62019CC0212
OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO
GIOVANNIEGO PITRUZZELLI
przedstawiona w dniu 5 marca 2020 r. (
1
)
Sprawa C-212/19
Ministre de l’Agriculture et de l’Alimentation
przeciwko
Compagnie des pêches de Saint-Malo
[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Conseil d’État (radę stanu, Francja)]
Odesłanie prejudycjalne – Pomoc państwa – Odzyskanie bezprawnie przyznanej pomocy – Decyzja 2005/239/WE – Prowadzący hodowle wodne i rybacy – Składka na zabezpieczenie społeczne – Rozróżnienie pomiędzy składkami opłacanymi przez pracodawców i pracowników – Określenie podmiotu zobowiązanego do zwrotu pomocy – Nakazanie zwrotu przez pracowników przedsiębiorstwa
1.
We wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym Conseil d’État (rada stanu, Francja) zwraca się do Trybunału, po pierwsze, o wykładnię decyzji Komisji Europejskiej 2005/239/WE z dnia 14 lipca 2004 r. w sprawie niektórych środków pomocy wprowadzonych przez Francję na rzecz prowadzących hodowle wodne i rybaków (
2
) (zwanej dalej „sporną decyzją”) i, po drugie, o określenie zakresu obowiązku nakazania zwrotu ciążącego na Republice Francuskiej na podstawie wspomnianej decyzji.
2.
Wniosek ten został złożony w ramach odwołania wniesionego przez ministre de l’Agriculture et de l’Alimentation (ministra rolnictwa i żywności, zwanego dalej „ministrem”) od wyroku cour administrative d’appel de Nantes (apelacyjnego sądu administracyjnego w Nantes, Francja) utrzymującego w mocy uchylenie wezwania do zapłaty wystawionego przez directeur général des finances publiques de Bretagne (regionalnego dyrektora ds. finansów publicznych w Bretanii) względem spółki Compagnie des pêches de Saint-Malo (zwanej dalej „Compagnie”), w celu odzyskania kwoty pieniężnej w ramach zwrotu pomocy, jaką spółka ta uzyskała na podstawie przepisów krajowych będących przedmiotem spornej decyzji.
I. Okoliczności powstania sporu w postępowaniu głównym
3.
Pismem z dnia 21 czerwca 2000 r. Republika Francuska poinformowała Komisję Europejską o środkach odszkodowawczych, jakie przyjęła na rzecz rybaków i prowadzących hodowle wodne, którzy ponieśli szkody w następstwie, po pierwsze, zanieczyszczenia węglowodorami spowodowanego zatonięciem tankowca Erika w Zatoce Biskajskiej w dniu 12 grudnia 1999 r., a po drugie w wyniku gwałtownego sztormu, który miał miejsce w dniach 27 i 28 grudnia 1999 r. (
3
) Środki będące przedmiotem niniejszej sprawy to, po pierwsze, nadzwyczajne środki pomocowe, przyjęte w drodze okólnika z dnia 2 lutego 2000 r., w celu udzielenia pomocy rybakom i prowadzącym hodowle wodne z sześciu departamentów na zachodzie Francji (Finistère, Morbihan, Loary Atlantyckiej, Wandei, Charente-Maritime i Żyrondy), którzy ponieśli szkody w następstwie tych wydarzeń i, po drugie, zmniejszenie obciążeń socjalnych o 50 % przez okres trzech miesięcy w przypadku prowadzących hodowle wodne oraz sześciu miesięcy w przypadku rybaków, ustalone w dwóch nowych okólnikach z dnia 15 kwietnia 2000 r. i z dnia 13 lipca 2000 r. Ten drugi środek miał zastosowanie do całej Francji metropolitalnej i departamentów zamorskich.
4.
Większość środków przyjętych w drodze okólnika z dnia 2 lutego 2000 r. została uznana przez Komisję za zgodną ze wspólnym rynkiem (
4
). Natomiast decyzją przekazaną Republice Francuskiej w dniu 11 grudnia 2001 r. Komisja wszczęła procedurę przewidzianą w art. 88 ust. 2 WE w odniesieniu do pozostałych środków, w tym w szczególności „środka uzupełniającego polegającego na zmniejszeniu obciążeń socjalnych” na rzecz rybaków w okresie od dnia 15 kwietnia do dnia 15 października 2000 r. (
5
)
5.
Wspomniane zmniejszenie dotyczyło „składek opłacanych przez pracodawców i pracowników” (
6
) wpłacanych do Établissement national des invalides de la marine (ENIM – krajowego zakładu inwalidów marynarki) (
7
). W odniesieniu do zasad obniżania w motywie 20 spornej decyzji Komisja wyjaśnia, że „[w] przypadku składek na ENIM obniżka wynosiła 50 % zarówno w odniesieniu do składek opłacanych przez pracowników, jak i do składek opłacanych przez pracodawców. Jednakże w szczególnych przypadkach statków, do których nie ma zastosowania system wynagrodzeń proporcjonalnych do udziału, wysokość zmniejszenia składek opłacanych przez pracodawców podniesiono do 75 %. Zdaniem Francji, różnicę tę należy tłumaczyć faktem, że w przypadku wynagrodzeń proporcjonalnych do udziału występuje ścisła solidarność finansowa między armatorem i załogą wobec trudności napotykanych w wykonywaniu działalności rybackiej, w szczególności jeśli chodzi o spadek obrotów, podczas gdy w przypadku dużych armatorów, u których tego rodzaju wynagrodzenia nie istnieją, faktycznie skutki trudności gospodarczych najpoważniej obciążają samych armatorów”.
6.
Środek polegający na zmniejszeniu obciążeń socjalnych na rzecz rybaków został przewidziany wraz z innymi środkami uzupełniającymi w szczególności w celu uwzględnienia szkód poniesionych przez przedsiębiorstwa sektora rybołówstwa z powodu załamania się rynku (
8
). Zdaniem władz francuskich stwierdzono bowiem powszechne załamanie rynku produktów morskich i trwały spadek popytu z powodu zaniepokojenia konsumentów sanitarnym wpływem wycieku z tankowca (
9
). Jednak według Komisji informacjom przekazanym przez Republikę Francuską przeczą inne uzyskane przez nią oficjalne informacje (
10
). Zważywszy, że omawiany środek posiada charakter pomocy operacyjnej, Komisja uznała, że w świetle powyższych informacji istnieją poważne wątpliwości co do zgodności tego środka ze wspólnym rynkiem.
7.
Wątpliwości te nie mogły zostać rozwiane podczas formalnego postępowania dochodzeniowego. Po dogłębnej analizie sytuacji na rynku produktów rybołówstwa w pierwszym kwartale 2000 r. (
11
), Komisja stwierdziła bowiem w motywie 98 spornej decyzji, że na podstawie posiadanych przez nią poszczególnych danych „powszechnego zmniejszenia obciążeń socjalnych przyznanego rybakom w okresie od dnia 15 kwietnia do dnia 15 października nie można uznać za zgodne ze wspólnym rynkiem w oparciu o art. 87 ust. 2 pkt b) [WE]”. W motywie 99 tej decyzji Komisja uznała, że „[j]ako pomoc operacyjna przyznana wszystkim przedsiębiorstwom rybackim bez narzucania im żadnych wymogów, omawiany środek pomocy jest niezgodny ze wspólnym rynkiem na podstawie pkt 1.2 akapit czwarty tiret trzecie wytycznych z 1997 r.” (
12
).
8.
W związku z tym art. 3 spornej decyzji stwierdzał, że „[ś]rodek pomocy wprowadzony przez Francję na rzecz rybaków w formie zmniejszenia obciążeń socjalnych za okres od dnia 15 kwietnia do dnia 15 października 2000 r. jest niezgodny ze wspólnym rynkiem”. Zgodnie z art. 4 ust. 1 tej decyzji „Francja podejmuje wszelkie niezbędne środki, aby odebrać od beneficjentów pomoc, o której mowa w art. […] 3, i która już została przekazana do ich dyspozycji niezgodnie z prawem”. Natomiast w ust. 2 wyjaśniono, że „[o]debranie to następuje bezzwłocznie zgodnie z procedurami prawa krajowego, o ile pozwalają one na natychmiastowe i skuteczne wykonanie niniejszej decyzji. Pomoc, którą należy odebrać, obejmuje odsetki od dnia, w którym została przekazana do dyspozycji beneficjentów, do dnia jej odebrania”.
9.
Sporna decyzja nie została zaskarżona przed Sądem.
10.
Po kilkukrotnym wezwaniu Republiki Francuskiej do zastosowania się do spornej decyzji, w dniu 23 grudnia 2009 r. Komisja wszczęła postępowanie w sprawie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego w rozumieniu art. 108 ust. 2 TFUE. W wyroku z dnia 20 października 2011 r., Komisja/Francja (
13
) (zwanym dalej „wyrokiem Komisja/Francja”) Trybunał orzekł, że „[n]ie wykonując w wyznaczonym terminie [spornej] decyzji, poprzez odzyskanie od beneficjentów pomocy uznanej za niezgodą z prawem i ze wspólnym rynkiem w art. […] 3 tej decyzji, Republika Francuska uchybiła zobowiązaniom ciążącym na niej na mocy art. 288 akapit czwarty TFUE i art. 4 tej decyzji” (
14
). W pkt 42 i 43 wspomnianego wyroku Trybunał odrzucił argument podniesiony przez Republikę Francuską, zgodnie z którym kwoty odpowiadające zmniejszeniu obciążeń opłacanych przez pracowników nie powinny podlegać zwrotowi, ponieważ zostały wpłacone do właściwych instytucji przez przedsiębiorstwa w imieniu pracowników. Na wstępie Trybunał stwierdził w pkt 42 tego wyroku, że „argument ten w istocie kwestionuje przeprowadzoną przez Komisję w [spornej] decyzji ocenę, czy zmniejszenie obciążeń socjalnych zarówno opłacanych przez pracodawców, jak i przez pracowników, stanowi pomoc państwa w rozumieniu art. 107 ust. 1 TFUE”. Następnie, opierając się na utrwalonym orzecznictwie, w pkt 43 Trybunał orzekł, że „[w] ramach […] skargi, mającej za przedmiot stwierdzenie uchybienia w wykonaniu decyzji z zakresu pomocy państwa, która to decyzja nie została zaskarżona przed Trybunałem przez państwo członkowskie, nie jest ono uprawnione do podważania zgodności z prawem takiego aktu” (
15
).
II. Postępowanie główne i postępowanie przed Trybunałem
11.
W dniu 22 lutego 2013 r. w stosunku do Compagnie zostało wystawione wezwanie do zapłaty na kwotę 84550,08 EUR odpowiadającą zmniejszeniu składek opłacanych przez pracowników w okresie pomiędzy dniem 15 kwietnia a dniem 15 lipca 2000 r., wraz z odsetkami za zwłokę. Wyrokiem z dnia 25 czerwca 2015 r. tribunal administratif de Rennes (sąd administracyjny w Rennes, Francja) uchylił to wezwanie do zapłaty. Wyrokiem z dnia 14 kwietnia 2017 r. cour administrative d’appel de Nantes (apelacyjny sąd administracyjny w Nantes) oddalił apelację od tego wyroku wniesioną przez ministre de l’Environnement, de l’Énergie et de la Mer (ministra środowiska, energii i gospodarki morskiej).
12.
Minister wniósł do sądu odsyłającego skargę kasacyjną od tego wyroku, twierdząc w szczególności, że sąd apelacyjny, po pierwsze, naruszył prawo, orzekając, że zwolnienia dotyczące składek opłacanych przez pracowników nie faworyzowały przedsiębiorstw rybackich, podczas gdy Komisja zakwalifikowała je jako pomoc państwa i, po drugie, że dokonał błędnej oceny przedstawionego w sprawie materiału dowodowego, uznając, że postępowanie wykazało, iż obniżenie składek opłacanych przez pracowników skutkowało automatycznie podwyższeniem kwoty wypłacanego im wynagrodzenia netto.
13.
Conseil d’État (rada stanu) uchyliła wyrok wydany przez cour administrative d’appel de Nantes (apelacyjny sąd administracyjny w Nantes), ponieważ nie zbadał on zarzutu, zgodnie z którym wyrok powinien zostać uchylony ze względu na to, że tribunal administratif de Rennes (sąd administracyjny w Rennes) nie wypowiedział się w przedmiocie podniesionego przez ministra zarzutu niedopuszczalności dotyczącego uchybienia przez Compagnie terminowi na wniesienie odwołania, oraz uchyliła wyrok tribunal administratif de Rennes (sądu administracyjnego w Rennes) ze względu na brak oceny tego zarzutu. W związku z powyższym Conseil d’État (rada stanu) postanowiła rozpoznać sprawę co do istoty i niezwłocznie orzec w przedmiocie wniosku złożonego przez Compagnie do tribunal administratif de Rennes (sądu administracyjnego w Rennes).
14.
Po odrzuceniu zarzutu niedopuszczalności podniesionego przez ministra, Conseil d’État (rada stanu) oddaliła dwa z podniesionych przez Compagnie zarzutów, z których pierwszy dotyczył naruszenia zasad pewności prawa i ochrony uzasadnionych oczekiwań przez wezwanie do zapłaty rozpatrywane w postępowaniu głównym, zaś drugi – opóźnienia państwa w odzyskiwaniu kwot pomocy określonych w rzeczonym wezwaniu. Następnie zgodnie z orzecznictwem Trybunału zapoczątkowanym wyrokiem z dnia 9 marca 1994 r., TWD Textilwerke Deggendorf (
16
) (zwanym dalej „wyrokiem TWD”), Conseil d’État (rada stanu) oddaliła złożony przez Compagnie wniosek zmierzający do tego, aby Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej, na podstawie art. 267 TFUE, udzielił odpowiedzi na pytanie prejudycjalne dotyczące oceny ważności spornej decyzji. Conseil d’État (rada stanu) uznała bowiem, że ponieważ Compagnie jest rzeczywistym beneficjentem indywidualnej pomocy przyznanej na podstawie systemu pomocy, której odzyskanie zostało nakazane przez Komisję, sporna decyzja dotyczy jej bezpośrednio i indywidualnie w rozumieniu art. 263 TFUE, i ponieważ nie wniosła do Sądu skargi o stwierdzenie nieważności tego aktu, nie może kwestionować ważności decyzji w ramach sporu dotyczącego środków służących wykonaniu tej decyzji przyjętych przez organy krajowe.
15.
Conseil d’État (rada stanu) przypomniała następnie, że zgodnie z art. L. 741‑9 code rural et de la pêche maritime (kodeksu rolnictwa i rybołówstwa morskiego) oraz z art. 4 décret du 17 juin 1938 relatif à la réorganisation et à l’unification du régime d’assurance des marins (dekretu z dnia 17 czerwca 1938 r. w sprawie reorganizacji i ujednolicenia zasad zabezpieczenia społecznego marynarzy) (JORF z dnia 29 czerwca 1938 r., s. 7500) składki opłacane przez pracodawcę przekazywane do systemu zabezpieczenia społecznego pracowników rolnych oraz do systemu zabezpieczenia społecznego marynarzy są należne od pracodawców, natomiast składki opłacane przez pracowników są należne od pracowników. Składki opłacane przez pracowników nie obciążają pracodawcy, lecz jedynie są przez niego potrącane z wynagrodzenia ubezpieczonych przy każdej wypłacie wynagrodzenia, a zmniejszenie składek opłacanych przez pracowników jest przenoszone na pracowników, którzy otrzymują wyższe wynagrodzenie netto i są jego bezpośrednimi beneficjentami. Niemniej jednak Conseil d’État (rada stanu) wskazuje, że to zmniejszenie składek opłacanych przez pracowników mogłoby zostać uznane za pośrednią korzyść dla przedsiębiorstwa, ponieważ w rozpatrywanym okresie byłoby ono w pewnym sensie bardziej atrakcyjne z uwagi na wyższe wynagrodzenia, jakie otrzymywali przez sześć miesięcy jego pracownicy.
16.
W tych okolicznościach Conseil d’État (rada stanu, Francja) postanowiła zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:
„1)
Czy [sporną] decyzję należy interpretować w ten sposób, że za niezgodne ze wspólnym rynkiem uznaje ona wyłącznie zmniejszenie składek opłacanych przez pracodawców, gdyż zmniejszenie składek opłacanych przez pracowników nie stanowi korzyści dla przedsiębiorstw, a tym samym nie może wchodzić w zakres stosowania art. 107 [TFUE], czy też że za niezgodne ze wspólnym rynkiem uznaje ona także zmniejszenie składek opłacanych przez pracowników?
2)
W przypadku gdyby Trybunał orzekł, że [sporną] decyzję należy interpretować w ten sposób, iż za niezgodne ze wspólnym rynkiem uznaje ona także zmniejszenie składek opłacanych przez pracowników – czy należy uznać, że przedsiębiorstwo odniosło korzyść z całości tego zmniejszenie, czy tylko z jego części? Czy państwo członkowskie obowiązane jest nakazać pracownikom, których to dotyczy, zwrot całości lub części pomocy, z której skorzystali?”.
17.
W niniejszej sprawie uwagi na piśmie przedstawili: Compagnie, rząd francuski oraz Komisja Europejska. Powyższe zainteresowane strony przedstawiły swoje uwagi ustne podczas rozprawy przed Trybunałem, która odbyła się w dniu 20 listopada 2019 r.
III. Analiza
A.
W przedmiocie dopuszczalności odesłania prejudycjalnego
1. W przedmiocie zarzutu niedopuszczalności podniesionego przez Komisję
18.
Komisja opowiada się zasadniczo za stwierdzeniem niedopuszczalności przedłożonego przez Conseil d’État (radę stanu) wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym. Komisja uważa, że oba przedłożone pytania prejudycjalne, chociaż przedstawione w formie pytań o wykładnię, mają w rzeczywistości na celu zakwestionowanie ważności spornej decyzji, ponieważ uznała ona za pomoc państwa również zmniejszenie składek opłacanych przez pracowników i nakazała odzyskanie odpowiednich kwot. Jako pytania dotyczące ważności decyzji są one jednak zdaniem Komisji niedopuszczalne na podstawie orzecznictwa wynikającego z wyroku TWD. Compagnie nie może bowiem kwestionować ważności spornej decyzji w ramach postępowania krajowego dotyczącego jej wykonania, ponieważ nie zaskarżyła tej decyzji w odpowiednim czasie przed Sądem, mimo że niewątpliwie posiadała czynną legitymację procesową, o której mowa w art. 263 akapit czwarty TFUE.
19.
Od razu powiem, że interpretacja pytań prejudycjalnych przez Komisję nie jest przekonująca.
20.
Chociaż prawdą jest, że treść pierwszego z tych pytań nie ogranicza się do żądania od Trybunału wyjaśnień, czy sporna decyzja uznała za niezgodne ze wspólnym rynkiem zmniejszenie składek opłacanych przez pracowników, ale sugeruje, że taka wykładnia rzeczonej decyzji może być sprzeczna z art. 107 ust. 1 TFUE, ponieważ wspomniane zmniejszenie nie stanowi korzyści dla przedsiębiorstw. Jednak sama okoliczność, że sąd odsyłający powołał się na to, iż pewna interpretacja spornej decyzji może być sprzeczna z przepisem prawa pierwotnego, nie oznacza zmiany charakteru wspomnianego wniosku, dotyczącego dokonania przez Trybunał wykładni aktu prawa pochodnego, nie zaś oceny jego ważności. W związku z tym, nawet gdyby Trybunał miał dojść do wniosku, że jest wiele możliwych wykładni spornej decyzji oraz że wykładnię, zgodnie z którą zmniejszenie obciążeń opłacanych przez pracowników stanowi pomoc państwa, należy odrzucić z powodu jej sprzeczności z art. 107 ust. 1 TFUE, Trybunał ciągle pozostanie w granicach podstawowej wykładni zgodnej, która nie prowadzi do stwierdzenia (częściowej) nieważności wspomnianej decyzji.
21.
Zamiar pozostania przez sąd odsyłający przy wniosku o dokonanie wykładni znajduje zresztą potwierdzenie w okoliczności, że – jak już wyjaśniłem w pkt 14 niniejszej opinii – sąd ten oddalił w sposób wyraźny przedłożone przez Compagnie żądanie, którego celem było skierowanie do Trybunału przez sąd odsyłający wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym w zakresie oceny ważności spornej decyzji w oparciu o te same argumenty, które podniosła Komisja na poparcie żądania stwierdzenia niedopuszczalności odesłania prejudycjalnego.
22.
Ponadto zwracam uwagę, że nawet przy założeniu, iż ze względu na swoje brzmienie pierwsze pytanie prejudycjalne należy rozumieć jako pytanie dotyczące oceny ważności spornej decyzji, drugie pytanie prejudycjalne zawiera wyraźny wniosek o dokonanie wykładni. W związku z tym – wbrew twierdzeniom Komisji i pomimo faktu, że to drugie pytanie zostaje przedłożone tylko w wypadku udzielenia na pytanie pierwsze odpowiedzi, że sporna decyzja dotyczy również zmniejszenia obciążeń opłacanych przez pracowników – nie można w każdym razie stwierdzić, iż odesłanie jest w całości niedopuszczalne.
23.
Na podstawie powyższych rozważań proponuję, aby Trybunał oddalił zarzut niedopuszczalności podniesiony przez Komisję.
24.
Mając na uwadze powyższe, nie można wykluczyć, że Trybunał mógłby zbadać z urzędu pytanie dotyczące oceny ważności spornej decyzji. Dlatego poniżej zbadam, czy w niniejszej sprawie zostały spełnione przesłanki takiego badania z urzędu.
2. W przedmiocie możliwości badania z urzędu kwestii ważności spornej decyzji
25.
W przeszłości Trybunał miał już sposobność badania z urzędu pytań dotyczących ważności, dodając takie pytanie do pytań dotyczących wykładni przedłożonych przez sąd odsyłający (
17
), bądź poprzez przeformułowanie pytania dotyczącego wykładni i jego interpretację jako pytania dotyczącego ważności (
18
).
26.
Już w roku 1965 Trybunał żądał kompetencji do przeprowadzenia takiego badania z urzędu, orzekając w wyroku Schwarze (
19
), że „jeśli okaże się, że prawdziwym przedmiotem pytania zadanego przez sąd krajowy jest badanie raczej ważności niż wykładni aktów wspólnotowych, do Trybunału należy udzielenie temu sądowi bezpośrednio odpowiedzi, bez zobowiązywania go do powodującego opóźnienia formalizmu niezgodnego z naturą mechanizmów wprowadzonych w art. 177 [traktatu EWG]” (
20
).
27.
Aby nie naruszać zasady, zgodnie z którą jedynie sąd odsyłający jest właściwy do określenia przedmiotu pytań, które zamierza skierować w trybie prejudycjalnym, Trybunał stara się jednak nie korzystać z tej kompetencji, w przypadku gdy sąd krajowy zmierza jedynie do otrzymania wykładni aktu prawa pochodnego Unii, nie wyrażając wątpliwości co do ważności tego aktu ani nie wskazując, że kwestia ważności została podniesiona w postępowaniu głównym (
21
).
28.
Trybunał potwierdził ponadto, że istotne jest, by sąd krajowy wskazał w szczególności dokładne powody, które doprowadziły do powstania jego wątpliwości w przedmiocie ważności danych przepisów prawa Unii, i przedstawił podstawy nieważności, które w związku z tym mogą być jego zdaniem przyjęte (
22
). Zatem zakwestionowanie ważności aktu Unii przed sądem krajowym samo w sobie nie jest wystarczającym uzasadnieniem dla przedłożenia pytania prejudycjalnego Trybunałowi (
23
).
29.
W niniejszym przypadku z postanowienia odsyłającego oraz z krajowych akt sprawy złożonych w sekretariacie Trybunału wynika, że skarga wniesiona przez Compagnie do tribunal administratif de Rennes (sądu administracyjnego w Rennes) była bezpośrednim zakwestionowaniem ważności spornej decyzji w zakresie, w jakim stwierdzono w niej niezgodność z rynkiem wewnętrznym również zmniejszenia składek opłacanych przez pracowników. Wychodząc z założenia, że na skutek upływu terminu prekluzyjnego wygasła możliwość zakwestionowania przez Compagnie ważności spornej decyzji, Conseil d’État (rada stanu) nie zajęła wyraźnie stanowiska w tym zakresie. Podkreślając jednak, że zmniejszenie takich składek nie stanowi bezpośredniej korzyści dla przedsiębiorstw, a zatem nie wchodzi w zakres stosowania art. 107 TFUE, tribunal administratif de Rennes (sąd administracyjny w Rennes) pośrednio wyraża wątpliwości co do ważności spornej decyzji.
30.
Jednak w innym kontekście okoliczności te całkiem niedawno zostały uznane przez Trybunał za wystarczające do celów rozpatrzenia z urzędu kwestii ważności aktu, gdy sąd odsyłający wnosił jedynie o jego wykładnię (
24
).
31.
Na podstawie powyższych rozważań uważam zatem, że są spełnione warunki rozpatrzenia przez Trybunał z urzędu zarzutu nieważności spornej decyzji, stanowiącego przedmiot dyskusji w ramach niniejszego postępowania.
32.
Jednakże w okolicznościach niniejszego przypadku, wbrew twierdzeniu Komisji oraz orzeczeniu wydanemu przez Conseil d’État (radę stanu), takie rozpatrzenie z urzędu byłoby możliwe tylko wtedy, gdyby skutki przedawnienia przewidziane przez orzecznictwo zapoczątkowane wyrokiem TWD nie mogły zostać podniesione wobec Compagnie (
25
), co zostanie zbadane poniżej.
3. W przedmiocie możliwości zastosowania orzecznictwa zapoczątkowanego wyrokiem TWD do okoliczności postępowania głównego
33.
W pkt 17 wyroku TWD, w szczególności ze względów dotyczących pewności prawa, Trybunał wykluczył możliwość, by beneficjent pomocy państwa będącej przedmiotem decyzji Komisji skierowanej bezpośrednio tylko do państwa członkowskiego, do którego przynależy beneficjent, który niewątpliwie mógł zaskarżyć tę decyzję na podstawie art. 263 TFUE i dopuścił do upływu terminu określonego w akapicie szóstym tego postanowienia, skutecznie podważył zgodność z prawem wspomnianej decyzji przed sądami krajowymi przy okazji skargi na środki wykonawcze do tej decyzji (
26
). Zdaniem Trybunału przyznanie, że w takich okolicznościach beneficjent pomocy mógłby sprzeciwić się przed sądem krajowym wykonaniu takiej decyzji, powołując się na jej niezgodność z prawem, oznaczałoby bowiem przyznanie mu możliwości obejścia ostatecznego charakteru decyzji, jakiego nabiera ona w stosunku do niego po upływie terminu na wniesienie skargi (
27
).
34.
Trybunał kilkakrotnie przypominał i potwierdzał zasady ustanowione w wyroku TWD (
28
), również w bardzo odmiennych stanach faktycznych i prawnych w stosunku do stanu właściwego dla postępowania głównego, w którym wydano ów wyrok (
29
). Jednak tylko w ograniczonej liczbie przypadków Trybunał uznał za niedopuszczalne pytanie prejudycjalne dotyczące oceny ważności na podstawie wspomnianych zasad (
30
).
35.
Zgodnie z orzecznictwem TWD prekluzja wynikająca z upływu terminu do wniesienia skargi przewidzianego w art. 263 akapit szósty TFUE, w sytuacji gdy nie została wniesiona skarga o stwierdzenie nieważności na mocy tego przepisu do sądu właściwego do rozpoznania takiej skargi (Sąd), wystąpi bowiem tylko wówczas, gdy osoba fizyczna lub prawna, która powołuje się na niezgodność aktu Unii z prawem w ramach postępowania krajowego w celu skłonienia sądu krajowego do wniesienia do Trybunału wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczącego ważności tego aktu, miała „bez żadnych wątpliwości”, a zatem „oczywiście i niewątpliwie” (
31
) czynną legitymację procesową do zaskarżenia wspomnianego aktu w ramach takiej skargi (
32
).
36.
W związku z tym należy sprawdzić, czy jest tak w przypadku Compagnie, która – nie będąc adresatem spornej decyzji – mogła oprzeć swoją czynną legitymację do jej zaskarżenia wyłącznie na obecnym art. 263 akapit czwarty drugi człon zdania TFUE (dawnym art. 230 akapit czwarty WE), to znaczy jedynie, czy mogła ona wykazać, że decyzja ta dotyczyła jej bezpośrednio i indywidualnie.
37.
W tym względzie przypomnę, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału ustanowiony w art. 263 akapit czwarty TFUE warunek, zgodnie z którym będąca przedmiotem skargi decyzja musi bezpośrednio dotyczyć osoby fizycznej lub prawnej, wymaga łącznego spełnienia dwóch kryteriów, mianowicie, by, po pierwsze, zaskarżony akt wspólnotowy wywoływał bezpośredni wpływ na sytuację prawną jednostki i, po drugie, by nie pozostawiał żadnej uznaniowości adresatom, których obowiązkiem jest go wykonać, co ma mieć charakter automatyczny i wynikać z samego aktu wspólnotowego, bez stosowania innych przepisów pośrednich (
33
). Trybunał orzekł w tym kontekście, że decyzja Komisji nakazująca odzyskanie pomocy dotyczy bezpośrednio beneficjentów, chociaż wymaga dodatkowo krajowego aktu wykonawczego (
34
).
38.
Z utrwalonego orzecznictwa wynika również, że podmioty inne niż adresaci decyzji mogą zostać uznane za podmioty, których dotyczy ona indywidualnie, tylko jeśli decyzja wywiera na nie wpływ ze względu na pewne cechy, które są im właściwe, lub ze względu na sytuację, która wyodrębnia je spośród wszystkich innych osób i w ten sposób indywidualizuje je w sposób analogiczny do adresata (
35
).
39.
W dziedzinie pomocy państwa Trybunał wielokrotnie orzekał, że decyzje Komisji mające na celu zatwierdzenie lub zakazanie krajowego programu pomocy mają zasięg ogólny, który wynika z faktu, że decyzje takie mają zastosowanie w określonych obiektywnie sytuacjach oraz wywołują skutki prawne względem pewnej kategorii osób określonych w sposób ogólny i abstrakcyjny (
36
). Trybunał orzekł w tym kontekście, że przedsiębiorstwo nie może w zasadzie zaskarżyć decyzji Komisji zakazującej wprowadzenia systemu pomocy sektorowej, jeżeli ta decyzja dotyczy przedsiębiorstwa wyłącznie z powodu jego przynależności do tego sektora oraz posiadanego przez nie charakteru potencjalnego beneficjenta wspomnianego systemu pomocy (
37
).
40.
Jednak zgodnie z równie utrwalonym orzecznictwem decyzja dotyczy rzeczywistych beneficjentów indywidualnej pomocy przyznanej na podstawie systemu pomocy, której odzyskanie zostało nakazane przez Komisję (
38
) indywidualnie w rozumieniu art. 230 akapit czwarty TFUE (
39
), nawet jeśli rzeczywiste odzyskanie pomocy nastąpi na późniejszym etapie, w którego ramach trzeba będzie ustalić, czy otrzymane korzyści stanowią pomoc państwa, która musi zostać zwrócona (
40
). Zdaniem Trybunału w istocie nakaz odzyskania pomocy dotyczy indywidualnie wszystkich beneficjentów rozpatrywanego systemu już z tego względu, „że od momentu wydania decyzji [Komisji] są oni narażeni na ryzyko, że korzyści, które otrzymali, zostaną odzyskane i tym samym będzie to miało wpływ na ich sytuację prawną” (
41
). Beneficjenci ci należą zatem do ograniczonego kręgu zgodnie z orzecznictwem wynikającym z wyroku z dnia 17 stycznia 1985 r., Piraiki-Patraiki i in./Komisja (
42
). Sama ewentualność, że w późniejszym czasie korzyści uznane za bezprawne nie zostaną odzyskane od ich beneficjentów, „nie wyklucza uznawania ich za podmioty, których decyzja dotyczy indywidualnie” (
43
). W wyroku Comitato „Venezia vuole vivere” Trybunał oddalił wyraźnie również podniesiony przez Komisję argument, jakoby uznanie dopuszczalności skarg na decyzję tej instytucji, w której nakazuje ona odzyskanie pomocy państwa, wywoływało „paradoksalny i przewrotny skutek” polegający na tym, że beneficjenci pomocy państwa są zmuszeni do natychmiastowego zaskarżenia danej decyzji, zanim jeszcze dowiedzą się, czy doprowadzi ona do wydania dotyczącego ich nakazu odzyskania pomocy (
44
). Orzecznictwo to zostało niedawno potwierdzone w kontekście zastosowania przyczyny prekluzji wynikającej z wyroku TWD przez wyrok Georgsmarienhütte (
45
), na którym oparł się sąd odsyłający w celu oddalenia złożonego przez Compagnie wniosku o skierowanie do Trybunału odesłania prejudycjalnego w kwestii ważności spornej decyzji.
41.
Chociaż orzecznictwo przypomniane w poprzednim punkcie zostało sprecyzowane po upływie terminu do wniesienia skargi na sporną decyzję (
46
), to jego zasady znalazły już potwierdzenie w wyroku Włochy i Sardegna Lines/Komisja (
47
) oraz wyroku Włochy/Komisja (
48
), dlatego bez trudu można stwierdzić, że prawdopodobnie Sąd uznałby dopuszczalność ewentualnej skargi wniesionej przez Compagnie w 2004 r. na sporną decyzję.
42.
Prawdą jest, że system pomocy będący przedmiotem spornej decyzji różni się od systemów rozpatrywanych w sprawach zakończonych wyrokiem Włochy i Sardegna Lines/Komisja oraz wyrokiem Włochy/Komisja. W istocie systemy rozpatrywane w tych sprawach zostały wprowadzone różnymi aktami administracyjnymi wiążącymi się z wykonywaniem pewnego zakresu uznania, na podstawie których beneficjentom przyznawano konkretne kwoty (
49
), podczas gdy pomoc uznana przez sporną decyzję za niezgodną polega na zwolnieniach ze składek na zabezpieczenie społeczne zastosowanych bezpośrednio wobec wszystkich podmiotów należących do sektora.
43.
Z jednej strony nie wydaje się jednak, że cechy charakterystyczne rozpatrywanego systemu zostały szczególnie uwzględnione przez Trybunał w wyroku Włochy i Sardegna Lines/Komisja oraz wyroku Włochy/Komisja. Z drugiej strony, w wyroku z dnia 28 listopada 2008 r., Hotel Cipriani i in./Komisja (
50
), mającym za przedmiot skargi wniesione w 2000 r., kryterium oceny interesu indywidualnego dotyczące sposobów stosowania systemu pomocy, w tamtym czasie zdecydowanie popierane przez Komisję, zostało jednoznacznie uznane za nieistotne (
51
).
44.
Podobnie, chociaż w pkt 39 wyroku Włochy/Komisja Trybunał wskazał okoliczność, że liczba otrzymanych wniosków i kwota kredytów przewidzianych na pomoc rozpatrywaną w sprawie zakończonej tym wyrokiem zostały określone w spornej decyzji, a więc „Komisja nie mogła nie wiedzieć o istnieniu rzeczywistych beneficjentów” tej pomocy, to koncepcja, zgodnie z którą decydujące znaczenie dla indywidualnego oddziaływania ma nie liczba czy nawet tożsamość podmiotów prawa, w stosunku do których zaskarżony akt znajduje zastosowanie, ale okoliczność, że należą oni do zamkniętego kręgu, tak jak beneficjenci rzeczywiści systemu pomocy po zakończeniu jego stosowania, była już mocno ugruntowana w orzecznictwie (
52
). A zatem okoliczność, że pomoc będąca przedmiotem spornej decyzji polega na powszechnym zmniejszeniu obciążeń socjalnych ustanowionym na rzecz rybaków z całej Francji metropolitalnej i departamentów zamorskich i że w związku z tym wspomniana decyzja nie zawiera szczegółowych wskazówek dotyczących liczby beneficjentów czy dokładnej kwoty pomocy (
53
), prawdopodobnie nie stanowi sama w sobie wystarczającej przesłanki do rezygnacji przez Sąd z rozstrzygnięcia przyjętego w wyroku Włochy i Sardegna Lines/Komisja oraz wyroku Włochy/Komisja. Wniosek ten znajduje ponadto poparcie w wyroku Hotel Cipriani i in./Komisja (
54
).
45.
Uważam jednak, że powyższe rozważania nie są wystarczające, aby stwierdzić możliwość powołania się wobec Compagnie na prekluzję przewidzianą w orzecznictwie wynikającym z wyroku TWD.
46.
Z jednej strony bowiem nie jestem przekonany, że w 2005 r. skarga na sporną decyzję wniesiona przez Compagnie byłaby „niewątpliwie” dopuszczalna. Orzecznictwo przytoczone w pkt 40 niniejszej opinii nie było wówczas wystarczająco utrwalone, aby taki wniosek był możliwy.
47.
Z drugiej strony zwracam uwagę, że w dziedzinie pomocy państwa, z wyjątkiem wyroku Georgsmarienhütte, Trybunał uznał wspomnianą prekluzję wyłącznie wobec beneficjentów indywidualnej pomocy (
55
). W wyroku z dnia 23 lutego 2006 r., Atzeni i in. (
56
) Trybunał orzekł natomiast w odniesieniu do decyzji dotyczącej programów pomocowych przeznaczonych dla grupy osób oznaczonych w sposób ogólny, że nie jest oczywiste, czy wniesiona przez beneficjentów tej pomocy skarga o stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji byłaby dopuszczalna (
57
).
48.
W odniesieniu do wyroku Georgsmarienhütte, należy podkreślić, że okoliczności sprawy, w której został wydany ten wyrok, były bardzo szczególne. W istocie rzeczywiści beneficjenci pomocy przyznanej przez władze niemieckie w formie przyznania ulg w dopłatach w sektorze energetycznym zaskarżyli decyzję Komisji o wszczęciu formalnego postępowania wyjaśniającego w odniesieniu do tego systemu. W ramach tego postępowania skarżące spółki mogły zapoznać się z treścią ostatecznej decyzji uznającej ten system za niezgodny z rynkiem wewnętrznym i nakazującej odzyskanie przyznanej pomocy (
58
). W przeciwieństwie do pozostałych przedsiębiorstw, których dotyczyła przedmiotowa pomoc, zamiast wnieść osobną skargę na tę decyzję, rozpoczął bowiem bieg termin do wniesienia takiej skargi, spółki zaskarżyły nakazy odzyskania pomocy, z której skorzystały, przekazane im przez władze niemieckie kilka dni po wydaniu rzeczonej decyzji (
59
).
49.
Wreszcie, uwzględniając charakter systemu będącego przedmiotem spornej decyzji oraz biorąc pod uwagę okoliczność, że wspomniana decyzja została wydana cztery lata po przyznaniu pomocy i że w dniu upływu terminu do wniesienia skargi na tę decyzję Republika Francuska nie rozpoczęła jeszcze działań zwizanych z określeniem beneficjentów wspomnianej pomocy (
60
), nie można wykluczyć, że przed Sądem mogły pojawić się pytania dotyczące włączenia Compagnie w procedurę odzyskiwania pomocy, skłaniając Sąd do powzięcia wątpliwości co do istnienia aktualnego i rzeczywistego interesu prawnego skarżącej, jak to miało miejsce w przypadku skarżących w sprawach, w których zostało wydane postanowienie z dnia 10 marca 2005 r., Gruppo ormeggiatori del porto di Venezia i in./Komisja (
61
).
50.
Z uwagi na wszystkie wyżej wymienione względy uważam, że Conseil d’État (rada stanu) niesłusznie uznała, że wobec Compagnie można powołać się na prekluzję przewidzianą w orzecznictwie wynikającym z wyroku TWD. W związku z tym, jeżeli Trybunał miałby – wbrew stanowisku wyrażonemu w pkt 18–23 niniejszej opinii – interpretować pierwsze pytanie prejudycjalne przedłożone przez sąd odsyłający jako pytanie dotyczące ważności spornej decyzji, uważam, że pytanie to należy uznać za dopuszczalne. Podobnie, jeżeli Trybunał miałby zdecydować o ocenie z urzędu ważności spornej decyzji, wyrok TWD nie stoi temu na przeszkodzie.
B.
Co do istoty
51.
Zbadam najpierw pierwsze pytanie prejudycjalne, ponieważ dotyczy ono wykładni spornej decyzji, a zatem, logicznie rzecz biorąc, jest wcześniejsze. Następnie omówię ważność tej decyzji w zakresie, w jakim Trybunał miałby interpretować ją w ten sposób, że za niegodne ze wspólnym rynkiem uznaje ona również zmniejszenie składek opłacanych przez pracowników. Na końcu odpowiem na drugie pytanie prejudycjalne.
1. W przedmiocie pytania pierwszego
52.
W pierwszym pytaniu prejudycjalnym, które – przypomnę – dotyczy według mnie problemu wykładni spornej decyzji (
62
), sąd odsyłający zastanawia się w istocie, czy decyzję tę należy interpretować w ten sposób, iż za niezgodne ze wspólnym rynkiem uznaje ona wyłącznie zmniejszenie składek opłacanych przez pracodawców. Compagnie uważa, że na pytanie to należy odpowiedzieć twierdząco, uwzględniając zarówno treść spornej decyzji, jak i praktykę decyzyjną Komisji. Takie podejście uważa ona ponadto za konieczne w celu zapewnienia wykładni zgodnej z art. 87 ust. 1 WE (obecnie art. 107 ust. 1 TFUE). Natomiast rząd francuski i Komisja, opierając się na głównie systemowej interpretacji spornej decyzji, uważają, że należy interpretować ją w ten sposób, iż obejmuje ona zarówno zmniejszenie składek opłacanych przez pracodawców, jak i składek opłacanych przez pracowników. Te zainteresowane strony podnoszą, że Trybunał wypowiedział się już podobnie w wyroku Komisja/Francja.
53.
Na wstępie należy od razu oddalić ten ostatni argument. Jest bowiem jasne, moim zdaniem, że w wyroku Komisja/Francja nie tylko Trybunał w ogóle nie wypowiedział się w przedmiocie ważności spornej decyzji (
63
), ale również nie zajął stanowiska w przedmiocie jej wykładni, przynajmniej w odniesieniu do kwestii podniesionej w pierwszym pytaniu prejudycjalnym. Z pkt 23 tego wyroku oraz z akt sprawy, w której został wydany wspomniany wyrok, wynika, że poprzez swoją argumentację Republika Francuska zamierzała zakwestionować obowiązek zwrotu kwot odpowiadających zmniejszeniu składek opłacanych przez pracowników, nie zaś zwrócić się do Trybunału o wyjaśnienie, czy nakaz odzyskania pomocy ustanowiony w tej decyzji dotyczył również tego zmniejszenia (
64
). Prawdą jest, że w pkt 42 wyroku Komisja/Francja Trybunał stwierdził, że „argument” Republiki Francuskiej dotyczący „odzyskania obciążeń opłacanych przez pracowników” oznaczał „zakwestionowanie dokonanej przez Komisję w [spornej] decyzji oceny tego, czy charakter pomocy państwa w rozumieniu art. 107 ust. 1 TFUE posiada zmniejszenie składek opłacanych zarówno przez pracodawców, jak i przez pracowników”. Jednakże, pomijając kwestię sformułowania tego punktu oraz biorąc pod uwagę kontekst, w jaki się on wpisuje, uważam, że nie można rozumieć go jako zajęcie stanowiska w przedmiocie uznania argumentu podniesionego przez Republikę Francuską za zarzut dotyczący ważności spornej decyzji. Odczytanie go jako zajęcie przez Trybunał stanowiska w przedmiocie wykładni spornej decyzji, arbitralnego i pozbawionego uzasadnienia, a co więcej ostatecznego, nie wydaje mi się natomiast właściwe.
54.
Ponadto, tak jak wszyscy zainteresowani, którzy przedłożyli uwagi na piśmie, zwracam uwagę, że sentencja spornej decyzji nie pozwala sama w sobie stwierdzić z pewnością, że „środek pomocy wdrożony przez Francję na rzecz rybaków w formie zmniejszenia obciążeń socjalnych”, o którym mowa w art. 3 i 4 tej decyzji, obejmuje zarówno zwolnienie z obowiązku zapłaty składek opłacanych przez pracodawców, jak i przez pracowników. Jak słusznie podniósł rząd francuski, część normatywna aktu prawnego jest nierozerwalnie związana z jego uzasadnieniem i w związku z tym w razie potrzeby jego wykładnia winna być dokonywana z uwzględnieniem powodów, które doprowadziły do jego przyjęcia (
65
).
55.
Jednak, chociaż część II spornej decyzji, zatytułowana „Opis”, nie należy sensu stricto do uzasadnienia wspierającego jej sentencję, niemniej jednak należy odnieść się do tej części w celu określenia, jakich konkretnie środków konkretnie dotyczy wspomniana sentencja. W motywie 4 spornej decyzji Komisja wymienia środki, „w odniesieniu do których wszczęto [formalne postępowanie wyjaśniające]”. Wśród tych środków w pkt 2 rzeczonego motywu 4 uwzględniono „środki uzupełniające na rzecz prowadzących hodowle wodne i rybaków z całej Francji”. Tiret pierwsze wspomnianego pkt 2 wymienia „środek […] polegający na zmniejszeniu obciążeń socjalnych dla wszystkich […] rybaków z Francji metropolitalnej i departamentów zamorskich (okres od dnia 15 kwietnia do dnia 15 października 2000 r.)” (
66
). W części II.B. spornej decyzji zostały przedstawione środki uzupełniające, o których mowa w motywie 4 pkt 2 tej decyzji. Zawarty w pkt 2 tej części motyw 17 wspomnianej decyzji, zatytułowany „Zmniejszenie obciążeń socjalnych dla prowadzących hodowle wodne i rybaków”, stanowi, że „[w] dwóch okólnikach […] minister […] podjął decyzję o przyznaniu wszystkim przedsiębiorstwom omawianego sektora 50% zmniejszenia obciążeń socjalnych, dotyczącego okresu od dnia […] 15 kwietnia 2000 r. do dnia 15 października 2000 r. dla rybaków” (
67
). Motyw 18 wyjaśnia natomiast, że „[u]lga ta dotyczyła składek opłacanych przez pracodawców i pracowników” (
68
). Wreszcie motyw 20 stanowi, że „[w] przypadku składek na ENIM obniżka wynosiła 50% zarówno w odniesieniu do składek opłacanych przez pracowników, jak i do składek opłacanych przez pracodawców”. Następnie sporna decyzja nie wspomina już o składkach opłacanych przez pracodawców lub przez pracowników odrębnie, ale odnosi się wyłącznie do „obciążeń socjalnych”.
56.
Z fragmentów wymienionych powyżej wynika, że sporna decyzja opisuje „środek uzupełniający polegający na zmniejszeniu obciążeń socjalnych” na rzecz rybaków jako dotyczący jednocześnie składek opłacanych przez pracodawców i składek opłacanych przez pracowników. Ten opis, pozwalający ustalić przedmiot formalnego postępowania wyjaśniającego, nie został w żadnym momencie zakwestionowany w spornej decyzji. W systematyce tego aktu definicja pojęcia „obciążeń socjalnych” obejmuje zatem również składki opłacane przez pracowników. Nie przekonuje przeciwny argument wysunięty przez Compagnie. Zakładając nawet bowiem, że istnieje – jak twierdzi ta zainteresowana strona – praktyka decyzyjna Komisji (oraz Trybunału), zgodnie z którą pojęcie „obciążeń socjalnych” obejmuje wyłącznie składki opłacane przez pracodawców, nie może to podważyć odmiennych informacji wynikających z interpretacji samej spornej decyzji.
57.
Przechodząc do analizy części IV tej decyzji, poświęconej ocenie środków będących przedmiotem formalnej procedury dochodzeniowej, należy stwierdzić, że żaden element tej oceny nie pozwala uznać, iż Komisja zamierzała wyłączyć ze swojej analizy część środka polegającego na zmniejszeniu obciążeń socjalnych, obejmującą składki opłacane przez pracowników.
58.
Z wcześniejszych rozważań wynika, że w świetle uzasadnienia spornej decyzji jej sentencję należy traktować jako dotyczącą zarówno zmniejszenia składek opłacanych h przez pracodawców, jak i składek opłacanych przez pracowników. Interpretacja tej decyzji, zgodnie z którą zwolnienie z tych ostatnich składek jest wyłączone z określonego we wspomnianej sentencji stwierdzenia niezgodności i nakazu odzyskania, stoi w sprzeczności z brzmieniem i systematyką wspomnianej decyzji. Tylko z tego powodu należy oddalić argument Compagnie oparty na wymogu dokonywania wykładni spornej decyzji zgodnie z art. 87 ust. 1 WE (obecnie art. 107 ust. 1 TFUE).
59.
W świetle powyższego moim zdaniem na pierwsze pytanie prejudycjalne przedłożone przez Conseil d’État (radę stanu) należy odpowiedzieć, że art. 3 spornej decyzji należy intepretować w ten sposób, iż za pomoc państwa niezgodną ze wspólnym rynkiem, której dotyczy nakaz odzyskania określony w pkt 4 tej decyzji, uznaje ona również zmniejszenie składek opłacanych przez pracowników przyznane przez Francję na rzecz rybaków w okresie od dnia 15 kwietnia do dnia 15 października 2000 r.
2. W przedmiocie ważności spornej decyzji w zakresie, w jakim za pomoc państwa został w niej uznany środek polegający na zmniejszeniu składek opłacanych przez pracowników
60.
Aby pomoc państwa mogła wchodzić w zakres art. 107 ust. 1 TFUE, pomoc taka powinna móc być uznana za przysporzenie korzyści przedsiębiorstwu, które ją uzyskało (
69
).
61.
Za pomoc uznaje się interwencje, które, niezależnie od ich formy, mogą uprzywilejowywać przedsiębiorstwa w bezpośredni lub pośredni sposób, (
70
) lub które winny być uznane za korzyść gospodarczą, jakiej przedsiębiorstwo będące beneficjentem nie uzyskałoby w normalnych warunkach rynkowych (
71
). Otóż zgodnie z utrwalonym orzecznictwem pojęcie pomocy obejmuje korzyści przyznawane przez władze państwowe, które w taki czy inny sposób skutkują zmniejszeniem wysokości należności obciążających zwykle budżet przedsiębiorstwa, przez co – nie stanowiąc subwencji w ścisłym tego słowa znaczeniu – mają charakter taki sam jak subwencja i wywierają identyczne jak ona skutki (
72
).
62.
Z utrwalonego orzecznictwa Trybunału wynika też, że częściowe zwolnienie z obciążeń z tytułu zabezpieczenia społecznego, które są zobowiązani ponosić przedsiębiorcy z określonej gałęzi gospodarki, stanowi pomoc państwa w rozumieniu art. 107 ust. 1 TFUE, jeśli celem takiego środka jest częściowe zwolnienie tych przedsiębiorstw ze świadczeń pieniężnych, jakie normalnie wynikają ze stosowania powszechnie obowiązującego systemu zabezpieczeń społecznych, a to zwolnienie nie jest uzasadnione charakterem lub ogólną strukturą tego systemu (
73
).
63.
W odniesieniu do pojęcia „obciążeń, jakim zazwyczaj podlega budżet przedsiębiorstwa”, Trybunał uznał, że istnienie korzyści nie może być wyłączone w przypadku, gdy organy publiczne płacą dodatek do wynagrodzenia pracowników danego przedsiębiorstwa, nawet jeśli przedsiębiorstwo to nie miało prawnego obowiązku do jego wypłaty swoim pracownikom (
74
). W tym względzie w wyroku z dnia12 grudnia 2002 r., Belgia/Komisja (
75
) Trybunał stwierdził, że „koszty związane z wynagrodzeniem pracowników ze swej natury ciążą na budżecie przedsiębiorstw, niezależnie od tego, czy wynikają z obowiązku ustawowego, czy z układów zbiorowych” oraz że okoliczność, iż interwencja publiczna wykluczyła już jakikolwiek wzrost kosztów wynagrodzeń poniesionych przez przedsiębiorstwo, „nie odbiera [przedmiotowemu] dodatkowi jego charakteru kosztu wynagrodzenia normalnie spoczywającego na [tym przedsiębiorstwie]”.
64.
Z orzecznictwa wynika ponadto, że korzyść gospodarczą, która może być przedmiotem pomocy państwa, można przyznać nawet pośrednio, w trybie środka, z którego korzystają bezpośrednio inne przedsiębiorstwa lub inne podmioty, w tym osoby fizyczne lub prawne, które nie prowadzą żadnej działalności gospodarczej (
76
). A zatem okoliczność, że bezpośrednimi beneficjentami pomocy na rzecz osób fizycznych są pracownicy przedsiębiorstwa, nie wystarcza, aby wykazać brak pomocy na rzecz ich pracodawcy (
77
).
65.
W świetle tych zasad należy ocenić, czy uznając, że zmniejszenie składek opłacanych przez pracowników przyznane przez Republikę Francuską na rzecz rybaków w okresie od dnia 15 kwietnia do dnia 15 października 2000 r. spowodowało obniżenie opłat, które zazwyczaj obciążają ich budżet, Komisja naruszyła prawo w spornej decyzji, będącej przedmiotem wykładni w pkt 18–23 niniejszej opinii, jak twierdzi Compagnie oraz pośrednio sąd odsyłający.
66.
Składki na zabezpieczenie społeczne opłacanych przez pracowników, podobnie jak te opłacanych przez pracodawców, przyczyniają się do określenia kosztu pracy (lub kosztu wynagrodzeń) danego przedsiębiorstwa, który obejmuje wszystkie wydatki poniesione przez to przedsiębiorstwo w zamian za pracę świadczoną przez pracownika. Podczas gdy pierwsze z nich są opłacanych przez pracownika i wliczane do wynagrodzenia brutto przez pracodawcę, drugie pokrywa pracodawca. Pracodawca odpowiada za uiszczenie na rzecz organów właściwych do spraw zabezpieczenia społecznego kwot odpowiadających zarówno składkom opłacanym przez pracodawców, jak i przez pracowników. Jeżeli ulga dotycząca składek na zabezpieczenie społeczne opłacanych przez pracodawcę zapewnia bezpośrednią korzyść gospodarczą przedsiębiorstwom, które z niej korzystają, ponieważ poprzez środek odpowiadający wspomnianej uldze zmniejsza obciążenie tych przedsiębiorstw wynikające z przepisów w dziedzinie zabezpieczenia społecznego (
78
), to czy można powiedzieć to samo w odniesieniu do zmniejszenia składek opłacanych przez pracowników?
67.
Uważam, że odpowiedź twierdząca na to pytanie nie może wynikać z samego tylko twierdzenia, że takie zmniejszenie obniża koszty pracy, a zatem obciążenia w zakresie płynności finansowej przedsiębiorstwa. Ani rząd francuski, ani Komisja nie ograniczają się do takiego argumentu na poparcie swego stanowiska. W istocie owe zainteresowane strony podnoszą, że okoliczność, iż składki pracownicze są płacone przez pracodawcę „w imieniu” pracownika, nie pozwala wykluczyć, że zmniejszenie tych składek zapewnia bezpośrednią korzyść gospodarczą przedsiębiorstwu, które z niego korzysta, ponieważ, po pierwsze, to w jego gestii leży uiszczenie na rzecz właściwych organów kwot odpowiadających wspomnianym składkom, po drugie, zmniejszenie to nie ma automatycznego wpływu na wynagrodzenie pracownika, ponieważ nie pozwala mu, jako takie, otrzymywać równowartości jego wynagrodzenia brutto przed pobraniem składek pracowniczych lub pomniejszonego o niższą kwotę składek pracowniczych, po trzecie, przerzucenie – w całości lub w części – zmniejszenia składek pracowniczych zawsze wynika z decyzji zarządu przedsiębiorstwa i nie może powodować zastąpienia przedsiębiorstwa jego pracownikami jako rzeczywistymi beneficjentami środka pomocowego.
68.
W tym względzie pragnę zwrócić uwagę, w pierwszej kolejności, że o ile przedsiębiorstwa, których dotyczy zmniejszenie będące przedmiotem postępowania głównego, były zobowiązane do uiszczenia na rzecz właściwych instytucji kwot potrąconych z wynagrodzeń swoich pracowników z tytułu składek na zabezpieczenie społeczne opłacanych przez pracowników, nie były one jednak zobowiązane do zapłaty tych świadczeń, ponieważ – jak twierdzi sąd odsyłający i co jest bezsporne między stronami postępowania głównego – są one ponoszone przez pracowników. Z tego punktu widzenia sytuacja tych przedsiębiorstw różni się od sytuacji beneficjenta ulgi podatkowej dotyczącej podatku akcyzowego, rozpatrywanej w sprawach zakończonych wyrokiem z dnia 21 grudnia 2016 r., Komisja/Aer Lingus i Ryanair Designated Activity (zwanego dalej „wyrokiem Ryanair”) (
79
), do którego odsyła rząd francuski. Taki bowiem podatek, który miał być przerzucany na konsumentów, ponoszących jego ciężar ekonomiczny, obciąża budżet przedsiębiorstwa zobowiązanego bezpośrednio do jego zapłaty (
80
).
69.
W drugiej kolejności, istnienie obowiązku uiszczenia na rzecz właściwych organów kwot odpowiadających świadczeniom pracowniczym nie pozwala samo w sobie wnioskować, iż zmniejszenie tych składek zapewnia odnośnemu przedsiębiorstwu bezpośrednią korzyść stanowiącą kwotę równą wysokości tego zmniejszenia, jak wynika, choć w innych okolicznościach faktycznych, z wyroku z dnia 11 września 2014 r., Grecja/Komisja (
81
).
70.
W trzeciej kolejności, okoliczność, że zmniejszenie składek na zabezpieczenie społeczne opłacanych przez pracowników nie ma bezpośredniego wpływu na wynagrodzenia pracowników przedsiębiorstwa, ale że wspomniana ulga może mieć przełożenie na wysokość wynagrodzeń dopiero za pośrednictwem mechanizmu potrącenia tych składek dokonywanego przez pracodawcę, również nie ma według mnie decydującego znaczenia, chyba że ‑ i w zakresie, w jakim ‑ takie przełożenie należy uznać za obowiązkowe.
71.
Ciążący ewentualnie na przedsiębiorstwach rybackich prawny obowiązek potrącenia składek opłacanych przez pracowników z uwzględnieniem zmniejszenia przyznanego w ramach środków będących przedmiotem spornej decyzji jest kwestią bardzo sporną w niniejszej sprawie. Podczas gdy Compagnie twierdzi, że za nieprzeniesienie wspomnianego zmniejszenia na pracowników pracodawca może zostać pociągnięty do odpowiedzialności karnej (
82
), rząd francuski, opierając się na wyroku Ryanair, utrzymuje, że takie przekazanie wynika z decyzji przedsiębiorstwa. Również sąd odsyłający stwierdza, że owo przekazanie jest prawnym obowiązkiem, zgodnie z przepisami dotyczącymi systemu zabezpieczenia społecznego dla marynarzy na statkach rybackich.
72.
Kwestia ta jest tutaj kluczowa. Gdyby bowiem przedsiębiorstwa, których dotyczy zmniejszenie rozpatrywane w postępowaniu głównym, nie miały możliwości innej niż przeniesienie go na wynagrodzenia swoich pracowników, nie mogłyby one moim zdaniem zostać uznane za beneficjentów bezpośrednich tego zmniejszenia.
73.
Wyrok Ryanair, na którym opiera się rząd francuski, nie pozwala podważyć tego wniosku, lecz – wprost przeciwnie – potwierdza go. Przede wszystkim należy wskazać na wstępie, że wspomniany wyrok ma znaczenie dla omawianej tutaj kwestii jedynie w ograniczonym zakresie, ponieważ sprawa zakończona tym wyrokiem dotyczyła zakresu obowiązku odzyskania pomocy, a nie istnienia pomocy (
83
). Następnie przypomnę, że w sprawie tej przedstawiono pytanie, czy przy określeniu i odzyskaniu pomocy polegającej na obniżeniu wobec niektórych przewoźników lotniczych podatku akcyzowego pobieranego przez Irlandię za każdego pasażera wchodzącego na pokład samolotu startującego z irlandzkiego portu lotniczego należy uwzględnić okoliczność, że ten podatek, a zatem korzyści pochodzące z zastosowania obniżonej stawki podatku, były zwykle przerzucone na pasażerów linii lotniczych. Trybunał udzielił odpowiedzi przeczącej na to pytanie, nie zajmując stanowiska w przedmiocie istnienia prawnego obowiązku przerzucenia rozpatrywanego podatku na pasażerów (
84
). W tym celu Trybunał oparł się w szczególności na możliwości, jaką mieli przewoźnicy lotniczy dokonujący wspomnianego przerzucenia, polegającej na zachowaniu korzyści, którą stanowiło obniżenie podatku, poprzez podniesienie przed opodatkowaniem ceny biletów na loty obciążone niższą stawką (
85
). W związku z powyższym ekonomiczne przerzucenie pomocy poprzez utrzymanie niezmienionej ceny biletów, lub zachowanie jej w całości lub części poprzez podniesienie tej ceny, odbywało się na podstawie decyzji przewoźnika lotniczego w sprawie sposobu, w jaki zamierza korzystać z przyznanej mu korzyści (
86
).
74.
Zakładając, że – jak utrzymuje Compagnie i jak stwierdza sąd odsyłający – przedsiębiorstwa, do których odnoszą się ulgi dotyczące składek pracowniczych rozpatrywane w postępowaniu głównym, były zobowiązane zgodnie z prawem do przekazania, nawet z mocą wsteczną (
87
), tej ulgi na wynagrodzenia swoich pracowników, sytuacja tych przedsiębiorstw różniła się wyraźnie od sytuacji przewoźników lotniczych w sprawie Ryanair.
75.
Wprawdzie, jak twierdzi rząd francuski, wspomniane zmniejszenie mogło stanowić dla tych przedsiębiorstw sposobność renegocjowania wynagrodzeń netto swoich pracowników. Nie sądzę jednak, że można z powagą utrzymywać, iż posiadana przez przedsiębiorstwo, nawet podlegające silnej presji konkurencyjnej, swoboda działania w zakresie podwyższenia cen jest porównywalna ze swobodą działania, jaką ma przedsiębiorca w zakresie obniżenia kwoty brutto wynagrodzeń swoich pracowników, aby korzystać ze zmniejszenia składek opłacanych przez pracowników, tym bardziej w okolicznościach takich jak będące przedmiotem postępowania głównego, w których zmniejszenie zostało przyznane tylko na okres sześciu miesięcy.
76.
W każdym razie ani istnienie takiego zakresu swobody, ani co więcej, istnienie prawnego obowiązku przeniesienia, nawet z mocą wsteczną, zmniejszenia obciążeń opłacanych przez pracowników na wynagrodzenia pracowników przedsiębiorstw rybackich, nie zostały uwzględnione przez Komisję w spornej decyzji w celu stwierdzenia istnienia pomocy dotyczącej tego zmniejszenia, z którego korzystają bezpośrednio wspomniane przedsiębiorstwa. Jednak bez uwzględnienia przynajmniej obu tych czynników Komisja nie mogła, moim zdaniem, dojść do takiego wniosku.
77.
Chociaż prawdą jest, że ani Republika Francuska, ani żadna zainteresowana strona w rozumieniu art. 108 ust. 2 TFUE, w toku formalnego postępowania wyjaśniającego, które doprowadziło do wydania spornej decyzji, nie zakwestionowały charakteru środka pomocy zmniejszenia rozpatrywanego w postępowaniu głównym, to jednak na Komisji ciąży obowiązek wykazania istnienia pomocy państwa w rozumieniu art. 107 ust. 1 TFUE. W szczególności z orzecznictwa Trybunału dotyczącego zasad rządzących rozkładem ciężaru dowodu w dziedzinie pomocy państwa wynika, że Komisja jest zobowiązana do przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego w sprawie kwestionowanych środków w sposób staranny i bezstronny, tak aby dysponowała w chwili wydania ostatecznej decyzji możliwie najbardziej kompletnymi i wiarygodnymi informacjami, by to uczynić (
88
).
78.
Należy podkreślić, że powyższe rozważania nie wykluczają, iż zmniejszenie składek opłacanych przez pracowników rozpatrywane w postępowaniu głównym przyznało pośrednią korzyść przedsiębiorstwom, do których odnoszą się te środki, taką jak – jak wskazuje Conseil d’État (rada stanu) – większą atrakcyjność ze względu na wyższe wynagrodzenia, jakie otrzymywali ich pracownicy przez sześć miesięcy, lub też ewentualną możliwość przeprowadzenia w tym okresie rekrutacji pracowników za niższe wynagrodzenie brutto, oraz, ogólniej, spadek kosztów produkcji lub wzrost wydajności.
79.
Jednakże moim zdaniem ze spornej decyzji, w szczególności z jej motywu 55, wyraźnie wynika, i co także zostało potwierdzone przez Komisję w uwagach zarówno pisemnych, jak i ustnych w postępowaniu przed Trybunałem, że wskazana korzyść nie polegała na pośredniej korzyści, ale na tym, że przedsiębiorstwa te były zwolnione z obciążeń, które normalnie powinny ponosić, gdyż musiały zapłacić składki opłacane przez pracowników w niższej wysokości (
89
). W innym przypadku obowiązkiem Komisji było przynajmniej określenie charakteru takiej pośredniej korzyści (
90
).
80.
W świetle wszystkich powyższych rozważań sugeruję, aby Trybunał stwierdził nieważność spornej decyzji w zakresie, w jakim uznaje ona za pomoc państwa zmniejszenie składek opłacanych przez pracowników przyznane przez Republikę Francuską na rzecz rybaków za okres od dnia 15 kwietnia do dnia 15 października 2000 r.
3. W przedmiocie pytania drugiego
81.
Gdyby Trybunał miał stwierdzić, jak proponuję, częściową nieważność spornej decyzji, nie będzie potrzeby udzielania odpowiedzi na drugie pytanie prejudycjalne. Wobec tego pytaniem tym zajmę się pokrótce tytułem ewentualnym, na wypadek gdyby Trybunał nie podjął mojej sugestii.
82.
Jak już stwierdziłem w pkt 79 niniejszej opinii, korzyść określona przez Komisję w spornej decyzji polega na tym, że odnośne przedsiębiorstwa muszą zapłacić na rzecz właściwych organów niższą kwotę z tytułu składek opłacanych przez pracowników. Odzyskanie pomocy powinno zatem zgodnie z logiką dotyczyć kwoty odpowiadającej różnicy między składkami w stawce normalnej i składkami w stawce obniżonej.
83.
Tak więc w razie gdyby Trybunał postanowił nie zajmować się kwestią ważności spornej decyzji, omówioną w pkt 60–80 niniejszej opinii, lub gdyby po podniesieniu jej z urzędu orzekł o ważności tej decyzji, uważam, że Trybunał może wyłącznie stwierdzić, iż przedsiębiorstwa, których dotyczy zmniejszenie rozpatrywane w postępowaniu głównym, muszą zwrócić rzeczone zmniejszenie w całości.
84.
Zgodnie z wnioskami płynącymi z wyroku Ryanair (
91
) w sytuacji, kiedy w rachubę wchodzi wyłącznie kwestia odzyskania, nie ma znaczenia kwestia, czy i w jakim zakresie owo zmniejszenie zostało przeniesione na pracowników przez przedsiębiorstwa będące beneficjentami pomocy.
85.
Podobnie nie ma znaczenia wyrok z dnia 13 lutego 2014 r., Mediaset (
92
), na którym opiera się Compagnie. W wyroku tym Trybunał stwierdził, po pierwsze, że w przypadku gdy Komisja, mając do czynienia z systemem pomocy, nie jest w stanie precyzyjnie określić wysokości kwoty pomocy otrzymanej przez indywidualnych beneficjentów, szczególne okoliczności dotyczące jednego z beneficjentów systemu pomocy mogą być oceniane wyłącznie na etapie jej odzyskiwania, a po drugie, że zadaniem właściwego sądu krajowego jest rozstrzygnięcie kwestii wysokości pomocy państwa, przy uwzględnieniu wszystkich istotnych przekazanych mu informacji i nie można wykluczyć, iż zważywszy na wszystkie te informacje, z obliczeń dokonanych przez wspomniany sąd wyniknie kwota równa zeru.
86.
W postępowaniu głównym w sprawie zakończonej wspomnianym wyrokiem, chodziło o odzyskanie pomocy w formie dotacji na zakup pewnych towarów, która dawała pośrednio korzyść podmiotom gospodarczym działającym w sektorze usług związanych z użytkowaniem towarów dotowanych. Ustalenie wysokości kwoty wymagało zatem skomplikowanych obliczeń mających na celu określenie pośredniej korzyści uzyskanej przez te podmioty w związku ze wzrostem sprzedaży towarów dotowanych.
87.
Natomiast sporna decyzja, o czym już była mowa, określa bezpośrednią korzyść na rzecz przedsiębiorstw, do których odnosi się zmniejszenie rozpatrywane w postępowaniu głównym, polegającą na zwolnieniu z obciążeń, które powinny one w normalnych warunkach ponosić. Jak orzekł Trybunał w wyroku z dnia 13 lutego 2014 r., Mediaset (
93
), w celu zapewnienia wykonania decyzji Komisji uznającej system pomocy za niezgodny z prawem i z rynkiem wewnętrznym oraz nakazującej jej odzyskanie, sąd krajowy jest związany tą decyzją.
88.
Wreszcie, niezależnie od rozwiązania przyjętego przez Trybunał, w żadnym przypadku zwrotu pomocy rozpatrywanej w postępowaniu głównym nie można żądać od pracowników przedsiębiorstw określonych w spornej decyzji.
89.
Na podstawie wszystkich powyższych rozważań, w przypadku gdyby Trybunał nie podjął mojej sugestii dotyczącej stwierdzenia nieważności spornej decyzji, proponuję, aby na drugie pytanie prejudycjalne odpowiedzieć, że przedsiębiorstwa korzystające ze zmniejszenia składek opłacanych przez pracowników uznanego przez sporną decyzję za niezgodne ze wspólnym rynkiem należy uznać za korzystające z całości tego zmniejszenia.
IV. Wnioski
90.
W świetle całości powyższych rozważań proponuję, aby na pytania zadane przez Conseil d’État (radę stanu, Francja) udzielić następujących odpowiedzi:
Artykuł 3 decyzji Komisji 2005/239/WE z dnia 14 lipca 2004 r. w sprawie niektórych środków pomocy wprowadzonych przez Francję na rzecz prowadzących hodowle wodne i rybaków należy interpretować w ten sposób, że uznaje on za pomoc państwa niezgodną ze wspólnym rynkiem, której dotyczy nakaz odzyskania określony w pkt 4 tej decyzji, również zmniejszenie składek opłacanych przez pracowników, przyznane przez Republikę Francuską na rzecz rybaków za okres od dnia 15 kwietnia do dnia 15 października 2000 r.
Decyzja ta jest nieważna w zakresie, w jakim wspomniane zmniejszenie zostało w niej uznane za pomoc państwa w rozumieniu art. 107 ust. 1 TFUE.
(
1
)	Język oryginału: francuski.
(
2
)	Dz.U. 2005, L 74, s. 49.
(
3
)	Ponieważ wspomniane środki wprowadzono, zanim Komisja wypowiedziała się co do ich zgodności ze wspólnym rynkiem, sprawa została zarejestrowana jako niezgłoszony system pomocy, zob. motyw 1 spornej decyzji.
(
4
)	Środki na rzecz rybaków dotyczyły pomocy w odtworzeniu utraconych lub uszkodzonych w czasie sztormu statków i sprzętu do połowów, zaliczek na poczet odszkodowań z funduszu IOPC (Międzynarodowego Funduszu Odszkodowań za Szkody Spowodowane Zanieczyszczeniami Olejami) oraz pomocy ryczałtowej w związku z utratą dochodów w wyniku szkód poniesionych w czasie sztormu, zob. pkt 5 spornej decyzji.
(
5
)	Zobacz decyzję o wszczęciu formalnej procedury dochodzeniowej [pomoc C 91/2001, odszkodowania dla prowadzących hodowle wodne i rybaków poszkodowanych w wyniku wycieku z tankowca oraz sztormu (grudzień 1999 r.)], zamieszczoną w zaproszeniu do przedstawienia uwag na podstawie art. 88 ust. 2 i art. 6 rozporządzenia Rady (WE) nr 659/1999 z dnia 22 marca 1999 r. ustanawiającego szczegółowe zasady stosowania art. 88 traktatu WE (Dz.U. 1999, L 83, s. 1) (Dz.U. 2002, C 39, s. 6, pkt 1). Komisja nie otrzymała uwag, zob. motyw 3 spornej decyzji.
(
6
)	Zobacz motyw 18 spornej decyzji.
(
7
)	ENIM jest instytucją publiczną.
(
8
)	Zobacz motyw 12 spornej decyzji.
(
9
)	Zobacz motyw 38 spornej decyzji.
(
10
)	Zobacz motyw 39 spornej decyzji.
(
11
)	Zobacz motywy 84–97 spornej decyzji.
(
12
)	Wytyczne do celów analizy pomocy państwa dla rybołówstwa i akwakultury (Dz.U. 1997, C 100, s. 12).
(
13
)	Wyrok C‑549/09, niepublikowany, EU:C:2011:672.
(
14
)	Zobacz pkt 1 sentencji wyroku Komisja/Francja.
(
15
)	Punkt 43 wyroku Komisja/Francja odsyła do wyroku z dnia 12 maja 2005 r., Komisja/Grecja (C‑415/03, EU:C:2005:287, pkt 38 i przytoczone tam orzecznictwo).
(
16
)	Wyrok C‑188/92, EU:C:1994:90.
(
17
)	Zobacz wyroki: z dnia 2 czerwca 1976 r., Milch-, Fett- und Eier-Kontor (125/75, EU:C:1976:81, pkt 7); z dnia 13 grudnia 1979 r., Hauer (44/79, EU:C:1979:290, pkt 13–16), w których badanie pytania przez Trybunał nie doprowadziło do stwierdzenia nieważności; z dnia 3 lutego 1977 r., Strehl (62/76, EU:C:1977:18, pkt 10); z dnia 7 czerwca 1988 r., Roviello (20/85, EU:C:1988:283); z dnia 14 czerwca 1990 r., Weiser (C‑37/89, EU:C:1990:254, pkt 17 i sentencja), w których to natomiast Trybunał stwierdził nieważność spornych aktów prawa wtórnego, oraz z dnia 7 września 1999 r., De Haan (C‑61/98, EU:C:1999:393, pkt 47), w którym została stwierdzona nieważność decyzji Komisji, której nie dotyczyły pytania w przedmiocie wykładni przedłożone przez sąd odsyłający (zob. pkt 3 sentencji).
(
18
)	Zobacz wyroki: z dnia 1 grudnia 1965 r., Schwarze (16/65, EU:C:1965:117, s. 1095); z dnia 15 października 1980 r., Roquette Frères (145/79, EU:C:1980:234, pkt 6); z dnia 13 grudnia 1989 r., Paris (C‑204/88, EU:C:1989:643, pkt 8), w którym badanie z urzędu kwestii ważności Trybunał uzasadnił w następujący sposób: „[z] akt sprawy wynika, że o ile przedłożone pytanie dotyczy wyłącznie wykładni art. 15 spornego rozporządzenia, sąd odsyłający ma wątpliwości […] w przedmiocie ważności tego przepisu”; z dnia 11 października 2001 r., Khalil i in. (od C‑95/99 do C‑98/99 i C‑180/99, EU:C:2001:532, pkt 29); z dnia 12 grudnia 2002 r., Cipriani (C‑395/00, EU:C:2002:751, pkt 50 oraz sentencja).
(
19
)	Wyrok z dnia 1 grudnia 1965 r. (16/65, EU:C:1965:117, s. 1094).
(
20
)	Należy zauważyć, że w sprawie zakończonej tym wyrokiem ściśle powiązane ze sobą pytania przedłożone przez Hessisches Finanzgericht (sąd finansowy dla kraju związkowego Hesji, Niemcy) opierały się częściowo na przesłance nieważności decyzji Komisji rozpatrywanej w postępowaniu głównym.
(
21
)	Zobacz w szczególności wyrok z dnia 30 listopada 2006 r., Brünsteiner i Autohaus Hilgert (C‑376/05 i C‑377/05, EU:C:2006:753, pkt 25–29). Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem art. 267 TFUE nie ustanawia środka zaskarżenia dostępnego dla stron sporu przed sądem krajowym, a zatem Trybunał nie jest zobowiązany do dokonania oceny ważności prawa Unii jedynie z tego powodu, że kwestia ta została podniesiona przed Trybunałem przez jedną ze stron w przedstawionych przez nią uwagach na piśmie, zob. w szczególności wyroki: z dnia 4 września 2014 r., Simon, Evers & Co. (C‑21/13, EU:C:2014:2154, pkt 27); z dnia 28 stycznia 2016 r., CM Eurologistik i GLS (C‑283/14 i C‑284/14, EU:C:2016:57, pkt 44–46).
(
22
)	Informacje przedstawione w postanowieniach odsyłających nie tylko powinny umożliwić Trybunałowi udzielenie pomocnych odpowiedzi, lecz także pozwolić rządom państw członkowskich i innym zainteresowanym na przedstawienie uwag zgodnie z art. 23 statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (zob. w szczególności wyrok z dnia 20 czerwca 2019 r., K.P.C‑458/15, EU:C:2019:522, pkt 36, 37 i przytoczone tam orzecznictwo).
(
23
)	Zobacz w szczególności postanowienie z dnia 18 kwietnia 2013 r., Adiamix (C‑368/12, niepublikowane, EU:C:2013:257, pkt 16–25), w którym Trybunał stwierdził niedopuszczalność odesłania prejudycjalnego dotyczącego oceny ważności wobec braku minimalnych informacji ze strony sądu krajowego odnośnie do wyjaśnienia powodów, dla których uznał za zasadną argumentację przedstawioną przez skarżącą w postępowaniu głównym.
(
24
)	Zobacz wyrok z dnia 6 października 2015 r., Schrems (C‑362/14, EU:C:2015:650, pkt 67); zob. również opinia rzecznika generalnego Y. Bota w sprawie Schrems (C‑362/14, EU:C:2015:627, pkt 121–128).
(
25
)	Zobacz podobnie wyrok z dnia 18 lipca 2007 r., Lucchini, C‑119/05, (EU:C:2007:434, pkt 56).
(
26
)	Trybunał potwierdził już we wcześniejszym orzecznictwie, że decyzja przyjęta przez instytucje Unii, która nie została zaskarżona przez jej adresata w terminie zawitym, staje się ostateczna. Orzecznictwo to jest oparte na przekonaniu, że terminy na wniesienie skargi zmierzają do zapewnienia pewności prawa poprzez zapobieżenie podważaniu w nieskończoność aktów Unii wywierających skutki prawne, zob. w szczególności wyroki: z dnia 17 listopada 1965 r., Collotti/Trybunał Sprawiedliwości (20/65, EU:C:1965:115, s. 1051); z dnia 12 października 1978 r., Komisja/Belgia (156/77, EU:C:1978:180, pkt 20–24).
(
27
)	Punkt 18 wyroku TWD. Jak przedstawiłem w mojej opinii w sprawie Trace Sport (C‑251/18, EU:C:2019:295, pkt 21, 25), orzecznictwo TWD ustanawia wyjątek od ogólnej zasady, zgodnie z którą każda strona w postępowaniu krajowym ma prawo powołać się na nieważność przepisów zawartych w aktach Unii, stanowiących podstawę decyzji lub aktu krajowego, na które się wobec nich powołano, i spowodować skierowanie przez sąd krajowy tego pytania prejudycjalnego do Trybunału. Wyjątek ten jest uzasadniony zarówno wymogiem zagwarantowania pewności prawa, jak i wymogiem unikania nadużywania środków zaskarżenia, jakie prawo Unii udostępnia jednostkom.
(
28
)	Zobacz w szczególności wyroki: z dnia 30 stycznia 1997 r., Wiljo (C‑178/95, EU:C:1997:46, pkt 15–25); z dnia 18 lipca 2007 r., Lucchini, C‑119/05, (EU:C:2007:434, pkt 55, 56); z dnia 5 marca 2015 r., Banco Privado Português i Massa Insolvente do Banco Privado Português (C‑667/13, EU:C:2015:151, pkt 28); z dnia 25 lipca 2018 r., Georgsmarienhütte i in. (C‑135/16, zwany dalej „wyrokiem GeorgsmarienhütteEU:C:2018:582, pkt 14).
(
29
)	Zobacz w szczególności wyroki: z dnia 15 lutego 2001 r., Nachi Europe (C‑239/99, EU:C:2001:101, pkt 29–40); z dnia 22 października 2002 r., National Farmers’ Union, C‑241/01, EU:C:2002:604, pkt 34–39), w którym na przedawnienie powołano się wobec państwa członkowskiego; z dnia 29 czerwca 2010 r., E i F, (C‑550/09, EU:C:2010:382, pkt 37–52); z dnia 17 lutego 2011 r., Bolton Alimentari (C‑494/09, EU:C:2011:87, pkt 20–24); z dnia 27 listopada 2012 r., Pringle (C‑370/12, EU:C:2012:756, pkt 41). Przypominam, że sentencja wyroku TWD wyraźnie odnosiła się do decyzji wydanych przez Komisję zgodnie z art. 93 ust. 2 traktatu EWG, a także do okoliczności, że spółka będąca stroną skarżącą w ramach postępowania krajowego została poinformowana pisemnie o tej decyzji przez dane państwo członkowskie (informujące ją, że może wnieść skargę o stwierdzenie nieważności do Sądu). Przypominam ponadto, że pomoc rozpatrywana w postępowaniu głównym zakończonym wyrokiem TWD była pomocą indywidualną.
(
30
)	Zobacz podobnie w szczególności wyroki: z dnia 30 stycznia 1997 r., Wiljo, (C‑178/95, EU:C:1997:46, pkt 15–25); z dnia 15 lutego 2001 r., Nachi Europe (C‑239/99, EU:C:2001:101, pkt 29–40); z dnia 22 października 2002 r., National Farmers’ Union (C‑241/01, EU:C:2002:604, pkt 34–39); z dnia 18 lipca 2007 r., Lucchini, (C‑119/05, EU:C:2007:434, pkt 55, 56) oraz wyrok Georgsmarienhütte, pkt 14.
(
31
)	Zobacz podobnie opinia rzecznika generalnego M. Camposa Sáncheza-Bordony w sprawie Georgsmarienhütte i in. (C‑135/16, EU:C:2018:120, pkt 38).
(
32
)	I tak w wielu przypadkach Trybunał stwierdził, że oczywisty charakter takiej legitymacji procesowej nie został wykazany, zob. w szczególności podobnie wyroki: z dnia 23 lutego 2006 r., Atzeni i in. (C‑346/03 i C‑529/03, EU:C:2006:130, pkt 30–34); z dnia 8 marca 2007 r., Roquette Frères, (C‑441/05, EU:C:2007:150, pkt 35–48); z dnia 29 czerwca 2010 r., E i F, (C‑550/09, EU:C:2010:382, pkt 37–52); z dnia 17 lutego 2011 r., Bolton Alimentari (C‑494/09, EU:C:2011:87, pkt 20–24); z dnia 18 września 2014 r., Valimar, (C‑374/12, EU:C:2014:2231, pkt 24–38); z dnia 5 marca 2015 r., Banco Privado Português i Massa Insolvente do Banco Privado Português (C‑667/13, EU:C:2015:151, pkt 27–32); z dnia 16 kwietnia 2015 r., TMK Europe (C‑143/14, EU:C:2015:236, pkt 26); z dnia 14 marca 2017 r., A i in. (C‑158/14, EU:C:2017:202); oraz z dnia 19 września 2019 r., Trace Sport (C‑251/18, EU:C:2019:766, pkt 28–44).
(
33
)	Zobacz w szczególności wyrok z dnia 4 grudnia 2019 r., Polskie Górnictwo Naftowe i Gazownictwo/Komisja (C‑342/18 P, niepublikowany, EU:C:2019:1043, pkt 66).
(
34
)	Zobacz w szczególności wyrok z dnia 19 października 2000 r., Republika Włoska i Sardegna Lines/Komisja (sprawy połączone C‑15/98 i C‑105/99, zwany dalej wyrokiem Włochy i Sardegna Lines/Komisja, EU:C:2000:570, pkt 36) oraz wyrok Georgsmarienhütte, pkt 30.
(
35
)	Zobacz wyrok: z dnia 15 lipca 1963 r., Plaumann/Komisja (25/62, EU:C:1963:17, s. 223); w szczególności z dnia 9 czerwca 2011 r., Comitato „Venezia vuole vivere” i in./Komisja (C‑71/09 P, C‑73/09 P i C‑76/09 P, zwany dalej „wyrokiem Comitato Venezia vuole vivere, EU:C:2011:368, pkt 52).
(
36
)	Zobacz w szczególności wyrok z dnia 6 listopada 2018 r., Scuola Elementare Maria Montessori/Komisja, Komisja/Scuola Elementare Maria Montessori i Komisja/Ferracci (sprawy połączone od C‑622/16 P do C‑624/16 P, EU:C:2018:873, pkt 31 i przytoczone tam orzecznictwo).
(
37
)	Zobacz wyrok z dnia 2 lutego 1988 r., Kwekerij van der Kooy i in./Komisja (sprawy połączone 67/85, 68/85 i 70/85, EU:C:1988:38, pkt 15).
(
38
)	Nie wydano takiej decyzji o odzyskaniu w sprawie zakończonej wyrokiem z dnia 2 lutego 1988 r., Kwekerij van der Kooy i in./Komisja (sprawy połączone 67/85, 68/85 i 70/85, EU:C:1988:38), jak wynika w szczególności z opinii rzecznika generalnego G. Slynna w tych sprawach połączonych (niepublikowanej, EU:C:1987:177, s. 240).
(
39
)	Zobacz w szczególności wyrok Comitato „Venezia vuole vivere”, pkt 53 i przytoczone tam orzecznictwo. Zobacz najnowsze potwierdzenie tego orzecznictwa w wyroku z dnia 28 czerwca 2018 r., Andres (upadłość Heitkamp BauHolding)/Komisja (C‑203/16 P, EU:C:2018:505, pkt 45).
(
40
)	Zobacz wyrok Comitato „Venezia vuole vivere”, pkt 55, w którym Trybunał odrzuca argumenty podniesione przez Komisję, która twierdziła, że w momencie wydania decyzji będącej przedmiotem sporu w sprawie zakończonej tym wyrokiem jeszcze nie można było zidentyfikować beneficjentów zobowiązanych do zwrotu pomocy na podstawie tej decyzji.
(
41
)	Zobacz wyrok Comitato „Venezia vuole vivere”, pkt 56 (wyróżnienie moje).
(
42
)	Sprawa 11/82, EU:C:1985:18, pkt 31. Trybunał orzekł w tym wyroku, że gdy zaskarżony akt dotyczy grupy osób, które były lub mogą być zidentyfikowane w chwili wydania tego aktu ze względu na określone cechy właściwe członkom tej grupy, akt ten może dotyczyć tych osób w sposób indywidualny, ponieważ należą one do ograniczonego kręgu podmiotów gospodarczych, zob. również postanowienie z dnia 17 stycznia 1992 r., Sofrimport/Komisja (C‑152/88, EU:C:1992:21, pkt 11); wyrok z dnia 17 września 2009 r., Komisja/Koninklijke FrieslandCampina (C‑519/07 P, EU:C:2009:556, pkt 54 i przytoczone tam orzecznictwo).
(
43
)	Zobacz wyrok Comitato „Venezia vuole vivere”, pkt 56.
(
44
)	Zobacz wyrok Comitato „Venezia vuole vivere”, pkt 57. Ten sam argument został wysunięty przez Komisję, jednakże nie został uwzględniony przez Trybunał, w wyroku z dnia 29 kwietnia 2004 r., Włochy/Komisja (C‑298/00 P, zwany dalej „wyrokiem Włochy/Komisja, EU:C:2004:240, pkt 31).
(
45
)	Zobacz pkt 31–37 tego wyroku.
(
46
)	Sporna decyzja została opublikowana w Dzienniku Urzędowym w dniu 19 marca 2005 r. Z braku informacji, czy Compagnie wiedziała o decyzji przed tą datą (podczas rozprawy przedstawiciel Compagnie stwierdził, że spółka dowiedziała się o niej poprzez sprawdzenie w Dzienniku Urzędowym), należy uznać, że w przypadku tej spółki termin do wniesienia skargi na rzeczoną decyzję rozpoczął bieg od dnia publikacji.
(
47
)	Zobacz punkty 34 i 35 tego wyroku.
(
48
)	Zobacz pkt 39 tego wyroku, mającego za przedmiot odwołanie Komisji, w którym instytucja ta podnosiła w szczególności niedopuszczalność skargi na decyzję uznającą za niezgodny ze wspólnym rynkiem system pomocy przyznanej przez region Friuli-Wenecja Julijska (Włochy) przewoźnikom drogowym towarów z tego regionu, wniesionej do Sądu przez przedsiębiorstwa, które skorzystały z rzeczonego systemu. Należy zauważyć, że w wyroku tym Trybunał oddalił te same argumenty, które Komisja powtórzyła – ponownie bezskutecznie – w sprawie zakończonej wyrokiem Comitato „Venezia vuole vivere”. Komisja podniosła w szczególności, że wyrok Włochy i Sardegna Lines/Komisja nie ma istotnego znaczenia, ponieważ system pomocy rozpatrywany w sprawie zakończonej tym wyrokiem dotyczył jedynie bardzo niewielkiej liczby podmiotów gospodarczych, a sytuacja skarżącej, Sardegna Lines, została szczególnie uwzględniona przez Komisję w ramach formalnego postępowania wyjaśniającego dotyczącego tego systemu pomocy [zob. również w tym zakresie opinia rzecznika generalnego S. Albera w sprawie Włochy/Komisja (C‑298/00 P, EU:C:2003:278, pkt 33)].
(
49
)	Zobacz w szczególności opinia rzecznika generalnego S. Albera w sprawie Włochy/Komisja (C‑298/00 P, EU:C:2003:278, pkt 70)
(
50
)	Wyrok w sprawach połączonych T‑254/00, T‑270/00 i T‑277/00, zwany dalej „wyrokiem Hotel Cipriani i in./Komisja, EU:T:2008:537.
(
51
)	Zobacz pkt 76–92 wyroku Hotel Cipriani i in./Komisja, którego analiza została podtrzymana wyrokiem Comitato „Venezia vuole vivere”, pkt 60; zob. również wyrok z dnia 21 grudnia 2011 r., A2A/Komisja (C‑320/09 P, niepublikowany, EU:C:2011:858, pkt 55–61), który utrzymał w mocy stwierdzenie dopuszczalności skarg wniesionych do Sądu w 2002 r. W wyroku z dnia 29 września 2000 r., CETM/Komisja (T‑55/99, EU:T:2000:223) Sąd stwierdził już dopuszczalność skargi wniesionej przez stowarzyszenie zajmujące się obroną interesów przedsiębiorstw będących beneficjentami systemu pomocy polegającej na dopłatach do oprocentowania, które miały być stosowane automatycznie do wszystkich przedsiębiorstw spełniających kryteria przyznania.
(
52
)	Zobacz w tym względzie, w odniesieniu do przeglądu stanu orzecznictwa w 2003 r., opinia rzecznika generalnego S. Albera w sprawie Włochy/Komisja (C‑298/00 P, EU:C:2003:278, pkt 73–85).
(
53
)	Sporna decyzja ogranicza się do wskazania w motywie 22, że zwolnienia z obciążeń socjalnych w odniesieniu do rybaków i prowadzących hodowle wodne stanowiły łączną kwotę 18,2 milionów EUR (dane liczbowe zawarte w motywach 45 i 67 spornej decyzji, do których odnosi się Komisja w swoich uwagach, dotyczą wyłącznie prowadzących hodowle wodne). Z akt postępowania w sprawie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego, które doprowadziło do wydania wyroku Komisja/Francja, wynika, że z uwagi na mechanizm zwolnienia z obowiązku opłacania składek na zabezpieczenie społeczne wprowadzony przez rozpatrywany system pomocy władze francuskie stwierdziły, iż jest szczególnie trudno oszacować całkowitą kwotę pomocy oraz liczbę zainteresowanych rybaków, przy czym ta ostatnia może dotyczyć nawet łącznej populacji 28000 osób.
(
54
)	Zobacz pkt 76–92 tego wyroku. Zobacz również wyrok z dnia 12 września 2007 r., Włochy/Komisja (sprawy połączone T‑239/04 i T‑323/04, EU:T:2007:260, pkt 36–44), w którym Sąd oddalił argumentację Komisji, zgodnie z którą z wyroku Włochy i Sardegna Lines/Komisja nie wynikało, że decyzja Komisji uznająca system pomocy za niezgodny z rynkiem wewnętrznym dotyczy indywidualnie wszystkich beneficjentów pomocy przyznanej na podstawie tego systemu pomocy, ponieważ wspomniana instytucja oceniła w decyzji ogólny i abstrakcyjny przepis krajowy, nie badając indywidualnych przypadków.
(
55
)	Zobacz, oprócz wyroku TWD, wyrok z dnia 18 lipca 2007 r., Lucchini, (C‑119/05, EU:C:2007:434, pkt 55, 56).
(
56
)	Wyrok w sprawach połączonych C‑346/03 i C‑529/03, EU:C:2006:130.
(
57
)	Zobacz również opinia rzecznika generalnego D. Ruiza-Jaraba Colomera w sprawach połączonych Atzeni i in. (C‑346/03 i C‑529/03, EU:C:2005:256, pkt 61–99).
(
58
)	Podkreślam, że w wyroku z dnia 23 lutego 2006 r., Atzeni i in. (sprawy połączone C‑346/03 i C‑529/03, EU:C:2006:130), aby odstąpić od stosowania wyroku TWD, Trybunał zwrócił uwagę między innymi, że rozpatrywana decyzja nie została doręczona rzeczywistym beneficjentom tej pomocy przez zainteresowane państwo członkowskie. W przedmiocie znaczenia, dla celów możliwości powołania się na przedawnienie, informacji, którą rzeczywisty beneficjent pomocy przyznanej w ramach systemu ogólnego mógł posiadać o decyzji nakazującej zwrot tej pomocy, zob. opinia rzecznika generalnego D. Ruiza-Jaraba Colomera w sprawach połączonych Atzeni i in. (C‑346/03 i C‑529/03, EU:C:2005:256, pkt 98).
(
59
)	Zobacz opinia rzecznika generalnego M. Camposa Sáncheza-Bordony w sprawie Georgsmarienhütte i in. (C‑135/16, EU:C:2018:120, pkt 59–60).
(
60
)	Jak wynika z akt postępowania w sprawie o stwierdzenie uchybienia, w którym został wydany wyrok Komisja/Francja.
(
61
)	Wyrok w sprawach połączonych T‑228/00, T‑229/00, T‑242/00, T‑243/00, T‑245/00 do T‑248/00, T‑250/00, T‑252/00, od T‑256/00 do T‑259/00, T‑265/00, T‑267/00, T‑268/00, T‑271/00, od T‑274/00 do T‑276/00, T‑281/00, T‑287/00 oraz T‑296/00, EU:T:2005:90. W przedmiocie znaczenia takiej okoliczności w celu odstąpienia od zastosowania przyczyny przedawnienia przewidzianej w wyroku TWD zob. wyrok Hotel Cipriani i in./Komisja, pkt 90.
(
62
)	Zobacz pkt 18–22 niniejszej opinii.
(
63
)	Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem, przypomnianym w pkt 43 wyroku Komisja/Francja, państwo członkowskie będące adresatem decyzji z zakresu pomocy państwa, która nie została zaskarżona przed Trybunałem, nie jest uprawnione do podważania zgodności z prawem tej decyzji w ramach skargi, mającej za przedmiot stwierdzenie uchybienia w jej wykonaniu, zob. w szczególności wyrok z dnia 12 maja 2005 r., Komisja/Grecja (C‑415/03, EU:C:2005:287, pkt 38 i przytoczone tam orzecznictwo).
(
64
)	W swojej replice Komisja odniosła się zresztą do argumentacji Francji w przedmiocie ważności tego zobowiązania, a nie jego istnienia.
(
65
)	Zobacz w szczególności wyrok TWD, pkt 21.
(
66
)	Wyróżnienie moje.
(
67
)	Wyróżnienie moje.
(
68
)	Wyróżnienie moje.
(
69
)	Zobacz w szczególności wyrok z dnia 24 lipca 2003 r., Altmark Trans i Regierungspräsidium Magdeburg (C‑280/00, EU:C:2003:415, pkt 83). Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału uznanie danego środka krajowego za „pomoc państwa” w rozumieniu art. 107 ust. 1 TFUE wymaga spełnienia wszystkich następujących przesłanek. Po pierwsze, musi to być interwencja państwa lub za pośrednictwem zasobów państwa. Po drugie, interwencja ta musi być w stanie wpływać na wymianę handlową między państwami członkowskimi. Po trzecie, musi on przyznawać beneficjentowi selektywną korzyść. Po czwarte, musi ona zakłócać konkurencję lub grozić jej zakłóceniem, zob. w szczególności wyrok z dnia 28 czerwca 2018 r., Andres (upadłość Heitkamp BauHolding)/Komisja (C‑203/16 P, EU:C:2018:505, pkt 82 i przytoczone tam orzecznictwo).
(
70
)	Zobacz w szczególności wyroki: z dnia 15 lipca 1964 r., Costa (6/64, EU:C:1964:66, s. 1161); z dnia 24 lipca 2003 r., Altmark Trans i Regierungspräsidium Magdeburg (C‑280/00, EU:C:2003:415, pkt 84); z dnia 27 czerwca 2017 r., Congregación de Escuelas Pías Provincia Betania (C‑74/16, EU:C:2017:496, pkt 65 i przytoczone tam orzecznictwo).
(
71
)	Zobacz wyroki: z dnia 11 lipca 1996 r., SFEI i in. (C‑39/94, EU:C:1996:285, pkt 60); z dnia 29 kwietnia 1999 r., Hiszpania/Komisja (C‑342/96, EU:C:1999:210, pkt 41).
(
72
)	Zobacz w szczególności wyroki: z dnia 23 lutego 1961 r., De Gezamenlijke Steenkolenmijnen in Limburg/Wysoka Władza (30/59, EU:C:1961:2, s. 39); z dnia 27 czerwca 2017 r., Congregación de Escuelas Pías Provincia Betania (C‑74/16, EU:C:2017:496, pkt 66 i przytoczone tam orzecznictwo).
(
73
)	Zobacz w szczególności wyroki: z dnia 2 lipca 1974 r., Włochy/Komisja (173/73, EU:C:1974:71, pkt 33); z dnia 26 września 1996 r., Francja/Komisja (C‑241/94, EU:C:1996:353, pkt 20–24); z dnia 5 października 1999 r., Francja/Komisja (C‑251/97, EU:C:1999:480, pkt 36); z dnia 7 marca 2002 r., Włochy/Komisja (C‑310/99, EU:C:2002:143, pkt 51).
(
74
)	Zobacz wyroki: z dnia 12 grudnia 2002 r., Belgia/Komisja (C‑5/01, EU:C:2002:754, pkt 38–40); z dnia 11 września 2012 r., Corsica Ferries Francja/Komisja (T‑565/08, EU:T:2012:415, pkt 137), w których Sąd stwierdził, że „pojęcie pomocy nie musi koniecznie oznaczać, iż ponoszone jest zobowiązanie ustawowe, lecz raczej, że zmniejszone zostają normalne obciążenia budżetu przedsiębiorstwa”.
(
75
)	C‑5/01, EU:C:2002:754, pkt 39, 40. W wyroku z dnia 23 lutego 1961 r., De Gezamenlijke Steenkolenmijnen in Limburg/Wysoka Władza (30/59, EU:C:1961:2, s. 51) Trybunał już orzekł, że dofinansowanie ze środków publicznych dodatku funkcyjnego wypłacanego niektórym pracownikom przemysłu węglowego doprowadziło do podwyżki ich wynagrodzenia, które sztucznie obniżała koszty produkcji odnośnych przedsiębiorstw i że z tego względu wspomniany dodatek należało uznać za pomoc.
(
76
)	Zobacz wyroki: z dnia 19 września 2000 r., Niemcy/Komisja (C‑156/98, EU:C:2000:467, pkt 26, 27); z dnia 13 czerwca 2002 r., Niderlandy/Komisja (C‑382/99, EU:C:2002:363, pkt 62–67); z dnia 28 lipca 2011 r., Mediaset/Komisja (C‑403/10 P, niepublikowany, EU:C:2011:533, pkt 81); z dnia 4 marca 2009 r., Włochy/Komisja (T‑424/05, niepublikowany, EU:T:2009:49, pkt 132–139). Zobacz również art. 107 ust. 2 lit. a) TFUE.
(
77
)	Wyrok z dnia 11 września 2012 r., Corsica Ferries France/Komisja (T‑565/08, EU:T:2012:415, pkt 137).
(
78
)	Zobacz także podobnie wyrok z dnia 5 października 1999 r., Francja/Komisja (C‑251/97, EU:C:1999:480, pkt 38).
(
79
)	Wyrok w sprawach połączonych C‑164/15 P i C‑165/15 P, EU:C:2016:990.
(
80
)	Zobacz wyrok Ryanair, pkt 98. Zobacz również opinia rzecznika generalnego P. Mengozziego w sprawach połączonych Komisja/Aer Lingus i Ryanair Designated Activity (C‑164/15 P i C‑165/15 P, EU:C:2016:515, pkt 74).
(
81
)	T‑425/11, EU:T:2014:768, pkt 49–58, szczególnie pkt 57, utrzymany w mocy postanowieniem z dnia 22 października 2015 r., Komisja/Grecja (C‑530/14 P, niepublikowane, EU:C:2015:727).
(
82
)	Compagnie odsyła w szczególności do wyroku Cour de cassation chambre sociale (sądu kasacyjnego, izba ubezpieczeń społecznych, Francja) z dnia 4 grudnia 2013 r., nr 12-18.301 i 12-18.302, w którym, opierając się na zasadzie ustanowionej przez ten sąd w 1990 r., zgodnie z którą „potrącenia dokonane przez pracodawcę z wynagrodzeń jego pracowników z tytułu zaliczek na składki zabezpieczenia społecznego nie mogą być wyższe niż kwota składek faktycznie uiszczonych”, wspomniany sąd oddalił odwołanie przedsiębiorstwa rybackiego, które pobrało z wynagrodzeń marynarzy określone kwoty z tytułu składek pracowniczych, podczas gdy ENIM nigdy nie domagał się ich pobrania (ze względu na ulgę dotyczącą składek finansowanych przez pracowników przyznaną w drodze zarządzenia ministerialnego w związku z trudnościami, jakie pojawiły się w sektorze rybołówstwa z powodu wzrostu cen ropy naftowej), uznając, że pracodawca jest zobowiązany zwrócić je marynarzom.
(
83
)	Trybunał wyraźnie ograniczył swoją ocenę wyłącznie do kwestii odzyskania pomocy, ponieważ skarżący nie mogli wykazać, że decyzja Komisji stwierdzająca istnienie pomocy była niezgodna z prawem, zob. w szczególności pkt 94, 98, 99 wyroku Ryanair.
(
84
)	Ta kwestia została poruszona w opinii rzecznika generalnego P. Mengozziego w sprawach połączonych Komisja/Aer Lingus i Ryanair Designated Activity (C‑164/15 P i C‑165/15 P, EU:C:2016:515, pkt 72).
(
85
)	Zobacz pkt 104 wyroku Ryanair.
(
86
)	Zobacz w szczególności pkt 101 i 102 wyroku Ryanair.
(
87
)	Należy zauważyć, że nie można wykluczyć, iż rozpatrywane ulgi, przynajmniej częściowo, dotyczyły kwot, które zostały już potrącone przez przedsiębiorstwa z wynagrodzeń ich pracowników w pełnej stawce i że powinny były zostać jeszcze wpłacone na rzecz właściwych organów (przypominam, że okólniki, w których zostały przewidziane ulgi, z dnia 15 kwietnia i 13 lipca 2000 r. dotyczyły okresu od dnia 15 kwietnia do dnia 15 października 2000 r.). W tym przypadku środek, przynajmniej formalnie, dotyczył zadłużenia przedsiębiorstw wobec organów zabezpieczenia społecznego, a nie składek pracowniczych samych w sobie. Zakładając nawet, że taka sytuacja może wykluczyć obowiązek pracodawcy przekazania z mocą wsteczną ulgi swoim pracownikom, ani Francja, ani Komisja nie stwierdziły, iż rozpatrywane środki mają taki charakter. W każdym razie nie wynika to ze spornej decyzji.
(
88
)	Zobacz w szczególności wyroki: z dnia 3 kwietnia 2014 r., Francja/Komisja (C‑559/12 P, EU:C:2014:217, pkt 63); z dnia 19 września 2018 r., Komisja/Francja i IFP Énergies nouvelles (C‑438/16 P, EU:C:2018:737, pkt 110).
(
89
)	Z tego względu uważam, że nie mają istotnego znaczenia przypadki przytoczone przez Komisję podczas rozprawy, ponieważ wszystkie odnoszą się do sytuacji, w których odnośne przedsiębiorstwa zostały uznane za beneficjentów pośrednich środków przyjętych na rzecz ich pracowników. Decyzja przytoczona w uwagach pisemnych Komisji również jest bez znaczenia, ponieważ stwierdzona w niej pomoc polegała na obniżeniu zobowiązania z tytułu VAT należnego od przedsiębiorstwa, które niezgodnie z przepisami zastosowało zwolnienie z tego podatku dla niektórych swoich transakcji.
(
90
)	Jak wyjaśniła Komisja w sprawach zakończonych wyrokami: z dnia 19 września 2000 r., Niemcy/Komisja (C‑156/98, EU:C:2000:467) [zob. również opinia rzecznika generalnego A. Saggia w tej sprawie (C‑156/98, EU:C:2000:47, pkt 22)]; z dnia 13 czerwca 2002 r., Niderlandy/Komisja (C‑382/99, pkt 63); z dnia 28 lipca 2011 r., Mediaset/Komisja (C‑403/10 P, niepublikowany, EU:C:2011:533, pkt 63), a także z dnia 4 marca 2009 r., Włochy/Komisja (T‑424/05, niepublikowany, EU:T:2009:49, pkt 136). Zobacz również wyrok z dnia 11 września 2012 r., Corsica Ferries France/Komisja (T‑565/08, EU:T:2012:415, pkt 137 i nast.), w którym Sąd, poddając krytyce zachowania Komisji polegające na nieuznaniu za pomoc państwa interwencji władz publicznych na rzecz byłych pracowników niektórych przedsiębiorstw, stara się określić istnienie pośredniej korzyści gospodarczej w przypadku tych przedsiębiorstw.
(
91
)	Zobacz pkt 99 wyroku Ryanair.
(
92
)	Wyrok C‑69/13, EU:C:2014:71, pkt 22, 35–37.
(
93
)	Wyrok C‑69/13, EU:C:2014:71, pkt 32 i pkt 1 sentencji.