Edizzjoni Provviżorja
SENTENZA TAL-QORTI TAL-ĠUSTIZZJA (L‑Ewwel Awla)
26 ta’ Frar 2026 (*)
“Rinviju għal deċiżjoni preliminari – Ambjent – Konservazzjoni ta’ għasafar selvaġġi – Direttiva 2009/147/KE – Projbizzjoni tat-tfixkil intenzjonali tal-għasafar – Artikolu 5(d) – Proġett ta’ kostruzzjoni ta’ triq li tista’ twassal għall-possibbiltà ta’ tfixkil ta’ ċerti kampjuni ta’ ċerti speċi – Miżuri ta’ prevenzjoni u ta’ tnaqqis ta’ tfixkil – Prova tal-effettività ta’ dawn il-miżuri – Evalwazzjoni motivata ta’ espert ġudizzjarju”
Fil-Kawża C‑131/24,
li għandha bħala suġġett talba għal deċiżjoni preliminari skont l-Artikolu 267 TFUE, imressqa mill-Bundesverwaltungsgericht (il-Qorti Amministrattiva Federali, l-Awstrija), permezz ta’ deċiżjoni tal‑15 ta’ Frar 2024, li waslet fil-Qorti tal-Ġustizzja fis‑16 ta’ Frar 2024, fil-proċedura
Umweltorganisation VIRUS – Verein Projektwerkstatt für Umwelt und Soziales,
Bürgerinitiative “Nein zur Spange Wörth”,
Umweltorganisation Verein Lebenswertes Traisental,
Umweltorganisation FG LANIUS – Forschungsgemeinschaft für regionale Faunistik und angewandten Naturschutz
A. H. et,
vs
Land Niederösterreich, irrappreżentat mill-Amt der Niederösterreichischen Landesregierung, Abteilung Landesstraßenplanung – ST3,
fil-preżenza ta’:
Land Niederösterreich, irrappreżentat mill-Amt der Niederösterreichischen Landesregierung, Gruppe Wirtschaft, Sport und Tourismus, Abteilung Anlagenrecht – WST1,
Stadt St. Pölten,
Marktgemeinde Ober-Grafendorf,
Autobahnen- und Schnellstraßen-Finanzierungs-Aktiengesellschaft (ASFINAG),
IL-QORTI TAL-ĠUSTIZZJA (L‑Ewwel Awla),
komposta minn F. Biltgen, President tal-Awla, I. Ziemele, A. Kumin, S. Gervasoni (Relatur) u M. Bošnjak, Imħallfin,
Avukat Ġenerali: J. Kokott,
Reġistratur: A. Calot Escobar,
wara li rat il-proċedura bil-miktub,
wara li rat l-osservazzjonijiet ippreżentati:
–        għall-Umweltorganisation VIRUS – Verein Projektwerkstatt für Umwelt und Soziales, minn W. Rehm,
–        għall-Bürgerinitiative “Nein zur Spange Wörth”, minn W. Schachinger, Rechtsanwalt,
–        għal-Land Niederösterreich, irrappreżentat mill-Amt der Niederösterreichischen Landesregierung, Abteilung Landesstraßenplanung – ST3, minn M. Hecht u J. Peer, Rechtsanwälte,
–        għall-iStadt St. Pölten, minn C. Schneider, Rechtsanwalt,
–        għal Autobahnen- und Schnellstraßen-Finanzierungs-Aktiengesellschaft (ASFINAG), minn C. Holzer u C. Schmelz, Rechtsanwälte,
–        għall-Gvern Awstrijak, minn A. Posch, J. Schmoll u M. Kopetzki, bħala aġenti,
–        għall-Gvern Ċek, minn L. Langrová, M. Smolek u J. Vláčil, bħala aġenti,
–        għall-Gvern Svediż, minn C. Meyer-Seitz, bħala aġent,
–        għall-Kummissjoni Ewropea, minn C. Hermes u N. Ruiz García, bħala aġenti,
wara li semgħet il-konklużjonijiet tal-Avukata Ġenerali, ippreżentati fis-seduta tat‑18 ta’ Settembru 2025,
tagħti l-preżenti
Sentenza
1        It-talba għal deċiżjoni preliminari tirrigwarda l-interpretazzjoni tal-Artikoli 2 u 5 tad-Direttiva 2009/147/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tat‑30 ta’ Novembru 2009 dwar il-konservazzjoni tal-għasafar selvaġġi (ĠU 2010, L 20, p. 7, iktar ’il quddiem id-“Direttiva dwar l-għasafar”).
2        It-talba għal deċiżjoni preliminari tressqet fil-kuntest ta’ kawża bejn l-Umweltorganisation VIRUS – Verein Projektwerkstatt für Umwelt und Soziales (l-Assoċjazzjoni Ambjentali Atelier ta’ Proġetti għall-Ambjent u Soċjali, iktar ’il quddiem il-“VIRUS”), il-Bürgerinitiative “Nein zur Spange Wörth” (Inizjattiva taċ-Ċittadini “Le għat-Triq li Tgħaqqad ma’ Wörth”), l-Umweltorganisation Verein Lebenswertes Traisental (l-Assoċjazzjoni Ambjentali Wied ta’ Traisental Fejn il-Ħajja Hija Tajba), l-Umweltorganisation FG LANIUS – Forschungsgemeinschaft für regionale Faunistik und angewandten Naturschutz (FG LANIUS – Komunità ta’ Riċerka f’Faunistika Reġjonali u Protezzjoni tan-Natura Applikata) u A. H. et, mal-Land Niederösterreich, irrappreżentat mill-Amt der Niederösterreichischen Landesregierung, Abteilung Landesstraßenplanung – ST3 (l-Uffiċċju tal-Gvern tal-Land ta’ Niederösterreich, Dipartiment “Ippjanar tat-Toroq li Jaqa’ Taħt il-Kompetenza tal-Land” – ST3), dwar id-deċiżjoni li tawtorizza l-kostruzzjoni ta’ triq nazzjonali.
Il-kuntest ġuridiku
Id-dritt tal-Unjoni
Id-Direttiva dwar l-għasafar
3        Il-premessi 3, 5, 7 u 8 ta’ din id-direttiva jistabbilixxu li:
“(3)      Numru kbir ta’ speċi ta’ għasafar selvaġġi naturali li jinsabu fit-territorju Ewropew tal-Istati Membri qed jonqsu fin-numru, f’ħafna każi b’mod mgħaġġel. Dan it-tnaqqis jirrapreżenta theddid serju għall-konservazzjoni tal-ambjent naturali, partikolarment minħabba l-bilanċi bijoloġiċi mhedda minn dan.
[…]
(5)      Il-konservazzjoni tal-ispeċi tal-għasafar selvaġġi naturali li jinsabu fit-territorju Ewropew tal-Istati Membri hija neċessarja biex jintlaħqu l-għanijiet tal-Komunità rigward it-tmexxija ’l quddiem tal-kundizzjonijiet tal-ħajja u l-iżvilupp sostenibbli.
[…]
(7)      Il-konservazzjoni hija mmirata lejn il-protezzjoni fit-tul u l-amministrazzjoni tar-riżorsi naturali bħala parti integrali tal-patrimonju tal-poplu tal-Ewropa. Din tagħmel possibbli l-kontroll tar-riżorsi naturali u tirregola l-użu tagħhom fuq il-bażi tal-miżuri neċessarji għal manutenzjoni u l-aġġustamenti tal-bilanċi naturali bejn speċi sakemm huwa raġonevolment possibbli.
(8)      Il-preżervazzjoni, il-manutenzjoni jew ir-restawrazzjoni ta’ diversità u ta’ żoni ta’ habitat suffiċjenti huma essenzjali għall-konservazzjoni tal-ispeċi kollha tal-għasafar. Ċerti speċi tal-għasafar għandhom ikunu suġġetti għal miżuri speċjali ta’ konservazzjoni li jikkonċernaw l-ambjent naturali tagħhom bl-għan li jassiguraw is-sopravvivenza tagħhom u r-riproduzzjoni tagħhom fiż-żoni tad-distribuzzjoni tagħhom. Miżuri simili għandhom jieħdu wkoll in kunsiderazzjoni l-ispeċi li jemigraw u għandhom ikunu koordinati bl-għan li jirriżultaw f’koerenza sħiħa.”
4        Skont l-Artikolu 1 tal-imsemmija direttiva:
“1.      Din id-Direttiva hija dwar il-konservazzjoni tal-ispeċi kollha tal-għasafar li jinsabu fin-natura fit-territorju Ewropew tal-Istati Membri li għalihom japplika t-Trattat. Din tkopri l-protezzjoni, l-amministrazzjoni u l-kontroll ta’ dawn l-ispeċi u tippreskrivi regoli għall-isfruttar tagħhom.
2.      Din id-Direttiva għandha tapplika għall-għasafar, il-bajd, il-bejtiet u l-ambjent naturali tagħhom.”
5        L-Artikolu 2 tal-istess direttiva jiddisponi:
“L-
Istati Membri għandhom jieħdu l-miżuri kollha meħtieġa biex iżommu jew jadattaw il-popolazzjoni tal-ispeċi kollha msemmija fl-Artikolu 1 fil-livell li jikkorrispondi partikolarment għall-ħtiġiet ekoloġiċi, xjentifiċi u kulturali, filwaqt li tittieħed kunsiderazzjoni tal-ħtiġijiet ekonomiċi u rekreazzjonali.”
6        L-Artikolu 5 tad-Direttiva dwar l-għasafar jipprevedi:
“Mingħajr preġudizzju għall-Artikoli 7 u 9, l-Istati Membri għandhom jieħdu l-miżuri meħtieġa biex jistabbilixxu sistema ġenerali ta’ protezzjoni għall-ispeċi kollha tal-għasafar imsemmija fl-Artikolu 1, li tipprojbixxi partikolarment:
(a)      il-qtil u l-qabda intenzjonata bi kwalunkwe metodu;
(b)      il-qerda, jew il-ħsara intenzjonata lill-bejtiet u l-bajd tagħhom jew it-tneħħija tal-bejtiet tagħhom;
(c)      teħid tal-bajd tagħhom fis-salvaġġ u ż-żamma ta’ dawn il-bajd anke jekk vojta;
(d)      it-tfixkil intenzjonat ta’ dawn l-għasafar partikolarment waqt il-perjodu tat-tgħammir u tkabbir, sakemm dan it-tfixkil jista jkun sinifikanti fil-kuntest tal-għanijiet ta’ din id-Direttiva;
(e)      iż-żamma tal-għasafar ta’ speċi li l-kaċċa u l-qabda tagħhom hija pprojbita.”
7        Skont l-Artikolu 9 ta’ din id-direttiva:
“1      L-Istati Membri jistgħu jidderogaw mid-dispożizzjonjiet tal-Artikoli 5 sa 8, fejn ma hemm ebda soluzzjoni oħra sodisfaċenti għar-raġunijiet li ġejjin:
(a)      –      fl-interess tas-saħħa u s-siġurtà tal-pubbliku;
–        fl-interess tas-sigurtà tal-ajru;
–        biex ikunu prevenuti l-ħsarat serji tal-uċuħ, tal-bhejjem, tal-foresti, tas-sajd u tal-ilma;
–        għall-protezzjoni tal-flora u l-fawna;
(b)      għal għanijiet tar-riċerka u t-tagħlim, tar-ripopolazzjoni, l-introduzzjoni mill-ġdid u għat-tagħmir neċessarju għal dawn l-għanijiet;
(c)      biex jippermettu, taħt kondizzjonijiet ta’ sorveljanza stretta u fuq bażijiet selettivi, il-qabda, iż-żamma jew l-użi oħra meqjusa ta’ ċerti għasafar f’numri żgħar.”
Id-Direttiva dwar il-habitats
8        L-Artikolu 2 tad-Direttiva tal-Kunsill 92/43/KEE tal‑21 ta’ Mejju 1992 dwar il-konservazzjoni ta’ l-habitat naturali u tal-fawna u l-flora selvaġġa (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 15, Vol. 2, p. 102, iktar ’il quddiem id-“Direttiva dwar il-habitats”) jiddisponi:
“1.      L-għan ta’ din id-Direttiva jkun li tikkontribwixxi biex tiġi żgurata l-biodiversità permezz tal-konservazzjoni ta’ l-habitat naturali u tal-fawna u l-flora selvaġġa fit-territorju Ewropew ta’ l-Istati Membri li jgħodd għalihom it-Trattat.
2.      Il-miżuri meħuda skond din id-Direttiva jkunu ddisinjati biex iżommu jew jirripristinaw, fi stat ta’ konservazzjoni favorevoli, l-habitat naturali u l-ispeċi tal-fawna u l-flora selvaġġa li huma ta’ interess għall-Komunità.
3.      Il-miżuri meħuda skond din id-Direttiva għandhom iqisu l-ħtiġiet ekonomiċi, soċjali u kulturali u l-karatteristiċi reġjonali u lokali.”
9        L-Artikolu 6 ta’ din id-direttiva jipprevedi:
“1.      Għal żoni speċjali ta’ konservazzjoni, l-Istati Membri għandhom jistabilixxu l-miżuri ta’ konservazzjoni meħtieġa li jinkludu, jekk hemm bżonn, pjanijiet ta’ tmexxija xierqa disinjati speċifikament għas-siti jew imdaħħla fil-pjanijiet ta’ żvilupp l-oħra, u miżuri xierqa statutorji, amminstrattivi jew kuntrattwali li jaqblu mal-ħtiġiet ekoloġiċi tat-tipi ta’ habitat naturali fl-Anness I u l-ispeċi fl-Anness II li hemm fis-siti.
2.      L-Istati Membri għandhom jieħdu l-miżuri xierqa biex jevitaw, fiż-żoni speċjali ta’ konservazzjoni, id-deterjorament ta’ l-habitat naturali u l-habitat ta’ l-ispeċi kif ukoll t-tfixkil ta’ l-ispeċi li għalihom ġew nominati ż-żoni, safejn dak it-tfixkil jista’ jkun sinifikanti meta jitqies skond l-għanjiet ta’ din id-Direttiva.
3.      Kull pjan jew proġett li mhux marbut direttament ma’ jew li ma hux meħtieġ għat-tmexxija tas-sit iżda li x’aktarx se jkollu effett sinifikanti fuqu, jew b’mod individwali jew inkella flimkien ma’ xi pjanijiet jew proġetti oħra, għandu jkun suġġett għal evalwazzjoni xierqa ta’ l-implikazzjonijiet tiegħu għas-sit in vista ta’ l-għanjiet ta’ konservazzjoni tas-sit. Fl-isfond tar-riżultati ta’ l-evalwazzjoni ta’ l-implikazzjonijiet għas-sit u skond id-dispożizzjonijiet tal-paragrafu 4, l-awtoritajiet nazzjonali kompetenti għandhom jaqblu dwar il-pjan jew il-proġett biss wara li jkunu żguraw li dan ma jaffettwax ħażin l-integrità tas-sit konċernat u, jekk xieraq, wara li jkunu raw l-opinjoni tal-pubbliku ġenerali.
4.      Jekk, minkejja li jkun hemm evalwazzjoni negattiva ta’ l-implikazzjonijiet għas-sit u fin-nuqqas ta’ soluzzjonijiet oħra, pjan jew proġett irid isir xorta waħda għal raġunijiet obbligatorji oħra li huma konnessi ma’ l-interess pubbliku, inklużi dawk ta’ tip soċjali jew ekonomiku, l-Istat Membru irid jieħu l-miżuri kollha kumpensatorji meħtieġa biex jiżgura li tkun protetta l-koerenza globali ta’ Natura 2000. Hu jrid jgħarraf lill-Kummissjoni dwar il-miżuri kumpensatorji adottati.
Meta s-sit konċernat jospita tip ta’ habitat naturali ta’ priorità u/jew speċi ta’ priorità, l-uniċi kunsiderazzjonijiet li jistgħu jitqajmu huma dawk marbuta ma’ saħħet il-bniedem jew is-sigurtà pubblika, dawk li għandhom konsegwenzi ta’ benefiċċju u ta’ importanza ewlenija għall-ambjent jew, wara opinjoni mill-Kummissjoni, ma raġunijiet obbligatorji oħra ta’ interess pubbliku li jieħu l-preċedenza.”
10      Skont l-Artikolu 12 tal-istess direttiva:
“1.      L-Istati Membri għandhom jieħdu l-miżuri meħtieġa biex jistabbilixxu sistema ta’ ħarsien strett ta’ l-ispeċi ta’ l-annimali msemmija fl-Anness IV (a) fil-firxa naturali tagħhom, u li jipprojbixxu:
(a)      l-forom kollha ta’ qbid volontarju jew qtil ta’ kampjuni minn dawn l-ispeċi fis-selvaġġ;
(b)      tfixkil volontarju ta’ dawn l-ispeċi, speċjalment waqt il-perjodu tat-tgħammir, tkabbir, ibernazzjoni u migrazzjoni;
(ċ)      qerda volontarja jew teħid tal-bajd mis-selvaġġ;
(d)      deterjorazzjoni jew qerda ta’ siti tat-tgħammir jew postijiet ta’ mistrieħ.
2.      Għal dawn l-ispeċi, l-Istati Membri għandhom jipprojbixxu ż-żamma, it-trasport u l-bejgħ jew skambju, u offerta għall-bejgħ jew skambju, ta’ kampjuni meħuda mis-selvaġġ, ħlief għal dawk meħuda b’mod legali qabel ma tiġi implimentata din id-Direttiva.
3.      Il-projbizzjoni msemmija fil-paragrafu 1 (a) u (b) u fil-paragrafu 2 tgħodd għall-istadji kollha tal-ħajja ta’ l-annimali li għalihom japplika dan l-Artikolu.
4.      L-Istati Membri għandhom iwaqqfu sistema biex jissorveljaw il-qbid u l-qtil aċċidentali ta’ l-ispeċi ta’ l-annimali msemmija fl-Anness IV (a). In vista ta’ l-informazzjoni miġbura, l-Istati Membri għandhom jieħdu miżuri ulterjuri ta’ riċerka jew ta’ konservazzjoni kif meħtieġa biex jiżguraw li l-qbid aċċidentali u l-qtil ma jkollhomx effett negattiv sinifikanti fuq l-ispeċi konċernati.”
Id-dritt Awstrijak
11      L-Artikolu 18 tan-Niederösterreichisches Naturschutzgesetz 2000 (il-Liġi tal-Land ta’ Niederösterreich tal‑2000 dwar il-Protezzjoni tan-Natura) (LGBl. 5500‑0), intitolat “Protezzjoni tal-ispeċi”, jiddisponi:
“1.      Ir-regoli dwar il-protezzjoni tal-ispeċi għandhom l-għan li jipproteġu u jħarsu l-ispeċi tal-fawna u l-flora selvaġġi fid-diversità naturali u storika tagħhom. Il-protezzjoni tal-ispeċi tinkludi:
1)      il-protezzjoni tal-annimali, tal-pjanti u tal-bijoċenosi tagħhom kontra l-ħsara kkaġunata mill-bniedem, b’mod partikolari, l-intervent tal-bniedem,
2)      il-protezzjoni, il-manutenzjoni, l-iżvilupp u r-rikostruzzjoni tal-habitat ta’ speċi ta’ fawna u flora selvaġġi kif ukoll il-ħarsien tal-kundizzjonijiet ta’ għajxien tagħhom
[…]
2.      Il-Gvern tal-Land, permezz ta’ regolament, jiddikjara speċi protetti, kompletament jew, meta dan ikun biżżejjed sabiex l-ispeċi tiġi kkonservata, parzjalment jew temporanjament, il-pjanti selvaġġi jew l-annimali selvaġġi li ma humiex annimali tal-kaċċa fis-sens tan-Niederösterreichisches Jagdgesetz 1974 [(il-Liġi tal-Land ta’ Niederösterreich tal‑1974 dwar il-Kaċċa)] (LGBl. 6500), li l-popolazzjoni tagħhom għandha tiġi protetta jew miżmuma:
1)      minħabba n-natura rari tagħhom jew it-theddida għall-popolazzjoni tagħhom,
2)      għal raġunijiet xjentifiċi jew kulturali,
3)      minħabba l-utilità tagħhom jew l-importanza tagħhom fl-ekosistema, jew
4)      bl-għan li tiġi kkonservata d-diversità jew il-partikolarità tan-natura u tal-pajsaġġi.
Ir-Regolament jista’ jirreferi għall-ispeċi ta’ annimali jew pjanti li l-popolazzjoni tagħhom fit-territorju tal-Land hija mhedda.
[…]
4.      Fir-rigward tal-ispeċi li huma espliċitament protetti bis-saħħa tal-paragrafi 2 u 3, ma huwiex permess li:
[…]
3)      tweġġa’, teqred jew tneħħi l-bajd, il-larva, il-krisalide jew il-bejtiet ta’ dawn l-annimali jew is-siti tat-trobbija, tar-riproduzzjoni, tat-tifqigħ tal-bajd jew tal-kenn tagħhom, kif ukoll
4)      tfixkel il-bijotipi, is-siti tar-riproduzzjoni u tal-habitat tal-ispeċi mhedda b’estinzjoni u elenkati fir-Regolament, b’mod partikolari, bit-teħid ta’ ritratti jew bil-ġbid ta’ filmati.”
Il‑kawża prinċipali u d‑domandi preliminari
12      Fl‑2014, il-Land ta’ Niederösterreich talab l-awtorizzazzjoni għall-kostruzzjoni, f’żona parzjalment bis-siġar fin-nofsinhar ta’ St. Pölten (l-Awstrija), ta’ triq b’żewġ korsiji f’kull direzzjoni u ta’ tul ta’ 1.69 kilometri, li tikkostitwixxi konnessjoni mat-triq S34 li tgħaqqad bliet direttament u bil-ħeffa.
13      Wara l-evalwazzjoni tal-effetti tagħha fuq l-ambjent, dan il-proġett ġie awtorizzat permezz ta’ deċiżjoni tat‑12 ta’ Novembru 2019.
14      Ir-rikorrenti fil-kawża prinċipali ppreżentaw rikors kontra din id-deċiżjoni quddiem il-Bundesverwaltungsgericht (il-Qorti Amministrattiva Federali, l-Awstrija), li hija l-qorti tar-rinviju.
15      Huma jsostnu quddiem din il-qorti li t-territorji ta’ tgħammir tal-bibla, tal-perniċi griżi u tas-summien, li huma għasafar li jbejtu mal-art f’għelieqi miftuħa li jinsabu fil-perimetru tax-xogħlijiet u li l-istorbju ġġenerat mit-traffiku futur tal-karozzi ser ifixkel ukoll diversi speċi ta’ għasafar forestali qrib dan il-perimetru, b’mod partikolari l-bulebbiet b’tikek ta’ daqs medju. Fil-fatt, it-triq ippjanata għandha tippermetti, skont l-istimi, iċ-ċirkolazzjoni ta’ madwar 12 000 vettura kuljum.
16      Mit-talba għal deċiżjoni preliminari jirriżulta li, sabiex jiġi limitat l-impatt fuq il-popolazzjonijiet ta’ għasafar selvaġġi preżenti fis-sit jew fil-viċinanzi, il-proġett inkwistjoni jipprevedi diversi miżuri, b’mod partikolari li x-xogħlijiet jistgħu jitwettqu biss matul ċerti xhur tas-sena u li s-siġar xjuħ għandhom jinżammu f’distanza ta’ mill-inqas 300 metru mit-triq u fuq superfiċji ta’ 6.6 ettari.
17      Skont ir-rapport taż-żewġ esperti maħtura mill-qorti tar-rinviju, jekk il-miżuri previsti jitwettqu, dawn jippermettu li jiġi evitat kull effett ta’ tfixkil sinjifikattiv fuq l-ispeċi kkonċernati. Madankollu, l-esperti jammettu li dawn il-miżuri ma jippermettux li jiġi evitat li kampjuni individwali jiġu affettwati minn dan il-proġett, anki jekk biss minħabba t-tul tal-ħajja tal-parti l-kbira tal-għasafar forestali kkonċernati. Madankollu, huma għandhom jiżguraw li l-imsemmija miżuri jiggarantixxu s-salvagwardja tal-habitat ta’ dawn l-ispeċi u l-kundizzjonijiet meħtieġa għall-bejtiet tagħhom.
18      Ir-rikorrenti fil-kawża prinċipali jikkontestaw din l-evalwazzjoni.
19      Il-qorti tar-rinviju tistaqsi, fl-ewwel lok, jekk il-miżuri intiżi sabiex jipprevjenu jew jillimitaw it-tfixkil tal-ispeċi ta’ għasafar ikkonċernati mill-proġett inkwistjoni jistgħux jittieħdu inkunsiderazzjoni sabiex jiġi evalwat jekk dan jissodisfax ir-rekwiżiti tal-Artikolu 5(d) tad-Direttiva dwar l-għasafar. Fil-fehma tagħha, il-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja li tipprojbixxi li jittieħdu inkunsiderazzjoni l-miżuri intiżi sabiex jiġu evitati jew imnaqqsa l-effetti dannużi fuq is-sit protett fl-istadju tal-eżami preliminari qabel l-evalwazzjoni xierqa prevista fl-Artikolu 6(3) tad-Direttiva dwar il-habitats ma tistax tiġi trasposta għall-Artikolu 5(d) tad-Direttiva dwar l-għasafar.
20      Il-qorti tar-rinviju tqis li, mill-banda l-oħra, hemm lok li l-interpretazzjoni tal-Artikolu 5(d) tad-Direttiva dwar l-għasafar tiġi allinjata ma’ dik tal-Artikolu 12(1)(d) tad-Direttiva dwar il-habitats, kif ifformulata mill-Kummissjoni fid-dokument ta’ gwida tagħha dwar il-protezzjoni stretta tal-ispeċi ta’ annimali ta’ interess Komunitarju bis-saħħa ta’ din l-aħħar direttiva (C (2021 7301 finali). Il-kriterju essenzjali li jirriżulta minn din l-interpretazzjoni huwa li l-funzjoni ekoloġika permanenti tas-sit tinżamm jew tittejjeb.
21      Peress li l-Artikolu 5(d) tad-Direttiva dwar l-għasafar jipprojbixxi biss it-tfixkil li għandu effett sinjifikattiv fir-rigward tal-għanijiet ta’ din id-direttiva, l-eżistenza ta’ tali effett għandha tiġi evalwata billi jittieħdu inkunsiderazzjoni l-miżuri ta’ prevenzjoni u ta’ mitigazzjoni tat-tfixkil li jinvolvi l-proġett. L-implimentazzjoni ta’ deroga skont l-Artikolu 9 tal-imsemmija direttiva hija neċessarja biss jekk il-proġett akkumpanjat minn dawn il-miżuri għandu jiġi pprojbit skont l-Artikolu 5(d) tal-istess direttiva.
22      Fit-tieni lok, il-qorti tar-rinviju tistaqsi liema provi tal-effikaċja tal-miżuri intiżi sabiex jipprevjenu jew inaqqsu l-effetti ta’ tfixkil tal-proġett għandhom ikunu meħtieġa.
23      B’mod iktar preċiż, hija tixtieq tkun taf jekk il-livell ta’ ċertezza fir-rigward tal-effikaċja ta’ dawn il-miżuri, meħtieġ mill-Artikolu 5(d) tad-Direttiva dwar l-għasafar, huwiex paragunabbli ma’ dak li, fid-dokument ta’ gwida tagħha dwar il-protezzjoni stretta tal-ispeċi ta’ annimali ta’ interess Komunitarju bis-saħħa tad-Direttiva dwar il-habitats, il-Kummissjoni tqis li huwa meħtieġ mill-Artikolu 12(1)(d) ta’ din l-aħħar direttiva. L-interpretazzjoni adottata mill-Kummissjoni twassal għal evalwazzjoni tal-effettività tal-miżuri ta’ prevenzjoni u ta’ mitigazzjoni tat-tfixkil ibbażata fuq rapporti ta’ esperti maħtura mill-awtoritajiet jew mill-qorti sakemm l-evalwazzjonijiet li jinsabu fihom jistgħu jiġu difiżi permezz tax-xjenza, fl-istat attwali tal-għarfien, u motivati fid-dettall.
24      Mill-banda l-oħra, il-qorti tar-rinviju tqis li l-evalwazzjonijiet tal-esperti ġudizzjarji li għandhom dawn il-karatteristiċi ma jkunux suffiċjenti jekk jiġi applikat l-istandard ta’ prova ddefinit mill-Qorti tal-Ġustizzja f’dak li jirrigwarda l-miżuri intiżi sabiex jevitaw jew inaqqsu l-effetti dannużi, kif imsemmija fl-Artikolu 6(3) tad-Direttiva dwar il-habitats, li jipprovdi li kull dubju xjentifiku raġonevoli għandu jiġi eskluż.
25      Hija tistaqsi jekk hija għandhiex tapplika l-istandard ta’ prova relatat mal-implimentazzjoni tal-Artikolu 12(1)(d) tad-Direttiva dwar il-habitats jew dak li jikkonċerna l-miżuri intiżi sabiex jevitaw jew inaqqsu l-effetti dannużi msemmija fl-Artikolu 6(3) ta’ din id-direttiva. Hija ma tara ebda raġuni għalfejn ma tużax dan l-aħħar kriterju fil-kuntest tal-evalwazzjoni tal-protezzjoni tal-ispeċi ta’ annimali kkonċernati mill-proġett inkwistjoni.
26      Għalhekk, l-effettività ta’ dawn il-miżuri għandha tiġi kkonfermata f’tali punt permezz tad-dokumentazzjoni xjentifika li ma jibqa’ l-iċken dubju raġonevoli fuq dan il-punt.
27      F’dan il-każ, dan ifisser li l-miżuri proposti li jikkonċernaw il-bulebbiet b’tikek ta’ daqs medju ma jistgħux jitqiesu li huma ta’ natura li jiżguraw il-permanenza tal-funzjoni bijoloġika ta’ din l-ispeċi, fin-nuqqas ta’ dokumentazzjoni xjentifika li turi l-effettività tagħhom.
28      F’dawn iċ-ċirkustanzi, il-Bundesverwaltungsgericht (il-Qorti Amministrattiva Federali) iddeċidiet li tissospendi l-proċeduri quddiemha u li tagħmel id-domandi preliminari segwenti lill-Qorti tal-Ġustizzja:
“1)      L-Artikolu 5 tad-[Direttiva dwar l-għasafar] għandu jiġi interpretat fis-sens li ma jkunx hemm każ ta’ tfixkil intenzjonat fis-sens tad-dispożizzjoni (d) ta’ dan l-artikolu, meta huwa ċertament possibbli li jseħħ tfixkil ta’ kampjuni iżolati ta’ ċerti speċi, iżda jiġu implimentati miżuri fil-ħin u b’mod xieraq u effettiv li jippermettu l-prevenzjoni ta’ kull effett fir-rigward tal-għanijiet tal-Artikolu 2 ta’ din id-direttiva?
2)      F’każ ta’ risposta fl-affermattiv għall-ewwel domanda: sabiex jiġi eskluż f’dan is-sens kwalunkwe dubju xjentifiku fir-rigward tal-effikaċja tal-miżuri, l-evalwazzjoni debitament motivata, ta’ espert ġudizzjarju, hija biżżejjed jew bil-kontra, għandha tinkludi dokumentazzjoni xjentifika oġġettiva li tiċċertifika esperjenzi prattiċi pożittivi dwar dawn il-miżuri?”
Fuq it-talba għal ftuħ mill-ġdid tal-proċedura orali
29      Permezz ta’ att ippreżentat fir-Reġistru tal-Qorti tal-Ġustizzja fil‑21 ta’ Ottubru 2025, il-VIRUS talbet li jiġi ordnat il-ftuħ mill-ġdid tal-fażi orali tal-proċedura, skont l-Artikolu 83 tar-Regoli tal-Proċedura tal-Qorti tal-Ġustizzja.
30      Insostenn tat-talba tagħha, il-VIRUS issostni li l-konklużjonijiet tal-Avukata Ġenerali Kokott fil-kawża Voore Mets u Lemeks Põlva (C‑784/23, EU:C:2025:67), is-sentenza tal‑1 ta’ Awwissu 2025, Voore Mets u Lemeks Põlva (C‑784/23, EU:C:2025:609) u l-konklużjonijiet tal-Avukata Ġenerali f’din il-kawża ngħataw wara l-għeluq tal-proċedura bil-miktub u jikkostitwixxu fatti ġodda ta’ natura li jeżerċitaw influwenza deċiżiva fuq id-deċiżjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja. Barra minn hekk, il-VIRUS timmotiva t-talba tagħha għall-ftuħ mill-ġdid tal-proċedura orali permezz tan-nuqqas ta’ qbil li hija tesprimi ma’ dawn il-konklużjonijiet.
31      Bis-saħħa tal-Artikolu 83 tar-Regoli tal-Proċedura tagħha, il-Qorti tal-Ġustizzja tista’, f’kull ħin, wara li jinstema’ l-Avukat Ġenerali, tordna l-ftuħ mill-ġdid tal-fażi orali tal-proċedura, b’mod partikolari meta tqis li ma għandhiex informazzjoni biżżejjed, jew meta waħda mill-partijiet tippreżenta, wara l-għeluq ta’ din il-fażi, fatt ġdid ta’ natura li jeżerċita influwenza deċiżiva fuq id-deċiżjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja.
32      Dan ma huwiex il-każ f’din il-kawża.
33      Fil-fatt, la l-konklużjonijiet mogħtija mill-Avukata Ġenerali Kokott fil-kawża Voore Mets u Lemeks Põlva (C‑784/23, EU:C:2025:67) jew f’din il-kawża u lanqas is-sentenza tal‑1 ta’ Awwissu 2025, Voore Mets u Lemeks Põlva (C‑784/23, EU:C:2025:609), ma jikkostitwixxu fatti ġodda ta’ natura li jistgħu jeżerċitaw influwenza deċiżiva fuq id-deċiżjoni li l-Qorti tal-Ġustizzja hija mitluba tagħti f’din il-kawża. Barra minn hekk, fid-dawl tal-elementi kollha għad-dispożizzjoni tagħha, il-Qorti tal-Ġustizzja tqis li għandha biżżejjed informazzjoni sabiex tiddeċiedi dwar din it-talba għal deċiżjoni preliminari.
34      Fir-rigward tan-nuqqas ta’ qbil ifformulat mill-VIRUS mal-konklużjonijiet imsemmija fil-punt 33 ta’ din is-sentenza, għandu, barra minn hekk, jitfakkar, minn naħa, li l-Istatut tal-Qorti tal-Ġustizzja tal-Unjoni Ewropea u r-Regoli tal-Proċedura ma jipprevedux il-possibbiltà, għall-persuni kkonċernati msemmija fl-Artikolu 23 ta’ dan l-Istatut, li jippreżentaw osservazzjonijiet bi tweġiba għall-konklużjonijiet ippreżentati mill-Avukat Ġenerali (sentenza tas‑16 ta’ Novembru 2021, Prokuratura Rejonowa w Mińsku Mazowieckim et, C‑748/19 sa C‑754/19, EU:C:2021:931, punt 30 kif ukoll il-ġurisprudenza ċċitata).
35      Min-naħa l-oħra, bis-saħħa tat-tieni paragrafu tal-Artikolu 252 TFUE, l-Avukat Ġenerali għandu d-dmir li pubblikament, bl-ikbar imparzjalità u b’indipendenza sħiħa, jipproponi konklużjonijiet motivati dwar il-kawżi li, skont l-Istatut tal-Qorti tal-Ġustizzja tal-Unjoni Ewropea, ikunu jeħtieġu l-intervent tiegħu. Għalhekk din ma hijiex opinjoni indirizzata lill-imħallfin jew lill-partijiet minn awtorità esterna għall-Qorti tal-Ġustizzja, iżda fehma individwali, motivata u espressa pubblikament, ta’ membru ta’ dik l-Istituzzjoni stess. F’dawn iċ-ċirkustanzi, il-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali ma jistgħux jiġu diskussi mill-partijiet (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tas‑6 ta’ Ottubru 2021, Sumal, C‑882/19, EU:C:2021:800, punt 21). Barra minn hekk, il-Qorti tal-Ġustizzja la hija marbuta mill-konklużjonijiet u lanqas mill-motivazzjoni li abbażi tagħha l-Avukat Ġenerali jasal għalihom. Konsegwentement, in-nuqqas ta’ qbil ta’ parti kkonċernata mal-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali, ikunu liema jkunu l-kwistjonijiet li dan tal-aħħar jeżamina fil-konklużjonijiet tiegħu, fih innifsu ma jistax jikkostitwixxi raġuni li tiġġustifika l-ftuħ mill-ġdid tal-proċedura orali (sentenza tas‑16 ta’ Novembru 2021, Prokuratura Rejonowa w Mińsku Mazowieckim et, C‑748/19 sa C‑754/19, EU:C:2021:931, punt 31 u l-ġurisprudenza ċċitata).
36      F’dawn iċ-ċirkustanzi, il-Qorti tal-Ġustizzja tqis, wara li nstemgħet l-Avukata Ġenerali, li ma hemmx lok li jiġi ordnat il-ftuħ mill-ġdid tal-fażi orali tal-proċedura.
Fuq id-domandi preliminari
Fuq l-ewwel domanda
37      Permezz tal-ewwel domanda tagħha, il-qorti tar-rinviju tistaqsi, essenzjalment, jekk l-Artikolu 5(d) tad-Direttiva dwar l-għasafar għandux jiġi interpretat fis-sens li ma hemmx tfixkil intenzjonali, fis-sens ta’ din id-dispożizzjoni, meta miżuri, implimentati fil-kuntest ta’ proġett, jippermettu li jiġi evitat kull effett sinjifikattiv fid-dawl tal-għanijiet ta’ din id-direttiva.
38      Fl-ewwel lok, għandu jitfakkar, l-ewwel nett, li, bis-saħħa tal-Artikolu 5(d) tad-Direttiva dwar l-għasafar, l-Istati Membri għandhom jipprojbixxu t-tfixkil intenzjonali tal-ispeċi kollha ta’ għasafar li jinsabu fin-natura fi stat selvaġġ fit-territorju Ewropew tal-Istati Membri, b’mod partikolari matul il-perijodu ta’ riproduzzjoni u ta’ dipendenza, sakemm it-tfixkil ikollu effett sinjifikattiv fid-dawl tal-għanijiet ta’ din id-direttiva.
39      It-tieni nett, għandu jitfakkar ukoll li din il-projbizzjoni tikkompleta projbizzjonijiet oħra li jinsabu fl-Artikolu 5(a) sa (b) tal-imsemmija direttiva, relatati, b’mod partikolari, mal-qtil jew mal-qbid intenzjonali tal-għasafar ta’ dawn l-ispeċi kif ukoll mal-qerda jew mal-ħsara intenzjonali tal-bejtiet u tal-bajd tagħhom. Issa, dawn il-projbizzjonijiet kollha japplikaw, mhux biss għall-attivitajiet mill-bniedem li għandhom l-għan li jippreġudikaw l-għasafar, iżda wkoll għal dawk li għalihom il-possibbiltà ta’ tali preġudizzju hija aċċettata minkejja li ma għandhomx manifestament tali għan (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tal‑1 ta’ Awwissu 2025, Voore Mets u Lemeks Põlva, C‑784/23, EU:C:2025:609, punt 49). Għaldaqstant, il-proġett ta’ kostruzzjoni ta’ triq li huwa s-suġġett tal-kawża prinċipali, minkejja li ma għandux l-għan li jippreġudika l-għasafar, jista’ jaqa’ fil-kamp ta’ applikazzjoni tal-Artikolu 5(d) tad-Direttiva dwar l-għasafar.
40      It-tielet nett, mill-Artikolu 1 tad-Direttiva dwar l-għasafar, moqri fid-dawl tal-premessi 3, 5, 7 u 8 ta’ din id-direttiva jirriżulta li l-għanijiet tal-imsemmija direttiva huma li tinżamm jew tiġi stabbilita mill-ġdid f’livell suffiċjenti l-popolazzjoni tal-ispeċi kollha ta’ għasafar li jinsabu fin-natura fi stat selvaġġ fit-territorju Ewropew tal-Istati Membri. Bis-saħħa tal-Artikolu 2 tad-Direttiva dwar l-għasafar, dan il-livell għandu jikkorrispondi b’mod partikolari għall-ħtiġijiet ekoloġiċi, xjentifiċi u kulturali, fid-dawl tal-ħtiġijiet ekonomiċi u rikreazzjonali (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tal‑1 ta’ Awwissu 2025, Voore Mets u Lemeks Põlva, C‑784/23, EU:C:2025:609, punt 51).
41      Għalhekk, l-Artikolu 5(d) tad-Direttiva dwar l-għasafar jipprojbixxi t-tfixkil li għandu effett sinjifikattiv fuq il-livell meqjus suffiċjenti tal-popolazzjonijiet tal-ispeċi ta’ għasafar selvaġġi, u mhux fuq kampjuni ta’ dawn l-ispeċi, sakemm il-popolazzjoni ta’ speċi ta’ għasafar selvaġġi partikolari ma tkunx tant żgħira b’mod numeriku li t-tfixkil ta’ kampjuni iżolati ta’ din l-ispeċi jkun ta’ natura li jikkomprometti l-konservazzjoni tagħha.
42      Fit-tieni lok, sabiex jiġi interpretat l-Artikolu 5(d) tad-Direttiva dwar l-għasafar sabiex tingħata risposta għall-ewwel domanda, għandhom jittieħdu inkunsiderazzjoni, skont ġurisprudenza stabbilita, mhux biss il-kliem ta’ din id-dispożizzjoni, iżda wkoll il-kuntest tagħha u l-għanijiet imfittxija mil-leġiżlazzjoni li minnha tagħmel parti (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tal‑4 ta’ Marzu 2021, Föreningen Skydda Skogen, C‑473/19 u C‑474/19, EU:C:2021:166, punt 32 kif ukoll il-ġurisprudenza ċċitata).
43      L-ewwel nett, fir-rigward tal-formulazzjoni tal-Artikolu 5(d) tad-Direttiva dwar l-għasafar, għandu jiġi rrilevat li, b’differenza mill-projbizzjonijiet stabbiliti fl-Artikolu 5(a) u (b) ta’ din id-direttiva, il-projbizzjoni stabbilita fih, jiġifieri dik ta’ tfixkil tal-għasafar intenzjonalment, b’mod partikolari matul il-perijodu ta’ riproduzzjoni u ta’ dipendenza, tapplika “sakemm dan it-tfixkil jista jkun sinifikanti fil-kuntest tal-għanijiet ta’ [tal-imsemmija] Direttiva” (sentenza tal‑1 ta’ Awwissu 2025, Voore Mets u Lemeks Põlva, C‑784/23, EU:C:2025:609, punt 50). Konsegwentement, b’differenza minn dak li teħtieġ l-applikazzjoni tal-Artikolu 5(a) u (b) tal-istess direttiva, l-eżami tal-impatt ta’ attività tal-bniedem fuq il-livell tal-popolazzjoni tal-ispeċi ta’ għasafar ikkonċernati huwa rilevanti għall-finijiet tal-applikazzjoni tal-projbizzjoni prevista fl-Artikolu 5(d) tad-Direttiva dwar l-għasafar (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tal‑1 ta’ Awwissu 2025, Voore Mets u Lemeks Põlva, C‑784/23, EU:C:2025:609, punt 54).
44      Minn dan isegwi li, jekk miżuri preventivi xierqa jipprekludu effettivament li proġett ifixkel l-għasafar selvaġġi jew ikunu effettivament ta’ natura li jnaqqsu dan it-tfixkil b’tali mod li ma jkollux effetti sinjifikattivi fuq l-għanijiet tad-Direttiva dwar l-għasafar, mill-formulazzjoni tal-Artikolu 5(d) tagħha u mill-kuntest ta’ din id-dispożizzjoni jirriżulta li l-projbizzjoni tat-tfixkil intenzjonali msemmija f’din id-dispożizzjoni ma hijiex applikabbli. L-eżistenza ta’ tali miżuri, li l-implimentazzjoni tagħhom hija prevista mill-proġett, għandha għalhekk tittieħed inkunsiderazzjoni sabiex jiġi evalwat jekk il-projbizzjoni ta’ tfixkil tal-għasafar selvaġġi prevista fl-Artikolu 5(d) tad-Direttiva dwar l-għasafar tipprekludix il-proġett.
45      It-tieni nett, ma huwiex neċessarju, sabiex jintlaħqu l-għanijiet tad-Direttiva dwar l-għasafar, imfakkra fil-punt 40 ta’ din is-sentenza, jiġifieri ż-żamma jew l-istabbiliment mill-ġdid ta’ livell suffiċjenti tal-popolazzjoni tal-ispeċi ta’ għasafar selvaġġi, li l-effetti ta’ tfixkil ta’ proġett fuq l-ispeċi ta’ għasafar selvaġġi jiġu evalwati indipendentement mill-miżuri ta’ akkumpanjament tal-proġett li huma proposti sabiex jiġu preklużi jew imnaqqsa dawn l-effetti. Fil-fatt, it-tfixkil li ser ikun effettivament sostnut mill-ispeċi ta’ għasafar selvaġġi minħabba t-twettiq tal-proġett, kif akkumpanjat minn dawn il-miżuri, huwa rilevanti biss fir-rigward ta’ dawn l-għanijiet.
46      Din l-analiżi ma hijiex ikkontradetta mis-soluzzjoni adottata mill-Qorti tal-Ġustizzja fis-sentenza tat‑12 ta’ April 2018, People Over Wind u Sweetman (C‑323/17, EU:C:2018:244), kuntrarjament għal dak li jsostnu r-rikorrenti fil-kawża prinċipali fl-osservazzjonijiet bil-miktub tagħhom. Fil-fatt, għalkemm, kif iddeċidiet il-Qorti tal-Ġustizzja f’dik is-sentenza, il-miżuri intiżi sabiex jevitaw jew inaqqsu l-effetti dannużi ta’ proġett ma għandhomx jittieħdu inkunsiderazzjoni fl-istadju tal-evalwazzjoni preliminari ta’ dan il-proġett fil-kuntest tad-Direttiva dwar il-habitats, dan huwa minħabba l-fatt li, f’dan l-ewwel stadju ta’ analiżi, għandu jiġi ddeterminat jekk l-imsemmi proġett għandux jiġi suġġett għall-proċedura formali ta’ evalwazzjoni tal-effetti tiegħu fuq żona ta’ protezzjoni, konformement mal-ewwel sentenza tal-Artikolu 6(3) tad-Direttiva dwar il-habitats. Mill-banda l-oħra, peress li l-Artikolu 5(d) tad-Direttiva dwar l-għasafar ma jiddistingwix bejn żewġ fażijiet ta’ evalwazzjoni tat-tfixkil li l-proġetti jistgħu jesponu għalihom l-ispeċi ta’ għasafar selvaġġi, jeħtieġ li dan it-tfixkil jiġi evalwat mill-ewwel b’mod komplet, billi jittieħdu inkunsiderazzjoni għal dan l-għan il-miżuri intiżi għall-prevenzjoni jew għat-tnaqqis tagħhom.
47      Mill-kunsiderazzjonijiet preċedenti jirriżulta li l-Artikolu 5(d) tad-Direttiva dwar l-għasafar għandu jiġi interpretat fis-sens li ma jkunx hemm tfixkil intenzjonali, fis-sens ta’ din id-dispożizzjoni, meta miżuri, implimentati fil-kuntest ta’ proġett, jippermettu li jiġi evitat kull effett sinjifikattiv kuntrarju għall-għanijiet ta’ din id-direttiva li jinżammu jew li jiġu stabbiliti mill-ġdid f’livell suffiċjenti tal-popolazzjoni tal-ispeċi kollha ta’ għasafar li jinsabu fin-natura fl-istat selvaġġ fit-territorju Ewropew tal-Istati Membri, fid-dawl b’mod partikolari tar-rekwiżiti ekoloġiċi, xjentifiċi u kulturali, kif ukoll tar-rekwiżiti ekonomiċi u rikreazzjonali.
Fuq it-tieni domanda
48      Permezz tat-tieni domanda tagħha, il-qorti tar-rinviju tistaqsi, essenzjalment, jekk l-effikaċja tal-miżuri intiżi sabiex jipprevjenu kull tfixkil li għandu effett sinjifikattiv fuq l-ispeċi ta’ għasafar selvaġġi, fis-sens tal-Artikolu 5(d) tad-Direttiva dwar l-għasafar, tistax tiġi pprovata permezz ta’ evalwazzjoni motivata ta’ espert ġudizzjarju jew jekk din għandhiex tiġi stabbilita permezz ta’ dokumentazzjoni xjentifika li turi li tali miżuri ġew implimentati b’suċċess.
49      Fl-ewwel lok, għandu jiġi rrilevat, bħalma għamlet l-Avukata Ġenerali fil-punt 86 tal-konklużjonijiet tagħha, li la l-Artikolu 5 u lanqas ebda dispożizzjoni oħra tad-Direttiva dwar l-għasafar ma tipprevedi regoli dwar l-amministrazzjoni tal-provi fil-kuntest tal-eżami tat-tfixkil ikkawżat lill-ispeċi ta’ għasafar selvaġġi minn attività umana.
50      F’dawn iċ-ċirkustanzi, bis-saħħa tal-prinċipju tal-awtonomija proċedurali u bla ħsara għall-prinċipji ta’ ekwivalenza u ta’ effettività, huwa l-ordinament ġuridiku intern ta’ kull Stat Membru li għandu jistabbilixxi r-regoli tal-produzzjoni tal-prova, il-metodi ta’ prova ammissibbli quddiem il-qorti nazzjonali kompetenti jew il-prinċipji li jirregolaw l-evalwazzjoni minn din il-qorti tal-valur probatorju tal-provi li jitressqu kif ukoll il-livell probatorju meħtieġ (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tal‑21 ta’ Ġunju 2017, W et, C‑621/15, EU:C:2017:484, punt 25).
51      Il-prinċipju ta’ ekwivalenza jeżiġi li dawn il-modalitajiet proċedurali ma jkunux inqas favorevoli minn dawk li jirregolaw sitwazzjonijiet simili suġġetti għad-dritt intern (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tat‑8 ta’ Mejju 2025, Beevers Kaas, C‑581/23, EU:C:2025:323, punt 44). Konsegwentement, dan il-prinċipju ma jipprekludix li l-prova tal-effikaċja tal-miżuri intiżi sabiex jipprevjenu kull tfixkil sinjifikattiv tal-ispeċi kkonċernati titressaq mill-evalwazzjoni motivata ta’ espert ġudizzjarju, jekk id-dritt nazzjonali jaċċetta dan il-metodu ta’ prova għal sitwazzjonijiet simili suġġetti għad-dritt intern, fatt li għandu jiġi vverifikat mill-qorti tar-rinviju.
52      Il-prinċipju ta’ effettività jeżiġi li l-imsemmija modalitajiet proċedurali ma jagħmlux prattikament impossibbli jew eċċessivament diffiċli l-implimentazzjoni tad-dritt tal-Unjoni (ara, f’dan is-sens, is-sentenzi tal‑21 ta’ Ġunju 2017, W et, C‑621/15, EU:C:2017:484, punt 26 kif ukoll il-ġurisprudenza ċċitata, u tat‑30 ta’ Jannar 2025, Caronte & Tourist, C‑511/23, EU:C:2025:42, punt 44).
53      F’dan ir-rigward, għandu jiġi rrilevat, kif qieset, essenzjalment, l-Avukata Ġenerali fil-punt 88 tal-konklużjonijiet tagħha, fir-rigward tal-projbizzjoni ta’ tfixkil intenzjonali tal-għasafar selvaġġi prevista fl-Artikolu 5(d) tad-Direttiva dwar l-għasafar, li l-prinċipju ta’ effettività jimplika li l-prova li tali tfixkil għandu effetti sinjifikattivi fuq l-għanijiet ta’ din id-direttiva ma għandhiex issir eċċessivament diffiċli. Tali kunsiderazzjoni tapplika wkoll għall-prova li t-tfixkil ma għandux effetti sinjifikattivi fuq l-għanijiet tal-imsemmija direttiva.
54      Fit-tieni lok, għandu jitfakkar li, meta jimplimentaw id-dritt tal-Unjoni, l-Istati Membri huma obbligati jiżguraw l-osservanza tar-rekwiżiti li jirriżultaw mill-prinċipju ta’ amministrazzjoni tajba (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tat‑22 ta’ Settembru 2022, Országos Idegenrendészeti Főigazgatóság et, C‑159/21, EU:C:2022:708, punt 44 kif ukoll il-ġurisprudenza ċċitata).
55      Dan il-prinċipju jeżiġi b’mod partikolari li l-awtorità amministrattiva twettaq eżami diliġenti u imparzjali tal-aspetti rilevanti kollha sabiex ikollha, waqt l-adozzjoni tad-deċiżjoni tagħha, l-elementi l-iktar kompleti u affidabbli possibbli (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tal‑14 ta’ Mejju 2020, Agrobet CZ, C‑446/18, EU:C:2020:369, punt 44 u l-ġurisprudenza ċċitata).
56      Il-prinċipju ta’ amministrazzjoni tajba jimponi wkoll fuq l-amministrazzjoni l-obbligu li timmotiva d-deċiżjonijiet tagħha, meta hija timplimenta d-dritt tal-Unjoni (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tal‑24 ta’ Frar 2022, SC Cridar Cons, C‑582/20, EU:C:2022:114, punt 54 u l-ġurisprudenza ċċitata).
57      Fit-tielet lok, fir-rigward tal-evalwazzjoni tar-riskji fil-qasam tal-ambjent, din għandha titwettaq, konformement mal-Artikolu 191(2) TFUE, b’osservanza tal-prinċipju ta’ prekawzjoni. F’din il-perspettiva, huma l-awtoritajiet kompetenti, b’mod partikolari, li għandhom jieħdu inkunsiderazzjoni l-iktar data xjentifika affidabbli disponibbli kif ukoll l-iktar riżultati reċenti tar-riċerka internazzjonali (ara, f’dan is-sens, is-sentenzi tal‑1 ta’ Ottubru 2019, Blaise et, C‑616/17, EU:C:2019:800, punti 46, 93 u 94, kif ukoll tat‑12 ta’ Ġunju 2025, Eesti Suurkiskjad, C‑629/23, EU:C:2025:429, punt 42). Mill-banda l-oħra, ma jistax ikun meħtieġ li l-prova tal-effikaċja ta’ dawn il-miżuri tiġi prodotta permezz ta’ dokumentazzjoni xjentifika li turi li dawn il-miżuri ġew implimentati b’suċċess, peress li tali dokumentazzjoni ma hijiex neċessarjament disponibbli.
58      Fid-dawl tal-osservazzjonijiet preċedenti, ir-risposta għat-tieni domanda għandha tkun li l-effikaċja tal-miżuri intiżi sabiex jipprevjenu kull tfixkil li għandu effett sinjifikattiv fuq l-ispeċi ta’ għasafar selvaġġi, fis-sens tal-Artikolu 5(d) tad-Direttiva dwar l-għasafar, tista’ tiġi pprovata permezz ta’ evalwazzjoni motivata ta’ espert ġudizzjarju, bil-kundizzjoni li din tkun ibbażata fuq l-iktar data xjentifika affidabbli disponibbli u fuq ir-riżultati l-iktar reċenti tar-riċerka internazzjonali. Mill-banda l-oħra, ma jistax ikun meħtieġ li l-prova tal-effikaċja ta’ dawn il-miżuri tiġi prodotta permezz ta’ dokumentazzjoni xjentifika li turi li l-imsemmija miżuri ġew implimentati b’suċċess.
Fuq l-ispejjeż
59      Peress li l-proċedura għandha, fir-rigward tal-partijiet fil-kawża prinċipali, in-natura ta’ kwistjoni mqajma quddiem il-qorti tar-rinviju, hija dik il-qorti li tiddeċiedi fuq l-ispejjeż. L-ispejjeż sostnuti għas-sottomissjoni tal-osservazzjonijiet lill-Qorti tal-Ġustizzja, barra dawk tal-imsemmija partijiet, ma jistgħux jitħallsu lura.
Għal dawn il-motivi, Il-Qorti tal-Ġustizzja (L‑Ewwel Awla) taqta’ u tiddeċiedi:
1)      L-Artikolu 5(d) tad-Direttiva 2009/147/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tat‑30 ta’ Novembru 2009 dwar il-konservazzjoni tal-għasafar selvaġġi,
għandu jiġi interpretat fis-sens li:
ma jkunx hemm tfixkil intenzjonali, fis-sens ta’ din id-dispożizzjoni, meta miżuri, implimentati fil-kuntest ta’ proġett, jippermettu li jiġi evitat kull effett sinjifikattiv kuntrarju għall-għanijiet ta’ din id-direttiva li jikkonsisti fiż-żamma jew fl-istabbiliment mill-ġdid f’livell suffiċjenti tal-popolazzjoni tal-ispeċi kollha ta’ għasafar li jinsabu fin-natura fl-istat selvaġġ fit-territorju Ewropew tal-Istati Membri, fid-dawl b’mod partikolari tar-rekwiżiti ekoloġiċi, xjentifiċi u kulturali, kif ukoll tar-rekwiżiti ekonomiċi u rikreazzjonali.
2)      L-effikaċja tal-miżuri intiżi sabiex jipprevjenu kull tfixkil li għandu effett sinjifikattiv fuq l-ispeċi ta’ għasafar selvaġġi, fis-sens tal-Artikolu 5(d) tad-Direttiva 2009/147, tista’ tiġi pprovata permezz ta’ evalwazzjoni motivata ta’ espert ġudizzjarju, bil-kundizzjoni li din tkun ibbażata fuq l-iktar data xjentifika affidabbli disponibbli u fuq ir-riżultati l-iktar reċenti tar-riċerka internazzjonali.Mill-banda l-oħra, ma jistax ikun meħtieġ li l-prova tal-effikaċja ta’ dawn il-miżuri tiġi prodotta permezz ta’ dokumentazzjoni xjentifika li turi li l-imsemmija miżuri ġew implimentati b’suċċess.
Firem
*      Lingwa tal-kawża: il-Ġermaniż.