61994CC0016_NL
Conclusie van de advocaat generaal
Conclusie van de advocaat generaal
++++
1 Bij arrest van 17 januari 1994 heeft de Franse Cour de cassation het Hof de volgende prejudiciële vraag gesteld:
"Zijn de artikelen 9, 12, 13, en 16 van het Verdrag tot oprichting van de Europese Economische Gemeenschap ook van toepassing op een `doorgangsheffing' die dient ter vergoeding van de kosten door een particuliere onderneming gemaakt om de douane en de veterinaire diensten in staat te stellen hun overheidstaak te vervullen, en die niet is ingesteld door de staat, doch voortvloeit uit een overeenkomst tussen die particuliere onderneming en haar klanten?"
2 Het geval waarop het verwijzingsarrest betrekking heeft, kan in het kort worden weergegeven als volgt. Garonor exploitation SA (hierna: "Garonor"), een privaatrechtelijke onderneming, beheert in de omgeving van Parijs een internationaal vrachtwagenstation, op het terrein waarvan zich douanekantoren bevinden. Garonor heeft tegen betaling van een vergoeding aan de vennootschappen Édouard Dubois et fils en Général cargo Services (hierna: "Dubois en Cargo"), expediteurs, lokalen in dit station verhuurd die als bureaus en sanitaire installaties worden gebruikt. De huurders hebben voorts recht op het gebruik van de vrachtwagen- en spoorwegperrons van het station. Het gehele terrein waarop het station is gelegen, is eigendom van Garonor. Voor de werkzaamheden van deze vennootschap is geen overheidsvergunning of -goedkeuring nodig. Behalve huur betalen Dubois en Cargo aan Garonor een forfaitaire "doorgangsheffing" voor elk voertuig in internationaal transitoverkeer, dat in het vrachtwagenstation goederen in- en uitklaart. Het hoofdgeding heeft betrekking op de niet-betaling van de doorgangsheffing door Dubois en Cargo, die dienaangaande betogen, dat deze geldelijke prestatie, die oorspronkelijk diende ter dekking van de kosten die Garonor had gemaakt voor de aanleg en het onderhoud van een door de douane gebruikte TIR-parkeerplaats, haar bestaansrecht heeft verloren, nadat de douane zich in 1981 bereid had verklaard, goederen in en uit te klaren in de eigen bedrijfsruimten van de vervoerbedrijven.
3 Volgens het verwijzingsarrest is de "doorgangsheffing", die in de voor alle eventuele gebruikers van het vrachtwagenstation geldende algemene voorwaarden van Garonor is vastgesteld, een geldelijke prestatie die dient ter vergoeding van de kosten die Garonor maakt om ervoor te zorgen, dat er douanediensten op het terrein van het vrachtwagenstation aanwezig zijn. Voorts wordt uiteengezet om welke kosten het gaat: de kosten voor huur en onderhoud van door Garonor gratis ter beschikking van de douane gestelde lokalen, een deel van de kosten van de door het douanepersoneel gebruikte bedrijfskantine, alsmede de kosten van het gebruik van een weegbrug door dit personeel, de apparaatskosten van de veterinaire diensten in het station en de kosten van een parkeerplaats voor de gebruikers van het station. Met uitzondering van de kosten van de parkeerplaats is de "doorgangsheffing", naar de verwijzende rechter verklaart, bedoeld ter dekking van de kosten die Garonor heeft gemaakt, doch die voortvloeien uit de vervulling door de douane en de veterinaire diensten van hun overheidstaak. De verwijzende rechter zet voorts in de overwegingen van het arrest uiteen, dat de doorgangsheffing geen vergoeding is voor door Garonor ten behoeve van de expediteurs verrichte contractuele prestaties: het vervullen van de douaneformaliteiten in het binnenland levert de verkeersdeelnemers weliswaar voordelen op, maar volgens de rechtspraak van het Hof(1) gaat het om een dienst die in elk geval aan de gebruikers van de gemeenschappelijke markt ten goede komt en die dus voor de betrokkenen niet met geldelijke lasten gepaard mag gaan.
4 Met betrekking tot de vraag van de verwijzende rechter stellen de Commissie en Dubois en Cargo zich op het standpunt, dat de doorgangsheffing een heffing van gelijke werking als een douanerecht is. Zij baseren zich daarvoor op een extensieve uitlegging van de in het verwijzingsarrest genoemde bepalingen, die om twee redenen gerechtvaardigd zou zijn:
a) de hier bedoelde geldelijke prestatie, hoewel niet door de staat opgelegd, wordt wel ten gunste van de staat geheven, zodat deze er uiteindelijk de werkelijke begunstigde van is;
b) van belang is voorts het reeds in de zaak Bauhuis(2) door het Hof geformuleerde beginsel, dat "het verbod van heffingen van gelijke werking als douanerechten zijn rechtvaardiging vindt in de belemmering welke geldelijke lasten wegens grensoverschrijding - al mogen zij gering zijn - opleveren voor het (...) goederenverkeer." Het verbod van heffingen van gelijke werking is ook in casu van toepassing, daar, zo wordt gezegd, de "doorgangsheffing" voor het goederenverkeer hetzelfde belemmerende gevolg heeft als de bedoelde verdragsbepalingen willen voorkomen.
5 Geen van beide argumenten kan mij overtuigen. Dat de betrokken geldelijke prestatie aan de staat ten goede komt of dat zij tot een belemmering van het goederenverkeer leidt, bewijst nog niet, dat het gaat om een fiscale last die in de zin van het Verdrag gelijke werking heeft als een douanerecht. De in het verwijzingsarrest genoemde bepalingen verbieden inderdaad dit type heffingen - en niet andere -, want zij beogen heffingen van gelijke werking als een douanerecht uit te sluiten. Hier gaat het echter om de vraag, of in casu de werking die in de betrokken opmerkingen wordt voorgesteld als gelijk te zijn aan die van de heffing van een douanerecht, al dan niet optreedt als gevolg van een belastingmaatregel die tot de categorie van de in het Verdrag verboden heffingen behoort.
Het douanerecht en de heffing van gelijke werking zijn, in de artikelen 9, 12, 13 en 16 van het Verdrag, belastingmaatregelen, die als zodanig voortvloeien uit de uitoefening van een aan de staat althans aan de overheid voorbehouden bevoegdheid. Genoemde bepalingen zijn immers uitsluitend tot de Lid-Staten gericht. De in geding zijnde prestatie echter, die in een overeenkomst tussen particulieren is vastgesteld, vertoont niet de kenmerken van een belasting. Degene die de betaling van de doorgangsheffing verlangt, is een handelsvennootschap die, naar uit het verwijzingsarrest blijkt, niet behoort tot en hoe dan ook niet in verband gebracht kan worden met de staatsorganisatie, zelfs niet in de zeer ruime betekenis die het Hof aan dit begrip geeft door ertoe te rekenen elk lichaam, ongeacht zijn rechtsvorm, "dat krachtens een overheidsmaatregel is belast met de uitvoering van een dienst van openbaar belang, onder toezicht van de overheid, en dat hiertoe over bijzondere, verder gaande bevoegdheden beschikt dan die welke voortvloeien uit de regels die in de betrekkingen tussen particulieren gelden".(3)
De "doorgangsheffing" berust niet op de bevoegdheid tot belastingheffing van een dergelijk orgaan; enkel de fiscale heffing - de door de bevoegde autoriteit opgelegde heffing - is als heffing van gelijke werking als een douanerecht verboden. Ik meen derhalve te moeten concluderen, dat een geldelijke prestatie als die welke in casu in geding is, geen heffing van gelijke werking in de zin van de artikelen 9, 12, 13 en 16 van het Verdrag is.
6 Hieraan dien ik evenwel toe te voegen, dat het voorgaande mijns inziens niet de enige manier is waarop het aan het Hof voorgelegde probleem kan worden benaderd.
De verwijzende rechter heeft om uitlegging van de artikelen 9, 12, 13 en 16 van het Verdrag gevraagd, maar heeft niet uitsluitend en zelfs niet uitdrukkelijk de vraag gesteld - die ik voor mij reeds ontkennend heb beantwoord -, of de "doorgangsheffing" een door die bepalingen verboden heffing is. Het verwijzingsarrest kan derhalve ook aldus worden opgevat, dat het een meer algemeen probleem aan de orde stelt. Aan het Hof wordt immers gevraagd, hoe voornoemde verdragsbepalingen in elk geval kunnen worden toegepast op het nieuwe, bijzondere geval van een geldelijke prestatie wegens grensoverschrijding van goederen, die berust op een overeenkomst tussen particulieren, maar dient ter dekking van kosten die, zoals de verwijzende rechter heeft gepreciseerd, voortvloeien uit de vervulling van een overheidstaak.
Naar mijn mening verlangt de aldus gestelde vraag, dat het Hof de in het verwijzingsarrest genoemde bepalingen niet alleen leest in samenhang met het verbod van de daarin vermelde douanerechten en heffingen, maar ook in samenhang met geheel de betekenis en dwingende strekking die zij hebben als bepalingen ter bescherming van een fundamenteel beginsel van de gemeenschappelijke markt, namelijk het vrij verkeer van goederen.
7 Laat ik dus volgens de zojuist beschreven benadering onderzoeken, wat de verdragsbepalingen voor het onderhavige geval kunnen betekenen. Daarbij dienen wij uiteraard uit te gaan van de - naar moet worden aangenomen, correcte - termen waarin de verwijzende rechter de specifieke bestemming van de doorgangsheffing omschrijft. De kosten die deze geldelijke prestatie dient te dekken, zijn, naar hij zegt, juist de kosten die verband houden met de vervulling van een overheidstaak door de douane en veterinaire diensten. Die kosten worden in casu echter door particulieren gedragen: de exploitant van het vrachtwagenstation neemt ze immers voor zijn rekening, maar bestrijdt ze op zijn beurt uit de opbrengst van de doorgangsheffing, die de importeurs en exporteurs hem verschuldigd zijn in de vorm van een forfaitair vastgesteld bedrag voor elk voertuig dat voor internationaal goederenverkeer wordt gebruikt. Die geldelijke prestatie is derhalve ingevoerd wegens de noodzaak de kosten te bestrijden die de staat niet draagt. Volgens de rechtspraak van het Hof(4) die de verwijzende rechter bij de formulering van zijn vraag voor ogen stond, moeten voorts de kosten voor het onderhoud van de betrokken diensten uitsluitend ten laste komen van de staat, die ze dus niet door middel van geldelijke lasten op de gebruikers kan afwentelen. En hoewel de verkeersdeelnemers er vermoedelijk voordeel bij hebben, dat zij de douaneformaliteiten in het binnenland, waar het vrachtwagenstation gelegen is, kunnen vervullen, de diensten van de douane - aldus het Hof in zijn vaste rechtspraak(5) - zijn ongeacht waar zij worden verricht, steeds verschuldigd aan degenen aan wie de gemeenschappelijke markt ten goede komt, en er mag geen economische tegenprestatie voor worden verlangd.
8 Wordt het probleem zo gesteld, dan meen ik, dat de verwijzende rechter het Hof in wezen vraagt, de eventuele toepassing van de door hem genoemde bepalingen onder twee aspecten te bezien. Het eerste, reeds besproken aspect is de schending van het verbod van heffingen van gelijke werking als douanerechten. Het tweede, waarop ik nog moet ingaan, is, of de belemmering van het vrije goederenverkeer door de invoering van de doorgangsheffing voortvloeit uit de omstandigheid dat de staat weliswaar geen inbreuk heeft gemaakt op het specifieke verbod van bedoelde fiscale maatregelen, maar wel op zijn verplichting de met het verrichten van de hier bedoelde overheidstaak verbonden kosten te dragen: deze verplichting bestaat er wel te verstaan in, de kosten van de diensten volledig te dekken, om ieder risico te vermijden dat de particuliere verkeersdeelnemer die belang heeft bij het goederenvervoer, die kosten krijgt opgelegd.
Dat de vraag ook onder dit tweede aspect moet worden bezien, blijkt uit de overwegingen van het verwijzingsarrest. Zoals wij weten, dient de "doorgangsheffing" ter vergoeding van de kosten die verband houden met de vervulling van de taak van de douane en de veterinaire diensten. Door de bestemming van de in geding zijnde geldelijke prestatie aldus te omschrijven, lijkt de verwijzende rechter te willen zeggen dat, zo de desbetreffende kosten door de staat werden gedragen, de "doorgangsheffing" - ongeacht of men haar al dan niet als een heffing van gelijke werking aanmerkt - niet in de overeenkomst zou zijn geregeld en de belemmering die zij voor het vrije goederenverkeer oplevert, dus niet zou hebben bestaan.
Evenmin als het eerste aspect is dit tweede al in de rechtspraak aan de orde geweest. In voornoemde arresten(6) heeft het Hof het begrip ontwikkeld van de kosteloze douanedienst, die in elk geval ten behoeve van de begunstigden van de interne markt moet worden verricht. Daarbij ging het steeds om een geldelijke last die door de staat was opgelegd als een heffing van gelijke werking, juist omdat hij niet kon worden aangemerkt als de vergoeding voor een aan de belanghebbende verleende dienst. In casu daarentegen moet worden beoordeeld, of de verplichting van de staat om de apparaatskosten van de dienst niet door de verkeersdeelnemers te laten dragen, in de omstandigheden van het geval ook los van het verbod van douanerechten en heffingen van gelijke werking kan bestaan.
9 Wat de grond van de zaak betreft, dient in de eerste plaats het volgende te worden bedacht. De artikelen 9, 12, 13 en 16 van het Verdrag bevatten een uitdrukkelijk verbod van douanerechten en heffingen van gelijke werking, maar bepalen niets dergelijks met betrekking tot de verplichting van de staat om de kosten te dragen. Het is echter deze verplichting die onze aandacht dient te hebben, want als gevolg van de niet-naleving ervan zijn de kosten van de betrokken diensten op de verkeersdeelnemers afgewenteld. Zoals ik hiervoor opmerkte, moet men zich in dit verband de volle betekenis voor ogen stellen die de door de verwijzende rechter genoemde bepalingen in de opzet van het Verdrag hebben. In die bepalingen komt zonder enige twijfel een beginsel tot uitdrukking dat ten grondslag ligt aan de opbouw van de Gemeenschap, waarvan het een fundamentele en dwingende waarde vormt: goederen moeten de grenzen vrij kunnen passeren, en dat is alleen het geval wanneer dat niet gepaard gaat met geldelijke lasten voor de verkeersdeelnemers. Het verbod op invoering van douanerechten en heffingen van gelijke werking is dus geen doel op zich. De ratio van de bepalingen die dat verbod bevatten, zoals toegelicht in het arrest Bauhuis, ligt dus in het vereiste om overeenkomstig artikel 3, sub c, van het Verdrag de totstandkoming te verzekeren van een echte binnenmarkt, waarin de verkeersdeelnemers recht hebben op afschaffing van de belemmeringen van het intracommunautaire handelsverkeer. Het betreft dus een verbod dat de verwezenlijking van een primaire doelstelling van het Verdrag dient: er bestaat slechts een echte gemeenschappelijke markt wanneer goederen zonder enige financiële belemmering de grenzen kunnen overschrijden. Aan de bepalingen die die volledige waarborg van het goederenverkeer moeten verzekeren, ligt ook de bedoeling ten grondslag, het niet-handelen van de staat, zoals dit zich in casu voordoet, te voorkomen, te weten het niet-handelen dat ertoe leidt, dat de particulieren de kosten van de douanediensten moeten dragen, en dat derhalve afbreuk doet aan die fundamentele waarborg, zelfs wanneer geen heffing van gelijke werking als een douanerecht wordt opgelegd. Zeker, een dergelijke handelwijze wordt door de betrokken bepalingen enkel impliciet verboden en het verbod wordt nergens uitdrukkelijk geformuleerd, maar het vindt, laat ik dat meteen zeggen, een ander stevig steunpunt in de uitdrukkelijke, algemene bepaling van artikel 5, tweede alinea, volgens hetwelk de Lid-Staten zich ervan onthouden, de verwezenlijking van de doelstellingen van het Verdrag in gevaar te brengen. De in het verwijzingsarrest genoemde bepalingen moeten dus in samenhang met artikel 5 worden gezien wegens de band die, zoals wij hierna zullen zien, tussen die bepalingen bestaat voor zover het de in casu toepasselijke regeling betreft.
10 In de in casu door mij gekozen benadering kan de staat inbreuk maken op het beginsel van het vrije en kosteloze karakter van het grensoverschrijdende goederenverkeer zowel door de rechtstreeks in de artikelen 9, 12, 13 en 16 bedoelde verboden gedraging als door een andere gedraging die, ofschoon niet de kenmerken vertonend van een heffing van gelijke werking als een douanerecht, niettemin het door die bepalingen beschermde belang aantast. In dit laatste geval functioneert artikel 5 als sluitstuk van het systeem, dat op algemene wijze de volledige bescherming van de fundamentele waarden van de communautaire rechtsorde waarborgt, wanneer de schending indirect en dus niet op grond van de letterlijke formulering van een specifieke bepaling van het Verdrag kan worden vastgesteld. Anders zou men moeten aannemen, dat in het onderhavige alsook in andere, soortgelijke gevallen de communautaire rechtsorde onverschillig staat tegenover een gedraging van de staat die, hoewel formeel niet in strijd met een verbod, in de praktijk het verboden resultaat heeft. Dat is echter niet het geval. In casu kan de staat zich niet rechtmatig onttrekken aan de grenzen die uit de uitlegging van die bepalingen voortvloeien en die hem gesteld worden door het dwingende vereiste om de verwezenlijking te verzekeren van de essentiële doelstellingen van het Verdrag, zoals de fundamentele doelstelling die het vrije verkeer van goederen betreft.
11 Nu is het duidelijk dat, zo gesteld, de in artikel 5, tweede alinea, neergelegde algemene verplichting slechts als restverplichting in aanmerking komt. Wanneer de gedraging van de staat, die een door de communautaire rechtsorde beschermd belang aantast, volledig en specifiek onder een andere verdragsbepaling valt, zal immers uitsluitend deze laatste bepaling op het concrete geval van toepassing zijn. Daarentegen kan artikel 5, tweede alinea, subsidiair van toepassing zijn om op te treden tegen gedragingen of praktijken van de staat die niet onder andere, meer specifieke bepalingen vallen, maar toch ingaan tegen de doelstellingen van het Verdrag.(7)
Aan de verplichting zich te onthouden "van alle maatregelen welke de verwezenlijking van de doelstellingen van dit Verdrag in gevaar kunnen brengen", moest in casu worden voldaan niet enkel door het uitdrukkelijke verbod op invoering van heffingen van gelijke werking na te leven, maar ook - en hier treedt het mechanisme van artikel 5 in werking, dat als sluitstuk de ongeoorloofde maatregelen sanctioneert die niet onder een specifieke bepaling vallen - het in dat verbod besloten liggende vereiste de douanediensten zo te beheren, dat geen afbreuk wordt gedaan aan het vrije en kosteloze karakter van het grensoverschrijdende goederenverkeer.
Voorts zij opgemerkt, dat de doelstellingen van het Verdrag, die artikel 5, tweede alinea, beoogt te beschermen, uit de diverse bepalingen van het Verdrag zelf moeten worden afgeleid. Enkel in het algemene stelsel van de regeling die de organisatie van de gemeenschappelijke markt definieert, zijn beslissende aanwijzingen te vinden omtrent de waarden die in dat kader beschermd moeten worden. Artikel 5, tweede alinea, moet derhalve door de rechter in samenhang met andere bepalingen van het Verdrag worden gelezen en toegepast: zoals dat artikel op algemene wijze voorschrijft, dient de staat zich te onthouden van alle gedragingen die afbreuk kunnen doen aan de rechtsgoederen of -waarden die in elk afzonderlijk geval door de daarop toepasselijke bepalingen worden beschermd. Dit komt ook duidelijk tot uitdrukking in de rechtspraak van het Hof, volgens welke in artikel 5, tweede alinea, "een algemene verplichting van de Lid-Staten wordt omschreven, welker concrete inhoud van geval tot geval afhangt van de bepalingen van het Verdrag of van de regelen welke uit het algemene stelsel van het Verdrag kunnen worden afgeleid"(8).
12 Tot slot wil ik erop wijzen, dat het Hof artikel 5, tweede alinea, reeds juist in die zin heeft aangewend waarin het in casu zou moeten worden toegepast, namelijk als bepaling die de indirecte schending van uit het Verdrag af te leiden voorschriften of beginselen sanctioneert. Ik wijs hier op het arrest in de zaak Commissie/België.(9) Daarin verweet de Commissie het Koninkrijk België schending van artikel 12, sub b, van het Protocol betreffende de voorrechten en immuniteiten van de Europese Gemeenschappen, bepalende dat in de Lid-Staten waar gemeenschapsinstellingen werkzaam zijn, de ambtenaren en personeelsleden van de Gemeenschappen zijn vrijgesteld van elke verplichting tot inschrijving in de bevolkingsregisters. In dat geval was de betrokken bepaling evenwel niet rechtstreeks - door de invoering van een verplichting tot inschrijving -, maar enkel indirect geschonden, doordat de betrokkenen fiscaal nadeel ondervonden van het feit dat zij niet waren ingeschreven. Dit was volgens het Hof aan te merken als een schending van artikel 5, tweede alinea, van het Verdrag, doordat de betrokkenen aldus indirect gedwongen werden zich in het bevolkingsregister te laten inschrijven, in strijd met de ratio van voornoemd artikel 12. Artikel 5, tweede alinea, levert derhalve de passende rechtsgrond om een gedraging van de staat onrechtmatig te verklaren, die weliswaar in overeenstemming is met de letter van een verdragsbepaling, doch indruist tegen het doel van die bepaling.
13 Op grond van een en ander kom ik tot de conclusie, dat de artikelen 9, 12, 13 en 16 van het Verdrag, gelezen in samenhang met de artikelen 5, tweede alinea, en 3, sub c, niet enkel douanerechten en heffingen van gelijke werking verbieden, maar de Lid-Staten ook verplichten, de kosten van de douane- en veterinaire diensten volledig voor hun rekening te nemen. Enkel zo kan worden voorkomen, dat die kosten op de verkeersdeelnemers worden afgewenteld en dat de ter dekking ervan bedoelde geldelijke prestaties, ook al zijn zij in overeenkomsten tussen particulieren vastgesteld, op hun beurt tot een belemmering voor het vrije grensverkeer van goederen worden.
14 Mitsdien geef ik het Hof in overweging, de door de Franse Cour de cassation bij arrest van 17 januari 1994 gestelde vraag te beantwoorden als volgt:
"Een `doorgangsheffing' die niet door de staat of althans door een onder de staat vallend lichaam is ingevoerd, doch voortvloeit uit een overeenkomst tussen particulieren, is geen heffing van gelijke werking als een douanerecht in de zin van de artikelen 9, 12, 13 en 16 EG-Verdrag. De apparaatskosten van de douane en de veterinaire diensten moeten echter, voor zover zij de vervulling van een overheidstaak betreffen, volledig door de staat worden gedragen en kunnen derhalve onder geen enkele voorwaarde aan de verkeersdeelnemers in rekening worden gebracht. De gedraging van de staat, als gevolg waarvan particulieren hoe dan ook tot dekking van die kosten verplicht zijn, zij het ook door middel van een bij overeenkomst vastgestelde geldelijke prestatie met betrekking tot het vervoer van goederen over de grenzen van een Lid-Staat, is derhalve in strijd met artikel 5, tweede alinea, junctis de artikelen 3, sub c, 9, 12, 13 en 16 van het Verdrag."
(1) - Arresten van 17 mei 1983 (zaak 132/82, Commissie/België, Jurispr. 1983, blz. 1649, r.o. 13-15, en zaak 133/82, Commissie/Luxemburg, Jurispr. 1983, blz. 1669, r.o. 14-16).
(2) - Arrest van 25 januari 1977 (zaak 46/76, Jurispr. 1977, blz. 5, r.o. 9).
(3) - Arrest van 12 juli 1990 (zaak C-188/89, Foster e.a., Jurispr. 1990, blz. I-3313, r.o. 20). Voorts is het vaste rechtspraak, dat ook een privaatrechtelijke vennootschap in beginsel onder het begrip staat kan worden gebracht, op grond van criteria zoals feitelijke controle door de overheid, dominerende invloed en de mogelijkheid voor de overheid bindende aanwijzingen te geven, eigendom of financiële deelneming, de - administratieve of bij de wet vastgestelde - afhankelijkheid van de overheid, dan wel de benoeming van de leden van de raad van bestuur door overheidsorganen. In die gevallen moet worden aangenomen, dat een lichaam, ongeacht zijn vorm en aard, deel uitmaakt van de staat dan wel dat zijn handelingen in elk geval aan de staat kunnen worden toegeschreven. Ik verwijs hiervoor naar de arresten van 24 november 1982 (zaak 249/81, Commissie/Ierland, Jurispr. 1982, blz. 4005, r.o. 15); 2 februari 1988 (gevoegde zaken 67/85, 68/85 en 70/85, Van der Kooy e.a., Jurispr. 1988, blz. 219, r.o. 36-38) en 20 september 1988 (zaak 31/87, Beentjes, Jurispr. 1988, blz. 4635, r.o. 11 en 12).
(4) - Ik citeer hier het arrest van 30 mei 1989 (zaak 340/87, Commissie/Italië, Jurispr. 1989, blz. 1483, r.o. 17), waarin het Hof vaststelde, dat de Italiaanse Republiek haar verplichtingen niet was nagekomen door "aan de verkeersdeelnemers de kosten in rekening te brengen van de controles en administratieve formaliteiten verricht gedurende een deel van de normale openingstijden van de grenskantoren (...)". Zie ook arrest van 5 februari 1976 (zaak 87/75, Bresciani, Jurispr. 1976, blz. 129, r.o. 10), waarin het Hof oordeelde, dat met betrekking tot het bestuurlijk handelen van de staat tot toepassing van een veterinaire keuringsregeling in het algemeen belang, "de kosten daarvan uit de openbare middelen moeten worden bestreden, daar de voordelen van het vrije goederenverkeer aan het algemeen ten goede komen".
(5) - Arresten Commissie/België en Commissie/Luxemburg, reeds aangehaald in voetnoot 1, waarin het Hof het beginsel heeft geformuleerd, dat de voordelen die het gevolg zijn van de mogelijkheid de inklaringsfaciliteiten in het binnenland te vervullen, "enkel verband (...) houden met het vervullen van de douaneformaliteiten, dat, waar het ook plaatsvindt, steeds een verplichting is (...)". Deze faciliteiten worden overigens verleend, "teneinde de goederenbeweging vlotter te doen verlopen en het vervoer binnen de Gemeenschap te vergemakkelijken. Er kan derhalve geen sprake van zijn, dat inklaringsfaciliteiten die in het belang van de gemeenschappelijke markt zijn verleend, op enigerlei wijze worden belast."
(6) - Zie voetnoten 1 en 4.
(7) - Deze functie van artikel 5, tweede alinea, is reeds besproken door de advocaten-generaal Mancini en Tesauro in hun conclusie bij de arresten van 30 januari 1985 (zaak 290/83, Commissie/Frankrijk, Jurispr. 1985, blz. 439, 442), respectievelijk 11 maart 1992 (gevoegde zaken C-78/90-C-83/90, Compagnie Commerciale de l'Ouest, Jurispr. 1992, blz. I-1847, I-1864). Aandacht verdient met name de zaak Commissie/Frankrijk. Daarin had de Commissie zich op het standpunt gesteld, dat de gedraging van de Franse staat kon worden gesanctioneerd krachtens artikel 5, tweede alinea, in zoverre zij formeel weliswaar niet onder het begrip steunmaatregel kon worden gebracht, maar wel een zelfde werking had. De advocaat-generaal en het Hof wezen die uitlegging terecht af. De formulering van artikel 92 ("steunmaatregelen van de staten of in welke vorm ook met staatsmiddelen bekostigd ... zijn onverenigbaar met de gemeenschappelijke markt") is ruim genoeg om alle gedragingen van de staat te omvatten, die het door de bepaling verboden resultaat hebben: er behoeft dus geen beroep te worden gedaan op de subsidiaire algemene regel van artikel 5, tweede alinea.
(8) - Arrest van 8 juni 1971 (zaak 78/70, Deutsche Grammophon, Jurispr. 1971, blz. 487, r.o. 5). Dat artikel 5 in samenhang met andere bepalingen van het Verdrag moet worden gelezen en toegepast, blijkt voorts duidelijk uit de rechtspraak van het Hof, waarin op basis van de bepalingen van
artikel 5 junctis de artikelen 3, sub h, 85 en 86 overheidsmaatregelen zijn veroordeeld die afbreuk kunnen doen aan het nuttig effect van de mededingingvoorschriften. Zie bij voorbeeld de arresten van 16 november 1977 (zaak 13/77, GB-INNO-BM, Jurispr. 1977, blz. 2115, r.o. 29-31); 3 december 1987 (zaak 136/86, Aubert, Jurispr. 1987, blz. 4789, r.o. 22 en 23); 11 april 1989 (zaak 66/86, Ahmed Saeed Flugreisen e.a., Jurispr. 1989, blz. 803, r.o. 48 en 49), en 17 november 1993 (zaak C-2/91, Meng, Jurispr. 1993, blz. I-5751, r.o. 14).
(9) - -Arrest van 18 maart 1986 (zaak 85/85, Jurispr. 1986, blz. 1149, r.o. 22).