62018CJ0128_RES
Υπόθεση C-128/18
Dumitru-Tudor Dorobantu
(αίτηση του Hanseatisches Oberlandesgericht Hamburgγια την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως)
Απόφαση του Δικαστηρίου (τμήμα μείζονος συνθέσεως)της 15ης Οκτωβρίου 2019
«Προδικαστική παραπομπή – Αστυνομική και δικαστική συνεργασία σε ποινικές υποθέσεις – Απόφαση-πλαίσιο 2002/584/ΔΕΥ – Ευρωπαϊκό ένταλμα συλλήψεως – Λόγοι αρνήσεως εκτελέσεως – Άρθρο 4 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης – Απαγόρευση απάνθρωπης ή εξευτελιστικής μεταχειρίσεως – Συνθήκες κρατήσεως στο κράτος μέλος εκδόσεως του εντάλματος – Εκτίμηση εκ μέρους της δικαστικής αρχής εκτελέσεως – Κριτήρια»
Δικαστική συνεργασία σε ποινικές υποθέσεις – Απόφαση-πλαίσιο για το ευρωπαϊκό ένταλμα σύλληψης και τις διαδικασίες παράδοσης μεταξύ των κρατών μελών – Παράδοση των καταδικασθέντων ή υπόπτων στις δικαστικές αρχές εκδόσεως του εντάλματος – Άρθρο 1, παράγραφος 3 – Υποχρέωση σεβασμού των θεμελιωδών δικαιωμάτων και των θεμελιωδών νομικών αρχών – Περιεχόμενο – Όρια
(Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, άρθρο 4· απόφαση-πλαίσιο 2002/584 του Συμβουλίου, όπως τροποποιήθηκε με την απόφαση-πλαίσιο 2009/299, άρθρο 1 § 3)
(βλ. σκέψεις 45-49)
Δικαστική συνεργασία σε ποινικές υποθέσεις – Απόφαση-πλαίσιο για το ευρωπαϊκό ένταλμα σύλληψης και τις διαδικασίες παράδοσης μεταξύ των κρατών μελών – Άρθρο 15, παράγραφος 2 – Παράδοση των καταδικασθέντων ή υπόπτων στις δικαστικές αρχές εκδόσεως του εντάλματος – Συνέπειες της διαπιστώσεως του κινδύνου απάνθρωπης ή εξευτελιστικής μεταχειρίσεως του προσώπου κατά του οποίου έχει εκδοθεί το ευρωπαϊκό ένταλμα συλλήψεως
(Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, άρθρο 4· απόφαση-πλαίσιο 2002/584 του Συμβουλίου, όπως τροποποιήθηκε με την απόφαση-πλαίσιο 2009/299, άρθρο 15 § 2)
(βλ. σκέψεις 50-57)
Δικαστική συνεργασία σε ποινικές υποθέσεις – Απόφαση-πλαίσιο για το ευρωπαϊκό ένταλμα σύλληψης και τις διαδικασίες παράδοσης μεταξύ των κρατών μελών – Παράδοση των καταδικασθέντων ή υπόπτων στις δικαστικές αρχές εκδόσεως του εντάλματος – Υποχρέωση σεβασμού των θεμελιωδών δικαιωμάτων και των θεμελιωδών νομικών αρχών – Συνθήκες κρατήσεως στο κράτος μέλος εκδόσεως του εντάλματος – Κίνδυνος απάνθρωπης ή εξευτελιστικής μεταχειρίσεως – Διερεύνηση από τη δικαστική αρχή εκτελέσεως – Περιεχόμενο
(Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, άρθρο 4· απόφαση-πλαίσιο 2002/584 του Συμβουλίου, όπως τροποποιήθηκε με την απόφαση-πλαίσιο 2009/299, άρθρο 1 § 3)
(βλ. σκέψεις 60-69, 85 και διατακτ.)
Δικαστική συνεργασία σε ποινικές υποθέσεις – Απόφαση-πλαίσιο για το ευρωπαϊκό ένταλμα σύλληψης και τις διαδικασίες παράδοσης μεταξύ των κρατών μελών – Παράδοση των καταδικασθέντων ή υπόπτων στις δικαστικές αρχές εκδόσεως του εντάλματος – Υποχρέωση σεβασμού των θεμελιωδών δικαιωμάτων και των θεμελιωδών αρχών του δικαίου – Συνθήκες κρατήσεως στο κράτος μέλος εκδόσεως του εντάλματος – Κίνδυνος απάνθρωπης ή εξευτελιστικής μεταχειρίσεως – Εξακρίβωση από τη δικαστική αρχή εκτελέσεως – Διαθέσιμος προσωπικός χώρος ανά κρατούμενο – Τρόπος υπολογισμού
(Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, άρθρο 4· απόφαση-πλαίσιο 2002/584 του Συμβουλίου, όπως τροποποιήθηκε με την απόφαση-πλαίσιο 2009/299, άρθρο 1 § 3)
(βλ. σκέψεις 72-77, 85 και διατακτ.)
Θεμελιώδη δικαιώματα – Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης – Επίπεδο προστασίας – Θεμελιώδη δικαιώματα που κατοχυρώνονται στο δίκαιο κράτους μέλους – Ευρωπαϊκό ένταλμα συλλήψεως εκδοθέν για την εκτέλεση στερητικής της ελευθερίας ποινής – Δυνατότητα κράτους μέλους να εξαρτά την παράδοση από προϋπόθεση απορρέουσα από τις ελάχιστες απαιτήσεις που προβλέπονται για το δικό του σωφρονιστικό σύστημα, οι οποίες είναι υψηλότερες – Δεν υφίσταται
(Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, άρθρο 53· απόφαση-πλαίσιο 2002/584 του Συμβουλίου, όπως τροποποιήθηκε με την απόφαση-πλαίσιο 2009/299, άρθρα 3, 4 και 4α)
(βλ. σκέψη 79)
Δικαστική συνεργασία σε ποινικές υποθέσεις – Απόφαση-πλαίσιο για το ευρωπαϊκό ένταλμα σύλληψης και τις διαδικασίες παράδοσης μεταξύ των κρατών μελών – Παράδοση των καταδικασθέντων ή υπόπτων στις δικαστικές αρχές εκδόσεως του εντάλματος – Υποχρέωση σεβασμού των θεμελιωδών δικαιωμάτων και των θεμελιωδών αρχών του δικαίου – Συνθήκες κρατήσεως στο κράτος μέλος εκδόσεως του εντάλματος – Κίνδυνος απάνθρωπης ή εξευτελιστικής μεταχειρίσεως – Εξακρίβωση από τη δικαστική αρχή εκτελέσεως – Ύπαρξη, στο κράτος μέλος εκδόσεως, μέτρων που αποσκοπούν στην ενίσχυση του ελέγχου των συνθηκών κρατήσεως – Δυνατότητα αποκλεισμού της υπάρξεως κινδύνου απάνθρωπης ή εξευτελιστικής μεταχειρίσεως λαμβανομένων υπόψη των μέτρων αυτών – Δεν υφίσταται
(Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, άρθρο 4· απόφαση-πλαίσιο 2002/584 του Συμβουλίου, όπως τροποποιήθηκε με την απόφαση-πλαίσιο 2009/299, άρθρο 1 § 3)
(βλ. σκέψεις 80, 81, 85 και διατακτ.)
Δικαστική συνεργασία σε ποινικές υποθέσεις – Απόφαση-πλαίσιο για το ευρωπαϊκό ένταλμα σύλληψης και τις διαδικασίες παράδοσης μεταξύ των κρατών μελών – Παράδοση των καταδικασθέντων ή υπόπτων στις δικαστικές αρχές εκδόσεως του εντάλματος – Υποχρέωση σεβασμού των θεμελιωδών δικαιωμάτων και των θεμελιωδών αρχών του δικαίου – Συνθήκες κρατήσεως στο κράτος μέλος εκδόσεως του εντάλματος – Κίνδυνος απάνθρωπης ή εξευτελιστικής μεταχειρίσεως – Δυνατότητα σταθμίσεως της υπάρξεως τέτοιου κινδύνου με εκτιμήσεις συνδεόμενες με την αποτελεσματικότητα της δικαστικής συνεργασίας σε ποινικές υποθέσεις, καθώς και με τις αρχές της αμοιβαίας εμπιστοσύνης και της αμοιβαίας αναγνωρίσεως – Δεν υφίσταται
(Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, άρθρο 4· απόφαση-πλαίσιο 2002/584 του Συμβουλίου, όπως τροποποιήθηκε με την απόφαση-πλαίσιο 2009/299, αιτιολογική σκέψη 6 και άρθρο 1 §§ 2 και 3)
(βλ. σκέψεις 82-85, και διατακτ.)
Σύνοψη
Η δικαστική αρχή εκτελέσεως ευρωπαϊκού εντάλματος συλλήψεως οφείλει να ελέγχει αν οι συνθήκες κρατήσεως του ενδιαφερομένου στο σωφρονιστικό ίδρυμα στο οποίο πρόκειται να κρατηθεί είναι σύμφωνες με την απαγόρευση της απάνθρωπης ή εξευτελιστικής μεταχειρίσεως
Με την απόφαση Dorobantu (C-128/18), η οποία εκδόθηκε στις 15 Οκτωβρίου 2019, το τμήμα μείζονος συνθέσεως του Δικαστηρίου ερμήνευσε, υπό το πρίσμα της απαγορεύσεως των βασανιστηρίων και των απάνθρωπων ή εξευτελιστικών ποινών ή μεταχειρίσεως, η οποία προβλέπεται στο άρθρο 4 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (στο εξής: Χάρτης), τη διάταξη της αποφάσεως-πλαισίου για το ευρωπαϊκό ένταλμα συλλήψεως (
1
) η οποία προβλέπει ότι το νομοθέτημα αυτό δεν μπορεί να έχει ως αποτέλεσμα την τροποποίηση της υποχρεώσεως σεβασμού των θεμελιωδών δικαιωμάτων και αρχών του δικαίου, όπως κατοχυρώνονται στο άρθρο 6 ΣΕΕ.
Η διαφορά της κύριας δίκης αφορά την εκτέλεση, στη Γερμανία, ευρωπαϊκού εντάλματος συλλήψεως εκδοθέντος από ρουμανικό δικαστήριο εις βάρος Ρουμάνου πολίτη. Ένα γερμανικό δικαστήριο, με την ιδιότητα της αρχής εκτελέσεως του εν λόγω ευρωπαϊκού εντάλματος συλλήψεως, διερωτάται ως προς το ποια κριτήρια πρέπει να ληφθούν υπόψη για να εκτιμηθεί αν οι συνθήκες κρατήσεως στις οποίες ο εν λόγω πολίτης θα υποβαλλόταν σε περίπτωση παραδόσεώς του στις ρουμανικές αρχές πληρούν τις απαιτήσεις που απορρέουν από το άρθρο 4 του Χάρτη. Η παρούσα υπόθεση παρέσχε στο Δικαστήριο τη δυνατότητα να διασαφηνίσει τη νομολογία που διαμορφώθηκε, μεταξύ άλλων, με τις αποφάσεις του στις υποθέσεις Aranyosi και Căldăraru (
2
) και Generalstaatsanwaltschaft (Συνθήκες κρατήσεως στην Ουγγαρία) (
3
).
Πρώτον, το Δικαστήριο αποφάνθηκε επί της εντάσεως και της εκτάσεως του ελέγχου των συνθηκών κρατήσεως στο κράτος μέλος εκδόσεως του εντάλματος εκ μέρους της δικαστικής αρχής εκτελέσεως. Συναφώς, το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι, όταν η εν λόγω αρχή έχει στη διάθεσή της αντικειμενικά, αξιόπιστα, συγκεκριμένα και δεόντως επικαιροποιημένα στοιχεία τα οποία μαρτυρούν την ύπαρξη συστημικών ή γενικευμένων πλημμελειών όσον αφορά τις συνθήκες κρατήσεως στα σωφρονιστικά καταστήματα του κράτους μέλους εκδόσεως του εντάλματος, οφείλει, για να εκτιμήσει αν συντρέχουν σοβαροί και αποδεδειγμένοι λόγοι προκειμένου να θεωρηθεί ότι, κατόπιν της παραδόσεώς του στο κράτος μέλος αυτό, το πρόσωπο εις βάρος του οποίου έχει εκδοθεί ευρωπαϊκό ένταλμα συλλήψεως θα διατρέξει πραγματικό κίνδυνο να υποστεί απάνθρωπη ή εξευτελιστική μεταχείριση, να λάβει υπόψη το σύνολο των κρίσιμων υλικών πτυχών των συνθηκών κρατήσεως στο σωφρονιστικό κατάστημα στο οποίο προβλέπεται να κρατηθεί. Δεδομένου ότι η απαγόρευση της απάνθρωπης ή εξευτελιστικής μεταχειρίσεως είναι απόλυτη, ο έλεγχος αυτός δεν περιορίζεται στις πρόδηλες πλημμέλειες.
Εξάλλου, λαμβανομένων υπόψη, αφενός, του συγκεκριμένου και ακριβούς χαρακτήρα του ελέγχου αυτού και, αφετέρου, των προθεσμιών που τάσσει απόφαση-πλαίσιο στη δικαστική αρχή εκτελέσεως, η αρχή αυτή δεν μπορεί να εξετάσει τις συνθήκες κρατήσεως εντός του συνόλου των σωφρονιστικών καταστημάτων του κράτους μέλους εκδόσεως του εντάλματος στα οποία το ενδιαφερόμενο πρόσωπο ενδέχεται να κρατηθεί. Προκειμένου να ελέγξει τις συνθήκες κρατήσεως στο σωφρονιστικό κατάστημα στο οποίο προβλέπεται συγκεκριμένα να κρατηθεί το εν λόγω πρόσωπο, η δικαστική αρχή εκτελέσεως οφείλει να ζητήσει από τη δικαστική αρχή εκδόσεως τις πληροφορίες τις οποίες κρίνει αναγκαίες και οφείλει, καταρχήν, να εμπιστευθεί τις παρασχεθείσες από την εν λόγω αρχή διαβεβαιώσεις, ελλείψει συγκεκριμένων στοιχείων βάσει των οποίων να δύναται να θεωρηθεί ότι οι συνθήκες κρατήσεως αντιβαίνουν στο άρθρο 4 του Χάρτη.
Μεταξύ των υλικών πτυχών τις οποίες καλείται να εκτιμήσει η δικαστική αρχή εκτελέσεως περιλαμβάνονται ο διαθέσιμος προσωπικός χώρος ανά κρατούμενο σε κελί του εν λόγω σωφρονιστικού καταστήματος, οι συνθήκες υγιεινής, καθώς και η έκταση της ελευθερίας κινήσεως του κρατουμένου εντός του εν λόγω σωφρονιστικού καταστήματος.
Δεύτερον, ειδικότερα όσον αφορά τον διαθέσιμο προσωπικό χώρο ανά κρατούμενο, το Δικαστήριο επισήμανε ότι η δικαστική αρχή εκτελέσεως οφείλει, ελλείψει, επί του παρόντος, σχετικών ελάχιστων προδιαγραφών στο δίκαιο της Ένωσης, να λάβει υπόψη τις ελάχιστες απαιτήσεις που απορρέουν από το άρθρο 3 της Ευρωπαϊκής Συμβάσεως για την Προάσπιση των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και των Θεμελιωδών Ελευθεριών (ΕΣΔΑ) (
4
), στο μέτρο που το δικαίωμα που κατοχυρώνεται στη διάταξη αυτή αντιστοιχεί στο δικαίωμα που κατοχυρώνεται στο άρθρο 4 του Χάρτη. Το Δικαστήριο, μνημονεύοντας τη νομολογία του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, έκρινε, μεταξύ άλλων, ότι το γεγονός ότι ο προσωπικός χώρος που διαθέτει ο κρατούμενος είναι μικρότερος των 3 τετραγωνικών μέτρων εντός ομαδικού θαλάμου δημιουργεί ισχυρό τεκμήριο παραβάσεως του άρθρου 3 της ΕΣΔΑ, το οποίο κατά κανόνα μπορεί να ανατραπεί μόνον εάν οι μειώσεις του προσωπικού αυτού χώρου είναι σύντομες, περιστασιακές και ήσσονος σημασίας, συνδυάζονται με ελευθερία κινήσεως και δραστηριότητες εκτός κελιού και αν οι γενικές συνθήκες κρατήσεως στο συγκεκριμένο σωφρονιστικό κατάστημα είναι αξιοπρεπείς. Εξάλλου, το Δικαστήριο έχει διευκρινίσει ότι ο υπολογισμός του διαθέσιμου χώρου δεν πρέπει να περιλαμβάνει τον χώρο που καταλαμβάνουν οι εγκαταστάσεις υγιεινής, πρέπει όμως να περιλαμβάνει με τον χώρο που καταλαμβάνουν τα έπιπλα, με τη διευκρίνιση, ωστόσο, ότι οι κρατούμενοι πρέπει να διατηρούν τη δυνατότητα να κινούνται άνετα εντός του θαλάμου.
Τρίτον, το Δικαστήριο έκρινε ότι η ύπαρξη μέτρων εκ των υστέρων ελέγχου, ιδίως δικαστικού, των συνθηκών κρατήσεως στο κράτος μέλος εκδόσεως του εντάλματος δύναται να ληφθεί υπόψη από τις δικαστικές αρχές εκτελέσεως στο πλαίσιο της συνολικής εκτιμήσεως των συνθηκών υπό τις οποίες προβλέπεται να κρατηθεί ένα πρόσωπο εις βάρος του οποίου έχει εκδοθεί ευρωπαϊκό ένταλμα συλλήψεως. Ωστόσο, η αρχή αυτή δεν μπορεί να αποκλείσει την ύπαρξη πραγματικού κινδύνου απάνθρωπης ή εξευτελιστικής μεταχειρίσεως απλώς και μόνο για τον λόγο ότι ο ενδιαφερόμενος έχει στη διάθεσή του, εντός του συγκεκριμένου κράτους μέλους, ένδικο βοήθημα που του παρέχει τη δυνατότητα να προσφύγει κατά των συνθηκών της κρατήσεώς του ή ότι υφίστανται νομοθετικά ή διαρθρωτικά μέτρα προς ενίσχυση του ελέγχου των συνθηκών κρατήσεως.
Τέλος, τέταρτον, το Δικαστήριο έκρινε ότι η διαπίστωση, από τη δικαστική αρχή εκτελέσεως, της υπάρξεως σοβαρών και αποδεδειγμένων λόγων προκειμένου να θεωρηθεί ότι, κατόπιν της παραδόσεώς του στο κράτος μέλος εκδόσεως του εντάλματος, ο ενδιαφερόμενος θα διατρέξει τέτοιο κίνδυνο λόγω των συνθηκών κρατήσεως που επικρατούν στο σωφρονιστικό κατάστημα στο οποίο προβλέπεται συγκεκριμένα να κρατηθεί δεν δύναται, προκειμένου να αποφασιστεί η παράδοσή του, να σταθμιστεί με εκτιμήσεις που αφορούν την αποτελεσματικότητα της δικαστικής συνεργασίας σε ποινικές υποθέσεις καθώς και τις αρχές της εμπιστοσύνης και της αμοιβαίας αναγνωρίσεως. Πράγματι, ο απόλυτος χαρακτήρας της απαγορεύσεως απάνθρωπης ή εξευτελιστικής μεταχειρίσεως αποκλείει οποιοδήποτε περιορισμό, μέσω τέτοιων σταθμίσεων, του θεμελιώδους δικαιώματος του ατόμου να μην υποβληθεί σε τέτοιου είδους μεταχείριση. Επομένως, η ανάγκη να διασφαλιστεί ότι το ενδιαφερόμενο πρόσωπο δεν θα υποβληθεί σε απάνθρωπη ή εξευτελιστική μεταχείριση δικαιολογεί, κατ’ εξαίρεση, περιορισμό των αρχών της εμπιστοσύνης και της αμοιβαίας αναγνωρίσεως.
(
1
)	Άρθρο 1, παράγραφος 3, της αποφάσεως-πλαισίου 2002/584/ΔΕΥ του Συμβουλίου, της 13ης Ιουνίου 2002, για το ευρωπαϊκό ένταλμα σύλληψης και τις διαδικασίες παράδοσης μεταξύ των κρατών μελών (ΕΕ 2002, L 190, σ. 1), όπως τροποποιήθηκε με την απόφαση-πλαίσιο 2009/299/ΔΕΥ του Συμβουλίου, της 26ης Φεβρουαρίου 2009 (ΕΕ 2009, L 81, σ. 24).
(
2
)	Απόφαση του Δικαστηρίου της 5ης Απριλίου 2016, Aranyosi και Căldăraru (C-404/15 και C-659/15 PPU, EU:C:2016:198).
(
3
)	Απόφαση του Δικαστηρίου της 25ης Ιουλίου 2018, Generalstaatsanwaltschaft (Συνθήκες κρατήσεως στην Ουγγαρία) (C-220/18 PPU, EU:C:2018:589).
(
4
)	Σύμβαση που υπεγράφη στη Ρώμη στις 4 Νοεμβρίου 1950.