61966C0008
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ
KARL ROEMER
της 15ης Φεβρουαρίου 1967 (
*1
)
Διάγραμμα
Εισαγωγή (πραγματικά περιστατικά, αιτήματα των διαδίκων)
Νομική εκτίμηση
I — Επί του παραδεκτού των προσφυγών
1. Μπορούν οι γνωστοποιήσεις του άρθρου 15, παράγραφος 6, του κανονισμού 17, αφηρημένα θεωρούμενες, να χαρακτηριστούν ως αποφάσεις;
2. Ελλείπει εν προκειμένω ο χαρακτήρας αποφάσεως λόγω παραβάσεως ουσιώδους τύπου και διατάξεων περί αρμοδιότητας;
II — Επί του βασιμου
III — Πρόταση
Κύριε Πρόεδρε,
Κύριοι δικαστές,
Αντικείμενο της διαδικασίας, επί της οποίας θα λάβω σήμερα θέση, αποτελεί μία γνωστοποίηση της Επιτροπής ΕΟΚ που απευθύνθηκε στις προσφεύγουσες κατά το άρθρο 15, παράγραφος 6, του κανονισμού 17 του Συμβουλίου. Εκδόθηκε στα πλαίσια των ακόλουθων πραγματικών περιστατικών.
Στις 6 Ιουλίου 1956, 28 βελγικές, δύο ολλανδικές και 44 γερμανικές τσιμεντοβιομηχανίες (οι τελευταίες ενωμένες στη «Nederlandsche Cement-handelmaatschappij NV») συνήψαν σύμβαση, τη Noordwijks Cement Accoord προς τον σκοπό της συνεχίσεως και αναδιοργανώσεως μιας καταστάσεως που ίσχυε από πολλές δεκαετίες στην ολλανδική αγορά τσιμέντου (η οποία προφανώς δεν μπορεί να εφοδιαστεί επαρκώς από τους Ολλανδούς παραγωγούς). Η σύμβαση αυτή περιλαμβάνει για τον εφοδιασμό της ολλανδικής αγοράς με τσιμέντο και τσιμεντόλιθους, μεταξύ άλλων, ποσοστώσεις, ρήτρες περί ανεγέρσεως νέων τσιμεντοβιομηχανιών, ενιαίο καθορισμό τιμών και όρων πωλήσεως, υποχρέωση αποκλειστικής πωλήσεως και αγοράς καθώς και απαγορεύσεις εξαγωγής. Τα τελευταία σημεία, πράγμα που δεν μας ενδιαφέρει περαιτέρω στην παρούσα διαδικασία, αποτελούν επίσης αντικείμενο συμβάσεως, που το εκτελεστικό όργανο του «Accoord», η «Stichting Cement-Centrale voor Nederland» συνήψε με την ολλανδική «Vereeniging van Cementhandelaren», περιέχεται δε στους όρους εμπορίας που καθόρισε η Verreeniging.
Όπως προβλέπεται στον κανονισμό 17 του Συμβουλίου, η Noordwijks Cement Accoord κοινοποιήθηκε στην Επιτροπή ΕΟΚ από τις συμβαλλόμενες εταιρίες (31 Οκτωβρίου 1962). Αυτό οδήγησε στην έναρξη της διαδικασίας που εφαρμόζεται επί των συμπράξεων με ειδική εξέταση της συμφωνίας από τον Ιανουάριο 1964. Στο πλαίσιο της εξετάσεως αυτής οι συμβαλλόμενες ολλανδικές επιχειρήσεις, η επαγγελματική οργάνωση των βελγικών επιχειρήσεων («Cimbel») καθώς και η ολλανδική πωλήτρια εταιρία, που είχε προκύψει από την ένωση των γερμανικών επιχειρήσεων, παρέλαβαν στις 8 Απριλίου 1965 έγγραφο του von der Groeben, μέλους της Επιτροπής, στο οποίο αναφερόταν μεταξύ άλλων ότι η κοινοποιηθείσα συμφωνία φαινόταν να εμπίπτει στο άρθρο 85, παράγραφος 1, και δεν μπορούσε να εξαιρεθεί κατά το άρθρο 85, παράγραφος 3. Ήταν συνεπώς ευκταία η εξέταση της καταργήσεως ορισμένων ρητρών. Επί του ζητήματος αυτού οι επιχειρήσεις θα έπρεπε να λάβουν θέση γραπτώς ή προφορικώς, αφού ορίσουν συνάντηση. Τονιζόταν ρητά ότι τα επιδιδόμενα έγγραφα δεν αποτελούσαν γνωστοποιήσεις κατά το άρθρο 15, παράγραφος 6, του κανονισμού 17.
Ύστερα από παράκληση των επιχειρήσεων, εκπρόσωποι τους συναντήθηκαν επανειλημμένα με υπαλλήλους της Επιτροπής και κατά το διάστημα που ακολούθησε αντηλλάγησαν γραπτές ανακοινώσεις.
Στις 11 Ιουνίου 1965 διεξήχθη μία συζήτηση στις Βρυξέλλες, για το περιεχόμενο της οποίας οι διάδικοι έδωσαν πάντως αποκλίνοντα στοιχεία. Ενώ κατά τις δηλώσεις της Επιτροπής επαναλήφθηκε η πρόσκληση προς κατάργηση των ρητρών που αναφέρονταν στο έγγραφο της 8ης Απριλίου 1965, οι προσφεύγουσες ισχυρίζονται (προπαντός αναφερόμενες σε επιστολή της «Cimbel» προς τον von der Groeben της 23ης Ιουνίου 1965, όπου συνοψίζεται η συνομιλία) ότι έγινε συζήτηση κυρίως περί της μελλοντικής διαμορφώσεως της ανταλλαγής γνωμών προς τον σκοπό φιλικού διακανονισμού, ενώ το περιεχόμενο της συμφωνίας εξετάστηκε μόνο παρεμπιπτόντως και κατά τρόπο που εμφάνιζε εφικτή την επίτευξη συμφωνίας περί τροποποιήσεως ορισμένων ρητρών. Επίσης τροποποιήθηκαν σαφώς κατ' ιδίαν ρήτρες. Τον Σεπτέμβριο όμως του 1965, με πρωτοβουλία των ολλανδικών τσιμεντοβιομηχανιών, συναντήθηκαν οι εκπρόσωποι των βελγικών και ολλανδικών εργοστασίων με υπαλλήλους της Επιτροπής, τα αποτελέσματα δε της συναντήσεως καταγράφηκαν σε επιστολή των επιχειρήσεων προς τη Γενική Διεύθυνση Ανταγωνισμού της 8ης Οκτωβρίου 1965. Και εδώ γίνεται πάλι λόγος για τροποποιήσεις ρητρών της συμβάσεως μεταξύ της «Stichting» και της ενώσεως των Ολλανδών εμπόρων, δηλαδή των όρων πωλήσεως των Ολλανδών εμπόρων, καθώς και για την πρόθεση μελέτης περαιτέρω τροποποιήσεων.
Πρέπει, τέλος, να αναφερθεί μία αίτηση παροχής πληροφοριών που απευθύνθηκε προς τη «Stichting» από τη Γενική Διεύθυνση Ανταγωνισμού την 1η Δεκεμβρίου 1965. Με αυτή ζητήθηκαν εξηγήσεις περί των φερομένων αντιφάσεων μεταξύ ρητρών της συμβάσεως που είχε συναφθεί από τη «Stichting» με την ένωση των εμπόρων και περί των όρων πωλήσεων της ενώσεως, εξηγήσεις που δόθηκαν με επιστολή εκπροσώπου των ολλανδικών επιχειρήσεων της 17ης Δεκεμβρίου 1965.
Ενώ οι προσφεύγουσες, βάσει αυτής της πραγματικής καταστάσεως, προέβλεπαν συνέχιση των διαπραγματεύσεων, θεωρώντας ότι είχαν ανταποκριθεί ή μπορούσαν να ανταποκριθούν στις επιθυμίες της Επιτροπής, η Επιτροπή θεώρησε τις τροποποιήσεις που είχαν πραγματοποιηθεί ή επρόκειτο να πραγματοποιηθούν ως ασήμαντες, επειδή άφηναν άθικτο τον πυρήνα των συμφωνιών.
Για τον λόγο αυτό, αποφάσισε στα πλαίσια έγγραφης διαδικασίας, στις 14 Δεκεμβρίου 1965, να απευθύνει γνωστοποιήσεις κατά το άρθρο 15, παράγραφος 6, του κανονισμού 17 προς τις επιχειρήσεις που συμμετείχαν στο accoords. Προς τον σκοπό αυτό εξουσιοδότησε ένα από τα μέλη της, τον πρόεδρο της Ομάδας Ανταγωνισμού, Κ. von der Groeben, να αναθέσει στον γενικό διευθυντή του Ανταγωνισμού την υπογραφή και αποστολή της γνωστοποιήσεως. Η εντολή δόθηκε με έγγραφο του προέδρου της ομάδας Ανταγωνισμού της 15ης Δεκεμβρίου 1965 και εκτελέστηκε με έγγραφα της 3ης Ιανουαρίου 1966 που υπογράφηκαν από τον γενικό διευθυντή Ανταγωνισμού. Έχουν όλα την εξής διατύπωση:
«Ευρωπαϊκή Οικονομική Κοινότητα
Επιτροπή
Γενική Διεύθυνση Ανταγωνισμού
Αντικείμενο: Υπόθεση IV/A-00581 (Noordwijks Cement Accoord μετά παραρτημάτων)
Κύριοι,
Συμμετέχετε στη συμφωνία που αναφέρεται στο παρόν έγγραφο. Η συμφωνία κοινοποιήθηκε στην Επιτροπή στις 31 Οκτωβρίου 1962 με τον σκοπό να επιτευχθεί δήλωση κατά το άρθρο 85, παράγραφος 3 της Συνθήκης.
Η κοινοποιηθείσα συμφωνία περιέχει:
—
Καθορισμό ποσοστώσεων για την πώληση τσιμέντου (άρθρα 4 έως 13) και τσιμεντολιθων (άρθρο 26)
—
απαγόρευση ιδρύσεως εργοστασίων στην επικράτεια του εκάστοτε αντισυμβαλλομένου (άρθρο 2)
—
συλλογικό καθορισμό των τιμών του τσιμέντου (άρθρο 20 με “Prijslijst en verdere voorwaarden voor de verkoop en de levering van cement in Nederland, vastgesteld door de Stichting Cement-Centrale voor Nederland”)
—
συλλογικό καθορισμό των τιμών των τσιμεντολίθων (άρθρο 28)
—
αμοιβαία συλλογική υποχρέωση αποκλειστικότητας για την πώληση και αγορά τσιμεντολίθων (άρθα 24 και 25)
—
συλλογική εφαρμογή όρων πωλήσεως (άρθο 20) οι οποίοι περιέχουν ιδίως :
—
την υποχρέωση των εμπόρων να εφαρμόζουν ορισμένες τιμές και όρους μεταπωλήσεως (IV, β), “Aanvullende voorwaarden voor de verkoop en de levering van cement in Nederland aan handelaren, ingaande 1 Januari 1964, vastgesteld door de Stichting Cement-Centrale voor Nederland”
—
τον αποκλειστικό εφοδιασμό των μελών της “Vereeniging van Cement-handelaren” κατά τους αναφερθέντες όρους εμπορίας (I, δ) “Aanvullende voorwaarden voor de verkoop en de levering van cement in Nederland aan handelaren, ingaande 1 Januari 1964, vastgesteld door de Stichting Cement-Centrale voor Nederland”)
—
τον αποκλειστικό εφοδιασμό των τσιμεντοβιομηχανιών που αναγνωρίζονται από την “Betonvereniging”, με έδρα τη Χάγη, κατά τους όρους πωλήσεως που αναφέρονται στις “Aanvullende voorwaarden voor de verkoop (…) aan betonmortelbedrijven (…)” (I, δ)
—
τον καθορισμό εκπτώσεων κατά ποσότητες, εκπτώσεων προς τους εμπόρους και άλλων εκπτώσεων, τιμών συσκευασίας, εκπτώσεων και επιβαρύνσεων της τιμής (που περιέχονται στο σύνολο των όρων πωλήσεως που κοινοποιήθηκαν ως παραρτήματα της επιστολής της 8ης Οκτωβρίου 1965 προς τη Γενική Διεύθυνση Ανταγωνισμού).
Η Επιτροπή υπέβαλε τη συμφωνία σε προσωρινή εξέταση. Κατέληξε στην άποψη ότι συντρέχουν οι προϋποθέσεις του άρθρου 85, παράγραφος 1 της Συνθήκης και ότι δεν δικαιολογείται εφαρμογή του άρθρου 85, παράγραφος 3 επί της συμφωνίας, υπό τη μορφή που αυτή κοινοποιήθηκε.
Σας το γνωστοποιεί σύμφωνα με το άρθρο 15, παράγραφος 6, του κανονισμού 17 (πρώτος κανονισμός εφαρμογής των άρθρων 85 και 86 της Συνθήκης, της 6ης Φεβρουαρίου 1962, EE ειδ. έκδ. 08/001, σ. 25).
Η Επιτροπή σας πληροφορεί ότι από τη στιγμή της επιδόσεως αυτής της γνωστοποιήσεως δεν εφαρμόζεται πλέον επί της συμφωνίας που αναφέρεται στην παρούσα η διάταξη του άρθρου 15, παράγραφος 5, του κανονισμού 17, που είχε προσωρινά εξαιρέσει την κοινοποιηθείσα συμφωνία από την εφαρμογή της διατάξεως περί προστίμων του άρθρου 15, παράγραφος 2α, του κανονισμού 17.
Σας παρακαλώ να μου γνωστοποιήσετε εντός έξι εβδομάδων (υπολογιζομένων από την ημερομηνία επιδόσεως της παρούσας) εάν διακόψατε την εκτέλεση αυτής της συμφωνίας.
Ο γενικός διευθυντής του Ανταγωνισμού
P. VerLoren van Themaat»
Οι βελγικές τσιμεντοβιομηχανίες αντέδρασαν στο έγγραφο αυτό με επιστολή της 25ης Ιανουαρίου 1966, στην οποία δήλωσαν ότι δεν κατανοούσαν, ύστερα από τις πραγματοποιηθείσες διαπραγματεύσεις και ενόψει των τροποποιήσεων που ήδη έγιναν και της προθέσεως που εκδήλωσαν να προβούν σε περαιτέρω τροποποιήσεις των συμφωνιών, ενόψει δηλαδή μιας «οιονεί συμφωνίας», γιατί η Επιτροπή διέκοπτε τις διαπραγματεύσεις προς επίτευξη φιλικού διακανονισμού. Σε απάντηση παρέλαβαν όμως μόνο ένα σημείωμα του γενικού διευθυντή Ανταγωνισμού με ημερομηνία 7 Φεβρουαρίου 1966, η οποία επαναλάμβανε το περιεχόμενο του εγγράφου της 3ης Ιανουαρίου 1966 και ανέφερε ότι επρόκειτο για γνώμη της ίδιας της Επιτροπής. Τους απευθυνόταν επίσης η παράκληση να προτείνουν ημερομηνία, κατά την οποία θα συνεζητείτο το ζήτημα της λύσεως του «Accoord».
Κατόπιν αυτού οι επιχειρήσεις αποφάσισαν να ασκήσουν προσφυγές που περιήλθαν στο Δικαστήριο στις 2 και 9 Μαρτίου 1966. Με αυτές προβάλλονται τα ακόλουθα αιτήματα:
1)
Ακύρωση της γνωστοποιήσεως της 3ης Ιανουαρίου 1966 (υποθέσεις 8/66, 9/66, 10/66 και 11/66).
2)
Επικουρικά: αναγνώριση του παράνομου χαρακτήρα του άρθρου 15, παράγραφος 6, του κανονισμού 17 και, επομένως, ακύρωση της γνωστοποιήσεως της 3ης Ιανουαρίου 1968 (υποθέσεις 9/66 και 10/66).
Η Επιτροπή είναι, αντίθετα, της γνώμης ότι οι προσφυγές είναι απαράδεκτες ελλείψει προσβλητών πράξεων. Επικουρικά ζητεί την απόρριψή τους ως αβασίμων.
Το Δικαστήριο αποφάσισε να συνεκδικάσει τις υποθέσεις αυτές με διάταξη της 4ης Μαΐου 1966, έτσι ώστε να πρέπει σήμερα να ασχοληθώ με το σύνολο των επιχειρημάτων που προβλήθηκαν από τους διαδίκους.
Νομική εκτίμηση
I — Επί του παραδεκτού των προσφυγών
Κατά τη νομική εκτίμηση του επίδικου υλικού προέχουσα θέση κατέχει το ζήτημα του παραδεκτού των προσφυγών. Επειδή πρόκειται για προσφυγές ακυρώσεως κατά το άρθρο 173, παράγραφος 2, της Συνθήκης ΕΟΚ και επειδή οι άμεσα προσβαλλόμενες πράξεις δεν είναι, ασφαλώς, κανονισμοί, το κύριο πρόβλημα συνίσταται στη λύση του ζητήματος εάν οι αναφερθείσες γνωστοποιήσεις μπορούν να θεωρηθούν αποφάσεις υπό την έννοια του άρθρου 173. Το ζήτημα αυτό μπορεί να διαιρεθεί σε δύο σκέλη, από τα οποία το ένα αφορά τον αφηρημένο προσδιορισμό της νομικής φύσεως μιας γνωστοποιήσεως που εκδόθηκε προσηκόντως κατά το άρθρο 15, παράγραφος 6, του κανονισμού 17, ενώ το δεύτερο, εκκινώντας από την προϋπόθεση ότι η γνωστοποίηση έχει κατά βάση χαρακτήρα αποφάσεως, αφορά το εάν στην παρούσα περίπτωση υπάρχουν τόσο σοβαρές παραβάσεις τύπου, ώστε οι προσβαλλόμενες πράξεις να στερούνται για τον λόγο αυτό την ιδιότητα της αποφάσεως.
1. Μπορούν οι γνωστοποιήσεις του άρθρου 15, παράγραφος 6, του κανονισμού 17, αφηρημένα θεωρούμενες να χαρακτηριστούν ως αποφάσεις;
Ως γνωστόν, η Επιτροπή πιστεύει ότι οι γνωστοποιήσεις του άρθρου 15, παράγραφος 6, δεν είναι αποφάσεις. Κατά την αποψή της, πρόκειται απλώς για διαδικαστικά μέτρα, δηλαδή για μη δεσμευτικές γνώμες κατά την έννοια του άρθρου 189 της Συνθήκης. Προς θεμελίωση αυτής της απόψεως η Επιτροπή επικαλείται, μεταξύ άλλων, τη νομολογία του Δικαστηρίου επί της Συνθήκης ΕΚΑΧ, το γεγονός ότι οι γνωστοποιήσεις του άρθρου 15, παράγραφος 6, δεν περατώνουν τη διαδικασία που εφαρμόζεται επί συμπράξεων, αλλά ακολουθούνται από άλλες πράξεις, και ισχυρίζεται ότι οι αναφερθείσες επιχειρήσεις δεν εξαναγκάζονται από τις γνωστοποιήσεις σε πράξη ή παράλειψη. Οι προσφεύγουσες υποστηρίζουν, αντίθετα, προβάλλοντας επίσης πληθώρα επιχειρημάτων, ότι οι γνωστοποιήσεις έχουν χαρακτήρα αποφάσεως. Αποφασιστικά είναι, κατά τη γνώμη τους, τα έννομα αποτελέσματα που συνδέονται προς τις γνωστοποιήσεις, καθώς και οι επιταγές της ασφάλειας του δικαίου και της ικανοποιητικής ένδικης προστασίας.
Στη διαφορά αυτή φαίνεται ευθύς εξ αρχής αναμφισβήτητο, αναγνωρίζεται δε και από τις δύο διάδικες πλευρές ότι η έννοια της αποφάσεως του άρθρου 173 ταυτίζεται με την έννοια του άρθρου 189. Είναι επιπλέον ορθό ότι το άρθρο 189 περιέχει αποκλειστική απαρίθμηση των κατηγοριών των πράξεων, από την οποία δεσμεύονται καταρχήν τα όργανα της Κοινότητας κατά την άσκηση των αρμοδιοτήτων τους (άρθρα 4 και 155 της Συνθήκης). Αυτό ισχύει και για το Συμβούλιο ως προς την έκδοση εκτελεστικών κανονισμών με αναγκαστική συνέπεια τη σύμφωνη προς τη Συνθήκη ερμηνεία των κανονισμών αυτών. Πρέπει κανείς πράγματι, όπως τονίζουν οι προσφεύγουσες, να εκκινήσει από τη σκέψη ότι η Συνθήκη αποτελεί κλειστό σύστημα, όσον αφορά τις δυνατότητες ένδικης προστασίας βάσει του άρθρου 173, αφενός, και τους ορισμούς και τις τυπικές προϋποθέσεις των άρθρων 189 και 190, αφετέρου. Σχετικά με το γεγονός αυτό που πρέπει να λαμβάνεται υπόψη σε όλες τις ερμηνευτικές προσπάθειες, και παρά την αναγνωρισμένη αυτονομία πολλών εννοιών της Συνθήκης, δεν πρέπει όμως να λησμονείται η χρησιμότητα που έχει η συγκριτική αναφορά στο εθνικό δίκαιο για την ερμηνεία της Συνθήκης.
Ως προς τα κατ' ιδίαν επιχειρήματα των διαδίκων πρέπει να τονιστεί ότι έχουν ελάχιστη αξία, στο μέτρο που αφορούν την ορολογία. Όπως τόνισα ήδη επανειλημμένα, αυτές οι ερμηνευτικές μέθοδοι πρέπει να εφαρμόζονται στις κοινοτικές Συνθήκες με πολλή προσοχή, επειδή κατά τη σύνταξη των Συνθηκών αυτών, όπως φαίνεται από πολυάριθμα παραδείγματα, δεν ακολουθήθηκε η ίδια ακρίβεια που ακολουθείται κατά τις εθνικές κωδικοποιήσεις. Αυτό ισχύει κατά το αυτό μέτρο για τους κανονισμούς του Συμβουλίου που στηρίζονται στη Συνθήκη και τους κανονισμούς της Επιτροπής που στηρίζονται σε εξουσιοδότηση του Συμβουλίου. Γι' αυτό δεν χρειάζεται να ασχοληθώ περαιτέρω με την αναφορά των βελγίδων προσφευγουσών στη λέξη «κρίνει» που χρησιμοποιείται στο κείμενο του άρθρου 15, παράγραφος 6, του κανονισμού 17, στην οποία οι τελευταίες θέλουν να αποδώσουν την έννοια της λέξεως «αποφασίζει», ή με την αναφορά των προσφευγουσών στο άρθρο 9 του κανονισμού 17 και στην έννοια της αποφάσεως που περιέχεται σε αυτό, η οποία δείχνει ότι υφίσταται απόφαση της Επιτροπής κάθε φορά που γίνεται δήλωση περί μη εφαρμογής του άρθρου 85, παράγραφος 3, επειδή οι προσφεύγουσες σαφώς παραβλέπουν ότι το εν λόγω άρθρο 9 περιέχει μόνο ρύθμιση της αρμοδιότητας σε σχέση προς τις αρχές των κρατών μελών. Αντίστοιχα ισχύουν για τις προσπάθειες της Επιτροπής να συναγάγει συμπεράσματα από τις διαφορετικές διατυπώσεις του κανονισμού 17 και του κανονισμού 99 της Επιτροπής, για να στηρίξει την επιχειρηματολογία της. Έτσι πρέπει να παρατηρηθεί ιδίως για τον κανονισμό 99 ότι οι όροι που χρησιμοποιούνται στα άρθρα 2, 6 και 10, αφενός, καθώς και στο άρθρο 4, αφετέρου, επελέγησαν από την ίδια την Επιτροπή και δεν μπορούν, συνεπώς, να καταδείξουν ότι οι επιλεγέντες χαρακτηρισμοί επιτρέπονται από την ίδια τη Συνθήκη. Μπορεί επιπλέον να παρατηρηθεί ότι οι γνωστοποιήσεις που αναφέρονται στον κανονισμό 99 δεν έχουν σε όλες τις περιπτώσεις την ίδια νομική σημασία (πρβλ. το άρθρο 2, αφενός, και το άρθρο 6, αφετέρου), πράγμα που καθιστά προβληματική την προσπάθεια εξομοιώσεως της γνωστοποιήσεως του άρθρου 6, η οποία δεν συνοδεύεται από έννομα αποτελέσματα, προς αυτή του άρθρου 15, παράγραφος 6, του κανονισμού 17. Όσον αφορά τον κανονισμό 17 του Συμβουλίου, δεν μπορεί μεν να αρνηθεί κανείς ότι σε ορισμένες διατάξεις του χρησιμοποιείται ο όρος «απόφαση» (π.χ. στα άρθρα 15 και 16 για τον καθορισμό προστίμων και χρηματικών ποινών) και ότι άλλα άρθρα διακρίνουν σαφώς μεταξύ μη δεσμευτικών αιτήσεων παροχής πληροφοριών και εντολών για διεξαγωγή ελέγχων, αφενός, και δεσμευτικών αποφάσεων αυτού του περιεχομένου, αφετέρου (άρθρα 11 και 14). Είναι όμως βέβαιο ότι ο κανονισμός 17, όπως και άλλες διατάξεις, δείχνουν ότι δεν χρησιμοποιούν εντελώς τεχνική νομική ορολογία και ότι θα ήταν συνεπώς εσφαλμένο να αποδοθεί η ιδιότητα της αποφάσεως στις πράξεις που φέρουν αυτήν την ονομασία. Έχω κατά νου, π.χ. τις αρνητικές πιστοποιήσεις του άρθρου 2 (όπου γίνεται λόγος για «πιστοποίηση»), πράξεις, με τις οποίες απαγορεύονται ενέργειες (πρβλ. άρθρο 8) ή δηλώσεις κατά το άρθρο 85, παράγραφος 3, καθώς και ανάκληση ή τροποποίηση εξαιρέσεων (άρθρα 6 και 8), δηλαδή πράξεις για τις οποίες μόνο από τον έμμεσο ορισμό του άρθρου 19 μπορεί να προκύψει συμπέρασμα. Το άρθρο 19 επικαλούνται και οι προσφεύγουσες, ισχυριζόμενες ότι κάνει λόγο για αποφάσεις, όσον αφορά το άρθρο 15, χωρίς να διακρίνει τις κατ' ιδίαν παραγράφους, πράγμα που καταδεικνύει ότι και οι γνωστοποιήσεις του άρθρου 15, παράγραφος 6, θα έπρεπε να θεωρούνται ως αποφάσεις. Τέλος, δεν είναι καθοριστικό για τον χαρακτηρισμό των προσβαλλομένων πράξεων το γεγονός ότι το άρθρο 15 του κανονισμού 17 προβλέπει γνωμοδότηση της συμβουλευτικής επιτροπής μόνο για τις περιπτώσεις των παραγράφων 1 και 2, όπως συμβαίνει και με τη μη κρίσιμη ως προς τα αποφασιστικά κριτήρια της Συνθήκης ορολογία του κανονισμού 17. Αυτή η γνωμοδότηση δεν απαιτείται ούτε κατά τον κανονισμό 17 πριν από την αίτηση παροχής πληροφοριών ή τη χορήγηση εντολών προς διεξαγωγή ελέγχων, δηλαδή πριν από την έκδοση πράξεων, των οποίων η ιδιότητα ως αποφάσεων δεν μπορεί να αμφισβητηθεί κατά τους ρητούς ορισμούς του κανονισμού 17.
Αντί να καθυστερώ με τις παραπάνω ερμηνευτικές προσπάθειες θα πρέπει να ασχοληθώ περισσότερο με το νομικό περιεχόμενο και τα έννομα αποτελέσματα των προσβαλλομένων μέτρων και να προσπαθήσω με τη βοήθειά τους να απαντήσω στο ζήτημα αν μπορούν να χαρακτηριστούν ως αποφάσεις.
Κατά το άρθρο 189 ως αποφάσεις νοούνται πράξεις δεσμευτικές ως προς όλα τα μέρη τους για τους αποδέκτες που ορίζουν. Με τον ορισμό αυτό διακρίνονται από πράξεις που είναι μόνο εν μέρει δεσμευτικές (π.χ. όσον αφορά το επιδιωκόμενο αποτέλεσμα), ή πράξεις που στερούνται δεσμευτικού χαρακτήρα. Αυτά τα κριτήρια διακρίσεως δεν έχουν μεν πλούσιο περιεχόμενο, μπορούν όμως να διευκολύνουν την επίλυση του προβλήματός μας, επειδή συμφωνούν με τα κατά το άρθρο 14 της Συνθήκης ΕΚΑΧ καθοριστικά για την έννοια της αποφάσεως στοιχεία, επί των οποίων έλαβε ήδη επανειλημμένα θέση το Δικαστήριο. Πράγματι και οι δύο διάδικες πλευρές επικαλούνται την παλαιότερη νομολογία του Δικαστηρίου, αν και τονίζοντας διαφορετικά σημεία. Πριν ακολουθήσει κανείς αυτήν την οδό σε όλες της τις λεπτομέρειες, πρέπει να αναλογιστεί ότι το Δικαστήριο αποφάνθηκε εκάστοτε στο παρελθόν επί εντελώς ορισμένων κατ' ιδίαν περιπτώσεων και ότι οι προσπάθειες ορισμού που κατέβαλε πρέπει να αξιολογηθούν υπό το πρίσμα αυτών των μεμονωμένων περιπτώσεων. Η διαπίστωση αυτή, που αναφέρεται επίμονα προπαντός από τις προσφεύγουσες, αποτρέπει από την απόσπαση χαρακτηρισμών, που εμφανίζονται γενικοί από τα συμφραζόμενά τους, και τη συναγωγή από αυτούς νομικών συμπερασμάτων θεωρητικής φύσεως, τα οποία δεν μπορεί να επιδίωξε το Δικαστήριο, λόγω της φύσεως των καθηκόντων του.
Η παρατήρηση αυτή ισχύει ιδίως για αποφάσεις, οι οποίες έκαναν δεκτό τον χαρακτήρα της προσβαλλομένης πράξεως ως αποφάσεως, επειδή και στις περιπτώσεις αυτές αρκούσε να δειχθούν ορισμένα χαρακτηριστικά αποφάσεως, χωρίς να αναφέρεται εξαντλητικά ποια άλλα κριτήρια θα οδηγούσαν στην αναγκαστική αναγνώριση αποφάσεως επί διαφορετικού πραγματικού. Φαίνεται έτσι κατανοητό ότι στην απόφαση 8/55 θεωρήθηκε ως απόφαση έγγραφο, που απειλούσε τη Βελγική Κυβέρνηση με ανάκληση των εξισωτικών καταβολών για την περίπτωση που δεν θα λαμβάνονταν ορισμένα μέτρα, αυτό δε με τις λέξεις: «η Ανωτάτη Αρχή όρισε κατά τρόπο αδιαμφισβήτητο πώς θα συμπεριφερθεί στην περίπτωση συνδρομής των προϋποθέσεων που αναφέρθηκαν. Με άλλα λόγια θέσπισε κανόνα που μπορεί να εφαρμοστεί σε δεδομένη περίπτωση» (
1
). Δεν μπορεί ασφαλώς να συναχθεί από αυτό ότι η ύπαρξη αποφάσεως μπορεί να γίνεται δεκτή μόνο εφόσον υφίστανται αυτά τα δεδομένα, όπως δείχνουν ιδίως μεταγενέστερες υποθέσεις, στις οποίες η άρνηση χορηγήσεως εξαιρέσεως από την εξισωτική εισφορά παλαιοσίδηρου, δηλαδή μια πράξη διαπιστωτικού χαρακτήρα, θεωρήθηκε ως απόφαση με την αιτιολογία ότι «η καθής είχε σκοπό να αποφανθεί επί νομικού ζητήματος και διαπίστωσε ρητά ότι υφίσταται ορισμένη υποχρέωση της προσφεύγουσας» (
2
) ή στις οποίες έγινε παρόμοια διαπίστωση για την απόρριψη αιτήσεως περί γενικής επιστροφής (δηλαδή εμμονή σε δεδομένη νομική κατάσταση) (
3
) ή για τη χορήγηση εξαιρέσεως από την εξισωτική εισφορά παλαιοσιδήρου (
4
).
Οι ιδιομορφίες κάθε συγκεκριμένης κρινομένης περιπτώσεως δεν επιτρέπεται να παραβλέπονται ούτε προκειμένου για αποφάσεις του Δικαστηρίου που με ορισμένες διατυπώσεις αρνούνται την ύπαρξη αποφάσεως. Έτσι, η απόφαση επί της υποθέσεως 1/75 και 14/57 (
5
), που αρνήθηκε την ιδιότητα της προσβαλλομένης πράξεως ως αποφάσεως με την αιτιολογία ότι δεν περιέχει «διατάξεις» που μπορούν να τύχουν εφαρμογής και δεν θεσπίζει νομικές υποχρεώσεις των ενδιαφερομένων, στηρίζεται σε μη δεσμευτική δήλωση περί επενδυτικών σχεδίων που δεν παρήγαγε έννομες συνέπειες. Καθ' όμοιο τρόπο καθόλου δεσμευτικά και χωρίς έννομες συνέπειες ήταν τα αποσπάσματα προσβαλλομένης αποφάσεως περί παρατάσεως της εγκρίσεως συμπράξεως (υποθέσεως 16/59 έως 18/59 (
6
), στα οποία δεν αναγνωρίστηκε χαρακτήρας αποφάσεως με την αιτιολογία ότι η Ανωτάτη Αρχή επιφύλαξε ρητά τη δεσμευτική ρύθμιση για το μέλλον, με την προαναφερθείσα δε πράξη έδωσε μόνο μια μη δεσμευτική πληροφορία, ή (καθόσον ανέθεσε σε υπαλλήλους τον έλεγχο επιχειρήσεων) έλαβε μόνο ένα μέτρο εσωτερικής τάξεως. Ενόψει αυτών των πραγματικών περιστατικών πρέπει προπαντός να γίνει νοητή η διαπίστωση ότι δεν υφίσταται απόφαση, όταν δεν φαίνεται να υπάρχουν «διατάξεις που παράγουν έννομα αποτελέσματα κανονιστικού ή ατομικού χαρακτήρα». Ως προς την απόφαση επί της υποθέσεως 42/59 που δεν αναγνώρισε την ιδιότητα πράξεως ως αποφάσεως με την αιτιολογία ότι «ούτε δικαίωμα θεμελιώνει» ούτε «οριστική επέμβαση σε ατομικά συμφέροντα» (
7
) συνεπάγεται, πρέπει να γνωρίζει κανείς ότι στην περίπτωση αυτή ενήργησε μιά υπηρεσία της Ανωτάτης Αρχής που δεν ήταν εξουσιοδοτημένη να λαμβάνει αποφάσεις και η οποία δήλωσε κατά τρόπο μη δεσμευτικό ότι εξετάζονται οι συνέπειες άλλης αποφάσεως και ότι δεν έπρεπε, κατά τη γνώμη της, να αναγνωριστεί αξίωση αποζημιώσεως. Τέλος, πρέπει να παρατηρηθεί για τις όμοιες αποφάσεις επί των υποθέσεων 23/63, 24/63, 52/63 (
8
), 28/63, 53/63 και 54/63 ότι η κριθείσα πράξη, της οποίας δεν αναγνωρίστηκε ο χαρακτήρας ως αποφάσεως με την αιτιολογία ότι δεν προοριζόταν για τη «δημιουργία δικαιωμάτων ή υποχρεώσεων», δεν περάτωνε την εσωτερική διοικητική διαδικασία και δεν αποτελούσε οριστική δήλωση βουλήσεως, προερχόταν επίσης από υπηρεσία της Ανωτάτης Αρχής και γι' αυτό δεν μπορούσε να αναπτύξει έννομα αποτελέσματα, πράγμα που καθιστά ευνόητη τη διαπίστωση που ανευρίσκεται στο σκεπτικό ότι απόφαση υφίσταται μόνο όταν «η σχετική πράξη προορίζεται για την παραγωγή εννόμων αποτελεσμάτων».
Αν προσπαθήσει εντούτοις κανείς, ιδίως βάσει των αποφάσεων που μόλις αναφέρθηκαν, να συναγάγει κατευθύνσεις για την επίλυση του προκειμένου ζητήματος χαρακτηρισμού, ανακύπτουν δύο ζητήματα που αμφισβητούνται από τους διαδίκους:
1)
Τι σημαίνει η απαίτηση οριστικής δηλώσεως βουλήσεως;
2)
Η έκφραση «παραγωγή εννόμων αποτελεσμάτων» πρέπει να θεωρηθεί ότι έχει την έννοια ότι πρέπει με την πράξη να χορηγούνται δικαιώματα ή να επιβάλλονται υποχρεώσεις;
Όσον αφορά το δεύτερο ερώτημα, δεν υπάρχει, κατά τη γνώμη μου, αμφιβολία ότι δεν επιτρέπεται να δοθεί απάντηση κατά τρόπο συσταλτικό. Παραπέμπω στην τελευταία σχετική απόφαση του Δικαστηρίου (υπόθεση 54/65), στην οποία αναφέρεται σχετικά με την έννοια της αποφάσεως απλώς ότι απαιτείται οι πράξεις να προορίζονται «για την παραγωγή εννόμων αποτελεσμάτων», δηλαδή δεν γίνεται πλέον λόγος για γένεση δικαιωμάτων ή επιβολή υποχρεώσεων. Φαίνεται επιπλέον σαφές ότι δεν μπορούν να αποκλειστούν από την έννοια της αποφάσεως, πράγμα που θα συνέβαινε σύμφωνα με συσταλτική ερμηνεία, οι πράξεις διαπιστωτικής φύσεως (όπως οι αρνητικές πιστοποιήσεις κατά την έννοια του άρθρου 2 του κανονισμού 17) — η ορθότητα της απόψεως αυτής καταδεικνύεται άλλωστε με τις αποφάσεις επί των υποθέσεων 14/59 και 14/61 — καθώς και οι πράξεις που αφαιρούν δικαιώματα ή απαλλάσσουν από υποχρεώσεις και σαν τέτοιες μπορούν να επιφέρουν επέμβαση σε ατομικά συμφέροντα. Το κριτήριο της «δεσμευτικότητας» που περιέχεται τόσο στο άρθρο 14 της Συνθήκης ΕΚΑΧ, όσο και στο άρθρο 189 της Συνθήκης ΕΟΚ δεν πρέπει συνεπώς, προπαντός σύμφωνα με τη μέχρι τούδε νομολογία του Δικαστηρίου, να γίνεται νοητό υπό την έννοια της θεμελιώσεως υποχρεώσεων ή χορηγήσεως δικαιωμάτων. Κρίσιμο για την έννοια της αποφάσεως είναι καταρχήν, αν η πράξη προορίζεται για την παραγωγή εννόμων αποτελεσμάτων. Θα δούμε πάντως παρακάτω ποιος περαιτέρω περιορισμός φαίνεται ενδεδειγμένος.
Όσον αφορά το ζήτημα πώς πρέπει να γίνεται νοητή η αναφερόμενη στις αποφάσεις απαίτηση της οριστικής δηλώσεως βουλήσεως, δεν πρέπει να λησμονείται ότι ανέκυψε με αφορμή την εξέταση πράξεων που προέρχονταν από αναρμόδιες υπηρεσίες της Ανωτάτης Αρχής στα πλαίσια προπαρασκευαστικής διοικητικής διαδικασίας, δηλαδή πράξεων που δεν περιείχαν ακόμη δήλωση του εξουσιοδοτημένου να αποφασίζει συλλογικού οργάνου. Ήδη η διαπίστωση αυτή προφυλάσσει μάλλον από το συμπέρασμα ότι «οριστικές δηλώσεις βουλήσεως» είναι κατά την άποψη του Δικαστηρίου μόνο πράξεις που περατώνουν οριστικά μια διαδικασία. Το ότι αυτό δεν είναι ορθό αποδεικνύεται και από το σύστημα του κανονισμού 17, στον οποίο ως προσβλητές αποφάσεις χαρακτηρίζονται και οι αιτήσεις παροχής πληροφοριών και οι εντολές διαξαγωγής ελέγχων, δηλαδή πράξεις προς συνέχιση και προώθηση διαδικασίας, που απέχουν ενδεχομένως πολύ από την περάτωσή της. Φαίνεται συνεπώς ορθό να εξετάζει κανείς, όπως οι προσφεύγουσες, την απαίτηση του «οριστικού» χαρακτήρα σε σχέση προς τα συγκεκριμένα έννομα αποτελέσματα που παράγονται από ορισμένη πράξη. Αν δεν προκύπτουν στο σημείο αυτό επιφυλάξεις περί προσωρινότητας, αν δηλαδή τα παραγόμενα έννομα αποτελέσματα μπορούν να καταργηθούν μόνο με ανάκληση της πράξεως που τα παράγει κατά τους γενικούς κανόνες, τότε είναι αναμφισβήτητη η ύπαρξη οριστικής δηλώσεως βουλήσεως.
Θα εξετάσω στη συνέχεια πώς παρουσιάζεται εν προκειμένω η υπό κρίση πράξη, ύστερα από τις πρώτες αυτές προσπάθειες διατυπώσεως ορισμού βάσει της μέχρι τούδε νομολογίας.
Επί του ζητήματος της παραγωγής εννόμων αποτελεσμάτων πρέπει να παρατηρηθεί ότι το κριτήριο αυτό είναι ασφαλώς δεδομένο εν προκειμένω, μάλιστα δε ακόμη και αν κανείς δεν αρκεστεί σε οποιοδήποτε είδος εννόμων αποτελεσμάτων (χαρακτηρίζοντας δηλαδή οποιεσδήποτε νομικά σημαντικές πράξεις ως αποφάσεις), όπως ορθά απαιτεί η Επιτροπή ως προς ορισμένους ρητούς χαρακτηρισμούς της Συνθήκης, αλλά αποδώσει σημασία κατά τρόπο περιοριστικό στο εάν τα έννομα αποτελέσματα μπορούν να θίξουν σημαντικά συμφέροντα (στο σημείο αυτό συντάσσομαι προς τη διατύπωση παλαιότερων αποφάσεων του Δικαστηρίου). Η ύπαρξη τέτοιων κρίσιμων εννόμων αποτελεσμάτων δεν μπορεί μεν να αναγνωριστεί εν προκειμένω με την αιτιολογία ότι οι γνωστοποιήσεις του άρθρου 15, παράγραφος 6, επεμβαίνουν σε σχέσεις ιδιωτικού δικαίου, αφού κατά το σύστημα του κανονισμού 17 και οι παλαιές συμπράξεις που κοινοποιήθηκαν εγκαίρως στην Επιτροπή ισχύουν από άποψη ιδιωτικού δικαίου όχι πλήρως, αλλά προσωρινώς, δηλαδή εν πάση περιπτώσει από την έναρξη της ισχύος του κανονισμού 17 υφίσταται κίνδυνος από πλευράς ιδιωτικού δικαίου που δεν τροποποιείται από τις γνωστοποιήσεις του άρθρου 15. Αποφασιστικό είναι πολύ περισσότερο το ότι οι γνωστοποιήσεις επιφέρουν τροποποίηση, από πλευράς δημοσίου δικαίου, της καταστάσεως των επιχειρήσεων που αφορούν, θεμελιώνοντας από τον χρόνο της επιδόσεώς τους το αξιόποινο των συμπράξεων που κοινοποιήθηκαν, το οποίο έλειπε μέχρι τότε, εισάγοντας έτσι — όπως αναφέρεται σε απόφαση του Δικαστηρίου (υποθέσεις 41/59 και 50/59) — ένα «νέο στοιχείο στις έννομες σχέσεις» μεταξύ Επιτροπής και επιχειρήσεων. Αυτό είναι ασφαλώς έννομο αποτέλεσμα πολύ σημαντικής μορφής και άρα η γνωστοποίηση δεν μπορεί να τοποθετηθεί στην ίδια βαθμίδα με άλλα διαδικαστικά μέτρα ή ορισμένες συστάσεις όπως πιστεύει η Επιτροπή. Τα παραδείγματα που αναφέρει σχετικά η Επιτροπή έχουν ως αντικείμενο πράξεις, οι οποίες εκδίδονται έναντι κρατών μελών και είτε στερούνται κάθε νομικής σημασίας (όπως η γνώμη κατά το άρθρο 170) είτε στερούνται πράγματι κάθε δεσμευτικότητας (όπως η γνώμη κατά το άρθρο 169 της Συνθήκης), επειδή μόνο ενδεχόμενη μεταγενέστερη δικαστική απόφαση θα κρίνει δεσμευτικά τη συμπεριφορά του οικείου κράτους μέλους. Η γνωστοποίηση κατά το άρθρο 15, παράγραφος 6, δεν μπορεί να συγκριθεί ούτε με άλλα διαδικαστικά μέτρα του δικαίου των συμπράξεων, επειδή αυτά (όπως η έναρξη της διαδικασίας κατά το άρθρο 9 και η γνωστοποίηση των αιτιάσεων κατά το άρθρο 4 του κανονισμού 99) έχουν ως περιεχόμενο μόνο το έννομο αποτέλεσμα μιας ρυθμίσεως αρμοδιότητας σε σχέση με τις αρχές των κρατών μελών ή μια μη δεσμευτική οροθέτηση του αντικειμένου μιας διαδικασίας που εφαρμόζεται στις συμπράξεις, χωρίς αντίθετα να ασκούν καμιά επίδραση από απόψεως ουσιαστικού δικαίου στη συμπεριφορά των συμβεβλημένων επιχειρήσεων ή τρίτων. Δεν μπορούν επίσης να συγκριθούν, όσον αφορά τα έννομα αποτελέσματα, με τις συστάσεις που απευθύνονται στα κράτη μέλη κατά το άρθρο 102 της Συνθήκης (που μπορούν να εκδοθούν κατά τη λήψη κανονιστικών μέτρων με στρεβλωτικά για τις συνθήκες του ανταγωνισμού αποτελέσματα) επειδή και στην περίπτωση αυτή η συμπεριφορά του οικείου κράτους δεν επηρεάζεται αποφασιστικά, αλλά του απομένει γνήσια δυνατότητα επιλογής: να ακολουθήσει τη σύσταση ή να δεχτεί ότι δεν μπορεί να απαιτηθεί τροποποίηση της νομοθεσίας των άλλων κρατών μελών. Τελείως διαφορετικά παρουσιάζεται η ένταση της επιδράσεως επί της συμπεριφοράς του αποδέκτη των γνωστοποιήσεων που μας ενδιαφέρουν εν προκειμένω. Δεν πρέπει να λησμονείται ότι η Επιτροπή εξέθεσε με επιμονή κατά την έγγραφη διαδικασία ότι θα προσέχει να κάνει χρήση της εξουσίας της γνωστοποιήσεως μόνο σε σπάνιες περιπτώσεις, καθώς και σε προφανείς και βαριές παραβάσεις του άρθρου 85, παράγραφος 1, ώστε οι πράξεις της «να λαμβάνονται σοβαρά υπόψη». Με τον τρόπο αυτό το μέτρο της αποκτά ιδιαίτερο βάρος και ο κίνδυνος των επιχειρήσεων που αφορά αυξάνεται έτσι, ώστε η γνωστοποίηση να ισοδυναμεί ως προς τη λειτουργία της και τα αποτελέσματά της με διαταγή ασφαλιστικών μέτρων (όπως απαντάται στο εθνικό δίκαιο των συμπράξεων) (
9
) δηλαδή, όπως διαφαίνεται και από το γράμμα της γνωστοποιήσεως, με διαταγή προσωρινού χαρακτήρα. Ορθά τονίζουν οι προσφεύγουσες ότι η Επιτροπή θα μπορούσε, αν θεωρούσε ένα λιγότερο έντονο μέτρο επαρκές, να εκδώσει σύσταση χωρίς έννομα αποτελέσματα κατά το άρθρο 3 του κανονισμού 17. Δεν μπορώ συνεπώς να αρνηθώ τον χαρακτήρα αποφάσεως στην προσβαλλόμενη γνωστοποίηση με την αιτιολογία ότι δεν παράγει κρίσιμα έννομα αποτελέσματα.
σον αφορά το ζήτημα εάν το προσβαλλόμενο μέτρο έχει ως περιεχόμενο οριστική δήλωση βουλήσεως, εάν δηλαδή, για να χρησιμοποιήσω τη διατύπωση της αποφάσεως 41/59 και 50/59, διατυπώνεται με εκφράσεις που πρέπει να θεωρούνται οριστικές, τότε δεν είναι μεν δυνατή η θετική απάντηση ως προς την εξέταση κατά το άρθρο 85, παράγραφοι 1 και 3 ή το αξιόποινο της συμφωνίας των προσφευγουσών. Με άλλα λόγια, η διαδικασία που εφαρμόζεται επί συμπράξεων δεν περατώνεται πλήρως με τη γνωστοποίηση. Αυτό δεν είναι όμως κατ' ορθή άποψη απαραίτητο. Πρέπει να θεωρείται, πολύ περισσότερο, επαρκής η περάτωση ενός ιδιαίτερου τμήματος της διαδικασίας, όπως συμβαίνει και στη διαδικασία των ασφαλιστικών μέτρων ή της προκηρύξεως θέσεως (
10
) . Σε όλες αυτές τις περιπτώσεις σημασία δεν έχει ο προσωρινός ή οριστικός χαρακτήρας των διεξαχθέ-ντων ελέγχων, αλλά μόνο το εάν οι συγκεκριμένες έννομες συνέπειες που σκοπεί η πράξη παράγονται υπό την επιφύλαξη της προσωρινότητας. Σε αντίθεση προς το έγγραφο της 8ης Απριλίου 1965, αυτό ασφαλώς δεν συμβαίνει με τη γνωστοποίηση της 3ης Ιανουαρίου 1966, κι έτσι πιστεύω ότι πρέπει να γίνει δεκτή η ύπαρξη προσβλητής αποφάσεως όπως και στις περιπτώσεις των αιτήσεων παροχής πληροφοριών και εντολών διεξαγωγής ελέγχων που επίσης δεν περατώνουν τη διαδικασία, στις οποίες κατ' αντικειμενική εκτίμηση και κατά παρέκκλιση από την άποψη της Επιτροπής δεν μπορεί να αποδοθεί βάρος, όσον αφορά τις ενδιαφερόμενες επιχειρήσεις, (π.χ. ως προς τις ανάγκες τηρήσεως του απορρήτου), μεγαλύτερο από το βάρος των γνωστοποιήσεων που θεμελιώνουν σε σημαντική έκταση το αξιόποινο. Κατά του συμπεράσματος στο οποίο κατέληξα, δεν το αρνούμαι, υπό την επίδραση της αποφάσεως Humblet (
11
) (υπό την επίδραση δηλαδή της αρχής κατά την οποία εν αμφιβολία οι διατάξεις περί ένδικης προστασίας πρέπει να ερμηνεύονται υπέρ των υποκειμένων του δικαίου) και το οποίο αντιστοιχεί, κατά τη γνώμη μου, στην τάση του εθνικού διοικητικού δικαίου (
12
) να ερμηνεύει διασταλτικά την έννοια «διοικητική πράξη» που νοείται ως προϋπόθεση στα πλαίσια της ένδικης προστασίας (
13
), δεν μπορούν τελικά να αντιταχθούν ορισμένες σκέψεις της Επιτροπής (που οι προσφεύγουσες ονομάζουν «δικαιοπολιτικές»).
Η Επιτροπή ανέφερε έτσι ότι στην πραγματικότητα δεν υφίσταται για τις ενδιαφερόμενες επιχειρήσεις καμιά ανάγκη να προκαλέσουν άμεσο δικαστικό έλεγχο των γνωστοποιήσεων του άρθρου 15, παράγραφος 6, επειδή ενδεχόμενος μεταγενέστερος νομικός έλεγχος αναμφίβολα προσβλητών πράξεων εξασφαλίζει επαρκή προστασία των δικαιωμάτων και συμφερόντων. Και στα πλαίσια άλλων εθνικών ή, ενδεχομένως, κοινοτικών συστημάτων με επιδράσεις όμοιες προς αυτές του άρθρου 15, παράγραφος 6 δεν υφίσταται δυνατότητα ασκήσεως προσφυγής. Σε περίπτωση, τέλος, αποδοχής του χαρακτηρισμού που οι προσφεύγουσες θεωρούν αναγκαίο για τις προειδοποιητικές γνωστοποιήσεις, θα ήταν τόσο χρονοβόρος η διαδικασία ενόψει της τηρήσεως ορισμένων απαραίτητων τύπων, ώστε δεν θα εκπληρωνόταν η λειτουργία των γνωστοποιήσεων. Δεν είναι, επίσης κατανοητό τι έλεγχο μπορεί να διεξαγάγει το Δικαστήριο ως προς τις γνωστοποιήσεις του άρθρου 15, δεχόμενο το δικαίωμα ασκήσεως προσφυγής, χωρίς να θίξει εκ των προτέρων τα προβλήματα εφαρμογής του άρθρου 85, παράγραφοι 1 και 3, που δεν εξετάστηκαν ακόμη τελειωτικά από την Επιτροπή.
Όσον αφορά καταρχάς τις παρατηρήσεις σχετικά με την ανάγκη των επιχειρήσεων για παροχή ένδικης προστασίας, είναι ασφαλώς χωρίς σημασία, στον βαθμό που παραπέμπουν σε ορισμένα εθνικά συστήματα (όπως το γερμανικό δίκαιο περί συμπράξεων, κατά το οποίο επιτρέπεται, σύμφωνα με την παράγραφο 3 του νόμου κατά των περιορισμών του ανταγωνισμού, επιβολή προστίμου χωρίς προειδοποίηση, και το ολλανδικό δίκαιο, όπου απαντάται μη προσβλητή αναστολή συμπράξεων με υπουργική απόφαση) ή στον βαθμό που προσπαθεί η Επιτροπή να εκθέσει άλλες δυνατές παραλλαγές του κανονισμού 17, κατά τις οποίες δεν θα υπήρχε δικαίωμα προσφυγής σε παρόμοια περίπτωση. Ανεξάρτητα από το ότι και κατά το γερμανικό δίκαιο των συμπράξεων ισχύει ειδική ρύθμιση για τα λεγόμενα «Uberläuferkartelle» (που αντιστοιχούν στις δικές μας — υφιστάμενες — παλαιές συμπράξεις), στην 106 του νόμου, ανεξάρτητα δε από το ότι κατά το ολλανδικό δίκαιο περί συμπράξεων η αναφερθείσα αναστολή περιορίζεται σε χρονικό διάστημα τριών μηνών (πριν από την πάροδο των οποίων δεν μπορεί κανείς να αναμένει ούτως ή άλλως δικαστική απόφαση επί αιτήσεως ακυρώσεως), ανεξάρτητα από τις αντιρρήσεις αυτές ως προς τα εθνικά παραδείγματα, αποφασιστικό για την κοινοτική λύση είναι ότι προβλέπει, κατά το σύστημα του κανονισμού 17, νομική πράξη, δηλαδή τη γνωστοποίηση του άρθρου 15 ως συστατικό στοιχείο, που μεταβάλλει τη νομική κατάσταση των ενδιαφερομένων επιχειρήσεων. Επιπλέον δεν μου φαίνεται ότι κατά το αποκλίνον σύστημα που σχεδίασε η Επιτροπή προς στήριξη της επιχειρηματολογίας της (κατά το οποίο οι επιχειρήσεις μπορούν να ισχυριστούν, πριν λάβουν ειδοποίηση της Επιτροπής, ότι δεν ενήργησαν από δόλο ή αμέλεια) θα μπορούσε η αναφερθείσα ειδοποίηση να θεωρηθεί, υπό οποιεσδήποτε προϋποθέσεις, προσβλητή πράξη.
Δεν μπορεί να αμφισβητηθεί έτσι σχετικά με το ζήτημα του συμφέροντος προς παροχή ένδικης προστασίας ότι πολλά επιχειρήματα συνηγορούν υπέρ της αναγνωρίσεως της δυνατότητας ασκήσεως προσφυγής κατά προειδοποιητικών γνωστοποιήσεων. Καταρχάς δεν μπορεί να ειπωθεί βάσει της μέχρι τούδε πρακτικής της Επιτροπής ότι μπορεί να αναμένει κανείς οριστική περάτωση της διαδικασίας που εφαρμόζεται επί συμπράξεων πριν από την περάτωση της δίκης σχετικά με τα προσβαλλόμενα μέτρα, εντελώς ανεξάρτητα από το ότι κατά τη διάρκεια της δίκης μπορούν να εκδοθούν διατάξεις του προέδρου μας περί ασφαλιστικών μέτρων, που αντισταθμίζουν, υπό προϋποθέσεις, την έλλειψη ανασταλτικής ισχύος των ενδίκων προσφυγών. Σε περίπτωση που θεωρηθεί παραδεκτή η προσφυγή ακυρώσεως, υφίσταται επομένως για τις επιχειρήσεις η προοπτική να γνωρίζουν με βεβαιότητα πριν από την περάτωση της διαδικασίας που εφαρμόζεται επί συμπράξεων εάν μια γνωστοποίηση κατά το άρθρο 15, παράγραφος 6, είναι νόμιμη.
Εξάλλου, στην περίπτωση μη αναγνωρίσεως δικαιώματος ασκήσεως προσφυγής, οι επιχειρήσεις θα μπορούσαν να επιτύχουν τον έλεγχο των γνωστοποιήσεων που έγιναν μόνο στην περίπτωση μεταγενέστερης αρνητικής πιστοποιήσεως και ύστερα από την έκδοση πράξεως επιβολής προστίμου, δηλαδή αποδεχόμενες σημαντικούς κινδύνους και συμπεριφερόμενες έτσι, όπως ακριβώς δεν επιθυμεί η Επιτροπή. Αν αντίθετα οι επιχειρήσεις συμμορφωθούν προς την προειδοποίηση, αν δηλαδή δεν εφαρμόσουν τη συμφωνία, πράγμα που θα έπρεπε ενόψει του όχι αμελητέου κινδύνου επιβολής προστίμου να συμβαίνει κατά κανόνα και συχνά να ισοδυναμεί, προπαντός σε περίπτωση μακράς αναστολής, με μη ανακλητή λύση της συμφωνίας, τότε όχι μόνο μπορεί να τους είναι δύσκολο, σε περίπτωση μεταγενέστερης, θετικής αποφάσεως, να επαναθέσουν σε λειτουργία την οργάνωση της αγοράς που κατήργησαν, αλλά θα είναι απαραίτητο να ασκήσουν προς αποκατάσταση των θιγέντων συμφερόντων τους αγωγή αποζημιώσεως (κατά το άρθρο 215 της Συνθήκης), η οποία παρουσιάζει πολλά μειονεκτήματα — π.χ. ως προς το βάρος της αποδείξεως — και δεν εξασφαλίζει άλλωστε πλήρη αποκατάσταση των ζημιών που προκλήθηκαν.
Όσον αφορά περαιτέρω τα προβαλλόμενα διαδικαστικά μειονεκτήματα που συνδέονται με την αντίληψη των προσφευγουσών και στερούν το βοηθητικό μέτρο της γνωστοποιήσεως από την αποτελεσματικότητά του, δεν μπόρεσαν να με εντυπωσιάσουν οι σχετικοί ισχυρισμοί της Επιτροπής (λαμβανομένης υπόψη ιδίως της μέχρι τούδε πρακτικής). Θέλω εν προκειμένω — θα επανέλθω παρακάτω στο ζήτημα αυτό — να αρκεστώ στην παρατήρηση ότι οι ιδιομορφίες που ενέχει το μέτρο του άρθρου 15, παράγραφος 6, δηλαδή η λειτουργία του ως υποκαταστάτου αποφάσεως περί ασφαλιστικών μέτρων, επιτρέπουν ερμηνεία του κανονισμού 17 και άλλων εκτελεστικών κανονισμών που συνεπάγεται αποκλίσεις από τη συνήθη διαδικασία. Μπορεί έτσι στο διαδικαστικό αυτό στάδιο να παραλειφθεί η ακρόαση τρίτων ενδιαφερομένων, όπως επίσης φαίνεται υποστηρίξιμη η μη ανάμιξη της Συμβουλευτικής Επιτροπής και των εθνικών αρχών που είναι αρμόδιες για θέματα ανταγωνισμού. Όσον αφορά όμως την ακρόαση των ίδιων των ενδιαφερομένων επιχειρήσεων, οι διαδικαστικές διατάξεις υπό την παρούσα μορφή τους (καθορισμός σύντομης προθεσμίας, μη προφορική ακρόαση) αφήνουν τόση διακριτική ευχέρεια, ώστε να μην απειλείται ουσιώδης καθυστέρηση της διαδικασίας. Κατά τα λοιπά δεν καθυστερεί ούτε επηρεάζεται, φυσικά, η συνέχιση της κύριας διαδικασίας που εφαρμόζεται επί συμπράξεων από τον δικαστικό έλεγχο των ασφαλιστικών μέτρων, επειδή η απόφαση του Δικαστηρίου περί της νομιμότητας των προσβαλλομένων γνωστοποιήσεων δεν προδικάζει οπωσδήποτε την απόφαση επί του κύριου ζητήματος της διαδικασίας που εφαρμόζεται επί συμπράξεων, όπως άλλωστε συμβαίνει κανονικά και στη διαδικασία των ασφαλιστικών μέτρων σε σχέση με την κύρια δίκη.
Επομένως, πρέπει να εμμείνει κανείς στην άποψη που απέκτησε από την αφηρημένη έρευνα του συστήματος του κοινοτικού δικαίου των συμπράξεων, ότι οι γνωστοποιήσεις που προβλέπονται στο άρθρο 15, παράγραφος 6, του κανονισμού 17 έχουν, κατά το νομικό τους περιεχόμενο, χαρακτήρα αποφάσεως υπό την έννοια του άρθρου 189 της Συνθήκης και μπορούν να προσβληθούν από ιδιώτες.
2. Ελλείπει εν προκειμένω ο χαρακτήρας αποφάσεως λόγω παραβάσεως ουσιώδους τύπου και διατάξεων περί αρμοδιότητας;
Ύστερα από τις βασικές αυτές παρατηρήσεις πρέπει να ασχοληθώ με το ζήτημα εάν οι γνωστοποιήσεις που απεστάλησαν εν προκειμένω παρουσιάζουν τόσο σοβαρές τυπικές παραβάσεις, ώστε να μη μπορεί να γίνεται λόγος για αποφάσεις και, συνεπώς, να μη μπορεί να αναγνωριστεί το παραδεκτό της προσφυγής. Η προβληματική αυτή δεν είναι γνωστή μόνο από το εθνικό διοικητικό δίκαιο. Η νομολογία του Δικαστηρίου ασχολήθηκε επίσης ήδη επανειλημμένα με το πρόβλημα. Τίθεται και εν προκειμένω, επειδή η Επιτροπή διαβεβαίωσε ρητά ότι δεν θέλησε να εκδώσει απόφαση και ότι για τον λόγο αυτό, δεν τήρησε τις συνήθεις κατά την έκδοση αποφάσεων και την κοινοποίησή τους διατυπώσεις.
Ναι μεν εκείνες οι προσφεύγουσες που δεν είχαν λάβει το έγγραφο της Γενικής Διευθύνσεως Ανταγωνισμού της 7ης Φεβρουαρίου 1966 μπορούσαν να αμφιβάλλουν ως προς το εάν υπήρχε απόφαση της Επιτροπής ή απλώς γνώμη της γενικής διευθύνσεως Ανταγωνισμού (και αυτό ενόψει του γεγονότος ότι οι προσβαλλόμενες γνωστοποιήσεις υπογράφηκαν από τον γενικό διευθυντή του Ανταγωνισμού), όμως αποδείχτηκε κατά τη διαδικασία με τη βοήθεια των πρακτικών της 343ης συνεδριάσεως της Επιτροπής ότι αυτή η ίδια εξέδωσε — αν και κατά την έγγραφη διαδικασία ύστερα από πρόταση του προέδρου της Ομάδας Ανταγωνισμού (που περιέχεται σε σημείωμα του γραμματέα της εκτελεστικής εξουσίας της 9ης Δεκεμβρίου 1965) — απόφαση η οποία περιείχε συγχρόνως εξουσιοδότηση προς τον πρόεδρο της Ομάδας Ανταγωνισμού να υπογράψει και να αποστείλει μέσω του γενικού διευθυντή Ανταγωνισμού γνωστοποίηση κατά το άρθρο 15, παράγραφος 6. Μπορεί, επομένως, να ανακύψει το ζήτημα εάν η απόφαση αυτή εκδόθηκε προσηκόντως και κοινοποιήθηκε νομοτύπως.
Στο σημείο αυτό δεν θα πρέπει να καθυστερήσω περισσότερο στο ζήτημα εάν το κείμενο αποφάσεως της Επιτροπής πρέπει να συντάσσεται από το ίδιο το συλλογικό όργανο και στις επίσημες γλώσσες ή αν η λεπτομερής του σύνταξη μπορεί να ανατίθεται στις υπηρεσίες της Επιτροπής, αν δηλαδή χωρεί εξουσιοδότηση. Μπορεί μεν να υποστηριχτεί βάσιμα η άποψη ότι η Επιτροπή πρέπει να καθορίζει η ίδια και τις λεπτομέρειες του περιεχομένου των αποφάσεών της (επειδή τα έννομα αποτελέσματά τους μπορεί να εξαρτώνται από τις αποχρώσεις της διατυπώσεως). Είναι όμως αμφίβολο εάν, σε περίπτωση μη τηρήσεως αυτής της αρχής (όπως την απαιτεί η νομολογία μας πρβλ. υποθέσεις 23/63, 24/63, 52/63), μπορεί να γίνεται λόγος για βαριά παράβαση ουσιώδους τύπου, που θα είχε ως συνέπεια την απόλυτη ακυρότητα της πράξεως (ανυπόστατο). Ούτε θα έπρεπε να αναρωτηθεί κανείς περαιτέρω εάν επιτρέπεται εξουσιοδότηση προς σύνταξη και κοινοποίηση αποφάσεων της Επιτροπής βάσει του άρθρου 27 του Κανονισμού Λειτουργίας της Επιτροπής της 9ης Ιανουαρίου 1963, όπου αναφέρεται ότι : «η Επιτροπή μπορεί (…) να παρέχει μερική ή γενική εξουσιοδότηση προς υπαλλήλους της (…) προς λήψη (…) των αναγκαίων για την εκτέλεση των αποφάσεων της μέτρων» ή αν η διάταξη αυτή — πράγμα πιθανότερο — καλύπτει μόνο μέτρα εσωτερικής τάξεως που μπορούν να ληφθούν ύστερα από λεπτομερή απόφαση της Επιτροπής. Η νομολογία του Δικαστηρίου επεξεργάστηκε, μολονότι στα πλαίσια της Συνθήκης ΕΚΑΧ, κριτήρια σχετικά με το πρόβλημα που μας ενδιαφέρει εν προκειμένω, τα οποία μπορούν να θεωρηθούν ως γενικές αρχές, οι οποίες μπορούν να εφαρμοστούν επίσης και στο σύστημα της Συνθήκης ΕΟΚ και διευκολύνουν κάπως την επίλυση του προβλήματος που ανέκυψε. Δεν εννοώ την απόφαση επί των υποθέσεων 1/57 και 14/57 που αναφέρθηκε επανειλημμένα κατά την παρούσα διαδικασία, η οποία συνήγαγε το ανυπόστατο μιας αποφάσεως από την έλλειψη αιτιολογίας, επειδή η απόφαση αυτή αφορούσε, όπως δείχνει η μεταγενέστερη νομολογία σχετικά με την υποχρεωτική αιτιολογία, μόνο την ειδική περίπτωση της γνώμης του άρθρου 54 της Συνθήκης ΕΚΑΧ. Έχω μάλλον κατά νου τις αποφάσεις, στις οποίες υπογραμμίστηκε ότι πρέπει «η φύση μιας πράξεως να μπορεί να διαπιστωθεί από τον εξωτερικό της τύπο», ότι πρέπει να συνάγεται σαφώς από την πράξη την ίδια ότι εκδόθηκε ύστερα από διάσκεψη και απόφαση του αρμόδιου συλλογικού οργάνου (ο χαρακτηρισμός «απόφαση» δεν έχει, φυσικά, σημασία) και ότι πρέπει ιδίως να απαιτείται (όπως προβλέπει και το άρθρο 12 του Κανονισμού Λειτουργίας της Επιτροπής) η πράξη να έχει υπογραφεί και κοινοποιηθεί από μέλος του αποφασίζοντος συλλογικού οργάνου (υποθέσεις 23/63, 24/63, 52/63, 54/65) (
14
) . Εάν η πράξη δεν συγκεντρώνει τις προϋποθέσεις αυτές (στην υπόθεση 42/59 (
15
) αναφέρεται ότι πρέπει να έχει τουλάχιστον υπογραφεί εν ονόματι και κατ' εντολή του αρμόδιου συλλογικού οργάνου), τότε δεν υφίσταται προσβλητή απόφαση. Αυτό συμβαίνει και στην παρούσα περίπτωση. Αναφέρεται μεν στην προσβαλλόμενη γνωστοποίηση ότι: «Η Επιτροπή υπέβαλε τη συμφωνία σε προσωρινή εξέταση. Κατέληξε στην άποψη (…) Σας τη γνωστοποιεί με την παρούσα κατά το άρθρο 15, παράγραφος 6, του κανονισμού 17. Η Επιτροπή σας πληροφορεί (…)» (πράγμα που θα μπορούσε να εκληφθεί ως αναφορά στην απόφαση της Επιτροπής, επί της οποίας βασίζεται η γνωστοποίηση), οι προαναφερθείσες δηλώσεις φέρουν όμως μόνο την υπογραφή του γενικού διευθυντή Ανταγωνισμού που δεν αναφέρει ότι ενεργεί εν ονόματι και κατ' εντολή της Επιτροπής, άρα δεν υπάρχει η απαραίτητη βεβαίωση αυθεντικότητας που θα παρείχε η υπογραφή ενός μέλους της Επιτροπής. Η έλλειψη αυτή οδηγεί, σύμφωνα με τη μέχρι τούδε νομολογία, κατ' ανάγκη στην άρνηση της υπάρξεως αποφάσεως, ακόμη και αν αυτό θα μπορούσε να θεωρηθεί αυστηρή τυπολατρεία. Εφαρμόζοντας γενικές αρχές του δικαίου (όχι διατάξεις του Κανονισμού Λειτουργίας της Επιτροπής) καταλήγω έτσι στο ικανοποιητικό για το συμφέρον των ενδιαφερομένων επιχειρήσεων στην ασφάλεια δικαίου συμπέρασμα ότι οι προσφυγές πρέπει να απορριφθούν ως απαράδεκτες ελλείψει προσβλητών πράξεων.
II — Επί τον βασίμου
Ενόψει αυτού του σαφούς συμπεράσματος θεωρώ δυνατό να ασχοληθώ σύντομα και επικουρικά με την ουσία. Δεν θα λάβω θέση επί της θεμελιώδους κριτικής που ασκείται κατά του συστήματος του κανονισμού 17, επί του ζητήματος εάν πράγματι η κοινοποιηθείσα συμφωνία, όπως πιστεύει η Επιτροπή βάσει προσωρινής εξετάσεως, παραβιάζει κατά τρόπο έκδηλο κανόνες του δικαίου των συμπράξεων, επί του λόγου ακυρώσεως, κατά τον οποίο συντρέχει δυσμενής μεταχείριση των προσφευγουσών με την επίδοση των προειδοποιητικών γνωστοποιήσεων καθώς και επί του ζητήματος εάν η Επιτροπή προέβη σε κατάχρηση εξουσίας, όταν διέκοψε τις διαπραγματεύσεις με τις προσφεύγουσες που είχαν διαρκέσει επί μήνες και εξέδωσε μονομερή πράξη βάσει του δικαίου των συμπράξεων. Θα ασχοληθώ μάλλον με συντομία με τις πλημμέλειες τύπου και διαδικασίας που προβάλλονται από την Επιτροπή.
Εδώ δεν εννοώ μεν το ζήτημα εάν η ακρόαση των προσφευγουσών πραγματοποιήθηκε προσηκόντως, επειδή στο σημείο αυτό αντιμετωπίζω δυσκολίες ως προς τον καθορισμό του πραγματικού αντικειμένου των διαφόρων συζητήσεων. Εννοώ μάλλον το νομικό ζήτημα εάν η Επιτροπή μπορούσε να ακολουθήσει στην παρούσα περίπτωση την έγγραφη διαδικασία (κατά το άρθρο 11 του Κανονισμού Λειτουργίας της), εάν έπρεπε να συμβουλευθεί τη Συμβουλευτική Επιτροπή και, ιδίως, εάν εκπλήρωσε την υποχρέωσή της προς αιτιολόγηση.
Επί των δύο πρώτων ζητημάτων παρατηρώ σύντομα μόνο τα εξής:
Ενόψει των ρητρών του Κανονισμού Λειτουργίας (διανομή λεπτομερούς εισηγήσεως για τη διάσκεψη και δυνατότητα προβολής ενστάσεως κατά της έγγραφης διαδικασίας) δεν μπορεί να ειπωθεί, κατά τη γνώμη μου, ότι η έγγραφη διαδικασία λήψεως αποφάσεως περιορίζεται σε δευτερεύοντα θέματα «ρουτίνας». Εν πάση περιπτώσει δεν φαίνεται να συνιστά κατάχρηση εξουσίας η διενέργεια στο δίκαιο των συμπράξεων προσωρινής εξετάσεως η οποία προηγείται της γνωστοποιήσεως κατά το άρθρο 15, παράγραφος 6. Επίσης τόνισα ήδη παλαιότερα ότι, ενόψει της ιδιαίτερης φύσης και των λειτουργιών της προειδοποιητικής γνωστοποιήσεως, δεν μπορεί να θεωρείται απαραίτητη η προηγούμενη ακρόαση της Συμβουλευτικής Επιτροπής, επειδή θα μπορούσε λόγω των διατυπώσεων και προθεσμιών που ισχύουν (κανονισμός 17 και κανονισμός 99) να επιφέρει επαχθή καθυστέρηση της διαδικασίας. Την άποψη αυτή υποστηρίζουν και οι βελγίδες προσφεύγουσες. Είναι σύμφωνη άλλωστε με τη λογική ερμηνεία του άρθρου 10, του κανονισμού 17.
Όσον αφορά πάντως την υποχρέωση της Επιτροπής προς αιτιολόγηση των πράξεών της, η κριτική των προσφευγουσών ενόψει της μέχρι τούδε νομολογίας του Δικαστηρίου φαίνεται σαφώς βάσιμη, και μάλιστα ακόμη και αν έχει κανείς ελάχιστες απαιτήσεις ως προς την αιτιολογία, ενόψει του επείγοντα χαρακτήρα των γνωστοποιήσεων του άρθρου 15, παράγραφος 6. Όπως είναι γνωστό, οι προσβαλλόμενες γνωστοποιήσεις περιέχουν μόνο απαρίθμηση ρητρών της υπό κρίση συμφωνίας, καθώς και τη διαπίστωση ότι εφαρμόζεται το άρθρο 85, παράγραφος 1, και δεν τίθεται ζήτημα εξαιρέσεως κατά το άρθρο 85, παράγραφος 3. Δεν ανευρίσκονται, αντίθετα, ιδιαίτερες σκέψεις για τα ειδικότερα στοιχεία του άρθρου 85, παράγραφος 1, ούτε αναφορές σε διαπιστώσεις πραγματικών περιστατικών (που δεν είναι βέβαια, υπό προϋποθέσεις, απαραίτητες, κατά τη νομολογία μας, τουλάχιστον ως προς το άρθρο 85, παράγραφος 1), ούτε αναφορές στο άρθρο 85, παράγραφος 3, που προφανώς δεν έγιναν λόγω της εσφαλμένης απόψεως ότι δεν πρέπει ποτέ να χορηγούνται εξαιρέσεις επί βαριών παραβάσεων του άρθρου 85, παράγραφος 1, ούτε, τέλος, εξηγήσεις για την ανάγκη λήψεως επείγοντος μέτρου.
Οι παραλείψεις αυτές δεν μπορούν να θεραπευθούν ούτε με δηλώσεις κατά τη διεξαγωγή διαπραγματεύσεων με τις προσφεύγουσες ούτε με τη γνωστοποίηση που δημοσιεύτηκε στον Τύπο το 1966 ή το έγγραφο της 7ης Φεβρουαρίου 1966 προς τις βελγικές επιχειρήσεις (που άλλωστε δεν οδηγούν σε πρόσθετα συμπεράσματα) και δεν μπορούν να συγχωρεθούν λόγω της ταχύτητας που χαρακτηρίζει τη λήψη επείγοντος μέτρου κατά το άρθρο 15, παράγραφος 6. Αυτό δε για τον λόγο ότι η Επιτροπή πρέπει, πριν από την αποστολή γνωστοποιήσεως, να έχει σε κάθε περίπτωση σχηματίσει θεμελιωμένη γνώμη, η ανακοίνωση της οποίας δεν μπορεί από μόνη της, όπως εξέθεσα ήδη σε προγενέστερες δίκες, να καθυστερήσει ουσιωδώς την έκδοση της πράξεως.
Στην περίπτωση που θα αναγνωριζόταν ότι το προσβαλλόμενο μέτρο έχει χαρακτήρα αποφάσεως και ότι η προσφυγή είναι παραδεκτή, θα έπρεπε, επομένως, να απαγγελθεί η ακύρωση των γνωστοποιήσεων, τουλάχιστον λόγω παραβάσεως της υποχρεώσεως προς αιτιολόγηση.
Κατά τα λοιπά θα ήθελα εδώ να παρατηρήσω ότι κατ' ορθή άποψη θα πρέπει να απαιτηθεί αιτιολογία λεπτομερέστερη από αυτή που παρατέθηκε, ακόμη και αν οι γνωστοποιήσεις δεν αποτελούν προσβλητές αποφάσεις, αλλ' απλώς προπαρασκευαστικά διαδικαστικά μέτρα υπό την έννοια προειδοποιήσεων προς τις επιχειρήσεις. Ακόμη και τότε δηλαδή θα μπορούν να εκπληρώσουν τη λειτουργία τους, δηλαδή τον αποκλεισμό της καλής πίστεως των επιχειρήσεων, μόνον εφόσον συνοδεύονται από ορισμένη πειστικότητα. Αυτή δεν μπορεί να προκύπτει μόνο από το γεγονός ότι ανώτεροι υπάλληλοι της Επιτροπής ή αυτή η ίδια προέβησαν σε ενέργειες, αλλά να στηρίζεται επαρκώς σε εκτεταμένες εξηγήσεις στο πλαίσιο του δικαίου των συμπράξεων. Αν το Δικαστήριο, σε μεταγενέστερη υπόθεση επιβολής προστίμου, είχε να κρίνει τις γνωστοποιήσεις, εφόσον δεν αναγνωριστεί σ' αυτές ο χαρακτήρας της αποφάσεως, δεν έχω καμιά αμφιβολία ότι δεν θα τις ελάμβανε υπόψη ως νομικά ασήμαντες, επειδή στερούνται εντελώς πειστικότητας, ελλείψει αιτιολογίας.
III — Πρόταση
Κατόπιν των ανωτέρω η πρότασή μου έχει ως εξής:
Πρέπει να διαπιστωθεί ότι οι προσβαλλόμενες πράξεις δεν αποτελούν αποφάσεις λόγω βαριών παραβάσεων ουσιώδους τύπου και ότι οι προσφυγές πρέπει, για τον λόγο αυτό, να απορριφθούν ως απαράδεκτες.
(
*1
)	Γλώσσα του πρωτοτύπου: η γερμανική.
(
1
)	Rspr GH II, σ. 224.
(
2
)	Υπόθεση 14/59, Rspr GH V, σ. 486.
(
3
)	Συνεκδικασθείσες υποθέσεις 41/59 και 50/59, Rspr GH VI, σ. 1049.
(
4
)	Υπόθεση 14/61, Rspr GH VIII, σ 549.
(
5
)	Rspr GH III, σ. 2350.
(
6
)	Rspr GH VI, σ. 63 επ.
(
7
)	Rspr GH VII, σ 154.
(
8
)	Rspr GH IX, σ. 484.
(
9
)	Πρβλ. παράγραφος 56 του γερμανικοί) Νόμου κατά των περιορισμών του ανταγωνισμού.
(
10
)	Πρβλ. υπόθεση 15/63, Rspr GH Χ, σ. 67.
(
11
)	Υπόθεση 6/60, Rspr GH IV 1168
(
12
)	Bundesverwaltungsgericht της 9ης Φεβρουαρίου 1966, Verwaltungsarchiv 67, σ. 76.
(
13
)	Πρβλ. απόφαση του Bundesgerichtshofes της 10ης Μαρτίου 1958, τ. 72, σ. 209· απόφαση του Bundes-verwaltungsgerichts της 3ης Μαΐου 1956, Ent-scheidungen des Bundesverwaltungsgerichts, τ. 3, ο. 258.
(
14
)	Rspr GH IX, σ. 484 επ.
(
15
)	Rspr GH VII, σ. 154.