62023CJ0227_RES
Zaak C‑227/23
Kwantum Nederland BVenKwantum België BV
tegen
Vitra Collections AG
[verzoek om een prejudiciële beslissing, ingediend door de Hoge Raad der Nederlanden]
Arrest van het Hof (Eerste kamer) van 24 oktober 2024
„Prejudiciële verwijzing – Intellectuele en industriële eigendom – Auteursrecht – Richtlijn 2001/29/EG – Artikelen 2 tot en met 4 – Uitsluitende rechten – Auteursrechtelijke bescherming van voorwerpen van toegepaste kunst waarvan het land van oorsprong geen lidstaat is – Berner Conventie – Artikel 2, lid 7 – Materiële-reciprociteitstoets – Bevoegdheidsverdeling tussen de Europese Unie en haar lidstaten – Toepassing door de lidstaten van de materiële-reciprociteitstoets – Artikel 351, eerste alinea, VWEU”
Harmonisatie van de wetgevingen – Auteursrecht en naburige rechten – Richtlijn 2001/29 – Harmonisatie van bepaalde aspecten van het auteursrecht en de naburige rechten in de informatiemaatschappij – Werkingssfeer – Werk van toegepaste kunst dat afkomstig is uit een derde land en is ontworpen door een onderdaan van een dergelijk land – Daaronder begrepen
[Art. 52 VEU; richtlijn 2001/29 van het Europees Parlement en de Raad, overwegingen 6, 9 en 15, art. 2, a), 3, lid 1, 4, lid 1, en 10, lid 1]
(zie punten 45‑47, 51, 59, 66, dictum 1)
Harmonisatie van de wetgevingen – Auteursrecht en naburige rechten – Richtlijn 2001/29 – Harmonisatie van bepaalde aspecten van het auteursrecht en de naburige rechten in de informatiemaatschappij – Werkingssfeer – Werk – Begrip – Autonome en uniforme uitlegging – Kwalificatie van een voorwerp als werk – Cumulatieve voorwaarden
(Richtlijn 2001/29 van het Europees Parlement en de Raad, art. 2‑4)
(zie punten 48‑50, 56)
Harmonisatie van de wetgevingen – Auteursrecht en naburige rechten – Richtlijn 2001/29 – Harmonisatie van bepaalde aspecten van het auteursrecht en de naburige rechten in de informatiemaatschappij – Reproductierecht en distributierecht – Beperkingen en restricties – Draagwijdte – Beperking of restrictie die niet tot de in de richtlijn bedoelde beperkingen en restricties behoort – Daarvan uitgesloten – Niet-toepasselijkheid van de materiële-reciprociteitstoets van de Berner Conventie voor de bescherming van werken van letterkunde en kunst – Uitsluitende bevoegdheid van de Unie om een dergelijke beperking vast te stellen
[Handvest van de grondrechten van de Europese Unie, art. 17, lid 2, en 52, lid 1; richtlijn 2001/29 van het Europees Parlement en de Raad, art. 2, a), 4, lid 1, en 5]
(zie punten 68‑79, dictum 2)
Internationale overeenkomsten – Overeenkomsten van de lidstaten – Overeenkomsten die vóór de toetreding van een lidstaat tot de Unie zijn gesloten – Overeenkomst die de lidstaat de mogelijkheid laat om een maatregel te nemen die in strijd is met het recht van de Unie – Verplichting van de lidstaat om zich van een dergelijke maatregel te onthouden – Onverenigbaarheid die voortvloeit uit ontwikkelingen in het recht van de Unie – Onmogelijkheid voor de lidstaat om zich onder verwijzing naar die overeenkomst te onttrekken aan de uit deze ontwikkelingen ontstane verplichtingen – Niet-toepasselijkheid van de materiële-reciprociteitstoets van de Berner Conventie voor de bescherming van werken van letterkunde en kunst
(Art. 351, eerste alinea, VWEU)
(zie punten 83‑91, dictum 3)
Samenvatting
Het Hof, dat door de Hoge Raad der Nederlanden is verzocht om een prejudiciële beslissing, spreekt zich uit over de toepasselijkheid van de in de Berner Conventie (
1
) neergelegde materiële-reciprociteitstoets, die de auteursrechtelijke bescherming van bepaalde werken afhankelijk stelt van de voorwaarde dat in het land van oorsprong een soortgelijke bescherming geldt. Volgens het Hof staat het recht van de Europese Unie eraan in de weg dat de lidstaten die toets toepassen op een werk van toegepaste kunst dat afkomstig is uit een derde land en waarvan de auteur een onderdaan van een dergelijk land is.
Vitra Collections AG (hierna: „Vitra”), een vennootschap naar Zwitsers recht, is een fabrikant die de intellectuele-eigendomsrechten heeft op de stoel „Dining Sidechair Wood” (hierna: „DSW-stoel”). Die stoel werd door twee onderdanen van de Verenigde Staten van Amerika ontworpen voor een door het Museum of Modern Art in New York (Verenigde Staten) uitgeschreven meubelontwerpwedstrijd en wordt sinds 1950 in dit museum tentoongesteld.
Kwantum Nederland BV en Kwantum België BV (hierna gezamenlijk: „Kwantum”) exploiteren in Nederland en België een winkelketen in woonartikelen en verkopen een stoel die de „Paris-stoel” wordt genoemd. Volgens Vitra maakt Kwantum met die verkoop inbreuk op haar auteursrechten op de DSW-stoel.
De rechtbank Den Haag (Nederland), die door Vitra was aangezocht, heeft geoordeeld dat Kwantum in Nederland en België geen inbreuk heeft gemaakt op de auteursrechten van Vitra. Die uitspraak is vernietigd door het gerechtshof Den Haag (Nederland), dat van oordeel was dat Kwantum in die twee landen wel inbreuk heeft gemaakt op de auteursrechten van Vitra op de DSW-stoel.
In cassatie vraagt de verwijzende rechter het Hof om te beginnen of de in het hoofdgeding aan de orde zijnde situatie binnen de materiële werkingssfeer van het Unierecht valt. Voorts wenst hij in wezen te vernemen of artikel 2, onder a), en artikel 4, lid 1, van richtlijn 2001/29 (
2
), gelezen in samenhang met het Handvest (
3
), en artikel 351 VWEU eraan in de weg staan dat de nationale rechter de materiële-reciprociteitstoets van artikel 2, lid 7, tweede volzin, van de Berner Conventie (
4
) toepast in het hoofdgeding.
Beoordeling door het Hof
In de eerste plaats merkt het Hof op dat de werkingssfeer van richtlijn 2001/29 niet wordt bepaald aan de hand van het criterium van het land van oorsprong van het werk of de nationaliteit van de auteur ervan, maar onder verwijzing naar de interne markt, die bestaat uit het grondgebied van de lidstaten. Derhalve valt een situatie waarin een onderneming auteursrechtelijke bescherming claimt voor een in een lidstaat op de markt gebracht voorwerp van toegepaste kunst, zoals de DSW-stoel, binnen de materiële werkingssfeer van het Unierecht, mits dat voorwerp kan worden aangemerkt als een „werk” in de zin van die richtlijn.
In de tweede plaats wijst het Hof er om te beginnen op dat artikel 2, onder a), en artikel 4, lid 1, van richtlijn 2001/29 van toepassing zijn op werken van toegepaste kunst die afkomstig zijn uit derde landen of waarvan de auteurs onderdaan zijn van dergelijke landen. Volgens die bepalingen voorzien de lidstaten ten behoeve van auteurs in de uitsluitende rechten om de reproductie van hun werken en de distributie daarvan onder het publiek toe te staan of te verbieden. Die richtlijn stelt evenwel geen voorwaarden wat het land van oorsprong van het betrokken werk of de nationaliteit van de auteur ervan betreft. Dienaangaande merkt het Hof op dat de Uniewetgever bij de bepaling van de werkingssfeer van richtlijn 2001/29 aan de hand van een territoriaal criterium noodzakelijkerwijs is uitgegaan van alle werken waarvan op het grondgebied van de Unie om bescherming wordt verzocht, ongeacht het land van oorsprong van deze werken of de nationaliteit van hun auteur. Het voegt hieraan toe dat deze uitlegging in overeenstemming is met de door richtlijn 2001/29 nagestreefde doelstellingen (
5
), waaronder met name de harmonisatie van het auteursrecht in de interne markt.
Vervolgens onderzoekt het Hof of die bepalingen in de weg staan aan de toepassing in het nationale recht van de materiële-reciprociteitstoets. Het wijst er ten eerste op dat als die toets zou worden toegepast, werken van toegepaste kunst uit derde landen in verschillende lidstaten mogelijkerwijs verschillend zouden worden behandeld. Ten tweede is het zo dat intellectuele-eigendomsrechten worden beschermd op grond van artikel 17, lid 2, van het Handvest, zodat beperkingen op de uitoefening van die rechten overeenkomstig artikel 52, lid 1, van het Handvest bij wet moeten worden gesteld. De toepassing van die toets door een lidstaat kan zo’n beperking vormen die bij wet moet worden gesteld. In dat verband herinnert het Hof eraan dat wanneer een regel van Unierecht de bescherming van het auteursrecht harmoniseert, het uitsluitend aan de Uniewetgever en niet aan de nationale wetgevers staat om te bepalen of de toekenning van dat recht in de Unie moet worden beperkt voor werken die afkomstig zijn uit een derde land of waarvan de auteur een onderdaan van een dergelijk land is. (
6
) Wat de in artikel 2, onder a), en artikel 4, lid 1, van richtlijn 2001/29 aan auteurs verleende uitsluitende rechten betreft, heeft de Uniewetgever noch in die richtlijn, noch in een andere bepaling van Unierecht voorzien in een beperking op die rechten in de vorm van een materiële-reciprociteitstoets.
Het Hof leidt daaruit af dat die artikelen van richtlijn 2001/29, gelezen in samenhang met artikel 17, lid 2, en artikel 52, lid 1, van het Handvest, eraan in de weg staan dat de lidstaten in het nationale recht de materiële-reciprociteitstoets toepassen op een werk van toegepaste kunst waarvan het land van oorsprong een derde land is en waarvan de auteur een onderdaan van een dergelijk land is. Het staat uitsluitend aan de Uniewetgever om in Uniewetgeving te bepalen of de toekenning van de in die artikelen van de richtlijn genoemde rechten moet worden beperkt in de Unie.
In de laatste plaats is het Hof van oordeel dat artikel 351, eerste alinea, VWEU een lidstaat niet toestaat om, in afwijking van de bepalingen van Unierecht, de materiële-reciprociteitstoets toe te passen op een werk waarvan het land van oorsprong de Verenigde Staten van Amerika is. Volgens dat artikel doet de toepassing van het Verdrag geen afbreuk aan de verbintenis van de betrokken lidstaat om de rechten van derde staten te eerbiedigen die voortvloeien uit een vóór zijn toetreding tot de Unie gesloten overeenkomst. In dit verband wijst het Hof erop dat de lidstaten zich niet meer kunnen beroepen op de mogelijkheid om die toets toe te passen, ook al is de Berner Conventie vóór 1 januari 1958 in werking getreden. Wanneer een lidstaat vóór zijn toetreding een internationale overeenkomst heeft gesloten die hem toestaat een maatregel te nemen die in strijd blijkt met het Unierecht, maar hem niet daartoe verplicht, dient die lidstaat zich namelijk van die maatregel te onthouden. Het Hof voegt daaraan toe dat de Berner Conventie de partijen bij die Conventie niet verbiedt om auteursrechtelijke bescherming te verlenen aan een werk van toegepaste kunst dat in het land van oorsprong van dat werk slechts krachtens een bijzondere regeling als tekening of model wordt beschermd. De partijen bij die Conventie beschikken dienaangaande immers over een beoordelingsmarge.
(
1
)	Te Bern op 9 september 1886 ondertekende Conventie voor de bescherming van werken van letterkunde en kunst (Akte van Parijs van 24 juli 1971), in de versie die voortvloeit uit de wijziging van 28 september 1979 (hierna: „Berner Conventie”).
(
2
)	Richtlijn 2001/29/EG van het Europees Parlement en de Raad van 22 mei 2001 betreffende de harmonisatie van bepaalde aspecten van het auteursrecht en de naburige rechten in de informatiemaatschappij (PB 2001, L 167, blz. 10).
(
3
)	Zie artikel 17, lid 2, en artikel 52, lid 1, van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie (hierna: „Handvest”).
(
4
)	Artikel 2, lid 7, van de Berner Conventie bepaalt dat „[h]et [...] aan de wetgeving van de landen van de [bij deze Conventie opgerichte] Unie voorbehouden [is] om het toepassingsgebied te bepalen van hun wetten betreffende werken van toegepaste kunst en tekeningen en modellen van nijverheid alsmede betreffende de voorwaarden voor de bescherming van deze werken, tekeningen en modellen” en de tweede volzin van dat lid dat „[v]oor werken die in het land van oorsprong alleen als tekeningen en modellen zijn beschermd, [...] in een ander land van de [bij deze Conventie opgerichte] Unie slechts de bijzondere bescherming [kan] worden ingeroepen welke in dat land aan tekeningen en modellen wordt verleend; indien echter in dat land geen zodanige bijzondere bescherming wordt toegekend, worden deze werken beschermd als werken van kunst”.
(
5
)	Overwegingen 6, 9 en 15 van richtlijn 2001/29.
(
6
)	Zie in die zin arrest van 8 september 2020, Recorded Artists Actors Performers (C‑265/19, EU:C:2020:677, punt 88).