62019CJ0134_RES
Sprawa C‑134/19 P
Bank Refah Kargaran
przeciwko
Radzie Unii Europejskiej
Wyrok Trybunału (wielka izba) z dnia 6 października 2020 r.
Odwołanie – Wspólna polityka zagraniczna i bezpieczeństwa (WPZiB) – Artykuł 29 TUE – Artykuł 215 TFUE – Środki ograniczające podjęte wobec Islamskiej Republiki Iranu – Szkoda i krzywda, jakie miały zostać poniesione przez stronę wnoszącą odwołanie wskutek umieszczenia lub pozostawienia jej nazwy w wykazie osób i podmiotów, do których ma zastosowanie zamrożenie środków finansowych i zasobów gospodarczych – Skarga o odszkodowanie i o zadośćuczynienie – Właściwość Trybunału do orzekania w przedmiocie żądania naprawienia szkody i krzywdy, jakie miały zostać poniesione z powodu środków ograniczających przewidzianych w decyzjach wydanych w ramach WPZiB – Wystarczająco istotne naruszenie normy prawnej przyznającej uprawnienia jednostkom – Niewystarczające uzasadnienie aktów ustanawiających środki ograniczające
Skarga o stwierdzenie nieważności – Przesłanki dopuszczalności – Właściwość sądu Unii – Badanie z urzędu przez Trybunał w ramach postępowania odwoławczego
(art. 256 ust. 1 akapit drugi TFUE, art. 263 TFUE)
(zob. pkt 23–25)
Wspólna polityka zagraniczna i bezpieczeństwa – Właściwość sądu Unii – Skarga o odszkodowanie i o zadośćuczynienie – Skarga o naprawienie szkody i krzywdy poniesionych w wyniku błędnego umieszczenia w wykazie osób objętych środkami ograniczającymi i wdrożenia tych środków – Włączenie
(art. 24 ust. 1 akapit drugi TUE, art. 40 TUE; art. 215, art. 263 akapit czwarty TFUE, art. 275 TFUE)
(zob. pkt 26–49)
Odwołanie – Zarzuty – Elementy uzasadnienia wyroku naruszające prawo Unii – Sentencja oparta na innych podstawach prawnych – Oddalenie
(art. 256 ust. 1 akapit drugi TFUE; statut Trybunału Sprawiedliwości, art. 58 akapit pierwszy)
(zob. pkt 50–52, 106)
Odpowiedzialność pozaumowna – Przesłanki – Bezprawność – Niewystarczające uzasadnienie aktu ustanawiającego środki ograniczające o charakterze indywidualnym – Wyłączenie
(art. 296, art. 340 akapit drugi TFUE)
(zob. pkt 59–63)
Skarga o stwierdzenie nieważności – Zarzuty – Brak lub niewystarczający charakter uzasadnienia – Zarzut odrębny od zarzutu braku materialnej zgodności z prawem
(art. 263, 296 TFUE)
(zob. pkt 64, 65, 103, 104)
Postępowanie sądowe – Podnoszenie nowych zarzutów w toku postępowania – Przesłanki – Rozszerzenie istniejącego zarzutu – Brak rozszerzenia – Niedopuszczalność
(zob. pkt 84–88)
Streszczenie
Trybunał utrzymuje w mocy wyrok Sądu oddalający wysunięte przez Bank Refah Kargaran żądanie naprawienia szkód i krzywd poniesionych w wyniku przyjęcia wobec niego środków ograniczających
W 2010 i 2011 r. środki finansowe i zasoby gospodarcze banku irańskiego Bank Refah Kargaran (zwanego dalej „stroną wnoszącą odwołanie”) zostały zamrożone w ramach środków ograniczających ustanowionych przez Unię Europejską mających na celu zmuszenie Islamskiej Republiki Iranu do zakończenia działań grożących rozprzestrzenianiem broni jądrowej oraz działań związanych z rozwojem systemów przenoszenia broni jądrowej. To zamrożenie środków finansowych zostało dokonane poprzez umieszczenie banku w wykazie podmiotów zaangażowanych w rozprzestrzenianie broni jądrowej załączonym do różnych decyzji przyjętych kolejno przez Radę w ramach wspólnej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa (WPZiB) na mocy art. 29 TUE. Te decyzje dotyczące WPZiB zostały następnie wdrożone różnymi rozporządzeniami przyjętymi przez Radę na podstawie art. 215 TFUE.
Strona wnosząca odwołanie uzyskała stwierdzenie nieważności wszystkich tych aktów, ze względu na ich niewystarczające uzasadnienie, w zakresie w jakim akty te dotyczyły strony wnoszącej odwołanie (
1
). Następnie w listopadzie 2013 r. jej nazwa została ponownie umieszczona, na podstawie dostosowanego uzasadnienia, w wykazie załączonym do różnych decyzji i rozporządzeń Rady, przyjętych odpowiednio na mocy art. 29 TUE i art. 215 TFUE. Sąd nie uwzględnił jednak skargi banku zmierzającej między innymi do uzyskania stwierdzenia nieważności aktów w zakresie, w jakim akty te dotyczyły tego banku.
W dniu 25 września 2015 r. strona wnosząca odwołanie wniosła nową skargę, tym razem o zobowiązanie Unii do naprawienia szkód i krzywd wynikających, jej zdaniem, z przyjęcia i utrzymania w mocy dotyczących jej środków ograniczających, których nieważność została stwierdzona w wyroku stwierdzającym nieważność. Wyrokiem z dnia 10 grudnia 2018 r. (
2
). Sąd, po pierwsze, stwierdził brak swojej właściwości do rozpoznania skargi o odszkodowanie i o zadośćuczynienie zmierzającej do naprawienia szkody i krzywdy, jakie miały zostać poniesione z powodu przyjęcia decyzji w dziedzinie WPZiB na mocy art. 29 TUE. Po drugie, w zakresie, w jakim skarga o odszkodowanie i o zadośćuczynienie zmierzała do naprawienia szkody i krzywdy, jakie miały zostać poniesione z powodu przyjęcia rozporządzeń na podstawie art. 215 TFUE, Sąd oddalił ją jako bezzasadną, z uwagi na to, że nie wykazano wystarczająco istotnego naruszenia normy prawnej.
W tych okolicznościach strona wnosząca odwołanie wystąpiła do Trybunału z odwołaniem zmierzającym w istocie do tego, by Trybunał podważył dokonaną przez Sąd ocenę zasadności skargi o odszkodowanie i o zadośćuczynienie i, korzystając z przysługujących mu uprawnień do rozstrzygnięcia sprawy, orzekł co do istoty sprawy, uwzględniając żądania wysunięte przez stronę wnoszącą odwołanie.
Trybunał oddala to odwołanie, stwierdzając jednocześnie, że Sąd naruszył prawo, uznając brak swojej właściwości do rozpoznania żądania naprawienia szkody i krzywdy, jakie miała ponieść strona wnosząca odwołanie w wyniku decyzji WPZiB wydanych na podstawie art. 29 TUE.
W pierwszej kolejności, Trybunał bada z urzędu kwestię właściwości sądu Unii do rozpoznania skargi o odszkodowanie za szkodę i o zadośćuczynienie za krzywdę, jakie miały zostać poniesione z powodu środków ograniczających w zakresie, w jakim kwestia ta wchodzi w ramy bezwzględnych przeszkód procesowych. W niniejszym wypadku Trybunał orzeka, z jednej strony, że Sąd słusznie uznał swoją właściwość do rozpoznania żądania naprawienia szkody i zadośćuczynienia za krzywdę, jakie miały zostać poniesione przez stronę wnoszącą odwołanie z powodu środków ograniczających przewidzianych wobec niej w rozporządzeniach opartych na art. 215 TFUE. Z drugiej strony natomiast jego zdaniem Sąd naruszył prawo stwierdzając, że nie był właściwy do rozpoznania tego samego żądania, w zakresie, w jakim szkoda i krzywda, jakie miały zostać poniesione przez stronę wnoszącą odwołanie wynikały z decyzji WPZiB przyjętych na podstawie art. 29 TUE.
W odniesieniu bowiem do dziedziny WPZiB, zasady regulujące właściwość sądu Unii charakteryzują się, od wejścia w życie traktatu z Lizbony, zasadniczym wyłączeniem (
3
) obwarowanym dwoma wyjątkami (
4
), w tym wyjątkiem dotyczącym oceny ważności decyzji Rady dotyczących przyjęcia środków ograniczających (
5
). Chociaż ten ostatni wyjątek nie wymienia wyraźnie skargi o odszkodowanie i o zadośćuczynienie, Trybunał, przy dokonywaniu wykładni zakresu swojej analizy, opiera się na niezbędnej spójności systemu ochrony sądowej.
W tym kontekście Trybunał podkreśla przede wszystkim, że ów system właściwości sądu Unii w dziedzinie WPZiB stanowi odstępstwo od podstawowego zadania sądu Unii, a mianowicie, zapewnienia przestrzegania zasad państwa prawnego. Ten szczególny system, jako taki, podlega ścisłej interpretacji. Ponadto w zakresie, w jakim skarga o odszkodowanie i o zadośćuczynienie wpisuje się w system pełnej ochrony sądowej spełniający wymogi konstytucyjne (
6
), przyczynia się ona do skuteczności tej ochrony i w związku z tym wymaga oceny, która jest w stanie zapobiec wszelkim lukom w ochronie sądowej, a tym samym zapewnić ogólną spójność systemu dotyczącego tej ochrony. Tymczasem w niniejszym przypadku Trybunał wskazuje, że pomimo związku ustanowionego w art. 215 TFUE między rozporządzeniami przyjętymi na tej podstawie a decyzjami WPZiB przyjętymi na mocy art. 29 TUE, środki ograniczające przyjęte w takich aktach niekoniecznie są zbieżne, w związku z czym luka w ochronie sądowej mogłaby wynikać z braku właściwości sądu Unii do rozpoznania skargi o odszkodowanie i o zadośćuczynienie dotyczącej środków ograniczających przewidzianych w decyzjach WPZiB. W tych okolicznościach Sąd naruszył prawo uznając, że skarga o odszkodowanie i o zadośćuczynienie mająca na celu naprawienie szkody i zadośćuczynienie za krzywdę, jakie miały zostać poniesione przez osobę fizyczną lub prawną z powodu środków ograniczających przewidzianych w decyzjach WPZiB, nie wchodzi w zakres jego właściwości.
W drugiej kolejności Trybunał bada zarzuty wysunięte przez stronę wnoszącą odwołanie w celu podważenia dokonanej przez Sąd oceny zasadności skargi o odszkodowanie i o zadośćuczynienie w zakresie, w jakim nie stwierdził on istnienia niezgodności z prawem mogącej prowadzić do powstania odpowiedzialności pozaumownej Unii.
Zdaniem Trybunału, po pierwsze, Sąd słusznie uznał, że niewystarczający charakter uzasadnienia aktów ustanawiających środki ograniczające obejmujące stronę wnoszącą odwołanie nie może sam w sobie prowadzić do powstania odpowiedzialności Unii.
Uściślając zakres potwierdzonej w ten sposób wypracowanej w orzecznictwie zasady, Trybunał przypomina jednak, że obowiązek uzasadnienia, który jest jedynie istotnym wymogiem proceduralnym, należy odróżnić od kwestii prawidłowości uzasadnienia. Wynika z tego, że odpowiedzialność Unii może powstać w sytuacji gdy Rada nie uzasadni powodów leżących u podstaw przyjętych środków, co ma wpływ na materialną zgodność z prawem aktu, pod warunkiem że taki zarzut został podniesiony na poparcie skargi o odszkodowanie i o zadośćuczynienie.
Po drugie, w tym kontekście Trybunał oddala zarzuty, w których strona wnosząca odwołanie zarzuciła Sądowi, że nie uznał, iż uchybienie przez Radę ciążącemu na niej obowiązkowi przekazania jej dowodów obciążających, o którym mowa w wyroku stwierdzającym nieważność, mogło prowadzić do powstania odpowiedzialności pozaumownej Unii. Z wyroku stwierdzającego nieważność wynika bowiem, że argumentacja ta wiązała się wyłącznie z zarzutem dotyczącym obowiązku uzasadnienia.
Trybunał oddala odwołanie w całości, stwierdzając, w konkluzji, że naruszenie prawa obarczające analizę Sądu w przedmiocie zakresu jego właściwości nie może uzasadniać uchylenia zaskarżonego wyroku w zakresie, w jakim jego sentencja jest zasadna.
(
1
)	Wyrok Sądu z dnia 6 września 2013 r., Bank Refah Kargaran/Rada (T‑24/11, EU:T:2013:403) (zwany dalej „wyrokiem stwierdzającym nieważność”).
(
2
)	Wyrok Sądu z dnia 10 grudnia 2018 r., Bank Refah Kargaran/Rada (T‑552/15, nieopublikowany, EU:T:2018:897).
(
3
)	Artykuł 24 ust. 1 akapit drugi zdanie ostatnie TUE i art. 275 akapit pierwszy TFUE.
(
4
)	Pierwszy wyjątek dotyczy zgodności z art. 40 TUE (art. 24 ust. 1 akapit drugi zdanie ostanie TUE i art. 275 akapit drugi TFUE).
(
5
)	Artykuł 275 akapit drugi TFUE w związku z art. 24 ust. 1 akapit drugi zdanie ostatnie TUE dotyczący skarg wniesionych na warunkach przewidzianych w art. 263 akapit czwarty TFUE odnoszących się do kontroli zgodności z prawem decyzji Rady przyjętych na podstawie przepisów dotyczących WPZiB, które przewidują środki ograniczające wobec osób fizycznych lub prawnych.
(
6
)	Trybunał odwołał się do zasady skutecznej ochrony sądowej, potwierdzonej w art. 47 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej, a także do wartości państwa prawnego, o której mowa w art. 2 TUE i do art. 21 TUE, dotyczącego działań zewnętrznych Unii, do których odnosi się art. 23 TUE.