Edizzjoni Provviżorja
KONKLUŻJONIJIET TAL-AVUKATA ĠENERALI
MEDINA
ippreżentati fid‑19 ta’ Ġunju 2025 (1)
Kawża C‑338/24
LF
vs
Sanofi Pasteur SA
(talba għal deċiżjoni preliminari mill-cour d’appel de Rouen (il-Qorti tal-Appell ta’
Rouen, Franza))
“Talba għal deċiżjoni preliminari – Direttiva 85/374/KEE – Protezzjoni tal-konsumatur – Responsabbiltà għal prodotti difettużi – Artikolu 13 – Relazzjoni mas-sistema ġenerali ta’ responsabbiltà bbażata fuq il-ħtija – Nuqqas ta’ viġilanza fir-rigward tar-riskji ppreżentati mill-prodott – Artikolu 11 – Terminu ta’ preskrizzjoni ta’ għaxar snin – Skadenza tat-terminu ta’ preskrizzjoni – Kundizzjoni medika kumplessa u progressiva – Dritt ta’ aċċess għal qorti – Artikolu 10 – Terminu ta’ preskrizzjoni ta’ tliet snin – Bidu tad-dekorrenza tat-terminu ta’ preskrizzjoni – Iffissar ta’
data ta’ konsolidazzjoni”
I.      Introduzzjoni
1.        Għaddew erbgħin sena minn meta d-Direttiva 85/374/KEE (2) introduċiet sistema ta’ responsabbiltà mingħajr ħtija għal prodotti difettużi.
Din id-direttiva tikkostitwixxi wieħed mill-ewwel tentattivi, u probabbilment l-iktar wieħed dejjiemi (3), ta’ armonizzazzjoni fil-qasam tad-dritt privat Ewropew u b’mod partikolari tar-responsabbiltà delittwali (4). Il-qasam li fih intervjeniet din id-direttiva jinsab fil-“qalba tal-liġi tal-obbligazzjonijiet” [traduzzjoni libera] (5).
Is-sensittività ta’ dan l-intervent hija aċċentwata mill-fatt li d-Direttiva 85/374 tfittex li tilħaq armonizzazzjoni totali
fuq l-aspetti li hija tirregola (6), li tirriżulta f’limitazzjoni tal-marġni ta’ diskrezzjoni li jitħalla f’idejn l-Istati Membri. Għalhekk ma hija ta’ ebda sorpriża li ħafna mill-kwistjonijiet imressqa quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja fir-rigward ta’ din id-direttiva jesploraw dawk li ġew ġustament deskritti bħala “difetti moħbija tal-armonizzazzjoni Ewropea” (7) [traduzzjoni libera].
2.        Id-Direttiva 85/374 għandha l-għan li tikseb bilanċ kumpless bejn id-diversi interessi involuti: l-interessi tal-konsumaturi u tal-produtturi, il-progress teknoloġiku u s-sigurtà tal-prodotti. Għalkemm l-għan tagħha huwa l-integrazzjoni tas-suq, hija għandha implikazzjonijiet umani sinjifikattivi
meta konsumaturi jkunu ġarrbu
korriment fuq il-persuna attribwit għal prodott difettuż.
Din il-kawża tikkonċerna, b’mod partikolari, is-sitwazzjoni eċċezzjonali ta’
vittmi ta’ dannu li jbatu minn marda progressiva attribwita għal tilqima.
Il-Qorti tal-Ġustizzja hija mistiedna tevalwa, fir-rigward ta’ dawn il-persuni, jekk l-applikazzjoni tat-terminu ta’ għaxar snin li fih għandha titressaq talba għad-danni stabbilit f’din id-direttiva hijiex kompatibbli mal-Artikolu 47 tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali tal-Unjoni Ewropea (iktar ’il quddiem il-“Karta”).
II.    Il-qafas ġuridiku
3.        L-Artikolu 10(1) tad-Direttiva 85/374 jipprovdi:
“L-Istati Membri għandhom jagħmlu provvedimenti fil-leġislazzjoni tagħhom li perjodu ta’ limitazzjoni ta’ tliet snin għandu jgħodd għal proċedimenti għall-irkupru tad-danni kif hemm ipprovdut dwarhom f’din id-Direttiva. Il-perjodu ta’ limitazzjoni għandu jibda jiddekorri mill-jum li fih l-attur ikun ġie konsapevoli, jew kellu raġjonevolment isir konsapevoli, mill-ħsara, id-difett u l-identità tal-produttur.”
4.        L-Artikolu 11 tad-Direttiva jipprovdi:
“L-Istati Membri għandhom jipprovdu fil-leġislazzjoni tagħhom li d-drittijiet mogħtija lil persuna li saritilha l-ħsara skond din id-Direttiva jispiċċaw ma’ l-iskadenza ta’ perjodu ta’ 10 snin mid-data li fiha l-produttur ikun poġġa fiċ-ċirkulazzjoni l-prodott attwali li kkawża d-dannu, kemm-il darba l-persuna korruta tkun fil-frattemp tat bidu għal proċedimenti kontra l-produttur.”
III. Sfond tal-kawża prinċipali u d-domandi preliminari
5.        Fl‑20 ta’ Marzu 2003, LF ġiet imlaqqma kontra d-difterite, it-tetnu u l-poljojelite bil-vaċċin Revaxis, immanifatturat mil-laboratorju Sanofi Pasteur.
6.        LF issostni li, mill‑2004, hija sofriet diversi sintomi, infezzjonijiet u uġigħ (li affettwawlha s-sistema diġestiva tagħha, griżmejha, spallejha, dirgħajha, idejha u għonqha u kkawżawlha infezzjonijiet fil-passaġġ urinarju, uġigħ fid-dahar u telf ta’ xagħar) u, minn Diċembru 2005, ħadet perijodi ripetuti ta’ leave tal-mard mix-xogħol.
7.        Hija għaddiet minn diversi eżamijiet mediċi, fosthom bijopsija tal-muskoli tad-deltojde tax-xellug tagħha fil‑31 ta’ Marzu 2008, li wriet mijofaxxiite makrofaġika, li tindika l-preżenza residwa ta’ idrossidu tal-aluminju, aġġuvant użat f’ċerti vaċċini. Din il-mijofasċiite makrofaġika wasslitha biex tiddaħħal l-isptar mit‑2 sal‑5 ta’ April 2013.
8.        Fit‑2 ta’ Ġunju 2015, LF ressqet il-kawża tagħha quddiem il-Commission de Conciliation et d’Indemnisation des Accidents Médicaux
(il-Kummissjoni ta’ Konċiljazzjoni u ta’ Kumpens għal Inċidenti Mediċi, iktar ’il quddiem iċ-“CCI”), li ordnat li ssir perizja.
9.        Il-perizja kkonstatat li l-kundizzjoni ta’ LF stabbilizzat fl‑20 ta’ Settembru 2016 u li ma setax jiġi konkluż li l-kundizzjoni
ta’ LF kienet ikkawżata mit-tilqima Revaxis. Iċ-CCI ċaħdet it-talba tagħha fil‑11 ta’ Jannar 2017.
10.      Fis‑17 u t‑23 ta’ Ġunju 2020, LF istitwiet proċeduri kontra tliet konvenuti differenti, fosthom Sanofi Pasteur, quddiem it-Tribunal Judiciaire d’Alençon (il-Qorti tal-Ewwel Istanza ta’ Alençon, Franza), sabiex titlob kumpens għall-korrimenti li ġarrbet bħala riżultat tat-tilqim tagħha.
It-talbiet tagħha kienu jiddependu kemm fuq ir-responsabbiltà għal prodotti difettużi u kemm fuq ir-responsabbiltà bbażata fuq il-ħtija.
11.      Permezz ta’ digriet tal‑10 ta’ Ġunju 2021, l-imħallef li kien qiegħed jipprepara l-kawża għal smigħ fit-Tribunal Judiciaire d’Alençon (il-Qorti tal-Ewwel Istanza ta’ Alençon) ikkonstata li r-rikors ta’ LF kontra Sanofi Pasteur kien preskritt u ċaħad it-talbiet tagħha.
12.      Fit‑30 ta’ Ġunju 2021, LF ippreżentat appell minn dan id-digriet. Permezz ta’ sentenza tal‑31 ta’ Mejju 2022, il-cour d’appel de Caen (il-Qorti tal-Appell ta’ Caen, Franza) ikkonfermat fil-biċċa l-kbira d-digriet appellat, u ddikjarat bħala inammissibbli t-talbiet ta’ LF ibbażati fuq ir-responsabbiltà għal prodotti difettużi u r-responsabbiltà bbażata fuq il-ħtija.
13.      Permezz ta’ sentenza tal‑5 ta’ Lulju 2023, il-Cour de cassation (il-Qorti tal-Kassazzjoni, Franza), essenzjalment annullat is-sentenza tal-cour d’appel de Caen (il-Qorti tal-Appell ta’ Caen) u bagħtet il-kawża lura quddiem
cour d’appel de Rouen (il-Qorti tal-Appell ta’ Rouen, Franza), li hija l-qorti tar-rinviju.
14.      Il-Cour de cassation (il-Qorti tal-Kassazzjoni) iddeċidiet, essenzjalment, li l-Artikolu 1245‑16 tal-Code civil (il-Kodiċi Ċivili) (li jittrasponi l-Artikolu 10 tad-Direttiva 85/374) għandu jiġi interpretat fis-sens li, fil-każ ta’ dannu fiżiku, id-data li fiha r-rikorrent isir jaf bid-dannu hija d-data li fiha d-dannu jiġi
kkonsolidat.
Huwa biss fid-data tal-konsolidazzjoni tad-dannu li r-rikorrent jista’ jevalwa l-firxa tad-dannu li ġarrab. Fil-każ ta’ kundizzjoni medika progressiva li fiha huwa impossibbli li tiġi ffissata data ta’
konsolidazzjoni, it-terminu ta’ preskrizzjoni ta’ tliet snin
previst minn din id-dispożizzjoni ma jibdiex jiddekorri.
15.      Fit‑18 ta’ Settembru 2023, LF ippreżentat rikors quddiem il-qorti tar-rinviju.
16.      Il-qorti tar-rinviju tinnota li din il-kawża tqajjem diversi kwistjonijiet ta’ interpretazzjoni fir-rigward tad-Direttiva 85/374. L-ewwel, tqum kwistjoni
li tikkonċerna r-relazzjoni bejn is-sistema ta’ regoli li jirregolaw ir-responsabbiltà għal prodotti difettużi u s-sistema ta’ regoli li jirregolaw ir-responsabbiltà bbażata fuq il-ħtija.
B’mod partikolari, din tikkonċerna jekk ir-rikorrenti hijiex intitolata li tippreżenta rikors abbażi ta’ responsabbiltà bbażata fuq il-ħtija billi tinvoka waħda mir-raġunijiet li ġejjin: il-produttur ippermetta li l-prodott difettuż jibqa’ fiċ-ċirkulazzjoni, jew il-produttur naqas milli jeżerċita viġilanza fir-rigward tar-riskji ppreżentati mill-prodott jew, b’mod iktar ġenerali, difett tas-sigurtà fil-prodott.
17.      It-tieni, fir-rigward tar-regoli li jirregolaw ir-responsabbiltà għal prodotti difettużi, il-qorti tar-rinviju tqajjem il-kwistjoni dwar jekk it-terminu ta’ preskrizzjoni ta’ għaxar snin għall-preżentata ta’ rikors, stabbilit fl-Artikolu 11 tad-Direttiva 85/374, jiksirx id-dritt ta’ aċċess għal qorti, f’sitwazzjoni li fiha l-vittma ta’ dannu tbati minn kundizzjoni medika progressiva.
18.      It-tielet, il-qorti tar-rinviju tqajjem kwistjoni ta’ interpretazzjoni fir-rigward tat-terminu ta’ preskrizzjoni ta’ tliet snin għall-preżentata ta’ rikors, stabbilit mill-Artikolu 10 tad-Direttiva 85/374. B’mod partikolari, hija tistaqsi jekk il-bidu tad-dekorrenza ta’ dan it-terminu fil-każ ta’ kundizzjoni medika progressiva kumplessa, bħal dik ta’ LF, jistax ikun id-data tal-konsolidazzjoni tal-kundizzjoni medika rilevanti.
19.      F’dawn iċ-ċirkustanzi, il-cour d’appel de Rouen (il-Qorti tal-Appell ta’ Rouen) iddeċidiet li tissospendi l-proċeduri quddiemha u li tagħmel id-domandi preliminari li ġejjin
lill-Qorti tal-Ġustizzja:
“(1) L-Artikolu 13 tad-Direttiva [85/374], fl-interpretazzjoni tiegħu li tirriżulta mis-sentenza tal‑25 ta’ April 2002, [González Sánchez, C‑183/00, EU:C:2002:255 (iktar ’il quddiem is-’sentenza fil-kawża González Sánchez’)] li jgħid li vittma ta’ dannu tista’ tinvoka skemi oħra ta’ responsabbiltà kuntrattwali jew mhux kuntrattwali msejsa fuq bażijiet differenti minn dak stabbilit mid-Direttiva, għandu jiġi interpretat fis-sens li l-vittma ta’ prodott difettuż tista’ titlob kumpens mill-produttur għal dannu tagħha abbażi ta’ skema ġenerali ta’ responsabbiltà għal nuqqas billi tinvoka b’mod partikolari żamma fiċ-ċirkulazzjoni tal-prodott, nuqqas ta’ twettiq tad-dmir tiegħu ta’ viġilanza fir-rigward tar-riskji ppreżentati mill-prodott jew, b’mod ġenerali, difett tas-sigurtà ta’ dan il-prodott?
(2)      L-Artikolu 11 tad-Direttiva 85/374, li jgħid li d-drittijiet mogħtija lill-vittma b’applikazzjoni tad-Direttiva jintemmu fl-iskadenza ta’ terminu ta’ għaxar snin mid-data meta l-prodott fl-oriġini tad-dannu tqiegħed fiċ-ċirkulazzjoni, imur kontra d-dispożizzjonijiet tal-Artikolu 47 tal-[Karta] sa fejn iċaħħad lill-vittma li ssofri minn dannu progressiv ipprovokat minn prodott difettuż mid-dritt tagħha ta’ aċċess għal qorti?
(3)      L-Artikolu 10 tad-Direttiva 85/374, li jiddetermina bħala punt tat-tluq tat-terminu ta’ preskrizzjoni ta’ tliet snin ‘mill-jum li fih l-attur ikun ġie konsapevoli, jew kellu raġjonevolment isir konsapevoli, mill-ħsara’, jista’ jiġi interpretat bħala li jista’ jiddekorri biss mill-jum meta d-dannu kollu huwa magħruf, b’mod partikolari permezz tal-iffissar ta’ data ta’ konsolidazzjoni li tiddefinixxi ruħha bħala l-mument li minnu l-istat tad-dannu korporali tal-vittma ma huwiex iktar progressiv b’mod li f’każ ta’ patoloġija progressiva, il-preskrizzjoni ma tibdiex tiddekorri, u mhux fil-jum meta d-dannu deher b’mod ċert, b’rabta mal-prodott difettuż, fejn il-progressjoni sussegwenti tad-dannu hija ta’ ftit importanza?”
20.      Ġew ippreżentati osservazzjonijiet bil-miktub minn LF, minn Sanofi Pasteur, mill-Gvern Franċiż, minn dak Ġermaniż u minn dak tal-Pajjiżi l-Baxxi, mill-Kummissjoni Ewropea u mill-Kunsill tal-Unjoni Ewropea. Dawn il-partijiet u dawn il-partijiet interessati pparteċipaw fis-seduta li saret fis‑27 ta’ Marzu 2025 u wieġbu oralment għall-mistoqsijiet li sarulhom mill-Qorti tal-Ġustizzja.
IV.    Evalwazzjoni
A.      L-ewwel domanda
21.      Permezz tal-ewwel domanda tagħha, il-qorti tar-rinviju tistaqsi, essenzjalment, jekk l-Artikolu 13 tad-Direttiva 85/374, moqri fid-dawl tas-sentenza fil-kawża González Sánchez, għandux jiġi interpretat fis-sens li vittma ta’ prodott difettuż tista’ titlob kumpens mill-produttur għad-dannu mġarrab minnha abbażi ta’ skema ġenerali ta’ responsabbiltà bbażata fuq il-ħtija billi tinvoka b’mod partikolari żamma fiċ-ċirkulazzjoni tal-prodott, nuqqas ta’ twettiq tad-dmir tiegħu ta’ viġilanza fir-rigward tar-riskji ppreżentati mill-prodott jew, b’mod ġenerali, difett tas-sigurtà ta’ dan il-prodott.
22.      Mid-deċiżjoni tar-rinviju jirriżulta li l-qorti tar-rinviju qiegħda tagħmel din id-domanda sabiex tivverifika jekk LF, ir-rikorrenti fil-kawża prinċipali, li tallega li ġarrbet dannu kkawżat minn vaċċin ikkummerċjalizzat minn Sanofi Pasteur, għandhiex id-dritt li tiftaħ kawża kontra Sanofi Pasteur abbażi ta’ responsabbiltà bbażata fuq il-ħtija. B’mod partikolari, LF sostniet quddiem il-qorti tar-rinviju li l-ħtija
tikkonsisti fl-assenza ta’ kwalunkwe reazzjoni min-naħa ta’ Sanofi Pasteur, minkejja li din tal-aħħar kienet ġiet
innotifikata bl-effetti tal-vaċċin tagħha li fih l-aluminju.
Sanofi Pasteur sostniet li l-ħtija attribwita lilha minn LF ma hijiex distinta mill-allegat difett tas-sigurtà.
23.      Il-qorti tar-rinviju tirrileva li, f’numru ta’ sentenzi (8), il-Cour de cassation (il-Qorti tal-Kassazzjoni) iddeċidiet li l-vittma ta’ dannu li jirriżulta minn prodott difettuż għandha d-dritt li tippreżenta rikors ibbażat fuq ħtija tal-produttur. Din il-ħtija tista’ jikkonsisti fiż-żamma fiċ-ċirkulazzjoni tal-prodott li jkollu difett li l-produttur ikun jaf bih, jew fin-nuqqas ta’ twettiq tad-dmir tiegħu ta’ viġilanza fir-rigward tar-riskji ppreżentati mill-prodott.
24.      Fid-dawl ta’ din il-ġurisprudenza, id-domanda tal-qorti tar-rinviju għandha essenzjalment tinftiehem bħala intiża li tiddetermina jekk id-Direttiva 85/374 tipprekludix lil vittma ta’ dannu milli tfittex li żżomm lill-produttur responsabbli meta l-allegata ħtija
tkun waħda minn dawk deskritti minn din il-ġurisprudenza (9).
25.      Sabiex tiġi indirizzata din il-kwistjoni, huwa importanti, preliminarjament, li jitfakkru n-natura u l-karatteristiċi essenzjali tas-sistema ta’ responsabbiltà stabbilita mid-Direttiva 85/374 u r-relazzjoni bejn din is-sistema u s-sistemi nazzjonali ta’ responsabbiltà kuntrattwali u mhux kuntrattwali.
1.      Responsabbiltà mingħajr nuqqas ibbażata fuq id-difett tal-prodott
26.      L-Artikolu 1 tad-Direttiva 85/374, li skontu “[i]l-produttur jinżamm responsabbli għal ħsara kkawżata minn difett fil-prodott tiegħu”, moqri fid-dawl tal-ewwel u tat-tieni premessa tagħha, jistabbilixxi l-prinċipju tar-responsabbiltà oġġettiva mingħajr ħtija, jew ir-responsabbiltà mingħajr nuqqas, tal-produttur għad-danni kkawżati minn difett
fil-prodotti tiegħu (10).
27.      Mill-Artikolu 4 tad-Direttiva 85/374 jirriżulta li, sabiex titlob kumpens, il-vittma ta’ dannu hija obbligata tipprova d-dannu, id-difett u r-relazzjoni kawżali bejn id-difett u d-dannu. Dawn it-tliet kundizzjonijiet huma biżżejjed biex tiġi stabbilita r-responsabbiltà.
28.      Għall-kuntrarju, il-ħtija tal-produttur ma hijiex rilevanti. Is-sistema ta’ responsabbiltà tal-prodott hija oġġettiva, ibbażata fuq id-difett fil-prodott. Fi kliem ieħor, kif jingħad fil-letteratura akkademika, ir-responsabbiltà hija “‘ibbażata fuq id-difetti’, u mhux ‘ibbażata fuq il-ħtija’” (11) [traduzzjoni libera].
29.      Id-difett huwa stabbilit minn kunsiderazzjonijiet oġġettivi. Skont l-Artikolu 6 tad-Direttiva 85/374, prodott ikun difettuż meta ma jipprovdix is-sigurtà li persuna tkun intitolata li tistenna, filwaqt li jittieħdu inkunsiderazzjoni ċ-ċirkustanzi kollha, inklużi l-preżentazzjoni tal-prodott, l-użu li għalih wieħed jista’ raġonevolment jistenna li jitqiegħed il-prodott u ż-żmien meta l-prodott ikun tqiegħed fiċ-ċirkulazzjoni.
Barra minn hekk, skont is-sitt premessa ta’ din id-direttiva, din l-evalwazzjoni għandha ssir b’teħid inkunsiderazzjoni tal-aspettattivi leġittimi tal-pubbliku ġenerali (12).
30.      Fir-rigward tal-prodotti farmaċewtiċi inklużi t-tilqim, fid-dawl tal-funzjonijiet tagħhom u tal-għan intenzjonat relatat mas-saħħa tal-bniedem u mar-rekwiżiti speċifiċi tal-grupp ta’ utenti li għalihom huwa intiż il-prodott, jiġifieri l-pazjenti, ir-rekwiżiti ta’
sigurtà ta’ dawn il-prodotti, li tali pazjenti huma intitolat li jistennew, huma partikolarment għolja (13).
31.      L-esklużjoni ta’ kunsiderazzjonijiet suġġettivi fir-rigward tad-difett tal-prodott tirriżulta wkoll mid-difiżi li abbażi tagħhom
il-produttur jista’ jiġi eżonerat mir-responsabbiltà, stabbiliti fl-Artikolu 7 tad-Direttiva 85/374. B’mod speċifiku, l-ebda waħda minn dawn id-difiżi ma tippermetti li jiġi applikat test “suġġettiv”, ibbażat fuq dak li l-produttur kien jaf jew kellu jkun jaf fir-rigward tal-prodott. Il-Qorti tal-Ġustizzja kkonfermat dan fir-rigward ta’ dik li hija komunement magħrufa bħala “d-difiża tar-riskju tal-iżvilupp”, stabbilita fl-Artikolu 7(e) ta’ din id-direttiva. Din id-difiża tippermetti li l-produttur jiġi eżonerat mir-responsabbiltà mingħajr nuqqas jekk jistabbilixxi li “l-qagħda tat-tagħrif xjentifiku u tekniku fiż-żmien meta huwa poġġa l-prodott fiċ-ċirkulazzjoni ma kinetx tali li tippermetti l-eżistenza tad-difett li jinstab”. Il-Qorti tal-Ġustizzja kkonstatat li d-difiża inkwistjoni ma tikkontemplax “l-istat ta’ għarfien li bih il-produttur inkwistjoni, effettivament jew suġġettivment, kien jew seta’ jiġi informat” (14).
32.      B’hekk, il-kunsiderazzjonijiet relatati ma’ dak li l-produttur fil-fatt kien jaf jew kellu jkun jaf u ma’ jekk setax jew messux kien kapaċi jipprevjeni d-difett, ma jaqgħux fil-qasam tar-responsabbiltà għall-prodott ibbażata fuq id-Direttiva 85/374 (15). Dawn il-kunsiderazzjonijiet jistgħu għalhekk jiffurmaw il-bażi tar-responsabbiltà nazzjonali bbażata fuq il-ħtija. Dan iwassalni għar-relazzjoni bejn is-sistema ta’ responsabbiltà għall-prodott stabbilita mid-Direttiva 85/374 u s-sistemi nazzjonali ġenerali ta’ responsabbiltà.
2.      Ir-relazzjoni bejn is-sistema ta’ responsabbiltà mingħajr nuqqas stabbilita mid-Direttiva 85/374 u s-sistemi nazzjonali ta’ responsabbiltà
33.      Skont ġurisprudenza stabbilita, id-Direttiva 85/374 għandha l-għan li tilħaq, fuq l-aspetti li hija tirregola, armonizzazzjoni totali tal-liġijiet, tar-regolamenti u tad-dispożizzjonijiet amministrattivi tal-Istati Membri (16).
34.      Madankollu, kif jirriżulta mit-tmintax-il premessa tagħha, id-Direttiva 85/374 ma tippruvax tarmonizza b’mod eżawrjenti l-qasam tar-responsabbiltà għal prodotti difettużi lil hinn mill-aspetti li hija tirregola (17).
35.      L-Artikolu 13 tad-Direttiva 85/374 jistabbilixxi r-regola bażika li tirregola r-relazzjoni bejn is-sistema ta’ responsabbiltà mingħajr ħtija stabbilita mid-Direttiva u s-sistemi nazzjonali ta’ responsabbiltà: din id-direttiva “mgħandha taffettwa l-ebda drittijiet li persuna korruta jista’ jkollha skond ir-regoli tal-liġi tar-responsabbiltà kontrattwali jew mhux kontrattwali jew sistema ta’ responsabbiltà speċjali eżistenti meta din id-Direttiva tkun ippubblikata”.
36.      Fis-sentenza fil-kawża González Sánchez, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li l-Artikolu 13 tad-Direttiva 85/374 ma jistax jiġi interpretat fis-sens li jagħti lill-Istati Membri l-possibbiltà li jżommu sistema ġenerali ta’ responsabbiltà għall-prodott li hija differenti minn dik prevista f’din id-direttiva (18).
37.      Għaldaqstant, ir-riferiment fl-Artikolu 13 tad-Direttiva 85/374 għad-drittijiet li l-vittma ta’ dannu tista’ tinvoka taħt ir-regoli tal-liġi tar-responsabbiltà kuntrattwali jew mhux kuntrattwali għandu jiġi interpretat fis-sens li s-sistema ta’ regoli stabbilita minn din id-direttiva “ma tipprekludix l-applikazzjoni ta’ sistemi oħra ta’ responsabbiltà kuntrattwali jew mhux kuntrattwali bbażati fuq raġunijiet oħra, bħalma huma l-ħtija jew il-garanzija fir-rigward ta’ difetti moħbija” (19).
38.      Filwaqt li huwa ċar li s-sistema ta’ responsabbiltà mingħajr ħtija stabbilita mid-Direttiva 85/374 teżisti flimkien mas-sistemi nazzjonali ta’ responsabbiltà bbażati fuq il-ħtija, il-kwistjoni li għandha tiġi eżaminata hija jekk il-ħtija tistax tkun b’riferiment għad-difett tal-prodott.
3.      Il-ħtija tista’ tirreferi għad-difett ta’ prodott?
39.      Kif diġà ġie enfasizzat iktar ’il fuq, is-sistema ta’ responsabbiltà stabbilita fid-Direttiva 85/374 hija separata minn kull rekwiżit ta’ ħtija min-naħa tal-produttur fir-rigward ta’ prodott difettuż (20). Fejn hemm involuta ħtija fir-rigward ta’ prodott difettuż, ir-responsabbiltà tkun ta’ natura differenti minn dik stabbilita mid-Direttiva. Din id-direttiva, għalhekk, ma tipprekludix lil Stat Membru milli jipprovdi li l-produttur jista’ jinżamm responsabbli għal aġir ibbażat fuq ħtija fir-rigward ta’ prodott difettuż.
Tali aġir
jista’
jkun iż-żamma fiċ-ċirkulazzjoni ta’ prodott li jkollu difett li l-produttur ikun jaf bih
jew in-nuqqas ta’ viġilanza u ta’ teħid ta’ miżuri preventivi bħalma huma żieda fl-esperimentazzjoni u fl-investiment fir-riċerka fir-rigward tar-riskji ppreżentati mill-prodott li bihom il-produttur ikun ġie informat.
40.      Ir-rikonoxximent tar-responsabbiltà bbażata fuq il-ħtija f’tali sitwazzjonijiet ma tmurx kontra s-sistema ta’ responsabbiltà stabbilita mid-Direttiva 85/374. Dan huwa l-każ peress li l-aġir li jwassal għar-responsabbiltà bbażata fuq il-ħtija fis-sitwazzjonijiet rilevanti, għalkemm neċessarjament jirrelata
mad-difett u mas-sigurtà tal-prodott, ma jiddependix esklużivament mid-difett.
Hija l-prova ta’ aġir illeċitu speċifiku min-naħa tal-produttur li tiddistingwi n-natura tar-responsabbiltà ġenerali minn dik tar-responsabbiltà mingħajr nuqqas stabbilita mid-Direttiva 85/374.
41.      Għandu jiġi rrilevat li n-nuqqas ta’ viġilanza ta’ produttur minkejja li jkun ġie informat dwar riskji possibbli ta’ dannu ppreżentati minn prodott huwa wkoll differenti mis-sitwazzjoni li fuqha ddeċidiet il-Qorti tal-Ġustizzja fis-sentenza Il‑Kummissjoni vs Franza (21).
Skont din is-sentenza, ir-Repubblika Franċiża naqset milli twettaq l-obbligi tagħha taħt id-Direttiva 85/374 minħabba, fost raġunijiet oħra, it-traspożizzjoni żbaljata tal-Artikolu 7 tad-Direttiva 85/374. B’mod speċifiku, id-dritt Franċiż ipprovda li l-produttur ma setax jibbaża ruħu fost l-oħrajn fuq id-difiża tar-riskju tal-iżvilupp, sakemm ma jkunx kapaċi jipprova li kien ħa l-passi xierqa biex jevita l-konsegwenzi ta’ prodott difettuż (l-hekk imsejjaħ obbligu ta’ “sorveljanza” tal-prodott) (22). Il-Qorti tal-Ġustizzja kkonstatat li filwaqt li l-Istati Membri jistgħu kompletament ineħħu r-raġuni ta’
eżoneru mir-responsabbiltà prevista fl-Artikolu 7(e) tad-Direttiva 85/374, skont l-Artikolu 15 ta’ din id-direttiva, huma ma humiex awtorizzati jibdlu l-kundizzjonijiet li taħthom huwa applikat l-eżoneru (23).
42.      L-istabbiliment ta’ rekwiżit ġenerali ta’ sorveljanza tal-prodott bħala kundizzjoni biex produttur jinvoka d-difiża tar-riskju tal-iżvilupp, li kien is-suġġett tas-sentenza fil-kawża Il-Kummissjoni vs Franza (24), huwa kwistjoni differenti minn dik invokata f’din il-kawża. Il-qorti tar-rinviju tiddeskrivi sitwazzjoni li fiha l-produttur, għalkemm avżat dwar ir-riskji possibbli li jirriżultaw mid-difett tal-prodott, jonqos milli jeżerċita l-premura dovuta u milli jieħu l-miżuri xierqa biex jevita l-konsegwenzi dannużi tal-prodott difettuż. Ir-responsabbiltà mġarrba għalhekk ma tirrigwardax esklużivament id-difett tal-prodott iżda tirrigwarda wkoll il-ħtija attribwita lill-produttur.
43.      Fid-dawl ta’ dak li ntqal hawn fuq, nikkunsidra li l-Artikolu 13 tad-Direttiva 85/374, moqri fid-dawl tas-sentenza tal-Qorti tal-Ġustizzja fil-kawża González Sánchez, għandu jiġi interpretat fis-sens li vittma ta’ prodott difettuż tista’ titlob kumpens għad-dannu tagħha mingħand il-produttur taħt sistema ġenerali nazzjonali ta’ responsabbiltà bbażata fuq il-ħtija, sa fejn tali sistema ma tkunx ibbażata esklużivament fuq id-difett tal-prodott. Il-ħtija tista’
tikkonsisti, b’mod partikolari, fiż-żamma ta’ prodott fiċ-ċirkulazzjoni minkejja li l-produttur ikun konxju mid-difett tiegħu jew fin-nuqqas ta’ viġilanza fir-rigward tar-riskji ppreżentati mill-prodott, minkejja li l-produttur ikun ġie informat
b’tali riskji.
B.      It-tieni domanda
44.      Permezz tat-tieni domanda tagħha, il-qorti tar-rinviju tistaqsi, essenzjalment, jekk l-Artikolu 11 tad-Direttiva 85/374, li jgħid li d-drittijiet mogħtija lill-vittma ta’ dannu minn din id-direttiva jintemmu fl-iskadenza ta’ terminu ta’ għaxar snin mid-data meta l-prodott fl-oriġini tad-dannu tqiegħed fiċ-ċirkulazzjoni, imurx kontra d-dritt ta’ aċċess għal qorti ggarantit fl-Artikolu 47 tal-Karta, sa fejn iċaħħad lill-vittma ta’ dannu li ssofri minn marda progressiva pprovokata minn prodott difettuż mid-dritt tagħha ta’ aċċess għal qorti.
45.      L-Artikolu 11 tad-Direttiva 85/374 jipprovdi għal armonizzazzjoni totali tar-regoli fir-rigward tal-preskrizzjoni tad-drittijiet mogħtija lil vittma ta’ dannu skont din id-direttiva (25). Dan l-artikolu jistabbilixxi terminu uniformi ta’ preskrizzjoni ta’ għaxar snin li l-iskadenza tiegħu twassal għall-estinsjoni ta’ dawn id-drittijiet (iktar ’il quddiem il-“perijodu ta’ skadenza”) u l-produttur huwa eżonerat mir-responsabbiltà taħt is-sistema stabbilita minn din id-direttiva. Dan l-artikolu jistabbilixxi, b’mod vinkolanti, il-bidu tad-dekorrenza ta’ dan il-perijodu bħala d-data li fiha l-produttur daħħal fiċ-ċirkulazzjoni l-prodott li kkawża d-dannu. Huwa jispeċifika li l-fatt li tkun infetħet kawża kontra dan il-produttur huwa l-unika raġuni li tinterrompi dan il-perijodu (26).
46.      Fis-sentenza fil-kawża Aventis Pasteur, il-Qorti tal-Ġustizzja enfasizzat li, hekk kif jirriżulta mill-għaxar premessa tad-Direttiva 85/374, ix-xewqa tal-leġiżlatur tal-Unjoni Ewropea
kienet li l-armonizzazzjoni tar-regoli ta’ preskrizzjoni segwita minn din id-direttiva tkun fl-interess kemm tal-vittma ta’ dannu
u kemm tal-produttur (27).
47.      L-armonizzazzjoni tar-regoli ta’ preskrizzjoni tikkontribwixxi, l-ewwel, għall-għan ġenerali espress fl-ewwel premessa tad-Direttiva 85/374, li huwa li jintemmu d‑differenzi bejn id‑drittijiet nazzjonali li jistgħu jagħtu lok għal diverġenzi fil‑livell ta’ protezzjoni tal‑konsumaturi fi ħdan l-Unjoni (28).
48.      It-tieni, skont il-ħdax-il premessa tad-Direttiva 85/374, l-armonizzazzjoni għandha l-għan li tillimita, fuq livell tal-Unjoni, ir-responsabbiltà tal-produttur għal tul
ta’ żmien raġonevoli, fir‑rigward tal‑iskadenza naturali tal‑prodotti, u tas‑severità li dejjem tikber tar‑regoli ta’ sigurtà u tat‑titjib kostanti tal‑għarfien xjentifiku u tekniku (29).
49.      Barra minn hekk, il-Qorti tal-Ġustizzja rrilevat li r-rieda tal-leġiżlatur tal-Unjoni li jillimita ratione temporis is‑sistema ta’ responsabbiltà mingħajr ħtija introdotta bid‑Direttiva 85/374 għandha wkoll l‑intenzjoni li tieħu inkunsiderazzjoni l‑fatt li għall‑produttur din is‑sistema tirrappreżenta oneru ikbar minn dak ta’ sistema tradizzjonali ta’ responsabbiltà, u dan sabiex ma jiġix ostakolat l‑iżvilupp teknoloġiku u sabiex titħares il‑possibbiltà li jiġu assigurati r‑riskji marbuta ma’ din ir‑responsabbiltà speċifika (30).
50.      L-Artikolu 11 tad-Direttiva 85/374 għalhekk għandu l-għan li jagħti lill-produttur ċ-ċertezza legali dwar id-data eżatta li fiha dan tal-aħħar għandu jiġi eżonerat mir-responsabbiltà tiegħu taħt din id-direttiva (31).
51.      Fil-kuntest ta’ din il-kawża, id-dubji tal-qorti tar-rinviju jikkonċernaw jekk l-Artikolu 11 tad-Direttiva 85/374 huwiex kompatibbli mal-Artikolu 47 tal-Karta sa fejn il-perijodu ta’ skadenza li huwa jistabbilixxi japplika għal vittmi ta’ dannu li jbatu minn marda progressiva.
52.      Id-Direttiva 85/374 ma fiha l-ebda definizzjoni ta’ x’tikkostitwixxi “marda progressiva”. L-Artikolu 9(a) tagħha jiddefinixxi “ħsara”
bħala
ħsara kkawżata mill-mewt jew minn korrimenti personali.
Mis-sentenza fil-kawża Veedfald jirriżulta li huma l-leġiżlaturi nazzjonali li għandhom jiddeterminaw il-kontenut preċiż ta’ dawn il-kapijiet tad-dannu, kemm-il darba jkun disponibbli kumpens sħiħ u xieraq għall-persuni li jġarrbu dannu
minħabba prodott difettuż (32).
53.      Minħabba d-definizzjoni wiesgħa ta’
“ħsara”, dan il-kunċett jista’ jkopri marda progressiva mifhuma bħala kundizzjoni medika li tevolvi fuq perijodu twil.
54.      Sabiex tiġi indirizzata l-kwistjoni tal-kompatibbiltà tal-Artikolu 11 tad-Direttiva 85/374 mal-Artikolu 47 tal-Karta, għandu jiġi ddeterminat, qabel kollox, jekk it-terminu sabiex titressaq azzjoni jinterferixxix ma’ dritt iggarantit mid-dritt tal-Unjoni.
55.      Il-Gvern tal-Pajjiżi l-Baxxi, il-Kummissjoni u l-Kunsill isostnu, fl-osservazzjonijiet bil-miktub tagħhom, li l-iffissar ta’
perijodu ta’ skadenza ma jikkostitwixxix limitazzjoni ta’ dritt iggarantit mid-dritt tal-Unjoni. Huma jsostnu li dan huwa l-każ peress li, meta jkun għadda l-perijodu rilevanti,
id-dritt tal-vittma ta’ dannu li titlob ħlas għad-danni mġarrba jintemm. Peress li ma hemm l-ebda dritt, il-vittma ma tistax tibqa’
tistrieħ fuq id-drittijiet u l-libertajiet iggarantiti mid-dritt tal-Unjoni u għalhekk ma jistax ikun hemm ksur tal-Artikolu 47 tal-Karta. Il-perijodu ta’ skadenza għandu jinftiehem, skont din l-interpretazzjoni, sempliċement bħala limitazzjoni fiż-żmien tad-drittijiet li l-vittmi ta’ dannu għandhom taħt id-Direttiva 85/374, u ladarba dan ikun għadda l-Karta ma tapplikax.
56.      Ma nistax nissottoskrivi għal dan l-approċċ fl-interpretazzjoni tal-Artikolu 47 tal-Karta.
57.      L-Artikolu 51(1) tal-Karta jikkonferma l-ġurisprudenza stabbilita tal-Qorti tal-Ġustizzja, li tgħid li d-drittijiet fundamentali ggarantiti fl-ordinament ġuridiku tal-Unjoni għandhom jiġu applikati fis-sitwazzjonijiet kollha rregolati mid-dritt tal-Unjoni (33).
58.      L-ewwel paragrafu tal-Artikolu 47 tal-Karta jipprovdi li kull persuna li d-drittijiet u l-libertajiet tagħha ggarantiti mid-dritt tal-Unjoni jiġu miksura għandha d-dritt għal rimedju effettiv quddiem qorti skont
il-kundizzjonijiet stabbiliti f’dan l-artikolu.
59.      Mill-ġurisprudenza stabbilita tal-Qorti tal-Ġustizzja
jirriżulta wkoll li d-dritt għal rimedju effettiv jista’ jiġi invokat biss abbażi tal-Artikolu 47 tal-Karta, mingħajr ma jkun meħtieġ li l-kontenut tiegħu jiġi speċifikat minn dispożizzjonijiet oħra tad-dritt tal-Unjoni jew minn dispożizzjonijiet tad-dritt domestiku tal-Istati Membri. Ir-rikonoxximent ta’ dan id-dritt, f’każ partikolari, jassumi, kif jirriżulta mill-ewwel paragrafu tal-Artikolu 47 tal-Karta, li l-persuna li tinvoka dan id-dritt qiegħda
tiddependi fuq drittijiet jew libertajiet iggarantiti mid-dritt tal-Unjoni (34).
60.      Is-sitwazzjoni ta’
vittma ta’ prodott difettuż, li titlob kumpens mingħand il-produttur abbażi
tar-responsabbiltà mingħajr ħtija stabbilita mid-Direttiva 85/374, hija koperta b’mod ċar mid-dritt tal-Unjoni. Meta tinvoka d-dritt għal kumpens taħt din id-direttiva, il-vittma ta’ dannu tinvoka d-dritt għal rimedju effettiv taħt l-Artikolu 47 tal-Karta.
61.      Il-fatt li l-Artikolu 11 tad-Direttiva 85/374 jistabbilixxi perijodu ta’ skadenza li mal-iskadenza tiegħu jiġi estint id-dritt għal kumpens ma jfissirx li din l-aħħar dispożizzjoni tista’ tevita kull stħarriġ tal-kompatibbiltà tagħha mal-Artikolu 47 tal-Karta. Tabilħaqq, it-tmiem tad-dritt sostantiv huwa biss l-effett tal-applikazzjoni tal-perijodu ta’ skadenza stabbilit minn din id-direttiva. Stħarriġ tal-validità tal-Artikolu 11 tad-Direttiva 85/374 fid-dawl tal-Artikolu 47 tal-Karta għandu jikkonċentra fuq il-fatt stess li huwa stabbilit perijodu ta’ skadenza u fuq il-karatteristiċi tiegħu, inkluż it-tul tiegħu, il-mument li minnu jibda u l-avvenimenti li jistgħu jissospendu jew jinterrompu dan il-perijodu.
62.      Kieku ma kienx hekk, kwalunkwe limitazzjoni temporali fuq il-ftuħ ta’ proċeduri biex jiġu invokati drittijiet tal-Unjoni stabbiliti mid-dritt sekondarju tal-Unjoni (jew mill-Istati Membri meta jaġixxu fil-qasam tad-dritt tal-Unjoni), fil-forma ta’ terminu li meta jiskadi jintemmu d-drittijiet, tkun tista’ tevita l-istħarriġ ta’ validità fid-dawl tad-dritt primarju skont jekk ikunx għadda l-perijodu rilevanti ta’ skadenza (35).
63.      Tali approċċ ikun f’kontradizzjoni mal-prinċipju ta’ Stat tad-dritt, li skontu la l-Istati Membri u lanqas l-istituzzjonijiet tal-Unjoni ma jistgħu jaħarbu
mill-istħarriġ tal-konformità tal-atti tagħhom mat-Trattati (36).
64.      B’hekk, l-iffissar ta’ terminu ta’ skadenza
li fih tista’ tinbeda azzjoni, fl-Artikolu 11 tad-Direttiva 85/374, għandu jitqies li jagħti lok għal limitazzjoni tad-dritt tal-vittma ta’ dannu għal rimedju effettiv. Għandu jiġi eżaminat, imbagħad, jekk tali limitazzjoni tistax tiġi ġġustifikata.
65.      Il-Qorti tal-Ġustizzja diġà ddeċidiet li l-prinċipju ta’ protezzjoni ġudizzjarja effettiva, stabbilit fl-Artikolu 47 tal-Karta, huwa kkostitwit minn diversi elementi, fosthom id-dritt ta’ aċċess għall-qrati (37).
66.      L-Artikolu 47 tal-Karta jiżgura, fid-dritt tal-Unjoni, il-protezzjoni mogħtija mill-Artikolu 6(1) tal-Konvenzjoni Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem (iktar ’il quddiem il-“KEDB”) (38).
67.      Skont l-Artikolu 52(3) tal-Karta, sa fejn il-Karta tinkludi drittijiet li jikkorrispondu għad-drittijiet iggarantiti mill-KEDB, it-tifsira u l-ambitu ta’ dawn id-drittijiet għandhom ikunu l-istess bħal dawk stabbiliti minn din il-Konvenzjoni, għalkemm dan ma jżommx lid-dritt tal-Unjoni milli jipprevedi protezzjoni iktar estensiva. Għalhekk, fl-interpretazzjoni
tal-Artikolu 47 tal-Karta, il-Qorti tal-Ġustizzja għandha tieħu inkunsiderazzjoni d-drittijiet korrispondenti ggarantiti mill-Artikolu 6(1) tal‑KEDB, kif interpretat mill-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem, bħala l-limitu minimu ta’ protezzjoni (39).
68.      Mill-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja jirriżulta li d-dritt ta’ aċċess għal qorti ma huwiex dritt assolut u li, għaldaqstant, jista’ jkun hemm limitazzjonijiet proporzjonati li jfittxu għan leġittimu u li jirrispettaw l-essenza stess ta’ dan id-dritt (40). Kif jidher mill-Artikolu 52(1) tal-Karta, din id-dispożizzjoni tippermetti li jitpoġġew limitazzjonijiet fuq l-eżerċizzju ta’ dawn id-drittijiet, sakemm dawn il-limitazzjonijiet ikunu previsti mil-liġi, jirrispettaw l-essenza ta’ dawn id-drittijiet u, b’konformità mal-prinċipju ta’ proporzjonalità, ikunu meħtieġa u ġenwinament jissodisfaw għanijiet ta’ interess ġenerali rrikonoxxuti mill-Unjoni jew il-ħtieġa li jiġu protetti d-drittijiet u l-libertajiet ta’ oħrajn (41).
69.      Fl-ewwel lok, fir-rigward tar-rekwiżit li kull limitazzjoni fuq l-eżerċizzju tad-drittijiet fundamentali għandha tkun prevista mil-liġi, l-Artikolu 11 tad-Direttiva 85/374 jistabbilixxi espressament ir-regola dwar il-perijodu ta’ skadenza. Ir-rekwiżit tal-legalità għalhekk huwa ssodisfatt.
70.      Fit-tieni lok, fir-rigward tar-rispett tal-essenza tad-dritt għal aċċess għal qorti, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li
l-kontenut essenzjali tad-dritt għal rimedju effettiv stabbilit fl-Artikolu 47 tal-Karta jinkludi, fost elementi oħra, il-possibbiltà, għall-persuna li għandha dan id-dritt, li jkollha aċċess għal qorti kompetenti sabiex tiżgura r-rispett tad-drittijiet li d-dritt tal-Unjoni jiggarantilha u, għal dan il-għan, sabiex teżamina l-kwistjonijiet kollha ta’ liġi u ta’ fatt rilevanti sabiex issolvi l-kawża li tkun tinsab adita biha (42).
71.      F’dan ir-rigward, għandu jiġi rrilevat li mill-Artikolu 11 tad-Direttiva 85/374 jirriżulta li d-drittijiet estinti wara l-perijodu ta’ skadenza huma biss dawk li jirriżultaw mid-Direttiva 85/374. L-Artikolu 11 ta’ din id-direttiva, moqri fid-dawl tal-Artikolu 13 tagħha (43), ma jipprekludix lill-vittma ta’ dannu milli tippreżenta rikors abbażi tar-regoli tad-dritt nazzjonali dwar ir-responsabbiltà kuntrattwali jew mhux kuntrattwali sa fejn is-sistema nazzjonali ta’ responsabbiltà rilevanti li fuqha tibbaża ruħha din il-vittma
tkun differenti minn dik stabbilita minn din id-direttiva (44).
72.      Il-Gvern tar-Renju Unit, il-Kummissjoni u l-Kunsill isostnu li, fid-dawl tal-komplementarità
tad-drittijiet u tar-rimedji legali disponibbli għal vittma ta’ dannu sabiex titlob kumpens taħt id-dritt tal-Unjoni u taħt id-dritt nazzjonali, l-Artikolu 11 tad-Direttiva 85/374 jirrispetta l-essenza tad-dritt ta’ aċċess għal qorti. Waqt is-seduta l-Kummissjoni sostniet, b’mod iktar speċifiku, li hemm bosta “saffi ta’ responsabbiltà” li jistgħu jiġu attivati, li fid-dawl tagħhom ma jistax ikun hemm ksur tad-dritt ta’ aċċess għal qorti.
73.      Id-diffikultà li nara b’din il-pożizzjoni hija li tissuġġetta l-eżami ta’ dispożizzjoni tad-dritt tal-Unjoni għad-drittijiet u għar-rimedji li jistgħu jkunu disponibbli taħt id-dritt nazzjonali. Kif intqal iktar ’il fuq, il-kontenut essenzjali tad-dritt għal rimedju effettiv stabbilit fl-Artikolu 47 tal-Karta jinkludi, fost elementi oħra, il-possibbiltà, għall-persuna li għandha dan id-dritt, li jkollha aċċess għal qorti kompetenti sabiex tiżgura r-rispett tad-drittijiet li d-dritt tal-Unjoni jiggarantilha.
F’dan ir-rigward, kif qal il-Gvern Ġermaniż waqt is-seduta, din il-possibbiltà hija indipendenti mid-drittijiet iggarantiti lill-persuna mid-dritt nazzjonali dwar ir-responsabbiltà delittwali. Barra minn hekk, fid-dawl tal-armonizzazzjoni totali li tintroduċi d-Direttiva 85/374, id-dritt li jintalbu danni taħt is-sistema ta’ responsabbiltà għall-prodott stabbilita minn din id-direttiva jintemm wara l-perijodu ta’ skadenza ta’ għaxar snin fir-rigward ta’ kull vittma ta’ dannu.
Jekk l-Istati Membri jipprovdu għad-dritt li jintalbu danni wara dan il-perijodu, dan id-dritt ma jistax ikollu l-istess bażi bħal dik stabbilita minn din id-direttiva. Il-persuni kkonċernati ma jistgħux jibbenefikaw iktar mis-sistema ta’ responsabbiltà mingħajr nuqqas fir-rigward ta’ prodott difettuż, u partikolarment mir-regoli dwar l-oneru tal-prova.
74.      Għaldaqstant, il-kwistjoni dwar jekk il-perijodu ta’ skadenza stabbilit mill-Artikolu 11 tad-Direttiva 85/374 jirrispettax l-essenza tad-dritt ta’ aċċess għal qorti sabiex jiġi żgurat id-dritt għal talba għad-danni ggarantit minn din id-direttiva ma tistax tiddependi mill-eventwali eżistenza taħt id-dritt nazzjonali ta’
drittijiet u rimedji oħra li jkollhom bażi differenti minn dik stabbilita minn din id-direttiva.
75.      Fi kwalunkwe każ, ma hemm l-ebda obbligu fuq l-Istati Membri li jipprevedu perijodu itwal ta’ preskrizzjoni taħt is-sistema ġenerali ta’ responsabbiltà tagħhom li jippermetti lill-vittmi ta’ dannu jressqu t-talba tagħhom fuq bażi differenti minn dik prevista mid-Direttiva 85/374.
76.      Għalhekk, il-koeżistenza ta’
drittijiet u rimedji legali b’bażi legali differenti ma tidhirx li tista’
twassal għall-konklużjoni li l-essenza tad-dritt ta’ aċċess għal qorti ma hijiex imminata.
77.      In-natura tal-perijodu ta’ skadenza taħt l-Artikolu 11 tad-Direttiva 85/374 hija dik ta’ “terminu perentorju assolut” [traduzzjoni libera] (45).
L-unika ċirkustanza li tista’ tipprevjeni l-estinzjoni tad-drittijiet hija li l-vittma ta’ dannu tkun fil-frattemp tat bidu għal proċedimenti kontra l-produttur. L-applikazzjoni tal-perijodu ta’ skadenza ma hija suġġetta għal ebda kundizzjoni (46), peress li japplika sistematikament għal kull vittma ta’ dannu, mingħajr eċċezzjonijiet jew evalwazzjoni individwali tan-natura tad-dannu mġarrab u tal-kapaċità tal-vittmi li jevalwaw id-dannu mġarrab.
78.      Il-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem eżaminat il-kompatibbiltà tal-perijodi ta’
skadenza bla kundizzjonijiet mad-dritt għal aċċess għal qorti fis-sentenza Howald Moor et
vs
L-Isvizzera (47). Il-vittmi f’dik il-kawża kienu jsofru minn marda moħbija marbuta mal-espożizzjoni għall-asbestos, li kienet immanifestat ruħha wara l-iskadenza tat-terminu ta’ preskrizzjoni ta’ għaxar snin stabbilit fid-dritt nazzjonali. Fid-dawl tal-fatt li l-perijodi ta’ latenza għall-mard relatat mal-asbestos jistgħu jkunu ta’ diversi deċennji, il-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem iddeċidiet li perijodu ta’ preskrizzjoni fiss ta’ għaxar snin li jkun beda jiddekorri mid-data meta l-persuna kkonċernata tiġi esposta għat-trab tal-asbestos, invarjabbilment jilħaq jiskadi (48). Meta jiġi ppruvat xjentifikament li huwa impossibbli li persuna tkun taf li qiegħda tbati minn ċertu mard, tali ċirkustanza għandha titqies fil-kalkolu tat-terminu ta’ preskrizzjoni (49). Fid-dawl taċ-ċirkustanzi eċċezzjonali ta’ dik il-kawża, il-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem iddeċidiet li l-applikazzjoni tat-terminu ta’ preskrizzjoni rilevanti kienet illimitat l-aċċess għal qorti sa tali punt li l-essenza stess tad-dritt tar-rikorrenti kienet ġiet miksura (50).
79.      Il-kwistjoni tal-kompatibbiltà tal-perijodi ta’
skadenza mingħajr kundizzjonijiet mad-dritt ta’ aċċess għal qorti tqajmet fir-rigward ta’ persuni li kienu qegħdin ibatu minn marda progressiva attribwita għall-amministrazzjoni ta’ vaċċin fis-sentenza tal-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem fil-kawża Sanofi Pasteur vs Franza (51). Il-qrati nazzjonali (Franċiżi) kienu kkonstataw, essenzjalment, li t-terminu ta’ preskrizzjoni tal-azzjoni tal-vittma kien skatta
fid-data tal-konsolidazzjoni tad-dannu. Il-kumpannija farmaċewtika sostniet li l-metodu ta’ kif ġie stabbilit il-punt li fih skatta l-perijodu ta’ preskrizzjoni kien imur kontra l-prinċipju ta’ ċertezza legali kif irrikonoxxut fl-Artikolu 6(1) tal-KEDB u d-dritt tagħha għat-tgawdija paċifika tal-possedimenti tagħha kif iggarantit mill-Artikolu 1 tal-Protokoll Nru 1 tagħha.
80.      Il-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem tirrikonoxxi li hemm differenza bejn il-vittmi ta’ marda moħbija bħal fil-kawża Howald Moor et vs
L-Isvizzera u l-vittmi ta’ marda progressiva bħal fil-kawża Sanofi Pasteur vs Franza. Filwaqt li tal-ewwel ma kinux jafu bil-mard tagħhom sakemm il-limiti taż-żmien għall-azzjoni tagħhom kienu skadew, l-azzjoni għad-danni tal-vittmi ta’ dannu tal-aħħar ma kinitx preskritta fiż-żmien tad-dijanjosi tal-marda (52). Madankollu, din id-differenza ma kinitx determinanti għall-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem sabiex tagħmel evalwazzjoni differenti tad-dritt ta’ aċċess għal qorti tal-vittmi ta’ marda progressiva.
81.      Il-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem sostniet, tabilħaqq, li d-dritt ta’ aċċess għal qorti
jkun inkwistjoni meta azzjoni għad-danni ppreżentata minn persuna li l-integrità fiżika tagħha tkun ġiet miksura ssir preskritta qabel ma l-persuna effettivament tkun f’pożizzjoni li tevalwa d-dannu tagħha (53). Hija kkonstatat li fid-dawl tan-natura li qiegħda tevolvi tal-marda tal-vittma u fl-assenza
tal-konsolidazzjoni tagħha, il-vittma ma setgħetx “tevalwa bis-sħiħ il-korriment tagħha” u għalhekk ma setgħetx tibda proċeduri kontra l-kumpannija li kienet immanifatturat il-vaċċin qabel tali konsolidazzjoni, sabiex tikseb kumpens sħiħ (54).
82.      Minn din il-ġurisprudenza tal-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem jirriżulta li l-applikazzjoni mingħajr kundizzjonijiet ta’
terminu ta’ skadenza għall-vittmi ta’ marda progressiva tista’ tfixkel id-dritt ta’ aċċess għal qorti jekk il-vittma tkun eskluża milli tippreżenta rikors għad-danni qabel ma tkun f’pożizzjoni li tevalwa l-portata sħiħa tad-dannu tagħha.
83.      Skont dan ir-raġunament, l-applikazzjoni mingħajr kundizzjonijiet tal-perijodu ta’ skadenza previst fl-Artikolu 11 tad-Direttiva 85/374
għall-vittmi ta’ dannu kollha, u b’mod partikolari għal dawk li jbatu minn marda progressiva li, skont provi mediċi, ma setgħux ikunu jafu l-firxa sħiħa tad-dannu tagħhom, tidher li tista’ tippreġudika l-essenza stess tad-dritt tagħhom għal aċċess għal qorti ggarantit mill-Artikolu 47 tal-Karta.
84.      Il-Gvern tal-Pajjiżi l-Baxxi sostna, madankollu, li l-essenza tad-dritt għal aċċess għal qorti għall-vittmi ta’ dannu li jsofru minn marda progressiva ma hijiex imfixkla mill-Artikolu 11 tad-Direttiva 85/374. Dan għaliex jidher ċar li hemm dannu, minkejja li l-firxa tad-dannu tista’ tiżdied. Il-vittma ta’ marda progressiva, għall-kuntrarju tal-vittma ta’ marda moħbija, tista’ għalhekk tippreżenta rikors għad-danni qabel ma jkun għadda l-perijodu ta’ skadenza.
85.      Il-Gvern Ġermaniż ukoll jappoġġja din il-pożizzjoni u huwa tal-fehma li huma l-Istati Membri li għandhom jippermettu lill-vittmi ta’ dannu jressqu azzjoni qabel tiġi preskritta. Fis-sottomissjonijiet bil-miktub tiegħu u estensivament waqt is-seduta,
huwa spjega li, skont il-leġiżlazzjoni Ġermaniża, il-vittma tista’
tippreżenta
azzjoni dikjaratorja (Feststellungsklage) (55). Din l-azzjoni dikjaratorja hija intiża sabiex tistabbilixxi r-responsabbiltà tal-produttur għall-ħlas tad-danni, minkejja li d-dannu qiegħed jevolvi u l-ammont għadu mhux kwantifikabbli. Barra minn hekk, hija tinterrompi t-terminu ta’
skadenza stabbilit fl-Artikolu 11 tad-Direttiva 85/374.
86.      Għalhekk jista’
jitressaq l-argument li huwa d-dritt proċedurali nazzjonali li għandu jindirizza s-sitwazzjoni ta’ vittmi ta’ dannu li jbatu minn marda progressiva u li għandu jipprevedi mekkaniżmi adegwati sabiex jiġi evitat li l-azzjoni ta’ dawn il-vittmi tiġi preskritta. Skont dan l-approċċ, ma jkunx l-Artikolu 11 tad-Direttiva 85/375 li jikser id-dritt ta’ aċċess għal qorti, iżda d-dritt proċedurali nazzjonali jekk ma titteħidx inkunsiderazzjoni s-sitwazzjoni ta’ dawn il-vittmi.
87.      Madankollu, dan l-approċċ fih nuqqasijiet serji. L-ewwel, huwa diskordanti mal-prinċipju tal-armonizzazzjoni totali tat-terminu ta’ preskrizzjoni li tirriżulta minn din id-dispożizzjoni u jista’
jwassal għal frammentazzjoni tal-protezzjoni tad-dritt ta’ aċċess għal qorti għall-vittmi ta’ marda progressiva. F’dan ir-rigward, għandu jitfakkar li, b’differenza mill-perijodu ta’ preskrizzjoni previst fl-Artikolu 10(2) tad-Direttiva 85/374, li ma għandu ebda effett fuq il-liġijiet tal-Istati Membri li jirregolaw is-sospensjoni jew l-interruzzjoni, il-perijodu ta’ skadenza previst fl-Artikolu 11 ta’ din id-direttiva ma jagħmel ebda riferiment għal dawn il-liġijiet. Bi tweġiba għal mistoqsija magħmula mill-Qorti tal-Ġustizzja lill-Kummissjoni waqt is-seduta dwar il-karatteristiċi ta’ dan il-perijodu tal-aħħar, il-Kummissjoni sostniet li kwalunkwe mekkaniżmu proċedurali nazzjonali li jista’ japplika sabiex tiġi indirizzata s-sitwazzjoni ta’ marda progressiva ma għandux jippreġudika l-armonizzazzjoni kompleta introdotta permezz tal-perijodu ta’ skadenza.
88.      It-tieni, l-approċċ li jikkonsisti fit-tħallija tal-kwistjoni f’idejn l-awtonomija proċedurali nazzjonali ma jidhirx li huwa kapaċi jindirizza r-riskju li l-iffissar ta’
perijodu ta’ skadenza inkundizzjonat fid-dritt tal-Unjoni jwassal
f’talbiet li ma jintlaqgħux. Jekk il-vittmi ta’ dannu jkunu obbligati li jressqu l-azzjoni tagħhom qabel iż-żmien, qabel ma jkunu jistgħu jevalwaw il-mard tagħhom, huma jidħlu
fir-riskju li ma jkollhomx aċċess għall-informazzjoni kollha (56). Waqt is-seduta, l-avukat ta’ LF issottometta li,
mingħajr l-informazzjoni disponibbli kollha,
il-vittma ta’ dannu se tikseb perizja sfavorevoli. Konsegwentement, l-azzjoni tal-vittma tkun iddestinata li tirriżulta f’kumpens mhux komplut jew, agħar minn hekk, li tfalli. Tali eżitu
jkun kuntrarju għall-Artikolu 47 tal-Karta, li jiggarantixxi l-possibbiltà għall-persuna li jkollha d-dritt li tipprepara u tippreżenta rikors effettiv. Fi kliem il-ġurisprudenza tal-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem, id-dritt ta’ aċċess għal qorti għandu jkun “prattiku u effettiv”, u mhux “teoretiku jew illużorju” (57) [traduzzjoni mhux uffiċjali].
89.      Għal dawn ir-raġunijiet, inqis li l-applikazzjoni bla kundizzjonijiet tal-perijodu ta’ skadenza stabbilit fl-Artikolu 11 tad-Direttiva 85/374 għall-vittmi ta’ dannu kollha, mingħajr ma jiġu kkunsidrati ċ-ċirkustanzi partikolari ta’ dawk il-persuni li jbatu minn marda progressiva li l-marda tagħhom ma tkunx stabbilizzat qabel l-iskadenza ta’ dan it-terminu, ma tirrispettax l-essenza tad-dritt għal aċċess għal qorti ggarantit mill-Artikolu 47 tal-Karta.
90.      Fit-tielet lok, f’każ li l-Qorti tal-Ġustizzja ma taqbilx mal-analiżi tiegħi fir-rigward tal-essenza tad-dritt għal aċċess għal qorti, ikun meħtieġ li jiġi vverifikat jekk il-perijodu ta’ skadenza stabbilit fl-Artikolu 11 tad-Direttiva 85/374 josservax il-prinċipju ta’ proporzjonalità, sa fejn japplika għall-vittmi ta’ dannu li jbatu minn marda progressiva.
91.      Il-prinċipju ta’ proporzjonalità jeżiġi li l-limitazzjonijiet li jistgħu b’mod partikolari jiġu imposti minn atti tad-dritt tal-Unjoni fuq id-drittijiet u l-libertajiet stabbiliti fil-Karta ma għandhomx jaqbżu l-limiti ta’ dak li huwa xieraq u neċessarju sabiex jiġu ssodisfatti l-għanijiet leġittimi mfittxija jew il-ħtieġa ta’ protezzjoni tad-drittijiet u tal-libertajiet ta’ ħaddieħor. Meta jkun hemm għażla bejn diversi miżuri xierqa, għandha tintgħażel l-inqas waħda oneruża. Barra minn hekk, għan ta’ interess ġenerali ma jistax jiġi segwit mingħajr ma jittieħed inkunsiderazzjoni l-fatt li huwa għandu jkun irrikonċiljat mad-drittijiet fundamentali kkonċernati mill‑miżura, u dan billi jinstab bilanċ bejn, minn naħa, l-għan ta’ interess ġenerali u, min-naħa l‑oħra, id-drittijiet inkwistjoni, sabiex jiġi żgurat li l-inkonvenjenzi kkawżati minn din il-miżura ma jkunux sproporzjonati meta mqabbla mal-għanijiet mixtieqa (58).
92.      Fir-rigward ta’ jekk il-perijodu ta’ skadenza jilħaqx għan ta’ interess ġenerali, għandu jitfakkar li, skont il-ġurisprudenza stabbilita tal-Qorti tal-Ġustizzja, l-iffissar ta’ termini raġonevoli għall-preżentata ta’ rikorsi taħt piena ta’ dekadenza, fl-interess taċ-ċertezza legali, huwa kompatibbli mad-dritt tal-Unjoni (59). L-Artikolu 11 għandu l-għan speċifikament li jipprovdi lill-produttur ċertezza legali fil-kuntest tas-sistema ta’ responsabbiltà mingħajr ħtija stabbilita minn din id-direttiva (60).
93.      Il-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem konsistentement irrikonoxxiet ukoll li t-termini legali għal preskrizzjoni statutorja, li jikkostitwixxu waħda mir-restrizzjonijiet leġittimi għad-dritt ta’ aċċess għal qorti, iservu għanijiet importanti, senjatament li jiżguraw iċ-ċertezza legali u l-finalità, li jipproteġu lill-konvenuti potenzjali minn talbiet skaduti li jistgħu jkunu diffiċli biex jiġu miġġielda u li jipprevjenu kwalunkwe inġustizzja li tista’ tinħoloq jekk il-qrati jiġu meħtieġa li jiddeċiedu dwar
avvenimenti li jkunu saru fil-passat imbiegħed
abbażi ta’ evidenza li possibbilment tkun saret inaffidabbli u inkompleta minħabba l-mogħdija taż-żmien (61).
94.      Barra minn hekk, il-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem enfasizzat li l-prinċipju ta’ ċertezza legali jikkostitwixxi wieħed mill-aspetti fundamentali tal-Istat tad-dritt (62).
95.      Iċ-ċertezza legali u l-amministrazzjoni tajba tal-ġustizzja jikkostitwixxu, għalhekk, għanijiet ta’ interess ġenerali rrikonoxxuti mill-Unjoni għall-finijiet tal-Artikolu 52(1) tal-Karta, li jiġġustifikaw limitazzjoni tal-eżerċizzju tad-drittijiet iggarantiti mill-Artikolu 47 tal-Karta.
96.      Fir-rigward tal-kwistjoni dwar jekk il-perijodu ta’ skadenza jaqbiżx il-limiti ta’ dak li huwa xieraq u meħtieġ sabiex jinkisbu dawn l-għanijiet, għandu jiġi rrilevat li r-regoli dwar ir-responsabbiltà mingħajr ħtija stabbiliti fid-Direttiva 85/374 huma r-riżultat ta’ bilanċ kumpless ta’ interessi differenti (63). Mill-ġurisprudenza ċċitata iktar ’il fuq (64) jirriżulta li r-regoli dwar il-preskrizzjoni jiżguraw ċertezza legali u jieħdu inkunsiderazzjoni l-fatt li r-responsabbiltà mingħajr ħtija tirrappreżenta oneru
ikbar għall-produtturi mir-responsabbiltà taħt sistema ġenerali nazzjonali, oneru li huwa rifless ukoll fil-ħtieġa li jiġu assigurati r-riskji marbuta ma’ din ir-responsabbiltà speċifika (65).
97.      Meta jitqies il-marġni wiesa’ ta’ diskrezzjoni li għandu l-leġiżlatur tal-Unjoni biex jibbilanċja d-diversi interessi involuti, perijodu ta’ skadenza ta’ għaxar snin li jibda jiddekorri mit-tqegħid fis-suq tal-prodott difettuż jidher “b’mod ġenerali” u “fil-maġġoranza l-kbira tal-każijiet”, kif iddikjarat il-Kummissjoni fl-osservazzjonijiet bil-miktub tagħha, twil biżżejjed biex jippermetti lill-vittmi jippreżentaw rikors kontra l-produttur.
98.      Madankollu, kif ġie spjegat b’mod elokwenti fil-letteratura legali, l-ebda perijodu ta’ skadenza “ġenerali” ma jista’ jibbilanċja sew l-interessi tal-vittmi
li ġarrbu dannu fiżiku u tal-produtturi (66). Filwaqt li b’mod astratt il-perijodu ta’ skadenza jidher twil biżżejjed għall-vittmi, dan il-perijodu ma jidhirx li huwa mfassal biex ikun adattat għal ċerti każijiet eċċezzjonali ta’
dannu
fiżiku fejn id-dannu ma jseħħx immedjatament jew fi żmien qasir wara l-avveniment li jagħti lok għad-dannu, iżda jkunx progressiv. L-assenza ta’ kunsiderazzjoni għal din is-sitwazzjoni speċifika tinjora l-fatt li t-tmiem tad-drittijiet ta’ dawn il-vittmi ma huwiex ir-riżultat tan-nuqqas tagħhom li jiftħu kawża iżda tal-isfortuna tagħhom li jbatu minn marda progressiva.
99.      Il-Kummissjoni sostniet, essenzjalment, fl-osservazzjonijiet bil-miktub tagħha u matul is-seduta, li l-vittmi ta’ dannu
li jbatu minn marda progressiva jistgħu jippreżentaw rikors fi żmien il-perijodu ta’ skadenza meta jkunu jafu b’xi sintomi u b’hekk jiksbu xi kumpens (un certain dédommagement). Dan il-kumpens neċessarjament ikun “parzjali” jekk l-effetti tal-prodott difettuż ma jkunux jistgħu jiġu kkonstatati bis-sħiħ meta jiġi ppreżentat ir-rikors. Barra minn hekk, il-Kummissjoni ddikjarat li jekk ir-regoli tad-dritt nazzjonali jippermettu, il-vittma ta’ dannu tista’ titlob is-sospensjoni tal-proċeduri sakemm id-dannu jkun kompletament magħruf, sabiex din il-persuna tkun tista’ tissupplimenta t-talba inizjali tagħha u tikseb kumpens sħiħ tad-dannu.
100. Għar-raġunijiet li spjegajt iktar ’il fuq (67), l-għażla tal-kisba tad-danni parzjali ma tidhirx sodisfaċenti mill-perspettiva tad-dritt tal-vittma tad-dannu li tippreżenta rikors effettiv. Barra minn hekk, il-fatt li d-dritt proċedurali nazzjonali jista’ jagħti l-possibbiltà li tintalab is-sospensjoni tal-proċeduri sakemm tkun magħrufa l-portata sħiħa tad-dannu, minbarra li huwa ipotetiku, jista’, skont id-dispożizzjonijiet speċifiċi tad-dritt nazzjonali, ikun inkonsistenti mal-armonizzazzjoni totali li tintroduċi d-Direttiva 85/374 fir-rigward tal-perijodu ta’ skadenza.
101. Il-ħtieġa li jiġu indirizzati r-riżultati sproporzjonati tal-applikazzjoni ta’ perijodu ta’ skadenza assolut għal ċerti kategoriji ta’
dannu hija kkonfermata mill-emendi li saru
bid-Direttiva (UE) 2024/2853 (68). L-Artikolu 17(2) ta’ din id-direttiva jintroduċi dispożizzjoni derogatorja fir-rigward ta’
vittmi ta’ dannu li ma setgħux jibdew proċeduri fil-perijodu ta’ skadenza minħabba n-natura moħbija ta’
dannu personali. Għal dawn il-vittmi ta’ dannu, il-perijodu ta’ skadenza huwa estiż għal 25 sena. Mill-premessa 57 ta’ din id-direttiva jirriżulta li l-leġiżlatur tal-Unjoni estenda l-perijodu ta’ skadenza “[s]abiex jiġi evitat li l-possibbiltà ta’ kumpens għal dannu kkawżat minn prodott difettuż tiġi limitata b’mod mhux raġonevoli
[…]
f’każijiet fejn, skont evidenza medika, is-sintomi ta’ dannu personali jdumu biex jitfaċċaw”.
102. Għalkemm id-Direttiva 2024/2853 ma hijiex applikabbli għall-kawża prinċipali (69), ir-raġunijiet li fuqhom hija bbażata l-modifika tal-perijodu ta’ skadenza juru li n-nuqqas ta’ kunsiderazzjoni tal-partikolaritajiet ta’ kategoriji speċifiċi ta’ dannu jista’ jaffettwa d-dritt ta’ aċċess għal qorti għall-vittmi ta’ dannu kkonċernati.
103. Għal dawn ir-raġunijiet, inqis li l-applikazzjoni tal-perijodu ta’ skadenza previst fl-Artikolu 11 tad-Direttiva 85/374 taffettwa b’mod sproporzjonat id-dritt ta’ aċċess għal qorti ta’
vittmi ta’ dannu li jbatu minn marda progressiva li, minħabba n-natura li qiegħda tevolvi tal-marda tagħhom, ma jistgħux jevalwaw b’mod sħiħ il-kundizzjoni tagħhom u għalhekk ma setgħux jibdew proċeduri kontra l-produttur f’dan il-perijodu.
104. Ir-regoli ddettaljati biex il-perijodu ta’ skadenza jiġi adattat għall-każijiet eċċezzjonali ta’ vittmi ta’ dannu li jbatu minn marda progressiva u l-ibbilanċjar tal-interessi kollha involuti huma kwistjonijiet li għandhom jiġu deċiżi mil-leġiżlatur tal-Unjoni.
105. Fid-dawl ta’ dak li ntqal iktar ’il fuq, jiena tal-fehma li l-Artikolu 11 tad-Direttiva 85/374, li taħtu d-drittijiet mogħtija lil vittma ta’ dannu minn din id-direttiva jispiċċaw mal-iskadenza ta’ perijodu ta’ għaxar snin mid-data li fiha l-prodott dannuż ikun tqiegħed fiċ-ċirkulazzjoni, huwa invalidu fid-dawl tal-Artikolu 47 tal-Karta sa fejn l-applikazzjoni tiegħu jkollha l-effett li tippreskrivi d-dritt għal kumpens ta’ vittmi ta’ dannu li jsofru minn marda progressiva li, skont provi mediċi, minħabba n-natura progressiva tal-kundizzjoni medika tagħhom, ma jistgħux jevalwaw b’mod sħiħ id-dannu kkawżat lilhom u għalhekk ma setgħux jibdew proċeduri kontra l-produttur f’dan il-perijodu, u b’hekk iċċaħħad lil dawn il-vittmi mid-dritt tagħhom ta’ aċċess għal qorti.
C.      It-tielet domanda
106. Permezz tat-tielet domanda tagħha, il-qorti tar-rinviju tistaqsi, essenzjalment, jekk l-Artikolu 10 tad-Direttiva 85/374 għandux jiġi interpretat fis-sens li, fil-każ ta’ marda progressiva, it-terminu ta’ preskrizzjoni ta’ tliet snin għall-irkupru tad-danni jibda jiddekorri fil-jum meta d-dannu kollu jkun magħruf, b’mod partikolari permezz tal-iffissar ta’ data ta’ konsolidazzjoni, iddefinita bħala l-mument li minnu l-kundizzjoni tal-vittma ma tibqax tevolvi. Il-qorti tar-rinviju tistaqsi wkoll jekk, sussidjarjament, dan it-terminu ta’ preskrizzjoni għandux jinftiehem bħala li jibda mid-data meta d-dannu deher b’mod ċert
b’rabta mal-prodott difettuż, irrispettivament mill-progressjoni sussegwenti tad-dannu.
107. Mid-deċiżjoni tar-rinviju jirriżulta li l-kawża prinċipali ntbagħtet lura mill-Cour de cassation (il-Qorti tal-Kassazzjoni) lill-qorti tar-rinviju, għar-raġuni li l-cour d’appel de Caen (il-Qorti tal-Appell ta’ Caen) kienet iddeċidiet li r-rikors ta’ LF kien inammissibbli mingħajr ma kkunsidrat jekk il-kundizzjoni medika tagħha kinitx ikkonsolidata (70).
108. Għandu jitfakkar li l-Artikolu 10(1) tad-Direttiva 85/374 jistabbilixxi bħala d-data li fiha jibda jiddekorri t-terminu ta’ preskrizzjoni ta’ tliet snin bħala d-data li fiha l-attur “ikun ġie konsapevoli, jew kellu raġjonevolment isir konsapevoli, mill-ħsara, id-difett u l-identità tal-produttur”. Id-domanda tal-qorti tar-rinviju tikkonċentra fuq id-determinazzjoni tad-data li fiha l-attriċi, bħala vittma ta’ dannu li tbati minn marda progressiva,
tkun saret taf bid-dannu.
109. Skont ġurisprudenza stabbilita, mir-rekwiżiti kemm tal-applikazzjoni uniformi tad-dritt tal-Unjoni kif ukoll tal-prinċipju ta’ ugwaljanza jirriżulta li t-termini ta’ dispożizzjoni tad-dritt tal-Unjoni li ma tinkludi ebda riferiment espliċitu għad-dritt tal-Istati Membri sabiex jiġu ddeterminati t-tifsira u l-portata tagħha għandhom normalment jingħataw, fl-Unjoni kollha, interpretazzjoni awtonoma u uniformi li għandha tiġi mfittxija billi jittieħdu inkunsiderazzjoni mhux biss il-kliem ta’ din id-dispożizzjoni, iżda wkoll il-kuntest tagħha u l-għanijiet imfittxija mil-leġiżlazzjoni li minnha tagħmel parti (71).
110. L-Artikolu 10(1) tad-Direttiva 85/374 ma jagħmel l-ebda riferiment espliċitu
għad-dritt tal-Istati Membri sabiex tiġi stabbilita d-data li minnha
jibda jiddekorri t-terminu ta’ preskrizzjoni. L-Artikolu 10(2) jirreferi għal-liġijiet nazzjonali biss fir-rigward tar-regolamentazzjoni tas-sospensjoni jew tal-interruzzjoni tal-perijodu ta’ preskrizzjoni, mhux fir-rigward tad-dies a quo. Barra minn hekk, l-għoti ta’ interpretazzjoni indipendenti u uniformi tad-data li minnha jibda jiddekorri t-terminu ta’ preskrizzjoni huwa, kif jirriżulta mill-għaxar premessa, konformi mal-għan ta’ din id-direttiva li jiġi stabbilit terminu uniformi ta’ preskrizzjoni għall-preżentata ta’ rikors għal kumpens.
111. Fir-rigward tal-kliem tal-Artikolu 10(1) tad-Direttiva 85/374, din id-dispożizzjoni torbot id-data li minnha jibda jiddekorri t-terminu ta’ preskrizzjoni mal-għarfien (jew għarfien preżunt) tad-dannu. Ma jidhirx possibbli li minn dan il-kliem biss jiġi dedott jekk l-għarfien
għandux
jinftiehem bħala miksub biss fid-data ta’ konsolidazzjoni
tal-kundizzjoni medika tal-vittma ta’ dannu, jew fid-data meta l-ħsara dehret b’mod ċar, irrispettivament mid-deterjorament futur tagħha.
112. Fir-rigward tal-kuntest tal-Artikolu 10(1) tad-Direttiva 85/374, għandu jitfakkar li, skont l-Artikolu 4 tagħha, il-vittma ta’ dannu
hija meħtieġa tagħti prova tal-ħsara, tad-difett u tar-relazzjoni kawżali bejn id-difett u d-dannu. Mill-Artikolu 9(a) tad-Direttiva 85/374 jirriżulta b’mod ċar li l-“ħsara” tkopri ħsara kkawżata mill-mewt jew minn korrimenti personali.
113. Mill-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja jirriżulta li għandu jkun disponibbli kumpens sħiħ u xieraq għall-persuni li saritilhom il-ħsara minn prodott difettuż għat-tip ta’
dannu msemmi fil-punt preċedenti (72).
114. Id-data li fiha jibda jiddekorri l-perijodu ta’ preskrizzjoni taħt l-Artikolu 10(1) tad-Direttiva 85/374 għandha tiġi stabbilita b’tali mod li tippermetti lill-vittma ta’ dannu tipprova li l-kundizzjonijiet kollha huma ssodisfatti sabiex ir-responsabbiltà tiġi attribwita lill-produttur.
Għaldaqstant, kif essenzjalment sostniet il-Kummissjoni, il-vittma ta’ dannu għandha jkollha għarfien suffiċjentement sħiħ taċ-ċirkustanzi relatati ma’ dawn il-kundizzjonijiet kollha, inkluż għarfien suffiċjentement sħiħ tad-dannu. L-għarfien  suffiċjentement sħiħ tad-dannu jippermetti lill-vittma ta’ dannu tikseb kumpens sħiħ u xieraq.
115. B’mod ġenerali, l-għarfien tad-data meta l-ħsara dehret b’mod ċar jista’ jitqies bħala rekwiżit xieraq sabiex il-vittmi tad-dannu jressqu azzjoni. Kif sostanzjalment irrilevat il-Kummissjoni waqt is-seduta, jeżistu każijiet ta’
ħsara fuq il-ġisem fejn ma hemmx lok li wieħed jistenna l-konsolidazzjoni tad-dannu minħabba li hemm għarfien suffiċjenti ta’ din il-ħsara u, skont iċ-ċirkustanzi, tal-evoluzzjoni futura tagħha. Madankollu, fil-każ ta’ marda progressiva, fl-assenza ta’
konsolidazzjoni, il-vittma ta’ dannu ma tkunx tista’ tevalwa n-natura tal-ħsara mġarrba. Id-data ta’ konsolidazzjoni
għandha tiġi ddeterminata abbażi ta’ evidenza medika; ma tiddependix fuq l-evalwazzjoni personali tal-vittma ta’ dannu (73). Għalhekk, għal dawn il-vittmi ta’ dannu,
il-perijodu ta’ preskrizzjoni ma għandux jibda jiddekorri qabel id-data tal-konsolidazzjoni, mifhuma bħala d-data meta l-kundizzjoni medika tagħhom tieqaf tevolvi.
116. Id-data alternattiva proposta mill-qorti tar-rinviju, jiġifieri d-data meta l-ħsara dehret b’mod ċar, jekk tinftiehem, fil-każ ta’ marda progressiva, bħala d-data li fiha l-ewwel sintomi jimmanifestaw ruħhom, tkun ta’ natura li tippreġudika serjament il-kapaċità tal-vittma ta’ dannu li tippreżenta rikors effettiv għad-danni. Kif irrilevat il-Kummissjoni fl-osservazzjonijiet bil-miktub tagħha, f’sitwazzjoni li fiha l-ħsara għadha mhux evidenti biżżejjed, il-vittma ta’ dannu tista’ tiġi dissważa milli tressaq azzjoni legali li tiswa ħafna flus, filwaqt li xhur jew snin wara din il-persuna kienet tkun f’qagħda aħjar sabiex tiddefinixxi l-portata tal-ħsara. Barra minn hekk, jekk il-vittma ta’ dannu
tiftaħ kawża waqt li l-ħsara għadha limitata u l-kundizzjoni medika tagħha għadha tevolvi, hija tirriskja li tirċievi kumpens parzjali (74).
117. Fir-rigward tal-għan tar-regoli li minnhom jifforma parti l-Artikolu 10 tad-Direttiva 85/374, mid-disa’ premessa ta’ din id-direttiva jirriżulta li l-protezzjoni tal-konsumatur teħtieġ kumpens għall-mewt u korriment personali. Il-vittma ta’ dannu għandha tkun effettivament kapaċi teżerċita d-dritt tagħha li titlob kumpens sħiħ u xieraq għad-dannu mġarrab.
118. Il-Gvern Ġermaniż sostna li t-terminu ta’ preskrizzjoni ta’ tliet snin għandu jibda jiddekorri mid-data meta l-ħsara ssir evidenti u l-vittma ta’ dannu, inkluż il-persuna li ssofri minn dannu progressiv, issir taf bil-manifestazzjoni tad-dannu. Is-sitwazzjoni ta’ dannu progressiv hija indirizzata taħt il-leġiżlazzjoni Ġermaniża, kif diġà ġie nnotat hawn fuq, bil-possibbiltà li titressaq azzjoni dikjaratorja (75). Il-Gvern Ġermaniż sostna li din l-azzjoni hija applikabbli fil-każ ta’ dannu sussegwenti li jista’ “tipikament” ikun mistenni. Madankollu, fil-każ ta’
dannu
“atipiku” imprevedibbli, jibda jiddekorri perijodu ta’ preskrizzjoni ġdid mill-mument meta r-rikorrent sar jaf bid-dannu.
119. Fl-osservazzjonijiet bil-miktub tagħha, il-Kummissjoni sostniet li ma huwiex inkonċepibbli li, taħt ċerti ordinamenti ġuridiċi nazzjonali, jista’ jkun possibbli għall-vittmi ta’ dannu li jitolbu sospensjoni tal-proċeduri sakemm id-dannu jkun
suffiċjentement magħruf. Madankollu, il-Kummissjoni rrikonoxxiet li tali possibbiltà ma teżistix fl-Istati Membri kollha.
120. L-approċċi differenti li jistgħu jeżistu fil-liġijiet nazzjonali juru li jista’ jkun hemm gradi diverġenti ta’ protezzjoni tal-kapaċità tal-vittmi ta’ dannu li jitolbu danni, skont il-liġi proċedurali nazzjonali, filwaqt li l-perijodu ta’ preskrizzjoni huwa intiż li
jkun uniformi. Barra minn hekk, il-fatt li l-vittma ta’ dannu tintalab iżżid progressivament l-ammont tal-kumpens mitlub abbażi tad-danni addizzjonali li jirriżultaw minn dan l-avveniment dannuż jista’
jinvolvi spejjeż u investiment ta’ ħin u għalhekk jaf idgħajjef l-effettività sħiħa tad-dritt għal kumpens (76).
121. Sabiex tiġi żgurata interpretazzjoni uniformi tad-data li minnha jibda jiddekorri t-terminu ta’ preskrizzjoni u l-effettività tad-dritt ta’
vittma ta’ dannu li ssofri minn marda progressiva li titlob kumpens, dan it-terminu ma jistax jiġi kkunsidrat li jibda jiddekorri qabel il-konsolidazzjoni tad-dannu mġarrab. Id-data ta’ konsolidazzjoni hija ddeterminata abbażi ta’ evidenza medika.
122. Abbażi ta’ din l-interpretazzjoni tal-Artikolu 10(1) tad-Direttiva 85/374, għandu jiġi aċċettat li, fis-sitwazzjoni ta’ marda li qiegħda tevolvi, it-terminu ta’ preskrizzjoni ta’ tliet snin ma jibdiex jiddekorri qabel id-data tal-konsolidazzjoni tad-dannu, anki jekk id-dannu deher f’data preċedenti.
123. Din l-interpretazzjoni tal-Artikolu 10 tad-Direttiva 85/374 għandha tinqara fid-dawl tar-risposta tiegħu għat-tieni domanda indirizzata f’dawn il-konklużjonijiet. Tabilħaqq, sabiex titħares l-effettività tal-Artikolu 10 fir-rigward ta’ persuni li jbatu minn marda progressiva, il-perijodu ta’ skadenza stabbilit fl-Artikolu 11 għandu jiġi ddeterminat b’tali mod li jieħu inkunsiderazzjoni s-sitwazzjoni partikolari tagħhom u d-dritt tagħhom għal rimedju effettiv skont l-Artikolu 47 tal-Karta.
124. Fid-dawl ta’ dak li ntqal iktar ’il fuq, jiena nikkunsidra li l-Artikolu 10(1) tad-Direttiva 85/374 għandu jiġi interpretat fis-sens li, fis-sitwazzjoni ta’ marda progressiva, it-terminu ta’ preskrizzjoni ta’ tliet snin stabbilit f’din id-dispożizzjoni jibda jiddekorri mid-data tal-konsolidazzjoni tad-dannu, mifhum bħala l-mument li minnu, skont provi mediċi, ma tibqax tevolvi l-kundizzjoni tal-vittma ta’ dannu.
V.      Konklużjoni
125. Fid-dawl ta’ dak li ntqal hawn fuq, nipproponi li l-Qorti tal-Ġustizzja tirrispondi għad-domandi magħmula mill-cour d’appel de Rouen (il-Qorti tal-Appell ta’ Rouen, Franza) kif ġej:
(1)      L-Artikolu 13 tad-Direttiva tal-Kunsill 85/374/KEE tal‑25 ta’ Lulju 1985 dwar l-approssimazzjoni tal-liġijiet, regolamenti u dispożizzjonijiet amministrattivi tal-Istati Membri dwar responabbiltà għall-prodotti difettużi, moqri fid-dawl tas-sentenza tal-Qorti tal-Ġustizzja tal‑25 ta’ April 2002, González Sánchez (C‑183/00, EU:C:2002),
għandu jiġi interpretat fis-sens li vittma ta’ prodott difettuż tista’ titlob kumpens għad-dannu tagħha mingħand il-produttur taħt sistema ġenerali nazzjonali ta’ responsabbiltà bbażata fuq il-ħtija, sa fejn tali sistema ma tkunx ibbażata esklużivament fuq id-difett tal-prodott. Il-ħtija tista’ tikkonsisti, b’mod partikolari, fiż-żamma ta’ prodott fiċ-ċirkulazzjoni minkejja li l-produttur ikun konxju mid-difett tiegħu jew fin-nuqqas ta’ viġilanza fir-rigward tar-riskji ppreżentati mill-prodott minkejja li l-produttur ikun ġie informat b’tali riskji.
(2)      L-Artikolu 11 tad-Direttiva 85/374, li taħtu d-drittijiet mogħtija lil vittma ta’ dannu minn din id-direttiva jispiċċaw mal-iskadenza ta’ perijodu ta’ għaxar snin mid-data li fiha l-prodott dannuż ikun tqiegħed fiċ-ċirkulazzjoni,
huwa invalidu fid-dawl tal-Artikolu 47 tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali tal-Unjoni Ewropea sa fejn l-applikazzjoni tiegħu jkollha l-effett li tippreskrivi d-dritt għal kumpens ta’ vittmi ta’ dannu li jsofru minn marda progressiva li, skont provi mediċi, minħabba n-natura progressiva tal-kundizzjoni medika tagħhom, ma jistgħux jevalwaw b’mod sħiħ id-dannu kkawżat lilhom u għalhekk ma setgħux jibdew proċeduri kontra l-produttur f’dan
il-perijodu, u għalhekk iċċaħħad lil dawn il-vittmi mid-dritt tagħhom ta’ aċċess għal qorti.
(3)      L-Artikolu 10(1) tad-Direttiva 85/374
għandu jiġi interpretat fis-sens li, fis-sitwazzjoni ta’ marda progressiva, it-terminu ta’ preskrizzjoni ta’ tliet snin stabbilit f’din id-dispożizzjoni jibda jiddekorri mid-data tal-konsolidazzjoni tad-dannu, mifhum bħala l-mument li minnu, skont provi mediċi, ma tibqax tevolvi l-kundizzjoni tal-vittma ta’ dannu.
1      Lingwa oriġinali: l-Ingliż.
2      Direttiva tal-Kunsill tal‑25 ta’ Lulju 1985 dwar l-approssimazzjoni tal-liġijiet, regolamenti u dispożizzjonijiet amministrattivi ta’ l-Istati Membri dwar responabbiltà għall-prodotti difettużi (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 15, Vol. 1, p. 257), kif emendata bid-Direttiva 1999/34/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tal‑10 ta’ Mejju 1999 (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 15, Vol. 4, p. 147) (iktar ’il quddiem id-“Direttiva 85/374”).
3      Qabel l-adozzjoni tad-Direttiva (UE) 2024/2853 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tat‑23 ta’ Ottubru 2024 dwar ir-responsabbiltà għall-prodotti difettużi u li tħassar id-Direttiva tal-Kunsill 85/374/KEE (ĠU L, 2024/2853).
4      White, F., “Directive 85/374/EEC concerning liability for defective products: in the name of the harmonisation, the internal market and consumer protection”, f’Giliker, P. (editur), Research Handbook on EU Tort Law, Edward Elgar, Cheltenham, Northampton, 2017.
5      Cousy, H., “Chapter 3. Consumer protection through product liability. Theme I. Level and scope of harmonisation of the Directive – Survival of national product liability regimes”
f’Terryn, E., Straetmans G. u Colaert, V. (edituri), Landmark Cases of EU Consumer Law – In Honour of Jules Stuyck, Intersentia, Cambridge, Antwerp, Portland, 2013, p. 291 sa 306, f’p. 296.
6      Sentenza tal‑21 ta’ Diċembru 2011, Dutrueux (C‑495/10, EU:C:2011:869, punt 20).
7      Binon, J.‑M., “La responsabilité du fait des produits défectueux : Les vices cachés de l’harmonisation européenne”
f’Van Schoubroeck, C., Devroe, W., Geens, K. u Stuyck, J. (edituri)__ Over Grenzen, Liber Amicorum Herman Cousy, Intersentia, Antwerp, Cambridge, 2011, p. 591 sa 603.
8      Sentenzi tal‑15 ta’ Novembru 2023, Nri 22-21.174, 22-21.178,
22-21.179, u  22-21.180. Dawn is-sentenzi ngħataw fil-kuntest ta’ appelli ppreżentati minn vittmi tal-prodott farmaċewtiku “Médiator”.
9      Il-kwistjoni dwar jekk l-allegat nuqqas
jistax fil-fatt jiġi stabbilit fiċ-ċirkustanzi tal-każ speċifiku hija kompitu tal-qorti tar-rinviju.
10      Ara, f’dan is-sens, is-sentenza tal‑10 ta’ Ġunju 2021, KRONE – Verlag (C‑65/20, EU:C:2021:471, punt 31). Il-kunċett ta’ “produttur” huwa ddefinit fl-Artikolu 3 tad-Direttiva 85/374.
11      Taschner, H., C., “Product liability: Basic problems in a comparative law perspective”
f’Fairgrieve, D. (editur), Product Liability in Comparative Perspective, Cambridge University Press, Cambridge, 2005, p. 155 sa 166, f’p. 161 (enfasi miżjud).
12      Sentenza tal‑10 ta’ Ġunju 2021, KRONE–Verlag (C‑65/20, EU:C:2021:471, punt 33).
13      Ara, f’dan is-sens, is-sentenza tal‑5 ta’ Marzu 2015, Boston Scientific Medizintechnik (C‑503/13 u C‑504/13, EU:C:2015:148, punt 39).
14      Sentenza tad‑29 ta’ Mejju 1997, Il-Kummissjoni vs
Ir-Renju Unit (C‑300/95, EU:C:1997:255, punt 27).
15      Ara, f’dan is-sens, Van Dam, C., C., “Dutch case law on the EU Product Liability Directive”, f’Fairgrieve, D. (edituri), p. 126 sa 137, f’p. 128.
16      Sentenzi tal‑25 ta’ April 2002, Il-Kummissjoni vs Franza (C‑52/00, EU:C:2002:252, punt 24), u tal‑21 ta’ Diċembru 2011, Dutrueux (C‑495/10, EU:C:2011:869, punt 20).
17      Sentenza tal‑21 ta’ Diċembru 2011, Dutrueux (C‑495/10, EU:C:2011:869, punt 21).
18      Sentenza fil-kawża González Sánchez, punt 30.
19      Sentenza fil-kawża González Sánchez, punt 31.
20      Ara, f’dan is-sens, il-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Tesauro fil-kawża Il‑Kummissjoni vs Ir-Renju Unit (C‑300/95, EU:C:1997:35, punt 16).
21      Sentenza tal‑25 ta’ April 2002, Il-Kummissjoni vs Franza (C‑52/00, EU:C:2002:252).
22      Bil-Franċiż “obligation de suivi”.
23      Sentenza tal‑25 ta’ April 2002, Il-Kummissjoni vs Franza (C‑52/00, EU:C:2002:252, punt 47).
24      Sentenza tal‑25 ta’ April 2002 (C‑52/00, EU:C:2002:252).
25      Sentenza tat‑2 ta’ Diċembru 2009, Aventis Pasteur (C‑358/08, EU:C:2009:744, punt 37).
26      Ara, f’dan is-sens, is-sentenza tat‑2 ta’ Diċembru 2009, Aventis Pasteur (C‑358/08, EU:C:2009:744, punti 38 u 43).
27      Ibid., punt 39.
28      Ibid., punt 40.
29      Ibid., punt 41.
30      Ibid., punt 42.
31      Ara, f’dan is-sens, is-sentenza tat‑2 ta’ Diċembru 2009, Aventis Pasteur (C‑358/08, EU:C:2009:744, punt 46).
32      Sentenza tal‑10
ta’ Mejju 2001, Veedfald (C‑203/99, EU:C:2001:258, punt 27).
33      Sentenza tal‑10 ta’ Settembru 2024, KS et vs Il-Kunsill et (C‑29/22 P u C‑44/22 P, EU:C:2024:725, punt 67 u l-ġurisprudenza ċċitata).
34      Ara, f’dan is-sens, is-sentenza tas‑6 ta’ Ottubru 2020, État luxembourgeois (Dritt ta’ azzjoni kontra talba għal informazzjoni fil-qasam tat-tassazzjoni) (C‑245/19 u C‑246/19, EU:C:2020:795, punti 55 u 56), u tas‑17 ta’ Novembru 2022, Harman International Industries (C‑175/21, EU:C:2022:895, punt 32).
35      Għal eżami tat-termini ta’ preskrizzjoni stabbiliti mil-leġiżlazzjoni nazzjonali għall-proċeduri tal-liġi tal-konsumatur, ara s-sentenzi tal‑10 ta’ Ġunju 2021, BNP Paribas Personal Finance (C‑776/19 sa C‑782/19, EU:C:2021:470, punt 30), u tat‑8 ta’ Settembru 2022, D.B.P. et (Kreditu ipotekarju denominat f’munita barranija) (C‑80/21 sa C‑82/21, EU:C:2022:646, punt 99).
36      Sentenza tal‑14 ta’ Lulju 2022, Il-Parlament vs Il-Kunsill (Sede tal-Awtorità Ewropea tax-Xogħol) (C‑743/19, EU:C:2022:569, punt 33 u l-ġurisprudenza ċċitata).
37 `      Ara, f’dan is-sens, is-sentenza tal‑24 ta’ Frar 2022, SC Cridar Cons (C‑582/20, EU:C:2022:114, punt 50) u tat‑8 ta’ Diċembru 2022, Orde van Vlaamse Balies et (C‑694/20, EU:C:2022:963, punt 60).
38      Ara, f’dan is-sens, is-sentenza tad‑29 ta’ Marzu 2022, Getin Noble Bank (C‑132/20, EU:C:2022:235, punt 116).
39      Ara, f’dan is-sens, is-sentenza tat‑2 ta’ Frar 2021, Consob (C‑481/19, EU:C:2021:84, punt 37 u l-ġurisprudenza ċċitata).
40      Sentenza tal‑24 ta’ Frar 2022, SC Cridar Cons (C-582/20, EU:C:2022:114, punt 50 u l-ġurisprudenza ċċitata).
41      Sentenza tat‑8 ta’ Diċembru 2022, Orde van Vlaamse Balies et (C‑694/20, EU:C:2022:963, punt 34).
42      Ara, f’dan is-sens, is-sentenza tas‑6 ta’ Ottubru 2020, État luxembourgeois (Dritt ta’ azzjoni kontra talba għal informazzjoni fil-qasam tat-tassazzjoni) (C‑245/19 u C‑246/19, EU:C:2020:795, punt 66).
43      Ara iktar ’il fuq il-punti 33
et seq. ta’ dawn il-konklużjonijiet.
44      Ara l-analiżi tiegħi taħt l-ewwel domanda preliminari.
45      Fairgrieve, D., et al., “Product Liability Directive”, f’Machnikowski, P. (editur), European Product Liability: An Analysis of the State of the Art in the Era of New Technologies, Intersentia, Cambridge, 2016, p. 90.
46      Ara Havu, K., u Havu, T., “The ‘long-stop’ extinguishment rule in EU product liability”, Journal of European Consumer and Market Law, Vol. 13, Ħarġa 4, 2024, p. 162 sa 170, f’p. 163.
47      Qorti EDB, 11 ta’ Marzu 2014, CE:ECHR:2014:0311JUD005206710. Ara wkoll Qorti EDB, 13 ta’ Frar 2024, Jann-Zwicker u Jann vs L-Isvizzera, CE:ECHR:2024:0213JUD000497620.
48      Sentenza Howald Moor et vs L-Isvizzera, punt 74.
49      Ibid, punt 78.
50      Ibid., punt 79.
51      Qorti EDB, 13 ta’ Frar 2020, CE:ECHR:2020:0213JUD002513716.
52      Ibid., punt 55.
53      Ibid., punt 55.
54      Ibid., punt 55.
55      Stipulata fl-Artikolu 256 taz-Zivilprozessordnung (il-Kodiċi tal-Proċedura Ċivili Ġermaniż).
56      Ara, Havu, K., u Havu, T., nota ta’ qiegħ il-paġna 46, op. cit., f’p. 162, li jgħidu “l-eżistenza ta’ [dispożizzjoni ta’ estinzjoni] inkundizzjonata jista’ jkollha l-konsegwenza mhux intenzjonata li tħeġġeġ lir-rikorrenti jippreżentaw rikors qabel ma jkunu kisbu l-informazzjoni kollha li għandhom bżonn, […] li tista’ tipproduċi ineffiċjenza u ddgħajjef il-prevedibbiltà tal-eżitu tal-kawżi”.
57      Ara Qorti EDB, 13 ta’ Mejju 2024, Jann-Zwicker u Jann vs L-Isvizzera, punt 65 b’iktar riferimenti.
58      Ara, f’dan is-sens, is-sentenza tat‑8 ta’ Diċembru 2022, Orde van Vlaamse Balies et (C‑694/20, EU:C:2022:963, punt 41 u l-ġurisprudenza ċċitata).
59      Ara, f’dan is-sens, is-sentenza tal‑22 ta’ April 2021, Profi Credit Slovakia (C‑485/19, EU:C:2021:313, punt 57 u l-ġurisprudenza ċċitata).
60      Ara, f’dan is-sens, is-sentenza tat‑2 ta’ Diċembru 2009, Aventis Pasteur (C‑358/08, EU:C:2009:744, punt 46).
61      Qorti EDB, 13 ta’ Frar 2020, Sanofi Pasteur vs Franza, CE:ECHR:2020:0213JUD002513716, punt 50.
62      Ibid., punt 52 u l-ġurisprudenza ċċitata.
63      Ara, f’dan is-sens, is-sentenza tal‑25 ta’ April 2002, Il-Kummissjoni vs Franza (C‑52/00, EU:C:2002:252, punt 29).
64      Ara l-punti 48 sa 50 ta’ dawn il-konklużjonijiet.
65      Sentenza tat‑2 ta’ Diċembru 2009, Aventis Pasteur (C‑358/08, EU:C:2009:744, punt 42).
66      Havu, K. u Havu, T, nota ta’ qiegħ il-paġna 46, op. cit., p. 167. Ara wkoll Howells, G. G., “Product liability – A history of harmonisation” f’Fairgrieve, D. (editur), Product Liability in Comparative Perspective, nota ta’ qiegħ il-paġna 11, op. cit., p. 202 sa 217, f’p. 210 li jirrimarka li l-perijodu ta’ preskrizzjoni ta’ għaxar snin “jista’ jitqies bħala sors potenzjali ta’ inġustizzja” [traduzzjoni libera].
67      Ara l-punt 88 ta’ dawn il-konklużjonijiet.
68      Direttiva tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tat‑23 ta’ Ottubru 2024 dwar ir-responsabbiltà għall-prodotti difettużi u li tħassar id-Direttiva tal-Kunsill 85/374/KEE (ĠU L 2024/2853).
69      Skont l-ewwel paragrafu tal-Artikolu 21 tad-Direttiva 2024/2853: “Id-Direttiva [85/374] hija mħassra b’effett mid‑9 ta’ Diċembru 2026. Madankollu, hija għandha tkompli tapplika fir-rigward tal-prodotti introdotti fis-suq jew imqiegħda fis-servizz qabel dik id-data”.
Minn din id-dispożizzjoni jirriżulta li d-Direttiva 2024/2853 ma tapplikax fir-rigward tal-vaċċin fil-kawża prinċipali li ġie amministrat iktar minn għoxrin sena ilu.
70      Sentenza Nru 22-18.914 tal-Cour de cassation,
Première Chambre Civile (l-Ewwel Awla Ċivili tal-Ċorti tal-Kassazzjoni), tal‑5 ta’ Lulju 2023. Din is-sentenza tirrifletti l-ġurisprudenza stabbilita tal-Cour de cassation (il-Qorti tal-Kassazzjoni) li skontha d-data li fiha l-vittma kienet taf jew kellha tkun taf id-dannu hija d-data tal-konsolidazzjoni tad-dannu. Ara, pereżempju, is-sentenza Nru 15-20.022 tal-Cour de cassation,
Première Chambre Civile (l-Ewwel Awla Ċivili tal-Ċorti tal-Kassazzjoni), tal‑15 ta’ Ġunju 2016.
71      Sentenza tat‑8 ta’ April 2025, L-Uffiċċju tal-Prosekutur Pubbliku Ewropew (Stħarriġ ġudizzjarju tal-atti proċedurali) (C‑292/23, EU:C:2025:255, punt 51 u l-ġurisprudenza ċċitata).
72      Sentenza tal‑10 ta’ Mejju 2001, Veedfald (C‑203/99, EU:C:2001:258, punt 46).
73      Jourdain, P., “Le point de départ de la prescription en présence d’un dommage corporel évolutif”
RTD Civ., Revue trimestrielle de droit civil, 2023, p. 908, b’riferiment għas-sentenza Nru 14-13.351 tal-Cour de cassation,
Première Chambre Civile (l-Ewwel Awla Ċivili tal-Qorti tal-Kassazzjoni) tas‑17 ta’ Jannar 2018.
74      Ara l-punt 88 ta’ dawn il-konklużjonijiet.
75      Ara l-punt 85 ta’ dawn il-konklużjonijiet.
76      Ara, b’analoġija, is-sentenza
tat‑18 ta’ April 2024, Heureka Group (Servizzi online ta’ tqabbil ta’ prezzijiet) (C‑605/21, EU:C:2024:324, punt 60).