Voorlopige editie
CONCLUSIE VAN ADVOCAAT-GENERAAL
T. ĆAPETA
van 12 maart 2026 (1)
Zaak C‑681/24
Europese Commissie
tegen
Tsjechische Republiek
„ Niet-nakoming – Artikel 258 VWEU – Ruimte van vrijheid, veiligheid en recht – Judiciële samenwerking in strafzaken – Richtlijn 2013/48/EU – Recht op toegang tot een advocaat in een strafprocedure – Artikel 3, lid 3, onder b) – Recht op aanwezigheid van een advocaat bij het verhoor – Artikel 3, lid 6 – Tijdelijke afwijking – Nationale wetgeving op grond waarvan verdachten of beklaagden kunnen worden verhoord zonder een advocaat indien deze niet binnen een bepaald tijdsbestek verschijnt – Onjuiste omzetting”
I.      Inleiding
1.        De onderhavige zaak betreft een niet-nakomingsprocedure krachtens artikel 258 VWEU die de Europese Commissie tegen de Tsjechische Republiek heeft aangespannen omdat zij niet heeft voldaan aan haar Unierechtelijke verplichtingen om een aantal bepalingen van richtlijn 2013/48/EU(2) betreffende het recht op toegang tot een advocaat in een strafprocedure op correcte wijze om te zetten.
2.        Deze zaak vindt haar oorsprong in wezen in een fundamenteel verschil van inzicht tussen de Commissie en de Tsjechische Republiek (en Hongarije, dat in deze procedure heeft geïntervenieerd) over de uitlegging van het recht op toegang tot een advocaat en afwijkingen van dat recht, zoals neergelegd in artikel 3, leden 3 en 6, van die richtlijn.
3.        Bij het Hof komt een soortgelijke vraag aan de orde in zaak C‑660/24, Commissie/Hongarije, waarin ik ook vandaag conclusie neem.
II.    Toepasselijke bepalingen
A.      Unierecht
4.        Artikel 3 van richtlijn 2013/48, met het opschrift „Recht op toegang tot een advocaat in een strafprocedure”, bepaalt:
„1.      De lidstaten zorgen ervoor dat de verdachten of beklaagden recht hebben op toegang tot een advocaat, op een zodanig moment en op zodanige wijze dat de betrokken personen hun rechten van verdediging in de praktijk daadwerkelijk kunnen uitoefenen.
[...]
3.      Het recht op toegang tot een advocaat houdt het volgende in:
a)       de lidstaten zorgen ervoor dat de verdachten of beklaagden het recht hebben de advocaat die hen vertegenwoordigt onder vier ogen te ontmoeten en met hem te communiceren, ook voordat zij door de politie of een andere rechtshandhavingsautoriteit of rechterlijke instantie worden verhoord;
b)      de lidstaten zorgen ervoor dat de verdachten of beklaagden het recht hebben dat hun advocaat bij het verhoor aanwezig is en daaraan daadwerkelijk kan deelnemen. Deze deelname geschiedt overeenkomstig procedures in het nationale recht, mits die procedures de daadwerkelijke uitoefening en de essentie van het desbetreffende recht onverlet laten. Wanneer een advocaat aan het verhoor deelneemt, wordt het feit dat dergelijke deelname heeft plaatsgevonden, geregistreerd door gebruik te maken van de registratieprocedure overeenkomstig het recht van de betrokken lidstaat;
[...]
6.      In uitzonderlijke omstandigheden kunnen de lidstaten, uitsluitend in de fase van het voorbereidende onderzoek, tijdelijk afwijken van de toepassing van de in lid 3 vastgestelde rechten, indien en voor zover, gelet op de bijzondere omstandigheden van het geval, een of meer van de volgende dwingende redenen zulks rechtvaardigen:
a)      indien er sprake is van een dringende noodzaak om ernstige negatieve gevolgen voor het leven, de vrijheid of de fysieke integriteit van een persoon te voorkomen;
b)      indien onmiddellijk optreden door de onderzoeksautoriteiten noodzakelijk is om te voorkomen dat de strafprocedure substantiële schade wordt toegebracht.”
B.      Tsjechisch recht
5.        § 76 van zákon č. 141/1961 Sb., o trestním řízení soudním (trestní řád) [wet nr. 141/1961 betreffende de strafvordering (wetboek van strafvordering)], zoals gewijzigd (hierna: „wetboek van strafvordering”) bepaalt het volgende:
„[...]
(3)      De politiedienst die de arrestatie heeft verricht verhoort de gearresteerde persoon en stelt een verslag op van het verhoor, waarin plaats, tijdstip en omstandigheden van de arrestatie alsmede de persoonlijke gegevens van de gearresteerde persoon en de gronden voor de arrestatie worden vermeld.
(4)      De politiedienst die de arrestatie heeft verricht of waaraan de persoon die op heterdaad op het plegen van een strafbaar feit werd betrapt volgens lid 2 is overgedragen, stelt die persoon onmiddellijk in vrijheid zodra de verdenkingen zijn weggenomen of de gronden voor de arrestatie om enige andere reden zijn vervallen. Wanneer de gearresteerde persoon niet wordt vrijgelaten, stuurt de politiedienst de openbare aanklager het verslag van het verhoor van die persoon, vergezeld van een kopie van de beslissing om strafvervolging in te stellen en ander bewijsmateriaal, zodat de openbare aanklager zo nodig om inbewaringstelling kan verzoeken. De politiedienst
dient het verzoek onverwijld in, zodat de persoon die krachtens dit wetboek is gearresteerd binnen 48 uur na de arrestatie voor de rechter kan worden geleid; anders moet deze worden vrijgelaten.
[...]
(6)      De gearresteerde verdachte
heeft het recht te verzoeken dat een advocaat bij het in lid 3 bedoelde verhoor aanwezig is, tenzij de advocaat niet kan worden bereikt binnen het in lid 4 bedoelde tijdsbestek.”
III. Precontentieuze procedure en procedure bij het Hof
6.        Op 23 september 2021 heeft de Commissie overeenkomstig artikel 258 VWEU de Tsjechische Republiek een aanmaningsbrief gestuurd waarin zij aangaf dat een aantal bepalingen van richtlijn 2013/48, waaronder
artikel 3, lid 6, onder b), ervan, niet correct waren omgezet, en heeft zij die lidstaat uitgenodigd om binnen twee maanden opmerkingen in te dienen.
7.        Op 23 november 2021 heeft de Tsjechische Republiek
op die brief geantwoord en de argumenten van de Commissie bestreden.
8.        Op 28 september 2023 heeft de Commissie de Tsjechische Republiek een met redenen omkleed advies gezonden, waarin zij met name aanvoerde dat artikel 3, lid 6, onder b), van richtlijn 2013/48 nog steeds niet op correcte wijze was omgezet, en heeft zij de Tsjechische Republiek uitgenodigd om binnen twee maanden na ontvangst van het advies daaraan gevolg te geven.
9.        Op 24 november 2023 heeft de Tsjechische Republiek op het met redenen omkleed advies geantwoord, waarbij zij erbij bleef dat zij artikel 3, lid 6, onder b), van richtlijn 2013/48 correct had omgezet.
10.      Derhalve heeft de Commissie krachtens artikel 258 VWEU, bij op 15 oktober 2024 ingediend verzoekschrift, het onderhavige beroep ingesteld bij het Hof. Zij verzoekt het Hof
om:
–        vast te stellen dat de Tsjechische Republiek
is tekortgeschoten in haar verplichtingen krachtens artikel 3, lid 6, juncto artikel 3, lid 3, van richtlijn 2013/48, doordat zij deze bepalingen niet correct heeft omgezet, en
–        de Tsjechische Republiek te verwijzen in de kosten.
11.      In haar verweer van 31 december 2024 verzoekt de Tsjechische Republiek het Hof om:
–        het beroep ongegrond te verklaren, en
–        de Commissie te verwijzen in de kosten.
12.      De Commissie en de Tsjechische Republiek hebben voorts op 12 februari 2025 en op 20 maart 2025 een repliek respectievelijk een dupliek ingediend.
13.      Op 30 januari 2025 gaf de president van het Hof Hongarije toestemming om in de onderhavige zaak te interveniëren aan de zijde van de Tsjechische Republiek.
14.      Gezien de punten van overeenstemming tussen de onderhavige zaak en zaak C‑660/24, Commissie/Hongarije, heeft het Hof krachtens artikel 77 van zijn Reglement van de procesvoering in de twee zaken een gemeenschappelijke pleitzitting gehouden. Deze zitting, waar de Commissie, de Tsjechische Republiek en Hongarije pleidooi hebben gehouden, vond plaats op 10 december 2025.
IV.    Analyse
15.      Mijn analyse bestaat uit twee hoofddelen. Ten eerste acht ik het dienstig om enige opmerkingen vooraf te maken over richtlijn 2013/48 en de plaats daarvan in de ruimte van vrijheid, veiligheid en recht (RVVR) (onder A). Ten tweede zal ik de grief betreffende schending van artikel 3, lid 6, gelezen in samenhang met artikel 3, lid 3, van richtlijn 2013/48 bespreken (onder B).
16.      Op basis van die analyse ben ik tot de conclusie gekomen dat die grief gegrond is.
A.      Opmerkingen vooraf betreffende richtlijn 2013/48 en de RVVR
17.      Om te beginnen heeft de Europese Unie, zoals ik in mijn eerdere conclusies(3) heb opgemerkt, een aantal richtlijnen vastgesteld die zijn gebaseerd op de in artikel 82, lid 2, onder b), VWEU neergelegde bevoegdheid van de Europese Unie om minimumvoorschriften vast te stellen inzake de rechten van personen in strafprocedures. Het gaat om zes richtlijnen, waaronder richtlijn 2013/48(4).
18.      Deze richtlijnen worden soms aangeduid als de „routekaartrichtlijnen”, aangezien ze in gang zijn gezet door de resolutie van de Raad van 2009 over een routekaart ter versterking van de procedurele rechten van verdachten en beklaagden in een strafprocedure(5). Deze resolutie werd goedgekeurd door het programma van Stockholm van de Europese Raad betreffende de RVVR(6), waarin wordt bevestigd dat „[d]e bescherming van de rechten van verdachten en beklaagden in strafzaken [...] een fundamentele waarde van de Unie [is], en van essentieel belang om het onderlinge vertrouwen tussen de lidstaten en het vertrouwen van de burgers in de Unie in stand te houden”(7).
19.      Zoals ook tot uitdrukking komt
in de overwegingen van richtlijn 2013/48(8),
wordt de vaststelling van gemeenschappelijke minimumvoorschriften inzake de rechten van personen in de strafvordering in die richtlijnen dan ook gemotiveerd met de versterking van het wederzijdse vertrouwen van de lidstaten in elkaars strafrechtstelsels als „de basis van de wederzijdse erkenning, die op haar beurt is verheven tot hoeksteen van de totstandkoming van de ruimte van vrijheid, veiligheid en recht”(9).
Dergelijke voorschriften hebben tevens tot doel om belemmeringen voor het vrije verkeer van burgers in de Europese Unie weg te nemen, en om voort te bouwen op de maatstaven voor het recht op een eerlijk proces en de rechten van de verdediging die met name worden gewaarborgd bij artikel 47 en artikel 48, lid 2, van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie (hierna: „Handvest”), alsmede bij vergelijkbare bepalingen van artikel 6 van het Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens en de fundamentele vrijheden (EVRM).(10)
20.      Richtlijn 2013/48 stelt gemeenschappelijke minimumvoorschriften vast inzake het recht van verdachten en beklaagden om toegang tot een advocaat te hebben in alle stadia van een strafprocedure.(11) Dat recht is een fundamenteel vereiste voor een eerlijk proces(12) en draagt ertoe bij dat andere strafprocesrechtelijke rechten worden geëerbiedigd.(13)
21.      Het recht op toegang tot een advocaat in een strafprocedure is neergelegd in artikel 3
van richtlijn 2013/48.
22.      Artikel 3, lid 1, van richtlijn 2013/48 legt het „fundamentele beginsel” neer dat verdachten en beklaagden recht hebben op toegang tot een advocaat, op een zodanig moment en op zodanige wijze dat ze hun rechten van verdediging in de praktijk daadwerkelijk kunnen uitoefenen.(14)
23.      Dat beginsel wordt uitgewerkt in artikel 3, lid 2, van richtlijn 2013/48 met betrekking tot het moment vanaf wanneer dat recht dient te gelden, waaronder bij het verhoor door de autoriteiten.(15)
24.      Dat beginsel wordt verder uitgewerkt in artikel 3, lid 3, van richtlijn 2013/48, dat de inhoud van het recht op toegang tot een advocaat afbakent. Met name schrijft artikel 3, lid 3, onder a), voor dat de lidstaten ervoor moeten zorgen dat verdachten en beklaagden het recht hebben om de advocaat die hen vertegenwoordigt onder vier ogen te ontmoeten en met hem te communiceren, ook voordat zij worden verhoord(16), terwijl zij volgens artikel 3, lid 3, onder b), ervoor moeten zorgen dat verdachten en beklaagden het recht hebben dat hun advocaat bij het verhoor aanwezig is en daaraan daadwerkelijk kan deelnemen(17).
25.      Volgens artikel 3, lid 6, van richtlijn 2013/48 kunnen de lidstaten
„in uitzonderlijke omstandigheden” en „uitsluitend in de fase van het voorbereidende onderzoek” tijdelijk afwijken van het in artikel 3, lid 3, ervan vervatte recht wanneer dat wordt gerechtvaardigd door „de bijzondere omstandigheden van het geval” en door de volgende „dwingende redenen”: a) „een dringende noodzaak om ernstige negatieve gevolgen voor het leven, de vrijheid of de fysieke integriteit van een persoon te voorkomen”, of b) „indien onmiddellijk optreden door de onderzoeksautoriteiten noodzakelijk is om te voorkomen dat de strafprocedure substantiële schade wordt toegebracht”. Tijdelijke afwijkingen op grond van artikel 3, lid 6, van richtlijn 2013/48 dienen ook steeds te voldoen aan de bij artikel 8 van die richtlijn gestelde algemene voorwaarden.(18)
26.      De kern van de onderhavige zaak is gelegen in de verschillende opvatting van de Commissie, enerzijds, en de Tsjechische Republiek en Hongarije, anderzijds, over wat het recht op toegang tot een advocaat en de eventuele afwijkingen van dat recht inhouden.
27.      Alvorens de standpunten van partijen in meer detail uiteen te zetten, zij opgemerkt dat de Commissie het recht op toegang tot een advocaat als neergelegd in richtlijn 2013/48 in wezen opvat als een vereiste dat een advocaat in beginsel bij het verhoor aanwezig is, en dat uitzonderingen op die regel (d.w.z.
gevallen waarin verdachten of beklaagden buiten aanwezigheid van een advocaat verhoord mogen worden) alleen zijn toegestaan in de situaties bedoeld in artikel 3, lid 6, van die richtlijn. Verder mogen die personen onder de in artikel 9 daarvan omschreven voorwaarden afstand doen van het recht op aanwezigheid van een advocaat. De Tsjechische Republiek en Hongarije betogen daarentegen dat die personen het recht op toegang tot een advocaat hebben genoten wanneer hun de gelegenheid is gegeven om een advocaat te laten komen. In die redenering vormt de mogelijkheid om het verhoor aan te vangen wanneer de advocaat niet binnen een bepaald tijdsbestek is verschenen, geen afwijking van het recht op toegang tot een advocaat.
B.      Grief inzake schending van artikel 3, lid 6, gelezen in samenhang met artikel 3, lid 3, van richtlijn 2013/48
1.      Samenvatting van de argumenten van partijen
28.      De Commissie stelt dat de Tsjechische Republiek
artikel 3, lid 6, gelezen in samenhang met artikel 3, lid 3, van richtlijn 2013/48 onjuist heeft omgezet, omdat
§ 76, lid 6, van het wetboek van strafvordering (hierna: „litigieuze Tsjechische wetgeving”) de autoriteiten in het algemeen toestaat om verdachten of beklaagden buiten aanwezigheid van hun advocaat te verhoren
terwijl niet is voldaan aan de voorwaarden van artikel 3, lid 6, van die richtlijn. Volgens § 76
kunnen deze personen tijdens het voorbereidend onderzoek door de autoriteiten worden verhoord zonder toegang te hebben tot een advocaat, wanneer de advocaat niet binnen het gestelde tijdsbestek verschijnt. De mogelijkheid dat een verhoor zonder advocaat plaatsvindt is dus gekoppeld aan het enkele feit dat de advocaat niet binnen een bepaalde tijd kan worden bereikt, zonder enige concrete beoordeling of dit verhoor op grond van de in artikel 3, lid 6, van richtlijn 2013/48 genoemde dwingende redenen noodzakelijk is.(19)
29.      De Commissie benadrukt onder meer dat het standpunt van de Tsjechische Republiek – dat het om het recht op toegang tot een advocaat te waarborgen volstaat dat de betrokkene in de gelegenheid is gesteld om contact op te nemen met een advocaat en een advocaat uit te kiezen die het verhoor kan bijwonen – in strijd is met artikel 3, lid 3, onder b), van richtlijn 2013/48, dat duidelijk verwijst naar beide aspecten van het recht op toegang tot een advocaat, te weten de aanwezigheid van de advocaat en diens daadwerkelijke deelname aan het verhoor. Uit artikel 3, lid 1, van richtlijn 2013/48 volgt dat er geen situaties bestaan waarin de betrokkene wordt ondervraagd buiten de aanwezigheid van een advocaat, behalve wanneer de lidstaten gebruik hebben gemaakt van de tijdelijke afwijking van artikel 3, lid 6, van die richtlijn of wanneer de betrokkene afstand van dat recht heeft gedaan in overeenstemming met artikel 9 daarvan.
30.      Volgens de Commissie rechtvaardigt de verplichting om de verdachte binnen 48 uur in vrijheid te stellen niet dat die persoon zonder een advocaat dient te worden verhoord, en beschikken de nationale autoriteiten over andere mogelijkheden om eventueel misbruik dat het verloop van de strafprocedure belemmert aan te pakken, bijvoorbeeld door een andere advocaat in te schakelen die wel beschikbaar is om de persoon tijdens het verhoor bij te staan. Zoals de Commissie ter terechtzitting heeft benadrukt, is de litigieuze Tsjechische wetgeving in strijd met richtlijn 2013/48, ongeacht of deze verenigbaar zou worden geacht met de rechtspraak van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM).
31.      De Tsjechische Republiek betoogt dat de litigieuze Tsjechische wetgeving verenigbaar is met artikel 3, lid 3, van richtlijn 2013/48 en dat deze geen afwijking vormt in de zin van artikel 3, lid 6, daarvan. Artikel 3, lid 3, onder b), van die richtlijn vereist niet dat
de lidstaten verzekeren dat ondervragingen van verdachten of beklaagden altijd in aanwezigheid van een advocaat moeten plaatsvinden. Het draagt de lidstaten integendeel slechts op om ervoor te zorgen dat die personen in de gelegenheid werden gesteld om contact te zoeken met een advocaat en dat de gekozen advocaat bij het verhoor aanwezig mocht zijn.
32.      Volgens de Tsjechische Republiek
zou er sprake zijn van een afwijking als bedoeld in artikel 3, lid 6, van richtlijn 2013/48 wanneer de betrokkene geen advocaat zou mogen aanwijzen om bij het verhoor aanwezig te zijn. Indien de betrokkene echter wel de gelegenheid had om een advocaat te kiezen, maar die om welke reden dan ook niet aanwezig kon zijn, is er geen sprake van een dergelijke afwijking. Dat is precies de situatie die wordt bestreken door de litigieuze Tsjechische wetgeving, die volledig strookt met
artikel 3, lid 3, onder b),
van die richtlijn, aangezien het de procedures van het nationale recht zijn die, in de uitzonderlijke situatie waarin een gearresteerde persoon zich bevindt, vereisen dat deze persoon binnen 48 uur wordt verhoord en dat hij over voldoende mogelijkheden beschikt om een advocaat te kiezen die bij het verhoor aanwezig zal zijn.(20) De Tsjechische Republiek voegt hieraan toe dat, zelfs indien die wetgeving zou worden geacht af te wijken van artikel 3, lid 3, onder b), deze wel zou voldoen aan artikel 3, lid 6, aangezien deze wetgeving
i) alleen in uitzonderlijk dringende gevallen toepassing vindt, ii) van toepassing is om een ernstig risico voor de strafprocedure te voorkomen, en iii) een individuele beoordeling vereist door de bevoegde autoriteiten, waarbij de specifieke omstandigheden in acht worden genomen.
33.      De Tsjechische Republiek benadrukt onder meer dat die nationale wetgeving een waarborg vormt in specifieke en uitzonderlijke zaken waarin een verdachte opzettelijk een advocaat uitzoekt die niet beschikbaar is, en aldus in feite zijn recht om een advocaat te kiezen misbruikt om te worden vrijgelaten en aan de arm der wet te ontkomen. Haar standpunt is tevens in overeenstemming met de rechtspraak van het EHRM(21), die een situatie waarin de betrokken persoon niet met een advocaat kan communiceren als problematisch aanmerkt, maar niet de situatie waarin een bepaalde handeling buiten de aanwezigheid van een advocaat plaatsvindt, met name wanneer dat komt doordat de betrokkene een bepaalde advocaat wil krijgen die op dat moment niet beschikbaar is. Zoals de Tsjechische Republiek ter terechtzitting heeft benadrukt, sluit richtlijn 2013/48, gelet op de formulering en de totstandkomingsgeschiedenis ervan, alsmede de vergelijking met richtlijn 2016/800 met betrekking tot kinderen, niet uit dat verdachten of beklaagden buiten de aanwezigheid van een advocaat worden verhoord, en gaat richtlijn 2013/48 niet verder dan de rechtspraak van het EHRM, aangezien de bepalingen ervan met die rechtspraak corresponderen en de totstandkomingsgeschiedenis geen aanwijzingen van het tegendeel bevat.
34.      Hongarije voegt hieraan toe dat richtlijn 2013/48, door de formulering van artikel 3, lid 3, onder b) („overeenkomstig procedures in het nationale recht”), de mogelijkheid om het recht op aanwezigheid van een advocaat af te bakenen en te verduidelijken binnen de werkingssfeer van het nationale recht brengt, en dat aan dat vereiste wordt voldaan wanneer de nationale wetgeving verzekert dat verdachten of beklaagden over voldoende mogelijkheden beschikken om een advocaat te kiezen die bij het verhoor aanwezig zal zijn. Zou in alle gevallen de daadwerkelijke aanwezigheid van
een advocaat moeten worden gewaarborgd, dan zou dat kunnen leiden tot misbruik en belemmeringen voor het goede verloop van strafprocedures en de rechten van verdachten en beklaagden kunnen aantasten. Zoals Hongarije ter terechtzitting heeft aangegeven, legt de rechtspraak van het EHRM
geen absoluut aanwezigheidsvereiste op.
2.      Beoordeling
35.      Zoals ik hierboven (zie de punten 26 en 27 van deze conclusie) al kort heb toegelicht, blijkt uit de argumenten van partijen dat de grief zijn oorsprong vindt in het verschil van opvatting over de betekenis van de bepalingen van richtlijn 2013/48. Het geschil draait dus om de uitlegging van artikel 3, leden 3 en 6, van richtlijn 2013/48 en de vraag hoe het in artikel 3, lid 3, onder b), van die richtlijn neergelegde recht op toegang tot een advocaat bij het verhoor dient te worden opgevat. Die vraagstukken zijn in de rechtspraak van het Hof nog niet rechtstreeks aan de orde gekomen.
36.      Mijns inziens moet – gelet op de bewoordingen, totstandkomingsgeschiedenis, context en doelstellingen van richtlijn 2013/48, alsmede de rechtspraak van het EHRM – de door de Commissie voorgestane opvatting van artikel 3, leden 3 en 6, van richtlijn 2013/48 en de onderlinge verhouding tussen de leden 3 en 6 van dat artikel, worden bevestigd.
a)      Bewoordingen
37.      Als een van de onderdelen van het in artikel 3, lid 3, van richtlijn 2013/48 neergelegde recht op toegang tot een advocaat bepaalt onder b) van dat lid uitdrukkelijk dat de lidstaten ervoor moeten zorgen dat verdachten of beklaagden „het recht hebben dat hun advocaat bij het verhoor aanwezig is en daaraan daadwerkelijk kan deelnemen”(22).
38.      Voorts staat in overweging 25 van richtlijn 2013/48 te lezen dat „[d]e lidstaten [...] ervoor [dienen] te zorgen dat verdachten of beklaagden het recht hebben dat hun advocaat aanwezig is en daadwerkelijk kan deelnemen aan het verhoor door de politie of een andere rechtshandhavingsautoriteit of rechterlijke instantie, inclusief tijdens de hoorzittingen voor de rechtbank”(23).
39.      Zoals ook de Commissie heeft aangegeven, moet onder „aanwezigheid” mijns inziens fysieke aanwezigheid worden verstaan, dat wil zeggen dat verdachten of beklaagden het recht hebben dat hun advocaat persoonlijk aanwezig is wanneer zij door de autoriteiten worden verhoord.(24)
40.      Hieruit volgt dat artikel 3, lid 3, onder b), van richtlijn 2013/48 voorziet in een algemeen recht voor verdachten of beklaagden op aanwezigheid van hun advocaat terwijl zij worden verhoord door de autoriteiten. Dat recht is evenwel niet absoluut en er kan derhalve, zoals bepaald in die richtlijn, van dit recht tijdelijk worden afgeweken op grond van artikel 3, lid 6, van die richtlijn of afstand worden gedaan ingevolge artikel 9.
41.      Zoals het Hof heeft geoordeeld zijn de tijdelijke afwijkingen in richtlijn 2013/48 uitputtend opgesomd.(25)
42.      Zoals aangegeven door de Commissie, en anders dan betoogd door
de Tsjechische Republiek, is het duidelijk dat de litigieuze Tsjechische wetgeving niet voldoet aan alle voorwaarden voor een mogelijke tijdelijke afwijking als bedoeld in artikel 3, lid 6, onder b), in samenhang met artikel 8 van richtlijn 2013/48. Zoals de Commissie heeft aangetoond, is namelijk duidelijk dat die wetgeving een regel neerlegt die algemeen van toepassing is op situaties waarin de advocaat niet binnen het gestelde tijdsbestek van 48 uur verschijnt, en die zich dus niet beperkt tot individuele gevallen, zoals voorgeschreven bij artikel 3, lid 6,
van die richtlijn. Ook is niet gebleken dat
moet worden aangetoond dat er sprake is van „dwingende redenen” die specifiek verband houden met „een dringende noodzaak om ernstige negatieve gevolgen voor het leven, de vrijheid of de fysieke integriteit van een persoon te voorkomen”, of waarin „onmiddellijk optreden door de onderzoeksautoriteiten noodzakelijk is om te voorkomen dat de strafprocedure substantiële schade wordt toegebracht”.
43.      Daarom is de litigieuze Tsjechische wetgeving, die ondervraging van verdachten of beklaagden buiten aanwezigheid van hun advocaat in het algemeen toestaat op de loutere grond dat de advocaat niet in staat was om te verschijnen binnen een gesteld tijdsbestek van 48 uur, mijns inziens in strijd met artikel 3, lid 3, onder b), gelezen in samenhang met artikel 3, lid 6, van richtlijn 2013/48.(26)
44.      Voorts zij opgemerkt dat, zoals aangegeven door de Commissie en anders dan betoogd door Hongarije, de verwijzing naar het nationale recht in artikel 3, lid 3, onder b), van richtlijn 2013/48 doelt op de daadwerkelijke deelname van de advocaat en niet op de loutere aanwezigheid van de advocaat. Dat blijkt uit de formulering van die bepaling („Deze deelname geschiedt overeenkomstig procedures in het nationale recht”) en overweging 25 van de richtlijn („Die deelname dient te worden uitgeoefend overeenkomstig de procedures in het nationale recht die mogelijk de deelname van een advocaat regelen tijdens het verhoor”).
45.      Dit botst naar mijn mening niet met het feit dat artikel 3, lid 3, onder b), van richtlijn 2013/48 aldus moet worden gelezen dat het zowel de aanwezigheid als de effectieve deelname van een advocaat vereist. Het betekent integendeel dat richtlijn 2013/48 de lidstaten wel enige vrijheid laat ten aanzien van nationale voorschriften waarbij de daadwerkelijke deelname van een advocaat nader wordt geregeld (met inachtneming van het vereiste dat die voorschriften „de daadwerkelijke uitoefening en de essentie van het desbetreffende recht onverlet laten”), maar niet wanneer het gaat om diens aanwezigheid, aangezien krachtens artikel 3, lid 3, onder b), van die richtlijn de regel is dat verdachten of beklaagden recht hebben op toegang tot een advocaat bij het verhoor. Aanwezigheid betekent aanwezigheid, en de advocaat is hetzij aanwezig, hetzij afwezig.
46.      De verwijzing in artikel 3, lid 3, onder b), van richtlijn 2013/48 naar „hun advocaat” dient niet aldus te worden opgevat dat daarmee steeds de advocaat wordt bedoeld die door verdachten of beklaagden is aangewezen. Deze formulering staat er niet aan in de weg dat, zoals de Commissie heeft opgemerkt, de autoriteiten van de lidstaat mogelijk misbruik van het recht op toegang tot een advocaat, dat het verloop van de strafprocedure kan belemmeren, kunnen tegengaan door ervoor te zorgen dat die personen een advocaat wordt toegewezen om hen bij het verhoor bij te staan, in de plaats van de advocaat van hun eigen keuze, die niet aanwezig kon zijn. De toegewezen advocaat wordt „hun advocaat”.
b)      Totstandkomingsgeschiedenis
47.       De Tsjechische Republiek betoogde ter terechtzitting dat richtlijn 2013/48 het recht op toegang tot een advocaat regelt, maar niet de verplichte aanwezigheid van een advocaat, en dat uit de totstandkomingsgeschiedenis van die richtlijn blijkt dat er als alternatief ook bepalingen werden voorgesteld betreffende verplichte aanwezigheid van een advocaat, waarvoor echter uiteindelijk niet is gekozen. Het feit dat deze bepalingen betreffende verplichte aanwezigheid van een advocaat zijn verworpen, betekent volgens de Tsjechische Republiek dat richtlijn 2013/48 niet vereist dat er altijd een advocaat bij het verhoor aanwezig moet zijn.
48.      Mijns inziens berust het betoog van de Tsjechische Republiek op een onjuiste opvatting van het vereiste van verplichte aanwezigheid van een advocaat.
49.      In het kader van de totstandkomingsgeschiedenis van richtlijn 2013/48(27) is in de door de Commissie verrichte effectbeoordeling inderdaad een beleidsoptie voorgesteld waarbij procesvertegenwoordiging in alle gevallen verplicht zou worden gesteld. Dat betekende dat verdachten of beklaagden altijd behoorden te worden bijgestaan door een advocaat, in de zin dat afstand van dat recht niet is toegestaan. De verplichte aard van de procesvertegenwoordiging betekent dus dat afstand van het recht niet mogelijk is. Uiteindelijk is evenwel gekozen voor de beleidsoptie dat afstand kan worden gedaan van het recht op toegang tot een advocaat indien gemeenschappelijke minimumvoorschriften in acht worden genomen.
50.      Daarom moet, anders dan de Tsjechische Republiek betoogt, het begrip „verplichte aanwezigheid van een advocaat” worden onderscheiden van het algemeen recht op toegang tot een advocaat.
51.      Uit de bepalingen van richtlijn 2013/48(28) blijkt dat de
verplichte aanwezigheid van een advocaat betekent dat de verdachte of beklaagde geen afstand kan doen van het recht op toegang tot een advocaat en altijd een advocaat moet hebben, terwijl het recht op toegang tot een advocaat in artikel 3, lid 3, van die richtlijn betekent dat een verdachte of beklaagde in het algemeen recht heeft op een advocaat, en met name op diens aanwezigheid bij het verhoor volgens artikel 3, lid 3, onder b), maar dat het mogelijk is om van dat recht afstand te doen, mits de vereisten van artikel 9 in acht zijn genomen (of er overeenkomstig artikel 3, lid 6, tijdelijk van kan worden afgeweken). Met andere woorden, het feit dat artikel 3, lid 3, onder b), niet voorziet in de verplichte aanwezigheid van een advocaat doet geen afbreuk aan het in het algemeen aan verdachten of beklaagden toegekende recht op de aanwezigheid van een advocaat bij het verhoor, tenzij zij daarvan in overeenstemming met artikel 9 afstand hebben gedaan.
52.      Hieraan kan worden toegevoegd dat de vraag of op de advocaat moet worden gewacht alvorens het verhoor aan te vangen, in de Raad aan de orde is geweest, en dat is voorgesteld om in de richtlijn een bepaling dienaangaande op te nemen, die zou verwijzen naar de rechtsstelsels van de lidstaten.(29) De voorgestelde bepalingen werden evenwel geschrapt toen de onderhandelingen met het Europees Parlement werden afgerond.(30)
53.      Hoewel de totstandkomingsgeschiedenis geen uitsluitsel biedt, verzet deze zich niet tegen de uitlegging dat de wetgever beoogde te verzekeren dat verdachten en beklaagden in beginsel het recht moeten hebben dat hun advocaat bij het verhoor aanwezig is.
c)      Context
54.      Andere bepalingen van richtlijn 2013/48 en van andere „routekaartrichtlijnen” lijken de door de Commissie voorgestane uitlegging van artikel 3, lid 3, onder b), van die richtlijn, gelezen in samenhang met artikel 3, lid 6,
ervan, te staven.
55.      Met name, zoals reeds opgemerkt in punt 22 van deze conclusie, maakt artikel 3, lid 1, van richtlijn 2013/48 het algemene beginsel duidelijk dat de lidstaten ervoor dienen te zorgen dat verdachten en beklaagden recht hebben op toegang tot een advocaat „op een zodanig moment en op zodanige wijze dat de betrokken personen hun rechten van verdediging in de praktijk daadwerkelijk kunnen uitoefenen”. Gelezen in samenhang met artikel 2, lid 1, van die richtlijn, betekent dit dat de lidstaten verplicht zijn ervoor te zorgen dat dat recht zonder uitzondering „in de praktijk daadwerkelijk” in alle stadia van de strafprocedure wordt uitgeoefend. Mijns inziens, en zoals de Commissie ook heeft aangegeven, zou de mogelijkheid voor de autoriteiten om een verdachte of beklaagde buiten aanwezigheid van diens advocaat te verhoren, louter op de grond dat de advocaat niet binnen het gestelde tijdsbestek is verschenen, de daadwerkelijke uitoefening van de rechten van de verdediging in de praktijk ernstig kunnen ondermijnen.
56.      De Tsjechische Republiek heeft ter terechtzitting betoogd dat het feit dat richtlijn 2013/48 niet voorschrijft dat altijd een advocaat aanwezig moet zijn bij het verhoor, mede wordt gestaafd door een vergelijking met richtlijn 2016/800 betreffende kinderen die verdachten of beklaagden zijn in een strafprocedure (zie punt 17 van deze conclusie). De Tsjechische Republiek wijst erop dat de lidstaten volgens artikel 6, lid 2, van richtlijn 2016/800 ervoor moeten zorgen dat kinderen bijstand krijgen van een advocaat, en dat zij volgens artikel 6, lid 4, onder b), ervoor moeten zorgen dat kinderen bij het verhoor bijstand krijgen van een advocaat. Volgens de Tsjechische Republiek is het feit dat blijkens die bepalingen de aanwezigheid van een advocaat bij het verhoor daar verplicht is en dat richtlijn 2016/800 in die bepalingen voorziet wegens de kwetsbaarheid van kinderen, een aanwijzing dat het hier een afwijking betreft van het algemene regiem van richtlijn 2013/48. Indien de verplichte aanwezigheid van een advocaat immers al was ingevoerd bij richtlijn 2013/48, zou het logischerwijs niet nodig zijn om die verplichting speciaal op te nemen in richtlijn 2016/800 voor een bepaalde categorie verdachten of beklaagden.
57.      Ook dit betoog berust mijns inziens op een onjuiste opvatting van het vereiste van verplichte aanwezigheid van een advocaat.
58.      Het is juist dat richtlijn 2016/800, anders dan richtlijn 2013/48, voorziet in de verplichte aanwezigheid van een advocaat bij het verhoor op grond van de bijzondere situatie dat kinderen kwetsbaar zijn en niet altijd in staat om een strafprocedure volledig te begrijpen en te volgen.(31) Zoals hierboven reeds is besproken, betekent de verplichte aanwezigheid van een advocaat bij het verhoor echter dat daarvan geen afstand mag worden gedaan; dit is derhalve niet hetzelfde als het algemene recht op aanwezigheid van een advocaat bij het verhoor, waarvan wel afstand kan worden gedaan.
d)      Doelstellingen
59.      Zoals hierboven, in deel IV.A van deze conclusie, is opgemerkt, draagt richtlijn 2013/48 bij tot de totstandkoming van de RVVR door de vaststelling van een aantal gemeenschappelijke minimumvoorschriften inzake het recht op toegang tot een advocaat in een strafprocedure, met het doel het wederzijdse vertrouwen van de lidstaten in elkaars strafrechtsstelsel, alsmede het vertrouwen van de burgers van de Unie terwijl zij zich door de Unie bewegen, te bevorderen. Volgens het reeds genoemde programma van Stockholm is de richtlijn niet alleen bedoeld om het recht op toegang tot een advocaat in een strafprocedure in alle lidstaten te codificeren, maar om dit te versterken.
60.      Gelet hierop, zou een uitlegging van richtlijn 2013/48 waarin een lidstaat verdachten of beklaagden mag verhoren zonder dat ze recht hebben op de aanwezigheid van hun advocaat daarbij, louter omdat de advocaat niet binnen een tijdsbestek van 48 uur is verschenen, mijns inziens een ondermijning betekenen van de doelstellingen van richtlijn 2013/48 om in de gehele Europese Unie een gemeenschappelijk niveau van het recht op een eerlijk proces voor verdachten of beklaagden te verzekeren.
e)      Rechtspraak van het EHRM
61.      Ter staving van hun standpunt beroepen de Tsjechische Republiek en Hongarije zich op de rechtspraak van het EHRM. Eerstgenoemde lidstaat betoogde ter terechtzitting met name dat richtlijn 2013/48 overeenstemt met de vereisten uit de rechtspraak van het EHRM.
62.      Benadrukt moet worden dat de grief is gebaseerd op een beweerde schending van artikel 3, leden 3 en 6, van richtlijn 2013/48. De vraag of de litigieuze Tsjechische wetgeving in overeenstemming is met artikel 6 EVRM, zoals uitgelegd in de rechtspraak van het EHRM, is derhalve niet bepalend.
63.      Wat dat betreft heb ik al in eerdere conclusies toegelicht(32) dat de verplichting om de „routekaartrichtlijnen” uit te leggen in overeenstemming met de grondrechten, betekent dat de in een specifieke richtlijn vervatte rechten geen beperktere bescherming kunnen bieden dan wordt gewaarborgd door het Handvest en het EVRM, maar niet betekent dat de Uniewetgeving geen meeromvattende rechten kan toekennen. Met andere woorden, aangezien het EVRM ingevolge artikel 52, lid 3, van het Handvest het minimale beschermingsniveau vertegenwoordigt(33), moet elke uitlegging van de richtlijn in kwestie resulteren in ten minste het beschermingsniveau van dat Verdrag, maar kan de door de Unie verleende bescherming wel ruimer zijn.
64.      Toegepast op de onderhavige zaak betekent dit dat, wat de uitlegging van de rechtspraak van het EHRM ook is, dit niet hoeft te betekenen dat een uitlegging van de bepalingen van richtlijn 2013/48 geen verdergaand beschermingsniveau kan vereisen.
65.      Anders dan betoogd door de Tsjechische Republiek en Hongarije, lijkt de rechtspraak van het EHRM echter te staven dat ook het EVRM de fysieke aanwezigheid van een advocaat vereist.
66.      Het EHRM heeft geoordeeld dat het bij artikel 6, lid 3, onder c), EVRM beschermde recht dat eenieder die wordt beschuldigd van een strafbaar feit daadwerkelijk kan worden verdedigd door een advocaat, in de context van een strafprocedure een van de fundamentele kenmerken is van een eerlijk proces.(34)
67.      In verband met het doel van dat recht heeft het EHRM, met name in zijn arrest Beuze tegen België(35), benadrukt dat toegang tot een advocaat in de fase van het voorbereidende onderzoek bijdraagt tot het voorkomen van gerechtelijke dwalingen en bovenal tot de verwezenlijking van de doelstellingen van artikel 6 EVRM, met name de gelijkheid („equality of arms”) van autoriteiten en beklaagden.
Prompte toegang tot een advocaat vormt een belangrijk tegenwicht tegen de kwetsbaarheid van personen die door de politie worden vastgehouden en heeft tevens een preventieve werking als fundamentele waarborg tegen de uitoefening van dwang en geweld jegens verdachten door de politie. Bovendien is in de fase van de politiebewaring en het voorbereidende onderzoek een van de voornaamste taken van de advocaat ervoor te zorgen dat het recht van de beklaagde om te zwijgen en geen voor hem bezwarende verklaring af te leggen wordt geëerbiedigd; deze rechten vullen aldus het recht op juridische bijstand aan.
68.      Voorts heeft het EHRM in verband met de inhoud van het recht op toegang tot een advocaat geoordeeld dat artikel 6, lid 3, onder c), EVRM niet aangeeft hoe het recht op toegang tot een advocaat wordt uitgeoefend of wat het inhoudt. Hoewel het elke staat de keuze laat met welke middelen deze het recht in zijn rechtsstelsel wenst te waarborgen, dienen de werkingssfeer en de inhoud van dit recht te worden vastgesteld met inachtneming van de doelstelling van het EVRM om concrete en daadwerkelijke rechten te waarborgen.(36)
69.      Om ervoor te zorgen dat het recht op een eerlijk proces voldoende concreet en daadwerkelijk is, vereist artikel 6, lid 1, EVRM dat de politie vanaf het eerste verhoor van de verdachte toegang tot een advocaat verleent.(37)
70.      De aanwijzing van een raadsman garandeert als zodanig niet dat de geboden bijstand doeltreffend is. Daarom moet worden voldaan aan bepaalde minimumvereisten.(38) Ten eerste dienen verdachten vanaf het moment dat zij in hechtenis worden genomen contact met een advocaat te kunnen opnemen; zij moeten derhalve voor zij ondervraagd worden in staat zijn hun advocaat te raadplegen.(39) Ten tweede heeft het EHRM in een aantal zaken geoordeeld dat „verdachten het recht hebben dat hun advocaat fysiek aanwezig is bij de eerste ondervragingen door de politie en bij elk verhoor in de volgende fasen van het voorbereidend onderzoek [...]. Deze fysieke aanwezigheid moet de advocaat in staat stellen om niet louter abstracte, maar concrete en daadwerkelijke bijstand te bieden [...], en met name verzekeren dat geen afbreuk wordt gedaan aan de rechten van verdediging van de ondervraagde verdachte”.(40)
71.      Deze vaststellingen van het EHRM in de zaak Beuze tegen België zijn in latere arresten bevestigd.(41)
72.      Het EHRM heeft verder ook in het arrest Soytemiz tegen Turkije(42) onderstreept dat de aanwezigheid van een advocaat tijdens onderzoekshandelingen, waaronder ondervragingen door de politie, inherent is aan de in artikel 6, lid 3, onder c), EVRM verankerde bescherming, aangezien moeilijk valt in te zien hoe de specifieke diensten die worden geassocieerd met de in artikel 6, lid 3, onder c), EVRM gebruikte term „bijstand van een raadsman”, kunnen worden uitgeoefend zonder dat er een advocaat aanwezig is. Het recht om te worden bijgestaan door een advocaat vereist derhalve niet alleen dat de aanwezigheid van de advocaat wordt toegestaan, maar ook dat hij de verdachte actief mag bijstaan tijdens onder meer de ondervraging door de politie, en zich daarin ook mag mengen, teneinde de eerbiediging van de rechten van de verdachte te verzekeren. Iemand die ervan wordt beschuldigd een strafbaar feit te hebben gepleegd behoort namelijk te kunnen beschikken over het volledige spectrum van diensten die specifiek worden geassocieerd met de bijstand van een raadsman – niet alleen tijdens het proces maar gezien het bijzondere belang van het voorbereidend onderzoek, ook in de aan de strafprocedure voorafgaande fase. Bovendien geldt het recht om te worden bijgestaan door een advocaat tijdens de gehele duur van elk politieverhoor: „De aanwezigheid en actieve bijstand van de advocaat bij het politieverhoor is een belangrijke procedurele waarborg, onder meer om bewijsgaring tegen de wil van de verdachte, door middel van dwang of onderdrukking, te voorkomen, en ter bescherming van de vrijheid die de verdachte heeft om tijdens de ondervraging door de politie te spreken of te zwijgen.”(43)
73.      Het EHRM herinnerde er ook aan dat wanneer een verdachte zijn recht op bijstand van een advocaat inroept, de politie in beginsel verplicht is om zich te onthouden van ondervraging of deze uit te stellen totdat een advocaat aanwezig is en de verdachte kan bijstaan. Hetzelfde geldt ook wanneer de advocaat moet vertrekken – of wordt gevraagd te vertrekken – voordat het verhoor door de politie is afgesloten en voordat de verklaringen zijn voorgelezen en ondertekend.(44)
74.      Zoals de bovenstaande rechtspraak van het EHRM illustreert, ligt de nadruk derhalve op de noodzaak dat verdachten en beklaagden kunnen profiteren van het recht op daadwerkelijke fysieke aanwezigheid van een advocaat bij het verhoor, zoals gewaarborgd door het recht op toegang tot een advocaat ingevolge artikel 6, lid 1 en lid 3, onder c), EVRM.(45) Anders dan door de Tsjechische Republiek en Hongarije wordt betoogd, wijst die rechtspraak er dus op dat de advocaat in beginsel fysiek aanwezig dient te zijn, tenzij beperking van dat recht naar behoren gerechtvaardigd kan worden.
75.      Hieraan kan worden toegevoegd dat sommige door de Tsjechische Republiek en Hongarije ingeroepen arresten van het EHRM niet ter zake lijken te zijn. In de zaak Yoldaş tegen Turkije(46) vond het EHRM geen inbreuk op artikel 6, lid 1 en lid 3, onder c), EVRM toen de verzoeker in die zaak afstand had gedaan van het recht om door een advocaat te worden bijgestaan, en die afstand door het EHRM werd geacht in overeenstemming te zijn met de daarvoor geldende maatstaven. In de zaak Hovanesian tegen Bulgarije(47) stelde het EHRM geen inbreuk op artikel 6, lid 1 en lid 3, onder c), EVRM vast in de situatie waarin het recht van de verzoeker op bijstand van een advocaat tijdens de eerste 24 uur van de politiehechtenis was beperkt, omdat dit in de specifieke omstandigheden gerechtvaardigd werd geacht in het licht van het eerlijke verloop van de procedure in haar geheel. In de grief worden afstand of uitzonderingen op het algemene recht op toegang tot een advocaat niet aan de orde gesteld. In feite laten die twee zaken vooral zien hoe belangrijk het is om de afstand van het recht op toegang tot een advocaat aan voldoende voorwaarden te verbinden, respectievelijk hoe streng het regiem voor tijdelijke afwijkingen in richtlijn 2013/48 is.
76.      In het licht van het bovenstaande is de grief van de Commissie gegrond.
V.      Kosten
77.      Volgens artikel 138, lid 1, van het Reglement van de procesvoering van het Hof wordt, voor zover dit is gevorderd, de in het ongelijk gestelde partij in de kosten verwezen. Volgens artikel 140, lid 1, van dit Reglement dragen lidstaten die in de procedure hebben geïntervenieerd hun eigen kosten. Aangezien de Tsjechische Republiek in het ongelijk is gesteld dient zij bijgevolg overeenkomstig de vordering van de Commissie te worden verwezen in de kosten van de Commissie alsook in haar eigen kosten. Hongarije dient zijn eigen kosten te dragen.
VI.    Conclusie
78.      In het licht van het bovenstaande geef ik het Hof in overweging:
1)       vast te stellen dat de Tsjechische Republiek is tekortgeschoten in haar verplichtingen krachtens artikel 3, lid 6, juncto artikel 3, lid 3, van richtlijn 2013/48/EU van het Europees Parlement en de Raad van 22 oktober 2013 betreffende het recht op toegang tot een advocaat in strafprocedures en in procedures ter uitvoering van een Europees aanhoudingsbevel en het recht om een derde op de hoogte te laten brengen vanaf de vrijheidsbeneming en om met derden en consulaire autoriteiten te communiceren tijdens de vrijheidsbeneming, doordat zij deze bepalingen niet correct heeft omgezet;
2)      de Tsjechische Republiek te verwijzen in haar eigen kosten en in die van de Europese Commissie, en
3)       Hongarije te verwijzen in zijn eigen kosten.
1      Oorspronkelijke taal: Engels.
2      Richtlijn van het Europees Parlement en de Raad van 22 oktober 2013 betreffende het recht op toegang tot een advocaat in strafprocedures en in procedures ter uitvoering van een Europees aanhoudingsbevel en het recht om een derde op de hoogte te laten brengen vanaf de vrijheidsbeneming en om met derden en consulaire autoriteiten te communiceren tijdens de vrijheidsbeneming (PB 2013, L 294, blz. 1).
3      Zie mijn conclusie in de zaak BK (Herkwalificatie van het strafbare feit) (C‑175/22, EU:C:2023:436, met name de punten 22 en 23), en mijn conclusie in de zaak M.S. e.a. (Procedurele rechten van minderjarigen) (C‑603/22, EU:C:2024:157, met name de punten 26‑31).
4      Naast richtlijn 2013/48 zijn dit: richtlijn 2010/64/EU van het Europees Parlement en de Raad van 20 oktober 2010 betreffende het recht op vertolking en vertaling in strafprocedures (PB 2010, L 280, blz. 1); richtlijn 2012/13/EU van het Europees Parlement en de Raad van 22 mei 2012  betreffende het recht op informatie in strafprocedures (PB 2012, L 142, blz. 1); richtlijn (EU) 2016/343 van het Europees Parlement en de Raad van 9 maart 2016 betreffende de versterking van bepaalde aspecten van het vermoeden van onschuld en van het recht om in strafprocedures bij de terechtzitting aanwezig te zijn (PB 2016, L 65, blz. 1); richtlijn (EU) 2016/1919 van het Europees Parlement en de Raad van 26 oktober 2016 betreffende rechtsbijstand voor verdachten en beklaagden in strafprocedures en voor gezochte personen in procedures ter uitvoering van een Europees aanhoudingsbevel (PB 2016, L 297, blz. 1), en richtlijn (EU) 2016/800 van het Europees Parlement en de Raad van 11 mei 2016 betreffende procedurele waarborgen voor kinderen die verdachte of beklaagde zijn in een strafprocedure (PB 2016, L 132, blz. 1).
5      Resolutie van de Raad van 30 november 2009 (PB 2009, C 295, blz. 1).
6      Zie dienaangaande de overwegingen 9 en 10 van richtlijn 2013/48.
7      Europese Raad, Het Programma van Stockholm – Een open en veilig Europa ten dienste en ter bescherming van de burger (PB 2010, C 115, blz. 1), punt 2.4.
8      Zie met name de overwegingen 1‑8 en 12 van richtlijn 2013/48.
9      Conclusie van advocaat-generaal Bot in de zaak Covaci  (C‑216/14, EU:C:2015:305, punt 30). Zie bijvoorbeeld ook het verslag van de Commissie aan het Europees Parlement en de Raad over de uitvoering van richtlijn [2013/48], [COM(2019) 560 final], 26 september 2019, punt 1.1.
10      Zoals het Hof heeft erkend, omvatten het fundamenteel beginsel van effectieve rechterlijke bescherming van rechten, dat opnieuw is bevestigd in artikel 47 van het Handvest, en het begrip „eerlijk proces” in artikel 6 EVRM verschillende elementen, waaronder met name eerbiediging van de rechten van de verdediging en het recht om zich te laten adviseren, verdedigen en vertegenwoordigen. Evenzo is de eerbiediging van de rechten van de verdediging in elke procedure die tot de oplegging van sancties kan leiden, een fundamenteel beginsel van het recht van de Unie, dat is neergelegd in artikel 48, lid 2, van het Handvest. Zie bijvoorbeeld arrest van 15 juli 2021, Commissie/Polen (Tuchtregeling voor rechters) (C‑791/19, EU:C:2021:596, punten 203 en 204).
11      Zie met name de artikelen 1 en 2 en de overwegingen 8, 12 en 57 van richtlijn 2013/48.
12      Zie dienaangaande de conclusie van advocaat-generaal Bobek in de zaak VW (Recht op toegang tot een advocaat bij niet-verschijning) (C‑659/18, EU:C:2019:940, punt 2), en mijn conclusie in de zaak M.S. e.a. (Procedurele rechten van minderjarigen) (C‑603/22, EU:C:2024:157, punt 63).
13      In dat opzicht is het recht op toegang tot een advocaat bijvoorbeeld aangemerkt als de „toegangspoort” [zie Sayers, D., „Article 48 (Criminal Law)” in Peers, S., Hervey, T., Kenner, J., en Ward, A. (eds.), EU Charter of Fundamental Rights: A Commentary, Second Edition,
Hart Publishing, Oxford, 2021, blz. 1413, met name blz. 1450], of de „hoeksteen” (zie Mitsilegas, V., EU Criminal Law, Second Edition,
Hart Publishing, Oxford, 2022, blz. 265) van strafprocesrechtelijke rechten, aangezien het de uitoefening van die andere rechten mogelijk maakt en bijdraagt tot de daadwerkelijke realisering ervan.
14      Zie bijvoorbeeld arresten van 12 maart 2020, VW (Recht op toegang tot een advocaat bij niet-verschijning) (C‑659/18, EU:C:2020:201, punt 31), en 8 mei 2025, Barało (C‑530/23, EU:C:2025:322, punt 59).
15      Zie bijvoorbeeld arresten van 12 maart 2020, VW (Recht op toegang tot een advocaat bij niet-verschijning) (C‑659/18, EU:C:2020:201, punt 31), en 14 mei 2024, Stachev (C‑15/24 PPU, EU:C:2024:399, punt 48).
16      Zie ook overweging 23 van richtlijn 2013/48.
17      Zie ook overweging 25 van richtlijn 2013/48.
18      Zie ook overweging 38 van richtlijn 2013/48.
19      De Commissie verklaarde ter terechtzitting dat de grief is gebaseerd op de gestelde schending van artikel 3, leden 3 en 6, van richtlijn 2013/48, gelezen in samenhang, en dat de litigieuze Tsjechische wetgeving getoetst zou kunnen worden aan de in artikel 3, lid 6, onder a) of onder b), omschreven afwijking, terwijl de in zaak C‑660/24 aan de orde zijnde Hongaarse wetgeving getoetst zou kunnen worden aan de in artikel 3, lid 6, onder b), omschreven afwijking. Dat zou verklaren waarom de Commissie haar grieven in de twee zaken verschillend heeft geformuleerd, maar beslissend is dat elk van die beide wetgevingen veel verder gaat dan de volgens die richtlijn toegestane afwijkingen.
20      De Tsjechische Republiek geeft aan dat de procedure voor aanwijzing van een advocaat door een verdachte wordt beheerst door interne instructie nr. 103/2013 van het directoraat voor de politie, waarin wordt bepaald dat personen tijdig over hun rechten worden ingelicht en worden bijgestaan wanneer zij proberen contact op te nemen met een advocaat van hun keuze, of bij hun keuze van een andere advocaat op de lijst van advocaten van de Tsjechische orde van advocaten of in het telefoonboek.
21      De Tsjechische Republiek verwijst met name naar EHRM, 27 november 2008, Salduz tegen Turkije (CE:ECHR:2008:1127JUD003639102); EHRM, 23 februari 2010, Yoldaş tegen Turkije (CE:ECHR:2010:0223JUD002750304); EHRM, 21 december 2010, Hovanesian tegen Bulgarije (CE:ECHR:2010:1221JUD003181403), en EHRM, 9 november 2018, Beuze tegen België (CE:ECHR:2018:1109JUD007140910).
22      Cursivering van mij.
23      Cursivering van mij.
24      Zoals werd besproken op de terechtzitting – hoewel dit voor de onderhavige zaak niet onmiddellijk relevant is – zou de aanwezigheid van een advocaat in „digitale vorm” dankzij de technologische ontwikkeling kunnen worden aangemerkt als fysieke aanwezigheid, indien een zodanige aanwezigheid vergelijkbaar is met de aanwezigheid van een advocaat „in vlees en bloed”. Dienaangaande merkte de Commissie ter terechtzitting op dat de aanwezigheid van een advocaat via een videoverbinding onder bepaalde omstandigheden, mits wordt voldaan aan de in richtlijn 2013/48 neergelegde voorwaarden, verenigbaar kan zijn met artikel 3, lid 3, onder b), maar dient te worden beschouwd als een uitzondering op en niet als alternatief voor de fysieke aanwezigheid van de advocaat. De Commissie wees er met name op dat de aanwezigheid en deelname van de advocaat per videoverbinding alleen mogelijk mag zijn wanneer de betrokkene zijn recht om zich te verdedigen in de praktijk daadwerkelijk conform artikel 3, lid 1, van die richtlijn kan uitoefenen. Met name zou de betrokkene, na naar behoren te zijn voorgelicht, hiermee moeten instemmen, en dient rekening te worden gehouden met de behoeften van kwetsbare personen en praktische aspecten. Ook Hongarije beschouwt de aanwezigheid van een advocaat in deze vorm als een mogelijkheid, aangezien sinds de corona-epidemie in strafprocedures ruim gebruik wordt gemaakt van de mogelijkheid om mensen op afstand te ondervragen en dit niet per se onverenigbaar is met het recht op een eerlijk proces. De Tsjechische Republiek stelde zich evenwel op het standpunt dat dit toekomstig recht betreft en dat, zou het gebruik van videoverbindingen noodzakelijk worden geacht ter versterking van de rechten op een eerlijk proces, dit dient te worden geregeld via de wetgevende procedure van de Unie.
25      Zie arrest van 12 maart 2020, VW (Recht op toegang tot een advocaat bij niet-verschijning) (C‑659/18, EU:C:2020:201, punten 42‑45), waarin het Hof oordeelde dat de tijdelijke afwijkingen waarin de lidstaten met betrekking tot het recht op toegang tot een advocaat kunnen voorzien, uitputtend zijn opgesomd in artikel 3, leden 5 en 6, van richtlijn 2013/48. Het Hof oordeelde dat een uitlegging van artikel 3 van richtlijn 2013/48 volgens welke de lidstaten op grond daarvan kunnen voorzien in andere dan de daarin limitatief opgesomde afwijkingen op het recht op toegang tot een advocaat, zou indruisen tegen de bewoordingen van die bepaling en tegen de doelstellingen en systematiek van die richtlijn, waardoor dat recht zijn nuttige werking zou verliezen.
26      Een dergelijk standpunt wordt ook gehuldigd door auteurs en in rapporten van deskundigen. Zie in die zin Ogorodova, A., en Spronken, T., „Legal advice in police custody: From Europe to a local police station”, Erasmus Law Review, deel 7, 2014, blz. 191, met name blz. 199; Hodgson, J., „Criminal procedure in Europe’s area of freedom, security and justice: The rights of the suspect”, in Mitsilegas, V., Bergström, M., en Quintel, T. (eds.), Research Handbook on EU Criminal Law, Second Edition, Edward Elgar Publishing, Cheltenham, 2024, blz. 135, met name blz. 155; Europese Union Agency for Fundamental Rights, Rights in practice: access to a lawyer and procedural rights in criminal and European arrest warrant proceedings, Publicatiebureau van de Europese Unie, Luxemburg, 2019, voorstel voor FRA-standpunt 3 en punt 3.3.4.
27      Zie Commission Staff Working Document – Impact Assessment accompanying the Proposal for a Directive of the European Parliament and of the Council on the rights of access to a lawyer and of notification of custody to a third person in criminal proceedings” [SEC(2011) 686 final], 8 juni 2011, met name de punten 5.3 en 6.
28      Zie dienaangaande artikel 3, lid 4, tweede alinea, artikel 9 en de overwegingen 19, 28 en 39‑41 van richtlijn 2013/48.
29      Zie bijvoorbeeld document 7337/12 van de Raad van 9 maart 2012, punt 7 en voorgestelde overweging 19a, en document 10064/12 van de Raad van 16 mei 2012, voorgestelde overweging 20.
30      Zie bijvoorbeeld document 10190/13 van de Raad van 31 mei 2013.
31      Zie artikel 6, lid 4, onder b), en de
overwegingen 25 en 27 van richtlijn 2016/800. Zie ook arrest van 5 september 2024, M.S. e.a. (Procedurele rechten van minderjarigen) (C‑603/22, EU:C:2024:685, punt 106), en mijn conclusie in die zaak (C‑603/22, EU:C:2024:157, punten 67‑71).
32      Zie mijn conclusie in de zaak BK (Herkwalificatie van strafbaar feit) (C‑175/22, EU:C:2023:436, punten 53‑76), en mijn conclusie in de zaak M.S. e.a. (Procedurele rechten van minderjarigen) (C‑603/22, EU:C:2024:157, punt 62).
33      Het is vaste rechtspraak dat, overeenkomstig artikel 52, lid 3, van het Handvest, de in het Handvest vervatte rechten dezelfde inhoud en reikwijdte hebben als de corresponderende rechten die zijn gegarandeerd door het EVRM, hetgeen niet verhindert dat het Unierecht een ruimere bescherming biedt. Bij de uitlegging van de door artikel 47 en artikel 48, lid 2, van het Handvest gewaarborgde rechten moet het Hof dus rekening houden met de corresponderende rechten die worden gewaarborgd door artikel 6 EVRM, zoals uitgelegd door het EHRM, als minimumbeschermingsniveau. Zie bijvoorbeeld arrest van 22 juni 2023, K.B. en F.S. (Ambtshalve vaststelling in strafzaken) (C‑660/21, EU:C:2023:498, punt 41).
34      Zie bijvoorbeeld EHRM, 27 november 2008, Salduz tegen Turkije (CE:ECHR:2008:1127JUD003639102, § 51), en EHRM, 9 november 2018, Beuze tegen België (CE:ECHR:2018:1109JUD007140910, § 123).
35      Zie EHRM, 9 november 2018 (CE:ECHR:2018:1109JUD007140910, §§ 125‑129).
36      Zie EHRM, 27 november 2008, Salduz tegen Turkije (CE:ECHR:2008:1127JUD003639102, § 51), en EHRM, 9 november 2018, Beuze tegen België (CE:ECHR:2018:1109JUD007140910, § 131).
37      Zie EHRM, 27 november 2008, Salduz tegen Turkije (CE:ECHR:2008:1127JUD003639102, § 55), en EHRM, 9 november 2018, Beuze tegen België (CE:ECHR:2018:1109JUD007140910, § 137).
38      Zie EHRM, 9 november 2018, Beuze tegen België (CE:ECHR:2018:1109JUD007140910, §§ 131 en 132).
39      Zie EHRM, 9 november 2018, Beuze tegen België (CE:ECHR:2018:1109JUD007140910, § 133).
40      EHRM, 9 november 2018, Beuze tegen België (CE:ECHR:2018:1109JUD007140910, § 134) (cursivering van mij).
41      Zie bijvoorbeeld EHRM, 23 mei 2019, Doyle tegen Ierland (CE:ECHR:2019:0523JUD005197917, § 74), waarin het EHRM zelfs verwees naar de bepalingen van artikel 3, leden 1-3, van richtlijn 2013/48 als relevant materiaal; zie ook EHRM, 4 juni 2019, Farrugia tegen Malta (CE:ECHR:2019:0604JUD006304113, § 97), en EHRM, 18 januari 2022, Atristain Gorosabel tegen Spanje (CE:ECHR:2022:0118JUD001550815, § 49).
42      Zie EHRM, 27 november 2018 (CE:ECHR:2018:1127JUD005783709, §§ 43 en 44).
43      Zie EHRM, 27 november 2018, Soytemiz tegen Turkije (CE:ECHR:2018:1127JUD005783709, § 45) (cursivering van mij).
44      Zie EHRM, 27 november 2018, Soytemiz tegen Turkije (CE:ECHR:2018:1127JUD005783709, § 46).
45      Zie dienaangaande Giannoulopoulos, D., „Strasbourg jurisprudence, law reform and comparative law: A tale of the right to custodial legal assistance in five countries”, Human Rights Law Review, deel 16, 2016, blz. 103.
46      Zie EHRM, 23 februari 2010 (CE:ECHR:2010:0223JUD002750304, §§ 51‑55).
47      Zie EHRM, 21 december 2010 (CE:ECHR:2010:1221JUD003181403, §§ 32‑44).