Προσωρινό κείμενο
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ
MACIEJ SZPUNAR
της
23ης
Απριλίου
2026 (1)
Υπόθεση C‑164/25
T‑2 družba za ustvarjanje, razvoj in trženje elektronskih komunikacij in opreme d.o.o.
κατά
TELEKOM SLOVENIJE, d.d.
[αίτηση του Vrhovno sodišče Republike Slovenije (Ανωτάτου Δικαστηρίου της Δημοκρατίας της Σλοβενίας) για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως]
« Προδικαστική παραπομπή – Οδηγία
2014/61/ΕΕ για μέτρα μείωσης του κόστους εγκατάστασης υψίρρυθμων δικτύων ηλεκτρονικών επικοινωνιών – Πρόσβαση σε υφιστάμενη υλική υποδομή – Υποχρέωση διασφάλισης ότι τα μέρη έχουν τη δυνατότητα να υποβάλουν διαφορά στο αρμόδιο εθνικό όργανο επίλυσης διαφορών – Απαίτηση περάτωσης της διαδικασίας ενώπιον του εθνικού οργάνου επίλυσης διαφορών σε περίπτωση άσκησης αγωγής – Αρχή της αποτελεσματικότητας – Δικαίωμα πραγματικής προσφυγής »
I.      Εισαγωγή
1.        Η οδηγία
2014/61/ΕΕ (2) αποβλέπει στη διευκόλυνση και ενθάρρυνση της ταχείας εγκατάστασης υψίρρυθμων δικτύων ηλεκτρονικών επικοινωνιών, ιδίως με την προώθηση της κοινής χρήσης της υπάρχουσας υλικής υποδομής.
2.        Για τον σκοπό αυτόν, τα κράτη μέλη υποχρεούνται να θεσπίσουν εξωδικαστικό μηχανισμό επίλυσης διαφορών, του οποίου μπορούν να κάνουν χρήση αμφότερα τα μέρη μιας διαφοράς σε περίπτωση μη χορήγησης πρόσβασης σε υλική υποδομή ή μη επίτευξης συμφωνίας σχετικά με τους όρους της εν λόγω πρόσβασης.
3.        Τι συμβαίνει εάν ένα από τα μέρη κινήσει για πρώτη φορά διαδικασία ενώπιον του εθνικού οργάνου επίλυσης διαφορών (στο εξής: ΟΕΔ) προκειμένου να ζητήσει πρόσβαση σε υλική υποδομή, κατόπιν τούτου δε ο αντισυμβαλλόμενος ασκήσει αγωγή με αίτημα να αναγνωριστεί ότι η εν λόγω πρόσβαση δεν θα πρέπει να χορηγηθεί;
4.        Στο πλαίσιο αυτό προέκυψε η υπό κρίση αίτηση προδικαστικής αποφάσεως. Πρώτον, το αιτούν δικαστήριο ζητεί να διευκρινιστεί εάν η οδηγία
2014/61 επιβάλλει την υποχρέωση να υποβληθεί η διαφορά για πρώτη φορά στο ΟΕΔ (στο εξής: διαδοχικό σύστημα) ή εάν τα μέρη μπορούν να επιλέξουν μεταξύ της διαδικασίας επίλυσης διαφορών και της ένδικης διαδικασίας (στο εξής: παράλληλο σύστημα). Δεύτερον, εάν ένα παράλληλο σύστημα συνάδει με την οδηγία αυτή, το αιτούν δικαστήριο ζητεί καθοδήγηση όσον αφορά τον τρόπο ερμηνείας της αρχής της αποτελεσματικότητας και του άρθρου 47 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (στο εξής: Χάρτης), υπό το πρίσμα εθνικού διαδικαστικού κανόνα ο οποίος απαιτεί την περάτωση της εξωδικαστικής διαδικασίας όταν ασκείται μεταγενέστερα αγωγή με το ίδιο αντικείμενο.
II.    Το νομικό πλαίσιο
Α.      Το δίκαιο της Ένωσης
5.        Οι αιτιολογικές σκέψεις 2, 9, 11, 13, 14, 19, 34 και
39 της οδηγίας
2014/61 έχουν ως εξής:
«(2)      Αναγνωρίζοντας τη σημασία της εγκατάστασης υψίρρυθμων ευρυζωνικών δικτύων, τα κράτη μέλη ενέκριναν τους φιλόδοξους ευρυζωνικούς στόχους [...] ήτοι [...] την πρόσβαση, έως το 2020, όλων των Ευρωπαίων σε πολύ υψηλότερες διαδικτυακές ταχύτητες άνω των
30
Mbps και τη συνδρομή
50 % ή παραπάνω των νοικοκυριών της Ένωσης σε διαδικτυακές συνδέσεις άνω των
100
Mbps.
[...]
(9)      Τα μέτρα που αποβλέπουν στην αποτελεσματικότερη χρήση των υπαρχουσών υποδομών [...] θα πρέπει να συμβάλουν ουσιαστικά στην εξασφάλιση ταχείας και εκτεταμένης εγκατάστασης υψίρρυθμων δικτύων ηλεκτρονικών επικοινωνιών [...]
[...]
(11)      Η παρούσα οδηγία έχει ως στόχο να θεσπίσει ορισμένα ελάχιστα δικαιώματα και υποχρεώσεις που θα ισχύουν σε ολόκληρη την Ένωση [...] Αυτό δεν θα πρέπει να θίγει τις ισχύουσες βέλτιστες πρακτικές και τα μέτρα σε εθνικό και τοπικό επίπεδο που προβλέπουν λεπτομερέστερες διατάξεις και όρους, καθώς και πρόσθετα μέτρα που συμπληρώνουν τα εν λόγω δικαιώματα και υποχρεώσεις, σύμφωνα με την αρχή της επικουρικότητας, ενώ απαιτείται η ταυτόχρονη διασφάλιση ελάχιστων όρων ισότιμου ανταγωνισμού.
[…]
(13)      Μπορεί να είναι πολύ αποτελεσματικότερο για τους φορείς εκμετάλλευσης ηλεκτρονικών δικτύων επικοινωνιών, ιδίως για τις νεοεισερχόμενες επιχειρήσεις, να επαναχρησιμοποιήσουν την υπάρχουσα υλική υποδομή, συμπεριλαμβανομένων των υποδομών άλλων φορέων κοινής ωφέλειας, προκειμένου να εγκαταστήσουν δίκτυα ηλεκτρονικών επικοινωνιών [...]
(14)      Με σκοπό τη βελτίωση της ανάπτυξης υψίρρυθμων ηλεκτρονικών δικτύων επικοινωνιών στην εσωτερική αγορά, η παρούσα οδηγία θα πρέπει να προβλέπει δικαιώματα πρόσβασης των παρόχων δημόσιων δικτύων επικοινωνιών σε υλικές υποδομές ασχέτως της τοποθεσίας τους υπό δίκαιους και εύλογους όρους [...]
[…]
(19)      Σε περίπτωση διαφωνίας κατά τις εμπορικές διαπραγματεύσεις [...], κάθε συμβαλλόμενο μέρος πρέπει να έχει δυνατότητα προσφυγής σε [ΟΕΔ], σε εθνικό επίπεδο, για την επιβολή λύσης στα μέρη, με σκοπό την αποφυγή αδικαιολόγητων αρνήσεων διαπραγμάτευσης ή επιβολής παράλογων όρων [...]
[…]
(34)      Σύμφωνα με την αρχή της επικουρικότητας, η παρούσα οδηγία δεν θα πρέπει να θίγει τη δυνατότητα των κρατών μελών να αναθέτουν τα προβλεπόμενα ρυθμιστικά καθήκοντα στις αρχές που είναι οι πλέον κατάλληλες να τα εκπληρώσουν σύμφωνα με το εθνικό συνταγματικό σύστημα κατανομής εξουσιών και αρμοδιοτήτων και με τις απαιτήσεις της παρούσας οδηγίας.
[...]
(39)      Η παρούσα οδηγία σέβεται τα θεμελιώδη δικαιώματα και τις αρχές που κατοχυρώνονται στον [Χάρτη], και ιδίως [...] το δικαίωμα πραγματικής προσφυγής. [...]»
6.        Το άρθρο 1, παράγραφοι 1 έως
3, της εν λόγω οδηγίας ορίζει τα εξής:
«1.      Η παρούσα οδηγία αποβλέπει στη διευκόλυνση και κινητροδότηση της εγκατάστασης υψίρρυθμων δικτύων ηλεκτρονικών επικοινωνιών με την προώθηση της κοινής χρήσης της υπάρχουσας υλικής υποδομής [...]
2.      Η παρούσα οδηγία ορίζει στοιχειώδεις απαιτήσεις περί τεχνικών έργων και υλικής υποδομής, με σκοπό την προσέγγιση ορισμένων πτυχών των νομοθετικών, κανονιστικών και διοικητικών διατάξεων των κρατών μελών στους τομείς αυτούς.
3.      Τα κράτη μέλη δύνανται να διατηρούν ή να θεσπίζουν μέτρα σύμφωνα με το δίκαιο της Ένωσης τα οποία υπερβαίνουν τις στοιχειώδεις απαιτήσεις της παρούσας οδηγίας με σκοπό την καλύτερη επίτευξη του οριζόμενου στην παράγραφο 1 στόχου.»
7.        Κατά το άρθρο 3, παράγραφοι 2 έως
5, της εν λόγω οδηγίας:
«2.      Τα κράτη μέλη μεριμνούν ώστε, μετά από γραπτή αίτηση επιχείρησης εξουσιοδοτημένης να παρέχει δημόσια δίκτυα επικοινωνιών, κάθε φορέας εκμετάλλευσης δικτύου να υποχρεούται να ικανοποιεί κάθε εύλογη αίτηση πρόσβασης στην υλική του υποδομή υπό δίκαιους και εύλογους όρους, συμπεριλαμβανομένης της τιμής, ενόψει της εγκατάστασης στοιχείων υψίρρυθμων δικτύων ηλεκτρονικών επικοινωνιών [...]
3.      Τα κράτη μέλη απαιτούν κάθε άρνηση πρόσβασης να βασίζεται σε αντικειμενικά, διαφανή και αναλογικά κριτήρια [...]
4.      Εφόσον απορριφθεί η πρόσβαση ή δεν επιτευχθεί συμφωνία όσον αφορά συγκεκριμένους όρους, συμπεριλαμβανομένης της τιμής, εντός διμήνου από την ημερομηνία παραλαβής της αίτησης πρόσβασης, τα κράτη μέλη μεριμνούν ώστε τα μέρη να έχουν τη δυνατότητα παραπομπής του ζητήματος στο αρμόδιο [ΟΕΔ].
5.      Τα κράτη μέλη απαιτούν από το [ΟΕΔ] της παραγράφου 4, αφού λάβει πλήρως υπόψη την αρχή της αναλογικότητας, να εκδώσει δεσμευτική απόφαση για την επίλυση της διαφοράς που του υποβλήθηκε σύμφωνα με την παράγραφο 4, συμπεριλαμβανομένου, του καθορισμού δίκαιων και εύλογων όρων και προϋποθέσεων, συμπεριλαμβανομένης, κατά περίπτωση, της τιμής.
Το εθνικό [ΟΕΔ] επιλύει τη διαφορά το συντομότερο δυνατόν και οπωσδήποτε εντός τεσσάρων μηνών από την ημερομηνία παραλαβής της πλήρους αίτησης, πλην έκτακτων περιστάσεων, με την επιφύλαξη της δυνατότητας δικαστικής προσφυγής των μερών.»
8.        Το άρθρο 10, παράγραφος 6, της ίδιας οδηγίας ορίζει ότι «[ο]ι αποφάσεις οποιουδήποτε από τα αρμόδια όργανα που αναφέρονται στο παρόν άρθρο υπόκεινται σε προσφυγή ενώπιον δικαστηρίου σύμφωνα με το εθνικό δίκαιο».
Β.      Το σλοβενικό δίκαιο
9.        Ο Zakon o elektronskih komunikacijah (νόμος περί ηλεκτρονικών επικοινωνιών, στο εξής: ZEKom‑1) μετέφερε την οδηγία
2014/61 στο σλοβενικό δίκαιο. Το άρθρο 93, παράγραφοι 3 έως
5 και παράγραφος 7, το άρθρο 217, παράγραφος 3, το άρθρο 218, παράγραφος 6, και το άρθρο 220.a, παράγραφος 5, του εν λόγω νόμου αντιστοιχούν, κατ’ ουσίαν, στο άρθρο 3, παράγραφοι 2 έως
5, της οδηγίας. Επιπλέον, το άρθρο 192, παράγραφος 1, του ZEKom‑1 αντιστοιχεί, κατ’ ουσίαν, στο άρθρο 10, παράγραφος 6, της οδηγίας
2014/61.
10.      Εξάλλου, κατά το άρθρο 218, παράγραφος 4, του ZEKom‑1 «[ε]άν, κατά τη διάρκεια της διαδικασίας επίλυσης της διαφοράς ενώπιον του [Agencija za komunikacijska omrežja in storitve Republike Slovenije (Οργανισμού Δικτύων και Υπηρεσιών Επικοινωνιών της Δημοκρατίας της Σλοβενίας, στο εξής:
Οργανισμός], ένα από τα μέρη ασκήσει αγωγή με το ίδιο αντικείμενο ενώπιον του αρμόδιου δικαστηρίου ή αποσύρει την αίτηση επίλυσης διαφοράς, η διαδικασία επίλυσης διαφοράς ενώπιον του [Οργανισμού] περατώνεται».
III. Τα πραγματικά περιστατικά, η διαδικασία και τα προδικαστικά ερωτήματα
11.      Στις 19 Νοεμβρίου 2020 η Telekom Slovenije (στο εξής: Telekom) ζήτησε πρόσβαση στην υλική υποδομή του δικτύου τηλεπικοινωνιών που ανήκει στην T‑2 družba za ustvarjanje, razvoj in trženje elektronskih komunikacij in opreme d.
o.
o. (στο εξής: T‑2), η δε T‑2 αρνήθηκε τη χορήγηση πρόσβασης, με έγγραφο της
21ης
Ιανουαρίου
2021.
12.      Στις 29 Απριλίου 2021 η Telekom υπέβαλε αίτηση επίλυσης διαφοράς ενώπιον του Οργανισμού και ζήτησε από αυτόν να υποχρεώσει την T‑2 να παράσχει στην ίδια πρόσβαση στην υποδομή της.
13.      Στις 6 Σεπτεμβρίου 2021 η T‑2 άσκησε ενώπιον του Okrožno sodišče v Ljubljani (πρωτοδικείου Λιουμπλιάνας, Σλοβενία) αναγνωριστική αγωγή με αίτημα να αναγνωριστεί ότι η Telekom δεν είχε δικαίωμα πρόσβασης στην υλική υποδομή της.
14.      Η Telekom προέβαλε ένσταση έλλειψης δικαιοδοσίας του εν λόγω δικαστηρίου, υποστηρίζοντας ότι πρόκειται για διοικητικό ζήτημα το οποίο δεν εμπίπτει στη δικαιοδοσία των πολιτικών δικαστηρίων.
15.      Στις 2 Νοεμβρίου 2021 ο Οργανισμός περάτωσε την ενώπιόν του διαδικασία με την αιτιολογία ότι η υπόθεση ήταν, κατ’ ουσίαν, πανομοιότυπη με την αγωγή που άσκησε η T‑2 ενώπιον του Okrožno sodišče v Ljubljani (πρωτοδικείου Λιουμπλιάνας)
και ότι η επίλυση διαφορών από τον Οργανισμό δεν θίγει τη δικαιοδοσία των δικαστηρίων.
16.      Η Telekom άσκησε προσφυγή κατά της εν λόγω απόφασης ενώπιον του Upravno sodišče Republike Slovenije (διοικητικού πρωτοδικείου της Δημοκρατίας της Σλοβενίας).
17.      Με απόφαση της
12ης
Σεπτεμβρίου
2023 το εν λόγω δικαστήριο απέρριψε την προσφυγή. Έκρινε ότι η φράση «με την επιφύλαξη της δυνατότητας δικαστικής προσφυγής των μερών» (στο εξής: ρήτρα επιφύλαξης), η οποία περιέχεται στο άρθρο 3, παράγραφος 5, δεύτερο εδάφιο, της οδηγίας
2014/61, αποκλείει την προσβολή του δικαιώματος άσκησης αγωγής.
18.      Με διάταξη της
25ης
Φεβρουαρίου
2022 το Okrožno sodišče v Ljubljani (πρωτοδικείο Λιουμπλιάνας)
απέρριψε την ένσταση έλλειψης δικαιοδοσίας που προέβαλε η Telekom (3). Το εν λόγω δικαστήριο έκρινε ότι η απόφαση επί της διαφοράς αυτής ασκεί επιρροή στη γένεση ενοχών μεταξύ των διαδίκων και, ως εκ τούτου, εμπίπτει στη δικαιοδοσία των πολιτικών δικαστηρίων.
19.      Η Telekom άσκησε έφεση κατά της εν λόγω διάταξης ενώπιον του Višje sodišče v Ljubljani (εφετείου Λιουμπλιάνας, Σλοβενία).
20.      Με διάταξη της
9ης
Ιουνίου
2022 το εν λόγω δικαστήριο έκανε δεκτή την έφεση της Telekom, δεχόμενο την ένσταση έλλειψης δικαιοδοσίας. Το Višje sodišče v Ljubljani (εφετείο Λιουμπλιάνας) έκρινε ότι από την τελολογική και συστηματική ερμηνεία της οδηγίας
2014/61 προκύπτει πρόθεση
μείωση του κόστους για την ανάπτυξη υψίρρυθμων δικτύων ηλεκτρονικών επικοινωνιών, ότι το δικαίωμα πρόσβασης των παρόχων δικτύων σε υλική υποδομή αποσκοπούσε στην επιτάχυνση της εγκατάστασης τέτοιων δικτύων και ότι προκειμένου να επιταχυνθεί η πρόσβαση, είχε συσταθεί ειδικό εθνικό όργανο επίλυσης διαφορών και είχαν θεσπιστεί οι προθεσμίες εντός των οποίων έπρεπε να αποφανθεί το εν λόγω όργανο. Στο πλαίσιο αυτό, η στενή γραμματική ερμηνεία, η οποία ευνοεί τη δικαστική επίλυση διαφορών χωρίς να τάσσει προθεσμία για την έκδοση απόφασης, αντιβαίνει στη βούληση του νομοθέτη της Ένωσης. Επιπλέον, λαμβανομένου υπόψη ότι ο Οργανισμός ενεργεί ως δημόσια αρχή όταν αποφαίνεται επί διαφοράς μεταξύ φορέων εκμετάλλευσης σχετικά με την πρόσβαση σε υλική υποδομή, το εν λόγω δικαστήριο κατέληξε στο συμπέρασμα ότι η επίμαχη υπόθεση συνιστά διοικητικό ζήτημα το οποίο δεν εμπίπτει στη δικαιοδοσία των πολιτικών δικαστηρίων.
21.      Η T‑2 άσκησε αναίρεση κατά της εν λόγω διάταξης ενώπιον του Vrhovno sodišče Republike Slovenije (Ανωτάτου Δικαστηρίου της Δημοκρατίας της Σλοβενίας), ήτοι του αιτούντος δικαστηρίου. Στις 14 Σεπτεμβρίου 2022 το εν λόγω δικαστήριο επέτρεψε με διάταξη στην T‑2 να ασκήσει αναίρεση.
22.      Το αιτούν δικαστήριο εκτιμά ότι δεν είναι δυνατόν η ρήτρα επιφύλαξης που προβλέπεται στο άρθρο 3, παράγραφος 5, δεύτερο εδάφιο, της οδηγίας
2014/61 να ερμηνευθεί αποκλειστικά και μόνο βάσει του γράμματός της. Επιπλέον, λαμβανομένων υπόψη των σκοπών της εν λόγω οδηγίας, το αιτούν δικαστήριο εκτιμά ότι είναι δυνατές πλείονες ερμηνείες.
23.      Υπό τις συνθήκες αυτές, το αιτούν δικαστήριο αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
«1)      Πρέπει να γίνει δεκτό ότι η οδηγία
[2014/61] –ιδίως η φράση “με την επιφύλαξη της δυνατότητας δικαστικής προσφυγής των μερών” η οποία περιέχεται στο άρθρο 3, παράγραφος 5, δεύτερο εδάφιο, της εν λόγω οδηγίας–, έχει την έννοια ότι αντιτίθεται σε εθνική ρύθμιση δυνάμει της οποίας ο φορέας εκμετάλλευσης δικτύου δικαιούται να υποβάλει αίτηση επίλυσης διαφοράς σχετικά με την πρόσβαση σε υφιστάμενη υλική υποδομή είτε ενώπιον του [ΟΕΔ] είτε ενώπιον τακτικού δικαστηρίου;
2)      Πρέπει να γίνει δεκτό ότι το άρθρο 3, παράγραφος 5, δεύτερο εδάφιο, της οδηγίας
[2014/61], υπό το πρίσμα των αρχών της ισοδυναμίας και της αποτελεσματικότητας, καθώς και του άρθρου 47 του [Χάρτη], έχει την έννοια ότι αντιτίθεται σε εθνικό διαδικαστικό κανόνα κατά τον οποίο η διαδικασία επίλυσης διαφοράς ενώπιον του εθνικού [ΟΕΔ] περατώνεται όταν, κατά τη διάρκεια της διαδικασίας επίλυσης της διαφοράς ενώπιον του εν λόγω οργάνου, ένα από τα μέρη ασκήσει αγωγή με το ίδιο αντικείμενο ενώπιον του αρμόδιου δικαστηρίου;»
24.      Η Telekom, η T‑2, η Ιταλική και η Σλοβενική Κυβέρνηση, καθώς και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, υπέβαλαν γραπτές παρατηρήσεις. Οι ίδιοι μετέχοντες στη διαδικασία, με εξαίρεση την Ιταλική Κυβέρνηση, παρέστησαν κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση της
29ης
Ιανουαρίου
2026.
IV.    Εκτίμηση
Α.      Επί του πρώτου προδικαστικού ερωτήματος
1.      Προκαταρκτικές παρατηρήσεις
25.      Το πρώτο προδικαστικό ερώτημα αναφέρεται εν
γένει στην οδηγία
2014/61, ιδίως στη ρήτρα επιφύλαξης του άρθρου 3, παράγραφος 5, δεύτερο εδάφιο, της οδηγίας αυτής. Προκειμένου να δοθεί χρήσιμη απάντηση στο αιτούν δικαστήριο, φρονώ ότι είναι αναγκαίο να ερμηνευθεί επίσης η παράγραφος 4 της εν λόγω νομοθετικής διάταξης (4).
26.      Κατά συνέπεια, με το πρώτο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί κατ’ ουσίαν να διευκρινιστεί κατά πόσον το άρθρο 3, παράγραφος 4 και το άρθρο 3, παράγραφος 5, δεύτερο εδάφιο, της οδηγίας
2014/61 έχουν την έννοια ότι αντιτίθενται σε εθνική ρύθμιση δυνάμει της οποίας ο φορέας εκμετάλλευσης δικτύου δικαιούται να υποβάλει αίτηση επίλυσης διαφοράς σχετικά με την πρόσβαση σε υφιστάμενη υλική υποδομή είτε ενώπιον ΟΕΔ είτε ενώπιον δικαστηρίου.
27.      Όλοι οι μετέχοντες στη διαδικασία, πλην της Telekom, προτείνουν να δοθεί αρνητική απάντηση στο εν λόγω προδικαστικό ερώτημα.
28.      Αντιθέτως, η Telekom υποστηρίζει, κατ’ ουσίαν, ότι ο μόνος τρόπος για την επίτευξη των σκοπών της οδηγίας
2014/61 είναι η απονομή αποκλειστικής αρμοδιότητας σε ΟΕΔ για την επίλυση διαφορών σχετικά με την πρόσβαση σε υφιστάμενη υλική υποδομή, με την επιφύλαξη της δυνατότητας άσκησης προσφυγής κατά απόφασης του ΟΕΔ ενώπιον των διοικητικών δικαστηρίων.
29.      Προκειμένου να επιλυθεί το εν λόγω ζήτημα, θα χρησιμοποιήσω τη συνήθη μέθοδο ερμηνείας του Δικαστηρίου, λαμβανομένων υπόψη όχι μόνον του γράμματος του άρθρου 3, παράγραφος 4 και του άρθρου 3, παράγραφος 5, δεύτερο εδάφιο, της οδηγίας
2014/61, αλλά και του πλαισίου στο οποίο εντάσσεται η διάταξη αυτή και των σκοπών που επιδιώκονται με την πράξη της οποίας αποτελεί μέρος (5).
2.      Το γράμμα του άρθρου 3, παράγραφος 4 και του άρθρου 3, παράγραφος 5, δεύτερο εδάφιο, της οδηγίας 2014/61
30.      Κατά το άρθρο 3, παράγραφος 4, της οδηγίας
2014/61 τα μέρη πρέπει να έχουν τη δυνατότητα να υποβάλουν διαφορά σχετικά με την πρόσβαση σε υφιστάμενη υλική υποδομή στο αρμόδιο ΟΕΔ.
31.      Το άρθρο 3, παράγραφος 5, της εν λόγω οδηγίας καθορίζει τα κριτήρια και τις αρχές που πρέπει να τηρεί το ΟΕΔ κατά την άσκηση των καθηκόντων του, με την προσθήκη ωστόσο, στο δεύτερο εδάφιό του, ότι τούτο ισχύει «με την επιφύλαξη της δυνατότητας δικαστικής προσφυγής των μερών».
32.      Κατά τη γνώμη μου, από τη συνδυασμένη ερμηνεία των δύο αυτών παραγράφων του άρθρου 3 προκύπτει ότι τα μέρη μπορούν να επιλέξουν να προσφύγουν είτε στο ΟΕΔ είτε σε δικαστήριο.
33.      Η εν λόγω ερμηνεία ενισχύεται από τη σύγκριση του γράμματος του άρθρου 3, παράγραφος 4 και του άρθρου 3, παράγραφος 5, δεύτερο εδάφιο, της οδηγίας
2014/61 με το γράμμα άλλων διατάξεων του δικαίου της Ένωσης, οι οποίες, όπως έχουν ερμηνευθεί από το Δικαστήριο, αποδέχονται την ύπαρξη παράλληλου συστήματος και επιβάλλουν την ύπαρξη διαδοχικού συστήματος, αντίστοιχα.
34.      Πρώτον, ο κανονισμός
(ΕΕ)
2016/679 (6) παρέχει διάφορα μέσα έννομης προστασίας στα πρόσωπα τα οποία προβάλλουν παράβαση του εν λόγω κανονισμού. Συναφώς, το άρθρο 77, παράγραφος 1, του κανονισμού διευκρινίζει ότι, «με την επιφύλαξη τυχόν άλλων διοικητικών ή δικαστικών προσφυγών», κάθε υποκείμενο των δεδομένων έχει το δικαίωμα να υποβάλει καταγγελία σε εποπτική αρχή. Περαιτέρω, κατά το άρθρο 78, παράγραφος 1, του εν λόγω κανονισμού, κάθε φυσικό ή νομικό πρόσωπο έχει το δικαίωμα πραγματικής δικαστικής προσφυγής κατά νομικά δεσμευτικής απόφασης εποπτικής αρχής που το αφορά «με την επιφύλαξη κάθε άλλης διοικητικής ή μη δικαστικής προσφυγής». Τέλος, το άρθρο 79, παράγραφος 1, του ίδιου κανονισμού εξασφαλίζει σε έκαστο υποκείμενο των δεδομένων το δικαίωμα πραγματικής δικαστικής προσφυγής «με την επιφύλαξη κάθε διαθέσιμης διοικητικής ή μη δικαστικής προσφυγής, συμπεριλαμβανομένου του δικαιώματος υποβολής καταγγελίας σε εποπτική αρχή δυνάμει του άρθρου 77» (7).
35.      Το Δικαστήριο επισήμανε ότι το καθένα από τα εν λόγω μέσα έννομης προστασίας πρέπει να μπορεί να ασκηθεί «με την επιφύλαξη» των λοιπών. Λαμβανομένων επίσης υπόψη του πλαισίου και των σκοπών που επιδιώκει ο κανονισμός 2016/679, το Δικαστήριο διαπίστωσε, ως εκ τούτου, ότι οι προαναφερθείσες διατάξεις δεν προβλέπουν κατά προτεραιότητα ή αποκλειστική αρμοδιότητα ούτε οποιονδήποτε κανόνα σύμφωνα με τον οποίο υπερισχύει η κρίση την οποία διατύπωσε η αρχή ή τα δικαστήρια που μνημονεύονται σε αυτόν ως προς την ύπαρξη προσβολής των δικαιωμάτων που παρέχει ο κανονισμός
(8).
36.      Δεύτερον, κατά την οδηγία
2001/14/ΕΚ (9), το σύστημα χρεώσεως για τη χρήση σιδηροδρομικής υποδομής πρέπει να τηρεί, μεταξύ άλλων, την αρχή της ίσης μεταχείρισης των σιδηροδρομικών επιχειρήσεων (10). Στο πλαίσιο αυτό, κατά το άρθρο 30, παράγραφος 2, της εν λόγω οδηγίας_«[έ]νας αιτών έχει το δικαίωμα άσκησης προσφυγής στον ρυθμιστικό φορέα, εάν πιστεύει ότι δεν έχει υποστεί δίκαιη μεταχείριση, ότι έχει υποστεί διακρίσεις ή ότι έχει με άλλο τρόπο αδικηθεί, ιδιαίτερα εναντίον αποφάσεων του διαχειριστή υποδομής ή, αν συντρέχει η περίπτωση, της σιδηροδρομικής επιχείρησης [...]». Περαιτέρω, κατά την παράγραφο 6 της εν λόγω διάταξης, «[τ]α κράτη μέλη λαμβάνουν τα απαραίτητα μέτρα ώστε να εξασφαλίζουν ότι οι αποφάσεις που λαμβάνονται από το ρυθμιστικό φορέα, υπόκεινται σε δικαστική προσφυγή».
37.      Λαμβανομένων επίσης υπόψη του πλαισίου και των σκοπών που επιδιώκει η οδηγία
2001/14, το Δικαστήριο διαπίστωσε ότι το άρθρο 30 αυτής παρέχει στον ρυθμιστικό φορέα αποκλειστική αρμοδιότητα για την επίλυση των διαφορών σχετικά με το σύστημα χρέωσης για τη χρήση σιδηροδρομικής υποδομής (11).
38.      Κατά τη γνώμη μου, η διατύπωση η οποία χρησιμοποιείται –και, ως εκ τούτου, το σύστημα το οποίο προβλέπεται– στην οδηγία
2014/61 ομοιάζει με τη διατύπωση του κανονισμού 2016/679 και διαφέρει από εκείνη της οδηγίας
2001/14. Επομένως, μπορεί να συναχθεί ότι η οδηγία
2014/61 δεν αντιτίθεται στην ύπαρξη παράλληλου συστήματος.
39.      Ωστόσο, αναγνωρίζω επίσης ότι το άρθρο 3, παράγραφος 5, δεύτερο εδάφιο, της οδηγίας
2014/61 επιδέχεται διαφορετικές ερμηνείες. Ειδικότερα, της ρήτρας επιφύλαξης προηγείται μνεία της προθεσμίας εντός της οποίας το ΟΕΔ πρέπει να αποφανθεί επί της διαφοράς. Επιπλέον, το πρώτο εδάφιο της εν λόγω διάταξης καθορίζει το περιεχόμενο της απόφασης που πρέπει να εκδώσει το ΟΕΔ. Επομένως, η ρήτρα επιφύλαξης θα μπορούσε, ασφαλώς, να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι αφορά το δικαίωμα άσκησης προσφυγής κατά της εν λόγω απόφασης ενώπιον διοικητικού δικαστηρίου.
40.      Ωστόσο, ορισμένοι από τους μετέχοντες στη διαδικασία υποστήριξαν ότι το άρθρο 10, παράγραφος 6, της οδηγίας
2014/61 αποκλείει μια τέτοια ερμηνεία, ακριβώς διότι το δικαίωμα άσκησης προσφυγής προβλέπεται στην εν λόγω διάταξη. Τούτο με οδηγεί στην εξέταση του πλαισίου στο οποίο εντάσσεται το άρθρο 3, παράγραφοι 4 και
5, της οδηγίας
2014/61.
3.      Το πλαίσιο
α)      Άρθρο 10, παράγραφος 6, της οδηγίας 2014/61
41.      Το άρθρο 10, παράγραφος 6, της οδηγίας
2014/61 ορίζει ότι κάθε απόφαση του ΟΕΔ «υπόκει[ται] σε προσφυγή ενώπιον δικαστηρίου σύμφωνα με το εθνικό δίκαιο». Επομένως, η διατύπωσή του διαφέρει από εκείνη του άρθρου 3, παράγραφος 5, δεύτερο εδάφιο, της εν λόγω οδηγίας, το οποίο προβλέπει τη «δυνατότητ[α] δικαστικής προσφυγής».
42.      Τούτο καταδεικνύει ότι η τελευταία αυτή διάταξη παρέχει τη δυνατότητα υποβολής διαφοράς στα (πολιτικά) δικαστήρια, ενώ η πρώτη διάταξη διασφαλίζει το δικαίωμα άσκησης προσφυγής κατά απόφασης του ΟΕΔ η οποία εκδόθηκε βάσει του άρθρου 3, παράγραφοι 4, και
5, της οδηγίας
2014/61.
43.      Ασφαλώς, το άρθρο 10, παράγραφος 6, της οδηγίας
2014/61 διασφαλίζει το δικαίωμα άσκησης προσφυγής κατά οποιασδήποτε απόφασης του ΟΕΔ, καλύπτοντας, κατ’ αυτόν τον τρόπο, και άλλες αποφάσεις πλην εκείνων που αφορούν την πρόσβαση σε υφιστάμενη υλική υποδομή. Πράγματι, η δυνατότητα υποβολής στο ΟΕΔ διαφοράς που αφορά άλλα ζητήματα τα οποία εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας αυτής προβλέπεται στο άρθρο 4, παράγραφος 6, στο άρθρο 5, παράγραφος 4, στο άρθρο 6, παράγραφος 4 και στο άρθρο 9, παράγραφος 3, δεύτερο εδάφιο, της εν λόγω οδηγίας.
44.      Επομένως, το άρθρο 3, παράγραφος 5, δεύτερο εδάφιο και το άρθρο 10, παράγραφος 6, της οδηγίας
2014/61 θα μπορούσαν, ωστόσο, να ερμηνευθούν υπό την έννοια ότι έχουν διαφορετικά πεδία εφαρμογής, καίτοι αλληλοεπικαλύπτονται εν
μέρει: αφενός, η πρώτη διάταξη αφορά μόνον την άσκηση προσφυγής κατά απόφασης του ΟΕΔ σχετικά με την πρόσβαση σε υφιστάμενη υλική υποδομή. Αφετέρου, η δεύτερη διάταξη αφορά οποιαδήποτε προσφυγή κατά οποιασδήποτε απόφασης του ΟΕΔ.
45.      Εντούτοις, κάθε διάταξη που απαριθμείται στο σημείο
43 των παρουσών προτάσεων περιέχει ρήτρα επιφύλαξης η οποία είναι παρόμοια με τη ρήτρα του άρθρου 3, παράγραφος 5, δεύτερο εδάφιο, της οδηγίας
2014/61 (12).
46.      Επομένως, ακόμη και αν υποτεθεί ότι ο νομοθέτης δεν θέσπισε περιττές διατάξεις, επαναλαμβάνω ότι το άρθρο 3, παράγραφος 5, δεύτερο εδάφιο, της οδηγίας
2014/61 παρέχει τη δυνατότητα υποβολής διαφοράς στα (πολιτικά) δικαστήρια, ενώ το άρθρο 10, παράγραφος 6, της οδηγίας αυτής διασφαλίζει το δικαίωμα άσκησης προσφυγής κατά απόφασης του ΟΕΔ η οποία εκδόθηκε βάσει του άρθρου 3, παράγραφοι 4 και
5, της εν λόγω οδηγίας.
β)      Άλλες πράξεις στον τομέα των τηλεπικοινωνιών
47.      Πρώτον, το συμπέρασμα αυτό επιβεβαιώνεται από τον κανονισμό 2024/1309, ο οποίος κατήργησε την οδηγία
2014/61 (13). Συγκεκριμένα, όπως επισήμανε το αιτούν δικαστήριο, από το άρθρο 13, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ και το άρθρο 13, παράγραφος 5, του εν λόγω κανονισμού προκύπτει σαφώς ότι το παράλληλο σύστημα συνάδει με το δίκαιο της Ένωσης.
48.      Το άρθρο 13, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, του κανονισμού 2024/1309 ορίζει ότι «[μ]ε την επιφύλαξη της δυνατότητας προσφυγής σε δικαστήριο, κάθε μέρος έχει το δικαίωμα να προσφύγει στο [ΟΕΔ] για διαφορά η οποία μπορεί να ανακύψει […] σε περίπτωση άρνησης χορήγησης πρόσβασης σε υφιστάμενη υποδομή ή σε περίπτωση που δεν έχει επιτευχθεί συμφωνία για συγκεκριμένους όρους και προϋποθέσεις, συμπεριλαμβανομένης της τιμής».
49.      Κατά συνέπεια, η δυνατότητα δικαστικής προσφυγής δεν κατοχυρώνεται πλέον στην ίδια διάταξη που θεσπίζει τις απαιτήσεις που ισχύουν για τις αποφάσεις του ΟΕΔ (14). Επομένως, φαίνεται να αίρεται τυχόν αμφιβολία ως προς το κατά πόσον η εν λόγω πρόσβαση στα δικαστήρια πρέπει να ερμηνευθεί ως δικαίωμα άσκησης προσφυγής κατά της εν λόγω απόφασης.
50.      Επιπλέον, το άρθρο 13, παράγραφος 5, του κανονισμού 2024/1309 ορίζει ότι «[τ]ο παρόν άρθρο συμπληρώνει και δεν θίγει τα ένδικα μέσα και τις διαδικασίες που συνάδουν με το άρθρο 47 του [Χάρτη]».
51.      Επιπλέον, κατά το άρθρο 14, παράγραφος 10, πρώτο εδάφιο, του εν λόγω κανονισμού, «[κ]άθε απόφαση που λαμβάνεται από αρμόδιο όργανο υπόκειται σε προσφυγή, σύμφωνα με το εθνικό δίκαιο, ενώπιον πλήρως ανεξάρτητου οργάνου προσφυγής, συμπεριλαμβανομένου δικαιοδοτικού οργάνου». Κατά το δεύτερο εδάφιο της εν λόγω διάταξης, «[τ]ο δικαίωμα προσφυγής σύμφωνα με το πρώτο εδάφιο δεν θίγει το δικαίωμα των μερών να υποβάλλουν την εκάστοτε διαφορά στο αρμόδιο εθνικό δικαστήριο».
52.      Κατά συνέπεια, κατά τη γνώμη μου, ο κανονισμός 2024/1309 δεν αντιτίθεται στην ύπαρξη παράλληλου συστήματος όπως το επίμαχο στην υπό κρίση υπόθεση.
53.      Ασφαλώς, είναι αληθές ότι ο κανονισμός 2024/1309 δεν έχει εφαρμογή ratione temporis στην υπό κρίση υπόθεση. Εντούτοις, από κανένα στοιχείο των προπαρασκευαστικών εργασιών δεν προκύπτει ότι εξετάστηκε το ενδεχόμενο μεταβολής προσέγγισης. Επομένως, είναι εύλογο να συναχθεί το συμπέρασμα ότι ο νομοθέτης θέλησε απλώς να αποσαφηνίσει το καθεστώς επίλυσης διαφορών σχετικά με την πρόσβαση σε υφιστάμενη υλική υποδομή το οποίο απορρέει από την οδηγία
2014/61.
54.      Δεύτερον, κατά το άρθρο 26, παράγραφος 5, της οδηγίας
(ΕΕ)
2018/1972 (15), η εξωδικαστική επίλυση διαφορών μεταξύ επιχειρήσεων «δεν στερεί από κανένα μέρος τη δυνατότητα να προσφύγει στα δικαστήρια».
55.      Τρίτον, κατά το άρθρο 34, παράγραφος 1, της οδηγίας
2002/22/ΕΚ (16), «[τ]α κράτη μέλη εξασφαλίζουν τη διάθεση διαφανών, απλών και μη δαπανηρών εξώδικων διαδικασιών για την αντιμετώπιση των ανεπίλυτων διαφορών οι οποίες αφορούν τους καταναλωτές και σχετίζονται με θέματα που καλύπτονται από την [εν λόγω] οδηγία». Κατά την παράγραφο 4 της εν λόγω διάταξης, «[τ]ο παρόν άρθρο δεν θίγει τις εθνικές δικαστικές διαδικασίες».
56.      Το Δικαστήριο έχει ερμηνεύσει το άρθρο 34 της εν λόγω οδηγίας υπό την έννοια ότι δεν αντιτίθεται –αλλά ούτε και επιβάλλει– την ύπαρξη διαδοχικού συστήματος (17).
57.      Επομένως, σε τομέα παρόμοιο με αυτόν που καλύπτει η οδηγία
2014/61, το δίκαιο της Ένωσης δεν αντιτίθεται σε παράλληλο σύστημα όπως το επίμαχο στην κύρια δίκη.
4.      Οι σκοποί της οδηγίας 2014/61
58.      Απομένει να εξεταστεί κατά πόσον οι σκοποί που οδήγησαν στην έκδοση της οδηγίας
2014/61 επιβεβαιώνουν την εν λόγω ερμηνεία.
59.      Συναφώς, όπως προκύπτει, μεταξύ άλλων, από το άρθρο 1, παράγραφος 1, της οδηγίας
2014/61, ερμηνευόμενο υπό το πρίσμα των αιτιολογικών σκέψεων
2, 9, 13 και
14, η οδηγία αυτή αποβλέπει στη διευκόλυνση και κινητροδότηση της ταχείας εγκατάστασης υψίρρυθμων δικτύων ηλεκτρονικών επικοινωνιών, ιδίως με την προώθηση της κοινής χρήσης της υπάρχουσας υλικής υποδομής.
60.      Ασφαλώς, όπως επισήμαναν η Telekom και το αιτούν δικαστήριο, ο σκοπός αυτός θα επιτυγχανόταν καλύτερα εάν η οδηγία
2014/61 επέβαλλε στα κράτη μέλη την υποχρέωση να θεσπίσουν διαδοχικό σύστημα. Συγκεκριμένα, σκοπός των εξωδικαστικών διαδικασιών είναι η ταχύτερη επίλυση των διαφορών και η μείωση του κόστους, διευκολύνοντας, κατ’ αυτόν τον τρόπο, την πρόσβαση στην υλική υποδομή και, ως εκ τούτου, την ταχεία εγκατάσταση που προβλέπει η εν λόγω οδηγία (18).
61.      Ωστόσο, για τους ακόλουθους λόγους φρονώ ότι το παράλληλο σύστημα δεν αντιβαίνει στους σκοπούς της οδηγίας
2014/61.
62.      Πρώτον, κατά το άρθρο 1, παράγραφοι 2 και
3, της οδηγίας
2014/61, ερμηνευόμενο υπό το πρίσμα της αιτιολογικής σκέψης
11, η εν λόγω οδηγία ορίζει στοιχειώδεις απαιτήσεις σχετικά με την πρόσβαση σε υλική υποδομή. Κατά συνέπεια, η εναρμόνιση στην οποία προβαίνει η οδηγία αυτή δεν φαίνεται να εξικνείται μέχρι του σημείου να απαιτεί τη θέσπιση διαδοχικού συστήματος εις βάρος των ένδικων διαδικασιών. Μολονότι είναι αληθές ότι τα κράτη μέλη μπορούν να θεσπίσουν ένα τέτοιο σύστημα, εντούτοις, δεν υποχρεούνται να το πράξουν. Κατ’ ουσίαν, κατά τη γνώμη μου, για την επίτευξη των σκοπών της εν λόγω οδηγίας αρκεί να καταστούν διαθέσιμες οι εξωδικαστικές διαδικασίες, χωρίς να απαιτείται να καταστούν υποχρεωτικές.
63.      Στο πλαίσιο αυτό, επισημαίνεται ότι η λειτουργία και η αποτελεσματικότητα των διοικητικών οργάνων και των δικαστηρίων ενδέχεται να διαφέρουν μεταξύ των κρατών μελών. Επομένως, είναι εύλογο να τους παρέχεται ορισμένο περιθώριο διακριτικής ευχέρειας και εξουσίας εκτιμήσεως συναφώς. Μολονότι ορισμένα κράτη μέλη ενδέχεται να κρίνουν σκόπιμο να θεσπίσουν διαδοχικό σύστημα με σκοπό τη μείωση του φόρτου εργασίας των δικαστηρίων, εντούτοις, άλλα κράτη μέλη ενδέχεται να μην το κρίνουν σκόπιμο (19).
64.      Δεύτερον, όπως υποστηρίζει η Telekom, οι διαφορές σχετικά με την πρόσβαση σε υφιστάμενη υλική υποδομή στον τομέα των τηλεπικοινωνιών ενδέχεται να απαιτούν ορισμένο επίπεδο εμπειρογνωμοσύνης. Εντούτοις, φρονώ ότι το πρωτοβάθμιο εθνικό δικαστήριο είναι σε θέση να εκτελέσει ένα τέτοιο καθήκον, το οποίο, κατ’ ουσίαν, απαιτεί τον καθορισμό δίκαιων και εύλογων όρων και προϋποθέσεων πρόσβασης (άρθρο 3, παράγραφος 5, πρώτο και τρίτο εδάφια, της οδηγίας
2014/61). Εν πάση περιπτώσει, ο καθορισμός των τελών πρόσβασης στην υλική υποδομή στον τομέα των τηλεπικοινωνιών δεν φαίνεται να απαιτεί την άσκηση κεντρικής εποπτείας από τον ρυθμιστικό φορέα, σε αντίθεση με τα τέλη χρήσης της σιδηροδρομικής υποδομής που εξετάστηκαν στην υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση CTL
Logistics (20).
65.      Επομένως, καταλήγω στο συμπέρασμα ότι ένα παράλληλο σύστημα, όπως το επίμαχο στην υπό κρίση υπόθεση, συνάδει με τους σκοπούς της οδηγίας
2014/61.
66.      Ως εκ τούτου, στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα προτείνω να δοθεί η απάντηση ότι το άρθρο 3, παράγραφος 4 και το άρθρο 3, παράγραφος 5, δεύτερο εδάφιο, της οδηγίας
2014/61 έχουν την έννοια ότι δεν αντιτίθενται σε εθνική ρύθμιση δυνάμει της οποίας ο φορέας εκμετάλλευσης δικτύου δικαιούται να υποβάλει αίτηση επίλυσης διαφοράς σχετικά με την πρόσβαση σε υφιστάμενη υλική υποδομή είτε ενώπιον του ΟΕΔ είτε ενώπιον (τακτικού) δικαστηρίου.
Β.      Επί του δεύτερου προδικαστικού ερωτήματος
1.      Προκαταρκτικές παρατηρήσεις
67.      Το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα αφορά το άρθρο 3, παράγραφος 5, δεύτερο εδάφιο, της οδηγίας
2014/61, ερμηνευόμενο υπό το πρίσμα των αρχών της ισοδυναμίας και της αποτελεσματικότητας, καθώς και του άρθρου 47 του Χάρτη. Συναφώς, επιβάλλονται δύο παρατηρήσεις.
68.      Πρώτον, δεδομένου ότι το αιτούν δικαστήριο δεν παρέσχε κανένα στοιχείο που να παρέχει στο Δικαστήριο τη δυνατότητα να εκτιμήσει την τήρηση της αρχής της ισοδυναμίας, η υπό κρίση υπόθεση αφορά μόνον την αρχή της αποτελεσματικότητας.
69.      Δεύτερον, το αιτούν δικαστήριο θέτει την αρχή της αποτελεσματικότητας και το άρθρο 47 του Χάρτη σε ισότιμη βάση. Τούτο εγείρει το ζήτημα κατά πόσον η ανάλυση αμφότερων των αρχών είναι αναγκαία ή κατά πόσον η υπό κρίση υπόθεση πρέπει να εξεταστεί μόνον υπό το πρίσμα μίας εξ
αυτών (21).
70.      Εντούτοις, λαμβανομένου υπόψη του σκεπτικού που εκτίθεται στη διάταξη περί παραπομπής, φρονώ ότι, αφενός, το αιτούν δικαστήριο ζητεί καθοδήγηση όσον αφορά το κατά πόσον η αρχή της αποτελεσματικότητας αντιτίθεται σε εθνικό διαδικαστικό κανόνα κατά τον οποίο η εξωδικαστική διαδικασία περατώνεται όταν ένα από τα μέρη ασκήσει μεταγενέστερα αγωγή με το ίδιο αντικείμενο. Αφετέρου, το αιτούν δικαστήριο φαίνεται να διατηρεί αμφιβολίες ως προς το κατά πόσον ένας τέτοιος διαδικαστικός κανόνας θα μπορούσε, εν πάση περιπτώσει, να είναι αναγκαίος υπό το πρίσμα του δικαιώματος πραγματικής προσφυγής, ιδίως προκειμένου να αποτραπεί η έκδοση αντιφατικών αποφάσεων και να διαφυλαχθεί η ασφάλεια δικαίου.
71.      Κατ’ ουσίαν, τουλάχιστον από τη σκοπιά του αιτούντος δικαστηρίου, ενδέχεται να υφίσταται προφανής σύγκρουση μεταξύ της διασφάλισης της αποτελεσματικότητας των δικαιωμάτων που απορρέουν από την οδηγία
2014/61 και της διασφάλισης του δικαιώματος πραγματικής προσφυγής (22). Επομένως, ο επίμαχος εθνικός διαδικαστικός κανόνας πρέπει να εξεταστεί υπό το πρίσμα τόσο της αρχής της αποτελεσματικότητας όσο και του δικαιώματος πραγματικής προσφυγής, προκειμένου να εξευρεθεί μια ισορροπημένη λύση η οποία να αποτρέπει την προφανή σύγκρουση που επισημαίνει το αιτούν δικαστήριο.
72.      Ως εκ τούτου, με το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί εάν το άρθρο 3, παράγραφος 5, δεύτερο εδάφιο, της οδηγίας
2014/61 και η αρχή της αποτελεσματικότητας έχουν την έννοια ότι αντιτίθενται σε εθνικό διαδικαστικό κανόνα κατά τον οποίο η διαδικασία επίλυσης διαφοράς ενώπιον του αρμόδιου εθνικού ΟΕΔ περατώνεται όταν, κατά τη διάρκεια της διαδικασίας αυτής ενώπιον του εν λόγω οργάνου, ένα από τα μέρη ασκήσει αγωγή με το ίδιο αντικείμενο ενώπιον του αρμόδιου δικαστηρίου. Σε περίπτωση καταφατικής απάντησης, το αιτούν δικαστήριο διερωτάται εάν ο εν λόγω εθνικός διαδικαστικός κανόνας επιβάλλεται, εν πάση περιπτώσει, από το άρθρο 47 του Χάρτη.
2.      Επί της αρχής της αποτελεσματικότητας
73.      Από την έκδοση της απόφασης Rewe-Zentralfinanz και Rewe-Zentral (23), το Δικαστήριο έχει κρίνει επανειλημμένως ότι ελλείψει σχετικής κανονιστικής ρύθμισης της Ένωσης, η εσωτερική έννομη τάξη εκάστου κράτους μέλους καθορίζει τα αρμόδια δικαστήρια και τους διαδικαστικούς κανόνες που διέπουν τα ένδικα βοηθήματα και μέσα τα οποία διασφαλίζουν την προστασία των δικαιωμάτων που οι ιδιώτες αντλούν από το δίκαιο της Ένωσης. Ωστόσο, οι κανόνες αυτοί δεν πρέπει να είναι λιγότερο ευνοϊκοί από τους διέποντες παρόμοια ένδικα βοηθήματα και μέσα που υπόκεινται στο εσωτερικό δίκαιο (αρχή της ισοδυναμίας), ούτε να καθιστούν πρακτικώς αδύνατη ή υπερβολικά δυσχερή την άσκηση των δικαιωμάτων που απονέμει το δίκαιο της Ένωσης (αρχή της αποτελεσματικότητας).
74.      Επομένως, προκειμένου να εφαρμοστεί η αρχή της αποτελεσματικότητας, δεν πρέπει να υφίστανται διαδικαστικοί κανόνες της Ένωσης που διέπουν τα ένδικα βοηθήματα και μέσα τα οποία διασφαλίζουν την προστασία των δικαιωμάτων που οι ιδιώτες αντλούν από το δίκαιο της Ένωσης.
75.      Συναφώς, όσον αφορά την οδηγία
2014/61, από την ανάλυση του πρώτου προδικαστικού ερωτήματος στην οποία προέβην προκύπτει ότι i)
τα κράτη μέλη οφείλουν να θεσπίσουν εξωδικαστική διαδικασία για την επίλυση διαφορών σχετικά με την πρόσβαση σε υλική υποδομή (άρθρο 3, παράγραφος 4), ii)
τα μέρη θα πρέπει να έχουν το δικαίωμα άσκησης προσφυγής κατά απόφασης του ΟΕΔ ενώπιον δικαστηρίου (άρθρο 10, παράγραφος 6), και iii)
τα μέρη θα πρέπει να έχουν τη δυνατότητα υποβολής διαφοράς σε δικαστήριο (άρθρο 3, παράγραφος 5, δεύτερο εδάφιο).
76.      Εντούτοις, η οδηγία
2014/61 δεν θεσπίζει κανόνες προτεραιότητας μεταξύ των μέσων έννομης προστασίας υπό στοιχεία
i) και
iii). Επομένως, κάθε εθνικός διαδικαστικός κανόνας ο οποίος καθορίζει μια τέτοια προτεραιότητα εμπίπτει στην αρχή της δικονομικής αυτονομίας, με την επιφύλαξη της τήρησης των αρχών της ισοδυναμίας και της αποτελεσματικότητας.
77.      Συναφώς, κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, κάθε περίπτωση στα πλαίσια της οποίας τίθεται το ζήτημα αν εθνικός δικονομικός κανόνας καθιστά ανέφικτη ή εξαιρετικά δυσχερή την εφαρμογή του δικαίου της Ένωσης πρέπει να αναλύεται, λαμβανομένης υπόψη της θέσεως του εν λόγω κανόνα στο σύνολο της διαδικασίας, της εξελίξεώς της και των ιδιομορφιών της, ενώπιον των διαφόρων εθνικών αρχών. Υπό το πρίσμα αυτό, πρέπει να λαμβάνονται υπόψη, ενδεχομένως, οι αρχές που αποτελούν τη βάση του εθνικού δικαιοδοτικού συστήματος, όπως είναι η προστασία των δικαιωμάτων άμυνας, η αρχή της ασφαλείας δικαίου και η ομαλή διεξαγωγή της δίκης (24).
78.      Υπό τις περιστάσεις της υπό κρίση υπόθεσης, υπενθυμίζεται ότι κατά την αιτιολογική σκέψη 9 της οδηγίας
2014/61, τα μέτρα που αποβλέπουν στην αποτελεσματικότερη χρήση των υπαρχουσών υποδομών θα πρέπει να συμβάλουν ουσιαστικά στην εξασφάλιση ταχείας και εκτεταμένης εγκατάστασης υψίρρυθμων δικτύων ηλεκτρονικών επικοινωνιών, πράγμα που αποτελεί τον σκοπό της εν λόγω οδηγίας.
79.      Επομένως, κάθε φορέας εκμετάλλευσης δικτύου πρέπει να έχει δικαίωμα πρόσβασης στην υλική υποδομή άλλου φορέα εκμετάλλευσης, υπό την προϋπόθεση ότι πληρούνται οι προϋποθέσεις του άρθρου 3, παράγραφος 2, της οδηγίας 2014/61 και ότι, κατά την παράγραφο 3 της εν λόγω διάταξης, ο φορέας εκμετάλλευσης της υποδομής δεν προβάλλει αντικειμενικούς, διαφανείς και αναλογικούς λόγους άρνησης πρόσβασης.
80.      Η θέσπιση διαδικασίας επίλυσης διαφορών σχετικά με την πρόσβαση σε υλική υποδομή, βάσει της οποίας το ΟΕΔ οφείλει, κατ’ αρχήν, να αποφανθεί το συντομότερο δυνατόν και οπωσδήποτε εντός τεσσάρων μηνών (25), διευκολύνει σαφώς την πρόσβαση σε υφιστάμενη υλική υποδομή, προωθώντας, κατ’ αυτόν τον τρόπο, τον σκοπό της οδηγίας
2014/61.
81.      Εν προκειμένω, η Telekom προσέφυγε στην εν λόγω διαδικασία προκειμένου να ζητήσει πρόσβαση στην υλική υποδομή της T‑2. Κατόπιν τούτου, η T‑2 άσκησε αγωγή ζητώντας να αναγνωριστεί ότι η Telekom δεν είχε δικαίωμα πρόσβασης στην υλική υποδομή της. Κατά το εθνικό δίκαιο, υπό τις περιστάσεις αυτές, η διαδικασία ενώπιον του ΟΕΔ περατώνεται αυτόματα.
82.      Κατά τη γνώμη μου, τούτο καθιστά υπερβολικά δυσχερή ή πρακτικώς αδύνατη την άσκηση του δικαιώματος έγκαιρης πρόσβασης της Telekom στην υλική υποδομή της T‑2, το οποίο κατοχυρώνεται στο άρθρο 3, παράγραφος 2, της οδηγίας
2014/61, ερμηνευόμενο υπό το πρίσμα της αιτιολογικής σκέψης
9. Επιπλέον, θίγει την πλήρη αποτελεσματικότητα (effet utile) της εξωδικαστικής διαδικασίας επίλυσης διαφορών που προβλέπεται στο άρθρο 3, παράγραφος 4, της οδηγίας
2014/61 (26).
83.      Συγκεκριμένα, η δυνατότητα προσφυγής σε ΟΕΔ και, κατά συνέπεια, ταχείας επίλυσης διαφοράς σχετικά με την πρόσβαση σε υλική υποδομή ή με τους όρους της εν λόγω πρόσβασης αποσκοπεί στο να καταστήσει αποτελεσματικό το δικαίωμα πρόσβασης. Σε περίπτωση που ένας φορέας εκμετάλλευσης έχει de
facto επιλέξει να προσφύγει σε ΟΕΔ και όχι σε πολιτικό δικαστήριο, η αυτόματη περάτωση της πρώτης διαδικασίας, όταν ο αντισυμβαλλόμενος ασκήσει αγωγή με το ίδιο αντικείμενο, αντιβαίνει στην αρχή της αποτελεσματικότητας και στην πλήρη αποτελεσματικότητα του άρθρου 3, παράγραφος 4, της οδηγίας
2014/61.
84.      Εν προκειμένω, από τη δικογραφία που έχει στη διάθεσή του το Δικαστήριο προκύπτει ότι η διαδικασία ενώπιον του ΟΕΔ και η διαδικασία ενώπιον του πολιτικού δικαστηρίου αφορούν το ίδιο αντικείμενο. Εξάλλου, κανένας από τους μετέχοντες στη διαδικασία δεν αμφισβήτησε την παραδοχή αυτή. Στην πραγματικότητα, η αγωγή με την οποία ζητείται να αναγνωριστεί ότι ο φορέας εκμετάλλευσης δικτύου δεν έχει πρόσβαση στην υλική υποδομή μπορεί ακόμη να θεωρηθεί ότι αποτελεί μέσο άμυνας κατά της πρώτης διαδικασίας που εκκρεμεί ενώπιον του ΟΕΔ, έχει δε ασκηθεί υπό τη μορφή αυτοτελούς αγωγής ενώπιον δικαστηρίου (27). Εν πάση περιπτώσει, εναπόκειται στο αιτούν δικαστήριο να διασφαλίσει ότι οι δύο εκκρεμείς υποθέσεις αφορούν ακριβώς το ίδιο αντικείμενο και ότι δεν υπάρχουν πρόσθετοι λόγοι που να δικαιολογούν τη μεταγενέστερη προσφυγή σε δικαστήριο (28).
3.      Επί του δικαιώματος πραγματικής προσφυγής
85.      Στο σημείο
76 των παρουσών προτάσεων επισήμανα ότι η οδηγία
2014/61 δεν θεσπίζει κανόνες προτεραιότητας μεταξύ των διαδικασιών επίλυσης διαφορών και των ένδικων διαδικασιών που αφορούν το ίδιο αντικείμενο.
86.      Επομένως, εναπόκειται, κατ’ αρχήν, στα κράτη μέλη τα οποία επιλέγουν να εφαρμόσουν το άρθρο 3 της οδηγίας
2014/61 θεσπίζοντας παράλληλο σύστημα, να θεσπίσουν τους συγκεκριμένους κανόνες που διέπουν την άσκηση των μέσων έννομης προστασίας που προβλέπονται στην εν λόγω διάταξη.
87.      Εν προκειμένω, ο εθνικός νομοθέτης θέσπισε πράγματι τέτοιους κανόνες. Εντούτοις, όπως προκύπτει από την ανάλυσή μου στο προηγούμενο τμήμα, οι κανόνες αυτοί ενδέχεται να καταστήσουν υπερβολικά δυσχερή ή πρακτικώς αδύνατη την άσκηση των δικαιωμάτων που παρέχει η οδηγία
2014/61 στους φορείς εκμετάλλευσης δικτύων οι οποίοι ζητούν πρόσβαση σε υφιστάμενη υλική υποδομή. Υπό τις περιστάσεις αυτές, εναπόκειται, κατ’ αρχήν, στις εθνικές αρχές, συμπεριλαμβανομένων των δικαστηρίων και των αρμόδιων οργάνων επίλυσης διαφορών, να διασφαλίζουν την αποτελεσματική προστασία των δικαιωμάτων που απορρέουν από την οδηγία
2014/61, αφήνοντας ανεφάρμοστο τον κανόνα του εθνικού δικαίου που επιβάλλει την περάτωση της διαδικασίας ενώπιον του ΟΕΔ.
88.      Ωστόσο, ενδέχεται να ανακύψει δυνητικό ζήτημα από την εν λόγω μη εφαρμογή και, ως εκ τούτου, από την ανάγκη διασφάλισης της πλήρους αποτελεσματικότητας της οδηγίας
2014/61: ελλείψει κανόνων προτεραιότητας, η παράλληλη διεξαγωγή δύο διαδικασιών με το ίδιο ακριβώς αντικείμενο δημιουργεί τον κίνδυνο έκδοσης αντιφατικών αποφάσεων, πράγμα το οποίο θα δημιουργούσε κατάσταση ανασφάλειας δικαίου. Τούτο μπορεί να θεωρηθεί περιορισμός του δικαιώματος πραγματικής προσφυγής το οποίο κατοχυρώνεται στο άρθρο 47 του Χάρτη (29).
89.      Εντούτοις, κατά πάγια νομολογία, τα θεμελιώδη δικαιώματα, δεν αποτελούν απόλυτα προνόμια, αλλά μπορούν να περιέχουν περιορισμούς. Κατά το άρθρο 52, παράγραφος 1, του Χάρτη, περιορισμός του δικαιώματος πραγματικής προσφυγής ενώπιον δικαστηρίου κατά την έννοια του άρθρου 47 του Χάρτη δικαιολογείται εφόσον προβλέπεται από τον νόμο, σέβεται το βασικό περιεχόμενο του εν λόγω δικαιώματος και, τηρουμένης της αρχής της αναλογικότητας, είναι αναγκαίος και ανταποκρίνεται πραγματικά σε στόχους γενικού ενδιαφέροντος που αναγνωρίζει η Ένωση ή στην ανάγκη προστασίας των δικαιωμάτων και ελευθεριών των τρίτων (30).
90.      Εν προκειμένω, πρώτον, η διασφάλιση της αποτελεσματικότητας του δικαιώματος πρόσβασης σε υφιστάμενη υλική υποδομή, το οποίο κατοχυρώνεται στο άρθρο 3, παράγραφος 2, της οδηγίας
2014/61, ιδίως μέσω της παροχής σε φορέα εκμετάλλευσης της δυνατότητας ταχείας επίλυσης της διαφοράς σχετικά με την εν λόγω πρόσβαση, όπως κατοχυρώνεται στο άρθρο 3, παράγραφος 4, της οδηγίας αυτής, συνιστά, κατ’ ανάγκην, στόχο γενικού ενδιαφέροντος αναγνωριζόμενο από την Ευρωπαϊκή Ένωση.
91.      Δεύτερον, η παράλληλη διεξαγωγή των δύο διαδικασιών φαίνεται να είναι αναγκαία για την επίτευξη του εν λόγω στόχου. Θα μπορούσε να υποστηριχθεί ότι η καθιέρωση της αρχής της προτεραιότητας του οργάνου που επιλήφθηκε πρώτο της διαφοράς, εν προκειμένω του ΟΕΔ, διασφαλίζει την αποτελεσματικότητα του δικαιώματος πρόσβασης σε υλική υποδομή και μειώνει τον κίνδυνο έκδοσης αντιφατικών αποφάσεων (31). Ωστόσο, τούτο θα περιόριζε επίσης το δικαίωμα πραγματικής προσφυγής του άλλου μέρους, διότι θα συνεπαγόταν αναστολή ή περάτωση της ένδικης διαδικασίας. Επιπλέον, δεδομένου ότι η οδηγία
2014/61 δεν θεσπίζει κανόνες προτεραιότητας, φρονώ ότι η αρχή της προτεραιότητας του οργάνου που επιλήφθηκε πρώτο της διαφοράς, δεν θα πρέπει, κατ’ ανάγκη, να επιβάλλεται στα κράτη μέλη.
92.      Τρίτον, κατά τη γνώμη μου, οι ακόλουθες πτυχές μειώνουν τον κίνδυνο έκδοσης αντιφατικών αποφάσεων.
93.      Κατ’ αρχάς, εάν η απόφαση του ΟΕΔ εκδοθεί πριν από την έκδοση δικαστικής απόφασης, η απόφαση αυτή θα είναι δεσμευτική και, ως εκ τούτου, εκτελεστή από τον φορέα εκμετάλλευσης που ζητεί πρόσβαση σε υλική υποδομή (32). Τούτο ανταποκρίνεται στον σκοπό της οδηγίας
2014/61.
94.      Ομοίως, όπως υποστήριξε η Επιτροπή κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, η απόφαση αυτή θα είναι ασφαλώς χρήσιμη για το δικαστήριο που αποφαίνεται επί του ίδιου ζητήματος (33). Πράγματι, λαμβανομένης υπόψη της εμπειρογνωμοσύνης του ΟΕΔ, η απόφασή του μπορεί να απαλλάξει το εθνικό δικαστήριο από την υποχρέωση να ζητήσει τη γνώμη ειδικού, επιταχύνοντας, κατ’ αυτόν τον τρόπο, την ένδικη διαδικασία. Επιπλέον, με την επιφύλαξη λεπτομερέστερων εθνικών κανόνων που καθορίζουν τις συνέπειες των διοικητικών αποφάσεων στις πολιτικές δίκες, το εθνικό δικαστήριο μπορεί να παραπέμψει στην απόφαση του ΟΕΔ κατά την αιτιολόγηση της δικής του απόφασης (34).
95.      Επιπλέον, κάθε άλλος εθνικός διαδικαστικός κανόνας δυνάμενος να μειώσει τον κίνδυνο έκδοσης αντιφατικών αποφάσεων, ιδίως σε περίπτωση άσκησης προσφυγής κατά απόφασης του ΟΕΔ ενώπιον διοικητικού δικαστηρίου, μπορεί να εφαρμοστεί, με την επιφύλαξη της τήρησης των αρχών της ισοδυναμίας και της αποτελεσματικότητας (35).
96.      Λαμβανομένων υπόψη των προεκτεθέντων, προτείνω το άρθρο 3, παράγραφος 5, δεύτερο εδάφιο, της οδηγίας
2014/61, ερμηνευόμενο υπό το πρίσμα της αρχής της αποτελεσματικότητας, να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι αντιτίθεται σε εθνικό διαδικαστικό κανόνα κατά τον οποίο η διαδικασία επίλυσης διαφοράς ενώπιον του αρμόδιου εθνικού ΟΕΔ περατώνεται όταν, κατά τη διάρκεια της διαδικασίας αυτής ενώπιον του εν λόγω οργάνου, ένα από τα μέρη ασκήσει αγωγή με το ίδιο αντικείμενο ενώπιον του αρμόδιου δικαστηρίου. Επιπλέον, ένας τέτοιος εθνικός διαδικαστικός κανόνας δεν συνιστά προαπαιτούμενο του δικαιώματος πραγματικής προσφυγής, το οποίο κατοχυρώνεται στο άρθρο 47 του Χάρτη.
97.      Εάν, αντιθέτως προς την πρότασή μου, το Δικαστήριο κρίνει ότι η αρχή της αποτελεσματικότητας δεν αντιτίθεται σε τέτοιο εθνικό διαδικαστικό κανόνα ή ότι ένας τέτοιος κανόνας επιβάλλεται από το άρθρο 47 του Χάρτη, το αιτούν δικαστήριο θα πρέπει, εν πάση περιπτώσει, να διασφαλίσει ότι η ένδικη διαδικασία που κινήθηκε ενόσω εκκρεμεί εξωδικαστική διαδικασία με το ίδιο αντικείμενο δεν έχει ως μοναδικό σκοπό να στερήσει από το μέρος που ζητεί πρόσβαση σε υλική υποδομή την ταχεία επίλυση της διαφοράς. Συναφώς, θα πρέπει να λάβει υπόψη, μεταξύ άλλων, τα στοιχεία περί των οποίων γίνεται λόγος στο σημείο
84 των παρουσών προτάσεων.
98.      Σε περίπτωση που το αιτούν δικαστήριο κρίνει περί του αντιθέτου, οφείλει να εφαρμόσει κάθε εθνικό διαδικαστικό κανόνα που έχει στη διάθεσή του προκειμένου να αποτρέψει την κατάχρηση της διαδικασίας (36).
V.      Πρόταση
99.      Λαμβανομένου υπόψη του συνόλου των προεκτεθέντων, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στα προδικαστικά ερωτήματα που υπέβαλε το Vrhovno sodišče Republike Slovenije (Ανώτατο Δικαστήριο της Δημοκρατίας της Σλοβενίας) ως εξής:
1)      Το άρθρο 3, παράγραφος 4 και το άρθρο 3, παράγραφος 5, δεύτερο εδάφιο, της οδηγίας
2014/61/ΕΕ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της
15ης
Μαΐου
2014, για μέτρα μείωσης του κόστους εγκατάστασης υψίρρυθμων δικτύων ηλεκτρονικών επικοινωνιών,
έχουν την έννοια ότι δεν αντιτίθενται σε εθνική ρύθμιση δυνάμει της οποίας ο φορέας εκμετάλλευσης δικτύου δικαιούται να υποβάλει αίτηση επίλυσης διαφοράς σχετικά με την πρόσβαση σε υφιστάμενη υλική υποδομή είτε ενώπιον του αρμόδιου εθνικού οργάνου επίλυσης διαφορών είτε ενώπιον (τακτικού) δικαστηρίου.
2)      Το άρθρο 3, παράγραφος 5, δεύτερο εδάφιο, της οδηγίας
2014/61, ερμηνευόμενο υπό το πρίσμα της αρχής της αποτελεσματικότητας,
έχει την έννοια ότι αντιτίθεται σε εθνικό διαδικαστικό κανόνα κατά τον οποίο η διαδικασία επίλυσης διαφοράς ενώπιον του αρμόδιου εθνικού οργάνου επίλυσης διαφορών περατώνεται όταν, κατά τη διάρκεια της διαδικασίας αυτής ενώπιον του εν λόγω οργάνου, ένα από τα μέρη ασκήσει αγωγή με το ίδιο αντικείμενο ενώπιον του αρμόδιου δικαστηρίου. Ένας τέτοιος εθνικός διαδικαστικός κανόνας δεν συνιστά προαπαιτούμενο του δικαιώματος πραγματικής προσφυγής, το οποίο κατοχυρώνεται στο άρθρο 47 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
1      Γλώσσα του πρωτοτύπου: η αγγλική.
2      Οδηγία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της
15ης
Μαΐου
2014, για μέτρα μείωσης του κόστους εγκατάστασης υψίρρυθμων δικτύων ηλεκτρονικών επικοινωνιών (ΕΕ 2014, L 155, σ. 1).
3      Βλ.
σημείο
14 των παρουσών προτάσεων.
4      Πρβλ. αποφάσεις της
20ής
Μαρτίου
1986, Tissier (35/85, EU:C:1986:143, σκέψη 9), και της
5ης
Μαρτίου
2026, Daraa (C‑458/24, EU:C:2026:146, σκέψη 40).
5      Αποφάσεις της
17ης
Νοεμβρίου
1983, Merck (292/82, EU:C:1983:335, σκέψη 12), και της
5ης Μαρτίου
2026, Erdrich Umformtechnik (C‑828/24, EU:C:2026:154, σκέψη 24).
6      Κανονισμός
(ΕΕ)
2016/679 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της
27ης Απριλίου
2016, για την προστασία των φυσικών προσώπων έναντι της επεξεργασίας των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα και για την ελεύθερη κυκλοφορία των δεδομένων αυτών και την κατάργηση της οδηγίας
95/46/ΕΚ (Γενικός Κανονισμός για την Προστασία Δεδομένων) (ΕΕ 2016, L 119, σ. 1).
7      Απόφαση της
12ης
Ιανουαρίου
2023, Nemzeti Adatvédelmi és Információszabadság Hatóság (C‑132/21, στο εξής: απόφαση Nemzeti Adatvédelmi és Információszabadság Hatóság, EU:C:2023:2, σκέψη 33).
8      Απόφαση Nemzeti Adatvédelmi és Információszabadság Hatóság (σκέψεις 34 και
35). Όσον αφορά το πλαίσιο και τους σκοπούς που επιδιώκει ο κανονισμός 2016/679, βλ. σκέψεις 36 έως 44 της εν λόγω απόφασης.
9      Οδηγία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της
26ης
Φεβρουαρίου
2001, σχετικά με την κατανομή της χωρητικότητας των σιδηροδρομικών υποδομών και τις χρεώσεις για τη χρήση σιδηροδρομικής υποδομής καθώς και με την πιστοποίηση ασφαλείας (ΕΕ 2001, L 75, σ. 29). Η οδηγία αυτή καταργήθηκε και αντικαταστάθηκε, με ισχύ από τις 17 Ιουνίου 2015, από την οδηγία
2012/34/ΕΕ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της
21ης
Νοεμβρίου
2012, για τη δημιουργία ενιαίου ευρωπαϊκού σιδηροδρομικού χώρου (ΕΕ 2012, L 343, σ. 32).
10      Πρβλ.
απόφαση της
9ης
Νοεμβρίου 2017, CTL Logistics (C‑489/15, EU:C:2017:834, σκέψη 45).
11      Πρβλ.
απόφαση της
9ης
Νοεμβρίου 2017, CTL Logistics (C‑489/15, EU:C:2017:834, σκέψη 86).
12      Επιπλέον, επισημαίνω ότι όλες οι διατάξεις της οδηγίας
2014/61 οι οποίες προβλέπουν τη δυνατότητα προσφυγής στο ΟΕΔ έχουν πλέον συγκεντρωθεί στο άρθρο 13 του κανονισμού
(ΕΕ)
2024/1309 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της
29ης
Απριλίου
2024, σχετικά με μέτρα μείωσης του κόστους ανάπτυξης δικτύων ηλεκτρονικών επικοινωνιών gigabit, την τροποποίηση του κανονισμού
(ΕΕ)
2015/2120 και την κατάργηση της οδηγίας
2014/61/ΕΕ (κανονισμός για τις υποδομές gigabit) (ΕΕ L, 2024/1309). Πρβλ.
πίνακα αντιστοιχίας του παραρτήματος του εν λόγω κανονισμού.
13      Κατά το άρθρο 18, παράγραφος 1, του κανονισμού 2024/1309 και με την επιφύλαξη της παρέκκλισης που προβλέπεται στην παράγραφο 2 του εν λόγω άρθρου, η οδηγία
2014/61 καταργήθηκε από [την]
12η
Νοεμβρίου
2025.
14      Βλ.
σημείο
39 των παρουσών προτάσεων.
15      Οδηγία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της
11ης
Δεκεμβρίου
2018, για τη θέσπιση του Ευρωπαϊκού Κώδικα Ηλεκτρονικών Επικοινωνιών (ΕΕ 2018, L 321, σ. 36).
16      Οδηγία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της
7ης
Μαρτίου
2002, για την καθολική υπηρεσία και τα δικαιώματα των χρηστών όσον αφορά δίκτυα και υπηρεσίες ηλεκτρονικών επικοινωνιών (οδηγία καθολικής υπηρεσίας) (ΕΕ 2002, L 108, σ. 51). Η εν λόγω οδηγία καταργήθηκε με την οδηγία
2018/1972. Το άρθρο 34 της οδηγίας
2002/22 αντιστοιχεί, κατ’ ουσίαν, στο άρθρο 25 της οδηγίας
2018/1972.
17      Απόφαση της
18ης
Μαρτίου
2010, Alassini κ.λπ.
(C‑317/08 έως C‑320/08, στο εξής: απόφαση Alassini κ.λπ., EU:C:2010:146, σκέψεις 42 έως
44).
18      Βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση Alassini κ.λπ. (σκέψεις 45 και
65).
19      Βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση Alassini κ.λπ. (σκέψη 64).
20      Απόφαση της
9ης
Νοεμβρίου
2017 (C‑489/15, EU:C:2017:834, σκέψεις 57 και
58).
21      Το Δικαστήριο δεν είχε μέχρι τούδε την ευκαιρία να αποσαφηνίσει πλήρως τη σχέση μεταξύ της αρχής της αποτελεσματικότητας και του δικαιώματος πραγματικής προσφυγής σε καταστάσεις που εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της εθνικής δικονομικής αυτονομίας (βλ.
προτάσεις μου στην υπόθεση Finanmadrid EFC, C‑49/14, EU:C:2015:746, σημείο 85). Τούτο έχει εξεταστεί με τη σειρά του από πλείονες γενικούς εισαγγελείς (οι οποίοι μνημονεύονται στις προτάσεις μου στην υπόθεση Finanmadrid EFC, C‑49/14, EU:C:2015:746, υποσημείωση
28) και έχει συζητηθεί εκτενώς στη νομική βιβλιογραφία (βλ., μεταξύ άλλων, Prechal,
S. και Widdershoven,
R., «Redefining the Relationship between “Rewe-effectiveness” and Effective Judicial Protection», Review of European Administrative Law, τόμος 4, αριθ. 2, 2011, σ. 31 έως 50, και Krommendijk, J., «Is there light on the horizon? The distinction between “Rewe effectiveness” and the principle of effective judicial protection in Article 47 of the Charter after Orizzonte», Common Market Law Review,
τόμος
53, αριθ. 5, 2016, σ. 1395 έως
1418). Στο πλαίσιο αυτό, αφενός, το Δικαστήριο έκρινε ότι, κατ’ ουσίαν, η απαίτηση αποτελεσματικότητας εκφράζει τη γενική υποχρέωση των κρατών μελών να διασφαλίζουν την ένδικη προστασία των δικαιωμάτων που αντλούν οι πολίτες από το δίκαιο της Ενώσεως (βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση Alassini κ.λπ., σκέψη 49). Εξάλλου, σε αποφάσεις όπως αυτή της
22ας
Δεκεμβρίου
2010, DEB (C‑279/09, EU:C:2010:811, σκέψεις 27 έως
29), το Δικαστήριο στηρίχθηκε κυρίως στην αρχή της αποτελεσματικής ένδικης προστασίας, μολονότι το αιτούν δικαστήριο είχε διατυπώσει το ερώτημα αποκλειστικά υπό το πρίσμα της αρχής της αποτελεσματικότητας. Αφετέρου, μια υπόθεση μπορεί να εξεταστεί μόνον υπό το πρίσμα της αρχής της αποτελεσματικότητας όταν, μεταξύ άλλων, ο επίμαχος εθνικός κανόνας αφορά διοικητική διαδικασία (πρβλ.
απόφαση της
27ης
Ιουνίου
2018, Diallo, C‑246/17, EU:C:2018:499, σκέψη 45). Επιπλέον, κατ’ αρχήν, εθνικός διαδικαστικός κανόνας ο οποίος δεν πληροί την απαίτηση αποτελεσματικότητας, η οποία μπορεί να φαίνεται λιγότερο αυστηρή, αντιβαίνει επίσης στο άρθρο 47 του Χάρτη, σε συνδυασμό με το άρθρο 52, παράγραφος 1, του Χάρτη (πρβλ.
απόφαση της
3ης
Απριλίου
2025, Barouk, C‑283/24, EU:C:2025:236, σκέψεις 41 και
42). Επομένως, παρέλκει η περαιτέρω ανάλυση του επίμαχου εθνικού διαδικαστικού κανόνα υπό το πρίσμα του άρθρου 47 του Χάρτη. Εντούτοις, σε ορισμένους ειδικούς τομείς, όπως η προστασία των καταναλωτών, η προστασία που παρέχει η αρχή της αποτελεσματικότητας μπορεί να υπερισχύει της προστασίας που προβλέπεται στο άρθρο 47 του Χάρτη (πρβλ.
προτάσεις μου στην υπόθεση Finanmadrid EFC, C‑49/14, EU:C:2015:746, σημεία 89 έως
92).
22      Όσον αφορά τις περιπτώσεις στις οποίες η αρχή της αποτελεσματικότητας και το δικαίωμα πραγματικής προσφυγής φαίνεται να έρχονται σε σύγκρουση και ενδέχεται να πρέπει να συγκεραστούν, βλ.
Peers, S., Hervey, T., Kenner, J. και Ward, A. (επιμ.), The EU Charter of Fundamental Rights, A Commentary, Hart Publishing, 2021, σ. 1258.
23      Απόφαση της
16ης
Δεκεμβρίου
1976 (33/76, EU:C:1976:188).
24      Απόφαση της
14ης
Δεκεμβρίου
1995, van Schijndel και van Veen (C‑430/93 και C‑431/93, EU:C:1995:441, σκέψη 19).
25      Άρθρο 3, παράγραφος 5, δεύτερο εδάφιο, της οδηγίας
2014/61.
26      Βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση της
14ης
Απριλίου
2016, Sales Sinués και Drame Ba (C‑381/14 και C‑385/14, EU:C:2016:252, σκέψη 36).
27      Βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση της
8ης
Δεκεμβρίου
1987, Gubisch Maschinenfabrik (144/86, EU:C:1987:528, σκέψη 16). Μολονότι η απόφαση αυτή αφορά την έννοια της εκκρεμοδικίας στο πλαίσιο της Σύμβασης της
27ης
Σεπτεμβρίου
1968 για τη διεθνή δικαιοδοσία και την εκτέλεση των αποφάσεων σε αστικές και εμπορικές υποθέσεις (Σύμβαση των Βρυξελλών), εντούτοις, αποτυπώνει την κατάσταση στην οποία ασκείται αγωγή για την παρεμπόδιση εκκρεμούς δίκης που έχει κινηθεί από τον αντισυμβαλλόμενο.
28      Όσον αφορά την έννοια του όρου «ίδιο αντικείμενο», πέραν του πλαισίου του νυν άρθρου 29, παράγραφος 1, του κανονισμού
(ΕΕ)
1215/2012 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της
12ης
Δεκεμβρίου
2012, για τη διεθνή δικαιοδοσία, την αναγνώριση και την εκτέλεση αποφάσεων σε αστικές και εμπορικές υποθέσεις (ΕΕ 2012, L 351, σ. 1), και του νυν άρθρου 136, παράγραφος 1, του κανονισμού
(ΕΕ)
2017/1001 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της
14ης
Ιουνίου
2017, για το σήμα της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ 2017, L 154, σ. 1), βλ.
απόφαση της
19ης
Οκτωβρίου
2017, Merck (C‑231/16, EU:C:2017:771, σκέψεις 39 και
40 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
29      Πρβλ.
απόφαση Nemzeti Adatvédelmi és Információszabadság Hatóság (σκέψεις 51, 53 και 56), και απόφαση της
13ης
Ιουλίου
2023, Ferrovienord (C‑363/21 και C‑364/21, EU:C:2023:563, σκέψη 98). Στη νομολογία του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΔΔΑ), η εκτίμηση των αντιφατικών δικαστικών αποφάσεων σε παρόμοιες υποθέσεις, έστω και αν δεν αφορούν τους ίδιους διαδίκους ή τα ίδια πραγματικά περιστατικά, πραγματοποιούνταν ανέκαθεν βάσει της αρχής της ασφάλειας δικαίου, η οποία κατοχυρώνεται στο άρθρο 6, παράγραφος 1, της Ευρωπαϊκής Σύμβασης για την Προάσπιση των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και των Θεμελιωδών Ελευθεριών, η οποία υπογράφηκε στη Ρώμη στις 4 Νοεμβρίου 1950. Πρβλ.
αποφάσεις του ΕΔΔΑ της 20ής
Οκτωβρίου
2011, Nejdet Şahin και Perihan Şahin κατά Τουρκίας (CE:ECHR:2011:1020JUD001327905, § 56 έως
58), της
29ης Νοεμβρίου
2016, Lupeni Greek Catholic Parish κ.λπ. κατά Ρουμανίας (CE:ECHR:2016:1129JUD007694311, § 116) και της
8ης
Ιουνίου
2023, Aydin κ.λπ. κατά Τουρκίας (CE:ECHR:2023:0516DEC002372111, § 60).
30      Απόφαση της
27ης
Σεπτεμβρίου
2017, Puškár (C‑73/16, EU:C:2017:725, σκέψη 62 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία). Βλ. επίσης αποφάσεις Alassini κ.λπ. (σκέψη 63) και Nemzeti Adatvédelmi és Információszabadság Hatóság (σκέψη 51).
31      Τούτο συμβαίνει στην περίπτωση του άρθρου 132 του κανονισμού 2017/1001, το οποίο προβλέπει ότι «[ε]φόσον δεν υπάρχουν ειδικοί λόγοι συνέχισης της δίκης», αρμόδιο συναφώς είναι το όργανο που επιλαμβάνεται πρώτο διαφοράς σχετικής με το κύρος σήματος της Ευρωπαϊκής Ένωσης [βλ.
απόφαση της
8ης
Ιουνίου
2023, LM (Ανταγωγή για την κήρυξη της ακυρότητας), C‑654/21, EU:C:2023:462, σκέψη 53]. Όσον αφορά εν
γένει τους κανόνες προτεραιότητας, βλ.
προτάσεις του γενικού εισαγγελέα J. Richard de la Tour στην υπόθεση Nemzeti Adatvédelmi és Információszabadság Hatóság (C‑132/21, EU:C:2022:661, σημεία 68 και
69).
32      Βλ. άρθρο 3, παράγραφος 5, πρώτο εδάφιο, της οδηγίας
2014/61.
33      Πρβλ.
απόφαση της
27ης
Σεπτεμβρίου
2017, Puškár (C‑73/16, EU:C:2017:725, σκέψη 66).
34      Απόφαση της
27ης
Οκτωβρίου
2022, DB Station & Service (C‑721/20, EU:C:2022:832, σκέψη 83).
35      Βλ., κατ’
αναλογίαν, απόφαση της
13ης
Ιουλίου
2023, Ferrovienord (C‑363/21 και C‑364/21, EU:C:2023:563, σκέψη 98).
36      Όσον αφορά μια συγκριτική μελέτη σχετικά με την κατάχρηση των δικονομικών δικαιωμάτων, βλ.
Taruffo, M., Abuse of Procedural Rights: Comparative Standards of Procedural Fairness, Kluwer Law International, 1999.