62023CJ0643
WYROK TRYBUNAŁU (szósta izba)
z dnia 14 listopada 2024 r. (
*1
)
Odesłanie prejudycjalne – Dyrektywa 2011/7/UE – Zwalczanie opóźnień w płatnościach w transakcjach handlowych – Artykuł 2 pkt 3 – Pojęcie „przedsiębiorstwa” – Prowadzenie niezależnej działalności zawodowej – Aktorka – Umowa agencyjna – Postępowanie w sprawie nakazu zapłaty
W sprawie C‑643/23
mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Tribunal da Relação de Lisboa (sąd apelacyjny w Lizbonie, Portugalia) postanowieniem z dnia 4 lipca 2023 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 26 października 2023 r., w postępowaniu:
Agenciart – Management Artístico Lda
przeciwko
CT,
TRYBUNAŁ (szósta izba),
w składzie: T. von Danwitz, wiceprezes Trybunału, pełniący obowiązki prezesa szóstej izby, A. Kumin (sprawozdawca) oraz I. Ziemele, sędziowie,
rzecznik generalny: P. Pikamäe,
sekretarz: A. Calot Escobar,
uwzględniając pisemny etap postępowania,
rozważywszy uwagi, które przedstawili:
–
w imieniu CT – P. Mendes Ferreira, advogado,
–
w imieniu Komisji Europejskiej – M. Ioan oraz M. Narciso, w charakterze pełnomocników,
podjąwszy, po wysłuchaniu rzecznika generalnego, decyzję o rozstrzygnięciu sprawy bez opinii,
wydaje następujący
Wyrok
1
Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 2 pkt 3 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2011/7/UE z dnia 16 lutego 2011 r. w sprawie zwalczania opóźnień w płatnościach w transakcjach handlowych (Dz.U. 2011, L 48, s. 1).
2
Wniosek ten został złożony w ramach sporu pomiędzy Agenciart – Management Artístico Lda (zwaną dalej „spółką Agenciart”) a CT w przedmiocie zapłaty prowizji żądanej przez spółkę Agenciart z tytułu umowy agencyjnej.
Ramy prawne
Prawo Unii
3
Zgodnie z motywami 5 i 10 dyrektywy 2011/7:
„(5)
Przedsiębiorstwa powinny mieć możliwość prowadzenia swojej działalności na rynku wewnętrznym na warunkach zapewniających, aby operacje transgraniczne nie pociągały za sobą większego ryzyka niż sprzedaż krajowa. Jeśli istniałyby zasadniczo różne zasady stosowane do operacji krajowych i transgranicznych, mogłoby dojść do zniekształcenia konkurencji.
[…]
(10)
Fakt, że niniejsza dyrektywa obejmuje wolne zawody, nie powinien zobowiązywać państw członkowskich do traktowania ich jako przedsiębiorstw lub kupców do celów nieobjętych zakresem niniejszej dyrektywy”.
4
Artykuł 1 tej dyrektywy, zatytułowany „Przedmiot i zakres stosowania”, stanowi w ust. 1 i 2:
„1.   Celem niniejszej dyrektywy jest zwalczanie opóźnień w płatnościach w transakcjach handlowych, aby zapewnić właściwe funkcjonowanie rynku wewnętrznego, wspierając tym samym konkurencyjność przedsiębiorstw, a w szczególności [małych i średnich przedsiębiorstw (MŚP)].
2.   Niniejsza dyrektywa ma zastosowanie do wszystkich płatności, które stanowią wynagrodzenie w transakcjach handlowych”.
5
Zgodnie z art. 2 wspomnianej dyrektywy:
„Do celów niniejszej dyrektywy zastosowanie mają następujące definicje:
1)
»transakcje handlowe« oznaczają transakcje między przedsiębiorstwami lub między przedsiębiorstwami a organami publicznymi, które prowadzą do dostawy towarów lub świadczenia usług za wynagrodzeniem;
[…]
3)
»przedsiębiorstwo« oznacza każdą organizację inną niż organ publiczny, działającą w ramach swojej niezależnej działalności gospodarczej lub zawodowej, nawet w przypadku gdy działalność ta prowadzona jest przez jedną osobę;
[…]”.
Prawo portugalskie
6
Dyrektywa 2011/7 została transponowana do prawa portugalskiego decreto-lei nr 62/2013 (dekretem z mocą ustawy nr 62/2013) z dnia 10 maja 2013 r.
7
Artykuł 3 dekretu z mocą ustawy nr 62/2013 stanowi:
„Do celów niniejszego aktu prawnego zastosowanie mają następujące definicje:
[…]
b)
»transakcja handlowa« oznacza transakcję między przedsiębiorstwami lub między przedsiębiorstwami a podmiotami publicznymi, które mają na celu dostawę towarów lub świadczenie usług za wynagrodzeniem;
[…]
d)
»przedsiębiorstwo« oznacza każdy podmiot, inny niż podmiot publiczny, prowadzący samodzielną działalność gospodarczą lub zawodową, w tym osoby fizyczne;
[…]”.
Postępowanie główne i pytanie prejudycjalne
8
Agenciart jest spółką handlową prowadzącą działalność w zakresie agencji artystycznej i zarządzania karierami artystycznymi reprezentowanych przez nią aktorów. Do dnia 30 czerwca 2017 r. była ona agentem CT, aktorki.
9
W maju 2017 r. spółka Agenciart wynegocjowała ze spółką telewizyjną oraz spółką produkcyjną udział CT w telenoweli, uzgodniwszy warunki i zasady jej zatrudnienia. Udział ten rozpoczął się w czerwcu 2017 r. i zakończył się z końcem maja 2018 r.
10
Za usługi zarządzania karierą, które spółka Agenciart wyświadczyła na rzecz CT w ramach jej udziału w owej telenoweli, spółka ta wystawiła datowaną na dzień 17 lipca 2019 r. fakturę na kwotę 19188 EUR.
11
Ponieważ faktura ta pozostała niezapłacona, spółka Agenciart wszczęła postępowanie nakazowe przeciwko CT, która wniosła sprzeciw.
12
Sąd pierwszej instancji, Tribunal Judicial da Comarca de Lisboa – Juízo de Execução de Lisboa (sędzia ds. egzekucji przy sądzie rejonowym w Lizbonie, Portugalia) uwzględnił sprzeciw wobec egzekucji, uznając w szczególności, że spółka Agenciart nie może wytoczyć CT postępowania egzekucyjnego na podstawie nakazu zapłaty, ponieważ CT nie jest przedsiębiorstwem handlowym.
13
Spółka Agenciart wniosła zatem apelację do Tribunal da Relação de Lisboa (sądu apelacyjnego w Lizbonie, Portugalia), będącego sądem odsyłającym.
14
Sąd ten wyjaśnia, że zakres stosowania postępowania w sprawie wydania nakazu zapłaty jest określony poprzez ustanowienie obiektywnych i subiektywnych warunków wstępnych. W niniejszej sprawie pozostaje zbadać, czy został spełniony przewidziany w art. 3 lit. d) dekretu z mocą ustawy nr 62/2013 subiektywny warunek wstępny dotyczący statusu „przedsiębiorstwa”.
15
W tym względzie wspomniany sąd wskazuje, że przepis ten definiuje pojęcie „przedsiębiorstwa”, podobnie jak art. 2 pkt 3 dyrektywy 2011/7, jako „każdą organizację […], działającą w ramach swojej niezależnej działalności gospodarczej lub zawodowej, nawet w przypadku gdy działalność ta prowadzona jest przez jedną osobę”.
16
Podczas gdy zdaniem sądu odsyłającego spółka Agenciart w sposób oczywisty jest objęta zakresem tego pojęcia, istnieje jednak wątpliwość co do tego, czy CT również jest nim objęta. Na pierwszy rzut oka okoliczność, że CT jest zawodową aktorką i że umowa agencyjna, którą zawarła ona ze spółką Agenciart, skupia się na promowaniu jej działalności zawodowej w formie wolnego zawodu, przemawia za uznaniem CT za „przedsiębiorstwo” w rozumieniu art. 3 lit. d) dekretu z mocą ustawy nr 62/2013.
17
Niemniej jednak zdaniem sądu odsyłającego CT twierdzi, że odpowiednia wykładnia prawa i pojęcia „przedsiębiorstwa” nie pozwala uznać, iż dana osoba działa w sferze handlowej z uwagi na wykonywanie niezależnej działalności gospodarczej lub zawodowej, tylko dlatego, że jest ona aktorką w trakcie podpisywania umowy o zarządzanie karierą zawodową.
18
CT opiera się w tym względzie na wyroku z dnia 15 grudnia 2016 r., Nemec (C‑256/15, EU:C:2016:954), w którym Trybunał zajął się wykładnią pojęcia „przedsiębiorstwa” w rozumieniu art. 2 pkt 1 akapit trzeci dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2000/35/WE z dnia 29 czerwca 2000 r. w sprawie zwalczania opóźnień w płatnościach w transakcjach handlowych (Dz.U. 2000, L 200, s. 35), obecnie art. 2 pkt 3 dyrektywy 2011/7, w odniesieniu do osób fizycznych.
19
I tak, w pkt 33 i 34 tego wyroku Trybunał uznał, że w zakresie, w jakim dana osoba musi działać jako organizacja w ramach działalności gospodarczej lub niezależnej działalności zawodowej, wymóg ten oznacza, że osoba ta, niezależnie od jej formy i statusu prawnego w prawie krajowym, wykonuje tę działalność w sposób zorganizowany i stały.
20
W tym względzie zdaniem sądu odsyłającego pojęcie „stałości”, na które powołał się Trybunał, nie powoduje żadnej szczególnej trudności w niniejszej sprawie. Sąd ten uważa natomiast, że istnieje wątpliwość odnośnie do tego, co należy rozumieć przez „działanie jako organizacja” i prowadzenie takiej działalności „w sposób zorganizowany”.
21
W tym kontekście wyrok z dnia 15 grudnia 2016 r., Nemec (C‑256/15, EU:C:2016:954), dotyczył osoby posiadającej zezwolenie na prowadzenie niezależnej działalności rzemieślniczej w zakresie budowy części mechanicznych i spawania. Tymczasem wykonywanie takiej działalności zakłada, że oprócz siły roboczej i wiedzy technicznej osoba ta posiada własne urządzenia do prowadzenia działalności rzemieślniczej, jak również surowce i narzędzia, to znaczy zorganizowaną całość środków produkcji. Odróżnia to sytuację takiego rzemieślnika od sytuacji aktorki takiej jak CT.
22
W tych okolicznościach Tribunal da Relação de Lisboa (sąd apelacyjny w Lizbonie) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującym pytaniem prejudycjalnym:
„Czy osobę fizyczną, która w sposób stały, za wynagrodzeniem i niezależnie wykonuje zawód aktorki, pomimo iż nie posiada zorganizowanego zespołu środków (ponieważ ogranicza się jedynie do wykonywania takiej działalności, nie posiadając właściwej infrastruktury ani pracowników, ani jakiegokolwiek sprzętu lub wyposażenia przeznaczonych na potrzeby jej działalności zawodowej), należy zaklasyfikować jako »przedsiębiorstwo« w rozumieniu i dla celów przewidzianych w motywie 5 i w art. 2 pkt 3 dyrektywy […] 2011/7 […]?”.
W przedmiocie pytania prejudycjalnego
23
Poprzez swoje jedyne pytanie sąd odsyłający zmierza zasadniczo do ustalenia, czy art. 2 pkt 3 dyrektywy 2011/7 należy interpretować w ten sposób, że osoba fizyczna, która niezależnie i w sposób stały wykonuje zawód aktorki za wynagrodzeniem, nie posiadając jednak własnego sprzętu, personelu, narzędzi lub wyposażenia wykorzystywanych do celów jej działalności zawodowej, jest objęta zakresem pojęcia „przedsiębiorstwa” w rozumieniu tego przepisu.
24
Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału przy dokonywaniu wykładni przepisu prawa Unii należy brać pod uwagę nie tylko jego brzmienie, lecz także jego kontekst oraz cele regulacji, której stanowi on część (wyrok z dnia 12 października 2023 r., INTER CONSULTING, C‑726/21, EU:C:2023:764, pkt 43 i przytoczone tam orzecznictwo).
25
Na wstępie należy przypomnieć, że zgodnie z art. 1 ust. 2 dyrektywy 2011/7 akt ten ma zastosowanie do wszelkich płatności, które stanowią wynagrodzenie za „transakcje handlowe”, przy czym to ostatnie pojęcie zostało zdefiniowane w art. 2 pkt 1 tej dyrektywy jako „transakcje między przedsiębiorstwami lub między przedsiębiorstwami a organami publicznymi, które prowadzą do dostawy towarów lub świadczenia usług za wynagrodzeniem”.
26
W związku z tym, wbrew temu, co CT podniosła w swoich uwagach na piśmie, nietransgraniczny charakter danej transakcji handlowej jest pozbawiony znaczenia dla celów stosowania dyrektywy 2011/7.
27
Ponadto zgodnie z art. 2 pkt 3 dyrektywy 2011/7 „przedsiębiorstwo” oznacza każdą organizację inną niż organ publiczny, działającą w ramach swojej niezależnej działalności gospodarczej lub zawodowej, nawet w przypadku gdy działalność ta prowadzona jest przez jedną osobę.
28
W tym względzie z orzecznictwa Trybunału wynika, że dla objęcia danej osoby pojęciem „przedsiębiorstwa” i zakwalifikowania danej transakcji jako „handlowej” nie wystarczy, aby osoba ta zawarła transakcję dotyczącą działalności gospodarczej, lecz konieczne jest, aby osoba ta działała jako organizacja w ramach takiej działalności lub niezależnej działalności zawodowej (zob. podobnie wyrok z dnia 15 grudnia 2016 r., Nemec, C‑256/15, EU:C:2016:954, pkt 33).
29
Wymóg ten oznacza, że wspomniana osoba wykonuje tę działalność w sposób zorganizowany i stały, a zatem działalność ta nie może ograniczać się do świadczenia okazjonalnego i jednorazowego, oraz że dana transakcja wpisuje się w ramy wspomnianej działalności (zob. podobnie wyrok z dnia 15 grudnia 2016 r., Nemec, C‑256/15, EU:C:2016:954, pkt 34).
30
W niniejszej sprawie, jak wskazuje sąd odsyłający, bezsporne jest, że stosunek umowny łączący spółkę Agenciart z CT stanowił świadczenie usług za wynagrodzeniem i że spółkę Agenciart należy zakwalifikować jako „przedsiębiorstwo”. Natomiast w odniesieniu do tego, czy CT należy również uznać za „przedsiębiorstwo”, wątpliwość sądu odsyłającego dotyczy faktu, że nawet jeśli CT wykonuje niezależnie i w sposób stały zawód aktorki za wynagrodzeniem, to nie dysponuje ona zorganizowanym zespołem środków, ponieważ ogranicza się do wykonywania tej działalności, nie dysponując własnym sprzętem, personelem, narzędziami lub wyposażeniem przeznaczonym do jej działalności zawodowej.
31
W tym względzie, przede wszystkim w zakresie, w jakim art. 2 pkt 3 dyrektywy 2011/7 odnosi się, do celów definicji pojęcia „przedsiębiorstwa” jako „każd[ej] organizac[ji] […] działając[ej] w ramach swojej niezależnej działalności […] zawodowej”, należy zauważyć, że osoba fizyczna wykonująca niezależnie i w sposób stały zawód aktorki za wynagrodzeniem prowadzi „niezależną działalność zawodową” w rozumieniu tego art. 2 pkt 3. Ponadto z brzmienia wspomnianego art. 2 pkt 3 wynika również, że okoliczność, iż dana działalność jest wykonywana tylko przez jedną osobę, nie ma w tym kontekście znaczenia.
32
Następnie, jeżeli chodzi o wymóg działania jako „organizacja”„w ramach” niezależnej działalności zawodowej, z orzecznictwa przypomnianego w pkt 29 niniejszego wyroku wynika, że rozpatrywana działalność musi być wykonywana „w sposób zorganizowany i stały”.
33
Tymczasem ani z brzmienia art. 2 pkt 3 dyrektywy 2011/7, ani z tego orzecznictwa nie można wywieść, że uznanie danej osoby za „przedsiębiorstwo” w rozumieniu tego art. 2 pkt 3 zależy od tego, czy dana osoba, co do której bezsporne jest, że prowadzi ona swoją działalność w sposób stały, dysponuje zorganizowanym zespołem środków takich jak własny sprzęt, personel i narzędzia lub wyposażenie przeznaczone do tej działalności. W niektórych sektorach gospodarki materialne lub niematerialne składniki majątkowe są bowiem ograniczone do ich najprostszego wyrazu, ponieważ działalność opiera się głównie na sile roboczej (zob. analogicznie wyrok z dnia 10 grudnia 1998 r., Hernández Vidal i in., C‑127/96, C‑229/96 i C‑74/97, EU:C:1998:594, pkt 27).
34
Wreszcie w zakresie, w jakim transakcja musi wpisywać się „w ramy” danej działalności, nie można przyjąć wykładni bronionej przez CT, zgodnie z którą, pomimo iż podmiot dokonujący transakcji w ramach wolnego zawodu powinien zostać uznany za „przedsiębiorstwo” do celów dyrektywy 2011/7 przy zawieraniu umowy z kanałem telewizyjnym, nie działa on w takim charakterze przy zawieraniu umowy agencyjnej takiej jak rozpatrywana w postępowaniu głównym.
35
Należy bowiem uznać, że zawarcie umowy agencyjnej przez osobę wykonującą zawód aktorki stanowi część działalności zawodowej tej osoby i jest ściśle związane z tą działalnością, ponieważ gdyby wspomniana osoba nie wykonywała tego zawodu, zawarcie takiej umowy agencyjnej, która polega właśnie na promocji wspomnianej działalności i zarządzaniu nią, byłoby oczywiście bezprzedmiotowe.
36
Wykładnię tę potwierdza kontekst, w jaki wpisuje się art. 2 pkt 3 dyrektywy 2011/7, a także cel tej dyrektywy. W tym względzie w pierwszej kolejności zwłaszcza z art. 1 ust. 1 wspomnianej dyrektywy wynika, że jej celem jest zwalczanie opóźnień w płatnościach w transakcjach handlowych w celu zapewnienia właściwego funkcjonowania rynku wewnętrznego, a tym samym poprawy konkurencyjności przedsiębiorstw, w szczególności MŚP. W drugiej kolejności w motywie 10 dyrektywy 2011/7 podkreślono, że wolne zawody są objęte tą dyrektywą jako „przedsiębiorstwa”.
37
Z uwagi na ogół powyższych rozważań na przedstawione pytanie trzeba odpowiedzieć, że art. 2 pkt 3 dyrektywy 2011/7 należy interpretować w ten sposób, że osoba fizyczna, która niezależnie i w sposób stały wykonuje zawód aktorki za wynagrodzeniem, nie posiadając jednak własnego sprzętu ani personelu, ani narzędzi lub wyposażenia wykorzystywanego do celów jej działalności zawodowej, jest objęta zakresem pojęcia „przedsiębiorstwa” w rozumieniu tego przepisu.
W przedmiocie kosztów
38
Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi.
Z powyższych względów Trybunał (szósta izba) orzeka, co następuje:
Artykuł 2 pkt 3 dyrektywy Parlamentu i Rady 2011/7/UE z dnia 16 lutego 2011 r. w sprawie zwalczania opóźnień w płatnościach w transakcjach handlowych
należy interpretować w ten sposób, że:
osoba fizyczna, która niezależnie i w sposób stały wykonuje zawód aktorki za wynagrodzeniem, nie posiadając jednak własnego sprzętu ani personelu, ani narzędzi lub wyposażenia wykorzystywanego do celów jej działalności zawodowej, jest objęta zakresem pojęcia „przedsiębiorstwa” w rozumieniu tego przepisu.
Podpisy
(
*1
)	Język postępowania: portugalski.