Wydanie tymczasowe
WYROK TRYBUNAŁU (piąta izba)
z dnia 30 kwietnia 2026 r.(*)
Odesłanie prejudycjalne – Konkurencja – Zawodowa piłka nożna – Porozumienie no-poach dotyczące zawodników, które zostało zawarte przez krajowy związek sportowy i szereg klubów w następstwie zawieszenia sezonu sportowego 2019/2020 ze względu na pandemię COVID-19 – Artykuł 101 ust. 1 TFUE – Ograniczenie konkurencji ze względu na cel lub ze względu na skutek – Rynek pracy – Pozyskiwanie zawodników przez kluby – Jednostronne rozwiązanie umowy o pracę przez zawodników – Wygaśnięcie umowy o pracę – Treść porozumienia – Kontekst gospodarczy i prawny, w jaki wpisuje się to porozumienie – Obiektywne cele, jakie porozumienie to ma osiągnąć w odniesieniu do konkurencji – Względy uzasadniające – Warunki – Realizacja uzasadnionych celów interesu ogólnego – Konieczność – Proporcjonalność
W sprawie C‑133/24
mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Tribunal da Concorrência, Regulação e Supervisão (sąd ds. konkurencji, regulacji i nadzoru, Portugalia) postanowieniem z dnia 18 grudnia 2023 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 16 lutego 2024 r., w postępowaniu:
Liga Portuguesa de Futebol Profissional (LPFP),
CD Tondela – Futebol, SAD,
Clube Desportivo Feirense – Futebol, SAD,
Académico de Viseu Futebol Clube –
Futebol, SAD,
Os Belenenses – Sociedade Desportiva de Futebol, SAD,
Boavista Futebol Clube – Futebol, SAD,
Sporting Clube de Braga –
Futebol, SAD,
Sporting Clube da Covilhã – Futebol, SDUQ, Lda.,
Estoril Praia – Futebol, SAD,
Gil Vicente Futebol Clube – Futebol, SDUQ, Lda.,
Leixões Sport Clube –
Futebol, SAD,
Clube Desportivo de Mafra – Futebol, SDUQ, Lda.,
União Desportiva Oliveirense – Futebol, SAD,
Futebol Clube de Paços de Ferreira, SDUQ, Lda.,
Futebol Clube de Penafiel, SAD,
Portimonense Futebol, SAD,
Rio Ave Futebol Clube – Futebol, SDUQ, Lda.,
Santa Clara Açores – Futebol, SAD,
Varzim Sport Club – Futebol, SDUQ, Lda.,
União Desportiva Vilafranquense – Futebol, SAD,
Futebol Clube de Famalicão – Futebol, SAD,
Associação Académica de Coimbra – Organismo Autónomo de Futebol, SDUQ, Lda.,
Moreirense Futebol Clube – Futebol, SAD,
Marítimo da Madeira, Futebol, SAD,
Vitória Sport Clube – Futebol, SAD,
Futebol Clube do Porto – Futebol, SAD,
Sporting Clube de Portugal – Futebol, SAD,
Sport Lisboa e Benfica – Futebol, SAD,
przeciwko
Autoridade da Concorrência,
TRYBUNAŁ (piąta izba),
w składzie:
M.L. Arastey Sahún, prezeska izby, J. Passer (sprawozdawca), E. Regan, D. Gratsias i B. Smulders, sędziowie,
rzecznik generalny:
N. Emiliou,
sekretarz:
L. Carrasco Marco, administratorka,
uwzględniając pisemny etap postępowania i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 13 lutego 2025 r.,
rozważywszy uwagi, które przedstawili:
–        w imieniu Liga Portuguesa de Futebol Profissional (LPFP), CD Tondela – Futebol, SAD, Clube Desportivo Feirense – Futebol, SAD, Académico de Viseu Futebol Clube – Futebol, SAD, Os Belenenses – Sociedade Desportiva de Futebol, SAD, Boavista Futebol Clube – Futebol SAD, Sporting Clube de Braga – Futebol, SAD, Sporting Clube da Covilhã – Futebol, SDUQ, Lda., Estoril Praia – Futebol, SAD, Gil Vicente Futebol Clube – Futebol, SDUQ, Lda., Leixões Sport Clube – Futebol, SAD, Clube Desportivo de Mafra – Futebol, SDUQ, Lda., União Desportiva Oliveirense – Futebol, SAD, Futebol Clube de Paços de Ferreira, SDUQ, Lda., Futebol Clube de Penafiel, SAD, Portimonense Futebol, SAD, Rio Ave Futebol Clube – Futebol SDUQ, Lda., Santa Clara Açores – Futebol, SAD, Varzim Sport Club – Futebol, SDUQ, Lda., União Desportiva Vilafranquense – Futebol SAD, Futebol Clube de Famalicão – Futebol, SAD, Associação Académica de Coimbra – Organismo Autónomo de Futebol, SDUQ, Lda. – A. Cantanhede Gonçalves, M.J. Faria i L.M. Soares Romão, advogados,
–        w imieniu Moreirense Futebol Clube – Futebol, SAD – G. Ribeiro Dias, advogado,
–        w imieniu Marítimo da Madeira, Futebol, SAD – J.A. Martins i J. Pinto de Almeida, advogados,
–        w imieniu Vitória Sport Clube – Futebol, SAD – G. Gama Lobo i J. Pinto de Almeida, advogados,
–        w imieniu Futebol Clube do Porto, Futebol, SAD – A. Domingues, advogado,
–        w imieniu Sporting Clube de Portugal – Futebol, SAD – G. Banha Coelho, C. Homem Ferreira Morais, L.D. Silva Morais i L. Tomé Feteira, advogados,
–        w imieniu Sport Lisboa e Benfica, Futebol, SAD – R. Bordalo Junqueiro, R. Pacheco Bettencourt i M. Stock da Cunha, advogados,
–        w imieniu Autoridade da Concorrência – D. Cardoso, A. Cruz Nogueira i A.C. Salgueiro, advogadas,
–        w imieniu rządu portugalskiego – C. Alves i P. Barros da Costa, w charakterze pełnomocników,
–        w imieniu rządu greckiego – K. Boskovits, w charakterze pełnomocnika,
–        w imieniu rządu polskiego – B. Majczyna i D. Lutostańska, w charakterze pełnomocników,
–        w imieniu Komisji Europejskiej – S. Baches Opi i P. Caro de Sousa oraz F. van Schaik, w charakterze pełnomocników,
po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 15 maja 2025 r.,
wydaje następujący
Wyrok
1        Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 101 TFUE.
2        Wniosek ten został złożony w ramach sporu pomiędzy Liga Portuguesa de Futebol Profissional (LPFP) [portugalską ligą piłki nożnej zawodowej, (LPFP)] i szeregiem zawodowych klubów piłkarskich z siedzibą w Portugalii a Autoridade da Concorrência (organem ochrony konkurencji, Portugalia) w przedmiocie zgodności z prawem decyzji, w której organ ten stwierdził zasadniczo, że LPFP i wspomniane zawodowe kluby piłkarskie, które uczestniczą w pierwszej i drugiej lidze rozgrywek piłkarskich w Portugalii, naruszyły art. 101 TFUE i krajowe prawo konkurencji ze względu na zawarcie porozumienia no-poach dotyczącego zawodników, do którego doszło w kontekście pandemii COVID-19 i zawieszenia sine die sezonu sportowego 2019/2020.
Ramy prawne
3        Artykuł 101 TFUE stanowi:
„1.      Niezgodne z rynkiem wewnętrznym i zakazane są wszelkie porozumienia między przedsiębiorstwami, wszelkie decyzje związków przedsiębiorstw i wszelkie praktyki uzgodnione, które mogą wpływać na handel między państwami członkowskimi i których celem lub skutkiem jest zapobieżenie, ograniczenie lub zakłócenie konkurencji wewnątrz rynku wewnętrznego, a w szczególności te, które polegają na:
a)      ustalaniu w sposób bezpośredni lub pośredni cen zakupu lub sprzedaży albo innych warunków transakcji,
b)      ograniczaniu lub kontrolowaniu produkcji, rynków, rozwoju technicznego lub inwestycji;
c)      podziale rynków lub źródeł zaopatrzenia,
d)      stosowaniu wobec partnerów handlowych nierównych warunków do świadczeń równoważnych i stwarzaniu im przez to niekorzystnych warunków konkurencji,
e)      uzależnianiu zawarcia kontraktów od przyjęcia przez partnerów zobowiązań dodatkowych, które ze względu na swój charakter lub zwyczaje handlowe nie mają związku z przedmiotem tych kontraktów.
2.      Porozumienia lub decyzje zakazane na mocy niniejszego artykułu są nieważne z mocy prawa.
3.      Jednakże postanowienia ustępu 1 mogą zostać uznane za niemające zastosowania do:
–        każdego porozumienia lub kategorii porozumień między przedsiębiorstwami,
–        każdej decyzji lub kategorii decyzji związków przedsiębiorstw,
–        każdej praktyki uzgodnionej lub kategorii praktyk uzgodnionych,
które przyczyniają się do polepszenia produkcji lub dystrybucji produktów bądź do popierania postępu technicznego lub gospodarczego, przy zastrzeżeniu dla użytkowników słusznej części zysku, który z tego wynika, oraz bez:
a)      nakładania na zainteresowane przedsiębiorstwa ograniczeń, które nie są niezbędne do osiągnięcia tych celów;
b)      dawania przedsiębiorstwom możliwości eliminowania konkurencji w stosunku do znacznej części danych produktów”.
Postępowanie główne i pytania prejudycjalne
4        LPFP jest stowarzyszeniem portugalskiego prawa prywatnego, którego statutowym celem jest regulowanie i organizowanie działalności związanej z zawodową piłką nożną w Portugalii. W szczególności, na podstawie upoważnienia udzielonego jej przez Federação Portuguesa de Futebol (portugalską federację piłki nożnej), LPFP reguluje i organizuje rozgrywki zawodowej piłki nożnej. Do tych rozgrywek należą krajowe rozgrywki Primeira Liga (pierwszej ligi) i Segunda Liga (drugiej ligi).
5        W sezonie 2019/2020, który początkowo obejmował okres od dnia 1 lipca 2019 r. do dnia 30 czerwca 2020 r., w krajowych rozgrywkach pierwszej ligi miało zmierzyć się 18 zawodowych klubów piłkarskich mających siedzibę w Portugalii. W krajowych rozgrywkach drugiej ligi miało z kolei zmierzyć się 13 innych klubów, również mających siedzibę w Portugalii.
6        W dniu 11 marca 2020 r. Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) ogłosiła, że epidemia COVID‑19 jest „pandemią”.
7        W dniu 12 marca 2020 r. władze portugalskie ogłosiły przyjęcie pakietu środków mających na celu ograniczenie ryzyka rozprzestrzeniania się pandemii COVID-19, wśród których znajdowały się ograniczenia w przemieszczaniu się ludności oraz zamknięcie obiektów przeznaczonych do użytku publicznego. W tym samym dniu LPFP zarządziło zawieszenie sine die sezonu sportowego 2019/2020 i wszystkich rozgrywek organizowanych w jego ramach, w tym między innymi krajowych rozgrywek pierwszej i drugiej ligi. W tym dniu w ramach każdej ligi do rozegrania pozostało jeszcze dziesięć spotkań.
8        W dniu 18 marca 2020 r. władze portugalskie ogłosiły stan wyjątkowy ze względu na szybko pogarszającą się sytuację zdrowotną. Doprowadziło to do częściowego zawieszenia szeregu praw, w tym prawa do przemieszczania się na terenie kraju, prawa do wyjazdu z kraju i praw pracowniczych. Jednocześnie przyjęto szereg środków nadzwyczajnych, w szczególności w celu wsparcia pracodawców i pracowników dotkniętych społecznymi, gospodarczymi i finansowymi skutkami pandemii.
9        Począwszy od dnia 21 marca 2020 r. LPFP i Sindicato de Jogadores Profissionais de Futebol (związek zawodowy zawodowych piłkarzy, Portugalia, zwany dalej „SJPF”) rozpoczęły negocjacje mające na celu wspólne zidentyfikowanie możliwych rozwiązań trudności o charakterze sportowym, społecznym, gospodarczym i finansowym, na jakie pandemia narażała portugalski sektor zawodowej piłki nożnej. Negocjacje te dotyczyły w szczególności warunków zakończenia sezonu sportowego 2019/2020.
10      W dniu 7 kwietnia 2020 r. zarówno LPFP, jak i SJPF wydały komunikat prasowy na temat stanu negocjacji. W komunikacie prasowym LPFP wskazała przede wszystkim, że uzyskała zgodę SJPF na wprowadzenie pakietu środków prawnych, który miał zostać włączony do układu zbiorowego pracy mającego zastosowanie do zawodowych piłkarzy; wśród tych środków znajdowało się przedłużenie, do końca sezonu sportowego 2019/2020, rozumianego jako dzień, w którym ostatecznie zostanie rozegrany ostatni oficjalny mecz rozgrywek organizowanych w tym sezonie, umów o pracę zawodników oraz umów wypożyczenia lub transferu zawodników, które obowiązywały w dniu wydania wspomnianego komunikatu prasowego. LPFP wyjaśniła następnie, że nie udało się natomiast osiągnąć porozumienia z SJPF w poddanych pod dyskusję kwestiach finansowych, wśród których znajdowała się możliwość uzgodnienia przez kluby i zawodników lub, w braku takiej możliwości, przez partnerów społecznych środków dotyczących obniżenia wynagrodzenia. O tym braku porozumienia wspomina również SJPF w swoim komunikacie prasowym z tego samego dnia. LPFP przypomniała wreszcie, że ze względu na ów brak porozumienia kluby zachowują swobodę między innymi w zakresie korzystania z uproszczonego mechanizmu zawieszenia stosunku pracy lub podjęcia indywidualnych negocjacji ze swoimi zawodnikami, po czym zakończyła komunikat następującymi słowami:
„[LPFP] nadal ma nadzieję, że uda się jej na piśmie potwierdzić wspólnie z [SJPF] środki mające na celu uzupełnienie układu zbiorowego pracy już uzgodnione z [SJPF] […]”.
11      W tym samym dniu LPFP i kluby uczestniczące w krajowych rozgrywkach pierwszej ligi, reprezentowane w większości przez swoich prezesów, wzięły udział w wideokonferencji, podczas której zawarły porozumienie w sprawie zatrudniania zawodników, którzy jednostronnie rozwiązaliby swoje umowy o pracę z powodu pandemii COVID-19. W następstwie tej wideokonferencji LPFP opublikowała komunikat prasowy zatytułowany „Prezesi klubów [pierwszej ligi] wprowadzają zasadę dotyczącą jednostronnego rozwiązywania umów”, o następującym brzmieniu:
„Prezesi klubów [pierwszej ligi], którzy spotkali się dzisiaj podczas wideokonferencji z prezesem [LPFP], dokonali analizy obecnej sytuacji i po debatach postanowili publicznie ogłosić, że żaden klub nie zatrudni zawodnika, który jednostronnie rozwiąże swoją umowę o pracę, powołując się na trudności spowodowane pandemią COVID-19 lub na jakąkolwiek wynikającą z niej wyjątkową decyzję, a w szczególności na przedłużenie sezonu sportowego”.
12      W dniu 8 kwietnia 2020 r. LPFP i część klubów uczestniczących w krajowych rozgrywkach drugiej ligi, reprezentowanych w większości przez swoich prezesów, wzięły udział w wideokonferencji, po której LPFP opublikowała komunikat prasowy zatytułowany „Prezesi klubów [drugiej ligi] zgadzają się na zasadę dotyczącą jednostronnego rozwiązywania umów”. Ten komunikat prasowy zawiera akapit pierwszy sformułowany w ten sam sposób co komunikat prasowy, o którym mowa w poprzednim punkcie, a następnie dwa inne akapity o następującym brzmieniu:
„Środek ten został podjęty i ogłoszony wczoraj przez prezesów klubów [pierwszej ligi], do których dołączają obecnie przedstawiciele [klubów drugiej ligi]. Zjednoczeni w tych trudnych chwilach i jednomyślni, prezesi klubów drugiej ligi, którzy pozostają w stałym kontakcie z [LPFP], będą w stanie przetrwać ten okres tak trudny dla całego sektora.
Przedstawiciele klubów są bardziej niż kiedykolwiek przekonani, że problemy i wyzwania, przed którymi stoją, są wspólne i że reakcja na nie musi być również wspólna”.
13      Ze swojej strony Międzynarodowa Federacja Piłki Nożnej (FIFA) opublikowała w dniu 7 kwietnia 2020 r. okólnik nr 1714, który zawiera dokument zatytułowany „COVID-19: kwestie regulacyjne dotyczące piłki nożnej”, opracowany przez grupę roboczą składającą się, oprócz przedstawicieli samej FIFA, z przedstawicieli krajowych związków piłkarskich będących jej członkami, konfederacji, Europejskiego Stowarzyszenia Klubów, Międzynarodowej Federacji Piłkarzy Zawodowych (FIFPro) oraz Światowego Forum Lig Zawodowej Piłki Nożnej. W dokumencie tym FIFA wskazuje w szczególności, że krajowe związki piłki nożnej mogą zostać upoważnione do zmiany terminów ich odpowiednich sezonów sportowych oraz okresów (zwanych „oknami”) rejestracji zawodników. FIFA proponuje również, aby zachęcać kluby i zawodników do współpracy w celu wypracowania porozumień w sprawie obniżenia wynagrodzeń lub, alternatywnie, aby porozumienia zawarte między klubami a zawodnikami nie były „stosowane” w okresie zawieszenia sezonu sportowego.
14      W dniu 23 kwietnia 2020 r. władze portugalskie opublikowały dekret z mocą ustawy wprowadzający pakiet nadzwyczajnych i tymczasowych środków w dziedzinie sportu, w tym zezwolenie na wprowadzenie zmian w regulaminach portugalskich związków sportowych podczas sezonu sportowego 2019/2020 i w czasie jego trwania w celu sprostania trudnościom spowodowanym pandemią.
15      W dniu 30 kwietnia 2020 r. władze te przyjęły uchwałę ustanawiającą strategię zniesienia środków izolacji, w której przewidziano między innymi możliwość wznowienia sezonu sportowego 2019/2020 w celu dokończenia krajowych rozgrywek pierwszej ligi.
16      W dniu 4 maja 2020 r. LPFP, SJPF i Associação Nacional de Treinadores de Futebol (krajowy związek trenerów piłki nożnej, Portugalia) zawarły protokół ustaleń. W uzasadnieniu poprzedzającym ten protokół ustaleń wspomniano o nietypowej i wyjątkowej sytuacji zagrożenia zdrowia i zawirowań społecznych wywołanej pandemią, a następnie wspomniano o możliwości wznowienia krajowych rozgrywek pierwszej ligi przewidzianej w uchwale, o której mowa w poprzednim punkcie, po czym odwołano się do „[o]chrony [tych rozgrywek] z poszanowaniem w szczególności zasad stabilności konkurencji […] i zasług sportowych […]”. Co się tyczy samego protokołu ustaleń, przewiduje on w szczególności, że „[s]ezon sportowy 2019/2020 zakończy się w dniu następującym po dniu rozegrania ostatniego oficjalnego meczu tego sezonu” i że „[u]mowy o pracę w sporcie […] zawarte między klubami […] a zawodnikami […], które wygasają w bieżącym sezonie sportowym […], uznaje się za automatycznie przedłużone do końca sezonu”.
17      W dniu 26 maja 2020 r. organ ochrony konkurencji zarządził zawieszenie na okres 90 dni środków, o których mowa w komunikatach prasowych opublikowanych przez LPFP w dniach 7 i 8 kwietnia 2020 r., przywołanych w pkt 10–12 niniejszego wyroku. W dniu 2 czerwca 2020 r. LPFP i zainteresowane kluby zastosowały się do tego nakazu.
18      W dniu 8 czerwca 2020 r. układ zbiorowy pracy zawarty przez LPFP i SJPF został zmieniony przez strony w celu dodania do niego art. 7 bis, zatytułowanego „Wpływ zmian kalendarza zawodów związanych z COVID-19 na stosunek pracy w sporcie”, który brzmi następująco:
„1.      Strony układu zbiorowego pracy zawierają niniejsze porozumienie zgodnie z protokołem sporządzonym z [LPFP] […], który przewiduje, że sezon sportowy 2019/2020 zakończy się w dniu następującym po dniu rozegrania ostatniego oficjalnego meczu tego sezonu.
2.      O ile strony nie uzgodnią inaczej, umowy o pracę w sporcie […] zawarte między klubami uczestniczącymi w [pierwszej lidze] a zawodnikami, które wygasają w trakcie trwającego sezonu sportowego, określonego w regulaminie, uznaje się za automatycznie przedłużone do końca trwającego sezonu określonego w poprzednim punkcie.
[…]
4.      Przedłużenie umowy, o którym mowa w pkt 1, oznacza zachowanie wszystkich praw i obowiązków stron, w tym obowiązku wypłacania przez pracodawcę zatrudniającego sportowców miesięcznego wynagrodzenia zawodnika ustalonego na bieżący sezon sportowy lub kwoty proporcjonalnej do tego wynagrodzenia, jeżeli sezon sportowy zakończy się, zanim staje się ono należne w całości, […]
[…]”.
19      W dniu 18 czerwca 2020 r. portugalska federacja piłki nożnej wyznaczyła nową datę zakończenia sezonu sportowego 2019/2020 na dzień 2 sierpnia 2020 r.
20      W dniu 28 kwietnia 2022 r. organ ochrony konkurencji wydał decyzję, w której uznał, że środki, o których mowa w komunikatach prasowych opublikowanych przez LPFP w dniach 7 i 8 kwietnia 2020 r., przywołanych w pkt 10–12 niniejszego wyroku, należy uznać za porozumienie, którego celem było ograniczenie konkurencji, jaka mogłaby mieć miejsce w braku takiego porozumienia między uczestniczącymi w nim zawodowymi klubami piłkarskimi na rynku naboru zawodników kwalifikujących się do udziału w krajowych rozgrywkach pierwszej i drugiej ligi.
21      LPFP i szereg zawodowych klubów piłkarskich uczestniczących w krajowych rozgrywkach pierwszej i drugiej ligi wniosło skargę na tę decyzję do Tribunal da Concorrência, Regulação e Supervisão (sądu ds. konkurencji, regulacji i nadzoru, Portugalia), który jest sądem odsyłającym.
22      W postanowieniu odsyłającym, po przedstawieniu ram prawnych mających zastosowanie do naboru i rejestracji zawodników kwalifikujących się do udziału w krajowych rozgrywkach pierwszej i drugiej ligi, a także wpływu pandemii COVID-19 na sytuację sportową, gospodarczą i finansową portugalskich zawodowych klubów piłkarskich, a następnie na sytuację zawodową zawodników, sąd ten wskazuje zasadniczo, że ma wątpliwości co do sposobu, w jaki organ ochrony konkurencji zinterpretował i zastosował art. 101 ust. 1 TFUE w swojej decyzji z dnia 28 kwietnia 2022 r.
23      W tym względzie wspomniany sąd uważa przede wszystkim, że w ujęciu ogólnym i abstrakcyjnym zachowanie, w ramach którego przedsiębiorstwa uzgadniają ze sobą, że nie będą sobie podbierać pracowników lub wzajemnie zatrudniać swoich pracowników, a tym samym ograniczają lub eliminują perspektywy mobilności zawodowej tych pracowników oraz ich siłę negocjacyjną wobec ich pracodawców, należy zakwalifikować w świetle art. 101 ust. 1 TFUE jako porozumienie, na mocy którego podmioty gospodarcze działające w charakterze „nabywców” na „rynku” naboru dzielą się „zasobem”, jakim jest siła robocza. Sąd ten stwierdza ponadto, że takie porozumienie ze względu na swoją treść jest porównywalne z porozumieniami wskazanymi w art. 101 ust. 1 lit. c) TFUE i że w związku z tym, biorąc pod uwagę jego stopień szkodliwości, można je zakwalifikować jako porozumienie, którego „celem” jest ograniczenie konkurencji, jaka mogłaby mieć miejsce w braku tego porozumienia między uczestniczącymi przedsiębiorstwami na rynku naboru i jaka może odgrywać kluczową rolę w pewnych sektorach takich jak sektor sportu zawodowego – tam, gdzie kwalifikacje pracowników mają zasadnicze znaczenie.
24      Następnie sąd odsyłający wyjaśnia, że w niniejszej sprawie ma on jednak wątpliwości, czy prawidłowa wykładnia art. 101 ust. 1 TFUE pozwala uznać, iż porozumienie takie jak to rozpatrywane w postępowaniu głównym wykazuje w odniesieniu do konkurencji stopień szkodliwości wystarczający, aby można je było uznać za ograniczenie konkurencji ze względu na „cel”.
25      W szczególności, po pierwsze, sąd ten uważa, że kontekst gospodarczy i prawny, w jakim zawarto porozumienie rozpatrywane w postępowaniu głównym, w zakresie, w jakim można go uwzględnić, charakteryzuje się szeregiem elementów typowych dla sektora zawodowej piłki nożnej, do których doszła sytuacja wywołana pandemią COVID-19, a także społeczne, gospodarcze i finansowe skutki, jakie wywarła ona na ten sektor, na zawodowe kluby piłkarskie i zawodników. W tym względzie wskazuje on zasadniczo, że pandemia COVID-19 i wywołane nią perturbacje skłoniły właściwy związek sportowy do zarządzenia zawieszenia sezonu sportowego 2019/2020 oraz że porozumienie rozpatrywane w postępowaniu głównym wpisuje się w ramy pakietu środków wynegocjowanych lub uzgodnionych w następstwie tego zawieszenia przez różne zainteresowane strony, takie jak związki sportowe, partnerzy społeczni, kluby i władze publiczne, w celu umożliwienia, w miarę możliwości, wznowienia tego sezonu sportowego, a także, w szerszym ujęciu, ożywienia sektora.
26      Po drugie, sąd ten jest zdania, że w tym kontekście obiektywne cele, które porozumienie rozpatrywane w postępowaniu głównym ma osiągnąć w odniesieniu do konkurencji, mają ambiwalentny charakter. Prawdą jest bowiem, że porozumienie to ograniczyło konkurencję, jaka mogłaby mieć miejsce w braku tego porozumienia między uczestniczącymi w nim klubami na rynku naboru zawodników. Jednakże, starając się w ten sposób zachować stabilność kadry zawodników w okresie zawieszenia sine die sezonu sportowego 2019/2020, wspomniane porozumienie miało również na celu umożliwienie w odpowiednim czasie wznowienia rozgrywek między tymi klubami, a tym samym przywrócenie konkurencji „na stadionach” w warunkach pozwalających na zachowanie integralności krajowych rozgrywek pierwszej i drugiej ligi.
27      Wreszcie sąd odsyłający zastanawia się nad kwestią, czy – niezależnie od tego, czy porozumienie rozpatrywane w postępowaniu głównym wykazuje w odniesieniu do konkurencji stopień szkodliwości wystarczający do tego, aby można było je zakwalifikować jako porozumienie, którego „celem” jest ograniczenie konkurencji – takie porozumienie można zrównać z zachowaniami, w odniesieniu do których Trybunał przyjął, w szczególności w wyrokach z dnia 19 lutego 2002 r., Wouters i in. (C‑309/99, EU:C:2002:98) oraz z dnia 18 lipca 2006 r., Meca‑Medina i Majcen/Komisja (C‑519/04 P, EU:C:2006:492), że mogą one, pod pewnymi warunkami, nie być objęte zakazem ustanowionym w art. 101 ust. 1 TFUE.
28      W tych okolicznościach Tribunal da Concorrência, Regulação e Supervisão (sąd ds. konkurencji, regulacji i nadzoru) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:
„1)      Czy przepisem sportowym w rozumieniu wyroku z dnia 18 lipca 2006 r. Meca-Medina [C‑519/04 P, EU:C:2006:492] jest porozumienie zawarte drogą elektroniczną za pośrednictwem platform Zoom lub Microsoft Teams w dniu 7 kwietnia 2020 r. przez wszystkie spółki sportowe pierwszej ligi zawodowej piłki nożnej, do którego to porozumienia przystąpiła w ten sam sposób następnego dnia większość spółek sportowych drugiej ligi zawodowej piłki nożnej w państwie członkowskim – w obu przypadkach za przyzwoleniem stowarzyszenia, którego celem w tym państwie członkowskim jest zagwarantowanie i regulowanie działalności w zakresie zawodowej piłki nożnej – na mocy którego to porozumienia wspomniane spółki sportowe uzgodniły, że nie będą zatrudniać między sobą zawodowych piłkarzy tych lig, którzy jednostronnie rozwiązaliby zawarte przez nich umowy o pracę, powołując się na kwestie wynikające z pandemii COVID-19 lub na jakąkolwiek wynikającą z niej wyjątkową decyzję, w szczególności na przedłużenie sezonu sportowego, w okolicznościach opisanych w niniejszym wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym?
2)      Czy w rozumienia orzecznictwa wynikającego z wyroków: z dnia 19 lutego 2002 r., Wouters i in. (C‑309/99, EU:C:2002:98, pkt 97); z dnia 18 lipca 2006 r., Meca-Medina i Majcen/Komisja (C‑519/04 P, EU:C:2006:492, pkt 42), można uznać za proporcjonalną i odpowiednią i w związku z tym w świetle postanowień art. 165 TFUE za zgodną z art. 101 ust. 1 TFUE zasadę wynikającą z porozumienia zawartego drogą elektroniczną za pośrednictwem platform Zoom lub Microsoft Teams w dniu 7 kwietnia 2020 r. przez wszystkie spółki sportowe pierwszej ligi zawodowej piłki nożnej, do którego to porozumienia przystąpiła w ten sam sposób następnego dnia większość spółek sportowych drugiej ligi zawodowej piłki nożnej w państwie członkowskim – w obu przypadkach za przyzwoleniem stowarzyszenia, którego celem w tym państwie członkowskim jest zagwarantowanie i regulowanie działalności w zakresie zawodowej piłki nożnej – na mocy którego to porozumienia wspomniane spółki sportowe uzgodniły, że nie będą zatrudniać między sobą zawodowych piłkarzy tych lig, którzy jednostronnie rozwiązaliby zawarte przez nich umowy o pracę, powołując się na kwestie wynikające z pandemii COVID-19 lub na jakąkolwiek wynikającą z niej wyjątkową decyzję, w szczególności na przedłużenie sezonu sportowego, przy czym cechy, cele i okoliczności owego porozumienia są opisane w niniejszym wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym?
3)      Czy art. 101 ust. 1 TFUE stoi na przeszkodzie wykładni, zgodnie z którą porozumienie, którego cechy, cele i okoliczności są opisane w niniejszym wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, zawarte drogą elektroniczną za pośrednictwem platform Zoom lub Microsoft Teams w dniu 7 kwietnia 2020 r. przez wszystkie spółki sportowe pierwszej ligi zawodowej piłki nożnej, do którego to porozumienia przystąpiła w ten sam sposób następnego dnia większość spółek sportowych drugiej ligi zawodowej piłki nożnej w państwie członkowskim – w obu przypadkach za przyzwoleniem stowarzyszenia, którego celem w tym państwie członkowskim jest zagwarantowanie i regulowanie działalności w zakresie zawodowej piłki nożnej – na mocy którego to porozumienia wspomniane spółki sportowe uzgodniły, że nie będą zatrudniać między sobą zawodowych piłkarzy tych lig, którzy jednostronnie rozwiązaliby zawarte przez nich umowy o pracę, powołując się na kwestie wynikające z pandemii COVID-19 lub na jakąkolwiek wynikającą z niej wyjątkową decyzję, w szczególności na przedłużenie sezonu sportowego, można uznać za ograniczenie konkurencji ze względu na cel, ponieważ wykazuje ono wystarczający stopień szkodliwości dla konkurencji?”.
W przedmiocie pytań prejudycjalnych
Uwagi wstępne
29      Na wstępie należy przypomnieć, że w zakresie, w jakim uprawianie sportu stanowi działalność gospodarczą, wchodzi ono w zakres przepisów prawa Unii, które mają zastosowanie w przypadku takiej działalności (wyroki: z dnia 21 grudnia 2023 r., European Superleague Company, C‑333/21, EU:C:2023:1011, pkt 83 i przytoczone tam orzecznictwo; a także z dnia 4 października 2024 r., FIFA, C‑650/22, EU:C:2024:824, pkt 75).
30      Za niezwiązane w jakikolwiek sposób z działalnością gospodarczą można uważać jedynie pewne przepisy szczególne, które z jednej strony zostały przyjęte wyłącznie ze względów o charakterze niegospodarczym, a z drugiej strony dotyczą kwestii związanych jedynie ze sportem jako takim. Jest tak w szczególności w przypadku przepisów dotyczących wykluczenia zawodników zagranicznych ze składu drużyn uczestniczących w rozgrywkach między drużynami reprezentującymi swoje kraje lub ustalania kryteriów klasyfikacji stosowanych przy wyborze sportowców biorących udział w zawodach indywidualnie (wyroki: z dnia 21 grudnia 2023 r., European Superleague Company, C‑333/21, EU:C:2023:1011, pkt 84 i przytoczone tam orzecznictwo; a także z dnia 4 października 2024 r., FIFA, C‑650/22, EU:C:2024:824, pkt 76).
31      Z wyjątkiem tych szczególnych przepisów przepisy przyjęte przez związki sportowe i, szerzej rzecz ujmując, zachowanie tych związków podlegają postanowieniom traktatu FUE dotyczącym prawa konkurencji, jeżeli są spełnione przesłanki stosowania owych postanowień (wyroki: z dnia 21 grudnia 2023 r., European Superleague Company, C‑333/21, EU:C:2023:1011, pkt 87 i przytoczone tam orzecznictwo; a także z dnia 4 października 2024 r., FIFA, C‑650/22, EU:C:2024:824, pkt 78). To samo dotyczy przepisów i działań podejmowanych, jak w sprawie w postępowaniu głównym, przez zawodowe kluby piłkarskie, w stosownym przypadku w porozumieniu z właściwym krajowym związkiem sportowym.
32      W niniejszej sprawie środki takie jak te, o których mowa w komunikatach prasowych opublikowanych przez LPFP w dniach 7 i 8 kwietnia 2020 r., przywołanych w pkt 10–12 niniejszego wyroku, nie należą do środków, do których można by zastosować wyjątek, o którym mowa w pkt 30 tego wyroku, który to wyjątek, jak Trybunał wielokrotnie przypominał, musi ograniczać się do jego określonego przedmiotu i nie można się na niego powoływać w celu wyłączenia
wszelkiej działalności sportowej z zakresu stosowania postanowień traktatu FUE dotyczących prawa gospodarczego Unii (zob. analogicznie wyroki: z dnia 21 grudnia 2023 r., European Superleague Company, C‑333/21, EU:C:2023:1011, pkt 89 i przytoczone tam orzecznictwo; a także z dnia 4 października 2024 r., FIFA, C‑650/22, EU:C:2024:824, pkt 79).
33      Przeciwnie, biorąc pod uwagę, że skład drużyn stanowi jeden z istotnych parametrów rozgrywek, w których konfrontują się zawodowe kluby piłkarskie, a rozgrywki te są podstawą działalności gospodarczej, należy uznać, że środki takie jak środki rozpatrywane w postępowaniu głównym, które dotyczą naboru, ewentualnego transferu oraz możliwości mobilności zawodowej zawodników, wywierają bezpośredni wpływ na warunki wykonywania tej działalności gospodarczej i na konkurencję między zawodowymi klubami piłkarskimi prowadzącymi tę działalność (zob. podobnie i analogicznie wyrok z dnia 4 października 2024 r., FIFA, C‑650/22, EU:C:2024:824, pkt 81).
34      W związku z tym takie środki mogą być objęte zakresem stosowania art. 101 TFUE.
W przedmiocie pytania trzeciego
35      Poprzez pytanie trzecie, które należy rozpatrzyć w pierwszej kolejności, sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 101 ust. 1 TFUE należy interpretować w ten sposób, że porozumienie, na mocy którego kluby uczestniczące w zawodowych rozgrywkach piłki nożnej państwa członkowskiego zobowiązały się, w porozumieniu z właściwym krajowym związkiem sportowym, że nie będą wzajemnie rekrutować swoich zawodników, w przypadku gdyby zawodnicy ci jednostronnie rozwiązali swoje umowy o pracę, powołując się na trudności spowodowane pandemią COVID-19 lub jakąkolwiek związaną z nią wyjątkową decyzją, a w szczególności spowodowane przedłużeniem sezonu sportowego, należy uznać za porozumienie mające na celu ograniczenie konkurencji.
36      W tym względzie z utrwalonego orzecznictwa wynika, że aby w danym przypadku można było uznać, że porozumienie, decyzja związku przedsiębiorstw lub uzgodniona praktyka są objęte zakazem przewidzianym w art. 101 ust. 1 TFUE, zgodnie z brzmieniem tego postanowienia konieczne jest wykazanie, że zachowanie to ma na celu zapobieżenie, ograniczenie lub zakłócenie konkurencji albo że ma ono taki skutek (wyroki: z dnia 21 grudnia 2023 r., European Superleague Company, C‑333/21, EU:C:2023:1011, pkt 158 i przytoczone tam orzecznictwo; a także z dnia 4 października 2024 r., FIFA, C‑650/22, EU:C:2024:824, pkt 124).
37      W tym celu należy najpierw zbadać cel rozpatrywanego zachowania. Gdy po przeprowadzeniu takiego badania okaże się, że zachowanie to ma antykonkurencyjny cel, badanie jego wpływu na konkurencję nie jest konieczne. A zatem jedynie w przypadku, gdy nie można uznać, że owo zachowanie ma antykonkurencyjny cel, konieczne jest w dalszej kolejności przeprowadzenie badania jego antykonkurencyjnego skutku (wyroki: z dnia 21 grudnia 2023 r., European Superleague Company, C‑333/21, EU:C:2023:1011, pkt 159 i przytoczone tam orzecznictwo; a także z dnia 4 października 2024 r., FIFA, C‑650/22, EU:C:2024:824, pkt 125).
38      Chociaż pojęcie antykonkurencyjnego „celu” nie stanowi wyjątku od pojęcia antykonkurencyjnego „skutku”, to jednak należy je interpretować w sposób ścisły (wyroki: z dnia 21 grudnia 2023 r., European Superleague Company, C‑333/21, EU:C:2023:1011, pkt 161 i przytoczone tam orzecznictwo; a także z dnia 4 października 2024 r., FIFA, C‑650/22, EU:C:2024:824, pkt 126).
39      W rezultacie pojęcie to należy rozumieć w ten sposób, że odnosi się ono wyłącznie do pewnych rodzajów współpracy między przedsiębiorstwami, które są szkodliwe dla konkurencji w stopniu wystarczającym do tego, aby można było uznać, że nie ma konieczności badania ich skutków. Pewne rodzaje współpracy między przedsiębiorstwami można bowiem uznać za szkodliwe dla prawidłowego funkcjonowania normalnej konkurencji z uwagi na sam ich charakter (wyroki: z dnia 21 grudnia 2023 r., European Superleague Company, C‑333/21, EU:C:2023:1011, pkt 162 i przytoczone tam orzecznictwo; a także z dnia 4 października 2024 r., FIFA, C‑650/22, EU:C:2024:824, pkt 127).
40      Do rodzajów zachowań, które należy zaliczyć do tej kategorii, należą przede wszystkim niektóre zachowania o znamionach zmowy szczególnie szkodliwe dla konkurencji, takie jak kartele horyzontalne prowadzące do ustalania cen, podziału rynków, ograniczenia zdolności produkcyjnych czy też podziału klientów. Te rodzaje zachowań mogą bowiem prowadzić do wzrostu cen lub zmniejszenia produkcji, a w rezultacie obniżenia podaży, pociągając za sobą niewłaściwe wykorzystanie zasobów, ze szkodą dla przedsiębiorstw będących ich użytkownikami i konsumentów (zob. podobnie wyrok z dnia 21 grudnia 2023 r., European Superleague Company, C‑333/21, EU:C:2023:1011, pkt 163 i przytoczone tam orzecznictwo).
41      W niektórych przypadkach można uznać, że antykonkurencyjny cel mają również inne rodzaje zachowań, które niekoniecznie są tak szkodliwe dla konkurencji. Dotyczy to w szczególności pewnych rodzajów porozumień horyzontalnych innych niż kartele, na przykład tych, które prowadzą do wykluczenia z rynku przedsiębiorstw konkurencyjnych, czy też niektórych rodzajów decyzji związków przedsiębiorstw (wyroki: z dnia 21 grudnia 2023 r., European Superleague Company, C‑333/21, EU:C:2023:1011, pkt 164 i przytoczone tam orzecznictwo; a także z dnia 4 października 2024 r., FIFA, C‑650/22, EU:C:2024:824, pkt 128). Aby móc przyjąć taką kwalifikację, należy jednak wykazać, że takie zachowania wykazują wystarczający stopień szkodliwości dla konkurencji w tym znaczeniu, że – jak wskazał rzecznik generalny w pkt 28 opinii – mają wyraźnie antykonkurencyjne uzasadnienie ekonomiczne.
42      Jak wynika z art. 101 ust. 1 lit. a) i c) TFUE, który odnosi się w szczególności do ustalania „cen zakupu lub sprzedaży” i podziału „rynków lub źródeł zaopatrzenia”, takie kartele, porozumienia horyzontalne i decyzje związków przedsiębiorstw mogą dotyczyć nie tylko produktów lub usług sprzedawanych przez dane przedsiębiorstwa, a zatem podaży, ale również zasobów wszelkiego rodzaju potrzebnych tym przedsiębiorstwom do stworzenia tych towarów lub usług, a zatem popytu. Zachowanie tych przedsiębiorstw o znamionach zmowy może zatem polegać na przykład na podziale dostawców, wykorzystaniu ich zbiorowej siły rynkowej w celu ustalenia ceny, po której przedsiębiorstwa te nabywają swoje środki produkcji, czy też na ograniczeniu lub kontrolowaniu zasadniczego parametru konkurencji, jaki może stanowić w niektórych sektorach lub na niektórych rynkach rekrutacja wysoko wykwalifikowanych pracowników, jakimi w kontekście sektora zawodowej piłki nożnej są wyszkoleni już zawodnicy (wyrok z dnia 4 października 2024 r., FIFA, C‑650/22, EU:C:2024:824, pkt 129 i przytoczone tam orzecznictwo).
43      Aby określić, czy w danym przypadku porozumienie, decyzja związku przedsiębiorstw lub uzgodniona praktyka stanowią formę koordynacji, którą z uwagi na sam jej charakter należy postrzegać jako szkodliwą dla prawidłowego funkcjonowania normalnej konkurencji, konieczne jest zbadanie, po pierwsze, treści porozumienia, decyzji lub praktyki, po drugie, kontekstu gospodarczego i prawnego, w jaki się one wpisują, a po trzecie, celów, do których osiągnięcia zmierzają (zob. podobnie wyroki: z dnia 21 grudnia 2023 r., European Superleague Company, C‑333/21, EU:C:2023:1011, pkt 165 i przytoczone tam orzecznictwo; a także z dnia 29 lipca 2024 r., Banco BPN/BIC Português i in., C‑298/22, EU:C:2024:638, pkt 44).
44      W tym względzie przede wszystkim badanie treści porozumienia, decyzji związku przedsiębiorstw lub uzgodnionej praktyki, o których mowa w danym przypadku, zakłada zbadanie, z uwzględnieniem ich różnych aspektów, czy wynikające z nich uzgodnienie wykazuje cechy pozwalające na powiązanie go z formą koordynacji między przedsiębiorstwami, którą z uwagi na sam jej charakter należy uznać za szkodliwą dla prawidłowego funkcjonowania normalnej konkurencji – ma to miejsce w szczególności w przypadku, gdy jakakolwiek koordynacja o takich cechach właśnie z ich powodu może doprowadzić do warunków konkurencji, które nie odpowiadałyby normalnym warunkom konkurencji panującym w danym sektorze lub na danym rynku (zob. podobnie wyrok z dnia 29 lipca 2024 r., Banco BPN/BIC Português i in., C‑298/22, EU:C:2024:638, pkt 45 i przytoczone tam orzecznictwo).
45      Następnie, jeśli chodzi o kontekst gospodarczy i prawny, w jaki wpisuje się rozpatrywane zachowanie, należy wziąć pod uwagę charakter odnośnych towarów lub usług, jak również rzeczywiste warunki, jakie charakteryzują strukturę i funkcjonowanie danego sektora lub rynku lub danych sektorów lub rynków. Nie jest natomiast w żaden sposób konieczne badanie ani tym bardziej wykazanie skutków tego zachowania dla konkurencji, niezależnie od tego, czy są one rzeczywiste, czy potencjalne, lub też negatywne, czy pozytywne (wyroki: z dnia 21 grudnia 2023 r., European Superleague Company, C‑333/21, EU:C:2023:1011, pkt 166 i przytoczone tam orzecznictwo; z dnia 27 czerwca 2024 r., Komisja/Servier i in., C‑176/19 P, EU:C:2024:549, pkt 288, 453; a także z dnia 4 października 2024 r., FIFA, C‑650/22, EU:C:2024:824, pkt 131).
46      W świetle wyjaśnień sądu odsyłającego w tej kwestii należy uściślić, że o ile badanie kontekstu gospodarczego i prawnego, w jaki wpisuje się dane zachowanie, jest w każdym wypadku konieczne, jak wynika z orzecznictwa przytoczonego w pkt 43 niniejszego wyroku, o tyle stopień uwzględnienia tego kontekstu może jednak zależeć od rodzaju rozpatrywanego zachowania, jak wskazał zasadniczo rzecznik generalny w pkt 42, 43 i 66 opinii.
47      I tak Trybunał orzekł, że w przypadku zachowań o znamionach zmowy mogących stanowić formę koordynacji szczególnie szkodliwą dla konkurencji, takich jak kartele horyzontalne prowadzące do podziału rynków lub wykluczenia z tych rynków przedsiębiorstw potencjalnie ze sobą konkurujących, badanie kontekstu gospodarczego i prawnego, w jaki wpisują się takie zachowania, może ograniczać się do tego, co jest ściśle konieczne w celu stwierdzenia istnienia ograniczenia konkurencji ze względu na cel (zob. podobnie wyroki: z dnia 20 stycznia 2016 r., Toshiba Corporation/Komisja, C‑373/14 P, EU:C:2016:26, pkt 28, 29; a także z dnia 26 października 2023 r., EDP – Energias de Portugal i in., C‑331/21, EU:C:2023:812, pkt 100–102).
48      Natomiast w przypadku innych rodzajów zachowań, które – choć niekoniecznie są równie szkodliwe dla konkurencji – mogą jednak wykazywać stopień szkodliwości wystarczający do tego, aby można było uznać, że mają one antykonkurencyjny cel, należy przeprowadzić bardziej szczegółową analizę wszystkich elementów, o których mowa w pkt 45 niniejszego wyroku, co wymaga, w razie potrzeby, uwzględnienia właściwych ram regulacyjnych i instytucjonalnych.
49      W obu przypadkach badanie rzeczywistego kontekstu gospodarczego i prawnego, w jaki wpisuje się dane zachowanie, powinno umożliwić upewnienie się, że są spełnione warunki wymagane do uznania, że zachowanie to wykazuje stopień szkodliwości wystarczający do zakwalifikowania go jako antykonkurencyjne ze względu na „cel”. Możliwe jest bowiem, że taka kwalifikacja zostanie przyjęta jedynie w pewnych okolicznościach, związanych w szczególności z charakterem danych towarów lub usług, rzeczywistymi warunkami funkcjonowania rynku lub też jego strukturą. Z drugiej strony uwzględnienie tego kontekstu może prowadzić do stwierdzenia, że szczególne okoliczności towarzyszące temu zachowaniu umożliwiają wykazanie, iż nie jest ono wystarczająco szkodliwe, aby uzasadnić taką kwalifikację (zob. podobnie wyrok z dnia 29 lipca 2024 r., Banco BPN/BIC Português i in., C‑298/22, EU:C:2024:638, pkt 48).
50      Wreszcie, jeśli chodzi o cele realizowane przez rozpatrywane zachowanie, należy określić obiektywne cele w zakresie konkurencji, do których osiągnięcia zachowanie to zmierza. Natomiast okoliczność, że zaangażowane przedsiębiorstwa działały bez subiektywnego zamiaru zapobieżenia, ograniczenia lub zakłócenia konkurencji, oraz okoliczność, że realizowały one pewne uzasadnione cele, nie są decydujące do celów stosowania art. 101 ust. 1 TFUE (wyroki: z dnia 21 grudnia 2023 r., European Superleague Company, C‑333/21, EU:C:2023:1011, pkt 167 i przytoczone tam orzecznictwo; a także z dnia 4 października 2024 r., FIFA, C‑650/22, EU:C:2024:824, pkt 132).
51      Ponadto uwzględnienie wszystkich wymaganych elementów powinno pokazać w każdym razie dokładne powody, dla których rozpatrywane zachowanie wykazuje wystarczający stopień szkodliwości dla konkurencji, uzasadniający wniosek, że jego celem jest zapobieżenie, ograniczenie lub zakłócenie konkurencji (zob. podobnie wyroki: z dnia 21 grudnia 2023 r., European Superleague Company, C‑333/21, EU:C:2023:1011, pkt 168 i przytoczone tam orzecznictwo; a także z dnia 4 października 2024 r., FIFA, C‑650/22, EU:C:2024:824, pkt 133).
52      W niniejszej sprawie, co się tyczy w pierwszej kolejności treści porozumienia rozpatrywanego w postępowaniu głównym, z samego brzmienia pytania trzeciego zadanego przez sąd odsyłający, a także z wyjaśnień tego sądu, które zostały przypomniane w pkt 11 i 12 niniejszego wyroku, wynika, że chodzi o porozumienie, na mocy którego szereg klubów uczestniczących w krajowych zawodowych rozgrywkach piłki nożnej w państwie członkowskim zobowiązało się, w porozumieniu z właściwym krajowym związkiem sportowym, że nie będą wzajemnie rekrutować swoich zawodników, w przypadku gdyby owi zawodnicy jednostronnie rozwiązali swoje umowy o pracę, powołując się na trudności spowodowane pandemią COVID-19 lub jakąkolwiek związaną z nią wyjątkową decyzją, a w szczególności spowodowane przedłużeniem sezonu sportowego.
53      Zawierając takie porozumienie, zawodowe kluby piłkarskie uczestniczące w tym porozumieniu koordynują w niniejszym przypadku, w zakresie i zgodnie z ustalonymi wspólnie zasadami, w odniesieniu do rozgrywek wyczynowych dwóch lig odbywających się na poziomie państwa członkowskiego, swoje zachowanie na „rynku wyższego szczebla”, jakim z ekonomicznego punktu widzenia jest nabór zawodników już wyszkolonych lub będących w trakcie szkolenia. Koordynując w ten sposób swoje zachowanie, wszystkie te kluby zrzekają się jakiejkolwiek możliwości samodzielnego decydowania o rekrutacji zawodnika, który jednostronnie rozwiązał umowę o pracę wiążącą go z innym klubem z powodów związanych z pandemią COVID-19, lub zakazują sobie korzystania z takiej możliwości. Takie porozumienie, które odpowiada porozumieniu no-poach, stanowi oczywiste ograniczenie parametru konkurencji, który odgrywa zasadniczą rolę w dziedzinie wyczynowego sportu zawodowego, a mianowicie możliwości rekrutowania zawodników już zatrudnionych przez dany klub, przy czym brak tego ograniczenia mógłby właśnie pozwolić tym klubom na konkurowanie ze sobą na tym rynku (zob. podobnie wyrok z dnia 4 października 2024 r., FIFA, C‑650/22, EU:C:2024:824, pkt 138, 145, 146).
54      Tymczasem porozumienia no-poach są porównywalne z porozumieniami horyzontalnymi dotyczącymi podziału „źródeł zaopatrzenia”, o których mowa w art. 101 ust. 1 lit. c) TFUE, które – jak wynika z pkt 42 niniejszego wyroku – są szkodliwe dla konkurencji, ponieważ zmierzają do sztucznego utrwalania podziału między uczestniczącymi w nim przedsiębiorstwami „zasobów”, jakimi są pracownicy (zob. podobnie wyrok z dnia 4 października 2024 r., FIFA, C‑650/22, EU:C:2024:824, pkt 146), co prowadzi do potencjalnie nieskutecznej alokacji tych zasobów na rynku.
55      Ponadto porozumienia te ograniczają tym pracownikom możliwości oferowania swoich usług innym przedsiębiorstwom, a tym samym ograniczają ich siłę przetargową na rynku, w tym w odniesieniu do zatrudniającego ich przedsiębiorstwa. W konsekwencji, mimo że ich treść różni się od treści porozumień, na mocy których takie przedsiębiorstwa uzgodniłyby bezpośrednio wysokość wynagrodzeń swoich zawodników, a zatem „cenę zakupu” swoich zasobów ludzkich, co skutkowałoby wyeliminowaniem lub ograniczeniem konkurencji w tym zakresie, takie porozumienia no-poach mogą jednak mieć pośredni i potencjalny wpływ na te ceny.
56      Niemniej jednak – jak wynika to z utrwalonego orzecznictwa przypomnianego w pkt 43 i 49 niniejszego wyroku – samo zbadanie treści danego porozumienia nie może wystarczyć do przyjęcia istnienia takiej kwalifikacji, nawet jeżeli porozumienie to odnosi się do określonego rodzaju zachowania, które można ogólnie uznać za mogące ograniczać konkurencję ze względu na sam swój cel.
57      Co się tyczy w drugiej kolejności kontekstu gospodarczego i prawnego, w jaki wpisuje się rozpatrywane zachowanie, należy po pierwsze przypomnieć, że konkretne badanie rzeczywistego kontekstu, w jaki wpisuje się działalność gospodarcza związana z uprawianiem sportu, może wymagać uwzględnienia, między innymi – i o ile te cechy szczególne okażą się istotne – charakteru, organizacji lub też funkcjonowania danego sportu, sposobu jego uprawiania, interakcji różnych uczestniczących w nim podmiotów, a także roli odgrywanej przez odpowiedzialne za ten sport na wszystkich szczeblach struktury lub organy, współpracę z którymi Unia wspiera zgodnie z art. 165 ust. 3 TFUE (zob. podobnie wyrok z dnia 21 grudnia 2023 r., European Superleague Company, C‑333/21, EU:C:2023:1011, pkt 104, 105 i przytoczone tam orzecznictwo).
58      W niniejszej sprawie porozumieniem rozpatrywanym w postępowaniu głównym jest, jak wskazano w pkt 52 niniejszego wyroku, porozumienie no-poach dotyczące zawodników, którzy jednostronnie rozwiązaliby swoje umowy o pracę z powodów związanych z pandemią COVID-19, które zostało zawarte przez szereg klubów uczestniczących w krajowych zawodowych rozgrywkach piłki nożnej w państwie członkowskim, w porozumieniu z właściwym krajowym związkiem sportowym. Dotyczy ono zatem, jak wskazano w pkt 53 tego wyroku, parametru konkurencji, który odgrywa zasadniczą rolę w dziedzinie wyczynowej zawodowej piłki nożnej.
59      Konkurencja, jaka może istnieć między przedsiębiorstwami takimi jak zawodowe kluby piłkarskie, ma pewne cechy szczególne. O ile bowiem przedsiębiorstwa te mogą konkurować ze sobą na różnych rynkach, takich jak sprzedaż biletów umożliwiających widzom uczestnictwo w takich spotkaniach, poszukiwanie i pozyskiwanie sponsorów czy też korzystanie z niektórych praw w obrocie prawnym lub gospodarczym związanych z zawodami, w których uczestniczą, a także z zawodnikami, których zatrudniają, o tyle ich wzajemna pozycja na tych rynkach zależy jednak w pewnym stopniu od ich podstawowej i głównej działalności, jaką jest ich udział w rozgrywkach sportowych.
60      Te rozgrywki sportowe charakteryzują się między innymi tym, że nawet jeśli uczestnictwo w nich jest zastrzeżone dla drużyn, które uzyskały określone wyniki sportowe, a ich przebieg polega na konfrontacjach i stopniowym eliminowaniu poszczególnych drużyn, opierając się tym samym na zasługach sportowych, to ich prawidłowe funkcjonowanie, trwałość i sukces opierają się również na utrzymaniu pewnej równowagi sportowej i finansowej, a także pewnej równości szans między zawodowymi klubami piłkarskimi, które w nich uczestniczą, zważywszy na łączący je stosunek współzależności (zob. podobnie wyrok z dnia 21 grudnia 2023 r., European Superleague Company, C‑333/21, EU:C:2023:1011, pkt 143, 235 i przytoczone tam orzecznictwo).
61      W tym zakresie trwałość konkurencji, jaka może mieć miejsce między zawodowymi klubami piłkarskimi, zakłada, że w każdej chwili istnieje wystarczająca liczba klubów, które uczestniczą w różnych rozgrywkach organizowanych na szczeblu krajowym i międzynarodowym, nawet jeśli kluby te mogą, w zależności od przebiegu sezonów sportowych, być stopniowo eliminowane z danych rozgrywek sportowych
podczas gdy niektóre z nich awansują albo, przeciwnie, spadają z jednej ligi do drugiej.
62      Po drugie, Trybunał wielokrotnie podkreślał, że z uwagi na te różne cechy szczególne krajowe i międzynarodowe związki sportowe, które są odpowiedzialne za daną dyscyplinę sportową, mają prawo przyjmować, wprowadzać w życie i egzekwować, w ramach swojej autonomii prawnej, wspólne zasady dotyczące w szczególności organizacji zawodów w tej dyscyplinie, ich prawidłowego przebiegu i uczestnictwa w nich sportowców (zob. podobnie wyrok z dnia 21 grudnia 2023 r., European Superleague Company, C‑333/21, EU:C:2023:1011, pkt 75, 142 i przytoczone tam orzecznictwo).
63      Takie wspólne zasady, zmierzające do zagwarantowania jednolitości i koordynacji rozgrywek w ramach ogólnego kalendarza, a także, szerzej rzecz ujmując, promowania w sposób adekwatny i efektywny organizacji rozgrywek opartych na równości szans i osiągnięciach, mogą w sposób uzasadniony mieć na celu między innymi uregulowanie warunków, na jakich zawodowe kluby piłkarskie mogą tworzyć drużyny uczestniczące w takich rozgrywkach oraz na jakich mogą brać w nich udział sami zawodnicy (zob. podobnie wyrok z dnia 4 października 2024 r., FIFA, C‑650/22, EU:C:2024:824, pkt 143 i przytoczone tam orzecznictwo).
64      W szczególności, ponieważ coroczny lub sezonowy przebieg międzyklubowych rozgrywek piłkarskich opiera się, jak wspomniano w pkt 60 niniejszego wyroku, na konfrontacjach i stopniowym eliminowaniu uczestniczących drużyn, a w konsekwencji opiera się on zasadniczo na rezultatach sportowych, które mogą być zagwarantowane tylko wtedy, gdy wszystkie te drużyny konfrontują się w jednakowych warunkach regulacyjnych i technicznych, co zapewnia w pewnym stopniu równość szans, uzasadnione może być dążenie związku sportowego do zapewnienia w pewnym zakresie stabilności składu kadry zawodników służących jako pula do składów drużyn, które kluby te kompletują w ciągu danego sezonu, na przykład poprzez zakazanie jednostronnego rozwiązywania umów o pracę w trakcie sezonu, a nawet w danym roku (wyrok z dnia 4 października 2024 r., FIFA, C‑650/22, EU:C:2024:824, pkt 144 i przytoczone tam orzecznictwo).
65      Niemniej jednak, gdy związek sportowy przyjmuje takie zasady, muszą one być zgodne z prawem Unii. W szczególności przyjęcie tych zasad nie może skutkować tym, że ich przestrzeganie przez członków tego związku, którzy są przedsiębiorstwami, prowadzi do naruszenia art. 101 i 102 TFUE. Ponadto stosowanie tych zasad nie może ograniczać wykonywania praw i wolności, które prawo Unii przyznaje jednostkom
(zob. podobnie wyrok z dnia 21 grudnia 2023 r., Royal Antwerp Football Club, C‑680/21, EU:C:2023:1010, pkt 103 i przytoczone tam orzecznictwo).
66      Tymczasem w niniejszej sprawie porozumienie rozpatrywane w postępowaniu głównym, które zostało przyjęte wspólnie przez LPFP i szereg klubów piłkarskich, po części utrwala stosunki konkurencyjne między tymi klubami jako podmiotami gospodarczymi.
67      Po trzecie, sąd odsyłający zastanawia się, jak wynika z pkt 24 i 25 niniejszego wyroku, czy niektóre inne elementy charakteryzujące kontekst gospodarczy i prawny, w jaki wpisuje się porozumienie rozpatrywane w postępowaniu głównym, mogłyby skłonić go do uznania, że porozumienie to nie wykazuje dla konkurencji stopnia szkodliwości wystarczającego do tego, aby można było uznać, że ma ono na celu ograniczenie konkurencji, a w konsekwencji, aby było uzasadnione powstrzymanie się od badania jego rzeczywistych lub potencjalnych skutków w odniesieniu do konkurencji.
68      W szczególności, jak wynika z pkt 7–11, 14–16 i 18 niniejszego wyroku, sąd ten odnosi się do pandemii COVID-19, do ogólnych skutków tej pandemii, związanych w szczególności z ograniczeniami w przemieszczaniu się ludności i zamknięciem obiektów przeznaczonych do użytku publicznego, a także do jej szczególnych konsekwencji dla sektora zawodowej piłki nożnej, takich jak zawieszenie sezonu sportowego 2019/2020 oraz liczne trudności natury praktycznej, sportowej, społecznej, gospodarczej i finansowej, z jakimi borykały się kluby piłkarskie ze względu na wspomnianą pandemię.
69      W tym względzie należy zauważyć, że o ile ostatecznie to do sądu odsyłającego należy kwalifikacja porozumienia rozpatrywanego w postępowaniu głównym w świetle art. 101 ust. 1 TFUE, o tyle Trybunał, orzekając w przedmiocie odesłania prejudycjalnego, może jednak, na podstawie informacji zawartych w aktach sprawy, którymi dysponuje, dostarczyć wskazówek stanowiących pomoc dla tego sądu w dokonywanej przez niego interpretacji, a także mających mu umożliwić rozstrzygnięcie zawisłego przed nim sporu (zob. podobnie wyroki: z dnia 13 lipca 2006 r., Manfredi i in., od C‑295/04 do C‑298/04, EU:C:2006:461, pkt 48; a także z dnia 25 stycznia 2024 r., Em akaunt BG, C‑438/22, EU:C:2024:71, pkt 27).
70      W niniejszej sprawie w pierwszym rzędzie zachowanie rozpatrywane w postępowaniu głównym różni się od zasad, jakie krajowe lub międzynarodowe związki sportowe, które są odpowiedzialne za daną dyscyplinę sportową, wydają na podstawie swoich statutów i zadań powierzonych im lub uznanych przez władze publiczne. Z komunikatów prasowych LPFP z dni 7 i 8 kwietnia 2020 r., o których mowa w pkt 10–12 niniejszego wyroku, wydaje się bowiem wynikać, że zachowanie to było pierwotnie nie zachowaniem takiego związku sportowego, lecz zawodowych klubów piłkarskich, które są przedsiębiorstwami.
71      Ponadto, ponieważ art. 101 ust. 1 TFUE ma na celu zakazanie wszelkich form koordynacji, które świadomie zastępują ryzyko związane z konkurencją praktyczną współpracą przedsiębiorstw, a w szerszym ujęciu postanowienia traktatu FUE dotyczące konkurencji opierają się na założeniu, że każdy podmiot gospodarczy winien określać w sposób autonomiczny politykę, jaką zamierza realizować na rynku (zob. podobnie wyroki: z dnia 14 lipca 1981 r., Züchner, 172/80, EU:C:1981:178, pkt 13; z dnia 20 listopada 2008 r., Beef Industry Development Society i Barry Brothers, C‑209/07, EU:C:2008:643, pkt 34), takiego zachowania nie można utożsamiać z takimi zasadami.
72      Niemniej jednak z informacji przedstawionych przez sąd odsyłający wynika, że nawet jeśli zachowanie rozpatrywane w postępowaniu głównym nie było pierwotnie zachowaniem właściwego krajowego związku sportowego, to owo zachowanie zostało uzgodnione w obecności prezesa tego związku i można je uznać za popierane, a nawet zatwierdzone przez ten związek, czego zweryfikowanie należy jednak do sądu odsyłającego.
73      Następnie, jak wyjaśniono w postanowieniu odsyłającym, zachowanie to miało miejsce w szczególnym kontekście wywołanym pandemią COVID-19, która nie tylko wpłynęła na rozpatrywany sektor pod wieloma względami, ale również – i przede wszystkim – miała zasadniczy wpływ na samo funkcjonowanie konkurencji w tym sektorze. W szczególności ze względu na tę pandemię i w następstwie wynikającego z niej zawieszenia sezonu sportowego 2019/2020 wznowienie meczów, które pozostały jeszcze do rozegrania w krajowych rozgrywkach pierwszej i drugiej ligi, pozostawało niepewne w chwili zawarcia porozumienia rozpatrywanego w postępowaniu głównym, a niepewność ta miała wpływ zarówno na datę zakończenia tego sezonu sportowego w przypadku jego wznowienia, jak i na wygaśnięcie umów o pracę niektórych zawodników. W braku odpowiednich środków zawodnicy, którzy jednostronnie rozwiązaliby ich umowy o pracę ze względu na wspomnianą pandemię lub których umowy o pracę wygasłyby w dniu, w którym wspomniany sezon sportowy miał się pierwotnie zakończyć, czyli w dniu 30 czerwca 2020 r., mogliby zostać następnie swobodnie zatrudnieni przez inny klub, co nieuchronnie i znacząco zmieniłoby skład poszczególnych drużyn biorących udział w rozgrywkach, a tym samym naruszyłoby integralność zawodów. Ponadto, jak zauważył zasadniczo rzecznik generalny w pkt 57 i 58 opinii, sytuacja ta mogłaby ulec pogorszeniu, gdyby trudności gospodarcze i finansowe, z jakimi borykały się kluby, których dotyczyłyby takie odejścia zawodników, uniemożliwiły im zatrudnienie nowych zawodników ze względu na brak wystarczających środków finansowych.
74      Prawdą jest, że wystąpienie zdarzenia takiego jak pandemia COVID-19 nie może samo w sobie uzasadniać zastosowania wyjątku od bezwzględnie obowiązującego przepisu, jakim jest art. 101 ust. 1 TFUE (zob. podobnie i analogicznie wyroki: z dnia 26 września 2013 r., ÖBB-Personenverkehr, C‑509/11, EU:C:2013:613, pkt 49, 50; a także z dnia 8 czerwca 2023 r., UFC – Que choisir i CLCV, C‑407/21, EU:C:2023:449, pkt 57).
75      W zakresie, w jakim sąd odsyłający powołuje się na art. 165 TFUE, należy dodać, że nie inaczej jest w przypadku, gdy porozumienie, decyzja związku przedsiębiorstw lub uzgodniona praktyka mają miejsce w dziedzinie sportu. Przepis ten nie jest bowiem przepisem szczególnym, który wyłączałby sport ze stosowania wszystkich lub niektórych innych postanowień prawa pierwotnego Unii, jakie mogą być do niego stosowane, lub przepisem nakazującym zapewnienie mu szczególnego traktowania w ramach tego stosowania (wyrok z dnia 21 grudnia 2023 r., European Superleague Company, C‑333/21, EU:C:2023:1011, pkt 101).
76      Niemniej jednak okoliczności takie jak okoliczności wspomniane w pkt 73 niniejszego wyroku powinny zostać uwzględnione przez sąd odsyłający w celu ustalenia, czy kontekst zachowania rozpatrywanego w postępowaniu głównym, rozpatrywany łącznie z istotą tego zachowania i jego obiektywnymi celami, pozwala uznać, że zachowanie to ma na celu zapobieżenie, ograniczenie lub zakłócenie konkurencji.
77      Wreszcie uwzględnienie kontekstu gospodarczego i prawnego, w jaki wpisuje się zachowanie rozpatrywane w danym przypadku, a w szczególności rzeczywistych warunków charakteryzujących funkcjonowanie sektora lub rynku bądź sektorów lub rynków, na których miało miejsce to zachowanie, powinno w każdym wypadku ujawnić dokładne powody, dla których zachowanie to nie wykazuje, w świetle szczególnych cech tego kontekstu, wystarczającego stopnia szkodliwości dla konkurencji, aby można było uznać, że ma ono na celu zapobieżenie, ograniczenie lub zakłócenie tej konkurencji w taki sam sposób, jak powinno to mieć miejsce, jak wynika z pkt 51 niniejszego wyroku, w sytuacji gdy właściwy organ lub sąd dojdą do przeciwnego wniosku.
78      W konsekwencji, niezależnie od tego, do jakiego wniosku sąd odsyłający dojdzie – po przeprowadzeniu badania innych elementów kontekstu gospodarczego i prawnego, do których się odwołuje – w kwestii istnienia lub braku ograniczenia konkurencji ze względu na „cel”, taka ocena będzie musiała opierać się na analizie konkurencyjnej, która ukaże dokładne powody uzasadniające ten wniosek, w świetle wszystkich istotnych okoliczności faktycznych i prawnych.
79      Co się tyczy, w trzeciej i ostatniej kolejności, obiektywnych celów, jakie porozumienie rozpatrywane w postępowaniu głównym ma osiągnąć w odniesieniu do konkurencji, okoliczności przedstawione w tym względzie przez sąd odsyłający nasuwają poniższe uwagi.
80      Po pierwsze, sąd ten wskazuje w istocie, że porozumienie rozpatrywane w postępowaniu głównym należy uznać, w świetle jego jasnej i precyzyjnej treści, za mające na celu ograniczenie konkurencji, w jakiej zawodowe kluby piłkarskie, które zawarły to porozumienie, mogłyby uczestniczyć w jego braku na rynku naboru zawodników.
81      Stwierdzenia te, które wywodzą rozpatrywany cel z samej treści tego porozumienia, potwierdzają, że porozumienie to mogło z racji swej natury naruszać jedną z różnych form konkurencji, a mianowicie konkurencję w zakresie naboru zawodników, która mogłaby mieć miejsce między klubami uczestniczącymi w krajowych rozgrywkach pierwszej ligi, które zostały wówczas zawieszone sine die, ale mogły zostać wznowione, o ile pozwoliłby na to rozwój sytuacji spowodowanej pandemią COVID-19.
82      Po drugie, sąd odsyłający wskazuje zasadniczo, że porozumienie rozpatrywane w postępowaniu głównym miało jednak również na celu – w okolicznościach takich jak okoliczności, o których mowa w pkt 73 niniejszego wyroku – zachowanie stabilności kadry zawodników, z której kluby mogły tworzyć swoje drużyny, przez cały okres zawieszenia sine die sezonu sportowego 2019/2020, a tym samym umożliwienie wznowienia w odpowiednim czasie rozgrywek w warunkach gwarantujących ich integralność. W tym względzie sąd ten przypomina w szczególności, że pierwotnie przewidziano, iż ten sezon sportowy zakończy się w dniu 30 czerwca 2020 r., że w tym samym dniu wygasało wiele umów o pracę wiążących kluby i ich zawodników oraz że w braku porozumienia rozpatrywanego w postępowaniu głównym kluby byłyby uprawnione do naboru zawodników swoich konkurentów w trakcie rozgrywek, w tym między pierwotnie przewidzianą datą zakończenia wspomnianego sezonu sportowego a datą wznowienia tego
sezonu sportowego, co pozwoliłoby klubom dysponującym większymi zasobami finansowymi na wzmocnienie swoich drużyn i jednoczesne osłabienie drużyn ich konkurentów, a tym samym nieodwracalnie zakłóciłoby rozgrywki i w ostatecznym rozrachunku konkurencję „na stadionach”.
83      Otóż stwierdzenia te, które skłaniają sąd odsyłający do uznania, że w tym zakresie porozumienie to realizowało cel obiektywnie sprzyjający konkurencji, wydają się zasadne z uwagi na specyfikę normalnej konkurencji w sektorze zawodowej piłki nożnej, przypomnianą w pkt 60–64 niniejszego wyroku, a także rzeczywisty kontekst, w jakim porozumienie to zostało zawarte.
84      Jak wynika bowiem z orzecznictwa przytoczonego w tych punktach, międzyklubowe rozgrywki piłki nożnej opierają się między innymi na zasadzie zasług sportowych, która zakłada, że wyniki uzyskane przez wszystkie uczestniczące kluby w różnych fazach danych rozgrywek mogą być skutecznie porównywane.
85      Jak zauważył zasadniczo rzecznik generalny w pkt 57–59 opinii, ta forma konkurencji, w której mogą uczestniczyć kluby, zakłada siłą rzeczy, że zostanie zachowana integralność rozgrywek i stabilność kadry zawodników, z której kluby mogą tworzyć drużyny wystawiane w trakcie danych rozgrywek lub danego sezonu, co w praktyce oznacza unikanie późnych transferów zawodników, które mogłyby znacząco zmienić wartość sportową takiej czy innej drużyny w trakcie rozgrywek, a także zakazanie jednostronnego rozwiązywania umów o pracę w trakcie sezonu (zob. podobnie wyroki: z dnia 13 kwietnia 2000 r., Lehtonen i Castors Braine, C‑176/96, EU:C:2000:201, pkt 53, 54; a także z dnia 4 października 2024 r., FIFA, C‑650/22, EU:C:2024:824, pkt 100, 144), chyba że opierają się one na uzasadnionych powodach, takich jak niezapłacenie zawodnikowi wynagrodzenia przez jego klub lub wykroczenie dyscyplinarne mogące uzasadniać takie rozwiązanie.
86      Sąd odsyłający może zatem zasadnie uznać, że porozumienie rozpatrywane w postępowaniu głównym realizowało jednocześnie cel obiektywnie antykonkurencyjny, polegający na ograniczeniu konkurencji na rynku naboru zawodników, oraz cel obiektywnie prokonkurencyjny, polegający na zapewnieniu stabilności kadry zawodników uczestniczących w krajowych rozgrywkach pierwszej i drugiej ligi poprzez ograniczenie przejmowania przez uczestniczące w nich kluby zawodników, których umowa o pracę dobiegałaby końca lub zostałaby jednostronnie rozwiązana przez zainteresowanych zawodników z powodu związanego z pandemią COVID-19, w tym w okresie zawartym między dniem, w którym sezon sportowy 2019/2020 powinien był się zakończyć w braku zawieszenia, a datą ostatecznie przyjętą, w przypadku wznowienia rozgrywek, jako data zakończenia tego sezonu.
87      Uwzględniając uwagi strony pozwanej w postępowaniu głównym i Komisji w tym względzie, należy dodać, że taka sytuacja różni się zasadniczo od sytuacji, w której zachowanie mające obiektywnie antykonkurencyjny cel realizuje jednocześnie inne cele, które mogą być zgodne z prawem, lecz neutralne z punktu widzenia konkurencji (zob. podobnie wyrok z dnia 21 grudnia 2023 r., European Superleague Company, C‑333/21, EU:C:2023:1011, pkt 167 i przytoczone tam orzecznictwo).
88      W konsekwencji z wyjaśnień sądu odsyłającego i z akt sprawy, którymi dysponuje Trybunał, wynika, że o ile analiza treści porozumienia rozpatrywanego w postępowaniu głównym wskazuje, że porozumienie to mogło w oczywisty sposób ograniczać konkurencję, jaka może istnieć między uczestniczącymi klubami piłkarskimi na rynku naboru zawodników, o tyle badanie rzeczywistego kontekstu gospodarczego i prawnego, w jaki się ono wpisuje, wskazuje z kolei, że porozumienie to zostało zawarte, po pierwsze, w sektorze, w którym konkurencja charakteryzuje się licznymi cechami szczególnymi, a po drugie, w kontekście, który był zupełnie wyjątkowy. Wynika z tego ponadto, że porozumienie to ma nie tylko obiektywnie antykonkurencyjny cel, polegający na ograniczeniu konkurencji na rynku naboru zawodników, lecz zmierza również do osiągnięcia celu obiektywnie prokonkurencyjnego, a mianowicie zagwarantowania stabilności kadry zawodników uczestniczących w krajowych rozgrywkach pierwszej i drugiej ligi. W związku z tym wyłącznie do sądu odsyłającego należy ustalenie w sposób precyzyjny i uzasadniony, czy w świetle wszystkich istotnych okoliczności faktycznych i prawnych wspomniane porozumienie wykazuje stopień szkodliwości wystarczający do tego, aby można było uznać, że ma ono na celu ograniczenie konkurencji.
89      W świetle całości powyższych rozważań odpowiedź na pytanie trzecie
winna brzmieć następująco: art. 101 ust. 1 TFUE należy interpretować w ten sposób, że porozumienie, na mocy którego kluby uczestniczące w zawodowych rozgrywkach piłki nożnej państwa członkowskiego zobowiązały się, w porozumieniu z właściwym krajowym związkiem sportowym, że nie będą wzajemnie rekrutować swoich zawodników, w przypadku gdyby zawodnicy ci jednostronnie rozwiązali swoje umowy o pracę, powołując się na trudności spowodowane pandemią COVID-19 lub jakąkolwiek związaną z nią wyjątkową decyzją, a w szczególności spowodowane przedłużeniem sezonu sportowego, należy uznać za porozumienie mające na celu ograniczenie konkurencji, chyba że konkretna analiza treści tego porozumienia, jego obiektywnych celów w odniesieniu do konkurencji, a także szczególnego kontekstu gospodarczego i prawnego, w jaki się ono wpisuje, ujawni dokładne powody, dla których właściwy organ lub sąd uzna, że taka kwalifikacja nie może zostać przyjęta.
W przedmiocie pytań pierwszego i drugiego
90      Poprzez pytania pierwsze i drugie, które należy rozpatrzyć łącznie, sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 101 ust. 1 TFUE należy interpretować w ten sposób, że ustanowiony w nim zakaz nie ma zastosowania do porozumienia, na mocy którego kluby uczestniczące w zawodowych rozgrywkach piłki nożnej państwa członkowskiego zobowiązały się, w porozumieniu z właściwym krajowym związkiem sportowym, że nie będą wzajemnie rekrutować swoich zawodników, w przypadku gdyby zawodnicy ci jednostronnie rozwiązali swoje umowy o pracę powołując się na trudności spowodowane pandemią COVID-19 lub jakąkolwiek związaną z nią wyjątkową decyzją, a w szczególności spowodowane przedłużeniem sezonu sportowego.
91      W tym względzie z orzecznictwa Trybunału wynika, że nie każde porozumienie między przedsiębiorstwami i nie każda decyzja związku przedsiębiorstw, które ograniczają swobodę działania przedsiębiorstw będących stronami tego porozumienia lub podlegających tej decyzji, są bezwzględnie objęte zakazem ustanowionym w art. 101 ust. 1 TFUE. Badanie kontekstu gospodarczego i prawnego, w jaki wpisują się niektóre z tych porozumień i niektóre z tych decyzji, może bowiem prowadzić do stwierdzenia, po pierwsze, że są one usprawiedliwione realizacją jednego lub większej liczby uzasadnionych celów leżących w interesie ogólnym, które same w sobie są pozbawione antykonkurencyjnego charakteru, po drugie, że konkretne środki, które wykorzystano do realizacji tych celów, są rzeczywiście do tego konieczne, a po trzecie, że nawet jeśli okaże się, iż nieodłącznym skutkiem tych środków jest ograniczenie lub zakłócenie konkurencji, przynajmniej potencjalnie, ów nieodłączny skutek nie wykracza poza to co konieczne, w szczególności nie dochodzi do wyeliminowania wszelkiej konkurencji (wyroki: z dnia 21 grudnia 2023 r., European Superleague Company, C‑333/21, EU:C:2023:1011, pkt 183 i przytoczone tam orzecznictwo; a także z dnia 4 października 2024 r., FIFA, C‑650/22, EU:C:2024:824, pkt 149).
92      Orzecznictwo to nie może natomiast znaleźć zastosowania w przypadku zachowań, które bynajmniej nie ograniczają się do tego, że ich nieodłącznym „skutkiem” jest ograniczenie – przynajmniej potencjalnie – konkurencji poprzez ograniczenie swobody działania niektórych przedsiębiorstw, lecz wykazują wobec tej konkurencji stopień szkodliwości uzasadniający uznanie, że samym ich „celem” jest zapobieżenie, ograniczenie lub zakłócenie konkurencji (wyroki: z dnia 21 grudnia 2023 r., European Superleague Company, C‑333/21, EU:C:2023:1011, pkt 186; z dnia 4 października 2024 r., FIFA, C‑650/22, EU:C:2024:824, pkt 150). Stopień szkodliwości tych zachowań dla konkurencji, a zatem bezpośrednia lub pośrednia szkoda, jaką mogą one wyrządzić użytkownikom oraz konsumentom pośrednim lub końcowym w różnych rozpatrywanych sektorach lub na różnych rozpatrywanych rynkach, jest bowiem zbyt duża, aby można je było uznać za uzasadnione i proporcjonalne (wyrok z dnia 4 października 2024 r., FIFA, C‑650/22, EU:C:2024:824, pkt 150).
93      Jeśli chodzi o zachowania mające na celu zapobieżenie, ograniczenie lub zakłócenie konkurencji, zachowania takie mogą skorzystać z wyłączenia z zakazu przewidzianego w art. 101 ust. 1 TFUE jedynie na podstawie art. 101 ust. 3 TFUE i pod warunkiem, że wszystkie przesłanki przewidziane w tym drugim postanowieniu są spełnione (wyroki: z dnia 21 grudnia 2023 r., European Superleague Company, C‑333/21, EU:C:2023:1011, pkt 187; z dnia 4 października 2024 r., FIFA, C‑650/22, EU:C:2024:824, pkt 151).
94      W niniejszej sprawie jedynie wówczas, gdy sąd odsyłający po przeprowadzeniu badania porozumienia rozpatrywanego w postępowaniu głównym dojdzie do wniosku, że porozumienie to nie ma na celu ograniczenia konkurencji i jeżeli będzie on w stanie ustalić, że porozumienie to ma jednak taki skutek, będzie na nim spoczywał obowiązek zbadania, czy wspomniane porozumienie można uznać za nieobjęte art. 101 ust. 1 TFUE zgodnie z orzecznictwem przypomnianym w pkt 91 niniejszego wyroku, przy czym należy zauważyć, że to do strony, która powołuje się na to orzecznictwo, należy wykazanie za pomocą przekonujących argumentów i dowodów, że wszystkie przesłanki wymagane do skorzystania z niego zostały spełnione (zob. analogicznie wyrok z dnia 21 grudnia 2023 r., European Superleague Company, C‑333/21, EU:C:2023:1011, pkt 130, 191, 205 i przytoczone tam orzecznictwo).
95      W świetle informacji zawartych w postanowieniu odsyłającym oraz uwag w tym względzie przedstawionych przez strony w postępowaniu głównym i innych zainteresowanych, którzy wzięli udział w niniejszym postępowaniu, należy jednak zauważyć w pierwszej kolejności, że nawet jeśli zachowanie rozpatrywane w postępowaniu głównym przybiera formę porozumienia zawartego przez zawodowe kluby piłkarskie z udziałem właściwego krajowego związku sportowego, a tym samym przez przedsiębiorstwa działające w porozumieniu ze związkiem przedsiębiorstw (zob. podobnie wyrok z dnia 21 grudnia 2023 r., European Superleague Company, C‑333/21, EU:C:2023:1011, pkt 90), to może on być objęty zakresem orzecznictwa przypomnianego w pkt 91 niniejszego wyroku. Jak wynika bowiem z jego brzmienia, orzecznictwo to ma zastosowanie, wbrew temu, co twierdzą strona pozwana w postępowaniu głównym i Komisja, do każdego zachowania, poprzez które związek przedsiębiorstw i przedsiębiorstwa będące jego członkami koordynują swoje działania, niezależnie od formy tej koordynacji, a nie tylko do tych zachowań, które przybierają formę zasad, które można zakwalifikować jako decyzję związku przedsiębiorstw.
96      Co się tyczy w drugiej kolejności istnienia uzasadnionego celu interesu ogólnego, Trybunał stwierdzał już wielokrotnie, że cel polegający na zapewnieniu prawidłowości rozgrywek sportowych stanowi uzasadniony cel interesu ogólnego, który ma szczególne znaczenie w przypadku piłki nożnej i który może w szczególności uzasadniać, co do zasady i bez uszczerbku dla ich konkretnej treści, przyjęcie zasad dotyczących terminów transferu zawodników w trakcie rozgrywek, a także zasad mających na celu zapewnienie utrzymania pewnego stopnia stabilności kadry zawodników, z których kluby mogą tworzyć drużyny wystawiane podczas danych rozgrywek (zob. podobnie wyrok z dnia 4 października 2024 r., FIFA, C‑650/22, EU:C:2024:824, pkt 100–102 i przytoczone tam orzecznictwo).
97      W tych okolicznościach realizacja takiego celu może uzasadniać, co do zasady i bez uszczerbku dla ich konkretnej treści, zasady wprowadzone w życie w drodze porozumienia takiego jak rozpatrywane w postępowaniu głównym.
98      Co się tyczy, w trzeciej i ostatniej kolejności, koniecznego i proporcjonalnego charakteru sensu stricto tego porozumienia, należy zauważyć, że jego badanie wymaga, jak wynika z orzecznictwa przytoczonego w pkt 91 niniejszego wyroku, przede wszystkim ustalenia, czy konkretne środki, z których w danym przypadku skorzystano w celu realizacji uzasadnionego celu leżącego w interesie ogólnym, są odpowiednie do zagwarantowania realizacji tego celu, następnie oceny, czy posłużenie się tymi środkami jest konieczne do osiągnięcia wspomnianego celu, co oznacza, że nie istnieją inne środki, które byłyby równie skuteczne w tym zakresie, a jednocześnie mniej ograniczające konkurencję, i wreszcie sprawdzenia, czy ograniczające skutki wynikające z przyjętych środków nie są nieproporcjonalne w stosunku do takiego celu, w szczególności poprzez wyeliminowanie wszelkiej konkurencji na danym rynku.
99      Do sądu odsyłającego, który w postanowieniu odsyłającym wyraził wątpliwości co do koniecznego i proporcjonalnego charakteru porozumienia rozpatrywanego w postępowaniu głównym, należy zatem przeprowadzenie pogłębionej analizy tych trzech warunków, jakimi są odpowiedniość, konieczność i proporcjonalność sensu stricto tego porozumienia, w świetle argumentów i dowodów przedstawionych przez strony, a także wszystkich istotnych okoliczności faktycznych i prawnych.
100    W świetle całości powyższych rozważań odpowiedź na pytania pierwsze i drugie winna brzmieć następująco: art. 101 ust. 1 TFUE należy interpretować w ten sposób, że ustanowiony w nim zakaz nie ma zastosowania do porozumienia, na mocy którego
kluby uczestniczące w zawodowych rozgrywkach piłki nożnej państwa członkowskiego zobowiązały się, w porozumieniu z właściwym krajowym związkiem sportowym, że nie będą wzajemnie rekrutować swoich zawodników, w przypadku gdyby zawodnicy ci jednostronnie rozwiązali swoje umowy o pracę, powołując się na trudności spowodowane pandemią COVID-19 lub jakąkolwiek związaną z nią wyjątkową decyzją, a w szczególności spowodowane przedłużeniem sezonu sportowego, jeżeli, po pierwsze, porozumienia tego nie można uznać za porozumienie mające na celu ograniczenie konkurencji, a po drugie, zostanie wykazane, że wspomniane porozumienie jest uzasadnione realizacją uzasadnionego celu interesu ogólnego, w świetle którego wydaje się ono odpowiednie, konieczne i proporcjonalne sensu stricto.
W przedmiocie kosztów
101    Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi.
Z powyższych względów Trybunał (piąta izba) orzeka, co następuje:
1)      Artykuł 101 ust. 1 TFUE należy interpretować w ten sposób, że porozumienie, na mocy którego kluby uczestniczące w zawodowych rozgrywkach piłki nożnej państwa członkowskiego zobowiązały się, w porozumieniu z właściwym krajowym związkiem sportowym, że nie będą wzajemnie rekrutować swoich zawodników, w przypadku gdyby zawodnicy ci jednostronnie rozwiązali swoje umowy o pracę, powołując się na trudności spowodowane pandemią COVID‑19 lub jakąkolwiek związaną z nią wyjątkową decyzją, a w szczególności spowodowane przedłużeniem sezonu sportowego, należy uznać za porozumienie mające na celu ograniczenie konkurencji, chyba że konkretna analiza treści tego porozumienia, jego obiektywnych celów w odniesieniu do konkurencji, a także szczególnego kontekstu gospodarczego i prawnego, w jaki się ono wpisuje, ujawni dokładne powody, dla których właściwy organ lub sąd uzna, że taka kwalifikacja nie może zostać przyjęta.
2)      Artykuł 101 ust. 1 TFUE należy interpretować w ten sposób, że ustanowiony w nim zakaz nie ma zastosowania do porozumienia, na mocy którego kluby uczestniczące w zawodowych rozgrywkach piłki nożnej państwa członkowskiego zobowiązały się, w porozumieniu z właściwym krajowym związkiem sportowym, że nie będą wzajemnie rekrutować swoich zawodników, w przypadku gdyby zawodnicy ci jednostronnie rozwiązali swoje umowy o pracę, powołując się na trudności spowodowane pandemią COVID‑19 lub jakąkolwiek związaną z nią wyjątkową decyzją, a w szczególności spowodowane przedłużeniem sezonu sportowego, jeżeli, po pierwsze, porozumienia tego nie można uznać za porozumienie mające na celu ograniczenie konkurencji, a po drugie, zostanie wykazane, że wspomniane porozumienie jest uzasadnione realizacją uzasadnionego celu interesu ogólnego, w świetle którego wydaje się ono odpowiednie, konieczne i proporcjonalne sensu stricto.
Podpisy
*      Język postępowania: portugalski.