62009CP0403
STANOWISKO RZECZNIKA GENERALNEGO
YVES’A BOTA
przedstawione w dniu 9 grudnia 2009 r. (
1
)
Sprawa C-403/09 PPU
Jasna Detiček
przeciwko
Mauriziowi Sgueglii
„Współpraca sądowa w sprawach cywilnych — Sprawy małżeńskie i dotyczące odpowiedzialności rodzicielskiej — Rozporządzenie (WE) nr 2201/2003 — Środki tymczasowe dotyczące prawa do pieczy — Orzeczenie podlegające wykonaniu w państwie członkowskim — Bezprawne uprowadzenie dziecka — Inne państwo członkowskie — Inny sąd — Przyznanie pieczy nad dzieckiem drugiemu rodzicowi — Jurysdykcja — Pilny tryb prejudycjalny”
1.
W niniejszym postępowaniu prejudycjalnym zwrócono się do Trybunału o wypowiedzenie się na temat znaczenia art. 20 rozporządzenia Rady (WE) nr 2201/2003 z dnia 27 listopada 2003 r. dotyczącego jurysdykcji oraz uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach małżeńskich oraz w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej, uchylającego rozporządzenie (WE) nr 1347/2000 (
2
).
2.
Przepis ten przewiduje, że sąd państwa członkowskiego może w tego rodzaju sprawach w przypadkach niecierpiących zwłoki ustanawiać środki tymczasowe, włącznie ze środkami zabezpieczającymi, w odniesieniu do osób lub mienia znajdujących się w tym państwie, nawet jeśli na podstawie rozporządzenia nr 2201/2003 rozpoznanie sprawy co do istoty należy do jurysdykcji sądu innego państwa członkowskiego.
3.
Stan faktyczny przedłożonej mi sprawy przedstawia się następująco. Małżonkowie Jasna Detiček, obywatelstwa słoweńskiego, oraz Maurizio Sgueglia, obywatelstwa włoskiego, mieszkali we Włoszech i mieli córkę. W roku 2007 wszczęli postępowanie rozwodowe we Włoszech i sąd włoski właściwy do rozpoznania sprawy co do istoty postanowił tymczasowo powierzyć pieczę nad dzieckiem ojcu. W tym samym dniu, w którym sąd włoski zarządził środek tymczasowy, matka wyjechała z dzieckiem do Słowenii, gdzie z nim zamieszkała. Następnie wystąpiła do sądu słoweńskiego i uzyskała powierzenie jej pieczy nad córką w ramach środka tymczasowego.
4.
Powstaje pytanie, czy sąd państwa członkowskiego, na którego terytorium znajduje się dziecko, mógł w wyżej opisanych okolicznościach zarządzić tego rodzaju środek tymczasowy na podstawie art. 20 rozporządzenia nr 2201/2003.
5.
W dniu 27 października 2009 r. Trybunał postanowił rozpoznać sprawę w trybie pilnym zgodnie z art. 23a statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej oraz z art. 104b regulaminu Trybunału. W ramach tego postępowania J. Detiček, strona skarżąca w postępowaniu przed sądem krajowym, M. Sgueglia, strona pozwana w postępowaniu przed sądem krajowym, rząd słoweński oraz Komisja Europejska, jako jedyni uprawnieni do przedstawienia uwag, złożyli uwagi na piśmie. Ponadto w dniu 7 grudnia 2009 r. odbyła się rozprawa.
6.
W niniejszym stanowisku rzecznika generalnego zamierzam zaproponować, by Trybunał orzekł, iż art. 20 ust. 1 rozporządzenia nr 2201/2003 należy interpretować — w sytuacji, gdy sąd państwa członkowskiego właściwy do rozpoznania sprawy co do istoty zastosował środek polegający na tymczasowym przyznaniu pieczy nad dzieckiem jednemu z rodziców — w ten sposób, że nie zezwala on sądowi innego państwa członkowskiego po zapadnięciu orzeczenia w pierwszym państwie członkowskim na wydanie orzeczenia, w którym powierza się pieczę nad dzieckiem drugiemu z rodziców.
7.
Przedstawię również, w jaki sposób — moim zdaniem — właściwe przepisy oraz ich wspólny punkt odniesienia, a mianowicie dobro dziecka, organizują współpracę pomiędzy sądami w obrębie wspólnej przestrzeni wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości oraz jej wymagają.
I — Ramy prawne
A — Konwencja haska z 1980 r.
8.
Konwencja dotycząca cywilnych aspektów uprowadzenia dziecka za granicę została sporządzona w Hadze w dniu 25 października 1980 r. (
3
) w ramach światowej organizacji współpracy transgranicznej w sprawach cywilnych i handlowych.
9.
Konwencja ta ustala zasady postępowania stosowane w przypadku uprowadzenia dziecka w celu zagwarantowania jego niezwłocznego powrotu do państwa stałego pobytu oraz zapewnienia ochrony prawa do odwiedzin (
4
).
10.
Artykuł 12 konwencji haskiej z 1980 r. brzmi następująco:
„Jeżeli dziecko zostało bezprawnie uprowadzone lub zatrzymane w rozumieniu artykułu 3, a w chwili wpłynięcia wniosku do władzy sądowej lub administracyjnej umawiającego się państwa, w którym znajduje się dziecko, upłynął okres krótszy niż jeden rok od dnia uprowadzenia lub zatrzymania, zainteresowana władza zarządza niezwłoczne wydanie dziecka.
Władza sądowa lub administracyjna powinna również zarządzić wydanie dziecka, nawet po upływie jednego roku, o którym mowa w ustępie poprzedzającym, chyba że zostało ustalone, że dziecko przystosowało się już do swego nowego środowiska.
[…]”.
11.
Artykuł 13 tej konwencji przewiduje:
„[…] władza sądowa lub administracyjna państwa [członkowskiego, do którego dziecko zostało uprowadzone] nie jest obowiązana zarządzić wydanie dziecka, jeżeli osoba, instytucja lub organizacja sprzeciwiająca się wydaniu dziecka wykaże, że:
a)
osoba, instytucja lub organizacja opiekująca się dzieckiem faktycznie nie wykonywała prawa do opieki w czasie uprowadzenia lub zatrzymania albo zgodziła się lub później wyraziła zgodę na uprowadzenie lub zatrzymanie; lub
b)
istnieje poważne ryzyko, że powrót dziecka naraziłby je na szkodę fizyczną lub psychiczną albo w jakikolwiek inny sposób postawiłby je w sytuacji nie do zniesienia.
Władza sądowa lub administracyjna może również odmówić zarządzenia powrotu dziecka, jeżeli stwierdzi, że dziecko sprzeciwia się powrotowi oraz że osiągnęło ono wiek i stopień dojrzałości, przy którym właściwe jest uwzględnienie jego opinii.
[…]”.
B — Prawo wspólnotowe
12.
Rozporządzenie nr 2201/2003, które zastępuje rozporządzenie nr 1347/2000, ma na celu ujednolicenie w obrębie przestrzeni wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości zasad regulujących jurysdykcję międzynarodową sądów w sprawach rozwodowych, separacji lub unieważnienia małżeństwa, a także w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej.
13.
Podczas gdy w rozporządzeniu nr 1347/2000 zakres sporów dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej był ograniczony do tych, które mieściły się w ramach spraw o rozwód, separację lub unieważnienie małżeństwa, rozporządzenie nr 2201/2003 rozszerza stosowanie przepisów jurysdykcyjnych na wszystkie orzeczenia dotyczące odpowiedzialności rodzicielskiej, łącznie ze środkami mającymi na celu ochronę dziecka, niezależnie od jakiegokolwiek związku z postępowaniem w sprawach małżeńskich (
5
).
14.
Zgodnie z art. 1 ust. 1 lit. b) rozporządzenia nr 2201/2003 ma ono zastosowanie bez względu na rodzaj sądu w sprawach cywilnych dotyczących: przyznawania, wykonywania, przekazywania, pełnego lub częściowego pozbawienia odpowiedzialności rodzicielskiej.
1. Ogólna zasada jurysdykcyjna i odstępstwa
15.
Powołując się na dobro dziecka, rozporządzenie nr 2201/2003 określa kryterium bliskości jako zasadę ogólną ustalania właściwości miejscowej sądów, zaraz jednak wprowadza od niej wyjątki, w szczególności w niektórych przypadkach zmiany miejsca zamieszkania, wynikające z art. 8, 9, 10 i 12 tego rozporządzenia.
16.
I tak art. 8 ust. 1 wspomnianego rozporządzenia przewiduje, że sądem właściwym do orzekania w sprawach odpowiedzialności rodzicielskiej jest sąd państwa członkowskiego miejsca zwykłego pobytu dziecka w chwili wniesienia pozwu lub wniosku, przy czym przy braku innych podstaw ustalenia właściwości może się nią stać nawet obecność dziecka — pojęcie, które może się ewentualnie nie pokrywać z pojęciem zwykłego pobytu (
6
).
17.
Wyjątki od tej zasady są dopuszczalne tylko w ściśle określonych przypadkach, kiedy sąd, do którego pierwotnie wniesiono sprawę, pozostaje właściwy, aby uniknąć ryzyka kolizji albo w celu zapewnienia ciągłości postępowania wszczętego zgodnie z prawem według kryterium ustalania właściwości miejscowej określonego w rozporządzeniu nr 2201/2003, gdy żadna strona nie podniosła zarzutu braku właściwości.
18.
Tak właśnie jest w sprawach dotyczących prawa do osobistej styczności z dzieckiem w przypadku zgodnego z prawem przeprowadzenia się dziecka do innego państwa członkowskiego i uzyskania tam przez nie nowego miejsca zwykłego pobytu. W tym przypadku sąd państwa członkowskiego poprzedniego miejsca zwykłego pobytu dziecka pozostaje właściwy przez okres trzech miesięcy po przeprowadzce dla celów dokonania zmiany orzeczenia dotyczącego prawa do osobistej styczności z dzieckiem, wydanego w tym państwie członkowskim przed przeprowadzeniem się (
7
).
19.
Podobnie art. 12 ust. 1 lit. a) i b) rozporządzenia nr 2201/2003 przewiduje prorogację właściwości sądu, do którego wniesiono sprawę o rozwód, separację lub unieważnienie małżeństwa. Zgodnie z powyższym przepisem sąd ten pozostaje właściwy w każdej sprawie dotyczącej odpowiedzialności rodzicielskiej związanej z pozwem lub wnioskiem o rozwód, separację lub unieważnienie małżeństwa, jeżeli na co najmniej jednym z małżonków spoczywa odpowiedzialność rodzicielska w odniesieniu do dziecka, a jurysdykcja tego sądu została wyraźnie lub w inny jednoznaczny sposób uznana przez małżonków i podmioty, na których spoczywa odpowiedzialność rodzicielska, w chwili wszczęcia postępowania. Tak ustalona właściwość powinna ponadto być zgodna z dobrem dziecka. Ustaje ona z chwilą uprawomocnienia się orzeczenia uwzględniającego pozew lub wniosek o rozwód, separację lub unieważnienie małżeństwa lub orzeczeń dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej (
8
).
20.
Jeśli żaden sąd państwa członkowskiego nie ma jurysdykcji zgodnie z art. 8–13 rozporządzenia nr 2201/2003, jurysdykcję określa się w każdym państwie członkowskim według prawa tego państwa (
9
).
21.
Dobro dziecka może także uzasadniać szczególne odstępstwo w formie stwierdzenia braku swojej właściwości przez sąd jednego państwa członkowskiego na rzecz sądu innego państwa członkowskiego.
22.
I tak art. 15 ust. 1 rozporządzenia nr 2201/2003 stanowi:
„[…] sądy państwa członkowskiego, do których jurysdykcji należy rozpoznanie sprawy co do istoty, jeżeli uznają, że sąd innego państwa członkowskiego, z którym dziecko ma szczególny związek, mógłby lepiej osądzić sprawę lub jej określoną część, oraz jeśli jest to zgodne z dobrem dziecka:
a)
zawieszają rozpoznanie sprawy lub odnośnej jej części i wzywają strony do wniesienia pozwu lub wniosku do sądu tego innego państwa członkowskiego […]; lub
b)
wzywają sąd innego państwa członkowskiego do uznania swojej jurysdykcji […]”.
23.
Zgodnie z art. 15 ust. 2 tego rozporządzenia ust. 1 stosuje się: na wniosek jednej ze stron lub z urzędu, lub na wniosek sądu innego państwa członkowskiego, z którym dziecko ma szczególny związek (
10
), przy czym w dwóch ostatnich przypadkach przekazanie sprawy następuje tylko, jeśli zostało zaakceptowane przez co najmniej jedną ze stron.
2. Zasady obowiązujące w szczególnym przypadku bezprawnego uprowadzenia dziecka
24.
W przypadku bezprawnego uprowadzenia dziecka nadal obowiązują zasady ustanowione w konwencji haskiej z 1980 r. Jednakże uzupełniają je przepisy rozporządzenia nr 2201/2003, które mają pierwszeństwo przed postanowieniami konwencji (
11
).
25.
Artykuł 2 pkt 11 wspomnianego rozporządzenia stanowi:
„Na użytek niniejszego rozporządzenia:
[…]
»bezprawne uprowadzenie albo zatrzymanie dziecka« oznacza uprowadzenie lub zatrzymanie dziecka, jeżeli:
a)
narusza to prawo do pieczy nad dzieckiem, które na mocy orzeczenia, z mocy prawa lub poprzez prawnie wiążące porozumienie przysługuje zgodnie z prawem państwa członkowskiego, w którym dziecko bezpośrednio przed uprowadzeniem lub zatrzymaniem miało zwykły pobyt [miejsce zwykłego pobytu];
oraz
b)
pod warunkiem że prawo pieczy nad dzieckiem było, wspólnie lub samemu, faktycznie wykonywane [wykonywano faktycznie, wspólnie lub samemu,] w czasie uprowadzenia lub zatrzymania dziecka lub byłoby wykonywane, gdyby uprowadzenie lub zatrzymanie nie nastąpiło. Za wspólne wykonywanie pieczy nad dzieckiem uznaje się sytuację, gdy jeden podmiot odpowiedzialności rodzicielskiej na mocy orzeczenia lub z mocy prawa nie może stanowić o miejscu pobytu dziecka bez zgody innego podmiotu odpowiedzialności rodzicielskiej”.
26.
Jeśli chodzi o jurysdykcję sądów, art. 10 rozporządzenia nr 2201/2003 przewiduje, że pozostaje właściwy sąd państwa członkowskiego, w którym dziecko miało miejsce zwykłego pobytu przed uprowadzeniem.
27.
Natomiast zgodnie z kryterium bliskości jurysdykcja zostaje przekazana sądom państwa członkowskiego, na którego terytorium dziecko uzyskało nowe miejsce zwykłego pobytu, jeżeli:
a)
każda z osób, instytucji lub innych jednostek sprawujących pieczę nad dzieckiem przyzwoliła na uprowadzenie lub zatrzymanie;
lub
b)
dziecko przebywało w tym państwie członkowskim przez co najmniej rok od chwili, w której osoba, instytucja lub inna jednostka sprawująca pieczę nad dzieckiem dowiedziała się lub powinna była się dowiedzieć o miejscu jego pobytu, dziecko zadomowiło się w swoim nowym otoczeniu oraz spełniony jest jeden z następujących warunków:
i)
w ciągu roku od chwili, w której sprawujący pieczę nad dzieckiem dowiedział się lub powinien był się dowiedzieć o miejscu pobytu dziecka, nie został złożony żaden pozew lub wniosek o powrót dziecka do właściwych organów państwa członkowskiego, do którego dziecko zostało uprowadzone lub w którym jest zatrzymane;
ii)
pozew lub wniosek o powrót wniesiony przez sprawującego pieczę nad dzieckiem został cofnięty, a żaden nowy wniosek nie został złożony w terminie określonym w ppkt i);
iii)
postępowanie przed sądem w państwie członkowskim, na którego terytorium dziecko miało miejsce zwykłego pobytu bezpośrednio przed bezprawnym uprowadzeniem lub zatrzymaniem, zostało zakończone zgodnie z art. 11 ust. 7;
iv)
sądy państwa członkowskiego, na którego terytorium dziecko miało miejsce zwykłego pobytu bezpośrednio przed bezprawnym uprowadzeniem lub zatrzymaniem, wydały orzeczenie o prawie do pieczy nad dzieckiem, w którym nie zarządziły powrotu dziecka.
28.
Artykuł 11 rozporządzenia nr 2201/2003 jest zatytułowany „Powrót dziecka”. Zgodnie z jego ust. 1, jeżeli osoba sprawująca pieczę nad dzieckiem wnosi pozew lub wniosek do właściwych organów państwa członkowskiego o wydanie orzeczenia na podstawie konwencji haskiej z 1980 r. w celu doprowadzenia do powrotu dziecka bezprawnie uprowadzonego, stosuje się ust. 2–8.
29.
W szczególności zgodnie z art. 11 ust. 6 tego rozporządzenia, jeżeli orzeczenie odmawiające zarządzenia powrotu dziecka zostało wydane przez sąd innego państwa członkowskiego na podstawie art. 13 konwencji haskiej z 1980 r., sąd ten musi przekazać odpis orzeczenia oraz odpowiednich dokumentów właściwemu sądowi lub organowi centralnemu w państwie członkowskim, na którego terytorium dziecko miało miejsce zwykłego pobytu przed jego bezprawnym uprowadzeniem lub zatrzymaniem.
30.
Ponadto na mocy art. 11 ust. 8 rozporządzenia nr 2201/2003 każde późniejsze orzeczenie zarządzające powrót dziecka wydane przez sąd mający jurysdykcję na podstawie tego rozporządzenia jest wykonalne, w celu zapewnienia powrotu dziecka, zgodnie z przepisami rozdziału III sekcja 4 wspomnianego rozporządzenia, w szczególności z art. 40, 42 i 43.
31.
Na podstawie art. 42 rozporządzenia nr 2201/2003 takie orzeczenie zarządzające powrót dziecka jest uznawane i podlega wykonaniu w innym państwie członkowskim bez potrzeby przeprowadzania postępowania o stwierdzenie wykonalności oraz bez możliwości sprzeciwienia się uznaniu.
32.
W tym celu takie orzeczenie powinno zostać poświadczone w państwie członkowskim pochodzenia. Sąd, który ma poświadczyć orzeczenie zarządzające powrót dziecka, wystawia zaświadczenie tylko w razie łącznego spełnienia trzech przesłanek. Z art. 42 ust. 2 akapit pierwszy lit. a), b) i c) rozporządzenia nr 2201/2003 wynika bowiem, że zaświadczenie może zostać wystawione tylko, jeżeli dziecko miało możliwość bycia wysłuchanym, chyba że jest to niewłaściwe ze względu na jego wiek i poziom dojrzałości, jeżeli strony miały możliwość bycia wysłuchanymi oraz jeżeli wydając orzeczenie, sąd uwzględnił podstawy i środki dowodowe, na podstawie których wydano orzeczenie odmawiające zarządzenia powrotu dziecka.
3. Przepisy wspólne dla spraw o rozwód, separację lub unieważnienie małżeństwa oraz spraw dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej
33.
W celu rozwiązania problemów w przypadkach niecierpiących zwłoki art. 20 ust. 1 rozporządzenia nr 2201/2003 przewiduje, że sądy państwa członkowskiego mogą ustanawiać środki tymczasowe, włącznie ze środkami zabezpieczającymi, w odniesieniu do osób lub mienia znajdujących się na terytorium tego państwa członkowskiego, nawet jeśli co do istoty właściwy jest sąd innego państwa członkowskiego.
34.
Środki te tracą moc na podstawie art. 20 ust. 2 tego rozporządzenia, gdy sąd właściwy do rozpoznania sprawy co do istoty podjął środki, jakie uważa za właściwe.
4. Uznawanie i wykonywanie orzeczeń w sprawach małżeńskich oraz w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej
35.
Zgodnie z art. 21 ust. 1 rozporządzenia nr 2201/2003 orzeczenia wydane w jednym państwie członkowskim są uznawane w innych państwach członkowskich bez potrzeby przeprowadzania specjalnego postępowania. Artykuł 21 ust. 3 tego rozporządzenia przewiduje, że każda strona może wystąpić z wnioskiem o ustalenie, że orzeczenie podlega lub nie podlega uznaniu.
36.
Podstawy nieuznania wydanego orzeczenia dotyczącego odpowiedzialności rodzicielskiej są określone w art. 23 wspomnianego rozporządzenia. Takie orzeczenie nie jest uznawane w szczególności, jeżeli uznanie jest oczywiście sprzeczne z porządkiem publicznym lub jeżeli orzeczenie zostało wydane bez zapewnienia dziecku możliwości bycia wysłuchanym.
37.
Ponadto zgodnie z art. 24 rozporządzenia nr 2201/2003 jurysdykcja sądu państwa członkowskiego pochodzenia nie może być badana (
12
).
38.
Wreszcie w art. 28 ust. 1 wspomnianego rozporządzenia wskazano, że „[o]rzeczenie w sprawie wykonywania odpowiedzialności rodzicielskiej wobec dziecka wydane w jednym państwie członkowskim oraz w tym państwie wykonalne i które zostało doręczone, jest wykonywane w innym państwie członkowskim, jeżeli jego wykonalność w tym państwie została stwierdzona na wniosek którejkolwiek zainteresowanej strony”. Ponadto każda ze stron może wnieść środek zaskarżenia od orzeczenia rozstrzygającego o wniosku o stwierdzenie wykonalności (
13
).
5. Współpraca między organami centralnymi w sprawach odpowiedzialności rodzicielskiej
39.
Na podstawie art. 53 rozporządzenia nr 2201/2003 każde państwo członkowskie wyznacza jeden organ centralny lub większą liczbę organów centralnych, które pomagają w stosowaniu tego rozporządzenia. Ich zadaniem jest udostępnianie informacji o krajowych przepisach prawnych i postępowaniach oraz podejmowanie środków w celu poprawy stosowania wspomnianego rozporządzenia i wzmocnienia współpracy pomiędzy poszczególnymi organami centralnymi państw członkowskich (
14
).
40.
Artykuł 55 tego rozporządzenia przewiduje, że organy centralne podejmują wszelkie odpowiednie czynności w celu zbierania i wymiany informacji na temat sytuacji dziecka, toczących się postępowań, które mają związek z odpowiedzialnością rodzicielską, oraz wydanych orzeczeń dotyczących dziecka. W szczególności zaś powinny podejmować wszelkie odpowiednie czynności w celu ułatwienia kontaktowania się sądów dla stosowania art. 11 ust. 6 i 7 oraz art. 15 wspomnianego rozporządzenia.
C — Prawo krajowe
41.
Artykuł 411 ust. 1 Zakon o pravdnem postopku (kodeksu postępowania cywilnego) (
15
) stanowi, że w toku postępowania w sprawach małżeńskich oraz dotyczących stosunków między rodzicami a dziećmi sąd może ustanowić na wniosek strony lub z urzędu środki tymczasowe dotyczące pieczy i utrzymania wspólnych dzieci, jak też środki tymczasowe dotyczące pozbawienia lub ograniczenia prawa do kontaktów, lub sposobu wykonywania prawa do kontaktów.
42.
Zgodnie z art. 411 ust. 3 tego kodeksu takie środki tymczasowe ustanawiane są na podstawie przepisów ustawy regulującej postępowanie zabezpieczające.
43.
Zgodnie z art. 267 Zakon o izvršbi in zavarovanju (ustawy o postępowaniu wykonawczym i zabezpieczającym) (
16
) środek tymczasowy może być ustanowiony przed wszczęciem postępowania sądowego, w jego toku lub też po jego zakończeniu, dopóty nie nastąpiło wykonanie.
44.
Artykuł 105 ust. 3 Zakon o zakonski zvezi in družinskih razmerjih (ustawy o związkach małżeńskich i stosunkach rodzinnych) (
17
) stanowi, że jeżeli rodzice pomimo pomocy służb opieki społecznej nie zgadzają się w sprawach pieczy nad dziećmi i ich wychowania, sąd na wniosek jednego lub obojga rodziców rozstrzyga o powierzeniu pieczy nad wszystkimi dziećmi i ich wychowania jednemu z nich lub o powierzeniu pieczy nad niektórymi z dzieci i ich wychowania jednemu z rodziców, a pieczy nad pozostałymi dziećmi i ich wychowania drugiemu z rodziców. Sąd może ponadto rozstrzygnąć z urzędu, że pieczę nad wszystkimi lub niektórymi z dzieci i ich wychowanie powierza się innej osobie.
II — Stan faktyczny sprawy przed sądem krajowym i pytania prejudycjalne
45.
J. Detiček, obywatelstwa słoweńskiego, i M. Sgueglia, obywatelstwa włoskiego, są małżeństwem i przez 25 lat mieszkali w Rzymie. Ich córka, Antonella, obywatelstwa słoweńskiego, urodziła się w dniu 6 września 1997 r.
46.
Postępowanie rozwodowe zostało wszczęte przed Tribunale ordinario di Tivoli (sąd powszechny w Tivoli) (Włochy). Postanowieniem z dnia 25 lipca 2007 r. sąd ten postanowił tymczasowo przyznać wyłączną pieczę nad wspólnym dzieckiem obojga małżonków M. Sgueglii oraz umieścić je w internacie placówki sióstr kalasancjuszek w Rzymie.
47.
Z akt sprawy przekazanych Trybunałowi przez Višje sodišče v Mariboru (sąd odwoławczy w Mariborze) wynika, że sędzia Tribunale ordinario di Tivoli nie chciał przyznać tymczasowej pieczy nad dzieckiem J. Detiček, ponieważ była ona niezdolna do odróżnienia interesu wspólnego dziecka obojga małżonków od swojego własnego interesu. Co więcej — według sądu włoskiego — Antonella odmawiała kontaktów ze swoim ojcem. W związku z powyższym sąd postanowił powierzyć tymczasowo pieczę M. Sgueglii i umieścić Antonellę w internacie, aby została wyłączona z konfliktu rodziców. Ponadto w postanowieniu sądu włoskiego uściślono, że to sama J. Detiček zaproponowała i wybrała internat.
48.
Tego samego dnia, w którym wydano wspomniane postanowienie, J. Detiček z córką opuściły Włochy i pojechały do Poljčane, w Słowenii, gdzie obecnie nadal mieszkają.
49.
Na podstawie orzeczenia Okrožno sodišče v Mariboru (sądu okręgowego w Mariborze) (Słowenia) z dnia 22 listopada 2007 r., utrzymanego w mocy orzeczeniem Vrhovno sodišče (sądu najwyższego) (Słowenia) z dnia 2 października 2008 r., stwierdzono wykonalność postanowienia Tribunale ordinario di Tivoli z dnia 25 lipca 2007 r. na terytorium Republiki Słowenii, a postępowanie wykonawcze toczy się przed Okrajno sodišče v Slovenski Bistrici (sądem rejonowym w Slovenskiej Bistricy) (Słowenia) w celu wydania dziecka ojcu i umieszczenia go w internacie w Rzymie. Wykonanie to zostało zawieszone do czasu zakończenia postępowania głównego.
50.
W dniu 28 listopada 2008 r. J. Detiček wystąpiła do Okrožno sodišče v Mariboru z wnioskiem o zastosowanie środka tymczasowego w celu przyznania jej pieczy nad dzieckiem.
51.
Postanowieniem z dnia 9 grudnia 2008 r. Okrožno sodišče v Mariboru uwzględnił żądanie J. Detiček i przyznał jej tymczasowo pieczę nad Antonellą. Sąd uzasadnił wydane orzeczenie zmianą okoliczności faktycznych oraz dobrem dziecka, przy czym sąd odsyłający nie przedstawił dokładniej tych okoliczności.
52.
Jednakże z dokumentów skierowanych do Trybunału, a w szczególności z postanowienia z dnia 9 grudnia 2008 r. wynika, że miały miejsce następujące zmiany okoliczności faktycznych. Obecnie Antonella zadomowiła się już w Słowenii. Sąd słoweński uważa, że powrót do Włoch i umieszczenie w internacie byłoby sprzeczne z jej dobrem, gdyż spowodowałoby to nieodwracalny uraz fizyczny i psychiczny. Ponadto sędzia rozmawiał w dniu 1 grudnia 2008 r. z Antonellą, która wyraziła życzenie pozostania z matką.
53.
M. Sgueglia wniósł sprzeciw od wspomnianego postanowienia do tego samego sądu, który to sprzeciw został oddalony postanowieniem z dnia 29 czerwca 2009 r. Sąd uzasadnia ustanowienie środka zabezpieczającego, opierając się na przepisach art. 20 rozporządzenia Rady (WE) nr 2201/2003 w związku z postanowieniami art. 13 konwencji haskiej z 1980 r.
54.
M. Sgueglia wniósł sprzeciw na postanowienie z dnia 29 czerwca 2009 r. do Višje sodišče v Mariboru, który postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:
„1)
Czy sąd Republiki Słowenii […] jest zgodnie z art. 20 rozporządzenia [nr 2201/2003] właściwy, by ustanowić środki [tymczasowe] w przypadku, gdy sąd innego państwa członkowskiego, który na mocy rzeczonego rozporządzenia jest sądem właściwym do rozstrzygnięcia sprawy co do istoty, ustanowił środek [tymczasowy] uznany za wykonalny w […] Słowenii?
2)
W przypadku udzielenia odpowiedzi twierdzącej na powyższe pytanie, czy stosując prawo krajowe (na co zezwala art. 20 rozporządzenia [nr 2201/2003]), sąd słoweński może, ustanawiając środek [tymczasowy] na podstawie art. 20 [tegoż] rozporządzenia […], zmienić lub uchylić prawomocny i wykonalny środek [tymczasowy] ustanowiony przez właściwy na mocy [wspomnianego] rozporządzenia do rozstrzygnięcia sprawy co do istoty sąd innego państwa członkowskiego?”.
III — Analiza
55.
Sąd odsyłający za pomocą pytań prejudycjalnych dąży w istocie do ustalenia, czy art. 20 ust. 1 rozporządzenia nr 2201/2003 można interpretować — w sytuacji, gdy sąd państwa członkowskiego właściwy do rozpoznania sprawy co do istoty zastosował środek polegający na tymczasowym przyznaniu pieczy nad dzieckiem jednemu z rodziców — w ten sposób, że zezwala on sądowi innego państwa członkowskiego po zapadnięciu orzeczenia w pierwszym państwie członkowskim na wydanie orzeczenia, w którym powierza się pieczę nad dzieckiem drugiemu z rodziców.
A — Uwagi wstępne
56.
Tytułem wstępu należy moim zdaniem przedstawić następujące uwagi.
57.
Przede wszystkim, według mnie jest niepodważalne, że pytania przedłożone Trybunałowi wynikają ze sporu powstałego w związku z bezprawnym uprowadzeniem dziecka w rozumieniu rozporządzenia nr 2201/2003.
58.
Z informacji przekazanych Trybunałowi wynika bowiem, że J. Detiček opuściła Włochy, państwo stałego miejsca zamieszkania rodziny, aby udać się do Słowenii wraz ze wspólnym dzieckiem obojga małżonków, Antonellą, wówczas w wieku 10 lat, tego samego dnia, w którym sąd włoski rozpoznający sprawę rozwodową małżonków wydał orzeczenie o tymczasowym przyznaniu pieczy nad Antonellą ojcu, M. Sgueglii. Taka sytuacji trwa do chwili obecnej wbrew woli ojca.
59.
W związku z powyższym, według mnie, zostały spełnione przesłanki ustalone w art. 2 pkt 11 rozporządzenia nr 2201/2003, określającym bezprawne uprowadzenie dziecka jako jego zabranie „narusza[jące] to prawo do pieczy nad dzieckiem, które na mocy orzeczenia […] przysługuje zgodnie z prawem państwa członkowskiego, w którym dziecko bezpośrednio przed uprowadzeniem […] miało zwykły pobyt [miejsce zwykłego pobytu] […], pod warunkiem że prawo pieczy nad dzieckiem było, wspólnie lub samemu, faktycznie wykonywane [wykonywano faktycznie, wspólnie lub samemu,] w czasie uprowadzenia […] dziecka lub byłoby wykonywane, gdyby uprowadzenie lub zatrzymanie nie nastąpiło […]”.
60.
Następnie uważam za niezbędne, by od razu zaznaczyć, że o ile przepisy art. 11 tego rozporządzenia, które określają organizację współpracy sądów w sposób uwzględniający dobro dziecka, mają bez wątpienia zastosowanie w ramach postępowania o stwierdzenie wykonalności, tzn. w sprawie powrotu dziecka, wszczętego przez ojca przed Okrajno sodišče v Slovenski Bistrici, nie mogą stosować się jednakże do postępowania wytoczonego przez matkę przed Okrožno sodišče v Mariboru.
61.
Z art. 11 ust. 1 wspomnianego rozporządzenia wynika bowiem, że powrót dziecka dzięki zastosowaniu powyższego mechanizmu może nastąpić tylko, „[j]eżeli osoba, instytucja lub inna jednostka sprawująca pieczę nad dzieckiem wnosi pozew lub wniosek do właściwych organów państwa członkowskiego o wydanie orzeczenia na podstawie [konwencji haskiej z 1980 r.] w celu doprowadzenia do powrotu dziecka bezprawnie uprowadzonego lub zatrzymywanego w państwie członkowskim innym niż państwo, w którym dziecko bezpośrednio przed bezprawnym uprowadzeniem lub zatrzymaniem miało zwykły pobyt [miejsce zwykłego pobytu]”.
62.
Otóż z informacji przekazanych Trybunałowi wynika, że po pierwsze J. Detiček nie miała prawa do pieczy nawet wspólnej, zgodnie z orzeczeniem Tribunale ordinario di Tivoli wydanym w dniu 25 lipca 2007 r. i wykonalnym na podstawie orzeczenia Vrhovno sodišče z dnia 2 października 2008 r., kiedy w dniu 28 listopada 2008 r. wystąpiła do Okrožno sodišče v Mariboru o przyznanie jej prawa do pieczy, a po drugie, jej wniosek nie dotyczył powrotu Antonelli. Zatem w niniejszej sprawie mamy do czynienia z sytuacją nie tylko różniącą się, lecz wręcz całkowicie rozbieżną z założeniem zawartym w art. 11 ust. 1 rozporządzenia nr 2201/2003.
63.
Zatem problem przedstawiony Trybunałowi należy badać jedynie w świetle autonomicznych przepisów art. 20 tego rozporządzenia.
64.
W rzeczywistości sedno pytania prejudycjalnego zadanego przez sąd krajowy leży w ustaleniu, czy w sytuacji, jaka występuje w sprawie przed sądem krajowym, jest możliwe uzyskanie i spowodowanie uznania za od tej pory obowiązujące orzeczenia sądu wydanego na podstawie art. 20 ust. 1 wspomnianego rozporządzenia przez sąd, w przypadku którego kryterium właściwości miejscowej zostało spełnione dopiero w wyniku bezprawnego uprowadzenia dziecka.
65.
Odpowiedź na to pytanie jest moim zdaniem uzależniona od odpowiedzi na dwa następujące pytania. Po pierwsze, jakie jest — w zakresie problematyki przedstawionej Trybunałowi — główne założenie, na którym opiera się rozporządzenie nr 2201/2003? Po drugie, jakie jest miejsce przepisów art. 20 tego rozporządzenia w mechanizmie stworzonym przez wspomniane rozporządzenie?
B — System stworzony przez rozporządzenie nr 2201/2003 dla szczególnego przypadku bezprawnego uprowadzenia dziecka
66.
Według mnie rozporządzenie nr 2201/2003 opiera się na następujących założeniach.
67.
W pierwszej kolejności należy przypomnieć, że cel, jaki przed nim postawiono, polega na przyczynieniu się do stworzenia prawdziwej wspólnej przestrzeni sądowniczej przez wprowadzenie przepisów jurysdykcyjnych w sprawach małżeńskich oraz w sprawach odpowiedzialności rodzicielskiej, a także przez ułatwienie uznawania i wykonywania orzeczeń w tych sprawach.
68.
W tym celu najważniejsze jest, żeby orzeczenia wydane w państwach członkowskich były wzajemnie uznawane. W istocie — jak zostało uściślone w motywie 2 rozporządzenia nr 2201/2003 — zasada wzajemnego uznawania orzeczeń sądowych została przyjęta jako podstawa dla stworzenia prawdziwej przestrzeni sądowniczej. Z tego powodu uznawanie i wykonywanie orzeczeń opiera się na zasadzie wzajemnego zaufania, a podstawy umożliwiające ich nieuznanie są ograniczone do niezbędnego minimum (
18
).
69.
W drugiej kolejności należy przypomnieć, co zostało podkreślone w samym rozporządzeniu, a mianowicie, że podstawy jurysdykcji, które ustanawia, ukształtowane zostały zgodnie z zasadą dobra dziecka (
19
). Wynika stąd więc — moim zdaniem w sposób jednoznaczny — że podstawy jurysdykcji mające na celu przeciwdziałanie bezprawnym uprowadzeniom dzieci również zostały opracowane w tym duchu.
70.
W przypadku rozwodu małżonków różnych narodowości istniała praktyka, niegdyś zbyt powszechna, polegająca na tym, że ten z rodziców, który chciał sobie zapewnić pieczę nad dzieckiem lub dziećmi, wyjeżdżał z nim lub z nimi, aby się schronić w swoim kraju pochodzenia, i występował do sądu krajowego z wnioskiem o wydanie orzeczenia w sprawie pieczy, lekceważąc w niektórych przypadkach orzeczenia zapadłe w innym państwie.
71.
Konsekwencją takiego stanu rzeczy było zerwanie na długie lata, a nawet ostateczne, kontaktów między dzieckiem a drugim rodzicem, czyli sytuacja, co do której nikt nie może utrzymywać, że jest zgodna z interesem dziecka albo — aby użyć wyrażenia już wcześniej zastosowanego przez Trybunał — z jego dobrem (
20
).
72.
Taka postawa, której wiele przykrych przykładów dostarcza niezbyt odległa przeszłość, a nawet dzisiejsza rzeczywistość, polega na wywołaniu lub na oczekiwaniu ze strony sądu rozpoznającego sprawę przychylnej reakcji, której podłożem jest coś w rodzaju nacjonalizmu sądowego, obecnie absolutnie nie do pogodzenia z pojęciem przestrzeni wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości. W ten sposób dziecko zostałoby bowiem pozbawione najważniejszych i naprawdę podstawowych praw. Poza tym, że jak łatwo się domyślić, presja ze strony rodziny, jakiej jest poddawane, pozbawia dziecko nawet po osiągnięciu wystarczającej dojrzałości swobody wyboru oraz możliwości korzystania z prawa do swobodnego przepływu osób w celu odwiedzenia drugiego z rodziców, przede wszystkim w ten sposób zostaje po prostu ograbione ze swojego podstawowego prawa do utrzymywania naturalnych związków z obydwojgiem rodziców.
73.
Właśnie w celu ukrócenia tych praktyk niezwykle szkodliwych dla dzieci rozporządzenie nr 2201/2003 ustanowiło bezwzględnie obowiązujące przepisy jurysdykcyjne, których pierwszym celem jest powstrzymanie przed zachowaniami prowadzącymi do takich praktyk i faktycznie stanowiącymi jawne naruszenie prawa.
74.
Konkretny zakaz odnoszący się do omawianych praktyk zakłada więc zakaz, i to bezwzględny, tzw. forum shopping. W istocie jedyną skuteczną receptą jest utrzymanie pierwotnie ustalonej właściwości sądu rozpoznającego sprawę co do istoty oraz uznanie jej za niepodważalną.
75.
Właśnie dlatego, moim zdaniem, rozporządzenie nr 2201/2003 po ustaleniu w interesie dziecka ogólnej zasady jurysdykcyjnej opartej na kryterium bliskości (
21
), wprowadza od niej wyjątki, także w imię interesu dziecka, m.in. wyjątek stosowany w przypadku bezprawnego uprowadzenia dziecka.
76.
W takiej sytuacji, określonej i uregulowanej przez art. 10 wspomnianego rozporządzenia, ustala się właściwość na rzecz sądu państwa członkowskiego, na którego terytorium dziecko bezpośrednio przed bezprawnym uprowadzeniem miało miejsce zwykłego pobytu. Ustalenie jurysdykcji sądów państwa członkowskiego, na którego terytorium dziecko się znajduje, jest możliwe tylko, jeśli zabranie dziecka przestanie mieć charakter bezprawny w wyniku uregulowania sytuacji w sposób wyraźny lub dorozumiany w zależności od przypadku określonego w rozporządzeniu.
77.
Artykuł ten przewiduje bowiem sytuacje, w których osoba sprawująca pieczę zezwala na zabranie dziecka (
22
) lub też gdy sąd, którego właściwość została utrzymana z racji bezprawnego charakteru zabrania dziecka, wyda orzeczenie zatwierdzające zabranie dziecka lub ustalające pieczę nad dzieckiem w sposób niepociągający za sobą powrotu dziecka (
23
). Podobnie w sposób dorozumiany omawiany artykuł przewiduje sytuację, w której przez okres roku osoba uprawniona do żądania powrotu dziecka albo nie wystąpiła z odpowiednim żądaniem, albo je wycofała i nie wniosła ponownie sprawy w celu spowodowania powrotu dziecka (
24
). We wszystkich tych przypadkach następuje przekazanie jurysdykcji sądom państwa członkowskiego, do którego dziecko zostało uprowadzone.
78.
W świetle informacji przekazanych Trybunałowi przez sąd krajowy jest oczywiste, że nie miało to miejsca w niniejszej sprawie. Albowiem M. Sgueglia, po złożeniu odpowiedniego wniosku i uzyskaniu uznania orzeczenia sądu włoskiego na terytorium słoweńskim, wniósł sprawę do Okrajno sodišče v Slovenski Bistrici w celu spowodowania powrotu Antonelli w drodze wykonania tego orzeczenia.
79.
W związku z powyższym jest niepodważalne, że zgodnie z rozporządzeniem nr 2201/2003 sąd włoski jest nadal sądem wyłącznie właściwym, co przyznaje zresztą sąd odsyłający.
80.
Właśnie w świetle powyższych wywodów należy teraz udzielić odpowiedzi na pytania prejudycjalne zadane przez sąd krajowy.
C — Miejsce art. 20 rozporządzenia nr 2201/2003 w jego konstrukcji ogólnej
81.
To właśnie to stara się ustalić za pomocą pytań prejudycjalnych sąd krajowy, który zastanawia się w istocie, czy na podstawie art. 20 ust. 1 rozporządzenia nr 2201/2003 — w sytuacji, gdy sąd państwa członkowskiego właściwy do rozpoznania sprawy co do istoty zastosował środek polegający na tymczasowym przyznaniu pieczy nad dzieckiem jednemu z rodziców — sąd innego państwa członkowskiego może po zapadnięciu orzeczenia w pierwszym państwie członkowskim wydać orzeczenie, w którym powierza się pieczę nad dzieckiem drugiemu z rodziców.
82.
Przypominam przede wszystkim, że art. 20 ust. 1 tego rozporządzenia pozwala sądowi, który nie jest właściwy do rozpoznania sprawy co do istoty, na ustanawianie — na zasadzie wyjątku, jeśli wymaga tego sytuacja niecierpiąca zwłoki — środków tymczasowych, włącznie ze środkami zabezpieczającymi, względem mienia lub osób znajdujących się na terytorium tego państwa.
83.
Według mnie przepis ten nie stanowi kryterium ustalania właściwości ogólnej, lecz przyzwolenie na działanie w sytuacji pod podwójną presją niebezpieczeństwa zagrażającego dziecku oraz konieczności podjęcia pilnych czynności, aby je przed nim uchronić.
84.
W istocie, jak podkreśla Komisja w pkt 27 swoich uwag, art. 20 rozporządzenia nr 2201/2003 skutkuje umożliwieniem stosowania lex fori bez względu na kryterium właściwości pierwotnej.
85.
Otóż — jak widzieliśmy — zasady jurysdykcyjne, włącznie z zawartymi w art. 10 tego rozporządzenia, zostały ukształtowane w sposób mający na względzie dobro dziecka. Zastosowanie art. 20 wspomnianego rozporządzenia, który całkowicie odbiega od tych zasad, jest zatem możliwe tylko w wyjątkowo trudnych okolicznościach w bezpośrednim związku z sytuacją dziecka.
86.
Trybunał miał już okazję sprecyzować znaczenie tego przepisu w ww. wyroku w sprawie A. W tamtym wyroku Trybunał orzekł, że stosowanie art. 20 ust. 1 rozporządzenia nr 2201/2003 jest uzależnione od łącznego spełnienia trzech warunków, a mianowicie środki powinny być pilne, powinny być stosowane względem osób lub mienia znajdujących się w państwie członkowskim, w którym ma siedzibę sąd rozstrzygający daną sprawę, i powinny mieć charakter tymczasowy (
25
).
87.
W konkretnej sytuacji, jaka występowała w tamtej sprawie, Trybunał stwierdził, że „[środki tymczasowe zarządzone na podstawie art. 20 ust. 1 rozporządzenia nr 2201/2003] stosowane są względem dzieci, które mając miejsce stałego pobytu w jednym państwie członkowskim, przebywają tymczasowo lub okazjonalnie w drugim państwie członkowskim i znajdują się w sytuacji, która może poważnie zaszkodzić w szczególności ich zdrowiu lub rozwojowi, co uzasadnia natychmiastowe zastosowanie środków ochronnych” (
26
).
88.
Do przykładu podanego przez Trybunał mogę dodać jeszcze inny przykład przedstawiony przez Komisję w Praktycznym przewodniku dotyczącym stosowania rozporządzenia nr 2201/2003 (
27
), który znakomicie według mnie ilustruje mechanizm wprowadzony przez art. 20 tego rozporządzenia.
89.
W przewodniku przedstawiono bowiem przykład rodziny podróżującej samochodem po terytorium państwa członkowskiego innego niż państwo, na którego terytorium mają miejsce zwykłego pobytu. Rodzina ulega wypadkowi, a obydwoje rodzice znajdują się w stanie śpiączki, w związku z czym są niezdolni do wykonywania władzy rodzicielskiej. Organy państwa członkowskiego, w którym przebywa rodzina, muszą pilnie przyjąć środki tymczasowe ochrony dziecka tej pary, które nie ma żadnych krewnych w tym państwie członkowskim. W sytuacji takiej jak w omawianym przykładzie środki te mogą polegać na umieszczeniu dziecka w ośrodku opiekuńczym.
90.
Jest dla mnie całkiem jasne, że taki konieczny wyjątek od ogólnej zasady ustalania właściwości może być uzasadniony jedynie nadzwyczajnymi okolicznościami, takimi jak np. wynikające z bezpośredniego zagrożenia, kiedy zapobieżenie niebezpieczeństwu wymaga pilnych działań w sytuacji, gdy ma się do czynienia ze środowiskiem, które albo samo jest źródłem zagrożenia, albo jest niezdolne, by je zażegnać.
91.
Nie sądzę, abyśmy mieli do czynienia z takim właśnie przypadkiem w sprawie rozpoznawanej w postępowaniu przed sądem krajowym.
92.
Natomiast bez trudu mogę sobie wyobrazić niepokój, jaki musi odczuwać dziecko w sytuacji tego rodzaju, niepokój niestety wspólny wszystkim dzieciom, gdy ich rodzice nawet po rozstaniu nadal prowadzą kłótnie, które rozstanie właśnie miało zakończyć, i uchybiają w ten sposób podstawowemu obowiązkowi rodziców, a mianowicie obowiązkowi chronienia dziecka, również przed konsekwencjami niezgody pomiędzy nimi samymi.
93.
Należy jednak stwierdzić, iż niepokój ten nie wydaje się odpowiadać wyżej przedstawionym kryteriom, określonym jako uzasadniające interwencję sądu nierozpoznającego sprawy co do istoty, zwłaszcza w celu zarządzenia środka, który — obalając rozstrzygnięcie co do istoty sprawy dokonane przez sąd właściwy — ma obowiązywać w jego miejsce.
94.
Wykładnia, jaką proponuję, może się wydawać wyjątkowo zawężająca. Uważam jednak, że tak musi być nie tylko dlatego, że art. 20 ust. 1 rozporządzenia nr 2201/2003 stanowi odstępstwo od zasad jurysdykcyjnych ustalonych przez to rozporządzenie oraz że tradycyjnie wyjątki interpretuje się zawężająco, lecz także dlatego, iż taką wykładnię narzuca konieczność zapewnienia skuteczności tego rozporządzenia.
95.
W istocie, w obliczu konkretnej sytuacji takiej jak występująca w sprawie przed sądem krajowym, która to sytuacja jest dokładnie tym, czego wspomniane rozporządzenie chciało zabronić, wyjątki mogą być interpretowane wyłącznie zawężająco i w żadnym razie nie powinny pełnić roli tylnych drzwi, przez które dawne praktyki mogłyby powrócić. Jest to bowiem w interesie ogólnym wszystkich dzieci mających rodziców, którzy są różnej narodowości i których mogłaby skusić możliwość wykorzystania takich metod, gdyby w wyniku zastosowania zbyt rozszerzającej wykładni wyjątków znaleźli w orzecznictwie podstawy do posłużenia się nimi.
96.
Zresztą, zgodnie z art. 20 ust. 2 rozporządzenia nr 2201/2003 podejmowane środki mogą być wyłącznie tymczasowe i podporządkowane rozstrzygnięciu sprawy co do istoty.
97.
W przypadku przedstawionym Trybunałowi sytuacja jest całkowicie odmienna. Okrožno sodišče v Mariboru, daleki od współdziałania z sądem właściwym do rozpoznania sprawy co do istoty, faktycznie ustawił się we frontalnej opozycji, wydając orzeczenie co do istoty obalające orzeczenie wydane przez sąd właściwy i przeznaczone, aby je zastąpić.
98.
W związku z powyższym w niniejszej sprawie nie zostały spełnione łącznie przesłanki wymagane w celu zastosowania art. 20 ust. 1 rozporządzenia nr 2201/2003. Należy zatem stwierdzić, że sąd pierwszej instancji, do którego wystąpiła J. Detiček, nie jest właściwy do rozpoznania jej wniosku, a w każdym razie nie mógł wydać orzeczeń, jakie zapadły.
99.
Moim zdaniem, gdyby przyjąć, że sąd słoweński również mógł zarządzić środek tymczasowy, który ma ten sam przedmiot i dotyczy tej samej sprawy co środek zastosowany przez sąd właściwy do rozpoznania sprawy co do istoty, sprowadzałoby się to w rzeczywistości do nieuznania środka, który został zarządzony przez sąd właściwy do rozpoznania sprawy co do istoty, oraz do obejścia przepisów jurysdykcyjnych oraz przepisów dotyczących uznawania i wykonywania orzeczeń, które zostały ustanowione w rozporządzeniu nr 2201/2003.
100.
Zasada wzajemnego uznawania orzeczeń sądowych, opierająca się na zasadzie wzajemnego zaufania pomiędzy państwami członkowskimi, zostałaby na trwałe podważona, co w konsekwencji zagroziłoby systemowi ustanowionemu przez to rozporządzenie.
101.
Jak widzieliśmy, ambitny zamiar doprowadzenia do powstania wspólnej przestrzeni sądowniczej opiera się bowiem na tych dwóch zasadach. Przyjęcie, że nawet w sytuacji, gdy sąd państwa członkowskiego właściwy do rozpoznania sprawy co do istoty rozstrzygnął już daną kwestię, sąd innego państwa członkowskiego może wydać orzeczenie względem dziecka, doprowadziłoby w konsekwencji do podkopania wzajemnego zaufania, które musi istnieć pomiędzy systemami sądownictwa państw członkowskich Unii Europejskiej.
102.
Ponadto w sytuacji, gdy mamy do czynienia z przypadkiem bezprawnego uprowadzenia dziecka, sprzecznego z rozporządzeniem nr 2201/2003 oraz z konwencją haską z 1980 r., uważam, że gdyby poczynania J. Detiček zostały zaakceptowane, a środek tymczasowy zarządzony przez sąd słoweński uznany za ważny, sprowadzałoby się to do zalegalizowania jawnego naruszenia prawa. Zamierzony w obu aktach prawnych efekt zniechęcający rodziców do uprowadzania dzieci zostałby w ten sposób zniweczony.
103.
Czy wobec tego należy zignorować zmianę sytuacji powstałą w konsekwencji bezprawnego uprowadzenia Antonelli?
104.
Nie uważam, aby tak właśnie należało zrobić. Trzeba ją uwzględnić, ponieważ stanowi ona okoliczność faktyczną, za którą dziecko nie ponosi odpowiedzialności, a jego interes wymaga jej zbadania i oceny. Jak to stwierdził Trybunał w wyroku z dnia 11 lipca 2008 r. w sprawie Rinau (
28
), rozporządzeniu nr 2201/2003 przyświeca idea, że pierwszeństwo powinien mieć najlepszy interes dziecka (
29
). W motywie 33 tego rozporządzenia zostało zresztą powiedziane, że „[w] szczególności zmierza [ono] do zapewnienia przestrzegania podstawowych praw dziecka określonych w art. 24 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej[ (
30
)]”.
105.
Natomiast jestem zdania, że powinno się to odbywać zgodnie z rozporządzeniem nr 2201/2003 i z wykorzystaniem procedur, które określa.
106.
Moim zdaniem należy rozumieć przepisy tego rozporządzenia w ten sposób, że informacje i argumenty dotyczące interesu dziecka należy przedstawić przed sądem, do którego M. Sgueglia wystąpił o wykonanie orzeczenia Tribunale ordinario di Tivoli z dnia 25 lipca 2007 r., i tą drogą skłonić sąd włoski do ponownego rozważenia podjętej decyzji, a nawet do przekazania jurysdykcji na podstawie art. 15 wspomnianego rozporządzenia.
107.
Uważam, że postępowanie o wykonanie orzeczenia zagranicznego stanowi w rzeczywistości postępowanie o zarządzenie powrotu dziecka, w toku którego powinny mieć zastosowanie gwarancje określone w art. 11 rozporządzenia nr 2201/2003.
108.
W istocie, ponieważ postępowanie to nie ma innego celu niż powrót dziecka w wyniku wykonania postanowienia z dnia 25 lipca 2007 r., uznanego za wykonalne przez Vrhovno sodišče, należy je właściwie zakwalifikować, gdyż tylko to pozwoli zapewnić identyczne gwarancje bez względu na wybrany tryb postępowania. Powyższa wykładnia wydaje mi się z tego właśnie powodu podyktowana dobrem samego dziecka.
109.
Różne możliwości trybów postępowania oferowane odpowiednim sądom przez art. 11 rozporządzenia nr 2201/2003 znajdą wówczas właściwe miejsce w obrębie przestrzeni wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości, zgodnie jej z duchem. Efektem zaś będzie nie ustanowienie konkurencji, lecz nawiązanie dialogu, jaki powinien w sposób naturalny istnieć pomiędzy sądami w obrębie przestrzeni sądowniczej, której podstawą jest wzajemne uznawanie orzeczeń, bez innych uzasadnień bądź celów niż znalezienie rozwiązania najodpowiedniejszego ze względu na interes dziecka.
110.
W tym zresztą właśnie zawiera się duch samego rozporządzenia. Kiedy bowiem dochodzi do bezprawnego uprowadzenia dziecka, wówczas rozporządzenie, łącznie z konwencją haską z 1980 r., uruchamia specjalny mechanizm współpracy pomiędzy odpowiednimi sądami w celu umożliwienia niezwłocznego powrotu dziecka do kraju, na którego terytorium dziecko bezpośrednio przez uprowadzeniem miało miejsce zwykłego pobytu, przewidując przy tym maksymalne środki ostrożności, jakie sądy powinny podjąć w interesie dziecka (
31
).
111.
Na przykład w sprawie przedłożonej Trybunałowi, jeśli Okrajno sodišče v Slovenski Bistrici wyda postanowienie odmawiające zarządzenia powrotu dziecka, będzie musiał niezwłocznie, zgodnie z art. 11 ust. 6 rozporządzenia nr 2201/2003, przekazać odpis orzeczenia oraz odpowiednich dokumentów sądowi włoskiemu, który powinien je wziąć pod uwagę przy wydawaniu ostatecznego rozstrzygnięcia.
112.
W przypadku gdyby sąd ten mimo wszystko zarządził powrót dziecka, jego orzeczenie byłoby — jak to widzieliśmy w pkt 30 niniejszego stanowiska — bezpośrednio wykonalne.
113.
Wyżej wymieniony sąd powinien wówczas zgodnie z art. 42 ust. 2 rozporządzenia nr 2201/2003 wydać zaświadczenie dla sądu, który wydał postanowienie odmawiające zarządzenia powrotu, potwierdzające, że dziecko zostało wysłuchane, chyba że jego wiek i stopień dojrzałości na to nie pozwalały, że strony zostały wysłuchane oraz że sąd ten przy wydawaniu orzeczenia uwzględnił podstawy i środki, na podstawie których wydane zostało orzeczenie odmawiające zarządzenia powrotu dziecka.
114.
W ten sposób zmiany okoliczności podniesione przez J. Detiček w celu uzasadnienia jej wniosku zostaną wzięte pod uwagę w ramach współpracy pomiędzy sądami.
115.
Z tego punktu widzenia byłoby nie do pomyślenia, żeby ostateczne rozstrzygnięcie sądu orzekającego w sprawie losu dziecka mogło wynikać z pobudek narodowościowych.
116.
W istocie sama natura funkcji orzeczniczej, tzn. obowiązek z niej wynikający dla osoby, która ją sprawuje, wymaga od sędziego rozpoznającego sprawę co do istoty brania pod uwagę w momencie orzekania okoliczności sprawy — z wyłączeniem wszelkich innych względów — w celu ustalenia, jakie jest najlepsze rozwiązanie umożliwiające ochronę interesu dziecka, a mianowicie zapewnienie mu stabilizacji w możliwie najlepszym środowisku, w tym także pewności utrzymywania normalnych i spokojnych relacji z każdym z rodziców.
117.
W świetle całości powyższych wywodów uważam, iż art. 20 ust. 1 rozporządzenia nr 2201/2003 należy interpretować — w sytuacji, gdy sąd państwa członkowskiego właściwy do rozpoznania sprawy co do istoty zastosował środek polegający na tymczasowym przyznaniu pieczy nad dzieckiem jednemu z rodziców — w ten sposób, że nie zezwala on sądowi innego państwa członkowskiego po zapadnięciu orzeczenia w pierwszym państwie członkowskim na wydanie orzeczenia, w którym powierza się pieczę nad dzieckiem drugiemu z rodziców.
IV — Wnioski
118.
W tych okolicznościach proponuję, aby Trybunał udzielił odpowiedzi na pytania prejudycjalne zadane przez Višje sodišče v Mariboru w następujący sposób:
Artykuł 20 ust. 1 rozporządzenia Rady (WE) nr 2201/2003 z dnia 27 listopada 2003 r. dotyczącego jurysdykcji oraz uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach małżeńskich oraz w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej, uchylającego rozporządzenie (WE) nr 1347/2000, należy interpretować — w sytuacji, gdy sąd państwa członkowskiego właściwy do rozpoznania sprawy co do istoty zastosował środek polegający na tymczasowym przyznaniu pieczy nad dzieckiem jednemu z rodziców — w ten sposób, że nie zezwala on sądowi innego państwa członkowskiego po zapadnięciu orzeczenia w pierwszym państwie członkowskim na wydanie orzeczenia, w którym powierza się pieczę nad dzieckiem drugiemu z rodziców.
(
1
)	Język oryginału: francuski.
(
2
)	Dz.U. L 338, s. 1.
(
3
)	Zwana dalej „konwencją haską z 1980 r.”.
(
4
)	Zobacz art. 1 konwencji.
(
5
)	Zobacz motyw 5 rozporządzenia nr 2201/2003.
(
6
)	Zobacz art. 13 ust. 1 rozporządzenia nr 2201/2003. Zgodnie z tym przepisem „[j]eżeli nie można ustalić [miejsca] zwykłego pobytu dziecka i nie można określić jurysdykcji na podstawie art. 12, jurysdykcję mają sądy państwa członkowskiego, w którym dziecko się znajduje”.
(
7
)	Artykuł 9 ust. 1 rozporządzenia nr 2201/2003.
(
8
)	Zobacz art. 12 ust. 2 lit. a) i b) tego rozporządzenia.
(
9
)	Zobacz art. 14 tego rozporządzenia.
(
10
)	Na podstawie art. 15 ust. 3 wspomnianego rozporządzenia dziecko ma szczególny związek z państwem członkowskim, jeżeli np. dziecko uzyskało w tym państwie członkowskim miejsce zwykłego pobytu po wszczęciu postępowania przed sądem właściwym do rozpoznania sprawy co do istoty lub dziecko miało wcześniej miejsce zwykłego pobytu w tym państwie członkowskim, lub podmiot odpowiedzialności rodzicielskiej ma miejsce zwykłego pobytu w tym państwie członkowskim.
(
11
)	Zobacz art. 60 lit. e) tego rozporządzenia.
(
12
)	Zgodnie z art. 2 pkt 5 tego rozporządzenia państwo członkowskie pochodzenia to państwo członkowskie, gdzie wydano orzeczenie, które ma być wykonane.
(
13
)	Zobacz art. 33 ust. 1 rozporządzenia nr 2201/2003.
(
14
)	Zobacz art. 54 rozporządzenia nr 2201/2003.
(
15
)	Ze zmianami (Uradni list RS, št 26/99).
(
16
)	Uradni list RS, št 51/98.
(
17
)	Uradni list RS, št 69/04.
(
18
)	Zobacz motyw 21 tego rozporządzenia.
(
19
)	Zobacz motyw 12 rozporządzenia nr 2201/2003.
(
20
)	Zobacz wyrok z dnia 2 kwietnia 2009 r. w sprawie C-523/07 A, Zb.Orz. s. I-2805, pkt 48.
(
21
)	Zobacz art. 8 tego rozporządzenia.
(
22
)	Zobacz art. 10 lit. a) rozporządzenia nr 2201/2003.
(
23
)	Zobacz art. 10 lit. b) ppkt iv) tego rozporządzenia.
(
24
)	Zobacz art. 10 lit. b) ppkt i) i ii) wspomnianego rozporządzenia.
(
25
)	Punkt 47.
(
26
)	Punkt 48.
(
27
)	Praktyczny przewodnik dotyczący stosowania nowego II rozporządzenia brukselskiego (wersja zaktualizowana na dzień 1 czerwca 2005 r.).
(
28
)	C-195/08 PPU, Zb.Orz. s. I-5271.
(
29
)	Punkt 51.
(
30
)	Przepis ten stanowi:
„1.
Dzieci mają prawo do takiej ochrony i opieki, jaka jest konieczna dla ich dobra. Mogą one swobodnie wyrażać swoje poglądy. Poglądy te są brane pod uwagę w sprawach, które ich dotyczą, stosownie do ich wieku i stopnia dojrzałości.
2.
We wszystkich działaniach dotyczących dzieci, zarówno podejmowanych przez władze publiczne, jak i instytucje prywatne, należy przede wszystkim uwzględnić najlepszy interes dziecka.
3.
Każde dziecko ma prawo do utrzymywania stałego, osobistego związku i bezpośredniego kontaktu z obojgiem rodziców, chyba że jest to sprzeczne z jego interesami”.
(
31
)	Zobacz motyw 17 tego rozporządzenia i preambułę konwencji.