62023CJ0646_RES
Gevoegde zaken C‑646/23 [Lita] en C‑661/23 [Jeszek] (
i
),
Strafprocedures
tegen
P.B. e.a.
(verzoeken om een prejudiciële beslissing ingediend door de Wojskowy Sąd Okręgowy w Warszawie)
Arrest van het Hof (Vierde kamer) van 3 juli 2025
„Prejudiciële verwijzing – Rechtsstaat – Onafhankelijkheid van de rechterlijke macht – Artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU – Daadwerkelijke rechtsbescherming op de onder het recht van de Unie vallende gebieden – Beginsel van onafzetbaarheid van rechters – Militaire rechter die ongeschikt is verklaard voor de dienst in het beroepsleger – Nationale regeling die de vervroegde pensionering van deze rechter voorschrijft”
Lidstaten – Verplichtingen – Voorzien in de nodige rechtsmiddelen om effectieve rechterlijke bescherming te verzekeren – Inachtneming van de beginselen van onafzetbaarheid en onafhankelijkheid van rechters – Recht op een onafhankelijk en onpartijdig gerecht dat vooraf bij wet is ingesteld – Militaire rechterlijke instanties – Militaire rechter die ongeschikt is verklaard voor de dienst in het beroepsleger – Nationale regeling die de vervroegde pensionering van deze rechter voorschrijft – Nationale regeling die niet van toepassing is op militaire openbaar aanklagers, die hun ambt kunnen blijven vervullen wanneer zij uit het beroepsleger worden ontslagen – Punitieve maatregel tegen een bepaalde rechter – Geen mogelijkheid om beroep in rechte in te stellen – Ontoelaatbaarheid
(Art. 19, lid 1, tweede alinea, VEU; Handvest van de grondrechten van de Europese Unie, art. 47, tweede alinea)
(zie punten 57‑80, dictum 1)
Lidstaten – Verplichtingen – Voorzien in de nodige rechtsmiddelen om effectieve rechterlijke bescherming te verzekeren – Inachtneming van de beginselen van onafzetbaarheid en onafhankelijkheid van rechters – Voorrang en rechtstreekse werking van het Unierecht – Verplichtingen van de nationale rechterlijke instanties en de andere autoriteiten van de betrokken lidstaat – Verplichting om een nationale regeling die in strijd is met een bepaling van Unierecht met rechtstreeks werking buiten toepassing te laten – Militaire rechterlijke instanties – Nationale regeling die de vervroegde pensionering van een rechter voorschrijft – Verplichting van de verwijzende rechter om die regeling buiten toepassing te laten – Verplichting van de bevoegde gerechtelijke organen om de betrokken rechter in zijn ambt te herstellen
(Art. 19, lid 1, tweede alinea, VEU; art. 267 VWEU; Handvest van de grondrechten van de Europese Unie, art. 47)
(zie punten 82‑89, dictum 2)
Lidstaten – Verplichtingen – Voorzien in de nodige rechtsmiddelen om effectieve rechterlijke bescherming te verzekeren – Nationale regeling die de vervroegde pensionering van een rechter voorschrijft – Bevoegdheid van de verwijzende rechter om de toepassing van die regeling op te schorten – Toelaatbaarheid
(Art. 19, lid 1, tweede alinea VEU; art. 267 VWEU)
(zie punten 91‑94, dictum 3)
Samenvatting
Naar aanleiding van een verzoek om een prejudiciële beslissing van de Wojskowy Sąd Okręgowy w Warszawie (militaire rechter in tweede aanleg Warschau, Polen) spreekt het Hof zich uit over de uitlegging van artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU (
1
) en van het beginsel van voorrang van het Unierecht in verband met een nationale regeling die bepaalt dat een militaire rechter die ongeschikt is verklaard voor de dienst in het beroepsleger, vanaf de inwerkingtreding van deze regeling van rechtswege vervroegd op pensioen wordt gesteld, waarbij er voor die rechter geen beroep in rechte openstaat om deze vervroegde pensionering aan te vechten.
Twee beroepsmilitairen, P. B. en R. S., zijn door de Wojskowy Sąd Garnizonowy w Warszawie (militaire rechter in eerste aanleg Warschau, Polen) schuldig bevonden aan strafbare feiten. Zij hebben hoger beroep aangetekend bij de verwijzende rechter. Beide zaken zijn toegewezen aan een alleensprekende rechter van deze rechterlijke instantie, namelijk rechter P. R., die respectievelijk in oktober en november 2023 terechtzitting heeft gehouden in deze zaken.
Rechter P. R. was in juli 2017 ongeschikt verklaard voor de dienst in het beroepsleger, waarbij hij wel geschikt werd verklaard om zijn ambt van rechter te blijven vervullen. Ingevolge dat besluit heeft hij om overplaatsing naar een ambt van rechter in een gewone rechterlijke instantie verzocht. (
2
) In weerwil van een voorstel in die zin van de Krajowa Rada Sądownictwa (nationale raad voor de rechtspraak, Polen) heeft de president van de Republiek Polen op 27 december 2021 geweigerd om dat verzoek in te willigen.
Op 24 april 2022 is artikel 233 van de wet inzake de defensie van het vaderland (
3
) in werking getreden, dat bepaalt dat een militaire rechter die uit het beroepsleger is ontslagen zijn ambt mag blijven vervullen. Dientengevolge heeft P. R. sinds maart 2023 opnieuw zitting in de Wojskowy Sąd Okręgowy w Warszawie.
Die regel dat een ontslagen militair zijn ambt als rechter of aanklager blijft vervullen is bij de wijzigingswet van 28 juli 2023 (
4
) evenwel afgeschaft voor militaire rechters en geldt sindsdien alleen nog voor militaire openbaar aanklagers (
5
). Volgens die wet (
6
) werd een rechter die op 15 november 2023 nog in dienst was als rechter in een militaire rechterlijke instantie nadat hij uit het beroepsleger was ontslagen, op die datum van rechtswege op pensioen gesteld.
De verwijzende rechter merkt op dat de bepaling van de wijzigingswet waarbij de mogelijkheid voor een rechter van een militaire rechterlijke instantie om in dienst te blijven nadat hij uit het beroepsleger is ontslagen, is afgeschaft terwijl deze voor militaire openbaar aanklagers – die nochtans in een soortgelijke situatie verkeren – is behouden, is vastgesteld zonder enige rechtvaardiging. (
7
) De verwijzende rechter verklaart dat de bepaling van deze wet die de vervroegde pensionering voorschrijft in feite slechts één enkele rechter raakt en past in een reeks punitieve maatregelen die jegens die rechter zijn genomen. Er staat geen beroep in rechte open om deze vervroegde pensionering van rechtswege aan te vechten.
De verwijzende rechter vraagt zich af of het Unierecht in de weg staat aan een nationale regeling die in de hierboven genoemde omstandigheden de vervroegde pensionering van rechtswege voorschrijft. Hij wenst te vernemen of deze regeling in dat geval buiten toepassing moet worden gelaten, wat zou betekenen dat de overeenkomstig die regeling op pensioen gestelde rechter in zijn ambt moet worden hersteld, en of hij die regeling voorlopig kan opschorten.
Beoordeling door het Hof
Wat zijn bevoegdheid betreft, herinnert het Hof eraan dat artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU toepassing vindt ten aanzien van iedere nationale rechterlijke instantie die kan worden aangezocht om te oordelen over vraagstukken die de toepassing of de uitlegging van het Unierecht betreffen. Aangezien de verwijzende rechter in zijn hoedanigheid van militaire rechterlijke instantie mogelijk moet oordelen over vragen die verband houden met de toepassing of de uitlegging van het Unierecht, is artikel 19, lid 1, tweede alinea, VWEU van toepassing. Bij de uitlegging van deze bepaling dient naar behoren rekening te worden gehouden met artikel 47 van het Handvest.
Ten gronde benadrukt het Hof in de eerste plaats dat de onafhankelijkheid van de rechterlijke instanties vereist dat er regels zijn, onder andere met betrekking tot de samenstelling van de instantie, de benoeming, de ambtstermijn en de gronden voor verschoning, wraking en afzetting van zijn leden, die geschikt zijn om bij de justitiabelen elke legitieme twijfel erover weg te nemen dat deze instantie zich niet laat beïnvloeden door externe factoren en onpartijdig is ten opzichte van de met elkaar strijdende belangen.
In dit verband wijst het Hof erop dat het beginsel van onafzetbaarheid onder meer vereist dat rechters kunnen aanblijven zolang zij de verplichte pensioenleeftijd nog niet hebben bereikt of, indien hun mandaat aan een bepaalde termijn is gebonden, tot hun mandaat is verstreken. Op dit beginsel kunnen slechts uitzonderingen worden gemaakt indien er daarvoor legitieme en dwingende gronden zijn en het evenredigheidsbeginsel in acht wordt genomen. Aldus wordt erkend dat rechters uit hun ambt kunnen worden ontzet indien zij ongeschikt zijn om dat ambt te blijven vervullen wegens onbekwaamheid of een ernstig verzuim, mits daarbij de toepasselijke procedures in acht worden genomen.
Daarnaast vereist de waarborg van onafzetbaarheid van de leden van een rechterlijke instantie dat de gevallen waarin haar leden kunnen worden afgezet, worden neergelegd in uitdrukkelijke wetsbepalingen van een bijzondere regeling die garanties biedt die verder gaan dan de garanties die overeenkomstig de algemene regels van het bestuursrecht en het arbeidsrecht bij onrechtmatige afzetting van toepassing zijn.
Het Hof wijst erop dat het aan de verwijzende rechterlijke instantie staat om te beoordelen of de nationale regeling waarbij in de voornoemde omstandigheden een maatregel is ingevoerd die inhoudt dat militaire rechters die uit het beroepsleger zijn ontslagen, vervroegd op pensioen worden gesteld, in strijd is met de vereisten van het uit artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU voortvloeiende beginsel van onafhankelijkheid van rechters, aangezien artikel 267 VWEU het Hof niet de bevoegdheid verleent om de bepalingen van Unierecht op een concreet geval toe te passen, maar oordeelt dat het niettemin op grond van de gegevens van het dossier waarover het beschikt de nationale rechter de elementen met betrekking tot de uitlegging van het Unierecht kan verschaffen die voor deze rechter van waarde kunnen zijn.
In casu is er geen enkele rechtvaardiging te vinden voor de wijzigingswet die bepaalt dat militaire rechters die hun ambt van militair rechter zijn blijven vervullen hoewel zij uit het beroepsleger zijn ontslagen, van rechtswege vervroegd op pensioen worden gesteld. Deze wet blijkt bovendien slechts te gelden voor militaire rechters en niet voor militaire openbaar aanklagers, hoewel voorheen voor beide categorieën magistraten dezelfde regels golden inzake het in dienst blijven na ontslag uit het beroepsleger. Dat verschil in behandeling is niet gerechtvaardigd op grond van een objectief verschil tussen de situaties van beide categorieën magistraten. Derhalve, en onder voorbehoud van de door de nationale rechterlijke instantie te verrichten verificaties, is een nationale regeling als die in het hoofdgeding in strijd met het vereiste dat er legitieme en dwingende gronden moeten zijn om uitzonderingen te maken op het beginsel van onafzetbaarheid van de rechters.
Daarenboven stelt het Hof vast dat rechter P. R. niet vervroegd op pensioen is gesteld omdat hij ongeschikt was om zijn ambt te blijven vervullen maar omdat hij publiekelijk kritiek had geuit op de hervorming van de rechterlijke macht in Polen. Deze maatregel lijkt dan ook te passen in een reeks punitieve maatregelen die jegens deze rechter zijn genomen. Het Hof wijst er ook op dat de wijzigingswet niet voorziet in een beroepsweg voor magistraten die vervroegd op pensioen worden gesteld wegens ongeschiktheid voor de dienst in het beroepsleger.
Een nationale regeling die in dergelijke omstandigheden bepaalt dat een militaire rechter die ongeschikt is verklaard voor de dienst in het beroepsleger, vanaf de inwerkingtreding van deze regeling van rechtswege vervroegd op pensioen wordt gesteld, is dan ook in strijd met artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU.
In de tweede plaats verklaart het Hof dat het beginsel van voorrang van het Unierecht een nationale rechterlijke instantie en elke andere autoriteit van de betrokken lidstaat verplicht om een dergelijke nationale regeling buiten toepassing te laten wanneer deze in strijd met artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU is vastgesteld, wat met zich meebrengt dat de rechter die krachtens die regeling vervroegd op pensioen is gesteld, in zijn ambt moet worden hersteld. (
8
)
Wat ten slotte de mogelijkheid betreft om die nationale regeling op te schorten, benadrukt het Hof dat de volle werking van het Unierecht vereist dat de aangezochte rechter voorlopige maatregelen kan gelasten ter verzekering van de volle werking van de uitspraak die moet worden gedaan. Voorts moet de nationale rechter regels van intern recht die aan deze bevoegdheid om voorlopige maatregelen te gelasten in de weg staan, buiten toepassing laten.
Hieruit volgt met name dat de verwijzende rechter de toepassing van de bepalingen van de wijzigingswet die tot gevolg hebben dat hij van rechtswege op pensioen wordt gesteld, moet kunnen opschorten tot zijn uitspraak in de strafprocedures in de hoofdgedingen naar aanleiding van het antwoord van het Hof.
(
i
)	Dit zijn fictieve namen, die niet overeenkomen met de werkelijke naam van enige partij in de procedure.
(
1
)	Deze bepaling legt alle lidstaten de verplichting op om te voorzien in de nodige rechtsmiddelen om op de onder het Unierecht vallende gebieden daadwerkelijke rechtsbescherming te verzekeren.
(
2
)	Overeenkomstig de destijds geldende nationale regels.
(
3
)	Ustawa o obronie Ojczyzny (wet inzake de defensie van het vaderland) van 11 maart 2022 (Dz. U., volgnr. 655).
(
4
)	Ustawa o zmianie ustawy - Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (wet tot wijziging van het burgerlijk wetboek en bepaalde andere wetten) van 28 juli 2023 (Dz. U., volgnr. 1615; hierna: „wijzigingswet”). Deze wet is op 15 november 2023 in werking getreden.
(
5
)	Artikel 10 van de wijzigingswet.
(
6
)	Artikel 13 van de wijzigingswet.
(
7
)	Deze bepaling maakt bovendien inbreuk op artikel 180, lid 3, van de Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej (grondwet van de Republiek Polen) op grond waarvan een rechter alleen vervroegd op pensioen kan worden gesteld wanneer hij als gevolg van ziekte of een lichamelijk gebrek ongeschikt is om zijn ambt te vervullen.
(
8
)	De gerechtelijke organen die bevoegd zijn voor de vaststelling en de wijziging van de samenstelling van de rechtsprekende formaties zijn verplicht ervoor te zorgen dat dat gebeurt.