62014CC0351
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ
MACIEJ SZPUNAR
της 3ης Μαρτίου 2016 (
1
)
Υπόθεση C‑351/14
Estrella Rodríguez Sánchez
κατά
Consum Sociedad Cooperativa Valenciana
[αίτηση του Juzgado de lo Social no 33 de Barcelona (Ισπανία)
«για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως] — Προδικαστική παραπομπή — Κοινωνική πολιτική — Οδηγία 2010/18/ΕE και αναθεωρημένη συμφωνία-πλαίσιο για τη γονική άδεια — Αίτηση εργαζομένης-συνεταίρου που επιστρέφει από άδεια μητρότητας περί αλλαγής του ωραρίου της εργασίας — Ρήτρα 1.2 — Έννοια του όρου “εργαζόμενος” — Ρήτρα 8.2 — Έννοια της “υποβαθμίσεως του γενικού επιπέδου των εργαζομένων” — Ρήτρα 6.1 — Εξέταση της αιτήσεως και απάντηση του εργοδότη — Απαιτήσεις που πρέπει να πληρούνται υπό το πρίσμα της μεταφοράς στο εθνικό δίκαιο — Ενδεχόμενο άμεσο οριζόντιο αποτέλεσμα σε περίπτωση μη μεταφοράς ή πλημμελούς μεταφοράς»
I – Εισαγωγή
1.
Η παρούσα αίτηση προδικαστικής αποφάσεως, την οποία απηύθυνε προς το Δικαστήριο το Juzgado de lo Social no 33 de Barcelona (εργατοδικείο αριθ. 33 της Βαρκελώνης, Ισπανία), αφορά την ερμηνεία της οδηγίας 2010/18/ΕE (
2
), σχετικά με την εφαρμογή της αναθεωρημένης συμφωνίας-πλαισίου για τη γονική άδεια (στο εξής: αναθεωρημένη συμφωνία-πλαίσιο).
2.
Αντικείμενο της κύριας δίκης είναι η αίτηση εργαζομένης-συνεταίρου ενός συνεταιρισμού περί αλλαγής του ωραρίου εργασίας της.
3.
Το αιτούν δικαστήριο ερωτά, μεταξύ άλλων, εάν η σχέση που υφίσταται μεταξύ εργαζομένου-συνεταίρου ενός συνεταιρισμού και αυτού του τελευταίου αποτελεί σύμβαση εργασίας ή εργασιακή σχέση κατά την έννοια της ρήτρας 1.2 της αναθεωρημένης συμφωνίας-πλαισίου και, σε περίπτωση καταφατικής απαντήσεως, εάν ο εργαζόμενος-συνεταίρος δικαιούται, επιστρέφοντας από «άδεια μητρότητας», να ζητήσει την προσαρμογή του ωραρίου του και της οργανώσεως της εργασίας του κατά την έννοια της ρήτρας 6.1 αυτής της συμφωνίας-πλαισίου.
II – Το νομικό πλαίσιο
Α — Το δίκαιο της Ένωσης
4.
Το άρθρο 3, παράγραφος 1, της οδηγίας 2010/18 ορίζει ότι «[τ]α κράτη μέλη θέτουν σε ισχύ τις αναγκαίες νομοθετικές, κανονιστικές και διοικητικές διατάξεις προκειμένου να συμμορφωθούν με την παρούσα οδηγία ή εξασφαλίζουν ότι οι κοινωνικοί εταίροι έχουν εισαγάγει τα αναγκαία μέτρα μέσω συμφωνίας έως τις 8 Μαρτίου 2012 το αργότερο. Ενημερώνουν αμέσως την Επιτροπή σχετικά».
5.
Το προοίμιο της αναθεωρημένης συμφωνίας-πλαισίου που παρατίθεται στο παράρτημα της οδηγίας 2010/18 ορίζει, στο πρώτο εδάφιό του, ότι «[η] παρούσα συμφωνία-πλαίσιο [...] αναθεωρεί τη συμφωνία-πλαίσιο για τη γονική άδεια, η οποία συνήφθη στις 14 Δεκεμβρίου 1995 για τον καθορισμό των ελάχιστων απαιτήσεων για τη γονική άδεια [και η οποία παρατίθεται στο παράρτημα της οδηγίας 96/34/EΚ (
3
)], ως σημαντικό μέσο για τη συμφιλίωση των επαγγελματικών και οικογενειακών ευθυνών και την προώθηση της ισότητας των ευκαιριών και της ίσης μεταχείρισης ανδρών και γυναικών».
6.
Τα σημεία 3, 15 και 21 των γενικών εκτιμήσεων της αναθεωρημένης συμφωνίας-πλαισίου έχουν ως εξής:
«3.
Έχοντας υπόψη τον Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, της 7ης Δεκεμβρίου 2000, και τα άρθρα 23 και 33 σχετικά με την ισότητα μεταξύ ανδρών και γυναικών και τη συμφιλίωση της επαγγελματικής, της ιδιωτικής και της οικογενειακής ζωής,
[...]
15.
Εκτιμώντας ότι η παρούσα συμφωνία αποτελεί συμφωνία-πλαίσιο για τον καθορισμό των ελάχιστων απαιτήσεων και των διατάξεων για τη γονική άδεια, η οποία διαχωρίζεται από την άδεια μητρότητας και για την απουσία από την εργασία για λόγους ανωτέρας βίας και παραπέμπει στα κράτη μέλη και στους κοινωνικούς εταίρους για τη θέσπιση των προϋποθέσεων επιλεξιμότητας και των όρων εφαρμογής, με σκοπό να λαμβάνεται υπόψη η κατάσταση σε κάθε κράτος μέλος,
[...]
21.
Εκτιμώντας ότι η πρόσβαση σε ευέλικτες εργασιακές διευθετήσεις διευκολύνει τους γονείς να συνδυάζουν τις επαγγελματικές και τις γονικές ευθύνες, ενώ διευκολύνει και την επανένταξη στην εργασία, ιδίως μετά την επιστροφή από τη γονική άδεια,
[...]».
7.
Η ρήτρα 1 της αναθεωρημένης συμφωνίας-πλαισίου, που επιγράφεται «Αντικείμενο και πεδίο εφαρμογής», ορίζει, στην παράγραφό της 2, ότι «[η] παρούσα συμφωνία εφαρμόζεται σε όλους τους εργαζόμενους, άνδρες και γυναίκες, που έχουν σύμβαση ή σχέση εργασίας προσδιοριζόμενη από το δίκαιο, τις συλλογικές συμβάσεις και/ή τις πρακτικές που ισχύουν σε κάθε κράτος μέλος».
8.
Η ρήτρα 2.1 της αναθεωρημένης συμφωνίας-πλαισίου ορίζει ότι «[η] παρούσα συμφωνία παρέχει ατομικό δικαίωμα γονικής αδείας σε εργαζόμενους άνδρες και γυναίκες, λόγω γέννησης ή υιοθεσίας παιδιού, έτσι ώστε να μπορούν να ασχοληθούν με το παιδί αυτό, μέχρι μιας ορισμένης ηλικίας που μπορεί να φτάνει μέχρι τα οκτώ έτη και προσδιορίζεται από τα κράτη μέλη και/ή τους κοινωνικούς εταίρους».
9.
Η ρήτρα 3.1 της αναθεωρημένης συμφωνίας-πλαισίου ορίζει:
«Οι προϋποθέσεις πρόσβασης και οι τρόποι εφαρμογής της γονικής αδείας ορίζονται από το δίκαιο και/ή τις συλλογικές συμβάσεις στα κράτη μέλη, ενόσω τηρούνται οι ελάχιστες απαιτήσεις της παρούσας συμφωνίας. Τα κράτη μέλη και/ή οι κοινωνικοί εταίροι μπορούν συγκεκριμένα:
α)
να αποφασίζουν αν η γονική άδεια χορηγείται κατά πλήρη χρόνο, κατά μερικό χρόνο, κατά τρόπο αποσπασματικό ή με τη μορφή χρονικής πίστωσης, λαμβάνοντας υπόψη τις ανάγκες τόσο των εργοδοτών όσο και των εργαζομένων,
[...]».
10.
Η ρήτρα 6.1 της αναθεωρημένης συμφωνίας-πλαισίου, που επιγράφεται «Επιστροφή στην εργασία», ορίζει:
«Με σκοπό την προώθηση της καλύτερης συμφιλίωσης, τα κράτη μέλη και/ή οι κοινωνικοί εταίροι λαμβάνουν τα αναγκαία μέτρα, ώστε να εξασφαλίσουν ότι οι εργαζόμενοι, κατά την επιστροφή από τη γονική άδεια, μπορούν να ζητήσουν αλλαγές στο ωράριο και/ή την οργάνωση της εργασίας τους για καθορισμένη χρονική περίοδο. Οι εργοδότες εξετάζουν και διεκπεραιώνουν τα εν λόγω αιτήματα, λαμβάνοντας υπόψη τις ανάγκες τόσο των εργοδοτών όσο και των εργαζομένων.
Οι τρόποι εφαρμογής της παρούσας παραγράφου καθορίζονται σύμφωνα με το εθνικό δίκαιο, τις συλλογικές συμβάσεις και/ή πρακτικές.»
11.
Η ρήτρα 8 της αναθεωρημένης συμφωνίας-πλαισίου ορίζει:
«1.
Τα κράτη μέλη μπορούν να εφαρμόζουν ή να θεσπίζουν ευνοϊκότερες διατάξεις από τις προβλεπόμενες στην παρούσα συμφωνία.
2.
Η εφαρμογή των παροχών της παρούσας συμφωνίας δεν αποτελεί, σε καμία περίπτωση, επαρκή αιτιολογία για την υποβάθμιση του γενικού επιπέδου προστασίας των εργαζομένων στον τομέα που καλύπτεται από την παρούσα συμφωνία. Αυτό ισχύει με την επιφύλαξη του δικαιώματος των κρατών μελών και/ή των κοινωνικών εταίρων να εισάγουν, λαμβάνοντας υπ’ όψιν την εξέλιξη της κατάστασης (συμπεριλαμβανομένης της θέσπισης της αρχής του αμεταβίβαστου), διαφορετικές νομοθετικές, κανονιστικές ή συμβατικές διατάξεις, εφόσον τηρούνται οι ελάχιστες απαιτήσεις που προβλέπονται από την παρούσα συμφωνία.
[...]
4.
Τα κράτη μέλη υιοθετούν τις νομοθετικές, κανονιστικές και διοικητικές διατάξεις που είναι απαραίτητες για να συμμορφωθούν προς την απόφαση του Συμβουλίου εντός χρονικού διαστήματος δύο ετών από την έκδοση της απόφασης ή διασφαλίζουν ότι οι κοινωνικοί εταίροι λαμβάνουν τα αναγκαία μέτρα μέσω συμφωνίας, μέχρι τη λήξη της εν λόγω περιόδου. [...]
[...]»
Β — Το ισπανικό δίκαιο
12.
Το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι η οδηγία 2010/18 δεν μεταφέρθηκε στην ισπανική έννομη τάξη με ειδικά μέτρα μεταφοράς. Με τις παρατηρήσεις της, η Επιτροπή διευκρινίζει ότι το Βασίλειο της Ισπανίας της γνωστοποίησε ότι η μεταφορά της οδηγίας 2010/18 είχε ήδη διασφαλιστεί μέσω του βασιλικού νομοθετικού διατάγματος 1/1995 περί εγκρίσεως του κωδικοποιημένου κειμένου του νόμου σχετικά με τον Εργατικό Κώδικα (Real Decreto Legislativo 1/1995 por el que se aprueba el texto refundido de la Ley del Estatuto de los Trabajadores), της 24ης Μαρτίου 1995 (BOE αριθ. 75, της 29ης Μαρτίου 1995, σ. 9654, στο εξής: Εργατικός Κώδικας).
1. Ο Εργατικός Κώδικας
13.
Κατά το άρθρο 1, παράγραφος 1, του Εργατικού Κώδικα:
«Ο παρών νόμος έχει εφαρμογή στα πρόσωπα που παρέχουν αυτοβούλως τις υπηρεσίες τους, έναντι αμοιβής και εντός ορισμένου οργανωτικού πλαισίου, σε φυσικό ή νομικό πρόσωπο, το οποίο ονομάζεται “εργοδότης”, προς τις υποδείξεις του οποίου οφείλουν να συμμορφώνονται. [...]»
14.
Η αιτιολογική έκθεση του νόμου 39/1999 για την προαγωγή της αρμονικής συζεύξεως του οικογενειακού και του επαγγελματικού βίου των εργαζομένων (Ley 39/1999 para promover la conciliación de la vida familiar y laboral de las personas trabajadoras), της 5ης Νοεμβρίου 1999 (BOE αριθ. 266, της 6ης Νοεμβρίου 1999, σ. 38934), περιλαμβάνει, μεταξύ άλλων, τις ακόλουθες διευκρινίσεις:
«[...] στο κοινοτικό επίπεδο, η μητρότητα και η πατρότητα, εν τη πλέον ευρεία εννοία, μνημονεύονται στις οδηγίες [92/85/EΟΚ (
4
) και 96/34]. Η πρώτη αφορά τη μητρότητα υπό το πρίσμα της υγείας και της ασφάλειας κατά την εργασία των εγκύων, λεχώνων και γαλουχουσών εργαζομένων. Η δεύτερη, σχετικά με τη συμφωνία-πλαίσιο για τη γονική άδεια που συνήφθη από τις οργανώσεις UNICE, CEEP και CES, προβλέπει τη γονική άδεια και την απουσία από την εργασία για λόγους ανωτέρας βίας ως σημαντικά μέσα για την αρμονική σύζευξη του οικογενειακού και του επαγγελματικού βίου και για την προώθηση της ισότητας ευκαιριών και της ίσης μεταχειρίσεως μεταξύ ανδρών και γυναικών.
Ο παρών νόμος διασφαλίζει τη μεταφορά στο ισπανικό δίκαιο των προσανατολισμών που χαράσσουν η διεθνής και η κοινοτική νομοθεσία υπερβαίνοντας το ελάχιστο επίπεδο προστασίας που προβλέπουν οι προσανατολισμοί αυτοί. [...]»
15.
Κατόπιν των επενεχθεισών με τον νόμο 39/1999 τροποποιήσεων του Εργατικού Κώδικα, το άρθρο του 37, παράγραφοι 5 και 6, ορίζει:
«5.   Οποιοσδήποτε απασχολείται άμεσα, για λόγους νόμιμης φυλάξεως, με τέκνο μικρότερο των 6 ετών ή με πρόσωπο που έχει βιολογική, ψυχολογική ή αισθητηριακή μειονεξία το οποίο δεν ασκεί αμειβόμενη δραστηριότητα έχει δικαίωμα σε μείωση του χρόνου του εργασίας μέχρι του ενός τρίτου, κατ’ ελάχιστον όριο, και του ημίσεως, κατά μέγιστο όριο, της διαρκείας του, με αντίστοιχη μείωση του μισθού. [...]
6.   Εναπόκειται στον εργαζόμενο η συγκεκριμένη διαμόρφωση του ωραρίου και ο καθορισμός της περιόδου εφαρμογής [...] της μειώσεως του χρόνου εργασίας, που προβλέπετ[αι] [στην παράγραφο 5] του παρόντος άρθρου, στο πλαίσιο του κανονικού χρόνου του εργασίας. Ο εργαζόμενος υποχρεούται να ενημερώσει τον επιχειρηματία 15 ημέρες πριν από την ημερομηνία κατά την οποία θα επανέλθει στον κανονικό ρυθμό εργασίας του.»
16.
Ο νόμος 39/1999 περιλαμβάνει μια «πρώτη πρόσθετη διάταξη» που έχει ως εξής:
«Μπορούν να επικαλούνται τα προνόμια που καθορίζει ο παρών νόμος οι εργαζόμενοι-συνεταίροι ή οι συνεταίροι συνεταιριστικών εταιριών, καθώς και οι εργαζόμενοι εταιριών όπου εταίροι είναι οι ίδιοι, κατά τη διάρκεια των περιόδων της αδείας μητρότητας, του τυχόν κινδύνου κατά τη διάρκεια της εγκυμοσύνης, της υιοθεσίας και της αναδοχής, ανεξαρτήτως του καθεστώτος κοινωνικής ασφαλίσεως στο οποίο είναι ενταγμένοι, με τις ιδιαιτερότητες που χαρακτηρίζουν την εταιρική σχέση.»
17.
Δυνάμει του άρθρου 34, παράγραφος 8, του Εργατικού Κώδικα, όπως τροποποιήθηκε με τον οργανικό νόμο 3/2007 για την πραγματική ισότητα ανδρών και γυναικών (Ley Orgánica 3/2007 para la igualdad efectiva de mujeres y hombres), της 22ας Μαρτίου 2007 (BOE αριθ. 71, της 23ης Μαρτίου 2007, σ. 12611):
«Ο εργαζόμενος δικαιούται προσαρμογής της διαρκείας και της κατανομής του χρόνου του εργασίας προκειμένου να ασκήσει το δικαίωμά του αρμονικής συζεύξεως προσωπικού, οικογενειακού και εργασιακού βίου, κατά τους όρους που καθορίζονται στις συλλογικές διαπραγματεύσεις ή στη συμφωνία την οποία έχει συνάψει με τον εργοδότη, τηρουμένων, στην τελευταία περίπτωση, των οριζομένων στις συλλογικές διαπραγματεύσεις.»
2. Ο οργανικός νόμος 3/2007
18.
Δυνάμει του άρθρου 44, παράγραφος 1, του οργανικού νόμου 3/2007:
«Τα δικαιώματα αρμονικής συζεύξεως προσωπικού, οικογενειακού και επαγγελματικού βίου αναγνωρίζονται σε εργαζομένους και των δύο φύλων προκειμένου να ενθαρρυνθεί η ισόρροπη ανάληψη οικογενειακών ευθυνών διά της αποφυγής οποιασδήποτε διακρίσεως που στηρίζεται στην άσκησή τους.»
3. Ο νόμος 36/2011
19.
Το άρθρο 139, παράγραφος 1, στοιχείο a, του νόμου 36/2011 περί ρυθμίσεως της αρμοδιότητας των δικαστηρίων σε κοινωνικοασφαλιστικές διαφορές (Ley 36/2011 reguladora de la jurisdicción social), της 10ης Οκτωβρίου 2011 (BOE αριθ. 245, της 11ης Οκτωβρίου 2011, σ. 106584), ορίζει:
«1.   Η διαδικασία για την άσκηση των δικαιωμάτων αρμονικής συζεύξεως προσωπικού, οικογενειακού και επαγγελματικού βίου, τα οποία αναγνωρίζονται διά νόμου ή συμβατικώς, διέπονται από τους ακόλουθους κανόνες:
a)
ο εργαζόμενος έχει, για την άσκηση προσφυγής ενώπιον του Juzgado de lo Social, προθεσμία 20 ημερών από της ημερομηνίας κατά την οποία ο εργοδότης του γνωστοποιεί την άρνησή του ή τη διαφωνία του έναντι της γενόμενης σε αυτόν προτάσεως.
[...]
Ο εργοδότης και ο εργαζόμενος υποβάλλουν, στο πλαίσιο της συναντήσεως προς συμβιβαστική επίλυση της διαφοράς που προηγείται της δίκης και κατά τη διάρκεια της ίδιας της δίκης, τις προτάσεις τους και διάφορες αντίστοιχες λύσεις περί διαμορφώσεως του ωραρίου εργασίας, οι οποίες μπορούν να συνοδεύονται, ενδεχομένως, από εκθέσεις των οργάνων ίσης εκπροσωπήσεως ή εκθέσεις παρακολουθήσεως των προγραμμάτων ισότητας της επιχειρήσεως προκειμένου να συνεκτιμηθούν στην απόφαση.»
4. Η νομοθεσία για τους συνεταιρισμούς
20.
Το άρθρο 80 του νόμου 27/1999 περί συνεταιρισμών (Ley 27/1999 de Cooperativas), της 16ης Ιουλίου 1999 (BOE αριθ. 170, της 17ης Ιουλίου 1999, σ. 27027), ορίζει:
«1.   Οι συνεταιρισμοί έχουν ως αντικείμενο την παροχή απασχολήσεως στα μέλη τους την οποία ασκούν προσωπικά και άμεσα, στο πλαίσιο πλήρους ή μερικής απασχολήσεως, μέσω της κοινής οργανώσεως της παραγωγής αγαθών ή υπηρεσιών για τρίτους. [...] Η σχέση των εργαζομένων-συνεταίρων με τον συνεταιρισμό συνιστά εταιρική σχέση.
[...]
4.   Οι εργαζόμενοι-συνεταίροι έχουν το δικαίωμα σε περιοδικές, εντός προθεσμίας που δεν υπερβαίνει τον ένα μήνα, καταβολές οι οποίες ονομάζονται εταιρικές προκαταβολές, από τα πλεονάσματα του συνεταιρισμού, οι οποίες δεν συνιστούν μισθούς και συνδέονται με τη συμμετοχή στη συνεταιριστική δραστηριότητα.
5.   Ο τόπος εργασίας των εργαζομένων-συνεταίρων και οι ίδιοι οι συνεταίροι υπόκεινται στους υγειονομικούς κανόνες και τους κανόνες που αφορούν την πρόληψη των κινδύνων στην εργασία, οι οποίοι εφαρμόζονται λαμβανομένων υπόψη των ιδιαιτεροτήτων της εταιρικής και αυτοδιαχειριζόμενης σχέσεως που ιδρύεται μεταξύ των εργαζομένων-συνεταίρων και του συνεταιρισμού τους.
[...]»
21.
Δυνάμει του άρθρου 89, παράγραφος 3, του νόμου 8/2003 περί συνεταιρισμών της αυτόνομης περιφέρειας της Βαλένθια (Ley 8/2003 de Cooperativas de la Comunidad Valenciana), της 24ης Μαρτίου 2003 (BOE αριθ. 87, της 11ης Απριλίου 2003, σ. 14308):
«Η σχέση των εργαζομένων-συνεταίρων με τον συνεταιρισμό αποτελεί εταιρική σχέση και, κατά συνέπεια, το καταστατικό, ο κανονισμός εσωτερικής λειτουργίας ή η γενική συνέλευση πρέπει να καθορίζουν το επαγγελματικό καθεστώς του συνεταίρου, το οποίο θα πρέπει να ρυθμίζει τουλάχιστον τα εξής ζητήματα:
a)
τη μορφή της οργανώσεως της παροχής εργασίας,
b)
τη λειτουργική και/ή γεωγραφική κινητικότητα,
c)
την επαγγελματική κατηγοριοποίηση,
d)
το καθεστώς των εορτών, των διακοπών και των αδειών,
e)
τη διάρκεια της εργασίας, τις βάρδιες και την εβδομαδιαία ανάπαυση,
f)
τους λόγους αναστολής ή παύσεως της παροχής εργασίας,
g)
τις εταιρικές προκαταβολές: οσάκις συνεταιρισμός που έχει ως μέλη του τους εργαζομένους σε αυτόν πραγματοποιεί άνω του 80 τοις εκατό του ετήσιου κύκλου εργασιών του με έναν και μόνον πελάτη ή με έναν και μόνον όμιλο επιχειρήσεων, η εταιρική προκαταβολή την οποία εγγυάται στο μέλος του ο συνεταιρισμός σε ετήσια βάση πρέπει να είναι ισοδύναμη προς τον μέσο μισθό της αντίστοιχης ζώνης, του αντίστοιχου τομέως και της αντίστοιχης επαγγελματικής κατηγορίας,
h)
τα λοιπά δικαιώματα και τις λοιπές υποχρεώσεις των συνεταίρων τα οποία ο συνεταιρισμός κρίνει σκόπιμο να προβλέψει σε σχέση με την παροχή εργασίας.
Εν πάση περιπτώσει, η ρύθμιση από το καταστατικό της διαρκείας της εργασίας, της εβδομαδιαίας αναπαύσεως, των εορτών, των διακοπών, των αδειών και των λόγων αναστολής ή παύσεως της εργασιακής σχέσεως, πρέπει να συμμορφώνεται προς τα ελάχιστα όρια που προβλέπει η νομοθεσία του κράτους για τους συνεταιρισμούς.
Μέσω αποφάσεως που λαμβάνεται με πλειοψηφία δύο τρίτων, η γενική συνέλευση μπορεί να τροποποιήσει το επαγγελματικό καθεστώς.
[...]
Για όλα τα ζητήματα που αφορούν τους συνεταιρισμούς που έχουν ως μέλη τους εργαζομένους σε αυτούς, τα οποία δεν ρυθμίζει ρητώς ο παρών νόμος, η συνεταιριστική σχέση διέπεται συμπληρωματικώς από τις συναφείς διατάξεις της νομοθεσίας του κράτους για τους συνεταιρισμούς.»
5. Ο κανονισμός εσωτερικής λειτουργίας για τους εργαζομένους-συνεταίρους της Consum SCV
22.
Το άρθρο 14.7 του κανονισμού εσωτερικής λειτουργίας της Consum Sociedad Cooperativa Valenciana (στο εξής: Consum SCV) ορίζει:
«Ο εργαζόμενος-συνεταίρος έχει το δικαίωμα διαμορφώσεως της διαρκείας και της κατανομής του χρόνου εργασίας του προκειμένου να ασκήσει το δικαίωμά του αρμονικής συζεύξεως του προσωπικού, οικογενειακού και επαγγελματικού βίου υπό τις προϋποθέσεις τις οποίες καθορίζει σε συμφωνία με τον υπεύθυνο της αντίστοιχης παραγωγικής ομάδας, εξυπακουομένου ότι, ελλείψει συμφωνίας, θα επιληφθεί η κοινωνική επιτροπή η οποία, αφού ακούσει τα δύο μέρη, θα επιλύσει το ζήτημα, επιδιώκοντας την εξεύρεση λύσεων οι οποίες θα διασφαλίζουν την αποτελεσματική άσκηση του δικαιώματος αυτού».
III – Τα πραγματικά περιστατικά της διαφοράς που αποτελεί το αντικείμενο της κύριας δίκης, τα προδικαστικά ερωτήματα και η διαδικασία ενώπιον του Δικαστηρίου
23.
Η Consum SCV είναι συνεταιριστική εταιρία με πολλαπλούς σκοπούς, υπόκειται στον νόμο 8/2003 και διαθέτει δίκτυο αποτελούμενο από 450 και πλέον σούπερ μάρκετ. Ο εταιρικός σκοπός της συνίσταται, μεταξύ άλλων, όσον αφορά τους εργαζομένους-συνεταίρους της, στην εξασφάλιση σε αυτούς σταθερών θέσεων εργασίας.
24.
Η E. Rodríguez Sánchez είναι εργαζόμενη-συνέταιρος της Consum SCV και απασχολείται στο τμήμα «ταμείο/τοποθέτηση προϊόντων» ενός εμπορικού κέντρου. Υπέγραψε με την Consum SCV, στις 25 Ιουνίου 2012, εταιρική σύμβαση διεπόμενη από το καταστατικό της εταιρίας και, ειδικότερα, από τον κανονισμό εσωτερικής λειτουργίας της. Η οργάνωση της εργασίας της και το ωράριό της περιελάμβαναν, εκ περιτροπής σε εβδομαδιαία βάση, την πρωινή βάρδια από Δευτέρα έως Σάββατο (από 08:00 έως 15:00) και τη βραδινή βάρδια από Δευτέρα έως Σάββατο (από 15:00 έως 22:00), καθώς και δυο Κυριακές τον μήνα (από 08:30 έως 15:00).
25.
Στις 19 Αυγούστου 2013, η E. Rodríguez Sánchez γέννησε ένα τέκνο. Κατά το πέρας της αδείας μητρότητας, υπέβαλε, στις 27 Δεκεμβρίου 2013, μια πρώτη αίτηση για μείωση του ωραρίου, την οποία τροποποίησε εκ των υστέρων, στις 15 Ιανουαρίου 2014, ζητώντας να μειωθεί, επικαλούμενη τη νόμιμη φύλαξη του τέκνου της και το άρθρο 37, παράγραφοι 5 και 6, του Εργατικού Κώδικα, ο χρόνος εργασίας της στις 30 ώρες την εβδομάδα και να τοποθετηθεί μονίμως στην πρωινή βάρδια ώστε να εργάζεται από 09:00 έως 15:00, από Δευτέρα έως Παρασκευή. Στις 24 Ιανουαρίου 2014, η Consum SCV απάντησε στο αίτημα αυτό αναγνωρίζοντας το δικαίωμα μειώσεως του χρόνου εργασίας. Αντιθέτως, δεν συμφώνησε με το ζητούμενο ωράριο υποστηρίζοντας, μεταξύ άλλων, ότι η αποδοχή του θα προκαλούσε πλεονασμό προσωπικού στις πρωινές βάρδιες.
26.
Τον Φεβρουάριο του 2014, η E. Rodríguez Sánchez άσκησε προσφυγή κατά της αρνήσεως αυτής ενώπιον του Juzgado de lo Social no 33 de Barcelona. Τον Μάρτιο του 2014, η δίκη ανεστάλη, με πρωτοβουλία του δικαστηρίου αυτού, προκειμένου να καταστεί εφικτό να κινηθεί η διαδικασία του άρθρου 34, παράγραφος 8, του Εργατικού Κώδικα. Η E. Rodríguez Sánchez απέστειλε έτσι νέα αίτηση προς την Consum SCV, στηριζόμενη στη διάταξη αυτή και στο δικαίωμά της αρμονικής συζεύξεως οικογενειακού και επαγγελματικού βίου, προβάλλοντας συναφώς την ανάγκη που την υποχρέωνε να προσαρμόσει το ωράριο εργασίας της στα ωράρια του βρεφονηπιακού σταθμού του τέκνου της.
27.
Η Consum SCV συμφώνησε με τη μείωση του χρόνου εργασίας, αλλά δεν απήντησε στο αίτημα περί αλλαγής του ωραρίου ούτε απηύθυνε την εν λόγω αίτηση στην κοινωνική επιτροπή του άρθρου 17, παράγραφος 4, του κανονισμού της εσωτερικής λειτουργίας.
28.
Το Juzgado de lo Social no 33 de Barcelona τονίζει ότι η διαφορά μεταξύ των διαδίκων περιορίζεται πλέον μόνο στο ζήτημα της ενδεχόμενης προσαρμογής του ωραρίου και της οργανώσεως της εργασίας δυνάμει του άρθρου 34, παράγραφος 8, του Εργατικού Κώδικα, δεδομένου ότι η μείωση του χρόνου εργασίας δυνάμει του άρθρου 37, παράγραφος 5, του ιδίου αυτού κώδικα έχει γίνει αποδεκτή. Στη συνάφεια αυτή, το δικαστήριο αυτό διερωτάται εάν η ρήτρα 6.1 της αναθεωρημένης συμφωνίας-πλαισίου ενδέχεται να ασκεί επιρροή επί της λύσεως της διαφοράς της οποίας έχει επιληφθεί .
29.
Υπό τις περιστάσεις αυτές, το Juzgado de lo Social no 33 de Barcelona αποφάσισε, με απόφαση της 15ης Ιουλίου 2014 η οποία περιήλθε στη Γραμματεία του Δικαστηρίου στις 22 Ιουλίου 2014, να αναστείλει τη διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
«1)
Εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 2010/18 σχετικά με την [αναθεωρημένη συμφωνία-πλαίσιο], το οποίο καθορίζεται στη ρήτρα 1.2 [της εν λόγω συμφωνίας-πλαισίου], η σχέση εργαζομένου-συνεταίρου ενός συνεταιρισμού, όπως η ρυθμιζόμενη στο άρθρο 80 του νόμου 27/1999 περί συνεταιρισμών και στο άρθρο 89 του νόμου 8/2003 περί συνεταιρισμών της Comunidad Valenciana (περιφέρεια της Βαλένθια) η οποία, παρότι χαρακτηρίζεται από την εθνική νομοθεσία και νομολογία ως “εταιρική”, θα μπορούσε, από απόψεως δικαίου της Ένωσης, να εκληφθεί ως “σύμβαση εργασίας”;
Σε περίπτωση αρνητικής απαντήσεως επί του πρώτου ερωτήματος, τίθεται, επικουρικώς, το ακόλουθο ερώτημα.
2)
Έχει η ρήτρα 8.2 της [αναθεωρημένης συμφωνίας-πλαισίου] και, ειδικότερα, η διάταξη κατά την οποία “[η] εφαρμογή των παροχών της παρούσας συμφωνίας δεν αποτελεί, σε καμία περίπτωση, επαρκή αιτιολογία για την υποβάθμιση του γενικού επιπέδου προστασίας των εργαζομένων στον τομέα που καλύπτεται από την παρούσα συμφωνία”, την έννοια ότι, ελλείψει ρητής μεταφοράς στο εσωτερικό δίκαιο από το κράτος μέλος της οδηγίας 2010/18, δεν είναι δυνατόν να περιορισθεί το πεδίο προστασίας που το εν λόγω κράτος μέλος καθόρισε κατά τη μεταφορά της προγενέστερης οδηγίας 96/34 στο εσωτερικό δίκαιο;
Στην περίπτωση και μόνον που δοθεί καταφατική απάντηση σε κάποιο από τα δύο ως άνω ερωτήματα, με αποτέλεσμα να γίνει δεκτό ότι η οδηγία 2010/18 εφαρμόζεται επί σχέσεως συνεταιριστικής εργασίας, όπως αυτή της προσφεύγουσας, κρίνεται σκόπιμη —για τους λόγους που θα εκτεθούν— η υποβολή των ακολούθων ερωτημάτων:
3)
Έχει η ρήτρα 6 της προσαρτηθείσας στην οδηγία 2010/18 νέας [αναθεωρημένης συμφωνίας-πλαισίου] την έννοια ότι ο εθνικός κανόνας ή η εθνική συμφωνία περί μεταφοράς πρέπει να περιλαμβάνουν ρητώς την υποχρέωση των εργοδοτών να “εξετάζουν” και να “διεκπεραιώνουν” τα αιτήματα των εργαζομένων τους για “αλλαγές στο ωράριο και/ή την οργάνωση της εργασίας τους”, κατά την επανένταξη μετά τη γονική άδεια, λαμβανομένων υπόψη τόσο των ιδίων αναγκών όσο και εκείνων των εργαζομένων, και ότι δεν μπορεί να θεωρηθεί πληρωθείσα η υποχρέωση μεταφοράς στο εσωτερικό δίκαιο, η οποία πραγματοποιείται μέσω εσωτερικού νομοθετικού ή εταιρικού κανόνα που εξαρτά την πραγματική άσκηση του δικαιώματος αυτού αποκλειστικώς από τη διακριτική και μόνον ευχέρεια του εργοδότη να κάνει δεκτά ή όχι τα εν λόγω αιτήματα;
4)
Έχει η ρήτρα 6 της [αναθεωρημένης συμφωνίας-πλαισίου] —υπό το πρίσμα του άρθρου 3 της οδηγίας 2010/18 και των “τελικών διατάξεων” της ρήτρας 8 της συμφωνίας αυτής— την έννοια ότι, σε περίπτωση μη μεταφοράς στο εσωτερικό δίκαιο, παράγει “οριζόντιο άμεσο” αποτέλεσμα, διότι τούτο αποτελεί ελάχιστη απαίτηση του δικαίου της Ένωσης;»
30.
Το Δικαστήριο απηύθυνε στο αιτούν δικαστήριο, στις 10 Ιουνίου 2015, αίτηση παροχής διευκρινίσεων βάσει του άρθρου 101 του Κανονισμού Διαδικασίας του Δικαστηρίου, στην οποία αυτό απήντησε στις 22 Ιουλίου 2015.
31.
Γραπτές παρατηρήσεις κατέθεσαν η Consum SCV, η Ισπανική, η Γαλλική και η Ουγγρική Κυβέρνηση, καθώς και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Η Consum SCV, η Ισπανική Κυβέρνηση και η Επιτροπή έλαβαν μέρος στην επ’ ακροατηρίου συζήτηση η οποία διεξήχθη την 18η Νοεμβρίου 2015.
IV – Ανάλυση
Α — Επί της αρμοδιότητας του Δικαστηρίου
1. Δυνατότητα εφαρμογής της ρήτρας 6.1 της αναθεωρημένης συμφωνίας‑πλαισίου
32.
Κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, η Ισπανική Κυβέρνηση διετύπωσε ορισμένες επιφυλάξεις ως προς το παραδεκτό των προδικαστικών ερωτημάτων. Υποστηρίζει ότι οι απαντήσεις του Δικαστηρίου δεν θα είναι χρήσιμες στο αιτούν δικαστήριο για την επίλυση της διαφοράς της οποίας έχει επιληφθεί.
α) Γενικές παρατηρήσεις
33.
Η παρούσα αίτηση προδικαστικής αποφάσεως αφορά την ερμηνεία ορισμένων ρητρών της αναθεωρημένης συμφωνίας-πλαισίου, μεταξύ των οποίων τη μεγαλύτερη σημασία έχει η ρήτρα 6.1 της εν λόγω συμφωνίας. Όσον αφορά τη ρήτρα αυτή, το αιτούν δικαστήριο ερωτά μεταξύ άλλων εάν η E. Rodríguez Sánchez δικαιούται, κατά την επάνοδο από την άδειά της μητρότητας, προσαρμογής του ωραρίου της και της οργανώσεως της εργασίας της δυνάμει του άρθρου 34, παράγραφος 8, του Εργατικού Κώδικα. Ωστόσο, η ρήτρα 6.1 της αναθεωρημένης συμφωνίας-πλαισίου δεν αφορά τη γονική άδεια καθ’ εαυτήν, αλλά την κατάσταση των εργαζομένων που επιστρέφουν από την άδεια αυτή. Πιο συγκεκριμένα, η ρήτρα αυτή προβλέπει την ενδεχόμενη αλλαγή του ωραρίου εργασίας, όχι κατά την επάνοδο από άδεια μητρότητας, όπως φαίνεται να συμβαίνει στην περίπτωση της E. Rodríguez Sánchez, αλλά κατά την επάνοδο από γονική άδεια. Πράγματι, από την αίτηση προδικαστικής αποφάσεως συνάγεται ότι, στην υπόθεση που αποτελεί το αντικείμενο της κύριας δίκης, η ενδιαφερόμενη διατύπωσε τα αιτήματά της περί μειώσεως του χρόνου εργασίας της και αλλαγής του ωραρίου της εργασίας όχι κατά την επάνοδο από γονική άδεια, αλλά κατά την επάνοδο από την άδειά της μητρότητας.
34.
Υπό τις περιστάσεις αυτές, το Δικαστήριο κάλεσε το αιτούν δικαστήριο να διευκρινίσει, μεταξύ άλλων, τους λόγους για τους οποίους φρονεί ότι τυχόν απάντηση στα διάφορα ερωτήματα που υποβλήθηκαν θα διατηρούσε τη σημασία της για την επίλυση της διαφοράς της κύριας δίκης. Στην απάντησή του, το αιτούν δικαστήριο επισήμανε ότι η άδεια μητρότητας είναι η ονομασία που συνήθως δίδεται στην Ισπανία στη γονική άδεια περί της οποίας διαλαμβάνει η ρήτρα 2 της αναθεωρημένης συμφωνίας-πλαισίου και ότι η εν λόγω άδεια μητρότητας αποτελεί μορφή «γονικής αδείας» νοούμενης ως αιτίας αναστολής της συμβάσεως εργασίας με διατήρηση της θέσεως εργασίας, διεπόμενη εν προκειμένω από το άρθρο 48, παράγραφος 4, του Εργατικού Κώδικα, το οποίο αφορά τις περιπτώσεις τοκετών (
5
). Προσέθεσε ότι οι αναφορές της αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως στην άδεια μητρότητας έπρεπε, συνεπώς, να νοηθούν ότι αφορούν, στο πλαίσιο της ορολογίας του δικαίου της Ένωσης, τη γονική άδεια. Το αιτούν δικαστήριο κατέληξε στο συμπέρασμα ότι η κατάσταση που αποτελεί το αντικείμενο της κύριας δίκης συνέπιπτε με την περίπτωση επανόδου στην εργασία μετά από «γονική άδεια» περί της οποίας διαλαμβάνει η ρήτρα 6.1 της αναθεωρημένης συμφωνίας-πλαισίου και ότι, επομένως, για τους λόγους που εκτίθενται στην αίτηση προδικαστικής αποφάσεως, η απάντηση στα υποβληθέντα προδικαστικά ερωτήματα, ιδίως στα τρία πρώτα, θα ήταν αναγκαία προκειμένου να αποφανθεί επί της διαφοράς που αποτελεί το αντικείμενο της κύριας δίκης.
β) Εκτίμηση
35.
Υπενθυμίζω κατ’ αρχάς ότι, κατά πάγια νομολογία, η διαδικασία προδικαστικής παραπομπής του άρθρου 267 ΣΛΕΕ αποτελεί μέσο συνεργασίας μεταξύ του Δικαστηρίου και των εθνικών δικαστηρίων, χάρη στο οποίο το μεν παρέχει στα δε τα στοιχεία ερμηνείας του δικαίου της Ένωσης που αυτά χρειάζονται για την επίλυση των διαφορών επί των οποίων καλούνται να αποφανθούν (
6
). Στο πλαίσιο αυτής της συνεργασίας, το επιλαμβανόμενο της διαφοράς εθνικό δικαστήριο μπορεί, λαμβάνοντας υπόψη τις ιδιομορφίες της υποθέσεως, να εκτιμήσει καλύτερα τόσο την αναγκαιότητα μιας προδικαστικής αποφάσεως για την έκδοση της δικής του αποφάσεως όσο και το λυσιτελές των ερωτημάτων που υποβάλλει στο Δικαστήριο (
7
).
36.
Εντούτοις, εναπόκειται στο Δικαστήριο, εφόσον παρίσταται ανάγκη, να εξετάζει τις συνθήκες υπό τις οποίες υποβλήθηκαν ερωτήματα από το εθνικό δικαστήριο, προκειμένου να ελέγξει την αρμοδιότητά του και, ειδικότερα, να αποφανθεί αν η ζητούμενη ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης έχει σχέση με το υποστατό και το αντικείμενο της διαφοράς της κύριας δίκης, έτσι ώστε το Δικαστήριο να μη διατυπώνει συμβουλευτικές γνώμες επί γενικών και υποθετικών ερωτημάτων (
8
). Εάν προκύπτει ότι το υποβληθέν ερώτημα είναι προδήλως άσχετο με την επίλυση της διαφοράς αυτής, τότε η απάντηση του Δικαστηρίου δεν είναι αναγκαία για την επίλυση της διαφοράς της οποίας έχει επιληφθεί το εθνικό δικαστήριο.
37.
Προκειμένου να διαπιστωθεί εάν το τεκμήριο λυσιτέλειας το οποίο ισχύει για τις αιτήσεις προδικαστικής αποφάσεως ανατρέπεται, πρέπει προηγουμένως να προσδιοριστεί εάν, εν προκειμένω, μια κατάσταση όπως είναι αυτή της E. Rodríguez Sánchez εμπίπτει στο πεδίο καθ’ ύλην εφαρμογής της αναθεωρημένης συμφωνίας-πλαισίου.
38.
Η Consum SCV, η Ισπανική Κυβέρνηση καθώς και η Επιτροπή συμφωνούν ότι η E. Rodríguez Sánchez δεν βρίσκεται σε κατάσταση επανόδου από γονική άδεια, αλλά σε κατάσταση επανόδου από άδεια μητρότητας.
39.
Ειδικότερα, η Ισπανική Κυβέρνηση υποστήριξε κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση ότι η ερμηνεία του αιτούντος δικαστηρίου, στην οποία στηρίζεται η απάντησή του επί της αιτήσεως παροχής διευκρινίσεων και κατά την οποία το άρθρο 48, παράγραφος 4, του Εργατικού Κώδικα διέπει τη γονική άδεια, δεν είναι ορθή. Κατά την εν λόγω κυβέρνηση, η διάταξη αυτή αφορά, στην πραγματικότητα, την άδεια μητρότητας κατά την έννοια της οδηγίας 92/85. Διευκρινίζεται ότι η άδεια μητρότητας στην οποία αναφέρεται το άρθρο 48, παράγραφος 4, του Εργατικού Κώδικα έχει ως σκοπό την προστασία της φυσικής καταστάσεως της μητέρας μετά την κύηση και τον τοκετό, ενώ η γονική άδεια έχει ως σκοπό την αρμονική σύζευξη του προσωπικού, οικογενειακού και επαγγελματικού βίου.
40.
Συναφώς, υπενθυμίζω ότι στην υπόθεση επί της οποίας εξεδόθη η απόφαση Betriu Montull (
9
), στο πλαίσιο της οποίας τα προδικαστικά ερωτήματα που είχαν υποβληθεί στο Δικαστήριο αφορούσαν ακριβώς το άρθρο 48, παράγραφος 4, του Εργατικού Κώδικα, το Δικαστήριο επισήμανε ότι η άδεια μητρότητας στην οποία αναφέρεται η διάταξη αυτή «πρέπει να λαμβάνεται κατά το χρονικό σημείο της γεννήσεως του τέκνου» (
10
). Μεταξύ άλλων είχε τονίσει, όπως τόσο το Εθνικό ίδρυμα κοινωνικής ασφαλίσεως όσο και η Ισπανική Κυβέρνηση είχαν επισημάνει, ότι το άρθρο 48, παράγραφος 4, του Εργατικού Κώδικα «δεν αφορά τη γονική άδεια κατά την έννοια της οδηγίας 96/34» (
11
), αλλά το δικαίωμα σε άδεια μητρότητας κατά την έννοια της οδηγίας 92/85.
41.
Παρατηρώ επίσης ότι το αιτούν δικαστήριο, στο πλαίσιο της απαντήσεώς του επί της αιτήσεως παροχής διευκρινίσεων που του απηύθυνε το Δικαστήριο, στήριξε την επίμαχη στο πλαίσιο της υποθέσεως της κύριας δίκης άδεια μόνο στο άρθρο 48, παράγραφος 4, του Εργατικού Κώδικα το οποίο, όπως προκύπτει από τα προηγούμενα σημεία, αναφέρεται ρητώς στην «περίπτωση τοκετού». Επομένως, δεν μπορώ να αποκλείσω ότι, εν τέλει, αυτή η απάντηση του αιτούντος δικαστηρίου φαίνεται να επιβεβαιώνει ότι η E. Rodríguez Sánchez υπέβαλε το αίτημά της περί αλλαγής του ωραρίου εργασίας της κατά την επάνοδο από άδεια η οποία χορηγείται στη μητέρα λόγω της γεννήσεως του τέκνου που κυοφορούσε, πράγμα το οποίο ανταποκρίνεται, κατ’ εφαρμογήν της οδηγίας 92/85, όχι σε γονική άδεια, αλλά σε άδεια μητρότητας.
42.
Ως εκ τούτου, φρονώ ότι η κατάσταση της E. Rodríguez Sánchez δεν εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής όπως αυτό ορίζεται στη ρήτρα 6.1 της αναθεωρημένης συμφωνίας-πλαισίου.
43.
Ενόψει των ανωτέρω, φρονώ ότι δεν συντρέχει λόγος να δοθεί απάντηση στο τέταρτο ερώτημα του αιτούντος δικαστηρίου. Εντούτοις, απομένει να διευκρινιστεί εάν, όπως επισήμανε η Επιτροπή, θα μπορούσαν να τύχουν εφαρμογής επί της καταστάσεως της Rodríguez Sánchez και άλλες ρήτρες, στην περίπτωση που εν προκειμένω μετά την άδειά της μητρότητας είχε λάβει γονική άδεια διαφορετική από αυτήν την άδεια μητρότητας.
2. Δυνατότητα εφαρμογής άλλων ρητρών της αναθεωρημένης συμφωνίας-πλαισίου
44.
Η Επιτροπή επισήμανε, με τις γραπτές παρατηρήσεις της, το ενδεχόμενο η μείωση του χρόνου εργασίας που χορηγήθηκε στην E. Rodríguez Sánchez επί τη βάσει του άρθρου 37, παράγραφος 5, του Εργατικού Κώδικα να ανταποκρίνεται σε μία από τις μορφές γονικής αδείας που προβλέπει το εθνικό δίκαιο (
12
). Το ενδεχόμενο αυτό, το οποίο επισήμανε η Επιτροπή, απετέλεσε, κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, το αντικείμενο ερωτήσεως η οποία υποβλήθηκε στα ενδιαφερόμενα μέρη. Με την απάντησή της, η Ισπανική Κυβέρνηση τόνισε, πρώτον, ότι το δικαίωμα στη γονική άδεια, στο οποίο αναφέρεται η ρήτρα 2 της αναθεωρημένης συμφωνίας-πλαισίου, διασφαλιζόταν ήδη στο ισπανικό δίκαιο στο άρθρο 46, παράγραφος 3, του Εργατικού Κώδικα. Το άρθρο αυτό ορίζει ότι «οι εργαζόμενοι δικαιούνται παρατάσεως της αδείας μη υπερβαίνουσα τα τρία έτη προκειμένου να ασχοληθούν με το τέκνο είτε αυτό είναι βιολογικό, υιοθετημένο ή αποτελεί το αντικείμενο διαρκούς αναδοχής ή αναδοχής προ της υιοθεσίας, έστω και αν πρόκειται για περιπτώσεις προσωρινής αναδοχής, και τούτο από της ημερομηνίας γεννήσεως του τέκνου ή, ενδεχομένως, εκδόσεως της δικαστικής ή διοικητικής αποφάσεως». Η ως άνω γονική άδεια έχει ως σκοπό να συμβιβάσει τις επαγγελματικές και οικογενειακές ευθύνες των εργαζόμενων γονέων (ανεξαρτήτως του αν είναι άνδρες ή γυναίκες), ενώ η άδεια μητρότητας αποσκοπεί στη διαφύλαξη της υγείας της μητέρας και των ιδιαίτερων σχέσεων μεταξύ της μητέρας και του νεογέννητου μετά τον τοκετό.
45.
Δεύτερον, η Ισπανική Κυβέρνηση επιβεβαίωσε ότι η μείωση του χρόνου εργασίας που χορηγήθηκε στην E. Rodríguez Sánchez επί τη βάσει του άρθρου 37, παράγραφος 5, του Εργατικού Κώδικα ανταποκρίνεται σε μία από τις μορφές γονικής αδείας που προβλέπει το ισπανικό δίκαιο, προκειμένου οι εργαζόμενοι γονείς (είτε άνδρες είτε γυναίκες) να έχουν την δυνατότητα να ασχοληθούν με τα τέκνα που δεν έχουν συμπληρώσει το δωδέκατο έτος της ηλικίας τους (
13
).
46.
Βάσει των ανωτέρω εκτιμήσεων, φρονώ ότι, εάν, όπως η Ισπανική Κυβέρνηση επιβεβαιώνει στο προηγούμενο σημείο, η E. Rodríguez Sánchez έλαβε μια μορφή γονικής αδείας η οποία συνίσταται στη μείωση του χρόνου της εργασίας, πράγμα το οποίο εναπόκειται στο αιτούν δικαστήριο να διαπιστώσει, πρέπει να εξεταστούν το πρώτο και το δεύτερο ερώτημα. Εντούτοις, όσον αφορά το τρίτο ερώτημα φρονώ ότι, προκειμένου να δοθεί μια χρήσιμη απάντηση στο αιτούν δικαστήριο, το ερώτημα αυτό πρέπει να αναδιατυπωθεί ούτως ώστε να εξεταστεί όχι υπό το πρίσμα της ρήτρας 6.1 της αναθεωρημένης συμφωνίας‑πλαισίου, αλλά υπό το πρίσμα των ρητρών 2 και 3 της συμφωνίας αυτής.
Β — Επί του πρώτου, του δεύτερου και του τρίτου ερωτήματος
1. Επί του πρώτου ερωτήματος
47.
Το αιτούν δικαστήριο ερωτά, κατ’ ουσίαν, το Δικαστήριο εάν η σχέση που υφίσταται μεταξύ ενός εργαζόμενου-συνεταίρου ενός συνεταιρισμού και αυτού του τελευταίου συνιστά σύμβαση εργασίας ή εργασιακή σχέση κατά την έννοια της ρήτρας 1.2 της αναθεωρημένης συμφωνίας-πλαισίου, με αποτέλεσμα η σχέση αυτή να εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του εν λόγω νομοθετήματος.
48.
Υπενθυμίζω ότι το αιτούν δικαστήριο θέτει το ερώτημα αυτό λόγω του καθεστώτος που διέπει την E. Rodríguez Sánchez ως εργαζόμενη-συνεταίρο. Προκειμένου να δοθεί χρήσιμη απάντηση στο ερώτημα αυτό, πρέπει προηγουμένως να εξεταστεί, αφενός, το πεδίο εφαρμογής ratione personae της αναθεωρημένης συμφωνίας-πλαισίου όπως το ορίζει η ρήτρα 1.2 αυτής της συμφωνίας-πλαισίου και, αφετέρου, η συναφής νομολογία.
49.
Όσον αφορά τη δυνατότητα εφαρμογής της αναθεωρημένης συμφωνίας-πλαισίου ratione personae, υπενθυμίζω ότι αυτή χρησιμοποιεί τους όρους «εργαζόμενοι», «σύμβαση εργασίας» και «εργασιακή σχέση» χωρίς να εξειδικεύει το περιεχόμενό τους. Αφενός, όπως προκύπτει από το γράμμα της ρήτρας 1.2 αυτής της συμφωνίας-πλαισίου, το πεδίο εφαρμογής της είναι ευρύ καθότι αφορά εν γένει «όλους τους εργαζομένους […] που έχουν σύμβαση ή σχέση εργασίας προσδιοριζόμενη από τη νομοθεσία, τις συλλογικές συμβάσεις ή πρακτικές που ισχύουν σε κάθε κράτος μέλος» (
14
). Αφετέρου, στην αιτιολογική της σκέψη 15 επισημαίνεται ότι η εν λόγω συμφωνία «αποτελεί συμφωνία-πλαίσιο που ορίζει τους ελάχιστους κανόνες και διατάξεις για τη γονική άδεια, διαφορετικής της αδείας μητρότητας, […] και παραπέμπει στα κράτη μέλη και στους κοινωνικούς εταίρους για τη θέσπιση των προϋποθέσεων πρόσβασης και των τρόπων εφαρμογής, ώστε να ληφθεί υπόψη η κατάσταση σε κάθε κράτος μέλος».
50.
Υπό το πρίσμα της νομολογίας, πρέπει να αναφερθεί η υπόθεση επί της οποίας εξεδόθη η απόφαση O’Brien (
15
), η οποία αφορούσε τη συμφωνία-πλαίσιο για την εργασία μερικής απασχόλησης που προσαρτάται στην οδηγία 97/81/EΚ (
16
) (στο εξής: συμφωνία-πλαίσιο για την εργασία μερικής απασχολήσεως). Η υπόθεση αυτή αφορούσε δικαστή μερικής απασχολήσεως ο οποίος αμειβόταν σε ημερήσια κατ’ αποκοπήν βάση και αξίωνε την καταβολή συντάξεως βάσει της δραστηριότητάς του, την οποία, κατά το εθνικό δίκαιο, δεν εδικαιούτο.
51.
Με την απόφασή του, το Δικαστήριο υπενθύμισε κατ’ αρχάς ότι η έννοια του όρου «εργαζόμενος» κατά το δίκαιο της Ένωσης δεν είναι μονοσήμαντη, αλλά έχει διαφορετικό περιεχόμενο ανάλογα με τον τομέα στον οποίο εφαρμόζεται (
17
). Διευκρίνισε πάντως ότι «η εξουσία εκτιμήσεως που απονέμεται στα κράτη μέλη από την οδηγία 97/81 για τον ορισμό των εννοιών που χρησιμοποιούνται στη συμφωνία-πλαίσιο για την εργασία μερικής απασχολήσεως δεν είναι απεριόριστη [...]» και ότι «ορισμένες έννοιες που χρησιμοποιούνται στην ως άνω συμφωνία-πλαίσιο μπορούν να ορίζονται σύμφωνα με το εθνικό δίκαιο και/ή τις εθνικές πρακτικές υπό την προϋπόθεση του σεβασμού της πρακτικής αποτελεσματικότητας της οδηγίας αυτής και των γενικών αρχών του δικαίου της Ένωσης» (
18
). Κατά το Δικαστήριο, «[...] από την ανάγκη διαφυλάξεως της πρακτικής αποτελεσματικότητας της αρχής της ίσης μεταχειρίσεως την οποία καθιερώνει η εν λόγω συμφωνία-πλαίσιο, προκύπτει ότι ο ως άνω αποκλεισμός μπορεί να γίνει δεκτός, χωρίς να θεωρείται αυθαίρετος, μόνον αν η φύση της επίμαχης σχέσεως εργασίας είναι ουσιωδώς διαφορετική από τη σχέση εργασίας που συνδέει τους εργοδότες με τους υπαλλήλους τους που υπάγονται, κατά το εθνικό δίκαιο, στην κατηγορία των εργαζομένων» (
19
).
52.
Στην παρούσα υπόθεση, η Επιτροπή υποστήριξε με τις γραπτές παρατηρήσεις της ότι το γράμμα της ρήτρας 2.1 της συμφωνίας-πλαισίου για την εργασία μερικής απασχολήσεως (
20
) είναι παρεμφερές προς αυτό της ρήτρας 1.2 της αναθεωρημένης συμφωνίας-πλαισίου και ότι, σε αμφότερες τις περιπτώσεις, η πρόθεση του νομοθέτη ήταν να καθορίσει ένα γενικό πεδίο εφαρμογής ratione personae.
53.
Συμφωνώ με την ανάλυση αυτή.
54.
Ως εκ τούτου, όπως συνάγεται από τη νομολογία που παρατίθεται στο σημείο 51 των παρουσών προτάσεων, η εξουσία εκτιμήσεως που παρέχεται σε κράτη μέλη προκειμένου να καθορίζουν το περιεχόμενο των χρησιμοποιούμενων στο πλαίσιο της αναθεωρημένης συμφωνίας-πλαισίου εννοιών δεν είναι απεριόριστη, δεδομένου ότι οι έννοιες αυτές μπορούν να ορίζονται σύμφωνα με το εθνικό δίκαιο και/ή τις εθνικές πρακτικές «υπό την προϋπόθεση του σεβασμού της πρακτικής αποτελεσματικότητας της οδηγίας [2010/18] και των γενικών αρχών του δικαίου της Ένωσης» (
21
). Όπως ορθώς τόνισε η Επιτροπή, εντεύθεν συνάγεται επίσης ότι η ανάγκη διασφαλίσεως της πρακτικής αποτελεσματικότητας της οδηγίας 2010/18 και της αρχής της ίσης μεταχειρίσεως την οποία καθιερώνει η αναθεωρημένη συμφωνία-πλαίσιο προϋποθέτει ότι τυχόν αποκλεισμός των εργαζομένων-συνεταίρων από το πεδίο αυτής της τελευταίας δεν μπορεί να γίνει δεκτός παρά μόνον εάν η σχέση που τους συνδέει με την Consum SCV είναι, εκ της φύσεώς της, ουσιωδώς διαφορετική από τη σχέση εργασίας που συνδέει τους εργοδότες με τους υπαλλήλους οι οποίοι εμπίπτουν, κατά το εθνικό δίκαιο, στην κατηγορία των εργαζομένων, πράγμα που εναπόκειται στο αιτούν δικαστήριο να κρίνει οριστικά (
22
). Εντούτοις, το Δικαστήριο μπορεί να υποδείξει στο αιτούν δικαστήριο ορισμένες αρχές και κριτήρια τα οποία το τελευταίο θα πρέπει να λάβει υπόψη στο πλαίσιο του ελέγχου του (
23
).
55.
Συναφώς, από την αίτηση προδικαστικής αποφάσεως συνάγεται ότι, στην περίπτωση των εργαζομένων-συνεταίρων ενός συνεταιρισμού, όπως συμβαίνει στην υπόθεση της κύριας δίκης, ουδεμία αμφιβολία καταλείπεται ότι η παροχή εργασίας πραγματοποιείται στο πλαίσιο ιεραρχικής σχέσεως και σχέσεως εξαρτήσεως, καθώς και έναντι καταβολής αποδοχών (
24
). Το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι το εργασιακό καθεστώς περί του οποίου διαλαμβάνει το κεφάλαιο II του κανονισμού εσωτερικής λειτουργίας της Consum SCV είναι σε μεγάλο βαθμό πανομοιότυπο με αυτό που εφαρμόζεται επί των μισθωτών δυνάμει του Εργατικού Κώδικα. Πράγματι, για έναν μεγάλο αριθμό από τα ζητήματα αυτά, ο κανονισμός εσωτερικής λειτουργίας της Consum SCV επαναλαμβάνει αυτολεξεί το κείμενο του Εργατικού Κώδικα. Επισημαίνω, όπως πράττει και το αιτούν δικαστήριο, ότι αυτή η ταυτότητα καθεστώτων αφορά, μεταξύ άλλων, τους μισθούς ή τις προκαταβολές, τη διάρκεια εργασίας, τις άδειες μετ’ αποδοχών, τις διαθεσιμότητες, την αναστολή της συμβάσεως ή τις διακοπές.
56.
Φρονώ ότι τις διαπιστώσεις αυτές δεν αναιρεί το επιχείρημα το οποίο προέβαλαν η Consum SCV και η Ισπανική Κυβέρνηση, κατά το οποίο ο εργαζόμενος-συνεταίρος λαμβάνει όχι μισθό, αλλά προκαταβολές ή μερίσματα επί των εταιρικών κερδών του συνεταιρισμού και δεν εργάζεται υπό την καθοδήγηση κάποιου τρίτου, αλλά συμμετέχει στη διαχείριση του συνεταιρισμού.
57.
Περαιτέρω, όπως επίσης προκύπτει από την αίτηση προδικαστικής αποφάσεως, ο Ισπανός νομοθέτης, κατά τη μεταφορά στο ισπανικό δίκαιο της πρώτης συμφωνίας-πλαισίου για τη γονική άδεια που προσαρτάται στην οδηγία 96/34, είχε ρητώς επεκτείνει την εφαρμογή των νέων δικαιωμάτων αρμονικής συζεύξεως του επαγγελματικού και οικογενειακού βίου στους «εργαζομένους-συνεταίρους ή εργαζομένους εταίρους συνεταιριστικών εταιριών».
58.
Από τις ανωτέρω εκτιμήσεις συνάγεται ότι το ζήτημα εάν η σχέση που υφίσταται μεταξύ ενός εργαζομένου-συνεταίρου ενός συνεταιρισμού και αυτού του τελευταίου αποτελεί σύμβαση εργασίας ή εργασιακή σχέση κατά την έννοια της ρήτρας 1.2 της αναθεωρημένης συμφωνίας-πλαισίου, οπότε και η σχέση αυτή θα εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του εν λόγω νομοθετήματος, πρέπει να λυθεί διά της εφαρμογής της εθνικής νομοθεσίας, υπό την προϋπόθεση ότι τούτο δεν καταλήγει στον αυθαίρετο αποκλεισμό αυτής της κατηγορίας προσώπων από την προστασία που προσφέρει η οδηγία 2010/18 και η αναθεωρημένη συμφωνία-πλαίσιο. Αποκλεισμός από την προστασία αυτή χωρεί μόνον αν η σχέση που συνδέει τους εργαζομένους-συνεταίρους με τον συνεταιρισμό είναι, εκ της φύσεώς της, ουσιωδώς διαφορετική από τη σχέση που συνδέει τους εργοδότες με τους υπαλλήλους τους που υπάγονται, κατά το εθνικό δίκαιο, στην κατηγορία των εργαζομένων.
2. Επί του δευτέρου ερωτήματος
59.
Κατόπιν της απαντήσεως που δόθηκε στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα, φρονώ ότι παρέλκει η απάντηση στο δεύτερο ερώτημα.
3. Επί του τρίτου ερωτήματος
60.
Υπενθυμίζεται, ευθύς εξαρχής, ότι, στο πλαίσιο της διαδικασίας συνεργασίας μεταξύ των εθνικών δικαστηρίων και του Δικαστηρίου, απόκειται στο τελευταίο να δώσει στο εθνικό δικαστήριο χρήσιμη απάντηση που να του παρέχει τη δυνατότητα επιλύσεως της διαφοράς της οποίας έχει επιληφθεί. Υπό το πρίσμα αυτό, το Δικαστήριο μπορεί να αναδιατυπώσει, εφόσον είναι αναγκαίο, τα ερωτήματα που του έχουν υποβληθεί (
25
). Κατά συνέπεια, μολονότι τυπικά το αιτούν δικαστήριο οριοθέτησε το τρίτο ερώτημά του στο ζήτημα της ερμηνείας της ρήτρας 6.1 της αναθεωρημένης συμφωνίας-πλαισίου, το γεγονός αυτό δεν εμποδίζει το Δικαστήριο να του παράσχει όλα τα στοιχεία περί ερμηνείας του δικαίου της Ένωσης που μπορεί να αποδειχθούν χρήσιμα για την εκδίκαση της υποθέσεως της οποίας έχει επιληφθεί, ανεξαρτήτως αν το αιτούν δικαστήριο τα μνημονεύει ρητώς στα ερωτήματά του ή όχι. Συναφώς, στο Δικαστήριο απόκειται να εξαγάγει από το σύνολο των στοιχείων που του παρέχει το εθνικό δικαστήριο, και ιδίως από το σκεπτικό της αποφάσεως περί παραπομπής, εκείνα τα στοιχεία του εν λόγω δικαίου τα οποία χρήζουν ερμηνείας, λαμβανομένου υπόψη του αντικειμένου της διαφοράς (
26
).
61.
Εν προκειμένω, εάν το Δικαστήριο κρίνει χρήσιμο να απαντήσει στο τρίτο ερώτημα, φρονώ ότι, για τους λόγους που εξέθεσα στο σημείο 46 των παρουσών προτάσεων, το εν λόγω ερώτημα πρέπει να αναδιατυπωθεί και να εξεταστεί υπό το πρίσμα των ρητρών 2 και 3 της αναθεωρημένης συμφωνίας-πλαισίου και όχι της ρήτρας της 6.1, ούτως ώστε το Δικαστήριο να μπορέσει να παράσχει μια χρήσιμη απάντηση στο αιτούν δικαστήριο.
62.
Υπό τις περιστάσεις αυτές, αυτό το προδικαστικό ερώτημα πρέπει να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι αφορά, κατ’ ουσίαν, το εάν αντιβαίνει στις ρήτρες 2 και 3 της αναθεωρημένης συμφωνίας-πλαισίου εθνική νομοθεσία, όπως είναι η επίμαχη στο πλαίσιο της κύριας δίκης, η οποία προβλέπει γονική άδεια υπό μορφή μειώσεως του χρόνου εργασίας συνοδευόμενη από δικαίωμα αλλαγής του ωραρίου στο πλαίσιο του συνήθους ωραρίου, αλλά εξαρτά την εφαρμογή της αλλαγής πέραν του συνήθους ωραρίου από τους επιμέρους κανόνες που καθορίζουν οι όροι της συλλογικής διαπραγματεύσεως.
63.
Προκειμένου να απαντηθεί το ερώτημα αυτό, θα παρουσιάσω κατ’ αρχάς τη συνάφεια εντός της οποίας εγγράφεται η επίμαχη στο πλαίσιο της κύριας δίκης διάταξη, ήτοι το άρθρο 34, παράγραφος 8, του Εργατικού Κώδικα (
27
).
64.
Η Ισπανική Κυβέρνηση υποστηρίζει ότι η τροποποίηση του Εργατικού Κώδικα που επήλθε με τον νόμο 39/1999 και η οποία μεταφέρει στο ισπανικό δίκαιο την πρώτη συμφωνία-πλαίσιο για τη γονική άδεια που προσαρτάται στην οδηγία 96/34 εισήγαγε το δικαίωμα στη μείωση του χρόνου εργασίας και στην αλλαγή ωραρίου στο άρθρο 37, παράγραφοι 5 και 6, του Εργατικού Κώδικα. Εντούτοις, αυτή η αλλαγή του ωραρίου πρέπει να πραγματοποιείται στο πλαίσιο του συνήθους ωραρίου (
28
). Κατά την κυβέρνηση αυτή, το εν λόγω άρθρο εφαρμόζεται σε όλα τα πρόσωπα τα οποία επιμελούνται ανήλικου τέκνου, ανεξαρτήτως του κατά πόσον ο εργαζόμενος έχει επανέλθει ή όχι από άδεια μητρότητας ή από γονική άδεια, δεδομένου ότι αναγνωρίζει ένα αυτοτελές δικαίωμα.
65.
Όσον αφορά την εν λόγω διάταξη, η Ισπανική Κυβέρνηση προσθέτει ότι ο οργανικός νόμος 3/2007 εισήγαγε, στο άρθρο 34 του Εργατικού Κώδικα, ένα σημείο 8 σχετικά με την προσαρμογή της διαρκείας και της κατανομής του χρόνου εργασίας πέραν των ορίων που καθορίζει το άρθρο 37, παράγραφοι 5 και 6, του Εργατικού Κώδικα. Εντούτοις, η προσαρμογή αυτή δεν συνδέεται με τη φροντίδα ανηλίκου και εξαρτάται από συλλογική διαπραγμάτευση ή από συμφωνία συναπτόμενη με τον επιχειρηματία τηρουμένων των όσων προβλέπει η διαπραγμάτευση αυτή. Κατά την Ισπανική Κυβέρνηση, όπως ακριβώς και στην περίπτωση του άρθρου 37, παράγραφοι 5 και 6, του Εργατικού Κώδικα, το οποίο αναγνωρίζει στους εργαζομένους το δικαίωμα στη μείωση του χρόνου εργασίας στο πλαίσιο του συνήθους ωραρίου, το άρθρο 34, παράγραφος 8, του κώδικα αυτού αναγνωρίζει στους εργαζομένους το δικαίωμα να ζητούν αλλαγές της διαρκείας εργασίας πέραν του συνήθους ωραρίου, χωρίς ωστόσο να αναγνωρίζει δικαίωμα να τύχουν της αλλαγής αυτής. Ο σκοπός της διατάξεως αυτής είναι να καταστήσει ευχερέστερη την αρμονική σύζευξη των επαγγελματικών και των οικογενειακών ευθυνών των εργαζομένων, αναγνωρίζοντάς τους τη δυνατότητα να αιτούνται την αλλαγή της διαρκείας και της κατανομής του χρόνου τους εργασίας πέραν του δικαιώματος που παρέχει το άρθρο 37 του Εργατικού Κώδικα.
66.
Παρατηρώ επίσης ότι από την αίτηση προδικαστικής αποφάσεως συνάγεται ότι ο νόμος 3/2012 εισήγαγε στο άρθρο 34, παράγραφος 8, του Εργατικού Κώδικα ένα δεύτερο εδάφιο, κατά το οποίο «πρέπει να ενθαρρύνεται η προσφυγή στο συνεχόμενο ωράριο, στο ελαστικό ωράριο ή σε άλλες μορφές οργανώσεως του χρόνου εργασίας που καθιστούν σε ακόμη μεγαλύτερο βαθμό συμβατό το δικαίωμα αρμονικής συζεύξεως του επαγγελματικού, προσωπικού και οικογενειακού βίου προς τη βελτίωση της παραγωγικότητας των επιχειρήσεων».
67.
Το τρίτο προδικαστικό ερώτημα πρέπει να εξεταστεί υπό το φως των στοιχείων αυτών.
68.
Σύμφωνα με τη ρήτρα 1.1 της αναθεωρημένης συμφωνίας-πλαισίου, αυτή θεσπίζει τις ελάχιστες προδιαγραφές που αποβλέπουν «στη διευκόλυνση της μεταξύ τους εναρμονίσεως των επαγγελματικών και οικογενειακών υποχρεώσεων των εργαζόμενων γονέων». Ομοίως, από τη ρήτρα 2.1 αυτής της συμφωνίας-πλαισίου προκύπτει ότι σκοπός της γονικής αδείας είναι να μπορέσουν οι γονείς να ασχοληθούν με το τέκνο τους. Η ρήτρα αυτή ορίζει ρητώς ότι παρέχεται ατομικό δικαίωμα γονικής αδείας «σε εργαζόμενους άνδρες και γυναίκες».
69.
Η αιτιολογική σκέψη 24 της εν λόγω συμφωνίας-πλαισίου διευκρινίζει ότι «οι κοινωνικοί εταίροι είναι οι πλέον ενδεδειγμένοι να εξεύρουν λύσεις που ανταποκρίνονται στις ανάγκες τόσο των εργοδοτών όσο και των εργαζομένων και, συνεπώς, διαδραματίζουν ιδιαίτερο ρόλο σε ό,τι αφορά την υλοποίηση [...] της παρούσας συμφωνίας». Η ρήτρα 3.1 της συμφωνίας αυτής προβλέπει, πράγματι, ότι «οι προϋποθέσεις πρόσβασης και οι τρόποι εφαρμογής της γονικής αδείας ορίζονται από το δίκαιο και/ή τις συλλογικές συμβάσεις στα κράτη μέλη, ενόσω τηρούνται οι ελάχιστες απαιτήσεις της παρούσας συμφωνίας» (
29
).
70.
Υπό το πρίσμα αυτό, όπως ορθώς επισημαίνει η Επιτροπή, το περιθώριο εκτιμήσεως που διαθέτουν τα κράτη μέλη και οι κοινωνικοί εταίροι προκειμένου να καθορίσουν τις προϋποθέσεις προσβάσεως και τους τρόπους εφαρμογής της γονικής αδείας δεν είναι απεριόριστο. Πράγματι, σε αυτούς εναπόκειται η τήρηση του ίδιου του σκοπού της γονικής αδείας, όπως αυτός καθορίζεται στην αναθεωρημένη συμφωνία-πλαίσιο.
71.
Ωστόσο, κράτος μέλος δεν θα υπερέβαινε το περιθώριο αυτό προβλέποντας στη νομοθεσία του, όπως εν προκειμένω, ένα είδος γονικής αδείας το οποίο συνίσταται στη μείωση του χρόνου εργασίας στο πλαίσιο του συνήθους ωραρίου των εργαζομένων, αναγνωρίζοντας εντούτοις σε αυτούς τους τελευταίους τη δυνατότητα να υποβάλλουν αιτήσεις περί αλλαγής του ωραρίου πέραν του εν λόγω πλαισίου, χωρίς όμως να τους αναγνωρίζεται αξίωση να τυγχάνουν της αλλαγής αυτής ούτε να καθορίζουν τους όρους της αλλαγής οι οποίοι εξαρτώνται από τη συλλογική διαπραγμάτευση ή από τη συναφθείσα με τον επιχειρηματία, τηρουμένων των όρων της διαπραγματεύσεως αυτής.
72.
Επομένως, προτείνω να δοθεί στο τρίτο προδικαστικό ερώτημα η απάντηση ότι δεν αντιβαίνει στις ρήτρες 2 και 3 της αναθεωρημένης συμφωνίας-πλαισίου εθνική νομοθεσία, όπως είναι η επίμαχη στο πλαίσιο της κύριας δίκης, η οποία προβλέπει γονική άδεια υπό τη μορφή της μειώσεως του χρόνου εργασίας, συνοδευόμενη από δικαίωμα αλλαγής του ωραρίου στο πλαίσιο του συνήθους ωραρίου, αλλά εξαρτά την εφαρμογή τυχόν αλλαγής πέραν του συνήθους ωραρίου από τους κανόνες τους οποίους καθορίζουν οι όροι της συλλογικής διαπραγματεύσεως.
V – Πρόταση
73.
Βάσει του συνόλου των ανωτέρω εκτιμήσεων, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στα προδικαστικά ερωτήματα του Juzgado de lo Social no 33 de Barcelona ως εξής:
1)
Το ζήτημα εάν η σχέση που υφίσταται μεταξύ ενός εργαζομένου-συνεταίρου ενός συνεταιρισμού και αυτού του τελευταίου συνιστά σύμβαση εργασίας ή εργασιακή σχέση κατά την έννοια της ρήτρας 1.2 της αναθεωρημένης συμφωνίας-πλαισίου για τη γονική άδεια που προσαρτάται στην οδηγία 2010/18/ΕE του Συμβουλίου, της 8ης Μαρτίου 2010, σχετικά με την εφαρμογή της αναθεωρημένης συμφωνίας-πλαισίου για τη γονική άδεια που συνήφθη από τις οργανώσεις BUSINESSEUROPE, UEAPME, CEEP και ETUC και με την κατάργηση της οδηγίας 96/34/EK, οπότε και η σχέση αυτή θα εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής των εν λόγω νομοθετημάτων, πρέπει να επιλύεται κατ’ εφαρμογήν της εθνικής νομοθεσίας, υπό την προϋπόθεση ότι τούτο δεν καταλήγει στον αυθαίρετο αποκλεισμό αυτής της κατηγορίας προσώπων από την προστασία που προσφέρουν η ως άνω οδηγία και η ως άνω συμφωνία-πλαίσιο. Αποκλεισμός από την προστασία αυτή χωρεί μόνον αν η σχέση που συνδέει τους εργαζομένους-συνεταίρους με τον συνεταιρισμό είναι, εκ της φύσεώς της, ουσιωδώς διαφορετική από τη σχέση που συνδέει τους εργοδότες με τους υπαλλήλους τους που υπάγονται, κατά το εθνικό δίκαιο, στην κατηγορία των εργαζομένων.
2)
Δεν αντιβαίνει στις ρήτρες 2 και 3 της εν λόγω συμφωνίας-πλαισίου εθνική νομοθεσία, όπως είναι η επίμαχη στο πλαίσιο της κύριας δίκης, η οποία προβλέπει γονική άδεια υπό τη μορφή μειώσεως του χρόνου εργασίας με δικαίωμα αλλαγής του ωραρίου στο πλαίσιο του συνήθους ωραρίου, αλλά εξαρτά την εφαρμογή τυχόν αλλαγής πέραν του συνήθους ωραρίου από τους κανόνες τους οποίους καθορίζουν οι όροι της συλλογικής διαπραγματεύσεως.
(
1
)	Γλώσσα του πρωτοτύπου: η γαλλική.
(
2
)	Οδηγία του Συμβουλίου, της 8ης Μαρτίου 2010, σχετικά με την εφαρμογή της αναθεωρημένης συμφωνίας-πλαισίου για τη γονική άδεια που συνήφθη από τις οργανώσεις BUSINESSEUROPE, UEAPME, CEEP και ETUC και με την κατάργηση της οδηγίας 96/34/EK (ΕΕ L 68, σ. 13).
(
3
)	Οδηγία του Συμβουλίου, της 3ης Ιουνίου 1996, σχετικά με τη συμφωνία-πλαίσιο για τη γονική άδεια, που συνήφθη από την UNICE, τη CEEP και τη CES (ΕΕ L 145, σ. 4).
(
4
)	Οδηγία του Συμβουλίου, της 19ης Οκτωβρίου 1992, σχετικά με την εφαρμογή μέτρων που αποβλέπουν στη βελτίωση της υγείας και της ασφάλειας κατά την εργασία των εγκύων, λεχώνων και γαλουχουσών εργαζομένων (δέκατη ειδική οδηγία κατά την έννοια του άρθρου 16, παράγραφος 1, της οδηγίας 89/391/ΕΟΚ) (ΕΕ L 348, σ. 1).
(
5
)	Πρέπει να τονιστεί ότι το άρθρο 48, παράγραφος 4, του Εργατικού Κώδικα, το οποίο αναφέρθηκε από το αιτούν δικαστήριο στην απάντησή του στην αίτηση παροχής διευκρινίσεων, ορίζει ότι «[σ]ε περίπτωση τοκετού, η αναστολή διαρκεί επί 16 συναπτές εβδομάδες, μπορεί δε να παραταθεί σε περίπτωση πολλαπλών τοκετών κατά δύο εβδομάδες ανά τέκνο, αρχής γενομένης από το δεύτερο [...]». Η υπογράμμιση δική μου.
(
6
)	Απόφαση Stoilov i Ko (C‑180/12, EU:C:2013:693, σκέψη 36 και εκεί παρατιθέμενη νομολογία).
(
7
)	Απόφαση Stoilov i Ko (C‑180/12, EU:C:2013:693, σκέψη 37).
(
8
)	Απόφαση Stoilov i Ko (C‑180/12, EU:C:2013:693, σκέψη 38).
(
9
)	C‑5/12 (EU:C:2013:571, σκέψη 46). Η υπόθεση αυτή, στην οποία το Δικαστήριο ερμήνευσε την οδηγία 92/85, αφορούσε την κατάσταση πατέρα ο οποίος είχε ζητήσει την καταβολή σε αυτόν, αντί της μητέρας, επιδόματος μητρότητας.
(
10
)	Απόφαση Betriu Montull (C‑5/12, EU:C:2013:571, σκέψεις 45 και 46).
(
11
)	Απόφαση Betriu Montull (C‑5/12, EU:C:2013:571, σκέψη 46).
(
12
)	Βλ. σημείο 12 των παρουσών προτάσεων.
(
13
)	Κατά το άρθρο 37, παράγραφος 5, του Εργατικού Κώδικα, όπως αυτό τροποποιήθηκε με το άρθρο 1, παράγραφος 4, του βασιλικού νομοθετικού διατάγματος 16/2013 περί λήψεως ευνοϊκών μέτρων για τη μόνιμη πρόσληψη και τη βελτίωση της απασχολησιμότητας των εργαζομένων (Real Decreto-ley 16/2013, de medidas para favorecer la contratación estable y mejorar la empleabilidad de los trabajadores), της 20ής Δεκεμβρίου 2013 (BOE αριθ. 305, της 21ης Δεκεμβρίου 2013, σ. 103148).
(
14
)	Βλ. κατ’ αναλογίαν, όσον αφορά τη συμφωνία-πλαίσιο για τη γονική άδεια που προσαρτάται στην οδηγία 96/34, απόφαση Χατζή (C‑149/10, EU:C:2010:534, σκέψη 29).
(
15
)	Απόφαση O’Brien (C‑393/10, EU:C:2012:110).
(
16
)	Οδηγία του Συμβουλίου, της 15ης Δεκεμβρίου 1997, σχετικά με τη συμφωνία-πλαίσιο για την εργασία μερικής απασχόλησης που συνήφθη από την UNICE, το CEEP και την CES (ΕΕ 1998, L 14, σ. 9).
(
17
)	Απόφαση O’Brien (C‑393/10, EU:C:2012:110, σκέψη 30 και εκεί παρατιθέμενη νομολογία).
(
18
)	Απόφαση O’Brien (C‑393/10, EU:C:2012:110, σκέψη 34).
(
19
)	Απόφαση O’Brien (C‑393/10, EU:C:2012:110, σκέψη 42).
(
20
)	Κατά τη ρήτρα 2.1 της συμφωνίας-πλαισίου για την εργασία μερικής απασχολήσεως, η συμφωνία αυτή «εφαρμόζεται [σε] όλους τους εργαζόμενους με μερική απασχόληση, που έχουν σύμβαση ή σχέση εργασίας προσδιοριζόμενη από τη νομοθεσία, τις συλλογικές συμβάσεις ή πρακτικές που ισχύουν σε κάθε κράτος μέλος».
(
21
)	Βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση O’Brien (C‑393/10, EU:C:2012:110, σκέψη 34).
(
22
)	Βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση O’Brien (C‑393/10, EU:C:2012:110, σκέψη 43).
(
23
)	Απόφαση O’Brien (C‑393/10, EU:C:2012:110, σκέψη 43). Βλ., επίσης, απόφαση Patriciello (C‑163/10, EU:C:2011:543, σκέψη 21).
(
24
)	Συναφώς, το αιτούν δικαστήριο φρονεί ότι η απλή ιδιότητα της E. Rodríguez Sánchez ως εργαζομένης-συνεταίρου δεν μπορεί να αποκλείσει την ύπαρξη μιας πραγματικής «εργασιακής σχέσεως» μεταξύ των μερών. Τονίζει ότι η Consum SCV αριθμεί περίπου 9000 εργαζομένους-συνεταίρους ακόμη.
(
25
)	Βλ., ιδίως, απόφαση Betriu Montull (C‑5/12, EU:C:2013:571, σκέψη 40).
(
26
)	Βλ., υπό την έννοια αυτή, απόφαση Betriu Montull (C‑5/12, EU:C:2013:571, σκέψη 41).
(
27
)	Επί της τελευταίας τροποποιήσεως της παραγράφου 8 του άρθρου 34 του Εργατικού Κώδικα, βλ. τον νόμο 3/2012, της 6ης Ιουλίου 2012 (BOE αριθ. 162, της 7ης Ιουλίου 2012, σ. 49113).
(
28
)	Από το άρθρο 37, παράγραφος 6, του Εργατικού Κώδικα συνάγεται ότι η αλλαγή του συγκεκριμένου ωραρίου και ο καθορισμός της περιόδου εφαρμογής του μειωμένου χρόνου εργασίας, που προβλέπει η παράγραφος 5 του άρθρου αυτού, καθορίζονται από τον εργαζόμενο «στο πλαίσιο του συνήθους χρόνου εργασίας του».
(
29
)	Βλ., επίσης, αιτιολογική σκέψη 15 της αναθεωρημένης συμφωνίας-πλαισίου.