62022CC0087
OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO
PRIITA PIKAMÄE
przedstawiona w dniu 23 marca 2023 r. (
1
)
Sprawa C‑87/22
TT
przy udziale:
AK
[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Landesgericht Korneuburg (sąd okręgowy w Korneuburgu, Austria)]
Odesłanie prejudycjalne – Rozporządzenie (WE) nr 2201/2003 – Artykuły 10 i 15 – Jurysdykcja w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej – Wezwanie sądu innego państwa członkowskiego lepiej umiejscowionego dla osądzenia sprawy do uznania swojej jurysdykcji – Przesłanki – Sąd państwa członkowskiego, do którego dziecko zostało bezprawnie uprowadzone – Konwencja haska z dnia 25 października 1980 r.
I. Wprowadzenie
1.
W sprawozdaniu A. Borrás (
2
) wskazano, że „jednym z zagrożeń, być może najważniejszym, które należy uwzględnić w związku z ochroną dzieci obojga małżonków w sytuacjach kryzysu małżeńskiego jest międzynarodowe uprowadzenie dziecka przez jedno z rodziców, wraz ze wszystkimi wynikającymi z tego problemami dotyczącymi jego stabilności i ochrony” (
3
). Dokładnie z taką sytuacją mamy do czynienia w niniejszej sprawie.
2.
Poprzez swoje dwa pytania prejudycjalne Landesgericht Korneuburg (sąd okręgowy w Korneuburgu, Austria) zwraca się do Trybunału o dokonanie wykładni w szczególności art. 15 rozporządzenia (WE) nr 2201/2003 (
4
) w kontekście sporu pomiędzy dwojgiem obywateli słowackich, TT, wnioskodawcą w postępowaniu głównym (zwanym dalej „ojcem”), który zamieszkuje w Austrii, a AK, stroną przeciwną w postępowaniu głównym (zwaną dalej „matką”), w przedmiocie pieczy nad ich dziećmi, które obecnie przebywają na Słowacji z matką.
3.
Niniejsza sprawa daje zatem Trybunałowi sposobność, po pierwsze, do dookreślenia zakresu art. 15 rozporządzenia nr 2201/2003 dotyczącego przekazania sprawy do sądu lepiej umiejscowionego dla jej osądzenia, a po drugie, do przeanalizowania dotychczas nierozpatrywanej kwestii relacji między tym przepisem a art. 10 tego rozporządzenia, dotyczącym jurysdykcji w przypadku uprowadzenia dziecka.
II. Ramy prawne
A.
Prawo międzynarodowe
4.
Zgodnie z art. 1 lit. a) Konwencji dotyczącej cywilnych aspektów uprowadzenia dziecka za granicę, sporządzonej w Hadze w dniu 25 października 1980 r. (zwanej dalej „konwencją haską z 1980 r.”), jednym z jej celów jest „zapewnienie niezwłocznego powrotu dzieci bezprawnie uprowadzonych lub zatrzymanych w jednym z umawiających się państw”.
B.
Prawo Unii
5.
Oprócz art. 24 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej (zwanej dalej „kartą”) w niniejszej sprawie znaczenie mają art. 8, 10, 11, 15 i 20 rozporządzenia nr 2201/2003.
III. Okoliczności faktyczne leżące u podstaw sporu w postępowaniu głównym, pytania prejudycjalne i postępowanie przed Trybunałem
6.
Ojciec i matka tworzyli związek pozamałżeński w czasie, gdy ich dzieci, V i M, urodziły się na Słowacji w 2012 r. Zgodnie z prawem słowackim piecza nad dziećmi jest wspólna.
7.
Oboje rodzice pracowali na Słowacji (
5
). W 2014 r. rodzina osiedliła się w Austrii i w tym państwie członkowskim dzieci uczęszczały do żłobka, a następnie do szkoły, do 2017 r. Następnie w tym samym roku pobierały one naukę szkolną na Słowacji, codziennie dojeżdżając między domem w Austrii a szkołą zlokalizowaną na Słowacji. Dzieci porozumiewają się z rodzicami i dziadkami w języku słowackim i znają tylko kilka słów w języku niemieckim.
8.
Rodzice rozstali się na początku 2020 r. Od lipca 2020 r. dzieci mieszkają z matką na Słowacji bez zgody ojca.
9.
Na podstawie konwencji haskiej z 1980 r. ojciec złożył wniosek o powrót dzieci, który na podstawie art. 8 akapit pierwszy i art. 8 akapit trzeci lit. f) tej konwencji został wniesiony do Okresny súd Bratislava I (sądu rejonowego w Bratysławie I, Słowacja).
10.
Jednocześnie ojciec wystąpił do Bezirksgericht Bruck an der Leitha (sądu rejonowego w Brucku nad Litawą, Austria) z wnioskiem między innymi o przyznanie wyłącznej pieczy nad obojgiem dzieci, uzasadniając to tym, że matka, przewożąc je bezprawnie z Austrii na Słowację, stworzyła zagrożenie dla ich dobra i uniemożliwiła im utrzymywanie z nim kontaktów.
11.
Matka sprzeciwiła się temu wnioskowi, podnosząc zarzut braku jurysdykcji Bezirksgericht Bruck an der Leitha (sądu rejonowego w Brucku nad Litawą) ze względu na to, że dzieci nieprzerwanie miały miejsce zwykłego pobytu na Słowacji i nie były zintegrowane społecznie z miejscem zamieszkania rodziny w Austrii. Postanowieniem sądu pierwszej instancji z dnia 4 stycznia 2021 r. uwzględniono zarzut matki o braku jurysdykcji sądu austriackiego.
12.
Ojciec wniósł zażalenie do Landesgericht Korneuburg (sądu okręgowego w Korneuburgu), który postanowieniem z dnia 23 lutego 2021 r. zmienił postanowienie sądu pierwszej instancji i oddalił podniesiony przez matkę zarzut braku jurysdykcji.
13.
Postanowieniem z dnia 23 czerwca 2021 r. Oberster Gerichtshof (sąd najwyższy, Austria) utrzymał w mocy orzeczenie Landesgericht Korneuburg (sądu okręgowego w Korneuburgu).
14.
W dniu 23 września 2021 r. matka wystąpiła do Bezirksgericht Bruck an der Leitha (sądu rejonowego w Brucku nad Litawą) z wnioskiem, aby sąd ten wezwał sąd słowacki, na podstawie art. 15 ust. 1 lit. b) i art. 15 ust. 2 lit. a) rozporządzenia nr 2201/2003, do uznania swojej jurysdykcji zgodnie z art. 15 ust. 5 tego rozporządzenia. W tym względzie matka podniosła, po pierwsze, że – oprócz postępowania w sprawie powrotu wszczętego na podstawie konwencji haskiej z 1980 r. przed Okresny súd Bratislava I (sądem rejonowym w Bratysławie I) – przed Okresny súd Bratislava V (sądem rejonowym w Bratysławie V, Słowacja) toczy się kilka postępowań wszczętych zarówno przez ojca, jak i przez nią samą, a po drugie, że sądy te mogą lepiej osądzić kwestię odpowiedzialności rodzicielskiej względem dwojga dzieci z uwagi na liczne dowody, które zgromadziły.
15.
Ojciec sprzeciwił się temu wnioskowi, podnosząc, że przekazanie jurysdykcji sądów państwa członkowskiego na podstawie art. 15 rozporządzenia nr 2201/2003 nie może nastąpić, jeżeli do sądów innego państwa członkowskiego, które mają uznać swoją jurysdykcję, wpłynął wniosek o powrót dziecka na podstawie konwencji haskiej z 1980 r.
16.
Bezirksgericht Bruck an der Leitha (sąd rejonowy w Brucku nad Litawą) uwzględnił wniosek matki. Sąd ten uznał, że Okresny súd Bratislava V (sąd rejonowy w Bratysławie V), który wydał już kilka orzeczeń dotyczących prawa ojca do osobistej styczności z dziećmi, jest lepiej umiejscowiony do osądzenia odpowiedzialności rodzicielskiej i prawa do osobistej styczności z obojgiem dzieci, które zamieszkują z matką na Słowacji od lipca 2020 r. i nie są zintegrowane społecznie w Austrii. Co więcej, prowadzenie postępowania przed sądem austriackim komplikowałoby je ze względu na konieczność zapewnienia przysięgłego tłumacza ustnego przy wszystkich przesłuchaniach i wywiadach prowadzonych przez austriackie organy ds. pomocy dzieciom i młodzieży, jak i dla powołanych biegłych z dziedziny psychologii dziecięcej.
17.
Ojciec złożył zażalenie na to postanowienie do Landesgericht Korneuburg (sądu okręgowego w Korneuburgu).
18.
Sąd odsyłający wskazuje, że Trybunał nie rozstrzygał jeszcze kwestii relacji między przepisem art. 15 ust. 1 rozporządzenia nr 2201/2003 a przepisem art. 10 tego rozporządzenia. W tym względzie sąd ten zastanawia się, czy w przypadku gdy państwo członkowskie, które wezwano do uznania swojej jurysdykcji na podstawie art. 15 ust. 1 lit. b) wspomnianego rozporządzenia, jest jednocześnie państwem, w którym dziecko uzyskało w międzyczasie miejsce zwykłego pobytu w następstwie bezprawnego uprowadzenia, można przekazać jurysdykcję do rozpatrzenia pieczy nad tym dzieckiem sądom tego państwa członkowskiego. Ponadto sąd ten zastanawia się, na wypadek udzielenia przez Trybunał odpowiedzi twierdzącej na to pytanie, czy przesłanki wymienione w art. 15 ust. 1 tego rozporządzenia, które – jeśli są spełnione – pozwalają na przekazanie jurysdykcji sądowi innego państwa członkowskiego, mają charakter wyczerpujący, czy też można wziąć pod uwagę inne okoliczności, uwzględniając specyfikę bezprawnego uprowadzenia.
19.
W tych okolicznościach Landesgericht Korneuburg (sąd okręgowy w Korneuburgu) postanowieniem z dnia 4 stycznia 2022 r., które wpłynęło do sekretariatu Trybunału w dniu 9 lutego 2022 r., postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:
„1)
Czy art. 15 rozporządzenia Rady [nr 2201/2003] należy interpretować w ten sposób, że wezwanie do uznania swojej jurysdykcji skierowane przez państwo członkowskie, do którego jurysdykcji należy rozpoznanie sprawy co do istoty, w razie gdy uzna, że sąd innego państwa członkowskiego, z którym dziecko ma szczególny związek, mógłby lepiej osądzić sprawę lub jej określoną część, jest dopuszczalne również wtedy, gdy tym innym państwem członkowskim jest państwo członkowskie, w którym dziecko uzyskało zwykły pobyt po jego bezprawnym uprowadzeniu?
2)
W razie udzielenia na pytanie pierwsze odpowiedzi twierdzącej:
Czy art. 15 [rozporządzenia nr 2201/2003] należy interpretować w ten sposób, że wymienione w nim kryteria przekazania jurysdykcji są uregulowane w sposób wyczerpujący, wobec czego nie są konieczne dalsze kryteria z uwzględnieniem postępowania wszczętego na podstawie art. 8 [akapit pierwszy i art. 8 akapit trzeci lit. f)] [konwencji haskiej z 1980 r.]?”.
20.
Uwagi na piśmie przedstawiły strony w postępowaniu głównym, rząd słowacki oraz Komisja Europejska. Strony te, z wyjątkiem rządu słowackiego, wzięły udział w rozprawie, która odbyła się w dniu 12 stycznia 2023 r.
IV. Analiza
21.
W sytuacji rozpatrywanej w postępowaniu głównym dwoje dzieci urodzonych na Słowacji w 2012 r., pochodzących od rodziców słowackich niepozostających w związku małżeńskim, przebywa obecnie w tym państwie członkowskim z matką, bez zgody ojca pracującego w Austrii, państwie członkowskim, w którym rodzina mieszkała w okresie od 2014 r. do wywiezienia dzieci przez ich matkę.
A.
W przedmiocie szczególnych okoliczności niniejszej sprawy
22.
Okoliczności niniejszej sprawy wymagają moim zdaniem pewnych wyjaśnień, aby lepiej zrozumieć specyficzny kontekst, w jaki się ona wpisuje. Pragnę jednak przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem wyłącznie sąd odsyłający jest właściwy do ustalania i oceniania okoliczności faktycznych toczącego się przed nim sporu (
6
).
23.
W pierwszej kolejności z postanowienia odsyłającego wynika, że zarówno ojciec, jak i matka wszczęli przed sądami słowackimi szereg postępowań dotyczących między innymi prawa do osobistej styczności z dziećmi i alimentów. W tym względzie, w odpowiedzi na zadane przez Trybunał pytanie dotyczące aktualnego stanu tych postępowań, ich podstawy prawnej oraz ewentualnie charakteru orzeczeń wydanych przez te sądy, strony w postępowaniu głównym potwierdziły, że przed wspomnianymi sądami toczy się obecnie kilka postępowań. Ponieważ mogą one mieć wpływ na ocenę prawną sytuacji rozpatrywanej w postępowaniu głównym, wyszczególnię te postępowania poniżej, z zastrzeżeniem ich weryfikacji przez sąd odsyłający.
24.
Co się tyczy prawa do pieczy nad dziećmi, ojciec wskazuje, że w dniu 17 lipca 2020 r. matka złożyła dwa wnioski do Okresny súd Bratislava V (sądu rejonowego w Bratysławie V), podczas gdy w Austrii toczyło się już postępowanie dotyczące prawa do pieczy, które wszczął on w dniu 15 lipca 2020 r. w Bezirksgericht Bruck an der Leitha (sądzie rejonowym w Brucku nad Litawą). Postępowanie to dotyczyło wniosku o zastosowanie środków tymczasowych w trybie pilnym na podstawie art. 20 rozporządzenia nr 2201/2003 oraz wniosku co do istoty. W pierwszym postępowaniu w sprawie środków tymczasowych wniosek oddalono postanowieniem z dnia 14 sierpnia 2020 r., a postępowanie co do drugiego wniosku zostało zawieszone na podstawie art. 16 konwencji haskiej z 1980 r. do czasu wydania orzeczenia w postępowaniu dotyczącym powrotu dzieci wszczętym na wniosek ojca przed Okresny súd Bratislava I (sądem rejonowym w Bratysławie I) (
7
).
25.
Co się tyczy prawa do osobistej styczności, ojciec wyjaśnił, że postanowieniem z dnia 10 lutego 2021 r. Okresny súd Bratislava V (sąd rejonowy w Bratysławie V) podjął na podstawie art. 20 rozporządzenia nr 2201/2003 środki tymczasowe w trybie pilnym w celu ustalenia jego osobistej styczności z dziećmi do czasu zakończenia postępowania dotyczącego prawa do pieczy (
8
) zawieszonego przed tym sądem (
9
). Wskazał on na rozprawie, że pomimo wydania nakazu wykonania tego postanowienia jego prawo do osobistej styczności nie było przestrzegane przez matkę, na którą nałożono grzywnę w styczniu 2023 r.
26.
Co się tyczy zobowiązań alimentacyjnych, postanowieniem z dnia 12 lutego 2021 r. Okresny súd Bratislava V (sąd rejonowy w Bratysławie V) zastosował na podstawie art. 14 rozporządzenia (WE) nr 4/2009 (
10
) środek tymczasowy w trybie pilnym dotyczący zobowiązania ojca do płacenia świadczeń alimentacyjnych na rzecz dzieci, który ma zastosowanie do czasu zakończenia zawieszonego przed tym sądem postępowania dotyczącego prawa do pieczy.
27.
W drugiej kolejności ojciec zauważa, że żaden sąd słowacki nie uznał swojej jurysdykcji do orzekania w przedmiocie prawa do osobistej styczności z dzieckiem na podstawie art. 9 ust. 2 rozporządzenia nr 2201/2003 (
11
). Podnosi on, że wszystkie orzeczenia wydane dotychczas przez Okresny súd Bratislava V (sąd rejonowy w Bratysławie V) mają tymczasowy i pilny charakter oraz że zostały wydane albo na podstawie art. 20 tego rozporządzenia, albo na podstawie art. 14 rozporządzenia nr 4/2009.
28.
Powrócę do tych okoliczności w ramach wykładni art. 15 rozporządzenia nr 2201/2003 oraz relacji między tym przepisem a art. 10 tego rozporządzenia (
12
).
B.
W przedmiocie pierwszego pytania prejudycjalnego
29.
Poprzez pytanie pierwsze sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 15 rozporządzenia nr 2201/2003 należy interpretować w ten sposób, że sąd państwa członkowskiego, którego jurysdykcja do orzekania w przedmiocie pieczy nad dzieckiem opiera się na art. 10 tego rozporządzenia jako sądu państwa członkowskiego, w którym dziecko to bezpośrednio przed jego bezprawnym uprowadzeniem miało zwykły pobyt, jest uprawniony do wezwania zgodnie z art. 15 ust. 1 lit. b) wspomnianego rozporządzenia sądu państwa członkowskiego, do którego dziecko to zostało bezprawnie uprowadzone przez jedno z rodziców i w którym przebywa z tym rodzicem, do uznania swojej jurysdykcji.
30.
W celu udzielenia odpowiedzi na to pytanie przeanalizuję najpierw, czy przemieszczenie dzieci rozpatrywane w postępowaniu głównym jest bezprawnym uprowadzeniem w rozumieniu rozporządzenia nr 2201/2003 (sekcja 1). Następnie, biorąc pod uwagę fakt, że na podstawie art. 20 tego rozporządzenia sądy słowackie zastosowały środki tymczasowe dotyczące między innymi prawa ojca do osobistej styczności z dzieckiem, przedstawię kilka uwag dotyczących zakresu jurysdykcji opartej na tym przepisie (sekcja 2), a wreszcie wyjaśnię zakres art. 15 wspomnianego rozporządzenia i jego relację z art. 10 tego rozporządzenia (sekcja 3).
1. W przedmiocie bezprawnego uprowadzenia w rozumieniu art. 2 pkt 11 lit. a) rozporządzenia nr 2201/2003
31.
W celu ustalenia, czy spór powstał w związku z bezprawnym uprowadzeniem dzieci w rozumieniu rozporządzenia nr 2201/2003, należy zbadać, czy zostały spełnione przesłanki określone w art. 2 pkt 11 tego rozporządzenia.
32.
Zgodnie z art. 2 pkt 11 lit. a) rozporządzenia nr 2201/2003 ewentualna bezprawność uprowadzenia (lub zatrzymania) dziecka zależy od istnienia „praw[a] do pieczy nad dzieckiem, które na mocy orzeczenia, z mocy prawa lub poprzez prawnie wiążące porozumienie przysługuje zgodnie z prawem państwa członkowskiego, w którym dziecko bezpośrednio przed uprowadzeniem lub zatrzymaniem miało zwykły pobyt” (
13
). W odniesieniu do istnienia prawa do pieczy nad dzieckiem rozporządzenie to nie reguluje kwestii, komu powinno przysługiwać prawo do pieczy nad dzieckiem, mogące sprawić, że uprowadzenie dziecka stanie się bezprawne w rozumieniu art. 2 pkt 11, lecz w zakresie wyznaczenia osoby, której takie prawo do pieczy przysługuje, odsyła do prawa państwa członkowskiego, w którym dziecko bezpośrednio przed uprowadzeniem miało miejsce zwykłego pobytu. Zdaniem Trybunału bezprawność uprowadzenia dziecka do celów stosowania wspomnianego rozporządzenia zależy wyłącznie od istnienia prawa do pieczy przyznanego na mocy właściwego prawa krajowego, z którego naruszeniem to uprowadzenie miało miejsce (
14
).
33.
W niniejszej zaś sprawie z postanowienia odsyłającego wynika, że zgodnie z prawem słowackim, mającym zastosowanie do rodziców w chwili narodzin dzieci, rodzice niepozostający w związku małżeńskim sprawują wspólną pieczę nad dziećmi. W tym względzie w odpowiedzi na pytanie Trybunału w tej kwestii strony postępowania głównego potwierdziły na rozprawie, że przysługuje im prawo do wspólnej pieczy na podstawie prawa słowackiego.
34.
W okolicznościach postępowania głównego dzieci zostały „uprowadzone” przez matkę z Austrii na Słowację bez zgody ojca, a tym samym z naruszeniem przyznanego rodzicom na mocy prawa słowackiego prawa do wspólnej pieczy, które – jak wynika z postanowienia odsyłającego oraz uwag na piśmie i uwag ustnych stron – nie zostało zakwestionowane ani przez sąd odsyłający, ani przez sądy słowackie (
15
).
35.
W rezultacie, skoro rodzice zostali jednoznacznie uznani za sprawujących wspólną pieczę nad dziećmi w państwie członkowskim, w którym miały one zwykły pobyt przed ich uprowadzeniem, czyli w Austrii, należy wyjść z założenia, że wywiezienie dzieci przez matkę z tego państwa członkowskiego na Słowację bez zgody ojca stanowi „bezprawne uprowadzenie” w rozumieniu art. 2 pkt 11 lit. a) rozporządzenia nr 2201/2003, czego zbadanie należy do sądu odsyłającego.
2. W przedmiocie zakresu jurysdykcji opartej na art. 20 rozporządzenia nr 2201/2003
36.
Pragnę przypomnieć, iż ojciec wskazał na rozprawie, że orzeczenia wydane dotychczas przez Okresny súd Bratislava V (sąd rejonowy w Bratysławie V), dotyczące w szczególności prawa do osobistej styczności z dzieckiem, mają charakter pilny i tymczasowy oraz że zostały wydane na podstawie art. 20 rozporządzenia nr 2201/2003. Ponadto sąd ten, opierając swoją jurysdykcję na tym przepisie, oddalił dwa wnioski o zastosowanie środków tymczasowych w trybie pilnym, złożone przez matkę w ramach postępowania dotyczącego prawa do pieczy nad dziećmi.
37.
Powstaje zatem pytanie, czy okoliczność, że Okresny súd Bratislava V (sąd rejonowy w Bratysławie V) zastosował środki na podstawie art. 20 rozporządzenia nr 2201/2003, oznacza, że sąd ten uznał swoją jurysdykcję na podstawie tego rozporządzenia, i czy w takim przypadku uznanie to mogłoby mieć wpływ na jego jurysdykcję na podstawie art. 15 wspomnianego rozporządzenia.
38.
Odpowiedź na to pytanie wynika jasno z brzmienia art. 20 ust. 1 rozporządzenia nr 2201/2003. Zgodnie z tym przepisem „[w] przypadkach niecierpiących zwłoki sądy państwa członkowskiego stosują, niezależnie od przepisów niniejszego rozporządzenia, środki tymczasowe przewidziane w prawie tego państwa członkowskiego, włącznie ze środkami zabezpieczającymi, w odniesieniu do osób lub mienia znajdujących się w tym państwie, nawet jeśli na podstawie niniejszego rozporządzenia rozpoznanie sprawy co do istoty należy do jurysdykcji sądu innego państwa członkowskiego”.
39.
Trybunał dokonał już wykładni art. 20 ust. 1 rozporządzenia nr 2201/2003 w ten sposób, że sądy państwa członkowskiego, w którym znajduje się dziecko, są uprawnione, pod trzema łącznymi warunkami wymienionymi w tym przepisie, do ustanawiania środków tymczasowych, łącznie ze środkami zabezpieczającymi, przewidzianych prawem tego państwa członkowskiego, nawet jeśli rozporządzenie to ustala właściwość sądów innego państwa członkowskiego do rozpoznania sprawy co do istoty (
16
). Trybunał wyjaśnił, że ponieważ przepis ten zawiera wyjątek od systemu jurysdykcyjnego określonego przez wspomniane rozporządzenie, powinien być interpretowany zawężająco (
17
). Jak wskazał rzecznik generalny Y. Bot, przepis ten nie stanowi bowiem kryterium ustalania właściwości ogólnej, lecz przyzwolenie na działanie w sytuacji pod podwójną presją niebezpieczeństwa zagrażającego dziecku oraz konieczności podjęcia pilnych czynności, aby je przed nim uchronić. Jego skutkiem jest umożliwienie powołania się na prawo państwa sądu orzekającego bez względu na kryterium jurysdykcji pierwotnej (
18
). Przepis taki nie jest więc normą przyznającą jurysdykcję, a w konsekwencji nie ma na celu przyznania jurysdykcji co do istoty sprawy (
19
). Wystarczy przypomnieć w tym względzie, że podjęte w ten sposób środki tracą moc, gdy sądy właściwe do rozpoznania sprawy co do istoty zgodnie z tym rozporządzeniem podjęły środki, które uważają za stosowne (
20
).
40.
W konsekwencji w niniejszej sprawie okoliczność, że sąd słowacki zastosował na podstawie art. 20 rozporządzenia nr 2201/2003 środki tymczasowe w trybie pilnym dotyczące prawa ojca do osobistej styczności z dzieckiem, nie oznacza, że sąd ten uznał swoją jurysdykcję do rozpoznania sprawy co do istoty, a zatem nie może mieć ona wpływu na jurysdykcję wynikającą z art. 15 tego rozporządzenia.
3. W przedmiocie zakresu art. 15 rozporządzenia nr 2201/2003 i jego relacji z art. 10 tego rozporządzenia
a) Rozważania ogólne
41.
Na wstępie pragnę zauważyć, że zgodnie z motywem 12 rozporządzenia nr 2201/2003 podstawy jurysdykcji w sprawach odpowiedzialności rodzicielskiej ustanowione w tym rozporządzeniu ukształtowane są zgodnie z zasadą dobra dziecka, w szczególności według kryterium bliskości.
42.
Co się tyczy zasady dobra dziecka (
21
), motyw 33 rozporządzenia nr 2201/2003 przewiduje, że rozporządzenie to w szczególności zmierza do zapewnienia przestrzegania podstawowych praw dziecka określonych w art. 24 karty. W szczególności art. 24 ust. 3 karty przewiduje w odniesieniu do każdego dziecka „prawo do utrzymywania stałego, osobistego związku i bezpośredniego kontaktu z obojgiem rodziców, chyba że jest to sprzeczne z jego interesami” (
22
).
43.
Jeśli chodzi o zasadę bliskości, to sądy miejsca zwykłego pobytu dziecka w chwili wszczęcia postępowania, ze względu na ich bliskość w sensie geograficznym, są co do zasady lepiej umiejscowione, aby dokonać oceny środków, które należy zarządzić w interesie dziecka, na podstawie art. 8 rozporządzenia nr 2201/2003 (
23
). Jednakże przepisy o jurysdykcji szczególnej, w szczególności w art. 10 i 15 tego rozporządzenia, które przeanalizuję poniżej (
24
), przewidują odstępstwo od tej normy jurysdykcyjnej.
b) W przedmiocie normy jurysdykcyjnej w przypadku uprowadzenia dziecka, przewidzianej w art. 10 rozporządzenia nr 2201/2003
44.
W niniejszej sprawie, biorąc pod uwagę informacje zawarte w postanowieniu odsyłającym, sądem właściwym do orzekania w przedmiocie pieczy nad dziećmi zgodnie z art. 10 rozporządzenia nr 2201/2003 był Bezirksgericht Bruck an der Leitha (sąd rejonowy w Brucku nad Litawą), sąd miejsca zwykłego pobytu dzieci przed ich bezprawnym uprowadzeniem.
45.
Trybunał orzekł już, że szczególna reguła jurysdykcyjna przewidziana w art. 10 rozporządzenia nr 2201/2003 neutralizuje skutek, jaki w przypadku uprowadzenia dziecka wywołałoby zastosowanie ogólnej reguły jurysdykcyjnej ustanowionej w art. 8 ust. 1 tego rozporządzenia, a mianowicie przeniesienia jurysdykcji na państwo członkowskie, w którym w następstwie uprowadzenia dziecko uzyskałoby nowe miejsce pobytu. Jako że to przeniesienie jurysdykcji może dawać sprawcy bezprawnego czynu przewagę procesową, art. 10 owego rozporządzenia przewiduje, iż jurysdykcja sądów państwa członkowskiego, w którym dziecko przed bezprawnym uprowadzeniem lub zatrzymaniem miało zwykły pobyt, zostaje jednak utrzymana, chyba że spełnione zostaną pewne warunki (
25
). Konsekwencją neutralizacji dokonanej przez ten przepis jest bowiem to, że w przypadku bezprawnego uprowadzenia jedynymi sądami właściwymi są sądy państwa członkowskiego, w którym dziecko przed uprowadzeniem miało zwykły pobyt. Sądy te zachowują jurysdykcję, nawet jeśli w późniejszym czasie dziecko znajduje się w sytuacji pośredniej lub tymczasowej, gdy dotychczasowe miejsce zwykłego pobytu zostało utracone, a nowe miejsce zwykłego pobytu nie zostało jeszcze uzyskane (
26
).
46.
Trybunał orzekł również, że uprowadzenie dziecka nie powinno zasadniczo skutkować przekazaniem jurysdykcji sądów państwa członkowskiego, na którego terytorium dziecko miało miejsce zwykłego pobytu bezpośrednio przed bezprawnym uprowadzeniem, sądom państwa członkowskiego, do którego dziecko zostało uprowadzone, i to nawet przy założeniu, że w następstwie uprowadzenia dziecko uzyskało w nim miejsce zwykłego pobytu dziecka (
27
). Tylko w sytuacji, gdy dziecko uzyskało takie miejsce zwykłego pobytu w innym państwie członkowskim, a ponadto spełniony jest jeden z alternatywnych warunków określonych w art. 10 lit. b) rozporządzenia nr 2201/2003 (
28
), zostało przewidziane przekazanie jurysdykcji (
29
).
47.
W niniejszej sprawie, chociaż wydaje się, że dzieci uzyskały nowe miejsce zwykłego pobytu na Słowacji, czego zbadanie należy do sądu odsyłającego, z akt sprawy nie wynika, by spełniony został jeden z alternatywnych warunków przewidzianych w tym przepisie (
30
).
48.
W tym kontekście powstaje pytanie, czy istnieje stosunek hierarchii między art. 10 a 15 rozporządzenia nr 2201/2003, wskutek czego sąd, do którego jurysdykcji należy zasadniczo „rozpoznanie sprawy co do istoty”, nie mógłby przekazać sprawy do sądu „lepiej umiejscowionego”, jeżeli sąd ten jest sądem państwa członkowskiego, do którego dzieci zostały bezprawnie uprowadzone przez jedno z rodziców.
c) W przedmiocie zakresu art. 15 rozporządzenia nr 2201/2003
49.
Pragnę zauważyć, że opierając się na konwencji haskiej z 1996 r. (
31
), rozporządzenie nr 2201/2003 wprowadza jedną z jego głównych innowacji, a mianowicie „mechanizm dialogu między sądami [państw członkowskich] oparty na ocenie ich jurysdykcji według względów celowości” w odniesieniu do zasady pierwszeństwa dobra dziecka (
32
).
50.
Artykuł 15 ust. 1 lit. b) rozporządzenia nr 2201/2003 stanowi zatem, że w drodze wyjątku sądy państwa członkowskiego, do których jurysdykcji należy rozpoznanie sprawy co do istoty, jeżeli uznają, że sąd innego państwa członkowskiego, z którym dziecko ma szczególny związek, mógłby lepiej osądzić sprawę lub jej określoną część, oraz jeżeli jest to zgodne z dobrem dziecka, „wzywają sąd innego państwa członkowskiego do uznania swojej jurysdykcji zgodnie z ust. 5” (
33
).
51.
Przepis ten zawiera bowiem normę jurysdykcyjną, która uzupełnia normy zawarte w art. 8–14 rozporządzenia nr 2201/2003 (
34
). Ten pionierski przepis wprowadza mechanizm współpracy, który pozwala sądowi państwa członkowskiego mającemu jurysdykcję „do rozpoznania sprawy co do istoty” na podstawie jednej z tych norm przekazać w drodze wyjątku sprawę pod jurysdykcję sądu innego państwa członkowskiego, lepiej umiejscowionego dla osądzenia sprawy (
35
). Przepis ten przyznaje pewien stopień elastyczności w systemie tego rozporządzenia, gdy okazuje się, że „dobro dziecka jest zapewnione przez sądy inne niż sądy państwa jego zwykłego pobytu” (
36
).
52.
Które sądy mają jednak jurysdykcję do „rozpoznani[a] sprawy co do istoty” na podstawie rozporządzenia nr 2201/2003?
53.
Ponieważ art. 15 ust. 1 rozporządzenia nr 2201/2003 dotyczy bez rozróżnienia sądów państwa członkowskiego, do których jurysdykcji należy „rozpoznanie sprawy co do istoty” na podstawie norm jurysdykcyjnych tego rozporządzenia, sądy te mogą być sądami miejsca zwykłego pobytu dziecka, do których wniesiono sprawę na podstawie art. 8 tego rozporządzenia, sądami mającymi jurysdykcję na podstawie jego art. 9, 10 lub 12 albo sądami, do których wniesiono sprawę na podstawie art. 13 tego rozporządzenia (
37
).
54.
W tym względzie pragnę przypomnieć, że Trybunał uznał już, że art. 15 rozporządzenia nr 2201/2003 uzupełnia normy jurysdykcyjne wyrażone w art. 8–14 tego rozporządzenia poprzez wprowadzenie mechanizmu współpracy, który pozwala sądowi państwa członkowskiego mającemu jurysdykcję do rozpoznania sprawy na podstawie jednej z tych norm przekazać w drodze wyjątku sprawę pod jurysdykcję sądu innego państwa członkowskiego, lepiej umiejscowionego dla osądzenia sprawy (
38
).
55.
I tak, jak słusznie podkreślili niektórzy autorzy, „niezależnie od tego, jaka jest podstawa jurysdykcji sądu, w którym wszczęto postępowanie na podstawie rozporządzenia [nr 2201/2003], i pomimo wysiłków mających na celu doprecyzowanie i dostosowanie łączników jurysdykcyjnych, czego dokonuje to rozporządzenie, wspomniane rozporządzenie poprzez art. 15 akceptuje, że tak ustalona jurysdykcja nie musi być najwłaściwsza do orzeczenia co do istoty sprawy” (
39
).
56.
Trybunał uznał jednak w wyroku IQ (
40
), że mechanizm przekazywania ustanowiony w art. 15 rozporządzenia nr 2201/2003 nie znajduje zastosowania pomiędzy dwoma sądami, które mają jurysdykcję do rozpoznania sprawy co do istoty na podstawie odpowiednio art. 8 i 12 owego rozporządzenia (
41
). Jednakże taka wykładnia dotyczy sytuacji odmiennej od sytuacji w niniejszej sprawie i w konsekwencji wyrok ten nie stoi na przeszkodzie stosowaniu art. 15 wspomnianego rozporządzenia w niniejszej sprawie (
42
).
57.
W każdym razie art. 15 rozporządzenia nr 2201/2003 pozwala sądowi, do którego jurysdykcji należy „rozpoznanie sprawy co do istoty” na podstawie reguł jurysdykcyjnych tego rozporządzenia, na przekazanie sprawy nie tylko innemu sądowi, który ma jurysdykcję do rozpoznania sprawy co do istoty, lecz również każdemu sądowi państwa członkowskiego, w tym sądowi, do którego nie należy jurysdykcja na podstawie jednej z tych reguł (
43
), jak ma to miejsce w przypadku przekazania sprawy sądowi państwa członkowskiego, do którego dziecko zostało bezprawnie uprowadzone w rozumieniu art. 10 tego rozporządzenia.
d) W przedmiocie relacji art. 15 rozporządzenia nr 2201/2003 z art. 10 tego rozporządzenia
58.
W pierwszej kolejności, jak podniosła Komisja w swoich uwagach na piśmie, okoliczność, że zarówno art. 10, jak i 15 rozporządzenia nr 2201/2003 znajdują się w rozdziale II, zatytułowanym „Jurysdykcja”, sekcji 2 tego rozporządzenia, zatytułowanej „Odpowiedzialność rodzicielska”, przemawia za stosowaniem art. 15 tego rozporządzenia nawet w przypadku, gdy jurysdykcja opiera się na art. 10 wspomnianego rozporządzenia.
59.
Ani z brzmienia, ani z systematyki sekcji 2 rozdziału II rozporządzenia nr 2201/2003 nie wynika bowiem, że możliwość przewidziana w art. 15 tego rozporządzenia jest wyłączona, jeżeli do sądu należy jurysdykcja na podstawie art. 10 wspomnianego rozporządzenia (
44
). Przeciwnie, ponieważ art. 15 ust. 4 i 5 tego rozporządzenia przewiduje, że w przypadku gdy termin, w którym należy wszcząć postępowanie przed sądem innego państwa członkowskiego lub w którym powinien uznać swoją jurysdykcję, nie zostaje dotrzymany, sąd, przed którym wcześniej wszczęto postępowanie, „ma nadal jurysdykcję zgodnie z art. 8–14” rozporządzenia nr 2201/2003 (wyróżnienie moje), oznacza to, że prawodawca Unii zakładał, iż z możliwości tej będzie mógł skutecznie skorzystać sąd państwa członkowskiego, którego jurysdykcja opierałaby się pierwotnie na przepisach art. 10 tego rozporządzenia i który w braku przekazania sprawy miałby nadal jurysdykcję zgodnie z tym przepisem (
45
). Analizę tę potwierdza fakt, że zgodnie z art. 15 wspomnianego rozporządzenia właściwy sąd może z urzędu zdecydować o uruchomieniu mechanizmu odesłania, nawet jeśli zgodnie z ust. 2 in fine tego przepisu inicjatywa ta musi zostać zaakceptowana przez co najmniej jedną ze stron (
46
).
60.
W drugiej kolejności należy przypomnieć, że art. 15 rozporządzenia nr 2201/2003 przyznaje właściwym sądom pewne uprawnienia dyskrecjonalne, ale w granicach ustanowionego przez ten przepis mechanizmu, który opiera się, jak już wskazałem, na duchu współpracy między sądami, który nie zagraża pewności prawa (
47
).
61.
W trzeciej kolejności należy zauważyć, że cel rozporządzenia nr 2201/2003 polegający na zapewnieniu przestrzegania podstawowych praw dziecka określonych w art. 24 karty oznacza, że zgodnie z ust. 2 tego przepisu we wszystkich działaniach, które go dotyczą, w tym podejmowanych przez władze publiczne, należy przede wszystkim uwzględnić najlepszy interes dziecka. W konsekwencji jest oczywiste, że przy dokonywaniu wykładni tego rozporządzenia należy przede wszystkim uwzględnić ten interes. W tym kontekście uważam, że jeżeli – tak jak w niniejszej sprawie – jurysdykcja do rozpoznania sprawy co do istoty została ustalona na podstawie art. 10 wspomnianego rozporządzenia, to zastosowanie jego art. 15 nie budzi wątpliwości. Jak bowiem słusznie podkreśliła Komisja, stosowanie tego ostatniego przepisu, nawet w przypadku bezprawnego uprowadzenia dziecka, ma na celu odstępstwo od podstawowej zasady jurysdykcji sądów państwa członkowskiego, w którym dziecko miało miejsce zwykłego pobytu do chwili jego uprowadzenia, właśnie w celu uwzględnienia dobra dziecka (
48
).
62.
Niemniej jednak jestem zdania, że cel polegający na poszanowaniu pierwszeństwa dobra dziecka, zagwarantowanego w rozporządzeniu nr 2201/2003 i w art. 24 karty, może w stosownych przypadkach uzasadniać dwa odrębne podejścia. Według pierwszego można by uznać, że w konkretnym przypadku przekazanie sprawy na podstawie art. 15 tego rozporządzenia do sądu państwa członkowskiego, w którym dziecko uzyskało miejsce zwykłego pobytu w następstwie bezprawnego uprowadzenia (lub zatrzymania), nie służy dobru dziecka, lub, według drugiego, że wyjątkowo, w świetle konkretnych okoliczności sprawy, przekazanie sprawy sądowi państwa członkowskiego, w którym dziecko uzyskało miejsce zwykłego pobytu w następstwie bezprawnego uprowadzenia, może być dopuszczalne.
63.
Natomiast moim zdaniem poszanowanie dobra dziecka nie może skutkować tym, by sąd, do którego należy jurysdykcja w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej na podstawie art. 10 rozporządzenia nr 2201/2003, mógł w sposób systematyczny lub bezwzględny rezygnować z uprawnienia przyznanego mu w ramach mechanizmu przekazania przewidzianego w art. 15 tego rozporządzenia, w sytuacji gdy sądem „lepiej umiejscowionym”, zgodnie z zasadą dobra dziecka, byłby sąd państwa członkowskiego, na którego terytorium dziecko uzyskało miejsce zwykłego pobytu w następstwie bezprawnego uprowadzenia. Artykuł 15 wspomnianego rozporządzenia zapewnia bowiem niezbędną elastyczność, aby umożliwić sądom państw członkowskich przyjęcie jurysdykcji w szczególnych przypadkach, w drodze odstępstwa od art. 10 tego rozporządzenia, jeżeli przekazanie jurysdykcji służy dobru dziecka (
49
).
64.
W tym względzie pragnę przypomnieć, że Trybunał uznał, iż wymóg, by przekazanie sprawy służyło dobru dziecka, oznacza, że sąd posiadający jurysdykcję upewnia się, że w świetle okoliczności sprawy planowane jej przekazanie sądowi innego państwa członkowskiego nie stwarza ryzyka negatywnego wpływu na sytuację dziecka. Trybunał wyjaśnił, że w tym celu sąd posiadający jurysdykcję powinien dokonać oceny negatywnego wpływu takiego przekazania na relacje uczuciowe, rodzinne i społeczne dziecka, którego sprawa dotyczy, lub na jego sytuację materialną (
50
).
65.
W czwartej i ostatniej kolejności należy wskazać, że w kontekście takim jak rozpatrywany w niniejszej sprawie, podobnie jak rzecznik generalna E. Sharpston (
51
), mam wątpliwości co do zastosowania bez żadnego innego ograniczenia zasady, według której wyjątki lub odstępstwa od reguły muszą podlegać ścisłej wykładni. W istocie w przypadku art. 10 rozporządzenia nr 2201/2003, jeśli reguła utrzymania jurysdykcji sądu poprzedniego miejsca zwykłego pobytu dziecka odpowiada jednej z podstawowych zasad rozporządzenia – a mianowicie pozbawienia bezprawnego czynu rodzica zabierającego dziecko wszelkich skutków prawnych – wyjątek odpowiada innej fundamentalnej zasadzie, ponieważ chodzi o podstawę jurysdykcji ukształtowaną w świetle najlepszego interesu dziecka zgodnie z art. 24 karty, w szczególności na podstawie kryterium bliskości (
52
).
66.
W konsekwencji, biorąc pod uwagę brzmienie, systematykę i cele rozporządzenia nr 2201/2003, należy uznać, że w drodze wyjątku można skorzystać z uprawnienia do przekazania nawet wtedy, gdy planowane przekazanie następuje na rzecz sądu państwa członkowskiego, do którego dane dziecko zostało bezprawnie uprowadzone, pod warunkiem że sąd posiadający jurysdykcję należycie upewnił się w świetle konkretnych okoliczności sprawy, iż to przekazanie spełnia trzy kumulatywne przesłanki przewidziane w art. 15 ust. 1 tego rozporządzenia, przy czym pierwszorzędną przesłanką jest ta, by wspomniane przekazanie służyło dobru danego dziecka.
67.
Przesłanki te są przedmiotem drugiego pytania prejudycjalnego.
C.
W przedmiocie drugiego pytania prejudycjalnego
68.
W drugim pytaniu prejudycjalnym sąd odsyłający zmierza do ustalenia, czy przesłanki wymienione w art. 15 ust. 1 rozporządzenia nr 2201/2003 mają charakter wyczerpujący, a jeśli tak, to pod jakimi warunkami wniosek o powrót dziecka złożony na podstawie art. 8 akapit pierwszy i art. 8 akapit trzeci lit. f) konwencji haskiej z 1980 r., w przedmiocie którego nie zostało jeszcze wydane prawomocne orzeczenie, może zostać uwzględniony (
53
).
69.
Przed przystąpieniem do analizy tych przesłanek w celu ustalenia, czy postępowanie w sprawie powrotu dziecka na podstawie tego przepisu może zostać uwzględnione przez sądy, do których należy jurysdykcja, przy badaniu stosowania art. 15 rozporządzenia nr 2201/2003 (sekcja 2), przedstawię kilka uwag dotyczących wszystkich zasad ustanowionych w tym rozporządzeniu i w konwencji haskiej z 1980 r., jak również kontekstu faktycznego, w jaki wpisuje się rozpatrywany wniosek o powrót dzieci, a jaki wynika z postanowienia odsyłającego i odpowiedzi na pytania zadane przez Trybunał na rozprawie (sekcja 1).
1. W przedmiocie wniosku o powrót dzieci na podstawie konwencji haskiej z 1980 r. i art. 11 rozporządzenia nr 2201/2003
70.
W pierwszej kolejności pragnę przypomnieć, że konwencja haska z 1980 r. przewiduje w art. 8–11, 13 i 20 szczególne postępowanie, którego celem jest „zagwarantowanie niezwłocznego powrotu dziecka do państwa jego stałego pobytu” (
54
). Jeżeli bezprawne uprowadzenie dzieci następuje, jak ma to miejsce w postępowaniu głównym, wewnątrz Unii, rozporządzenie nr 2201/2003 „uzupełnia i uściśla, w szczególności w art. 11, [te] postanowienia konwencji” (
55
). Z powodu wzajemnego nakładania się i ścisłego związku między przepisami rzeczonego rozporządzenia i postanowieniami owej konwencji postanowienia tej konwencji mogą mieć wpływ na znaczenie, zakres i skuteczność zasad rozporządzenia nr 2201/2003 (
56
).
71.
W drugiej kolejności pragnę zauważyć, że Trybunał dokonał już wykładni związku między art. 60 i art. 62 ust. 2 rozporządzenia nr 2201/2003 (
57
), orzekając, że „[u]prowadzenia dzieci z jednego państwa członkowskiego do drugiego wchodzą […] obecnie w zakres [tej] całości normatywnej […], przy czym przepisy rozporządzenia mają pierwszeństwo w zakresie zastosowania tego rozporządzenia” (
58
).
72.
W tym stanie rzeczy z postanowienia odsyłającego i z odpowiedzi stron na pytania zadane przez Trybunał wynika, że co najmniej do dnia rozprawy Okresny súd Bratislava I (sąd rejonowy w Bratysławie I) nie wydał żadnego prawomocnego orzeczenia w następstwie wniosku o powrót dzieci złożonego przez ojca w dniu 3 sierpnia 2020 r. do tego sądu (
59
). W tym względzie ojciec wyjaśnił, że brak orzeczenia tego sądu w rozsądnym terminie wynikał w szczególności z faktu, że pierwszy sędzia rozpatrujący wniosek o powrót został zawieszony w następstwie postępowania karnego w sprawie malwersacji oraz że prowadzenie postępowania w sprawie powrotu trzeba było powierzyć innemu sędziemu (
60
).
73.
Powstaje zatem pytanie, czy można uwzględnić te okoliczności w ramach konkretnej oceny każdej z przesłanek określonych w art. 15 rozporządzenia nr 2201/2003. Odpowiem na to w dalszej części opinii.
2. W przedmiocie uwzględnienia wniosku o powrót dziecka jako okoliczności faktycznej w ramach oceny wyczerpujących przesłanek przewidzianych w art. 15 rozporządzenia nr 2201/2003
74.
Z brzmienia art. 15 ust. 1 rozporządzenia nr 2201/2003 jasno wynika, że przesłanki ustanowione w tym przepisie zostały wymienione w sposób wyczerpujący.
75.
W tym względzie Trybunał orzekł już, że przekazanie sprawy do sądu innego państwa członkowskiego na podstawie art. 15 rozporządzenia nr 2201/2003 może mieć miejsce tylko w razie spełnienia trzech przesłanek, a mianowicie przesłanki posiadania przez dziecko szczególnego związku z innym państwem członkowskim w rozumieniu art. 15 ust. 3 lit. a)–e) tego rozporządzenia, przesłanki uznania przez sąd, do którego jurysdykcji należy rozpoznanie sprawy co do istoty, że sąd tego innego państwa członkowskiego jest lepiej umiejscowiony dla osądzenia sprawy, oraz przesłanki dobra dziecka, któremu ma służyć przekazanie sprawy, a więc bez ryzyka negatywnego wpływu na jego sytuację (
61
). Sąd państwa członkowskiego, który co do zasady posiada jurysdykcję do rozpoznania danej sprawy, powinien zatem – by móc wnioskować o przekazanie sądowi innego państwa członkowskiego – obalić silne domniemanie własnej jurysdykcji wynikającej z tego rozporządzenia (
62
). Aby obalić to domniemanie, sąd ten nie może uwzględnić przesłanek innych niż przesłanki wymienione w art. 15 rzeczonego rozporządzenia, które Trybunał interpretuje w sposób ścisły.
76.
Komisja wyjaśniła w swoich uwagach na piśmie, że jej zdaniem istnienie wniosku o powrót dziecka na podstawie konwencji haskiej z 1980 r., w przedmiocie którego nie wydano żadnego prawomocnego orzeczenia w państwie członkowskim, do którego dziecko zostało bezprawnie uprowadzone, nie ma samo w sobie automatycznego wpływu na kwestię, czy spełnione są przesłanki określone w art. 15 rozporządzenia nr 2201/2003. W odpowiedzi na pytanie zadane przez Trybunał na rozprawie Komisja wyjaśniła, że sąd posiadający jurysdykcję nie może uwzględnić takiej okoliczności przy ocenie pierwszej przesłanki dotyczącej istnienia szczególnego związku między dzieckiem a innym państwem członkowskim. W odniesieniu do tej przesłanki Trybunał orzekł już bowiem, że z mechanizmu przekazania są co do zasady wyłączone sprawy, w których nie ma elementów wymienionych w sposób wyczerpujący w art. 15 ust. 3 lit. a)–e) tego rozporządzenia (
63
). Innymi słowy, taki „szczególny związek” istnieje tylko wtedy, gdy – jak w niniejszej sprawie – spełnione jest jedno lub więcej kryteriów tego przepisu (
64
). W związku z tym prowadzenie postępowania w sprawie powrotu dziecka na podstawie konwencji haskiej z 1980 r. nie może mieć wpływu na ocenę tych kryteriów.
77.
Komisja dodała jednak, że z faktycznego punktu widzenia właściwy sąd mógłby uwzględnić istnienie wniosku o powrót przy ocenie przesłanek drugiej i trzeciej, to znaczy w ramach oceny istnienia sądu „lepiej umiejscowionego” dla rozpoznania sprawy lub jej części oraz dobra dziecka w przypadku ewentualnego przekazania do sądu państwa członkowskiego, z którym dziecko ma szczególny związek.
78.
Zgadzam się z tym podejściem w zakresie, w jakim dotyczy ono uwzględnienia okoliczności faktycznej, a mianowicie istnienia wniosku o powrót, w odniesieniu do którego nie wydano jeszcze żadnego prawomocnego orzeczenia.
79.
Jeśli chodzi o przesłankę dotyczącą istnienia sądu lepiej umiejscowionego dla rozpoznania sprawy, Trybunał orzekł już, że sąd posiadający jurysdykcję, który zmierza do przekazania sprawy, powinien upewnić się, czy przekazanie sprawy może przynieść „rzeczywistą i konkretną wartość dodaną” dla wydania rozstrzygnięcia dotyczącego dziecka – w porównaniu z sytuacją, gdyby pozostawił sprawę u siebie (
65
).
80.
W niniejszej sprawie na rozprawie wyjaśniono, że gdyby art. 15 rozporządzenia nr 2201/2003 miał zastosowanie, ewentualne przekazanie jurysdykcji przez sąd austriacki nastąpiłoby nie na rzecz Okresny súd Bratislava I (sądu rejonowego w Bratysławie I), ale na rzecz Okresny súd Bratislava V (sądu rejonowego w Bratysławie V), który wydał już kilka orzeczeń o zastosowaniu środków tymczasowych w trybie pilnym dotyczących prawa ojca do osobistej styczności z dzieckiem i prawa dzieci do alimentów na podstawie art. 20 tego rozporządzenia i art. 14 rozporządzenia nr 4/2009. Jest to zatem okoliczność istotna dla uznania, że ten drugi sąd będzie lepiej umiejscowiony dla osądzenia sprawy.
81.
Natomiast ponad dwuletnie opóźnienie w postępowaniu w sprawie powrotu przed Okresny súd Bratislava I (sądem rejonowym w Bratysławie I) jest okolicznością, którą należy wziąć pod uwagę dla uznania, że sąd ten nie jest lepiej umiejscowiony w rozumieniu art. 15 ust. 1 rozporządzenia nr 2201/2003. W ramach badania mającego na celu ustalenie, czy sąd jest lepiej umiejscowiony dla rozpoznania sprawy, okoliczność, że sąd państwa członkowskiego, do którego sąd posiadający jurysdykcję zamierza przekazać sprawę, nie wydał jeszcze orzeczenia w przedmiocie wniosku o powrót dzieci, jest bowiem elementem niekorzystnym, ponieważ tymczasowo, na podstawie art. 16 konwencji haskiej z 1980 r. (
66
), ani ten sąd, ani inne sądy tego państwa członkowskiego nie mogą wydać orzeczenia co do istoty sprawy (
67
).
82.
Jeśli chodzi o przesłankę dotyczącą dobra dziecka, to niezgodne z nim byłoby zarówno przekazanie sprawy do sądu, który nie zagwarantował niezwłocznego powrotu dziecka do państwa jego zwykłego pobytu, odnotowując tym samym znaczne opóźnienie (
68
), jak i przekazanie sprawy do sądu, który nie może orzekać co do istoty w odniesieniu do prawa do pieczy ze względu na to, że art. 16 konwencji haskiej z 1980 r. tymczasowo uniemożliwia mu wydanie orzeczenia (
69
).
83.
Mimo to wydaje mi się, że nie można całkowicie wykluczyć takiego przekazania sprawy. Okoliczność, że planowane przez sąd posiadający jurysdykcję przekazanie sprawy sądowi innego państwa członkowskiego na podstawie art. 15 rozporządzenia nr 2201/2003 powinno służyć dobru dziecka, oznacza, że sąd posiadający jurysdykcję upewnia się w świetle konkretnych okoliczności sprawy, że przekazanie to jest zgodne z podstawowymi prawami dziecka. Artykuł 11 ust. 8 tego rozporządzenia rzeczywiście przewiduje, że „[n]iezależnie od orzeczenia odmawiającego zarządzenia powrotu dziecka na podstawie art. 13 konwencji haskiej z 1980 r., każde późniejsze orzeczenie zarządzające powrót dziecka, wydane przez sąd mający jurysdykcję zgodnie z niniejszym rozporządzeniem, jest wykonalne […], w celu zapewnienia powrotu dziecka (
70
)”. Oznacza to, że orzeczenie odmawiające zarządzenia powrotu skutkuje „warunkowym uznaniem” sądu mającego jurysdykcję, który ma w tym przypadku ostatnie słowo dotyczące powrotu dziecka (
71
). Jednakże nawet w takim przypadku bezprawny charakter uprowadzenia dziecka nie może prowadzić do automatycznego wydania przez sądy mające jurysdykcję orzeczenia zarządzającego „powrót niezależnie” w rozumieniu art. 11 ust. 8 wspomnianego rozporządzenia, bez uwzględnienia okoliczności, które mogłyby przemawiać za utrzymaniem dziecka w państwie członkowskim, do którego zostało ono bezprawnie uprowadzone (
72
).
84.
Sąd posiadający jurysdykcję powinien zatem dokonać we wszystkich przypadkach szczegółowej oceny dobra dziecka, co jest niezbędne do uwzględnienia interesów dziecka i poszanowania praw podstawowych dziecka. W tym kontekście, po pierwsze, pragnę przypomnieć, że zasady wzajemnego zaufania i uznawania, które leżą u podstaw rozporządzenia nr 2201/2003, wymagają odpowiedniego poziomu współpracy i informacji między sądami państwa członkowskiego, do którego dane dziecko zostało bezprawnie uprowadzone, a sądami państwa członkowskiego, w którym dziecko bezpośrednio przed uprowadzeniem miało miejsce zwykłego pobytu. Po drugie, pragnę podkreślić, że art. 15 tego rozporządzenia przyznaje pewien stopień elastyczności w ustanowionym przez niego systemie, gdy okazuje się, że dobro dziecka polega na tym, by jego ochrona była zapewniona przez sądy inne niż sądy państwa członkowskiego jego zwykłego pobytu.
V. Wnioski
85.
W związku z powyższym proponuję Trybunałowi, by na pytania przedstawione przez Landesgericht Korneuburg (sąd okręgowy w Korneuburgu, Austria) odpowiedział następująco:
1)
Artykuł 15 rozporządzenia Rady (WE) nr 2201/2003 z dnia 27 listopada 2003 r. dotyczącego jurysdykcji oraz uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach małżeńskich oraz w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej, uchylającego rozporządzenie (WE) nr 1347/2000,
należy interpretować w ten sposób, że:
sąd państwa członkowskiego, którego jurysdykcja do orzekania w przedmiocie pieczy nad dzieckiem opiera się na art. 10 tego rozporządzenia jako sądu państwa członkowskiego, w którym dziecko to bezpośrednio przed jego bezprawnym uprowadzeniem miało zwykły pobyt, jest uprawniony do wezwania w drodze wyjątku sądu państwa członkowskiego, do którego dziecko to zostało bezprawnie uprowadzone przez jedno z rodziców i w którym przebywa z tym rodzicem, do uznania swojej jurysdykcji na podstawie art. 15 ust. 1 lit. b) wspomnianego rozporządzenia, pod warunkiem że sąd posiadający jurysdykcję należycie upewnił się w świetle konkretnych okoliczności sprawy, iż to przekazanie spełnia trzy kumulatywne przesłanki przewidziane w art. 15 ust. 1 tego rozporządzenia, przy czym pierwszorzędną przesłanką jest ta, by wspomniane przekazanie służyło dobru danego dziecka.
2)
Artykuł 15 ust. 1 rozporządzenia nr 2201/2003
należy interpretować w ten sposób, że:
po pierwsze, przesłanki określone w tym przepisie mają charakter wyczerpujący, a po drugie, złożenie wniosku o powrót dziecka na podstawie art. 8 akapit pierwszy i art. 8 akapit trzeci lit. f) Konwencji dotyczącej cywilnych aspektów uprowadzenia dziecka za granicę, sporządzonej w Hadze w dniu 25 października 1980 r., w przedmiocie którego nie zostało jeszcze wydane prawomocne orzeczenie, nie stoi na przeszkodzie stosowaniu art. 15 tego rozporządzenia. Jednakże złożenie takiego wniosku jest okolicznością faktyczną, którą sąd posiadający jurysdykcję może uwzględnić przy ocenie przewidzianych w art. 15 ust. 1 wspomnianego rozporządzenia przesłanek dotyczących badania istnienia sądu lepiej umiejscowionego dla osądzenia sprawy oraz dobra dziecka w przypadku przekazania sprawy sądowi innego państwa członkowskiego, z którym dziecko ma szczególny związek.
(
1
)	Język oryginału: francuski.
(
2
)	Sprawozdanie wyjaśniające do konwencji sporządzonej na podstawie art. K.3 traktatu o Unii Europejskiej w sprawie jurysdykcji oraz uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach małżeńskich, zwanej „konwencją Bruksela II”, sporządzone przez Alegríę Borrás (Dz.U. 1998, C 221, s. 27, zwane dalej „sprawozdaniem Borrás”).
(
3
)	Sprawozdanie Borrás, pkt 40.
(
4
)	Rozporządzenie Rady z dnia 27 listopada 2003 r. dotyczące jurysdykcji oraz uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach małżeńskich oraz w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej, uchylające rozporządzenie (WE) nr 1347/2000 (Dz.U. 2003, L 338, s. 1).
(
5
)	Na rozprawie ojciec podkreślił, że wbrew temu, co zostało wskazane w postanowieniu odsyłającym, jest on osobą prowadzącą działalność na własny rachunek w Austrii.
(
6
)	Zobacz w szczególności wyrok z dnia 28 października 2021 r., X-Beteiligungsgesellschaft (VAT – Płatność rat) (C‑324/20, EU:C:2021:880, pkt 31 i przytoczone tam orzecznictwo).
(
7
)	Zobacz pkt 9 i 82 niniejszej opinii.
(
8
)	Prowadzenie tych postępowań zostało potwierdzone na rozprawie przez matkę, która wskazała, że w odniesieniu do prawa do osobistej styczności z dzieckiem toczą się trzy postępowania przed Okresny súd Bratislava V (sądem rejonowym w Bratysławie V). Wskazała ona, że dwa inne postępowania przed tym sądem, dotyczące wniosków ojca o powołanie psychologa i ustalenie zwykłego pobytu dzieci w jego miejscu zamieszkania w Austrii, zostały zakończone.
(
9
)	Zobacz pkt 24 niniejszej opinii.
(
10
)	Rozporządzenie Rady z dnia 18 grudnia 2008 r. w sprawie jurysdykcji, prawa właściwego, uznawania i wykonywania orzeczeń oraz współpracy w zakresie zobowiązań alimentacyjnych (Dz.U. 2009, L 7, s. 1).
(
11
)	Artykuł 9 rozporządzenia 2201/2003, który ustanawia zasadę jurysdykcji sądów poprzedniego miejsca zwykłego pobytu dziecka w przypadku zgodnego z prawem przemieszczenia się, jest przedmiotem wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym w sprawie C‑372/22, CM, zawisłej przed Trybunałem.
(
12
)	Zobacz pkt 41 i nast. niniejszej opinii.
(
13
)	Pragnę zauważyć, że definicja ta jest podobna do definicji zawartej w art. 3 konwencji haskiej z 1980 r. Zobacz także podobnie art. 11 ust. 1 rozporządzenia nr 2201/2003.
(
14
)	Wyrok z dnia 5 października 2010 r., McB. (C‑400/10 PPU, EU:C:2010:582, pkt 43, 44). Warto przypomnieć, że zgodnie z art. 2 pkt 9 rozporządzenia nr 2201/2003 „piecza nad dzieckiem” została zdefiniowana jako obejmująca „prawa i obowiązki związane z opieką nad osobą dziecka, w szczególności prawo do określania miejsca pobytu dziecka”. I tak Trybunał orzekł w pkt 41 tego wyroku, że definicja ta jest autonomiczna w stosunku do prawa państw członkowskich i że „dla celów stosowania tego rozporządzenia, piecza nad dzieckiem obejmuje prawo osoby, której piecza ta przysługuje, do decydowania o miejscu pobytu dziecka” (wyróżnienie moje). Zobacz także moja opinia w sprawie A (C‑262/21 PPU, EU:C:2021:592, pkt 44).
(
15
)	Pragnę przypomnieć, że pytania prejudycjalne opierają się na założeniu, że dzieci zostały bezprawnie uprowadzone przez ich matkę z Austrii na Słowację, czyli bez zgody ojca, uznanego również za osobę sprawującą pieczę nad dziećmi w państwie członkowskim, w którym dzieci miały miejsce zwykłego pobytu bezpośrednio przed takim uprowadzeniem.
(
16
)	Zobacz w tym względzie wyroki: z dnia 2 kwietnia 2009 r., A (C‑523/07, EU:C:2009:225, pkt 47); z dnia 23 grudnia 2009 r., Detiček (C‑403/09 PPU, EU:C:2009:810, pkt 39).
(
17
)	Wyrok z dnia 23 grudnia 2009 r., Detiček (C‑403/09 PPU, EU:C:2009:810, pkt 38). Według doktryny oznacza to, że środki tymczasowe o charakterze niecierpiącym zwłoki mogą być stosowane wyłącznie przez sądy, które nie mają jurysdykcji na podstawie innego przepisu rozporządzenia nr 2201/2003, jak ma to miejsce w niniejszej sprawie. Zobacz podobnie M. Pertegás Sender, C.M. Mariottini, Article 20, w: Brussels II bis Regulation, European Commentaries on Private International Law, U. Magnus, P. Mankowski (dir.), Sellier European Law Publishers 2017, 2 ed., s. 276, pkt 21.
(
18
)	Stanowisko rzecznika generalnego Y. Bota w sprawie Detiček (C‑403/09 PPU, EU:C:2009:762, pkt 83). W wyroku z dnia 23 grudnia 2009 r., Detiček (C‑403/09 PPU, EU:C:2009:810), Trybunał orzekł, że przepis ten nie ma zastosowania, jeżeli jedna z osób, których dotyczą przyjęte środki tymczasowe, na przykład jedno z rodziców, nie jest obecna w danym państwie członkowskim. Natomiast rzecznik generalna E. Sharpston stwierdziła w opinii w sprawie Purrucker (C‑256/09, EU:C:2010:296, pkt 147), że „to tylko sama obecność dziecka przesądza o tym, czy można przyjąć pilne środki tymczasowe w stosunku do niego”. Doktryna uznała również tę wykładnię Trybunału za zawężającą. Zobacz w szczególności M. Pertegás Sender, C.M. Mariottini, op.cit., s. 279, pkt 34, przypis 39. Pragnę przypomnieć w tym względzie, że rozporządzenie Rady (UE) 2019/1111 z dnia 25 czerwca 2019 r. w sprawie jurysdykcji, uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach małżeńskich i w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej oraz w sprawie uprowadzenia dziecka za granicę (Dz.U. 2019, L 178, s. 1), które zastąpiło rozporządzenie nr 2201/2003, nie skodyfikowało tego orzecznictwa. Zobacz art. 15 ust. 1 lit. a) i art. 27 ust. 5 rozporządzenia 2019/1111.
(
19
)	Zobacz także Praktyczny przewodnik dotyczący stosowania rozporządzenia Bruksela II bis (dokument przygotowany przez służby Komisji w konsultacji z europejską siecią sądową), 2015, s. 23.
(
20
)	Zobacz art. 20 ust. 2 rozporządzenia nr 2201/2003.
(
21
)	Zobacz art. 3 ust. 1 Konwencji Narodów Zjednoczonych o prawach dziecka, sporządzonej w Nowym Jorku w dniu 20 listopada 1989 r. (Recueil des traités des Nations unies, vol. 1577, s. 3): „[w]e wszystkich działaniach dotyczących dzieci, podejmowanych przez publiczne lub prywatne instytucje opieki społecznej, sądy, władze administracyjne lub ciała ustawodawcze, sprawą nadrzędną będzie najlepsze zabezpieczenie interesów dziecka”. Wszystkie państwa członkowskie ratyfikowały tę konwencję.
(
22
)	Artykuł 24 karty ustanawia dwie inne podstawowe zasady praw dziecka: prawo do swobodnego wyrażania swoich poglądów, stosownie do wieku i stopnia dojrzałości (ust. 1), oraz prawo do tego, by we wszystkich działaniach, które go dotyczą, był przede wszystkim uwzględniany jego najlepszy interes (ust. 2).
(
23
)	Zobacz w szczególności podobnie wyroki: z dnia 23 grudnia 2009 r., Detiček (C‑403/09 PPU, EU:C:2009:810, pkt 36); z dnia 14 lipca 2022 r., CC (Przeniesienie miejsca zwykłego pobytu dziecka do państwa trzeciego) (C‑572/21, EU:C:2022:562, pkt 7).
(
24
)	Zgodnie z art. 8 ust. 2 rozporządzenia nr 2201/2003 „[u]st. 1 ma zastosowanie z zastrzeżeniem przepisów art. 9, 10 i 12”.
(
25
)	Zobacz podobnie wyrok z dnia 24 marca 2021 r., MCP (C‑603/20 PPU, EU:C:2021:231, pkt 45). Zobacz także wyrok z dnia 1 lipca 2010 r., Povse (C‑211/10 PPU, EU:C:2010:400, pkt 41).
(
26
)	Należy przypomnieć, że w takiej sytuacji pośredniej art. 10 rozporządzenia nr 2201/2003 stoi również na przeszkodzie stosowaniu kryterium jurysdykcji dodatkowej z art. 13 tego rozporządzenia, dotyczącego samej obecności dziecka. Zobacz podobnie É. Pataut, E. Gallant, Article 10, w: Brussels II bis Regulation, European Commentaries on Private International Law, op.cit., s. 125, pkt 10.
(
27
)	Zobacz podobnie wyrok z dnia 1 lipca 2010 r., Povse (C‑211/10 PPU, EU:C:2010:400, pkt 44); postanowienie z dnia 10 kwietnia 2018 r., CV (C‑85/18 PPU, EU:C:2018:220, pkt 51).
(
28
)	Te alternatywne warunki dotyczą przyzwolenia na przeprowadzenie się przez osobę sprawującą pieczę [art. 10 lit. a)] lub innych okoliczności związanych z upływem czasu, które mogą doprowadzić do wyeliminowania bezprawnego charakteru uprowadzenia [art. 10 lit. b)].
(
29
)	Zobacz podobnie wyrok z dnia 1 lipca 2010 r., Povse (C‑211/10 PPU, EU:C:2010:400, pkt 41); postanowienie z dnia 10 kwietnia 2018 r., CV (C‑85/18 PPU, EU:C:2018:220, pkt 46).
(
30
)	W szczególności sąd odsyłający nie wskazuje, czy w postanowieniu Landesgericht Korneuburg (sądu okręgowego w Korneuburgu) dotyczącym wyłącznego prawa do pieczy, utrzymanym w mocy w dniu 23 czerwca 2021 r. przez Oberster Gerichtshof (sąd najwyższy), „nie zarządz[ono] powrotu dziecka” w rozumieniu art. 10 lit. b) ppkt (iv) rozporządzenia nr 2201/2003. W każdym razie, biorąc pod uwagę fakt, że bezprawne uprowadzenie dzieci miało miejsce w dniu 8 lipca 2020 r., warunek przewidziany w tym przepisie, a mianowicie, aby dzieci przebywały na Słowacji „przez co najmniej rok” od chwili, w której ojciec dowiedział się o ich uprowadzeniu do tego państwa członkowskiego, nie wydaje się spełniony, czego zbadanie należy do sądu odsyłającego. W takim przypadku sądy słowackie nie nabywają jurysdykcji na podstawie tego przepisu. Zobacz w tym względzie wyrok z dnia 1 lipca 2010 r., Povse (C‑211/10 PPU, EU:C:2010:400, pkt 46).
(
31
)	Konwencja o jurysdykcji, prawie właściwym, uznawaniu, wykonywaniu i współpracy w zakresie odpowiedzialności rodzicielskiej oraz środków ochrony dzieci, sporządzona w Hadze w dniu 19 października 1996 r. (zwana dalej „konwencją haską z 1996 r.”). Zobacz art. 8 i 9 wspomnianej konwencji (przekazanie jurysdykcji do sądu właściwego lub wystąpienie o przejęcie jurysdykcji przez ten sąd).
(
32
)	E. Gallant, Le forum non conveniens de l’article 15 du règlement Bruxelles II bis, Revue critique de droit international privé, 2017, no 3, s. 464–471, w szczególności s. 465. Zobacz także É. Pataut, E. Gallant, op.cit., s. 172–185, w szczególności s. 173, 174, pkt 1–5.
(
33
)	Artykuł 15 ust. 5 rozporządzenia nr 2201/2003 stanowi, że „[s]ądy tego innego państwa członkowskiego, z uwagi na szczególne okoliczności sprawy, o ile jest to zgodne z dobrem dziecka, mogą uznać swoją jurysdykcję w ciągu sześciu tygodni po wszczęciu postępowania zgodnie z ust. 1 lit. a) lub b). W tym przypadku sąd, przed którym wcześniej wszczęto postępowanie, uznaje brak swej jurysdykcji. W przeciwnym razie sąd, przed którym wcześniej wszczęto postępowanie, ma nadal jurysdykcję zgodnie z art. 8–14”. Zobacz także motyw 13 tego rozporządzenia.
(
34
)	Wyrok z dnia 19 listopada 2015 r., P (C‑455/15 PPU, EU:C:2015:763, pkt 44).
(
35
)	Nie należy zapominać, że mechanizm ten jest inspirowany doktryną forum non conveniens. Jednakże te dwa instrumenty różnią się od siebie. Mechanizm ustanowiony w art. 15 rozporządzenia nr 2201/2003 przewiduje bowiem w ust. 3 „enumeratywne wyliczenie możliwych alternatywnych jurysdykcji, które zmierza do zmniejszenia ewentualnej niepewności związanej z doktryną forum non conveniens”. Ograniczenia te pozwalają zatem „na ukierunkowanie [tego] mechanizmu”. Zobacz podobnie B. Ancel, H. Muir Watt, L’intérêt supérieur de l’enfant dans le concert des juridictions: le règlement Bruxelles II bis, Revue critique de droit international privé, 2005, no 94(4), s. 569–605, w szczególności s. 595, pkt 28.
(
36
)	Zobacz sprawozdanie wyjaśniające do konwencji haskiej z 1996 r. sporządzone przez Paula Lagarde’a (zwane dalej „sprawozdaniem Lagarde’a”), actes et documents de la dix-huitième session de la Conférence de La Haye de droit international privé, 1996, tome II, s. 558, pkt 52 i nast.
(
37
)	Zobacz w szczególności B. Ancel, H. Muir Watt, op.cit., s. 595, pkt 29; S. Corneloup, Les règles de compétence relatives à la responsabilité parentale, w: Le nouveau droit communautaire du divorce et de la responsabilité parentale, actes du colloque organisé les 7 et 8 avril 2005 par le Centre de droit de la famille de l’université Lyon III, Paris, Dalloz 2005, s. 69–84, w szczególności s. 81, pkt 16, przypis 46.
(
38
)	Wyrok z dnia 19 listopada 2015 r., P (C‑455/15 PPU, EU:C:2015:763, pkt 44). Takiej wykładni dokonała Komisja, która bierze pod uwagę przekazanie sprawy „[p]o wniesieniu powództwa do sądu w państwie członkowskim […] na mocy art. 8–14 [rozporządzenia nr 2201/2003]”, zob. Praktyczny przewodnik dotyczący stosowania rozporządzenia Bruksela II bis, op.cit., s. 37, pkt 3.3.4.4.
(
39
)	Zobacz B. Ancel, H. Muir Watt, op.cit., s. 595, pkt 28. Wyróżnienie moje. Zobacz także podobnie S. Corneloup, op.cit., s. 81, pkt 16, przypis 46.
(
40
)	Wyrok z dnia 4 października 2018 r. (C‑478/17, EU:C:2018:812, pkt 49 i sentencja).
(
41
)	Rzecznik generalny M. Wathelet przedstawił jednak przeciwne stanowisko w opinii w sprawie IQ (C‑478/17, EU:C:2018:552, pkt 59 i nast.).
(
42
)	Należy uściślić, że wykładnia dokonana przez Trybunał w pkt 33–40 wyroku z dnia 4 października 2018 r., IQ (C‑478/17, EU:C:2018:812), uwzględnia sytuację rozpatrywaną w postępowaniu głównym w tejże sprawie, a mianowicie, po pierwsze, że przewidziana w art. 15 ust. 1 rozporządzenia nr 2201/2003 przesłanka dotycząca istnienia „szczególnego związku”nie została spełniona w tej sprawie, a po drugie, że jurysdykcja sądu rumuńskiego, w którym najpierw wszczęto postępowanie, była oparta na art. 12 ust. 1 lit. b) tego rozporządzenia, czyli na porozumieniu podmiotów odpowiedzialności rodzicielskiej w przedmiocie jurysdykcji. W związku z tym w tych szczególnych okolicznościach przekazanie sprawy innemu sądowi nie było możliwe. Natomiast w niniejszej sprawie sytuacja jest odmienna, a mianowicie, po pierwsze, przesłanka dotycząca istnienia „szczególnego związku” jest co do zasady spełniona, jako że dzieci, których sprawa dotyczy, mają obywatelstwo słowackie, a po drugie, nie ma porozumienia w rozumieniu art. 12 ust. 1 lit. b) wspomnianego rozporządzenia między sprawującymi wspólną pieczę nad dziećmi.
(
43
)	Zobacz É. Pataut, E. Gallant, op.cit., s. 176, pkt 8: „Ta norma jurysdykcyjna przyznaje jurysdykcję każdemu sądowi państwa członkowskiego, pod warunkiem [między innymi] że między sądem a dzieckiem istnieje szczególny związek”. Wyróżnienie moje.
(
44
)	W tym względzie zgadzam się również z argumentem Komisji, zgodnie z którym okoliczność, że prawodawca Unii postanowił umieścić art. 10 i 11 rozporządzenia nr 2201/2003 dotyczące uprowadzenia i powrotu dziecka, a także wszystkie inne przepisy odnoszące się do jurysdykcji w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej, w jednej i tej samej sekcji, nie pozwala na stwierdzenie, że art. 10 i 11 tego rozporządzenia stanowią lex specialis. Chociaż bowiem prawdą jest, że pierwotny wniosek Komisji wprowadził inny rozdział dotyczący uprowadzenia dziecka, do którego należał art. 10 (art. 21 projektu), to prawodawca Unii nie przyjął tej systematyki. Zobacz Dz.U. 2002, C 203 E, s. 155.
(
45
)	Wyrok z dnia 19 listopada 2015 r., P (C‑455/15 PPU, EU:C:2015:763, pkt 44).
(
46
)	Zobacz podobnie B. Ancel, H. Muir Watt, op.cit., s. 595, pkt 28. Dla przypomnienia, art. 15 ust. 2 lit. b) rozporządzenia nr 2201/2003 stanowi, że „[u]st. 1 ma zastosowanie z urzędu”. W tym względzie ten sam ustęp in fine stanowi, że „[p]rzekazanie z urzędu lub na wniosek sądu innego państwa członkowskiego musi zostać zaakceptowane przez co najmniej jedną ze stron”.
(
47
)	Zobacz pkt 49 i nast., a także przypis 35 niniejszej opinii.
(
48
)	„[J]eśli [przekazanie] jest […] zgodne z dobrem dziecka” (art. 15 ust. 1).
(
49
)	W odniesieniu do art. 8 konwencji haskiej z 1996 r. zob. sprawozdanie Lagarde’a, pkt 53. Ponadto konwencja ta wyklucza stosowanie tak zwanej „zasady perpetuatio fori” między umawiającymi się stronami – zob. pkt 42 tego sprawozdania.
(
50
)	Wyrok z dnia 27 października 2016 r., D. (C‑428/15, EU:C:2016:819, pkt 59).
(
51
)	Stanowisko w sprawie Povse (C‑211/10 PPU, EU:C:2010:344, pkt 44). W tym względzie rzecznik generalna E. Sharpston uznała ponadto, że „kryterium bliskości z racji swego charakteru może pociągać za sobą skutki, które z biegiem czasu będą ulegać zmianom”.
(
52
)	W przedmiocie przekazania jurysdykcji do sądu innego państwa członkowskiego zob. art. 12 i 13, a także motywy 26 i 27 rozporządzenia 2019/1111. Prawodawca Unii nie wykluczył, że sąd, do którego należy jurysdykcja na podstawie art. 9 tego rozporządzenia (jurysdykcja w przypadku bezprawnego uprowadzenia lub zatrzymania dziecka), może stwierdzić brak swojej jurysdykcji w sprawie dotyczącej prawa do pieczy nad dzieckiem.
(
53
)	Na mocy art. 8 akapit pierwszy konwencji haskiej z 1980 r. „[j]akakolwiek osoba, instytucja lub inna organizacja utrzymująca, że dziecko zostało uprowadzone lub zatrzymane z naruszeniem prawa do opieki, może zwrócić się bądź do organu centralnego miejsca stałego pobytu dziecka, bądź organu centralnego każdego innego umawiającego się państwa o pomoc w zapewnieniu powrotu dziecka”. Zgodnie z art. 8 akapit trzeci lit. f) tej konwencji „[d]o wniosku można dołączyć lub uzupełnić go o zaświadczenie lub poświadczone oświadczenie pochodzące od organu centralnego lub innej właściwej władzy państwa stałego pobytu dziecka lub osoby kompetentnej, dotyczące przepisów ustawodawstwa tego państwa w tym zakresie”.
(
54
)	Zobacz sprawozdanie wyjaśniające do konwencji haskiej z 1980 r. sporządzone przez Elisę Pérez Verę, pkt 10 i 16. Zobacz także preambuła tej konwencji. Zobacz w szczególności wyrok z dnia 8 czerwca 2017 r., OL (C‑111/17 PPU, EU:C:2017:436, pkt 61).
(
55
)	Trybunał wyjaśnił bowiem, że z treści przepisów art. 11 rozporządzenia nr 2201/2003 wynika, że „bądź opierają się one na normach konwencji haskiej z 1980 r., bądź wskazują skutki stosowania tych norm. Te dwie kategorie przepisów stanowią zatem niepodzielną całość normatywną, która ma zastosowanie do procedur powrotu dzieci bezprawnie uprowadzonych w obrębie Unii” [opinia 1/13 (Przystąpienie państw trzecich do konwencji haskiej) z dnia 14 października 2014 r. (EU:C:2014:2303, pkt 77, 78); wyrok z dnia 16 lutego 2023 r., Rzecznik Praw Dziecka i in. (Wstrzymanie orzeczenia zarządzającego powrót) (C‑638/22 PPU, EU:C:2023:103, pkt 62)]. Wyróżnienie moje. W przedmiocie ogólnych uwag dotyczących postępowania w sprawie powrotu dziecka na podstawie konwencji haskiej z 1980 r. i art. 11 rozporządzenia nr 2201/2003 zob. opinia rzecznika generalnego N. Emiliou w sprawie Rzecznik Praw Dziecka i in. (Wstrzymanie orzeczenia zarządzającego powrót) (C‑638/22 PPU, EU:C:2023:21, pkt 28–31). W odniesieniu do wniosków o powrót złożonych po dniu 1 sierpnia 2022 r. przepisy te są uzupełnione art. 22–29 rozporządzenia 2019/1111.
(
56
)	Zobacz podobnie opinia 1/13 (Przystąpienie państw trzecich do konwencji haskiej) z dnia 14 października 2014 r., EU:C:2014:2303, pkt 85); wyrok z dnia 16 lutego 2023 r., Rzecznik Praw Dziecka i in. (Wstrzymanie orzeczenia zarządzającego powrót) (C‑638/22 PPU, EU:C:2023:103, pkt 63).
(
57
)	Dla przypomnienia, „na podstawie art. 60 rozporządzenia nr 2201/2003 w stosunkach między państwami członkowskimi ma ono pierwszeństwo przed konwencją haską z 1980 r. w zakresie, w jakim konwencja dotyczy spraw uregulowanych w rozporządzeniu. Z zastrzeżeniem tego pierwszeństwa, w stosunkach między tymi państwami członkowskimi, które są stronami konwencji, pozostaje ona, przy poszanowaniu art. 60, w mocy zgodnie z art. 62 ust. 2 i motywem 17 tego rozporządzenia” (wyrok z dnia 5 października 2010 r., McB., C‑400/10 PPU, EU:C:2010:582, pkt 36). Wyróżnienie moje. Zobacz także stanowisko rzecznika generalnego N. Jääskinena w sprawie McB. (C‑400/10 PPU, EU:C:2010:544, pkt 40).
(
58
)	Wyrok z dnia 5 października 2010 r., McB. (C‑400/10 PPU, EU:C:2010:582, pkt 36) (wyróżnienie moje); opinia 1/13 (Przystąpienie państw trzecich do konwencji haskiej) z dnia 14 października 2014 r. (EU:C:2014:2303, pkt 87).
(
59
)	Ojciec wyjaśnił bowiem, że chociaż jego wniosek o powrót został oddalony postanowieniem tego sądu z dnia 15 lipca 2021 r., czyli blisko rok po jego złożeniu, to jednak w wyniku jego zażalenia postanowieniem z dnia 13 października 2022 r. uchylono to postanowienie ze względu na to, że sąd ten powinien był ustalić, czy pobyt rodziców wynikał z ich woli ustanowienia centrum interesów w Austrii i czy późniejsze zapisanie dzieci do szkoły na Słowacji należy uznać za zmianę ich miejsca zwykłego pobytu.
(
60
)	Pragnę przypomnieć, że art. 11 ust. 3 rozporządzenia nr 2201/2003 przewiduje, iż sąd, do którego wpłynął pozew lub wniosek o powrót dziecka, „działa szybko” i wydaje swoje orzeczenie nie później niż sześć tygodni od wniesienia pozwu lub wniosku, chyba że na skutek nadzwyczajnych okoliczności nie jest to możliwe. Zobacz w tym względzie wyrok z dnia 16 lutego 2023 r., Rzecznik Praw Dziecka i in. (Wstrzymanie orzeczenia zarządzającego powrót) (C‑638/22 PPU, EU:C:2023:103, pkt 71).
(
61
)	Zobacz podobnie wyrok z dnia 27 października 2016 r., D. (C‑428/15, EU:C:2016:819, pkt 50, 55, 56, 58); postanowienie z dnia 10 lipca 2019 r., EP (Odpowiedzialność rodzicielska i sąd lepiej umiejscowiony dla osądzenia sprawy) (C‑530/18, EU:C:2019:583, pkt 31).
(
62
)	Zobacz wyrok z dnia 27 października 2016 r., D. (C‑428/15, EU:C:2016:819, pkt 49); postanowienie z dnia 10 lipca 2019 r., EP (Odpowiedzialność rodzicielska i sąd lepiej umiejscowiony dla osądzenia sprawy) (C‑530/18, EU:C:2019:583, pkt 30).
(
63
)	Zobacz wyrok z dnia 27 października 2016 r., D. (C‑428/15, EU:C:2016:819, pkt 50, 55, 56, 58); postanowienie z dnia 10 lipca 2019 r., EP (Odpowiedzialność rodzicielska i sąd lepiej umiejscowiony dla osądzenia sprawy) (C‑530/18, EU:C:2019:583, pkt 28).
(
64
)	W niniejszej sprawie z postanowienia odsyłającego wynika, że została spełniona przynajmniej jedna z przesłanek pozwalających uznać, że dziecko ma szczególny związek z państwem członkowskim w rozumieniu art. 15 ust. 1 i art. 15 ust. 3 lit. c) rozporządzenia nr 2201/2003, a mianowicie że dzieci są obywatelami słowackimi.
(
65
)	Zobacz wyrok z dnia 27 października 2016 r., D. (C‑428/15, EU:C:2016:819, pkt 57, 61, pkt 2 sentencji).
(
66
)	Pragnę przypomnieć, że zgodnie z art. 16 konwencji haskiej z 1980 r. „[p]o otrzymaniu zawiadomienia o bezprawnym uprowadzeniu lub zatrzymaniu dziecka w rozumieniu [art.] 3 władze sądowe lub administracyjne umawiającego się państwa, do którego dziecko zostało uprowadzone lub w którym zostało zatrzymane, nie będą mogły decydować merytorycznie o prawie do opieki, dopóki nie zostanie ustalone, że wymogi określone przez niniejszą konwencję co do zwrotu dziecka nie zostały spełnione lub jeżeli w stosownym czasie po tym zawiadomieniu nie wpłynął wniosek sporządzony na podstawie niniejszej konwencji”. Wyróżnienie moje. Co się tyczy art. 16 tej konwencji, A. Borrás wskazuje, że „chociaż miejsce zwykłego pobytu uległoby zmianie i w związku z tym można by było przyjąć kryteria określone w [konwencji brukselskiej], pierwszeństwo art. 16 konwencji haskiej [z 1980 r.] uniemożliwiłoby podjęcie środków zmieniających odpowiedzialność rodzicielską przed wydaniem orzeczenia w przedmiocie powrotu lub zatrzymania dziecka” (sprawozdanie Borrás, pkt 41).
(
67
)	Pragnę przypomnieć, że przepis ten ma charakter czasowy, to znaczy ma zastosowanie dopóty, dopóki wniosek o powrót nie został jeszcze rozstrzygnięty, i ogólny, w tym znaczeniu, że dotyczy wszystkich sądów państwa, do którego dziecko zostało bezprawnie uprowadzone.
(
68
)	Tak nie było w niniejszej sprawie. Zobacz pkt 80 niniejszej opinii.
(
69
)	Jednakże ta negatywna ocena mogłaby ulec zmianie, gdyby Okresny súd Bratislava I (sąd rejonowy w Bratysławie I) oddalił wniosek o powrót. Natomiast, jeżeli sąd ten wyda orzeczenie zarządzające powrót, zastosowanie art. 15 nie będzie możliwe, ponieważ „zarządzenia powrotu dziecka bezprawnie uprowadzonego można odmówić jedynie w konkretnych i wyjątkowych, należycie uzasadnionych wypadkach”. Pragnę przypomnieć w tym względzie, że zgodnie z art. 13 akapit pierwszy lit. b) konwencji haskiej z 1980 r. organ ten nie jest obowiązany zarządzić wydania dziecka, jeżeli osoba, instytucja lub organizacja sprzeciwiająca się jego wydaniu wykaże, że istnieje poważne ryzyko, że powrót dziecka naraziłby je na szkodę fizyczną lub psychiczną albo w jakikolwiek inny sposób postawiłby je w sytuacji nie do zniesienia. Zobacz podobnie wyrok z dnia 16 lutego 2023 r., Rzecznik Praw Dziecka i in. (Wstrzymanie orzeczenia zarządzającego powrót) (C‑638/22 PPU, EU:C:2023:103, pkt 64, 65). Zobacz także motyw 17 rozporządzenia nr 2201/2003 i pkt 70 niniejszej opinii.
(
70
)	Zobacz art. 11 ust. 4 i motyw 18 rozporządzenia nr 2201/2003. Zobacz podobnie A. Borrás, Protection of Minors and Child Abduction under the Hague Conventions and the Brussels II bis Regulation, w: Japanese and European Private International Law in Comparative Perspective, J. Basedow i in. (dir.), Tübingen, Mohr Siebeck 2008, s. 345–364, w szczególności s. 362.
(
71
)	Inaczej przedstawia się sytuacja, w której orzeczenie zarządzające powrót dzieci wydałby Okresny súd Bratislava I (sąd rejonowy w Bratysławie I). W takim przypadku, jak orzekł Trybunał, „wymóg skuteczności i szybkości, który obowiązuje przy wydawaniu orzeczenia zarządzającego powrót, wiąże organy krajowe […] w ramach wykonywania takiego orzeczenia” [wyrok z dnia 16 lutego 2023 r., Rzecznik Praw Dziecka i in. (Wstrzymanie orzeczenia zarządzającego powrót) (C‑638/22 PPU, EU:C:2023:103, pkt 72)]. Zobacz motyw 21 rozporządzenia nr 2201/2003 i przypis 69 niniejszej opinii.
(
72
)	W szczególności w przypadku przemocy fizycznej lub psychicznej ze strony rodzica, z którym dziecko zwykle zamieszkiwało bezpośrednio przed bezprawnym uprowadzeniem.