62024CJ0597
WYROK TRYBUNAŁU (dziesiąta izba)
z dnia 12 marca 2026 r. (
*1
)
Odesłanie prejudycjalne – Polityka społeczna – Równość traktowania w zakresie zatrudnienia i pracy – Dyrektywa 2000/78/WE – Zakaz dyskryminacji ze względu na niepełnosprawność – Artykuł 2 ust. 2 – Prawo nauczycielki z niepełnosprawnością do przeniesienia do pracy w określonej strefie terytorialnej – Artykuł 5 – Racjonalne usprawnienia dla osób z niepełnosprawnością – Pierwszeństwo dla mobilności w obrębie tej samej strefy terytorialnej w stosunku do mobilności między różnymi strefami terytorialnymi
W sprawie C‑597/24 [Zirvatta] (
i
)
mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Corte suprema di cassazione (najwyższy sąd kasacyjny, Włochy) postanowieniem z dnia 10 września 2024 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 16 września 2024 r., w postępowaniu:
C.M.
przeciwko
Ministero dell’Istruzione e del Merito,
przy udziale:
Ufficio Scolastico Regionale per la Lombardia,
Ambito Territoriale di Mantova,
Ufficio Scolastico Regionale per la Calabria,
TRYBUNAŁ (dziesiąta izba),
w składzie: M.L. Arastey Sahún (sprawozdawczyni), prezeska piątej izby, pełniąca obowiązki prezesa dziesiątej izby, E. Regan i D. Gratsias, sędziowie,
rzecznik generalny: A. Rantos,
sekretarz: A. Calot Escobar,
uwzględniając pisemny etap postępowania,
rozważywszy uwagi, które przedstawili:
–
w imieniu rządu włoskiego – S. Fiorentino, w charakterze pełnomocnika, którego wspierały D. D’Alberti, avvocato dello Stato, i M.T. Lubrano Lobianco, procuratore dello Stato,
–
w imieniu Komisji Europejskiej – D. Recchia i E. Schmidt, w charakterze pełnomocników,
podjąwszy, po zapoznaniu się ze stanowiskiem rzecznika generalnego, decyzję o rozstrzygnięciu sprawy bez opinii,
wydaje następujący
Wyrok
1
Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 2 ust. 2 lit. b) ppkt (i) i art. 5 dyrektywy Rady 2000/78/WE z dnia 27 listopada 2000 r. ustanawiającej ogólne warunki ramowe równego traktowania w zakresie zatrudnienia i pracy (Dz.U. 2000, L 303, s. 16).
2
Wniosek ten został przedstawiony w ramach sporu pomiędzy C.M., nauczycielką z niepełnosprawnością, a Ministero dell’Istruzione e del Merito (ministerstwem edukacji i osiągnięć, Włochy) w przedmiocie wniosku C.M. o przeniesienie do pracy w prowincji innej niż prowincja, w której wykonuje swoje obowiązki.
Ramy prawne
Prawo międzynarodowe
3
Artykuł 1 Konwencji Narodów Zjednoczonych o prawach osób niepełnosprawnych, zawartej w Nowym Jorku w dniu 13 grudnia 2006 r. i zatwierdzonej w imieniu Wspólnoty Europejskiej decyzją Rady 2010/48/WE z dnia 26 listopada 2009 r. (Dz.U. 2010, L 23, s. 35, zwanej dalej „konwencją ONZ”), stanowi:
„Celem niniejszej konwencji jest wspieranie i ochrona wszystkich praw człowieka i podstawowych wolności oraz zapewnienie trwałego i równego korzystania z nich przez wszystkie osoby niepełnosprawne oraz popieranie poszanowania ich przyrodzonej godności.
Do osób niepełnosprawnych zalicza się te osoby, które mają długotrwale naruszoną sprawność fizyczną, umysłową, intelektualną lub sensoryczną, co może, w oddziaływaniu z różnymi barierami, utrudniać im pełne i skuteczne uczestnictwo w życiu społecznym, na równych zasadach z innymi osobami”.
4
Artykuł 2 tej konwencji jest sformułowany następująco:
„Do celów niniejszej konwencji:
[…]
»Dyskryminacja ze względu na niepełnosprawność« oznacza jakiekolwiek różnicowanie, wykluczanie lub ograniczanie ze względu na niepełnosprawność, którego celem lub skutkiem jest naruszenie lub zniweczenie uznania wszelkich praw człowieka i podstawowych wolności, korzystania z nich lub ich wykonywania na równych zasadach z innymi osobami, w dziedzinie polityki, gospodarki, społecznej, kulturalnej, obywatelskiej lub w jakiejkolwiek innej. Obejmuje to wszelkie przejawy dyskryminacji, w tym odmowę racjonalnego usprawnienia.
»Racjonalne usprawnienie« oznacza konieczne i odpowiednie zmiany i dostosowania, nienakładające nieproporcjonalnego lub nadmiernego obciążenia, jeśli jest to potrzebne w konkretnym przypadku, w celu zapewnienia osobom niepełnosprawnym możliwości korzystania z wszelkich praw człowieka i podstawowych wolności oraz ich wykonywania na zasadzie równości z innymi osobami.
[…]”.
5
Artykuł 5 omawianej konwencji przewiduje:
„1.   Państwa Strony uznają, że wszyscy ludzie są równi wobec prawa i są uprawnieni, bez jakiejkolwiek dyskryminacji, do jednakowej ochrony prawnej i jednakowych korzyści wynikających z prawa.
[…]
4.   Za dyskryminację w rozumieniu niniejszej konwencji nie są uważane szczególne środki, które są niezbędne celem przyśpieszenia osiągnięcia lub zagwarantowania faktycznej równości osób niepełnosprawnych”.
6
Zgodnie z art. 27 ust. 1 lit. g) omawianej konwencji:
„Państwa Strony uznają prawo osób niepełnosprawnych do pracy, na równych zasadach z innymi osobami; obejmuje to prawo do możliwości pozyskiwania środków na życie poprzez pracę swobodnie wybraną lub przyjętą na rynku pracy oraz w otwartym, integracyjnym i dostępnym dla osób niepełnosprawnych środowisku pracy. Państwa Strony chronią i wspierają realizację prawa do pracy, również tych osób, które w okresie zatrudnienia utraciły pełną sprawność, poprzez podjęcie odpowiednich kroków, w tym na drodze ustawodawczej, między innymi w celu:
[…]
g) zatrudniania osób niepełnosprawnych w sektorze publicznym”.
Prawo Unii
7
Motywy 16, 20 i 21 dyrektywy 2000/78 mają następujące brzmienie:
„(16)
Przyjęcie środków uwzględniających potrzeby osób niepełnosprawnych w miejscu pracy jest najważniejszym czynnikiem w walce z dyskryminacją osób niepełnosprawnych.
[…]
(20)
Należy przyjąć właściwe, to znaczy skuteczne i praktyczne środki w celu przystosowania miejsca pracy z uwzględnieniem niepełnosprawności, na przykład przystosowując pomieszczenia lub wyposażenie, czas pracy, podział zadań lub ofertę kształceniową lub integracyjną.
(21)
Aby ustalić, czy przyjęcie danych środków wiąże się z koniecznością nieproporcjonalnie wysokiego obciążenia, należy uwzględnić w szczególności związane z tym koszty finansowe i inne, rozmiar organizacji lub środki finansowe, którymi dysponują przedsiębiorstwa oraz możliwość pozyskania środków publicznych lub jakiejkolwiek innej pomocy”.
8
Artykuł 1 tej dyrektywy, zatytułowany „Cel”, stanowi:
„Celem niniejszej dyrektywy jest wyznaczenie ogólnych ram dla walki z dyskryminacją ze względu na religię lub przekonania, niepełnosprawność, wiek lub orientację seksualną w odniesieniu do zatrudnienia i pracy, w celu realizacji w państwach członkowskich zasady równego traktowania”.
9
Artykuł 2 wspomnianej dyrektywy, zatytułowany „Pojęcie dyskryminacji”, stanowi:
„1.   Do celów niniejszej dyrektywy »zasada równego traktowania« oznacza brak jakichkolwiek form bezpośredniej lub pośredniej dyskryminacji z przyczyn określonych w art. 1.
2.   Do celów ust. 1:
a)
dyskryminacja bezpośrednia występuje w przypadku, gdy osobę traktuje się mniej przychylnie niż traktuje się, traktowano lub traktowano by inną osobę w porównywalnej sytuacji, z jakiejkolwiek przyczyny wymienionej w art. 1;
b)
dyskryminacja pośrednia występuje w przypadku, gdy przepis, kryterium lub pozornie neutralna praktyka może doprowadzić do szczególnej niekorzystnej sytuacji dla osób danej religii lub przekonań, niepełnosprawności, wieku lub orientacji seksualnej, w stosunku do innych osób, chyba że:
i)
taki przepis, kryterium lub praktyka jest obiektywnie uzasadniona zgodnym z prawem celem, a środki mające służyć osiągnięciu tego celu są właściwe i konieczne, […]
[…]
5.   Niniejsza dyrektywa nie narusza środków przewidzianych przepisami krajowymi, które w społeczeństwie demokratycznym są niezbędne dla zapewnienia bezpieczeństwa publicznego, utrzymania porządku i zapobiegania działaniom podlegającym sankcjom karnym, ochrony zdrowia i ochrony praw i wolności innych osób”.
10
Artykuł 3 omawianej dyrektywy, zatytułowany „Zakres”, stanowi w ust. 1 lit. a) i c):
„W granicach kompetencji Wspólnoty [Europejskiej], niniejszą dyrektywę stosuje się do wszystkich osób, zarówno sektora publicznego jak i prywatnego, włącznie z instytucjami publicznymi, w odniesieniu do:
a)
warunków dostępu do zatrudnienia lub pracy na własny rachunek, w tym również kryteriów selekcji i warunków rekrutacji, niezależnie od dziedziny działalności i na wszystkich szczeblach hierarchii zawodowej, również w odniesieniu do awansu zawodowego;
[…]
c)
warunków zatrudnienia i pracy, łącznie z warunkami zwalniania i wynagradzania”.
11
Artykuł 5 dyrektywy 2000/78, zatytułowany „Racjonalne usprawnienia dla osób niepełnosprawnych”, stanowi:
„W celu zagwarantowania przestrzegania zasady równego traktowania osób niepełnosprawnych, przewiduje się wprowadzenie racjonalnych usprawnień. Oznacza to, że pracodawca podejmuje właściwe środki, z uwzględnieniem potrzeb konkretnej sytuacji, aby umożliwić osobie niepełnosprawnej dostęp do pracy, wykonywanie jej lub rozwój zawodowy bądź kształcenie, o ile środki te nie nakładają na pracodawcę nieproporcjonalnie wysokich obciążeń. Obciążenia te nie są nieproporcjonalne, jeżeli są w wystarczającym stopniu rekompensowane ze środków istniejących w ramach polityki prowadzonej przez dane państwo członkowskie na rzecz osób niepełnosprawnych”.
12
Zgodnie z art. 7 tej dyrektywy, zatytułowanym „Działanie pozytywne”:
„1.   W celu zapewnienia całkowitej równości w życiu zawodowym zasada równości traktowania nie stanowi przeszkody dla utrzymywania lub przyjmowania przez państwo członkowskie szczególnych środków mających zapobiegać lub wyrównywać niedogodności, u podstaw których leży jedna z przyczyn określonych w art. 1.
2.   W odniesieniu do osób niepełnosprawnych, zasada równego traktowania nie stanowi przeszkody dla prawa państw członkowskich do utrzymywania lub przyjmowania przepisów dotyczących ochrony zdrowia i bezpieczeństwa w miejscu pracy, ani środków mających na celu stworzenie lub utrzymanie przepisów bądź ułatwień w celu ochrony lub wspierania integracji w środowisku pracy”.
Prawo włoskie
Ustawa nr 104/1992
13
Zgodnie z art. 21 legge n. 104 – Legge-quadro per l’assistenza, l’integrazione sociale e i diritti delle persone handicappate (ustawy nr 104 – ustawy ramowej o pomocy, integracji społecznej i prawach osób z niepełnosprawnością) z dnia 5 lutego 1992 r. (GURI nr 39 z dnia 17 lutego 1992 r., dodatek zwyczajny nr 30, zwanej dalej „ustawą nr 104/1992”):
„1.   Osoba z niepełnosprawnością, której stopień niepełnosprawności jest większy niż dwie trzecie lub która jest dotknięta niepełnosprawnością wymienioną w pierwszej, drugiej i trzeciej kategorii tabeli A załączonej do [legge n. 648 – Riordinamento delle disposizioni sulle pensioni di guerra (ustawy nr 648 o reorganizacji przepisów dotyczących emerytur wojennych) z dnia 10 sierpnia 1950 r. (GURI nr 200 z dnia 1 września 1950 r.)] i która została zatrudniona przez organy publiczne w drodze konkursu lub w inny sposób, ma prawo pierwszeństwa wyboru spośród dostępnych stanowisk.
2.   Osobom, o których mowa w ust. 1, przysługuje pierwszeństwo przy przeniesieniu na inne stanowisko na własny wniosek”.
14
Artykuł 33 ust. 6 tej ustawy stanowi:
„Osoba pełnoletnia z poważnym stopniem niepełnosprawności może, alternatywnie, skorzystać z urlopu, o którym mowa w ust. 2 i 3, ma prawo wyboru, o ile to możliwe, miejsca pracy najbliższego jej miejsca zamieszkania i nie może zostać przeniesiona do innego miejsca wykonywania pracy bez swojej zgody”.
Dekret ustawodawczy nr 297
15
Artykuł 465 ust. 1 decreto legislativo n. 297 – Approvazione del testo unico delle disposizioni legislative vigenti in materia di istruzione, relative alle scuole di ogni ordine e grado (dekretu ustawodawczego nr 297 zatwierdzającego tekst jednolity przepisów prawnych obowiązujących w zakresie szkolnictwa w odniesieniu do szkół wszystkich typów i poziomów) z dnia 16 kwietnia 1994 r. (GURI nr 115 z dnia 19 maja 1994 r., dodatek zwyczajny nr 79, zwanego dalej „dekretem ustawodawczym nr 297”) stanowi:
„Do czasu wykonania przepisów art. 470 ust. 1 wnioski o przeniesienie w ramach tej samej prowincji są rozpatrywane przed wnioskami o przeniesienie pochodzącymi z innej prowincji”.
16
Artykuł 470 tego dekretu jest sformułowany następująco:
„1.   Szczególne porozumienia zawarte między organizacjami związkowymi a [Ministero dell’Istruzione, dell’Università e della Ricerca (ministerstwem edukacji, szkolnictwa wyższego i badań naukowych, Włochy)] określają harmonogram i zasady pozwalające na zrównanie mobilności zawodowej (zmiana dyscypliny nauczania lub stopnia systemu edukacyjnego) i mobilności terytorialnej, a także na rezygnację z podziału na stanowiska zastrzeżone dla mobilności między prowincjami i na stanowiska zastrzeżone dla nauczycieli mianowanych, tak aby ci ostatni wykonywali pracę na pozostałych stanowiskach, które pozostają nieobsadzone i są dostępne po zakończeniu działań dotyczących mobilności zawodowej i terytorialnej w trakcie każdego roku szkolnego.
2.   W porozumieniach, o których mowa w ust. 1, określa się również kolejność pierwszeństwa między różnymi działaniami w zakresie mobilności, kryteria i sposoby sporządzania odpowiednich wykazów, a także kryteria sfinalizowania zmian dyscypliny nauczania i stopnia systemu edukacyjnego w odniesieniu do obsadzania stanowisk, o którym mowa w art. 479, przy czym zmiany na stanowiskach wspierających podlegają wymogowi posiadania odpowiedniej specjalizacji. Wymogu stażu pracy nie bierze się pod uwagę w przypadku zmian stopnia systemu edukacyjnego przewidzianych w niniejszym artykule”.
17
Artykuł 601 wspomnianego dekretu stanowi:
„1.   Artykuły 21 i 33 [ustawy nr 104/1992] mają zastosowanie do pracowników, których dotyczy niniejszy tekst jednolity.
2.   [Wspomniane] przepisy przyznają prawo pierwszeństwa w zakresie mianowania, rekrutacji w charakterze personelu niemianowanego i mobilności”.
Dekret ustawodawczy nr 216
18
Artykuł 3 ust. 3bis decreto legislativo n. 216 – Attuazione della direttiva 2000/78/CE per la parità di trattamento in materia di occupazione e di condizioni di lavoro e della direttiva n. 2014/54/UE relativa alle misure intese ad agevolare l’eszio dei diritti conferiti ai lavoratori nel quadro della libera circolazione dei lavoratori (dekretu ustawodawczego nr 216 wdrażającego dyrektywę 2000/78/WE w sprawie równego traktowania w zakresie zatrudnienia i pracy oraz dyrektywę 2014/54/UE w sprawie środków ułatwiających korzystanie z praw przyznanych pracownikom w kontekście swobodnego przepływu pracowników) z dnia 9 lipca 2003 r. (GURI nr 187 z dnia 13 sierpnia 2003 r.), w brzmieniu mającym zastosowanie do sporu w postępowaniu głównym, przewiduje:
„W celu zapewnienia przestrzegania zasady równego traktowania osób z niepełnosprawnością pracodawcy sektora publicznego i prywatnego są zobowiązani do wprowadzania racjonalnych usprawnień określonych w [konwencji ONZ], ratyfikowanej na mocy [legge n. 18 – Ratifica ed esecuzione della Convenzione delle Nazioni Unite sui diritti delle personnes con disabilità, con Protocollo opzionale, fatta a New York il 13 dicembre 2006 e istituzione dell’Osservatorio nazionale sulla condizione delle persone con disabilità (ustawy nr 18 w sprawie ratyfikacji i wdrożenia Konwencji Narodów Zjednoczonych o prawach osób niepełnosprawnych, wraz z protokołem fakultatywnym do niej, sporządzonych w Nowym Jorku w dniu 13 grudnia 2006 r. i w sprawie ustanowienia krajowego obserwatorium ds. osób z niepełnosprawnością) z dnia 3 marca 2009 r. (GURI nr 61 z dnia 14 marca 2009 r.)] w celu zapewnienia pełnej równości osób z niepełnosprawnością z innymi pracownikami. Pracodawcy publiczni muszą zapewnić wdrożenie niniejszego ustępu bez nowych lub wyższych obciążeń dla finansów publicznych oraz przy wykorzystaniu zasobów ludzkich, finansowych i materialnych dostępnych na mocy obowiązującego prawodawstwa”.
Krajowy układ zbiorowy pracowników sektora szkolnictwa na czteroletni okres regulacyjny 2006–2009 i dwuletni okres gospodarczy 2006–2007
19
Zgodnie z art. 10 ust. 1 contratto collettivo nazionale di lavoro relativo al personale del Comparto scuola per il quadriennio normativo 2006–2009 e biennio economico 2006–2007 (krajowego układu zbiorowego pracowników sektora szkolnictwa na czteroletni okres regulacyjny 2006–2009 i dwuletni okres gospodarczy 2006–2007) z dnia 27 listopada 2007 r.:
„Kryteria i zasady wdrażania mobilności terytorialnej pracowników objętych niniejszym układem są określane w ramach uzupełniających krajowych rokowań zbiorowych […]”.
CCNI
20
Artykuł 6 ust. 2 contratto collettivo nazionale integrativo concernente la mobilità del personale docente, educativo ed A.T.A. l’a.s. 2017/2018 (dodatkowego krajowego układu zbiorowego dotyczącego mobilności pracowników dydaktycznych, edukacyjnych, pomocniczych, technicznych i administracyjnych w szkołach na rok szkolny 2017/2018) z dnia 11 kwietnia 2017 r. (zwanego dalej „CCNI”) stanowi:
„Mobilność w ramach tej samej prowincji ma pierwszeństwo przed mobilnością między różnymi prowincjami […]”.
21
Artykuł 13 ust. 1 CCNI przewiduje:
„1.   System pierwszeństwa
Priorytety określone w niniejszym artykule są systematycznie pogrupowane według kategorii i są uwzględniane, zgodnie z następującą kolejnością priorytetów, w działaniach w zakresie mobilności wyłącznie terytorialnej, do których mają one zastosowanie, z wyjątkiem tylko pkt I, który ma również zastosowanie do działań w zakresie mobilności zawodowej. […]
I) Niepełnosprawność i poważne problemy zdrowotne
W działaniach w zakresie mobilności terytorialnej i zawodowej, bez względu na prowincję pochodzenia zainteresowanego, przyznaje się absolutne pierwszeństwo wszystkim członkom personelu dydaktycznego, którzy według kolejności znajdują się w jednej z następujących sytuacji:
1)
niewidomy personel nauczycielski […]
2)
personel leczony hemodializami […].
Nauczyciel ma pierwszeństwo przed wszystkimi wskazanymi preferencjami szkolnymi i preferencjami w celu mianowania w strefie.
[…]
III) Personel z niepełnosprawnością i personel wymagający specjalnej i ciągłej opieki
W ramach procedur przeniesienia pierwszeństwo przyznaje się, w kolejności, personelowi szkolnemu znajdującemu się w następujących sytuacjach:
osoby z niepełnosprawnością, o których mowa w art. 21 [ustawy nr 104/1992], do którego odsyła art. 601 [dekretu ustawodawczego nr 297], których stopień niepełnosprawności przekracza dwie trzecie lub które wykazują niezdolność do pracy wpisaną do kategorii pierwszej, drugiej i trzeciej tabeli A załączonej do [ustawy nr 648 o reorganizacji przepisów dotyczących emerytur wojennych] […]
[…].
Pracownicy, o których mowa w pkt III ppkt 1, […] mogą powoływać się na to pierwszeństwo w prowincji swojej gminy zamieszkania i wyłącznie w odniesieniu do tej prowincji, pod warunkiem że wyrazili preferencję co do jednej lub kilku placówek oświatowych położonych w tej gminie lub wyznaczyli okręg odpowiadający tej gminie lub jej części, jeżeli zamierzają ubiegać się o stanowisko w placówkach edukacyjnych innych gmin lub innych okręgów lub prowincji. […]”.
Postępowanie główne i pytania prejudycjalne
22
C.M., która jest osobą z niepełnosprawnością, od 2016 r. jest nauczycielką mianowaną. Wykonuje ona swoje obowiązki w Ostiglii, która znajduje się w prowincji Mantua (Włochy).
23
W dniu 31 października 2017 r., w następstwie ekspertyzy lekarskiej, komisja lekarska właściwa w sprawach niepełnosprawności stwierdziła, że C.M. cierpi na niepełnosprawność powodującą trwałe zmniejszenie jej zdolności do pracy o 70 %.
24
W ramach krajowego programu mobilności na rok szkolny 2018/2019 zorganizowanego przez ministerstwo edukacji, szkolnictwa wyższego i badań naukowych C.M. zwróciła się o przeniesienie jej do prowincji Catanzaro (Włochy), powołując się na pierwszeństwo przyznane na podstawie art. 21 ustawy nr 104/1992 osobom z niepełnosprawnością, których stopień niepełnosprawności przekracza dwie trzecie.
25
Ten złożony przez C.M. wniosek o przeniesienie został oddalony ze względu na brak wystarczającej liczby stanowisk w tej prowincji, ponieważ wolne stanowiska zostały przydzielone w ramach przeniesienia w ramach tej prowincji.
26
C.M. wniosła do Tribunale di Mantova (sądu w Mantui, Włochy) skargę na decyzję o oddaleniu jej wniosku o przeniesienie, w której zażądała stwierdzenia jej prawa do przeniesienia do prowincji Catanzaro. Skarga ta została oddalona.
27
C.M. wniosła apelację od wyroku tego sądu do Corte d’appello di Brescia (sądu apelacyjnego w Brescii, Włochy), który oddalił ją ze względu na to, że przewidziane w art. 13 CCNI pierwszeństwo dla osób z niepełnosprawnością w zakresie przeniesienia ma zastosowanie wyłącznie w ramach procedur mobilności w ramach tej samej prowincji. Tym samym wnioski o przeniesienie między prowincjami mogą być rozpatrywane dopiero po rozpatrzeniu wniosków o przeniesienie w ramach prowincji. Jedynie nauczyciele niewidomi lub leczeni hemodializami korzystają z tak zwanego „bezwzględnego” pierwszeństwa przeniesienia w ramach tej samej prowincji lub między prowincjami.
28
C.M. wniosła skargę kasacyjną od wyroku Corte d’appello di Brescia (sądu apelacyjnego w Brescii) do Corte suprema di cassazione (sądu kasacyjnego, Włochy), który jest sądem odsyłającym.
29
Przed tym sądem C.M. podnosi, że system mobilności pracowników szkół publicznych, zgodnie z którym wnioski o przeniesienie między prowincjami mogą być rozpatrywane dopiero po rozpatrzeniu wniosków o przeniesienie w ramach prowincji, stanowi przeszkodę dla skuteczności ochrony, z której korzystałaby każda osoba z niepełnosprawnością, której stopień niezdolności do pracy przekracza dwie trzecie na podstawie art. 21 ustawy nr 104/1992. Zauważa ona, że taka osoba może ubiegać się jedynie o stanowiska, które pozostały wolne w pożądanej prowincji. Ze względu na tę kolejność etapów procesu mobilności w ramach prowincji i między prowincjami, gdy rozpatrywane są wnioski o przeniesienie między prowincjami, stanowiska możliwe do obsadzenia pierwotnie mogły już zostać obsadzone na podstawie wniosków o przeniesienie w ramach prowincji złożonych przez nauczycieli, którzy nie mają niepełnosprawności, w ten sposób pozbawiając skuteczności pierwszeństwo przyznane nauczycielom objętym tym art. 21. Skarżąca w postępowaniu głównym uważa zatem, że podobnie jak nauczyciele niewidomi lub leczeni hemodializami, powinna ona, jako osoba z niepełnosprawnością, uznana za taką na podstawie owego art. 21, móc korzystać z bezwzględnego pierwszeństwa w zakresie mobilności.
30
Ministerstwo ds. edukacji i osiągnięć wnosi natomiast o oddalenie skargi kasacyjnej ze względu na to, że prawo C.M. do przeniesienia jest uzależnione od dostępności stanowisk do obsadzenia w pożądanej prowincji. W niniejszej sprawie, chociaż C.M. przyznano pierwszeństwo na podstawie art. 21 ust. 2 ustawy nr 104/1992, jej wniosek o przeniesienie nie mógł zostać uwzględniony ze względu na brak wolnych stanowisk w pożądanej prowincji.
31
Sąd odsyłający przypomina, że ów art. 21 ust. 2 przewiduje, iż nauczyciele z niepełnosprawnością, których stopień niezdolności do pracy przekracza dwie trzecie, mają pierwszeństwo w zakresie mobilności oraz że przepis ten stanowi część systemu mającego zastosowanie do mobilności terytorialnej, którego art. 465 ust. 1 dekretu ustawodawczego nr 297 w związku z art. 6 ust. 2 CCNI przewiduje, że wnioski nauczycieli o przeniesienie w obrębie tej samej prowincji są rozpatrywane w pierwszej kolejności w stosunku do wniosków o przeniesienie między prowincjami.
32
Tymczasem to pierwszeństwo przyznane mobilności w ramach prowincji, które zdaniem tego sądu pozwala na jak najlepsze zarządzanie skomplikowanymi działaniami w zakresie mobilności pracowników na całym terytorium krajowym, aby rozpoczęcie roku szkolnego odbyło się w należytych warunkach, może stawiać w mniej korzystnej sytuacji nauczycieli, o których mowa w art. 21 ustawy nr 104/1992, w porównaniu z innymi nauczycielami, biorąc pod uwagę stopniową redukcję stanowisk dostępnych w szkolnictwie. W konsekwencji wspomniany sąd uważa za konieczne zwrócenie się do Trybunału z pytaniem o zgodność art. 465 ust. 1 dekretu ustawodawczego nr 297 w związku z art. 6 ust. 2 CCNI z prawem Unii.
33
W tych okolicznościach Corte suprema di cassazione (sąd kasacyjny) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:
„1)
Czy art. 5 dyrektywy [2000/78], zatytułowany »Racjonalne usprawnienia dla osób niepełnosprawnych«, należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie uregulowaniom krajowym, takim jak uregulowanie włoskie zawarte w [CCNI], które na podstawie [swego] art. 6 ust. 2 w związku [ze swoim] art. 13 ust. 1 przyznają pierwszeństwo przewidziane w art. 13 ust. 1 pkt III ppkt 1 pracownikom z niepełnosprawnością szkół, o których mowa w art. 21 ustawy nr 104/1992, do którego odsyła art. 601 [dekretu ustawodawczego nr 297], przewidując pierwszeństwo przeniesienia na inne stanowisko pracy w ramach prowincji przed przeniesieniem między prowincjami?
2)
Czy w rozumieniu art. 2 ust. 2 lit. b) ppkt (i) dyrektywy 2000/78 szczególnie niekorzystna sytuacja, w jakiej wspomniane wyżej przepisy krajowe mogą stawiać nauczycieli z niepełnosprawnością, których stopień niepełnosprawności jest większy niż dwie trzecie, jest obiektywnie uzasadniona zasługującym na ochronę celem, jakim jest zapewnienie przeprowadzenia przed rozpoczęciem roku szkolnego bardzo złożonych działań w kontekście mobilności terytorialnej, obejmujących całe terytorium kraju, a także, czy środki zastosowane do osiągnięcia tego celu są odpowiednie i nie wykraczają poza to, co jest konieczne do osiągnięcia celu realizowanego przez przepisy prawne i postanowienia umowne? Czy też, przeciwnie, rzeczone przepisy prawne powodują dyskryminację wspomnianych nauczycieli, co w rzeczywistości prowadzi do unieważnienia pierwszeństwa przyznanego w procedurach przeniesienia ze względu na to, że dotyczy ono wyłącznie przeniesienia w ramach prowincji, nie zaś przeniesienia między prowincjami, a zatem nie ma charakteru bezwzględnego (jak przewidziano w odniesieniu do innych kategorii osób z niepełnosprawnością)?”.
W przedmiocie właściwości Trybunału i dopuszczalności pytań prejudycjalnych
34
Rząd włoski utrzymuje, że Trybunał nie jest właściwy do badania przedstawionych pytań, ponieważ dotyczą one oceny zgodności z dyrektywą 2000/78 postanowień układu zbiorowego pracy, a mianowicie art. 6 i 13 CCNI, a nie przepisów aktu ustawodawczego lub wykonawczego.
35
Rząd ten dodaje, że art. 64 decreto legislativo n. 165 – Norme generali sull’ordinamento del lavoro alle dipendenze delle amministrazioni pubbliche (dekretu ustawodawczego nr 165 ustanawiającego przepisy ogólne w zakresie organizacji pracy w administracji publicznej) z dnia 30 marca 2001 r. (GURI nr 106 z dnia 9 maja 2001 r.) przewiduje kierowanie pytań dotyczących skuteczności, ważności czy wykładni układu zbiorowego do Agenzia per la rappresentanza negoziale delle pubbliche amministrazioni (ARAN) (agencji reprezentującej organy administracji publicznej w zakresie rokowań, Włochy).
36
W każdym razie, nawet gdyby Trybunał przyjął, że dyrektywę 2000/78 należy interpretować w ten sposób, że stoi ona na przeszkodzie art. 6 i 13 CCNI, sąd odsyłający byłby zobowiązany do zastosowania art. 465 dekretu ustawodawczego nr 297, który przewiduje, że wnioski o przeniesienie w ramach tej samej prowincji są rozpatrywane przed wnioskami o przeniesienie z innej prowincji, w związku z czym pytanie to jest pozbawione znaczenia dla rozstrzygnięcia sporu w postępowaniu głównym.
37
W tym względzie należy przypomnieć, że system współpracy ustanowiony w art. 267 TFUE opiera się na rozdziale kompetencji pomiędzy sądami krajowymi a Trybunałem. W ramach postępowania wszczętego na podstawie tego art. 267 wykładnia przepisów prawa krajowego należy do sądów państw członkowskich, a nie do Trybunału; do tego ostatniego nie należy zatem orzekanie w przedmiocie zgodności norm prawa krajowego z postanowieniami prawa Unii. Natomiast zadaniem Trybunału jest dostarczenie sądowi krajowemu wszystkich elementów wykładni prawa Unii, które mogą mu być pomocne w dokonaniu oceny zgodności norm prawa krajowego z uregulowaniami Unii (wyrok z dnia 18 listopada 2020 r., Syndicat CFTC, C‑463/19, EU:C:2020:932, pkt 29 i przytoczone tam orzecznictwo).
38
O ile formalnie poprzez swoje pytania prejudycjalne, rozpatrywane w świetle uzasadnienia postanowienia odsyłającego, sąd odsyłający zwraca się do Trybunału o wydanie orzeczenia w przedmiocie zgodności przepisów prawa krajowego z prawem Unii, o tyle Trybunał może udzielić użytecznej odpowiedzi na owe pytania poprzez dostarczenie temu sądowi elementów wykładni prawa Unii, które pozwolą mu na samodzielne orzeczenie o zgodności prawa krajowego z prawem Unii. W konsekwencji, jeżeli pytania dotyczą wykładni prawa Unii, Trybunał jest co do zasady zobowiązany do wydania orzeczenia (zob. podobnie wyrok z dnia 18 listopada 2020 r., Syndicat CFTC, C‑463/19, EU:C:2020:932, pkt 30 i przytoczone tam orzecznictwo).
39
W tym względzie należy przypomnieć, że pytania dotyczące wykładni prawa Unii, z którymi zwrócił się sąd krajowy na gruncie stanu prawnego i faktycznego, za którego ustalenie jest on odpowiedzialny, przy czym prawidłowość tych ustaleń nie podlega ocenie Trybunału, korzystają z domniemania, iż mają one znaczenie dla sprawy. Odmowa wydania przez Trybunał orzeczenia w przedmiocie pytania prejudycjalnego, z którym zwrócił się sąd krajowy, jest możliwa tylko wtedy, gdy jest oczywiste, że wykładnia prawa Unii, o którą wniesiono, nie ma żadnego związku ze stanem faktycznym lub z przedmiotem postępowania głównego, gdy problem jest natury hipotetycznej bądź gdy Trybunał nie dysponuje informacjami w zakresie stanu faktycznego lub prawnego niezbędnymi do udzielenia użytecznej odpowiedzi na postawione mu pytania [wyrok z dnia 18 grudnia 2025 r., Tenergie (Wniosek o umorzenie należności celnych przywozowych), C‑259/24, EU:C:2025:1013, pkt 26 i przytoczone tam orzecznictwo].
40
W niniejszej sprawie postawione pytania dotyczą wykładni zasady równego traktowania gwarantowanej przez dyrektywę 2000/78, jej art. 5, który dotyczy „racjonalnych usprawnień dla osób niepełnosprawnych”, a także art. 2 ust. 2 lit. b) ppkt (i) tej dyrektywy, który dotyczy powodów mogących uzasadniać odmienne traktowanie.
41
Ponadto należy stwierdzić, że postanowienie odsyłające przedstawia w wystarczający sposób ramy faktyczne i prawne, w które wpisują się zadane pytania, a także powody, dla których sąd odsyłający powziął wątpliwości co do zgodności uregulowań krajowych rozpatrywanych w postępowaniu głównym z prawem Unii. Nie wydaje się wobec tego, aby pytania te nie miały żadnego związku ze stanem faktycznym lub przedmiotem postępowania głównego ani by dotyczyły problemu hipotetycznego.
42
Wynika z tego, że Trybunał jest właściwy do udzielenia odpowiedzi na pytania prejudycjalne i że pytania te są dopuszczalne.
W przedmiocie pytań prejudycjalnych
W przedmiocie pytania pierwszego
43
Poprzez pytanie pierwsze sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 5 dyrektywy 2000/78 należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie uregulowaniom krajowym ustanawiającym system mobilności zawodowej i terytorialnej, który przyznaje pierwszeństwo w zakresie mobilności niektórym nauczycielom z niepełnosprawnością poprzez przyznanie pierwszeństwa działaniom w zakresie mobilności w ramach prowincji nad działaniami w zakresie mobilności między prowincjami.
44
Na wstępie należy przypomnieć, że zarówno z tytułu i preambuły, jak i z treści i celu tej dyrektywy wynika, że zmierza ona do ustanowienia ogólnych warunków ramowych celem zapewnienia każdej osobie równego traktowania „w zakresie zatrudnienia i pracy”, oferując jej skuteczną ochronę przed dyskryminacją ze względu na jedną z przyczyn określonych w art. 1, wśród których znajduje się niepełnosprawność (wyrok z dnia 11 września 2025 r., Bervidi, C‑38/24, EU:C:2025:690, pkt 41 i przytoczone tam orzecznictwo).
45
Zgodnie z art. 3 ust. 1 lit. a) i c) omawianej dyrektywy w granicach kompetencji Unii Europejskiej dyrektywa ta ma zastosowanie do wszystkich osób, zarówno sektora publicznego, jak i prywatnego, włącznie z instytucjami publicznymi, w odniesieniu do warunków dostępu do zatrudnienia oraz warunków zatrudnienia i pracy (wyrok z dnia 11 września 2025 r., Bervidi, C‑38/24, EU:C:2025:690, pkt 42 i przytoczone tam orzecznictwo).
46
W niniejszej sprawie należy zbadać, czy uregulowania krajowe rozpatrywane w postępowaniu głównym, które przewidują pierwszeństwo w zakresie mobilności na rzecz niektórych nauczycieli z niepełnosprawnością, wprowadzają racjonalne usprawnienia w rozumieniu art. 5 tej dyrektywy.
47
Zgodnie z tym przepisem, w celu zagwarantowania przestrzegania zasady równego traktowania osób z niepełnosprawnością przewiduje się wprowadzenie racjonalnych usprawnień, co oznacza, że pracodawca podejmuje właściwe środki, z uwzględnieniem potrzeb konkretnej sytuacji, aby umożliwić osobie z niepełnosprawnością dostęp do pracy, wykonywanie jej lub rozwój zawodowy bądź kształcenie, o ile środki te nie nakładają na pracodawcę nieproporcjonalnie wysokich obciążeń. Obciążenia te nie są nieproporcjonalne, jeżeli są w wystarczającym stopniu rekompensowane ze środków istniejących w ramach polityki prowadzonej przez dane państwo członkowskie na rzecz osób z niepełnosprawnością.
48
Z art. 5 dyrektywy 2000/78 rozpatrywanego w świetle motywu 20 tej dyrektywy wynika, że właściwe środki w rozumieniu tego art. 5 oznaczają skuteczne i praktyczne środki w celu przystosowania miejsca pracy z uwzględnieniem niepełnosprawności, na przykład przystosowując pomieszczenia lub wyposażenie, czas pracy, podział zadań lub ofertę kształceniową lub integracyjną.
49
Ów motyw 20 zawiera jednak przykładowy katalog właściwych środków, które mogą mieć charakter fizyczny, organizacyjny lub edukacyjny, jako że art. 5 tej dyrektywy w świetle konwencji ONZ wskazuje na szeroką wykładnię pojęcia „racjonalnego usprawnienia” (zob. podobnie wyrok z dnia 10 lutego 2022 r., HR Rail, C‑485/20, EU:C:2022:85, pkt 40 i przytoczone tam orzecznictwo).
50
Należy bowiem uściślić, że w celu dokonania wykładni przepisów dyrektywy 2000/78 można powoływać się na postanowienia tej konwencji, a tym samym dyrektywę tę należy interpretować w miarę możliwości zgodnie z ową konwencją (wyrok z dnia 11 września 2025 r., Pauni, C‑5/24, EU:C:2025:689, pkt 33 i przytoczone tam orzecznictwo).
51
Stosownie do art. 2 akapit czwarty owej konwencji przez „racjonalne usprawnienie” należy rozumieć „konieczne i odpowiednie zmiany i dostosowania, nienakładające nieproporcjonalnego lub nadmiernego obciążenia, jeśli jest to potrzebne w konkretnym przypadku, w celu zapewnienia osobom z niepełnosprawnością możliwości korzystania z wszelkich praw człowieka i podstawowych wolności oraz ich wykonywania na zasadzie równości z innymi osobami”.
52
Zawarte w motywie 20 dyrektywy 2000/78 odniesienie do przystosowania „miejsca pracy” należy rozumieć w ten sposób, że podkreśla ono priorytetowy charakter takiego przystosowania w świetle innych środków pozwalających na dostosowanie środowiska pracy osoby z niepełnosprawnością w celu umożliwienia jej pełnego i skutecznego uczestnictwa w życiu zawodowym na podstawie zasady równości z innymi pracownikami. Środki te mogą zatem obejmować wdrożenie przez pracodawcę środków umożliwiających tej osobie zachowanie zatrudnienia, takich jak przeniesienie na inne stanowisko pracy (wyrok z dnia 10 lutego 2022 r., HR Rail, C‑485/20, EU:C:2022:85, pkt 41).
53
W myśl motywu 21 tej dyrektywy, aby ustalić, czy przyjęcie danych środków wiąże się z koniecznością nieproporcjonalnie wysokiego obciążenia, należy uwzględnić w szczególności związane z tym koszty finansowe i inne, rozmiar organizacji lub środki finansowe, którymi dysponują przedsiębiorstwa oraz możliwość pozyskania środków publicznych lub jakiejkolwiek innej pomocy.
54
Wobec tego pojęcie „racjonalnych usprawnień” w rozumieniu art. 5 omawianej dyrektywy należy rozumieć szeroko, jako usunięcie wszelkich barier, które mogą utrudniać osobom z niepełnosprawnością pełne i skuteczne uczestnictwo w życiu zawodowym na równych zasadach z innymi pracownikami (wyrok z dnia 21 października 2021 r., Komisia za zashtita ot diskriminatsia, C‑824/19, EU:C:2021:862, pkt 57 i przytoczone tam orzecznictwo).
55
Jednakże zgodnie z tym art. 5 „pracodawca podejmuje właściwe środki, z uwzględnieniem potrzeb konkretnej sytuacji”.
56
Jak podkreśla Komisja Europejska w swoich uwagach na piśmie, w celu wprowadzenia racjonalnych usprawnień niezbędnych do umożliwienia pracownikowi z niepełnosprawnością dostępu do pracy, wykonywania jej lub rozwoju zawodowego w rozumieniu wspomnianego art. 5 konieczne jest zatem poznanie konkretnych potrzeb właściwych sytuacji tego pracownika, a także trudności i przeszkód, jakie napotyka on w dostępie do pracy i jej wykonywaniu.
57
W tym kontekście z orzecznictwa Trybunału wynika, że w sytuacji gdy ze względu na zaistniałą niepełnosprawność pracownik staje się trwale niezdolny do zajmowania swojego stanowiska, przeniesienie go na inne stanowisko pracy może stanowić właściwy środek w ramach racjonalnych usprawnień w rozumieniu tego art. 5 dyrektywy, jeżeli zastosowanie go umożliwia temu pracownikowi zachowanie zatrudnienia oraz zapewnia mu pełne i skuteczne uczestnictwo w życiu zawodowym na zasadzie równości z innymi pracownikami (zob. podobnie wyrok z dnia 10 lutego 2022 r., HR Rail, C‑485/20, EU:C:2022:85, pkt 41, 43).
58
Możliwość przeniesienia osoby z niepełnosprawnością na inne stanowisko pracy pojawia się tylko wtedy, gdy istnieje co najmniej jedno wolne stanowisko, które zainteresowany pracownik może objąć (wyrok z dnia 18 stycznia 2024 r., Ca Na Negreta, C‑631/22, EU:C:2024:53, pkt 45 i przytoczone tam orzecznictwo).
59
W niniejszej sprawie, zgodnie z art. 465 ust. 1 dekretu ustawodawczego nr 297 w związku z art. 6 ust. 2 CCNI, rozpatrzenie wniosków o mobilność w ramach prowincji poprzedza rozpatrzenie wniosków o mobilność między prowincjami.
60
Zgodnie z art. 21 ustawy nr 104/1992 pierwszeństwo w zakresie mobilności przyznaje się osobom z niepełnosprawnością, których stopień niezdolności do pracy przekracza dwie trzecie.
61
Prawdą jest, jak wynika z pkt 54–58 niniejszego wyroku, że pojęcie „racjonalnych usprawnień” w rozumieniu art. 5 dyrektywy 2000/78 należy rozumieć szeroko, jako obejmujące wszelkie środki, które pozwalają zaspokoić potrzeby osoby z niepełnosprawnością w konkretnej sytuacji.
62
Jednakże rozpatrywany w postępowaniu głównym system krajowy, taki jak przedstawiony w pkt 59 i 60 niniejszego wyroku, wydaje się przewidywać środki o charakterze generalnym i abstrakcyjnym, a zatem nie można przyjąć, że przewiduje on środki przyjęte w odniesieniu do danej osoby z niepełnosprawnością „z uwzględnieniem potrzeb konkretnej sytuacji” w rozumieniu tego art. 5.
63
Z postanowienia odsyłającego wynika bowiem, że pierwszeństwo w zakresie mobilności, przewidziane w tym systemie krajowym, przyznaje się zainteresowanym osobom w sposób automatyczny, w zależności od kategorii ich niepełnosprawności, w szczególności od stopnia ich niezdolności do pracy, bez konieczności uwzględniania w danym przypadku ich własnych potrzeb w konkretnej sytuacji.
64
Wynika z tego, że nie można przyjąć, iż to pierwszeństwo w dziedzinie mobilności wprowadza „racjonalne usprawnienia” w rozumieniu art. 5 dyrektywy 2000/78, czego zbadanie należy jednak do sądu odsyłającego.
65
W świetle powyższych rozważań odpowiedź na pytanie pierwsze jest następująca: art. 5 dyrektywy 2000/78 należy interpretować w ten sposób, że nie stoi on na przeszkodzie uregulowaniom krajowym ustanawiającym system mobilności zawodowej i terytorialnej, który przyznaje pierwszeństwo w zakresie mobilności niektórym nauczycielom z niepełnosprawnością poprzez przyznanie pierwszeństwa działaniom w zakresie mobilności w ramach prowincji nad działaniami w zakresie mobilności między prowincjami, ponieważ system ten, ze względu na to, że nie uwzględnia potrzeb osób z niepełnosprawnością w konkretnych sytuacjach, nie wchodzi w zakres pojęcia „racjonalnych usprawnień” w rozumieniu tego przepisu.
W przedmiocie pytania drugiego
66
Poprzez pytanie drugie sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 2 ust. 2 lit. b) dyrektywy 2000/78 należy interpretować w ten sposób, że krajowy system mobilności zawodowej i terytorialnej, który przyznaje pierwszeństwo w zakresie mobilności niektórym nauczycielom z niepełnosprawnością w stosunku do nauczycieli, którzy nie mają niepełnosprawności, przyznając jednocześnie pierwszeństwo działań w zakresie mobilności w ramach prowincji przed działaniami w zakresie mobilności między prowincjami, stanowi dyskryminację pośrednią w rozumieniu tego przepisu na niekorzyść nauczycieli, którzy zwrócili się o przeniesienie do innej prowincji, która to dyskryminacja nie może być uzasadniona celem zapewnienia mobilności nauczycieli na całym terytorium krajowym w celu rozpoczęcia roku szkolnego.
67
Na wstępie należy przypomnieć, że owa dyrektywa konkretyzuje, w obszarze objętym zakresem jej zastosowania, ogólną zasadę niedyskryminacji zapisaną w art. 21 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej (zwanej dalej „Kartą”), która zakazuje wszelkiej dyskryminacji, w tym – między innymi – ze względu na niepełnosprawność. Ponadto art. 26 Karty stanowi, że Unia uznaje i szanuje prawo osób z niepełnosprawnością do korzystania ze środków mających zapewnić im samodzielność, integrację społeczną i zawodową oraz udział w życiu społeczności (wyrok z dnia 11 września 2025 r., Pauni, C‑5/24, EU:C:2025:689, pkt 32 i przytoczone tam orzecznictwo).
68
Zgodnie z art. 2 ust. 1 wspomnianej dyrektywy do jej celów „zasada równego traktowania” oznacza brak jakichkolwiek form bezpośredniej lub pośredniej dyskryminacji ze względu między innymi na niepełnosprawność. Ponadto z art. 2 ust. 2 lit. b) wynika, że do celów tego ust. 1 dyskryminacja pośrednia występuje, gdy pozornie neutralny przepis, kryterium lub praktyka mogą doprowadzić do szczególnie niekorzystnej sytuacji dla osób z daną niepełnosprawnością w porównaniu z innymi osobami.
69
W tym kontekście należy uściślić, że niekorzystne traktowanie ze względu na niepełnosprawność nie jest sprzeczne z ochroną ustanowioną w dyrektywie 2000/78, o ile nie stanowi dyskryminacji w rozumieniu art. 2 tej dyrektywy. Pracownik z niepełnosprawnością objęty zakresem podmiotowym stosowania tej dyrektywy musi bowiem podlegać ochronie przed jakąkolwiek dyskryminacją w stosunku do pracownika, który nie jest niepełnosprawny. Należy zatem zbadać, czy uregulowania krajowe rozpatrywane w postępowaniu głównym mogą, w odniesieniu do tych dwóch kategorii pracowników, stanowić pośrednią dyskryminację osób z niepełnosprawnością (zob. podobnie wyrok z dnia 11 września 2025 r., Pauni, C‑5/24, EU:C:2025:689, pkt 34 i przytoczone tam orzecznictwo).
70
Wobec tego do sądu odsyłającego należy dokonanie oceny, w świetle okoliczności rozpatrywanych w postępowaniu głównym, czy mające zastosowanie uregulowania krajowe mogą doprowadzić do „szczególnie niekorzystnej sytuacji” dla pracowników z niepełnosprawnością w rozumieniu art. 2 ust. 2 lit. b) wspomnianej dyrektywy.
71
W tym względzie należy zauważyć, że ani z zawartego w tym przepisie pojęcia „szczególnie niekorzystnej sytuacji”, ani z innych zawartych w nim wyjaśnień nie wynika, że taka niekorzystna sytuacja występuje jedynie w przypadku poważnego, rażącego i szczególnie istotnego przypadku nierówności. Pojęcie to należy rozumieć w ten sposób, że to szczególnie osoby chronione tą dyrektywą, w tym pracownicy z niepełnosprawnością, znajdują się w niekorzystnej sytuacji ze względu na kwestionowane przepis, kryterium lub praktykę (wyrok z dnia 11 września 2025 r., Pauni, C‑5/24, EU:C:2025:689, pkt 41 i przytoczone tam orzecznictwo).
72
Tak więc istnienie takiej szczególnie niekorzystnej sytuacji mogłoby zostać stwierdzone w szczególności wtedy, gdyby udowodniono, że ten przepis, to kryterium lub ta praktyka wpływają negatywnie na znacznie większy odsetek pracowników z niepełnosprawnością w stosunku do pracowników, którzy nie mają niepełnosprawności (wyrok z dnia 11 września 2025 r., Pauni, C‑5/24, EU:C:2025:689, pkt 42 i przytoczone tam orzecznictwo).
73
Należy jednak stwierdzić, że z akt sprawy, którymi dysponuje Trybunał, nie wynika, by uregulowania krajowe rozpatrywane w postępowaniu głównym stawiały C.M. w niekorzystnej sytuacji związanej z jej niepełnosprawnością w porównaniu z nauczycielami, którzy nie mają niepełnosprawności.
74
Jak bowiem podnosi Komisja w uwagach na piśmie, wydaje się, że wprost przeciwnie – C.M. znajduje się w sytuacji co najmniej korzystnej w stosunku do nauczycieli, którzy nie mają niepełnosprawności, ponieważ przysługuje jej pierwszeństwo w zakresie mobilności przyznane przez uregulowania krajowe rozpatrywane w postępowaniu głównym, podczas gdy nie przysługuje ono w żaden sposób owym nauczycielom, ponieważ mogą oni kandydować na wolne stanowiska jedynie po uwzględnieniu wszystkich wniosków priorytetowych.
75
Ponadto wszyscy nauczyciele, niezależnie od tego, czy mają niepełnosprawność, czy nie, którzy ubiegają się o przeniesienie między prowincjami, odczuwają negatywne skutki zasady, zgodnie z którą rozpatrywanie wniosków o mobilność w ramach prowincji poprzedza rozpatrywanie wniosków o mobilność między prowincjami, ponieważ po rozpatrzeniu wniosków o mobilność w ramach prowincji liczba stanowisk dostępnych w celu uwzględnienia wniosków o przeniesienie między prowincjami znacznie się zmniejsza.
76
W związku z tym nie można przyjąć, że uregulowania krajowe rozpatrywane w postępowaniu głównym powodują dla C.M. „szczególnie niekorzystną sytuację” w rozumieniu art. 2 ust. 2 lit. b) dyrektywy 2000/78 w porównaniu z nauczycielami, którzy nie mają niepełnosprawności, ani w konsekwencji, że ustanawiają odmienne traktowanie pośrednio ze względu na niepełnosprawność w rozumieniu tego przepisu.
77
W braku takiej „szczególnie niekorzystnej sytuacji” nie ma zatem potrzeby badania, czy uregulowanie to może być uzasadnione celem zapewnienia mobilności nauczycieli na całym terytorium krajowym w kontekście rozpoczęcia roku szkolnego ani czy środki służące osiągnięciu tego celu są właściwe i konieczne zgodnie z art. 2 ust. 2 lit. b) ppkt (i) tej dyrektywy.
78
Niemniej należy zauważyć, że w uwagach na piśmie Komisja podnosi, iż o ile uregulowania krajowe rozpatrywane w postępowaniu głównym stanowią działanie pozytywne w rozumieniu art. 7 wspomnianej dyrektywy, o tyle wprowadzają one odmienne traktowanie w zależności od niepełnosprawności zainteresowanych osób. Zgodnie z art. 13 ust. 1 pkt I CCNI osobom niewidomym i leczonym hemodializami przysługuje w zakresie mobilności „bezwzględny” priorytet w tym znaczeniu, że pierwszeństwo to dotyczy zarówno wniosków o mobilność w ramach prowincji, jak i wniosków o mobilność między prowincjami. Natomiast zgodnie z art. 13 ust. 1 pkt III CCNI osoby z niepełnosprawnością, których stopień niezdolności do pracy przekracza dwie trzecie, mają jedynie tak zwany priorytet „względny”, ponieważ obejmuje on wyłącznie wnioski o mobilność w ramach prowincji. Należy jednak stwierdzić w tym względzie, że sąd odsyłający nie przedstawił konkretnych informacji pozwalających na rozpatrzenie kontekstu lub powodów służących za podstawę owego wynikającego z tych przepisów rozróżnienia między różnymi kategoriami osób z niepełnosprawnością.
79
W tym względzie należy przypomnieć, że zasada równego traktowania ustanowiona w dyrektywie 2000/78 ma na celu ochronę pracownika z niepełnosprawnością w rozumieniu tej dyrektywy przed jakąkolwiek dyskryminacją ze względu na tę niepełnosprawność nie tylko w porównaniu z pracownikami, którzy nie mają niepełnosprawności, lecz również w porównaniu z innymi pracownikami dotkniętymi niepełnosprawnością (wyrok z dnia 26 stycznia 2021 r., Szpital Kliniczny im. dra J. Babińskiego Samodzielny Publiczny Zakład Opieki Zdrowotnej w Krakowie, C‑16/19, EU:C:2021:64, pkt 36).
80
W sytuacji gdy pracownik jest bowiem mniej przychylnie traktowany niż inny z pracowników jest, był lub byłby traktowany w porównywalnej sytuacji a w świetle wszystkich istotnych okoliczności sprawy okazuje się, że przyczyną tego nieprzychylnego traktowania jest niepełnosprawność tego pierwszego pracownika, ponieważ traktowanie to opiera się na kryterium nierozerwalnie związanym z niepełnosprawnością, takie traktowanie jest sprzeczne z zakazem bezpośredniej dyskryminacji ustanowionym w art. 2 ust. 2 lit. a) omawianej dyrektywy (wyrok z dnia 26 stycznia 2021 r., Szpital Kliniczny im. dra J. Babińskiego Samodzielny Publiczny Zakład Opieki Zdrowotnej w Krakowie, C‑16/19, EU:C:2021:64, pkt 48).
81
Ponadto Trybunał orzekł, że dyskryminacja bezpośrednia ze względu na jedną z przyczyn określonych, podobnie jak niepełnosprawność, w art. 1 dyrektywy 2000/78, może być uzasadniona na podstawie art. 2 ust. 5 lub art. 7 tej dyrektywy (zob. podobnie wyrok z dnia 22 stycznia 2019 r., Cresco Investigation, C‑193/17, EU:C:2019:43, pkt 52).
82
Z orzecznictwa Trybunału wynika, że ewentualne uzasadnienie należy zbadać w świetle celu realizowanego przez dane uregulowania (zob. podobnie wyrok z dnia 22 stycznia 2019 r., Cresco Investigation, C‑193/17, EU:C:2019:43, pkt 54, 66).
83
Tymczasem w niniejszej sprawie w braku wystarczających informacji co do celu realizowanego przez uregulowania krajowe rozpatrywane w postępowaniu głównym Trybunał nie jest w stanie, po pierwsze, wypowiedzieć się w przedmiocie porównywalnego charakteru sytuacji różnych kategorii osób z niepełnosprawnością w rozumieniu orzecznictwa, o którym mowa w pkt 80 niniejszego wyroku. Po drugie, z tego samego powodu Trybunał nie jest również w stanie ocenić, czy takie uregulowania mogą być uzasadnione na podstawie przepisów, o których mowa w pkt 81 tego wyroku.
84
W świetle powyższych rozważań na pytanie drugie należy odpowiedzieć, iż art. 2 ust. 2 lit. b) dyrektywy 2000/78 należy interpretować w ten sposób, że krajowy system mobilności zawodowej i terytorialnej, który przyznaje pierwszeństwo w zakresie mobilności niektórym nauczycielom z niepełnosprawnością w stosunku do nauczycieli, którzy nie mają niepełnosprawności, i jednocześnie przyznaje pierwszeństwo działań w zakresie mobilności w ramach prowincji przed działaniami w zakresie mobilności między prowincjami, nie stanowi dyskryminacji pośredniej w rozumieniu tego przepisu na niekorzyść nauczycieli, którzy zwrócili się o przeniesienie do innej prowincji.
W przedmiocie kosztów
85
Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi.
Z powyższych względów Trybunał (dziesiąta izba) orzeka, co następuje:
1)
Artykuł 5 dyrektywy Rady 2000/78/WE z dnia 27 listopada 2000 r. ustanawiającej ogólne warunki ramowe równego traktowania w zakresie zatrudnienia i pracy
należy interpretować w ten sposób, że:
nie stoi on na przeszkodzie uregulowaniom krajowym ustanawiającym system mobilności zawodowej i terytorialnej, który przyznaje pierwszeństwo w zakresie mobilności niektórym nauczycielom z niepełnosprawnością poprzez przyznanie pierwszeństwa działaniom w zakresie mobilności w ramach prowincji nad działaniami w zakresie mobilności między prowincjami, ponieważ system ten, ze względu na to, że nie uwzględnia potrzeb osób z niepełnosprawnością w konkretnych sytuacjach, nie wchodzi w zakres pojęcia „racjonalnych usprawnień” w rozumieniu tego przepisu.
2)
Artykuł 2 ust. 2 lit. b) dyrektywy 2000/78
należy interpretować w ten sposób, że:
krajowy system mobilności zawodowej i terytorialnej, który przyznaje pierwszeństwo w zakresie mobilności niektórym nauczycielom z niepełnosprawnością w stosunku do nauczycieli, którzy nie mają niepełnosprawności, przyznając jednocześnie pierwszeństwo działań w zakresie mobilności w ramach prowincji przed działaniami w zakresie mobilności między prowincjami, nie stanowi dyskryminacji pośredniej w rozumieniu tego przepisu na niekorzyść nauczycieli, którzy zwrócili się o przeniesienie do innej prowincji.
Podpisy
(
*1
)	Język postępowania: włoski.
(
i
)	Niniejszej sprawie została nadana fikcyjna nazwa. Nie odpowiada ona rzeczywistej nazwie ani rzeczywistemu nazwisku żadnej ze stron postępowania.