62019CJ0201_RES
Zaak C‑201/19 P
Servier SAS e.a.
tegen
Europese Commissie
Arrest van het Hof (Eerste kamer) van 27 juni 2024
„Hogere voorziening – Mededinging – Farmaceutische producten – Markt voor perindopril – Artikel 101 VWEU – Mededingingsregelingen – Potentiële mededinging – Mededingingsbeperking naar strekking – Strategie om de markttoetreding van generieke versies van perindopril te vertragen – Schikkingsovereenkomst op octrooigebied – Duur van de inbreuk – Begrip één enkele inbreuk – Intrekking of verlaging van de geldboete”
Hogere voorziening – Middelen – Onjuiste beoordeling van de feiten en het bewijsmateriaal – Niet-ontvankelijkheid – Toetsing door het Hof van de beoordeling van de feiten en het bewijsmateriaal – Uitgesloten, behoudens het geval van een onjuiste opvatting – Toetsing door het Hof van de juridische kwalificatie van de feiten van het geding – Toelaatbaarheid
(Art. 256, lid 1, VWEU; Statuut van het Hof van Justitie, art. 58, eerste alinea)
(zie punten 58‑61, 189, 269, 322, 326, 335)
Hogere voorziening – Middelen – Loutere herhaling van de voor het Gerecht aangevoerde middelen en argumenten – Niet-ontvankelijkheid – Bestrijding van de uitlegging of de toepassing van het Unierecht door het Gerecht – Ontvankelijkheid
[Art. 256 VWEU; Statuut van het Hof van Justitie, art. 58, eerste alinea; Reglement voor de procesvoering van het Hof, art. 168, lid 1, d), en art. 169, lid 2]
(zie punten 62, 63)
Mededingingsregelingen – Aantasting van de mededinging – Beoordelingscriteria – Kwalificatie van een onderneming als potentiële concurrent – Reële en concrete mogelijkheden voor markttoetreding – Criteria – Onderneming die vastbesloten is tot de relevante markt toe te treden en op eigen kracht daartoe in staat is – Ontbreken van onoverkomelijke belemmeringen – Beoordeling – Bewijslast – Bestaan van een octrooi dat een oorspronkelijk geneesmiddel of een van de werkwijzen voor de vervaardiging ervan beschermt – Fabrikant van generieke geneesmiddelen die wordt aangemerkt als potentiële concurrent van de fabrikant van oorspronkelijke geneesmiddelen (tevens octrooihouder)
(Art. 101 VWEU)
(zie punten 69‑71, 79‑82, 98‑126, 191‑195, 200‑204, 262‑267)
Mededingingsregelingen – Aantasting van de mededinging – Schikkingsovereenkomsten inzake octrooigeschillen – Overeenkomst tussen een fabrikant van oorspronkelijke geneesmiddelen en een fabrikant van generieke geneesmiddelen – Overeenkomst met daarin bedingen dat de fabrikant van generieke geneesmiddelen zich moet onthouden van de betwisting van octrooien en het in de handel brengen van producten – Vergoeding bestaande in waardeoverdrachten – Kwalificatie als beperking naar strekking – Criteria – Mate waarin overeenkomsten nadelig zijn voor de mededinging op de betrokken markt – Beoordeling welke stimulerende werking waardeoverdrachten hebben op de vraag of de fabrikant van generieke geneesmiddelen afziet van markttoetreding – Noodzaak om de gevolgen van het mededingingsbeperkend gedrag voor de mededinging te onderzoeken – Geen – Betrokken ondernemingen die hebben gehandeld zonder de bedoeling om de mededinging te verhinderen, te beperken of te vervalsen – Omstandigheid die niet van doorslaggevend belang is
(Art. 101, lid 1, VWEU)
(zie punten 72‑77, 83‑88, 143‑146, 152‑157, 163‑168, 222‑228, 272, 277, 282, 291‑296, 307‑310, 332‑334, 344‑352)
Mededingingsregelingen – Aantasting van de mededinging – Nevenrestrictie – Begrip – Beperking die noodzakelijk is voor de uitvoering van een primaire transactie die niet van mededingingsverstorende aard is – Primaire transactie met een mededingingsbeperkende strekking – Niet-toepasselijkheid van de theorie van de nevenrestricties
(Art. 101, lid 1, VWEU)
(zie punten 147‑151, 278)
Mededingingsregelingen – Verbod – Inbreuken – Overeenkomsten en onderling afgestemde feitelijke gedragingen, die één enkele inbreuk vormen – Toerekening van de aansprakelijkheid voor de gehele inbreuk aan een onderneming – Voorwaarden – Inbreuk opleverende gedragingen en handelingen die deel uitmaken van een totaalplan – Beoordeling – Criteria – Door alle deelnemers nagestreefd gemeenschappelijk doel – Noodzaak van complementariteit tussen de verweten gedragingen – Geen
(Art. 101, lid 1, VWEU)
(zie punten 240‑250)
Mededingingsregelingen – Aantasting van de mededinging – Schikkingsovereenkomsten inzake octrooigeschillen – Overeenkomst tussen een fabrikant van oorspronkelijke geneesmiddelen en een fabrikant van generieke geneesmiddelen – Overeenkomst met daarin bedingen dat de fabrikant van generieke geneesmiddelen zich moet onthouden van de betwisting van octrooien en het in de handel brengen van producten – Vergoeding bestaande in waardeoverdrachten – Besluit van de Commissie tot vaststelling van een inbreuk en oplegging van een geldboete – Besluit waarvan de motivering incoherent is voor zover die betrekking heeft op de einddatum van de mededingingsregeling op de verschillende nationale markten – Afwijzing door het Gerecht van het middel tot nietigverklaring dat betrekking heeft op deze incoherentie in de motivering – Onjuiste rechtsopvatting
(Art. 101, lid 1, VWEU)
(zie punten 368‑379)
Grondrechten – Handvest van de grondrechten – Legaliteitsbeginsel ter zake van delicten en straffen – Draagwijdte – Voorzienbaarheid van de inbreukmakende aard van het gedrag waarvoor een sanctie is opgelegd – Schikkingsovereenkomst op octrooigebied tussen een initiërend farmaceutisch bedrijf en een onderneming die op het gebied van generieke geneesmiddelen actief is – Overeenkomst in strijd met het mededingingsrecht – Initiërende onderneming die niet onwetend kan zijn van het mededingingsverstorend karakter van haar gedrag
(Art. 101, lid 1, VWEU; Handvest van de grondrechten van de Europese Unie, art. 49, lid 1)
(zie punten 386‑390)
Hogere voorziening – Bevoegdheid van het Hof – Betwisting, op grond van billijkheidsoverwegingen, van de door het Gerecht verrichte beoordeling van het bedrag van geldboeten die wegens schending van de mededingingsregels van het Verdrag aan ondernemingen zijn opgelegd – Daarvan uitgesloten
(Art. 256 en 261 VWEU; Statuut van het Hof van Justitie, art. 58; verordening nr. 1/2003, art. 31)
(zie punt 404)
Mededinging – Geldboeten – Bedrag – Vaststelling – Rechterlijke toetsing – Volledige rechtsmacht van de Unierechter – Omvang – Bepaling van het bedrag van de opgelegde geldboete – Beoordelingscriteria
(Art. 101, lid 1, en 261 VWEU; verordening nr. 1/2003 van de Raad, art. 23, lid 3, en 31)
(zie punten 412‑417)
Samenvatting
Bij zeven arresten wijst het Hof in wezen de hogere voorzieningen af die verschillende geneesmiddelenfabrikanten hebben ingesteld tegen de arresten van het Gerecht (
1
) waarbij hun beroepen tot nietigverklaring van het besluit waarbij de Europese Commissie hun geldboeten heeft opgelegd wegens deelname aan mededingingsregelingen op de markt van het farmaceutische product perindopril en, voor een van hen, wegens misbruik van machtspositie op die markt, gedeeltelijk zijn verworpen (
2
). Aldus verduidelijkt het Hof de scheidslijn tussen enerzijds de rechtmatige pogingen van geneesmiddelenfabrikanten om daadwerkelijke octrooigeschillen in de farmaceutische sector te schikken, en anderzijds overeenkomsten waarmee de toetreding van fabrikanten van generieke geneesmiddelen tot de markt van een farmaceutisch product op onrechtmatige wijze wordt vertraagd onder het mom van een schikking op het gebied van octrooigeschillen.
Het farmaceutische concern Servier, waarvan de moedermaatschappij Servier SAS in Frankrijk is gevestigd (hierna afzonderlijk of samen: „Servier”), heeft perindopril ontwikkeld. Het gaat daarbij om een geneesmiddel dat deel uitmaakt van de klasse Angiotensine Converting Enzyme (ACE)-remmers, voor indicaties in de cardiovasculaire geneeskunde wordt gebruikt en hoofdzakelijk is bestemd voor de behandeling van hypertensie en hartfalen. Het octrooi betreffende de molecule van perindopril, dat in 1981 bij het Europees Octrooibureau (EOB) is aangevraagd, is in de loop van de jaren 2000 verstreken.
Het werkzame farmaceutische bestanddeel van perindopril is een zout, namelijk erbumine. In 1988 heeft Servier bij het EOB meerdere werkwijzeoctrooien voor dit werkzame bestanddeel ingediend, die op 16 september 2008 afliepen.
Servier heeft in 2001 bij het EOB twee nieuwe octrooien voor perindopril en de werkwijze voor de vervaardiging ervan aangevraagd, die in 2004 werden verleend (hierna: „947‑octrooi en 948‑octrooi”). Servier heeft bovendien in verschillende lidstaten nationale octrooien verkregen die overeenstemden met het 947‑octrooi voordat deze lidstaten partij waren bij het Verdrag inzake de verlening van Europese octrooien.
Vanaf 2003 zijn er meerdere geschillen gerezen tussen Servier en fabrikanten van generieke geneesmiddelen die voorbereidingen troffen om een generieke versie van perindopril op de markt te brengen. In deze context hebben tien fabrikanten van generieke geneesmiddelen bij het EOB oppositie ingesteld tegen het 947‑octrooi en heeft de technische kamer van beroep van het EOB het litigieuze octrooi in mei 2009 herroepen. Meerdere fabrikanten van generieke geneesmiddelen hebben de geldigheid van het 947‑octrooi ook voor bepaalde nationale rechterlijke instanties betwist. Servier heeft op haar beurt tegen de betrokken fabrikanten van generieke geneesmiddelen vorderingen wegens inbreuk ingesteld en verzoeken om voorlopige maatregelen ingediend.
Om die geschillen te beëindigen heeft Servier tussen 2005 en 2007 schikkingsovereenkomsten gesloten met meerdere fabrikanten van generieke geneesmiddelen, in het bijzonder met Niche Generics Ltd en haar moedermaatschappij Unichem Laboratories Ltd (hierna: „Niche-overeenkomst”), Matrix Laboratories Ltd (hierna: „Matrix-overeenkomst”), Teva UK Ltd (hierna: „Teva-overeenkomst”), KRKA, tovarna zdravil, d.d. (hierna: „Krka-overeenkomst”) en Lupin Ltd (hierna: „Lupin-overeenkomst”).
Met die overeenkomsten verbonden deze fabrikanten van generieke geneesmiddelen zich met name ertoe om, naargelang van het geval, de vervaardiging, de levering of het in de handel brengen van de door bovengenoemde octrooien van Servier beschermde vormen van perindopril te beperken of te staken en om die octrooien niet meer te betwisten. Als tegenprestatie voor die verbintenissen en voor andere bedingen in de bedoelde overeenkomsten, verbond Servier zich met name ertoe aan die ondernemingen aanzienlijke bedragen te betalen.
In die context heeft Biogaran SAS, een dochteronderneming van Servier die gespecialiseerd is in de ontwikkeling van generieke geneesmiddelen, bovendien een licentie- en bevoorradingsovereenkomst gesloten met Niche Generics (hierna: „Biogaran-overeenkomst”).
Bij besluit van 9 juli 2014 heeft de Commissie vastgesteld dat de Niche-, Matrix-, Teva-, Krka-, Lupin- en Biogaranovereenkomsten door artikel 101 VWEU verboden mededingingsbeperkingen vormden. Voorts heeft zij geoordeeld dat Servier in strijd met artikel 102 VWEU misbruik van machtspositie had gemaakt, aangezien die overeenkomsten deel uitmaakten van een strategie om de markttoetreding van generieke versies van dat geneesmiddel – waarvoor die onderneming een machtspositie had – te vertragen.
Aldus heeft de Commissie Servier geldboeten van in totaal 289727200 EUR opgelegd wegens inbreuken op artikel 101 VWEU, en een geldboete van 41270000 EUR wegens inbreuk op artikel 102 VWEU. Ook aan de betrokken producenten van generieke geneesmiddelen zijn aanzienlijke geldboeten opgelegd, omdat zij door deel te nemen aan de betrokken overeenkomsten inbreuk hebben gemaakt op artikel 101 VWEU.
Nadat Servier en de betrokken fabrikanten van generieke geneesmiddelen beroep hadden ingesteld, heeft het Gerecht het besluit van de Commissie nietig verklaard voor zover daarin een inbreuk op artikel 101 VWEU in verband met de Krka-overeenkomsten en een inbreuk op artikel 102 VWEU werden vastgesteld en aan Servier en Krka wegens die inbreuken geldboeten werden opgelegd (
3
). Bovendien heeft het Gerecht de geldboete die aan Servier was opgelegd voor haar deelname aan de Matrix-overeenkomst verlaagd. (
4
) Alle andere opgelegde geldboeten heeft het Gerecht daarentegen bekrachtigd.
Servier en de fabrikanten van generieke geneesmiddelen wier beroepen waren verworpen, hebben hogere voorzieningen ingesteld tegen de arresten van het Gerecht.
Beoordeling door het Hof
Begrippen potentiële mededinging en mededingingsbeperking naar strekking
Het Hof onderzoekt in de eerste plaats de middelen tot nietigverklaring volgens welke het Gerecht op meerdere punten blijk heeft gegeven van een onjuiste rechtsopvatting door te bevestigen dat er sprake was van potentiële mededinging tussen Servier en de betrokken fabrikanten van generieke geneesmiddelen en door de litigieuze overeenkomsten aan te merken als mededingingsbeperkingen naar strekking.
Om te beginnen merkt het Hof op dat voor het onderzoek met betrekking tot artikel 101, lid 1, VWEU van collusiepraktijken in de vorm van horizontale samenwerkingsovereenkomsten tussen ondernemingen, zoals de aan de orde zijnde overeenkomsten, als eerste stap moet worden bepaald of deze praktijken kunnen worden aangemerkt als een beperking van de mededinging door ondernemingen die met elkaar concurreren, al was het maar potentieel.
Indien dat het geval is, moet als tweede stap worden nagegaan of deze praktijken, gelet op de economische kenmerken ervan, onder de kwalificatie mededingingsbeperking naar strekking vallen. Doet er zich een mededingingsbeperking naar strekking voor, dan hoeft noch te worden onderzocht noch, a fortiori, te worden aangetoond wat de gevolgen ervan zijn voor de mededinging. Is daarentegen de mededingingsbeperkende strekking van een overeenkomst tussen ondernemingen of een onderling afgestemde feitelijke gedraging niet aangetoond, dan moeten de gevolgen ervan worden onderzocht.
In het licht van deze overwegingen verwerpt het Hof in de eerste plaats de grieven waarmee wordt aangevoerd dat het Gerecht het begrip potentiële mededinging ruim heeft opgevat en de op de Commissie rustende bewijslast heeft omgekeerd.
Het Hof herinnert er om te beginnen aan dat het in de specifieke context van de openstelling van de markt van een geneesmiddel voor de fabrikanten van generieke geneesmiddelen reeds heeft geoordeeld dat, om te beoordelen of een van die fabrikanten, hoewel hij niet op een markt aanwezig is, in een verhouding van potentiële mededinging staat met een reeds op die markt aanwezige fabrikant van oorspronkelijke geneesmiddelen, moet worden nagegaan of eerstbedoelde fabrikant reële en concrete mogelijkheden heeft om tot die markt toe te treden en laatstbedoelde fabrikant te beconcurreren. Daartoe moet worden beoordeeld of de fabrikant van generieke geneesmiddelen voldoende voorbereidende stappen had gezet om concurrentiedruk uit te oefenen op de fabrikant van oorspronkelijke geneesmiddelen. Bovendien moet worden nagegaan of de markttoetreding van de fabrikant van generieke geneesmiddelen niet op onoverkomelijke hindernissen stuit.
Wat dit laatste punt betreft, verduidelijkt het Hof dat de omstandigheid dat er octrooien bestaan ter bescherming van een oorspronkelijk geneesmiddel of van een van de werkwijzen ervan, onbetwistbaar deel uitmaakt van de economische en juridische context die kenmerkend is voor de concurrentieverhoudingen tussen de houders van dergelijke octrooien en de fabrikanten van generieke geneesmiddelen, maar dat dit niet wegneemt dat het bestaan van een octrooi ter bescherming van de werkwijze voor de vervaardiging van een tot het publieke domein behorende werkzame stof niet als zodanig kan worden beschouwd als een onoverkomelijke drempel voor toetreding tot de markt van een fabrikant van generieke geneesmiddelen. Hieruit volgt dat het bestaan van een dergelijk octrooi er niet aan in de weg staat dat een fabrikant van generieke geneesmiddelen wordt aangemerkt als een potentiële concurrent van de fabrikant van het betrokken oorspronkelijke geneesmiddel wanneer die eerste fabrikant daadwerkelijk het vaste voornemen heeft om en zelf in staat is om tot de markt toe te treden en zich door zijn stappen bereid heeft getoond om de geldigheid van dat octrooi te betwisten en het risico op zich te nemen dat hij bij toetreding tot de markt geconfronteerd wordt met een door de houder van dit octrooi ingeleide inbreukprocedure.
Bovendien is de perceptie door een fabrikant van generieke geneesmiddelen van de kracht van een octrooi weliswaar een van de relevante factoren naast andere factoren – zoals de genomen voorbereidende stappen voor markttoetreding – om de intenties van die fabrikant en dus zijn eventueel vast voornemen om de markt te betreden te beoordelen, maar is die perceptie, die per definitie subjectief blijft, in beginsel niet relevant voor de vraag of hij in staat is om die markt daadwerkelijk te betreden, en evenmin voor de vraag of die toetreding objectief gezien op onoverkomelijke obstakels stoot.
Anders dan sommige verzoeksters stellen, heeft het Gerecht in die context de bewijslast niet omgekeerd door te oordelen dat het door de Commissie op basis van een reeks onderling overeenstemmende aanwijzingen aangetoonde bestaan van potentiële mededinging tussen Servier en de betrokken fabrikanten van generieke geneesmiddelen betekende dat deze fabrikanten moesten weerleggen dat er werkelijk sprake was van die mededinging door het tegendeel te bewijzen. Bovendien vormt een dergelijke bewijslast geen probatio diabolica, aangezien volstaat dat de betrokken ondernemingen een positief feit bewijzen, namelijk het bestaan van technische, reglementaire, commerciële of financiële moeilijkheden die voor een van hen onoverkomelijke obstakels vormen voor de toegang tot de markt.
Ten tweede verwerpt het Hof de middelen volgens welke het Gerecht de litigieuze overeenkomsten op basis van onjuiste criteria heeft gekwalificeerd als mededingingsbeperkingen naar strekking.
Na te hebben opgemerkt dat deze kwalificatie als mededingingsbeperkingen naar strekking niet kan worden afgewezen op de grond dat de Commissie op dit gebied nog niet eerder besluiten heeft genomen, verwerpt het Hof de grieven waarmee wordt betwist dat het Gerecht geen rekening heeft gehouden met de vermeende positieve gevolgen van de litigieuze overeenkomsten voor de mededinging, aangezien het onderzoek naar de gevolgen ervan niet noodzakelijk en zelfs niet relevant was voor de vraag of deze overeenkomsten als mededingingsbeperking naar strekking kunnen worden aangemerkt.
Het Gerecht heeft evenmin blijk gegeven van een onjuiste opvatting door de rechtspraak buiten toepassing te laten volgens welke een nevenrestrictie bij een rechtmatige overeenkomst niet onder het verbod van artikel 101, lid 1, VWEU valt indien deze restrictie objectief noodzakelijk is voor de uitvoering van de rechtmatige overeenkomst en evenredig is aan de doelstellingen ervan. Deze rechtspraak vereist immers dat de hoofdovereenkomst geen mededingingsverstorend karakter heeft, hetgeen bij de litigieuze overeenkomsten niet het geval is.
In antwoord op de grieven dat het Gerecht heeft geweigerd rekening te houden met het voornemen van rekwirantes om de octrooigeschillen te beëindigen, herinnert het Hof eraan dat de objectieve doelstellingen van overeenkomsten met betrekking tot de mededinging weliswaar relevant zijn voor de beoordeling van de eventuele mededingingsbeperkende strekking ervan, maar dat de omstandigheid dat de betrokken ondernemingen hebben gehandeld zonder de bedoeling om de mededinging te beperken en het feit dat zij bepaalde legitieme doelstellingen hebben nagestreefd, niet doorslaggevend zijn voor de toepassing van artikel 101, lid 1, VWEU. Dat de onderhandelingen over de litigieuze overeenkomsten voor rekwirantes eventueel een economisch rationele strategie weerspiegelen, toont dan ook geenszins aan dat het volgen van die strategie uit het oogpunt van het mededingingsrecht gerechtvaardigd is.
Tot slot wijst het Hof de argumenten af die betrekking hebben op het belang dat voor het kwalificeren van die overeenkomsten als mededingingsbeperking naar strekking moet worden toegekend aan de betalingen in omgekeerde richting waarin de litigieuze overeenkomsten voorzien, namelijk de betalingen van Servier aan de fabrikanten van generieke geneesmiddelen.
In dit verband herinnert het Hof eraan dat een schikkingsovereenkomst betreffende een octrooigeschil onder bepaalde voorwaarden weliswaar volledig rechtmatig kan worden gesloten op basis van de erkenning door de partijen dat dat octrooi geldig is, maar dat de kwalificatie van een dergelijke overeenkomst als mededingingsbeperking naar strekking ook afhangt van andere kenmerken van de overeenkomst en van de omstandigheden waarin zij is gesloten, op grond waarvan in voorkomend geval kan worden geoordeeld dat deze overeenkomst in voldoende mate nadelig is voor de mededinging.
De aanwezigheid van niet-betwistingsbedingen en verhandelingsverboden in een schikkingsovereenkomst kan dus leiden tot de kwalificatie als mededingingsbeperking naar strekking wanneer blijkt dat het feit dat de fabrikant van generieke geneesmiddelen zich aan die bedingen bindt, niet is gebaseerd op diens erkenning van de geldigheid van het octrooi van de fabrikant van oorspronkelijke geneesmiddelen, maar op de betaling die deze laatste fabrikant aan hem verricht.
Wanneer een schikkingsovereenkomst voor een octrooigeschil dat een niet-betwistingsbeding en een verhandelingsverbod bevat, gepaard gaat met waardeoverdrachten van de fabrikant van oorspronkelijke geneesmiddelen aan de fabrikant van generieke geneesmiddelen, moet dus in eerste instantie worden nagegaan of het positieve nettosaldo van die overdrachten volledig kan worden gerechtvaardigd door de noodzaak om de kosten of ongemakken van het in de overeenkomst bedoelde geschil te vergoeden of door de noodzaak om de daadwerkelijke en bewezen levering van goederen of diensten door deze fabrikant aan de fabrikant van het oorspronkelijke geneesmiddel te vergoeden. Indien dat niet het geval is moet in tweede instantie worden nagegaan of die waardeoverdrachten uitsluitend hun verklaring vinden in het commerciële belang van die geneesmiddelenfabrikanten om niet te concurreren op basis van verdienste. Bij dat onderzoek moet worden beoordeeld of het positieve nettosaldo groot genoeg is om de fabrikant van generieke geneesmiddelen er daadwerkelijk toe aan te zetten niet toe te treden tot de betrokken markt, zonder dat dit positieve nettosaldo noodzakelijkerwijs groter moet zijn dan de winst die hij zou hebben gerealiseerd indien hij in de octrooiprocedure in het gelijk zou zijn gesteld.
In dit verband verduidelijkt het Hof bovendien dat het Gerecht geen blijk heeft gegeven van een onjuiste rechtsopvatting door te oordelen dat bepaalde door Servier vergoede kosten, zoals eventuele vergoedingen die de fabrikanten van generieke geneesmiddelen aan derden verschuldigd zijn, niet konden worden geacht inherent te zijn aan de schikking van het geschil. In dit verband heeft het Gerecht evenmin de bewijslast omgekeerd door de partijen bij de litigieuze overeenkomsten ertoe te verplichten aan te tonen dat deze kosten inherent waren aan de betrokken schikking.
Toepassing van artikel 101, lid 1, VWEU op de litigieuze overeenkomsten
Na aldus de uitlegging van de begrippen potentiële mededinging en mededingingsbeperking naar strekking door het Gerecht te hebben bevestigd, onderzoekt het Hof in de tweede plaats de litigieuze overeenkomsten in detail in het licht van deze bevindingen.
A. Niche- en Matrix-overeenkomsten
Wat de Niche- en Matrix-overeenkomsten betreft, herinnert het Hof eraan dat Niche Generics (hierna: „Niche”), haar moedermaatschappij Unichem Laboratories (hierna: „Unichem”) en Matrix Laboratories (hierna: „Matrix”) de gemeenschappelijke strategie volgden om een generieke versie van perindopril te ontwikkelen en op het grondgebied van de Unie te verhandelen. In dat kader nam Matrix de productie van de werkzame stof op zich, terwijl Unichem ervoor zorgde dat op basis van deze werkzame stof tabletten van een generieke versie van perindopril werden geproduceerd. Niche was belast met het in de handel brengen van dit geneesmiddel, ook wat de regelgevingsaspecten ervan betreft.
Wat Matrix betreft, preciseert het Hof bovendien dat Mylan Inc haar deelneming in het kapitaal van Matrix in januari 2007 tot 71,5 % en in 2011 tot meer dan 97 % heeft verhoogd. Sinds 5 oktober 2011 heet Matrix Mylan Laboratories.
Gelet op het voorgaande merkt het Hof op dat het Gerecht geen blijk heeft gegeven van een onjuiste rechtsopvatting door vast te stellen dat de waardeoverdrachten die Servier ter uitvoering van de Niche- en Matrix-overeenkomsten had verricht, bedoeld waren om Niche, Unichem en Matrix ertoe aan te zetten van toetreding tot de markt van perindopril in de Unie af te zien. Aangezien de octrooirechtelijke belemmeringen voor de toetreding van die fabrikanten van generieke geneesmiddelen tot de markt van perindopril niet onoverkomelijk waren, kunnen deze belemmeringen bovendien niet afdoen aan het stimulerende karakter van de vastgestelde waardeoverdrachten. Bovendien is het voor de toepassing van artikel 101, lid 1, VWEU niet doorslaggevend dat werd gesteld dat de partijen bij de Niche- en Matrix-overeenkomsten geen mededingingsbeperkende bedoeling hadden.
Het Hof verwerpt ook de grieven dat het Gerecht blijk heeft gegeven van een onjuiste rechtsopvatting door te bevestigen dat Niche en Matrix niet hebben deelgenomen aan één enkele inbreuk, maar aan twee afzonderlijke inbreuken waarvoor de Commissie individuele geldboeten kon opleggen. Aangezien de kwalificatie als één enkele inbreuk vereist dat elk van de betrokken mededingingsverstorende gedragingen wegens hun identiek mededingingsbeperkend doel deel uitmaakt van hetzelfde totaalplan, heeft het Gerecht dit criterium immers juist toegepast door te oordelen dat de Niche- en Matrix-overeenkomsten, gelet op het ontbreken van een gemeenschappelijk plan tussen Niche en Matrix, twee afzonderlijke inbreuken vormden.
Aangaande de aansprakelijkheid van Mylan voor de uit de Matrix-overeenkomst voortvloeiende inbreuk en die van Unichem voor de uit de Niche-overeenkomst voortvloeiende inbreuk, is het Hof van oordeel dat het Gerecht terecht heeft vastgesteld dat de aansprakelijkheid voor de gedragingen van Matrix en Niche kon worden toegerekend aan respectievelijk Mylan en Unichem in hun hoedanigheid van moedermaatschappijen, aangezien Matrix en Niche hun marktgedrag niet zelfstandig bepaalden, maar in hoofdzaak de hun door hun moedermaatschappijen verstrekte instructies toepasten, in het bijzonder gelet op de economische, organisatorische en juridische banden tussen hen.
Wat Unichem betreft, benadrukt het Hof voorts dat uit de vaststellingen van het Gerecht blijkt dat zowel Unichem als haar dochteronderneming Niche rechtstreeks hebben deelgenomen aan de uit de Niche-overeenkomst voortvloeiende inbreuk. Aangezien Unichem voor het Gerecht de elementen ten bewijze van deze rechtstreekse deelneming niet naar behoren had betwist, volstonden deze elementen overeenkomstig het beginsel van persoonlijke aansprakelijkheid om haar aansprakelijk te stellen voor deze inbreuk.
Bovendien staat het feit dat Unichem in een derde land is gevestigd evenmin eraan in de weg dat artikel 101 VWEU op haar wordt toegepast, aangezien zowel Servier als Niche de Niche-overeenkomst in de Unie ten uitvoer heeft gelegd.
B. Teva- en Lupin-overeenkomsten
Wat de toepassing van artikel 101, lid 1, VWEU op de Teva-overeenkomst betreft, bekrachtigt het Hof de beoordeling van het Gerecht dat het positieve nettosaldo van de waardeoverdrachten waarin die overeenkomst voorzag, Teva UK ertoe heeft aangezet af te zien van toetreding tot de markt van perindopril, hetgeen de kwalificatie van die overeenkomst als mededingingsbeperking naar strekking rechtvaardigt. Bovendien kan het betoog dat de Teva-overeenkomst als legitiem doel had Teva in staat te stellen tot de markt in het Verenigd Koninkrijk toe te treden door een door Servier geleverde generieke versie van perindopril in de handel te brengen, niet afdoen aan die kwalificatie, aangezien de omstandigheid dat deze ondernemingen hebben gehandeld zonder de bedoeling de mededinging te verhinderen, te beperken of te vervalsen of bepaalde legitieme doelstellingen hebben nagestreefd, niet doorslaggevend is voor de toepassing van artikel 101, lid 1, VWEU.
Wat de Lupin-overeenkomst betreft, aanvaardt het Hof daarentegen de grief van Servier dat het Gerecht blijk heeft gegeven van onjuiste rechtsopvattingen door de conclusie van de Commissie te bevestigen dat de inbreuk met betrekking tot die overeenkomst op de Belgische, de Tsjechische, de Ierse en de Hongaarse markt is voortgezet nadat de fabrikant van geneesmiddelen Sandoz een generieke versie van perindopril in de handel had gebracht, terwijl de introductie van diezelfde generieke versie op de Franse markt door de Commissie was aangemerkt als het einde van de uit de Lupin-overeenkomst voortvloeiende inbreuk op die nationale markt.
C. Biogaran-overeenkomst
Volgens de Biogaran-overeenkomst heeft Niche zich met name ertoe verbonden om aan Biogaran dossiers over vergunningen voor het in de handel brengen (hierna: „VHB”) van drie andere geneesmiddelen dan perindopril en over een in Frankrijk verkregen VHB van een van die drie geneesmiddelen over te dragen. Als tegenprestatie moest Biogaran aan Niche 2,5 miljoen GBP betalen, een bedrag dat niet zou worden terugbetaald, zelfs niet indien die VHB’s niet zouden worden verkregen.
Aangezien de Commissie van mening was dat de Biogaran-overeenkomst een extra stimulans voor Niche was geweest om haar ervan te overtuigen om af te zien van toetreding tot de perindoprilmarkt en dat Biogaran rechtstreeks aan de door Servier gepleegde inbreuk had deelgenomen, heeft zij Servier en Biogaran hoofdelijk een aanzienlijke geldboete opgelegd wegens de inbreuk op artikel 101 VWEU.
Aangezien het Gerecht deze analyse en de door de Commissie opgelegde geldboete heeft bevestigd, merkt het Hof op dat het geboden was alle betrokken contractuele regelingen als één geheel te onderzoeken. In het licht van met name de economisch onverklaarbare waardeoverdrachten die voortvloeien uit de Biogaran-overeenkomst ten gunste van Niche, stelt het Hof derhalve vast dat het Gerecht geen blijk heeft gegeven van een onjuiste rechtsopvatting door te oordelen dat de Biogaran-overeenkomst een nevenovereenkomst bij de Niche-overeenkomst was die ertoe strekte Niche een aanvullende vergoeding te betalen, opdat zij daardoor ertoe zou worden aangezet af te zien van toetreding tot de markt van perindopril.
Oplegging van geldboeten
In de laatste plaats verwerpt het Hof de verschillende grieven betreffende de oplegging en de berekening van de geldboeten, met uitzondering van die van Servier die betrekking hebben op de duur van de uit de Lupin-overeenkomst voortvloeiende inbreuk. In het bijzonder verwerpt het Hof de argumenten dat de Commissie in een nieuwe, ingewikkelde situatie als de onderhavige, die wordt gekenmerkt door het ontbreken van eerdere besluiten en rechtspraak, geen geldboeten kon opleggen zonder het legaliteitsbeginsel inzake delicten en straffen te schenden.
Wat dit laatste betreft, herinnert het Hof eraan dat het legaliteitsbeginsel inzake delicten en straffen weliswaar vereist dat de wet een duidelijke omschrijving geeft van de strafbare feiten en de daarop gestelde straffen, maar dat het niet de geleidelijke verfijning van de regels van strafrechtelijke aansprakelijkheid door rechterlijke uitlegging in achtereenvolgende zaken verbiedt, op voorwaarde dat het resultaat redelijkerwijs kon worden voorzien toen de inbreuk werd gepleegd. Servier kon, gelet op de draagwijdte van het in artikel 101, lid 1, VWEU neergelegde verbod, niet onkundig zijn van het feit dat zij zich schuldig maakte aan de gedraging die door deze bepaling wordt verboden door de fabrikanten van generieke geneesmiddelen te betalen om de markt voor perindopril niet te betreden. Omgekeerd konden de fabrikanten van generieke geneesmiddelen, doordat zij ermee instemden door Servier te worden betaald om uit de perindoprilmarkt weg te blijven, redelijkerwijs verwachten dat hun gedrag onder het verbod van artikel 101, lid 1, VWEU viel. Hieruit volgt dat ook al waren de litigieuze overeenkomsten en hun context ingewikkeld, de betrokken ondernemingen toch niet onkundig konden zijn van het inbreukmakende karakter ervan.
Conclusie
Gelet op het voorgaande wijst het Hof de verschillende door de geneesmiddelenfabrikanten ingestelde hogere voorzieningen in hun geheel af, met uitzondering van die van Servier, die slechts gedeeltelijk wordt afgewezen. Wat deze laatste hogere voorziening betreft, aanvaardt het Hof meer in het bijzonder de grieven waarmee wordt opgekomen tegen de duur van de inbreuk met betrekking tot de Lupin-overeenkomst en dus ook de grieven betreffende de berekening van de aan Servier opgelegde geldboete wegens haar deelname aan die overeenkomst. Aangezien het Hof bovendien van oordeel is dat de zaak in staat van wijzen is met betrekking tot die grieven, oordeelt het dat aan de inbreuk met de Lupin-overeenkomst op de Belgische, de Tsjechische, de Ierse en de Hongaarse markt een eind is gekomen toen de door Sandoz geproduceerde generieke versie van perindopril op de Franse markt kwam, en stelt het de aan Servier wegens haar deelname aan die overeenkomst opgelegde geldboete vast op 34745100 EUR.
(
1
)	Arresten van 12 december 2018, Servier e.a./Commissie (T‑691/14, EU:T:2018:922), Niche Generics/Commissie (T‑701/14, EU:T:2018:921), Unichem Laboratories/Commissie (T‑705/14, EU:T:2018:915), Teva UK e.a./Commissie (T‑679/14, EU:T:2018:919), Lupin/Commissie (T‑680/14, EU:T:2018:908), Mylan Laboratories en Mylan/Commissie (T‑682/14, EU:T:2018:907), Biogaran/Commissie (T‑677/14, EU:T:2018:910).
(
2
)	Besluit C(2014) 4955 final van de Commissie van 9 juli 2014 inzake een procedure op grond van de artikelen 101 en 102 [VWEU] [zaak AT.39612 - Perindorpril (Servier)] (hierna: „litigieus besluit”).
(
3
)	Arresten van 12 december 2018, Krka/Commissie (T‑684/14, EU:T:2018:918), en Servier e.a./Commissie (T‑691/14, EU:T:2018:922)
(
4
)	Arrest van 12 december 2018, Servier e.a./Commissie (T‑691/14, EU:T:2018:922).