62021CJ0472_RES
Υπόθεση C‑472/21
Monz Handelsgesellschaft lnternational mbH & Co. KG
κατά
Büchel GmbH & Co. Fahrzeugtechnik KG
(αίτηση του Bundesgerichtshof για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως)
Απόφαση του Δικαστηρίου (πέμπτο τμήμα) της 16ης Φεβρουαρίου 2023
«Προδικαστική παραπομπή – Διανοητική ιδιοκτησία – Σχέδιο ή υπόδειγμα – Οδηγία 98/71/ΕΚ – Άρθρο 3, παράγραφοι 3 και 4 – Προϋποθέσεις προστασίας του συστατικού ενός σύνθετου προϊόντος – Έννοιες της “ορατότητας” και της “συνήθους χρήσεως” – Ορατότητα του συστατικού ενός σύνθετου προϊόντος κατά τη συνήθη χρήση του προϊόντος από τον τελικό καταναλωτή»
Προσέγγιση των νομοθεσιών – Σχέδια ή υποδείγματα – Οδηγία 98/71 – Προϋποθέσεις προστασίας – Σχέδιο ή υπόδειγμα που αποτελεί συστατικό σύνθετου προϊόντος – Νέο συστατικό που έχει ατομικό χαρακτήρα – Συστατικό που πρέπει να παραμένει ορατό κατά τη συνήθη χρήση του προϊόντος – Ορατότητα του συστατικού – Κριτήρια εκτιμήσεως
(Οδηγία 98/71 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, άρθρο 3 § 3)
(βλ. σκέψεις 38-46)
Προσέγγιση των νομοθεσιών – Σχέδια ή υποδείγματα – Οδηγία 98/71 – Προϋποθέσεις προστασίας – Σχέδιο ή υπόδειγμα που αποτελεί συστατικό σύνθετου προϊόντος – Νέο συστατικό που έχει ατομικό χαρακτήρα – Συστατικό που πρέπει να παραμένει ορατό κατά τη συνήθη χρήση του προϊόντος – Συνήθης χρήση του προϊόντος – Έννοια
(Οδηγία 98/71 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, άρθρο 3 §§ 3 και 4)
(βλ. σκέψεις 49, 52-55 και διατακτ.)
Σύνοψη
Η Monz, εταιρία γερμανικού δικαίου, είναι δικαιούχος του σχεδίου ή υποδείγματος που απεικονίζει το κάτω μέρος σέλας ποδηλάτου ή μοτοσικλέτας, το οποίο έχει καταχωριστεί από το 2011 στο Deutsches Patent- und Markenamt (γερμανικό Γραφείο Διπλωμάτων Ευρεσιτεχνίας και Σημάτων, Γερμανία, στο εξής: DPMA).
Η Büchel, εταιρία γερμανικού δικαίου, ζήτησε στις 27 Ιουλίου 2016, από το DPMA, την κήρυξη της ακυρότητας του εν λόγω σχεδίου ή υποδείγματος διότι δεν πληρούσε, κατά την άποψή της, τις απαιτούμενες προϋποθέσεις για να τύχει της έννομης προστασίας που παρέχεται στα σχέδια ή υποδείγματα (
1
). Συγκεκριμένα, το συγκεκριμένο σχέδιο ή υπόδειγμα που εφαρμόζεται σε σέλα ποδηλάτου, η οποία αποτελεί συστατικό σύνθετου προϊόντος, όπως είναι ένα ποδήλατο ή μια μοτοσικλέτα, δεν είναι ορατό κατά τη συνήθη χρήση του προϊόντος αυτού.
Το DPMA απέρριψε την αίτηση για την κήρυξη ακυρότητας, εκτιμώντας ότι δεν συνέτρεχε κανένας λόγος αποκλεισμού του επίμαχου σχεδίου ή υποδείγματος από την έννομη προστασία που παρέχεται στα σχέδια ή υποδείγματα. Έκρινε ότι το συστατικό επί του οποίου εφαρμόζεται το σχέδιο ή υπόδειγμα παραμένει ορατό κατά τη συνήθη χρήση του σύνθετου προϊόντος, η οποία καλύπτει επίσης την αποσυναρμολόγηση και επανασυναρμολόγηση της σέλας που δεν έχει ως σκοπό τη συντήρηση, την εξυπηρέτηση ή την επισκευή.
Το Bundespatentgericht (Ομοσπονδιακό Δικαστήριο Διπλωμάτων Ευρεσιτεχνίας, Γερμανία), κατόπιν προσφυγής που ασκήθηκε ενώπιόν του κατά της αποφάσεως αυτής, κήρυξε την ακυρότητα του επίμαχου σχεδίου ή υποδείγματος, κρίνοντας ότι δεν πληρούσε τις απαιτήσεις νεωτερισμού και ατομικότητας. Κατά την κρίση του, ένα συστατικό που είναι ορατό μόνο σε περίπτωση διαχωρισμού του από το σύνθετο προϊόν δεν πληροί την προϋπόθεση της ορατότητας και δεν μπορεί, επομένως, να τύχει της εν λόγω έννομης προστασίας. Το δικαστήριο αυτό εκτιμά, εξάλλου, ότι μόνον η κίνηση του ποδηλάτου, η επιβίβαση στο ποδήλατο ή η αποβίβαση από αυτό μπορεί να θεωρηθεί συνήθης χρήση και ότι το κάτω μέρος της σέλας δεν είναι ορατό στο πλαίσιο των χρήσεων αυτών.
Στο πλαίσιο αυτό, το Bundesgerichtshof (Ομοσπονδιακό Δικαστήριο, Γερμανία), το οποίο επιλήφθηκε αιτήσεως αναιρέσεως ασκηθείσας από τη Monz, ζήτησε κατ’ ουσίαν από το Δικαστήριο να διευκρινίσει, αφενός, αν η συνδρομή της προϋπόθεσης να είναι ορατό ένα σχέδιο ή υπόδειγμα που εφαρμόζεται ή ενσωματώνεται σε προϊόν το οποίο αποτελεί συστατικό σύνθετου προϊόντος πρέπει να εξετάζεται υπό το πρίσμα ορισμένων συνθηκών χρήσης του σύνθετου προϊόντος ή, αντιθέτως, μόνο με γνώμονα το αν είναι αντικειμενικώς δυνατή η αναγνώριση του σχεδίου ή υποδείγματος το οποίο εφαρμόζεται στο συστατικό που είναι ενσωματωμένο στο σύνθετο προϊόν. Αφετέρου, το αιτούν δικαστήριο διερωτάται, κατ’ ουσίαν, ποια είναι τα κρίσιμα κριτήρια για να χαρακτηρισθεί ως συνήθης η χρήση ενός σύνθετου προϊόντος από τον τελικό καταναλωτή.
Με την προδικαστική του απόφαση, το Δικαστήριο διευκρινίζει, αφενός, την προϋπόθεση που επιβάλλει να είναι ορατό ένα σχέδιο ή υπόδειγμα που εφαρμόζεται ή ενσωματώνεται σε προϊόν το οποίο αποτελεί συστατικό σύνθετου προϊόντος προκειμένου να μπορεί να τύχει της έννομης προστασίας που παρέχεται στα σχέδια ή υποδείγματα και, αφετέρου, τα κριτήρια που χαρακτηρίζουν την έννοια της «συνήθους χρήσεως» του προϊόντος αυτού, κατά το άρθρο 3, παράγραφοι 3 και 4, της οδηγίας 98/71.
Εκτίμηση του Δικαστηρίου
Σε πρώτο στάδιο, το Δικαστήριο επικεντρώνεται στο ζήτημα της ορατότητας ενός συστατικού, αφού ενσωματωθεί σε σύνθετο προϊόν. Κατ’ αρχάς, υπενθυμίζει ότι το άρθρο 3, παράγραφος 3, της οδηγίας 98/71 θεσπίζει ειδικό κανόνα για τα σχέδια ή υποδείγματα που εφαρμόζονται ή ενσωματώνονται σε προϊόν το οποίο αποτελεί συστατικό σύνθετου προϊόντος. Υπογραμμίζει, συναφώς, ότι αντικείμενο έννομης προστασίας των σχεδίων ή υποδειγμάτων αποτελεί η εμφάνιση του συνόλου ή μέρους προϊόντος.
Όσον αφορά τις προϋποθέσεις που πρέπει να πληρούνται προκειμένου να μπορεί η εμφάνιση του συστατικού σύνθετου προϊόντος να τύχει προστασίας ως σχέδιο ή υπόδειγμα, το Δικαστήριο παραπέμπει στην προγενέστερη νομολογία του κατά την οποία το συστατικό αυτό πρέπει να είναι ορατό και να οριοθετείται από χαρακτηριστικά τα οποία συνιστούν την ιδιαίτερη εικόνα του, όπερ προϋποθέτει ότι το εν λόγω συστατικό δεν μπορεί να χαθεί ολοκληρωτικά μέσα στο συνολικό προϊόν. Το Δικαστήριο υπογραμμίζει ότι η νομολογία αυτή, η οποία εντάσσεται στο πλαίσιο της προστασίας των σχεδίων ή υποδειγμάτων την οποία προβλέπει ο κανονισμός 6/2002 (
2
), τυγχάνει επίσης εφαρμογής στο σύστημα προστασίας των σχεδίων ή υποδειγμάτων της οδηγίας 98/71.
Εντούτοις, για να τύχει της έννομης προστασίας των σχεδίων ή υποδειγμάτων, το συστατικό, αφού ενσωματωθεί στο σύνθετο προϊόν, πρέπει να παραμένει ορατό κατά τη συνήθη χρήση του σύνθετου προϊόντος. Επομένως, μια in abstracto εξέταση του ζητήματος αν το συστατικό που είναι ενσωματωμένο στο σύνθετο προϊόν είναι ορατό, χωρίς να γίνεται συσχετισμός με οιαδήποτε συγκεκριμένη περίπτωση χρήσης του σύνθετου προϊόντος, δεν αρκεί για να μπορεί το συστατικό αυτό να τύχει έννομης προστασίας. Πάντως, το άρθρο 3, παράγραφος 3, της οδηγίας 98/71 δεν απαιτεί ένα συστατικό που είναι ενσωματωμένο σε σύνθετο προϊόν να παραμένει ορατό στο σύνολό του σε κάθε περίπτωση χρήσης του σύνθετου προϊόντος.
Επομένως, το ζήτημα αν ένα συστατικό που ενσωματώνεται σε σύνθετο προϊόν είναι ορατό δεν πρέπει να εξετάζεται μόνο βάσει της αντίληψης του τελικού καταναλωτή του σύνθετου προϊόντος, αλλά και βάσει της αντίληψης του εξωτερικού παρατηρητή.
Σε δεύτερο στάδιο, το Δικαστήριο εξετάζει την έννοια της «συνήθους χρήσεως» ενός τέτοιου προϊόντος από τον τελικό καταναλωτή, κατά το άρθρο 3, παράγραφος 4, της οδηγίας 98/71. Όσον αφορά, αφενός, το ζήτημα αν η συνήθης χρήση ενός σύνθετου προϊόντος αντιστοιχεί στη χρήση για την οποία προορίζει το συστατικό ο κατασκευαστής του, στη χρήση για την οποία προορίζει το σύνθετο προϊόν ο κατασκευαστής του ή στην κανονική χρήση του σύνθετου προϊόντος από τον τελικό καταναλωτή, το Δικαστήριο διαπιστώνει ότι η διάταξη αυτή αφορά τη συνήθη χρήση του σύνθετου προϊόντος από τον τελικό καταναλωτή.
Το Δικαστήριο διευκρινίζει, συναφώς, ότι η συνήθης ή κανονική χρήση ενός σύνθετου προϊόντος από τον τελικό καταναλωτή αντιστοιχεί, κατά κανόνα, σε χρήση η οποία συνάδει με τον προορισμό του σύνθετου προϊόντος κατά τη βούληση του κατασκευαστή ή του σχεδιαστή του. Εντούτοις, η βούληση του νομοθέτη της Ένωσης ήταν να αναφερθεί στην κανονική χρήση του σύνθετου προϊόντος από τον τελικό καταναλωτή, με σκοπό να αποκλείσει οιαδήποτε χρήση του σύνθετου προϊόντος σε άλλα στάδια των εμπορικών συναλλαγών και να αποφευχθεί, ως εκ τούτου, η καταστρατήγηση της προϋπόθεσης που επιβάλλει να είναι ορατό το σχέδιο ή υπόδειγμα. Επομένως, η εκτίμηση της συνήθους χρήσεως ενός σύνθετου προϊόντος δεν μπορεί να στηρίζεται μόνο στη βούληση του κατασκευαστή του συστατικού ή του σύνθετου προϊόντος.
Αφετέρου, όσον αφορά το ζήτημα ποια χρήση σύνθετου προϊόντος από τον τελικό καταναλωτή συνιστά «συνήθη χρήση», κατά την έννοια του άρθρου 3, παράγραφος 4, της οδηγίας 98/71, το Δικαστήριο εκτιμά ότι το γεγονός ότι η διάταξη αυτή δεν διευκρινίζει ποιο είδος χρήσης σύνθετου προϊόντος εμπίπτει στην έννοια αυτή, αλλά αναφέρεται, γενικώς, στη χρήση σύνθετου προϊόντος από τον τελικό καταναλωτή, συνηγορεί υπέρ της ευρείας ερμηνείας της εν λόγω έννοιας. Συναφώς, λαμβανομένου υπόψη του γεγονότος ότι, στην πράξη, η χρήση ενός προϊόντος στο πλαίσιο της κύριας λειτουργίας του απαιτεί συχνά διάφορες πράξεις οι οποίες μπορούν να εκτελεστούν πριν ή μετά την εκπλήρωση της κύριας λειτουργίας του προϊόντος, το Δικαστήριο καταλήγει στο συμπέρασμα ότι η συνήθης χρήση σύνθετου προϊόντος καλύπτει όλες αυτές τις πράξεις, πλην των ρητώς εξαιρούμενων, ήτοι των πράξεων που αφορούν τη συντήρηση, την εξυπηρέτηση και τις εργασίες επισκευής.
Επομένως, η έννοια της «συνήθους χρήσεως» πρέπει να καλύπτει τις πράξεις που συνδέονται με την κανονική χρήση ενός προϊόντος καθώς και άλλες πράξεις που μπορούν ευλόγως να εκτελεστούν κατά τη χρήση αυτή και οι οποίες θεωρούνται κανονικές κατά την αντίληψη του τελικού καταναλωτή, περιλαμβανομένων και εκείνων που μπορούν να εκτελεστούν πριν ή μετά την εκπλήρωση της κύριας λειτουργίας του προϊόντος, όπως είναι η αποθήκευση και η μεταφορά του.
Κατόπιν των προεκτεθέντων, το Δικαστήριο αποφαίνεται ότι η συνδρομή της προϋπόθεσης να είναι ορατό ένα σχέδιο ή υπόδειγμα που εφαρμόζεται ή ενσωματώνεται σε προϊόν το οποίο αποτελεί συστατικό σύνθετου προϊόντος πρέπει να εξετάζεται υπό το πρίσμα μιας περίπτωσης συνήθους χρήσεως του σύνθετου προϊόντος με τέτοιο τρόπο ώστε το οικείο συστατικό, αφού ενσωματωθεί στο εν λόγω προϊόν, να παραμένει ορατό κατά τη χρήση αυτή. Για τον σκοπό αυτόν, το ζήτημα αν ένα συστατικό σύνθετου προϊόντος είναι ορατό κατά τη συνήθη χρήση του από τον τελικό καταναλωτή πρέπει να εκτιμάται βάσει της αντίληψης του τελικού καταναλωτή και ενός εξωτερικού παρατηρητή. Η δε συνήθης χρήση πρέπει να καλύπτει τις πράξεις που εκτελούνται κατά την κύρια χρήση ενός σύνθετου προϊόντος καθώς και εκείνες που πρέπει κανονικά να εκτελεί ο τελικός καταναλωτής στο πλαίσιο μιας τέτοιας χρήσης, πλην της συντήρησης, της εξυπηρέτησης και των εργασιών επισκευής.
(
1
)	Κατά την έννοια του άρθρου 4 του Gesetz über den rechtlichen Schutz von Design (νόμου για την προστασία των σχεδίων), της 24ης Φεβρουαρίου 2014 (BGBl. 2014 I, σ. 122), με τον οποίο μεταφέρθηκε στην εσωτερική έννομη τάξη η οδηγία 98/71/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 13ης Οκτωβρίου 1998, για τη νομική προστασία σχεδίων και υποδειγμάτων (ΕΕ 1998, L 289, σ. 28).
(
2
)	Κανονισμός (ΕΚ) 6/2002 του Συμβουλίου, της 12ης Δεκεμβρίου 2001, για τα κοινοτικά σχέδια και υποδείγματα (ΕΕ 2002, L 3, σ. 1).