62022CJ0045
WYROK TRYBUNAŁU (siódma izba)
z dnia 12 października 2023 r. (
*1
)
Odesłanie prejudycjalne – Zabezpieczenie społeczne pracowników migrujących – Rozporządzenie (WE) nr 883/2004 – Artykuł 55 ust. 1 lit. a) – Kumulacja świadczeń różnego rodzaju – Stosowanie krajowych zasad przeciwdziałania kumulacji – Obliczanie wysokości renty rodzinnej – Podział kwot świadczenia lub świadczeń lub innych dochodów, które zostały uwzględnione, przez liczbę świadczeń – Pojęcie „kwot, które zostały uwzględnione”
W sprawie C‑45/22
mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez tribunal du travail francophone de Bruxelles (francuskojęzyczny sąd pracy w Brukseli, Belgia) postanowieniem z dnia 4 stycznia 2022 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 20 stycznia 2022 r., w postępowaniu:
HK
przeciwko
Service fédéral des Pensions,
TRYBUNAŁ (siódma izba),
w składzie: F. Biltgen (sprawozdawca), prezes izby, J. Passer, i M.L. Arastey Sahún, sędziowie,
rzecznik generalny: A. Rantos,
sekretarz: A. Calot Escobar,
uwzględniając pisemny etap postępowania,
rozważywszy uwagi, które przedstawili:
–
HK – osobiście,
–
w imieniu rządu belgijskiego – S. Baeyens, C. Pochet i L. Van den Broeck, w charakterze pełnomocników,
–
w imieniu rządu fińskiego – A. Laine, w charakterze pełnomocnika,
–
w imieniu Komisji Europejskiej – B.‑R. Killmann i D. Martin, w charakterze pełnomocników,
po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 27 kwietnia 2023 r.,
wydaje następujący
Wyrok
1
Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 55 ust. 1 lit. a) rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego (Dz.U. 2004, L 166, s. 1; sprostowania: Dz.U. 2013, L 188, s. 10; Dz.U. 2020, L 338, s. 18).
2
Wniosek ten został złożony w ramach sporu pomiędzy HK a service fédéral des Pensions (federalnym zakładem ubezpieczeń społecznych, Belgia; zwanym dalej „SFP”) w przedmiocie obliczenia kwoty renty rodzinnej przysługującej HK w następstwie śmierci jego małżonki.
Ramy prawne
Prawo Unii
Rozporządzenie nr 1408/71
3
Rozporządzenie Rady (EWG) nr 1408/71 z dnia 14 czerwca 1971 r. w sprawie stosowania systemów zabezpieczenia społecznego do pracowników najemnych, osób prowadzących działalność na własny rachunek i do członków ich rodzin przemieszczających się we Wspólnocie, w brzmieniu zmienionym i uaktualnionym rozporządzeniem Rady (WE) nr 118/97 z dnia 2 grudnia 1996 r. (Dz.U. 1997, L 28, s. 1) (zwane dalej „rozporządzeniem nr 1408/71”), zostało uchylone ze skutkiem od dnia 1 maja 2010 r., od kiedy to obowiązuje rozporządzenie nr 883/2004.
4
Artykuł 46c rozporządzenia (EWG) nr 1408/71, zatytułowany „Przepisy szczególne stosowane w przypadku kumulacji jednego lub kilku świadczeń określonych w art. 46a ust. 1 z jednym lub wieloma świadczeniami różnego rodzaju lub z innymi przychodami w przypadku dwóch lub więcej państw członkowskich”, w ust. 1 stanowił:
„Jeżeli korzystanie ze świadczeń różnego rodzaju lub z innych dochodów pociąga za sobą zmniejszenie, zawieszenie lub zniesienie [obniżenie, zawieszenie i wstrzymywanie] dwóch lub więcej świadczeń, określonych w art. 46 ust. 1 lit. a) ppkt (i), kwoty, które nie będą wypłacane w przypadku ścisłego zastosowania przepisów dotyczących zmniejszenia, zawieszenia lub zniesienia [obniżenia, zawieszenia i wstrzymywania] przewidzianych w ustawodawstwie danych państw członkowskich, dzieli się przez liczbę świadczeń podlegających zmniejszeniu, zawieszeniu lub zniesieniu [obniżeniu, zawieszeniu i wstrzymywaniu]”.
5
Omawiany art. 46c został dodany do rozporządzenia nr 1408/71 rozporządzeniem Rady (EWG) nr 1248/92 z dnia 30 kwietnia 1992 r. (Dz.U. 1992, L 136, s. 7). Motywy szesnasty i dwudziesty drugi tego ostatniego rozporządzenia miały następujące brzmienie:
„biorąc pod uwagę, że aby chronić pracowników migrujących i osoby pozostałe przy życiu przed nadmiernie rygorystycznym stosowaniem zasad krajowych dotyczących obniżki, zawieszania lub wstrzymywania, niezbędne jest wprowadzenie do rozporządzenia (EWG) nr 1408/71 przepisu ściśle regulującego stosowanie takich zasad;
[…]
biorąc pod uwagę, że do rozporządzenia (EWG) nr 1408/71 należy wprowadzić przepisy mające na celu zagwarantowanie, że łączne stosowanie krajowych przepisów dotyczących zmniejszenia, zawieszenia lub zniesienia [obniżenia, zawieszenia i wstrzymywania] przez dwa lub więcej państwa członkowskie w przypadku kumulacji świadczeń różnego rodzaju nie będzie miało negatywnego wpływu na pracowników migrujących lub ich następców prawnych […]”.
Rozporządzenie nr 883/2004
6
Motywy 4, 29 i 31 rozporządzenia nr 883/2004 brzmią następująco:
(4)
Niezbędne jest uwzględnienie szczególnych cech ustawodawstwa krajowego w zakresie zabezpieczenia społecznego i stworzenie jedynie systemu koordynacji.
[…]
(29)
By chronić pracowników migrujących i osoby pozostałe przy życiu przed nadmiernie rygorystycznym stosowaniem zasad krajowych dotyczących obniżki, zawieszania lub wstrzymywania, niezbędne jest wprowadzenie przepisów ściśle regulujących stosowanie takich zasad.
[…]
(31)
Według Trybunału Sprawiedliwości ustanawianie takich zasad należy do krajowego ustawodawcy, przy czym należy pamiętać, że ustalanie granic, w jakich mają być stosowane przepisy krajowe w zakresie obniżki, zawieszania lub wstrzymywania, należy do władz prawodawczych [Unii]”.
7
Zgodnie z art. 52 tego rozporządzenia, zatytułowanym „Przyznawanie świadczeń”:
„1.   Właściwa instytucja ustala wysokość świadczeń, jakie byłyby należne:
a)
zgodnie z ustawodawstwem, które stosuje, wyłącznie w przypadkach, gdy warunki uprawnienia do świadczeń zostały spełnione wyłącznie na podstawie prawa krajowego (świadczenie niezależne);
b)
poprzez ustalenie teoretycznej kwoty świadczenia, a następnie kwoty rzeczywistej (świadczenie proporcjonalne), w następujący sposób:
[…]
2.   W odpowiednich przypadkach instytucja właściwa stosuje do kwoty ustalonej zgodnie z przepisami ust. 1 lit. a) i b) wszystkie zasady dotyczące obniżania, zawieszania i wstrzymywania, zgodnie ze stosowanym przez nią ustawodawstwem, w granicach przewidzianych przepisami art. 53–55.
3.   Zainteresowany jest uprawniony do otrzymywania od instytucji właściwej każdego państwa członkowskiego wyższej z kwot ustalonych zgodnie z ust. 1 lit. a) i b).
[…]”.
8
Artykuł 53 wspomnianego rozporządzenia, zatytułowany „Zasady przeciwdziałania kumulacji”, stanowi:
„1.   Kumulacja świadczeń z tytułu inwalidztwa, świadczeń z tytułu starości i rent rodzinnych ustalanych lub udzielanych na podstawie okresów ubezpieczenia i/lub zamieszkania spełnionych przez te same osoby uważana jest za kumulację świadczeń tego samego rodzaju.
2.   Kumulacja świadczeń, które nie mogą być uważane za świadczenia tego samego rodzaju w rozumieniu ust. 1, uważana jest za kumulację świadczeń różnego rodzaju.
3.   Następujące przepisy mają zastosowanie do celów stosowania zasad przeciwdziałania kumulacji określonych przez ustawodawstwo państwa członkowskiego w przypadku zbiegu świadczenia z tytułu inwalidztwa, z tytułu starości lub renty rodzinnej ze świadczeniem tego samego rodzaju lub ze świadczeniem różnego rodzaju lub z innym dochodem:
a)
instytucja właściwa bierze pod uwagę świadczenia lub dochody uzyskane w innym państwie członkowskim wyłącznie wtedy, gdy stosowane przez nią ustawodawstwo przewiduje uwzględnianie świadczeń lub dochodów uzyskanych za granicą;
b)
instytucja właściwa bierze pod uwagę wysokość świadczeń, jakie mają być wypłacane przez inne państwo członkowskie przed potrąceniem podatku, składek z tytułu ubezpieczenia społecznego i innych opłat i potrąceń indywidualnych, o ile stosowane przez nią ustawodawstwo nie przewiduje stosowania zasad przeciwdziałania kumulacji po takich potrąceniach, na warunkach i zgodnie z procedurami przewidzianymi w [rozporządzeniu Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 987/2009 z dnia 16 września 2009 r. dotyczącym wykonywania rozporządzenia nr 883/2004 (Dz.U. 2009, L 284, s. 1)];
c)
instytucja właściwa nie uwzględni wysokości świadczeń uzyskanych zgodnie z ustawodawstwem innego państwa członkowskiego na podstawie ubezpieczenia dobrowolnego lub fakultatywnego kontynuowanego;
d)
jeżeli jedno państwo członkowskie stosuje zasady przeciwdziałania kumulacji, ponieważ zainteresowany otrzymuje świadczenia tego samego rodzaju lub innego rodzaju na podstawie ustawodawstwa innego państwa członkowskiego lub dochód uzyskany w innych państwach członkowskich, należne świadczenie może być obniżone wyłącznie o kwotę takich świadczeń lub takiego dochodu”.
9
Artykuł 55 tego rozporządzenia, zatytułowany „Zbieg świadczeń różnego rodzaju”, w ust. 1 stanowi:
„Jeżeli otrzymanie świadczeń różnego rodzaju lub innego dochodu wymaga zastosowania zasad przeciwdziałania kumulacji przewidzianych przez ustawodawstwo zainteresowanych państw członkowskich w odniesieniu do:
a)
dwóch lub więcej niezależnych świadczeń, to instytucje właściwe podzielą kwoty świadczenia lub świadczeń lub innych dochodów, które zostały uwzględnione, przez liczbę świadczeń podlegających wspomnianym zasadom;
jednakże zastosowanie przepisów niniejszej litery nie może pozbawiać zainteresowanego jego statusu emeryta lub rencisty do celów stosowania przepisów pozostałych rozdziałów niniejszego tytułu na warunkach i zgodnie z procedurami określonymi w [rozporządzeniu nr 987/2009].
[…]”.
Prawo belgijskie
10
Artykuł 20 akapity pierwszy i czwarty arrêté royal no 50 du 24 octobre 1967 relatif à la pension de retraite et de survie des travailleurs salariés (dekretu królewskiego nr 50 z dnia 24 października 1967 r. w sprawie świadczeń emerytalnych i rent rodzinnych pracowników najemnych) (Moniteur belge z dnia 27 października 1967 r., s. 11246), w brzmieniu mającym zastosowanie do sporu w postępowaniu głównym (zwanego dalej „dekretem królewskim nr 50”), stanowi:
„Renta rodzinna może podlegać kumulacji ze świadczeniem emerytalnym lub z jakąkolwiek inną korzyścią równoważną świadczeniu emerytalnemu jedynie do wysokości kwoty ustalonej przez Króla.
[…]
Król ustala, w jakim stopniu renta rodzinna może zostać obniżona, jeżeli żyjący małżonek otrzymuje rentę rodzinną lub jakąkolwiek inną korzyść jej równoważną przyznawaną na podstawie systemu świadczeń rent rodzinnych i emerytur państwa obcego lub na podstawie systemu mającego zastosowanie do personelu instytucji prawa międzynarodowego publicznego”.
11
Artykuł 52 ust. 1 arrêté royal du 21 décembre 1967 portant règlement général du régime de pension de retraite et de survie des travailleurs salariés (dekretu królewskiego z dnia 21 grudnia 1967 r. w sprawie powszechnego systemu emerytalnego i rent rodzinnych pracowników najemnych) (Moniteur belge z dnia 16 stycznia 1968 r., s. 441), w brzmieniu mającym zastosowanie do sporu w postępowaniu głównym (zwanego dalej „dekretem królewskim z dnia 21 grudnia 1967 r.”), stanowi w akapitach pierwszym i od trzeciego do piątego:
„Jeżeli żyjący małżonek może ubiegać się z jednej strony o rentę rodzinną na podstawie systemu emerytalno‑rentowego pracowników najemnych i z drugiej strony o jedno lub kilka świadczeń emerytalnych lub o każdą inną równoważną im korzyść na podstawie systemu świadczeń pracowników najemnych lub jednego lub większej liczby innych systemów świadczeń, renta rodzinna może podlegać kumulacji ze wspomnianymi świadczeniami emerytalnymi wyłącznie do wysokości sumy równej 110 % kwoty renty rodzinnej, która zostałaby przyznana żyjącemu małżonkowi za pełny staż pracy.
[…]
Jeżeli małżonek, o którym mowa [w akapicie pierwszym], może również ubiegać się o jedną lub kilka rent rodzinnych lub równoważnych im korzyści w rozumieniu art. 10a [dekretu królewskiego nr 50], to renta rodzinna nie może być wyższa niż różnica pomiędzy z jednej strony 110 % kwoty renty rodzinnej za pełny staż pracy i z drugiej strony sumą kwot świadczeń emerytalnych lub równoważnych im korzyści, o których mowa [w akapicie pierwszym], oraz kwotą równą rencie rodzinnej pracownika najemnego za pełny staż pracy pomnożoną przez ułamek lub sumę ułamków, które wyrażają wartość rent rodzinnych w innych systemach emerytalno‑rentowych, z wyłączeniem systemu dla osób prowadzących działalność na własny rachunek. Wskazane ułamki stanowią ułamki, które zostały lub zostałyby wzięte pod uwagę przy zastosowaniu wspomnianego art. 10a.
Stosowanie [akapitu trzeciego] nie może prowadzić do obniżenia renty rodzinnej do kwoty niższej niż różnica między kwotą renty rodzinnej należnej przed zastosowaniem poprzednich akapitów a sumą kwot świadczeń emerytalnych i równoważnych im korzyści, o których mowa [w akapicie pierwszym].
Do celów stosowania [akapitów pierwszego i trzeciego] renta rodzinna za pełny staż pracy oznacza rentę rodzinną przysługującą żyjącemu małżonkowi przed zastosowaniem poprzednich akapitów pomnożoną przez odwrotność ułamka, w stosownych przypadkach ograniczonego na podstawie wskazanego powyżej art. 10a, który został wykorzystany do obliczenia emerytury służącej za podstawę do obliczenia renty rodzinnej”.
12
Artykuł 52a dekretu królewskiego z dnia 21 grudnia 1967 r. stanowi:
„Przy zastosowaniu art. 20 [akapity trzeci i czwarty] dekretu królewskiego nr 50 kwota renty rodzinnej żyjącego małżonka przyznana na podstawie [dekretu królewskiego nr 50] lub […] [arrêté royal du 23 décembre 1996 portant exécution des articles 15, 16 et 17 de la loi du 26 juillet 1996 portant modernisation de la sécurité sociale et assurant la viabilité des régimes légaux des pensions (dekretu królewskiego z dnia 23 grudnia 1996 r. w sprawie wykonania art. 15, 16 i 17 ustawy z dnia 26 lipca 1996 r. o modernizacji systemu zabezpieczeń społecznych i zapewnieniu rentowności ustawowych systemów emerytalnych) (Moniteur belge z dnia 17 stycznia 1997 r., s. 904)] ulega zmniejszeniu o kwotę renty rodzinnej lub równoważnych jej korzyści przyznawanych na podstawie systemu państwa obcego lub na podstawie systemu mającego zastosowanie do personelu instytucji prawa międzynarodowego publicznego, do której prawa nie można się zrzec”.
13
Artykuł 7 ust. 1 akapit pierwszy arrêté royal du 23 décembre 1996 portant exécution des articles 15, 16 et 17 de la loi du 26 juillet 1996 portant modernisation de la sécurité sociale et assurant la viabilité des régimes légaux des pensions (dekretu królewskiego z dnia 23 grudnia 1996 r. w sprawie wykonania art. 15, 16 i 17 ustawy z dnia 26 lipca 1996 r. o modernizacji systemu zabezpieczeń społecznych i zapewnieniu rentowności ustawowych systemów emerytalnych) stanowi:
„Jeżeli małżonek zmarł przed rozpoczęciem pobierania emerytury, renta rodzinna wynosi 80 [%] kwoty świadczenia emerytalnego, obliczonego według stawki określonej w art. 5 ust. 1 [akapit pierwszy] lit. a) niniejszego dekretu, które to świadczenie zostałoby przyznane małżonkowi na podstawie tego dekretu”.
Postępowanie główne i pytanie prejudycjalne
14
Małżonka HK zmarła w dniu 29 listopada 2016 r.
15
Zważywszy, że HK pracował i opłacał składki w kilku państwach członkowskich, mianowicie w Belgii, Hiszpanii i Finlandii, w dniu 1 grudnia 2016 r. był uprawniony do belgijskiej emerytury w wysokości 11962,55 EUR rocznie oraz hiszpańskiej emerytury w wysokości 8276,28 EUR rocznie. Ponieważ również małżonka HK pracowała i odprowadzała składki w tych samych państwach członkowskich, HK otrzymywał również hiszpańską rentę rodzinną w wysokości 5123,88 EUR rocznie oraz fińską rentę rodzinną w wysokości 1281,24 EUR rocznie, z tytułu składek wpłaconych przez zmarłą małżonkę do tych systemów zabezpieczenia społecznego.
16
Jeśli chodzi o belgijską rentę rodzinną, w dniu 22 grudnia 2017 r. SFP poinformował HK, że ten nie jest uprawniony do otrzymywania takiej renty ze względu na zbyt wysoką całkowitą kwotę pobieranych przez niego świadczeń emerytalnych.
17
W dniu 26 grudnia 2017 r. HK wniósł odwołanie od tej decyzji odmownej.
18
Następnie HK i SFP wymienili obszerną korespondencję na temat sposobów uwzględniania różnych świadczeń emerytalnych pobieranych przez HK w celu ustalenia, czy i w jakim zakresie był on uprawniony do belgijskiej renty rodzinnej.
19
Decyzją z dnia 18 września 2019 r. SFP zmienił swoje pierwotne stanowisko i przyznał HK na podstawie prawa belgijskiego rentę rodzinną w wysokości 1929,03 EUR rocznie, z mocą wsteczną od dnia 1 grudnia 2016 r.
20
HK zaskarżył tę decyzję do sądu odsyłającego, tribunal du travail francophone de Bruxelles (francuskojęzycznego sądu pracy w Brukseli, Belgia), podnosząc, że roczna kwota belgijskiej renty rodzinnej powinna wynosić 6339,01 EUR.
21
Sąd odsyłający stwierdza, że stanowiska HK i SFP różnią się zasadniczo co do wykładni art. 55 ust. 1 lit. a) rozporządzenia nr 883/2004, zawierającego normę, zgodnie z którą w przypadku zastosowania zasad przeciwdziałania kumulacji świadczeń różnego rodzaju instytucja właściwa powinna podzielić kwoty świadczeń lub innych dochodów, które zostały uwzględnione, przez liczbę świadczeń podlegających przewidzianym w ustawodawstwie krajowym zasadom przeciwdziałania kumulacji.
22
Sąd ten dodaje, że zgodnie z ustawodawstwem belgijskim, które zezwala na kumulację renty rodzinnej z emeryturą, ograniczając jednocześnie tę łączną kwotę do wysokości odpowiadającej 110 % kwoty renty rodzinnej, która zostałaby przyznana żyjącemu małżonkowi z tytułu pełnego stażu pracy, strony sporu są zgodne co do tego, że całkowita kwota świadczeń emerytalnych, którą należy uwzględnić przy stosowaniu art. 52 dekretu królewskiego z dnia 21 grudnia 1967 r., a mianowicie roczna kwota świadczeń emerytalnych belgijskich (11962,55 EUR) i hiszpańskich (8276,28 EUR), wynosi 20238,83 EUR i że pułap kumulacji świadczeń wynosi 16458,42 EUR.
23
Rozumowanie stron jest rozbieżne dopiero na poziomie obliczania przekroczenia pułapu kumulacji.
24
Zdaniem SFP przekroczenie tego pułapu należy ustalić poprzez zsumowanie rocznej kwoty renty rodzinnej i całkowitej rocznej kwoty świadczeń emerytalnych, a następnie odjąć od tej zsumowanej kwoty pułap kumulacji, a wreszcie podzielić otrzymaną kwotę przez dwa. Tak więc w przypadku HK przekroczenie pułapu kumulacji oblicza się w następujący sposób: 7638,46 EUR (roczna kwota przyznanej renty rodzinnej) + 20238,83 EUR (łączna roczna kwota emerytur) – 16 458,42 EUR (pułap kumulacji) = 11418,87 EUR. Roczny pułap wysokości renty rodzinnej wynosiłby zatem: 7638,46 EUR – 11 418,87 EUR/2 (kwota przekroczenia podzielona przez liczbę rent rodzinnych podlegających zasadom kumulacji, czyli w niniejszym przypadku belgijskiej i fińskiej renty rodzinnej) = 1929,03 EUR
25
SFP wyjaśnia, że władze fińskie dokonały tych samych obliczeń dotyczących fińskiej renty rodzinnej.
26
Zdaniem HK należy podzielić nie część dochodów przekraczającą pułap kumulacji, lecz całość dochodów uwzględnianych w celu stosowania zasad przeciwdziałania kumulacji, czyli całkowitą roczną kwotę emerytur. Przekroczenie pułapu kumulacji obliczane byłoby wówczas w następujący sposób: 7638,46 EUR (roczna kwota przyznanej renty rodzinnej) + 20238,83 EUR (łączna roczna kwota emerytur)/2 – 16458,42 EUR (pułap kumulacji praw) = 1299,45 EUR. Wynika z tego, że wysokość rocznego pułapu renty rodzinnej, do której miałby on prawo, obliczałoby się w następujący sposób: 7638,46 EUR – 1299,45 EUR = 6399,01 EUR
27
HK dodaje, że taka wykładnia art. 55 ust. 1 rozporządzenia nr 883/2004 wynika z informacji znajdujących się na stronie internetowej Caisse nationale d’assurance vieillesse (krajowej kasy ubezpieczenia emerytalnego, Francja), która jest francuską instytucją odpowiedzialną za obliczanie i wypłacanie emerytur podstawowych.
28
Sąd odsyłający zauważa, że zasada podziału zawarta w art. 55 ust. 1 lit. a) rozporządzenia nr 883/2004 nie znajdowała się jako taka w równoważnym przepisie rozporządzenia nr 1408/71, a mianowicie w art. 46c ust. 1, który przewidywał, że kwoty, które nie będą wypłacane w przypadku ścisłego zastosowania przepisów dotyczących obniżenia przewidzianych w ustawodawstwie danych państw członkowskich, dzieli się przez liczbę świadczeń podlegających obniżeniu.
29
W tych okolicznościach tribunal du travail francophone de Bruxelles (francuskojęzyczny sąd pracy w Brukseli) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:
„1)
Czy normę z art. 55 ust. 1 lit. a) rozporządzenia [nr 883/2004], zgodnie z którą instytucje właściwe dzielą kwoty świadczenia lub świadczeń lub innych dochodów, które zostały uwzględnione, przez liczbę świadczeń podlegających wspomnianym zasadom, należy interpretować w ten sposób, że wymaga ona podzielenia dochodów jako takich, które zostały uwzględnione w celu zastosowania zasady przeciwdziałania kumulacji, przez liczbę rent rodzinnych, których dotyczą zasady przeciwdziałania kumulacji?
2)
Czy przeciwnie, normę z art. 55 ust. 1 lit. a) rozporządzenia [nr 883/2004], zgodnie z którą instytucje właściwe dzielą kwoty świadczenia lub świadczeń lub innych dochodów, które zostały uwzględnione, przez liczbę świadczeń podlegających wspomnianym zasadom, należy interpretować w ten sposób, że wymaga ona podzielenia nie dochodów jako takich, które zostały uwzględnione w celu zastosowania zasady przeciwdziałania kumulacji, ale raczej części dochodów przekraczającej pułap kumulacji, jaki został przykładowo określony w rozpatrywanej normie krajowej, przez liczbę rent rodzinnych, których dotyczą zasady przeciwdziałania kumulacji?”.
W przedmiocie pytań prejudycjalnych
30
Poprzez swoje dwa pytania, które należy rozpatrzyć łącznie, sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 55 ust. 1 lit. a) rozporządzenia nr 883/2004 należy interpretować w ten sposób, że w przypadku gdy otrzymanie świadczeń różnego rodzaju wymaga zastosowania krajowych zasad przeciwdziałania kumulacji w odniesieniu do niezależnych świadczeń, przepis ten nakłada na każde państwo członkowskie obowiązek ustanowienia przepisów, zgodnie z którymi w celu obliczenia wysokości świadczenia do wypłaty należy podzielić całkowitą kwotę dochodów uwzględnianą przez te zasady krajowe przez liczbę rozpatrywanych świadczeń, bądź też czy ów przepis prawa Unii nakłada na nie obowiązek ustanowienia przepisów, zgodnie z którymi w celu dokonania tego obliczenia należy podzielić przez tę samą liczbę część dochodów, która przekracza pułap kumulacji określony przez wspomniane zasady krajowe.
31
Na wstępie należy przypomnieć, że zasady przeciwdziałania kumulacji przewidziane w ustawodawstwie państwa członkowskiego, z zastrzeżeniem odmiennych uregulowań zawartych w rozporządzeniu nr 883/2004, są stosowane wobec osób otrzymujących świadczenie wypłacane przez to państwo członkowskie, jeżeli osoby te są uprawnione do innych świadczeń z tytułu zabezpieczenia społecznego, nawet jeżeli są to świadczenia nabyte na podstawie ustawodawstwa innego państwa członkowskiego (zob. podobnie wyrok z dnia 15 marca 2018 r., Blanco Marqués, C‑431/16, EU:C:2018:189, pkt 63 i przytoczone tam orzecznictwo).
32
Tym samym na podstawie art. 52 ust. 2 rozporządzenia nr 883/2004 w przypadku wypłaty świadczeń właściwa instytucja krajowa może stosować wszystkie zasady dotyczące obniżania, zawieszania i wstrzymywania, zgodnie ze stosowanym przez nią ustawodawstwem, w granicach przewidzianych przepisami art. 53–55 tego rozporządzenia.
33
Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału świadczenia z zabezpieczenia społecznego winny być postrzegane jako świadczenia tego samego rodzaju, gdy ich przedmiot i cel oraz podstawa wyliczenia i warunki przyznania są identyczne. Natomiast cechy wyłącznie formalne nie mogą być uznawane za elementy konstytutywne przy określaniu świadczeń (wyrok z dnia 15 marca 2018 r., Blanco Marqués, C‑431/16, EU:C:2018:189, pkt 50 i przytoczone tam orzecznictwo).
34
Co się tyczy kumulacji świadczeń takich jak rozpatrywane w postępowaniu głównym, a mianowicie świadczeń obliczonych lub udzielanych na podstawie stażu pracy dwóch różnych osób, które to świadczenia należy uznać za świadczenia różnego rodzaju, art. 55 ust. 1 lit. a) rozporządzenia nr 883/2004 przewiduje, że w przypadku kumulacji dwóch lub więcej niezależnych świadczeń instytucje właściwe podzielą kwoty świadczenia lub świadczeń, które zostały uwzględnione, przez liczbę świadczeń podlegających zasadom przeciwdziałania kumulacji przewidzianym przez ustawodawstwo państw członkowskich.
35
Co się tyczy znaczenia, jakie należy nadać części zdania „które zostały uwzględnione”, trzeba przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału przy dokonywaniu wykładni przepisu prawa Unii należy uwzględniać nie tylko jego brzmienie, lecz także jego kontekst oraz cele regulacji, której stanowi on część; również geneza tego przepisu może zawierać elementy istotne dla jego wykładni (wyrok z dnia 8 maja 2019 r., Inspecteur van de Belastingdienst, C‑631/17, EU:C:2019:381, pkt 29 i przytoczone tam orzecznictwo).
36
Co się tyczy w pierwszej kolejności brzmienia art. 55 ust. 1 lit. a) rozporządzenia nr 883/2004, wynika z niego, że przy stosowaniu zasad przeciwdziałania kumulacji przewidzianych przez ustawodawstwa krajowe instytucje właściwe winny podzielić kwoty świadczeń, które zostały uwzględnione, przez liczbę świadczeń podlegających wspomnianym zasadom.
37
Przypisując użytemu w tym zdaniu wyrażeniu „uwzględniać” jego zwyczajowe znaczenie, zdanie to należy rozumieć w ten sposób, że podziałowi poddawane są kwoty uwzględnione przez właściwe instytucje krajowe lub kwoty, które instytucje te uwzględniły w ramach stosowania zasad przeciwdziałania kumulacji przewidzianych w ich ustawodawstwie.
38
Brzmienie art. 55 ust. 1 lit. a) rozporządzenia nr 883/2004 nie zawiera jednak żadnej wyraźnej wskazówki, że na państwa członkowskie nakłada się obowiązek uwzględnienia określonej kwoty.
39
Jak bowiem zauważył rzecznik generalny w pkt 47 i 50 opinii, art. 55 ust. 1 lit. a) rozporządzenia nr 883/2004 został zredagowany w taki sposób, że państwom członkowskim pozostawiono możliwość podziału kwot wynikających z zastosowania krajowych zasad przeciwdziałania kumulacji przez liczbę świadczeń podlegających wspomnianym zasadom.
40
W konsekwencji z brzmienia tego przepisu wynika, że właściwe instytucje krajowe mogą, w celu obliczenia wysokości świadczenia, które mają wypłacić, podzielić przez liczbę rozpatrywanych świadczeń albo całkowitą kwotę dochodów, albo część dochodów przekraczającą określony pułap kumulacji.
41
W drugiej kolejności – tę literalną wykładnię potwierdza kontekst, w jaki wpisuje się art. 55 ust. 1 lit. a) rozporządzenia nr 883/2004.
42
Z motywu 29 tego rozporządzenia, odnoszącego się do przepisów tego rozporządzenia dotyczących zasad krajowych ustanawiających mechanizmy obniżki, zawieszania lub wstrzymywania, wynika bowiem, że prawodawca Unii zamierzał chronić pracowników migrujących i osoby pozostałe przy życiu przed nadmiernie rygorystycznym stosowaniem tych zasad przez państwa członkowskie poprzez wprowadzenie do wspomnianego rozporządzenia przepisów ściśle regulujących stosowanie takich zasad krajowych.
43
W tym względzie w motywie 31 wspomnianego rozporządzenia uściślono, że o ile do ustawodawcy krajowego należy wdrożenie zasad ograniczających kumulację dwóch lub więcej świadczeń emerytalnych lub rentowych, do których prawo zostało nabyte w różnych państwach członkowskich, o tyle do prawodawcy Unii należy ustalanie granic, w jakich mają być stosowane te krajowe zasady przeciwdziałania kumulacji.
44
Wynika z tego, że przepisy rozporządzenia nr 883/2004 dotyczące krajowych zasad przeciwdziałania kumulacji mają na celu ograniczenie szczególnie niekorzystnych skutków dla pracowników, którzy skorzystali z prawa do swobodnego przemieszczania się.
45
Tymczasem, jak przypomniał również rzecznik generalny w pkt 52 opinii, w okolicznościach takich jak w postępowaniu głównym nie wydaje się, aby uwzględnienie przez państwo członkowskie jedynie kwoty przekraczającej pułap kumulacji różnych rozpatrywanych świadczeń było szczególnie niekorzystne dla zainteresowanych pracowników, nawet jeśli obliczenie dokonane z uwzględnieniem całkowitej kwoty rozpatrywanych świadczeń faktycznie prowadzi do wyższej kwoty.
46
Po pierwsze bowiem, jak wynika z pkt 38–40 niniejszego wyroku, art. 55 ust. 1 lit. a) rozporządzenia nr 883/2004 w żaden sposób nie zobowiązuje państw członkowskich do przyznania danym pracownikom najwyższych kwot. Po drugie, z wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym wynika, że w niniejszej sprawie ze względu na zastosowanie tego przepisu HK pobiera belgijską rentę rodzinną, podczas gdy pracownik, który nie skorzystał z prawa do swobodnego przemieszczania się, nie ma w takim przypadku prawa do żadnego świadczenia.
47
W trzeciej kolejności – wykładnia art. 55 ust. 1 lit. a) rozporządzenia nr 883/2004, zgodnie z którą do ustawodawców krajowych należy określenie wysokości świadczeń podlegających uwzględnieniu w ramach stosowania ich krajowych zasad przeciwdziałania kumulacji, znajduje również potwierdzenie w celach rozporządzenia, którego część stanowi ten przepis.
48
W tym względzie motyw 4 rozporządzenia nr 883/2004 stanowi, że niezbędne jest uwzględnienie szczególnych cech ustawodawstwa krajowego w zakresie zabezpieczenia społecznego i stworzenie jedynie systemu koordynacji.
49
Rozporządzenie nr 883/2004 nie ustanawia bowiem wspólnego systemu zabezpieczenia społecznego, lecz pozwala na dalsze istnienie odrębnych systemów krajowych. Państwa członkowskie zachowują kompetencje w zakresie organizacji swoich systemów zabezpieczenia społecznego, a w braku harmonizacji na poziomie Unii do każdego państwa członkowskiego należy określenie w swoim ustawodawstwie między innymi przesłanek uzyskania prawa do świadczeń społecznych, w tym zatem zasad przeciwdziałania kumulacji świadczeń różnego rodzaju. Przy wykonywaniu tej kompetencji państwa członkowskie powinny jednak przestrzegać prawa Unii, a w szczególności przepisów rozporządzenia nr 883/2004 dotyczących zasad przeciwdziałania kumulacji (zob. podobnie wyrok z dnia 15 września 2022 r., Rechtsanwaltskammer Wien, C‑58/21, EU:C:2022:691, pkt 61 i przytoczone tam orzecznictwo).
50
Tymczasem art. 55 ust. 1 rozporządzenia nr 883/2004 nie określa żadnego szczególnego sposobu obliczania wysokości rent rodzinnych, w związku z czym do porządku prawnego każdego państwa członkowskiego należy określenie tych zasad w ramach stosowania tego ostatniego przepisu, o czym świadczy zresztą w niniejszej sprawie okoliczność wskazana w pkt 25 i 27 niniejszego wyroku, że właściwe organy francuskie i fińskie stosują, każde na podstawie swoich krajowych zasad przeciwdziałania kumulacji, różne sposoby obliczania.
51
W czwartej i ostatniej kolejności należy zauważyć, że geneza art. 55 ust. 1 lit. a) rozporządzenia nr 883/2004 pozwala również na stwierdzenie, że przepis ten należy interpretować w sposób wskazany w pkt 40 niniejszego wyroku.
52
W tym względzie należy przypomnieć, że rozporządzenie nr 1408/71 początkowo nie zawierało normy podobnej do normy przewidzianej w art. 55 ust. 1 lit. a) rozporządzenia nr 883/2004, dotyczącej łagodzenia skutków w przypadku kumulacji świadczeń społecznych.
53
Dopiero poprzez wprowadzenie art. 46c do rozporządzenia nr 1408/71 na mocy rozporządzenia nr 1248/92 prawodawca Unii ustanowił taką zasadę. W tym względzie w motywach szesnastym i dwudziestym drugim rozporządzenia nr 1248/92 sprecyzowano znaczenie ochrony pracowników migrujących i osób pozostałych przy życiu po ich śmierci przed zbyt rygorystycznym stosowaniem krajowych zasad dotyczących obniżenia, zawieszenia i wstrzymywania, ponieważ łączne stosowanie krajowych zasad w przypadku kumulacji świadczeń różnego rodzaju mogłoby spowodować negatywne skutki.
54
I tak zgodnie z art. 46c ust. 1 rozporządzenia nr 1408/71 jeżeli otrzymywanie świadczeń różnego rodzaju lub z innych dochodów pociąga za sobą jednocześnie obniżenie, zawieszenie lub wstrzymanie dwóch lub więcej świadczeń, kwoty, które nie będą wypłacane w przypadku ścisłego zastosowania przepisów dotyczących obniżenia, zawieszenia i wstrzymania przewidzianych w ustawodawstwie danych państw członkowskich, dzieli się przez liczbę świadczeń podlegających obniżeniu, zawieszeniu lub wstrzymaniu.
55
Otóż nawet jeśli brzmienie art. 55 ust. 1 rozporządzenia nr 883/2004 uległo zmianie, w wyniku której kwoty uwzględnianych świadczeń, a nie kwoty niewypłacone z powodu zastosowania zasad przeciwdziałania kumulacji, są dzielone przez liczbę świadczeń objętych zasadami przeciwdziałania kumulacji, to jednak zarówno ten art. 55 ust. 1, jak i art. 46c ust. 1 rozporządzenia nr 1408/71 realizują ten sam cel, polegający na ochronie pracowników migrujących przed negatywnymi skutkami związanymi z kumulatywnym stosowaniem tych zasad w państwach członkowskich.
56
Rozporządzenie nr 883/2004 dokonało bowiem unowocześnienia i uproszczenia zasad zawartych w rozporządzeniu nr 1408/71, przy zachowaniu tego samego celu [zob. podobnie wyrok z dnia 30 września 2021 r., Raad van bestuur van het Uitvoeringsinstituut werknemersverzekeringen (Uwv), C‑285/20, EU:C:2021:785, pkt 42].
57
Ponadto, jak zauważył rzecznik generalny w pkt 61 opinii, zarówno art. 46c ust. 1 rozporządzenia nr 1408/71, jak i art. 55 ust. 1 rozporządzenia nr 883/2004 odnoszą się do zasad dotyczących obniżenia, zawieszenia i wstrzymywania przewidzianych w ustawodawstwie danych państw członkowskich, a także do kwot przyjętych w tych ustawodawstwach, a tym sposobem podkreślają zakres uznania przysługujący tym państwom w celu określenia szczegółowych warunków stosowania zasad przeciwdziałania kumulacji.
58
W świetle całości powyższych rozważań na przedstawione pytania trzeba udzielić następującej odpowiedzi: art. 55 ust. 1 lit. a) rozporządzenia nr 883/2004 należy interpretować w ten sposób, że w przypadku gdy otrzymanie świadczeń różnego rodzaju lub innego dochodu wymaga zastosowania krajowych zasad przeciwdziałania kumulacji w odniesieniu do niezależnych świadczeń, przepis ten pozwala każdemu zainteresowanemu państwu członkowskiemu przewidzieć w jego porządku prawnym do celów obliczenia wysokości świadczenia do wypłaty bądź to, że należy podzielić całkowitą kwotę dochodów uwzględnianą przez te zasady krajowe przez liczbę rozpatrywanych świadczeń, bądź też to, że należy podzielić przez tę samą liczbę część dochodów, która przekracza pułap kumulacji określony przez wspomniane zasady krajowe.
W przedmiocie kosztów
59
Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi.
Z powyższych względów Trybunał (siódma izba) orzeka, co następuje:
Artykuł 55 ust. 1 lit. a) rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego
należy interpretować w ten sposób, że
w przypadku gdy otrzymanie świadczeń różnego rodzaju lub innego dochodu wymaga zastosowania krajowych zasad przeciwdziałania kumulacji w odniesieniu do niezależnych świadczeń, przepis ten pozwala każdemu zainteresowanemu państwu członkowskiemu przewidzieć w jego porządku prawnym do celów obliczenia wysokości świadczenia do wypłaty bądź to, że należy podzielić całkowitą kwotę dochodów uwzględnianą przez te zasady krajowe przez liczbę rozpatrywanych świadczeń, bądź też to, że należy podzielić przez tę samą liczbę część dochodów, która przekracza pułap kumulacji określony przez wspomniane zasady krajowe.
Podpisy
(
*1
)	Język postępowania: francuski.