62017CC0431
OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO
ELEANOR SHARPSTON
przedstawiona w dniu 19 grudnia 2018 r. (
1
)
Sprawa C‑431/17
Monachos Eirinaios, kata kosmon Antonios Giakoumakis tou Emmanouil
przeciwko
Dikigorikos Syllogos Athinon
[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Symvoulio tis Epikrateias (radę stanu, Grecja)]
Dyrektywa 98/5/WE – Artykuł 3 – Artykuł 6 – Rejestracja mnicha jako prawnika w państwie członkowskim innym niż to, w którym zdobył on kwalifikacje zawodowe – Przepisy krajowe wykluczające rejestrację
1.
Czy człowiek może służyć dwóm panom? Jeżeli jednym z tych panów jest Bóg, chrześcijanin może znaleźć wstępne wskazówki w Ewangelii: „Nikt nie może dwom panom służyć. Bo albo jednego będzie nienawidził, a drugiego będzie miłował; albo z jednym będzie trzymał, a drugim wzgardzi. Nie możecie służyć Bogu i Mamonie” (
2
). (Nienaganna prawnicza rozmowa między Jezusem z Nazaretu a prawnikiem zachowana w przypowieści o miłosiernym Samarytaninie wyraźnie pokazuje jednak, że jak najbardziej można jednocześnie służyć Bogu i wykonywać zawód prawnika (
3
)). Jeżeli mnich chce się zarejestrować jako prawnik w izbie adwokackiej państwa członkowskiego innego niż to, w którym zdobył tytuł zawodowy, a zatem służyć zarówno sprawiedliwości, jak i Bogu, konieczne jest jednak również zapoznanie się z dyrektywą 98/5/WE (
4
).
2.
Składając niniejszy wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, Symvoulio tis Epikrateias (rada stanu, Grecja, zwana dalej „sądem odsyłającym”) pragnie ustalić, czy odmowa zarejestrowania przez właściwe organy Monachosa Eirinaiosa (
5
), mnicha w monasterze w Grecji, jako prawnika wykonującego zawód na podstawie tytułu zawodowego uzyskanego w kraju pochodzenia ze względu na to, że w świetle prawa krajowego mnichów nie można po prostu wpisywać na listy prowadzone przez izby adwokackie, jest zgodna z dyrektywą 98/5. W związku z tym powstaje pytanie, jak pogodzić przepisy dyrektywy 98/5 dotyczące rejestracji prawników wykonujących zawód na podstawie tytułu zawodowego uzyskanego w kraju pochodzenia, które wprowadzają bezwzględne obowiązki, z przepisami dotyczącymi reguł wykonywania zawodu i deontologii mających zastosowanie do takich prawników przepisów, które to przepisy pozostawiają państwom członkowskim szeroki zakres uznania. Dokonana przez Trybunał wykładnia będzie musiała zapewnić konsekwentną i spójną interpretację wspomnianej dyrektywy.
Ramy prawne
Prawo Unii
Dyrektywa 98/5
3.
Motyw 1 dyrektywy 98/5 podkreśla znaczenie prawa obywateli państw członkowskich do wykonywania zawodu na własny rachunek lub w charakterze pracownika najemnego w państwie członkowskim innym niż to, w którym zdobyli oni kwalifikacje zawodowe. Motywy 2 i 3 wyjaśniają, że dyrektywa ta stanowi alternatywny wobec dyrektywy 89/48 sposób uzyskania dostępu do zawodu prawnika w przyjmującym państwie członkowskim (
6
).
4.
Zgodnie z motywem 5 działanie „na poziomie wspólnotowym uzasadnione jest nie tylko tym, że w porównaniu z ogólnym systemem uznawania kwalifikacji zawodowych udostępnia prawnikom skuteczniejsze środki pozwalające im na zintegrowanie się z zawodowym rynkiem pracy w przyjmującym państwie członkowskim, ale także tym, że dając prawnikom możliwość wykonywania zawodu w trybie stałym w przyjmującym państwie członkowskim, którzy posługują się tytułem zawodowym uzyskanym w kraju pochodzenia, odpowiada ono na potrzeby odbiorców usług prawnych, którzy z racji wzrastającego napływu spraw wynikających zwłaszcza z faktu istnienia rynku wewnętrznego potrzebują porad podczas zawierania transakcji transgranicznych, w których nakładają się na siebie przepisy prawa międzynarodowego, prawa wspólnotowego oraz prawa krajowego”.
5.
Motyw 6 wyjaśnia, że działanie takie jest również uzasadnione „z tego względu, że dotychczas jedynie kilka państw członkowskich pozwala na swoim terytorium na wykonywanie zawodu prawnika w innej formie niż świadczenie usług przez prawników[, którzy] pochodz[ą] z innych państw członkowskich i wykonuj[ą] zawód, posługując się tytułem zawodowym uzyskanym w kraju pochodzenia; jednakże w państwach członkowskich, gdzie taka możliwość istnieje, przybiera ona bardzo różne formy, jeśli chodzi na przykład o zakres działalności i obowiązek rejestrowania się we właściwych organach; taka różnorodność sytuacji prowadzi do nierówności oraz zniekształceń [zakłóceń] konkurencji między prawnikami z poszczególnych państw członkowskich i stanowi ona przeszkodę dla swobodnego przepływu; jedynie dyrektywa ustanawiająca warunki wykonywania zawodu inaczej niż w formie świadczenia usług przez prawników, którzy posługują się tytułem zawodowym uzyskanym w kraju pochodzenia, jest w stanie rozwiązać te problemy i zapewnić we wszystkich państwach członkowskich te same możliwości zarówno prawnikom, jak i odbiorcom usług prawnych”.
6.
Motyw 7 wskazuje, że dyrektywa nie ustanawia zasad dotyczących sytuacji czysto wewnętrznych i zmienia krajowe przepisy zawodowe tylko tam, gdzie jest to konieczne, by mogła ona osiągnąć swój cel. Przede wszystkim dyrektywa nie narusza przepisów krajowych określających dostęp do zawodu prawnika oraz wykonywanie go na podstawie tytułu zawodowego uzyskanego w przyjmującym państwie członkowskim.
7.
Motyw 8 wyjaśnia, że „[p]rawników objętych niniejszą dyrektywą należałoby poddać obowiązkowi rejestrowania się we właściwych organach przyjmującego państwa członkowskiego, aby te mogły upewnić się, że przestrzegają oni przepisów i etyki zawodowej [przepisów dotyczących wykonywania zawodu i deontologii] przyjętych w przyjmującym państwie członkowskim; w rezultacie tej rejestracji okręgi sądowe, szczeble i typy sądownictwa, przed którymi prawnicy mogą występować, określone są przez ustawodawstwo odnoszące się do prawników przyjmującego państwa członkowskiego”.
8.
Motyw 9 wskazuje, że „[p]rawnicy, którzy nie są zintegrowani z zawodowym rynkiem pracy przyjmującego państwa członkowskiego, są zobowiązani do wykonywania zawodu w tym państwie, posługując się tytułem zawodowym uzyskanym w kraju pochodzenia, aby zapewnić klientom dobrą informację [należyte poinformowanie konsumentów] oraz pozwolić na rozróżnienie między nimi i prawnikami z przyjmującego państwa członkowskiego, którzy wykonują zawód, posługując się tytułem zawodowym uzyskanym w tym państwie”.
9.
Artykuł 1 ust. 1 dyrektywy definiuje jej cel jako ułatwienie stałego wykonywania zawodu prawnika w państwie członkowskim innym niż to, w którym zostały zdobyte kwalifikacje zawodowe. Artykuł 1 ust. 2 definiuje „prawnika” jako „każdą osobę, obywatela państwa członkowskiego, uprawnionego do wykonywania swego zawodu zgodnie z jednym z tytułów zawodowych, wymienionych poniżej: […] w Grecji: Δικηγόρος [dikigoros] […] Cypr: Δικηγόρος [dikigoros]”.
10.
Artykuł 2 ustanawia prawo każdego prawnika do tego, by stale wykonywać rodzaje działalności wymienione w art. 5 w innym państwie członkowskim, posługując się tytułem zawodowym uzyskanym w kraju pochodzenia.
11.
Zgodnie z art. 3:
„1.   Prawnik, który chce wykonywać swój zawód w państwie członkowskim innym niż państwo, w którym zdobył kwalifikacje zawodowe, jest zobowiązany do zarejestrowania się we właściwych organach tego państwa członkowskiego.
2.   Właściwe organy przyjmującego państwa członkowskiego dokonują rejestracji prawnika po okazaniu im zaświadczenia o jego rejestracji we właściwych organach państwa członkowskiego pochodzenia. Mogą one także wymagać, aby zaświadczenie to, wydane przez właściwe organy państwa członkowskiego pochodzenia, nie było wydane wcześniej niż trzy miesiące od daty jego przedłożenia. Informują one o tej rejestracji właściwe organy w państwie członkowskim pochodzenia”.
12.
Artykuł 4 stanowi, że prawnik, który wykonuje swój zawód w przyjmującym państwie członkowskim, posługując się przy tym tytułem zawodowym uzyskanym w kraju pochodzenia, „jest zobowiązany robić to, posługując się tytułem, który powinien być określony w języku urzędowym lub w jednym z języków urzędowych państwa członkowskiego pochodzenia, w sposób zrozumiały i pozwalający na uniknięcie jakiejkolwiek pomyłki z tytułem zawodowym używanym w przyjmującym państwie członkowskim”.
13.
Artykuł 5 ust. 1 definiuje obszar działalności prawnika, który wykonuje swoją działalność, posługując się tytułem zawodowym uzyskanym w kraju pochodzenia, jako „ten sam rodzaj działalności zawodowej, co [w wypadku] prawnika[, który] wykonuj[e] swoją działalność, posługując się tytułem zawodowym obowiązującym w przyjmującym państwie członkowskim”. W szczególności może on „udzielać konsultacji prawnych wchodzących w zakres prawa państwa członkowskiego swego pochodzenia, prawa wspólnotowego, prawa międzynarodowego i prawa przyjmującego państwa członkowskiego. W każdym przypadku przestrzega on zasad procedury mającej zastosowanie w sądach krajowych”.
14.
Artykuł 6 ust. 1 stanowi, że „niezależnie od przepisów dotyczących wykonywania zawodu i zasad deontologii, jakim w państwie pochodzenia podlega prawnik[, który] wykonuj[e] swoją działalność, posługując się tytułem zawodowym uzyskanym w kraju pochodzenia, podporządkowany jest on tym samym przepisom dotyczący[m] wykonywania zawodu i zasad deontologii, co prawnicy[, którzy] wykonuj[ą] swoją działalność, posługując się tytułem zawodowym właściwym dla przyjmującego państwa członkowskiego, w odniesieniu do wszystkich rodzajów działalności, jakie prowadzi on na terytorium tego państwa”. Zgodnie z art. 6 ust. 3 przyjmujące państwo członkowskie „może narzucić prawnikowi[, który] wykonuj[e] swoją działalność, posługując się tytułem zawodowym uzyskanym w kraju pochodzenia, albo zawarcie umowy ubezpieczenia od odpowiedzialności zawodowej, albo przystąpienie do zawodowych funduszów gwarancyjnych, zgodnie z zasadami, jakie są ustalone dla działalności zawodow[ej] wykonywan[ej] na jego obszarze”.
15.
Artykuł 7 dyrektywy dotyczy postępowań dyscyplinarnych mających miejsce w przypadku uchybienia obowiązkom przez prawnika, który wykonuje swój zawód w przyjmującym państwie członkowskim, posługując się przy tym tytułem zawodowym uzyskanym w kraju pochodzenia. Zgodnie z art. 7 ust. 1 „stosuje się zasady proceduralne, sankcje i odwołania przewidziane w przyjmującym państwie członkowskim”. Artykuł 7 ust. 2–5 stanowi:
„2.   Przed wszczęciem procedury [postępowania] dyscyplinarne[go] przeciwko prawnikowi[, który] wykonuj[e] swój zawód, posługując się tytułem zawodowym uzyskanym w kraju pochodzenia, właściwe organy przyjmującego państwa członkowskiego informują o tym, w możliwie najkrótszym terminie, właściwe władze państwa członkowskiego pochodzenia poprzez przekazanie im wszystkich użytecznych informacji.
[Powyższe] stosuje się odpowiednio, jeśli procedura [postępowanie] dyscyplinarn[e] wszczęt[e] jest przez właściwe organy państwa członkowskiego pochodzenia […].
3.   Bez wpływu na moc decyzyjną właściwych organów w przyjmującym państwie członkowskim organy te współpracują w trakcie całe[go] procedury [postępowania] dyscyplinarne[go] z właściwymi organami w państwie członkowskim pochodzenia. […]
4.   Właściwe organy w państwie członkowskim pochodzenia decydują, stosownie do ich własnych zasad proceduralno-prawnych [przepisów proceduralnych i materialnoprawnych], o działaniach podjętych [jakie należy podjąć] w świetle decyzji podjętej przez właściwe organy przyjmującego państwa członkowskiego w stosunku do prawnika[, który] wykonuj[e] swój zawód, posługując się tytułem zawodowym uzyskanym w kraju pochodzenia.
5.   Jakkolwiek nie jest to warunek wstępny dla decyzji właściwego organu w przyjmującym państwie członkowskim, czasowe lub ostateczne cofnięcie pozwolenia na wykonywanie zawodu ze strony właściwych organów państwa członkowskiego pochodzenia powoduje automatyczny zakaz czasowy lub ostateczny wykonywania zawodu przez danego prawnika, [który] posługuj[e] się tytułem zawodowym uzyskanym w kraju macierzystym [pochodzenia] w przyjmującym państwie członkowskim”.
16.
Artykuł 9 stanowi, że „decyzje [w sprawie] odmowy dokonania rejestr[acji] określone[j] w art. 3 lub wykreśleni[a] te[j] rejestr[acji], a także decyzje nakładające sankcje dyscyplinarne powinny być uzasadnione”. Przeciwko tym decyzjom musi istnieć możliwość wniesienia sądowego środka odwoławczego.
Prawo krajowe
Dekret prezydencki nr 152/2000
17.
Dyrektywa 98/5 została przetransponowana do greckiego systemu prawnego w drodze Proedriko Diatagma 152/2000, Diefkolynsi tis monimis askisis tou dikigorikou epaggelmatos stin Ellada apo dikigorous pou apektisan ton epaggelmatiko tous titlo se allo kratos-melos tis EE (dekretu prezydenckiego nr 152/2000 ułatwiającego stałe wykonywanie zawodu prawnika w Grecji przez prawników, którzy uzyskali kwalifikacje zawodowe w innym państwie członkowskim Unii Europejskiej, zwanego dalej „dekretem prezydenckim”).
18.
Artykuł 5 ust. 1 stanowi, że w celu wykonywania zawodu prawnika w Grecji dana osoba musi zostać wpisana na listę izby adwokackiej, w której okręgu będzie prowadzić swoją działalność, i na terenie tego samego okręgu musi mieć kancelarię. Artykuł 5 ust. 2 stanowi, że rada wspomnianej izby adwokackiej podejmuje decyzję o wpisie na skutek złożenia następujących dokumentów: (i) oficjalnego dokumentu poświadczającego obywatelstwo państwa członkowskiego; (ii) zaświadczenia o niekaralności; (iii) zaświadczenia o rejestracji we właściwych organach państwa pochodzenia, które nadały tytuł zawodowy, lub w innych właściwych organach państwa pochodzenia.
19.
Ponadto art. 8 ust. 1 stanowi, że „niezależnie od przepisów dotyczących wykonywania zawodu i zasad deontologii, których musi przestrzegać prawnik w państwie pochodzenia, prawnik podlega tym samym przepisom dotyczącym wykonywania zawodu i zasadom deontologii, co inni prawnicy będący członkami danej rady adwokackiej, w odniesieniu do wszystkich rodzajów działalności prowadzonej na terytorium Republiki Greckiej. W szczególności podlega on zobowiązaniom wynikającym z […] przepisów regulujących zasady prowadzenia działalności prawniczej w Grecji, zwłaszcza tych dotyczących niemożności jednoczesnego wykonywania działalności niezwiązanej z tą działalnością, tajemnicy zawodowej, etyki zawodowej, reklamy, godności zawodu i prawidłowego wykonywania powierzonych funkcji”.
Kodeks adwokacki
20.
Artykuł 1 ustawy nr 4194/2013 (Kodikas dikigoron, zwanej dalej „kodeksem adwokackim”) stanowi, że adwokat jest pracownikiem służby publicznej, którego zadania stanowią fundament państwa prawa. Podczas wykonywania swoich obowiązków zobowiązany jest prowadzić sprawy według własnego zawodowego uznania i nie przyjmuje rad czy zaleceń sprzecznych z prawem lub interesem swojego klienta (
7
).
21.
Artykuł 6 zatytułowano „Przesłanki zostania adwokatem – przeszkody”. W artykule tym wymieniono dwie przesłanki pozytywne zostania adwokatem, a mianowicie (i) posiadanie obywatelstwa Republiki Greckiej lub obywatelstwa innego państwa członkowskiego czy też państwa EOG oraz (ii) posiadanie dyplomu ukończeniu studiów prawniczych, a także cztery przeszkody, w tym bycie księdzem lub mnichem.
22.
Artykuł 7 ust. 1 zatytułowano „Utrata statusu adwokata z mocy prawa”. Stanowi on między innymi, że osoba będąca księdzem lub mnichem lub mianowana na podlegające wynagrodzeniu stanowisko bądź zajmująca takie stanowisko na podstawie umowy, w myśl której jest ona pracownikiem lub urzędnikiem państwowym w służbie osoby prawnej prawa publicznego, z mocy prawa traci status adwokata i zostaje skreślona z listy izby adwokackiej, której jest członkiem (
8
). Adwokat objęty zakresem stosowania art. 7 ust. 1 jest obowiązany złożyć stosowne oświadczenie izbie adwokackiej, w której jest zarejestrowany, i zrezygnować z wykonywania zawodu (
9
).
23.
Artykuł 23 stanowi, że adwokat ma obowiązek rejestracji siedziby i prowadzenia kancelarii w okręgu należącym do właściwości sądu pierwszej instancji, do którego został przydzielony. Artykuł 82 stanowi z kolei, że adwokat nie może świadczyć usług nieodpłatnie, z wyjątkiem nielicznych, wyraźnie wymienionych przypadków.
Karta statutowa Kościoła w Grecji
24.
Artykuł 39 ustawy nr 590/1977 w sprawie karty statutowej Kościoła w Grecji (Katastatikos Chartis tis Ekklisias tis Ellados) stanowi, że monastery są instytucjami sakralnymi, w których żyjący w nich mężczyźni i kobiety mogą prowadzić ascetyczne życie zgodnie ze ślubami zakonnymi oraz świętymi kanonami i tradycjami Kościoła prawosławnego. Monastery działają pod nadzorem duchowym właściwego biskupa.
25.
Artykuł 56 ust. 3 zakazuje osobie podlegającej dyscyplinie zakonnej podróżowania poza granice swojego okręgu kościelnego bez zezwolenia przełożonego zakonnego. Aby pozostawać w innym okręgu przez okres dłuższy niż dwa miesiące w danym roku kalendarzowym – w sposób ciągły lub z przerwami – musi ona także uzyskać zezwolenie biskupa diecezji.
Ustawa o funduszach kościelnych i zarządzaniu monasterami
26.
Artykuł 18 ustawy nr 3414/1909 (Peri Genikou Ekklisastikou Tameiou kai dioikiseos Monastirion, ustawy o funduszach kościelnych i zarządzaniu monasterami) stanowi, że gdy ktoś staje się osobą podlegającą dyscyplinie zakonnej, cały jego majątek przechodzi na monaster, z wyjątkiem części, która na mocy prawa spadkowego jest zastrzeżona dla spadkobierców.
Okoliczności faktyczne, postępowanie i pytanie prejudycjalne
27.
Monachos Eirinaios jest mnichem w monasterze w Grecji (
10
). Jest również wykwalifikowanym prawnikiem, a od dnia 11 grudnia 2014 r. członkiem Pagkyprios Dikigorikos Syllogos (cypryjskiej izby adwokackiej, zwanej dalej „PDS”).
28.
W dniu 12 czerwca 2015 r. złożył wniosek o zarejestrowanie go w Dikigorikos Syllogos Athinon (ateńskiej izbie adwokackiej, zwanej dalej „DSA”) jako prawnika, który uzyskał tytuł zawodowy w innym państwie członkowskim. W dniu 18 czerwca 2015 r. rada DSA odrzuciła jego wniosek. Decyzję tę oparto na art. 8 ust. 1 dekretu prezydenckiego, który stanowi, że krajowe przepisy dotyczące niekompatybilności (w szczególności okoliczności bycia księdzem lub mnichem) mają zastosowanie również do prawników, którzy chcą wykonywać zawód w Grecji i posługiwać się przy tym tytułem zawodowym uzyskanym w kraju pochodzenia.
29.
W dniu 29 września 2015 r. Monachos Eirinaios odwołał się od powyższej decyzji do sądu odsyłającego.
30.
Sąd ten zauważa, że przepisy dotyczące wykonywania zawodu i deontologii mające zastosowanie do greckich adwokatów nie zezwalają mnichom na prowadzenie działalności prawniczej z przyczyn wskazanych przez DSA, tj. ze względu na brak gwarancji w zakresie ich niezależności, wątpliwości co do możliwości zupełnego zaangażowania w pełnienie obowiązków i prowadzenia spornych spraw, wymóg posiadania rzeczywistego (a nie fikcyjnego) miejsca działalności w okręgu działania właściwego sądu pierwszej instancji oraz obowiązek nieświadczenia usług bez wynagrodzenia. Gdyby właściwa izba adwokacka miała obowiązek zarejestrować mnicha zgodnie z art. 3 dyrektywy 98/5, aby mógł on wykonywać swój zawód na podstawie tytułu zawodowego uzyskanego w kraju pochodzenia, byłaby następnie natychmiast zobowiązana stwierdzić naruszenie przez niego wspomnianych przepisów dotyczących wykonywania zawodu i deontologii zawartych w prawie krajowym, na co pozwala art. 6 wymienionej wyżej dyrektywy, ponieważ przepisy te zakazują mnichom wykonywania działalności prawniczej.
31.
Ponadto sąd odsyłający przywołuje własne orzecznictwo, w którym stwierdził, że przepis obowiązującego wcześniej kodeksu adwokackiego, który zakazywał księżom uzyskiwania kwalifikacji adwokata, nie był sprzeczny z zasadą równości i swobodnego wykonywania zawodu. Z jednej strony interes publiczny nakłada na adwokata obowiązek wyłącznego zaangażowania w wykonywanie swoich obowiązków, a z drugiej strony prowadzenie działalności prawniczej wiąże się z zajmowaniem się konfliktami, co nie licuje ze statusem duchownego (
11
). Sąd odsyłający orzekł również wcześniej, że przepis ten nie jest sprzeczny z art. 13 greckiej konstytucji, art. 52 traktatu WE (obecnie art. 49 TFUE) (ponieważ stan faktyczny tej wcześniejszej sprawy miał charakter czysto wewnętrzny) oraz art. 9 europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (
12
).
32.
W tym kontekście sąd odsyłający zwrócił się o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym w przedmiocie następującego pytania:
„Czy art. 3 dyrektywy 98/5 należy interpretować w ten sposób, że wpis mnicha Kościoła greckiego jako adwokata na listę prowadzoną przez właściwe organy państwa członkowskiego innego niż państwo, w którym uzyskał on swoje kwalifikacje zawodowe, w celu wykonywania przez niego zawodu na podstawie tytułu zawodowego uzyskanego w kraju pochodzenia może być zakazany przez prawodawcę krajowego ze względu na fakt, że mnisi Kościoła greckiego nie mogą, w myśl prawa krajowego, być wpisywani na listy prowadzone przez rady adwokackie, ponieważ nie spełniają, ze względu na ich status, warunków niezbędnych dla wykonywania zawodu prawniczego?”.
33.
Uwagi na piśmie przedstawili Monachos Eirinaios, rząd grecki, rząd niderlandzki oraz Komisja Europejska. Na rozprawie w dniu 18 września 2018 r. Monachos Eirinaios, DSA, rząd grecki i Komisja przedstawili uwagi ustne.
Ocena
Właściwe prawo
34.
Do różnych aspektów sytuacji prawnika, który chce wykonywać zawód w innym państwie członkowskim, mają zastosowanie różne dyrektywy. A zatem dyrektywa 2005/36 dotyczy uznawania kwalifikacji zawodowych, zaś dyrektywa Rady 77/249/EWG – swobody świadczenia usług (
13
). Dyrektywa 2006/123/WE dotyczy szerokiego zakresu działalności w ramach rynku wewnętrznego, w tym doradztwa prawnego w kontekście zarówno podejmowania działalności, jak i świadczenia usług (
14
). Dyrektywa 98/5 ma zastosowanie do prawników, którzy chcą stale wykonywać zawód w przyjmującym państwie członkowskim.
35.
W uwagach na piśmie rząd niderlandzki podniósł, że ponieważ dyrektywa 98/5 nie zawiera przepisów dotyczących wykonywania zawodu prawnika i deontologii, wskazówek w tym zakresie można by szukać w innych dyrektywach, które prawdopodobnie mają zastosowanie.
36.
Nie zgadzam się z tą opinią.
37.
Dyrektywa 77/249 dotyczy świadczenia usług przez prawników, a nie swobody przedsiębiorczości (
15
). Postępowanie przed sądem odsyłającym dotyczy bowiem odmowy zarejestrowania przez izbę adwokacką prawnika, który zdobył kwalifikacje zawodowe w innym państwie członkowskim. Przedmiotem pytania prejudycjalnego jest więc podejmowanie działalności prawniczej, co jest uregulowane w dyrektywie 98/5, a nie swoboda świadczenia usług prawnych (
16
).
38.
Dyrektywa 2005/36 ma zastosowanie do prawników, którzy chcą prowadzić działalność natychmiast przy użyciu tytułu zawodowego obowiązującego w przyjmującym państwie członkowskim. Nie wpływa ona na stosowanie dyrektywy 98/5 (
17
) i nie ma tutaj znaczenia. Monachos Eirinaios stara się o rejestrację, aby wykonywać zawód na podstawie swojego cypryjskiego tytułu zawodowego.
39.
Dyrektywa 2006/123 ma istotnie zastosowanie do usług prawnych i obejmuje nie tylko świadczenie usług, ale też podejmowanie działalności (
18
). Artykuł 25 tej dyrektywy, na który powołuje się rząd niderlandzki w swoich uwagach na piśmie, ma jednak zastosowanie wyłącznie do wykonywania wielodyscyplinarnej działalności gospodarczej. Bycie osobą podlegającą dyscyplinie zakonnej – co stanowi „równoległe zajęcie” Monachosa Eirinaiosa w stosunku do bycia prawnikiem – nie mieści się w tej kategorii.
40.
Sytuacja Monachosa Eirinaiosa wyraźnie wchodzi w zakres stosowania dyrektywy 98/5. Jest on prawnikiem posiadającym tytuł zawodowy ważny w jednym z państw członkowskich (a więc jest objęty podmiotowym zakresem stosowania dyrektywy 98/5 zgodnie z definicją zawartą w jej art. 1 ust. 1 i 2), który chce stale wykonywać zawód w innym państwie członkowskim i posługiwać się przy tym tytułem zawodowym uzyskanym w kraju pochodzenia (a więc spełnia przesłankę transgraniczności i mieści się w przedmiotowym zakresie stosowania dyrektywy 98/5 zgodnie z definicją zawartą w jej art. 1 ust. 1). Z powyższego wynika, że zgodność z prawem Unii przepisów krajowych zakazujących mnichom rejestrowania się jako prawnicy wykonujący zawód na podstawie tytułu zawodowego uzyskanego w kraju pochodzenia ze względu na to, że nie oferują pewnych gwarancji niezbędnych dla wykonywania zawodu prawniczego, należy oceniać w świetle tej dyrektywy.
Uwagi wstępne dotyczące dyrektywy 98/5
41.
Celem dyrektywy 98/5 jest poprawa swobodnego przepływu prawników poprzez ułatwienie stałego wykonywania tego zawodu w państwie członkowskim innym niż to, w którym zdobyto kwalifikacje zawodowe (
19
). (W dalszej części opinii – dla wygody – będę nazywać takich prawników „migrującymi prawnikami”.)
42.
W celu promowania rynku wewnętrznego dyrektywa zmierza do zapewnienia takich samych możliwości prawnikom i odbiorcom usług prawnych we wszystkich państwach członkowskich. W szczególności stara się ona odpowiedzieć na potrzeby odbiorców usług prawnych, którzy z racji wzrastającego napływu spraw wynikających z faktu istnienia rynku wewnętrznego potrzebują porad podczas zawierania transakcji transgranicznych, w których często nakładają się na siebie przepisy prawa międzynarodowego, prawa Unii Europejskiej oraz prawa krajowego (
20
).
43.
Dyrektywa zmierza zatem między innymi do usunięcia rozbieżności w krajowych zasadach rejestracji we właściwych organach, które stanowiły przyczynę nierówności i przeszkód w swobodzie przepływu (
21
). Wzajemne uznawanie tytułów zawodowych migrujących prawników, którzy pragną wykonywać działalność i posługiwać się przy tym tytułem zawodowym uzyskanym w państwie członkowskim pochodzenia, wspiera realizację celów dyrektywy (
22
).
44.
O ile jednak omawiana dyrektywa dotyczy prawa do osiedlenia się w państwie członkowskim w celu wykonywania tam zawodu adwokata, o tyle nie reguluje ona dostępu do zawodu adwokata ani wykonywania tego zawodu przy użyciu tytułu zawodowego nadanego w przyjmującym państwie członkowskim (
23
).
45.
Realizując swoje cele, dyrektywa musi znaleźć równowagę między różnymi interesami.
46.
Po pierwsze, owa dyrektywa ustanawia równowagę między przyznawaniem migrującym prawnikom „automatycznego” prawa do zarejestrowania się we właściwych organach przyjmującego państwa członkowskiego bez uprzedniej kontroli ich kwalifikacji zawodowych przez przyjmujące państwo członkowskie (art. 3 ust. 2) a potrzebą informowania odbiorców usług prawnych o zakresie wiedzy takich prawników – dlatego migrującym prawnikom zezwala się, aby prowadzili działalność i posługiwali się przy tym wyłącznie tytułem zawodowym uzyskanym w kraju pochodzenia, określonym w języku państwa członkowskiego pochodzenia (art. 4 ust. 1) (
24
).
47.
Po drugie, migrującym prawnikom przyznaje się prawo do udzielania porad prawnych oraz reprezentowania i obrony klientów, w razie potrzeby we współdziałaniu z prawnikiem wykonującym swoją działalność w danym sądzie (art. 5). W zamian za to muszą oni zarejestrować się we właściwych organach przyjmującego państwa członkowskiego i podlegają obowiązkom oraz przepisom dotyczącym wykonywania zawodu i deontologii tego państwa (art. 3, 6) (
25
).
48.
Ponadto, mimo że art. 3 ust. 2 dyrektywy 98/5 harmonizuje wymogi, które muszą spełniać prawnicy pragnący prowadzić działalność zawodową przy użyciu tytułu zawodowego uzyskanego w kraju pochodzenia, dyrektywa ta (i) nie ustanawia zasad dotyczących sytuacji czysto wewnętrznych (motyw 7); (ii) nie narusza przepisów krajowych określających dostęp do zawodu prawnika oraz wykonywanie go przy użyciu tytułu zawodowego uzyskanego w przyjmującym państwie członkowskim (motyw 7); oraz (iii) przewiduje, że prawnicy muszą przestrzegać przepisów dotyczących wykonywania zawodu i deontologii obowiązujących w tym państwie (motyw 8 i art. 6) (
26
).
49.
Podsumowując, dyrektywa 98/5 jest dyrektywą o charakterze hybrydowym, która dotyczy swobody przedsiębiorczości w odniesieniu do migrujących prawników pragnących prowadzić działalność przy użyciu tytułu zawodowego uzyskanego w kraju pochodzenia, poprzez harmonizację określonych aspektów przy jednoczesnym pozostawieniu państwom członkowskim istotnego zakresu autonomii w innych kwestiach. Przeciwwagę dla promowania swobodnego przepływu stanowi potrzeba zapewnienia ochrony konsumentów i wypełniania przez migrujących prawników obowiązków zawodowych w przyjmującym państwie członkowskim z poszanowaniem prawidłowego sprawowania wymiaru sprawiedliwości. W rezultacie istnieje naturalna możliwość powstawania napięć między dopuszczeniem do prowadzenia działalności (art. 3) a przepisami, które regulują
wykonywanie działalności (art. 6).
W przedmiocie pytania prejudycjalnego
50.
Sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 3 dyrektywy 98/5 należy interpretować w ten sposób, że dopuszcza on, aby przepisy krajowe zakazywały mnichom rejestrowania się jako prawnicy posługujący się tytułem zawodowym uzyskanym w kraju pochodzenia ze względu na to, że nie oferują pewnych gwarancji niezbędnych dla wykonywania zawodu prawniczego.
51.
Monachos Eirinaios i Komisja podnoszą, że zgodnie z orzecznictwem Trybunału w drodze art. 3 dyrektywy 98/5 dokonano całkowitej harmonizacji właściwych przepisów. Przedstawienie zaświadczenia o rejestracji we właściwych organach państwa członkowskiego pochodzenia jest jedynym warunkiem, jakiemu może podlegać rejestracja zainteresowanej osoby w przyjmującym państwie członkowskim (
27
). To, czy osoba ta oferuje różne gwarancje niezbędne dla wykonywania zawodu prawniczego, podlega zaś kontroli właściwej izby adwokackiej na dalszym etapie postępowania.
52.
Komisja dodaje, że kwestia tego, czy art. 7 ust. 1 dyrektywy 98/5 (dotyczący postępowań dyscyplinarnych, na wypadek gdyby prawnik, który wykonuje zawód, posługując się przy tym tytułem zawodowym uzyskanym w kraju pochodzenia, uchybia obowiązkom pozostającym w mocy w przyjmującym państwie członkowskim) ma zastosowanie do Monachosa Eirinaiosa, nie wchodzi w zakres niniejszego postępowania, które dotyczy wyłącznie jego prawa do zarejestrowania się w DSA.
53.
Na rozprawie DSA podniosła, że wykładnia systemowa art. 3 ust. 2 oraz art. 6 ust. 1 dyrektywy 98/5 w świetle jej motywów powinna prowadzić do wniosku, iż izba adwokacka może odmówić zarejestrowania prawnika chcącego wykonywać zawód na podstawie tytułu zawodowego uzyskanego w kraju pochodzenia, jeśli z przedłożonych dokumentów wynika, że w świetle prawa krajowego istnieje przeszkoda do dokonania takiej rejestracji.
54.
Rząd grecki argumentuje, że art. 3 dyrektywy 98/5 należy odczytywać w związku z jej art. 6. Gdyby DSA miała zarejestrować mnicha na podstawie tytułu zawodowego uzyskanego w kraju pochodzenia, musiałby on natychmiast zostać wykreślony zgodnie z greckimi przepisami dotyczącymi wykonywania zawodu i deontologii. Prowadziłoby to do absurdalnego rezultatu. Rząd grecki uważa, że mnich nie ma niezależności niezbędnej do wykonywania zawodu prawnika.
55.
Rząd niderlandzki podnosi, że art. 3 dyrektywy 98/5 należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie przepisom krajowym zakazującym mnichowi zarejestrowania się i wykonywania zawodu prawnika na podstawie tytułu zawodowego uzyskanego w kraju pochodzenia. Artykuł 6 dyrektywy nie zawiera kompleksowych przepisów dotyczących wykonywania zawodu i deontologii, które należy w związku z tym badać w świetle innych przepisów prawa wtórnego, takich jak art. 25 ust. 1 lit. a) dyrektywy 2006/123.
Rejestracja na podstawie art. 3 dyrektywy 98/5
56.
Artykuł 3 ust. 2 dyrektywy 98/5 dotyczy wyłącznie rejestracji migrujących prawników we właściwych organach przyjmującego państwa członkowskiego. Stanowi on, że organy te „dokonują rejestracji prawnika” po okazaniu odpowiedniego zaświadczenia.
57.
Przepis ten zmierza do usunięcia rozbieżności w krajowych zasadach rejestracji we właściwych organach, a tym samym tworzy mechanizm wzajemnego uznawania tytułów zawodowych migrujących prawników (zob. pkt 43 powyżej). Dokonuje zupełnej harmonizacji warunków wstępnych wymaganych do skorzystania z przyznanego na mocy tej dyrektywy prawa przedsiębiorczości. Prawnik, który chce stale wykonywać swój zawód w państwie członkowskim innym niż państwo, w którym zdobył kwalifikacje zawodowe, jest zobowiązany do zarejestrowania się we właściwych organach tego państwa członkowskiego. Organy te dokonują rejestracji „po okazaniu im zaświadczenia o jego rejestracji we właściwych organach państwa członkowskiego pochodzenia” (
28
).
58.
Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału jedynym warunkiem, od którego może zostać uzależniona rejestracja zainteresowanej osoby, jest przedstawienie tego zaświadczenia właściwemu organowi przyjmującego państwa członkowskiego. Dokonanie rejestracji przez przyjmujące państwo członkowskie jest wówczas obowiązkowe i pozwala zainteresowanej osobie na prowadzenie działalności w tym państwie na podstawie tytułu zawodowego uzyskanego w państwie pochodzenia (
29
). Analiza ta znajduje potwierdzenie we wniosku Komisji, w którym – w komentarzach dotyczących art. 3 – stwierdzono, że „rejestracja jest uprawnieniem
automatycznym, jeżeli wnioskodawca przedstawia dowód rejestracji we właściwych organach państwa członkowskiego pochodzenia” (wyróżnienie własne). Rejestracja sprawia, że migrujący prawnik staje u progu prowadzenia działalności w przyjmującym państwie członkowskim.
59.
A zatem Trybunał orzekł już, że obywateli Włoch, którzy po uzyskaniu dyplomu ukończenia studiów prawniczych we Włoszech uzyskali kolejny dyplom ukończenia studiów prawniczych w Hiszpanii i zostali zarejestrowani jako prawnicy w tym państwie członkowskim, należy uznać za spełniających wszystkie warunki rejestracji we włoskiej izbie adwokackiej w momencie przedłożenia zaświadczenia potwierdzającego rejestrację w Hiszpanii (
30
).
60.
W tym samym duchu Trybunał uznał w wyroku Wilson, że wymóg, aby prawnicy wykonujący zawód na podstawie tytułu zawodowego uzyskanego w kraju pochodzenia brali udział w rozmowie, która umożliwi izbie adwokackiej weryfikację znajomości języków administracji i sądownictwa przyjmującego państwa członkowskiego, jest niezgodny z dyrektywą 98/5 (
31
).
61.
Z przywołanego wyżej orzecznictwa wynika, że państwom członkowskim nie przysługuje uznanie w zakresie wprowadzania dodatkowych wymogów, jakie muszą spełnić migrujący prawnicy, aby mogli zarejestrować się na podstawie tytułu zawodowego uzyskanego w kraju pochodzenia.
62.
W jednym aspekcie odpowiedź na pytanie sądu odsyłającego jest zatem prosta. Artykuł 3 ust. 2 dyrektywy 98/5 zakazuje wprowadzenia dodatkowego warunku – takiego jak niebycie mnichem – rejestracji prawnika na podstawie tytułu zawodowego uzyskanego w kraju pochodzenia.
63.
Czy ów wniosek podważa interakcja art. 3 z art. 6 dyrektywy 98/5 oraz istnienie krajowych przepisów stanowiących, że prawników, którzy są (lub zostają) mnichami, należy natychmiast wykreślić z rejestru adwokatów, lub nakładających określone obowiązki takie jak wymóg posiadania siedziby i kancelarii w okręgu należącym do właściwości sądu pierwszej instancji, do którego została przydzielona zainteresowana osoba, czy też pobierania wynagrodzenia za świadczone przez nią usługi?
64.
Z informacji przedłożonych Trybunałowi zdaje się wynikać, że przepis prawa krajowego zakazujący mnichom zostania prawnikami przywrócono w formie zakazu bycia mnichem i jednoczesnego wykonywania zawodu prawnika (
32
). To, czy rzeczywiście tak jest, stanowi kwestię prawidłowej wykładni prawa krajowego, a tym samym podlega weryfikacji przez sąd krajowy. Inne przepisy krajowe przywołane przez DSA i rząd grecki dotyczą wymogu niezależności, poświęcenia się wyłącznie swoim obowiązkom zawodowym oraz posiadania siedziby i kancelarii w okręgu należącym do właściwości sądu pierwszej instancji, do którego prawnik został przydzielony, a także zakazu świadczenia usług bez wynagrodzenia. Wysunięty argument opiera się zasadniczo na tym, że ponieważ ktoś, kto jest mnichem, „będzie” naruszał przepisy dotyczące wykonywania zawodu i deontologii, nie powinno się go w ogóle rejestrować jako prawnika.
65.
Ważne jest, aby rozpocząć tę część analizy od przypomnienia, co dokładnie jest przedmiotem niniejszego postępowania (oraz, co istotne, co nim nie jest). Niniejsze postępowanie dotyczy migrującego prawnika, który chce podjąć działalność i wykonywać zawód na podstawie tytułu zawodowego uzyskanego w kraju pochodzenia. Nie dotyczy ono prawa Grecji czy też jakiegokolwiek innego państwa członkowskiego do ustanawiania warunków, na jakich dana osoba może zostać uznana za prawnika w świetle własnych przepisów danego państwa członkowskiego i wykonywać zawód na podstawie własnego tytułu zawodowego.
66.
Czy art. 6 dyrektywy 98/5 pozwala państwu członkowskiemu zakazać osobie, która spełnia przesłanki rejestracji w świetle art. 3 tej dyrektywy, wykonywania na swoim terytorium zawodu prawnika na podstawie tytułu uzyskanego w państwie pochodzenia ze względu na to, że jako osoba podlegająca dyscyplinie zakonnej nie może ona z definicji zachowywać się w sposób wymagany do tego, aby oferować gwarancje niezbędne dla wykonywania zawodu prawniczego?
67.
Uważam, że należy w tym miejscu dokonać analitycznego rozróżnienia między – z jednej strony – konkretnym przepisem, który stanowi, że ksiądz ani mnich nie może być prawnikiem, a – z drugiej strony – różnymi poszczególnymi przepisami dotyczącymi wykonywania zawodu i deontologii, na które powołuje się DSA (na przykład dotyczącymi poświęcenia się wyłącznie wykonywaniu obowiązków prawnika czy też posiadania siedziby i kancelarii w wymaganym okręgu).
68.
Nie zgadzam się, że ów pierwszy przepis należy uznać za przepis dotyczący wykonywania zawodu i deontologii, który wchodzi w zakres kompetencji przyjmującego państwa członkowskiego zgodnie z art. 6 dyrektywy 98/5. Wydaje mi się, że taki przepis – gdyby zbadać go bliżej – ustanawia regułę, zgodnie z którą osoby o określonych cechach nie powinny móc wykonywać zawodu. Niewypowiedziane założenie jest przy tym takie, że ponieważ osoba A ma określone cechy, to gdy tylko rozpocznie działalność, na pewno będzie zachowywać się w określony sposób, który jest nieakceptowalny w świetle kodeksu deontologicznego. Jest to jednak tylko założenie, a przepisy dotyczące wykonywania zawodu i deontologii mają regulować rzeczywiste, nie zaś domniemane, przyszłe zachowanie. Jeżeli w podanym właśnie przeze mnie przykładzie zastąpimy „mnicha”„osobą o rudych włosach”, od razu stanie się jasne, dlaczego taki przepis, ściśle rzecz biorąc, nie jest przepisem dotyczącym wykonywania zawodu i deontologii.
69.
Dodam, że moim zdaniem taki przepis w praktyce pozbawiałby ponadto osobę, wobec której wywołuje on negatywne skutki, gwarancji proceduralnych przewidzianych w art. 7 i 9 dyrektywy 98/5. Gdyby założyć, że osoba o rudych włosach będzie (na przykład) automatycznie naruszać wymóg zachowania poufności w relacji z klientem, i z tego względu dyscyplinuje się ją z wyprzedzeniem poprzez skreślenie z rejestru adwokatów, zanim w ogóle zacznie wykonywać zawód, to w jaki sposób ostrożne postępowanie dwustronne przewidziane w art. 7 – prowadzone przez państwo członkowskie pochodzenia i przyjmujące państwo członkowskie – czy też prawo wniesienia sądowego środka odwoławczego przewidziane w art. 9 miałyby przyznawać jakąkolwiek realną ochronę?
70.
Ponieważ art. 6 dyrektywy 98/5 obejmuje jedynie przepisy dotyczące wykonywania zawodu i deontologii, wynika z tego, że przepisu krajowego przewidującego absolutny zakaz wykonywania zawodu prawnika przez mnicha nie można zastosować do migrującego prawnika, który spełnia warunki rejestracji w świetle art. 3 i który chce wykonywać zawód na podstawie tytułu zawodowego uzyskanego w kraju pochodzenia.
71.
A co ze wskazaną wyżej drugą kategorią przepisów?
72.
Z przepisów art. 6 ust. 1 dyrektywy 98/5 wynika, że prawnicy, którzy wykonują zawód w przyjmującym państwie członkowskim przy użyciu swojego krajowego tytułu zawodowego, podlegają tym samym przepisom dotyczącym wykonywania zawodu i deontologii, co prawnicy wykonujący zawód przy użyciu tytułu zawodowego przyjmującego państwa członkowskiego (
33
). Z art. 6 i 7 wspomnianej dyrektywy wynika zatem, że tacy prawnicy muszą przestrzegać dwóch zbiorów przepisów dotyczących wykonywania zawodu i deontologii – tych obowiązujących w państwie członkowskim pochodzenia i tych obowiązujących w przyjmującym państwie członkowskim. Jeżeli ich nie przestrzegają, narażają się na kary dyscyplinarne i mogą ponieść odpowiedzialność zawodową (
34
).
73.
Mimo to wydaje mi się, że właściwe organy przyjmującego państwa członkowskiego nie mają prawa z góry zakładać, że ponieważ dana osoba podlega dyscyplinie zakonnej (lub też na przykład jest ateistą czy też członkiem określonego ugrupowania politycznego lub filozoficznego), automatycznie i nieuchronnie będzie zachowywać się w sposób, który narusza przepisy dyscyplinarne mające zastosowanie do prawników w tym państwie członkowskim. Powinny raczej poczekać i przekonać się, jak taka osoba będzie rzeczywiście zachowywać
się w praktyce. W końcu to właśnie mają regulować przepisy dotyczące wykonywania zawodu i deontologii.
74.
Jak stwierdził Trybunał w wyroku Jakubowska, przepisy dotyczące wykonywania zawodu i deontologii, w odróżnieniu od przepisów ustanawiających wstępne warunki do dokonania wpisu, nie były przedmiotem harmonizacji i mogą w związku z tym znacznie odbiegać od tych obowiązujących w państwie członkowskim pochodzenia. Nieprzestrzeganie tych przepisów może prowadzić do skreślenia z listy adwokatów w przyjmującym państwie członkowskim (
35
). Trybunał podkreślił tam również, że brak konfliktu interesów jest nieodzowny dla wykonywania zawodu adwokata i oznacza w szczególności, że adwokaci muszą pozostawać w sytuacji niezależności wobec władz publicznych i innych podmiotów, których wpływom nie powinni podlegać. To, że określone przepisy dotyczące wykonywania zawodu i deontologii są rygorystyczne, nie może zatem samo w sobie podlegać krytyce. Oprócz obowiązywania bez zróżnicowania w stosunku do wszystkich adwokatów zarejestrowanych w tym państwie członkowskim przepisy te nie powinny również wykraczać poza to, co jest konieczne do osiągnięcia ich celu (
36
).
75.
Dokonując niezbędnej oceny, należy najpierw określić cele, do których dąży prawodawstwo krajowe (
37
). Sąd odsyłający zasugerował, że zakaz wykonywania zawodu prawnika przez mnichów jest uzasadniony tym, że interes publiczny wymaga, aby prawnik angażował się wyłącznie w wykonywanie swoich obowiązków, a ponadto prowadzenie działalności prawniczej wiąże się z zajmowaniem się konfliktami, co nie licuje ze statusem duchownego. Sąd odsyłający wspomina również o wymogu niezależności zawodowej i swobody w prowadzeniu spraw. Przywołane dodatkowe przepisy szczególne dotyczące wykonywania zawodu i deontologii, których, jak podniesiono, mnich nie byłby w stanie przestrzegać, obejmują obowiązek posiadania siedziby i kancelarii w okręgu należącym do właściwości sądu pierwszej instancji, do którego prawnik został przydzielony, oraz zakaz świadczenia usług bez wynagrodzenia.
76.
Wydaje mi się, że przedstawione uzasadnienie łączy to, co istotnie można słusznie uznać za „cele” (i to cele godne pochwały) – ochronę prawidłowego sprawowania wymiaru sprawiedliwości i zapewnienie, że klient będzie miał dostęp do bezstronnego doradztwa oraz należytej, profesjonalnej reprezentacji – z powtarzającym się założeniem, że osoba podlegająca dyscyplinie zakonnej „w sposób oczywisty” nie będzie w stanie zachowywać się w sposób zgodny z tymi celami. W danych okolicznościach dotyczących wykonywania zawodu przez konkretnego prawnika założenie to może rzeczywiście być słuszne. Może ono jednak być również błędne. Najlepiej pokazać to na dwóch (fikcyjnych) przykładach.
77.
Mnich X traktuje wykonywanie zawodu prawnika jako niewielką, dodatkową działalność intelektualną, stanowiącą uzupełnienie jego życia zakonnego. Regularnie odmawia prowadzenia spraw „złych” ludzi; zawsze nagina swoje porady prawne, aby we wszelkich aspektach były zgodne z tym, co jego zdaniem klient powinien zrobić z moralnego punktu widzenia, aby przestrzegać religijnych nauk Kościoła; nie można się z nim regularnie kontaktować w okręgu, do którego został przydzielony jako prawnik. Jego zachowanie w praktyce wyraźnie narusza szczegółowe przepisy dotyczące wykonywania zawodu i deontologii obowiązujące w przyjmującym państwie członkowskim i podważa leżące w interesie publicznym cele przyświecające tym przepisom. Oczywiste jest, że właściwe organy przyjmującego państwa członkowskiego mogą (a nawet powinny) wszcząć postępowanie dyscyplinarne przeciwko mnichowi X. W nakreślonym przeze mnie stanie faktycznym postępowanie to zakończy się wykreśleniem go z listy adwokatów w przyjmującym państwie członkowskim. (Dodam, że może on również mieć kłopoty w świetle przepisów dyscyplinarnych obowiązujących w państwie członkowskim pochodzenia). Wszystko to będzie jednak mieć miejsce z poszanowaniem właściwych przepisów proceduralnych, a mnich X będzie mógł wnieść do sądu środek odwoławczy od decyzji o skreśleniu go z listy adwokatów.
78.
Mnich Y omawia ze swoimi przełożonymi zakonnymi wymogi zawodowe, którym będzie podlegał, jeżeli zacznie wykonywać zawód prawnika. Punkt po punkcie wspólnie analizują obowiązujące przepisy. Otrzymuje niezbędną dyspensę, aby mógł mieć odpowiednią siedzibę i kancelarię w okręgu, do którego został przydzielony. Uzgodniono, że będzie pobierał za swoje usługi normalne stawki i przekazywał wynagrodzenie na wskazany cel charytatywny. Zostaje zwolniony z obowiązku formalnego uczestnictwa we wspólnej modlitwie w dni robocze, aby móc poświęcić się wyłącznie wykonywaniu obowiązków prawnika. Przełożeni zakonni zgadzają się szanować jego niezależność zawodową. Na tej podstawie mnich Y rozpoczyna wykonywanie zawodu prawnika, a jego zachowanie jako prawnika jest bez zarzutu. W nakreślonym przeze mnie stanie faktycznym wszczęcie postępowania dyscyplinarnego przeciwko temu mnichowi, a tym bardziej wykreślenie go z listy adwokatów byłoby w oczywisty sposób obiektywnie nieuzasadnione. Mimo że jest mnichem, przestrzega odpowiednich przepisów dotyczących wykonywania zawodu i deontologii.
79.
Celowo podałam fikcyjne przykłady. Do zadań niniejszego Trybunału nie należy zgadywanie, co się stanie, kiedy Monachos Eirinaios rozpocznie działalność. Jedyny wniosek, do którego dochodzę w niniejszej sprawie – i, jak skromnie sugeruję, jedyny aspekt sprawy, do którego Trybunał powinien się odnieść, odpowiadając na pytanie prejudycjalne – to to, że art. 6 dyrektywy 98/5 nie zezwala państwu członkowskiemu na automatyczne zakazywanie osobie, która spełnia przesłanki rejestracji w świetle art. 3, wykonywania na swoim terytorium zawodu prawnika na podstawie tytułu uzyskanego w państwie pochodzenia ze względu na to, że jako osoba podlegająca dyscyplinie zakonnej nie może ona z definicji zachowywać się w sposób wymagany do tego, aby oferować gwarancje niezbędne dla wykonywania zawodu prawniczego.
Wnioski
80.
W świetle powyższych rozważań proponuję, aby Trybunał udzielił następującej odpowiedzi na pytanie przedstawione przez Symvoulio tis Epikrateias (radę stanu, Grecja):
Artykuł 3 ust. 2 dyrektywy 98/5/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 16 lutego 1998 r. mającej na celu ułatwienie stałego wykonywania zawodu prawnika w państwie członkowskim innym niż państwo uzyskania kwalifikacji zawodowych należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie stosowaniu przepisu krajowego, który zakazuje rejestracji prawnika wykonującego zawód na podstawie tytułu zawodowego uzyskanego w kraju pochodzenia ze względu na to, że jest on mnichem. Artykuł 6 wspomnianej dyrektywy nie zezwala państwu członkowskiemu na automatyczne zakazywanie osobie, która spełnia przesłanki rejestracji w świetle art. 3, wykonywania na swoim terytorium zawodu prawnika na podstawie tytułu uzyskanego w państwie pochodzenia ze względu na to, że jako osoba podlegająca dyscyplinie zakonnej nie może ona z definicji zachowywać się w sposób wymagany do tego, aby oferować gwarancje niezbędne dla wykonywania zawodu prawniczego.
(
1
)	Język oryginału: angielski.
(
2
)	„Οὐδεὶς δύναται δυσὶ κυρίοις δουλεύειν· ἢ γὰρ τòν ἕνα μισήσει καὶ τòν ἕτερον ἀγαπήσει, ἢ ἑνòς ἀνθέξεται καὶ τοῦ ἑτέρου καταφρονήσει. Οὐ δύνασθε Θεῷ δουλεύειν καὶ μαμωνᾷ”, Ewangelia według Mateusza, 6, 24.
(
3
)	Ewangelia według Łukasza, 10, 25–37.
(
4
)	Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 16 lutego 1998 r. mająca na celu ułatwienie stałego wykonywania zawodu prawnika w państwie członkowskim innym niż państwo uzyskania kwalifikacji zawodowych (Dz.U. 1998, L 77, s. 36), ostatnio zmieniona dyrektywą Rady 2013/25/UE z dnia 13 maja 2013 r. dostosowującą niektóre dyrektywy w dziedzinie prawa przedsiębiorczości i swobody świadczenia usług w związku z przystąpieniem Republiki Chorwacji (Dz.U. 2013, L 158, s. 368).
(
5
)	Normalne tłumaczenie wyrażenia „Monachos Eirinaios” na język angielski, który jest językiem oryginału niniejszej opinii, brzmiałoby „Brother Eirinaios” [„Brat Eirinaios”]. Zachowuję jednak w niniejszej opinii termin „Monachos” (mnich), aby uniknąć różnych percepcji i konotacji, które mogą wywoływać poszczególne wersje językowe.
(
6
)	Dyrektywa Rady 89/48/EWG z dnia 21 grudnia 1988 r. w sprawie ogólnego systemu uznawania dyplomów ukończenia studiów wyższych, przyznawanych po ukończeniu kształcenia i szkolenia zawodowego, trwających co najmniej trzy lata (Dz.U. 1989, L 19, s. 16), uchylona dyrektywą 2005/36 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 7 września 2005 r. w sprawie uznawania kwalifikacji zawodowych (Dz.U. 2005, L 255, s. 22).
(
7
)	Artykuł 5.
(
8
)	Artykuł 7 ust. 1 lit. a), c), odpowiednio.
(
9
)	Artykuł 7 ust. 2.
(
10
)	Sąd odsyłający opisał Monachosa Eirinaiosa jako mnicha ze świętego monasteru w Petrze, znajdującego się w prowincji Karditsa. Jednakże na rozprawie pełnomocnik Monachosa Eirinaiosa wskazał, że mnich mieszka obecnie na wyspie Zakintos.
(
11
)	Sąd odsyłający (w pełnym składzie), wyrok nr 2368/1988.
(
12
)	Sąd odsyłający, wyrok nr 1090/1989.
(
13
)	Dyrektywa Rady z dnia 22 marca 1977 r. mająca na celu ułatwienie skutecznego korzystania przez prawników ze swobody świadczenia usług (Dz.U. 1977, L 78, s. 17), ostatnio zmieniona dyrektywą Rady 2013/25/UE z dnia 13 maja 2013 r. dostosowującą niektóre dyrektywy w dziedzinie prawa przedsiębiorczości i swobody świadczenia usług w związku z przystąpieniem Republiki Chorwacji (Dz.U. 2013, L 158, s. 368).
(
14
)	Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 12 grudnia 2006 r. dotycząca usług na rynku wewnętrznym (Dz.U. 2006, L 376, s. 36), motyw 33 i art. 1 ust. 1.
(
15
)	Motyw 2 i art. 1 dyrektywy 77/249.
(
16
)	Zobacz art. 1 ust. 4 dyrektywy 98/5. Zobacz podobnie wyrok z dnia 2 grudnia 2010 r., Jakubowska, C‑225/09, EU:C:2010:729.
(
17
)	Motyw 42 dyrektywy 2005/36. W wyroku z dnia 3 lutego 2011 r., Ebert, C‑359/09, EU:C:2011:44 (sprawa dotycząca dyrektywy 89/48, która została uchylona dyrektywą 2005/36, oraz dyrektywy 98/5), Trybunał orzekł, że te dwie dyrektywy uzupełniają się wzajemnie, ustanawiając dla prawników z państw członkowskich dwie drogi dostępu do zawodu adwokata w przyjmującym państwie członkowskim przy użyciu tytułu zawodowego tego państwa, zob. pkt 27–35.
(
18
)	Motyw 33 i art. 1 ust. 1 dyrektywy 2006/123.
(
19
)	Motywy 1, 5 oraz art. 1 ust. 1 dyrektywy 98/5. Zobacz także wniosek Komisji dotyczący dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady mającej na celu ułatwienie stałego wykonywania zawodu prawnika w państwie członkowskim innym niż państwo uzyskania kwalifikacji zawodowych, COM(94) 572 wersja ostateczna (zwany dalej „wnioskiem Komisji”), pkt 1.3.
(
20
)	Motywy 1, 5, 6.
(
21
)	Motyw 6 dyrektywy 98/5; wyrok z dnia 17 lipca 2014 r., Torresi, C‑58/13 i C‑59/13, EU:C:2014:2088, pkt 37 i przytoczone tam orzecznictwo.
(
22
)	Zobacz podobnie wyrok z dnia 17 lipca 2014 r., Torresi, C‑58/13 i C‑59/13, EU:C:2014:2088, pkt 36 i przytoczone tam orzecznictwo.
(
23
)	Wyrok z dnia 17 lipca 2014 r., Torresi, C‑58/13 i C‑59/13, EU:C:2014:2088, pkt 56.
(
24
)	Motyw 9. Zobacz podobnie wyrok z dnia 7 listopada 2000 r., Luksemburg/Parlament i Rada, C‑168/98, EU:C:2000:598, w którym Trybunał stwierdził, że „prawodawca wspólnotowy, mając na celu ułatwienie określonej grupie migrujących prawników korzystania z podstawowej swobody przedsiębiorczości, zdecydował się – zamiast systemu sprawdzania a priori kwalifikacji w zakresie prawa krajowego przyjmującego państwa członkowskiego – przyjąć plan działania łączący informowanie konsumentów, ograniczenia w odniesieniu do zakresu i szczegółowych zasad wykonywania określonych rodzajów działalności zawodowej, szereg właściwych przepisów dotyczących wykonywania zawodu i deontologii, obowiązkowe ubezpieczenie oraz system odpowiedzialności dyscyplinarnej obejmujący właściwe organy zarówno państwa członkowskiego pochodzenia, jak i państwa przyjmującego. Prawodawca nie zniósł wymogu znajomości przez danego prawnika prawa krajowego mającego zastosowanie w sprawach, które prowadzi, lecz zwolnił go po prostu z obowiązku udowodnienia posiadania tej wiedzy z wyprzedzeniem” (pkt 43). Chciałabym dodać, że z uwagi na okoliczność, iż tytuł zawodowy adwokata, który zdobył kwalifikacje na podstawie prawa greckiego lub prawa cypryjskiego, jest taki sam („Δικηγόρος”), moim zdaniem DSA miałaby prawo żądać od Monachosa Eirinaiosa, by wskazywał, że nie ma kwalifikacji na podstawie prawa greckiego, na przykład poprzez używanie dodatku „(Κύπρος)” po swoim tytule zawodowym. Zobacz pkt 8, 9 powyżej.
(
25
)	Zobacz pkt 2 wniosku Komisji.
(
26
)	Zobacz także pkt 3.3 wniosku Komisji, w którym podkreśla się, że wniosek ogranicza się do określenia wymogów minimalnych, które muszą spełnić migrujący prawnicy. W pozostałym zakresie znajduje się tam odwołanie w szczególności do przepisów dotyczących wykonywania zawodu i deontologii mających zastosowanie w przyjmującym państwie członkowskim do prawników wykonujących zawód na podstawie tytułu zawodowego nadawanego w tym państwie.
(
27
)	Wyrok z dnia 19 września 2006 r., Wilson, C‑506/04, EU:C:2006:587, pkt 66, 67.
(
28
)	Wyrok z dnia 17 lipca 2014 r., Torresi, C‑58/13 i C‑59/13, EU:C:2014:2088, pkt 38 i przytoczone tam orzecznictwo.
(
29
)	Wyrok z dnia 17 lipca 2014 r., Torresi, C‑58/13 i C‑59/13, EU:C:2014:2088, pkt 39 i przytoczone tam orzecznictwo.
(
30
)	Wyrok z dnia 17 lipca 2014 r., Torresi, C‑58/13 i C‑59/13, EU:C:2014:2088, pkt 9, 40.
(
31
)	Wyrok z dnia 19 września 2006 r., C‑506/04, EU:C:2006:587, pkt 77. Zobacz także wyrok z dnia 19 września 2006 r., Komisja/Luksemburg, C‑193/05, EU:C:2006:588, pkt 40.
(
32
)	Artykuł 7 ust. 1 lit. a) kodeksu adwokackiego, zob. pkt 22 powyżej.
(
33
)	Wyrok z dnia 3 lutego 2011 r., Ebert, C‑359/09, EU:C:2011:44, pkt 39 i przytoczone tam orzecznictwo.
(
34
)	Wyrok z dnia 19 września 2006 r., Wilson, C‑506/04, EU:C:2006:587, pkt 74.
(
35
)	Wyrok z dnia 2 grudnia 2010 r., C‑225/09, EU:C:2010:729, pkt 57.
(
36
)	Wyrok z dnia 2 grudnia 2010 r., Jakubowska, C‑225/09, EU:C:2010:729, pkt 59–62.
(
37
)	Zobacz podobnie – wyłącznie w drodze analogii – wyrok z dnia 21 października 1999 r., Zenatti, C‑67/98, EU:C:1999:514, pkt 26, 30.