεξάρτητα από το στάδιο προόδου της οικείας ένδικης, διοικητικής ή δημοσιονομικής διαδικασίας.
Οι αποφάσεις λαμβάνονται εντός μέγιστης προθεσμίας δύο μηνών, με την επιφύλαξη τυχόν μεταγενέστερων προσφυγών, οι οποίες δεν έχουν ανασταλτικό αποτέλεσμα.»
36.      Το άρθρο 11 του LOA φέρει τον τίτλο «Ποινική δίκη» και ορίζει στην παράγραφο 1 τα εξής:
«Τα δικαιοδοτικά όργανα εφαρμόζουν την αμνηστία σε οποιοδήποτε στάδιο της ποινικής δίκης.»
Η διαφορά της κύριας δίκης, τα προδικαστικά ερωτήματα και η διαδικασία ενώπιον του Δικαστηρίου
37.      Η εισαγγελική αρχή κίνησε με παραγγελία της, δυνάμει του άρθρου 650 του Ley de Enjuiciamiento Criminal (νόμου για την ποινική δικονομία), όπως εγκρίθηκε με το Real Decreto (βασιλικό διάταγμα) της 14ης Σεπτεμβρίου 1882 (24), ενώπιον του Juzgado Central de Instrucción no 6 de l’Audiencia Nacional (έκτου τακτικού ανακριτή του ανώτερου ειδικού δικαστηρίου, Ισπανία) τη διαδικασία για την άσκηση ποινικής δίωξης εις βάρος δώδεκα ατόμων τα οποία αφορούσε η έρευνα (25). Ειδικότερα, η εισαγγελική αρχή προσήψε στους δώδεκα κατηγορουμένους την τέλεση πράξεων συμμετοχής σε τρομοκρατική οργάνωση (26). Επιπλέον, οκτώ εξ αυτών κατηγορήθηκαν για το έγκλημα της κατοχής, αποθήκευσης και κατασκευής, για τρομοκρατικούς σκοπούς, εμπρηστικών ή εκρηκτικών ουσιών ή μηχανισμών ή συστατικών τους, καθώς και για απόπειρα καταστροφής δημόσιας περιουσίας με τρομοκρατική πρόθεση (27).
38.      Εξάλλου, ορισμένες ισπανικές ενώσεις (28) και το πολιτικό κόμμα VOX άσκησαν, δυνάμει του άρθρου 125 του Συντάγματος, actio popularis στο πλαίσιο της ποινικής διαδικασίας την οποία κίνησε η εισαγγελική αρχή εις βάρος των ίδιων ατόμων που αφορούσε η έρευνα, προσάπτοντάς τους, ως λαϊκοί μηνυτές, τις ίδιες πράξεις όπως και η εισαγγελική αρχή, ζητώντας όμως την επιβολή αυστηρότερων ποινών.
39.      Ειδικότερα, από την αίτηση προδικαστικής αποφάσεως προκύπτει ότι, τόσο στην εισαγγελική παραγγελία για την άσκηση ποινικής δίωξης όσο και στο κατηγορητήριο των λαϊκών μηνυτών, προσάπτεται στους κατηγορουμένους ότι ανήκαν στις Comité de Defensa de la República (επιτροπές υπεράσπισης της Δημοκρατίας, στο εξής: CDR) καθώς και στην Equipo de Respuesta Táctica (ομάδα τακτικής παρέμβασης, στο εξής: ΕΡΤ).
40.      Κατά την εισαγγελική αρχή, οι CDR ανέλαβαν να οργανώσουν στην Καταλονία πολυάριθμες πρωτοβουλίες και ενέργειες, ορισμένες από τις οποίες στοιχειοθετούν αδικήματα, στο πλαίσιο μιας προγραμματισμένης και συντονισμένης στρατηγικής για την ανατροπή της συνταγματικής τάξης. Η στρατηγική αυτή εκδηλωνόταν με την άρνηση των νόμιμων μέσων που προσφέρει το κράτος δικαίου για την έκφραση πολιτικών και κοινωνικών διεκδικήσεων και με την άμεση έκκληση για ανυπακοή καθώς και για ανάληψη δράσεων με στόχο την πρόκληση μαζικών αναταραχών. Ο επιδιωκόμενος σκοπός ήταν να δημιουργηθεί μια τετελεσμένη κατάσταση μέσω της απόκτησης του ελέγχου μιας εδαφικής περιοχής και της επίθεσης σε στρατηγικούς και οικονομικούς στόχους, καθώς και σε υποδομές.
41.      Όσον αφορά την ΕΡΤ, το κατηγορητήριο την παρουσιάζει ως ριζοσπαστικοποιημένο πυρήνα που συγκροτήθηκε από διάφορες CDR. Κοινό στοιχείο των μελών της φέρεται να ήταν ο φανατικός ακτιβισμός με σκοπό την ανεξαρτητοποίηση της Καταλονίας διά της χρήσης βίας «στην πιο ακραία μορφή της», προκειμένου να αναγκαστούν οι επίσημοι θεσμοί να αναγνωρίσουν, de facto, την αυτονόμηση της Καταλονίας και την απόσχισή της από την υπόλοιπη Ισπανία. Τα μέλη της φέρονται να συμμετείχαν σε ορισμένες από τις πλέον βίαιες ενέργειες οι οποίες καταλογίζονται στις CDR και έθεταν, ιδίως, στο στόχαστρο ευαίσθητες υποδομές καθώς και, σε ορισμένες περιπτώσεις, μέλη των κρατικών δυνάμεων και σωμάτων ασφαλείας. Οι λαϊκοί μηνυτές καταλογίζουν επίσης στην ΕΡΤ την ευθύνη για επιθέσεις σε σημαντικούς δημόσιους φορείς, όπως η κατάληψη των κτιρίων δημοτικών αρχών και η σχεδιαζόμενη κατάληψη του Κοινοβουλίου της Καταλονίας.
42.      Από την εισαγγελική παραγγελία προκύπτει επίσης ότι οι κατηγορούμενοι, ως μέλη της ΕΡΤ, βοήθησαν στη δημιουργία και την ανάπτυξη κέντρων συντονισμού για τις δράσεις των CDR, σύμφωνα με την αποστολή που τους είχε ανατεθεί από καταλανική οντότητα με την ονομασία Centro Nacional de Inteligencia. Η αποστολή αυτή συνίστατο στην παροχή της απαραίτητης υλικοτεχνικής υποδομής για την ανάληψη δράσης με σκοπό την κατάληψη και τη διατήρηση του ελέγχου του Κοινοβουλίου της Καταλονίας, ανάλογα με τους τεχνικούς και τους ανθρώπινους πόρους τους οποίους διέθετε η ομάδα. Προσάπτεται επίσης στους κατηγορουμένους ότι συνέστησαν παράλληλη, μυστική και σταθερή τρομοκρατική οργάνωση, προοριζόμενη να διαπράξει βίαιες ενέργειες ή να εκτελέσει επιθέσεις κατά συγκεκριμένων στόχων, χρησιμοποιώντας εκρηκτικές ύλες ή εμπρηστικές ουσίες κατασκευασμένες σε δύο παράνομα εργαστήρια εγκατεστημένα σε δύο ιδιωτικές κατοικίες.
43.      Μετά την περάτωση της ανάκρισης, η υπόθεση παραπέμφθηκε ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου, το οποίο είναι αρμόδιο για τη διεξαγωγή του σταδίου που έπεται της προδικασίας και για την προφορική διαδικασία.
44.      Στις 11 Ιουνίου 2024 τέθηκε σε ισχύ ο LOA. Το αιτούν δικαστήριο διατηρεί αμφιβολίες ως προς την εφαρμογή του νόμου αυτού εν προκειμένω, ιδίως λόγω του ότι εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της αμνηστίας πράξεις που μπορούν να χαρακτηριστούν ως τρομοκρατικά εγκλήματα κατά την έννοια της οδηγίας 2017/541.
45.      Στις 27 Ιουνίου 2024 το αιτούν δικαστήριο διεξήγαγε ακροαματική διαδικασία προς εξέταση του ζητήματος της κατ’ εξαίρεση επίκλησης της αμνηστίας, το οποίο έπρεπε να επιλυθεί πριν από την επί της ουσίας συζήτηση της υποθέσεως. Οι κατηγορούμενοι επανέλαβαν το αίτημά τους για εφαρμογή της αμνηστίας. Η εισαγγελική αρχή υποστήριξε το αίτημα αυτό, εκτιμώντας ότι έπρεπε να γίνει δεκτό ότι οι επίδικες πράξεις αμνηστεύθηκαν, δεδομένου ότι η αμνηστία είχε εγκριθεί από το Cortes Generales (Ισπανικό Κοινοβούλιο), ότι το χρονικό και καθ’ ύλην πεδίο εφαρμογής της κάλυπτε τις προσαπτόμενες πράξεις και ότι δεν ετύγχανε εφαρμογής η εξαίρεση του άρθρου 2, στοιχείο c, του LOA. Οι λαϊκοί μηνυτές αντιτάχθηκαν στην εφαρμογή του LOA, υποστηρίζοντας, μεταξύ άλλων, ότι παραβίαζε τις αρχές της ισότητας, της αποτελεσματικότητας και της ασφάλειας δικαίου.
46.      Το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι εναπόκειται τώρα στο ίδιο να αποφασίσει αν θα δεχθεί ή όχι την ένσταση που προβλήθηκε in limine litis ή, με άλλα λόγια, αν θα εφαρμόσει ή όχι την αμνηστία (29).
47.      Υπό τις συνθήκες αυτές, το Audiencia Nacional (ανώτερο ειδικό δικαστήριο) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
«1)      Έχει η οδηγία [2017/541] την έννοια ότι αντιτίθεται σε εθνικό νόμο, όπως ο [LOA], ο οποίος εμποδίζει την άσκηση ποινικής δίωξης, και, κατά περίπτωση, την επιβολή ποινής σε όσους συμμετέχουν ενεργά στις δραστηριότητες τρομοκρατικής ομάδας, αίροντας την ποινική τους ευθύνη;
2)      Έχει η οδηγία [2017/541], και συγκεκριμένα το άρθρο 13 της οδηγίας αυτής, την έννοια ότι αντιτίθεται σε εθνικό νόμο, όπως ο [LOA], ο οποίος εμποδίζει την άσκηση ποινικής δίωξης, και, κατά περίπτωση, την επιβολή ποινής σε όσους συμμετέχουν ενεργά στις δραστηριότητες τρομοκρατικής ομάδας, αίροντας την ποινική τους ευθύνη, δεδομένου ότι, για τη θεμελίωση του αξιοποίνου, ο εν λόγω νόμος θέτει ως πρόσθετη προϋπόθεση, εκτός από τη συμμετοχή στην τρομοκρατική ομάδα, την πραγματική και εκ
προθέσεως πρόκληση σοβαρών παραβιάσεων των ανθρωπίνων δικαιωμάτων;
3)      Έχει η οδηγία [2017/541] την έννοια ότι αντιτίθεται σε εθνικό νόμο, όπως ο [LOA], ο οποίος κάνει διάκριση μεταξύ των τρομοκρατικών εγκλημάτων και των εγκλημάτων που σχετίζονται με τρομοκρατική ομάδα, όπως αυτά ορίζονται στην προαναφερθείσα οδηγία, αναλόγως του εάν έχουν ή όχι προκληθεί πραγματικές και εκ
προθέσεως σοβαρές παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, κατά τρόπο ώστε, με τη διάκριση αυτή, να καθίσταται δυνατή η απαλλαγή από την ποινική ευθύνη ορισμένων εξ
αυτών των τρομοκρατικών εγκλημάτων ή των εγκλημάτων που σχετίζονται με τρομοκρατικές ομάδες;
4)      Έχει η ενωσιακή αρχή της ασφάλειας δικαίου, η οποία κατοχυρώνεται στη νομολογία του [Δικαστηρίου], την έννοια ότι αντιτίθεται σε εθνική νομοθεσία, όπως ο [LOA], που θέτει ως προϋπόθεση για την απαλλαγή, μέσω αμνηστίας, από την ποινική ευθύνη όσων κατηγορούνται για πράξεις που εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας [2017/541], να μην έχουν προκληθεί εκ
προθέσεως σοβαρές παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, ιδίως εκείνων που διέπονται από τα άρθρα 2 και 3 της [ΕΣΔΑ] και από το διεθνές ανθρωπιστικό δίκαιο, χωρίς να διευκρινίζεται ποιες πράξεις στοιχειοθετούν τις εν λόγω παραβιάσεις ή ποιο είναι το όριο βαρύτητας πέραν του οποίου δεν μπορεί να χορηγηθεί αμνηστία; Εναλλακτικά, είναι ασυμβίβαστη με τις ενωσιακές αρχές της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης και της ασφάλειας δικαίου εθνική ρύθμιση, όπως η προβλεπόμενη στο άρθρο 1 του [LOA], με την οποία τίθενται ασαφή πλαίσια τόσο ως προς την αντικειμενική όσο και ως προς την υποκειμενική υπόσταση του εγκλήματος για τη στοιχειοθέτηση της ποινικής ευθύνης;
5)      Έχει η οδηγία [2017/541] την έννοια ότι αντιτίθεται σε εθνικό νόμο, όπως ο [LOA], ο οποίος εμποδίζει την άσκηση ποινικής δίωξης, και, κατά περίπτωση, την επιβολή ποινής σε όσους κατασκευάζουν, κατέχουν, αποκτούν, μεταφέρουν, προμηθεύουν ή χρησιμοποιούν εκρηκτικές ύλες με σκοπό την τέλεση τρομοκρατικών πράξεων, αίροντας την ποινική τους ευθύνη;
6)      Έχει η οδηγία [2017/541] την έννοια ότι αντιτίθεται σε εθνικό νόμο, όπως ο [LOA], ο οποίος εμποδίζει την άσκηση ποινικής δίωξης, και, κατά περίπτωση, την επιβολή ποινής σε όσους αρχίζουν να εκτελούν βίαιες πράξεις, οι οποίες περιλαμβάνουν τον καθορισμό στόχων τους οποίους σκοπεύουν να καταστρέψουν μαζικά, επειδή αντιπροσωπεύουν ιδεολογία αντίθετη από εκείνη της τρομοκρατικής ομάδας, την παρακολούθηση ή την κατοχή φωτογραφικού υλικού των δημόσιων χώρων που πρόκειται να καταστρέψουν –ιδίως κεντρικών κτιρίων εισαγγελικών αρχών, δυνάμεων και σωμάτων ασφαλείας του κράτους, διοίκησης αυτόνομων κοινοτήτων, και αστυνομικών οχημάτων– και όλα αυτά προκειμένου να διασφαλιστεί η ορθή εκτέλεση του βίαιου σχεδίου της τρομοκρατικής ομάδας με σκοπό την επιτυχημένη καταστροφή των εν λόγω στόχων, αίροντας την ποινική τους ευθύνη;
7)      Έχουν η αρχή της υπεροχής του δικαίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης, που κατοχυρώνεται στη νομολογία του [Δικαστηρίου], και η αρχή της καλόπιστης συνεργασίας, που προβλέπεται στο άρθρο 4, παράγραφος 3,
ΣΕΕ την έννοια ότι αντιτίθενται σε εθνική νομοθεσία όπως ο [LOA], βάσει του οποίου απαλλάσσονται, μέσω αμνηστίας, από την ποινική ευθύνη οι κατηγορούμενοι για ενέργειες που εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας [2017/541];
8)      Έχουν το άρθρο 20 και το άρθρο 21 του [Χάρτη] την έννοια ότι αντιτίθενται σε εθνική νομοθεσία όπως ο [LOA, βάσει του οποίου όλοι οι κατηγορούμενοι για εγκληματικές πράξεις που τελέστηκαν στην Ισπανία και εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας [2017/541] απαλλάσσονται, μέσω αμνηστίας, από την ποινική ευθύνη, λόγω του επιδιωκόμενου με τις εν λόγω εγκληματικές πράξεις ιδεολογικού σκοπού;
9)      Έχουν το άρθρο 4, παράγραφος 2, ΣΕΕ, το άρθρο 20, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ και το άρθρο 21, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ την έννοια ότι αντιτίθενται σε εθνική νομοθεσία όπως ο [LOA], βάσει του οποίου οι κατηγορούμενοι για τρομοκρατία απαλλάσσονται, μέσω αμνηστίας, από την ποινική ευθύνη για τον λόγο ότι οι τελεσθείσες πράξεις είχαν ως σκοπό την απόσχιση μέρους της εθνικής επικράτειας από το αντίστοιχο κράτος μέλος;»
48.      Γραπτές παρατηρήσεις κατέθεσαν οι κατηγορούμενοι της κύριας δίκης, οι λαϊκοί μηνυτές, η εισαγγελική αρχή, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή και η Ισπανική Κυβέρνηση. Οι ίδιοι μετέχοντες στη διαδικασία ανέπτυξαν και προφορικώς τις παρατηρήσεις τους κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση που διεξήχθη στις 15 Ιουλίου 2025.
Ανάλυση
49.      Κατ’ αρχάς, διαπιστώνεται ότι τα προδικαστικά ερωτήματα του αιτούντος δικαστηρίου μπορούν να χωριστούν σε δύο ομάδες. Η πρώτη, η οποία συγκεντρώνει τα περισσότερα εξ αυτών, αφορά τη συμβατότητα του LOA με την οδηγία 2017/541. Η δεύτερη αφορά το κατά πόσον ο LOA συμβιβάζεται με ορισμένες γενικές αρχές του ενωσιακού δικαίου, όπως η ασφάλεια δικαίου, η ισότητα ενώπιον του νόμου και η υπεροχή του ενωσιακού δικαίου. Ενδείκνυται, επομένως, τα ως άνω ζητήματα να εξεταστούν διαδοχικά όπως χωρίστηκαν σε ομάδες και με τη συγκεκριμένη σειρά.
Επί του πρώτου, του δεύτερου, του τρίτου, του τέταρτου και του έκτου προδικαστικού ερωτήματος
50.      Με το πρώτο, το δεύτερο, το τρίτο, το πέμπτο και το έκτο ερώτημά του, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν η οδηγία 2017/541 πρέπει να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι δεν επιτρέπει εθνική νομοθετική ρύθμιση όπως ο LOA. Ο νόμος αυτός προβλέπει άρση της ποινικής ευθύνης κάθε ατόμου που έχει συμμετάσχει ενεργά στις δραστηριότητες τρομοκρατικής ομάδας ή έχει τελέσει άλλες πράξεις στις οποίες αναφέρεται η εν λόγω οδηγία, όπως η κατασκευή, η κατοχή, η απόκτηση, η μεταφορά, η προμήθεια ή η χρήση εκρηκτικών για τρομοκρατικούς σκοπούς, ή η πραγματοποίηση βίαιων ενεργειών που έχουν προετοιμαστεί με σχεδιασμό στόχων, παρακολούθηση ή φωτογραφική αναγνώρισή τους. Ωστόσο, εξαρτά την άρση της ποινικής ευθύνης από την προϋπόθεση ότι οι επίμαχες πράξεις δεν χαρακτηρίζονται από εκ προθέσεως και πραγματική πρόκληση σοβαρών παραβιάσεων των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, χωρίς η φύση των πράξεων και το απαιτούμενο ελάχιστο όριο βαρύτητάς τους να αποσαφηνίζονται επακριβώς. Θα μπορούσε, συνεπώς, να υποστηριχθεί ότι μια τέτοια νομοθεσία προβαίνει σε διάκριση των τρομοκρατικών εγκλημάτων ανάλογα με τις συνέπειές τους και θέτει ενδεχομένως σε κίνδυνο την πρακτική αποτελεσματικότητα της οδηγίας 2017/541 καθώς και την υποχρέωση άσκησης δίωξης και επιβολής αποτελεσματικών ποινικών κυρώσεων.
51.      Με άλλα λόγια, και για να συνοψίσω, εκείνο που προκύπτει ως ζητούμενο από τη συνδυασμένη ανάγνωση των ως άνω πέντε ερωτημάτων είναι να κριθεί αν ο LOA, ο οποίος χορηγεί αμνηστία για ορισμένες πράξεις που εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 2017/541, θίγει την πρακτική αποτελεσματικότητά της (30). Ως εκ τούτου, δεν πρόκειται για εξαρχής πλημμελή μεταφορά της οδηγίας στην εσωτερική έννομη τάξη, αλλά για μέτρο που ελήφθη εκ των υστέρων και, κατά την εκτίμηση του αιτούντος δικαστηρίου, εξουδετερώνει την εφαρμογή των εθνικών διατάξεων για τη μεταφορά της οδηγίας και, εν τέλει, την οδηγία την ίδια. Το κεντρικό ζήτημα είναι λοιπόν εάν ο εν λόγω νόμος περί αμνηστίας, αίροντας το αξιόποινο τέτοιων πράξεων, έχει ως συνέπεια να στερείται η οδηγία την πλήρη αποτελεσματικότητά της.
52.      Για να δοθεί απάντηση στο σύνθετο αυτό ερώτημα πρέπει να ληφθούν υπόψη διάφορες παράμετροι. Πρώτον, πρέπει να διερευνηθεί πώς το μέτρο της αμνηστίας αντιμετωπίζεται από το ενωσιακό δίκαιο, αν, δηλαδή, εμπίπτει σε εναρμονισμένο τομέα ή στην αποκλειστική αρμοδιότητα των κρατών μελών. Υπό το πρίσμα αυτό, έχει σημασία να εξεταστεί ο τρόπος με τον οποίο ο θεσμός αυτός γίνεται αντιληπτός από το ενωσιακό δίκαιο και, ιδίως, από τις πράξεις που αφορούν τη δικαστική συνεργασία μεταξύ των κρατών μελών. Στο ίδιο πλαίσιο, επιβάλλεται μια αναδρομή στη νομολογία του Δικαστηρίου ώστε να προκύψει τι έχει κριθεί και τι συνεπάγεται ως προς την υποχρέωση των κρατών μελών να διασφαλίζουν την αποτελεσματική εφαρμογή του ενωσιακού δικαίου.
53.      Δεύτερον, αφού σκιαγραφηθεί το γενικό πλαίσιο του ενωσιακού δικαίου και εξακριβωθεί η θέση η οποία επιφυλάσσεται στην αμνηστία, πρέπει να αναλυθεί το ίδιο το γράμμα της οδηγίας 2017/541 και να εξεταστεί τι προβλέπει όσον αφορά τη δυνατότητα χορήγησης αμνηστίας και, σε περίπτωση που δεν υφίσταται τέτοια δυνατότητα, ποια είναι τα κρίσιμα συμπεράσματα τα οποία πρέπει να συναχθούν από το κείμενο της οδηγίας, και πιο συγκεκριμένα από τις αιτιολογικές της σκέψεις.
54.      Τρίτον, η οδηγία πρέπει να επανατοποθετηθεί μέσα στο νομικό πλαίσιο της έκδοσής της, ήτοι το άρθρο 83 ΣΛΕΕ, για να ερευνηθεί σε ποιον βαθμό αυτή η νομική βάση διαφωτίζει και οριοθετεί την υποχρέωση των κρατών μελών να προλαμβάνουν κάθε ενδεχόμενο ατιμωρησίας.
55.      Τέταρτον, εφόσον η αμνηστία αποτελεί μηχανισμό που άπτεται άμεσα της εθνικής κυριαρχίας και εμπίπτει, ως εκ τούτου, στη διακριτική ευχέρεια η οποία αναγνωρίζεται στα κράτη μέλη, πρέπει να εξεταστεί με ποιον τρόπο τα πρότυπα που απορρέουν από τη νομολογία του ΕΔΔΑ ιχνογραφούν τα όρια μιας αποδεκτής, υπό το πρίσμα των διεθνών υποχρεώσεων, αμνηστίας.
56.      Πέμπτον και τελευταίο, αφού ληφθούν υπόψη όλα τα ανωτέρω στοιχεία, πρέπει να κριθεί αν η πρακτική αποτελεσματικότητα της οδηγίας 2017/541 θίγεται, εν προκειμένω, από τη θέσπιση του LOA.
Το γενικό πλαίσιο του ενωσιακού δικαίου και η θέση της αμνηστίας εντός του
57.      Κατά πρώτον, διαπιστώνεται ότι το Δικαστήριο έκρινε, με την απόφασή του AB κ.λπ. (Ανάκληση αμνηστίας), ότι «το δίκαιο [της Ένωσης] δεν ρυθμίζει τα της χορηγήσεως και της ανακλήσεως αμνηστίας» (31). Εξ αυτού συνάγεται ότι η αμνηστία δεν εμπίπτει σε εναρμονισμένο τομέα αλλά άπτεται της αποκλειστικής αρμοδιότητας των κρατών μελών.
58.      Στην ίδια απόφαση, το Δικαστήριο διευκρίνισε με ποιον τρόπο το ενωσιακό δίκαιο μπορεί να συναρθρώνεται με εθνικές νομοθετικές πράξεις που αφορούν την ανάκληση αμνηστίας. Ειδικότερα, το Δικαστήριο είχε κληθεί, μεταξύ άλλων, να αποφανθεί αν ήταν συμβατή με το ενωσιακό δίκαιο μια ρύθμιση κράτους μέλους η οποία περιόριζε τον έλεγχο που ασκούσε το συνταγματικό του δικαστήριο, υπό την έννοια ότι αυτό είχε μόνον την εξουσία να εξετάσει αν ένας νόμος για την ανάκληση αμνηστίας ήταν συμβατός με το εθνικό Σύνταγμα, αλλά όχι με το δίκαιο της Ένωσης. Το Δικαστήριο αποφάνθηκε ότι μια τέτοια διαδικασία, εφόσον δεν έχει ως σκοπό να θέσει σε εφαρμογή το ενωσιακό δίκαιο, παραμένει εκτός του πεδίου εφαρμογής του και, συνεπώς, δεν εμπίπτει ούτε στη δική του αρμοδιότητα (32).
59.      Μολονότι η υπόθεση της κύριας δίκης και η υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση AB αφορούν αμφότερες μέτρο αμνηστίας, παρά ταύτα διαφέρουν, δεδομένου ότι η πρώτη σχετίζεται με την εφαρμογή νόμου περί αμνηστίας, ενώ η δεύτερη με την ανάκληση τέτοιου νόμου.
60.      Οι παραδοχές της αποφάσεως AB εξακολουθούν, πάντως, να ισχύουν πλήρως. Πράγματι, η ανάκληση αμνηστίας καθώς και η εσωτερική διαδικασία ελέγχου της συμβατότητάς της με το εθνικό Σύνταγμα, διέπονται αποκλειστικώς από το εσωτερικό δίκαιο και δεν εμπίπτουν, κατ’ αρχήν, στο πεδίο εφαρμογής του ενωσιακού δικαίου. Ως εκ τούτου, μολονότι οι λεπτομέρειες θέσπισης ή κατάργησης μιας ρύθμισης περί αμνηστίας διέπονται από την εθνική έννομη τάξη, εναπόκειται εντούτοις στον ενωσιακό δικαστή, όταν καλείται να εκτιμήσει τις συνέπειες τις οποίες ένα τέτοιο μέτρο έχει επί της εφαρμογής του παραγώγου δικαίου, να αναγνωρίσει στα κράτη μέλη αρκούντως ευρεία διακριτική ευχέρεια, υπό την επιφύλαξη της τήρησης των υποχρεώσεων που υπέχουν από το δίκαιο της Ένωσης.
61.      Επιπλέον, όπως υπογράμμισε η Ισπανική Κυβέρνηση με τις γραπτές και τις προφορικές της παρατηρήσεις, η αμνηστία αναγνωρίζεται ευρέως από το δίκαιο της Ένωσης ως μέτρο το οποίο ενδέχεται να προβλέπεται και να εφαρμόζεται από τις εθνικές έννομες τάξεις, μεταξύ άλλων στο πλαίσιο της δικαστικής συνεργασίας. Ενδεικτικά, το άρθρο 10, παράγραφος 1, στοιχείο δʹ, της οδηγίας 2011/99/ΕΕ περί της ευρωπαϊκής εντολής προστασίας (33) επιτρέπει στην αρμόδια αρχή του κράτους εκτέλεσης να αρνηθεί την αναγνώριση τέτοιας αποφάσεως όταν η προστασία απορρέει από την εκτέλεση ποινής ή μέτρου που καλύπτεται από αμνηστία σύμφωνα με το δίκαιο του κράτους εκτέλεσης και συνδέεται με πράξη η οποία εμπίπτει, δυνάμει του ίδιου αυτού δικαίου, στη δικαιοδοσία του συγκεκριμένου κράτους.
62.      Εξάλλου, η απόφαση-πλαίσιο 2002/584/ΔΕΥ προβλέπει επίσης, στο άρθρο 3, παράγραφος 1, ότι η δικαστική αρχή του κράτους μέλους εκτέλεσης αρνείται να εκτελέσει το ευρωπαϊκό ένταλμα σύλληψης εάν η αξιόποινη πράξη για την οποία εκδόθηκε το ένταλμα καλύπτεται από αμνηστία στο κράτος μέλος εκτέλεσης, εφόσον το κράτος αυτό ήταν αρμόδιο να ασκήσει δίωξη σύμφωνα με τη δική του ποινική νομοθεσία. Τέλος, και άλλες πράξεις που θέτουν σε εφαρμογή την αρχή της αμοιβαίας αναγνώρισης στο πλαίσιο της δικαστικής συνεργασίας σε ποινικές υποθέσεις προβλέπουν ότι αμνηστία ή χάρη μπορούν να χορηγούνται τόσο από το κράτος έκδοσης όσο και από το κράτος εκτέλεσης (34).
63.      Επομένως, στην ενωσιακή έννομη τάξη, η αμνηστία παραμένει αποκλειστική αρμοδιότητα των κρατών μελών. Το δίκαιο της Ένωσης αναγνωρίζει απλώς την ύπαρξή της και την λαμβάνει υπόψη στις ενωσιακές ρυθμίσεις οι οποίες διέπουν τη δικαστική συνεργασία, χωρίς ωστόσο να εναρμονίζει το περιεχόμενό της ή τις προϋποθέσεις χορήγησής της.
Το περιεχόμενο της οδηγίας 2017/541 και η σιωπή της ως προς την αμνηστία
64.      Κατά δεύτερον, από το ίδιο το κείμενο της οδηγίας 2017/541 προκύπτει ότι η έκδοσή της ανταποκρίνεται στην ανάγκη μιας ουσιαστικότερης σύγκλισης σε σχέση με εκείνη που επιτεύχθηκε με την απόφαση-πλαίσιο 2002/475/ΔΕΥ για την καταπολέμηση της τρομοκρατίας (35). Υπέρ της ενίσχυσης αυτής συνηγορούν, αφενός, η εξέλιξη των τρομοκρατικών απειλών και, αφετέρου, οι υποχρεώσεις τις οποίες υπέχουν η Ένωση και τα κράτη μέλη της από το διεθνές δίκαιο. Λαμβανομένου υπόψη του διασυνοριακού χαρακτήρα του φαινομένου, η οδηγία 2017/541 υπογραμμίζει εμφατικά την ανάγκη για συντονισμένη αντίδραση και αυξημένη συνεργασία, τόσο εντός του κάθε κράτους μέλους όσο και μεταξύ τους (36).
65.      Επισημαίνεται ότι ναι μεν η οδηγία 2017/541 εξαγγέλλει, ως έναν από τους σκοπούς της, την ενίσχυση στο μέτωπο της στενότερης και αποτελεσματικότερης συνεργασίας μεταξύ των κρατών μελών για την καταπολέμηση της τρομοκρατίας, πλην όμως δεν περιέχει καμία ειδική διάταξη σχετική με τους εθνικούς μηχανισμούς άρσης του αξιοποίνου, όπως η αμνηστία. Επομένως, σιωπά ως προς τη δυνατότητα των κρατών μελών να προβλέπουν τέτοιου είδους θεσμούς.
66.      Εντούτοις, η σιωπή αυτή δεν πρέπει να ερμηνευθεί ως έλλειψη περιορισμών. Και τούτο διότι η οδηγία 2017/541 ορίζει ότι οι διατάξεις της πρέπει να εφαρμόζονται κατά τρόπο ώστε να γίνονται σεβαστές οι αξίες οι οποίες διακηρύσσονται στο άρθρο 2 ΣΕΕ, καθώς και τα θεμελιώδη δικαιώματα και ελευθερίες που κατοχυρώνονται στον Χάρτη, και δη στους τίτλους του II, III, V και VI (37). Επιπλέον, υπενθυμίζει ότι κατά την εφαρμογή των διατάξεών της πρέπει να λαμβάνονται υπόψη η ΕΣΔΑ, το διεθνές σύμφωνο για τα ατομικά και πολιτικά δικαιώματα καθώς και άλλες διεθνείς δεσμεύσεις τις οποίες έχουν αναλάβει τα κράτη μέλη αναφορικά με την προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων (38). Τέλος, στην αιτιολογική σκέψη 37 τονίζεται ότι η οδηγία 2017/541 δεν θα πρέπει να έχει ως αποτέλεσμα τη μεταβολή των δικαιωμάτων, των υποχρεώσεων και των ευθυνών των κρατών μελών δυνάμει του διεθνούς δικαίου, συμπεριλαμβανομένου του διεθνούς ανθρωπιστικού δικαίου. Με άλλα λόγια, η συγκεκριμένη αιτιολογική σκέψη θέτει ένα σαφές όριο στην εναρμόνιση την οποία επιδιώκει ο ενωσιακός νομοθέτης.
67.      Εξ αυτού συνάγεται ότι, από τη μία πλευρά, η οδηγία 2017/541 αφήνει στα κράτη μέλη την ελευθερία να θεσπίζουν ή να διατηρούν σε ισχύ μέτρα αμνηστίας στην εσωτερική τους έννομη τάξη. Εφόσον η αμνηστία δεν εναρμονίζεται ως θεσμός από το ενωσιακό δίκαιο, εμπίπτει στην εθνική αρμοδιότητα.
68.      Από την άλλη πλευρά, δεν μπορεί, κατά τη γνώμη μου, να πρόκειται για μια απεριόριστη ελευθερία. Βεβαίως, δεν είναι δυνατόν να υποστηριχθεί ότι οι απαιτήσεις οι οποίες διέπουν την εφαρμογή της οδηγίας 2017/541, όπως, μεταξύ άλλων, ο σεβασμός των δικαιωμάτων που κατοχυρώνονται στον Χάρτη, στην ΕΣΔΑ και στις αρχές του διεθνούς ανθρωπιστικού δικαίου, ισχύουν αυτομάτως και στην περίπτωση μερικής και προσωρινής μη εφαρμογής της δυνάμει μέτρου αμνηστίας. Ωστόσο, σε μια τέτοια περίπτωση, οι απαιτήσεις αυτές αποτελούν, τρόπον τινά, εξωτερικούς σημαντήρες εφόσον η αμνηστία επηρεάζει, έστω και εμμέσως, το καθ’ ύλην πεδίο εφαρμογής της οδηγίας. Με άλλα λόγια, μπορεί μεν η αμνηστία ως θεσμός να μην έχει εναρμονιστεί, αλλά τα μέτρα αμνηστίας δεν λαμβάνονται μέσα σε νομοθετικό κενό. Οι παραπομπές της οδηγίας στον Χάρτη, στην ΕΣΔΑ και στο διεθνές ανθρωπιστικό δίκαιο συγκροτούν ένα κρίσιμο πλαίσιο αναφοράς για την αξιολόγηση ενός τέτοιου μέτρου όταν αφορά πράξεις ή παραλείψεις που εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής του ενωσιακού δικαίου.
Η νομική βάση της οδηγίας 2017/541: το άρθρο 83 ΣΛΕΕ και οι συνέπειες της επιλογής του
69.      Κατά τρίτον, όσον αφορά την ανάγκη να επανατοποθετηθεί η οδηγία 2017/541 εντός του νομικού πλαισίου του άρθρου 83 ΣΛΕΕ, το οποίο αποτελεί τη βάση της, υπενθυμίζεται ότι το άρθρο αυτό, σε συνδυασμό με το άρθρο 82 ΣΛΕΕ σχετικά με τη δικαστική συνεργασία σε ποινικές υποθέσεις, διέπει τη συνεργασία σε ποινικές υποθέσεις εντός της Ένωσης. Το άρθρο 83, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ προβλέπει ότι οι οδηγίες που εκδίδονται με τη συνήθη νομοθετική διαδικασία μπορούν να θεσπίζουν ελάχιστους κανόνες με αντικείμενο τον ορισμό των ποινικών αδικημάτων και των κυρώσεων στους τομείς της ιδιαίτερα σοβαρής εγκληματικότητας με διασυνοριακή διάσταση, όπως η τρομοκρατία. Αυτή η διασυνοριακή διάσταση μπορεί να προκύπτει από τη φύση ή τα αποτελέσματα των αδικημάτων, ή ακόμη από την ανάγκη καταπολέμησής τους σε κοινή βάση.
70.      Κατά τη γνώμη μου, ο όρος «ελάχιστοι κανόνες» ο οποίος χρησιμοποιείται στο άρθρο 83, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ υποδηλώνει ότι οι οδηγίες που εκδίδονται επί της συγκεκριμένης βάσεως δεν αποσκοπούν στην πλήρη ομογενοποίηση του ποινικού δικαίου των κρατών μελών, αλλά σε μια μερική εναρμόνιση, περιοριζόμενη στις πτυχές οι οποίες κρίνονται ουσιώδεις. Συνεπώς, τα κράτη μέλη διατηρούν διακριτική ευχέρεια η οποία ασκείται προς δύο κατευθύνσεις. Αφενός, μπορούν να ποινικοποιήσουν συμπεριφορές που δεν καλύπτονται από την οδηγία· αφετέρου, μπορούν να προβλέπουν, ως προς τα αδικήματα που έχουν αποτελέσει αντικείμενο εναρμόνισης, ποινές αυστηρότερες από εκείνες τις οποίες προβλέπει η οδηγία (39).
71.      Από τις ανωτέρω διαπιστώσεις αναφορικά με το άρθρο 83 ΣΛΕΕ μπορούν να συναχθούν δύο συμπεράσματα. Πρώτον, η οδηγία 2017/541 θεσπίζει ελάχιστους κανόνες όσον αφορά τη φύση των εγκλημάτων που πρέπει να τυποποιούνται στην εσωτερική έννομη τάξη των κρατών μελών κατά τη μεταφορά της στο εθνικό δίκαιο. Με άλλα λόγια, μολονότι τα κράτη μέλη διατηρούν την ευχέρεια να υπερβαίνουν την κατώτατη αυτή βάση ποινικοποιώντας και συμπεριφορές οι οποίες δεν καλύπτονται από την οδηγία, τα αδικήματα που απαριθμούνται ρητώς στην οδηγία συνιστούν ένα όριο το οποίο δεν μπορεί να συμπιεστεί και πρέπει να τηρείται.
72.      Δεύτερον, έχει υποστηριχθεί (40), ιδίως κατ’ επίκληση της αποφάσεως Ι (41), ότι το Δικαστήριο κλίνει προς την εκτίμηση ότι τα αδικήματα για τα οποία γίνεται λόγος στο άρθρο 83, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ θίγουν δυνητικώς τα θεμελιώδη συμφέροντα της κοινωνίας. Περιορίζοντας την ενωσιακή εξουσία εναρμόνισης στις συμπεριφορές οι οποίες πλήττουν ιδιαιτέρως ουσιώδη συμφέροντα, η διάταξη αυτή θεσπίζει ένα αξιακό έρεισμα για την εναρμονιστική ποινικοποίηση (42).
73.      Συνακόλουθα, δεν μπορεί να αποκλειστεί το ενδεχόμενο η απαλλαγή από την ποινική ευθύνη για τα εγκλήματα στα οποία αναφέρεται η οδηγία 2017/541, μεταξύ άλλων μέσω της εφαρμογής μηχανισμών άρσης του αξιοποίνου όπως η αμνηστία, να πρέπει, και αυτή, να διέπεται από αξιακές εκτιμήσεις. Ελλείψει ειδικών διατάξεων επί του ζητήματος στην οδηγία, εναπόκειται στα κράτη μέλη να καθορίσουν τους όρους και τις λεπτομέρειες εφαρμογής της αμνηστίας, εντός των ορίων της διακριτικής ευχέρειας που τους αναγνωρίζεται και υπό την επιφύλαξη της τήρησης των σχετικών προτύπων, όπως απορρέουν ιδίως από το διεθνές δίκαιο, συμπεριλαμβανομένου του διεθνούς ανθρωπιστικού δικαίου.
74.      Ως εκ τούτου, οποιοδήποτε εθνικό μέτρο αμνηστίας μπορεί να κριθεί από το Δικαστήριο μόνον υπό το πρίσμα των «απώτερων ορίων» της δικαιολόγησής του, δηλαδή του αν συνάδει με τις υποχρεώσεις που απορρέουν από το διεθνές δίκαιο, και δη από το ανθρωπιστικό δίκαιο και τις διεθνείς ρυθμίσεις για την προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων οι οποίες μνημονεύονται στην αιτιολογική σκέψη 37 της οδηγίας 2017/541. Η ανάλυση που ακολουθεί, όσον αφορά τα ισχύοντα πρότυπα, τελεί υπό την ανωτέρω επιφύλαξη.
Τα διεθνή πρότυπα και η νομολογία του ΕΔΔΑ ως προς το ζήτημα της αμνηστίας
75.      Κατά τέταρτον, σε συνέχεια των προεκτεθέντων, πρέπει να εξεταστεί ο τρόπος με τον οποίο το διεθνές δίκαιο, και πιο συγκεκριμένα το ΕΔΔΑ, αντιμετωπίζει τους νόμους περί αμνηστίας, έτσι ώστε να σηματοδοτηθεί αυτό το «απώτερο όριο» στη δικαιολόγησή τους. Πρόκειται, ειδικότερα, για τον καθορισμό του περιθωρίου διακριτικής ευχέρειας που αναγνωρίζεται στα κράτη μέλη στον επίμαχο τομέα, καθώς και των ορίων τα οποία θέτουν οι δεσμευτικές υποχρεώσεις που απορρέουν από τα διεθνή πρότυπα. Στο στάδιο αυτό, πρέπει λοιπόν να διερευνηθεί πώς αντιμετωπίζεται η αμνηστία στο πλαίσιο του συγκριτικού διεθνούς δικαίου.
76.      Σε γενικές γραμμές, το ζήτημα της αμνηστίας αποτελεί μια παραδειγματική απεικόνιση της έντασης μεταξύ της ποινικής κυριαρχίας των κρατών και της προοδευτικής εμπέδωσης, τόσο στο διεθνές δίκαιο όσο και στη νομολογία του ΕΔΔΑ, μιας πραγματικής απαίτησης για δίωξη των σοβαρότερων εγκλημάτων. Παραδοσιακά, η χορήγηση αμνηστίας εμπίπτει στη διακριτική ευχέρεια του κράτους, το οποίο μπορεί, στο όνομα της εθνικής συμφιλίωσης ή ενός πολιτικού συμβιβασμού, να αποφασίσει να μην ασκήσει δίωξη για ορισμένες πράξεις, ακόμη και για ιδιαιτέρως σοβαρά εγκλήματα. Εξάλλου, όπως προεκτέθηκε, οι αμνηστίες θεωρούνται ιστορικά πολύτιμο εργαλείο για τον τερματισμό των συγκρούσεων ή τη διευκόλυνση της μετάβασης προς στη δημοκρατία, όπως συνέβη, για παράδειγμα, στην Αργεντινή, τη Χιλή ή τη Νότια Αφρική (43).
77.      Αυτή όμως η λογική της απεριόριστης κυριαρχικής λήθης έρχεται σε αντίθεση με την εξέλιξη του ευρωπαϊκού και του διεθνούς δικαίου, όπου εδραιώνεται ολοένα και πιο σταθερά η αρχή ότι ουδεμία πολιτική σκοπιμότητα μπορεί να δικαιολογήσει την ατιμωρησία για εγκλήματα όπως τα βασανιστήρια, τα εγκλήματα πολέμου, τα εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας και τη γενοκτονία (44). Στην πραγματικότητα, γίνεται σήμερα γενικώς δεκτό, σε επίπεδο διεθνούς δικαίου, ότι ακόμη και αν καμία συνθήκη δεν απαγορεύει ρητώς σε ένα κράτος να χορηγήσει αμνηστία για διεθνή εγκλήματα, είτε γενικά είτε ειδικά, δεν θα ήταν υπερβολικό να υποστηριχθεί ότι το διεθνές εθιμικό δίκαιο δεν ανέχεται πλέον τη χορήγηση αμνηστιών για εγκλήματα πολέμου και εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας, περιλαμβανομένης της γενοκτονίας (45).
78.      Όπως αποκαλύπτει μια αναδρομή στις αποφάσεις του ΕΔΔΑ, η νομολογία του είναι ενδεικτική αυτής της εξέλιξης του διεθνούς δικαίου (46). Παραδείγματος χάριν, η απόφαση Dujardin κ.λπ. κατά Γαλλίας, η οποία εκδόθηκε το 1991, μαρτυρεί ακόμη κάποια ανοχή. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου έκρινε ότι δεν ήταν αντίθετη προς το άρθρο 2 της ΕΣΔΑ η αμνήστευση, προτού εκδοθεί οποιαδήποτε ποινική απόφαση, μιας ομαδικής δολοφονίας χωροφυλάκων (47).
79.      Αντιθέτως, η απόφαση Abdülsamet Yaman κατά Τουρκίας είναι χαρακτηριστική του πώς άλλαξε, προϊόντος του χρόνου, η νομολογία του ΕΔΔΑ, καθώς εκεί κρίθηκε ότι είναι «ύψιστης σημασίας», προς διασφάλιση της αποτελεσματικότητας των μέσων ένδικης προστασίας, να μην είναι δυνατή η παραγραφή της ποινικής δίωξης για βασανιστήρια και να μην επιτρέπονται, στο πλαίσιο αυτό, η χορήγηση αμνηστίας ή η απονομή χάριτος (48). Με την απόφαση Yeşil και Sevim κατά Τουρκίας, το ΕΔΔΑ επιβεβαίωσε ότι δεν είναι κατ’ αρχήν επιτρεπτό να διακυβεύεται η έκβαση της ποινικής δίωξης για τέτοιες πράξεις από έκτακτα μέτρα ή δικαστικές καθυστερήσεις που αντιβαίνουν στο καθήκον επιμέλειας (49). Στην υπόθεση Yeter κατά Τουρκίας, η οποία αφορούσε βασανισμό μέχρι θανάτου, το ΕΔΔΑ επανέλαβε ότι η αμνηστία ή η χάρη δεν θα πρέπει ποτέ να επιτρέπονται όταν κρατικός υπάλληλος κατηγορείται για πράξεις που συνιστούν παράβαση του άρθρου 3 της ΕΣΔΑ (50). Η επιταγή αυτή απορρέει από την απόλυτη απαγόρευση των βασανιστηρίων, η οποία συνεπάγεται αυστηρές δικονομικές υποχρεώσεις, υπό την έννοια ότι το ενδιαφερόμενο κράτος οφείλει να διώκει ποινικώς, να δικάζει και να τιμωρεί τέτοια εγκλήματα, χωρίς να υπάρχει δυνατότητα εξουδετέρωσης των υποχρεώσεων αυτών με οποιαδήποτε πράξη επιείκειας.
80.      Η απόφαση Ould Dah κατά Γαλλίας επανέλαβε απερίφραστα το ίδιο μήνυμα. Το ΕΔΔΑ αποφάνθηκε στην υπόθεση εκείνη ότι η αμνηστία «είναι γενικά ασυμβίβαστη με το καθήκον των κρατών να διερευνούν τις πράξεις βασανιστηρίων» (51). Το ΕΔΔΑ συνδέει έτσι στενά την αποτελεσματικότητα της προστασίας της ανθρώπινης ζωής και ακεραιότητας με την ανάγκη αποτροπής της ατιμωρησίας.
81.      Είναι σημαντικό να τονιστεί ότι η προσέγγιση αυτή του ΕΔΔΑ εντάσσεται στο πλαίσιο ενός στενού νομολογιακού διαλόγου με άλλα διεθνή δικαστήρια και όργανα. Στην απόφαση Marguš κατά Κροατίας, το τμήμα ευρείας σύνθεσης του ΕΔΔΑ έκρινε ότι ένας πρώην μαχητής, ο οποίος είχε αρχικά αμνηστευθεί για εγκλήματα πολέμου, δεν μπορούσε να επικαλεστεί το μέτρο αυτό, διότι οι πράξεις του συνιστούσαν σοβαρές παραβάσεις των άρθρων 2 και 3 της ΕΣΔΑ (52). Για να καταλήξει στο ως άνω συμπέρασμα, το ΕΔΔΑ στηρίχθηκε και παρέπεμψε ρητώς στην Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων των Ηνωμένων Εθνών καθώς και στη νομολογία του Ποινικού δικαστηρίου για την πρώην Γιουγκοσλαβία και του Διαμερικανικού Δικαστηρίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων (53), ώστε να τεκμηριώσει ότι υφίσταται διεθνής συναίνεση υπέρ της απαγόρευσης χορήγησης αμνηστίας για εγκλήματα τέτοιου είδους (54).
82.      Αξίζει πάντως να σημειωθεί ότι το ΕΔΔΑ δεν αποκλείει, κατ’ αρχήν, το ενδεχόμενο ένα μέτρο αμνηστίας να είναι συμβατό με την ΕΣΔΑ, υπό την προϋπόθεση ότι εντάσσεται όντως σ’ ένα εύλογο πλαίσιο μεταβατικής δικαιοσύνης. Στην απόφαση Marguš κατά Κροατίας, το τμήμα ευρείας σύνθεσης του ΕΔΔΑ διευκρίνισε ότι η αμνηστία μπορεί, κατ’ εξαίρεση, να γίνει δεκτή εφόσον πλαισιώνεται από ιδιαίτερες περιστάσεις, όπως πραγματικές διεργασίες για την επίτευξη εθνικής συμφιλίωσης και/ή αποτελεσματικούς μηχανισμούς επανόρθωσης και αποζημίωσης υπέρ των θυμάτων. Στην υπόθεση όμως εκείνη, η χορηγηθείσα αμνηστία δεν συνοδευόταν από κανένα αντιστάθμισμα, αφού ουδέν επανορθωτικό μέτρο είχε προβλεφθεί. Το ΕΔΔΑ έκρινε ότι, υπό τις συνθήκες αυτές, «οι κροατικές αρχές, συντάσσοντας νέο κατηγορητήριο κατά του προσφεύγοντος και καταδικάζοντάς τον για εγκλήματα πολέμου κατά του άμαχου πληθυσμού, ενήργησαν κατά τρόπο σύμφωνο τόσο με τις υποχρεώσεις που απορρέουν από τα άρθρα 2 και 3 της [ΕΣΔΑ] όσο και με τις απαιτήσεις και τις συστάσεις οι οποίες περιλαμβάνονται στους διεθνείς μηχανισμούς και τις διεθνείς ρυθμίσεις που προαναφέρθηκαν» (55).
83.      Συμμερίζομαι την άποψη που έχει εκφραστεί από τη θεωρία (56), δηλαδή ότι η προαναφερθείσα άμβλυνση της απόλυτης απαγόρευσης αντανακλά τη βούληση του ΕΔΔΑ να λάβει υπόψη τις πολιτικές συγκυρίες εντός των οποίων επέρχονται ορισμένες αμνηστίες, ιδίως σε ένα μεταβατικό για την κοινωνία στάδιο κατόπιν μιας ένοπλης σύρραξης ή ενός αυταρχικού καθεστώτος. Εντούτοις, κατά πάγια νομολογία του ΕΔΔΑ, η ποινική επιείκεια δεν είναι δυνατόν να μετατρέπεται σε εργαλείο ατιμωρησίας. Το ΕΔΔΑ, μολονότι αναγνωρίζει ότι η αναζήτηση ισορροπίας μεταξύ της ανάγκης για ειρήνη και της απαίτησης για δικαιοσύνη μπορεί να αποβεί ευαίσθητο εγχείρημα, υπενθυμίζει ωστόσο ότι η άνευ όρων αμνηστία για σοβαρές παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων παραμένει, κατ’ αρχήν, ασυμβίβαστη με την ΕΣΔΑ (57).
84.      Εν κατακλείδι, η ανωτέρω ανάλυση αναδεικνύει τρεις άξονες γύρω από τους οποίους διαρθρώνεται η εξέλιξη της νομολογίας του ΕΔΔΑ. Πρώτον, η χορήγηση αμνηστίας για σοβαρά εγκλήματα, όπως τα βασανιστήρια, τα εγκλήματα πολέμου ή οι προσβολές του δικαιώματος στη ζωή, θίγει την ίδια την ουσία των δικονομικών υποχρεώσεων που απορρέουν από τα άρθρα 2 και 3 της ΕΣΔΑ. Δεύτερον, η προσέγγιση αυτή εντάσσεται στο πλαίσιο μιας ευρύτερης δυναμικής του διεθνούς δικαίου των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, η οποία εδράζεται στην απόρριψη της ατιμωρησίας για τις σοβαρότερες παραβιάσεις. Τρίτον και τελευταίο, μόνον μια αυστηρά οριοθετημένη αμνηστία, πλαισιωμένη από μια αληθή πρωτοβουλία για την απονομή δικαιοσύνης, η οποία συνδυάζει την αποκατάσταση των θυμάτων και, ενδεχομένως, τη συμφιλίωση, μπορεί πλέον να θεωρηθεί συμβατή με τις θετικές υποχρεώσεις που υπέχουν τα κράτη μέλη από την ΕΣΔΑ.
Εκτίμηση της συμβατότητας του LOA με την οδηγία 2017/541 υπό το πρίσμα των στοιχείων που αναλύθηκαν
85.      Κατόπιν της ανωτέρω ανάλυσης, θα πρέπει τώρα να εξεταστεί αν, από το σύνολο των στοιχείων που συνεκτιμήθηκαν, μπορεί να συναχθεί το συμπέρασμα ότι, εν προκειμένω, διακυβεύεται η πρακτική αποτελεσματικότητα της οδηγίας 2017/541.
86.      Όπως ήδη επισήμανα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν μπορεί να θεωρηθεί συμβατή με την οδηγία 2017/541 μια εθνική νομοθεσία όπως ο LOA, που εξαρτά την άρση της ποινικής ευθύνης από την προϋπόθεση οι επίμαχες πράξεις να μην έχουν προκαλέσει εκ προθέσεως και στην πράξη σοβαρές παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, εισάγοντας κατ’ αυτόν τον τρόπο ένα κριτήριο διάκρισης των τρομοκρατικών εγκλημάτων ανάλογα με τις συνέπειές τους. Μια τέτοια νομοθεσία έχει ως αποτέλεσμα τον περιορισμό της δυνατότητας άσκησης ποινικών διώξεων και επιβολής ποινικών κυρώσεων ως προς ορισμένες κατηγορίες πράξεων που εμπίπτουν στην εν λόγω οδηγία, όπερ θέτει ζήτημα συμβατότητάς της με τους σκοπούς τους οποίους επιδιώκει.
87.      Από την προεκτεθείσα ανάλυση (58) προκύπτει ότι η οδηγία 2017/541 δεν περιέχει καμία διάταξη που να απαγορεύει ρητώς τη χρήση μηχανισμών άρσης της ποινικής ευθύνης, όπως η αμνηστία. Εξάλλου, η οδηγία δεν θα μπορούσε, λογικά, να αποκλείσει κατ’ αρχήν τέτοια μέτρα, δεδομένου ότι παρόμοιος γενικός αποκλεισμός δύσκολα θα συμβιβαζόταν με τη δομή του πρωτογενούς δικαίου, και δη με τα όρια τα οποία ενέχει εγγενώς το άρθρο 83 ΣΛΕΕ ως επιλεγείσα νομική βάση.
88.      Είναι επίσης σημαντικό να τονιστεί ότι ο LOA δεν έχει ως αποτέλεσμα την κατάργηση, έστω και εν μέρει, των διατάξεων της οδηγίας 2017/541 ή των διατάξεων περί μεταφοράς της στο εσωτερικό δίκαιο. Η οδηγία παραμένει σε ισχύ στην ισπανική έννομη τάξη, χωρίς να μεταβληθεί το κανονιστικό της περιεχόμενο. Και τούτο διότι ο LOA επιφέρει μερική και προσωρινή «απενεργοποίηση» των αποτελεσμάτων της οδηγίας, αίροντας την ποινική ευθύνη μόνο για συγκεκριμένες πράξεις, οι οποίες είναι περιορισμένες τόσο χρονικά όσο και εκ της φύσεώς τους, χωρίς όμως να αναιρεί τη γενική εφαρμογή της οδηγίας αυτής στις υπόλοιπες περιπτώσεις.
89.      Επομένως, το καθοριστικό κριτήριο για την εκτίμηση της συμβατότητας του LOA με την οδηγία 2017/541 δεν έγκειται στο γεγονός και μόνον της χορήγησης αμνηστίας, αλλά στο κατά πόσον πληρούνται οι ελάχιστες απαιτήσεις που απορρέουν από το διεθνές δίκαιο, και δη από το ανθρωπιστικό δίκαιο, καθώς και από τα νομολογιακά πρότυπα τα οποία έχει θέσει, ιδίως, το ΕΔΔΑ.
90.      Από την προηγηθείσα εξέταση προκύπτει ότι τα πρότυπα αυτά επιβάλλουν, γενικώς, κάθε μέτρο αμνηστίας να λαμβάνεται μέσα σε ένα πραγματικό πλαίσιο πολιτικής και κοινωνικής συμφιλίωσης. Αυτό φαίνεται να ισχύει εν προκειμένω, όπως υποδηλώνει ο ίδιος ο σκοπός του LOA, ο οποίος αποτυπώνεται στον επίσημο τίτλο του: «οργανικός νόμος 1/2024 περί της αμνηστίας για την αποκατάσταση της θεσμικής, πολιτικής και κοινωνικής ομαλότητας στην Καταλονία».
91.      Θεωρώ σκόπιμο, στο στάδιο αυτό της ανάλυσής μου, να εξετάσω το ζήτημα της αυτοαμνηστίας, το οποίο τέθηκε κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, παρότι δεν εγείρεται, καθ’ εαυτό, ως ειδική προβληματική στην αίτηση προδικαστικής αποφάσεως. Παρά ταύτα, εκτιμώ ότι το συγκεκριμένο ζήτημα αξίζει να εξεταστεί, έστω ακροθιγώς, καθώς άπτεται των θεμιτών ορίων που μπορούν, σε ένα κράτος δικαίου, να περιβάλλουν έναν μηχανισμό άρσης της ποινικής ευθύνης. Όπως υπενθύμισε η επιτροπή της Βενετίας στη γνωμοδότησή της επί του ισπανικού νομοσχεδίου σχετικά με την αμνηστία για την Καταλονία, η αυτοαμνηστία αναφέρεται στην κατάσταση όπου οι ίδιοι οι αυτουργοί ή οι υπεύθυνοι θεσμοί απονέμουν στον εαυτό τους ή στα μέλη τους ασυλία από την άσκηση ποινικής δίωξης, συχνά τις παραμονές πολιτικής μετάβασης (59). Πράγματι, αυτό το είδος αμνηστίας χαρακτηρίζεται κατεξοχήν από αυθαιρεσία, δεδομένου ότι επιτρέπει σε όσους ελέγχουν τη νομοθετική ή την εκτελεστική εξουσία να αποφύγουν κάθε μορφή λογοδοσίας, χωρίς να υπάρξει αποτελεσματικός δικαστικός έλεγχος ή πραγματική δημοκρατική συμμετοχή (60).
92.      Κατά τη γνώμη μου όμως, δεν χωρεί, στην υπό κρίση υπόθεση, χαρακτηρισμός του LOA ως αυτοαμνηστίας, επ’ αυτού συνηγορούν δε πολλοί λόγοι. Πρώτον, ο επίμαχος νόμος υπήρξε προϊόν κανονικής κοινοβουλευτικής διαδικασίας, διεξαχθείσας στο πλαίσιο πλουραλιστικού δημοκρατικού συστήματος. Δεν προέκυψε από μονομερή πράξη μιας αυταρχικής εξουσίας, αλλά από συζήτηση και δημοκρατική ψηφοφορία στο Cortes Generales (ισπανικό κοινοβούλιο).
93.      Δεύτερον, η εφαρμογή του υπόκειται σε δικαστικό έλεγχο (61). Πράγματι, όπως καθίσταται σαφές από την προδικαστική παραπομπή, στο αιτούν δικαστήριο εναπόκειται να εξετάσει, στην υπόθεση της κύριας δίκης, αν πληρούνται οι προϋποθέσεις τις οποίες θέτει ο νόμος για τη χορήγηση αμνηστίας και, ιδίως, αν οι επίδικες πράξεις εμπίπτουν ή όχι στις εξαιρέσεις του άρθρου 2, στοιχείο c, του LOA.
94.      Τρίτον, το ίδιο το αντικείμενο του νόμου αποκλείει κάθε εξομοίωση με αυτοαμνηστία. Ο LOA δεν καλύπτει αδιακρίτως όλους τους κρατικούς υπαλλήλους ή φορείς εξουσίας, αλλά εφαρμόζεται σε ένα συγκεκριμένο σύνολο πράξεων, χρονικά οριοθετημένων και συνδεδεμένων με μια περίοδο πολιτικής έντασης, ανεξαρτήτως αν οι ενδιαφερόμενοι εμπλέκονταν υπό δημόσια ιδιότητα ή ως ιδιώτες. Εν ολίγοις, λειτουργεί in rem. Επομένως, δεν αποσκοπεί στην προστασία ενός πολιτικού καθεστώτος ή των εκπροσώπων του από ενδεχόμενες ποινικές διώξεις, αλλά στην αντιμετώπιση μιας εξαιρετικής κατάστασης με δεδηλωμένους στόχους τη θεσμική εξομάλυνση και τη συμφιλίωση.
95.      Τέλος, από τη δικογραφία δεν προκύπτει ότι τα πρόσωπα τα οποία απολαύουν της αμνηστίας είναι τα ίδια μέλη ή εκπρόσωποι της κυβέρνησης ή της νομοθετικής εξουσίας που ανέλαβαν την πρωτοβουλία για τη θέσπιση του LOA, οπότε δεν υφίσταται άμεση συνάφεια μεταξύ της άσκησης της πολιτικής εξουσίας και του ευεργετήματος του μέτρου. Συνεπώς, κατά τη γνώμη μου, δεν μπορεί να υποστηριχθεί ως προς τον LOA ότι συντρέχει περίπτωση αυτοαμνηστίας.
96.      Εξάλλου, κατά πάγια νομολογία του ΕΔΔΑ, η αμνηστία δεν επιτρέπεται, σε καμία περίπτωση, να καλύπτει σοβαρές παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, μεταξύ των οποίων καταλέγονται πρωτίστως οι προσβολές των κατοχυρωμένων στα άρθρα 2 και 3 της ΕΣΔΑ δικαιωμάτων στη ζωή και στη σωματική ακεραιότητα. Υπ’ αυτή την οπτική, ο LOA εξαιρεί ρητώς, στο άρθρο 2, στοιχείο c, τις πράξεις που έχουν προκαλέσει εκ προθέσεως τέτοιες παραβιάσεις, συμπεριλαμβανομένων εκείνων που άπτονται του διεθνούς ανθρωπιστικού δικαίου (62). Ως εκ τούτου, η προαναφερθείσα απαίτηση φαίνεται να πληρούται εν προκειμένω.
97.      Εκ των ανωτέρω προκύπτει ότι, στον βαθμό που ο LOA προβλέπει ότι δεν χωρεί αμνηστία για τέτοιες εκ προθέσεως και σοβαρές παραβιάσεις, χωρίς να καλύπτει ρητώς το σύνολο των αδικημάτων στα οποία αναφέρεται η οδηγία 2017/541, η προσέγγιση αυτή δεν μπορεί να θεωρηθεί, κατ’ αρχήν, ασύμβατη προς τους σκοπούς της ως άνω οδηγίας.
98.      Επομένως, λαμβανομένου υπόψη του συνόλου των προεκτεθέντων, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στο πρώτο, το δεύτερο, το τρίτο, το πέμπτο και το έκτο προδικαστικό ερώτημα ότι η οδηγία 2017/541 επιτρέπει εθνική νομοθεσία όπως ο LOA, η οποία, σε περίπτωση που συντρέχουν τα προβλεπόμενα από αυτόν τον νόμο υποκειμενικά, αντικειμενικά και χρονικά στοιχεία, χορηγεί, για πράξεις οι οποίες, λόγω του σκοπού τους, μπορούν να χαρακτηριστούν ως τρομοκρατικά εγκλήματα, κατά την έννοια του άρθρου 3, παράγραφος 1, στοιχεία δʹ και στʹ, της εν λόγω οδηγίας, ή εγκλήματα που συνδέονται με τρομοκρατική ομάδα, κατά την έννοια του άρθρου 4 της ίδιας οδηγίας, αμνηστία, υπό την προϋπόθεση ότι οι πράξεις δεν έχουν προκαλέσει εκ προθέσεως σοβαρές παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, ιδίως εκείνων που αντιβαίνουν στα άρθρα 2 και 3 της ΕΣΔΑ και στο διεθνές ανθρωπιστικό δίκαιο, εφόσον δεν διακυβεύεται η πρακτική αποτελεσματικότητα της οδηγίας 2017/541.
Επί του τέταρτου προδικαστικού ερωτήματος
99.      Το τέταρτο ερώτημα του αιτούντος δικαστηρίου χωρίζεται σε δύο σκέλη. Αφενός, το αιτούν δικαστήριο ζητεί να κριθεί αν αντιβαίνει στην αρχή της ασφάλειας δικαίου νομοθεσία όπως ο LOA, που εξαρτά την απαλλαγή από την ποινική ευθύνη, όσον αφορά πράξεις οι οποίες εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 2017/541 για την καταπολέμηση της τρομοκρατίας, από την έλλειψη πρόθεσης διάπραξης σοβαρών παραβιάσεων των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, ιδίως εκείνων που κατοχυρώνονται στα άρθρα 2 και 3 της ΕΣΔΑ, καθώς και στο διεθνές ανθρωπιστικό δίκαιο. Το αιτούν δικαστήριο υπογραμμίζει ότι ο LOA δεν προσδιορίζει ούτε ποιες συμπεριφορές ενδέχεται να συνιστούν τέτοιες παραβάσεις ούτε τον βαθμό σοβαρότητας που απαιτείται για να αποκλειστεί η εφαρμογή της αμνηστίας. Αφετέρου, επικουρικώς, το αιτούν δικαστήριο διερωτάται αν είναι συμβατή με τις αρχές της ασφάλειας δικαίου και της προστασίας της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης μια διάταξη όπως το άρθρο 1 του LOA, της οποίας κριτήρια εφαρμογής φαίνονται, από αντικειμενικής απόψεως, αόριστα και, από υποκειμενικής απόψεως, αβέβαια.
100. Θα εξετάσω τα δύο αυτά σκέλη με τη σειρά.
Πρώτο σκέλος: η ρήτρα αποκλεισμού λόγω σοβαρών παραβιάσεων των ανθρωπίνων δικαιωμάτων
101. Διαπιστώνεται κατ’ αρχάς ότι ούτε από την εισαγγελική παραγγελία για την άσκηση ποινικής δίωξης ούτε από το κατηγορητήριο προκύπτει ότι οι προσαπτόμενες πράξεις, καίτοι χαρακτηρίζονται ως τρομοκρατικά εγκλήματα, τελέστηκαν με πρόθεση να προκαλέσουν σοβαρές παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Συνεπώς, η προϋπόθεση του άρθρου 2, στοιχείο c, του LOA, βάσει του οποίου ο αποκλεισμός από το ευεργέτημα της αμνηστίας εξαρτάται από την εκ προθέσεως διάπραξη τέτοιων παραβιάσεων, δεν πληρούται εν προκειμένω, με συνέπεια η ως άνω ρήτρα αποκλεισμού να μην έχει εφαρμογή. Η Ισπανική Κυβέρνηση ισχυρίστηκε ότι, εξ αυτού του λόγου, εγείρεται ζήτημα υποθετικού χαρακτήρα και, συνακόλουθα, παραδεκτού της αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως.
102. Κατ’ εμέ, μια τέτοια ένσταση απαραδέκτου δεν μπορεί να γίνει δεκτή. Ο λόγος είναι ότι το ερώτημα το οποίο υποβλήθηκε από το αιτούν δικαστήριο μπορεί να ερμηνευθεί ότι υπό την έννοια ότι ζητείται να ελεγχθεί εάν, στον βαθμό που ο LOA αναφέρεται σε «σοβαρές παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων», ιδίως εκείνων που κατοχυρώνονται στα άρθρα 2 και 3 της ΕΣΔΑ, η αναφορά αυτή πληροί τις απαιτήσεις σαφήνειας και ακρίβειας τις οποίες επιβάλλει το ενωσιακό δίκαιο. Το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν η διατύπωση της συγκεκριμένης ρήτρας αποκλεισμού καθιστά δυνατή τη χάραξη ενός αρκούντως σαφούς ορίου μεταξύ, αφενός, των συμπεριφορών που μπορούν να τύχουν αμνηστίας και, αφετέρου, εκείνων οι οποίες, λόγω της σοβαρότητάς τους, πρέπει να εξακολουθήσουν να υπόκεινται στο καθεστώς που θεσπίζει η οδηγία 2017/541 όσον αφορά τις ποινικές διώξεις. Οι αβεβαιότητες ως προς το ποιο είναι το ακριβές περιεχόμενο της ρήτρας αυτής αρκούν για να δικαιολογήσουν την επί της ουσίας εξέτασή της.
103. Γενικώς, η αρχή της ασφάλειας δικαίου επιβάλλει να είναι οι κανόνες δικαίου διατυπωμένοι με σαφήνεια, ακρίβεια και χωρίς αμφισημία, ούτως ώστε ο καθένας να μπορεί να γνωρίζει, με προβλεψιμότητα, την έκταση των δικαιωμάτων και υποχρεώσεών του. Η αρχή αυτή λειτουργεί, δηλαδή, ως εχέγγυο της κανονιστικής σταθερότητας και της συνεπούς εφαρμογής του δικαίου. Υπ’ αυτή την έννοια, αποτελεί το θεμέλιο της αρχής της προστασίας δικαιολογημένης εμπιστοσύνης, η οποία αποσκοπεί στη διαφύλαξη της σταθερότητας των εννόμων καταστάσεων που έχουν διαμορφωθεί με βάση τους ισχύοντες κανόνες (63).
104. Το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι από τις αρχές της ασφάλειας δικαίου και της προστασίας της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης απορρέει η απαίτηση, αφενός, να είναι οι κανόνες δικαίου σαφείς και ακριβείς και, αφετέρου, να είναι η εφαρμογή τους προβλέψιμη για τα υποκείμενα δικαίου (64). Η αρχή της ασφάλειας δικαίου επιβάλλει, ιδίως όταν πρόκειται για κανόνες δυνάμενους να έχουν δυσμενείς συνέπειες για τους πολίτες, οι εφαρμοστέες διατάξεις να είναι αρκούντως προσβάσιμες και κατανοητές ώστε να παρέχουν σε κάθε ενδιαφερόμενο τη δυνατότητα να προβλέψει, σε εύλογο βαθμό, τα έννομα αποτελέσματά τους. Ως θεμελιώδης αρχή του δικαίου της Ένωσης (65), η ασφάλεια δικαίου προσλαμβάνει ιδιαίτερη σημασία στο ποινικό πεδίο, όπου συμβάλλει στην προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων και στην αποτελεσματικότητα του κράτους δικαίου, το οποίο έχει αναχθεί από το άρθρο 2 ΣΕΕ σε καταστατική ενωσιακή αξία και σε απαίτηση κοινή για όλα τα κράτη μέλη (66).
105. Για να δοθεί απάντηση στο πρώτο σκέλος του τέταρτου προδικαστικού ερωτήματος, πρέπει να προσδιοριστεί ποιος θα μπορούσε να επικαλεστεί υπέρ του, ως εγγύηση, την ασφάλεια δικαίου. Αν μπορούσαν να την επικαλεστούν προς όφελός τους τα άτομα εις βάρος των οποίων ασκήθηκε ποινική δίωξη, το επιχείρημα θα φαινόταν, στο παρόν στάδιο, αλυσιτελές. Και τούτο διότι στην αίτηση προδικαστικής αποφάσεως αναφέρεται ρητώς ότι οι επίδικες πράξεις δεν εμπίπτουν στις εξαιρέσεις που προβλέπονται από τον LOA, δηλαδή στις περιπτώσεις πράξεων για τις οποίες ο LOA ορίζει ότι δεν χωρεί αμνηστία. Επιπλέον, επισημαίνεται ότι το αιτούν δικαστήριο άκουσε τους διαδίκους, σύμφωνα με το ισπανικό δικονομικό δίκαιο, στο πλαίσιο ειδικής διαδικασίας προδικαστικής παραπομπής σχετικής με την αίτηση εφαρμογής του νόμου περί αμνηστίας επί των πράξεων που αποτελούν το αντικείμενο της παρούσας διαδικασίας. Μεταξύ των απόψεων που διατυπώθηκαν, ένας από τους κατηγορουμένους (QCR) υποστήριξε ότι ο LOA δεν χαρακτηρίζεται από έλλειψη σαφήνειας ή ακρίβειας (67).
106. Στον βαθμό, αντιθέτως, που το ίδιο το αιτούν δικαστήριο κάνει λόγο για ερμηνευτικές δυσχέρειες εξαιτίας του ασαφούς χαρακτήρα της ρήτρας του άρθρου 2, στοιχείο c, του LOA (68), διαπιστώνεται ότι η διάταξη αυτή δεν περιορίζεται απλώς σε μια γενικόλογη αναφορά σε «σοβαρές παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων». Παραπέμπει ρητώς στα άρθρα 2 και 3 της ΕΣΔΑ, ήτοι στο δικαίωμα στη ζωή, αφενός, και στην απαγόρευση των βασανιστηρίων και της απάνθρωπης ή εξευτελιστικής μεταχείρισης, αφετέρου. Το κανονιστικό περιεχόμενο των ως άνω διατάξεων έχει αποσαφηνιστεί ουσιαστικώς και επανειλημμένως από πάγια νομολογία του ΕΔΔΑ. Επομένως, εκτιμώ ότι, χάρη στην κανονιστική αυτή παραπομπή, το περιεχόμενο της ρήτρας αποκλεισμού οριοθετείται με επαρκή ακρίβεια. Με άλλα λόγια, το άρθρο 2, στοιχείο c, του LOA δίνει εμμέσως πλην σαφώς τον ορισμό της φράσης «σοβαρές παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων» παραπέμποντας ευθέως στη νομολογία επί των προαναφερθέντων άρθρων της ΕΣΔΑ.
107. Ειδικότερα, υπενθυμίζεται ότι, προκειμένου να κριθεί αν συγκεκριμένη μεταχείριση συνιστά πράξη βασανιστηρίων κατά την έννοια του άρθρου 3 της ΕΣΔΑ, το ΕΔΔΑ προβαίνει σε σαφή διάκριση μεταξύ βασανιστηρίων, απάνθρωπης μεταχείρισης και εξευτελιστικής μεταχείρισης. Σκοπός της διάκρισης αυτής είναι να υπογραμμιστεί η ιδιαίτερη βαρύτητα των πράξεων που προκαλούν εσκεμμένα την έντονη και βάναυση ταλαιπωρία του θύματος. Η διάκριση αποτυπώνεται και στο άρθρο 1 της Σύμβασης κατά των βασανιστηρίων και άλλων τρόπων σκληρής, απάνθρωπης ή ταπεινωτικής μεταχείρισης ή τιμωρίας (69), το οποίο ορίζει ως βασανιστήρια την εκ προθέσεως πρόκληση έντονων σωματικών πόνων ή ταλαιπωρίας, ιδίως με σκοπό την απόκτηση πληροφοριών, την τιμωρία ή τον εκφοβισμό (70).
108. Εκείνο το οποίο διακρίνει κυρίως τα βασανιστήρια από την απάνθρωπη ή εξευτελιστική μεταχείριση είναι ο βαθμός της έντασης του πόνου που προκαλείται. Απάνθρωπη χαρακτηρίζεται η μεταχείριση εφόσον προκαλεί έντονο σωματικό ή ψυχικό πόνο, συχνά λόγω της διάρκειας ή του προμελετημένου χαρακτήρα της (71). Εξευτελιστική θεωρείται η μεταχείριση όταν έχει ως σκοπό ή ως αποτέλεσμα να ταπεινώσει το θύμα, προσβάλλοντας την αξιοπρέπειά του ή δημιουργώντας του φόβο, αγωνία ή κατωτερότητα σε βαθμό ικανό να κάμψει την ηθική του αντίσταση (72).
109. Για να χαρακτηριστεί μια μεταχείριση ως εξευτελιστική, δεν είναι απαραίτητο να γίνεται αντιληπτή ως τέτοια από τρίτους. Αρκεί το θύμα να αισθανθεί ταπεινωμένο κατά τη δική του αντίληψη. Ούτε η πρόθεση ταπείνωσης είναι αναγκαία προϋπόθεση για τη διαπίστωση της ύπαρξης τέτοιας προσβολής. Συνεπώς, ακόμη και ελλείψει πρόθεσης να μειωθεί το θύμα, ενδέχεται να συντρέχει παράβαση του άρθρου 3 της ΕΣΔΑ εφόσον η μεταχείριση επιφέρει πράγματι αυτό το αποτέλεσμα (73).
110. Το δε άρθρο 2 της ΕΣΔΑ επιβάλλει διττή υποχρέωση: αφενός, την απαγόρευση της εκ προθέσεως αποστέρησης της ανθρώπινης ζωής, εκτός από περιοριστικώς απαριθμούμενες περιπτώσεις· αφετέρου, τη θετική υποχρέωση για διά νόμου προστασία του δικαιώματος στη ζωή (74).
111. Εκ των ανωτέρω προκύπτει ότι το πεδίο εφαρμογής της ρήτρας αποκλεισμού που προβλέπεται στο άρθρο 2, στοιχείο c, του LOA οριοθετείται επαρκώς, δεδομένου ότι γίνεται παραπομπή στα άρθρα 2 και 3 της ΕΣΔΑ, των οποίων το περιεχόμενο έχει αποσαφηνιστεί επανειλημμένως και λεπτομερώς από πάγια νομολογία του ΕΔΔΑ. Ελλείψει κανονιστικής αμφισημίας, εκτιμώ ότι επ’ ουδενί μπορεί να γίνει λόγος για παραβίαση της αρχής της ασφάλειας δικαίου.
Δεύτερο σκέλος: το πεδίο εφαρμογής του άρθρου 1 του LOA και οι αρχές της ασφάλειας δικαίου και της προστασίας της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης
112. Όσον αφορά το δεύτερο σκέλος του τέταρτου προδικαστικού ερωτήματος, το οποίο υποβάλλεται επικουρικώς από το αιτούν δικαστήριο, υπενθυμίζεται ότι, όπως ήδη παρατηρήθηκε σε σχέση με το πρώτο σκέλος, το αιτούν δικαστήριο αναφέρει σαφώς, στην αίτηση προδικαστικής αποφάσεως, ότι, λαμβανομένου υπόψη του καθ’ ύλην και του χρονικού πεδίου εφαρμογής του LOA, οι επίδικες πράξεις εμπίπτουν στο άρθρο 1 του επίμαχου νόμου. Υπ’ αυτή την έννοια, όπως προεκτέθηκε και για το πρώτο σκέλος του, το ερώτημα θα μπορούσε, εκ πρώτης όψεως, να θεωρηθεί υποθετικό σε σχέση με την πιθανή έκβαση της διαφοράς της κύριας δίκης και, συνακόλουθα, να εγείρονται αμφιβολίες ως προς το παραδεκτό του.
113. Παρά ταύτα, όπως τόνισε και η Επιτροπή κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, εάν κριθεί ότι το πεδίο εφαρμογής του άρθρου 1 του LOA είναι υπερβολικά ασαφές ή αόριστο, και δη από πλευράς οριοθέτησης της αντικειμενικής και της υποκειμενικής υπόστασης των επίδικων συμπεριφορών, τούτο θα μπορούσε να επηρεάσει την αποτελεσματικότητα της οδηγίας 2017/541. Ως εκ τούτου, βασίμως το αιτούν δικαστήριο θα διερωτάτο, σε μια τέτοια περίπτωση, ως προς τη συμβατότητα της διατάξεως αυτής με το ενωσιακό δίκαιο. Αν το ερώτημα ερμηνευθεί υπό την ανωτέρω έννοια, πρέπει να εξεταστεί επί της ουσίας.
114. Πρώτον, όπως έγινε και για το πρώτο σκέλος του τέταρτου ερωτήματος, πρέπει να προσδιοριστεί ποιος θα μπορούσε να επικαλεστεί υπέρ του τις αρχές της ασφάλειας δικαίου και της προστασίας της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης. Αν πρόκειται για τα άτομα εις βάρος των οποίων ασκήθηκε ποινική δίωξη, από κανένα στοιχείο της αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως δεν μπορεί να συναχθεί ότι η ενδεχόμενη αοριστία του πεδίου εφαρμογής του LOA είχε, εν προκειμένω, συγκεκριμένα δυσμενή αποτελέσματα επί της νομικής κατάστασής τους. Τουναντίον, όπως ήδη υπογραμμίστηκε, τίποτε δεν υποδηλώνει ότι, στο παρόν στάδιο της διαδικασίας της υποθέσεως της κύριας δίκης, έχει υπάρξει οποιαδήποτε αμφιβολία ως προς το ότι το πεδίο εφαρμογής του LOA καταλαμβάνει τις πράξεις που προσάπτονται στους κατηγορουμένους. Επομένως, δεν είναι απολύτως σαφές με ποιον τρόπο θα μπορούσαν να επικαλεστούν λυσιτελώς την ασφάλεια δικαίου.
115. Το ίδιο ισχύει και για την αρχή της προστασίας της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης, η οποία προϋποθέτει την ύπαρξη συγκεκριμένων και θεμιτών προσδοκιών, στηριζόμενων σε ανεπιφύλακτες διαβεβαιώσεις προερχόμενες από τις αρμόδιες αρχές. Πλην όμως, η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως δεν περιέχει κανένα στοιχείο
από το οποίο να μπορεί να συναχθεί ποιες συγκεκριμένες προσδοκίες θα μπορούσαν να έχουν δημιουργηθεί, ούτε έναντι ποιων προσώπων, όσον αφορά τη δυνατότητα ή, αντιθέτως, την αδυναμία θέσπισης νομοθεσίας περί αμνηστίας που να αίρει την ποινική ευθύνη για ορισμένες πράξεις οι οποίες εμπίπτουν μεν στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 2017/541, αλλά εντός δεδομένου πραγματικού, προσωπικού και χρονικού πλαισίου, δεν συνιστούν σοβαρές προσβολές των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.
116. Δεύτερον, μολονότι το ίδιο το αιτούν δικαστήριο επικαλείται την αρχή της ασφάλειας δικαίου για τον λόγο ότι θεωρεί αόριστο το πεδίο εφαρμογής του άρθρου 1 του LOA, πρέπει να υπενθυμιστεί ότι, όπως ήδη επισημάνθηκε κατά την εξέταση της συμβατότητας του νόμου αυτού με την οδηγία 2017/541, το καθοριστικό κριτήριο δεν έγκειται ούτε στο καθ’ ύλην, ούτε στο χρονικό πεδίο εφαρμογής της αμνηστίας, ούτε στον βαθμό ακρίβειας του πλαισίου της. Εκείνο που έχει σημασία, υπό το πρίσμα του ενωσιακού δικαίου, είναι η τήρηση των ουσιαστικών ορίων που θέτουν το διεθνές ανθρωπιστικό δίκαιο και οι υποχρεώσεις οι οποίες απορρέουν από τα άρθρα 2 και 3 της ΕΣΔΑ, όπως ερμηνεύονται από το ΕΔΔΑ. Με άλλα λόγια, κρίσιμο δεν είναι, κατά τη γνώμη μου, το αφηρημένο περιεχόμενο ή η γενική διατύπωση του άρθρου 1 του LOA, αλλά το ζήτημα αν η διάταξη αυτή μπορεί να καλύπτει, έστω και εμμέσως, πράξεις που στοιχειοθετούν σοβαρές παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων (75).
117. Η ως άνω προσέγγιση είναι κατά μείζονα λόγο δικαιολογημένη διότι τυχόν εκτίμηση, από το Δικαστήριο, επί του καθ’ ύλην και χρονικού πεδίου εφαρμογής ενός μέτρου αμνηστίας θα ισοδυναμούσε, στην πραγματικότητα, με κρίση επί της ίδιας της ουσίας του μέτρου. Όπως όμως διαπιστώθηκε, μια τέτοια εκτίμηση εμπίπτει σε τομέα ο οποίος επιφυλάσσεται στα κράτη μέλη, δεδομένου ότι η θέσπιση, το περιεχόμενο και οι όροι εφαρμογής της αμνηστίας δεν αποτελούν αντικείμενο εναρμόνισης από το ενωσιακό δίκαιο και παραμένουν, κατ’ αρχήν, αποκλειστική εθνική αρμοδιότητα.
118. Βεβαίως, όπως ισχυρίστηκε και η Επιτροπή κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, θα μπορούσε να υποστηριχθεί ότι, εν προκειμένω, το ιδιαιτέρως ευρύ πεδίο εφαρμογής της αμνηστίας είναι πιθανόν να θίγει την πρακτική αποτελεσματικότητα της οδηγίας 2017/541, στον βαθμό που εμποδίζει κάθε δίωξη για τις πράξεις οι οποίες προσάπτονται στους κατηγορουμένους της υποθέσεως της κύριας δίκης. Υπενθυμίζεται όμως ότι η αμνηστία είναι ένας θεσμός του οποίου οι όροι εφαρμογής ποικίλλουν ανάλογα με το νομικό πλαίσιο και την πολιτική συγκυρία. Η αμνηστία μπορεί να χορηγηθεί σε διάφορα στάδια, πριν, κατά τη διάρκεια (76) ή και κατόπιν της ποινικής δίκης και να αφορά είτε μια μεμονωμένη πράξη είτε σειρά πράξεων που τελέστηκαν σε συγκεκριμένη χρονική περίοδο (77). Κοντολογίς, πρόκειται για ένα μέτρο προσαρμόσιμο σε ένα ευρύ φάσμα πολιτικών και νομικών καταστάσεων.
119. Επομένως, δεν εναπόκειται στο Δικαστήριο, κατά τη γνώμη μου, να εκτιμήσει την πολιτική σκοπιμότητα ή την αποτελεσματικότητα της οριοθέτησης του καθ’ ύλην ή του χρονικού πεδίου εφαρμογής της αμνηστίας στην υπόθεση της κύριας δίκης. Ο έλεγχός του θα πρέπει να περιοριστεί στην εξακρίβωση της τήρησης των απώτερων ορίων που επιβάλλονται από το ενωσιακό δίκαιο και από τις διεθνείς πράξεις οι οποίες δεσμεύουν τα κράτη μέλη. Ειδικότερα, πρέπει να διασφαλιστεί ότι το επίμαχο μέτρο δεν καλύπτει συμπεριφορές που συνιστούν σοβαρές παραβιάσεις των θεμελιωδών δικαιωμάτων, πρωτίστως δε του δικαιώματος στη ζωή, και της απαγόρευσης των βασανιστηρίων και της απάνθρωπης ή εξευτελιστικής μεταχείρισης, όπως κατοχυρώνονται στα άρθρα 2 και 3 της ΕΣΔΑ.
120. Όπως όμως ήδη διαπιστώθηκε ανωτέρω (78), κάτι τέτοιο δεν συμβαίνει εν προκειμένω. Δεν πρόκειται εδώ για ένα νομοθετικό μέτρο το οποίο εξουδετερώνει πλήρως την εφαρμογή ορισμένων διατάξεων της οδηγίας 2017/541, αλλά για ένα οριοθετημένο μέτρο αμνηστίας, το οποίο βασίζεται σε ειδικές πολιτικές εκτιμήσεις. Εφόσον η οδηγία δεν απαγορεύει εξ ορισμού την αμνηστία, πρέπει, κατ’ αρχήν, ένα τέτοιο μέτρο, εφόσον πληροί τις προαναφερθείσες ουσιαστικές προϋποθέσεις, να θεωρηθεί επιτρεπτό, ανεξαρτήτως της έκτασης του καθ’ ύλην ή του χρονικού πεδίου εφαρμογής του.
121. Το ως άνω συμπέρασμα ενισχύεται από το γεγονός ότι η αμνηστία της κύριας δίκης, μολονότι έχει, προφανώς, ευρύ καθ’ ύλην και χρονικό πεδίο εφαρμογής, διέπεται ωστόσο από μια εσωτερική λογική που της προσδίδει τη δική της συνοχή. Όπως ισχυρίστηκε η Ισπανική Κυβέρνηση κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, ο LOA καλύπτει συγκεκριμένη χρονική περίοδο καθώς και επακριβώς προσδιορισμένες πράξεις που συνδέονται, στο σύνολό τους, με τις διεργασίες για την ανεξαρτητοποίηση στην Καταλονία. Ως εκ τούτου, το μέτρο τελεί σε άμεση συνάφεια με τον πολιτικό σκοπό που υπαγόρευσε τη λήψη του, δηλαδή με τη θεσμική εξομάλυνση και την κοινωνική συμφιλίωση στο πλαίσιο της καταλανικής κρίσης. Ο σκοπός αυτός προκύπτει σαφώς τόσο από τον τίτλο όσο και από το προοίμιο του LOA.
122. Λαμβανομένων υπόψη των προεκτεθέντων, υπό το πρίσμα του πρώτου σκέλους του τέταρτου προδικαστικού ερωτήματος, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει ότι η αρχή της ασφάλειας δικαίου, σε συνδυασμό με την οδηγία 2017/541, δεν αποκλείει εθνική νομοθεσία όπως ο LOA, που εξαρτά την άρση της ποινικής ευθύνης των κατηγορουμένων για πράξεις οι οποίες εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας αυτής από την προϋπόθεση ότι δεν έχουν εκ προθέσεως προκαλέσει σοβαρές παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, ιδίως εκείνων που κατοχυρώνονται στα άρθρα 2 και 3 της ΕΣΔΑ και στο διεθνές ανθρωπιστικό δίκαιο.
123. Ως προς το δεύτερο σκέλος του ίδιου ερωτήματος, προτείνω να δοθεί η απάντηση ότι δεν αντιβαίνει στις αρχές της ασφάλειας δικαίου και της προστασίας της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης εθνική ρύθμιση όπως αυτή η οποία προβλέπεται στα άρθρα 1 και 2 του LOA για τον καθορισμό του πεδίου εφαρμογής του.
Επί του όγδοου προδικαστικού ερωτήματος
124. Το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν η οδηγία 2017/541, ερμηνευόμενη υπό το πρίσμα των άρθρων 20 και 21 του Χάρτη, δεν επιτρέπει εθνική νομοθεσία όπως ο LOA, που αίρει την ποινική ευθύνη των ατόμων εις βάρος των οποίων έχει ασκηθεί δίωξη για αδικήματα που εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας αυτής, και βασίζει, κατά το αιτούν δικαστήριο, την άρση της στο ότι πρόκειται για αδικήματα τα οποία διαπράχθηκαν προς επιδίωξη ιδεολογικού σκοπού.
125. Κατά τη γνώμη μου, η εν λόγω προβληματική στηρίζεται σε εσφαλμένη παραδοχή, στον βαθμό που δεν λαμβάνεται υπόψη η ιδιαίτερη φύση της επίμαχης αμνηστίας. Και τούτο διότι το αιτούν δικαστήριο φαίνεται να εξομοιώνει την προκειμένη κατάσταση με την περίπτωση στην οποία ο νομοθέτης θεσπίζει γενικό κανόνα με στόχο την άρση της ποινικής ευθύνης για ορισμένα αδικήματα απλώς και μόνο λόγω της ιδεολογικής τους χροιάς. Σε ένα τέτοιο σενάριο, θα μπορούσε να υποστηριχθεί ότι υφίσταται διαφορετική μεταχείριση μεταξύ, αφενός, αμνηστευόμενων κατηγορουμένων για αδικήματα τα οποία διαπράχθηκαν εξαιτίας συγκεκριμένης ιδεολογίας και, αφετέρου, προσώπων που διέπραξαν ανάλογα αδικήματα σε άλλο ιδεολογικό πλαίσιο και δεν καλύπτονται από τον νόμο. Πράγματι, μια τέτοια προσέγγιση θα μπορούσε να εγείρει αμφιβολίες ως προς τη συμβατότητά της με τα άρθρα 20 και 21 του Χάρτη.
126. Εν προκειμένω, ωστόσο, δεν ισχύει κάτι τέτοιο. Η άρση της ποινικής ευθύνης επέρχεται εν προκειμένω δυνάμει ενός νόμου περί αμνηστίας, δηλαδή μιας έκτακτης νομοθετικής πράξεως, της οποίας δεδηλωμένος σκοπός είναι να διευκολύνει την πολιτική και κοινωνική συμφιλίωση. Ο ως άνω σκοπός δικαιολογεί, αυτός καθεαυτόν, τη διαφορετική μεταχείριση ορισμένων πράξεων, εφόσον η ειδική μεταχείριση στηρίζεται σε αντικειμενικά και λογικά κριτήρια. Εν προκειμένω, ο LOA οριοθετεί σαφώς το πεδίο εφαρμογής του με αναφορά στην απολύτως προσδιορισμένη συγκυρία των διεργασιών του κινήματος υπέρ της ανεξαρτησίας της Καταλονίας. Επομένως, το μέτρο δεν στηρίζεται σε αφηρημένη ή υποκειμενική εκτίμηση της ιδεολογικής αιτιολόγησης των αδικημάτων, αλλά σε ένα επακριβώς καθορισμένο πολιτικό και χρονικό συγκείμενο, άμεσα συνδεδεμένο με τον επιδιωκόμενο σκοπό.
127. Η υποστήριξη της αντίθετης άποψης, την οποία προέβαλε και η Επιτροπή κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, θα κατέληγε στο να απονομιμοποιηθεί κάθε μέτρο αμνηστίας, αφού θα αναιρούνταν η εγγενής του λειτουργία, η οποία είναι να διευκολύνει, υπό εξαιρετικές περιστάσεις, την υπέρβαση των διαιρέσεων του παρελθόντος, στην υπηρεσία ενός υπέρτερου συμφέροντος ειρήνευσης.
128. Τούτο όμως δεν σημαίνει ότι οποιαδήποτε αμνηστία είναι νόμιμη. Όπως υπενθύμισα και προηγουμένως (79), κάθε τέτοιο μέτρο πρέπει να πληροί ορισμένες απαιτήσεις. Δεν επιτρέπεται να καλύπτει σοβαρές παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και πρέπει να βασίζεται σε νόμιμο σκοπό και να στηρίζεται σε αντικειμενικά κριτήρια που να συνδέονται με τον επιδιωκόμενο στόχο. Ο LOA ανταποκρίνεται, κατά τη γνώμη μου, στις απαιτήσεις αυτές, δεδομένου ότι βρίσκει έρεισμα σε συγκεκριμένο πολιτικό συγκείμενο και σε έναν δεδηλωμένο σκοπό συμφιλίωσης.
129. Ως εκ τούτου, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει ότι δεν αντιβαίνει στα άρθρα 20 και 21 του Χάρτη εθνική ρύθμιση περί αμνηστίας όπως το άρθρο 1 του LOA, η οποία δεν έχει εφαρμογή επί άλλων πράξεων πέραν από εκείνες που περιγράφονται στο άρθρο αυτό, ακόμη και αν έλαβαν χώρα εντός της ίδιας εδαφικής ζώνης και κατά τη διάρκεια της ίδιας χρονικής περιόδου.
Επί του έβδομου προδικαστικού ερωτήματος
130. Εν συνεχεία, το αιτούν δικαστήριο ερωτά το Δικαστήριο κατά πόσον ο LOA συμβιβάζεται με την αρχή της υπεροχής του ενωσιακού δικαίου καθώς και με την αρχή της καλόπιστης συνεργασίας, η οποία κατοχυρώνεται στο άρθρο 4, παράγραφος 3, ΣΕΕ. Το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν προσκρούει στις αρχές αυτές εθνική νομοθεσία η οποία χορηγεί αμνηστία σε κατηγορουμένους για πράξεις που εμπίπτουν στο καθ’ ύλην πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 2017/541.
131. Το Δικαστήριο έχει κρίνει, με την κομβική του απόφαση της 15ης Ιουλίου 1964, Costa (80), ότι το δίκαιο της Ένωσης, το οποίο εκπορεύεται από αυτοτελή πηγή δικαίου, δεν είναι δυνατόν να τίθεται εκποδών από εθνικό κανόνα, ανεξαρτήτως της φύσης ή της χρονολογίας του, διότι άλλως θίγονται η ενότητα και η αποτελεσματικότητα του ενωσιακού νομικού συστήματος. Το Δικαστήριο διευκρίνισε ότι η δεσμευτική ισχύς του δικαίου της Ένωσης δεν μπορεί να διαφέρει από το ένα κράτος μέλος στο άλλο, καθώς σε μια τέτοια περίπτωση θα διακυβευόταν η επίτευξη των σκοπών της Συνθήκης και θα δημιουργούνταν διακρίσεις μεταξύ των υποκειμένων δικαίου.
132. Το Δικαστήριο υπογράμμισε ότι, εφόσον είναι αποκλειστικώς αρμόδιο να ερμηνεύει αυθεντικά το ενωσιακό δίκαιο, οφείλει, κατά την άσκηση της αρμοδιότητας αυτής, να οριοθετεί το περιεχόμενο της αρχής της υπεροχής του δικαίου της Ένωσης με βάση τις εκάστοτε κρίσιμες διατάξεις του, οπότε το περιεχόμενο αυτό δεν μπορεί να εξαρτάται από την ερμηνεία διατάξεων του εθνικού δικαίου ούτε από την εκ μέρους εθνικού δικαστηρίου ερμηνεία διατάξεων του ενωσιακού δικαίου η οποία δεν αντιστοιχεί στην ερμηνεία του Δικαστηρίου (81).
133. Η αρχή αυτή επιβάλλει, συνακόλουθα, σε όλα τα δικαστήρια των κρατών μελών να διασφαλίζουν την πλήρη αποτελεσματικότητα των διαφόρων ενωσιακών κανόνων, το δε εθνικό τους δίκαιο δεν επιτρέπεται να επηρεάζει την ισχύ των κανόνων αυτών στο εσωτερικό των κρατών μελών (82).
134. Ως προς την αρχή της καλόπιστης συνεργασίας, υπενθυμίζω ότι η αρχή αυτή, η οποία κατοχυρώνεται στο άρθρο 4, παράγραφος 3, ΣΕΕ, επιβάλλει στα κράτη μέλη και στα ενωσιακά θεσμικά όργανα να επιδεικνύουν αμοιβαίο σεβασμό και να αλληλοβοηθούνται κατά την εκπλήρωση των καθηκόντων που υπέχουν από τις Συνθήκες. Κατά πάγια νομολογία, από την αρχή της καλόπιστης συνεργασίας απορρέει ότι τα κράτη μέλη οφείλουν να λαμβάνουν όλα τα απαραίτητα μέτρα προς εξασφάλιση της εφαρμογής και της αποτελεσματικότητας του ενωσιακού δικαίου (83).
135. Εν προκειμένω, από την προεκτεθείσα ανάλυση δεν προκύπτει ότι η θέσπιση του LOA αντιβαίνει στην αρχή της υπεροχής. Όπως προαναφέρθηκε (84), η οδηγία 2017/541 δεν περιέχει διάταξη που να αποκλείει ρητώς τη λήψη μέτρου αμνηστίας. Το κυριότερο είναι ότι διαφυλάσσεται η πρακτική αποτελεσματικότητα της οδηγίας, εφόσον ο νόμος περί αμνηστίας τηρεί τα όρια τα οποία θέτει το διεθνές ανθρωπιστικό δίκαιο, περιλαμβανομένων των απαιτήσεων που συνδέονται με την προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων, και δεν οδηγεί σε ατιμωρησία για τις σοβαρότερες παραβιάσεις.
136. Επιπλέον, αυτοτελής επίκληση της αρχής της καλόπιστης συνεργασίας δεν χωρεί προκειμένου να απαγορευθεί η λήψη μέτρου αμνηστίας, δεδομένου ότι από την οδηγία 2017/541 δεν απορρέει καμία θετική, σαφής και συγκεκριμένη υποχρέωση των κρατών μελών να μην κάνουν χρήση τέτοιων μέτρων. Ελλείψει ενωσιακού κανόνα αναγκαστικού δικαίου ο οποίος να απαγορεύει την αμνηστία, τα κράτη μέλη παραμένουν αρμόδια να θεσπίζουν παρόμοιους νόμους, υπό την προϋπόθεση ότι οι σχετικές εθνικές ρυθμίσεις δεν διακυβεύουν τον σκοπό της οδηγίας ούτε συνεπάγονται ατιμωρησία για τυχόν σοβαρές παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.
137. Συνεπώς, δεν μπορεί να θεωρηθεί, εν προκειμένω, ότι η θέσπιση του LOA προσκρούει στις αρχές της υπεροχής και της καλόπιστης συνεργασίας.
138. Ως εκ τούτου, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει ότι η οδηγία 2017/541, σε συνδυασμό με την αρχή της υπεροχής του ενωσιακού δικαίου και με την αρχή της καλόπιστης συνεργασίας όπως κατοχυρώνεται στο άρθρο 4, παράγραφος 3, ΣΕΕ, επιτρέπει εθνική νομοθεσία όπως ο LOA, η οποία, στο πλαίσιο της άσκησης αποκλειστικής αρμοδιότητας των κρατών μελών, αίρει μέσω της χορήγησης αμνηστίας, υπό την προϋπόθεση ότι συντρέχουν ορισμένες αντικειμενικές, υποκειμενικές και χρονικές περιστάσεις που ορίζονται στον ίδιο νόμο, την ποινική ευθύνη κατηγορουμένων για πράξεις που εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας, εφόσον τούτο δεν θίγει τον σκοπό ή την πρακτική αποτελεσματικότητα της εν λόγω οδηγίας.
Επί του ένατου προδικαστικού ερωτήματος
139. Με το ένατο και τελευταίο ερώτημά του, το αιτούν δικαστήριο ζητεί από το Δικαστήριο να ερμηνεύσει το άρθρο 4, παράγραφος 2, ΣΕΕ καθώς και το άρθρο 20, παράγραφος 2, στοιχείο αʹ, και το άρθρο 21, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ. Το αιτούν δικαστήριο ζητεί να διευκρινιστεί αν αντιβαίνει στις ως άνω διατάξεις εθνική νομοθεσία όπως ο LOA, στο μέτρο που ορίζει ότι η ποινική ευθύνη ατόμων εις βάρος των οποίων έχει ασκηθεί δίωξη για εγκλήματα που χαρακτηρίζονται τρομοκρατικά αίρεται για τον λόγο ότι οι σχετικές πράξεις τελέστηκαν με σκοπό την απόσχιση τμήματος του εθνικού εδάφους του οικείου κράτους μέλους. Κατά το αιτούν δικαστήριο, ο LOA ενέχει τον κίνδυνο να επαναληφθούν ή να γενικευθούν τέτοιες πράξεις, όπερ θα έθιγε την εδαφική ακεραιότητα των κρατών μελών και τις ελευθερίες κυκλοφορίας και διαμονής των πολιτών της Ένωσης.
140. Κατ’ αρχάς, πρέπει να υπενθυμιστεί ο σκοπός της προδικαστικής διαδικασίας, όπως αυτός προκύπτει από το άρθρο 267 ΣΛΕΕ. Κατά πάγια νομολογία, η διαδικασία του άρθρου 267 ΣΛΕΕ αποτελεί μηχανισμό συνεργασίας μεταξύ του Δικαστηρίου και των εθνικών δικαστηρίων, μέσω του οποίου το πρώτο παρέχει στα δεύτερα τα στοιχεία ερμηνείας του ενωσιακού δικαίου που τους είναι αναγκαία για την επίλυση της διαφοράς επί της οποίας καλούνται να αποφανθούν. Το Δικαστήριο προσθέτει ότι «[ο] δικαιολογητικός λόγος της προδικαστικής παραπομπής δεν έγκειται στη διατύπωση συμβουλευτικής γνώμης επί γενικών ή υποθετικών ζητημάτων, αλλά στην αυτονόητη ανάγκη αποτελεσματικής επιλύσεως μιας ένδικης διαφοράς» (85).
141. Επιπλέον, «[ό]πως προκύπτει από το ίδιο το γράμμα του άρθρου 267 ΣΛΕΕ, η ζητούμενη προδικαστική απόφαση πρέπει να είναι αναγκαία για να καταστεί δυνατή η εκ μέρους του αιτούντος δικαστηρίου “έκδοση της δικής του απόφασης” επί της υποθέσεως της οποίας έχει επιληφθεί» (86). Εξ αυτού συνάγεται ότι «η διαδικασία εκδόσεως προδικαστικής αποφάσεως προϋποθέτει ότι εκκρεμεί πράγματι διαφορά ενώπιον των εθνικών δικαστηρίων, στο πλαίσιο της οποίας αυτά καλούνται να εκδώσουν απόφαση που θα λαμβάνει υπόψη την προδικαστική απόφαση» (87).
142. Εν προκειμένω, είναι πρόδηλο ότι το ένατο προδικαστικό ερώτημα δεν συνδέεται με την επίλυση της διαφοράς της κύριας δίκης, η οποία αφορά ποινική διαδικασία που κινήθηκε κατά ατόμων εις βάρος των οποίων ασκήθηκε δίωξη για πράξεις που ενδέχεται να εμπίπτουν στο συνδυασμένο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 2017/541 και του LOA. Το ζήτημα αν ένα μέτρο αμνηστίας θα μπορούσε, εν γένει, να θίξει την εδαφική ακεραιότητα κράτους μέλους ή το δικαίωμα ελεύθερης κυκλοφορίας των πολιτών της Ένωσης ουδεμία άμεση συνάφεια έχει, στο πλαίσιο αυτό, με το αντικείμενο της διαφοράς. Πρόκειται για γενικό ζήτημα, και μάλιστα πολιτικού χαρακτήρα, το οποίο δεν ασκεί επιρροή εντός του συγκεκριμένου πλαισίου της υποθέσεως της κύριας δίκης.
143. Επομένως, η διατύπωση του ενάτου αυτού ερωτήματος φαίνεται να συνδέεται άρρηκτα με μια υποθετική ή θεωρητική διαφορά, διαφορετική από εκείνη που πράγματι εκκρεμεί ενώπιον του αιτούντος εθνικού δικαστηρίου. Το πραγματικό αντικείμενο της διαφοράς υποβαθμίζεται σε δευτερεύοντα ρόλο μέσα στην όλη λογική που διαπνέει το ερώτημα αυτό, με το οποίο επιχειρείται να μετατραπεί η διαδικασία της προδικαστικής παραπομπής σε όχημα για να ανοίξει μια συζήτηση ξέχωρη από τις πραγματικές περιστάσεις της διαφοράς της κύριας δίκης.
144. Κατά συνέπεια, το ένατο προδικαστικό ερώτημα είναι, κατά τη γνώμη μου, απορριπτέο ως απαράδεκτο, δεδομένου ότι στερείται σημασίας για την επίλυση της διαφοράς της κύριας δίκης.
Πρόταση
145. Κατόπιν των προεκτεθέντων, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει ως εξής στα προδικαστικά ερωτήματα του Audiencia Nacional (ανώτερου ειδικού δικαστηρίου, Ισπανία), όπως αναδιατυπώθηκαν:
1)      Η οδηγία (ΕΕ) 2017/541 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 15ης Μαρτίου 2017, για την καταπολέμηση της τρομοκρατίας και την αντικατάσταση της απόφασης-πλαισίου 2002/475/ΔΕΥ του Συμβουλίου και για την τροποποίηση της απόφασης 2005/671/ΔΕΥ του Συμβουλίου,
έχει την έννοια ότι:
δεν αποκλείει εθνική νομοθεσία όπως ο Ley Orgánica 1/2024 de amnistía para la normalización institucional, política y social en Cataluña (οργανικός νόμος 1/2024 περί της αμνηστίας για την αποκατάσταση της θεσμικής, πολιτικής και κοινωνικής ομαλότητας στην Καταλονία), της 10ης Ιουνίου 2024, η οποία, σε περίπτωση που συντρέχουν τα προβλεπόμενα από αυτό τον νόμο υποκειμενικά, αντικειμενικά και χρονικά στοιχεία, χορηγεί, για πράξεις οι οποίες, λόγω του σκοπού τους, μπορούν να χαρακτηριστούν ως τρομοκρατικά εγκλήματα, κατά την έννοια του άρθρου 3, παράγραφος 1, στοιχεία δʹ και στʹ, της εν λόγω οδηγίας, ή εγκλήματα που συνδέονται με τρομοκρατική ομάδα, κατά την έννοια του άρθρου 4 της ίδιας οδηγίας, αμνηστία, υπό την προϋπόθεση ότι οι πράξεις δεν έχουν προκαλέσει εκ προθέσεως σοβαρές παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, ιδίως εκείνων που κατοχυρώνονται στα άρθρα 2 και 3 της ΕΣΔΑ και στο διεθνές ανθρωπιστικό δίκαιο, εφόσον δεν διακυβεύεται η πρακτική αποτελεσματικότητα της οδηγίας 2017/541.
2)      Η αρχή της ασφάλειας δικαίου, σε συνδυασμό με την οδηγία 2017/541,
έχει την έννοια ότι:
δεν αποκλείει εθνική νομοθεσία όπως ο οργανικός νόμος 1/2024, που εξαρτά την άρση της ποινικής ευθύνης των κατηγορουμένων για πράξεις οι οποίες εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας αυτής από την προϋπόθεση ότι δεν έχουν εκ προθέσεως προκαλέσει σοβαρές παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, ιδίως εκείνων που κατοχυρώνονται στα άρθρα 2 και 3 της Ευρωπαϊκής Συμβάσεως για την Προάσπιση των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και των Θεμελιωδών Ελευθεριών και στο διεθνές ανθρωπιστικό δίκαιο.
3)      Οι αρχές της ασφάλειας δικαίου και της προστασίας της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης, σε συνδυασμό με την οδηγία 2017/541,
έχουν την έννοια ότι:
δεν αποκλείουν εθνική ρύθμιση όπως εκείνη που προβλέπεται στα άρθρα 1 και 2 του οργανικού νόμου 1/2024 για τον καθορισμό του πεδίου εφαρμογής του νόμου αυτού.
4)      Η οδηγία 2017/541, σε συνδυασμό με την αρχή της υπεροχής του δικαίου της Ένωσης και με την αρχή της καλόπιστης συνεργασίας στην οποία αναφέρεται το άρθρο 4, παράγραφος 3, ΣΕΕ,
έχει την έννοια ότι:
δεν αποκλείει εθνική νομοθεσία όπως ο οργανικός νόμος 1/2024, η οποία, στο πλαίσιο της άσκησης αποκλειστικής αρμοδιότητας των κρατών μελών, αίρει μέσω της χορήγησης αμνηστίας, υπό την προϋπόθεση ότι συντρέχουν ορισμένες αντικειμενικές, υποκειμενικές και χρονικές περιστάσεις που ορίζονται στον ίδιο νόμο, την ποινική ευθύνη κατηγορουμένων για πράξεις που εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας αυτής, εφόσον τούτο δεν θίγει τον σκοπό ή την πρακτική αποτελεσματικότητα της εν λόγω οδηγίας.
5)      Τα άρθρα 20 και 21 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης
έχουν την έννοια ότι:
δεν αποκλείουν εθνική ρύθμιση περί αμνηστίας όπως το άρθρο 1 του οργανικού νόμου 1/2024, η οποία δεν έχει εφαρμογή επί άλλων πράξεων πέραν από εκείνες που περιγράφονται στο άρθρο αυτό, ακόμη και αν έλαβαν χώρα εντός της ίδιας εδαφικής ζώνης και κατά τη διάρκεια της ίδιας χρονικής περιόδου.
1      Γλώσσα του πρωτοτύπου: η γαλλική.
2      «Κανείς δεν θα έχει το δικαίωμα να καταγγείλει κανέναν για τα παρελθόντα εκτός από τους Τριάκοντα, τους δέκα άρχοντες, τους έντεκα άρχοντες και τους άρχοντες του Πειραιά. Ούτε και αυτούς δεν θα μπορεί κανείς να καταγγείλει μετά την λογοδοσία τους». Αριστοτέλη, Αθηναίων Πολιτεία, Έκδοση 1980, Βιβλιοπωλείον της Εστίας, Μετάφραση: Α.Σ. Βλάχος.
3      Η αρχαία ελληνική λέξη ἀμνηστία εμπεριέχει ως έννοια την ιδέα της λησμονιάς (βλ. Donnedieu de Vabres, H., Traité de droit criminel et de législation pénale comparée, Librairie du Recueil Sirey, Παρίσι, 1947, 3η
έκδ., σ. 550 έως 560, αριθ. 977 έως 992, ιδίως σ. 550, αριθ. 977). Είναι σύνθετη λέξη και σχηματίζεται από το (στερητικό) πρόθεμα α- και τη «μνήμη», η οποία μπορεί να δηλώνει την ενθύμηση ή την ανάμνηση. Επομένως, κυριολεκτικά, η λέξη σημαίνει, βάσει της ετυμολογίας της, «έλλειψη ενθύμησης» ή, ακριβέστερα, «ηθελημένη λήθη» (πρβλ. Merle, R., και Vitu, A., Traité de droit criminel, Tome II, Procédure pénale, Éditions Cujas, Παρίσι, 2001, 5η
έκδοση, σ. 1107, αριθ. 942). Οι συγγραφείς επισημαίνουν ότι η αμνηστία είναι η αρχαιότερη μορφή ποινικής άφεσης: «Με μια γενική και απρόσωπη ρύθμιση, η εξουσία αποφασίζει ότι πρέπει να βυθιστούν στη λήθη ορισμένα αδικήματα για τα οποία έχει ασκηθεί ή θα έπρεπε να ασκηθεί ποινική δίωξη, ή για τα οποία έχουν ήδη απαγγελθεί καταδίκες. Οι πράξεις καθ’ εαυτές δεν εξαλείφονται, αλλά οι ποινικές τους συνέπειες εξαφανίζονται». Οι ίδιοι συγγραφείς ορίζουν την αμνηστία «ως ποινικό θεσμό που βασίζεται σε πλάσμα δικαίου και έχει ως σκοπό να άρει ex tunc τον αξιόποινο χαρακτήρα ορισμένων ποινικά κολάσιμων πράξεων, απαγορεύοντας την άσκηση οποιασδήποτε δίωξης για αυτές ή διαγράφοντας τις συναφείς καταδίκες». Από την πλευρά του, ο Jean Pradel παρατηρεί ότι η αμνηστία μοιάζει με «οικειοθελή λήθη του νομοθέτη, ο οποίος, αφού έχει την εξουσία να γράφει στον νόμο τι είναι άδικο, έχει και την εξουσία να το σβήνει» (Pradel, J., Droit pénal comparé, Dalloz, Παρίσι, 2008, 3η έκδ., σ. 586, αριθ. 559). Στο ίδιο πνεύμα, αναφορικά με τους νόμους περί αμνηστίας στην Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, βλ. Perels, J., «Amnestien für NS-Täter in der Bundesrepublik», Kritische Justiz,
τόμος 28, αριθ. 3, 1995, σ. 382 έως 389, και Müller, I., Furchtbare Juristen.
Die unbewältigte Vergangenheit der deutschen Justiz, TIAMAT, Βερολίνο, 2014, σ. 306 έως 315. Σχετικά
με
τον
θεσμό
της
αμνηστίας, βλ., επίσης, Marxen, K., Rechtliche Grenzen der Amnestie, Forum Rechtswissenschaft. Beiträge zu neueren Entwicklungen in der Rechtswissenschaft 13, C. F. Müller, Καρλσρούη, 1984.
4      Το 2001 οι Roger Merle και André Vitu τονίζουν με έμφαση ότι στη σύγχρονη εποχή οι αμνηστεύσεις έχουν πολλαπλασιαστεί, παρότι ο εξαιρετικός χαρακτήρας του θεσμού αποτελεί εγγενές συστατικό στοιχείο του: «[...] η χρήση του θεσμού έχει καταστεί τόσο κοινότοπη που, μετά τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο, μια ρύθμιση για αμνηστία θεσπίζεται, κατά μέσο όρο, ανά διετία: δώδεκα αριθμούνται από το 1919 έως το 1939, ενώ, από την Απελευθέρωση κι εντεύθεν, πάνω από τριάντα» (Merle, R., και Vitu, A., όπ.π., σ. 1108, αριθ. 943). Ο δε Jean Pradel σημειώνει ότι στη Γαλλία το μέτρο της αμνηστίας εφαρμόζεται κατά κόρον, με την έκδοση κατά μέσο όρο ενός νόμου ανά πενταετία, επ’ ευκαιρία της ανάληψης καθηκόντων από τον νέο Πρόεδρο της Δημοκρατίας, «συν, ενίοτε, ενός ή δύο “μίνι” νόμων στη διάρκεια της πενταετούς θητείας [...]» (Pradel, J., όπ.π., σ. 586, υποσημείωση 4).
5      Ο Henri Donnedieu de Vabres παρατηρεί ότι «σκοπός της αμνηστίας είναι, μετά από μια πολιτική αναταραχή, να επέλθει ειρήνευση των πνευμάτων με το να αφεθούν στο παρελθόν αδικήματα τα οποία η κοινωνία προτιμά να ξεχάσει διότι της θυμίζουν τους χαλεπούς καιρούς» (Donnedieu de Vabres, H., όπ.π., σ. 550, αριθ. 978).
6      Αυτός είναι ο λόγος που ο θεσμός της αμνηστίας περιβάλλεται συχνά από ένα πέπλο σκεπτικισμού και υπονοιών για αυθαιρεσία. Όπως σχολιάζουν με οξυδέρκεια επ’ αυτού οι Roger Merle και André Vitu: «Υπογραμμίσαμε επανειλημμένως τον πολιτικό και κοινωνικό ρόλο που διαδραματίζει η αμνηστία ως παράγοντας κατευνασμού και επιείκειας μετά από ταραχώδεις καιρούς, όταν προέχει η αποκατάσταση της ηρεμίας· συμβαίνει πράγματι κάποτε η εξουσία να υπηρετεί καλύτερα την ειρήνη και τη δικαιοσύνη συγχωρώντας παρά εμμένοντας σχολαστικά και τυπολατρικά στην τιμωρία. Δεν πρέπει όμως να παραβλέπεται ότι πρόκειται για μια τυφλή μορφή ανοχής, από την οποία ωφελούνται αδιακρίτως όλοι όσοι πληρούν τις προϋποθέσεις που προβλέπει ο εκάστοτε νόμος περί αμνηστίας, ανεξαρτήτως της αξίας τους ή της αναξιότητάς τους» (Merle, R., και Vitu, A., όπ.π., σ. 1108, αριθ. 942). Από την πλευρά του, ο Klaus Marxen παρατηρεί, στο σύγγραμμά του με θέμα την αμνηστία, ότι οι πολιτικές δυνάμεις χρησιμοποιούν, σε περιόδους αναταραχών, την αμνηστία ως μέσο διεύρυνσης και εδραίωσης της εξουσίας (Marxen, K., όπ.π., σ. 3).
7      Επισημαίνεται ότι στην ίδια προβληματική γύρω από την αμνηστία μπορεί να ενταχθεί και η συζήτηση για το ζήτημα της τριβής που ενδέχεται να υφίσταται μεταξύ, αφενός, της αρχής της ισότητας ενώπιον του νόμου και, αφετέρου, των επιταγών της δικαιοσύνης (βλ. τις σημερινές μου προτάσεις στη συναφή υπόθεση C‑523/24, Sociedad Civil Catalana, ιδίως σημείο 2).
8      Στις 10 Ιουνίου 1944 ένα τμήμα της μεραρχίας των SS «Das Reich» εκτέλεσε 643 κατοίκους αυτού του χωριού που βρίσκεται στον νομό Haute-Vienne (Ωτ-Βιέν, Γαλλία), απανθρακώνοντας γυναίκες, άνδρες και παιδιά. Στη δίκη η οποία διεξήχθη το 1953 ενώπιον του στρατοδικείου του Μπορντώ (Γαλλία), δεκατέσσερις από τους κατηγορουμένους ήταν Αλσατοί που είχαν στρατολογηθεί διά της βίας στη Waffen-SS («Παρά τη θέλησή μας»), ενώ οι υπόλοιποι επτά ήταν Γερμανοί υπήκοοι. Η καταδίκη των Αλσατών προκάλεσε ζωηρές αντιδράσεις στην περιοχή τους όπου, από πολλούς, οι αυτουργοί θεωρούνταν προεχόντως και οι ίδιοι θύματα της Κατοχής, εφόσον είχαν εξαναγκαστεί να υπηρετήσουν στον γερμανικό στρατό. Κατόπιν της ετυμηγορίας (13 Φεβρουαρίου 1953), εκδόθηκε ο loi no 53-112 du 20 février 1953 portant amnistie en faveur des Français incorporés de force dans les formations militaires ennemies (νόμος 53-112, της 20ής Φεβρουαρίου 1953, περί αμνηστίας υπέρ των Γάλλων που στρατολογήθηκαν διά της βίας στις εχθρικές δυνάμεις, JORF της 21ης Φεβρουαρίου 1953, σ. 1747), με τον οποίο οι Γάλλοι υπήκοοι απαλλάχθηκαν από κάθε ευθύνη, κατ’ επίκληση της διαφύλαξης της δημόσιας ειρήνης και της εθνικής ενότητας. Ο Πρόεδρος της Γαλλικής Εθνοσυνέλευσης δήλωσε σχετικά: «Η πατρίδα, ως μάνα, δεν μπορεί να αντέξει τον αλληλοσπαραγμό μέσα στα σπλάχνα της» (βλ., επί του θέματος, Boufigi, M., Hébras, P., και Hébras, A., Le dernier témoin d’Oradour-sur-Glane, Harper Collins, Παρίσι, 2024, ιδίως σ. 118 έως 121). Το μέτρο αυτό, το οποίο, από άλλους, έχει θεωρηθεί ως περίπτωση αρνησιδικίας για ένα ειδεχθές έγκλημα πολέμου, καταδεικνύει την εγγενή δυσχέρεια κάθε αμνηστίας, που έγκειται στην προσπάθεια να βρεθεί ένας συμβιβασμός ανάμεσα στην τιμωρία των σοβαρότερων αδικημάτων και σε πολιτικές εκτιμήσεις υπαγορευόμενες από την ανάγκη διατήρησης της ειρήνης και της κοινωνικής συνοχής. Το κείμενο του νόμου 53-112, της 20ής Φεβρουαρίου 1953, περί αμνηστίας υπέρ των Γάλλων που στρατολογήθηκαν διά της βίας στις εχθρικές δυνάμεις, αναπαράγεται στο σύγγραμμα του Verhaegen, J., La Protection pénal contre les Excès de excès et la Résistance légale à l’Autorité, Bruylant, Βρυξέλλες, 1969, σ. 429. Πρόκειται για μια –σπάνια– περίπτωση νόμου περί αμνηστίας ο οποίος είχε in personam εφαρμογή.
9      Ενδεικτικά, στο Μεγάλο Δουκάτο του Λουξεμβούργου, ένας συγγραφέας διερωτώνταν ήδη εν έτει 1949 κατά πόσον θα ήταν σκόπιμο να δοθεί αμνηστία, χάρη ή να ληφθούν συνδυαστικά τα δύο αυτά μέτρα υπέρ των συνεργατών του κατακτητή, τουλάχιστον για ορισμένα αδικήματα (βλ. Metzler, L., Mélanges de Droit Luxembourgeois, Bruylant/Beffort, Βρυξέλλες/Λουξεμβούργο, 1949, σ. 377 έως 380). Στη δεκαετία του 1950 εκδόθηκαν τρεις νόμοι περί αμνηστίας. Πρώτον, χορηγήθηκε αμνηστία σε όσους είχαν διαπράξει, πριν από την 1η Ιανουαρίου 1947, εγκλήματα εις βάρος συνεργατών, εμφορούμενοι «από πατριωτικά αισθήματα» [loi du 24 mars 1950 concernant la répression de certains faits punissables commis sous l’impulsion de sentiments patriotiques pendant l’occupation ou à l’époque de la libération (νόμος της 24ης Μαρτίου 1950, σχετικά με τον κολασμό ορισμένων αξιόποινων πράξεων που τελέστηκαν υπό καθεστώς παρόρμησης λόγω πατριωτικών αισθημάτων κατά την περίοδο της Κατοχής ή της Απελευθέρωσης) (Mémorial A 1950, σ. 533)]. Η αιτιολογική έκθεση του συγκεκριμένου νόμου, συνοδευόμενη από σχολιασμό, αναπαράγεται στο σύγγραμμα του Spielmann, A., Des traîtres?, RTL Édition, Λουξεμβούργο, 1984, σ. 80 έως 82. Δεύτερον, ο loi du 11 avril 1950 relative à l’amnistie en matière de droit commun et portant interprétation ou modification de certaines dispositions de l’arrêté grand-ducal du 21 avril 1948 déterminant l’effet des mesures prises par l’ennemi, de la loi du 5 décembre 1911 portant réhabilitation de droit des condamnés à des peines correctionnelles ou à des peines de police et de la loi électorale du 31 juillet 1924 (νόμος της 11ης Απριλίου 1950, περί αμνηστίας στον τομέα του κοινού ποινικού δικαίου και περί ερμηνείας ή τροποποίησης ορισμένων διατάξεων του διατάγματος του Μεγάλου Δούκα, της 21ης Απριλίου 1948, για τον καθορισμό των αποτελεσμάτων των μέτρων που έλαβε ο εχθρός, του νόμου της 5ης Δεκεμβρίου 1911, περί αποκατάστασης των δικαιωμάτων των καταδικασθέντων σε σωφρονιστικές ποινές ή σε πρόστιμα, καθώς και του εκλογικού νόμου της 31ης Ιουλίου 1924) (Mémorial A 1950, σ. 633), κάλυπτε δεκάδες είδη αδικημάτων που διαπράχθηκαν μεταπολεμικά, όπως απειλές και σωματικές βλάβες λόγω των οποίων το θύμα καθίστατο ανίκανο προς εργασία. Τρίτον, ένας νόμος που ψηφίστηκε μια δεκαετία μετά το τέλος του Δεύτερου Παγκοσμίου Πολέμου, συγκεκριμένα ο loi du 12 janvier 1955 portant amnistie de certains faits punissables et commutation de certaines peines en matière d’attentat contre la sûreté extérieure de l’État ou de concours à des mesures de dépossession prises par l’ennemi et instituant des mesures de clémence en matière d’épuration administrative (νόμος της 12ης Ιανουαρίου 1955, περί αμνηστίας για ορισμένες αξιόποινες πράξεις και περί μετατροπής ορισμένων ποινών όσον αφορά την προσβολή της εξωτερικής ασφάλειας του κράτους ή τα απαλλοτριωτικά μέτρα που έλαβε ο εχθρός, καθώς και για τη λήψη μέτρων επιείκειας στο πλαίσιο διοικητικής εκκαθάρισης) (Mémorial A 1, σ. 1945), ήταν ευμενής για τους συνεργάτες, δεδομένου ότι δόθηκε χάρη σε όσους είχαν διαπράξει εγκλήματα προσβολής της εξωτερικής ασφάλειας του κράτους πριν από την 1η Ιουνίου 1945 [βλ. Wingerter, E., «La justice luxembourgeoise pendant l’occupation nazie et dans l’immédiat après-guerre (1940-1950)», σε
Histoire de la Justice au Luxembourg (1795 à nos jours). Institutions – Organisation – Agents, De Gruyter, Βερολίνο/Βοστώνη, 2022, σ. 179 έως 242, ιδίως
σ. 213 έως 214].
10      Ο Jacques Verhaegen παραθέτει
τις
προβληματικές
αυτές
αμνηστευτικές
ρυθμίσεις, όπως
το décret no 62-328 du 22 mars 1962 portant amnistie de faits commis dans le cadre des opérations de maintien de l’ordre dirigées contre l’insurrection algérienne (διάταγμα 62-328, της 22ας
Μαρτίου 1962, περί
αμνηστίας
για
πράξεις
που
τελέστηκαν
με
σκοπό
τη
διατήρηση
της
τάξης
στο
πλαίσιο
της
επιχείρησης
καταστολής
της
αλγερινής
εξέγερσης, JORF της 23ης
Μαρτίου 1962, σ. 3144), και
η ordonnance no 62-428 du 14 avril 1962 rendant applicable sur l’ensemble du territoire de la République le décret no 62-328 du 22 mars 1962 portant amnistie de faits commis dans le cadre des opérations de maintien de l’ordre dirigées contre l’insurrection algérienne (πράξη
νομοθετικού
περιεχομένου 62-428, της 14ης
Απριλίου 1962, περί
εφαρμογής
στο
σύνολο
της
επικράτειας
της [Γαλλικής] Δημοκρατίας
του
διατάγματος 62-328, της 22ας
Μαρτίου 1962, περί
αμνηστίας
για
πράξεις
που
τελέστηκαν
με
σκοπό
τη
διατήρηση
της
τάξης
στο
πλαίσιο
της
επιχείρησης
καταστολής
της
αλγερινής
εξέγερσης, JORF της 15ης
Απριλίου 1962, σ. 3892), της
οποίας
η
εφαρμογή
επεκτάθηκε
με
τον loi no 66-396 du 17 juin 1966 portant amnistie d’infractions contre la sûreté de l’État ou commises en relation avec les événements d’Algérie (νόμο 66-396, της 17ης
Ιουνίου 1966, περί
αμνηστίας
για
αξιόποινες
πράξεις
σχετικές
με
την
προσβολή
της
ασφάλειας
του
κράτους
ή
με
τα
γεγονότα
στην
Αλγερία, JORF της 18ης
Ιουνίου 1966, σ. 4915), σε
αδικήματα
που
διαπράχθηκαν «στο
πλαίσιο
αστυνομικών
επιχειρήσεων
για
την
καταστολή
διοικητικών
ή
ποινικών
παραβάσεων» (Verhaegen, J., όπ.π., σ. 444, υποσημείωση 159).
11      Βλ, ιδίως, σημεία 77 επ. των προτάσεών μου.
12      BOE αριθ. 141, της 11ης Ιουνίου 2024, σ. 67764.
13      BOE αριθ. 311, της 29ης Δεκεμβρίου 1978, σ. 29313.
14      Απόφαση 137/2025 του Tribunal Constitucional (Συνταγματικού Δικαστηρίου), Pleno [BOE αριθ. 183, της 31ης Ιουλίου 2025, σ. 103781 (ES:TC:2025:137)].
15      Όπως προκύπτει από την απόφαση περί παραπομπής, οι κατηγορούμενοι ισχυρίζονται ότι πρόκειται για προπαρασκευαστικές πράξεις. Αντιθέτως, σύμφωνα με την εισαγγελική αρχή και τους λαϊκούς μηνυτές, πρόκειται για απόπειρες τέλεσης.
16      Οδηγία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 15ης Μαρτίου 2017, για την καταπολέμηση της τρομοκρατίας και την αντικατάσταση της απόφασης-πλαισίου 2002/475/ΔΕΥ του Συμβουλίου και για την τροποποίηση της απόφασης 2005/671/ΔΕΥ του Συμβουλίου (ΕΕ 2017, L 88, σ. 6).
17      Υπογράφηκε στη Ρώμη στις 4 Νοεμβρίου 1950 (στο εξής: ΕΣΔΑ).
18      Εγκρίθηκε από τη Γενική Συνέλευση των Ηνωμένων Εθνών στις 16 Δεκεμβρίου 1966 και τέθηκε σε ισχύ στις 23 Μαρτίου 1976.
19      BOE αριθ. 45, της 21ης Φεβρουαρίου 2019, σ. 16698.
20      BOE αριθ. 281, της 24ης Νοεμβρίου 1995, σ. 33987.
21      Στο εξής: επιτροπή της Βενετίας.
22      Επιτροπή της Βενετίας, γνωμοδότηση αριθ. 710/2012, της 11ης Μαρτίου 2013, επί των διατάξεων για τους πολιτικούς κρατουμένους στον γεωργιανό νόμο περί αμνηστίας [CDL-AD (2013) 009].
23      Στο εξής: ΕΔΔΑ.
24      BOE αριθ. 260, της 17ης Σεπτεμβρίου 1882, σ. 803.
25      Οι δώδεκα κατηγορούμενοι είναι οι EGB, EGC, GTA, SPG, QCR, ACB, JRS, RJDL, FJG, XBLL, DBA και CBE.
26      Πράξεις ποινικά κολάσιμες βάσει του άρθρου 571 και του άρθρου 572, παράγραφος 2, του ποινικού κώδικα.
27      Πράξεις ποινικά κολάσιμες βάσει του άρθρου 574, παράγραφος 1, του άρθρου 573 bis, παράγραφος 1, σημείο 3, και του άρθρου 346,
παράγραφος 1, του ποινικού κώδικα, καθώς και των συνδυασμένων διατάξεων των άρθρων 16, 62 και του άρθρου 573, παράγραφος 1, σημεία 1, 2 και 4, του ίδιου κώδικα.
28      Πρόκειται, πιο συγκεκριμένα, για την Associació Catalana de Víctimes d’Organitzacions Terroristes (ACVOT) (καταλανική ένωση θυμάτων τρομοκρατικών οργανώσεων)· την Asociación de Víctimas del Terrorismo (AVT) (ένωση θυμάτων της τρομοκρατίας)· την Asociación Dignidad y Justicia (ένωση «Αξιοπρέπεια και Δικαιοσύνη»)· την Asociación Española de Guardias Civiles (AEGC) (ισπανική ένωση των σωμάτων πολιτοφυλακής) και την Asociación Unificada de Guardias Civiles (AUGC) (κεντρική ένωση των σωμάτων πολιτοφυλακής).
29      Αξίζει να σημειωθεί επ’ αυτού ότι, όπως προκύπτει από την αίτηση προδικαστικής αποφάσεως, το αιτούν δικαστήριο άκουσε τους διαδίκους στο πλαίσιο διαδικασίας προδικαστικής παραπομπής, προβλεπόμενης από το ισπανικό δίκαιο, σχετικά με το αίτημα εφαρμογής της αμνηστίας στις επίδικες πράξεις. Μεταξύ των απόψεων που εκφράστηκαν, ένας από τους κατηγορουμένους (QCR) ισχυρίστηκε ότι ο LOA ουδεμία αοριστία ενέχει. Άλλοι κατηγορούμενοι (DBA, CBE και XBLL) υποστήριξαν ότι τα πραγματικά περιστατικά στα οποία αναφέρονται η εισαγγελική παραγγελία και το κατηγορητήριο δεν δικαιολογούν τον χαρακτηρισμό των προσαπτόμενων πράξεων ως τρομοκρατικών, καθώς θεωρούν ότι πρόκειται μάλλον για αξιόποινες προπαρασκευαστικές πράξεις. Οι λαϊκοί μηνυτές εκτιμούν, από την πλευρά τους, ότι ο LOA αντιβαίνει στις αρχές της αποτελεσματικής δικαστικής προστασίας, της διάκρισης των εξουσιών, καθώς και της υπεροχής και της πρακτικής αποτελεσματικότητας του δικαίου της Ένωσης.
30      Υπενθυμίζεται, στο πλαίσιο αυτό, η απόφαση της 17ης Ιουλίου 2008, Επιτροπή κατά Ιταλίας (C‑132/06, EU:C:2008:412), η οποία εκδόθηκε επί υποθέσεως σχετικής όχι με ποινική αμνηστία, όπως εν προκειμένω, αλλά με φορολογική αμνηστία που χορηγήθηκε από την Ιταλική Δημοκρατία. Το Δικαστήριο αποφάνθηκε ότι, εφόσον οι κρίσιμες διατάξεις της εθνικής νομοθεσίας προέβλεπαν, γενικώς και αδιακρίτως, παραίτηση του Δημοσίου από τον έλεγχο όλων των φορολογητέων πράξεων που διενεργήθηκαν κατά τη διάρκεια των οικείων φορολογικών περιόδων, καθιστούσαν τα άρθρα 2 και 22 της έκτης οδηγίας 77/388/ΕΚ του Συμβουλίου, της 17ης Μαΐου 1977, περί εναρμονίσεως των νομοθεσιών των κρατών μελών, των σχετικών με τους φόρους κύκλου εργασιών – Κοινό σύστημα φόρου προστιθέμενης αξίας: ομοιόμορφη φορολογική βάση (ΕΕ ειδ. έκδ. 1977/145, σ. 1), κενά περιεχομένου τους και, συνακόλουθα, έθιγαν την πρακτική αποτελεσματικότητα της οδηγίας.
31      Απόφαση της 16ης Δεκεμβρίου 2021 (C‑203/20, στο εξής: απόφαση AB, EU:C:2021:1016, σκέψη 40).
32      Το Δικαστήριο αναγνώρισε ακόμη, απαντώντας στο τρίτο προδικαστικό ερώτημα του αιτούντος δικαστηρίου στην υπόθεση εκείνη, ότι «εθνική νομοθεσία η οποία προβλέπει διαδικασία νομοθετικής φύσεως για την ανάκληση αμνηστίας καθώς και δικαστική διαδικασία με αντικείμενο τον έλεγχο της συνταγματικότητας της εν λόγω ανακλήσεως δεν θέτει σε εφαρμογή το δίκαιο της Ένωσης, δεδομένου ότι οι εν λόγω διαδικασίες δεν εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής του δικαίου αυτού» [απόφαση AB (σκέψη 74)]. Πάντως, στην ίδια υπόθεση, είχε επίσης ζητηθεί από το Δικαστήριο, με το πρώτο προδικαστικό ερώτημα που υποβλήθηκε από το αιτούν δικαστήριο, να αποφανθεί αν συμβιβαζόταν με την αρχή ne bis in idem η έκδοση ευρωπαϊκού εντάλματος σύλληψης κατά προσώπου εις βάρος του οποίου είχε ασκηθεί ποινική δίωξη που αρχικώς διακόπηκε, με αμετάκλητη δικαστική απόφαση εκδοθείσα βάσει αμνηστίας, και κατόπιν συνεχίστηκε λόγω της έκδοσης νόμου για την ανάκληση της αμνηστίας και την ακύρωση της εν λόγω δικαστικής αποφάσεως. Ως προς τη δική του αρμοδιότητα, το Δικαστήριο αποφάνθηκε όντως, σε πρώτο στάδιο, ότι η διαδικασία της κύριας δίκης αφορούσε αδικήματα τα οποία δεν έχουν αποτελέσει αντικείμενο εναρμόνισης σε ενωσιακό επίπεδο και ότι το δίκαιο της Ένωσης δεν ρυθμίζει τα ζητήματα της χορήγησης και της ανάκλησης αμνηστίας. Πλην όμως, και τούτο είναι σημαντικό, έκρινε εαυτό αρμόδιο με το σκεπτικό ότι το πρώτο προδικαστικό ερώτημα δεν αφορούσε την ερμηνεία της εθνικής νομοθεσίας σχετικά με τα διαπραχθέντα αδικήματα ή την ανακληθείσα αμνηστία, αλλά την ερμηνεία της αρχής ne bis in idem στο πλαίσιο διαδικασίας έκδοσης ευρωπαϊκού εντάλματος σύλληψης, η οποία ενέπιπτε στο καθ’ ύλην και στο χρονικό πεδίο εφαρμογής της αποφάσεως-πλαισίου 2002/584/ΔΕΥ
του Συμβουλίου, της 13ης Ιουνίου 2002, για το ευρωπαϊκό ένταλμα σύλληψης και τις διαδικασίες παράδοσης μεταξύ κρατών μελών (ΕΕ 2002, L 190, σ. 1) [απόφαση AB (σκέψεις 41 και 42)].
33      Οδηγία του Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 13ης Δεκεμβρίου 2011 (ΕΕ 2011, L 338, σ. 2).
34      Βλ. άρθρο 11, παράγραφος 1, της αποφάσεως-πλαισίου 2005/214/ΔΕΥ του Συμβουλίου, της 24ης Φεβρουαρίου 2005, σχετικά με την εφαρμογή της αρχής της αμοιβαίας αναγνώρισης επί χρηματικών ποινών (ΕΕ 2005, L 76, σ. 16)· άρθρο 13, παράγραφος 1, της αποφάσεως-πλαισίου 2006/783/ΔΕΥ του Συμβουλίου, της 6ης Οκτωβρίου 2006, σχετικά με την εφαρμογή της αρχής της αμοιβαίας αναγνώρισης στις αποφάσεις δήμευσης (ΕΕ 2006, L 328, σ. 59)· άρθρο 19, παράγραφος 1, της αποφάσεως-πλαισίου 2008/909/ΔΕΥ του Συμβουλίου, της 27ης Νοεμβρίου 2008, σχετικά με την εφαρμογή της αρχής της αμοιβαίας αναγνώρισης σε ποινικές αποφάσεις οι οποίες επιβάλλουν ποινές στερητικές της ελευθερίας ή μέτρα στερητικά της ελευθερίας, για το σκοπό της εκτέλεσής τους στην Ευρωπαϊκή Ένωση (ΕΕ 2008, L 327, σ. 27), και άρθρο 19,
παράγραφος 1, της αποφάσεως-πλαισίου 2008/947/ΔΕΥ του Συμβουλίου, της 27ης Νοεμβρίου 2008, σχετικά με την εφαρμογή της αρχής της αμοιβαίας αναγνώρισης δικαστικών αποφάσεων και αποφάσεων αναστολής εκτέλεσης της ποινής ή απόλυσης υπό όρους με σκοπό την εποπτεία των μέτρων αναστολής και των εναλλακτικών κυρώσεων (ΕΕ 2008, L 337, σ. 102).
35      Απόφαση-πλαίσιο του Συμβουλίου, της 13ης Ιουνίου 2002 (ΕΕ 2002, L 164, σ. 3). Όπως προαναφέρθηκε στην υποσημείωση 16 των προτάσεών μου, η οδηγία 2017/541 αντικατέστησε την εν λόγω απόφαση-πλαίσιο.
36      Βλ. αιτιολογικές σκέψεις 6 και 7 της οδηγίας 2017/541:
«(6)      Λαμβανομένων υπόψη της εξέλιξης των τρομοκρατικών απειλών και των νομικών υποχρεώσεων για την Ένωση και τα κράτη μέλη στο πλαίσιο του διεθνούς δικαίου, θα πρέπει να υπάρξει μεγαλύτερη σύγκλιση σε όλα τα κράτη μέλη όσον αφορά τον ορισμό των τρομοκρατικών εγκλημάτων, των εγκλημάτων που σχετίζονται με τρομοκρατική ομάδα και αυτών που σχετίζονται με τρομοκρατικές δραστηριότητες, ώστε να καλύπτει πληρέστερα συμπεριφορές συνδεόμενες ιδίως με τους αλλοδαπούς τρομοκράτες μαχητές και τη χρηματοδότηση της τρομοκρατίας. Αυτές οι μορφές συμπεριφοράς θα πρέπει επίσης να τιμωρούνται όταν τελούνται μέσω του διαδικτύου, αλλά και μέσω των μέσων κοινωνικής δικτύωσης.
(7)      Επιπλέον, ο διασυνοριακός χαρακτήρας της τρομοκρατίας απαιτεί ισχυρή και συντονισμένη αντίδραση και συνεργασία εντός και μεταξύ των κρατών μελών, καθώς και μεταξύ των αρμόδιων υπηρεσιών και οργανισμών της Ένωσης για την καταπολέμηση της τρομοκρατίας, συμπεριλαμβανομένων της Eurojust και της Ευρωπόλ. [...]»
37      Βλ. αιτιολογική σκέψη 35 της οδηγίας 2017/541. Ο τίτλος II αφορά τις ελευθερίες, ο τίτλος III την ισότητα, ο τίτλος V την ιθαγένεια και ο τίτλος VI τη δικαιοσύνη.
38      Βλ. υποσημείωση 37 των προτάσεών μου.
39      Πρβλ. Zoumpoulakis, K., «Approximation of criminal sanctions in the European Union: A wild goose chase?», New Journal of European Criminal Law,
τόμος 13, αριθ. 3, 2022, σ. 333 έως 345, ιδίως σ. 335 και 336. Ο συγγραφέας υπογραμμίζει ότι η έννοια των «ελάχιστων κανόνων» δεν παραπέμπει στο ίδιο το περιεχόμενο του κανόνα, αλλά μάλλον στο γεγονός ότι τα κράτη μέλη πρέπει
να διαθέτουν ορισμένο περιθώριο ευελιξίας για να υπερβαίνουν το απαιτούμενο ελάχιστο όριο.
40      Βλ. Wieczorek, I., The Legitimacy of EU Criminal Law, Hart Publishing, Οξφόρδη, 2020, σ. 115 έως 116.
41      Απόφαση της 22ας Μαΐου 2012 (C‑348/09, EU:C:2012:300).
42      Βλ. Wieczorek, I. (οπ.π., σ. 116): «μια λογική εναρμονιστικής ποινικοποίησης στηριζόμενη σε αξιακή βάση».
43      Βλ. Siatista, I. M., και Wierda, M., «Principle 24. Restrictions and Other Measures Relating to Amnesty», σε
The United Nations Principles to Combat Impunity:
A Commentary, Oxford University Press, Οξφόρδη, 2018, σ. 258 επ.
44      Για μια ιστορική επισκόπηση της εξέλιξης του διεθνούς ανθρωπιστικού δικαίου σε σχέση με τη μεταχείριση της αμνηστίας και της ατιμωρησίας, βλ. Puéchavy, M., «Une amnistie générale ne peut couvrir les crimes de tortures et de traitements inhumains et dégradants (ΕΔΔΑ, απόφαση Margus κατά
Κροατίας, 13 Νοεμβρίου 2012)», Revue trimestrielle des droits de l’homme,
αριθ. 94, 2013, ιδίως
σ. 484 επ.
45      Βλ. O’Keefe, R., «11. Statutory Limitation and Amnesty», σε
International Criminal Law, Oxford International Law Library, Οξφόρδη, 2015, σ. 61 έως 479, ιδίως
σ. 468·
βλ., επίσης, Mettraux, G., International Crimes: Law and Practice: Volume II: Crimes Against Humanity, Oxford University Press, Οξφόρδη, 2020, σ. 177.
46      Επί
της
εξέλιξης
της
νομολογίας
του
ΕΔΔΑ
όσον
αφορά
το
ζήτημα
της
αμνηστίας, βλ., μεταξύ
άλλων, Tulkens, F., και Van Drooghenbroeck, S., «La clémence pénale et les droits de l’homme. Réflexions en marge de la jurisprudence récente de la Cour européenne des droits de l’homme», Liber amicorum Michel van de Kerchove, Larcier, Βρυξέλλες, 2011, σ. 133 έως 137· Gallen, J., «The European Court of Human Rights, Transitional Justice and Historical Abuse in Consolidated Democracies», Human Rights Law Review,
τόμος 19, αριθ. 4, 2019, σ. 675 έως 704· Moulier, I., «La Cour européenne des droits de l’homme face à la répression pénale nationale des crimes de droit international», L’homme dans la société internationale. Mélanges en hommage au Professeur Paul Tavernier, Bruylant, Βρυξέλλες, 2013, 1η
έκδοση, σ. 1365 έως 1396.
47      Απόφαση του ΕΔΔΑ της 2ας Σεπτεμβρίου 1991, Dujardin κ.λπ. κατά Γαλλίας (CE:ECHR:1991:0902DEC001673490).
48      Απόφαση του ΕΔΔΑ της 2ας Νοεμβρίου 2004, Abdülsamet Yaman κατά Τουρκίας (CE:ECHR:2004:1102JUD003244696, § 55).  Βλ., επίσης, απόφαση του ΕΔΔΑ της 10ης Μαρτίου 2009, Turan Cakir κατά Βελγίου (CE:ECHR:2009:0310JUD004425606), με την οποία το ΕΔΔΑ διαπίστωσε ότι συνέτρεχε παράβαση του άρθρου 3 της ΕΣΔΑ, κρίνοντας ότι «όταν κρατικός υπάλληλος κατηγορείται για πράξεις αντίθετες προς το άρθρο 3, η δίκη ή η καταδίκη δεν πρέπει να καθίστανται ανενεργές λόγω παραγραφής και η εφαρμογή μέτρων όπως η αμνηστία ή η χάρη πρέπει να απαγορεύεται [...]. Ειδικότερα, [...] οι εθνικές αρχές δεν πρέπει σε καμία περίπτωση να δημιουργούν την εντύπωση ότι είναι διατεθειμένες να αφήσουν ατιμώρητη μια τέτοια μεταχείριση» (§ 69).
49      Απόφαση του ΕΔΔΑ της 5ης Ιουνίου 2007, Yeşil και Sevim κατά Τουρκίας (CE:ECHR:2007:0605JUD003473804, § 38).
50      Απόφαση του ΕΔΔΑ της 13ης Ιανουαρίου 2009, Yeter κατά Τουρκίας (CE:ECHR:2009:0113JUD003375003, § 70).
51      Απόφαση του ΕΔΔΑ της 17ης Μαρτίου 2009, Ould Dah κατά Γαλλίας (CE:ECHR:2009:0317DEC001311303).  Το ΕΔΔΑ χρησιμοποίησε και πάλι την ίδια διατύπωση στην απόφαση της 24ης Μαΐου 2011, Association «21 décembre 1989» κ.λπ. κατά Ρουμανίας (CE:ECHR:2011:0524JUD003381007, § 144): «η αμνηστία είναι γενικά ασυμβίβαστη με το καθήκον των κρατών να διερευνούν τις πράξεις βασανιστηρίων [Ould Dah κατά Γαλλίας (απόφ.) αριθ. 13113/03, της 17ης Μαρτίου 2009] και να καταπολεμούν την ατιμωρησία για διεθνή εγκλήματα. Το ίδιο ισχύει και όσον αφορά την χάρη (Abdülsamet Yaman κατά Τουρκίας, αριθ. 32446/96, § 55, 2 Νοεμβρίου 2004)».
52      Απόφαση του ΕΔΔΑ της 27ης Μαΐου 2014, Marguš κατά Κροατίας (CE:ECHR:2014:0527JUD000445510, στο εξής: απόφαση Marguš κατά Κροατίας) (βλ. όσον αφορά τη συγκεκριμένη απόφαση, μεταξύ άλλων, Krenc, F., και Van Drooghenbroeck, S., «Chronique de jurisprudence de la Cour européenne des droits de l’homme –1η Ιανουαρίου–
30 Ιουνίου 2014», Journal des tribunal, τόμος 35, αριθ. 6579, 2014, σ. 677).  Η υπόθεση αφορούσε πρώην μαχητή του κροατικού στρατού ο οποίος καταδικάστηκε κατόπιν δύο χωριστών διαδικασιών για εγκλήματα πολέμου κατά του άμαχου πληθυσμού. Κατόπιν του τερματισμού της πρώτης διαδικασίας λόγω της έκδοσης ενός νόμου για τη χορήγηση γενικής αμνηστίας από τον οποίο επωφελήθηκε και ο ίδιος, ο προσφεύγων αμφισβήτησε ενώπιον του ΕΔΔΑ τη νομιμότητα της συνέχισης της ποινικής δίωξης και της επακόλουθης καταδίκης του, με αποτέλεσμα το ΕΔΔΑ να εξετάσει το κύρος της αμνηστίας που του είχε χορηγηθεί αρχικώς. Το ΕΔΔΑ δέχθηκε, μεταξύ άλλων, ότι «οι ποινικές δίκες οι οποίες κινήθηκαν κατά του προσφεύγοντος αφορούσαν, μεταξύ άλλων, κατηγορίες για ανθρωποκτονία και βαριά σωματική βλάβη αμάχων, οπότε ετίθετο ζήτημα προσβολής του δικαιώματός τους στη ζωή, όπως κατοχυρώνεται στο άρθρο 2 της [ΕΣΔΑ], ή ακόμη και των δικαιωμάτων τους βάσει του άρθρου 3» (§ 124). Έκρινε επίσης ότι «η υποχρέωση των κρατών να διώκουν ποινικώς τους δράστες βασανιστηρίων ή δολοφονιών είναι [...] παγιωμένη στη νομολογία του [ΕΔΔΑ]. Από αυτήν προκύπτει ότι η χορήγηση αμνηστίας στους δράστες δολοφονιών ή κακομεταχείρισης αμάχων θα ήταν αντίθετη προς τις υποχρεώσεις που υπέχουν τα κράτη από τα άρθρα 2 και 3 της [ΕΣΔΑ], δεδομένου ότι το μέτρο αυτό θα εμπόδιζε τη διερεύνηση τέτοιων πράξεων και θα συνεπαγόταν κατ’ ανάγκην την ατιμωρησία των δραστών τους» (§ 127).
53      Στο εξής: ΔΔΑΔ.
54      Το ΕΔΔΑ έλαβε, μεταξύ άλλων, υπόψη τη σχετική νομολογία του ΔΔΑΔ για να καταλήξει στη διαπίστωση ότι η αμνηστία δεν πρέπει να επιτρέπεται στις περιπτώσεις σοβαρών παραβιάσεων των ανθρωπίνων δικαιωμάτων: «Το [ΕΔΔΑ] επισημαίνει ακόμη τη νομολογία του [ΔΔΑΔ], ιδίως τις προαναφερθείσες αποφάσεις του Barrios Altos, Gomes Lund κ.λπ., Gelman και Massacres d’El Mozote και γειτονικών περιοχών, στις οποίες, στηριζόμενο στην προγενέστερη νομολογία του καθώς και στα πορίσματα της Διαμερικανικής Επιτροπής Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, των οργάνων των Ηνωμένων Εθνών και άλλων παγκόσμιων και περιφερειακών οργάνων για την προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, έλαβε κατηγορηματικά θέση επί του ζητήματος αυτού, κρίνοντας ότι ουδεμία αμνηστία μπορεί να γίνει δεκτή σε σχέση με σοβαρές παραβιάσεις των θεμελιωδών ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Όπως εξήγησε, σε τέτοιες περιπτώσεις, η αμνηστία θα έθιγε σοβαρά την υποχρέωση των κρατών να διερευνούν τέτοιες πράξεις και να τιμωρούν τους δράστες τους (Gelman, προπαρατεθείσα § 195, και Gomes Lund κ.λπ., προπαρατεθείσα § 171). Το [ΕΔΔΑ] υπογράμμισε ότι παρόμοια μέτρα αμνηστίας παραβιάζουν τα αναπαλλοτρίωτα δικαιώματα που αναγνωρίζονται από το διεθνές δίκαιο των ανθρωπίνων δικαιωμάτων (Gomes Lund κ.λπ. § 171)» (απόφαση Marguš κατά Κροατίας, § 138).
55      Βλ. απόφαση Marguš κατά Κροατίας (§ 140).
56      Βλ. Pérez-León-Acevedo, J.-P., «The European Court of Human Rights (ECtHR) vis-à-vis amnesties and pardons; factors concerning or affecting the degree of ECtHR’s deference to states», The International Journal of Human Rights,
τόμος 26, αριθ. 6, 2022, σ. 1107 έως 1137.
57      Βλ. απόφαση Marguš κατά Κροατίας (§ 139): «[...] το διεθνές δίκαιο τείνει όλο και περισσότερο να θεωρεί αυτές τις αμνηστίες ανεπίτρεπτες, καθότι δεν συμβιβάζονται με την καθολικώς αναγνωρισμένη υποχρέωση των κρατών να διώκουν ποινικώς και να τιμωρούν τους δράστες σοβαρών παραβιάσεων των θεμελιωδών ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Ακόμη και αν υποτεθεί ότι η αμνηστία μπορεί να είναι αποδεκτή όταν συντρέχουν ιδιαίτερες περιστάσεις, όπως ένα πλαίσιο διεργασιών για την επίτευξη συμφιλίωσης και/ή μια μορφή επανόρθωσης για τα θύματα, η αμνηστία που χορηγήθηκε εν προκειμένω στον προσφεύγοντα παραμένει ανεπίτρεπτη, δεδομένου ότι από κανένα στοιχείο δεν προκύπτει η ύπαρξη τέτοιων περιστάσεων εν προκειμένω». Η υπογράμμιση δική μου.
58      Βλ., ιδίως, σημεία 64 έως 68 των προτάσεών μου.
59      Επιτροπή της Βενετίας, γνωμοδοτήσεις αριθ. 1167/2023 και 1168/2023, της 18ης Μαρτίου 2024, σχετικά με τις επιταγές του κράτους δικαίου όσον αφορά την αμνηστία, ιδίως σε σχέση με την πρόταση ψήφισης από το ισπανικό κοινοβούλιο «οργανικού νόμου περί αμνηστίας, για την αποκατάσταση της θεσμικής, πολιτικής και κοινωνικής ομαλότητας στην Καταλονία» [CDL-AD (2024) 003, σημείο 74]. Βλ. επίσης, σχετικά με την αυτοαμνηστία, Marxen, K. (όπ.π., σ. 38 έως 45).
60      Πρβλ. απόφαση του ΔΔΑΔ της 14ης Μαρτίου 2001, Barrios Altos κατά Περού (σειρά C, αριθ. 75). Για
σχολιασμό
της
συγκεκριμένης
αποφάσεως, βλ. Cançado Trindade, A. A., Évolution du droit international au droit des gens. L’accès des individus à la Justice Internationale. Le regard d’un juge,
Pedone, Παρίσι, 2008, ιδίως
σ. 123 έως 125· Stahn, C., A Critical Introduction to International Criminal Law, Cambridge University Press, Κέιμπριτζ, 2019, ιδίως
σ. 259 έως 260. Βλ., επίσης, απόφαση του ΔΔΑΔ της 29ης Νοεμβρίου 2006, La Cantuta κατά Περού (σειρά C,
αριθ. 162), απόφαση του ΔΔΑΔ της 26ης Σεπτεμβρίου 2006, Almonacid Arellano κ.λπ. κατά Χιλής (σειρά C, αριθ. 154)· απόφαση του ΔΔΑΔ της 24ης Φεβρουαρίου 2011, Gelman κατά Ουρουγουάης (σειρά C, αριθ. 221). Γενικότερα, ως προς τη νομολογία του ΔΔΑΔ σχετικά με την αμνηστία, βλ. Perez-Leon-Acevedo, J.-P., «The control of the Inter-American Court of Human Rights over Amnesty laws and other exception measures: Legitimacy assessment», Leiden Journal of International Law,
τόμος 33, αριθ. 3, 2020, σ. 667 έως 687·
επίσης, ακόμη
ειδικότερα, όσον
αφορά
την
επιρροή
του
δικαστή Cançado Trindade στην
ερμηνεία
των
νόμων
περί
αμνηστίας
από
το
δικαστήριο
αυτό, βλ., μεταξύ
άλλων, Chiari Gonçalves, V., και Albuquerque, L., «A particuição de Cançado Trindade na interpretação das leis de anistia no Sistema Interamericano de Direitos Humanos: UMA Análise a location do caso Herzog», Revista da Faculdade de Direito.
Número Especial:
EM Memória do Professor Antônio Augusto Cançado Trindade,
αριθ. 81, 2022, σ. 299 έως 317.
61      Βλ., όσον αφορά το ζήτημα του δικαστικού ελέγχου των νόμων περί αμνηστίας, επιτροπή της Βενετίας, γνωμοδότηση αριθ. 710/2012, της 11ης Μαρτίου 2013, επί των διατάξεων για τους πολιτικούς κρατουμένους στον γεωργιανό νόμο περί αμνηστίας [CDL-AD (2013) 009, σημεία 43 έως 46]. Η επιτροπή της Βενετίας επισημαίνει ότι μια διαδικασία στο πλαίσιο της οποίας, με απόφαση του Κοινοβουλίου, ανατίθεται στη δικαστική εξουσία να αποφασίσει αν συγκεκριμένα πρόσωπα πληρούν τα γενικά κριτήρια που έχουν καθοριστεί από το Κοινοβούλιο για την εφαρμογή της αμνηστίας συνάδει με την αρχή της διάκρισης των εξουσιών.
62      Υπενθυμίζεται επ’ αυτού ότι η συγκεκριμένη διάταξη προστέθηκε στον LOA κατόπιν σύστασης της επιτροπής της Βενετίας, όπως αναφέρεται στο προοίμιο του εν λόγω νόμου.
63      Όπως υπογράμμισε το γαλλικό Conseil d’État (Συμβούλιο της Επικρατείας), η ασφάλεια δικαίου προϋποθέτει ότι «[...] οι πολίτες είναι σε θέση, χωρίς να χρειάζεται να καταβάλλουν ανυπέρβλητες προσπάθειες, να γνωρίζουν τι επιτρέπεται και τι απαγορεύεται από το ισχύον δίκαιο. Για να επιτευχθεί αυτό το αποτέλεσμα, οι κανόνες που θεσπίζονται πρέπει να είναι σαφείς και κατανοητοί και να μην υπόκεινται σε πολύ συχνές ή, κυρίως, σε απρόβλεπτες μεταβολές με την πάροδο του χρόνου». (βλ. Conseil d’État, Rapport public 2006 – Sécurité juridique et complexité du droit, La Documentation française, Paris, 15 Μαρτίου 2006, σ. 281, έγγραφο
διαθέσιμο
στην
ακόλουθη
ηλεκτρονική
διεύθυνση: https://www.vie-publique.fr/files/rapport/pdf/064000245.pdf).
64      Απόφαση της 30ής Απριλίου 2020, Hecta Viticol (C‑184/19, EU:C:2020:337, σκέψη 52).
65      Σημειωτέον ότι το ΕΔΔΑ υπογραμμίζει τη θεμελιώδη λειτουργία της αρχής της ασφάλειας δικαίου κατά την ερμηνεία της ΕΣΔΑ. Η ασφάλεια δικαίου αποτελεί ακριβώς έναν από τους σκοπούς της ΕΣΔΑ, διότι συνδέεται άμεσα με μία από τις γενικές ερμηνευτικές αρχές στις οποίες αναφέρεται συχνά η νομολογία του ΕΔΔΑ, συγκεκριμένα την «υπεροχή του δικαίου», η οποία διακηρύσσεται εξάλλου και στο προοίμιο της ΕΣΔΑ. Η προσήκουσα προστασία κατά της αυθαιρεσίας συνιστά υποχρέωση για κάθε κράτος που επιθυμεί να κατοχυρώσει την «υπεροχή του δικαίου». (βλ. de Salvia, M., «La place de la notion de sécurité juridique dans la jurisprudence de la Cour européenne des droits de l’homme», Cahiers du Conseil Constitutionnel, αριθ. 11, 2011, διαθέσιμο στην ακόλουθη ηλεκτρονική διεύθυνση: https://www.conseil-constitutionnel.fr/nouveaux-cahiers-du-conseil-constitutionnel/la-place-de-la-notion-de-securite-juridique-dans-la-jurisprudence-de-la-cour-europeenne-des-droits). Ο σεβασμός των κανόνων της δίκαιης δίκης συσχετίζεται συχνά με την έννοια της ασφάλειας δικαίου. Το ΕΔΔΑ έχει κρίνει, επ’ αυτού, ότι «το δικαίωμα σε δίκαιη δίκη ενώπιον δικαστηρίου, το οποίο κατοχυρώνεται στο άρθρο 6, παράγραφος 1, της [ΕΣΔΑ], πρέπει να ερμηνεύεται υπό το φως του προοιμίου της [ΕΣΔΑ], όπου διακηρύσσεται η υπεροχή του δικαίου ως στοιχείο της κοινής κληρονομιάς των συμβαλλομένων κρατών. Ένα από τα θεμελιώδη στοιχεία της υπεροχής του δικαίου είναι η αρχή της ασφάλειας των εννόμων σχέσεων, σύμφωνα με την οποία δεν επιτρέπεται, μεταξύ άλλων, να αμφισβητηθεί πλέον μια λύση που έχει δοθεί σε ένδικη διαφορά και περιβλήθηκε ισχύ δεδικασμένου» (απόφαση του ΕΔΔΑ της 28ης Οκτωβρίου 1999, Brumarescu κατά Ρουμανίας, CE:ECHR:1999:1028JUD002834295, § 61).
66      Βλ. απόφαση της 24ης Ιουλίου 2023, Lin (C‑107/23 PPU, EU:C:2023:606, σκέψη 114). Πρβλ., επίσης, αποφάσεις της 28ης Μαρτίου 2017, Rosneft (C‑72/15, EU:C:2017:236, σκέψεις 161 και 162), και της 16ης Φεβρουαρίου 2022, Ουγγαρία κατά Κοινοβουλίου και Συμβουλίου (C‑156/21, EU:C:2022:97, σκέψεις 136 και 223).
67      Βλ. σημείο 46 των προτάσεών μου (υποσημείωση 29).
68      Γνώμη την οποία φαίνεται να συμμερίζονται και οι λαϊκοί μηνυτές στην υπόθεση της κύριας δίκης (βλ. σημείο 45 των προτάσεών μου).
69      Εγκρίθηκε στη Νέα Υόρκη από τη Γενική Συνέλευση των Ηνωμένων Εθνών στις 10 Δεκεμβρίου 1984, Recueil des traités des Nations unies, τόμος 1465, σ. 85, αριθ. 24841 (1987).
70      Βλ., μεταξύ άλλων, αποφάσεις του ΕΔΔΑ της 18ης Ιανουαρίου 1978, Ιρλανδία κατά Ηνωμένου Βασιλείου (CE:ECHR:1978:0118JUD000531071, § 167), της 28ης Ιουλίου 1999, Selmouni κατά Γαλλίας (CE:ECHR:1999:0728JUD002580394, § 96 έως 97), και της 24ης Ιουλίου 2014, Al Nashiri κατά Πολωνίας (CE:ECHR:2014:0724JUD002876111, § 508)
71      Βλ. απόφαση του ΕΔΔΑ της 6ης Απριλίου 2000, Labita κατά Ιταλίας (CE:ECHR:2000:0406JUD002677295, § 120): «Το [ΕΔΔΑ] έχει κρίνει ότι μια ορισμένη μεταχείριση ήταν συγχρόνως “απάνθρωπη”, ιδίως επειδή προμελετημένα διήρκεσε για ώρες και προκάλεσε, αν όχι πραγματικές σωματικές βλάβες, τουλάχιστον έντονο σωματικό και ψυχικό πόνο, αλλά και “εξευτελιστική” διότι ήταν ικανή να δημιουργήσει στα θύματά της αισθήματα φόβου, αγωνίας και κατωτερότητας, ικανά να τα ταπεινώσουν και να τα ατιμάσουν. Προκειμένου μια ποινή ή η μεταχείριση η οποία τη συνοδεύει να είναι “απάνθρωπη” ή “εξευτελιστική”, η ταλαιπωρία ή η ταπείνωση πρέπει, εν πάση περιπτώσει, να βαίνουν πέραν εκείνων που αναπόφευκτα συνεπάγεται μια δεδομένη μορφή νόμιμης μεταχείρισης ή ποινής». Βλ., επίσης, απόφαση του ΕΔΔΑ της 26ης Οκτωβρίου 2000, Kudła κατά Πολωνίας (CE:ECHR:2000:1026JUD003021096, § 92).
72      Βλ. απόφαση του ΕΔΔΑ της 1ης Ιουνίου 2010, Gäfgen κατά Γερμανίας (CE:ECHR:2010:0601JUD002297805, § 89).
73      Βλ. απόφαση του ΕΔΔΑ της 21ης Ιανουαρίου 2011, M.S.S. κατά Βελγίου και Ελλάδας (CE:ECHR:2011:0121JUD003069609, § 220): «Μπορεί να αρκεί να ταπεινωθεί το θύμα απέναντι στον ίδιο του τον εαυτό, ακόμα και αν δεν έχει ταπεινωθεί απέναντι σε άλλους [...]. Τέλος, μολονότι πρέπει να λαμβάνεται υπόψη εάν ο σκοπός ήταν να ταπεινωθεί ή να μειωθεί το θύμα, η απουσία τέτοιου σκοπού δεν μπορεί να αποκλείει κατά τρόπο οριστικό τη διαπίστωση παράβασης του άρθρου 3 [...].». Βλ., επίσης, απόφαση του ΕΔΔΑ της 28ης Σεπτεμβρίου 2015, Bouyid κατά Βελγίου (CE:ECHR:2015:0928JUD002338009, § 87): «Για να πληρούται το ελάχιστο αυτό όριο σοβαρότητας πρέπει, κατά κανόνα, η κακομεταχείριση να συνεπάγεται σωματικές βλάβες ή έντονη φυσική ή ψυχική ταλαιπωρία. Εντούτοις, ακόμη και ελλείψει τέτοιας κακοποίησης, η μεταχείριση, εάν ταπεινώνει ή ατιμάζει το άτομο λόγω του ότι η ανθρώπινη αξιοπρέπειά του δεν γίνεται σεβαστή ή μειώνεται, ή εάν προκαλεί στο θύμα αισθήματα φόβου, αγωνίας ή κατωτερότητας ικανά να κάμψουν την ηθική και σωματική του αντίσταση, μπορεί να χαρακτηριστεί ως εξευτελιστική και, επομένως, να εμπίπτει επίσης στην απαγόρευση του άρθρου 3 [...]».
74      Βλ. αποφάσεις του ΕΔΔΑ της 20ής Δεκεμβρίου 2004, Μακαρατζής κατά Ελλάδας (CE:ECHR:2004:1220JUD005038599, § 50), και της 14ης Ιουνίου 2011, Trévalec κατά Βελγίου (CE:ECHR:2011:0614JUD003081207, § 55 έως 61).
75      Έχω επίγνωση του ότι, στις γνωμοδοτήσεις αριθ. 1167/2023 και 1168/2023, της 18ης Μαρτίου 2024, σχετικά με τις επιταγές του κράτους δικαίου όσον αφορά την αμνηστία, ιδίως σε σχέση με την πρόταση ψήφισης από το ισπανικό κοινοβούλιο «οργανικού νόμου περί αμνηστίας, για την αποκατάσταση της θεσμικής, πολιτικής και κοινωνικής ομαλότητας στην Καταλονία» [CDL-AD(2024)003], η Επιτροπή της Βενετίας επισήμανε ότι, «από απόψεως ασφάλειας δικαίου, η επιτροπή [της Βενετίας] σημειώνει ότι το καθ’ ύλην και χρονικό πεδίο εφαρμογής της αμνηστίας, όπως ορίζεται στο άρθρο 1.1 του σχεδίου νόμου περί αμνηστίας είναι πολύ ευρύ και αόριστο» και, κατά συνέπεια, «συνέστησε να περιοριστεί και να καθοριστεί με μεγαλύτερη ακρίβεια το καθ’ ύλην και χρονικό πεδίο εφαρμογής της αμνηστίας, ώστε να καταστούν τα αποτελέσματα του νόμου πιο προβλέψιμα» (σημεία 94 και 96). Εντούτοις, πρέπει να υπενθυμιστεί ότι η επιτροπή της Βενετίας εξετάζει την αρχή της ασφάλειας δικαίου από μια γενική, αφηρημένη και κανονιστική σκοπιά, με στόχο να τεθούν ιδεώδη πρότυπα που θα αποτελούν σημείο αναφοράς για κάθε περίπτωση. Στο ενωσιακό δίκαιο όμως, η αρχή αυτή δεν εκτιμάται αφηρημένα, αλλά από λειτουργική σκοπιά, υπό το πρίσμα των σκοπών της ενωσιακής έννομης τάξης και, ειδικότερα, προκειμένου να κριθεί αν διακυβεύεται η πρακτική αποτελεσματικότητα της οδηγίας 2017/541. Αυτό ακριβώς ήταν το νόημα της παρατήρησης του γενικού εισαγγελέα Hogan, ο οποίος είχε τονίσει σε προτάσεις του ότι «η ανάλυση της [ε]πιτροπής της Βενετίας είναι κατ’ ουσίαν πολιτική, καίτοι εμπεριέχει περίπλοκες νομικές και πολιτικές εκτιμήσεις» και ότι «[η] γνώμη της [ε]πιτροπής της Βενετίας αποβλέπει στη δημιουργία ενός ιδανικού συστήματος» [προτάσεις του γενικού εισαγγελέα Hogan στην υπόθεση Repubblika (C‑896/19, EU:C:2020:1055, σημείο 88)]. Συνεπώς, παρότι, υπό μια οπτική νομοτεχνικής βελτίωσης, το πεδίο εφαρμογής του άρθρου 1 του LOA θα μπορούσε να καθοριστεί με μεγαλύτερη ακρίβεια, η όποια αδυναμία σε αυτό το επίπεδο δεν είναι δυνατόν, εν προκειμένω, να εξομοιωθεί με παραβίαση της αρχής της ασφάλειας δικαίου όπως κατοχυρώνεται στο δίκαιο της Ένωσης.
76      Όσον αφορά την περίπτωση κατά την οποία η αμνηστία χορηγείται ενώ η υπόθεση έχει παραπεμφθεί στο ποινικό δικαστήριο, ο Donnedieu de Vabres υπογραμμίζει ότι η αμνηστία δεν θίγει τα δικαιώματα των τρίτων και δεν αίρει την αξίωση αποζημίωσης· αν η αστική αγωγή δεν έχει ακόμη ασκηθεί, μόνον το αρμόδιο πολιτικό δικαστήριο μπορεί να επιληφθεί (Donnedieu de Vabres, H., όπ.π., σ. 558 και 559, αριθ. 991).
77      Οι Roger Merle και André Vitu σχολιάζουν με γλαφυρότητα και κριτικό πνεύμα το στοιχείο της γενικότητας που χαρακτηρίζει την αμνηστία, επισημαίνοντας ότι «[ο]ι συντάκτες ενός νόμου περί αμνηστίας δεν υπόκεινται σε κανένα όριο, όταν πρόκειται να καθορίσουν ποια αδικήματα θα καλύψει το μέτρο συγχώρεσης» (Merle, R. και Vitu, A., όπ.π., σ. 1111, αριθ. 945). Όσον αφορά τους ευεργετούμενους από το μέτρο, οι συγγραφείς διακρίνουν μεταξύ της «αμνηστίας in rem», δηλαδή «εκείνης που χορηγείται στους αυτουργούς των απαριθμούμενων στον νόμο αδικημάτων, χωρίς να λαμβάνονται καθόλου υπόψη οι ιδιότητες των αμνηστευόμενων», και της «αμνηστίας in personam», δηλαδή των περιπτώσεων όπου δεν λαμβάνονται υπόψη η φύση ή η σοβαρότητα των αδικημάτων που διαπράχθηκαν, αλλά χορηγείται αμνηστία σε «ορισμένες κατηγορίες ατόμων των οποίων το παρελθόν ή το ιδιαίτερο ποιον τους καθιστά άξιους του μέτρου» (όπ.π, σ. 1112 έως 1113, αριθ. 946). Βλ. επίσης, για μια κατάταξη των αμνηστιών ανάλογα με το πεδίο εφαρμογής τους, Siatista, I. M., και Wierda, M. (όπ.π., σ. 259) και Stahn, C. (όπ.π., σ. 260).
78      Βλ. σημείο 88 των προτάσεών μου.
79      Βλ. σημείο 84 των προτάσεών μου.
80      6/64 (EU:C:1964:66).
81      Βλ. αποφάσεις της 22ας Φεβρουαρίου 2022, RS (Αποτελέσματα των αποφάσεων συνταγματικού δικαστηρίου) (C‑430/21, EU:C:2022:99, σκέψη 52), και της 5ης Ιουνίου 2023, Επιτροπή κατά Πολωνίας (Ανεξαρτησία και ιδιωτική ζωή των δικαστών) (C‑204/21, EU:C:2023:442, σκέψη 79).
82      Απόφαση της 24ης Ιουνίου 2019, Popławski (C‑573/17, EU:C:2019:530, σκέψη 54 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
83      Βλ. απόφαση της 17ης Δεκεμβρίου 2020, Επιτροπή κατά Σλοβενίας (Αρχεία της ΕΚΤ) (C‑316/19, EU:C:2020:1030, σκέψη 119).
84      Βλ. σημείο 84 των προτάσεών μου.
85      Απόφαση της 26ης
Μαρτίου 2020, Miasto Łowicz και Prokurator Generalny (C‑558/18 και C‑563/18, στο εξής: απόφαση Miasto Łowicz, EU:C:2020:234, σκέψη 44).
86      Βλ. απόφαση Miasto Łowicz (σκέψη 45).
87      Βλ. απόφαση Miasto Łowicz (σκέψη 46).