Zaak C‑275/20
Europese Commissie
tegen
Raad van de Europese Unie
Arrest van het Hof (Grote kamer) van 1 maart 2022
„Beroep tot nietigverklaring – Besluit (EU) 2020/470 – Verlenging van de periode waarin een aanspraak voor audiovisuele coproducties bestaat zoals vastgesteld in artikel 5 van het protocol betreffende culturele samenwerking bij de Vrijhandelsovereenkomst tussen de Europese Unie en haar lidstaten, enerzijds, en de Republiek Korea, anderzijds – Procedurele rechtsgrondslag – Artikel 218, lid 7, VWEU – Toepasselijke stemprocedure en -regel”
1.        Handelingen van de instellingen – Totstandkomingsprocedure – Verdragsregels – Dwingend karakter – Mogelijkheid voor instellingen om afgeleide rechtsgrondslagen in het leven te roepen – Geen
(zie punt 32)
2.        Internationale overeenkomsten – Overeenkomsten van de Unie – Wijzigingen – Procedurele rechtsgrondslag – Artikel 218, lid 7, VWEU – Vereenvoudigde procedure die is vastgesteld bij het protocol dat aan een vrijhandelsovereenkomst is gehecht – Besluit van de Raad waarbij de Commissie wordt gemachtigd een wijziging van deze overeenkomst goed te keuren en strengere stemmodaliteiten worden vastgesteld – Schending van artikel 218 VWEU – Bepaling van de toepasselijke stemprocedure en -regel
(Art. 218, leden 7 en 8, eerste alinea, VWEU; besluiten van de Raad 2015/2169, art. 3, lid 1, en 2020/470)
(zie punten 33, 37, 49, 51)
3.        Beroep tot nietigverklaring – Arrest houdende nietigverklaring – Gevolgen – Beperking door het Hof – Handhaving van de gevolgen van de bestreden handeling – Rechtvaardiging op grond van de rechtszekerheid
(Art. 264, tweede alinea, VWEU)
(zie punten 54‑56)
Samenvatting
Bij besluit 2020/470 van de Raad (hierna: „bestreden besluit”)(1) is de periode waarin een aanspraak voor audiovisuele coproducties bestaat op grond van het protocol betreffende culturele samenwerking(2) dat is gehecht aan de Vrijhandelsovereenkomst tussen de Europese Unie en haar lidstaten, enerzijds, en de Republiek Korea, anderzijds(3), verlengd tot 30 juni 2023.
Het protocol voorziet in het recht voor deze coproducties om aanspraak te maken op de respectieve regelingen ter bevordering van plaatselijke en regionale culturele inhoud (hierna: „betrokken recht”). Na de aanvankelijke duur van drie jaar wordt het betrokken recht met drie jaar verlengd en daarna automatisch telkens met perioden van dezelfde duur, tenzij een van de partijen dit recht ten minste drie maanden voor het verstrijken van de aanvankelijke of verlengingsperiode schriftelijk opzegt.(4)
Het bestreden besluit is vastgesteld op grond van artikel 3, lid 1, van besluit 2015/2169 houdende goedkeuring van de Vrijhandelsovereenkomst tussen de Europese Unie en haar lidstaten, enerzijds, en de Republiek Korea, anderzijds(5). Overeenkomstig deze bepaling moet de Europese Commissie de Republiek Korea in kennis stellen van het voornemen van de Unie om de periode waarin het betrokken recht geldt niet te verlengen, tenzij de Raad, op voorstel van de Commissie, vier maanden vóór het verstrijken van die periode met eenparigheid van stemmen besluit dit recht te verlengen.
De Commissie heeft beroep tot nietigverklaring van het bestreden besluit ingesteld. Zij voert één middel aan, namelijk dat de Raad, door het bestreden besluit te baseren op artikel 3, lid 1, van besluit 2015/2169, onrechtmatig gebruik heeft gemaakt van een „afgeleide rechtsgrondslag”.
Het Hof (Grote kamer) spreekt zich voor de eerste keer uit over de toepasselijke stemprocedure en -regel met betrekking tot de in artikel 218, lid 7, VWEU voorziene vereenvoudigde procedure met het oog op de wijziging van een door de Unie gesloten overeenkomst.(6) Het Hof verklaart het bestreden besluit nietig onder de vaststelling dat de in artikel 3, lid 1, van besluit 2015/2169 vastgestelde procedure, die in het bestreden besluit wordt toegepast, niet in overeenstemming is met artikel 218 VWEU voor zover zij eenparigheid van stemmen binnen de Raad vereist, terwijl voor het vaststellen van een interne regel in de materie die onder dit besluit valt een stemming met gekwalificeerde meerderheid geldt.
Beoordeling door het Hof
Om te beginnen merkt het Hof op dat uit overweging 6 van besluit 2015/2169(7) naar voren komt dat de in artikel 3, lid 1, van dat besluit vastgestelde besluitvormingsprocedure artikel 218, lid 7, VWEU als rechtsgrondslag heeft. Het onderzoekt vervolgens of deze besluitvormingsprocedure, die in het bestreden besluit wordt toegepast, binnen de werkingssfeer van artikel 218, lid 7, VWEU valt en of zij in overeenstemming is met artikel 218 VWEU.
In de eerste plaats merkt het Hof op dat uit artikel 5, lid 8, onder a) en b), van het protocol naar voren komt dat de partijen bij de overeenkomst en, in het verlengde daarvan, bij het protocol, om de drie jaar na een beoordeling door het „Comité voor culturele samenwerking” moeten beoordelen of zij het betrokken recht voor een nieuwe periode van drie jaar wensen te verlengen. Artikel 3, lid 1, van besluit 2015/2169 voorziet in dit verband in een interne procedure binnen de Unie, aangezien de Commissie krachtens deze bepaling wordt gemachtigd om het betrokken recht bij het verstrijken van elke periode van drie jaar te beëindigen of, indien zij van mening is dat dit recht moet worden verlengd, de Raad vóór het verstrijken van elke periode een voorstel in die zin te doen. De niet-verlenging van het betrokken recht komt echter neer op de afschaffing van een door het protocol ingevoerde recht dat in beginsel om de drie jaar stilzwijgend en automatisch wordt verlengd. Deze procedure machtigt de Commissie dus om besluiten met betrekking tot de wijziging van dit protocol vast te stellen. Bijgevolg vormt artikel 3, lid 1, van besluit 2015/2169 een machtiging die door de Raad aan de Commissie is verleend bij de sluiting van de overeenkomst en, in het verlengde daarvan, van het daaraan gehechte protocol, om namens de Unie wijzigingen aan de overeenkomst goed te keuren, in de zin van artikel 218, lid 7, VWEU.
Verder voorziet artikel 5, lid 8, onder a) en b), van het protocol in een vereenvoudigde procedure aangezien ter beëindiging van het betrokken recht een schriftelijke opzegging door een partij bij de overeenkomst ten minste drie maanden voor het verstrijken van de lopende periode volstaat, bij gebreke waarvan het betrokken recht automatisch wordt verlengd.
Bovendien kunnen de in artikel 3, lid 1, van besluit 2015/2169 vastgestelde regels worden beschouwd als de toepassing van de in artikel 218, lid 7, VWEU vervatte mogelijkheid voor de Raad om bijzondere voorwaarden te verbinden aan de aan de Commissie verleende machtiging, aangezien deze bepaling van besluit 2015/2169 de Commissie verplicht om, indien zij van oordeel is dat het betrokken recht met een periode van drie jaar dient te worden verlengd, vier maanden voor het verstrijken van de lopende periode bij de Raad een voorstel in die zin in te dienen.
Hieruit volgt dat de bij het bestreden besluit ten uitvoer gelegde procedure van artikel 3, lid 1, van besluit 2015/2169 binnen de werkingssfeer van artikel 218, lid 7, VWEU valt, zodat dit besluit niet volgens de gewone procedure van artikel 218, lid 6, onder a), VWEU hoefde te worden vastgesteld.
In de tweede plaats oordeelt het Hof dat, aangezien artikel 218, lid 7, VWEU geen enkele stemregel bevat voor de vaststelling door de Raad van de besluiten waarvoor hij, in het kader van de machtiging die hij op grond van deze bepaling aan de Commissie heeft verleend, zijn bevoegdheid heeft behouden, de toepasselijke stemregel in elk concreet geval aan de hand van artikel 218, lid 8, VWEU (8) moet worden bepaald. Uit deze bepaling volgt dat de Raad in de regel met gekwalificeerde meerderheid van stemmen besluit en dat hij alleen met eenparigheid van stemmen besluit in de gevallen die worden genoemd in die tweede alinea. De eerste situatie – die in casu de enige relevante is –, waarin artikel 218, lid 8, tweede alinea, VWEU vereist dat de Raad met eenparigheid van stemmen besluit, is het geval waarin de overeenkomst een gebied betreft waarvoor Uniehandelingen met eenparigheid van stemmen moeten worden vastgesteld. Aangezien het betrokken recht geen betrekking heeft op dergelijk gebied, is de procedure van artikel 3, lid 1, van besluit 2015/2169 niet in overeenstemming met artikel 218 VWEU, voor zover daarbij eenparigheid van stemmen is vereist. De voor de vaststelling van besluiten als het bestreden besluit toepasselijke stemregel moet in die omstandigheden dus die van artikel 218, lid 8, eerste alinea, VWEU zijn, te weten een stemming met gekwalificeerde meerderheid binnen de Raad.
Bijgevolg verklaart het Hof het bestreden besluit nietig. Om redenen van rechtszekerheid besluit het niettemin dat de gevolgen ervan worden gehandhaafd totdat de vastgestelde gronden voor nietigverklaring zijn weggenomen.
1      Besluit (EU) 2020/470 van de Raad van 25 maart 2020 betreffende de verlenging van de periode waarin een aanspraak voor audiovisuele coproducties bestaat zoals vastgesteld in artikel 5 van het protocol betreffende culturele samenwerking bij de Vrijhandelsovereenkomst tussen de Europese Unie en haar lidstaten, enerzijds, en de Republiek Korea, anderzijds (PB 2020, L 101, blz. 1).
2      Op grond van artikel 5 van het protocol betreffende culturele samenwerking (PB 2011, L 127, blz. 1418; hierna: „protocol”).
3      Vrijhandelsovereenkomst tussen de Europese Unie en haar lidstaten, enerzijds, en de Republiek Korea, anderzijds (PB 2011, L 127, blz. 6, hierna „overeenkomst”).
4      Artikel 5, lid 8, onder a) en b), van het protocol.
5      Besluit (EU) 2015/2169 van de Raad van 1 oktober 2015 (PB 2015, L 307, blz. 2).
6      Krachtens artikel 218, lid 7, VWEU kan de Raad, bij de sluiting van een overeenkomst, in afwijking van de leden 5, 6 en 9 van dat artikel, de onderhandelaar machtigen om de wijzigingen die krachtens de overeenkomst volgens een vereenvoudigde procedure of door een bij de overeenkomst opgericht orgaan worden aangenomen, namens de Unie goed te keuren. De Raad kan aan deze machtiging bijzondere voorwaarden verbinden.
7      Overweging 6 van besluit 2015/2169 geeft aan dat de Raad de Commissie overeenkomstig artikel 218, lid 7, VWEU kan machtigen tot goedkeuring van bepaalde, beperkte, wijzigingen van de overeenkomst en dat de Commissie moet worden gemachtigd tot opzegging van het betrokken recht, tenzij haar standpunt is dat de periode waarin dit recht geldt moet voortduren en de Raad dit goedkeurt in een specifieke procedure, gelet op het gevoelige karakter van dit deel van de overeenkomst en op het feit dat de overeenkomst door de Unie en haar lidstaten wordt gesloten.
8      Artikel 218, lid 8, VWEU bepaalt in zijn eerste alinea: „Tijdens de gehele procedure besluit de Raad met gekwalificeerde meerderheid van stemmen.” De tweede alinea luidt: „De Raad besluit evenwel met eenparigheid van stemmen wanneer de overeenkomst een gebied betreft waarop handelingen van de Unie met eenparigheid van stemmen worden vastgesteld, alsmede ten aanzien van de associatieovereenkomsten en de in artikel 212 bedoelde overeenkomsten met de kandidaat-lidstaten. [...]”.