62022CJ0697_RES
Sprawa C‑697/22 P
Koiviston Auto Helsinki Oy, dawniej Helsingin Bussiliikenne Oy
przeciwko
Komisji Europejskiej
Wyrok Trybunału (czwarta izba) z dnia 29 lipca 2024 r.
Odwołanie – Pomoc państwa – SA.33846 (2015/C) (ex 2014/NN) (ex 2011/CP) – Istotna kwestia zaistniała po publikacji decyzji o wszczęciu formalnego postępowania wyjaśniającego – Ustalenie beneficjenta pomocy – Obowiązek opublikowania decyzji zmieniającej o wszczęciu postępowania – Prawo beneficjenta pomocy do przedstawienia uwag – Istotny wymóg formalny – Niezgodność z rynkiem wewnętrznym – Odzyskanie pomocy nakazane przez Komisję Europejską – Kwota podlegająca odzyskaniu – Kompetencja zainteresowanego państwa członkowskiego
Pomoc przyznawana przez państwa – Badanie przez Komisję – Postępowanie administracyjne – Obowiązek wezwania przez Komisję zainteresowanych do przedstawienia uwag – Istotny wymóg formalny – Zakres – Ciążący na Komisji obowiązek podsumowania w decyzji o wszczęciu formalnego postępowania wyjaśniającego istotnych kwestii faktycznych i prawnych – Przedsiębiorstwo będące beneficjentem pomocy wskazane w decyzji o wszczęciu formalnego postępowania wyjaśniającego, przejęte następnie przez inną spółkę – Decyzja końcowa rozszerzająca ze względu na ciągłość gospodarczą obowiązek odzyskania pomocy na spółkę przejmującą – Ciążący na Komisji obowiązek wydania decyzji korygującej lub rozszerzającej decyzję o wszczęciu formalnego postępowania wyjaśniającego informującej o tym rozszerzeniu obowiązku odzyskania
(art. 108 ust. 2 TFUE; rozporządzenie Rady 2015/1589, art. 6 ust. 1)
(zob. pkt 45–56, 60, 61)
Pomoc przyznawana przez państwa – Odzyskanie pomocy niezgodnej z prawem – Odtworzenie sytuacji sprzed przyznania pomocy – Naruszenie zasady proporcjonalności – Brak
(art. 108 TFUE)
(zob. pkt 79, 80)
Pomoc przyznawana przez państwa – Odzyskanie pomocy niezgodnej z prawem – Ustalenie dłużnika w przypadku zbycia aktywów – Przedsiębiorstwo będące beneficjentem pomocy przejęte przez inną spółkę w toku formalnego postępowania wyjaśniającego – Rozszerzenie obowiązku odzyskania pomocy na spółkę przejmującą w przypadku ciągłości gospodarczej – Poszanowanie zasady proporcjonalności – Zakres – Zwrot pomocy ograniczony do kwoty przewagi konkurencyjnej faktycznie zachowanej przez spółkę przejmującą
(art. 108 ust. 2 TFUE)
(zob. pkt 81)
Pomoc przyznawana przez państwa – Odzyskanie pomocy niezgodnej z prawem – Obliczanie kwoty podlegającej odzyskaniu – Uprawnienie Komisji do pozostawienia władzom krajowym zadania dokładnego obliczenia kwot podlegających odzyskaniu – Naruszenie zasady proporcjonalności – Brak
(art. 108 TFUE)
(zob. pkt 83–85)
Pomoc przyznawana przez państwa – Badanie przez Komisję – Postępowanie administracyjne – Obowiązek wezwania przez Komisję zainteresowanych do przedstawienia uwag – Istotny wymóg formalny – Zakres – Ciążący na Komisji obowiązek podsumowania w decyzji o wszczęciu formalnego postępowania wyjaśniającego istotnych kwestii faktycznych i prawnych – Naruszenie – Konsekwencje – Stwierdzenie nieważności decyzji przyjętej po zakończeniu formalnego postępowania wyjaśniającego
(art. 108 ust. 2, art. 263 akapit drugi TFUE)
(zob. pkt 92)
Streszczenie
Trybunał, uwzględniając odwołanie wniesione przez Koiviston Auto Helsinki Oy (dawniej Helsingin Bussiliikenne Oy) od wyroku w sprawie Helsingin Bussiliikenne Oy/Komisja (zwanego dalej „zaskarżonym wyrokiem”) (
1
), sprecyzował obowiązki proceduralne ciążące na Komisji Europejskiej w ramach formalnego postępowania wyjaśniającego przewidzianego w art. 108 ust. 2 TFUE w stosunku do podmiotu, który nadal prowadzi działalność gospodarczą pierwotnego beneficjenta pomocy państwa i który ze względu na zastosowanie kryterium ciągłości gospodarczej podlega obowiązkowi jej zwrotu. Ponadto Trybunał wypowiedział się w przedmiocie roli pełnionych odpowiednio przez Komisję i zainteresowane państwo członkowskie przy obliczaniu pomocy podlegającej odzyskaniu od podmiotu przejmującego aktywa beneficjenta pomocy. Spółka Helsingin Bussiliikenne (zwana dalej „dawną spółką HelB”), będąca w 100 % własnością miasta Helsinki (Finlandia), obsługiwała połączenia autobusowe w regionie Helsinek i oferowała usługi przewozów czarterowych oraz wynajmu autobusów. W grudniu 2015 r. dawna spółka HelB została sprzedana spółce Viikin Linja Oy. Zgodnie z postanowieniami umowy sprzedaży spółka ta występowała odtąd pod firmą Helsingin Bussiliikenne Oy (zwana dalej „nową spółką HelB”).
Po tym, jak do Komisji wpłynęła skarga, wszczęła ona formalne postępowanie wyjaśniające w sprawie wielu pożyczek na zakup sprzętu i pożyczek kapitałowych udzielonych przez miasto Helsinki w latach 2002–2012 na rzecz dawnej spółki HelB i jej poprzednika prawnego HKL-Bussiliikenne (zwanych dalej „spornymi środkami”). Decyzja o wszczęciu tego postępowania została opublikowana w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej w dniu 10 kwietnia 2015 r. (
2
), a zainteresowane strony zostały wezwane do przedstawienia uwag w terminie miesiąca od tej publikacji. Komisja, poinformowana w czerwcu 2015 r. o bliskim przeniesieniu własności dawnej spółki HelB na nową spółkę HelB, nie otrzymała od tej ostatniej uwag.
W decyzji z dnia 28 czerwca 2019 r. (zwanej dalej „sporną decyzją”) (
3
) Komisja stwierdziła, że sporne środki stanowią pomoc państwa niezgodną z rynkiem wewnętrznym, którą Republika Finlandii miała obowiązek odzyskać od beneficjenta pomocy. Stwierdzając ciągłość gospodarczą pomiędzy dawną spółką HelB a nową spółką HelB, Komisja rozszerzyła na tę ostatnią spółkę obowiązek zwrotu niezgodnej z prawem pomocy.
Ponieważ skarga nowej spółki HelB na sporną decyzję została oddalona przez Sąd, spółka ta wniosła odwołanie od wyroku Sądu.
Ocena Trybunału
W pierwszej kolejności Trybunał zbadał zarzut dotyczący naruszenia prawa przez Sąd z tego powodu, że orzekł on, iż Komisja nie naruszyła istotnego wymogu formalnego poprzez zaniechanie umożliwienia nowej spółce HelB przedstawiania uwag w toku formalnego postępowania wyjaśniającego w sprawie spornej pomocy.
W opinii wnoszącej odwołanie w następstwie zbycia dawnej spółki HelB Komisja powinna była sprostować lub uzupełnić decyzję o wszczęciu formalnego postępowania wyjaśniającego, ponieważ zbycie to było nową, nieujętą we wspomnianej decyzji okolicznością,
Trybunał rozpoczął od przypomnienia, że zgodnie z art. 108 ust. 2 TFUE, jeżeli Komisja podejmuje decyzję o wszczęciu formalnego postępowania wyjaśniającego w przedmiocie środka pomocowego, ma ona obowiązek umożliwić zainteresowanym stronom przedstawienie uwag. Obowiązek ten ma charakter istotnego wymogu formalnego, gdyż stanowi on istotną przesłankę proceduralną, która jest nierozerwalnie związana z prawidłowym kształtowaniem lub wyrażeniem woli autora aktu. W tym względzie publikacja ogłoszenia w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej stanowi właściwy sposób poinformowania wszystkich zainteresowanych o wszczęciu formalnego postępowania wyjaśniającego i uzyskania od nich wszelkich informacji mogących stanowić dla Komisji wskazówkę co do jej przyszłych działań.
Jednakże w celu umożliwienia zainteresowanym stronom skutecznego przedstawienia uwag opublikowana decyzja powinna wymieniać wyraźnie i jasno istotne kwestie faktyczne i prawne, jak przewidziano w art. 6 ust. 1 rozporządzenia 2015/1589 (
4
). Te kwestie to te, których zbadaniu ma służyć formalne postępowanie wyjaśniające w celu wydania decyzji końcowej, w której Komisja rozstrzyga o istnieniu i zgodności danej pomocy państwa z rynkiem wewnętrznym, a także, w stosownym przypadku, o obowiązku odzyskania tej pomocy.
Gdy istotne kwestie faktyczne lub prawne, takie jak w niniejszym przypadku zbycie dawnej spółki HelB nowej spółce HelB, występują po wydaniu decyzji o wszczęciu formalnego postępowania wyjaśniającego, spoczywający na Komisji obowiązek jest spełniony jedynie poprzez publikację uzupełniającej decyzji o wszczęciu postępowania. Nie wydając takiej decyzji, Komisja naruszyła zatem istotny wymóg proceduralny.
W drugiej kolejności Trybunał przeanalizował zarzut dotyczący tego, że Sąd naruszył zasadę proporcjonalności, gdy uznał, iż Komisja nie była zobowiązana do ustalenia, w jakim zakresie pomoc państwa wynikająca ze spornych środków powinna zostać odzyskana od nowej spółki HelB.
W tym kontekście Trybunał uściślił, że odzyskanie niezgodnej z prawem pomocy ma na celu odtworzenie sytuacji sprzed przyznania pomocy i może zostać uznane za środek nieproporcjonalny do celów postanowień traktatu FUE w dziedzinie pomocy państwa tylko wtedy, gdy kwota, którą beneficjent musi zwrócić, jest wyższa od zaktualizowanej kwoty otrzymanej przez niego pomocy.
Jeżeli spółka będąca beneficjentem niezgodnej z prawem pomocy została nabyta przez inną spółkę, która nadal prowadzi działalność gospodarczą, pomoc ta powinna zostać odzyskana od tej ostatniej, jeżeli zostało ustalone, że nadal faktycznie korzysta ona z przewagi konkurencyjnej związanej z otrzymaniem wspomnianej pomocy. W takim przypadku zasada proporcjonalności ogranicza obowiązek zwrotu do kwoty przewagi konkurencyjnej, którą spółka ta faktycznie zachowała.
W niniejszej sprawie, o ile Komisja stwierdziła w spornej decyzji ciągłość gospodarczą między dawną spółką HelB a nową spółką HelB i wywiodła z tego, że obowiązek zwrotu niezgodnej z prawem pomocy powinien zostać rozszerzony na tę drugą spółkę, o tyle nie rozstrzygnęła ona kwestii wysokości pomocy przyznanej dawnej spółce HelB, z której nowa spółka HelB nadal faktycznie korzysta. Tymczasem, jak wskazał Trybunał, istnieje różnica między stwierdzeniem ciągłości gospodarczej a określeniem proporcji, w jakich należy odzyskać niezgodną z prawem pomoc od beneficjentów tej pomocy.
Wobec tego Sąd słusznie orzekł, że do Republiki Finlandii należy określenie kwoty pomocy państwa, którą należy odzyskać od nowej spółki HelB.
Niemniej jednak Trybunał uchylił zaskarżony wyrok oraz stwierdził nieważność spornej decyzji, jako że naruszenie istotnego wymogu formalnego stwierdzone w ramach zarzutu pierwszego pociąga za sobą stwierdzenie nieważności aktu z mocy prawa.
(
1
)	Wyrok Sądu Unii Europejskiej z dnia 14 września 2022 r., Helsingin Bussiliikenne/Komisja (T‑603/19, EU:T:2022:555).
(
2
)	Decyzja C(2015) 80 final z dnia 16 stycznia 2015 r. w sprawie pomocy państwa SA.33846 (2015/C) (ex 2014/NN) (ex 2011/CP) – Finlandia – Helsingin Bussiliikenne Oy (Dz.U. 2015, C 116, s. 22).
(
3
)	Decyzja Komisji (UE) 2020/1814 z dnia 28 czerwca 2019 r. w sprawie pomocy państwa SA.33846 – (2015/C) (ex 2014/NN) (ex 2011/CP) wdrożonej przez Finlandię na rzecz Helsingin Bussiliikenne Oy (Dz.U. 2020, L 404, s. 10).
(
4
)	Rozporządzenie Rady (UE) 2015/1589 z dnia 13 lipca 2015 r. ustanawiające szczegółowe zasady stosowania art. 108 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (Dz.U. 2015, L 248, s. 9).