ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ
MACIEJ SZPUNAR
της 18ης Φεβρουαρίου 2016 (1)
Υπόθεση C‑200/14
Silvia Georgiana Câmpean
κατά
Serviciul Fiscal Municipal Mediaș,
πρώην Administrația Finanțelor Publice a Municipiului Mediaș
και
Administrația Fondului pentru Mediu
[αίτηση του Tribunalul Sibiu (Ρουμανία)
για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως]
Υπόθεση C‑288/14
Silvia Ciup
κατά
Administrația Județeană a Finanțelor Publice Timiș - Direcția Generală Regională a Finanțelor Publice Timișoara
[αίτηση του Tribunalul Timiş (Ρουμανία)
για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως]
«Προδικαστική παραπομπή – Επιστροφή παρανόμως εισπραχθέντος φόρου – Αρχές της ισοδυναμίας και της αποτελεσματικότητας – Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης – Άρθρα 17, 20, 21, παράγραφος 1, και 47 – Φόρος που εισπράχθηκε κατά παράβαση του δικαίου της Ένωσης – Εθνικές κανονιστικές ρυθμίσεις που θεσπίζουν την αρχή της επιστροφή του φόρου – Εκτέλεση δικαστικών αποφάσεων κατά δημόσιων υπηρεσιών – Τμηματική καταβολή του επιστρεφόμενου φόρου σε δόσεις εντός πενταετίας – Προϋπόθεση να έχει προηγουμένως εκδοθεί δικαστική απόφαση – Μέθοδος υπολογισμού των τόκων – Περιορισμός των δυνατοτήτων συμψηφισμού με υφιστάμενες φορολογικές οφειλές – Αδυναμία κινήσεως διαδικασίας αναγκαστικής εκτελέσεως»
Εισαγωγή
1.        Το ζήτημα του επιβαλλόμενου στη Ρουμανία φόρου ο οποίος εισπράττεται κατά την ταξινόμηση των μηχανοκίνητων οχημάτων απασχολεί επί μονίμου βάσεως τη νομολογία του Δικαστηρίου κατά τα τελευταία έτη. Κατόπιν εκδόσεως διαφόρων αποφάσεων του Δικαστηρίου διαπιστώθηκε ότι ο φόρος αυτός, με τις διάφορες μορφές που προσέλαβε διαδοχικώς, δεν συνάδει με το δίκαιο της Ένωσης (2). Εντούτοις, τούτο δεν σηματοδοτεί την οριστική επίλυση του ζητήματος διότι οι κανόνες που θέσπισαν οι ρουμανικές αρχές για την επιστροφή του φόρου προκαλούν ανάλογο προβληματισμό (3).
2.        Ακριβώς το ζήτημα αυτό αποτελεί αντικείμενο των προδικαστικών ερωτημάτων στις υπό εξέταση υποθέσεις, τα οποία υποβλήθηκαν στο Δικαστήριο αυτοτελώς από δύο ρουμανικά δικαστήρια. Μολονότι οι εν λόγω δύο υποθέσεις δεν είναι συνδεδεμένες, το Δικαστήριο αποφάσισε την από κοινού διεξαγωγή επ’ ακροατηρίου διαδικασίας για τον λόγο ότι τα ερωτήματα που τέθηκαν στο πλαίσιο των υποθέσεων αυτών αλληλεπικαλύπτονται σε σημαντικό βαθμό. Για τον ίδιο λόγο αποφάσισα να υποβάλω κοινές προτάσεις για αμφότερες τις υποθέσεις.
Το νομικό πλαίσιο
Το δίκαιο της Ένωσης
3.        Ο φόρος, την επιστροφή του οποίου ζητούν οι προσφεύγουσες στις δυο κύριες δίκες, κρίθηκε ότι δεν συνάδει με το άρθρο 110 ΣΛΕΕ. Κατά τη νομολογία του Δικαστηρίου, το δίκαιο της Ένωσης επιτάσσει την επιστροφή τέτοιων φόρων (4). Δεδομένου ότι η επιστροφή αυτή πρέπει να γίνει σύμφωνα με τις αρχές της ισοδυναμίας και της αποτελεσματικότητας, η εξέταση των διατάξεων που αποτελούν αντικείμενο των προδικαστικών ερωτημάτων στις υπό εξέταση υποθέσεις θα πρέπει να πραγματοποιηθεί υπό το πρίσμα των ανωτέρω αρχών.
4.        Τα αιτούντα δικαστήρια επικαλούνται επίσης διάφορες διατάξεις του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, όπως ιδίως τα άρθρα 17, 20, 21, παράγραφος 1, και 47.
Η ρουμανική νομοθεσία
5.        Η διαπίστωση, στο πλαίσιο των προαναφερθεισών αποφάσεων του Δικαστηρίου, της μη συμβατότητας με το δίκαιο της Ένωσης του φόρου που εισπράττεται κατά την ταξινόμηση μεταχειρισμένων οχημάτων εισαχθέντων από άλλα κράτη μέλη είχε ως αποτέλεσμα οι ρουμανικές αρχές να τεθούν αντιμέτωπες με την υποχρέωση να επιστρέψουν σημαντικά ποσά τα οποία είχαν εισπραχθεί λόγω του φόρου αυτού. Υπό τις συνθήκες αυτές, οι εν λόγω αρχές θέσπισαν ειδικούς κανόνες για την επιστροφή του φόρου αυτού με την Ordonanța de urgență a Guvernului nr. 8 din 26 februarie 2014 pentru modificarea și completarea unor acte normative și alte măsuri fiscal-bugetare [επείγον διάταγμα 8/2014, της 26ης Φεβρουαρίου 2014, περί τροποποιήσεως και συμπληρώσεως ορισμένων κανονιστικών πράξεων και λοιπών φορολογικών-δημοσιονομικών μέτρων] (στο εξής: επείγον διάταγμα 8/2014). Ειδικότερα, το άρθρο XV του διατάγματος αυτού ορίζει τα εξής:
«(1)      Η καταβολή ποσών καθοριζόμενων με δικαστική απόφαση που διατάσσει την επιστροφή του φόρου λόγω ρύπανσης από αυτοκίνητα οχήματα και του φόρου λόγω ρυπογόνων εκπομπών αυτοκίνητων οχημάτων, καθώς και τόκων υπολογιζόμενων έως την ημερομηνία της ολοσχερούς καταβολής και δικαστικών εξόδων, αλλά και λοιπών ποσών επιδικαζόμενων από τη δικαιοδοτική αρχή τα οποία καθίστανται εκτελεστά έως την 31η Δεκεμβρίου 2015, πραγματοποιείται εντός πέντε ημερολογιακών ετών, με ισάριθμες καταβολές ποσού κατ’ έτος ίσου με το 20 % του συνολικού ποσού.
(2)      Οι αιτήσεις επιστροφής που υποβάλλονται από τους υποκείμενους στον φόρο κατά τα οριζόμενα στην πρώτη παράγραφο διεκπεραιώνονται, σύμφωνα με τις διατάξεις [του] κυβερνητικού διατάγματος 92/2003 περί του κώδικα φορολογικής διαδικασίας […] όπως έχει τροποποιηθεί και συμπληρωθεί, εντός σαράντα πέντε ημερών από της υποβολής τους, ενώ οι κατ’ έτος καταβολές πραγματοποιούνται σύμφωνα με χρονοδιάγραμμα που καταρτίζει η Administraţia Fondului pentru Mediu [διοίκηση του ταμείου για το περιβάλλον].
(3)      Η προθεσμία που ορίζεται στην παράγραφο 1 αρχίζει από την ημερομηνία εκπνοής της προθεσμίας που προβλέπει η παράγραφος 2.
(4)      Όσο τρέχει η προθεσμία της παραγράφου 1 αναστέλλεται αυτοδικαίως κάθε διαδικασία αναγκαστικής εκτέλεσης.
(5)      Τα προβλεπόμενα στην παράγραφο 1 ποσά που καταβάλλονται δυνάμει του παρόντος επείγοντος διατάγματος αναπροσαρμόζονται βάσει του δείκτη τιμών καταναλωτή που δημοσιεύεται από το Institutul Naţional de Statistică [εθνικό ινστιτούτο στατιστικής].
(6)      Η διαδικασία που έχει εφαρμογή στην καταβολή ποσών δυνάμει εκτελεστών τίτλων ορίζεται με κοινή απόφαση του Υπουργού Περιβάλλοντος και Κλιματικής Αλλαγής και του Υπουργού Δημόσιων Οικονομικών, τηρουμένης της προθεσμίας που ορίζεται στην παράγραφο 1.
(7)      Τα υπόλοιπα των ποσών που οφείλονται δυνάμει εκτελεστών τίτλων εκδοθέντων πριν τεθεί σε ισχύ το παρόν επείγον διάταγμα και για τα οποία δεν έχει κινηθεί διαδικασία αναγκαστικής εκτέλεσης καταβάλλονται σύμφωνα με τις διατάξεις των παραγράφων 1 έως 6.»
6.        Οι διατάξεις εφαρμογής του επείγοντος διατάγματος 8/2014 θεσπίσθηκαν με την απόφαση 365/741/2014 του Υπουργού Οικονομικών και του Υπουργού Περιβάλλοντος και Κλιματικής Αλλαγής (5) (στο εξής: απόφαση 365/741/2014). Στο παράρτημα Ι της εν λόγω απόφασης καθορίζεται η διαδικασία επιστροφής του φόρου. Από τα στοιχεία που περιέχει η διάταξη περί παραπομπής προκύπτει μεταξύ άλλων ότι, στο πλαίσιο της διαδικασία αυτής, η επιστροφή πραγματοποιείται αποκλειστικώς κατόπιν αιτήσεως του υποκείμενου στον φόρο, ο οποίος επισυνάπτει σε αυτήν, μεταξύ άλλων, επικυρωμένο αντίγραφο της δικαστικής αποφάσεως που διατάσσει την επιστροφή του φόρου (σημεία 1-3, 7 και 8), επίσης ότι η αίτηση επιστροφής φόρου εξετάζεται εντός 45 ημερών (κατά παρέκκλιση από τη συνήθως ισχύουσα σε ανάλογες περιπτώσεις προθεσμία 30 ημερών) (σημείο 5) και ότι τα ποσά της επιστροφής φόρου είναι δυνατό να συμψηφιστούν με άλλες φορολογικές οφειλές του αιτούντος, αλλά μόνον μέχρι του ύψους των ετήσιων δόσεων που καθορίζονται στο επείγον διάταγμα 8/2014 (20 %) (σημείο 19).
7.        Τα άρθρα 1 έως 3 του Ordonanţa nr. 22 din 30 ianuarie 2002 privind executarea obligaţiilor de plată ale instituţiilor publice, stabilite prin titluri executorii (διάταγμα 22/2002, της 30ής Ιανουαρίου 2002, για την έναντι δημοσίων φορέων εκτέλεση χρηματικών απαιτήσεων εξοπλισμένων με εκτελεστό τίτλο, στο εξής: διάταγμα 22/2002) έχουν ως εξής:
«Άρθρο 1
(1)      Οι εξοπλισμένες με εκτελεστό τίτλο απαιτήσεις έναντι δημοσίων φορέων και αρχών ικανοποιούνται διά των κονδυλίων που προβλέπονται προς τούτο στους προϋπολογισμούς τους ή, αναλόγως της περίπτωσης, στο κέντρο κόστους στο οποίο εμπίπτει η οικεία οφειλή.
(2)      Οι εξοπλισμένες με εκτελεστό τίτλο απαιτήσεις έναντι δημοσίων φορέων και αρχών δεν δύνανται να ικανοποιηθούν διά των κονδυλίων που προορίζονται, βάσει του εγκεκριμένου προϋπολογισμού, για την κάλυψη οργανωτικών και λειτουργικών δαπανών τους, όπως οι δαπάνες προσωπικού οι οποίες καθιστούν δυνατή την εκπλήρωση της αποστολής και την εξυπηρέτηση των κατά νόμον σκοπών για τους οποίους οι εν λόγω φορείς και αρχές έχουν συσταθεί.
Άρθρο 2
Αν η ικανοποίηση των εξοπλισμένων με εκτελεστό τίτλο απαιτήσεων δεν αρχίζει ή δεν συνεχίζεται λόγω έλλειψης πόρων, ο υπόχρεος φορέας οφείλει να προβεί, εντός έξι μηνών, στις αναγκαίες ενέργειες προκειμένου να συμμορφωθεί προς την υποχρέωση καταβολής που υπέχει. Η εν λόγω προθεσμία αρχίζει από την ημερομηνία κατά την οποία ο οφειλέτης λαμβάνει το κοινοποιούμενο από το αρμόδιο όργανο εκτέλεσης ένταλμα πληρωμής, κατ’ εντολήν του δικαιούχου της απαίτησης.
Άρθρο 3
Στην περίπτωση κατά την οποία οι δημόσιοι φορείς δεν συμμορφώνονται προς την κατ’ άρθρο 2 υποχρέωση καταβολής που υπέχουν, ο δικαιούχος της απαίτησης δύναται να ζητήσει την αναγκαστική εκτέλεση σύμφωνα με τις διατάξεις του κώδικα πολιτικής δικονομίας και/ή άλλες ισχύουσες συναφείς νομικές διατάξεις.»
8.        Τέλος, το άρθρο 101, παράγραφος 1, της Ordinul Ministerului Finanţelor Publice nr. 2336 din 19 iulie 2011 pentru aprobarea Procedurii de punere în aplicare a titlurilor executorii în baza cărora se solicită înfiinţarea popririi conturilor autorităţilor şi instituţiilor publice deschise la nivelul unităţilor Trezoreriei Statului (απόφαση 2336/2011 του Υπουργού Οικονομικών, της 19ης Ιουλίου 2011, για την έγκριση των διαδικασιών αναγκαστικής εκτέλεσης δυνάμει εκτελεστών τίτλων, βάσει των οποίων ζητείται κατάσχεση επί λογαριασμών δημοσίων αρχών και φορέων που τηρούνται στο Δημόσιο Ταμείο] (στο εξής: απόφαση 2336/2011) ορίζει τα εξής:
«Όταν ο δικαστής επικυρώνει το μέτρο της κατάσχεσης λογαριασμού, η εκτέλεση έχει ως αποκλειστικό αντικείμενο τα ποσά που ο οφειλέτης έχει στην κατοχή του ή τα ποσά που του οφείλουν τρίτοι, έτσι ώστε να καθίσταται δυνατή η ικανοποίηση των απαιτήσεων που έχει διαπιστωθεί ότι οφείλουν οι δημόσιοι φορείς και αρχές, υπό την επιφύλαξη των περιορισμών που προβλέπονται στο άρθρο 1, παράγραφος 2, του [διατάγματος 22/2002], όπως εγκρίθηκε και συμπληρώθηκε με τον νόμο 288/2002, όπως ο νόμος αυτός εν συνεχεία τροποποιήθηκε και συμπληρώθηκε.»
Τα πραγματικά περιστατικά, η εξέλιξη της διαδικασίας και τα προδικαστικά ερωτήματα
Η υπόθεση C‑200/14
9.        Η προσφεύγουσα της κύριας δίκης, ονόματι Silvia Georgiana Câmpean, αγόρασε στις 9 Δεκεμβρίου 2011 μεταχειρισμένο όχημα το οποίο είχε για πρώτη φορά ταξινομηθεί σε άλλο κράτος μέλος. Για την ταξινόμηση του εν λόγω οχήματος στη Ρουμανία η προσφεύγουσα της κύριας δίκης κατέβαλε φόρο λόγω ρυπογόνων εκπομπών ύψους 2.737 RON.
10.      Στις 21 Φεβρουαρίου 2012, η προσφεύγουσα άσκησε προσφυγή ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου ζητώντας να της επιστραφεί το ποσό αυτό, πλέον τόκων, υποστηρίζοντας ότι ο εν λόγω φόρος αντιβαίνει στο δίκαιο της Ένωσης.
11.      Στις 5 Νοεμβρίου 2012, το εν λόγω δικαστήριο υπέβαλε στο Δικαστήριο προδικαστικό ερώτημα σχετικά με τη συμβατότητα του φόρου λόγω ρυπογόνων εκπομπών με το δίκαιο της Ένωσης. Από την απάντηση που δόθηκε από το Δικαστήριο προκύπτει ότι το άρθρο 110 ΣΛΕΕ έχει την έννοια ότι αντίκειται στην εφαρμογή φόρων όπως ο προαναφερθείς ρουμανικός φόρος λόγω ρυπογόνων εκπομπών (6).
12.      Παρά ταύτα, το αιτούν δικαστήριο αμφιβάλλει ως προς το αν η διαπιστωθείσα από αυτό υποχρέωση επιστροφής του εν λόγω φόρου θα είναι δυνατό να εκπληρωθεί, λαμβανομένης υπόψη της θέσεως σε ισχύ του επείγοντος διατάγματος 8/2014. Υπό τις συνθήκες αυτές, το εν λόγω δικαστήριο απευθύνθηκε εκ νέου στο Δικαστήριο και υπέβαλε το ακόλουθο προδικαστικό ερώτημα, το οποίο για πρακτικούς λόγους αποκαλώ ερώτημα 1:
«1.      Προσκρούει στο άρθρο 6 ΣΕΕ, στα άρθρα 17, 20, 21, παράγραφος 1, και 47 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, στην απορρέουσα από τη νομολογία του Δικαστηρίου αρχή της επιστροφής των απαγορευμένων από το δίκαιο της Ένωσης φόρων, στη σύσταση 16/2003 της Επιτροπής Υπουργών του Συμβουλίου της Ευρώπης [και] στο ψήφισμα 1787/2011 της Κοινοβουλευτικής Συνελεύσεως του Συμβουλίου της Ευρώπης, κανονιστική ρύθμιση όπως το άρθρο XV του επείγοντος διατάγματος 8/2014;»
13.      Η διάταξη περί παραπομπής πρωτοκολλήθηκε στη Γραμματεία του Δικαστηρίου στις 22 Απριλίου 2014. Μετά την κατάθεση της εν λόγω αιτήσεως εκδόσεως προδικαστικής αποφάσεως στο Δικαστήριο η προσφεύγουσα της κύριας δίκης ζήτησε τη συμπλήρωση του προδικαστικού ερωτήματος, λαμβανομένης υπόψη της θέσεως σε ισχύ της αποφάσεως 365/741/2014 και λόγω αμφιβολιών σχετικά με την ισχύ της αποφάσεως περί της υποχρεώσεως επιστροφής του φόρου υπό το πρίσμα άλλων διατάξεων της ρουμανικής νομοθεσίας. Υπό τις συνθήκες αυτές, το αιτούν δικαστήριο συμπλήρωσε την αίτησή του περιλαμβάνοντας επιπλέον και τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα, τα οποία αποκαλώ ερωτήματα 2 έως 6:
«2.      Προσκρούει στο δίκαιο της Ένωσης [περί του οποίου διαλαμβάνει το πρώτο ερώτημα], καθώς και στη σύσταση 16/2003 της Επιτροπής Υπουργών του Συμβουλίου της Ευρώπης, στο ψήφισμα 1787/2011 της Κοινοβουλευτικής Συνελεύσεως του Συμβουλίου της Ευρώπης και στη σύσταση (80)2 της Επιτροπής Υπουργών, κανονιστική ρύθμιση όπως η απόφαση 365/741/2014, τα άρθρα 1, 2 και 3 του διατάγματος 22/2002 και η απόφαση 2336/2011;
3.      Έχουν το προαναφερθέν δίκαιο της Ένωσης και η νομολογία του Δικαστηρίου (υπόθεση C-103/88, Costanzo, EU:C:1989:256), την έννοια ότι οι εθνικές διοικητικές υπηρεσίες οφείλουν (εν προκειμένω: οι φορολογικές αρχές και οι περιβαλλοντικές υπηρεσίες) να εκτελούν αυτεπαγγέλτως και αμελλητί τις δικαστικές αποφάσεις που εκδίδονται επί διοικητικών και φορολογικών υποθέσεων χωρίς να πρέπει ο δικαιούχος της επιστροφής να ζητήσει την αναγκαστική εκτέλεση ή να τηρήσει άλλες διατυπώσεις επιβαλλόμενες από την καθής οφειλέτρια αρχή;
4.      Ποια έννοια έχει ο όρος “αμελλητί” κατά το δίκαιο της Ένωσης, δηλαδή εντός ποιας προθεσμίας οφείλουν οι εθνικές διοικητικές υπηρεσίες να εκτελέσουν δικαστική απόφαση επί διοικητικής και φορολογικής διαφοράς ή να προβούν σε συμψηφισμό απαιτήσεων των προσώπων που δικαιούνται επιστροφή φόρου με οφειλές των ίδιων αυτών προσώπων προς το Δημόσιο;
5.      Έχει το δίκαιο της Ένωσης την έννοια ότι οι κυρώσεις που προβλέπει το κεφάλαιο II, σημείο 1, στοιχείο b, της συστάσεως 16/2003 της Επιτροπής Υπουργών του Συμβουλίου της Ευρώπης (δηλαδή το πρόστιμο που προβλέπει το άρθρο 24, παράγραφος 3, του νόμου 554/2004 πρόστιμο) δύνανται να επιβληθούν επίσης σε περίπτωση μη εκτελέσεως δικαστικής αποφάσεως με την οποία αναγνωρίζονται χρηματικές οφειλές της Διοικήσεως;
6.      Σε περίπτωση αναγκαστικής εκτελέσεως δικαστικής αποφάσεως εις βάρος της Διοικήσεως, ποια περιουσιακά στοιχεία είναι δεκτικά κατασχέσεως σύμφωνα με το κεφάλαιο II, σημείο 2, στοιχείο d, της συστάσεως 16/2003 της Επιτροπής Υπουργών του Συμβουλίου της Ευρώπης;»
14.      Τα συμπληρωματικά προδικαστικά ερωτήματα πρωτοκολλήθηκαν στη Γραμματεία του Δικαστηρίου στις 18 Δεκεμβρίου 2014.
Η υπόθεση C‑288/14
15.      Η προσφεύγουσα της κύριας δίκης, ονόματι Silvia Ciup, αγόρασε μεταχειρισμένο όχημα το οποίο είχε για πρώτη φορά ταξινομηθεί σε άλλο κράτος μέλος. Για την ταξινόμηση του εν λόγω οχήματος στη Ρουμανία η προσφεύγουσα της κύριας δίκης κατέβαλε φόρο λόγω ρυπογόνων εκπομπών ύψους 1.774 RON.
16.      Στις 12 Ιουλίου 2012, η ανωτέρω ζήτησε από την καθής της κύριας δίκης την επιστροφή του φόρου. Επειδή η αίτησή της δεν έγινε δεκτή, η προσφεύγουσα άσκησε προσφυγή ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου. Το δικαστήριο αυτό έκανε δεκτή την προσφυγή, διατάσσοντας την επιστροφή του φόρου, και μάλιστα πλέον τόκων για την περίοδο μετά την εκπνοή προθεσμίας 45 ημερών, αρχομένης από την ημέρα υποβολής της αιτήσεως επιστροφής του φόρου (η εν λόγω προθεσμία έληξε στις 27 Αυγούστου 2012) μέχρι την ημερομηνία πραγματικής επιστροφής του φόρου.
17.      Στην κύρια δίκη της υπό κρίση υποθέσεως η προσφεύγουσα ζητεί να της καταβληθούν τόκοι ύψους 485 RON για την περίοδο από την ημερομηνία καταβολής του επίμαχου φόρου (ήτοι από τις 15 Οκτωβρίου 2010) μέχρι τις 27 Αυγούστου 2012. Επιπλέον, ζητεί να της καταβληθούν άμεσα οι τόκοι αυτοί και όχι με δόσεις.
18.      Το αιτούν δικαστήριο, αφού διαπίστωσε ότι, βάσει των διατάξεων του επείγοντος διατάγματος 8/2014, τα αιτήματα της προσφεύγουσας δεν μπορούν να γίνουν δεκτά, αποφάσισε να αναστείλει τη διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο το ακόλουθο προδικαστικό ερώτημα:
«Μήπως οι αρχές της ισοδυναμίας και της αποτελεσματικότητας των ενδίκων βοηθημάτων για παραβιάσεις του δικαίου της Ένωσης, αρχές τις οποίες αναγνωρίζει η νομολογία του Δικαστηρίου, καθώς και το κατά το άρθρο 17 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης δικαίωμα ιδιοκτησίας αντιτίθενται σε διατάξεις εθνικού δικαίου οι οποίες αναβάλλουν, με τμηματική καταβολή σε δόσεις εντός πενταετίας, την επιστροφή των φόρων που εισπράχθηκαν κατά παραβίαση του κοινοτικού δικαίου και την επιστροφή των σχετικών τόκων, επιστροφές που διατάσσονται με δικαστικές αποφάσεις που θα καταστούν εκτελεστές μέχρι τις 31 Δεκεμβρίου 2015;»
19.      Η διάταξη περί παραπομπής πρωτοκολλήθηκε στη Γραμματεία του Δικαστηρίου στις 12 Ιουνίου 2014.
Η διαδικασία ενώπιον του Δικαστηρίου
20.      Η προσφεύγουσα της κύριας δίκης στην υπόθεση C‑200/14, η Ρουμανική Κυβέρνηση και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή υπέβαλαν γραπτές παρατηρήσεις. Η προσφεύγουσα της κύριας δίκης στην υπόθεση C‑200/14 και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή παρέστησαν στην επ’ ακροατηρίου διαδικασία, η οποία διεξήχθη από κοινού για αμφότερες τις υποθέσεις στις 22 Οκτωβρίου 2015.
Ανάλυση
21.      Tο δικαίωμα σε έντοκη επιστροφή φόρων που έχουν εισπραχθεί κατά παραβίαση του δικαίου της Ένωσης αποτελεί συμπλήρωμα των δικαιωμάτων που απονέμουν στους διοικουμένους οι διατάξεις του δικαίου της Ένωσης που απαγορεύουν τέτοιους φόρους (7). Ελλείψει σχετικών διατάξεων στο δίκαιο της Ένωσης, ο καθορισμός των κανόνων και της διαδικασίας για την επιστροφή των φόρων αποτελεί ζήτημα ρυθμιζόμενο από την εθνική νομοθεσία των κρατών μελών. Στο πλαίσιο αυτό, τα κράτη μέλη οφείλουν να τηρούν τις αρχές της ισοδυναμίας και της αποτελεσματικότητας. Οι διατάξεις της ρουμανικής νομοθεσίας που παρατίθενται στα προδικαστικά ερωτήματα πρέπει να εκτιμηθούν προπάντων υπό το πρίσμα των εν λόγω αρχών (8). Τα αιτούντα δικαστήρια θέτουν επίσης ζήτημα συμβατότητας των διατάξεων αυτών με ορισμένες διατάξεις του Χάρτη, το οποίο θα εξετάσω στο τελευταίο τμήμα των παρουσών προτάσεων. Εν πρώτοις, πρέπει ωστόσο να εξετασθεί το ζήτημα που θέτει η ρουμανική κυβέρνηση σχετικά με το παραδεκτό των προδικαστικών ερωτημάτων στην υπόθεση C‑200/14.
Επί του παραδεκτού των προδικαστικών ερωτημάτων στην υπόθεση C-200/14
22.      Πρώτον, πρέπει να εξεταστεί η αιτίαση της Ρουμανικής Κυβερνήσεως ότι το Δικαστήριο δεν είναι αρμόδιο να προβεί σε ερμηνεία των μέτρων που αποφασίστηκαν στο πλαίσιο του Συμβουλίου της Ευρώπης και ότι, ως εκ τούτου, τα προδικαστικά ερωτήματα, καθόσον αφορούν τέτοια μέτρα, είναι απαράδεκτα (9).
23.      Θα πρέπει να συμφωνήσω με την άποψη αυτή. Μέτρα που αποφασίζονται από το Συμβούλιο της Ευρώπης πράγματι δεν υπόκεινται στον έλεγχο του Δικαστηρίου και επομένως το Δικαστήριο δεν είναι αρμόδιο να αποφανθεί επί της ερμηνείας τους. Συνεπώς, στην υπό εξέταση υπόθεση το Δικαστήριο δεν είναι αρμόδιο να απαντήσει στα προδικαστικά ερωτήματα καθόσον αυτά αφορούν μέτρα που αποφασίστηκαν από το Συμβούλιο της Ευρώπης.
24.      Δεύτερον, πρέπει να τοποθετηθώ επί της αιτιάσεως της Ρουμανικής Κυβερνήσεως ότι τα προδικαστικά ερωτήματα είναι στο σύνολό τους απαράδεκτα για τον λόγο ότι αφορούν ζητήματα συναρτώμενα με την εκτέλεση ενδεχόμενης δικαστικής αποφάσεως με την οποία επιβάλλεται υποχρέωση επιστροφής του επίμαχου φόρου ενώ η κύρια δίκη αφορά μόνο τη διαπίστωση της υπάρξεως τέτοιας υποχρεώσεως των ρουμανικών αρχών. Κατά τη Ρουμανική Κυβέρνηση, η υποβολή τέτοιων ερωτημάτων στο παρόν στάδιο της διαδικασίας έχει ως αποτέλεσμα αυτά να είναι αμιγώς υποθετικής φύσεως.
25.      Ωστόσο, κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, για τα σχετικά με την ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης ερωτήματα που έχει υποβάλει το εθνικό δικαστήριο εντός του πραγματικού και κανονιστικού πλαισίου το οποίο έχει προσδιορίσει με δική του ευθύνη ισχύει το τεκμήριο ότι είναι λυσιτελή. Το Δικαστήριο μπορεί να απορρίψει την αίτηση που έχει υποβάλει το εθνικό δικαστήριο μόνον όταν προδήλως προκύπτει ότι η ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης την οποία ζητεί το εθνικό δικαστήριο δεν έχει καμία σχέση με το υποστατό ή το αντικείμενο της διαφοράς της κύριας δίκης, όταν το πρόβλημα είναι υποθετικής φύσεως ή επίσης όταν το Δικαστήριο δεν διαθέτει τα πραγματικά και νομικά στοιχεία που είναι αναγκαία προκειμένου να δώσει χρήσιμη απάντηση στα ερωτήματα που του έχουν υποβληθεί (10).
26.      Στην υπό εξέταση υπόθεση, η μη συμβατότητα του επίμαχου φόρου με το δίκαιο της Ένωσης –και ως εκ τούτου και η υποχρέωση επιστροφής του– θεωρείται κατά βάση δεδομένη, διότι τούτο προκύπτει από την απάντηση του Δικαστηρίου στην πρώτη αίτηση προδικαστικής αποφάσεως που υπέβαλε το αιτούν δικαστήριο στην υπόθεση της κύριας δίκης (11). Επομένως, είναι αναμφίβολο ότι τα ερωτήματα που υπέβαλε το εν λόγω δικαστήριο στην υπό εξέταση υπόθεση δεν έχουν υποθετικό χαρακτήρα. Ούτε είναι επίσης τα ερωτήματα αυτά άσχετα με τη διαφορά της οποίας επιλήφθηκε το αιτούν δικαστήριο στην κύρια δίκη. Αντιθέτως, το ζήτημα σε ποια έκταση θα μπορέσει το αιτούν δικαστήριο εν συνεχεία να αξιοποιήσει τις απαντήσεις του Δικαστηρίου για την έκδοση της δικής του αποφάσεως αποτελεί ζήτημα ερμηνείας του εθνικού δικονομικού δικαίου το οποίο δεν εμπίπτει στην αρμοδιότητα του Δικαστηρίου. Τέτοια εκτίμηση μπορεί να γίνει αποκλειστικώς από το αιτούν δικαστήριο. Εφόσον λοιπόν το δικαστήριο αυτό έκρινε ότι η απάντηση των ερωτημάτων που υπέβαλε είναι κρίσιμη για την έκβαση της δίκης, τότε το Δικαστήριο δεν μπορεί να αμφισβητήσει την κρίση αυτή.
27.      Βάσει των ανωτέρω, φρονώ ότι δεν συντρέχουν λόγοι αμφισβητήσεως του παραδεκτού των προδικαστικών ερωτημάτων που υποβλήθηκαν στην υπόθεση C‑200/14.
Εισαγωγική παρατήρηση επί της αρχής της καλόπιστης συνεργασίας
28.      Ορισμένες από τα ρουμανικές νομοθετικές πράξεις των οποίων η συμβατότητα με το δίκαιο της Ένωσης αμφισβητείται από το αιτούν δικαστήριο, ήτοι ιδίως το επείγον διάταγμα 8/2014 και η απόφαση 365/741/2014, εκδόθηκαν μετά τη δημοσίευση των αποφάσεων του Δικαστηρίου με τις οποίες επισημάνθηκε η μη συμβατότητα με το δίκαιο της Ένωσης των φόρων ταξινομήσεως που ισχύουν στη Ρουμανία (12). Οι εν λόγω πράξεις σκοπό έχουν ακριβώς να καθορίσουν τους κανόνες και τη διαδικασία επιστροφής των φόρων αυτών. Στο πλαίσιο αυτό μπορεί να τεθεί ζήτημα μήπως ο καθορισμός των κανόνων για την επιστροφή των φόρων αφότου αυτοί ήδη κρίθηκαν αντίθετοι προς το δίκαιο της Ένωσης παραβιάζει την κατοχυρωμένη με το άρθρο 4, παράγραφος 3, ΣΕΕ αρχή της καλόπιστης συνεργασίας της Ένωσης και των κρατών μελών.
29.      Φρονώ ωστόσο πως μόνη η θέσπιση τέτοιων ειδικών κανόνων δεν παραβιάζει την αρχή της καλόπιστης συνεργασίας. Όταν σε ένα κράτος μέλος παρουσιάζεται η ανάγκη μαζικής επιστροφής εισπραχθέντων φόρων σε μεγάλο αριθμό υποκείμενων στον φόρο, η θέσπιση ειδικών κανόνων για την επιστροφή αυτή μπορεί να αποδειχθεί όχι απλώς απαραίτητη για το κράτος αυτό αλλά επίσης και ευνοϊκή για τους ενδιαφερόμενους υποκείμενους στον φόρο. Ωστόσο, οι ειδικοί αυτοί κανόνες δεν πρέπει να είναι λιγότερο ευνοϊκοί από τις γενικώς ισχύουσες αρχές και δεν πρέπει να καθιστούν υπέρμετρα δυσχερή ή πρακτικώς αδύνατη την επιστροφή του φόρου. Με άλλα λόγια, πρέπει να συνάδουν με τις αρχές της ισοδυναμίας και της αποτελεσματικότητας.
30.      Είναι αληθές ότι το Δικαστήριο έχει αποφανθεί σε συνάρτηση με το πρώην άρθρο 10 ΕΚ (νυν άρθρο 4, παράγραφος 3, ΣΕΕ) ότι οι διαδικαστικοί κανόνες που θεσπίζουν τα κράτη μέλη σε τέτοιες περιπτώσεις δεν μπορούν να περιορίζουν τις δυνατότητες αναζητήσεως των φόρων που εισπράχθηκαν κατά παραβίαση του δικαίου της Ένωσης (13). Ωστόσο, το Δικαστήριο συνήγαγε την ανωτέρω διαπίστωση από τις αρχές της ισοδυναμίας και της αποτελεσματικότητας (14). Φρονώ, επομένως, πως πρέπει να γίνει δεκτό ότι η αρχή της καλόπιστης συνεργασίας δεν εμποδίζει τα κράτη μέλη να θεσπίζουν ειδικούς κανόνες για την επιστροφή φόρων που κρίθηκαν αντίθετοι προς το δίκαιο της Ένωσης, εφόσον οι κανόνες αυτοί συνάδουν με τις αρχές της ισοδυναμίας και της αποτελεσματικότητας.
Επί της αρχής της ισοδυναμίας
31.      Κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, η αρχή της ισοδυναμίας σημαίνει ότι οι δικονομικοί κανόνες περί των όρων ασκήσεως των ένδικων βοηθημάτων που σκοπούν να διασφαλίσουν την προάσπιση των δικαιωμάτων τα οποία οι υποκείμενοι στον φόρο αντλούν από το δίκαιο της Ένωσης δεν πρέπει να είναι λιγότερο ευνοϊκοί από εκείνους που αφορούν παρεμφερή ένδικα βοηθήματα του εσωτερικού δικαίου (15). Η αρχή αυτή αποκτά ιδιαίτερη σημασία όσον αφορά τους κανόνες που θεσπίζει η εθνική νομοθεσία κράτους μέλους ειδικώς για την επιστροφή φόρου που κρίθηκε αντίθετος προς το δίκαιο της Ένωσης, όπως είναι οι κανόνες οι οποίοι περιλαμβάνονται στο επείγον διάταγμα 8/2014 και στην απόφαση 365/741/2014.
32.      Τα αιτούντα δικαστήρια δεν παρέχουν πληροφορίες βάσει των οποίων θα ήταν δυνατό να εκτιμηθεί αν οι κρίσιμες εν προκειμένω διατάξεις της ρουμανικής νομοθεσίας συνάδουν με την αρχή της ισοδυναμίας. Η Ρουμανική Κυβέρνηση υποστηρίζει εντούτοις ότι η εν λόγω αρχή δεν παραβιάστηκε διότι παρόμοιοι κανόνες, όπως οι σχετικοί με την τμηματική καταβολή σε δόσεις των ποσών που οφείλονται από το Δημόσιο, εφαρμόστηκαν και σε άλλες περιπτώσεις, όπως επί παραδείγματι σε περιπτώσεις εκκρεμών απαιτήσεων κατά του Δημοσίου οι οποίες απορρέουν από σχέσεις εργασίας.
33.      Επισημαίνεται ωστόσο, συναφώς, ότι για την εκτίμηση διατάξεων του εθνικού δικαίου όσον αφορά τη συμβατότητά τους με την αρχή της ισοδυναμίας απαιτείται η σύγκρισή τους με τους κανόνες που ισχύουν για την προάσπιση δικαιωμάτων παρόμοιας φύσεως τα οποία βασίζονται στην εθνική νομοθεσία. Τούτο έχει υπογραμμιστεί με μεγάλη σαφήνεια στη νομολογία του Δικαστηρίου, το οποίο έχει αποφανθεί ότι η τήρηση της αρχής αυτής προϋποθέτει ότι ο επίμαχος εθνικός κανόνας εφαρμόζεται αδιακρίτως τόσο στις ένδικες προσφυγές που στηρίζονται σε παραβίαση του δικαίου της Ένωσης όσο και σ’ εκείνες που στηρίζονται σε παράβαση του εσωτερικού δικαίου, εφόσον έχουν παρόμοιο αντικείμενο και παρόμοια αιτία (16).
34.      Επομένως, προκειμένου να εξεταστεί κατά πόσον κανόνες για την επιστροφή φόρων που κρίθηκαν αντίθετοι προς το δίκαιο της Ένωσης συνάδουν με την εν λόγω αρχή απαιτείται η σύγκρισή τους με κανόνες που ισχύουν στην εθνική νομοθεσία σχετικά με την επιστροφή φόρου ο οποίος κρίθηκε –επί παραδείγματι στο πλαίσιο του ελέγχου συνταγματικότητας– ότι εισπράχθηκε κατά παραβίαση της εθνικής νομοθεσίας. Επομένως, οι εθνικοί κανόνες που ισχύουν για την επιστροφή ή εξόφληση ποσών που οφείλει το Δημόσιο σε περιπτώσεις εκκρεμών απαιτήσεων διαφορετικής φύσεως από τις απαιτήσεις επιστροφής αχρεωστήτως εισπραχθέντων φόρων, όπως επί παραδείγματι στις περιπτώσεις οφειλόμενων μισθών, δεν ασκούν καμία επιρροή στην προκειμένη περίπτωση και δεν λαμβάνονται καθόλου υπόψη προκειμένου να εκτιμηθεί αν οι κανόνες για την επιστροφή φόρων που κρίθηκαν αντίθετοι προς το δίκαιο της Ένωσης συνάδουν ή όχι με την αρχή της ισοδυναμίας.
35.      Επομένως, προκειμένου να εξεταστεί κατά τα ανωτέρω η συμβατότητα με την αρχή της ισοδυναμίας, τα αιτούντα δικαστήρια πρέπει να προσδιορίσουν τους κανόνες που ισχύουν στην εθνική νομοθεσία για την επιστροφή φόρου που εισπράχθηκε κατά παραβίαση της εθνικής νομοθεσίας και να τους συγκρίνουν με τους κανόνες που θεσπίστηκαν για την επιστροφή του επίμαχου στην κύρια δίκη φόρου ο οποίος κρίθηκε αντίθετος προς το δίκαιο της Ένωσης (17). Αν τα αιτούντα δικαστήρια διαπιστώσουν ότι οι τελευταίοι αυτοί κανόνες είναι λιγότερο ευνοϊκοί πρέπει να μην τους εφαρμόσουν ούτως ώστε οι ενδιαφερόμενοι υποκείμενοι στον φόρο να λάβουν την επιστροφή βάσει κανόνων όχι λιγότερο ευνοϊκών από εκείνους οι οποίοι θα εφαρμόζονταν σε περίπτωση που ζητούσαν την επιστροφή φόρου εισπραχθέντος κατά παραβίαση της εθνικής νομοθεσίας.
36.      Συνεπώς, στα προδικαστικά ερωτήματα αμφότερων των υπό εξέταση υποθέσεων πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι η αρχή της ισοδυναμίας της προστασίας των δικαιωμάτων που απονέμονται από το δίκαιο της Ένωσης και αυτών που απονέμονται από το εθνικό δίκαιο αντίκειται σε εθνική νομοθεσία κράτους μέλους βάσει της οποίας η επιστροφή φόρου που κρίθηκε αντίθετος προς το δίκαιο της Ένωσης διέπεται από κανόνες λιγότερο ευνοϊκούς σε σχέση με εκείνους που ρυθμίζουν την επιστροφή φόρου εισπραχθέντος κατά παραβίαση της εθνικής νομοθεσίας. Στα εθνικά δικαστήρια απόκειται να προβούν στην εκτίμηση αυτή.
Επί της αρχής της αποτελεσματικότητας
37.      Ανεξαρτήτως της πληρώσεως των προϋποθέσεων τηρήσεως της αρχής της ισοδυναμίας, οι εθνικές διατάξεις οι οποίες αποβλέπουν στην προστασία των δικαιωμάτων που θεμελιώνονται στο δίκαιο της Ένωσης πρέπει επίσης να πληρούν και το κριτήριο της αποτελεσματικότητας. Το γεγονός ότι οι δύο αυτές αρχές είναι ανεξάρτητες μεταξύ τους έχει ιδιαίτερη σημασία επειδή τούτο έχει ως αποτέλεσμα ότι οι προϋποθέσεις τηρήσεως κάθε μιας εξ αυτών πρέπει να πληρούνται σωρευτικώς. Με άλλα λόγια, οι εθνικές διατάξεις δεν πληρούν τις απαιτούμενες προϋποθέσεις όταν τα δικαιώματα που θεμελιώνονται στο δίκαιο της Ένωσης δεν προστατεύονται αποτελεσματικώς, έστω και αν αντίστοιχα δικαιώματα που θεμελιώνονται στην εθνική νομοθεσία προστατεύονται με τον ίδιο ή με ισοδύναμο τρόπο.
38.      Κατά τη διατύπωση που χρησιμοποιείται στη νομολογία, η αρχή της αποτελεσματικότητας επιτάσσει ότι οι εθνικές διατάξεις δεν πρέπει να καθιστούν πρακτικώς αδύνατη ή υπέρμετρα δυσχερή την άσκηση των δικαιωμάτων που παρέχει η έννομη τάξη της Ένωσης (18). Όσον αφορά την επιστροφή φόρου που εισπράχθηκε κατά παραβίαση του δικαίου της Ένωσης, τούτο σημαίνει όχι μόνον ότι ο υποκείμενος στον φόρο έχει το δικαίωμα να ζητήσει να του επιστραφεί το συνολικό ποσό φόρου, πλέον των οφειλόμενων τόκων, αλλά επίσης και ότι οι κανόνες που ρυθμίζουν την επιστροφή του φόρου δεν πρέπει να δυσχεραίνουν υπέρμετρα την άσκηση του εν λόγω δικαιώματος, ήτοι δεν πρέπει να υπερβαίνουν το μέτρο του αναγκαίου.
39.      Η εκτίμηση των επιμέρους κανόνων που ρυθμίζουν την επιστροφή των μνημονευόμενων στα διάφορα προδικαστικά ερωτήματα φόρων ταξινομήσεως μηχανοκίνητων οχημάτων πρέπει να πραγματοποιηθούν λαμβανομένων υπόψη των ανωτέρω αρχών.
H επιστροφή του φόρου μέσω τμηματικής καταβολής σε δόσεις εντός πενταετίας
40.      Είσπραξη φόρου κατά παράβαση του νόμου έχει ως αποτέλεσμα τη δημιουργία καθεστώτος παρανομίας. Η επιστροφή τέτοιου φόρου σκοπεί προπάντων στην άρση του καθεστώτος παρανομίας το οποίο διατηρείται ενόσω ο φόρος δεν επιστρέφεται στον υποκείμενο στον φόρο. Για τον λόγο αυτόν ο φόρος πρέπει να επιστρέφεται αμελλητί, ήτοι αμέσως μετά τη διενέργεια των διαδικασιών που απαιτούνται για τη διαπίστωση της υποχρεώσεως επιστροφής και για την εκπλήρωσή της.
41.      Κάθε αδικαιολόγητη καθυστέρηση οδηγεί σε παράταση του καθεστώτος παρανομίας που δημιουργήθηκε λόγω της εισπράξεως παράνομου φόρου και εμποδίζει επομένως την επίτευξη του σκοπού που επιδιώκεται με την υποχρέωση επιστροφής. Τέτοια περίπτωση συντρέχει ιδίως όταν κράτος μέλος προβλέπει την επιστροφή του φόρου με δόσεις παρατείνοντας επομένως συνειδητά και εσκεμμένα το εν λόγω καθεστώς παρανομίας. Συνεπώς, τέτοιες πρακτικές δεν συνάδουν με την αρχή της αποτελεσματικότητας.
42.      Ο δεύτερος σκοπός που επιδιώκεται με την έντοκη επιστροφή φόρου αντίθετου προς το δίκαιο της Ένωσης είναι η αποκατάσταση της ζημίας που προκλήθηκε από την απώλεια της εξουσίας διαθέσεως χρηματικών ποσών λόγω της παράνομης εισπράξεως του φόρου (19). Η μετάθεση του χρόνου καταβολής των οφειλόμενων για τον ανωτέρω λόγο τόκων ή η τμηματική καταβολή τους σε δόσεις έχει ως αποτέλεσμα ότι η ζημία δεν μπορεί να αποκατασταθεί κατά τον αντίστοιχο χρόνο. Ως εκ τούτου, η πρακτική αυτή προσκρούει στην αρχή της αποτελεσματικότητας. Επιπλέον, είναι σκόπιμο να προστεθεί ότι η ζημία αυτή προκαλείται ήδη κατά τον χρόνο εισπράξεως του φόρου. Για την αποκατάστασή της απαιτείται επομένως να καταβληθούν τόκοι για τη συνολική χρονική περίοδο από την ημερομηνία εισπράξεως του αχρεώστητου φόρου μέχρι την ημερομηνία πραγματικής επιστροφής του στον υποκείμενο στον φόρο.
43.      Ένας από τους τρόπους επιστροφής του παρανόμως εισπραχθέντος φόρου μπορεί να συνίσταται στον συμψηφισμό του με φορολογικές οφειλές του υποκείμενου στον φόρο έναντι του Δημοσίου. Σε τέτοια όμως περίπτωση εξακολουθούν να ισχύουν απεριορίστως οι ανωτέρω παρατιθέμενες αρχές (σημεία 41 και 42). Για τον λόγο αυτόν δεν συνάδει με την αρχή της αποτελεσματικότητας ούτε ο περιορισμός της δυνατότητας τέτοιου συμψηφισμού μόνο στο 20 % του συνολικού ποσού επιστροφής ετησίως. Τέτοιος συμψηφισμός πρέπει να είναι δυνατό να πραγματοποιηθεί άμεσα για το συνολικό ποσό του παρανόμως εισπραχθέντος φόρου, πλέον των οφειλόμενων τόκων, και, σε περίπτωση που το ποσό επιστροφής υπερβαίνει το ύψος των φορολογικών οφειλών του υποκείμενου στον φόρο, το υπόλοιπο του ποσού πρέπει να του επιστραφεί άμεσα μέσω χρηματικής καταβολής.
Η επιστροφή κατόπιν αιτήσεως του υποκείμενου στον φόρο και η υποχρέωση προσκομίσεως ορισμένων δικαιολογητικών
44.      Όσον αφορά τη διάταξη κατά την οποία η επιστροφή φόρου που είναι αντίθετος προς το δίκαιο της Ένωσης πραγματοποιείται κατόπιν αιτήσεως του ενδιαφερόμενου υποκείμενου στον φόρο, δεν θεωρώ ότι η διάταξη αυτή παραβιάζει την αρχή της αποτελεσματικότητας. Συγκεκριμένα, εκτιμώ ότι είναι δυνατό να απαιτείται από τον υποκείμενο στον φόρο να αναλαμβάνει ο ίδιος ενεργή δράση προς διεκδίκηση των δικαιωμάτων του. Τέτοια απαίτηση δεν δυσχεραίνει υπέρμετρα την άσκηση των δικαιωμάτων αυτών και, κατά μείζονα λόγο, δεν την καθιστά πρακτικώς αδύνατη. Φρονώ ότι η αρχή της αποτελεσματικότητας δεν έχει την έννοια ότι επιβάλλει στα κράτη μέλη την υποχρέωση να επιστρέφουν αυτεπαγγέλτως τους φόρους που εισέπραξαν κατά παραβίαση του δικαίου της Ένωσης.
45.      Επίσης φρονώ ότι ούτε η υποχρέωση προσκομίσεως δικαιολογητικών, προκειμένου να αποδειχθεί η ταυτότητα του αιτούντος και το δικαίωμά του να λάβει την επιστροφή, πρέπει να θεωρηθεί ως υπέρμετρα επαχθής απαίτηση.
46.      Εάν, αντιθέτως, η σχετική διάταξη του παραρτήματος Ι της αποφάσεως 365/741/2014 έχει την έννοια ότι επιστροφή πραγματοποιείται υπό τον όρο ότι ο υποκείμενος στoν φόρο πρέπει προηγουμένως να κινήσει διαδικασία εκδόσεως δικαστικής αποφάσεως που διαπιστώνει την υποχρέωση επιστροφής του φόρου, τότε, κατά τη γνώμη μου, είναι πέραν πάσης αμφιβολίας ότι ο όρος αυτός προσκρούει στην αρχή της αποτελεσματικότητας. Συγκεκριμένα, η ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης, εν προκειμένω του άρθρου 110 ΣΛΕΕ, βάσει της οποίας ο φόρος που εισπράχθηκε κατά την ταξινόμηση μηχανοκίνητων οχημάτων στη Ρουμανία αντίκειται στο δίκαιο της Ένωσης, πραγματοποιήθηκε με αποφάσεις του Δικαστηρίου. Οι αποφάσεις αυτές δεσμεύουν όχι μόνον τα δικαστήρια τα οποία υπέβαλαν τα προδικαστικά ερωτήματα επί του ζητήματος αυτού αλλά και όλα τα άλλα ρουμανικά δικαστήρια καθώς επίσης –όπως ορθώς εκθέτει η Επιτροπή με τις παρατηρήσεις της– και τις ρουμανικές αρχές. Επομένως, η προϋπόθεση ότι πρέπει πρώτα να κινηθεί ένδικη διαδικασία, της οποίας το αποτέλεσμα είναι εκ των προτέρων σαφές, και στη συνέχεια χωριστή διοικητική διαδικασία δυσχεραίνει υπέρμετρα την άσκηση του δικαιώματος επιστροφής του φόρου.
Περιορισμός του ύψους των διαθέσιμων χρηματικών πόρων για την επιστροφή του φόρου
47.      Ο περιορισμός του ύψους των χρηματικών πόρων, οι οποίοι μπορούν να διατεθούν για την επιστροφή του φόρου μέχρι του ποσού που προβλέπεται για τέτοια χρήση στον προϋπολογισμό του εκάστοτε αρμόδιου φορέα ο οποίος είναι υπόχρεος τηρήσεως προϋπολογισμού, μπορεί στην πράξη να καταστήσει αδύνατη την επιστροφή του φόρου εφόσον το ποσό αυτό αποδειχθεί ανεπαρκές. Φρονώ, επομένως, ότι ο περιορισμός αυτός παραβιάζει προδήλως την αρχή της αποτελεσματικότητας, ιδίως επειδή έχει ως συνέπεια η επιστροφή του φόρου να υπόκειται σε προϋπόθεση η οποία εξαρτάται απολύτως από τον υπόχρεο της επιστροφής, ήτοι το Δημόσιο, γεγονός που εκ των πραγμάτων καθιστά δυνατή την αποφυγή της επιστροφής του φόρου με το πρόσχημα της ελλείψεως των απαιτούμενων κονδυλίων του προϋπολογισμού. Η υποχρέωση επιστροφής φόρου που εισπράχθηκε κατά παραβίαση του δικαίου της Ένωσης συνιστά υποχρέωση επιτεύξεως συγκεκριμένου αποτελέσματος της οποίας την εκπλήρωση τα κράτη μέλη δεν δύνανται να αποφύγουν.
Περιορισμοί στο πεδίο της αναγκαστικής εκτελέσεως
48.      Μολονότι για την εκπλήρωση της υποχρεώσεως επιστροφής φόρου που εισπράχθηκε κατά παραβίαση του δικαίου της Ένωσης είναι δυνατό να απαιτείται η υποβολή σχετικής αιτήσεως από τον ενδιαφερόμενο, ωστόσο η επιστροφή πρέπει να πραγματοποιείται εκουσίως, υπό την έννοια ότι ο υποκείμενος στον φόρο δεν πρέπει να υποχρεούται να ζητήσει την κίνηση διαδικασίας αναγκαστικής εκτελέσεως. Εφόσον όμως το κράτος μέλος δεν συμμορφώνεται εν όλω ή εν μέρει με την υποχρέωσή του αυτή, τότε πρέπει να παρέχεται στον υποκείμενο στον φόρο το δικαίωμα να κινήσει διαδικασία αναγκαστικής εκτελέσεως. Στην περίπτωση αυτή, η εθνική νομοθεσία δεν πρέπει –για τους λόγους που παρατίθενται ανωτέρω στο σημείο 47– να περιορίζει τα περιουσιακά στοιχεία επί των οποίων μπορεί να γίνει η εκτέλεση μόνο μέχρι του ποσού που έχει ρητώς προβλεφθεί στον προϋπολογισμό για την επιστροφή του φόρου. Δεδομένου ότι στην περίπτωση αυτή οφειλέτης είναι το Δημόσιο, η αναγκαστική εκτέλεση πρέπει να διενεργείται συμφώνως προς τις γενικώς ισχύουσες στη νομοθεσία του εκάστοτε κράτους μέλους αρχές που διέπουν την αναγκαστική εκτέλεση για την είσπραξη χρηματικών απαιτήσεων κατά του Δημοσίου.
49.      Όσον αφορά, αντιθέτως, το χρονικό σημείο από το οποίο είναι δυνατό να κινηθεί η διαδικασία αναγκαστικής εκτελέσεως για την επιστροφή παρανόμως εισπραχθέντος φόρου, φρονώ ότι η αρχή της αποτελεσματικότητας δεν παραβιάζεται στην περίπτωση που κράτος μέλος, το οποίο έχει καθορίσει ειδική διαδικασία για την επιστροφή φόρου εισπραχθέντος κατά παραβίαση του δικαίου της Ένωσης, έχει αποκλείσει τη δυνατότητα διεξαγωγής αναγκαστικής εκτελέσεως για την επιστροφή αυτή πριν από την περάτωση της εν λόγω διαδικασίας. Τούτο προϋποθέτει όμως ότι η εν λόγω ειδική διαδικασία είναι σύμφωνη με τις αρχές της ισοδυναμίας και της αποτελεσματικότητας. Αν, όμως, η διαδικασία αυτή παραβιάζει τις εν λόγω αρχές, όπως για παράδειγμα σε περίπτωση αδικαιολόγητης μεταθέσεως του χρόνου πραγματικής και ολοσχερούς έντοκης επιστροφής του φόρου, τότε ο υποκείμενος στον φόρο πρέπει να έχει τη δυνατότητα να κινήσει διαδικασία αναγκαστικής εκτελέσεως εφόσον η επιστροφή δεν πραγματοποιείται εντός εύλογου χρόνου.
Χρόνος εξετάσεως της αιτήσεως επιστροφής του φόρου
50.      Βάσει των εθνικών διατάξεων οι οποίες αποτελούν αντικείμενο των προδικαστικών ερωτημάτων, η εξέταση των αιτήσεων επιστροφής των επίμαχων φόρων ολοκληρώνεται εντός 45 ημερών. Το χρονικό αυτό διάστημα δεν μου φαίνεται υπέρμετρα μεγάλο, περιλαμβάνεται δε εντός των χρονικών ορίων που συνήθως ισχύουν στα κράτη μέλη για την εξέταση διοικητικών υποθέσεων, και ως εκ τούτου φρονώ πως δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι προσκρούει στην αρχή της αποτελεσματικότητας.
51.      Ωστόσο, βάσει των εκτεθέντων από τα αιτούντα δικαστήρια, ο χρόνος αυτός υπερβαίνει τον χρόνο που κατά κανόνα προβλέπεται στη ρουμανική νομοθεσία για τέτοιες υποθέσεις, και ο οποίος ανέρχεται σε 30 ημέρες. Υπό το πρίσμα της αρχής της ισοδυναμίας, τούτο ενδέχεται να θεωρηθεί προβληματικό. Απόκειται, ωστόσο, στα εθνικά δικαστήρια να προβούν στην εκτίμηση αυτή.
Απάντηση επί των προδικαστικών ερωτημάτων σχετικά με την αρχή της αποτελεσματικότητας
52.      Συνοψίζοντας ανωτέρω, προτείνω να δοθούν οι ακόλουθες απαντήσεις στα προδικαστικά ερωτήματα:
1.      Η αρχή της αποτελεσματικής προστασίας των δικαιωμάτων των υποκείμενων στον φόρο τα οποία θεμελιώνονται στο δίκαιο της Ένωσης έχει την έννοια ότι αντίκειται σε διατάξεις του εθνικού δικαίου που προβλέπουν τα εξής:
–      επιστροφή του φόρου που εισπράχθηκε κατά παραβίαση του δικαίου της Ένωσης και των εξ αυτού του λόγου οφειλόμενων τόκων μέσω τμηματικής καταβολής με ετήσιες δόσεις εντός πενταετίας καθώς και περιορισμό της δυνατότητας συμψηφισμού των ποσών που δικαιούται να λάβει κατά τα ανωτέρω ο υποκείμενος στον φόρο με δικές του φορολογικές οφειλές μέχρι του ύψους των δόσεων αυτών·
–      τον όρο ότι, ακόμη και σε περίπτωση που ο παράνομος χαρακτήρας φόρου εισπραχθέντος κατά παραβίαση του δικαίου της Ένωσης προκύπτει αναμφιβόλως από τη νομολογία του Δικαστηρίου, ο υποκείμενος στον φόρο πρέπει να κινήσει διαδικασία εκδόσεως δικαστικής αποφάσεως με την οποία θα διαπιστώνεται η υποχρέωση επιστροφής·
–      τον περιορισμό του ύψους των διαθέσιμων για την επιστροφή του φόρου χρηματικών πόρων μέχρι του ποσού που προβλέπεται για τον σκοπό αυτόν στον προϋπολογισμό του εκάστοτε αρμόδιου φορέα ο οποίος είναι υπόχρεος τηρήσεως προϋπολογισμού·
–      τον περιορισμό της δυνατότητας του υποκείμενου στον φόρο να κινήσει διαδικασία αναγκαστικής εκτελέσεως, στην περίπτωση κατά την οποία το Δημόσιο μεταθέτει αδικαιολόγητα τον χρόνο επιστροφής του φόρου, ή την παροχή δυνατότητας διενέργειας αναγκαστικής εκτελέσεως μόνο για τα ποσά που προβλέπονται στον προϋπολογισμό για την επιστροφή του φόρου.
2.      Η αρχή της αποτελεσματικής προστασίας των δικαιωμάτων των υποκείμενων στον φόρο τα οποία θεμελιώνονται στο δίκαιο της Ένωσης έχει την έννοια ότι δεν αντίκειται σε διατάξεις του εθνικού δικαίου οι οποίες προβλέπουν τα εξής:
–      την επιστροφή φόρου εισπραχθέντος κατά παραβίαση του δικαίου της Ένωσης κατόπιν αιτήσεως του ενδιαφερόμενου υποκείμενου στον φόρο και την υποχρέωση επισυνάψεως στην εν λόγω αίτηση δικαιολογητικών για την απόδειξη της ταυτότητας του αιτούντος και του δικαιώματός του να λάβει την επιστροφή·
–      τον κανόνα ότι ο υποκείμενος στον φόρο δεν δύναται να κινήσει διαδικασία αναγκαστικής εκτελέσεως πριν από την περάτωση της διαδικασίας επιστροφής φόρου εισπραχθέντος κατά παραβίαση του δικαίου της Ένωσης, υπό την προϋπόθεση ότι η διαδικασία αυτή συνάδει με τις αρχές της ισοδυναμίας και της αποτελεσματικότητας.
Επί της ερμηνείας των διατάξεων του Χάρτη
53.      Κατά το άρθρο 51, παράγραφος 1, του Χάρτη, οι διατάξεις του Χάρτη αυτού έχουν ως αποδέκτες τα κράτη μέλη μόνον όταν αυτά εφαρμόζουν το δίκαιο της Ένωσης. Όπως προκύπτει από την πάγια νομολογία του Δικαστηρίου επί της ερμηνείας της εν λόγω διατάξεως του Χάρτη, τα θεμελιώδη δικαιώματα που κατοχυρώνονται στην έννομη τάξη της Ένωσης –κι επομένως πρωτίστως τα δικαιώματα που αναφέρονται στον Χάρτη– μπορούν να εφαρμόζονται σε όλες τις καταστάσεις που διέπονται από το δίκαιο της Ένωσης. Επομένως, τα θεμελιώδη δικαιώματα που κατοχυρώνονται από τον Χάρτη πρέπει να γίνονται σεβαστά όταν εθνική κανονιστική ρύθμιση εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του δικαίου της Ένωσης (20).
54.      Οι διατάξεις της ρουμανικής νομοθεσίας που αποτέλεσαν αντικείμενο εξετάσεως στις υπό κρίση υποθέσεις θεσπίζουν τους κανόνες σχετικά με την επιστροφή φόρων οι οποίοι κρίθηκαν αντίθετοι προς το δίκαιο της Ένωσης και σκοπούν επομένως στην προστασία των δικαιωμάτων που κατοχυρούμενων από το δίκαιο της Ένωσης. Ως εκ τούτου, είναι αναμφίβολο ότι εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής του δικαίου της Ένωσης και ότι, συνεπακόλουθα, εμπίπτουν και στο πεδίο εφαρμογής του Χάρτη.
55.      Ωστόσο, φρονώ ότι η προεκτεθείσα ερμηνεία των αρχών της ισοδυναμίας και της αποτελεσματικότητας συνιστά επαρκή βάση επί της οποίας τα αιτούντα δικαστήρια μπορούν να θεμελιώσουν τη διαπίστωση ότι ορισμένες διατάξεις της ρουμανικής νομοθεσίας που ρυθμίζουν την επιστροφή των φόρων οι οποίοι εισπράχθηκαν κατά την ταξινόμηση μηχανοκίνητων οχημάτων δεν συνάδουν με το δίκαιο της Ένωσης. Οι διατάξεις του Χάρτη επηρεάζουν στο πλαίσιο αυτό την ερμηνεία της αρχής της αποτελεσματικότητας όσον αφορά την προβολή δικαιωμάτων κατοχυρούμενων από το δίκαιο της Ένωσης έναντι των εθνικών αρχών. Φρονώ όμως, συνεπεία των ανωτέρω, ότι δεν απαιτείται αυτοτελής ανάλυση των διατάξεων της ρουμανικής νομοθεσίας υπό το πρίσμα του Χάρτη.
56.      Εντούτοις, σε περίπτωση που, παρά την πρότασή μου, το Δικαστήριο κρίνει ότι οι διατάξεις της ρουμανικής νομοθεσίας δεν αντιβαίνουν στις ανωτέρω αρχές, τότε οι εν λόγω διατάξεις θα πρέπει να αναλυθούν υπό το πρίσμα των διατάξεων του Χάρτη οι οποίες μνημονεύονται στα προδικαστικά ερωτήματα. Στο πλαίσιο τέτοιας αναλύσεως θα πρέπει να συνεκτιμηθούν τυχόν λόγοι οι οποίοι συνηγορούν υπέρ της ερμηνείας ότι οι διατάξεις της ρουμανικής νομοθεσίας συνάδουν με το δίκαιο της Ένωσης και ειδικότερα με την αρχή της αποτελεσματικότητας (η ανάλυση της συμβατότητάς τους με την αρχή της ισοδυναμίας απόκειται κατά κύριο λόγο στα εθνικά δικαστήρια). Δεν διαβλέπω, ωστόσο, κανέναν τέτοιο λόγο και επομένως δεν είναι σε θέση να προβώ σε τέτοια ανάλυση.
Πρόταση
57.      Κατόπιν των ανωτέρω, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει ως εξής στα προδικαστικά ερωτήματα που του υπέβαλαν το Tribunal Sibiu και το Tribunal Timiş:
1.      Η αρχή της ισοδυναμίας της προστασίας των δικαιωμάτων που απονέμονται από το δίκαιο της Ένωσης και αυτών που απονέμονται από το εθνικό δίκαιο αντίκειται σε εθνική νομοθεσία κράτους μέλους βάσει της οποίας η επιστροφή φόρου που κρίθηκε αντίθετος προς το δίκαιο της Ένωσης διέπεται από κανόνες λιγότερο ευνοϊκούς σε σχέση με εκείνους που ρυθμίζουν την επιστροφή φόρου εισπραχθέντος κατά παραβίαση της εθνικής νομοθεσίας. Στα εθνικά δικαστήρια απόκειται να προβούν στην εκτίμηση αυτή.
2.      Η αρχή της αποτελεσματικής προστασίας των δικαιωμάτων των υποκείμενων στον φόρο τα οποία θεμελιώνονται στο δίκαιο της Ένωσης έχει την έννοια ότι αντίκειται σε διατάξεις του εθνικού δικαίου που προβλέπουν τα εξής:
–      επιστροφή του φόρου που εισπράχθηκε κατά παραβίαση του δικαίου της Ένωσης και των εξ αυτού του λόγου οφειλόμενων τόκων μέσω τμηματικής καταβολής με ετήσιες δόσεις εντός πενταετίας καθώς και περιορισμό της δυνατότητας συμψηφισμού των ποσών που δικαιούται να λάβει κατά τα ανωτέρω ο υποκείμενος στον φόρο με δικές του φορολογικές οφειλές μέχρι του ύψους των δόσεων αυτών·
–      τον όρο ότι, ακόμη και σε περίπτωση που ο παράνομος χαρακτήρας φόρου εισπραχθέντος κατά παραβίαση του δικαίου της Ένωσης προκύπτει αναμφιβόλως από τη νομολογία του Δικαστηρίου, ο υποκείμενος στον φόρο πρέπει να κινήσει διαδικασία εκδόσεως δικαστικής αποφάσεως με την οποία θα διαπιστώνεται η υποχρέωση επιστροφής·
–      τον περιορισμό του ύψους των διαθέσιμων για την επιστροφή του φόρου χρηματικών πόρων μέχρι του ποσού που προβλέπεται για τον σκοπό αυτόν στον προϋπολογισμό του εκάστοτε αρμόδιου φορέα ο οποίος είναι υπόχρεος τηρήσεως προϋπολογισμού·
–      τον περιορισμό της δυνατότητας του υποκείμενου στον φόρο να κινήσει διαδικασία αναγκαστικής εκτελέσεως, στην περίπτωση κατά την οποία το Δημόσιο μεταθέτει αδικαιολόγητα τον χρόνο επιστροφής του φόρου, ή την παροχή δυνατότητας διενέργειας αναγκαστικής εκτελέσεως μόνο για τα ποσά που προβλέπονται στον προϋπολογισμό για την επιστροφή του φόρου.
3.      Η αρχή της αποτελεσματικής προστασίας των δικαιωμάτων των υποκείμενων στον φόρο τα οποία θεμελιώνονται στο δίκαιο της Ένωσης έχει την έννοια ότι δεν αντίκειται σε διατάξεις του εθνικού δικαίου οι οποίες προβλέπουν τα εξής:
–      την επιστροφή φόρου εισπραχθέντος κατά παραβίαση του δικαίου της Ένωσης κατόπιν αιτήσεως του ενδιαφερόμενου υποκείμενου στον φόρο και την υποχρέωση επισυνάψεως στην εν λόγω αίτηση δικαιολογητικών για την απόδειξη της ταυτότητας του αιτούντος και του δικαιώματός του να λάβει την επιστροφή·
–      τον κανόνα ότι ο υποκείμενος στον φόρο δεν δύναται να κινήσει διαδικασία αναγκαστικής εκτελέσεως πριν από την περάτωση της διαδικασίας επιστροφής φόρου εισπραχθέντος κατά παραβίαση του δικαίου της Ένωσης, υπό την προϋπόθεση ότι η διαδικασία αυτή συνάδει με τις αρχές της ισοδυναμίας και της αποτελεσματικότητας.
1 –      Γλώσσα του πρωτοτύπου: η πολωνική.
2 –      Βλ. αποφάσεις Tatu (C‑402/09, EU:C:2011:219), Nisipeanu (C‑263/10, EU:C:2011:466) και Manea (C‑76/14, EU:C:2015:216) καθώς και σειρά διατάξεων επί του εν λόγω ζητήματος.
3 –      Βλ. αποφάσεις Irimie (C‑565/11, EU:C:2013:250), Nicula (C‑331/13, EU:C:2014:2285) και Târșia (C‑69/14, EU:C:2015:662).
4 –      Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση Târșia (C‑69/14, EU:C:2015:662, σκέψη 24).
5 –      Ordinul nr. 365/741/2014 privind aprobarea Procedurii de efectuare a plăţilor sumelor prevăzute prin hotărâri judecătoreşti având ca obiect restituirea taxei pe poluare pentru autovehicule şi a taxei pentru emisiile poluante provenite de la autovehicule şi a modelului şi conţinutului unor formulare şi pentru modificarea anexei nr. 4 la Ordinul ministrului mediului şi schimbărilor climatice şi al viceprim-ministrului, ministrul finanţelor publice, nr. 490/407/2013 pentru aprobarea Procedurii de restituire a sumelor prevăzute la art. 7, 9 şi 12 din Ordonanţa de urgenţă a Guvernului Nr. 9/2013 privind timbrul de mediu pentru autovehicule, precum şi a sumelor stabilite de instanţele de judecată prin hotărâri definitive şi irevocabile.
6 –      Διάταξη Câmpean και Ciocoiu (C‑97/13 και C‑214/13, EU:C:2014:229).
7 –      Απόφαση Nicula (C‑331/13, EU:C:2014:2285, σκέψεις 27 και 28 και εκεί παρατιθέμενη νομολογία).
8 –      Σε αντίθεση με το αιτούν δικαστήριο στην υπόθεση C‑288/14, το αιτούν δικαστήριο στην υπόθεση C‑200/14 δεν παρέπεμψε με τα ερωτήματά του ρητώς στις εν λόγω αρχές ως αντικείμενο της ζητούμενης ερμηνείας. Ωστόσο, υπογράμμισε την αρχή της επιστροφής του φόρου που έχει εισπραχθεί κατά παραβίαση του δικαίου της Ένωσης, της οποίας αναπόσπαστο στοιχείο αποτελεί η τήρηση των αρχών της ισοδυναμίας και της αποτελεσματικότητας (βλ. ιδίως απόφαση Târșia, C‑69/14, EU:C:2015:662, σκέψεις 26 και 27). Επομένως, οι εκτιμήσεις σχετικά με τις δύο αυτές αρχές αφορούν επίσης και την υπόθεση C‑200/14.
9 –      Πρόκειται για τη σύσταση 16/2003 της Επιτροπής Υπουργών του Συμβουλίου της Ευρώπης, το ψήφισμα 1787/2011 της Κοινοβουλευτικής Συνελεύσεως του Συμβουλίου της Ευρώπης και τη σύσταση (80)2 της Επιτροπής Υπουργών (βλ. προδικαστικά ερωτήματα στην υπόθεση C‑200/14).
10 –      Απόφαση Melki και Abdeli (C‑188/10 και C‑189/10, EU:C:2010:363, σκέψη 27 και εκεί παρατιθέμενη νομολογία).
11 –      Διάταξη Câmpean και Ciocoiu (C‑97/13 και C‑214/13, EU:C:2014:229).
12 –      Πρόκειται προπάντων για τις αποφάσεις Tatu (C‑402/09, EU:C:2011:219) και Nisipeanu (C‑263/10, EU:C:2011:466).
13 –      Απόφαση Weber’s Wine World κ.λπ. (C‑147/01, EU:C:2003:533, σκέψη 86).
14 –      Βλ. απόφαση Deville (240/87, EU:C:1988:349, σκέψεις 12 και 13).
15 –      Βλ., μεταξύ άλλων, αποφάσεις Rewe-Zentralfinanz και Rewe-Zentral (33/76, EU:C:1976:188, σκέψη 5), Littlewoods Retail κ.λπ. (C‑591/10, EU:C:2012:478, σκέψη 27), και Târșia (C‑69/14, EU:C:2015:662, σκέψη 27).
16 –      Απόφαση Littlewoods Retail κ.λπ. (C‑591/10, EU:C:2012:478, σκέψη 31) (η υπογράμμιση δική μου).
17 –      Όπ.π.
18 –      Βλ., μεταξύ άλλων, αποφάσεις Les Fils de Jules Bianco και Girard (331/85, 376/85 και 378/85, EU:C:1988:97, σκέψη 12), Metallgesellschaft κ.λπ. (C‑397/98 και C‑410/98, EU:C:2001:134, σκέψη 85), και Târșia (C‑69/14, EU:C:2015:662, σκέψη 27).
19 –      Βλ., μεταξύ άλλων, αποφάσεις Metallgesellschaft κ.λπ. (C‑397/98 και C‑410/98, EU:C:2001:134, σκέψη 87), Littlewoods Retail κ.α. (C‑591/10, EU:C:2012:478, σκέψεις 25 και 29) και Irimie (C‑565/11, EU:C:2013:250, σκέψεις 21 και 26).
20 –      Απόφαση Åkerberg Fransson (C‑617/10, EU:C:2013:105, σκέψεις 19 και 21).