Προσωρινό κείμενο
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ
ΝΙΚΟΛΑ ΑΙΜΙΛΙΟΥ
της 4ης Σεπτεμβρίου 2025 (1)
Υπόθεση C‑155/24
Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit,
Staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,
Philip Morris Benelux BV,
Philip Morris Investments BV,
JT International Company Netherlands BV,
Vereniging Nederlandse Sigaretten- & Kerftabakfabrikanten,
Van Nelle Tabak Nederland BV,
British American Tobacco International (Holdings) BV
κατά
Stichting Rookpreventie Jeugd
[αίτηση
του
College van Beroep voor het bedrijfsleven (διοικητικού
εφετείου
αρμόδιου
επί
οικονομικών
υποθέσεων, Κάτω
Χώρες) για
την
έκδοση
προδικαστικής
αποφάσεως]
« Προδικαστική παραπομπή – Προσέγγιση των νομοθεσιών – Κατασκευή και πώληση προϊόντων καπνού – Οδηγία 2014/40/ΕΕ – Μέγιστα επίπεδα εκπομπών – Μέθοδος μέτρησης – Μέτρηση εκπομπών βάσει των προτύπων ISO – Άρθρο 4, παράγραφος 1, της οδηγίας 2014/40 – Πρότυπα μη δημοσιευμένα στην Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης – Αντιτάξιμο των προτύπων ISO στα οποία παραπέμπει το άρθρο 4, παράγραφος 1, της οδηγίας 2014/40 – Συμπεράσματα συναγόμενα από την απόφαση Stichting Rookpreventie Jeugd κ.λπ. (C‑160/20, EU:C:2022:101) »
I.      Εισαγωγή
1.        Με την υπό κρίση αίτηση προδικαστικής αποφάσεως το Δικαστήριο καλείται να διευκρινίσει, κατ’ ουσίαν, τη μέθοδο που πρέπει να εφαρμοστεί προκειμένου να διαπιστωθεί αν τα τσιγάρα που διατίθενται στην αγορά κράτους μέλους δεν υπερβαίνουν τα μέγιστα επίπεδα εκπομπών πίσσας, νικοτίνης και μονοξειδίου του άνθρακα τα οποία καθορίζονται στην οδηγία 2014/40/ΕΕ (στο εξής: μέγιστα επίπεδα εκπομπών) (2). Πρόκειται για τη δεύτερη αίτηση προδικαστικής αποφάσεως που υποβάλλεται στο πλαίσιο της ίδιας εθνικής ένδικης διαδικασίας.
2.        Προκειμένου να γίνουν αντιληπτοί οι λόγοι υποβολής των προδικαστικών ερωτημάτων, επισημαίνεται ότι η οδηγία 2014/40 προβλέπει επίσης τις μεθόδους με τις οποίες πρέπει να διαπιστώνεται η τήρηση των ανωτέρω επιπέδων. Για τον σκοπό αυτόν, η οδηγία παραπέμπει σε διάφορα πρότυπα του Διεθνούς Οργανισμού Τυποποίησης (στο εξής: ISO) τα οποία, μέχρι σήμερα, δεν έχουν δημοσιευθεί στην Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης (στο εξής: Επίσημη Εφημερίδα). Όπως θα εξηγήσω λεπτομερέστερα, τούτο οφείλεται στο γεγονός ότι τα πρότυπα αυτά προστατεύονται από τα δικαιώματα διανοητικής ιδιοκτησίας που προβάλλει ο ISO.
3.        Με την απόφασή του στην υπόθεση Stichting Rookpreventie Jeugd κ.λπ., το Δικαστήριο επιβεβαίωσε ότι η οδηγία 2014/40 καθιστά τη χρήση των προτύπων αυτών υποχρεωτική (3). Ωστόσο, έκρινε επίσης ότι εφόσον τα πρότυπα αυτά δεν έχουν δημοσιευθεί στην Επίσημη Εφημερίδα, δεν μπορούν να αντιταχθούν «στους ιδιώτες εν γένει», ενώ μπορούν να αντιταχθούν στις «επιχειρήσεις» (οι οποίες κατασκευάζουν ή διαθέτουν στην αγορά τσιγάρα) στις περιπτώσεις που οι τελευταίες έχουν πρόσβαση σε αυτά(4). Συνεπώς, το Δικαστήριο έκρινε, κατ’ ουσίαν, ότι η τήρηση των μέγιστων επιπέδων εκπομπών μπορεί να ελεγχθεί χωρίς να ληφθούν υπόψη τα πρότυπα ISO, εφόσον αποδειχθεί ότι τα πρότυπα αυτά δεν μπορούν να αντιταχθούν στον ενδιαφερόμενο (5).
4.        Η διευκρίνιση αυτή αποτελούσε μέρος της απάντησης που δόθηκε στο Rechtbank Rotterdam (πρωτοδικείο Ρότερνταμ, Κάτω Χώρες), το οποίο επιλήφθηκε προσφυγής που ασκήθηκε, μεταξύ άλλων, από το Stichting Rookpreventie Jeugd (Ίδρυμα για την πρόληψη του καπνίσματος στους νέους, Κάτω Χώρες, στο εξής: Ίδρυμα). Το Ίδρυμα ισχυρίστηκε ότι τα τσιγάρα που διατίθεντο στην εθνική αγορά υπερέβαιναν τα μέγιστα επίπεδα εκπομπών όταν ο έλεγχος διενεργούνταν με μέθοδο διαφορετική (και, όπως αντιλαμβάνομαι, αυστηρότερη) από τα πρότυπα ISO στα οποία παραπέμπει το άρθρο 4, παράγραφος 1, της οδηγίας 2014/40. Στηριζόμενο στην απάντηση του Δικαστηρίου, το ως άνω εθνικό δικαστήριο εξέδωσε απόφαση για την απόσυρση των εν λόγω τσιγάρων από την αγορά.
5.        Κατά της απόφασης αυτής ασκήθηκε έφεση, μεταξύ άλλων, από διάφορους κατασκευαστές τσιγάρων, ενώπιον του College van Beroep voor het bedrijfsleven (διοικητικού εφετείου αρμόδιου επί οικονομικών υποθέσεων, Κάτω Χώρες), το οποίο διατηρεί αμφιβολίες ως προς τις συνέπειες της απόφασης του Δικαστηρίου.
6.        Διερωτάται, μεταξύ άλλων, αν το συμπέρασμα ότι τα επίμαχα πρότυπα ISO δεν μπορούν να αντιταχθούν «στους ιδιώτες εν γένει» ισχύει στην περίπτωση που ενδιαφερόμενος, όπως το Ίδρυμα, έχει πρόσβαση σε αυτά. Επιπλέον, ζητεί να διευκρινιστεί αν ο εν λόγω ενδιαφερόμενος έχει δικαίωμα, βάσει της οδηγίας 2014/40, να απαιτήσει την τήρηση των μέγιστων επιπέδων εκπομπών (με την εφαρμογή εναλλακτικής μεθόδου μέτρησης). Διερωτάται επίσης ως προς τις συνέπειες που επιφέρει για τους κατασκευαστές τσιγάρων η ενδεχόμενη διαπίστωση ότι τα τσιγάρα (μολονότι διατίθενται στην αγορά σύμφωνα με τις απαιτήσεις της οδηγίας 2014/40) υπερβαίνουν τα μέγιστα επίπεδα εκπομπών, εφόσον η μέτρηση διενεργηθεί με μια τέτοια εναλλακτική μέθοδο.
7.        Συνεπώς, πέραν της μεθόδου που πρέπει να χρησιμοποιηθεί προκειμένου να εξακριβωθεί αν τα τσιγάρα που διατίθενται στην αγορά δεν υπερβαίνουν τα μέγιστα επίπεδα εκπομπών πίσσας, νικοτίνης και μονοξειδίου του άνθρακα, η υπό κρίση αίτηση προδικαστικής αποφάσεως εγείρει το ζήτημα των έννομων αποτελεσμάτων, εντός της έννομης τάξης της Ένωσης, των τεχνικών προτύπων, τα οποία θεσπίστηκαν εκτός του θεσμικού πλαισίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης και των οποίων η χρήση κατέστη υποχρεωτική ενώ το περιεχόμενό τους εξακολουθεί να μην έχει δημοσιευθεί στην Επίσημη Εφημερίδα. Εξίσου σημαντικό είναι ότι αφορά το ευρύτερο ζήτημα της ασφάλειας δικαίου που πρέπει να απολαύουν όσοι, κατά κανόνα, συμμορφώνονται με δεσμευτικούς κανόνες δικαίου και εξετάζει τη θεμελιώδη παραδοχή της ελεύθερης πρόσβασης στο δίκαιο.
II.    Το νομικό πλαίσιο
Α.      Το δίκαιο της Ένωσης
8.        Η αιτιολογική σκέψη 8 της οδηγίας 2014/40 αναφέρει ότι «σύμφωνα με το άρθρο 114
παράγραφος 3 της Συνθήκης για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΣΛΕΕ), θα πρέπει να ληφθεί ως βάση για νομοθετικές προτάσεις ένα υψηλό επίπεδο προστασίας της υγείας και, ιδίως, θα πρέπει να ληφθούν υπόψη τυχόν νέες εξελίξεις που βασίζονται σε επιστημονικά δεδομένα. Τα προϊόντα καπνού δεν είναι συνήθη εμπορεύματα και, λόγω των ιδιαίτερα επιβλαβών συνεπειών του καπνού στην ανθρώπινη υγεία, η προστασία της υγείας θα πρέπει να έχει υψηλή προτεραιότητα, ιδίως για τη μείωση του επιπολασμού του καπνίσματος μεταξύ των νέων».
9.        Κατά το άρθρο 1 της οδηγίας 2014/40, στόχος της είναι «η προσέγγιση των νομοθετικών, κανονιστικών και διοικητικών διατάξεων των κρατών μελών που αφορούν:
(α)      τα συστατικά και τις εκπομπές των προϊόντων καπνού και τις συναφείς υποχρεώσεις κοινοποιήσεων, συμπεριλαμβανομένων των μέγιστων επιπέδων εκπομπών σε πίσσα, νικοτίνη και μονοξείδιο του άνθρακα,
[…]·
προκειμένου να διευκολυνθεί η ομαλή λειτουργία της εσωτερικής αγοράς για τον καπνό και τα συναφή προϊόντα, λαμβάνοντας ως βάση ένα υψηλό επίπεδο προστασίας της ανθρώπινης υγείας, ιδίως για τους νέους, και να τηρηθούν οι υποχρεώσεις της Ένωσης κατά τη σύμβαση-πλαίσιο του ΠΟΥ για τον έλεγχο του καπνού (“ΣΠΕΚ”)».
10.      Κατά το άρθρο 2, σημείο 10, της οδηγίας 2014/40 ως «τσιγάρο» νοείται ο «κύλινδρος καπνού που μπορεί να καταναλωθεί μέσω διαδικασίας καύσης και ορίζεται περαιτέρω στο άρθρο 3
παράγραφος 1 της οδηγίας 2011/64/ΕΕ του Συμβουλίου» (6).
11.      Κατά το άρθρο 2, σημείο 21, της οδηγίας 2014/40 ως «εκπομπές» νοούνται οι «ουσίες που εκλύονται όταν ένα προϊόν καπνού ή συναφές προϊόν χρησιμοποιείται σύμφωνα με τον προορισμό του, όπως οι ουσίες που βρίσκονται στον εκλυόμενο καπνό ή ουσίες που εκλύονται κατά τη διαδικασία χρήσης μη καπνιζόμενων προϊόντων καπνού».
12.      Το άρθρο 3 της ίδιας οδηγίας αφορά τα «μέγιστα επίπεδα εκπομπών για πίσσα, νικοτίνη, μονοξείδιο του άνθρακα και άλλες ουσίες». Προβλέπει τα εξής:
«1.      Τα μέγιστα επίπεδα εκπομπών των τσιγάρων που διατίθενται στην αγορά ή κατασκευάζονται στα κράτη μέλη (“μέγιστα επίπεδα εκπομπών”) δεν υπερβαίνουν:
(α)      τα 10 mg πίσσας ανά τσιγάρο,
(β)      το 1 mg νικοτίνης ανά τσιγάρο,
(γ)      τα 10 mg μονοξειδίου του άνθρακα ανά τσιγάρο.
2.      Η Επιτροπή εξουσιοδοτείται να εκδίδει πράξεις κατ’ εξουσιοδότηση, σύμφωνα με το άρθρο 27, για τη μείωση των μέγιστων επιπέδων εκπομπών που προβλέπονται στην παράγραφο 1, όπου κρίνεται απαραίτητο με βάση διεθνώς συμφωνημένα πρότυπα.
[…]»
13.      Το άρθρο 4 της οδηγίας 2014/40 αφορά τις «[μεθόδους] μέτρησης». Έχει ως εξής:
«1.      Οι εκπομπές πίσσας, νικοτίνης και μονοξειδίου του άνθρακα των τσιγάρων μετρούνται βάσει του προτύπου ISO 4387 για την πίσσα, του προτύπου ISO 10315 για τη νικοτίνη και του προτύπου ISO 8454 για το μονοξείδιο του άνθρακα.
Η ακρίβεια των μετρήσεων όσον αφορά την πίσσα, τη νικοτίνη και το μονοξείδιο του άνθρακα προσδιορίζεται σύμφωνα με το πρότυπο ISO 8243.
[…]
3.      Η Επιτροπή εξουσιοδοτείται να εκδίδει πράξεις κατ’ εξουσιοδότηση, σύμφωνα με το άρθρο 27, για την προσαρμογή των μεθόδων μέτρησης των εκπομπών πίσσας, νικοτίνης και μονοξειδίου του άνθρακα, εφόσον κρίνεται απαραίτητο, με βάση επιστημονικές και τεχνικές εξελίξεις ή διεθνώς συμφωνημένα πρότυπα.
[…]»
14.      Το άρθρο 24, παράγραφος 1, της οδηγίας 2014/40 φέρει τον τίτλο «Ελεύθερη κυκλοφορία» και ορίζει ότι «τα κράτη μέλη δεν μπορούν, λόγω ανησυχιών που σχετίζονται με πτυχές που ρυθμίζει η [οδηγία 2014/40], και με την επιφύλαξη των παραγράφων 2 και 3 του παρόντος άρθρου, να απαγορεύουν ή να περιορίζουν τη διάθεση στην αγορά προϊόντων καπνού ή συναφών προϊόντων που συμμορφώνονται με την παρούσα οδηγία».
Β.      Το εθνικό δίκαιο
15.      Το άρθρο 2.1 του Besluit van 14 oktober 2015, houdende samenvoeging van de algemene maatregelen van bestuur op basis van de Tabakswet tot één besluit (Tabaks- en rookwarenbesluit) [διατάγματος της 14ης Οκτωβρίου 2015 για τη σύνοψη των γενικών διοικητικών μέτρων βάσει του καπνικού νόμου σε ενιαίο διάταγμα (διάταγμα για τον καπνό και τα προϊόντα καπνού, στο εξής: διάταγμα)] προβλέπει ότι «τα μέγιστα επίπεδα εκπομπών ενός τσιγάρου που κατασκευάζεται ή διατίθεται στην αγορά πρέπει να είναι σύμφωνα προς το άρθρο 3, παράγραφος 1, της [οδηγίας 2014/40]».
16.      Το άρθρο 2.1 της Regeling van de Staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport van 10 mei 2016 houdende regels inzake de productie, de presentatie en de verkoop van tabaksproducten en aanverwante producten (Tabaks- en rookwarenregeling) (απόφασης του Υπουργού Δημόσιας Υγείας, Ευζωίας και Αθλητισμού, της 10ης Μαΐου 2016, σχετικά με τους κανόνες για την παραγωγή, την παρουσίαση και την πώληση των προϊόντων καπνού και συναφών προϊόντων, στο εξής: υπουργική απόφαση για τον καπνό και τα προϊόντα καπνού) προβλέπει τα εξής:
«1.      Οι μέθοδοι εξέτασης με τις οποίες προσδιορίζεται επαρκώς αν ένα τσιγάρο πληροί τις απαιτήσεις του άρθρου 2.1, παράγραφος 1, του διατάγματος αποτελούν μέτρα που αντιστοιχούν στα ακόλουθα πρότυπα:
a.      NEN‑ISO 4387:2000/A1:2008 Τσιγάρα – Προσδιορισμός, όσον αφορά το επίπεδο εκπομπής πίσσας, της ολικής σωματιδιακής ύλης και της άνευ νικοτίνης άνυδρης σωματιδιακής ύλης με χρήση μηχανής καπνίσματος·
b.      NEN‑ISO 10315:2013 Τσιγάρα – Προσδιορισμός, όσον αφορά το επίπεδο εκπομπής νικοτίνης, της νικοτίνης σε συμπυκνώματα καπνού – Μέθοδος αέριας χρωματογραφίας·
c.      NEN‑ISO 8454:2007/A1:2009 Τσιγάρα – Προσδιορισμός, όσον αφορά το επίπεδο εκπομπής μονοξειδίου του άνθρακα, του μονοξειδίου του άνθρακα σε αέρια φάση του καπνού τσιγάρου – Μέθοδος IRND.
2.      Τα αποτελέσματα των μετρήσεων επαληθεύονται κατά το πρότυπο NEN ISO 8243:2013 Τσιγάρα – Δειγματοληψία.»
III. Τα πραγματικά περιστατικά, η διαδικασία ενώπιον των εθνικών δικαστηρίων και τα προδικαστικά ερωτήματα
17.      Η υπόθεση της κύριας δίκης άρχισε με επιστολή του Ιδρύματος, της 31ης Ιουλίου 2018, με την οποία το Ίδρυμα ζήτησε από την Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (Ολλανδική Αρχή Ασφάλειας Τροφίμων και Καταναλωτικών Προϊόντων, στο εξής: NVWA) να διασφαλίσει ότι τα τσιγάρα φίλτρου που διατίθενται στην αγορά των Κάτω Χωρών δεν υπερβαίνουν, όταν χρησιμοποιούνται σύμφωνα με τον προορισμό τους, τα μέγιστα επίπεδα εκπομπών τα οποία καθορίζονται στο άρθρο 3, παράγραφος 1, της οδηγίας 2014/40 και τα οποία μετρούνται βάσει μιας μεθόδου θεωρούμενης ευρέως από την επιστημονική κοινότητα ως η πλησιέστερη προς την χρήση των τσιγάρων σύμφωνα με τον προορισμό τους.
18.      Κατά το Ίδρυμα, τα πρότυπα μέτρησης ISO στα οποία παραπέμπει το άρθρο 4, παράγραφος 1, της οδηγίας 2014/40 δεν αντικατοπτρίζουν την χρήση των τσιγάρων σύμφωνα με τον προορισμό τους καθόσον δεν λαμβάνουν υπόψη τον τρόπο με τον οποίο καπνίζεται ένα τσιγάρο, ήτοι ότι οι μικρές οπές αερισμού στο φίλτρο καλύπτονται από τα χείλη και τα δάχτυλα του καπνιστή.
19.      Το Ίδρυμα επικαλέστηκε μελέτη που πραγματοποιήθηκε το 2018 από το Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (Εθνικό ίδρυμα για τη δημόσια υγεία και το περιβάλλον, Κάτω Χώρες, στο εξής: RIVM, μελέτη του RIVM) σύμφωνα με την οποία σημειώνεται σημαντική υπέρβαση των μέγιστων επιπέδων εκπομπών όταν οι εκπομπές μετρούνται με την αποκαλούμενη μέθοδο Canadian Intense. Συνεπώς, ζήτησε από την NVWA να αποσύρει από την εθνική αγορά τα τσιγάρα φίλτρου που υπερέβαιναν τα μέγιστα επίπεδα εκπομπών.
20.      Η NVWA απέρριψε το αίτημα αυτό διευκρινίζοντας, κατ’ ουσίαν, ότι δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί άλλη μέθοδος πέραν της μνημονευόμενης στο άρθρο 4, παράγραφος 1, της οδηγίας 2014/40.
21.      Το Ίδρυμα (και διάφοροι άλλοι φορείς) άσκησαν προσφυγή ενώπιον του rechtbank Rotterdam (πρωτοδικείου Ρότερνταμ). Η Vereniging Nederlandse Sigaretten - & Kerftabakfabrikanten (ένωση Ολλανδών κατασκευαστών τσιγάρων και προϊόντων καπνού, στο εξής: VSK) υπέβαλε αίτηση παρέμβασης στη διαδικασία η οποία έγινε δεκτή. Με απόφαση της 20ής Μαρτίου 2020, το ανωτέρω δικαστήριο υπέβαλε στο Δικαστήριο διάφορα προδικαστικά ερωτήματα σχετικά με το κύρος και την ερμηνεία του άρθρου 4, παράγραφος 1, της οδηγίας 2014/40.
22.      Το Δικαστήριο απάντησε στα ερωτήματα αυτά με την απόφαση Stichting Rookpreventie Jeugd κ.λπ., σύνοψη της οποίας παρατίθεται στα σημεία 3 και 4 των παρουσών προτάσεων και την οποία θα εξετάσω λεπτομερέστερα στη συνέχεια.
23.      Βάσει της απόφασης αυτής, το rechtbank Rotterdam (πρωτοδικείο Ρότερνταμ) έκρινε με την απόφασή του, της 4ης Νοεμβρίου 2022, ότι οι εθνικές διατάξεις που εφαρμόζουν τα επίμαχα πρότυπα μέτρησης ISO δεν μπορούν να αντιταχθούν στο Ίδρυμα ως ιδιώτη εν γένει και ότι η μέθοδος που περιγράφεται στις διατάξεις αυτές δεν συνάδει με την οδηγία 2014/40, δεδομένου ότι δεν μετρά τα επίπεδα εκπομπών που εκλύονται από το τσιγάρο όταν χρησιμοποιείται σύμφωνα με τον προορισμό του.
24.      Κατά το δικαστήριο αυτό, ελλείψει μεθόδου μέτρησης σύμφωνης προς την οδηγία 2014/40, δεν ήταν δυνατόν να διαπιστωθεί αν τα τσιγάρα φίλτρου που πωλούνται στις Κάτω Χώρες δεν υπερβαίνουν τα μέγιστα επίπεδα εκπομπών. Λαμβάνοντας υπόψη τη μελέτη του RIVM και τη μέθοδο Canadian Intense, το rechtbank Rotterdam (πρωτοδικείο Ρότερνταμ) κατέληξε στο συμπέρασμα ότι υπήρχαν σοβαρές ενδείξεις ότι τα τσιγάρα που διατίθεντο στην αγορά υπερέβαιναν τα εν λόγω επίπεδα. Συνεπώς, δέχθηκε την προσφυγή του Ιδρύματος.
25.      Κατά της απόφασης αυτής άσκησαν έφεση η NVWA, ο Staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (Υφυπουργός Υγείας, Πρόνοιας και Αθλητισμού, Κάτω Χώρες, στο εξής: Υφυπουργός), η VSK και οι ακόλουθοι διάδικοι (στο εξής, από κοινού: οι οικείοι παραγωγοί καπνού της κύριας δίκης): Philip Morris Benelux BV και Philip Morris Investments BV (στο εξής, από κοινού: Philip Morris), JT International Company Netherlands BV (στο εξής: JTI), Van Nelle Tabak Nederland BV, η οποία λειτουργεί υπό την εμπορική επωνυμία Imperial Tobacco Nederland (στο εξής: Imperial) και British American Tobacco International (Holdings) BV (στο εξής: BAT).
26.      Με έγγραφο της 10ης Μαΐου 2023, η NVWA και ο Υφυπουργός παρουσίασαν τα αποτελέσματα μιας νέας μελέτης που πραγματοποίησε το RIVM για λογαριασμό της NVWA σχετικά με τα επίπεδα εκπομπών των τσιγάρων φίλτρου που διατίθενται στις Κάτω Χώρες, τα οποία μετρήθηκαν με τη μέθοδο TobLabNet (Εργαστηριακό δίκτυο καπνού) SOP 01 (Standard operating procedure for intense smoking of cigarettes) του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (στο εξής: ΠΟΥ). Τα αποτελέσματα αυτά έδειξαν υπέρβαση των μέγιστων επιπέδων εκπομπών.
27.      Υπό τις συνθήκες αυτές, το College van Beroep voor het bedrijfsleven (διοικητικό εφετείο αρμόδιο επί οικονομικών υποθέσεων) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
«1)      Έχει το άρθρο 4, παράγραφος 1, της οδηγίας [2014/40] την έννοια ότι τα πρότυπα ISO που δεν έχουν δημοσιευθεί στην [Επίσημη Εφημερίδα] δεν μπορούν σε καμία περίπτωση να αντιταχθούν στους ιδιώτες, συμπεριλαμβανομένου του Stichting, ακόμη και όταν ο συγκεκριμένος ιδιώτης ήταν σε θέση να λάβει γνώση των προτύπων αυτών και να τα αποκτήσει (έναντι πληρωμής);
2)      Έχει το μη αντιτάξιμο του άρθρου 4, παράγραφος 1, της οδηγίας [2014/40] στους ιδιώτες, στο μέτρο που η διάταξη αυτή παραπέμπει σε πρότυπα ISO που δεν έχουν δημοσιευθεί στην [Επίσημη Εφημερίδα], την έννοια: της απαγόρευσης της στέρησης του δικαιώματος να ζητείται η επιβολή των μέγιστων επιπέδων εκπομπών πίσσας, νικοτίνης και μονοξειδίου του άνθρακα που προβλέπονται στο άρθρο 3, παράγραφος 1, της οδηγίας [2014/40];
3)      Έχει η φράση “χρησιμοποιείται σύμφωνα με τον προορισμό του” στον ορισμό των “εκπομπών” του άρθρου 2, σημείο 21, της οδηγίας [2014/40] την έννοια ότι αφορά χρήση κατά τρόπο όσο το δυνατόν πλησιέστερο στις συνήθειες καπνίσματος του ανθρώπου, οπότε η μέτρηση θα πρέπει να λαμβάνει υπόψη τη μερική τουλάχιστον κάλυψη των μικρών οπών αερισμού στο φίλτρο των τσιγάρων και/ή τον όγκο του καπνού και τη συχνότητα εισπνοής του, ή η φράση αυτή αφορά μόνον τον τρόπο κατανάλωσης των τσιγάρων μέσω διαδικασίας καύσης;
4)      Αν, με βάση την απάντηση στο τρίτο ερώτημα, τα πρότυπα ISO που αναφέρονται στο άρθρο 4, παράγραφος 1, της οδηγίας 2014/40/ΕΕ δεν είναι κατάλληλα για τη μέτρηση των επιπέδων εκπομπών: α) Συνεπάγεται ο σκοπός της επίτευξης υψηλού επιπέδου προστασίας της δημόσιας υγείας, ιδίως για τους νέους, τον οποίο επιδιώκει η οδηγία [2014/40], ότι οι αρχές της ασφάλειας δικαίου και της σαφήνειας του νόμου δεν απαγορεύουν να αντιτάσσεται στους παραγωγούς καπνού η εφαρμογή εναλλακτικής μεθόδου μέτρησης;
Αν, λαμβανομένων υπόψη των αρχών της ασφάλειας δικαίου και της σαφήνειας του νόμου, στο τέταρτο ερώτημα, υπό αʹ, δοθεί καταφατική απάντηση:
β)      επιτρέπεται στα κράτη μέλη να θεσπίζουν ή να εφαρμόζουν από μόνα τους εναλλακτική μέθοδο μέτρησης, εν ανάγκη μόνον προσωρινά, την οποία (επίσης) μπορούν να αντιτάσσουν στους παραγωγούς καπνού και
γ)      πώς συμβιβάζεται η εφαρμογή εναλλακτικής μεθόδου μέτρησης με τον σκοπό της (μέγιστης) εναρμόνισης και της διευκόλυνσης της ομαλής λειτουργίας της εσωτερικής αγοράς που επιδιώκει η οδηγία [2014/40];
5) α)      Εξακολουθούν να ισχύουν πλήρως τα μέγιστα επίπεδα εκπομπών που καθορίζονται στο άρθρο 3, παράγραφος 1, της οδηγίας [2014/40] όταν πρέπει να εφαρμοσθεί εναλλακτική μέθοδος μέτρησης;
Σε περίπτωση αρνητικής απαντήσεως στο πέμπτο ερώτημα, υπό αʹ:
β)      Επιτρέπεται στα κράτη μέλη να καθορίζουν ή να εφαρμόζουν από μόνα τους εναλλακτικά μέγιστα επίπεδα εκπομπών, εν ανάγκη μόνον προσωρινά, τα οποία (επίσης) μπορούν να αντιτάσσουν στους παραγωγούς καπνού και
γ)      πώς συμβιβάζεται η εφαρμογή εναλλακτικών μέγιστων επιπέδων εκπομπών με τον σκοπό της (μέγιστης) εναρμόνισης και της διευκόλυνσης της ομαλής λειτουργίας της εσωτερικής αγοράς που επιδιώκει η οδηγία [2014/40];
6)
α)      Αν επιτρέπεται στα κράτη μέλη να θεσπίζουν ή να εφαρμόζουν εναλλακτική μέθοδο μέτρησης η οποία μπορεί να αντιτάσσεται στους παραγωγούς καπνού, συνεπάγεται ο σκοπός της επίτευξης υψηλού επιπέδου προστασίας της δημόσιας υγείας, ιδίως για τους νέους, τον οποίο επιδιώκει η οδηγία [2014/40], σε συνδυασμό με το άρθρο 23, παράγραφος 2, της οδηγίας αυτής, ότι τα τσιγάρα που διατίθενται στο εμπόριο στις Κάτω Χώρες πρέπει να αποσύρονται από την αγορά μέχρις ότου θεσπισθεί νέα μέθοδος μέτρησης και, ως εκ τούτου, δεν είναι δυνατόν να διαπιστωθεί αν τα τσιγάρα, όταν χρησιμοποιούνται σύμφωνα με τον προορισμό τους, δεν υπερβαίνουν τα μέγιστα επίπεδα εκπομπών;
Σε περίπτωση καταφατικής απαντήσεως στο έκτο ερώτημα, υπό αʹ:
β)      έχουν οι παραγωγοί καπνού στην περίπτωση αυτή δικαίωμα σε μεταβατική περίοδο;
7)      Αν έχει θεσπισθεί ή εφαρμόζεται εναλλακτική μέθοδος μέτρησης, ενδεχομένως σε συνδυασμό με εναλλακτικά μέγιστα επίπεδα εκπομπών, έχουν οι παραγωγοί καπνού στην περίπτωση αυτή δικαίωμα σε μεταβατική περίοδο κατά τη διάρκεια της οποίας να μπορέσουν να προσαρμοσθούν σε αυτή την εναλλακτική μέθοδο μέτρησης και στα τυχόν εναλλακτικά μέγιστα επίπεδα εκπομπών;»
28.      Γραπτές παρατηρήσεις κατέθεσαν το Stichting Rookpreventie Jeugd, η Philip Morris, η JTI, η Imperial, η BAT, η Ολλανδική, η Βουλγαρική, η Τσεχική, η Ουγγρική και η Πορτογαλική Κυβέρνηση καθώς και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Οι εν λόγω ενδιαφερόμενοι, εξαιρουμένης της Τσεχικής, της Ουγγρικής και της Πορτογαλικής Κυβέρνησης, διατύπωσαν προφορικές παρατηρήσεις κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση που έλαβε χώρα στις 10 Μαρτίου 2025.
IV.    Εκτίμηση
29.      Με τα προδικαστικά ερωτήματα, το αιτούν δικαστήριο διερωτάται, κατ’ ουσίαν, ως προς τις ακριβείς συνέπειες που απορρέουν από την απόφαση Stichting Rookpreventie Jeugd κ.λπ.
30.      Ειδικότερα, με το πρώτο προδικαστικό ερώτημα ζητεί να διευκρινιστεί αν το συναχθέν με την απόφαση αυτή συμπέρασμα ότι τα πρότυπα μέτρησης ISO στα οποία παραπέμπει το άρθρο 4, παράγραφος 1, της οδηγίας 2014/40 δεν μπορούν να αντιταχθούν «στους ιδιώτες εν γένει» ισχύει όταν ο ενδιαφερόμενος (όπως το Ίδρυμα) μπορούσε να έχει πρόσβαση σε αυτά και, με το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα, αν, στην περίπτωση που επιβεβαιωθεί ότι τα ως άνω πρότυπα ISO δεν μπορούν να αντιταχθούν στον εν λόγω ενδιαφερόμενο, ο τελευταίος αντλεί από την οδηγία 2014/40 το δικαίωμα να απαιτήσει, κατ’ ουσίαν, την τήρηση των μέγιστων επιπέδων εκπομπών ενώπιον των εθνικών δικαστηρίων.
31.      Με το τρίτο και το τέταρτο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο διερωτάται, κατ’ ουσίαν, αν η μέθοδος που προβλέπεται στα προαναφερθέντα πρότυπα ISO αποτελεί κατάλληλο τρόπο μέτρησης των εν λόγω επιπέδων εκπομπών και, εφόσον τούτο δεν ισχύει, αν οι αρχές των κρατών μελών μπορούν ή, ενδεχομένως, υποχρεούνται να χρησιμοποιούν εναλλακτικές μεθόδους μέτρησης, όπως η μέθοδος την οποία επικαλέστηκε το Ίδρυμα ενώπιον των ολλανδικών δικαστηρίων, και αν η αρχή της ασφάλειας δικαίου απαγορεύει να αντιτάσσονται τέτοια εναλλακτικά πρότυπα στους παραγωγούς καπνού.
32.      Με το πέμπτο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί να διευκρινιστεί αν το συμπέρασμα ότι οι εθνικές αρχές μπορούν ή υποχρεούνται να εφαρμόζουν εναλλακτική μέθοδο μέτρησης επηρεάζει την ισχύ των μέγιστων επιπέδων εκπομπών που προβλέπονται στο άρθρο 3, παράγραφος 1, της οδηγίας 2014/40.
33.      Τέλος, το έκτο και το έβδομο προδικαστικό ερώτημα αφορούν, κατ’ ουσίαν, το αν τα αντίστοιχα τσιγάρα πρέπει να αποσυρθούν από την αγορά μέχρις ότου θεσπισθεί νέα μέθοδος μέτρησης και το αν πρέπει να προβλεφθεί μεταβατική περίοδος προκειμένου να μετριαστούν οι αρνητικές συνέπειες ενός τέτοιου μέτρου για τις θιγόμενες επιχειρήσεις.
34.      Κατόπιν αιτήματος του Δικαστηρίου, με τις παρούσες προτάσεις θα εξεταστούν αποκλειστικά το πρώτο, το δεύτερο, το τρίτο και το τέταρτο προδικαστικό ερώτημα.
35.      Προτού προβώ στην ανάλυση αυτή (Β), θα εξετάσω την απόφαση Stichting Rookpreventie Jeugd κ.λπ. και το νομικό ζήτημα που αντιμετώπισε (Α). Στον επίλογο των παρουσών προτάσεων, θα εξετάσω ορισμένες πτυχές του γεγονότος ότι τα επίμαχα πρότυπα ISO εξακολουθούν να μην έχουν δημοσιευθεί (Γ).
1.      Η απόφαση Stichting
Rookpreventie
Jeugd κ.λπ.
36.      Προκειμένου να εξηγήσω το ορθό περιεχόμενο της επίμαχης απόφασης, θα επισημάνω, κατά πρώτον, τα κύρια στοιχεία του σχετικού νομικού πλαισίου και τα βασικά σημεία της απάντησης του Δικαστηρίου (1). Κατά δεύτερον, θα εντάξω την απάντηση αυτή στο πλαίσιο της προηγούμενης νομολογίας του Δικαστηρίου σχετικά με τα έννομα αποτελέσματα των μη δημοσιευμένων πράξεων του δικαίου της Ένωσης (2). Κατά τρίτον, θα εξετάσω τις αμφιβολίες που μπορεί να ανακύψουν σε σχέση με το σκεπτικό της ανωτέρω απόφασης (3), και θα διευκρινίσω τον τρόπο με τον οποίο πρέπει να ερμηνευθεί το σκεπτικό αυτό (διευκρίνιση η οποία αποτελεί προϋπόθεση για την απάντηση των προδικαστικών ερωτημάτων) (4).
1.      Νομικό πλαίσιο και βασικά στοιχεία της επίμαχης απόφασης
37.      Υπενθυμίζω ότι, αφενός, τα τσιγάρα που κατασκευάζονται ή διατίθενται στην αγορά των κρατών μελών δεν πρέπει να υπερβαίνουν τα μέγιστα επίπεδα εκπομπών για ορισμένες επιβλαβείς ουσίες (πίσσα, νικοτίνη και μονοξείδιο του άνθρακα) που καθορίζονται στο άρθρο 3, παράγραφος 1, της οδηγίας 2014/40. Αφετέρου, σύμφωνα με το άρθρο 4, παράγραφος 1, της οδηγίας αυτής, οι εκπομπές των εν λόγω ουσιών μετρούνται βάσει του προτύπου ISO 4387 για την πίσσα, του προτύπου ISO 10315 για τη νικοτίνη και του προτύπου ISO 8454 για το μονοξείδιο του άνθρακα. Επιπλέον, η ακρίβεια των μετρήσεων προσδιορίζεται σύμφωνα με το πρότυπο ISO 8243.
38.      Δεδομένης της κεντρικής σημασίας των προτύπων ISO για την υπό κρίση υπόθεση, θα διατυπώσω σύντομες παρατηρήσεις για τα χαρακτηριστικά τους (α), προτού εξετάσω τη διευκρίνιση που παρέσχε η επίμαχη απόφαση σχετικά με τα έννομα αποτελέσματά τους υπό το πρίσμα του δικαίου της Ένωσης (β).
α)      Πρότυπα θεσπισμένα από τον ISO
39.      Πρώτον, τα πρότυπα ISO
θεσπίζονται με μια μάλλον περίπλοκη διαδικασία, στην οποία συμμετέχουν, στο πλαίσιο διαφόρων οργάνων του ISO, πλείονα μέλη του ISO (επί του παρόντος από 174 χώρες)
και δημόσιοι ή ιδιωτικοί φορείς (7). Τα πρότυπα αυτά έχουν χαρακτηριστεί ως κωδικοποίηση τεχνικών γνώσεων από και για επαγγελματίες (8). Ο ISO περιγράφει τα πρότυπά του ως «υπαγορευόμενα από την αγορά» (9). Ο ISO είναι μη κυβερνητικός οργανισμός (συσταθείς κατά το ελβετικό δίκαιο) (10), ο οποίος έχει ως αποστολή την προώθηση της τυποποίησης και των συναφών δραστηριοτήτων στον κόσμο με σκοπό τη διευκόλυνση της ανταλλαγής αγαθών και υπηρεσιών σε διεθνές επίπεδο […]» (11) (η δε αποστολή της ανάπτυξης ενιαίων προτύπων αντανακλάται στην ονομασία του καθόσον ISO σημαίνει «ίσος» στα ελληνικά).
40.      Δεύτερον, η θέσπιση των προτύπων δεν αποφασίζεται από τον ίδιο τον ISO, αλλά απορρέει από αιτήματα τα οποία διατυπώνονται, μεταξύ άλλων, από τους αντίστοιχους εθνικούς φορείς που είναι μέλη του και συνήθως στηρίζονται σε αιτήματα της βιομηχανίας (12).
41.      Τρίτον, τα πρότυπα ISO δεν είναι αυτά καθεαυτά δεσμευτικά (13) και φαίνεται ότι η επίκλησή τους από τους νομοθέτες (όταν συντρέχει τέτοια περίπτωση) γίνεται, κατά κύριο λόγο, με την αναφορά των στοιχείων τους. Μια τέτοιου είδους αναφορά μπορεί να είναι «γενική», περιλαμβάνοντας μόνο τα βασικά στοιχεία προσδιορισμού, όπως η αναφορά «ISO 10315», ή μπορεί να προσδιορίζει τη συγκεκριμένη έκδοση του προτύπου, όπως η αναφορά «ISO 10315:2021» (η ένδειξη του έτους παραπέμπει στην τελευταία διαθέσιμη ενημέρωση ή επιβεβαίωση του προτύπου). Επισημαίνω ότι η αναφορά στο άρθρο 4, παράγραφος 1, της οδηγίας 2014/40 είναι «γενική» ενώ το αντίστοιχο ολλανδικό πρότυπο είναι διατυπωμένο κατά τρόπο ειδικό (14).
42.      Τέταρτον, τα πρότυπα ISO
καλύπτονται από δικαιώματα διανοητικής ιδιοκτησίας που προβάλλει ο ISO (15) και η πρόσβαση σε αυτά παρέχεται κατ’ αρχήν έναντι πληρωμής. Παραδείγματος χάριν, κατά τον χρόνο σύνταξης των παρουσών προτάσεων, τα επίμαχα πρότυπα ISO μπορούν να αγοραστούν (με πωλητή τον ISO) έναντι του ποσού των 132 ελβετικών φράγκων (CHF) όσον αφορά το πρότυπο ISO 4387:2019 και έναντι του ποσού των 65 CHF όσον αφορά καθένα από τα πρότυπα ISO 10315:2021, ISO 8454:2024 και ISO 8243:2013 (16).
43.      Πέμπτον, η πώληση των προτύπων ISO παρουσιάζεται ως κύρια πηγή εσόδων του ISO (17) από κοινού, ωστόσο, με άλλες πηγές, όπως οι εισφορές των μελών, η παροχή υπηρεσιών, οι εισφορές δωρητών για συγκεκριμένες δραστηριότητες του ISO ή τα κεφάλαια που ενδεχομένως λαμβάνονται από άλλες πηγές (18).
44.      Τέλος, τα πρότυπα ISO διατίθενται κατ’ αρχήν στην αγγλική, τη γαλλική και τη ρωσική γλώσσα, ήτοι τις επίσημες γλώσσες του ISO (19). Τα όργανα που αποτελούν μέλη του μπορούν να συντάσσουν μεταφράσεις σε άλλες γλώσσες (οι οποίες, υπό ορισμένες προϋποθέσεις, μπορούν να θεωρηθούν από τον ISO ως επίσημες μεταφράσεις) (20). Τα επίμαχα εν προκειμένω πρότυπα ISO προσφέρονται προς πώληση (από τον ISO) στην αγγλική και τη γαλλική γλώσσα (21). Οι εθνικές εκδόσεις των προτύπων αυτών φαίνεται να είναι διαθέσιμες στην αγγλική γλώσσα (αποκλειστικά) (22).
45.      Κατόπιν των διευκρινίσεων αυτών, θα εξετάσω στη συνέχεια τα έννομα αποτελέσματα που παράγουν τα επίμαχα πρότυπα ISO
στην έννομη τάξη της Ένωσης.
β)      Τα επίμαχα πρότυπα ISO στην έννομη τάξη της Ένωσης
46.      Πρώτον, επισημαίνω ότι με την επίμαχη απόφαση το Δικαστήριο εξέτασε για πρώτη φορά τα έννομα αποτελέσματα που παράγει στο δίκαιο της Ένωσης ένα εξωγενώς θεσπισθέν τεχνικό πρότυπο. Είναι αληθές ότι ένα συναφές ζήτημα αποτέλεσε το επίκεντρο της θεμελιώδους απόφασης στην υπόθεση James Elliott, με την οποία το Δικαστήριο έκρινε ότι ένα πρότυπο το οποίο έχει εγκριθεί από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή Τυποποίησης (στο εξής: CEN) αποτελεί τμήμα του δικαίου της Ένωσης. Το Δικαστήριο κατέληξε στο συμπέρασμα αυτό μολονότι το επίμαχο πρότυπο δεν είχε δημοσιευθεί στην Επίσημη Εφημερίδα (είχαν δημοσιευθεί μόνον τα στοιχεία του προτύπου αυτού) (23).
47.      Ωστόσο, στην απόφαση αυτή δεν εξετάστηκαν οι έννομες συνέπειες της μη δημοσίευσης. Το κύριο ζήτημα που τέθηκε στο Δικαστήριο στην εν λόγω υπόθεση αφορούσε το αν ήταν αρμόδιο να ερμηνεύσει το οικείο πρότυπο. Στο ερώτημα αυτό δόθηκε καταφατική απάντηση και δεν έγινε καμία επίκληση, πολλώ δε μάλλον εξέταση, του γεγονότος ότι το πρότυπο δεν είχε δημοσιευθεί. Κατά συνέπεια, όταν το Δικαστήριο, με την απόφαση Stichting Rookpreventie Jeugd κ.λπ. κλήθηκε να αποφανθεί επί του κύρους του άρθρου 4, παράγραφος 1, της οδηγίας 2014/40 (καθόσον παραπέμπει σε μη δημοσιευμένα πρότυπα ISO), δεν μπορούσε να επικαλεστεί (και δεν επικαλέστηκε) την απόφαση James Elliott.
48.      Το Δικαστήριο επιβεβαίωσε, πρώτον, ότι τα μέγιστα επίπεδα εκπομπών πρέπει να μετρούνται κατ’ εφαρμογήν των μεθόδων μέτρησης που απορρέουν από τα πρότυπα ISO
στα οποία παραπέμπει το άρθρο 4
παράγραφος 1 (αποκλειόμενης οποιασδήποτε άλλης μεθόδου, όπως υπενθυμίζει η Βουλγαρική Κυβέρνηση) (24).
49.      Δεύτερον, το Δικαστήριο έκρινε ότι το γεγονός ότι ο νομοθέτης της Ένωσης προέβλεψε τις μεθόδους μέτρησης παραπέμποντας σε (θεσπισθέντα εξωγενώς) πρότυπα ISO, τα οποία δεν είχαν δημοσιευθεί στην Επίσημη Εφημερίδα, δεν έθιγε το κύρος του άρθρου 4, παράγραφος 1, της οδηγίας 2014/40.
50.      Το ζήτημα αυτό εξετάστηκε υπό διάφορες οπτικές, ιδίως υπό το πρίσμα της αρχής της ασφάλειας δικαίου. Το Δικαστήριο δέχθηκε ότι η αρχή αυτή είχε τηρηθεί καθόσον η παραπομπή του άρθρου 4, παράγραφος 1, της οδηγίας 2014/40 στα πρότυπα μέτρησης ISO ήταν, κατά το Δικαστήριο, σαφής, ακριβής και προβλέψιμη και η ως άνω οδηγία είχε δημοσιευθεί στην Επίσημη Εφημερίδα (25).
51.      Το Δικαστήριο υπενθύμισε επίσης ότι η αρχή της ασφάλειας δικαίου επιβάλλει να αντιτάσσονται πράξεις του δικαίου της Ένωσης στα φυσικά και νομικά πρόσωπα μόνον εφόσον αυτά είχαν τη δυνατότητα να λάβουν γνώση του περιεχομένου τους κατόπιν δημοσίευσης στην Επίσημη Εφημερίδα (26). Όσον αφορά τα πρότυπα μέτρησης ISO (τα οποία κατέστησαν υποχρεωτικά με την ανωτέρω οδηγία), έκρινε ότι μπορούν να αντιταχθούν στους «ιδιώτες εν γένει μόνον αν έχουν τα ίδια δημοσιευθεί στην [Επίσημη Εφημερίδα]» (27). Ωστόσο, πρόσθεσε επίσης ότι, όταν οι «επιχειρήσεις» (οι οποίες κατασκευάζουν ή διαθέτουν στην αγορά τσιγάρα) μπορούν να έχουν πρόσβαση στην επίσημη και αυθεντική τους έκδοση, τα πρότυπα αυτά μπορούν να τους αντιταχθούν (28).
52.      Τρίτον, και δεδομένου ότι το άρθρο 4, παράγραφος 1, της οδηγίας 2014/40 δεν μπορεί να αντιταχθεί στους «ιδιώτες εν γένει», στο μέτρο που επιβάλλει τη χρήση μη δημοσιευμένων προτύπων ISO, το Δικαστήριο έκρινε, στη σκέψη 74 της απόφασης Stichting Rookpreventie Jeugd κ.λπ., ότι εναπόκειτο στο αιτούν δικαστήριο της εν λόγω υπόθεσης «να εκτιμήσει αν οι μέθοδοι που πράγματι χρησιμοποιήθηκαν για τη μέτρηση των επιπέδων εκπομπών των [οικείων επιβλαβών ουσιών] είναι σύμφωνες προς την οδηγία 2014/40, χωρίς να λάβει υπόψη το άρθρο της 4, παράγραφος 1».
53.      Με τον τρόπο αυτόν, το Δικαστήριο επιβεβαίωσε τη δυνατότητα του εθνικού δικαστηρίου να χρησιμοποιήσει εναλλακτική μέθοδο μέτρησης (τα γενικά χαρακτηριστικά της οποίας προσδιόρισε) (29) «στην περίπτωση κατά την οποία», όπως πρόσθεσε, «το άρθρο 4, παράγραφος 1, της οδηγίας 2014/40 δεν μπορεί να αντιταχθεί στους ιδιώτες» (30).
54.      Συνεπώς, το σκεπτικό της ανωτέρω απόφασης περιλαμβάνει δύο κύρια στοιχεία: την επιβεβαίωση του κύρους της ανωτέρω διάταξης και την ταυτόχρονη επισήμανση σχετικά με το (υπό όρους) αντιτάξιμό της.
55.      Όπως θα εξηγήσω στη συνέχεια, η λύση αυτή στηρίζεται στην προηγούμενη νομολογία του Δικαστηρίου σχετικά με τα έννομα αποτελέσματα των μη δημοσιευμένων πράξεων του δικαίου της Ένωσης και την αναπτύσσει περαιτέρω.
2.      Εγκυρότητα και αντιτάξιμο των πράξεων του δικαίου της Ένωσης
56.      Η ανωτέρω διάκριση απορρέει από τη νομολογία του Δικαστηρίου, σύμφωνα με την οποία το γεγονός ότι μια πράξη του δικαίου της Ένωσης δεν έχει δημοσιευθεί στην Επίσημη Εφημερίδα (μολονότι θα έπρεπε) συνεπάγεται ότι δεν μπορεί να αντιταχθεί στους ιδιώτες (φυσικά ή νομικά πρόσωπα), αλλά δεν θίγει το κύρος της.
57.      Ειδικότερα, στην υπόθεση Skoma-Lux (31) το Δικαστήριο έκρινε ότι οι τελωνειακές αρχές δεν μπορούν να αντιτάξουν σε έναν εισαγωγέα την ενωσιακή τελωνειακή νομοθεσία, στην περίπτωση που η αντίστοιχη γλωσσική έκδοση του εφαρμοστέου κανονισμού της Ένωσης δεν είχε δημοσιευθεί, κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών, στην Επίσημη Εφημερίδα. Στο πλαίσιο αυτό, το Δικαστήριο διευκρίνισε επίσης ότι η μη δημοσίευση της αντίστοιχης γλωσσικής έκδοσης συνεπάγεται ότι η επίμαχη νομοθεσία δεν μπορεί να αντιταχθεί στους ιδιώτες, αλλά δεν θίγει τον δεσμευτικό χαρακτήρα των οικείων διατάξεων έναντι του συγκεκριμένου κράτους μέλους (32) (υπό την έννοια ότι ο ενδιαφερόμενος ιδιώτης να μπορεί να τις επικαλεστεί έναντι των δημόσιων αρχών) (33). Συνεπώς, η μη δημοσίευση ή η χρονική μετάθεση της δημοσίευσης μιας τέτοιας πράξης έχει ως αποτέλεσμα, στην πραγματικότητα, να μετατίθεται χρονικώς το αντιτάξιμο των υποχρεώσεων που επιβάλλονται στους ιδιώτες μέχρις ότου δημοσιευθεί η επίμαχη γλωσσική έκδοση στην Επίσημη Εφημερίδα (34).
58.      Το Δικαστήριο υιοθέτησε την ίδια λύση στην υπόθεση Heinrich (35), η οποία αφορούσε επιβάτη αεροπορικής πτήσης ο οποίος επιβιβάστηκε στο αεροσκάφος με ρακέτες τένις, με αποτέλεσμα να ζητηθεί η αποβίβασή του. Στην απόφαση αυτή, το Δικαστήριο κατέληξε στο συμπέρασμα ότι ένα (μη δημοσιευμένο) παράρτημα ενός (δημοσιευμένου) κανονισμού, το οποίο περιγράφει λεπτομερώς τα αντικείμενα τα οποία απαγορεύεται να φέρουν οι επιβάτες αεροσκαφών κατά την επιβίβασή τους στο αεροσκάφος, δεν μπορούσε να αντιταχθεί στον ανωτέρω ιδιώτη.
59.      Στις προαναφερθείσες υποθέσεις (στις οποίες παραπέμπει η απόφαση Stichting Rookpreventie Jeugd κ.λπ.), το Δικαστήριο υπενθύμισε ότι «η επιταγή της ασφάλειας δικαίου επιβάλλει να παρέχεται στους ενδιαφερομένους η δυνατότητα να πληροφορούνται επακριβώς την έκταση των υποχρεώσεων που τους επιβάλλουν οι [ενωσιακές] κανονιστικές ρυθμίσεις, πράγμα που διασφαλίζεται μόνο μέσω της προσήκουσας δημοσίευσης της συγκεκριμένης κανονιστικής ρύθμισης […]» (36). Το Δικαστήριο διευκρίνισε επίσης ότι αποδοχή της αντίθετης άποψης «θα είχε ως συνέπεια να υφίστανται οι ιδιώτες […] τις αρνητικές συνέπειες της αθέτησης, εκ μέρους των διοικητικών οργάνων της Κοινότητας, της υποχρέωσής τους να έχουν θέσει στη διάθεση των εν λόγω ιδιωτών […] το σύνολο του κοινοτικού κεκτημένου […]» (37).
60.      Μολονότι στην απόφαση Stichting Rookpreventie Jeugd κ.λπ. το Δικαστήριο στηρίχθηκε στις ως άνω παραδοχές, εισήγαγε επίσης μια παρέκκλιση από τον κύριο κανόνα που απορρέει από αυτές (38).
61.      Πράγματι, στην υπόθεση Skoma-Lux, το Δικαστήριο κατέστησε ιδιαίτερα σαφές ότι το συμπέρασμα σχετικά με το μη αντιτάξιμο μιας μη δημοσιευμένης πράξης του δικαίου της Ένωσης σε φυσικά και νομικά πρόσωπα ισχύει ανεξαρτήτως του αν ο εν λόγω ενδιαφερόμενος μπορούσε να έχει πρόσβαση στην πράξη αυτή με άλλον τρόπο (39). Ωστόσο, στην επίμαχη απόφαση, το Δικαστήριο επικαλέστηκε το γεγονός ότι οι εθνικοί οργανισμοί τυποποίησης μπορούν να παρέχουν, κατόπιν αιτήσεως, πρόσβαση στην επίσημη και αυθεντική έκδοση των προτύπων ISO (40) για να καταλήξει στο συμπέρασμα ότι τα εν λόγω πρότυπα μπορούν να αντιταχθούν στις επιχειρήσεις όταν είναι δυνατή η πρόσβαση σε αυτά. Το Δικαστήριο διαπίστωσε ότι τα πρότυπα αυτά δεν μπορούν να αντιταχθούν στους «ιδιώτες εν γένει» μόνο στην περίπτωση που δεν είναι δυνατή η πρόσβαση αυτή. Επιπλέον, και εξετάζοντας τις συνέπειες του μη αντιτάξιμου των προτύπων, επισήμανε επίσης τη δυνατότητα του εθνικού δικαστηρίου να ελέγξει την τήρηση των μέγιστων επιπέδων εκπομπών βάσει εναλλακτικής μεθόδου μέτρησης (σκέψη 74).
62.      Όπως επισήμανε, κατ’ ουσίαν, η Ολλανδική Κυβέρνηση κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, οι νομικές συνέπειες που απορρέουν, ιδίως, από τη σκέψη 74 της απόφασης Stichting Rookpreventie Jeugd κ.λπ. (σε συνδυασμό με τον επιβεβαιωμένο δεσμευτικό χαρακτήρα των επίμαχων προτύπων ISO) χρήζουν αποσαφήνισης. Τούτο, με τη σειρά του, επιβάλλει να εξεταστεί η διάκριση που εισήγαγε το Δικαστήριο μεταξύ, αφενός, των «ιδιωτών εν γένει» και, αφετέρου, των «επιχειρήσεων», προκειμένου να εξακριβωθεί κατά πόσον και υπό ποιες προϋποθέσεις τα επίμαχα πρότυπα μέτρησης ISO μπορούν να τους αντιταχθούν.
3.      «Στενή» ή «ευρεία» ερμηνεία της επίμαχης απόφασης;
63.      Από την ανωτέρω ενότητα προκύπτει ότι στην απόφαση Stichting Rookpreventie Jeugd κ.λπ. το Δικαστήριο έκρινε ότι τα επίμαχα πρότυπα ISO μπορούν να αντιταχθούν στις επιχειρήσεις, εφόσον οι τελευταίες έχουν πρόσβαση στα πρότυπα αυτά. Το Δικαστήριο αναγνώρισε επίσης τη δυνατότητα εφαρμογής εναλλακτικής μεθόδου μέτρησης στην περίπτωση που τα πρότυπα ISO δεν μπορούν να αντιταχθούν στους «ιδιώτες εν γένει». Υπό το πρίσμα αυτό, η ουσία της υπό κρίση υπόθεσης συνίσταται στο να εξακριβωθεί αν οι εθνικές αρχές μπορούν να εφαρμόσουν μια τέτοια εναλλακτική μέθοδο μόνο στην περίπτωση που η οικεία επιχείρηση δεν είχε πρόσβαση στα εν λόγω πρότυπα ή αν έχουν την επιλογή αυτή στην περίπτωση που υποβάλλεται αίτημα από ενδιαφερόμενο, όπως το Ίδρυμα (το οποίο περιλαμβάνεται στους «ιδιώτες εν γένει»), για την απόσυρση τσιγάρων από την αγορά (ανεξαρτήτως του αν οι οικείες επιχειρήσεις μπορούσαν να έχουν πρόσβαση στα επίμαχα πρότυπα ISO και αν τα τηρούσαν).
64.      Όσον αφορά τα ζητήματα αυτά, υπό το πρίσμα της ρητής διαπίστωσης στη σκέψη 52 της απόφασης Stichting Rookpreventie Jeugd κ.λπ. ότι τα μη δημοσιευμένα πρότυπα ISO μπορούν να αντιταχθούν στις επιχειρήσεις όταν οι τελευταίες έχουν πρόσβαση στα πρότυπα αυτά, η σκέψη 74 της ίδιας απόφασης φαίνεται να υποδηλώνει ότι το εθνικό δικαστήριο μπορεί να μην εφαρμόσει το άρθρο 4, παράγραφος 1, της οδηγίας 2014/40 και να χρησιμοποιήσει εναλλακτική μέθοδο μέτρησης, στην περίπτωση κατά την οποία διαπιστωθεί ότι οι οικείες επιχειρήσεις δεν είχαν πρόσβαση στα επίμαχα πρότυπα ISO.
65.      Το συμπέρασμα αυτό ενισχύεται από το γεγονός ότι η σκέψη 79 της απόφασης και το σημείο 5 του διατακτικού της (το οποίο αφορά τον συλλογισμό στον οποίο εντάσσονται οι σκέψεις 74 και 79) έχουν διατυπωθεί υπό μορφή υπόθεσης (41). Τα εν λόγω τμήματα της απόφασης περιγράφουν τα χαρακτηριστικά μιας εναλλακτικής μεθόδου μέτρησης, στην περίπτωση κατά την οποία το άρθρο 4, παράγραφος 1, της οδηγίας 2014/40 δεν μπορεί να αντιταχθεί στους οικείους «ιδιώτες». Ταυτόχρονα, το μόνο σημείο του σκεπτικού του Δικαστηρίου που εξαρτά από οποιαδήποτε προϋπόθεση το αντιτάξιμο των επίμαχων προτύπων ISO είναι η προαναφερθείσα σκέψη 52 της απόφασης, στην οποία το Δικαστήριο επιβεβαιώνει ότι τα πρότυπα ISO μπορούν να αντιταχθούν στις «επιχειρήσεις» (εφόσον οι τελευταίες έχουν πρόσβαση στα πρότυπα αυτά).
66.      Υπό τις περιστάσεις αυτές, φαίνεται να προκύπτει ότι η δυνατότητα του εθνικού δικαστηρίου να χρησιμοποιήσει μια εναλλακτική μέθοδο μέτρησης (η οποία επιβεβαιώνεται στη σκέψη 74 της απόφασης Stichting Rookpreventie Jeugd κ.λπ.) παρέχεται στην περίπτωση που οι οικείες επιχειρήσεις (ως ειδική κατηγορία των «ιδιωτών» περί των οποίων γίνεται λόγος στη σκέψη 79 της απόφασης αυτής και στο σημείο 5 του διατακτικού της) δεν έχουν πρόσβαση στα σχετικά πρότυπα ISO.
67.      Η ερμηνεία αυτή αντιστοιχεί στην αποκαλούμενη εν προκειμένω ως «στενή» εμβέλεια ή προσέγγιση της επίμαχης απόφασης.
68.      Ωστόσο, η υπό κρίση αίτηση προδικαστικής αποφάσεως στηρίζεται στην παραδοχή ότι το σκεπτικό της απόφασης αυτής δεν περιορίζεται ακριβώς στη στενή αυτή εμβέλεια αλλά εξ αυτού προκύπτει επίσης ότι η μη δημοσίευση των επίμαχων προτύπων ISO
συνεπάγεται ότι τα πρότυπα αυτά δεν μπορούν να αντιταχθούν σε άλλα πρόσωπα, όπως, το Ίδρυμα, γεγονός που επιφέρει συγκεκριμένες νομικές συνέπειες.
69.      Στο πλαίσιο της κύριας δίκης, η προσέγγιση αυτή συνεπάγεται (ή θα μπορούσε να συνεπάγεται, δεδομένου ότι το κατά πόσον είναι πράγματι ορθή αποτελεί μέρος των προδικαστικών ερωτημάτων) ότι, παρόλο που τα τσιγάρα που διατίθενται στην αγορά από τις οικείες επιχειρήσεις δεν υπερβαίνουν τα μέγιστα επίπεδα εκπομπών που ορίζονται στο άρθρο 3, παράγραφος 1, της οδηγίας 2014/40, όταν αυτά μετρούνται βάσει των προτύπων ISO
στα οποία παραπέμπει το άρθρο 4, παράγραφος 1, της ίδιας οδηγίας, ένας ενδιαφερόμενος, όπως το Ίδρυμα, μπορεί βασίμως να προβάλει υπέρβαση των μέγιστων επιπέδων εκπομπών βάσει εναλλακτικής μεθόδου μέτρησης. Τούτο θα συνεπαγόταν ότι προκειμένου η οικεία επιχείρηση να είναι σε θέση να διαθέτει (ή να διατηρεί) τα τσιγάρα στην αγορά θα έπρεπε επίσης να μην υπερβαίνει τα μέγιστα επίπεδα εκπομπών τα οποία μετρούνται βάσει μιας τέτοιας εναλλακτικής μεθόδου.
70.      Η εν λόγω προσέγγιση των πιθανών συνεπειών της ανωτέρω απόφασης, αποκαλούμενη εν προκειμένω ως «ευρεία», προκύπτει από το περιεχόμενο των προδικαστικών ερωτημάτων. Υπενθυμίζω ότι το αιτούν δικαστήριο διερωτάται, ειδικότερα, αν το συμπέρασμα ότι τα επίμαχα πρότυπα ISO
δεν μπορούν να αντιταχθούν στους «ιδιώτες, συμπεριλαμβανομένου του Ιδρύματος» ισχύει και στην περίπτωση που το Ίδρυμα είχε πρόσβαση στα πρότυπα αυτά ή αν η αρχή της ασφάλειας δικαίου απαγορεύει να αντιτάσσεται στους παραγωγούς καπνού εναλλακτική μέθοδος μέτρησης (δεδομένου ότι τα ζητήματα αυτά τίθενται στο πλαίσιο εθνικής δίκης στην οποία δεν υπάρχει αμφιβολία ότι οι παραγωγοί καπνού είχαν πράγματι πρόσβαση στα επίμαχα πρότυπα ISO και ότι συμμορφώνονταν με τις απαιτήσεις της οδηγίας 2014/40).
71.      Μολονότι η ευρεία προσέγγιση της επίμαχης απόφασης μπορεί να στηρίζεται στον τρόπο με τον οποίο χρησιμοποιούνται οι όροι «επιχειρήσεις» και «ιδιώτες εν γένει» στην απόφαση αυτή (ο οποίος παραδέχομαι ότι μπορεί να δημιουργήσει σύγχυση), θα εξηγήσω στη συνέχεια τους λόγους για τους οποίους το σκεπτικό της απόφασης αυτής πρέπει να ερμηνευθεί υπό στενή έννοια, όπως παρατίθεται στα σημεία 64 έως 67 των παρουσών προτάσεων.
4.      Αποσαφήνιση του σκεπτικού
72.      Πρώτον, υπενθυμίζω ότι, όπως διευκρίνισε το Δικαστήριο με την προαναφερθείσα απόφαση, το άρθρο 4, παράγραφος 1, της οδηγίας 2014/40 επιβάλλει στην επιχείρηση που κατασκευάζει τσιγάρα ή τα διαθέτει στην αγορά την υποχρέωση να χρησιμοποιεί τα μνημονευόμενα σε αυτό πρότυπα μέτρησης ISO.
73.      Υπό το πρίσμα αυτό, η ευρεία προσέγγιση της επίμαχης απόφασης θα συνεπαγόταν πλήρη έλλειψη προβλεψιμότητας και ασφάλειας δικαίου όσον αφορά το ζήτημα αν τα τσιγάρα μπορούν να διατεθούν στην αγορά, όπως επισήμανε κατ’ ουσίαν η Ολλανδική Κυβέρνηση κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση. Μολονότι η δυνατότητα διάθεσης τσιγάρων στην αγορά απορρέει από την τήρηση και μόνο των εφαρμοστέων απαιτήσεων της οδηγίας 2014/40, η ευρεία προσέγγιση καθιστά δυνατό να αμφισβητείται η δυνατότητα αυτή κάθε φορά που ένας ιδιώτης (εκτός από τις επιχειρήσεις που κατασκευάζουν ή διαθέτουν στην αγορά τσιγάρα) αποφασίζει να υποβάλει αίτημα για την απόσυρση τσιγάρων από την αγορά. Επιπλέον, η δυνατότητα εφαρμογής μιας εναλλακτικής μεθόδου θα παρεχόταν μόνο στην περίπτωση κίνησης νομικής ενέργειας από ενδιαφερόμενο όπως το Ίδρυμα, διότι άλλως δεν θα συνέτρεχε περίπτωση εφαρμογής της, δεδομένου ότι το Δικαστήριο επιβεβαίωσε σαφώς τον δεσμευτικό χαρακτήρα των επίμαχων προτύπων ISO για τις επιχειρήσεις (εξαιρουμένης της περίπτωσης που δεν έχουν πρόσβαση στα πρότυπα αυτά). Με άλλα λόγια, οι προϋποθέσεις υπό τις οποίες τα επίμαχα προϊόντα θα μπορούσαν να διατεθούν στην αγορά και τις οποίες θα έπρεπε να πληρούν οι αντίστοιχες επιχειρήσεις θα διέφεραν αναλόγως του αν κινήθηκε ένδικη διαδικασία και αν η διαδικασία αυτή κινήθηκε από «ιδιώτη εν γένει», αφενός, ή από κρατική αρχή ή ανταγωνιστή, αφετέρου.
74.      Δεύτερον, κατά το άρθρο 24, παράγραφος 1, της οδηγίας 2014/40, το οποίο φέρει τον τίτλο «Ελεύθερη κυκλοφορία», «[τ]α κράτη μέλη δεν μπορούν, λόγω ανησυχιών που σχετίζονται με πτυχές που ρυθμίζει η [οδηγία 2014/40] […] να απαγορεύουν ή να περιορίζουν τη διάθεση στην αγορά προϊόντων καπνού ή συναφών προϊόντων που συμμορφώνονται με την [οδηγία αυτή]. Παρόλο που το άρθρο 24 περιλαμβάνει δύο εξαιρέσεις, καμία εξ αυτών δεν είναι συναφής με την υπό κρίση υπόθεση (42). Συνεπώς, η υιοθέτηση της ευρείας προσέγγισης της απόφασης και η παροχή της δυνατότητας σε έναν ενδιαφερόμενο όπως το Ίδρυμα να εμποδίζει αποτελεσματικά τη διάθεση στην αγορά τσιγάρων που πληρούν τις απαιτήσεις της οδηγίας 2014/40 θα καθιστούσε το άρθρο 24, παράγραφος 1, της οδηγίας 2014/40 άνευ πρακτικής αποτελεσματικότητας, θα υποχρέωνε τις εθνικές αρχές να αποκλίνουν από αυτό και θα υπονόμευε τον επιτευχθέντα βαθμό εναρμόνισης (43).
75.      Τρίτον, η ευρεία προσέγγιση θα έθιγε επίσης την εξουσία που παρέχεται στην Επιτροπή βάσει του άρθρου 4, παράγραφος 3, της οδηγίας 2014/40 να τροποποιεί τις εφαρμοστέες μεθόδους μέτρησης «εφόσον κρίνεται απαραίτητο, με βάση επιστημονικές και τεχνικές εξελίξεις ή διεθνώς συμφωνημένα πρότυπα».
76.      Μολονότι η παράλειψη εφαρμογής του άρθρου 4, παράγραφος 1, της οδηγίας 2014/40 (στην περίπτωση που η οικεία επιχείρηση δεν έχει πρόσβαση στα εφαρμοστέα πρότυπα ISO) θίγει πράγματι την εξουσία της Επιτροπής, τούτο συνιστά την αναγκαία συνέπεια του μη αντιτάξιμου λόγω της μη δημοσίευσης στην Επίσημη Εφημερίδα. Ωστόσο, η συνέπεια αυτή δεν δικαιολογεί την παροχή σε άλλον ενδιαφερόμενο της εξουσίας να μεταβάλει το περιεχόμενο της υποχρέωσης του άρθρου 4, παράγραφος 1, της οδηγίας 2014/40 που απευθύνεται σε διαφορετική κατηγορία αποδεκτών (44).
77.      Τέταρτον, η υιοθέτηση της ευρείας προσέγγισης της επίμαχης απόφασης θα αντέβαινε στη διαπίστωση του Δικαστηρίου στην απόφαση Skoma-Lux ότι το αντιτάξιμο των υποχρεώσεων που προβλέπονται σε μη δημοσιευμένες πράξεις του δικαίου της Ένωσης θα είχε ως συνέπεια να υφίστανται οι οικείοι ιδιώτες τις αρνητικές συνέπειες της αθέτησης, εκ μέρους των διοικητικών οργάνων της Ένωσης, της υποχρέωσής τους να έχουν θέσει στη διάθεση των εν λόγω ιδιωτών τους σχετικούς κανόνες του δικαίου της Ένωσης (45).
78.      Συναφώς, και μολονότι η απόφαση αυτή εισάγει παρέκκλιση από την ανωτέρω παραδοχή (καθόσον καθιστά δυνατό υπό όρους να αντιτάσσονται τα επίμαχα μη δημοσιευμένα πρότυπα ISO), η ευρεία προσέγγιση της εν λόγω απόφασης συνεπάγεται ιδιαίτερα σοβαρές αρνητικές συνέπειες για τους οικείους ιδιώτες (τους παραγωγούς καπνού). Ανεξαρτήτως του γεγονότος ότι συμμορφώθηκαν με το επίμαχο μη δημοσιευμένο πρότυπο, το πρότυπο αυτό μπορεί να αντικατασταθεί, εις βάρος τους, από διαφορετικό πρότυπο το οποίο, αντίθετα προς τα επίμαχα πρότυπα ISO, δεν προσδιορίζεται (καν) εκ των προτέρων.
79.      Πέμπτον, η διαμορφωθείσα κατάσταση θα ήταν επίσης αντίθετη προς την κρίση του Δικαστηρίου στην απόφαση Sevince, οι συνέπειες της οποίας εκτέθηκαν κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση και σύμφωνα με την οποία η μη δημοσίευση μιας πράξης του δικαίου της Ένωσης δεν εμποδίζει τον οικείο ιδιώτη να επικαλεστεί μια τέτοια πράξη έναντι των δημόσιων αρχών προκειμένου να διεκδικήσει τα προβλεπόμενα σε αυτή δικαιώματα (46).
80.      Ωστόσο, η ευρεία προσέγγιση της επίμαχης απόφασης θα καθιστούσε αδύνατο να επικαλούνται οι παραγωγοί καπνού το δικαίωμά τους, το οποίο απορρέει, κατά τη γνώμη μου, από την οδηγία 2014/40, να διαθέτουν στην αγορά τσιγάρα που πληρούν τις απαιτήσεις της οδηγίας αυτής (δικαίωμα το οποίο αποτελεί αναγκαίο συμπλήρωμα της προαναφερθείσας απαγόρευσης που επιβάλλεται στα κράτη μέλη βάσει του άρθρου 24 της ίδιας οδηγίας).
81.      Για λόγους σαφήνειας, επισημαίνω ότι οι παρατηρήσεις αυτές δεν έχουν ως σκοπό να υπονομεύσουν τους σχετικούς με την υγεία προβληματισμούς, στους οποίους φαίνεται να στηρίχθηκε η προσφυγή της κύριας δίκης, ούτε να αμφισβητήσουν την νομιμότητα της συμμετοχής στα κοινά ενός ενδιαφερόμενου, όπως το Ίδρυμα, για τη βελτίωση της προστασίας ιδίως των νέων από τις επιβλαβείς συνέπειες του καπνίσματος (οι οποίες αναγνωρίζονται ευρέως, μεταξύ άλλων, από τον ίδιο τον νομοθέτη της Ένωσης). Θα επανέλθω στο ζήτημα αυτό στη συνέχεια. Με τις ανωτέρω παρατηρήσεις επιδιώκω απλώς να τονίσω ότι οι νομικές συνέπειες που συνδέονται με την ευρεία προσέγγιση της επίμαχης απόφασης θα καθιστούσαν σε μεγάλο βαθμό άνευ πρακτικής αποτελεσματικότητας τις σχετικές πτυχές της εναρμόνισης στην οποία προέβη ο νομοθέτης της Ένωσης (ανεξαρτήτως της ελκυστικότητας των οικείων προϊόντων), θα έθιγαν ορισμένα βασικά χαρακτηριστικά της λειτουργίας του δικαίου της Ένωσης αυτά καθεαυτά και θα ήταν προδήλως αντίθετες προς την αρχή της ασφάλειας δικαίου, στην οποία ήδη αναφέρθηκα και η οποία επιτάσσει οι επιχειρηματίες να μπορούν να καθορίζουν τη συμπεριφορά τους λαμβανομένων υπόψη των προτύπων που διέπουν την εμπορική τους δραστηριότητα (συμπεριλαμβανομένων, εν προκειμένω, των μεθόδων μέτρησης που καθορίζονται στα επίμαχα πρότυπα ISO).
82.      Μια προσεκτικότερη ανάγνωση της επίμαχης απόφασης δείχνει ότι στο σκεπτικό της λαμβάνονται υπόψη οι ανωτέρω προβληματισμοί. Πράγματι, παρά τις προαναφερθείσες ασάφειες στη διατύπωση, από διάφορα τμήματα της απόφασης αυτής προκύπτει, κατά τη γνώμη μου, ότι το Δικαστήριο είχε την πρόθεση να ερμηνευθεί η εν λόγω απόφαση υπό «στενή» έννοια.
83.      Πρώτον, από την αλληλουχία του σκεπτικού του Δικαστηρίου στις σκέψεις 48 έως 52 της απόφασης αυτής σχετικά με το υπό όρους αντιτάξιμο των επίμαχων προτύπων ISO προκύπτει ότι ο όρος «επιχειρήσεις» μπορεί να ερμηνευθεί ως υποκατηγορία του όρου «ιδιώτες εν γένει» (47), ο οποίος θα αποτελούσε, στην πραγματικότητα, συνώνυμο των όρων «φυσικά και νομικά πρόσωπα» και «πολίτες» στους οποίους επιβάλλονται οι συνακόλουθες υποχρεώσεις. Υπενθυμίζω ότι οι όροι αυτοί περιλαμβάνονται στα τμήματα της ίδιας απόφασης που αφορούν το μη αντιτάξιμο των μη δημοσιευμένων πράξεων (σκέψεις 40 και 41 οι οποίες παραπέμπουν στις αποφάσεις Skoma-Lux και Heinrich) και χρησιμοποιούνται επίσης στο προαναφερθέν σημείο 5 του διατακτικού της απόφασης Stichting Rookpreventie Jeugd κ.λπ. (στο οποίο γίνεται λόγος για «ιδιώτες»).
84.      Ειδικότερα, στη σκέψη 48 της επίμαχης απόφασης (στην οποία περιλαμβάνεται η πρώτη από τις δύο συναφείς αναφορές του όρου «ιδιώτες εν γένει») το Δικαστήριο έκρινε ότι «σύμφωνα με την αρχή της ασφάλειας δικαίου […] [τα επίμαχα πρότυπα ISO] […] μπορούν να αντιταχθούν στους ιδιώτες εν γένει μόνον αν έχουν τα ίδια δημοσιευθεί στην [Επίσημη Εφημερίδα]». Συναφώς, δεν μπορώ να διακρίνω με ποιον τρόπο οι συνέπειες της αρχής της ασφάλειας δικαίου θα είχαν σημασία για έναν ενδιαφερόμενο ο οποίος δεν υπέχει υποχρέωση χρήσης του επίμαχου προτύπου.
85.      Στη σκέψη 51 της απόφασης αυτής (στην οποία περιλαμβάνεται η δεύτερη συναφής αναφορά του ίδιου όρου) το Δικαστήριο έκρινε ότι «ελλείψει δημοσίευσης στην [Επίσημη Εφημερίδα] των [επίμαχων] προτύπων, οι ιδιώτες εν γένει δεν είναι σε θέση […] να γνωρίζουν τις μεθόδους μέτρησης των [μέγιστων επιπέδων εκπομπών]». Εν προκειμένω, το Δικαστήριο διευκρίνισε ότι η απουσία της δυνατότητας ενημέρωσης για τις ανωτέρω μεθόδους δεν συνάδει με τις απαιτήσεις που απορρέουν, ιδίως, από τις αποφάσεις Skoma-Lux και Heinrich, οι οποίες, όπως προαναφέρθηκε, αφορούν τη νομική κατάσταση προσώπων υποκείμενων σε υποχρεώσεις που προβλέπονται σε (μη δημοσιευμένες) πράξεις του δικαίου της Ένωσης (48). Τούτο, κατά τη γνώμη μου, καταδεικνύει επίσης ότι πρόθεση του Δικαστηρίου ήταν να εξετάσει τις συνέπειες της μη δημοσίευσης καθόσον επηρεάζουν τα πρόσωπα που υπόκεινται στην επίμαχη νομική υποχρέωση.
86.      Εναλλακτικώς, και δεδομένου ότι όλοι οι ενδιαφερόμενοι που υπέβαλαν παρατηρήσεις στο πλαίσιο της παρούσας διαδικασίας φαίνεται να αντιλαμβάνονται τις ανωτέρω κατηγορίες ως αντίθετες μεταξύ τους, είναι επίσης πιθανό το Δικαστήριο να είχε πράγματι την πρόθεση να τις διακρίνει κατά τον τρόπο αυτό. Ωστόσο, τούτο θα σήμαινε ότι όταν το Δικαστήριο αναφέρει ότι τα πρότυπα ISO μπορούν (ή δεν μπορούν) να αντιταχθούν, ο όρος αυτός δεν έχει την ίδια σημασία αναλόγως του αν αφορά τις επιχειρήσεις ή «τους ιδιώτες εν γένει». Στην πρώτη περίπτωση, ο όρος αυτός θα περιέγραφε την (κλασική, διασφαλιζόμενη από το κράτος) εκτελεστότητα των νομικών υποχρεώσεων. Στη δεύτερη περίπτωση, θα αναφερόταν στον ρόλο του Ιδρύματος ως «ελεγκτή της τήρησης της νομιμότητας» (ο οποίος μπορεί να συναχθεί εμμέσως από τη σκέψη 51 που παρατίθεται στο προηγούμενο σημείο). Πρόκειται για την ερμηνεία που πρότεινε κατ’ ουσίαν η Επιτροπή κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση.
87.      Ακόμη και αν γίνει δεκτό το συγκεκριμένο περιεχόμενο της ανωτέρω διάκρισης μεταξύ των επιχειρήσεων και των «ιδιωτών εν γένει», η στενή προσέγγιση των νομικών συνεπειών της επίμαχης απόφασης επιβεβαιώνεται σε κάθε περίπτωση από το σχετικό σημείο του διατακτικού της που αφορά τη δυνατότητα του εθνικού δικαστηρίου να χρησιμοποιήσει εναλλακτική μέθοδο μέτρησης.
88.      Υπενθυμίζω ότι η δυνατότητα αυτή παρατίθεται στη σκέψη 74 και αναπτύσσεται περαιτέρω στη σκέψη 79 του σκεπτικού της απόφασης αυτής. Ωστόσο, το μόνο σχετικό σημείο του διατακτικού που αναφέρει τα στοιχεία αυτά είναι το σημείο 5, το οποίο εξαρτά τη δυνατότητα χρήσης εναλλακτικής μεθόδου μέτρησης από τη διαπίστωση ότι το άρθρο 4, παράγραφος 1, της οδηγίας 2014/40 δεν μπορεί να αντιταχθεί στους «ιδιώτες» («στην περίπτωση κατά την οποία» το άρθρο 4, παράγραφος 1, της οδηγίας αυτής «δεν μπορεί να αντιταχθεί στους ιδιώτες»).
89.      Με άλλα λόγια, όπως έχω ήδη εξηγήσει, το σημείο αυτό διατυπώνεται ως υπόθεση προς επαλήθευση. Συναφώς, το μοναδικό μέρος του σκεπτικού του Δικαστηρίου που εξαρτά το αντιτάξιμο των επίμαχων προτύπων ISO
από οποιαδήποτε προϋπόθεση είναι εκείνο που αφορά το αντιτάξιμο των προτύπων αυτών στις επιχειρήσεις (σκέψη 52). Κατά συνέπεια, το ζήτημα το οποίο έχει σημασία και πρέπει να εξακριβωθεί είναι το κατά πόσον οι οικείοι παραγωγοί (καθών) της κύριας δίκης είχαν πρόσβαση στα επίμαχα πρότυπα ISO
και όχι το γεγονός ότι το προσφεύγον Ίδρυμα δεν είχε πρόσβαση.
90.      Επομένως, από την ανωτέρω απόφαση προκύπτει ότι η μη δημοσίευση των επίμαχων προτύπων ISO στην Επίσημη Εφημερίδα δεν αποκλείει τη δυνατότητα να αντιταχθούν σε επιχειρήσεις που κατασκευάζουν ή διαθέτουν στην αγορά τσιγάρα όταν οι εν λόγω επιχειρήσεις έχουν πρόσβαση στα πρότυπα αυτά. Στην περίπτωση αυτή, οι εθνικές αρχές, συμπεριλαμβανομένων των εθνικών δικαστηρίων, πρέπει να εφαρμόζουν τις μεθόδους μέτρησης που καθορίζονται στα πρότυπα ISO στα οποία παραπέμπει το άρθρο 4, παράγραφος 1, της οδηγίας 2014/40, προκειμένου να διαπιστώσουν αν τα τσιγάρα που διατίθενται στην αγορά από τις επιχειρήσεις αυτές δεν υπερβαίνουν τα μέγιστα επίπεδα εκπομπών που ορίζονται στο άρθρο 3, παράγραφος 1, της οδηγίας αυτής, ανεξαρτήτως του υποκειμένου (το κράτος, ανταγωνιστής ή ένωση όπως το Ίδρυμα) που ισχυρίζεται ότι τα εν λόγω επίπεδα εκπομπών δεν έχουν τηρηθεί. Αντιθέτως, όταν οι εν λόγω επιχειρήσεις δεν έχουν πρόσβαση στα πρότυπα αυτά, το εθνικό δικαστήριο μπορεί να διαπιστώσει αν τα τσιγάρα που διατίθενται στην αγορά δεν υπερβαίνουν τα μέγιστα επίπεδα εκπομπών που ορίζονται στο άρθρο 3, παράγραφος 1, της οδηγίας 2014/40 βάσει διαφορετικής μεθόδου (η οποία πρέπει να πληροί τα γενικά κριτήρια που προσδιορίζονται στην απόφαση Stichting Rookpreventie Jeugd κ.λπ.).
91.      Λαμβανομένων υπόψη των διευκρινίσεων αυτών, θα εξετάσω τα προδικαστικά ερωτήματα που υποβλήθηκαν στο Δικαστήριο.
Β.      Απάντηση επί του πρώτου, του δεύτερου, του τρίτου και του τέταρτου προδικαστικού ερωτήματος
92.      Υπενθυμίζω ότι, κατόπιν αιτήματος του Δικαστηρίου, με τις παρούσες προτάσεις θα εξεταστούν αποκλειστικά το πρώτο, το δεύτερο, το τρίτο και το τέταρτο προδικαστικό ερώτημα.
93.      Επισημαίνω ότι το πρώτο, το δεύτερο και το τέταρτο προδικαστικό ερώτημα στηρίζονται εξ ολοκλήρου στην ευρεία προσέγγιση της απόφασης Stichting Rookpreventie Jeugd κ.λπ. Για τον λόγο αυτόν, θα τα εξετάσω από κοινού (1). Στη συνέχεια θα εξετάσω το τρίτο προδικαστικό ερώτημα με το οποίο ζητείται να διευκρινιστεί η έννοια της χρήσης των τσιγάρων (φίλτρου) σύμφωνα με τον προορισμό τους και το οποίο, όπως θα εξηγήσω, αμφισβητεί στην πραγματικότητα το κύρος του άρθρου 4, παράγραφος 1, της οδηγίας 2014/40 (2).
1.      Επί του πρώτου, του δεύτερου και του τέταρτου προδικαστικού ερωτήματος
94.      Με το πρώτο προδικαστικό ερώτημα, το Δικαστήριο ζητεί να διευκρινιστεί αν το συμπέρασμα της απόφασης Stichting Rookpreventie Jeugd κ.λπ., σύμφωνα με το οποίο τα επίμαχα πρότυπα μέτρησης ISO που παρατίθενται στο άρθρο 4, παράγραφος 1, της οδηγίας 2014/40 δεν μπορούν να αντιταχθούν στους «ιδιώτες εν γένει», ισχύει και στην περίπτωση που ο ενδιαφερόμενος (όπως το Ίδρυμα) ήταν σε θέση να τα αποκτήσει.
95.      Όπως προαναφέρθηκε, το αιτούν δικαστήριο ερμηνεύει την απόφαση αυτή υπό την έννοια ότι εισάγει διάκριση μεταξύ, αφενός, «των επιχειρήσεων» (όπως οι παραγωγοί καπνού) και, αφετέρου, άλλων προσώπων, όπως το Ίδρυμα. Συναφώς, ζητεί να διευκρινιστεί ο όρος «ιδιώτες εν γένει» (49) και διερωτάται αν μπορεί να εισαχθεί εξαίρεση από τη μη αντιτάξιμο στους «ιδιώτες εν γένει» λαμβανομένου υπόψη του γεγονότος ότι τα πρότυπα «NEN‑ISO» (τα οποία, όπως αντιλαμβάνομαι, αντιστοιχούν στα πρότυπα ISO που παρατίθενται στο άρθρο 4, παράγραφος 1, της οδηγίας 2014/40) (50) μπορούν να αναζητηθούν (ατελώς) στη βιβλιοθήκη του NEN και επίσης να αποκτηθούν έναντι πληρωμής. Διευκρινίζει ότι, υπό τις συνθήκες αυτές, και σύμφωνα με την εθνική νομολογία, η ενημέρωση για τα πρότυπα NEN‑ISO διασφαλίζεται επαρκώς. Προσθέτω ότι δεν φαίνεται να αμφισβητείται το γεγονός ότι το Ίδρυμα είχε πράγματι πρόσβαση στα πρότυπα αυτά.
96.      Με το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί να διευκρινιστεί αν ένας ενδιαφερόμενος όπως το Ίδρυμα αντλεί δικαίωμα από την οδηγία 2014/40 να ζητήσει την τήρηση των μέγιστων επιπέδων εκπομπών κατ’ εφαρμογήν εναλλακτικής μεθόδου μέτρησης. Το ερώτημα αυτό υποβάλλεται υπό την προϋπόθεση ότι το Δικαστήριο θα επιβεβαιώσει ότι τα επίμαχα πρότυπα ISO δεν μπορούν να αντιταχθούν στο Ίδρυμα, παρά το γεγονός ότι το Ίδρυμα έχει πρόσβαση σε αυτά. Μολονότι το αιτούν δικαστήριο αναγνωρίζει ότι η οδηγία 2014/40 δεν περιέχει καμία υποχρέωση που θα μπορούσε να βαρύνει το Ίδρυμα, θεωρεί ότι δεν αποκλείεται η θεμελίωση του ανωτέρω δικαιώματος. Κατά την εκτίμησή του, μια αρνητική απάντηση θα συνεπαγόταν ότι οι σκέψεις 74 έως 79 της απόφασης Stichting Rookpreventie Jeugd κ.λπ. στερούνται πρακτικής αποτελεσματικότητας.
97.      Τέλος, με το τέταρτο προδικαστικό ερώτημα (το οποίο περιέχει διάφορα υποερωτήματα) ζητείται να προσδιοριστεί αν η εφαρμογή μιας εναλλακτικής μεθόδου μέτρησης έναντι των επιχειρήσεων συνάδει με την αρχή της ασφάλειας δικαίου. Το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι η οδηγία 2014/40 δεν παρέχει στους παραγωγούς καπνού τη δυνατότητα να χρησιμοποιήσουν άλλη μέθοδο μέτρησης, πέραν της αναφερόμενης στο άρθρο 4, παράγραφος 1, της οδηγίας αυτής. Ωστόσο, αναφέρει ότι ο σκοπός της επίτευξης υψηλού επιπέδου προστασίας της δημόσιας υγείας, ιδίως για τους νέους, ο οποίος αποτυπώνεται στην αιτιολογική σκέψη 8 και στο άρθρο 1 της οδηγίας 2014/40, σε συνδυασμό με το άρθρο 24 (δικαιώματα του παιδιού) και το άρθρο 35 του Χάρτη (προστασία της υγείας) (51), μπορούν να δικαιολογήσουν τις αρνητικές συνέπειες που θα είχε η εφαρμογή εναλλακτικής μεθόδου μέτρησης για τους παραγωγούς αυτούς. Ταυτόχρονα, θέτει το ζήτημα αν η δυνατότητα των κρατών μελών να υιοθετήσουν άλλη μέθοδο μέτρησης θα μπορούσε να αντιβαίνει, αφενός, στην αρμοδιότητα που απονέμεται συναφώς στην Επιτροπή με το άρθρο 4, παράγραφος 3, της οδηγίας 2014/40 και, αφετέρου, στον επιδιωκόμενο σκοπό της εναρμόνισης, κατ’ επίκληση, ιδίως, του άρθρου 24, παράγραφος 1, της εν λόγω οδηγίας.
98.      Οι διευκρινίσεις που παρασχέθηκαν στην προηγούμενη ενότητα των παρουσών προτάσεων καθιστούν δυνατό να εξεταστούν τα ως άνω προδικαστικά ερωτήματα αρκετά συνοπτικά (52).
99.      Πράγματι, από τις διευκρινίσεις αυτές προκύπτει ότι η απόφαση Stichting Rookpreventie Jeugd κ.λπ. δεν προβλέπει τις προϋποθέσεις υπό τις οποίες η μη δημοσίευση των επίμαχων προτύπων ISO θα μπορούσε να παράσχει τη δυνατότητα σε έναν ενδιαφερόμενο, όπως το Ίδρυμα, να εμποδίσει αποτελεσματικά τη διάθεση στην αγορά τσιγάρων που συμμορφώνονται με τις απαιτήσεις της οδηγίας 2014/40. Το συμπέρασμα αυτό ισχύει ανεξαρτήτως του αν το Ίδρυμα είχε πρόσβαση στα πρότυπα αυτά και υπό ποιες προϋποθέσεις. Πράγματι, οι παρατηρήσεις της επίμαχης απόφασης σχετικά με τον (υπό όρους) δεσμευτικό χαρακτήρα των προτύπων αυτών (υπό την έννοια ότι τα πρότυπα αυτά μπορούν να αντιταχθούν από τις δημόσιες αρχές στους υποκείμενους στις σχετικές νομικές υποχρεώσεις) αφορούν τις επιχειρήσεις που κατασκευάζουν ή διαθέτουν στην αγορά τσιγάρα. Δεν αφορούν ενδιαφερόμενους, όπως το Ίδρυμα, καθόσον η οδηγία 2014/40 δεν μπορεί να επιβάλλει καμία υποχρέωση σε αυτούς.
100. Η διευκρίνιση αυτή απαντά στον προβληματισμό του αιτούντος δικαστηρίου ότι οι σκέψεις 74 έως 79 της απόφασης Stichting Rookpreventie Jeugd κ.λπ. δεν θα είχαν καμία πρακτική σημασία, στην περίπτωση που ένας ενδιαφερόμενος, όπως το Ίδρυμα, δεν έχει τη δυνατότητα να ασκήσει το «δικαίωμά του» για την τήρηση των μέγιστων επιπέδων εκπομπών.
101. Όπως εξήγησα, στις σκέψεις αυτές το Δικαστήριο συνήγαγε τις συνέπειες της προηγούμενης παραδοχής του σχετικά με το υπό όρους αντιτάξιμο των επίμαχων προτύπων ISO στις επιχειρήσεις και αντιμετώπισε το πρόβλημα του νομικού κενού για την περίπτωση που διαπιστωθεί ότι τα επίμαχα πρότυπα ISO δεν μπορούν να αντιταχθούν στις επιχειρήσεις αυτές.
102. Κατά συνέπεια, συντασσόμενος με τους οικείους παραγωγούς καπνού της κύριας δίκης, όλες τις κυβερνήσεις που υπέβαλαν παρατηρήσεις και την Επιτροπή, φρονώ ότι, ανεξαρτήτως του γεγονότος ότι τα επίμαχα πρότυπα ISO εξακολουθούν να μην έχουν δημοσιευθεί και του ζητήματος αν ένας ενδιαφερόμενος, όπως το Ίδρυμα, έχει πρόσβαση σε αυτά, ο εν λόγω ενδιαφερόμενος δεν αντλεί από την οδηγία 2014/40 κανένα δικαίωμα ώστε να εμποδίσει αποτελεσματικά τη διάθεση στην αγορά τσιγάρων που δεν υπερβαίνουν, μεταξύ άλλων, τα μέγιστα επίπεδα εκπομπών τα οποία μετρούνται με τις μεθόδους που παρατίθενται στο άρθρο 4, παράγραφος 1, της οδηγίας 2014/40. Συμμερίζομαι επίσης την άποψη των ανωτέρω διαδίκων και των λοιπών μετεχόντων στη διαδικασία ότι το αντίθετο συμπέρασμα θα παραβίαζε την αρχή της ασφάλειας δικαίου, η οποία πρέπει να προστατεύει όσους συμμορφώνονται με έγκυρους και εκτελεστούς κανόνες δικαίου.
103. Το συμπέρασμα αυτό δεν αναιρείται από τον σκοπό επίτευξης ενός υψηλού επιπέδου προστασίας της ανθρώπινης υγείας, ιδίως για τους νέους, τον οποίο επιδιώκει η οδηγία 2014/40 και στον οποίο εφιστά την προσοχή το αιτούν δικαστήριο.
104. Όπως προκύπτει από το άρθρο 1 της οδηγίας 2014/40 και όπως έχει επανειλημμένως υπενθυμίσει το Δικαστήριο, ο σκοπός που επιδιώκει η διάταξη αυτή είναι στην πραγματικότητα διττός (53). Η οδηγία αυτή αποσκοπεί στη διευκόλυνση της εύρυθμης λειτουργίας της εσωτερικής αγοράς για τα προϊόντα καπνού και τα συναφή προϊόντα, με ταυτόχρονη διασφάλιση υψηλού επιπέδου προστασίας της ανθρώπινης υγείας, ιδίως για τους νέους. Συνεπώς, οι διατάξεις της πρέπει να ερμηνευθούν υπό το πρίσμα αμφότερων των ανωτέρων σκοπών, μεταξύ των οποίων ο νομοθέτης της Ένωσης επιδίωξε κατ’ ανάγκη να επιτύχει ορισμένη ισορροπία, όπως επίσης παρατήρησε η Επιτροπή κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση.
105. Συναφώς, επισημαίνω ότι σκοπός του άρθρου 3, παράγραφος 1, της οδηγίας 2014/40, το οποίο καθορίζει τα μέγιστα επίπεδα εκπομπών, δεν είναι μόνο να προωθήσει την εύρυθμη λειτουργία της εσωτερικής αγοράς αλλά, βεβαίως, και να διασφαλίσει ότι τα τσιγάρα καθίστανται λιγότερα επιβλαβή για την ανθρώπινη υγεία. Ωστόσο, κατά τον καθορισμό του επιπέδου των επιβλαβών ουσιών στα τσιγάρα και την επιλογή ακριβούς μεθόδου για τον προσδιορισμό των επιπέδων αυτών, ο νομοθέτης της Ένωσης επέλεξε ένα συγκεκριμένο εναρμονισμένο επίπεδο προστασίας. Επομένως, δεν χωρεί επίκληση του γενικού σκοπού προστασίας της δημόσιας υγείας τον οποίο επιδιώκει η οδηγία 2014/40 για να παρακαμφθεί μια νομοθετική επιλογή, η οποία αποτυπώθηκε σαφώς στο κείμενο του νομοθετήματος, καθόσον μια τέτοια τελολογική ερμηνεία θα αποτελούσε contra-legem ερμηνεία.
106. Μολονότι η οδηγία 2014/40 δεν αποσκοπεί στη θέσπιση κανόνων για την ασφαλή χρήση προϊόντων καπνού (δεδομένου του εγγενώς επιβλαβούς χαρακτήρα τέτοιων προϊόντων (54) και του γεγονότος ότι δεν νοείται τέτοια ασφαλής χρήση), μπορεί βεβαίως να θεωρηθεί ότι αποσκοπεί (και) στον μετριασμό των επιβλαβών συνεπειών του καπνίσματος. Η επιδίωξη του σκοπού αυτού αποτυπώνεται όχι μόνο με την υποχρέωση προειδοποίησης των καταναλωτών, με διάφορους τρόπους, για τις πιθανώς θανατηφόρες συνέπειες του καπνίσματος (55) αλλά και με τις επίμαχες εν προκειμένω διατάξεις που καθορίζουν τα μέγιστα επίπεδα εκπομπών και προβλέπουν την υποχρέωση μέτρησής τους. Τούτο συνάγεται από την αιτιολογική σκέψη 12 της οδηγίας, η οποία, όπως παρατηρεί το Ίδρυμα, συνδέει τις εκπομπές πίσσας, νικοτίνης και μονοξειδίου του άνθρακα με την τοξικότητα ή την εθιστικότητα των προϊόντων καπνού (56).
107. Επιπλέον, η επιβεβαίωση της συνάφειας του εν λόγω σχετικού με την υγεία σκοπού με τη διάταξη της οδηγίας για τα μέγιστα επίπεδα εκπομπών δεν τον καθιστά εργαλείο με το οποίο μπορεί να παρακαμφθεί το σαφές περιεχόμενο των νομοθετικών διατάξεων. Στο παρόν πλαίσιο, υπενθυμίζω ότι, σύμφωνα το περιεχόμενο αυτό, δεν μπορεί να απαγορευθεί η διάθεση στην αγορών τσιγάρων τα οποία δεν υπερβαίνουν τα μέγιστα επίπεδα εκπομπών που καθορίζονται στο άρθρο 3, παράγραφος 1, της οδηγίας 2014/40, όταν αυτά μετρούνται βάσει της μεθόδου του άρθρου 4, παράγραφος 1, της ίδιας οδηγίας, όπως προκύπτει από το άρθρο 24 αυτής (με την επιφύλαξη των εξαιρέσεων που προβλέπονται στο εν λόγω άρθρο και δεν έχουν εφαρμογή εν προκειμένω).
108. Κατά τη γνώμη μου, ο επιδιωκόμενος σκοπός της υψηλής προστασίας της ανθρώπινης υγείας θα μπορούσε να επηρεάσει το σχετικό κανονιστικό περιεχόμενο, ήτοι τη νομοθετική επιλογή περί των επίμαχων προτύπων μέτρησης ISO, μόνον αν αμφισβητούνταν το κύρος του άρθρου 4, παράγραφος 1, της οδηγίας 2014/40, το οποίο καθιστά υποχρεωτική τη χρήση τους. Πρόκειται για ζήτημα το οποίο θα διερευνήσω στη συνέχεια στο πλαίσιο της εξέτασης του τρίτου προδικαστικού ερωτήματος.
2.      Επί του τρίτου προδικαστικού ερωτήματος: πότε ένα τσιγάρο «χρησιμοποιείται σύμφωνα με τον προορισμό του»;
109. Με το τρίτο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο διερωτάται σχετικά με τα χαρακτηριστικά που πρέπει να φέρει η εναλλακτική μέθοδος μέτρησης. Το εν λόγω ερώτημα συνδέεται με τη σκέψη 79 (και το σημείο 5 του διατακτικού) της απόφασης Stichting Rookpreventie Jeugd κ.λπ., σύμφωνα με την οποία η μέθοδος αυτή πρέπει «να είναι κατάλληλη, υπό το πρίσμα των επιστημονικών και τεχνικών εξελίξεων ή των διεθνώς συμφωνημένων προτύπων, για τη μέτρηση των επιπέδων εκπομπών που εκλύονται από το τσιγάρο όταν χρησιμοποιείται σύμφωνα με τον προορισμό του, και πρέπει να θέτει ως βάση ένα υψηλό επίπεδο προστασίας της ανθρώπινης υγείας, ιδίως για τους νέους […]» (57).
110. Το αιτούν δικαστήριο διερωτάται σχετικά με την ακριβή σημασία του όρου «χρησιμοποιείται σύμφωνα με τον προορισμό του», ο οποίος δεν απαντάται μόνο στο ανωτέρω χωρίο, αλλά ιδίως στον ορισμό των «εκπομπών» στο άρθρο 21, σημείο 2, της οδηγίας 2014/40. Σύμφωνα με τον ορισμό αυτόν, ως «εκπομπές» νοούνται «οι ουσίες που εκλύονται όταν ένα προϊόν καπνού ή συναφές προϊόν χρησιμοποιείται σύμφωνα με τον προορισμό του, όπως οι ουσίες που βρίσκονται στον εκλυόμενο καπνό ή ουσίες που εκλύονται κατά τη διαδικασία χρήσης μη καπνιζόμενων προϊόντων καπνού» (58).
111. Με το ανωτέρω προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί ειδικότερα να διευκρινιστεί αν η χρησιμοποιούμενη εναλλακτική μέθοδος πρέπει να λαμβάνει υπόψη, ιδίως, το γεγονός ότι τα χείλη και τα δάκτυλα των καπνιστών καλύπτουν τις μικρές οπές αερισμού στο φίλτρο των τσιγάρων καθώς και τον όγκο και τη συχνότητα εισπνοής του καπνού.
112. Όπως και τα τρία προδικαστικά ερωτήματα που εξετάστηκαν ανωτέρω, το ερώτημα αυτό στηρίζεται σε μια ευρεία προσέγγιση της απόφασης Stichting Rookpreventie Jeugd κ.λπ. Υποβάλλεται για την περίπτωση που το Δικαστήριο επιβεβαιώσει ότι το Ίδρυμα έχει δικαίωμα να ζητήσει την τήρηση των μέγιστων επιπέδων εκπομπών με τη χρήση εναλλακτικής μεθόδου μέτρησης. Δεδομένου ότι τέτοιο δικαίωμα δεν υφίσταται, όπως εξήγησα προηγουμένως, και ότι δεν προβάλλεται ότι οι οικείοι παραγωγοί της κύριας δίκης δεν είχαν πρόσβαση στα επίμαχα πρότυπα ISO, φαίνεται να παρέλκει η απάντηση επί του ερωτήματος αυτού για την επίλυση της διαφοράς που εκκρεμεί ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου.
113. Ωστόσο, το ερώτημα αυτό πρέπει, κατά τη γνώμη μου, να εξεταστεί χωριστά καθόσον από μια προσεκτικότερη εκτίμηση προκύπτει ότι αφορά, στην πραγματικότητα, το κύρος του άρθρου 4, παράγραφος 1, της οδηγίας 2014/40, όπως κατ’ ουσίαν παρατήρησε η Philip Morris στις γραπτές παρατηρήσεις της (59).
114. Πράγματι, αν το Δικαστήριο δώσει στο ερώτημα αυτό την απάντηση ότι οποιαδήποτε (εναλλακτική) μέθοδος μέτρησης πρέπει να λαμβάνει υπόψη τις ανωτέρω πτυχές (καθόσον τούτο προκύπτει από τον όρο «χρησιμοποιείται σύμφωνα με τον προορισμό του» σε συνδυασμό με τον όρο «εκπομπές»), συνεπάγεται, λογικά, ότι το ίδιο πρέπει να ισχύει για τη μέθοδο που προέβλεψε ο νομοθέτης της Ένωσης στο άρθρο 4, παράγραφος 1, της οδηγίας αυτής. Ωστόσο, δεν αμφισβητείται ότι τα εν λόγω πρότυπα δεν λαμβάνουν υπόψη τις πτυχές αυτές, με αναπόφευκτη συνέπεια τα επίμαχα πρότυπα ISO να θεωρούνται ακατάλληλα για τη μέτρηση τέτοιων «εκπομπών» που εκλύονται από τα τσιγάρα.
115. Όσον αφορά τη συγκεκριμένη παράμετρο υπό το πρίσμα της οποίας πρέπει να εξεταστεί το κύρος της ανωτέρω διάταξης, από την απόφαση περί παραπομπής προκύπτει ότι οι αμφιβολίες του αιτούντος δικαστηρίου οφείλονται, ιδίως, στην επιτακτική ανάγκη υψηλής προστασίας της ανθρώπινης υγείας.
116. Υπό το πρίσμα αυτό, φρονώ ότι το τρίτο προδικαστικό ερώτημα πρέπει να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι με το ερώτημα αυτό ζητείται να διευκρινιστεί αν όρος «εκπομπές» και, ειδικότερα, ο όρος «χρησιμοποιείται σύμφωνα με τον προορισμό του» έχουν την έννοια, λαμβανομένου υπόψη του σκοπού της δημόσιας υγείας που επιδιώκουν η οδηγία 2014/40, το άρθρο 35 του Χάρτη (60) και το άρθρο 114, παράγραφος 3, ΣΛΕΕ (61), ότι οποιαδήποτε μέθοδος μέτρησης των εκπομπών αυτών πρέπει να λαμβάνει υπόψη το γεγονός ότι τα χείλη και τα δάκτυλα των καπνιστών καλύπτουν τις μικρές οπές αερισμού στο φίλτρο των τσιγάρων και/ή τον όγκο και τη συχνότητα εισπνοής του καπνού, με αποτέλεσμα το άρθρο 4, παράγραφος 1, της οδηγίας αυτής, το οποίο παραπέμπει σε μια μέθοδο που δεν λαμβάνει υπόψη τις παραμέτρους αυτές, να είναι άκυρο (62).
117. Για τον σκοπό εξέτασης του ερωτήματος αυτού, υπενθυμίζω ότι η παρούσα υπόθεση αφορά έναν τομέα στον οποίο η δράση του νομοθέτη της Ένωσης συνεπάγεται επιλογές πολιτικής, οικονομικής και κοινωνικής φύσεως και στον οποίο ο εν λόγω νομοθέτης καλείται να προβεί σε σύνθετες εκτιμήσεις με αποτέλεσμα να διαθέτει ευρεία εξουσία εκτιμήσεως (63). Κατά συνέπεια, ο δικαστικός έλεγχος των μέτρων που λαμβάνονται σε έναν τέτοιο τομέα πρέπει να περιορίζεται στην εξακρίβωση της ύπαρξης πρόδηλων σφαλμάτων όπως, στο παρόν πλαίσιο, ο προδήλως ακατάλληλος χαρακτήρας του επίμαχου μέτρου υπό το πρίσμα του προαναφερθέντος σκοπού. Αντιθέτως, το ζήτημα κατά πόσον το συγκεκριμένο μέτρο είναι το μόνο δυνατό ή το καταλληλότερο δεν είναι καθοριστικό για τους σκοπούς του ελέγχου αυτού (64).
118. Βάσει της ανάπτυξης των επιχειρημάτων στην παρούσα διαδικασία, καταλήγω στο συμπέρασμα ότι ο νομοθέτης της Ένωσης δεν υπέπεσε σε πρόδηλο σφάλμα με την επιλογή των επίμαχων προτύπων ISO.
119. Πρώτον, είναι αδιαμφισβήτητο ότι η ανωτέρω μέθοδος μέτρησης, στην οποία παραπέμπει το άρθρο 4, παράγραφος 1, της οδηγίας 2014/40, συνίσταται στην καύση των τσιγάρων και στον έλεγχο, υπό τέτοιου είδους συνθήκες, της τήρησης των μέγιστων επιπέδων που καθορίζονται στο άρθρο 3, παράγραφος 1, της ίδιας οδηγίας.
120. Επιπλέον, διευκρινίστηκε επίσης ότι τα υφιστάμενα μέγιστα επίπεδα εκπομπών του άρθρου 3, παράγραφος 1, της οδηγίας 2014/40 καθορίστηκαν στην πραγματικότητα υπό το πρίσμα της ανωτέρω μεθόδου. Με άλλα λόγια, τα πρότυπα μέτρησης ISO στα οποία παραπέμπει το άρθρο 4, παράγραφος 1, της οδηγίας 2014/40, αφενός, και τα μέγιστα επίπεδα εκπομπών που καθορίζονται στο άρθρο 3, παράγραφος 1, της ίδιας οδηγίας, αφετέρου, συνδέονται μεταξύ τους.
121. Επομένως, κατά τον καθορισμό των προϋποθέσεων υπό τις οποίες τα τσιγάρα μπορούν να διατίθενται στην αγορά όσον αφορά την περιεκτικότητά τους σε πίσσα, νικοτίνη και μονοξείδιο του άνθρακα, ο νομοθέτης αποφάσισε να καθορίσει και να μετρήσει την περιεκτικότητα αυτή βάσει των εκπομπών που εκλύονται κατά την (απλή) καύση ενός τσιγάρου.
122. Δεύτερον, φαίνεται εξίσου αδιαμφισβήτητο ότι η πραγματική έκθεση ενός καπνιστή στις ανωτέρω επιβλαβείς ουσίες μπορεί να είναι σημαντικά υψηλότερη από την τοξικότητα που καθίσταται επιτρεπτή βάσει του κριτηρίου που απορρέει από την συνδυασμένη ερμηνεία του άρθρου 3, παράγραφος 1 και του άρθρου 4, παράγραφος 1, της οδηγίας 2014/40. Πράγματι, η Επιτροπή παρατήρησε κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση ότι η έκθεση αυτή μπορεί να είναι, στην πραγματικότητα, πολλαπλάσια (65).
123. Η Επιτροπή επιβεβαίωσε ομοίως ότι κατά τον χρόνο έκδοσης της οδηγίας 2014/40 υφίστατο μια αυστηρότερη μέθοδος (όπως η αποκαλούμενη Canadian Intense). Αντιλαμβάνομαι ότι η μέθοδος αυτή λαμβάνει υπόψη, μεταξύ άλλων, την κάλυψη των μικρών οπών αερισμού στα φίλτρα, γεγονός που συνεπάγεται ότι, όταν οι εκπομπές που εκλύονται από τα τσιγάρα μετρούνται με τη μέθοδο αυτή, σημειώνεται υπέρβαση των μέγιστων επιπέδων εκπομπών που καθορίζονται στο άρθρο 3, παράγραφος 1, της οδηγίας 2014/40. Ωστόσο, η Επιτροπή εξήγησε επίσης, κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, ότι η επιλογή της ανωτέρω (ή άλλης παρόμοιας) μεθόδου θα δημιουργούσε ενδεχομένως την ανάγκη καθορισμού υψηλότερων μέγιστων επιπέδων εκπομπών δεδομένου ότι, όπως αντιλαμβάνομαι το επιχείρημα, οι συνθήκες υπό τις οποίες θα διενεργούνταν ο έλεγχος των τσιγάρων, θα συνεπάγονταν την έκλυση μεγαλύτερης ποσότητας των ανωτέρω επιβλαβών ουσιών.
124. Τρίτον, η Επιτροπή εξήγησε κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση ότι κατά την έκδοση της οδηγίας 2014/40 ο νομοθέτης στάθμισε τα πλεονεκτήματα και τα μειονεκτήματα των (τότε) υφιστάμενων μεθόδων και επέλεξε τα επίμαχα πρότυπα μέτρησης ISO
λόγω, εν ολίγοις, της ευκολίας χρήσης τους. Επιπλέον, συντασσόμενη με τις απόψεις των οικείων παραγωγών της κύριας δίκης και με τη Βουλγαρική και την Πορτογαλική Κυβέρνηση, διευκρίνισε ότι δεν υφίστατο (και δεν υφίσταται) μέθοδος που να καθιστά δυνατή την προσομοίωση της συμπεριφοράς των καπνιστών, λόγω των διάφορων τύπων της συμπεριφοράς αυτής. Η διαπίστωση αυτή προέκυψε, σύμφωνα με την Επιτροπή, από συζητήσεις που διεξήχθησαν στο πλαίσιο της σύμβασης-πλαισίου του ΠΟΥ για τον έλεγχο του καπνού (66).
125. Συναφώς, μπορεί να υποστηριχθεί ότι η ποικιλία των τύπων καπνίσματος δεν δικαιολογεί, αυτή καθεαυτή, το να μην επιλεγεί μια μέθοδος η οποία επιδιώκει με κάποιον τρόπο την προσομοίωση της πραγματικής συμπεριφοράς των καπνιστών αντί μιας μεθόδου που ουδόλως επιτυγχάνει τον σκοπό αυτόν. Περαιτέρω, μπορεί να υποστηριχθεί ότι στην περίπτωση που μια αυστηρότερη μέθοδος οδηγεί στον καθορισμό υψηλότερων επιπέδων εκπομπών στη νομοθεσία, ενδέχεται να μην μεταβάλλεται τελικώς η προκύπτουσα έκθεση στις προαναφερθείσες επιβλαβείς ουσίες, πλην όμως το αποτέλεσμα διασφαλίζει την πιο διαφανή γνωστοποίηση των πληροφοριών σχετικά με την τοξικότητα των τσιγάρων στους καταναλωτές (με τον καθορισμό των επιπέδων εκπομπών σε τιμές που ανταποκρίνονται περισσότερο στις πραγματικές).
126. Ωστόσο, εξήγησα ήδη ότι η ευρεία εξουσία εκτιμήσεως του νομοθέτη της Ένωσης στον τομέα που αφορά η οδηγία 2014/40 δεν τον υποχρεώνει να επιλέξει μια μέθοδο που είναι, από ορισμένη άποψη, καλύτερη, εφόσον η πράγματι επιλεγείσα μέθοδος δεν είναι προδήλως ακατάλληλη για την επίτευξη των δεδηλωμένων σκοπών.
127. Όσον αφορά τον ειδικό σκοπό της διασφάλισης υψηλού επιπέδου προστασίας της ανθρώπινης υγείας, οι ανωτέρω διατάξεις του πρωτογενούς δικαίου δεν επιβάλλουν στον νομοθέτη να καθορίσει, στο παρόν πλαίσιο, συγκεκριμένο επίπεδο τέτοιας υψηλής προστασίας. Ασφαλώς η κατάσταση θα ήταν διαφορετική αν είχε αποδειχθεί ότι συγκεκριμένα επίπεδα πίσσας, νικοτίνης και μονοξειδίου του άνθρακα καθιστούν την κατανάλωση τσιγάρων ασφαλή ή σημαντικά ασφαλέστερη. Ωστόσο, είναι αδιαμφισβήτητο ότι τούτο φαίνεται αδύνατο, καθόσον, όπως προκύπτει από την ανάπτυξη των επιχειρημάτων στο πλαίσιο της παρούσας διαδικασίας, δεν υφίστανται επί του παρόντος επιστημονικά στοιχεία που να αποδεικνύουν ότι πρέπει να καθοριστούν συγκεκριμένες τιμές για τα μέγιστα επίπεδα εκπομπών των εν λόγω επιβλαβών ουσιών. Υπό τις συνθήκες αυτές, οι συγκεκριμένες παράμετροι της τοξικότητας υπό τις οποίες τα τσιγάρα μπορούν να διατίθενται στην αγορά της Ένωσης αποτελούν ζήτημα η εκτίμηση του οποίου είναι σύνθετη και η οποία δεν αποκλείει, κατά τη γνώμη μου, την επιλογή τέτοιων μέγιστων επιπέδων τα οποία επιτυγχάνονται (και πρέπει να τηρούνται) όταν μετρούνται σύμφωνα με τη μέθοδο στην οποία παραπέμπει το άρθρο 4, παράγραφος 1, της οδηγίας 2014/40.
128. Το τελευταίο ζήτημα που πρέπει να εξετάσω αφορά τη σημασία, για την παρούσα ανάλυση, του όρου «όταν […] χρησιμοποιείται σύμφωνα με τον προορισμό του», ο οποίος περιλαμβάνεται στον νομοθετικό ορισμό των «εκπομπών» στο άρθρο 2, σημείο 21, της οδηγίας 2014/40 (για τον οποίο έγινε λόγος στο σημείο 110 των παρουσών προτάσεων.
129. Συναφώς, πρέπει, κατά πρώτον, να επισημανθεί ότι το κύρος μιας διάταξης του παράγωγου δικαίου (όπως του άρθρου 4, παράγραφος 1, της οδηγίας 2014/40) δεν μπορεί να αμφισβητηθεί υπό το πρίσμα άλλης διάταξης του παράγωγου δικαίου (όπως του άρθρου 2, σημείο 21, της ίδιας οδηγίας).
130. Κατά δεύτερον, πρέπει να εξεταστεί αν υφίσταται ενδεχομένως κάποια θεμελιώδης εσωτερική ασυνέπεια μεταξύ του ανωτέρω ορισμού και του κριτηρίου που συνάγεται από τη συνδυασμένη ερμηνεία του άρθρου 3, παράγραφος 1 και του άρθρου 4, παράγραφος 1, της οδηγίας 2014/40, η οποία θα απέτρεπε την επίτευξη των δεδηλωμένων σκοπών και ιδίως του σκοπού που αφορά το υψηλό επίπεδο προστασίας της ανθρώπινης υγείας.
131. Πράγματι, όπως αντιλαμβάνομαι το επιχείρημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί να διευκρινιστεί αν ο ανωτέρω ορισμός, ο οποίος αφορά τις ουσίες που εκλύονται όταν ένα προϊόν καπνού χρησιμοποιείται σύμφωνα με τον προορισμό του, συνεπάγεται ότι τα πρότυπα μέτρησης ISO (αλλά στην πραγματικότητα, κατά τη γνώμη μου, συνολικά το κριτήριο που συνάγεται από τη συνδυασμένη ερμηνεία του άρθρου 3, παράγραφος 1 και το άρθρο 4, παράγραφος 1, της οδηγίας 2014/40) δεν συνάδουν με αυτόν.
132. Ο ορισμός των «εκπομπών» μπορεί πράγματι να υποδηλώνει, τουλάχιστον εκ πρώτης όψεως, ότι οι εκπομπές αυτές πρέπει να μετρούνται, όσον αφορά τα τσιγάρα, υπό συνθήκες που προσεγγίζουν περισσότερο τις περιγραφόμενες από το αιτούν δικαστήριο (μερική κάλυψη των μικρών οπών αερισμού στο φίλτρο κ.λπ.) παρά με μια απλή διαδικασία καύσης. Πράγματι, μια απλή διαδικασία καύσης δεν ανταποκρίνεται στην χρήση του τσιγάρου σύμφωνα με τον προορισμό του, όπως αυτή γίνεται συνήθως αντιληπτή, καθόσον, όπως παρατήρησε το Ίδρυμα, τα τσιγάρα δεν είναι ράβδοι θυμιάματος.
133. Ωστόσο, όπως εξήγησε η Επιτροπή, ο ανωτέρω ορισμός των εκπομπών αποτελεί γενική διάταξη που ισχύει για διάφορα προϊόντα καπνού τα οποία καλύπτονται από την οδηγία 2014/40 και πρέπει, υπό τις παρούσες συνθήκες, να ερμηνευθεί σε συνδυασμό με τον ορισμό του «τσιγάρου» στο άρθρο 2, σημείο 10, της οδηγίας 2014/40, στο οποίο το τσιγάρο ορίζεται, ειδικότερα, ως «κύλινδρος καπνού που μπορεί να καταναλωθεί μέσω διαδικασίας καύσης».
134. Ο εν λόγω ορισμός του «τσιγάρου», σε συνδυασμό με το κριτήριο τοξικότητας (βάσει του οποίου μπορεί να διατεθεί στην αγορά, όπως προκύπτει από τη συνδυασμένη ερμηνεία του άρθρου 3, παράγραφος 1 και του άρθρου 4, παράγραφος 1, της οδηγίας 2014/40), δείχνει, κατά τη γνώμη μου, ότι ο νομοθέτης αποφάσισε να περιορίσει, όσον αφορά τα τσιγάρα, την έννοια της «χρήσης σύμφωνα με τον προορισμό», η οποία περιλαμβάνεται στον γενικό ορισμό των «εκπομπών» στο άρθρο 2, σημείο 21, στην απλή καύση. Μολονότι η καύση δεν αποτελεί το σύνολο της διαδικασίας χρήσης ενός τσιγάρου, κατά τη συνήθη έννοια του όρου αυτού, αποτελεί σαφώς μέρος της χρήσης αυτής. Συναφώς, εξήγησα ήδη ότι ο νομοθέτης έχει τη δυνατότητα, δυνάμει της ευρείας εξουσίας εκτιμήσεως που διαθέτει στον εν λόγω τομέα του δικαίου, να καθορίσει τα όρια τοξικότητας σε συνάρτηση και μόνο με το εν λόγω μέρος της διαδικασίας χρήσης των τσιγάρων σύμφωνα με τον προορισμό τους.
135. Κατά συνέπεια, ο ανωτέρω ορισμός των «εκπομπών» δεν θίγει το προηγούμενο συμπέρασμά μου σχετικά με την έλλειψη πρόδηλου σφάλματος, όσον αφορά την επίτευξη του σκοπού ενός υψηλού επιπέδου προστασίας της ανθρώπινης υγείας, κατά την επιλογή του νομοθέτη να μετρήσει την επιτρεπόμενη τοξικότητα των τσιγάρων βάσει των προτύπων που καθορίζονται στο άρθρο 4, παράγραφος 1, της οδηγίας 2014/40.
136. Με την επισήμανση αυτή περατώνεται η εξέταση του πρώτου, του δεύτερου, του τρίτου και του τέταρτου προδικαστικού ερωτήματος της υπό κρίση υπόθεσης, τα οποία, όπως προεκτέθηκε, αποσκοπούν στη συναγωγή συμπερασμάτων από την απόφαση Stichting Rookpreventie Jeugd κ.λπ., όσον αφορά τη δυνατότητα να αντιταχθούν τα επίμαχα πρότυπα μέτρησης ISO σε συγκεκριμένες κατηγορίες ιδιωτών. Κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση επανεξετάστηκε το αρχικό νομικό ζήτημα που έπρεπε να αντιμετωπίσει το Δικαστήριο, ήτοι η μη δημοσίευση των επίμαχων προτύπων μέτρησης ISO στην Επίσημη Εφημερίδα, κατάσταση που παραμένει αμετάβλητη μέχρι σήμερα. Για τον λόγο αυτόν, και προκειμένου να παράσχω στο Δικαστήριο τη μεγαλύτερη δυνατή συνδρομή, θα διατυπώσω τις ακόλουθες καταληκτικές παρατηρήσεις.
Γ.      Επίλογος: επί του γεγονότος ότι τα επίμαχα πρότυπα μέτρησης ISO εξακολουθούν να μην έχουν δημοσιευθεί
137. Η Επιτροπή εξήγησε κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση ότι τα πρότυπα εξακολουθούν να μην έχουν δημοσιευθεί για τον λόγο ότι ο ISO προβάλλει δικαιώματα διανοητικής ιδιοκτησίας που συνδέονται γενικώς με τα πρότυπά του. Επισήμανε περαιτέρω ότι, μετά την έκδοση της απόφασης Public.Resources.Org (67), παρέσχε πρόσβαση σε ορισμένα πρότυπα ISO (διαφορετικά από τα επίμαχα στην υπό κρίση υπόθεση) βάσει του κανονισμού (ΕΚ) 1049/2001 (68) και ότι η απόφαση αυτή έχει προσβληθεί από τον ISO ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου ακριβώς (αλλά όχι μόνον) λόγω προσβολής των δικαιωμάτων διανοητικής ιδιοκτησίας (69).
138. Φρονώ ότι τούτο υποδεικνύει ότι η δημοσίευση των επίμαχων προτύπων ISO
στην Επίσημη Εφημερίδα είναι, κατά την άποψη της Επιτροπής, και τουλάχιστον επί του παρόντος, αδύνατη, λόγω νομικών εμποδίων που εκφεύγουν του ελέγχου του νομοθέτη της Ένωσης.
139. Κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση τέθηκε κατ’ ουσίαν, όπως αντιλαμβάνομαι, το ζήτημα αν το Δικαστήριο πρέπει να αντλήσει συνέπειες από το γεγονός ότι η δημοσίευση εξακολουθεί να μην έχει πραγματοποιηθεί, εξετάζοντας αυτεπαγγέλτως, για τον λόγο αυτόν, το κύρος του άρθρου 4, παράγραφος 1, της οδηγίας 2014/40.
140. Θεωρώ ότι μια τέτοια ενέργεια θα απαιτούσε, στο πλαίσιο της παρούσας διαδικασίας, την επανάληψη της προφορικής διαδικασίας βάσει του άρθρου 83 του Κανονισμού Διαδικασίας του Δικαστηρίου.
141. Τούτο οφείλεται σε τρεις βασικούς λόγους.
142. Πρώτον, το εν λόγω ζήτημα δεν τέθηκε, αυτό καθεαυτό, από το αιτούν δικαστήριο (1). Δεύτερον, υφίστανται, κατά τη γνώμη μου, ορισμένες αμφιβολίες ως προς το αν το Δικαστήριο επέβαλε, με την απόφαση Stichting Rookpreventie Jeugd κ.λπ. να δημοσιευθούν τελικώς τα επίμαχα πρότυπα ISO στην Επίσημη Εφημερίδα, με αποτέλεσμα να απαιτείται να παρασχεθεί στους διαδίκους και στους λοιπούς μετέχοντες στη διαδικασία η δυνατότητα να διατυπώσουν τις απόψεις τους (2). Τρίτον, ανεξαρτήτως της απόφασης που θα ληφθεί επί του ζητήματος αυτού, έκαστη εξ αυτών επιφέρει σημαντικές νομικές συνέπειες, γεγονός που επιβάλλει από μόνο του να διεξαχθεί διεξοδική συζήτηση με τη συμμετοχή, μεταξύ άλλων, του νομοθέτη (3).
1.      Επί του περιεχομένου της παρούσας διαδικασίας
143. Όσον αφορά τον πρώτο λόγο που παρατέθηκε ανωτέρω, είναι αλήθεια ότι η «μη δημοσίευση» περιλαμβανόταν στα ζητήματα που εξετάστηκαν στη διαδικασία που οδήγησε στην έκδοση της απόφασης Stichting Rookpreventie Jeugd κ.λπ. Οι αντίστοιχοι ενδιαφερόμενοι είχαν τη δυνατότητα να διατυπώσουν τις απόψεις τους επί του ζητήματος αυτού και η παρούσα διαδικασία μπορεί, ως εκ τούτου, να θεωρηθεί ως απλή συνέχιση της συζήτησης όσον αφορά τις συγκεκριμένες νομικές συνέπειες της εν λόγω απόφασης.
144. Ωστόσο, υπενθυμίζω ότι το αιτούν δικαστήριο διερωτάται σχετικά με τις συνέπειες αυτές προκειμένου να εξακριβώσει τις προϋποθέσεις υπό τις οποίες τα επίμαχα πρότυπα μπορούν να αντιταχθούν στους παραγωγούς ενώ η μη δημοσίευσή τους, μολονότι αποτελεί την ίδια την αιτία της ιδιαιτερότητας του αντιτάξιμου των προτύπων αυτών, λαμβάνεται πλέον ως βασική παραδοχή. Αντιθέτως, το δικαστήριο αυτό δεν διερωτάται σχετικά με την ως άνω παραδοχή αυτή καθεαυτήν, ιδίως για να εξακριβώσει αν μπορεί να διατηρηθεί και αν το γεγονός ότι η δημοσίευση εξακολουθεί να μην έχει πραγματοποιηθεί επηρεάζει το κύρος του άρθρου 4, παράγραφος 1, της οδηγίας 2014/40.
145. Θα πρέπει, επομένως, να παρασχεθεί στους ενδιαφερόμενους στην παρούσα διαδικασία η δυνατότητα να διατυπώσουν τις απόψεις τους επί του ζητήματος αυτού, η οποία, στην πραγματικότητα, είναι απολύτως αναγκαία, δεδομένου ότι, κατά τη γνώμη μου, υφίσταται αμφιβολία ως προς το αν το Δικαστήριο επέβαλε, με την απόφαση Stichting Rookpreventie Jeugd κ.λπ., να δημοσιευθούν απαραιτήτως τα ανωτέρω πρότυπα. Τούτο με οδηγεί στον δεύτερο λόγο που παρατίθεται στο σημείο 142 των παρουσών προτάσεων.
2.      Επί της θέσης που διατυπώθηκε στην απόφαση Stichting Rookpreventie Jeugd κ.λπ.
146. Είναι σαφές ότι το μη αντιτάξιμο των μη δημοσιευμένων πράξεων του δικαίου της Ένωσης, όπως διαπιστώθηκε από το Δικαστήριο στις αποφάσεις Skoma-Lux και Heinrich, αποτελεί βραχυπρόθεσμη λύση σε μια ανώμαλη κατάσταση στο πλαίσιο της οποίας τα φυσικά ή νομικά πρόσωπα που υπόκεινται σε νομικές υποχρεώσεις δεν μπορούν να έχουν επαρκή πρόσβαση στην πηγή δικαίου που καθορίζει τις υποχρεώσεις αυτές. Σε μια δημοκρατική κοινωνία που διέπεται από το κράτος δικαίου, τούτο εμποδίζει τις δημόσιες αρχές να επιβάλλουν την τήρηση των υποχρεώσεων αυτών. Ταυτόχρονα, η διατήρηση μιας τέτοιας κατάστασης για παρατεταμένο χρονικό διάστημα δεν είναι προφανώς επιθυμητή. Όταν διαπιστώνεται η ανάγκη μιας τέτοιας διάκρισης μεταξύ εγκυρότητας και αντιτάξιμου, τα αίτια που την δημιουργούν πρέπει να αντιμετωπιστούν. Τούτο προκύπτει από την αναφορά του Δικαστηρίου, στην απόφαση Skoma-Lux, ότι μετατίθεται χρονικώς το αντιτάξιμο του κανόνα που επηρεάζεται από τη μη δημοσίευση.
147. Υπό το πρίσμα αυτό, τίθεται το ζήτημα αν το υπό όρους αντιτάξιμο των επίμαχων προτύπων ISO επινοήθηκε από το Δικαστήριο, σύμφωνα με το πνεύμα της ανωτέρω νομολογίας, ως μια άμεσα διαθέσιμη αλλά αναγκαστικά βραχυπρόθεσμη ρύθμιση εν αναμονή της προσδοκώμενης τελικής λύσης (δημοσίευση στην Επίσημη Εφημερίδα) ή αν το Δικαστήριο αποδέχθηκε στην πραγματικότητα τη δυνατότητα πρόσβασης που διασφαλίζεται από το σύστημα ISO ως αποδεκτή λύση η οποία θα μπορούσε να είναι αυτή καθεαυτήν ανεκτή από την έννομη τάξη της Ένωσης.
148. Τα ακόλουθα στοιχεία της απόφασης Stichting Rookpreventie Jeugd κ.λπ. υποδεικνύουν ότι η δημοσίευση εν τέλει αναμενόταν.
149. Πρώτον, όπως προεκτέθηκε, το Δικαστήριο στηρίχθηκε στις αποφάσεις Skoma-Lux και Heinrich, μολονότι δεν επιχείρησε να διακρίνει μεταξύ, αφενός, των (μάλλον διαφορετικών) καταστάσεων που αφορούσαν οι αποφάσεις αυτές και, αφετέρου, της κατάστασης που αφορούσε η απόφαση Stichting Rookpreventie Jeugd κ.λπ.. Πράγματι, η λύση στις αποφάσεις Skoma-Lux και Heinrich μπορούσε να δοθεί εξ ολοκλήρου από τον νομοθέτη της Ένωσης (χωρίς να αποτρέπεται από εξωτερικούς παράγοντες) ενώ η προβολή δικαιωμάτων διανοητικής ιδιοκτησίας από τον ISO καθιστά ομολογουμένως την κατάσταση πιο περίπλοκη. Ωστόσο, τούτο δεν οδήγησε σε καμία ιδιαίτερη παρατήρηση εκ μέρους του Δικαστηρίου.
150. Δεύτερον, στη σκέψη 46 της απόφασης Stichting Rookpreventie Jeugd κ.λπ., το Δικαστήριο επιβεβαιώνει ότι το κύρος του άρθρου 4, παράγραφος 1, της οδηγίας 2014/40 δεν αμφισβητείται από «το γεγονός και μόνον ότι [η εν λόγω διάταξη] παραπέμπει σε πρότυπα ISO που δεν έχουν, στο παρόν στάδιο, δημοσιευθεί» (70). Μπορεί να υποστηριχθεί ότι το τμήμα του χωρίου αυτού (που φέρει δική μου υπογράμμιση) δεν θα ήταν απαραίτητο αν πράγματι η μη δημοσίευση αυτή καθεαυτήν δεν επηρέαζε το κύρος της εν λόγω διάταξης (και όχι μόνον η μη δημοσίευση σε συγκεκριμένο χρονικό σημείο).
151. Τρίτον, στη σκέψη 48 της απόφασης αυτής το Δικαστήριο αναφέρει ότι «[…] τεχνικά πρότυπα θεσπισθέντα από οργανισμό τυποποίησης, όπως είναι ο ISO, τα οποία κατέστησαν υποχρεωτικά με νομοθετική πράξη της Ένωσης, μπορούν να αντιταχθούν στους ιδιώτες εν γένει μόνον αν έχουν τα ίδια δημοσιευθεί στην [Επίσημη Εφημερίδα]».
152. Ανεξαρτήτως της ακριβούς σημασίας του όρου «ιδιώτες εν γένει» (την οποία εξέτασα προηγουμένως), η σκέψη αυτή συνδέει σαφώς το αντιτάξιμο των επίμαχων προτύπων στους ιδιώτες με τη δημοσίευσή τους στην Επίσημη Εφημερίδα.
153. Ωστόσο, επανερχόμενος στα ανωτέρω τρία στοιχεία της συλλογιστικής μου, αναγνωρίζω επίσης, κατά πρώτον, ότι, αντίθετα προς την απόφαση Skoma-Lux, το Δικαστήριο δεν έκανε λόγο για τη χρονική μετάθεση του (άνευ όρων) αντιτάξιμου των επίμαχων προτύπων ISO, αλλά συνδέει το (υπό όρους) αντιτάξιμό τους (στις επιχειρήσεις) με τις ιδιαιτερότητες του συστήματος ISO (στη σκέψη 52 της απόφασης Stichting Rookpreventie Jeugd κ.λπ.). Τούτο μπορεί να υποδηλώνει αναγνώριση της διαφοράς που διακρίνει τα δύο είδη καταστάσεων τα οποία περιγράφηκαν προηγουμένως (και καθιστά δυνατό, επομένως, να συναχθεί διαφορετικό συμπέρασμα για έκαστη εξ αυτών).
154. Κατά δεύτερον, η παρατήρηση στη σκέψη 46 της απόφασης Stichting Rookpreventie Jeugd κ.λπ. (για την οποία έγινε λόγος στο σημείο 150 των παρουσών προτάσεων) σχετικά με τη μη δημοσίευση των προτύπων «στο παρόν στάδιο» μπορεί να συνιστά αναγνώριση του γεγονότος ότι η δημοσίευση είναι ασφαλώς επιθυμητή αλλά όχι αναγκαία (δεδομένου ότι υπάρχει συγκεκριμένο σύστημα που καθιστά δυνατή την πρόσβαση).
155. Κατά τρίτον, εάν ο όρος «ιδιώτες εν γένει» στη σκέψη 48 της απόφασης Stichting Rookpreventie Jeugd κ.λπ.(για την οποία έγινε λόγος στο σημείο 151 των παρουσών προτάσεων) ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι αφορά τα μέρη τα οποία είναι αρμόδια να ενεργούν ως «ελεγκτές της τήρησης της νομιμότητας», η εν λόγω σκέψη μπορεί να συνιστά αυτή καθεαυτήν αναγνώριση της δυσκολίας που συνεπάγεται η μη δημοσίευση για την εκπλήρωση του καθήκοντος αυτού, χωρίς ωστόσο να συνάγεται, επίσης, ότι η δυσκολία αυτή επηρεάζει το αντιτάξιμο των επίμαχων προτύπων στις επιχειρήσεις που κατασκευάζουν ή διαθέτουν τσιγάρα στην αγορά.
3.      Επί των συνεπειών της κήρυξης του άρθρου 4, παράγραφος 1, της οδηγίας 2014/40 ως άκυρου για τον λόγο ότι τα πρότυπα ISO εξακολουθούν να μην έχουν δημοσιευθεί
156. Όσον αφορά τον τελευταίο λόγο για τον οποίο θα ήταν επιθυμητή η επανάληψη της προφορικής διαδικασίας στην περίπτωση που το Δικαστήριο εξετάσει το κύρος της επίμαχης διάταξης καθόσον η δημοσίευση στην Επίσημη Εφημερίδα εξακολουθεί να μην έχει πραγματοποιηθεί, επισημαίνω ότι οι συνέπειες κήρυξης του άρθρου 4, παράγραφος 1, της οδηγίας 2014/40 ως άκυρου επί της βάσης αυτής (αλλά και της ρητής απόφασης περί μη ακύρωσής του) βαίνουν πολύ πέραν της υπό κρίση υπόθεσης και της αγοράς τσιγάρων.
157. Συναφώς, η Επιτροπή ανέφερε κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση ότι 1.200 πράξεις του δικαίου της Ένωσης παραπέμπουν σε πρότυπα ISO, γεγονός που συνεπάγεται ότι η ακύρωση της εν λόγω διάταξης ενδέχεται να επηρεάσει το σύνολο των πράξεων αυτών και, ως εκ τούτου, πιθανώς, πολυάριθμους τομείς του δικαίου.
158. Υπό το πρίσμα αυτό, ο σημαντικός αντίκτυπος που ενδέχεται να έχει η διαπίστωση ότι το άρθρο 4, παράγραφος 1, της οδηγίας 2014/40 είναι άκυρο (για τον λόγο ότι η δημοσίευση εξακολουθεί να μην έχει πραγματοποιηθεί) πρέπει να οδηγήσει σε μια ευρύτερη εξέταση των αποδεκτών συνεπειών καθεμίας εκ των λύσεων που επισημαίνονται ανωτέρω.
159. Αφενός, εάν η απόφαση Stichting Rookpreventie Jeugd κ.λπ. έχει την έννοια ότι επιβάλλει να δημοσιευθούν εν τέλει τα πρότυπα ISO στην Επίσημη Εφημερίδα, πρέπει να εξεταστεί κατά πόσον υπάρχουν επιλογές, στο επίπεδο της Ένωσης, που θα καθιστούσαν δυνατή τη δημοσίευση αυτή, λαμβανομένης υπόψη της προβολής δικαιωμάτων διανοητικής ιδιοκτησίας από τον ISO.
160. Σε περίπτωση που επιβεβαιωθεί ότι επί του παρόντος δεν υπάρχει κανένας πιθανός τρόπος να δημοσιευθούν τα επίμαχα πρότυπα ISO χωρίς να κινδυνεύσει η Ευρωπαϊκή Ένωση να υποστεί δυσμενείς νομικές συνέπειες, πρέπει να εξεταστούν οι συνέπειες της ενδεχόμενης ακύρωσης της υφιστάμενης νομοθετικής τεχνικής για την αποτελεσματική λειτουργία των θιγόμενων τομέων του δικαίου και το κατά πόσον οι εναλλακτικές λύσεις είναι, στην πραγματικότητα, (ευλόγως) εφικτές.
161. Αφετέρου, εάν η απόφαση Stichting Rookpreventie Jeugd κ.λπ. έχει την έννοια ότι δεν επιβάλλει τη δημοσίευση στην Επίσημη Εφημερίδα, πρέπει να εξεταστούν οι δυσχέρειες που θα συνεπαγόταν ένα τέτοιο αποτέλεσμα υπό το πρίσμα ορισμένων θεμελιωδών χαρακτηριστικών που διέπουν τη λειτουργία της έννομης τάξης της Ένωσης.
162. Κατ’ αρχάς, φρονώ ότι η αποδοχή της μη δημοσίευσης ως τελικού και αποδεκτού αποτελέσματος ισοδυναμεί με την αποδοχή ότι, στην έννομη τάξη της Ένωσης, μπορεί να υπάρχει μια κατηγορία δεσμευτικών κανόνων οι οποίοι είναι προσβάσιμοι μόνον έναντι πληρωμής ή έναντι της δαπάνης μετακίνησης σε συγκεκριμένο τόπο, όπως η βιβλιοθήκη του συγκεκριμένου εθνικού οργανισμού τυποποίησης. Δεδομένου ότι τούτο θα συνιστούσε παρέκκλιση από τη βασική παραδοχή ότι, σε μια δημοκρατική κοινωνία, η πρόσβαση στο δίκαιο πρέπει να είναι ελεύθερη, η επιλογή αυτή χρήζει περαιτέρω εξηγήσεων.
163. Ακολουθώντας την ίδια συλλογιστική, το επόμενο ζήτημα που πρέπει να εξεταστεί είναι αν η έννομη τάξη της Ένωσης μπορεί να ανεχθεί το γεγονός ότι οι συγκεκριμένοι όροι πρόσβασης επαφίενται απολύτως στη διακριτική ευχέρεια του εξωτερικού συστήματος του ISO και στους αντίστοιχους εθνικούς οργανισμούς τυποποίησης ή αν πρέπει να επιβληθούν στο πλαίσιο αυτό ορισμένοι περιορισμοί του δικαίου της Ένωσης, όπως η υποχρέωση που επιβάλλει το δίκαιο της Ένωσης στα κράτη μέλη να διασφαλίζουν ότι η πρόσβαση αυτή δεν υπόκειται σε υπερβολικά περιοριστικούς όρους.
164. Έπειτα, υπενθυμίζεται ότι τα πρότυπα ISO διατίθενται κατ’ αρχήν στην αγγλική, τη γαλλική και τη ρωσική γλώσσα. Μολονότι η ισότητα μεταξύ των γλωσσών, η οποία αποτελεί κατεξοχήν τον κανόνα εντός της Ευρωπαϊκής Ένωσης, μπορεί να υπόκειται σε εξαιρέσεις (71), η εν λόγω πτυχή της υπόθεσης χρήζει περαιτέρω προσοχής.
165. Τέλος, θεωρώ σκόπιμο να επανέλθω στο ζήτημα της πρόσβασης στα έγγραφα το οποίο διέπεται από τον κανονισμό 1049/2001. Παρέπεμψα ήδη στην απόφαση Public.Resource.Org, επί της οποίας οι ενδιαφερόμενοι διατύπωσαν τις απόψεις τους, μεταξύ άλλων, κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση. Υπενθυμίζω ότι με την απόφαση αυτή το Δικαστήριο υποχρέωσε, κατ’ ουσίαν, την Επιτροπή να παράσχει πρόσβαση σε πρότυπο που εκδόθηκε από τη CEN, παρά το γεγονός ότι προβάλλονταν ομοίως δικαιώματα διανοητικής ιδιοκτησίας. Τούτο είχε ως αποτέλεσμα να εξεταστούν σε ορισμένο βαθμό στην παρούσα διαδικασία, αφενός, το κατά πόσον η λύση αυτή ισχύει για τα πρότυπα ISO (γενικώς) και, αφετέρου, οι συνέπειες μιας ενδεχόμενης καταφατικής απάντησης για τα ζητήματα που τίθενται εν προκειμένω.
166. Συμφωνώ ασφαλώς, ιδίως με την Ολλανδική Κυβέρνηση και την Επιτροπή, ότι το ζήτημα αν πρέπει να παρασχεθεί πρόσβαση σε έγγραφο σε ενδιαφερόμενο που ενεργεί προς το δημόσιο συμφέρον (όπως ίσχυε, κατά τη γνώμη μου, στην περίπτωση του προσφεύγοντος στη διαδικασία που οδήγησε στην έκδοση της ανωτέρω απόφασης) δεν καθορίζει τις έννομες συνέπειες που πρέπει να συναχθούν, για τους υποκείμενους σε νομικές υποχρεώσεις, από τη μη δημοσίευση της πράξης που περιγράφει λεπτομερώς τις υποχρεώσεις αυτές στην Επίσημη Εφημερίδα.
167. Πράγματι, τα δύο αυτά ζητήματα είναι απλώς διαφορετικά. Ταυτόχρονα, μπορεί επίσης να συνδέονται στενά σε περιπτώσεις όπως η υπό κρίση.
168. Ειδικότερα, αν γίνει δεκτό ότι δεν επιβάλλεται αυτή καθεαυτήν η δημοσίευση των επίμαχων προτύπων ISO στην Επίσημη Εφημερίδα, τούτο θα ισχύει πιθανότατα και για οποιαδήποτε άλλα πρότυπα ISO μπορεί να επικαλείται ο νομοθέτης της Ένωσης. Ομοίως, ο αντίκτυπος του ενδεχόμενου συμπεράσματος, σε άλλες διαδικασίες που αφορούν διαφορετικά πρότυπα ISO, ότι δεν απαιτείται να παρασχεθεί πρόσβαση σε τέτοια πρότυπα βάσει του κανονισμού 1049/2001, θα επεκτείνεται επίσης πιθανότατα πέραν των συγκεκριμένων προτύπων ISO που αφορούν οι διαφορετικές αυτές διαδικασίες. Συνεπώς, σε περίπτωση αρνητικής απάντησης σε αμφότερες τις προαναφερθείσες περιπτώσεις, αποκλείεται στην πραγματικότητα η πρόσβαση στα πρότυπα αυτά στο επίπεδο της Ένωσης (και εξακολουθεί να παρέχεται μόνο στο επίπεδο του ISO, μέσω των εθνικών οργανισμών τυποποίησης).
169. Αν γίνει δεκτό ότι επιβάλλεται εν τέλει η δημοσίευση στην Επίσημη Εφημερίδα (για τα επίμαχα εν προκειμένω πρότυπα ISO και, ως εκ τούτου, για οποιαδήποτε άλλα πρότυπα ISO τα οποία θα επικαλεστεί ομοίως ο νομοθέτης της Ένωσης), τίθεται η ανάγκη να διευκρινιστεί αν ένα έγγραφο το οποίο δεν έχει δημοσιευθεί στην Επίσημη Εφημερίδα, μολονότι θα έπρεπε, εμπίπτει στο (ευρέως διατυπωμένο) πεδίο εφαρμογής του κανονισμού 1049/2001. Επισημαίνω ότι, σε ένα διαφορετικό πλαίσιο (στο οποίο δεν υφίσταντο εξωτερικοί παράγοντες παρόμοιοι με τους επίμαχους εν προκειμένω), η γενική εισαγγελέας E. Sharpston υποστήριξε την αντίθετη άποψη (72). Αν η άποψη αυτή γινόταν δεκτή και εν προκειμένω (στην περίπτωση, και πάλι, που το Δικαστήριο καταλήξει στο συμπέρασμα ότι τα πρότυπα ISO
πρέπει εν τέλει να δημοσιευθούν στην Επίσημη Εφημερίδα), πρέπει να εξεταστεί αν πρέπει να παρασχεθεί μια ενδιάμεση λύση πρόσβασης στο επίπεδο της Ένωσης εκκρεμούσης της τελικής δημοσίευσης των προτύπων στην Επίσημη Εφημερίδα, προκειμένου εν τω μεταξύ να μην αποκλείεται η πρόσβαση στα πρότυπα αυτά.
170. Με άλλα λόγια, μολονότι τα νομικά ζητήματα που τίθενται, αφενός, στην ενότητα «πρόσβαση σε έγγραφα» και, αφετέρου, στην ενότητα «δημοσίευση στην Επίσημη Εφημερίδα», είναι διαφορετικά, εντάσσονται στο ίδιο ευρύτερο ζήτημα της πρόσβασης, στην έννομη τάξη της Ένωσης, σε εξωγενώς θεσπισθέντα πρότυπα τα οποία έχουν καταστεί δεσμευτικά από την έννομη τάξη της Ένωσης. Το αποτέλεσμα της ανάλυσης στη μία περίπτωση φαίνεται να συνεπάγεται συνέπειες για την ανάλυση στην άλλη περίπτωση και, για τον λόγο αυτό, δεν πρέπει τα ζητήματα αυτά να εξεταστούν μεμονωμένα.
V.      Πρόταση
171. Λαμβανομένων υπόψη των προεκτεθέντων, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στο πρώτο, το δεύτερο, το τρίτο και το τέταρτο προδικαστικό ερώτημα που υπέβαλε το College van Beroep voor het bedrijfsleven (διοικητικό εφετείο αρμόδιο επί οικονομικών υποθέσεων, Κάτω Χώρες) ως εξής:
Το άρθρο 4, παράγραφος 1, της οδηγίας 2014/40/ΕΕ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 3ης Απριλίου 2014, για την προσέγγιση των νομοθετικών, κανονιστικών και διοικητικών διατάξεων των κρατών μελών σχετικά με την κατασκευή, την παρουσίαση και την πώληση προϊόντων καπνού και συναφών προϊόντων και την κατάργηση της οδηγίας 2001/37/ΕΚ
έχει την έννοια ότι τα πρότυπα ISO
στα οποία παραπέμπει και τα οποία δεν έχουν δημοσιευθεί στην Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης μπορούν να αντιταχθούν σε επιχειρήσεις που κατασκευάζουν ή διαθέτουν στην αγορά τσιγάρα, εφόσον οι τελευταίες έχουν πρόσβαση στα πρότυπα αυτά, υπό τις προϋποθέσεις που παρατίθενται στη σκέψη 52 της απόφασης της 22ας Φεβρουαρίου 2022, Stichting Rookpreventie Jeugd κ.λπ. (C‑160/20, EU:C:2022:101). Ωστόσο, η ανωτέρω διάταξη, και η μη δημοσίευση των προτύπων ISO στα οποία αυτή παραπέμπει, δεν έχουν την έννοια ότι ένα νομικό πρόσωπο, όπως το Ίδρυμα, αντλεί από την οδηγία αυτή το δικαίωμα να αντιτάξει στις επιχειρήσεις που κατασκευάζουν ή διαθέτουν στην αγορά τσιγάρα μέθοδο μέτρησης των μέγιστων επιπέδων εκπομπών του άρθρου 3, παράγραφος 1, της οδηγίας 2014/40, διαφορετική από τη μέθοδο στην οποία παραπέμπει το άρθρο 4, παράγραφος 1, της ίδιας οδηγίας.
1      Γλώσσα του πρωτοτύπου: η αγγλική.
2      Οδηγία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 3ης Απριλίου 2014, για την προσέγγιση των νομοθετικών, κανονιστικών και διοικητικών διατάξεων των κρατών μελών σχετικά με την κατασκευή, την παρουσίαση και την πώληση προϊόντων καπνού και συναφών προϊόντων και την κατάργηση της οδηγίας 2001/37/ΕΚ (ΕΕ
2014, L 127, σ. 1).
3      Απόφαση της 22ας Φεβρουαρίου 2022, Stichting Rookpreventie Jeugd κ.λπ. (C‑160/20, στο εξής: απόφαση Stichting Rookpreventie Jeugd κ.λπ. και επίμαχη απόφαση, EU:C:2022:101, σκέψη 33).
4      Όπ.π.
(σκέψεις 48 και 52).
5      Όπ.π.
(σκέψεις 74 και 79 και σημείο 5 του διατακτικού).
6      Οδηγία της 21ης Ιουνίου 2011, για τη διάρθρωση και τους συντελεστές του ειδικού φόρου κατανάλωσης που εφαρμόζονται στα βιομηχανοποιημένα καπνά (ΕΕ
2011, L 176, σ. 24).
7      Οι εθνικοί οργανισμοί τυποποίησης φαίνεται να αποτελούν μία από τις τρεις κατηγορίες μελών του ISO, όπως περιγράφονται στο άρθρο 3.1. του καταστατικού του ISO, 21η έκδοση, 2025, αγγλική έκδοση, ISBN 978-92-67-02042-6 (στο εξής: καταστατικό ISO), το οποίο διατίθεται στη
διεύθυνση https://www.iso.org/files/live/sites/isoorg/files/archive/pdf/en/statutes.pdf.
8      Προτάσεις του γενικού εισαγγελέα H. Saugmandsgaard Øe στην υπόθεση Stichting Rookpreventie Jeugd κ.λπ. (C‑160/20, EU:C:2021:618, σημείο 31 και εκεί υποσημείωση).
9      ISO/IEC Directives, Part 1, Procedures for the technical work – Consolidated ISO Supplement – Procedures specific to ISO (Οδηγίες ISO/IEC, Μέρος 1, Διαδικασίες για τεχνικές εργασίες – Κωδικοποιημένο Συμπλήρωμα ISO – Ειδικές διαδικασίες για το ISO), έκδοση 01/2024, αγγλική έκδοση, στο εξής: Οδηγίες ISO/IEC, Μέρος 1), Annex SO, «Principles for developing ISO and IEC Standards related to or supporting public policy initiatives» (Παράρτημα SO, «Αρχές για τη θέσπιση προτύπων ISO και IEC τα οποία αφορούν ή υποστηρίζουν πρωτοβουλίες δημόσιας πολιτικής», στο εξής: Παράρτημα SO των Οδηγιών ISO/IEC), σημείο SO.2., «Principles» («Αρχές»), στοιχείο (a), σ. 146.
10      Άρθρο 22.1 του καταστατικού ISO.
11      Άρθρο 2.1 του καταστατικού ISO· Το Παράρτημα SO των Οδηγιών ISO/IEC, σημείο SO.2., «Αρχές», στοιχείο (b) αναφέρει ότι «ο ISO και η IEC αποσκοπούν στην ανάπτυξη διεθνών προτύπων που είναι συναφή με την αγορά, ανταποκρίνονται στις ανάγκες και τις ανησυχίες όλων των ενδιαφερομένων, συμπεριλαμβανομένων, κατά περίπτωση, των δημόσιων αρχών, χωρίς να επιδιώκουν να εισαγάγουν, να υπαγορεύσουν ή να υποκινήσουν δημόσια πολιτική, κανονισμούς ή κοινωνικά και πολιτικά προγράμματα». (Προσθέτω ότι το ακρωνύμιο IEC αντιστοιχεί στη Διεθνή Ηλεκτροτεχνική Επιτροπή).
12      Άρθρο 14.2 του καταστατικού ISO και https://www.iso.org/developing-standards.html.
13      Using and referencing ISO and IEC standards to support public policy (Χρήση και παραπομπή στα πρότυπα ISO και IEC για την υποστήριξη της δημόσιας πολιτικής), ISO, 2015, σ. 3 και 23. Βλ. επίσης παράρτημα SO των Οδηγιών ISO/IEC, σημείο SO.1, «Background Context» («Ιστορικό Πλαίσιο»), σ. 146.
14      Βλ. σημείο 16 των παρουσών προτάσεων. Από δημοσιευμένες πληροφορίες συνάγεται ότι οι εκδοχές αυτές έχουν αντικατασταθεί. Βλ., όσον αφορά το πρότυπο NEN‑ISO 4387:2000/A1:2008 https://www.nen.nl/en/nen-iso-4387-2000-a1-2008-en-127640· όσον αφορά το πρότυπο NEN‑ISO 10315:2013 https://www.nen.nl/en/nen-iso-10315-2013-en-182020· όσον αφορά το πρότυπο NEN‑ISO 8454:2007/A1:2009 https://www.nen.nl/nen-iso-8454-2007-a1-2009-en-140295 και όσον αφορά το πρότυπο NEN‑ISO 8243:2006 https://www.nen.nl/en/nen-iso-8243-2006-en-113052.
15      Οδηγίες ISO/IEC, Μέρος 1, σ. 49. Επισημαίνω ότι οι ιστοσελίδες του Royal Netherlands Standardisation Institute (Βασιλικού Ολλανδικού Ινστιτούτου Τυποποίησης, στο εξής: NEN) μέσω των οποίων μπορούν να αγοραστούν τα αντίστοιχα εθνικά πρότυπα περιέχουν τις ακόλουθες πληροφορίες: «Η παρούσα δημοσίευση [η οποία περιέχει το αντίστοιχο πρότυπο] προστατεύεται από δικαιώματα διανοητικής ιδιοκτησίας και προορίζεται αποκλειστικά για προσωπική χρήση». Βλ. πηγές που παρατίθενται στην προηγούμενη υποσημείωση.
16      Όσον αφορά τις τελευταίες διαθέσιμες εκδόσεις των προτύπων αυτών κατά τον χρόνο σύνταξης των παρουσών προτάσεων.
17      Using and referencing ISO and IEC standards to support public policy (Χρήση και παραπομπή στα πρότυπα ISO και IEC για την υποστήριξη της δημόσιας πολιτικής), ISO, 2015, σ. 34 έως 36.
18      Άρθρο 21.1 του καταστατικού ISO.
19      Το καταστατικό ISO είναι διαθέσιμο στις τρεις αυτές γλώσσες στην ιστοσελίδα του ISO.
20      Άρθρα 23.1, 23.2 και 23.3 του καταστατικού ISO.
21      Βλ., όσον αφορά τις διαθέσιμες επιλογές, αντιστοίχως, https://www.iso.org/standard/76549.html, https://www.iso.org/standard/79002.html, https://www.iso.org/standard/85345.html και https://www.iso.org/standard/60154.html.
22      Βλ., όσον αφορά τη σχετική πηγή πληροφοριών, υποσημείωση 14 των παρουσών προτάσεων.
23      Απόφαση της 27ης Οκτωβρίου 2016, James Elliott Construction (C‑613/14, στο εξής: απόφαση James Elliott, EU:C:2016:821, σκέψη 40). Όσον αφορά τα χαρακτηριστικά του συστήματος CEN βλ., προσφάτως, προτάσεις της γενικής εισαγγελέα L. Medina στην υπόθεση Public.Resource.Org και Right to Know κατά Επιτροπής (C‑588/21 P, EU:C:2023:509, σημεία 23 έως 31).
24      Απόφαση Stichting Rookpreventie Jeugd κ.λπ. (σκέψεις 33 και 31).
25      Όπ.π. (σκέψεις 39 έως 47).
26      Όπ.π. (σκέψη 40 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
27      Όπ.π. (σκέψη 48). Η υπογράμμιση δική μου.
28      Όπ.π. (σκέψη 52).
29      Στη σκέψη 79 της απόφασης Stichting Rookpreventie Jeugd κ.λπ. Θα εξετάσω τα χαρακτηριστικά αυτά λεπτομερέστερα στη συνέχεια.
30      Σκέψη 79 και σημείο 5 του διατακτικού της απόφασης Stichting Rookpreventie Jeugd κ.λπ.
31      Απόφαση της 11ης Δεκεμβρίου 2007, Skoma-Lux (C‑161/06, στο εξής: απόφαση Skoma-Lux, EU:C:2007:773).
32      Όπ.π.(ιδίως σκέψεις 51 και 59).
33      Πτυχή η οποία είχε τονιστεί προηγουμένως στην απόφαση της 20ής Σεπτεμβρίου 1990, Sevince (C‑192/89, στο εξής: απόφαση Sevince, EU:C:1990:322, σκέψη 24).
34      Απόφαση Skoma-Lux (σκέψη 60).
35      Απόφαση της 10ης Μαρτίου 2009, Heinrich (C‑345/06, στο εξής: απόφαση Heinrich, EU:C:2009:140, σκέψη 63).
36      Απόφαση Skoma-Lux (σκέψη 38 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
37      Όπ.π. (σκέψη 42 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
38      Μολονότι οι δύο προαναφερθείσες αποφάσεις αφορούσαν αμφότερες έναν μη δημοσιευμένο κανονισμό (ή τμήμα αυτού), η λύση που υιοθετήθηκε με αυτές εφαρμόζεται στις υποχρεώσεις που προβλέπονται με μια οδηγία, όπως επισήμανε το Δικαστήριο στη σκέψη 42 της απόφασης Stichting Rookpreventie Jeugd κ.λπ..
39      Απόφαση Skoma-Lux (σκέψεις 47 έως 51).
40      Όπ.π. (σκέψη 52).
41      Το σημείο 5 του διατακτικού της απόφασης Stichting Rookpreventie Jeugd κ.λπ. έχει ως εξής: «Στην περίπτωση κατά την οποία το άρθρο 4, παράγραφος 1, της οδηγίας 2014/40 δεν μπορεί να αντιταχθεί στους ιδιώτες, η μέθοδος που χρησιμοποιείται προς εφαρμογή του άρθρου 3, παράγραφος 1, της οδηγίας πρέπει να είναι κατάλληλη, υπό το πρίσμα των επιστημονικών και τεχνικών εξελίξεων ή των διεθνώς συμφωνημένων προτύπων, για τη μέτρηση των επιπέδων εκπομπών που εκλύονται από το τσιγάρο όταν χρησιμοποιείται σύμφωνα με τον προορισμό του, και πρέπει να θέτει ως βάση ένα υψηλό επίπεδο προστασίας της ανθρώπινης υγείας, ιδίως για τους νέους […]». Η υπογράμμιση δική μου.
42      Η πρώτη εξαίρεση, η οποία προβλέπεται στο άρθρο 24, παράγραφος 2, αφορά περαιτέρω απαιτήσεις που μπορούν να θεσπιστούν σε σχέση με τη συσκευασία των προϊόντων καπνού ενώ η δεύτερη (η οποία προβλέπεται στο άρθρο 24, παράγραφος 3) εισάγει τη δυνατότητα απαγόρευσης ορισμένης κατηγορίας προϊόντων καπνού ή συναφών προϊόντων για λόγους που αφορούν τις ιδιαίτερες συνθήκες στο εν λόγω κράτος μέλος, εθνικό μέτρο που πρέπει να κοινοποιείται στην Επιτροπή. Επίκληση της τελευταίας εξαίρεσης έγινε με ένα από τα προδικαστικά ερωτήματα επί των οποίων εκδόθηκε η επίμαχη απόφαση και το εν λόγω ερώτημα απορρίφθηκε από το Δικαστήριο, στις σκέψεις 80 έως 85 της απόφασης αυτής, ως απαράδεκτο, καθόσον τα πραγματικά περιστατικά της υπόθεσης δεν δικαιολογούσαν την εφαρμογή της.
43      Με την οποία επιδιώκεται να αποφευχθεί η εφαρμογή διαφορετικών μεθόδων μέτρησης στα κράτη μέλη, όπως επισήμανε το Δικαστήριο στη σκέψη 32 της απόφασης Stichting Rookpreventie Jeugd κ.λπ.
44      Τούτο θα συνέβαινε και στην περίπτωση που ένας ενδιαφερόμενος όπως το Ίδρυμα είχε τη δυνατότητα να αξιώσει βασίμως την απόσυρση των τσιγάρων από την αγορά για τον λόγο ότι υπερβαίνουν τα μέγιστα επίπεδα εκπομπών κατά τη μέτρηση με μέθοδο που δεν προβλέπεται από τον νομοθέτη, μολονότι δεν υπερβαίνουν τα επίπεδα αυτά κατά τη μέτρηση με τη μέθοδο που προβλέπεται στο άρθρο 4, παράγραφος 1, της οδηγίας 2014/40.
45      Απόφαση Skoma-Lux (σκέψη 42 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
46      Βλ. απόφαση Sevince (σκέψη 24), στην οποία το Δικαστήριο έκρινε ότι η μη δημοσίευση των αποφάσεων του Συμβουλίου Συνδέσεως που συστάθηκε με τη Συμφωνία Συνδέσεως μεταξύ της Ευρωπαϊκής Οικονομικής Κοινότητας και της Τουρκίας «καίτοι είναι δυνατόν να εμποδίσει την επιβολή υποχρεώσεων σ’ έναν ιδιώτη, δεν μπορεί να του στερήσει την ευχέρεια να επικαλεστεί, έναντι μιας δημόσιας αρχής, τα δικαιώματα που οι αποφάσεις αυτές του παρέχουν».
47      Στην απόδοση της απόφασης στην ολλανδική γλώσσα γίνεται λόγος για «aan particulieren in het algemeen», ενώ στην απόδοσή της στη γαλλική γλώσσα γίνεται λόγος για «particuliers en général».
48      Ο όρος «ιδιώτες εν γένει» απαντάται επίσης στις σκέψεις 49 και 73 της απόφασης Stichting Rookpreventie Jeugd
κ.λπ., αλλά οι αναφορές αυτές απλώς αναπτύσσουν ή επαναλαμβάνουν τα ήδη λεχθέντα.
49      Επικαλείται διαφορετικές γλωσσικές αποδόσεις της ανωτέρω απόφασης προκειμένου να εξηγήσει τις αμφιβολίες του σχετικά με το αν ο όρος «ιδιώτες εν γένει» αντιστοιχεί στο «ευρύτερο κοινό» (κατ’ αντιδιαστολή, όπως αντιλαμβάνομαι το επιχείρημα, με τις «επιχειρήσεις») ή αν με τον όρο αυτό νοείται ότι τα επίμαχα πρότυπα ISO
δεν μπορούν να αντιταχθούν στους ιδιώτες «γενικώς», ήτοι «κατ’ αρχήν» (με εξαίρεση, όπως και πάλι αντιλαμβάνομαι, την περίπτωση που ο ενδιαφερόμενος έχει πρόσβαση σε αυτά).
50      Βλ. επίσης διευκρίνιση στο σημείο 42 των παρουσών προτάσεων.
51      Κατά τη γνώμη μου, το αιτούν δικαστήριο εκτιμά ότι έχει ιδιαίτερη σημασία το άρθρο 24, παράγραφος 2, του Χάρτη καθόσον η διάταξη αυτή ορίζει ότι «σε όλες τις πράξεις που αφορούν τα παιδιά, είτε επιχειρούνται από δημόσιες αρχές είτε από ιδιωτικούς οργανισμούς, πρωταρχική σημασία πρέπει να δίνεται στο υπέρτατο συμφέρον του παιδιού». Όσον αφορά το άρθρο 35 του Χάρτη, επισημαίνω ότι το δεύτερο εδάφιο αυτού προβλέπει ότι «κατά τον καθορισμό και την εφαρμογή όλων των πολιτικών και δράσεων της Ένωσης, εξασφαλίζεται υψηλό επίπεδο προστασίας της υγείας του ανθρώπου».
52      Επισημαίνω ότι η Βουλγαρική Κυβέρνηση υποστηρίζει ότι το πρώτο προδικαστικό ερώτημα είναι απαράδεκτο για τον λόγο ότι δεν διευκρινίζει ποια πρότυπα ISO αφορά. Φρονώ ότι από τη διατύπωση του ανωτέρω προδικαστικού ερωτήματος και τις διευκρινίσεις που παρέχονται στην αίτηση προδικαστικής αποφάσεως προκύπτει σαφώς ότι το εν λόγω προδικαστικό ερώτημα αφορά τα πρότυπα ISO στα οποία παραπέμπει το άρθρο 4, παράγραφος 1, της οδηγίας 2014/40.
53      Βλ., για παράδειγμα, απόφαση της 26ης Ιουνίου 2025, PJ Carroll και Nicoventures Trading (C‑759/23, EU:C:2025:477, σκέψη 37 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
54      Βλ., ιδίως, αιτιολογική σκέψη 8 της οδηγίας 2014/40, η οποία αναφέρει ότι «τα προϊόντα καπνού δεν είναι συνήθη εμπορεύματα», δεδομένων «των ιδιαίτερα επιβλαβών συνεπειών του καπνού στην ανθρώπινη υγεία».
55      Βλ., ιδίως, άρθρο 9, παράγραφος 1 και άρθρο 10, παράγραφος 1 καθώς και παραρτήματα I και II της οδηγίας 2014/40.
56      «Όσον αφορά τον καθορισμό των μέγιστων επιπέδων εκπομπών, θα μπορούσε να είναι αναγκαίο και σκόπιμο, σε μεταγενέστερη φάση, να μειωθούν τα επίπεδα εκπομπών για πίσσα, νικοτίνη και μονοξείδιο του άνθρακα ή να καθοριστούν ανώτατα επίπεδα για άλλες εκπομπές των προϊόντων καπνού, λαμβανομένης υπόψη της τοξικότητας ή της εθιστικότητάς τους». Η υπογράμμιση δική μου.
57      Η υπογράμμιση δική μου.
58      Η υπογράμμιση δική μου.
59      Υπενθυμίζω ότι το Δικαστήριο έχει τη δυνατότητα να αναδιατυπώσει ένα προδικαστικό ερώτημα, με το οποίο ζητείται ορισμένη ερμηνεία, υπό τη μορφή προδικαστικού ερωτήματος σχετικού με το κύρος, στην περίπτωση που, εν ολίγοις, η προσέγγιση αυτή επιβάλλεται από το καθήκον του Δικαστηρίου να «συναγάγει από το σύνολο των στοιχείων που του παρέχει το αιτούν δικαστήριο εκείνα τα στοιχεία του δικαίου της Ένωσης τα οποία, λαμβανομένου υπόψη του αντικειμένου της διαφοράς, χρήζουν ερμηνείας ή εκτίμησης του κύρους». Απόφαση της 25ης Ιανουαρίου 2022, VYSOČINA WIND (C‑181/20, EU:C:2022:51, σκέψη 36 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
60      Βλ., όσον αφορά το συναφές εδάφιο, υποσημείωση 51 των παρουσών προτάσεων.
61      Από το άρθρο 114, παράγραφος 3, ΣΛΕΕ (το οποίο αποτελεί αυτό καθεαυτό μία από τις νομικές βάσεις της οδηγίας 2014/40) προκύπτει ότι ως βάση για τις σχετικές νομοθετικές προτάσεις πρέπει να λαμβάνεται ένα υψηλό επίπεδο προστασίας της υγείας, όπως αναγνωρίζει η αιτιολογική σκέψη 8 της οδηγίας 2014/40. Όπως υπενθύμισε το Δικαστήριο στο πλαίσιο της ίδιας οδηγίας, παρόμοια επιταγή διατυπώνεται επίσης στο άρθρο 9 ΣΛΕΕ και στο άρθρο 168, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ. Βλ. απόφαση της 4ης Μαΐου 2016, Philip Morris Brands κ.λπ. (C‑547/14, στο εξής: απόφαση Philip Morris, EU:C:2016:325, σκέψη 157).
62      Επισημαίνω ότι στην απόφαση Stichting Rookpreventie Jeugd κ.λπ. το Δικαστήριο κλήθηκε να αξιολογήσει το κύρος της ανωτέρω διάταξης «εκ του λόγου ότι επιστημονικές μελέτες αποδεικνύουν ότι οι μέθοδοι μέτρησης στις οποίες παραπέμπει [η διάταξη αυτή] δεν αποτυπώνουν τα επίπεδα πίσσας, νικοτίνης και μονοξειδίου του άνθρακα των τσιγάρων που πράγματι εισπνέουν οι καπνιστές» (σκέψη 64 η οποία αφορά το τρίτο προδικαστικό ερώτημα, υπό βʹ). Ωστόσο, το Δικαστήριο επισήμανε ότι το ερώτημα αυτό στηριζόταν σε μελέτες μεταγενέστερες της έκδοσης της επίμαχης οδηγίας, γεγονός που τις καθιστούσε άνευ σημασίας για την ανωτέρω εξέταση καθόσον, όπως υπενθύμισε, «το κύρος πράξης της Ένωσης πρέπει να εκτιμάται σε σχέση με τα στοιχεία που είχε στη διάθεσή του ο νομοθέτης της Ένωσης κατά τον χρόνο θέσπισης της οικείας ρύθμισης». Απόφαση Stichting Rookpreventie Jeugd κ.λπ. (σκέψη 67 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία). Συνεπώς, το πρίσμα υπό το οποίο εξετάστηκε το κύρος της ανωτέρω διάταξης δεν προδικάζει την εξέταση που ζητείται στην παρούσα διαδικασία.
63      Απόφαση Stichting Rookpreventie Jeugd κ.λπ. (σκέψη 44).
64      Προτάσεις της γενικής εισαγγελέα J. Kokott στην υπόθεση Philip Morris Brands κ.λπ. (C‑547/14, EU:C:2015:853, σημεία 149 και 150) και απόφαση Philip Morris (σκέψη 166 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
65      Βλ. επίσης Έκθεση της Επιτροπής προς το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, το Συμβούλιο, την Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή και την Επιτροπή των Περιφερειών σχετικά με την εφαρμογή της οδηγίας [2014/40] όσον αφορά την κατασκευή, την παρουσίαση και την πώληση καπνού και συναφών προϊόντων, COM(2021) 249 final, σημείο 3.1., υποσημείωση 21.
66      Όπ.π., σημείο 3.1.
67      Απόφαση της 5ης Μαρτίου 2024, Public.Resource.Org και Right to Know κατά Επιτροπής κ.λπ. (C‑588/21 P, στο εξής: απόφαση Public.Resource.Org, EU:C:2024:201). Στην απόφαση αυτή, το Δικαστήριο υποχρέωσε, κατ’ ουσίαν, την Επιτροπή να παράσχει πρόσβαση σε πρότυπα που εκδόθηκαν από τη CEN, παρά το γεγονός ότι προβάλλονταν δικαιώματα διανοητικής ιδιοκτησίας επ’ αυτών.
68      Κανονισμός του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 30ής Μαΐου 2001, για την πρόσβαση του κοινού στα έγγραφα του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, του Συμβουλίου και της Επιτροπής (ΕΕ
2001, L 145, σ. 43).
69      Βλ. εκκρεμή διαδικασία επί της προσφυγής της 6ης Δεκεμβρίου 2024, International Electrotechnical Commission και ISO κατά Επιτροπής (T‑631/24). Αντιλαμβάνομαι ότι με την εν λόγω προσφυγή ζητείται η ακύρωση της συναφούς απόφασης της Επιτροπής.
70      Η υπογράμμιση δική μου. Βλ. επίσης παρόμοια διατύπωση στη σκέψη 37 της ίδιας απόφασης.
71      Βλ., όσον αφορά τις πράξεις που υπόκεινται σε δημοσίευση, την ανάλυση στις προτάσεις της γενικής εισαγγελέα J. Kokott στην υπόθεση Skoma-Lux (C‑161/06, EU:C:2007:525, σημείο 37).
72      Βλ. προτάσεις της γενικής εισαγγελέα E. Sharpston στην υπόθεση Heinrich (C‑345/06, EU:C:2008:212, σημεία 122 έως 133).