62024CJ0161_RES
Υπόθεση C‑161/24
OSA, z.s., πρώην OSA – Ochranný svaz autorský pro práva k dílům hudebním, z.s.
κατά
Úřad pro ochranu hospodářské soutěže
(αίτηση του Krajský soud v Brně για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως)
Απόφαση του Δικαστηρίου (τρίτο τμήμα) της 18ης Δεκεμβρίου 2025
«Προδικαστική παραπομπή – Ανταγωνισμός – Άρθρο 102 ΣΛΕΕ – Κατάχρηση δεσπόζουσας θέσης – Οργανισμός συλλογικής διαχείρισης δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας – Χρέωση τέλους για τη χορήγηση αδειών διάθεσης έργων προστατευόμενων με δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας – Ξενοδοχειακές μονάδες – Μέθοδος υπολογισμού – Μη συνεκτίμηση του ποσοστού πληρότητας των δωματίων – Μη δίκαιες τιμές»
Προσέγγιση των νομοθεσιών – Δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας και συγγενικά δικαιώματα – Οδηγία 2001/29 – Εναρμόνιση ορισμένων πτυχών του δικαιώματος πνευματικής ιδιοκτησίας και των συγγενικών δικαιωμάτων στην κοινωνία της πληροφορίας – Παρουσίαση στο κοινό – Έννοια – Διάθεση συσκευών ραδιοφώνου ή τηλεόρασης ικανών να λαμβάνουν σήμα και να μεταδίδουν προστατευόμενα έργα εντός των δωματίων ξενοδοχειακής μονάδας – Εμπίπτει
(Οδηγία 2001/29 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, άρθρο 3 § 1)
(βλ. σκέψεις 23-25)
Δεσπόζουσα θέση – Κατάχρηση – Μη δίκαιες τιμές – Εκτίμηση – Τέλη που χρεώνονται από οργανισμό συλλογικής διαχείρισης δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας – Τέλη χορήγησης άδειας στις ξενοδοχειακές μονάδες για τη διάθεση έργων προστατευόμενων με δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας – Μέθοδος υπολογισμού των τελών – Μη συνεκτίμηση του ποσοστού πληρότητας των ξενοδοχειακών μονάδων – Πρακτική η οποία μπορεί να οδηγήσει σε υπερβολικές τιμές που δεν έχουν εύλογη σχέση με το είδος και την έκταση της χρήσης των έργων, καθώς και με την οικονομική αξία η οποία προκύπτει από τη χρήση τους αυτή – Εκτίμηση από το αιτούν δικαστήριο
(Άρθρο 102 ΣΛΕΕ, εδ. 2, στοιχείο αʹ)
(βλ. σκέψεις 27-37, 40, διατακτ. 1)
Δεσπόζουσα θέση – Κατάχρηση – Μη δίκαιες τιμές – Εκτίμηση – Τέλη που χρεώνονται από οργανισμό συλλογικής διαχείρισης δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας – Σύγκριση με τα τέλη που ισχύουν σε άλλα κράτη μέλη – Επιλογή των κρατών αναφοράς – Κριτήρια – Σημαντική απόκλιση μεταξύ των συγκρινόμενων χρεώσεων – Ένδειξη κατάχρησης
(Άρθρο 102 ΣΛΕΕ)
(βλ. σκέψη 38)
Δεσπόζουσα θέση – Κατάχρηση – Μη δίκαιες τιμές – Εκτίμηση – Τέλη που χρεώνονται από οργανισμό συλλογικής διαχείρισης δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας – Απαίτηση να ελεγχθεί η ύπαρξη δυσαναλογίας μεταξύ του κόστους με το οποίο επιβαρύνεται ο οργανισμός αυτός και των τιμών που χρεώνει – Δεν υφίσταται
(Άρθρο 102 ΣΛΕΕ)
(βλ. σκέψη 39)
Δεσπόζουσα θέση – Κατάχρηση – Απαγόρευση – Σκοπός – Επιβολή κυρώσεων για πρακτικές που ενδέχεται να προκαλέσουν, έστω έμμεσα, ζημία στους καταναλωτές θίγοντας τη δομή του αποτελεσματικού ανταγωνισμού – Απαίτηση να αποδειχθεί η ύπαρξη άμεσης ζημίας για τους καταναλωτές – Δεν υφίσταται – Δικαιολόγηση των πρακτικών μέσω της επίκλησης των θετικών για τους καταναλωτές αποτελεσμάτων τους – Προϋποθέσεις
(Άρθρα 3 § 1, στοιχείο βʹ, και 102 TFUE· πρωτόκολλο αριθ. 27 των Συνθηκών ΕΕ και ΛΕΕ)
(βλ. σκέψεις 42-44, διατακτ. 2)
Δεσπόζουσα θέση – Κατάχρηση – Επηρεασμός του εμπορίου μεταξύ κρατών μελών – Κριτήρια εκτιμήσεως – Πιθανός και σημαντικός επηρεασμός – Τέλη που χρεώνονται από οργανισμό συλλογικής διαχείρισης δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας ο οποίος κατέχει μονοπώλιο εντός κράτους μέλος – Οργανισμός ο οποίος διαχειρίζεται τα δικαιώματα τόσο των δικαιούχων που είναι υπήκοοι του συγκεκριμένου κράτους μέλους όσο και των αλλοδαπών δικαιούχων – Πρακτική ικανή να επηρεάσει αισθητά το εμπόριο μεταξύ κρατών μελών
(Άρθρο 102 ΣΛΕΕ)
(βλ. σκέψεις 46-49, διατακτ. 3)
Σύνοψη
Κατόπιν προδικαστικής παραπομπής, το Δικαστήριο αποσαφηνίζει τις προϋποθέσεις υπό τις οποίες η μη συνεκτίμηση, από οργανισμό συλλογικής διαχείρισης δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας, του ποσοστού πληρότητας των δωματίων των ξενοδοχειακών μονάδων κατά τον υπολογισμό των τελών που αυτές οφείλουν προκειμένου να τους χορηγηθεί άδεια διάθεσης έργων προστατευόμενων με δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας μπορεί να συνιστά κατάχρηση δεσπόζουσας θέσης κατά την έννοια του άρθρου 102 ΣΛΕΕ.
Η OSA, ένας από τους οργανισμούς συλλογικής διαχείρισης δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας στην Τσεχική Δημοκρατία, κατέχει δεσπόζουσα θέση στη σχετική αγορά.
Με απόφαση της 18ης Δεκεμβρίου 2019, η Úřad pro ochranu hospodářské soutěže (υπηρεσία προστασίας του ανταγωνισμού, Τσεχική Δημοκρατία) (στο εξής: τσεχική αρχή ανταγωνισμού) διαπίστωσε ότι, κατά το χρονικό διάστημα από τις 19 Μαΐου 2008 έως τις 6 Νοεμβρίου 2014, η OSA χρέωνε στις ξενοδοχειακές μονάδες τέλη για τη χρήση προστατευόμενων με δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας έργων μέσω μετάδοσης από συσκευές τηλεόρασης και ραδιοφώνου εγκατεστημένες στα δωμάτιά τους, χωρίς να λαμβάνει υπόψη το ποσοστό πληρότητας των οικείων ξενοδοχειακών μονάδων και άνευ αντικειμενικής αιτιολόγησης προς τούτο. Το αποτέλεσμα ήταν, σύμφωνα με την ίδια απόφαση, ότι η OSA απαιτούσε την καταβολή τελών ακόμη και για τα κενά δωμάτια στα οποία δεν είχε γίνει καμία χρήση τέτοιων έργων.
Η τσεχική αρχή ανταγωνισμού έκρινε ότι η OSA, με την προαναφερθείσα πρακτική της, είχε επιβάλει μη δίκαιους όρους συναλλαγών στην εθνική αγορά χορήγησης αδειών για τη χρήση έργων προστατευόμενων με δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας, όπερ συνιστά κατάχρηση δεσπόζουσας θέσης απαγορευόμενη από το άρθρο 102 ΣΛΕΕ και από τις αντίστοιχες διατάξεις της τσεχικής νομοθεσίας περί ανταγωνισμού. Ως εκ τούτου, επέβαλε στην OSA πρόστιμο ύψους 10676000 τσεχικών κορωνών (CZK) (περίπου 429000 ευρώ) και της απαγόρευσε να εφαρμόζει πλέον την πρακτική αυτή.
Η OSA άσκησε κατά της ως άνω αποφάσεως διοικητική προσφυγή, την οποία ο πρόεδρος της τσεχικής αρχής ανταγωνισμού απέρριψε με απόφαση της 23ης Νοεμβρίου 2020.
Εν συνεχεία, η OSA προσέβαλε την τελευταία αυτή απόφαση με προσφυγή της ενώπιον του Krajský soud v Brně (περιφερειακού δικαστηρίου Brno, Τσεχική Δημοκρατία), το οποίο αποφάσισε να υποβάλει στο Δικαστήριο προδικαστικό ερώτημα σχετικό με την ερμηνεία της έννοιας της «κατάχρησης δεσπόζουσας θέσης», κατά το άρθρο 102 ΣΛΕΕ, σε μια περίπτωση όπως η επίμαχη εν προκειμένω.
Εκτίμηση του Δικαστηρίου
Το Δικαστήριο υπενθυμίζει ότι οργανισμός συλλογικής διαχείρισης ο οποίος έχει, εντός ενός κράτους μέλους, το μονοπώλιο της διαχείρισης των δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας που αφορούν μια κατηγορία προστατευόμενων έργων και ο οποίος θέτει, έναντι της καταβολής τέλους, τα οικεία έργα στη διάθεση επιχειρηματιών προκειμένου αυτοί να μπορούν να τα παρουσιάσουν στο κοινό, πρέπει να θεωρείται ως επιχείρηση που κατέχει δεσπόζουσα θέση σε σημαντικό τμήμα της εσωτερικής αγοράς, κατά την έννοια του άρθρου 102 ΣΛΕΕ. Στην προκειμένη περίπτωση, δεν αμφισβητείται ότι η OSA κατέχει τέτοια δεσπόζουσα θέση.
Ακολούθως το Δικαστήριο διευκρινίζει ότι, όταν ο φερόμενος ως μη δίκαιος χαρακτήρας της συμπεριφοράς ενός τέτοιου οργανισμού συλλογικής διαχείρισης συνδέεται με το ύψος του τέλους που χρεώνει, τότε η χρέωση πρέπει να εκτιμάται βάσει των κριτηρίων για τις υπερβολικά υψηλές τιμές. Κατά συνέπεια, μια τέτοια συμπεριφορά μπορεί να συνιστά κατάχρηση απαγορευόμενη από το άρθρο 102 ΣΛΕΕ, εάν ο οργανισμός συλλογικής διαχείρισης χρεώνει υπερβολικά υψηλή τιμή, η οποία δεν έχει εύλογη σχέση με την οικονομική αξία της υπηρεσίας που ο ίδιος παρέχει, όπερ πρέπει να κρίνεται υπό το πρίσμα όλων των περιστάσεων της εκάστοτε περίπτωσης.
Ειδικότερα, πρέπει, εκτός από την οικονομική αξία της καθ’ εαυτήν υπηρεσίας συλλογικής διαχείρισης, να λαμβάνονται υπόψη η φύση και η έκταση της χρήσης των έργων, καθώς και η οικονομική αξία που προκύπτει από τη χρήση τους αυτή.
Όσον αφορά τις ξενοδοχειακές μονάδες, η διάθεση συσκευών ραδιοφώνου ή τηλεόρασης ικανών να λαμβάνουν σήμα και, ως εκ τούτου, να μεταδίδουν προστατευόμενα έργα στα δωμάτια τέτοιων μονάδων συνιστά παρουσίαση στο κοινό, κατά την έννοια του άρθρου 3, παράγραφος 1, της οδηγίας 2001/29/ΕΚ (
1
), χωρίς να έχει καθοριστική σημασία το αν το κοινό, το οποίο αποτελείται από τους πελάτες που βρίσκονται ανά πάσα στιγμή στην ξενοδοχειακή μονάδα, επιλέγει να αξιοποιήσει την πρόσβαση στα έργα τα οποία διατίθενται κατ’ αυτόν τον τρόπο. Αντιθέτως, ο αριθμός των ατόμων που απαρτίζουν το εν λόγω κοινό αποτελεί κρίσιμο στοιχείο προκειμένου να εκτιμηθεί, αφενός, ποια είναι η έκταση της δυνητικής χρήσης των έργων που προστατεύονται με δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας και, αφετέρου, ποιο όφελος μπορεί να αντλήσει η ξενοδοχειακή μονάδα από την άδεια την οποία λαμβάνει από τον οργανισμό συλλογικής διαχείρισης.
Επομένως, το ποσοστό πληρότητας των ξενοδοχειακών μονάδων συνιστά περίσταση που πρέπει να ληφθεί υπόψη προκειμένου να αξιολογηθεί, βάσει στατιστικού μοντέλου ή βάσει άλλων κριτηρίων υπό την προϋπόθεση ότι είναι αντικειμενικά, σταθερά, ευχερώς προσβάσιμα και επαληθεύσιμα, η έκταση της χρήσης των έργων και η οικονομική αξία την οποία αντιπροσωπεύει η χρήση τους και, συνακόλουθα, προκειμένου να κριθεί αν είναι «μη δίκαιο», κατά την έννοια του άρθρου 102, δεύτερο εδάφιο, στοιχείο αʹ, ΣΛΕΕ, το τέλος που ζητείται για τη χορήγηση των αδειών δυνάμει των οποίων επιτρέπεται η παρουσίαση των έργων στο κοινό.
Συνεπώς, δεν νοείται, κατ’ αρχήν, ένας οργανισμός συλλογικής διαχείρισης να αξιώνει από ξενοδοχειακή μονάδα την καταβολή τέλους για τον υπολογισμό του οποίου δεν ελήφθη υπόψη το γεγονός ότι σημαντικό μέρος των δωματίων της δεν ήταν προσβάσιμα στους πελάτες εξαιτίας, παραδείγματος χάριν, μιας εποχιακής μείωσης της δραστηριότητάς της ή της μερικής παύσης της λειτουργίας της λόγω ανακαίνισης ή έκτακτων καταστάσεων όπως μια υγειονομική κρίση.
Γενικότερα, ο οργανισμός συλλογικής διαχείρισης μπορεί μεν να βασίζεται, για τον καθορισμό του τέλους, σε κατ’ αποκοπήν χρεώσεις, πλην όμως οφείλει να λαμβάνει υπόψη τουλάχιστον κατ’ εκτίμηση τον όγκο των προστατευόμενων με δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας έργων των οποίων γίνεται πράγματι χρήση.
Εν προκειμένω, εναπόκειται στο αιτούν δικαστήριο να κρίνει, λαμβάνοντας υπόψη όλες τις περιστάσεις της υπό κρίση υποθέσεως, όπως τη διαθεσιμότητα και την αξιοπιστία τυχόν δεδομένων σχετικών με το ποσοστό πληρότητας των ξενοδοχειακών μονάδων, καθώς και την ύπαρξη σχετικών τεχνολογικών εργαλείων, εάν η OSA είχε τη δυνατότητα να συνυπολογίσει, κατά τον καθορισμό του τέλους, το ευλόγως αναμενόμενο ποσοστό πληρότητας των ξενοδοχειακών μονάδων, χωρίς ο συνυπολογισμός αυτός να συνεπάγεται, για την ίδια, μια δυσανάλογη αύξηση του κόστους, αφενός, της διαχείρισης των συμβάσεών της με τους χρήστες και, αφετέρου, της επιτήρησης της χρήσης των έργων που προστατεύονται με δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας.
Εξ αυτού συνάγεται ότι δεν αποκλείεται το ενδεχόμενο να πρέπει να χαρακτηριστεί ως «καταχρηστική», κατά την έννοια του άρθρου 102 ΣΛΕΕ, η μέθοδος υπολογισμού του τέλους την οποία εφαρμόζει η OSA χωρίς να λαμβάνει υπόψη το ποσοστό πληρότητας των ξενοδοχειακών μονάδων. Και τούτο διότι, εάν ήταν δυνατό να εφαρμοστεί με εύλογο κόστος μια μέθοδος υπολογισμού του τέλους στο πλαίσιο της οποίας τα ποσοστά πληρότητας θα λαμβάνονταν υπόψη με συνέπεια να προκύπτει σημαντική μείωση του ύψους του τέλους, θα μπορούσε να θεωρηθεί ότι η χρήση της τρέχουσας μεθόδου υπολογισμού καταλήγει στη χρέωση μη δίκαιων τιμών, κατά την έννοια του άρθρου 102, δεύτερο εδάφιο, στοιχείο αʹ, ΣΛΕΕ.
Ανεξαρτήτως του ως άνω συμπεράσματος, το αιτούν δικαστήριο είναι υποχρεωμένο να λάβει υπόψη και κάθε άλλο στοιχείο που είναι επίσης κρίσιμο προκειμένου να διαπιστωθεί αν το ύψος του τέλους είναι δίκαιο ή όχι. Τέτοια στοιχεία μπορεί να επιβεβαιώσουν ή να ανατρέψουν την ένδειξη περί ύπαρξης κατάχρησης δεσπόζουσας θέσης η οποία τυχόν θα συναχθεί από τον μη συνυπολογισμό του ποσοστού πληρότητας των ξενοδοχειακών μονάδων.
Όσον αφορά το βάρος αποδείξεως το οποίο φέρει η εθνική αρχή ανταγωνισμού, το Δικαστήριο διευκρινίζει, αφενός, ότι η διαπίστωση της ύπαρξης καταχρηστικής εκμετάλλευσης δεσπόζουσας θέσης είναι επαρκώς τεκμηριωμένη εφόσον αποδεικνύεται ότι η επίμαχη πρακτική είναι πιθανόν να θίγει τη δομή του αποτελεσματικού ανταγωνισμού, χωρίς να είναι απαραίτητο να αποδειχθεί ότι η πρακτική αυτή είναι, επιπλέον, ικανή να προκαλέσει άμεση ζημία στους καταναλωτές.
Αφετέρου, η εκάστοτε αρμόδια αρχή ανταγωνισμού οφείλει να αποδείξει ότι μια καταχρηστική πρακτική είναι ικανή να επηρεάσει αισθητά το εμπόριο μεταξύ κρατών μελών. Οι δε καταχρηστικές τιμές τις οποίες χρεώνει ένας οργανισμός συλλογικής διαχείρισης που κατέχει μονοπώλιο είναι ικανές να επηρεάσουν το διασυνοριακό εμπόριο στην περίπτωση κατά την οποία ο οργανισμός αυτός διαχειρίζεται όχι μόνον τα δικαιώματα των δικαιούχων που είναι υπήκοοι του κράτους μέλους όπου κατέχει μονοπώλιο, αλλά και τα δικαιώματα των δικαιούχων από άλλα κράτη μέλη.
(
1
)	Οδηγία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 22ας Μαΐου 2001, για την εναρμόνιση ορισμένων πτυχών του δικαιώματος του δημιουργού και συγγενικών δικαιωμάτων στην κοινωνία της πληροφορίας (ΕΕ 2001, L 167, σ. 10).