ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ κ. CAPOTORTI -
ΣΥΝΕΚΔΙΚΑΖΟΜΕΝΕΣ ΥΠΟΘΕΣΕΙΣ 64 ΚΑΙ 113/76, 167 ΚΑΙ 239/78, 27, 28 ΚΑΙ 45/79 
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΩΣ 
FRANCESCO CAPOTORTI 
ΠΟΥ ΑΝΕΠΤΥΧΘΗΣΑΝ ΣΤΙΣ 27 ΑΠΡΙΛΙΟΥ 1982 1 
Κύριε πρόεορε, 
Κύριοι δικαστές, 
1. Μέχρι σήμερα τό Δικαστήριο ἀπε­
φάνθη ἐπί δύο υποθέσεων πού ἀφοροῦν 
ζητήματα, τά όποια προκύπτουν ἀπό τήν 
προσωρινή κατάργηση επιστροφῶν λόγω 
παραγωγής gritz (ἀποφλοιωμένοι σπόροι 
καί σιμιγδάλια ἀραβοσίτου χρησιμοποιού­
μενοι στην παραγωγή ζύθου) ἡ κατάργηση 
αυτή εἶχε ἐπιβληθεί δυνάμει τοῦ κανο­
νισμοῦ 665 τοῦ Συμβουλίου, τῆς 4ης Μαρ­
τίου 1975. Πράγματι, μέ τήν ἀπόφαση τῆς 
19ης 'Οκτωβρίου 1977 (Raccolta, 1977, σ. 
1795) στίς συνεκδικασθεῖσες υποθέσεις 
124/76 καί 20/77, Moulins et Huileries de 
Pont-à-Mousson καί γεωργικός συνεται­
ρισμός «Providence agricole de la Cham­
pagne», ἀνεγνωρίσθη ἀρχικώς ὅτι τό ἐν 
λόγω καταργητικό μέτρο ήταν ἀσυμβί­
βαστο πρός τήν ἀρχή τῆς ἴσης μεταχειρί­
σεως, ἀνετίθετο ὅμως στά ἀρμόδια ἐπί τῆς 
ἀγροτικής πολιτικής κοινοτικά όργανα ή 
μέριμνα νά τεθεί τέρμα στην εἰσάγουσα 
διακρίσεις κατάσταση. Κατόπιν αὐτοῦ, τό 
Συμβούλιο, θεσπίζοντας τους κανονισμούς 
1125 καί 1127 τῆς 22ας Μαΐου 1978, ἐπα-
νεισήγαγε μέχρι τέλους τῆς περιόδου εμπο­
ρίας 1978-79 τό καθεστώς τῶν επιστροφῶν 
λόγω παραγωγής gritz, ὅμως μόνον ἀπό τῆς 
ημερομηνίας τῆς ἀποφάσεως, ήτοι ἀπό τῆς 
19ης 'Οκτωβρίου 1977. Δυσαρεστημένες 
ἀπό τους ἐν λόγω περιορισμούς, οἱ γαλ­
λικές ἑταιρίες Dumortier, Maïseries du 
Nord, Maïseries de Beauce, Costimex καί 
Maïseries alsaciennes, ἐζήτησαν, ἀπό κοινοῦ 
μέ τίς ἀρχικώς ενάγουσες Moulins et Huile­
ries de Pont-à-Mousson καί «Providence 
agricole de la Champagne», ἀπό τό Δικα­
στήριο νά υποχρεώσει τό Συμβούλιο στην 
ἀποκατάσταση τῆς ζημίας πού υπέστησαν 
λόγω τῆς μή ἀναδρομικής ισχύος τῆς διατά­
ξεως περί ἐπανεισαγωγῆς τῶν επιστροφών 
στην παραγωγή. 
Μέ τήν ἀπόφαση του τῆς 4ης Ὀκτωβρίου 
1979 (Raccolta, 1979, σ. 3091), τό Δικα­
στήριο έκανε ἀποδεκτό τό αίτημα, υποχρεώ­
νοντας τήν Ευρωπαϊκή Οικονομική Κοι­
νότητα νά καταβάλει στίς ενάγουσες «τά 
ἀντίστοιχα πρός τίς επιστροφές λόγω 
παραγωγής gritz ἀραβοσίτου, χρησιμοποι­
ουμένου στην ζυθοποιία, ποσά, τά όποῖα 
θά ἐδικαιοῦτο νά εισπράξει, ἀναλόγως, 
κάθε μιά ἀπό τίς ἀνωτέρω ἑταιρίες, ἐάν, 
κατά τό μεταξύ 1ης Αυγούστου 1975 καί 
19ης 'Οκτωβρίου 1977 διάστημα, ἡ χρησι­
μοποίηση gritz ἀραβοσίτου παρείχε 
δικαίωμα γιά επιστροφές τῶν ἰδιων ποσών 
μέ εκείνα πού παρείχε ἡ χρησιμοποίηση 
ἀραβοσίτου γιά τήν παρασκευή ἀμύλου». 
Τό Δικαστήριο έκρινε περαιτέρω ὅτι τά 
καταβλητέα ποσά θά ἀπέφεραν τόκους 
προς 6% ἀπό τῆς ημερομηνίας δημοσιεύ­
σεως τῆς ἀποφάσεως του καί ὅτι οἱ διά­
δικοι ὤφειλαν νά προτείνουν, ἐντός δωδε­
καμήνου προθεσμίας ἀποφάσεως, «τά 
ποσά τῆς ἀποζημιώσεως, τό ὕψος τῶν 
ὁποίων θά καθωρίζετο δια κοινής συμφω­
νίας». Σέ περίπτωση μή επιτεύξεως τέτοιας 
συμφωνίας οἱ διάδικοι ...« ὤφειλαν νά 
υποβάλουν στό Δικαστήριο, εντός τῆς ἰδίας 
προθεσμίας, τά αιτήματά τους εκπεφρα­
σμένα σέ συγκεκριμένα ποσά». 
1 — Μετάφραση ἀπό τά Ιταλικά. 
1752
DUMORTIER / ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ 
Μετά ἀπό διαφόρους παρεκτάσεις τῆς προ­
θεσμίας πού ὥριζε ἡ ἀπόφαση αυτή, οἱ ενά­
γοντες κατέληξαν, τόν Ἰανουάριο 1981, σέ 
συμφωνία μέ την 'Επιτροπή καί τό Συμ­
βούλιο, μέ τήν ὁποία καθωρίζετο ή 
ποσότης ἀραβοσίτου πού ἐχρησιμοποιήθη 
γιά τήν παραγωγή gritz καί τό ὕψος τῶν 
υπολογισμένων σέ λογιστικές μονάδες επι­
στροφῶν γιά τήν περίοδο ἀπό 1ης Αυγού­
στου 1975 ἕως 19 'Οκτωβρίου 1977. 
Πάντως, ἀνέκυψε διάσταση ἀπόψεων, 
μεταξύ τῶν ἑταιριῶν καί τῶν κοινοτικών 
ὀργάνων ὡς πρός τήν ἡμερομηνία πού 
έπρεπε νά ληφθεί ὑπ᾿ ὄψη γιά τήν μετα­
τροπή τῶν λογιστικών μονάδων σέ γαλλικά 
φράγκα (FF), εθνικό νόμισμα ὅλων τῶν 
εναγόντων. Στην πραγματικότητα, τά κοι­
νοτικά όργανα υπεστήριζαν ὅτι έπρεπε νά 
ληφθεί ὑπ᾿ ὄψη ἡ ἡμερομηνία τῆς πα­
ραγωγής τοῦ gritz, ἐνῶ οἱ εταιρίες ήταν τῆς 
γνώμης ὅτι ὡς σημεῖο ἀναφορᾶς έπρεπε νά 
ληφθεί ἡ ημερομηνία τῆς ἀποφάσεως, μέ 
τήν ὁποία ἀνεγνωρίζετο τό δικαίωμα τους 
γιά ἀποζημίωση καί ὑπεδεικνύοντο τά κρι­
τήρια ἐκτιμήσεως τῆς ζημίας. Ἐν ἀναμονή 
τῆς επιλύσεως τῆς ἀνωτέρω διαφοράς (ή 
ὁποία, ὁπως θά ιδούμε, έχει ὄχι ἀμελητέα 
οικονομική σημασία), τά όργανα κατέ­
βαλαν τά ποσά πού ὑπελογίσθησαν βάσει 
τῆς τιμής μετατροπής πού αυτά έκριναν ὅτι 
ήταν ἡ εφαρμοστέα στην προκειμένη 
περίπτωση, ήτοι 5,633 FF ἀνά λογιστική 
μονάδα (ΛΜ) γιά τήν περίοδο ἀπό 1ης 
Αυγούστου 1975 μέχρι 31ης 'Ιουλίου 1977 
καί 5,7806 FF ἀνά λογιστική μονάδα (ΛΜ) 
γιά τήν επακολουθήσασα περίοδο ἀπό 31ης 
'Ιουλίου μέχρι 18ης 'Οκτωβρίου 1977. Γιά 
τόν λόγο αυτό οἱ ενάγοντες ζητοῦν ἀπό τό 
Δικαστήριο νά ὁρίσει τήν ὀφειλομένη σ᾿ 
αυτούς ἀποζημίωση μέ βάση τήν τιμή τῶν 
6,73056 FF ἀνά ECU (πού ἐν τῶ μεταξύ 
ἀντικατέστησε τήν ΛΜ) πού ίσχυε κατά 
τήν ημερομηνία εκδόσεως τῆς ἀποφάσεως 
καί νά καταδικάσει τό Συμβούλιο νά κατα-
βάλει στήν κάθε μία ἀπό τίς ἐνδιαφερό­
μενες τήν διαφορά μεταξύ τοῦ ἤδη 
καταβληθέντος προσωρινώς ποσού καί 
εκείνου πού συνεπάγεται ἡ ἐφαρμογή τῆς 
προμνησθείσης τιμής. 
2. Πρός υποστήριξη τῆς επιλεγείσης ὡς 
ὀρθής μεθόδου εκτιμήσεως τῆς ἀποζημιώ­
σεως, ἡ υπεράσπιση τοῦ Συμβουλίου επικα­
λείται κατ' ἀρχάς τήν ἀνωτέρω ἀπόφαση 
τῆς 4ης 'Οκτωβρίου 1979, μέ τήν ὁποία 
ἐφηρμόζετο σιωπηρώς ἡ ισχύουσα κατά 
τόν χρόνο παραγωγής κάθε ποσότητος 
gritz τιμή μετατροπής. Τό Συμβούλιο 
στηρίζει τό επιχείρημά του στην ἀντιπαρά­
θεση τοῦ περιεχομένου τοῦ αιτήματος τῶν 
εναγόντων καί τοῦ διατακτικοί) τῆς αποφά­
σεως. Πράγματι, οἱ ενάγοντες εἶχαν υπο­
βάλει ένα κύριο καί ένα επικουρικό 
αίτημα: μέ τό πρώτο ἐζήτουν ἀποζημίωση 
βάσει τῆς τιμής μετατροπής ΛΜ-FF πού 
'ίσχυε κατά τήν πραγματοποίηση κάθε πρά­
ξεως παραγωγής, ἐντόκως ἀπό τῆς μηνιαίας 
λήξεως τῆς προθεσμίας καταβολής τῶν μή 
εἰσπραχθεισῶν επιστροφών, ἐνῶ μέ τό δεύ­
τερο επικουρικό αἴτημά τους πού υπεβλήθη 
— γιά τήν περίπτωση πού δέν θά τους 
ἀνεγνωρίζετο δικαίωμα ἐπί τόκων υπερημε­
ρίας — ἐζήτουν νά υποχρεωθεί ἡ Κοινότης 
νά καταβάλει τήν ἀποζημίωση βάσει τῆς 
τιμής τῆς λογιστικής μονάδος υπολογιζο­
μενης κατά τήν ημερομηνία δημοσιεύσεως 
τῆς ἀποφάσεως. Τό γεγονός ὅτι τό Δικα­
στήριο ἀνεγνώρισε υπέρ τῶν ἐναγόντων 
δικαίωμα ἐπί τόκων (μολονότι ὑπελο-
γίσθησαν ἐπί διαφορετικής βάσεως) 
σημαίνει, κατά τό Συμβούλιο, ὅτι έγινε 
ἀποδεκτό τό κύριο αίτημα καί ὅτι τό επι­
κουρικό ἀπερρίφθη: συνεπώς, ἡ ὀφειλομένη 
στους ενάγοντες παραγωγούς ἀποζημίωση 
δέν δύναται νά υπερβαίνει εκείνη πού ἀπετέ­
λεσε ἀντικείμενο τοῦ κυρίου αιτήματος, 
πράγμα πού θά συνέβαινε, ἐάν γιά τήν 
μετατροπή τῶν λογιστικών μονάδων σέ FF 
ἐφηρμόζετο τιμή υψηλότερη εκείνης πού 
ἴσχυε κατά τόν χρόνο τῆς μηνιαίας λήξεως 
τῆς προθεσμίας καταβολής τῶν επι­
στροφών. Ή διαφορετική ἑρμηνεία τῆς 
ἀποφάσεως θά ἐσήμαινε, ὅπως παρατηρεί ή 
υπεράσπιση τοῦ Συμβουλίου, ὅτι γίνεται 
δεκτό ὅτι τό Δικαστήριο ἀνεγνώρισε 
σωρευτικῶς τό ευνοϊκότερο γιά τους ἐνά-
1753
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ κ. CAPOTORTI -
ΣΥΝΕΚΔΙΚΑΖΟΜΕΝΕΣ ΥΠΟΘΕΣΕΙΣ 64 ΚΑΙ 113/76, 167 ΚΑΙ 239/78, 27, 28 ΚΑΙ 45/79 
γοντες κριτήριο μετατροπῆς (πού οἱ ενά­
γοντες προβάλλουν ὡς επικουρικό αίτημα) 
καί τό δικαίωμα ἐπί τόκων (πού δέν περιε-
λαμβάνετο στό επικουρικό αίτημα), επιδικά­
ζοντας μέ τόν τρόπο αυτό περισσότερα ἀπό 
τά αιτηθέντα, καί ἀποφαινόμενο «ultra 
petita». 
Προφανῶς, τό ἐν λόγω επιχείρημα δέν λαμ­
βάνει καθόλου ὑπ᾿ ὄψη τό γεγονός ὅτι τό 
Δικαστήριο ἀνεγνώρισε υπέρ τῶν ενα­
γόντων τό δικαίωμα ἐπί τῶν τόκων ἀπό τῆς 
ἡμερομηνίας δημοσιεύσεως τῆς ἀποφάσεως 
του, ήτοι ἀπό τῆς 4ης 'Οκτωβρίου 1979, ἐνῶ 
οἱ ενάγοντες εἶχαν ζητήσει οἱ τόκοι νά 
ἀρχίσουν νά τρέχουν ἀπό τήν λήξη τῆς 
μηνιαίας προθεσμίας καταβολής τῶν μή 
εἰσπραχθεισῶν επιστροφών. Δεδομένου ὅτι 
αυτό συμπίπτει μέ διαφορετικές ημερομη­
νίες, ὅσον άφορᾶ τήν περίοδο ἀπό 1ης 
Αυγούστου 1975 μέχρι 19ης 'Οκτωβρίου 
1977, εἶναι σαφές ὅτι μεταξύ τοῦ αἰτήματος 
καί τῆς εκδόσεως τῆς ἀποφάσεως υφί­
σταται μία ὄχι ἀμελητέα οικονομική δια­
φορά. Μέ άλλα λόγια οἱ ενάγοντες θά 
ελάμβαναν ὡς τόκους ποσό σαφῶς κατώ­
τερο ἀπό τό αἰτηθέν στην παρούσα δίκη. 
Επομένως, πρέπει νά ἀποκλεισθεί ή 
σύμπτωση μεταξύ τῆς προαναφερθείσης 
ἀποφάσεως καί τοῦ κυρίου αιτήματος. 
Ὑπό τίς περιστάσεις αυτές, φρονώ ὅτι δέν 
δύναται νά υποστηριχθεί ὅτι τό Δικα­
στήριο ἀπέρριψε σιωπηρώς τήν μέθοδο 
εκτιμήσεως, τῆς ἀναφερομένης στό επικου­
ρικό αίτημα ζημίας παρόμοια ἑρμηνεία 
ἀντιτίθεται στην ἀνάγκη εκτιμήσεως τῶν 
διαφόρων αἰτημάτων μιας ἀγωγής καί 
ἰδίως ἀγωγής ἀποζημιώσεως ἀνάλογα μέ 
τήν οικονομική σημασία πού έχουν στό 
σύνολό τους. 'Από αυτό συνάγεται ὅτι, σέ 
παρόμοια μέ τήν προκειμένη περίπτωση, 
δέν πρέπει νά επιχειρείται οιαδήποτε 
τεχνητή διάκριση μεταξύ κυρίου καί επι­
κουρικοῦ αἰτήματος προσδίδοντας έμφαση, 
ὅσον ἀφορᾶ τό κάθε αίτημα, στίς ὀλιγό­
τερο ευνοϊκές προοπτικές γιά τους ενά­
γοντες: ήτοι ἀφ᾿ ενός στόν τρόπο μέ τόν 
όποιο διετυπώθη τό κύριο αίτημα περί 
ἀποζημιώσεως καί ἀφ᾿ ἑτερου στην έλλειψη 
ενδείξεων σχετικά μέ τους τόκους τοῦ επι­
κουρικού αἰτήματος. Μόνον ἐάν τό Δικα­
στήριο εἶχε ἐπιδικάσει υπέρ τῶν εναγόντων 
τους τόκους, πού είχαν ζητήσει (ήτοι ἀπό 
τῆς λήξεως τῆς προθεσμίας καταβολής, τῶν 
μή εἰσπραχθεισῶν επιστροφών), θά ήταν 
εύλογο νά ὑποτεθεί ὅτι καί ὁ ὑπολογισμός 
τῆς ἀποζημιώσεως θά έπρεπε νά γίνει 
σύμφωνα μέ τό κύριο αίτημα καί ὅτι ἡ ἀπό­
φαση θά έπρεπε προφανώς νά. ερμηνευθεί 
ὑπ᾿ αυτή τήν έννοια. Τά πράγματα ὅμως 
εἶναι διαφορετικά, ὅπως ήδη είδαμε. 
Ή διατύπωση τῶν αἰτημάτων τῶν ενα­
γόντων δέν παρέχει, επομένως, ἀρκούντως 
στερεά βάση γιά τήν ἑρμηνεία τῆς ἀποφά­
σεως κατά τόν τρόπο πού προτείνει ἡ υπερά­
σπιση τοῦ Συμβουλίου. 'Απομένει τότε νά 
προσδιορισθεί τί ἠννόει τό Δικαστήριο, 
ὅταν ὥριζε ὅτι τό σύνολο τῆς ἀποζημιώ­
σεως ἰσοῦται μέ «τά ισόποσα τῶν επι­
στροφών λόγω παραγωγής gritz ... πού ... 
(οἱ) επιχειρήσεις ... θά ἐδικαιοῦντο νά 
εἰσπράξουν, ἐάν, κατά τήν μεταξύ 1ης 
Αὐγούστου 1975 καί 19ης Ὀκτωβρίου 1977 
περίοδο ἡ χρησιμοποίηση gritz ἀραβοσίτου 
παρείχε δικαίωμα γιά επιστροφές τῶν ἰδίων 
ποσών μέ εκείνα πού παρείχοντο κατά τήν 
χρησιμοποίηση ἀραβοσίτου γιά τήν παρα­
σκευή ἀμύλου». Τό κύριο σημείο τοῦ ερωτή­
ματος συνίσταται στό ἐάν ἡ ἀντιστοιχία 
μεταξύ αποζημιώσεως καί επιστροφών πού 
δέν ἐχορηγήθησαν εννοείται πραγματική ή 
ὀνομαστική, ήτοι ὡς ἡ ἰδία ποσότης 
χρημάτων ἀνεξαρτήτων οιασδήποτε ἐν τῶ 
μεταξύ ενδεχομένης υποτιμήσεως ἡ ἀνατιμή­
σεως τοῦ νομίσματος μεταξύ τοῦ χρόνου 
επελεύσεως καί τοῦ προσδιορισμοῦ τῆς 
συνολικής ζημίας. 
3. Τό σκεπτικό τῆς ἀποφάσεως τῆς 4ης 
'Οκτωβρίου 1979 δέν συμβάλλει στην επί­
λυση τοῦ ζητήματος. Μέ τήν σκέψη 14 τό 
Δικαστήριο δέχεται γενικώς ὅτι σέ 
1754
DUMORTIER / ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ 
περίπτωση πού ἡ ζημία ὀφείλεται στην 
κατάργηση «των επιστροφῶν πού θά 
έπρεπε νά εισπράξουν οἱ παραγωγοί gritz, 
ἐάν εἶχε τηρηθεί ἡ ἴση μεταχείριση μέ τους 
παραγωγούς ἀμύλου ἀπό ἀραβόσιτο», «το 
ποσό τῶν επιστροφῶν πρέπει νά ἀποτε­
λέσει την βάση υπολογισμού γιά την 
εκτίμηση τῆς προξενηθείσης ζημίας». Μέ 
τήν σκέψη 18 (στην ὁποία εμμένει ἡ υπερά­
σπιση τοῦ Συμβουλίου) βεβαιοῦται ὅτι «ή 
ἐπανορθωτέα ζημία πρέπει νά υπολογισθεί 
ως ἀντιστοιχοῦσα στίς επιστροφές πού (οἱ 
επιχειρήσεις) θά ἐδικαιοῦντο νά εισπρά­
ξουν, ἐάν, κατά τήν μεταξύ 1ης Αυγούστου 
1975 καί 19ης 'Οκτωβρίου 1977 περίοδο ή 
χρησιμοποίηση gritz ἀραβοσίτου, χρησιμο­
ποιουμένου στην ζυθοποιία, παρείχε 
δικαίωμα γιά επιστροφές τῶν ἰδίων ποσών 
μέ εκείνα πού παρείχοντο κατά τήν χρησι­
μοποίηση ἀραβοσίτου γιά τήν παρασκευή 
ἀμύλου. Πάντως, παρόμοιες ἐκφράσεις, 
'ίδιες κατ' οὐσία μέ εκείνες τοῦ σημείου 1 
τοῦ διατακτικοῦ, εἶναι πολυσήμαντες μέ 
συνέπεια νά δύνανται νά τύχουν τέτοιας 
ερμηνείας πού νά ευνοεί τήν μία ἡ τήν άλλη 
ἀπό τίς ἀντιτιθέμενες ἀπόψεις. Πράγματι, 
ὅταν στην ἀπόφαση γίνεται λόγος γιά τό 
ποσό τῶν μή εἰσπραχθεισῶν επιστροφών, 
δέν σημαίνει ὅτι λύεται 'έτσι τό ζήτημα τοῦ 
χρόνου ἀναφορᾶς γιά τήν χρηματική 
εκτίμηση τῆς ζημίας: δέν διευκρινίζεται ἐάν 
τό χρονικό αὐτό σημείο πρέπει νά συ­
μπέσει μέ εκείνο κατά τό ὁποῖο ἐπεσυνέβη 
τό ζημιογόνο γεγονός, ὅπως υποστηρίζει τό 
Συμβούλιο, ἡ μέ τόν χρόνο δημοσιεύσεως 
της ἐπιδικαζούσης τήν αποζημίωση ἀποφά­
σεως, ὅπως ἀντιθέτως Ισχυρίζονται οἱ ενά­
γοντες. 
Πρός ενίσχυση τῆς ἀπόψεως τους, 
σύμφωνα μέ τήν ὁποία ἡ ζημία πρέπει νά 
καθορίζεται μέ τήν εφαρμογή ἐπί τῆς λογι­
στικής μονάδος τῆς τιμῆς μετατροπής πού 
ίσχυε κατά τήν έκδοση τῆς ἀποφάσεως, οἱ 
ενάγοντες υπογραμμίζουν ὅτι μέ τήν ἀπό­
φαση τῆς 4ης 'Οκτωβρίου 1979 ὡρίζετο ὅτι 
οἱ τόκοι υπερημερίας άρχιζαν νά τρέχουν 
ἀπό τήν ήμερα εκδόσεως της, ὅπως 
ἐζήτησαν, καί ὄχι ἀπό τῆς επελεύσεως τῆς 
ζημίας, ἤτοι ἀπό τοῦ ληξιπροθέσμου τῶν 
μή εἰσπραχθεισῶν επιστροφών. Παρα­
τηρούν περαιτέρω ὅτι, ἐάν τό Δικαστήριο 
περιώρισε έτσι τήν απόφαση του ὡς προς 
τους τόκους, αυτό δέν δύναται νά εξηγηθεί 
παρά μόνο διότι ἡ εκτίμηση τῆς ζημίας 
πρέπει, κατά τήν κρίση τοῦ Δικαστηρίου, 
νά γίνει κατά τήν ημερομηνία εκδόσεως 
τῆς ἀποφάσεως. Πράγματι, ὁ ἀνωτέρω 
τρόπος εκτιμήσεως ἀποκλείει οιαδήποτε 
ἀπαίτηση ἀποζημιώσεως, γιά τό μεταξύ της 
παραγωγης τοῦ gritz καί τῆς ἀποφάσεως 
μεσολαβήσαν διάστημα, στην ὁποία 
ἀπαίτηση περιλαμβάνεται τό αίτημα γιά 
προσαύξηση τόκων λόγω καθυστερήσεως 
τῆς καταβολῆς. Τέλος, κατά τήν ἰδία 
άποψη, υφίσταται στενή σχέση μεταξύ τοῦ 
χρόνου ενάρξεως τῶν τόκων καί τοῦ 
τρόπου εκτιμήσεως τῆς ζημίας, ὑπό τήν 
έννοια ὅτι ἡ καθορισθείσα συναφώς μέ 
τους τόκους ημερομηνία πρέπει κατ' 
ἀνάγκη νά συμπίπτει μέ τόν χρόνο ἀνα­
φοράς γιά τήν εκτίμηση τῆς ζημίας. Οἱ ενά­
γοντες τονίζουν σχετικώς ὅτι, ἐάν ἡ εκκαθά­
ριση τῆς ζημίας ἐγένετο σέ προγενέστερο 
χρόνο, ἡ προξενηθεῖσα λόγω υποτιμήσεως 
τοῦ νομίσματος κατά τό επακολουθῆσαν 
τό ζημιογόνο γεγονός διάστημα ζημία δέν 
θά ἀποκαθίστατο καθόλου. 
Φρονώ ὅτι τό επιχείρημα πού στηρίζεται 
στόν χρόνο ενάρξεως τῶν τόκων δέν είναι 
ἀποφασιστικής σημασίας, ὅσον άφορα τήν 
ἑρμηνεία τῆς ἀποφάσεως πού τῆς δίδουν οἱ 
ενάγοντες. Εἶναι πολύ πιθανό ὅτι οἱ ενά­
γοντες, υποβάλλοντας ένα κύριο καί ένα 
επικουρικό αίτημα, ξεκίνησαν ἀπό τήν υπό­
θεση ὅτι ὁ εναρκτήριος χρόνος γιά τήν 
προσμέτρηση τῶν τόκων πρέπει νά συ­
μπίπτει μέ τόν χρόνο ἀναφοράς γιά τήν 
εκκαθάριση τῆς ζημίας" καί ἀσφαλώς, 
κάτω ἀπό τήν καθαρώς οικονομική της 
πλευρά, ἡ σύμπτωση τῶν δύο αυτών χρο­
νικών σημείων εἶναι εύλογη. Πάντως, 
διατηρώ επιφυλάξεις ὡς πρός τό κατά 
πόσον ἀπό τήν παρατήρηση αὐτή είναι 
1755
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ κ. CAPOTORTI — 
ΣΥΝΕΚΔΙΚΑΖΟΜΕΝΕΣ ΥΠΟΘΕΣΕΙΣ 64 ΚΑΙ 113/76, 167 ΚΑΙ 239/78, 27, 28 ΚΑΙ 45/79 
δυνατή ἡ άντληση επιχειρήματος γιά τήν 
επίλυση τοῦ ζητήματος τῆς ἑρμηνείας τῆς 
ἀποφάσεως" πράγματι τά δίκαια των 
Κρατῶν μελῶν δέν περιλαμβάνουν γενική 
ἀρχή, δυνάμει τῆς ὁποίας οἱ τόκοι υπερημε­
ρίας νά ἀπαιτείται νά προσμετρῶνται ἀπό 
τήν ἡμερομηνία στην ὁποία γίνεται ἀνα­
φορά γιά τήν εκκαθάριση τῆς ζημίας· ἐπί 
τοῦ θέματος αὐτοῦ οἱ λύσεις πού υιο­
θέτησαν τά εθνικά δίκαια εἶναι οἱ πλέον 
ἀνόμοιες. 'Ορισμένοι προβλέπουν ὅτι ή 
πληρωμή τόκων καί ὁ χρόνος προσμετρή¬ 
σεώς τους εναπόκειται στην διακριτική 
ευχέρεια τοῦ δικαστοῦ (αὐτό συμβαίνει μέ 
τό ἀγγλικό καί ἐν μέρει μέ τό δανικό 
δίκαιο), ἐνῶ σέ άλλα Κράτη μέλη ὡς 
χρόνος προσμετρήσεως ὁρίζεται εἴτε ἡ ημε­
ρομηνία κατά τήν οποία ὁ ὀφειλέτης 
κατέστη υπερήμερος (ὅπως προβλέπεται 
στην Ὁμοσπονδιακή Δημοκρατία τῆς Γερ­
μανίας) εἴτε ἡ ημερομηνία εκδόσεως τῆς 
ἀποφάσεως (λύση πού γίνεται δεκτή ἀπό 
τήν Γαλλία καί τό Βέλγιο). Κατά τήν 
άποψη μου, τό γεγονός ὅτι τό Δικαστήριο 
επέλεξε ὡς χρόνο ἀφετηρίας γιά τήν προ­
σμέτρηση τῶν τόκων τήν ημερομηνία εκδό­
σεως τῆς ἀποφάσεως του δύναται νά 
θεωρηθεί ὡς ἐνδειξη κάποιας ἀποκλίσεως 
υπέρ τῆς συμπτώσεως τῆς ἡμερομηνίας 
εκκαθαρίσεως τῆς ζημίας μέ τόν χρόνο 
ενάρξεως τῆς προσμετρήσεως τῶν τόκων. 
Οἱ σκέψεις πού εξετέθησαν ενισχύσουν τήν 
άποψη μου ὅτι ἡ ἀπόφαση τῆς 4ης Ὀκτω­
βρίου 1979 δέν επιτρέπει τήν συναγωγή 
ἀκριβών ενδείξεων περί τοῦ χρόνου ἀνα­
φορᾶς γιά τόν προσδιορισμό τῆς ἐφαρμο­
στέας ἐπί τῶν λογιστικών μονάδων τιμής 
γιά τήν μετατροπή τῶν τελευταίων σέ FF. 
Θεωρώ, επομένως, ὅτι εἶναι ἀναγκαίο νά 
ἀκολουθηθεί άλλη ὁδός μέ στόχο τόν 
καθορισμό τῆς διαδικασίας πού ἀκολου­
θείται ἐπί εκκαθαρίσεως τῆς ζημίας βάσει 
τῶν γενικών άρχῶν δικαίου πού είναι 
κοινές στά δίκαια τῶν Κρατών μελών, στίς 
όποιες παραπέμπει τό άρθρο 215 τῆς 
συνθήκης ΕΟΚ. Τά ούτω συναχθησόμενα 
συμπεράσματα θά επιτρέψουν ἐν συνεχεία 
τήν δημιουργία ἑνός έγκυρου τρόπου ερμη­
νείας τῆς ἀποφάσεως. 
4. Στά δίκαια τῶν Κρατών μελών διαγρά­
φεται μιά ἀρκετά σαφής τάση καθορισμοῦ 
τῆς ἀποζημιώσεως ἐν ἀναφορά πρός τήν 
ημερομηνία εκδόσεως τῆς αποφάσεως. 
Πρέπει νά λεχθεί ὅτι ἡ ἐν λόγω τάση στηρί­
ζεται κυρίως σέ ένα επιχείρημα λογικής: ή 
περί ἀποζημιώσεως υποχρέωση ἀποβλέπει 
στό νά επιτύχει τήν επαναφορά τῆς περιου­
σίας στην πρό τῆς επελθούσης ζημίας κατά­
σταση (restitutio in integrum) καί μία τέτοια 
επαναφορά επιτυγχάνεται μόνο μέ τήν 
εκτίμηση τῆς ζημίας κατά τόν χρόνο τῆς 
εκκαθαρίσεως τῆς καί ὄχι σέ κάποιο προ­
γενέστερο. Ἐάν δέν ἠκολουθεῖτο ἡ μέθοδος 
αυτή, τό ὑποστάν τήν ἐξωσυμβατική ζημία 
πρόσωπο θά διέτρεχε τόν ἀκόλουθο διπλό 
κίνδυνο: τῆς αὐξήσεως τῆς ἀξίας τοῦ 
ζημιωθέντος ἀγαθοῦ ἡ συμφέροντος κατά 
τήν περίοδο μεταξύ τῆς επελεύσεως τοῦ 
ζημιογόνου γεγονότος καί τῆς εκκαθαρί­
σεως, καί τῆς υποτιμήσεως τοῦ νομίσματος. 
"Αν καί ἡ τελευταία ἀποτελεί γεγονός 
ἀνεξάρτητο τῆς συμπεριφορᾶς ζημιώσαντος 
καί ζημιωθέντος, δέν δύναται νά ἀγνοηθεί 
ὅτι ὁ ὑπόχρεως πρός ἀποζημίωση διέπραξε 
υπαίτιο πράξη, τῆς ὁποίας εἶναι εύλογο νά 
υποστεί ὅλες τίς συνέπειες, συμπεριλαμβα­
νομένων καί εκείνων πού συνδέονται μέ 
τήν υποτίμηση τοῦ νομίσματος. Ἐπί πλέον, 
δέν πρέπει νά λησμονείται ὅτι, ἐάν ὁ ὑπό­
χρεως εἶχε ἀποζημιώσει ἀμέσως τόν ζημιω­
θέντα, ἡ υποτίμηση τοῦ νομίσματος δέν θά 
εἶχε καμμία επίπτωση. 
'Ενδείκνυται τώρα νά ἐξετασθοῦν οἱ δικα­
στικές ἀποφάσεις πού ἀφορούν τήν ημε­
ρομηνία, ἡ ὁποία πρέπει νά ἀποτελέσει τόν 
χρόνο ἀναφοράς γιά τήν εκκαθάριση τῆς 
ζημίας, χωρίς νά παραλειφθοῦν παράλληλα 
οἱ ἀφορῶσες τό ζήτημα τῆς τιμής μετα­
τροπής πού εφαρμόζεται ἐπί τῶν ἀρχικώς 
υπολογισμένων σέ ξένο νόμισμα ὑποχρεώ¬ 
1756
DUMORTIER / ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ 
σεων ἀποφάσεις. Τά δύο ζητήματα συν­
δέονται μεταξύ τους στενά: πράγματι, εἴτε 
πρόκειται περί εκκαθαρίσεως τῆς ζημίας 
εἴτε περί προσδιορισμοί) τῆς ἐφαρμοστέας 
τιμῆς μετατροπῆς, λαμβάνονται ὑπ᾿ ὄψη ὡς 
ἐπί τό πλείστον οἱ διακυμάνσεις τῆς ἀξίας 
τοῦ νομίσματος, ἀναλόγως τοῦ ἐάν ὁ 
χρόνος γενέσεως τῆς ὑποχρεώσεως εὑρί­
σκεται πλησιέστερα ἡ μακρύτερα ἀπό την 
ἡμερομηνία τῆς ἀποφάσεως. Εἰδικῶς, τό 
ἀστικό καί ποινικό τμῆμα τοῦ γαλλικοῦ 
Cour de cassation, λαμβάνει ὑπ᾿ ὄψη, γιά 
τόν καθορισμό τοῦ ποσοῦ τῆς ζημίας, τό 
μεσολαβησαν μεταξύ τῆς επελεύσεως τοῦ 
γεγονότος καί τῆς εκκαθαρίσεως της 
ἀποζημιώσεως χρονικό διάστημα, συμπερι­
λαμβανομένων καί τῶν διακυμάνσεων της 
ἀξίας τοῦ νομίσματος πού επῆλθαν ἐν τω 
μεταξύ. Ή ἐν λόγω νομολογία προβλέπει 
ἐπί ἐξωσυμβατικῆς ευθύνης, ὡς ἐφαρμοστέα 
τιμή μετατροπῆς, τήν ἰσχύουσα κατά τόν 
χρόνο τῆς καταβολῆς (βλ. Cass. Req. 3η 
Μαίου 1946, Rec. Sirey, 1951, 1, 33 καί Cass. 
Comm. τῆς 18ης Νοεμβρίου 1952, Bull. Civ. 
III, ἀριθ. 355, σ. 273) ἤ κατά τόν χρόνο της 
εκκαθαρίσεως διά δικαστικῆς ἀποφάσεως 
(βλ. Cass. Crim. τῆς 7ης 'Ιουλίου 1966, Gaz. 
Pal., 1966, 2, 193). Τό γαλλικό Conseil 
d'État, ἀντιθέτως, ἐτάχθη υπέρ τῆς ἀπό­
ψεως ὅτι, στό πεδίο τῆς ἐξωσυμβατικῆς 
ευθύνης τῆς δημοσίας διοικήσεως, οἱ περί 
ἀποζημιώσεως ἀπαιτήσεις, υπολογισμένες 
σέ ξένο νόμισμα, πρέπει νά μετατρέπονται 
σέ εθνικό νόμισμα βάσει τῆς ισχύουσας 
κατά τόν χρόνο γενέσεως τους τιμής, ήτοι 
εκείνης τοῦ χρόνου επελεύσεως τοῦ ζημιο­
γόνου γεγονότος. 
Ή ἰταλική νομολογία ἀκολουθεί συμβιβα­
στική λύση, σύμφωνα μέ τήν ὁποία ἡ υπο­
χρέωση ἀποκαταστάσεως τῆς προκαλού­
μενης ἀπό ἀδικοπραξία ζημίας εἶναι ένοχη 
«ἀξίας» ἀπό αυτό έπεται ὅτι, ἐάν μεταξύ 
τοῦ χρόνου επελεύσεως τῆς ζημίας καί 
εκείνου τῆς εκκαθαρίσεως τῆς ἀποζημιώ­
σεως διαπιστούται μείωση τῆς ἀγοραστικής 
δυνάμεως τοῦ νομίσματος, ὁ δικαστής 
ὀφείλει, έστω καί αυτεπαγγέλτως, νά τό 
λάβει ὑπ᾿ ὄψη προκειμένου ἡ ἀποκατά­
σταση τῆς περιουσίας νά εἶναι πραγματική 
(βλ. Cassazione τῆς 16ης Φεβρουαρίου 1978, 
ἀριθ. 760· τῆς 21ης Φεβρουαρίου 1978, 
ἀριθ. 845 τῆς 17ης 'Ιανουαρίου 1979, ἀριθ. 
338 καί τῆς 30ής Ἰανουαρίου 1979, ἀριθ. 
689). Ή 'ίδια νομολογία ἀποδέχεται ὅτι ή 
περί αποζημιώσεως υποχρέωση εξακο­
λουθεί νά συνιστά ένοχη «ἀξίας» ἀκόμη 
καί ὅταν ἡ ζημία συνίσταται στην ἀπώλεια 
ὁρισμένου χρηματικοῦ ποσοῦ, ἐφ᾿ ὅσον τό 
ποσό αὐτό δέν ἀποτελεί τό ἀντικείμενο τῆς 
υποχρεώσεως, ἀλλ᾿ ἀπλως στοιχείο εκτιμή­
σεως τῆς ζημίας (βλ. Cassazione τῆς 13ης 
'Ιουλίου 1978, αριθ. 3542 καί 5ης 'Ιανουα­
ρίου 1979, ἀριθ. 30). 
Ὅσον άφορᾶ τό ἀγγλικό δίκαιο, υπενθυ­
μίζω ὅτι μέ τίς πρόσφατες υποθέσεις 
Miliangos καί The Despina R (ἀποφάσεις 
τοῦ House of Lords, Miliangos κατά George 
Frank (Textiles) Ltd, in 1976, AC 443 καί τῆς 
19ης 'Οκτωβρίου 1978, The Despina R, in 
1978, 3 WLR 804) ἡ νομολογία ἀπέκλινε 
υπέρ τῆς ἀπόψεως ὅτι ἡ ἀποζημίωση πρέπει 
νά ἀνταποκρίνεται πρός τήν ἀρχή τῆς Resti­
tutio in integrum καί ὅτι εἶναι δυνατός ὁ 
καθορισμός τοῦ ποσοῦ τῆς ἀποζημιώσεως 
ἀκόμη καί σέ ξένο νόμισμα, τό όποιο ὅμως 
μετατρέπεται σέ εθνικό βάσει τῆς τιμής 
μετατροπής τῆς ημέρας τῆς πληρωμής. Ἀνά­
λογη τάση διακρίνει καί τό δίκαιο τῆς 
'Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας τῆς Γερμα­
νίας, σύμφωνα μέ τό όποιο τό ποσόν τῆς 
ζημίας πρέπει νά ὑπολογίζεται κατά τόν 
χρόνο κατά τόν όποιο ὁ ὀφειλέτης εκτελεί 
τήν υποχρέωση του περί ἀποζημιώσεως τοῦ 
ζημιωθέντος. Ή βελγική έννομος τάξη 
εκκινεί ἀπό τήν άποψη ὅτι ἡ ἀποζημίωση 
σκοπό έχει τήν πλήρη ἀποκατάσταση τῆς 
περιουσίας τοῦ ζημιωθέντος καί, ὑπ᾿ αυτήν 
τήν έποψη, ἡ ζημία πρέπει νά εκτιμηθεί 
κατά τόν χρόνο τῆς ἐκκαθαρίσεως μέ δικα­
στική ἀπόφαση ἄν τό δικαστήριο καθο­
ρίζει τό ποσό τῆς ἀποζημιώσεως σέ ξένο 
1757
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ κ. CAPOTORTI — 
ΣΥΝΕΚΔΙΚΑΖΟΜΕΝΕΣ ΥΠΟΘΕΣΕΙΣ 64 ΚΑΙ 113/76, 167 ΚΑΙ 239/78, 27, 28 ΚΑΙ 45/79 
νόμισμα, ἡ μετατροπή σέ εθνικό πρέπει νά 
γίνει μέ τήν ισχύουσα τήν ἡμερα τῆς 
πληρωμής τιμή. Στην ὀλλανδική έννομο 
τάξη, ὅταν τό ποσό τῆς ἀποζημιώσεως ὁρί­
ζεται σέ ξένο νόμισμα, ὁ ὀφειλέτης δύναται 
νά εκπληρώσει τήν παροχή, καταβάλλοντας 
τό ποσό πού ἀντιστοιχεί σέ εθνικό νόμισμα 
μέ τήν τιμή μετατροπής πού ισχύει κατά 
τήν ημέρα τῆς πληρωμής. 'Αντιθέτως, τό 
ἰρλανδικό καί δανικό δίκαιο ἀποκλίνουν 
μάλλον υπέρ τῆς τάσεως νά μή λαμβά­
νονται ὑπ᾽ ὄψη οἱ διακυμάνσεις τῆς ἀξίας 
τοῦ νομίσματος ἡ τῶν τιμών μετατροπής 
πού επήλθαν κατά τό μεσολαβήσαν μεταξύ 
τῆς διαπιστώσεως τοῦ ζημιογόνου περιστα­
τικού καί τῆς δικαστικής εκκαθαρίσεως τῆς 
ἀποζημιώσεως διάστημα. 
Κατόπιν αυτῶν τῶν δεδομένων, φρονώ ὅτι 
δύναμαι νά υποστηρίξω ὅτι, ἀπό ἀπόψεως 
κοινοτικοῦ δικαίου, υπάρχει μιά ἀρκετά 
σαφής καί ευρεία τάση ὑπό τήν έννοια ὅτι 
ὁ καθορισμός τῆς ἀποζημιώσεως ἐπί 
περιπτώσεων ἐξωσυμβατικῆς ευθύνης γί­
νεται λαμβανομένης ὑπ᾽ ὄψη καί τῆς τυχόν 
επιπτώσεως πού θά εἶχαν γεγονότα μεταγε­
νέστερα τῆς επελεύσεως τοῦ ζημιογόνου 
περιστατικοῦ. Ἡ ἐν λόγω τάση ἀποτελεί, 
κατά τήν γνώμη μου, έκφραση τῆς γενικής 
ἀρχής ὅτι ἡ ἀποζημίωση εἶναι μηχανισμός 
ἀποκαταστάσεως τῆς ζημιωθείσης λόγω 
τῆς ἀδικοπραξίας περιουσίας· καί ἡ ἐκκαθά­
ριση πού δέν θά ελάμβανε ὑπ᾽ ὄψη, ἐπί 
παραδείγματι, τίς διακυμάνσεις τῆς ισοτι­
μίας τοῦ νομίσματος πού επήλθαν μετά τό 
ζημιογόνο περιστατικό, θά ἀπεδεικνύετο 
άτοπη καί δέν θά ἐπετύγχανε τήν ουσια­
στική ἀποκατάσταση τῆς περιουσίας. 
Ἐφαρμόζοντας τήν ἐν λόγω ἀρχή στην ὑπό 
κρίση υπόθεση, τό ποσό τῆς ἀποζημιώσεως 
καθορίζεται μέ τήν μετατροπή τῶν λογι­
στικῶν μονάδων (ἐπί τοῦ ποσοῦ τῶν 
ὁποίων οἱ διάδικοι συνεφώνησαν) σέ FF 
(εθνικό νόμισμα τῶν πιστωτῶν-ἐπιχειρή¬ 
σεων) στην τιμή πού 'ίσχυε στίς 4 'Οκτω­
βρίου 1979, ήτοι τήν ήμερα εκδόσεως τῆς 
ἀποφάσεως μέ τήν ὁποία ἡ Κοινότης ὑπε¬ 
χρεώθη νά ἀποζημιώσει τίς ζημιωθεῖσες 
επιχειρήσεις. Μέ τόν τρόπο αυτό ἀποφεύ­
γεται καί τό ενδεχόμενο οἱ ζημιωθέντες 
λόγω τῆς ἀδικοπραξίας νά φέρουν τίς 
ἀρνητικές συνέπειες τῆς υποτιμήσεως τοῦ 
νομίσματος πού επήλθε μετά τό ζημιογόνο 
περιστατικό, ἐνῶ ἀποκαθίσταται καί ή 
ἀγοραστική τους δύναμη στό αυτό επίπεδο 
πού θά εύρίσκετο τότε, ἐάν δέν είχαν δια­
κοπεί ποτέ οἱ επιστροφές. 
5. Ή προτεινομένη λύση ευρίσκει σοβαρά 
ερείσματα ἐπί τῆς ἀρχής τῆς ἰσότητος. 
'Αρκεί νά παρατηρήσει κανείς ἐπ᾽ αὑτοῦ ὅτι 
ή άποψη πού υποστηρίζει ἡ υπεράσπιση 
τοῦ Συμβουλίου, σύμφωνα μέ τήν ὁποία 
εφαρμοστέα τιμή εἶναι ἡ Ισχύουσα κατά 
τόν χρόνο πού καθίσταται ἀπαιτητή κάθε 
μή εισπραχθείσα ἐπιστροφή, εισάγει 
έκδηλη διάκριση εἰς βάρος τῶν επιχειρή­
σεων πού ἀσκοῦν τήν δραστηριότητα τους 
σέ χώρες μέ ἀσθενές νόμισμα (ὅπως ή 
Γαλλία) έναντι τῶν ἀσκούντων δρα­
στηριότητα σέ χώρες μέ ισχυρό νόμισμα, 
ήτοι σέ χώρες, τό νόμισμα τῶν ὁποίων ὑπε¬ 
ρετιμήθη ἐν σχέσει πρός τά λοιπά νομί­
σματα τῆς Κοινότητος κατά τήν περίοδο 
πού ἐμεσολάβησε μεταξύ τοῦ χρόνου κατά 
τόν όποιο κατέστησαν ἀπαιτητές οἱ μή ει­
σπραχθείσες επιστροφές καί τῆς εκδόσεως 
τῆς ἀνωτέρω ἀποφάσεως τοῦ Δικαστηρίου 
(κλασσική περίπτωση εἶναι αύτη τοῦ 
νομίσματος τῆς 'Ομοσπονδιακής Δημοκρα­
τίας τῆς Γερμανίας). Καί πράγματι, ἐάν ή 
ἀποζημίωση καθωρίζετο σύμφωνα μέ τήν 
άποψη τοῦ Συμβουλίου, οἱ επιχειρήσεις τών 
χωρών, τό νόμισμα τῶν οποίων ὑπετιμήθη, 
θά ελάμβαναν σήμερα ποσότητα ἀγορα­
στικής δυνάμεως, ήτοι ποσότητα πλου­
τισμού, κατώτερη εκείνης πού θά ελάμ­
βαναν επίσης σήμερα οἱ επιχειρήσεις τῶν 
χωρών, τό νόμισμα τῶν ὁποίων δέν ὑπε­
τιμήθη (ή ὑπετιμήθη ὀλιγότερο). Στην 
πραγματικότητα, ἡ ποσότης FF πού θά εισέ­
πρατταν οἱ γαλλικές επιχειρήσεις κατά τόν 
χρόνο παραγωγής τῶν παρτίδων gritz πού 
δέν ἀπελάμβαναν ενισχύσεων Ισοδυναμεί 
1758
DUMORTIER / ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ 
σήμερα μέ ὀλιγότερη ἀγοραστική δύναμη, 
ἐνῶ ἡ ποσότης DM πού θά ελάμβαναν οι 
γερμανικές επιχειρήσεις ισοδυναμεί επίσης 
σήμερα μέ μεγαλύτερη ἀγοραστική δύναμη. 
Το διαρρεύσαν χρονικό διάστημα δέν 
υπήρξε ουδέτερο ἀντιθέτως, μετέβαλε 
ουσιωδώς τήν σχέση μεταξύ τῶν νομι­
σμάτων, συνεπώς καί εκείνη τῆς ἀληθοῦς 
ἀξίας τῶν περί ἀποζημιώσεως ἀπαιτήσεων 
των διαφόρων επιχειρήσεων. Είμαι τῆς 
γνώμης ὅτι εἶναι ἀπαραίτητο ἡ χορηγού­
μενη σήμερα ἀποζημίωση νά διασφαλίζει 
σέ ὅλες τίς επιχειρήσεις τήν ἴδια ἀγορα­
στική δύναμη πού θά τους ἐγγυῶντο οἱ επι­
στροφές, ἐάν κατεβάλλοντο εμπροθέσμως: 
μόνο μέ τόν τρόπο αυτό τηρείται ἡ αρχή 
τῆς ἴσης μεταχειρίσεως. 
'Αλλά καί ἡ υπεράσπιση τοῦ Συμβουλίου 
επικαλείται τήν 'ίδια ἀρχή γιά νά συνα­
γάγει ὅμως ἀντίθετα συμπεράσματα. Παρα­
τηρεί ὅτι, ἐάν κατά τήν μετατροπή τῆς 
λογιστικής μονάδος σέ εθνικό νόμισμα 
ἐφηρμόζετο ἡ ισχύουσα κατά τόν χρόνο 
εκδόσεως τῆς ἀποφάσεως τοῦ 1979 τιμή, 
σήμερα θά ἔπρεπε νά καταβληθούν στίς 
επιχειρήσεις τῶν χωρῶν μέ ἰσχυρό νόμισμα 
ποσά μικρότερης ὀνομαστικής ἀξίας 
εκείνων πού θά ελάμβαναν κατά τόν χρόνο 
πού κατέστησαν ἀπαιτητές οἱ μή εισπρα­
χθεῖσες ἐπιστροφές. Κατ' αυτόν τόν τρόπο 
θά εἰσήγετο, πιστεύει, διάκριση υπέρ των 
επιχειρήσεων πού ἀσκοῦν τήν δραστη­
ριότητα τους σέ χώρες μέ ἀσθενές νόμισμα, 
οἱ όποιες σήμερα θά εισέπρατταν μεγαλύ­
τερα ποσά εκείνων πού θά ελάμβαναν, ἐάν 
ή πληρωμή τῶν ἐπιστροφών ἐγίνετο συγ­
χρόνως μέ κάθε επιχειρηματική πράξη. Ό 
ισχυρισμός αυτός πάντως στερείται πα­
ντελώς βάσεως, δεδομένου ὅτι ἔτσι φαί­
νεται νά μή λαμβάνει ὑπ᾿ ὄψη ούτε τίς 
μεταβολές τῆς ισοτιμίας τοῦ νομίσματος 
πού ἐσημειώθησαν μετά τήν επέλευση τοῦ 
ζημιογόνου περιστατικοί) ούτε τό γεγονός 
ὅτι, γιά νά διασφαλισθεί ἀκριβώς πραγμα­
τική ἰσότης στην μεταχείριση τῶν προερχο­
μένων ἀπό διάφορα Κράτη μέλη ἐπιχειρή­
σεων, εἶναι ἀπαραίτητο νά τους καταβλη­
θούν σήμερα διαφορετικά ὀνομαστικά 
ποσά. 
Τέλος, τήν άποψη πού κάνω δεκτή ἐπι­
κυρώνει, ἄν καί εμμέσως, ἡ νομολογία τοῦ 
Δικαστηρίου. Πράγματι, μέ τήν ἀπόφαση 
τῆς 13ης Φεβρουαρίου 1980 στην υπόθεση 
256/78, Misenta κατά Ἐπιτροπῆς (Raccolta, 
1980, σ. 219) τό Δικαστήριο εδέχθη ὡς 
εφαρμοστέα τιμή μετατροπής γιά τήν ἀπό­
δοση τῶν εξόδων ασθενείας ὄχι εκείνη τῆς 
ἡμέρας εκδόσεως τῆς ιατρικής συνταγής, 
ὅπως ἰσχυρίζετο ἡ 'Επιτροπή, άλλα τήν τιμή 
τῆς ημέρας τῆς ἀποδόσεως καί αιτιολόγησε 
τήν άποψη αὐτή ὡς έξῆς: «ή ενδεχομένη 
καθυστέρηση, πού μεσολαβεί μεταξύ τῆς 
ημέρας πληρωμής τῶν υπηρεσιών καί 
εκείνης τῆς ἀποδόσεως τοῦ καταβληθέντος 
ποσοῦ, δύναται νά έχει ὡς συνέπεια τήν 
άνιση μεταχείριση τῶν υπαλλήλων, ἀνα­
λόγως τοῦ ἐάν υπηρετούν σέ χώρα μέ 
ἀσθενές ἡ ἰσχυρό νόμισμα» (σκέψη 11). 
Συνεπώς, τό Δικαστήριο, ἀναφερόμενο 
στην ἐκπλήρωση υποχρεώσεως πού πηγάζει 
ἀπό τόν κανονισμό υπηρεσιακής καταστά­
σεως τῶν υπαλλήλων, έκρινε ὅτι ἔπρεπε νά 
εφαρμοσθεί ἡ τιμή συναλλάγματος πού 
'ίσχυε κατά τόν χρόνο εκκαθαρίσεως καί 
ὄχι ἡ ισχύουσα κατά τήν στιγμή πού 
ἐγεννήθη ἡ υποχρέωση. Θεωρώ ὅτι εἶναι 
εύλογο νά εφαρμοσθεί ἀνάλογο κριτήριο 
καί στίς υποχρεώσεις καταβολής ἀποζημιώ­
σεως, ἀφ᾿ ενός διότι ἡ ἀρχή τῆς ἰσότητος 
διαδραματίζει ἀποφασιστικό ρόλο στον 
τομέα αὐτό, ἀφ᾿ έτερου δέ διότι μόνο μέ 
τήν εφαρμογή ἀναπροσαρμοσμένης χρο­
νικά ισοτιμίας εἶναι εφικτή ἡ επαναφορά 
τῆς περιουσίας στην πρό τῆς επελεύσεως 
τῆς ζημίας κατάσταση, στην ὁποία ἀπο­
σκοπεί ἡ ἀποζημίωση. 
'Αντιθέτως, δέν συντρέχει περίπτωση επικλή­
σεως τοῦ ἄρθρου 4 παράγραφος 2 τοῦ 
κανονισμού 1134/68 τοῦ Συμβουλίου, ὅπως 
υποστηρίζει ἡ υπεράσπιση τοῦ ἐν λόγω 
ὀργάνου. Σύμφωνα μέ τήν ἐν λόγω διάταξη 
«τά ποσά, τά ὁποῖα ὀφείλονται σέ ένα ή 
ἀπό ένα Κράτος μέλος ἡ ὀργανισμό 
δεόντως εξουσιοδοτημένο, εκφραζόμενα σέ 
1759
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ κ. CAPOTORTI — 
ΣΥΝΕΚΔΙΚΑΖΟΜΕΝΕΣ ΥΠΟΘΕΣΕΙΣ 64 ΚΑΙ 113/76, 167 ΚΑΙ 239/78, 27, 28 ΚΑΙ 45/79 
ἐθνικό νόμισμα, καί τά όποια ἀντιστοιχοῦν 
στά καθορισμένα στίς ἐν λόγω διατάξεις σέ 
λογιστικές μονάδες ποσά, εξοφλούνται 
βάσει τῆς σχέσεως μεταξύ τῆς λογιστικῆς 
μονάδος καί τοῦ ἐθνικοῦ νομίσματος πού 
'ίσχυε κατά τόν χρόνο πραγματοποιήσεως 
τῆς συναλλαγῆς» ... Όντως, κατά την 
άποψη μου δέν δύνανται νά τύχουν πα­
ραλληλισμού ἡ εκπλήρωση τῆς συνιστα­
μένης στην πληρωμή τῶν επιστροφῶν υπο­
χρεώσεως (στην οποία ἀναφέρεται ἡ ἀνω­
τέρω διάταξη) καί ἐκείνη τῆς ἀποκαταστά­
σεως τῶν ζημιών, πού επήλθαν στίς επι­
χειρήσεις λόγω μή εισπράξεως τῶν συνα­
φών ἐπιστροφών κατά τήν περίοδο κατά 
τήν ὁποία είχαν καταργηθεί οἱ επιστροφές. 
6. Ἐν συμπεράσματι προτείνω τό Δικαστήριο, ἀποφαινόμενο ἐπί τῶν ἀγωγῶν 
τῶν γαλλικών ἐπιχειρήσεων παραγωγης gritz στίς συνεκδικαζόμενες υποθέσεις 
64 καί 113/76, 167 καί 239/78, 27, 28 καί 45/79, νά υποχρεώσει τήν Ευρωπαϊκή 
Οικονομική Κοινότητα νά καταθάλει στίς ενάγουσες επιχειρήσεις, ὡς ἀποζη­
μίωση γιά τίς προκληθεῖσες λόγω παραβιάσεως τῆς ἀρχής τῆς ἰσότητος ζημίες, 
τά προκύπτοντα ἀπό τήν μετατροπή τῶν λογιστικών μονάδων σέ FF ποσά — 
καί τά όποια ὀφείλονται στίς ἐν λόγω ἑταιρίες δυνάμει τῆς συναφθείσης τόν 
'Ιανουάριο τοῦ 1981 συμφωνίας μέ τά εναγόμενα ὄργανα — βάσει τῆς ἰσοτιμίας 
πού 'ίσχυε στίς 4 'Οκτωβρίου 1979, εντόκως πρός 6 % ἀπό τῆς ἐν λόγω ημερομη­
νίας, κατόπιν ἀφαιρέσεως τῶν ήδη καταβληθέντων, ὡς προσωρινή ἀποζημίωση, 
στίς επιχειρήσεις. 
Ὅσον άφορᾶ τά δικαστικά έξοδα, οἱ διάδικοι ζητοῦν ἀπό τό Δικαστήριο νά 
καθορίσει τό ὕψος τους γιά τίς διαδικαστικές πράξεις πού διενήργησαν οἱ ενά­
γουσες μέχρι επιτεύξεως τῆς μερικής συμφωνίας τόν 'Ιανουάριο τοῦ 1981 ἐπί τοῦ 
ποσοῦ τῆς εκπεφρασμένης σέ λογιστικές μονάδες ἀποζημιώσεως. Οἱ ενάγουσες 
καθορίζουν τό ποσό τῶν δικαστικών εξόδων κατ' ἀποκοπήν χωρίς νά προσδιορί­
ζουν τά διάφορα κεφάλαια. Ἐτσι, ζητούν ὡς δικαστικά έξοδα τά ἀκόλουθα 
ποσά: 45 000 FF στην υπόθεση 64/76, 42 500 FF στην υπόθεση 113/76, 57 000 FF 
στην υπόθεση 167/78, 40 000 FF στην υπόθεση 239/78, 100 000 FF στην υπόθεση 
27/79, 86 500 FF στην υπόθεση 28/79 καί 10 000 FF στην υπόθεση 45/79. Τό 
Συμβούλιο θεωρεί υπερβολικά τά αιτούμενα ποσά, κυρίως ἄν ληφθεί ὑπ᾿ ὄψη ὅτι 
πρόκειται περί ταυτοσήμων υποθέσεων πού ἀπετέλεσαν ἀντικείμενο τῶν ιδίων 
χειρισμών. 
Θεωρώ δικαιολογημένη τήν ἀνωτέρω παρατήρηση τοῦ Συμβουλίου. Προκειμένου 
ἀκριβώς περί ταυτοσήμων υποθέσεων θεωρώ δίκαιο νά καθορισθοῦν τά ὀφειλό­
μενα σέ κάθε επιχείρηση ποσά γιά τά δικαστικά έξοδα, στά όποια ὑπεβλήθησαν 
μέχρι τόν 'Ιανουάριο 1981, ὡς έξης: 31 500 FF στην υπόθεση 64/76, 29 760 FF 
στην υπόθεση 113/76, 39 900 FF στην υπόθεση 167/78, 28 000 FF στην υπόθεση 
1760
DUMORTIER / ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ 
239/78, 70 000 FF στην υπόθεση 27-/79, 60 550 FF στην υπόθεση 28/79 καί 
7 000 FF στην ὑπόθεση 45/79, λαμβάνοντας ἀσφαλώς ὑπ' όψη την διαφορετική 
ἀξία κάθε υποθέσεως. 
Τέλος, ως πρός τά δικαστικά έξοδα, στά όποια υπεβλήθησαν οἱ ενάγουσες μετά 
τόν 'Ιανουάριο 1981, πρέπει νά τά φέρει τό Συμβούλιο βάσει τῆς ἀρχής κατά τήν 
ὁποία τά έξοδα φέρει ὁ ἡττώμενος διάδικος. Τό ζήτημα τοῦ ύψους τους θά εξε­
τασθεί καί κριθεί μεταγενεστέρως στην περίπτωση πού οἱ διάδικοι δέν καταλή­
ξουν σέ συμφωνία ἐπ' αὐτοῦ. 
1761