KONKLUŻJONIJIET TAL-AVUKAT ĠENERALI
WAHL
ippreżentati fid‑29 ta’ Novembru 2018 (1)
Kawża C‑617/17
Powszechny Zakład Ubezpieczeń na Życie S.A. w Warszawie
vs
Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów
intervenjenti:
Edward Detka et
(talba għal deċiżjoni preliminari mressqa mis-Sąd Najwyższy (il-Qorti Suprema, il-Polonja))
“Rinviju għal deċiżjoni preliminari — Prinċipju ne bis in idem — Kamp ta’ applikazzjoni — Kompetizzjoni — Abbuż ta’ pożizzjoni dominanti — Deċiżjoni meħuda minn awtorità nazzjonali tal-kompetizzjoni — Multa imposta fuq il-bażi tad-dritt nazzjonali tal-kompetizzjoni u tad-dritt tal-kompetizzjoni tal-Unjoni”
1.        Il-prinċipju ne bis in idem għandu jiġi applikat f’ċirkustanzi fejn awtorità nazzjonali tal-kompetizzjoni tkun imponiet, f’deċiżjoni waħda, multa għal aġir antikompetittiv fuq il-bażi ta’ applikazzjoni simultanja tar-regoli tal-kompetizzjoni nazzjonali u tal-Unjoni Ewropea? Dan huwa l-punt kruċjali tad-domanda magħmula lill-Qorti tal-Ġustizzja f’dan il-każ.
I.      Il-kuntest ġuridiku
A.      Id-dritt tal-Unjoni
2.        Ir-Regolament (KE) Nru 1/2003 (2) fih regoli dwar l-implimentazzjoni ta’ dawk li issa huma l-Artikoli 101 u 102 TFUE. Fost affarijiet oħra, ir-regolament fih regoli dwar l-applikazzjoni parallela tar-regoli nazzjonali tal-kompetizzjoni u tar-regoli tal-kompetizzjoni tal-Unjoni.
3.        Il-premessa 8 tar-Regolament Nru 1/2003 tispjega li sabiex jiżguraw l-infurzar effettiv tar-regoli tal-kompetizzjoni tal-Unjoni, l-awtoritajiet tal-kompetizzjoni u l-qrati tal-Istati Membri għandhom ikunu obbligati wkoll japplikaw l-Artikoli 101 u 102 TFUE, meta japplikaw id-dritt nazzjonali tal-kompetizzjoni għall-ftehimiet u għall-prattiki li jistgħu jaffettwaw il-kummerċ bejn l-Istati Membri.
4.        Il-premessa 9 tar-Regolament Nru 1/2003 tispjega wkoll li l-Artikoli 101 u 102 TFUE jfittxu li jipproteġu l-kompetizzjoni fis-suq. Dan ir-regolament ma jipprekludix lill-Istati Membri milli jimplimentaw fit-territorju tagħhom leġiżlazzjoni nazzjonali, li tipproteġi interessi leġittimi oħra sakemm din il-leġiżlazzjoni tkun kompatibbli mal-prinċipji ġenerali u mad-dispożizzjonijiet l-oħra tad-dritt tal-Unjoni. Jekk il-leġiżlazzjoni nazzjonali ssegwi b’mod predominanti għan differenti min dik tal-protezzjoni tal-kompetizzjoni fis-suq, l-awtoritajiet tal-kompetizzjoni u l-qrati tal-Istati Membri jistgħu japplikaw din il-leġiżlazzjoni fit-territorju tagħhom.
5.        L-Artikolu 3 tal-imsemmi regolament jikkonċerna r-relazzjoni bejn l-Artikoli 101 u 102 TFUE u l-liġijiet nazzjonali dwar il-kompetizzjoni. Huwa jipprevedi:
“1.      Fejn l-awtoritajiet tal-kompetizzjoni ta’ l-Istati Membri u qrati nazzjonali japplikaw liġijiet nazzjonali tal-kompetizzjoni għal ftehim, deċiżjonijiet min assoċjazzjonijiet tal-impriża jew prattiċi miftiehma fis-sens tal-Artikolu [101 TFUE] li jista’ jaffettwa l-kummerċ bejn l-Istati Membri fis-sens ta’ din id-disposizzjoni, dawn ħa japplikaw ukoll l-Artikolu [101 TFUE] għal ftehim bħal dawn, deċiżjonijiet jew prattiċi miftiehma. Fejn l-awtoritajiet tal-kompetizzjoni tal-Istati Membri jew qrati nazzjonali japplikaw liġijiet nazzjonali tal-kompetizzjoni għal xi kwalunkwe abbuż projbit mil-Artikolu [102 TFUE], dawn ħa japplikaw ukoll l-Artikolu [102 TFUE].
2.      L-applikazzjoni tal-liġijiet nazzjonali tal-kompetizzjoni ma tistax twassal għal projbizzjoni ta’ ftehim, deċiżjonijiet min assoċjazzjonijiet ta’ l-impriża jew prattiċi miftiehma li jista jaffetwa il-kummerċ bejn l-Istati Membri imma ma jirrestrinġix il-kompetizzjoni fis-sens ta’ l-Artikolu [101(3) TFUE], jew ma jilħaqx il-kondizzjonijiet ta’ l-Artikolu [101(3) TFUE] jew li huma kopruti min xi Regolament għall-applikazzjoni ta’ l-Artikolu [101(3) TFUE]. Stati Membri mhux taħt dan ir-Regolament jiġu preklużi milli jadottaw u japplikaw fuq it-territorju tagħhom liġijiet nazzjonali iktar stretti li jipprojbixxu jew jissanzjonaw kondotta unilaterali imqabdin biex jaħdmu min xi impriża.
[…]”
6.        L-Artikolu 5 tar-Regolament Nru 1/2003 jittratta s-setgħat tal-awtoritajiet tal-kompetizzjoni tal-Istati Membri. Dan l-artikolu jipprevedi li:
“L-awtoritajiet tal-kompetizzjoni ta’ l-Istati Membri għandhom ikollhom is-setgħa li japplikaw l-Artikolu [101 u 102 TFUE] tat-Trattat f’każijiet individwali. Għal dan il-għan, jaggixxu fuq l-inizjattiva proprja tagħha jew fuq xi ilment, dawn jistgħu jieħdu d-deċiżjonijiet li ġejjin:
— jirrikjedu li xi ksur jiġi mitmum,
— jordnaw miżuri ntermedjarji,
[…]”
B.      Id-dritt Pollakk
7.        L-Artikolu 8 tal-Liġi dwar il-Protezzjoni tal-Kompetizzjoni u tal-Konsumaturi tal‑15 ta’ Diċembru 2000 (iktar ’il quddiem il-“Liġi dwar il-Protezzjoni tal-Kompetizzjoni”) (3) jipprevedi:
“1.      L-abbuż minn pożizzjoni dominanti fuq is-suq ikkonċernat minn impriża waħda jew iktar huwa pprojbit.
2.      Dan l-abbuż jista’, b’mod partikolari, jikkonsisti fi:
[…]
(5)      miżuri sabiex jipprevjenu li l-kompetizzjoni tinħoloq jew qed tiżviluppa.
[…]”
8.        Skont l-Artikolu 101 tal-Liġi dwar il-Protezzjoni tal-Konsumatur:
“1.      Il-Kap tal-Uffiċċju tal-Protezzjoni tal-Kompetizzjoni u tal-Konsumatur jista’, b’deċiżjoni, jimponi multa monetarja li ma taqbiżx l‑10 % tad-dħul li l-impriża kisbet fis-sena finanzjarja ta’ qabel l-impożizzjoni tal-multa fil-każ fejn l-imsemmija, anki jekk b’negliġenza, kisret:
(1)      il-projbizzjoni stabbilita fl-Artikolu 5, fejn ma japplika l-ebda kriterju ta’ esklużjoni skont l-Artikoli 6 u 7, jew il-projbizzjoni fl-Artikolu 8;
(2)      l-Artikoli [101] jew [102 TFUE];
[…]”
II.    Il-fatti li wasslu għall-kawża, id-domandi preliminari u l-proċedura quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja
9.        Dan il-każ jikkonċerna tilwima bejn il-Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (il-Kap tal-Uffiċċju Pollakk tal-Protezzjoni tal-Kompetizzjoni u tal-Konsumatur, l-Awtorità Nazzjonali ta’ Kompetizzjoni, iktar ’il quddiem l-“ANK”), u Powszechny Zakład Ubezpieczeń na Zycie S.A., kumpannija tal-assigurazzjoni Pollakka (iktar ’il quddiem l-“impriża kkonċernata”), dwar multa li l-ANK imponiet fuq l-impriża kkonċernata għal aġir antikompetittiv.
10.      Fid-deċiżjoni tagħha tal‑25 ta’ Ottubru 2007, l-ANK qieset li l-impriża kkonċernata kienet abbużat mill-pożizzjoni dominanti tagħha fis-suq għall-assigurazzjoni tal-ħajja ta’ grupp għal impjegati fil-Polonja billi ħadet miżuri sabiex tostakola l-kompetizzjoni fis-settur. L-impriża kkonċernata kienet għalhekk ikkunsidrata li kisret il-projbizzjoni fl-Artikolu 8 tal-Liġi dwar il-Protezzjoni tal-Kompetizzjoni. Barra minn hekk, l-ANK kkonstatat li aġir bħal dan jista’ jkollu effett negattiv fuq l-opportunitajiet ta’ assiguraturi barranin sabiex ikollhom aċċess għas-suq Pollakk, li min-naħa tiegħu jista’ jaffettwa ħażin il-kummerċ bejn l-Istati Membri. Konsegwentement, l-ANK ikkonkludiet li l-impriża kkonċernata, b’mod parallel mad-dritt tal-kompetizzjoni nazzjonali, kisret ukoll dak li issa huwa l-Artikolu 102 TFUE.
11.      Fid-dawl ta’ dawn il-konstatazzjonijiet, l-ANK imponiet fuq l-impriża kkonċernata multa li tammonta għal 50 361 080 zlotys Pollakki (PLN). Din il-multa tinkludi żewġ ammonti kkalkolati separatament. Ammont wieħed ġie kkalkolat għall-ksur tad-dritt nazzjonali tal-kompetizzjoni, u l-ieħor prinċipalment għall-ksur tad-dritt tal-kompetizzjoni tal-Unjoni. B’mod iktar speċifiku, ġie spjegat fid-deċiżjoni tal-ANK li:
“1.      Il-bażi għad-determinazzjoni tal-multa għandha tkun it-tul tal-aġir inkwistjoni tal-[impriża kkonċernata] bejn l‑1 ta’ April 2001 u d-determinazzjoni tal-ksur tal-[Liġi dwar il-Protezzjoni tal-Kompetizzjoni], jiġifieri 78 xahar sħaħ (6 snin u 6 xhur).
2.      L-effett negattiv, imsemmi fid-deċiżjoni, fuq il-kummerċ bejn l-Istati Membri bħala riżultat tal-aġir li sar l-ilment fuqu jista’ jirriżulta biss mid-data tal-adeżjoni [tar-Repubblika] tal-Polonja fl-Unjoni, jiġifieri mill‑1 ta’ Mejju 2004.
3.      L-ammont tal-multa għall-ksur tal-Artikolu [102 TFUE] (moqri flimkien mal-Artikolu 5 tar-[Regolament Nru 1/2003]) huwa bbażata fuq dak l-aġir mill-[impriża kkonċernata] fil-perijodu bejn l‑1 ta’ Mejju 2004 u d-determinazzjoni ta’ ksur ta’ dawk id-dispożizzjonijiet, jiġifieri 41 xahar sħaħ (3 snin u 5 xhur).
4.      Il-penali għall-aġir tal-[impriża kkonċernata] fil-perijodu bejn l‑1 ta’ April 2001 u d-determinazzjoni ta’ ksur tad-dispożizzjoni msemmija hawn fuq tista’ tiġi determinata b’riferiment għall-Artikolu 101(1)(1) u (2) tal-[Liġi dwar il-Protezzjoni tal-Kompetizzjoni].
5.      L-aġir tal-[impriża kkonċernata] fil-perijodu bejn l‑1 ta’ Mejju 2004 u d-determinazzjoni ta’ ksur affettwa kemm is-suq nazzjonali kif ukoll il-kummerċ bejn l-Istati Membri, bir-riżultat li l-Artikolu 5 tar-[Regolament Nru 1/2003] japplika għaliha (minbarra d-dispożizzjonijiet imsemmija fil-punt 4 iktar ’il fuq).
6.      Fir-rigward tal-ksur tad-dispożizzjonijiet nazzjonali […] u b’kunsiderazzjoni tat-tul tal-ksur, għandha tiġi imposta penali fl-ammont ta’ PLN 033 892.77 fuq l-impriża kkonċernata, li tikkorrispondi għal 65.55 % tal-ammont totali tal-penali ddeterminat inizjalment.
7.      Fir-rigward tal-ksur tal-Artikolu [102 KE], flimkien mal-Artikolu 5 tar-Regolament 1/2003, u b’kunsiderazzjoni tal-perijodu tal-ksur u l-effett potenzjali tiegħu fuq il-kummerċ bejn l-Istati Membri, għandha tiġi imposta penali fuq l-[impriża kkonċernata] fl-ammont ta’ PLN 17 358 187.23, li jikkorrispondi għal 34.45 % tal-ammont totali tal-penali ddeterminat inizjalment.”
12.      Wara li kkontestat mingħajr suċċess id-deċiżjoni tal-ANK quddiem żewġ qrati inferjuri, l-impriża kkonċernata issa ressqet appell quddiem il-qorti tar-rinviju. Quddiem din il-qorti, l-impriża kkonċernata sostniet li ż-żewġ ammonti jkopru l-istess aġir u li għalhekk l-impriża ġiet imposta multa darbtejn għall-istess aġir. Dan jikkostitwixxi ksur tal-prinċipju ne bis in idem.
13.      Sabiex tindirizza d-dubji dwar l-interpretazzjoni korretta ta’ dan il-prinċipju bħala kwistjoni tad-dritt tal-Unjoni, il-qorti tar-rinviju ddeċidiet li tissospendi l-proċeduri quddiemha u li tagħmel id-domandi li ġejjin lill-Qorti tal-Ġustizzja għal deċiżjoni preliminari:
“(1)      L-Artikolu 50 tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali tal-Unjoni Ewropea, jista’ jiġi interpretat fis-sens li jissuġġetta l-applikazzjoni tal-prinċipju ne bis in idem mhux biss għall-identiċità tal-persuna li qed twettaq il-ksur u għall-identiċità taċ-ċirkustanzi fattwali, iżda wkoll għall-identiċità tal-interess ġuridiku protett?
(2)      L-Artikolu 3 tar-[Regolament Nru 1/2003], moqri flimkien mal-Artikolu 50 tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali tal-Unjoni Ewropea, għandu jiġi interpretat fis-sens li l-applikazzjoni parallela, minn awtorità tal- protezzjoni tal-kompetizzjoni ta’ Stat Membru tal-Unjoni, tad-dritt tal-Unjoni dwar il-kompetizzjoni u tad-dritt nazzjonali dwar il-kompetizzjoni, tagħti lok għall-protezzjoni tal-istess interess ġuridiku?”
14.      Tressqu osservazzjonijiet bil-miktub mill-impriża kkonċernata, l-ANK, il-Gvern Pollakk kif ukoll mill-Awtorità ta’ Sorveljanza tal-EFTA u mill-Kummissjoni Ewropea. Skont l-Artikolu 76(2) tar-Regoli tal-Proċedura tal-Qorti tal-Ġustizzja ma saret l-ebda seduta f’dawn il-proċeduri.
III. Analiżi
15.      Permezz tad-domandi magħmula, il-qorti tar-rinviju essenzjalment tipprova tistabbilixxi jekk, fid-dawl tal-prinċipju ne bis in idem, awtorità nazzjonali tal-kompetizzjoni hijiex prekluża milli timponi multa fuq impriża għal aġir antikompetittiv, f’deċiżjoni waħda, fuq il-bażi kemm tad-dritt tal-kompetizzjoni nazzjonali kif ukoll tar-regoli tal-kompetizzjoni tal-Unjoni.
16.      Kif issuġġerit mill-partijiet kollha għajr għall-impriża kkonċernata, din id-domanda għandha tingħata risposta negattiva (4).
17.      Sabiex nispjega għaliex dan huwa neċessarjament hekk, ser nipproċedi fi tliet stadji. Fl-ewwel stadju, jiġu mfakkra xi rimarki ġenerali dwar ir-raġunament tal-prinċipju ne bis in idem. Fit-tieni stadju, ser jiġu diskussi l-prinċipji bażiċi tal-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja dwar l-applikazzjoni tal-prinċipju fil-kuntest tad-dritt tal-kompetizzjoni. Fit-tielet u l-aħħar stadju, ser nindirizza r-rilevanza tal-prinċipju ne bis in idem fil-proċeduri quddiem il-qorti tar-rinviju.
A.      Ir-raġunament tal-prinċipju ne bis in idem
18.      Il-prinċipju ne bis in idem jikkostitwixxi bla dubju wieħed mill-pedamenti ta’ kwalunkwe ordinament ġuridiku bbażat fuq l-istat tad-dritt (5). B’mod ġenerali, bħala korollarju mill-qrib mal-prinċipju tal-awtorità ta’ res judicata, ir-raġunament tiegħu huwa li jiżgura ċ-ċertezza legali u l-ugwaljanza; sabiex jiżgura li ladarba persuna kkonċernata tkun ġiet ipproċessata u, jekk ikun il-każ, tiġi kkundannata, din il-persuna ikollha ċ-ċertezza li ma huwiex ser jerġa’ jiġi pproċessat għall-istess ksur. Bil-maqlub, jekk tiġi lliberata, il-prinċipju jiżgura li hija għandu ċ-ċertezza li ma terġax tiġi pproċessata fi proċeduri ulterjuri għall-istess ksur (6).
19.      Il-Qorti tal-Ġustizzja għamlitha ċara li l-prinċipju ne bis in idem japplika wkoll fil-kuntest tad-dritt tal-kompetizzjoni, qasam ta’ liġi li, skont il-perspettiva magħżula, jaqa’ x’imkien f’żona griża bejn id-dritt kriminali u d-dritt amministrattiv (7). Il-Qorti tal-Ġustizzja għamlitha ċara li l-prinċipju ne bis in idem għandu jiġi osservat fil-proċeduri intiżi għall-impożizzjoni ta’ multi li jaqgħu taħt id-dritt tal-kompetizzjoni: għalhekk impriża ma tistax tiġi kkundannata jew isiru proċeduri kontriha għal darba oħra minħabba aġir antikompetittiv li abbażi tiegħu ġiet issanzjonata jew li fir-rigward tiegħu ġiet iddikjarata li ma hijiex responsabbli b’deċiżjoni preċedenti li ma tistax tiġi appellata (8).
20.      Madankollu, bħal f’oqsma oħra tad-dritt, il-prinċipju ne bis in idem jista’ jiġi applikat biss fil-kuntest tad-dritt tal-kompetizzjoni sakemm jiġu ssodisfatti żewġ prerekwiżiti: l-ewwel, li hemm ripetizzjoni ta’ proċeduri u t-tieni, li t-tieni sett ta’ proċeduri jikkonċernaw l-istess aġir antikompetittiv.
21.      Dawn il-prerekwiżiti, jiġifieri l-eżistenza tat-tieni sett ta’ proċeduri (bis) għall-istess reat (idem) isegwu direttament mill-kliem tal-Artikolu 50 tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali tal-Unjoni Ewropea (iktar ’il quddiem il-“Karta”), dispożizzjoni li tistabbilixxi d-dritt li ma tiġix ipproċessat jew ikkastigat darbtejn fi proċeduri kriminali għall-istess reat. Skont dik id-dispożizzjoni, “[l]-ebda persuna ma tista’ terġa’ tkun ipproċessata jew ikkundannata għal reat li għalih tkun diġà instabet mhux ħatja jew ikkundannata fl-Unjoni [Ewropea] b’sentenza li daħlet in ġudikat skond il-liġi.” L-istess bħall-Artikolu 4 tal-Protokoll Nru 7 tal-Konvenzjoni Ewropea dwar il-Protezzjoni tad-Drittijiet tal-Bniedem u l-Libertajiet Fundamentali (iktar ’il quddiem il-“KEDB”), l-Artikolu 50 tal-Karta jimmira speċifikament għal ripetizzjoni ta’ proċeduri li jikkonċernaw l-istess att materjali li ġew konklużi b’deċiżjoni finali.
22.      Hawnhekk, għandu jiġi enfasizzat li l-prinċipju ne bis in idem ma jikkostitwixxix kriterju li fuqu l-proporzjonalità ta’ sanzjoni (kriminali) għandha titkejjel fi proċedura partikolari. Ir-raġunament tiegħu jinsab x’imkien ieħor: jiżgura li min iwettaq ir-reat ma jiġix ipproċessat jew ikkastigat b’mod konsekuttiv iktar minn darba għall-istess aġir, u li bħala konsegwenza, il-persuna inkwistjoni tista’ tkun ċerta li “hija tkun pattiet il-ħtija tagħha u ma għandhiex għaliex tibża’ minn sanzjoni oħra” fir-rigward ta’ dak l-aġir speċifiku (9). Fi kliem ieħor, il-prinċipju ma japplikax sabiex jiġi ddeterminat jekk huwiex xieraq li aġir wieħed jistax jikkostitwixxi iktar minn ksur wieħed (10), jew jekk l-akkumulazzjoni ta’ sanzjonijiet fi proċedura waħda hijiex proporzjonata.
23.      Fit-taqsima li jmiss, ser nindika l-prinċipji bażiċi tal-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja li jinsabu fil-qalba tad-domandi rrinvijati f’dan il-każ.
B.      L-element “idem” fid-dritt tal-kompetizzjoni
24.      Fil-ġurisprudenza tagħha, il-Qorti tal-Ġustizzja fasslet kriterji partikolari li jistgħu jiddelimitaw il-portata tal-prinċipju ne bis in idem fil-kuntest tad-dritt tal-kompetizzjoni. Dawn il-kriterji jikkonċernaw l-interpretazzjoni tal-hekk imsejjaħ komponent “idem” tal-prinċipju. Jiġifieri, il-kriterju sabiex jiġi stabbilit jekk it-tieni sett ta’ proċeduri jikkonċernax “l-istess ksur” (11).
25.      Bħala kwistjoni tad-dritt tal-Unjoni, kemm-il darba l-ksur ikun ġeneralment iddeterminat fuq il-bażi ta’ kriterju doppju: il-fatti u min iwettaq il-ksur għandhom ikunu l-istess. Il-klassifikazzjoni ġuridika jew l-interess protett, huma għall-kuntrarju mhux determinanti għall-finijiet tal-applikazzjoni tal-prinċipju ne bis in idem. Dan l-approċċ, li jirrifletti mill-qrib il-ġurisprudenza reċenti tal-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem (iktar ’il quddiem il-“QEDB”) (12), ġie applikat mill-Qorti tal-Ġustizzja f’kawżi li jikkonċernaw il-kooperazzjoni tal-pulizija u dik ġudizzjarja fi kwistjonijiet kriminali (13).
26.      Madankollu, dan ma huwiex il-każ fid-dritt tal-kompetizzjoni. B’kuntrast mal-approċċ deskritt fil-punt preċedenti, il-Qorti tal-Ġustizzja konsistentement iddeċidiet li fil-kuntest tad-dritt tal-kompetizzjoni - u b’mod partikolari fil-kuntest ta’ proċeduri jew pieni paralleli mill-Kummissjoni u mill-awtoritajiet nazzjonali tal-kompetizzjoni - ukoll l-interess legali protetti jgħodd. Fi kliem ieħor, il-prinċipju ne bis in idem jista’ jiġi applikat biss sakemm tliet kriterji kumulattivi huma preżenti fir-rigward tal-komponent “idem”. Jiġifieri: fil-proċeduri mqabbla, il-fatti għandhom ikunu l-istess, min iwettaq il-ksur għandu jkun l-istess u l-interess ġuridiku protett għandu jkun l-istess (14).
27.      Dan il-prinċipju jista’ jiġi rrintraċċat fis-sentenza Wilhelm et (15). F’dan il-każ, quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja tressqet il-mistoqsija jekk awtorità nazzjonali tal-kompetizzjoni setgħetx tipproċessa akkordju li kien diġà ġie suġġett għal deċiżjoni mill-Kummissjoni. Il-Qorti tal-Ġustizzja aċċettat li possibbiltà bħal din kienet effettivament miftuħa għall-awtorità nazzjonali tal-kompetizzjoni minħabba li d-dritt tal-kompetizzjoni nazzjonali u d-dritt tal-kompetizzjoni tal-Unjoni jikkunsidraw aġir antikompetittiv minn perspettivi differenti. Għaldaqstant, filwaqt li d-dritt tal-kompetizzjoni tal-Unjoni jindirizzahom fid-dawl tal-ostakli li jistgħu jirriżultaw għall-kummerċ bejn l-Istati Membri, kull korp ta’ leġiżlazzjoni nazzjonali jipproċedi fuq il-bażi ta’ kunsiderazzjonijiet partikolari għal dik il-leġiżlazzjoni u jikkunsidra l-akkordju biss f’dan il-kuntest. B’hekk effettivament il-Qorti tal-Ġustizzja tiċħad l-applikabbiltà tal-prinċipju ne bis in idem f’tali kuntest (16).
28.      Fuq il-bażi tad-dispożittiv tal-Qorti tal-Ġustizzja fis-sentenza Wilhelm et, il-Qorti tal-Ġustizzja evalwat l-applikabbiltà tal-prinċipju ne bis in idem, u b’mod partikolari l-eżistenza tal-element idem f’numru ta’ ċirkustanzi differenti fil-qasam tad-dritt tal-kompetizzjoni.
1.      L-approċċ tal-Qorti tal-Ġustizzja
29.      Huwa xieraq li nibda bit-tip ta’ sitwazzjoni li fil-fatt tixbah l-iktar iċ-ċirkustanzi li huma l-bażi tal-każ preżenti, jiġifieri, sitwazzjoni fejn il-Kummissjoni u awtorità nazzjonali tal-kompetizzjoni ħadu azzjoni kontra l-istess persuna li twettaq il-ksur fuq il-bażi tal-istess aġir antikompetittiv (akkordju).
30.      Fis-sentenza Alborg Portland (17). il-Qorti tal-Ġustizzja stabbilixxiet il-prinċipju li l-prinċipju ne bis in idem jista’ jiġi invokat biss meta jkun hemm identiċità ta’ fatti, ta’ min iwettaq il-ksur, u tal-interess ġuridiku protett. Skont il-Qorti tal-Ġustizzja, dan il-prinċipju b’hekk jiżgura li l-istess persuna ma tistax tiġi ssanzjonata iktar minn darba għall-istess aġir illegali sabiex tipproteġi l-istess beni ġuridiku (18). Il-Qorti tal-Ġustizzja spjegat ukoll li impriża ma tistax tibbaża ruħha fuq il-prinċipju ne bis idem fejn il-Kummissjoni imponiet sanzjoni fuq impriża għal aġir differenti minn dak attribwit lill-istess impriża u li tifforma s-suġġett ta’ deċiżjoni preċedenti ta’ awtorità nazzjonali tal-kompetizzjoni. Dan jgħodd ukoll f’ċirkustanzi fejn iż-żewġ deċiżjonijiet jirrigwardaw kuntratti u ftehimiet intrinsikament relatati.
31.      Fis-sentenza Toshiba (19), il-Qorti tal-Ġustizzja tenniet il-prinċipju stabbilit f’Alborg Portland fir-rigward tar-rekwiżit tal-identiċità tal-fatti, ta’ min iwettaq il-ksur u l-interess legali protett. Għamlet hekk minkejja li l-Avukat Ġenerali Kokott ħeġġet lill-Qorti tal-Ġustizzja sabiex tirrifjuta r-rekwiżit dwar l-identiċità tal-interess ġuridiku protett u minflok tapplika l-kriterju doppju tal-identiċità tal-fatti u l-ħati applikati f’oqsma oħra tad-dritt tal-Unjoni (20).
32.      Fis-sentenza tagħha, il-Qorti tal-Ġustizzja ma indirizzatx b’mod espliċitu l-kwistjoni dwar jekk l-interessi ġuridiċi protetti mid-dritt nazzjonali tal-kompetizzjoni u r-regoli tal-kompetizzjoni tal-Unjoni kinux l-istess fil-każ inkwistjoni. Fil-fatt, din il-kwistjoni tista’ tiġi indirizzata minn angolu differenti: il-fatti li fuqhom huma bbażati ż-żewġ proċeduri ma kinux l-istess u b’hekk il-prinċipju ne bis in idem fi kwalunkwe każ ma setax jiġi applikat. Il-konstatazzjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja f’dak ir-rigward kienet premessa fuq iċ-ċirkustanza li l-awtorità nazzjonali tal-kompetizzjoni kienet imponiet multa fuq impriżi li jipparteċipaw f’akkordju fuq il-bażi ta’ effetti antikompetittivi ta’ dak l-akkordju fl-Istat Membru inkwistjoni qabel l-adeżjoni tiegħu fl-Unjoni. Il-Kummissjoni, min-naħa tagħha, kienet ħadet deċiżjoni li timponi multa fuq l-istess membri tal-akkordju, deċiżjoni li ma kinitx maħsuba sabiex tippenalizza l-effetti qabel l-adeżjoni (21).
33.      Barra minn hekk, il-Qorti tal-Ġustizzja kkonstatat li l-idem kien nieqes fil-kawża Limburgse Vinyl (22), fejn tqajmet il-kwistjoni jekk il-prinċipju ne bis in idem jistax jipprekludi t-tieni deċiżjoni tal-Kummissjoni dwar l-istess aġir antikompetittiv f’ċirkustanzi fejn l-ewwel deċiżjoni tal-Kummissjoni kienet ġiet annullata mill-Qorti Ġenerali. Il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li l-applikazzjoni tal-prinċipju tippresupponi li tkun ingħatat deċiżjoni dwar il-kwistjoni dwar jekk realment twettaqx ksur jew li l-legalità tal-evalwazzjoni tiegħu ġietx riveduta. Peress li dan ma kienx il-każ f’Limburgse Vinyl, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li l-prinċipju ma jipprekludix proċeduri ġodda fir-rigward tal-istess aġir antikompetittiv f’ċirkustanzi fejn l-ewwel deċiżjoni ġiet annullata għal raġunijiet proċedurali mingħajr ebda deċiżjoni dwar il-mertu tal-allegat aġir antikompetittiv. Skont il-Qorti tal-Ġustizzja dan seħħ minħabba li d-deċiżjoni dwar l-annullament tal-ewwel deċiżjoni ma setgħetx titqies bħala deċiżjoni ta’ “liberazzjoni”. F’sitwazzjoni bħal din, il-penalitajiet imposti bid-deċiżjoni l-ġdida sempliċement issostitwixxew dawk imposti mill-ewwel deċiżjoni li nstabu li kienu vvizzjati minn żbalji proċedurali (23).
34.      Fl-aħħarnett, il-Qorti tal-Ġustizzja eżaminat ukoll l-applikabbiltà tal-prinċipju ne bis in idem f’ċirkustanzi fejn l-istess aġir antikompetittiv kien suġġetta għal proċeduri u pieni kemm fi ħdan kif ukoll ’il barra mill-Unjoni Ewropea.
35.      Fis-sentenza Showa Denko (24), pereżempju, il-Qorti tal-Ġustizzja ċaħdet l-argument li l-prinċipju ne bis in idem seta’ jiġi invokat f’sitwazzjoni fejn il-Kummissjoni teżerċita s-setgħat tagħha skont id-dritt tal-Unjoni wara li ġew imposti penalitajiet fuq impriżi għal parteċipazzjoni f’akkordju internazzjonali mill-awtoritajiet ta’ Stat terz fuq il-bażi ta’ ksur tar-regoli tal-kompetizzjoni applikabbli f’dak l-Istat fejn dawk l-awtoritajiet intervjenew fil-kompetenzi rispettivi tagħhom (25).
36.      F’din l-aħħar linja ta’ ġurisprudenza relatata mal-proċeduri jew sanzjonijiet paralleli mill-Kummissjoni u minn awtoritajiet tal-kompetizzjoni Stati terzi, il-Qorti tal-Ġustizzja enfasizzat in-natura internazzjonali tal-aġir ikkontestat kif ukoll id-differenzi bejn is-sistemi ġuridiċi rispettivi, inkluż l-għanijiet u l-objettivi tar-regoli sostantivi rilevanti dwar il-kompetizzjoni, kif ukoll l-interess ġuridiku speċifiku protett mir-regoli tal-kompetizzjoni tal-Unjoni. Hija speċifikament qalet ukoll li din is-sitwazzjoni, fejn il-Kummissjoni u l-awtoritajiet ta’ Stati Membri jintervjenu fil-kompetenzi rispettivi tagħhom, għandha titqies separatament mis-sitwazzjoni fejn aġir antikompetittiv huwa limitat esklużivament fi ħdan il-kamp ta’ applikazzjoni territorjali tal-ordinament ġuridiku tal-Unjoni (u tal-Istati Membri tagħha) (26).
37.      Il-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja, u speċifikament id-dipendenza fuq il-kriterju triplu fir-rigward ta’ proċeduri jew sanzjonijiet paralleli fi ħdan l-Unjoni Ewropea (jew iż-Żona Ekonomika Ewropea), tqajjem xi mistoqsijiet (fundamentali) li ser niddiskuti fil-qosor fit-taqsima li ssegwi.
2.      Osservazzjonijiet dwar il-kriterju triplu applikat mill-Qorti tal-Ġustizzja
38.      Ir-raġunament li fuqu hija bbażata l-ġurisprudenza li ġejja Aalborg Portland jista’ jiġi rrintraċċat għas-sentenza tal-Qorti tal-Ġustizzja f’Walt Wilhelm et, iċċitata iktar ’il fuq. Madankollu, ma għandux jiġi injorat li dik il-kawża ġiet deċiża fid-deċennji bikrija tal-integrazzjoni Ewropea. F’dak iż-żmien kien ċertament iġġustifikat li tibda mill-premessa li d-dritt tal-kompetizzjoni nazzjonali u dak li dak iż-żmien kien id-dritt tal-kompetizzjoni Komunitarja segwew għanijiet differenti u kienu għalhekk maħsuba sabiex jissalvagwardjaw interessi ġuridiċi differenti. Min-naħa l-oħra, dak iż-żmien, la l-Karta u lanqas il-Protokoll Nru 7 tal-KEDB ma kienu fis-seħħ (27).
39.      Madankollu, fl-Unjoni tal-lum, l-importanza tal-interessi legali protetti sabiex jiġi ddeterminat jekk hemmx l-element idem hija fil-fehma tiegħi problematika għal żewġ raġunijiet ewlenin.
40.      L-ewwel, id-dritt nazzjonali u d-dritt tal-Unjoni jikkonverġu dejjem iktar: jidher għalhekk li d-dikjarazzjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja fis-sentenza Wilhelm
et
skont liema d-dritt tal-kompetizzjoni nazzjonali u d-dritt tal-kompetizzjoni tal-Unjoni jikkunsidraw l-aġir antikompetittiv minn perspettivi differenti ma għadhiex tidher kompletament eżatta. Sa ċertu punt, ir-rilevanza prattika ta’ dan il-kriterju fil-kuntest ta’ proċeduri jew ta’ sanzjonijiet paralleli mill-Kummissjoni u mill-awtoritajiet nazzjonali tal-kompetizzjoni tista’ tiġi ddubitata.
41.      Minkejja dan jista’ jkun hemm każijiet fejn is-sovrappożizzjoni tista’ ma tkunx perfetta: dan huwa rrikonoxxut fir-Regolament Nru 1/2003, l-att ta’ dritt sekondarju li għandu l-għan li jikkoordina l-applikazzjoni tad-dritt tal-kompetizzjoni tal-Unjoni u jiżgura, fejn xieraq, li l-awtoritajiet nazzjonali tal-kompetizzjoni japplikaw l-Artikoli 101 u 102 TFUE f’dawk l-investigazzjonijiet li jaffettwaw il-kummerċ bejn l-Istati Membri. Fil-premessa 9 ta’ dan ir-regolament huwa b’hekk iddikjarat li, fejn il-leġiżlazzjoni nazzjonali ssegwi predominantement objettiv differenti minn dak li tipproteġi l-kompetizzjoni fis-suq, l-awtoritajiet tal-kompetizzjoni u l-qrati tal-Istati Membri jistgħu japplikaw tali leġiżlazzjoni fit-territorju tagħhom. Madankollu, jiena nargumenta li llum dan huwa rari ħafna.
42.      It-tieni, u b’mod iktar fundamentali, tista’ tiġi nnotata ċerta tensjoni bejn il-kriterju triplu applikat fil-qasam tad-dritt tal-kompetizzjoni u l-Artikolu 50 tal-Karta. Fi kliem ieħor: il-kriterju triplu huwa kompatibbli mal-Artikolu 50 tal-Karta?
43.      Fil-fehma tiegħi, din il-kwistjoni hija waħda leġittima.
44.      Jidhirli li l-Qorti tal-Ġustizzja hija konxja minn din it-tensjoni. Għalkemm hija effettivament irreferiet għall-kriterju triplu fis-sentenza Toshiba, il-Qorti tal-Ġustizzja madankollu eskludiet l-applikazzjoni tal-prinċipju ne bis in idem f’din il-kawża fuq bażi oħra, billi enfasizzat li l-fatti sottostanti ż-żewġ deċiżjonijiet konsekuttivi inkwistjoni (meħuda mill-Kummissjoni u mill-awtorità nazzjonali tal-kompetizzjoni) ma kinux identiċi. Din id-differenza, forsi, tat il-possibbiltà lill-Qorti tal-Ġustizzja sabiex tiddiskuti b’mod espliċitu l-kriterju triplu, li żgur huwa ddestinat li jkun suġġett għal-litigazzjoni fil-futur.
45.      Għandi diffikultà sabiex nidentifika raġunijiet tajbin għaliex il-kriterju triplu għandu jibqa’ jiġi applikat fil-kuntest tad-dritt tal-kompetizzjoni.
46.      Intendi li naqbel mal-Avukat Ġenerali Kokott li l-prinċipju ne bis in idem, kif stabbilit fl-Artikolu 50 tal-Karta, għandu jiġi interpretat b’mod uniformi fl-oqsma kollha tad-dritt tal-Unjoni, b’kunsiderazzjoni xierqa għar-rekwiżiti tad-ġurisprudenza tal-QEDB (28). Sempliċement minħabba li d-dritt tal-kompetizzjoni ma jappartjenix għall-“qalba” tad-dritt kriminali, jew minħabba li s-sanzjonijiet fid-dritt tal-kompetizzjoni għandu jkollhom effett dissważiv biżżejjed sabiex jiżguraw protezzjoni effettiva tal-kompetizzjoni ma jikkostitwixxux raġunijiet suffiċjenti sabiex tiġi limitata il-protezzjoni mogħtija mill-Karta fil-qasam tad-dritt tal-kompetizzjoni.
47.      Ir-riskju li diversi awtoritajiet tal-kompetizzjoni jiftħu proċeduri kontra l-istess impriża għall-istess att (minħabba li l-effetti attwali jew potenzjali ta’ dik l-azzjoni jinfirxu madwar l-Unjoni) tidher li hija inerenti f’sistema ddeċentralizzata ta’ infurzar tad-dritt tal-kompetizzjoni stabbilita mir-Regolament Nru 1/2003. Dan huwa hekk minkejja li r-regolament fih xi regoli li jfittxu li jevitaw proċeduri paralleli (29). Minħabba t-tfassil tas-sistema ta’ infurzar kif imfassla mir-Regolament Nru 1/2003, l-applikazzjoni tal-prinċipju ne bis in idem ma għandiex, fil-fehma tiegħi, tkun suġġetta għal kriterji restrittivi żżejjed.
48.      Fil-fatt, il-protezzjoni effettiva tal-kompetizzjoni fl-Unjoni Ewropea, li tqis id-drittijiet ta’ impriżi li joperaw fis-suq intern, tista’ tintlaħaq mingħajr ma tiddependi mir-rekwiżit tal-identiċità tal-interessi ġuridiċi protetti. Fil-fatt, abbażi tal-kriterju doppju bbażat fuq l-identiċità tal-fatti u ta’ min iwettaq il-ksur, il-prinċipju ne bis in idem sempliċement jipprevjeni lil iktar minn awtorità tal-kompetizzjoni waħda milli timponi penali għall-effetti antikompetittivi (reali jew preżunti) minn aġir partikolari fejn dawn is-sanzjonijiet jirrelataw mal-istess territorju u mal-istess perijodu fi ħdan l-Unjoni. Min-naħa l-oħra, dan ma jxekkilx il-possibbiltà ta’ iktar minn awtorità tal-kompetizzjoni waħda milli tipproċedi jew tissanzjona restrizzjonijiet ta’ kompetizzjoni li jirriżultaw mill-istess att f’territorji differenti jew matul perijodi differenti (30).
49.      Peress li fid-dritt tal-kompetizzjoni l-effetti tal-aġir ikkontestat, li jorbtu ma’ territorju partikolari u perijodu partikolari, jikkostitwixxu komponent meħtieġ tal-fatti, il-kriterju doppju tal-element “idem” jista’ jiżgura proċeduri effettivi ta’ aġir fl-Unjoni. Jiżgura wkoll iktar ċertezza legali għall-impriżi. Iktar importanti minn hekk, huwa konformi mar-rekwiżiti tal-Artikolu 50 tal-Karta, kif interpretati fid-dawl tal-ġurisprudenza tal-QEDB.
50.      Madankollu, sfortunatament din il-kawża ma tgħinx sabiex tikkjarifika din il-kwistjoni.
C.      Din il-kawża: l-assenza kemm tal-element ‟bis” kif ukoll tal-element ‟idem”
51.      Kif diġà ġie indikat iktar ’il fuq, id-domandi magħmula jippreżentaw id-dubji tal-qorti tar-rinviju dwar il-konformità mal-Artikolu 50 tal-Karta tal-kriterju triplu li għandu x’jaqsam mal-identifikazzjoni tal-element “idem”, diskuss fit-taqsima preċedenti.
52.      Ma jistax jiġi enfasizzat biżżejjed li, sabiex il-prinċipju ne bis in idem jiġi applikat, l-element “bis” għandu jkun preżenti wkoll. Dan huwa ċar kemm mill-formulazzjoni tal-prinċipju innifsu kif ukoll mill-Artikolu 50 tal-Karta. Dan jirriżulta wkoll mill-ġurisprudenza tal-QEDB (31). Ovvjament, sa fejn naf jien, il-Qorti tal-Ġustizzja eżaminat biss il-ksur potenzjali ta’ dan il-prinċipju f’sitwazzjonijiet fejn kienu involuti proċeduri suċċessivi (32).
53.      Fil-kawża pendenti quddiem il-qorti tar-rinviju, il-komponent “bis” huwa nieqes. Fil-fatt, mid-digriet tar-rinviju jidher li l-ANK ħadet deċiżjoni waħda li timponi multa waħda (li tinkludi żewġ partijiet) fuq il-bażi ta’ applikazzjoni simultanja tad-dritt tal-kompetizzjoni nazzjonali u tal-Unjoni.
54.      Il-prinċipju ne bis in idem ma japplikax f’dawn iċ-ċirkustanzi.
55.      Fuq il-bażi tal-informazzjoni disponibbli għal din il-Qorti tal-Ġustizzja, jidher li l-kwistjoni li għandha tiġi riżolta fil-kawża prinċipali hija pjuttost jekk il-metodoloġija li fuq il-bażi tagħha l-multa imposta mill-ANK hijiex proporzjonata (33).
56.      Għalkemm il-proporzjonalità tas-sanzjoni għandha fl-aħħar mill-aħħar tkun iddeterminata mill-qorti tar-rinviju, hawnhekk ir-Regolament Nru 1/2003 jistħoqqlu attenzjoni partikolari. Meta ppromulga r-Regolament Nru 1/2003, il-leġiżlatur tal-Unjoni ried jiżgura li l-awtoritajiet nazzjonali japplikaw (minflok jew b’mod parallel mad-dritt nazzjonali tal-kompetizzjoni) l-Artikoli 101 u 102 TFUE. Kif jidher mill-Artikolu 3, ir-regolament għandu wkoll l-għan li jiżgura li l-awtoritajiet nazzjonali tal-kompetizzjoni ma jieħdux deċiżjonijiet li jfixklu l-effikaċja tar-regoli tal-kompetizzjoni tal-Unjoni. Fi kliem ieħor, dan ir-regolament fil-fatt iħeġġeġ (jekk ikun il-każ) l-applikazzjoni simultanja tad-dritt nazzjonali tal-kompetizzjoni u d-dritt tal-kompetizzjoni tal-Unjoni mill-awtoritajiet nazzjonali tal-kompetizzjoni. F’dak li jirrigwarda l-proporzjonalità tal-multi, dan ir-regolament, madankollu, ma jistipulax regoli dwar kif l-awtoritajiet nazzjonali tal-kompetizzjoni għandhom jikkalkolaw multa f’ċirkustanzi partikolari. L-Artikolu 23 tar-Regolament Nru 1/2203 sempliċement jimponi limitu massimu riġidu għall-multi imposti mill-Kummissjoni: dan il-limitu huwa 10 % tad-dħul totali mill-bejgħ tal-impriża kkonċernata fis-sena finanzjarja preċedenti.
57.      F’din il-kawża, ma nistax nidentifika xi element li jissuġġerixxi ksur tal-prinċipju ta’ proporzjonalità.
58.      Fil-fatt, il-metodoloġija applikata mill-ANK fl-iffissar tal-multa tidher li tikkostitwixxi eżempju klassiku dwar kif awtorità nazzjonali tal-kompetizzjoni tista’ tapplika d-dritt tal-kompetizzjoni nazzjonali u d-dritt tal-kompetizzjoni tal-Unjoni b’mod parallel f’każ partikolari. Il-multa hija magħmula minn żewġ partijiet li jissanzjonaw l-effetti tal-aġir ikkontestat f’żewġ perijodi differenti: l-ewwel parti hija bbażata fuq ksur tad-dritt nazzjonali tal-kompetizzjoni qabel ma l-Polonja ssieħbet fl-Unjoni fl‑1 ta’ Mejju 2004 u t-tieni waħda l-ksur tar-regoli tal-kompetizzjoni tal-Unjoni (u d-dritt tal-kompetizzjoni nazzjonali) wara dik id-data. Fir-rigward, speċifikament, ta’ dan it-tieni perijodu, l-ANK qieset iċ-ċirkustanza li l-aġir ikkontestat seta’ jaffettwa l-kummerċ bejn l-Istati Membri (minbarra l-effetti ta’ dan l-aġir fil-Polonja). Din is-“sovrappożizzjoni” hija kwistjoni marbuta mal-metodoloġija applikata fil-kalkolu ta’ multa għal ksur tad-dritt tal-kompetizzjoni. Fi kwalunkwe każ, ma huwiex ipprojbit bil-prinċipju ne bis in idem.
59.      Fid-dawl ta’ dak li ntqal iktar ’il fuq, id-domandi magħmula għandhom jingħataw risposta fis-sens li l-prinċipju ne bis in idem ma huwiex applikabbli f’ċirkustanzi bħal dawk inkwistjoni fil-kawża prinċipali.
IV.    Konklużjoni
60.      Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti, nipproponi li r-risposta tal-Qorti tal-Ġustizzja għad-domandi preliminari magħmula mis-Sąd Najwyższy (il-Qorti Suprema, il-Polonja) tkun kif ġej:
Il-prinċipju ne bis in idem ma huwiex applikabbli f’ċirkustanzi bħal dawk inkwistjoni fil-kawża prinċipali.
1      Lingwa oriġinali: l-Ingliż.
2      Regolament (KE) Nru 1/2003 tas‑16 ta’ Diċembru 2002 fuq l-implimentazzjoni tar-regoli tal-kompetizzjoni mniżżlin fl-Artikoli [101 u 102 TFUE] (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 8, Vol. 2, p. 205).
3      Ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz.U. 2000 Nru 122, pożizzjoni 1319).
4      Ġie implikat minn xi wħud mill-partijiet li ssottomettew osservazzjonijiet li l-Qorti tal-Ġustizzja għandha tirrifjuta li twieġeb id-domandi magħmula, peress li, huwa argumentat, id-domandi magħmula huma nieqsa mir-rilevanza għas-soluzzjoni tat-tilwima quddiem il-qorti tar-rinviju. Ma naqbilx. Mill-fatt li l-prinċipju ne bis in idem ma huwiex applikabbli għaċ-ċirkustanzi tal-kawża kkunsidrata ma jirriżultax li d-domandi huma ipotetiċi jew irrilevanti. Għall-kuntrarju, mid-deċiżjoni tar-rinviju jirriżulta li r-risposta mogħtija mill-Qorti tal-Ġustizzja dwar l-interpretazzjoni tal-prinċipju ne bis in idem tgħin lill-qorti tar-rinviju sabiex tiddeċiedi l-kawża pendenti quddiemha.
5      Il-Qorti tal-Ġustizzja applikat dan il-prinċipju għall-ewwel darba fis-sentenza tal‑5 ta’ Mejju 1966, Gutmann vs Il‑Kummissjoni (18/65 u 35/65, EU:C:1966:24, p. 172).
6      Ara l-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Ruiz-Jarabo Colomer fil-kawża Gözütok u Brügge (C‑187/01 u C‑385/01, EU:C:2002:516, punt 49).
7      Dwar l-applikazzjoni ta’ dan il-prinċipju f’oqsma għajr id-dritt kriminali “pur”, ara Tomkins, J., “Article 50”, f’Peers, S., et (edituri)), The EU Charter of Fundamental Rights – A Commentary, Hart Publishing, Oxford, 2014, p. 1373 sa 1412, 1388 sa 1390.
8      Sentenza tal‑14 ta’ Frar 2012, Toshiba Corporation et (C‑17/10, EU:C:2012:72, punt 94 u l-ġurisprudenza ċċitata).
9      Ara l-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Ruiz-Jarabo Colomer fil-kawża Gözütok u Brügge (C‑187/01 u C 385/01, EU:C:2002:516, punt 49).
10      Ara, pereżempju, is-sentenza tal-Qorti EDB, 29 ta’ Mejju 2001, Fischer vs L-Awstrija, CE:ECHR:2001:0529JUD003795097, punt 25.
11      Ara, b’mod partikolari, is-sentenza tal-Qorti EDB, 10 ta’ Frar 2009, Sergey Zolotukhin vs Ir-Russja [GC], CE:ECHR:2009:0210JUD001493903, punti 81 sa 84 u 17 ta’ Frar 2015, Boman vs Il-Finlandja, CE:ECHR:2015:0217JUD004160411, punt 33.
12      Ibid.
13      Ara, b’mod partikolari, is-sentenzi tad‑9 ta’ Marzu 2006, van Esbroeck (C‑436/04, EU:C:2006:165, punt 32); tat‑28 ta’ Settembru 2006, (Gasparini et, C‑467/04, EU:C:2006:610, punt 54); tat‑28 ta’ Settembru 2006, van Straaten (C‑150/05, EU:C:2006:614, punti 41, 47 u 48); tat‑18 ta’ Lulju 2007, Kraaijenbrink (C‑367/05, EU:C:2007:444, punti 26 u 28), u tas‑16 ta’ Novembru 2010 Mantello (C‑261/09, EU:C:2010:683, punt 39).
14      Sentenzi tas‑7 ta’ Jannar 2004, Aalborg Portland et vs Il-Kummissjoni (C‑204/00 P, C‑205/00 P, C‑211/00 P, C‑213/00 P, C‑217/00 P u C‑219/00 P, EU:C:2004:6, punt 338), u tal‑14 ta’ Frar 2012, Toshiba Corporation et (C‑17/10, EU:C:2012:72, punt 94).
15      Sentenza tat‑13 ta’ Frar 1969, Wilhelm et 14/68, EU:C:1969:4.
16      Sentenza tat‑13 ta’ Frar 1969, Wilhelm et (14/68, EU:C:1969:4, punti 3 u 9). Madankollu, il-Qorti tal-Ġustizzja għamlet riżerva. Skont il-Qorti tal-Ġustizzja, il-prinċipji tal-ġustizzja naturali jitolbu li kwalunkwe deċiżjoni punittiva preċedenti għandha titqies meta tiġi stabbilita kwalunkwe sanzjoni li għandha tiġi imposta. Ara l-punt 11 ta’ din is-sentenza kif ukoll is-sentenza tal‑14 ta’ Diċembru 1972, Boehringer Mannheim vs Il-Kummissjoni (7/72, EU:C:1972:125, punt 3).
17      Sentenza tas‑7 ta’ Jannar 2004, Aalborg Portland et vs Il-Kummissjoni (C‑204/00 P, C‑205/00 P, C‑211/00 P, C‑213/00 P, C‑217/00 P u C‑219/00 P, EU:C:2004:6).
18      Sentenza tas‑7 ta’ Jannar 2004, Aalborg Portland et vs Il-Kummissjoni, (C‑204/00 P, C‑205/00 P, C‑211/00 P, C‑213/00 P, C‑ 217/00 P u C‑219/00 P, U:C:2004:6, punti 338 sa 340).
19      Sentenza tal‑14 ta’ Frar 2012, Toshiba Corporation et (C‑17/10, EU:C:2012:72).
20      Sentenza tal‑14 ta’ Frar 2012, Toshiba Corporation et (C‑17/10, EU:C:2012:72, punt 94. Ara wkoll il-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Kokott fil-kawża Toshiba Corporation et (C‑17/10, EU:C:2011:552, punti 97 sa 134).
21      Sentenza tal‑14 ta’ Frar 2012, Toshiba Corporation et (C‑17/10, EU:C:2012:72, punti 97 sa 103).
22      Sentenza tal‑15 ta’ Ottubru 2002, Limburgse Vinyl Maatschappij et vs Il-Kummissjoni (C‑238/99 P, C‑244/99 P, C‑245/99 P, C‑247/99 P, C‑250/99 P sa C‑252/99 P u C‑254/99 P, EU:C:2002:582).
23      Sentenza tal‑15 ta’ Ottubru 2002, Limburgse Vinyl Maatschappij et vs Il-Kummissjoni, (C‑238/99 P, C‑244/99 P, C‑245/99 P, C‑247/99 P, C‑250/99 P sa C‑252/99 P u C‑254/99 P, EU:C:2002:582, punti 59 sa 62).
24      Sentenza tad‑29 ta’ Ġunju 2006, Showa Denko vs Il-Kummissjoni (C‑289/04 P, EU:C:2006:431).
25      Sentenza tad‑29 ta’ Ġunju 2006, Showa Denko vs Il-Kummissjoni (C‑289/04 P, EU:C:2006:431, punti 52 sa 56).
26      Sentenzi tad‑29 ta’ Ġunju 2006, Showa Denko vs Il-Kummissjoni (C‑289/04 P, EU:C:2006:431, punti 51 u 53), u tad‑29 ta’ Ġunju 2006, SGL Carbon vs Il-Kummissjoni (C‑308/04 P, EU:C:2006:433, punti 29 u 31). Għal diskussjoni dwar għaliex il-prinċipju ne bis in idem ma jistax, fi kwalunkwe każ, japplika fejn iseħħu proċeduri doppji iseħħu f’territorji differenti sakemm ma jkunx hemm ftehim internazzjonali li jistipula li dan il-prinċipju għandu japplika, ara l-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Tizzano fil-kawża Archer Daniels Midland u Archer Daniels Midland Ingredients vs Il-Kummissjoni (C‑397/03 P, EU:C:2005:363, punti 94 sa 99).
27      Il-kumplessitajiet involuti fl-applikazzjoni tal-prinċipju ne bis in idem fil-kuntest tad-dritt tal-kompetizzjoni f’dak iż-żmien huma stabbiliti fid-dettall fil-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Mayras fil-kawża Boehringer Mannheim vs Il-Kummissjoni (7/72, EU:C:1972:107, p. 1293 et seq).
28      Ara l-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Kokott fil-kawża Toshiba Corporation et (C‑17/10, EU:C:2011:552, punti 120 sa 122).
29      Ara, b’mod partikolari, l-Artikolu 13 ta’ dan ir-regolament dwar is-sospensjoni jew it-tmiem tal-proċeduri.
30      Ara l-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Kokott fil-kawża Toshiba Corporation et (C‑17/10, EU:C:2011:552, punt 131). Madankollu, f’dawn iċ-ċirkustanzi għandu jitqies ir-rekwiżit ġenerali stabbilita fis-sentenza Wilhelm et. Għaldaqstant, kwalunkwe deċiżjoni punittiva preċedenti għandha titqies sabiex tiġi stabbilita s-sanzjoni li għandha tiġi imposta. Ara s-sentenza tat‑13 ta’ Frar 1969, Wilhelm et
(14/68, EU:C:1969:4, punt 10).
31      Ara, pereżempju, sentenzi tal-Qorti EDB, 7 ta’ Diċembru 2006, Hauser-Sporn vs L-Awstrija, CE:ECHR:2006:1207JUD003730103, punt 42 u l-ġurisprudenza ċċitata. Ara wkoll https://www.echr.coe.int/Documents/Guide_Art_4_Protocol_7_ENG.pdf (ikkonsultata l-aħħar fid‑19 ta’ Ottubru 2018), punti 30 et seq.
32      Għalhekk il-kwistjoni interpretattiva mqajma mill-element “bis” ġeneralment ittieħdet fuq l-interpretazzjoni li għandu jingħata l-kunċett ta’ “deċiżjoni finali”. Ara, pereżempju, is-sentenza tat‑28 ta’ Settembru 2006, Gasparini et
(C‑467/04, EU:C:2006:610, punti 31 u 32).tat‑28 ta’ Settembru 2006, van Straaten (C‑150/05, EU:C:2006:614, punti 51 u 58); u tat‑22 ta’ Diċembru 2008, Turansky (C‑491/07, EU:C:2008:768, punti 35 u 36). Reċentement, il-Qorti Ġenerali rrifjutat espliċitament talba li jista’ jkun possibbli li tistrieħ fuq il-prinċipju ne bis in idem fejn ġew imposti diversi multi f’deċiżjoni waħda. Ara s-sentenza tas‑26 ta’ Ottubru 2017, Marine Harvest vs Il-Kummissjoni (T‑704/14, EU:T:2017:753, punti 307 sa 344). Appell kontra din is-sentenza bħalissa huwa pendenti quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja.
33      Ara f’dan is-sens is-sentenza tat‑18 ta’ Diċembru 2008, Coop de France Bétail et Viande et vs Il-Kummissjoni (C‑101/07 P u C‑110/07 P, EU:C:2008:741, punt 130). Jista’ jiġi dedott mir-raġunament tal-Qorti tal-Ġustizzja li l-kwistjoni dwar jekk impriża ġietx immultat darbtejn għall-istess ksur għandha tiġi evalwata fid-dawl tal-prinċipju ta’ proporzjonalità.