61997CJ0093_EL
Διάδικοι
Σκεπτικό της απόφασης
Απόφαση για τα δικαστικά έξοδα
Διατακτικό
Διάδικοι
Στην υπόθεση C-93/97,
που έχει ως αντικείμενο αίτηση του Cour d'arbitrage του Βελγίου προς το Δικαστήριο, κατ' εφαρμογήν του άρθρου 177 της Συνθήκης ΕΚ, με την οποία ζητείται, στο πλαίσιο της διαφοράς που εκκρεμεί ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου μεταξύ
Fιdιration belge des chambres syndicales de mιdecins ASBL
και
Gouvernement flamand (Φλαμανδική Κυβέρνηση),
Gouvernement de la Communautι franηaise (Κυβέρνηση της Γαλλικής Κοινότητας),
Conseil des ministres,
"η έκδοση προδικαστικής αποφάσεως ως προς την ερμηνεία του άρθρου 31 της οδηγίας 93/16/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 5ης Απριλίου 1993, για τη διευκόλυνση της ελεύθερης κυκλοφορίας των ιατρών και της αμοιβαίας αναγνώρισης των διπλωμάτων, πιστοποιητικών και άλλων τίτλων τους (ΕΕ L 165, σ. 1)_$
ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ
(πέμπτο τμήμα),
συγκείμενο από τους C. Gulmann, πρόεδρο τμήματος, J. C. Moitinho de Almeida, D. A. O. Edward (εισηγητή), J.-P. Puissochet και P. Jann, δικαστές,
γενικός εισαγγελέας: Γ. Κοσμάς
γραμματέας: H. von Holstein, βοηθός γραμματέας,
λαμβάνοντας υπόψη τις γραπτές παρατηρήσεις που κατέθεσαν:
- η Fιdιration belge des chambres syndicales de mιdecins ASBL, εκπροσωπούμενη από τον Eric Thiry, δικηγόρο Βρυξελλών,
- η Φλαμανδική Κυβέρνηση, εκπροσωπούμενη από τον Patrick Devers, δικηγόρο Γάνδης,
- η Κυβέρνηση της Γαλλικής Κοινότητας, εκπροσωπούμενη από τον Jean Bourtembourg, δικηγόρο Βρυξελλών,
- η Βελγική Κυβέρνηση, εκπροσωπούμενη από τον Jan Devadder, γενικό σύμβουλο στο Υπουργείο Εξωτερικών, Εξωτερικού Εμπορίου και Συνεργασίας για την Ανάπτυξη, και τον Tom Balthazar, δικηγόρο Γάνδης,
- η Επιτροπή των Ευρωπαϋκών Κοινοτήτων, εκπροσωπουμένη από τον Berend Jan Drijber, μέλος της Νομικής Υπηρεσίας,
έχοντας υπόψη την έκθεση ακροατηρίου,
αφού άκουσε τις προφορικές παρατηρήσεις της Fιdιration belge des chambres syndicales de mιdecins ASBL, εκπροσωπηθείσας από τον Eric Thiry, της Φλαμανδικής Κυβερνήσεως, εκπροσωπηθείσας από τον Patrick Devers, και της Επιτροπής των Ευρωπαϋκών Κοινοτήτων, εκπροσωπηθείσας από τον Pieter van Nuffel, μέλος της Νομικής Υπηρεσίας, κατά τη συνεδρίαση της 22ας Ιανουαρίου 1998,
αφού άκουσε τον γενικό εισαγγελέα που ανέπτυξε τις προτάσεις του κατά τη συνεδρίαση της 26ης Μαρτίου 1998,
εκδίδει την ακόλουθη
Απόφαση
Σκεπτικό της απόφασης
1 Με απόφαση της 19ης Φεβρουαρίου 1997, η οποία περιήλθε στο Δικαστήριο στις 3 Μαρτίου 1997, το Cour d'arbitrage του Βελγίου υπέβαλε, κατ' εφαρμογήν του άρθρου 177 της Συνθήκης ΕΚ, τρία προδικαστικά ερωτήματα ως προς την ερμηνεία του άρθρου 31 της οδηγίας 93/16/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 5ης Απριλίου 1993, για τη διευκόλυνση της ελεύθερης κυκλοφορίας των ιατρών και της αμοιβαίας αναγνώρισης των διπλωμάτων, πιστοποιητικών και άλλων τίτλων τους (ΕΕ L 165, σ. 1).
2 Τα ερωτήματα αυτά ανέκυψαν στο πλαίσιο προσφυγής την οποία άσκησε στις 26 Ιανουαρίου 1996 η Fιdιration belge des chambres syndicales de mιdecins ASBL (στο εξής: Fιdιration), ένωση εκπροσωπούσα τα συμφέροντα των ασκούντων το ιατρικό επάγγελμα στο Βέλγιο, ενώπιον του Cour d'arbitrage με αίτημα την ακύρωση του άρθρου 4, παράγραφος 2, του διατάγματος (dιcret) της Φλαμανδικής Κοινότητας, της 5ης Απριλίου 1995, για την τροποποίηση του διατάγματος της 12ης Ιουνίου 1991 περί των πανεπιστημίων στη Φλαμανδική Κοινότητα, το οποίο αφορά την οργάνωση ειδικής εκπαιδεύσεως στη γενική ιατρική καθώς και τη θέσπιση άλλων διατάξεων όσον αφορά τα πανεπιστήμια (Moniteur belge της 29ης Ιουλίου 1995, στο εξής: διάταγμα του 1995).
Το κοινοτικό δίκαιο
3 Η οδηγία 93/16 αποτελεί κωδικοποίηση των οδηγιών 75/362/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 16ης Ιουνίου 1975, περί αμοιβαίας αναγνωρίσεως των διπλωμάτων, πιστοποιητικών και άλλων τίτλων ιατρικής και περί των μέτρων προς διευκόλυνση της πραγματικής ασκήσεως του δικαιώματος εγκαταστάσεως και του δικαιώματος της ελεύθερης παροχής υπηρεσιών (ΕΕ ειδ. έκδ. 06/001, σ. 196), και 75/363/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 16ης Ιουνίου 1975, περί του συντονισμού των νομοθετικών, κανονιστικών και διοικητικών διατάξεων που αφορούν τις δραστηριότητες των ιατρών (ΕΕ ειδ. έκδ. 06/001, σ. 209). Στην οδηγία 93/16 ενσωματώνεται εξάλλου και η οδηγία 86/457/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 15ης Σεπτεμβρίου 1986, περί ειδικής εκπαιδεύσεως στη γενική ιατρική (ΕΕ L 267, σ. 26). Οι τρεις αυτές οδηγίες καταργήθηκαν με το άρθρο 44 της οδηγίας 93/16.
4 Δυνάμει του άρθρου 2 της οδηγίας 93/16, κάθε κράτος μέλος αναγνωρίζει τα διπλώματα, τα πιστοποιητικά και τους άλλους τίτλους που χορηγούνται στους υπηκόους των κρατών μελών από τα άλλα κράτη μέλη, σύμφωνα με το άρθρο 23 - και που απαριθμούνται στο άρθρο 3 -, προσδίδοντάς τους στο έδαφός του, όσον αφορά την πρόσβαση στις δραστηριότητες του ιατρού και την άσκησή τους, την ίδια ισχύ με τα διπλώματα, τα πιστοποιητικά και τους άλλους τίτλους που χορηγεί το κράτος αυτό.
5 Το άρθρο 3 της οδηγίας 93/16 περιέχει, για όλα τα κράτη μέλη, κατάλογο των διπλωμάτων στα οποία αναφέρεται το άρθρο 2. Όσον αφορά το Βασίλειο του Βελγίου, πρόκειται για το «"diplτme legal de docteur en medecine, chirurgie et accouchements/wettelijk diploma van doctor in de genees-, heel- en verloskunde" (κρατικό δίπλωμα διδάκτορος ιατρικής, χειρουργικής και μαιευτικής), χορηγούμενο από τις ιατρικές σχολές των πανεπιστημίων ή από την κεντρική εξεταστική επιτροπή ή από τις κρατικές εξεταστικές επιτροπές της πανεπιστημιακής εκπαιδεύσεως».
6 Το άρθρο 23, παράγραφος 1, της οδηγίας 93/16 ορίζει ότι τα κράτη μέλη εξαρτούν την ανάληψη και την άσκηση των ιατρικών δραστηριοτήτων από την κατοχή διπλώματος, πιστοποιητικού ή άλλου τίτλου ιατρικής, κατά την έννοια του άρθρου 3, παρέχοντος την εγγύηση ότι ο ενδιαφερόμενος έχει αποκτήσει κατά τη συνολική διάρκεια της εκπαιδεύσεώς του τις γνώσεις και την πείρα που απαιτούνται από τα στοιχεία αα έως δδ της ιδίας αυτής διατάξεως. Η παράγραφος 2 του άρθρου 23 ορίζει ότι η συνολική αυτή ιατρική εκπαίδευση περιλαμβάνει τουλάχιστον έξι έτη σπουδών ή 5 500 ώρες θεωρητικής και πρακτικής διδασκαλίας σε πανεπιστήμιο ή υπό την εποπτεία πανεπιστημίου.
7 Ο τίτλος IV της οδηγίας 93/16 αφορά την ειδική εκπαίδευση στη γενική ιατρική.
8 Κατά το άρθρο 30, «Κάθε κράτος μέλος που παρέχει στο έδαφός του τον πλήρη κύκλο εκπαίδευσης, για τον οποίο γίνεται λόγος στο άρθρο 23, καθιερώνει ειδική εκπαίδευση στη γενική ιατρική ανταποκρινόμενη τουλάχιστον στις προϋποθέσεις που προβλέπονται στα άρθρα 31 και 32, με τρόπο ώστε τα πρώτα διπλώματα, πιστοποιητικά ή άλλοι τίτλοι που την πιστοποιούν να χορηγούνται, το αργότερο, από την 1η Ιανουαρίου 1990.»
9 Τα άρθρα 31 και 32 της οδηγίας 93/16 καθορίζουν τις ελάχιστες προϋποθέσεις στις οποίες πρέπει να ανταποκρίνεται η εν λόγω εκπαίδευση.
10 Το άρθρο 31 έχει ως εξής:
«1. Η ειδική εκπαίδευση στη γενική ιατρική που προβλέπεται στο άρθρο 30 πρέπει να ανταποκρίνεται τουλάχιστον στις ακόλουθες προϋποθέσεις:
α) αρχίζει μόνον αφού συμπληρωθούν επιτυχώς τουλάχιστον έξι έτη σπουδών στα πλαίσια του κύκλου εκπαίδευσης που προβλέπεται στο άρθρο 23·
β) έχει διάρκεια τουλάχιστον δύο ετών με πλήρη απασχόληση και πραγματοποιείται υπό τον έλεγχο των αρμόδιων αρχών ή οργανισμών·
γ) είναι περισσότερο πρακτικής παρά θεωρητικής φύσης· η πρακτική εκπαίδευση γίνεται, αφενός, για έξι μήνες τουλάχιστον σε εγκεκριμένο νοσοκομειακό περιβάλλον που να διαθέτει τον κατάλληλο εξοπλισμό και τις κατάλληλες υπηρεσίες και, αφετέρου, για έξι τουλάχιστον μήνες σε ένα εγκεκριμένο ιατρείο γενικής ιατρικής ή σε εγκεκριμένο κέντρο όπου παρέχεται από ιατρούς πρωτοβάθμια ιατρική περίθαλψη· διεξάγεται σε επαφή με άλλα νοσηλευτικά ιδρύματα ή υγειονομικές διαρθρώσεις γενικής ιατρικής· ωστόσο, με την επιφύλαξη των προαναφερομένων ελάχιστων περιόδων, η πρακτική εκπαίδευση είναι δυνατόν να γίνεται επί έξι μήνες το πολύ σε άλλα εγκεκριμένα νοσηλευτικά ιδρύματα ή υγειονομικές εγκαταστάσεις γενικής ιατρικής·
δ) συνεπάγεται προσωπική συμμετοχή του υποψήφιου στην επαγγελματική δραστηριότητα και στις ευθύνες των προσώπων με τα οποία εργάζεται.
(...)
3. Τα κράτη μέλη εξαρτούν τη χορήγηση των διπλωμάτων, των πιστοποιητικών και άλλων τίτλων που πιστοποιούν την ειδική εκπαίδευση στη γενική ιατρική από την κατοχή ενός από τα διπλώματα, πιστοποιητικά και άλλους τίτλους που προβλέπονται στο άρθρο 3.»
11 Το άρθρο 32 της οδηγίας 93/16 ορίζει τα εξής:
«Εάν, στις 22 Σεπτεμβρίου 1986, σε ένα κράτος μέλος η εκπαίδευση στη γενική ιατρική διασφαλιζόταν με την πείρα στη γενική ιατρική που αποκτά ο ιατρός στο ίδιο του το ιατρείο υπό την εποπτεία ενός εξουσιοδοτημένου συμβούλου πρακτικής εκπαίδευσης, το κράτος μέλος αυτό μπορεί, δοκιμαστικά, να διατηρήσει αυτή την εκπαίδευση υπό την προϋπόθεση ότι:
- είναι σύμφωνη με το άρθρο 31, παράγραφος 1, στοιχεία αα και ββ, καθώς και με την παράγραφο 3,
- έχει διάρκεια ίση με το διπλάσιο της διαφοράς που υπάρχει μεταξύ της διάρκειας που προβλέπεται στο άρθρο 31, παράγραφος 1, στοιχείο ββ, και του συνόλου των περιόδων που προβλέπονται στην τρίτη περίπτωση του παρόντος άρθρου,
- περιλαμβάνει περίοδο σε εγκεκριμένο νοσοκομειακό περιβάλλον που διαθέτει κατάλληλο εξοπλισμό και κατάλληλες υπηρεσίες, καθώς και περίοδο σε ένα εγκεκριμένο ιατρείο γενικής ιατρικής ή εγκεκριμένο κέντρο στο οποίο ιατροί παρέχουν πρωτοβάθμια ιατρική περίθαλψη· [εκάστη δε αυτών των δύο περιόδων, από την 1η Ιανουαρίου 1995], θα διαρκεί τουλάχιστον έξι μήνες.»
12 Το άρθρο 34 της οδηγίας 93/16 επιτρέπει, υπό ορισμένες προϋποθέσεις, στα κράτη μέλη να οργανώσουν ειδική εκπαίδευση στη γενική ιατρική κατά μερική απασχόληση.
Η βελγική νομοθεσία
13 Κατά το άρθρο 2, παράγραφος 1, του βασιλικού διατάγματος 78, της 10ης Νοεμβρίου 1967, σχετικά με την άσκηση της θεραπευτικής τέχνης και των συναφών επαγγελμάτων καθώς και με τις ιατρικές επιτροπές (Moniteur belge της 14ης Νοεμβρίου 1967), «ουδείς δύναται να ασκεί την ιατρική τέχνη αν δεν είναι κάτοχος κρατικού διπλώματος διδάκτορος ιατρικής, χειρουργικής και μαιευτικής, κτηθέντος σύμφωνα με τη νομοθεσία περί απονομής ακαδημαϋκών τίτλων και το πρόγραμμα πανεπιστημιακών εξετάσεων ή, αν δεν έχει νομίμως απαλλαγεί από τις υποχρεώσεις αυτές (...)».
14 Το διάταγμα της 12ης Ιουνίου 1991 περί των πανεπιστημίων στη Φλαμανδική Κοινότητα (Moniteur belge της 4ης Ιουλίου 1991) αφορά, μεταξύ άλλων, την οργάνωση της πανεπιστημιακής εκπαιδεύσεως.
15 Το διάταγμα του 1995 έχει ως αντικείμενο την οργάνωση της ειδικής εκπαιδεύσεως στη γενική ιατρική. Με το άρθρο 2 του διατάγματος αυτού προστέθηκε στο άρθρο 7 του διατάγματος της 12ης Ιουνίου 1991 το ακόλουθο εδάφιο:
«Η ειδική εκπαίδευση στη γενική ιατρική είναι ακαδημαϋκή εκπαίδευση ακολουθούσα την ακαδημαϋκή εκπαίδευση του ιατρού. Η εκπαίδευση αυτή πιστοποιείται διά της απονομής του ακαδημαϋκού τίτλου του ιατρού παθολόγου.»
16 Εξάλλου, με το άρθρο 3 του διατάγματος του 1995 προστέθηκαν στο άρθρο 11 του διατάγματος της 12ης Ιουνίου 1991 οι ακόλουθες διατάξεις:
«Το κοινό πρόγραμμα διδασκαλίας του πρώτου κύκλου της ιατρικής και των τριών πρώτων ετών σπουδών του δευτέρου κύκλου της εκπαιδεύσεως αυτής πρέπει να πληροί τις προϋποθέσεις που επιβάλλονται από την οδηγία (...) 93/16/ΕΟΚ, τίτλος IV (...) Στους φοιτητές που έχουν επιτύχει στις τμηματικές εξετάσεις του τρίτου έτους σπουδών του δευτέρου κύκλου, οι πανεπιστημιακές αρχές χορηγούν πιστοποιητικό βεβαιούν ότι έχουν περατώσει επιτυχώς τον κύκλο εκπαιδεύσεως που προβλέπει το άρθρο 23 της προμνησθείσας οδηγίας (...).
Στο τέταρτο έτος σπουδών του δευτέρου κύκλου της ιατρικής, οι πανεπιστημιακές αρχές μπορούν να παρέχουν διάφορες επιλογές, μία από τις οποίες είναι υποχρεωτικά η "γενική ιατρική". Αυτό το τέταρτο έτος σπουδών με την επιλογή της "γενικής ιατρικής" αποτελεί το πρώτο έτος σπουδών της ειδικής εκπαιδεύσεως στη γενική ιατρική που προβλέπεται στον τίτλο IV της οδηγίας (...) 93/16/ΕΟΚ.»
17 Το άρθρο 4, παράγραφος 2, του διατάγματος του 1995 συμπλήρωσε το άρθρο 14 του διατάγματος της 12ης Ιουνίου 1991 με την προσθήκη του ακολούθου εδαφίου:
«Ο συνολικός χρόνος σπουδών της εκπαιδεύσεως στη γενική ιατρική περιλαμβάνει τρία έτη σπουδών, ήτοι το τέταρτο έτος σπουδών του δευτέρου κύκλου της ιατρικής και τα δύο έτη σπουδών της εκπαιδεύσεως στη γενική ιατρική.»
18 Συνεπώς, η συνολική εκπαίδευση του υποψηφίου ιατρού παθολόγου στη Φλάνδρα περιλαμβάνει έξι πρώτα έτη, τα οποία αποτελούν τους δύο κύκλους βασικών σπουδών ιατρικής, κατόπιν ένα έβδομο έτος, το οποίο αντιστοιχεί, αφενός, στο τέταρτο και τελευταίο έτος σπουδών του δευτέρου κύκλου της ιατρικής και, αφετέρου, στο πρώτο έτος του κύκλου ειδικής εκπαιδεύσεως στη γενική ιατρική, και, τέλος, ένα όγδοο και ένα ένατο έτος, τα οποία αντιστοιχούν στον τρίτο κύκλο σπουδών που αφιερώνεται στην ειδίκευση του παθολόγου ιατρού.
19 Η Fιdιration θεωρεί ότι το άρθρο 4, παράγραφος 2, του διατάγματος του 1995 εισάγει παρέκκλιση από την οδηγία 93/16, επιτρέποντας την πρόσβαση στην ειδική εκπαίδευση στη γενική ιατρική σε φοιτητές οι οποίοι δεν είναι εξουσιοδοτημένοι να αναλαμβάνουν ευθύνες ιατρού, και δημιουργεί έτσι διάκριση μεταξύ των υποψηφίων στους οποίους επιτρέπεται να αρχίσουν την εκπαίδευση αυτή στη Φλαμανδική Κοινότητα και των υποψηφίων των λοιπών κοινοτήτων του Βελγίου.
20 Θεωρώντας ότι η ενώπιόν του διαφορά έγκειται στον προσδιορισμό του έτους από το οποίο μπορεί να αρχίσει η ειδική εκπαίδευση στη γενική ιατρική και, ειδικότερα, στο κατά πόσον η πρόσβαση στην εκπαίδευση αυτή προϋποθέτει ότι ο ενδιαφερόμενος είναι κάτοχος διπλώματος, πιστοποιητικού ή άλλου τίτλου αναφερομένου στο άρθρο 3 της οδηγίας 93/16 (στο εξής: βασικό δίπλωμα κατά το άρθρο 3), το Cour d'arbitrage αποφάσισε να αναστείλει τη διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
«1) Πρέπει το άρθρο 31, παράγραφος 1, στοιχείο αα, της οδηγίας 93/16/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 5ης Απριλίου 1993, για τη διευκόλυνση της ελεύθερης κυκλοφορίας των ιατρών και της αμοιβαίας αναγνώρισης των διπλωμάτων, πιστοποιητικών και άλλων τίτλων τους, νοούμενο σε συνδυασμό με τα άρθρα 3 και 23 καθώς και τις λοιπές διατάξεις του τίτλου IV της ίδιας οδηγίας, να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι η ειδική εκπαίδευση στη γενική ιατρική μπορεί να αρχίσει μόνον αφού ο ενδιαφερόμενος έχει αποκτήσει, ύστερα από έξι τουλάχιστον έτη σπουδών, το μνημονευόμενο στο άρθρο 3 δίπλωμα;
2) Πρέπει το άρθρο 31, παράγραφος 1, στοιχείο αα, της ίδιας οδηγίας να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι "συμμετοχή του υποψηφίου στην επαγγελματική δραστηριότητα και στις ευθύνες των προσώπων με τα οποία εργάζεται" συνεπάγεται ότι ο υποψήφιος αυτός ασκεί δραστηριότητες ιατρού που επιφυλάσσονται στους κατόχους των διπλωμάτων που απαιτούνται από τα άρθρα 2 και 3 της οδηγίας;
3) Σε περίπτωση καταφατικής απαντήσεως, πρέπει η ίδια αυτή διάταξη να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι ο υποψήφιος θα έπρεπε να ασκεί δραστηριότητες ιατρού ήδη από την έναρξη της ειδικής εκπαιδεύσεως στη γενική ιατρική, και τούτο ασχέτως του αν πρόκειται για εκπαίδευση κατά πλήρη απασχόληση, όπως προβλέπεται από το άρθρο 31 της οδηγίας, ή για εκπαίδευση κατά μερική απασχόληση, όπως προβλέπεται από το άρθρο 34;»
21 Προκαταρκτικώς, πρέπει να υπεθυμιστεί ότι η οδηγία 93/16 αποσκοπεί, σύμφωνα με την εικοστή πρώτη αιτιολογική σκέψη της, μόνο στην καθιέρωση μιας ειδικής εκπαιδεύσεως στη γενική ιατρική η οποία να ανταποκρίνεται σε ορισμένες ελάχιστες απαιτήσεις τόσο από ποιοτικής όσο και από ποσοτικής απόψεως και να συμπληρώνει τη στοιχειώδη βασική κατάρτιση την οποία πρέπει να έχει ο ιατρός σύμφωνα με την οδηγία αυτή. Τα κράτη μέλη, καίτοι μπορούν να θεσπίζουν υψηλότερες απαιτήσεις, υποχρεούνται, δυνάμει του άρθρου 2 της οδηγίας 93/16, να αναγνωρίζουν αμοιβαίως τα διπλώματα, πιστοποιητικά και λοιπούς τίτλους που χορηγούνται σύμφωνα με τις ελάχιστες απαιτήσεις της οδηγίας 93/16.
Επί του πρώτου ερωτήματος
22 Με το πρώτο ερώτημά του, το εθνικό δικαστήριο ερωτά αν το άρθρο 31, παράγραφος 1, στοιχείο αα, της οδηγίας 93/16 εξαρτά την πρόσβαση στην ειδική εκπαίδευση στη γενική ιατρική από την προηγούμενη απόκτηση βασικού διπλώματος κατά το άρθρο 3.
23 Η Fιdιration θεωρεί ότι στο ερώτημα αυτό προσήκει καταφατική απάντηση. Κατ' αυτήν, μόνο το κατά το άρθρο 3 βασικό δίπλωμα παρέχει δικαίωμα ασκήσεως των δραστηριοτήτων του ιατρού και εγγυάται ότι ο ενδιαφερόμενος έχει αποκτήσει καθ' όλη τη διάρκεια της εκπαιδεύσεώς του τις απαιτούμενες γνώσεις και πείρα.
24 Αντιθέτως, η Φλαμανδική Κυβέρνηση, η Κυβέρνηση της Γαλλικής Κοινότητας, η Βελγική Κυβέρνηση, καθώς και Επιτροπή θεωρούν ότι τα κράτη μέλη είναι ελεύθερα να αποφασίζουν ότι η εκπαίδευση αρχίζει ήδη με την επιτυχή περάτωση των έξι ετών σπουδών που απαιτεί το άρθρο 31, παράγραφος 1, στοιχείο αα, της οδηγίας 93/16 και ότι, συνεπώς, δεν είναι απαραίτητο να έχει αποκτήσει ο υποψήφιος το κατά το άρθρο 3 βασικό δίπλωμα. Τα κράτη μέλη μπορούν, αλλά δεν υποχρεούνται, να εξαρτούν την πρόσβαση στην ειδική εκπαίδευση στη γενική ιατρική από την απόκτηση τέτοιου διπλώματος.
25 Όπως προκύπτει από τη διατύπωσή του, το άρθρο 31 της οδηγίας 93/16 διακρίνει μεταξύ της προϋποθέσεως της επιτυχούς περατώσεως έξι ετών σπουδών ιατρικής και της προϋποθέσεως της κατοχής του κατά το άρθρο 3 βασικού διπλώματος. Η πρώτη προϋπόθεση, η οποία μνημονεύεται στο άρθρο 31, παράγραφος 1, στοιχείο αα, αφορά την πρόσβαση στην ειδική εκπαίδευση στη γενική ιατρική, ενώ η δεύτερη προϋπόθεση, η οποία μνημονεύεται στην παράγραφο 3 του ιδίου άρθρου, αναφέρεται στη χορήγηση των διπλωμάτων, πιστοποιητικών και άλλων τίτλων που πιστοποιούν την ειδική εκπαίδευση στη γενική ιατρική.
26 Διαπιστώνεται, συνεπώς, ότι οι δύο προϋποθέσεις που μνημονεύονται στο άρθρο 31 της οδηγίας 93/16 έχουν διαφορετικό περιεχόμενο και δεν μπορούν να ταυτιστούν.
27 Πρέπει να προστεθεί ότι, όσον αφορά τις προϋποθέσεις προσβάσεως στην εκπαίδευση που οδηγεί στην απόκτηση διπλώματος, πιστοποιητικού ή άλλου τίτλου ιατρικής ειδικότητας, το άρθρο 24 της οδηγίας 93/16 θεσπίζει την ίδια διάκριση, όπως και το άρθρο 31, μεταξύ, αφενός, της επιτυχούς περατώσεως τουλάχιστον έξι ετών σπουδών ιατρικής και, αφετέρου, της κατοχής του κατά το άρθρο 3 βασικού διπλώματος.
28 Επομένως, αντίθετα προς τα υποστηριζόμενα από τη Fιdιration, ούτε το γράμμα του άρθρου 31 ούτε η οικονομία της οδηγίας 93/16 απαιτούν να έχει ο ενδιαφερόμενος το κατά το άρθρο 3 βασικό δίπλωμα προκειμένου να αρχίσει την ειδική εκπαίδευση στη γενική ιατρική.
29 Συνεπώς, στο πρώτο ερώτημα προσήκει η απάντηση ότι το άρθρο 31, παράγραφος 1, στοιχείο αα, της οδηγίας 93/16 δεν εξαρτά την πρόσβαση στην ειδική εκπαίδευση στη γενική ιατρική από την προηγούμενη απόκτηση του κατά το άρθρο 3 βασικού διπλώματος.
Επί του δευτέρου και τρίτου ερωτήματος
30 Με το δεύτερο και το τρίτο ερώτημά του, το αιτούν δικαστήριο ερωτά κατ' ουσίαν αν η φύση των δραστηριοτήτων τις οποίες ο υποψήφιος καλείται να ασκήσει στη διάρκεια της ειδικής εκπαιδεύσεως στη γενική ιατρική κατ' εφαρμογήν του άρθρου 31, παράγραφος 1, στοιχείο δδ, προϋποθέτει ότι ο υποψήφιος αυτός έχει αποκτήσει το κατά το άρθρο 3 βασικό δίπλωμα προτού αρχίσει την εκπαίδευση αυτή.
31 Η Fιdιration θεωρεί ότι το άρθρο 31, παράγραφος 1, στοιχείο δδ, της οδηγίας 93/16, απαιτώντας την προσωπική συμμετοχή του υποψηφίου στην επαγγελματική δραστηριότητα και στις ευθύνες των προσώπων με τα οποία εργάζεται, συνεπάγεται την ενέργεια πράξεων τις οποίες μόνον οι κάτοχοι του κατά το άρθρο 3 βασικού διπλώματος επιτρέπεται να ενεργούν.
32 Προς υποστήριξη της θέσεώς της, η Fιdιration στηρίζεται, πρώτον, στη χρήση του όρου «ιατρός» του άρθρου 32 που αφορά τα κράτη μέλη τα οποία, στις 22 Σεπτεμβρίου 1986, παρείχαν εκπαίδευση στη γενική ιατρική διασφαλιζόμενη με την πείρα στη γενική ιατρική «που αποκτά ο ιατρός» στο ίδιο του το ιατρείο υπό την εποπτεία εξουσιοδοτημένου συμβούλου.
33 Πρέπει, ωστόσο, να υπενθυμιστεί ότι η περίπτωση του μνημονευομένου στο άρθρο 32 της οδηγίας 93/16 «ιατρού», ο οποίος εργάζεται στο δικό του ιατρείο υπό την εποπτεία συμβούλου και πρέπει, επομένως, να έχει το κατά το άρθρο 3 βασικό δίπλωμα, διαφέρει από την περίπτωση του μνημονευομένου στο άρθρο 31, παράγραφος 1, στοιχείο δδ, υποψηφίου, ο οποίος μετέχει στις «ευθύνες των προσώπων με τα οποία εργάζεται», καθόσον τα πρόσωπα αυτά είναι εξουσιοδοτημένα να ασκούν τις δραστηριότητες ιατρού. Αντίθετα προς το άρθρο 32, η τελευταία αυτή διάταξη δεν αναφέρεται στην πείρα «που αποκτά ο ιατρός στο ίδιο του το ιατρείο».
34 Δεύτερον, η Fιdιration υποστηρίζει ότι τα στοιχεία της ειδικής εκπαιδεύσεως στη γενική ιατρική, τα οποία περιγράφονται στο άρθρο 31, παράγραφος 1, στοιχεία γγ και δδ, προϋποθέτουν επίσης ότι ο ενδιαφερόμενος έχει την ιδιότητα του «ιατρού» κατά τον χρόνο της ενάρξεως της ειδικής εκπαιδεύσεως και, επομένως, ότι είναι κάτοχος του κατά το άρθρο 3 βασικού διπλώματος.
35 Όπως ορθώς παρατηρεί η Επιτροπή, η ειδική εκπαίδευση στη γενική ιατρική δεν περιλαμβάνει την αυτόνομη άσκηση του ιατρικού επαγγέλματος, η οποία συνεπάγεται την ελευθερία διαγνώσεως της παθήσεως και καθορισμού της αγωγής· πράγματι, το άρθρο 31, παράγραφος 1, στοιχείο δδ, απαιτεί μόνον τη συμμετοχή στις δραστηριότητες ενός πλήρως ειδικευμένου ιατρού. Όσον αφορά το άρθρο 31, παράγραφος 1, στοιχείο ββ, της οδηγίας 93/16, η διάταξη αυτή προβλέπει ότι η εκπαίδευση πρέπει να πραγματοποιείται «υπό τον έλεγχο των αρμόδιων αρχών ή οργανισμών».
36 Συνεπώς, όσον αφορά την προβλεπόμενη στο άρθρο 31, παράγραφος 1, στοιχείο δδ, συμμετοχή στην επαγγελματική δραστηριότητα, η οδηγία 93/16 δεν επιβάλλει την κατοχή κατά το άρθρο 3 βασικού διπλώματος.
37 Δεδομένου ότι η οδηγία 93/16 δεν απαιτεί την κατοχή του κατά το άρθρο 3 βασικού διπλώματος προκειμένου ο ενδιαφερόμενος να αρχίσει την ειδική εκπαίδευση στη γενική ιατρική, αλλά την απαιτεί μόνο κατά τον χρόνο της χορηγήσεως του διπλώματος, πιστοποιητικού ή άλλου τίτλου που πιστοποιεί την ειδική εκπαίδευση στη γενική ιατρική, και ενόψει του ότι πρόκειται για ελάχιστη προϋπόθεση, η οδηγία 93/16 αφήνει τα κράτη μέλη ελεύθερα να αποφασίζουν αν ο υποψήφιος πρέπει να έχει ήδη το κατά το άρθρο 3 βασικό δίπλωμα.
38 Συνεπώς, στο δεύτερο και το τρίτο ερώτημα προσήκει η απάντηση ότι η φύση των δραστηριοτήτων τις οποίες ο υποψήφιος καλείται να ασκήσει στη διάρκεια της ειδικής εκπαιδεύσεως στη γενική ιατρική κατ' εφαρμογήν του άρθρου 31, παράγραφος 1, στοιχείο δδ, της οδηγίας 93/16 δεν προϋποθέτει αναγκαστικά ότι ο υποψήφιος αυτός έχει αποκτήσει το κατά το άρθρο 3 βασικό δίπλωμα προτού αρχίσει την εκπαίδευση αυτή. Στα κράτη μέλη εναπόκειται να καθορίσουν αν, και σε ποιο βαθμό, η συμμετοχή του υποψηφίου παθολόγου ιατρού στην επαγγελματική δραστηριότητα και στις ευθύνες των προσώπων με τα οποία εργάζεται κατά τη διάρκεια της ειδικής εκπαιδεύσεώς του προϋποθέτει την κατοχή του κατά το άρθρο 3 βασικού διπλώματος.
Απόφαση για τα δικαστικά έξοδα
Επί των δικαστικών εξόδων
39 Τα έξοδα στα οποία υποβλήθηκε η Επιτροπή, που κατέθεσε παρατηρήσεις στο Δικαστήριο, δεν αποδίδονται. Δεδομένου ότι η παρούσα διαδικασία έχει ως προς τους διαδίκους της κύριας δίκης τον χαρακτήρα παρεμπίπτοντος που ανέκυψε ενώπιον του εθνικού δικαστηρίου, σ' αυτό εναπόκειται να αποφανθεί επί των δικαστικών εξόδων.
Διατακτικό
Για τους λόγους αυτούς,
ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ
(πέμπτο τμήμα),
κρίνοντας επί των ερωτημάτων που του υπέβαλε, με απόφαση της 19ης Φεβρουαρίου 1997, το Cour d'arbitrage του Βελγίου, αποφαίνεται:
1) Το άρθρο 31, παράγραφος 1, στοιχείο αα, της οδηγίας 93/16/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 5ης Απριλίου 1993, για τη διευκόλυνση της ελεύθερης κυκλοφορίας των ιατρών και της αμοιβαίας αναγνώρισης των διπλωμάτων, πιστοποιητικών και άλλων τίτλων τους, δεν εξαρτά την πρόσβαση στην ειδική εκπαίδευση στη γενική ιατρική από την προηγούμενη απόκτηση του κατά το άρθρο 3 της ίδιας οδηγίας βασικού διπλώματος.
2) Η φύση των δραστηριοτήτων τις οποίες ο υποψήφιος καλείται να ασκήσει στη διάρκεια της ειδικής εκπαιδεύσεως στη γενική ιατρική κατ' εφαρμογήν του άρθρου 31, παράγραφος 1, στοιχείο δδ, της οδηγίας 93/16 δεν προϋποθέτει αναγκαστικά ότι ο υποψήφιος αυτός έχει αποκτήσει το κατά το άρθρο 3 της ίδιας οδηγίας βασικό δίπλωμα προτού αρχίσει την εκπαίδευση αυτή. Στα κράτη μέλη εναπόκειται να καθορίσουν αν, και σε ποιο βαθμό, η συμμετοχή του υποψηφίου παθολόγου ιατρού στην επαγγελματική δραστηριότητα και στις ευθύνες των προσώπων με τα οποία εργάζεται κατά τη διάρκεια της ειδικής εκπαιδεύσεώς του προϋποθέτει την κατοχή του κατά το άρθρο 3 της εν λόγω οδηγίας βασικού διπλώματος.