62021CJ0158_RES
Zaak C‑158/21
Strafprocedure
tegen
Lluís Puig Gordi e.a.
(verzoek om een prejudiciële beslissing, ingediend door de Tribunal Supremo)
Arrest van het Hof (Grote kamer) van 31 januari 2023
„Prejudiciële verwijzing – Ruimte van vrijheid, veiligheid en recht – Justitiële samenwerking in strafzaken – Europees aanhoudingsbevel – Kaderbesluit 2002/584/JBZ – Procedures van overlevering tussen de lidstaten – Voorwaarden voor tenuitvoerlegging – Bevoegdheid van de uitvaardigende rechterlijke autoriteit – Artikel 47, tweede alinea, van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie – Recht op toegang tot een gerecht dat vooraf bij wet is ingesteld – Mogelijkheid om ten aanzien van dezelfde persoon een nieuw Europees aanhoudingsbevel uit te vaardigen”
Prejudiciële vragen – Versnelde prejudiciële procedure – Voorwaarden – Omstandigheden die een snelle behandeling rechtvaardigen – Geen – Schorsing van de behandeling van de bij de verwijzende rechter aanhangige zaak in afwachting van het antwoord van het Hof – Personen waarop de strafprocedure in het hoofdgeding betrekking heeft, bevinden zich momenteel niet in hechtenis
(Statuut van het Hof van Justitie, art. 23 bis; Reglement voor de procesvoering van het Hof, art. 105, lid 1)
(zie punten 26‑30)
Justitiële samenwerking in strafzaken – Kaderbesluit betreffende het Europees aanhoudingsbevel en de procedures van overlevering tussen de lidstaten – Prejudiciële vragen – Ontvankelijkheid – Vragen van de uitvaardigende rechterlijke autoriteit over de verplichtingen van de rechterlijke autoriteit die een Europees aanhoudingsbevel ten uitvoer legt – Ontvankelijke vragen
(Art. 267 VWEU; kaderbesluit 2002/584 van de Raad, zoals gewijzigd bij kaderbesluit 2009/299)
(zie punten 53, 54)
Prejudiciële vragen – Ontvankelijkheid – Voorwaarden – Vragen die verband houden met een reëel geschil of met het voorwerp van het geding – Vragen om uitlegging van Unierechtelijke bepalingen die geen rechtstreekse werking hebben – Geen invloed
(Art. 267 VWEU)
(zie punt 59)
Justitiële samenwerking in strafzaken – Kaderbesluit betreffende het Europees aanhoudingsbevel en de procedures van overlevering tussen de lidstaten – Mogelijkheid om de tenuitvoerlegging van het Europees aanhoudingsbevel te weigeren – Weigering op basis van een grond die uitsluitend uit het recht van de uitvoerende lidstaat voortvloeit – Ontoelaatbaarheid – Nationale bepaling volgens welke de tenuitvoerlegging wordt geweigerd wanneer een in het Unierecht verankerd grondrecht wordt geschonden – Mogelijkheid voor de uitvoerende rechterlijke autoriteit om een dergelijke bepaling toe te passen – Voorwaarde
(Handvest van de grondrechten van de Europese Unie, art. 4 en 47; kaderbesluit 2002/584 van de Raad, zoals gewijzigd bij kaderbesluit 2009/299, art. 1, 3, 4, 4 bis, 6, lid 1, en 8)
(zie punten 69‑76, 79, dictum 1)
Justitiële samenwerking in strafzaken – Kaderbesluit betreffende het Europees aanhoudingsbevel en de procedures van overlevering tussen de lidstaten – Mogelijkheid om de tenuitvoerlegging van het Europees aanhoudingsbevel te weigeren – Weigering van tenuitvoerlegging op grond van het door de uitvoerende rechterlijke autoriteit verrichte onderzoek of de uitvaardigende rechterlijke autoriteit bevoegd was om een dergelijk aanhoudingsbevel uit te vaardigen – Ontoelaatbaarheid
(Kaderbesluit 2002/584 van de Raad, zoals gewijzigd bij kaderbesluit 2009/299, overweging 6, art. 1, leden 1 en 2, en art. 6, lid 1)
(zie punten 84‑89, dictum 2)
Justitiële samenwerking in strafzaken – Kaderbesluit betreffende het Europees aanhoudingsbevel en de procedures van overlevering tussen de lidstaten – Overlevering van veroordeelde of verdachte personen aan de uitvaardigende rechterlijke autoriteiten – Verplichting om de grondrechten en de fundamentele rechtsbeginselen te eerbiedigen – Recht op toegang tot een onafhankelijk en onpartijdig gerecht dat vooraf bij wet is ingesteld – Weigering van tenuitvoerlegging wegens het gevaar voor de overgeleverde persoon om te worden berecht door een rechterlijke instantie die daartoe niet bevoegd is – Ontoelaatbaarheid – Uitzondering – Voorwaarden – Structurele of fundamentele gebreken inzake het gerechtelijk apparaat van de uitvaardigende lidstaat of gebreken die afbreuk doen aan de rechtsbescherming van een objectief identificeerbare groep waartoe de betrokkene behoort – Kennelijke onbevoegdheid van de rechterlijke instantie die kennis moet nemen van de procedure tegen de betrokkene
(Handvest van de grondrechten van de Europese Unie, art. 47, tweede alinea; kaderbesluit 2002/584 van de Raad, zoals gewijzigd bij kaderbesluit 2009/299, art. 1, lid 3)
(zie punten 97, 98, 101‑103, 105‑111, 114, 115, 119, 120, dictum 3)
Justitiële samenwerking in strafzaken – Kaderbesluit betreffende het Europees aanhoudingsbevel en de procedures van overlevering tussen de lidstaten – Overlevering van veroordeelde of verdachte personen aan de uitvaardigende rechterlijke autoriteiten – Verplichting om de grondrechten en de fundamentele rechtsbeginselen te eerbiedigen – Recht op toegang tot een onafhankelijk en onpartijdig gerecht dat vooraf bij wet is ingesteld – Weigering van tenuitvoerlegging wegens het gevaar voor de overgeleverde persoon om te worden berecht door een rechterlijke instantie die daartoe niet bevoegd is – Weigering die wordt gerechtvaardigd door een verslag van de werkgroep inzake willekeurige detentie dat niet rechtstreeks betrekking heeft op de situatie van die persoon – Ontoelaatbaarheid – Beoordeling door de uitvoerende rechterlijke autoriteit of het gerechtelijk apparaat van de uitvaardigende lidstaat structurele of fundamentele gebreken vertoont – Beoordeling door dezelfde autoriteit of er sprake is van gebreken die afbreuk doen aan de rechtsbescherming van een objectief identificeerbare groep waartoe de betrokkene behoort – Verslag dat bij deze beoordelingen in aanmerking kan worden genomen
(Handvest van de grondrechten van de Europese Unie, art. 47, tweede alinea; kaderbesluit 2002/584 van de Raad, zoals gewijzigd bij kaderbesluit 2009/299, art. 1, lid 3)
(zie punten 122‑126, dictum 4)
Justitiële samenwerking in strafzaken – Kaderbesluit betreffende het Europees aanhoudingsbevel en de procedures van overlevering tussen de lidstaten – Overlevering van veroordeelde of verdachte personen aan de uitvaardigende rechterlijke autoriteiten – Verplichting om de grondrechten en de fundamentele rechtsbeginselen te eerbiedigen – Recht op toegang tot een onafhankelijk en onpartijdig gerecht dat vooraf bij wet is ingesteld – Weigering van tenuitvoerlegging wegens het gevaar voor de overgeleverde persoon om te worden berecht door een rechterlijke instantie die daartoe niet bevoegd is – Geen voorafgaand verzoek aan de uitvaardigende rechterlijke autoriteit om aanvullende gegevens te verstrekken – Ontoelaatbaarheid
(Art. 4, lid 3, eerste alinea, VEU; kaderbesluit 2002/584 van de Raad, zoals gewijzigd bij kaderbesluit 2009/299, art. 8, lid 1, en 15, lid 2)
(zie punten 131‑136, dictum 5)
Justitiële samenwerking in strafzaken – Kaderbesluit betreffende het Europees aanhoudingsbevel en de procedures van overlevering tussen de lidstaten – Overlevering van veroordeelde of verdachte personen aan de uitvaardigende rechterlijke autoriteiten – Weigering van tenuitvoerlegging van het eerste Europees aanhoudingsbevel tegen een gezochte persoon – Uitvaardiging van meerdere Europese aanhoudingsbevelen tegen dezelfde persoon – Toelaatbaarheid – Voorwaarden
(Handvest van de grondrechten van de Europese Unie, art. 47, tweede alinea; kaderbesluit 2002/584 van de Raad, zoals gewijzigd bij kaderbesluit 2009/299, art. 1, lid 3)
(zie punten 140‑146, dictum 6)
Samenvatting
Naar aanleiding van de vaststelling van wetgeving betreffende de onafhankelijkheid van de autonome regio Catalonië (Spanje) en de organisatie van een referendum ter zake, is er tegen verschillende personen een strafprocedure ingeleid bij de Tribunal Supremo (hoogste rechterlijke instantie, Spanje), de verwijzende rechter. In de herfst van 2019 zijn derhalve meerdere Europese aanhoudingsbevelen (hierna: „EAB’s”) uitgevaardigd door deze rechterlijke instantie. Nadat Puigdemont Casamajó en Comín Oliveres waren verkozen als lid van het Europees Parlement, zijn de procedures voor de tenuitvoerlegging van de tegen hen uitgevaardigde EAB’s opgeschort. Wat het tegen Puig Gordi uitgevaardigde EAB betreft, heeft de Nederlandstalige rechtbank van eerste aanleg Brussel (België) bij beschikking van 7 augustus 2020 de tenuitvoerlegging daarvan geweigerd, omdat de verwijzende rechter volgens haar niet bevoegd was om dat EAB uit te vaardigen. Bij een in januari 2021 gewezen arrest heeft het hof van beroep Brussel (België) het tegen deze beschikking ingestelde hoger beroep verworpen.
Tegen deze achtergrond legt de verwijzende rechter het Hof een reeks vragen voor waarmee hij in wezen beoogt vast te stellen of een uitvoerende rechterlijke autoriteit de tenuitvoerlegging van een EAB kan weigeren op grond van de gestelde onbevoegdheid van de uitvaardigende rechterlijke autoriteit om dit bevel uit te vaardigen of om de beklaagde te berechten. Verder wenst hij te vernemen of het kaderbesluit betreffende het EAB (
1
) eraan in de weg staat dat een nieuw EAB wordt uitgevaardigd nadat de tenuitvoerlegging van een eerste EAB is geweigerd.
In zijn arrest verduidelijkt de Grote kamer van het Hof met name de voorwaarden waaronder de uitvoerende rechterlijke autoriteit kan weigeren gevolg te geven aan een EAB omdat de gezochte persoon bij overlevering het gevaar loopt dat zijn grondrecht op een eerlijk proces (
2
) wordt geschonden als gevolg van een dergelijke onbevoegdheid.
Beoordeling door het Hof
In de eerste plaats verklaart het Hof dat een uitvoerende rechterlijke autoriteit de tenuitvoerlegging van een EAB niet kan weigeren op een grond tot weigering van de tenuitvoerlegging die niet voortvloeit uit kaderbesluit 2002/584, maar uitsluitend uit het recht van de uitvoerende lidstaat. Het Hof merkt in dit verband op dat alle in zijn rechtspraak in aanmerking genomen gronden die verplichten of toestaan om geen gevolg te geven aan een EAB, voortvloeien uit kaderbesluit 2002/584. Indien zou worden aanvaard dat het een lidstaat vrijstaat om aan die gronden andere, aan het nationale recht ontleende gronden toe te voegen die het mogelijk maken een EAB niet ten uitvoer te leggen, zou bovendien de goede werking van de bij dat kaderbesluit ingestelde vereenvoudigde regeling voor de overlevering van personen worden belemmerd. Het Hof voegt daaraan evenwel toe dat een lidstaat zich bij wijze van uitzondering kan beroepen op een grond tot weigering van de tenuitvoerlegging die verband houdt met de verplichting om de eerbiediging van de in het Unierecht (
3
) verankerde grondrechten van de betrokkene te verzekeren, mits de strikte voorwaarden in acht worden genomen die dienaangaande in de rechtspraak van het Hof zijn geformuleerd.
In de tweede plaats verklaart het Hof voor recht dat de uitvoerende rechterlijke autoriteit niet mag nagaan of een EAB is uitgevaardigd door een rechterlijke autoriteit die daartoe bevoegd was, en de tenuitvoerlegging van dat EAB niet mag weigeren wanneer dat volgens haar niet het geval is (
4
). In dit verband bepaalt artikel 6, lid 1, van kaderbesluit 2002/584 dat de uitvaardigende rechterlijke autoriteit de rechterlijke autoriteit van de uitvaardigende lidstaat is die bevoegd is om een EAB uit te vaardigen krachtens het recht van die lidstaat. De uitvoerende rechterlijke autoriteit moet zich vóór de tenuitvoerlegging van een EAB weliswaar ervan vergewissen dat dit bevel wel degelijk is uitgevaardigd door een rechterlijke autoriteit, maar zij kan niet nagaan of de betrokken uitvaardigende autoriteit in het licht van de rechtsregels van de uitvaardigende lidstaat bevoegd is om een dergelijk bevel uit te vaardigen. Het staat immers aan elke lidstaat om in het kader van zijn procedurele autonomie de rechterlijke autoriteiten aan te wijzen die bevoegd zijn om een EAB uit te vaardigen, en die rechterlijke autoriteiten moeten vervolgens in het licht van het recht van de uitvaardigende lidstaat zelf beoordelen of zij daartoe bevoegd zijn.
In de derde plaats wijst het Hof erop dat de uitvoerende rechterlijke autoriteit die moet beslissen over de overlevering van een persoon tegen wie een EAB is uitgevaardigd, niet mag weigeren dat aanhoudingsbevel ten uitvoer te leggen op grond dat deze persoon na zijn overlevering aan de uitvaardigende lidstaat het gevaar loopt te worden berecht door een rechter die daartoe niet bevoegd is, tenzij
– ten eerste, deze rechterlijke autoriteit beschikt over objectieve, betrouwbare, nauwkeurige en naar behoren bijgewerkte gegevens die – gelet op het vereiste van een bij wet ingesteld gerecht – blijk geven van structurele of fundamentele gebreken inzake de werking van het gerechtelijk apparaat van de uitvaardigende lidstaat of van gebreken die afbreuk doen aan de rechtsbescherming van een objectief identificeerbare groep personen waartoe de betrokkene behoort, waaruit voortvloeit dat de betrokken justitiabelen in die lidstaat in het algemeen niet beschikken over een doeltreffende voorziening in rechte die het mogelijk maakt de bevoegdheid te toetsen van de strafrechter die hen moet berechten, en
– ten tweede, die rechterlijke autoriteit vaststelt dat er in de specifieke omstandigheden van de zaak zwaarwegende en op feiten berustende gronden bestaan om aan te nemen dat, gelet op de gegevens die zijn verstrekt door de persoon tegen wie dat EAB is uitgevaardigd, de rechter die kennis zal moeten nemen van de procedure waaraan deze persoon zal worden onderworpen, kennelijk daartoe niet bevoegd is.
Het Hof herinnert er met name aan dat de bevoegdheid van een rechterlijke instantie om kennis te nemen van een zaak deel uitmaakt van het uit artikel 47 van het Handvest voortvloeiende vereiste van een „gerecht dat bij de wet is ingesteld”. Wanneer een persoon tegen wie een EAB is uitgevaardigd, beweert dat hij na zijn overlevering zal worden blootgesteld aan schending van zijn recht op een doeltreffende voorziening in rechte bij een onpartijdig gerecht, omdat de rechterlijke instantie die hem moet berechten onbevoegd is, staat het derhalve aan de uitvoerende rechterlijke autoriteit om in het kader van deze tweestappentoets de gegrondheid van die bewering te beoordelen. Wanneer de uitvoerende rechterlijke autoriteit van oordeel is dat de gegevens waarover zij beschikt niet erop kunnen wijzen dat er sprake is van de voornoemde gebreken, kan deze autoriteit niet om die reden weigeren dat EAB ten uitvoer te leggen. Wanneer de rechtsorde van de uitvaardigende lidstaat voorziet in rechtsmiddelen waarmee de bevoegdheid kan worden getoetst van de rechter die een dergelijk persoon moet berechten (in de vorm van een onderzoek door die rechter van zijn eigen bevoegdheid of van een rechtsmiddel dat bij een andere rechter openstaat), kan deze persoon het gevaar dat hij zal worden berecht door een rechter van deze lidstaat die daartoe niet bevoegd is, in beginsel immers wegnemen door gebruik te maken van die rechtsmiddelen. Indien er geen gegevens zijn die erop kunnen wijzen dat er sprake is van voornoemde gebreken, kan de uitvoerende rechterlijke autoriteit niet aannemen dat dergelijke rechtsmiddelen ontbreken, maar dient zij daarentegen overeenkomstig het beginsel van wederzijds vertrouwen voor haar onderzoek uit te gaan van het bestaan en de doeltreffendheid van die rechtsmiddelen.
In de vierde en laatste plaats oordeelt Hof dat meerdere opeenvolgende EAB’s kunnen worden uitgevaardigd tegen een gezochte persoon om zijn overlevering door een lidstaat te verkrijgen nadat die lidstaat de tenuitvoerlegging van een eerste EAB ten aanzien van die persoon heeft geweigerd, voor zover de tenuitvoerlegging van een nieuw EAB niet leidt tot schending van de in artikel 6 VEU (
5
) verankerde grondrechten en fundamentele rechtsbeginselen en de uitvaardiging van dat nieuwe bevel evenredig is. De uitvaardiging van een nieuw EAB kan immers noodzakelijk zijn, met name nadat de elementen die in de weg stonden aan de tenuitvoerlegging van een eerder EAB zijn weggenomen. Bij de beoordeling of de uitvaardiging van een nieuw EAB evenredig is, dient de uitvaardigende rechterlijke autoriteit rekening te houden met de aard en de ernst van het strafbare feit waarvoor de gezochte persoon wordt vervolgd, met de gevolgen voor die persoon van het EAB of de EAB’s die eerder tegen hem zijn uitgevaardigd, of met de vooruitzichten betreffende de tenuitvoerlegging van een eventueel nieuw EAB.
(
1
)	Kaderbesluit 2002/584/JBZ van de Raad van 13 juni 2002 betreffende het Europees aanhoudingsbevel en de procedures van overlevering tussen de lidstaten (PB 2002, L 190, blz. 1), zoals gewijzigd bij kaderbesluit 2009/299/JBZ van de Raad van 26 februari 2009 (PB 2009, L 81, blz. 24) (hierna: „kaderbesluit 2002/584”).
(
2
)	Dit recht is neergelegd in artikel 47, tweede alinea, van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie (hierna: „Handvest”).
(
3
)	Artikel 1, lid 3, van kaderbesluit 2002/584.
(
4
)	Het Hof doet uitspraak op grond van artikel 1, leden 1 en 2, en artikel 6, lid 1, van kaderbesluit 2002/584.
(
5
)	Deze verplichting is opgenomen in artikel 1, lid 3, van kaderbesluit 2002/584.