Υπόθεση C‑536/23
Bundesrepublik Deutschland
κατά
Mutua Madrileña Automovilista
(αίτηση του Landgericht München I για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως)
Απόφαση του Δικαστηρίου (τέταρτο τμήμα) της 30ής Απριλίου 2025
« Προδικαστική παραπομπή – Δικαστική συνεργασία σε αστικές υποθέσεις – Κανονισμός (ΕΕ) 1215/2012 – Διεθνής δικαιοδοσία σε υποθέσεις ασφαλίσεων – Άρθρο 11, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ – Άρθρο 13, παράγραφος 2 – Ευθεία αγωγή του ζημιωθέντος κατά του ασφαλιστή – Έννοια του “ζημιωθέντος” – Υπάλληλος θύμα τροχαίου ατυχήματος – Καταβολή των αποδοχών του υπαλλήλου κατά το διάστημα που αυτός ήταν ανίκανος προς εργασία – Κράτος μέλος που ενεργεί ως εργοδότης ο οποίος υποκαθίσταται στα δικαιώματα αποζημίωσης του υπαλλήλου – Διεθνής δικαιοδοσία του δικαστηρίου του τόπου κατοικίας του ενάγοντος – Τόπος της έδρας της διοικητικής οντότητας στην οποία εργάζεται ο υπάλληλος »
Δικαστική συνεργασία σε αστικές υποθέσεις – Διεθνής δικαιοδοσία και εκτέλεση αποφάσεων σε αστικές και εμπορικές υποθέσεις – Κανονισμός (ΕΕ) 1215/2012 – Διεθνής δικαιοδοσία σε υποθέσεις ασφαλίσεων – Αγωγές κατά του ασφαλιστή – Ευθεία αγωγή του ζημιωθέντος – Έννοια του ζημιωθέντος – Κράτος μέλος που ενεργεί ως εργοδότης ο οποίος υποκαθίσταται στα δικαιώματα αποζημίωσης τραυματισθέντος σε τροχαίο ατύχημα υπαλλήλου, του οποίου τις αποδοχές εξακολούθησε να καταβάλλει κατά το διάστημα που ο υπάλληλος ήταν ανίκανος προς εργασία – Εμπίπτει – Διεθνής δικαιοδοσία του δικαστηρίου του τόπου κατοικίας του ενάγοντος – Δυνατότητα του κράτους μέλους να εναγάγει την εταιρία η οποία έχει ασφαλίσει το όχημα που ενεπλάκη στο ατύχημα ενώπιον του δικαστηρίου της έδρας της διοικητικής οντότητας στην οποία εργάζεται ο υπάλληλος
(Κανονισμός 1215/2012 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, αιτιολογικές σκέψεις 15, 16 και 18 και άρθρα 1 § 1, 11 § 1, στοιχεία αʹ και βʹ, 13 § 2 και 63 § 1)
(βλ. σκέψεις 27-49 και διατακτ.)
Σύνοψη
Επιληφθέν αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως την οποία υπέβαλε το Landgericht München I (περιφερειακό δικαστήριο Μονάχου I, Γερμανία), το Δικαστήριο αποφαίνεται επί των ειδικών βάσεων διεθνούς δικαιοδοσίας που προβλέπει ο κανονισμός 1215/2012 (1) σε υποθέσεις ασφαλίσεων, σε περίπτωση κατά την οποία η αγωγή ασκήθηκε από τον εργοδότη θύματος τροχαίου ατυχήματος, ο οποίος υπεισήλθε στα δικαιώματα του εργαζομένου, κατά της εταιρίας που ασφαλίζει το όχημα που ευθύνεται για το ατύχημα.
Τον Μάρτιο του 2020 μια ομοσπονδιακή υπάλληλος, η οποία εργάζεται και κατοικεί στο Μόναχο (Γερμανία), τραυματίστηκε σε τροχαίο ατύχημα στην Ισπανία, στο οποίο ενεπλάκη όχημα ασφαλισμένο στη Mutua Madrileña Automovilista. Κατά το διάστημα που η υπάλληλος αυτή ήταν ανίκανη προς εργασία, ο εργοδότης της, η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας, εξακολούθησε να καταβάλλει τις αποδοχές της.
Η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας, ως εργοδότης, άσκησε ενώπιον του Amtsgericht München (ειρηνοδικείου Μονάχου, Γερμανία) αγωγή με αίτημα να υποχρεωθεί η Mutua Madrileña Automovilista να της καταβάλει αποζημίωση για τη ζημία που προκλήθηκε λόγω της καταβολής των αποδοχών της υπαλλήλου. Η εταιρία αυτή εδρεύει στην Ισπανία, προέβαλε δε, για τον λόγο αυτόν, ένσταση ελλείψεως διεθνούς δικαιοδοσίας του επιληφθέντος δικαστηρίου και αμφισβήτησε το βάσιμο της αγωγής.
Τον Φεβρουάριο του 2022, το ειρηνοδικείο Μονάχου έκρινε ότι στερείται διεθνούς δικαιοδοσίας, με το σκεπτικό ότι η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας δεν μπορούσε να επικαλεστεί τους κανόνες περί ειδικών βάσεων διεθνούς δικαιοδοσίας σε υποθέσεις ασφαλίσεων, οι οποίοι προβλέπονται στο άρθρο 11, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, και στο άρθρο 13, παράγραφος 2, του κανονισμού 1215/2012. Κατόπιν τούτου, η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας άσκησε έφεση ενώπιον του περιφερειακού δικαστηρίου Μονάχου I.
Κατά το δικαστήριο αυτό, δεν αμφισβητείται ότι η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας προτίθεται να ασκήσει ευθεία αγωγή κατά της Mutua Madrileña Automovilista και ότι προσέφυγε στη δικαιοσύνη βάσει εκ του νόμου εκχωρήσεως δικαιωμάτων. Προκειμένου να εκτιμήσει το βάσιμο της έφεσης, το περιφερειακό δικαστήριο Μονάχου I αποφάσισε να υποβάλει στο Δικαστήριο προδικαστικό ερώτημα σχετικά με το αν κράτος μέλος το οποίο, ως εργοδότης, ασκεί ευθεία αγωγή κατά ασφαλιστή βάσει εκ του νόμου υποκατάστασης στις αξιώσεις αποζημίωσης υπαλλήλου ο οποίος τραυματίστηκε σε ατύχημα μπορεί να επικαλεστεί τις ειδικές βάσεις διεθνούς δικαιοδοσίας σε υποθέσεις ασφάλισης που προβλέπονται υπέρ του «ζημιωθέντος» από τον κανονισμό 1215/2012.
Εκτίμηση του Δικαστηρίου
Πρώτον, το Δικαστήριο υπενθυμίζει ότι, κατά παρέκκλιση από τον γενικό κανόνα της δωσιδικίας της κατοικίας του εναγομένου που προβλέπεται στο άρθρο 4, παράγραφος 1, του κανονισμού 1215/2012, τα πρόσωπα που έχουν την κατοικία τους στο έδαφος κράτους μέλους μπορούν να εναχθούν ενώπιον των δικαστηρίων άλλου κράτους μέλους δυνάμει των κανόνων που περιλαμβάνονται στα τμήματα 2 έως 7 του κεφαλαίου II του κανονισμού αυτού. Ειδικότερα, οι διατάξεις του τμήματος 3 του κεφαλαίου II του κανονισμού αποσκοπούν στη διόρθωση της ανισορροπίας μεταξύ των διαδίκων σε υποθέσεις ασφαλίσεων, παρέχοντας στον ασθενέστερο διάδικο τη δυνατότητα να εναγάγει τον ισχυρότερο διάδικο ενώπιον δικαστηρίου κράτους μέλους στο οποίο μπορεί να έχει ευχερώς πρόσβαση. Ειδικότερα, κατά το άρθρο 13, παράγραφος 2, του κανονισμού, οι διατάξεις του άρθρου 11 –το οποίο ρυθμίζει, στην παράγραφο 1, τη διεθνή δικαιοδοσία σε υποθέσεις ασφαλίσεων όταν ο ασφαλιστής έχει την κατοικία του σε κράτος μέλος (2)– έχουν εφαρμογή σε περίπτωση ευθείας αγωγής του ζημιωθέντος κατά του ασφαλιστή, εφόσον επιτρέπεται η άσκηση τέτοιας αγωγής.
Δεύτερον, από τη νομολογία προκύπτει ότι οι κανόνες διεθνούς δικαιοδοσίας που παρεκκλίνουν από τον γενικό κανόνα της δωσιδικίας της κατοικίας του εναγομένου πρέπει να ερμηνεύονται στενά. Το Δικαστήριο έχει διευκρινίσει, πάντως, ότι οι προβλεπόμενοι από τον κανονισμό 1215/2012 ειδικοί κανόνες διεθνούς δικαιοδοσίας σε υποθέσεις ασφαλίσεων έχουν τεθεί υπέρ των ζημιωθέντων, χωρίς ο κύκλος των προσώπων αυτών να περιορίζεται στα πρόσωπα που υπέστησαν άμεσα ζημία. Συγκεκριμένα, ορισμένα από τα πρόσωπα που υποκαθίστανται στα δικαιώματα του άμεσα ζημιωθέντος μπορούν επίσης να επικαλεστούν τους κανόνες διεθνούς δικαιοδοσίας που απορρέουν από τις συνδυασμένες διατάξεις του άρθρου 13, παράγραφος 2, και του άρθρου 11, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, του κανονισμού, προκειμένου να εναγάγουν ασφαλιστή ενώπιον δικαστηρίου διαφορετικού από εκείνο της κατοικίας του, εφόσον τα πρόσωπα αυτά μπορούν να χαρακτηριστούν ως «ζημιωθέντες», κατά την έννοια του άρθρου 13, παράγραφος 2.
Εντούτοις, το Δικαστήριο έχει διευκρινίσει ότι δεν πρέπει να εξετάζεται κατά περίπτωση αν το πρόσωπο που άσκησε αγωγή κατά του ασφαλιστή μπορεί να θεωρηθεί «ασθενέστερος διάδικος» ώστε να μπορεί να χαρακτηρισθεί ως «ζημιωθείς» κατά την έννοια της ως άνω διάταξης. Επομένως, στις σχέσεις μεταξύ επαγγελματιών του τομέα των ασφαλίσεων, καθόσον δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι κάποιος εξ αυτών βρίσκεται σε ασθενέστερη θέση σε σχέση με τον άλλον, το Δικαστήριο έχει αποκλείσει την εφαρμογή του άρθρου 13, παράγραφος 2, σε συνδυασμό με το άρθρο 11, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, του κανονισμού 1215/2012 (ή τις αντίστοιχες διατάξεις του κανονισμού 44/2001 (3)), στις περιπτώσεις κατά τις οποίες ο εκδοχέας των δικαιωμάτων του άμεσα ζημιωθέντος είναι επαγγελματίας του συγκεκριμένου τομέα. Σε παρόμοια κρίση κατέληξε το Δικαστήριο και στην περίπτωση φορέα κοινωνικής ασφάλισης ο οποίος ενήργησε με σκοπό την επιστροφή των εξόδων για τις παροχές που χορηγήθηκαν σε ασφαλισμένο του ο οποίος υπήρξε θύμα τροχαίου ατυχήματος.
Αντιθέτως, από τη νομολογία του Δικαστηρίου η οποία αφορά τις αντίστοιχες ως άνω διατάξεις του κανονισμού 44/2001, προκύπτει ότι εργοδότης ο οποίος υποκαθίσταται στα δικαιώματα του υπαλλήλου του, αποβλέποντας στην απόδοση των αποδοχών που κατέβαλε στον υπάλληλό του ενόσω αυτός ήταν ανίκανος προς εργασία, και ο οποίος ασκεί, υπό την ιδιότητα αυτή και μόνον, αγωγή για τη ζημία που υπέστη ο υπάλληλος, μπορεί ως πρόσωπο που υπέστη ζημία να θεωρηθεί, ανεξαρτήτως του μεγέθους και της νομικής μορφής του, ασθενέστερος από τον ασφαλιστή κατά του οποίου στρέφεται η αγωγή.
Όσον αφορά το αν από τη νομολογία αυτή προκύπτει ότι κράτος μέλος που ενεργεί ως εργοδότης ο οποίος υποκαταστάθηκε στις αξιώσεις αποζημίωσης άμεσα ζημιωθέντος υπαλλήλου, τραυματισθέντος σε ατύχημα στο οποίο εμπλέκεται ασφαλισμένο όχημα, πρέπει να θεωρηθεί ότι έχει και αυτό την ιδιότητα του «ζημιωθέντος», κατά την έννοια του άρθρου 13, παράγραφος 2, του κανονισμού 1215/2012, λόγω του ότι εξακολούθησε να καταβάλλει την αμοιβή του υπαλλήλου αυτού ενόσω αυτός ήταν ανίκανος προς εργασία, οπότε το εν λόγω κράτος εργοδότης έχει τη δυνατότητα να εναγάγει τον οικείο ασφαλιστή ενώπιον του δικαστηρίου του τόπου κατοικίας του ενάγοντος, δυνάμει του άρθρου 11, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, του κανονισμού αυτού, εφόσον επιτρέπεται η άσκηση ευθείας αγωγής, το Δικαστήριο επισημαίνει ότι η περίπτωση που αποτελεί αντικείμενο της απόφασης MMA IARD (4), είναι ανάλογη με την εξεταζόμενη εν προκειμένω. Επομένως, οι εκτιμήσεις στις οποίες προέβη το Δικαστήριο με την ως άνω απόφαση ισχύουν και για την υπό κρίση υπόθεση. Συγκεκριμένα, η απόφαση MMA IARD εκδόθηκε εντός πλαισίου και υπό πραγματικές περιστάσεις παρόμοιες με εκείνες της διαφοράς της κύριας δίκης. Η διαπίστωση ότι πρόκειται για ανάλογες περιπτώσεις επιβάλλεται κατά μείζονα λόγο καθόσον η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας ενεργεί με σκοπό την αποκατάσταση ζημίας όχι ως υποκείμενο δημοσίου διεθνούς δικαίου, αλλά μόνον υπό την ιδιότητα του εργοδότη που υποκαθίσταται στα δικαιώματα υπαλλήλου του.
Επομένως, κατ’ εφαρμογήν του κανονισμού 1215/2012 (5), εργοδότης ο οποίος εξακολούθησε να καταβάλλει τις αποδοχές υπαλλήλου του ενόσω αυτός ήταν ανίκανος προς εργασία λόγω τροχαίου ατυχήματος και ο οποίος υποκαταστάθηκε στα δικαιώματα του υπαλλήλου αυτού έναντι του ασφαλιστή του οχήματος που ενεπλάκη στο ατύχημα πρέπει να θεωρείται «ζημιωθείς», τούτο δε ακόμη και στην περίπτωση που ο ενάγων είναι κράτος μέλος που ενεργεί ως εργοδότης. Δεν ασκεί επιρροή η περίσταση ότι ένα κράτος μέλος μπορεί να ενεργεί και ως οργανισμός κοινωνικής ασφάλισης, δεδομένου ότι το οικείο κράτος μέλος ασκεί αγωγή αποζημίωσης αποκλειστικώς υπό την ιδιότητα του εργοδότη που έχει υποκατασταθεί στα δικαιώματα αποζημίωσης του υπαλλήλου του και όχι υπό την ιδιότητα του οργανισμού κοινωνικής ασφάλισης.
Τρίτον, το Δικαστήριο απορρίπτει την εκτίμηση του αιτούντος δικαστηρίου ότι, κατ’ εφαρμογήν του κανονισμού 1215/2012, στην περίπτωση κατά την οποία ο ενάγων που έχει ασκήσει αγωγή κατά ασφαλιστή είναι κράτος μέλος που ενεργεί ως εργοδότης ο οποίος υποκαθίσταται στα δικαιώματα του άμεσα ζημιωθέντος υπαλλήλου του, κατά τόπον αρμόδιο είναι το δικαστήριο της κατοικίας του υπαλλήλου αυτού. Συγκεκριμένα, το άρθρο 11, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, του κανονισμού αυτού, το οποίο απονέμει δικαιοδοσία στο «δικαστήριο του τόπου κατοικίας του ενάγοντος», καθορίζει, εφόσον έχει εφαρμογή, τόσο τη διεθνή δικαιοδοσία όσο και την κατά τόπον αρμοδιότητα του κατά τα ανωτέρω προσδιοριζόμενου δικαστηρίου. Επιπλέον, δεδομένου ότι ο εργοδότης ο οποίος κατέβαλλε τις αποδοχές του υπαλλήλου του, υποκαθιστάμενος, εξ αυτού του λόγου, στα δικαιώματά του, έχει υποστεί ιδία ζημία και έχει, ως εκ τούτου, την ιδιότητα του «ζημιωθέντος», μπορεί, κάνοντας χρήση της προβλεπόμενης στη διάταξη αυτή δυνατότητας, να ασκήσει αγωγή κατά ασφαλιστή ενώπιον του δικαστηρίου του τόπου κατοικίας του. Καθόσον ο υποκαθιστάμενος εργοδότης είναι ο μόνος που μπορεί να επικαλεστεί τα δικαιώματα αποζημίωσης που απορρέουν από την υποκατάσταση, δεν είναι αναγκαίο να του επιβληθεί η υποχρέωση να προσφύγει στο δικαστήριο της κατοικίας του υπαλλήλου του προκειμένου να αποφευχθεί ο κίνδυνος πολλαπλασιασμού των δωσιδικιών. Το ίδιο ισχύει και στην περίπτωση κατά την οποία, όπως εν προκειμένω, ο υποκαθιστάμενος εργοδότης είναι κράτος μέλος. Όσον αφορά τον προσδιορισμό του τόπου στον οποίο εδρεύει το νομικό πρόσωπο του κράτους μέλους, πρέπει να γίνει δεκτό ότι ο τόπος αυτός είναι ο τόπος της έδρας της διοικητικής μονάδας που απασχολεί τον υπάλληλο και η οποία έχει υποστεί, στην πράξη, τη ζημία που συνδέεται με την απουσία του υπαλλήλου.
Βάσει των προεκτεθέντων, το Δικαστήριο αποφαίνεται ότι, κατ’ εφαρμογήν του άρθρου 13, παράγραφος 2, σε συνδυασμό με το άρθρο 11, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, του κανονισμού 1215/2012, κράτος μέλος το οποίο ενεργεί ως εργοδότης που υποκαταστάθηκε στα δικαιώματα τραυματισθέντος σε τροχαίο ατύχημα υπαλλήλου, του οποίου τις αποδοχές εξακολούθησε να καταβάλλει κατά το διάστημα που ο υπάλληλος ήταν ανίκανος προς εργασία, μπορεί, ως «ζημιωθείς» κατά την έννοια του εν λόγω άρθρου 13, παράγραφος 2, και εφόσον επιτρέπεται η άσκηση ευθείας αγωγής, να εναγάγει την εταιρία που ασφαλίζει την αστική ευθύνη από την κυκλοφορία του οχήματος που ενεπλάκη στο ατύχημα όχι ενώπιον του δικαστηρίου του τόπου κατοικίας του υπαλλήλου, αλλά ενώπιον του δικαστηρίου του τόπου της έδρας της διοικητικής μονάδας στην οποία εργάζεται ο υπάλληλος.
1      Κανονισμός (ΕΕ) 1215/2012 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 12ης Δεκεμβρίου 2012, για τη διεθνή δικαιοδοσία, την αναγνώριση και την εκτέλεση αποφάσεων σε αστικές και εμπορικές υποθέσεις (ΕΕ 2012, L 351, σ. 1) (στο εξής: κανονισμός Βρυξέλλες Ια).
2      Κατά το άρθρο 11, παράγραφος 1, του κανονισμού 1215/2012 : «Ένας ασφαλιστής ο οποίος έχει την κατοικία του σε κράτος μέλος μπορεί να εναχθεί: α) ενώπιον των δικαστηρίων του κράτους μέλους όπου έχει την κατοικία του· β) σε άλλο κράτος μέλος, εφόσον την αγωγή έχει ασκήσει ο αντισυμβαλλόμενος του ασφαλιστή, ο ασφαλισμένος ή δικαιούχος, ενώπιον του δικαστηρίου του τόπου κατοικίας του ενάγοντος· […]».
3      Κανονισμός (ΕΕ) 44/2001 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 22ας Δεκεμβρίου 2000, για τη διεθνή δικαιοδοσία, την αναγνώριση και την εκτέλεση αποφάσεων σε αστικές και εμπορικές υποθέσεις (ΕΕ 2001, L 12, σ. 1), αποκαλούμενος επίσης «κανονισμός Βρυξέλλες Ι». Πιο συγκεκριμένα, οι εν λόγω «αντίστοιχες διατάξεις» είναι αυτές του άρθρου 11, παράγραφος 2, σε συνδυασμό με το άρθρο 9, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, του κανονισμού 44/2001.
4      Απόφαση της 20ης Ιουλίου 2017, MMA IARD (C‑340/16, EU:C:2017:576).
5      Άρθρο 13, παράγραφος 2, σε συνδυασμό με το άρθρο 4, παράγραφος 4, του κανονισμού 1215/2012.