62018CJ0355
WYROK TRYBUNAŁU (trzecia izba)
z dnia 19 grudnia 2019 r. (
*1
)
Odesłanie prejudycjalne – Swoboda świadczenia usług – Ubezpieczenie na życie – Dyrektywy 90/619/EWG, 92/96/EWG, 2002/83/WE i 2009/138/WE – Prawo do odstąpienia od umowy – Błędne informacje dotyczące zasad wykonywania prawa do odstąpienia – Wymogi co do formy oświadczenia o odstąpieniu – Wpływ na zobowiązania zakładu ubezpieczeń – Termin – Wygaśnięcie prawa do odstąpienia od umowy – Możliwość późniejszego odstąpienia od umowy po jej rozwiązaniu – Zwrot wartości wykupu polisy – Zwrot zapłaconych składek – Prawo do odsetek wyrównawczych – Przedawnienie
W sprawach połączonych od C‑355/18 do C‑357/18 i C‑479/18
mających za przedmiot cztery wnioski o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, w tym trzy wnioski złożone przez Landesgericht Salzburg (sąd okręgowy w Salzburgu, Austria) postanowieniami z dnia 16 maja 2018 r., które wpłynęły do Trybunału w dniu 31 maja 2018 r. (od C‑355/18 do C‑357/18), oraz wniosek złożony przez Bezirksgericht für Handelssachen Wien (sąd rejonowy do spraw gospodarczych w Wiedniu, Austria) postanowieniem z dnia 12 lipca 2018 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 20 lipca 2018 r. (C‑479/18), w postępowaniach:
Barbara Rust-Hackner (C‑355/18),
Christian Gmoser (C‑356/18),
Bettina Plackner (C‑357/18),
przeciwko
Nürnberger Versicherung Aktiengesellschaft Österreich,
i
KL
przeciwko
UNIQA Österreich Versicherungen AG,
LK
przeciwko
DONAU Versicherung AG Vienna Insurance Group,
MJ
przeciwko
Allianz Elementar Lebensversicherungs-Aktiengesellschaft,
NI
przeciwko
Allianz Elementar Lebensversicherungs-Aktiengesellschaft (C‑479/18),
TRYBUNAŁ (trzecia izba),
w składzie: A. Prechal, prezes izby, L.S. Rossi (sprawozdawczyni), M. Ilešič, J. Malenovský i F. Biltgen, sędziowie,
rzecznik generalny: J. Kokott,
sekretarz: L. Carrasco Marco, administratorka,
uwzględniając pisemny etap postępowania i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 11 kwietnia 2019 r.,
rozważywszy uwagi, które przedstawili:
–
w imieniu B. Rust-Hackner, Ch. Gmosera, B. Plackner i KL – N. Nowak, Rechtsanwalt,
–
w imieniu LK – M. Poduschka, Rechtsanwalt,
–
w imieniu MJ oraz NI – P. Mandl, Rechtsanwalt,
–
w imieniu Nürnberger Versicherung Aktiengesellschaft Österreich, UNIQA Österreich Versicherungen AG i Allianz Elementar Lebensversicherungs-Aktiengesellschaft – P. Konwitschka, Rechtsanwalt,
–
w imieniu DONAU Versicherung AG Vienna Insurance Group – D. Altenburger i G. Hoffmann, Rechtsanwälte,
–
w imieniu rządu austriackiego – J. Schmoll, w charakterze pełnomocnika,
–
w imieniu rządu czeskiego – M. Smolek i J. Vláčil, w charakterze pełnomocników,
–
w imieniu rządu włoskiego – G. Palmieri, w charakterze pełnomocnika, którą wspierał przez P. Garofoli, avvocato dello Stato,
–
w imieniu Komisji Europejskiej – H. Tserepa-Lacombe, K.P. Wojcik oraz G. Braun, w charakterze pełnomocników,
po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 11 lipca 2019 r.,
wydaje następujący
Wyrok
1
Wnioski o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczą wykładni art. 15 ust. 1 drugiej dyrektywy Rady 90/619/EWG z dnia 8 listopada 1990 r. w sprawie koordynacji przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych odnoszących się do ubezpieczeń na życie, ustanawiającej przepisy ułatwiające skuteczne korzystanie ze swobody świadczenia usług i zmieniającej dyrektywę 79/267/EWG (Dz.U. 1990, L 330, s. 50), zmienionej dyrektywą Rady 92/96/EWG z dnia 10 listopada 1992 r. (Dz.U. 1992, L 360, s. 1, zwanej dalej „dyrektywą 90/619”), art. 31 dyrektywy Rady 92/96/EWG z dnia 10 listopada 1992 r. w sprawie koordynacji przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych odnoszących się do ubezpieczeń na życie oraz zmieniającej dyrektywy 79/267/EWG i 90/619/EWG (trzeciej dyrektywy dotyczącej ubezpieczeń na życie) (Dz.U. 1992, L 360, s. 1), art. 35 ust. 1 i art. 36 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2002/83/WE z dnia 5 listopada 2002 r. dotyczącej ubezpieczeń na życie (Dz.U. 2002, L 345, s. 1), a także art. 185 ust. 1 i art. 186 ust. 1 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/138/WE z dnia 25 listopada 2009 r. w sprawie podejmowania i prowadzenia działalności ubezpieczeniowej i reasekuracyjnej (Wypłacalność II) (Dz.U. 2009, L 335, s. 1).
2
Wnioski te zostały złożone w ramach siedmiu postępowań, z których trzy toczą się przed Landesgericht Salzburg (sądem okręgowym w Salzburgu, Austria) pomiędzy, odpowiednio, Barbarą Rust-Hackner, Christianem Gmoserem i Bettiną Plackner a Nürnberger Versicherung Aktiengesellschaft Österreich (zwanym dalej „Nürnberger”), cztery zaś toczą się przed Bezirksgericht für Handelssachen Wien (sądem rejonowym do spraw gospodarczych w Wiedniu, Austria) pomiędzy, odpowiednio, KL a UNIQA Österreich Versicherungen AG (zwanym dalej „UNIQA”), LK a DONAU Versicherung AG Vienna Insurance Group (zwanym dalej „DONAU”), MJ a Allianz Elementar Lebensversicherungs-Aktiengesellschaft (zwanym dalej „Allianz”) oraz NI a Allianz, w przedmiocie zakresu i terminu zawitego prawa do odstąpienia od umów ubezpieczenia na życie.
Ramy prawne
Prawo Unii
Dyrektywa 90/619
3
Artykuł 15 ust. 1 dyrektywy 90/619 uchylonej dyrektywą 2002/83, przewidywał:
„Każde państwo członkowskie powinno zagwarantować, że indywidualnie ubezpieczającemu na życie przysługuje od chwili, w której ubezpieczający został poinformowany o zawarciu umowy, uprawnienie do odstąpienia od umowy w terminie wynoszącym od 14 do 30 dni.
Powiadomienie przez ubezpieczającego o odstąpieniu od umowy skutkuje zwolnieniem go z jakichkolwiek przyszłych zobowiązań wynikających z umowy.
Inne skutki prawne i warunki odstąpienia od umowy ustalane są przez prawo właściwe dla umowy określone w art. 4, głównie w odniesieniu do uzgodnień dotyczących informowania ubezpieczającego o zawarciu umowy”.
Dyrektywa 92/96
4
Motyw 23 dyrektywy 92/96, również uchylonej dyrektywą 2002/83, miał następujące brzmienie:
„na jednolitym rynku ubezpieczeń konsument będzie miał szerszy i bardziej zróżnicowany wybór umów; jeśli ma on w pełni skorzystać z tej różnorodności i zwiększonej konkurencji, musi mieć do dyspozycji wszystkie informacje konieczne do umożliwienia mu dokonania wyboru umowy, która najbardziej odpowiada jego potrzebom; wymóg dostarczania takich informacji jest tym bardziej istotny, że czas trwania zobowiązań może być bardzo długi; musi zatem nastąpić koordynacja przepisów w minimalnym zakresie, tak aby konsument uzyskał przejrzyste i dokładne informacje na temat istotnych cech proponowanych mu produktów oraz dane organów, do których mogą być kierowane zażalenia ubezpieczających, ubezpieczonych lub osób uprawnionych do otrzymania świadczeń w ramach umów ubezpieczenia”.
5
Artykuł 31 dyrektywy 92/96 stanowił:
„1.   Przed zawarciem umowy ubezpieczenia ubezpieczającemu podaje się do wiadomości co najmniej informacje wymienione w lit. A załącznika II.
[…]
4.   Państwo członkowskie zobowiązania ustanawia szczegółowe zasady wykonania niniejszego artykułu i załącznika II”.
6
Załącznik II do tej dyrektywy, zatytułowany „Informacje dla ubezpieczających”, stanowi:
„Następujące informacje, które muszą być przekazane ubezpieczającemu przed zawarciem umowy (A) lub w czasie obowiązywania umowy (B), muszą być przedstawione w sposób jasny i dokładny, na piśmie, w języku urzędowym państwa członkowskiego zobowiązania.
[…]
A. Przed zawarciem umowy
Informacje na temat zakładu ubezpieczeń
Informacje na temat zobowiązania
[…]
[…]
(a) 13. Uzgodnienia dotyczące możliwości wycofania się z umowy ubezpieczenia lub zmiany jej warunków w określonym czasie po jej zawarciu [Zasady wykonania prawa do odstąpienia od umowy].
[…]”.
Dyrektywa 2002/83
7
Motywy 46 i 52 dyrektywy 2002/83, uchylonej dyrektywą 2009/138, miały następujące brzmienie:
„(46)
W ramach rynku wewnętrznego, w interesie ubezpieczającego jest posiadanie dostępu do możliwie najszerszej grupy produktów ubezpieczeniowych dostępnych we Wspólnocie, tak aby mógł on wybrać produkt najlepiej odpowiadający jego potrzebom. Do państwa członkowskiego zobowiązania należy zapewnienie, że na jego terytorium nie ma żadnych przeszkód dla obrotu produktów ubezpieczenia, których sprzedaż jest oferowana w całej Wspólnocie, tak długo jak nie stoją one w sprzeczności z przepisami prawa chroniącymi ogólne dobro, obowiązującymi w państwie członkowskim zobowiązania oraz o tyle, o ile ogólne dobro nie jest zabezpieczone zasadami państwa członkowskiego pochodzenia, pod warunkiem że takie przepisy muszą być stosowane bez jakiejkolwiek dyskryminacji, do wszystkich zakładów działających w tym państwie członkowskim, oraz że są obiektywnie niezbędne w stosunku do wykonywanej działalności.
[…]
(52)
Na rynku wewnętrznym ubezpieczeń konsument będzie miał szerszy i bardziej zróżnicowany wybór umów. Jeżeli chce on w pełni skorzystać z takiej różnorodności oraz większej konkurencyjności, musi mieć dostęp do takich niezbędnych informacji, które umożliwią mu dokonanie wyboru produktu najlepiej odpowiadającego jego potrzebom. Ten wymóg informacji jest tym bardziej istotny, jako że czas trwania zobowiązań może być bardzo długi. Przepisy podstawowe muszą dlatego zostać skoordynowane, aby konsument otrzymał jasną i rzetelną informację w sprawie głównych cech charakterystycznych produktów jemu zaproponowanych, jak również dane szczegółowe dotyczące organów, do których mogą kierować wszelkie skargi ubezpieczający, osoby ubezpieczone lub uprawnione”.
8
Artykuł 35 dyrektywy 2002/83, zatytułowany „Okres unieważnienia [termin na odstąpienie od umowy]”, stanowił w ust. 1:
„1. Każde państwo członkowskie powinno zagwarantować indywidualnie ubezpieczającemu na życie możliwość [odstąpienia od umowy] w terminie [od 14 do 30 dni] między 14 a 30 dniem, licząc od dnia zawarcia umowy.
Powiadomienie o unieważnieniu umowy przez ubezpieczającego skutkuje zwolnieniem go z jakichkolwiek przyszłych zobowiązań wynikających z umowy.
Inne skutki prawne i warunki unieważnienia [odstąpienia] ustalane są przez prawo właściwe dla umowy, określone w art. [31], głównie w odniesieniu do uzgodnień dotyczących informowania ubezpieczających o zawarciu umowy”.
9
Artykuł 36 tej dyrektywy, zatytułowany „Informacje dla ubezpieczających”, miał następujące brzmienie:
„1.   Przed zawarciem umowy ubezpieczenia, ubezpieczając[emu] przekazuje się co najmniej informacje wymienione w pkt A załącznika III.
[…]
4.   Państwo członkowskie zobowiązania ustanawia szczegółowe zasady wykonania niniejszego artykułu i załącznika III”.
10
Załącznik III do rzeczonej dyrektywy, zatytułowany „Informacje dla ubezpieczających”, stanowił:
„Następujące informacje, które muszą być przekazane ubezpieczającemu przed zawarciem umowy (A) lub w czasie obowiązywania umowy (B), muszą być przedstawione w sposób jasny i dokładny, na piśmie, w języku urzędowym państwa członkowskiego zobowiązania.
[…]
A. Przed zawarciem umowy
Informacje na temat zakładu ubezpieczeń
Informacje na temat zobowiązania
[…]
[…]
a)13 Uzgodnienia dotyczące możliwości wycofania się z umowy ubezpieczenia lub zmiany jej warunków w określonym czasie po jej zawarciu [Zasady wykonania prawa do odstąpienia od umowy]
[…]”.
Dyrektywa 2009/138
11
Motyw 79 dyrektywy 2009/138 ma następującą treść:
„Na wewnętrznym rynku ubezpieczeń konsumenci mają szerszą i bardziej zróżnicowaną ofertę umów. Jeżeli mają oni w pełni korzystać z tej różnorodności oraz ze zwiększonej konkurencji, muszą przed zawarciem umowy i przez cały okres jej obowiązywania otrzymywać wszystkie niezbędne informacje umożliwiające im dokonanie wyboru umowy najlepiej odpowiadającej im potrzebom”.
12
Artykuł 185 tej dyrektywy, zatytułowany „Informacje dla ubezpieczających”, stanowi:
„1.   Przed zawarciem umowy ubezpieczenia na życie ubezpieczającemu przekazuje się co najmniej informacje wymienione w ust. 2–4.
[…]
3.   Przekazuje się następujące informacje dotyczące zobowiązania:
[…]
j)
uzgodnienia dotyczące możliwości wycofania się z umowy ubezpieczenia [zasady dotyczące wykonywania prawa do odstąpienia od umowy ubezpieczenia] lub zmiany jej warunków w określonym czasie po jej zawarciu;
[…]
6.   Informacje, o których mowa w ust. 2–5, są przedstawione w sposób jasny i dokładny, na piśmie, w języku urzędowym państwa członkowskiego zobowiązania.
[…]
8.   Państwo członkowskie zobowiązania ustanawia szczegółowe zasady wykonania przepisów ust. 1–7”.
13
Artykuł 186 wspomnianej dyrektywy, zatytułowany „Termin złożenia oświadczenia o odstąpieniu od umowy”, stanowi w ust. 1:
„Państwa członkowskie przewidują możliwość odstąpienia od umowy przez ubezpieczających zawierających indywidualne umowy ubezpieczenia na życie w okresie wynoszącym od 14 do 30 dni, licząc od dnia, w którym zostali powiadomieni o zawarciu umowy.
Oświadczenie o odstąpieniu od umowy przez ubezpieczających skutkuje zwolnieniem ich z jakichkolwiek przyszłych zobowiązań wynikających z umowy.
Inne skutki prawne i warunki odstąpienia od umowy ustalane są przez prawo właściwe dla umowy, głównie w odniesieniu do uzgodnień dotyczących informowania ubezpieczających o zawarciu umowy”.
Prawo austriackie
14
Paragraf 165a Bundesgesetz über den Versicherungsvertrag (ustawy federalnej o umowie ubezpieczenia) z dnia 2 grudnia 1958 r. (BGBl. 2/1959, zwanej dalej „VersVG”), w brzmieniu obowiązującym w okresie od 1 stycznia 1997 r. do dnia 30 września 2004 r., stanowił:
„1.   Ubezpieczający jest uprawniony do odstąpienia od umowy w terminie dwóch tygodni od dnia jej zawarcia. Jeżeli ubezpieczyciel udzielił tymczasowej ochrony ubezpieczeniowej, ma prawo do składki w części odpowiadającej okresowi trwania tej ochrony.
2.   Jeżeli ubezpieczyciel nie spełnił obowiązku podania do wiadomości swojego adresu [§ 9a ust. 1 pierwszy wiersz Bundesgesetz über den Betrieb und die Beaufsichtigung der Vertragsversicherung (Versicherungsaufsichtsgesetz) (ustawy federalnej o zarządzaniu i nadzorze w zakresie ubezpieczeń umownych) (ustawy o nadzorze nad ubezpieczeniami) z dnia 18 października 1978 r. (BGBl. 569/1978)], to termin na odstąpienie, o którym mowa w ust. 1, rozpoczyna swój bieg od chwili podania tego adresu do wiadomości ubezpieczającego.
3.   Powyższych ustępów nie stosuje się w przypadku umów ubezpieczenia grupowego i umów z czasem trwania wynoszącym maksymalnie sześć miesięcy”.
15
Paragraf 165a VersVG, w brzmieniu obowiązującym w okresie od 1 stycznia 2007 r. do 30 czerwca 2012 r., stanowił:
„1.   Ubezpieczający jest uprawniony do odstąpienia od umowy w terminie 30 dni od daty zawiadomienia go o zawarciu umowy. Jeżeli ubezpieczyciel udzielił tymczasowej ochrony ubezpieczeniowej, ma prawo do składki w części odpowiadającej okresowi trwania tej ochrony.
2.   Jeżeli ubezpieczyciel nie spełnił obowiązku podania do wiadomości swojego adresu (§ 9a ust. 1 pierwszy wiersz ustawy federalnej o zarządzaniu i nadzorze w zakresie ubezpieczeń umownych), to termin na odstąpienie, o którym mowa w ust. 1, rozpoczyna swój bieg od chwili podania tego adresu do wiadomości ubezpieczającego.
3.   Powyższych ustępów nie stosuje się w przypadku umów ubezpieczenia grupowego i umów z czasem trwania wynoszącym maksymalnie sześć miesięcy”.
16
Paragraf 165a VersVG, w brzmieniu obowiązującym w okresie od 1 lipca 2012 r. do 31 grudnia 2015 r., stanowił:
„1.   Ubezpieczający jest uprawniony do odstąpienia od umowy w terminie 30 dni od daty zawiadomienia go o zawarciu umowy. Jeżeli ubezpieczyciel udzielił tymczasowej ochrony ubezpieczeniowej, ma prawo do składki w części odpowiadającej okresowi trwania tej ochrony.
2.   Jeżeli ubezpieczyciel nie spełnił obowiązku podania do wiadomości swojego adresu (§ 9a ust. 1 pierwszy wiersz ustawy federalnej o zarządzaniu i nadzorze w zakresie ubezpieczeń umownych), to termin na odstąpienie, o którym mowa w ust. 1, rozpoczyna swój bieg od chwili podania tego adresu do wiadomości ubezpieczającego.
2a.   Jeżeli ubezpieczający jest konsumentem [§ 1 ust. 1 pkt 2 Konsumentenschutzgesetz (ustawy o ochronie konsumentów), z dnia 8 marca 1979 r. (BGBl. 140/1979)], to termin na odstąpienie, o którym mowa w ust. 1 i 2, rozpoczyna swój bieg od chwili poinformowania ubezpieczającego o owym prawie do odstąpienia.
3.   Powyższych ustępów nie stosuje się w przypadku umów ubezpieczenia grupowego i umów z czasem trwania wynoszącym maksymalnie sześć miesięcy”.
17
Paragraf 176 VersVG, w brzmieniu opublikowanym w BGBl. 509/1994, stanowi:
„1.   Jeżeli na skutek odstąpienia, wypowiedzenia lub zaskarżenia zostanie rozwiązane ubezpieczenie kapitałowe na wypadek śmierci zawarte w ten sposób, że pewne jest, iż ubezpieczyciel będzie musiał zapłacić uzgodniony kapitał, wówczas ubezpieczyciel musi zwrócić wartość wykupu przypadającą na ubezpieczenie.
[…]
3.   Wartość wykupu należy obliczyć według uznanych zasad aktuarialnych w oparciu o podstawy obliczenia kalkulacji składek na koniec bieżącego okresu ubezpieczeniowego jako aktualną wartość ubezpieczenia. Zaległe składki są odliczane od wartości wykupu.
4.   Ubezpieczyciel jest uprawniony do potrącenia tylko wtedy, gdy zostało to uzgodnione z ubezpieczającym i jest to odpowiednie”.
18
Paragraf 9a ustawy federalnej o zarządzaniu i nadzorze w zakresie ubezpieczeń umownych, w brzmieniu obowiązującym w okresie od 1 sierpnia 1996 r. do 9 grudnia 2007 r., stanowił:
„1.   Przy zawieraniu umowy ubezpieczenia dotyczącej ryzyka umiejscowionego w kraju, ubezpieczającego należy poinformować pisemnie przed złożeniem przez niego oświadczenia o zawarciu umowy o:
1)
nazwie, adresie siedzibie i formie prawnej zakładu ubezpieczeń, a w odpowiednim przypadku, również oddziału, za pośrednictwem którego została zawarta umowa ubezpieczenia,
[…]
6)
warunkach, na jakich ubezpieczający może odstąpić od zawartej umowy ubezpieczenia”.
19
Paragraf 9a ustawy federalnej o zarządzaniu i nadzorze w zakresie ubezpieczeń umownych, w brzmieniu obowiązującym w okresie od 10 grudnia 2007 r. do 31 grudnia 2015 r., stanowił:
„1.   Przy zawieraniu umowy ubezpieczenia bezpośredniego dotyczącej ryzyka umiejscowionego w kraju, ubezpieczającego należy poinformować pisemnie przed złożeniem przez niego oświadczenia o zawarciu umowy o:
1)
nazwie, adresie siedziby i formie prawnej zakładu ubezpieczeń, a w odpowiednim przypadku, również oddziału, za pośrednictwem którego została zawarta umowa ubezpieczenia,
[…]
6)
warunkach, na jakich ubezpieczający może odstąpić od zawartej umowy ubezpieczenia”.
Postępowania główne i pytania prejudycjalne
Sprawy od C‑355/18 do C‑357/18
20
B. Rust-Hackner, Ch. Gmoser i B. Plackner zawarli z Nürnberger osobne umowy ubezpieczenia na życie powiązane z funduszami inwestycyjnymi. Z wniosków o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym wynika, że każda z tych umów zawierała informację, że aby odstąpienie od umowy było ważne, musiało być ono sporządzone na piśmie.
21
B. Rust-Hackner odstąpiła od umowy ubezpieczenia na życie w dniu 14 marca 2017 r. W dniu 23 maja 2017 r. oświadczyła ona o odstąpieniu od tej umowy z powodu przekazania przez Nürnberger błędnej informacji dotyczącej prawa do odstąpienia.
22
W 2010 roku Ch. Gmoser dokonał wykupu swojej umowy zawartej w 1998 r. Dopiero w dniu 3 maja 2017 r. oświadczył on, iż odstępuje od tej umowy, również z powodu przekazania błędnej informacji dotyczącej prawa do odstąpienia.
23
Z tego samego powodu w dniu 27 maja 2017 r. B. Plackner oświadczyła, że odstępuje od umowy zawartej w 2000 r. i będącej nadal w trakcie wykonywania.
24
Sąd austriacki pierwszej instancji uwzględnił roszczenia B. Rust-Hackner, Ch. Gmosera i B. Plackner o zwrot wszystkich zapłaconych składek i odsetek z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia przez Nürnberger. Zdaniem tego sądu bowiem, ponieważ prawo austriackie nie przewidywało, że odstąpienie musi mieć formę pisemną, informacja przekazana przez Nürnberger ubezpieczającym była błędna. Otóż, jak wynika z wyroku z dnia 19 grudnia 2013 r., Endress (C‑209/12, EU:C:2013:864), błędna informacja jest równoznaczna z brakiem informacji, co nie powoduje rozpoczęcia biegu terminu zawitego przewidzianego dla prawa do odstąpienia, tak że prawo to mogłoby być wykonywane bez ograniczenia w czasie, w tym po rozwiązaniu umowy.
25
Rozpatrując apelację, Landesgericht Salzburg (sąd okręgowy w Salzburgu) zastanawiał się, czy pomimo tego, że informacje wymagające złożenia oświadczenia o odstąpieniu na piśmie nie wprowadzały ubezpieczającego w błąd co do istnienia prawa do odstąpienia od umowy, informacje takie można jednak uznać za błędne w rozumieniu art. 15 ust. 1 dyrektywy 90/619, w związku z czym prawo do odstąpienia powinno być wykonywane bez ograniczeń czasowych.
26
W szczególności sąd ten zauważył, że w niniejszej sprawie przekazane informacje były zgodne z wymogami prawnymi i prawidłowo wskazały termin do wykonania prawa do odstąpienia, a tym samym ubezpieczający był poinformowany o przysługującym mu prawie. Ponadto prawo austriackie nie zakazuje formy pisemnej, która miałaby na celu zachowanie pewności prawnej, również w interesie samego ubezpieczającego. Dodatkowo nie wydaje się, co do zasady, aby wskazówka dotycząca pisemnego sformułowania odstąpienia była w stanie uniemożliwić ubezpieczającemu dokonanie odstąpienia w terminie.
27
Niemniej jednak w świetle zarówno wyroku z dnia 19 grudnia 2013 r., Endress (C‑209/12, EU:C:2013:864), jak i celu przekazania informacji, o którym mowa w motywie 23 dyrektywy 92/96, Landesgericht Salzburg (sąd okręgowy w Salzburgu) zastanawia się, czy wykładnia prawa austriackiego zgodna z tą dyrektywą wymaga uznania, że w takich okolicznościach ubezpieczający może skorzystać z przysługującego mu prawa do odstąpienia bez ograniczenia czasowego.
28
Ponadto w sprawach C‑355/18 i C‑356/18 sąd ten zastanawiał się również, czy odstąpienie od umowy ubezpieczenia na życie może z powodu przekazania błędnej informacji dotyczącej prawa do rezygnacji nadal mieć miejsce po rozwiązaniu tej umowy w wyniku jej wypowiedzenia lub wykupu przez ubezpieczającego.
29
W istocie, po rozwiązaniu umowy ubezpieczenia na życie i zaprzestaniu wykonywania związanych z nią świadczeń wzajemnych brak jest już jakiegokolwiek zobowiązania wynikającego z umowy, z jakiego ubezpieczający mógłby zostać zwolniony na przyszłość w rozumieniu art. 15 ust. 1 dyrektywy 90/619. Ponadto odstąpienie po zakończeniu umowy ubezpieczenia na życie przyznawałoby ubezpieczającemu możliwości spekulacji ze szkodą dla zakładu ubezpieczań i ubezpieczonych, co nie byłoby zgodne z celem zamierzonym w dziedzinie ochrony konsumentów.
30
W tym kontekście Landesgericht Salzburg (sąd okręgowy w Salzburgu) postanowił zawiesić postępowanie i skierować w sprawach C‑355/18 i C‑356/18 dwa następujące pytania prejudycjalne, a w sprawie C‑357/18, pierwsze z tych pytań:
„1)
Czy art. 15 ust. 1 [dyrektywy 90/619] w związku z art. 31 [dyrektywy 92/96] należy interpretować w ten sposób, że informacja o możliwości odstąpienia od umowy powinna zawierać również wskazanie, że odstąpienie nie wymaga zachowania żadnej konkretnej formy?
2)
Czy odstąpienie ze względu na wadliwe pouczenie o prawie odstąpienia może w dalszym ciągu zostać wykonane przez ubezpieczającego również po rozwiązaniu umowy ubezpieczenia na życie wskutek wypowiedzenia (oraz po dokonaniu wykupu)?”.
Sprawa C‑479/18
31
Do celów wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym w sprawie C‑479/18 Bezirksgericht für Handelssachen Wien (sąd rejonowy do spraw gospodarczych w Wiedniu) połączył cztery rozpoznawane przez niego sprawy i nazwał je „postępowaniami A, B, C i D”.
32
„Postępowanie A” toczy się między KL i UNIQA. KL zawarł umowę ubezpieczenia na życie z poprzednikiem prawnym UNIQA na okres od 1 sierpnia 1997 r. do 1 sierpnia 2032 r. W formularzu oferty tej umowy KL otrzymał informację, zgodnie z którą, aby odstąpienie od umowy było ważne, musi ono być sporządzone na piśmie.
33
W dniu 24 października 2017 r. KL poinformował UNIQA, że odstępuje od swojej umowy ubezpieczenia. Ponieważ UNIQA nie zaakceptowała wyraźnie tego zwolnienia, KL żąda zwrotu wszystkich zapłaconych przez siebie składek, z wyłączeniem kosztów ryzyka, wraz z odsetkami.
34
„Postępowanie B” toczy się pomiędzy LK i DONAU. LK zawarła umowę ubezpieczenia na życie z DONAU na okres od 1 grudnia 2003 r. do 1 grudnia 2022 r. LK nie została poinformowana przed zawarciem tej umowy o przysługującym jej prawie do odstąpienia od umowy.
35
Po rozwiązaniu umowy w 2013 r. i uzyskaniu w ten sposób jej wartości wykupu LK poinformowała w dniu 4 stycznia 2018 r. DONAU, że odstępuje od samej umowy ubezpieczenia na tej podstawie, że nie została dostatecznie poinformowana o przysługującym jej prawie odstąpienia. Ponieważ DONAU nie odpowiedział, LK dochodzi obecnie zwrotu wszystkich zapłaconych składek, z wyłączeniem kosztów ryzyka, wraz z odsetkami, pomniejszonych o wartość wykupu, która została jej już wypłacona w 2013 r.
36
„Postępowania C i D” toczą się, odpowiednio, pomiędzy MJ i NI a Allianz. MJ i NI zawarli osobno z Allianz umowę ubezpieczenia na życie na okres od 1 grudnia 2011 r. do 1 grudnia 2037 r. W formularzu oferty tych umów Allianz poinformował MJ i NI, że mają prawo odstąpić od umowy „na piśmie”.
37
W 2017 r. MJ i NI oświadczyli Allianz, że odstępują od swoich umów ubezpieczenia. Ponieważ Allianz nie zaakceptował wyraźnie tego odstąpienia, MJ i NI dochodzą obecnie zwrotu wszystkich zapłaconych składek, z wyłączeniem kosztów ryzyka, wraz z odsetkami.
38
Bezirksgericht für Handelssachen Wien (sąd rejonowy do spraw gospodarczych w Wiedniu, Austria) przypomina, że warunki ważności odstąpienia, inne niż zasady uregulowane bezpośrednio przez prawo Unii, są zgodnie z tym prawem regulowane przez prawo krajowe. Jednakże według tego sądu zgodnie z prawem austriackim oświadczenie o odstąpieniu nie podlega żadnym szczególnym wymogom co do formy. Zastanawia się on zatem, po pierwsze, czy termin na wykonanie prawa do zrzeczenia może zacząć biec pomimo błędnych informacji na temat sposobu jego wykonania. W tym zakresie wspomniany sąd rozważa, czy właściwe jest zastosowanie w tym przypadku doktryny wynikającej z wyroku z dnia 19 grudnia 2013 r., Endress (C‑209/12, EU:C:2013:864). W wyroku tym Trybunał orzekł, że jeżeli zakład ubezpieczeń nie przekazał ubezpieczającemu żadnych informacji dotyczących jego prawa do odstąpienia, to nie może on powoływać się wobec tego ubezpieczającego na okoliczność, że upłynął już termin na wykonanie tego prawa. Powstaje zatem pytanie, czy ma to zastosowanie również wtedy, gdy ubezpieczający otrzymał prawidłową informację o istnieniu swojego prawa do odstąpienia oraz o terminie na jego wykonanie, lecz przekazano mu błędną informację co do konieczności sformułowania jego oświadczenia na piśmie.
39
Po drugie, Bezirksgericht für Handelssachen Wien (sąd rejonowy do spraw gospodarczych w Wiedniu, Austria) pragnie dowiedzieć się, czy w każdym przypadku termin na odstąpienie od umowy biegnie od chwili, w której ubezpieczający został rzeczywiście poinformowany o istnieniu tego prawa do odstąpienia, pomimo błędnej informacji przekazanej przez zakład ubezpieczeń. Odpowiedź twierdząca mogłaby być uzasadniona w przypadku, gdyby jedynym celem prawa Unii mającego zastosowanie w niniejszej sprawie było zapewnienie, aby ubezpieczający znał swoje prawa i mógł z nich korzystać. Inaczej byłoby jednak w sytuacji, jeżeli cel prawa do odstąpienia polegałby również na zachęcaniu zakładów ubezpieczeń do przestrzegania ich obowiązków informacyjnych.
40
Po trzecie, jeżeli chodzi o „postępowanie B”, w ramach którego LK wypowiedziała umowę ubezpieczenia na życie i uzyskała jej wykup, tak że nie istniało już na przyszłość żadne zobowiązanie umowne, sąd ten zastanawia się również, czy prawo do odstąpienia w każdym razie nie wygasło, biorąc pod uwagę fakt, że prawo to ma na celu jedynie zwolnienie ubezpieczającego na przyszłość z wszelkich zobowiązań wynikających z umowy.
41
Po czwarte, wspomniany sąd pyta, czy w przypadku odstąpienia od umowy w następstwie spóźnionego zawiadomienia o zasadach wykonania prawa do odstąpienia ubezpieczający może żądać jedynie zwrotu wartości wykupu swojej umowy, czy też przeciwnie, zwrotu całej zapłaconej kwoty, pomniejszonej o składki należne za okres, w którym był objęty ochroną ubezpieczeniową. W tym względzie wspomniany sąd uważa, że prawo do odstąpienia zostałoby pozbawione skuteczności, jeżeli ubezpieczający nie mógłby uzyskać w drodze odstąpienia nic ponad wartość wykupu.
42
Wreszcie Bezirksgericht für Handelssachen Wien (sąd rejonowy do spraw gospodarczych w Wiedniu) zmierza zasadniczo do ustalenia, czy ogólny trzyletni termin przedawnienia można stosować do wykonania prawa do odsetek wyrównawczych przewidzianego w przypadku zwrotu nienależnych kwot, co ograniczałoby kwotę tych odsetek do części przypadającej na ów trzyletni okres.
43
Sąd ten stwierdził, że zgodnie z orzecznictwem Oberster Gerichtshof (sądu najwyższego, Austria) w celu zapewnienia zgodności § 165a ust. 2 VersVG z prawem Unii przepis ten należy interpretować w ten sposób, że przekazanie błędnych informacji dotyczących prawa do odstąpienia jest równoznaczne z brakiem informacji oraz że przekazanie takich informacji skutkuje umożliwieniem ubezpieczającemu wykonania prawa do odstąpienia bez ograniczeń w czasie.
44
W tych okolicznościach Bezirksgericht für Handelssachen Wien (sąd rejonowy do spraw gospodarczych w Wiedniu) postanowił zawiesić postępowanie i skierować do Trybunału następujące pytania prejudycjalne:
„1)
Czy art. 15 ust. 1 [dyrektywy 90/619] w związku z art. 31 [dyrektywy 92/96] bądź art. 35 ust. 1 w związku z art. 36 ust. 1 [dyrektywy 2002/83], bądź art. 185 ust. 1 w związku z art. 186 ust. 1 [dyrektywy 2009/138] należy interpretować w ten sposób, że w przypadku braku krajowych przepisów dotyczących skutków błędnego pouczenia o prawie do odstąpienia przed zawarciem umowy bieg terminu na wykonanie prawa do odstąpienia nie rozpoczyna się, jeżeli zakład ubezpieczeń wskaże w pouczeniu, że wykonanie tego prawa musi nastąpić w formie pisemnej, mimo że według prawa krajowego odstąpienie jest możliwe w dowolnej formie?
2)
W wypadku udzielenia odpowiedzi twierdzącej na pytanie pierwsze: czy art. 15 ust. 1 [dyrektywy 90/619] w związku z art. 31 [dyrektywy 92/96] należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie przepisowi krajowemu, zgodnie z którym w przypadku braku pouczenia lub wadliwego pouczenia o prawie do odstąpienia przed zawarciem umowy bieg terminu na wykonanie prawa do odstąpienia rozpoczyna się w tym momencie, w którym ubezpieczający dowiedział się – bez względu na sposób – o przysługującym mu prawie do odstąpienia?
3)
Czy art. 35 ust. 1 w związku z art. 36 ust. 1 [dyrektywy 2002/83] należy interpretować w ten sposób, że w przypadku braku krajowych przepisów dotyczących skutków braku pouczenia lub wadliwego pouczenia o prawie do odstąpienia przed zawarciem umowy prawo ubezpieczającego do odstąpienia od umowy wygasa najpóźniej po wypłaceniu mu wartości wykupu z powodu wypowiedzenia przez niego umowy i tym samym pełnym wykonaniu przez strony umowy obowiązków z niej wynikających?
4)
W wypadku udzielenia odpowiedzi twierdzącej na pytanie pierwsze lub odpowiedzi przeczącej na pytanie trzecie: Czy art. 15 ust. 1 [dyrektywy 90/619] bądź art. 35 ust. 1 [dyrektywy 2002/83], bądź art. 186 ust. 1 [dyrektywy 2009/138] należy interpretować w ten sposób, że sprzeciwiają się one przepisowi prawa krajowego, zgodnie z którym ubezpieczającemu w wypadku wykonania przysługującego mu prawa do odstąpienia należy zwrócić wartość wykupu (to znaczy aktualną wartość ubezpieczenia obliczoną według uznanych zasad aktuarialnych)?
5)
W wypadku odniesienia się do pytania czwartego i udzielenia odpowiedzi twierdzącej: czy art. 15 ust. 1 [dyrektywy 90/619], bądź art. 35 ust. 1 [dyrektywy 2002/83], bądź art. 186 ust. 1 [dyrektywy 2009/138] należy interpretować w ten sposób, że sprzeciwiają się one przepisowi prawa krajowego, zgodnie z którym w wypadku wykonania prawa do odstąpienia roszczenie o ryczałtowe oprocentowanie zwracanych składek z powodu przedawnienia może zostać ograniczone do tej części, która obejmuje okres ostatnich trzech lat przed wniesieniem pozwu?”.
Postępowanie przed Trybunałem
45
Postanowieniem prezesa Trybunału z dnia 22 czerwca 2018 r. sprawy od C‑355/18 do C‑357/18 zostały połączone w celu łącznego rozpoznania w ramach pisemnego i ustnego etapu postępowania oraz wydania wyroku. Postanowieniem Trybunału z dnia 26 lutego 2019 r. te trzy sprawy zostały połączone ze sprawą C‑479/19 dla celów ustnego etapu postępowania oraz wydania wyroku.
46
Pismem złożonym w sekretariacie Trybunału w dniu 22 listopada 2019 r. Nürnberger, UNIQA i Allianz wnieśli o ponowne otwarcie ustnego etapu postępowania.
47
Na poparcie swojego wniosku podnoszą, że, po pierwsze, wyrok z dnia 11 września 2019 r., Romano (C–143/18, EU:C:2019:701), który został wydany dwa miesiące po ogłoszeniu opinii rzecznik generalnej w niniejszych sprawach, powinien zostać przedyskutowany przez zainteresowanych, po drugie, że argumentacja przyjęta w pkt 51 tej opinii dotycząca wymogów co do formy oświadczenia o odstąpieniu jest nowa i powinna również zostać poddana dyskusji oraz, po trzecie, że kilka głównych aspektów wspomnianej opinii było krytykowanych przez austriacką i szwajcarską doktrynę, w szczególności w odniesieniu do tego, jakie części składek ubezpieczeniowych należy zwrócić w przypadku rozwiązania umowy ubezpieczenia.
48
W tym względzie należy przypomnieć, po pierwsze, że statut Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej oraz regulamin postępowania przed Trybunałem nie przewidują możliwości przedstawienia uwag przez zainteresowanych, o których mowa w art. 23 tego statutu, w odpowiedzi na opinię przedstawioną przez rzecznika generalnego [wyroki: z dnia 6 marca 2018 r., Achmea, C–284/16, EU:C:2018:158, pkt 26; a także z dnia 19 listopada 2019 r., A.K. i in. (niezależność Izby Dyscyplinarnej Sądu Najwyższego), C–585/18, C–624/18 i C 625/18, EU:C:2019:982, pkt 61].
49
Po drugie, na podstawie art. 252 akapit drugi TFUE rzecznik generalny przedstawia publicznie przy zachowaniu całkowitej bezstronności i niezależności uzasadnioną opinię w sprawach, które zgodnie ze statutem Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej wymagają jego zaangażowania. Trybunał nie jest związany ani opinią, ani uzasadnieniem, na którym oparł się rzecznik generalny. W konsekwencji brak zgody zainteresowanej strony z opinią rzecznika generalnego, niezależnie od badanych przez niego tam kwestii, nie może sam w sobie stanowić powodu uzasadniającego ponowne otwarcie ustnego etapu postępowania [wyroki: z dnia 6 marca 2018 r., Achmea, C–284/16, EU:C:2018:158, pkt 27; a także z dnia 19 listopada 2019 r., A.K. i in. (niezależność Izby Dyscyplinarnej Sądu Najwyższego), C–585/18, C–624/18 i C–625/18, EU:C:2019:982, pkt 62].
50
Niemniej jednak Trybunał może w każdym momencie po wysłuchaniu rzecznika generalnego zarządzić ponowne otwarcie ustnego etapu postępowania zgodnie z art. 83 swojego regulaminu postępowania w szczególności, jeżeli uznaje, że nie posiada wystarczających informacji, lub jeżeli jedna ze stron przedstawi po zamknięciu tego etapu postępowania nową okoliczność faktyczną, która mogłaby wywrzeć decydujący wpływ na orzeczenie Trybunału, lub jeżeli sprawa powinna zostać rozpoznana na podstawie argumentu, który nie był dyskutowany przez zainteresowanych.
51
W niniejszej sprawie Trybunał uznał jednak po wysłuchaniu rzecznik generalnej, że wniosek o ponowne otwarcie ustnego etapu postępowania nie dotyczy żadnego nowego faktu, mogącego mieć decydujący wpływ na orzeczenie, o którego wydanie został wezwany Trybunał w niniejszej sprawie. Jeżeli chodzi w szczególności o wyrok z dnia 11 września 2019 r., Romano (C–143/18, EU:C:2019:701), to jego przedmiotem jest wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczący wykładni art. 4 ust. 2, art. 5 ust. 1, art. 6 ust. 1 akapit drugi tiret drugie, art. 6 ust. 2 lit. c) i art. 6 ust. 6, a także art. 7 ust. 4 dyrektywy 2002/65/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 23 września 2002 r. dotyczącej sprzedaży konsumentom usług finansowych na odległość oraz zmieniającej dyrektywę Rady 90/619/EWG oraz dyrektywy 97/7/WE i 98/27/WE (Dz.U. 2002, L 271, s. 16), która to dyrektywa nie jest w żaden sposób przedmiotem niniejszych spraw.
52
Ponadto Trybunał uważa, że dysponuje na podstawie ustnego i pisemnego etapu postępowania w tych sprawach wszystkimi elementami koniecznymi dla udzielenia odpowiedzi na przedstawione mu pytania oraz że odpowiedzi na te pytania nie muszą uwzględniać argumentów, takich jak przedstawione w pkt 47 niniejszego wyroku, które nie były dyskutowane przez zainteresowanych.
53
W tych okolicznościach nie ma potrzeby zarządzania ponownego otwarcia ustnego etapu postępowania.
W przedmiocie właściwości Trybunału
54
B. Rust-Hackner, Ch. Gmoser, B. Plackner oraz, w odniesieniu do trzeciego i piątego pytania zadanego w sprawie C‑479/18, Allianz i UNIQA, kwestionują właściwość Trybunału dla udzielania odpowiedzi na pytania dotyczące wyłącznie prawa krajowego. W rzeczywistości bowiem, po pierwsze, zasady wykonywania prawa do odstąpienia powinny być regulowane przez państwa członkowskie. Po drugie, właściwe prawo austriackie precyzyjnie przewiduje ciążący na zakładzie ubezpieczeń obowiązek poinformowania ubezpieczających przed zawarciem umowy ubezpieczenia i na piśmie o okolicznościach, w których mogą oni wypowiedzieć umowę lub od niej odstąpić.
55
W tym względzie wystarczy zauważyć, jak podkreśla rzecznik generalna w pkt 23–25 opinii, że oczywiście prawdą jest, że art. 15 ust. 1 akapit trzeci dyrektywy 90/619 i art. 31 ust. 1 i 4 dyrektywy 92/96 w związku z pkt A lit. a) 13 załącznika II do tej dyrektywy przyznają państwom członkowskim odpowiedzialność za przyjęcie zasad określających zasady wykonywania prawa do odstąpienia, a także zasad dotyczących przekazywania między innymi informacji dotyczących wykonywania tego prawa. Niemniej jednak Trybunał miał już okazję wyjaśnić, że przyjmując te zasady, państwa członkowskie są zobowiązane do zapewnienia skuteczności wspomnianych dyrektyw z uwzględnieniem ich celu (zob. podobnie wyrok z dnia 19 grudnia 2013 r., Endress, C‑209/12, EU:C:2013:864, pkt 23 i przytoczone tam orzecznictwo).
56
Wynika z tego, że Trybunał został wezwany do dokonania wykładni przepisów prawa Unii mających zastosowanie w tym przypadku oraz że w związku z tym jest on właściwy do udzielenia odpowiedzi na pytania zadane w niniejszych sprawach.
W przedmiocie pytań prejudycjalnych
W przedmiocie dopuszczalności wniosków o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym w sprawach od C‑355/18 do C‑357/18
57
B. Rust-Hackner, Ch. Gmoser i B. Plackner i mają wątpliwości co do dopuszczalności wniosków o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym w sprawach od C‑355/18 do C‑357/18, ponieważ postanowienia odsyłające w tych sprawach nie przedstawiają krajowych ram prawnych w sposób wystarczający z punktu widzenia wymogów określonych w art. 94 regulaminu postępowania przed Trybunałem.
58
W tym względzie należy zauważyć, że pytania prejudycjalne przedstawione w tych sprawach dotyczą bezpośrednio wykładni przepisów prawa Unii oraz że poprzez swoje pytania sąd odsyłający zmierza do uzyskania wyjaśnień odnośnie do granic kompetencji państw członkowskich w zakresie ustalenia zasad wykonywania przewidzianego w tych przepisach prawa do odstąpienia. W tych okolicznościach przedstawienie krajowych ram prawnych zawartych we wspomnianych postanowieniach odsyłających w żaden sposób nie uniemożliwia Trybunałowi ani zainteresowanym zrozumienia rzeczonych pytań, jak również kontekstu, w jakim zostały one skierowane.
59
W związku z powyższym wnioski o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym są dopuszczalne.
W przedmiocie jedynego pytania w sprawie C‑357/18 i pytania pierwszego w sprawach C‑355/18, C‑356/18 i C‑479/18
60
Przez jedyne pytanie w sprawie C‑357/18 i pytanie pierwsze w sprawach C‑355/18, C‑356/18 i C‑479/18 sądy odsyłające zmierzają w istocie do ustalenia, czy art. 15 ust. 1 dyrektywy 90/619 w związku z art. 31 dyrektywy 92/96, art. 35 ust. 1 dyrektywy 2002/83 w związku z art. 36 ust. 1 tej dyrektywy oraz art. 185 ust. 1 dyrektywy 2009/138 w związku z art. 186 ust. 1 tej dyrektywy należy interpretować w ten sposób, że termin na wykonanie prawa do odstąpienia od umowy ubezpieczenia na życie rozpoczyna swój bieg z chwilą poinformowania ubezpieczającego o zawarciu umowy, pomimo że informacje przekazane przez zakład ubezpieczeń temu ubezpieczającemu albo nie wyjaśniają, że prawo krajowe właściwe dla umowy nie przewiduje żadnego wymogu co do formy dla wykonania tego prawa do odstąpienia, albo informacje te wskazują wymogi co do formy, które w rzeczywistości nie są wymagane przez prawo krajowe właściwe dla umowy.
61
W celu udzielenia odpowiedzi na te pytania należy na wstępie zaznaczyć, że wszystkie wspomniane przepisy prawa Unii mające zastosowanie ratione temporis do sporów w postępowaniach głównych stanowią zasadniczo, że po pierwsze, osoba zawierająca indywidualną umowę ubezpieczenia na życie dysponuje terminem wynoszącym od czternastu do trzydziestu dni liczonych od chwili, w której dowiedziała się ona o zawarciu umowy, na odstąpienie od tej umowy, a takie odstąpienie skutkuje zwolnieniem ubezpieczającego na przyszłość ze wszystkich obowiązków wynikających z tej umowy, oraz po drugie, że pozostałe skutki prawne i warunki odstąpienia są regulowane zgodnie z prawem mającym zastosowanie do umowy, w szczególności jeżeli chodzi o zasady, na jakich ubezpieczający jest informowany o zawarciu umowy.
62
Jak wspomniano w pkt 55 niniejszego wyroku, Trybunał miał już okazję wyjaśnić w tym zakresie, że państwa członkowskie są oczywiście uprawnione do przyjmowania przepisów dotyczących dokładnych zasad wykonywania prawa do odstąpienia oraz że zasady te mogą z uwagi na ich charakter zawierać pewne ograniczenia tego prawa. Niemniej jednak przy przyjmowaniu tych zasad państwa członkowskie są zobowiązane do zapewnienia skuteczności dyrektyw 90/619 i 92/96, z uwzględnieniem celu tych dyrektyw.
63
Otóż, jeżeli chodzi o cel tych dyrektyw, to należy przypomnieć, że motyw 23 dyrektywy 92/96 wskazywał, że „[n]a jednolitym rynku ubezpieczeń konsument będzie miał szerszy i bardziej zróżnicowany wybór umów”. Ponadto, zgodnie z tym motywem, „jeśli [wspomniany konsument miał] w pełni skorzystać z tej różnorodności i zwiększonej konkurencji, [musiał] mieć do dyspozycji wszystkie informacje konieczne do umożliwienia mu dokonania wyboru umowy, która najbardziej [odpowiadała] jego potrzebom”. Wreszcie, we wspomnianym motywie wyjaśniono, że „wymóg dostarczania takich informacji [był] tym bardziej istotny, że czas trwania zobowiązań [mógł] być bardzo długi” (wyrok z dnia 19 grudnia 2013 r., Endress, C‑209/12, EU:C:2013:864, pkt 24).
64
W celu osiągnięcia tego celu informacyjnego art. 31 ust. 1 dyrektywy 92/96 w związku z pkt A lit. a) 13 załącznika II do niej przewidywał, że ubezpieczającemu należy przekazać „co najmniej”„[u]zgodnienia dotyczące możliwości wycofania się z umowy [zasady wykonania prawa do odstąpienia od umowy]”, i to „[p]rzed zawarciem umowy” (wyrok z dnia 19 grudnia 2013 r., Endress, C‑209/12, EU:C:2013:864, pkt 25).
65
Trybunał stwierdził na tej podstawie, że przepis krajowy przewidujący wygaśnięcie prawa ubezpieczającego do odstąpienia od umowy w chwili, gdy nie został on o tym prawie poinformowany, jest sprzeczny z osiągnięciem istotnego celu zamierzonego przez dyrektywy 90/619 i 92/96, a w konsekwencji ze skutecznością tych dyrektyw.
66
Te same względy można rozszerzyć na dyrektywy 2002/83 i 2009/138, których motywy, odpowiednio, 52 i 79 określają zasadniczo te same cele.
67
Wynika z tego, po pierwsze, że jeżeli ubezpieczający nie otrzymał żadnej informacji dotyczącej samego istnienia prawa do zrzeczenia się, termin zawity przewidziany na wykonanie tego prawa nie może zacząć biec.
68
W takim przypadku bowiem, ponieważ ubezpieczający nie wiedział o istnieniu takiego prawa, nie był w stanie z niego skorzystać (zob. podobnie wyrok z dnia 19 grudnia 2013 r., Endress, C‑209/12, EU:C:2013:864, pkt 27).
69
Ponadto zakład ubezpieczeń nie może skutecznie powoływać się na względy pewności prawa w celu zaradzenia sytuacji spowodowanej jego własnym brakiem dostosowania się do wynikającego z prawa Unii wymogu przekazania określonego zbioru informacji, wśród których znajdują się między innymi informacje dotyczące prawa ubezpieczającego do odstąpienia od umowy (wyrok z dnia 19 grudnia 2013 r., Endress, C‑209/12, EU:C:2013:864, pkt 30).
70
Po drugie, należy przypomnieć, że nie dość, że ubezpieczający musi zostać poinformowany o istnieniu prawa do odstąpienia, lecz ponadto musi on również zgodnie z pkt A, lit. a) 13 załącznika II do dyrektywy 92/96, pkt A, lit. a) 13 załącznika III do dyrektywy 2002/83 oraz z art. 185 ust. 3 lit. j) i art. 185 ust. 6 dyrektywy 2009/138 otrzymać między innymi informacje dotyczące zasad wykonania tego prawa, a informacje te powinny zostać sformułowane na piśmie w sposób jasny i precyzyjny.
71
Z odpowiednich przepisów tych dyrektyw jasno wynika zatem, że ich celem jest zapewnienie, aby ubezpieczający otrzymywał dokładne informacje dotyczące w szczególności jego prawa do odstąpienia (zob. podobnie wyrok z dnia 19 grudnia 2013 r., Endress, C‑209/12, EU:C:2013:864, pkt 25).
72
W szczególności w zakresie, w jakim informacje dotyczące wymogów co do formy oświadczenia o odstąpieniu są konieczne dla umożliwienia ubezpieczającemu wykonania jego prawa, powinny one zostać dostarczone. Ma to miejsce w szczególności w przypadku, gdy prawo krajowe obligatoryjnie nakłada takie warunki na strony umowy ubezpieczenia na życie. W rzeczywistości bowiem oświadczenie o odstąpieniu dokonane w innej formie niż forma przewidziana obligatoryjnie mogłoby zostać uznane za nieważne.
73
Z akt przedstawionych Trybunałowi wynika, że w niniejszej sprawie prawo austriackie mające zastosowanie w sprawach w postępowaniu głównym przewidywało, że wykonanie prawa do odstąpienia nie było poddane żadnym szczególnym wymogom co do formy. Z akt tych nie wynika jednak wyraźnie, czy prawo austriackie zezwalało stronom umowy na uzależnienie wykonania tego prawa od przestrzegania wymogów dotyczących formy.
74
W tym względzie należy zauważyć, z jednej strony, że jeżeli prawo austriackie nie zezwalało stronom umowy ubezpieczenia na uzgodnienie szczególnej formy oświadczenia o odstąpieniu, to w celu zapewnienia skuteczności prawa do odstąpienia nie byłoby konieczne wymaganie, aby ubezpieczający obowiązkowo został poinformowany o tym, że prawo to może zostać wykonane w jakiejkolwiek formie. W takim przypadku bowiem ubezpieczający mógłby ważnie powiadomić zakład ubezpieczeń o swoim zamiarze odstąpienia od umowy w wybranej przez siebie formie, a zatem bez możliwości zażądania przez ten zakład, aby oświadczenie o odstąpieniu zostało złożone w szczególnej formie, i w taki to sposób wykonywanie prawa do odstąpienia przewidzianego w przepisach Unii nie byłoby w żaden sposób ograniczone. Oczywiście, nawet w tym przypadku zakład ubezpieczeń zachowałby prawo do poinformowania ubezpieczającego o braku formy przewidzianej w prawie krajowym.
75
Jeżeli natomiast strony umowy mogłyby zgodnie z prawem austriackim odstąpić od braku formy przewidzianej w umowie, ubezpieczający powinien obowiązkowo uzyskać informację dotyczącą warunków dotyczących formy wykonania prawa do odstąpienia.
76
Z drugiej strony, aby informacja dotycząca wymogów co do formy prawa do odstąpienia, tak obowiązkowa, jak i fakultatywna, była dokładna, powinna być ona zgodna z prawem krajowym lub warunkami umownymi uzgodnionymi przez strony z poszanowaniem prawa właściwego dla tej umowy.
77
Z powyższego wynika, że za błędną należy uznać przekazaną przez zakład ubezpieczeń informację wymagającą przestrzegania wymogów co do formy oświadczenia o odstąpieniu, jeżeli wymogi te nie są zgodne z imperatywnymi wymogami ustanowionymi przez prawo właściwe lub warunki umowne, czego weryfikacja należy do sądu odsyłającego.
78
Otóż, o ile dostarczenie ubezpieczającemu błędnej informacji dotyczącej wymogów co formy wymaganych dla wykonywania prawa do odstąpienia jest z pewnością w stanie wprowadzić w błąd ubezpieczającego co do jego prawa odstąpienia, a przez to może być zrównane z brakiem jakiejkolwiek informacji w tym względzie (zob. analogicznie wyrok z dnia 10 kwietnia 2008 r., Hamilton, C‑412/06, EU:C:2008:215, pkt 35), to jednak nie można uznać, że każdy błąd dotyczący wspomnianych wymogów co do formy zawarty w informacji przekazanej ubezpieczającemu przez ten zakład ubezpieczeń odpowiada brakowi informacji.
79
W szczególności, o ile nawet błędna informacja nie pozbawia ubezpieczającego możliwości skorzystania z prawa do odstąpienia, zasadniczo na takich samych warunkach, jakie istniałyby, gdyby informacje były dokładne, nieproporcjonalne byłoby umożliwienie temu ubezpieczającemu uwolnienia się od zobowiązań wynikających z umowy zawartej w dobrej wierze.
80
W takim bowiem przypadku ubezpieczający, który został poinformowany o przysługującym mu prawie do odstąpienia, zachowałby nienaruszoną możliwość wykonania prawa do odstąpienia i zmiany przyjętych przez siebie zobowiązań, a tym samym zapewniono by cel dyrektyw 90/619, 92/96, 2002/83 i 2009/138, o którym mowa w pkt 63–66 niniejszego wyroku.
81
W sprawach w postępowaniach głównych to do sądów odsyłających należy zweryfikowanie, czy zakłady ubezpieczeń dostarczyły informacji dotyczącej wymogów co do formy oświadczenia o odstąpieniu. W przypadku odpowiedzi twierdzącej do sądów tych należy również ustalenie, czy informacje te były dokładne lub do tego stopnia błędne, że na podstawie całościowej oceny uwzględniającej w szczególności krajowy kontekst prawny i okoliczności faktyczne w postępowaniu głównym pozbawiły one ubezpieczających możliwości wykonania przysługującego im prawa do odstąpienia co do zasady na tych samych warunkach, jakie istniałyby, gdyby informacja ta była dokładna.
82
W świetle powyższego na jedyne pytanie w sprawie C‑357/18 i na pytanie pierwsze w sprawach C‑355/18, C‑356/18 i C‑479/18 trzeba odpowiedzieć, że art. 15 ust. 1 dyrektywy 90/619 w związku z art. 31 dyrektywy 92/96, art. 35 ust. 1 dyrektywy 2002/83 w związku z art. 36 ust. 1 tej dyrektywy oraz art. 185 ust. 1 dyrektywy 2009/138 w związku z art. 186 ust. 1 tej dyrektywy należy interpretować w ten sposób, że termin na wykonanie prawa do odstąpienia od umowy ubezpieczenia na życie rozpoczyna bieg od chwili poinformowania ubezpieczającego o zawarciu umowy nawet wówczas, gdy informacja przekazana przez zakład ubezpieczeń temu ubezpieczającemu
–
nie precyzuje, że właściwe dla umowy prawo krajowe nie przewiduje żadnego wymogu co do formy dla wykonania wspomnianego prawa do odstąpienia, lub
–
wskazuje wymogi co do formy, które w rzeczywistości nie są wymagane przez właściwe dla umowy prawo krajowe lub przez warunki umowne wspomnianej umowy, o ile takie wskazanie nie pozbawia ubezpieczających możliwości wykonania przysługującego im prawa do odstąpienia co do zasady na tych samych warunkach, jakie istniałyby, gdyby informacje te były dokładne. Do sądów odsyłających należy ustalenie na podstawie całościowej oceny uwzględniającej w szczególności krajowy kontekst prawny i okoliczności faktyczne postępowań głównych, czy błąd zawarty w informacjach przekazanych ubezpieczającemu pozbawił go takiej możliwości.
W przedmiocie pytania drugiego w sprawie C‑479/18
83
Przez pytanie drugie w sprawie C‑479/18 Bezirksgericht für Handelssachen Wien (sąd rejonowy do spraw gospodarczych w Wiedniu) zmierza zasadniczo do ustalenia, czy art. 15 ust. 1 dyrektywy 90/619 w związku z art. 31 dyrektywy 92/96 należy interpretować w ten sposób, że w braku informacji przekazanej przez zakład ubezpieczeń ubezpieczającemu dotyczących jego prawa do odstąpienia od umowy lub w przypadku przekazania przez zakład ubezpieczeń informacji, która jest do tego stopnia błędna, że pozbawia ubezpieczającego możliwości wykonania przysługującego mu prawa do odstąpienia co do zasady na tych samych warunkach, jakie istniałyby, gdyby informacja ta była dokładna, termin na wykonanie prawa do odstąpienia nie biegnie, pomimo że ubezpieczający dowiedział się o istnieniu prawa do odstąpienia z innych źródeł.
84
W celu udzielenia odpowiedzi na to pytanie należy zauważyć, że ani art. 15 ust. 1 dyrektywy 90/619, ani art. 31 dyrektywy 92/96 nie precyzują wyraźnie, że informacje, do których odnoszą się te przepisy, muszą być przekazywane ubezpieczającym przez zakłady ubezpieczeń.
85
Trybunał zauważył już jednak, że prawo Unii nakłada na zakład ubezpieczeń obowiązek przekazania ubezpieczającemu określonego zbioru informacji, wśród których znajdują się w szczególności informacje dotyczące prawa ubezpieczającego do odstąpienia od umowy (wyrok z dnia 19 grudnia 2013 r., Endress, C‑209/12, EU:C:2013:864, pkt 30).
86
W tych okolicznościach fakt, że ubezpieczający otrzymał z innych źródeł dokładną treść informacji, której przekazanie mu należało do zakładu ubezpieczeń, nie może wywoływać tych samych skutków prawnych w odniesieniu do terminu na odstąpienie co przekazanie ubezpieczającemu tej samej informacji przez ten zakład, które to przekazanie zwalniałoby go w ten sposób ze wszystkich obowiązków w tym zakresie.
87
W rzeczywistości bowiem, po pierwsze, gdyby było inaczej, byłoby to sprzeczne z celem dyrektywy 2002/83, o którym mowa w pkt 71 niniejszego wyroku, polegającym na zagwarantowaniu, że ubezpieczający otrzyma dokładną informację, w szczególności w odniesieniu do prawa do odstąpienia, przy czym informacja ta powinna zostać przekazana, jak to zostało wyjaśnione w pkt 85 niniejszego wyroku, przez zakład ubezpieczeń.
88
Po drugie, jak zasadniczo wskazała rzecznik generalna w pkt 65 opinii, jakikolwiek sposób dowiedzenia się o prawie do odstąpienia od umowy poza stosunkiem umownym między ubezpieczającym a zakładem ubezpieczeń mógłby spowodować trudności w zakresie dowodów, w szczególności z punktu widzenia chwili owego dowiedzenia się, a tym samym w zakresie ustalenia terminu, w którym powinno zostać wykonane prawa do odstąpienia.
89
Wreszcie, jak zauważa Komisja Europejska, gdyby zakład ubezpieczeń został zwolniony z obowiązku dostarczenia informacji z tego powodu, że ubezpieczający dowiedział się o treści tej informacji z innych źródeł, zakład ten nie byłby zachęcany do przestrzegania obowiązku dostarczania ubezpieczającemu dokładnych informacji.
90
Z uwagi na powyższe na pytanie drugie w sprawie C‑479/18 trzeba odpowiedzieć, że art. 15 ust. 1 dyrektywy 90/619 w związku z art. 31 dyrektywy 92/96 należy interpretować w ten sposób, że w braku informacji przekazanej ubezpieczającemu przez zakład ubezpieczeń dotyczącej prawa do odstąpienia od umowy lub w przypadku przekazania przez zakład ubezpieczeń informacji, która jest do tego stopnia błędna, że pozbawia ubezpieczającego możliwości wykonania przysługującego mu prawa do odstąpienia co do zasady na tych samych warunkach, jakie istniałyby, gdyby informacja ta była dokładna, termin na wykonanie prawa do odstąpienia nie biegnie, pomimo że ubezpieczający dowiedział się o istnieniu prawa do odstąpienia z innych źródeł.
W przedmiocie pytania drugiego w sprawach C‑355/18 i C‑356/18 oraz pytania trzeciego w sprawie C‑479/18
91
Przez pytanie drugie w sprawach C‑355/18 i C‑356/18 oraz przez pytanie trzecie w sprawie C‑479/18 sądy odsyłające zmierzają zasadniczo do ustalenia, czy art. 15 ust. 1 dyrektywy 90/619 w związku z art. 31 dyrektywy 92/96 i art. 35 ust. 1 dyrektywy 2002/83 w związku z art. 36 ust. 1 tej dyrektywy należy interpretować w ten sposób, że po rozwiązaniu umowy i wypełnieniu wszystkich wynikających z niej zobowiązań, w tym w szczególności po zapłacie przez zakład ubezpieczeń wartości wykupu, ubezpieczający może nadal wykonać swoje prawo do odstąpienia, o ile prawo właściwe dla umowy nie reguluje skutków prawnych braku informacji dotyczącej prawa do odstąpienia lub przekazania błędnej informacji.
92
W celu udzielenia odpowiedzi na to pytanie należy przypomnieć, że zgodnie z art. 15 ust. 1 akapit drugi dyrektywy 90/619 i art. 35 ust. 1 akapit drugi dyrektywy 2002/83 powiadomienie przez ubezpieczającego o odstąpieniu od umowy skutkuje zwolnieniem go na przyszłość z wszelkich zobowiązań wynikających z tej umowy.
93
Wynika z tego, że po złożeniu przez ubezpieczającego oświadczenia o odstąpieniu w przewidzianym w tym celu terminie zostaje on zwolniony na przyszłość z wszelkich zobowiązań wynikających z umowy, których wykonania zakład ubezpieczeń nie może wymagać.
94
Przepisy te nie regulują w żaden sposób warunków, na jakich należy złożyć oświadczenie o odstąpieniu, ani skutków prawnych takiego odstąpienia względem zobowiązań, w szczególności zobowiązania do zwrotu, jakie prawo krajowe może nałożyć na zakład ubezpieczeń.
95
Takie warunki i skutki wykraczają bowiem poza zakres stosowania wspomnianych przepisów i zgodnie z art. 15 ust. 1 akapit trzeci dyrektywy 90/619 i art. 35 ust. 1 akapit trzeci dyrektywy 2002/83 są regulowane według prawa właściwego dla umowy.
96
Wynika z tego, że przepisów tych nie można interpretować w ten sposób, że nakładają na państwa członkowskie obowiązek uzależnienia od stanu wykonania umowy ubezpieczenia na życie możliwości odstąpienia od tej umowy lub skutków prawnych oświadczenia o odstąpieniu od takiej umowy dokonanego w przewidzianym w tym celu terminie, takich jak ewentualne powstanie obowiązku zwrotu. W ten sposób w niniejszym przypadku, ponieważ prawo austriackie milczy w tym zakresie, prawo do odstąpienia od umowy może być nadal wykonane nawet po rozwiązaniu umowy i wypełnieniu wszystkich wynikających z niej zobowiązań.
97
Wbrew temu, co twierdzą DONAU i rząd austriacki w swoich uwagach, taka wykładnia tych przepisów nie jest sprzeczna z wyrokiem z dnia 10 kwietnia 2008 r., Hamilton (C‑412/06, EU:C:2008:215), w którym Trybunał orzekł, że nie można wykonać prawa do odstąpienia przewidzianego przez dyrektywę Rady 85/577/EWG z dnia 20 grudnia 1985 r. w sprawie ochrony konsumentów w odniesieniu do umów zawartych poza lokalem przedsiębiorstwa (Dz.U. 1985, L 372, s. 31), w przypadku gdy nie istnieje już żadne zobowiązanie. Przytoczony wyrok odnosi się bowiem do zgodności ze wspomnianą dyrektywą krajowego przepisu przewidującego wygaśnięcie prawa do odstąpienia miesiąc po całkowitym wykonaniu przez umawiające się strony zobowiązań wynikających z umowy. Tymczasem w sprawach w postępowaniach głównych nie chodzi o taki przepis, ponieważ prawodawca austriacki nie przyjął takiego przepisu w odniesieniu do umów ubezpieczenia na życie (zob. podobnie wyrok z dnia 19 grudnia 2013 r., Endress, C‑209/12, EU:C:2013:864, pkt 31).
98
W związku z tym na pytanie drugie w sprawach C‑355/18 i C‑356/18 oraz na pytanie trzecie w sprawie C‑479/18 trzeba odpowiedzieć, iż art. 15 ust. 1 dyrektywy 90/619 w związku z art. 31 dyrektywy 92/96 i art. 35 ust. 1 dyrektywy 2002/83 w związku z art. 36 ust. 1 tej dyrektywy należy interpretować w ten sposób, że po rozwiązaniu umowy i spełnieniu wszystkich wynikających z niej zobowiązań, w tym w szczególności po zapłacie przez zakład ubezpieczeń wartości wykupu, ubezpieczający może nadal wykonać swoje prawo do odstąpienia, o ile prawo właściwe dla umowy nie reguluje skutków prawnych braku informacji dotyczącej prawa do odstąpienia lub przekazania błędnej informacji.
W przedmiocie pytania czwartego w sprawie C‑479/18
99
Przez pytanie czwarte Bezirksgericht für Handelssachen Wien (sąd rejonowy do spraw gospodarczych w Wiedniu) zmierza zasadniczo do ustalenia, czy art. 15 ust. 1 dyrektywy 90/619, art. 35 ust. 1 dyrektywy 2002/83 i art. 186 ust. 1 dyrektywy 2009/138 należy interpretować w ten sposób, że sprzeciwiają się one uregulowaniu krajowemu, na podstawie którego zakład ubezpieczeń jest zobowiązany do zwrotu ubezpieczającemu, który wykonał prawo do odstąpienia, jedynie wartości wykupu.
100
W celu udzielenia odpowiedzi na to pytanie należy przypomnieć, jak już wskazano w pkt 61, 62 i 66 niniejszego wyroku, że skutki prawne odstąpienia, inne niż przewidziane przez wspomniane przepisy prawa Unii, są regulowane według prawa właściwego dla umowy oraz że przy przyjmowaniu tych przepisów państwa członkowskie mają obowiązek zapewnienia skuteczności dyrektyw 90/619, 92/96, 2002/83 i 2009/138, z uwzględnieniem celów tych dyrektyw.
101
W tym względzie, jak już wskazano co do zasady w pkt 63 niniejszego wyroku, celem prawa do odstąpienia jest umożliwienie ubezpieczającemu wyboru umowy najlepiej odpowiadającej jego potrzebom, a tym samym umożliwienie mu odstąpienia od umowy, która po jej zawarciu okazuje się w okresie do namysłu przewidzianym dla wykonania prawa do odstąpienia nie odpowiadać potrzebom tego ubezpieczającego.
102
Wymogowi zapewnienia takiej swobody wyboru odpowiadają dokładnie przepisy art. 15 ust. 1 akapit drugi dyrektywy 90/619, art. 35 ust. 1 akapit drugi dyrektywy 2002/83 i art. 186 ust. 1 akapit drugi dyrektywy 2009/138, zgodnie z którymi po złożeniu przez ubezpieczającego oświadczenia o odstąpieniu w przewidzianym w tym celu terminie jest on zwolniony z wszelkich przyszłych zobowiązań wynikających z umowy.
103
Jeżeli bowiem ubezpieczający pozostawałby związany na przyszłość umową nawet po odstąpieniu od niej, zostałby zniechęcony do powoływania się na prawo do odstąpienia i w ten sposób zostałby pozbawiony możliwości wyboru umowy najbardziej odpowiadającej jego potrzebom.
104
Inne skutki prawne, które prawo właściwe dla umowy wiąże z wykonywaniem prawa do odstąpienia, muszą również w celu zapewnienia jego skuteczności mieć charakter, który nie będzie zniechęcał ubezpieczającego do wykonania przysługującego mu prawa do odstąpienia.
105
Jednakże w niniejszej sprawie, jak wynika z postanowienia odsyłającego w sprawie C‑479/18, § 176 VersVG w brzmieniu mającym zastosowanie do spraw w postępowaniach głównych stanowi co do zasady, że jeżeli zakończono umowę ubezpieczenia, taką jak umowy w postępowaniach głównych, w drodze odstąpienia, rozwiązania lub wypowiedzenia, zakład ubezpieczeń powinien zwrócić wartość wykupu należną z tytułu ubezpieczenia.
106
Tego rodzaju przepis reguluje zatem w ten sam sposób, po pierwsze, sytuację ubezpieczającego, który po uznaniu, że umowa odpowiadała jego potrzebom, postanowił nie powoływać się na przysługujące mu prawo do odstąpienia i z innych powodów zdecydował się na wypowiedzenie umowy, oraz, po drugie, sytuację ubezpieczającego, który z kolei po uznaniu, że umowa nie odpowiadała jego potrzebom, wykonał przysługujące mu prawo do odstąpienia.
107
Tym samym w zakresie, w jakim przepis ten wiąże te same skutki prawne w szczególności z odstąpieniem od umowy i wypowiedzeniem umowy, pozbawia on prawo do odstąpienia przewidziane przez prawo Unii wszelkiej skuteczności.
108
Takiej wykładni nie jest w stanie podważyć wspomniana w szczególności przez Allianz okoliczność, że gdyby ubezpieczający miał prawo do zwrotu zapłaconych kwot, niekorzystne skutki finansowe poniosłaby głównie wspólnota ubezpieczonych oraz że w przypadku spóźnionego odstąpienia Trybunał uznał w wyroku z dnia 15 kwietnia 2010 r., E. Friz (C‑215/08, EU:C:2010:186), że osoba zainteresowana powinna ponieść część ryzyka.
109
W rzeczywistości bowiem, po pierwsze, jeżeli zakład ubezpieczeń dostarczy ubezpieczającemu dokładnej informacji na temat prawa do odstąpienia, ubezpieczający ten dysponuje jedynie stosunkowo krótkim terminem na wykonanie prawa do odstąpienia, a tym samym konsekwencje finansowe ewentualnego odstąpienia dla wspólnoty ubezpieczonych mogą zostać uznane za objęte zakresem ogólnego zarządzania ubezpieczonym ryzykiem. Jeżeli natomiast odstąpienie następuje z opóźnieniem z powodu braku informacji lub informacji, które byłyby do tego stopnia błędne, że pozbawiały ubezpieczającego możliwości wykonania przysługującego mu prawa do odstąpienia co do zasady na tych samych warunkach, jakie istniałyby, gdyby informacja była dokładna, to do zakładu ubezpieczeń należy, o czym była mowa w pkt 69 niniejszego wyroku, zaradzenie sytuacji spowodowanej jego własnym brakiem niedostosowania się do wynikającego z prawa Unii wymogu przekazania określonego zbioru informacji, wśród których znajdują się między innymi informacje dotyczące prawa ubezpieczającego do odstąpienia od umowy.
110
Po drugie, zakres wyroku z 15 kwietnia 2010 r., E. Friz (C‑215/08, EU:C:2010:186), zgodnie z jego pkt 24 wyraźnie ogranicza się do przystąpienia przez konsumenta do zamkniętego funduszu nieruchomości utworzonego w formie spółki osobowej, a zatem nie dotyczy ogólnie umów losowych.
111
Z uwagi na powyższe rozważania na pytanie czwarte w sprawie C‑479/18 trzeba odpowiedzieć, iż art. 15 ust. 1 dyrektywy 90/619, art. 35 ust. 1 dyrektywy 2002/83 i art. 185 ust. 1 dyrektywy 2009/138 należy interpretować w ten sposób, że sprzeciwiają się one przepisom krajowym, na podstawie których zakład ubezpieczeń jest zobowiązany do zwrotu ubezpieczającemu, który skorzystał z prawa do odstąpienia, jedynie wartości wykupu.
W przedmiocie pytania piątego w sprawie C‑479/18
112
Przez pytanie piąte Bezirksgericht für Handelssachen Wien (sąd rejonowy do spraw gospodarczych w Wiedniu) zmierza zasadniczo do ustalenia, czy art. 15 ust. 1 dyrektywy 90/619, art. 35 ust. 1 dyrektywy 2002/83 i art. 186 ust. 1 dyrektywy 2009/138 należy interpretować w ten sposób, że sprzeciwiają się one przepisom krajowym przewidującym trzyletni termin przedawnienia na wykonanie prawa do odsetek wyrównawczych związanych ze zwrotem nienależnych kwot dochodzonych przez ubezpieczającego, który skorzystał z przysługującego mu prawa do odstąpienia.
113
W celu udzielenia odpowiedzi na to pytanie należy zauważyć, że te przepisy prawa Unii, przewidując, że ubezpieczający w indywidualnej umowie ubezpieczenia na życie dysponuje terminem od 14 do 30 dni liczonym od chwili poinformowania go o zawarciu umowy na odstąpienie od umowy, przyznają wspomnianemu ubezpieczającemu prawo do odstąpienia.
114
Tak więc ubezpieczający nabywa prawo do odstąpienia od umowy ubezpieczenia na życie na podstawie samego tylko faktu zawarcia tej umowy, a powiadomienie ubezpieczającego przez zakład ubezpieczeń o zasadach wykonania tego prawa skutkuje jedynie rozpoczęciem biegu terminu zawitego.
115
Z akt sprawy przedłożonych Trybunałowi w sprawie C‑479/18 wynika, że w celu uregulowania skutków odstąpienia zgodnie z rzeczonymi przepisami prawa Unii prawo austriackie właściwe dla omawianych w postępowaniach głównych umów przewiduje, że, po pierwsze, wykonanie prawa do odstąpienia pociąga za sobą obowiązek zwrotu dokonanych płatności oraz, po drugie, kwoty podlegające zwrotowi powiększone są o odsetki wyrównawcze. Ponadto prawo do otrzymania takich odsetek ulega przedawnieniu w terminie trzech lat, przy czym termin ten jest terminem ogólnie przewidzianym przez Allgemeines Bürgerliches Gesetzbuch (kodeks cywilny) dla wierzytelności z tytułu niezapłaconych rocznych świadczeń.
116
Ponieważ jednak okres ten dotyczy jedynie odsetek wyrównawczych, nie ma on bezpośredniego wpływu na prawo ubezpieczającego do odstąpienia od umowy.
117
Do Bezirksgericht für Handelssachen Wien (sądu rejonowego do spraw gospodarczych w Wiedniu) należy jednak ustalenie, czy zastosowanie terminu przedawnienia dla wykonania prawa do odsetek wyrównawczych jest w stanie podważyć skuteczność samego prawa do odstąpienia, jakie przepisy prawa Unii przyznają ubezpieczającemu.
118
W tym względzie należy wziąć pod uwagę, z jednej strony, jak już zauważył Trybunał, że umowy ubezpieczenia są prawnie złożonymi produktami finansowymi, które mogą znacznie różnić się w zależności od oferującego je ubezpieczyciela i wiązać się ze znaczącymi i potencjalnie bardzo długoterminowymi zobowiązaniami finansowymi (wyrok z dnia 19 grudnia 2013 r., Endress, C‑209/12, EU:C:2013:864, pkt 29).
119
Jeżeli w tych okolicznościach fakt, że odsetki należne za okres dłuższy niż trzy lata uległy przedawnieniu, miałby skłonić ubezpieczającego do niewykonania prawa do odstąpienia, i to nawet wówczas, gdy umowa nie odpowiada jego potrzebom, taki termin mógłby mieć wpływ na wspomniane prawo, jeżeli w szczególności ubezpieczający nie został dokładnie poinformowany o warunkach wykonania wspomnianego prawa.
120
Z drugiej strony, należy podkreślić, że potrzeby ubezpieczającego należy oceniać w chwili zawierania umowy, bez uwzględnienia korzyści, jakie ubezpieczający mógłby odnieść w wyniku późnego odstąpienia, ponieważ odstąpienie takie nie miałoby na celu ochrony swobody wyboru ubezpieczającego, ale umożliwienie mu uzyskania wyższego zwrotu, a nawet spekulacji na podstawie różnicy między rzeczywistym zwrotem z umowy a stopą odsetek wyrównawczych.
121
Z uwagi na powyższe na pytanie piąte w sprawie C‑479/18 trzeba odpowiedzieć, iż art. 15 ust. 1 dyrektywy 90/619, art. 35 ust. 1 dyrektywy 2002/83 i art. 186 ust. 1 dyrektywy 2009/138 należy interpretować w ten sposób, że nie sprzeciwiają się one przepisom krajowym przewidującym trzyletni termin przedawnienia dla wykonania prawa do odsetek wyrównawczych związanych ze zwrotem nienależnych kwot dochodzonych przez ubezpieczającego, który wykonał przysługujące mu prawo do odstąpienia, o ile ustalenie takiego terminu nie podważa skuteczności prawa do odstąpienia tego ubezpieczającego, czego weryfikacja należy do sądu odsyłającego w sprawie C‑479/18.
W przedmiocie kosztów
122
Dla stron w postępowaniach głównych niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionych przed sądami odsyłającymi; do nich zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniach głównych, nie podlegają zwrotowi.
Z powyższych względów Trybunał (trzecia izba) orzeka, co następuje:
1)
Artykuł 15 ust. 1 drugiej dyrektywy Rady 90/619/EWG z dnia 8 listopada 1990 r. w sprawie koordynacji przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych odnoszących się do ubezpieczeń na życie, ustanawiającej przepisy ułatwiające skuteczne korzystanie ze swobody świadczenia usług i zmieniającej dyrektywę 79/267/EWG, zmienionej dyrektywą Rady 92/96/EWG z dnia 10 listopada 1992 r., w związku z art. 31 dyrektywy Rady 92/96/EWG z dnia 10 listopada 1992 r. w sprawie koordynacji przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych odnoszących się do ubezpieczeń na życie oraz zmieniającej dyrektywy 79/267/EWG i 90/619/EWG (trzeciej dyrektywy dotyczącej ubezpieczeń na życie), art. 35 ust. 1 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2002/83/WE z dnia 5 listopada 2002 r. dotyczącej ubezpieczeń na życie w związku z art. 36 ust. 1 tej dyrektywy, a także art. 185 ust. 1 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/138/WE z dnia 25 listopada 2009 r. w sprawie podejmowania i prowadzenia działalności ubezpieczeniowej i reasekuracyjnej (Wypłacalność II) w związku z art. 186 ust. 1 tej dyrektywy należy interpretować w ten sposób, że termin na wykonanie prawa do odstąpienia od umowy ubezpieczenia na życie rozpoczyna bieg od chwili poinformowania ubezpieczającego o zawarciu umowy nawet wówczas, gdy informacja przekazana przez zakład ubezpieczeń temu ubezpieczającemu
–
nie precyzuje, że właściwe dla umowy prawo krajowe nie przewiduje żadnego wymogu co do formy dla wykonania wspomnianego prawa do odstąpienia, lub
–
wskazuje wymogi co do formy, które w rzeczywistości nie są wymagane przez właściwe dla umowy prawo krajowe lub przez warunki umowne wspomnianej umowy, o ile takie wskazanie nie pozbawia ubezpieczających możliwości wykonania przysługującego im prawa do odstąpienia co do zasady na tych samych warunkach, jakie istniałyby, gdyby informacje te były dokładne. Do sądów odsyłających należy ustalenie na podstawie całościowej oceny uwzględniającej w szczególności krajowy kontekst prawny i okoliczności faktyczne postępowań głównych, czy błąd zawarty w informacjach przekazanych ubezpieczającemu pozbawił go takiej możliwości.
2)
Artykuł 15 ust. 1 dyrektywy 90/619, zmienionej przez dyrektywę 92/96, w związku z art. 31 dyrektywy 92/96 należy interpretować w ten sposób, że w braku informacji przekazanej ubezpieczającemu przez zakład ubezpieczeń dotyczącej prawa do odstąpienia od umowy lub w przypadku przekazania przez zakład ubezpieczeń informacji, która jest do tego stopnia błędna, że pozbawia ubezpieczającego możliwości wykonania przysługującego mu prawa do odstąpienia co do zasady na tych samych warunkach, jakie istniałyby, gdyby informacja ta była dokładna, termin na wykonanie prawa do odstąpienia nie biegnie, pomimo że ubezpieczający dowiedział się o istnieniu prawa do odstąpienia z innych źródeł.
3)
Artykuł 15 ust. 1 dyrektywy 90/619, zmienionej przez dyrektywę 92/96, w związku z art. 31 dyrektywy 92/96 i art. 35 ust. 1 dyrektywy 2002/83 w związku z art. 36 ust. 1 tej dyrektywy należy interpretować w ten sposób, że po rozwiązaniu umowy i spełnieniu wszystkich wynikających z niej zobowiązań, w tym w szczególności po zapłacie przez zakład ubezpieczeń wartości wykupu, ubezpieczający może nadal wykonać swoje prawo do odstąpienia, o ile prawo właściwe dla umowy nie reguluje skutków prawnych braku informacji dotyczącej prawa do odstąpienia lub przekazania błędnej informacji.
4)
Artykuł 15 ust. 1 dyrektywy 90/619, zmienionej dyrektywą 92/96, art. 35 ust. 1 dyrektywy 2002/83 i art. 185 ust. 1 dyrektywy 2009/138 należy interpretować w ten sposób, że sprzeciwiają się one przepisom krajowym, na podstawie których zakład ubezpieczeń jest zobowiązany do zwrotu ubezpieczającemu, który skorzystał z prawa do odstąpienia, jedynie wartości wykupu.
5)
Artykuł 15 ust. 1 dyrektywy 90/619, zmienionej dyrektywą 92/96, art. 35 ust. 1 dyrektywy 2002/83 i art. 186 ust. 1, dyrektywy 2009/138 należy interpretować w ten sposób, że nie sprzeciwiają się one przepisom krajowym przewidującym trzyletni termin przedawnienia dla wykonania prawa do odsetek wyrównawczych związanych ze zwrotem nienależnych kwot dochodzonych przez ubezpieczającego, który wykonał przysługujące mu prawo do odstąpienia, o ile ustalenie takiego terminu nie podważa skuteczności prawa do odstąpienia tego ubezpieczającego, czego weryfikacja należy do sądu odsyłającego w sprawie C‑479/18.
Podpisy
(
*1
)	Język postępowania: niemiecki.