62022CJ0593
ΑΠΟΦΑΣΗ ΤΟΥ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟΥ (όγδοο τμήμα)
της 6ης Ιουλίου 2023 (
*1
)
«Προδικαστική παραπομπή – Προστασία των καταναλωτών – Οδηγία 93/13/ΕΟΚ – Καταχρηστικές ρήτρες των συμβάσεων που συνάπτονται με καταναλωτές – Πεδίο εφαρμογής – Άρθρο 1, παράγραφος 2 – Εξαίρεση των συμβατικών ρητρών που απηχούν νομοθετικές ή κανονιστικές διατάξεις αναγκαστικού δικαίου – Σύμβαση δανείου συνομολογηθείσα σε ξένο νόμισμα – Ρήτρες συναλλαγματικού κινδύνου – Τεκμήριο περί γνώσεως του νόμου»
Στην υπόθεση C‑593/22,
με αντικείμενο αίτηση προδικαστικής αποφάσεως δυνάμει του άρθρου 267 ΣΛΕΕ, που υπέβαλε το Tribunalul Specializat Cluj (δικαστήριο εμπορικών διαφορών Cluj, Ρουμανία) με απόφαση της 23ης Μαΐου 2022, η οποία περιήλθε στο Δικαστήριο στις 12 Σεπτεμβρίου 2022, στο πλαίσιο της δίκης
FS,
WU
κατά
First Bank SA
ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ (όγδοο τμήμα),
συγκείμενο από τους M. Safjan, πρόεδρο τμήματος, N. Piçarra και N. Jääskinen (εισηγητή), δικαστές,
γενικός εισαγγελέας: G. Pitruzzella
γραμματέας: Α. Calot Escobar
έχοντας υπόψη την έγγραφη διαδικασία,
λαμβάνοντας υπόψη τις παρατηρήσεις που υπέβαλαν:
–
η First Bank SA, εκπροσωπούμενη από τους D. Barbu και R. Muraru, avocaţi,
–
η Ρουμανική Κυβέρνηση, εκπροσωπούμενη από τις M. Chicu, E. Gane και O.‑C. Ichim,
–
η Πορτογαλική Κυβέρνηση, εκπροσωπούμενη από τις P. Barros da Costa, A. Cunha, M. I. Gameiro και L. Medeiros,
–
η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, εκπροσωπούμενη από την A. Boitos και τον N. Ruiz García,
κατόπιν της αποφάσεως που έλαβε, αφού άκουσε τον γενικό εισαγγελέα, να εκδικάσει την υπόθεση χωρίς ανάπτυξη προτάσεων,
εκδίδει την ακόλουθη
Απόφαση
1
Η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως αφορά την ερμηνεία του άρθρου 1, παράγραφος 2, της οδηγίας 93/13/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 5ης Απριλίου 1993, σχετικά με τις καταχρηστικές ρήτρες των συμβάσεων που συνάπτονται με καταναλωτές (ΕΕ 1993, L 95, σ. 29).
2
Η αίτηση υποβλήθηκε στο πλαίσιο ένδικης διαφοράς μεταξύ, αφενός, των FS και WU και, αφετέρου, της First Bank SA, σχετικά με τη διαπίστωση του καταχρηστικού χαρακτήρα συμβατικής ρήτρας.
Το νομικό πλαίσιο
Το δίκαιο της Ένωσης
3
Η δέκατη τρίτη αιτιολογική σκέψη της οδηγίας 93/13 έχει ως εξής:
«[εκτιμώντας] ότι οι νομοθετικές ή κανονιστικές διατάξεις των κρατών μελών που καθορίζουν, άμεσα ή έμμεσα, τους όρους των συμβάσεων με τους καταναλωτές θεωρείται ότι δεν περιέχουν καταχρηστικές ρήτρες· ότι, κατά συνέπεια, δεν χρειάζεται να υπάγονται στις διατάξεις της παρούσας οδηγίας οι ρήτρες που απηχούν νομοθετικές ή κανονιστικές διατάξεις αναγκαστικού δικαίου καθώς και αρχές ή διατάξεις διεθνών συμβάσεων, στις οποίες έχουν προσχωρήσει τα κράτη μέλη ή η Κοινότητα· ότι, γι’ αυτό τον λόγο, η έκφραση “νομοθετικές ή κανονιστικές διατάξεις αναγκαστικού δικαίου” που αναφέρονται στο άρθρο 1, παράγραφος 2, καλύπτει τους κανόνες οι οποίοι εφαρμόζονται κατά νόμο μεταξύ των συμβαλλομένων, εάν δεν έχει συμφωνηθεί άλλως».
4
Το άρθρο 1, παράγραφος 2, της οδηγίας αυτής προβλέπει τα εξής:
«Οι ρήτρες της σύμβασης που απηχούν νομοθετικές ή κανονιστικές διατάξεις αναγκαστικού δικαίου καθώς και διατάξεις ή αρχές διεθνών συμβάσεων στις οποίες έχουν προσχωρήσει τα κράτη μέλη ή η Κοινότητα, ιδίως στον τομέα των μεταφορών, δεν υπόκεινται στις διατάξεις της παρούσας οδηγίας.»
Το ρουμανικό δίκαιο
5
Το άρθρο 970 του Codul civil (αστικού κώδικα), όπως ίσχυε κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών της διαφοράς της κύριας δίκης (στο εξής: προϊσχύσας αστικός κώδικας), όριζε τα εξής:
«Οι συμβάσεις πρέπει να εκτελούνται όπως απαιτεί η καλή πίστη.
Οι συμβάσεις είναι δεσμευτικές όχι μόνον ως τα ρητώς προβλεπόμενα σε αυτές, αλλά και ως προς όλες τις συνέπειες τις οποίες προσδίδουν στη συμβατική ενοχή ως εκ της φύσεώς της η επιείκεια, τα συναλλακτικά ήθη ή ο νόμος.»
6
Το άρθρο 1578 του προϊσχύσαντος αστικού κώδικα όριζε τα ακόλουθα:
«Η υποχρέωση που απορρέει από τη λήψη χρηματικού δανείου περιορίζεται πάντοτε στο αριθμητικό ποσόν που ορίζεται στη σύμβαση.
Είτε υπάρξει αύξηση είτε μείωση της αξίας του νομίσματος πριν από τη λήξη της προθεσμίας καταβολής, ο οφειλέτης υποχρεούται να εξοφλήσει το αριθμητικό ποσό του δανείου και οφείλει να το εξοφλήσει μόνο στο νόμιμο κατά τον χρόνο της καταβολής νόμισμα.»
Η διαφορά της κύριας δίκης και τα προδικαστικά ερωτήματα
7
Στις 17 Αυγούστου 2007 οι εκκαλούντες της κύριας δίκης, ως καταναλωτές, συνήψαν με την Piraeus Bank Romania SA, νυν First Bank, σύμβαση δανείου ύψους 78180 ελβετικών φράγκων (CHF) (περίπου 78500 ευρώ).
8
Σύμφωνα με τη ρήτρα του άρθρου 6.3, πρώτη περίοδος, της συμβάσεως δανείου, οι εκκαλούντες της κύριας δίκης όφειλαν να καταθέσουν το αργότερο κατά την καταληκτική ημερομηνία το ποσό που απαιτούνταν για την αποπληρωμή του δανείου στον τρεχούμενο λογαριασμό που είχε ανοιχθεί στη First Bank και στο νόμισμα που μνημονευόταν στο χρονοδιάγραμμα αποπληρωμής.
9
Οι εκκαλούντες της κύριας δίκης άσκησαν αγωγή ενώπιον του Judecătoria Cluj-Napoca (πρωτοδικείου Cluj-Napoca, Ρουμανία) ζητώντας, αφενός, να κηρυχθούν καταχρηστικές και άκυρες οι ρήτρες της συμβάσεως δανείου βάσει των οποίων οι εν λόγω έπρεπε να φέρουν τον συναλλαγματικό κίνδυνο. Αφετέρου, ζήτησαν, προς αποκατάσταση της συμβατικής ισορροπίας, να υποχρεωθεί η First Bank να υπολογίζει και να εισπράττει τις μηνιαίες δόσεις, τους τόκους και τις προμήθειες με βάση τη συναλλαγματική ισοτιμία μεταξύ ελβετικού φράγκου και ρουμανικού λέι την οποία είχε ορίσει η Banca Națională a României (Εθνική Τράπεζα της Ρουμανίας) κατά την ημερομηνία υπογραφής της συμβάσεως, τόσο αναδρομικώς όσο και για το μέλλον, μέχρις εξοφλήσεως του δανείου, με επιστροφή των αχρεωστήτως καταβληθέντων ποσών.
10
Με απόφαση της 31ης Ιανουαρίου 2018, το ως άνω δικαστήριο απέρριψε την αγωγή. Αφού επισήμανε ότι οι εκκαλούντες της κύριας δίκης προέβαλαν ότι κακώς δεν υπήρχε ρήτρα η οποία να τους προστατεύει από τον συναλλαγματικό κίνδυνο, υπογράμμισε ότι η υποχρέωση αποπληρωμής του δανείου στο νόμισμα στο οποίο είχε συνομολογηθεί απηχούσε την αρχή της ονομαστικής αξίας του νομίσματος που κατοχυρωνόταν στο άρθρο 1578 του προϊσχύσαντος αστικού κώδικα και, κατά συνέπεια, οι εκκαλούντες της κύριας δίκης δεν μπορούσαν να επικαλεσθούν άγνοια των αποτελεσμάτων της συγκεκριμένης υποχρεώσεως, η οποία απέρρεε από τον ίδιο τον νόμο.
11
Οι εκκαλούντες της κύριας δίκης άσκησαν έφεση κατά της εν λόγω αποφάσεως ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου, του Tribunalul Specializat Cluj (δικαστηρίου εμπορικών διαφορών Cluj, Ρουμανία), υποστηρίζοντας ότι το πρωτοβάθμιο δικαστήριο εφάρμοσε εσφαλμένως τη αρχή της ονομαστικής αξίας του νομίσματος που κατοχυρωνόταν στο άρθρο 1578 του προϊσχύσαντος αστικού κώδικα και ότι η First Bank παρέβη την υποχρέωση ενημερώσεως σχετικά με τον συναλλαγματικό κίνδυνο την οποία υπέχει.
12
Η First Bank υποστηρίζει ότι η επίμαχη στην κύρια δίκη ρήτρα απηχεί το άρθρο 1578 του προϊσχύσαντος αστικού κώδικα, το οποίο συνιστά, σύμφωνα με το άρθρο 970, δεύτερο εδάφιο, του εν λόγω κώδικα, διάταξη αναγκαστικού χαρακτήρα του ρουμανικού δικαίου. Επομένως, δεδομένου ότι η συγκεκριμένη ρήτρα δεν εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 93/13, ορθώς το πρωτοβάθμιο δικαστήριο δεν εξέτασε τον ενδεχομένως καταχρηστικό χαρακτήρα της, σύμφωνα με την εθνική διάταξη περί μεταφοράς του άρθρου 1, παράγραφος 2, της οδηγίας αυτής στην εσωτερική έννομη τάξη.
13
Το αιτούν δικαστήριο διερωτάται ως προς την ερμηνεία που πρέπει να δοθεί στη φράση «συμβατική ρήτρα που απηχεί νομοθετικές διατάξεις», κατά την έννοια του άρθρου 1, παράγραφος 2, της οδηγίας 93/13, και, ειδικότερα, στο ρήμα «απηχεί» το οποίο περιλαμβάνεται στη διάταξη αυτή.
14
Το αιτούν δικαστήριο διερωτάται αν, εν προκειμένω, λόγω του ότι η επίμαχη στην κύρια δίκη ρήτρα ουδόλως μνημονεύει το άρθρο 1578 του προϊσχύσαντος αστικού κώδικα ή την αρχή της ονομαστικής αξίας του νομίσματος ούτε περιλαμβάνει σχετική παραπομπή και δεν επαναλαμβάνει κατά γράμμα ούτε παραφράζει το περιεχόμενο του άρθρου αυτού, δεν μπορεί να γίνει δεκτό ότι η συγκεκριμένη ρήτρα «απηχεί» το εν λόγω άρθρο.
15
Συναφώς, το αιτούν δικαστήριο διερωτάται, μεταξύ άλλων, αν ο καταναλωτής πρέπει να είναι σε θέση να κατανοήσει, βάσει της επίμαχης συμβατικής ρήτρας ή σε συνδυασμό με άλλες συμβατικές ρήτρες, τις συνέπειες στις οποίες εκτίθεται, χωρίς να πρέπει να συμβουλευθεί τα εθνικά νομοθετήματα τα οποία δεν μνημονεύονται ρητώς ή σιωπηρώς στη συναφθείσα με τον επαγγελματία σύμβαση.
16
Τέλος, το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι η νομολογία του Δικαστηρίου δεν καθιστά δυνατό να δοθεί απάντηση στο ως άνω ζήτημα. Συγκεκριμένα, στις υποθέσεις επί των οποίων εκδόθηκαν η απόφαση της 9ης Ιουλίου 2020, Banca Transilvania (C‑81/19, EU:C:2020:532), και η διάταξη της 14ης Οκτωβρίου 2021, NSV και NM (C‑87/21, μη δημοσιευθείσα, EU:C:2021:860), όπου ήταν επίσης επίμαχο το άρθρο 1578 του προϊσχύσαντος αστικού κώδικα, τα αιτούντα δικαστήρια και το Δικαστήριο στηρίχθηκαν στην παραδοχή ότι η συμβατική ρήτρα ως προς την οποία προβαλλόταν ότι ήταν καταχρηστική απηχούσε εθνική διάταξη ενδοτικού δικαίου. Όσον αφορά την απόφαση της 21ης Δεκεμβρίου 2021, Τράπεζα Πειραιώς (C‑243/20, EU:C:2021:1045), αυτή αφορούσε υπόθεση στην οποία η ρήτρα κατά της οποίας έβαλλε ο καταναλωτής παρέφραζε το άρθρο 291 του ελληνικού Αστικού Κώδικα.
17
Υπό τις συνθήκες αυτές, το Tribunalul Specializat Cluj (δικαστήριο εμπορικών διαφορών Cluj) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
«1)
Έχει το άρθρο 1, παράγραφος 2, της οδηγίας [93/13] την έννοια ότι:
α)
μια “ρήτρα σύμβασης που απηχεί νομοθετική διάταξη” πρέπει να παραθέτει, εν όλω ή εν μέρει, τον αντίστοιχο κανόνα δικαίου τον οποίο περιέχει η σχετική νομοθετική διάταξη;
ή
β)
μια “ρήτρα σύμβασης που απηχεί νομοθετική διάταξη” πρέπει να παραπέμπει ρητώς στον αντίστοιχο κανόνα δικαίου τον οποίο περιέχει η σχετική νομοθετική διάταξη;
ή, αντιθέτως,
γ)
προκειμένου να γίνει δεκτό ότι συμβατική ρήτρα, κατά το άρθρο 1, παράγραφος 2, της οδηγίας 93/13/ΕΟΚ, εκφεύγει του ελέγχου περί καταχρηστικού χαρακτήρα, αρκεί η εφαρμογή του γενικού κανόνα του αστικού δικαίου κατά τον οποίο οι συμβάσεις συμπληρώνονται από τον νόμο, ελλείψει οποιασδήποτε ειδικής μνείας ή παραπομπής στον αντίστοιχο κανόνα δικαίου τον οποίο περιέχει η σχετική νομοθετική διάταξη;
2)
Έχει το άρθρο 1, παράγραφος 2, της οδηγίας 93/13 την έννοια ότι, στο πλαίσιο του ειδικού νομικού καθεστώτος προστασίας των δικαιωμάτων των καταναλωτών, είναι υπερβολικό να θεωρείται ότι ο καταναλωτής έχει την υποχρέωση να γνωρίζει το περιεχόμενο όλων των κανόνων δικαίου τους οποίους περιέχουν οι νομοθετικές διατάξεις που συμπληρώνουν τη σύμβαση, ελλείψει προηγούμενης σχετικής ενημέρωσης του καταναλωτή εκ μέρους του επαγγελματία;»
Επί των προδικαστικών ερωτημάτων
Επί του πρώτου προδικαστικού ερωτήματος
18
Με το πρώτο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν το άρθρο 1, παράγραφος 2, της οδηγίας 93/13 έχει την έννοια ότι, προκειμένου να εμπίπτει στην προβλεπόμενη στη διάταξη αυτή εξαίρεση από το πεδίο εφαρμογής της οδηγίας, η ρήτρα που περιλαμβάνεται σε σύμβαση δανείου συναφθείσα μεταξύ καταναλωτή και επαγγελματία πρέπει να παραθέτει, εν όλω ή εν μέρει, την αντίστοιχη εθνική νομοθετική ή κανονιστική διάταξη αναγκαστικού δικαίου ή, τουλάχιστον, να παραπέμπει ρητώς σε τέτοια διάταξη.
19
Προκαταρκτικώς, πρέπει να επισημανθεί ότι το άρθρο 1, παράγραφος 2, της οδηγίας 93/13 εξαιρεί από το πεδίο εφαρμογής της τις ρήτρες «που απηχούν», μεταξύ άλλων, νομοθετικές ή κανονιστικές διατάξεις αναγκαστικού δικαίου.
20
Επιπλέον, δεδομένου του σκοπού προστασίας των καταναλωτών τον οποίο επιδιώκει η ως άνω οδηγία, η εξαίρεση του άρθρου της 1, παράγραφος 2, πρέπει να ερμηνεύεται στενά (απόφαση της 21ης Δεκεμβρίου 2021, Τράπεζα Πειραιώς, C‑243/20, EU:C:2021:1045, σκέψη 37).
21
Όσον αφορά, αφενός, τη φράση «νομοθετικές ή κανονιστικές διατάξεις αναγκαστικού δικαίου», από πάγια νομολογία προκύπτει ότι η συγκεκριμένη φράση, ερμηνευόμενη υπό το πρίσμα της δέκατης τρίτης αιτιολογικής σκέψεως της οδηγίας, καλύπτει όχι μόνον τις διατάξεις του εθνικού δικαίου οι οποίες εφαρμόζονται μεταξύ των συμβαλλομένων μερών ανεξαρτήτως της επιλογής τους, αλλά και εκείνες οι οποίες είναι ενδοτικού δικαίου, ήτοι εφαρμόζονται κατ’ αρχήν ελλείψει διαφορετικής συμφωνίας των συμβαλλομένων (απόφαση της 21ης Δεκεμβρίου 2021, Τράπεζα Πειραιώς, C‑243/20, EU:C:2021:1045, σκέψη 30 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
22
Όσον αφορά, αφετέρου, το ζήτημα αν συμβατική ρήτρα απηχεί, κατά την έννοια του άρθρου 1, παράγραφος 2, της οδηγίας 93/13, τέτοια εθνική νομοθετική ή κανονιστική διάταξη αναγκαστικού δικαίου, υπενθυμίζεται ότι η εξαίρεση που εισάγει η διάταξη αυτή της οδηγίας 93/13 δικαιολογείται από το γεγονός ότι θεμιτώς τεκμαίρεται κατ’ αρχήν ότι ο εθνικός νομοθέτης καθιέρωσε μια ισορροπία μεταξύ του συνόλου των δικαιωμάτων και υποχρεώσεων των συμβαλλομένων σε ορισμένες συμβάσεις, ισορροπία την οποία ο νομοθέτης της Ένωσης θέλησε ρητώς να διατηρήσει. Επιπλέον, η καθιέρωση της εν λόγω ισορροπίας δεν αποτελεί προϋπόθεση για την εφαρμογή της εξαιρέσεως που μνημονεύεται στο άρθρο 1, παράγραφος 2, αλλά δικαιολόγηση της συγκεκριμένης εξαιρέσεως (απόφαση της 21ης Δεκεμβρίου 2021, Τράπεζα Πειραιώς, C‑243/20, EU:C:2021:1045, σκέψη 35 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
23
Υπό το πρίσμα αυτό, συμβατική ρήτρα η οποία απηχεί εθνική νομοθετική ή κανονιστική διάταξη αναγκαστικού δικαίου μη έχουσα εφαρμογή στη συναφθείσα από τα συμβαλλόμενα μέρη επίμαχη σύμβαση, ή η οποία απλώς παραπέμπει γενικώς στις νομοθετικές διατάξεις που έχουν εφαρμογή ανεξαρτήτως τέτοιας ρήτρας, δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι απηχεί τέτοια διάταξη αναγκαστικού δικαίου κατά την έννοια του άρθρου 1, παράγραφος 2, της οδηγίας 93/13 (πρβλ. αποφάσεις της 21ης Μαρτίου 2013, RWE Vertrieb, C‑92/11, EU:C:2013:180, σκέψη 30, και της 3ης Απριλίου 2019, Aqua Med, C‑266/18, EU:C:2019:282, σκέψεις 35 έως 38).
24
Αντιθέτως, δεν μπορεί να απαιτείται, προκειμένου να έχει εφαρμογή η εξαίρεση την οποία εισάγει το άρθρο 1, παράγραφος 2, της οδηγίας 93/13, η οικεία συμβατική ρήτρα να αντιστοιχεί πλήρως, από τυπικής απόψεως, σε εθνική νομοθετική ή κανονιστική διάταξη αναγκαστικού δικαίου την οποία φέρεται ότι απηχεί η ρήτρα. Μια τέτοια ερμηνεία θα έθετε, εν τέλει, σε κίνδυνο την πρακτική αποτελεσματικότητα της εν λόγω εξαιρέσεως.
25
Ως εκ τούτου, προκειμένου μια ρήτρα συμβάσεως να «απηχεί» νομοθετική ή κανονιστική διάταξη αναγκαστικού δικαίου κατά την έννοια του άρθρου 1, παράγραφος 2, της οδηγίας 93/13, πρέπει να παραθέτει το κανονιστικό περιεχόμενο διατάξεως αναγκαστικού δικαίου που έχει εφαρμογή στην επίμαχη σύμβαση, έτσι ώστε να μπορεί να θεωρηθεί ότι εκφράζει, με συγκεκριμένο τρόπο, τον ίδιο κανόνα δικαίου με εκείνον τον οποίο αφορά η εν λόγω διάταξη αναγκαστικού δικαίου. Τούτο ισχύει όχι μόνον όταν η συμβατική ρήτρα αντιστοιχεί κατά γράμμα στη διάταξη αναγκαστικού δικαίου ή παραπέμπει ρητώς σε αυτήν, αλλά και όταν η ρήτρα, μολονότι διαφορετικά διατυπωμένη, είναι ουσιαστικώς ισοδύναμη με την εν λόγω διάταξη αναγκαστικού δικαίου.
26
Εν προκειμένω, απόκειται στο αιτούν δικαστήριο να προβεί στις αναγκαίες εκτιμήσεις, λαμβάνοντας μεταξύ άλλων υπόψη τη φύση, την όλη οικονομία και τους όρους της επίμαχης στην κύρια δίκη συμβάσεως δανείου καθώς και το νομικό και πραγματικό πλαίσιο στο οποίο αυτή εντάσσεται, προκειμένου να κρίνει αν η επίμαχη στην κύρια δίκη συμβατική ρήτρα απηχεί, κατά την έννοια του άρθρου 1, παράγραφος 2, της οδηγίας 93/13, το άρθρο 1578 του προϊσχύσαντος αστικού κώδικα.
27
Δεδομένου ότι, όπως διευκρινίσθηκε στη σκέψη 24 της παρούσας αποφάσεως, η εφαρμογή του άρθρου 1, παράγραφος 2, της οδηγίας αυτής δεν προϋποθέτει τυπική αντιστοιχία μεταξύ της επίμαχης στην κύρια δίκη ρήτρας και του άρθρου 1578 του προϊσχύσαντος αστικού κώδικα, υπό την έννοια ότι πρέπει να παραθέτει κατά γράμμα την εν λόγω διάταξη ή να παραπέμπει ρητώς σε αυτήν, το αιτούν δικαστήριο πρέπει να διακριβώσει, μεταξύ άλλων, αν η συγκεκριμένη ρήτρα και το ως άνω άρθρο 1578 είναι ουσιαστικώς ισοδύναμα, υπό την έννοια ότι η εφαρμογή της ρήτρας θα συνεπαγόταν, για τους εκκαλούντες της κύριας δίκης, υποχρέωση καταβολής ίδια με εκείνη που θα απέρρεε από την απευθείας εφαρμογή, στο πλαίσιο της επίμαχης στην κύρια δίκη συμβάσεως, του άρθρου 1578.
28
Λαμβανομένων υπόψη των προεκτεθέντων, στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι το άρθρο 1, παράγραφος 2, της οδηγίας 93/13 έχει την έννοια ότι, προκειμένου η ρήτρα που περιλαμβάνεται σε σύμβαση δανείου συναφθείσα μεταξύ καταναλωτή και επαγγελματία να εμπίπτει στην προβλεπόμενη στη διάταξη αυτή εξαίρεση από το πεδίο εφαρμογής της οδηγίας, δεν απαιτείται να παραθέτει κατά γράμμα την αντίστοιχη εθνική νομοθετική ή κανονιστική διάταξη αναγκαστικού δικαίου ή να παραπέμπει ρητώς σε αυτήν, αλλά αρκεί να είναι ουσιαστικώς ισοδύναμη με τη συγκεκριμένη διάταξη αναγκαστικού δικαίου, ήτοι να έχει το ίδιο κανονιστικό περιεχόμενο.
Επί του δευτέρου προδικαστικού ερωτήματος
29
Με το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν το άρθρο 1, παράγραφος 2, της οδηγίας 93/13 έχει την έννοια ότι, προκειμένου να κριθεί αν ρήτρα που περιλαμβάνεται σε σύμβαση δανείου συναφθείσα μεταξύ καταναλωτή και επαγγελματία εμπίπτει στην προβλεπόμενη στη διάταξη αυτή εξαίρεση από το πεδίο εφαρμογής της οδηγίας, ασκεί επιρροή το γεγονός ότι ο καταναλωτής δεν γνώριζε ότι η συγκεκριμένη ρήτρα απηχεί εθνική νομοθετική ή κανονιστική διάταξη αναγκαστικού δικαίου.
30
Η εφαρμογή της εξαιρέσεως αυτής, την οποία καθιερώνει το άρθρο 1, παράγραφος 2, της οδηγίας 93/13, προϋποθέτει τη συνδρομή δύο προϋποθέσεων, ήτοι ότι η οικεία συμβατική ρήτρα πρέπει να απηχεί νομοθετική ή κανονιστική διάταξη και ότι η διάταξη αυτή πρέπει να είναι αναγκαστικού δικαίου (πρβλ. διάταξη της 14ης Οκτωβρίου 2021, NSV και NM, C‑87/21, μη δημοσιευθείσα, EU:C:2021:860, σκέψη 25 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
31
Επομένως, όπως επισήμανε η Επιτροπή με τις γραπτές παρατηρήσεις της, η εφαρμογή του άρθρου 1, παράγραφος 2, της οδηγίας 93/13 έχει αντικειμενικό χαρακτήρα και, ως εκ τούτου, δεν εξαρτάται ούτε από τις πληροφορίες που παρέχει ο επαγγελματίας στον καταναλωτή ούτε από το αν ο καταναλωτής γνωρίζει τις εφαρμοστέες νομικές διατάξεις.
32
Επιπλέον, το Δικαστήριο έχει κρίνει, ερμηνεύοντας το εν λόγω άρθρο 1, παράγραφος 2, ότι η προβλεπόμενη στη διάταξη αυτή εξαίρεση από το πεδίο εφαρμογής της οδηγίας έχει εφαρμογή ακόμη και αν ο επαγγελματίας δεν τήρησε την υποχρέωσή του ενημερώσεως και διαφάνειας (πρβλ. διάταξη της 14ης Οκτωβρίου 2021, NSV και NM, C‑87/21, μη δημοσιευθείσα, EU:C:2021:860, σκέψη 42).
33
Λαμβανομένων υπόψη των προεκτεθέντων, στο δεύτερο προδικαστικό ερώτημα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι το άρθρο 1, παράγραφος 2, της οδηγίας 93/13 έχει την έννοια ότι, προκειμένου να κριθεί αν ρήτρα που περιλαμβάνεται σε σύμβαση δανείου συναφθείσα μεταξύ καταναλωτή και επαγγελματία εμπίπτει στην προβλεπόμενη στη διάταξη αυτή εξαίρεση από το πεδίο εφαρμογής της οδηγίας, δεν ασκεί επιρροή το γεγονός ότι ο καταναλωτής δεν γνώριζε ότι η συγκεκριμένη ρήτρα απηχεί εθνική νομοθετική ή κανονιστική διάταξη αναγκαστικού δικαίου.
Επί των δικαστικών εξόδων
34
Δεδομένου ότι η παρούσα διαδικασία έχει ως προς τους διαδίκους της κύριας δίκης τον χαρακτήρα παρεμπίπτοντος που ανέκυψε ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου, σ’ αυτό εναπόκειται να αποφανθεί επί των δικαστικών εξόδων. Τα έξοδα στα οποία υποβλήθηκαν όσοι υπέβαλαν παρατηρήσεις στο Δικαστήριο, πλην των ως άνω διαδίκων, δεν αποδίδονται.
Για τους λόγους αυτούς, το Δικαστήριο (όγδοο τμήμα) αποφαίνεται:
1)
Το άρθρο 1, παράγραφος 2, της οδηγίας 93/13/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 5ης Απριλίου 1993, σχετικά με τις καταχρηστικές ρήτρες των συμβάσεων που συνάπτονται με καταναλωτές,
έχει την έννοια ότι:
προκειμένου η ρήτρα που περιλαμβάνεται σε σύμβαση δανείου συναφθείσα μεταξύ καταναλωτή και επαγγελματία να εμπίπτει στην προβλεπόμενη στη διάταξη αυτή εξαίρεση από το πεδίο εφαρμογής της οδηγίας, δεν απαιτείται να παραθέτει κατά γράμμα την αντίστοιχη εθνική νομοθετική ή κανονιστική διάταξη αναγκαστικού δικαίου ή να παραπέμπει ρητώς σε αυτήν, αλλά αρκεί να είναι ουσιαστικώς ισοδύναμη με τη συγκεκριμένη διάταξη αναγκαστικού δικαίου, ήτοι να έχει το ίδιο κανονιστικό περιεχόμενο.
2)
Το άρθρο 1, παράγραφος 2, της οδηγίας 93/13/ΕΟΚ
έχει την έννοια ότι:
προκειμένου να κριθεί αν ρήτρα που περιλαμβάνεται σε σύμβαση δανείου συναφθείσα μεταξύ καταναλωτή και επαγγελματία εμπίπτει στην προβλεπόμενη στη διάταξη αυτή εξαίρεση από το πεδίο εφαρμογής της οδηγίας, δεν ασκεί επιρροή το γεγονός ότι ο καταναλωτής δεν γνώριζε ότι η συγκεκριμένη ρήτρα απηχεί εθνική νομοθετική ή κανονιστική διάταξη αναγκαστικού δικαίου.
(υπογραφές)
(
*1
)	Γλώσσα διαδικασίας: η ρουμανική.