62022CJ0633_RES
Sprawa C‑633/22
Real Madrid Club de FútboliAE
przeciwko
EE i Société Éditrice du Monde SA
[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Cour de cassation (Francja)]
Wyrok Trybunału (wielka izba) z dnia 4 października 2024 r.
Odesłanie prejudycjalne – Przestrzeń wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości – Współpraca sądowa w sprawach cywilnych – Jurysdykcja i wykonywanie orzeczeń sądowych w sprawach cywilnych i handlowych – Rozporządzenie (WE) nr 44/2001 – Artykuły 34 i 45 – Uznawanie i wykonywanie orzeczeń sądowych – Uchylenie klauzuli wykonalności orzeczeń – Podstawy odmowy – Porządek publiczny wezwanego państwa członkowskiego – Zasądzenie zadośćuczynienia od dziennika i jednego z zatrudnionych w nim dziennikarzy w związku z naruszeniem dobrego imienia klubu sportowego – Zadośćuczynienie – Artykuł 11 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej – Wolność prasy
Współpraca sądowa w sprawach cywilnych – Jurysdykcja i wykonywanie orzeczeń sądowych w sprawach cywilnych i handlowych – Rozporządzenie nr 44/2001 – Uznawanie i wykonywanie orzeczeń sądowych – Podstawy odmowy – Naruszenie porządku publicznego państwa wezwanego – Zakres – Zasądzenie zadośćuczynienia od dziennika i jednego z zatrudnionych w nim dziennikarzy w związku z naruszeniem dobrego imienia klubu sportowego – Wolność wypowiedzi – Wolność prasy – Oczywiste naruszenie – Włączenie
(Karta praw podstawowych Unii Europejskiej, art. 11, art. 51 ust. 1; rozporządzenie Rady nr 44/2001, art. 34 pkt 1, art. 43–45)
(zob. pkt 41–44, 49, 53–61, 66, 67, 70, 73, 74, sentencja)
Streszczenie
Trybunał w składzie wielkiej izby, do którego zwrócił się w trybie prejudycjalnym Cour de cassation (sąd kasacyjny, Francja), wydał rozstrzygnięcie w przedmiocie możliwości powołania się na klauzulę porządku publicznego w celu odmowy wykonania orzeczenia sądu państwa członkowskiego naruszającego wolność prasy.
W grudniu 2006 r. w dzienniku Le Monde ukazał się artykuł napisany przez EE, dziennikarza zatrudnionego przez ów dziennik, w którym to artykule padło stwierdzenie, że Real Madrid Club de Fútbol (zwany dalej „Real Madrid”) i Fútbol Club Barcelona korzystały z usług inicjatora sieci dopingu w środowisku kolarskim. O tej publikacji poinformowało wiele mediów, w tym hiszpańskie. W tym samym miesiącu dziennik Le Monde opublikował bez komentarza pismo dementujące przesłane mu przez Real Madrid.
W maju 2007 r. Real Madrid oraz AE, członek jego zespołu medycznego, wytoczyli przeciwko Société éditrice du Monde SA (spółce wydającej dziennik Le Monde) oraz EE przed hiszpańskim sądem pierwszej instancji powództwo o ustalenie odpowiedzialności z tytułu naruszenia ich dobrego imienia. Sąd ten, po pierwsze, zasądził od pozwanych, tytułem zadośćuczynienia za wyrządzoną szkodę niemajątkową, kwotę 300000 EUR na rzecz Real Madrid oraz kwotę 30000 EUR na rzecz AE, a po drugie, nakazał opublikowanie tego wyroku w dzienniku Le Monde oraz w dzienniku hiszpańskim. Wspomniany wyrok został utrzymany w mocy wyrokiem sądu drugiej instancji, a skarga kasacyjna od tego ostatniego wyroku została oddalona przez Tribunal Supremo (sąd najwyższy, Hiszpania).
W 2014 r., na podstawie dwóch postanowień, hiszpański sąd pierwszej instancji nakazał wykonanie wspomnianego wyroku Tribunal Supremo (sądu najwyższego), a także dokonanie zapłaty, poza kwotami zasądzonymi tytułem należności głównej, kwoty 90000 EUR na rzecz Real Madrid i 3000 EUR na rzecz AE tytułem odsetek i kosztów.
Wyrokowi i postanowieniom zostały nadane we Francji klauzule wykonalności przez tribunal de grande instance de Paris (sąd wielkiej instancji w Paryżu, Francja). Jednakże cour d’appel de Paris (sąd apelacyjny w Paryżu, Francja) uchylił te klauzule wykonalności na tej podstawie, że wykonanie owych wyroków zasądzających kwoty pieniężne kolidowałoby w niedopuszczalny sposób z obowiązującą we Francji koncepcją międzynarodowego porządku publicznego jako naruszenie wolności wypowiedzi.
Cour de cassation (sąd kasacyjny), do którego Real Madrid i AE wnieśli skargę kasacyjną, powziął wątpliwości co do przesłanek, zgodnie z którymi wykonania wyroków, takich jak będące przedmiotem postępowania głównego, zasądzających od spółki wydającej dziennik i jednego z jego dziennikarzy zadośćuczynienie za wyrządzoną krzywdę, należy odmówić na mocy rozporządzenia Bruksela I (
1
) z tego względu, że stanowi ono oczywiste naruszenie wolności prasy ustanowionej w art. 11 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej (zwanej dalej „Kartą”).
Ocena Trybunału
Tytułem wstępu Trybunał przypomniał wyjątkowy charakter powołania się na klauzulę porządku publicznego zawartą w art. 34 pkt 1 rozporządzenia Bruksela I, które jest dopuszczalne jedynie w przypadku, gdy uznanie lub wykonanie zagranicznego orzeczenia naruszałoby w sposób niedopuszczalny porządek prawny wezwanego państwa członkowskiego, ponieważ naruszałoby jedną z zasad podstawowych wewnętrznego porządku prawnego tego państwa członkowskiego lub prawa Unii. Do sądu krajowego należy w tym względzie zapewnienie z taką samą skutecznością ochrony praw ustanowionych w krajowym porządku prawnym i praw przyznanych przez porządek prawny Unii.
Odnosi się to w szczególności do praw podstawowych uznanych w Karcie, których sąd krajowy musi przestrzegać, kiedy stosuje rozporządzenie Bruksela I, a tym samym wykonuje prawo Unii (
2
). Niemniej, zważywszy na fundamentalne znaczenie zasady wzajemnego zaufania, przy wykonywaniu prawa Unii państwa członkowskie mogą być zobowiązane do przyjmowania domniemania przestrzegania praw podstawowych przez inne państwa członkowskie, z zastrzeżeniem wyjątkowych przypadków. Co za tym idzie, odmówić stwierdzenia wykonalności orzeczenia lub, zależnie od przypadku, uchylić jego wykonalność można wyłącznie w sytuacji, gdy wykonanie orzeczenia w wezwanym państwie skutkowałoby oczywistym naruszeniem prawa podstawowego zapisanego w Karcie.
Co się tyczy konkretnie wolności wypowiedzi, Trybunał wyjaśnił, że stanowi ona jeden z istotnych fundamentów pluralistycznego i demokratycznego społeczeństwa, należący do wartości, na jakich zgodnie z art. 2 TUE opiera się Unia. Ingerencje w wolność wypowiedzi takie jak dotyczące dziennikarzy, a także wydawców i środków przekazu powinny być zatem ograniczone do tego, co jest ściśle konieczne.
Podobnie, z utrwalonego orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka wynika, że EKPC (
3
) pozostawia mało miejsca na ograniczenia wolności wypowiedzi w szczególności w sprawach budzących powszechne zainteresowanie (
4
), do których należy sport zawodowy. W tym kontekście, przy ustalaniu, czy rozpatrywana ingerencja jest proporcjonalna do realizowanego uzasadnionego celu, należy przywiązywać dużą wagę do tego, że zapewnienie i utrzymanie wolności prasy leży w interesie demokratycznego społeczeństwa. Tym samym orzeczenia zasądzające zadośćuczynienie za naruszenie dobrego imienia powinny wykazywać racjonalny związek proporcjonalności między zasądzoną kwotą a rozpatrywanym naruszeniem.
W tym kontekście należy rozróżnić wyrok zasądzający na rzecz osoby prawnej od wyroku zasądzającego na rzecz osoby fizycznej, ponieważ naruszenie dobrego imienia osoby fizycznej może skutkować reperkusjami dotyczącymi godności tej osoby, podczas gdy dobre imię osoby prawnej nie obejmuje tego wymiaru moralnego. Jeśli chodzi o proporcjonalny charakter sankcji, każde bezzasadne ograniczenie wolności wypowiedzi niesie ze sobą ryzyko ograniczenia lub blokady relacji medialnych w analogicznych sprawach w przyszłości. W szczególności, zgodnie orzecznictwem Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, należy zachować największą ostrożność w sytuacjach, gdy podjęte środki lub zasądzone sankcje mogą zniechęcić prasę do uczestnictwa w debacie dotyczącej spraw budzących uzasadnione, powszechne zainteresowanie, a tym samym wywrzeć skutek odstraszający od korzystania z wolności prasy w przypadku takich spraw.
W oparciu o powyższe rozważania Trybunał stwierdził, że należy odmówić stwierdzenia wykonalności wyroku zasądzającego od spółki wydającej dziennik i jednego z jej dziennikarzy zadośćuczynienie tytułem naprawienia szkody niemajątkowej poniesionej przez klub sportowy i członka zespołu medycznego tego klubu w wyniku naruszenia ich dobrego imienia, jeżeli wykonanie wyroku skutkowałoby oczywistym naruszeniem art. 11 Karty. Takie oczywiste naruszenie jest bowiem objęte zakresem pojęcia porządku publicznego wezwanego państwa członkowskiego, a zatem stanowi podstawę odmowy stwierdzenia wykonalności wskazaną w art. 34 pkt 1 rozporządzenia Bruksela I w związku z art. 45 tego rozporządzenia (
5
).
Sąd odsyłający powinien ocenić – uwzględniając wszystkie okoliczności sprawy, w tym nie tylko zasoby finansowe osób, od których zasądzono zadośćuczynienie, lecz również wagę ich przewinienia i rozmiar szkody, ustalone w orzeczeniach rozpatrywanych w postępowaniu głównym – czy wykonanie tych orzeczeń skutkowałoby takim oczywistym naruszeniem. W tym celu sąd ten powinien zweryfikować, czy zadośćuczynienie zasądzone wspomnianymi wyrokami jawi się jako oczywiście nieproporcjonalne w stosunku do rozpatrywanego naruszenia dobrego imienia, a tym samym może wywrzeć w wezwanym państwie członkowskim skutek odstraszający w odniesieniu do relacji medialnych dotyczących analogicznych spraw w przyszłości lub, ogólniej rzecz ujmując, w odniesieniu do korzystania z wolności prasy, o której mowa w art. 11 Karty.
W ramach tej weryfikacji sąd ten może uwzględnić kwoty zasądzane w wezwanym państwie członkowskim z tytułu porównywalnego naruszenia. Niemniej, ewentualna rozbieżność między tymi kwotami a kwotą zadośćuczynienia zasądzoną orzeczeniami rozpatrywanymi w postępowaniu głównym, sama w sobie nie jest wystarczająca, by uznać, że to zadośćuczynienie jest oczywiście nieproporcjonalne w stosunku do rozpatrywanego naruszenia dobrego imienia. Ponadto weryfikacja ta nie może obejmować kontroli ocen merytorycznych dokonanych przez sąd państwa członkowskiego pochodzenia, gdyż stanowiłoby to kontrolę merytoryczną, jednoznacznie zakazaną przez art. 36 i art. 45 ust. 2 rozporządzenia Bruksela I. Wreszcie, w sytuacji, gdyby sąd stwierdził, że zachodzi oczywiste naruszenie wolności prasy, musiałby on ograniczyć odmowę stwierdzenia wykonalności wspomnianych orzeczeń do części oczywiście nieproporcjonalnej, w wezwanym państwie członkowskim, zasądzonego zadośćuczynienia.
(
1
)	Rozporządzenie Rady (WE) nr 44/2001 z dnia 22 grudnia 2000 r. w sprawie jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowych oraz ich wykonywania w sprawach cywilnych i handlowych (Dz.U. 2001, L 12, s. 1, zwane dalej „rozporządzeniem Bruksela I”).
(
2
)	W rozumieniu art. 51 ust. 1 Karty.
(
3
)	Europejska Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, podpisana w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r. (zwana dalej „EKPC”).
(
4
)	Zobacz art. 10 ust. 2 EKPC.
(
5
)	W odniesieniu do powództwa takiego jak w postępowaniu głównym, dotyczącego orzeczenia wydanego w przedmiocie zaskarżenia stwierdzenia wykonalności, art. 45 rozporządzenia Bruksela I odsyła do przyczyn odmowy uznania wymienionych między innymi w art. 34 tego rozporządzenia.