62023CJ0236_RES
Zaak C‑236/23
Mutuelle assurance des travailleurs mutualistes (Matmut)
tegen
TNenMAAF assurances SAenFonds de garantie des assurances obligatoires de dommages (FGAO)enPQ
[verzoek om een prejudiciële beslissing, ingediend door de Cour de cassation (Frankrijk)]
Arrest van het Hof (Eerste kamer) van 19 september 2024
„Prejudiciële verwijzing – Verplichte verzekering tegen de wettelijke aansprakelijkheid waartoe de deelneming aan het verkeer van motorrijtuigen aanleiding kan geven – Richtlijn 2009/103/EG – Artikelen 3 en 13 – Verzekeringsovereenkomst gesloten op grond van een opzettelijk onjuiste verklaring betreffende de gebruikelijke bestuurder – Nationale regeling die toestaat dat aan het ‚inzittende slachtoffer’, dat eveneens de verzekeringnemer is, de nietigheid van de verzekeringsovereenkomst wordt tegengeworpen als gevolg van een opzettelijk onjuiste verklaring die deze inzittende heeft afgelegd op het tijdstip van het sluiten van de overeenkomst – Rechtsmisbruik – Beroep ingesteld tegen de verzekeringnemer teneinde hem aansprakelijk te stellen voor zijn opzettelijk onjuiste verklaring”
Harmonisatie van wetgevingen – Verzekering wettelijke aansprakelijkheid motorrijtuigen – Omvang van de door de verplichte verzekering verleende garantie ten gunste van derden – Nationale regeling die bepaalt dat de nietigheid van verzekeringsovereenkomsten gesloten op basis van onjuiste verklaringen van de verzekeringnemer kan worden tegengeworpen aan de inzittende die het slachtoffer is geworden van een verkeersongeval – Nationale regeling op grond waarvan de verzekeraar beroep kan instellen tegen de verzekeringnemer om volledige terugbetaling te verkrijgen van de bedragen die onder de verzekeringsovereenkomst zijn betaald – Ontoelaatbaarheid – Voorwaarden – Uitzondering – Rechtsmisbruik
(Richtlijn 2009/103 van het Europees Parlement en de Raad, art. 3, eerste alinea, en art. 13, lid 1)
(zie punten 32, 33, 35, 37‑43, 46, 47, 50‑66 en dictum)
Samenvatting
Het Hof, dat door de Cour de cassation (hoogste rechter in burgerlijke en strafzaken, Frankrijk) is verzocht om een prejudiciële beslissing, verduidelijkt de omvang van de garantie die de verplichte motorrijtuigenverzekering verleent aan derden die het slachtoffer zijn geworden van een verkeersongeval. Het Hof geeft dienaangaande aan dat richtlijn 2009/103 (
1
), tenzij er sprake is van rechtsmisbruik, zich verzet tegen een nationale regeling op grond waarvan aan de inzittende van een voertuig, die het slachtoffer is van een verkeersongeval en die tevens de verzekeringnemer is, de uit een onjuiste verklaring van die verzekeringnemer bij het sluiten van die overeenkomst voortvloeiende nietigheid van een verzekeringsovereenkomst wettelijke aansprakelijkheid motorrijtuigen kan worden tegengeworpen. Zo geen dergelijke nietigheid kan worden ingeroepen tegen een dergelijk inzittend slachtoffer en er geen sprake is van rechtsmisbruik, verzet diezelfde richtlijn zich tegen een nationale regeling op grond waarvan de verzekeraar tegen die inzittende een beroep kan instellen om terugbetaling te verkrijgen van de krachtens de verzekeringsovereenkomst betaalde bedragen.
In oktober 2012 heeft PQ een motorrijtuigenverzekering afgesloten bij Matmut, waarbij hij heeft aangegeven dat hij de enige bestuurder van het verzekerde voertuig was. In september 2013 heeft zich met dit voertuig, terwijl het werd bestuurd door TN, die onder invloed van alcohol was, een verkeersongeval voorgedaan met een ander voertuig, dat werd verzekerd door een andere maatschappij. PQ raakte als inzittende in het eerste voertuig gewond bij het ongeval.
TN is door de tribunal correctionnel (rechter in eerste aanleg, bevoegd voor bepaalde strafzaken, Frankrijk) onder meer schuldig bevonden aan het veroorzaken van onopzettelijke verwondingen aan PQ. Deze rechter heeft de betrokken verzekeringsovereenkomst nietig verklaard wegens de onjuiste verklaring van de verzekeringnemer over de identiteit van de gebruikelijke bestuurder van het betrokken voertuig. Dit vonnis werd bevestigd door de cour d’appel de Lyon (rechter in tweede aanleg Lyon, Frankrijk), die evenwel heeft geoordeeld dat de nietigheid van de betrokken verzekeringsovereenkomst niet aan PQ kon worden tegengeworpen aangezien de nietigheid wegens een opzettelijk onjuiste verklaring van de verzekerde volgens het Unierecht niet kan worden tegengeworpen aan slachtoffers van een verkeersongeval of aan hun rechtverkrijgenden.
De verwijzende rechter, bij wie hoger beroep is ingesteld tegen de beslissing van de rechter in tweede aanleg, vraagt zich af of de nietigheid van een verzekeringsovereenkomst kan worden tegengeworpen aan het inzittende slachtoffer, wanneer deze persoon ook de verzekeringnemer is en hij een opzettelijk onjuiste verklaring heeft afgelegd die tot de nietigheid van deze overeenkomst heeft geleid. De verwijzende rechter vraagt zich ook af of, ingeval deze nietigheid niet aan een dergelijk slachtoffer kan worden tegengeworpen, de verzekeraar een vordering tegen dit slachtoffer kan instellen teneinde volledige terugbetaling te verkrijgen van de bedragen die de verzekeraar ter uitvoering van die overeenkomst aan hem heeft betaald.
Beoordeling door het Hof
In de eerste plaats herinnert het Hof eraan dat de Uniewetgever voortdurend de doelstelling van bescherming van de slachtoffers van door deze voertuigen veroorzaakte ongevallen heeft nagestreefd en versterkt. Het Hof merkt op dat volgens richtlijn 2009/103 (
2
) een maatschappij die de wettelijke aansprakelijkheid voor motorrijtuigen verzekert, niet kan weigeren derden die het slachtoffer zijn van een ongeval dat is veroorzaakt door een verzekerd voertuig, schadeloos te stellen door zich te beroepen op in een verzekeringspolis opgenomen bepalingen of clausules op grond waarvan schade die aan benadeelde derden is veroorzaakt ten gevolge van met name het gebruik of het besturen van verzekerde voertuigen door personen die niet gemachtigd zijn het betrokken voertuig te besturen, van de motorrijtuigenverzekering is uitgesloten.
Wat de hoedanigheid van slachtoffer van een verkeersongeval betreft, brengt het Hof in herinnering dat de doelstelling van bescherming van een slachtoffer van een verkeersongeval vereist dat de rechtssituatie van de persoon die verzekerd was om het voertuig te besturen maar als passagier meereed op het tijdstip van dat ongeval, wordt gelijkgesteld met die van elke andere inzittende die slachtoffer is van dat ongeval. Het feit dat een inzittende bij een verkeersongeval de verzekeringnemer was, sluit deze persoon dus niet uit van het begrip „derden die slachtoffer zijn van een ongeval”. (
3
) Dit geldt ook indien de verzekeringnemer niet de gebruikelijke bestuurder is van het voertuig dat betrokken is bij een verkeersongeval. Het feit dat PQ, die de verzekeringnemer was op het tijdstip van het verkeersongeval, als inzittende in het betrokken voertuig had plaatsgenomen, heeft dus geen invloed op zijn hoedanigheid van „derde die slachtoffer is van een ongeval”.
Wat in de tweede plaats de vraag betreft of aan PQ kan worden tegengeworpen dat de betrokken verzekeringsovereenkomst nietig is omdat hij bij het sluiten ervan onjuiste verklaringen heeft afgelegd over de identiteit van de gebruikelijke bestuurder van het betrokken voertuig, verduidelijkt het Hof dat het feit dat een verzekeringsmaatschappij een verzekeringsovereenkomst op basis van omissies of onjuiste verklaringen van de verzekeringnemer heeft gesloten, haar niet toelaat deze nietigheid tegen te werpen aan een derde die het slachtoffer is geworden van een ongeval, teneinde zich te onttrekken aan haar verplichting om deze derde te vergoeden voor de schade die hij heeft geleden door het ongeval dat werd veroorzaakt door het verzekerde voertuig. Een dergelijke situatie valt namelijk niet binnen de werkingssfeer van de in richtlijn 2009/103 vastgestelde één enkele uitzondering op de verplichting van verzekeringsmaatschappijen om derden die het slachtoffer zijn van een verkeersongeval, schadeloos te stellen. (
4
)
Rekening houdend met het feit dat PQ niet alleen het inzittende slachtoffer van het betrokken verkeersongeval is die schadevergoeding wenst te verkrijgen, maar hij ook de verzekeringnemer is die de opzettelijk onjuiste verklaring heeft afgelegd die tot de nietigheid van de verzekeringsovereenkomst heeft geleid, onderstreept het Hof dat richtlijn 2009/103 geen bepalingen bevat over het mogelijke rechtsmisbruik door de verzekeringnemer. Justitiabelen moeten evenwel het algemeen rechtsbeginsel eerbiedigen dat zij zich niet door middel van fraude of misbruik kunnen beroepen op het Unierecht. Uit de toepassing van dit beginsel volgt dat een lidstaat de toepassing van de Unierechtelijke bepalingen moet weigeren indien zij door een persoon niet worden ingeroepen ter verwezenlijking van de doelstellingen van deze bepalingen, maar om een Unierechtelijk voordeel te verkrijgen terwijl enkel formeel voldaan is aan de Unierechtelijke voorwaarden om op dit voordeel aanspraak te kunnen maken. Wat ten eerste de vraag betreft of in casu het door richtlijn 2009/103 nagestreefde doel wordt bereikt, verduidelijkt het Hof dat, onder voorbehoud van verificatie door de verwijzende rechter, de doelstelling van bescherming van slachtoffers van verkeersongevallen lijkt te worden bereikt, aangezien PQ een slachtoffer van het betrokken ongeval is dat schadevergoeding verlangt. Wat ten tweede het subjectieve element betreft, namelijk de bedoeling om een door de Unieregeling toegekend voordeel te verkrijgen door kunstmatig de voorwaarden te creëren waaronder dit voordeel kan worden verkregen, blijkt niet dat PQ, onder voorbehoud van verificatie door de verwijzende rechter, onjuiste verklaringen heeft afgelegd met als voornaamste doel zich op de bepalingen van richtlijn 2009/103 (
5
) te beroepen en een nationale bepaling inzake de wettelijke voorwaarden voor nietigheid van een verzekeringsovereenkomst te omzeilen. PQ heeft die onjuiste verklaring namelijk afgelegd om het voertuig van TN te kunnen verzekeren tegen gunstiger verzekeringsvoorwaarden dan indien de verzekeraar bekend zou zijn geweest met de identiteit van de gebruikelijke bestuurder van dat voertuig. Gelet op een en ander blijkt niet dat PQ, onder voorbehoud van verificatie door de verwijzende rechter, het beginsel van het verbod van rechtsmisbruik heeft geschonden. De nietigheid van de in het hoofdgeding aan de orde zijnde verzekering wettelijke aansprakelijkheid motorrijtuigen, als gevolg van de door PQ bij het sluiten van die overeenkomst afgegeven onjuiste verklaring, kan dus niet aan hem worden tegengeworpen.
Wat in de derde plaats de mogelijkheid voor de verzekeraar betreft om van PQ terugbetaling te verkrijgen van alle bedragen die hij ter uitvoering van de verzekeringsovereenkomst aan hem heeft betaald bij wege van het instellen van een beroep tegen hem dat is gebaseerd op de opzettelijke fout die PQ heeft begaan bij het sluiten van die overeenkomst, merkt het Hof op dat de wettelijke voorwaarden voor de geldigheid van een verzekeringsovereenkomst en de voorwaarden voor aansprakelijkheid van de verzekeringnemer wegens onjuiste verklaringen bij het sluiten van de verzekeringsovereenkomst worden beheerst door het recht van de lidstaten. De nationale bepalingen met betrekking tot deze voorwaarden mogen richtlijn 2009/103 echter niet haar nuttige werking ontnemen. In omstandigheden als die van het hoofdgeding kan een nationale regeling die de verzekeraar in staat stelt een beroep in te stellen tegen het inzittende slachtoffer – die tevens de verzekeringnemer is en degene die bij het sluiten van de verzekeringsovereenkomst de onjuiste verklaring heeft afgelegd – om terugbetaling te verkrijgen van alle bedragen die ter uitvoering van die overeenkomst aan die inzittende zijn betaald, die persoon definitief en op onevenredige wijze de bescherming ontnemen die richtlijn 2009/103 aan slachtoffers van dergelijke ongevallen verleent. Een dergelijke regeling kan immers het recht op schadeloosstelling dat die betrokkene ontleent aan de verplichte verzekering tegen de wettelijke aansprakelijkheid waartoe de deelneming aan het verkeer van motorrijtuigen aanleiding kan geven, onevenredig beperken.
(
1
)	Artikel 3, eerste alinea, en artikel 13, lid 1, van richtlijn 2009/103/EG van het Europees Parlement en de Raad van 16 september 2009 betreffende de verzekering tegen de wettelijke aansprakelijkheid waartoe de deelneming aan het verkeer van motorrijtuigen aanleiding kan geven en de controle op de verzekering tegen deze aansprakelijkheid (PB 2009, L 263, blz. 11).
(
2
)	En met name krachtens artikel 13, lid 1, eerste alinea, van richtlijn 2009/103.
(
3
)	Zoals dit begrip is neergelegd in artikel 13, lid 1, eerste alinea, van richtlijn 2009/103.
(
4
)	Krachtens artikel 13, lid 1, eerste en tweede alinea, kan een verzekeringsmaatschappij alleen weigeren derden die het slachtoffer zijn geworden van een verkeersongeval schadeloos te stellen wanneer het voertuig dat de schade heeft veroorzaakt werd gebruikt of bestuurd door personen door personen die daartoe niet uitdrukkelijk of stilzwijgend gemachtigd waren en de derden die het slachtoffer zijn, geheel vrijwillig hadden plaatsgenomen in het voertuig en zij wisten dat het gestolen was.
(
5
)	In het bijzonder de artikelen 3 en 13 van richtlijn 2009/103.