62023CC0156
KONKLUŻJONIJIET TAL-AVUKAT ĠENERALI
RICHARD DE LA TOUR
ippreżentati fis‑16 ta’ Mejju 2024 (
1
)
Kawża C‑156/23 [Ararat] (
i
)
K,
L,
M,
N
vs
Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid
(talba għal deċiżjoni preliminari mressqa mir-rechtbank Den Haag, zittingsplaats Roermond (il-Qorti Distrettwali ta’ Den Haag, sedenti fi Roermond, il-Pajjiżi l-Baxxi))
“Rinviju għal deċiżjoni preliminari – Spazju ta’ libertà, sigurtà u ġustizzja – Ritorn taċ-ċittadini ta’ pajjiż terz li jirrisjedu irregolarment – Direttiva 2008/115/KE – Artikolu 5 – Prinċipju ta’ non-refoulement – Att li permezz tiegħu l-awtorità nazzjonali kompetenti tiċħad applikazzjoni għal permess ta’ residenza previst mid-dritt nazzjonali u tirreferi għal deċiżjoni ta’ ritorn preċedenti, li saret definittiva – Legalità tal-implimentazzjoni tad-deċiżjoni ta’ ritorn – Obbligu li ssir evalwazzjoni aġġornata tar-riskji involuti fil-każ ta’ tneħħija – Artikolu 13 – Rimedji ġudizzjarji – Obbligu għall-awtorità ġudizzjarja li tirrileva ex officio l-ksur tal-prinċipju ta’ non-refoulement – Karta tad-Drittijiet Fundamentali tal-Unjoni Ewropea – Artikolu 19(2) – Protezzjoni fil-każ ta’ tneħħija – Artikolu 47 – Dritt għal rimedju effettiv”
I. Introduzzjoni
1.
L-osservanza tal-prinċipju ta’ non-refoulement fil-kuntest tar-ritorn ta’ ċittadin ta’ pajjiż terz li jirresjedi fil-pajjiż irregolarment tqajjem kwistjoni partikolari meta l-Istat Membru ma jeżegwixxix id-deċiżjoni ta’ ritorn li jkun ħareġ fil-konfront tiegħu fi żmien qasir. Fil-fatt, bil-mogħdija taż-żmien, għalkemm din id-deċiżjoni ssir definittiva għal dan iċ-ċittadin, min-naħa l-oħra, l-evalwazzjoni li fuqha din hija bbażata, u, b’mod partikolari, l-evalwazzjoni tar-riskji involuti għal dan tal-aħħar fil-każ ta’ tneħħija lejn il-pajjiż ta’ destinazzjoni previst, issir obsoleta.
2.
F’dan ir-rigward, l-Imħallef tal-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem Ledi Bianku rrileva li “l-kwistjoni tan-non-refoulement u tar-rwol tal-qrati fl-implimentazzjoni tagħha [hija suġġett li] għandu diffikultà partikolari peress li jikkonċerna kawżi li jittrattaw fuq kollox id-drittijiet assoluti protetti mill-[Konvenzjoni għall-Protezzjoni tad-Drittijiet tal-Bniedem u tal-Libertajiet Fundamentali (
2
)]. Barra minn hekk, il-qrati nazzjonali jew internazzjonali għandhom jiddeċiedu dwar sitwazzjonijiet imbiegħda ħafna u li mhux neċessarjament ikollhom għarfien dirett u sħiħ tagħhom. Barra minn hekk, il-każijiet ta’ non-refoulement huma ġeneralment każijiet li jinvolvu sitwazzjonijiet li jvarjaw, sitwazzjonijiet li jinbidlu” (
3
) [traduzzjoni libera].
3.
Din it-talba għal deċiżjoni preliminari tirrigwarda l-interpretazzjoni tal-Artikoli 5 u 13 tad-Direttiva 2008/115/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tas‑16 ta’ Diċembru 2008 dwar standards u proċeduri komuni fl-Istati Membri għar-ritorn ta’ ċittadini ta’ pajjiżi terzi li jirrisjedu fil-pajjiż illegalment (
4
), li jiggarantixxu rispettivament l-osservanza tal-prinċipju ta’ non-refoulement kif ukoll protezzjoni ġudizzjarja effettiva għal dawn iċ-ċittadini.
4.
Din it-talba tressqet fil-kuntest ta’ tilwima bejn K, L, M u N, ċittadini Armeni, u s-Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid (is-Segretarju tal-Istat għall-Ġustizzja u għas-Sigurtà, il-Pajjiżi l-Baxxi) (iktar ’il quddiem is-“Segretarju tal-Istat”), dwar il-legalità ta’ att li permezz tiegħu dan tal-aħħar ċaħad l-applikazzjoni tagħhom għal permess ta’ residenza previst mid-dritt Olandiż u li fih huwa rrefera għal deċiżjoni ta’ ritorn preċedenti, li saret definittiva, għall-finijiet tat-tkomplija tal-proċedura ta’ ritorn.
5.
L-imsemmija talba fiha, essenzjalment, żewġ domandi.
6.
Fl-ewwel lok, ir-rechtbank Den Haag, zittingsplaats Roermond (il-Qorti Distrettwali ta’ Den Haag, sedenti f’Roermond, il-Pajjiżi l-Baxxi) tistaqsi lill-Qorti tal-Ġustizzja jekk, f’sitwazzjoni li fiha awtorità nazzjonali kompetenti tikkonstata l-irregolarità tar-residenza ta’ ċittadin ta’ pajjiż terz li fir-rigward tiegħu tkun ġiet adottata deċiżjoni ta’ ritorn preċedenti, li tkun saret definittiva, din l-awtorità hijiex obbligata, qabel it-tkomplija tal-proċedura ta’ ritorn, twettaq evalwazzjoni aġġornata tar-riskji involuti għal dan tal-aħħar fil-każ ta’ ritorn lejn il-pajjiż ta’ destinazzjoni previst.
7.
Fit-tieni lok, il-qorti tar-rinviju tistaqsi lill-Qorti tal-Ġustizzja jekk l-awtorità ġudizzjarja hijiex obbligata, fil-kuntest tal-istħarriġ tal-legalità li bih hija adita u fuq il-bażi tal-elementi li jkollha quddiemha, li tirrileva ex officio l-ksur tal-prinċipju ta’ non-refoulement meta l-awtorità nazzjonali kompetenti ma tkunx wettqet tali evalwazzjoni.
8.
F’dawn il-konklużjonijiet, ser nipproponi lill-Qorti tal-Ġustizzja tiddeċiedi li, f’sitwazzjoni fejn il-proċedura ta’ ritorn tkun ġiet sospiża matul perijodu ta’ żmien kunsiderevoli, l-awtorità nazzjonali kompetenti hija obbligata tiddetermina, qabel l-eżekuzzjoni tad-deċiżjoni ta’ ritorn preċedenti, jekk is-sitwazzjoni taċ-ċittadin ta’ pajjiż terz tkunx inbidlet b’tali mod li jkunu jeżistu motivi serji u kkonfermati li jwasslu lil wieħed jemmen li, fil-każ ta’ eżekuzzjoni ta’ din id-deċiżjoni, dan ikun espost għal riskju ta’ tortura jew ta’ pieni jew trattamenti inumani jew degradanti fil-pajjiż ta’ destinazzjoni previst. Ser nesponi wkoll ir-raġunijiet li għalihom nikkunsidra li, fl-assenza ta’ tali evalwazzjoni, il-qorti nazzjonali hija obbligata tirrileva ex officio l-ksur tal-prinċipju ta’ non-refoulement li ma jkunx ġie invokat minn dan iċ-ċittadin, meta jkollha provi f’dan is-sens.
II. Il‑kuntest ġuridiku
A.
Id‑dritt tal‑Unjoni
9.
Id-Direttiva 2008/115, tipprevedi, fl-Artikolu 5 tagħha li, “[f]l-implimentazzjoni ta’ din id-Direttiva, l-Istati Membri għandhom jieħdu kont dovut ta’: […] jirrispettaw il-prinċipju ta’ non-refoulement”.
10.
L-Artikolu 6(1) u (6) ta’ din id-direttiva huwa fformulat kif ġej:
“1.   L-Istati Membri għandhom joħorġu deċiżjoni ta’ ritorn għal ċittadin ta’ pajjiż terz li qed jissoġġorna illegalment fit-territorju tagħhom, bla ħsara għall-eċċezzjonijiet imsemmijin fil-paragrafi 2 sa 5.
[…]
6.   Din id-Direttiva m’għandhiex tipprekludi lill-Istati Membri milli jadottaw deċiżjoni dwar it-tmiem ta’ soġġorn legali flimkien ma’ deċiżjoni ta’ ritorn u/jew deċiżjoni dwar tneħħija u/jew projbizzjoni fuq id-dħul f’deċiżjoni jew att amministrattiv jew ġudizzjarju wieħed kif previst fil-leġislazzjoni nazzjonali tagħhom, mingħajr preġudizzju għas-salvagwardji proċedurali disponibbli taħt il-Kapitolu III u taħt dispożizzjonijiet rilevanti oħrajn ta’ liġi Komunitarja u nazzjonali”.
11.
L-Artikolu 9(1)(a) ta’ din id-direttiva jgħid:
“L-Istati Membri għandhom jipposponu t-tneħħija:
a)
meta hija tikser il-prinċipju ta’ non-refoulement jew […]”
12.
Fl-aħħar nett, l-Artikolu 13(1) u (2) tal-istess direttiva huwa fformulat kif ġej:
“1.   Iċ-ċittadin konċernat ta’ pajjiż terz għandu jingħata dritt għal rimedju effettiv li jappella kontra jew li jitlob reviżjoni tad-deċiżjonijiet relatati mar-ritorn, kif imsemmi fl-Artikolu 12(1) quddiem awtorità ġudizzjarja jew amministrattiva kompetenti jew korp kompetenti magħmul minn membri imparzjali u li jgawdu minn salvagwardji ta’ indipendenza.
2.   L-awtorità jew il-korp imsemmijin fil-paragrafu 1 hawn fuq għandhom ikollhom is-setgħa li jirrivedu deċiżjonijiet relatati mar-ritorn, kif imsemmi fl-Artikolu 12(1), inkluża l-possibbiltà li jiġi sospiż temporanjament l-infurzar tagħhom, dment li ma tkunx diġà applikabbli sospensjoni temporanja taħt il-leġislazzjoni nazzjonali.”
B.
Id‑dritt Olandiż
13.
L-Artikolu 8:69 tal-Algemene wet bestuursrecht (il-Liġi Ġenerali dwar id-Dritt Amministrattiv) (
5
), tal‑4 ta’ Ġunju 1992, jipprovdi:
“1.   Il-qorti adita għandha tiddeċiedi abbażi tar-rikors, id-dokumenti prodotti, l-investigazzjoni preliminari u s-smigħ tal-kawża fis-seduta.
2.   Il-qorti għandha tikkompleta l-motivi ta’ dritt ex officio.
3.   Il-qorti tista’ tikkompleta l-fatti ex officio.”
III. Il‑fatti li wasslu għall‑kawża prinċipali u d‑domandi preliminari
14.
Fis‑16 ta’ Marzu 2011, l-appellanti, familja komposta minn żewġ aħwa nisa, K u L, kif ukoll mill-ġenituri tagħhom, M u N, kollha kemm huma ta’ nazzjonalità Armena, ippreżentaw applikazzjoni għal protezzjoni internazzjonali. Din it-talba ġiet miċħuda permezz ta’ deċiżjoni tad‑9 ta’ Awwissu 2012. Barra minn hekk, ir-rikorrenti ġew innotifikati b’deċiżjoni ta’ ritorn li ġiet adottata wara evalwazzjoni tar-riskji involuti għal dawn tal-aħħar fil-każ ta’ tneħħija lejn l-Armenja. Din id-deċiżjoni saret definittiva.
15.
Fl‑10 ta’ Mejju 2016, ir-rikorrenti ppreżentaw applikazzjoni għal permess ta’ residenza previst mid-dritt Olandiż. Din it-talba ġiet miċħuda permezz ta’ deċiżjoni mogħtija fis‑16 ta’ Ġunju 2016, li saret ukoll definittiva wara ċ-ċaħda tar-rikorsi tagħhom.
16.
Fit‑18 ta’ Frar 2019, ir-rikorrenti talbu permess ta’ residenza ieħor, previst ukoll mid-dritt Olandiż, favur ulied residenti għal żmien twil (“afsluitingsregeling langdurig verblijvende kinderen” (sistema finali dwar l-ulied għal residenza fit-tul)) (
6
). Permezz ta’ att tat‑8 ta’ Ottubru 2019, is-Segretarju tal-Istat ċaħad l-applikazzjoni tagħhom u kkonstata, minn naħa, in-natura irregolari tar-residenza tagħhom u, min-naħa l-oħra, il-validità tad-deċiżjoni ta’ ritorn adottata fil-konfront tagħhom fid‑9 ta’ Awwissu 2012 (iktar ’il quddiem l-“att kontenzjuż”). Dan l-att ġie kkonfermat fit‑12 ta’ Novembru 2020 wara ċ-ċaħda tal-ilment imressaq mir-rikorrenti.
17.
Ir-rikorrenti ppreżentaw rikors kontra din iċ-ċaħda quddiem ir-rechtbank Den Haag, zittingsplaats Roermond (il-Qorti Distrettwali ta’ Den Haag, sedenti f’Roermond), li ddeċidiet li tissospendi l-proċeduri quddiemha u li tagħmel lill-Qorti tal-Ġustizzja d-domandi preliminari li ġejjin:
“1)
L-Artikolu 47 tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali tal-Unjoni Ewropea [ (
7
)], moqri flimkien mal-Artikolu 4 tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali, l-Artikolu 19(2) tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali u l-Artikolu 5 tad-Direttiva [2008/115,] għandu jiġi interpretat fis-sens li l-awtorità ġudizzjarja għandha tikkonstata ex officio n-nuqqas ta’ osservanza tal-prinċipju ta’ non-refoulement abbażi tal-informazzjoni fl-atti tal-proċess miġjuba quddiemha u ssuplimentata jew iċċarata waqt il-proċedura kontradittorja li hija adita biha? Il-portata ta’ dan l-obbligu tiddependi mill-fatt li l-proċedura kontradittorja tkun inbdiet b’applikazzjoni għal protezzjoni internazzjonali u l-portata ta’ dan l-obbligu hija, għalhekk, differenti jekk ir-riskju ta’ refoulement jiġi evalwat fil-kuntest ta’ dħul jew fil-kuntest ta’ ritorn?
2)
L‑Artikolu 5 tad-Direttiva 2008/115, moqri flimkien mal-Artikolu 19(2) tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali, għandu jiġi interpretat fis-sens li, jekk deċiżjoni ta’ ritorn tittieħed fi proċedura li ma tkunx inbdiet b’applikazzjoni għal protezzjoni internazzjonali, il-kwistjoni dwar jekk il-prinċipju ta’ non-refoulement iżommx milli jsir ritorn għandha tiġi evalwata qabel tittieħed deċiżjoni ta’ ritorn, u riskju ċert ta’ refoulement iżomm milli tittieħed deċiżjoni ta’ ritorn jew riskju ċert ta’ refoulement jikkostitwixxi, f’din is-sitwazzjoni, ostakolu għat-tneħħija?
3)
Deċiżjoni ta’ ritorn terġa’ tidħol fis-seħħ fejn din id-deċiżjoni ta’ ritorn tkun ġiet sospiża minn proċedura ġdida li ma tkunx inbdiet b’applikazzjoni għal protezzjoni internazzjonali jew l-Artikolu 5 tad-Direttiva 2008/115, moqri flimkien mal-Artikolu 19(2) tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali, għandu jiġi interpretat fis-sens li, fil-każ li r-riskju ta’ refoulement ma jkunx ġie evalwat fil-proċedura li twassal sabiex tiġi kkonstatata mill-ġdid l-illegalità tar-residenza, għandu mbagħad jiġi evalwat ir-riskju ta’ refoulement u tittieħed deċiżjoni ġdida ta’ ritorn? Ir-risposta għal din id-domanda tkun differenti fejn deċiżjoni ta’ ritorn ma tkunx ġiet sospiża, iżda ma tkunx ġiet eżegwita miċ-ċittadin ta’ pajjiż terz u mill-awtoritajiet matul perijodu kunsiderevoli ta’ żmien?”
18.
Ġew ippreżentati osservazzjonijiet bil-miktub mill-Gvern tal-Pajjiżi l-Baxxi, Ġermaniż u Svizzeru kif ukoll mill-Kummissjoni Ewropea. Il-Gvern tal-Pajjiżi l-Baxxi u l-Kummissjoni, li magħhom ingħaqdu r-rikorrenti kif ukoll il-Gvern Daniż, ipparteċipaw fis-seduta li nżammet fl‑21 ta’ Marzu 2024, li matulha huma wieġbu wkoll għall-mistoqsijiet orali magħmula mill-Qorti tal-Ġustizzja.
IV. Osservazzjonijiet preliminari
19.
Qabel ma nipproċedi għall-eżami tad-domandi preliminari, jidhirli li jkun utli li nagħmel osservazzjoni preliminari dwar is-suġġett tagħhom, l-ammissibbiltà tagħhom kif ukoll l-ordni li fiha ser neżaminahom.
20.
Qabelxejn, naħseb li għandha tingħata risposta għat-tielet domanda, li tirrigwarda l-fażi amministrattiva tal-proċedura ta’ ritorn. Fil-fatt, il-qorti tar-rinviju tistaqsi dwar l-effetti li toħloq il-preżentazzjoni, minn ċittadin ta’ pajjiż terz, ta’ applikazzjoni ġdida għal permess ta’ residenza previst mid-dritt nazzjonali fuq il-proċedura ta’ ritorn mibdija preċedentement fil-konfront tiegħu u, b’mod partikolari, fuq l-eżistenza ta’ obbligu li titwettaq evalwazzjoni aġġornata tar-riskji involuti fil-każ ta’ tneħħija, li għandha ssir mill-awtorità nazzjonali kompetenti.
21.
Imbagħad, hemm lok li tingħata risposta għall-ewwel domanda li tirrigwarda b’mod iktar partikolari l-fażi ġudizzjarja tal-proċedura ta’ ritorn u l-obbligu li għandha l-awtorità ġudizzjarja li tqajjem ex officio l-eventwali ksur tal-prinċipju ta’ non-refoulement fil-kuntest tal-istħarriġ tal-legalità mressqa quddiemha. Għalkemm il-qorti tar-rinviju tistaqsi, f’dan il-kuntest, lill-Qorti tal-Ġustizzja sabiex tinterpreta l-Artikolu 5 tad-Direttiva 2008/115, fid-dawl tal-Artikolu 4 tal-Artikolu 19(2) tal-Karta, nipproponi li din il-kwistjoni tiġi eżaminata fid-dawl tad-dispożizzjonijiet stabbiliti fl-Artikolu 13 ta’ din id-direttiva, li jistabbilixxi d-dritt għal protezzjoni ġudizzjarja effettiva waqt l-implimentazzjoni ta’ din il-proċedura.
22.
Fl-aħħar nett, naħseb li ma hemmx lok li tiġi eżaminata t-tieni domanda preliminari sa fejn, lil hinn min-natura konfuża tal-formulazzjoni tagħha, din tidher li ma għandha ebda rabta mas-suġġett tal-kawża prinċipali. Fil-fatt, il-qorti tar-rinviju titlob lill-Qorti tal-Ġustizzja tippreċiża ċerti modalitajiet relatati mal-osservanza tal-prinċipju ta’ non-refoulement fil-każ fejn deċiżjoni ta’ ritorn tkun għadha ma ġietx adottata. Issa, f’din il-kawża, huwa stabbilit li r-rikorrenti huma s-suġġett ta’ deċiżjoni ta’ ritorn, li ġiet adottata fid‑9 ta’ Awwissu 2012. Din id-deċiżjoni saret definittiva. Il-kawża prinċipali għalhekk tirrigwarda l-osservanza ta’ dan il-prinċipju fil-kuntest mhux tal-adozzjoni ta’ deċiżjoni ta’ ritorn, iżda pjuttost tal-eżekuzzjoni tagħha waqt it-tkomplija eventwali ta’ proċedura ta’ ritorn.
23.
Mill-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja jirriżulta li din id-domanda hija għalhekk inammissibbli peress li tistieden lill-Qorti tal-Ġustizzja tagħti opinjoni konsultattiva dwar kwistjoni ipotetika, bi ksur tal-missjoni li ngħatatilha fil-kuntest tal-kooperazzjoni ġudizzjarja stabbilita mill-Artikolu 267 TFUE (
8
).
V. Analiżi
24.
Għandu jiġi identifikat is-suġġett tal-att kontenzjuż li l-legalità tiegħu hija kkontestata quddiem l-awtorità ġudizzjarja.
25.
L-att kontenzjuż huwa att ibridu. Huwa jaqa’ kemm fil-kamp ta’ applikazzjoni tad-dritt Olandiż sa fejn jiċħad lir-rikorrenti l-benefiċċju ta’ permess ta’ residenza previst minn dan id-dritt, kif ukoll taħt id-dritt tal-Unjoni, sa fejn jimplika r-riattivazzjoni tal-proċedura ta’ ritorn li kienet inbdiet inizjalment fir-rigward tagħhom, billi tiġi kkonstatata l-validità tad-deċiżjoni ta’ ritorn adottata fid‑9 ta’ Awwissu 2012 (
9
).
26.
Id-domandi magħmula lill-Qorti tal-Ġustizzja jikkonċernaw biss il-legalità tal-eżekuzzjoni ta’ din id-deċiżjoni sa fejn tikkostitwixxi deċiżjoni ta’ ritorn fis-sens tal-Artikolu 3(4) tad-Direttiva 2008/115 (
10
).
A.
Fuq l‑obbligu tal‑awtorità nazzjonali kompetenti li twettaq evalwazzjoni aġġornata tar‑riskji involuti fil‑każ ta’ tneħħija (it‑tielet domanda preliminari)
27.
Permezz tat-tielet domanda tagħha, il-qorti tar-rinviju tistaqsi, essenzjalment, lill-Qorti tal-Ġustizzja jekk, f’sitwazzjoni li fiha awtorità nazzjonali kompetenti tikkonstata l-irregolarità tar-residenza ta’ ċittadin ta’ pajjiż terz li fir-rigward tiegħu ġiet adottata deċiżjoni ta’ ritorn preċedenti, li saret definittiva, l-Artikolu 5 tad-Direttiva 2008/115, moqri flimkien mal-Artikolu 19(2) tal-Karta, għandux jiġi interpretat fis-sens li din l-awtorità hija obbligata tkompli l-proċedura ta’ ritorn fl-istadju tal-eżekuzzjoni ta’ din id-deċiżjoni jew jekk din hijiex obbligata, minn qabel, twettaq evalwazzjoni aġġornata tar-riskji involuti għal dan iċ-ċittadin fil-każ ta’ tneħħija lejn il-pajjiż ta’ destinazzjoni previst, fid-dawl tat-tul kunsiderevoli li matulu din il-proċedura ġiet sospiża.
28.
Qabelxejn, nirrileva li d-dritt tal-Unjoni, b’mod partikolari d-Direttiva 2008/115, ma jinkludix dispożizzjonijiet li jiddeterminaw espressament l-effetti li għandhom jintrabtu mal-preżentazzjoni minn ċittadin ta’ pajjiż terz ta’ applikazzjoni għal permess ta’ residenza previst mid-dritt nazzjonali u ċ-ċaħda sussegwenti tagħha fuq deċiżjoni ta’ ritorn adottata qabel fir-rigward tiegħu.
29.
Għalkemm il-Qorti tal-Ġustizzja stabbilixxiet ċerti prinċipji fis-sentenza tal‑15 ta’ Frar 2016, N. (
11
), din is-sentenza ngħatat f’kuntest fattwali differenti. Fil-fatt, fil-kawża li tat lok għall-imsemmija sentenza, il-proċedura ta’ ritorn mibdija kontra l-persuna kkonċernata kienet ġiet interrotta minħabba l-preżentazzjoni mhux ta’ applikazzjoni għal permess ta’ residenza previst mid-dritt nazzjonali, iżda minħabba applikazzjoni għal protezzjoni internazzjonali. Fit-talba tiegħu għal deċiżjoni preliminari, ir-Raad van State (il-Kunsill tal-Istat, il-Pajjiżi l-Baxxi) enfasizza li, konformement mal-ġurisprudenza tiegħu, it-tressiq ta’ tali talba kellu l-effett li jirrendi null ipso jure kull deċiżjoni ta’ ritorn li kienet ġiet adottata preċedentement fil-kuntest ta’ din il-proċedura. Issa, għall-kuntrarju, il-Qorti tal-Ġustizzja kkunsidrat li, meta proċedura miftuħa skont id-Direttiva 2008/115, li fil-kuntest tagħha tkun ġiet adottata deċiżjoni ta’ ritorn, tkun ġiet interrotta minħabba l-preżentazzjoni ta’ applikazzjoni ġdida għal protezzjoni internazzjonali, l-Istati Membri huma obbligati, miċ-ċaħda ta’ din l-applikazzjoni, li jkomplu din il-proċedura mhux mill-bidu tagħha, iżda fl-istadju fejn din tkun ġiet interrotta (
12
). Il-Qorti tal-Ġustizzja bbażat l-evalwazzjoni tagħha fuq ir-rekwiżiti ta’ effikaċja imposti mil-leġiżlatur tal-Unjoni waqt l-implimentazzjoni ta’ proċedura ta’ ritorn u b’mod partikolari fuq l-obbligu tal-Istati Membri li jipproċedu bit-tneħħija mill-iktar fis possibbli.
30.
Fil-kawża prinċipali inkwistjoni, is-Segretarju tal-Istat jidher li kompla l-proċedura ta’ ritorn li kienet inbdiet preċedentement fil-konfront tar-rikorrenti mhux mill-bidu tagħha, iżda fl-istadju fejn din kienet ġiet interrotta, billi kkonstata l-validità tad-deċiżjoni ta’ ritorn preċedenti.
31.
Issa, f’tali sitwazzjoni, l-implimentazzjoni tal-prinċipju stabbilit fis-sentenza tal‑15 ta’ Frar 2016, N. (
13
), għalkemm tissodisfa r-rekwiżiti ta’ effikaċja stabbiliti b’mod partikolari fil-premessa 4 tad-Direttiva 2008/115, ma tippermettix li tiġi żgurata l-osservanza tal-prinċipju ta’ non-refoulement.
32.
Fl-ewwel lok, dan huwa marbut man-natura tal-permess ta’ residenza mitlub. Għalkemm, waqt l-eżami ta’ applikazzjoni għal protezzjoni internazzjonali, l-awtorità nazzjonali kompetenti hija obbligata tosserva l-prinċipju ta’ non-refoulement, skont l-Artikolu 21(1) tad-Direttiva 2011/95/UE (
14
), min-naħa l-oħra, skont l-indikazzjonijiet tal-qorti tar-rinviju, ma hijiex użanza fil-prattika legali Olandiża li ssir evalwazzjoni ex officio tar-riskji involuti għal persuna fil-każ ta’ tneħħija wara ċ-ċaħda ta’ applikazzjoni għal permess ta’ residenza previst mid-dritt Olandiż.
33.
Fit-tieni lok, dan huwa marbut mat-tul tas-sospensjoni tal-proċedura ta’ ritorn. F’dan il-każ, għalkemm is-Segretarju tal-Istat adotta d-deċiżjoni ta’ ritorn f’mument meta t-tneħħija tar-rikorrenti lejn il-pajjiż ta’ oriġini tagħhom kienet legali fid-dawl tal-prinċipju ta’ non-refoulement, jidher, skont l-indikazzjonijiet tal-qorti tar-rinviju, li din il-proċedura ġiet interrotta għal seba’ snin, jiġifieri perijodu ta’ żmien kunsiderevoli, qabel ma reġa’ bdiet tiddekorri l-imsemmija proċedura wara ċ-ċaħda tal-aħħar applikazzjoni għal permess ta’ residenza. Huwa evidenti li tali mogħdija taż-żmien probabbilment timplika bidliet fir-rigward tas-sitwazzjoni taċ-ċittadin ikkonċernat u/jew taċ-ċirkustanzi prevalenti fil-pajjiż ta’ destinazzjoni previst.
34.
Issa, id-Direttiva 2008/115 hija intiża sabiex tistabbilixxi politika ta’ tneħħija u ta’ ripatrijazzjoni li tkun mhux biss effikaċi, iżda wkoll immexxija b’osservanza sħiħa tad-drittijiet fundamentali kif ukoll tad-dinjità tal-persuni kkonċernati (
15
).
35.
Kull deċiżjoni ta’ ritorn adottata abbażi tal-Artikolu 6(1) tad-Direttiva 2008/115 u eżegwita abbażi tal-Artikolu 8(1) tagħha għandha tirrispetta d-drittijiet iggarantiti mill-Karta, fosthom l-Artikolu 4 u l‑Artikolu 19(2) tagħha (
16
). Dawn tal-aħħar jipprojbixxu t-tortura kif ukoll il-pieni u t-trattamenti inumani jew degradanti, u wkoll it-tneħħija lejn Stat fejn jeżisti riskju serju li persuna tkun suġġetta għal tali trattamenti (
17
). Skont il-Qorti tal-Ġustizzja, tali projbizzjoni tistabbilixxi “wieħed mill-valuri fundamentali tal-Unjoni u tal-Istati Membri tagħha” u hija ta’ natura assoluta sa fejn hija marbuta mill-qrib mar-rispett tad-dinjità tal-bniedem imsemmija fl-Artikolu 1 tal-Karta (
18
).
36.
F’dan il-kuntest, l-Artikolu 5 tad-Direttiva 2008/115 jeżiġi li l-Istati Membri jirrispettaw il-prinċipju ta’ non-refoulement fl-“istadji kollha tal-proċedura” (
19
), u dan sat-tneħħija (jiġifieri t-trasferiment fiżiku barra mill-Istat Membru (
20
)) tal-persuna kkonċernata. Konformement mal-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja, dawn tal-aħħar għandhom għalhekk jippermettu lill-persuni kkonċernati jinvokaw kwalunkwe bidla fiċ-ċirkustanzi li sseħħew wara l-adozzjoni tad-deċiżjoni ta’ ritorn, li tkun ta’ natura li jkollha effett sinjifikattiv fuq l-evalwazzjoni tas-sitwazzjoni tagħhom fir-rigward ta’ din id-direttiva, b’mod partikolari tal-Artikolu 5 tagħha (
21
), peress li l-Artikolu 9(1)(a) tal-imsemmija direttiva jeżiġi li huma jipposponu t-tneħħija “meta hija tikser il-prinċipju ta’ non-refoulement”.
37.
F’sitwazzjoni li fiha l-proċedura ta’ ritorn tkun ġiet sospiża għal perijodu ta’ żmien kunsiderevoli, huwa essenzjali li l-awtorità nazzjonali kompetenti twettaq, qabel ma terġa’ tibda l-proċedura ta’ ritorn, evalwazzjoni ġdida tar-riskji involuti mill-persuna kkonċernata fl-eventwalità ta’ tneħħija, distinta minn dik imwettqa fiż-żmien tal-adozzjoni tad-deċiżjoni ta’ ritorn preċedenti. Fil-fatt, sospensjoni tal-proċedura għal perijodu daqshekk twil teskludi lill-awtorità nazzjonali kompetenti milli tkun tista’ tasal għal konklużjoni definittiva dwar ir-riskji involuti għal din il-persuna fil-pajjiż destinatarju previst, bir-riskju li jiġi injorat il-prinċipju ta’ non-refoulement (
22
). Fin-nuqqas ta’ tali evalwazzjoni, l-obbligu ta’ ritorn jirriskja li ma jibqax jissodisfa l-kundizzjonijiet ta’ legalità meħtieġa mid-dritt tal-Unjoni u li jiġi infurzat, anki jekk ikun hemm raġunijiet serji u ppruvati biex wieħed jemmen li l-persuna kkonċernata jkollha riskju reali li tkun esposta għat-tortura jew pieni jew trattamenti inumani jew degradanti jekk jitneħħa f’dan il-pajjiż.
38.
Fil-każ li din l-evalwazzjoni l-ġdida tikkonferma l-konklużjonijiet li kienet waslet għalihom l-awtorità nazzjonali kompetenti fil-mument tal-adozzjoni tad-deċiżjoni ta’ ritorn preċedenti, hija għandha tkompli l-proċedura ta’ ritorn mill-istadju fejn hija interrompietha u tipproċedi għall-eżekuzzjoni tal-obbligu ta’ ritorn.
39.
Fil-każ kuntrarju, l-awtorità nazzjonali kompetenti tkun obbligata tipposponi t-tneħħija tal-persuna kkonċernata lejn il-pajjiż ta’ destinazzjoni previst skont l-Artikolu 9(1)(a) tad-Direttiva 2008/115 (
23
). Madankollu, xejn ma jipprekludi li hija tipproċedi, konformement mad-dispożizzjonijiet previsti mid-dritt nazzjonali, bl-eżami mill-ġdid tad-deċiżjoni ta’ ritorn preċedenti jew tadotta deċiżjoni ġdida ta’ ritorn, bil-kundizzjoni li jiġu osservati l-garanziji sostantivi u proċedurali previsti minn din id-direttiva (
24
).
40.
Fid-dawl ta’ dawn l-elementi kollha, inqis li, f’sitwazzjoni fejn awtorità nazzjonali kompetenti tikkonstata l-irregolarità tar-residenza ta’ ċittadin ta’ pajjiż terz li fir-rigward tiegħu ġiet adottata deċiżjoni ta’ ritorn preċedenti, li saret definittiva, l-Artikolu 5 tad-Direttiva 2008/115, moqri flimkien mal-Artikolu 19(2) tal-Karta, għandu jiġi interpretat fis-sens li din l-awtorità hija obbligata, qabel it-tkomplija tal-proċedura ta’ ritorn, tiddetermina jekk, fid-dawl tal-perijodu ta’ żmien kunsiderevoli li matulu din ġiet sospiża, is-sitwazzjoni ta’ dan iċ-ċittadin inbidlitx b’mod li jeżistu motivi serji u kkonfermati li jwasslu lil wieħed jemmen li, fil-każ ta’ eżekuzzjoni ta’ din id-deċiżjoni, dan ikun espost għal riskju ta’ tortura jew ta’ pieni jew trattamenti inumani jew degradanti fil-pajjiż ta’ destinazzjoni previst.
B.
Fuq l‑obbligu tal‑awtorità ġudizzjarja li tirrileva ex officio l‑ksur tal‑prinċipju ta’ non‑refoulement (l‑ewwel domanda preliminari)
41.
Permezz tal-ewwel domanda tagħha, il-qorti tar-rinviju tistaqsi, essenzjalment, lill-Qorti tal-Ġustizzja jekk, f’sitwazzjoni fejn qorti tkun adita bl-istħarriġ tal-legalità ta’ att li permezz tiegħu l-awtorità nazzjonali kompetenti tissokta proċedura ta’ ritorn sospiża tul perijodu ta’ żmien kunsiderevoli mingħajr madankollu ma tkun wettqet evalwazzjoni aġġornata tar-riskji involuti għaċ-ċittadin ta’ pajjiż terz fil-każ ta’ tneħħija, l-Artikolu 13(1) tad-Direttiva 2008/115, moqri flimkien mal-Artikolu 5 ta’ din id-direttiva kif ukoll mal-Artikolu 4, l-Artikolu 19(2) u l-Artikolu 47 tal-Karta, għandux jiġi interpretat fis-sens li l-qorti nazzjonali għandha tqajjem ex officio, fil-kuntest ta’ dan l-istħarriġ abbażi tal-elementi tal-proċess miġjuba quddiemha u kkompletati jew speċifikati fil-proċedura kontradittorja li hija adita biha, il-ksur tal-prinċipju ta’ non-refoulement li ma jkunx ġie invokat minn dan iċ-ċittadin.
42.
Skont il-qorti tar-rinviju, huwa fil-fatt inkonċepibbli li l-awtorità ġudizzjarja tibqa’ siekta jekk riskju ta’ ksur tal-prinċipju ta’ non-refoulement jista’ jkun imminenti jew ma jkunx ġie evalwat u jekk iċ-ċittadini ta’ pajjiżi terzi, bħal fil-kawża prinċipali, ma jindunawx b’dan ir-riskju u ma jinvokawhx insostenn tal-applikazzjoni tagħhom għal permess ta’ residenza jew fil-kuntest tal-kontestazzjoni tagħhom tad-deċiżjoni li tikkonstata l-irregolarità tar-residenza tagħhom jew tad-deċiżjoni ta’ ritorn (
25
).
43.
Barra minn hekk, din il-qorti titlob lill-Qorti tal-Ġustizzja tippreċiża jekk il-portata ta’ dan l-obbligu hijiex differenti skont jekk id-deċiżjoni ta’ ritorn hijiex immotivata miċ-ċaħda ta’ applikazzjoni għal protezzjoni internazzjonali jew minn dik ta’ applikazzjoni għal permess ta’ residenza previst mid-dritt nazzjonali.
1. Fuq l‑eżistenza tal‑obbligu
44.
Id-dritt tal-Unjoni ma jirrikjedix, bħala prinċipju, li l-qorti nazzjonali teżamina ex officio motiv ibbażat fuq il-ksur ta’ dispożizzjonijiet tal-Unjoni meta l-eżami ta’ dan il-motiv jobbligaha tmur lil hinn mil-limiti tal-kawża kif iddefinita mill-partijiet. Din il-limitazzjoni tas-setgħa tal-qorti nazzjonali hija ġġustifikata mill-prinċipju li jgħid li l-inizjattiva ta’ proċess tappartjeni lill-partijiet. Għaldaqstant, skont ġurisprudenza stabbilita tal-Qorti tal-Ġustizzja, din il-qorti tista’ taġixxi ex officio biss f’każijiet eċċezzjonali fejn l-interess pubbliku jeżiġi l-intervent tagħha (
26
).
45.
Fir-rigward tad-Direttiva 2008/115, id-dmir ta’ eżami ex officio tal-qorti nazzjonali ġie rrikonoxxut mill-Qorti tal-Ġustizzja fir-rigward tal-kundizzjonijiet ta’ legalità ta’ miżura ta’ detenzjoni ordnata waqt l-implimentazzjoni ta’ proċedura ta’ ritorn. Fis-sentenza tagħha tat‑8 ta’ Novembru 2022, Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid (Eżami ex officio tad-detenzjoni) (
27
) – li għaliha l-qorti tar-rinviju tirreferi espressament –, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li l-awtorità ġudizzjarja hija obbligata tieħu inkunsiderazzjoni l-elementi kollha, b’mod partikolari fattwali, miġjuba għall-għarfien tagħha, kif ikkompletati jew ikkjarifikati fil-kuntest ta’ miżuri proċedurali li hija tqis meħtieġa li tadotta abbażi tad-dritt nazzjonali tagħha, u, jekk ikun il-każ, li tirrileva, abbażi ta’ dawn l-elementi, il-ksur ta’ kundizzjoni ta’ legalità li tirriżulta mid-dritt tal-Unjoni, anki jekk dan il-ksur ma jkunx tqajjem mill-persuna kkonċernata. Għal dan l-għan, il-Qorti tal-Ġustizzja rreferiet għall-importanza tad-dritt għal-libertà ggarantit fl-Artikolu 6 tal-Karta kif ukoll għall-gravità tal-indħil f’dan id-dritt li tikkostitwixxi d-detenzjoni u għar-rekwiżit ta’ protezzjoni ġudizzjarja ta’ livell għoli (
28
). Barra minn hekk, hija għamlet distinzjoni bejn il-kontenzjuż dwar it-tqegħid f’detenzjoni ta’ ċittadin ta’ pajjiż terz, regolat b’mod strett mil-leġiżlatur tal-Unjoni, u l-kontenzjuż amministrattiv li fih l-inizjattiva u d-delimitazzjoni tat-tilwima jappartjenu lill-partijiet (
29
).
46.
Naħseb li tali raġunament jista’ jiġi estiż għas-sitwazzjoni li fiha l-qorti tikkonstata, fid-dawl tal-elementi miġjuba quddiemha, li l-eżekuzzjoni ta’ deċiżjoni ta’ ritorn adottata fil-konfront ta’ ċittadin ta’ pajjiż terz tikser il-prinċipju ta’ non-refoulement. Fil-fatt, għal raġunijiet simili għal dawk li esponejt fil-konklużjonijiet tiegħi fil-kawża li tat lok għal din is-sentenza (
30
), il-protezzjoni ta’ dan il-prinċipju teħtieġ li l-qorti nazzjonali tkun tista’ tirrileva ex officio l-fatt li l-awtorità nazzjonali kompetenti ma wettqitx evalwazzjoni aġġornata tar-riskji involuti fil-każ ta’ tneħħija lejn il-pajjiż ta’ destinazzjoni previst fid-deċiżjoni ta’ ritorn.
47.
Fil-punti 35 u 36 ta’ dawn il-konklużjonijiet, fakkart in-natura u l-portata tal-prinċipju ta’ non-refoulement fil-kuntest tal-implimentazzjoni ta’ proċedura ta’ ritorn. Jiena semmejt in-natura imperattiva tiegħu u insistejt fuq l-importanza tiegħu. Fakkart ukoll li l-Istati Membri għandhom jiżguraw l-osservanza ta’ dan il-prinċipju fl-“istadji kollha tal-proċedura”, jiġifieri, kemm fil-kuntest tal-fażi amministrattiva tagħha, li matulha jiġu adottati d-deċiżjonijiet marbuta mar-ritorn, kif ukoll fil-kuntest tal-fażi ġudizzjarja tagħha, li matulha tiġi eżaminata l-legalità ta’ dawn id-deċiżjonijiet, peress li l-proċedura ta’ ritorn tintemm biss fil-mument tat-tneħħija effettiva tal-persuna kkonċernata lejn il-pajjiż ta’ oriġini tagħha, pajjiż ta’ tranżitu jew pajjiż ieħor.
48.
Inżid ngħid li, bis-saħħa tal-Artikolu 47 tal-Karta, l-Istati Membri għandhom jiżguraw protezzjoni ġudizzjarja effettiva tad-drittijiet individwali dderivati mill-ordinament ġuridiku tal-Unjoni (
31
). Fir-rigward tal-istħarriġ tal-legalità tad-deċiżjonijiet marbuta mar-ritorn, l-Artikolu 13(1) tad-Direttiva 2008/115 jeżiġi li l-Istati Membri jqiegħdu għad-dispożizzjoni tal-persuna kkonċernata rimedju ġudizzjarju effettiv quddiem awtorità ġudizzjarja jew amministrattiva kompetenti. Skont il-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja, il-karatteristiċi ta’ dan ir-rimedju ġudizzjarju għandhom jiġu ddeterminati konformement mal-Artikolu 47 tal-Karta u fl-osservanza tal-prinċipju ta’ non-refoulement iggarantit fl-Artikolu 18 u l-Artikolu 19(2) tal-Karta (
32
). Għalhekk, skont ġurisprudenza stabbilita tal-Qorti tal-Ġustizzja, rikors għandu neċessarjament ikollu effett sospensiv meta jiġi ppreżentat kontra deċiżjoni ta’ ritorn li l-eżekuzzjoni tagħha tista’ tesponi liċ-ċittadin ta’ pajjiż terz inkwistjoni għal riskju reali li jkun suġġett għal trattamenti inumani jew degradanti, u b’hekk jiżgura, fir-rigward ta’ dan iċ-ċittadin, l-osservanza tar-rekwiżiti tal-Artikolu 19(2) u tal-Artikolu 47 tal-Karta (
33
).
49.
Barra minn hekk, l-Artikolu 13(2) tad-Direttiva 2008/115 jipprevedi li l-awtorità ġudizzjarja jew amministrattiva li quddiemha tiġi kkontestata l-legalità ta’ deċiżjoni marbuta mar-ritorn għandha l-kompetenza sabiex twettaq eżami mill-ġdid ta’ din id-deċiżjoni u sabiex tipposponi, jekk ikun il-każ, it-tneħħija (
34
). Din hija dispożizzjoni imperattiva, kif juri l-użu, fil-verżjoni Ingliża tagħha, tal-espressjoni “shall have the power” (u mhux “may have the power”).
50.
Il-modalitajiet proċedurali hekk iddefiniti fl-Artikolu 13(1) u (2) tad-Direttiva 2008/115 għandhom l-għan li jiggarantixxu li persuna li fil-konfront tagħha tkun ġiet adottata deċiżjoni ta’ ritorn ma titneħħiex lejn il-pajjiż ta’ destinazzjoni previst, filwaqt li l-kundizzjonijiet ta’ legalità stabbiliti fl-Artikolu 5 ta’ din id-direttiva, fosthom l-osservanza tal-prinċipju ta’ non-refoulement, ma jkunux jew ma għadhomx issodisfatti minħabba ċirkustanzi sussegwenti għall-adozzjoni ta’ din id-deċiżjoni.
51.
Issa, il-protezzjoni ġudizzjarja meħtieġa mill-Artikolu 47 tal-Karta la tkun effettiva u lanqas kompleta jekk il-qorti nazzjonali ma jkollhiex l-obbligu li tikkonstata ex officio l-ksur tal-prinċipju ta’ non-refoulement meta l-elementi mqiegħda għad-dispożizzjoni tagħha juru li d-deċiżjoni ta’ ritorn hija bbażata fuq evalwazzjoni obsoleta tar-riskji u li tislet minnha l-konsegwenzi kollha fuq l-eżekuzzjoni ta’ din id-deċiżjoni billi teżiġi li l-awtorità nazzjonali kompetenti twettaq evalwazzjoni aġġornata ta’ dawn tal-aħħar qabel ma timplimentaha. Fin-nuqqas ta’ dan, limitazzjoni ex officio tagħha jista’ jkollha l-konsegwenza li tali deċiżjoni tiġi eżegwita, meta l-persuna kkonċernata tirriskja li tkun suġġetta, fil-pajjiż ta’ destinazzjoni previst, għat-tortura jew għal pieni jew trattamenti oħra inumani jew degradanti li huma atti pprojbiti b’mod assolut mill-Artikolu 4 tal-Karta.
52.
F’dan ir-rigward, il-Gvern tal-Pajjiżi l-Baxxi sostna, fl-osservazzjonijiet tiegħu, li l-awtorità ġudizzjarja għandha tibgħat lura lill-persuna kkonċernata lill-awtorità responsabbli għall-eżami tal-applikazzjonijiet għal protezzjoni internazzjonali – jiġifieri l-“awtorità determinanti”, fis-sens tal-Artikolu 2(f) tad-Direttiva 2013/32/UE (
35
) – sabiex din tevalwa r-riskji involuti fil-każ ta’ tneħħija. Għalkemm l-għażla tal-awtorità nazzjonali kompetenti għal dan l-għan taqa’ taħt l-awtonomija proċedurali ta’ kull Stat Membru u għalkemm huwa minnu, kif irrileva dan il-gvern, li l-awtorità determinanti għandha mezzi xierqa u persunal kompetenti f’dan il-qasam, wieħed ma jistax madankollu jeżiġi li l-persuna kkonċernata tippreżenta applikazzjoni għal protezzjoni internazzjonali sabiex tiggarantixxi l-osservanza sħiħa tal-prinċipju ta’ non-refoulement stabbilit fl-Artikolu 5 tad-Direttiva 2008/115.
53.
Barra minn hekk, nenfasizza li tali approċċ jimplika neċessarjament li l-awtorità ġudizzjarja tkun f’pożizzjoni li tikkonstata l-ksur tal-prinċipju ta’ non-refoulement u tkun kapaċi tevalwa, fil-parti l-kbira, in-natura u l-gravità tat-trattamenti li għalihom din tal-aħħar tista’ tkun esposta fil-pajjiż ta’ destinazzjoni previst qabel ma tkun mistiedna tippreżenta applikazzjoni għal protezzjoni internazzjonali. Fil-fatt, jekk, kif sostna l-Gvern tal-Pajjiżi l-Baxxi waqt is-seduta, tali applikazzjoni tkun għalhekk prijoritarja (
36
), xorta jibqa’ l-fatt li, f’dan il-każ, hija twassal għas-sospensjoni mill-ġdid tal-proċedura ta’ ritorn mibdija kontra l-persuna kkonċernata (
37
) u għall-estensjoni tal-perijodu li matulu din tal-aħħar tkun tinsab f’sitwazzjoni intermedja, fit-territorju tal-Istat Membru, mingħajr dritt jew permess ta’ residenza.
54.
Fid-dawl ta’ dawn l-elementi kollha, inqis li, f’sitwazzjoni fejn qorti tkun adita bl-istħarriġ tal-legalità ta’ att li permezz tiegħu l-awtorità nazzjonali kompetenti tissokta l-proċedura ta’ ritorn sospiża matul perijodu ta’ żmien kunsiderevoli mingħajr madankollu ma tkun wettqet evalwazzjoni aġġornata tar-riskji involuti għaċ-ċittadin ta’ pajjiż terz fil-każ ta’ tneħħija, l-Artikolu 13(1) tad-Direttiva 2008/115, moqri flimkien mal-Artikolu 5 ta’ din id-direttiva kif ukoll mal-Artikolu 4, u l-Artikolu 19(2) u l-Artikolu 47 tal-Karta, għandu jiġi interpretat fis-sens li l-qorti nazzjonali għandha tqajjem ex officio, fil-kuntest ta’ dan l-istħarriġ abbażi tal-elementi tal-proċess miġjuba quddiemha u kkompletati jew speċifikati fil-proċedura kontradittorja li hija adita biha, il-ksur tal-prinċipju ta’ non-refoulement li ma jkunx ġie invokat minn dan iċ-ċittadin.
2. Fuq il‑portata tal‑obbligu
55.
Il-qorti tar-rinviju titlob lill-Qorti tal-Ġustizzja tippreċiża jekk il-portata tal-obbligu li jitqajjem ex officio l-ksur tal-prinċipju ta’ non-refoulement hijiex differenti skont jekk id-deċiżjoni ta’ ritorn hijiex immotivata miċ-ċaħda ta’ applikazzjoni għal protezzjoni internazzjonali jew minn dik ta’ applikazzjoni għal permess ta’ residenza previst mid-dritt nazzjonali. Fil-fatt, skont din il-qorti, l-awtorità nazzjonali kompetenti hija obbligata tosserva dan il-prinċipju kull darba li teżamina applikazzjoni għal protezzjoni internazzjonali, u dan konformement mal-Artikolu 21(1) tad-Direttiva 2011/95, min-naħa l-oħra, ma hijiex użanza fil-prattika legali Olandiża li din l-awtorità tevalwa ex officio l-osservanza tal-imsemmi prinċipju qabel iċ-ċaħda ta’ applikazzjoni għal permess ta’ residenza bbażat fuq id-dritt Olandiż.
56.
Naħseb li r-rwol tal-awtorità ġudizzjarja, li tiddeċiedi dwar il-legalità ta’ deċiżjoni ta’ ritorn adottata fir-rigward ta’ ċittadin ta’ pajjiż terz, u l-portata tal-obbligu tiegħu li jqajjem ex officio ksur tal-prinċipju ta’ non-refoulement ma għandhomx jiġu ddifferenzjati skont in-natura tal-permess ta’ residenza mitlub u, b’mod partikolari, skont jekk din id-deċiżjoni hijiex immotivata miċ-ċaħda ta’ applikazzjoni għal protezzjoni internazzjonali jew minn applikazzjoni għal permess ta’ residenza bbażata fuq id-dritt nazzjonali.
57.
Fil-fatt, mill-kliem stess tal-Artikolu 19(2) tal-Karta u, b’mod partikolari mill-espressjoni “[ħ]add ma jista’ jitneħħa”, jirriżulta li l-protezzjoni kontra r-refoulement tapplika b’mod sħiħ għaċ-ċittadini kollha ta’ pajjiżi terzi, irrispettivament mill-istatus tagħhom jew mir-raġunijiet li wasslu għar-refoulement tagħhom.
58.
Barra minn hekk, il-Qorti tal-Ġustizzja fakkret fis-sentenza tat‑3 ta’ Ġunju 2021, Westerwaldkreis (
38
), li l-kamp ta’ applikazzjoni tad-Direttiva 2008/115 huwa ddefinit b’riferiment biss għas-sitwazzjoni ta’ residenza irregolari li fiha jinsab ċittadin ta’ pajjiż terz, indipendentement mir-raġunijiet li wasslu għal din is-sitwazzjoni jew mill-miżuri li jistgħu jiġu adottati fir-rigward ta’ dan iċ-ċittadin (
39
). Għalhekk, mill-Artikolu 6(6) tad-Direttiva 2008/115 u mill-punt 60 tas-sentenza tad‑19 ta’ Ġunju 2018, Gnandi (
40
), jirriżulta li, għalkemm id-deċiżjoni ta’ ritorn tista’ tittieħed simultanjament jew immedjatament wara d-deċiżjoni ta’ ċaħda ta’ applikazzjoni għal protezzjoni internazzjonali, dawn huma żewġ deċiżjonijiet distinti, peress li kull deċiżjoni ta’ ritorn għandha tosserva l-garanziji proċedurali stabbiliti fil-Kapitolu III ta’ din id-direttiva kif ukoll id-dispożizzjonijiet rilevanti l-oħra tad-dritt tal-Unjoni u tad-dritt nazzjonali.
59.
Is-sentenza tas‑6 ta’ Lulju 2023, Bundesamt für Fremdenwesen und Asyl (Refuġjat li wettaq delitt serju) (
41
), hija eżempju perfett ta’ dan. F’din is-sentenza, il-Qorti tal-Ġustizzja fil-fatt iddeċidiet li r-revoka tal-istatus ta’ refuġjat, skont l-Artikolu 14(4) tad-Direttiva 2011/95, ma tistax titqies li timplika teħid ta’ pożizzjoni fir-rigward tal-kwistjoni distinta dwar jekk din il-persuna tistax titneħħa lejn il-pajjiż ta’ oriġini tagħha u li l-konsegwenzi, għaċ-ċittadin ikkonċernat ta’ pajjiż terz, ta’ ritorn eventwali tiegħu fil-pajjiż ta’ oriġini tiegħu, huma intiżi li jittieħdu inkunsiderazzjoni mhux waqt l-adozzjoni tad-deċiżjoni li jiġi rrevokat l-istatus ta’ refuġjat, iżda, jekk ikun il-każ, meta l-awtorità kompetenti jkollha l-intenzjoni li tadotta deċiżjoni ta’ ritorn fir-rigward tal-imsemmi ċittadin ta’ pajjiż terz (
42
).
60.
Minn dan jirriżulta li l-prinċipju ta’ non-refoulement għandu jiġi osservat kull darba li Stat Membru jikkonstata l-irregolarità tar-residenza ta’ ċittadin ta’ pajjiż terz fit-territorju nazzjonali tiegħu u jadotta deċiżjoni ta’ ritorn, u dan indipendentement min-natura tar-raġunijiet li wasslu għall-adozzjoni ta’ deċiżjoni ta’ ritorn jew tal-forma li jieħu l-att.
61.
Għaldaqstant, naħseb li r-rwol tal-awtorità ġudizzjarja, li tiddeċiedi dwar il-legalità tal-eżekuzzjoni ta’ deċiżjoni ta’ ritorn adottata fil-konfront ta’ ċittadin ta’ pajjiż terz u l-portata tal-obbligu tiegħu li jqajjem ex officio l-ksur tal-prinċipju ta’ non-refoulement ma jistgħux jiġu ddifferenzjati skont jekk din id-deċiżjoni hijiex immotivata miċ-ċaħda ta’ applikazzjoni għal protezzjoni internazzjonali jew minn applikazzjoni għal permess ta’ residenza previst mid-dritt nazzjonali.
VI. Konklużjoni
62.
Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet kollha preċedenti, nipproponi li l-Qorti tal-Ġustizzja tirrispondi għad-domandi preliminari magħmula mir-rechtbank Den Haag, zittingsplaats Roermond (il-Qorti Distrettwali ta’ Den Haag, sedenti f’Roermond, il-Pajjiżi l-Baxxi) kif ġej:
1)
L-Artikolu 5 tad-Direttiva 2008/115/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tas‑16 ta’ Diċembru 2008 dwar standards u proċeduri komuni fl-Istati Membri għar-ritorn ta’ ċittadini ta’ pajjiżi terzi li jkunu qegħdin fil-pajjiż illegalment, moqri flimkien mal-Artikolu 19(2) tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali tal-Unjoni Ewropea,
għandu jiġi interpretat fis-sens li:
f’sitwazzjoni li fiha awtorità nazzjonali kompetenti tikkonstata l-irregolarità tar-residenza ta’ ċittadin ta’ pajjiż terz li fir-rigward tiegħu ġiet adottata deċiżjoni ta’ ritorn preċedenti, li saret definittiva, din l-awtorità hija obbligata, qabel it-tkomplija tal-proċedura ta’ ritorn, tiddetermina jekk, fid-dawl tal-perijodu ta’ żmien kunsiderevoli li matulu din ġiet sospiża, is-sitwazzjoni ta’ dan iċ-ċittadin inbidlitx b’mod li jeżistu motivi serji u kkonfermati li jwasslu lil wieħed jemmen li, fil-każ ta’ eżekuzzjoni ta’ din id-deċiżjoni, dan ikun espost għal riskju ta’ tortura jew ta’ pieni jew trattamenti inumani jew degradanti fil-pajjiż ta’ destinazzjoni previst.
2)
L-Artikolu 13(1) tad-Direttiva 2008/115, moqri flimkien mal-Artikolu 5 ta’ din id-direttiva kif ukoll mal-Artikolu 4, mal-Artikolu 19(2) u mal-Artikolu 47 tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali,
għandu jiġi interpretat fis-sens li:
f’sitwazzjoni fejn qorti tkun adita bl-istħarriġ tal-legalità ta’ att li permezz tiegħu l-awtorità nazzjonali kompetenti tissokta proċedura ta’ ritorn sospiża matul perijodu ta’ żmien kunsiderevoli mingħajr madankollu ma tkun wettqet evalwazzjoni aġġornata tar-riskji involuti għaċ-ċittadin ta’ pajjiż terz fil-każ ta’ tneħħija, il-qorti nazzjonali għandha tqajjem ex officio, fil-kuntest ta’ dan l-istħarriġ abbażi tal-elementi tal-proċess miġjuba quddiemha u kkompletati jew speċifikati fil-proċedura kontradittorja li hija adita biha, il-ksur tal-prinċipju ta’ non-refoulement li ma jkunx ġie invokat minn dan iċ-ċittadin.
Ir-rwol tal-awtorità ġudizzjarja, li tiddeċiedi dwar il-legalità tal-eżekuzzjoni ta’ deċiżjoni ta’ ritorn adottata fir-rigward ta’ ċittadin ta’ pajjiż terz u l-portata tal-obbligu tiegħu li jqajjem ex officio l-ksur tal-prinċipju ta’ non-refoulement ma jistgħux jiġu ddifferenzjati skont jekk din id-deċiżjoni hijiex immotivata miċ-ċaħda ta’ applikazzjoni għal protezzjoni internazzjonali jew minn applikazzjoni għal permess ta’ residenza previst mid-dritt nazzjonali.
(
1
)	Lingwa oriġinali: il-Franċiż.
(
i
)	L-isem ta’ din il-kawża huwa fittizju. Dan l-isem ma jikkorrispondi għall-isem reali ta’ ebda waħda mill-partijiet fil-proċedura.
(
2
)	Iffirmata f’Ruma fl‑4 ta’ Novembru 1950.
(
3
)	Djalogu bejn l-imħallfin, atti tas-seminar tas‑27 ta’ Jannar 2017 dwar “In-non-refoulement bħala prinċipju tad-dritt internazzjonali u r-rwol tal-qrati fl-implimentazzjoni tiegħu”, organizzat mill-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem, p. 17 sa 21, b’mod partikolari p. 17.
(
4
)	ĠU 2008, L 348, p. 98.
(
5
)	Stb. 1992, nru 315.
(
6
)	Fl-osservazzjonijiet tiegħu, il-Gvern Olandiż indika li, skont din is-sistema nazzjonali (imsejħa wkoll il-“kinderpardon”, jiġifieri sistema ta’ indulġenza favur it-tfal), l-ulied li ilhom għal żmien twil jirrisjedu fil-Pajjiżi l-Baxxi (u l-qraba tagħhom) jistgħu, taħt ċerti kundizzjonijiet, jitolbu l-benefiċċju ta’ permess ta’ residenza bbażat fuq id-dritt Olandiż.
(
7
)	Iktar ’il quddiem, il-“Karta”.
(
8
)	Ara s-sentenza tat‑22 ta’ Frar 2022, Stichting Rookpreventie Jeugd et (C‑160/20, EU:C:2022:101, punt 84 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
9
)	Infakkar li, għalkemm l-Artikolu 12 tad-Direttiva 2008/115 jirregola l-kontenut ta’ deċiżjoni ta’ ritorn, l-Istati Membri għandhom min-naħa l-oħra setgħa diskrezzjonali wiesgħa fir-rigward tal-forma li fiha deċiżjoni ta’ ritorn tista’ tiġi adottata (deċiżjoni jew att, ta’ natura amministrattiva jew ġudizzjarja), kemm jekk magħquda jew le ma’ deċiżjoni ta’ tneħħija (ara, f’dan ir-rigward, il-Manwal dwar ir-Ritorn li jinsab fl-anness tar-Rakkomandazzjoni tal-Kummissjoni (UE) 2017/2338 tas‑16 ta’ Novembru 2017 li tistabbilixxi “Manwal dwar ir-Ritorn” li għandu jintuża mill-awtoritajiet kompetenti tal-Istati Membri meta jkunu qed iwettqu l-kompiti relatati mar-ritorn (ĠU 2017, L 339, p. 83), punt 1.4, intitolat “Deċiżjoni ta’ ritorn”).
(
10
)	Bis-saħħa ta’ din id-dispożizzjoni, “deċiżjoni ta’ ritorn” tfisser deċiżjoni jew att amministrattiv jew ġudizzjarju, li jgħid jew jiddikjara li s-soġġorn ta’ ċittadin ta’ pajjiż terz hija illegali u li jimponi jew jiddikjara l-obbligu ta’ ritorn. Skont l-Artikolu 3(3) tal-istess direttiva, dan l-obbligu ta’ ritorn jimponi fuq il-persuna kkonċernata li tidħol lura jew fil-pajjiż ta’ oriġini tagħha, jew f’pajjiż ta’ tranżitu, jew f’pajjiż terz ieħor li fih hija tiddeċiedi li tirritorna volontarjament u li fit-territorju tiegħu hija ser tiġi ammessa.
(
11
)	C‑601/15 PPU, EU:C:2016:84.
(
12
)	Ara s-sentenza tal‑15 ta’ Frar 2016, N. (C‑601/15 PPU, EU:C:2016:84, punti 75 u 76, kif ukoll il-ġurisprudenza ċċitata).
(
13
)	C‑601/15 PPU, EU:C:2016:84.
(
14
)	Direttiva 2011/95/UE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tat‑13 ta’ Diċembru 2011 dwar standards għall-kwalifika ta’ ċittadini nazzjonali ta’ pajjiżi terzi jew persuni mingħajr stat bħala benefiċjarji ta’ protezzjoni internazzjonali, għal stat uniformi għar-refuġjati jew għal persuni eliġibbli għal protezzjoni sussidjarja, u għall-kontenut tal-protezzjoni mogħtija (ĠU 2011, L 337, p. 9).
(
15
)	Ara l-premessa 24 tad-Direttiva 2008/115, kif ukoll is-sentenza tal‑20 ta’ Ottubru 2022, Centre public d’action sociale de Liège (Irtirar jew sospensjoni ta’ deċiżjoni ta’ ritorn) (C‑825/21, EU:C:2022:810, punt 49 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
16
)	Ara l-premessa 24 tad-Direttiva 2008/115.
(
17
)	Ara, f’dan is-sens, is-sentenza tal‑11 ta’ Marzu 2021, État belge (Ritorn tal-ġenitur ta’ minuri) (C‑112/20, EU:C:2021:197, punt 35). Ara wkoll is-sentenza tad‑29 ta’ Frar 2024, Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid (Aspettattivi Reċiproċi fil-każ ta’ trasferiment) (C‑392/22, EU:C:2024:195, punt 53 u l-ġurisprudenza ċċitata)
(
18
)	Ara s-sentenza tal‑5 ta’ April 2016, Aranyosi u Căldăraru (C‑404/15 u C‑659/15 PPU, EU:C:2016:198, punti 85 u 87).
(
19
)	Ara, b’mod partikolari, is-sentenza tat‑22 ta’ Novembru 2022, Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid (Tneħħija – Cannabis terapewtika) (C‑69/21, EU:C:2022:913, punt 55).
(
20
)	Ara l‑Artikolu 3(5) tad-Direttiva 2008/115.
(
21
)	Ara s-sentenza tad‑19 ta’ Ġunju 2018, Gnandi (C‑181/16, EU:C:2018:465, punt 64).
(
22
)	L-evoluzzjoni tas-sitwazzjoni tan-nisa fl-Afganistan jew ta’ persuni rreġistrati mal- Aġenzija ta’ Fondi u tax-Xogħol tan-Nazzjonijiet Uniti għar-refuġjati tal-Palestina fil-Lvant Qarib (UNRWA) turi biċ-ċar li l-mogħdija taż-żmien tista’ timplika bidliet fiċ-ċirkustanzi li jistgħu jagħmlu (perfettament) obsoleti l-evalwazzjoni tar-riskji li l-awtorità nazzjonali kompetenti setgħet wettqet preċedentement.
(
23
)	Ara l-manwal iċċitat fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 9 ta’ dawn il-konklużjonijiet, punt 9, intitolat “Posponiment tat-tneħħija”.
(
24
)	Skont il-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja, jekk l-awtorità nazzjonali kompetenti tikkonstata li ċ-ċittadin ta’ pajjiż terz ikkonċernat jista’ jitneħħa, fl-osservanza tal-prinċipju ta’ non-refoulement, lejn pajjiż li ma huwiex il-pajjiż ta’ destinazzjoni msemmi fid-deċiżjoni ta’ ritorn preċedenti, hija għandha tadotta deċiżjoni ta’ ritorn ġdida. Fis-sentenza tal‑14 ta’ Mejju 2020, Országos Idegenrendészeti Fġigazgatóság Dél-alföldi Regionális Igazgatóság (C‑924/19 PPU u C‑925/19 PPU, EU:C:2020:367), il-Qorti tal-Ġustizzja fil-fatt iddeċidiet li, billi temenda l-pajjiż ta’ destinazzjoni msemmi fid-deċiżjoni ta’ ritorn preċedenti, l-awtorità nazzjonali kompetenti twettaq emenda sostanzjali ta’ din id-deċiżjoni u għandha titqies li adottat deċiżjoni ġdida ta’ ritorn fis-sens tal-punt 4 tal-Artikolu 3 tad-Direttiva 2008/115, li kontra tagħha ċ-ċittadin ikkonċernat ta’ pajjiż terz għandu jkollu rimedju ġudizzjarju effettiv, fis-sens tal-Artikolu 13(1) ta’ din id-direttiva (punti 116, 120 u 123).
(
25
)	Din id-domanda tal-qorti tar-rinviju hija konformi mar-rinviju għal deċiżjoni preliminari mressqa fil-kawża Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid (Persuni li jidentifikaw ruħhom mal-valuri tal-Unjoni) (C‑646/21), attwalment pendenti, li tikkonċerna l-punt sa fejn nisa żgħażagħ, ċittadini ta’ pajjiżi terzi, li kisbu stil ta’ ħajja tal-Punent matul ir-residenza tagħhom fit-territorju ta’ Stat Membru jistgħu jibbenefikaw minn protezzjoni internazzjonali minħabba li huma jkunu esposti, fil-każ ta’ ritorn lejn il-pajjiż ta’ oriġini tagħhom, għal riskji ta’ persekuzzjonijiet jew ta’ dannu serju fis-sens tal-Artikoli 9 u 15 tad-Direttiva 2011/95. Dan ir-rinviju għal deċiżjoni preliminari, dwar is-sitwazzjoni ta’ nisa Iraqini żgħażagħ, ġie ppreżentat wara li r-rechtbank Den Haag, zittingsplaats’ s-Hertogenbosch (il-Qorti ta’ Den Haag, sedenti f’s-Hertogenbosch, il-Pajjiżi l-Baxxi) irtirat talba essenzjalment identika fil-kawża Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid (C‑456/21), dwar, min-naħa tagħha, nisa Afgani żgħażagħ.
(
26
)	Għalhekk mill-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja jirriżulta li l-qorti nazzjonali hija obbligata teżamina ex officio l-osservanza ta’ ċerti dispożizzjonijiet tad-dritt tal-Unjoni fil-qasam tal-protezzjoni tal-konsumaturi meta, fl-assenza ta’ tali eżami, l-għan ta’ protezzjoni effettiva tal-konsumaturi ma jkunx jista’ jintlaħaq (ara s-sentenza tal‑14 ta’ Settembru 2023, Tuk Tuk Travel (C‑83/22, EU:C:2023:664, punti 45 sa 47 u l-ġurisprudenza ċċitata)).
(
27
)	C‑704/20 u C‑39/21, EU:C:2022:858.
(
28
)	Ara s-sentenza tat‑8 ta’ Novembru 2022, Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid (Eżami ex officio tad-detenzjoni) (C‑704/20 u C‑39/21, EU:C:2022:858, punt 88).
(
29
)	Ara s-sentenza tat‑8 ta’ Novembru 2022, Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid (Eżami ex officio tad-detenzjoni) (C‑704/20 u C‑39/21, EU:C:2022:858, punt 88).
(
30
)	Ara l-konklużjonijiet tiegħi fil-kawżi konġunti Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid (Eżami ex officio tad-detenzjoni) (C‑704/20 u C‑39/21, EU:C:2022:489).
(
31
)	Ara s-sentenza tat‑8 ta’ Novembru 2022, Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid (Eżami ex officio tad-detenzjoni) (C‑704/20 u C‑39/21, EU:C:2022:858, punt 81 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
32
)	Ara s-sentenzi tat‑18 ta’ Diċembru 2014, Abdida (C‑562/13, EU:C:2014:2453, punti 45 u 46); tad‑19 ta’ Ġunju 2018, Gnandi (C‑181/16, EU:C:2018:465, punti 52 u 53), u tat‑30 ta’ Settembru 2020, CPAS de Liège (C‑233/19, EU:C:2020:757, punt 45).
(
33
)	Ara s-sentenza tat‑30 ta’ Settembru 2020, CPAS de Liège (C‑233/19, EU:C:2020:757, punt 46 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
34
)	Fil-prattika legali, l-eżami mill-ġdid ta’ deċiżjoni li saret definittiva jippermetti li din id-deċiżjoni tiġi emendata fid-dawl ta’ fatti ġodda u sostanzjali jew ta’ bdil fiċ-ċirkustanzi.
(
35
)	Direttiva 2013/32/UE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tas‑26 ta’ Ġunju 2013 dwar proċeduri komuni għall-għoti u l-irtirar tal-protezzjoni internazzjonali (ĠU 2013, L 180, p. 60).
(
36
)	Id-Direttiva 2013/32 tipprovdi fil-premessa 19 tagħha li “[s]abiex jitqassar it-tul globali tal-proċedura f’ċerti każijiet, l-Istati Membri għandu jkollhom il-flessibbiltà, f’konformità mal-ħtiġijiet nazzjonali tagħhom, li jagħtu prijorità lill-eżami ta’ kwalunkwe applikazzjoni billi tiġi eżaminata qabel applikazzjonijiet oħrajn li saru qabel, mingħajr deroga mil-limiti ta’ żmien, prinċipji u garanziji proċedurali li normalment japplikaw”.
(
37
)	Fis-sentenza tal‑15 ta’ Frar 2016, N. (C‑601/15 PPU, EU:C:2016:84, punti 75 u 76), il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li s-sottomissjoni ta’ applikazzjoni għal protezzjoni internazzjonali minn ċittadin ta’ pajjiż terz li jkun diġà s-suġġett ta’ proċedura ta’ ritorn ma jkollhiex l-effett li tirrendi inapplikabbli ipso jure kull deċiżjoni ta’ ritorn preċedenti, iżda li tissospendi l-proċedura ta’ ritorn qabel ma din tkun eventwalment tkompliet mill-istadju li fih tkun ġiet interrotta.
(
38
)	C‑546/19, EU:C:2021:432.
(
39
)	Ara s-sentenza tat-3 ta’ Ġunju 2021, Westerwaldkreis (C‑546/19, EU:C:2021:432, punt 45).
(
40
)	C‑181/16, EU:C:2018:465.
(
41
)	C‑663/21, EU:C:2023:540.
(
42
)	Ara l-punti 41 u 42 ta’ din is-sentenza.