De naamloze vennootschap naar Duits recht V. E.-I. L. AG, thans geheten
V. L. AG, te Munchen (Bondsrepubliek Duitsland), eiseres tot cassatie,
adv. Mr. A.L.Chr.M. Oomen,
tegen
Menno L., te Enschede, verweerder in cassatie, adv. Mr. H.A. Groen.
Hof Arnhem
Het geding in hoger beroep
Bij exploit van 26 aug. 1986, derhalve tijdig, heeft appellante aan
geintimeerde doen aanzeggen dat zij in hoger beroep kwam van
voormelde vonnissen met dagvaarding van geintimeerde voor dit hof.
Appellante heeft een incidentele conclusie van eis genomen, waarbij zij
concludeerde dat het hof de uitvoerbaarverklaring bij voorraad van het
eindvonnis van 25 juni 1986 op zal heffen althans de uitvoerbaarheid
zal schorsen hangende het geding in hoger beroep al dan niet onder het
stellen van de voorwaarde tot het stellen van zekerheid, kosten rechtens.
Geintimeerde heeft een memorie van antwoord in het incident genomen,
de incidentele vordering bestreden en geconcludeerd dat het hof
appellante in haar incidentele conclusie van eis niet-ontvankelijk zal
verklaren, althans aan haar haar eis zal ontzeggen, kosten rechtens.
Vervolgens heeft appellante een memorie van grieven genomen, daarbij
tegen het vonnis van 19 juni 1985 vijf grieven aangevoerd, zich het recht
voorbehouden om tegen de beide andere vonnissen grieven te deponeren
nadat in de incidentele procedure met betrekking tot de bevoegdheid
definitief zou zijn beslist en geconcludeerd dat het hof zal vernietigen
het incidentele vonnis, op 19 juni 1985 door de Rb. Almelo uitgesproken
tussen appellante als gedaagde en geintimeerde als eiser, en, opnieuw
rechtdoende zal verklaren dat de Nederlandse rechter geen rechtsmacht
toekomt met veroordeling van geintimeerde in de kosten van beide
incidentele instanties.
Bij memorie van antwoord heeft geintimeerde de niet-ontvankelijkheid
van het hoger beroep tegen de drie vonnissen ingeroepen, subsidiair
de grieven bestreden en geconcludeerd dat het hof appellante niet-
ontvankelijk zal verklaren in haar appel tegen de vonnissen van de Rb.
Almelo d.d. 19 juni 1985, 19 febr. 1986 en 25 juni 1986, subsidiair zal
bevestigen genoemde vonnissen van de Rb. Almelo tussen partijen
gewezen, in alle gevallen met veroordeling van appellante in de kosten
van het hoger beroep.
Vervolgens hebben partijen de zaak doen bepleiten, appellante door Mr.
A.L.Chr.M. Oomen, advocaat te 's-Gravenhage en geintimeerde door Mr. J.
van der Hel, advocaat te Enschede, waarbij zij hebben meegedeeld dat in
het incident geen arrest behoefde te worden gewezen.
Appellante heeft verzocht uitsluitend arrest te wijzen ten aanzien van
het vonnis van 19 juni 1985 en haar in staat te stellen alsnog voor eis te
concluderen ten aanzien van de beide andere vonnissen. Geintimeerde
heeft zich hiertegen verzet.
Tenslotte hebben partijen de stukken overgelegd voor het wijzen van
arrest.
(...)
I. Aangaande het vonnis van 19 juni 1985
De ontvankelijkheid van het hoger beroep
1. Geintimeerde meent dat dit hoger beroep niet-ontvankelijk is, daar
appellante voor de rechtbank zich tot tweemaal toe op het standpunt
heeft gesteld dat dit vonnis in kracht van gewijsde was gegaan, nu geen
der partijen daartegen hoger beroep had ingesteld.
2. Appellante heeft bij pleidooi betoogd dat zij met bedoelde formulering
beoogd had te stellen dat, nu niet binnen drie maanden, nadat het vonnis
was uitgesproken, daarvan hoger beroep was ingesteld, van de juistheid
van de inhoud daarvan in eerste aanleg diende te worden uitgegaan, doch
dat het allerminst haar bedoeling was geweest te kennen te geven dat zij
in het vonnis had berust.
3. Het hof acht het denkbaar dat appellante destijds inderdaad,
overeenkomstig de hiervoor vermelde uitlating van haar advocaat voor
het hof, enkel heeft bedoeld dat het betreffende incidentele vonnis, waarin
uitsluitend over de bevoegdheid van de rechtbank was beslist en wel
in bevestigende zin, geldingskracht had voor de eerste instantie omdat
daartegen niet binnen drie maanden was geappelleerd.
4. Nu de voormelde zinsnede uit de stukken in eerste aanleg voor meer
dan een uitleg vatbaar is, heeft appellante niet ondubbelzinnig van haar
wil doen blijken zich bij genoemd vonnis neer te leggen, zodat zij daarin
niet heeft berust.
5. Geintimeerde heeft aangevoerd dat appellante door haar voormelde
uitlatingen bij hem het gerechtvaardigde vertrouwen heeft opgewekt
dat zij in het vonnis berustte. Het hof verwerpt dit standpunt, omdat
geintimeerde, nu de bedoelde uitlatingen voor meer dan een uitleg
vatbaar waren en het verweer op onbevoegdheid van de rechtbank
nadrukkelijk was gevoerd, terwijl niets erop wees dat appellante dit wilde
prijsgeven, in redelijkheid er niet op mocht vertrouwen dat appellante in
het vonnis berustte.
Beoordeling van de grieven
6. Wat er zij van de juistheid van een of meer van de grieven, zij kunnen
niet tot vernietiging van het vonnis leiden, nu daarmee niet wordt
aangetast het terechte beroep van geintimeerde in eerste aanleg, dat de
rechtbank op grond van art. 6 sub 1 EEX bevoegd is van de vordering
kennis te nemen, nu de medeverweerder van appellante zijn woonplaats
had binnen het arrondissement Almelo. Appellante heeft bij de grieven
derhalve geen belang, zodat zij geen behandeling behoeven.
II. Betreffende de vonnissen van 19 febr. 1986 en 25 juni 1986
7. Tegen deze vonnissen zijn geen grieven aangevoerd, zodat het hoger
beroep daartegen niet-ontvankelijk is.
8. Bij pleidooi heeft appellante betoogd dat zij gerechtigd is alsnog
grieven tegen deze vonnissen aan te voeren bij een nadere memorie,
nu de memorie d.d. 29 dec. 1987 alleen grieven tegen het vonnis
van 19 juni 1985 inhield en zij zich daarbij uitdrukkelijk het recht had
voorbehouden op een later tijdstip grieven tegen de andere vonnissen
aan te voeren. Geintimeerde heeft zich hiertegen verzet, aanvoerende
dat art. 347 Rv bepaalt dat er in hoger beroep slechts een conclusie van
eis en een conclusie van antwoord zal worden genomen. Appellante heeft
betoogd dat deze bepaling niet van toepassing is, indien behalve van een
eindvonnis van een of meer tussenvonnissen beroep is ingesteld. In dat
geval zou volgens appellante voor ieder vonnis afzonderlijk telkens op een
ander tijdstip een conclusie van eis genomen mogen worden.
9. Het hof verwerpt dit standpunt. Het hoger beroep van een aantal
vonnissen in een geding tussen dezelfde partijen gewezen en ingesteld
met een dagvaarding, is een zaak, waarin volgens art. 347 Rv slechts een
conclusie van eis is toegestaan. De door appellante voorgestane uitleg
is in strijd met de noodzakelijke proceseconomie en zou tot ongewenste
vertragingen kunnen leiden.
10. Het hof wijst het verzoek van appellante om de zaak opnieuw naar de
rol te verwijzen derhalve van de hand.
Slotsom
11. Het hoger beroep tegen het vonnis van 19 juni 1985 is ontvankelijk.
De grieven kunnen niet tot vernietiging van het vonnis leiden.
Het hoger beroep tegen de vonnissen van 19 febr. en 25 juni 1986 is niet-
ontvankelijk.
Appellante dient als de in het ongelijk gestelde partij te worden
veroordeeld in de kosten van het geding in hoger beroep. (enz.)
Hoge Raad
1. Het geding in feitelijke instanties
Verweerder in cassatie - verder te noemen L. - heeft bij exploot van
18 nov. 1983 Eli Roelof Johan H., wonende te Denekamp, verder te
noemen H., te zamen met eiseres tot cassatie - verder te noemen E.-I. -
gedagvaard voor de Rb. Almelo en gevorderd:
a. te verklaren voor recht dat H. onrechtmatig jegens L. gehandeld heeft,
en
b. E.-I. primair te veroordelen om aan L. te betalen de somma van f 191
775, dan wel subsidiar voor het geval de primaire vordering niet voor
toewijzing vatbaar is, haar te veroordelen tot betaling van een bedrag van
f 80 000, een en ander met de wettelijke rente daarover.
Nadat E.-I. had geconcludeerd tot onbevoegdheid van de rechtbank om
van de vorderingen kennis te nemen en L. zich daartegen had verzet,
heeft de rechtbank bij vonnis van 19 juni 1985 in het incident zich
bevoegd verklaard om van de vordering tegen E.-I. kennis te nemen.
Nadat H. tegen de vordering geen verweer had gevoerd en E.-I. in de
hoofdzaak tegen de vorderingen wel verweer had gevoerd, heeft de
rechtbank bij tussenvonnis van 19 febr. 1986 E.-I. opgedragen bewijs
te leveren en bij eindvonnis van 25 juni 1986 de vordering hiervoren
genoemd onder a en de primaire vordering hiervoren genoemd onder b
toegewezen.
Tegen de drie genoemde vonnissen heeft E.-I. bij een en dezelfde
dagvaarding hoger beroep ingesteld bij het Hof Arnhem.
Bij arrest van 11 juli 1989 heeft het hof het vonnis van 19 juni 1985
bekrachtigd en E.-I. niet-ontvankelijk verklaard in haar hoger beroep
tegen de vonnissen van 19 febr. 1986 en 25 juni 1986.
(...)
3. Beoordeling van de middelen
3.1. In cassatie moet van het volgende worden uitgegaan.
E.-I. heeft in hoger beroep een memorie van grieven genomen waarbij zij
uitsluitend grieven heeft aangevoerd tegen het vonnis van 19 juni 1985 in
het bevoegdheidsincident, en zich het recht heeft voorbehouden tegen de
vonnissen van 19 febr. 1986 en 25 juni 1986 grieven aan te voeren nadat
met betrekking tot de bevoegdheid van de Nederlandse rechter definitief
zou zijn beslist.
L. heeft bij memorie van antwoord geconcludeerd tot niet-
ontvankelijkverklaring van het beroep tegen de drie vonnissen en
subsidiair tot bevestiging van die vonnissen.
Bij pleidooi heeft E.-I. vervolgens verzocht haar in staat te stellen alsnog
voor eis te concluderen ten aanzien van de laatste twee vonnissen, doch
L. heeft zich daartegen verzet en het hof heeft het verzoek van de hand
gewezen.
3.2. Het hof heeft E.-I. in haar hoger beroep tegen de vonnissen van 19
febr. 1986 en 25 juni 1986 niet ontvankelijk verklaard op grond dat tegen
deze vonnissen geen grieven zijn aangevoerd.
De eerste klacht van middel I betoogt dat het hof zulks ten onrechte
heeft overwogen, aangezien E.-I. bij gelegenheid van de pleidooien haar
grieven tegen deze vonnissen bij akte in het geding heeft gebracht.
De klacht faalt op de gronden, uiteengezet in de conclusie van het
Openbaar Ministerie onder 9 en 10.
De tweede klacht van middel I strekt tot verdediging van het door het hof
verworpen betoog van E.-I. dat indien behalve van een eindvonnis ook
van een of meer tussenvonnissen hoger beroep is ingesteld, voor ieder
vonnis afzonderlijk telkens op een ander tijdstip een conclusie van eis
genomen mag worden.
Het hof heeft met juistheid vooropgesteld dat het hoger beroep, dat
tegen alle drie onderhavige vonnissen bij een en dezelfde dagvaarding
is ingesteld, niet meer dan een appelzaak oplevert. Daarvan uitgaande,
heeft het hof voormeld betoog terecht verworpen.
De bepaling van art. 347 eerste lid Rv, dat in hoger beroep slechts een
conclusie van eis en een conclusie van antwoord worden genomen, beoogt
het debat in hoger beroep te beperken. De enkele omstandigheid dat
niet van een, maar van een aantal in eerste aanleg in de zaak gewezen
vonnissen hoger beroep is ingesteld, levert geen goede grond op om
van die regel af te wijken. Het hof overweegt terecht dat het door E.-I.
voorgestane systeem in strijd is met de noodzakelijke proceseconomie en
tot ongewenste vertragingen zou kunnen leiden.
Middel I treft mitsdien geen doel.
3.3. De klacht van middel II, dat het hof geen acht heeft geslagen op
de bij akte tijdens het pleidooi ter kennis gebrachte grieven tegen de
vonnissen van 19 febr. 1986 en 25 juni 1986, faalt in verband met de
regel dat de appelrechter geen acht mag slaan op grieven die eerst bij
pleidooi in hoger beroep worden voorgedragen, tenzij de wederpartij
ondubbelzinnig erin heeft toegestemd dat zij alsnog in de rechtsstrijd
worden betrokken (HR 26 april 1991, RvdW 1991, 112). Van dat laatste is
in het onderhavige geval geen sprake geweest.
Voor zover het middel nog klaagt dat het hof "niet ambtshalve'' recht
heeft gedaan, kan het niet tot cassatie leiden omdat het in zoverre
niet voldoet aan de aan een middel van cassatie te stellen eis dat de
verweerder en de cassatierechter daaruit kunnen opmaken waarop de
eiser baseert dat bij de bestreden uitspraak het recht is geschonden of
vormen zijn verzuimd als bedoeld in art. 99 eerste lid Wet RO.
3.4. Middel III mist feitelijke grondslag voor zover het ervan uitgaat dat
het hof het appel tegen het vonnis van 19 juni 1985 niet-ontvankelijk
heeft verklaard; het hof heeft het tegendeel beslist. Voor het overige kan
het middel evenmin tot cassatie leiden omdat ook dit middel niet voldoet
aan de aan een middel van cassatie te stellen eis welke hiervoren onder
3.3 is uiteengezet.
4. Beslissing
De Hoge Raad:
verwerpt het beroep;
veroordeelt E.-I. in de kosten van het geding in cassatie, tot deze
uitspraak aan de zijde van L. begroot op f 1356,30 aan verschotten en f
1500 voor salaris.
Opinion of Advocate-General Mr Strikwerda
7. Middel I behelst twee klachten.
8. De eerste klacht houdt in dat het hof ten onrechte heeft overwogen dat
geen grieven zijn aangevoerd tegen de vonnissen van de rechtbank van
19 febr. 1986 en van 25 juni 1986.
9. Ten aanzien van het procesverloop in hoger beroep overweegt het hof
onder meer (p. 2 van het bestreden arrest):
"Vervolgens heeft appellante een memorie van grieven genomen, (enz.)
Uit deze overwegingen blijkt niet dat E.-I. grieven heeft aangevoerd tegen
de vonnissen van 19 febr. 1986 en van 25 juni 1986.
10. Zulks blijkt ook niet uit de gedingstukken. Weliswaar heeft E.-I. bij
akteverzoek d.d. 14 april 1989 akte verzocht van:
"Dat zij hierbij ad informandum overlegt een "concept''-memorie van
grieven houdende grieven tegen het interlocutoire en eindvonnis opdat
Uw hof bij dagvaarding van 26 aug. 1986 daartegen ingestelde hoger
beroep beter ambtshalve zal kunnen beoordelen'',
maar kennelijk en niet onbegrijpelijk heeft het hof hierin niet gelezen
dat tegen bedoelde vonnissen grieven zijn aangevoerd, doch slechts dat
kennis gegeven wordt van de grieven die E.-I., indien zij daartoe in de
gelegenheid zou worden gesteld, voornemens was tegen die vonnissen
aan te voeren. Die gelegenheid is E.-I., blijkens r.o. 10 van het bestreden
arrest, niet geboden.
11. De eerste klacht is daarom tevergeefs aangevoerd.
12. De tweede klacht van middel I richt zich kennelijk tegen r.o. 9 van
het bestreden arrest en houdt in dat de rechtsopvatting van het hof als
zou art. 347 lid 1 Rv voorschrijven dat alle grieven tegen alle vonnissen
tegelijkertijd in een memorie moeten worden aangevoerd, onjuist is.
13. Ook deze klacht kan m.i. niet tot cassatie leiden. De drie vonnissen
waartegen het hoger beroep van E.-I. zich richtte, zijn gewezen in de
bij de oorspronkelijke dagvaarding aangebrachte zaak. Dat geldt ook
voor het incidentele vonnis van 19 juni 1985, aangezien het instellen
van een incidentele vordering, als bedoeld in art. 247 Rv, niet leidt
tot een zelfstandige zaak. Vgl. Ras, Het tussenvonnis in het burgerlijk
procesrecht, diss. 1966, p. 42. 's Hofs oordeel, dat het hoger beroep
tegen de drie vonnissen van de rechtbank beschouwd moet worden als
een zaak, getuigt derhalve niet van een onjuiste rechtsopvatting.
14. Dit zo zijnde, heeft het hof terecht beslist dat E.-I., ingevolge art. 347
Rv niet in staat gesteld kan worden afzonderlijk en op een ander tijdstip
een conclusie van eis te nemen voor ieder vonnis waartegen het hoger
beroep zich richtte.
15. Middel II klaagt erover dat het hof in het geheel geen aandacht heeft
besteed aan de bij genoemde akteverzoek ter kennis gebrachte grieven
tegen het tweede en derde vonnis van de rechtbank.
16. De klacht is ongegrond. De rechtsstrijd in hoger beroep wordt in
beginsel bepaald door de conclusie van eis (memorie van grieven) en niet
kan worden aanvaard dat de rechter nog let op grieven die nadien (bij
pleidooi, bij conclusie na enquete of comparitie, bij akte) zijn aangevoerd,
tenzij de wederpartij ondubbelzinnig erin heeft toegestemd dat die nadien
aangevoerde grieven alsnog in de rechtsstrijd worden betrokken. Zie
HR 11 nov. 1983, NJ 1984, 298 (niet in extenso), RvdW 1983, 194. Zie
voorts HR 1 juli 1988, NJ 1989, 156 m.nt. WHH; HR 23 dec. 1988, NJ
1989, 264; HR 27 april 1990, NJ 1991, 121 en HR 27 april 1990, NJ 1991,
122, m.nt. HJS onder NJ 1991, 123. Zie voorts Hugenholtz/Heemskerk,
15e dr. 2e ed. 1990, p. 205 en Burgerlijke Rechtsvordering, losbl., art.
347 aant. 1 (Wedeven). Uit het bestreden arrest blijkt dat L. zich ertegen
heeft verzet dat na de conclusie van eis door E.-I. alsnog grieven worden
aangevoerd, zodat het hof terecht geen acht heeft geslagen op de bij het
akteverzoek door E.-I. overgelegde "concept''-memorie van grieven tegen
het tweede en derde vonnis van de rechtbank.
17. Voorts bevat middel II de klacht dat het hof het recht heeft
geschonden en/of op straffe van nietigheid in acht te nemen
vormvoorschriften heeft verzuimd door "niet ambtshalve recht te
doen''. Mij is niet duidelijk geworden wat de strekking van deze klacht
is. Voorzover de klacht ertoe strekt dat het hof de vonnissen van de
rechtbank ambtshalve had behoren te vernietigen, berust de klacht op
een miskenning van de negatieve zijde van de devolutieve werking van
het appel: de appelrechter is in zijn taak beperkt door de dagvaarding
in hoger beroep en door de partijen (behoorlijk) naar voren gebrachte
grieven en is niet vrij buiten de grieven om, behoudens schending door de
eerste rechter van regels van openbare orde, te vernietigen en opnieuw
recht te doen. Zie HR 9 dec. 1966, NJ 1967, 76.
18. Middel III, dat het hof verwijt niets te hebben overwogen ten aanzien
van de rechtsgrond van de ingestelde rechtsvordering (overeenkomst
of onrechtmatige daad) en ten aanzien van het toepasselijke recht,
miskent dat het hof heeft geoordeeld (r.o. 6 van het bestreden arrest)
dat de rechtbank op grond van art. 6 sub 1 EEX bevoegd is om van de
vordering tegen E.-I. kennis te nemen. Voor bevoegdheid op grond van
die bepaling is de grondslag van de vordering tegen E.-I. (overeenkomst
of onrechtmatige daad) niet van belang, doch is slechts beslissend of
tussen de vordering tegen E.-I. en de vordering tegen de medegedaagde
H. een zodanig verband bestaat, dat het van belang is deze tezamen te
berechten, teneinde te vermijden dat bij afzonderlijke berechting van de
zaken onverenigbare uitspraken worden gedaan (HvJ EG 27 sept. 1988,
189/87, Kalfelis/Bank Schroder, NJ 1990, 425 m.nt. JCS). Evenmin is voor
de toepasselijkheid van art. 6 sub 1 EEX van belang welk rechtsstelsel op
de vordering(en) van toepassing is. Middel III moet derhalve bij gebrek
aan belang falen.
19. Geen der voorgestelde cassatiemiddelen gegrond bevindend,
concludeer ik tot verwerping van het beroep.