Wydanie tymczasowe
OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO
NICHOLASA EMILIOU
przedstawiona w dniu 23 kwietnia 2026 r.(1)
Sprawa C‑683/24
Spielerschutz Sigma Prozessfinanzierungs GmbH
przeciwko
Geissler Heilbock Hopf Ferox Legal Partnerschaft von Rechtsanwälten mbB
[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Handelsgericht Wien (sąd gospodarczy w Wiedniu, Austria)]
Odesłanie prejudycjalne – Właściwość Trybunału – Dopuszczalność odesłania prejudycjalnego – Wyroki Foglia I
i Foglia II – Rzeczywisty spór – Niezbędność uzyskania odpowiedzi na pytania prejudycjalne – Współpraca sądowa w sprawach cywilnych i handlowych – Uznawanie i wykonywanie orzeczeń sądowych wydanych w państwach członkowskich – Rozporządzenie (UE) nr 1215/2012 – Artykuły 45 i 46 – Podstawy odmowy uznania i wykonania – Klauzula porządku publicznego
I.      Wprowadzenie
1.        Rozpatrywany wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Handelsgericht Wien (sąd gospodarczy w Wiedniu, Austria), wpisuje się w kontekst szeregu spraw(2) zapoczątkowanych powództwami cywilnymi wytaczanymi przez konsumentów przed sądami (w szczególności) w Austrii i Niemczech przeciwko operatorom gier
online z siedzibą na Malcie. Zasadniczo ci konsumenci domagają się – w oparciu o przepisy dotyczące bezpodstawnego wzbogacenia lub czynów niedozwolonych – zwrotu stawek zakładów zawartych u takich operatorów z tej przyczyny, że ci operatorzy prowadzili działalność z naruszeniem uregulowań lokalnych w dziedzinie gier hazardowych.
2.        Rozpatrywany wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy głównie trudności napotykanych przez wierzycieli przy próbach wykonania na Malcie orzeczeń sądowych uwzględniających roszczenia zgłoszone w takich powództwach. Poprzez swoje pytania sąd odsyłający zmierza w szczególności do ustalenia, czy przepis prawa maltańskiego, zgodnie z którym takie orzeczenie sądowe nie podlega uznaniu lub nie jest uznawane za podlegające wykonaniu w tym państwie, jest zgodny z zasadami uznawania i wykonywania orzeczeń sądowych ustanowionymi w rozporządzeniu (UE) nr 1215/2012 w sprawie jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowych oraz ich wykonywania w sprawach cywilnych i handlowych(3) (zwanym dalej „rozporządzeniem Bruksela I bis”).
3.        Pytania te nie zostały jednak zadane przez sąd maltański w kontekście postępowania w sprawie wykonania takiego orzeczenia, lecz przez sąd austriacki, do którego zwrócono się o ustalenie odpowiedzialności adwokata, który sporządził opinię w sprawie tejże zgodności na zlecenie przedsiębiorstwa finansującego takie powództwa. Ten dość nietypowy kontekst sprawia, że powstaje kwestia wstępna dotycząca dopuszczalności rozpatrywanego odesłania prejudycjalnego.
II.    Ramy prawne
A.      Prawo Unii
4.        Zgodnie z art. 36 ust. 1 rozporządzenia Bruksela I bis „[o]rzeczenia wydane w jednym państwie członkowskim są uznawane w innych państwach członkowskich bez potrzeby przeprowadzania specjalnego postępowania”.
5.        W myśl art. 39 tego rozporządzenia „[o]rzeczenie wydane w państwie członkowskim, które jest wykonalne w tym państwie członkowskim, jest wykonalne w innym państwie członkowskim bez potrzeby stwierdzania jego wykonalności”.
6.        Artykuł 45 ust. 1 lit. a) tego rozporządzenia stanowi, że „[n]a wniosek każdej zainteresowanej strony odmawia się uznania orzeczenia, jeżeli […] uznanie byłoby oczywiście sprzeczne z porządkiem publicznym (ordre public) wezwanego państwa członkowskiego”.
7.        Artykuł 46 rozporządzenia Bruksela I bis stanowi, że „[n]a wniosek osoby, przeciwko której wystąpiono o wykonanie orzeczenia, odmawia się wykonania orzeczenia w przypadku stwierdzenia jednej z podstaw odmowy uznania, o których mowa w art. 45”.
8.        Zgodnie z art. 48 tego rozporządzenia „[w] sprawie wniosku o odmowę wykonania sąd orzeka niezwłocznie”.
9.        W myśl art. 52 tego rozporządzenia „[o]rzeczenie wydane w państwie członkowskim nie może być w żadnym wypadku przedmiotem kontroli merytorycznej w wezwanym państwie członkowskim”.
B.      Prawo krajowe
1.      Prawo austriackie
10.      Paragraf 1299 Allgemeines Bürgerliches Gesetzbuch (kodeksu cywilnego; zwanego dalej „ABGB”) stanowi:
„Kto publicznie wykonuje funkcję, sztukę, zawód lub rzemiosło lub kto dobrowolnie podejmuje się czynności, której wykonanie wymaga indywidualnych umiejętności artystycznych lub niezwykłej staranności, wykazuje w ten sposób, że uważa, iż dysponuje niezbędną starannością i koniecznymi niezwykłymi umiejętnościami; odpowiada on zatem za ich brak. Jeżeli jednak ten, kto powierzył mu wykonanie danej czynności, wiedział o jego braku doświadczenia lub przy dochowaniu należytej staranności mógł się o nim dowiedzieć, wówczas wina leży również po jego stronie”.
11.      Paragraf 1300 ABGB stanowi:
„Ekspert ponosi odpowiedzialność także wtedy, gdy popełnia błąd przy udzielaniu za wynagrodzeniem niekorzystnej porady z zakresu praktykowanej przez siebie sztuki lub dziedziny nauki. Z wyjątkiem tego przypadku doradca odpowiada jedynie za szkody, jakie świadomie wyrządził innej osobie, udzielając porady”(4).
2.      Prawo maltańskie
12.      Artykuł 56A Att dwar il-Logħob(5) (zwanej dalej „maltańską ustawą o grach”), wprowadzony Att tal-2023 li jemenda l-Att dwar il-Logħob (ustawą o zmianie ustawy o grach)(6), stanowi:
„Niezależnie od wszelkich przepisów Code of Organization and Civil Procedure [kodeksu postępowania cywilnego] lub innych ustaw ze względu na porządek publiczny:
a)      wyklucza się powództwo przeciwko licencjobiorcy, obecnemu lub wcześniejszemu pracownikowi lub członkowi kadry zarządzającej licencjobiorcy w sprawach związanych ze świadczeniem usług w zakresie gier hazardowych lub przeciwko graczowi w związku z otrzymaniem takich usług w zakresie gier hazardowych, jeżeli powództwo takie:
(i)      narusza lub podważa zgodność z prawem świadczenia usług w zakresie gier hazardowych na Malcie lub z Malty na podstawie licencji wydanej przez organy publiczne lub zgodność z prawem zobowiązania prawnego lub naturalnego, które wynika ze świadczenia takich usług w zakresie gier hazardowych; oraz
(ii)      dotyczy działalności, która jest zgodna z prawem i dopuszczona na podstawie przepisów ustawy i innych znajdujących zastosowanie aktów regulacyjnych.
b)      Sąd odmawia uznania lub wykonania na Malcie każdego zagranicznego orzeczenia lub postanowienia wydanego w postępowaniu wszczętym powództwem, o którym mowa w lit. a)”.
III. Okoliczności faktyczne, postępowanie i pytania prejudycjalne
13.      Skarżąca w postępowaniu głównym, Spielerschutz Sigma Prozessfinanzierungs GmbH (zwana dalej „Spielerschutz Sigma”), jest spółką specjalizującą się w finansowaniu postępowań sądowych. W toku swojej działalności finansuje ona w szczególności powództwa wnoszone przez graczy mających miejsce zamieszkania w Austrii przeciwko operatorom posiadającym licencje maltańskie, którzy świadczą w tym państwie członkowskim usługi w zakresie gier hazardowych online bez licencji wymaganej przez prawo austriackie (postępowania wszczęte tymi powództwami są zwane dalej „przedmiotowymi postępowaniami sądowymi”).
14.      W następstwie uchwalenia art. 56A maltańskiej ustawy o grach Spielerschutz Sigma, aby móc ocenić ryzyka wynikające z tej nowelizacji uregulowań maltańskich dla swojego modelu działalności, zleciła spółce Geissler Heilbock Hopf Ferox Legal Partnerschaft von Rechtsanwälten mbB (zwanej dalej „spółką adwokacką”), będącą stroną pozwaną w postępowaniu głównym, sporządzenie opinii prawnej w sprawie zgodności tego przepisu z prawem Unii.
15.      W opinii prawnej z dnia 5 lipca 2023 r. adwokat doszedł zasadniczo do dwóch wniosków: po pierwsze, art. 56A maltańskiej ustawy o grach jest w sposób oczywisty sprzeczny z prawem Unii, w związku z czym nie można sobie wyobrazić, aby był on stosowany przez sądy maltańskie; oraz, po drugie, zgodnie z art. 48 rozporządzenia Bruksela I bis postępowania wykonawcze na Malcie powinny zostać zakończone w pierwszej instancji w terminie sześciu miesięcy.
16.      W oparciu o tę opinię Spielerschutz Sigma w dalszym ciągu finansowała w Austrii przedmiotowe postępowania sądowe. Czyniła to ona do dnia 1 sierpnia 2023 r., kiedy to – wbrew opinii adwokata – sąd maltański odmówił, na podstawie art. 56A maltańskiej ustawy o grach, uznania i wykonania orzeczenia sądowego w trybie rozporządzenia Bruksela I bis w postępowaniu finansowanym przez tę spółkę.
17.      W następstwie tego orzeczenia Spielerschutz Sigma wytoczyła przed Handelsgericht Wien (sądem gospodarczym w Wiedniu) powództwo o zwrot honorarium wypłaconego za nieprawidłową jej zdaniem opinię prawną. Ponadto zwróciła się ona do tego sądu o ustalenie odpowiedzialności adwokata za wszystkie przyszłe szkody wynikające z finansowania przedmiotowych postępowań sądowych w okresie od dnia 5 lipca 2023 r. (data wydania opinii) do dnia 1 sierpnia 2023 r. (data wydania orzeczenia sądu maltańskiego, w którym odmówiono uznania i wykonania).
18.      Powziąwszy wątpliwości co do wykładni przepisów prawa Unii powołanych przez strony w postępowaniu głównym, sąd odsyłający postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:
„1.      Czy wykładni art. 1 ust. 1 i 2 w związku z art. 45 ust. 1 lit. a), art. 46 i 52 [rozporządzenia Bruksela I bis] należy dokonywać w ten sposób, że przepisy te stoją na przeszkodzie przepisowi krajowemu, który, w oparciu o ustanowioną ustawowo w prawie krajowym odpowiednią zasadę porządku publicznego, wyłącza uznawanie i wykonywanie orzeczeń sądów innych państw członkowskich w odniesieniu do wszelkich postępowań prowadzonych przeciwko licencjobiorcom oraz obecnej i wcześniejszej kadrze zarządzającej i kluczowym osobom zatrudnionym przez licencjobiorcę w sprawach związanych ze świadczeniem usługi w zakresie gier losowych, jeżeli powództwo takie narusza lub podważa zgodność z prawem świadczenia usług w zakresie gier losowych na Malcie lub z Malty na podstawie licencji wydanej przez [właściwy] organ lub zgodność z prawem prawnego lub naturalnego zobowiązania, które wynika ze świadczenia takich usług w zakresie gier losowych, i dotyczy dopuszczonej działalności, która w rozumieniu tej ustawy krajowej i innych znajdujących zastosowanie krajowych narzędzi regulacyjnych jest zgodna z prawem?
2.      Czy wykładni art. 45 ust. 1 i art. 46 [rozporządzenia Bruksela I bis] należy dokonywać w ten sposób, że przepisy te stoją na przeszkodzie przepisowi krajowemu, który niezależnie od odpowiedniego wniosku złożonego w sądzie uznającym orzeczenie / sądzie prowadzącym postępowanie egzekucyjne oraz wykorzystania przez zobowiązanego wszelkich środków prawnych w państwie członkowskim sądu pierwszej instancji i bez zbadania sprawy przez sąd uznający orzeczenie / sąd prowadzący postępowanie egzekucyjne wyłącza uznanie (art. 45 [rozporządzenia Bruksela I bis]) i wykonanie (art. 46 [rozporządzenia Bruksela I bis]) orzeczeń sądów innych państw członkowskich w odniesieniu do wszelkich postępowań przeciwko licencjobiorcom oraz obecnej i wcześniejszej kadrze zarządzającej i kluczowym osobom zatrudnionym przez licencjobiorcę w sprawach związanych ze świadczeniem usługi w zakresie gier losowych, jeżeli powództwo takie narusza lub podważa zgodność z prawem świadczenia usług w zakresie gier losowych na Malcie lub z Malty na podstawie licencji wydanej przez [właściwy] organ lub zgodność z prawem prawnego lub naturalnego zobowiązania, które wynika ze świadczenia takich usług w zakresie gier losowych, i dotyczy dopuszczonej działalności, która w rozumieniu tej ustawy krajowej i innych znajdujących zastosowanie krajowych narzędzi regulacyjnych jest zgodna z prawem?
3 lit. a).      Czy wykładni art. 45 ust. 1 lit. a) i art. 46 [rozporządzenia Bruksela I bis] należy dokonywać w ten sposób, że przepisy te stoją na przeszkodzie przepisowi krajowemu, który nakazuje stwierdzenie niezgodności uznania i wykonania orzeczeń sądowych z porządkiem publicznym wyłącznie w celu ochrony podmiotów posiadających licencję na prowadzenie gier losowych w Internecie przed uznawaniem i wykonywaniem wydanych przeciwko nim orzeczeń sądowych w innych państwach członkowskich w ramach krajowego, przewidzianego w prawie konstytucyjnym wspierania przez państwo prywatnej działalności gospodarczej?
3 lit. b).      Czy wykładni art. 45 ust. 1 lit. a) i art. 46 [rozporządzenia Bruksela I bis] należy dokonywać w ten sposób, że przepisy te stoją na przeszkodzie odmowie uznania i wykonania orzeczenia przez sąd, do którego zwrócono się w państwie, w którym toczy się postępowanie egzekucyjne, ze względu na porządek publiczny, jeżeli odmowę tę uzasadnia się wyłącznie tym, że uznanie takiego orzeczenia byłoby niezgodne z gospodarczymi i finansowymi interesami wezwanego państwa członkowskiego, ponieważ operatorzy gier losowych wnoszą istotny wkład w gospodarkę narodową i dochody tego państwa członkowskiego?
4.      Czy wykładni art. 52 [rozporządzenia Bruksela I bis] należy dokonywać w ten sposób, że przepis ten stoi na przeszkodzie przepisowi krajowemu, który wyłącza uznanie lub wykonanie orzeczenia sądu innego państwa członkowskiego w postępowaniach przeciwko licencjobiorcom oraz obecnej i wcześniejszej kadrze zarządzającej i kluczowym osobom zatrudnionym przez licencjobiorcę w sprawach związanych ze świadczeniem usługi w zakresie gier losowych ze względu na to, że działalność danego operatora gier losowych w świetle prawa maltańskiego byłaby dopuszczalna?
5.      Czy wykładni art. 48 [rozporządzenia Bruksela I bis] należy dokonywać w ten sposób, że dochodzi do naruszenia przewidzianego w nim obowiązku niezwłocznego wydania orzeczenia, jeżeli w ciągu sześciu miesięcy nie wydano jeszcze w pierwszej instancji orzeczenia w przedmiocie wniosku o uznanie, mimo że nie wynika to z okoliczności czy też opóźnień leżących po stronie stron lub osób trzecich w danym postępowaniu w przedmiocie uznania orzeczenia?”.
19.      Uwagi na piśmie zostały przedstawione przez stronę skarżącą i stronę pozwaną w postępowaniu głównym, rządy belgijski, czeski, niemiecki, grecki, maltański i austriacki oraz przez Komisję Europejską.
IV.    Analiza
20.      Moim zdaniem rozpatrywany wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym jest niedopuszczalny, ponieważ nie wydaje się, aby odpowiedź na pytania prejudycjalne była niezbędna do rozstrzygnięcia sporu zawisłego przed sądem odsyłającym. W związku z tym w pierwszej części opinii omówię szczegółowo kwestie proceduralne, które powstają w niniejszej sprawie (śródtytuł A). Następnie, wyłącznie dla pełności wywodu, zbadam pytania prejudycjalne co do istoty (śródtytuł B).
A.      Kwestie proceduralne
21.      W niniejszej sprawie rządy niemiecki i maltański wyrażają wątpliwości zarówno jeżeli chodzi o właściwość Trybunału do udzielenia odpowiedzi na pytania prejudycjalne, jak i o dopuszczalność wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym. Ich zdaniem niektóre elementy sporu w postępowaniu głównym rodzą pytania o to, czy ma on w istocie rzeczywisty charakter.
22.      Podnoszą one ponadto, że odpowiedź na pytania prejudycjalne nie jest niezbędna do wydania wyroku przez sąd odsyłający. Nawet gdyby Trybunał dokonał wykładni przepisów prawa Unii w sposób odmienny od tego, który przyjęto w rozpatrywanej opinii prawnej, samo w sobie nie wystarczałoby to do ustalenia odpowiedzialności adwokata na gruncie prawa krajowego.
23.      W świetle tych argumentów warto rozpocząć analizę od przedstawienia kilku uwag wstępnych dotyczących (odrębnych, aczkolwiek wzajemnie się uzupełniających) pojęć „właściwości” i „dopuszczalności”.
1.      W przedmiocie właściwości Trybunału
24.      Pojęcie właściwości odnosi się zasadniczo do zakresu kompetencji przyznanych Trybunałowi Sprawiedliwości Unii Europejskiej w traktatach, tak aby mógł on wypełniać powierzone mu zadanie polegające na zapewnieniu „poszanowani[a] prawa w wykładni i stosowaniu traktatów” (art. 19 ust. 1 TUE). Trybunał, podobnie jak każda inna instytucja Unii, musi „działa[ć] w granicach uprawnień przyznanych [mu] na mocy traktatów, zgodnie z procedurami, na warunkach i w celach w nich określonych” (art. 13 ust. 2 TUE)(7).
25.      Zgodnie z art. 267 akapit pierwszy TFUE Trybunał „jest właściwy do orzekania w trybie prejudycjalnym […] o wykładni traktatów […] [oraz] ważności i wykładni aktów przyjętych przez instytucje, organy lub jednostki organizacyjne Unii”. Wynika stąd, że Trybunał nie jest właściwy do dokonywania wykładni w szczególności prawa krajowego lub umów międzynarodowych, których Unia nie jest stroną. Nie można się też do niego zwrócić o zastosowanie prawa Unii do okoliczności faktycznych konkretnej sprawy(8).
26.      W związku z tym w przypadku gdy pytanie dotyczy wykładni norm prawa Unii – które są rozumiane szeroko, jako postanowienia aktów prawa pierwotnego oraz przepisy aktów przyjmowanych przez instytucje lub organy Unii, które mogą wywoływać skutki prawne – Trybunał jest uprawniony, i co do zasady zobowiązany, do udzielenia na nie odpowiedzi(9), chyba że jego właściwość została wyraźnie wyłączona na mocy postanowień traktatów(10).
27.      Trybunał wyjaśnił jednak, że „w ramach odesłania prejudycjalnego na podstawie art. 267 TFUE […] może [on] jedynie dokonać wykładni prawa Unii w granicach przyznanej mu właściwości”(11). Na tej podstawie uznawał się on za niewłaściwy w przypadkach, w których normy prawa Unii, o których wykładnię wniesiono, nie wykazywały żadnego związku ze sporem w postępowaniu głównym, ponieważ
w sposób oczywisty nie miały zastosowania ratione materiae, ratione temporis, ratione personae lub ratione loci(12). Sformułowanie „w sposób oczywisty” należy rozumieć tak, że brak możliwości zastosowania tych norm był oczywisty i nie podlegał dyskusji. Trybunał niewątpliwie pozostaje natomiast właściwy do dokonywania wykładni zakresu norm prawa Unii właśnie w celu ustalenia, czy znajdują one zastosowanie w danej sprawie.
28.      W takich przypadkach, gdy nie występuje związek między prawem Unii a sytuacją
będącą przedmiotem postępowania
głównego, Trybunał uznaje, że sprawa nie należy do zakresu prawa Unii. Można jednak się zastanawiać, czy tego typu przypadki nie powinny być raczej uznawane za przypadki niedopuszczalności(13).
29.      Tak czy inaczej w niniejszej sprawie sąd odsyłający zwraca się o dokonanie wykładni szeregu przepisów rozporządzenia Bruksela I bis. Tego rodzaju kwestie bez wątpienia należą do właściwości Trybunału. Ponadto nie można stwierdzić, że te przepisy prawa Unii w sposób oczywisty nie wykazują żadnego związku ze sporem w postępowaniu głównym. W rzeczywistości, po pierwsze, art. 56A maltańskiej ustawy o grach, a więc środek krajowy, o który spierają się strony postępowania, dotyczy tego samego zagadnienia, które jest regulowane przepisami rozporządzenia Bruksela I bis, mianowicie uznawania i wykonywania orzeczeń zagranicznych. Po drugie, spór wydaje się mieć swoje źródło w trudnościach napotykanych przez niektórych obywateli Unii podejmujących próby wykonania na Malcie orzeczeń wydanych przez sądy innych państw członkowskich lub przynajmniej jest do pewnego stopnia powiązany z tymi trudnościami. Oznacza to, że Trybunał jest właściwy do rozpoznania pytań prejudycjalnych.
2.      W przedmiocie dopuszczalności wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym
30.      Pojęcie „dopuszczalności” odnosi się z kolei do spełnienia (mających w znacznej mierze charakter proceduralny) przesłanek umożliwiających Trybunałowi skuteczne wykonywanie zadania powierzonego mu w art. 267 TFUE. Mogą one dotyczyć aspektów strukturalnych, tak jak wymóg, aby odesłanie prejudycjalne pochodziło od „sądu jednego z państw członkowskich”, lub też związanych z konkretnymi okolicznościami, takich jak wymóg, aby odpowiedź na pytania prejudycjalne była niezbędna do wydania wyroku przez sąd odsyłający lub aby wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym spełniał wymogi formalne określone w art. 94 regulaminu postępowania przed Trybunałem Sprawiedliwości.
31.      W niniejszej sprawie podniesiono dwie ewentualne podstawy niedopuszczalności, z których pierwszą jest powoływany pozorny charakter sporu [lit. a)], zaś drugą – rzekomy brak znaczenia pytań prejudycjalnych dla rozstrzygnięcia tego sporu [lit. b)]. Przeanalizuję je po kolei.
a)      Pozorny charakter sporu
32.      Część uczestników, którzy przedstawili uwagi w niniejszym postępowaniu, twierdzi, że spór w postępowaniu głównym jest „pozorny” w tym sensie, iż stanowi on „instrument procesowy zaaranżowany przez strony” w celu zakwestionowania zgodności art. 56A maltańskiej ustawy o grach z prawem Unii. W tym względzie ci uczestnicy powołują się na wydane przez Trybunał wyroki Foglia I
i Foglia II(14).
33.      W mojej opinii w sprawie European Lotto(15) ostrzegłem już przed nazbyt pochopnym opieraniem się na orzecznictwie Foglia w celu uznania odesłania prejudycjalnego za niedopuszczalne z tej przyczyny, że spór w postępowaniu głównym nie jest rzeczywisty.
34.      Nie ma potrzeby powtarzania tutaj w całości powodów, które przywiodły mnie do tego wniosku. Wystarczające będzie poczynienie dwóch uwag.
35.      Po pierwsze, pojęcie „rzeczywistego” sporu stwarza trudności tak pojęciowe, jak i praktyczne. Nie ma nic z natury niewłaściwego w tym, że jedna ze stron wszczyna postępowanie w celu dochodzenia swoich praw, nawet jeżeli strony zasadniczo zgadzają się co do wchodzących w grę kwestii prawnych. Nie budzi również zastrzeżeń sam fakt, że strony mogą dążyć do wyklarowania zakresu swoich odpowiednich praw i obowiązków poprzez wytoczenie powództwa pilotażowego oraz wnieść w tym celu takie powództwo do sądu, który uważają za właściwy.
36.      Ponadto ustalenie rzeczywistych zamiarów stron często jest w praktyce bardzo złożone, o ile nie jest całkowicie niemożliwe. Co więcej, w przypadku gdy sąd odsyłający jest zobowiązany na podstawie prawa krajowego do rozstrzygnięcia sporu, odmowa udzielenia przez Trybunał odpowiedzi na pytania prejudycjalne zmusi ten sąd do dokonania wykładni i zastosowania prawa Unii pomimo powziętych przezeń wątpliwości. Taki rezultat z pewnością nie sprzyjałby jednolitemu stosowaniu oraz spójności prawa Unii.
37.      Po drugie, warto również zauważyć, że – o ile mi wiadomo – od czasu wydania wyroków Foglia I
i Foglia II Trybunał nie uznał odesłania prejudycjalnego za niedopuszczalne jedynie z tego powodu, iż spór nie był rzeczywisty, nawet w przypadkach, w których można było podejrzewać, że tak właśnie jest. To podejście wydaje się spójne z formułowaną w doktrynie krytyką orzecznictwa Foglia(16).
38.      W tych okolicznościach można się zasadnie zastanawiać, czy z tej linii orzeczniczej wycofano się w sposób dorozumiany lub też czy nie powinno się przynajmniej poddać jej ponownej analizie.
39.      Mimo to nie uważam, aby należało całkowicie odrzucić logikę leżącą u podstaw tych wyroków. W dalszym ciągu może ona zachować walor przydatności, pod warunkiem, że jest prawidłowo rozumiana i stosowana jedynie w wyjątkowych okolicznościach.
40.      Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem podmioty prawa nie mogą
w sposób oszukańczy lub stanowiący nadużycie powoływać się na przepisy prawa Unii(17). Korzystanie z prawa przyznanego przez prawo Unii może stanowić nadużycie, jeżeli, pomimo formalnego przestrzegania odpowiednich przesłanek, cel realizowany przez uregulowania Unii nie został osiągnięty, a rzeczywistą wolą stron jest uzyskanie nienależnej korzyści poprzez sztuczne stworzenie wymaganych przesłanek(18).
41.      W tym kontekście orzecznictwo Foglia można rozumieć w ten sposób, że odnosi się ono do sytuacji nadużycia proceduralnego, a więc sytuacji, w której istnieją jasne, obiektywne i spójne przesłanki świadczące o tym, iż spór został sztucznie wykreowany wyłącznie w celu uzyskania orzeczenia Trybunału.
42.      W niektórych systemach prawnych, w tym w systemach niektórych państw członkowskich Unii, tego rodzaju konstrukcje proceduralne są powszechnie określane mianem „nadużycia proceduralnego”(19). Pojęcie to odnosi się zasadniczo do nadużycia postępowania sądowego, czyli sytuacji, w której postępowanie nie zostaje wszczęte w celu dochodzenia praw materialnych w drodze skorzystania ze skutecznej ochrony sądowej, lecz raczej w celu uzyskania nienależnej korzyści poprzez wykorzystanie drogi sądowej. Może to nastąpić na przykład wówczas, gdy postępowanie zostaje wszczęte po to, aby zastraszyć lub nękać stronę słabszą (i w ten sposób przymusić ją do określonego działania lub nawet doprowadzić ją do niewypłacalności), celowo opóźniać przebieg sprawy lub w sposób niewłaściwy obchodzić stosowanie przepisów prawa Unii lub prawa krajowego, które w przeciwnym wypadku regulowałyby daną sytuację.
43.      W stanowiących nadużycie postępowaniach sądowych zazwyczaj zgłaszane są roszczenia błahe, wynikające ze złej wiary lub oczywiście bezzasadne. Aby przeciwdziałać takim zachowaniom, systemy prawne przeważnie przewidują możliwość skorzystania przez sądy z konkretnych narzędzi lub zasad proceduralnych umożliwiających im podjęcie odpowiednich środków, zarówno w celu ochrony strony lub stron działających w dobrej wierze, jeżeli takowe istnieją, jak i w celu zagwarantowania integralności systemu sądowego oraz zapewnienia prawidłowego przebiegu postępowania. Wśród tych środków można wymienić w szczególności odrzucenie skargi a limine oraz nałożenie kar finansowych na stronę działającą w złej wierze, zasądzenie od niej kosztów postępowania lub zobowiązanie jej do naprawienia szkody.
44.      Pojęcie „nadużycia proceduralnego” nie jest obce prawu Unii. W istocie orzecznictwo sądów Unii zawiera szereg wyraźnych lub dorozumianych nawiązań do tego pojęcia(20), w tym poczynionych w kontekście korzystania z postępowania prejudycjalnego(21). Warto również zauważyć, że całkiem niedawno prawodawca Unii uchwalił, w dyrektywie (UE) 2024/1069 w sprawie strategicznych powództw zmierzających do stłumienia debaty publicznej(22), wyraźny przepis, w którym pojęcie to nabrało kształtu. Dyrektywa ta ma na celu ustanowienie gwarancji chroniących przed oczywiście bezzasadnymi roszczeniami lub stanowiącymi nadużycie postępowaniami sądowymi w sprawach cywilnych mających skutki transgraniczne, wnoszonymi lub wszczynanymi przeciwko osobom fizycznym i prawnym ze względu na ich udział w życiu publicznym. Jej art. 4 pkt 3 zawiera szczegółową definicję „stanowiącego nadużycie postępowania sądowego”(23).
45.      Moim zdaniem u podstaw orzecznictwa Foglia leży zasadniczo logika nadużycia proceduralnego(24). W sprawach tych Trybunał uznał, że spór stanowił sztuczną konstrukcję proceduralną, pomyślaną w celu skłonienia sądu państwa członkowskiego do wydania orzeczenia w przedmiocie zgodności z prawem Unii przepisów innego państwa członkowskiego. Zasadniczo uznano, że strony dokonały niedopuszczalnego wyboru sądu ze względu na możliwość korzystniejszego rozstrzygnięcia sprawy, ponieważ przedstawiły spór pod rozstrzygnięcie sądu innego niż sąd, któremu w sposób „naturalny” przysługiwałaby właściwość do jego rozpoznania(25).
46.      Nie jestem jednak do końca przekonany, czy w postępowaniach, które doprowadziły do wydania wyroków Foglia I
i Foglia II, rzeczywiście doszło do nadużycia proceduralnego. Jak wyjaśniłem w mojej opinii w sprawie European Lotto(26), nie ma nic niewłaściwego w tym, że strony wnoszą sprawę cywilną lub handlową do sądu właściwego (na przykład do sądu włoskiego) i podnoszą w trakcie toczącego się przed nim postępowania kwestię zgodności z prawem Unii uregulowań innego państwa członkowskiego (na przykład prawa francuskiego), zamiast wszczynać postępowanie przed sądami francuskimi. Mimo to leżące u podstaw tej linii orzeczniczej szersze ujęcie nadużycia proceduralnego jawi mi się jako słuszne i potencjalnie nadal adekwatne, aczkolwiek jedynie w szczególnych przypadkach. Wśród nich można wymienić sytuacje, w których Trybunał stwierdza, na podstawie jasnych i spójnych przesłanek, że spór w postępowaniu głównym – lub przedłożony sądowi krajowemu wniosek o wystąpienie z odesłaniem prejudycjalnym w trybie art. 267 TFUE – stanowi nadużycie proceduralne. W takich przypadkach Trybunał może zasadnie uznać, że udzielenie odpowiedzi na pytania prejudycjalne ułatwi osiągnięcie celu stanowiącego nadużycie, w związku z czym może stwierdzić niedopuszczalność odesłania prejudycjalnego.
47.      Tego rodzaju sytuacje są jednak wyjątkowe. W braku przekonujących dowodów istnienia nadużycia Trybunał powinien zachować ostrożność przy formułowaniu wniosku, że spór nie jest rzeczywisty.
48.      W niniejszej sprawie, podobnie jak w sprawie zakończonej wydaniem wyroku European Lotto(27), nie dostrzegam jasnych, obiektywnych i spójnych przesłanek świadczących o takim nadużyciu proceduralnym.
b)      W przedmiocie niezbędności udzielenia odpowiedzi na pytania prejudycjalne
49.      Zgadzam się natomiast z rządami niemieckim i maltańskim, że rozpatrywany wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym jest niedopuszczalny ze względu na to, iż odpowiedź na pytanie prejudycjalne nie jest niezbędna do wydania przez sąd odsyłający wyroku w postępowaniu głównym.
50.      Jak wynika z art. 267 TFUE, orzeczenie w trybie prejudycjalnym, o którego wydanie wniesiono, musi być „niezbędne”, aby umożliwić sądowi odsyłającemu „wydanie wyroku” w zawisłej przed nim sprawie. Postępowanie prejudycjalne nie ma służyć wydawaniu opinii doradczych w przedmiocie pytań ogólnych lub hipotetycznych, lecz ma być podyktowane potrzebą zapewnienia sądom krajowym pomocy przy rozstrzyganiu konkretnych sporów(28).
51.      Trybunał tradycyjnie dokonuje rozszerzającej wykładni wymogu „niezbędności”, zgodnie z duchem współpracy przenikającym art. 267 TFUE(29). Pytanie prejudycjalne niekoniecznie musi być decydujące dla rozstrzygnięcia sporu; nie musi ono także dotyczyć jego istoty. Wystarczające jest, aby odpowiedź na nie miała znaczenie dla jego rozstrzygnięcia.
52.      Chociaż w orzecznictwie Trybunału od czasu do czasu wspomina się o znaczeniu i niezbędności jako o dwóch odrębnych przesłankach dopuszczalności pytań prejudycjalnych, w rzeczywistości są one dwoma wyrazami tej samej koncepcji. Jak słusznie zauważył rzecznik generalny M. Bobek, „[z]naczenie i niezbędność stanowią […] dwie strony tej samej monety: pytanie ma znaczenie dla sprawy, jeżeli odpowiedź na to pytanie jest niezbędna dla sądu odsyłającego w celu wydania rozstrzygnięcia w postępowaniu głównym, i odwrotnie”(30). W utrwalonym orzecznictwie Trybunału jest bowiem mowa o domniemaniu posiadania znaczenia dla sprawy, z jakiego korzystają pytania prejudycjalne skierowane do Trybunału w trybie art. 267 TFUE(31), natomiast brak jest jakiegokolwiek śladu odpowiadającego mu i autonomicznego domniemania niezbędności(32).
53.      Te rozważania prowadzą oczywiście do pytania o to, kiedy należy uznać, że odpowiedź na pytanie prejudycjalne ma znaczenie dla rozstrzygnięcia sporu, W tym względzie decydującym kryterium wydaje się być istnienie przed sądem odsyłającym sporu, w którym sąd ten ma wydać orzeczenie pozwalające na uwzględnienie orzeczenia prejudycjalnego(33).
54.      W tym względzie użytecznych wskazówek dostarcza orzecznictwo Trybunału. Wyjaśniono w nim, że do stwierdzenia „niezbędności” w rozumieniu art. 267 TFUE konieczne jest istnienie – wystarczająco bezpośredniego, a nie jedynie posiłkowego(34) – łącznika między sporem zawisłym przed sądem odsyłającym a normami prawa Unii, o których wykładnię wniesiono, który to łącznik powinien przejawiać się w tym, iż taka wykładnia jest obiektywnie niezbędna z punktu widzenia wyroku, jaki ma wydać sąd odsyłający. Według Trybunału można uznać, że taki łącznik istnieje: po pierwsze, gdy spór podlega pod względem materialnoprawnym, przynajmniej częściowo, prawu Unii; po drugie, gdy pytanie dotyczy wykładni norm prawa Unii o charakterze proceduralnym, które mogą znaleźć zastosowanie; lub, po trzecie, gdy wydaje się, iż odpowiedź, jaka miałaby zostać udzielona, może dostarczyć sądowi odsyłającemu takiej wykładni prawa Unii, która pozwoli mu rozstrzygnąć kwestie proceduralne prawa krajowego przed wydaniem orzeczenia co do istoty(35).
55.      Moim zdaniem wynika stąd, że pytania są dopuszczalne, jeżeli sąd odsyłający jest w stanie wyciągnąć z odpowiedzi udzielonych przez Trybunał, na potrzeby postępowania głównego, prawnie wiążące konsekwencje(36), czy to o charakterze materialnym, czy też proceduralnym. Tego rodzaju wpływ musi być konkretny, swoisty i przewidywalny(37), natomiast nie może on być czysto hipotetyczny, teoretyczny lub jedynie spekulatywny(38). Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczący elementów wykładni prawa Unii, które mają wyłącznie drugorzędne znaczenie lub które sąd odsyłający mógłby w ostatecznym rozrachunku pominąć bez uszczerbku dla swojego orzeczenia, należy zatem uznać za niedopuszczalny(39).
56.      To właśnie przez pryzmat tych rozważań należy dokonać oceny dopuszczalności pytań prejudycjalnych zadanych w niniejszej sprawie.
57.      Wydaje się dość oczywiste, że sytuacja w niniejszej sprawie nie zalicza się do drugiej ani do trzeciej kategorii, o których mowa w pkt 54 niniejszej opinii. Odesłanie prejudycjalne należy więc co do zasady rozpatrzeć w świetle pierwszej z powyższych kategorii, ponieważ sąd odsyłający zwraca się o dokonanie wykładni szeregu przepisów materialnych prawa Unii, mianowicie art. 1, 45, 46, 48 i 52 rozporządzenia Bruksela I bis.
58.      Kluczową kwestią jest zatem istnienie wystarczająco bezpośredniego materialnoprawnego łącznika między tymi przepisami a sporem zawisłym przed sądem odsyłającym.
59.      Moim zdaniem taki bezpośredni łącznik nie istnieje.
60.      Przedmiotem sporu w postępowaniu głównym jest zarzucane adwokatowi niedochowanie należytej staranności przy sporządzaniu opinii prawnej na temat zgodności art. 56A maltańskiej ustawy o grach z prawem Unii. W związku z tym kluczowa kwestia nie dotyczy tego, czy art. 56A maltańskiej ustawy o grach jest rzeczywiście zgodny z prawem Unii, lecz raczej tego, czy dokonaną przez adwokata ocenę cechował w chwili jej sporządzenia walor należytej staranności.
61.      Ocena ta jest regulowana przepisami prawa krajowego i wymaga zazwyczaj dokonania zestawienia z zachowaniem, którego można by oczekiwać od zachowującego należytą ostrożność i odpowiednio poinformowanego przedstawiciela zawodu prawniczego. W tym kontekście istotne nie jest to, czy opinia ostatecznie okaże się prawidłowa, lecz to, czy dawała się ona racjonalnie uzasadnić w świetle ram prawnych oraz informacji dostępnych w chwili zaistnienia okoliczności faktycznych.
62.      Tego rodzaju ocena nie należy do zakresu właściwości Trybunału na podstawie art. 267 TFUE. Trybunał może dokonać wykładni prawa Unii, ale nie może rozstrzygnąć, czy konkretna opinia prawna była wiarygodna lub wystarczająco staranna.
63.      Prawdą jest, że odpowiedzi udzielone przez Trybunał mogą mieć pewne znaczenie dla sądu odsyłającego. Nie umożliwią mu one jednak wyciągnięcia prawnie wiążących wniosków w celu rozstrzygnięcia sporu. Co najwyżej będą one stanowiły elementy, które sąd ten będzie mógł wziąć pod uwagę, jeżeli uzna to za stosowne.
64.      W tych okolicznościach łącznik między przedmiotowymi przepisami prawa Unii a sporem w postępowaniu głównym jest zbyt niepewny i pośredni, aby mógł stanowić uzasadnienie dla wymogu niezbędności.
65.      Przyjęcie przeciwnego stanowiska wiązałoby się z ryzykiem rozszerzenia zakresu postępowania prejudycjalnego poza wyznaczone temu postępowaniu granice. Z łatwością można sobie wyobrazić analogiczne sytuacje – na przykład spory dotyczące ocen akademickich lub konkursów symulacji rozpraw (przy założeniu, że zawisłyby one przed sądem krajowym) – w których kwestie prawa Unii mogłyby powstać incydentalnie, natomiast nie byłyby rzeczywiście niezbędne do rozstrzygnięcia sporu.
66.      Takie sytuacje nie uzasadniają moim zdaniem odwołania się do art. 267 TFUE.
67.      Wniosek ten znajduje potwierdzenie w wydanym przez Trybunał postanowieniu Horn(40), które dotyczyło porównywalnej sytuacji sporu między adwokatem a jednym z jego klientów. Adwokat ten odradził swojemu klientowi wniesienie do sądu niemieckiego skargi przeciwko Republice Federalnej Niemiec, w której domagałby się on naprawienia szkody, która mogłaby wyniknąć w przyszłości z jakoby niezgodnego z prawem charakteru skierowanych przeciwko Austrii środków dyplomatycznych uzgodnionych w 2000 r. na szczeblu Unii(41). Rozpoznający spór sąd krajowy uznał jednak za konieczne, w celu dokonania swojej oceny, zadanie Trybunałowi szeregu pytań o zgodność tych środków z różnymi normami prawa Unii.
68.      W zwięzłym postanowieniu Trybunał stwierdził, że odesłanie prejudycjalne jest oczywiście niedopuszczalne. Zauważył on w szczególności, że sama okoliczność, iż porada adwokacka „dotyczyła szans powodzenia roszczenia odszkodowawczego wysuniętego przeciwko Republice Federalnej Niemiec w następstwie przyjęcia przez pozostałe państwa członkowskie środków skierowanych przeciwko Republice Austrii, nie oznacza, że zasadność powództwa o zapłatę honorarium zależy od ważności tych środków”. Trybunał podkreślił następnie, że „zgodność z prawem i prawidłowość wykonania wzajemnych zobowiązań stron stosunku prawnego zadzierzgniętego konsultacją prawną rozpatrywaną w postępowaniu głównym jest niezależna od ważności aktów prawnych i okoliczności faktycznych stanowiących jej przedmiot”(42). Moim zdaniem te rozważania mają zastosowanie również do rozpatrywanego odesłania prejudycjalnego.
69.      W świetle powyższego proponuję, by Trybunał stwierdził, że rozpatrywany wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym jest niedopuszczalny.
70.      Gdyby jednak Trybunał zajął odmienne stanowisko, a także dla pełności wywodu, przeanalizuję teraz podniesione w pytaniach prejudycjalnych główne kwestie merytoryczne.
B.      Co do istoty
1.      W przedmiocie (nie)zgodności art. 56A maltańskiej ustawy o grach z przepisami rozporządzenia Bruksela I bis (pytania od pierwszego do czwartego)
71.      Poprzez cztery pierwsze pytania sąd odsyłający zmierza w istocie do ustalenia, czy art. 36, 39 i 52 rozporządzenia Bruksela I bis stoją na przeszkodzie przyjęciu przez państwo członkowskie przepisu, takiego jak art. 56A maltańskiej ustawy o grach, zgodnie z którym orzeczenie w sprawach cywilnych i handlowych, które zostało wydane wobec operatora gier online posiadającego licencję w tym państwie przez sąd innego państwa członkowskiego, nie podlega uznaniu ani wykonaniu ze względu na porządek publiczny, w przypadku gdy w orzeczeniu tym usługi świadczone przez tego operatora zostały uznane za nielegalne w tym innym państwie członkowskim, niezależnie od tego, iż usługi te są legalne w świetle prawa pierwszego państwa członkowskiego.
72.      W dalszej części niniejszej opinii przedstawię najpierw ratio legis art. 56A maltańskiej ustawy o grach (lit. a)), a następnie zbadam zgodność tego przepisu z rozporządzeniem Bruksela I bis (lit. b)).
a)      Ratio legis art. 56A maltańskiej ustawy o grach
73.      Władze maltańskie podjęły niegdyś decyzję o rozpoczęciu realizacji polityki gospodarczej zmierzającej do uczynienia Malty europejskim „hubem” szybko rozwijającego się sektora gier online. W tym celu ustanowiły one (w szczególności) stosunkowo liberalne ramy regulacyjne i prawne, w tym system licencjonowania, który obecnie podlega przepisom maltańskiej ustawy o grach.
74.      Jak wyjaśnia rząd maltański, maltańska licencja na prowadzenie gier została pomyślana jako zezwolenie oparte na modelu „miejsca świadczenia usługi”, które umożliwia operatorom świadczenie usług w zakresie gier hazardowych nie tylko na Malcie, lecz także
z Malty do innych państw, pod warunkiem przestrzegania przez tych operatorów prawa maltańskiego oraz istnienia „uzasadnionego powodu prawnego” do prowadzenia działalności w tych państwach(43). W ujęciu bardziej ogólnym władze maltańskie konsekwentnie przyjmują, że ta licencja, w związku z art. 56 TFUE, umożliwia operatorom gier, pod warunkiem przestrzegania przez nich prawa maltańskiego, oferowanie usług na całym rynku wewnętrznym, a przynajmniej w tych państwach członkowskich, „których ramy prawne są bezpodstawnie restrykcyjne” w świetle tego postanowienia(44). Znaczna liczba operatorów gier online faktycznie zdecydowała się założyć przedsiębiorstwo na Malcie i uzyskać taką licencję w celu świadczenia usług przede wszystkim za granicą.
75.      W związku z tym operatorzy posiadający licencję na Malcie zaczęli w szczególności kierować swoją ofertę na rynki takie jak Austria i Niemcy (w drodze reklamy swoich usług, tworzenia stron internetowych w języku niemieckim itp.) oraz świadczyć na nich usługi w zakresie gier online bez przestrzegania przy tym przepisów krajowych obowiązujących w tych państwach. Według rządu maltańskiego ci operatorzy działali na podstawie „uzasadnionego domniemania”, zgodnie z którym byli do tego uprawnieni na podstawie posiadanej przez nich licencji maltańskiej oraz art. 56 TFUE, ponieważ ich zdaniem odnośne uregulowania krajowe były „bezpodstawnie restrykcyjne”.
76.      W ostatnich latach znaczna liczba konsumentów z tych państw członkowskich zaczęła wytaczać przed swoimi sądami krajowymi powództwa cywilne o zwrot przegranych stawek zakładów obstawionych w drodze korzystania z tych usług(45). W powództwach tych podnoszone jest zazwyczaj, że umowy o gry hazardowe zawarte z maltańskimi operatorami gier są nieważne na gruncie prawa krajowego, ponieważ usługi były świadczone z naruszeniem lokalnych wymogów regulacyjnych, a tym samym, niezależnie od faktu przestrzegania przez tych operatorów prawa maltańskiego, nielegalne w danym państwie członkowskim. Konsumenci dochodzą zatem od operatorów zwrotu tych stawek na podstawie przepisów dotyczących bezpodstawnego wzbogacenia(46). Jak się wydaje, tysiące powództw tego typu zostało wytoczonych w szczególności przed sądami austriackimi i niemieckimi lub też sprawy z tych powództw są obecnie zawisłe przed tymi sądami(47).
77.      Zainteresowani operatorzy podnosili wprawdzie, że usługi świadczone w tych docelowych państwach członkowskich są w rzeczywistości legalne (przede wszystkim dlatego, iż lokalne uregulowania w dziedzinie gier hazardowych są niezgodne z art. 56 TFUE, a zatem nie powinny być stosowane)(48), ale sądy tych państw członkowskich przeważnie odrzucały ich argumenty oraz uwzględniały powództwa o zwrot.
78.      W obliczu coraz większej liczby takich orzeczeń na interwencję zdecydował się ustawodawca maltański. Uznawszy, że orzeczenia te, z racji tego, iż uznaje się w nich za nielegalne usługi świadczone przez operatorów posiadających ważną maltańską licencję na prowadzenie gier, „bezzasadnie podważają”(49) maltańskie ramy regulacyjne i prawne, przyjął on Bill 55 (ustawę nr 55), która do maltańskiej ustawy o grach dodała art. 56A.
79.      Zgodnie z tym przepisem „[n]iezależnie od wszelkich przepisów Code of Organization and Civil Procedure [kodeksu postępowania cywilnego] lub innych ustaw” sądy maltańskie, ze względu na porządek publiczny, „odmawia[ją] uznania lub wykonania na Malcie” każdego zagranicznego orzeczenia, które zasadniczo uwzględnia roszczenie wysunięte przeciwko operatorowi gier posiadającemu licencję na Malcie z uwagi na nielegalny charakter usług świadczonych przez tego operatora w danym państwie członkowskim (w ujęciu ogólnym lub w odniesieniu do konkretnej gry losowej), mimo iż usługi te są legalne w świetle prawa maltańskiego(50).
80.      W związku z tym tego rodzaju orzeczenia sądowe – do których należy zaliczyć w szczególności omówione w poprzednich punktach orzeczenia uwzględniające zgłoszone przez graczy roszczenia o zwrot – nie mogą zostać wykonane na Malcie, co uniemożliwia wierzycielom zaspokojenie się ze zlokalizowanego na Malcie majątku maltańskich operatorów gier. Wskutek tego uzyskanie zapłaty przez wierzycieli posiadających wierzytelność zasądzoną takim orzeczeniem jest praktycznie niemożliwe (51).
b)      Mankamenty art. 56A maltańskiej ustawy o grach
81.      W mojej opinii w sprawie European Lotto wyjaśniłem, że chociaż sądy państwa członkowskiego mają jurysdykcję do badania, w sporach między podmiotami prywatnymi, zgodności z prawem Unii uregulowań innych państw członkowskich (i taką właśnie jurysdykcję ma sąd odsyłający, w sporze między Spielerschutz Sigma a adwokatem, w odniesieniu do art. 56A maltańskiej ustawy o grach), to przy wykonywaniu tej jurysdykcji muszą wykazać się pewną powściągliwością. Jest tak tym bardziej w sytuacji, gdy prawo Unii pozostawia organom krajowym pewien margines swobody (tak jak ma to miejsce w niniejszej sprawie, zob. pkt 89 niniejszej opinii). Aby uniknąć zastrzeżeń co do braku legitymacji takich sądów do badania suwerennych decyzji innego państwa członkowskiego, powinny one móc kwestionować uregulowania innego państwa członkowskiego jedynie w sytuacjach oczywistej niezgodności – na przykład wówczas, gdy orzecznictwo Trybunału wyraźnie i konsekwentnie wyznacza granice swobody przysługującej państwom członkowskim w danej dziedzinie.
82.      Moim zdaniem w niniejszej sprawie zachodzi taka właśnie sytuacja. Jak twierdzą wszystkie zainteresowane strony, które przedstawiły Trybunałowi uwagi na piśmie (oczywiście z wyjątkiem rządu maltańskiego), przepis taki jak art. 56A maltańskiej ustawy o grach jest oczywiście niezgodny z zawartymi w rozdziale III rozporządzenia Bruksela I bis przepisami regulującymi uznawanie i wykonywanie orzeczeń sądowych, tak jak są one konsekwentnie interpretowane przez Trybunał.
83.      Orzeczenia, o których mowa w art. 56A maltańskiej ustawy o grach, w zakresie, w jakim, po pierwsze, dotyczą „spraw cywilnych i handlowych” w rozumieniu art. 1 ust. 1 rozporządzenia Bruksela I bis oraz, po drugie, zostały wydane przez sądy innych państw członkowskich, należą do zakresu stosowania przepisów rozdziału III tego rozporządzenia(52). Jest tak zwłaszcza w przypadku wydawanych przez sądy różnych państw członkowskich orzeczeń uwzględniających zgłoszone przez graczy roszczenia o zwrot, które zostały omówione w poprzedniej części niniejszej opinii. W związku z tym uznawanie i wykonywanie tych orzeczeń sądowych na Malcie podlega (wyłącznie)(53) tym przepisom.
84.      Zgodnie z art. 36 i 39 rozporządzenia Bruksela I bis orzeczenia te są uznawane i wykonywane(54) we wszystkich pozostałych państwach członkowskich bez potrzeby przeprowadzania specjalnego postępowania lub stwierdzania ich wykonalności. Przepisy te stanowią wyraz przyświecającego temu aktowi prawnemu podstawowego celu „swobodnego przepływu orzeczeń” w Unii, który to cel przyczynia się z kolei do prawidłowego funkcjonowania rynku wewnętrznego oraz do skutecznej ochrony prawa dostępu na nim do wymiaru sprawiedliwości(55). Przepis krajowy, który nakazuje odmowę uznania lub wykonania takich orzeczeń, stoi zatem w bezpośredniej sprzeczności z tymi zasadami.
85.      Prawdą jest, że rozporządzenie Bruksela I bis przewiduje ograniczone odstępstwa od zasad wyrażonych w jego art. 36 i 39. Zgodnie z art. 45 ust. 1 uznania w wezwanym państwie członkowskim wydanego przez sąd państwa członkowskiego orzeczenia odmawia się, na wniosek każdej zainteresowanej strony, (jedynie) wówczas, gdy zachodzi jedna z enumeratywnie wymienionych w tym przepisie podstaw odmowy uznania(56). Ponadto, jak stanowi art. 46, wykonania takiego orzeczenia w wezwanym państwie członkowskim odmawia się, na wniosek osoby, przeciwko której wystąpiono o wykonanie orzeczenia, (jedynie) na tych samych podstawach. Jedna z takich podstaw, opisana w art. 45 ust. 1 lit. a), zachodzi wówczas, gdy uznanie (lub wykonanie) danego orzeczenia w wezwanym państwie członkowskim byłoby „oczywiście sprzeczne z porządkiem publicznym (ordre public)” tego państwa.
86.      W niniejszej sprawie rząd maltański powołuje się właśnie na to odstępstwo. Jego zdaniem art. 56A maltańskiej ustawy o grach stanowi „przepis deklaratoryjny”, mający „wesprzeć sądy maltańskie” przy stosowaniu klauzuli „porządku publicznego” zawartej w art. 45 ust. 1 lit. a) rozporządzenia Bruksela I bis(57). Przepis ten jedynie „wyjaśnia”(58) (lub potwierdza(59)), że przedmiotowe orzeczenia nie powinny być, na podstawie art. 45 ust. 1 lit. a) i art. 46 tego rozporządzenia, uznawane lub wykonywane na Malcie, jeżeli takie uznanie lub wykonanie byłoby oczywiście sprzeczne z maltańskim „porządkiem publicznym”.
87.      W tym względzie rząd maltański podnosi, że roszczenia o zwrot wniesione przeciwko operatorom posiadającym licencję na Malcie są oportunistyczne, stanowią nadużycie swobody korzystania z usług zagwarantowanej w art. 56 TFUE(60) oraz opierają się na krajowych przepisach w dziedzinie gier hazardowych, które jego zdaniem są „bezpodstawnie restrykcyjne” w rozumieniu tego postanowienia. Argumentuje on, że ponieważ sądy austriackie i niemieckie uwzględniają takie roszczenia i uznają usługi świadczone przez tych operatorów za nielegalne odpowiednio w Austrii i Niemczech, „nie podejmują one działań w celu wyeliminowania mankamentów restrykcyjnego systemu krajowego oraz jego bezpodstawnego charakteru” w świetle art. 56 TFUE, a ponadto pomijają okoliczność, iż ci operatorzy posiadają ważną licencję maltańską oraz przestrzegają maltańskich ram prawnych i regulacyjnych. Uznanie lub wykonanie takich orzeczeń na Malcie prowadziłoby zatem do oczywistego naruszenia art. 56 TFUE – który stanowi element maltańskiego „porządku publicznego” – a także podważało „integralność” tych ram regulacyjnych, w szczególności dlatego, że podawałoby w wątpliwość ważność takich licencji, a tym samym osłabiało pewność prawa gwarantowaną przez nie tym operatorom na rynku wewnętrznym.
88.      Nie przekonuje mnie ta argumentacja. W rzeczywistości przepis taki jak art. 56A maltańskiej ustawy o grach w oczywisty sposób nie jest objęty zakresem regulacji art. 45 ust. 1 lit. a) i art. 46 rozporządzenia Bruksela I bis.
89.      O ile prawdą jest, jak zauważa rząd maltański, że co do zasady do każdego państwa członkowskiego należy określenie treści swojego „porządku publicznego”, o tyle swoboda ta nie jest nieograniczona. Trybunał konsekwentnie orzeka, że ponieważ art. 45 ust. 1 lit. a) rozporządzenia Bruksela I bis wprowadza odstępstwo od ustanowionych w art. 36 i 39 ogólnych zasad uznawania i wykonywania, należy go interpretować „ściśle”, oraz że powoływanie się na klauzulę „porządku publicznego” „powinno mieć miejsce jedynie w wyjątkowych przypadkach”, tak aby nie doszło do podważenia przyświecającego temu aktowi prawnemu celu swobodnego przepływu orzeczeń sądowych. W związku z tym Trybunał jest zarówno uprawniony, jak i w istocie „zobowiązany” do skontrolowania, „w jakich granicach sąd państwa członkowskiego może powoływać się na to pojęcie, gdy odmawia uznania orzeczenia wydanego przez sąd innego państwa członkowskiego”(61). Przepis w rodzaju art. 56A maltańskiej ustawy o grach
w sposób oczywisty wykracza poza te granice.
90.      W szczególności, po pierwsze, co się tyczy podnoszonej bezprawności orzeczeń sądowych, o których mowa w art. 56A maltańskiej ustawy o grach, należy przypomnieć, że, w ujęciu ogólnym, sądy państwa członkowskiego nie mogą odmówić uznania lub wykonania orzeczenia wydanego w innym państwie członkowskim na podstawie klauzuli „porządku publicznego”, tylko dlatego, iż ich zdaniem w orzeczeniu tym prawo Unii – w tym art. 56 TFUE – zostało niewłaściwie zastosowane(62).
91.      Jeżeli orzeczenie wydane przez sądy państwa członkowskiego – na przykład w postępowaniu dotyczącym roszczeń o zwrot wniesionych przez graczy przeciwko maltańskiemu operatorowi gier – faktycznie byłoby wadliwe z powodu błędnego zastosowania art. 56 TFUE, do zainteresowanego operatora należałoby zaskarżenie tego wyroku
w państwie pochodzenia, w drodze skorzystania ze środków odwoławczych przewidzianych w porządku prawnym tego państwa. System ten, uzupełniony mechanizmem odesłania prejudycjalnego ustanowionego w art. 267 TFUE, zapewnia jednostkom wystarczające gwarancje w tym względzie.
92.      Gdy orzeczenie stanie się prawomocne w państwie pochodzenia, potencjalnie po wyczerpaniu wszystkich środków odwoławczych dostępnych w państwie członkowskim pochodzenia, strony muszą co do zasady zaakceptować wszystkie zawarte w nim ustalenia(63). W szczególności na etapie uznania i wykonania, przed sądami wezwanego państwa członkowskiego, nie można ponownie badać kwestii materialnych prawa Unii. Takiej kontroli wyraźnie sprzeciwia się art. 52 rozporządzenia Bruksela I bis, który stanowi, że „[o]rzeczenie wydane w państwie członkowskim nie może być w żadnym wypadku przedmiotem kontroli merytorycznej w wezwanym państwie członkowskim”. Zakaz ten stoi na przeszkodzie ponownemu badaniu przez sąd państwa wezwanego ustaleń faktycznych lub prawnych poczynionych przez sąd państwa pochodzenia. Co do zasady orzeczenia wydane w państwach członkowskich muszą być zatem uznawane i wykonywane w innych państwach członkowskich niezależnie od ewentualnych (rzekomych) błędów w zakresie prawa Unii, którymi mogą być obarczone(64).
93.      Po drugie, w świetle powyższych rozważań, Trybunał konsekwentnie orzeka, że powoływanie się na klauzulę „porządku publicznego” zawartą w art. 45 ust. 1 lit. a) rozporządzenia Bruksela I bis jest możliwe jedynie w „wyjątkowych przypadkach”, w których uznanie lub wykonanie danego orzeczenia w wezwanym państwie członkowskim „naruszałoby w sposób niedopuszczalny porządek prawny [tego państwa]”, ponieważ „stanowi[łoby] oczywiste naruszenie normy prawnej uważanej za zasadniczą dla porządku prawnego [tego państwa] lub prawa uznanego za podstawowe w tym porządku prawnym”(65). Poprzeczka jest tutaj zawieszona wyjątkowo wysoko.
94.      Całkowicie się zgadzam, że sytuacja, o której mowa w poprzednim punkcie, może polegać na uznaniu lub wykonaniu orzeczenia zagranicznego, które pociąga za sobą „oczywiste naruszenie” „norm prawnych uważanych za zasadnicze” dla porządku prawnego Unii(66), a to dlatego, iż stanowią one integralną część porządku prawnego tego państwa. Jestem też skłonny przyznać, że art. 56 TFUE stanowi taką „normę”(67). Powołanie się na klauzulę „porządku publicznego” powinno mieć jednak charakter wyjątkowy również w przypadku naruszenia normy prawa materialnego, takiej jak art. 56 TFUE. Jak przypomniano powyżej, z tej klauzuli należy korzystać wyłącznie, gdy uznanie lub wykonanie orzeczenia zagranicznego naruszałoby
w sposób niedopuszczalny porządek prawny Unii(68). Mogłoby tak być jedynie wówczas, gdyby uznanie lub wykonanie takiego orzeczenia – wydanego już po wyczerpaniu przez danego operatora wszystkich środków odwoławczych dostępnych w państwie pochodzenia – doprowadziło do najbardziej rażącego naruszenia swobody świadczenia usług, w rodzaju dyskryminacji bezpośredniej ze względu na przynależność państwową, które byłoby pozbawione jakiegokolwiek racjonalnego uzasadnienia(69).
95.      W niniejszej sprawie ustawodawca maltański nie mógł zasadnie przyjąć za punkt wyjścia, w tak abstrakcyjny i ogólny sposób, w jaki uczynił to w art. 56A, że każde orzeczenie sądowe w sprawach cywilnych i handlowych, w którym usługi świadczone przez operatora posiadającego licencję na Malcie zostały uznane za niezgodne z prawem w danym państwie członkowskim – mimo iż usługi te są legalne w świetle prawa maltańskiego – jest siłą rzeczy niezgodne z art. 56 TFUE, a tym bardziej, że uznanie lub wykonanie takiego orzeczenia doprowadzi do zmaterializowania się najbardziej rażącej i „nieakceptowalnej” postaci naruszenia, o której mowa w poprzednim punkcie.
96.      Tego rodzaju ogólna ocena byłaby sprzeczna z zasadą leżącą u podstaw zawartych w rozporządzeniu Bruksela I bis przepisów dotyczących uznawania i wykonywania, mianowicie z zasadą „wzajemnego zaufania”, która wymaga od państw członkowskich obdarzenia zaufaniem wzajemnie swoich systemów prawnych i swoich organów sądowych(70). Z tego względu władze maltańskie nie mogły założyć, na potrzeby uzasadnienia przyjęcia środka takiego jak art. 56A maltańskiej ustawy o grach, że sądy innych państw członkowskich będą „metodycznie” i „na ślepo” (aby posłużyć się sformułowaniami użytymi przez rząd maltański) stosowały krajowe uregulowania w dziedzinie gier hazardowych w sposób sprzeczny z art. 56 TFUE lub wykazywały się „jawnym brakiem krytycyzmu” wobec kierowanych przez graczy roszczeń o zwrot(71), w szczególności dlatego, iż nie będą występowały do Trybunału z odpowiednimi pytaniami prejudycjalnym(72).
97.      Ponadto art. 56A maltańskiej ustawy o grach opiera się w sposób wyraźny na wyjątkowo rozszerzającej wykładni art. 56 TFUE, o której wspomniano w pkt 74 niniejszej opinii(73) i zgodnie z którą operatorzy posiadający maltańską licencję na prowadzenie gier są uprawnieni, na podstawie art. 56 TFUE, do swobodnego i zgodnego z prawem świadczenia usług na całym terytorium Unii, o ile tylko przestrzegają prawa maltańskiego.
98.      Trybunał konsekwentnie odrzuca jednak taką wykładnię swobody świadczenia usług w zakresie gier hazardowych. Wielokrotnie podkreślał on, że gry losowe – w szczególności zaś gry losowe online – wiążą się ze znacznym ryzykiem dla społeczeństwa (w tym uzależnieniami, szkodami finansowymi i praniem pieniędzy), a „pomiędzy państwami członkowskimi istnieją znaczne rozbieżności dotyczące wartości moralnych, religijnych i kulturowych”, w związku z czym państwa te dysponują szerokim zakresem uznania przy regulowaniu usług w zakresie gier hazardowych świadczonych na ich terytorium na mocy obowiązujących w nich przepisów(74).
99.      Ponadto państwa członkowskie mogą co do zasady stosować swoje odpowiednie przepisy w dziedzinie gier hazardowych także w odniesieniu do operatorów świadczących usługi na rzecz konsumentów znajdujących się na ich terytorium z innego państwa członkowskiego, takiego jak Malta(75). W tym względzie zasada „państwa pochodzenia” – zgodnie z którą właściwym do regulowania danej kategorii usług jest jedynie państwo członkowskie siedziby – nie ma zastosowania w dziedzinie gier hazardowych online(76).
100. Ponadto w braku harmonizacji na szczeblu Unii warunków uzyskania licencji państwa członkowskie nie są zobowiązane do uznawania licencji na prowadzenie gier hazardowych wydawanych przez inne państwa członkowskie, a tym samym do zezwalania operatorom posiadającym takie licencje na świadczenie usług na ich terytorium wyłącznie na tej podstawie(77). W obecnym stanie prawa Unii maltańskie licencje na prowadzenie gier są co do zasady ważne jedynie na Malcie oraz, w stosownych przypadkach, w tych państwach członkowskich, które zdecydowały się na uznawanie takich licencji(78).
101. Trybunał konsekwentnie odrzuca też przytaczany już w przeszłości(79) przez rząd maltański argument, że „zbędne” (a tym samym nieproporcjonalne na gruncie art. 56 TFUE) byłoby stosowanie do operatorów posiadających licencję na Malcie restrykcyjnych wymogów ustanowionych w obowiązujących w przyjmującym państwie członkowskim przepisach w dziedzinie gier hazardowych, ponieważ prawo maltańskie, w sprzężeniu z nadzorem sprawowanym przez władze maltańskie, gwarantuje już wysoki poziom ochrony przed uzależnieniem od hazardu, marnotrawieniem pieniędzy lub praniem pieniędzy. W dziedzinie gier hazardowych proporcjonalność krajowych środków regulacyjnych należy oceniać wyłącznie przez pryzmat kontekstu moralnego, wyznaniowego i kulturowego danego państwa członkowskiego, a także poziomu ochrony, jakie państwo to pragnie zapewnić na swoim terytorium. O ile zatem Malta postanowiła uregulować gry hazardowe w pewien konkretny sposób, mając na względzie swoje własne uwarunkowania, o tyle pozostałe państwa członkowskie mogą swobodnie przyjmować inne, w tym bardziej restrykcyjne, przepisy, które odzwierciedlają ich własną specyfikę społeczną oraz ocenę wchodzących w grę zagrożeń. Nie można uznać, z tego tylko powodu, że te przepisy są „zbędne” w odniesieniu do operatorów maltańskich. Jeżeli chodzi o nadzór sprawowany przez maltański urząd ds. gier, wystarczy przypomnieć, że Trybunał konsekwentnie orzeka, iż państwo członkowskie nie musi „polegać na kontrolach przeprowadzonych przez władze innego państwa członkowskiego za pomocą systemów regulacyjnych, którymi ono samo nie zawiaduje”(80).
102. Podsumowując, inne państwa członkowskie mogą stosować swoje przepisy w dziedzinie gier hazardowych w odniesieniu do operatorów posiadających licencję na Malcie. Mogą one wymagać od tych operatorów przestrzegania przepisów krajowych dotyczących, w stosownych przypadkach, monopoli, warunków udzielania licencji oraz innych ograniczeń regulacyjnych. Mogą one również całkowicie zakazać prowadzenia niektórych gier losowych lub też uregulować je w sposób, który znacznie odbiega od podejścia przyjętego na Malcie(81). W związku z tym nieuniknione są sytuacje, w których usługi świadczone przez operatora gier posiadającego licencję na Malcie lub konkretna oferowanego przez niego gra losowa będą nielegalne w jednym państwie członkowskim, natomiast będą legalne w świetle prawa maltańskiego – przy czym ta rozbieżność nie jest sama w sobie sprzeczna z art. 56 TFUE(82). Okoliczność, że operatorzy gier online posiadający licencję na Malcie mogą być zobowiązani do przestrzegania nie tylko prawa maltańskiego, lecz także prawa państw członkowskich, na których terytoria kierują swoje usługi – oraz że jego nieprzestrzeganie może nieść za sobą konsekwencje na gruncie lokalnego prawa cywilnego, takie jak nieważność umów o gry hazardowe zawieranych z lokalnymi konsumentami – stanowi prostą konsekwencję współistnienia różnych krajowych systemów regulacyjnych. W tym kontekście orzeczenia sądowe przewidujące tego rodzaju konsekwencje cywilnoprawne muszą być co do zasady uznawane i wykonywane w całej Unii, w tym w tych państwach członkowskich, w których rozpatrywane usługi są legalne w świetle ich własnych przepisów w dziedzinie gier hazardowych.
103. Prawdą jest, że niektóre orzeczenia, o których mowa w art. 56A maltańskiej ustawy o grach, mogą nadawać
krajowym przepisom w dziedzinie gier hazardowych skutek, który – przynajmniej częściowo – trudno jest pogodzić z art. 56 TFUE. Trybunał miał już zresztą okazję odnieść się do tego rodzaju napięć(83). Ponadto nawet w przypadku gdy takie przepisy są, co do zasady, zgodne z art. 56 TFUE, mogą zaistnieć sytuacje, w których uwzględnienie roszczeń o zwrot wysuniętych przeciwko operatorom posiadającym licencję na Malcie okaże się nieproporcjonalne, a tym samym sprzeczne z tym postanowieniem(84). Nie jestem jednak przekonany, że uznanie i wykonanie tych konkretnych roszczeń co do zasady skutkowałoby pokonaniem wysoko zawieszonej poprzeczki „niedopuszczalności”, tak jak została ona zdefiniowana w pkt 94 niniejszej opinii. W każdym wypadku taka ocena może być dokonana jedynie przez sądy maltańskie w oparciu o indywidualną analizę każdego przypadku.
104. Po trzecie, co się tyczy argumentu, że uznawanie i wykonywanie na Malcie orzeczeń, o których mowa w art. 56A maltańskiej ustawy o grach, „podważałoby” liberalne maltańskie ramy prawne regulujące działalność polegającą na prowadzeniu gier, „ważność” licencji maltańskich lub przynajmniej „pewność prawa”, którą te licencje mają zapewnić ich posiadaczom, a tym samym zobowiązanie państwa maltańskiego do „popierania prywatnej przedsiębiorczości”, które zostało wyrażone w art. 18 konstytucji Malty, pragnę poczynić poniższe uwagi.
105. Nawet przy założeniu, że art. 18 konstytucji Malty odzwierciedla „zasadniczą normę” maltańskiego porządku prawnego, nie rozumiem, w jaki sposób uznawanie lub wykonywanie przedmiotowych orzeczeń mogłoby „podważyć” zobowiązanie państwa maltańskiego do „popierania prywatnej przedsiębiorczości”. Żadne takie orzeczenie nie uniemożliwia temu państwu podejmowania takich działań, w dziedzinie gier hazardowych, w drodze ustanowienia i utrzymywania na własnym terytorium liberalnych ram prawnych. W orzeczeniach tych kwestionuje się jedynie skutki ekstraterytorialne, jakie władze maltańskie zamierzają przypisać tym ramom. Orzeczenia te ujawniają co najwyżej ograniczenia tezy, zgodnie z którą przestrzeganie odnośnych ram przyznaje maltańskim licencjobiorcom prawo do swobodnego świadczenia usług na terytorium całej Unii.
106. Jak jednak słusznie podnosi rząd niemiecki, państwo członkowskie nie może się domagać, na podstawie własnej konstytucji, prerogatywy do regulowania i liberalizowania działalności gospodarczej poza swoim terytorium, a więc w innych państwach. Podobnie państwo członkowskie nie może zasadnie odmówić uznania wydanego w innym państwie członkowskim orzeczenia sądowego, w którym stwierdza się, że działalność danego operatora jest niezgodna z prawem na jego terytorium, w świetle jego przepisów w dziedzinie gier hazardowych, tylko z tego względu, iż taka działalność byłaby legalna w świetle bardziej liberalnych przepisów w dziedzinie gier hazardowych obowiązujących
w wezwanym państwie. Tego rodzaju podejście pozbawiłoby bowiem państwa członkowskie kompetencji do regulowania działalności w dziedzinie gier hazardowych na ich własnym terytorium, na co zezwala art. 56 TFUE.
107. Po czwarte, jak podniosły wszystkie zainteresowane strony z wyjątkiem rządu maltańskiego, art. 56A maltańskiej ustawy o grach skrywa pod konstytucyjnym „płaszczykiem” cel mający charakter na wskroś ochronny. Zmierza on do ochrony sektora, który sam rząd maltański określa jako „niezbędny” dla gospodarki publicznej(85), przed potencjalnie poważnymi konsekwencjami finansowymi, jakie mogłyby powstać, gdyby zainteresowani operatorzy musieli zaspokajać roszczenia graczy. Roszczenia te mogą ponadto wywoływać szersze reperkusje dla całej branży, a ostatecznie oddziaływać na poziom zatrudnienia i dochody publiczne w tym państwie członkowskim. Mogą one nawet w pewnym stopniu wpływać na realizowaną przez władze maltańskie politykę gospodarczą polegającą na uczynieniu Malty europejskim „hubem” branży gier online.
108. Niemniej jednak zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału okoliczność, że wykonanie niektórych orzeczeń zagranicznych może pociągać za sobą poważne skutki gospodarcze dla podmiotu krajowego, określonego sektora, a nawet samego wezwanego państwa członkowskiego, nie uzasadnia powołania się na klauzulę „porządku publicznego” zawartą w art. 45 ust. 1 lit. a) rozporządzenia Bruksela I bis(86). Ujmując rzecz bardziej ogólnie, państwo członkowskie nie może, w celu wspierania własnych interesów gospodarczych – wyrażonych czy to miarą konkurencyjności, czy też produktu krajowego brutto, poziomu zatrudnienia lub dochodów podatkowych – chronić własnych podmiotów gospodarczych przed odpowiedzialnością cywilnoprawną wynikającą z ich (być może niezgodnych z prawem) działań
w innych państwach członkowskich. Takie podejście nie tylko pozbawiłoby skuteczności potencjalnie zasadne uregulowania krajowe, lecz także zakłóciło konkurencję i stworzyło nierówne warunki działania w obrębie rynku wewnętrznego.
109. Chciałbym poczynić jeszcze jedną uwagę końcową. Jeżeli władze maltańskie rzeczywiście sądzą, że niektóre państwa członkowskie, wspomagane w tym przez swoje sądy krajowe, utrzymują w mocy, ze szkodą dla operatorów posiadających licencję na Malcie oraz, pośrednio, dla gospodarki maltańskiej, przepisy w dziedzinie gier hazardowych, które są niezgodne z art. 56 TFUE, to uchwalenie przepisu takiego jak art. 56A maltańskiej ustawy o grach nie może być uznane za właściwą reakcję. Państwa członkowskie nie mogą stosować jednostronnych środków „odwetowych” w odpowiedzi na zarzucane innym państwom członkowskim naruszenia prawa Unii(87). Odpowiednim podejściem byłoby natomiast wszczęcie postępowania w sprawie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego w trybie art. 259 TFUE.
110. W świetle powyższych rozważań proponuję, aby na cztery pierwsze pytania prejudycjalne udzielić następującej odpowiedzi: artykuły 36, 39 i 52 rozporządzenia Bruksela I bis stoją na przeszkodzie przyjęciu przez państwo członkowskie przepisu, takiego jak art. 56A maltańskiej ustawy o grach, zgodnie z którym orzeczenie w sprawach cywilnych i handlowych, które zostało wydane wobec operatora gier online posiadającego licencję w tym państwie przez sąd innego państwa członkowskiego, nie podlega uznaniu ani wykonaniu ze względu na porządek publiczny, w przypadku gdy w orzeczeniu tym usługi świadczone przez tego operatora zostały uznane za nielegalne w tym innym państwie członkowskim, niezależnie od tego, iż usługi te są legalne w świetle prawa pierwszego państwa członkowskiego. W szczególności taki przepis nie jest objęty zakresem odstępstwa przewidzianego w art. 45 ust. 1 lit. a) i art. 46 tego rozporządzenia.
2.      W przedmiocie opóźnień zarzucanych sądom maltańskim (pytanie piąte)
111. Poprzez pytanie piąte sąd odsyłający zmierza w istocie do ustalenia, czy art. 48 rozporządzenia Bruksela I bis należy interpretować w ten sposób, że do naruszenia spoczywającego na sądach rozpoznających wniosek o odmowę wykonania orzeczenia wydanego w innym państwie członkowskim obowiązku niezwłocznego wydania orzeczenia dochodzi wówczas, gdy w ciągu sześciu miesięcy sądy te nie wydają w pierwszej instancji orzeczenia w tej sprawie, a tego opóźnienia nie można przypisać stronom lub osobom trzecim uczestniczącym w postępowaniu.
112. U źródeł tego pytania leżą sformułowane przez Spielerschutz Sigma zarzuty, że w praktyce prowadzone przed sądami maltańskimi postępowania w przedmiocie wykonania orzeczeń zagranicznych, w których uwzględniono zgłoszone przez graczy roszczenia o zwrot, mogą trwać miesiącami, a nawet latami, zanim zapadnie orzeczenie w pierwszej instancji, przy czym w tym względzie nie wskazuje się żadnych powodów takich opóźnień.
113. Artykuł 48 rozporządzenia Bruksela I bis stanowi, że w przypadku gdy osoba, przeciw której wystąpiono o wykonanie orzeczenia, składa wniosek o odmowę wykonania na podstawie jego art. 46, sądy wezwanego państwa członkowskiego orzekają „[w] sprawie [tego] wniosku […] niezwłocznie”.
114. Przepis ten nakłada zatem na te sądy obowiązek sprawnego rozpoznawania takich wniosków. Obowiązek ten ma w założeniu zapewnić „szybkie […] uznawanie i wykonywanie orzeczeń wydanych w jednym z państw członkowskich”(88), a tym samym przyczynić się zarówno do prawidłowego funkcjonowania rynku wewnętrznego, jak i do skutecznego dostępu do wymiaru sprawiedliwości w Unii.
115. Niemniej jednak z obowiązującego brzmienia art. 48 rozporządzenia Bruksela I bis wynika, że w tym względzie nie został przewidziany żaden konkretny termin. W związku z tym, jak zauważa Komisja, okoliczność, że sądy wezwanego państwa członkowskiego nie wydały orzeczenia w sprawie wniosku o odmowę wykonania w ciągu sześciu miesięcy od jego złożenia, sama w sobie nie może zostać uznana za naruszenie tego przepisu. Przestrzeganie obowiązku sprawnego działania należy oceniać indywidualnie dla każdego przypadku, z uwzględnieniem wszystkich istotnych okoliczności. Obejmują one nie tylko zachowanie stron i osób trzecich uczestniczących w postępowaniu, ale także stopień złożoności sprawy(89). Nie można wykluczyć zaistnienia scenariusza, w którym wniosek o odmowę wykonania dotyczy delikatnych kwestii, wymaga kilkukrotnej wymiany pism oraz, w ujęciu ogólnym, procedowania przez okres trwający dłużej niż sześć miesięcy, niezależnie od takiego zachowania.
116. Niemniej jednak, mając na względzie przedstawione przez zainteresowane strony uwagi na temat sytuacji na Malcie, należy zwrócić uwagę na poniższe kwestie. Jak wyjaśniono w poprzedniej części niniejszej opinii, zgodnie z art. 52 rozporządzenia Bruksela I bis sądy wezwanego państwa członkowskiego nie mają, przy orzekaniu w przedmiocie wniosku o odmowę wykonania, kontrolować ustaleń faktycznych lub prawnych poczynionych przez sąd państwa pochodzenia, lecz jedynie ustalić, czy zachodzi jedna z podstaw odmowy wymienionych w art. 45 ust. 1 tego rozporządzenia. Wynika stąd, że sądy wezwanego państwa członkowskiego nie mogą uzasadniać opóźnień w orzekaniu w sprawie takich wniosków faktem bezzasadnego badania danego orzeczenia pod względem merytorycznym.
117. Ponadto zachowanie tych sądów ma również znaczenie przy ustalaniu, czy w danej sprawie doszło do naruszenia obowiązku przewidzianego w art. 48 rozporządzenia Bruksela I bis. W tym względzie z tym obowiązkiem nie można pogodzić ich przewlekłej bezczynności, której powody nie zostały w żaden sposób wyjaśnione(90). Tego rodzaju niewyjaśnione opóźnienia mogą w praktyce stanowić „dorozumianą” odmowę uznania lub wykonania w zakresie, w jakim nadmiernie odwlekają – a nawet odkładają w nieskończoność – wykonanie danego orzeczenia w wezwanym państwie członkowskim. Jeżeli takie opóźnienia mają charakter systemowy, mogą także zachęcać do opieszałości dłużników wskazanych w orzeczeniu, którzy mogliby ulec pokusie składania wyłącznie w tym celu bezpodstawnych wniosków o odmowę wykonania. Tego rodzaju sytuacje mogą w ostatecznym rozrachunku pozbawić skuteczności (effet utile) zasadę wykonalności wyrażoną w art. 39 tego rozporządzenia.
118. W świetle powyższych rozważań proponuję, by na pytanie piąte udzielić następującej odpowiedzi: artykuł 48 rozporządzenia Bruksela I bis należy interpretować w ten sposób, że do naruszenia spoczywającego na sądach rozpoznających wniosek o odmowę wykonania orzeczenia wydanego w innym państwie członkowskim obowiązku niezwłocznego wydania orzeczenia dochodzi wówczas, gdy w ciągu sześciu miesięcy sądy te nie wydają w pierwszej instancji orzeczenia w tej sprawie, a tego opóźnienia nie można przypisać stronom lub osobom trzecim uczestniczącym w postępowaniu. Istnienie naruszenia tego obowiązku należy ustalić indywidualnie dla każdego przypadku, w świetle wszystkich istotnych okoliczności, w tym zachowania stron i osób trzecich, stopnia złożoności sprawy oraz zachowania sądów wezwanego państwa członkowskiego.
V.      Wnioski
119. W świetle całości powyższych rozważań proponuję Trybunałowi, by stwierdził, że pytania prejudycjalne przedstawione przez Handelsgericht Wien (sąd handlowy w Wiedniu, Austria) są niedopuszczalne.
1      Język oryginału: angielski.
2      Zobacz moje opinie w sprawach: Wunner (C‑77/24, EU:C:2025:432, pkt 19–22; zwana dalej „moją opinią w sprawie Wunner”); European Lotto and Betting i Deutsche Lotto- und Sportwetten (C‑440/23, EU:C:2025:668, pkt 16–18; zwana dalej „moją opinią w sprawie European Lotto”); Mr Green (C‑198/24, EU:C:2025:852, pkt 1–5); Tipico (C‑530/24, EU:C:2026:230, pkt 1; zwana dalej „moją opinią w sprawie Tipico”).
3      Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 12 grudnia 2012 r. (Dz.U. 2012, L 351, s. 1). W niniejszej opinii będę się odnosić bez rozróżnienia do wyroków dotyczących nie tylko tego aktu prawnego, lecz także aktów będących jego poprzednikami, mianowicie rozporządzenia Rady (WE) nr 44/2001 z dnia 22 grudnia 2000 r. w sprawie jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowych oraz ich wykonywania w sprawach cywilnych i handlowych (Dz.U. 2001, L 12, s. 1) oraz Konwencji o jurysdykcji i wykonywaniu orzeczeń sądowych w sprawach cywilnych i handlowych, podpisanej w Brukseli w dniu 27 września 1968 r. (Dz.U. 1978, L 304, s. 36). Dokonana przez Trybunał wykładnia postanowień konwencji brukselskiej i przepisów rozporządzenia Bruksela I ma bowiem zastosowanie do rozporządzenia Bruksela I bis wówczas, gdy rozpatrywane normy uznaje się za równoważne (zob. w szczególności wyrok z dnia 15 czerwca 2017 r., Kareda, C‑249/16, EU:C:2017:472, pkt 27). Tak właśnie jest w przypadku przepisów mających znaczenie w niniejszej sprawie.
4      Z udzielonej przez sąd odsyłający odpowiedzi na wystosowane przez Trybunał wezwanie do udzielenia informacji wynika, że w prawie austriackim nie ustanowiono szczególnego systemu odpowiedzialności adwokatów. Zgodnie z odpowiednim orzecznictwem adwokatów uważa się za ekspertów w rozumieniu §§ 1299 i 1300 ABGB, w związku z czym ich odpowiedzialność podlega tym właśnie przepisom. Rechtsanwaltsordnung (rozporządzenie o adwokaturze) zawiera wprawdzie przepisy regulujące obowiązki zawodowe adwokatów, ale sądy krajowe stoją na stanowisku, że przepisy te nie przyznają praw, na które mogą się powoływać jednostki dochodzące naprawienia szkody za ich naruszenie, lecz odzwierciedlają jedynie poziom staranności wymagany już na gruncie § 1299 ABGB.
5      Dodatek do maltańskiego dziennika urzędowego, nr 19,991 z dnia 15 maja 2018 r., sekcja A, s. 509.
6      Dodatek do maltańskiego dziennika urzędowego, nr 21,071 z dnia 16 czerwca 2023 r., sekcja A, s. 473.
7      Zobacz podobnie opinia rzecznika generalnego N. Wahla w sprawie Gullotta i Farmacia di Gullotta Davide & C. (C‑497/12, EU:C:2015:168).
8      Zobacz na przykład wyrok z dnia 16 czerwca 2022 r., DuoDecad, C‑596/20, EU:C:2022:474, pkt 34, 37.
9      Zobacz podobnie wyrok z dnia 29 lipca 2024 r., Valančius, C‑119/23, EU:C:2024:653, pkt 31, 33.
10      Zobacz w szczególności: art. 24 ust. 1 akapit drugi TUE; art. 275 akapit pierwszy TFUE.
11      Zobacz na przykład wyrok z dnia 15 listopada 2016 r., Ullens de Schooten, C‑268/15, EU:C:2016:874, pkt 40 i przytoczone tam orzecznictwo.
12      Zobacz odpowiednio wyroki: z dnia 27 marca 2014 r., Torralbo Marcos, C‑265/13, EU:C:2014:187, pkt 30; z dnia 27 czerwca 2018 r., Varna Holideis, C‑364/17, EU:C:2018:500, pkt 17, 18; z dnia 3 czerwca 2021 r., Servicio Aragonés de Salud, C‑942/19, EU:C:2021:440, pkt 36, 37; z dnia 19 października 2017 r., Solar Electric Martinique, C‑303/16, EU:C:2017:773, pkt 23, 24.
13      W istocie orzecznictwo w tym przedmiocie nie zawsze jest spójne. Zobacz w szczególności: N. Wahl i in., The Gatekeepers of Article 267 TFEU: On Jurisdiction and Admissibility of References for Preliminary Rulings, Common Market Law Review, Vol. 55, 2018, Issue 2, s. 513–516; P. Iannuccelli, L’indépendance du juge national et la recevabilité de la question préjudicielle concernant sa propre qualité de«juridiction», Il Diritto dell’Unione Europea, 2021, s. 828–831.
14      Wyroki: z dnia 11 marca 1980 r., Foglia, 104/79, EU:C:1980:73 (zwany dalej „wyrokiem Foglia I”); z dnia 16 grudnia 1981 r., Foglia, 244/80, EU:C:1981:302 (zwany dalej „wyrokiem Foglia II”) (zwane dalej łącznie „orzecznictwem Foglia”).
15      Punkty 78–89 tej opinii.
16      Zobacz moja opinia w sprawie European Lotto (przypis 67).
17      Zobacz w szczególności wyrok z dnia 13 marca 2014 r., SICES i in., C‑155/13, EU:C:2014:145, pkt 29 i przytoczone tam orzecznictwo.
18      Zobacz w szczególności wyrok z dnia 17 lipca 2014 r., Torresi, C‑58/13 i C‑59/13, EU:C:2014:2088, pkt 44–46. W odniesieniu do zakazu nadużywania prawa w prawie Unii zob. także wyrok z dnia 21 grudnia 2023 r., BMW Bank i in., C‑38/21, C‑47/21 i C‑232/21, EU:C:2023:1014, pkt 281–283.
19      Zobacz na przykład M. Taruffo (ed.), Abuse of Procedural Rights: Comparative Standards of Procedural Fairness, Kluwer 1999.
20      Zobacz w szczególności wyroki: z dnia 5 marca 1980 r., Simmenthal/Komisja, 243/78, EU:C:1980:65, pkt 11; z dnia 14 lutego 1989 r., Bossi/Komisja, 346/87, EU:C:1989:59, pkt 31–35; z dnia 14 listopada 2012 r., Nexans France i Nexans/Komisja, T‑135/09, EU:T:2012:596, pkt 108; z dnia 10 lipca 2025 r., Chmieka, C‑99/24, EU:C:2025:563, pkt 72 i przytoczone tam orzecznictwo.
21      Zobacz na przykład wyroki: z dnia 8 listopada 1990 r., Gmurzynska-Bscher, C‑231/89, EU:C:1990:386, pkt 23; z dnia 7 marca 1996 r., Associazione Italiana per il WWF i in., C‑118/94, EU:C:1996:86, pkt 15.
22      Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 11 kwietnia 2024 r. w sprawie ochrony osób, które angażują się w debatę publiczną, przed oczywiście bezzasadnymi roszczeniami lub stanowiącymi nadużycie postępowaniami sądowymi (Dz.U. 2024/1069).
23      Definicja ta zasadza się przede wszystkim na celu postępowania sądowego – chodzi bowiem o postępowanie, które „nie zostało wszczęte w celu faktycznego dochodzenia lub wykonania prawa, ale którego głównym celem jest uniemożliwienie, ograniczenie lub penalizacja debaty publicznej, często przy wykorzystaniu braku równowagi sił między stronami, w ramach którego wnoszone są bezzasadne roszczenia”. Definicję te uzupełnia szereg wskazujących na taki cel poszlak, takich jak: „nieproporcjonalny, nadmierny lub nieuzasadniony charakter roszczenia lub jego części […]”; „fakt wszczęcia przez powoda lub strony powiązane wielu postępowań w związku z podobnymi sprawami”; „zastraszanie, nękanie lub groźby ze strony powoda lub przedstawicieli powoda […]” czy też „stosowanie w złej wierze taktyk procesowych, takich jak opóźnianie postępowania, oszukańczy lub stanowiący nadużycie wybór sądu ze względu na możliwość korzystniejszego rozstrzygnięcia sprawy (ang. forum-shopping) lub cofnięcie pozwu – jeśli jest działaniem w złej wierze – na późniejszym etapie postępowania”.
24      Zobacz podobnie F. Mancini, Short note on abuse of procedure in Community law, w: M. Taruffo (ed.), op.cit. w przypisie 20 do niniejszej opinii, s. 234, 235.
25      W odniesieniu do tej kwestii zob. na przykład: K. Lipstein, Foglia v. Novello – Some Unexplored Aspects, w: Du droit international au droit de l’integration. Festschrift Liber Amicorum Pierre Pescatore, ed. F. Capotorti i in., Nomos 1987, s. 382, 383; D. Ginés Martín, The Court of Justice in the Archives Project – Analysis of the Foglia case (244/80), Working Paper 2021/03, Academy of European Law, s. 25–27.
26      Punkty 40–67.
27      Zobacz mutatis mutandis pkt 86–89 mojej opinii w tej sprawie.
28      Zobacz wyrok z dnia 9 stycznia 2024 r., G. i in. (Powoływanie sędziów sądów powszechnych w Polsce), C‑181/21 i C‑269/21, EU:C:2024:1, pkt 62, 63 i przytoczone tam orzecznictwo.
29      Zobacz wyrok z dnia 20 kwietnia 2023 r., Autorità Garante della Concorrenza e del Mercato (Gmina Ginosa), C‑348/22, EU:C:2023:301, pkt 81 i przytoczone tam orzecznictwo.
30      Opinia w sprawach połączonych Prokuratura Rejonowa w Mińsku Mazowieckim i in. (od C‑748/19 do C‑754/19, EU:C:2021:403, pkt 77). Pogląd ten jest również spójny ze sposobem rozumienia w doktrynie orzecznictwa Trybunału. Zobacz na przykład: M. Broberg, N. Fenger, Broberg and Fenger on Preliminary References to the European Court of Justice, 3rd ed., Oxford University Press 2021, s. 142; K. Lenaerts, K. Gutman, J.T. Nowak, EU Procedural Law, Oxford University Press 2023, s. 92.
31      Zobacz między innymi wyrok z dnia 2 grudnia 2025 r., Stichting Right to Consumer Justice i Stichting App Stores Claims, C‑34/24, EU:C:2025:936, pkt 39.
32      Z całego orzecznictwa Trybunału udało mi się wyłuskać tylko jedno orzeczenie, w którym Trybunał wspomniał o  „domniemaniu posiadania [niezbędnego charakteru i] znaczenia dla sprawy”, mianowicie wyrok z dnia 19 października 2017 r., Paper Consult (C‑101/16, EU:C:2017:775, pkt 29).
33      Zobacz podobnie w szczególności wyrok z dnia 9 stycznia 2024 r., G. i in. (Powoływanie sędziów sądów powszechnych w Polsce), C‑181/21 i C‑269/21, EU:C:2024:1, pkt 64 i przytoczone tam orzecznictwo.
34      Zobacz podobnie wyroki: z dnia 16 lipca 1992 r., Meilicke, C‑83/91, EU:C:1992:332, pkt 28; z dnia 22 marca 2022 r., Prokurator Generalny (Izba Dyscyplinarna Sądu Najwyższego – Powołanie), C‑508/19, EU:C:2022:201, pkt 71. Zobacz także opinia rzecznika generalnego G. Tesaura w sprawie Meilicke (C‑83/91, EU:C:1992:178, pkt 7).
35      Zobacz wyrok z dnia 26 marca 2020 r., Miasto Łowicz i Prokurator Generalny, C‑558/18 i C‑563/18, EU:C:2020:234, pkt 48–51 i przytoczone tam orzecznictwo.
36      Zobacz podobnie wyroki: z dnia 17 lipca 1997 r., Leur-Bloem, C‑28/95, EU:C:1997:369, pkt 29; z dnia 16 czerwca 2015 r., Gauweiler i in., C‑62/14, EU:C:2015:400, pkt 12 i przytoczone tam orzecznictwo. Zobacz także opinia 1/91 (Porozumienie EOG – I) z dnia 14 grudnia 1991 r. (EU:C:1991:490, pkt 61).
37      Zobacz podobnie wyrok z dnia 16 czerwca 2015 r., Gauweiler i in., C‑62/14, EU:C:2015:400, pkt 14.
38      Zobacz podobnie opinia rzecznika generalnego M. Bobeka w sprawach połączonych Prokuratura Rejonowa w Mińsku Mazowieckim i in. (od C‑748/19 do C‑754/19, EU:C:2021:403, pkt 106). Zobacz także wyrok z dnia 16 lipca 1992 r., Meilicke, C‑83/91, EU:C:1992:332, pkt 30–33.
39      Zobacz podobnie: postanowienie z dnia 16 maja 1994 r., Monin Automobiles, C‑428/93, EU:C:1994:192, pkt 12–16; opinie: rzecznika generalnego G. Tesaura w sprawie Meilicke (C‑83/91, EU:C:1992:178, pkt 5); rzecznika generalnego P. Légera w sprawie der Weduwe (C‑153/00, EU:C:2002:247, pkt 51); rzecznika generalnego A. Tizzana w sprawie Bacardi-Martini i Cellier des Dauphins (C‑318/00, EU:C:2002:544, pkt 35).
40      Postanowienie z dnia 24 lipca 2003 r., C‑44/03, EU:C:2003:419.
41      Były to środki dwustronne podjęte przez pozostałych 14 państw członkowskich Unii w następstwie wejścia skrajnie prawicowej Wolnościowej Partii Austrii (FPÖ) Jörga Haidera do austriackiej koalicji rządowej. Zobacz oświadczenie prezydencji portugalskiej w Radzie Unii Europejskiej, złożone w imieniu XIV państw członkowskich (31 stycznia 2000 r.) (dostępne w internecie).
42      Postanowienie z dnia 24 lipca 2003 r., Horn, C‑44/03, EU:C:2003:419, pkt 15.
43      Zobacz Maltese Gaming Authority (maltański urząd ds. gier), Amendments to the Gaming Act introduced through Bill 55, 21 czerwca 2023 r. (https://www.mga.org.mt/amendments-to-the-gaming-act-introduced-through-bill-55/).
44      Jak wyjaśnia rząd maltański, operatorzy gier posiadający licencję na Malcie są zobowiązani, przed rozpoczęciem oferowania usług w danym państwie członkowskim, do „przeprowadzenia oceny w świetle zasad rynku wewnętrznego oraz odpowiedniego orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości”.
45      Właściwość tych sądów wynika z reguły „forum actoris” ustanowionej na korzyść konsumentów w art. 18 ust. 1 rozporządzenia Bruksela I bis. Wydaje się również, że w wielu przypadkach powództwa te są finansowane przez wyspecjalizowane przedsiębiorstwa zajmujące się finansowaniem roszczeń, które w zamian zatrzymują dla siebie część zwracanej kwoty lub przyznanego ostatecznie graczom odszkodowania. Jednym z takich przedsiębiorstw jest Spielerschutz Sigma.
46      Alternatywnie, w niektórych przypadkach, gracze podejmują próby odzyskania straconych pieniędzy na podstawie prawa deliktów, argumentując, że świadczenie usług w zakresie gier hazardowych z naruszeniem lokalnych przepisów w tej dziedzinie należy zrównać z czynem niedozwolonym stanowiącym zdarzenie wywołujące szkodę (zob. moje opinie w sprawach: Wunner (pkt 12, 21); Tipico (pkt 25, 29)).
47      Zobacz P. Pena, H. Schumann, M. Peigné, EU citizens lose out as Malta regulatory „sledgehammer” protects gambling giants, Investigate Europe, 6 marca 2025 r. Jak się wydaje, podobne sprawy zawisły również przed sądami niderlandzkimi (zob. M. de Graef, The House Doesn’t Always Win: Gambling Providers Must Pay, Solv. Blog).
48      Zobacz moja opinia w sprawie Tipico (pkt 26, 48).
49      Zobacz podobnie maltański urząd ds. gier, op.cit. w przypisie 43 do niniejszej opinii.
50      W uzasadnieniu Bill 55 (ustawy nr 55) wskazano, że celem tego przepisu jest „skodyfikowanie obowiązującej już od wielu lat polityki publicznej Malty, która zachęca do podejmowania działalności na Malcie przez operatorów gier oferujących miejscowe i transgraniczne świadczenie usług, w sposób zgodny z przepisami miejscowymi, z myślą o popieraniu prywatnej przedsiębiorczości, jak przewiduje to art. 18 konstytucji Malty”.
51      Z tego właśnie powodu Komisja, w dniu 18 czerwca 2025 r., wszczęła przeciwko Malcie postępowanie w sprawie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego, gdyż uznała, że art. 56A maltańskiej ustawy o grach jest sprzeczny z przepisami rozporządzenia Bruksela I bis (INNFR(2025)2100).
52      Zobacz art. 2 lit. a) rozporządzenia Bruksela I bis. Z kolei wyroki, które należą wprawdzie do zakresu stosowania art. 56A maltańskiej ustawy o grach, lecz nie dotyczą „spraw cywilnych i handlowych” lub zostały wydane przez sądy państw trzecich, nie są objęte zakresem stosowania rozporządzenia Bruksela I bis.
53      Jeżeli bowiem zastosowanie mają przepisy rozdziału III rozporządzenia Bruksela I bis, przepisy te wyłączają stosowanie przepisów wewnętrznych wezwanego państwa członkowskiego dotyczących uznawania i wykonywania orzeczeń zagranicznych (zob. wyrok z dnia 9 grudnia 2003 r., Gasser,
C‑116/02, EU:C:2003:657, pkt 72).
54      Pod warunkiem, że są one wykonalne w państwie członkowskim, w którym zostały wydane.
55      Zobacz motywy 1, 3, 4, 6 rozporządzenia Bruksela I bis.
56      Zobacz: motyw 30 rozporządzenia Bruksela I bis; wyrok z dnia 23 października 2014 r., flyLAL-Lithuanian Airlines, C‑302/13, EU:C:2014:2319, pkt 46.
57      Poczynione na początku art. 56A maltańskiej ustawy o grach zastrzeżenie, które wyrażono słowami „[n]iezależnie od […] innych ustaw” miałoby odsyłać w sposób dorozumiany (w szczególności) do art. 45 ust. 1 lit. a) i art. 46 rozporządzenia Bruksela I bis. Rząd ten uważa bowiem, że gdy sądy maltańskie odmawiają nadania takim orzeczeniom skutków prawnych, czynią to one na podstawie tych przepisów w związku z art. 56A.
58      Zobacz maltański urząd ds. gier, op.cit. w przypisie 43 do niniejszej opinii.
59      Przypominam, że w uzasadnieniu Bill 55 (ustawy nr 55) wskazano, iż art. 56A jedynie „[kodyfikuje] obowiązując[ą] już od wielu lat polityk[ę] publiczn[ą] Malty” w tej dziedzinie.
60      Zdaniem tego rządu gracze wykorzystali tę swobodę, aby skorzystać z nienagannej usługi transgranicznej wyłącznie w celu podniesienia na późniejszym etapie, że jest ona niezgodna z prawem krajowym, i odzyskania w ten sposób straconych pieniędzy. Zobacz także moja opinia w sprawie European Lotto (pkt 90–98).
61      Zobacz w szczególności wyroki: z dnia 28 marca 2000 r., Krombach, C‑7/98, EU:C:2000:164, pkt 21–23; z dnia 16 lipca 2015 r., Diageo Brands, C‑681/13, EU:C:2015:471, pkt 41, 42; z dnia 7 września 2023 r., Charles Taylor Adjusting, C‑590/21, EU:C:2023:633, pkt 32–34.
62      Zobacz wyroki: z dnia 11 maja 2000 r., Renault, C‑38/98, EU:C:2000:225, pkt 33; z dnia 16 lipca 2015 r., Diageo Brands, C‑681/13, EU:C:2015:471, pkt 49.
63      W tym względzie Trybunał wielokrotnie podkreślał, że z uwagi na znaczenie zasady powagi rzeczy osądzonej dla stabilności prawa i stosunków prawnych, jak również w interesie zapewnienia prawidłowego przebiegu postępowania, prawo Unii co do zasady nie zobowiązuje sądu krajowego do pominięcia wiążących skutków prawnych, jakie wywołuje prawomocne orzeczenie, nawet jeżeli zawiera ono błędy w zakresie prawa Unii (zob. w szczególności wyrok z dnia 2 kwietnia 2020 r., CRPNPAC i Vueling Airlines,
C‑370/17 i C‑37/18, EU:C:2020:260, pkt 88, 89 i przytoczone tam orzecznictwo). Niemniej jednak w przypadku oczywiście błędnego zastosowania prawa Unii przez sądy państwa członkowskiego mogłaby powstać odpowiedzialność tego państwa członkowskiego (zob. podobnie wyroki: z dnia 30 września 2003 r., Köbler,
C‑224/01, EU:C:2003:513, pkt 50, 59; z dnia 16 lipca 2015 r., Diageo Brands,
C‑681/13, EU:C:2015:471, pkt 66).
64      Zobacz w szczególności wyroki: z dnia 28 marca 2000 r., Krombach, C‑7/98, EU:C:2000:164, pkt 36; z dnia 16 lipca 2015 r., Diageo Brands, C‑681/13, EU:C:2015:471, pkt 43; z dnia 4 października 2024 r., Real Madrid Club de Fútbol, C‑633/22, EU:C:2024:843, pkt 36. Zobacz opinia rzecznika generalnego S. Albera w sprawie Renault (C‑38/98, EU:C:1999:325, pkt 60, 65, 66).
65      Zobacz w szczególności wyroki: z dnia 28 marca 2000 r., Krombach, C‑7/98, EU:C:2000:164, pkt 37; z dnia 16 lipca 2015 r., Diageo Brands, C‑681/13, EU:C:2015:471, pkt 44; z dnia 7 września 2023 r., Charles Taylor Adjusting, C‑590/21, EU:C:2023:633, pkt 35.
66      Zobacz na przykład wyrok z dnia 7 września 2023 r., Charles Taylor Adjusting, C‑590/21, EU:C:2023:633, pkt 37–40.
67      Zobacz analogicznie wyrok z dnia 1 czerwca 1999 r., Eco Swiss, C‑126/97, EU:C:1999:269, pkt 36.
68      Zobacz podobnie: wyrok z dnia 16 lipca 2015 r., Diageo Brands, C‑681/13, EU:C:2015:471, pkt 48, 50; opinia rzecznika generalnego S. Albera w sprawie Renault (C‑38/98, EU:C:1999:325, pkt 67).
69      Zobacz, co się tyczy dyskryminacji ze względu na przynależność państwową jako najbardziej niedopuszczalnej formy ograniczenia znanej prawu rynku wewnętrznego Unii, opinia rzecznika generalnego N. Wahla w sprawie Austria/Niemcy (C‑591/17, EU:C:2019:99, pkt 1, 2).
70      Zobacz: motyw 26 rozporządzenia Bruksela I bis; wyroki: z dnia 9 grudnia 2003 r., Gasser, C‑116/02, EU:C:2003:657, pkt 72; z dnia 16 lipca 2015 r., Diageo Brands, C‑681/13, EU:C:2015:471, pkt 63.
71      Przypominam w tym względzie, że rzecznik generalny H. Saugmandsgaard Øe w opinii w sprawach połączonych CRPNPAC i Vueling Airlines (C‑370/17 i C‑37/18, EU:C:2019:592, pkt 103) podkreślił, iż, zgodnie z zasadą wzajemnego zaufania, „[s]ąd krajowy nie może […] być przedmiotem […] podejrzeń [o protekcjonizm], gdyż jego niezawisłość opiera się na poszanowaniu obiektywizmu i braku wszelkiego interesu w rozstrzygnięciu sporu poza ścisłym zastosowaniem przepisu prawa”.
72      To założenie okazało się zresztą nieprawdziwe, ponieważ od czasu uchwalenia art. 56A maltańskiej ustawy o grach do Trybunału skierowano szereg odesłań prejudycjalnych dotyczących zgodności z prawem Unii krajowych uregulowań w zakresie gier hazardowych oraz roszczeń o zwrot. Zobacz w szczególności wnioski o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożone w zawisłych obecnie sprawach Tipico (C‑530/24 i C‑9/25).
73      Zobacz także wyrok z dnia 15 września 2011 r., Dickinger i Ömer, C‑347/09, EU:C:2011:582, pkt 94–96.
74      Zobacz w szczególności wyroki: z dnia 24 marca 1994 r., Schindler, C‑275/92, EU:C:1994:119, pkt 60; z dnia 8 września 2009 r., Liga Portuguesa de Futebol Profissional i Bwin International, C‑42/07, EU:C:2009:519, pkt 57; z dnia 24 stycznia 2013 r., Stanleybet i in., C‑186/11 i C‑209/11, EU:C:2013:33, pkt 24.
75      Rząd maltański często wskazuje na „transgraniczny charakter” usług świadczonych przez operatorów posiadających licencję na Malcie jako na powód, dla którego usługi te powinny podlegać wyłącznie prawu maltańskiemu, a nie prawu państwa, w którym znajdują się odbiorcy tych usług. W tym względzie pragnę podkreślić, że usługi świadczone przez tych operatorów zazwyczaj nie są li tylko dostępne z tych innych państw, bez istnienia po stronie operatorów żadnego szczególnego zamiaru zawierania transakcji handlowych z konsumentami znajdującymi się w tych państwach. Są one bowiem ukierunkowane na te państwa i znajdujących się w nich konsumentów (z uwagi na wykorzystywanie stron internetowych w języku używanym w państwie docelowym, stosowanie domen najwyższego poziomu tego państwa, reklamy itp.). Również i to potwierdza słuszność podejścia zakładającego stosowanie obowiązujących w danym państwie przepisów w dziedzinie gier hazardowych (zob. analogicznie moja opinia w sprawie Wunner (pkt 63–66)).
76      W szczególności usługi w zakresie gier hazardowych online zostały wyłączone z zakresu stosowania dyrektywy 2000/31/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 8 czerwca 2000 r. w sprawie niektórych aspektów prawnych usług społeczeństwa informacyjnego, w szczególności handlu elektronicznego w ramach rynku wewnętrznego (dyrektywy o handlu elektronicznym) (Dz.U. 2000, L 178, s. 1) (art. 1 ust. 5 lit. d)), oraz dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2010/13/UE z dnia 10 marca 2010 r. w sprawie koordynacji niektórych przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych państw członkowskich dotyczących świadczenia audiowizualnych usług medialnych (dyrektywy o audiowizualnych usługach medialnych) (wersja ujednolicona) (Dz.U. 2010, L 95, s. 1) (zob. motyw 22), które w pozostałym zakresie wprowadzają w życie zasadę „państwa pochodzenia”.
77      Zobacz w szczególności wyroki: z dnia 8 września 2010 r., Stoß i in., C‑316/07, od C‑358/07 do C‑360/07, C‑409/07 i C‑410/07, EU:C:2010:504, pkt 108–116; z dnia 12 września 2013 r., Biasci i in., C‑660/11 i C‑8/12, EU:C:2013:550, pkt 41. Zobacz także moja opinia w sprawie Tipico (pkt 38).
78      Zobacz moja opinia w sprawie Tipico (pkt 55, 56).
79      Zobacz na przykład wyrok z dnia 15 września 2011 r., Dickinger i Ömer, C‑347/09, EU:C:2011:582, pkt 94–96.
80      Zobacz w szczególności wyrok z dnia 12 września 2013 r., Biasci i in., C‑660/11 i C‑8/12, EU:C:2013:550, pkt 42 i przytoczone tam orzecznictwo.
81      Zobacz podobnie moja opinia w sprawie Tipico, pkt 31, 32, 37.
82      Zobacz w szczególności wyrok z dnia 22 czerwca 2017 r., Unibet International, C‑49/16, EU:C:2017:491, pkt 37 i przytoczone tam orzecznictwo. Rząd maltański argumentuje jednak, że zgodnie z prawem maltańskim operatorzy posiadający licencję na Malcie mogą legalnie świadczyć usługi wyłącznie w państwach członkowskich, w których obowiązują przepisy w dziedzinie gier hazardowych, które są „bezpodstawnie restrykcyjne” w świetle art. 56 TFUE. Należy jednak dokonać dwóch uściśleń dotyczących tego stanowiska. Po pierwsze, jak zauważono w pkt 101 niniejszej opinii, rząd maltański wydaje się wychodzić z założenia, że, co do zasady, wszystkie przepisy w dziedzinie gier hazardowych, które ograniczają operatorowi gier posiadającemu licencję na Malcie możliwość świadczenia usług na terytorium danego państwa członkowskiego, są „bezpodstawnie restrykcyjne” (ponieważ maltańskie ramy regulacyjne chronią już w wystarczający sposób każdy wchodzący w grę interes publiczny). Po drugie, nawet stwierdzenie, że przepisy lokalne nie są zgodne z art. 56 TFUE, nie uprawnia automatycznie maltańskich operatorów gier do świadczenia usług na terytorium danego państwa członkowskiego. Trybunał konsekwentnie orzeka, że państwo członkowskie nie ma obowiązku „liberalizacji rynku gier losowych […], jeżeli uważa ono, iż taka liberalizacja jest niezgodna z poziomem ochrony konsumentów i porządkiem społecznym, jaki to państwo członkowskie zamierza zapewnić” (zob. w szczególności wyrok z dnia 24 stycznia 2013 r., Stanleybet i in., C‑186/11 i C‑209/11, EU:C:2013:33, pkt 46). W takich okolicznościach „otwartą możliwością” dla państwa członkowskiego pozostaje „reforma” obowiązujących w nim przepisów w celu zapewnienia przestrzegania art. 56 TFUE.
83      Zobacz na przykład, w odniesieniu do mankamentów niemieckiego monopolu w zakresie zakładów sportowych, wyroki: z dnia 8 września 2010 r., Stoß i in., C‑316/07, od C‑358/07 do C‑360/07, C‑409/07 i C‑410/07, EU:C:2010:504; z dnia 8 września 2010 r., Carmen Media Group, C‑46/08, EU:C:2010:505.
84      Zobacz podobnie moja opinia w sprawie Tipico (pkt 75–86). W mojej opinii w sprawie European Lotto (pkt 94–97) wyjaśniłem z kolei, dlaczego – wbrew temu, co twierdzi rząd maltański – takie roszczenia nie mogą potencjalnie stanowić nadużycia swobody korzystania z usług. Zasada nadużywania prawa Unii jest bowiem pozbawiona znaczenia w analizowanym kontekście, skoro podstawą takich roszczeń jest wyłącznie prawo krajowe.
85      Rząd maltański wskazał, że w 2023 r. sektor gier hazardowych wytwarzał ok. 7 % wartości dodanej brutto na Malcie i generował około 5,2 % wszystkich miejsc pracy w tym kraju.
86      Zobacz wyrok z dnia 23 października 2014 r., flyLAL-Lithuanian Airlines, C‑302/13, EU:C:2014:2319, pkt 56–58.
87      Zobacz w szczególności wyrok z dnia 23 maja 1996 r., Hedley Lomas, C‑5/94, EU:C:1996:205, pkt 20 i przytoczone tam orzecznictwo.
88      Zobacz motyw 4 rozporządzenia Bruksela I bis.
89      Zobacz analogicznie wyrok ETPC z dnia 21 lipca 2022 r. w sprawie Bieliński przeciwko Polsce (CE:ECHR:2022:0721JUD004876219, § 42 i przytoczone tam orzecznictwo).
90      Zobacz analogicznie wyrok ETPC z dnia 24 listopada 1994 r. w sprawie Beaumartin przeciwko Francji (CE:ECHR:1994:1124JUD001528789, § 33).