62023CC0510
KONKLUŻJONIJIET TAL‑AVUKAT ĠENERALI
PIKAMÄE
ippreżentati fil‑5 ta’ Settembru 2024 (
1
)
Kawża C‑510/23
Trenitalia SpA
vs
Autorità Garante della Concorrenza e del Mercato
fil‑preżenza ta’
Federconsumatori
Kawża C‑511/23
Caronte & Tourist SpA
vs
Autorità Garante della Concorrenza e del Mercato
fil-preżenza ta’
Unione nazionale consumatori - Comitato regionale della Sicilia,
Unione nazionale consumatori,
Assarmatori,
Confederazione Italiana Armatori
(talba għal deċiżjoni preliminari mressqa mit-Tribunale amministrativo regionale per il Lazio (il-Qorti Amministrattiva Reġjonali ta’ Lazio (l-Italja))
“Rinviju għal deċiżjoni preliminari – Protezzjoni tal-konsumaturi – Direttiva 2005/29/KE – Prattiki kummerċjali żleali tal-impriżi fil-konfront tal-konsumaturi fis-suq intern – Kompetizzjoni – Artikolu 102 TFUE – Abbuż minn pożizzjoni dominanti – Għoti ta’ setgħat lill-awtoritajiet nazzjonali tal-kompetizzjoni sabiex jimplimentaw ir-regoli tal-kompetizzjoni – Direttiva (UE) 2019/1 – Proċeduri nazzjonali intiżi għall-konstatazzjoni ta’ ksur fil-qasam tad-dritt tal-konsum – Stadju ta’ qabel l-investigazzjoni – Osservanza ta’ terminu raġonevoli – Leġiżlazzjoni nazzjonali li tipprevedi l-obbligu li tinfetaħ il-proċedura ta’ investigazzjoni f’terminu ta’ dekadenza ta’ 90 jum – Annullament tad-deċiżjoni ta’ sanzjoni fil-każ ta’ ksur ta’ dan it-terminu – Prinċipju ta’ effettività – Prinċipju ta’ ċertezza legali – Drittijiet tad-difiża”
I. Introduzzjoni
1.
Dawn it-talbiet għal deċiżjoni preliminari mressqa mit-Tribunale amministrativo regionale per il Lazio (il-Qorti Amministrattiva Reġjonali ta’ Lazio (l-Italja)) skont l-Artikolu 267 TFUE jirrigwardaw l-interpretazzjoni tar-regoli tal-Unjoni fil-qasam tal-protezzjoni tal-konsumaturi u tal-kompetizzjoni. Filwaqt li fil-Kawża C‑510/23, il-qorti tar-rinviju titlob l-interpretazzjoni tad-Direttiva 2005/29/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tal‑11 ta’ Mejju 2005 dwar prattiċi kummerċjali żleali fin-negozju mal-konsumatur fis-suq intern u li temenda d-Direttiva tal-Kunsill 84/450/KEE, id-Direttivi 97/7/KE, 98/27/KE u 2002/65/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill, u r-Regolament (KE) Nru 2006/2004 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill (Direttiva dwar Prattiċi Kummerċjali Żleali) (
2
), fil-Kawża C‑511/23, hija tistieden lill-Qorti tal-Ġustizzja tiddeċiedi dwar l-interpretazzjoni tal-Artikolu 102 TFUE, moqri fid-dawl tal-prinċipji ta’ protezzjoni tal-kompetizzjoni u ta’ effettività tal-azzjoni amministrattiva.
2.
Dawn it-talbiet tressqu fil-kuntest ta’ żewġ tilwimiet bejn kumpanniji u l-Autorità Garante della Concorrenza e del Mercato (l-Awtorità li Tiggarantixxi l-Osservanza tal-Kompetizzjoni u tas-Suq, l-Italja) (iktar ’il quddiem l-“AGCM”), fir-rigward ta’ sanzjonijiet meħuda fil-konfront ta’ dawn il-kumpanniji minħabba prattika kummerċjali żleali u abbuż minn pożizzjoni dominanti. Dawn il-kumpanniji jikkontestaw id-deċiżjonijiet tal-AGCM għar-raġuni li din tal-aħħar kienet ħadithom wara t-terminu ta’ 90 jum previst mil-leġiżlazzjoni nazzjonali. Din il-leġiżlazzjoni tipprevedi d-dekadenza tal-eżerċizzju tas-setgħa ta’ konstatazzjoni, ta’ projbizzjoni u ta’ sanzjoni mogħtija lill-AGCM fil-każ ta’ nuqqas ta’ osservanza ta’ dan it-terminu, li skont il-qorti tar-rinviju, jista’ jkollha effetti negattivi fuq il-funzjonament ta’ din l-awtorità pubblika. Il-qorti tar-rinviju tixtieq, essenzjalment, tikseb kjarifiki dwar ir-rekwiżiti li d-dritt tal-Unjoni jimponi fuq il-qafas leġiżlattiv nazzjonali li jirregola s-setgħat tal-awtoritajiet responsabbli mill-garanzija tal-osservanza tar-regoli tas-suq intern fl-oqsma fuq imsemmija.
II. Il‑kuntest ġuridiku
A.
Id‑dritt tal‑Unjoni
1. Ir‑regoli fil‑qasam ta’ protezzjoni tal‑konsumaturi
a) Id‑Direttiva 2005/29
3.
L-Artikolu 1 tad-Direttiva 2005/29, intitolat “Għan”, jipprevedi:
“L-għan ta’ din id-Direttiva huwa li tikkontribwixxi għall-funzjonament tajjeb tas-suq intern u li tikseb livell għoli ta’ ħarsien tal-konsumatur billi tapprossima l-liġijiet, regolamenti u disposizzjonijiet amministrattivi ta’ l-Istati Membri dwar prattiċi kummerċjali żleali li jagħmlu ħsara lill-interessi ekonomiċi tal-konsumaturi.”
4.
L-Artikolu 11 ta’ din id-direttiva, intitolat “Infurzar”, jipprovdi:
“1.   L-Istati Membri għandhom jiżguraw li jeżistu mezzi adegwati u effettivi li jikkumbattu l-prattiċi kummerċjali żleali sabiex tiġi nfurzata l-osservanza tad-disposizzjonijiet ta’ din id-Direttiva fl-interess tal-konsumaturi.
Dawn il-mezzi għandhom jinkludu disposizzjonijiet legali li taħthom persuni jew organizzazzjonijiet li f’għajnejn il-liġi nazzjonali għandhom interess leġittimu li jiġġieldu l-prattiċi kummerċjali żleali, inklużi kompetituri, jistgħu:
(a)
jistitwixxu azzjoni legali kontra tali prattiċi kummerċjali żleali
u/jew
(b)
iġibu każijiet ta’ tali prattiċi kummerċjali żleali quddiem awtorità amministrattiva li għandha l-kompetenza jew li tiddeċiedi dwar ilmenti jew li tagħti bidu għall-proċedimenti legali adegwati.
[…]
2.   Taħt id-disposizzjonijiet legali msemmija fil-paragrafu 1, l-Istati Membri għandhom jagħtu lill-qrati jew lill-awtoritajiet amministrattivi s-setgħat li, fil-każijiet fejn jikkunsidraw li tali miżuri huma meħtieġa wara li jittieħed kont ta’ l-interessi kollha involuti u b’mod partikolari ta’ l-interess pubbliku:
(a)
jordnaw il-waqfien, jew jistitwixxu proċedimenti legali adegwati għall-għoti ta’ ordni ta’ waqfien, ta’ prattiċi kummerċjali żleali,
jew
(b)
jekk il-prattika kummerċjali żleali għadha ma seħħetx iżda hija imminenti, jordnaw il-projbizzjoni tal-prattika, jew jistitwixxu proċedimenti legali adegwati għall-għoti ta’ ordni ta’ projbizzjoni tal-prattika
anki mingħajr prova ta’ telf jew ħsara attwali jew ta’ intenzjoni jew negligenza min-naħa tal-kummerċjant.
[…]”
5.
L-Artikolu 13 tal-imsemmija direttiva, intitolat “Penali”, jipprevedi:
“L-Istati Membri għandhom jistabbilixxu l-penali għall-ksur tad-disposizzjonijiet nazzjonali adottati fl-applikazzjoni ta’ din id-Direttiva u għandhom jieħdu l-miżuri kollha neċessarji sabiex jiżguraw li dawn jiġu nfurzati. Dawn il-penali għandhom ikunu effettivi, proporzjonati u dissważivi.”
b) Ir‑Regolament (UE) 2017/2394
6.
L-Artikolu 1 tar-Regolament (UE) 2017/2394 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tat‑12 ta’ Diċembru 2017 dwar il-kooperazzjoni bejn l-awtoritajiet nazzjonali responsabbli għall-infurzar tal-liġijiet tal-protezzjoni tal-konsumaturi u li jħassar ir-Regolament (KE) Nru 2006/2004 (
3
), intitolat “Suġġett”, jipprovdi:
“Dan ir-Regolament jistabbilixxi l-kondizzjonijiet li taħthom l-awtoritajiet kompetenti, wara li jkunu ġew nominati mill-Istati Membri tagħhom bħala responsabbli mill-infurzar tal-liġijiet tal-Unjoni li jipproteġu l-interessi tal-konsumaturi, jikkooperaw u jikkoordinaw azzjonijiet ma’ xulxin u mal-Kummissjoni, sabiex jinfurzaw il-konformità ma’ dawk il-liġijiet u jiżguraw il-funzjonament bla xkiel tas-suq intern u sabiex itejbu l-protezzjoni tal-interessi ekonomiċi tal-konsumaturi.”
7.
L-Artikolu 2 ta’ dan ir-regolament, intitolat “Kamp ta’ applikazzjoni”, jistabbilixxi:
“1.   Dan ir-Regolament japplika għal każijiet ta’ ksur fi ħdan l-Unjoni, każijiet ta’ ksur mifrux u każijiet ta’ ksur mifrux b’dimensjoni tal-Unjoni, anke jekk dak il-ksur ikun waqaf qabel ma jinbeda jew jitlesta l-infurzar.
[…]”
8.
L-Artikolu 12 tal-imsemmi regolament, intitolat “Talbiet għal miżuri ta’ infurzar”, jipprovdi:
“1.   Fuq talba minn awtorità applikanti, awtorità mitluba għandha tieħu l-miżuri ta’ infurzar kollha meħtieġa u proporzjonati biex jitwaqqaf jew jiġi pprojbit każ ta’ ksur fi ħdan l-Unjoni billi teżerċita s-setgħat stabbiliti fl-Artikolu 9 u kwalunkwe setgħa addizzjonali mogħtija lilha skont il-liġi nazzjonali. L-awtorità mitluba għandha tiddetermina l-miżuri ta’ infurzar adatti meħtieġa biex jitwaqqaf jew jiġi pprojbit il-każ ta’ ksur fi ħdan l-Unjoni u għandha teħodhom mingħajr dewmien u mhux aktar tard minn sitt xhur wara li tkun irċeviet it-talba, sakemm ma tipprovdix raġunijiet speċifiċi għall-estensjoni ta’ dak il-perjodu. Fejn adatt, l-awtorità mitluba għandha timponi pieni, bħal multi jew ħlasijiet perjodiċi ta’ pieni, fuq il-kummerċjant responsabbli għall-każ ta’ ksur fi ħdan l-Unjoni. […]
2.   L-awtorità mitluba għandha tinforma b’mod regolari lill-awtorità applikanti dwar il-passi u l-miżuri meħuda u l-passi u l-miżuri li biħsiebha tieħu. L-awtorità mitluba, permezz tal-bażi tad-data elettronika prevista fl-Artikolu 35 biex tinnotifika mingħajr dewmien lill-awtorità applikanti, l-awtoritajiet kompetenti ta’ Stati Membri oħrajn u l-Kummissjoni bil-miżuri meħuda u l-effett ta’ dawk il-miżuri fuq każ ta’ ksur fi ħdan l-Unjoni, inkluż dan li ġej:
(a)
jekk ġewx imposti miżuri interim;
(b)
jekk il-ksur intemmx;
(c)
liema miżuri ġew adottati u jekk dawk il-miżuri ġewx implimentati;
(d)
sa liema punt il-konsumaturi affettwati mill-ksur allegat ġew offruti impenji ta’ rimedju.”
9.
L-Artikolu 17 tar-Regolament 2017/2394, intitolat “Tnedija ta’ azzjoni koordinata u nomina tal-koordinatur”, huwa fformulat fit-termini li ġejjin:
“1.   Fejn ikun hemm suspett raġonevoli ta’ każ ta’ ksur mifrux l-awtoritajiet kompetenti kkonċernati minn dak il-każ ta’ ksur għandhom iniedu azzjoni koordinata li għandha tkun ibbażata fuq ftehim bejniethom. It-tnedija tal-azzjoni koordinata għandha tiġi nnotifikata lill-uffiċċji uniċi ta’ kooperazzjoni kkonċernati minn dak il-każ ta’ ksur u lill-Kummissjoni, mingħajr dewmien.
2.   L-awtoritajiet kompetenti kkonċernati mill-każ ta’ ksur mifrux issuspettat għandhom jinnominaw awtorità kompetenti waħda, ikkonċernata mill-każ ta’ ksur mifrux issuspettat, biex tkun il-koordinatur. Jekk dawk l-awtoritajiet kompetenti ma jkunux jistgħu jilħqu ftehim dwar dik in-nomina, il-Kummissjoni għandha tassumi r-rwol tal-koordinatur.
3.   F’każ li l-Kummissjoni jkollha suspett raġonevoli ta’ ksur mifrux b’dimensjoni tal-Unjoni, għandha tinnotifika mingħajr dewmien lill-awtoritajiet kompetenti u l-uffiċċji uniċi ta’ kooperazzjoni kkonċernati minn dak l-allegat ksur skont l-Artikolu 26. Il-Kummissjoni għandha tiddikjara fin-notifika r-raġunijiet li jiġġustifikaw il-possibbiltà ta’ azzjoni koordinata. L-awtoritajiet kompetenti kkonċernati mill-ksur mifrux allegat b’dimensjoni tal-Unjoni għandhom iwettqu l-investigazzjonijiet adatti abbażi tal-informazzjoni li tkun disponibbli jew li tkun faċilment aċċessibbli għalihom. L-awtoritajiet kompetenti kkonċernati mill-ksur mifrux allegat b’dimensjoni tal-Unjoni għandhom jinnotifikaw ir-riżultati ta’ tali investigazzjonijiet lill-awtoritajiet kompetenti l-oħra, l-uffiċċji uniċi ta’ kooperazzjoni kkonċernati minn dak il-ksur u lill-Kummissjoni skont l-Artikolu 26, fi żmien xahar mid-data tan-notifika tal-Kummissjoni. Fejn tali investigazzjonijiet juru li jista’ jkun li qed iseħħ ksur mifrux b’dimensjoni tal-Unjoni, l-awtoritajiet kompetenti kkonċernati minn dak il-ksur għandhom jibdew bl-azzjoni koordinata u għandhom jieħdu l-miżuri stabbiliti fl-Artikolu 19 kif ukoll, fejn adatt, il-miżuri deskritti fl-Artikoli 20 u 21.
[…]
5.   Awtorità kompetenti għandha tissieħeb mal-azzjoni koordinata, jekk jidher evidenti matul l-azzjoni koordinata li l-awtorità kompetenti hija kkonċernata mill-każ ta’ ksur mifrux jew ta’ ksur mifrux b’dimensjoni tal-Unjoni.”
2. Ir‑regoli fil‑qasam tal‑kompetizzjoni
a) Ir‑Regolament (KE) Nru 1/2003
10.
Skont l-Artikolu 3 tar-Regolament (KE) tal-Kunsill Nru 1/2003 tas‑16 ta’ Diċembru 2002 fuq l-implimentazzjoni tar-regoli tal-kompetizzjoni mniżżlin fl-Artikoli 81 u 82 tat-Trattat [101 u 102 TFUE] (
4
), intitolat “Ir-Relazzjoni bejn l-Artikolu [101 u 102 TFUE] u liġijiet nazzjonali tal-kompetizzjoni”:
“1.   […] Fejn l-awtoritajiet tal-kompetizzjoni ta’l-Istati Membri jew qrati nazzjonali japplikaw liġijiet nazzjonali tal-kompetizzjoni għal xi kwalunkwe abbuż projbit mil-Artikolu [102 TFUE], dawn ħa japplikaw ukoll l-Artikolu [102 TFUE].
[…]”
11.
L-Artikolu 5 ta’ dan ir-regolament, intitolat “Il-poteri ta’ l-awtoritajiet tal-kompetizzjoni ta’ l-Istati Membri”, jipprevedi:
“L-awtoritajiet tal-kompetizzjoni ta’ l-Istati Membri għandhom ikollhom is-setgħa li japplikaw l-Artikolu [101 u 102 TFUE] f’każijiet individwali. Għal dan il-għan, jaggixxu fuq l-inizjattiva proprja tagħha jew fuq xi ilment, dawn jistgħu jieħdu d-deċiżjonijiet li ġejjin:
–
jirrikjedu li xi ksur jiġi mitmum,
–
jordnaw miżuri ntermedjarji,
–
jaċċettaw rbit,
–
jimponu multi, perjodu ta’ pagamenti penali jew xi pieni oħra previsti mil-liġijiet nazzjonali tagħhom.
Fejn fuq bażi ta’ l-informazzjoni li għandhom fil-pussess tagħhom il-kondizzjonijiet għal projbizzjoni m’humiex milħuqa huma għandhom jiddeċiedu li ma hemmx każ li jkun hemm azzjoni mil-parti tagħhom.”
12.
Skont l-Artikolu 11 tal-imsemmi regolament, intitolat “Koperazzjoni bejn il-Kummissjoni u l-awtoritajiet tal-kompetizzjoni ta’ l-Istati Membri”:
“1.   Il-Kummissjoni u l-awtoritajiet tal-kompetizzjoni ta’ l-Istati Membri għandhom japplikaw ir-regoli tal-kompetizzjoni tal-Komunità f’koperazzjoni qariba.
[…]
6.   L-inizjazzjoni mil-Kummissjoni tal-proċeduri għall-adottazzjoni ta’ deċiżjoni taħt Kapitolu III jirrileva l-awtoritajiet tal-kompetizzjoni ta’ l-Istati Membri tal-kompetenzi tgħhom li japplikaw l-Artikoli [101 u 102 TFUE]. Jekk l-awtorità tal-kompetizzjoni ta’ Stat Membru qed tagixxi diġa fuq il-każ, il-Kummissjoni għandha tibda proċeduri wara li tikkonsulta lil dik l-awtorità tal-kompetizzjoni nazzjonali.”
13.
L-Artikolu 9 ta’ dan l-istess regolament, intitolat “Rabta”, jipprevedi:
“1.   Fejn il-Kummissjoni qed taħseb li tadotta deċiżjoni li tirrikjedi li ksur jinġieb fit-temm u l-impriża konċernata toffri rabta li tilħaq il-konċerni espressi lilhom mil-Kummissjoni fl-istima preliminari, il-Kummissjoni tista b’deċiżjoni tagħmel dak l-rbit vinkolanti fuq l-impriża.
[…]”
14.
L-Artikolu 22 tar-Regolament Nru 1/2003, intitolat “Investigazzjonijiet mill-awtoritajiet tal-kompetizzjoni ta’ L-Istati Membri”, jipprovdi:
“1.   L-awtoritajiet tal-kompetizzjoni ta’l-Istati Membri tista’ fit-territorju proprju tagħha tagħmel spezzjonijiet jew miżuri oħra biex jinġabru l-fatti taħt il-liġi nazzjonali f’isem l-awtorità tal-kompetizzjoni ta’ Stat Membru ieħor Sabiex jistabbilixxi jekk kienx hemm xi ksur ta’ l-Artikolu [101 jew 102 TFUE]. […]
2.   Mat-talba tal-Kummissjoni, l-awtoritajiet tal-kompetizzjoni ta’ l-Istati Membri ħa timpriża l-ispezzjonijiet li l-Kummissjoni tikkonsidra neċessarji taħt l-Artikolu 20(1) jew li ordnat bid-deċiżjoni skond l-Artikolu 20(4). L-uffiċjali ta’ l-awtoritajiet tal-kompetizzjoni ta’ l-Istati Membri li huma responsabli li jagħmlu dawn l-ispezzjonijiet kif ukoll dawk awtorizati jew maħtura minnhom ħa jeżerċitaw il-poteri tagħhom skond il-liġi nazzjonali tagħhom.
Jekk ikun mitlub hekk mil-Kummissjoni jew mil-awtorità tal-kompetizzjoni ta’ l-Istati Membri li fit-territorju tagħhom l-ispezzjoni għandha ssir, uffiċjali u persuni oħra li jakkumpanjawhom awtorizati mil-Kummissjoni tista’ tassisti lill-uffiċjali ta’ l-awtorità kunċernata.”
15.
Skont l-Artikoli 23 u 24 ta’ dan ir-regolament, il-Kummissjoni Ewropea tista’ timponi fuq l-impriżi u l-assoċjazzjonijiet ta’ impriżi multi kif ukoll pagamenti ta’ penalità.
16.
L-Artikolu 25 tal-imsemmi regolament, intitolat “Preskrizzjoni għall-imposizzjoni tal-pieni”, jipprovdi:
“1.   Il-poteri konferuti fuq il-Kummissjoni mil-Artikolu 23 u 24 ħa jkun suġġett għal perjodi ta’ preskrizzjoni li ġejjin:
(a)
tlett snin fil-każ ta’ ksur ta’ disposizzjonijiet li jikkonċernaw it-talba ta’ informazzjoni jew il-kondotta ta’ spezzjonijiet;
(b)
ħames snin fil-każ ta’ kwalunkwe ksur ieħor.
2.   It-terminu ta’ preskrizzjoni jibda jiddekorri mill-ġurnata li fiha sar il-ksur. Madankollu, fil-każ li l-ksur ikun kontinwu jew ripetut, il-ħin jibda jiddekorri mill-ġurnata ta’ meta il-ksur intemm.
[…]”
17.
L-Artikolu 26 tal-istess regolament, intitolat “Preskrizzjoni għall-infurzar tal-penali”, jipprevedi:
“1.   Il-poteri tal-Kummissjoni li tinfurza deċiżjonijiet meħuda skond l-Artikoli 23 u 24 huma suġġetti għal terminu ta’ preskrizzjoni ta’ ħames snin.
2.   Il-preskrizzjoni tibda tiddekorri mill-ġurnata li fiha d-deċiżjoni ssir finali.
[…]”
18.
L-Artikolu 35 tar-Regolament Nru 1/2003, intitolat “Deskrizzjoni ta’ l-awtoritajiet tal-kompetizzjoni ta’ l-Istati Membri”, jipprevedi, fil-paragrafu 1 tiegħu:
“l-Istati Membri ħa jinominaw l-awtorità jew l-awtoritajiet tal-kompetizzjoni responsabbli għall-applikazzjoni ta’ l-Artikolu [101 u 102 TFUE] b’tali mod li id-disposizzjonijiet ta’ dan ir-Regolament huma effettivament imħarsa. […]”
b) Id‑Direttiva (UE) 2019/1
19.
L-Artikolu 1 tad-Direttiva (UE) 2019/1 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tal‑11 ta’ Diċembru 2018 sabiex l-awtoritajiet tal-kompetizzjoni tal-Istati Membri jingħataw setgħat biex ikunu inforzaturi aktar effettivi, u biex jiġi żgurat il-funzjonament tajjeb tas-suq intern (
5
), intitolat “Suġġett u kamp ta’ applikazzjoni”, jipprevedi:
“[…]
2.   Din id-Direttiva tkopri l-applikazzjoni tal-Artikoli 101 u 102 TFUE u l-applikazzjoni b’mod parallel tal-liġi nazzjonali dwar il-kompetizzjoni għall-istess każ. […]
3.   Din id-Direttiva tistabbilixxi ċerti regoli dwar l-assistenza reċiproka sabiex jiġi salvagwardat il-funzjonament tajjeb tas-suq intern u l-funzjonament tajjeb tas-sistema ta’ kooperazzjoni mill-qrib fin-Netwerk Ewropew għall-Kompetizzjoni.”
20.
L-Artikolu 3 ta’ din id-direttiva, intitolat “Salvagwardji”, jipprovdi:
“1.   Il-proċedimenti dwar ksur tal-Artikolu 101 jew 102 TFUE, inkluż l-eżerċizzju tas-setgħat imsemmija f’din id-Direttiva mill-awtoritajiet nazzjonali tal-kompetizzjoni, għandhom jikkonformaw mal-prinċipji ġenerali tad-dritt tal-Unjoni u l-Karta tad-Drittijiet Fundamentali tal-Unjoni Ewropea.
2.   L-Istati Membri għandhom jiżguraw li l-eżerċizzju tas-setgħat imsemmija fil-paragrafu 1 ikun soġġett għal salvagwardji xierqa fir-rigward tad-drittijiet tad-difiża tal-impriżi, inkluż id-dritt għal smigħ u d-dritt għal rimedju effettiv quddiem tribunal.
3.   L-Istati Membri għandhom jiżguraw li l-proċedimenti ta’ infurzar tal-awtoritajiet nazzjonali tal-kompetizzjoni jitwettqu fi żmien raġonevoli. L-Istati Membri għandhom jiżguraw li, qabel ma tittieħed deċiżjoni skont l-Artikolu 10 ta’ din id-Direttiva, l-awtoritajiet nazzjonali tal-kompetizzjoni jadottaw dikjarazzjoni tal-oġġezzjonijiet.”
21.
L-Artikolu 4 tal-imsemmija direttiva, intitolat “Indipendenza”, jipprevedi:
“1.   Sabiex tiġi garantita l-indipendenza tal-awtoritajiet amministrattivi nazzjonali tal-kompetizzjoni meta japplikaw l-Artikoli 101 u 102 TFUE, l-Istati Membri għandhom jiżguraw li tali awtoritajiet jwettqu d-dmirijiet tagħhom u jeżerċitaw is-setgħat tagħhom b’mod imparzjali u fl-interessi tal-applikazzjoni effettiva u uniformi ta’ dawk id-dispożizzjonijiet, soġġett għal rekwiżiti proporzjonati tal-obbligu tar-rendikont u mingħajr preġudizzju għall-kooperazzjoni mill-qrib bejn l-awtoritajiet tal-kompetizzjoni fin-Netwerk Ewropew għall-Kompetizzjoni.
[…]
5.   L-awtoritajiet amministrattivi nazzjonali tal-kompetizzjoni għandu jkollhom is-setgħa li jistabbilixxu l-prijoritajiet tagħhom għat-twettiq tal-kompiti għall-applikazzjoni tal-Artikoli 101 u 102 TFUE kif imsemmi fl-Artikolu 5(2) ta’ din id-Direttiva. Sal-miżura li l-awtoritajiet amministrattivi nazzjonali tal-kompetizzjoni huma obbligati jikkunsidraw ilmenti formali, dawn l-awtoritajiet għandu jkollhom is-setgħa li jirrifjutaw tali lmenti għar-raġuni li huma ma jqisux tali ilmenti bħala prijorità għall-infurzar. Dan huwa mingħajr preġudizzju għas-setgħa tal-awtoritajiet amministrattivi nazzjonali tal-kompetizzjoni li jirrifjutaw ilmenti għal raġunijiet oħra definiti mil-liġi nazzjonali.”
22.
L-Artikolu 5 tad-Direttiva 2019/1, intitolat “Riżorsi”, jipprovdi:
“1.   L-Istati Membri għandhom jiżguraw bħala minimu li l-awtoritajiet nazzjonali tal-kompetizzjoni jkollhom għadd suffiċjenti ta’ membri tal-persunal ikkwalifikati u biżżejjed riżorsi finanzjarji, tekniċi u teknoloġiċi li huma meħtieġa għat-twettiq effettiv ta’ dmirijiethom, u għall-eżerċizzju effettiv tas-setgħat tagħhom għall-applikazzjoni tal-Artikoli 101 u 102 TFUE kif stipulat fil-paragrafu 2 ta’ dan l-Artikolu.
2.   Għall-finijiet tal-paragrafu 1, l-awtoritajiet nazzjonali tal-kompetizzjoni għandhom ikunu jistgħu, bħala minimu, iwettqu investigazzjonijiet bil-ħsieb li japplikaw l-Artikoli 101 u 102 TFUE, jadottaw deċiżjonijiet li japplikaw dawk id-dispożizzjonijiet abbażi tal-Artikolu 5 tar-Regolament [Nru 1/2003]; u jikkooperaw mill-qrib fin-Netwerk Ewropew għall-Kompetizzjoni bil-għan li tiġi żgurata l-applikazzjoni effettiva u uniformi tal-Artikoli 101 u 102 TFUE.
[…]”
23.
L-Artikoli 10, 12, 13 u 16 ta’ din id-direttiva jirregolaw is-setgħat tal-awtoritajiet nazzjonali tal-kompetizzjoni għal dak li jirrigwarda, rispettivament, il-konstatazzjoni u it-terminazzjoni ta’ ksur, l-impenji offruti mill-impriżi u l-assoċjazzjonijiet tal-impriżi, il-multi imposti fuq l-impriżi u l-assoċjazzjonijiet tal-impriżi, kif ukoll il-pagamenti ta’ penalità.
24.
Skont l-Artikolu 36 tagħha, id-Direttiva 2019/1 daħlet fis-seħħ fit‑3 ta’ Frar 2019. Skont l-Artikolu 34(1) tagħha, l-Istati Membri kellhom idaħħlu fis-seħħ id-dispożizzjonijiet leġiżlattivi, regolamentari u amministrattivi neċessarji sabiex jikkonformaw ma’ din id-direttiva sa mhux iktar tard mill‑4 ta’ Frar 2021.
B.
Id‑dritt Taljan
1. Il‑Liġi Nru 689/81
25.
Il-legge 24 novembre 1981, no 689 – Modifiche al sistema penale (il-Liġi Nru 689 tal‑24 ta’ Novembru 1981 li Temenda s-Sistema Kriminali) (iktar ’il quddiem il-“Liġi Nru 689/81”) tistabbilixxi s-sistema ġenerali tal-multi amministrattivi.
26.
L-Artikolu 12 ta’ din il-liġi, intitolat “Kamp ta’ applikazzjoni”, jipprovdi:
“Id-dispożizzjonijiet ta’ dan il-kapitolu għandhom jiġi osservati, sa fejn ikunu applikabbli u sakemm ma jkunx ipprovdut mod ieħor, għall-ksur kollu li għalih hija prevista sanzjoni amministrattiva li tikkonsisti fil-ħlas ta’ somma flus, anki meta din is-sanzjoni ma hijiex sostitwibbli b’sanzjoni kriminali. Huma ma japplikawx għall-ksur dixxiplinari.”
27.
L-Artikolu 14 tal-imsemmija liġi, intitolat “Dikjarazzjoni tal-oġġezzjonijiet u komunikazzjoni”, jipprevedi:
“Il-ksur għandu, jekk possibbli, jiġi kkomunikat immedjatament kemm lil min iwettaq il-ksur kif ukoll lill-persuna marbuta in solidum għall-ħlas tas-somma dovuta minħabba dan il-ksur.
Meta ma jkunx hemm komunikazzjoni immedjata lill-persuni kollha msemmija fil-paragrafu preċedenti, l-elementi tal-ksur għandhom ikunu kkomunikati lill-persuni kkonċernati li jirrisjedu fit-territorju tar-Repubblika f’terminu ta’ 90 jum u lil dawk li jirrisjedu f’pajjiż barrani f’terminu ta’ 360 jum sa mill-konstatazzjoni [tal-ksur].
Meta d-dokumenti relatati mal-ksur jintbagħtu lill-awtorità kompetenti permezz ta’ deċiżjoni tal-awtorità ġudizzjarja, it-termini previsti fil-paragrafu preċedenti jibdew jiddekorru mid-data li fiha tirċievi [dawn id-dokumenti].
[…]
L-obbligu tal-ħlas tas-somma dovuta minħabba l-ksur jispiċċa għall-persuna li fir-rigward tagħha ma saritx il-komunikazzjoni fit-terminu previst.”
28.
L-Artikolu 28 tal-istess liġi, intitolat “Preskrizzjoni”, jipprovdi:
“Id-dritt ta’ rkupru tas-somom dovuti minħabba ksur previst minn din il-liġi jiskadi f’terminu ta’ ħames snin sa mill-jum li fih twettaq il-ksur.
L-interruzzjoni tal-preskrizzjoni hija rregolata mir-regoli tal-Kodiċi Ċivili.”
2. Ir‑regoli fil‑qasam tal‑protezzjoni tal‑konsumaturi
a) Il‑Kodiċi tal‑Konsum
29.
L-Artikolu 1 tad-decreto legislativo n. 206 – Codice del consumo (id-Digriet Leġiżlattiv Nru 206 dwar il-Kodiċi tal-Konsum), tas‑6 ta’ Settembru 2005, fil-verżjoni applikabbli għall-kawża prinċipali (iktar ’il quddiem il-“Kodiċi tal-Konsum”), jipprevedi, fil-paragrafu 1 tiegħu:
“F’osservanza tal-Kostituzzjoni u skont il-prinċipji stabbiliti fit-Trattati li jikkostitwixxu l-Komunitajiet Ewropej, fit-Trattat dwar l-Unjoni Ewropea, fil-leġiżlazzjoni tal-Unjoni, b’mod partikolari fl-Artikolu 153 [KE], kif ukoll fit-trattati internazzjonali, dan il-kodiċi jarmonizza u jorganizza mill-ġdid il-leġiżlazzjonijiet relatati mal-proċessi ta’ xiri u ta’ konsum sabiex jiżgura livell għoli ta’ protezzjoni tal-konsumaturi u tal-utenti”.
30.
L-Artikolu 27 ta’ dan il-kodiċi, intitolat “Protezzjoni amministrattiva u ġudizzjarja”, jipprovdi:
“1.   L-[AGCM] teżerċita l-kompetenzi rregolati minn dan l-artikolu anki bħala awtorità kompetenti għall-implimentazzjoni tar-[Regolament (KE) Nru 2006/2004 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tas‑27 ta’ Ottubru 2004 dwar il-kooperazzjoni bejn l-awtoritajiet nazzjonali responsabbli għall-infurzar tal-liġijiet tal-protezzjoni tal-konsumaturi (“ir-Regolament dwar kooperazzjoni fil-protezzjoni tal-konsumaturi”) (ĠU 2004, L 364, p. 1)], fil-limiti tad-dispożizzjonijiet legali.
1a.   Bħal fis-setturi rregolati, skont l-Artikolu 19(3), il-kompetenza sabiex tintervjeni kontra aġir ta’ negozjanti li jikkostitwixxi prattika kummerċjali żleali, bla ħsara għall-osservanza tal-leġiżlazzjoni fis-seħħ, hija esklużivament tal-[AGCM], li teżerċitaha abbażi tas-setgħat previsti f’dan l-artikolu, wara li tkun kisbet l-opinjoni tal-awtorità regolatorja kompetenti. […]
2.   L-[AGCM], ex officio jew fuq talba ta’ kwalunkwe persuna jew organizzazzjoni li għandha interess, tipprojbixxi t-tkomplija ta’ prattiki kummerċjali żleali u telimina l-effetti tagħhom. Għal dan il-għan, l-[AGCM] tuża s-setgħat ta’ investigazzjoni u ta’ eżekuzzjoni previsti mir-Regolament [Nru 2006/2004] iċċitat iktar ’il fuq anki għal dak li jirrigwarda l-ksur mhux transkonfinali. Għall-finijiet tal-eżekuzzjoni tal-kompiti stabbiliti fil-paragrafu 1, l-[AGCM] tista’ tirrikorri għall-Guardia di Finanza li taġixxi bis-setgħat mogħtija lilha għall-finijiet tal-investigazzjoni dwar it-taxxa fuq il-valur miżjud u t-taxxa fuq id-dħul. L-intervent tal-Awtorità huwa indipendenti mill-fatt dwar jekk il-konsumaturi kkonċernati humiex fit-territorju tal-Istat Membru li fih in-negozjant huwa stabbilit jew fi Stat Membru ieħor.
3.   L-[AGCM] tista’ tordna, permezz ta’ deċiżjoni motivata, is-sospensjoni provviżorja ta’ prattiki kummerċjali żleali f’każ ta’ urġenza partikolari. Fi kwalunkwe każ, hija tinforma lin-negozjant bil-ftuħ tal-investigazzjoni.
[…]
8.   Jekk l-[AGCM] tiddeċiedi li l-prattika kummerċjali hija żleali, hija tipprojbixxi t-tixrid tagħha, meta din tkun għadha mhux magħrufa mill-pubbliku, jew iż-żamma tagħha, meta l-prattika tkun diġà bdiet. L-istess deċiżjoni tista’ tipprevedi wkoll, bl-ispejjeż għan-negozjant, il-pubblikazzjoni tad-deċiżjoni, anki taħt forma ta’ estratt, jiġifieri dikjarazzjoni rettifikattiva speċifika, b’mod li tipprekludi li l-prattiki kummerċjali żleali jkomplu jkollhom effetti.
9.   Minbarra l-projbizzjoni tal-prattika kummerċjali żleali, l-awtorità tiddeċiedi wkoll dwar l-applikazzjoni ta’ sanzjoni amministrattiva pekunjarja ta’ EUR 5000 sa EUR 5000000, skont il-gravità u t-tul tal-ksur. Fil-każ ta’ prattiki kummerċjali żleali fis-sens tal-Artikolu 21(3) u (4), is-sanzjoni ma tistax tkun inqas minn EUR 50000.
[…]
11.   L-[AGCM] torganizza, permezz tar-regoli interni tagħha, il-proċedura ta’ investigazzjoni, b’mod li tiżgura l-osservanza tal-kontradittorju, l-għarfien sħiħ tal-atti u l-istabbiliment ta’ proċessi verbali.
[…]
13.   Is-sanzjonijiet amministrattivi pekunjarji sussegwenti għall-ksur ta’ dan id-digriet huma suġġetti, sa fejn ikunu applikabbli, għad-dispożizzjonijiet tal-Kapitolu I, Taqsima I u tal-Artikoli 26, 27, 28 u 29 tal-Liġi [Nru 689/81], kif emendata. Is-sanzjonijiet amministrattivi msemmija f’dan l-artikolu għandhom jitħallsu fi żmien 30 jum mill-komunikazzjoni tad-deċiżjoni tal-[AGCM] […]”.
b) Ir‑regoli dwar il‑proċeduri ta’ investigazzjoni fil‑qasam tal‑protezzjoni tal‑konsumaturi
31.
Ir-regolamento sulle procedure istruttorie in materia di pubblicità ingannevole e comparativa, pratiche commerciali scorrette, violazione dei diritti dei consumatori nei contratti, violazione del divieto di discriminazioni e clausole vessatorie (ir-Regolament dwar il-Proċeduri ta’ Investigazzjoni fil-Qasam tal-Protezzjoni tal-Konsumaturi), kien approvat mid-delibera no 25411 del AGCM del 1° aprile 2015 (id-Deċiżjoni Nru 25411 tal-AGCM, tal‑1 ta’ April 2015), adottata b’applikazzjoni tal-Artikolu 27(11) tal-Kodiċi tal-Konsum.
32.
Skont l-Artikolu 6(1) u l-Artikolu 5(1)(f) u (2) ta’ dan ir-regolament, il-proċedura ta’ investigazzjoni għandha tinfetaħ, permezz – fost oħrajn – ta’ dikjarazzjoni tal-oġġezzjonijiet, f’terminu ta’ 180 jum mid-data li fiha tiġi riċevuta t-talba għal intervent, terminu li jista’ jiġi interrott fil-każ ta’ talba għal informazzjoni. Meta l-proċedura ma tinfetaħx fit-terminu previst, l-istadju ta’ qabel l-investigazzjoni jitqies magħluq għax ma hemmx lok li tingħata deċiżjoni, b’dan li l-AGCM ikollha l-fakultà li tressaq sussegwentement fil-fajl it-talba għal intervent sabiex tipproċedi ex officio b’investigazzjoni ddettaljata bbażata fuq provi ġodda jew fuq evalwazzjoni differenti tal-prijoritajiet ta’ intervent.
33.
L-Artikoli 10 u 12 ta’ dan ir-regolament jistabbilixxu l-garanziji proċedurali previsti fl-istadju tal-investigazzjoni, jiġifieri l-fakultà, li l-partijiet li jiġu kkomunikati l-ftuħ tal-investigazzjoni kif ukoll il-partijiet ikkonċernati l-oħra skont l-Artikolu 10 tal-istess regolament, jipparteċipaw fl-investigazzjoni u jippreżentaw osservazzjonijiet, l-aċċess għad-dokumenti u għall-informazzjoni miżmuma mill-AGCM u l-fakultà li jitolbu ż-żamma ta’ seduti.
3. Ir‑regoli fil‑qasam tal‑kompetizzjoni
a) Il‑Liġi Nru 287/90
34.
L-Artikolu 1 tal-legge 10 ottobre 1990, no 287 – Norme per la tutela della concorrenza e del mercato (il-Liġi Nru 287 tal‑10 ta’ Ottubru 1990 dwar l-Adozzjoni ta’ Dispożizzjonijiet Relatati mal-Protezzjoni tal-Kompetizzjoni u tas-Suq), fil-verżjoni applikabbli għall-kawża prinċipali (iktar ’il quddiem il-“Liġi Nru 287/90”), intitolat “Kamp ta’ applikazzjoni u relazzjoni mad-dritt tal-Unjoni”, jipprovdi:
“1.   Id-dispożizzjonijiet ta’ din il-liġi li jimplimentaw l-Artikolu 41 tal-Kostituzzjoni li jipproteġi u li jiggarantixxi d-dritt ta’ inizjattiva ekonomika japplikaw għall-akkordji, għall-abbużi minn pożizzjoni dominanti u għall-konċentrazzjonijiet ta’ impriżi.
2.   L-[AGCM] tapplika wkoll, b’mod parallelu, fl-istess kawża, l-Artikoli 101 u 102 [TFUE] u l-Artikoli 2 u 3 ta’ din il-liġi dwar l-akkordji li jillimitaw il-kompetizzjoni libera u dwar l-abbuż minn pożizzjoni dominanti.
[…]
4.   L-interpretazzjoni tad-dispożizzjonijiet ta’ dan it-titolu ssir abbażi tal-prinċipji tad-dritt [tal-Unjoni] applikabbli fil-qasam tal-kompetizzjoni.”
35.
L-Artikolu 3 ta’ din il-liġi, intitolat “Abbuż minn pożizzjoni dominanti”, jipprevedi:
“1.   Huwa pprojbit min-naħa ta’ impriża waħda jew iktar, l-abbuż minn pożizzjoni dominanti fis-suq nazzjonali jew parti sostanzjali minnu; huwa pprojbit ukoll:
a)
li jiġu imposti direttament jew indirettament prezzijiet ta’ xiri jew ta’ bejgħ jew klawżoli kuntrattwali oħra arbitrarjament onerużi;
[…].”
36.
L-Artikolu 12 tal-imsemmija liġi, intitolat “Setgħat ta’ investigazzjoni”, jipprovdi:
“1.   Wara li tkun evalwat il-provi fil-pussess tagħha u dawk li jkunu nġabu għall-għarfien tagħha mill-amministrazzjonijiet pubbliċi jew minn kwalunkwe persuna kkonċernata, inkluż l-assoċjazzjonijiet rappreżentattivi tal-konsumaturi, l-[AGCM] twettaq investigazzjoni sabiex tivverifika l-eżistenza ta’ ksur tal-projbizzjonijiet stabbiliti fl-Artikoli 2 u 3.
[…]”
37.
L-Artikolu 14 tal-istess liġi, intitolat “Investigazzjoni”, jipprevedi:
“1.   Fil-każ ta’ allegat ksur tal-Artikoli 2 jew 3, l-[AGCM] tikkomunika l-ftuħ tal-investigazzjoni lill-impriżi u l-entitajiet ikkonċernati […].”
38.
L-Artikolu 15 tal-Liġi Nru 287/90, intitolat “Intimazzjoni u sanzjonijiet”, jipprovdi:
“1.   Jekk, wara l-investigazzjoni msemmija fl-Artikolu 14, l-[AGCM] issib ksur tal-Artikoli 2 jew 3, hija tistabbilixxi t-terminu li fih l-impriżi u l-organi kkonċernati għandhom itemmu dan il-ksur. Barra minn hekk, fil-każ ta’ ksur serju, fid-dawl tal-gravità u tat-tul tal-ksur, hija timponi multa amministrattiva li tista’ tilħaq l-għaxra fil-mija tad-dħul mill-bejgħ magħmul minn kull impriża jew organu matul l-aħħar sena finanzjarja qabel id-data tal-komunikazzjoni ta’ intimazzjoni, u tiffissa t-terminu li fih l-impriża għandha tħallas din il-multa.
[…]”
39.
L-Artikolu 31 ta’ din il-liġi, intitolat “Sanzjonijiet”, jipprevedi:
“1.   Il-multi amministrattivi konsekuttivi għall-ksur ta’ din il-liġi huma suġġetti, sa fejn ikunu applikabbli, għad-dispożizzjonijiet li jinsabu fil-Kapitolu I, Taqsima I u II, tal-Liġi [Nru 689/81].”
b) Ir‑regoli dwar il‑proċeduri ta’ investigazzjoni li jaqgħu taħt il‑kompetenza tal‑AGCM
40.
Id-decreto del Presidente della Repubblica 30 aprile 1998, no 217 (id-Digriet tal-President tar-Repubblika Nru 217 tat‑30 ta’ April 1998) li jistabbilixxi r-regolamento in materia di procedure istruttorie di competenza dell’Autorità Garante della Concorrenza e del Mercato (ir-Regolament dwar il-Proċeduri ta’ Investigazzjoni li Jaqgħu Taħt il-Kompetenza tal-AGCM) kien adottat b’eżekuzzjoni tal-Artikolu 10(5) tal-Liġi Nru 287/90, li jipprovdi li “għandhom jiġu stabbiliti proċeduri ta’ investigazzjoni li jiggarantixxu lill-partijiet ikkonċernati l-għarfien sħiħ tal-atti, l-osservanza tal-kontradittorju u l-istabbiliment ta’ proċessi verbali”.
41.
L-Artikoli 7, 13 u 14 ta’ dan ir-regolament jistabbilixxu l-garanziji proċedurali previsti fl-istadju tal-investigazzjoni, jiġifieri, għall-partijiet li ġew ikkomunikati l-ftuħ tal-investigazzjoni kif ukoll għall-partijiet ikkonċernati l-oħra skont l-Artikolu 7(2) tal-imsemmi regolament, il-fakultà li jipparteċipaw fl-investigazzjoni u jippreżentaw osservazzjonijiet, l-aċċess għad-dokumenti u għall-informazzjoni miżmuma mill-AGCM u l-fakultà li jitolbu ż-żamma ta’ seduti qabel il-komunikazzjoni tar-riżultati li jinsiltu mill-investigazzjoni.
III. Il‑fatti li wasslu għall‑kawżi, il‑proċeduri prinċipali u d‑domandi preliminari
A.
Il‑Kawża C‑510/23 (Trenitalia)
42.
Trenitalia, kumpannija pubblika kompletament ikkontrollata, bl-intervent ta’ kumpannija oħra, mill-Ministero dell’economia e delle finanze (il-Ministeru għall-Ekonomija u għall-Finanzi, l-Italja), hija l-kumpannija ewlenija li tiġġestixxi t-trasport tal-passiġġieri bil-ferrovija fl-Italja. Hija topera kemm is-servizzi reġjonali u s-servizzi ta’ distanza medja jew twila, b’din l-aħħar kategorija tinkludi, b’mod partikolari, il-ferroviji msejħa “tas-suq”, kif ukoll is-servizz ta’ trasport ta’ veloċità qawwija.
43.
Bejn l‑2011 u l‑2016, l-AGCM irċeviet senjalazzjonijiet u lmenti min-naħa tal-konsumaturi, tal-Autorità di regolazione dei trasporti (l-Awtorità li Tirregola t-Trasport, l-Italja), kif ukoll mill-assoċjazzjoni Federconsumatori, li kienu jikkonċernaw il-metodi ta’ bejgħ ta’ biljetti tal-ferrovija online. Fil‑21 ta’ Ottubru 2016, l-AGCM żiedet mal-fajl ir-riżultati ta’ simulazzjonijiet ta’ xiri mwettqa mill-uffiċjali tagħha bejn is‑26 ta’ Awwissu u t‑30 ta’ Settembru 2016.
44.
Fil‑15 ta’ Novembru 2016, l-AGCM ikkomunikat lil Trenitalia bid-deċiżjoni tal-ftuħ ta’ proċedura intiża sabiex jiġi kkonstatat ksur fil-qasam tal-konsum u pproċediet bi spezzjoni fis-sede ta’ din il-kumpannija, fejn ġew issekwestrati dokumenti. Il-konsulenti ta’ Trenitalia setgħu jikkonsultaw il-fajl ta’ investigazzjoni u jressqu argumenti ta’ difiża. Barra minn hekk, il-kumpannija li pprovdiet is-sistema tal-informatika użata minn Trenitalia kienet ukoll is-suġġett ta’ spezzjoni.
45.
Permezz ta’ deċiżjoni tat‑3 ta’ Awwissu 2017, adottata fid‑19 ta’ Lulju 2017, l-AGCM ikkonstatat l-eżistenza ta’ prattika kummerċjali żleali ta’ Trenitalia fil-kuntest tal-bejgħ ta’ biljetti tal-ferrovija online. Fil-fatt, fir-rigward tas-soluzzjonijiet ta’ vjaġġar proposti permezz tas-sistema telematika tagħha ta’ informazzjoni, ta’ tfittxija u ta’ xiri ta’ biljett, din il-kumpannija kienet tindika prinċipalment ir-riżultati li jinvolvu l-użu ta’ ferroviji “tas-suq”, filwaqt li kienet tħalli barra r-riżultati li jinvolvu, għall-istess ħinijiet, l-użu ta’ ferroviji reġjonali ferm inqas għoljin. Konsegwentement, din l-awtorità ordnat lil Trenitalia twaqqaf il-prattika allegata, tatha terminu sabiex tidentifika l-miżuri neċessarji għal dan il-għan, u fid-dawl tal-gravità u tat-tul tal-ksur, imponitilha multa ta’ EUR 5 miljuni.
46.
Quddiem il-qorti tar-rinviju, Trenitalia tikkontesta d-deċiżjoni tal-AGCM billi tinvoka, b’mod partikolari, il-ksur tat-terminu perentorju ta’ 90 jum previst fl-Artikolu 14 tal-Liġi Nru 689/81 għall-bidu ta’ proċedura ta’ konstatazzjoni ta’ ksur fil-qasam tal-konsum. Fil-fatt, l-istadju ta’ qabel id-dikjarazzjoni tal-oġġezzjonijiet kien dam iktar minn erba’ snin.
47.
F’dan ir-rigward, il-qorti tar-rinviju tosserva li s-sanzjonijiet imposti mill-AGCM, kemm għall-ksur fil-qasam tal-kompetizzjoni kif ukoll għal dak fil-qasam tal-protezzjoni tal-konsumaturi, jaqgħu fil-qasam “para-kriminali” (
6
). Għaldaqstant, sabiex jiġu żgurati opportunitajiet ugwali għall-partijiet u jiġi evitat li ż-żmien li għadda ma jippreġudikax lill-akkużat, huwa neċessarju li jiġu osservati l-prinċipji stabbiliti mill-Artikolu 6 tal-Konvenzjoni Ewropea għall-Protezzjoni tad-Drittijiet tal-Bniedem u tal-Libertajiet Fundamentali, iffirmata f’Ruma fl‑4 ta’ Novembru 1950 (iktar ’il quddiem il-“KEDB”) u mill-Artikolu 41 tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali tal-Unjoni Ewropea, li jimponu l-komunikazzjoni immedjata tal-oġġezzjonijiet.
48.
Skont il-ġurisprudenza tal-Consiglio di Stato (il-Kunsill tal-Istat, l-Italja), li reċentement żviluppat f’dan is-sens, l-AGCM għandha, taħt piena ta’ dekadenza tas-setgħa ta’ sanzjoni tagħha, tiftaħ il-proċedura ta’ investigazzjoni billi tipproċedi bid-dikjarazzjoni tal-oġġezzjonijiet f’terminu ta’ 90 jum minn meta jkun lest il-ġbir ta’ elementi fattwali neċessarji għad-dikjarazzjoni tal-oġġezzjonijiet.
49.
Sabiex tiddetermina l-bidu tad-dekorrenza ta’ dan it-terminu, il-qorti amministrattiva għandha twettaq evalwazzjoni retrospettiva, billi tqiegħed lilha nnifisha fis-sitwazzjoni li kienet fiha l-AGCM, u tivverifika minn liema data l-elementi disponibbli f’mument partikolari kienu suffiċjenti sabiex tiġi fformulata d-dikjarazzjoni tal-oġġezzjonijiet. Kull qbiż ta’ dan l-istess terminu jwassal għall-annullament tad-deċiżjoni tal-AGCM fl-intier tagħha. Barra minn hekk, b’applikazzjoni tal-prinċipju ne bis in idem, lanqas huwa possibbli li tinfetaħ proċedura ta’ investigazzjoni ġdida fir-rigward tal-istess prattika, anki meta l-impriża kkonċernata qatt ma tkun waqqfitha.
50.
Skont il-qorti tar-rinviju, dawn iċ-ċirkustanzi, minn naħa, jippreġudikaw l-awtonomija tal-AGCM billi jobbligawha tiftaħ investigazzjoni abbażi ta’ kriterju purament kronoloġiku. Barra minn hekk, antiċipazzjoni eċċessiva tal-ftuħ tal-proċedura jżid ir-riskju li din l-awtorità ma tistax tikseb l-elementi neċessarji għall-istabbiliment tal-ksur allegat. Għandha tittieħed inkunsiderazzjoni l-kumplessità kbira tal-attività tal-AGCM, b’mod partikolari waqt investigazzjonijiet li jirrigwardaw l-attività ta’ atturi ekonomiċi kbar, li għandha tiġbor elementi ta’ informazzjoni dwar numru kbir ta’ fatti fuq perijodu kontinwu sabiex twettaq klassifikazzjoni ġuridika astratta.
51.
F’dan il-kuntest, il-qorti tar-rinviju tagħmel parallelu mas-sanzjonijiet adottati fil-qasam tal-kompetizzjoni, peress li l-awtorità kompetenti hija marbuta tikkonkludi l-proċedura ta’ ksur f’terminu raġonevoli. Tali rekwiżit japplika wkoll, b’analoġija, fil-qasam tal-protezzjoni tal-konsumaturi.
52.
Min-naħa l-oħra, peress li l-impriża kkonċernata ma għandhiex bżonn tistabbilixxi dannu minħabba l-ftuħ tardiv tal-proċedura ta’ investigazzjoni, tirriżulta preżunzjoni inkonfutabbli ta’ ksur tad-drittijiet tad-difiża ta’ din l-impriża meta l-proċedura tinfetaħ wara l-iskadenza tat-terminu ta’ 90 jum.
53.
Fi kwalunkwe każ, l-applikazzjoni ta’ terminu li l-bidu tad-dekorrenza tiegħu jvarja skont il-każ inkwistjoni ma tistax tipproteġi b’mod adegwat l-aspettattivi leġittimi tal-impriżi ssanzjonati. Sabiex jiġu evitati dikjarazzjonijiet tal-oġġezzjonijiet f’termini eċċessivament twil, id-dritt Taljan jipprevedi terminu ta’ preskrizzjoni ta’ ħames snin, li jibda jiddekorri mit-twaqqif tal-aġir illegali.
54.
F’dawn iċ-ċirkustanzi, it-Tribunale Amministrativo Regionale per il Lazio (il-Qorti Amministrattiva Reġjonali ta’ Lazio) iddeċidiet li tissospendi l-proċedura u tagħmel lill-Qorti tal-Ġustizzja d-domanda preliminari li ġejja:
“L-Artikolu 11 tad-Direttiva [2005/29], moqri fid-dawl tal-prinċipji ta’ protezzjoni tal-konsumatur u ta’ effettività tal-azzjoni amministrattiva, għandu jiġi interpretat bħala li jipprekludi leġiżlazzjoni nazzjonali, bħal dik li tirriżulta mill-applikazzjoni tal-Artikolu 14 tal-[Liġi Nru 689/81] – kif interpretata mill-ġurisprudenza u mid-duttrina – li jirrikjedi li l-[AGCM] tibda l-proċedura ta’ investigazzjoni preliminari għall-verifika ta’ prattika kummerċjali żbaljata (żleali) f’terminu ta’ skadenza ta’ 90 jum, li jiddekorri mill-mument li fih l-Awtorità jkollha għarfien tal-elementi essenzjali tal-ksur, u dawn l-elementi jistgħu jiġu limitati għal meta l-ksur jiġi rrapportat l-ewwel darba?”
B.
Il‑Kawża C‑511/23 (Caronte & Tourist)
55.
Caronte & Tourist (iktar ’il quddiem “C&T”) hija kumpannija li tipprovdi servizz ta’ trasbord fl-Istrett ta’ Messina, fejn hija għandha pożizzjoni kważi monopolistika.
56.
Fl‑24 ta’ Marzu 2018, l-AGCM irċeviet is-senjalazzjoni ta’ konsumatur li lmenta dwar il-prezzijiet eċċessivament għoljin tas-servizz ta’ trasbord ipprovdut minn C&T u talab il-ftuħ ta’ investigazzjoni. Sussegwentement, fit‑23 ta’ April 2019, l-AGCM bagħtet talba għal informazzjoni lill-awtorità portwali ta’ Messina, segwita, fid‑19 ta’ Novembru 2019, bi tfakkira li għaliha din l-awtorità wieġbet fis‑26 ta’ Novembru 2019.
57.
Fl‑4 ta’ Awwissu 2020, l-AGCM ikkomunikat lil C&T bid-deċiżjoni li tiftaħ proċedura intiża għall-konstatazzjoni ta’ ksur fil-qasam tal-kompetizzjoni.
58.
Permezz ta’ deċiżjoni tal‑11 ta’ April 2022, adottata fid‑29 ta’ Marzu 2022, l-AGCM ikkonstatat, abbażi tal-Artikolu 3 tal-Liġi Nru 287/90, l-eżistenza ta’ abbuż minn pożizzjoni dominanti minn C&T minħabba l-impożizzjoni ta’ prezzijiet eċċessivi għas-servizz ta’ trasbord ta’ vetturi fl-Istrett ta’ Messina. Għaldaqstant, din l-awtorità ordnat lil C&T twaqqaf l-impożizzjoni tal-prezzijiet eċċessivi fil-futur, tal-inqas mit-tmiem tal-emerġenza pandemika, u fid-dawl tal-gravità tal-ksur, imponietilha multa ta’ EUR 3719370.
59.
Quddiem il-qorti tar-rinviju, C&T, sostnuta mill-Assarmatori u mill-Confederazione Italiana Armatori (iktar ’il quddiem “Confitarma”), assoċjazzjonijiet professjonali tas-settur marittimu, tikkontesta d-deċiżjoni tal-AGCM billi tinvoka, b’mod partikolari, il-ksur tat-terminu perentorju ta’ 90 jum previst fl-Artikolu 14 tal-Liġi Nru 689/81 sabiex tinbeda proċedura għal konstatazzjoni ta’ ksur fil-qasam tal-kompetizzjoni. Fil-fatt, l-istadju ta’ qabel id-dikjarazzjoni tal-oġġezzjonijiet kien dam total ta’ 855 jum.
60.
F’dan ir-rigward, il-qorti tar-rinviju tindika li, minkejja li l-kawża prinċipali tirrigwarda abbuż minn pożizzjoni dominanti limitat għas-suq nazzjonali, jeżisti interess reali tal-Unjoni sabiex id-dispożizzjonijiet fil-qasam tar-repressjoni ta’ ksur tal-kompetizzjoni jkunu applikati b’mod uniformi. Madankollu, peress li, skont il-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja, il-Kummissjoni għandha l-obbligu li tikkonkludi l-proċeduri tagħha f’terminu raġonevoli (
7
), teżisti diverġenza, fuq il-livell nazzjonali u Ewropew, fir-rigward tar-regoli li jirregolaw il-ftuħ tal-proċeduri fil-qasam tal-kompetizzjoni.
61.
Barra minn hekk, il-qorti tar-rinviju tosserva li s-sanzjonijiet imposti mill-AGCM fil-qasam tal-kompetizzjoni jaqgħu fil-qasam “para-kriminali”. Għaldaqstant, sabiex jiġu żgurati opportunitajiet ugwali għall-partijiet u jiġi evitat li ż-żmien li għadda ma jippreġudikax lill-akkużat, huwa neċessarju li jiġu osservati l-prinċipji stabbiliti mill-Artikolu 6 tal-KEDB u mill-Artikolu 41 tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali, li jimponu l-komunikazzjoni immedjata tal-oġġezzjonijiet.
62.
Il-qorti tar-rinviju tispjega li, skont ġurisprudenza iktar antika tal-Consiglio di Stato (il-Kunsill tal-Istat), l-Artikolu 14 tal-Liġi Nru 689/81 ma japplikax għall-proċeduri mibdija mill-AGCM fil-qasam tal-kompetizzjoni, b’tali mod li l-ftuħ tal-investigazzjoni permezz tad-dikjarazzjoni tal-oġġezzjonijiet ma kienx suġġett għal terminu speċifiku. Madankollu, wara bidla f’din il-ġurisprudenza, issa l-AGCM għandha, taħt piena ta’ dekadenza tas-setgħa ta’ sanzjoni tagħha, tiftaħ il-proċedura ta’ investigazzjoni billi tipproċedi b’din id-dikjarazzjoni fit-terminu kontenzjuż minn meta jkun lest il-ġbir ta’ elementi fattwali neċessarji għad-dikjarazzjoni tal-oġġezzjonijiet.
63.
Il-qorti tar-rinviju tispjega l-konsegwenzi ta’ din il-bidla tal-ġurisprudenza, deskritta preċedentement, jiġifieri l-ħtieġa, li l-qorti amministrattiva, tagħmel evalwazzjoni retrospettiva sabiex tiddetermina l-bidu preċiż tad-dekorrenza tat-terminu ta’ 90 jum, l-annullament tad-deċiżjoni tal-AGCM fil-każ ta’ qbiż tat-terminu kontenzjuż, kif ukoll l-applikazzjoni tal-prinċipju ne bis in idem, li jipprekludi l-ftuħ ta’ proċedura ta’ investigazzjoni ġdida dwar l-istess prattika.
64.
Id-dikjarazzjonijiet l-oħra magħmula mill-qorti tar-rinviju, jesprimu dubji dwar il-konformità tal-leġiżlazzjoni nazzjonali mad-dritt tal-kompetizzjoni tal-Unjoni, li essenzjalment jikkorrispondu għal dawk li ġew esposti iktar ’il fuq għall-Kawża C‑510/23, għal dak li jirrigwarda d-dritt tal-protezzjoni tal-konsumaturi.
65.
F’dawn iċ-ċirkustanzi, it-Tribunale Amministrativo Regionale per il Lazio (il-Qorti Amministrattiva Reġjonali ta’ Lazio) iddeċidiet li tissospendi l-proċedura u tagħmel lill-Qorti tal-Ġustizzja d-domanda preliminari li ġejja:
“L-Artikolu 102 TFUE, moqri fid-dawl tal-prinċipji ta’ protezzjoni tal-kompetizzjoni u tal-effettività tal-azzjoni amministrattiva, għandu jiġi interpretat fis-sens li jipprekludi leġiżlazzjoni nazzjonali, bħal dik li tirriżulta mill-applikazzjoni tal-Artikolu 14 tal-[Liġi Nru 689 tal‑24 ta’ Novembru 1981] – kif interpretat fil-ġurisprudenza – li timponi fuq l-Autorità garante della concorrenza e del mercato (l-Awtorità li Tiggarantixxi l-Osservanza tal-Kompetizzjoni u tas-Suq) obbligu li tiftaħ il-proċedura ta’ investigazzjoni għall-konstatazzjoni ta’ abbuż minn pożizzjoni dominanti fi żmien it-terminu ta’ dekadenza ta’ disgħin jum, li jibda jiddekorri mill-mument li fih l-Awtorità jkollha għarfien tal-elementi essenzjali tal-ksur, fejn dawn tal-aħħar jistgħu jkunu ssodisfati mal-ewwel notifika tal-ksur?”
IV. Il‑proċeduri quddiem il‑Qorti tal‑Ġustizzja
66.
Id-deċiżjonijiet tar-rinviju fil-Kawżi C‑510/23 u C‑511/23, datati 2 ta’ Awwissu 2023 u l‑1 ta’ Awwissu 2023 rispettivament, waslu fir-Reġistru tal-Qorti tal-Ġustizzja fit‑8 ta’ Awwissu 2023.
67.
Fil-Kawża C‑510/23, il-partijiet fil-kawża prinċipali, il-Gvern Taljan kif ukoll il-Kummissjoni, ippreżentaw osservazzjonijiet bil-miktub fit-terminu mogħti mill-Artikolu 23 tal-Istatut tal-Qorti tal-Ġustizzja tal-Unjoni Ewropea.
68.
Fil-Kawża C‑511/23, ġew ippreżentati osservazzjonijiet bil-miktub mill-partijiet fil-kawża prinċipali, Assarmatori, Confitarme, UNC Sicilia, il-Gvern Taljan, Grieg, Ungeriż u Slovakk kif ukoll mill-Kummissjoni, b’konformità mad-dispożizzjoni ċċitata iktar ’il fuq.
69.
Fl‑14 ta’ Mejju 2024, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li ma żżommx seduta għas-sottomissjonijiet orali, b’applikazzjoni tal-Artikolu 76(2) tar-Regoli tal-Proċedura.
V. Analiżi legali
A.
Kummenti preliminari
70.
Qabelxejn, huwa importanti li jiġi ppreċiżat li dawn il-kawżi ma jirrigwardawx l-interpretazzjoni ta’ dispożizzjonijiet tad-dritt sostantiv, iżda pjuttost ta’ regoli u prinċipji tad-dritt tal-Unjoni li jistabbilixxu limiti għall-awtonomija proċedurali tal-Istati Membri. Kif ħafna drabi kien il-każ fil-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja, il-prinċipju ta’ effettività ser ikollu rwol kruċjali fl-analiżi tad-domandi magħmula. Sa fejn il-leġiżlazzjoni nazzjonali kontenzjuża hija l-stess fiż-żewġ kawżi, ser ikun neċessarju li jiġu eżaminati mill-angoli rispettivi tar-regoli tal-Unjoni fil-qasam tal-protezzjoni tal-konsumaturi u tal-kompetizzjoni. Kif ser naraw, ċerti kunsiderazzjonijiet japplikaw ukoll għaż-żewġ oqsma tad-dritt minħabba rabtiet multipli li jagħqqduhom. Fl-aħħar nett, ma jistax jintesa li l-benesseri tal-konsumaturi huwa preċiżament l-għan aħħari tal-azzjoni pubblika intiża għall-protezzjoni tal-kompetizzjoni (
8
). Huwa għal din ir-raġuni li s-sentenza futura tal-Qorti tal-Ġustizzja ser tkun ta’ importanza trasversali.
71.
Għall-finijiet ta’ kjarezza, għandu jiġi deskritt fil-qosor il-mod li bih jiżvolġu l-proċeduri mibdija mill-AGCM intiżi għall-konstatazzjoni ta’ prattiki kummerċjali żleali u antikompetittivi. Kif jirriżulta mill-proċessi tal-kawżi, dawn il-proċeduri jiżvolġu essenzjalment f’żewġ stadji: (1) stadju ta’ qabel l-investigazzjoni, li matulu l-AGCM tiġbor l-elementi ta’ investigazzjoni neċessarji għall-formulazzjoni tal-oġġezzjonijiet fir-rigward tal-persuna kkonċernata; (2) stadju ta’ investigazzjoni (jew stadju deċiżjonali) li jibda mid-dikjarazzjoni tal-oġġezzjonijiet lill-persuna kkonċernata u li matulu japplikaw il-garanziji kollha marbuta mal-proċedura amministrattiva. Dan l-istadju jingħalaq, jekk ikun il-każ, bl-adozzjoni ta’ deċiżjoni li tikkonstata l-eżistenza ta’ prattika kummerċjali żleali jew antikompetittiva u li timponi sanzjonijiet.
72.
Il-qorti tar-rinviju tikkunsidra li l-leġiżlazzjoni nazzjonali inkwistjoni, li tirregola l-proċeduri deskritti iktar ’il fuq, tostakola l-applikazzjoni effettiva tad-dritt tal-Unjoni. Insostenn tad-dikjarazzjoni tagħha, il-iudex a quo jirrileva ċerti aspetti ta’ din il-leġiżlazzjoni li, fl-opinjoni tiegħu, jirriżultaw problematiċi. Wieħed minn dawn l-aspetti huwa t-terminu previst għall-istadju ta’ qabel l-investigazzjoni. Mid-deċiżjonijiet tar-rinviju jirriżulta li l-leġiżlazzjoni inkwistjoni tipprevedi, għall-proċeduri ta’ sanzjoni li jagħtu lok għal kundanna tal-ħlas ta’ somma ta’ flus, terminu ta’ dekadenza ta’ 90 jum għad-dikjarazzjoni tal-oġġezzjonijiet. Skont il-ġurisprudenza tal-Consiglio di Stato (il-Kunsill tal-Istat), bħala qorti suprema fil-qasam amministrattiv, dan it-terminu jibda jiddekorri mill-mument li fih l-AGCM ikollha għarfien tal-elementi essenzjali tal-ksur, b’dawn tal-aħħar jistgħu jkunu limitati għall-ewwel senjalazzjoni tal-ksur. Din id-dispożizzjoni tapplika wkoll għall-proċeduri ta’ sanzjoni fil-qasam tal-prattiki kummerċjali żleali u tal-kompetizzjoni.
73.
Barra minn hekk, mill-proċessi jirriżulta li d-dekadenza topera ipso jure, indipendentement minn konstatazzjoni konkreta tal-ksur tad-drittijiet tad-difiża tal-impriża. Minħabba l-uniċità tal-miżura, id-dekadenza tapplika għad-deċiżjoni fl-intier tagħha, kemm għal dak li jirrigwarda l-konstatazzjoni u l-miżuri ta’ projbizzjoni kif ukoll għall-impożizzjoni tas-sanzjoni. Fl-aħħar nett, id-dekadenza għandha effett permanenti fuq il-ksur, anki qabel ma dan jintemm, u tingħaqad mal-prinċipju ne bis in idem, li jipprekludi konstatazzjoni ġdida, anki jekk il-ksur ikompli wara d-deċiżjoni ta’ sanzjoni. Waqt l-eżami tal-konformità ta’ din il-leġiżlazzjoni mad-dritt tal-Unjoni, ser ikun neċessarju li tittieħed inkunsiderazzjoni r-rabta ta’ bejn dawn l-aspetti kollha.
74.
Skont il-prinċipju ta’ effettività, l-Istati Membri ma jistgħux jirrendu prattikament impossibbli jew eċċessivament diffiċli l-implimentazzjoni tad-dritt tal-Unjoni u, speċifikament, fil-qasam tad-dritt tal-kompetizzjoni, huma għandhom jiżguraw li r-regoli li huma jistabbilixxu jew japplikaw ma jippreġudikawx l-applikazzjoni effettiva tal-Artikoli 101 u 102 TFUE (
9
). B’mod partikolari, l-awtoritajiet nazzjonali tal-kompetizzjoni, stabbiliti skont l-Artikolu 35(1) tar-Regolament Nru 1/2003, għandhom jiżguraw l-applikazzjoni effettiva ta’ dawn l-artikoli fl-interess pubbliku (
10
). F’dan il-kuntest, għandu jiġi nnotat li d-dritt sekondarju jinkludi dispożizzjonijiet li jistabbilixxu r-rekwiżit li tiġi żgurata l-applikazzjoni effettiva tad-dritt tal-Unjoni fir-rigward ta’ obbligi speċifiċi. L-istess japplika fil-qasam relatat tal-protezzjoni tal-konsumaturi. Fid-dawl tal-applikazzjoni prijoritarja tad-dritt sekondarju, ser ikun neċessarju, għall-finijiet tal-analiżi, li jiġu identifikati d-dispożizzjonijiet rilevanti tad-dritt sekondarju. Huwa abbażi ta’ dawn id-dispożizzjonijiet li għandu jiġi stabbilit jekk il-leġiżlazzjoni nazzjonali inkwistjoni tissodisfax ir-rekwiżit ta’ effettività.
B.
Fuq l‑ammissibbiltà
75.
Madankollu, għandu jiġi eżaminat, qabelxejn, jekk it-talba għal deċiżjoni preliminari fil-Kawża C‑511/23 hijiex ammissibbli. C&T, Assarmatori u Confitarma jikkunsidraw li hija inammissibbli, peress li ladarba l-ksur allegat lil C&T jirrigwarda biss ksur tal-projbizzjoni tal-abbuż minn pożizzjoni dominanti prevista fl-Artikolu 3 tal-Liġi Nru 287/90 u mhux tal-Artikolu 102 TFUE, għalhekk, l-AGCM għażlet skont ir-Regolament Nru 1/2003, li tapplika esklużivament id-dritt nazzjonali tal-kompetizzjoni. Barra minn hekk, l-Artikolu 14 tal-Liġi Nru 689/81 li jipprevedi t-terminu kontenzjuż huwa dispożizzjoni li taqa’ biss fl-awtonomija proċedurali tal-Istati Membri, mingħajr rabta mad-dritt sostantiv tal-kompetizzjoni.
76.
Madankollu, dawn l-argumenti ma jidhirlix li huma konvinċenti, għar-raġunijiet li ser nesponi iktar ’il quddiem.
77.
L-ewwel nett, mill-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja jirriżulta li, f’sitwazzjoni fejn operatur ekonomiku jkun ġie ssanzjonat unikament skont id-dritt nazzjonali tal-kompetizzjoni, il-Qorti tal-Ġustizzja tista’ madankollu tiddeċiedi dwar talba għal deċiżjoni preliminari li tirrigwarda l-interpretazzjoni tal-Artikolu 102 TFUE meta din id-dispożizzjoni tkun saret applikabbli permezz tad-dritt nazzjonali minħabba riferiment magħmul minn dan tal-aħħar għall-kontenut ta’ dan l-Artikolu 102 TFUE. Ladarba d-dritt nazzjonali għandu jiġi applikat b’mod konformi mal-Artikolu 102 TFUE, jeżisti fil-fatt interess ċert tal-Unjoni li din id-dispożizzjoni tingħata interpretazzjoni uniformi (
11
).
78.
F’dan il-każ, huwa stabbilit li l-Artikolu 1(4) tal-Liġi Nru 287/90 jistabbilixxi li l-interpretazzjoni tad-dispożizzjonijiet tat-Titolu I tagħha għandha ssir abbażi tal-prinċipji tad-dritt tal-Unjoni applikabbli fil-qasam tal-kompetizzjoni. Barra minn hekk, l-Artikolu 3(1)(a) ta’ din il-liġi, li jagħmel parti mill-istess titolu, huwa fformulat b’mod kważi identiku għall-punt (a) tat-tieni paragrafu tal-Artikolu 102 TFUE. Barra minn hekk, il-qorti tar-rinviju tenfasizza espressament li “l-Artikolu 3 tal-Liġi [Nru 287/90] jikkostitwixxi t-traspożizzjoni fid-dritt nazzjonali tal-Artikolu 102 TFUE, peress li dawn iż-żewġ dispożizzjonijiet għandhom portata leġiżlattiva essenzjalment ekwivalenti”. F’dawn iċ-ċirkustanzi, jidhirli li jista’ jiġi konkluż li d-dispożizzjonijiet tat-Titolu I tal-Liġi Nru 287/90 huma konformi, għas-soluzzjonijiet li huma jipprovdu għal sitwazzjonijiet purament nazzjonali, ma’ dawk ipprovduti fid-dritt tal-Unjoni, b’mod partikolari fl-Artikolu 102 TFUE.
79.
It-tieni nett, preċiżament fir-rigward tad-dispożizzjonijiet tat-Titolu I tal-Liġi Nru 287/90, għandu jitfakkar li l-Qorti tal-Ġustizzja diġà adottat raġunament analogu fis-sentenza mogħtija fil-kawża li tat lok għas-sentenza ETI et (
12
), u ddikjarat li għandha ġurisdizzjoni sabiex tieħu konjizzjoni ta’ talba għal deċiżjoni preliminari li tirrigwarda l-Artikolu 81 KE (li sar l-Artikolu 101 TFUE), minkejja li, fil-kawża prinċipali, l-AGCM kienet applikat esklużivament id-dispożizzjonijiet nazzjonali li jipprojbixxu l-akkordji. Għall-kuntrarju ta’ dak li ssostni C&T fl-osservazzjonijiet tagħha, jiena ma narax għaliex id-dħul fis-seħħ tar-Regolament Nru 1/2003 seta’ biddel xi ħaġa minn din l-evalwazzjoni, li hija bbażata fuq l-eżistenza ta’ riferiment dirett u inkundizzjonat tad-dritt nazzjonali għad-dritt tal-Unjoni.
80.
It-tielet nett, il-fatt li din il-kawża ma tirrigwardax l-interpretazzjoni ta’ dispożizzjonijiet sostantivi tad-dritt nazzjonali tal-kompetizzjoni, li jinsabu fit-Titolu I tal-Liġi Nru 287/90, iżda dik tad-dispożizzjoni proċedurali tal-Artikolu 14 tal-Liġi Nru 689/81, ma jidhirli li għandu ebda effett fuq l-ammissibbiltà tat-talba. Fil-fatt, minn naħa, kif tindika l-qorti tar-rinviju, l-Artikolu 14 tal-Liġi Nru 689/81 huwa applikabbli għall-multi amministrattivi konsekuttivi għall-ksur tal-Liġi Nru 287/90 skont l-Artikolu 31(1) ta’ din tal-aħħar (
13
). Min-naħa l-oħra, il-fatt waħdu li dispożizzjoni tad-dritt nazzjonali taqa’ taħt l-awtonomija proċedurali tal-Istati Membri ma jeżentahiex mir-rekwiżiti imposti mid-dritt tal-Unjoni: sa fejn tali dispożizzjoni tillimita l-applikazzjoni ta’ dispożizzjonijiet tad-dritt nazzjonali li għandhom ikunu konformi mad-dispożizzjonijiet ekwivalenti tad-dritt tal-Unjoni, hija għandha tkun konformi tal-inqas, mal-prinċipji ta’ effettività u ekwivalenza.
81.
Fid-dawl tal-preċedenti, inqis li t-talba għal deċiżjoni preliminari fil-Kawża C‑511/23 għandha tiġi ddikjarata ammissibbli.
C.
Fuq il‑mertu
1. L‑għanijiet previsti mid‑dispożizzjonijiet applikabbli fil‑qasam tal‑kompetizzjoni u tal‑protezzjoni tal‑konsumatur
82.
L-obbligi rilevanti tal-Istati Membri għall-finijiet ta’ din l-analiżi jirriżultaw minn diversi dispożizzjonijiet li ser jiġu esposti iktar ’il quddiem, fl-ewwel lok, qabel jiġi eżaminat, fit-tieni lok, jekk il-leġiżlazzjoni nazzjonali inkwistjoni tikkostitwixxix implimentazzjoni korretta tal-imsemmija obbligi. Huwa fil-kuntest ta’ dan it-tieni stadju li ser ikun neċessarju li jiġi evalwat jekk il-leġiżlazzjoni nazzjonali inkwistjoni tikkontribwixxix effettivament għat-twettiq ta’ għanijiet stabbiliti mid-dritt tal-Unjoni.
a) Il‑garanziji fundamentali stabbiliti mid‑Direttiva 2019/1 u l‑kwistjoni tal‑applikabbiltà tagħha għall‑Kawża C‑511/23
83.
Għal dak li jirrigwarda l-qasam tad-dritt tal-kompetizzjoni, ser jiġu esposti l-obbligi imposti mid-Direttiva 2019/1, li skont l-Artikolu 1(1) tagħha, moqri flimkien mal-premessi 1, 6 u 8 tagħha, jistabbilixxi ċerti garanziji fundamentali għall-finijiet tal-applikazzjoni tal-Artikoli 101 u 102 TFUE mill-awtoritajiet nazzjonali tal-kompetizzjoni, intiżi sabiex jippermettu lil dawn l-awtoritajiet jaġixxu b’mod kompletament effettiv fl-implimentazzjoni effettiva tal-imsemmija dispożizzjonijiet, b’mod partikolari bil-għan li jiġu żgurati swieq kompetittivi ġusti u miftuħa, li jiġu protetti l-konsumaturi u l-impriżi minn prattiki antikompetittivi, kif ukoll li jiġi evitat li tali prattiki jevitaw sanzjonijiet (
14
).
84.
Id-Direttiva 2019/1 timponi sensiela ta’ obbligi importanti, bħal dawk li jiġi żgurat li l-proċeduri ta’ implimentazzjoni mwettqa mill-awtoritajiet tal-kompetizzjoni jkunu konklużi f’terminu raġonevoli, li jiġi żgurat li l-oġġezzjonijiet jiġu kkomunikati lill-impriżi qabel it-teħid, skont l-Artikolu 10 tad-Direttiva 2019/1, ta’ deċiżjoni li tikkonstata ksur u li timponi l-waqfien tiegħu, kif ukoll li tiġi żgurata l-indipendenza tal-awtoritajiet nazzjonali amministrattivi tal-kompetizzjoni, u li jiġu mogħtija s-setgħa li jistabbilixxu l-prijoritajiet tagħhom sabiex iwettqu kompiti neċessarji għall-applikazzjoni tal-Artikoli 101 u 102 TFUE. Jidhirli li dawn l-obbligi huma partikolarment rilevanti f’dan il-każ għall-finijiet tal-eżami tal-konformità tar-regoli nazzjonali mad-dritt tal-Unjoni fil-qasam tal-kompetizzjoni.
85.
It-twettiq ta’ tali eżami jippreżupponi loġikament li d-Direttiva 2019/1 tapplika għall-Kawża C‑511/23. Madankollu, il-qorti tar-rinviju tqis li dan ma huwiex il-każ, peress li din id-direttiva kienet trasposta fid-dritt Taljan matul is-sena 2021, jiġifieri wara l-ftuħ tal-investigazzjoni; hija żżid li l-imsemmija direttiva wettqet sempliċement il-kodifikazzjoni ta’ “prinċipju ġenerali tal-ordinament ġuridiku”.
86.
Min-naħa tiegħi, nirrifjuta li f’dawn iċ-ċirkustanzi niċħad lid-Direttiva 2019/1 kwalunkwe rilevanza, peress li skont ġurisprudenza stabbilita, matul il-perijodu għat-traspożizzjoni ta’ direttiva, l-Istati Membri destinatarji tagħha għandhom jibqgħu lura milli jadottaw dispożizzjonijiet ta’ natura li jikkompromettu serjament il-ksib tar-riżultat previst minn din id-direttiva (
15
). Minn tali obbligu ta’ astensjoni jirriżulta, b’mod partikolari, li l-qrati tal-Istati Membri għandhom jastjenu sa fejn huwa possibbli milli jinterpretaw id-dritt intern b’mod li jirriskja li jikkomprometti serjament, wara l-iskadenza tat-terminu ta’ traspożizzjoni ta’ direttiva, il-kisba tal-għan imfittex minn din id-direttiva (
16
).
87.
Kif jirriżulta mill-Artikolu 36 tad-Direttiva 2019/1, din daħlet fis-seħħ fit‑3 ta’ Frar 2019, u l-Istati Membri kellhom, skont l-Artikolu 34(1) tagħha, sa mhux iktar tard mill‑4 ta’ Frar 2021 sabiex jikkonformaw magħha. F’dan il-każ, mill-proċess jirriżulta, minn naħa, li d-deċiżjoni tal-AGCM li tiftaħ proċedura ta’ investigazzjoni kienet adottata fl‑4 ta’ Awwissu 2020, jiġifieri matul il-perijodu ta’ traspożizzjoni tad-Direttiva 2019/1. Min-naħa l-oħra, jidher stabbilit li l-linja ġurisprudenzjali tal-Consiglio di Stato (il-Kunsill tal-Istat) favur l-applikazzjoni tal-leġiżlazzjoni inkwistjoni għall-proċeduri mibdija skont il-Liġi Nru 287/90 kienet diġà teżisti qabel id-data tal-ftuħ tal-proċedura ta’ investigazzjoni.
88.
F’dawn iċ-ċirkustanzi, inqis li, sabiex jiġi evalwat jekk id-deċiżjoni tal-AGCM li tiftaħ proċedura ta’ investigazzjoni kinitx tardiva fir-rigward tat-terminu ta’ dekadenza previst fl-Artikolu 14 tal-Liġi Nru 287/90, il-qorti tar-rinviju għandha tieħu inkunsiderazzjoni wkoll id-dispożizzjonijiet tad-Direttiva 2019/1. Għaldaqstant, ser ikun neċessarju li jiġi indikat lilha jekk, u sa fejn, l-applikazzjoni ta’ din il-leġiżlazzjoni nazzjonali tista’ tikkomprometti serjament it-twettiq tal-għanijiet imfittxija minn din id-direttiva.
b) Ir‑rekwiżiti imposti mid‑Direttiva 2005/29
89.
Skont l-Artikolu 1 tagħha, l-għan tad-Direttiva 2005/29 huwa li tikkontribwixxi għall-funzjonament tajjeb tas-suq intern u tiżgura livell għoli ta’ protezzjoni tal-konsumaturi bl-approssimazzjoni tad-dispożizzjonijiet leġiżlattivi, regolamentari u amministrattivi tal-Istati Membri relatati mal-prattiki kummerċjali żleali li jippreġudikaw l-interessi ekonomiċi tal-konsumaturi.
90.
Minkejja li d-Direttiva 2005/29 tipproteġi espressament l-interessi ekonomiċi tal-konsumaturi kontra l-prattiki kummerċjali żleali tal-impriżi fil-konfront tagħhom, xorta jibqa’ l-fatt li hija tipproteġi wkoll indirettament l-impriżi leġittimi kontra l-kompetituri li ma jsegwux ir-regoli tal-kompetizzjoni stabbiliti minn din id-direttiva, u b’hekk tiggarantixxi kompetizzjoni leali fis-settur tal-attività li hija tikkoordina, kif jirriżulta mill-premessa 8 tal-imsemmija direttiva. Dan juri r-rabta stretta bejn id-dritt tal-protezzjoni tal-konsumaturi u d-dritt tal-kompetizzjoni, li semmejt preċedentement.
91.
Skont l-ewwel subparagrafu tal-Artikolu 11(1) tad-Direttiva 2005/29, l-Istati Membri għandhom jiżguraw li jeżistu mezzi adegwati u effettivi li jikkumbattu l-prattiki kummerċjali żleali sabiex jiġu osservati id-dispożizzjonijiet ta’ din id-direttiva fl-interess tal-konsumaturi. Il-paragrafu 2 ta’ dan l-artikolu jippreċiża li l-Istati Membri jagħtu lill-awtoritajiet amministrattivi s-setgħat li, fil-każijiet fejn jikkunsidraw li tali miżuri huma meħtieġa wara li jqisu l-interessi kollha involuti u b’mod partikolari l-interess pubbliku, jawtorizzawhom jordnaw il-waqfien ta’ prattiki kummerċjali żleali.
92.
Barra minn hekk, mill-Artikolu 13(1) tad-Direttiva 2005/29 jirriżulta li l-Istati Membri għandhom jistabbilixxu s-sistema ta’ sanzjonijiet applikabbli għall-ksur ta’ dispożizzjonijiet nazzjonali adottati b’applikazzjoni ta’ din id-direttiva u għandhom jieħdu l-miżuri kollha neċessarji sabiex jiżguraw l-eżekuzzjoni tagħhom, u għalhekk is-sanzjonijiet previsti għandhom ikunu effettivi, proporzjonati u dissważivi. Skont il-Qorti tal-Ġustizzja, id-Direttiva 2005/29 tħalli lill-Istati Membri marġni ta’ evalwazzjoni fir-rigward tal-għażla ta’ miżuri nazzjonali intiżi sabiex jikkumbattu, skont l-Artikoli 11 u 13 ta’ din id-direttiva, il-prattiki kummerċjali żleali, bil-kundizzjoni li dawn ikunu adegwati u effettivi u li s-sanzjonijiet hekk previsti jkunu effettivi, proporzjonati u dissważivi (
17
).
93.
Minkejja li l-qorti tar-rinviju ma inkludietx espressament l-Artikolu 13(1) tad-Direttiva 2005/29 fit-talba tagħha għal interpretazzjoni, inqis neċessarju li din id-dispożizzjoni tittieħed inkunsiderazzjoni wkoll fil-kuntest tal-analiżi, peress li dawn il-kawżi jirrigwardaw b’mod partikolari l-kompetenza tal-AGCM li tissanzjona ksur. Fil-fatt, ir-rikorsi ppreżentati minn Trenitalia u C&T jirrigwardaw il-multi li ġew imposti fuqhom. F’dan ir-rigward, għandu jiġi rrilevat li s-sanzjonijiet, inkluż il-multi, jagħmlu parti mill-istrumenti li spiss jintużaw fil-ġlieda kontra l-ksur tad-dritt tal-Unjoni, ikun xi jkun il-qasam ikkonċernat (
18
). Għalhekk, sabiex tagħti risposta utli lill-qorti tar-rinviju li tippermettilha taqta’ il-kawża li għandha quddiemha, il-Qorti tal-Ġustizzja għandha tiġbed l-attenzjoni tagħha għar-rilevanza ta’ din id-dispożizzjoni (
19
).
2. L‑aspetti marbuta mal‑leġiżlazzjoni nazzjonali li jistgħu jikkompromettu l‑effettività tad‑dritt tal‑Unjoni
94.
Wara li ġew deskritti l-obbligi imposti mid-dritt tal-Unjoni, għandu jiġi eżaminat iktar ’il quddiem, jekk, u jekk ikun il-każ, sa fejn, il-leġiżlazzjoni nazzjonali tista’ tostakola l-għanijiet previsti mil-leġiżlatur tal-Unjoni. Għal dan il-għan, għandha ssir analiżi sistematika, billi din il-leġiżlazzjoni tinqasam fl-elementi differenti tagħha sabiex jiġu evalwati kollha u b’mod iżolat.
95.
Dan l-eżami ser jikkonċentra fuq sensiela ta’ aspetti marbuta mal-imsemmija leġiżlazzjoni li jidhirli li huma problematiċi mill-perspettiva legali, jiġifieri l-qosor tat-terminu stabbilit sabiex jiġi konkluż l-istadju ta’ qabel l-investigazzjoni, l-inċertezza fir-rigward tal-bidu tad-dekorrenza ta’ dan it-terminu, il-konsegwenzi ġuridiċi li jirriżultaw mill-assenza ta’ ftuħ ta’ proċedura formali fl-imsemmi terminu kif ukoll l-applikazzjoni tal-prinċipju ne bis in idem. L-eżami ser juri li kull aspett waħdu jista’ jikkomprometti l-effettività tad-dritt tal-Unjoni. Meħudin flimkien, huma jwasslu għal preġudizzju serju għall-funzjonijiet tal-AGCM bħala awtorità nazzjonali responsabbli mill-konstatazzjoni u mis-sanzjoni ta’ ksur fl-oqsma tad-dritt tal-konsum u tal-kompetizzjoni.
96.
Għalhekk, għandu jitfakkar li skont ġurisprudenza stabbilita tal-Qorti tal-Ġustizzja, fil-kuntest tal-proċedura prevista fl-Artikolu 267 TFUE, ibbażata fuq separazzjoni ċara tal-funzjonijiet bejn il-qrati nazzjonali u l-Qorti tal-Ġustizzja, din tal-aħħar ma għandhiex ġurisdizzjoni sabiex tinterpreta d-dritt nazzjonali u hija biss il-qorti nazzjonali li għandha tikkonstata u tevalwa l-fatti tat-tilwima fil-kawża prinċipali (
20
). Għall-kuntrarju, il-Qorti tal-Ġustizzja għandha ġurisdizzjoni sabiex tagħti lill-qorti nazzjonali l-gwidi kollha għall-interpretazzjoni li jaqgħu taħt id-dritt tal-Unjoni li jippermettulha tevalwa l-kompatibbiltà ta’ regoli ta’ dritt intern mal-leġiżlazzjoni tal-Unjoni (
21
).
a) Il‑qosor tat‑terminu sabiex jiġi konkluż l‑istadju ta’ qabel l‑investigazzjoni
97.
L-iktar aspett lampanti tal-leġiżlazzjoni nazzjonali inkwistjoni jidhirli li huwa t-terminu ta’ 90 jum li din timponi fuq l-AGCM sabiex tikkonkludi l-istadju ta’ qabel l-investigazzjoni. Dan it-terminu huwa problematiku mhux biss minħabba l-qosor tiegħu, iżda wkoll minħabba r-riġidità tiegħu, peress li japplika fil-każijiet kollha, tkun xi tkun il-kumplessità tal-kawża jew il-volum ta’ xogħol tal-AGCM.
98.
F’dan ir-rigward, għandu qabelxejn jiġi nnotat li ebda att tad-dritt sekondarju msemmi fil-punti preċedenti ma jipprevedi tali terminu. Barra minn hekk, għandu jitfakkar li, fis-sistema deċentralizzata ta’ implimentazzjoni tar-regoli tad-dritt tal-kompetizzjoni fl-Unjoni, li fiha l-awtoritajiet nazzjonali tal-kompetizzjoni japplikaw direttament dawn ir-regoli, id-determinazzjoni ta’ regoli ta’ preskrizzjoni fil-qasam tal-impożizzjoni ta’ sanzjonijiet minn dawn l-awtoritajiet hija, bla ħsara tal-osservanza tal-prinċipji ta’ ekwivalenza u ta’ effettività, tal-Istati Membri. Minn dan jirriżulta li ebda rekwiżit legali għall-Istati Membri ma jista’ jiġi dedott mill-Artikoli 25 u 26 tar-Regolament Nru 1/2003, li jiffissaw termini ta’ preskrizzjoni li jillimitaw is-setgħa tal-Kummissjoni li timponi u teżegwixxi sanzjonijiet imposti taħt il-forma ta’ multa jew pagamenti ta’ penalità. Fil-fatt, il-Qorti tal-Ġustizzja diġà ddeċidiet li dawn it-termini ma humiex imposti, bħala prinċipju, fuq l-awtoritajiet nazzjonali tal-kompetizzjoni, peress li dawn huma suġġetti għar-regoli nazzjonali ta’ preskrizzjoni (
22
).
99.
Barra minn hekk, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li, fl-assenza ta’ leġiżlazzjoni vinkolanti tal-Unjoni, huma l-Istati Membri li għandhom jistabbilixxu u japplikaw, fl-osservanza tad-dritt tal-Unjoni, u b’mod partikolari tal-prinċipji ta’ ekwivalenza u ta’ effettività, ir-regoli proċedurali fil-qasam tal-impożizzjoni ta’ sanzjonijiet mill-awtoritajiet nazzjonali tal-kompetizzjoni (
23
). Mill-ġurisprudenza jirriżulta wkoll li l-istabbiliment u l-applikazzjoni ta’ tali regoli għandhom isiru fl-osservanza tad-dritt tal-Unjoni, li jeħtieġ l-iffissar ta’ termini raġonevoli li jipproteġu kemm lill-persuna kkonċernata kif ukoll l-amministrazzjoni kkonċernata (
24
).
100.
Għal dak li jirrigwarda, speċifikament, l-iffissar ta’ termini proċedurali li jirregolaw l-azzjoni tal-awtoritajiet nazzjonali tal-kompetizzjoni, għandu jitfakkar li, sa fejn Stat Membru jimplimenta d-dritt tal-Unjoni fil-qasam tal-kompetizzjoni, ir-rekwiżiti li jirriżultaw mill-prinċipju ta’ amministrazzjoni tajba, bħala prinċipju ġenerali tad-dritt tal-Unjoni, b’mod partikolari d-dritt ta’ kull persuna li l-kawżi tagħha jiġu ttrattati b’mod imparzjali u f’terminu raġonevoli, japplikaw fil-kuntest tal-proċedura mmexxija mill-awtorità nazzjonali kompetenti (
25
). Tali rekwiżit jirriżulta wkoll mid-dispożizzjoni prevista fl-Artikolu 3(3) tad-Direttiva 2019/1, li jistabbilixxi ċerti garanziji fundamentali msemmija preċedentement (
26
).
101.
Għalhekk, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li r-regoli nazzjonali li jiffissaw it-termini ta’ preskrizzjoni għandhom jiġu maħsuba b’mod li jiġi stabbilit bilanċ bejn, minn naħa, l-għanijiet li tiġi ggarantita ċ-ċertezza legali u li jiġi żgurat l-ipproċessar tan-negozju f’terminu raġonevoli bħala prinċipji ġenerali tad-dritt tal-Unjoni u, min-naħa l-oħra, l-implimentazzjoni effettiva u effikaċi tal-Artikoli 101 u 102 TFUE, sabiex jiġi osservat l-interess pubbliku intiż sabiex jiġi evitat li l-funzjonament tas-suq intern ikun distort minn ftehimiet jew prattiki li jagħmlu ħsara lill-kompetizzjoni (
27
). Skont il-Qorti tal-Ġustizzja, sabiex jiġi ddeterminat jekk sistema nazzjonali ta’ preskrizzjoni tistabbilixxix tali bilanċ, għandhom jittieħdu inkunsiderazzjoni l-elementi kollha ta’ din is-sistema, li jistgħu jinkludu, b’mod partikolari, id-data li minnha jibda jiddekorri t-terminu ta’ preskrizzjoni, it-tul ta’ dan it-terminu kif ukoll il-modalitajiet ta’ sospensjoni jew ta’ interruzzjoni tiegħu (
28
). Jidhirli li huwa xieraq li dawn il-prinċipji ġurisprudenzjali jiġu applikati mutatis mutandis għal din il-kawża.
102.
Dwar il-qosor tat-terminu previst mil-leġiżlazzjoni nazzjonali inkwistjoni, kif enfasizzat mill-Qorti tal-Ġustizzja, huwa għandu jiġi evalwat billi jittieħdu inkunsiderazzjoni l-karatteristiċi partikolari tal-kawżi li jaqgħu taħt id-dritt tal-kompetizzjoni u, b’mod iktar partikolari, il-fatt li dawn il-kawżi jeħtieġu, bħala prinċipju, it-twettiq ta’ analiżi fattwali u ekonomika kumplessa (
29
). Fil-fatt, kif tispjega l-Kummissjoni fl-osservazzjonijiet bil-miktub tagħha, qabel tadotta deċiżjoni ta’ ftuħ li timplika attività intensa ta’ investigazzjonijiet kontradittorji, kif ukoll użu sinjifikattiv ta’ riżorsi, awtorità tal-kompetizzjoni għandha twettaq analiżi kumplessi, kemm ta’ natura fattwali kif ukoll ekonomika.
103.
Matul l-istadju ta’ qabel il-ftuħ formali tal-proċedura, awtorità tal-kompetizzjoni għandha wkoll, f’diversi każijiet, tipprepara sensiela ta’ atti ta’ investigazzjoni preliminari. B’mod partikolari, l-investigazzjonijiet fil-qasam tal-kompetizzjoni jeħtieġu ħafna drabi spezzjonijiet fl-uffiċċji tal-impriżi kkonċernati, li normalment jitwettqu qabel il-ftuħ tal-proċedura jew b’mod parallelu, sabiex jiġi evitat li dawn l-impriżi jeqirdu jew jaħbu provi li huma kontra tagħhom. Sabiex ikunu effettivi, dawn l-ispezzjonijiet għandhom ikunu ppreparati b’attenzjoni, li jimplika t-tfittxija ta’ indizji suffiċjenti sabiex jiġu ġġustifikati u l-identifikazzjoni tal-iktar provi preċiżi possibbli li għandhom jfittxu. L-imsemmija ispezzjonijiet jeħtieġu ġeneralment l-intervent ta’ forzi tal-pulizija, jiżvolġu simultanjament fuq diversi siti tal-impriża u jeżiġu kultant koordinazzjoni mal-awtoritajiet tal-kompetizzjoni ta’ Stati Membri oħra jew tal-Kummissjoni, jew tat-tnejn, li għandu konsegwenzi evidenti fuq it-termini ta’ preparazzjoni meħtieġa.
104.
Minn ġurisprudenza stabbilita jirriżulta li n-natura raġonevoli tat-tul ta’ żmien tal-proċedura għandha tiġi evalwata skont iċ-ċirkustanzi partikolari ta’ kull kawża, bħalma huma l-kumplessità tal-kawża u l-aġir tal-partijiet (
30
). It-terminu ffissat mil-leġiżlazzjoni nazzjonali inkwistjoni, mhux biss ma jiħux inkunsiderazzjoni l-kumplessità tal-kawżi fil-qasam tal-kompetizzjoni, iżda donnu huwa bbażat fuq premessa li tinjora kompletament li ħafna drabi l-awtoritajiet nazzjonali tal-kompetizzjoni jeħtieġu l-kooperazzjoni tal-impriżi kkonċernati, pereżempju waqt talbiet għal informazzjoni. Issa, l-aġir ftit li xejn kooperattiv ta’ impriża jista’, f’ċerti ċirkustanzi, ikollu effett dilatorju (
31
), u anki jwassal għall-qbiż ta’ dan it-terminu mingħajr ma tista’ tinżamm responsabbli l-awtorità nazzjonali tal-kompetizzjoni. Madankollu, skont din il-leġiżlazzjoni nazzjonali, il-konsegwenzi ġuridiċi jkunu l-istess, kemm jekk id-dewmien ikun imputabbli lill-impriża kif ukoll lill-AGCM.
105.
Barra minn hekk, għandu jittieħed inkunsiderazzjoni l-fatt li, qabel il-ftuħ formali tal-proċedura, l-awtoritajiet nazzjonali tal-kompetizzjoni ġeneralment jikkoordinaw bejniethom u mal-Kummissjoni sabiex jiżguraw l-aħjar tqassim tal-kawżi bejn l-awtoritajiet differenti fi ħdan in-network previst mir-Regolament Nru 1/2003 (network Ewropew tal-kompetizzjoni). Din il-koordinazzjoni hija b’mod partikolari neċessarja fil-każ ta’ lmenti jew ta’ applikazzjonijiet għall-klemenza indirizzati lil diversi awtoritajiet nazzjonali tal-kompetizzjoni. Barra minn hekk, f’ċerti każijiet, qabel tiftaħ il-proċedura formali, awtorità nazzjonali tal-kompetizzjoni tista’ tqis neċessarju li tistenna d-deċiżjoni ta’ awtorità oħra, b’mod partikolari sabiex tevalwa l-eventwali applikazzjoni tal-prinċipju ne bis in idem, ta’ qorti nazzjonali jew tal-Unjoni.
106.
Fid-dawl tal-portata ta’ dawn l-attivitajiet preliminari, jidhirli, bħall-Kummissjoni, li f’diversi każijiet, huwa estremament diffiċli, jekk mhux impossibbli, li l-AGCM teżerċita l-attività tagħha f’terminu ta’ 90 jum biss. Il-possibbiltà li tieħu l-miżuri neċessarji fit-terminu previst mil-leġiżlazzjoni nazzjonali hija iktar diffiċli minħabba l-fatt li din ma tippermettix is-sospensjoni jew l-estensjoni tat-terminu.
107.
L-iffissar ta’ terminu uniformi jobbliga l-AGCM tittratta mingħajr distinzjoni l-ksur kollu li jiġi kkomunikat lilha. Dan għandu l-effett li jirrendi x-xogħol tagħha purament mekkaniku fis-sens li l-ksur differenti li jkollu jiġi eżaminat jiġi ttrattat skont l-ordni kronoloġiku li fih ikun ġie rreġistrat u mhux skont il-kumplessità jew il-gravità tiegħu. Issa, il-fatt li l-osservanza tat-terminu ssir imperattiva għandu l-effett li jipprekludi l-AGCM milli torganizza liberament ix-xogħol tagħha, kif jeħtieġ l-Artikolu 4(5) tad-Direttiva 2019/1, jiġifieri milli tiffissa l-prijoritajiet tagħha sabiex twettaq il-kompiti neċessarji għall-applikazzjoni tal-Artikoli 101 u 102 TFUE. Għaldaqstant, il-fatt li l-awtorità ma jkollhiex żmien suffiċjenti sabiex tittratta l-ksur l-iktar kumpless u probabbilment inqas evidenti, anki jekk dan jeħtieġ investigazzjoni ddettaljata, jista’ jippreġudika l-indipendenza tagħha.
108.
L-obbligu li teżamina ksur f’terminu irraġonevolment qasir jista’ jwassal sabiex l-AGCM titwassal fil-limiti tal-kapaċitajiet tagħha. F’dan ir-rigward, għandu jitfakkar li, skont l-Artikolu 5(1) tad-Direttiva 2019/1, l-Istati Membri għandhom jiżguraw, bħala minimu, li l-awtoritajiet nazzjonali tal-kompetizzjoni jkollhom għadd suffiċjenti ta’ membri tal-persunal ikkwalifikati u biżżejjed riżorsi finanzjarji, tekniċi u teknoloġiċi, neċessarji għall-eżekuzzjoni effettiva tal-funzjonijiet tagħhom u għall-eżerċizzju effettiv tas-setgħat tagħhom, fid-dawl tal-applikazzjoni tal-Artikoli 101 u 102 TFUE. Użu eċċessiv tar-riżorsi tal-AGCM mingħajr il-provvista tar-rinforz neċessarju sabiex jiġi żgurat il-funzjonament tajjeb tagħha b’mod kontinwu, jista’ għalhekk jiġi potenzjalment ikkunsidrat bħala ksur tad-dispożizzjoni fuq imsemmija.
109.
Fl-aħħar nett, it-terminu ta’ 90 jum previst mil-leġiżlazzjoni nazzjonali inkwistjoni jista’ jħeġġeġ lill-AGCM tagħti prijorità lill-investigazzjoni tal-każijiet l-iktar sempliċi, u tinjora l-iktar kumplessi, li wisq probabbli, fir-rigward tagħhom, it-terminu ma jkunx osservat minħabba t-tul insuffiċjenti tiegħu, b’tali mod li ċerti prattiki antikompetittivi, inkluż ċertament, prattiki dannużi ħafna għall-interessi ekonomiċi tal-kompetituri, qatt ma jkunu jistgħu jiġu kkonstatati, u konsegwentement, lanqas issanzjonati.
110.
Il-kunsiderazzjonijiet ippreżentati iktar ’il fuq jidhirli li huma fil-parti l-kbira trasponibbli għall-qasam viċin tal-protezzjoni tal-konsumaturi. Minkejja li d-Direttiva 2005/29 ma tipprevedi ebda terminu għall-proċeduri intiżi għall-konstatazzjoni ta’ eventwali prattiki kummerċjali żleali, xorta jibqa’ l-fatt li l-Artikoli 11 u 13 ta’ din id-direttiva għandhom jiġu interpretati fid-dawl tal-għan tagħha, li huwa li tiżgura livell għoli ta’ protezzjoni tal-konsumaturi bl-approssimazzjoni tad-dispożizzjonijiet tal-Istati Membri marbuta mal-prattiki kummerċjali żleali li jippreġudikaw l-interessi ekonomiċi tal-konsumaturi (
32
).
111.
Għalhekk, huwa l-ordinament ġuridiku intern ta’ kull Stat Membru li għandu jistabbilixxi regoli ta’ proċedura intiżi sabiex jiżguraw l-eżistenza ta’ mezzi adegwati u effettivi sabiex jikkumbattu l-prattiki kummerċjali żleali u għas-sanzjoni tagħhom b’mod effettiv, proporzjonat u dissważiv, kif jipprevedu l-Artikoli 11 u 13 tad-Direttiva 2005/29. Madankollu, dawn ir-regoli ta’ proċedura ma għandhomx ikunu inqas favorevoli minn dawk li jirregolaw sitwazzjonijiet simili suġġetti għad-dritt intern u fil-prattika ma għandhomx jirrendu impossibbli jew eċċessivament diffiċli l-eżerċizzju tad-drittijiet mogħtija mid-dritt tal-Unjoni.
112.
Fir-rigward tal-prinċipju ta’ effettività li l-osservanza tiegħu hija s-suġġett tal-analiżi, minn ġurisprudenza stabbilita jirriżulta li kull każ li fih tqum il-kwistjoni dwar jekk dispożizzjoni proċedurali nazzjonali tirrendix impossibbli jew eċċessivament diffiċli l-applikazzjoni tad-dritt tal-Unjoni għandu jiġi analizzat billi jittieħdu inkunsiderazzjoni r-rwol ta’ din id-dispożizzjoni fil-proċedura kollha, l-iżvolġiment tagħha u l-partikolaritajiet tagħha, quddiem il-varji istanzi nazzjonali (
33
). F’din il-perspettiva, hemm lok li jittieħdu inkunsiderazzjoni, jekk ikun meħtieġ, il-prinċipji li fuqhom hija bbażata s-sistema legali nazzjonali, bħalma huma l-ħarsien tad-drittijiet tad-difiża, il-prinċipju ta’ ċertezza legali u l-iżvolġiment tajjeb tal-proċedura (
34
).
113.
Minkejja li d-dritt tal-Unjoni ma jipprekludix, bħala prinċipju, l-iffissar ta’ termini proċedurali fl-interess taċ-ċertezza legali (
35
), madankollu dawn it-termini ma għandhomx jipperikolaw it-twettiq tal-għanijiet li trid tilħaq id-Direttiva 2005/29 (
36
). Għalhekk, għandu jiġi eżaminat jekk, f’sitwazzjoni bħal dik inkwistjoni fil-kawża prinċipali, it-terminu ta’ 90 jum previst mil-leġiżlazzjoni nazzjonali inkwistjoni huwiex ta’ natura li jirrendi eċċessivament diffiċli jew prattikament impossibbli l-eżistenza ta’ mezzi adegwati u effettivi sabiex jikkumbattu l-prattiki kummerċjali żleali u għas-sanzjoni tagħhom b’mod effettiv, proporzjonat u dissważiv, kif jipprevedu rispettivament l-Artikoli 11 u 13 tad-Direttiva 2005/29.
114.
F’dan ir-rigward, għandu jiġi enfasizzat li l-AGCM, bħala awtorità maħtura mir-Repubblika Taljana sabiex tapplika d-Direttiva 2005/29, għandu jkollha terminu raġonevoli sabiex issostni l-elementi pprovduti mis-senjalazzjonijiet tal-konsumaturi individwali jew tivverifika l-informazzjoni miksuba ex officio fil-każijiet individwali inkwistjoni. Terminu imperattiv ta’ 90 jum għat-tul tal-istadju ta’ qabel l-investigazzjoni jista’ jkun raġonevoli f’każijiet relattivament sempliċi, iżda jidher qasir ħafna f’każijiet oħra li jippreżentaw, pereżempju, kumplessità ferm ikbar fil-fatt jew fil-liġi. Minn dan isegwi li jeżisti riskju mhux negliġibbli li l-AGCM ma jkollhiex iż-żmien u l-mezzi neċessarji sabiex tikkumbatti u tissanzjona l-prattiki kummerċjali żleali fis-sens ta’ din id-direttiva. Għalhekk, l-AGCM issib ruħha f’sitwazzjoni daqstant kritika bħal dik deskritta fil-punti preċedenti, marbuta mal-ġlieda kontra l-prattiki antikompetittivi.
115.
Barra minn hekk, terminu ta’ 90 jum jista’ jkollu effett fuq il-kooperazzjoni li teżisti bejn l-AGCM u l-ekwivalenti tagħha fi Stati Membri oħra kif ukoll il-Kummissjoni skont ir-Regolament 2017/2394, li japplika, skont l-Artikolu 2(1) tiegħu, “għal każijiet ta’ ksur fi ħdan l-Unjoni, każijiet ta’ ksur mifrux u każijiet ta’ ksur mifrux b’dimensjoni tal-Unjoni, anke jekk dak il-ksur ikun waqaf qabel ma jinbeda jew jitlesta l-infurzar”. Il-Kapitlu IV ta’ dan ir-regolament jirregola l-mekkaniżmi ta’ investigazzjoni u ta’ eżekuzzjoni kkoordinata fir-rigward tal-ksur mifrux b’dimensjoni tal-Unjoni. B’mod partikolari, l-Artikoli 17 u 19 tal-imsemmi regolament jirregolaw, rispettivament, it-tnedija ta’ azzjoni kkoordinata u l-miżuri ta’ investigazzjoni li jistgħu jittieħdu fil-kuntest ta’ tali azzjonijiet. Skont dawn id-dispożizzjonijiet, l-awtorità ta’ Stat Membru tista’ tkun mitluba taġixxi fuq senjalazzjoni tal-awtorità ta’ Stat Membru ieħor jew tal-Kummissjoni.
116.
It-terminu preskritt mil-leġiżlazzjoni nazzjonali inkwistjoni jista’ ma jkunx raġonevoli sabiex jippermetti kooperazzjoni effettiva bejn l-awtoritajiet, għall-istess raġunijiet bħal dawk invokati iktar ’il fuq fil-kuntest tad-dritt tal-kompetizzjoni. B’mod partikolari, wieħed ma jistax jeskludi li volum ta’ xogħol kunsiderevoli, flimkien ma’ terminu qasir ħafna, jista’ jġiegħel lill-AGCM tevita totalment jew parzjalment din il-kooperazzjoni. Għalhekk, il-konsegwenzi tad-dekadenza li tirriżulta min-nuqqas ta’ osservanza tat-terminu ta’ 90 jum jistgħu jaffettwaw l-applikazzjoni tar-regoli tal-protezzjoni tal-konsumaturi lil hinn mill-Istat Membru li fih jitwettaq il-ksur, u jistgħu jilħqu l-livell tal-Unjoni.
117.
Dan it-terminu jidhirli li huwa qasir wisq, iktar u iktar peress li l-ordinament ġuridiku Taljan diġà jipprevedi terminu ta’ preskrizzjoni ta’ ħames snin, li jieħu inkunsiderazzjoni b’mod suffiċjenti l-interess taċ-ċertezza legali. Wara dan it-terminu ta’ preskrizzjoni ta’ ħames snin, l-impriżi kkonċernati ma għandhomx, bħala prinċipju, jistennew intervent tal-AGCM fir-rigward ta’ ksur partikolari. Għal din ir-raġuni, terminu ta’ 90 jum jidher inutli, bla ħsara għall-evalwazzjoni tal-qorti tar-rinviju. Peress li l-imsemmi terminu ta’ preskrizzjoni huwa raġonevolment twil, fl-opinjoni tiegħi, ma jnissel ebda dubju dwar l-osservanza tal-prinċipju ta’ effettività. Għal tqabbil, għandu jiġi nnotat li l-Artikoli 25 u 26 tar-Regolament Nru 1/2003 jipprevedu termini ta’ preskrizzjoni ta’ tliet sa ħames snin, li juri li t-terminu previst fl-ordinament ġuridiku Taljana huwa qrib l-ogħla limitu applikabbli għall-proċeduri mibdija mill-Kummissjoni.
118.
Fl-aħħar nett, għandu jiġi eżaminat l-argument, imressaq minn C&T, li jipprovdi li t-terminu kontenzjuż huwa ġġustifikat mill-protezzjoni tal-aspettattivi leġittimi tal-impriżi kkonċernati. Dan l-argument huwa bbażat fuq il-premessa li l-inerzja tal-AGCM fl-eżerċizzju tas-setgħat tagħha ta’ sanzjoni tnissel aspettattivi leġittimi fl-impriża suġġett tal-investigazzjoni. Skont C&T, in-nuqqas ta’ osservanza ta’ terminu raġonevoli għall-ftuħ ta’ proċedura fil-qasam tal-kompetizzjoni jikkostitwixxi ksur, mhux biss tal-prinċipji tan-natura xierqa u effettiva tal-azzjoni amministrattiva, iżda wkoll tal-interess tal-operatur li jeżerċita l-attività tiegħu fis-suq għal dikjarazzjoni tal-oġġezzjonijiet rapida, sabiex ikun jista’ jiddefendi ruħu b’mod effettiv f’mument ftit ’il bogħod minn dak li fih seħħ l-aġir allegat, u jekk ikun il-każ, ibiddel dan l-aġir stess.
119.
L-imsemmi argument donnu huwa bbażat fuq ftehim żbaljat tar-rwol tal-awtorità nazzjonali responsabbli mill-konstatazzjoni u mis-sanzjoni ta’ ksur fl-oqsma tad-dritt tal-konsum u tal-kompetizzjoni; fil-fatt, in-nuqqas ta’ azzjoni ta’ din l-awtorità ma għandux l-effett ta’ dikjarazzjoni ta’ konformità ta’ prattika kummerċjali mar-regoli tas-suq intern. Fi kliem ieħor, ma huwiex legalment possibbli li l-legalità tal-prattika kummerċjali inkwistjoni tiġi dedotta min-nuqqas ta’ intervent tal-imsemmija awtorità, li jista’ jiġi assimilat ma’ kunsens taċitu. Għaldaqstant, ma teżisti ebda preżunzjoni ta’ legalità ta’ prattika kummerċjali li minnha impriża tista’ tipprevalixxi f’dawn iċ-ċirkustanzi. Li kieku kien mod ieħor, is-sistema ta’ sorveljanza titnaqqas għall-assurdità, peress li impriża tkun tista’ tistrieħ fuq in-nuqqas ta’ azzjoni tal-awtorità, minkejja li l-prattika kummerċjali inkwistjoni tkun f’kontradizzjoni evidenti mad-dritt tal-Unjoni. L-applikazzjoni effettiva tad-dritt tal-konsum u tal-kompetizzjoni tkun serjament kompromessa. Għal dawn ir-raġunijiet, inqis li l-argument inkwistjoni għandu jiġi miċħud.
b) L‑inċertezza dwar il‑bidu tad‑dekorrenza tat‑terminu
120.
Aspett ieħor li jqajjem dubji dwar l-osservanza tal-prinċipju tat-terminu raġonevoli bħala prinċipju ġenerali tad-dritt tal-Unjoni li jirregola l-proċedura amministrattiva jirrigwarda l-inċertezza marbuta mal-bidu tad-dekorrenza tat-terminu kontenzjuż. Kif indikajt preċedentement, dan l-aspett jikkostitwixxi, skont il-Qorti tal-Ġustizzja, wieħed mill-kriterji li għandu jittieħed inkunsiderazzjoni għall-finijiet tal-evalwazzjoni tal-qosor ta’ terminu proċedurali (
37
). Kif jirriżulta mid-deċiżjonijiet tar-rinviju, il-leġiżlazzjoni nazzjonali inkwistjoni timponi li l-AGCM tiftaħ il-proċedura ta’ investigazzjoni għall-konstatazzjoni ta’ abbuż minn pożizzjoni dominanti jew ta’ prattika kummerċjali żleali f’terminu ta’ 90 jum “mill-mument li fih din l-awtorità jkollha għarfien tal-elementi essenzjali tal-ksur, u dawn l-elementi jistgħu jiġu limitati għal meta l-ksur jiġi rrapportat l-ewwel darba”.
121.
Il-mod kif inhu deskritt il-bidu tad-dekorrenza tat-terminu fid-domandi preliminari juri li l-okkorrenza tal-avveniment tad-dekorrenza tista’ tvarja skont iċ-ċirkustanzi tal-każ inkwistjoni. Dan jiddependi fuq il-kwistjoni dwar jekk ilment jinkludix l-informazzjoni kollha li l-AGCM għandha bżonn sabiex tidentifika ksur. Dan l-eżempju għandu probabbilment ikun l-iktar wieħed sempliċi għall-finijiet ta’ determinazzjoni preċiża tal-bidu tad-dekorrenza tat-terminu. Madankollu, kif tispjega l-qorti tar-rinviju, dan ix-xenarju donnu mhux dejjem iseħħ fil-prattika. Fil-fatt, mill-proċess jirriżulta li l-partijiet fil-kawża prinċipali għandhom opinjoni diverġenti dwar il-bidu preċiż tad-dekorrenza tat-terminu fil-kawżi korrispondenti. Dan huwa dovut, b’mod partikolari, għan-nuqqas ta’ ċarezza tar-rekwiżiti legali li għandhom jiġu ssodisfatti. Il-qorti tar-rinviju stess tammetti li l-bidu tad-dekorrenza tat-terminu ma tistax tiġi identifikat ex ante b’mod ċar.
122.
Fid-deskrizzjoni tagħha tal-modalitajiet ta’ dekorrenza tat-terminu kontenzjuż, il-qorti tar-rinviju tuża diversi formulazzjonijiet analogi. Għalhekk, dan it-terminu jibda jiddekorri mill-mument li fih l-AGCM ikollha “għarfien tal-elementi essenzjali tal-ksur”. Sabiex jiġi ddeterminat il-bidu tad-dekorrenza tal-imsemmi terminu, il-qorti amministrattiva Taljana għandha tiddetermina ex post minn liema mument l-elementi li kellha din l-awtorità f’mument partikolari kienu “suffiċjenti sabiex tiġi fformulata d-dikjarazzjoni tal-oġġezzjonijiet”, jekk tali dikjarazzjoni “setgħetx titwettaq effettivament”, jew anki minn liema mument “inġabru l-elementi fattwali neċessarji għad-dikjarazzjoni tal-oġġezzjonijiet”. Dan il-mument jista’, iżda ma għandux neċessarjament, jikkoinċidi ma’ dak tal-ewwel senjalazzjoni tal-ksur li tinġab għal konoxxenza tal-AGCM.
123.
Għalhekk l-ispazju għall-interpretazzjoni mħolli jagħmel il-bidu tad-dekorrenza tat-terminu inċert, kif jikkonfermaw l-osservazzjonijiet bil-miktub ssottomessi f’dawn il-kawżi. F’dan ir-rigward, infakkar li, skont ġurisprudenza stabbilita, meta l-Istati Membri jadottaw miżuri li permezz tagħhom jimplimentaw id-dritt tal-Unjoni, huma għandhom, skont il-prinċipju ta’ ċertezza legali, li huwa intiż sabiex jiżgura l-prevedibbiltà tas-sitwazzjonijiet u tar-relazzjonijiet ġuridiċi li jaqgħu taħt id-dritt tal-Unjoni, jiżguraw li dawn id-dispożizzjonijiet legali jkunu ċari u preċiżi (
38
).
124.
Madankollu, nikkunsidra li leġiżlazzjoni bħal dik inkwistjoni ma tissodisfax ir-rekwiżiti taċ-ċertezza legali, b’mod partikolari jekk wieħed jieħu inkunsiderazzjoni l-interess tal-partijiet kollha li jkunu jafu jekk id-deċiżjonijiet adottati mill-AGCM jikkonformawx mal-liġi jew jekk id-drittijiet tal-impriżi kkonċernati kinux miksura. It-tweġiba għal tali mistoqsija għandha tkun ċara u minn perspettiva oġġettiva jidher li huwa inaċċettabbli li din teħtieġ kjarifika min-naħa ta’ korp ġudizzjarju, iktar u iktar peress li l-kalkolu ta’ terminu jikkostitwixxi kwistjoni fundamentali fl-iskambji bejn l-amministrazzjoni u ċ-ċittadin fil-kuntest ta’ proċedura amministrattiva.
125.
Peress li l-kriterji hawn fuq imsemmija ma jippermettux li l-bidu tad-dekorrenza tat-terminu jiġi ddeterminat biċ-ċertezza neċessarja, jeżisti r-riskju li l-AGCM tadotta deċiżjonijiet li jistgħu jiġu kkunsidrati vvizzjati b’illegalità, u għalhekk, kontestabbli quddiem il-qrati nazzjonali, li jnaqqas l-effettività tagħha bħala awtorità nazzjonali responsabbli mill-garanzija tal-osservanza tar-regoli tas-suq intern fil-qasam ta’ kompetenza tagħha.
c) Il‑konsegwenzi serji li jirriżultaw mill‑assenza ta’ ftuħ ta’ proċedura formali fit‑terminu
126.
L-effett ta’ din il-leġiżlazzjoni jikber minħabba l-fatt li konsegwenzi legali serji huma marbutin man-nuqqas ta’ osservanza tat-terminu, jiġifieri d-dekadenza mill-eżerċizzju tas-setgħa ta’ konstatazzjoni, projbizzjoni u sanzjoni mogħtija lill-AGCM. Kif tindika l-qorti tar-rinviju, il-bidu tardiv tal-proċedura ta’ investigazzjoni għandu l-effett li “jinvalida” l-miżura finali adottata mill-AGCM. Għalhekk, meta l-qorti nazzjonali hija mitluba tiddeċiedi dwar il-legalità ta’ miżura adottata f’dawn iċ-ċirkustanzi, id-deċiżjoni tagħha tirrigwarda kemm il-multa kif ukoll dispożizzjonijiet eventwali oħra (pereżempju, mandati ta’ inibizzjoni jew obbligi ta’ astensjoni), “u għalhekk iġġib fix-xejn l-intervent tal-AGCM”. Fi kliem ieħor, il-ksur tat-terminu kontenzjuż għandu bħala konsegwenza awtomatika l-annullament tad-deċiżjoni kollha tal-AGCM.
127.
Għalhekk, f’dan l-istadju tal-analiżi għandu jiġi sostnut li l-ordinament ġuridiku Taljan jissanzjona b’mod partikolarment sever il-ksur ta’ regola proċedurali, li jqajjem il-kwistjoni tal-ġustifikazzjoni legali ta’ tali approċċ. Skont il-qorti tar-rinviju, il-leġiżlazzjoni nazzjonali inkwistjoni “tistabbilixxi preżunzjoni inkonfutabbli ta’ ksur tad-drittijiet tad-difiża tal-impriża, marbuta mal-iskadenza tat-terminu ta’ dekadenza”. Peress li l-leġiżlazzjoni nazzjonali inkwistjoni timplimenta d-dritt tal-Unjoni, hija għandha tiġi suġġetta għal eżami strett. Qabelxejn, għandu jiġi vverifikat jekk hijiex konformi mar-rekwiżiti tad-dritt tal-Unjoni. B’mod iktar konkret, għandu jiġi eżaminat jekk din il-leġiżlazzjoni nazzjonali tiħux debitament inkunsiderazzjoni d-drittijiet tad-difiża.
128.
Mill-ġurisprudenza jirriżulta li, fl-eżerċizzju tal-awtonomija proċedurali tiegħu, Stat Membru għandu jiżgura mhux biss l-effettività sħiħa tad-dritt tal-Unjoni, iżda wkoll ir-rispett tad-drittijiet fundamentali, fosthom, b’mod partikolari, id-drittijiet tad-difiża tal-impriżi kkonċernati minn proċeduri ta’ ksur (
39
). Barra minn hekk, il-Qorti tal-Ġustizzja diġà ddeċidiet li t-tul eċċessiv tal-ewwel fażi tal-proċedura amministrattiva jista’ jkollu effett fuq il-possibbiltajiet futuri ta’ difiża tal-impriżi kkonċernati, b’mod partikolari, billi jnaqqas l-effikaċja tad-drittijiet tad-difiża meta dawn jiġu invokati fit-tieni fażi tal-proċedura (
40
). F’dan ir-rigward, jista’ jkun rilevanti li jitfakkar li, skont il-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja fil-qasam tal-kompetizzjoni, il-fażi tal-investigazzjoni preliminari tibda mill-mument li fih l-awtorità kompetenti tieħu miżuri li jimplikaw l-allegazzjoni li twettaq ksur u li jwasslu għal konsegwenzi importanti fuq is-sitwazzjoni tal-impriżi kkonċernati (
41
).
129.
Għal dak li jirrigwarda d-dritt sekondarju, għandha tinġibed l-attenzjoni għall-Artikolu 3(2) tad-Direttiva 2019/1, li jimponi espressament l-obbligu li jiġi żgurat li, fil-proċeduri li jirrigwardaw ksur tal-Artikolu 102 TFUE, l-awtoritajiet nazzjonali tal-kompetizzjoni għandhom jirrispettaw id-drittijiet tad-difiża tal-impriżi, inkluż id-dritt għal smigħ. Bl-istess mod, l-Artikolu 3(3) tad-Direttiva 2019/1 jeħtieġ li, qabel jieħdu deċiżjoni li tikkonstata ksur u jimponu t-twaqqif tiegħu, dawn l-awtoritajiet nazzjonali għandhom jadottaw dikjarazzjoni tal-oġġezzjonijiet.
130.
F’dan il-każ, bħall-Kummissjoni, insibha diffiċli nara kif il-leġiżlazzjoni nazzjonali kontenzjuża tista’ tkun ta’ natura li tipproteġi d-drittijiet tad-difiża. F’dan ir-rigward, għandha, l-ewwel nett, tinġibed l-attenzjoni għall-fatt li d-drittijiet tad-difiża tal-impriżi li allegatament implimentaw prattika antikompetittiva jew kummerċjali żleali ma humiex ippreġudikati bl-iżvolġiment ta’ terminu ta’ 90 jum, għaliex fi kwalunkwe każ, ebda sanzjoni ma tista’ tittieħed mill-AGCM mingħajr ma tkun wettqet stadju ta’ investigazzjoni li matulu l-impriżi kkonċernati jkollhom garanziji neċessarji u jistgħu jinvokaw id-drittijiet tad-difiża tagħhom. Fil-fatt, skont il-leġiżlazzjoni nazzjonali applikabbli, dawn l-impriżi għandhom il-possibbiltà li jaċċedu għall-fajl kif ukoll li jippreżentaw noti bil-miktub u dokumenti (
42
).
131.
It-tieni nett, għandu jiġi rrilevat li għall-finijiet tal-protezzjoni tad-drittijiet tad-difiża, ma jidhirx li huwa neċessarju li jkun meħtieġ li l-impriża teżerċita fil-każijiet kollha d-drittijiet tagħha fil-kuntest ta’ stadju ta’ qabel l-investigazzjoni. Għalhekk, il-Qorti tal-Ġustizzja diġà ddeċidiet li, minkejja li huwa importanti li jiġi evitat li d-drittijiet tad-difiża ta’ impriżi jistgħu jiġu kompromessi b’mod irrimedjabbli matul dan l-istadju preliminari ta’ proċedura ta’ ksur meħuda mill-Kummissjoni, madankollu, ma huwiex neċessarju li fi kwalunkwe każ, tavża lil din l‑entità bil-possibbiltà stess ta’ miżuri istruttorji jew ta’ prosekuzzjoni taħt id-dritt tal-Unjoni tal-kompetizzjoni (
43
). Għaldaqstant, bħala prinċipju, huwa suffiċjenti li jiġi żgurat l-eżerċizzju ta’ dawn id-drittijiet qabel ma tittieħed deċiżjoni mill-AGCM, kif tipprevedi l-leġiżlazzjoni nazzjonali fuq imsemmija.
132.
Dawn il-kunsiderazzjonijiet jidhirli li huma iktar u iktar rilevanti peress li, skont il-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja, il-qbiż tat-terminu raġonevoli mill-Kummissjoni waqt l-applikazzjoni tar-regoli tal-kompetizzjoni ma jistax jikkostitwixxi raġuni għall-annullament ta’ deċiżjonijiet li jikkonstataw ksur ħlief jekk jiġi stabbilit li l-ksur tal-prinċipju tat-terminu raġonevoli ppreġudika d-drittijiet tad-difiża tal-impriżi kkonċernati. Fin-nuqqas ta’ dan, in-nuqqas ta’ osservanza tal-obbligu tal-Kummissjoni li tiddeċiedi f’terminu raġonevoli ma jkollux effett fuq il-validità tal-proċedura ta’ ksur (
44
). Din il-ġurisprudenza turi, fil-fehma tiegħi, li l-garanzija ta’ terminu raġonevoli ma hijiex għan fiha nnifisha, iżda tikkostitwixxi korollarju tad-drittijiet tad-difiża. Għalhekk, il-qbiż tat-terminu raġonevoli jista’ biss jivvizzja deċiżjoni amministrattiva b’illegalità jekk ikun ikkawża preġudizzju konkret għad-drittijiet tad-difiża. Il-Qorti tal-Ġustizzja enfasizzat diversi drabi li l-oneru tal-prova ta’ dan il-preġudizzju huwa fuq l-impriża li tinvoka ksur tad-drittijiet tagħha u li dan għandu jiġi ssodisfat b’mod speċifiku, u mhux permezz ta’ sempliċi dikjarazzjonijiet ġenerali (
45
). Fl-opinjoni tiegħi, għandha ssir applikazzjoni ta’ l-imsemmija ġurisprudenza b’analoġija għall-proċeduri meħuda mill-awtoritajiet nazzjonali tal-kompetizzjoni meta dawn jaġixxu skont l-Artikolu 102 TFUE.
133.
Kif esponejt fil-punti preċedenti, tali ksur tad-drittijiet tad-difiża huwa ’l bogħod minn evidenti fil-każ inkwistjoni. Għalhekk, peress li l-qbiż tat-terminu kontenzjuż jimplika preżunzjoni inkonfutabbli ta’ preġudizzju tad-drittijiet tad-difiża tal-impriżi kkonċernati, sabiex nirriproduċi l-kliem tal-qorti tar-rinviju, nikkunsidra li l-leġiżlazzjoni nazzjonali inkwistjoni ma tistabbilixxix bilanċ xieraq bejn l-applikazzjoni effettiva tal-Artikolu 102 TFUE u d-drittijiet tad-difiża tal-imsemmija impriżi, kif teħtieġ il-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja (
46
). Is-sanzjoni ta’ nullità prevista minn din il-leġiżlazzjoni jidhirli li hija evidentement sproporzjonata meta mqabbla mal-għan li hija trid tilħaq.
134.
Barra minn hekk, jidher li l-leġiżlazzjoni nazzjonali inkwistjoni jista’ pjuttost ikollha effett negattiv fuq id-drittijiet tad-difiża. Fil-fatt, kif tispjega l-qorti tar-rinviju, l-impossibbiltà li jinkisbu l-provi utli sabiex isostnu l-ipoteżi ta’ kriminalizzazzjoni waqt l-istadju ta’ qabel l-investigazzjoni minħabba terminu qasir ħafna tobbliga lill-AGCM twettaq “sajda għall-informazzjoni” matul l-investigazzjoni kontradittorja, billi takkwista mingħajr distinzjoni l-elementi kollha marbuta direttament jew indirettament mal-attività tal-impriża, li jkabbar kunsiderevolment l-oneri taż-żewġ partijiet. Issa, tali xenarju, li fih l-impriża tirriskja li tkun esposta għal miżuri potenzjalment iktar intrużivi, jista’ jiġi faċilment evitat jekk l-AGCM ikollha żmien suffiċjenti sabiex tiġbor l-elementi tal-investigazzjoni neċessarji għall-formulazzjoni tal-oġġezzjonijiet fir-rigward tal-persuna kkonċernata.
135.
Għalhekk, il-konsegwenzi serji li jirriżultaw mill-assenza ta’ ftuħ ta’ proċedura formali fit-terminu jostakolaw it-twettiq effettiv tal-kompiti mogħtija lill-AGCM. Mill-analiżi ta’ hawn fuq jirriżulta li tali ineffettività waqt l-implimentazzjoni tal-Artikolu 102 TFUE, kif ukoll tal-Artikoli 11 u 13 tad-Direttiva 2005/29, ma tistax tiġi aċċettata għal raġuni ta’ allegata protezzjoni tad-drittijiet tad-difiża.
d) L‑applikazzjoni tal‑prinċipju ne bis in idem
136.
Tali konstatazzjoni diġà hija suffiċjenti sabiex jiġi konkluż li l-leġiżlazzjoni nazzjonali inkwistjoni, kif interpretata mill-qorti suprema fil-qasam amministrattiv, ma tissodisfax ir-rekwiżiti tad-dritt tal-Unjoni. Madankollu, jibqa’ li jiġi eżaminat l-aħħar aspett marbut ma’ din il-leġiżlazzjoni, aspett li, fl-opinjoni tiegħi, idgħajjef sostanzjalment il-funzjonament tas-sistema ta’ sorveljanza stabbilita fl-oqsma tal-kompetizzjoni u tal-protezzjoni tal-konsumaturi, sal-punt li l-identifikazzjoni u s-sanzjoni tal-ksur jirriskjaw li jsiru illużorji; dan jirrigwarda l-applikazzjoni tal-prinċipju ne bis in idem.
137.
Fil-prattika, l-applikazzjoni ta’ dan il-prinċipju tfisser li, jekk it-terminu skada mingħajr ma l-AGCM ikkomunikat formalment il-ftuħ tal-proċedura ta’ investigazzjoni lin-negozjant, hija tiġi f’impossibbiltà assoluta li tinvestiga dwar il-prattika kummerċjali ulterjorment u li tieħu kwalunkwe azzjoni intiża sabiex tipproteġi lill-konsumaturi, pereżempju, billi toħroġ mandat ta’ inibizzjoni tal-aġir jew projbizzjoni tal-implimentazzjoni tiegħu. L-istess japplika għal miżuri intiżi sabiex jipproteġu l-kompetizzjoni libera.
138.
Issa, fil-fehma tiegħi, tali konsegwenza tippermetti kemm it-tkomplija ta’ prattika kummerċjali żleali u antikompetittiva diġà stabbilita kif ukoll l-implimentazzjoni ta’ tali prattika kummerċjali. Barra minn hekk, tali prattika kummerċjali ma tkun qatt issanzjonata, u jinħoloq għalhekk sentiment ta’ impunità fid-dinja tan-negozju (
47
). Min-naħa tagħhom, impriżi oħra jistgħu jikkonkludu, b’mod żbaljat, li tali prattika kummerċjali hija legali u jinvokaw b’mod inammissibbli l-prinċipji ta’ ċertezza legali u ta’ ugwaljanza fit-trattament sabiex jiġġustifikaw l-imitazzjoni ta’ dawn il-prattiki kummerċjali. Ħafna minn dawn il-prattiki kummerċjali jistgħu jitwettqu, u saħansitra jinfirxu, b’konsegwenzi serji għas-suq uniku.
139.
L-AGCM, f’inkapaċità li taġixxi kontra dawn l-eċċessi, tirriskja li tara l-awtorità tagħha serjament ikkontestata. Hija ma tibqax f’pożizzjoni li tikkoopera mal-awtoritajiet sħabha fi Stati Membri oħra u mal-Kummissjoni fil-kuntest tan-networks maħluqa għal dan il-għan. Tali riżultat imur manifestament kontra l-għan ta’ protezzjoni tal-konsumaturi u tal-impriżi kontra eventwali aġir abbużiv ta’ operaturi ekonomiċi.
140.
Il-konsegwenzi ta’ dan l-aspett tal-leġiżlazzjoni kontenzjuża jiddependu ċertament fuq l-interpretazzjoni mogħtija lill-prinċipju ne bis in idem fl-ordinament ġuridiku Taljan. Fuq kollox, il-portata normattiva ta’ dan il-kunċett hija kruċjali sabiex jiġi evalwat l-effett fuq il-funzjonament tas-sistema ta’ sorveljanza. Il-kunsiderazzjonijiet preċedenti huma bbażati fuq l-informazzjoni disponibbli fil-proċessi. Għalhekk, hija l-qorti nazzjonali li għandha għarfien iddettaljat tad-dritt intern, li għandha tevalwa hija stess jekk din il-leġiżlazzjoni tostakolax l-għanijiet tad-dritt tal-Unjoni.
D.
Kummenti finali
141.
Abbażi tal-analiżi ta’ hawn fuq, huwa possibbli li jiġi ddikjarat li diversi aspetti ta’ din il-leġiżlazzjoni nazzjonali, li tistabbilixxi terminu għall-konklużjoni ta’ stadju tal-proċedura amministrattiva, meħuda flimkien, iwasslu għal ostakolu sinjifikattiv għax-xogħol tal-AGCM, li fl-ebda każ ma jista’ jkun iġġustifikat minn kunsiderazzjonijiet bħaċ-ċertezza legali, l-aspettattivi leġittimi jew id-drittijiet tad-difiża, bħala prinċipji tad-dritt tal-Unjoni. It-terminu kontenzjuż ma jistax jiġi kklassifikat bħala “raġonevoli” skont il-kriterji stabbiliti fil-ġurisprudenza. F’dawn iċ-ċirkustanzi, għandu jiġi konkluż li l-leġiżlazzjoni nazzjonali inkwistjoni ma tissodisfax ir-rekwiżiti tal-prinċipju ta’ effettività, peress li tirrendi eċċessivament diffiċli, jew prattikament impossibbli, l-implimentazzjoni tar-regoli tal-Unjoni fil-qasam tal-protezzjoni tal-konsumaturi u tal-kompetizzjoni.
142.
B’mod iktar konkret, f’dawn il-konklużjonijiet kien ikkonstatat, li l-AGCM tirriskja li tiġi prekluża milli tordna t-twaqqif ta’ prattiki antikompetittivi u żleali, b’mod partikolari fil-kawżi l-iktar kumplessi, u konsegwentement milli tissanzjonahom, li jmur kontra dak li jeħtieġ l-Artikolu 102 TFUE, kif ukoll l-Artikoli 11 u 13 tad-Direttiva 2005/29. Barra minn hekk, l-AGCM tirriskja wkoll li l-kapaċità tagħha li torganizza x-xogħol tagħha b’mod indipendenti, kif jeħtieġ l-Artikolu 4(5) tad-Direttiva 2019/1, tiddgħajjef. Fl-aħħar nett, il-kapaċità tagħha li tikkoopera b’mod effettiv mal-awtoritajiet sħabha u mal-Kummissjoni tirriskja li tkun serjament distorta. Dan iwassal għall-falliment tal-mekkaniżmi ta’ sorveljanza tas-suq intern tal-Unjoni fit-territorju tar-Repubblika Taljana u jipperikola għalhekk waħda mill-kisbiet tal-integrazzjoni Ewropea, espressament imsemmija fl-Artikolu 3(3) TUE.
143.
Din il-konstatazzjoni tqajjem il-kwistjoni dwar jekk, f’dan il-każ, huwiex madankollu possibbli li d-dritt nazzjonali jiġi interpretat b’tali mod li l-għanijiet imfittxija mid-dispożizzjonijiet tad-dritt tal-Unjoni inkwistjoni jkunu jistgħu jintlaħqu. F’dan ir-rigward, għandu jitfakkar li, skont ġurisprudenza stabbilita tal-Qorti tal-Ġustizzja, l-obbligu tal-Istati Membri, li jirriżulta minn direttiva, li jilħqu r-riżultat previst minnha kif ukoll id-dmir tagħhom, skont l-Artikolu 4(3) TUE u l-Artikolu 288 TFUE, li jieħdu l-miżuri kollha, ġenerali jew partikolari, li huma xierqa sabiex tiġi żgurata l-eżekuzzjoni ta’ dan l-obbligu huma imposti fuq l-awtoritajiet kollha tal-Istati Membri, inkluż, fil-kuntest tal-kompetenzi tagħhom, fuq l-awtoritajiet ġudizzjarji (
48
).
144.
Sabiex jiġi eżegwit dan l-obbligu, il-prinċipju ta’ interpretazzjoni konformi jeħtieġ li l-awtoritajiet nazzjonali jagħmlu dak kollu li jaqa’ fil-kompetenza tagħhom, filwaqt li jieħdu inkunsiderazzjoni d-dritt nazzjonali kollu u filwaqt li japplikaw metodi ta’ interpretazzjoni rrikonoxxuti minn dan id-dritt, sabiex jiggarantixxu l-effettività sħiħa tad-dritt tal-Unjoni u sabiex jaslu għal soluzzjoni konformi mal-għan imfittex minn dan id-dritt (
49
). Madankollu, dan il-prinċipju ta’ interpretazzjoni konformi tad-dritt nazzjonali għandu ċerti limiti. B’dan il-mod, l-obbligu, għall-qorti nazzjonali, li tirreferi għall-kontenut tad-dritt tal-Unjoni meta tinterpreta u tapplika r-regoli rilevanti tad-dritt nazzjonali huwa limitat mill-prinċipji ġenerali tad-dritt u ma jistax iservi ta’ bażi għal interpretazzjoni contra legem tad-dritt nazzjonali (
50
).
145.
F’dan il-każ, hija l-qorti nazzjonali li għandha tiddetermina, fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti, jekk hijiex f’pożizzjoni li twettaq interpretazzjoni konformi mad-dritt tal-Unjoni tal-leġiżlazzjoni nazzjonali billi teskludi, jekk ikun il-każ, l-applikazzjoni tal-leġiżlazzjoni inkwistjoni fil-proċeduri ta’ ksur mibdija mill-AGCM fl-oqsma tal-protezzjoni tal-konsumaturi u tal-kompetizzjoni. Bla ħsara għall-evalwazzjoni li għandha ssir mill-qorti nazzjonali, tali għażla ma jidhirlix li taffaċċja a priori ostakoli insormontabbli, iktar u iktar peress li mid-deċiżjonijiet tar-rinviju jirriżulta li l-ġurisprudenza attwali tal-Consiglio di Stato (il-Kunsill tal-Istat) kienet kkunsidrata stabbilita għal ftit snin biss (
51
). Għalhekk, il-qorti nazzjonali donnha għandha marġni suffiċjentement wiesa’ għal dak li jirrigwarda l-interpretazzjoni li hija tista’ tagħti lid-dispożizzjonijiet nazzjonali inkwistjoni fil-kawżi prinċipali. F’dawn iċ-ċirkustanzi, jidher li huwa possibbli li tirritorna għall-ġurisprudenza oriġinali, li permezz tagħha l-leġiżlazzjoni inkwistjoni ma tkunx tapplika għal dawn it-tipi ta’ proċeduri (
52
).
146.
Għar-raġunijiet esposti f’dawn il-konklużjonijiet, inqis li r-risposta għad-domandi preliminari għandha tkun li l-Artikolu 102 TFUE, l-Artikolu 4(5) tad-Direttiva 2019/1, kif ukoll l-Artikoli 11 u 13 tad-Direttiva 2005/29, moqrija fid-dawl tal-prinċipju ta’ effettività, għandhom jiġu interpretati fis-sens li jipprekludu dispożizzjonijiet nazzjonali, bħall-Artikolu 14 tal-Liġi Nru 689/81, li jipprevedu termini ta’ dekadenza qosra, u b’hekk, ma jippermettux lill-awtoritajiet nazzjonali responsabbli mill-applikazzjoni tal-atti normattivi tal-Unjoni fuq imsemmija jistabbilixxu l-mezzi adegwati u effettivi sabiex jiġġieldu u jissanzjonaw b’mod effettiv, proporzjonat u dissważiv, il-prattiki kummerċjali antikompetittivi u żleali fi ħdan is-suq uniku.
VI. Konklużjoni
147.
Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti, nipproponi lill-Qorti tal-Ġustizzja tirrispondi kif ġej għad-domandi preliminari magħmula mit-Tribunale amministrativo regionale per il Lazio (il-Qorti Amministrattiva Reġjonali ta’ Lazio, l-Italja):
L-Artikolu 102 TFUE, l-Artikolu 4(5) tad-Direttiva (UE) 2019/1 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tal‑11 ta’ Diċembru 2018 sabiex l-awtoritajiet tal-kompetizzjoni tal-Istati Membri jingħataw setgħat biex ikunu inforzaturi aktar effettivi, u biex jiġi żgurat il-funzjonament tajjeb tas-suq intern, kif ukoll l-Artikoli 11 u 13 tad-Direttiva 2005/29/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tal‑11 ta’ Mejju 2005 dwar prattiċi kummerċjali żleali fin-negozju mal-konsumatur fis-suq intern u li temenda d-Direttiva tal-Kunsill 84/450/KEE, id-Direttivi 97/7/KE, 98/27/KE u 2002/65/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill, u r-Regolament (KE) Nru 2006/2004 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill (Direttiva dwar Prattiċi Kummerċjali Żleali), moqrija fid-dawl tal-prinċipju ta’ effettività,
għandhom jiġu interpretati fis-sens li:
jipprekludu dispożizzjonijiet nazzjonali, bħall-Artikolu 14 tal-legge 24 novembre 1981, no 689 – Modifiche al sistema penale (il-Liġi Nru 689 tal‑24 ta’ Novembru 1981 li Temenda s-Sistema Kriminali), li jipprevedu termini ta’ dekadenza qosra, u b’hekk, ma jippermettux lill-awtoritajiet nazzjonali responsabbli mill-applikazzjoni tal-atti normattivi tal-Unjoni fuq imsemmija jistabbilixxu l-mezzi adegwati u effettivi sabiex jiġġieldu u jissanzjonaw b’mod effettiv, proporzjonat u dissważiv, il-prattiki kummerċjali antikompetittivi u żleali fi ħdan is-suq uniku.
(
1
)	Lingwa oriġinali: il-Franċiż.
(
2
)	ĠU 2005, L 149, p. 22, rettifika fil-ĠU 2006, L 114, p. 86.
(
3
)	ĠU 2017, L 345, p. 1.
(
4
)	ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 8, Vol. 2, p. 205.
(
5
)	ĠU 2019, L 11, p. 3.
(
6
)	Dwar dan il-punt, il-qorti tar-rinviju tibbaża fuq il-“kriterji Engel”, ara f’dan is-sens is-sentenza tal-Qorti EDB, 8 ta’ Ġunju 1976, Engel et vs Il‑Pajjiżi l‑Baxxi (CE:ECHR:1976:0608JUD000510071, punti 82 u 83).
(
7
)	Riferiment għas-sentenza tal‑15 ta’ Ottubru 2002, Limburgse Vinyl Maatschappij et vs Il‑Kummissjoni (C‑238/99 P, C‑244/99 P, C‑245/99 P, C‑247/99 P, C‑250/99 P sa C‑252/99 P u C‑254/99 P, EU:C:2002:582).
(
8
)	Ara, f’dan ir-rigward, Albæk, S., “Consumer Welfare in EU Competition Policy”, Aims and Values in Competition Law (DJØF Publishing 2013), p. 67 et seq.; Martenet, V. u Heinemann, A., Droit de la concurrence, it-tieni edizzjoni, Schulthess, Genève 2021, p. 2 et seq.; Pitruzzella, G. “Diritto costituzionale e diritto della concorrenza: c’è dell’altro oltre l’efficienza economica?”, Quaderni costituzionali 3 (2019), p. 601 u 607; kif ukoll Säcker, F. J., Münchener Kommentar zum Wettbwerbsrecht, ir-raba’ edizzjoni, C.H. Beck, München 2023, punti 5 et
seq..
(
9
)	Ara s-sentenzi tal‑14 ta’ Ġunju 2011, Pfleiderer (C‑360/09, EU:C:2011:389, punt 24), u tal‑21 ta’ Jannar 2021, Whiteland Import Export (C‑308/19, EU:C:2021:47, punt 46).
(
10
)	Ara s-sentenzi tas‑7 ta’ Diċembru 2010, VEBIC (C‑439/08, EU:C:2010:739, punt 56), u tal‑14 ta’ Ġunju 2011, Pfleiderer (C‑360/09, EU:C:2011:389, punt 19).
(
11
)	Ara, f’dan is-sens, is-sentenzi tal‑11 ta’ Diċembru 2007, ETI et (C‑280/06, EU:C:2007:775, punti 21 sa 26), u tat‑30 ta’ Jannar 2020, Generics (UK) et (C‑307/18, EU:C:2020:52, punti 24 u 26 sa 29, kif ukoll il-ġurisprudenza ċċitata). B’mod analogu għall-Artikolu 101 TFUE, ara s-sentenza tas‑26 ta’ Ottubru 2023, EDP – Energias de Portugal et (C‑331/21, EU:C:2023:812, punti 39 u 41 sa 44).
(
12
)	Sentenza tal‑11 ta’ Diċembru 2007 (C‑280/06, EU:C:2007:775).
(
13
)	Ara l-punt 39 ta’ dawn il-konklużjonijiet.
(
14
)	Ara, b’mod partikolari, l-Artikolu 1(1), kif ukoll il-premessi 1, 6 u 8 tad-Direttiva 2019/1.
(
15
)	Sentenzi tat‑18 ta’ Diċembru 1997, Inter‑Environnement Wallonie (C‑129/96, EU:C:1997:628, punt 45), u tal‑5 ta’ Mejju 2022, BPC Lux 2 et (C‑83/20, EU:C:2022:346, punti 65 u 66).
(
16
)	Sentenzi tal‑4 ta’ Lulju 2006, Adeneler et (C‑212/04, EU:C:2006:443, punt 123), kif ukoll tat‑23 ta’ April 2009, VTB‑VAB u Galatea (C‑261/07 u C‑299/07, EU:C:2009:244, punt 39).
(
17
)	Ara s-sentenzi tad‑19 ta’ Settembru 2018, Bankia (C‑109/17, EU:C:2018:735, punt 31), u tat‑2 ta’ Frar 2023, Towarzystwo Ubezpieczeń Ż (Kuntratti standard ta’ assigurazzjoni qarrieqa), (C‑208/21, EU:C:2023:64, punt 79).
(
18
)	Ara l-konklużjonijiet tiegħi fil-Kawża C‑768/21, Land Hessen (Obbligu tal-awtorità ta’ protezzjoni tad-data li taġixxi) (C‑768/21, EU:C:2024:291), li jirrigwardaw l-impożizzjoni ta’ multi amministrattivi previsti fil-qasam tal-protezzjoni tad-data personali, kif ukoll fil-qasam tad-dritt tal-kompetizzjoni.
(
19
)	Sentenza tal‑10 ta’ Marzu 2022, Commissioners for Her Majesty’s Revenue and Customs (Assigurazzjoni għall-mard komprensiva), (C‑247/20, EU:C:2022:177, punt 48).
(
20
)	Sentenza tat‑28 ta’ April 2022, SeGEC et (C‑277/21, EU:C:2022:318, punt 21).
(
21
)	Sentenza tat‑30 ta’ Settembru 2020, CPAS de Seraing (C‑402/19, EU:C:2020:759, punt 24).
(
22
)	Sentenza tal‑21 ta’ Jannar 2021, Whiteland Import Export (C‑308/19, EU:C:2021:47, punt 37).
(
23
)	Sentenza tal‑21 ta’ Jannar 2021, Whiteland Import Export (C‑308/19, EU:C:2021:47, punt 45).
(
24
)	Sentenza tal‑21 ta’ Jannar 2021, Whiteland Import Export (C‑308/19, EU:C:2021:47, punt 48).
(
25
)	Sentenzi tal‑15 ta’ Ottubru 2002, Limburgse Vinyl Maatschappij et vs Il‑Kummissjoni (C‑238/99 P, C‑244/99 P, C‑245/99 P, C‑247/99 P, C‑250/99 P sa C‑252/99 P u C‑254/99 P, EU:C:2002:582, punti 181, 184, 199, u 230); tal‑21 ta’ Settembru 2006, Technische Unie vs Il‑Kummissjoni (C‑113/04 P, EU:C:2006:593, punt 40); tad‑19 ta’ Diċembru 2012, Heineken Nederland u Heineken vs Il‑Kummissjoni (C‑452/11 P, mhux ippubblikata, EU:C:2012:829, punt 97); u tat‑30 ta’ Jannar 2024, Agentsia Patna infrastruktura (Finanzjament Ewropew tal-Infrastruttura tat-Toroq) (C‑471/22, EU:C:2024:99, punt 41).
(
26
)	Ara l-punt 83 et seq. ta’ dawn il-konklużjonijiet.
(
27
)	Sentenza tal‑21 ta’ Jannar 2021, Whiteland Import Export (C‑308/19, EU:C:2021:47, punt 49).
(
28
)	Sentenza tal‑21 ta’ Jannar 2021, Whiteland Import Export (C‑308/19, EU:C:2021:47, punt 50).
(
29
)	Sentenza tal‑21 ta’ Jannar 2021, Whiteland Import Export (C‑308/19, EU:C:2021:47, punt 51).
(
30
)	Sentenza tat‑13 ta’ Ġunju 2013, HGA et vs Il‑Kummissjoni (C‑630/11 P sa C‑633/11 P, EU:C:2013:387, punt 82).
(
31
)	Sentenza tat‑12 ta’ Jannar 2017, Timab Industries u CFPR vs Il‑Kummissjoni (C‑411/15 P, EU:C:2017:11, punt 169).
(
32
)	Sentenza tad‑19 ta’ Settembru 2018, Bankia (C‑109/17, EU:C:2018:735, punt 29).
(
33
)	Sentenza tat‑22 ta’ Settembru 2022, Servicios prescriptor y medios de pagos EFC (C‑215/21, EU:C:2022:723, punt 35).
(
34
)	Sentenza tal‑1 ta’ Ottubru 2015, ERSTE Bank Hungary (C‑32/14, EU:C:2015:637, punt 51).
(
35
)	Sentenza tat‑8 ta’ Lulju 2010, Bulicke (C‑246/09, EU:C:2010:418, punt 36).
(
36
)	Sentenza tad‑29 ta’ Ottubru 2015, BBVA (C‑8/14, EU:C:2015:731, punt 40).
(
37
)	Ara l-punt 101 ta’ dawn il-konklużjonijiet.
(
38
)	Sentenza tal‑15 ta’ April 2021, Federazione nazionale delle imprese elettrotecniche ed elettroniche (Anie) et (C‑798/18 u C‑799/18, EU:C:2021:280, punt 41).
(
39
)	Sentenza tas‑7 ta’ Diċembru 2010, VEBIC (C‑439/08, EU:C:2010:739, punt 63).
(
40
)	Sentenza tal‑21 ta’ Settembru 2006, Nederlandse Federatieve Vereniging voor de Groothandel op Elektrotechnisch Gebied vs Il‑Kummissjoni (C‑105/04 P, EU:C:2006:592, punt 49).
(
41
)	Sentenza tal‑15 ta’ Ottubru 2002, Limburgse Vinyl Maatschappij et vs Il‑Kummissjoni (C‑238/99 P, C‑244/99 P, C‑245/99 P, C‑247/99 P, C‑250/99 P sa C‑252/99 P u C‑254/99 P, EU:C:2002:582, punt 182).
(
42
)	Ir-regolament tal-proċeduri ta’ investigazzjoni preliminari fil-qasam tal-protezzjoni tal-konsumaturi u r-regolament tal-proċeduri ta’ investigazzjoni preliminari li jaqgħu taħt il-kompetenza tal-AGCM jistabbilixxu l-garanziji proċedurali previsti fl-istadju tal-investigazzjoni preliminari (ara l-punti 33 u 41 ta’ dawn il-konklużjonijiet).
(
43
)	Sentenza tad‑29 ta’ Settembru 2011, Elf Aquitaine vs Il‑Kummissjoni (C‑521/09 P, EU:C:2011:620, punti 117 u 120).
(
44
)	Sentenza tat‑28 ta’ Jannar 2021, Qualcomm u Qualcomm Europe vs Il‑Kummissjoni (C‑466/19 P, EU:C:2021:76, punt 32).
(
45
)	Sentenza tad‑29 ta’ Settembru 2011, Elf Aquitaine vs Il‑Kummissjoni (C‑521/09 P, EU:C:2011:620, punti 129 u 130).
(
46
)	Ara l-punt 101 ta’ dawn il-konklużjonijiet.
(
47
)	Ara s-sentenza tal‑21 ta’ Jannar 2021, Whiteland Import Export (C‑308/19, EU:C:2021:47, punti 56, 57 u 65).
(
48
)	Ara s-sentenza tad‑19 ta’ Settembru 2019, Rayonna prokuratura Lom (C‑467/18, EU:C:2019:765, punt 59).
(
49
)	Ara s-sentenza tad‑19 ta’ Settembru 2019, Rayonna prokuratura Lom (C‑467/18, EU:C:2019:765, punt 60). Ara, b’mod partikolari, is-sentenza tal‑21 ta’ Jannar 2021, Whiteland Import Export (C‑308/19, EU:C:2021:47, punt 60), li tirrigwarda l-interpretazzjoni ta’ dispożizzjonijiet nazzjonali fid-dawl tad-dritt tal-Unjoni, u b’mod iktar partikolari, tat-test u l-għan tal-Artikolu 101 TFUE.
(
50
)	Ara s-sentenza tad‑19 ta’ Settembru 2019, Rayonna prokuratura Lom (C‑467/18, EU:C:2019:765, punt 61).
(
51
)	Ara l-punti 48 u 62 ta’ dawn il-konklużjonijiet.
(
52
)	Ara, għal tqabbil, is-sitwazzjoni deskritta fis-sentenza tal‑21 ta’ Jannar 2021, Whiteland Import Export (C‑308/19, EU:C:2021:47, punti 24 u 64), li fiha kienu jeżistu żewġ kurrenti ġurisprudenzjali fil-livell nazzjonali, l-ewwel wieħed favur interpretazzjoni stretta tar-regoli nazzjonali li jirregolaw it-termini ta’ preskrizzjoni, it-tieni jsostni interpretazzjoni flessibbli tal-imsemmija regoli, b’dan tal-aħħar biss kien konformi mar-rekwiżiti tad-dritt tal-Unjoni.