62019CC0795
OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO
HENRIKA SAUGMANDSGAARDA ØE
przedstawiona w dniu 25 listopada 2020 r. (
1
)
Sprawa C‑795/19
XX
przeciwko
Tartu Vangla,
przy udziale:
justiitminister,
tervise- ja tööminister,
õiguskantsler
[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Riigikohus (sąd najwyższy, Estonia)]
Odesłanie prejudycjalne – Polityka społeczna – Równość traktowania w zakresie zatrudnienia i pracy – Dyrektywa 2000/78/WE – Zakaz dyskryminacji ze względu na niepełnosprawność – Artykuł 2 ust. 2 lit. a) – Uregulowanie krajowe przewidujące minimalny poziom zdolności słyszenia przy wykonywaniu zadań funkcjonariusza zakładu karnego – Zdolność słyszenia poniżej wymaganego poziomu – Bezwzględna przeszkoda dla pozostania w służbie – Artykuł 4 ust. 1 – Istotny i determinujący wymóg zawodowy – Względy uzasadniające – Artykuł 2 ust. 5 – Artykuł 5 – Obowiązek wprowadzenia przez pracodawcę racjonalnych usprawnień – Proporcjonalność
I. Wprowadzenie
1.
Przedmiotem niniejszej sprawy jest wykładnia zakazu dyskryminacji ze względu na niepełnosprawność, ustanowionego w dyrektywie 2000/78/WE (
2
).
2.
Dotyczy ona osoby zatrudnionej jako funkcjonariusz zakładu karnego, którą zwolniono ze służby ze względu na to, że jej zdolność słyszenia okazała się podczas badania niższa od minimalnej granicy wymaganej przez przepisy krajowe.
3.
Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożył Riigikohus (sąd najwyższy, Estonia).
4.
W tej sprawie zwrócono się do Trybunału o zbadanie, w szczególności, proporcjonalności uregulowania krajowego, które w dziedzinie więziennictwa zabrania dalszego zatrudniania pracownika dotkniętego niepełnosprawnością słuchową.
5.
W wyniku mojej analizy zaproponuję Trybunałowi, aby orzekł, że art. 2 ust. 2 lit. a) dyrektywy 2000/78 w związku z art. 4 ust. 1 i art. 5 tej dyrektywy należy interpretować w ten sposób, że bezwzględny zakaz wykonywania zadań funkcjonariusza zakładu karnego związanych z nadzorowaniem więźniów uwarunkowany tylko tym, że zainteresowany ma niepełnosprawność polegającą na słabszej zdolności słyszenia niż norma ustanowiona przez to uregulowanie, należy uznać za nieproporcjonalny, a tym samym sprzeczny z tą dyrektywą.
II. Ramy prawne
A.
Prawo Unii
6.
Motywy 16, 17, 18, 20, 21 i 23 dyrektywy 2000/78 mają następujące brzmienie:
„(16)
Przyjęcie środków uwzględniających potrzeby osób niepełnosprawnych w miejscu pracy jest najważniejszym czynnikiem w walce z dyskryminacją osób niepełnosprawnych.
(17)
Niniejsza dyrektywa nie nakłada wymogu, aby osoba, która nie jest kompetentna ani zdolna bądź dyspozycyjna do wykonywania najważniejszych czynności na danym stanowisku lub kontynuacji danego kształcenia była przyjmowana do pracy, awansowana lub dalej zatrudniana, nie naruszając obowiązku wprowadzania racjonalnych zmian uwzględniających potrzeby osób niepełnosprawnych.
(18)
Niniejsza dyrektywa nie wymaga, w szczególności od sił zbrojnych, policji, służb więziennych lub ratowniczych przyjmowania do pracy lub dalszego zatrudniania osób nieposiadających wymaganych zdolności umożliwiających wykonywanie [wszystkich] zadań, które mogą im zostać powierzone z uwzględnieniem wynikającego z prawa celu utrzymania zdolności operacyjnej tych służb.
[…]
(20)
Należy przyjąć właściwe, to znaczy skuteczne i praktyczne środki w celu przystosowania miejsca pracy z uwzględnieniem niepełnosprawności, na przykład przystosowując pomieszczenia lub wyposażenie, czas pracy, podział zadań lub ofertę kształceniową lub integracyjną.
(21)
Aby ustalić, czy przyjęcie danych środków wiąże się z koniecznością nieproporcjonalnie wysokiego obciążenia, należy uwzględnić w szczególności związane z tym koszty finansowe i inne, rozmiar organizacji lub środki finansowe, którymi dysponują przedsiębiorstwa, oraz możliwość pozyskania środków publicznych lub jakiejkolwiek innej pomocy.
[…]
(23)
W bardzo niewielu okolicznościach różnice w traktowaniu mogą być uzasadnione, w przypadku gdy charakterystyka związana z religią lub przekonaniami, niepełnosprawnością, wiekiem bądź orientacją seksualną jest istotnym i determinującym wymogiem zawodowym, pod warunkiem że cel jest zgodny z prawem, a wymóg zachowuje proporcje. O takich okolicznościach należy powiadamiać w informacjach dostarczanych przez państwa członkowskie Komisji”.
7.
Zgodnie z art. 1 tej dyrektywy, zatytułowanym „Cel”:
„Celem niniejszej dyrektywy jest wyznaczenie ogólnych ram dla walki z dyskryminacją ze względu na religię lub przekonania, niepełnosprawność, wiek lub orientację seksualną w odniesieniu do zatrudnienia i pracy, w celu realizacji w państwach członkowskich zasady równego traktowania”.
8.
Artykuł 2 wspomnianej dyrektywy, zatytułowany „Pojęcie dyskryminacji”, przewiduje:
„1.   Do celów niniejszej dyrektywy »zasada równego traktowania« oznacza brak jakichkolwiek form bezpośredniej lub pośredniej dyskryminacji z przyczyn określonych w art. 1.
2.   Do celów ust. 1:
a)
dyskryminacja bezpośrednia występuje w przypadku, gdy osobę traktuje się mniej przychylnie, niż traktuje się, traktowano lub traktowano by inną osobę w porównywalnej sytuacji, z jakiejkolwiek przyczyny wymienionej w art. 1;
[…]
5.   Niniejsza dyrektywa nie narusza środków przewidzianych przepisami krajowymi, które w społeczeństwie demokratycznym są niezbędne dla zapewnienia bezpieczeństwa publicznego, utrzymania porządku i zapobiegania działaniom podlegającym sankcjom karnym, ochrony zdrowia i ochrony praw i wolności innych osób”.
9.
Artykuł 3 tej samej dyrektywy, zatytułowany „Zakres”, stanowi w ust. 1:
„W granicach kompetencji [Unii] niniejszą dyrektywę stosuje się do wszystkich osób, zarówno sektora publicznego, jak i prywatnego, włącznie z instytucjami publicznymi, w odniesieniu do:
a)
warunków dostępu do zatrudnienia lub pracy na własny rachunek, w tym również kryteriów selekcji i warunków rekrutacji, niezależnie od dziedziny działalności i na wszystkich szczeblach hierarchii zawodowej, również w odniesieniu do awansu zawodowego;
[…]
c)
warunków zatrudnienia i pracy, łącznie z warunkami zwalniania i wynagradzania;
[…]”.
10.
Artykuł 4 dyrektywy 2000/78, zatytułowany „Wymagania zawodowe”, przewiduje w ust. 1:
„Niezależnie od przepisów od art. 2 ust. 1 i 2 państwa członkowskie mogą uznać, że odmienne traktowanie ze względu na cechy związane z jedną z przyczyn wymienionych w art. 1 nie stanowi dyskryminacji, w przypadku gdy ze względu na rodzaj działalności zawodowej lub warunki jej wykonywania dane cechy są istotnym i determinującym wymogiem zawodowym, pod warunkiem że cel jest zgodny z prawem, a wymóg jest proporcjonalny”.
11.
Artykuł 5 tej dyrektywy, zatytułowany „Racjonalne usprawnienia dla osób niepełnosprawnych”, stanowi:
„W celu zagwarantowania przestrzegania zasady równego traktowania osób niepełnosprawnych przewiduje się wprowadzenie racjonalnych usprawnień. Oznacza to, że pracodawca podejmuje właściwe środki, z uwzględnieniem potrzeb konkretnej sytuacji, aby umożliwić osobie niepełnosprawnej dostęp do pracy, wykonywanie jej lub rozwój zawodowy bądź kształcenie, o ile środki te nie nakładają na pracodawcę nieproporcjonalnie wysokich obciążeń. Obciążenia te nie są nieproporcjonalne, jeżeli są w wystarczającym stopniu rekompensowane ze środków istniejących w ramach polityki prowadzonej przez dane państwo członkowskie na rzecz osób niepełnosprawnych”.
B.
Prawo estońskie
12.
Paragraf 146 Vangistusseadus (ustawy o więziennictwie) stanowi:
„(1)   Celem badań lekarskich funkcjonariuszy zakładów karnych jest wykrywanie problemów zdrowotnych spowodowanych przez służbę, zmniejszenie i wyeliminowanie zagrożeń zdrowotnych, a także stwierdzenie braku problemów zdrowotnych, które uniemożliwiałyby funkcjonariuszowi zakładu karnego wypełnianie obowiązków zawodowych.
[…]
(4)   Przepisy dotyczące wymogów i kontroli w dziedzinie zdrowia funkcjonariuszy zakładów karnych, jak również wymogi dotyczące treści i formy świadectwa zdrowia są określone w rozporządzeniu rządu Republiki Estonii”.
13.
Vabariigi Valitsuse määrus nr 12 „Vanglateenistuse ametniku tervisenõuded ja tervisekontrolli kord ning tervisetõendi sisu ja vormi nõuded” (rozporządzenie nr 12 rządu Republiki Estonii „ustanawiające wymogi zdrowotne stawiane funkcjonariuszom zakładu karnego, wymogi w zakresie procedur badań lekarskich oraz treści i formy świadectwa zdrowia”) z dnia 22 stycznia 2013 r. (zwane dalej „rozporządzeniem nr 12”), przyjęte na podstawie § 146 ust. 4 ustawy o więziennictwie, weszło w życie w dniu 26 stycznia 2013 r.
14.
Paragraf 3 rozporządzenia nr 12 przewiduje:
„(1)   Sprawność wzrokowa funkcjonariusza zakładu karnego powinna spełniać następujące wymogi:
1)
sprawność wzrokowa z korekcją nie może być niższa niż 0,6 w jednym oku ani niższa niż 0,4 w drugim oku;
2)
normalne pole widzenia, normalna percepcja kolorów i normalne widzenie w nocy.
(2)   dopuszczalne jest noszenie przez funkcjonariusza zakładu karnego soczewek kontaktowych i okularów”.
15.
Zgodnie z brzmieniem § 4 tego rozporządzenia:
„(1)   Poziom zdolności słyszenia funkcjonariusza zakładu karnego musi być wystarczający do komunikowania się przez telefon oraz słyszenia alarmów i komunikatów nadawanych przez radiowęzeł.
(2)   Podczas badania lekarskiego ubytek słuchu u funkcjonariusza zakładu karnego w sprawniejszym uchu nie może przekraczać 30 [decybeli (dB)] przy częstotliwości 500–2000 [hertzów (Hz)] i 40 dB przy częstotliwości 3000–4000 Hz, zaś w uchu mniej sprawnym – 40 dB przy częstotliwości 500–2000 Hz i 60 dB przy częstotliwości 3000–4000 Hz”.
16.
Paragraf 5 wspomnianego rozporządzenia stanowi:
„(1)   Załącznik 1 zawiera wykaz zaburzeń zdrowotnych uniemożliwiających pełnienie służby w charakterze funkcjonariusza zakładu karnego, które należy wziąć pod uwagę przy ocenie stanu zdrowia takiego funkcjonariusza.
(2)   Istnienie bezwzględnej przeszkody medycznej wyklucza zatrudnienie danej osoby w służbie więziennej lub szkolenie do zawodu funkcjonariusza zakładu karnego […]”.
17.
Załącznik 1 do tego samego rozporządzenia zawiera wykaz zaburzeń zdrowotnych uniemożliwiających funkcjonariuszowi zakładu karnego pełnienie służby. Wśród „przeszkód medycznych”„obniżenie zdolności słyszenia poniżej przewidzianej normy” zaklasyfikowano jako „przeszkodę bezwzględną”.
III. Spór w postępowaniu głównym, pytanie prejudycjalne i postępowanie przed Trybunałem
18.
Skarżący w postępowaniu głównym był zatrudniony w zakładzie karnym w Tartu (Estonia) jako funkcjonariusz zakładu karnego począwszy od grudnia 2002 r., przez prawie 15 lat, w charakterze strażnika, najpierw w oddziale penitencjarnym, a następnie, począwszy od czerwca 2008 r., w departamencie kontroli. Zakres obowiązków służbowych skarżącego na tym ostatnim stanowisku obejmował między innymi sprawowanie kontroli nad osobami objętymi dozorem elektronicznym poprzez system kontroli i przekazywanie informacji o takich osobach, nadzorowanie urządzeń kontroli i sygnalizacyjnych, reagowanie na informacje między innymi o alarmach oraz przekazywanie tych informacji dalej, jak również stwierdzanie naruszeń przepisów porządkowych. Sąd odsyłający wskazuje, że w całym okresie służby skarżącemu nigdy nie został postawiony zarzut nieprawidłowego wypełniania obowiązków służbowych.
19.
W świadectwie zdrowia z dnia 4 kwietnia 2017 r. stwierdzono, że u skarżącego występuje wada słuchu w jednym uchu, w związku z czym nie osiągnął on poziomu określonego w rozporządzeniu nr 12 i w rezultacie nie spełniał wymogów zdrowotnych określonych dla funkcjonariuszy zakładów karnych w tym rozporządzeniu (
3
). Zdaniem skarżącego w postępowaniu głównym jest to wada wrodzona.
20.
Decyzją z dnia 28 czerwca 2017 r. dyrektor więzienia w Tartu zwolnił skarżącego w postępowaniu głównym na podstawie, między innymi, art. 5 rozporządzenia nr 12, ze względu na niezgodność jego poziomu zdolności słyszenia z wymogami tego rozporządzenia. Skarżący w postępowaniu głównym wniósł skargę do Tartu Halduskohus (sądu administracyjnego w Tartu, Estonia), żądając stwierdzenia niezgodności z prawem decyzji o zwolnieniu i zasądzenia odszkodowania, podnosząc, że rzeczone rozporządzenie prowadzi do dyskryminacji ze względu na niepełnosprawność, sprzecznej z konstytucją oraz z ustawą o równym traktowaniu.
21.
Wyrokiem z dnia 14 grudnia 2017 r. sąd ten oddalił skargę, uznając w szczególności, że wymóg w zakresie zdolności słyszenia, przewidziany w rozporządzeniu nr 12, stanowi środek konieczny i uzasadniony w celu zagwarantowania, by funkcjonariusze zakładów karnych byli w stanie wykonywać wszystkie swoje obowiązki.
22.
Wyrokiem z dnia 11 kwietnia 2019 r. Tartu Ringkonnakohus (sąd apelacyjny w Tartu, Estonia) uwzględnił apelację skarżącego w postępowaniu głównym, uchylił ten wyrok, stwierdził niezgodność z prawem decyzji o zwolnieniu i zasądził od więzienia w Tartu na rzecz skarżącego odszkodowanie w wysokości 60‑miesięcznego wynagrodzenia. Sąd ten uznał, że rozporządzenie nr 12, a dokładniej jego załącznik 1, przewidujący, że obniżenie u funkcjonariusza zakładu karnego zdolności słyszenia poniżej wymaganej normy stanowi bezwzględną przeszkodę dla pozostania przez niego w służbie, jest sprzeczne z ustanowioną w konstytucji ogólną zasadą równości i zasadą ochrony uzasadnionych oczekiwań. Sąd ten nie zastosował zatem rozporządzenia nr 12 do sprawy w postępowaniu głównym i wszczął przed sądem odsyłającym postępowanie sądowe w sprawie kontroli zgodności z konstytucją tego załącznika.
23.
Co się tyczy ogólnej zasady równego traktowania, Tartu Ringkonnakohus (sąd apelacyjny w Tartu) porównał w szczególności kategorię niedosłyszących funkcjonariuszy zakładów karnych z kategorią funkcjonariuszy niedowidzących i stwierdził odmienne traktowanie nieoparte na racjonalnej i istotnej podstawie. Zdaniem tego sądu zasady przewidziane w rozporządzeniu nr 12 w przypadku upośledzenia wzroku lub upośledzenia słuchu są porównywalne, w szczególności przez to, że zmniejszenie zdolności widzenia poniżej wymaganej normy również stanowi przeszkodę bezwzględną. Jednakże na podstawie § 3 ust. 1 tego rozporządzenia funkcjonariusz niedowidzący ma prawo do noszenia soczewek kontaktowych i okularów, podczas gdy używanie aparatów słuchowych nie jest przewidziane w § 4 tego rozporządzenia, a noszenie takiego aparatu nie jest dozwolone podczas badania zdolności słyszenia.
24.
Tartu Ringkonnakohus (sąd apelacyjny w Tartu) dodał, że nie rozumie powodu, dla którego wymaga się od funkcjonariusza niedosłyszącego, aby miał on zdolność słyszenia również w przypadku utraty lub nieprawidłowego działania aparatu korekcyjnego, podczas gdy porównywalny wymóg nie istnieje w odniesieniu do osoby niedowidzącej, i to mimo faktu, że połamane okulary mogą stanowić większe zagrożenie niż uszkodzony aparat słuchowy. W szczególności aparat słuchowy może być zminiaturyzowany, noszony wewnątrz ucha i umieszczony pod kaskiem. Ponadto można sporządzić listę aparatów słuchowych dopuszczonych do stosowania w zakładzie karnym. Przesadne jest zatem wykluczenie, bez różnicy, wszystkich aparatów słuchowych i uniemożliwienie pełnienia służby w zakładach karnych osobom niedosłyszącym.
25.
W postanowieniu odsyłającym Riigikohus, põhiseaduslikkuse järelevalve kolleegium (sąd najwyższy, izba kontroli konstytucyjności) wskazuje, że władze publiczne będące uczestnikami postępowania wyraziły rozbieżne opinie. I tak, zdaniem justiitsminister (ministra sprawiedliwości, Estonia) i więzienia w Tartu, wymogi przewidziane w rozporządzeniu nr 12 w zakresie zdolności słyszenia są uzasadnione koniecznością zapewnienia bezpieczeństwa i porządku publicznego. Funkcjonariusz zakładu karnego musi być w stanie wykonywać wszystkie zadania funkcjonariusza zakładu karnego, w zakresie których został przeszkolony i, w razie potrzeby, udzielać pomocy policji. Minister sprawiedliwości wyjaśnia, że korzystanie z aparatu słuchowego przez funkcjonariuszy zakładów karnych nie jest samo w sobie zakazane przy wykonywaniu ich zadań, natomiast badanie ich zdolności słyszenia przeprowadza się bez pomocy takiego aparatu, czyli bez korekty. Naturalna zdolność słyszenia funkcjonariusza zakładu karnego musi być zatem wystarczająca do tego, aby nawet bez aparatu medycznego zagwarantować bezpieczeństwo jego i jego współpracowników oraz pełną komunikację w każdych okolicznościach.
26.
Natomiast zdaniem tervise- ja tööminister (ministra zdrowia i pracy, Estonia), a także zdaniem õiguskantsler (rzecznika praw obywatelskich, Estonia) wymogi te nie są proporcjonalne do zamierzonego celu, a mianowicie ochrony porządku publicznego i bezpieczeństwa oraz praw i wolności jednostek.
27.
Sąd odsyłający uważa natomiast, że istnieją wątpliwości co do zgodności uregulowania krajowego z prawem Unii, biorąc pod uwagę zasadę równości ustanowioną w art. 2 traktatu UE oraz zakaz dyskryminacji ze względu na niepełnosprawność zapisany w Karcie praw podstawowych Unii Europejskiej (zwanej dalej „kartą”) oraz w dyrektywie 2000/78. Sąd ten wskazuje, powołując się na wyrok Vital Pérez (
4
), że troska o zapewnienie zdolności operacyjnej i prawidłowego funkcjonowania służb policyjnych, więziennych i ratowniczych stanowi cel zgodny z prawem, chociaż należy zbadać, czy ograniczenia w pełnieniu służby przez funkcjonariusza zakładu karnego dotkniętego niepełnosprawnością słuchową, takie jak przewidziane w rozporządzeniu nr 12, są proporcjonalne do tego celu. Ani brzmienie rzeczonej dyrektywy, ani orzecznictwo Trybunału nie pozwalają na wyciągnięcie jednoznacznych wniosków w odniesieniu do podniesionej w rozpatrywanej sprawie kwestii, w związku z czym konieczne jest dokonanie wykładni przez Trybunał.
28.
Sąd odsyłający wyjaśnia ponadto, że zgodnie z krajowymi przepisami proceduralnymi w ramach kontroli zgodności z konstytucją, takiej jak powierzona mu w postępowaniu głównym, nie jest on uprawniony do bezpośredniego badania zgodności uregulowania krajowego z prawem Unii. Natomiast badanie to powinien był prawdopodobnie przeprowadzić Tartu Ringkonnakohus (sąd apelacyjny w Tartu), który był właściwy w tym względzie. Niemniej jednak sąd odsyłający dodaje, że może zwrócić się do Trybunału z pytaniem prejudycjalnym w tej kwestii i że jeżeli z orzeczenia Trybunału wyniknie, iż prawo Unii stoi na przeszkodzie uregulowaniu takiemu jak rozpatrywane w postępowaniu głównym, należy wyłączyć stosowanie rozpatrywanego uregulowania krajowego bez konieczności badania skargi w sprawie kontroli zgodności z konstytucją, która to skarga zostanie uznana za niedopuszczalną. Natomiast gdyby wynikało z tego orzeczenia, że prawo Unii nie stoi na przeszkodzie takiemu uregulowaniu, sąd odsyłający mógłby kontynuować kontrolę zgodności spornych przepisów z konstytucją.
29.
W tych okolicznościach Riigikohus, põhiseaduslikkuse järelevalve kolleegium (sąd najwyższy, izba kontroli konstytucyjności) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującym pytaniem prejudycjalnym:
„Czy art. 2 ust. 2 w związku z art. 4 ust. 1 dyrektywy Rady [2000/78] należy interpretować w ten sposób, że niezgodne z nim są uregulowania krajowe, które przewidują, że ubytek słuchu powodujący, że zdolność słyszenia znajduje się poniżej przewidzianej normy, stanowi bezwzględną przeszkodę w pełnieniu służby w charakterze funkcjonariusza zakładu karnego, oraz zabraniają stosowania aparatów korygujących przy ocenie spełniania wymogów dotyczących słuchu?”.
30.
Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym z dnia 24 października 2019 r. wpłynął do Trybunału w dniu 29 października 2019 r. Uwagi na piśmie zostały przedstawione przez skarżącego w postępowaniu głównym, rzecznika praw obywatelskich, rząd grecki oraz Komisję Europejską. Nie przeprowadzono rozprawy.
IV. Analiza
31.
W swoim pytaniu sąd odsyłający zwraca się do Trybunału w istocie o wyjaśnienie, w świetle dyrektywy 2000/78, zagadnienia proporcjonalności uregulowania krajowego, takiego jak rozpatrywane w postępowaniu głównym, które zakazuje dalszego zatrudniania funkcjonariusza zakładu karnego o zdolności słyszenia poniżej normy określonej dla wykonywania jego zadań służbowych.
32.
W celu udzielenia odpowiedzi na to pytanie należy na wstępie zbadać, czy – a jeśli tak, to w jakim zakresie – dyrektywa 2000/78 ma zastosowanie do takiego uregulowania, a w szczególności czy przewidziany w nim zakaz prowadzi do odmiennego traktowania ze względu na niepełnosprawność i czy może ono być uzasadnione zgodnym z prawem celem.
A.
W przedmiocie stosowania dyrektywy 2000/78
1. W przedmiocie zakresu stosowania dyrektywy 2000/78
33.
Z tytułu i z preambuły dyrektywy 2000/78 wynika, że dyrektywa ta zmierza do ustanowienia ogólnych warunków ramowych celem zapewnienia każdej osobie równego traktowania w zakresie zatrudnienia i pracy, oferując jej skuteczną ochronę przed dyskryminacją ze względu na jedną z przyczyn określonych w art. 1 tej dyrektywy, wśród których znajduje się niepełnosprawność (
5
).
34.
Pojęcie niepełnosprawności zawarte w art. 1 dyrektywy 2000/78 odnosi się do ograniczenia wynikającego w szczególności z osłabienia funkcji fizycznych, umysłowych lub psychicznych, które w oddziaływaniu z różnymi barierami może utrudniać danej osobie pełne i skuteczne uczestnictwo w życiu zawodowym na równych zasadach z innymi pracownikami (
6
). Osłabienie funkcji sensorycznych, w tym przypadku słuchu, stanowi osłabienie funkcji fizycznych w rozumieniu tego artykułu.
35.
Artykuł 3 ust. 1 dyrektywy 2000/78 przewiduje ponadto, że stosuje się ją do wszystkich osób, zarówno w sektorze publicznym, jak i prywatnym, włącznie z instytucjami publicznymi, w odniesieniu do –zgodnie z lit. a) – warunków dostępu do zatrudnienia, w szczególności warunków rekrutacji, a zgodnie z lit. c) – warunków zatrudnienia i pracy, łącznie z warunkami zwalniania.
36.
W związku z tym rozporządzenie nr 12, stanowiące, że poziom zdolności słyszenia funkcjonariusza zakładu karnego powinien odpowiadać pewnym wymogom, a poziom zdolności słyszenia poniżej wymaganej normy stanowi bezwzględną przeszkodę w zatrudnieniu takiego funkcjonariusza, dotyczy warunków dostępu do zatrudnienia w rozumieniu tej lit. a), a w zakresie, w jakim prowadzi do zwolnienia osoby już zatrudnionej, dotyczy również warunków zatrudnienia w rozumieniu lit. c). Takie rozporządzenie jest zatem objęte zakresem stosowania dyrektywy 2000/78.
2. W przedmiocie istnienia odmiennego traktowania ze względu na niepełnosprawność
37.
Z postanowienia odsyłającego wynika, że rozporządzenie nr 12 przewiduje normę minimalną w odniesieniu do zdolności słyszenia, zgodnie z którą osoby spełniające określony w niej wymóg są traktowane inaczej niż osoby, które go nie spełniają. Jedynie te pierwsze mogą zostać zatrudnione w charakterze funkcjonariusza zakładu karnego. Ponadto osoby, które nie spełniają wymogu rzeczonej normy, a które zostały zatrudnione przed wejściem w życie tego rozporządzenia, nie mogą, podobnie jak skarżący w postępowaniu głównym, być dalej zatrudniane na swym stanowisku.
38.
Z powyższego wynika, że takie rozporządzenie stwarza barierę w dostępie do zatrudnienia i jego kontynuacji dla osób, które nie spełniają normy ustanowionej w zakresie zdolności słyszenia, a tym samym prowadzi do odmiennego traktowania bezpośrednio ze względu na niepełnosprawność w rozumieniu art. 2 ust. 2 lit. a) dyrektywy 2000/78 (
7
).
39.
Pragnę ponadto zauważyć, że sąd odsyłający kwalifikuje stopień zdolności słyszenia skarżącego w postępowaniu głównym za pomocą pojęcia niepełnosprawności, przy czym strony postępowania głównego, jak się wydaje, nie kwestionują użycia w stosunku do niego tego terminu.
40.
Ponieważ podniesiono różnicę w traktowaniu, należy zbadać, czy stanowi ona zakazaną dyskryminację, czy też może być uzasadniona tym, że odpowiada istotnemu i determinującemu wymogowi, a jednocześnie nie wykracza poza to, co niezbędne do tego celu.
3. W przedmiocie istnienia uzasadnienia
41.
Tak jak to sugeruje sąd odsyłający, uważam, że należy zbadać, czy norma ustalająca poziom zdolności słyszenia, taka jak rozporządzenie nr 12, stanowi „istotny i determinujący wymóg zawodowy” w rozumieniu art. 4 ust. 1 dyrektywy 2000/78, który realizuje cele zgodne z prawem w rozumieniu art. 2 ust. 5 tej dyrektywy i nie wykracza poza to, co jest w tym celu konieczne. Z brzmienia art. 4 ust. 1 wynika, że w przypadku odpowiedzi twierdzącej odmienne traktowanie ze względu na niepełnosprawność wprowadzone przez takie uregulowanie nie stanowi dyskryminacji w rozumieniu art. 2 rzeczonej dyrektywy.
42.
Przypominam, że art. 4 dyrektywy 2000/78, jako odstępstwo od zakazu dyskryminacji, należy interpretować w sposób ścisły, a motyw 23 tej dyrektywy precyzuje, iż takie odstępstwo może być stosowane jedynie w bardzo niewielu okolicznościach (
8
).
43.
Podkreślam również, że istotnym wymogiem nie jest jedna z przyczyn wskazanych w art. 1 dyrektywy 2000/78, z której wynika odmienne traktowanie, ale cecha z tą przyczyną związana (
9
).
44.
W tym względzie z ustaleń dokonanych w pkt 37 i 38 niniejszej opinii wynika, że wymóg minimalnego poziomu zdolności słyszenia stanowi cechę związaną z jedną z tych przyczyn, a mianowicie z niepełnosprawnością.
45.
Co się tyczy konieczności występowania takiej cechy, nie ma wątpliwości co do tego, że obowiązek prawidłowego słyszenia, a tym samym posiadania pewnego poziomu zdolności słyszenia, wynika z zadań funkcjonariusza zakładu karnego, takich jak opisane przez sąd odsyłający. Wskazał on bowiem, że nadzorowanie więźniów wiąże się między innymi z umiejętnością wykrywania zakłóceń, które mogą manifestować się poprzez dźwięk, i z możliwością usłyszenia uruchomionego alarmu (
10
). Komunikacja funkcjonariusza zakładu karnego ze współpracownikami również wymaga możliwości wysłuchania ich wypowiedzi głosowych, czasami pośród panującej wrzawy lub za pośrednictwem urządzeń komunikacyjnych.
46.
Podobnie jak wymóg posiadania pewnych zdolności fizycznych, w szczególności w celu umożliwienia fizycznej kontroli osób pozbawionych wolności, zdolność słyszenia może zostać uznana za istotny i determinujący wymóg zawodowy (
11
).
47.
Co się tyczy realizowanych celów, wszystkie organy władzy publicznej uczestniczące w sprawie w postępowaniu głównym, jak również sąd odsyłający, powołały się na ochronę bezpieczeństwa publicznego i utrzymanie porządku. Wydaje się bowiem jasne, że służby więzienne służą zagwarantowaniu tych celów. Ponieważ cele te należą do celów wyraźnie wymienionych w art. 2 ust. 5 dyrektywy 2000/78, umożliwiających odstępstwo od zakazu dyskryminacji, należy je uznać za zgodne z prawem.
48.
Na pierwszy rzut oka wydaje się zatem, że uregulowanie takie jak rozpatrywane w postępowaniu głównym, ustalające minimalny poziom zdolności słyszenia mający zastosowanie do zadań funkcjonariusza zakładu karnego odpowiedzialnego za kontrolę więźniów, stanowi istotny i determinujący wymóg zawodowy służący osiągnięciu zgodnych z prawem celów. Uregulowanie to wydaje się więc właściwe do osiągnięcia zamierzonych celów.
49.
Powstaje pytanie, czy takie uregulowanie, które w sposób bezwzględny zakazuje wykonywania tych zadań, gdy określony wymóg zdolności słyszenia nie jest spełniony, jest proporcjonalne do tych celów w tym znaczeniu, że nie wykracza poza to, co jest konieczne do zagwarantowania prawidłowego funkcjonowania i zdolności operacyjnej służb więziennych, a tym samym do zapewnienia bezpieczeństwa publicznego i utrzymania porządku.
B.
W przedmiocie proporcjonalności środka takiego jak ten, którego dotyczy sprawa w postępowaniu głównym
50.
Aby odpowiedzieć na pytanie dotyczące proporcjonalności uregulowania takiego jak rozpatrywane w postępowaniu głównym, należy podkreślić, że prawo do tego, by nie być dyskryminowanym ze względu na niepełnosprawność, jest prawem podstawowym zapisanym w art. 21 karty i skonkretyzowanym w dyrektywie 2000/78. Prawo to zapisano również w Konwencji Narodów Zjednoczonych o prawach osób niepełnosprawnych (
12
), do której Unia przystąpiła.
51.
Unia nie tylko zobowiązała się do zwalczania dyskryminacji ze względu na niepełnosprawność, dążąc do wyeliminowania opartych na niej nierówności, ale także potwierdziła znaczenie ułatwienia integracji osób niepełnosprawnych w życiu zawodowym poprzez przyjęcie właściwych środków (
13
) przyczyniających się do ich pełnego uczestnictwa w życiu gospodarczym, kulturalnym i społecznym oraz do ich rozwoju osobistego (
14
).
52.
Integracja ta zapewniona jest przez wprowadzenie przez pracodawców racjonalnych usprawnień na rzecz osób niepełnosprawnych, takich jak szczególny harmonogram pracy lub specyficzna infrastruktura (
15
), zgodnie z art. 5 dyrektywy 2000/78, a także przez działania pozytywne (
16
) zgodnie z art. 7 ust. 2 tej dyrektywy.
53.
W tym właśnie kontekście należy ocenić, czy można uznać za zgodne z dyrektywą 2000/78 całkowite wyłączenie funkcjonariusza zakładu karnego z działalności związanej ze sprawowaniem kontroli nad więźniami, takie jak rozpatrywane w postępowaniu głównym.
54.
Podkreślam, że w dyrektywie 2000/78, chociaż dąży ona do wspierania integracji osób niepełnosprawnych w życiu zawodowym, uznano jednak, że istotne jest, aby nie zakłócać prawidłowego funkcjonowania odnośnych sektorów. Jej preambuła ilustruje w tym względzie poszukiwanie równowagi między tymi dwoma wymogami.
55.
Z jednej strony motyw 17 dyrektywy 2000/78 kładzie bowiem nacisk na zdolność do wykonywania najważniejszych zadań na danym stanowisku, podobnie jak na kompetencje i dyspozycyjność. Cechy te są podkreślone jeszcze w motywie 18 tej dyrektywy, zgodnie z którym dyrektywa ta „nie wymaga, w szczególności od sił zbrojnych, policji, służb więziennych lub ratowniczych, przyjmowania do pracy lub dalszego zatrudniania osób nieposiadających wymaganych zdolności umożliwiających wykonywanie [wszystkich] zadań, które mogą im zostać powierzone, z uwzględnieniem wynikającego z prawa celu utrzymania zdolności operacyjnej tych służb” (
17
). Pragnę zauważyć, że ów motyw 18 wymienia służby więzienne w sposób wyraźny. Co więcej, podkreślając zdolność do wykonywania „[wszystkich] zadań”, które mogą być przydzielone personelowi w celu utrzymania zdolności operacyjnej, rzeczony motyw odzwierciedla podkreśloną w orzecznictwie Trybunału konieczność posiadania w niektórych przypadkach nie tylko wysokiej zdolności fizycznej, lecz również ewentualnie spełnienia wymogu „interoperacyjności”, czyli wykazania zdolności do wykonywania zadań wykraczających poza zadania zwykle wymagane (
18
).
56.
Z drugiej strony, motywy 16, 17 i 20 dyrektywy 2000/78 podkreślają znaczenie dla walki z dyskryminacją opartą na niepełnosprawności środków uwzględniających potrzeby osób niepełnosprawnych w środowisku pracy. W szczególności motyw 17, chociaż uznaje znaczenie posiadania wymaganych zdolności na danym stanowisku, wskazuje na istnienie obowiązku wprowadzenia racjonalnych usprawnień dla osób niepełnosprawnych. W motywie 20 dodaje się, że należy przyjąć właściwe, to znaczy skuteczne i praktyczne środki w celu przystosowania miejsca pracy z uwzględnieniem niepełnosprawności, na przykład poprzez przystosowanie wyposażenia lub podział zadań.
57.
Niniejsza sprawa skłania do zastanowienia się nad ustanowieniem równowagi między prawidłowym funkcjonowaniem odnośnych służb a uwzględnieniem niepełnosprawności. Aby ustalić, czy środek taki jak rozpatrywany w postępowaniu głównym nie wykracza poza to, co jest konieczne do zapewnienia prawidłowego funkcjonowania tych służb, przeanalizuję poniżej orzecznictwo Trybunału dotyczące wymogów interoperacyjności (sekcja 1) i wysokiej zdolności fizycznej (sekcja 2). Chociaż orzecznictwo to dotyczy dyskryminacji między mężczyznami i kobietami oraz dyskryminacji ze względu na wiek, uważam, że zawiera ono istotne wskazówki dotyczące dyskryminacji ze względu na niepełnosprawność. Następnie dokonam analizy przepisów art. 5 dyrektywy 2000/78, zgodnie z ich wykładnią dokonaną przez Trybunał, podkreślając, że nakładają one w dziedzinie niepełnosprawności określone obowiązki i stanowią dodatkowe uzasadnienie tych wskazówek (sekcja 3). Zakończę moją analizę wnioskami wynikającymi z całości przeanalizowanego orzecznictwa dla sprawy takiej jak rozpatrywana w postępowaniu głównym (sekcja 4).
1. W przedmiocie wymogu interoperacyjności
58.
Jak wynika z wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, wymóg interoperacyjności stanowi sedno argumentów przedstawionych przez ministerstwo sprawiedliwości na poparcie wymogu minimalnego poziomu zdolności słyszenia w celu wykonywania zadań funkcjonariusza zakładu karnego. Sąd odsyłający wskazuje bowiem, że zdaniem tego ministra wszyscy funkcjonariusze zakładów karnych powinni być w stanie wykonywać zadania inne niż zwykle wykonywane, a w szczególności udzielać pomocy policji. Funkcjonariusze ci powinni móc pełnić służbę na dowolnym stanowisku w zakładzie karnym, w zakresie którego zostali odpowiednio przeszkoleni, i w tym celu muszą spełniać wymogi zdrowotne wymagane na wszystkich tych stanowiskach. Zdaniem tego ministra bez wymogu w zakresie zdolności słyszenia ustanowionego w rozporządzeniu nr 12 nie zawsze byłoby możliwe osiągnięcie celów w postaci zapewnienia maksymalnego bezpieczeństwa osobom przebywającym w zakładzie karnym i uniknięcia zagrożenia dla porządku publicznego.
59.
Powstaje pytanie, czy do tego, aby odmienne traktowanie w rozumieniu art. 2 ust. 1 dyrektywy 2000/78 było uzasadnione, wystarczy, aby interoperacyjność funkcjonariuszy została uznana za niezbędną przez osoby kierujące służbami, o których mowa w motywie 18 dyrektywy 2000/78, w niniejszym przypadku służbą więzienną, do zagwarantowania zdolności operacyjnej tych służb.
60.
Trybunał miał okazję zbadać analogiczną problematykę w wyroku Sirdar (
19
), dotyczącym zatrudnienia kucharza płci żeńskiej przez brytyjskie siły zbrojne w kontekście odmiennego traktowania kobiet i mężczyzn. Sąd odsyłający zastanawiał się, czy warunki pełnienia służby w określonej jednostce tych sił zbrojnych, w tym przypadku Royal Marines, która stanowi jednostkę elitarną, pozwalają wykluczyć z ich szeregów kobiety.
61.
Trybunał zauważył, że owa jednostka wojskowa różni się zasadniczo od innych, ponieważ walczy w pierwszej linii w ramach operacji specjalnych (
20
) i stosuje tzw. regułę „interoperacyjności” (
21
). Zgodnie z tą zasadą cały personel bez wyjątku, a więc również kucharze, powinien być zdolny do walki w jednostce specjalnej.
62.
Trybunał przyznał, że w tym szczególnym kontekście specyficzne warunki interwencji, a w szczególności zasada interoperacyjności, której podlegały jednostki szturmowe, jakimi są Royal Marines, uzasadniają to, że w celu zapewnienia skuteczności w walce ich skład pozostaje wyłącznie męski (
22
).
63.
Bardzo szczególny charakter zadań i warunki ich wykonywania mogły uzasadniać odmienne traktowanie kobiet oraz mężczyzn i pozwolić na uznanie, że różnica ta była proporcjonalna do zamierzonego celu. Podkreślam, że zawarte w tym wyroku rozważania Trybunału dotyczące proporcjonalności środka prowadzącego do dyskryminacji między mężczyznami i kobietami nie miały zastosowania do wszystkich sił zbrojnych, lecz wyłącznie do konkretnej jednostki w ramach tych sił.
64.
Stanowisko to zostało potwierdzone w wyroku Komisja/Francja (
23
). Wyrok ten dotyczył zatrudniania w służbie publicznej tego państwa członkowskiego, w szczególności w policji, w ramach którego przewidziano rekrutację różnych odsetków mężczyzn i kobiet, na niekorzyść dla tych ostatnich.
65.
W ramach sporu z Komisją Francja podniosła, jako uzasadnienie przepisów przewidujących rekrutację mniejszej liczby kobiet do służby w policji w porównaniu z liczbą mężczyzn (
24
), że funkcjonariusze policji krajowej powinni w każdej chwili być gotowi do użycia siły w celu zniechęcenia ewentualnych osób zakłócających porządek. Trybunał podkreślił, że odstępstwa od zakazu dyskryminacji między mężczyznami i kobietami mogą dotyczyć jedynie konkretnych działań, i orzekł, że owo państwo członkowskie nie spełniło owego wymogu (
25
).
66.
Z wyroku tego wynika, że podnoszonej konieczności bycia gotowym do użycia siły w każdej chwili i wymogu ogólnej interoperacyjności w ramach policji krajowej (
26
) nie uznano za udowodnioną.
67.
Jak wynika z wyroków Sirdar (
27
) i Komisja/Francja (
28
), konieczności stosowania zasady interoperacyjności nie można po prostu zadekretować i w ten sposób uogólnić jej na całość zawodu lub sektora działalności, aby przez to uzasadnić naruszenie prawa do równego traktowania.
68.
Poza przypadkami, w których interoperacyjność jest uzasadniona wykonywanymi zadaniami, jak w sprawie leżącej u podstaw wyroku Sirdar (
29
), charakter danej działalności może natomiast prowadzić do ustanowienia szczególnie wymagających warunków w zakresie zdolności fizycznej, a tym samym zdrowia. Zbadam poniżej, w jaki sposób Trybunał ocenił ewentualną proporcjonalność takich wymogów w świetle zakazu dyskryminacji z jednego z powodów wymienionych w art. 1 dyrektywy 2000/78, a mianowicie dyskryminacji ze względu na wiek.
2. W przedmiocie wymogu wysokiej zdolności fizycznej
69.
Trybunał zbadał proporcjonalność wymogu posiadania wysokiej sprawności fizycznej w sektorach straży pożarnej i policji, o których mowa w motywie 18 dyrektywy 2000/78, a także w dziedzinie lotnictwa. Trybunał zauważył, że wymóg ten jest związany z wiekiem, podkreślając, że sprawność fizyczna zmniejsza się wraz z wiekiem (
30
).
70.
W odniesieniu do działalności straży pożarnej, która stanowi służbę ratowniczą w rozumieniu tego motywu, Trybunał stwierdził w wyroku Wolf (
31
), że gaszenie pożarów, w tym ratowanie osób, wymaga szczególnie wysokiej sprawności fizycznej, a związane z tą działalnością zadania mogą wykonywać wyłącznie osoby młode. Niewiele osób w wieku powyżej 45 lat posiada odpowiednią sprawność fizyczną (
32
). Trybunał uznał, że aby można było przydzielić do służb pożarniczych zajmujących się gaszeniem pożarów wystarczającą liczbę osób posiadających taką sprawność na wystarczająco długi czas, zanim zostaną one przydzielone do innych zadań w ramach służby pożarniczej, ustalenie górnej granicy wieku w naborze na 30 lat jest proporcjonalne do celu w postaci zapewnienia zdolności operacyjnej i prawidłowego funkcjonowania tej służby (
33
).
71.
Wyrok ten stał się miarą dla późniejszych wyroków, w szczególności w sprawach dotyczących policji. W ten sposób powstało pytanie, czy podobnie jak w przypadku służby pożarniczej, maksymalny wiek 30 lub 35 lat przy rekrutacji policjantów również był proporcjonalny do zamierzonego celu, jakim jest zagwarantowanie zdolności operacyjnej i prawidłowego funkcjonowania służb policji.
72.
Trybunał odróżnił działalność policji lokalnej działającej w gminie w Hiszpanii (
34
) od działalności policji wspólnoty autonomicznej tego państwa członkowskiego (
35
), uznając, że szczególna sprawność fizyczna jest konieczna w przypadku wszystkich policjantów z powodu stosowania siły fizycznej w ramach ich działalności w zakresie ochrony mienia oraz osób, a także kontroli i zatrzymywania sprawców przestępstw. Trybunał przyznał, że poziom sprawności fizycznej wymagany od policji odpowiedzialnej za wspólnotę autonomiczną może być wyższy niż wymagany od policji lokalnej, a tym samym wymagać przy naborze takiej granicy wieku, podczas gdy będzie ona nieproporcjonalna w przypadku zastosowania przy naborze funkcjonariuszy policji lokalnej.
73.
Trybunał podkreślił, że działalność tej pierwszej, której podstawowym zadaniem jest zagwarantowanie bezpieczeństwa obywateli na całym terytorium wspólnoty, może wiązać się z wykonywaniem zadań w trudnych, a nawet ekstremalnych warunkach (
36
), podczas gdy działalność tej drugiej, która obejmuje również kierowanie ruchem drogowym i zadania o charakterze administracyjnym, nie wymaga szczególnie wysokiej sprawności fizycznej, porównywalnej ze sprawnością wymaganą w sposób systematyczny w straży pożarnej zajmującej się gaszeniem pożarów (
37
).
74.
W odniesieniu do zawodu pilota lotniczego w badaniu proporcjonalności przyjęto podejście analogiczne, wymagające oceny zróżnicowanej w zależności od warunków wykonywania działalności.
75.
W odniesieniu do cywilnego przewozu pasażerów lub ładunków Trybunał orzekł w wyroku Prigge i in. (
38
), że obowiązek całkowitego zaprzestania działalności przez pilotów liniowych w wieku 60 lat, wprowadzony na mocy układu zbiorowego, nie jest proporcjonalny do celu ochrony bezpieczeństwa publicznego, biorąc pod uwagę zadania, jakie się z wiążą z tą działalnością.
76.
Natomiast w przypadku gdy działalność pilota polega nie na realizacji lotów cywilnych, lecz na zapewnieniu bezpieczeństwa państwa, obowiązek zaprzestania wszelkiej działalności pilota w wieku 60 lat został uznany w wyroku Cafaro (
39
) za proporcjonalny do zamierzonego celu, z uwzględnieniem charakteru działalności i warunków jej wykonywania (
40
).
77.
Z orzecznictwa analizowanego w niniejszej sekcji wynika, że wymóg szczególnie wysokiej sprawności fizycznej, taki jak omawiany w wyroku Wolf wymóg stawiany służbie pożarniczej zajmującej się gaszeniem pożarów, należy ograniczyć do najbardziej wymagających zadań w ramach danego zawodu. Czy to u strażaków, policjantów, czy u pilotów samolotów należy sprawdzić, czy nie istnieją stanowiska, w przypadku których wystarczający byłby niższy poziom sprawności fizycznej, tak aby osoby pragnące pracować na tych stanowiskach nie były – w sposób nieproporcjonalny – automatycznie wykluczone z uwagi na wiek.
78.
Przywołane tu orzecznictwo znajduje moim zdaniem zastosowanie do innych postaci dyskryminacji, w szczególności dyskryminacji ze względu na niepełnosprawność. Jednakże, co się tyczy tej ostatniej, art. 5 dyrektywy 2000/78 przewiduje ponadto wprowadzenie „racjonalnych usprawnień” na rzecz osób niepełnosprawnych. Zbadam je w następnej sekcji.
3. W przedmiocie uwzględnienia niepełnosprawności
79.
W odniesieniu do osób dotkniętych niepełnosprawnością należy zatem zbadać, na podstawie orzecznictwa rozpatrywanego w poprzedniej sekcji, czy osoby te mogą być zatrudnione w ramach określonych zawodów na konkretnych stanowiskach.
80.
Artykuł 5 dyrektywy 2000/78 dodatkowo wzmacnia ten wymóg, nakładając na pracodawców obowiązek wprowadzenia „racjonalnych usprawnień” dla tych osób, pod warunkiem że nie stanowi to nieproporcjonalnie wysokich obciążeń. Racjonalne usprawnienia są zdefiniowane w tym przepisie jako właściwe środki, z uwzględnieniem potrzeb konkretnej sytuacji, mające umożliwić osobie niepełnosprawnej między innymi dostęp do pracy, wykonywanie jej i rozwój zawodowy (
41
).
81.
Wskazany art. 5 dyrektywy 2000/78 podkreśla, że na pracodawcach zarówno publicznych, jak i prywatnych (
42
) ciąży obowiązek uwzględnienia potrzeb osób niepełnosprawnych i ułatwienia ich integracji w pracy. Artykuł 5 nakłada na pracodawców obowiązek (
43
) wprowadzenia racjonalnych usprawnień na rzecz pracowników dotkniętych niepełnosprawnością, o ile nie stanowi to nieproporcjonalnie wysokich obciążeń.
82.
Z przepisu tego wynika, że sytuacja osób niepełnosprawnych powinna być przedmiotem szczególnej, a nawet indywidualnej analizy, z uwzględnieniem „potrzeb konkretnej sytuacji” (
44
).
83.
Obowiązkowi wprowadzenia racjonalnych usprawnień podlegają wszyscy pracodawcy (
45
). W wyroku HK Danmark Trybunał wyjaśnił, że pojęcie „racjonalnych usprawnień” należy rozumieć szeroko (
46
), jako usunięcie wszelkich barier, które mogą utrudniać osobom niepełnosprawnym pełne i skuteczne uczestnictwo w życiu zawodowym na równych zasadach z innymi pracownikami (
47
). Motyw 20 dyrektywy 2000/78 zawiera wykaz racjonalnych usprawnień o charakterze materialnym, organizacyjnym lub edukacyjnym (
48
), przy czym Trybunał wyjaśnił już, że wykaz ten nie jest wyczerpujący (
49
).
84.
Trybunał orzekł zatem, że dyrektywa ta stoi na przeszkodzie rozwiązaniu umowy o pracę ze względu na niepełnosprawność, które, zważywszy na obowiązek wprowadzania racjonalnych usprawnień dla osób niepełnosprawnych, nie jest uzasadnione tym, że dana osoba nie jest kompetentna ani zdolna bądź nie pozostaje w dyspozycji do wykonywania najważniejszych czynności na danym stanowisku (
50
).
85.
Wyrok HK Danmark potwierdza ową wykładnię, stanowiąc jednocześnie jej przykład. Wyrok ten dotyczył ustawy krajowej umożliwiającej zwolnienie pracownika ze skróconym okresem wypowiedzenia w przypadku długotrwałej nieobecności z powodu choroby (
51
). Na podstawie tej ustawy z powodu nieobecności zostali zwolnieni pracownicy niepełnosprawni. Z okoliczności faktycznych tego wyroku wynika, że osoby te były w stanie przepracować, w ujęciu tygodniowym, ograniczoną liczbę godzin. Ponadto po zwolnieniu jednego z pracowników pracodawca ogłosił ofertę zatrudnienia na stanowisku w niepełnym wymiarze czasu pracy (
52
). Trybunał uznał, że należy zbadać, czy racjonalne usprawnienia, w tym przypadku w postaci zmniejszenia wymiaru czasu pracy, nie pozwoliłyby tym osobom na wykonywanie pracy, nie stanowiąc jednocześnie nieracjonalnego obciążenia dla pracodawców (
53
), oraz czy nieobecności, które doprowadziły do ich zwolnienia, nie wynikały z braku takich usprawnień (
54
).
86.
Trybunał stwierdził, że dyrektywa 2000/78 stoi na przeszkodzie przepisowi krajowemu pozwalającemu na zwolnienie pracowników niepełnosprawnych z powodu ich nieobecności z powodu choroby, jeżeli nieobecności te wynikają z niewprowadzenia przez pracodawcę racjonalnych usprawnień zgodnie z art. 5 tej dyrektywy (
55
).
87.
Innymi słowy, w sytuacji gdy przyjęcie racjonalnych usprawnień pozwoliłoby niepełnosprawnemu pracownikowi na spełnienie wymogów wynikających z jego stanowiska, lecz pracodawca zaniechał wprowadzenia takich środków, zwolnienie owego pracownika z tego powodu, że nie spełnia tych wymogów, jest sprzeczne z dyrektywą 2000/78 (
56
), a ustawa krajowa zezwalająca na takie zwolnienie również jest z tą dyrektywą sprzeczna.
4. Jakie konsekwencje należy wyciągnąć z tego orzecznictwa dla niniejszej sprawy?
88.
Przypominam, że w sprawie w postępowaniu głównym ministerstwo sprawiedliwości twierdzi, iż wymagany przez rozporządzenie nr 12 poziom zdolności słyszenia, który odpowiada poziomowi wymaganemu od funkcjonariuszy policji, jest uzasadniony koniecznością pomagania policji – jeśli wystąpi taka potrzeba – w obrębie więzienia przez wszystkich funkcjonariuszy zakładów karnych, czyli koniecznością spełnienia wymogu interoperacyjności. Jak już podkreśliłem, takiej konieczności nie można jednak po prostu zadekretować, lecz musi ona zostać wykazana (
57
).
89.
Interoperacyjność funkcjonariuszy może okazać się konieczna w szczególnych okolicznościach, na przykład w przypadku więzień przeznaczonych w całości dla więźniów niebezpiecznych lub oddziałów penitencjarnych o takim przeznaczeniu. W takiej sytuacji wymaganie od wszystkich funkcjonariuszy zakładów karnych posiadania wysokiej zdolności słyszenia, jak u policjantów, wydaje się uzasadnione charakterem przydzielonych zadań i warunkami ich wykonywania (
58
).
90.
Jednakże w ramach niniejszej sprawy nie przedstawiono żadnych dowodów w tym zakresie, przy czym poczynienie ustaleń w tym względzie należy do sądu krajowego.
91.
W każdym wypadku, nawet gdyby stosowanie wymogu odnoszącego się do poziomu zdolności słyszenia, takiego jak ustanowiony w rozporządzeniu nr 12, było uzasadnione nie tyle ze względu na okazjonalną pomoc policji, lecz w sposób ogólny charakterem zadań wykonywanych przez funkcjonariuszy zakładów karnych, przypominam, że art. 5 dyrektywy 2000/78 co do zasady zobowiązuje pracodawcę do wprowadzenia racjonalnych usprawnień. Ma on bowiem obowiązek podjęcia właściwych środków w stosunku do pracownika niepełnosprawnego w zależności od potrzeb konkretnej sytuacji, pod warunkiem że środki te nie stanowią dla niego nieproporcjonalnie wysokich obciążeń.
92.
Takie usprawnienia mogą mieć charakter organizacyjny i polegać na przydzieleniu danego funkcjonariusza zakładu karnego do służby, która nie wymaga zwykle tego samego poziomu zdolności słyszenia, jaki jest wymagany od policjantów. W przypadku takim jak w postępowaniu głównym należałoby sprawdzić, czy przydzielenie do stanowiska takiego jak powierzone ostatnio skarżącemu w postępowaniu głównym, czyli do dozoru elektronicznego nad więźniami, pomogłoby mu spełnić całkowicie wymogi wiążące się z wykonywanymi przez niego zadaniami.
93.
Okoliczność, że funkcjonariusz zakładu karnego, taki jak skarżący w postępowaniu głównym, mógł wykonywać powierzone mu zadania dozoru w sposób zadowalający jego przełożonych (
59
), może świadczyć o tym, że możliwe jest przydzielenie mu innego stanowiska.
94.
Podkreślam, że jeśli osoba niepełnosprawna jest w stanie wykonywać swoje zadania, w razie potrzeby po wprowadzeniu racjonalnych usprawnień w rozumieniu art. 5 dyrektywy 2000/78, to zwolnienie tej osoby z tego tylko powodu, że nie spełnia normy w zakresie zdolności słyszenia, wykracza poza to, co jest konieczne do realizacji celu w postaci zapewnienia zdolności operacyjnej służby, i sprowadza się do zwolnienia tej osoby wyłącznie z powodu jej niepełnosprawności, w sposób sprzeczny z tą dyrektywą (
60
).
95.
Poza usprawnieniami o charakterze organizacyjnym, w przypadku takim jak rozpatrywany w postępowaniu głównym można rozważać usprawnienia o charakterze materialnym.
96.
W tym względzie w toku postępowania przed sądami krajowymi zasugerowano, że funkcjonariusz zakładu karnego dotknięty niepełnosprawnością słuchową może posługiwać się aparatem umożliwiającym mu osiągnięcie poziomu wymaganego przez rozporządzenie nr 12.
97.
Wydaje mi się zaś, że zezwolenie na korzystanie z takiego aparatu można uznać za racjonalne usprawnienie w rozumieniu art. 5 dyrektywy 2000/78.
98.
Skarżący w postępowaniu głównym oraz minister pracy i zdrowia oraz rzecznik praw obywatelskich są zdania, że korzystanie z takiego aparatu powinno być dozwolone, jak jest w przypadku okularów i soczewek kontaktowych służących korekcie wady wzroku.
99.
Minister sprawiedliwości uważa jednak, że nie ma dowodów na to, iż aparaty słuchowe pomagają i zapewniają komfort w zakresie zdolności słyszenia w sposób porównywalny do okularów lub soczewek kontaktowych w odniesieniu do wzroku. Ja zaś pragnę zauważyć, że przeciwnie, nie ma dowodu na to, że aparaty, o których mowa, nie korygują w tak samo skuteczny sposób i w tym samym stopniu braków słuchu co okulary i soczewki kontaktowe w odniesieniu do wad wzroku. Jeśli stosowanie aparatu w celu korygowania niepełnosprawności takiej jak wada wzroku jest wyraźnie dozwolone, można zastanawiać się, z jakiego powodu nie można w ten sam sposób zezwolić na stosowanie aparatu służącego korygowaniu innej niepełnosprawności sensorycznej, takiej jak ubytek słuchu.
100.
Co się tyczy kwestii tego, czy korzystanie z aparatu stanowi nieproporcjonalnie wysokie obciążenie dla pracodawcy, nie przedstawiono żadnych dowodów w tym zakresie. Porównanie z wykorzystaniem urządzenia korygującego wzrok wydaje się wskazywać, że korzystanie z aparatu słuchowego nie stwarza takiego nieproporcjonalnie wysokiego obciążenia.
101.
W każdym wypadku zwracam uwagę, że skoro używanie aparatu słuchowego jest dozwolone w ramach wykonywania zadań funkcjonariuszy zakładu karnego w obrębie więzienia (
61
) i umożliwia tym, którzy wykonują te zadania, osiągnięcie poziomu zdolności słyszenia wymaganego przez rozporządzenie nr 12, nielogiczne wydaje się zakazanie wykonywania zadania w postaci dozoru więźniów funkcjonariuszom zakładów karnych, którzy już pełnią służbę lub są na etapie naboru, z tego tylko powodu, że podczas badania słuchu przeprowadzonego bez pomocy takiego aparatu nie osiągają owego poziomu.
102.
Uważam zatem, że automatyczne wykluczenie funkcjonariusza zakładu karnego przydzielonego do dozoru więźniów lub kandydata na to stanowisko bez uwzględnienia jego zdolności do wykonywania powierzonych mu zadań, z tego tylko powodu, że nie spełnia on określonej w rozporządzeniu takim jak rozporządzenie nr 12 normy dotyczącej zdolności słyszenia, nie jest proporcjonalne do celu bezpieczeństwa publicznego i utrzymania porządku. Stąd wniosek, że takie uregulowanie skutkuje bezpośrednią dyskryminacją ze względu na niepełnosprawność, sprzeczną z art. 2 ust. 2 lit. a) dyrektywy 2000/78.
V. Wnioski
103.
W świetle powyższych rozważań proponuję, aby na pytanie prejudycjalne przedłożone przez Riigikohus, põhiseaduslikkuse järelevalve kolleegium (sąd najwyższy, izba kontroli konstytucyjności, Estonia) Trybunał udzielił następującej odpowiedzi:
Artykuł 2 ust. 2 lit. a) dyrektywy Rady 2000/78/WE z dnia 27 listopada 2000 r. ustanawiającej ogólne warunki ramowe równego traktowania w zakresie zatrudnienia i pracy w związku z art. 4 ust. 1 i art. 5 tej dyrektywy należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie uregulowaniu krajowemu ustanawiającemu całkowitą niemożliwość dalszego zatrudniania funkcjonariusza zakładu karnego wyłącznie z tego powodu, że jego zdolność słyszenia jest niższa od ustalonej normy, w sytuacji gdy pracodawca nie bada, czy osoba ta jest w stanie wykonywać zadania wynikające ze służby, w razie potrzeby po wprowadzeniu racjonalnych usprawnień w rozumieniu rzeczonego art. 5, takich jak przydzielenie do wykonywania określonych obowiązków lub zezwolenie na posługiwanie się aparatem słuchowym.
(
1
)	Język oryginału: francuski.
(
2
)	Dyrektywa Rady z dnia 27 listopada 2000 r. ustanawiająca ogólne warunki ramowe równego traktowania w zakresie zatrudnienia i pracy (Dz.U. 2000, L 303, s. 16).
(
3
)	W postanowieniu odsyłającym wyjaśniono, że poziom zdolności słyszenia mniej sprawnego ucha skarżącego w postępowaniu głównym wynosił od 55 do 75 dB dla częstotliwości od 500 do 2000 Hz, podczas gdy zgodnie z § 4 ust. 2 rozporządzenia nr 12 zdolność słyszenia ucha gorzej słyszącego nie powinna dla tych częstotliwości wymagać więcej niż 40 dB.
(
4
)	Wyrok z dnia 13 listopada 2014 r. (C‑416/13, EU:C:2014:2371, pkt 43–45).
(
5
)	Zobacz podobnie, w odniesieniu do dyskryminacji ze względu na wiek, wyrok z dnia 13 września 2011 r., Prigge i in. (C‑447/09, EU:C:2011:573, pkt 39).
(
6
)	Zobacz w szczególności wyroki: z dnia 11 kwietnia 2013 r., HK Danmark (C‑335/11 i C‑337/11, zwany dalej „wyrokiem HK Danmark”, EU:C:2013:222, pkt 38);, z dnia 18 marca 2014 r., Z. (C‑363/12, EU:C:2014:159, pkt 77).
(
7
)	Należy wskazać, że nie podzielam stanowiska Tartu Ringkonnakohus (sądu apelacyjnego w Tartu), zgodnie z którym porównania należy dokonać pomiędzy osobami dotkniętymi niepełnosprawnością wzrokową a osobami dotkniętymi niepełnosprawnością słuchową.
(
8
)	Zobacz wyrok z dnia 14 marca 2017 r., Bougnaoui i ADDH (C‑188/15, EU:C:2017:204, pkt 38).
(
9
)	Zobacz podobnie, w szczególności, wyrok z dnia 14 marca 2017 r., Bougnaoui i ADDH (C‑188/15, EU:C:2017:204, pkt 37 i przytoczone tam orzecznictwo).
(
10
)	Zobacz § 4 ust. 1 rozporządzenia nr 12, przywołany w pkt 15 niniejszej opinii.
(
11
)	Zobacz analogicznie, w odniesieniu do wymogu posiadania zdolności fizycznych wystarczających do wykonywania czynności policyjnych, wyrok z dnia 13 listopada 2014 r., Vital Pérez (C‑416/13, EU:C:2014:2371, pkt 41); a w przedmiocie zdolności fizycznych pilota liniowego wyroki: z dnia 13 września 2011 r., Prigge i in. (C‑447/09, EU:C:2011:573, pkt 67); a także z dnia 7 listopada 2019 r., Cafaro (C‑396/18, EU:C:2019:929, pkt 62).
(
12
)	Konwencja ta została zatwierdzona w imieniu Wspólnoty Europejskiej decyzją Rady 2010/48/WE z dnia 26 listopada 2009 r. (Dz.U. 2010, L 23, s. 35).
(
13
)	Zobacz podobnie motyw 6 dyrektywy 2000/78, który odwołuje się do Wspólnotowej Karty Socjalnych Podstawowych Praw Pracowników, oraz motyw 8 tej dyrektywy.
(
14
)	Zobacz motyw 9 dyrektywy 2000/78. Pragnę ponadto podkreślić, że zgodnie z art. 26 karty, zatytułowanym „Integracja osób niepełnosprawnych”, „Unia uznaje i szanuje prawo osób niepełnosprawnych do korzystania ze środków mających zapewnić im samodzielność, integrację społeczną i zawodową oraz udział w życiu społeczności”. Zobacz także wyrok z dnia 22 maja 2014 r., Glatzel (C‑356/12, EU:C:2014:350, pkt 77).
(
15
)	Zobacz motyw 20 dyrektywy 2000/78.
(
16
)	Zobacz motywy 26 i 27 dyrektywy 2000/78.
(
17
)	Podkreślenie moje.
(
18
)	Zbadam to pojęcie szczegółowo poniżej. Zobacz pkt 58–68 niniejszej opinii.
(
19
)	Wyrok z dnia 26 października 1999 r. (C‑273/97, EU:C:1999:523).
(
20
)	Zobacz wyrok z dnia 26 października 1999 r., Sirdar (C‑273/97, EU:C:1999:523, pkt 30).
(
21
)	Zobacz wyrok z dnia 26 października 1999 r., Sirdar (C‑273/97, EU:C:1999:523, pkt 7).
(
22
)	Wyrok z dnia 26 października 1999 r., Sirdar (C‑273/97, EU:C:1999:523, pkt 25, 31). Pragnę zauważyć, że Trybunał wskazał konieczność okresowego badania, czy w świetle rozwoju społeczeństwa odstępstwo od zasad ogólnych dyrektywy można utrzymać w mocy. Zobacz także podobnie wyrok z dnia 15 maja 1986 r., Johnston (222/84, EU:C:1986:206, pkt 37).
(
23
)	Wyrok z dnia 30 czerwca 1988 r. (318/86, EU:C:1988:352).
(
24
)	Zobacz wyrok z dnia 30 czerwca 1988 r., Komisja/Francja (318/86, EU:C:1988:352, pkt 21).
(
25
)	Zobacz wyrok z dnia 30 czerwca 1988 r., Komisja/Francja (318/86, EU:C:1988:352, pkt 25).
(
26
)	W opinii w sprawie Komisja/Francja (318/86, EU:C:1988:254, s. 3571) rzecznik generalny G. Slynn opisał argument rządu francuskiego, posługując się terminem „zamienność”. Zobacz także, w odniesieniu do wyroku z dnia 30 czerwca 1988 r., Komisja/Francja (318/86, EU:C:1988:352), opinia rzecznika generalnego A. La Pergoli w sprawie Sirdar (C‑273/97, EU:C:1999:246, pkt 36).
(
27
)	Wyrok z dnia 26 października 1999 r. (C‑273/97, EU:C:1999:523).
(
28
)	Wyrok z dnia 30 czerwca 1988 r. (318/86, EU:C:1988:352).
(
29
)	Wyrok z dnia 26 października 1999 r. (C‑273/97, EU:C:1999:523).
(
30
)	Zobacz podobnie wyroki: z dnia 12 stycznia 2010 r., Wolf (C‑229/08, EU:C:2010:3, pkt 41); z dnia 13 września 2011 r., Prigge i in. (C‑447/09, EU:C:2011:573, pkt 67); z dnia 5 lipca 2017 r., Fries (C‑190/16, EU:C:2017:513, pkt 46); a także z dnia 7 listopada 2019 r., Cafaro (C‑396/18, EU:C:2019:929, pkt 60).
(
31
)	Wyrok z dnia 12 stycznia 2010 r. (C‑229/08, EU:C:2010:3; zwany dalej „wyrokiem Wolf”).
(
32
)	Zobacz wyrok Wolf, pkt 41, 43.
(
33
)	Zobacz wyrok Wolf, pkt 43, 44.
(
34
)	Wyrok z dnia 13 listopada 2014 r., Vital Pérez (C‑416/13, EU:C:2014:2371).
(
35
)	Wyrok z dnia 15 listopada 2016 r., Salaberria Sorondo (C‑258/15, EU:C:2016:873).
(
36
)	Zobacz wyrok z dnia 15 listopada 2016 r., Salaberria Sorondo (C‑258/15, EU:C:2016:873, pkt 41). Pragnę również zauważyć, że podobnie jak w przypadku strażaków z wyroku Wolf (pkt 43), podnoszona konieczność przywrócenia zadowalającej struktury wiekowej wymagała zatrudniania funkcjonariuszy mających mniej niż 35 lat.
(
37
)	Zobacz wyroki: z dnia 13 listopada 2014 r., Vital Pérez (C‑416/13, EU:C:2014:2371, pkt 53, 54); z dnia 18 października 2017 r., Kalliri (C‑409/16, EU:C:2017:767, pkt 38).
(
38
)	Wyrok z dnia 13 września 2011 r. (C‑447/09, EU:C:2011:573).
(
39
)	Wyrok z dnia 7 listopada 2019 r. (C‑396/18, EU:C:2019:929).
(
40
)	Zobacz podobnie wyrok z dnia 7 listopada 2019 r., Cafaro (C‑396/18, EU:C:2019:929, pkt 53–57). Analogiczne rozważania Trybunał sformułował w wyroku z dnia 22 maja 2014 r., Glatzel (C‑356/12, EU:C:2014:350) w odniesieniu do kierowania pojazdami samochodowymi i różnicy w zakresie ostrości widzenia wymaganej od kierowców samochodów ciężarowych w stosunku do kierowców pojazdów lekkich. Trybunał uznał, że z uwagi na względy bezpieczeństwa drogowego i z uwagi na różnice w wymiarach pojazdów, liczbę przewożonych pasażerów i wynikającą z tego odpowiedzialność, wobec kierowców samochodów ciężarowych można stosować bardziej surowe wymogi w zakresie sprawności widzenia niż wobec kierowców pojazdów lekkich (zob. podobnie pkt 83–85 tego wyroku).
(
41
)	Artykuł 7 dyrektywy 2000/78 przewiduje ponadto, że państwa członkowskie mogą utrzymać lub przyjmować dla osób niepełnosprawnych działania pozytywne i szczególne środki.
(
42
)	Artykuł 3 ust. 1 dyrektywy 2000/78 stanowi, że dyrektywę stosuje się do wszystkich osób, zarówno publicznych, jak i prywatnych.
(
43
)	Zobacz wyroki: HK Danmark, pkt 49; z dnia 4 lipca 2013 r., Komisja/Włochy (C‑312/11, niepublikowany, EU:C:2013:446, pkt 62).
(
44
)	Zobacz art. 5 dyrektywy 2000/78 (podkreślenie moje).
(
45
)	Zobacz wyrok z dnia 4 lipca 2013 r., Komisja/Włochy (C‑312/11, niepublikowany, EU:C:2013:446, pkt 62). Włochy zostały skazane za to, że swoimi przepisami transponującymi dyrektywę 2000/78 nie objęły wszystkich pracodawców (pkt 67 tego wyroku). W wyroku HK Danmark (pkt 49) Trybunał potwierdził, że pracodawca jest zobowiązany do podjęcia właściwych środków.
(
46
)	Zobacz wyrok HK Danmark, pkt 53.
(
47
)	Zobacz wyrok HK Danmark, pkt 54.
(
48
)	Zobacz podobnie wyrok HK Danmark, pkt 49.
(
49
)	Zobacz wyrok HK Danmark, pkt 49, 56. I tak, mimo że zmniejszenie wymiaru czasu pracy nie zostało wymienione w wykazie właściwych środków mających na celu przystosowanie miejsca pracy z uwzględnieniem niepełnosprawności zawartym w motywie 20 dyrektywy 2000/78, można je uznać za jeden z racjonalnych środków usprawniających, o których mowa w art. 5 tej dyrektywy (zob. pkt 64 tego wyroku).
(
50
)	Zobacz wyrok z dnia 11 lipca 2006 r., Chacón Navas (C‑13/05, EU:C:2006:456, pkt 51).
(
51
)	Zobacz wyrok HK Danmark, pkt 13.
(
52
)	Zobacz wyrok HK Danmark, pkt 62.
(
53
)	Zobacz wyrok HK Danmark, pkt 59, 62.
(
54
)	Zobacz wyrok HK Danmark, pkt 67.
(
55
)	Zobacz podobnie wyrok HK Danmark, pkt 68.
(
56
)	Zobacz podobnie wyrok z dnia 11 września 2019 r., Nobel Plastiques Ibérica (C‑397/18, EU:C:2019:703, pkt 71, 75). Z wyroku tego wynika, że jeżeli pracodawca przewidział kryteria zwolnienia oparte na współczynnikach wydajności, absencji i wszechstronności, to zwolnienie pracownika niepełnosprawnego z tego powodu, że nie spełnia on tych kryteriów w sytuacji, w której nie wprowadzono racjonalnych usprawnień w rozumieniu art. 5 dyrektywy 2000/78, stanowi zakazaną przez tę dyrektywę dyskryminację ze względu na niepełnosprawność.
(
57
)	Zobacz pkt 67 niniejszej opinii.
(
58
)	Takiego wymogu interoperacyjności można by również wymagać w przypadku niedoborów kadrowych funkcjonariuszy zakładów karnych we wszystkich więzieniach danego państwa członkowskiego lub gdyby problem ten występował w danym więzieniu.
(
59
)	Zobacz pkt 18 niniejszej opinii.
(
60
)	Zobacz podobnie wyroki: z dnia 11 lipca 2006 r., Chacón Navas (C‑13/05, EU:C:2006:456); HK Danmark; a także z dnia 11 września 2019 r., Nobel Plastiques Ibérica (C‑397/18, EU:C:2019:703), analizowane w sekcji 3 niniejszej opinii.
(
61
)	Okoliczność tę podkreślił sam minister sprawiedliwości.