62017CJ0029
SENTENZA TAL-QORTI TAL-ĠUSTIZZJA (L-Ewwel Awla)
21 ta’ Novembru 2018 (
*1
)
“Rinviju għal deċiżjoni preliminari – Prodotti mediċinali għall-użu mill-bniedem – Direttiva 2001/83/KE – Il-punt 1 tal-Artikolu 3 – Artikolu 6 – Direttiva 89/105/KEE – Regolament (KE) Nru 726/2004 –Artikoli 3, 25 u 26 – Ippakkjar mill-ġdid ta’ prodott mediċinali sabiex jintuża għal trattament li ma huwiex kopert mill-awtorizzazzjoni ta’ tqegħid fis-suq tiegħu (off-label) – Teħid ta’ responsabbiltà mis-sistema nazzjonali ta’ assigurazzjoni tas-saħħa”
Fil-Kawża C‑29/17,
li għandha bħala suġġett talba għal deċiżjoni preliminari skont l‑Artikolu 267 TFUE, imressqa mill-Consiglio di Stato (il-Kunsill tal-Istat, l-Italja), permezz ta’ deċiżjoni tat-22 ta’ Settembru 2016, li waslet fil-Qorti tal-Ġustizzja fid-19 ta’ Jannar 2017, fil-proċedura
Novartis Farma SpA
vs
Agenzia Italiana del Farmaco (AIFA),
Roche Italia SpA,
Consiglio Superiore di Sanità,
fil-preżenza ta’:
Ministero della Salute,
Regione Veneto,
Società Oftalmologica Italiana (SOI) ‑ Associazione Medici Oculisti Italiani (AMOI),
Regione Emilia-Romagna,
IL-QORTI TAL-ĠUSTIZZJA (L-Ewwel Awla),
komposta minn R. Silva de Lapuerta, Viċi President, li qed jaġixxi bħala President tal-Ewwel Awla, J.-C. Bonichot, A. Arabadjiev, C. G. Fernlund (Relatur) u S. Rodin, Imħallfin,
Avukat Ġenerali: H. Saugmandsgaard Øe,
Reġistratur: V. Giacobbo-Peyronnel, Amministratur,
wara li rat il-proċedura bil-miktub u wara s-seduta tas-26 ta’ April 2018,
wara li kkunsidrat l-osservazzjonijiet ippreżentati:
–
għal Novartis Farma SpA, minn G. Origoni della Croce, A. Lirosi, V. Salvatore, P. Fattori u E. Cruellas Sada, avvocati,
–
għal Roche Italia SpA, minn E. Raffaelli, A. Raffaelli, E. Teti u P. Todaro, avvocati,
–
għar-Regione Veneto, minn E. Zanon, E. Mio, C. Zampieri, L. Manzi u B. Barel, avvocati,
–
għas-Società Oftalmologica Italiana (SOI) ‑ Associazione Medici Oculisti Italiani (AMOI), minn R. La Placa, avvocato,
–
għar-Regione Emilia-Romagna, minn M. R. Russo Valentini, avvocatessa u minn R. Bonatti, avvocato,
–
għall-Gvern Taljan, minn G. Palmieri, bħala aġent, assistita minn M. Russo u minn P. Gentili, avvocati dello Stato,
–
għall-Irlanda, minn L. Williams u E. Creedon u minn A. Joyce, bħala aġenti, assistiti minn M. Gray, BL,
–
għall-Gvern Elleniku, minn V. Karra u M. Vergou u minn K. Georgiadis, bħala aġenti,
–
għall-Gvern Pollakk, minn B. Majczyna u M. Malczewska, bħala aġenti,
–
għall-Gvern Finlandiż, minn H. Leppo, bħala aġent,
–
għall-Gvern Svediż, minn A. Falk, C. Meyer-Seitz, H. Shev u L. Zettergren u minn L. Swedenborg, bħala aġenti,
–
għall-Kummissjoni Ewropea, minn G. Conte u A. Sipos u minn K. Petersen, bħala aġenti,
wara li semgħet il-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali, ippreżentati fis-seduta tal-25 ta’ Lulju 2018,
tagħti l-preżenti
Sentenza
1
It-talba għal deċiżjoni preliminari tirrigwarda l-interpretazzjoni tal-punt 1 tal-Artikolu 3 kif ukoll tal-Artikoli 5 u 6 tad-Direttiva 2001/83/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tas-6 ta’ Novembru 2001 dwar il-kodiċi tal-Komunità li għandu x’jaqsam ma’ prodotti mediċinali għall-użu mill-bniedem (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 13, Vol. 27, p. 69), kif emendata bid-Direttiva 2012/26/UE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill, tal-25 ta’ Ottubru 2012 (ĠU 2012, L 299, p. 1) (iktar ’il quddiem id-“Direttiva 2001/83”), tal-Artikoli 3, 25 u 26 kif ukoll l-Anness tar-Regolament (KE) Nru 726/2004 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tal-31 ta’ Marzu 2004 li jistabbilixxi proċeduri Komunitarji għall-awtorizzazzjoni u s-sorveljanza ta’ prodotti mediċinali għall-użu mill-bniedem u veterinarju u li jistabbilixxi l-Aġenzija Ewropea għall-Mediċini (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 13, Vol. 34, p. 229), kif emendat bir-Regolament (UE) Nru 1027/2012 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tal-25 ta’ Ottubru 2012 (ĠU 2012, L 316, p. 38) (iktar ’il quddiem ir-“Regolament Nru 726/2004”), kif ukoll l-Artikolu 1(3) tad-Direttiva tal-Kunsill 89/105/KEE tal-21 ta’ Diċembru 1988 dwar it-trasparenza ta’ miżuri li jirregolaw il-prezzijiet ta’ prodotti mediċinali għall-użu tal-persuna u li jkunu parti mill-pjan ta’ sistemi nazzjonali ta’ assigurazzjoni tas-saħħa (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 5, Vol. 1, p. 345).
2
Din it-talba tressqet fil-kuntest ta’ kawża bejn Novartis Farma SpA u l-Agenzia Italiana del Farmaco (AIFA) (l-Aġenzija Taljana tal-Mediċini (AIFA)), Roche Italia SpA u l-Consiglio Superiore di Sanità (il-Kunsill Superjuri tas-Saħħa, l-Italja) (iktar ’il quddiem iċ-“CSS”) dwar l-inklużjoni ta’ prodott mediċinali, użat off-label jiġifieri mhux skont l-awtorizzazzjoni ta’ tqegħid fis-suq (iktar ’il quddiem l-“ATS”) għat-trattament tal-mard okulari, fil-lista ta’ prodotti mediċinali li huma rrimborsati mis-Servizio Sanitario Nazionale (is-Servizz Nazzjonali tas-Saħħa, l-Itala) (iktar ’il quddiem is-“SSN”).
Il-kuntest ġuridiku
Id-dritt tal-Unjoni
Id-Direttiva 2001/83
3
Id-Direttiva 2001/83 tipprovdi fil-premessi 2 u 35 tagħha li:
“(2)
L-għan ewlieni tar-regoli kollha dwar il-produzzjoni, distribuzzjoni u użu ta’ prodotti mediċinali għandu jkun il-protezzjoni tas-saħħa pubblika.
[…]
(35)
Huwa meħtieġ li jseħħ kontroll fuq il-katina ta’ distribuzzjoni kollha ta’ prodotti mediċinali, mill-manifattura jew l-importazzjoni tagħhom fil-Komunità sa ma jitwasslu lill-pubbliku, sabiex ikun garantit li prodotti bħal dawn ikunu maħżuna, trasportati u mgħoddija bl-idejn f’kondizzjonijiet xierqa. […]”
4
L-Artikolu 2(1) tad-Direttiva 2001/83 jipprovdi li:
“Din id-Direttiva għandha tgħodd għall-prodotti mediċinali għall-użu mill-bniedem maħsuba li jitqiegħdu fis-suq fl-Istati Membri inkella jkunu preparati industrijalment jew manifatturati b’metodu li jinvolvi proċess industrijali.”
5
Skont l-punti (1) u (2) tal-Artikolu 3 ta’ din id-direttiva:
“Din id-Direttiva ma tapplikax għal:
1)
Kull prodott mediċinali ippreparat ġo spiżerija skond riċetta medika għal pazjent individwali (magħrufa l-aktar bħala l-formola maġistrali);
2)
Kull prodott mediċinali li jkun preparat fi spiżerija skond ir-riċetti ta’ farmakopea u huma maħsuba li jiġu provduti direttament lill-pażjenti servuti mill-ispiżerija in kwistjoni (komunement magħrufa bħala formola uffiċinali)”.
6
L-Artikolu 4(3) tal-imsemmija direttiva jipprovdi li:
“Id-disposizzjonijiet ta’ din id-Direttiva m’għandhomx jaffetwaw is-setgħat ta’ l-awtoritajiet ta’ l-Istati Membri kemm fejn għandu x’jaqsam it-tfassil ta’ prezzijiet għall-prodotti mediċinali jew l-inklużjoni tagħhom fl-iskop ta’ skemi nazzjonali dwar sigurtà tas-saħħa, fuq il-bażi ta’ kondizzjonijiet ta’ saħħa u dawk ekonomiċi u soċjali.”
7
L-Artikolu 5(1) tad-Direttiva 2001/83 jipprovdi li:
“Stat Membru jista’, skond il-leġislazzjoni fis-seħħ u biex iwettaq ħtiġiet speċjali, jeskludi mid-disposizzjonijiet ta’ din id-Direttiva prodotti mediċinali provduti bi tweġiba għal ordni bona fede mhux mitluba, formulati skond l-ispeċifikazzjonijiet ta’ professjonista awtorizzat tal-kura tas-saħħa u għall-użu minn pazjent individwali taħt ir-responsabbiltà diretta personali tiegħu.”
8
Skont l-Artikolu 6(1) ta’ din id-direttiva:
“L-ebda prodott mediċinali ma jista’ jitqiegħed fis-suq ta’ Stat Membru jekk ma tkunx inħarġet [ATS] mill-awtoritajiet kompetenti ta’ dak l-Istat Membru skond din id-Direttiva jew jekk ma tkunx ingħatat awtorizzazzjoni skond ir-Regolament (KE) Nru 726/2004, li għandha tinqara flimkien mar-Regolament (KE) Nru 1901/2006 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tat-12 ta’ Diċembru 2006 dwar prodotti mediċinali għall-użu pedjatriku [(ĠU 2006, L 378, p. 1)] u r-Regolament (KE) Nru 1394/2007 [tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tat-13 ta’ Novembru 2007 dwar prodotti mediċinali ta’ terapija avvanzata u li jemenda d-Direttiva 2001/83/KE u r-Regolament (KE) Nru 726/2004 (ĠU 2007, L 324, p. 121, rettifika fil-ĠU 2009, L 87, p. 174)].
Meta prodott mediċinali jkun ingħata [ATS] inizjali […] skond l-ewwel sub-paragrafu, kull saħħiet [doża] addizzjonali, formoli farmaċewtiċi, rotot amministrattivi, prezentazzjonijiet, kif ukoll varjazzjonijiet u estensjonijiet għandhom ukoll jingħataw awtorizzazzjoni skond l-ewwel sub-paragrafu jew jiġu inklużi fl-[ATS] inizjali […]. Dawn l-[ATS] kollha […] għandhom jitqiesu bħala li jappartjenu għall-istess awtorizzazzjoni globali […]”
9
L-Artikolu 23(2) tal-imsemmija direttiva jipprovdi li:
“2. Id-detentur ta’ [l-ATS] għandu jipprovdi minnufih lill-awtorità nazzjonali kompetenti bi kwalunkwe tagħrif ġdid li jista’ jwassal għall-emenda tad-dettalji jew tad-dokumenti msemmija fil-paragrafu 3 tal-Artikolu 8, l-Artikoli 10, 10a, 10b u 11, jew il-paragrafu 5 tal-Artikolu 32, jew fl-Anness I.
B’mod partikolari, id-detentur ta’ [l-ATS] għandu javża minnufih lill-awtorità nazzjonali kompetenti bi kwalunkwe projbizzjoni jew restrizzjoni imposta mill-awtoritajiet kompetenti ta’ kwalunkwe pajjiż li fih il-prodott mediċinali tqiegħed fis-suq u bi kwalunkwe tagħrif ġdid ieħor li jista’ jinfluwenza l-valutazzjoni tal-benefiċċji u tar-riskji tal-prodott mediċinali kkonċernat. It-tagħrif għandu jinkludi kemm riżultati pożittivi kif ukoll negattivi ta’ testijiet kliniċi jew ta’ studji oħra għall-indikazzjonijiet u għall-gruppi ta’ pazjenti kollha, kemm jekk inklużi fl-[ATS] kif ukoll jekk le, u wkoll id-data dwar l-użu tal-prodott mediċinali fejn tali jkun barra t-termini tal-[ATS]”.
10
L-Artikolu 40(1) u (2) tad-Direttiva 2001/83 huwa fformulat kif ġej:
“1.   L-Istati Membri għandhom jieħdu l-miżuri xierqa kollha biex jiżguraw li l-manifattura ta’ prodotti mediċinali fit-territorju tagħhom tkun suġġetta għal pussess ta’ awtorizzazzjoni. Din l-awtorizzazzjoni għal manifattura għandha tkun meħtieġa minkejja li l-prodotti mediċinali manifatturati jkunu maħsuba għall-esportazzjoni.
2.   L-awtorizzazzjoni msemmija f’paragrafu 1 għandha tkun meħtieġa kemm għal manifattura totali kif ukoll parzjali, u għall-proċessi diversi ta’ qsim, imballaġġ jew preżentazzjoni.
Madankollu, awtorizzazzjoni bħal din m’għandhiex tkun meħtieġa għall-preparazzjoni, qsim, tibdil fl-imballaġġ jew preżentazzjoni meta dawn il-proċessi huma mwettqa biss għall-provvista bl-imnut, minn spiżjara fi spiżeriji jew minn persuni legalment awtorizzati fl-Istati Membri biex iwettqu dawn il-proċessi.”
11
L-Artikolu 101(1) ta’ din id-direttiva jipprovdi li:
“L-Istati Membri għandhom iħaddmu sistema ta’ farmakoviġilanza għat-twettiq tal-kompiti ta’ farmakoviġilanza tagħhom u għas-sehem tagħhom fl-attivitajiet tal-Unjoni ta’ farmakoviġilanza.
Is-sistema ta’ farmakoviġilanza għandha tintuża biex tiġbor it-tagħrif dwar ir-riskji tal-prodotti mediċinali fir-rigward tas-saħħa pubblika jew dik tal-pazjenti. It-tagħrif għandu jirreferi partikolarment għal reazzjonijiet ħżiena fil-bniedem, li jiġu mill-użu tal-prodott mediċinali fi ħdan il-kondizzjonijiet tal-[ATS] kif ukoll minn użu barra t-termini tal-[ATS], u minn reazzjonijiet ħżiena assoċjati mal-espożizzjoni fuq ix-xogħol.”
Id-Direttiva 89/105
12
L-Artikolu 1(3) tad-Direttiva 89/105 jipprevedi:
“M’għandu jkun hemm xejn f’din id-Direttiva li jħalli l-bejgħ ta’ speċjalitajiet mediċinali li ma jkollhiex il-permess imsemmi fl-Artikolu [6] tad-Direttiva [2001/83].”
Ir-Regolament Nru 726/2004
13
It-tieni paragrafu tal-Artikolu 1 tar-Regolament Nru 726/2004 huwa fformulat kif ġej:
“Id-disposizzjonijiet ta’ dan ir-Regolament ma għandhomx jolqtu l-poteri ta’ l-awtoritajiet ta’ l-Istati Membri dwar l-iffissar tal-prezzijiet tal-prodotti mediċinali jew l-inklużjoni tagħħom fil-kamp ta’ applikazzjoni tas-sistema nazzjonali tas-saħħa jew ta’ l-iskemi ta’ sigurtà soċjali fuq il-bażi ta’ kondizzjonijiet tas-saħħa, ekonomiċi u soċjali. B’mod partikolari, l-Istati Membri għandhom ikunu ħielsa li jagħżlu mid-dettalji murija fl-[ATS] dawk l-indikazzjonijiet terapewtiċi u daqsijiet ta’ pakketti li ser ikunu koperti mill-korpi ta’ sigurtà soċjali tagħhom.”
14
L-Artikolu 3(1) ta’ dan ir-regolament jipprovdi li:
“L-ebda prodott mediċinali li jidher fl-Anness ma jista’ jitqiegħed fis-suq madwar il-Komunità sakemm ma tingħatax [ATS] mill-Komunità skond id-disposizzjonijiet ta’ dan ir-Regolament.”
15
L-Artikolu 4 tal-imsemmi regolament jipprovdi li l-applikazzjonijiet għal ATS għandhom jiġu sottomessi lill-Aġenzija Ewropea għall-Mediċini (l-EMA). Il-kundizzjonijiet għas-sottomissjoni u għall-eżami ta’ dawn l-applikazzjonijiet huma s-suġġett tal-Artikoli 5 sa 15 tar-regolament.
16
L-Artikoli 25, 25a u 26 tar-Regolament Nru 726/2004 huma fformulati kif ġej:
“Artikolu 25
L-Aġenzija għandha, f’kollaborazzjoni mal-Istati Membri, tiżviluppa forom standard strutturati fuq l-Internet għar-rappurtar ta’ reazzjonijiet ħżiena suspettati mill-professjonisti tal-kura tas-saħħa u l-pazjenti skont id-dispożizzjonijiet imsemmija fl-Artikolu 107a tad-Direttiva 2001/83/KE.
Artikolu 25a
L-Aġenzija għandha, f’kollaborazzjoni mal-awtoritajiet kompetenti nazzjonali u l-Kummissjoni, tistabbilixxi u tieħu ħsieb iżżomm repożitorju għar-rapporti perjodiċi ta’ aġġornament dwar is-sikurezza (minn hawn ‘il quddiem ‘ir-repożitarju’) u r-rapporti ta’ valutazzjoni korrispondenti sabiex ikunu aċċessibbli għalkollox u b’mod permanenti għall-Kummissjoni, għall-awtoritajiet kompetenti nazzjonali, għall-Kumitat dwar il-Valutazzjoni tar-Riskji tal-Farmakoviġilanza, għall-Kumitat għall-Prodotti Mediċinali għall-Użu mill-Bniedem u għall-grupp ta’ koordinazzjoni [msemmi fl-Artikolu 27 tad-Direttiva 2001/81/KE] (minn hawn ‘il quddiem il-‘grupp ta’ koordinazzjoni’).
L-Aġenzija għandha, f’kollaborazzjoni mal-awtoritajiet kompetenti nazzjonali u l-Kummissjoni, wara konsultazzjoni mal-Kumitat dwar il-Valutazzjoni tar-Riskji tal-Farmakoviġilanza, tfassal l-ispeċifikazzjonijiet funzjonali għar-repożitorju.
Il-Bord ta’ Tmexxija tal-Aġenzija għandu, fuq il-bażi ta’ rapport indipendenti ta’ verifika li jqis ir-rakkomandazzjonijiet tal-Kumitat dwar il-Valutazzjoni tar-Riskji tal-Farmakoviġilanza, jikkonferma u jħabbar meta r-repożitorju jkun laħaq il-funzjonalità sħiħa u jkun jissodisfa l-ispeċifikazzjonijiet funzjonali mfassla skont it-tieni subparagarafu.
Kwalunkwe bidla sostanzjali fir-repożitorju u fl-ispeċifikazzjonijiet funzjonali għandha tieħu kont tar-rakkomandazzjonijiet tal-Kumitat dwar il-Valutazzjoni tar-Riskji tal-Farmakoviġilanza.
Artikolu 26
1.   L-Aġenzija għandha, f’kollaborazzjoni mal-Istati Membri u l-Kummissjoni, toħloq u tieħu ħsieb iżżomm web-portal Ewropew dwar il-mediċini għat-tixrid ta’ informazzjoni dwar prodotti mediċinali awtorizzati fl-Unjoni. Permezz ta’ dak il-portal, l-Aġenzija għandha għallinqas tippubblika dan li ġej:
(a)
l-ismijiet tal-membri tal-kumitati msemmija fil-punti (a) u (aa) tal-paragrafu (1) tal-Artikolu 56 ta’ dan ir-Regolament u l-membri tal-grupp ta’ koordinazzjoni, flimkien mal-kwalifiki professjonali u mad-dikjarazzjonijiet imsemmija fil-paragrafu (2) tal-Artikolu 63 ta’ dan ir-Regolament;
(b)
aġendi u minuti minn kull laqgħa tal-Kumitati msemmija fil-punti (a) u (aa) tal-paragrafu (1) tal-Artikolu 56 ta’ dan ir-Regolament u tal-grupp ta’ koordinazzjoni fir-rigward ta’ attivitajiet ta’ farmakoviġilanza;
(c)
sinteżi tal-pjanijiet ta’ mmaniġġjar tar-riskju għal prodotti mediċinali awtorizzati skont dan ir-Regolament;
(d)
lista tal-prodotti mediċinali msemmija fl-Artikolu 23 ta’ dan ir-Regolament;
(e)
lista tal-postijiet fl-Unjoni fejn jinżammu l-fajls prinċipali tas-sistema tal-farmakoviġilanza u informazzjoni ta’ kuntatt għall-mistoqsijiet dwar il-farmakoviġilanza, għall-prodotti mediċinali kollha awtorizzati fil-Komunità;
(f)
informazzjoni dwar kif għandhom isiru r-rapporti lill-awtoritajiet kompetenti nazzjonali dwar reazzjonijiet ħżiena suspettati għall-prodotti mediċinali, […]
(g)
id-dati ta’ referenza tal-Unjoni u l-frekwenza tal-preżentazzjoni tar-rapporti perjodiċi ta’ aġġornament dwar is-sikurezza stabbiliti skont l-Artikolu 107c tad-Direttiva 2001/83/KE;
(h)
protokolli u astratti pubbliċi ta’ riżultati tal-istudji tas-sikurezza ta’ wara l-awtorizzazzjoni […]
(i)
l-inizzjazzjoni tal-proċedura prevista fl-Artikoli 107i sa 107k tad-Direttiva 2001/83/KE, […]
(j)
konklużjonijiet tal-valutazzjonijiet, rakkomandazzjonijiet, opinjonijiet, approvazzjonijiet u deċiżjonijiet meħuda mill-Kumitati msemmija fil-punti (a) u (aa) tal-paragrafu (1) tal-Artikolu 56 ta’ dan ir-Regolament […].
2.   Qabel ma jiġi mniedi dan il-portal, u matul ir-reviżjonijiet sussegwenti, l-Aġenzija għandha tikkonsulta mal-partijiet interessati rilevanti, inklużi l-gruppi tal-pazjenti u tal-konsumaturi, il-professjonisti tal-kura tas-saħħa u r-rappreżentanti tal-industrija.”
Id-dritt Taljan
17
Mill-informazzjoni pprovduta mill-qorti tar-rinviju jirriżulta li l-Artikolu 1 tad-decreto-legge 21 ottobre 1996, n. 536, recante “Misure per il contenimento della spesa farmaceutica e la rideterminazione del tetto di spesa per l’anno 1996”, convertito dalla legge del 23 dicembre 1996, n. 648 (Digriet Liġi Nru 536, tal-21 ta’ Ottubru 1996, dwar “Miżuri ta’ Kontroll tal-Infiq Farmaċewtiku u ta’ Definizzjoni mill-ġdid tal-Livell Massimu tal-Infiq għas-Sena 1996”, mibdul bil-Liġi Nru 648 tat‑23 ta’ Diċembru 1996) (GURI Nru 11, tal-15 ta’ Jannar 1997), kif emendat bid-decreto-legge del 20 marzo 2014, n. 36, convertito dalla legge del 16 maggio 2014, n. 79 (Digriet Liġi Nru 36, tal-20 ta’ Marzu 2014, mibdul bil-Liġi Nru 79 tas-16 ta’ Mejju 2014) (GURI Nru 115, tal-20 ta’ Mejju 2014) (iktar ’il quddiem id-“Digriet Liġi Nru 536/96”), jipprovdi li:
“4.   Meta ma teżistix terapija alternattiva valida, il-prodotti mediċinali innovattivi li l-bejgħ tagħhom huwa awtorizzat fi Stati oħra iżda mhux fit‑territorju nazzjonali, il-prodotti mediċinali li għadhom mhux awtorizzati iżda suġġetti għal testijiet kliniċi u l-prodotti mediċinali intiżi biex jintużaw għal indikazzjoni terapewtika differenti minn dik awtorizzata, li huma inklużi f’lista stabbilita u aġġornata perijodikament mill-Commissione unica del farmaco [(il-Kummissjoni Unika tal-Mediċini)], skont il-proċeduri u l-kriterji adottati minn din tal-aħħar, jistgħu jiġu preskritti u koperti kompletament mis-Servizz Nazzjonali tas-Saħħa b’effett mill-1 ta’ Jannar 1997. In-nefqa li tirriżulta minn dan il-paragrafu, stamta għal 30 biljun lira fis-sena, għandha titħallas mis-Servizz Nazzjonali tas-Saħħa fil-kuntest tal-limitu tal-infiq previst għall-assistenza farmaċewtika.
4a   Anke meta teżisti terapija alternattiva fil-kuntest tal-prodotti mediċinali awtorizzati wara evalwazzjoni mill-AIFA, il-prodotti mediċinali li jistgħu jintużaw għal indikazzjoni terapewtika differenti minn dik li ġiet awtorizzata huma inklużi fil-lista msemmija fil-paragrafu 4 […], u rimborsabbli mis-[SSN], bil-kundizzjoni li din l-indikazzjoni tkun magħrufa u konformi mar-riċerki li saru fil-kuntest tal-komunità mediko-xjentifika nazzjonali u internazzjonali, skont il-parametri ta’ finanzi u ta’ adegwatezza. F’dan il-każ, l-AIFA timplimenta l-istrumenti ta’ sorveljanza addattati sabiex tiżgura s-sigurtà tal-pazjenti u tieħu d-deċiżjonijiet neċessarji f’qasir żmien.”
Il-kawża prinċipali u d-domandi preliminari
18
Il-Lucentis u l-Avastin huma prodotti mediċinali bijoteknoloġiċi suġġetti għall-proċedura ċentralizzata tal-ATS prevista mir-Regolament Nru 726/2004.
19
L-ATS tal-Avastin, mogħtija matul is-sena 2005, tkopri esklużivament indikazzjonijiet onkoloġiċi. Il-proprjetarja ta’ din l-ATS hija kumpannija tal-grupp farmaċewtiku Roche.
20
L-ATS tal-Lucentis inħarġet matul is-sena 2007. Hija tirrigwarda t-trattament tal-mard okulari, b’mod partikolari d-deġenerazzjoni makulari relatata mal‑età. Il-proprjetarju ta’ din l-ATS hija kumpannija tal-grupp farmaċewtiku Novartis, li lilha tappartjeni Novartis Farma.
21
Mill-ispjegazzjonijiet mogħtija mill-qorti tar-rinviju jirriżulta li dawn il-prodotti mediċinali huma distinti mill-perspettiva strutturali, farmakoloġika, kif ukoll mill-ippakkjar tagħhom u mill-prezz tal-unità. Għalkemm ibbażati fuq l-istess teknoloġija, dawn il-prodotti mediċinali fihom ingredjenti attivi differenti, imsejħa “ranibizumab” għal-Lucentis u “bevacizumab” għall-Avastin. Dan tal-aħħar jinbiegħ f’kunjett ta’ 4 millilitri (ml). Il-Lucentis jinbiegħ f’formulazzjoni li tista’ tiġi injettata (2.3 milligrammi (mg) għal 0.23 ml ta’ soluzzjoni) li tiġi injettata direttament fl-għajn (iktar ’il quddiem “użu intravitreali”), użata darba waħda biss u f’doża ta’ 0.5 mg kull xahar.
22
L-Avastin jiġi ta’ spiss preskritt għat-trattament ta’ mard tal-għajnejn li ma jissemmiex fl-ATS. Sabiex ikun jista’ jintuża, l-Avastin għandu jiġi estratt mill-kunjett oriġinali tiegħu u jiġi ttrasferiet f’diversi siringi għal użu uniku li jkun fihom 0.1 ml għal injezzjoni intravitreali. L-Avastin ippakkjat b’dan il-mod għal użu oftalmiku jiswa lis-SSN EUR 82 kull doża, filwaqt li l-Lucentis jiswa EUR 902.
23
Permezz tad-Deċiżjoni Nru 24823, tas-27 ta’ Frar 2014, l-Autorità Garante della Concorrenza e del Mercato (l-Awtorità li tiggarantixxi l-Osservanza tal-Kompetizzjoni u tar-Regoli tas-Suq, l-Italja) issanzjonat lill-impriżi Roche u Novartis għal ksur tar-regoli tal-kompetizzjoni. Fil-kuntest tar-rikors ippreżentat kontra din id-deċiżjoni, il-Consiglio di Stato (il-Kunsill tal-Istat, l-Italja) adixxa lill-Qorti tal-Ġustizzja b’domandi preliminari, li hija rrispondiet għalihom fis-sentenza tagħha tat-23 ta’ Jannar 2018, F. Hoffmann-La Roche et (C‑179/16, EU:C:2018:25).
24
Fil-15 ta’ April 2014, iċ-CSS ta opinjoni, dwar l-użu tal-Avastin fl-oftalmoloġija, li tindika, b’mod partikolari, li l-preparazzjoni ta’ dan il-prodott mediċinali “għal użu intravitreali hija preparazzjoni galenika maġistrali sterili”.
25
Konformement ma’ din il-opinjoni taċ-CSS, l-AIFA inkludiet, permezz tad-Deċiżjoni Nru 622 tal-24 ta’ Ġunju 2014 (iktar ’il quddiem id-“Deċiżjoni Nru 622/2014”), l-użu tal-Avastin għat-trattament tad-deġenerazzjoni makulari relatata mal‑età fil-lista ta’ prodotti mediċinali li jistgħu jiġu rrimborsati, skont l-Artikolu 1(4a) tad-Digriet Liġi Nru 536/96.
26
L-Artikolu 2 tad-Deċiżjoni Nru 622/2014 huwa fformulat kif ġej:
“1.   Il-provvista tal-prodott mediċinali bevacizumab - (Avastin) għandha ssir skont il-kundizzjonijiet segwenti, intiżi sabiex jipproteġu l-pazjent waqt l-użu ta’ dan il-prodott mediċinali għal indikazzjoni li ma hijiex inkluża fir-reġistrazzjoni:
a)
biex tiġi żgurata l-isterilità, l-ippakkjar f’dożi ta’ użu uniku tal-prodott mediċinali bevacizumab għall-użu intravitreali għandu jsir esklużivament minn spiżeriji tal-isptarijiet li jissodisfaw ir-rekwiżiti mitluba, bl-osservanza ta’ regoli li jiżguraw preparazzjoni tajba;
b)
l-amministrazzjoni tal-bevacizumab għall-użu intravitreali hija limitata għas-servizzi tal-oftalmoloġija speċjalizzati ferm fi ħdan l-isptarijiet pubbliċi magħżula mir-reġjuni;
c)
l-amministrazzjoni tal-prodott mediċinali tista’ ssir biss wara li l-pazjent ikun iffirma dikjarazzjoni ta’ kunsens spjegata lilu li tirrigwarda r-raġunijiet xjentifiċi, akkumpanjati minn informazzjoni adegwata relatata mal-eżistenza ta’ terapiji alternattivi approvati, iżda li l-ispiża tagħhom għas-SSN hija ogħla;
d)
l-implimentazzjoni ta’ reġistru ta’ sorveljanza li miegħu tiġi annessa l-formula ta’ dikjarazzjoni ta’ effetti mhux mixtieqa.”
27
Skont l-Artikolu 3 tad-Deċiżjoni Nru 622/2014:
“Il-preskrizzjoni tal‑prodott mediċinali, kopert mis-SSN, mis-servizzi utenti għandha ssir għal kull pazjent billi timtela’ l-formula ta’ preskrizzjoni bil-kompjuter, skont l-indikazzjonijiet li jinsabu fuq is-sit https://www.agenziafarmaco.gov.it/registri/, li jagħmlu parti integrali minn din id-deċiżjoni.”
28
L-Artikolu 4 tad-Deċiżjoni Nru 622/2014, dwar l-“[e]valwazzjoni mill-ġdid tal-kundizzjonijiet”, jipprovdi li:
“L-AIFA tirriżerva li tadotta kwalunkwe evalwazzjoni oħra u li tieħu kwalunkwe deċiżjoni iktar adatta sabiex tiżgura s-sigurtà tal-pazjenti b’applikazzjoni tal-Artikolu 1(4a) [tad-Digriet Liġi Nru 536/96], wara l-analiżi ta’ data miġbura permezz tas-sorveljanza u bi kwalunke prova oħra xjentifika disponibbli”.
29
Id-Deċiżjoni Nru 79 tal-AIFA, tat-30 ta’ Jannar 2015, hija konnessa mad-Deċiżjoni Nru 622/2014 u temenda sempliċement ċerti indikazzjonijiet dwar il-persuni inkarigati mill-amministrazzjoni tal-Avastin għal użu oftalmiku.
30
Novartis Farma adixxiet it-Tribunale amministrativo regionale per il Lazio (il-Qorti Amministrattiva Reġjonali tal-Lazio, l-Italja) b’rikors kontra l-opinjoni taċ-CSS tal-15 ta’ April 2014 kif ukoll id-deċiżjonijiet tal-AIFA Nru 622/2014 u Nru 79 tat-30 ta’ Jannar 2015.
31
Wara d-deċiżjoni li ċaħdet dan ir-rikors, Novartis Farma appellat minn din id-deċiżjoni quddiem il-Consiglio di Stato (il-Kunsill tal-Istat). Fil-kuntest ta’ din il-proċedura, hija ssostni li l-aċċettazzjoni li l-Avastin jiġi rrimborsat mis-SSN għall-użu oftalmiku previst fl-Artikolu 1(4a) tad-Digriet Liġi Nru 536/96, huwa inkompatibbli mal-leġiżlazzjoni farmaċewtika tal-Unjoni.
32
Għaldaqstant, Novartis Farma ċssostni li l-Artikolu 1(4a) tad-Digriet Liġi Nru 536/96 jiġġeneralizza l-possibbiltà tal-użu ta’ prodott mediċinali mhux skont il-kundizzjonijiet imsemmija fl-ATS tiegħu, anki fil-preżenza ta’ terapija alternattiva u dan għal raġunijiet esklużivament finanzjarji, mingħajr ma l-użu fuq skala kbira tal-prodott mediċinali li jiswa l-inqas ma ġie ppreċedut minn analiżi tal-ineffettività tal-prodotti mediċinali disponibbli. Din id-dispożizzjoni tikkontrasta man-natura imperattiva tal-ATS, li tirriżulta mill-Artikolu 6(1) tad-Direttiva 2001/83 u hija inkompatibbli mad-Direttiva 89/105.
33
Novartis Farma ssostni wkoll li billi l-Artikolu 1(4a) tad-Digriet Liġi Nru 536/96 jagħti lill-AIFA s-setgħa li “timplimenta l-istrumenti ta’ sorveljanza addattati sabiex tiżgura s-sigurtà tal-pazjenti u [tieħu d-deċiżjonijiet] neċessarji f’qasir żmien” jirriskja li jwassal lil din l-awtorità nazzjonali sabiex tinterferixxi mal-qasam tal-attività li r-Regolament Nru 726/2004 irriżervat lill-EMA.
34
Novartis Farma tallega li l-ippakkjar mill-ġdid tal-Avastin ma jikkonformax mal-kundizzjonijiet meħtieġa mil-leġiżlazzjoni farmaċewtika tal-Union sabiex jibbenefika mill-eżenzjoni mogħtija lill-prodotti mediċinali ppreparati fl-ispiżeriji fil-punt 1 tal-Artikolu 3 tad-Direttiva 2001/83.
35
L-AIFA ssostni li d-Direttiva 2001/83 ma hijiex intiża sabiex tirregola sitwazzjoni bħal dik inkwistjoni fil-kawża prinċipali. Fil-fatt, id-dispożizzjonijiet tal-Artikolu 1(4a) tad-Digriet Liġi Nru 536/96 ma jikkonċernawx l-ATS ta’ prodott mediċinali iżda l-kundizzjonijiet għar-rimbors tiegħu. Is-sitwazzjoni inkwistjoni fil-kawża prinċipali ma taqax taħt id-Direttiva 2001/83, konformement mal-Artikolu 5 tagħha.
36
Skont l-AIFA, id-Direttiva 2001/83 ma tapplikax għall-preparazzjoni tal-Avastin bl-għan li jintuża għat-trattament tal-mard okulari, skont l-Artikolu 2(1) u l-punt 1 tal-Artikolu 3(1) tad-Direttiva 2001/83. Barra minn hekk, il-Qorti tal-Ġustizzja diġà ddeċidiet, fis-sentenza tal-11 ta’ April 2013, Novartis Pharma (C‑535/11, EU:C:2013:226), li l-ippakkjar mill-ġdid tal-Avastin għal użu intravitreali ma jeħtieġx awtorizzazzjoni għall-manifattura skont l-Artikolu 40(2) tad-Direttiva 2001/83.
37
Barra minn hekk, l-AIFA ssostni li l-Artikolu 1(4a) tad-Digriet Liġi Nru 536/96 ma jippreġudikax il-prerogattivi mogħtija lill-EMA mir-Regolament Nru 726/2004.
38
Il-qorti tar-rinviju tesprimi d-dubji li tqajjem is-sentenza tas-16 ta’ Lulju 2015, Abcur (C‑544/13 u C‑545/13, EU:C:2015:481) dwar l-interpretazzjoni tal-punt 1 tal-Artikolu 3 tad-Direttiva 2001/83.
39
F’dawn iċ-ċirkustanzi, il-Consiglio di Stato (il-Kunsill tal-Istat) iddeċieda li jissospendi l-proċedura quddiemu u li jagħmel lill-Qorti tal-Ġustizzja d-domandi preliminari li ġejjin:
“1)
Id-dispożizzjonijiet tad-Direttiva [2001/83] u b’mod partikolari l‑Artikoli 5 u 6 [tagħha], moqrija flimkien mal-premessa 2 tal-istess direttiva, jipprekludu l-applikazzjoni ta’ liġi nazzjonali […] li, sabiex ikun limitat l-infiq tinkoraġixxi, permezz tal-inklużjoni fil‑lista ta’ prodotti mediċinali rimborsabbli mis-[SSN], l-użu ta’ prodott mediċinali barra mill-indikazzjoni terapewtika awtorizzata għall-pazjenti kollha, irrispettivament minn kull kunsiderazzjoni tal-bżonnijiet terapewtiċi tal-pazjent individwali u minkejja l‑eżistenza u d-disponibbiltà fis-suq ta’ prodotti mediċinali awtorizzati għall-indikazzjoni terapewtika speċifika?
2)
L-Artikolu 3(1) tad-Direttiva [2001/83] japplika fil-każ fejn il-preparazzjoni tal-prodott farmaċewtiku, għalkemm isseħħ fi spiżerija abbażi ta’ riċetta medika ddestinata għal pazjent individwali, madankollu isseħ f’serje, b’mod identiku u ripetut, mingħajr teħid inkunsiderazzjoni tal-bżonnijiet speċifiċi tal-pazjent inkwistjoni, u fejn il-prodott jingħata lill-istruttura ta’ sptar u mhux lill-pazjent (meta jittieħed inkunsiderazzjoni l-fatt li l-prodott mediċinali jaqa’ fil-klassi H-OSP [prodotti mediċinali użati biss fi sptar]) u fejn il-prodott jintuża anki fi struttura differenti minn dik li fiha jsir l-ippakkjar?
3)
Id-dispożizzjonijiet tar-Regolament [Nru 726/2004], […] u b’mod partikolari l-Artikoli 3, 25 u 26 [tiegħu], kif ukoll l-anness [ta’ dan ir-regolament], li jattribwixxu lill-Aġenzija […] il-kompetenza esklużiva sabiex tevalwa l-kwalità, is-sigurtà u l-effikaċja tal-prodotti mediċinali li għandhom bħala indikazzjoni terapewtika t-trattament ta’ patoloġiji onkoloġiċi, kemm fil-kuntest tal-proċedura għal ħruġ tal-[ATS] (proċedura obbligatorja ċċentralizzata), kif ukoll għall-finijiet tal-monitoraġġ u tal-koordinazzjoni ta’ azzjonijiet ta’ farmakoviġilanza wara t-tqegħid fis-suq tal-prodott mediċinali, jipprekludu l-applikazzjoni ta’ liġi nazzjonali li tirriżerva lill-[AIFA] il-kompetenza li tieħu d-deċiżjonijiet fil-qasam ta’ sigurtà ta’ prodotti mediċinali relatati mal-użu tagħhom “off-label”, u li l-approvazzjoni tagħhom taqa’ taħt il-kompetenza esklużiva tal-Kummissjoni Ewropea, abbażi ta’ evalwazzjonijiet tekniċi u xjentifiċi magħmula mill-Aġenzija Ewropea għall-Mediċini (EMEA)?
4)
Id-dispożizzjonijiet tad-Direttiva [89/105], […], u b’mod partikolari l-Artikolu 1(3) tagħha, jipprekludu l-applikazzjoni ta’ liġi nazzjonali li tippermetti lill-Istat Membru, fil-kuntest ta’ deċiżjonijiet li jieħu fil-qasam ta’ rimbors tal-ispejjeż tas-saħħa sostnuti minn persuna assigurata, li jipprevedu r-rimbors ta’ prodott mediċinali użat barra mill-indikazzjonijiet terapewtiċi speċifikati fl-[ATS] maħruġa mill-Kummissjoni Ewropea, jew minn aġenzija Ewropea speċjalizzata, fi tmiem ta’ proċedura ta’ evalwazzjoni ċċentralizzata, mingħajr ma l-kundizzjonijiet stipulati fl-Artikoli 3 u 5 tad-Direttiva 2001/83/KE jiġu ssodisfati?”
Fuq l-ammissibbiltà tat-talba għal deċiżjoni preliminari
40
Il-Gvern Taljan isostni li d-domandi preliminari ma jaqgħux fil-kamp ta’ applikazzjoni tad-dritt tal-Unjoni u ma humiex neċessarji għas-soluzzjoni tal-kawża prinċipali. Peress li l-użu off-label ta’ prodott mediċinali ma huwiex irregolat mid-dritt tal-Unjoni, id-domandi magħmula lill-Qorti tal-Ġustizzja huma manifestament inammissibbli.
41
L-Irlanda tqis li d-domandi preliminari huma inammissibbli minħabba n-natura ipotetika tagħhom. L-ispjegazzjonijiet ipprovduti mill-qorti tar-rinviju rigward il-fatti tal-kawża u r-rilevanza tad-domandi magħmula għas-soluzzjoni tal-kawża prinċipali huma insuffiċjenti.
42
Ir-Regione Emilia-Romagna (ir-Reġjun tal-Emilia-Romagna, l-Italja) kif ukoll Società Oftalmologica Italiana (SOI) ‑ Associazione Medici Oculisti Italiani (AMOI) isostnu li l-ewwel domanda preliminari hija inammissibbli, minħabba li ma hijiex rilevanti għas-soluzzjoni tal-kawża prinċipali. Ir-Reġjun tal-Emilia-Romagna jqis, għall-istess motiv, li t-tieni domanda preliminari hija inammissibbli wkoll.
43
F’dan ir-rigward, għandu jitfakkar li, fil-kuntest tal-kooperazzjoni bejn il-Qorti tal-Ġustizzja u l-qrati nazzjonali stabbilita fl-Artikolu 267 TFUE, hija biss il-qorti nazzjonali, li quddiemha tkun tressqet il-kawża u li għandha tassumi r-responsabbiltà tad-deċiżjoni ġudizzjarja li għandha tingħata, li għandha tevalwa, fid-dawl tal-karatteristiċi tal-kawża, kemm in-neċessità ta’ deċiżjoni preliminari sabiex tkun tista’ tagħti s-sentenza tagħha kif ukoll ir-rilevanza tad-domandi li hija tagħmel lill-Qorti tal-Ġustizzja. Konsegwentement, peress li d-domandi magħmula jirrigwardaw l-interpretazzjoni tad-dritt tal-Unjoni, il-Qorti tal-Ġustizzja, bħala prinċipju, hija obbligata li tagħti deċiżjoni (sentenza tas-6 ta’ Settembru 2016, Petruhhin, C‑182/15, EU:C:2016:630, punt 19 u l-ġurisprudenza ċċitata).
44
Minn dan isegwi li d-domandi dwar l-interpretazzjoni tad-dritt tal-Unjoni magħmula mill-qorti nazzjonali fil-kuntest leġiżlattiv u fattwali li hija tiddefinixxi bħala taħt ir-responsabbiltà tagħha, u li ma huwiex kompitu tal-Qorti tal-Ġustizzja li tivverifika l-eżattezza tiegħu, jibbenefikaw minn preżunzjoni ta’ rilevanza. Il-Qorti tal-Ġustizzja tista’ tirrifjuta li tiddeċiedi fuq talba mressqa minn qorti nazzjonali biss meta jidher b’mod manifest li l-interpretazzjoni mitluba tad-dritt tal-Unjoni ma għandha ebda rabta mar-realtà jew mas-suġġett tal-kawża prinċipali, meta l-problema tkun ipotetika jew anki meta l-Qorti tal-Ġustizzja ma jkollhiex il-punti ta’ fatt u ta’ liġi neċessarji sabiex tirrispondi b’mod utli għad-domandi li jkunu sarulha (sentenza tas-26 ta’ Lulju 2017, Persidera, C‑112/16, EU:C:2017:597, punt 24 u l-ġurisprudenza ċċitata).
45
Madankollu, fil-kawża preżenti, id-domandi magħmula li jirrigwardaw l-interpretazzjoni tad-Direttiva 89/105, kif ukoll tad-Direttiva 2001/83 u tar-Regolament Nru 726/2004, jidħlu fil-kuntest ta’ kawża li tikkonċerna l-konformità ma’ dawn ir-regoli tad-dritt tal-Unjoni ta’ miżuri nazzjonali intiżi sabiex jippermettu l-użu tal-Avastin għal indikazzjonijiet mhux koperti mill-ATS tiegħu. Minħabba dan il-fatt, dawn id-domandi għandhom konnessjoni diretta mas-suġġett tal-kawża prinċipali u ma humiex ipotetiċi.
46
Mill-kunsiderazzjonijiet preċedenti jirriżulta li d-domandi preliminari huma ammissibbli.
Fuq id-domandi preliminari
Osservazzjonijiet preliminari
47
Permezz tad-domandi tagħha, il-qorti tar-rinviju essenzjalment tixtieq tiddetermina jekk il-miżuri nazzjonali inkwistjoni fil-kawża prinċipali, li jistabbilixxu l-kundizzjonijiet li taħthom is-sistema nazzjonali tal-assigurazzjoni tas-saħħa tassigura, għal raġunijiet ekonomiċi, it-teħid ta’ responsabbiltà tal-Avastin ippakkjat mill-ġdid bl-għan li jiġi amministrat lil pazjenti għat-trattament ta’ indikazzjonijiet oftalmoloġiċi li ma humiex koperti mill-ATS tiegħu, jippreġudikawx l-effett utli tad-Direttiva 89/105 u tad-Direttiva 2001/83 kif ukoll il-kompetenzi mogħtija lill-Unjoni taħt il-proċedura ċentralizzata stabbilita mir-Regolament Nru 726/2004.
48
Għandu jitfakkar li skont l-Artikolu 168(7) TFUE, id-dritt tal-Unjoni ma jippreġudikax il-kompetenza tal-Istati Membri li jiżviluppaw is-sistemi ta’ sigurtà soċjali tagħhom u b’mod partikolari, li jadottaw dispożizzjonijiet intiżi sabiex jirregolaw il-konsum ta’ prodotti farmaċewtiċi fl-interess tal-bilanċ finanzjarju tas-sistemi ta’ assigurazzjoni tal-kura tas-saħħa tagħhom (sentenza tat-22 ta’ April 2010, Association of the British Pharmaceutical Industry, C‑62/09, EU:C:2010:219, punt 36).
49
L-organizzazzjoni u l-ġestjoni tas-servizzi tas-saħħa, l-istess bħall-allokazzjoni tar-riżorsi mogħtija lilhom, jaqgħu taħt l-isfera tal-kompetenza tal-Istati Membri. Huwa għalhekk li l-Artikolu 4(3) tad-Direttiva 2001/83 u t-tieni paragrafu tal-Artikolu 1 tar-Regolament Nru 726/2004 jenfasizzaw li d-dispożizzjonijiet ta’ dawn l-istrumenti m’għandhomx jaffetwaw is-setgħat tal-awtoritajiet tal-Istati Membri kemm fejn għandu x’jaqsam it-tfassil ta’ prezzijiet għall-prodotti mediċinali jew l-inklużjoni tagħhom fl-iskop ta’ skemi nazzjonali dwar sigurtà tas-saħħa, fuq il-bażi ta’ kondizzjonijiet ta’ saħħa u dawk ekonomiċi u soċjali.”
50
Madankollu, għalkemm id-dritt tal-Unjoni, b’mod partikolari d-Direttiva 89/105, ma jippreġudikax il-kompetenza tal-Istati Membri f’dan il-qasam, xorta jibqa’ l-fatt li, fl-eżerċizzju ta’ din il-kompetenza, l-Istati Membri għandhom josservaw id-dritt tal-Unjoni (sentenza tat‑2 ta’ April 2009, A. Menarini Industrie Farmaceutiche Riunite et, C‑352/07 sa C‑356/07, C‑365/07 sa C‑367/07 u C‑400/07, EU:C:2009:217, punti 19 u 20).
51
Barra minn hekk, il-leġiżlazzjoni tal-Unjoni fil-qasam tal-prodotti farmaċewtici la tipprojbixxi li jiġi preskritt prodott mediċinali off-label u lanqas l-ippakkjar mill-ġdid tiegħu bl-għan ta’ tali użu, iżda jissuġġettah għall-osservanza tal-kundizzjonijiet iddefiniti minn din il-leġiżlazzjoni (sentenza tat-23 ta’ Jannar 2018, F. Hoffmann-La Roche et, C‑179/16, EU:C:2018:25, punt 59).
52
Fid-dawl ta’ dawn il-kunsiderazzjonijiet, sabiex jiġi ddeterminat jekk il-kundizzjonijet iddefiniti mill-imsemmija leġiżlazzjoni jipprekludux miżuri nazzjonali bħal dawk inkwistjoni fil-kawża prinċipali, fl-ewwel lok għandha tiġi eżaminata t-tieni domanda preliminari li tirrigwarda d-delimitazzjoni tal-kamp ta’ applikazzjoni tad-Direttiva 2001/83, imbagħad, suċċessivament, l-ewwel, ir-raba’ u t-tielet domanda preliminari.
Fuq it-tieni domanda
53
Permezz tat-tieni domanda tagħha, il-qorti tar-rinviju essenzjalment tistaqsi jekk il-punt 1 tal-Artikolu 3 tad-Direttiva 2001/83 għandux jiġi interpretat fis-sens li l-Avastin, wara li jkun ġie ppakkjat mill-ġdid taħt il-kundizzjonijiet previsti mill-miżuri nazzjonali inkwistjoni fil-kawża prinċipali, jaqa’ fil-kamp ta’ applikazzjoni ta’ din id-direttiva.
54
Fil-kawża prinċipali, l-applikazzjoni tad-Direttiva 2001/83 għall-Avastin ma hijiex ikkontestata. Min-naħa l-oħra, il-qorti tar-rinviju tistaqsi dwar il-punt jekk it-trasformazzjonijiet subiti minn dan il-prodott mediċinali waqt l-ippakkjar mill-ġdid tiegħu sabiex jintuża għat-trattament tal-mard okulari mhux kopert mit-termini tal-ATS tiegħu, taħt kundizzjonijiet li huma konformi mal-miżuri nazzjonali li l-legalità tagħhom hija kkontestata, jistgħux jaqgħu taħt il-punt 1 tal-Artikolu 3 ta’ din id-direttiva u, konsegwentement, joħorġu lill-Avastin hekk immodifikat mill-kamp ta’ applikazzjoni tal-imsemmija direttiva.
55
Sabiex tingħata risposta għal din id-domanda, għandu jitfakkar li l-kamp ta’ applikazzjoni tad-Direttiva 2001/83 huwa ddeterminat, b’mod pożittiv, mill-Artikolu 2(1) tiegħu, li jipprovdi li din id-direttiva tapplika għall-prodotti mediċinali għall-użu mill-bniedem intiżi li jitqiegħdu fis-suq fl-Istati Membri u ppreparati industrijalment jew manifatturati b’metodu li jinvolvi proċess industrijali. Il-punti 1 u 2 tal-Artikolu 3 tal-imsemmija direttiva jipprevedi ċerti derogi mill-applikazzjoni tagħha għall-prodotti mediċinali ppreparati fi spiżerija jew, skont riċetta medika intiża għal pazjent partikolari jew, skont l-indikazzjonijiet tal-farmakopea u huma maħsuba li jiġu pprovduti direttament lill-pażjenti servuti minn din l-ispiżerija. Minn dan isegwi li sabiex jaqa’ taħt id-Direttiva 2001/83, il-prodott mediċinali kkonċernat għandu, minn naħa, jissodisfa l-kundizzjonijiet stabbiliti fl-Artikolu 2(1) ta’ din id-direttiva u, min-naħa l-oħra, ma jaqax f’waħda mid-derogi espressament previsti fl-Artikolu 3 tal-imsemmija direttiva (sentenza tas-16 ta’ Lulju 2015, Abcur, C‑544/13 u C‑545/13, EU:C:2015:481, punti 38 u 39).
56
Hija għaldaqstant in-natura industrijali tal-metodu ta’ produzzjoni ta’ prodott mediċinali li jiddetermina jekk dan jaqax fil-kamp ta’ applikazzjoni tad-Direttiva 2001/83, fid-dawl tal-fatt li l-leġiżlatur tal-Unjoni ħa ħsieb jippreċiża li l-prodotti mediċinali ppreparati fi spiżerja skont il-kundizzjonijiet imsemmija fl-Artikolu 3 ta’ din id-direttiva huma speċifikament esklużi mill-kamp ta’ applikazzjoni tagħha.
57
Għandu jiġi kkonstatat li l-esklużjoni mill-kamp ta’ applikazzjoni tad-Direttiva 2001/83 prevista fl-Artikolu 3 tagħha tkopri biss il-prodotti mediċinali “ppreparati” fi spiżerija, jiġifieri dawk prodotti fi spiżerija, u għaldaqstant il-formoli maġistrali u l-formoli offiċinali. Issa, il-prodott mediċinali Avastin ma jaqa’ taħt l-ebda waħda minn dawn il-kategoriji. Huwa ma huwiex prodott fi spiżeriji miftuħa għall-pubbliku jew spiżeriji tal-isptar, iżda prodott industrijalemnt fil-laboratorji tal-impriża Roche, li hija l-proprjetarja tal-ATS tiegħu.
58
Barra minn hekk, mill-fajl sottomess lill-Qorti tal-Ġustizzja jirriżulta li l-proċessi ta’ ppakkjar mill-ġdid tal-Avastin imwettaq skont il-miżuri nazzjonali inkwistjoni fil-kawża prinċipali ma jbiddlux b’mod sostanzjali l-kompożizzjoni, il-forma jew elementi essenzjali oħra ta’ dan il-prodott mediċinali. Dawn il-proċessi ta’ ppakkjar mill-ġdid ma jistgħux jiġu assimilati mal-“preparazzjoni” ta’ prodott mediċinali ġdid idderivat mill-Avastin permezz ta’ formola maġistrali jew ta’ formola offiċinali. Konsegwentement, huma ma jistgħux jaqgħu taħt l-Artikolu 3 tad-Direttiva 2001/83.
59
Għandu jingħad ukoll li interpretazzjoni tal-Artikolu 3 tad-Direttiva 2001/83 li twassal għall-esklużjoni mill-kamp ta’ applikazzjoni tad-dispożizzjonijiet kollha tagħha tal-Avastin, suġġett għall-proċessi ta’ ppakkjar mill-ġdid li huma s-suġġett tal-miżuri nazzjonali inkwistjoni fil-kawża prinċipali, twassal sabiex jinkiser il-kontroll li din id-direttiva tistabbilixxi fuq il-katina ta’ distribuzzjoni kollha tal-prodott mediċinali.
60
F’dan ir-rigward, għandu jitfakkar li, konformement mal-għanijiet essenzjali tad-Direttiva 2001/83, b’mod partikolari dak li jirrigwarda l-protezzjoni tas-saħħa pubblika, il-premessa 35 tagħha tenfasizza li din id-direttiva hija intiża sabiex iseħħ “kontroll fuq il-katina ta’ distribuzzjoni kollha ta’ prodotti mediċinali, mill-manifattura jew l-importazzjoni tagħhom [fl-Unjoni] sa ma jitwasslu lill-pubbliku, sabiex ikun garantit li prodotti bħal dawn ikunu maħżuna, trasportati u mgħoddija bl-idejn f’kondizzjonijiet xierqa.” Hekk kif l-Avukat Ġenerali fakkar fil-punt 63 tal-konklużjonijiet tiegħu, ikun manifestament kontra dan l-għan li, proċessi ta’ ppakkjar mill-ġdid magħmula wara t-tqegħid fis-suq ta’ prodott mediċinali, jista’ jkollhom l-effett li jneħħu lil dan tal-aħħar mill-kamp ta’ applikazzjoni tad-Direttiva 2001/83 li fih jaqa’ sa dak il-mument.
61
L-applikazzjoni tal-Artikolu 3 tad-Direttiva 2001/83 f’sitwazzjoni bħal dik inkwistjoni fil-kawża prinċipali jkollha l-effett li ċċaħħad minn kull effett utli diversi dispożizzjonijiet ta’ din id-direttiva intiżi sabiex jiżguraw il-kontroll tal-prodotti mediċinali matul il-katina ta’ distribuzzjoni tagħhom kollha. Għaldaqstant, it-tieni subparagrafu tal-Artikolu 6(1) ta’ din id-direttiva jipprevedi espressament li “[m]eta prodott mediċinali jkun ingħata [ATS] inizjali […], kull saħħiet [doża] addizzjonali, formoli farmaċewtiċi, rotot amministrattivi, prezentazzjonijiet, kif ukoll varjazzjonijiet u estensjonijiet għandhom ukoll jingħataw awtorizzazzjoni […] jew jiġu inklużi fl-[ATS] inizjali […]. Dawn l-[ATS] kollha jappartjenu għall-istess awtorizzazzjoni globali […]”.
62
Bl-istess mod, it-tieni subparagrafu tal-Artikolu 40(2) tad-Direttiva 2001/83 jipprevedi li l-awtorizzazzjoni tal-manifattura meħtieġa kemm għall-manifattura totali jew parzjali kif ukoll għall-proċessi ta’ qsim, ta’ mballaġġ jew ta’ preżentazzjoni ta’ prodott mediċinal ma hijiex meħtieġa meta “dawn il-proċessi huma mwettqa biss għall-provvista bl-imnut, minn spiżjara fi spiżeriji jew minn persuni legalment awtorizzati fl-Istati Membri biex iwettqu dawn il-proċessi”.
63
Din id-dispożizzjoni ta’ deroga tkun għaldaqstant superfluwa kieku l-Artikolu 3 tad-Direttiva 2001/83 kellu jwassal sabiex jiġi eskluż mill-kamp ta’ applikazzjoni ta’ din id-direttiva u għaldaqstant mill-obbligu li tinkiseb ATS jew awtorizzazzjoni għall-manifattura, prodott mediċinali li, wara li jkun tqiegħed fis-suq u mmanifatturat f’konformità mar-rekwiżiti tal-imsemmija direttiva, ikun ġie ppakkjat mill-ġdid taħt kundizzjonijiet li jissodisfaw il-kriterji tat-tieni subparagrafu tal-Artikolu 40(2) tal-istess direttiva.
64
Għal dak li jirrigwarda s-sistema ta’ farmakoviġilanza, għadu jrid jiġi enfasizzat ukoll li, skont it-tieni subparagrafu tal-Artikolu 101(1) tad-Direttiva 2001/83, “[din is-sistema] għandha tintuża biex tiġbor it-tagħrif dwar ir-riskji tal-prodotti mediċinali fir-rigward tas-saħħa pubblika jew dik tal-pazjenti. It-tagħrif għandu jirreferi partikolarment għal reazzjonijiet ħżiena fil-bniedem, li jiġu mill-użu tal-prodott mediċinali fi ħdan il-kondizzjonijiet tal-[ATS] kif ukoll minn użu barra t-termini tal-[ATS], u minn reazzjonijiet ħżiena assoċjati mal-espożizzjoni fuq ix-xogħol”. Din id-dispożizzjoni tiċċaħħad minn effett utli jekk l-Artikolu 3 tad-Direttiva 2001/83 ikun jista’ jiġi applikat għal proċess ta’ ppakkjar mill-ġdid intiż sabiex jippermetti l-użu tal-Avastin off-label taħt il-kundizzjonijiet previsti mill-miżuri nazzjonali inkwistjoni fil-kawża prinċipali, li jwassal għalhekk biex dan l-użu jiġi eskluż mill-kamp ta’ applikazzjoni ta’ din id-direttiva, inklużi dispożizzjonijiet ta’ din tal-aħħar fil-qasam tal-farmakoviġilanza.
65
Għaldaqstant, ir-risposta għat-tieni domanda għandha tkun li l- punt 1 tal-Artikolu 3 tad-Direttiva 2001/83 għandu jiġi interpretat fis-sens li l-Avastin, wara li jkun ġie ppakkjat mill-ġdid taħt il-kundizzjonijiet previsti mill-miżuri nazzjonali inkwistjoni fil-kawża prinċipali, jaqa’ fil-kamp ta’ applikazzjoni ta’ din id-direttiva.
Fuq l-ewwel domanda
66
Permezz tal-ewwel domanda tagħha, il-qorti tar-rinviju essenzjalment tistaqsi jekk l-Artikolu 6 tad-Direttiva 2001/83 għandux jiġi interpretat fis-sens li jipprekludi miżuri nazzjonali bħal dawk inkwistjoni fil-kawża prinċipali li jiddefinixxu l-kundizzjonijiet li taħthom l-Avastin jista’ jiġi ppakkjat mill-ġdid sabiex jintuża għat-trattament ta’ indikazzjonijiet oftalmoloġiċi mhux koperti mill-ATS tiegħu u, fil-każ ta’ risposta fl-affermattiv, jekk l-Artikolu 5 ta’ din id-direttiva għandux jiġi interpretat fis-sens li jippermetti li jiġu ġġustifikati, b’mod derogatorju, tali miżuri.
67
Hekk kif tfakkar fil-punt 51 tas-sentenza preżenti, il-leġiżlazzjoni tal-Unjoni fil-qasam tal-prodotti farmaċewtiċi la tipprojbixxi li jiġi preskritt prodott mediċinali off-label u lanqas li jiġi ppakkjat mill-ġdid għal tali użu, iżda tissuġġettah għall-osservanza tal-kundizzjonijiet iddefiniti minn din il-leġiżlazzjoni.
68
Fost dawn il-kundizzjonijiet jinsab l-obbligu ta’ pussess ta’ ATS kif ukoll ta’ awtorizzazzjoni għall-manifattura, fejn dawn l-awtorizzazzjonijiet huma s-suġġett tal-Artikoli 6 u 40 tad-Direttiva 2001/83 rispettivament. Sabiex tingħata risposta utli lill-qorti tar-rinviju li tippermettilha ssolvi l-kawża li biha hija adita, il-Qorti tal-Ġustizzja tqis li hemm bżonn tingħata wkoll l-interpretazzjoni tal-Artikolu 40 ta’ din id-direttiva, anki jekk dan l-artikolu ma huwiex espressament imsemmi fid-domandi preliminari li ġew indirizzati lilha (sentenza tal-11 ta’ April 2013, Berger, C‑636/11, EU:C:2013:227, punt 31).
69
Għal dak li jirrigwarda t-tqegħid fis-suq ta’ prodott mediċinali, l-ewwel subparagrafu tal-Artikolu 6(1) tad-Direttiva 2001/83, jipprevedi li ebda prodott mediċinali ma jista’ jitqiegħed fis-suq ta’ Stat membru mingħajr ma tkun inħarġitlu ATS mill-awtorità kompetenti ta’ dan l-Istat Membru, konformement ma’ din id-direttiva, jew mingħajr ma tkun inħarġitlu awtorizzazzjoni konformement mal-proċedura ċentralizzata prevista mir-Regolament Nru 726/2004 għall-prodotti mediċinali msemmija fl-anness tiegħu (sentenzi tat-23 ta’ Jannar 2018, F. Hoffmann-La Roche et, C‑179/16, EU:C:2018:25, punt 53, kif ukoll tad-29 ta’ Marzu 2012, Il-Kummissjoni vs Il-Polonja, C‑185/10, EU:C:2012:181, punt 26).
70
Dan il-prinċipju tal-ATS obbligatorja japplika wkoll, skont il-kliem tat-tieni paragrafu tal-imsemmia dispożizzjoni, meta prodott mediċinali jkun kiseb ATS inizjali konformement mal-ewwel paragrafu, peress li, f’dan il-każ, kull doża, formola farmaċewtika, kif jiġi amministrat u preżentazzjonijiet addizzjonali, kif ukoll kull modifka jew estensjoni għandhom ukoll jiksbu awtorizzazzjoni skont l-ewwel paragrafu jew jiġi inkluż fl-ATS inizjali.
71
Konformement ma’ dan il-prinċipju, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet għaldaqstant li meta prodott mediċinali jkun is-suġġett ta’ żewġ ATS ċentralizzati distinti għal kaxxa ta’ ħames unitajiet u kaxxa ta’ għaxar unitajiet, respettivament, il-leġiżlazzjoni farmaċewtika tal-Unjoni tipprekludi li dan il-prodott mediċinali jinbiegħ f’imballaġġ ikkostitwit minn żewġ kaxxi ta’ ħames unitajiet flimkien u ttikkettjati mill-ġdid mingħajr ma jkollu ATS speċifika f’dan ir-rigward, minħabba li r-rekwiżiti speċifiċi u ddettaljati, dwar l-imballaġġ tal-prodotti mediċinali li huma s-suġġett għal ATS ċentralizzata, huma intiżi sabiex jevitaw li l-konsumaturi jkun żgwidati u b’hekk jipproteġu s-saħħa pubblika (sentenza tad-19 ta’ Settembru 2002, Aventis, C‑433/00, EU:C:2002:510, punt 25).
72
F’sitwazzjoni analoga għal dik inkwistjoni fil-kawża prinċipali, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li l-ippakkjar mill-ġdid tal-Avastin sabiex jintuża off-label għat-trattament tal-mard okulari ma jeħtieġx ATS ġdida, sakemm dan il-proċess ma jwassalx għal bidla fil-prodott mediċinali u dan iseħħ biss abbażi ta’ riċetti individwali li jippreskrivu tali proċess (sentenza tal-11 ta’ April 2013, Novartis Pharma, C‑535/11, EU:C:2013:226, punt 42).
73
Ir-raġuni wara din is-soluzzjoni huwa l-fatt li, bil-kontra tas-sitwazzjoni inkwistjoni fil-kawża li wasslet għas-sentenza tad-19 ta’ Settembru 2002, Aventis (C‑433/00, EU:C:2002:510), l-attività tal-ippakkjar mill-ġdid tal-Avastin issir fi stadju sussegwenti għat-tqegħid fis-suq ta’ dan il-prodott mediċinali, wara li tabib jippreskrivi l-użu tiegħu f’tali kundizzjonijiet lil pazjent, permezz ta’ riċetta individwali.
74
Għaldaqstant, il-Qorti tal-Ġustizzja enfasizzat li l-proċessi ta’ tneħħija tas-sustanzi mediċinali likwidi li jinsabu fil-kunjetti oriġinali u ta’ trasferiment tagħhom, mingħajr ma dawn is-sustanzi jinbidlu, f’siringi lesti sabiex jintużaw, fir-realtà jikkorrispondu għal atti li, mingħajr intervent ta’ kumpanniji terza jistgħu jitwettqu jew setgħu jitwettqu b’mod differenti, taħt ir-responsabbiltà tagħhom, mit-tobba li jagħmlu l-preskrizzjoni, jew inkella mill-ispiżjara stess fl-ispiżeriji tagħhom jew inkella fl‑isptarijiet (sentenza tal-11 ta’ April 2013, Novartis Pharma, C‑535/11, EU:C:2013:226, punti 42 u 43).
75
Bla ħsara għall-verifiki ta’ natura fattwali li għandhom isiru mill-qorti tar-rinviju, l-ippakkjar mill-ġdid tal-Avastin fil-kundizzjonijiet previsti mill-miżuri nazzjonali inkwistjoni fil-kawża prinċipali, ma jeħtieġx għaldaqstant il-ksur ta’ ATS sakemm dan il-proċess huwa preskritt minn tabib permezz ta’ riċetta individwali, imwettaq minn spiżjara bl-għan li dan il-prodott mediċinali jiġi amminstrat fi sptar.
76
Għal dak li jirrigwarda l-manifattura ta’ prodott mediċinali, għalkemm skont l-Artikolu 40(1) tad-Direttiva 2001/83, din hija suġġetta, b’mod ġenerali, għall-obbligu ta’ pussess ta’ awtorizzazzjoni, it-tieni subparagrafu tal-Artikolu 40(2) jipprevedi li l-awtorizzazzjoni għall-manifattura ma hijiex meħtieġa għal proċessi bħall-preparazzjonijiet, il-qsim, il-bdil tal-imballaġġ jew ta’ preżentazzjoni sa fejn dawn il-proċess jitwettqu, biss għall-provvista bl-imnut, minn spiżjara fi spiżeriji jew minn persuni legalment awtorizzati fl-Istati Membri biex iwettqu dawn il-proċessi. Minn dan isegwi li, meta dawn l-istess proċessi ta’ manifattura ma jitwettqux għal tali finijiet, l-ispiżjara ma humiex eżenti mill-obbligu li jippossjedu tali awtorizzazzjoni għall-manifattura (sentenzi tat-28 ta’ Ġunju 2012, Caronna, C‑7/11, EU:C:2012:396, punt 35, kif ukoll tal-11 ta’ April 2013, Novartis Pharma, C‑535/11, EU:C:2013:226, punti 51 u 52).
77
Hekk kif l-Avukat Ġenerali enfasizza fil-punt 79 tal-konklużjonijiet tiegħu, anki jekk jiġi stabbilit quddiem il-qorti tar-rinviju li l-ispiżeriji awtorizzati sabiex jippakkjaw mill-ġdid lill-Avastin abbażi tal-miżuri nazzjonali inkwistjoni fil-kawża prinċipali ma għandhomx l-awtorizzazzjoni meħtieġa taħt l-Artikolu 40(1) tad-Direttiva 2001/83, huma jistgħu madankollu jaqgħu taħt id-deroga prevista fit-tieni subparagrafu tal-Artikolu 40(2) ta’ din id-direttiva. Bla ħsara għall-verifiki ta’ natura fattwali li għandhom isiru mill-qorti tar-rinviju, għandu jitqies li, jekk jiġi stabbilit li, konformement mal-miżuri nazzjonali inkwistjoni fil-kawża prinċipali, l-Avastin huwa ppakkjat mill-ġdid, abbażi ta’ riċetta individwali, għall-finijiet tal-użu tiegħu off‑label għat-trattament tal-mard okulari, minn spiżerija debitament awtorizzata għal dan il-għan, sabiex jiġi amminstrat fi sptar, tali proċess jaqa’ taħt id-deroga prevista minn din id-dispożizzjoni tal-aħħar u ma jeħtieġx awtorizzazzjoni għall-manifattura.
78
Minn dan isegwi li peress li l-proċessi ta’ ppakkjar mill-ġdid tal-Avastin li huma s-suġġett tad-deċiżjonijiet tal-AIFA inkwistjoni fil-kawża prinċipali ma jeħtiġux ATS skont l-Artikolu 6 tad-Direttiva 2001/83 u lanqas awtorizzazzjoni għall-manifattura, fis-sens tal-Artikolu 40 ta’ din id-direttiva, ma hemmx lok li tingħata risposta għall-ewwel domanda sa fejn tirrigwarda l-interpretazzjoni tal-Artikolu 5 tal-imsemmija direttiva.
79
Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet kollha preċedenti, ir-risposta għall-ewwel domanda għandha tkun li l-Artikolu 6 tad-Direttiva 2001/83 għandu jiġi interpretat fis-sens li ma jipprekludix miżuri nazzjonali bħal dawk inkwistjoni fil-kawża prinċipali li jiddefinixxu l-kundizzjonijiet li taħthom l-Avastin jista’ jiġi ppakkjat mill-ġdid sabiex jintuża għat-trattament ta’ indikazzjonijiet oftalmoloġiċi li ma humiex koperti mill-ATS tiegħu.
Fuq ir-raba’ domanda
80
Permezz tar-raba’ domanda tagħha, il-qorti tar-rinviju essenzjalment tistaqsi jekk l-Artikolu 1(3) tad-Direttiva 89/105, li jipprovdi li ebda element minn din id-direttiva ma jawtorizza l-kummerċjalizzazzjoni ta’ prodott mediċinali li għalih ma nħarġitx l-ATS prevista fl-Artikolu 6 tad-Direttiva 2001/83, għandux jiġi interpretat fis-sens li jipprekludi miżuri nazzjonali bħal dawk inkwistjoni fil-kawża prinċipali.
81
Fid-dawl tar-risposta mogħtija għall-ewwel domanda, ma hemmx lok li tingħata risposta għal din id-domanda.
Fuq it-tielet domanda
82
Permezz tat-tielet domanda tagħha, il-qorti tar-rinviju essenzjalment tistaqsi jekk l-Artikoli 3, 25 u 26 tar-Regolament Nru 726/2004 għandhomx jiġu interpretati fis-sens li jipprekludu miżura nazzjonali bħal dik li tirriżulta mill-Artikolu 1(4a) tad-Digriet Liġi Nru 536/96 li tawtorizza lill-AIFA tissorvelja prodotti mediċinali bħall-Avastin li l-użu tagħhom off-label jittieħed taħt ir-responsabbiltà tas-SSN u tadotta, jekk ikun neċessarju, miżuri neċessarji għas-salvagwardja tas-sigurtà tal-pazjenti, minħabba li tippreġudika l-kompetenzi esklużivi tal-EMA fir-rigward ta’ prodotti mediċinali suġġetti għall-proċedura ċentralizzata.
83
Huwa minnu li r-Regolament Nru 726/2004, b’mod partikolari l-Artikoli 5 sa 9 tiegħu, jagħtu lill-EMA kompetenza esklużiva sabiex teżamina l-applikazzjonijiet għal ATS fil-kuntest tal-proċedura ċentralizzata. Madankollu, hekk kif jirriżulta mir-risposta mogħtija lill-ewwel domanda, l-ippakkjar mill-ġdid tal-Avastin taħt il-kundizzjonijiet stabbiliti mill-miżuri nazzjonali inkwistjoni fil-kawża prinċipali ma jeħtieġx il-kisba ta’ ATS. Konsegwentement, dawn il-miżuri kif ukoll l-Artikolu 1(4a) tad-Digriet Liġi Nru 536/96, ma jistgħux jippreġudikaw il-kompetenza esklużiva mogħtija mill-EMA għall-eżami ta’ applikazzjonijiet ta’ ATS fil-kuntest tal-proċedura ċentralizzata.
84
Għal dak li jirrigwarda s-sistema ta’ farmakoviġilanza tal-prodotti mediċinali mqiegħda fis-suq tal-Unjoni, għandu jitfakkar li, skont l-Artikolu 23(2) u l-Artikolu 101(1) tad-Direttiva 2001/83, din is-sistema testendi wkoll għal kwalunkwe użu ta’ prodott mediċinali li ma huwiex konformi mat-termini tal-ATS tiegħu. Għal dak li jirrigwarda prodotti mediċinali suġġetti għall-proċedura ċentralizzata, il-Kapitolu 3 tat-Titolu II tar-Regolament Nru 726/2004, b’mod partikolari l-Artikoli 25 u 26 tiegħu, jistabbilixxu mekkaniżmi ta’ farmakoviġilanza li jassoċjaw l-awtoritajiet nazzjonali kompetenti mal-EMA li tiżgura l-koordinazzjoni.
85
Għaldaqstant, dawn l-artikoli ma jipprekludux miżura nazzjonali bħall-Artikolu 1(4a) tad-Digriet Liġi Nru 536/96, li tipprevedi li l-AIFA tattiva l-istrumenti ta’ sorveljanza xierqa sabiex tikkontrolla s-sigurtà tal-pazjenti u tieħu d-deċiżjonijiet neċessarji fi żmien qasir, sakemm l-implimentazzjoni tagħhom tikkompleta, jew anki ssaħħaħ is-sistema ta’ farmakoviġilanza stabbilita mir-Regolament Nru 726/2004.
86
Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet kollha preċedenti, ir-risposta għat-tielet domanda għandha tkun li l-Artikoli 3, 25 u 26 tar-Regolament Nru 726/2004 għandhom jiġu interpretati fis-sens li ma jipprekludux miżura nazzjonali, bħal dik li tirriżulta mill-Artikolu 1(4a) tad-Digriet Liġi Nru 536/96, li tawtorizza lill-AIFA tissorvelja prodotti mediċinali bħall-Avastin, li l-użu tagħhom off-label jittieħed taħt ir-responsabbiltà tas-SSN, u tadotta, jekk ikun il-każ, miżuri neċessarji għas-salvagwardja tas-sigurtà tal-pazjenti.
Fuq l-ispejjeż
87
Peress li l-proċedura għandha, fir-rigward tal-partijiet fil-kawża prinċipali, in-natura ta’ kwistjoni mqajma quddiem il-qorti tar-rinviju, hija din il-qorti li tiddeċiedi fuq l-ispejjeż. L-ispejjeż sostnuti għas-sottomissjoni tal-osservazzjonijiet lill-Qorti tal-Ġustizzja, barra dawk tal-imsemmija partijiet, ma jistgħux jitħallsu lura.
Għal dawn il-motivi, Il-Qorti tal-Ġustizzja (L-Ewwel Awla) taqta’ u tiddeċiedi:
1)
Il-punt 1 tal-Artikolu 3 tad-Direttiva 2001/83/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tas-6 ta’ Novembru 2001 dwar il-kodiċi tal-Komunità li għandu x’jaqsam ma’ prodotti mediċinali għall-użu mill-bniedem, kif emendata bid-Direttiva 2012/26/UE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tal-25 ta’ Ottubru 2012, għandu jiġi interpretat fis-sens li l-Avastin, wara li jkun ġie ppakkjat mill-ġdid taħt il-kundizzjonijiet previsti mill-miżuri nazzjonali inkwistjoni fil-kawża prinċipali, jaqa’ fil-kamp ta’ applikazzjoni tad-Direttiva 2001/83, kif emendata bid-Direttiva 2012/26.
2)
L-Artikolu 6 tad-Direttiva 2001/83, kif emendata bid-Direttiva 2012/26, għandu jiġi interpretat fis-sens li ma jipprekludix miżuri nazzjonali bħal dawk inkwistjoni fil-kawża prinċipali li jiddefinixxu l-kundizzjonijiet li taħthom l-Avastin jista’ jiġi ppakkjat mill-ġdid sabiex jintuża għat-trattament ta’ indikazzjonijiet oftalmoloġiċi li ma humiex koperti mill-awtorizzazzjoni għat-tqegħid fis-suq tiegħu.
3)
L-Artikoli 3, 25 u 26 tar-Regolament (KE) Nru 726/2004 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tal-31 ta’ Marzu 2004 li jistabbilixxi proċeduri Komunitarji għall-awtorizzazzjoni u s-sorveljanza ta’ prodotti mediċinali għall-użu mill-bniedem u veterinarju u li jistabbilixxi l-Aġenzija Ewropea għall-Mediċini, kif emendat bir-Regolament (UE) Nru 1027/2012 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tal-25 ta’ Ottubru 2012, għandhom jiġu interpretati fis-sens li ma jipprekludux miżura nazzjonali, bħal dik li tirriżulta mill-Artikolu 1(4a) tad-decreto-legge 21 ottobre 1996, n. 536, recante “Misure per il contenimento della spesa farmaceutica e la rideterminazione del tetto di spesa per l’anno 1996”, convertito dalla legge del 23 dicembre 1996, n. 648 (Digriet Liġi Nru 536, tal-21 ta’ Ottubru 1996, dwar “Miżuri ta’ Kontroll tal-Infiq Farmaċewtiku u ta’ Definizzjoni mill-ġdid tal-Livell Massimu tal-Infiq għas-Sena 1996”, mibdul bil-Liġi Nru 648 tat‑23 ta’ Diċembru 1996), kif emendat bid-decreto-legge del 20 marzo 2014, n. 36, convertito dalla legge del 16 maggio 2014, n. 79 (Digriet Liġi Nru 36, tal-20 ta’ Marzu 2014, mibdul bil-Liġi Nru 79 tas-16 ta’ Mejju 2014), li tawtorizza lill-Agenzia Italiana del Farmaco (AIFA) (l-Aġenzija Taljana tal-Mediċini (AIFA)) tissorvelja prodotti mediċinali bħall-Avastin, li l-użu tagħhom off-label jittieħed taħt ir-responsabbiltà tas-Servizio Sanitario Nazionale (is-Servizz Nazzjonali tas-Saħħa, l-Italja), u tadotta, jekk ikun il-każ, mirużi neċessarji għas-salvagwardja tas-sigurtà tal-pazjenti.
Firem
(
*1
)	Lingwa tal-kawża: it-Taljan.