ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ TOY SIR GORDON SLYNN — ΥΠΟΘΕΣΗ 155/79 
τακτική κωλυσιεργίας, περίπτωση τήν 
ὁποία τά αρμόδια ἐθνικά δικαστήρια οφεί­
λουν νά πατάσσουν, εἴτε ὅταν διακυβεύεται 
γνήσιο θέμα ἀρχής, στην ὁποία περίπτωση 
θά ήταν ὀρθό τό ἐν λόγω θέμα νά εξε­
τασθεί καθώς πρέπει. 
VII — Συμπέρασμα 
Κατά την γνώμη μου, έπεται ὅτι τό άρθρο 1, παράγραφος β, τῆς ἀποφάσεως τῆς 
Ἐπιτροπῆς τῆς 9ης 'Ιουλίου 1979 πρέπει νά ἀκυρωθεί καί ὅτι ἡ Ἐπιτροπή υπο­
χρεούται νά καταβάλει τά δικαστικά έξοδα στην προσφεύγουσα. 
Κύριοι δικαστές, ἄν συμμερισθείτε την άποψη μου, πρέπει νά καταδικάσετε την 
'Επιτροπή στά δικαστικά έξοδα τῆς βρετανικής κυβερνήσεως καί τῆς CCBE, οἱ 
όποιες υπέβαλαν σχετικό αίτημα περί εξόδων καί ἐνίκησαν ὡς πρός τήν παρέμ­
βαση τους — βλ. άρθρο 69, παράγραφο 2, τοῦ κανονισμοῦ διαδικασίας τοῦ 
Δικαστηρίου (τό ἀγγλικό κείμενο τοῦ ὁποίου εἶναι ελαττωματικό, καθώς 
ἐτόλμησα νά παρατηρήσω στην υπόθεση 130/75 Prais κατά Συμβουλίου (1976) 2 
ECR 1589, σ. 1609-1610). Ή CCBE δέν εἶχε πράγματι ζητήσει τά δικαστικά της 
έξοδα παρά κατά τήν ἐπ᾽ ἀκροατηρίου συζήτηση, ἀλλα αὐτό εκρίθη επαρκές — 
βλ. υπόθεση 113/77 ΝΤΝ Bearing Co. κατά Συμβουλίου (1979) ECR 1185, σ. 1192, 
1210-1211 καί 1274. Όσον άφορᾶ τήν γαλλική κυβέρνηση, νομίζω ὅτι εἶναι 
δίκαιο νά φέρει τά δικά τῆς δικαστικά έξοδα. 
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΩΣ 
SIR GORDON SLYNN 
ΠΟΥ ΑΝΕΠΤΥΧΘΗΣΑΝ ΣΤΙΣ 26 ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΥ 1982 1 
Κύριε πρόεδρε, 
Κύριοι δικαστες, 
Τό Φεβρουάριο τοῦ 1979, υπάλληλοι τής 
'Επιτροπής ἐζήτησαν ἀπό τήν προσφεύ­
γουσα νά θέσει στην διάθεση τους 
έγγραφα, τά όποια ήθελαν νά εξετάσουν 
σχετικά μέ έλεγχο πού διεξήγαγαν, δυνάμει 
τοῦ ἄρθρου 14, παράγραφος 1, τοῦ κανο­
νισμοῦ 17 τοῦ Συμβουλίου, τῆς 6ης 
Φεβρουαρίου 1962 (ΕΕ εἰδ. ἔκδ. 08/001, σ. 
25). Ἐπρόκειτο γιά έλεγχο τῶν ὅρων τοῦ 
ἀνταγωνισμοῦ, ποῦ ἀφοροῦσαν τήν 
παραγωγή καί διανομή μεταλλικοῦ ψευ­
δαργύρου καί τῶν κραμάτων του, καθώς 
καί συμπυκνωμάτων ψευδαργύρου, προκει­
μένου νά εξακριβώσουν ὅτι δέν υπήρξε 
παράβαση τῶν άρθρων 85 καί 86 τής 
συνθήκης ΕΟΚ. Ή προσφεύγουσα προσεκό¬ 
μισε ἀντίγραφα τῶν περισσοτέρων έγ­
γράφων. Μερικά, όμως, δέν προσεκο¬-
μίσθησαν· αυτό δέ έγινε, κατά τό μέτρο 
πού άφορα τήν παροῦσα περίπτωση, λόγω 
τοῦ ὅτι τά ἐν λόγω έγγραφα ἐκαλύπτοντο 
ἀπό τό επαγγελματικό ἀπόρρητο, πού 
παρείχε τό δικαίωμα στην προσφεύγουσα 
νά μή τά ἀποκαλύψει. Κατόπιν συζητή¬ 
1 — Μετάφραση ἀπό τά ἀγγλικά. 
1642
AM & S / ΕΠΙΤΡΟΠΗ 
σεων καί ἀνταλλαγῆς ἀλληλογραφίας, ή 
Ἐπιτροπή ἐζήτησε, δυνάμει τοῦ άρθρου 
1 (6) τῆς ἀπό 6 Ἰουλίου 1979 ἀποφάσεως, 
ληφθείσης δυνάμει του" ἄρθρου 14, παρά­
γραφος 3, τοῦ κανονισμοῦ, ἀπό τήν προ­
σφεύγουσα νά προσκομίσει τά ἐν λόγω 
έγγραφα. Κατόπιν αυτού, ἡ προσφεύγουσα 
προσέφυγε στό Δικαστήριο, βάσει τοῦ 
άρθρου 173 τῆς συνθήκης ΕΟΚ, ζητήσασα 
νά ἀναγνωρισθεί ὅτι τό άρθρο 1 (6) τῆς 
ἀποφάσεως ήταν άκυρο ή, επικουρικῶς, ὅτι 
ήταν άκυρο κατά τό μέτρο πού ὑπεχρέωνε 
ὁπωσδήποτε τήν προσφεύγουσα νά ἀποκα­
λύψει στόν ελεγκτή τῆς Ἐπιτροπῆς τό 
σύνολο καθενός ἀπό τά έγγραφα, γιά τά 
όποια ἡ προσφεύγουσα ἀξίωσε προστασία 
ἐξ επαγγελματικοῦ ἀπορρήτου. Κατόπιν 
υποβολής τῶν γραπτῶν καί προφορικῶν 
παρατηρήσεων τῆς προσφευγούσης, τῆς 
Ἐπιτροπής, τῆς Συμβουλευτικῆς 'Επιτροπής 
τῶν Δικηγορικών Συλλόγων καί νομικών 
εταιριών τῆς Ευρωπαϊκής Κοινότητος 
«CCBE») καί τῶν κυβερνήσεων τοῦ 
'Ηνωμένου Βασιλείου καί τῆς Γαλλίας, ὁ 
γενικός εἰσαγγελεύς Warner, ἀναπτύξας τίς 
προτάσεις του τήν 28η 'Ιανουαρίου 1981, 
ἐζήτησε νά ἀναγνωρισθεί ἡ ἀκυρότης τοῦ 
άρθρου 1 (β) τῆς ἀποφάσεως. Τό ιστορικό 
τῆς ενδίκου διαφοράς, ὅπως ενεφανίσθη 
τότε, εκτίθεται στίς προτάσεις του καί ὡς 
ἐκ τούτου δέν νομίζω ὅτι θά βοηθούσε τό 
Δικαστήριο νά τό επαναλάβω. 
Τήν 4η Φεβρουαρίου 1981, τό Δικαστήριο, 
έχοντας τήν γνώμη ὅτι ὁρισμένα λεπτομερή 
στοιχεία (ὅπως ἡ ημερομηνία καί ὁ τόπος 
συντάξεως τῶν έγγράφων, τό ἀκριβές επάγ­
γελμα καί ἡ ἀκριβής ἰδιότης τοῦ συντάκτου 
καί τοῦ ἀποδεκτού καί επαρκείς πληροφο­
ρίες περί τῆς φύσεως τοῦ περιεχομένου τῶν 
έγγράφων) δέν ήταν διαθέσιμα, ἐξέδωσε διά­
ταξη, δυνάμει τῆς ὁποίας έπρεπε νά ἐπα-
νοιγεῖ ἡ προφορική διαδικασία, τά δέ 
έγγραφα έπρεπε νά ἀποσταλούν στό Δι­
καστήριο εντός σφραγισμένου φακέλου, 
ώστε νά συνετάσσετο έκθεση περί αὐτών. 
Τά έγγραφα αυτά ἀπεστάλησαν, ὁ ειση­
γητής δέ δικαστής καί ἐγώ τά εξετάσαμε. 
Κατηρτίσθη ένας κατάλογος περί τῆς 
φύσεως τῶν ἐγγράφων, ὁ όποιος ἐκοινο-
ποιήθη στους διαδίκους. Μολονότι τά προ­
σκομισθέντα έγγραφα εμπίπτουν γενικώς 
στίς κατηγορίες πού συνοπτικῶς ἀνέφερε ὁ 
γενικός εἰσαγγελεύς Warner στην σελίδα 12 
τῶν προτάσεων του, νομίζω ὅτι, ἐν ὄψει 
τήν σπουδαιότητος τῆς υποθέσεως, χρειά­
ζεται νά προσδιορισθεί εἰδικότερα ἡ φύση 
τῶν επιδίκων έγγραφων. 
Τά ἐπίδικα έγγραφα δύνανται νά διαιρε­
θούν στίς ἀκόλουθες κατηγορίες: πρώτον, 
εκείνα διά τῶν ὁποίων ζητείται νομική 
συμβουλή, δεύτερον, ἐκείνα διά τῶν ὁποίων 
παρέχεται νομική συμβουλή καί, τρίτον, 
εκείνα διά τῶν ὁποίων συνοψίζονται συμ­
βουλές: 
Α. (i) αἰτήσεις περί παροχής νομικῆς συμ­
βουλῆς, οἱ όποιες υπεβλήθησαν ἀπό 
έμμισθο solicitor μιας ἑταιρίας, παρέ­
χοντα ἀκόμα, μεταξύ άλλων, 
νομικές συμβουλές στην προσφεύ­
γουσα («the Service Company») 
πρός δύο barristers, οἱ όποιοι 
ἀσκούν τό δικηγορικό επάγγελμα 
ιδιωτικώς (έγγραφο ὑπ᾿ ἀριθ. 1) 
(ii) αἰτήσεις πρός παροχή νομικών συμ­
βουλών, τίς ὁποῖες ὑπέβαλαν εκτε­
λεστικά στελέχη τῆς προσφευ­
γούσης σ᾿ ένα solicitor ἀσκούντα 
ιδιωτικώς τό επάγγελμα τοῦ δικη­
γόρου στην 'Αγγλία (έγγραφο ὑπ᾿ 
ἀριθ. Sí-
(iii) ένα τηλετύπημα, μέ τό ὁποῖο προ-
ετάθη ὅτι έπρεπε νά ζητηθούν 
νομικές συμβουλές ἀπό solicitors, οἱ 
όποιοι ἀσκούν ἰδιωτικῶς τό επάγ­
γελμα τοῦ δικηγόρου ἐντός τρίτης 
χώρας, σχετικά μέ τό δίκαιο τῆς ἐν 
λόγω χώρας, τό όποιο ἀπεστάλη 
ἀπό εκτελεστικό στέλεχος τῆς 
προσφευγούσης σέ στέλεχος τῆς 
ἀμεσου μητρικής ἑταιρίας τῆς 
προσφευγούσης (έγγραφο ὑπ᾿ 
ἀριθ. 13) 
1643
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ TOY SIR GORDON SLYNN — ΥΠΟΘΕΣΗ 155/79 
Β. (i) ένα υπόμνημα, περιέχον νομικές 
συμβουλές περί τοῦ δικαίου τρίτης 
χώρας, τό όποιο ἀπέστειλε ἕνας 
δικηγόρος, ὁ όποιος ἐγκύρως ἀσκεῖ 
τό επάγγελμα στην ἐν λόγω χώρα 
καί εἶναι μισθωμένος ἀπό μέλος 
τοῦ ὁμίλου στον όποιο συμμετέχει 
ή προσφεύγουσα, πρός τους υπαλλή­
λους ἑνός άλλου μέλους τοῦ ὁμίλου, 
πλην τῆς προσφευγούσης (ἔγγραφο 
ὑπ᾽ ἀριθ. 2)· 
(ii) μία επιστολή, περιέχουσα νομικές 
συμβουλές περί τοῦ δικαίου τρίτης 
χώρας, τήν ὁποία ἀπέστειλε ἑταιρία 
δικηγόρων πού ἀσκεῖ τό δικηγο­
ρικό ἐπάγγελμα ιδιωτικώς στην έν 
λόγω χώρα, πρός πρόσωπο, τοῦ 
ὁποίου τίς εργασίες έχει μισθώσει ή 
ἀμέσως μητρική εταιρία τῆς προ­
σφευγούσης εντός τοῦ ὁμίλου (έγ­
γραφο ὑπ᾽ ἀριθ. 3)· 
(iii) μία ἐπιστολή, περιέχουσα νομικές 
συμβουλές, τήν ὁποία ἀπέστειλε 
ένας solicitor, ἀσκών τό δικηγορικό 
επάγγελμα ιδιωτικώς στην 'Αγγλία, 
πρός ἐκτελεστικό στέλεχος μέλους 
τοῦ ὁμίλου, έκτος τῆς προσφευ­
γούσης (έγγραφο ὑπ᾽ ἀριθ. 7) · 
(iv) επιστολές, περιέχουσες νομικές 
συμβουλές, τίς όποιες ἀπέστειλε 
solicitor, ἀσκων τό δικηγορικό 
επάγγελμα ιδιωτικώς στην 'Αγγλία, 
προς διάφορα εκτελεστικά στελέχη 
τής προσφευγούσης (έγγραφο ὑπ᾽ 
ἀριθ. 4)· 
(ν) ένα υπόμνημα, περιέχον νομικές 
συμβουλές, τό όποιο ἀπέστειλε soli­
citor, ἐργαζόμενος ἐπί μισθω στην 
Service Company, πρός εκτελεστικό 
στέλεχος τῆς προσφευγούσης (έγ­
γραφο ὑπ᾽ ἀριθ. 10)· 
Γ. (i) ένα υπόμνημα, τό ὁποῖο συνοψίζει 
τίς νομικές συμβουλές πού εδό­
θησαν ἀπό solicitor εργαζόμενο ἐπί 
μισθῶ στην Service Company καί τό 
όποιο ἀπεστάλη ἀπό εκτελεστικό 
στέλεχος τῆς προσφευγούσης σέ 
άλλο (έγγραφο ὑπ᾽ ἀριθ. 11)· 
(ii) ένα υπόμνημα, στό όποιο συνοψί­
ζονται νομικές συμβουλές τίς 
οποίες έδωσε ένας solicitor εργαζό­
μενος ἐπί μισθῶ στην Service Com­
pany καί τό όποιο ἀπεστάλη ἀπό 
εκτελεστικό στέλεχος τῆς προσφευ­
γούσης σέ εκτελεστικό στέλεχος 
τής ἀμεσου μητρικής ἑταιρίας 
(έγγραφο ὑπ᾽ ἀριθ. 16)· 
(iii) ένα υπόμνημα, στό όποιο συνοψί­
ζονται νομικές συμβουλές πού 
έδωσε ένας solicitor, ἀσκών τό δικη­
γορικό επάγγελμα ιδιωτικώς στην 
'Αγγλία, τό όποιο ἀπεστάλη ἀπό 
εκτελεστικό στέλεχος τῆς προσφευ­
γούσης σέ άλλο (έγγραφο ὑπ᾽ ἀριθ. 
12)· 
(iv) διάφορα τηλετυπήματα, στά ὁποῖα 
συνοψίζονται νομικές συμβουλές, 
οἱ όποιες ελήφθησαν ἀπό barristers 
καί solicitors, oἱ όποιοι ἀσκούν τό 
δικηγορικό ἐπάγγελμα σέ τρίτη 
χώρα, ἀφορῶντα τό δίκαιο τῆς ἐν 
λόγω χώρας καί διαβιβασθέντα ἀπό 
εκτελεστικό στέλεχος τῆς προσφευ­
γούσης σέ εκτελεστικό στέλεχος 
τής ἀμεσου μητρικής εταιρίας (έγ­
γραφο ὑπ᾽ ἀριθ. 17). 
Οἱ διάδικοι εκλήθησαν νά εκφέρουν, κατά 
τήν ἐπανανοιγεῖσα προφορική διαδικασία, 
τίς ἀπόψιες τους καί νά παρουσιάσουν σχε­
τικές νομικές γνωμοδοτήσεις ἐπί τῆς νομο­
θεσίας πού έχει σχέση μέ τήν ύπαρξη καί 
τόν βαθμό προστασίας, ἡ οποία παρέχεται 
σέ περίπτωση διαδικασιῶν έλεγχου, πού 
διεξάγουν οἱ δημόσιες ἀρχές πρός εξα­
κρίβωση παραβάσεων οικονομικοῦ χαρα¬ 
κτῆρος, ἰδίως στόν τομέα τοῦ ἀνταγω­
νισμοί), καθώς καί μέ τήν ἀνταλλαγείσα 
ἀλληλογραφία μεταξύ 
(α) δύο δικηγόρων, 
(β) ἑνός ἀνεξαρτήτου δικηγόρου καί τοῦ 
πελάτου του, 
1644
AM & S / ΕΠΙΤΡΟΠΗ 
(γ) μιας επιχειρήσεως καί ἑνός δικηγόρου, 
ὁ όποιος τελεί σέ μόνιμη συμβατική 
σχέση ἡ εἶναι υπάλληλος τῆς επιχειρή­
σεως, 
(δ) ενός νομικοῦ συμβούλου καί ενός 
υπαλλήλου μιᾶς επιχειρήσεως ἡ ἑνός 
υπαλλήλου συνδεόμενης επιχειρήσεως, 
(ε) υπαλλήλων μιᾶς επιχειρήσεως ἡ διαφο­
ρετικῶν άλλά συνδεομένων επιχειρή­
σεων, ὅπού ἡ ἀλληλογραφία περιλαμ­
βάνει νομικές συμβουλές, οἱ όποιες 
εδόθησαν ἀπό ἀνεξάρτητο δικηγόρο ή 
ἀπό νομικό σύμβουλο ὁ όποιος υπη­
ρετεί σέ μία ἀπό τίς επιχειρήσεις ἡ σέ 
άλλες επιχειρήσεις τοῦ ἰδίου ὁμίλου. 
Κατά τήν ἐπανανοιγεΐσα προφορική διαδι­
κασία, διετυπώθησαν περαιτέρω προτάσεις 
γιά λογαριασμό ὅλων εκείνων οἱ όποιοι 
συμμετέσχον στην πρώτη διαδικασία, κατά 
τήν διάρκεια τῆς ὁποίας οἱ νομικοί σύμ­
βουλοι δέν ἐπραγματεύθησαν μόνον τά 
εἰδικά θέματα πού ἀνεφέροντο στην διά­
ταξη τοῦ Δικαστηρίου, ἀλλά, ὅπως 
εκλήθησαν νά πράξουν, καί ζητήματα 
ἀρχής πού έπρεπε νά κριθοῦν. 
Φαίνεται, κατ' ἀρχήν, ἀναγκαίο νά κριθεί 
ποιά εἶναι πράγματι τά εξεταστέα επίδικα 
ζητήματα στην παροῦσα προσφυγή, κατά 
τό παρόν στάδιο. Καθώς κατέδειξε λεπτο­
μερώς ὁ γενικός εἰσαγγελεύς Warner, ή 
'Επιτροπή ἦταν διατεθειμένη νά δεχθεῖ ὅτι, 
ἀνεξαρτήτως τῆς αυστηρῆς νομικής θέσεως, 
δέν θά ἐχρησιμοποίει ὁρισμένα έγγραφα. 
Στην ἴδια τήν ἀπόφαση γίνεται μνεία τῆς 
ἀπαντήσεως πού εδόθη σέ ἀπάντηση στην 
γραπτή ερώτηση ἀριθ. 63/78 πού υπέβαλε ὁ 
κ. Cousté στό Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, ὑπό 
τήν ἔννοια ὅτι ἡ Ἐπιτροπή, στην επιθυμία 
της νά ενεργεί θεμιτῶς, ακολουθεί τους 
κανόνες περί ανταγωνισμού ὁρισμένων 
Κρατών μελών καί θέλει νά χρησιμοποιεί, 
ὡς ἀπόδειξη τῶν παραβάσεων τῶν κοινο­
τικών κανόνων περί ἀνταγωνισμού, κάθε 
νομικό έγγραφο ὑπό αυστηρή έννοια, τό 
όποιο έχει γραφεί μέ σκοπό τήν αίτηση ή 
τήν παροχή γνωμοδοτήσεων ἐπί νομικών 
θεμάτων, ἀπό τά όποια δέν πρέπει νά 
γίνεται παρέκκλιση ἡ έγγράφων πού ἀφο­
ροῦν τήν προετοιμασία ἡ τήν σχεδίαση τῆς 
ἀμύνης τῆς επιχειρήσεως ἡ τῆς ἑνώσεως 
τῶν ενδιαφερομένων επιχειρήσεων. Όταν ή 
'Επιτροπή συναντά τέτοια έγγραφα, δέν τά 
ἀντιγράφει. Πάντως, ἡ Ἐπιτροπή ἰσχυρίσθη 
ὅτι ὁ ελεγκτής τῆς Ἐπιτροπῆς ἠδύνατο νά 
εξετάσει τά έγγραφα καί νά υποβάλει ἐρωτή­
σεις «κατά τό μέτρο πού εἶναι ἀναγκαίο, 
προκειμένου νά καθορίσει ἄν αυτά πρέπει 
νά χρησιμοποιηθοῦν ἡ ὄχι». Ή 'Επιτροπή, 
μέ τήν ἀπό 31 'Οκτωβρίου 1979 επιστολή 
προς τους δικηγόρους τῆς προσφευγούσης, 
ἐτόνισε ὅτι εἶχε πάντοτε δεχθεί ὅτι ὁ 
ελεγκτής δέν χρειάζεται νά διαβάζει 
ὁλόκληρο τό περιεχόμενο τῶν επιστολών. 
"Επρεπε νά τίθεται σέ τέτοια θέση, ώστε νά 
πείθεται «ἀντικειμενικά καί μέ εύλογη 
βεβαιότητα ὅτι τό έγγραφο εἶναι ἀπό 
εκείνα πού προστατεύει τό κοινοτικό 
δίκαιο. Ή 'Επιτροπή, ἀμυνομένη, ἐδήλωσε 
ὅτι εἶναι «διατεθειμένη νά παράσχει τήν 
εξασφάλιση ὅτι στους ελεγκτές θά δίδονται 
οδηγίες, ώστε νά μή χρησιμοποιοῦν ὁποι­
αδήποτε γνώση ενδέχεται νά ἀποκομίζουν 
συνεπεία έλεγχου έγγράφων», προκειμένου 
νά κρίνεται κατά πόσον αυτά προστατεύ­
ονται καί, δεύτερον, ὅτι εἶχε επιτραπεί 
στον ελεγκτή νά εξετάσει τά έγγραφα μόνο 
κατά τό μέτρο πού ήταν ἀναγκαίο γιά νά 
προσδιορισθεί κατά πόσο αυτά έπρεπε νά 
χρησιμοποιηθούν ὡς ἀποδείξεις. 
Μέ τό υπόμνημά τῆς ἀντικρούσεως, ἡ 'Επι­
τροπή εδέχθη (σελίδα 2) ὅτι «υπάρχει μία 
πολύ γενική ἀρχή ἤ πολιτική, κατά τήν 
οποία υφίσταται δικαίωμα λήψεως νομι­
κών συμβουλών σέ πλαίσιο εμπιστοσύνης, 
1645
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ TOY SIR GORDON SLYNN — ΥΠΟΘΕΣΗ 155/79 
πράγμα πού συνεπάγεται κάποια προ­
στασία ἔναντι τῆς ἀποκαλύψεως των 
έγγράφων μέ τά όποια ζητούνται ἡ παρέ­
χονται οἱ ἐν λόγω συμβουλές». Κατά την 
'Επιτροπή, τό μοναδικό ζήτημα ήταν κατά 
πόσο υπήρχε διαδικασία, κατά την ὁποία 
έπρεπε να κριθεί τό θέμα τῆς προστασίας 
καί ὅτι ἡ μόνη διαδικασία πού ὑφίστατο 
ήταν ὅτι ὁ ελεγκτής πρέπει νά ἀφήνεται 
ελεύθερος νά ἀποφασίζει περί τοῦ θέματος. 
Ἄν χρησιμοποιηθεί τό έγγραφο καί ληφθεί 
τελικῶς ἀπόφαση, ἡ ὁποία πιστοποιεί μία 
παράβαση, ἡ ενδιαφερόμενη εταιρία δύ­
ναται νά προσφύγει στό Δικαστήριο, προ­
κειμένου νά ζητήσει τήν ἀκύρωση τῆς ἀπο­
φάσεως δυνάμει τοῦ ἄρθρου 173 τῆς 
συνθήκης. 
Κατά τήν πρώτη προφορική διαδικασία, ή 
'Επιτροπή έκρινε ὀρθό νά μήν υποβάλει 
παρατηρήσεις ὡς πρός τό ἄν ὑφίστατο, ἀπό 
πλευρᾶς κοινοτικού δικαίου, μιά ἀρχή προ­
στασίας ἀπό τίς ἀποκαλύψεις. Κατά τήν 
δευτέρα συζήτηση, οἱ σύμβουλοι τῆς Ἐπι­
τροπής ἰσχυρίσθησαν ὅτι υπάρχουν τέσ¬ 
σειρις ἀρχές σχετικές μέ τήν υπόθεση, κατά 
τήν παροῦσα κατάσταση τοῦ κοινοτικοί) 
δικαίου περί ἀνταγωνισμού, ὡς εκφάνσεις 
μιᾶς γενικής «ἀρχής περί προστασίας τοῦ 
ἐπαγγελματικοῦ ἀπορρήτου». Αυτές είναι 
οἱ έξῆς: 
(i) έγγραφα, τά όποια εγράφησαν ἀπό ή 
προς τόν δικηγόρο, ὁ όποιος ἀσχο­
λείται μέ τήν υπεράσπιση τοῦ πελάτου 
στό πλαίσιο ἀρξαμένης διαδικασίας, 
δέν δύνανται νά χρησιμοποιηθούν ὡς 
ἀποδείξεις καί δέν δύνανται νά ἀποκα­
λυφθοῦν σέ ὁποιονδήποτε, έκτός ἀπό 
τό πρόσωπο πού εἶναι υπεύθυνο νά 
ἀποφασίσει κατά πόσο τό έγγραφο 
προστατεύεται ἀπό τήν ἐν λόγω ἀρχή 
ή ὄχι. Ή ἀρχή αυτή ἰσχύει επίσης 
ἀνεξαρτήτως τοῦ ἄν τά έγγραφα ευρί­
σκονται εἰς χείρας τοῦ δικηγόρου ή 
τοῦ πελάτου του, έχει δέ μόνον εφαρ­
μογή στην περίπτωση πού κάποιος 
ζητεί συμβουλή ἀπό τόν δικηγόρο ὑπό 
τήν ιδιότητα τοῦ δικηγόρου. 
(ii) Ἔγγραφα, τά όποια έχουν γραφεί ἀπό 
ή πρός δικηγόρο, μέ τά όποια ζη­
τούνται ἡ παρέχονται νομικές συμ­
βουλές (έστω καί ἄν δέν προστατεύ­
ονται ἀπό τήν πρώτη ἀρχή), δέν δύ­
νανται νά χρησιμοποιηθούν ὡς ἀποδεί­
ξεις, ἄν ευρίσκονται εἰς χείρας τοῦ 
δικηγόρου. Τά ἐν λόγω έγγραφα δέν 
ἀποκαλύπτονται εἰς οὐδέναν έκτος ἀπό 
τό πρόσωπο πού εἶναι υπεύθυνο νά 
ἀποφασίσει κατά πόσο τό έγγραφο 
προστατεύεται ἡ ὄχι. Ή ἐν λόγω ἀρχή 
ἰσχύει μόνο στην περίπτωση πού 
ζητείται συμβουλή ἀπό τόν δικηγόρο 
ὑπό τήν ιδιότητά του ὡς δικηγόρου καί 
παύει νά ἰσχύει όταν ὁ ἴδιος ὁ δικη­
γόρος βοηθεῖ ἡ συμμετέχει στίς παρά­
νομες ενέργειες τοῦ πελάτου του. 
(iii) Πρέπει νά υπάρχει κάποιο πρόσωπο, 
πλην τοῦ δικηγόρου καί τού πελάτου 
του, τό όποιο εἶναι υπεύθυνο νά ἀπο­
φασίζει κατά πόσον ένα έγγραφο τυγ­
χάνει προστασίας, στην παρούσα δέ 
κατάσταση τοῦ κοινοτικοῦ δικαίου τό 
πρόσωπο αυτό εἶναι ὁ ελεγκτής τῆς 
'Επιτροπής. 
(iv) Στην περίπτωση πού μία ἀρχή, ὅπως ή 
'Επιτροπή, έχει επισήμως δηλώσει ὅτι 
δέν θά χρησιμοποιήσει ὁρισμένα έγ­
γραφα ὡς αποδείξεις (ἀκόμη καί ὅταν 
δέν εμποδίζεται ἐκ τοῦ νόμου νά τά 
χρησιμοποιήσει κατ' αυτόν τόν τρόπο), 
οἱ επιχειρήσεις δικαιούνται νά επικα­
λεσθοῦν τήν ἐν λόγω δήλωση (έκτός 
ἄν έχει τροποποιηθεί). "Αν ἡ 'Επιτροπή 
επρόκειτο σέ μία συγκεκριμένη περί­
πτωση νά χρησιμοποιήσει ἀποδείξεις 
ενός εἴδους, τίς ὁποίες είπε ὅτι δέν θά 
ἐχρησιμοποίει, τό γεγονός αυτό θά 
ἀπετέλει λόγο ἀκυρώσεως τῆς ἀποφά­
σεως, βασιζόμενο στίς ἐν λόγω ἀποδεί­
ξεις, ἄν οἱ ἀποδείξεις ήταν ἀρκετά 
σημαντικές ώστε νά επιφέρουν ἀκύ­
ρωση τῆς ἀποφάσεως. 
Ή 'Επιτροπή δέχεται ὅτι μέ τόν ὅρο «δικη­
γόρος» καλύπτεται τόσο ὁ ελεύθερος ἐπαγ­
γελματίας δικηγόρος ὅσο καί ὁ έμμισθος 
1646
AM & S / ΕΠΙΤΡΟΠΗ 
δικηγόρος, ἀπασχολούμενος ἀπό μία 
ἑταιρία, ἐφ᾽ ὅσον αυτός υπόκειται πράγ­
ματι σέ ένα παρεμφερές καθεστώς επαγγελ­
ματικής δεοντολογίας καί πειθαρχίας, ὅπως 
ὁ ελεύθερος επαγγελματίας δικηγόρος 
εντός τοῦ Κράτους μέλους στό όποιο ἀσκεῖ 
τό επάγγελμα του. 
Καθώς ἀντιλαμβάνομαι την θέση τῆς 'Επι­
τροπῆς, ἡ τετάρτη ἀρχή γίνεται δεκτή ὡς 
νομική ἀρχή ὅπως καί οἱ άλλες τρεις, άλλα 
ἐπί τῆ βάσει τῆς ἀσφαλείας τοῦ δικαίου ή 
ενδεχομένως εκείνου πού στό common law 
θά ἀπεκαλεῖτο Estoppel. 
Ή προσφεύγουσα, ἐνῶ ἀναμφιβόλως δέ­
χεται ὅτι ἡ πρώτη καί τετάρτη ἀρχή είναι 
καλύτερες ἀπό τό τίποτα, δέν δέχεται 
βεβαίως τήν δευτέρα καί τρίτη ἀρχή ὅπως 
έχουν διατυπωθεί. Προβάλλει μία ευρύτερη 
διατύπωση τῆς ἀρχής. Προς τοῦτο, υπο­
στηρίζεται ἀπό τήν κυβέρνηση τοῦ 
'Ηνωμένου Βασιλείου καί τήν CCBE. Ή 
γαλλική κυβέρνηση, ἐνῶ δέχεται τήν τρίτη 
ἀρχή ἄν υπάρχει κάποιος κανόνας προστα­
σίας, ἀπορρίπτει τίς υπόλοιπες, ὅπως τίς 
έχει διατυπώσει ἡ 'Επιτροπή, ὡς μή ἀποτε­
λούσες τμήμα τοῦ κοινοτικοί) δικαίου. 
Καθίσταται σαφές ὅτι ἡ ἀρχική θέση, πού 
έλαβαν ἡ προσφεύγουσα καί ἡ 'Επιτροπή, 
ὅτι στην παροῦσα υπόθεση ἐπρόκειτο μόνο 
περί διαδικαστικοί) θέματος, καί ὅτι οἱ δια­
φορές περί τῶν ὁρίων προστασίας ἠδύ¬ 
ναντο νά τύχουν ἐπεξεργασίας ἀργότερα, 
δέν δύναται νά γίνει δεκτή. Πράγματι, μοῦ 
φαίνεται ὅτι ἡ CCBE καί οἱ σύμβουλοι τῆς 
γαλλικής κυβερνήσεως είχαν δίκιο στην 
ἀρχή, ὅταν ἰσχυρίσθησαν ὅτι έπρεπε νά 
κριθεί κατά πόσον ὑφίστατο κάποιο προ¬ 
στατευτέο δικαίωμα, προτοῦ ἀνακύψει 
ὁποιοδήποτε ζήτημα διαδικασίας. Γενικώς, 
τό ζήτημα δέν εἶναι τό πῶς πρέπει νά ἐφαρ­
μοσθεῖ εκείνο πού ἡ 'Επιτροπή ἀρχικῶς 
ἐπαρουσίασε ὡς διοικητική παραχώρηση, 
ἀλλά τό ἄν υφίσταται ὁποιαδήποτε ἀρχή 
προστασίας τοῦ ἐπαγγελματικού ἀπορ­
ρήτου, καί ἄν ναί: (α) ἡ έκταση εφαρμογής 
της σέ σχέση πρός τά ἐν προκειμένω επί­
δικα έγγραφα καί (β) πώς πρέπει νά επι­
λύεται μία διαφορά περί τοῦ δικαιώματος 
ἀντλήσεως ὀφέλους ἐκ τῆς ἐν λόγω ἀρχής. 
Κατά τήν δευτέρα προφορική διαδικασία, 
οἱ σύμβουλοι τῆς Ἐπιτροπῆς ἐδήλωσαν ὅτι 
ή 'Επιτροπή δέν ήθελε πλέον νά χρησιμο­
ποιήθει τά ὑπ᾽ ἀριθ. 1-10 έγγραφα τοῦ 
καταλόγου τῶν έγγραφων, τά όποια ήταν 
μέχρι τότε επίδικα. 'Ανεξαρτήτως τῆς ἐκβά¬ 
σεως τῆς υποθέσεως, δέν υπάρχει ἀμφι­
βολία ὅτι ἡ 'Επιτροπή δέν θά ἀποστεῖ πράγ­
ματι ἐκ τῆς δηλώσεως αυτής. Ἐκ πρώτης 
ὄψεως, 'ίσως φαίνεται ἐλκυστικό νά ἀπο­
φευχθοῦν οἱ λεπτολογίες καί νά ἀγνοηθούν 
τά ἐν λόγω έγγραφα πρός τόν σκοπό δια­
τυπώσεως τῆς παρούσης γνώμης καί τῆς 
ἐκδόσεως ἀποφάσεως παρά τοῦ Δικα­
στηρίου. Είμαι τῆς γνώμης ὅτι κάτι τέτοιο 
δέν θά ήταν ορθό. Οί διάδικοι εξακολου­
θούν νά διαφωνούν ὡς πρός τό πραγματικό 
ζήτημα. Ή 'Επιτροπή διεκδικεί τό δικαίωμα 
νά εξετάζει τά έγγραφα, έστω καί ἄν είναι 
έτοιμη νά παραιτηθεί ἀπό τό ἐν λόγω 
δικαίωμα: ἡ ἐταιρία ἀρνείται τό δικαίωμα 
αυτό. 'Εξ άλλου, τά έγγραφα ἀνήκουν σέ 
μία κατηγορία έγγράφων, ἡ ὁποία εἶναι κρί­
σιμη για τά ζητήματα πού απομένουν νά 
κριθοῦν. Ἐν ὄψει τοῦ χρόνου καί τῆς προ­
σοχής πού ἀφιέρωσαν τό Δικαστήριο καί 
οἱ διάδικοι στό ἐν λόγω ζήτημα, μοῦ φαί­
νεται ὀρθό, καί ἴσως ἀναπόφευκτο, ὅτι τά 
έγγραφα πρέπει νά εξετασθούν στό σύνολό 
τους. 
Οἱ εξουσίες ἐρεύνης τῆς 'Επιτροπής, γιά τήν 
άσκηση τῶν καθηκόντων πού τῆς έχουν 
ἀνατεθεί μέ τό άρθρο 89 τῆς συνθήκης 
ΕΟΚ καί τίς διατάξεις πού έχουν θεσπισθεῖ 
δυνάμει τοῦ ἄρθρου 87 τῆς συνθήκης, ἀπο­
νέμονται δυνάμει τοῦ ἄρθρου 14 τοῦ κανο­
νισμού 17. Ή 'Επιτροπή δύναται «νά διε­
ξάγει όλους τους ἀπαραιτήτους έλεγχους 
1647
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ TOY SIR GORDON SLYNN — ΥΠΟΘΕΣΗ 155/79 
στίς επιχειρήσεις καί ενώσεις ἐπιχειρή­
σεων», πρός τόν σκοπό δέ αυτό οἱ εξουσιο­
δοτημένοι υπάλληλοι τῆς ἔχουν τήν 
εξουσία νά εξετάζουν τά βιβλία καί τά 
ἀρχεία τῶν επιχειρήσεων, νά λαμβάνουν 
ἀντίγραφα αυτών καί νά ζητοῦν προφο­
ρικές επεξηγήσεις. Καμμία μνεία δέν 
γίνεται γιά ὁποιαδήποτε εξαίρεση ἤ προ­
στασία, ἡ ὁποία θά ἠδύνατο νά ζητηθεῖ 
βάσει τοῦ ἐπαγγελματικοῦ ἀπορρήτου. Ή 
ἐν λόγω σιωπή εἶναι τόσο πειστική ώστε 
καμμία τέτοια προστασία νά μή δύναται νά 
εφαρμοσθεί ὑπό ὁποιαδήποτε μορφή καί σέ 
ὁποιαδήποτε κατάσταση; Κατά τήν γνώμη 
μου δέν εἶναι. Πρώτον, πρέπει νά διε­
ρευνηθεί κατά πόσον υφίσταται ἀρχή τοῦ 
κοινοτικοῦ δικαίου υφισταμένη ἀνεξαρ­
τήτως τοῦ κανονισμοῦ, καί δεύτερον, κατά 
πόσον ὁ κανονισμός, ὀρθώς ἐρμηνευό¬ 
μενος, εμποδίζει τήν εφαρμογή τῆς ἐν λόγω 
ἀρχής. Τό ερώτημα δέν συνίσταται στό ἄν 
μία ἀρχή τοῦ κοινοτικοῦ δικαίου παρεκ­
κλίνει ἀπό τό άρθρο 14, άλλα ἄν τό άρθρο 
14 ἀποκλείει τήν εφαρμογή μιας ἀρχής τοῦ 
κοινοτικοῦ δικαίου. 
Ἑπομένως, κατά τήν γνώμη μου, γιά νά 
κριθεί ἄν τό άρθρο 1 (β) τῆς ἀποφάσεως 
τῆς Ἐπιτροπῆς πρέπει νά διατηρηθεί, εἶναι 
ἀνάγκη νά ἐπιλυθοῦν τά ζητήματα: 
(α) κατά πόσον υφίσταται γενική αρχή τοῦ 
κοινοτικού δικαίου, ἡ ὁποία, εξαρτώ­
μενη ἀπό τό τρίτο ζήτημα, προστατεύει 
έγγραφα περιέχοντα επαγγελματικά 
ἀπόρρητα καί τό ἐν γένει περιεχόμενο 
των ἐν λόγω έγγράφων ἀπό τήν προσκό­
μιση καί χρησιμοποίηση σέ δικαστικές, 
οιονεί δικαστικές ἤ διοικητικές διαδι­
κασίες· 
(β) ἄν καί, κατά πόσο τά επίδικα έγγραφα 
στην παροῦσα υπόθεση καλύπτονται 
ἀπό τήν ἐν λόγω ἀρχή· 
(γ) κατά πόσον ὁ κανονισμός 17 (καί ειδι­
κότερα τό άρθρο 14), ὀρθώς ἑρμηνευό¬ 
μενος, εμποδίζει τήν ἀρχή νά εφαρ­
μοσθεί κατά τήν διάρκεια έλεγχου πού 
διεξάγει ἡ 'Επιτροπή· 
(δ) πώς πρέπει νά επιλυθεί, ελλείψει 
συμφωνίας μεταξύ τῆς Ἐπιτροπῆς καί 
τῆς ενδιαφερόμενης επιχειρήσεως, ὁποι­
οδήποτε ζήτημα περί τοῦ ἄν ἡ ἀρχή 
καλύπτει τά έγγραφα. 
Δέν χρειάζεται νά τονισθεί καθόλου ὅτι οἱ 
γενικές ἀρχές πού δέν έχουν ρητώς δια­
τυπωθεί στην συνθήκη ἡ στό παράγωγο 
δίκαιο δύνανται νά ὑφίστανται ὡς τμήμα 
τοῦ κοινοτικού δικαίου, τήν τήρηση των 
ὁποίων τό Δικαστήριο ὀφείλει νά εξασφα­
λίζει. Αυτό έχει καταστεί σαφές σέ ένα 
άρθρο τοῦ δικαστού Pescatore, πού υπάρχει 
στό Cahiers de Droit Européen τοῦ 1968 
στην σελίδα 629. Δέν μοῦ φαίνεται ὅτι ή 
ἀρχή περιορίζεται στά «θεμελιώδη δικαιώ­
ματα», τά όποια πραγματεύεται ειδικότερα 
τό άρθρο. Έχει ευρύτερη βάση. Αυτό φαί­
νεται, πράγματι, νά γίνεται ἀποδεκτό καί 
ἀπό τους δύο διαδίκους στην παροῦσα υπό­
θεση. Ή 'Επιτροπή Ισχυρίζεται ὅτι πρέπει 
νά υφίσταται συμφωνία μεταξύ τῶν νομο­
θεσιών ὅλων τῶν Κρατών μελῶν καί ὅτι τό 
Δικαστήριο δέν δύναται νά καθιερώσει μία 
ἀρχή, ἡ ὁποία υπερβαίνει τό ὅριο πού έχει 
γίνει ἀποδεκτό ἀπό ὁποιοδήποτε τῶν 
Κρατών μελών. Περί τοῦ ισχυρισμού αὐτοῦ 
δέν έχει παραθέσει ειδική πηγή, ούτε 
ἐδήλωσε ποιο εἶναι τό ἀναγκαίο επίπεδο ή 
ὁ βαθμός συμφωνίας πού ἀπαιτείται πρός 
ἀπόδειξη τῆς υπάρξεως μιᾶς γενικής ἀρχής. 
Ή CCBE, τίς ἀπόψεις τῆς όποιας ἐπί τοῦ 
σημείου αυτού υιοθέτησε γενικῶς ἡ προ­
σφεύγουσα, ισχυρίζεται ὅτι ὁ σκοπός τοῦ 
κοινοτικοῦ δικαίου εἶναι νά ἀνευρίσκεται ή 
καλύτερα λύση ἀπό πλευρᾶς ποιότητος, 
λαμβανομένων ὑπ᾽ ὄψη τοῦ πνεύματος, τοῦ 
1648
AM & S / ΕΠΙΤΡΟΠΗ 
προσανατολισμοί) καί τῆς γενικῆς τάσεως 
τῶν εθνικών νομοθεσιῶν. Πρός υπο­
στήριξη, αύτη παραθέτει τόν Ρ. Reuter στό 
Mélanges Rolin 1964, σ. 273 τό άρθρο τοῦ 
δικαστού Pescatore (ἀνωτέρω) στίς σσ. 
654-655 Ipsen, Europäisches Gemeinschafts­
recht, 1972, σ. 114 W. Ganshof van der 
Meersch, L'Ordre Juridique des Commu­
nautés européennes, 1975, σσ. 150 καί 163' 
Louis, L'Ordre Juridique Communautaire, 
1979, σ. 164, καί Zweigert, Novelles 1969, 
παράγραφος 1203. 
Ὁ γενικός εἰσαγγελεύς Lagrange ἀκο­
λούθησε μία παρεμφερή προσέγγιση στην 
υπόθεση 14/61 Hoogovens κατά Ανωτάτης 
'Αρχῆς (1962) ECR 253 στίς σσ. 283-4, ή 
ὁποία ἀντανακλᾶται καί ἀλλαχοῦ (βλέπε 
π.χ. υπόθεση 5/71, Zuckerfabrik Schöppen-
stedt κατά Σνμβονλίον (1971) ECR 975 στήν 
σελίδα 989 καί υποθέσεις 63 μέχρι 69/72, 
Werhahn κατά Σνμβονλίον (1973) ECR 1229 
στίς σσ. 1259-1260). Δέν παραθέτω τίς 
παραγράφους αυτές, άλλα μοῦ φαίνεται 
άξιο σημειώσεως νά υπενθυμίσω στό 
Δικαστήριο τίς ἀπόψεις τοῦ δικαστοῦ Kut­
scher, περί συναγωγής γενικών άρχων τοῦ 
δικαίου ἐκ τῆς μελέτης τῶν νομοθεσιών 
των Κρατῶν μελών: 
«Υπάρχει πλήρης συμφωνία ὅτι, ὅταν τό 
Δικαστήριο ἑρμηνεύει ἡ συμπληρώνει τό 
κοινοτικό δίκαιο μέ βάση τό συγκριτικό 
δίκαιο, δέν υποχρεούται νά λαμβάνει ὑπ᾿ 
ὄψη τα ελάχιστα σημεία πού έχουν κοινά 
οἱ εθνικές λύσεις ἡ τόν μέσο ὅρο τους ἡ τήν 
λύση πού παρέχει ἡ πλειοψηφία τῶν 
νομικών συστημάτων ὡς βάση τῆς ἀποφά­
σεως του. Τό Δικαστήριο ὀφείλει νά σταθ­
μίζει καί νά εκτιμά τό συγκεκριμένο πρό­
βλημα καί νά ἀναζητεί τήν «καλυτερα» καί 
τήν «πλέον κατάλληλη λύση.» («Methods 
of Interpretation as seen by a Judge at the 
Court of Justice», Judicial and Academic 
Conference 1976 στην σελίδα 29.) 
Τό ὅτι ἡ εθνική νομοθεσία πρέπει νά λαμβά­
νεται ὑπ᾿ ὄψη ἐπί συγκριτικής βάσεως, ὡς 
ενίσχυση τῆς εξετάσεως τοῦ τί εἶναι κοινο­
τικό δίκαιο ἐμφαίνεται ἀπό πολλές υποθέ­
σεις, μεταξύ τῶν ὁποίων οἱ υποθέσεις 3/54, 
Amder κατά 'Ανωτάτης Αρχῆς (1954-1956) 
ECR 63, 28/76, L TU κατά Eurocontrol 
(1976) ECR 1541 στην σκέψη 3, 814/79, 
Netherlands κατά Rüffer (1980) ECR 3807, 
4/73, Noid κατά Ἐπιτροπῆς (1974) ECR 
491 στην σκέψη 13 3/65, Espérance-Longdoz 
κατά 'Ανωτάτης 'Αρχής (1965) ECR 1065 
στην σελίδα 1090, δύνανται νά θεωρηθούν 
ὡς παραδείγματα. Μία τέτοια πρακτική 
ἀκολουθείται ὄχι γιά νά γίνει εισαγωγή 
τῶν εθνικών νομοθεσιών, αυτών καθ' 
ἑαυτών, στό κοινοτικό δίκαιο, άλλά προ­
κειμένου νά χρησιμοποιηθούν ὡς μέσα 
ἀνακαλύψεως μιᾶς άγράφου ἀρχής τοῦ κοι­
νοτικοῦ δικαίου (βλέπε π.χ. υπόθεση 18/57, 
Nold κατά 'Ανωτάτης 'Αρχής (1959) ECR 
41 στίς σελίδες 73-74, υπόθεση 36-38 καί 
40/59, Geitling κατά 'Ανωτάτης 'Αρχής 
(1960) ECR 423 στην σελίδα 38 καί στην 
σελίδα 450 (γενικός εἰσαγγελεύς Lagrange) 
υπόθεση 11/70, Internationale Handelsgesell­
schaft κατά EVst (1970) ECR 1125 στίς σκέ­
ψεις 3 καί 4 καί σσ. 1146-1147, γενικός 
εἰσαγγελεύς Dutheillet de Lamothe). Ή 
άποψη πού διετυπώθη τότε στην υπόθεση 
αυτή, εμμέσως ἄν ὄχι σαφώς, ὅτι δηλ. ή 
προσφεύγουσα προσεπάθησε νά θέσει 
ὁπωσδήποτε, εντός ἑνός ἀνεπίδεκτου 
τύπου, έναν καθαρώς τοπικό κανόνα τοῦ 
common law, μοῦ φαίνεται άδικη έναντι τῆς 
επιχειρηματολογίας τῆς προσφευγούσης, ή 
ὁποία επεδίωκε, ὁπως ἡ CCBE καί ή 
κυβέρνηση τοῦ Ἡνωμένου Βασιλείου, νά 
ἀναλύσει μία ἀρχή πού ἀποτελεῖ τμήμα τοῦ 
κοινοτικοῦ δικαίου, δι' ἀναφοράς στίς 
εθνικές νομοθεσίες καί ἡ ὁποία, γιά τήν 
λεπτομερή εφαρμογή της, ἀπαιτεί προσαρ­
μογή τῶν κοινοτικών διαδικασιών. 
1649
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ TOY SIR GORDON SLYNN — ΥΠΟΘΕΣΗ 155/79 
'Εξετάζοντας τίς εθνικές νομοθεσίες, δέν 
μοῦ φαίνεται ὅτι εἶναι δυνατό νά υπάρξει 
μία προϋπόθεση τῆς υπάρξεως ενός 
κανόνος κοινοτικοῦ δικαίου τό ὅτι ἡ ἀρχή 
πρέπει νά εκφράζεται ἡ νά ἐφαρμόζεται 
κατά ταυτόσημο τρόπο σέ ὅλα τά Κράτη 
μέλη. Ὁμοφωνία γιά ἕνα θέμα πού είναι 
σχετικό μέ πρόβλημα τοῦ κοινοτικοῦ 
δικαίου δύναται πάντως νά ἀποτελεί 
ισχυρή ένδειξη τῆς υπάρξεως ἐνός κανόνος 
κοινοτικού δικαίου. Πάντως, καθολική 
ὁμοφωνία ἐκφράσεως καί εφαρμογής δέν 
εἶναι ἀναγκαία. Είναι ἀπίθανη καί ὑπό τίς 
καλύτερες δυνατές προϋποθέσεις, καθώς ή 
Κοινότης αυξάνει σέ μέγεθος. Μοῦ φαί­
νεται πάρα πολύ πιθανό ὅτι ὑπάρχουν δια­
φορές στά διάφορα Κράτη μέλη κατά τήν 
εφαρμογή τῶν άρχων τῆς «χρηστής διοική­
σεως τῆς δικαιοσύνης», τῆς ἀπορρίψεως 
«τῆς ἀρνησιδικίας» καί ως πρός τήν «ἀρχή 
τῆς ἀναλογικότητος», πού ἀναφέρεται στην 
σελίδα 643 τοῦ ἄρθρου πού υπάρχει στό 
έργο «Les Cahiers de droit européen». 
Πάντως, τέτοιες διαφορές δέν εμποδίζουν 
τίς ἐν λόγω ἀρχές νά ἀποτελοῦν τμήμα τοῦ 
κοινοτικοῦ δικαίου. Πράγματι, στην υπό­
θεση 17/74, Transocean Marine Paint Associa­
tion, κατά Ἐπιτροπῆς (1974) ECR 1063 
έγινε δεκτό ὅτι τό δικαίωμα ἀκροάσεως 
ὑφίστατο, έστω καί ἄν ὁ γενικός εἰσαγγε¬ 
λεύς Warner διεπίστωσε, στό οἰκεῖο 
πλαίσιο, ὅτι ὁ κανών «Audi Alteram 
Partem» ὑφίστατο μόνο σέ μερικά ἀπό τά 
Κράτη μέλη. Τό γεγονός ὅτι οἱ διαδικασίες 
σ᾽ ένα Κράτος μέλος δύνανται νά εἶναι ποι­
νικές, σέ άλλα Κράτη μέλη ἀστικές, ὅτι οἱ 
ένδικες διαδικασίες διαφέρουν, ὅτι γιά 
Ιστορικούς λόγους έχει υιοθετηθεί διαφορε­
τική πρακτική, έχουν ἐφαρμογή διαφορε­
τικοί ὅροι, καθίστᾶ ἀναπόφευκτη τήν ἀπό­
κλιση. Κατά τήν γνώμη μου, εκείνο πού 
πρέπει νά ἀναζητηθεί εἶναι μία γενική 
ἀρχή, έστω καί ἄν εἶναι διατυπωμένη μέ 
ευρείς όρους. "Αν αυτή έχει γίνει ευρέως 
ἀποδεκτή, τότε δύναται, ἄν εἶναι σχετική 
νά διαπιστωθεί ὅτι ἀποτελεί τμήμα τοῦ 
κοινοτικοῦ δικαίου. Τότε, στό Δικαστήριο 
ἀπόκειται νά ἀποφανθεί πώς πρέπει νά 
επεξεργασθεί τήν ἐν λόγω ἀρχή κατά τόν 
καλύτερο καί πλέον πρόσφορο τρόπο — 
γιά νά χρησιμοποιήσω τά λόγια τοῦ δικα¬ 
στοῦ Kutscher — στό πλαίσιο τῆς κοινο­
τικής διαδικασίας. Ούτε εἶναι κρίσιμο γιά 
τήν ύπαρξη τῆς ἀρχής τό γεγονός ὅτι σέ 
μερικά Κράτη μέλη ἡ γενική ἀρχή ενδέ­
χεται νά έχει τροποποιηθεί ἡ νά έχει ἀπο­
κλεισθεί σέ ὁρισμένους τομείς πού καλύ­
πτονται ἀπό τήν νομοθεσία. Ἐναπόκειται 
στά Κράτη μέλη καί σ᾽ εκείνους (εντός των 
ποικίλων ἐξουσιών τους) πού παράγουν τήν 
κοινοτική νομοθεσία νά ἀποφασίσουν 
κατά πόσο ἡ υφισταμένη γενική ἀρχή 
πρέπει νά τροποποιηθεί ἡ νά ἀποκλεισθεί. 
Λόγω τῶν ἀποκλίσεων αυτών ἀπό πλευρᾶς 
διαδικασίας καί πρακτικής, είναι, κατά τήν 
γνώμη μου, σημαντικό νά μή προσκολλη¬ 
θοῦμε πάρα πολύ σέ λεπτομερή σύγκριση 
τῶν συγκεκριμένων τύπων ἡ κανόνων. 
Εκείνο πού έχει σημασία εἶναι ἡ γενική 
εικόνα. Ἑπομένως, τό ζήτημα δέν εἶναι τό 
ἄν τό legal professional privilege (λανθα­
σμένος ὅρος ἀφοῦ πρόκειται γιά δικαίωμα 
τοῦ πελάτου) εἶναι ταυτόσημο μέ τό «le 
secret professionnel» (τό επαγγελματικό 
ἀπόρρητο) (ή υποχρέωση πού έχει ἰδίως ὁ 
δικηγόρος), περί τοῦ οποίου ἀκριβῶς δέν 
πρόκειται, ἀλλά τό ἄν απορρέει ἀπό διά­
φορες πηγές μία έννοια τῆς προστασίας τοῦ 
ἐπαγγελματικοῦ απορρήτου, π.χ., στην 
'Αγγλία ἀπό τό «privilege» (προνόμιο) καί 
ἀπό οποιουσδήποτε κανόνες περί τῆς προ­
στασίας τοῦ εμπιστευτικοῦ χαρακτῆρος 
τῶν σχέσεων μεταξύ δικηγόρου καί 
πελάτου, στην Γαλλία ἀπό τήν ἀνάμιξη 
τῶν: «le secret professionnel», «les droits de 
la défense» καί τῶν κανόνων πού εφαρμό­
ζονται ἐπί τοῦ «secret des lettres confiden­
tielles». 
Τό Δικαστήριο έχει λάβει ἀπό τους διαδί­
κους πολλές λεπτομέρειες, ὅσον άφορᾶ τήν 
1650
AM & S / ΕΠΙΤΡΟΠΗ 
νομοθεσία καί την πρακτική ἐντός τῶν δια­
φόρων Κρατῶν μελών. 'Αναφέρομαι σ᾿ 
αυτό μέ κάποιο δισταγμό, ἐν μέρει διότι 
κάθε μέλος τοῦ Δικαστηρίου γνωρίζει πά­
ντοτε την κατάσταση στήν χώρα του καλύ­
τερα ἀπ᾿ ὅ,τι ένας νομικός άλλου δικαιοδο-
τικοῦ ὀργάνου· ἐν μέρει διότι ἡ διαφωνία 
περί τοῦ πως ἔχει ἡ νομοθεσία ἐνός συγκε­
κριμένου Κράτους μέλους ἀνέκυψε ἐπίσης 
κατά την διάρκεια τῆς προφορικῆς διαδικα­
σίας. Ό πληρεξούσιος τῆς γαλλικής κυβερνή­
σεως, προφανῶς, δέν δέχεται ὅτι ἡ CCBE 
έχει ὀρθώς ἀναλύσει ἡ εκθέσει τήν νομο­
θεσία τῆς Γαλλίας καί τῶν άλλων Κρατών 
μελών, έστω καί ἄν ἀντιπρόσωποι ἀπό τους 
δικηγορικούς συλλόγους τῆς Γαλλίας καί 
τῶν άλλων Κρατών μελών ἔχουν σχέση μέ 
τήν CCBE, καί έστω καί ἄν εὐθέως παρατί­
θεται ὅ,τι ελέχθη ἀπό δικηγόρους τῶν ἐν 
λόγω Κρατών μελών. Ό ἀνωτέρω πληρεξού­
σιος Ισχυρίζεται ὅτι αυτοί σφάλλουν. 
Προσωπικώς, δέν δέχομαι τόν Ισχυρισμό 
του ὅτι ὁ πληρεξούσιος τοῦ 'Ηνωμένου 
Βασιλείου δέν έχει ὀρθώς ἐκθέσει τήν κατά­
σταση τῆς νομοθεσίας τοῦ Ἡνωμένου 
Βασιλείου ἡ τήν περί αυτής ἀνάλυση του. 
Είμαι πλήρως ικανοποιημένος, καθόσον 
στον συγκεκριμένο αυτό τομέα αυτός 
έσφαλε εξετάζοντας μέρος μόνο τοῦ 
θέματος. Αυτό δέν τό λέγω μέ ὁποιαδήποτε 
έννοια ἐπικρίσεως. Τουναντίον, εἶναι ἀξιέ­
παινες οἱ προσπάθειές του (καθώς καί τῶν 
άλλων πληρεξουσίων), τίς ὁποῖες κατέβαλε, 
πραγματευθείς τά επίδικα θέματα ενώπιον 
τοῦ Δικαστηρίου. Ἀναφέρομαι στίς ἀποκλί­
σεις αὐτές, ἀπλώς καί μόνο γιά νά κατα­
δείξω τίς δυσχέρειες πού ἀντιμετωπίζουν τό 
Δικαστήριο καί οἱ διάδικοι, ὅταν ἐπιζητούν 
νά ἐξετάσουν ἐξονυχιστικῶς τους λεπτομε­
ρείς τρόπους κατά τους ὁποίους προστατεύ­
ονται εντός τῶν Κρατών μελών ὁ εμπιστευ­
τικός χαρακτήρ τῶν σχέσεων μεταξύ δικη­
γόρου καί πελάτου καί τά δικαιώματα 
ἀμύνης τρόπους πού προσδιορίζονται ἀπό 
τα στοιχεία στά όποια έχω αναφερθεί. 
Πάντως, αυτό ουδαμώς εἶναι κρίσιμο γιά 
τήν ύπαρξη κάποιου δικαιώματος προστα­
σίας τῶν νομικών έγγράφων. 'Επισημαίνει 
ἁπλώς καί μόνο, γιά νά χρησιμοποιήσω τήν 
φράση τοῦ γενικοῦ εἰσαγγελέως Warner, 
ὅτι πρέπει νά φθάσουμε στόν πυρήνα τοῦ 
ζητήματος. 
Στό Δικαστήριο έχουν προσκομισθεί ἀπο­
σπάσματα ἀπό νομοθεσίες, ἀπό δικαστικές 
ἀποφάσεις καί γνώμες ἀκαδημαϊκών συγ­
γραφέων, καθώς καί πληθώρα παραπομπών 
σέ δικαστικές ὑποθέσεις. 'Αντί νά εκθέσω 
αυτά ἐν ἐκτάσει, προτίθεμαι μάλλον νά 
συνοψίσω τά κοινά χαρακτηριστικά πού 
μοῦ φαίνονται σχετικά μέ τήν παρούσα υπό­
θεση, έχοντας πλήρη συνείδηση τῶν κιν­
δύνων ὅτι μιά περίληψη ενδέχεται νά ἀπο­
τελέσει ὑπεραπλούστευση καί νά είναι 
ἀτελής. Θά πραγματευθῶ πρώτον τήν 
γενική θέση ὅσον άφορᾶ τήν προστασία 
τοῦ επαγγελματικού ἀπορρήτου καί ἐν 
συνεχεία θά εξετάσω τήν κατάσταση ἐν 
σχέσει πρός τό δίκαιο τοῦ ἀνταγωνισμοί). 
Στό Βέλγιο, φαίνεται ὅτι τά εμπιστευτικά 
στοιχεία επικοινωνίας μεταξύ δικηγόρου 
καί πελάτου προστατεύονται καί δέν δύ­
νανται νά κατασχεθούν ἡ νά χρησιμοποιη­
θοῦν ως ἀποδείξεις. Μολονότι ἡ βάση τοῦ 
κανόνος δύναται νά εἶναι τό ὅτι πρέπει νά 
προστατεύονται οἱ πληροφορίες πού έχουν 
εμπιστευθεί στον δικηγόρο, ἀπό τήν γνώμη 
τοῦ Auditeur Huberlant καί τήν ἀπόφαση 
τοῦ Συμβουλίου 'Επικρατείας τῆς 8ης 'Ιου­
νίου 1961 (J. Τ. 1962, σ. 171) φαίνεται ὅτι 
καλύπτει επίσης εμπιστευτικές συμβουλές 
πού παρέχονται στόν πελάτη. Υφίσταται 
ἐπί πλέον μία πιό γενική ἀρχή, ἡ ὁποία 
προστατεύει τό ἀπόρρητο τῆς ἀλληλογρα­
φίας — βλέπε άρθρα 10 καί 22 τοῦ συντάγ­
ματος. 
Στην Δανία, ὁ κανών περί τοῦ επαγγελμα­
τικού ἀπορρήτου εμποδίζει τους δικηγό­
ρους νά παρέχουν, ὡς ἀποδεικτικά στοι­
χεία, εμπιστευτικές πληροφορίες, τῶν 
1651
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ TOY SIR GORDON SLYNN — ΥΠΟΘΕΣΗ 155/79 
ὁποίων έχουν λάβει γνώση εμπιστευτικῶς 
ὑπό τήν ἐπαγγελματική τους Ιδιότητα" ένας 
δικηγόρος δύναται νά ἀρνηθεί νά προσκο­
μίσει έγγραφα πού καλύπτονται ἀπό τό 
επαγγελματικό ἀπόρρητο. Τά στοιχεία επι­
κοινωνίας μεταξύ τοῦ κατηγορουμένου καί 
τοῦ δικηγόρου του προστατεύονται εἰς 
χείρας τοῦ κατηγορουμένου, δυνάμει τοῦ 
άρθρου 786 τοῦ κωδικός ποινικῆς δικονο­
μίας. Ό κανών αυτός φαίνεται νά εφαρμό­
ζεται επίσης ἐπί ἀστικών δικών. 
Στην Γερμανία, εμπιστευτικά στοιχεία 
παρεχόμενα σέ δικηγόρο προστατεύονται 
εἰς χείρας του, παραβίαση δέ τοῦ επαγγελ­
ματικού ἀπορρήτου, ἐκ μέρους τοῦ δικη­
γόρου, ἀποτελεί ποινικό ἀδίκημα. Ἑπο­
μένως, έγγραφα τοιούτου είδους εἰς χείρας 
τοῦ δικηγόρου δέν δύνανται νά κατασχε­
θούν (άρθρο 97 τοῦ κωδικός ποινικής δικο­
νομίας). "Εγγραφα εἰς χείρας τοῦ πελάτου 
δύνανται, καθώς φαίνεται, νά κατασχε­
θοῦν, ἐκτος ἄν συνετάγησαν μετά τήν 
έναρξη τῆς ποινικής διαδικασίας (ἀπόφαση 
τοῦ Bundesgerichtshof τῆς 13ης Αυγούστου 
1973, NJW 1973, σ. 2035). 
Στην Γαλλία, παραβίαση τοῦ, κανόνος περί 
τοῦ επαγγελματικού ἀπορρήτου ἀποτελεῖ 
ποινικό ἀδίκημα καί, μολονότι φαίνεται 
ὅτι ὑπό ορισμένες περιστάσεις δύνανται νά 
κατασχεθοῦν έγγραφα ἀκόμη καί εἰς 
χεῖρας τοῦ δικηγόρου, ἡ σπουδαιότης τοῦ 
κανόνος επισημαίνεται στην εργασία τοῦ 
Lemaire: «Les règles de la profession de 
l'avocat» πού προσεκομίσθη στό Δικα­
στήριο. Ό κανών αυτός φαίνεται νά εἶναι 
στενά συνδεδεμένος μέ τά δικαιώματα 
ἀμύνης (les droits de la défense). 
Ή ἀρχή τῶν «droits de la défense» φαίνεται 
νά καλύπτει τά εμπιστευτικά έγγραφα, καί 
πρός τίς δύο κατευθύνσεις, μεταξύ δικη­
γόρου καί πελάτου (βλέπε π.χ. τήν ἀπό­
φαση τοῦ Cour d'Appel τῶν Παρισίων τῆς 
13ης Νοεμβρίου 1979, Gazette du Palais, 
1980, ἀριθ. 90 μέχρι 92) καί περιλαμβάνει 
τήν προστασία ἀπό κατάσχεση νομικών 
συμβουλών, οἱ όποιες έχουν παρασχεθεί 
στόν πελάτη πρό τῆς ενάρξεως τῆς διαδικα­
σίας καί ευρίσκονται στην κατοχή του ή 
στην κατοχή προσώπου πού συνδέεται μ' 
αυτόν (Tribunal correctionnel de Nanterre, 
ἀπόφαση τῆς 18ης Δεκεμβρίου 1980, 
Gazette du Palais, 1981, σ. 68 — ἀπόφαση ή 
ὁποία, σημειωτέον, έχει εφεσιβληθεί). Φαί­
νεται επίσης νά υπάρχει μία ευρύτερη προ­
στασία γιά τίς εμπιστευτικές επιστολές ἀπ᾽ 
ὅ,τι υφίσταται δυνάμει τῶν συστημάτων 
τοῦ common law. 
'Εν ὄψει τῆς προσοχής πού ειδικότερα έχει 
δοθεί στην γαλλική νομοθεσία κατά τήν 
διάρκεια τῆς συζητήσεως, ἀξίζει νά 
σημειωθεί ὅτι ἐκείνο πού έχω συνοψίσει 
ἀνωτέρω εκτίθεται, ἴσως πιό ζωηρά, στην 
παράγραφο 357 τοῦ έργου «Droit européen 
de la concurrence» (Plaisant, Franceschelli, 
Lassier) : 
«Sans aucun doute, l'application de la loi 
française, par exemple, aurait pour effet de 
rendre inaccessible le dossier détenu par un 
avocat régulièrement inscrit à un barreau, en 
raison de ses règles déontologiques et notam­
ment par le respect du secret professionnel 
prévu, par l'article 378 du Code pénal. De 
même, les documents adressés par un avocat à 
ses clients demeurent couverts par le secret 
professionnel, surtout si la correspondance lui 
est adressée de manière confidentielle.» 
Στην Ἑλλάδα φαίνεται ὅτι εμπιστευτικά 
στοιχεία επικοινωνίας εἰς χεῖρας τοῦ δικη­
γόρου προστατεύονται σέ περιπτώσεις ἀνα­
κριτικών διαδικασιῶν, τίς όποιες κινοῦν 
δικαστικές ἡ διοικητικές ἀρχές. Ἔγγραφα 
εἰς χείρας τοῦ πελάτου προστατεύονται 
1652
AM & S / ΕΠΙΤΡΟΠΗ 
ἀπό τήν γενική ἀρχή τοῦ ἀπορρήτου, ή 
ὁποία προσδιορίζεται στό άρθρο 9 τοῦ συ­
ντάγματος. Τά ὅρια τῆς εξουσίας ἐρεύνης 
στους χώρους πού ἀνήκουν στόν πελάτη 
προσδιορίζονται ἀπό τά άρθρα 253 ἐπ. τοῦ 
κωδικός ποινικής δικονομίας. 
Στην Ἰρλανδία καί στό Ἡνωμένο Βασίλειο, 
μολονότι ενδέχεται νά υπάρχουν διαφορές 
στίς λεπτομέρειες, σέ γενικές γραμμές ή 
νομοθεσία τῶν δύο Κρατών μελών εἶναι ή 
ἰδία καί εκτίθεται πληρέστερα στίς προτά­
σεις τοῦ γενικού εισαγγελέως Warner. 
Πάντως, πρέπει νά ἐπαναληφθεί ὅτι 
καλύπτει συγχρόνως: (α) επικοινωνίες 
μεταξύ τοῦ προσώπου καί τοῦ δικηγόρου 
του, προκειμένου νά ληφθούν ἡ νά παρα­
σχεθούν νομικές συμβουλές ἀσχέτως τοῦ 
ἄν έχουν σχέση μέ εκκρεμή ἡ ἀναμενομενη 
ένδικο διαδικασία καί (β) επικοινωνίες 
μεταξύ ἑνός προσώπου καί τοῦ δικηγόρου 
του καί άλλων προσώπων πού έχουν ὡς 
κύριο σκοπό τήν προετοιμασία εκκρε­
μούσης ἡ ἀναμενόμενης ενδίκου διαδικα­
σίας. 
Στην 'Ιταλία, ὅπως στά περισσότερα τῶν 
Κρατών μελών, ἡ νομοθεσία ἀπαγορεύει 
στους δικηγόρους νά παρέχουν ὡς ἀποδεί­
ξεις τά στοιχεία πού τους έχουν εμπι­
στευθεί οἱ πελάτες τους καί τους επιτρέπει 
νά μή ἀποκαλύπτουν τά έγγραφα τά όποια 
καλύπτονται ἀπό τήν ἀρχή τοῦ επαγγελμα­
τικοῦ ἀπορρήτου. 'Εξ άλλου, φαίνεται ὅτι, 
στην περίπτωση ποινικών ἀνακρίσεων, 
έγγραφα πού κατέχει ὁ δικηγόρος δύνανται 
νά κατασχεθοῦν, έκτός ἄν αυτά τοῦ έχουν 
δοθεί ἐμπιστευτικῶς γιά τήν προετοιμασία 
τῆς ἀμύνης τοῦ πελάτου του. Στην ἀστική 
δίκη ἡ προστασία εἶναι ευρύτερη, άλλά, ἐν 
πάση περιπτώσει, δέν φαίνεται νά εκτεί­
νεται στά έγγραφα πού ευρίσκονται εἰς 
χείρας τοῦ πελάτου. Στην περίπτωση τῶν 
δικηγόρων, φαίνεται ὅτι τό επαγγελματικό 
ἀπόρρητο ἀποτελεί μία ἀντανάκλαση τῶν 
δικαιωμάτων ἀμύνης, τά όποια εγγυάται τό 
άρθρο 24 τοῦ συντάγματος (βλέπε Leone, 
«Il segreto professionale: limiti e guaranzie», 
Rivista Italiana di Diritto e Procedura Penale, 
1978, σ. 675). 
Στό Λουξεμβούργο, οἱ κανόνες περί ἐπαγ-
γελματικοῦ ἀπορρήτου καί «Les droits de la 
défense» φαίνεται ὅτι προστατεύουν τά 
νομικής φύσεως εμπιστευτικά στοιχεία εἰς 
χείρας τοῦ δικηγόρου καί τοῦ πελάτου 
μετά τήν έναρξη τῆς διαδικασίας, πλην 
ὅμως λίγες δικαστικές ἀποφάσεις έχουν 
προσκομισθεί, ἐμφαίνουσες τήν εφαρμογή 
τῶν κανόνων αυτών στην πράξη. 
Ή ὀλλανδική νομοθεσία ἀπαγορεύει τήν 
ἀποκάλυψη εμπιστευτικών στοιχείων ἐκ 
μέρους προσώπων πού ἀσκοῦν ἐπάγγελμα 
ὅπως τό τοῦ δικηγόρου. Σχετικά μ' αὐτό, 
έχουν δικαίωμα νά ἀρνηθοῦν νά παρά­
σχουν ἀποδείξεις ἐπί θεμάτων πού καλύ­
πτονται ἀπό τό ἐπαγγελματικό ἀπόρρητο. 
Τά θέματα αυτά περιλαμβάνουν ὄχι μόνο 
τά στοιχεία πού τους έχει ἀποκαλύψει ὁ 
πελάτης, ἀλλά ἐπίσης, στην περίπτωση τοῦ 
δικηγόρου, τίς νομικές συμβουλές πού 
έχουν δώσει (βλέπε, π.χ., τίς ἀποφάσεις τοῦ 
Gerechtshof τῆς επαρχίας τοῦ Drenthe, τῆς 
17ης Νοεμβρίου 1869, W σελίς 3161 καί τοῦ 
Arrondissementsrechtbank τοῦ Ρόττερνταμ, 
τῆς 18ης 'Οκτωβρίου 1954, NJ 1955 ἀριθ. 
368). Τό άρθρο 98 τοῦ κωδικος ποινικής 
δικονομίας ὁρίζει ὅτι, ὅταν διενεργοῦνται 
έρευνες στίς εγκαταστάσεις κάποιου ὁ 
όποιος δεσμεύεται ἀπό τό επαγγελματικό 
ἀπόρρητο, πρέπει νά τηρείται ἡ ἀρχή τοῦ 
επαγγελματικοῦ απορρήτου καί δέν δύνα­
νται νά κατασχεθοῦν έγγραφα καλυπτό­
μενα ἀπό αυτό. Φαίνεται ὅτι δέν υπάρχει 
δικαστική ἀπόφαση, ἡ ὁποία δέχεται ή 
ἀπορρίπτει τό ὅτι προστατεύεται ἡ ευρι­
σκομένη εἰς χείρας τοῦ πελάτου νομικής 
φύσεως ἀλληλογραφία. 
Ή παροῦσα σύνοψη γίνεται κατ' οὐσίαν, 
ἄν ὄχι ἐξ ὁλοκλήρου, δεκτή ἀπό τήν 'Επι­
τροπή, τήν προσφεύγουσα καί τους 
1653
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ TOY SIR GORDON SLYNN - ΥΠΟΘΕΣΗ 155/79 
ἐκπροσώπους τῶν δικηγορικών συλλόγων 
ὅλων τῶν Κρατῶν μελών, ὡς εύλογη καί 
ἀποδεκτή παράθεση τῶν νομοθεσιών τῶν 
Κρατών μελών. 
Μοῦ φαίνεται σημαντικό ὅτι αυτοί κα­
τόρθωσαν νά καταλήξουν σέ συμφωνία ὡς 
πρός τήν ύπαρξη τῶν ἀρχων οι όποιες ἐκτί­
θενται στό έγγραφο πού προετοίμασαν νά 
ἀναγνώσουν στό Δικαστήριο. 
Ἐξ αυτού προκύπτει, καθώς πράγματι φαί­
νεται ἀναπόφευκτο, ὅτι ἡ κατάσταση σέ 
ὅλα τά Κράτη μέλη δέν εἶναι ταυτόσημη. 
Κατά τήν γνώμη μου, προκύπτει επίσης ὅτι 
υφίσταται σέ ὅλα τά Κράτη μέλη ἡ ἀνα­
γνώριση ὅτι τό δημόσιο συμφέρον καί ή 
χρηστή διοίκηση τῆς δικαιοσύνης ἀπαι­
τούν, ὡς γενικό κανόνα, ὅτι ὁ πελάτης 
πρέπει νά εἶναι σέ θέση νά ὁμιλεί ελευ­
θέρως, εἰλικρινῶς καί χωρίς επιφύλαξη 
πρός τόν δικηγόρο του. Καθώς ἀναφέρεται 
στους «Les règles de la profession d'avocat»: 
«Il faut que le client "puisse avoir, en son 
avocat, une confiance sans limite", qu'il puisse 
"négliger avec lui les précautions qu'on prend 
dans les affaires ordinaires"; qu'il ne craigne 
pas "d'ouvrir son âme tout entière à son 
défenseur et s'abandonner à sa foi".» 
Ή ἀρχή αύτη, ἀνεξαρτήτως τοῦ ἄν περιγρά­
φεται ὡς δικαίωμα τοῦ πελάτου ἡ ὡς υπο­
χρέωση τοῦ δικηγόρου, δέν 'έχει καμμία 
σχέση μέ τήν προστασία ἡ τό προνόμιο τοῦ 
δικηγόρου. Πηγάζει, κατ' οὐσίαν, ἀπό τήν 
βασική ἀνάγκη τοῦ πολίτου μιας πολιτι­
σμένης κοινωνίας νά δύναται νά προ­
στρέχει στόν δικηγόρο του γιά συμβουλές 
καί βοήθεια, στην περίπτωση δέ ὅπου ή 
διαδικασία 'έχει ἀρχίσει γιά ἐκπροσώπηση 
ἀπορρέει επίσης ἀπό τά πλεονεκτήματα 
μιας κοινωνίας προσώπων, φυσικών καί 
νομικών, (ή ὁποία ἀναπτύσσει μία περί­
πλοκη νομοθεσία πού καταλαμβάνει ὅλες 
τίς εμπορικές υποθέσεις), τά όποια 
πρόσωπα πρέπει νά εἶναι σέ θέση νά γνωρί­
ζουν τί πρέπει νά πράττουν βάσει τῆς νομο­
θεσίας, τί ἀπαγορεύεται, πού πρέπει νά 
βαδίζουν μέ περίσκεψη καί πότε ἀντιμετω­
πίζουν κινδύνους. 
Τό γεγονός ὅτι ἡ ἐν λόγω ἀρχή τῆς προ­
στασίας τοῦ εμπιστευτικού χαρακτῆρος 
τῶν σχέσεων μεταξύ δικηγόρου καί 
πελάτου δύναται νά ὑλοποιηθεί κατά διαφό­
ρους τρόπους καί ὅτι δέν 'έχει τήν ἰδία 
έκταση εφαρμογής σέ ὅλα τά Κράτη μέλη 
σέ δεδομένο χρονικό σημείο, δέν σημαίνει 
ὅτι ἡ ἀρχή δέν υφίσταται. Κατά τήν γνώμη 
μου, πρέπει νά ἀναγνωρισθεί ὡς κανών 
κοινοτικού δικαίου. Ή έκταση καί ὁ 
τρόπος κατά τήν ὁποία αύτη εφαρμόζεται 
στό κοινοτικό δίκαιο καί ἐν σχέσει προς 
τίς κοινοτικές συναλλαγές καί διαδικασίες 
χρειάζονται επεξεργασία, ώστε νά επι­
τευχθεί ἡ καλύτερη καί ἡ πλέον πρόσφορη 
λύση, ὑπό τό φῶς ὄχι μόνο θεωρήσεων ἀπό 
πλευρᾶς πρακτικής τῶν διαφόρων Κρατών 
μελών, ἀλλα καί τῶν συμφερόντων τῆς 
Κοινότητος καί τῶν ὀργάνων της, τῶν 
Κρατών μελών καί τῶν ἀτόμων πού υπό­
κεινται στις νομοθεσίες τους. 
"Εχει γίνει παγκοίνως δεκτό ὅτι προστατεύ­
ονται εἰς χείρας τοῦ δικηγόρου τά εμπι­
στευτικά έγγραφα τοῦ εἴδους στό όποιο 
έχω ἀναφερθεί. "Αν κάποιος σκεφθεί τόν 
πραγματικό σκοπό τῆς προστασίας καί 
ἀπομακρυνθεί ἀπό τους τύπους καί τίς δια­
δικασίες, ὁπως τό «legal professional privi­
lege» καί τό «secret professionnel», τά όποια 
ενδέχεται νά μή παρέχουν τήν πλήρη 
εικόνα, προσωπικώς, δέν δύναμαι νά δια­
πιστώσω καμμία δικαιολογημένη διάκριση 
μεταξύ τῶν περί ὧν ὁ λόγος έγγράφων, τά 
όποια ευρίσκονται εἰς χείρας τοῦ δικη­
γόρου καί εἰς χείρας τοῦ πελάτου. "Αν ὁ 
δικηγόρος έχει ένα ἀντίγραφο καί ὁ 
πελάτης ένα άλλο, ἀμφότεροι πρέπει νά 
προστατεύονται. Αίτηση καί ἀπάντηση, 
ὅταν ἀναφέρονται σέ νομικές συμβουλές, 
είναι τῆς ιδίας φύσεως. Τό νά λεχθεί στόν 
1654
AM & S / ΕΠΙΤΡΟΠΗ 
πελάτη ὅτι, ἄν ἀφήσει τά έγγραφά του στό 
γραφείο τοῦ δικηγόρου του, αυτά θά 
τύχουν προστασίας, ἐνῶ ἄν τά κρατήσει ὁ 
ίδιος δέν θά τύχουν, μοῦ φαίνεται ἀβάσιμο 
καί δυνάμενο νά ενθαρρύνει π.χ. τήν 
παροχή προφορικών συμβουλών, ἄν πρό­
κειται περί δυσμενοῦς συμβουλής, καί τήν 
καταστροφή ἡ μεταβίβαση τῶν έγγράφων 
στό γραφείο τοῦ δικηγόρου. "Αν τά 
έγγραφα τοῦ δικηγόρου είχαν ἀφεθεί, κατά 
τύχη, στους χώρους τοῦ πελάτου, κατά τήν 
ήμερα επισκέψεως τοῦ ἐλεγκτοῦ, θά ήταν 
ἐντελώς παράδοξο τό ὅτι έπρεπε νά προ­
σκομισθούν, ἐνῶ δέν θά έπρεπε, ἄν ὁ δικη­
γόρος είχε πάρει μαζί του τόν φάκελο του. 
Κατά τήν γνώμη μου, ὁ κανών καλύπτει 
επικοινωνίες μεταξύ δικηγόρου καί 
πελάτου, οἱ όποιες διεξήχθησαν μέ σκοπό 
τήν λήψη ἡ παροχή νομικών συμβουλών, 
ἀσχέτως τοῦ εις ποίου τά χέρια ευρί­
σκονται τά έγγραφα καί ἀσχέτως τοῦ ἄν 
έχει ἀρχίσει ἡ ὄχι ένδικη διαδικασία. 
Καλύπτει ἐπίσης τό περιεχόμενο τῶν συμ­
βουλών αυτών (δοθεισῶν προφορικώς ή 
εγγράφως), ἀσχέτως τύπου καταχωρίσεως 
— εἴτε σέ επιστολή είτε σέ περίληψη, εἴτε 
σέ σημείωση εἴτε σέ πρακτικά. 
Έχει ἀναλυθεί λεπτομερώς ἡ θέση τοῦ 
δικηγόρου ὁ ὁποῖος παρέχει τίς υπηρεσίες 
του σέ μία επιχείρηση ἐπί μισθῶ. Καθώς 
ἀντιλαμβάνομαι, σέ μερικά Κράτη μέλη ή 
πλήρης απασχόληση του εἶναι ἀσυμβί­
βαστη πρός τήν ἐν γένει επαγγελματική 
ιδιότητα τοῦ δικηγόρου (προφανώς στό 
Βέλγιο, στην Γαλλία, στην 'Ιταλία καί στό 
Λουξεμβούργο)· σέ άλλα Κράτη μέλη, ὁ 
έμμισθος δικηγόρος εξακολουθεί νά υπό­
κειται στην επαγγελματική πειθαρχία καί 
δεοντολογία. Στην περίπτωση πού ὁ έμ­
μισθος δικηγόρος εξακολουθεί νά παρα­
μένει ὡς επαγγελματίας καί ὑπόκειται στην 
πειθαρχία καί δεοντολογία τοῦ επαγγέλ­
ματος, πρέπει, κατά τήν γνώμη μου, νά 
τύχει τῆς αὐτής μεταχειρίσεως, ὁπως οἱ 
ἀσκοῦντες ιδιωτικώς τό επάγγελμα τοῦ 
δικηγόρου, ἐφ᾿ ὅσον αυτός ενεργεί ὡς δικη­
γόρος. Δύνανται νά ἀνακύψουν περιπτώ­
σεις ὅπου ὁ δικηγόρος ἀσκεῖ άλλα καθή­
κοντα (ὅπως στην 'Αγγλία τό τοῦ γραμμα­
τέως εταιρίας), ὁπότε, βεβαίως, ὑπό τήν 
άλλη αὐτή Ιδιότητα δέν καλύπτεται κάθε 
είδος επικοινωνίας, ένας δικηγόρος πού 
ἀσκεῖ Ιδιωτικώς τό επάγγελμα καί ὁ όποῖος 
είναι μέλος ἡ συνδέεται μέ μία μεγάλη 
ἑταιρία, ενδέχεται νά ενεργεί ἐπί μακρό 
χρόνο γιά λογαριασμό ενός μόνο πελάτου. 
"Αν οἱ επικοινωνίες του προστατεύονται, 
μοῦ φαίνεται ὅτι θά πρέπει νά προστατεύ­
ονται καί επικοινωνίες τοῦ δικηγόρου ὁ 
όποιος εἶναι μέλος τῆς νομικής υπηρεσίας 
μιᾶς εταιρίας. Θά ἀπέρριπτα κάθε πρό­
ταση, κατά τήν ὁποία δικηγόροι (έχοντες 
τά επαγγελματικά προσόντα καί υποκεί­
μενοι στην επαγγελματική πειθαρχία), οἱ 
ὁποίοι ἀπασχολοῦνται πλήρως ἀπό τά κοι­
νοτικά όργανα, ἀπό τίς κυβερνητικές υπη­
ρεσίες ἡ τίς νομικές υπηρεσίες ἰδιωτικῶν 
επιχειρήσεων, δέν πρέπει νά θεωρούνται 
ὅτι έχουν τέτοια επαγγελματική ἀνεξαρ­
τησία, ώστε νά μήν εμπίπτουν στόν 
κανόνα. 'Επομένως, θεωρώ ὅτι ὁ πληρεξού­
σιος τῆς Ἐπιτροπῆς ὀρθώς δέχεται ὅτι ὁ 
έμμισθος δικηγόρος, ἐφ᾿ ὅσον ὑπόκειται 
στους κανόνες τῆς επαγγελματικής πειθαρ­
χίας καί δεοντολογίας, πρέπει, γιά τους 
παρόντες σκοπούς, νά τύχει τῆς αυτής 
μεταχειρίσεως ὅπως ὁ δικηγόρος πού ἀσκεῖ 
ἰδιωτικῶς τό ἐπάγγελμα. Κατά τήν γνώμη 
μου, τό 'ίδιο πρέπει νά ισχύει γιά τίς εμπι­
στευτικές επικοινωνίες μεταξύ δικηγόρου, ὁ 
όποιος έχει τά προσόντα εντός ἑνός δικαιο-
δοτικοῦ συστήματος καί δικηγόρου, ὁ 
όποιος έχει τά προσόντα εντός διαφορε­
τικοῦ δικαιοδοτικοῦ συστήματος, ὅσον 
άφορᾶ τίς ὑποθέσεις τῶν ἀμοιβαίων ἡ ἀντι­
στοίχων πελατών τους. 
'Η χρηστή διοίκηση τῆς δικαιοσύνης καί τά 
δικαιώματα τοῦ πολίτου δέν ἀποτελοῦν, 
βεβαίως, τίς μόνες πλευρές τοῦ δημοσίου 
συμφέροντος. Πρέπει νά ευρίσκονται σέ 
ισορροπία μέ άλλες πλευρές τοῦ δημοσίου 
συμφέροντος, μέ τίς όποιες ενδέχεται νά 
συγκρούονται ἡ ενδεχομένως νά φαίνεται 
ὅτι συγκρούονται. Ό νομοθέτης δύναται νά 
1655
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ TOY SIR GORDON SLYNN - ΥΠΟΘΕΣΗ 155/79 
ἀποφασίσει ὅτι μία ἀπό αυτές, ἡ ὁποία θά 
εἶχε άλλως εφαρμογή, πρέπει νά ἀπο­
κλεισθεί σέ τομείς ὅπου άλλες πλευρές τοῦ 
δημοσίου συμφέροντος πρέπει νά επικρα­
τούν. Ή κατάργηση τῶν περιοριστικών 
πρακτικών ἡ τῶν εμποδίων στόν ελεύθερο 
ἀνταγωνισμό ἀποτελεί ένα τέτοιο συμ­
φέρον καί, προφανώς, ἐπί τοῦ παρόντος 
σημαντικό. Δύναται να λεχθεί ὅτι υπάρχει 
ένας κανών, ευρέως ἀποδεκτός στά Κράτη 
μέλη, ὅτι ἡ προστασία τοῦ ἐπαγγελματικοί) 
ἀπορρήτου πρέπει νά υποχωρεί ἔναντι των 
εξουσιών πού ἀπαιτούνται πρός διερεύνηση 
φερομένης παραβάσεως τῆς περί ἀνταγω-
νισμοῦ νομοθεσίας; 
Δέν έχω ὑπ᾿ ὄψη καμμία διάταξη εθνικής 
νομοθεσίας, ἡ ὁποία ρητῶς ἀποκλείει κάθε 
δικαίωμα ἐπί τοῦ επαγγελματικοῦ ἀπορ­
ρήτου ἀπό διερευνήσεις ἡ διαδικασίες σχε­
τικές μέ τόν ἀνταγωνισμό. 
Καθώς ἀντιλαμβάνομαι, ὁ βελγικός νόμος 
τῆς 27ης Μαΐου 1960 οὐδόλως κάνει μνεία 
περί επαγγελματικοῦ ἀπορρήτου. 'Αλλ' οὔτε 
καί ὁ νόμος πού άφορᾶ ποινικές ἀνακρί­
σεις. Ἡ σιωπή δέν ἀφαιρεί τό δικαίωμα τοῦ 
επαγγελματικοῦ ἀπορρήτου στό τελευταίο 
πλαίσιο, ώστε νά δύναται νά ἀμφισβητηθεί 
κατά πόσον αυτό συμβαίνει μέ τό πρῶτο, 
μολονότι δέν φαίνεται νά 'έχει ἐκδοθεί 
καμμία ἀπόφαση ἐπί τοῦ θέματος. 
Στην Δανία, ἡ σχετική νομοθεσία δέν 
παρέχει δικαίωμα κατασχέσεως ἐγγράφων, 
διά νά ἐπιτευχθεί δέ ἡ ἀποκάλυψη τους 
ἀπαιτείται προηγουμένη δικαστική ἀπό­
φαση. Μέχρι τώρα, αὐτό δέν έχει προ­
φανῶς καταστεί ἀναγκαίο, διότι τά ὑπό εξέ­
ταση πρόσωπα έχουν συμμορφωθεί πρός τά 
αιτήματα προσκομίσεως έγγραφων. Δεδο­
μένου πάντως ὅτι ὁ κατά τήν δανική νομο­
θεσία εμπιστευτικός χαρακτήρ δέν εκτεί­
νεται προφανῶς στά ευρισκόμενα εἰς 
χείρας τοῦ πελάτου έγγραφα, δέν φαίνεται 
νά ἀνακύπτει περιορισμός ἡ προσβολή τῆς 
ἀρχής τῆς προστασίας τοῦ εμπιστευτικού 
χαρακτῆρος τῶν σχέσεων μεταξύ δικη­
γόρου καί πελάτου. 
Σύμφωνα μέ μία επιστολή τοῦ Bundeskar­
tellamt, ἡ ὁποία προσεκομίσθη κατά τήν 
ἐπ᾿ ἀκροατηρίου διαδικασία, έρευνες καί 
κατασχέσεις πού γίνονται στό πλαίσιο δια­
δικασιών «διοικητικών προστίμων», 
δυνάμει τοῦ Gesetz gegen Wettbewerbsbe­
schränkungen («GWB»), στην Γερμανία, υπό­
κεινται ρητώς στους κανόνες τοῦ κωδικος 
ποινικής δικονομίας. Κατά συνέπεια, ή 
προστασία τοῦ εμπιστευτικού χαρακτῆρος 
τῶν σχέσεων μεταξύ δικηγόρου καί 
πελάτου, κατά τό μέτρο πού γίνεται 
σεβαστή στό γερμανικό δίκαιο, ἀναγνωρί­
ζεται, έγγραφα δέ πού ευρίσκονται εἰς 
χείρας τοῦ πελάτου δέν δύνανται νά 
κατασχεθούν, ἄν συνετάγησαν μετά τήν 
έναρξη τῆς διαδικασίας. Ἐξ άλλου, οἱ 
δυνάμει τῶν άρθρων 46 καί 51 ἑπ. τοῦ 
GWB έρευνες, οἱ όποιες εἶναι παρόμοιες 
προς τίς διαδικασίες δυνάμει τοῦ άρθρου 
14 τοῦ κανονισμοῦ 17, δέν υπόκεινται σέ 
ὁποιοδήποτε ρητό περιορισμό. Ἐν τούτοις, 
ἀπό τό Bundeskartellamt καί ἀπό τους σχο­
λιαστές γίνεται δεκτό ὅτι ὁ ἐμπιστευτικός 
χαρακτήρ τῶν σχέσεων μεταξύ δικηγόρου 
καί πελάτου προστατεύεται κατά τήν 'ίδια 
έκταση, τά δέ έγγραφα σέ καμμία περί­
πτωση δέν δύνανται νά κατασχεθούν χωρίς 
δικαστική ἀπόφαση. 
Στην Γαλλία, φαίνεται νά γίνεται δεκτό ὅτι 
ή σιωπή τοῦ νόμου (π.χ. τοῦ ἄρθρου 15 τῆς 
ordonnance ἀριθ. 45/1484) ἀναιρεί τό επαγ­
γελματικό ἀπόρρητο (βλέπε τήν ἀπόφαση 
τοῦ Συμβουλίου τῆς 'Επικρατείας στην ὑπό­
θεση Appraillé, Recueil des arrêts du Conseil 
d'État 1952, σελίς 512), έκτος ἄν ἡ περί ἧς ὁ 
λόγος ἀλληλογραφία «συνδέεται μέ τήν 
υπεράσπιση» (liée d'une défense). Ή φιλελεύ­
θερη ἑρμηνεία πού έδωσε στην έκφραση 
αυτή τό Tribunal correctionnel de Nanterre, 
μέ τήν ἀπό 18 Δεκεμβρίου 1980 ἀπόφαση 
του, ἄν γίνει καί κατ' έφεση δεκτή, θά 
ευθυγράμμιζε κατά πολύ τήν γαλλική 
άποψη πρός τήν γερμανική, ενδεχομένως δέ 
1656
AM & S / ΕΠΙΤΡΟΠΗ 
και πρός την βελγική. Πάντως, ἡ ἀπόφαση 
αύτη έχει επικριθεί. 
Τά άρθρα 25 και 26 τοῦ ἑλληνικοῦ νόμου 
703/1977, τά όποια παρέχουν την εξουσία 
στην υπηρεσία προστασίας τοῦ ἀνταγω­
νισμοί) νά λαμβάνει κάθε ἀπαραίτητη 
πληροφορία καί νά διενεργεί ἔρευνες σέ 
επαγγελματικούς χώρους, ρητώς διαφυλάτ­
τουν τόν εμπιστευτικό χαρακτήρα τῶν σχέ­
σεων μεταξύ δικηγόρου καί πελάτου, παρα­
πέμποντας στό άρθρο 9 τοῦ συντάγματος 
καί στά ἄρθρα 212 καί 253 ἑπ. τοῦ κώδικος 
ποινικής δικονομίας. 
Ή παράγραφος 7 (2) τοῦ πρώτου μέρους 
των Restrictive Practices Acts τῆς Ἰρλανδίας 
ρητῶς ἐξαρτᾶ τίς εξουσίες τῆς Ἐπιτροπής 
ἐπί τῶν περιοριστικῶν πρακτικών, νά εξε­
τάζει ενόρκως μάρτυρες καί νά τους υπο­
χρεώνει νά προσκομίζουν έγγραφα, ἀπό 
την ἀρχή τοῦ προνομίου ἐπί τοῦ επαγγελ­
ματικού ἀπορρήτου. Ό ἐλεγκτής ἐπί τῶν 
περιοριστικών πρακτικών 'έχει εκτεταμένες 
εξουσίες, παρεμφερείς μέ εκείνες τοῦ 
άρθρου 14 τοῦ κανονισμού 17, πλην ὅμως 
τό άρθρο 15 τοῦ Restrictive Practices Act 
επιτρέπει στό ὑφιστάμενο τόν έλεγχο 
πρόσωπο νά προσφεύγει δικαστικώς, 
ζητώντας ἀπό τό δικαστήριο νά ἀνα­
γνωρίσει ὅτι ἡ άσκηση τῶν εξουσιών τοῦ 
ἐλεγκτοθ δέν δικαιολογείται ἀπό «τίς 
ἀπαιτήσεις τοῦ κοινού καλοῦ». Ή ιρλαν­
δική ἀντίληψη περί τοῦ προνομίου ἐπί τοῦ 
επαγγελματικού ἀπορρήτου, ὅπως καί ή 
ἀγγλική, δικαιολογείται ἐκ λόγων δημο­
σίου συμφέροντος (καί ἑπομένως δύναται 
νά γίνει δεκτόν ὅτι έχει θεσπισθεί γιά τό 
κοινό καλό), πλην ὅμως ὁ Restrictive Prac­
tices Act φαίνεται νά ὑποχρεώνει τά ιρλαν­
δικά δικαστήρια νά ἐκτιμοῦν τό δημόσιο 
συμφέρον υπέρ ἡ κατά τῆς ἀσκήσεως τῶν 
εξουσιών τοῦ ἐλεγκτοῦ. 
Φαίνεται ὅτι στήν 'Ιταλία δέν υπάρχει σχε­
τική νομοθεσία, ὁπότε δέν ἀνακύπτει ἡ ἐν 
λόγω κατάσταση. Πάντως, φαίνεται οτι 
στήν περίπτωση έλεγχων εντός τοῦ πλαι­
σίου διοικητικών διαδικασιών, ὅπού ή 
νομοθεσία συχνά δέν περιέχει λεπτομερείς 
διατάξεις περί τῶν εξουσιών έλεγχου, έχει 
συναχθεί τό συμπέρασμα ὅτι οἱ κανόνες 
περί ποινικών καί αστικών διερευνήσεων 
(οἱ όποιες πρέπει νά εἶναι εμπιστευτικές) 
πρέπει νά εφαρμόζονται, εξαρτώμενοι ἀπό 
την φύση τῆς διαδικασίας (βλέπε Giannini, 
Diritto Amministrativo, τόμος II, 1970, σελίς 
970 ἑπ.). Πάντως, ἡ ἐν λόγω άποψη βάλ­
λεται. 
Τό άρθρο 5 τοῦ ἀπό 17 'Ιουνίου 1970 νόμου 
τοῦ Λουξεμβούργου παρέχει στην 'Επιτρο­
πή Περιοριστικής Ἐμπορικής Πρακτικής 
ευρείες εξουσίες ἐλέγχου. Δυνάμει τοῦ 
άρθρου 6, ἡ ἐν λόγω 'Επιτροπή δύναται 
επίσης νά ζητήσει ἀπό τόν υπουργό εθνικής 
οικονομίας τήν ἀνάληψη ἐρεύνης, ἐνῶ ὁ 
υπουργός υποδεικνύει τους υπευθύνους γιά 
τήν έρευνα υπαλλήλους. Οἱ εξουσίες τους 
προσδιορίζονται δι' ἀναφοράς στό άρθρο 8 
τοῦ ἀπό 30 'Ιουνίου 1961 νόμου, πού άφορᾶ 
έλεγχους τιμών. Τό άρθρο αυτό παρέχει 
στό Office des prix «le droit d'investigation le 
plus large». Ούτε τό άρθρο 5 τοῦ ἀπό 17 
'Ιουνίου 1970 νόμου ούτε τό άρθρο 8 τοῦ 
ἀπό 30 'Ιουνίου 1961 νόμου περιέχει 
ὁποιαδήποτε σαφή ὅρια τῶν εξουσιών 
έλεγχου οἱ όποιες παρέχονται δι' αυτών, 
δέν φαίνεται δέ νά υπάρχει σχετική νομο­
λογία περί τοῦ ἄν θά ἠδύνατο νά εφαρ­
μοσθεί κάποιος κανών περί επαγγελμα­
τικοῦ ἀπορρήτου σέ θέματα ἀνταγωνισμοῦ. 
Πρέπει ὅμως νά σημειωθεί, ὅπως αντιλαμ­
βάνομαι, ὅτι ἡ Ἐπιτροπή Περιοριστικής 
'Εμπορικής Πρακτικής εἶναι ένα ὄργανο 
πού διαπιστώνει ἁπλώς καί μόνο τά πραγ­
ματικά περιστατικά, χωρίς καμμία εξουσία 
λήψεως ἀποφάσεων (άρθρο 3 τοῦ νόμου 
τής 17ης Ἰουνίου). "Εργο τῆς εἶναι νά διε­
νεργεί έλεγχους κατόπιν αιτήσεως τοῦ 
ὑπουργοῦ καί νά συντάσσει έκθεση (ή 
ὁποία δύναται νά περιέχει τίς μειοψηφίες 
τῶν μελών τῆς Ἐπιτροπής). Ή εκτέλεση τοῦ 
νόμου απόκειται στόν υπουργό, οἱ ἀποφά­
σεις τοῦ ὁποίου υπόκεινται σέ προσβολή 
ενώπιον τοῦ Συμβουλίου τῆς 'Επικρατείας. 
Ό υπουργός δέν δύναται νά επιβάλει 
1657
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ TOY SIR GORDON SLYNN — ΥΠΟΘΕΣΗ 155/79 
ἀπ᾿ ευθείας πρόστιμο δύναται τό πολύ νά 
ἀπαγορεύσει μία συγκεκριμένη πρακτική, 
ἐνῶ δύνανται νά ἐπιβληθούν ποινικές κυρώ­
σεις, ἄν δέν γίνει συμμόρφωση πρός την 
ἀπόφαση του (άρθρα 7 καί 8). Κατά συ­
νέπεια, ἡ κατάσταση στό Λουξεμβοῦργο 
διαφέρει ἀπό εκείνη πού ἐπικρατεί βάσει 
τοῦ κανονισμοῦ 17. Ή Ἐπιτροπή είναι 
ταυτοχρόνως ελεγκτής καί δικαστής καί 
δύναται νά επιβάλει πρόστιμα. 
Στίς Κάτω Χώρες, τό άρθρο 25 τοῦ West 
Economische Delicten ὁρίζει ὅτι, ἄν δέν ὁρί­
ζεται άλλως, οἱ παραβάσεις οἰκονομικῆς 
φύσεως υπόκεινται στους κανόνες τοῦ 
κωδικος ποινικής δικονομίας (ὁ όποιος, 
καθώς είδαμε, φαίνεται νά ἐστερνίζεται τόν 
εμπιστευτικό χαρακτήρα τῶν σχέσεων 
μεταξύ δικηγόρου καί πελάτου. Τό άρθρο 
19 τοῦ Wet πραγματεύεται τίς ἐξουσίες 
έλεγχου, άλλά ρητῶς διαφυλάσσει τόν 
εμπιστευτικό χαρακτήρα τῶν σχέσεων 
μεταξύ δικηγόρου καί πελάτου. Τό άρθρο 
18 τοῦ Wet Economische Mededinging ἀπο­
βλέπει στους ίδιους σκοπούς. 
Ή νομοθεσία τοῦ Ἡνωμένου Βασιλείου 
ρητώς διαφυλάσσει τόν εμπιστευτικό χα­
ρακτήρα τῶν σχέσεων μεταξύ δικηγόρου 
καί πελάτου (βλέπε τό άρθρο 85 τοῦ Fair 
Trading Act 1973, τό άρθρο 37 τοῦ Restric­
tive Practices Act 1976 καί τό άρθρο 3 τοῦ 
Competition Act 1980). Στην 'Αγγλία, φαί­
νεται πιθανόν ὅτι θά ἀπητεῖτο ρητή διά­
ταξη, προκειμένου νά περιορισθεί ἡ νά 
καταργηθεί τό προνόμιο περί τοῦ ἐπαγγελ­
ματικοί) ἀπορρήτου. 
Καθίσταται ἑπομένως σαφές ὅτι δέν 
υπάρχει γενικώς, ἡ έστω ευρείας ἀποδοχής, 
κανών, κατά τόν όποιο ἡ ἐν λόγω προ­
στασία τοῦ επαγγελματικοῦ ἀπορρήτου, 
ὅπως υφίσταται, ἀποκλείεται σέ θέματα 
ἀνταγωνισμού. Πρό πάντων, ὑπάρχει 
ἀμφισβήτηση σέ μερικές υποθέσεις" ὁ 
γενικός κανών εἶναι ὅτι ἡ προστασία εξα­
κολουθεί. 
Γιά λογαριασμό τῆς γαλλικής κυβερνήσεως 
ελέχθη ὅτι τό άρθρο 14 τοῦ κανονισμού 17, 
ὑπό τήν ὀρθή έννοιά του, παρέχει στην 
Ἐπιτροπή εξουσίες έλεγχου, οἱ ὁποιες εἶναι 
τελείως ἀπεριόριστες, χωρίς νά εμποδί­
ζονται ἀπό ὁποιαδήποτε ἀρχή τῆς προστα­
σίας τοῦ εμπιστευτικού χαρακτῆρος τῶν 
σχέσεων μεταξύ δικηγόρου καί πελάτου. 
Λέγεται ὅτι ἡ σιωπή ὡς πρός τήν ἀρχή τῆς 
προστασίας τοῦ εμπιστευτικού χαρακτῆρος 
τῶν σχέσεων μεταξύ δικηγόρου καί 
πελάτου υποδηλώνει ὅτι αύτη ουδόλως έχει 
εφαρμογή. Ἔγινε ζωηρή επίκληση τῆς 
νομοθετικής Ιστορίας τοῦ κανονισμού 17, 
προκειμένου νά ἀποδειχθεί ὅτι τό Συμ­
βούλιο ἐξήτασε τό ζήτημα τοῦ περιορισμού 
τῶν εξουσιών τῆς Ἐπιτροπῆς κατ' αὐτόν 
τόν τρόπο καί ἐν συνεχεία τό ἀπέρριψε. Ό 
γενικός εἰσαγγελεύς Warner, μολονότι είχε 
ἀμφιβολίες περί τοῦ ἄν ἐπιτρέπεται νά 
ερμηνεύεται ένας κανονισμός δι' ἀναφοράς 
στην νομοθετική του Ιστορία, διετύπωσε 
τήν άποψη ὅτι τό Συμβούλιο δέν είχε 
ἐσκεμμένως ἀποφασίσει εναντίον τῆς εφαρ­
μογής οποιασδήποτε ἀρχής τῆς προστασίας 
τοῦ εμπιστευτικού χαρακτῆρος τῶν σχέ­
σεων μεταξύ δικηγόρου καί πελάτου. Κατά 
τήν δευτέρα ἐπ᾿ ἀκροατηρίου συζήτηση, τό 
συμπέρασμά του ετέθη ἐν ἀμφιβόλω ἀπό 
τους πληρεξουσίους τῆς γαλλικής κυβερνή­
σεως καί τῆς 'Επιτροπής. 
'Ενώ συμμερίζομαι τίς ἀνωτέρω ἀμφιβολίες, 
ἐν ὄψει τῆς δευτέρας ἐπ᾿ ἀκροατηρίου 
συζητήσεως, καθίσταται ἀναγκαίο νά εξε­
τασθεῖ ἐκ νέου κατά πόσον ἡ νομοθετική 
Ιστορία τοῦ κανονισμού 17 εκφράζει, ἐν 
πάση περιπτώσει, σαφώς τήν πρόθεση τῶν 
συντακτών του. Τό προοίμιο ὁρίζει ὅτι ή 
Ἐπιτροπή πρέπει νά έχει τήν εξουσία νά 
ἀπαιτεί τήν προσκόμιση στοιχείων καί νά 
διενεργεί τους ἀναγκαίους έλέγχους, προ­
κειμένου νά φέρει εἰς φως τίς ἀπαγορευό-
μενες ἀπό τήν συνθήκη περιοριστικές 
πρακτικές. Πρός υλοποίηση τούτου, ὁ 
κανονισμός περιέχει τέσσερις διατάξεις: τά 
άρθρα 11 μέχρι 14. Καθώς δύναται νά 
1658
AM & S / ΕΠΙΤΡΟΠΗ 
παρατηρηθεί ἀπό σύγκριση τοῦ ἀρχικοῦ 
σχεδίου, οἱ τροποποιήσεις πού προ-
ετάθησαν ἀπό τήν Κοινοβουλευτική Ἐπι­
τροπή Ἐσωτερικῆς 'Αγορᾶς (ἀμφότερα 
ευρίσκονται στην «έκθεση Deringer», 
έγγραφο 57/1961 Εὐρωπαϊκοῦ Κοινοβου­
λίου), τίς τροποποιήσεις τοῦ Κοινοβουλίου 
(JO ἀριθ. 73 τῆς 15ης Νοεμβρίου 1961, 
σελίς 1409) καί τήν τελική διατύπωση, 
επήλθαν εκτεταμένες ἀλλαγές σέ ὅ,τι απο­
τελεί σήμερα τό άρθρο 11, ἀλλά, πέραν τῆς 
ἀνασυντάξεως τοῦ ἄρθρου 14, παράγραφος 
6, μικρές μόνο τροποποιήσεις τοῦ κειμένου 
επήλθαν στά άρθρα 14, παράγραφοι 2, 3 
καί 5. 
Ὅσον άφορα τά άρθρα αυτά, ἡ ἀνωτέρω 
'Επιτροπή διετύπωσε μερικές παρατηρήσεις 
περί τῆς τηρούμενης ἀπό τά κράτη γενικής 
ἀρχής, οἱ ὁποιες στηρίζονται στον κανόνα 
δικαίου. Σχετικώς είπε: «toute personne 
tenue de fournir des renseignements doit avoir 
le droit de refuser le témoignage tout comme 
le secret professionnel, par exemple des avo­
cats et des experts­comptables, doit être 
garanti. En cas de perquisition, il faut prévoir 
l'intervention du tribunal du fait que d'après 
la loi fondamentale allemande, par exemple, 
des perquisitions ne peuvent être faites que sur 
mandat du juge. La possibilité pour l'intéressé 
d'introduire un recours devant la Cour de 
justice contre la décision de la Commission ne 
remplace pas le mandat de perquisition du 
juge, car le renversement de la charge de la 
demande restreint d'une façon inadmissible la 
défense de l'intéressé» (paragraphe 121). 
Πάντως, ἡ μόνη προταθείσα μεταβολή ἀφο­
ρούσε τήν διατύπωση τοῦ ἄρθρου 11, στό 
όποιο προσετέθη ἡ ἀκόλουθη παράγραφος: 
«Sont tenus de fournir les renseignements 
demandés les propriétaires d'une entreprise ou 
leurs représentants et dans le cas de personnes 
morales, de sociétés ou d'associations n'ayant 
pas la personnalité juridique, les personnes 
chargées de les représenter selon la loi ou les 
statuts. Les personnes tenues de fournir les 
renseignements peuvent refuser de répondre 
aux questions lorsque ladite réponse risque de 
les exposer elles­mêmes ou d'exposer une des 
personnes pouvant refuser de témoigner en 
vertu du code national de procédure, ou les 
entreprises ou les associations d'entreprises 
qu'ils (sic) représentent, à des sanctions 
pénales.» 
Κατά τήν έκδοση τοῦ κανονισμού 17, 
παρελείφθη τό δεύτερο εδάφιο. Είναι ἀπο­
λύτως σαφές ὅτι τό ἐδάφιο αυτό δέν ἀντι­
στοιχεῖ σέ καμμία γνωστή ἀρχή περί επαγ­
γελματικοί) ἀπορρήτου εντός ὁποιουδήποτε 
ἀπό τά Κράτη μέλη. Ή πιό στενή τους 
σχέση εἶναι μέ τόν κανόνα, ἀναγνωριζό­
μενο ἀπό τό γερμανικό δίκαιο (καθώς καί 
ἀπό τό ἀγγλικό δίκαιο ἐπί τοῦ ἐν λόγω 
θέματος), κατά τόν όποιο ένα πρόσωπο 
δύναται νά ἀρνηθεί νά ἀπαντήσει σέ ενο­
χοποιητικές ερωτήσεις. Ή παράγραφος 121 
τῆς εκθέσεως Deringer εμφαίνει ὅτι τό γερ­
μανικό δίκαιο ελήφθη σοβαρῶς ὑπ᾿ ὄψη. 
Δέν προετάθησαν ὅλες οἱ συστάσεις τῆς 
εκθέσεως ως τροπολογίες στό σχέδιο, είναι 
δέ δυνατόν ὅτι ἡ ἐπιθυμία προστασίας τοῦ 
επαγγελματικοῦ ἀπορρήτου είχε τήν ίδια 
τύχη, ὁπως ἡ πρόταση ὅτι οἱ έλεγχοι πρέπει 
νά υπόκεινται σέ δικαστικές εγγυήσεις. Ἐν 
τούτοις, καίτοι ἡ προταθείσα ἀπό τό Κοι­
νοβούλιο τροποποίηση τοῦ ἄρθρου 11 δέν 
ἠδύνατο νά εννοηθεί ως ἀναφορά στό 
επαγγελματικό ἀπόρρητο, ἀνακύπτει τό 
ερώτημα, γιατί δέν προετάθη παρόμοια 
τροποποίηση ἐν σχέσει πρός τό άρθρο 14; 
Σαφής ἀπάντηση δέν υπάρχει. 
'Από τά διαθέσιμα στοιχεία, ὅπως εἶναι ή 
νομοθετική Ιστορία (τοῦ άρθρου), κάθε 
άλλο παρά τήν σαφή ένδειξη τῆς βουλή­
σεως τῶν συντακτών παρέχει. Τό περισσό­
τερο πού νομίζω ὅτι εἶναι δυνατόν νά 
1659
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ TOY SIR GORDON SLYNN - ΥΠΟΘΕΣΗ 155/79 
λεχθεί, εἶναι ένας περιορισμός τῶν εξου­
σιών έλεγχου τῆς 'Επιτροπῆς, πού αφορούν 
την παρούσα υπόθεση, πού προέβλεψε ή 
Κοινοβουλευτική 'Επιτροπή 'Εσωτερικής 
'Αγορᾶς, πλην ὅμως αυτή δέν προέτεινε 
καμμία τροποποίηση πρός υλοποίηση τοῦ 
ἐν λόγω περιορισμού. Δέν υπάρχει καμμία 
ένδειξη ὅτι ἡ 'Επιτροπή ἡ τό Συμβούλιο 
ἐσκέφθησαν περί αὐτοθ ή, ἐάν ἐσκέ­
φθησαν, τί ἐσκέφθησαν. 'Επομένως, ή 
νομοθετική ἱστορία δέν προσφέρει, κατά 
τήν γνώμη μου, ὁποιαδήποτε χρήσιμη κατεύ­
θυνση γιά τήν ερμηνεία τοῦ ἄρθρου 14. 
Εἶναι ἀδύνατο νά γίνει δεκτό τό προβληθέν 
ἐπιχείρημα, ὅτι ἡ ἀποκάλυψη έγγραφων σέ 
εξουσιοδοτημένο δυνάμει τοῦ ἄρθρου 14 
υπάλληλο ουδαμώς ἀποτελεί προσβολή τῆς 
ευρέως προστατευόμένης στά Κράτη μέλη 
εμπιστοσύνης, ὅπως έχει καταδειχθεί μέ 
τήν ήδη δοθείσα σύνοψη. Οὔτε δέχομαι τό 
επιχείρημα ὅτι ἡ δυνάμει τοῦ ἄρθρου 14 
διαδικασία εἶναι καθαρώς διοικητική καί 
ἀποβλέπουσα στην εξακρίβωση τῶν πραγ­
ματικών περιστατικών, ούτως ὥστε ὁ 
κανών νά μή δύναται νά εφαρμοσθεί ἐν 
πάση περιπτώσει. Δέν υπάρχει καμμία 
σαφής διάκριση στην δυνάμει τοῦ κανο­
νισμοῦ 17 διαδικασία μεταξύ τῆς εξακριβώ­
σεως τῶν πραγματικών περιστατικών καί 
τῆς οιονεί δικαστικής φάσεως κατά τόν 
έλεγχο. 'Εμπλέκεται ἀπ᾿ ἀρχής μέχρι τέλους 
ή ἴδια Γενική διεύθυνση. Ἐν πάση περι­
πτώσει, ἀναφέρομαι σέ ὅ,τι έχει λεχθεί ἀπό 
τό Δικαστήριο στην υπόθεση 85/76 Hoff­
mann-La Roche κατά Ἐπιτροπῆς (1979) 
ECR 461, στην σκέψη 9, «ὁ σεβασμός τοῦ 
δικαιώματος τοῦ δικάζεσθαι ἀψόγως, σέ 
κάθε διαδικασία δυναμένη νά καταλήξει σέ 
κυρώσεις, ιδίως πρόστιμα ἡ χρηματικές 
ποινές, ἀποτελεί θεμελιώδη ἀρχή τοῦ κοι­
νοτικοῦ δικαίου ἡ ὁποία πρέπει νά 
τηρείται, έστω καί ἄν πρόκειται περί διαδι­
κασίας διοικητικοῦ χαρακτῆρος». 'Επο­
μένως, κατά τήν γνώμη μου, ὁ κανών περί 
προστασίας δέν ἀποκλείεται ἐκ τῆς φύσεως 
τής διαδικασίας. 
Ό δικαστής Kutscher, στό μελέτημα του 
περί τῶν μεθόδων ερμηνείας τό 1976, εἶπε 
ὅτι ένα μετρο πού θεσπίζεται ἀπό κοινο­
τικό όργανο «... πρέπει νά ερμηνεύεται — 
ἄν εἶναι δυνατό — έτσι ώστε νά συμβιβά­
ζεται πρός τόν ἀνώτερο κανόνα τῶν 
συνθηκών καί τίς γενικές ἀρχές τοῦ 
δικαίου, στίς όποιες προσδίδεται επίσης 
υπεροχή έναντι τοῦ παραγώγου δικαίου. 
Δέν πρέπει νά λαμβάνονται ὑπ᾿ ὄψη άλλες 
ερμηνείες, οἱ όποιες θά ὁδηγούσαν στό 
ἀσυμβίβαστο πρός τόν ἀνώτερο κανόνα 
δικαίου καί ἑπομένως στό ἀσυμβίβαστο ή 
στό ἀνίσχυρο τοῦ μέτρου πού θεσπίζεται 
ἀπό τό όργανο» (σελίς 38). 
'Αντιλαμβάνομαι πλήρως τήν σημασία τῆς 
τηρήσεως τῶν άρθρων 85 καί 86 τῆς 
συνθήκης, τήν ἀνάγκη ἀποκτήσεως κάθε 
στοιχείου περί τοῦ τί έχουν πράξει τά 
πρόσωπα περί τῶν ὁποίων πρόκειται καί 
τίς δυσκολίες πρός ἀπόδειξη τῆς ἀληθείας. 
Ἐν τούτοις, τό άρθρο 14, ὑπό τήν ὀρθή 
έννοιά του, δέν παρέχει, κατά τήν γνώμη 
μου, τήν εξουσία στην 'Επιτροπή νά εξε­
τάζει έγγραφα τά όποια καλύπτονται ἀπό 
τήν γενική ἀρχή τῆς προστασίας τοῦ ἐμπι-
στευτικοῦ χαρακτῆρος τῶν σχέσεων μεταξύ 
δικηγόρου καί πελάτου, ὅπως τήν ἀντιλαμ­
βάνομαι νά ὑπάρχει στό κοινοτικό δίκαιο. 
Είμαι επομένως τῆς γνώμης ὅτι ήταν 
εσφαλμένη ή ἄποψη τῆς 'Επιτροπής, ὅτι δέν 
είναι δυνατόν νά λεχθεί, ἀπό νομικής 
πλευρᾶς, ὅτι δέν υφίσταται κανών περί τῆς 
προστασίας τοῦ επαγγελματικού ἀπορ­
ρήτου στό κοινοτικό δίκαιο. Ό κανών 
αυτός, πάντως, εἶναι ευρύτερος, ὁπως προ­
ανέφερα, κατά τήν γνώμη μου δέ πιό 
λογικός ἀπό τόν περιορισμένο κανόνα πού 
έχει προτείνει ἡ 'Επιτροπή. Είναι ένας 
γενικός κανών τοῦ κοινοτικού δικαίου, 
αντλούμενος ἀπό τήν θεώρηση τῆς γενικής 
ἀρχής ἡ ὁποία εφαρμόζεται, καίτοι κατά 
διαφόρους τρόπους, στά Κράτη μέλη. Δέν 
ἐξαρτᾶται ἀπό διοικητική παραχώρηση, 
ούτε συνάγεται ἀπό ὁποιαδήποτε έννοια 
1660
AM & S / ΕΠΙΤΡΟΠΗ 
τοῦ «estoppel», πού ἀπορρέει ἀπό την 
ἀπάντηση πού ἐδόθη στην κοινοβουλευτική 
ερώτηση καί ὁ όποιος, στην θεωρία ἐν 
πάση περιπτώσει, θά ἠδύνατο μία ήμερα νά 
λεχθεί ὅτι δύναται νά καταργηθεί γιά τό 
μέλλον. Δέν ἀποκλείεται στόν τομέα 
έλεγχων πού ἀφοροῦν τόν ἀνταγωνισμό: 
ούτε εμποδίζει τήν εφαρμογή του τό άρ­
θρο 14. 
Εἶμαι ἑπομένως τῆς γνώμης ὅτι ήταν κατ᾽ 
οὐσίαν ὀρθές οἱ ἀπόψεις πού διετύπωσαν ὁ 
Δρ. Ehlermann καί ὁ Δρ. Oldekop (οἱ όποιες 
εκτίθενται στίς προτάσεις τοῦ γενικού 
εἰσαγγελέως Warner στην σελίδα 1623 καί 
στίς ὁποιες, παρά τό ὅτι εξεφράσθησαν ὑπό 
προσωπική ιδιότητα, θά προσέδιδα μεγάλο 
βάρος). Τίς ἐν λόγω ἀπόψεις συμμερίζεται 
κατ' οὐσίαν ὁ J. Sedemund στό άρθρο «Due 
process in Community law» καί σέ άλλα 
άρθρα στά όποια έχει ἀναφερθεί τό Δικα­
στήριο. 
Στην παροῦσα υπόθεση, ἕνα εἰδικό πρό­
βλημα σχετίζεται μέ τά έγγραφα τά όποια 
έχουν καταρτίσει ἡ γιά λογαριασμό των 
ὁποίων έχουν καταρτισθεί τά μέλη τοῦ 
ὁμίλου Rio-Tino-Zing, πού διαφέρει τῆς 
προσφευγούσης. Όπως έχει πεῖ τό Δικα­
στήριο στην υπόθεση 48/69, ICI κατά Ἐπι¬ 
τροπής (1972) ECR 619 στην σελίδα 662, ή 
πραγματική σχέση μεταξύ τῶν μελών ἑνός 
ὁμίλου εταιριών, πού ἀπαρτίζουν μία οικο­
νομική μονάδα, δύναται νά σημαίνει ὅτι ή 
χωριστή νομική προσωπικότητα τους 
πρέπει νά θεωρείται μάλλον τυπική παρά 
ουσιαστική διάκριση, ἰδίως στόν τομέα τοῦ 
ἀνταγωνισμοῦ. Ἐπί πλέον, νομική συμ­
βουλή τήν ὁποία έχει ἑτοιμάσει εἴτε 
έμμισθος δικηγόρος εϊτε δικηγόρος ἀσκῶν 
τό επάγγελμα ιδιωτικῶς, κατεχομένη ὑπό 
ενός μέλους τοῦ ὁμίλου, δύναται πράγματι 
νά ζητηθεί ἐπ᾽ ὀνόματι ὅλων τῶν μελών 
τοῦ ομίλου. Αυτό συμβαίνει βεβαίως ὅταν, 
ὅπως ἐν προκειμένω, υφίσταται ένα μέλος 
τοο ομίλου τοῦ ὁποίου τά καθήκοντα συ­
νίστανται στην παροχή νομικών συμ­
βουλών στον ὅμιλο ὡς σύνολο. Στην 
περίπτωση αυτή, φαίνεται ὀρθό ότι τό 
κοινό συμφέρον ὅλων τῶν μελών τοῦ 
ὁμίλου πρέπει νά θεωρείται ότι δικαιολογεί 
τήν διαφύλαξη τοῦ εμπιστευτικοῦ χαρα¬ 
κτῆρος τῶν σχέσεων μεταξύ δικηγόρου καί 
πελάτου ἐν σχέσει πρός τά έγγραφα τά 
όποια έχουν συνταχθεί ύπό ἡ χάριν ενός 
μέλους τοῦ ὁμίλου καί ευρίσκονται στην 
κατοχή ενός άλλου. 
Μερικά ἀπό τά έγγραφα, π.χ. τό έγγραφο 
ὑπ᾽ ἀριθ. 13, έχουν περιεχόμενο τό όποιο 
δέν εμπίπτει στίς κατηγορίες: (α) τῶν επι­
κοινωνιών μεταξύ δικηγόρου καί πελάτου 
(ή δικηγόρου καί δικηγόρου) καί (β) τών 
καταχωρίσεων τέτοιων επικοινωνιών, στίς 
όποιες έχω ἀναφερθεί. Τά τμήματα αυτά 
πρέπει νά προσκομίζονται. Στην πρακτική, 
δέν υπάρχει καμμία πραγματική δυσχέρεια 
καλύψεως τῶν τμημάτων τά όποια προστα­
τεύονται. Πέραν αὐτοῦ, νομίζω ὅτι ὅλα τά 
έγγραφα, τά όποια εξακολουθοῦν νά θεω­
ροῦνται ὡς επίδικα, προστατεύονται ἀπό 
τήν προσκόμιση τους στην 'Επιτροπή. 
Μολονότι τό διαδικαστικό θέμα έπαυσε νά 
αποτελεί τό προέχον ζήτημα, έχει παρα­
μείνει ὡς σημαντικό μέρος τῆς επιχειρημα­
τολογίας τῆς Ἐπιτροπής, ὑπό τήν έννοιά 
ὅτι: (α) τό ἄν προστατεύονται τά έγγραφα 
δέν εἶναι δυνατόν νά εξαρτάται ἀπό τήν 
προσωπική γνώμη τῆς επιχειρήσεως καί (β) 
κατά τήν παρούσα κατάσταση τοῦ κοινο­
τικού δικαίου, ὁ 'ίδιος ὁ ελεγκτής πρέπει νά 
ἀποφασίζει ἐπί τοῦ θέματος, μέ τήν ἐπιφύ­
λαξη τοῦ δικαιώματος του νά διαβου­
λεύεται μέ τους συναδέλφους του γενικώς, 
ἀν ευρίσκεται σέ ἀμφιβολία. Συμφωνώ μέ 
τό πρώτο μέρος τοῦ επιχειρήματος, ἐνῶ τό 
δεύτερο τό ευρίσκω τελείως ἀπαράδεκτο. 
Νομίζω ὅτι σέ ὀρισμένα Κράτη μέλη ἡ ἀπό­
φαση ὡς πρός τό ἄν προστατεύεται τό 
έγγραφο δέν λαμβάνεται ἀπό τίς εκτελε­
στικές καί ελεγκτικές ἀρχές, πράγμα πού 
θά ήταν ἀπαράδεκτο. Δέν επαναλαμβάνω 
τίς ἀπόψεις πού διετύπωσε ὁ γενικός εἰσαγ¬ 
γελεύς Warner ἐπί τῆς ἐν λόγω πλευράς τοῦ 
θέματος, άλλά τίς υιοθετώ. Συμφωνώ μαζί 
1661
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ TOY SIR GORDON SLYNN - ΥΠΟΘΕΣΗ 155/79 
του ὅτι τό ζήτημα πρέπει νά κρίνεται ἀπό 
ἀνεξάρτητο δικαστήριο. Είναι ὑπεραπλου-
στευμένη ἡ άποψη ὅτι ὁ ελεγκτής δύναται 
νά ἀποβάλει εντελώς ἀπό τόν νοῦ του 
ὁποιοδήποτε προστατευόμενο στοιχείο, τό 
όποιο ενδέχεται νά διαβάσει κατά τό 
στάδιο λήψεως ἀποφάσεως του. Αυτό ὀφεί­
λουν νά τό πράττουν μερικές φορές οἱ 
δικαστές, πλην ὅμως ἡ εκπαίδευση τους 
εἶναι διαφορετική, άλλα καί γι' αυτούς 
ἀκόμα δέν ἀποτελεί πάντοτε εύκολο έργο. 
Ή ἀγγλική άποψη 'έχει ὑπερτονισθεί μέ τήν 
επιχειρηματολογία πού διετυπώθη γιά 
λογαριασμό τῆς γαλλικής κυβερνήσεως, 
καθ᾿ ὅσον, ὄχι σπάνια, ἡ ἀπόφαση ὡς πρός 
τό ἄν προστατεύονται τά ἔγγραφα λαμβά­
νεται σέ ξεχωριστή διαδικασία καί ὄχι ἀπό 
τόν δικάζοντα τήν οικεία υπόθεση δικαστή. 
'Επί πλέον, στό σημείο αυτό νομίζω ὅτι 
εἶναι σημαντικό νά λαμβάνεται ὑπ᾿ ὄψη τό 
αίσθημα ἀδικίας πού ἐνδέχεται νά αἰσθά-
νονται εκείνοι πού υπόκεινται στον έλεγχο. 
Ή ενδιαφερόμενη ἐπιχείρηση θά αισθά­
νεται συχνά, χωρίς ἀμφιβολία, ἀβεβαία ὡς 
πρός τό ἄν ὁ ελεγκτής έχει πράγματι ἀπο­
βάλει ἀπό τόν νοῦ του τό στοιχείο ἡ έχει 
προχωρήσει, ἐνσυνειδήτως ἡ ὄχι, στην δια­
τύπωση ερωτήσεων ἡ στήν διεξαγωγή διε­
ρευνήσεων, οἱ όποιες δέν δύνανται νά προ­
έρχονται παρά μόνο ἀπό στοιχεία πού τυγ­
χάνουν προστασίας. Αυτό ουδαμῶς ἀντα­
νακλᾶ τήν καλή πίστη ἡ τίς καλές προθέ­
σεις τοῦ ελεγκτού. Προέρχεται ἁπλώς ἀπό 
τήν δυσχέρεια πού υπάρχει στό νά κατα­
στεί γνωστό ἄν αυτός έχει ἀσυναισθήτως 
επηρεασθεί ἀπό ὅ,τι έχει ἀναγνώσει καί τό 
όποιο, ἐξ υποθέσεως, δέν θά έπρεπε νά τό 
έχει ιδεῖ. 
Σχετικώς, ευρίσκω τήν ἀπάντηση πρός τόν 
κ. Cousté μή ικανοποιητική — ἡ υπόσχεση 
τῆς Ἐπιτροπῆς συνίσταται μόνο στην μή 
χρησιμοποίηση τοῦ έγγράφου. "Εχω τήν 
γνώμη ὅτι, ἄν υφίσταται δικαίωμα προστα­
σίας, ἡ 'Επιτροπή δέν πρέπει νά βλέπει τό 
έγγραφο. Τό δημόσιο συμφέρον, ἀπό τό 
όποιο ἀπορρέει ἡ ἀρχή τῆς προστασίας τοῦ 
εμπιστευτικοῦ χαρακτῆρος τῶν σχέσεων 
μεταξύ δικηγόρου καί πελάτου, γεννᾶται 
τήν στιγμή κατά τήν ὁποία ζητείται ἡ παρέ­
χεται ἡ συμβουλή καί ἐν συνεχεία εξακο­
λουθεί νά υφίσταται ἀνεξαρτήτως τοῦ πότε 
ἀνακύπτει τό ζήτημα τῆς προσκομίσεως 
πρός έλεγχο. 
Δέν δύναμαι νά συμμερισθώ τήν νηφα­
λιότητα μέ τήν οποία ἡ 'Επιτροπή προτείνει 
ὅτι ὅλα δύνανται νά τακτοποιηθούν στό 
τέλος. Ἐλέχθη ὅτι, ἄν χρησιμοποιηθούν 
στοιχεία πού τυγχάνουν προστασίας προ­
κειμένου νά εκδοθεί ἀπόφαση διαπιστώ-
νουσα μία παράβαση, ἡ ἐν λόγω ἀπόφαση 
δύναται νά ἀκυρωθεί ἀπό τό Δικαστήριο. 
Κατά τήν γνώμη μου, μέ τήν προσέγγιση 
αυτή, δέν λαμβάνονται ὑπ᾿ ὄψη σοβαροί 
λόγοι. Τά τυγχάνοντα προστασίας στοιχεία 
(ἐξ υποθέσεως κακώς χρησιμοποιηθέντα) 
δυνατόν νά ἀποτελούν τήν βάση επιχειρη­
ματολογίας τῆς 'Επιτροπής δύνανται νά 
εμφανισθοῦν σέ ένα ἀρχικό στάδιο τοῦ 
έλεγχου ὁ έλεγχος δύναται νά εἶναι — καί 
συχνά εἶναι — μακρός καί νά ἀπαιτεί πολύ 
χρόνο καί προσπάθεια ἐκ μέρους τοῦ 
προσωπικοῦ τῆς Ἐπιτροπής. Τό εἰς βάρος 
τῆς Κοινότητος κόστος, καί ἑπομένως εἰς 
βάρος τοῦ φορολογουμένου τελικώς, καθώς 
καί τῆς ενδιαφερόμενης ιδιωτικής επιχειρή­
σεως, δύναται νά εἶναι υπέρογκο. Κατά τήν 
γνώμη μου εἶναι πιό Ικανοποιητικό, πιό 
δίκαιο καί πιό ἀποτελεσματικό ὅπως 
ζήτημα αὐτοῦ τοῦ είδους νά επιλύεται σέ 
προηγούμενο στάδιο. Νομίζω ὅτι τά επι­
χειρήματα υπέρ τῆς εκδόσεως δικαστικῆς 
ἀποφάσεως, προτοῦ νά εξετασθούν καί 
χρησιμοποιηθούν τά έγγραφα, εἶναι συ­
ντριπτικά, έκτος ἄν ἡ Κοινότης θεσπίσει 
νομοθεσία, κατά τήν ὁποία δέν δύνανται 
νά επιλυθούν τέτοια ζητήματα σέ προηγού­
μενο στάδιο. Ἐν πάση περιπτώσει, ἀποτελεῖ 
σφάλμα τό ὅτι πρέπει νά εξακολουθοῦν νά 
χρησιμοποιοῦνται τέτοια προστατευόμενα 
στοιχεία, ἄν υπάρχουν διαθέσιμα μέσα νά 
κριθεί κατά πόσον προστατεύονται. Δέν 
θεωρώ ὅτι ἡ έκδοση μιᾶς τέτοιας ἀποφά­
σεως σέ προηγούμενο στάδιο συνεπάγεται 
σύγκρουση μεταξύ τῶν καθηλόντων τῆς 
'Επιτροπής καί τοῦ καταλλήλου δικα­
στηρίου. ΟΙ λειτουργίες ἀμφοτέρων, πρός 
επίτευξη τῶν ἀληθών σκοπών τῆς συνθήκης 
1662
AM & S / ΕΠΙΤΡΟΠΗ 
καί τοῦ κοινοτικοί) δικαίου, εἶναι ἀλληλο¬ 
συμπληρωματικά καί ὄχι συγκρουόμενα. 
Ό γενικός είσαγγελεύς Warner διετύπωσε 
ὁρισμένες σκέψεις ὑπό την ἔννοια νά επι­
λύεται τό ζήτημα ἀπό τά εθνικά δικα­
στήρια, ὡς ζήτημα κοινοτικού" δικαίου, 
μολονότι αυτός ἀπορρίπτει, ὅπως καί ἐγώ 
θά ἀπέρριπτα, τήν διατυπωθείσα πρόταση 
ὅτι ἡ προστασία πρέπει νά εξαρτάται ἀπό 
τήν ἐθνική νομοθεσία τοῦ Κράτους μέλους 
στό ὁποῖο ευρίσκονται τά έγγραφα. Ή 
λύση τήν ὁποία αυτός υπέδειξε ἀποτελεί 
προφανῶς μία δυνατή ὁδό, μολονότι ἐνδέ­
χεται νά ἀνακύψει κάποια δυσχέρεια ἐκ 
τοῦ γεγονότος ὅτι σέ ορισμένες ἀπό τίς 
έννομες τάξεις φαίνεται ὅτι εκείνος πού 
ἀποφασίζει ἄν τἀ έγγραφα τυγχάνουν τοῦ 
προνομίου εἶναι ὁ πρόεδρος τοῦ δικηγο­
ρικού συλλόγου, παρά τό δικαστήριο. 
Έχω τήν γνώμη ὅτι υπάρχει καί μία εναλ­
λακτική λύση, ἡ ὁποία δέν νομίζω ὅτι 
παρουσιάζει ὅλα τά μειονεκτήματα πού τῆς 
έχουν ἀποδοθεί. Νομίζω ὅτι, άπαξ καί τό 
ζήτημα ἀρχής έχει κριθεί ἀπό τό Δικα­
στήριο, τά επίδικα θέματα στίς περισσό­
τερες ἀπό τίς μελλοντικές υποθέσεις θά 
είναι πιθανῶς μικρᾶς σημασίας. Στίς περισ­
σότερες ἀπό τίς υποθέσεις, οἱ διάδικοι θά 
είναι πιθανῶς σέ θέση νά καταλήξουν σέ 
συμφωνία περί τοῦ ἄν ένα έγγραφο 
εμπίπτει πράγματι στην ἀρχή, καθ' ὅσον ὁ 
δικηγόρος τῆς επιχειρήσεως θά δύναται νά 
πείσει τόν ελεγκτή περί τῆς φύσεως τοῦ 
έγγράφου, χωρίς νά αποκαλύπτει τό περιε­
χόμενο. "Αν ἀνακύψουν διαφωνίες καί δέν 
Ικανοποιηθεῖ ἡ Επιτροπή, δύναται νά λάβει 
ἀπόφαση, ἡ ὁποία δύναται νά παραπεμφθεί 
στό Δικαστήριο, ὅπως συνέβη στην 
παρούσα υπόθεση, καί νά ἀσχοληθεί 'ίσως 
μέ αυτήν ένα τμήμα τοῦ Δικαστηρίου. Ὑπό 
τό φῶς τῆς πείρας πού έχει ἀποκτηθεί σέ 
παρεμφερή θέματα, δέν δέχομαι τόν ισχυ­
ρισμό ὅτι θά δοθεί έτσι λαβή σέ πληθώρα 
προσφυγών. Οὔτε πρέπει νά προσδοθεί 
ὁποιαδήποτε βαρύτητα στίς επικλήσεις 
καθυστερήσεων καί κωλυσιεργίας, οἱ 
ὁποιες λέγεται ὅτι συμβαίνουν σέ ἀμερικα­
νικές δίκες. Οἱ αμερικανοί δικηγόροι εἶναι 
οἱ πρώτοι πού παρατηρούν ὅτι τέτοιες 
καθυστερήσεις δέν ἀποτελοῦν μέρος τοῦ 
συστήματος τοῦ 'Ηνωμένου Βασιλείου. Τό 
Δικαστήριο διαθέτει μεθόδους ώστε νά 
περιστέλλει άσκοπες προσφυγές. 'Ακόμη 
καί ἄν τά εἰς βάρος τῆς επιχειρήσεως έξοδα 
δέν ἀποτελέσουν εμπόδιο, λίγοι εἶναι οἱ 
δικηγόροι, ἀσχολούμενοι μ' αυτό τό εἶδος 
διαφορών, οἱ ὁποῖοι πιθανώς θά διακινδυ­
νεύσουν νά δεχθούν σαβαρές επικρίσεις μέ 
ἀπόφαση τοῦ Δικαστηρίου, φέροντας ενώ­
πιόν του διαφορές ὡς πρός τά έγγραφα, 
χωρίς ελπίδα επιτυχίας. 
Νομίζω επομένως ὅτι ἡ καλύτερα λύση 
είναι ὅτι, ὅταν πράγματι ἀνακύπτει δια­
φορά, τό θέμα πρέπει νά παραπέμπεται στό 
παρόν Δικαστήριο, ὅπως έγινε στην 
παρούσα υπόθεση. 
Συνεπώς, εἶμαι τῆς γνώμης ὅτι, ὑπό τήν επιφύλαξη τῶν ὅσων έχω πει γιά 
τμήματα τῶν επιδίκων έγγράφων, πρέπει νά ἀναγνωρισθεί ὅτι τό άρθρο 1, παρά­
γραφος 6, τῆς ἀπό 6 'Ιουλίου 1979 ἀποφάσεως τῆς Ἐπιτροπῆς εἶναι άκυρο καί νά 
καταδικασθεί ἡ 'Επιτροπή στην δικαστική δαπάνη τῆς προσφευγούσης. Κατά 
τήν γνώμη μου, δέν υπάρχει κανένας λόγος, προκύπτων ἐκ τῆς μεταγενεστέρας 
διαδικασίας, νά ἀποστοῦμε ἀπό τήν πρόταση τοῦ γενικοῦ εισαγγελέως Warner, 
ὅτι ἡ Ἐπιτροπή πρέπει να καταδικασθεί στά δικαστικά έξοδα τῶν νικησάντων 
παρεμβάντων, τῆς κυβερνήσεως τοῦ 'Ηνωμένου Βασιλείου καί τῆς CCBE καί οτι 
ή γαλλική κυβέρνηση πρέπει νά φέρει τά δικά τῆς δικαστικά έξοδα. 
1663