62010CC0572_PL
Opinion of the Advocate-General
Opinion of the Advocate-General
I – Wprowadzenie
1. Pytania prejudycjalne skierowane do Trybunału w niniejszej sprawie zostały podniesione w ramach sporu toczącego się pomiędzy C. Amédéem a ministre de la Justice et des Libertés (ministrem sprawiedliwości i ochrony swobód, zwanym dalej „ministrem sprawiedliwości”) i ministre du Budget, des Comptes publics, de la Fonction publique et de la Réforme de l’État (ministrem ds. budżetu, finansów publicznych, służby publicznej i reformy państwa, zwanym dalej „ministrem ds. budżetu”) Republiki Francuskiej w przedmiocie zgodności z prawem decyzji przyznającej mu emeryturę jako byłemu urzędnikowi państwowemu.
2. Clément Amédée zarzuca władzom francuskim, że przyczyniły się do powstania jego szkody w związku z pozbawieniem go jako urzędnika płci męskiej dodatku przyznawanego rodzicom z tytułu wychowywania dzieci, do którego urzędnicy płci żeńskiej mają łatwiejszy dostęp, dzięki – jego zdaniem – dwumiesięcznemu urlopowi macierzyńskiemu, z którego korzystają automatycznie wyłącznie urzędniczki i podczas którego pobierają wynagrodzenie. Stoi on na stanowisku, że ustawowo określona przesłanka przyznania tego dodatku, jaką jest przerwa w aktywności zawodowej trwająca co najmniej dwa kolejne miesiące, jest niezgodna z prawem wspólnotowym, ponieważ de facto wymóg ten prowadzi do pośredniej dyskryminacji pracowników płci męskiej.
3. Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez tribunal administratif de Saint‑Denis de la Réunion (Francja), który był przedmiotem apelacji, dotyczy wykładni zarówno art. 157 TFUE(2), jak i art. 6 ust. 3 porozumienia w sprawie polityki społecznej(3) oraz dyrektywy Rady 79/7/EWG z dnia 19 grudnia 1978 r. w sprawie stopniowego wprowadzania w życie zasady równego traktowania kobiet i mężczyzn w dziedzinie zabezpieczenia społecznego(4) .
4. Chciałbym jednak na wstępie zauważyć, że ze względu na to, iż C. Amédée przeszedł na emeryturę w dniu 22 grudnia 2003 r., przepisami, na podstawie których należy w gruncie rzeczy badać pytania skierowane w niniejszej sprawie, są przepisy mające zastosowanie w tym obszarze w tej dacie, tzn. art. 141 WE(5) oraz dyrektywa Rady 86/378/EWG z dnia 24 lipca 1986 r. w sprawie wprowadzenia w życie zasady równego traktowania kobiet i mężczyzn w systemach zabezpieczenia społecznego pracowników(6), zmieniona dyrektywą 96/97/WE(7) .
5. Uściślam, że w wyroku w sprawie Griesmar(8) Trybunał miał już okazję wypowiedzieć się na temat francuskiego systemu emerytalnego urzędników, a w szczególności przepisu dotyczącego dodatku odpowiadającego przedmiotowi sporu w postępowaniu przed sądem krajowym, lecz w brzmieniu tego przepisu sprzed zmiany wprowadzonej przez francuskiego ustawodawcę w 2003 r. w celu usunięcia naruszenia prawa wspólnotowego, które zostało stwierdzone we wspomnianym wyroku(9) . Nowe przepisy różnią się więc od uregulowań, które legły u podstaw wydania tego wcześniejszego wyroku, ponieważ w owym czasie sam fakt bycia matką biologiczną wystarczył, aby urzędnikowi płci żeńskiej przyznany był ten dodatek, natomiast ze spornego dodatku w żaden sposób nie mógł skorzystać urzędnik płci męskiej, który poświęcił się wychowaniu swoich dzieci.
6. Ponadto podnoszę, że niniejsze odesłanie prejudycjalne ma szczególne znaczenie, ponieważ z uwag przedstawionych Trybunałowi przez C. Amédéego wynika, że do sądu a quo zostało wniesionych około pięćdziesiąt spraw podobnych do niniejszej i że sąd krajowy wybrał jego sprawę, aby następnie „seryjnie” rozstrzygnąć całość zawisłych przed nim spraw.
II – Ramy prawne
7. W niniejszej sprawie właściwymi przepisami prawa krajowego są przepisy francuskiego code des pensions civiles et militaires de retraite (kodeksu emerytur cywilnych i wojskowych, zwanego dalej „kodeksem emerytur”) w brzmieniu nadanym ustawą nr 2003‑775 z dnia 21 sierpnia 2003 r. w sprawie reformy emerytur(10) (zwanej dalej „ustawą nr 2003‑775”).
8. Artykuł 48 § I tej ustawy, który znajduje się w tytule III, zatytułowanym „Przepisy w sprawie systemów mających zastosowanie do urzędników służby cywilnej” zmienił w następujący sposób art. L. 12 lit. b) kodeksu emerytur:
„Do rzeczywiście przepracowanego okresu służby dolicza się, na warunkach określonych przez Conseil d’État, następujące okresy: […]
b) za każde dziecko pochodzące z małżeństwa oraz dzieci spoza małżeństwa urodzone przed dniem 1 stycznia 2004 r., za każde dziecko przysposobione przed dniem 1 stycznia 2004 r., a także za każde z pozostałych dzieci wymienionych w art. L. 18 § II, nad którymi opieka rozpoczęła się po dniu 1 stycznia 2004 r., z zastrzeżeniem, że były one wychowywane przez okres co najmniej dziewięciu lat do momentu ukończenia przez nie 21. roku życia, urzędnicy i personel wojskowy mają prawo do zaliczenia do rzeczywiście przepracowanego okresu służby jednego roku, pod warunkiem przerwania przez nich aktywności zawodowej na warunkach określonych przez Conseil d’État […]”.
9. Artykuł 48 § I ustawy nr 2003‑775 dodał również do kodeksu emerytur art. L. 12 lit. b)a, który stanowi, że „[u]prawnienie przewidziane w lit. b) przyznawane jest urzędniczkom lub członkom personelu wojskowego płci żeńskiej, które urodziły dziecko w okresie studiów, przed ich zatrudnieniem w służbie publicznej pod warunkiem, że zatrudnienie nastąpiło w ciągu dwóch lat od uzyskania dyplomu uprawniającego do przystąpienia do konkursu, bez możliwości podniesienia w stosunku do nich wymogu przerwania aktywności zawodowej”.
10. Artykuł 48 § II ustawy nr 2003‑775 przewiduje, że „[p]rzepisy art. L. 12 kodeksu emerytur […] w brzmieniu nadanym § I pkt 2 mają zastosowanie do emerytur przyznanych od dnia 28 maja 2003 r.”.
11. Artykuł 6 dekretu nr 2003‑1305 z dnia 26 grudnia 2003 r.(11) (zwanego dalej „dekretem nr 2003‑1305”) wprowadził do kodeksu emerytur nowy artykuł R.13, który określa warunki, na jakich urzędnik może skorzystać z zaliczenia przewidzianego w nowym art. L.12 lit. b) tego samego kodeksu w sposób następujący:
„Możliwość skorzystania z zaliczenia przewidzianego w art. L. 12 lit. b) podlega wymogowi przerwania aktywności zawodowej na co najmniej dwa miesiące w ramach urlopu macierzyńskiego, urlopu z tytułu przysposobienia, urlopu wychowawczego lub urlopu z tytułu opieki nad dzieckiem […] lub dyspozycyjności celem wychowywania dziecka, które nie ukończyło ósmego roku życia […]”.
III – Postępowanie przed sądem krajowym, pytania prejudycjalne i postępowanie przed Trybunałem
12. Clément Amédée, były urzędnik, przeszedł na wcześniejszą emeryturę na podstawie decyzji z dnia 22 grudnia 2003 r., tj. po dniu 28 maja 2003 r., ostatecznej dacie przewidzianej przez przepisy prawa przejściowego zawarte w art. 48 § II ustawy nr 2003‑775. Wobec powyższego do jego sytuacji mają zastosowanie przepisy kodeksu emerytur w brzmieniu nadanym im ww. ustawą.
13. Zainteresowany wystąpił o dodatek na dzieci przewidziany w art. L. 12 lit. b) kodeksu emerytur. Odmówiono mu zaliczenia tego okresu na tej podstawie, iż nie spełniał wymogów określonych w art. R. 13 tego kodeksu.
14. W ramach pierwszego postępowania C. Amédée wniósł do tribunal administratif de Saint‑Denis de la Réunion skargę o stwierdzenie nieważności decyzji odmownej w sprawie skorzystania z zaliczenia okresu na poczet emerytury. Skarga ta została oddalona wyrokiem z dnia 22 lipca 2005 r., który został utrzymany w mocy wyrokiem Conseil d’État z dnia 22 sierpnia 2007 r.
15. W dniu 23 maja 2009 r. C. Amédée ponownie wystąpił ze skargą do tribunal administratif de Saint‑Denis de la Réunion, w której domaga się zasądzenia od francuskiego skarbu państwa odszkodowania z tytułu poniesionych szkód zarówno z powodu niezgodności z zobowiązaniami międzynarodowymi przepisów ww. ustawy nr 2003‑775 i ww. dekretu wykonawczego do tej ustawy, jak i ze względu na treść orzeczeń wydanych przez tribunal i Conseil d’État, które w oczywisty sposób naruszają przepisy prawa wspólnotowego, mające na celu przyznanie praw jednostkom.
16. Clément Amédée stoi na stanowisku, że wymóg przerwania aktywności zawodowej, ustanowiony ustawą nr 2003‑775 stanowi zakazaną dyskryminację pośrednią mężczyzn. Podnosi, że urzędnicy płci żeńskiej systematycznie spełniają ten wymóg dzięki automatycznemu przyznawaniu obligatoryjnego, płatnego urlopu macierzyńskiego, z którego korzystają, podczas gdy urzędnicy płci męskiej są w większości pozbawieni dodatku z powodu braku ram prawnych pozwalających im przerwać aktywność zawodową w warunkach równoważnych z warunkami urlopu macierzyńskiego.
17. W tym kontekście wyrokiem z dnia 25 listopada 2010 r. tribunal administratif de Saint‑Denis de la Réunion zawiesił postępowanie i zwrócił się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:
„1) Czy można uznać, że uregulowanie ustanowione przepisami art. L. 12 lit. b) kodeksu emerytur […], w brzmieniu zmienionym przez art. 48 ustawy z dnia 21 sierpnia 2003 r., oraz przepisami art. R. 13 wspomnianego kodeksu, w brzmieniu zmienionym przez art. 6 dekretu z dnia 26 grudnia 2003 r., wprowadza dyskryminację pośrednią w rozumieniu art. 157 [TFUE, dawny art. 141 WE](12) rodziców biologicznych dzieci, z uwagi na odsetek mężczyzn, którzy mogą spełnić wymóg przerwy w aktywności zawodowej przez nieprzerwany okres dwóch miesięcy, co wynika w szczególności z braku uregulowań prawnych pozwalających im na spełnienie tego wymogu w ramach płatnego urlopu?
2) W przypadku udzielenia odpowiedzi twierdzącej na pytanie pierwsze – czy tak wprowadzona dyskryminacja pośrednia może być uzasadniona postanowieniami art. 6 ust. 3 porozumienia załączonego do Protokołu nr 14 w sprawie polityki społecznej?
3) W przypadku udzielenia odpowiedzi przeczącej na pytanie drugie – czy przepisy dyrektywy 79/7 […] stoją na przeszkodzie utrzymaniu w mocy przepisów art. L. 12 lit. b) i art. R. 13 kodeksu emerytur […]?
4) W przypadku udzielenia odpowiedzi twierdzącej na pierwsze pytanie oraz odpowiedzi przeczącej na pytania drugie i trzecie – czy zakwestionowanie przepisów przytoczonych artykułów powinno ograniczać się jedynie do wprowadzonej przez nie dyskryminacji, czy też oznacza brak możliwości ubiegania się przez urzędników obojga płci o skorzystanie z omawianego przywileju?”.
18. Pismem, które wpłynęło do sekretariatu Trybunału Sprawiedliwości w dniu 21 marca 2011 r., sąd krajowy poinformował Trybunał, że od wyroku tribunal administratif de Saint‑Denis de la Réunion z dnia 25 listopada 2010 r. została w dniu 15 lutego 2011 r. wniesiona apelacja do cour administrative d’appel de Bordeaux przez ministra sprawiedliwości. Omawiany cour administrative d’appel przekazał Trybunałowi pismo z dnia 9 czerwca 2011 r., w którym minister ds. budżetu również żądał uchylenia tego wyroku z identycznych przyczyn. W dniu 6 lipca 2011 r. ten sam sąd poinformował Trybunał Sprawiedliwości, że C. Amédée wystąpił z powództwem wzajemnym, w którym domaga się uchylenia wyroku w sprawie skierowania wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym i zmiany pytań zadanych w tym wniosku. Pismem z dnia 8 listopada 2011 r. cour administrative d’appel wskazał, że w dniu 15 grudnia 2011 r. odbędzie się rozprawa dotycząca sporu toczącego się przed sądem krajowym.
19. W ramach postępowania toczącego się przed Trybunałem C. Amédée, rząd francuski i Komisja Europejska przedstawili uwagi na piśmie i uwagi ustne.
IV – Analiza
A – Uwagi wstępne
1. W przedmiocie okoliczności faktycznych
20. Clément Amédée nie utrzymuje, że przerywał aktywność zawodową ani że ograniczał czas pracy w celu zajęcia się wychowaniem swoich dzieci i z tego względu ucierpiała jego kariera zawodowa. Podnosi po prostu, że jest dyskryminowany ze względu na płeć, ponieważ urzędnicy płci żeńskiej, którzy przerwali świadczenie pracy z powodu urlopu macierzyńskiego w wymiarze co najmniej dwóch kolejnych miesięcy korzystają automatycznie ze spornego dodatku, w przeciwieństwie do urzędników płci męskiej.
21. Uwzględniając fakt, że skarżący w postępowaniu przed sądem krajowym nie przedstawił Trybunałowi żadnych dowodów na to, że rzeczywiście zajmował się wychowywaniem swoich dzieci za cenę przerwania jego aktywności zawodowej lub ograniczenia czasu pracy, jak zdaje się wymagać ww. wyrok w sprawie Griesmar, można zastanawiać się nad hipotetycznym charakterem pytań skierowanych przez sąd krajowy(13) . Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem istotą odesłania prejudycjalnego i w konsekwencji właściwości Trybunału nie jest formułowanie opinii konsultacyjnych w przedmiocie pytań ogólnych lub hipotetycznych(14) .
2. W przedmiocie okoliczności czasowych
22. Wydaje mi się istotne w niniejszej sprawie podkreślenie kwestii stosowania w czasie prawa wspólnotowego, a w szczególności art. 141 WE. Protokół nr 17 załączony do traktatu WE(15) przewiduje bowiem, że zasadniczo do celów stosowania art. 141 WE świadczenia przysługujące w ramach pracowniczych systemów zabezpieczenia społecznego nie są traktowane jako wynagrodzenie, jeżeli mogą być przypisane do okresów zatrudnienia przed dniem 17 maja 1990 r., kiedy to został wydany wyrok w sprawie Barber(16) .
23. Kwestia stosowania protokołu nr 17, zwanego „protokołem w sprawie Barber”, była badana w sprawie Griesmar(17), ale Trybunał nie zajął w tym zakresie wyraźnego stanowiska. Wydaje mi się jednakże, że przyjmował założenie, że w omawianej sprawie protokół nie miał zastosowania, ponieważ decydujące znaczenie miała data wypłaty emerytury, która nastąpiła po dniu 17 maja 1990 r.
24. W niniejszej sprawie, co się tyczy przepisów francuskich w brzmieniu nadanym im ustawą nr 2003‑775, pojawia się kwestia ustalenia, czy sporny dodatek może być przyznany z tytułu okresów zatrudnienia C. Amédée przed dniem 17 maja 1990 r., przy czym należy przypomnieć, że zdarzeniem rodzącym prawo do dodatku na dziecko jest przerwanie aktywności zawodowej przez okres co najmniej dwóch miesięcy w jednym z przypadków wymienionych w art. 6 dekretu nr 2003‑1305, który wprowadził art. R. 13 do kodeksu emerytur.
25. Przypominam, że jak wynika z akt sprawy, dzieci C. Amédéego, na które domaga się on dodatku, urodziły się w dniach 7 czerwca 1981 r., 14 stycznia 1984 r. i 13 listopada 1985 r. tzn. przed ostateczną datą przewidzianą w „protokole w sprawie Barber”. Uwzględniając datę urodzenia ostatniego dziecka i różne rodzaje urlopów wymienione w art. R. 13 kodeksu emerytur, nie wydaje mi się oczywiste, w jakim okresie miały powstać uprawnienia zainteresowanego do objęcia go systemem emerytur, który przewiduje dochodzony przez niego dodatek. C. Amédée sam podnosi, że po urodzeniu się dzieci nie mógł wziąć urlopu wychowawczego, ponieważ urlop tego rodzaju przysługuje urzędnikom płci męskiej zgodnie z przepisami francuskimi dopiero od 1986 r.
26. Należy wobec tego ustalić, która data ma decydujące znaczenie dla ewentualnego przyznania C. Amédéemu spornego dodatku. Moim zdaniem istnieją w tym względzie trzy możliwości: albo data urlopów macierzyńskich po kolejnym przyjściu na świat dzieci C. Amédéego, albo daty, w których C. Amédée mógł skorzystać z jednego z urlopów przewidzianych w art. 6 dekretu nr 2003‑1305, albo data wypłaty emerytury w grudniu 2003 r. Uwzględniając daty urodzenia trójki dzieci zainteresowanego, pierwsza możliwość pociąga za sobą brak możliwości zastosowania art. 141 WE rationae temporis w niniejszej sprawie. Co się tyczy dwóch pozostałych rozwiązań, odsyłają one do okresów zatrudnienia po dniu 17 maja 1990 r.
27. Uwzględniając charakter spornego dodatku na dzieci, który jest raczej pomyślany jako dodatkowy czynnik, który należy uwzględnić przy obliczaniu emerytury w dniu wypłaty emerytury niż jako prawo do emerytury nabyte i przyznawane z tytułu składek wpłacanych za określony okres zatrudnienia(18), moim zdaniem przypadek przedstawiony Trybunałowi podlega zakresowi stosowania ratione temporis art. 141 WE. Podobnie oceny istnienia naruszenia zasady równego traktowania kobiet i mężczyzn należy według mnie dokonać również w dacie przejścia na emeryturę zainteresowanego urzędnika, a nie w okresie, w którym mógł skorzystać z przewidzianego prawem urlopu na wychowanie swoich dzieci przez porównanie z tym, co mogła zrobić wówczas kobieta będąca urzędnikiem.
B – W przedmiocie ewentualnego istnienia dyskryminacji pośredniej
28. W pierwszym pytaniu sąd krajowy dąży zasadniczo do ustalenia, czy z pozoru neutralny wymóg, jakim jest przerwa w aktywności zawodowej przez nieprzerwany okres co najmniej dwóch miesięcy – uwzględniwszy jego skutki – wprowadza dyskryminację pośrednią mężczyzn z uwagi na odsetek mężczyzn, którzy mogą spełnić ten wymóg, co wynika w szczególności z braku uregulowań prawnych pozwalających im na spełnienie tego wymogu w ramach płatnego urlopu w przeciwieństwie do kobiet, którym przysługuje urlop macierzyński.
29. Przypominam, że dyskryminacja pośrednia to dyskryminacja spowodowana przez sytuację, w której z pozoru neutralny przepis, kryterium lub praktyka stawia daną osobę w szczególnie niekorzystnym położeniu w porównaniu z innymi. Takie zróżnicowanie jest zakazane we wspólnotowym porządku prawnym, chyba że jest obiektywnie uzasadnione zasługującym na ochronę celem, a środki do osiągnięcia tego celu są właściwe i niezbędne(19) .
30. Na wstępie należy przypomnieć, że Trybunał orzekł już, iż emerytury z francuskiego systemu emerytalnego dla urzędników wchodzą w zakres zastosowania ratione materiae art. 141 WE(20) . Wydaje mi się, że dodatek na dziecko, przewidziany art. L. 12 kodeksu emerytur w brzmieniu nadanym mu ustawą nr 2003‑775 stanowi wynagrodzenie z tytułu zatrudnienia, które podlega zasadzie równego traktowania pracowników mężczyzn i kobiet, ustanowionej w art. 141 WE.
31. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem zasada równego traktowania jako zasada ogólna prawa wspólnotowego wymaga, aby podobne sytuacje nie były traktowane w odmienny sposób, a odmienne sytuacje nie były traktowane jednakowo, chyba że takie traktowanie jest obiektywnie uzasadnione(21) . Wymóg równych wynagrodzeń, który stanowi szczególny wyraz ogólnej zasady niedyskryminacji, zakłada, że sytuacje zainteresowanych pracowników mężczyzn i kobiet są porównywalne(22) . Kryterium związane z tą porównywalnością stanowi zasadniczy element w ustalaniu ewentualnej dyskryminacji.
32. W ww. wyroku w sprawie Griesmar Trybunał orzekł, że system emerytur, który obowiązywał we Francji w czasie właściwym dla okoliczności fatycznych tej sprawy powodował dyskryminację bezpośrednią w zakresie, w jakim zastrzegał prawo do dodatku z tytułu stażu pracy, przyznawanego w momencie przejścia na emeryturę wyłącznie urzędniczkom posiadającym dzieci w sytuacji, kiedy taka różnica w traktowaniu w stosunku do mężczyzn nie była uzasadniona. W następstwie tego wyroku na mocy art. L. 12 lit. b) kodeksu emerytur w brzmieniu nadanym mu ustawą nr 2003‑775 dostęp do tego dodatku został udzielony urzędnikom płci męskiej. Ustanowiony został jednak nowy wymóg, jakim jest przerwanie aktywności zawodowej na co najmniej dwa kolejne miesiące w ramach urlopu macierzyńskiego, urlopu z tytułu przysposobienia, urlopu wychowawczego lub urlopu z tytułu opieki nad dzieckiem, lub dyspozycyjności do celów wychowywania dziecka, przy czym należy dodać, że z wyjątkiem pierwszego z rodzajów urlopów wymienionych w art. R. 13 kodeksu emerytur, wprowadzonym dekretem nr 2003‑1305, wszystkie one są dostępne zarówno dla mężczyzn, jak i dla kobiet w sposób fakultatywny i nie są urlopami płatnymi.
33. Zarówno obowiązkowy, jak i płatny urlop macierzyński jest ustanowiony przez prawo przyjęte na szczeblu Unii Europejskiej(23) . Prawo to, przyznane również matkom biologicznym przez konwencje Międzynarodowej Organizacji Pracy (MOP)(24), jest traktowane przez Trybunał jako środek ochrony prawa społecznego o szczególnej doniosłości(25) .
34. Obowiązkowy charakter tego urlopu ma podwójny cel: po pierwsze chodzi o zachowanie dobrej kondycji biologicznej kobiety w okresie ciąży oraz po drugie o ochronę szczególnych więzów łączących matkę z dzieckiem w okresie następującym po porodzie i uniknięcie zaburzenia ich przez nałożenie się obowiązków wynikających z równoczesnego wykonywania działalności zawodowej(26) .
35. Co się tyczy aspektów finansowych urlopu macierzyńskiego, dyrektywa 92/85 przewiduje, w celu ochrony skuteczności (effet utile) przepisów dotyczących tego urlopu, zachowanie przez pracownice w ciąży, pracownice, które niedawno rodziły, lub pracownice karmiące piersią praw wynikających z umowy o pracę, a w szczególności zachowanie wynagrodzenia lub prawa do odpowiedniego zasiłku(27) . Z orzecznictwa wynika, że wysokość tego świadczenia nie musi być równa pełnej kwocie wynagrodzenia zainteresowanej i może być niższa, jednak próg obniżki ograniczony jest wymogiem, by kwota ta nie była tak mała, by zniechęcić kobiety do urodzenia dziecka i aby nie był podważany w ten sposób cel ochrony realizowany przez prawo Unii(28) . Utrzymanie wynagrodzenia dla kobiety, która zgodnie z prawem zobowiązana jest przerwać swoją aktywność zawodową, aby skorzystać z urlopu macierzyńskiego, jest środkiem koniecznym do kompensowania licznych niekorzystnych sytuacji, którym kobieta musi stawić czoła w trakcie swojej kariery zawodowej z powodu jej nieobecności w miejscu pracy związanej z jej macierzyństwem(29) .
36. Oprócz szczególnego przypadku urlopu macierzyńskiego prawo Unii nie wymaga od państw członkowskich wprowadzenia innych płatnych urlopów z powodów rodzinnych. Dyrektywa 96/34/WE przyznaje pracownikom, mężczyznom i kobietom, indywidualne prawo do urlopu rodzicielskiego z powodu urodzenia lub przysposobienia dziecka, aby umożliwić im opiekę nad dzieckiem przez co najmniej trzy miesiące(30) . Przepis ten stanowi, że urlop taki przysługuje do czasu osiągnięcia przez dziecko określonego wieku, maksymalnie 8 lat. Natomiast system obejmujący umowę lub stosunek pracy w okresie urlopu, który jest przewidziany przez porozumienie ramowe załączone do tej dyrektywy, podlega właściwości państw członkowskich(31) . W konsekwencji na państwach członkowskich nie spoczywa żaden obowiązek przyznania lub utrzymania wynagrodzenia zainteresowanym rodzicom za czas trwania urlopu rodzicielskiego.
37. Urlopy dające prawo do spornego dodatku, które są przewidziane w art. R. 13 kodeksu emerytur i których lista została przypomniana powyżej, są dostępne dla urzędników obydwu płci, z wyjątkiem urlopu macierzyńskiego, z którego bez wątpienia zawsze korzysta kobieta. Pomimo tego ostatniego stwierdzenia Komisja błędnie podnosi, że dzięki urlopowi macierzyńskiemu kobiety automatycznie spełniają wymóg przerwania aktywności zawodowej przez okres co najmniej dwóch kolejnych miesięcy. Jest bowiem możliwe, że urzędnik płci żeńskiej urodził dziecko przed zatrudnieniem w służbie publicznej w takich warunkach, że nie ma zastosowania szczególna zasada ustanowiona art. L. 12 lit. b)a kodeksu emerytur. W takim przypadku prawo do dodatku na dziecko uzależnione będzie od przerwania aktywności zawodowej z tytułu jednego z rodzajów urlopów – innego niż urlop macierzyński – wymienionych w tym artykule. To samo stwierdzenie dotyczy kobiety, która przerwała aktywność zawodową w celu wychowywania dziecka, którego nie jest biologiczną matką, tzn. albo dziecka przysposobionego, albo dziecka swojego współmałżonka, albo dziecka należącego do jednej z pozostałych kategorii, wymienionych w art. L. 18 kodeksu emerytur(32) .
38. Uwzględniając szczególne warunki urlopu macierzyńskiego, stoję na stanowisku, że sytuacja matek, które przerwały obowiązkowo swoją aktywność zawodową z powodu takiego urlopu, nie jest porównywalna z sytuacją osób, które mogą swobodnie skorzystać z jednego z innych rodzajów urlopów przewidzianych w art. R. 13 kodeksu emerytur.
39. Z orzecznictwa wynika również, że zasada równości wynagrodzeń [dla mężczyzn i kobiet] nie sprzeciwia się temu, aby jakaś korzyść została przyznana wyłącznie pracownikowi płci żeńskiej, w przypadku gdy jej celem jest kompensowanie niekorzystnych sytuacji w karierze zawodowej wynikających dla takiego pracownika z powodu nieobecności w pracy związanej z urlopem macierzyńskim(33) . Naruszenie tej zasady jest w tym kontekście wykluczone, ponieważ sytuacja pracownika płci męskiej różni się od sytuacji pracownika płci żeńskiej, ponieważ w przeciwieństwie do matek biologicznych, które zobowiązane są przerwać aktywność zawodową, ojcowie biologiczni mają możliwość dokonania wyboru, czy chcą zająć się wychowaniem swoich dzieci. Twierdzenia tego nie podważa fakt, że warunki ekonomiczne urlopu macierzyńskiego mogą być, w zależności od ustawodawstwa państwa członkowskiego, odmienne i korzystniejsze niż warunki innych urlopów ze względów rodzinnych(34) .
40. Bez wątpienia w ramach niniejszej sprawy można byłoby uznać, że mężczyźni i kobiety znajdują się w porównywalnej sytuacji w świetle przepisów francuskich, ponieważ zaliczenie okresu urlopu ma na celu skompensowanie sytuacji niekorzystnych dla kariery zawodowej, mogących wynikać z czasu poświęconego zarówno przez ojca, jak i przez matkę na wychowanie dziecka(35) . Sporne przepisy krajowe dotyczą bowiem urzędników jako rodziców, niezależnie od ich płci. W tym zakresie sytuacja urzędnika płci żeńskiej i sytuacja urzędnika płci męskiej wydają się porównywalne.
41. W wyroku w sprawie Griesmar Trybunał orzekł, że należy ustalić, czy dodatek przyznany na warunkach obowiązujących w tym okresie, tzn. przyznany wyłącznie kobietom na tej tylko podstawie, że urodziły dziecko, miał na celu kompensowanie niekorzystnych sytuacji w karierze zawodowej wynikających dla matek z przerwania przez nie aktywności zawodowej w okresie następującym po urodzeniu dziecka – w którym to przypadku sytuacja pracownika płci męskiej nie była porównywalna z sytuacją pracownika płci żeńskiej, czy też miał na celu w istocie kompensowanie niekorzystnych sytuacji w karierze zawodowej wynikających dla urzędników płci żeńskiej z faktu wychowywania dzieci, a przy tym założeniu należy zbadać, czy sytuacja urzędnika płci męskiej i sytuacja urzędnika płci żeńskiej są porównywalne(36) .
42. Podobnie Trybunał miał już okazję wypowiedzieć się w przedmiocie granic różnych środków polityki społecznej ustanowionych przez państwa członkowskie, w szczególności w ww. wyroku w sprawie Roca Álvarez, który dotyczy przerwy w pracy w celu karmienia piersią, zastrzeżonej według ustawodawstwa hiszpańskiego dla kobiet i dla mężczyzn, których małżonki są pracownicami. Z uwagi na to, że ta przerwa w pracy może być oderwana od biologicznej czynności karmienia piersią i może być wykorzystana niezależnie albo przez ojca będącego pracownikiem, albo przez matkę będącą pracownicą, Trybunał orzekł, że w rzeczywistości taka przerwa służy karmieniu i opiece nad dzieckiem. Następnie, uwzględniając, że te czynności przy dziecku mogą być wykonywane zarówno przez ojca, jak i przez matkę, Trybunał stwierdził, że sporna przerwa w pracy jest przyznawana pracownikom jako rodzicom dziecka(37) . Trybunał mógł nie tylko porównać sytuację kobiety i mężczyzny pod kątem ich funkcji rodzicielskich, ale mógł również odróżnić, w dziedzinie ochrony socjalnej przyznanej pracownikom płci żeńskiej, aspekt związany z ochroną biologicznej kondycji kobiety od aspektu kobiety jako matki.
43. Zróżnicowanie, którego należy dokonać pomiędzy obowiązkami spoczywającymi na matce a obowiązkami spoczywającymi na ojcu po narodzeniu dziecka, wiąże się raczej z udowodnieniem szczególnego zaangażowania w wychowanie tego dziecka. W wyroku w sprawie Griesmar Trybunał nie wymagał, aby dodatek był przyznany automatycznie wszystkim ojcom biologicznym w celu zrównania ich z matkami biologicznymi. Trybunał jasno wskazał, że dostęp do dodatku powinien być przyznany urzędnikowi płci męskiej wyłącznie wówczas, kiedy jest on w stanie udowodnić, że w szczególny sposób wziął na siebie obowiązki wychowania dziecka(38) .
44. Tym samym nie jest niezgodny z prawem wymóg, jak w wypadku spornych przepisów krajowych, udowodnienia szczególnego i rzeczywistego zaangażowania mężczyzny w wychowanie swojego dziecka, co wykracza poza zwykły przymiot ojca biologicznego utrzymującego finansowo swoje dziecko w celu możliwości skorzystania z dodatku z tego tytułu. Natomiast, co się tyczy kobiety, ponieważ urlop macierzyński jest obowiązkowy dla każdej matki biologicznej oraz zakłada się, iż w tym okresie zajmuje się ona wychowaniem swojego dziecka z zastrzeżeniem wyjątkowych sytuacji takich jak niedomaganie po porodzie, dodatek jest jej przyznany bez obowiązku dostarczenia szczególnego dowodu, ponieważ istnieje w jakiejś mierze domniemanie wychowania dziecka działające na jej korzyść.
45. Fakt, że sytuacja kobiet na rynku pracy jest trudniejsza w porównaniu z sytuacją mężczyzn zarówno pod względem wynagrodzenia, jak i awansu zawodowego, wyjaśniany jest w szerokiej mierze przez nierówny podział obowiązków i ograniczeń związanych z wychowaniem dzieci pomiędzy ojca i matkę(39) . Niezależnie od przerw w świadczeniu pracy związanych z urlopem macierzyńskim kobiety wyraźnie częściej niż mężczyźni zmieniają swoją aktywność zawodową z powodów rodzinnych, korzystając albo z urlopu wychowawczego, albo z innych form dostosowania czasu pracy, takich jak obniżenie wymiaru czasu pracy, nawet jeśli nie jest to związane z żadną kompensacją ekonomiczną(40) .
46. Sporne przepisy krajowe ustanawiają wymóg rzeczywistego przerwania aktywności zawodowej, który ma charakter ograniczający. Wymóg ten jednakże nie zdaje się ograniczać dostępu do dodatku w większym stopniu w przypadku mężczyzn niż w przypadku kobiet, ponieważ z tego dodatku może skorzystać każdy ojciec, który zdecyduje się przerwać świadczenie pracy przez okres co najmniej dwóch kolejnych miesięcy w celu wychowywania dziecka, chociaż prawdą jest, że okres przyjęty przez francuskiego ustawodawcę odpowiada dokładnie minimalnemu okresowi urlopu macierzyńskiego. Sama okoliczność, że w praktyce więcej kobiet niż mężczyzn korzysta ze spornego dodatku, nie wystarczy, by uznać, że stanowi to źródło dyskryminacji pośredniej. Moim zdaniem mężczyźni nie mogą podnosić, że są dyskryminowani, z tego tylko powodu, że nie chcą dzielić równo z kobietami obowiązków wynikających z faktu bycia rodzicem.
47. Bez wątpienia wymóg ten nie uwzględnia innych form dostosowania aktywności zawodowej, z których mógłby skorzystać ojciec biologiczny, podobnie zresztą jak matka, która przysposobiła dziecko, lub rodzic zastępczy, aby poświęcić się wychowaniu dziecka, tj. urlop wychowawczy na krótszy okres lub praca w niepełnym wymiarze czasu pracy. Jednakże fakt, że ustawodawstwo francuskie obowiązujące w czasie właściwym dla okoliczności sporu toczącego się przed sądem krajowym(41) nie dopuszczało, aby obniżony wymiar czas pracy mógł mieć taki sam skutek prawny jak całkowite zawieszenie wykonywania pracy, nie czyni sam w sobie sytuacji kobiet, które były zobowiązane wziąć urlop macierzyński, porównywalnej z sytuacją mężczyzn, dla których przerwanie aktywności zawodowej ze względów rodzinnych zależy od ich wyboru.
48. Moim zdaniem istnieje duża różnica pomiędzy wpływem, z jednej strony, okresów całkowitej nieobecności pracownika w pracy, takich jak nieobecność w czasie urlopu macierzyńskiego, urlopu z tytułu przysposobienia lub urlopu wychowawczego, które mogą zahamować a nawet spowodować zawieszenie rozwoju kariery rodzica, którego dotyczą, a z drugiej strony, innymi sposobami dostosowania czasu pracy, takimi jak zatrudnienie w niepełnym wymiarze czasu pracy, które wiąże się z ograniczoną nieobecnością w pracy i jest łatwiejsze do zarządzania przez pracodawcę w przedmiocie zastępstwa za takiego pracownika i reorganizacji jego zadań. Trybunał słusznie stanął na stanowisku, że ciąża oraz macierzyństwo rzeczywiście mogą stawiać kobiety w niekorzystnej sytuacji w zakresie rozwoju ich karier zawodowych(42) .
49. W moim przekonaniu ustawodawca krajowy posiada szeroki zakres uznania(43) w dziedzinie minimalnego stopnia zaangażowania się w wychowanie dziecka przez zainteresowanego rodzica, domagającego się dodatku z tego tytułu, skoro wiadomo, że zaliczenie tego okresu do rzeczywistej służby stanowi dodatkowe prawo do emerytury, którego zainteresowany pracownik nie wypracował zgodnie z normalnymi zasadami dotyczącymi składek.
50. Czy do skorzystania z tego prawa wystarczyłoby np. ograniczenie wymiaru czasu pracy o 10%, czy urlop rodzicielski w wymiarze ograniczonym do dwóch tygodni? W moim przekonaniu te dwa przypadki absolutnie nie są równoważne z obowiązkiem przerwania aktywności zawodowej na okres dwóch miesięcy z powodu urlopu macierzyńskiego, ponieważ nie wiąże się z nimi podobne poświęcenie kariery zawodowej i byłyby one w każdym razie nieproporcjonalne do uzyskanej korzyści, która polega na zaliczeniu dodatkowo jednego roku pracy do obliczeń wymiaru emerytury.
51. Niezależnie od tego wszystkiego uważam, że decyzja, czy i w jakiej mierze przerwanie aktywności lub ograniczenie wymiaru czasu pracy uzasadnia przyznanie korzyści w dziedzinie prawa do emerytury, podlega przede wszystkim ocenie politycznej, chociaż istnieją ograniczenia prawne. Decydujące mogą okazać się względy polityki społecznej, takie jak wola niezniechęcania pracownic do macierzyństwa. Nie można więc czysto mechanicznie porównywać sytuacji kobiet i mężczyzn w dziedzinie zatrudnienia i pracy.
C – W przedmiocie uzasadnienia ewentualnej dyskryminacji pośredniej
52. W drugim pytaniu prejudycjalnym sąd krajowy dąży do ustalenia, czy dyskryminacja pośrednia, ewentualnie spowodowana dodatkiem na dziecko przewidzianym przez sporne przepisy krajowe, może być uzasadniona w świetle art. 6 ust. 3 porozumienia w sprawie polityki społecznej, który stanowi, że artykuł ten nie może stanowić przeszkody dla państwa członkowskiego „w utrzymaniu lub przyjmowaniu środków przewidujących specyficzne korzyści, zmierzające do ułatwienia wykonywania działalności zawodowej przez kobiety bądź zapobiegania niekorzystnym sytuacjom w ich karierze zawodowej i ich kompensowania”.
53. Podkreślam, że po wejściu w życie traktatu amsterdamskiego w dniu 1 maja 1999 r. przepisy te zostały włączone do art. 141 ust. 4 WE, który stanowi właściwe postanowienie ratione temporis w celu oceny zgodności spornego krajowego przepisu z prawem wspólnotowym, jak wskazałem we wstępie do niniejszej opinii.
54. Uwzględniając, że proponuję, by Trybunał udzielił odpowiedzi przeczącej na pierwsze pytanie prejudycjalne, oraz zważywszy, że w takim przypadku, zgodnie z postanowieniem odsyłającym, pytanie dodatkowe staje się bezprzedmiotowe, stoję na stanowisku, że nie ma zatem potrzeby badania drugiego pytania prejudycjalnego w celu udzielenia na nie odpowiedzi.
55. Chciałbym jednakże przedstawić tu kilka uwag na wypadek, gdyby Trybunał nie przychylił się do zaproponowanej przeze mnie odpowiedzi na pierwsze pytanie prejudycjalne.
56. W takim przypadku należałoby moim zdaniem odpowiedzieć na pytanie drugie, utrzymując stanowisko takie samo, jakie Trybunał przyjął w ww. wyroku w sprawie Griesmar w przedmiocie pytania równoważnego z pytaniem skierowanym w niniejszej sprawie i dotyczącym również francuskiego systemu emerytalnego dla urzędników. W omawianym wyroku Trybunał orzekł, że dodatek na dziecko, przewidziany w art. L. 12 lit. b) kodeksu emerytur w brzmieniu wówczas obowiązującym, nie może być traktowany jako działalnie pozytywne mające pomóc kobietom w prowadzeniu ich życia zawodowego na zasadzie równości z mężczyznami w rozumieniu art. 6 ust. 3 porozumienia w sprawie polityki społecznej, ponieważ środek ten ogranicza się do przyznania matkom dodatkowej wysługi lat w chwili ich odejścia na emeryturę w takim samym systemie jak ojcom, bez zaradzenia problemom, które mogą napotkać w trakcie swojej kariery zawodowej(44) .
57. Z tych samych przyczyn w niniejszej sprawie zaliczenie okresu na poczet emerytury przewidziane przepisami ustawy nr 2003‑775 i dekretu nr 2003‑1305 nie może być uzasadnione na podstawie art. 141 ust. 4 WE. Rozwiązanie to wynika z ww. wyroku w sprawie Griesmar, który został wydany przez Trybunał w składzie odpowiadającym wielkiej izbie. Wyłącznie Trybunał orzekający w składzie równoważnym mógłby dokonać ewentualnej zmiany swej linii orzeczniczej.
58. Niemniej jednak przyjęte podejście jest moim zdaniem dyskusyjne. Trybunał przyjął bowiem wąskie pojęcie sytuacji niekorzystnych „w karierze zawodowej” w rozumieniu odpowiednich przepisów prawa wspólnotowego, odrzucając ich kompensowanie w sposób odroczony, w chwili przejścia na emeryturę, tzn. wówczas, kiedy zainteresowani urzędnicy przestali pracować. Oznacza to ustanowienie zobowiązania dla państw członkowskich utrwalenia nierówności ekonomicznej istniejącej pomiędzy kobietami i mężczyznami, w tym również w trakcie ich emerytury, co podkreślił rząd francuski podczas rozprawy przeprowadzonej w niniejszej sprawie(45), a co wydaje mi się trudne do pogodzenia z zasadą niedyskryminacji.
59. Logika tego orzecznictwa wydaje mi się trudna do obrony, ponieważ wszystkie zastosowania zasady niedyskryminowania w dziedzinie systemów zabezpieczeń społecznych pracowników są oparte na idei, że za podobną pracę należy się podobne wynagrodzenie. Stwierdzam, że emerytura posiada bez wątpienia charakter wynagrodzenia, ale stanowi część wynagrodzenia obliczonego na koniec wykonywania aktywności zawodowej. Tymczasem, jak orzekł już Trybunał(46), w tym obszarze kobiety znajdują się w sytuacji mniej korzystnej, ponieważ ciąża i macierzyństwo hamują rozwój ich kariery zawodowej. Uwzględniając to, że zastosowanie środków pozostawionych państwom członkowskim w celu kompensowania niekorzystnych sytuacji w karierze zawodowej kobiet z powodu wykonywania przez nie obowiązków rodzicielskich w trakcie kariery wydaje mi się wykluczone (jak było to w przypadku dodatków do wynagrodzenia z tytułu ciąży, które stanowią dyskryminację bezpośrednią ze względu na płeć), bądź znacznie ograniczone (jak przewiduje to ww. wyrok w sprawie Kalanke, dotyczący dyskryminacji zwanej „pozytywną”, mającej na celu wspieranie awansu zawodowego kobiet), fakt przyznania dodatkowego prawa do emerytury jawi się jako jedyny środek, który może przeszkodzić utrzymywaniu się tej nierówności po przejściu na emeryturę.
D – W przedmiocie zgodności odpowiednich przepisów krajowych z dyrektywą 79/7
60. Poprzez swoje pytanie trzecie sąd krajowy stara się ustalić, czy przepisy dyrektywy 79/7 należy interpretować w taki sposób, że stoją one na przeszkodzie utrzymaniu w mocy przepisów krajowych zaskarżonych w postępowaniu przed sądem krajowym.
61. Clement Amédée, rząd francuski i Komisja przedstawili wspólne stanowisko w takim znaczeniu, że uważają, iż dyrektywa 79/7 nie ma zastosowania w niniejszej sprawie. Jak wskazałem we wstępie do niniejszej opinii, również bronię tego stanowiska.
62. Dyrektywa 79/7, która dotyczy równego traktowania kobiet i mężczyzn w dziedzinie zabezpieczenia społecznego, obejmuje bowiem świadczenia wypłacane w ramach ustawowych systemów zabezpieczenia społecznego(47), zwanych zwyczajowo „pierwszym filarem”(48) . Natomiast spór toczący się przed sądem krajowy dotyczy emerytury otrzymywanej z francuskiego systemu emerytalnego dla urzędników, który należy, jak orzekł to już Trybunał(49), do kategorii systemów zabezpieczenia społecznego pracowników, co odpowiada „drugiemu filarowi”. W chwili przejścia zainteresowanego na emeryturę w grudniu 2003 r. emerytury z tego systemu zabezpieczenia społecznego pracowników podlegały przepisom dyrektywy 86/378 w brzmieniu nadanym jej dyrektywą 96/97, natomiast obie te dyrektywy zostały zmienione z dniem 15 sierpnia 2009 r. dyrektywą 2006/54.
63. Ponieważ dyrektywa 79/7 nie ma zastosowania ratione materiae do okoliczności faktycznych sporu toczącego się przed sądem krajowym, stoję na stanowisku, że nie ma zatem potrzeby udzielania odpowiedzi na trzecie pytanie prejudycjalne.
E – W przedmiocie skutków prawnych ewentualnej niezgodności przepisów krajowych z prawem wspólnotowym
64. Sąd krajowy podporządkowuje czwarte pytanie prejudycjalne potrójnemu warunkowi udzielenia odpowiedzi twierdzącej na pierwsze pytanie oraz odpowiedzi przeczącej na pytania drugie i trzecie. Konkretnie oznacza to, że Trybunał miałby orzec, iż w rozumieniu pierwotnego prawa wspólnotowego sporne przepisy krajowe powodują z jednej strony dyskryminację pośrednią, która z drugiej strony nie może zasługiwać na ochronę, a natomiast wtórne prawo wspólnotowe nie sprzeciwia się ich utrzymaniu.
65. Zasadniczo dąży on do ustalenia, jakie skutki prawne powinny wynikać z niezgodności z prawem wspólnotowym spornego dodatku na dzieci, przewidzianego w art. L. 12 lit. b) i art. R. 13 kodeksu emerytur. Stawia sobie pytanie, czy dopóki środki zapobiegające zakładanej dyskryminacji pośredniej nie zostaną przyjęte przez francuskiego ustawodawcę, niezgodność taka powodowałaby, że dyskryminację wynikającą z tych przepisów należy odrzucić na korzyść urzędników płci męskiej, którzy uważają się za pokrzywdzonych lub czy też stanowi ona przeszkodę w ubieganiu się przez urzędników obojga płci o skorzystanie z omawianego przywileju.
66. Uwzględniając jednakże stanowisko proponowane do zajęcia przez Trybunał w przedmiocie pozostałych pytań prejudycjalnych, tzn. odpowiedź przeczącą na pierwsze pytanie, związane z tym umorzenie postępowania w przedmiocie drugiego pytania i stwierdzenie bezprzedmiotowości trzeciego pytania, uważam, że nie ma potrzeby odpowiadania na niniejsze pytanie, ponieważ trzy przesłanki wyraźnie określone przez sąd krajowy jako założenia wstępne, nie zostały w moim przekonaniu spełnione.
67. Niezależnie od tego przypominam, że z utrwalonego orzecznictwa Trybunału wynika, iż zakładając, że dyskryminacja sprzeczna z prawem Unii zostanie stwierdzona, dopóki nie zostanie przeprowadzona zmiana przepisów krajowych, mająca usunąć to nierówne traktowanie, władze krajowe zobowiązane są przyjąć ogólne lub szczegółowe środki mające zagwarantować przestrzeganie prawa Unii. Jak podnieśli C. Amédée i Komisja, odpowiednie organy działające jako pracodawca zobowiązane są przyznać z urzędu osobom należącym do kategorii znajdującej się w niekorzystnej sytuacji, którymi w niniejszej sprawie są urzędnicy płci męskiej, takie same korzyści w zakresie traktowania jak te, z których korzystają osoby należące do kategorii uprzywilejowanej, tzn. urzędnicy płci żeńskiej. Trybunał wielokrotnie orzekł, że sąd krajowy zobowiązany jest nie stosować wewnętrznych przepisów, które są dyskryminujące we wspólnotowym porządku prawnym bez konieczności domagania się lub czekania na ich wcześniejsze usunięcie przez ustawodawcę krajowego i zastosowanie wobec członków grupy znajdującej się w niekorzystnej sytuacji takiego samego systemu, z jakiego korzystają pozostali pracownicy. Obowiązek ten spoczywa na sądzie krajowym niezależnie od istnienia w prawie krajowym przepisu przyznającego mu taką kompetencję(50) .
68. W przypadku gdy Trybunał przyjmie istnienie dyskryminacji pośredniej, powinien udzielić sądowi krajowemu wszystkich koniecznych wskazówek, aby umożliwić mu rozstrzygnięcie, w jaki konkretnie sposób i przez jaki okres urzędnik płci męskiej powinien był zmienić swoją aktywność zawodową celem wychowywania dziecka, aby mógł mu zostać przyznany sporny dodatek. W szczególności Komisja podnosi kwestię, w której przy takim założeniu powinien wypowiedzieć się Trybunał, czy wymóg całkowitego przerwania aktywności na okres co najmniej dwóch miesięcy, ustanowiony art. R. 13 kodeksu emerytur jest zbyt ograniczający w szczególności w stosunku do mężczyzn i czy powinien nie być stosowany, ponieważ wyłącza z korzystania z tego dodatku ojców, którzy zaangażowali się w wychowanie dzieci w formie innej niż przerwanie aktywności zawodowej, a w szczególności przez zmianę formy zatrudnienia na pracę w niepełnym wymiarze czasu pracy.
V – Wnioski
69. Mając powyższe na uwadze, proponuję, aby na pytania prejudycjalne przedłożone przez tribunal administratif de Saint‑Denis de la Réunion Trybunał udzielił następującej odpowiedzi:
1) Nie można uznać, że przepisy prawa krajowego, takie jak rozpatrywane w sprawie w postępowaniu przed sądem krajowym, które ustanawiają wymóg przerwania aktywności zawodowej na okres co najmniej dwóch kolejnych miesięcy w celu zaliczenia okresu związanego z wychowaniem dziecka do okresu służby na poczet emerytury, powodują dyskryminację pośrednią w świetle art. 141 WE z tego tylko powodu, że korzysta z nich znacznie większa ilość kobiet niż mężczyzn w ramach naliczania ich emerytury, z uwagi na ustawowo obowiązkowy, płatny urlop macierzyński, z którego korzystają biologiczne matki.
2) Z uwagi na odpowiedź przeczącą udzieloną na pierwsze pytanie prejudycjalne nie ma potrzeby udzielenia odpowiedzi na pytania prejudycjalne drugie i czwarte.
3) Trzecie pytanie prejudycjalne dotyczące przepisów dyrektywy Rady 79/7/EWG z dnia 19 grudnia 1978 r. w sprawie stopniowego wprowadzania w życie zasady równego traktowania kobiet i mężczyzn w dziedzinie zabezpieczenia społecznego jest bezprzedmiotowe i w konsekwencji nie wymaga udzielenia odpowiedzi.
(1) .
(2)
– Postanowienie odsyłające dotyczy „art. 157 [TUE], dawniej art. 141 [WE]”. Oczywiście chodzi tutaj o omyłkę pisarską, jeśli weźmiemy pod uwagę, że traktat UE nie zawiera artykułu 157 oraz że art. 141 WE dotyczący zasady równości wynagrodzeń dla pracowników płci męskiej i żeńskiej, został zastąpiony w rzeczywistości art. 157 TFUE.
(3)
– Porozumienie w sprawie polityki społecznej zawarte pomiędzy państwami członkowskimi Wspólnoty Europejskiej z wyjątkiem Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej (Dz.U. 1992, C 191, s. 91), załączone do Protokołu nr 14 w sprawie polityki społecznej, stanowiącego załącznik do traktatu UE (zwane dalej „porozumieniem w sprawie polityki społecznej”).
(4)
–	Dz.U. 1979, L 6, s. 24.
(5)
– Wyłącznie ust. 3 tego artykułu różni się od odpowiadającego mu ustępu art. 157 TFUE, ponieważ przewiduje inne sposoby przyjęcia środków mających na celu zapewnienie zastosowania zasady równości szans i równości traktowania mężczyzn i kobiet w dziedzinie zatrudnienia i pracy.
(6)
– Dz.U. L 225, s. 40.
(7)
– Dyrektywa Rady z dnia 20 grudnia 1996 r. zmieniająca dyrektywę 86/378/EWG w sprawie wprowadzania w życie zasady równego traktowania kobiet i mężczyzn w systemach zabezpieczenia społecznego pracowników, Dz.U. 1997, L 46, s. 20.
(8)
– Wyrok z dnia 29 listopada 2001 r. w sprawie C‑366/99, Rec. s. I‑9383.
(9)
–	B. Accoyer, Rapport à l’Assemblée nationale n° 898 sur le projet de loi portant réforme des retraites, tome 1, deuxième partie, czerwiec 2003, w szczególności s. 77 i nast.
(10)
– JORF nr 193 z dnia 22 sierpnia 2003 r., s. 14310. Ustawa ta weszła w życie w dniu 1 stycznia 2004 r., ale art. 48 § II stanowi, że „[p]przepisy art. L. 12 lit. b) kodeksu emerytur w brzmieniu nadanym § I pkt 2 [tego samego art. 48] mają zastosowanie do emerytur przyznanych od dnia 28 maja 2003 r.”.
(11)
– Dekret wydany w celu wykonania ustawy nr 2003‑775 (JORF nr 301 z dnia 30 grudnia 2003 r., s. 22473). Przepisy tego dekretu, podobnie jak przepisy ustawy, weszły w życie w dniu 1 stycznia 2004 r. Zastosowanie w czasie dekretu do emerytur przyznanych przed tą datą, ale po dacie, od której liczy się retroaktywne działanie skutków ustawy, tzn. na mocy art. 48 § II tej ustawy, od dnia 28 maja 2003 r. wydaje mi się być domniemane przez sąd krajowy i strony.
(12)
– Zobacz powyżej przypis 2.
(13)
– Zauważam, że o hipotetycznym charakterze pytań prejudycjalnych skierowanych przez sąd krajowy przesądzi odpowiedź co do istoty sprawy, jakiej ewentualnie udzieli Trybunał w przedmiocie koniecznego stopnia zaangażowania rodzica w wychowanie dzieci, uprawniającego do dodatku na dziecko na podstawie spornych przepisów krajowych.
(14)
– W szczególności wyroki: z dnia 15 czerwca 1995 r. w sprawach połączonych od C‑422/93 do C‑424/93 Zabala Erasun i in., Rec. s. I‑1567, pkt 29; z dnia 11 września 2003 r. w sprawie C‑13/01 Safalero, Rec. s. I‑8679, pkt 40 i przytoczone tam orzecznictwo.
(15)
– Protokół (nr 17) w sprawie art. 141 WE z 1992 r., który ma swój odpowiednik w protokole (nr 33) dotyczącym art. 157 TFUE.
(16)
– Wyrok z dnia 17 maja 1990 r. w sprawie C‑262/88, Rec. s. I‑1889.
(17)
–	Zobacz pkt 41, 42 opinii rzecznika generalnego S. Albera w ww. sprawie Griesmar, która przedstawia stanowisko Komisji w tej kwestii.
(18)
–	Zobacz analogicznie wyrok z dnia 10 maja 2011 r. w sprawie C‑147/08 Römer, dotychczas nieopublikowany w Zbiorze, pkt 66, oraz art. 44 i 94 rozporządzenia (WE) Parlamentu Europejskiego i Rady nr 987/2009 z dnia 16 września 2009 r. dotyczące wykonywania rozporządzenia (WE) nr 883/2004 w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego (Dz.U. L 284, s. 1).
(19)
– Definicja podana między innymi w art. 2 ust. 1 lit. b) dyrektywy 2006/54/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 5 lipca 2006 r. w sprawie wprowadzenia w życie zasady równości szans oraz równego traktowania kobiet i mężczyzn w dziedzinie zatrudnienia i pracy (wersja przeredagowana) (Dz.U. L 204, s. 23).
(20)
– Wyżej wymieniony wyrok w sprawie Griesmar, pkt 38.
(21)
– Zobacz w szczególności wyroki: z dnia 7 lipca 1993 r. w sprawie C‑217/91 Hiszpania przeciwko Komisji, Rec. s. I‑3923, pkt 37; z dnia 1 marca 2011 r. w sprawie C‑236/09 Association belge des Consommateurs Test‑Achats i in., dotychczas nieopublikowany w Zbiorze, pkt 28.
(22)
– Wyrok z dnia 16 września 1999 r. w sprawie C‑218/98 Abdoulaye i in., Rec. s. I‑5723, pkt 16.
(23)
– Dyrektywa Rady 92/85/EWG z dnia 19 października 1992 r. w sprawie wprowadzenia środków służących wspieraniu poprawy w miejscu pracy bezpieczeństwa i zdrowia pracownic w ciąży, pracownic, które niedawno rodziły, i pracownic karmiących piersią (dziesiąta dyrektywa szczegółowa w rozumieniu art. 16 ust. 1 dyrektywy 89/391/EWG) (Dz.U. L 348, s. 1).
(24)
– Wszystkie trzy konwencje MOP dotyczące ochrony macierzyństwa (nr 3 z 1919 r., nr 103 z 1952 r. i nr 183 z 2000 r.) przewidują obowiązkowy sześciotygodniowy urlop po urodzeniu dziecka, w trakcie którego matka nie ma prawa wrócić do pracy. Ma to na celu uniemożliwienie pracodawcy zmuszania matki do powrotu do pracy, co może być szkodliwe dla jej zdrowia i zdrowia jej dziecka. Zasada ta jest podstawowym elementem ochrony gwarantowanej przez normy MOP. Zobacz Międzynarodowe Biuro Pracy, La maternité au travail, Une revue de la législation nationale, deuxième édition, Genève 2010, s. 13, dokument dostępny również w językach angielskim i hiszpańskim.
(25)
– Wyrok z dnia 20 września 2007 r. w sprawie C‑116/06 Kiiski, Zb.Orz. s. I‑7643, pkt 49.
(26)
– Wyrok z dnia 27 października 1998 r. w sprawie C‑411/96 Boyle i in., Rec. s. I‑6401, pkt 41; ww. wyrok w sprawie Kiiski, pkt 46; wyrok z dnia 30 września 2010 r. w sprawie C‑104/09 Roca Álvarez, dotychczas nieopublikowany w Zbiorze, pkt 27; a także przytoczone w tych wyrokach orzecznictwo.
(27)
– Zobacz motyw 17 oraz art. 8 i 11 tej dyrektywy.
(28)
– Wyrok z dnia 8 września 2005 r. w sprawie C‑191/03 McKenna, Zb.Orz. s. I‑7631, pkt 42, 59 i przytoczone tam orzecznictwo.
(29)
– Wyżej wymieniony wyrok w sprawie Abdoulaye i in., pkt 19, podaje różne przykłady takich niekorzystnych sytuacji. Trybunał systematycznie przypomina, że ciąża i macierzyństwo stawiają faktycznie kobiety w trakcie ich życia zawodowego w sytuacji niekorzystnej: zob. w szczególności wyroki: z dnia 12 lipca 1984 r. w sprawie 184/83 Hofmann, Rec. s. 3047, pkt 27; z dnia 17 października 1995 r. w sprawie C‑450/93 Kalanke, Rec. s. I‑3051, pkt 18 i nast.
(30)
– Dyrektywa Rady z dnia 3 czerwca 1996 r. w sprawie Porozumienia ramowego dotyczącego urlopu rodzicielskiego zawartego przez UNICE, CEEP oraz ETUC (Dz.U. L 145, s. 4), w szczególności klauzula 2 pkt 1 tego porozumienia ramowego.
(31)
– To odesłanie do właściwości jest przypomniane w ww. wyroku w sprawie Kiiski, pkt 35, 36.
(32)
– To znaczy dziecka, w stosunku do którego wydane zostało orzeczenie o oddelegowaniu władzy rodzicielskiej nad nim na rzecz osoby otrzymującej świadczenie emerytalne lub jej współmałżonka, dziecka znajdującego się pod opieką osoby otrzymującej świadczenie emerytalne lub jej współmałżonka, związaną z rzeczywistą i stałą pieczą sprawowaną nad tym dzieckiem, lub dziecka przyjętego do gospodarstwa domowego osoby otrzymującej świadczenie emerytalne lub jej współmałżonka, które rzeczywiście i stale jest na utrzymaniu tej osoby.
(33)
– Zobacz wyżej wymienione wyroki: w sprawie Abdoulaye i in., pkt 20, 22; w sprawie Griesmar, pkt 41.
(34)
– Przypominam, że ani konwencje MOP, ani prawo Unii nie nakładają na państwa członkowskie obowiązku ustanowienia płatnego urlopu rodzicielskiego. W odniesieniu do różnic istniejących między urlopem macierzyńskim a urlopem rodzicielskim, biorąc pod uwagę miedzy innymi obowiązkowy charakter tego pierwszego, zob. wyrok z dnia 8 czerwca 2004 r. w sprawie C‑220/02 Österreichischer Gewerkschaftsbund, Zb.Orz. s. I‑5907, pkt 60).
(35)
–	Zobacz Rapport à l’Assemblée nationale n° 898 sur le projet de loi portant réforme des retraites, op.cit., s. 85 i nast.
(36)
–	Wyżej wymieniony wyrok w sprawie Griesmar, pkt 46 i nast.
(37)
–	Wyżej wymieniony wyrok w sprawie Roca Álvarez, pkt 28–31.
(38)
–	Wyżej wymieniony wyrok w sprawie Griesmar, pkt 67.
(39)
– W przedmiocie tradycyjnego podziału ról pomiędzy mężczyzn i kobiety w zakresie wykonywania przez nich roli rodziców zob. ww. wyrok w sprawie Roca Álvarez, pkt 36.
(40)
– Z analizy przeprowadzonej przez Międzynarodowe Biuro Pracy w oparciu o dane MOP dotyczące ustawodawstw krajowych w dziedzinie ochrony macierzyństwa, obejmujących 167 krajów, wynika, że mężczyźni o wiele rzadziej biorą urlop wychowawczy niż kobiety (op.cit., s. 59). Co się tyczy obniżenia wymiaru czasu pracy, Komisja przypomniała, że z danych statystycznych Eurostatu za 2009 r. wynika, iż we Francji 30% kobiet pracuje w niepełnym wymiarze czasu w porównaniu z 6% mężczyzn.
(41)
– Jak wynika z akt sprawy, na skutek skargi o stwierdzenie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego, wniesionej przeciwko Republice Francuskiej w 2004 r., wymogi umożliwiające skorzystanie ze spornego dodatku zostały poszerzone w taki sposób, że ograniczenie wymiaru aktywności zawodowej zostało dopuszczone w takim samym stopniu jak przerwanie aktywności zawodowej (zob. ustawa nr 2010‑1330 z dnia 9 listopada 2010 r. o reformie emerytur, JORF nr 261 z dnia 10 listopada 2010 r., s. 20034, i dekret wykonawczy nr 2010‑1741 z dnia 30 grudnia 2010 r., JORF nr 303 z dnia 31 grudnia 2010 r., poz. nr 94).
(42)
– Zobacz ww. wyroki: w sprawie Hofmann; w sprawie Kalanke; w sprawie Abdoulaye i in.
(43)
– Zobacz analogicznie wyrok z dnia 20 października 2011 r. w sprawie C‑123/10 Brachner, dotychczas nieopublikowany w Zbiorze, pkt 73 i przytoczone tam orzecznictwo.
(44)
–	Wyżej wymieniony wyrok w sprawie Griesmar, pkt 60–67.
(45)
–	Przedstawiciel Republiki Francuskiej wskazał, że w tym kraju urzędniczki statystycznie znacznie częściej niż mężczyźni przerywają wykonywanie pracy po urodzeniu dziecka, aby zająć się jego wychowaniem, i że z tego powodu ich emerytury są średnio o 10–20% niższe od emerytur mężczyzn.
(46)
–	Zobacz ww. wyroki: w sprawie Hofmann, w sprawie Kalanke; w sprawie Abdoulaye i in.
(47)
–	Zobacz art. 3 ust. 1, 3 tej dyrektywy.
(48)
–	Zobacz na przykład pkt 58, 59 opinii przedstawionej przeze mnie w sprawie Römer, w której wydano ww. wyrok.
(49)
– Wyżej wymieniony wyrok w sprawie Griesmar, pkt 25 i nast.; wyrok z dnia 13 grudnia 2001 r. w sprawie C‑206/00 Mouflin, Rec. s. I‑10201, pkt 23.
(50)
– Zobacz w szczególności wyroki: z dnia 28 września 1994 r. w sprawie C‑28/93 van den Akker, Rec. s. I‑4527, pkt 16 i nast.; z dnia 21 czerwca 2007 r. w sprawach połączonych od C‑231/06 do C‑233/06 Jonkman i in., Zb.Orz. s. I‑5149, pkt 39 i nast.; z dnia 22 czerwca 2011 r. w sprawie C‑399/09 Landtová, dotychczas nieopublikowany w Zbiorze, pkt 51; a także przytoczone w tych wyrokach orzecznictwo.