62023CC0431
OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO
ATHANASIOSA RANTOSA
przedstawiona w dniu 24 października 2024 r. (
1
)
Sprawa C‑431/23
AE,
CO,
DU,
i inni
przeciwko
BA, działającemu w charakterze syndyka masy upadłościowej Wibra België SA,
EP, działającemu w charakterze syndyka masy upadłościowej Wibra België SA,
RI, działającemu w charakterze syndyka masy upadłościowej Wibra België SA,
Wibra België SRL,
przy udziale:
VT,
HL,
MO,
i innych
[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Tribunal du travail de Liège (sąd pracy w Liège, Belgia)]
Odesłanie prejudycjalne – Polityka społeczna – Dyrektywa 2001/23/WE – Przejęcia przedsiębiorstw – Ochrona praw pracowniczych – Artykuły 3–5 – Odstępstwo – Przesłanki – Postępowanie upadłościowe – Przejęcie części przedsiębiorstwa przygotowane w ramach reorganizacji sądowej i przeprowadzone bezpośrednio po ogłoszeniu upadłości
I. Wprowadzenie
1.
W niniejszej sprawie po raz kolejny zwrócono się do Trybunału o zajęcie stanowiska w przedmiocie możliwości zastosowania odstępstwa od reżimu ochrony pracowników ustanowionego w dyrektywie 2001/23/WE (
2
), które to odstępstwo przewidziano w art. 5 ust. 1 tej dyrektywy w przypadku postępowania upadłościowego, do zbycia przedsiębiorstwa.
2.
Dokładniej rzecz ujmując, Tribunal du travail de Liège (sąd pracy w Liège, Belgia), który zwrócił się niniejszym odesłaniem prejudycjalnym, wnosi zasadniczo do Trybunału o udzielenie odpowiedzi na pytanie, czy odstępstwo to ma zastosowanie w sytuacji, gdy transakcja zbycia została w całości przygotowana w ramach postępowania mającego na celu kontynuowanie działalności przedsiębiorstwa, a które zakończyło się niepowodzeniem w wyniku odmowy zastosowania się przez przejmującego do bezwzględnie obowiązujących przepisów w zakresie ochrony pracowników, a następnie zbycia tego dokonano na tych samych warunkach dzień po ogłoszeniu upadłości przez zbywającego, który w dodatku należy do tej samej grupy co przejmujący.
3.
Niniejsza sprawa, wpisująca się w linię orzecznictwa Trybunału (
3
), której celem jest doprecyzowanie ram odstępstwa przewidzianego w art. 5 ust. 1 dyrektywy 2001/23, daje Trybunałowi sposobność udzielenia dodatkowych wskazówek w tym względzie.
4.
Wykładnia tego przepisu wymaga znalezienia właściwej równowagi pomiędzy dwoma wymogami – z jednej strony wymogiem, aby nie podważać stosowania instrumentów prawnych, które realizują godny uznania cel, jakim jest umożliwienie kontynuacji działalności przedsiębiorstwa lub jego części, nawet w przypadku stwierdzonych trudności finansowych, a z drugiej strony wymogiem, by nie pozwalać, poprzez niewłaściwe stosowanie tego rodzaju instrumentów lub, szerzej, postępowań upadłościowych, na obchodzenie ochrony gwarantowanej pracownikom przez prawo Unii (
4
).
II. Ramy prawne
A.
Prawo Unii
5.
Artykuł 3 ust. 1 dyrektywy 2001/23 stanowi:
„Prawa i obowiązki zbywającego wynikające z umowy o pracę lub stosunku pracy istniejącego w momencie przejęcia, przechodzą, w wyniku tego przejęcia, na przejmującego.
Państwa członkowskie mogą ustalić, że po dacie przejęcia zbywający i przejmujący są wspólnie odpowiedzialni za zobowiązania, które powstały przed dniem przejęcia, wynikające z umowy o pracę lub o stosunku pracy istniejących w chwili przejęcia”.
6.
Artykuł 4 ust. 1 tej dyrektywy stanowi, że przejęcie przedsiębiorstwa „nie stanowi samo w sobie podstawy do zwolnienia, czy to przez zbywającego czy przejmującego”, bez uszczerbku dla możliwości dokonywania zwolnień „z powodów ekonomicznych, technicznych lub organizacyjnych, powodujących zmiany w stanie zatrudnienia”.
7.
Artykuł 5 ust. 1 i 4 wspomnianej dyrektywy, który ustanawia odstępstwo od opisanego powyżej systemu ochrony, stanowi:
„1.   O ile państwa członkowskie nie ustalą inaczej, art. 3 i 4 nie mają zastosowania do jakiegokolwiek przejęcia przedsiębiorstwa, zakładu lub części przedsiębiorstwa lub zakładu, jeżeli wobec zbywającego prowadzone jest postępowanie upadłościowe lub inne podobne postępowanie, wszczęte w celu likwidacji aktywów zbywającego i jeżeli znajduje się on pod nadzorem właściwego organu publicznego (którym może być likwidator, upoważniony przez właściwy organ publiczny).
[…]
4.   Państwa członkowskie podejmują odpowiednie środki, aby zapobiec nadużywaniu postępowań upadłościowych w sposób pozbawiający pracowników praw przewidzianych w niniejszej dyrektywie”.
B.
Prawo belgijskie
1. Właściwe przepisy Code de droit économique (kodeksu prawa gospodarczego) dotyczące procedur upadłościowych
8.
Postępowanie w sprawie reorganizacji sądowej – w kształcie właściwym w chwili zaistnienia okoliczności faktycznych leżących u podstaw sporu w postępowaniu głównym – było uregulowane w prawie belgijskim w art. XX.39 i nast. Code de droit économique (kodeksu prawa gospodarczego, zwanego dalej „CDE”) w brzmieniu mającym zastosowanie w postępowaniu głównym. Artykuł XX.39 stanowił, że „celem postępowania w sprawie reorganizacji sądowej jest zachowanie, pod nadzorem sędziego, ciągłości całości lub części aktywów lub działalności przedsiębiorstwa”. Pozwala ono na przyznanie dłużnikowi odroczenia w celu [w szczególności] umożliwienia przejęcia pod nadzorem sądu przez jedną lub więcej osób trzecich, całości lub części aktywów lub działalności […]”.
9.
Zgodnie z dawnym art. XX.87 ust. 1 CDE „wyznaczony pełnomocnik sądowy organizuje i realizuje zarządzone przez sąd przejęcie w drodze sprzedaży lub przeniesienia mienia ruchomego lub nieruchomego niezbędnego lub użytecznego dla zachowania w całości lub w części działalności przedsiębiorstwa”. Poszukuje on i rozpatruje przedstawione oferty, dążąc w pierwszej kolejności do zachowania w całości lub w części działalności przedsiębiorstwa, biorąc równocześnie pod uwagę prawa wierzycieli”.
10.
Postępowanie upadłościowe jest uregulowane w prawie belgijskim w art. XX.98–XX.201 CDE. Z art. XX.98 CDE wynika, że celem postępowania upadłościowego jest „oddanie majątku dłużnika pod zarząd syndyka, który jest odpowiedzialny za zarządzanie majątkiem upadłego, jego likwidację i podział zysków z likwidacji między wierzycieli”.
11.
Ustawą z dnia 21 marca 2021 r. (
5
) dokonano zmiany w księdze XX CDE i wprowadzono przepisy dotyczące pre-packu, rozumianego jako etap przygotowawczy reorganizacji przedsiębiorstwa, podczas którego prezes Tribunal de l’entreprise (sądu do spraw gospodarczych, Belgia) może wyznaczyć pełnomocnika sądowego w celu zawarcia ugody lub porozumienia zbiorowego, jeżeli dłużnik może wykazać, że dalsze prowadzenie przedsiębiorstwa jest zagrożone w krótkim okresie lub długoterminowo.
2. Regulacje dotyczące ochrony praw pracowniczych w przypadku zmiany pracodawcy
12.
Dyrektywa 2001/23 została transponowana do belgijskiego porządku prawnego w szczególności w Convention collective de travail no 32bis du 7 juin 1985, concernant le maintien des droits des travailleurs en cas de changement d’employeur du fait d’un transfert conventionnel d’entreprise et réglant les droits des travailleurs repris en cas de reprise de l’actif après faillite (układzie zbiorowym pracy nr 32 bis z dnia 7 czerwca 1985 r. w sprawie ochrony praw pracowniczych w przypadku zmiany pracodawcy w wyniku przejęcia przedsiębiorstwa na podstawie umowy i regulującym prawa przejętych pracowników w przypadku przejęcia aktywów po ogłoszeniu upadłości; zwanym dalej „układem zbiorowym pracy nr 32 bis”) ze zmianami.
13.
Jak wynika z art. 1 układu zbiorowego pracy nr 32 bis, jego celem jest, między innymi, z jednej strony zagwarantowanie „ochrony praw pracowniczych we wszystkich przypadkach zmiany pracodawcy w wyniku przejęcia przedsiębiorstwa lub jego części w drodze umowy” (rozdział II) oraz, z drugiej strony, „zagwarantowanie niektórych praw pracowników przejętych w przypadku przejęcia aktywów po ogłoszeniu upadłości” (rozdział III).
14.
Rozdział II układu zbiorowego pracy nr 32 bis, obejmujący art. 6–10, poświęcony jest „[p]rawom pracowników w przypadku zmiany pracodawcy w następstwie przejęcia przedsiębiorstwa w drodze umowy”.
15.
Zgodnie z art. 7 układu zbiorowego pracy nr 32 bis „[p]rawa i obowiązki zbywającego wynikające z umów o pracę istniejących w dniu przejęcia […] przechodzą, w związku z tym przejęciem, na przejmującego”.
16.
Artykuł 8 układu zbiorowego pracy nr 32 bis przewiduje, że „[z]bywca i przejmujący są zobowiązani solidarnie do spłaty długów istniejących w chwili przejęcia […] i wynikających z umów o pracę obowiązujących w tym dniu, z wyjątkiem długów wynikających z uzupełniających systemów świadczeń społecznych […]”.
17.
Zgodnie z art. 9 układu zbiorowego pracy nr 32 bis „[z]miana pracodawcy sama w sobie nie stanowi podstawy do zwolnienia ani dla zbywającego, ani dla przejmującego”.
18.
Rozdział III układu zbiorowego pracy nr 32 bis, zatytułowany „[p]rawa przejętych pracowników w przypadku przejęcia aktywów po ogłoszeniu upadłości”, ma zastosowanie w przypadku przejęcia pracowników „w następstwie przejęcia całości lub części upadłego przedsiębiorstwa, pod warunkiem, że przejęcie nastąpi w ciągu dwóch miesięcy od daty ogłoszenia upadłości” (art. 11 ust. 1). Rozdział ten „ma zastosowanie [w szczególności] do pracowników, którzy w dniu ogłoszenia upadłości są nadal związani umową o pracę […] [i] ma zastosowanie w przypadku przejęcia tychże pracowników albo przed przejęciem majątku, albo w chwili przejęcia majątku, albo w ciągu kolejnych czterech miesięcy po przejęciu majątku”.
19.
Przepisy wspomnianego rozdziału III ustanawiają ochronę warunków pracy, które obowiązywały u byłego pracodawcy (art. 13 układu zbiorowego pracy nr 32 bis) lub uwzględnienie stażu pracy nabytego przez pracownika u byłego pracodawcy celem określenia terminu i odszkodowania (art. 14 tego układu). Nie przewidują one natomiast przejęcia przez przejmującego długów wynikających z umów o pracę, które istniały w dniu przejęcia, ani odpowiedzialności solidarnej lub zobowiązania in solidum przejmującego i zbywającego w odniesieniu do takich długów.
20.
W przypadku przejęcia w ramach postępowania w sprawie reorganizacji sądowej właściwa jest regulacja ustanowiona w Convention collective de travail no 102 du 5 octobre 2011, concernant le maintien des droits des travailleurs en cas de changement d’employeur du fait d’une réorganisation judiciaire par transfert sous autorité de justice (układzie zbiorowym pracy nr 102 z dnia 5 października 2011 r. w sprawie ochrony praw pracowniczych w przypadku zmiany pracodawcy w wyniku reorganizacji sądowej w trybie przejęcia pod nadzorem sądu; zwanym dalej „układem zbiorowym nr 102”).
III. Postępowanie główne, pytanie prejudycjalne i postępowanie przed Trybunałem
21.
WIBRA jest holenderską spółką posiadającą wiele sklepów w Belgii i Niderlandach. Specjalizuje się ona w sprzedaży wszelkiego rodzaju towarów konsumpcyjnych po obniżonych cenach. W 2020 r., w wyniku kryzysu zdrowotnego związanego z COVID‑19, belgijska spółka zależna tej spółki, Wibra België SA, która w tym czasie prowadziła 81 sklepów i zatrudniała 439 pracowników, odnotowała znaczny spadek obrotów.
22.
W związku z tym w dniu 30 lipca 2020 r. Wibra België SA złożyła wniosek o reorganizację sądową do Ondernemingsrechtbank Gent (sądu gospodarczego w Gandawie, Belgia), który odroczył spłatę zadłużenia do dnia 30 października 2020 r. i wyznaczył trzech pełnomocników sądowych (BA, EP i RI), których zadaniem było zorganizowanie i przeniesienie całości lub części działalności tejże spółki.
23.
W dniu 21 września 2020 r. wspomniani trzej pełnomocnicy sądowi przyjęli ofertę przejęcia złożoną przez spółkę dominującą, Wibra Nederland BV, dotyczącą 36 lokali handlowych i 183 pracowników spośród 439 zatrudnionych przez Wibra België SA. W jednym z postanowień w umowie przejęcia przewidziano, że w odniesieniu do przejmowanych pracowników zobowiązania finansowe związane z wypłatą przyszłego dodatku urlopowego i trzynastek za pracę wykonaną do dnia zatwierdzenia umowy będą ponoszone przez sprzedającego zgodnie z zasadą pro rata temporis.
24.
W dniu 30 września 2020 r. spółka z ograniczoną odpowiedzialnością Wibra België SRL została utworzona w celu przejęcia i dalszego prowadzenia części działalności Wibra België SA.
25.
Wyrokiem z dnia 8 października 2020 r. sąd gospodarczy w Gandawie oddalił wniosek o zatwierdzenie tej oferty przejęcia, złożony przez trzech wyżej wymienionych pełnomocników sądowych, bowiem w ocenie tego sądu postanowienia projektu przejęcia dotyczące dodatku urlopowego i premii na koniec roku były sprzeczne z bezwzględnie obowiązującymi przepisami układu zbiorowego pracy nr 102 i dyrektywy 2001/23.
26.
Na mocy drugiego orzeczenia, wydanego tego samego dnia, sąd ten ogłosił upadłość Wibra België SA i wyznaczył jako syndyków trzech pełnomocników sądowych, BA, EP i RI.
27.
Pomimo odrzucenia oferty przejęcia przez wspomniany sąd i ogłoszenia upadłości, sieć Wibra zapowiedziała w komunikacie prasowym z dnia 9 października 2020 r. szybkie ponowne otwarcie 36 sklepów i przejęcie 183 pracowników.
28.
Zważywszy na sytuację Wibra België SA, członkowie personelu zostali niezwłocznie poinformowani o ogłoszeniu upadłości i o rozwiązaniu z nimi umów o pracę za zapłatą odszkodowania z tytułu wypowiedzenia.
29.
Dzień po ogłoszeniu upadłości syndycy dokonali zbycia części rzeczowych aktywów trwałych oraz wartości niematerialnych i prawnych Wibra België SA na rzecz Wibra België SRL. Spośród wszystkich zwolnionych pracowników (439) 183 zostało ponownie zatrudnionych przez Wibra België SRL.
30.
W odpowiedzi na pytania kierowane przez niektórych pracowników, z którymi rozwiązano umowy o pracę, syndycy upadłości poinformowali, między innymi, że „[po] ogłoszeniu upadłości część rzeczowych aktywów trwałych oraz wartości niematerialnych i prawnych została sprzedana nowo utworzonej spółce [Wibra België SRL]” oraz że „nie przejęto nikogo z pracowników ani działalności”.
31.
Pozwem z dnia 21 czerwca 2021 r. AE i 21 innych pracowników zwolnionych przez Wibra België SA wniosło do Tribunal du Travail de Liège (sądu pracy w Liège, Belgia), sądu odsyłającego, powództwo zarówno przeciwko swemu byłemu pracodawcy w upadłości, jak i Wibra België SRL. Ponadto 38 innych pracowników przyłączyło się na późniejszym etapie do owego powództwa. Wszyscy ci pracownicy (zwani dalej łącznie „powodami”) domagali się w szczególności, po pierwsze, stwierdzenia, że transakcja zbycia działalności między upadłą Wibra België SA a Wibra België SRL stanowiła przejęcie przedsiębiorstwa w wyniku prawnego przejęcia własności w rozumieniu układu zbiorowego pracy nr 32 bis i art. 1 dyrektywy 2001/23, a po drugie, zasądzenia na ich rzecz odszkodowania za naruszenie postanowień układu zbiorowego pracy nr 32 bis z jednoczesnym zobowiązaniem solidarnym Wibra België SRL lub, w braku takiej możliwości, osobiście, do zapłaty tego odszkodowania Pracownicy ci podnieśli, w szczególności, że Wibra België SRL powinna zostać uznana za przejmującego i, w związku z tym, odpowiadać wobec nich za prawa i obowiązki, których wspomniani pracownicy mogli wcześniej dochodzić wobec Wibra België SA w szczególności w zakresie zapłaty kwot należnych przez tę spółki tytułem odszkodowania oraz zaległych wynagrodzeń, premii i dodatków i wierzytelności odszkodowawczych, w tym dodatku wyrównawczego za okres wypowiedzenia, w związku z rozwiązaniem ich stosunku pracy w następstwie ogłoszenia upadłości. Tytułem żądania ewentualnego ci sami pracownicy wnieśli o zawieszenie przez sąd postępowania do czasu udzielenia odpowiedzi na skierowane do Trybunału pytania.
32.
We wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym sąd odsyłający uznał, że Wibra België SA jest zobowiązana względem każdego z powodów do wypłaty odszkodowania za naruszenie obowiązków w zakresie informowania i konsultacji przed zwolnieniem grupowym. Jednak z uwagi na upadłość ogłoszoną orzeczeniem z dnia 8 października 2020 r., konieczne jest, aby wierzytelności zwolnionych pracowników mogły zostać uznane za należące do pasywów masy upadłości i by aktywa masy upadłości były wystarczające do otrzymania przez powodów faktycznej zapłaty.
33.
Wobec tego, jeżeli transakcja dokonana między Wibra België SA w upadłości i Wibra België SRL zostanie uznana za „prawne przejęcie przedsiębiorstwa” w rozumieniu rozdziału II układu zbiorowego pracy nr 32 bis, druga spółka będzie solidarnie odpowiedzialna za zobowiązania pierwszej, a także za długi istniejące w dniu dokonania przejęcia, zgodnie z art. 7 i 8 układu zbiorowego pracy nr 32 bis.
34.
W tym kontekście sąd odsyłający zastanawia się nad kwalifikacją prawną transakcji zbycia aktywów Wibra België SA na rzecz Wibra België SRL. Sąd ten zastanawia się w szczególności, czy transakcję tę należy zakwalifikować jako „prawne przejęcie przedsiębiorstwa” w rozumieniu rozdziału II układu zbiorowego pracy nr 32 bis, czy też jako „zbycie aktywów po ogłoszeniu upadłości” w rozumieniu rozdziału III tego układu zbiorowego pracy.
35.
W tym względzie wspomniany sąd stwierdza, że – pomimo odmowy zatwierdzenia przez sąd przejęcia aktywów po ogłoszeniu upadłości – plan zbycia przedsiębiorstwa przez spółkę dominującą Wibra Nederland, który został przygotowany w trakcie postępowania w sprawie reorganizacji sądowej przez pełnomocników sądowych wyznaczonych przez sąd gospodarczy w Gandawie, ostatecznie został wykonany następnego dnia po ogłoszeniu upadłości przez tych samych pełnomocników, ale w charakterze syndyków.
36.
Sąd ten wskazuje ponadto, że nie kwestionuje się, że treść transakcji przeprowadzonej miedzy dwiema spółkami następnego dnia po ogłoszeniu upadłości jest identyczna z treścią oferty przejęcia przedłożonej sądowi gospodarczemu w Gandawie w ramach postępowania w sprawie reorganizacji sądowej, a jedyną różnicą między tymi dwiema transakcjami jest tożsamość przejmującego. Sąd odsyłający zauważa jednak, że w zakresie, w jakim Wibra België SRL jest spółką zależną spółki dominującej, różnica ta nie ma wpływu na niniejszą sprawę.
37.
W ocenie sądu odsyłającego transakcję tę należy „niewątpliwie” zakwalifikować jako „zbycie w trybie pre-packu”, odnosząc się do orzecznictwa Trybunału (
6
), które pozwala przejmującemu powoływać się na odstępstwo przewidziane w art. 5 dyrektywy 2001/23 pod warunkiem, że transakcja ta jest regulowana przepisami ustawowymi lub wykonawczymi.
38.
Zdaniem tego sądu przepisy tego rodzaju nie istnieją jednakże w prawie belgijskim. W szczególności zmiany wprowadzone przez belgijskiego ustawodawcę do CDE, zwłaszcza ustawą z dnia 21 marca 2021 r., dotyczą etapu przygotowawczego (plan pre-packu), nie zaś etapu zbycia (zbycie w trybie pre-packu).
39.
Sąd odsyłający wyjaśnia, że w niniejszej sprawie pierwsza część transakcji – przygotowanie zbycia – odbyła się pod nadzorem pełnomocników sądowych wyznaczonych przez sąd gospodarczy w Gandawie w ramach postępowania w sprawie reorganizacji sądowej. Druga część transakcji – przejęcie aktywów i personelu – nastąpiła bezpośrednio po odmowie zatwierdzenia przez sąd gospodarczy pierwotnie uzgodnionej transakcji, co więcej na podstawie uzasadnienia dotyczącego ochrony praw pracowniczych (w tym wypadku – odmowie przejęcia przez przejmującego zobowiązań z tytułu dodatków urlopowych i premii rocznej).
40.
W tych okolicznościach tribunal du travail de Liège (sąd pracy w Liège) postanowił rozstrzygnąć w przedmiocie roszczeń przeciwko Wibra België SRL w orzeczeniu kończącym postępowanie w sprawie oraz zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującym pytaniem prejudycjalnym:
„Czy art. 5 ust. 1 dyrektywy Rady [2001/23] należy interpretować w ten sposób, że przewidziany w nim warunek, zgodnie z którym art. 3 i 4 tej dyrektywy nie mają zastosowania do przejęcia przedsiębiorstwa, jeżeli wobec zbywającego prowadzone jest postępowanie upadłościowe lub inne podobne postępowanie wszczęte w celu likwidacji aktywów zbywającego, nie jest spełniony, gdy przejęcie całości lub części przedsiębiorstwa zostało przygotowane przed wszczęciem postępowania upadłościowego mającego na celu likwidację aktywów zbywającego, w niniejszym przypadku w ramach postępowania w sprawie reorganizacji sądowej zakończonego umową zbycia, której zatwierdzenia odmówił właściwy sąd, a następnie zostało przeprowadzone bezpośrednio po ogłoszeniu upadłości, poza zakresem stosowania wszelkich przepisów ustawowych lub wykonawczych prawa krajowego?”.
41.
Uwagi na piśmie zostały przedłożone przez powodów, Wibra België SRL, rząd belgijski oraz Komisję Europejską.
IV. Analiza
A.
Wprowadzenie
42.
Poprzez swoje pytanie prejudycjalne sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 5 ust. 1 dyrektywy 2001/23 należy interpretować w ten sposób, że przewidziana w nim przesłanka, zgodnie z którą art. 3 i 4 tej dyrektywy nie mają zastosowania do przejęcia przedsiębiorstwa, „jeżeli wobec zbywającego prowadzone jest postępowanie upadłościowe lub inne podobne postępowanie wszczęte w celu likwidacji aktywów zbywającego”, nie jest spełniona w sytuacji, w której przejęcie całości lub części przedsiębiorstwa zostało przygotowane przed wszczęciem postępowania upadłościowego w ramach postępowania zmierzającego do kontynuowania działalności przedsiębiorstwa, takiego jak postępowanie w sprawie reorganizacji sądowej, i zakończonego zawarciem umowy zbycia, której zatwierdzenia odmówił sąd właściwy, natomiast to przejęcie nastąpiło bezpośrednio po ogłoszeniu upadłości.
43.
Pytanie to powstało w ramach sporu, w którym grupa pracowników zwolnionych w wyniku reorganizacji sądowej przedsiębiorstwa Wibra podnosi, że transakcję zbycia między Wibra België SA, ich byłym pracodawcą, a Wibra België SRL należy uznać za „prawne przejęcie przedsiębiorstwa” w rozumieniu art. 1 dyrektywy 2001/23 i że – w okolicznościach tej sprawy – nie zostały spełnione przesłanki zastosowania odstępstwa przewidzianego w art. 5 ust. 1 tej dyrektywy. Wynikałoby z tego, że Wibra België SRL, jako przejmująca, powinna być zobowiązana z tytułu praw i obowiązków, których wspomniani pracownicy mogli wcześniej dochodzić wobec Wibra België SA zgodnie z art. 7 i 8 układu zbiorowego pracy nr 32 bis, które odpowiadają w istocie art. 3 dyrektywy 2001/23.
44.
Jak wyjaśnię w pkt 65–71 niniejszej opinii, z akt sprawy przedłożonych Trybunałowi wynika, że przedmiotowa transakcja zbycia została początkowo przygotowana w ramach postępowania w sprawie reorganizacji sądowej na podstawie prawa belgijskiego, ale wobec odmowy zatwierdzenia projektu zbycia przez właściwy sąd została ona ostatecznie przeprowadzona dzień po ogłoszeniu upadłości spółki Wibra België SA.
45.
Strony, które przedłożyły Trybunałowi uwagi na piśmie, bronią odmiennych stanowisk co do odpowiedzi, jakiej należy udzielić na pytanie prejudycjalne. Podczas gdy powodowie i Komisja uważają, że transakcja zbycia, taka jak będąca przedmiotem postępowania głównego, nie powinna być objęta odstępstwem przewidzianym w art. 5 ust. 1 dyrektywy 2001/23, Wibra België SRL i rząd belgijski utrzymują z kolei, że w niniejszej sprawie spełnione są przesłanki zastosowania tego odstępstwa.
B.
W przedmiocie pytania prejudycjalnego
1. W przedmiocie możliwości zastosowania dyrektywy 2001/23
46.
Aby odpowiedzieć na pytanie prejudycjalne zadane przez sąd odsyłający należy w pierwszej kolejności ustalić, czy rozpatrywana transakcja zbycia jest objęta zakresem stosowania dyrektywy 2001/23.
47.
W tym względzie dyrektywa ta ma – zgodnie z jej art. 1 ust. 1 – zastosowanie do każdego przypadku przejęcia przedsiębiorstwa, zakładu lub części przedsiębiorstwa, zakładu, przez innego pracodawcę w wyniku prawnego przeniesienia własności lub łączenia.
48.
Z orzecznictwa Trybunału wynika, że zakres stosowania tej dyrektywy obejmuje wszystkie wypadki zmiany, w ramach stosunków umownych, osoby fizycznej lub prawnej odpowiedzialnej za prowadzenie przedsiębiorstwa, która faktycznie wykonuje obowiązki pracodawcy w stosunku do pracowników przedsiębiorstwa, bez względu na to, czy przeniesiono własność środków materialnych. W tym względzie Trybunał wyjaśnił, że decydującym kryterium dla ustalenia istnienia przejęcia w rozumieniu tej samej dyrektywy jest okoliczność, czy dana jednostka zachowuje swą tożsamość, co wynika w szczególności z faktycznej kontynuacji działalności lub jej ponownego podjęcia (
7
). Trybunał w swoim orzecznictwie dostarczył szeregu wskazówek, które pozwalają na ustalenie przejęcia w rozumieniu dyrektywy 2001/23 (
8
).
49.
W niniejszej sprawie, jak podnosi Komisja, postanowienie odsyłające wspomina o piśmie syndyków, w którym wskazano, że „nikt z pracowników ani żadna działalność nie [zostały] przejęte” (
9
). Jednakże inne informacje zawarte w tym postanowieniu, takie jak treść komunikatu prasowego z dnia 9 października 2020 r. tych samych syndyków informujących o szybkim ponownym otwarciu 36 sklepów i zachowaniu 183 pracowników (
10
), wydają się prowadzić do stwierdzenia, że w niniejszym przypadku doszło do „przejęcia przedsiębiorstwa” w rozumieniu art. 1 ust. 1 dyrektywy 2001/23. Ponadto sąd odsyłający, do którego ostatecznie należy ustalenie in concreto, czy doszło do przejęcia w rozumieniu tego przepisu, wydaje się zakładać, że dyrektywa ta ma zastosowanie w zawisłym przed nim sporze. Należy zatem przyjąć, że tak jest w niniejszej sprawie.
2. W przedmiocie odstępstwa przewidzianego w art. 5 ust. 1 dyrektywy 2001/23
50.
Jeśli chodzi o konkretny przedmiot pytania prejudycjalnego, a mianowicie możliwości zastosowania do transakcji zbycia, której dotyczy postępowanie główne, odstępstwa przewidzianego w art. 5 ust. 1 dyrektywy 2001/23, należy przede wszystkim przypomnieć, że jak wynika z motywu 3 tej dyrektywy, jej celem jest ochrona pracowników, w szczególności poprzez zapewnienie przestrzegania ich praw w przypadku zmiany pracodawcy (
11
).
51.
W ramach realizacji tego celu art. 3 ust. 1 akapit pierwszy wspomnianej dyrektywy stanowi, że prawa i obowiązki zbywającego wynikające z umowy o pracę lub stosunku pracy istniejącego w momencie przejęcia przechodzą w wyniku tego przejęcia na przejmującego z mocy prawa. W tym kontekście akapit drugi tego samego ustępu stanowi, że państwa członkowskie mogą ustalić, że po dacie przejęcia zbywający i przejmujący są wspólnie odpowiedzialni za zobowiązania, które powstały przed dniem przejęcia, wynikające z umowy o pracę lub o stosunku pracy istniejących w chwili przejęcia. Natomiast art. 4 ust. 1 tej samej dyrektywy chroni pracowników przed zwolnieniem przez zbywającego lub przejmującego wyłącznie w wyniku przejęcia (
12
).
52.
Artykuł 5 ust. 1 dyrektywy 2001/23, którego interpretacja leży u podstaw pytania prejudycjalnego skierowanego do Trybunału przez sąd odsyłający, stanowi odstępstwo od systemu ochrony, o którym mowa w art. 3 i 4 tej dyrektywy (
13
). Z uwagi na to przepis ten powinien, zgodnie z ustalonym orzecznictwem Trybunału, podlegać ścisłej wykładni (
14
). Skodyfikowanie tego odstępstwa jest, zresztą, wynikiem ewolucji orzecznictwa Trybunału (
15
).
53.
Zgodnie z art. 5 ust. 1 tej dyrektywy, o ile państwa członkowskie nie ustalą inaczej, ten system ochrony nie ma zastosowania w przypadku przejęcia przedsiębiorstwa lub części przedsiębiorstwa, jeżeli spełnione są trzy kumulatywne przesłanki: (i) wobec zbywającego prowadzone jest postępowanie upadłościowe lub inne podobne postępowanie; (ii) postępowanie to wszczęto w celu likwidacji aktywów zbywającego; (iii) postępowanie prowadzone jest pod nadzorem właściwego organu publicznego.
54.
Niniejsza opinia skoncentruje się na drugiej przesłance, która jest kluczowa dla niniejszej sprawy. W niniejszej sprawie bezsporne jest bowiem, po pierwsze, że pierwsza przesłanka jest spełniona, biorąc pod uwagę to, że względem Wibra België SA prowadzono postępowanie w sprawie reorganizacji sądowej i postępowanie upadłościowe; po drugie, w belgijskim systemie prawnym oba te postępowania prowadzone są pod nadzorem właściwego organu publicznego, a tym samym trzecia przesłanka również wydaje się spełniona w niniejszej sprawie.
55.
W odniesieniu do drugiej przesłanki, zgodnie z którą postępowanie upadłościowe lub inne podobne postępowanie, w ramach którego dokonywane jest przejęcie, musi zostać wszczęte „w celu likwidacji majątku zbywającego”, przy czym z utrwalonego orzecznictwa Trybunału wynika, że postępowanie mające na celu kontynuację działalności danego przedsiębiorstwa nie spełnia tej przesłanki (
16
).
56.
W tym względzie, co wynika również z utrwalonego orzecznictwa Trybunału, postępowanie ma na celu kontynuację działalności przedsiębiorstwa, gdy zmierza do zachowania charakteru operacyjnego przedsiębiorstwa lub jego rentownych jednostek Natomiast postępowanie zmierzające do likwidacji aktywów ma na celu maksymalizację zbiorowego zaspokojenia wierzycieli (
17
).
57.
W tym kontekście Trybunał wyjaśnił, że o ile nie jest wykluczone, że może dochodzić do pewnego nakładania się tych dwóch celów, do których zmierza dane postępowanie, o tyle głównym celem postępowania zmierzającego do kontynuacji działalności przedsiębiorstwa pozostaje w każdym razie utrzymanie danego przedsiębiorstwa (
18
).
58.
W niniejszej sprawie należy zauważyć, że w postanowieniu odsyłającym sąd odsyłający kwalifikuje transakcję, do jakiej doszło w niniejszym wypadku, jako „zbycie w trybie pre‑packu”. W tym względzie sąd ten odwołuje się do orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości dotyczącego wykładni art. 3–5 dyrektywy 2001/23 w odniesieniu do tzw. transakcji „w trybie pre‑packu”.
59.
Ogólnie rzecz biorąc, termin „pre‑pack” oznacza transakcję dotyczącą aktywów zagrożonego przedsiębiorstwa (zbycie) przygotowaną przed wszczęciem postępowania związanego z niewypłacalnością (zazwyczaj postępowania upadłościowego) z pomocą syndyka (w niektórych porządkach prawnych wyznaczonego przez sąd) i która jest zwykle przeprowadzana natychmiast po wszczęciu postępowania w przedmiocie niewypłacalności (
19
).
60.
Należy podkreślić, że w ostatnich latach Trybunał miał okazję orzekać w przedmiocie możliwości zastosowania odstępstwa przewidzianego w art. 5 ust. 1 dyrektywy 2001/23 do mechanizmu pre‑pack, w szczególności w wyrokach Smallsteps i Procedura pre‑packu. Oba te orzeczenia dotyczyły transakcji pre‑packu w Niderlandach.
61.
W pierwszym z tych wyroków, to jest w wyroku Smallsteps, Trybunał orzekł – po tym jak wskazał, że w Niderlandach mechanizm pre‑pack nie był uregulowany przez prawo, lecz był wynikiem praktyki (
20
) – że transakcja pre‑pack, taka jak w postępowaniu głównym w niniejszej sprawie, miała na celu przygotowanie zbycia przedsiębiorstwa w najdrobniejszych szczegółach, aby umożliwić szybkie wznowienie działalności rentownych jednostek przedsiębiorstwa po ogłoszeniu upadłości w trosce o uniknięcie w ten sposób przerwania działalności spowodowanego nagłym zakończeniem działalności przedsiębiorstwa w chwili ogłoszenia upadłości, tak aby zachować wartość wspomnianego przedsiębiorstwa i zatrudnienie. Orzekł on zatem, że skoro transakcja taka nie miała ostatecznie na celu likwidacji przedsiębiorstwa, cel gospodarczo-społeczny, do którego dąży, nie mógł ani wyjaśniać, ani uzasadniać tego, by pracownicy zostali pozbawieni przyznanych im na mocy dyrektywy 2001/23 (
21
).
62.
W kolejnym wyroku, to jest w wyroku Procedura pre‑packu, co się tyczy drugiej spośród trzech przesłanek stosowania odstępstwa przewidzianego w art. 5 ust. 1 dyrektywy 2001/23 wskazanych w pkt 52 niniejszej opinii, Trybunał wyjaśnił, że jeżeli głównym celem procedury pre‑packu, po której następuje postępowanie upadłościowe, jest uzyskanie, w następstwie stwierdzenia niewypłacalności zbywającego i jego likwidacji, zaspokojenia roszczeń w możliwie największym zakresie dla wszystkich jego wierzycieli, postępowania te rozpatrywane łącznie spełniają co do zasady tę drugą przesłankę (
22
). Trybunał orzekł jednakże również, że w tym względzie należy, po pierwsze, w każdej sytuacji zbadać, czy procedura pre‑packu i rozpatrywane postępowanie upadłościowe zmierzają do likwidacji przedsiębiorstwa ze względu na stan niewypłacalności zbywającego, a nie tylko jego reorganizację oraz, po drugie, ustalić nie tylko, czy głównym celem tych postępowań jest jak najlepsze zaspokojenie wszystkich wierzycieli, ale także czy dokonanie likwidacji w postaci zbycia działającego przedsiębiorstwa (going concern) lub jego części, przygotowane w ramach procedury pre‑packu i przeprowadzone po zakończeniu postępowania upadłościowego, pozwala na osiągnięcie tego głównego celu. Celem skorzystania z procedury pre‑packu dla likwidacji spółki jest bowiem umożliwienie zwiększenia szans zaspokojenia wierzycieli przez syndyka i sędziego‑komisarza wyznaczonym przez sąd po ogłoszeniu jej upadłości (
23
).
63.
To w świetle powyższych zasad należy zbadać, w celu udzielenia odpowiedzi na pytanie prejudycjalne zadane przez sąd odsyłający, czy przejęcie, które nastąpiło w niniejszej sprawie, spełnia trzy przesłanki przedstawione w pkt 52 niniejszej opinii w celu zastosowania odstępstwa przewidzianego w art. 5 ust. 1 dyrektywy 2001/23.
3. W przedmiocie możliwości zastosowania w niniejszej sprawie odstępstwa przewidzianego w art. 5 ust. 1 dyrektywy 2001/23
a) W przedmiocie przejęcia, które nastąpiło w niniejszej sprawie
64.
W niniejszej sprawie, jak wynika z postanowienia odsyłającego i jak szczegółowo wyjaśnia Wibra België SRL w swoich uwagach na piśmie, przejęcie odbyło się formalnie w dwóch etapach.
65.
W pierwszej kolejności Wibra België SA złożyła do sądu gospodarczego w Gandawie wniosek o reorganizację sądową i zwróciła się o zezwolenie na przeprowadzeni przejęcia części działalności pod nadzorem sądu.
66.
W ramach tego postępowania pełnomocnicy sądowi wyznaczeni przez ten sąd przyjęli ofertę złożoną przez spółkę dominującą Wibra Nederland dotyczącą nabycia 36 lokali handlowych i siedziby spółki, wszystkich aktywów rzeczowych oraz wartości niematerialnych i prawnych niezbędnych do umożliwienia tego nabycia, jak również przejęcia 183 z 439 członków personelu.
67.
Przejęcia tego nie zatwierdził jednak sąd gospodarczy i w związku z tym nie mogło dojść do jego skutecznego wykonania. W związku z tym postępowanie w sprawie reorganizacji sądowej zakończono.
68.
Jak wynika z postanowienia odsyłającego, plan zbycia nie został zatwierdzony przez sąd gospodarczy ze względu na to, że postanowienia tego planu dotyczące dodatku urlopowego i premii rocznej były sprzeczne z bezwzględnie obowiązującymi przepisami układu zbiorowego pracy nr 102 dotyczącego ochrony praw pracowniczych w przypadku reorganizacji sądowej (
24
) oraz z dyrektywą 2001/23. Niezgodność ta wynikała z odmowy przejęcia przez przejmującego, Wibra België SRL, pasywów spółki związanych z dodatkiem urlopowym i premią roczną.
69.
Następnie, w związku z niepowodzeniem postępowania w sprawie reorganizacji sądowej, którego celem była kontynuacja działalności Wibra België SA, w wyniku odmowy, o której mowa w poprzednim punkcie, sąd gospodarczy w orzeczeniu wydanym tego samego dnia ogłosił upadłość tej spółki. Dzień po wydaniu tego orzeczenia dokonano wyżej wspomnianego zbycia i Wibra ogłosiła, że wznowi działalność w 36 sklepach.
70.
W niniejszej sprawie strony zgadzają się co do tego, że warunki zbycia, którego dokonano pomiędzy Wibra België SA i Wibra België SRL dzień po ogłoszeniu upadłości, są identyczne z warunkami oferty przejęcia przedłożonej sądowi gospodarczemu w ramach postępowania w sprawie reorganizacji sądowej, a jedyną różnicą jest formalna tożsamość przejmującego. Ponieważ jednak ostateczny przejmujący, Wibra België SRL, jest spółką zależną spółki dominującej Wibra Nederland, która złożyła ofertę przyjętą w ramach postępowania w sprawie reorganizacji sądowej, ta czysto formalna różnica nie ma żadnego znaczenia, jak wyraźnie wskazał sąd odsyłający.
71.
Podsumowując, rozpatrywane w niniejszej sprawie przejęcie zostało w całości przygotowane w ramach pierwszego etapu, czyli postępowania w sprawie reorganizacji sądowej, lecz w następstwie odmowy zatwierdzenia planu zbycia zostało wykonane bezpośrednio po ogłoszeniu upadłości.
b) W przedmiocie możliwości zastosowania odstępstwa
72.
Czy do transakcji zbycia, takiej jak opisana w poprzednich punktach, można zastosować odstępstwo przewidziane w art. 5 ust. 1 dyrektywy 2001/23? W tym względzie pragnę dokonać kilku uwag.
73.
W pierwszej kolejności należy wskazać, że wyrok Plessers dotyczył zbycia w ramach postępowania w sprawie reorganizacji sądowej poprzez przejęcie pod nadzorem sądu w prawie belgijskim. W związku z tym jest to dokładnie ten sam rodzaj postępowania, które pierwotnie wszczęła Wibra België SA w niniejszej sprawie.
74.
Ponadto w wyroku tym Trybunał wyraźnie stwierdził, że postępowanie to miało na celu kontynuowanie działalności wskazanego przedsiębiorstwa i w związku nie wchodziło w zakres postępowania wszczętego w celu likwidacji aktywów zbywającego w rozumieniu art. 5 ust. 1 dyrektywy 2001/23 (
25
).
75.
Wynika z tego, że w niniejszej sprawie należy uznać za ustalone, że rozpatrywane przejęcie zostało w całości przygotowane w ramach postępowania, którego celem było kontynuowanie działalności przedsiębiorstwa, i nie wchodzi ono w zakres odstępstwa od reżimu ochrony pracowników ustanowionego w art. 5 ust. 1 tej dyrektywy.
76.
W drugiej kolejności, w niniejszej sprawie przejęcie to zostało nie tylko w całości przygotowane w ramach tego postępowania, ale zostało również zrealizowana niezwłocznie po ogłoszeniu upadłości, a mówiąc ściślej dzień później.
77.
W tych okolicznościach, w których zbycie w ramach postępowania upadłościowego zostało dokonane w ciągu jednego dnia, zasadne jest pytanie, czy w niniejszym przypadku rzeczywiście przeprowadzono postępowanie upadłościowe. Wydaje się raczej, że w niniejszej sprawie chodziło w istocie o coś, co można określić jako „upadłość techniczną”, a mianowicie upadłość wykorzystaną w rzeczywistości jako metoda realizacji wznowienia działalności przedsiębiorstwa (
26
). Chociaż bowiem nie zakwestionowano tego, że deficytowa sytuacja finansowa rozpatrywanego przedsiębiorstwa była rzeczywista, transakcja zbycia została już jednak przygotowana w najdrobniejszych szczegółach przed ogłoszeniem upadłości, dzięki czemu mogła ona zostać zrealizowana w ciągu jednego dnia.
78.
W tym kontekście należy również zaznaczyć, że z akt sprawy przedłożonych Trybunałowi w żaden sposób nie wynika, iż w toku postępowania upadłościowego odbyło się poszukiwanie innych ofert, które mogłyby potencjalnie prowadzić do lepszego zaspokojenia wierzycieli niż w ramach złożonej już oferty (przez spółkę dominującą Wibra Nederland) i przyjętej w ramach pierwszego etapu, czyli postępowania w sprawie reorganizacji sądowej.
79.
Z akt przedłożonych Trybunałowi nie wynika również, że w ramach postępowania upadłościowego syndycy podjęli działania mające na celu maksymalizację zaspokojenia wierzycieli w jakikolwiek inny sposób.
80.
Wydaje się natomiast, że postępowanie upadłościowe zostało wszczęte wyłącznie po to, aby móc zrealizować – w tym wypadku w ciągu jednego dnia – transakcję zbycia przygotowaną już w ramach postępowania w sprawie reorganizacji sądowej.
81.
Ponadto, w trzeciej kolejności, należy stwierdzić, że ogłoszenie upadłości nastąpiło wyłącznie z uwagi na niepowodzenie postępowania w sprawie reorganizacji sądowej, które wynikało z odmowy przez przejmującego (należącego do tej samej grupy Wibra) zastosowania się do bezwzględnie obowiązujących przepisów prawa w zakresie ochrony pracowników. Niepowodzenie to umożliwiło temu przejmującemu dokonanie dokładnie tej samej transakcji, która nie została zatwierdzona [przez sąd], jednakże korzystając z odstępstwa przewidzianego w art. 5 ust. 1 dyrektywy 2001/23, bez konieczności przestrzegania bezwzględnie obowiązujących przepisów w zakresie ochrony pracowników, których naruszenie było powodem odmowy zatwierdzenia tej transakcji w trakcie postępowania w sprawie reorganizacji sądowej.
82.
W tych okolicznościach nie sądzę, aby można było sztucznie rozdzielić te dwa postępowania, a mianowicie postępowanie w sprawie reorganizacji sądowej i postępowanie upadłościowe („upadłość techniczną”, która pozwoliła na dokonanie zbycia w ciągu jednego dnia), argumentując, że skoro to drugie postępowanie ma na celu likwidację majątku zbywającego, to rozpatrywane przejęcie powinno być objęte odstępstwem przewidzianym w art. 5 ust. 1 dyrektywy 2001/23.
83.
Z zastrzeżeniem bowiem oceny okoliczności faktycznych, której dokonanie należy do sądu odsyłającego, moim zdaniem z przedstawionych okoliczności jasno wynika, że w niniejszej sprawie chodzi o jedną transakcję, której celem było od samego początku kontynuowanie działalności przedsiębiorstwa, i to nie tylko w ramach pierwszego etapu, lecz również w ramach drugiego etapu, a mianowicie „upadłości technicznej”, która posłużyła zasadniczo do zrealizowania przygotowanego już wcześniej zbycia.
84.
W tym względzie nic w aktach sprawy przekazanych Trybunałowi nie pozwala na uznanie, że głównym celem obu postępowań, które doprowadziły do rozpatrywanego zbycia, było uzyskanie jak najwyższych wpływów dla wszystkich wierzycieli (
27
). Chociaż – z zastrzeżeniem ustaleń, których przeprowadzenie należy wyłącznie do sądu odsyłającego – można stwierdzić stan niewypłacalności, to jednak wszczęte postępowania nie miały na celu likwidacji przedsiębiorstwa i lepszego zaspokojenia wszystkich wierzycieli, lecz od początku do końca zmierzały one do kontynuacji działalności tego przedsiębiorstwa poprzez jego reorganizację (
28
).
85.
Ponadto, jak słusznie wskazują powodowie w uwagach na piśmie, w niniejszej sprawie nie doszło w żaden sposób do rozdysponowania majątku upadłego przedsiębiorstwa. Celem, do którego dążyła Wibra, było dalsze prowadzenie części jego działalności poprzez wdrożenie planu reorganizacji, który początkowo próbowała zrealizować w drodze postępowania w sprawie reorganizacji sądowej. Taka sytuacja nie wchodzi natomiast w zakres pojęcia „upadłości” w rozumieniu art. 5 ust. 1 dyrektywy 2001/23, które – jak wynika z orzecznictwa przywołanego w pkt 55–62 niniejszej opinii – zakłada likwidację przedsiębiorstwa i rozdysponowanie mienia upadłego przedsiębiorstwa z powodu jego niewypłacalności, a nie zwykłą reorganizację przedsiębiorstwa.
86.
W czwartej kolejności wreszcie, co się tyczy kwalifikacji rozpatrywanego zbycia jako transakcji w trybie „pre‑packu” przez sąd odsyłający, nie jestem przekonany, czy transakcję taką jak opisana w pkt 65–71 niniejszej opinii można formalnie zakwalifikować w ten sposób. Termin „pre‑pack” wskazuje bowiem na szczególny rodzaj transakcji, o którym wspomniano w pkt 59 niniejszej opinii. Ten rodzaj transakcji jest obecnie uregulowany w prawie belgijskim, chociaż przepisy te i tak nie mają zastosowania ratione temporis do sporu w postępowaniu głównym. Natomiast transakcja, która jest przedmiotem niniejszej sprawy, nie została przygotowana w ramach procedury „pre‑packu” sensu stricto, ale w ramach szczególnego postępowania sądowego mającego na celu reorganizację przedsiębiorstwa.
87.
Niemniej jednak moim zdaniem nie można zaprzeczyć, że istnieją istotne podobieństwa między transakcją, której dokonano w niniejszej sprawie, a transakcjami w trybie pre‑packu, które analizował Trybunał w orzecznictwie przytoczonym w pkt 60–62 niniejszej opinii. We wszystkich tych przypadkach transakcja zbycia została bowiem przygotowana przed ogłoszeniem upadłości i zrealizowana bezpośrednio po jej ogłoszeniu.
88.
Z tego punktu widzenia wspomniane wyżej orzecznictwo Trybunału dotyczące transakcji w trybie pre‑pack jest niewątpliwie istotne dla analizy transakcji takiej jak ta, która jest przedmiotem niniejszej sprawy.
89.
Jak wskazano natomiast w pkt 62 niniejszej opinii, z orzecznictwa tego wynika, że aby odstępstwo przewidziane w art. 5 ust. 1 dyrektywy 2001/23 mogło mieć zastosowanie, należy, po pierwsze, ustalić, że dane postępowania jako całość zmierzają do likwidacji przedsiębiorstwa ze względu na stan niewypłacalności zbywającego, a nie tylko do jego reorganizacji oraz, po drugie, ustalić nie tylko, czy głównym celem tych postępowań jest jak najlepsze zaspokojenie wszystkich wierzycieli, ale także czy dokonanie likwidacji w postaci zbycia działającego przedsiębiorstwa, przygotowane przed ogłoszeniem upadłości i przeprowadzone po nim, pozwala na osiągnięcie tego głównego celu.
90.
Z pkt 73–85 niniejszej opinii wynika, że nie jest tak w przypadku transakcji rozpatrywanej w sporze zawisłym przed sądem odsyłającym.
91.
W świetle całości powyższych rozważań proponuję, aby odpowiedź na pytanie prejudycjalne była następująca: art. 5 ust. 1 dyrektywy 2001/23 należy interpretować w ten sposób, że przewidziana w nim przesłanka, zgodnie z którą art. 3 i 4 tej dyrektywy nie mają zastosowania do przejęcia przedsiębiorstwa, „jeżeli wobec zbywającego prowadzone jest postępowanie upadłościowe lub inne podobne postępowanie, wszczęte w celu likwidacji aktywów zbywającego”, nie jest spełniona w sytuacji, w której przejęcie całości lub części przedsiębiorstwa zostało przygotowywane przed wszczęciem postępowania upadłościowego w ramach postępowania zmierzającego do kontynuowania działalności przedsiębiorstwa i zakończonego zawarciem umowy zbycia, której zatwierdzenia odmówił sąd właściwy, natomiast to przejęcie nastąpiło bezpośrednio po ogłoszeniu upadłości.
4. W przedmiocie skutków braku możliwości zastosowania w niniejszej sprawie odstępstwa przewidzianego w art. 5 ust. 1 dyrektywy 2001/23
92.
Mając na względzie uwagi przedstawione Trybunałowi uważam za stosowne poczynić kilka dodatkowych obserwacji dotyczących skutków wynikających z braku możliwości zastosowania w niniejszej sprawie odstępstwa przewidzianego w art. 5 ust. 1 dyrektywy 2001/23.
93.
Po pierwsze, zarówno Wibra België SA, jak i Komisja odnoszą się w swoich uwagach na piśmie do orzecznictwa Trybunału dotyczącego braku bezpośredniego skutku horyzontalnego dyrektyw. Ponadto Wibra België SRL powołuje się również na ograniczenia zasady wykładni zgodnej, która nie może stanowić podstawy do dokonywania wykładni prawa krajowego contra legem. Spółka ta podnosi w szczególności, że nawet przy założeniu, iż przejęcie rozpatrywane w postępowaniu głównym, nie było objęte zakresem odstępstwa przewidzianego w art. 5 ust. 1 dyrektywy 2001/23, jako że rozdział III układu zbiorowego pracy nr 32 bis, który stosuje się do przejęcia całości lub części działalności przedsiębiorstwa znajdującego się w stanie upadłości, nie przewiduje solidarnej odpowiedzialności przejmującego, sąd odsyłający nie miałby możliwości dokonania wykładni prawa krajowego zgodnej z tą dyrektywą. Sąd ten nie mógł zatem zakwalifikować przedmiotowej transakcji jako „prawne przejęcie przedsiębiorstwa” w rozumieniu rozdziału II układu zbiorowego pracy nr 32 bis, nie dokonując przy tym wykładni contra legem.
94.
Z utrwalonego orzecznictwa wynika, w tym względzie, że dyrektywa nie może samoistnie tworzyć obowiązków względem jednostki, wobec czego nie można powoływać się na nią wobec tej jednostki przed sądem krajowym. Zgodnie bowiem z art. 288 akapit trzeci TFUE wiążący charakter dyrektywy, na którym opiera się możliwość powołania się na nią, istnieje wyłącznie w stosunku do „każdego państwa członkowskiego, do którego jest ona skierowana”, przy czym Unia ma uprawnienia do nakładania w sposób ogólny, abstrakcyjny i bezpośrednio skuteczny zobowiązań na jednostki wyłącznie w obszarach, w których powierzono jej uprawnienie do wydawania rozporządzeń. W związku z tym nawet jasny, precyzyjny i bezwarunkowy przepis dyrektywy nie pozwala sądowi krajowemu na odstąpienie od stosowania przepisu prawa krajowego, który jest z nim sprzeczny, jeżeli w wyniku tego zostałby nałożony na jednostkę dodatkowy obowiązek (
29
).
95.
Niemniej jednak Trybunał wielokrotnie orzekał również, że wynikające z dyrektywy zobowiązanie państw członkowskich do osiągnięcia rezultatu w niej wskazanego, jak również powinność podjęcia wszelkich właściwych środków ogólnych lub szczególnych w celu zapewnienia wykonania tego zobowiązania, ciążą na wszystkich organach tych państw, w tym, w granicach ich kompetencji, na organach sądowych. Stosując prawo krajowe, sądy krajowe powinny przy dokonywaniu jego interpretacji uwzględnić całość norm prawa krajowego i w oparciu o uznane w porządku krajowym metody wykładni uczynić wszystko, by możliwie w jak najszerszym zakresie interpretować je w świetle treści i celów danej dyrektywy, tak by doprowadzić do osiągnięcia zamierzonego przez nią skutku, realizując tym samym normę ustanowioną w art. 288 akapit trzeci TFUE (
30
).
96.
Zadaniem sądu odsyłającego jest ostateczne ustalenie, czy i w jakim zakresie przejęcie rozpatrywane w zawisłym przed nim sporze, należy zakwalifikować w ślad za ewentualną wykładnią dokonaną przez Trybunał, jeżeli przyjmie on proponowane przeze mnie podejście, zgodnie z którym odstępstwo przewidziane w art. 5 ust. 1 dyrektywy 2001/23 nie ma zastosowania do przejęcia takiego jak przejęcie, do którego doszło w niniejszej sprawie.
97.
Gdyby sąd odsyłający przyjął, że na podstawie kryteriów określonych w pkt 95 niniejszej opinii mógłby, w świetle okoliczności niniejszej sprawy, zakwalifikować rozpatrywaną transakcję jako „prawne przejęcie przedsiębiorstwa” w rozumieniu rozdziału II układu zbiorowego pracy nr 32 bis, wówczas zastosowanie miałyby postanowienia art. 7 i 8 tego układu.
98.
Po drugie, Komisja, przywołując brzmienie art. 5 ust. 4 dyrektywy 2001/23, rozważa możliwość zbadania przez sąd odsyłający, czy w niniejszej sprawie nie doszło do nadużycia przepisów prawa upadłościowego w zakresie, w jakim skorzystanie z postępowania upadłościowego („upadłości technicznej”) umożliwiło przeprowadzenie przejęcia, które nie zostało zatwierdzone w ramach postępowania w sprawie reorganizacji sądowej zapewniającego większą ochronę pracownikom i to ponadto z powodu odmowy zastosowania się przez przejmującego do bezwzględnie obowiązujących przepisów w tym zakresie.
99.
W tym względzie art. 5 ust. 4 dyrektywy 2001/23 jest wyrazem zasady ogólnej prawa Unii, zgodnie z którą stosowanie przepisów regulujących to prawo nie może być rozumiane jako obejmujące transakcje stanowiące nadużycie lub oszustwo (
31
).
100.
Do sądu odsyłającego należy ustalenie zgodnie z regułami dowodowymi przewidzianymi w przepisach krajowych, o ile nie naruszy to skuteczności prawa Unii, czy w postępowaniu głównym spełnione są przesłanki wystąpienia nadużycia lub oszustwa (
32
). Poprzez wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym Trybunał może w razie potrzeby dostarczyć sądom krajowym wskazówek w celu ukierunkowania ich przy dokonywaniu oceny spraw, które mają rozpatrzyć (
33
).
101.
Stwierdzenie istnienia praktyki stanowiącej nadużycie wymaga wystąpienia czynnika obiektywnego i czynnika subiektywnego. Mówiąc ściślej, zgodnie z orzecznictwem Trybunału (
34
), dowód istnienia praktyki stanowiącej nadużycie wymaga z jednej strony zaistnienia ogółu obiektywnych okoliczności, z których wynika, że pomimo formalnego poszanowania przesłanek przewidzianych w uregulowaniu Unii cel, jakiemu służy to uregulowanie, nie został osiągnięty, a z drugiej strony wystąpienia subiektywnego elementu w postaci woli uzyskania korzyści wynikającej z uregulowania Unii poprzez sztuczne stworzenie warunków wymaganych dla jej uzyskania.
102.
W niniejszej sprawie, jeśli chodzi o czynnik obiektywny, wydaje się oczywiste, że cel dyrektywy 2001/23 przypomniany w pkt 50 niniejszej opinii, nie został osiągnięty wskutek upadłości „technicznej”, do której doszło w niniejszej sprawie i która doprowadziła do niezastosowania systemu ochrony ustanowionego w tej dyrektywie z powodu zastosowania odstępstwa przewidzianego w jej art. 5 ust. 1 tejże dyrektywy.
103.
Jeśli chodzi o czynnik subiektywny, do sądu odsyłającego będzie należało ustalenie, czy z ogółu obiektywnych czynników wynikało, że głównym celem danych czynności jest uzyskanie bezprawnej korzyści (
35
).
104.
Na podstawie tych wskazówek sąd odsyłający będzie mógł ustalić, czy wystąpiła praktyka stanowiąca nadużycie, biorąc przy tym pod uwagę fakt, że ustalenie to wymaga od sądu odsyłającego uwzględnienia wszystkich okoliczności faktycznych i kontekstu sprawy, w tym okoliczności poprzedzających czynność, której dotyczy zarzut nadużycia, i okoliczności następujących po niej (
36
).
V. Wniosek
105.
W świetle powyższych rozważań proponuję, aby na pytanie prejudycjalne, z którym zwrócił się tribunal du travail de Liège (sąd pracy w Liège, Belgia), Trybunał odpowiedział w następujący sposób:
Artykuł 5 ust. 1 dyrektywy Rady 2001/23/WE z dnia 12 marca 2001 r. w sprawie zbliżania ustawodawstw państw członkowskich odnoszących się do ochrony praw pracowniczych w przypadku przejęcia przedsiębiorstw, zakładów lub części przedsiębiorstw lub zakładów
należy interpretować w ten sposób, że:
przewidziana w nim przesłanka, zgodnie z którą art. 3 i 4 tej dyrektywy nie mają zastosowania do przejęcia przedsiębiorstwa, „jeżeli wobec zbywającego prowadzone jest postępowanie upadłościowe lub inne podobne postępowanie, wszczęte w celu likwidacji aktywów zbywającego”, nie jest spełniona w sytuacji, w której przejęcie całości lub części przedsiębiorstwa zostało przygotowywane przed wszczęciem postępowania upadłościowego w ramach postępowania zmierzającego do kontynuowania działalności przedsiębiorstwa i zakończonego zawarciem umowy zbycia, której zatwierdzenia odmówił sąd właściwy, natomiast to przejęcie nastąpiło bezpośrednio po ogłoszeniu upadłości.
(
1
)	Język oryginału: francuski.
(
2
)	Dyrektywa Rady z dnia 12 marca 2001 r. w sprawie zbliżania ustawodawstw państw członkowskich odnoszących się do ochrony praw pracowniczych w przypadku przejęcia przedsiębiorstw, zakładów lub części przedsiębiorstw lub zakładów (Dz.U. 2001, L 82, s. 16).
(
3
)	Zobacz w szczególności wyrok z dnia 22 czerwca 2017 r.Federatie Nederlandse Vakvereniging i in. (C‑126/16, zwany dalej wyrokiem Smallsteps, EU:C:2017:489), z dnia 16 maja 2019 r., Plessers (C‑509/17, zwany dalej „wyrokiem Plessers, EU:C:2019:424); i z dnia 28 kwietnia 2022 r., Federatie Nederlandse Vakbeweging (Procedura pre‑packu) (C‑237/20, zwany dalej wyrokiem w sprawie Procedura pre‑packu, EU:C:2022:321).
(
4
)	Zobacz podobnie także opinię rzecznika generalnego P. Mengozziego w sprawie Federatie Nederlandse Vakvereniging i in. (C‑126/16, zwaną dalej „opinią rzecznika generalnego P. Mengozziego w sprawie Smallsteps, EU:C:2017:241, pkt 6, 41–48).
(
5
)	Loi du 21 mars 2021 modifiant le livre XX du Code de droit économique et le Code des impôts sur les revenus 1992 (ustawa z dnia 21 marca 2021 r. zmieniająca księgę XX kodeksu prawa gospodarczego i kodeksu podatku dochodowego z 1992 r.) (Moniteur belge z 26 marca 2021 r., s. 28193).
(
6
)	W szczególności sąd ten powołuje się na wyroki w sprawie Smallsteps i Procedury pre‑packu.
(
7
)	Zobacz wyroki: z dnia 7 sierpnia 2018 r., Colino Sigüenza (C‑472/16, EU:C:2018:646, pkt 28, 29 oraz przytoczone tam orzecznictwo); z dnia 16 lutego 2023 r., Strong Charon (C‑675/21, EU:C:2023:108, pkt 47, 48 oraz przytoczone tam orzecznictwo).
(
8
)	Zobacz bardziej szczegółowo kryteria wskazane w pkt 30 wyroku w sprawie Colino Sigüenza (C‑472/16, EU:C:2018:646) i w pkt 49 wyroku w sprawie Strong Charon, o których mowa w poprzednim przypisie, a także przytoczone tam orzecznictwo.
(
9
)	Zobacz postanowienie odsyłające, pkt II.4 ostatni akapit s. 7.
(
10
)	Zobacz postanowienie odsyłające, pkt II.4 akapit pierwszy s. 6 i pkt 29 niniejszej opinii.
(
11
)	Zobacz wyrok Smallsteps (pkt 38). W przedmiocie celów dyrektywy 2001/23 zob. również, bardziej szczegółowo, opinię rzecznika generalnego G. Pitruzzelli w sprawie Federatie Nederlandse Vakbeweging (Procedura pre‑packu) (C‑237/20, EU:C:2021:997, pkt 31–35 i przytoczone tam orzecznictwo).
(
12
)	Zobacz wyrok Smallsteps (pkt 39). Ponadto przepis ten nie stoi na przeszkodzie zwolnieniom z powodów ekonomicznych, technicznych lub organizacyjnych, powodujących zmiany w stanie zatrudnienia. Zobacz w tym względzie wyrok Plessers (pkt 54).
(
13
)	Zobacz wyrok Smallsteps (pkt 40).
(
14
)	Zobacz wyrok Plessers (pkt 38 i przytoczone tam orzecznictwo).
(
15
)	Zobacz wyrok Procedura pre‑packu (pkt 38 i przytoczone tam orzecznictwo). Zobacz również, aby zapoznać się z dogłębną analizą orzecznictwa, które ostatecznie doprowadziło do wprowadzenia przepisu, który znajduje się obecnie w art. 5 ust. 1 dyrektywy 2001/23, opinię rzecznika generalnego P. Mengozziego w sprawie Smallsteps (pkt 41–48) oraz opinię rzecznika generalnego M. Szpunara w sprawie Plessers (C‑509/17, EU:C:2019:50, pkt 42–47 i przytoczone tam orzecznictwo).
(
16
)	Zobacz wyroki w sprawie Procedura pre‑packu (pkt 43) oraz w sprawie Smallsteps (pkt 47 i przytoczone tam orzecznictwo).
(
17
)	Zobacz wyroki: w sprawie Procedura pre‑packu (pkt 44) oraz w sprawie Smallsteps (pkt 48 i przytoczone tam orzecznictwo).
(
18
)	Zobacz wyroki: w sprawie Procedura pre‑packu (pkt 44) oraz w sprawie Smallsteps (pkt 48 i przytoczone tam orzecznictwo).
(
19
)	Zobacz opinię rzecznika generalnego P. Mengozziego w sprawie Smallsteps (pkt 2). Zobacz również, w odniesieniu do opisu mechanizmu pre‑pack w Niderlandach, wyrok Procedura pre‑packu (pkt 18–24).
(
20
)	Wyrok Smallsteps (pkt 15).
(
21
)	Wyrok Smallsteps (punkty 49, 50 i przytoczone tam orzecznictwo).
(
22
)	Wyrok Procedura pre‑packu (pkt 52).
(
23
)	Wyrok Procedura pre‑packu (pkt 53).
(
24
)	Zobacz pkt 20 niniejszej opinii.
(
25
)	Zobacz wyrok Plessers (pkt 44, 45 i przytoczone tam orzecznictwo).
(
26
)	Zobacz w tym względzie opinię rzecznika generalnego P. Mengozziego w sprawie Smallsteps (pkt 76).
(
27
)	Zobacz w tym względzie wyrok Procedura pre‑packu (pkt 46).
(
28
)	Zobacz w tym względzie wyrok Procedura pre‑packu (pkt 53).
(
29
)	Wyrok z dnia 20 lutego 2024 r., X (Brak wskazania przyczyn wypowiedzenia) (C‑715/20, EU:C:2024:139, pkt 73 i przytoczone tam orzecznictwo).
(
30
)	Zobacz w tym względzie wyrok w sprawie Plessers (pkt 28 i 29 oraz przytoczone tam orzecznictwo).
(
31
)	Na temat tej zasady ogólnej zob. opinia rzecznika generalnego M. Szpunara w sprawie Matmut (sprawa C‑236/23, EU:C:2024:560, pkt 58).
(
32
)	Zobacz podobnie wyrok z dnia 28 lipca 2016 r., Kratzer (C‑423/15, EU:C:2016:604, pkt 42 i przytoczone tam orzecznictwo).
(
33
)	Zobacz wyrok z 26 lutego 2019 r., N Luxembourg 1 i in. (C‑115/16, C‑118/16, C‑119/16 i C‑299/16, EU:C:2019:134, pkt 126).
(
34
)	Zobacz niedawny przykład w wyroku z dnia 21 grudnia 2023 r., BMW Bank i in. (C‑38/21, C‑47/21 i C‑232/21, EU:C:2023:1014, pkt 285 i przytoczone tam orzecznictwo)
(
35
)	Zobacz podobnie wyrok z dnia 28 lipca 2016 r., Kratzer (C‑423/15, EU:C:2016:604, pkt 40).
(
36
)	Zobacz podobnie wyrok z dnia 13 marca 2014 r., SICES in. (C‑155/13, EU:C:2014:145, pkt 34 i przytoczone tam orzecznictwo).