62024CJ0743_RES
Υπόθεση C‑743/24 [Alchaster II] (
i
)
Minister for Justice and Equality
κατά
MA
[αίτηση προδικαστικής αποφάσεως του Supreme Court (Ανώτατου Δικαστηρίου, Ιρλανδία)]
Απόφαση του Δικαστηρίου (τμήμα μείζονος συνθέσεως) της 3ης Απριλίου 2025
«Προδικαστική παραπομπή – Συμφωνία Εμπορίου και Συνεργασίας μεταξύ της Ευρωπαϊκής Ένωσης και της Ευρωπαϊκής Κοινότητας Ατομικής Ενέργειας, αφενός, και του Ηνωμένου Βασιλείου της Μεγάλης Βρετανίας και της Βόρειας Ιρλανδίας, αφετέρου – Παράδοση προσώπου στο Ηνωμένο Βασίλειο με σκοπό την άσκηση ποινικής διώξεως – Κίνδυνος προσβολής θεμελιώδους δικαιώματος – Άρθρο 49, παράγραφος 1, δεύτερη περίοδος, του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης – Αρχή “ουδεμία ποινή άνευ νόμου” – Δυσμενής για τον καταδικασθέντα μεταβολή του καθεστώτος της υπό όρους απολύσεως»
Θεμελιώδη δικαιώματα – Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων – Αρχή “ουδεμία ποινή άνευ νόμου” – Κατοχύρωση τόσο από τον Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων όσο και από την Ευρωπαϊκή Σύμβαση για την Προάσπιση των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου – Ίδια έννοια και ίδιο περιεχόμενο – Το επίπεδο προστασίας που διασφαλίζει ο Χάρτης δεν πρέπει να παραβιάζει το επίπεδο προστασίας που κατοχυρώνεται με τη Σύμβαση
(Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, άρθρο 49 § 1)
(βλ. σκέψη 24)
Δικαστική συνεργασία σε ποινικές υποθέσεις – Συμφωνία Εμπορίου και Συνεργασίας με το Ηνωμένο Βασίλειο – Παράδοση καταδικασθέντων ή υπόπτων στις δικαστικές αρχές εκδόσεως του εντάλματος– Υποχρέωση σεβασμού των θεμελιωδών δικαιωμάτων και των θεμελιωδών νομικών αρχών – Άρνηση εκτελέσεως εντάλματος συλλήψεως σε περίπτωση κινδύνου παραβάσεως του άρθρου 49, παράγραφος 1, του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων – Προϋποθέσεις – Αναδρομική μεταβολή του περιεχομένου της προβλεπόμενης ποινής – Πραγματικός κίνδυνος βαρύτερης ποινής από την αρχικώς προβλεπόμενη – Επιβολή βαρύτερης ποινής σε περίπτωση τροποποιήσεως του καθεστώτος απολύσεως υπό όρους – Προϋποθέσεις
(Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, άρθρο 49 § 1· Συμφωνία Εμπορίου και Συνεργασίας ΕΕ και ΕΚΑΕ- Ηνωμένου Βασιλείου)
(βλ. σκέψεις 25-47 και διατακτ.)
Σύνοψη
Επιληφθέν αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως την οποία υπέβαλε το Supreme Court (Ανώτατο Δικαστήριο, Ιρλανδία), το τμήμα μείζονος συνθέσεως του Δικαστηρίου, δικάζοντας με την ταχεία διαδικασία υπόθεση η οποία αφορά ένταλμα συλλήψεως εκδοθέν βάσει της Συμφωνίας Εμπορίου και Συνεργασίας η οποία συνήφθη με το Ηνωμένο Βασίλειο της Μεγάλης Βρετανίας και της Βόρειας Ιρλανδίας (
1
), παρέχει διευκρινίσεις σχετικά με την έννοια της επιβολής βαρύτερης ποινής, υπό το πρίσμα της αρχής nullum crimen, nulla poena sine lege, η οποία κατοχυρώνεται στο άρθρο 49, παράγραφος 1, δεύτερη περίοδος, του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (
2
).
Ο District Judge (περιφερειακός δικαστής) του Magistrates’ Courts of Northern Ireland (πρωτοβάθμιου ποινικού δικαστηρίου της Βόρειας Ιρλανδίας, Ηνωμένο Βασίλειο) εξέδωσε τέσσερα εντάλματα συλλήψεως εις βάρος του MA για αξιόποινες πράξεις οι οποίες συνιστούν τρομοκρατικές ενέργειες και οι οποίες φέρεται να διαπράχθηκαν το 2020.
Το 2022, το High Court (Ανώτερο δικαστήριο, Ιρλανδία) διέταξε την παράδοση του MA στο Ηνωμένο Βασίλειο. Ο MA άσκησε αναίρεση κατά της αποφάσεως αυτής ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου, το οποίο υπέβαλε στο Δικαστήριο προδικαστικό ερώτημα σχετικά με την ερμηνεία της ΣΕΣ, στο οποίο το Δικαστήριο απάντησε με την απόφαση Alchaster (
3
).
Με την ανωτέρω απόφαση, το Δικαστήριο έκρινε ότι, όταν πρόσωπο εις βάρος του οποίου έχει εκδοθεί ένταλμα συλλήψεως βάσει της ΣΕΣ επικαλείται κίνδυνο παραβάσεως του άρθρου 49, παράγραφος 1, του Χάρτη σε περίπτωση παραδόσεώς του στο Ηνωμένο Βασίλειο, λόγω τροποποιήσεως των προϋποθέσεων της υπό όρους απολύσεως, η οποία επήλθε μετά την εικαζόμενη διάπραξη της αξιόποινης πράξεως για την οποία διώκεται το εν λόγω πρόσωπο, η δικαστική αρχή εκτελέσεως οφείλει να προβεί σε αυτοτελή εξέταση όσον αφορά την ύπαρξη του κινδύνου αυτού πριν αποφανθεί επί της εκτελέσεως του εν λόγω εντάλματος συλλήψεως. Λαμβανομένης υπόψη της απαντήσεως αυτής, το αιτούν δικαστήριο ζήτησε (
4
) από τις αρχές του Ηνωμένου Βασιλείου συμπληρωματικές πληροφορίες σχετικά με τη νομοθεσία η οποία, σε περίπτωση παραδόσεως, θα εφαρμοζόταν στον MA όσον αφορά την υπό όρους απόλυση.
Από την απάντηση του περιφερειακού δικαστή του πρωτοβάθμιου ποινικού δικαστηρίου της Βόρειας Ιρλανδίας προκύπτει ότι, σύμφωνα με τη νομοθεσία που ίσχυε στη Βόρεια Ιρλανδία κατά τον χρόνο της εικαζόμενης διαπράξεως των επίμαχων στην κύρια δίκη αξιόποινων πράξεων, δικαστήριο το οποίο επέβαλε ποινή φυλακίσεως ορισμένου χρόνου όφειλε να καθορίσει «περίοδο κρατήσεως», η οποία δεν μπορούσε να υπερβαίνει το ήμισυ της καταγνωσθείσας ποινής, μετά το πέρας της οποίας ο καταδικασθείς έπρεπε υποχρεωτικώς να απολυθεί υπό όρους. Αντιθέτως, δυνάμει της νέας νομοθεσίας που εφαρμόζεται στη Βόρεια Ιρλανδία από τις 30 Απριλίου 2021 και καταλαμβάνει τις αξιόποινες πράξεις που διαπράχθηκαν πριν από την ημερομηνία αυτή, η ποινή φυλακίσεως ορισμένου χρόνου για «διακεκριμένο αδίκημα τρομοκρατίας» αποτελείται από «προσήκουσα περίοδο κρατήσεως», η οποία καθορίζεται από τον δικαστή, και από πρόσθετη περίοδο ενός έτους, κατά τη διάρκεια της οποίας ο καταδικασθείς απολύεται υπό όρους, η δε συνολική διάρκεια των περιόδων αυτών δεν μπορεί να υπερβαίνει το ανώτατο όριο της επαπειλούμενης ποινής φυλακίσεως. Προσέτι, το πρόσωπο αυτό μπορεί να απολυθεί υπό όρους αφού συμπληρώσει τα δύο τρίτα της «προσήκουσας περιόδου κρατήσεως» και υπό την προϋπόθεση ότι η Parole Commissioners (επιτροπή αναστολών, Ηνωμένο Βασίλειο) θεωρεί ότι η συνέχιση της κρατήσεώς του δεν είναι αναγκαία για την προστασία της κοινωνίας.
Το αιτούν δικαστήριο, διατηρώντας αμφιβολίες ως προς το αν οι τροποποιήσεις αυτές μπορούν να θεωρηθούν ότι αφορούν αποκλειστικώς την εκτέλεση των ποινών ή αν, αντιθέτως, πρέπει να θεωρηθούν ότι τροποποιούν αναδρομικώς το ίδιο το περιεχόμενο της προβλεπόμενης ποινής και αν, κατά συνέπεια, θα πρέπει να θεωρηθεί ότι στον ενδιαφερόμενο επιβάλλεται βαρύτερη ποινή από την προβλεπόμενη κατά τον χρόνο διαπράξεως των εικαζόμενων αδικημάτων, με αποτέλεσμα να συντρέχει παράβαση του άρθρου 49, παράγραφος 1, του Χάρτη, υπέβαλε στο Δικαστήριο προδικαστικό ερώτημα.
Εκτίμηση του Δικαστηρίου
Προκαταρκτικώς, το Δικαστήριο υπενθυμίζει ότι το άρθρο 49 του Χάρτη περιλαμβάνει, τουλάχιστον, τις ίδιες εγγυήσεις με εκείνες που προβλέπονται στο άρθρο 7 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης για την Προάσπιση των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και των Θεμελιωδών Ελευθεριών (
5
), οι οποίες πρέπει να λαμβάνονται υπόψη, δυνάμει του άρθρου 52, παράγραφος 3, του Χάρτη, ως ελάχιστο όριο προστασίας.
Για τους σκοπούς της εφαρμογής του άρθρου 7 της ΕΣΔΑ, πρέπει να γίνεται διάκριση μεταξύ ενός μέτρου που συνιστά «ποινή» και ενός μέτρου σχετικού με την «εκτέλεση» ή την «εφαρμογή» της ποινής.
Μέτρο σχετικό με την εκτέλεση ποινής είναι ασύμβατο προς το άρθρο 49, παράγραφος 1, δεύτερη περίοδος, του Χάρτη, μόνον αν επιφέρει αναδρομική μεταβολή αυτού καθεαυτό του περιεχομένου της ποινής που προβλέπεται κατά τον χρόνο της εικαζόμενης διαπράξεως της επίμαχης αξιόποινης πράξεως, με αποτέλεσμα την επιβολή βαρύτερης ποινής από την αρχικώς προβλεπόμενη. Τούτο δεν ισχύει όταν το μέτρο αυτό απλώς περιορίζεται στην επιμήκυνση του χρονικού ορίου επιλεξιμότητας για την υπό όρους απόλυση, ενώ ισχύει, αν, μεταξύ άλλων, το εν λόγω μέτρο καταργεί κατ’ ουσίαν τη δυνατότητα απολύσεως υπό όρους ή αν εντάσσεται σε ένα σύνολο μέτρων που επιτείνουν την εγγενή βαρύτητα της αρχικώς επαπειλούμενης ποινής.
Επομένως, το γεγονός ότι εθνική ρύθμιση προβλέπει, όσον αφορά αδικήματα που διαπράχθηκαν πριν από την έναρξη ισχύος της, την επέκταση του μέρους της ποινής φυλακίσεως η οποία πρέπει οπωσδήποτε να εκτιθεί υπό κράτηση προτού καταστεί δυνατή η υπό όρους απόλυση, δεν μπορεί, εξεταζόμενη μεμονωμένα, να συνεπάγεται παράβαση του άρθρου 49, παράγραφος 1, δεύτερη περίοδος, του Χάρτη.
Εντούτοις, το υποβληθέν ερώτημα αφορά τροποποιήσεις του καθεστώτος απολύσεως υπό όρους με τις οποίες μεταβάλλεται κανόνας δυνάμει του οποίου η υπό όρους απόλυση πρέπει να χωρεί αυτομάτως άπαξ εκτιθεί το ήμισυ της ποινής. Μολονότι, όμως, η τροποποίηση αυτή του καθεστώτος απολύσεως υπό όρους συνεπάγεται εν προκειμένω αυστηρότερους όρους κρατήσεως, εντούτοις το γεγονός αυτό δεν πρέπει κατ’ ανάγκην να θεωρηθεί ότι συνεπάγεται την επιβολή βαρύτερης ποινής, κατά την έννοια του άρθρου 49, παράγραφος 1, δεύτερη περίοδος, του Χάρτη.
Η ως άνω εκτίμηση απορρέει από τη διάκριση μεταξύ της εννοίας της «ποινής», νοουμένης ως καταδίκης η οποία απαγγέλθηκε ή η οποία ενδέχεται να απαγγελθεί, αφενός, και της εννοίας των μέτρων περί την «εκτέλεση» ή την «εφαρμογή» της ποινής, αφετέρου. Ισχύει όχι μόνον για την επιμήκυνση του χρονικού ορίου επιλεξιμότητας για την απόλυση υπό όρους, αλλά και για τις τροποποιήσεις άλλων προϋποθέσεων από τις οποίες εξαρτάται η χορήγηση απολύσεως υπό όρους.
Επομένως, στο μέτρο που οι τροποποιήσεις αυτές δεν καταργούν κατ’ ουσίαν τη δυνατότητα της υπό όρους απολύσεως και δεν επιτείνουν την εγγενή βαρύτητα της επαπειλούμενης ποινής κατά τον χρόνο της εικαζόμενης διαπράξεως των επίμαχων αδικημάτων, η εφαρμογή τους σε αδικήματα που διαπράχθηκαν πριν από την έναρξη ισχύος τους δεν αντιβαίνει στο άρθρο 49, παράγραφος 1, δεύτερη περίοδος, του Χάρτη.
Όσον αφορά την πρώτη από τις δύο αυτές προϋποθέσεις, η εισαχθείσα τροποποίηση δεν συνεπάγεται εν προκειμένω, ούτε κατά νόμο ούτε στην πράξη, κατάργηση κατ’ ουσίαν της δυνατότητας υπό όρους απολύσεως.
Όσον αφορά τη δεύτερη προϋπόθεση, δεν προκύπτει ότι η επίμαχη τροποποίηση του καθεστώτος απολύσεως υπό όρους, η οποία δεν παρατείνει τη μέγιστη διάρκεια της επαπειλούμενης ποινής φυλακίσεως, επιτείνει την εγγενή βαρύτητα της αρχικώς επαπειλούμενης ποινής. Πράγματι, η διάρκεια της ποινής φυλακίσεως που επιβάλλεται από το ποινικό δικαστήριο συνιστά εν τέλει, τόσο βάσει του νέου καθεστώτος όσο και δυνάμει εκείνου το οποίο ίσχυε κατά τον χρόνο της εικαζόμενης διαπράξεως των επίμαχων αδικημάτων, τη μέγιστη δυνατή διάρκεια κρατήσεως του καταδικασθέντος. Αμφότερα τα εν λόγω καθεστώτα απολύσεως συνεπάγονται τη δυνατότητα να τεθεί εκ νέου υπό κράτηση το πρόσωπο που απολύθηκε υπό όρους, αν η συμπεριφορά του δικαιολογεί την ανάκληση της απολύσεως. Επομένως, κανένα από τα καθεστώτα αυτά δεν εγγυάται στο πρόσωπο αυτό τη δυνατότητα να παραμείνει ελεύθερο για προκαθορισμένο μέρος της καταγνωσθείσας από τον ποινικό δικαστή ποινής φυλακίσεως.
Προσέτι, το κριτήριο περί της επικινδυνότητας του καταδικασθέντος, όπως αυτή ήθελε εκτιμηθεί κατά το χρονικό σημείο της ενδεχόμενης υπό όρους απολύσεως, συνιστά σύνηθες κριτήριο στις σωφρονιστικές πολιτικές και προϋποθέτει εκτίμηση διαφορετικής φύσεως από την αρχικώς διενεργηθείσα κατά την έκδοση της καταδικαστικής αποφάσεως και συνδέεται, ως εκ τούτου, με την εκτέλεση της ποινής.
Το Δικαστήριο καταλήγει στο συμπέρασμα ότι, κατ’ εφαρμογήν του άρθρου 49, παράγραφος 1, δεύτερη περίοδος, του Χάρτη, δεν συνιστά επιβολή βαρύτερης ποινής η εφαρμογή, επί προσώπου καταδικασθέντος σε στερητική της ελευθερίας ποινή ορισμένου χρόνου, καθεστώτος το οποίο προβλέπει ότι το πρόσωπο αυτό πρέπει να εκτίσει τουλάχιστον τα δύο τρίτα καθορισμένου χρονικού διαστήματος κρατήσεως προτού αποκτήσει δικαίωμα υπό όρους απολύσεως, ότι η υπό όρους απόλυση εξαρτάται από την εκ μέρους ειδικής αρχής εκτίμηση ότι η συνέχιση της κρατήσεως του εν λόγω προσώπου δεν είναι πλέον αναγκαία για την προστασία της κοινωνίας και ότι το ίδιο πρόσωπο απολύεται οπωσδήποτε υπό όρους ένα έτος πριν από το πέρας της καταγνωσθείσας ποινής, ενώ, βάσει των κανόνων που ίσχυαν κατά τον χρόνο της εικαζόμενης τελέσεως των επίμαχων αδικημάτων, θα έπρεπε να είχε απολυθεί υπό όρους αυτομάτως μετά την έκτιση του ημίσεος της ποινής αυτής.
(
i
)	Η ονομασία που έχει δοθεί στην παρούσα υπόθεση είναι πλασματική. Δεν αντιστοιχεί στο πραγματικό όνομα κανενός διαδίκου.
(
1
)	Συμφωνία Εμπορίου και Συνεργασίας μεταξύ της Ευρωπαϊκής Ένωσης και της Ευρωπαϊκής Κοινότητας Ατομικής Ενέργειας, αφενός, και του Ηνωμένου Βασιλείου της Μεγάλης Βρετανίας και της Βόρειας Ιρλανδίας, αφετέρου (ΕΕ 2021, L 149, σ. 10, στο εξής: ΣΕΣ).
(
2
)	Στο εξής: Χάρτης.
(
3
)	Απόφαση της 29ης Ιουλίου 2024, Alchaster (C‑202/24, EU:C:2024:649).
(
4
)	Κατ’ εφαρμογήν του άρθρου 613, παράγραφος 2, της ΣΕΣ
(
5
)	Σύμβαση που υπογράφηκε στη Ρώμη στις 4 Νοεμβρίου 1950 (στο εξής: ΕΣΔΑ).