Voorlopige editie
CONCLUSIE VAN ADVOCAAT-GENERAAL
D. SPIELMANN
van 18 december 2025 (1)
Gevoegde zaken C‑424/24 en C‑425/24
ZD
tegen
Federazione Italiana Giuoco Calcio (FIGC),
Comitato Olimpico Nazionale Italiano (CONI),
Procura federale presso la Federazione Italiana Giuoco Calcio (FIGC),
Collegio di garanzia dello sport presso il Comitato Olimpico Nazionale Italiano (CONI),
Corte federale d’appello presso la Federazione Italiana Giuoco Calcio (FIGC) (C‑424/24)
en
MI
tegen
Federazione Italiana Giuoco Calcio (FIGC),
Comitato Olimpico Nazionale Italiano (CONI) (C‑425/24)
[verzoeken van de Tribunale amministrativo regionale per il Lazio (bestuursrechter in eerste aanleg Latium, Italië) om een prejudiciële beslissing]
„ Prejudiciële verwijzing – Door de sportrechter opgelegde tuchtrechtelijke sanctie – Tijdelijk verbod om het beroep van bestuurslid of algemeen directeur van een voetbalclub uit te oefenen – Nationale regeling die de bevoegdheid tot nietigverklaring van de bestuursrechter uitsluit en alleen schadevergoeding toestaat – Artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU – Daadwerkelijke rechtsbescherming – Artikelen 45 en 56 VWEU – Vrij verkeer van werknemers en vrij verrichten van diensten ”
Inleiding
1.        In zijn algemene cursus internationaal privaatrecht aan The Hague Academy of International Law zet professor François Rigaux uiteen dat in het sportrecht het bestaan van een feitelijk monopolie van de sportautoriteiten bij de naleving van de door hen vastgestelde regels een element van dwang introduceert dat deze regels rechtskracht verleent. De situatie van personen die ervoor hebben gekozen om zich aan genoemde regels te onderwerpen, is volgens hem vergelijkbaar met die van de „interplanetaire reiziger”, in die zin dat een dergelijke reiziger zich, „om op de maan of de planeet Mars te kunnen landen, moet onderwerpen aan de omstandigheden van zwaartekracht en temperatuur en met behulp van de juiste apparatuur in zijn zuurstofbehoefte moet voorzien”.(2)
2.        Het juridische karakter van de sportregels houdt in dat de instantie of de instanties die over een feitelijk monopolie beschikken, de bevoegdheid hebben om overtredingen van deze regels te bestraffen, hoofdzakelijk door middel van tuchtrechtelijke sancties. Deze bijzonderheid van het sportrecht staat centraal in de onderhavige zaak.
3.        Met zijn verzoeken om een prejudiciële beslissing vraagt de Tribunale amministrativo regionale per il Lazio (bestuursrechter in eerste aanleg Latium, Italië) het Hof of bepaalde rechtsbepalingen die in Italië de uitoefening van de sanctiebevoegdheid van sportverenigingen ten aanzien van onder hun bevoegdheid vallende personen regelen, verenigbaar zijn met het Unierecht.
4.        Het Hof wordt met name verzocht uitspraak te doen over de vraag of een rechterlijke toetsing die uitsluitend kan leiden tot de toekenning van schadevergoeding aan personen aan wie tuchtrechtelijke sancties zijn opgelegd, in overeenstemming is met het recht op daadwerkelijke rechtsbescherming dat voortvloeit uit artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU.
Toepasselijke bepalingen
Unierecht
5.        In de onderhavige zaken zijn artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU, en de artikelen 45, 56, 101 en 102 VWEU relevant.
Italiaans recht
Grondwet
6.        Artikel 2 van de Costituzione della Repubblica Italiana (Italiaanse grondwet; hierna: „grondwet”)(3) bepaalt:
„De Republiek erkent en waarborgt de onschendbare rechten van de mens, zowel als individu als in de sociale structuren waarbinnen zijn persoonlijkheid tot uiting komt, en eist de nakoming van de plichten van politieke, economische en sociale solidariteit, waarvan geen afwijking is toegestaan.”
7.        Artikel 18, eerste alinea, van de grondwet luidt als volgt:
„Burgers hebben het recht om zich vrijelijk en zonder toestemming te verenigen voor doeleinden die niet bij wet verboden zijn.”
8.        Artikel 24, eerste alinea, van de grondwet bepaalt:
„Eenieder heeft toegang tot de rechter ter bescherming van zijn rechten en rechtmatige belangen.”
9.        Artikel 103, eerste alinea, van de grondwet luidt:
„De Raad van State en de andere bestuursrechtelijke instanties zijn bevoegd om de bescherming van de legitieme belangen en, in specifieke bij wet vastgestelde aangelegenheden, de subjectieve rechten tegen de overheid te waarborgen.”
10.      Artikel 113 van de grondwet bepaalt als volgt:
„Tegen handelingen van de overheid kan altijd rechtsbescherming van de rechten en legitieme belangen worden gezocht bij de gewone rechter of de bestuursrechter.
Deze rechtsbescherming kan niet worden uitgesloten of worden beperkt tot bepaalde rechtsmiddelen of categorieën van handelingen.
De wet bepaalt welke rechterlijke instanties handelingen van de overheid nietig kunnen verklaren in de gevallen en met de gevolgen waarin de wet zelf voorziet.”
Wetboek bestuursprocesrecht
11.      Artikel 1, lid 1, van de codice del processo amministrativo (wetboek bestuursprocesrecht), goedgekeurd bij decreto legislativo n. 104 (wetsbesluit nr. 104)(4) van 2 juli 2010, bepaalt:
„De bestuursrechter garandeert volledige en effectieve bescherming, overeenkomstig de beginselen van de grondwet en het Europees recht.”
12.      Artikel 30, lid 6, van dit wetboek luidt als volgt:
„De bestuursrechter is bij uitsluiting bevoegd om kennis te nemen van vorderingen tot vergoeding van schade die voortvloeit uit de schending van legitieme belangen of, op de gebieden die onder zijn exclusieve bevoegdheid vallen, van subjectieve rechten.”
13.      Artikel 133, lid 1, van genoemd wetboek bepaalt:
„De bestuursrechter is, behoudens andersluidende wettelijke bepalingen, bij uitsluiting bevoegd om kennis te nemen van:
[...]
z)      geschillen betreffende handelingen van het Comitato Olimpico Nazionale Italiano [Italiaans nationaal olympisch comité (CONI)] of van sportfederaties die niet zijn voorbehouden aan de sportrechtelijke instanties, met uitzondering van geschillen betreffende vermogensrechtelijke betrekkingen tussen vennootschappen, verenigingen en atleten.”
Wet nr. 280/2003
14.      Decreto-legge n. 220 recante disposizioni urgenti in materia di giustizia sportiva (wetsbesluit nr. 220 houdende dringende bepalingen inzake sportrecht)(5) van 19 augustus 2003 is omgezet in wet door legge n. 280, conversione in legge, con modificazioni, del decreto-legge n. 220, recante disposizioni urgenti in materia di giustizia sportiva (wet nr. 280 tot omzetting in wet, met wijzigingen, van wetsbesluit nr. 220, houdende dringende bepalingen inzake sportrecht)(6) van 17 oktober 2003 (hierna: „wet nr. 280/2003”).
15.      De artikelen 1 tot en met 3 van wet nr. 280/2003 luiden als volgt:
„Artikel 1 – Algemene beginselen
1.      De Republiek erkent en bevordert de autonomie van het nationale sportrecht als uitdrukking van het internationale sportrecht dat onder de bevoegdheid van het Internationaal Olympisch Comité valt.
2.      De verhouding tussen het sportrecht en het recht van de Republiek wordt geregeld op basis van het autonomiebeginsel, behalve in gevallen [...] waarin subjectieve situaties in verband met het sportrecht relevant zijn voor de rechtsorde van de Republiek.
Artikel 2 – Autonomie van het sportrecht
1.      Overeenkomstig de in artikel 1 genoemde beginselen valt de regeling van de volgende aangelegenheden onder het voorbehouden domein van het sportrecht:
a)      de naleving en toepassing van de reglementaire, organisatorische en statutaire bepalingen van het
nationale sportrecht
en de geledingen daarvan teneinde het goede verloop van sportactiviteiten te waarborgen;
b)      gedragingen die onder de tuchtrechtelijke bevoegdheid vallen, en het opleggen en toepassen van de overeenkomstige sportieve tuchtrechtelijke sancties.
2.      In de in lid 1 bedoelde aangelegenheden zijn clubs, verenigingen, leden en aangeslotenen verplicht om zich, overeenkomstig de bepalingen van de statuten en reglementen van het [CONI] en de sportfederaties [...], te wenden tot de organen van de sportrechtspraak.
[...]
Artikel 3 – Bevoegdheidsregels en overgangsbepalingen
1.      Nadat alle sportrechtelijke instanties zijn uitgeput en onverminderd de bevoegdheid van de gewone rechters om kennis te nemen van vermogensrechtelijke betrekkingen tussen clubs, verenigingen en atleten, wordt elk ander geschil met betrekking tot handelingen van het [CONI] of van de sportfederaties waarvan de kennisneming niet krachtens artikel 2 voorbehouden is aan de sportrechtelijke instanties, beheerst door het wetboek bestuursprocesrecht, onverminderd, in alle gevallen, eventuele arbitrageclausules die zijn opgenomen in de statuten en reglementen van het [CONI] en de sportfederaties als bedoeld in artikel 2, lid 2, [...].
[...]”
Sportwetboek van de FIGC
16.      De regeling op grond waarvan de in het hoofdgeding aan de orde zijnde sancties zijn opgelegd, is de codice di giustizia sportiva della Federazione Italiana Giuoco Calcio [sportwetboek van de Italiaanse voetbalbond (FIGC)](7).
17.      Volgens artikel 2, lid 1, van dit sportwetboek is dit wetboek
met name van toepassing op „leidinggevenden” die een beroepsactiviteit op het gebied van sport uitoefenen, zijnde een categorie personen waartoe ZD en MI onbetwistbaar behoren.
18.      Artikel 4 („Dwingend karakter van de algemene bepalingen”) van genoemd wetboek luidt:
„1.      De in artikel 2 bedoelde personen zijn gehouden tot naleving van de statuten, het wetboek, de interne organisatieregels van de FIGC en de andere federale regels, alsmede de beginselen van loyaliteit, eerlijkheid en integriteit in alle relaties die verband houden met de sportactiviteit.
2.      Bij schending van de in lid 1 bedoelde verplichtingen worden de sancties toegepast die zijn vastgelegd in artikel 8, lid 1, onder a), b), c) en g), en in artikel 9, lid 1, onder a), b), c), d), f), g) en h).
[...]”
19.      Artikel 9, lid 1, onder f), van ditzelfde wetboek noemt als sancties onder meer „tijdelijke schorsing binnen de FIGC, met eventueel verzoek tot uitbreiding tot de [Europese voetbalbond (Union of European Football Associations, UEFA)]”.
20.      Artikel 31 („Overtredingen op economisch en beheersgebied”), lid 1, van het sportwetboek van de FIGC bepaalt:
„Er is sprake van een bestuursrechtelijke overtreding in geval van het niet overleggen of het materieel of conceptueel wijzigen of vervalsen, zelfs gedeeltelijk, van documenten waarom is verzocht door de instanties van de sportrechtspraak, de commissione di vigilanza sulle società di calcio professionistiche (commissie voor toezicht op professionele voetbalclubs) en andere toezichthoudende instanties van de FIGC, of de instanties die bevoegd zijn voor de afgifte van UEFA‑ en FIGC-licenties, en in geval van het verstrekken van onjuiste, ontwijkende of onvolledige informatie. Ook gedragingen die op enigerlei wijze erop gericht zijn de federale regelgeving inzake beheer en economie te omzeilen, alsmede het niet uitvoeren van besluiten van de ter zake bevoegde federale instanties, vormen een bestuursrechtelijke
overtreding. Onverminderd de toepassing van strengere sancties waarin het UEFA-reglement voor de afgifte van licenties of andere speciale regels voorziet, alsmede strengere sancties die kunnen worden opgelegd voor andere in dit artikel genoemde feiten, kan de vennootschap die de in dit lid bedoelde feiten pleegt, worden bestraft met een boete en een waarschuwing.”
Hoofdgeding, prejudiciële vragen en procedure bij het Hof
21.      ZD en MI zijn respectievelijk een voormalig voorzitter en een voormalig lid van de raad van bestuur van Juventus F.C. SpA (hierna: „Juventus”), een in Italië gevestigde professionele voetbalclub.
22.      De Federazione Italiana Giuoco Calcio (Italiaanse voetbalbond; hierna: „FIGC”) is een privaatrechtelijke vereniging met zetel in Italië. De FIGC heeft tot doel het professionele en amateurvoetbal in deze lidstaat te bevorderen en te regelen, en is lid van de internationale voetbalbond (Fédération Internationale des Associations de Football, FIFA) en de Europese voetbalbond (UEFA).
23.      Het Comitato Olimpico Nazionale Italiano (Italiaans nationaal olympisch comité; hierna: „CONI”) is een publiekrechtelijke instelling met zetel in Italië. Volgens de verwijzende rechter is het belast met de coördinatie van de activiteiten van de verschillende Italiaanse sportbonden.
24.      Op 1 april 2022 heeft de Procura Federale Presso La Federazione Italiana Giuoco Calcio (federaal parket bij de FIGC, Italië; hierna: „federaal parket”), zijnde de instantie van de FIGC die bevoegd is voor tuchtprocedures, bij de Tribunale Federale nazionale (nationaal federaal gerecht bij de FIGC, Italië; hierna: „federaal gerecht”) een vordering ingesteld tegen verschillende Italiaanse professionele voetbalclubs, waaronder Juventus, en tegen verschillende van hun leidinggevenden. Het federaal parket beschuldigt laatstgenoemden met name van schending van de beginselen van loyaliteit, eerlijkheid en integriteit als bedoeld in de artikelen 4 en 31 van het sportwetboek van de FIGC. Het verwijt ZD en MI in het bijzonder dat zij hebben deelgenomen aan het invoeren van een systeem van fictieve meerwaarden voor een totaalbedrag van meer dan 60 miljoen EUR
door in de jaarrekeningen en balansen van Juventus voor de jaren 2020 en 2021 verklaringen op te nemen of goed te keuren waarin een reeks transacties voor de overdracht van sportieve diensten van spelers, namelijk transfers, ten onrechte als onafhankelijke transacties werden voorgesteld. Volgens het federaal parket ging het in werkelijkheid om ruiltransacties, met als doel de toepassing van de op deze transacties toepasselijke internationale boekhoudnorm te omzeilen en uiteindelijk hogere resultaten en een hoger vermogen aan te geven dan de werkelijke resultaten en het werkelijke vermogen van de clubs die aan dit systeem deelnamen.
25.      Bij een beslissing van 22 april 2022 heeft het federaal gerecht, zijnde de instantie van de FIGC die met name bevoegd is op het gebied van tuchtrechtelijke maatregelen, alle natuurlijke en rechtspersonen waarop deze procedure betrekking had, vrijgesproken.(8)
26.      Het federaal parket heeft tegen deze beslissing beroep ingesteld bij de Corte Federale d’appello presso la Federazione Italiana Giuoco Calcio (federale rechter in tweede aanleg bij de FIGC, Italië; hierna:
„federale rechter in tweede aanleg”).
27.      Bij een beslissing van 27 mei 2022 heeft de federale rechter in tweede aanleg de beslissing van het federale gerecht bevestigd.(9)
28.      Op 24 november 2022 heeft het federaal parket van de openbaar aanklager van de Republiek bij de Tribunale di Torino (rechter in eerste aanleg Turijn, Italië) een kopie ontvangen van documenten uit het dossier van een strafrechtelijke procedure die parallel door het openbaar ministerie was ingeleid met betrekking tot de feiten waarop de in punt 24 van deze conclusie genoemde vordering betrekking had. Naar aanleiding hiervan was het federaal parket van mening
dat deze documenten een beroep tot gedeeltelijke herziening bij de federale rechter in tweede aanleg rechtvaardigden.
29.      In januari 2023 heeft de federale rechter in tweede aanleg een beslissing gegeven waarin hij het beroep tot herziening van het federaal parket heeft toegewezen.(10) Bij deze beslissing heeft hij ZD en MI een tuchtrechtelijke sanctie opgelegd in de vorm van een verbod op het uitoefenen van activiteiten binnen de FIGC voor een periode van 24 maanden, met een verzoek om dit verbod uit te breiden tot de UEFA en de FIFA. Dit verbod, dat in de praktijk betrekking had op de uitoefening van alle beroepsactiviteiten op het gebied dat onder de bevoegdheid van de FIGC valt, namelijk het professionele en amateurvoetbal in Italië, is later door de tuchtcommissie van de FIFA uitgebreid tot het wereldwijde niveau.
30.      Tegen deze beslissing is met name beroep ingesteld door respectievelijk ZD en MI bij het Collegio di Garanzia dello Sport presso il Comitato Olimpico Nazionale Italiano (sportgarantieraad bij het CONI, Italië; hierna: „sportgarantieraad”), de hoogste rechterlijke instantie van het sportrecht.
31.      Bij beslissing van 8 mei 2023 heeft de sportgarantieraad het beroep van ZD en dat van MI verworpen, terwijl hij de beroepen van andere personen heeft toegewezen en de zaak heeft terugverwezen naar de federale rechter in tweede aanleg, opdat deze laatste de op te leggen tuchtrechtelijke sancties definitief zou vaststellen.(11)
32.      Op 25 mei 2023 werd in de bovengenoemde strafprocedure een beschikking van buitenvervolgingstelling gegeven.
33.      Vervolgens hebben ZD en MI bij de
Tribunale amministrativo regionale per il Lazio, de verwijzende rechter, beroep ingesteld tegen de achtereenvolgens door de federale rechter in tweede aanleg en de sportgarantieraad gegeven beslissingen, voor zover deze beslissingen op hen betrekking hebben.
34.      In zijn verwijzingsbeslissing stelt deze rechter, in de eerste plaats, dat ZD en MI in hun respectieve beroepen, primair, verzoeken dat de hun door de federale rechter in tweede aanleg opgelegde tuchtrechtelijke sanctie wordt geschorst en nietig verklaard, en alleen subsidiair, dat de schade die deze maatregel hun berokkent, wordt vergoed. Hij zou echter op grond van de toepasselijke Italiaanse wetgeving, zoals uitgelegd door de Consiglio di Stato (hoogste bestuursrechter, Italië), beide beroepen „wegens onbevoegdheid niet-ontvankelijk” moeten verklaren, voor zover zij strekken tot nietigverklaring van deze tuchtrechtelijke sancties.
35.      In twee arresten van respectievelijk 7 februari 2011(12) en 17 april 2019(13) heeft de Corte costituzionale (grondwettelijk hof, Italië) in wezen geoordeeld dat de artikelen 2 en 3 van wet nr. 280/2003 aldus moeten worden uitgelegd dat zij aan de „organen van de sportrechtspraak”, waaronder het federaal gerecht, de federale rechter in tweede aanleg en de sportgarantieraad, de exclusieve bevoegdheid toekennen om kennis te nemen van verzoeken tot schorsing en nietigverklaring van tuchtrechtelijke sancties die zijn opgelegd aan rechtspersonen of natuurlijke personen die lid zijn van of aangesloten zijn bij de verschillende Italiaanse sportverenigingen. De bestuursrechter is krachtens artikel 133, lid 1, onder z), van het wetboek bestuursprocesrecht bij uitsluiting bevoegd om kennis te nemen van geschillen betreffende handelingen van het CONI of van Italiaanse sportverenigingen die niet zijn voorbehouden aan de „instanties van de sportrechtspraak”. Tot deze geschillen behoren beroepen waarbij personen aan wie dergelijke tuchtrechtelijke sancties zijn opgelegd, nadat „alle sportrechtelijke instanties zijn uitgeput”, verzoeken om incidentele toetsing van de rechtmatigheid van deze maatregelen teneinde „gelijkwaardige rechtsbescherming” te verkrijgen voor hun „subjectieve rechtspositie” en hun „legitieme rechten en belangen”. Een dergelijke bescherming kan volgens de Corte costituzionale
alleen de vorm aannemen van een financiële vergoeding voor de schade die deze personen is berokkend.
36.      Zoals uit deze arresten blijkt, heeft de Corte costituzionale deze uitlegging van de verschillende betrokken bepalingen van wet nr. 280/2003 en van het wetboek bestuursprocesrecht gebaseerd op de vaststelling dat deze bepalingen het resultaat zijn van de „redelijke afweging” die de Italiaanse wetgever in artikel 1 van wet nr. 280/2003 heeft gemaakt tussen het beginsel van daadwerkelijke en volledige rechtsbescherming, zoals vastgelegd in de artikelen 24, 103 en 113 van de grondwet, en de noodzaak tot bescherming van de autonomie van de sportwereld, zoals vastgelegd in de artikelen 2 en 18 van de grondwet. De rechtsbescherming van de betrokken personen wordt dus daadwerkelijk gewaarborgd door het „sportrecht”, dat een bijzondere vorm is van het „verenigingsrecht”, en dit wat betreft juridische situaties, zoals die welke voortvloeien uit het opleggen van tuchtrechtelijke sancties, die relevant zijn voor de „sectorale rechtsorde” die het
„sportrecht” vormt, maar niet voor de „algemene rechtsorde”. Tegelijkertijd wordt
de daadwerkelijke rechtsbescherming van de „subjectieve rechtspositie” van deze personen ten opzichte van de „algemene rechtsorde” nog steeds gewaarborgd door de bestuursrechter.
37.      In de tweede plaats acht de verwijzende rechter het noodzakelijk het Hof om uitlegging van het Unierecht te verzoeken teneinde zich te kunnen uitspreken over zowel de ontvankelijkheid van de door ZD en MI ingestelde beroepen als de gegrondheid ervan.
38.      Ten derde en tot slot verklaart hij in wezen dat hij twijfelt aan de verenigbaarheid van wet nr. 280/2003 met het Unierecht.
39.      In deze omstandigheden heeft de
Tribunale amministrativo regionale per il Lazio, in zaak C‑424/24, de behandeling van de zaak geschorst en het Hof verzocht om een prejudiciële beslissing over de volgende vragen:
„1)      Moeten het Unierecht en in het bijzonder de artikelen 6 en 19 VEU, in het licht van artikel 47 van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie[(14)] en van artikel 6 [van het Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens en de fundamentele vrijheden(15)], met betrekking tot het beginsel van daadwerkelijke rechtsbescherming, aldus worden uitgelegd dat zij eraan in de weg staan dat de interne regeling van een lidstaat, zoals die van artikel 2 van [wet nr. 280/2003], zoals uitgelegd in de [nationale] rechtspraak – wanneer de rechtsmiddelen in de nationale sportrechtspraak zijn uitgeput – een vorm van rechtsbescherming uitsluit waarbij de nationale rechter (in casu de bestuursrechter) bevoegd is tot nietigverklaring van tuchtrechtelijke sancties op sportgebied en van de gevolgen ervan voor de toekomst en tot schorsing, bij wijze van conservatoire maatregel, van die sancties, zodat de bevoegdheid van de nationale rechter beperkt is tot bescherming die bestaat in de toekenning van schadevergoeding in geld, wanneer blijkt dat de uitoefening van de tuchtrechtelijke bevoegdheid feitelijk onrechtmatig is?
2)      Moeten het Unierecht en in het bijzonder de artikelen 6 en 19 VEU, uitgelegd in het licht van de artikelen 47, 48 en 49 van het [Handvest] en van de artikelen 6 en 7 EVRM, aldus worden uitgelegd dat zij – met het oog op de eerbiediging van het legaliteitsbeginsel, van het beginsel dat de omschrijving van strafbare feiten duidelijk en voldoende nauwkeurig moet zijn en van het beginsel van een eerlijk proces – eraan in de weg staan dat een nationale regeling, zoals die van artikel 2 van [wet nr. 280/2003], en zoals uitgelegd in de [nationale] rechtspraak, toestaat – overeenkomstig het autonomiebeginsel van het sportrecht, zoals verankerd in het nationale recht en uitgelegd in de recente [nationale] rechtspraak – dat organen in het sportrecht aan een sportbestuurder een tuchtrechtelijke sanctie opleggen die erin bestaat dat hij zijn beroepsactiviteiten niet mag uitoefenen vanwege de schending van een bepaling van het reglement van de [FIGC] [artikel 4, lid 1, van de Codice di Giustizia Sportiva FIGC (codex sportrechtspraak van de FIGC)], in welke bepaling in algemene en onbepaalde bewoordingen is gesteld dat alle leden en bestuurders gehouden zijn tot naleving van de statuten en overige regels van de federatie en tot eerbiediging van de beginselen van loyaliteit, eerlijkheid en integriteit?
3)      Moeten het Unierecht en in het bijzonder de artikelen 45, 49 en 56, 101 en 102 VWEU en artikel 47 van het [Handvest] aldus worden uitgelegd dat zij eraan in de weg staan dat de nationale regeling, zoals die van artikel 2 van [wet nr. 280/2003], toestaat dat organen van sportfederaties een tuchtrechtelijke sanctie opleggen die bestaat in het verbod voor een topbestuurder van een sportclub op internationaal niveau om gedurende 24 maanden zijn beroepsactiviteiten in binnen‑ en buitenland uit te oefenen?”
40.      In diezelfde omstandigheden heeft de
Tribunale amministrativo regionale per il Lazio, in zaak C‑425/24, de behandeling van de zaak geschorst en het Hof verzocht om een prejudiciële beslissing over in wezen diezelfde vragen.
41.      Schriftelijke opmerkingen zijn ingediend door ZD, MI, het CONI, de FIGC, de Italiaanse en de Portugese regering, en de Europese Commissie.
42.      ZD, MI, het CONI, de FIGC, de Italiaanse regering en de Commissie hebben ter terechtzitting van 17 september 2025 pleidooi gehouden.
Analyse
43.      Op verzoek van het Hof heeft deze conclusie uitsluitend betrekking op de eerste en de derde prejudiciële vraag. Ik zal eerst de derde vraag behandelen en daarna de eerste.
Derde vraag
44.      Met zijn derde vraag wenst de verwijzende rechter in wezen te vernemen of de artikelen 45, 56, 101 en 102 VWEU(16) aldus moeten worden uitgelegd dat zij eraan in de weg staan dat een nationale regeling, zoals die welke in de onderhavige zaak aan de orde is, toestaat dat organen van sportfederaties aan een bestuurder van een sportclub een tuchtrechtelijke sanctie opleggen die tot gevolg heeft dat hij gedurende een periode van 24 maanden zijn beroepsactiviteit op nationaal en internationaal niveau niet mag uitoefenen.
Ontvankelijkheid
45.      De Commissie en de Italiaanse regering trekken de ontvankelijkheid van deze vraag in twijfel(17), daar zij in wezen van mening zijn dat de verwijzende rechter in deze verzoeken geen uitleg geeft over het verband dat hij legt tussen de bepalingen van het Unierecht waarvan de uitlegging wordt gevraagd, en de nationale wetgeving die van toepassing is op de hoofdgedingen.
46.      Volgens de Commissie lijken de hoofdgedingen geen grensoverschrijdend karakter te hebben. Volgens haar zouden alle elementen van deze zaken zich binnen Italië situeren, aangezien het gaat om tuchtrechtelijke sancties die zijn opgelegd aan Italiaanse bestuurders die door een arbeidsrelatie gebonden zijn aan een Italiaanse voetbalclub en geen gebruik hebben gemaakt van hun recht op vrij verkeer. Deze sancties bestaan uit „een tijdelijk verbod op het uitoefenen van activiteiten binnen de FIGC voor een periode van 24 maanden, met een verzoek om uitbreiding in het kader van de UEFA en de FIFA”. Van een belemmering van het vrije verkeer van de betrokken bestuurders zou dus alleen sprake zijn op het ogenblik dat de UEFA of de FIFA een gunstig gevolg zouden geven aan het verzoek van de FIGC om de geografische reikwijdte van genoemde sancties uit te breiden tot Europa of de hele wereld.
47.      In dit verband zij opgemerkt dat het Hof er reeds mee heeft ingestemd voorgelegde vragen te beantwoorden in het geval dat de betrokken nationale regeling vanwege haar doel of aard grensoverschrijdende gevolgen kon hebben.(18) Dit is het geval bij de betrokken Italiaanse regelgeving, waarin is voorzien dat onder de sancties om de naleving van deze bepalingen te waarborgen, sommige vergezeld kunnen gaan van een verzoek om uitbreiding in het kader van de UEFA en de FIFA.
48.      Ik geef
het Hof dan ook in overweging
om deze exceptie van niet-ontvankelijkheid te verwerpen.
Ten gronde
49.      Om te beginnen moet worden opgemerkt dat de nationale bepalingen die het voorwerp van de onderhavige vraag vormen en die deel uitmaken van het sportwetboek van de FIGC, bepaalde aspecten van de sanctiebevoegdheid van de FIGC
regelen. Dit wetboek is opgesteld door de privaatrechtelijke vereniging FIGC en goedgekeurd door het CONI. Deze laatste instantie, die een openbaar karakter heeft, moet beoordelen of genoemd wetboek in overeenstemming is met de wet, het Statuto Comitato Olimpico Nazionale Italiano (statuut van het CONI)(19), de fundamentele beginselen en de richtsnoeren en criteria die door de nationale raad van het CONI zijn vastgesteld.(20)
50.      Vervolgens moet worden onderzocht of deze bepalingen verenigbaar zijn met de mededingingsregels (artikelen 101 en 102 VWEU) en met de regels inzake het vrije verkeer van werknemers en diensten (artikelen 45 en 56 VWEU). Een opmerking vooraf lijkt evenwel op zijn plaats.
51.      Volgens vaste rechtspraak valt sportbeoefening onder het Unierecht wanneer het om een economische activiteit gaat. Zoals het Hof recent heeft geoordeeld, kunnen enkel bepaalde specifieke regels die uitsluitend om niet-economische redenen zijn vastgesteld en die betrekking hebben op kwesties waarbij het uitsluitend om de sport als zodanig gaat, worden beschouwd als regels die niets te maken hebben met een economische activiteit.(21) Het is duidelijk dat regels betreffende het economisch beheer van een professionele sportclub zoals die in de onderhavige zaak niet onder deze categorie vallen en dus niet buiten de werkingssfeer van het Unierecht vallen.
52.      Wat artikel 101 VWEU betreft, blijkt de verwijzende rechter twijfels te hebben over de vraag of beslissingen van privaatrechtelijke verenigingen die voetbalcompetities organiseren, zoals de beslissing om de sanctie in kwestie op te leggen, moeten worden aangemerkt als „beslissingen van ondernemersverenigingen” en dus onder het in deze bepaling neergelegde verbod vallen.
53.      In dit verband moet eraan worden herinnerd dat overeenkomsten, besluiten van een ondernemersvereniging of onderling afgestemde feitelijke gedragingen slechts onder dit verbod vallen indien zij de handel tussen lidstaten ongunstig kunnen beïnvloeden en „ertoe strekken of ten gevolge hebben” dat de mededinging binnen de interne markt wordt verhinderd, beperkt of vervalst.(22) Een schending van artikel 101 VWEU kan dus alleen worden vastgesteld wanneer aan deze beide voorwaarden is voldaan.
54.      Zelfs indien de betrokken nationale regeling een „besluit van een ondernemersvereniging” zou vormen, blijkt uit het dossier geenszins dat deze regeling en de sancties die op grond daarvan kunnen worden opgelegd, beperkingen van de mededinging tot gevolg kunnen hebben, hetzij naar hun strekking, hetzij naar hun effect.
55.      Deze regeling betreft namelijk het opleggen van tuchtrechtelijke sancties aan natuurlijke personen, zoals bestuurders van voetbalclubs. Niets in het dossier wijst er echter op dat het opleggen van deze sancties indirect zou kunnen leiden tot de degradatie van de voetbalclub waarbij de bestrafte bestuurders hun beroepsactiviteit uitoefenden. Gezien het bovenstaande kan niet worden geconcludeerd dat deze regeling de mededinging tussen ondernemingen kan vervalsen.
56.      Wat artikel 102 VWEU betreft, verbiedt deze bepaling dat een of meer ondernemingen misbruik maken van hun machtspositie op de interne markt, voor zover de handel tussen lidstaten daardoor ongunstig kan worden beïnvloed. Deze bepaling beoogt te voorkomen dat de mededinging wordt verstoord ten nadele van het algemeen belang, de individuele ondernemingen en de consumenten, door het bestraffen van gedrag van ondernemingen met een machtspositie, dat de op verdienste gebaseerde mededinging beperkt of verhindert en laatstgenoemden daardoor direct of indirect kan benadelen.(23)
57.      In de onderhavige zaak zie ik niet in, zelfs indien wordt aangenomen dat de FIGC en het CONI als „ondernemingen” in de zin van het mededingingsrecht kunnen worden aangemerkt, op welke markt zij een machtspositie zouden innemen en deze positie zouden kunnen misbruiken door het uitoefenen van hun bevoegdheid om sancties op te leggen aan bestuurders van voetbalclubs.
58.      Bijgevolg levert het door de verzoekende partijen in het hoofdgeding aangevoerde gebrek aan transparante, duidelijke en nauwkeurige materiële criteria voor de uitoefening van deze sanctiebevoegdheid hoe dan ook geen problemen op vanuit het oogpunt van artikel 102 VWEU.(24)
59.      De artikelen 101 en 102 VWEU staan naar mijn mening dan ook niet in de weg aan een nationale regeling zoals die in de onderhavige zaak.
60.      Wat betreft de regels van het VWEU inzake het vrije verkeer, moet eraan worden herinnerd dat, volgens vaste rechtspraak, alle bepalingen van het VWEU inzake het vrije verkeer van personen beogen het de Unieburgers gemakkelijker te maken om welk beroep dan ook uit te oefenen op het gehele grondgebied van de Unie en in de weg staan aan maatregelen die deze burgers minder gunstig behandelen wanneer zij op het grondgebied van een andere lidstaat een economische activiteit willen uitoefenen.(25) Bijgevolg staat artikel 45 VWEU in de weg aan elke nationale maatregel die het gebruik van de in dit artikel gewaarborgde fundamentele vrijheid door Unieburgers kan belemmeren of minder aantrekkelijk kan maken. Hetzelfde juridische criterium geldt voor de vrijheid van dienstverlening zoals neergelegd in artikel 56 VWEU.(26)
61.      In dit verband merk ik op dat de tuchtrechtelijke sancties waarin het sportwetboek van de FIGC voorziet en die met name worden opgelegd aan bestuurders van Italiaanse professionele voetbalclubs, deze bestuurders kunnen beletten om aanbiedingen voor een dienstverband bij andere Europese voetbalclubs te aanvaarden of om als dienstverleners voor diezelfde clubs op te treden. Onder deze omstandigheden lijkt het bestaan van een belemmering van het vrije verkeer van de bestrafte bestuurders in de zin van de artikelen 45 en 56 VWEU nauwelijks betwistbaar.
62.      Volgens vaste rechtspraak kan een dergelijke belemmering niettemin toelaatbaar zijn indien vaststaat dat met de vaststelling van de betrokken maatregelen een legitiem doel van algemeen belang wordt nagestreefd en dat deze maatregelen in overeenstemming zijn met het evenredigheidsbeginsel.(27)
63.      Wat het bestaan van een legitiem doel van algemeen belang betreft, moet het volgende worden opgemerkt.
64.      Uit het dossier blijkt dat artikel 4 van het sportwetboek van de FIGC de verplichting bevat om de beginselen van loyaliteit, eerlijkheid en integriteit na te leven in alle relaties die verband houden met de sportactiviteit, op straffe van sancties die met name in artikel 9 van dit wetboek zijn vastgelegd.
65.      Voormeld artikel 4 heeft dus betrekking op gedragingen die in strijd zijn met de beginselen van eerlijke deelname aan sportcompetities en bijgevolg met de gelijke behandeling van de betrokken clubs.
66.      Gedragingen zoals die van verzoekers in het hoofdgeding(28) stellen de club waartoe zij behoren in staat een onrechtmatig economisch voordeel te verkrijgen ten opzichte van andere clubs die aan dezelfde competities deelnemen. Zij schenden daarmee de gelijkheid van de deelnamevoorwaarden voor deze competities tussen de betrokken clubs. Het sanctiestelsel dat door de betrokken nationale regelgeving is ingesteld, heeft dus tot doel een eerlijk en gelijkwaardig verloop van de sportcompetitie te waarborgen onder omstandigheden die niet door fraude worden vervalst.
67.      Ik ben ervan overtuigd dat een dergelijk doel kan worden ingeroepen om de vaststelling van de betrokken regeling te rechtvaardigen, temeer daar het Hof onlangs heeft erkend dat „de doelstelling om het regelmatige verloop van sportcompetities te waarborgen een legitiem doel van algemeen belang is dat door een sportfederatie kan worden nagestreefd”(29).
68.      Wat betreft de vraag of de betrokken nationale regeling geschikt is om de verwezenlijking van deze doelstelling te waarborgen en niet verder gaat dan wat nodig is om deze te bereiken, zij opgemerkt dat in de rechtspraak van het Hof wordt benadrukt dat de beoordelingsbevoegdheid van de instanties die bevoegd zijn om sancties op te leggen, niet op willekeurige wijze mag worden uitgeoefend. Uit deze rechtspraak blijkt met name dat verenigingen zoals de FIGC het recht hebben om sancties op te leggen bij overtreding van de regels van hun sportwetboek, mits deze regels en de sancties ter handhaving daarvan worden gerechtvaardigd door een legitiem doel van algemeen belang. Volgens het Hof zijn dergelijke sancties evenwel alleen toegestaan wanneer de vaststelling ervan wordt afgebakend door transparante, objectieve, niet-discriminerende en evenredige criteria. Dit laatste vereiste houdt met name in dat bij de vaststelling van het bedrag en de duur van de sancties rekening wordt gehouden met de omstandigheden van het concrete geval. Bovendien moeten deze criteria het voorwerp kunnen uitmaken van een effectieve rechterlijke toetsing(30).
69.      Het is aan de verwijzende rechter om na te gaan of de betrokken regeling geschikt is om het doel van een eerlijk en gelijkwaardig verloop van de sportcompetitie te waarborgen en of zij niet verder gaat dan wat nodig is om dat doel te bereiken.
70.      Ik wil er echter op wijzen dat de artikelen 12 tot en met 18 van het sportwetboek van de FIGC, die zijn opgenomen in afdeling II („Toepassing van sancties”) van dit wetboek, zouden kunnen worden beschouwd als een kader voor de betrokken sanctiebevoegdheid dat in overeenstemming is met hetgeen in de bovengenoemde rechtspraak wordt vereist.
71.      Gelet op het bovenstaande geef
ik het Hof in overweging
om op de derde vraag te antwoorden dat de artikelen 45 en 56 VWEU aldus moeten worden uitgelegd dat zij niet eraan in de weg staan dat een nationale regeling, zoals welke in de onderhavige zaak aan de orde is, toestaat dat organen van sportfederaties aan een bestuurder van een sportclub een tuchtrechtelijke sanctie opleggen die bestaat in het verbod om gedurende een periode van 24 maanden zijn beroepsactiviteit op nationaal en internationaal niveau uit te oefenen, voor zover deze regeling en de sancties ter handhaving daarvan worden gerechtvaardigd door een legitiem doel van algemeen belang en de vaststelling van die sancties
wordt afgebakend door transparante, objectieve, niet-discriminerende en evenredige criteria. Evenmin staan de artikelen 101 en 102 VWEU in de weg aan een dergelijke nationale regeling.
Eerste vraag
72.      Met zijn eerste vraag wenst de verwijzende rechter in wezen te vernemen of artikel 19 VEU, gelezen in het licht van artikel 47 van het Handvest(31), aldus moet worden uitgelegd dat het in de weg staat aan een nationale regeling die de rechterlijke toetsing van tuchtrechtelijke sancties, zoals die welke in het hoofdgeding aan de orde zijn, door nationale instanties die voldoen aan de vereisten verbonden aan de hoedanigheid van „rechterlijke instantie” in de zin van het Unierecht, beperkt tot een incidentele toetsing die, in geval van onrechtmatigheid, uitsluitend kan leiden tot de toekenning van een geldelijke vergoeding aan de personen aan wie deze tuchtmaatregelen zijn opgelegd, met uitsluiting van de mogelijkheid voor de bevoegde rechterlijke instantie om dergelijke tuchtrechtelijke sancties nietig te verklaren en in voorkomend geval aan de betrokken personen voorlopige maatregelen toe te kennen.
Ontvankelijkheid
73.      De Italiaanse regering stelt dat de onderhavige vraag niet-ontvankelijk is omdat de gevolgen van het verbod dat voortvloeit uit de beslissingen van de nationale sportrechtelijke instanties binnenkort aflopen. Meer bepaald wijst deze regering erop dat verzoekers in het hoofdgeding zijn veroordeeld tot een verbod voor een periode van 24 maanden, en dat deze sanctie is opgelegd door de federale rechter in tweede aanleg bij een onmiddellijk uitvoerbare beslissing van 20 januari 2023. Hieruit volgt dat het verbod in kwestie afloopt op 20 januari 2025, een datum waarop het prejudiciële arrest volgens haar waarschijnlijk nog niet zal
zijn gewezen. De nietigverklaring van dit verbod zal
dus voor verzoekers in het hoofdgeding geen reëel nut meer hebben, aangezien de gevolgen die deze laatsten met het beroep tot nietigverklaring wilden opheffen, dan al zullen
zijn geëindigd.
74.      Het is zeker juist dat volgens vaste rechtspraak van het Hof de rechtvaardiging van een prejudiciële verwijzing niet bestaat in het geven van adviezen over algemene of hypothetische kwesties, maar in de noodzaak om een geschil daadwerkelijk te beslechten. Mocht blijken dat verzoekers in het hoofdgeding daadwerkelijk hun belang bij de nietigverklaring
van de aan de orde zijnde beslissingen hebben verloren, dan zouden de prejudiciële vragen volgens het Hof niet langer relevant zijn voor de beslechting van de bij de verwijzende rechter aanhangige geschillen en zou het Hof de zaken moeten
afdoen zonder beslissing.(32)
75.      Ik ben echter van mening dat dit in de onderhavige zaak niet het geval is. Ik merk overigens op dat verzoekers in het hoofdgeding ter terechtzitting hebben aangegeven dat een eventuele nietigverklaring
van de bestreden beslissing door de verwijzende rechter hun morele belangen zou beschermen door de gevolgen van de tuchtrechtelijke sancties voor hun reputatie teniet te doen of althans te minimaliseren.
Ten gronde
76.      Om te beginnen moet eraan worden herinnerd dat deze vraag betrekking heeft op een aantal bepalingen van wet nr. 280/2003, waarin de grondbeginselen zijn vastgelegd voor verhouding tussen het sportrecht en de rechtsorde van de staat.
77.      Het door deze wetgeving vastgestelde rechtskader, zoals uitgelegd door de Italiaanse constitutionele rechtspraak, kan als volgt worden samengevat.
78.      Het beginsel van daadwerkelijke rechtsbescherming en de in de grondwet verankerde rechten van de verdediging zijn in genoemde wetgeving op „redelijke wijze afgewogen” tegen het beginsel van „autonomie van het sportrecht” dat voortvloeit uit de artikelen 2 en 18 van de grondwet. Deze afweging komt tot uiting in een systeem waarbij
„bevoegdheden worden voorbehouden” aan de bij de Italiaanse sportverenigingen en het CONI ingestelde rechterlijke instanties, krachtens hetwelk alleen deze instanties bevoegd zijn om tuchtrechtelijke sancties zoals die welke in het hoofdgeding aan de orde zijn, nietig te verklaren. Daarentegen blijven de bestuursrechters, na uitputting van de drie sportrechtelijke instanties, bevoegd om de betrokken personen een financiële vergoeding toe te kennen indien deze tuchtrechtelijke sancties onrechtmatig blijken.
79.      In haar schriftelijke opmerkingen voert de Italiaanse regering aan dat dit rechtskader een essentieel kenmerk van haar „nationale identiteit” in de zin van artikel 4 VEU vormt. Deze opmerking maakt het naar mijn mening noodzakelijk om de relevante rechtspraak in herinnering te brengen.(33)
–       Verhouding tussen artikel 4, lid 2, VEU en artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU
80.      Artikel 4, lid 2, VEU bepaalt met name dat de Unie de nationale identiteit van de lidstaten die besloten ligt in hun politieke en constitutionele basisstructuren, eerbiedigt.
81.      De voorwaarden van de verhouding tussen dit artikel en artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU zijn uitdrukkelijk vastgesteld in de arresten Hongarije/Parlement en Raad(34) en Commissie/Polen (Onafhankelijkheid en privéleven van rechters)(35).
82.      In deze arresten heeft het Hof geoordeeld dat niet op goede gronden kan worden betoogd dat de vereisten die als voorwaarden voor zowel toetreding tot als deelname aan de Unie voortvloeien uit de eerbiediging van de in artikel 2 en artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU erkende waarden en beginselen, zoals de rechtsstaat, daadwerkelijke rechtsbescherming en onafhankelijkheid van de rechterlijke macht, de nationale identiteit van een lidstaat in de zin van artikel 4, lid 2, VEU kunnen aantasten. Hieruit volgt dat deze laatste bepaling, die moet worden gelezen in het licht van de bepalingen die dezelfde juridische waarde hebben, met name de artikelen 2 en 19 VEU, er niet toe kan leiden dat de lidstaten de uit laatstgenoemde bepalingen voortvloeiende vereisten niet hoeven na te leven. Hoewel de Unie volgens artikel 4, lid 2, VEU de nationale identiteit van de lidstaten die besloten ligt in hun politieke en constitutionele basisstructuren eerbiedigt, zodat die lidstaten een zekere beoordelingsvrijheid hebben om de uitvoering van de beginselen van de rechtsstaat te waarborgen, betekent dit geenszins dat die resultaatsverplichting per lidstaat kan verschillen. Dat de lidstaten elk hun eigen nationale identiteit hebben die door de Unie wordt geëerbiedigd, neemt immers niet weg dat de lidstaten een opvatting van het begrip „rechtsstaat” aanhangen die door hen wordt gedeeld, als een waarde die hun eigen grondwettelijke tradities met elkaar gemeen hebben, en zich ertoe hebben verbonden om die opvatting te blijven eerbiedigen. Hieruit volgt dat de lidstaten bij de keuze van hun respectieve constitutionele model moeten voldoen aan de vereisten die voortvloeien uit artikel 2 en artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU, zoals uitgelegd door het Hof(36).
83.      Uiteindelijk staat het beginsel van de voorrang van het Unierecht eraan in de weg dat een uitlegging wordt gevolgd waarbij de lidstaten zich op bepalingen van nationaal recht, zelfs van constitutionele aard, kunnen beroepen om de toepassing van bepalingen van het Unierecht te verhinderen. Het Hof dient bij de uitoefening van zijn exclusieve bevoegdheid tot uitlegging van het Unierecht de draagwijdte van het beginsel van voorrang van het Unierecht te verduidelijken in het licht van de relevante Unierechtelijke bepalingen, zodat deze draagwijdte niet kan afhangen van de uitlegging van nationale bepalingen of de uitlegging die een nationale rechter, zoals de Corte costituzionale, aan Unierechtelijke bepalingen geeft en die niet strookt met die van het Hof.(37)
84.      Hoewel er dus nauwelijks
twijfel over bestaat dat de Italiaanse Republiek het recht heeft om een autonoom rechtsstelsel in te voeren dat nationale sportverenigingen in staat moet stellen hun prerogatieven ten opzichte van de overheid te beschermen, mag de normatieve vertaling van een dergelijk stelsel geen schending vormen van het recht op daadwerkelijke rechtsbescherming.
85.      Alvorens te onderzoeken of er in de onderhavige zaak sprake is van een dergelijke schending, moeten enkele inleidende opmerkingen worden gemaakt over de inhoud van de bescherming die artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU aan justitiabelen biedt.
–       Strekking van artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU
86.      In het arrest Associação Sindical dos Juízes Portugueses(38) heeft het Hof opgemerkt dat het beginsel van daadwerkelijke bescherming van de rechten die justitiabelen aan het recht van de Unie ontlenen, waarnaar artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU verwijst, een algemeen beginsel van Unierecht vormt dat is neergelegd in artikel 47 van het Handvest. Op basis van deze vaststelling heeft het Hof in eerste instantie gepreciseerd dat laatstgenoemde bepaling „in aanmerking dient te worden genomen” voor de uitlegging van artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU(39), en in tweede instantie dat het recht op een doeltreffende voorziening in rechte, zoals gewaarborgd in artikel 47 van het Handvest, gepaard gaat met de verplichting voor de lidstaten om, overeenkomstig artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU, een systeem van rechtsmiddelen in te stellen dat nodig is om een daadwerkelijke rechtsbescherming te verzekeren op de onder het Unierecht vallende gebieden(40).
87.      Artikel 47 van het Handvest is dus in drie opzichten gebruikt om de materiële inhoud van de verplichting die voortvloeit uit artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU te definiëren. Ten eerste houdt deze verplichting vanuit organisch oogpunt in dat de instanties die het Unierecht kunnen uitleggen of toepassen, voldoen aan de vereisten die voortvloeien uit de hoedanigheid van „rechterlijke instantie”, zoals die van onafhankelijkheid, onpartijdigheid en „vooraf bij wet ingesteld gerecht”(41). Ten tweede houdt genoemde verplichting op procedureel vlak in dat de verschillende waarborgen met betrekking tot een „eerlijk proces” voor deze instanties in acht worden genomen.(42) Ten derde, wat de omvang
van de rechterlijke toetsing betreft, blijkt uit het arrest Royal Football Club Seraing(43), dat na de sluiting van de schriftelijke behandeling in de onderhavige zaak is gewezen en ter terechtzitting het voorwerp van een levendig debat is geweest, dat het in artikel 47 van het Handvest gewaarborgde recht op een doeltreffende voorziening in rechte veronderstelt dat de genoemde instanties een doeltreffende rechterlijke toetsing kunnen verrichten van de handelingen, maatregelen of gedragingen waarvan wordt gesteld dat zij de rechten of vrijheden van een justitiabele hebben geschonden. In dit arrest heeft het Hof ook de vereisten vastgesteld waaraan deze rechterlijke toetsing moet voldoen om als doeltreffend te worden beschouwd.(44) Deze vereisten zijn kennelijk van belang voor het antwoord dat op de onderhavige prejudiciële vraag moet worden gegeven.
88.      Ik herinner eraan dat de zaak die aanleiding gaf tot dit arrest betrekking had op nationale regels die aan arbitrale vonnissen van een rechter van een derde staat (Hof van Arbitrage voor Sport) gezag van gewijsde inter partes op het grondgebied van een lidstaat verleenden en, als gevolg daarvan, bewijskracht in de betrekkingen tussen de partijen bij het geding en derden. Aangezien de verenigbaarheid van deze uitspraken met het Unierecht niet vooraf werd getoetst door een rechterlijke instantie die bevoegd was om het Hof een prejudiciële vraag te stellen, rees de vraag of dergelijke nationale regels in overeenstemming waren met artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU, gelezen in het licht van artikel 267 VWEU en artikel 47 van het Handvest.
89.      De essentie van de redenering die het Hof in zijn antwoord heeft ontwikkeld, kan in de volgende drie punten worden samengevat.(45)
90.      Artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU vereist niet dat particulieren over een rechtstreeks rechtsmiddel beschikken om arbitrale vonnissen aan te vechten, voor zover er in het nationale rechtsstelsel voor de betrokken particulieren een mogelijkheid bestaat om incidenteel een doeltreffende rechterlijke toetsing van deze vonnissen te verkrijgen, waardoor de eerbiediging van de hun door het Unierecht verleende rechten en vrijheden wordt gewaarborgd.(46)
91.      Om doeltreffend te zijn hoeft deze rechterlijke toetsing niet noodzakelijkerwijs betrekking te hebben op alle rechtsvragen en feitelijke vragen die relevant zijn voor de beslechting van de geschillen in het kader waarvan de genoemde vonnissen zijn gewezen, maar kan zij ook een beperkt karakter hebben. Hoe dan ook moeten de betrokken rechters kunnen nagaan of dergelijke uitspraken verenigbaar zijn met de beginselen en bepalingen die deel uitmaken van de openbare orde van de Unie en die relevant zijn in het kader van het betrokken geding, zoals het vrije verkeer van werknemers en het vrij verrichten van diensten, die respectievelijk zijn vastgelegd in de artikelen 45 en 56 VWEU.(47)
92.      Bovendien moeten deze rechters, wanneer zij van oordeel zijn dat de arbitrale
vonnissen onverenigbaar zijn met deze beginselen en bepalingen, in het kader van hun respectieve bevoegdheden en overeenkomstig de toepasselijke nationale bepalingen aan de vaststelling van een dergelijke onverenigbaarheid ook alle nodige rechtsgevolgen kunnen verbinden.(48) Met name moeten genoemde rechters, wanneer er sprake is van schending van de vrijheden van verkeer, niet alleen deze schending kunnen vaststellen en vergoeding gelasten van de schade die de betrokken particulieren erdoor hebben geleden, maar ook de door een dergelijke schending aangetaste beslissing nietig kunnen verklaren.(49) Deze bevoegdheid moet noodzakelijkerwijs samengaan met de bevoegdheid
om voorlopige maatregelen te gelasten die de volle werking van de te wijzen beslissing ten gronde kunnen verzekeren, ook wanneer diezelfde rechters het Hof om een prejudiciële beslissing verzoeken en de behandeling van de zaak schorsen in afwachting van het antwoord van het Hof.(50)
93.      Anders dan de Italiaanse regering ter terechtzitting in de onderhavige zaken heeft gesteld, introduceert het arrest van het Hof in de gevoegde zaken Cairo Network geen uitzondering op deze laatste beginselen.
94.      Ik zal dit toelichten. Volgens deze regering blijkt uit het arrest Cairo Network dat de doeltreffendheid van de rechterlijke toetsing in het algemeen weliswaar veronderstelt dat de nationale rechter de bevoegdheid heeft om alle nadelige gevolgen van een handeling of gedraging die in strijd is met het Unierecht nietig te verklaren, maar de toekenning van een louter geldelijke vergoeding gerechtvaardigd kan zijn wanneer, zoals in de onderhavige zaak, een dergelijke nietigverklaring het openbaar belang zou kunnen schaden.
95.      De betrokken tuchtrechtelijke maatregelen, die aan natuurlijke personen waren opgelegd, hielden verband met het opleggen van strafpunten met betrekking tot de rangschikking van de voetbalclub waar deze personen in dienst waren, in het kader van het Italiaanse nationale voetbalkampioenschap van de eerste divisie (serie A). Indien het mogelijk was geweest om de nationale rechter te verzoeken deze sancties nietig te verklaren of te herzien, of zelfs alleen maar voorlopig op te schorten, zou er een situatie van onzekerheid over de eindrangschikking van dit kampioenschap hebben voortgeduurd gedurende een periode die onverenigbaar was met het vereiste om de nationale teams aan te wijzen die zich voor de Europese competities hadden gekwalificeerd. Een dergelijke situatie zou kennelijk afbreuk doen aan de continuïteit van het Italiaanse voetbalkampioenschap.
96.      In dit verband lijkt het mij noodzakelijk het volgende in herinnering te brengen. Het is zeker waar dat het Hof in het arrest Cairo Network heeft geoordeeld dat het feit dat de bevoegdheden van de nationale rechter die bevoegd was om kennis te nemen van beroepen tegen handelingen tot toewijzing van gebruiksrechten voor radiofrequenties werden beperkt tot de toekenning van een financiële vergoeding, niet noodzakelijkerwijs inhield dat de rechterlijke toetsing door deze rechter niet doeltreffend was.(51) Het blijft echter een feit dat dit arrest, anders dan in de onderhavige zaken het geval is, is gewezen op een gebied dat wordt geregeld door afgeleid recht van de Unie, met name de richtlijn betreffende elektronische communicatie(52) en besluit (EU) 2017/899 betreffende het gebruik van de 470‑790 MHz-frequentieband in de Unie(53).
97.      Dat is geen onbelangrijk element. Volgens het Hof zou de mogelijkheid voor nationale rechters om deze handelingen nietig te verklaren in de weg kunnen staan aan de door besluit 2017/899 vereiste herconfiguratie van de 700 MHz-frequentieband, waardoor afbreuk zou worden gedaan aan de goede werking van 5G in de Unie.(54)
98.      Ik maak hieruit op dat het gerechtvaardigd is om alleen te voorzien in de mogelijkheid om een geldelijke vergoeding toe te kennen, met uitsluiting van de mogelijkheid om de onrechtmatige handeling nietig te verklaren, wanneer een dergelijke nietigverklaring afbreuk zou kunnen doen aan een van de doelstellingen van de relevante Uniewetgeving, hetgeen in de onderhavige zaak niet het geval is.
–       Conclusie betreffende de eerste vraag
99.      Hieruit volgt dus dat tuchtrechtelijke sancties, zoals die in de onderhavige zaak, het voorwerp moeten uitmaken van een toetsing, zelfs incidenteel, door instanties die voldoen aan de vereisten verbonden aan de hoedanigheid van „rechterlijke instantie” in de zin van het Unierecht, die betrekking heeft op de verenigbaarheid van deze sancties met de beginselen en bepalingen die deel uitmaken van de openbare orde van de Unie, en die, in geval van onrechtmatigheid van genoemde sancties, leidt tot nietigverklaring ervan.
100. Gelet op het voorgaande geef
ik het Hof in overweging
om op de eerste vraag te antwoorden dat artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU, gelezen in het licht van artikel 47 van het Handvest, aldus moet worden uitgelegd dat het in de weg staat aan een nationale regeling die de toetsing van de rechtmatigheid van tuchtrechtelijke sancties, zoals die welke in het hoofdgeding aan de orde zijn, door „rechterlijke instanties” in de zin van het Unierecht, beperkt tot een incidentele toetsing die, in geval van onrechtmatigheid, uitsluitend kan leiden tot de toekenning van een geldelijke vergoeding aan de personen aan wie deze sancties zijn opgelegd. Deze rechterlijke instanties moeten dergelijke sancties nietig kunnen verklaren en, in voorkomend geval, voorlopige maatregelen kunnen toekennen om de volledige doeltreffendheid van de rechterlijke beslissing ten gronde te waarborgen.(55)
101. Ik wil benadrukken dat het antwoord dat ik bepleit, gebaseerd is op de premisse dat de toetsing door Italiaanse bestuursrechters de enige toetsing is die door „rechterlijke instanties” in de zin van het Unierecht op de rechtmatigheid van sportieve tuchtrechtelijke sancties wordt verricht. Indien daarentegen een van de Italiaanse organen van de sportrechtspraak, waarvan de doeltreffendheid van de rechtmatigheidstoetsing hier niet ter discussie staat, aan alle vereisten verbonden aan de hoedanigheid van „rechterlijke instantie” zou voldoen, zou er geen schending van artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU kunnen worden vastgesteld.(56)
102. Het lijkt mij dan ook nuttig om nader in te gaan op deze problematiek met betrekking tot de hoedanigheid van „rechterlijke instantie” van de Italiaanse sportrechtelijke instanties.
–       Hoedanigheid van „rechterlijke instantie” van de Italiaanse sportrechtelijke instanties
103. Volgens vaste rechtspraak sinds het arrest Vaassen-Göbbels(57) veronderstelt het karakter van „rechterlijke instantie” in de zin van artikel 267 VWEU dat bepaalde voorwaarden zijn vervuld, zoals de wettelijke grondslag van deze instantie, haar permanente karakter, verplichte rechtsmacht en procedure op tegenspraak, de toepassing van de rechtsregels door de betrokken instantie en haar onafhankelijkheid(58).
104. Het vereiste van onafhankelijkheid bevat een extern en een intern aspect. Dit laatste aspect sluit aan bij het begrip „onpartijdigheid” en heeft betrekking op het houden van gelijke afstand ten opzichte van de partijen bij het geding en hun respectieve belangen met betrekking tot het voorwerp van het geding.(59) Het is juist de onpartijdigheid van de Italiaanse sportrechters die naar mijn mening door de verwijzende rechter grondig moet worden onderzocht.
105. Gezien de context van de hoofdzaken mag bij een dergelijk onderzoek dan ook niet worden voorbijgegaan aan het juridische analysekader dat voortvloeit uit het arrest Ali Riza e.a. tegen Turkije(60) van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM)(61).
106. Opgemerkt zij dat de zaak die tot dit arrest heeft geleid, voortvloeide uit beroepen die bij het arbitragecomité van de Turkse voetbalbond (TFF) waren ingesteld tegen beslissingen die respectievelijk door het geschillencomité (DRC) en de tuchtcommissie van deze bond waren gegeven tegen voetballers of voetbalscheidsrechters. Na te hebben opgemerkt dat de leden van het arbitragecomité werden benoemd door de raad van bestuur (Board of Directors) van de TFF, die op zijn beurt volledig werd benoemd door de algemene vergadering van diezelfde bond (Congress), en dat de raad van bestuur bij de uitoefening van zijn benoemingsbevoegdheid over een ruime beoordelingsmarge beschikte, heeft het EHRM in eerste instantie onderzocht of er voldoende waarborgen bestonden om te garanderen dat de leden van het arbitragecomité hun taken konden uitoefenen zonder onderhevig te zijn aan externe druk, en in tweede instantie of het arbitragecomité was samengesteld uit leden die als onafhankelijk en onpartijdig konden worden beschouwd ten opzichte van de beroepsorganisaties die bij deze procedures betrokken waren.(62)
107. Wat het eerste punt betreft, was het EHRM van oordeel dat de leden van het arbitragecomité niet gevrijwaard waren van druk, met name van de raad van bestuur, vanwege het bestaan van een aantal „uitgesproken organisatorische en structurele banden” tussen deze twee entiteiten, hetgeen een indicatie gaf van de „aanzienlijke invloed die de raad van bestuur uitoefent op de werking van het arbitragecomité”.(63) Ter ondersteuning van deze conclusie heeft het EHRM de volgende elementen in aanmerking genomen. Ten eerste genoten de leden van dit comité weliswaar werkzekerheid, maar was de duur van hun mandaat gelijk aan die van het mandaat van de leden van de raad van bestuur. Ten tweede hadden de leden van het arbitragecomité recht op een vergoeding, evenals op de terugbetaling van hun reiskosten en een vergoeding voor verblijfskosten, waarvan de bedragen door de raad van bestuur werden vastgesteld. Ten derde was er niet voorzien in een specifieke procedure voor het geval de onafhankelijkheid of onpartijdigheid van een lid van het arbitragecomité door de partijen zou worden betwist.
108.  Wat het tweede punt betreft, heeft het EHRM opgemerkt dat zowel de raad van bestuur als de algemene vergadering van de TFF hoofdzakelijk bestonden uit vertegenwoordigers van voetbalclubs, entiteiten die onvermijdelijk betrokken zijn bij bepaalde geschillen die onder de bevoegdheid van de arbitragecommissie vallen.
109. Opgemerkt zij dat krachtens de betrokken Italiaanse regeling de vaststelling van de door de FIGC en het CONI opgelegde tuchtrechtelijke sancties onder de bevoegdheid van twee intrafederale instanties (federaal gerecht en federale rechter in tweede aanleg) en een extrafederale instantie (sportgarantieraad) valt.
110. Wat het federaal gerecht en de federale rechter in tweede aanleg betreft, berust de bevoegdheid tot benoeming van hun leden bij de Consiglio federale (federale raad)(64) en blijkt de uitoefening van deze bevoegdheid uitsluitend te worden geregeld door het criterium van „specifieke bekwaamheid en ervaring op sportgebied”(65). Het risico dat de leden van deze instanties worden blootgesteld aan druk van de federale raad kan worden vergroot door het feit dat de duur van hun mandaat overeenkomt met die van het mandaat van de leden van de federale raad (vier jaar, tweemaal hernieuwbaar) en dat de Commissione federale di garanzia (federale garantiecommissie)(66), die eveneens door de federale raad wordt benoemd, de bevoegdheid heeft om hen te ontslaan, met name „om ernstige redenen van opportuniteit”(67).
111. Wat de samenstelling van de federale raad betreft, worden veertien van de twintig leden gekozen door de verschillende nationale voetbalbonden(68), die op hun beurt de voetbalclubs vertegenwoordigen, waarvan de bestuurders, zoals in het onderhavige geval, betrokken kunnen zijn bij procedures voor de genoemde intrafederale instanties.
112. Wat de sportgarantieraad betreft, is de benoeming van de leden ervan voorbehouden aan de nationale raad van het CONI(69). De duur van hun mandaat (vier jaar) komt overeen met die van het mandaat van de leden van deze laatste.(70) De nationale raad benoemt ook de leden van de Commissione di garanzia degli organi di giustizia, di controllo e di tutela dell’etica sportiva (garantiecommissie voor de instanties van justitie, controle en bescherming van de sportethiek), die bevoegd is om de leden van de sportgarantieraad te ontslaan.(71) De samenstelling van de nationale raad wordt gekenmerkt door de aanwezigheid van de vertegenwoordigers
van de nationale sportfederaties en de meerderheid van de binnen deze instantie uitgebrachte stemmen moet bestaan uit de stemmen die door deze laatsten worden uitgebracht.(72)
113. Het staat aan de verwijzende rechter om, met name in het licht van het bovenstaande, na te gaan of een van de Italiaanse sportrechtelijke instanties een „rechterlijke instantie” in de zin van het Unierecht is. Indien dit het geval is, zou het door de Italiaanse wetgever ontworpen stelsel van sportrecht, in zijn geheel beschouwd, niet onverenigbaar zijn met artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU.
Conclusie
114. Gelet op het voorgaande geef ik het Hof in overweging om de eerste en de derde prejudiciële vraag van de Tribunale amministrativo regionale per il Lazio als volgt te beantwoorden:
„1)      Artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU, gelezen in het licht van artikel 47 van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie,
moet aldus worden uitgelegd dat
het in de weg staat aan een nationale regeling die de toetsing van de rechtmatigheid van tuchtrechtelijke sancties, zoals die welke in het hoofdgeding aan de orde zijn, door ‚rechterlijke instanties’ in de zin van het Unierecht, beperkt tot een incidentele toetsing die, in geval van onrechtmatigheid, uitsluitend kan leiden tot de toekenning van een geldelijke vergoeding aan de personen aan wie deze sancties zijn opgelegd. Deze rechterlijke instanties moeten dergelijke sancties nietig kunnen verklaren en, in voorkomend geval, voorlopige maatregelen kunnen toekennen om de volledige doeltreffendheid van de rechterlijke beslissing ten gronde te waarborgen.
2)      De artikelen 45 en 56 VWEU
moeten aldus moeten worden uitgelegd dat
zij niet eraan in de weg staan dat een nationale regeling, zoals welke in de onderhavige zaak aan de orde is, toestaat dat organen van sportfederaties aan een bestuurder van een sportclub een tuchtrechtelijke sanctie opleggen die bestaat in het verbod om gedurende een periode van 24 maanden zijn beroepsactiviteit op nationaal en internationaal niveau uit te oefenen, voor zover deze regeling en de sancties ter handhaving daarvan worden gerechtvaardigd door een legitiem doel van algemeen belang en de vaststelling van die sancties
wordt afgebakend door transparante, objectieve, niet-discriminerende en evenredige criteria. Evenmin staan de artikelen 101 en 102 VWEU in de weg aan een dergelijke nationale regeling.”
1      Oorspronkelijke taal: Frans.
2      Rigaux, F., „Les situations juridiques individuelles dans un système de relativité générale. Cours général de droit international privé”, The Hague Academy Collected Courses Online, Brill, Nijhoff, deel 213, 1989, blz. 67.
3      GURI nr. 298 van 27 december 1947.
4      GURI nr. 156 van 7 juli 2010, blz. 1.
5      GURI nr. 192 van 20 augustus 2003, blz. 4.
6      GURI nr. 243 van 18 oktober 2003, blz. 4.
7      Goedgekeurd door de Giunta Nazionale del CONI (nationale raad van het CONI), overeenkomstig artikel 7, lid 5, onder l), van het Statuto CONI (statuut van het CONI), bij besluit nr. 258 van 11 juni 2019.
8      Beslissing nr. 0128/TFNSD-2021‑222.
9      Beslissing nr. 0089/CFA-2021‑2022.
10      Beslissing nr. 0063/CFA2022‑2023, uitgesproken op 20 januari 2023 en neergelegd op 30 januari 2023.
11      Beslissing nr. 40/2023.
12      Arrest nr. 49/2011 (GURI nr. 8 van 16 februari 2011, IT:COST:2011:49).
13      Arrest nr. 160/2019 (GURI nr. 27 van 3 juli 2019, IT:COST:2019:160).
14      Hierna: „Handvest”.
15      Ondertekend te Rome op 4 november 1950; hierna: „EVRM”.
16      De verwijzende rechter verwijst ook naar artikel 49 VWEU betreffende de vrijheid van vestiging. Het Hof moet deze vraag echter herformuleren zonder deze bepaling erin op te nemen, aangezien leidinggevende functies binnen een voetbalclub naar mijn mening vanwege hun bijzondere aard niet tot de activiteiten behoren die op vaste en voortdurende wijze kunnen worden uitgeoefend vanuit een vestiging in de lidstaat van bestemming. Zie arrest van 7 september 2022, Cilevičs e.a. (C‑391/20, EU:C:2022:638, punt 54).
17      Deze exceptie van niet-ontvankelijkheid in de schriftelijke opmerkingen van de Commissie lijkt weliswaar te verwijzen naar de eerste prejudiciële vraag, maar de Commissie heeft ter terechtzitting aangegeven dat genoemde exceptie in werkelijkheid betrekking heeft op de derde vraag.
18      Zie ter illustratie arrest van 18 juli 2013, Citroën Belux (C‑265/12, EU:C:2013:498, punten 32 en
33).
19      Gewijzigd door de Consiglio Nazionale (nationale raad) van het CONI op 21 november 2023, bij besluit nr. 1745, goedgekeurd bij decreet door de Presidente del Consiglio dei Ministri (voorzitter van de ministerraad) op 20 december 2023.
20      Zie artikel 7, lid 5, onder l), van het statuut van het CONI.
21      Zie arrest van 21 december 2023, European Superleague Company (C‑333/21, EU:C:2023:1011, punt 84; hierna: „arrest European Superleague”). Dat is met name het geval bij regels op grond waarvan buitenlandse spelers worden uitgesloten van deelname aan competities tussen teams die elk hun land vertegenwoordigen of waarbij criteria worden vastgesteld voor de selectie van atleten die individueel aan competities deelnemen.
22      Zie arrest van 6 december 2017, Coty Germany (C‑230/16, EU:C:2017:941, punt 22).
23      Zie arrest van 25 februari 2025, Alphabet e.a. (C‑233/23, EU:C:2025:110, punt 37 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
24      Zie het arrest European Superleague (punten 131‑135).
25      Zie arrest van 16 november 2023, Commissie/Nederland (Waardeoverdracht van pensioenaanspraken) (C‑459/22, EU:C:2023:878, punt 30).
26      Zie arrest van 12 september 2013, Konstantinides (C‑475/11, EU:C:2013:542, punt 44).
27      Zie arrest van 4 oktober 2024, FIFA (C‑650/22, EU:C:2024:824, punt 95; hierna: „arrest FIFA”).
28      Zie punt 24 van deze conclusie.
29      Zie het arrest FIFA (punten 100 en
101).
30      Zie de arresten European Superleague (punt 257) en FIFA (punt 111).
31      Artikel 6 VEU is een algemene bepaling die niet relevant is voor de analyse van deze vragen [zie arrest van 11 september 2025, Cairo Network e.a. (C‑764/23–C‑766/23, EU:C:2025:691, punt 61 en aldaar aangehaalde rechtspraak; hierna: „arrest Cairo Network”)].
32      Zie met name arrest van 22 juni 2023, Belgische Staat (Gegevens die dateren van na het terugkeerbesluit) (C‑711/21 en C‑712/21, EU:C:2023:503, punt 35 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
33      Voor een nog vollediger overzicht van deze rechtspraak, zie mijn conclusies in de zaak Commissie/Polen (Toetsing ultra vires van de rechtspraak van het Hof – Voorrang van het Unierecht) (C‑448/23, EU:C:2025:165, punten 61‑69).
34      Arrest van 16 februari 2022 (C‑156/21, EU:C:2022:97; hierna: „arrest Hongarije/Parlement en Raad”).
35      Arrest van 5 juni 2023 (C‑204/21, EU:C:2023:442; hierna: „arrest Commissie/Polen”).
36      Arresten Hongarije/Parlement en Raad (punten 233 en
234) en Commissie/Polen (punten 72‑74).
37      Zie het arrest Commissie/Polen (punten 77‑79).
38      Arrest van 27 februari 2018 (C‑64/16, EU:C:2018:117, punt 35).
39      Zie arrest van 2 maart 2021, A.B. e.a. (Benoeming van rechters bij de Sąd Najwyższy – Beroep) (C‑824/18, EU:C:2021:153, punt 143).
40      Zie arrest van 20 april 2021, Repubblika (C‑896/19, EU:C:2021:311, punt 45).
41      Zie arresten van 27 februari 2018, Associação Sindical dos Juízes Portugueses (C‑64/16, EU:C:2018:117, punt 36); 21 december 2023, Krajowa Rada Sądownictwa (Handhaving van een rechter in zijn ambt) (C‑718/21, EU:C:2023:1015, punt 58), en 11 juli 2024, Hann-Invest e.a. (C‑554/21, C‑622/21 en C‑727/21, EU:C:2024:594, punt 55).
42      Zie met name arrest van 28 november 2024, PT (Schikking tussen de openbaar aanklager en de dader van een strafbaar feit) (C‑432/22, EU:C:2024:987, punt 70). Zie in dit verband ook de conclusies die ik onlangs heb gepresenteerd in de zaak Sociedad Civil Catalana (C‑523/24, EU:C:2025:889, punten 112‑121).
43      Arrest van 1 augustus 2025 (C‑600/23, EU:C:2025:617, punt 75; hierna: „arrest Royal Football Club Seraing”).
44      Arrest Royal Football Club Seraing (punt 86).
45      Zoals uit dit arrest blijkt, sluit deze redenering aan bij het arrest van 21 december 2023, International Skating Union/Commissie (C‑124/21 P, EU:C:2023:1012).
46      Arrest Royal Football Club Seraing (punten 76 en 100).
47      Arrest Royal Football Club Seraing, punten 84 en 85.
48      Arrest Royal Football Club Seraing, punt 103.
49      Arrest Royal Football Club Seraing, punt 104.
50      Arrest Royal Football Club Seraing, punt 105.
51      Arrest Cairo Network (punt 83).
52      Richtlijn 2002/21/EG van het Europees Parlement en de Raad van 7 maart 2002 inzake een gemeenschappelijk regelgevingskader voor elektronische-communicatienetwerken en -diensten (Kaderrichtlijn) (PB 2002, L 108, blz. 33).
53      Besluit van het Europees Parlement en de Raad van 17 mei 2017 (PB 2017, L 138, blz. 131).
54      Arrest Cairo Network (punten 75 en 78).
55      Ter terechtzitting heeft het CONI verklaard dat de herroeping van beslissingen van sportrechtelijke instanties, zoals bepaald in artikel 63 van het sportwetboek van het CONI, de partij die door de bestuursrechter de onrechtmatigheid van een tuchtrechtelijke sanctie heeft laten vaststellen, in staat stelt om deze instanties te dwingen zich op dit punt te conformeren aan het arrest van laatstgenoemde rechter. Zelfs indien dit zou vaststaan, lijkt het mij onvoldoende om de onverenigbaarheid van de betrokken nationale bepalingen met artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU, gelezen in het licht van artikel 47 van het Handvest, uit te sluiten.
56      In een dergelijk geval zou hoogstens kunnen worden nagegaan of de nationale regels inzake de procedurele modaliteiten van een bestaand rechtsmiddel voldoen aan de voorwaarden van gelijkwaardigheid en doeltreffendheid die inherent zijn aan artikel 47 van het Handvest. Zie arrest van 21 december 2021, Randstad Italia (C‑497/20, EU:C:2021:1037), dat ik heb besproken in mijn conclusie in de zaak AW „T” (C‑225/22, EU:C:2025:270, punten 47‑50).
57      Arrest van 30 juni 1966 (61/65, EU:C:1966:39).
58      Zie laatstelijk arrest van 1 augustus 2025, Daka e.a. (C‑422/23, C‑455/23, C‑459/23, C‑486/23 en C‑493/23, EU:C:2025:592, punt 53 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
59      Zie arrest van 21 januari 2020, Banco de Santander (C‑274/14, EU:C:2020:17, punt 61 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
60      EHRM, 28 januari 2020, Ali Riza e.a. tegen Turkije (CE:ECHR:2020:0128JUD003022610).
61      Opgemerkt zij dat artikel 52, lid 3, van het Handvest bepaalt dat, voor zover dit laatste rechten bevat die overeenkomen met door het EVRM gewaarborgde rechten, de inhoud en reikwijdte hiervan dezelfde zijn als die welke er door dit verdrag aan worden toegekend. Zoals blijkt uit de toelichting bij artikel 47 van het Handvest, komt de tweede alinea van dit artikel overeen met artikel 6, lid 1, EVRM. Bijgevolg dient het Hof erop toe te zien dat de uitlegging die het aan artikel 47, tweede alinea, van het Handvest geeft, zodanig is dat het daardoor geboden beschermingsniveau niet in strijd komt met het niveau dat wordt geboden door artikel 6, lid 1, EVRM zoals uitgelegd door het EHRM [zie arrest van 15 juli 2021, Commissie/Polen (Tuchtregeling voor rechters) (C‑791/19, EU:C:2021:596, punt 165 en aldaar aangehaalde rechtspraak)].
62      Zie EHRM, 28 januari 2020, Ali Riza e.a. tegen Turkije (CE:ECHR:2020:0128JUD003022610, §§ 209 en 217).
63      EHRM, 28 januari 2020, Ali Riza e.a. tegen Turkije (CE:ECHR:2020:0128JUD003022610, § 216) (vrije vertaling).
64      Zie artikel 27, lid 3, van het statuut van de FIGC, goedgekeurd door de nationale raad van het CONI, bij besluit nr. 479 van 20 november 2024.
65      Zie artikel 35, lid 1, van het statuut van de FIGC.
66      De federale garantiecommissie is een instantie die hoofdzakelijk tot taak heeft na te gaan of de leden van het federale gerecht en de federale rechter in tweede aanleg voldoen aan de voorwaarden om dergelijke functies uit te oefenen [zie artikel 5, lid 3, van de Codice di Giustizia Sportiva CONI (sportwetboek van het CONI), bij besluit nr. 1538, nationale raad van 9 november 2015, goedgekeurd bij de
decreto Presidenza Consiglio dei Ministri (decreet van de voorzitter van de ministerraad) op 16 december 2015].
67      Zie artikel 5, lid 3, van het sportwetboek van het CONI en artikel 34 van het statuut van de FIGC.
68      Zie artikel 26 van het statuut van de FIGC.
69      Zie artikel 6, lid 4, onder 11), van het statuut van het CONI.
70      Zie artikel 5, lid 2, en artikel 12 bis, lid 7, van het statuut van het CONI.
71      Zie artikel 13 ter, lid 3, van het statuut van het CONI.
72      Zie artikel 6, lid 3, van het statuut van het CONI.