61964C0045
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ
JOSEPH GAND
της 19ης Οκτωβρίου 1965 (
*1
)
Κύριε Πρόεδρε, Κύριοι δικαστές,
Η διαδικασία την οποία κίνησε η Επιτροπή της ΕΟΚ κατά της Ιταλικής Δημοκρατίας σύμφωνα με το άρθρο 169 της Συνθήκης της Ρώμης είναι η κατάληξη της μακράς διαφωνίας που τη φέρνει σε αντίθεση με το κράτος αυτό επί του θέματος του συμφώνου της επιστροφής δασμών και ορισμένων εμμέσων φόρων κατά την εξαγωγή προϊόντων της βιομηχανίας μηχανημάτων προς το άρθρο 96 της εν λόγω Συνθήκης.
Θα υπενθυμίσω τα πραγματικά περιστατικά στο βαθμό που το επιβάλλει η εξέταση των λόγων απαραδέκτου που προβάλλει η Ιταλική Κυβέρνηση κατά της προσφυγής της Επιτροπής καθώς και της επιχειρηματολογίας που αναπτύχθηκε από τους δύο διαδίκους.
Ο ιταλικός νόμος 103 της 10ης Μαρτίου 1955, του οποίου η ισχύς παρατάθηκε μέχρι την 31η Δεκεμβρίου με τον νόμο της 18ης Μαρτίου 1958, προέβλεπε υπέρ των προϊόντων της βιομηχανίας μηχανημάτων την επιστροφή, κατά τη στιγμή της εξαγωγής, «του τελωνειακού δασμού και των λοιπών δασμολογικών τελών» που επιβαρύνουν τα χρησιμοποιούμενα προϊόντα σιδήρου και χάλυβα κατά τη μεταποίησή τους.
Ούτε μπορεί να αμφισβητηθεί ούτε αμφισβητείται σοβαρά ότι στην πραγματικότητα η επιστροφή ίσχυε επίσης ως προς ορισμένους εμμέσους φόρους που επιβάλλονταν σε πρώτες ύλες και σε ημιεπεξεργασμένα προϊόντα. Εξάλλου, το ύψος της επιστροφής καθοριζόταν για κάθε δασμολογική κλάση με ενιαίο συντελεστή: τόσες ιταλικές λίρες (LIT) ανά κιλό. Επομένως, η επιστροφή γινόταν κατ' αποκοπήν. Διάφορα παράπονα που απευθύνονταν στην Επιτροπή αμφισβητούσαν το σύμφωνο του καθεστώτος αυτού προς το άρθρο 96 της Συνθήκης που έχει ως εξής:
«Για τα προϊόντα που εξάγονται προς την επικράτεια ενός των κρατών μελών η επιστροφή εσωτερικών φόρων δεν δύναται να είναι ανώτερη των εσωτερικών φόρων που τους έχουν επιβληθεί άμεσα ή έμμεσα».
Επίσης, η Επιτροπή ζήτησε επανειλημμένα από το 1961 και μετά πληροφοριακά στοιχεία από την Ιταλική Κυβέρνηση. Η τελευταία της γνωστοποίησε, την 1η Φεβρουαρίου 1962, ότι ενόψει της γενομένης μειώσεως των δασμών στο εμπόριο μεταξύ κρατών μελών αποφάσισε να μειώσει κατά 35 % τα επιστρεφόμενα ποσά για τα προϊόντα που εξάγονται στις άλλες χώρες της Κοινότητας και ότι ήταν διατεθειμένη να διενεργήσει σύντομα μια έρευνα προκειμένου να προσδιορίσει το μέρος της επιστροφής που αντιστοιχούσε σε άλλες επιβαρύνσεις, πλήν του φόρου κύκλου εργασιών (ΦΚΕ), επίσης δε να καταρτίσει χρονοδιάγραμμα για τη σταδιακή κατάργηση του στοιχείου αυτού. Αντηλλάγησαν έγγραφα χωρίς αποτέλεσμα και στη συνέχεια η Ιταλική Κυβέρνηση διαβίβασε, την 3η Μαΐου 1963, ένα έγγραφο όπου αναφέρονταν οι φόροι για τους οποίους προβλεπόταν επιστροφή και όπου αναγραφόταν, παραδείγματος χάρη, η επίδραση των φόρων αυτών στην τιμή κόστους ορισμένων προϊόντων ή ομάδων προϊόντων. Αφού με το έγγραφο αυτό η Επιτροπή βεβαιώθηκε για το ότι το εφαρμοζόμενο καθεστώς δεν ήταν σύμφωνο με τη Συνθήκη, κίνησε τη διαδικασία που προβλέπει το άρθρο 169: η Ιταλική Κυβέρνηση, όταν κλήθηκε να υποβάλει τις παρατηρήσεις της, και δικαιολογώντας στην ουσία την άποψή της, κατέστησε γνωστό ότι προετοιμαζόταν ένα νέο νομοθετικό κείμενο, το οποίο θα αντικαθιστούσε τον νόμο 103 που θα έπαυε να εφαρμόζεται στο τέλος του έτους.
Έτσι, διατυπώνοντας την 11η Δεκεμβρίου 1963 την αιτιολογημένη γνώμη με την οποία καλούσε την Ιταλική Κυβέρνηση να καταργήσει, το αργότερο μέχρι την 31η Δεκεμβρίου 1963, τις επιστροφές που κρίνονταν ασυμβίβαστες προς το άρθρο 96, η Επιτροπή υπογράμμιζε την πρόθεσή της να αντιταχθεί στη διαιώνιση της φερομένης παραβάσεως, ιδίως με τη θέσπιση νέων μεν νομοθετικών διατάξεων, αλλά με ανάλογα αποτελέσματα. Επειδή ακριβώς έκρινε ότι τέτοια ήταν η περίπτωση του νόμου 639 της 5ης Ιουλίου 1964, που ίσχυε αναδρομικά από 1ης Ιανουαρίου 1964, προσέφυγε στο Δικαστήριο την 13η Οκτωβρίου 1964.0 νέος νόμος, ευρύτερος σε ορισμένα σημεία από τον προηγούμενο, προβλέπει την επιστροφή, πάντα σύμφωνα με ενιαίο συντελεστή για κάθε δασμολογική κλάση, των δασμών και των εσωτερικών εμμέσων φόρων πλήν του φόρου κύκλου εργασιών. Όμως, προωθώντας περαιτέρω τη διαδικασία που βρισκόταν ήδη σε εξέλιξη, προβλέπει για τα εξαγόμενα στα κράτη μέλη προϊόντα τη σταδιακή μείωση μέχρι 80 % του επιστρεφομένου ποσού από την 1η Ιανουαρίου 1966. Για την Επιτροπή δεν υπάρχει καμία ουσιαστική διαφορά μεταξύ του συστήματος αυτού και του συστήματος του προηγουμένου νόμου, ο οποίος προκάλεσε την αιτιολογημένη γνώμη. Ούτε υπήρξε διακοπή της συνέχειας, αφού ο νέος νόμος ισχύει αναδρομικά από της λήξεως του χρόνου ισχύος του προηγουμένου. Ζητεί, λοιπόν, η Επιτροπή από το Δικαστήριο να αναγνωρίσει ότι το εν λόγω σύστημα αντίκειται στο άρθρο 96 της Συνθήκης, καθόσον προϋποθέτει την επιστροφή ορισμένων επιβαρύνσεων, όπως τα δικαιώματα εγγραφής, τα τέλη χαρτοσήμου και υποθήκης, τα τέλη επί των κρατικών αδειών, επί των αυτοκινήτων και της διαφημίσεως, που δεν καλύπτονται από τις διατάξεις του προαναφερθέντος άρθρου — και περαιτέρω επειδή προσδιορίζει το ποσό του επιστρεπτέου φόρου βάσει υπολογισμού κατ' αποκοπήν, που συνίσταται στον καθορισμό μέσου συντελεστή ανά προϊόν ή ομάδα προϊόντων, πράγμα που επίσης δεν επιτρέπεται από το ίδιο αυτό άρθρο.
I — Παραδεκτό της προσφυγής
Στην προσφυγή αυτή, η Ιταλική Δημοκρατία αντιτάσσει δύο λόγους απαραδέκτου που στηρίζει στην παράβαση των τύπων που προβλέπονται από το άρθρο 169 της Συνθήκης, το οποίο ορίζει τα εξής:
«Αν η Επιτροπή κρίνει ότι ένα κράτος μέλος έχει παραβεί υποχρέωσή του εκ της παρούσης Συνθήκης, διατυπώνει αιτιολογημένη γνώμη επί του θέματος, αφού προηγουμένως παρέχει τη δυνατότητα στο κράτος αυτό να διατυπώσει τις παρατηρήσεις του.
Αν το κράτος δεν συμμορφωθεί με τη γνώμη αυτή εντός της προθεσμίας που του τάσσει η Επιτροπή, δύναται η τελευταία να προσφύγει στο Δικαστήριο.»
1.
Καταρχάς, το αντικείμενο της διοικητικής διαδικασίας που προηγείται της δίκης δεν είναι ταυτόσημο προς το αντικείμενο της καθαυτό δίκης ενώπιον του Δικαστηρίου, αφού η πρώτη αφορούσε τον νόμο 103 της 10ης Μαρτίου 1955 και η δεύτερη τον νόμο 639 της 5ης Ιουλίου 1964. Αλλά επί του τελευταίου δεν διατυπώθηκε αιτιολογημένη γνώμη από την Επιτροπή.
Είναι όμως βέβαιο ότι η Επιτροπή, με την αιτιολογημένη γνώμη της της 11ης Δεκεμβρίου 1963, κατήγγειλε — δικαίως ή αδίκως, αυτό είναι θέμα ουσίας και όχι παραδεκτού — μια ταυτόσημη παράβαση του άρθρου 96 της Συνθήκης, στο οποίο στηρίχθηκε από την αρχή της μακράς αυτής διαδικασίας. Προσήψε στη συνομιλήτριά της ότι επέστρεφε φόρους που δεν έπλητταν το προϊόν, αλλά την επιχείρηση και ότι χρησιμοποιούσε μέθοδο κατ' αποκοπήν υπολογισμού που δεν επέτρεπε την εξασφάλιση του ισαξίου του επιστρεφομένου ποσού και της πραγματικής επιβαρύνσεως. Αμφισβήτησε, εξάλλου, ότι οι γενόμενες μειώσεις ήδη κατά τη διάρκεια ισχύος του νόμου της 10ης Μαρτίου 1955, ήταν ικανές να θεραπεύσουν τη φερομένη παρανομία του συστήματος.
Είναι επίσης βέβαιο ότι, μολονότι ο νόμος της 5ης Ιουλίου 1964 δεν αποτελεί απλή παράταση της ισχύος του προηγουμένου νόμου (οπότε δεν θα υπήρχε κανένα πρόβλημα), στην ουσία είναι ταυτόσημος: τα προϊόντα για τα οποία ισχύει η επιστροφή είναι τα ίδια — οι προβλεπόμενοι συντελεστές επιστροφής είναι οι ίδιοι, παρότι το φάσμα των ρητά αναφερομένων στα δύο κείμενα φόρων διαφέρει — και τέλος, αν και οι μειώσεις επιστροφών είναι μεγαλύτερες, δεν αποτελούν νεωτερισμό σε σχέση με το προηγούμενο σύστημα, το οποίο τις γνώριζε ήδη. Η μόνη αλλαγή που μεσολάβησε ανάμεσα στην πραγματική κατάσταση κατά την ημερομηνία της αιτιολογημένης γνώμης και αυτήν που υφίστατο κατά τον χρόνο ασκήσεως της προσφυγής συνίστατο σε μείωση κατά 10 % του ποσού των εν λόγω επιστροφών για τα εξαγόμενα προς τα κράτη μέλη προϊόντα.
Κατά την Ιταλική Κυβέρνηση, η διοικητική διαδικασία που προηγείται της δίκης και προβλέπεται από το άρθρο 169 συνιστά ουσιαστική διαδικασία, τόσο ως προς τον τύπο όσο και ως προς το συγκεκριμένο περιεχόμενό της και δεν είναι δυνατόν η Επιτροπή, εφόσον η φάση αυτή είχε ως αντικείμενο μια κατάσταση που δημιουργήθηκε από ορισμένη νομοθετική πράξη, να φέρνει απευθείας ενώπιον του Δικαστηρίου την κατάσταση που προήλθε από ένα νέο νόμο, ο οποίος επέφερε θεμελιώδεις τροποποιήσεις σε σχέση με τον προηγούμενο. Η θέση αυτή είναι από νομική άποψη ασφαλώς ορθή. Νομίζω, όμως, ότι εν προκειμένω δεν έγινε καμία θεμελιώδης τροποποίηση ούτε όσον αφορά τα νομοθετικά κείμενα ούτε, πολύ περισσότερο, στην πρακτική την οποία η Επιτροπή θεώρησε ως αντίθετη προς τη Συνθήκη. Ας προστεθεί ότι η διαδικασία του άρθρου 169 θα έχανε πολλή από τη σημασία της αν ένα κράτος μέλος μπορούσε, μετά την παρέλευση της προθεσμίας που του παρέχεται για να θέσει τέρμα σε φερομένη παράβαση της Συνθήκης, να επαναφέρει την ίδια κατάσταση με μεταγενέστερη νομοθετική διάταξη, ή ακόμη και να διατηρήσει την κατάσταση αυτή προσδίδοντας, όπως εν προκειμένω, στη νέα νομοθετική διάταξη αναδρομική ισχύ. Προτείνω, επομένως, να απορρίψετε την πρώτη αυτή ένσταση.
2.
Η καθής προβάλλει κατά του παραδεκτού της προσφυγής ένα δεύτερο λόγο απαραδέκτου, τον οποίο στηρίζει στις αλλαγές που υπέστη η θέση της Επιτροπής κατά τη διάρκεια της διοικητικής διαδικασίας. Αφού υποστήριξε ότι ορισμένοι φόροι δεν ήταν δυνατόν να αποτελέσουν αντικείμενο επιστροφών βάσει του άρθρου 96, επειδή ισοδυναμούσαν προς άμεσους φόρους, η Επιτροπή στη συνέχεια υποστήριξε ότι οι φόροι αυτοί δεν επιδέχονταν καμία επιστροφή για τον λόγο ότι δεν ήταν δυνατόν να υπολογιστεί με ακρίβεια η επίπτωσή τους στο κόστος παραγωγής. Η καθής κυβέρνηση με τον τρόπο αυτό στερήθηκε της δυνατότητας να διατυπώσει κατά τα οριζόμενα στο άρθρο 169, πρώτη παράγραφος, τις παρατηρήσεις της επί της αιτιολογίας της αιτιολογημένης γνώμης.
Η ένσταση αυτή δεν φαίνεται να μπορεί να σας σταματήσει. Το έγγραφο με το οποίο τέθηκε σε κίνηση η διαδικασία συνιστά προκαταρκτική πράξη, η οποία γνωστοποιεί στο κράτος μέλος την ενέργεια ή την παράλειψη η οποία του προσάπτεται, καθώς και τους κοινοτικούς κανόνες που η Επιτροπή κρίνει ότι παραβιάζονται από το εν λόγω κράτος. Μόνος σκοπός της είναι η έναρξη διαλόγου. Οι παρατηρήσεις που διατυπώνει το κράτος μέλος μπορούν να εξασθενίσουν την πεποίθηση της Επιτροπής ή να την ενισχύσουν ή να την υποχρεώσουν να διευκρινίσει, δηλαδή να τροποποιήσει την αιτιολογία στην οποία βασίστηκε η αρχική της πεποίθηση. Τότε μόνο διατυπώνεται η αιτιολογημένη γνώμη που αποτυπώνει την οριστική θέση του οργάνου, βάσει της οποίας θα εκδοθεί η απόφασή σας. Αλλά η προκαταρκτική αυτή διαδικασία δεν πρέπει να περικλείεται μέσα σ' ένα άκαμπτο πλαίσιο, όπως θα ήθελε η καθής.
Με την απόφαση του Δικαστηρίου 7/61 κρίθηκε επαρκής η αιτιολογημένη γνώμη που περιείχε «συγκροτημένη ανάπτυξη των λόγων που οδήγησαν την Επιτροπή στην πεποίθηση ότι το ενδιαφερόμενο κράτος παρέβη υποχρέωση που υπέχει από τη Συνθήκη» (Rec, VII, σ. 654). Αρκεί μια αναδρομή στην αιτιολογημένη γνώμη που περιέχεται στον φάκελο της παρούσας υπόθεσης για να καταστεί σαφές ότι αυτό συμβαίνει και στην προκειμένη περίπτωση. Με βάση, επομένως, αυτή τη γνώμη θα εξετάσω στη συνέχεια το πολύ λεπτότερο ζήτημα του βασίμου της προσφυγής.
II — Βάσιμο της προσφυγής
1.
Πρέπει κατ' αρχάς να καταστεί σαφές, πώς είχε η πραγματική και νομική κατάσταση τόσο την 31η Δεκεμβρίου 1963, ημερομηνία λήξεως της προθεσμίας που τάχθηκε από την Επιτροπή, όσο και την 13η Οκτωβρίου 1964, ημερομηνία ασκήσεως της προσφυγής της τελευταίας στο Δικαστήριο. Για τον σκοπό αυτό, θα στηριχθώ στα διάφορα έγγραφα που αντηλλάγησαν μεταξύ των διαδίκων κατά τη διάρκεια της διοικητικής διαδικασίας που προηγήθηκε της δίκης και κατά τη γραπτή διαδικασία, περιλαμβανομένου ιδίως του σχετικού εγγράφου 16 που προέρχεται από την ιταλική διοίκηση και περιέχει μέθοδο υπολογισμού για τον προσδιορισμό της επιπτώσεως των φόρων επί των προϊόντων της βιομηχανίας μηχανημάτων. Στα πληροφοριακά αυτά στοιχεία προστίθενται μερικές διευκρινίσεις που παρασχέθηκαν κατά την επ' ακροατηρίου συζήτηση σε απάντηση των ερωτήσεων που υποβάλατε στους διαδίκους.
Δύο σημεία φαίνονται δεδομένα:
α)
Ως προς τους φόρους που λαμβάνονται υπόψη για τον υπολογισμό της επιστροφής: σύμφωνα με την πρακτική που ίσχυε υπό το κράτος του νόμου 103, ο νόμος 639 της 5ης Ιουλίου 1964 προβλέπει, πέραν της επιστροφής των τελωνειακών δασμών, και επιστροφή των εσωτερικών εμμέσων φόρων πλην του φόρου κύκλου εργασιών. Η Ιταλική Κυβέρνηση δέχθηκε από την αρχή της δίκης ότι η επιστροφή περιελάμβανε «διαφόρων ειδών φόρους, μεταξύ των οποίων συναριθμούνται κυρίως οι φόροι κατασκευής και οι φόροι καταναλώσεως που εισπράττονται από το Δημόσιο και πλήττουν την παραγωγή της βιομηχανίας μηχανημάτων» (έγγραφο της 20ής Φεβρουαρίου 1961 — σχετικό έγγραφο 3). Ειδικότερα, η επιστροφή επεκτείνεται στα δικαιώματα εγγραφής, στα τέλη χαρτοσήμου και υποθήκης, στα τέλη επί των κρατικών αδειών, επί των αυτοκινήτων και της διαφημίσεως. Όσον αφορά τις τελευταίες αυτές κατηγορίες τελών, η Επιτροπή θεωρεί ότι, εφόσον βαρύνουν ουσιαστικά την επιχείρηση και την παραγωγή στο σύνολό της — και όχι το εξαγόμενο προϊόν — δεν είναι δυνατόν να λαμβάνονται υπόψη για την επιστροφή που προβλέπεται στο άρθρο 96.
β)
Όσον αφορά το θέμα του τρόπου υπολογισμού της επιστροφής, είναι γνωστό ότι αυτό προκύπτει από τον συνδυασμό δύο στοιχείων: ο προσαρτημένος στον νόμο 639 (ή το διάταγμα που προβλέπεται στον νόμο 103) πίνακας καθορίζει ένα ενιαίο ποσό ανά προϊόν ή ομάδα προϊόντων, που κυμαίνεται, κατά περίπτωση, από 15 μέχρι 800 LIT το κιλό. Αλλά, για τις εξαγωγές προς τα άλλα κράτη μέλη, το συνολικό ποσό της επιστροφής μειώθηκε κατά ποσοστό που συνεχώς αυξάνει από 55 % την 1η Ιουλίου 1963, σε 60 % την 1η Ιανουαρίου 1964, σε 65 % την 1η Ιουλίου 1964, για να φθάσει το 80 % από 1ης Ιανουαρίου 1966. Πρόκειται συνεπώς για σύστημα κατ' αποκοπήν υπολογισμού, για τις βάσεις του οποίου το σχετικό έγγραφο 16 και οι 4 πίνακες που το συνοδεύουν παρέχουν μερικές ενδείξεις. Λόγω της αδυναμίας ακρι βούς προσδιορισμού της επιπτώσεως των φόρων που πράγματι επιβάρυναν τα οικεία προϊόντα, ο προσδιορισμός γίνεται «δειγματοληπτικά». Για μια επιχείρηση που επιλέγεται ως πρότυπο υπολογίζονται, αφενός, οι άμεσα καταβληθέντες φόροι με βάση τα λογιστικά της αποτελέσματα, αντιπαραβαλλόμενοι προς το ύψος της παραγωγής κατά την οικεία περίοδο, και, αφετέρου, σύμφωνα με μια αρκετά περίπλοκη μέθοδο, προσδιορίζεται το ύψος των εμμέσων φόρων που κατέβαλε η ίδια επιχείρηση συνεπεία του ότι είναι ενσωματωμένοι στην τιμή των υλικών και των προϊόντων που αγόρασε και προορίζονται για την παραγωγή των αντιπροσωπευτικών προϊόντων, για τον σκοπό δε αυτό οι προμηθευτές των βιομηχανιών μηχανημάτων έχουν καταταγεί σε διάφορες κατηγορίες. Τέλος, η συνολική επιβάρυνση προσδιορίζεται με αναγωγή στην τιμή και το βάρος του οικείου προϊόντος της βιομηχανίας μηχανημάτων. Αν και η μέθοδος αυτή παρουσιάστηκε μόνο για λόγους πληροφοριακούς, είναι το μόνο στοιχείο με βάση το οποίο μπορεί να δικαιολογηθεί ο υπολογισμός και ο συντελεστής των επιστροφών που εγκρίθηκαν για τα διάφορα προϊόντα.
Πρέπει εδώ να σημειωθεί ότι ο πίνακας 1 αναφέρει ρητά τους διάφορους φόρους που κατά την Επιτροπή πρέπει να αποκλείονται της επιστροφής. Ο εισηγητής δικαστής υπέβαλε κατά την επ' ακροατηρίου συζήτηση το ερώτημα, ποια είναι η κατάσταση, όσον αφορά τις επιστροφές, καθεμιάς από δύο εταιρίες που παράγουν το ίδιο προϊόν, αλλά από τις οποίες η μία μόνο συνέστησε υποθήκη ή κάνει διαφήμηση και συνεπώς βαρύνεται με τους σχετικούς φόρους. Ενθυμείστε την απάντηση του πληρεξουσίου δικηγόρου της Ιταλικής Κυβέρνησης: «Το αποτέλεσμα είναι ακριβώς το ίδιο».
2.
Είναι ή δεν είναι σύμφωνο με τους ορισμούς του άρθρου 96 το σύστημα αυτό, που περιέγραψα, πιστεύω, με τη μεγαλύτερη δυνατή ακρίβεια ενόψει των στοιχείων που περιέχονται στη δικογραφία; Το άρθρο αυτό πρέπει να ενταχθεί στο πλαίσιο του κεφαλαίου 2 «Φορολογικές Διατάξεις». Είναι το ακριβές αντιστάθμισμα του προηγουμένου άρθρου, το οποίο περιορίζει τη δυνατότητα ενός κράτους μέλους να επιβάλλει εσωτερικούς φόρους στα προϊόντα άλλων κρατών μελών. Και στις δύο περιπτώσεις ο σκοπός είναι να αποτραπεί η μέσω του φορολογικού συστήματος διαφορετική και προνομιακή μεταχείριση των εθνικών επιχειρήσεων. Πρέπει ακόμη να επισημανθεί — κάτι που αποτελεί τουλάχιστον ένδειξη μιας τάσεως — ότι το κεφάλαιο, και ιδίως το άρθρο που μας απασχολεί, ρίχνει το βάρος λιγότερο στις επιχειρήσεις απ' ό, τι στα προϊόντα.
Το πρώτο θέμα γύρω από το οποίο στρέφεται η δίκη είναι ποιων φόρων την επιστροφή επιτρέπει το άρθρο 96. Όλων των εμμέσων φόρων πάσης φύσεως, ισχυρίζεται η καθής, η οποία αρύεται επιχείρημα από τη διατύπωση του άρθρου 98, που θέτει αυστηρότερες προϋποθέσεις για την επιστροφή όσον αφορά «άλλους φόρους, πλην των φόρων κύκλου εργασιών, των ειδικών φόρων καταναλώσεως και των λοιπών εμμέσων φόρων». Το επιχείρημα αυτό δεν έχει αποφασιστική βαρύτητα, αν ληφθεί υπόψη τόσο το γράμμα του άρθρου 96, όσο και ο σκοπός τον οποίο επιδιώκει: κάνοντας λόγο για τους φόρους που έχουν επιβληθεί στα εξαγόμενα προϊόντα άμεσα ή έμμεσα, αναφέρεται στους φόρους που έχουν επιβαρύνει είτε το τελικό προϊόν είτε τις πρώτες ύλες και τα ημιεπεξεργασμένα προϊόντα που ενσωματώθηκαν σε προηγούμενα στάδια της παραγωγής. Είναι όμως, βέβαιο, ότι παρά τη φύση τους ως εμμέσων φόρων, δεν εμφανίζουν αυτό τον χαρακτήρα τα δικαιώματα εγγραφής, τα τέλη χαρτοσήμου και υποθήκης, οι φόροι επί των κρατικών αδειών, επί των αυτοκινήτων και της διαφημίσεως, οι οποίοι δεν πλήττουν τα προϊόντα υπό την ιδιότητά τους αυτή, σε όποιο στάδιο της παραγωγής τους κι αν βρίσκονται, αλλά μάλλον τις επιχειρήσεις. Οι επιπτώσεις τους ποικίλλουν ανάλογα με τα χαρακτηριστικά της τελευταίας και όχι ανάλογα με τα προϊόντα. Υπό τις συνθήκες αυτές δεν βλέπω πώς θα μπορούσε να τηρηθεί ως προς τα τελευταία η αρχή του άρθρου 96, σύμφωνα με την οποία ανώτατο όριο της επιστροφής είναι το ποσό του φόρου που έχει πράγματι επιβαρύνει το προϊόν. Θεωρώ, κατά συνέπεια, ότι οι φόροι που απαρίθμησα δεν συγκαταλέγονται σ' αυτούς που αφορά το άρθρο 96.
Το δεύτερο θέμα της διαφοράς αφορά τη μέθοδο υπολογισμού που εφαρμόζεται για τον καθορισμό της επιστροφής, επ' αυτού δε, αντίθετα με ό, τι φάνηκε να πιστεύει προς στιγμήν η καθής, η μομφή αφορά το σύνολο των φόρων, περιλαμβανομένων και εκείνων οι οποίοι δεν αμφισβητείται ότι κατ' αρχήν υπόκεινται σε επιστροφή. Η τελευταία καθορίζεται κατ' αποκοπήν για κάθε προϊόν ή ομάδα προϊόντων, σε ορισμένο ποσό LIT ανά κιλό. Η Επιτροπή θεωρεί ότι η πρακτική της επιβολής φόρου κατ' αποκοπήν βάσει μέσων συντελεστών βρίσκεται σε αντίθεση προς τις διατάξεις του άρθρου 96, για τον λόγο ότι το ποσό ορισμένων επιστροφών είναι αναπόφευκτα ανώτερο των φόρων που πράγματι επιβάρυναν τα οικεία προϊόντα. Και είναι αδιάφορο, προσθέτει, ότι, αντίθετα, άλλες επιστροφές δεν φθάνουν το ύψος στο οποίο θα μπορούσαν να φθάσουν δυνάμει του εν λόγω άρθρου. Το γεγονός αυτό δεν αναιρεί τον παράνομο χαρακτήρα της διαδικασίας.
Στα ανωτέρω η καθής αντιτείνει ότι άλλες διατάξεις της Συνθήκης, και ιδίως το άρθρο 97, προβλέπουν συστήματα κατ' αποκοπήν υπολογισμού που συμβιβάζονται απολύτως με τους κοινοτικούς στόχους και ότι, αφού το ίδιο το άρθρο 96 δεν επιβάλλει να διενεργούνται οι επιστροφές υποχρεωτικά σύμφωνα με ορισμένο τρόπο, όλες οι μέθοδοι επιτρέπονται συμπεριλαμβανομένου του κατ' αποκοπήν συστήματος.
Η γνώμη αυτή είναι από τις πλέον αμφίβολες. Το άρθρο 97 είναι το μόνο που επιτρέπει, σε φορολογικά θέματα, τον καθορισμό μέσων συντελεστών. Ορίζει επίσης ότι κατά τον καθορισμό αυτό δεν πρέπει «να παραβιάζονται οι αρχές των άρθρων 95 και 96». Επιτρέπεται μόνο για τα κράτη όπου ισχύει ο φόρος κύκλου εργασιών κατά το σωρευτικό και επαναληπτικό φορολογικό σύστημα, τούτο δε λαμβανομένων υπόψη των ιδιομορφιών του εν λόγω συστήματος. Ορισμένοι σχολιαστές, ωστόσο, έχουν υποστηρίξει πως η μέθοδος των μέσων συντελεστών είναι δυνατόν να χρησιμοποιείται για τον υπολογισμό όλων των άλλων φόρων για τους οποίους ισχύει ο κανόνας της φορολογήσεως στη χώρα καταναλώσεως, αφού η Συνθήκη περιορίζεται στη διατύπωση γενικών κανόνων χωρίς να υπεισέρχεται στο θέμα των λεπτομερειών εφαρμογής. Πρόκειται για ερμηνεία που μου φαίνεται παρακινδυνευμένη, ενόψει του γράμματος του άρθρου 96, καθότι η μέθοδος του κατ' αποκοπήν υπολογισμού συνεπάγεται κατ' ανάγκην, σε ορισμένες περιπτώσεις, επιστροφές ανώτερες των πράγματι επιβληθέντων φόρων.
Στην πραγματικότητα, το ισχυρότερο επιχείρημα υπέρ της εν λόγω μεθόδου είναι το ότι είναι απλή, αν δεν είναι, όπως υποστήριξε άλλοτε η καθής, ακόμη και απαραίτητη στην περίπτωση που δεν θέλει κανείς να προβεί σε ex post αποτίμηση της επιπτώσεως των φόρων, η οποία είναι όχι μόνο δυσχερής, αλλά και αβέβαιη. Στην πράξη είναι δυνατή η εφαρμογή της. Δεν βλέπω, ωστόσο, πώς μπορεί να δικαιολογηθεί η εφαρμογή του συστήματος αυτού από νομικής απόψεως. Κατά τη γνώμη μου, η χρησιμοποίηση της κατ' αποκοπήν μεθόδου συνιστά, καταρχήν, παράβαση του άρθρου 96 της Συνθήκης.
Μέχρι τώρα, όμως, άφησα κατά μέρος τη διάταξη του διατάγματος της 18ης Ιανουαρίου 1962 και στη συνέχεια του νόμου της 5ης Ιουλίου 1964, η οποία μειώνει σε ολοένα μεγαλύτερο βαθμό το συνολικό ποσό της επιτρεπομένης επιστροφής προκειμένου να ευθυγραμμιστεί προς την τάση μειώσεως των δασμών μεταξύ των κρατών μελών. Πρόκειται, ίσως, για το λεπτότερο σημείο της υποθέσεως.
Το άρθρο 96, κατά την Ιταλική Κυβέρνηση, αναφέρεται σε συγκεκριμένη κατάσταση και όχι σε κάποιο τυπικό κανόνα. Το μόνο όριο στις επιστροφές τις οποίες επιτρέπει είναι να μην υπερβαίνουν τους εσωτερικούς φόρους που έχουν επιβληθεί άμεσα ή έμμεσα. Είναι διάφορο το γεγονός ότι κατά το παρελθόν πραγματοποιήθηκαν αντικανονικά επιστροφές ορισμένων φόρων. Η μείωση του συνολικού ποσού της επιστροφής, η οποία, καθ' υπόθεσιν επηρεάζει και τη φορολογική — και όχι μόνο τη δασμολογική — συνισταμένη της, συνεπάγεται αναγκαστικά την απορρόφηση του μέρους εκείνου που αφορά τους επίδικους φόρους. Αν υποτεθεί ότι οι τελευταίοι επιστρέφονταν άλλοτε, κατά το χρονικό σημείο που διατυπώθηκε η αιτιολογημένη γνώμη είχαν ήδη πάψει να επιστρέφονται και συνεπώς δεν ήταν δυνατόν να υφίσταται την εποχή εκείνη παράβαση. Εν πάση περιπτώσει, και η καθής επέμεινε κατ' επανάληψη επ' αυτού, η Επιτροπή φέρει το βάρος της αποδείξεως ότι, παρά τις μειώσεις, οι επιστροφές είναι ανώτερες των επιτρεπομένων από τη Συνθήκη. Ο περιορισμός τους για λόγους δημοσιονομικής πολιτικής αποτελεί εσωτερικό ζήτημα, το οποίο δεν αφορά την Επιτροπή. Η τελευταία δεν μπορεί παρά να λάβει υπό σημείωση το αποτέλεσμα, είναι δε ελεύθερη να το ελέγξει, εφόσον το κρίνει αναγκαίο, προκειμένου να βεβαιωθεί ότι δεν είναι ανώτερο του επιτρεπομένου από τη Συνθήκη.
Καμία λύση επί του θέματος αυτού δεν μου φαίνεται απολύτως ικανοποιητική. Στην πραγματικότητα δεν αποκλείεται το μέρος της επιστροφής που αντιστοιχούσε στους επίδικους φόρους να «απορροφήθηκε», όπως υποστηρίζει η καθής, από τις διαδοχικές μειώσεις, αλλά πώς μπορεί να αποδειχθεί κάτι τέτοιο; Και ποιος φέρει το βάρος της σχετικής αποδείξεως; Και αν ακόμα υποτεθεί πως κάτι τέτοιο γίνεται δεκτό, αρκεί για να αποκλειστεί κάθε παράβαση του άρθρου 96; Υπενθυμίζω ότι με βάση τα σχετικά κείμενα δεν δικαιολογείται ούτε η επιστροφή των φόρων που απαρίθμησα ούτε η χρησιμοποίηση μεθόδου κατ' αποκοπήν υπολογισμού. Έτσι, δεν φαίνεται να μπορεί να αμφισβητηθεί ότι η πρακτική που ακολούθησε η καθής και στα δύο αυτά θέματα συνιστούσε παραβίαση του άρθρου 96, την οποία δικαίως επισήμανε η Επιτροπή. Όταν η Επιτροπή άρχισε τον διάλογο, το λιγότερο που μπορεί να λεχθεί είναι ότι η απάντηση στις προσκλήσεις της για παροχή εξηγήσεων δόθηκε με μεγάλους ενδοιασμούς. Ειδικότερα, τα μόνα αριθμητικά στοιχεία που της παρασχέθηκαν — αυτά που περιέχονται στο σχετικό έγγραφο 16 — επιβεβαίωναν το γεγονός ότι ο τρόπος κατά τον οποίο πραγματοποιούνταν οι επιστροφές και ορισμένα από τα συστατικά τους στοιχεία ήταν αντίθετα προς τη Συνθήκη. Ασφαλώς είναι έργο της Επιτροπής να αποδείξει ότι η χρησιμοποίηση ορισμένης μεθόδου από ένα κράτος μέλος αποτελεί εκ μέρους του παράβαση των υποχρεώσεών του. Δεν νομίζω όμως ότι μπορεί το ίδιο να απαιτηθεί από το εν λόγω όργανο, όταν πρόκειται για αριθμητικούς υπολογισμούς και το ενδιαφερόμενο κράτος παραλείπει να παράσχει τα απαραίτητα για τους υπολογισμούς αυτούς αριθμητικά στοιχεία που μόνον αυτό κατέχει. Αυτό νομίζω πως συνέβη και στην προκειμένη περίπτωση, όπου η αρχική πλημμέλεια που βάρυνε την εφαρμοζόμενη πρακτική εξέλιπε συνεπεία των επιβληθέντων περιορισμών στις επιστροφές. Είναι πιθανό, αλλά δεν είναι δυνατόν να διαπιστωθεί αν πράγματι συνέβη ή όχι, παρά μόνο βάσει αριθμητικών στοιχείων παρεχομένων από την καθής και λογικά θα έπρεπε να αποδειχθεί ότι σε καμία περίπτωση, για κανένα προϊόν, η επιστροφή δεν ήταν, κατά την κρίσιμη ημερομηνία, ανώτερη των εισπραχθέντων φόρων και ότι μπορούν να αποτελέσουν αντικείμενο επιστροφής σύμφωνα με το άρθρο 96.
Κατά συνέπεια, δύο λύσεις μπορούν να αντιμετωπιστούν: η πρώτη, την οποία μνημονεύω μόνο για να την αποκρούσω, είναι να θεωρήσετε ότι, αν και σχηματίσατε γνώμη στα νομικά ζητήματα, δεν διαφωτιστήκατε επαρκώς επί των πραγματικών περιστατικών και να καλέσετε το καθού κράτος να παράσχει τα αριθμητικά στοιχεία που στηρίζουν τη γνώμη του και ενόψει των οποίων θα αποφανθείτε επί της προσφυγής.
Η δεύτερη, την οποία και σας προτείνω να υιοθετήσετε είναι να θεωρήσετε ότι, εφαρμόζοντας σύστημα κατ' αποκοπήν επιστροφών, το οποίο μάλιστα αναφέρεται σε ορισμένους φόρους που δεν εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 96, ενώ δεν μπορεί να διαπιστωθεί ότι οι μέχρι της ασκήσεως της προσφυγής επελθούσες μειώσεις του συντελεστή των επιστροφών εξάλειψαν τις πλημμέλειες του εν λόγω συστήματος, η Ιταλική Δημοκρατία παρέβη υποχρέωσή της που υπέχει από τη Συνθήκη.
Αυτή είναι η πρότασή μου προς το Δικαστήριο.
(
*1
)	Γλώσσα του πρωτοτύπου: η γαλλική.