62009CC0205_PL
Opinion of the Advocate-General
Opinion of the Advocate-General
I – Wprowadzenie
1. Niniejszy wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym daje Trybunałowi okazję do sprecyzowania swego dotychczasowego orzecznictwa odnoszącego się do pojęcia „ofiary”, zawartego w decyzji ramowej 2001/220/WSiSW w sprawie pozycji ofiary w postępowaniu karnym(2) .
2. W sporze prawnym, w którym organy ścigania odmówiły oskarżonemu przeprowadzenia mediacji w ramach postępowania karnego, sąd krajowy po pierwsze ponownie podejmuje kwestię, czy w rozumieniu decyzji ramowej również osoba prawna jest ofiarą. Po drugie sąd pyta o wymogi decyzji ramowej dotyczące konkretnego ukształtowania postępowania mediacyjnego.
II – Ramy prawne
A – Prawo Unii
3. Zgodnie z art. 1 lit. a) decyzji ramowej 2001/220 pojęcie „ofiara” oznacza „osobę fizyczną, która doznała szkody, włączając w to uszkodzenie ciała lub szkodę psychiczną, cierpienie emocjonalne lub stratę ekonomiczną, spowodowane bezpośrednio przez działania lub zaniechania stanowiące naruszenie prawa karnego państwa członkowskiego”.
4. Artykuł 1 lit. e) decyzji ramowej 2001/220 określa pojęcie „mediacji w sprawach karnych” jako „prowadzone przez kompetentną osobę poszukiwanie, przed lub w trakcie postępowania karnego, rozwiązania wynegocjowanego między ofiarą a sprawcą przestępstwa”.
5. Artykuł 10 decyzji ramowej 2001/220 stanowi:
„Mediacja karna w toku postępowania karnego
1. Każde państwo członkowskie dąży do promowania mediacji w sprawach karnych w odniesieniu do przestępstw, dla których uzna taki środek za właściwy.
2. Każde państwo członkowskie zapewnia, aby wszelkie porozumienia między ofiarą a przestępcą osiągnięte w toku takiej mediacji w sprawach karnych mogły zostać uwzględnione”.
B – Prawo krajowe
6. Artykuł 221/A węgierskiego kodeksu postępowania karnego (a büntetőeljárási törvény) stanowi:
„1) Postępowanie mediacyjne może zostać przeprowadzone na wniosek podejrzanego lub pokrzywdzonego lub za ich zgodą w postępowaniach karnych wszczętych w związku z czynami karalnymi przeciwko osobom (rozdział XII, tytuł I i III kodeksu karnego), bezpieczeństwu w komunikacji (rozdział XIII kodeksu karnego) lub mieniu (rozdział XVIII kodeksu karnego) zagrożonymi karą pozbawienia wolności do lat pięciu.
2) Postępowanie mediacyjne ma na celu naprawienie skutków czynu karalnego i doprowadzenie do przestrzegania prawa przez podejrzanego w przyszłości. W postępowaniu mediacyjnym należy dążyć do porozumienia pomiędzy podejrzanym i pokrzywdzonym, opartego na czynnym żalu podejrzanego. W toku postępowania karnego dana sprawa może być przedmiotem postępowania mediacyjnego tylko raz.
3) [Prokuratura] postanawia z urzędu lub na wniosek podejrzanego, obrońcy lub pokrzywdzonego o zawieszeniu postępowania na okres nieprzekraczający sześciu miesięcy i przeprowadzeniu postępowania mediacyjnego,
a) jeżeli możliwe jest umorzenie postępowania na podstawie art. 36 kodeksu karnego lub odstąpienie od wymierzenia kary;
b) jeżeli podejrzany w toku postępowania przygotowawczego przyznaje się do popełnienia zarzucanych mu czynów, zgadza się na naprawienie szkody poniesionej przez pokrzywdzonego i może ją naprawić lub może w inny sposób wynagrodzić pokrzywdzonemu szkodliwe skutki przestępstwa;
c) jeżeli podejrzany i pokrzywdzony wyrazili zgodę na przeprowadzenie postępowania mediacyjnego, oraz
d) jeżeli, uwzględniając charakter czynu karalnego, sposób jego popełnienia i osobę podejrzanego można odstąpić od przeprowadzenia postępowania sądowego lub jeżeli uzasadnione jest założenie, że sąd przy wymierzaniu kary będzie mógł stwierdzić czynny żal.
[…]
5) Nie mają wartości dowodowej złożone w toku postępowania mediacyjnego oświadczenia podejrzanego i pokrzywdzonego, odnoszące się do okoliczności będących przedmiotem postępowania. Wynik postępowania mediacyjnego nie może być wykorzystany przeciwko podejrzanemu.
[…]
7) Jeżeli po zakończeniu postępowania mediacyjnego zastosowany zostanie art. 36 ust. 1 kodeksu karnego, prokuratura umarza postępowanie; jeżeli należy zastosować art. 36 ust. 2 kodeksu karnego prokuratura wnosi akt oskarżenia. Jeżeli podejrzany rozpoczął wykonywanie porozumienia zawartego w postępowaniu mediacyjnym, prokurator może odroczyć wniesienie aktu oskarżenia na okres od roku do dwóch lat w stosunku do czynów karalnych zagrożonych karą pozbawienia wolności do trzech lat, co nie wpływa na możliwość orzeczenia kary”.
7. Artykuł 266 ust. 3 lit. c) kodeksu postępowania karnego stanowi, że sąd może zawiesić postępowanie w celu przeprowadzenia postępowania mediacyjnego na okres nieprzekraczający sześciu miesięcy. Artykuł 307 kodeksu postępowania karnego przewiduje ponadto, że takie zawieszenie może nastąpić nawet po przeprowadzeniu rozprawy.
8. Artykuł 314 kodeksu karnego (Büntető törvénykönyv) stanowi:
„1. Kto działa na szkodę budżetu Wspólnot Europejskich składając nieprawdziwe oświadczenie, posługując się dokumentem o nieprawdziwej, sfałszowanej lub podrobionej treści lub kto nie spełnia tudzież spełnia w niedostatecznym stopniu, w sposób mogący wprowadzić w błąd, wymogów w zakresie informacji przewidzianych w odniesieniu do:
a) świadczeń ze środków zarządzanych przez Wspólnoty Europejskie lub w ich imieniu,
b) wpłat na rzecz budżetu zarządzanego przez Wspólnoty Europejskie lub w ich imieniu
popełnia przestępstwo zagrożone karą pozbawienia wolności do lat pięciu.
2. Karze przewidzianej w ust. 1 podlega także, kto do celu niezgodnego z przeznaczeniem wykorzystuje,
a) świadczenie, o którym mowa w ust. 1 lit. a), lub
b) korzyść w związku z wpłatą, o której mowa w ust. 1 lit. b)”.
9. Artykuł 318 kodeksu karnego stanowi:
„1) Kto w celu uzyskania niezgodnej z prawem korzyści wprowadza inną osobę w błąd lub utrzymuje ją w błędzie powodując w ten sposób szkodę, dopuszcza się oszustwa.
[…]
4) Czyn karalny podlega karze pozbawienia wolności do lat trzech, jeżeli
a) oszustwo powoduje poważną szkodę,
[…]”.
10. Artykuł 318/A kodeksu karnego stanowi:
„Dla celów niniejszej ustawy, […] szkoda jest
[.…]
b)] poważna, jeżeli jest wyższa niż 200 000 HUF i nie przekracza 2 000 000 HUF”.
11. Artykuł 36 kodeksu karnego stanowi:
„1) Nie podlega karze kto w ramach postępowania mediacyjnego zapewnia pokrzywdzonemu odszkodowanie za szkodę wyrządzoną czynem karalnym przeciwko osobom (rozdział XII, tytuł I i III kodeksu karnego), bezpieczeństwu w komunikacji (rozdział XIII kodeksu karnego) lub mieniu (rozdział XVIII kodeksu karnego) zagrożonym karą pozbawienia wolności do lat trzech lub w inny sposób doprowadzi do naprawienia szkodliwych skutków czynu karalnego.
2) W odniesieniu do czynów karalnych, o których mowa w ust. 1, zagrożonych karą pozbawienia wolności do lat pięciu, można odstąpić od wymierzenia kary, jeżeli sprawca w ramach postępowania mediacyjnego zapewni pokrzywdzonemu odszkodowanie za szkodę wyrządzoną czynem karalnym lub w inny sposób doprowadzi do naprawienia szkodliwych skutków [czynu karalnego]”.
12. Unormowane w art. 314 ust. 1 kodeksu karnego naruszenie interesów finansowych Wspólnot Europejskich ujęte jest w rozdziale XVII kodeksu karnego (przestępstwa przeciwko obrotowi gospodarczemu).
III – Stan faktyczny i postępowanie przed sądem krajowym
13. Głównemu oskarżonemu w postępowaniu przed sądem krajowym, E. Eredicsowi, został przez organy ścigania postawiony zarzut wykorzystania sprzecznie z przeznaczeniem środków z programu Unii Europejskiej w wysokości 1 200 000 HUF poprzez wprowadzenie w błąd przy pomocy sfałszowanych dokumentów i spowodowanie w ten sposób szkody na niekorzyść węgierskiej spółki VÁTI, która nadzorowała realizację wspieranego finansowo projektu i odpowiadała za jego rozliczenie końcowe, a także na niekorzyść budżetu Unii Europejskiej.
14. Prokuratura właściwa w tej sprawie uznaje to na podstawie art. 314 ust. 1 lit. a) kodeksu karnego za podlegające karze naruszenie interesów finansowych Unii Europejskiej.
15. W ramach prowadzonego postępowania kilkakrotnie przesłuchała ona E. Eredicsa, który jednak nie przyznał się do winy.
16. Na podstawie wyników postępowania prokuratura przy sądzie miejskim w Szombathely (Szombathelyi Városi Bíróság) w dniu 2 września 2008 r. wniosła akt oskarżenia przeciwko Emilowi Eredicsowi i współoskarżonej z nim osobie.
17. Po otrzymaniu aktu oskarżenia sąd odsyłający w dniu 7 listopada 2008 r. poinformował o tym głównego oskarżonego. Przed sądem tym E. Eredics przyznał się do zarzucanych mu czynów i złożył wniosek o przeprowadzenie mediacji, aby doprowadzić do umorzenia postępowania lub odstąpienia od wymierzenia kary na podstawie art. 221/A kodeksu postępowania karnego.
18. Przedstawiciel VÁTI Kht. wyraził zgodę na przeprowadzenie postępowania mediacyjnego.
19. Prokuratura stoi na stanowisku, że zarzucany oskarżonemu czyn karalny nie mieści się już w grupie tych czynów karalnych, w przypadku których mogłoby zostać przeprowadzone postępowanie mediacyjne. Ponadto jej zdaniem, w niniejszym przypadku nie można było przeprowadzić postępowania mediacyjnego, ponieważ E. Eredics nie przyznał się do popełnienia czynu karalnego jeszcze w trakcie postępowania przygotowawczego, jak wymagają tego przepisy prawa węgierskiego. Ponadto nie jest celowe, by VÁTI Kht. uczestniczyła w mediacji jako ofiara i by otrzymała od oskarżonego odszkodowanie, ponieważ właściwą ofiarą jest Wspólnota Europejska, z tego względu, że niezgodne z celem wykorzystanie środków wspólnotowych naruszało finansowe interesy Wspólnoty i przysporzyło strat jej budżetowi. Tym samym, zdaniem prokuratury, mediacja nie jest uzasadniona z uwagi na szczególne okoliczności niniejszego przypadku.
IV – Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym i postępowanie przed Trybunałem
20. W związku z powyższym Szombathelyi Városi Bíróság postanowieniem z dnia 22 kwietnia 2009 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 8 czerwca 2009 r., zawiesił postępowanie i przedłożył Trybunałowi następujące pytania w celu wydania orzeczenia w trybie prejudycjalnym:
„1) Czy zważywszy, że art. 10 decyzji ramowej 2001/220 przewiduje obowiązek promowania mediacji między ofiarą a sprawcą w postępowaniu karnym, „osoba niebędąca osobą fizyczną” objęta jest pojęciem „ofiary” w rozumieniu art. 1 lit. a) decyzji ramowej Rady 2001/220/WSiSW? Sąd krajowy, zadając to pytanie prosi wyraźnie o wyjaśnienie i uzupełnienie wyroku Trybunału z dnia 28 czerwca 2007 r. w sprawie C‑467/05 Dell’Orto.
2) Czy wykładni pojęcia „przestępstw” określonego w art. 10 decyzji ramowej Rady 2001/220/WSiSW można dokonywać w ten sposób, że obejmuje ono wszelkie czyny karalne, których określone w ustawie znamiona czynu zabronionego są w istocie analogiczne?
3) Czy wykładni art. 10 ust. 1 decyzji ramowej 2001/220 można dokonywać w ten sposób, że mediacja między sprawcą a ofiarą musi być możliwa co najmniej do czasu wydania orzeczenia w pierwszej instancji, czyli w ten sposób, że wymóg uznania okoliczności faktycznych w ramach postępowania sądowego, po zakończeniu postępowania przygotowawczego – przy założeniu spełnienia wszystkich pozostałych przesłanek – jest odpowiedni w kontekście obowiązku promowania mediacji?
4) Czy art. 10 ust. 1 decyzji ramowej 2001/220 zawiera gwarancję – przy założeniu spełnienia dalszych przesłanek ustawowych – ogólnego dostępu do stosowania mediacji w sprawach karnych, nie ustanawiając w tym względzie zakresu swobody interpretacyjnej? Czy zatem, innymi słowy, uregulowania (wymogi) art. 10 są sprzeczne z przepisem, zgodnie z którym „uwzględniając charakter przestępstwa, sposób jego popełnienia i osobę podejrzanego można odstąpić od przeprowadzenia postępowania sądowego lub jeżeli uzasadnione jest założenie, że sąd przy wymierzaniu kary będzie mógł stwierdzić czynny żal?”.
21. W postępowaniu przed Trybunałem uwagi przedstawiły rządy francuski, włoski i węgierski oraz Komisja.
V – Ocena prawna
A –
Pierwsze pytanie prejudycjalne
22. W drodze pierwszego pytania prejudycjalnego sąd odsyłający dąży do ustalenia, czy także osoba prawna może być ofiarą w rozumieniu decyzji ramowej 2001/220 a w każdym razie w związku z mediacją, o której mowa w art. 10 tej decyzji ramowej.
23. To pytanie o podmiotowy zakres stosowania decyzji ramowej było przedmiotem wyroku Trybunału w sprawie Dell'Orto, o którego wyjaśnienie i uzupełnienie wyraźnie prosi sąd krajowy. W tym wyroku Trybunał orzekł, że wykładni decyzji ramowej należy dokonywać w ten sposób, że w ramach postępowania karnego wykonawczego, następującego po uprawomocnieniu się wyroku skazującego pojęcie „ofiary” w rozumieniu decyzji ramowej nie obejmuje osób prawnych(3) .
24. W niniejszym postępowaniu pojawia się zatem pytanie, czy w ramach mediacji uregulowanej w art. 10 decyzji ramowej pojęcie ofiary ma szerszy zakres. Tak oczywiście nie jest.
25. Przeciwko temu przemawia już choćby fakt, że w art. 1 lit. a) decyzji ramowej zawarta jest prawna definicja pojęcia ofiary. Zostało tam z góry określone, kto może być „ofiarą” w rozumieniu decyzji ramowej a mianowicie, że pojęcie to obejmuje wyłącznie osoby fizyczne. Treść decyzji ramowej nie dostarcza wskazówek, które pozwoliłyby przyjąć, że równocześnie pojęcie ofiary może mieć szerszy zakres w poszczególnych obszarach uregulowań decyzji ramowej.
26. Jak wyjaśniłam w mojej opinii w sprawie Dell'Orto, także systematyczna i teleologiczna wykładnia decyzji ramowej nie przemawia za rozszerzeniem pojęcia ofiary wbrew jego dosłownemu brzmieniu, ponieważ wiele przepisów decyzji ramowej pasuje pod względem ich treści wyłącznie do osób fizycznych(4) . Jako przykład można wymienić art. 1 lit. a), który jako ewentualne szkody ofiary wymienia w szczególności uszkodzenie ciała lub szkodę psychiczną, oraz cierpienie emocjonalne. Mogą one dotykać tylko osób fizycznych. Przytoczyć należy także art. 2 ust. 1, zgodnie z którym ofiary powinny być traktowane z należytym poszanowaniem ich godności osobistej.
27. Możliwość rozszerzenia pojęcia „ofiary” na osoby prawne nie wynika także z praw podstawowych, których przestrzeganie stanowi obowiązek prawodawcy unijnego. Prawodawca ma bowiem prawo, również przy uwzględnieniu zasady równości, ograniczyć się do przyjmowania jedynie takich uregulowań które dotyczą traktowania osób fizycznych. Wprawdzie także osoby prawne mogą ponosić szkody w wyniku popełnienia czynów karalnych, jednakże już sama definicja pojęcia „ofiary” zawarta w art. 1 lit. a) decyzji ramowej 2001/220 wskazuje na to, że szkoda osoby fizycznej często nie ogranicza się tylko do strat materialnych, lecz w przypadku uszkodzenia ciała lub szkody psychicznej, tudzież cierpienia emocjonalnego może osiągać zupełnie inny wymiar, niż u osób prawnych. Ponadto osoby fizyczne w postępowaniu karnym wymagają w dużo większym stopniu ochrony, niż osoby prawne, które regularnie korzystają z profesjonalnego wsparcia w tej mierze. Są to obiektywne powody dla uprzywilejowanego traktowania osób fizycznych, będących ofiarami czynów karalnych.
28. Należy zatem stwierdzić, że decyzja ramowa 2001/220 nie zawiera żadnych przesłanek ku temu, by definicję pojęcia „ofiary” rozszerzyć poza jej dosłowne brzmienie na osoby prawne. Jest tak również w przypadku mediacji uregulowanej w art. 10 decyzji ramowej.
29. Na koniec należy jeszcze odnieść się do zastrzeżenia sądu odsyłającego, że w wyniku braku uwzględnienia osób prawnych w definicji pojęcia „ofiary” zawartej decyzji ramowej może dochodzić do nierównego traktowania ofiar czynów karalnych przez państwa członkowskie. W istocie, niektóre państwa członkowskie mogłyby przy transpozycji decyzji ramowej nadać pojęciu „ofiary” szerszy zakres, obejmując nim także osoby prawne. W porównaniu z tymi państwami członkowskimi ofiary w państwach członkowskich, w których ofiarami mogą być tylko osoby fizyczne, znajdowałyby się w gorszej sytuacji.
30. To nierówne traktowanie wynika jednak z faktu, że poprzez decyzję ramową zamierzano osiągnąć tylko harmonizację środków dotyczących sytuacji osób fizycznych. To, że w nieobjętym harmonizacją obszarze może dojść do nierównego traktowania w zależności od danego państwa członkowskiego, leży w naturze tej częściowej harmonizacji i nie może zostać wyeliminowane poprzez rozszerzającą interpretację decyzji ramowej wbrew jej dosłownemu brzmieniu.
B – Drugie pytanie prejudycjalne
31. W drugim pytaniu sąd odsyłający zmierza do ustalenia, czy wykładni terminu „przestępstwo” w rozumieniu artykułu 10 decyzji ramowej należy dokonywać w taki sposób, by obejmował on wszystkie czyny karalne, których określone w ustawie znamiona czynu zabronionego są w istocie analogiczne.
32. Tłem dla tego pytania jest okoliczność, że w prawie węgierskim w przypadku stanu faktycznego wyczerpującego znamiona oszustwa postępowanie mediacyjne może zostać przeprowadzone także wtedy, gdy ofiarą czynu karalnego jest osoba prawna. Jeśli natomiast chodzi o naruszenie interesów finansowych Wspólnot Europejskich, o którym mowa w art. 314 kodeksu karnego, prawo węgierskie nie przewiduje mediacji, gdyż rozdział XVII kodeksu karnego (przestępstwa przeciwko obrotowi gospodarczemu), w którym znajduje się ten przepis, nie należy do rozdziałów, w odniesieniu do których art. 221/A kodeksu postępowania karnego przewiduje możliwość przeprowadzenia postępowania mediacyjnego(5) .
33. Zdaniem sądu odsyłającego, stany faktyczne wyczerpujące znamiona oszustwa i naruszenia interesów finansowych Unii Europejskiej są w zasadzie identyczne. Zastanawia się on więc, czy ustawodawca państwa członkowskiego z zakresu prawa karnego ma w przypadku czynów karalnych tego samego rodzaju swobodę decydowania czy w odniesieniu do nich istnieje możliwość przeprowadzenia mediacji, czy też prawo unijne wymaga w tym względzie jednolitego traktowania.
34. Na wstępie należy w tym miejscu zauważyć, że rząd węgierski w swoich uwagach wykazał w sposób przekonujący, że istota obu tych stanów faktycznych wyczerpujących znamiona czynów karalnych jest w prawie węgierskim znacząco różna. Jednakże ostateczne wyjaśnienie kwestii porównywalności obu tych stanów faktycznych jest zadaniem sądu krajowego.
35. Rządy węgierski i włoski uważają, że w kontekście odpowiedzi na pytanie pierwsze pytanie drugie jest najwyraźniej hipotetyczne i dlatego nie da się na nie udzielić odpowiedzi. Dotyczy ono bowiem czynu karalnego w stosunku do osoby prawnej, która właśnie nie jest objęta zakresem decyzji ramowej.
36. Ustawodawca węgierski dopuszcza jednak w przypadku tych stanów faktycznych wyczerpujących znamiona czynu karalnego, w odniesieniu do których przewidział mediację(6), jej przeprowadzenie zarówno wtedy, gdy ofiarami są osoby fizyczne, jak też wtedy, gdy są nimi osoby prawne. Dlatego w niniejszym przypadku być może zdecydował on się na tzw. „nadmierną transpozycję” decyzji ramowej, kierując się decyzją ramową także w odniesieniu do mediacji w przypadku osób prawnych.
37. Według utrwalonego orzecznictwa w takim przypadku nadmiernej transpozycji pytanie o wykładnię prawa Unii jest dopuszczalne. W interesie systemu prawnego Unii jest bowiem, by każde uregulowanie prawa unijnego, niezależnie od tego w jakich warunkach ma być stosowane, miało jednolitą wykładnię w celu zapobiegania rozbieżnościom(7) .
38. Gdyby Trybunał wychodził z założenia nadmiernej transpozycji to musiałby wyjaśnić, czy w ramach zakresu zastosowania decyzji ramowej, tj. w przypadku osób fizycznych, państwo członkowskie jest zobowiązane do uregulowania mediacji w sposób jednolity dla wszystkich czynów karalnych tego samego rodzaju.
39. Wprawdzie już samo brzmienie decyzji ramowej wskazuje na to że państwom członkowskim został zapewniony znaczny margines swobody w odniesieniu do mediacji w sprawach karnych. Stanowi ona z jednej strony przy użyciu bardzo miękkich sformułowań tylko, że państwa członkowskie mają zadanie promowania mediacji. Promocja ta odnosi się tylko do tych czynów karalnych, które państwa członkowskie uznają w tym aspekcie za „właściwe”. To kryterium właściwości pozostawia państwom członkowskim dużą swobodę przy określaniu czynów karalnych, dla których przewidują mediację. Można by jednak zastanowić się, czy zawarta w prawie unijnym zasada równego traktowania, której mają przestrzegać państwa członkowskie przy realizacji postanowień decyzji ramowej, zobowiązuje je –, w przypadku gdy przewidują mediację w odniesieniu do niektórych czynów karalnych – do wprowadzenia jej w sposób jednolity dla wszystkich analogicznych czynów karalnych. W przeciwnym wypadku mogłoby dochodzić do nierównego traktowania osób, które stały się ofiarami zasadniczo analogicznych czynów karalnych. Ofiara określonego czynu karalnego miałaby możliwość przeprowadzenia mediacji, podczas gdy w przypadku ofiary zasadniczo analogicznego czynu karalnego mediacja nie byłaby przewidziana. W tym kontekście do wyjaśnienia pozostawałaby także kwestia, czy takie nierówne traktowanie mogłoby zostać usprawiedliwione choćby względami związanymi z prewencją karną.
40. W odniesieniu do tych pytań nie chciałabym jednak w tym miejscu zajmować ostatecznego stanowiska, ponieważ według mnie w tym przypadku nie można zakładać, że miała miejsce nadmierna transpozycja. W odniesieniu do występującego w niniejszym przypadku konkretnego stanu faktycznego wyczerpującego znamiona czynu karalnego, polegającego na naruszeniu finansowych interesów Wspólnot Europejskich, gdzie ofiarami nie mogą być osoby fizyczne, ustawodawca węgierski świadomie zdecydował się bowiem na niedopuszczenie mediacji, ponieważ ten czyn karalny nie należy do grupy stanów faktycznych wyczerpujących znamiona czynu karalnego, w których przypadku zgodnie z art. 221/A ust. 1 kodeksu postępowania karnego przewiduje się możliwość mediacji. Stąd też właśnie nie można tu dopatrywać się zamiaru nadmiernej transpozycji decyzji ramowej. Rząd węgierski wskazuje nawet na to, że w tym przypadku mediacja byłaby contra legem. Ustawodawca węgierski, przewidując w przypadku innych czynów karalnych mediację także w odniesieniu do ofiar będących osobami prawnymi, zdecydował się na częściową nadmierną transpozycję. W przypadku rozpatrywanego w niniejszej sprawie czynu karalnego i kategorii czynów karalnych, do której się on zalicza, nadmiernej transpozycji nie dokonano.
41. Także wywody sądu krajowego dotyczące drugiego pytania prejudycjalnego nie zawierają przesłanek ku temu, że stawia on drugie pytanie w kontekście nadmiernej transpozycji. Drugie pytanie sądu krajowego rozumiem raczej jako odnoszące się do kwestii, czy prawo Unii zobowiązuje
państwo członkowskie do przewidzenia mediacji dla osób prawnych, gdy prawo krajowe w przypadku czynu karalnego tego samego rodzaju przewiduje mediację w przypadku ofiary będącej osobą prawną.
42. W związku z tym należy wyjaśnić, że nie istnieje zobowiązanie
państwa członkowskiego do przewidzenia mediacji, gdy ofiarą czynu karalnego jest osoba prawna. Zawarta w prawie Unii zasada równego traktowania obowiązuje bowiem tylko w obszarze stosowania prawa Unii, a obszar ten w niniejszej sprawie ulega określeniu na podstawie decyzji ramowej. Decyzja ramowa zawiera uregulowania prawne tylko dla osób fizycznych będących ofiarami czynów karalnych a osoby prawne będące ofiarami nie są objęte zakresem stosowania decyzji ramowej, a tym samym także prawa Unii. Dlatego z zawartej w prawie Unii zasady równego traktowania nie wynika żadne zobowiązanie do przewidzenia mediacji w sprawach karnych w odniesieniu do przypadków, gdy osoba prawna stała się ofiarą czynu karalnego, nawet jeśli prawo krajowe dla zasadniczo analogicznego czynu karalnego przewiduje mediację także wówczas, gdy ofiarą jest osoba prawna.
C – Uwagi wstępne do trzeciego i czwartego pytania prejudycjalnego
43. W drodze trzeciego i czwartego pytania prejudycjalnego sąd krajowy dąży do uzyskania bliższych informacji w sprawie konkretnego przebiegu postępowania mediacyjnego, uregulowanego w art. 10 decyzji ramowej. Niektórzy uczestnicy postępowania są zdania, że pytania te są w sposób oczywisty hipotetyczne i dlatego Trybunał nie powinien na nie odpowiadać. Ponieważ odpowiedzi na pierwsze i drugie pytanie pokazały już, że w postępowaniu przed sądem krajowym nie jest poszkodowana ofiara w rozumieniu decyzji ramowej i że zobowiązanie do przewidzenia mediacji w przypadku rozpatrywanego czynu karalnego nie wynika także z zasady równego traktowania, pomimo tego, że ofiara jest osobą prawną, również ja stoję na stanowisku, iż udzielenie odpowiedzi na te pytania nie jest konieczne.
44. Gdyby jednak Trybunał chciał udzielić odpowiedzi także na te dwa pytania w kontekście wymienionego wyżej w pkt 36 założenia „nadmiernej transpozycji” decyzji ramowej, w dalszej części wywodu zostaną one pomocniczo omówione.
D – Trzecie pytanie prejudycjalne
45. W kwestii konkretnego uregulowania postępowania mediacyjnego sąd krajowy pyta na wstępie, czy wykładni art. 10 decyzji ramowej można dokonywać w ten sposób, że mediacja między sprawcą a ofiarą musi być możliwa co najmniej do czasu wydania orzeczenia w pierwszej instancji.
46. W swym wywodzie na temat tego pytania sąd krajowy wskazuje na to, że jego zdaniem uzależnienie przeprowadzenia mediacji od uprzedniego przyznania się do winy podczas postępowania przygotowawczego narusza prawo podejrzanego do obrony. Zgodnie z węgierskim kodeksem postępowania karnego dla przeprowadzenia postępowania mediacyjnego wymagane jest bowiem m.in., żeby „podejrzany w toku postępowania przygotowawczego przyznał się do popełnienia zarzucanych mu czynów, zgodził się na naprawienie szkody poniesionej przez pokrzywdzonego i mógł ją naprawić lub w inny sposób wynagrodzić pokrzywdzonemu szkodliwe skutki przestępstwa”(8) .
47. Pytanie trzecie ma tym samym dwa aspekty. Po pierwsze, należy wyjaśnić do jakiej chwili mediacja musi być możliwa a po drugie, czy żądanie przyznania się do popełnienia czynu karalnego jako warunku przeprowadzenia mediacji jest zgodne z decyzją ramową.
1. W przedmiocie momentu przeprowadzenia postępowania mediacyjnego
48. Artykuł 10 ust. 1 decyzji ramowej stanowi, że państwa członkowskie dążą do promowania mediacji w sprawach karnych.
49. Może się zatem wydawać, że nie jest do pogodzenia z powyższym sytuacja, gdy jedno państwo członkowskie przewiduje mediację tylko podczas postępowania przygotowawczego, promując tym samym mediację wyłącznie we wczesnej fazie postępowania.
50. „Mediacja w sprawach karnych” w art. 1 lit. e) decyzji ramowej została wyraźnie określona jako prowadzone przez kompetentną osobę poszukiwanie, przed lub w trakcie postępowania karnego, rozwiązania wynegocjowanego między ofiarą a sprawcą przestępstwa. Z pewnością mediacja jest promowana szczególnie dalece, gdy może mieć miejsce aż do samego zakończenia postępowania karnego. Decyzja ramowa nie zobowiązuje jednak do tak daleko idącego promowania mediacji, ponieważ definiuje ona mediację jednoznacznie jako poszukiwanie podejmowane przed lub
w trakcie postępowania karnego i pozwala uznać, że wystarczy, jeżeli w ogóle w jakiejś fazie postępowania istnieje możliwość mediacji. Decyzja ramowa wyjaśnia poprzez tę formułę mającą charakter alternatywy, że mediacja może być stosowana tak w postępowaniu przygotowawczym, jak również w postępowaniu sądowym, lecz nie ma wymogu aby możliwość jej przeprowadzenia istniała w obu postępowaniach równocześnie. Tym samym to, czy państwa członkowskie ograniczą możliwość mediacji do jednego stadium postępowania, mieści się w ich szerokim marginesie swobody decyzyjnej.
51. Ponadto rząd węgierski wyjaśnia, że według węgierskiego prawa przeprowadzenie mediacji jest również możliwe jeszcze po zakończeniu postępowania przygotowawczego, w toku postępowania sądowego, za czym przemawia także treść przepisu art. 266 ust. 3 kodeksu postępowania karnego. W drodze pytania trzeciego sąd krajowy chce zatem być może zapytać o to do jakiej chwili należy przyznać się do popełnienia czynu karalnego, co stanowi warunek mediacji. Tego bowiem dotyczy druga część trzeciego pytania prejudycjalnego.
2. W przedmiocie przyznania się podejrzanego do popełnienia czynu karalnego
52. W prawie węgierskim, zgodnie z art. 221/A ust. 3 lit. b) kodeksu postępowania karnego przeprowadzenie mediacji zależne jest od przyznania się do popełnienia zarzucanych czynów w toku postępowania przygotowawczego. W dalszej części należy wyjaśnić, czy ustanowiony przepisem art. 10 wymóg promowania mediacji został w ten sposób spełniony.
53. Decyzja ramowa nie precyzuje bliżej, w jaki sposób państwa członkowskie powinny szczegółowo ukształtować postępowanie mediacyjne. Artykuł 10 ust. 1 zobowiązuje państwa członkowskie tylko ogólnie do dążenia do promowania mediacji w sprawach karnych. Zgodnie z ustępem 2 państwa członkowskie dążą do zapewnienia, aby wszelkie porozumienia między ofiarą a przestępcą osiągnięte w toku takiej mediacji w sprawach karnych mogły zostać uwzględnione.
54. Decyzja ramowa pozostawia zatem ustawodawcom krajowym duży zakres uznaniowości w odniesieniu do konkretnego kształtu mediacji(9) . Jednakże konkretna transpozycja decyzji ramowej nie może mieć takiej formy, która w dużej części pozbawiałaby tę decyzję jej praktycznej skuteczności, pozostając tym samym w sprzeczności z obowiązkiem zawartym w art. 2 ust. 1 decyzji, który stanowi, że państwa członkowskie zapewniają ofiarom w swych systemach prawa karnego rzeczywistą i odpowiednią rolę(10) .
55. Także w tym miejscu należy przyznać, że z punktu widzenia oskarżonego bardziej atrakcyjne wydaje się takie postępowanie mediacyjne, na które nie musi się decydować już w trakcie toczącego się postępowania przygotowawczego, ale może z niego skorzystać nawet już po wniesieniu oskarżenia. Wówczas bowiem oskarżony ma możliwość odczekania aby dowiedzieć się, jaki w ogóle będzie wynik śledztwa a im bardziej atrakcyjnie dla poszkodowanego ukształtowane jest postępowanie mediacyjne, tym bardziej ofiara czerpie korzyści wynikające z mediacji, jeśli sobie jej życzy.
56. Ustanowione dla państw członkowskich szeroko ujęte granice transpozycji decyzji ramowej w tym przypadku nie zostały jednak przekroczone, ponieważ taki kształt mediacji, jak w prawie węgierskim, nie pozbawia decyzji ramowej w dużej części jej praktycznej skuteczności. Po pierwsze zachowany jest szeroki podmiotowy zakres stosowania procedury mediacyjnej, a po drugie istnieją względy przemawiające za stwarzaniem zachęt na rzecz możliwie wczesnej mediacji już w ramach postępowania przygotowawczego. W ten sposób ofierze można na przykład w ogóle zaoszczędzić postępowania sądowego, które może być uciążliwe. Także z punktu widzenia polityki zwalczania przestępczości kryminalnej przewidziane w prawie węgierskim łagodzące oddziaływanie mediacji na wymiar kary, względnie prowadzące nawet do umorzenia postępowania, da się lepiej uzasadnić, jeżeli oskarżony wcześnie przyzna się do popełnienia zarzucanego mu czynu i zacznie poszukiwać rekompensaty dla ofiary. Rząd węgierski stwierdził w podobnym tonie, że wymóg wczesnego przyznania się do popełnienia czynu karalnego został wprowadzony, by zapobiec taktycznym działaniom lub nadużyciom przez podejrzanego.
57. Sąd krajowy uważa ponadto, że przyznanie się do popełnienia czynu karalnego podczas postępowania przygotowawczego będące przesłanką przeprowadzenia mediacji stanowi naruszenie prawa oskarżonego do od mowy składania zeznań ( nemo tenetur se ipsum accusare ). Sąd krajowy widzi niebezpieczeństwo, że podejrzany w sposób niedopuszczalny będzie zmuszany do przyznania się do popełnienia zarzucanego mu czynu, a tym samym do samooskarżenia.
58. Rząd francuski zaprzecza, że jest to naruszenie prawa do odmowy składania samoobciążających wyjaśnień, wskazując choćby na art. 221/A ust. 5 węgierskiego kodeksu postępowania karnego. Przewiduje on, że oświadczenia składane w ramach postępowania mediacyjnego przez podejrzanego i poszkodowanego i odnoszące się do okoliczności będących przedmiotem postępowania, nie posiadają wartości dowodowej. W niniejszej sprawie chodzi jednak o przyznanie się podejrzanego do popełnienia zarzucanego mu czynu, dokonane podczas postępowania przygotowawczego przed
przeprowadzeniem postępowania mediacyjnego. Z uwagi na kwestie temporalne nie powinno to więc wchodzić w zakres stosowania wspomnianej normy prawnej. Pytanie prejudycjalne nie jest zatem hipotetyczne z tego powodu samego w sobie.
59. Wykładni decyzji ramowej należy dokonywać z uwzględnieniem przestrzegania praw człowieka(11) . W niniejszym kontekście należy przede wszystkim wymienić zawarte w art. 6 EKPC i art. 47 ust. 2 Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej(12) prawo do rzetelnego procesu sądowego.
60. Zgodnie z orzecznictwem Europejskiego Trybunału Praw Człowieka prawo oskarżonego do odmowy składania zeznań jest podstawą prawa do rzetelnego procesu sądowego zgodnie z art. 6 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności(13) . Jego przyczyną i celem jest zgodnie z tym orzecznictwem zwłaszcza ochrona oskarżonych przed nadużywaniem przymusu przez władze. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału prawo do odmowy składania samoobciążających wyjaśnień dotyczy przede wszystkim poszanowania woli milczenia oskarżonego. Prawo to przewiduje również, że oskarżenie przedstawia uzasadnienie swoich argumentów w taki sposób, by nie robić użytku ze środków dowodowych, które uzyskano od oskarżonego wbrew jego woli w wyniku przymusu lub nacisku(14) .
61. Konieczność przyznania się na wczesnym etapie postępowania z pewnością wywiera pewną presję na oskarżonego, który wie, że bez przyznania się lub w przypadku przyznania się w późniejszym czasie nie może uzyskać korzyści wynikających z mediacji. Jednak gdy ustawodawca stwarza zachęty, szczególnie w obszarze wymiaru kary, mające skłonić oskarżonego do możliwie wczesnego przyznania się do popełnienia zarzucanego mu czynu to nie stanowi to zakazanego nacisku lub przymusu. Przyznanie się i tak normalnie rzecz biorąc uwzględniane jest przy wymiarze kary jako okoliczność łagodząca. Stąd też, jak słusznie założyli wszyscy uczestnicy postępowania, takie ukształtowanie postępowania mediacyjnego, jak w prawie węgierskim, nie narusza prawa do rzetelnego procesu sądowego.
E – Czwarte pytanie prejudycjalne
62. W drodze pytania czwartego sąd krajowy chciałby się dowiedzieć, czy art. 10 ust. 1 decyzji ramowej wymaga, aby przy spełnieniu warunków ustawowych musiał istnieć powszechny dostęp do postępowania mediacyjnego i aby nie mógł on być uzależniony od uznaniowej decyzji właściwych władz. Sąd odsyłający wskazuje w tej mierze na art. 221/A ust. 3 lit. d) węgierskiego kodeksu postępowania karnego, zgodnie z którym prokuratura decyduje o przeprowadzeniu postępowania mediacyjnego, jeżeli, uwzględniając charakter czynu karalnego, sposób jego popełnienia i osobę podejrzanego można odstąpić od przeprowadzenia postępowania sądowego lub jeżeli uzasadnione jest założenie, że sąd przy wymierzaniu kary będzie mógł stwierdzić czynny żal.
63. Sąd odsyłający uważa, że węgierskie przepisy pozostawiają miejsce na subiektywne oceny wartościujące organów ścigania w odniesieniu do decyzji, czy istnieją warunki do przeprowadzenia mediacji i że mogłoby to przeszkodzić przeprowadzeniu mediacji. Działając na niekorzyść ofiar, nie przyczyniałoby się to bowiem do promowania mediacji.
64. Odpowiadając na to pytanie prejudycjalne należy ponownie zwrócić uwagę na to, że art. 10 ust. 1 decyzji ramowej nie zawiera konkretnych postanowień na temat ukształtowania postępowania mediacyjnego. Nie da się więc z niego bezpośrednio wywieść, czy dostęp do mediacji może podlegać uznaniowej decyzji właściwego organu władzy. Decyzja ramowa zobowiązuje państwa członkowskie tylko ogólnie do promowania mediacji. Z tego względu mają one duży margines swobody w odniesieniu do postępowania mediacyjnego i jego przesłanek(15) .
65. Jednakże konkretna transpozycja decyzji ramowej nie może być dokonana w taki sposób, by w dużej części odebrać tej decyzji jej praktyczną skuteczność(16) . Wykładni zawartego w art. 10 ust. 1 decyzji ramowej obowiązku promowania mediacji należy zatem dokonywać w ten sposób, że wymaga on takiej transpozycji, by w praktyce pozostawał znaczny zakres stosowania.
66. W tym kontekście, co podkreśliły także rządy włoski i francuski, przyznanie właściwym organom władzy marginesu oceny przy decyzji o otwarciu postępowania mediacyjnego nie jest co do zasady niezgodne z decyzją ramową. Artykułu 10 ust. 1 nie należy rozumieć w ten sposób, że ofierze należy przyznać ogólne i bezwarunkowe prawo do mediacji. Indywidualna decyzja organu ścigania w kontekście szczególnie gwarantowanego uwzględnienia wszystkich okoliczności konkretnego przypadku, które poza zainteresowaniem ofiary mediacją mogą obejmować także inne znaczące rozważania i prognozy, okazuje się bowiem uzasadniona i nie pozbawia postępowania mediacyjnego od początku jego praktycznej skuteczności.
67. Przyznany władzom margines oceny musi się jednak opierać na obiektywnych kryteriach, musi być zgodny z prawami podstawowymi i nie może faktycznie zamykać drogi do mediacji. Z tego względu w przypadku zgody ofiary na mediację, często będzie należało ją dopuścić.
68. W kontekście tego, iż z monopolem państwa w zakresie wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych idą w parze nie tylko rozważania dotyczące ochrony ofiar, ale także tego, że kara ma w szczególności realizować cele resocjalizacji sprawcy i prewencji, odmowa mediacji może być jak najbardziej dopuszczalna nawet przy wyrażeniu na nią zgody przez ofiarę.
VI – Wnioski
69. Na podstawie powyższych rozważań proponuję udzielić na pytania Szombathelyi Városi Bíróság następującej odpowiedzi:
1. Ofiarami w rozumieniu decyzji ramowej Rady 2001/220/WSiSW z dnia 15 marca 2001 r. w sprawie pozycji ofiar w postępowaniu karnym są również w przypadku mediacji w sprawach karnych, o której mowa w art. 10 decyzji ramowej, wyłącznie osoby fizyczne.
2. Z prawa Unii nie wynika żadne zobowiązanie do przewidzenia mediacji w sprawach karnych w ramach których osoba prawna jest ofiarą czynu karalnego, także wówczas gdy prawo krajowe dla zasadniczo analogicznych czynów karalnych przewiduje mediację także w przypadku ofiar będących osobami prawnymi.
(1) .
(2)
Decyzja ramowa Rady 2001/220/WSiSW z dnia 15 marca 2001 r. w sprawie pozycji ofiar w postępowaniu karnym, Dz.U. L 82, s. 1, zwana dalej „decyzją ramową 2001/220”.
(3)
Wyrok z dnia 28 czerwca 2007 r. w sprawie C‑467/05 Dell’Orto, Zb.Orz. s. I‑5557, pkt 60.
(4)
Zobacz moją opinię z dnia 8 marca 2007 r. w sprawie C‑467/05 Dell’Orto, Zb.Orz. s. I‑5557, pkt 52 i nast.
(5)
Stan faktyczny wyczerpujący znamiona oszustwa należy do rozdziału XVIII kodeksu karnego (przestępstwa przeciwko mieniu), w którego przypadku art. 221/A kodeksu postępowania karnego przewiduje możliwość przeprowadzenia mediacji.
(6)
Zostały one wyliczone w art. 221/A ust. 1 kodeksu postępowania karnego.
(7)
Utrwalone orzecznictwo od wyroku z dnia 18 października 1990 r. w sprawach połączonych C‑297/88 i C‑197/89 Dzodzi, Rec. s. I‑3763, pkt 36, 37; w szczególności odnośnie do dyrektywy 90/434 zob. wyroki z dnia 17 lipca 1997 r. w sprawie C‑28/95 Leur‑Bloem, Rec. s. I‑4161, pkt 32, 34 i z dnia 15 stycznia 2002 r. w sprawie C‑43/00 Andersen og Jensen, Rec. s. I‑379, pkt 18, 19; ponadto wyrok z dnia 11 grudnia 2007 r. w sprawie C‑280/06 ETI i in., Zb.Orz. s. I‑10893, pkt 21, 22.
(8)
Artykuł 221/A ust. 3 lit. b) kodeksu postępowania karnego.
(9)
Wyrok z dnia 9 października 2008 r. w sprawie C‑404/07 Katz, Zb.Orz. s. I‑7607, pkt 46.
(10)
Wyrok w sprawie Katz (ww. w przypisie 9, pkt 47).
(11)
Wyroki: w sprawie Katz (ww. w przypisie 9, pkt 48) i z dnia 16 czerwca 2005 r. w sprawie C‑105/03 Pupino, Zb.Orz. s. I‑5285, pkt 59.
(12)
Proklamowana w dniu 7 grudnia 2000 r. w Nicei Karta Praw Podstawowych Unii Europejskiej (Dz.U. C 364, s. 1) w wersji dostosowanej w dniu 12 grudnia 2007 r. w Strasburgu (Dz.U. C 303, s. 1).
(13)
Europejski Trybunał Praw Człowieka, wyrok z dnia 11 lipca 2006 r. w sprawie 54810/00 Jalloh/Niemcy, Recueil des arrêts et décisions 2006‑IX, § 97 i nast. Nieoficjalne tłumaczenie z języka francuskiego na język niemiecki wykonane przez Federalne Ministerstwo Sprawiedliwości w Berlinie jest dostępne na stronie internetowej:
http://www.coe.int/t/d/menschenrechtsgerichtshof/dokumente_auf_deutsch/volltext/urteile/20060711‑Jalloh.asp.
(14)
Wyrok ETPC w sprawie Jalloh/Niemcy (ww. w przypisie 13, § 100).
(15)
Zobacz podobnie wyrok w sprawie Katz (ww. w przypisie 9, pkt 46).
(16)
Zobacz podobnie wyrok w sprawie Katz (ww. w przypisie 9, pkt 47).