62023CC0146
CONCLUSIE VAN ADVOCAAT-GENERAAL
A. M. COLLINS
van 13 juni 2024 (
1
)
Gevoegde zaken C‑146/23 en C‑374/23
XL
tegen
Sąd Rejonowy w Białymstoku
[verzoek van de Sąd Rejonowy w Białymstoku (rechtbank van eerste aanleg Białystok, Polen) om een prejudiciële beslissing]
en
SR,
RB
tegen
Republiek Litouwen
[verzoek van de Vilniaus apygardos administracinis teismas (bestuursrechter in eerste aanleg Vilnius, Litouwen) om een prejudiciële beslissing]
„Prejudiciële verwijzing – Rechtsstaat – Artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU – Verplichting voor de lidstaten om in de nodige rechtsmiddelen te voorzien om daadwerkelijke rechtsbescherming op de onder het Unierecht vallende gebieden te verzekeren – Beginsel van de onafhankelijkheid van rechters – Bezoldiging van rechters”
Inleiding
1.
Al zolang er staatsstelsels bestaan die gebaseerd zijn op de scheiding der machten, is de bezoldiging van rechters een punt van de nodige zorg en aandacht. Zoals Alexander Hamilton met vooruitziende blik in The Federalist opmerkte, „is er, BEHALVE onafzetbaarheid, niets wat meer kan bijdragen aan de onafhankelijkheid van rechters dan een vaste vergoeding voor hun diensten. [...] Gezien de menselijke aard KOMT DE MACHT OVER IEMANDS BESTAANSMIDDELEN NEER OP DE MACHT OVER DIENS WIL. En in een stelsel dat de rechterlijke macht voor haar financiële middelen afhankelijk laat zijn van de incidentele toekenningen van de wetgevende macht, kunnen wij nimmer hopen op de volledige scheiding van deze twee machten.” (
2
)
2.
Deze verzoeken om een prejudiciële beslissing bieden het Hof een gelegenheid om zijn bestaande rechtspraak inzake de bezoldiging van rechters krachtens artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU (
3
) in het kader van het beginsel van de onafhankelijkheid van rechters en van het beginsel van daadwerkelijke rechtsbescherming te herzien en nader aan te vullen. (
4
)
3.
In zijn arresten van 27 februari 2018, Associação Sindical dos Juízes Portugueses, (
5
) en 7 februari 2019, Escribano Vindel, (
6
) heeft het Hof geoordeeld dat de ontvangst door leden van de rechterlijke macht van een bezoldiging die evenredig is aan het belang van hun functies, een aan de rechterlijke onafhankelijkheid inherente waarborg is. Om aan dat vereiste te kunnen voldoen, dient een rechterlijke instantie (
7
) haar functies autonoom uit te oefenen, zonder enig hiërarchisch verband en zonder aan wie dan ook ondergeschikt te zijn of van waar dan ook bevelen of instructies te ontvangen, aldus beschermd tegen tussenkomsten of druk van buitenaf die de onafhankelijkheid van de oordeelsvorming van haar leden in aan hen voorgelegde geschillen in gevaar zouden kunnen brengen. (
8
) Het Hof heeft dit vereiste op gelijke voet geplaatst met de onafzetbaarheid van leden van de rechterlijke macht, aldus een rechtstreeks verband leggend tussen de vaste benoemingstermijn van rechters en hun materiële veiligheid. (
9
)
4.
Net als andere ambtsdragers en ambtenaren kunnen rechters geconfronteerd worden met een verlaging van hun salaris. (
10
) In de arresten Portugese rechters en Escribano Vindel heeft het Hof geoordeeld dat het beginsel van de onafhankelijkheid van de rechters van artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU zich er niet tegen verzet dat de lidstaten in bepaalde omstandigheden maatregelen nemen tot verlaging van het salaris van rechters. Teneinde begrotingstekorten weg te werken die als buitensporig werden gezien, hebben de Republiek Portugal en het Koninkrijk Spanje (
11
) de salarissen verlaagd van alle ambtsdragers en alle medewerkers in de publieke sector, met inbegrip van alle ambtsdragers en alle medewerkers in de publieke sector die in de wetgevende, uitvoerende en rechtsprekende onderdelen van het overheidsapparaat werkzaam zijn. (
12
) Niet enkel leden van de rechterlijke macht ontvingen met die maatregelen een speciale behandeling. Tevens waren de maatregelen tijdelijk en beperkt van aard. (
13
)
5.
De onderhavige verzoeken om een prejudiciële beslissing rijzen in het kader van de toepassing van algemeen geldende maatregelen met betrekking tot de bezoldiging van rechters in Polen en Litouwen, en betreffen geen verlaging van de bezoldiging van individuele rechters, zoals naar aanleiding van tuchtprocedures. De maatregelen reiken ook verder dan de maatregelen die het Hof in zijn arresten Portugese rechters en Escribano Vindel heeft overwogen. De verwijzende rechters verzoeken het Hof om de rol van de wetgevende en de uitvoerende macht in het proces van het bepalen van de bezoldiging van rechters en een mogelijke verlaging ervan te evalueren. Tevens wensen zij te vernemen of de relevante criteria om dat proces te begeleiden aan artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU kunnen worden ontleend.
Toepasselijke bepalingen – Nationaal recht
Pools recht
6.
Artikel 178 van de Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej (grondwet van de Republiek Polen; hierna: „Poolse grondwet”) bepaalt:
„1.   De rechters oefenen hun ambt onafhankelijk uit en zijn uitsluitend onderworpen aan de grondwet en aan de wetten.
2.   De arbeidsvoorwaarden en de bezoldiging van de rechters zijn in overeenstemming met de waardigheid van hun ambt en met de omvang van hun taken.
[...]”
7.
Artikel 91 van de Ustawa – Prawo o ustroju sądów powszechnych (wet inzake de organisatie van de gewone rechterlijke instanties) van 27 juli 2001 (
14
) bepaalt:
„[...]
§ 1c. De basisbezoldiging van de rechters wordt jaarlijks vastgesteld op basis van de gemiddelde bezoldiging in het tweede kwartaal van het voorafgaande jaar zoals bekendgemaakt door de directeur van het centraal bureau voor de statistiek in het publicatieblad van de Republiek Polen [...], onder voorbehoud van § 1d.
§ 1d. Indien de gemiddelde bezoldiging bedoeld in § 1c lager is dan de gemiddelde bezoldiging die is bekendgemaakt voor het tweede kwartaal van het voorgaande jaar, wordt de basisbezoldiging van de rechters vastgesteld op basis van het bestaande niveau.
§ 2. De basisbezoldiging van de rechters wordt vastgesteld in trappen, waarvan de hoogte wordt vastgesteld onder toepassing van vermenigvuldigingsfactoren op de grondslag voor de berekening van de basisbezoldiging bedoeld in § 1c. De trappen van de basisbezoldiging voor de verschillende rechterlijke ambten en de vermenigvuldigingsfactoren die worden gehanteerd voor de vaststelling van de basisbezoldiging van de rechters in verschillende trappen zijn uiteengezet in de bijlage bij deze wet.
[...]
§ 7. Voorts wordt de bezoldiging van de rechters gedifferentieerd door middel van een anciënniteitstoelage die vanaf het zesde dienstjaar 5 % van de basisbezoldiging bedraagt en die jaarlijks met 1 % wordt verhoogd totdat de toelage 20 % van de basisbezoldiging bedraagt.”
8.
Op 17 december 2021 heeft de Poolse wetgever de ustawa o szczególnych rozwiązaniach służących realizacji ustawy budżetowej na rok 2022 (wet van 17 december 2021 inzake de bijzondere oplossingen voor de tenuitvoerlegging van de begrotingswet voor het jaar 2022) aangenomen. (
15
) Deze wet is op 1 januari 2022 in werking getreden. In artikel 8 ervan wordt bepaald:
„1.   In 2022 wordt de basisbezoldiging van de rechters bedoeld in artikel 91, § 1c, van de wet van 27 juli 2001 inzake de organisatie van de gewone rechterlijke instanties (Dz. U. van 2020, volgnr. 2072, en van 2022, volgnrs. 1080 en 1236) vastgesteld op basis van de gemiddelde bezoldiging in het tweede kwartaal van 2020 zoals bekendgemaakt in de mededeling van de directeur van het Główny Urząd Statystyczny (centraal bureau voor de statistiek).
2.   De in lid 1 bedoelde grondslag wordt verhoogd met een bedrag van 26 [Poolse zloty (PLN)].
3.   Wanneer afzonderlijke bepalingen verwijzen naar de grondslag voor het bepalen van de basisbezoldiging van de rechters bedoeld in artikel 91, § 1c, van de wet van 27 juli 2001 inzake de organisatie van de gewone rechterlijke instanties, stemt deze in 2022 overeen met de gemiddelde bezoldiging in het tweede kwartaal van 2020 zoals bekendgemaakt in de mededeling van de directeur van het Główny Urząd Statystyczny (centraal bureau voor de statistiek), vermeerderd met een bedrag van 26 PLN.
4.   Wanneer afzonderlijke bepalingen verwijzen naar de bezoldiging van de rechters, stemt die bezoldiging in 2022 overeen met de volgens de leden 1 en 2 bepaalde bezoldiging.”
9.
Op 1 december 2022 heeft de Poolse wetgever de ustawa o szczególnych rozwiązaniach służących realizacji ustawy budżetowej na rok 2023 (wet van 1 december 2021 inzake de bijzondere oplossingen voor de tenuitvoerlegging van de begrotingswet voor het jaar 2023) aangenomen. (
16
) Deze wet is op 1 januari 2023 in werking getreden. In artikel 8 ervan wordt bepaald:
„1.   In 2023 wordt de basisbezoldiging van de rechters bedoeld in artikel 91, § 1c, van de Ustawa z dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych (wet van 27 juli 2001 inzake de organisatie van de gewone rechterlijke instanties) (Dz. U. van 2020, volgnr. 2072, zoals gewijzigd) vastgesteld op een bedrag van 5444,42 PLN.
2.   Wanneer afzonderlijke bepalingen verwijzen naar de grondslag voor het bepalen van de basisbezoldiging van de rechters bedoeld in artikel 91, § 1c, van de wet van 27 juli 2001 inzake de organisatie van de gewone rechterlijke instanties, bedraagt in 2023 de hoogte ervan 5444,42 PLN.”
Litouws recht
10.
Artikel 3 van de Lietuvos Respublikos teisėjų darbo apmokėjimo įstatymas (wet van de Republiek Litouwen inzake de bezoldiging van rechters; hierna: „LRT”), in de versie die gold van 1 januari 2022 tot en met 30 juni 2023 (
17
), bepaalt dat het door de Lietuvos Respublikos Seimas (het parlement van de Republiek Litouwen) voor een bepaald jaar vastgestelde basistarief voor het salaris (de bezoldiging) van staatspolitici, rechters, overheidsambtenaren, ambtenaren en werknemers van instellingen die door de staat en gemeenten van de Republiek Litouwen worden gefinancierd, wordt toegepast voor de berekening van de bezoldiging van rechters. Het basistarief voor het komende begrotingsjaar moet worden vastgesteld bij nationale collectieve overeenkomst, waarbij rekening wordt gehouden met het gemiddelde jaarlijkse inflatiepercentage van het voorgaande jaar (zoals berekend door de nationale consumentenprijsindex), het niveau van het minimummaandsalaris en de impact van andere factoren die van invloed zijn op het niveau en de ontwikkeling van het gemiddelde salaris in de openbare sector. De Lietuvos Respublikos Seimas keurt het basistarief goed dat in de nationale collectieve arbeidsovereenkomst is overeengekomen. Indien de nationale collectieve arbeidsovereenkomst niet voor 1 juni van het lopende jaar is gesloten of gewijzigd, wordt het basistarief voor het komende begrotingsjaar op voorstel van de Lietuvos Respublikos Vyriausybė (regering van de Republiek Litouwen) door de Seimas vastgesteld, na beoordeling van en rekening houdend met de in dit artikel vastgestelde omstandigheden. Het nieuwe goed te keuren basisniveau mag niet lager zijn dan het bestaande basisniveau, tenzij er conform de procedure van de Lietuvos Respublikos fiskalinės sutarties įgyvendinimo konstitucinis įstatymas Nr. XII-1289 (constitutionele wet van de Republiek Litouwen nr. XII-1289 inzake de tenuitvoerlegging van het belastingverdrag) van 6 november 2014 (Stcrt. 2014, 17028) uitzonderlijke omstandigheden worden vastgesteld en afgekondigd.
11.
Krachtens artikel 4, lid 2, van de LRT bestaat de bezoldiging van rechters (
18
) uit (
19
): 1) een salaris; 2) een periodiek voor de in dienst van de Litouwse staat doorgebrachte ambtstermijn; 3) een vergoeding door het basisniveau te vermenigvuldigen met de in voor werken en stand-by zijn op rustdagen en openbare feestdagen, en voor invalwerkzaamheden, en 4) een bonus voor een toegenomen werklast. Overeenkomstig hoofdstuk II van de bijlage bij de LRT wordt het salaris van rechters (
20
) berekend door het basisniveau te vermenigvuldigen met de in die bijlage uiteengezette salarisfactor. Het basisniveau was 181 EUR in 2022 en 186 EUR in 2023. De salarisfactor voor een rechter bij een regionale rechtbank was 17,2. (
21
)
12.
Artikel 3 van de Lietuvos Respublikos pareiginės algos (atlyginimo) bazinio dydžio nustatymo ir asignavimų darbo užmokesčiui perskaičiavimo įstatymas Nr. XIV-2011 (wet van de Republiek Litouwen nr. XIV-2011 tot bepaling van het basisniveau van het salaris (de bezoldiging) en tot wijziging van salaristoewijzingen) van 25 mei 2023 (Stcrt. 2023, 11589):
„Basisniveau van het salaris (de bezoldiging)
1.   Ten behoeve van het berekenen van het salaris (de bezoldiging) van het personeel bedoeld in artikel 2 van deze wet is het basisniveau van het salaris (de bezoldiging) gelijk aan het gemiddelde maandsalaris in het land (met inbegrip van individuele bedrijven) voor het jaar 2022 zoals bekengemaakt door het Valstybės duomenų agentūra (staatsbureau voor gegevens, Litouwen), en is dat bepaald op 1785,4 EUR.
2.   Ten behoeve van het toepassen van het basisniveau van het salaris (de bezoldiging) van lid 1 van dit artikel mag het opnieuw berekende salaris niet lager zijn dan het salaris (de bezoldiging) van vóór die herberekening.”
13.
Het nieuwe stelsel voor de bezoldiging van de rechters bij de rechtbanken met algemene bevoegdheid en bij de gespecialiseerde rechtbanken van de Republiek Litouwen is op 1 juli 2023 van kracht geworden. Bij beschikking nr. 1R-85 van de Lietuvos Respublikos teisingumo ministras (minister van Justitie van de Republiek Litouwen) van 2 april 2004 en bij besluit van de Lietuvos advokatų taryba (Litouwse orde van advocaten) van 26 maart 2004 zijn de aanbevelingen inzake maximale honoraria voor juridische diensten die een advocaat in civiele zaken verleent, goedgekeurd.
Hoofdgeding en prejudiciële vragen
Zaak C-146/23
14.
XL is op 4 december 2003 benoemd tot rechter bij de Sąd Rejonowy w Suwałkach (rechtbank van eerste aanleg Suwałki, Polen). Op 3 april 2007 is hij overgeplaatst naar de Sąd Rejonowy w Białymstoku (rechtbank van eerste aanleg Białystok, Polen), waar hij tot op heden rechtsprekende functies uitoefent. Sinds 5 augustus 2021 is XL ingedeeld in bezoldigingstrap „vijf”. Het maandsalaris van XL wordt berekend door zijn basisbezoldiging ten bedrage van 5050,48 PLN in 2022 en 5444,42 PLN in januari 2023 te vermenigvuldigen met een factor van 2,5, waaraan een anciënniteitstoelage van 20 % wordt toegevoegd. (
22
) XL heeft een vordering ingesteld tegen zijn werkgever, de Sąd Rejonowy w Białymstoku, tot betaling van een bedrag van 10000 PLN als vergoeding voor de werkzaamheden die hij heeft verricht in de periode van 1 juli 2022 tot en met 31 januari 2023, vermeerderd met de wettelijke vertragingsrente over dat bedrag. Het gevorderde bedrag betreft het verschil tussen de bezoldiging die XL in de periode van 1 juli 2022 tot en met 31 januari 2023 daadwerkelijk ontving en de bezoldiging die volgens het mechanisme van artikel 91 van de wet inzake de organisatie van de gewone rechterlijke instanties aan hem verschuldigd is. Dat verschil bedraagt volgens XL 1362,12 PLN per maand voor de maanden juli tot en met november 2022, 1053,90 PLN voor de maand december 2022 (
23
) en 2135,50 PLN voor de maand januari 2023.
15.
De grondslag voor de vordering van XL is dat de wetten inzake de bijzondere oplossingen voor de tenuitvoerlegging van de begrotingswetten voor de jaren 2021, 2022 en 2023 in strijd zijn met de wet inzake de organisatie van de gewone rechterlijke instanties, de Poolse grondwet en het Unierecht, aangezien die wetten, door zijn bezoldiging te verlagen, het beginsel van de rechterlijke onafhankelijkheid uitschakelen en voorwaarden scheppen op grond waarvan de wetgevende en de uitvoerende macht de besluiten van rechters kunnen beïnvloeden. De werkgever van XL stelt zich op het standpunt dat hij XL overeenkomstig de wet heeft betaald en hij de bezoldiging van rechters niet op eigen initiatief mag bepalen.
16.
Beide partijen verwijzen naar de redenen die de regering heeft opgegeven voor het conceptvoorstel van de wetten inzake de bijzondere oplossingen voor de tenuitvoerlegging van de begrotingswetten voor de jaren 2021, 2022 en 2023, maar trekken daar tegenovergestelde conclusies uit. XL benadrukt het „bevriezen” van de bezoldiging van rechters tegenover een verhoging van de bezoldiging van de directeuren van bepaalde overheidsorganen (van tussen de 40 % en 60 %). De werkgever van XL verwijst naar het ontbreken van andere middelen dan die welke in zijn begroting zijn opgenomen.
17.
Volgens de verwijzende rechter legt artikel 91 van de wet inzake de organisatie van de gewone rechterlijke instanties het mechanisme voor het berekenen van de basisbezoldiging van rechters voor een bepaald jaar vast aan de hand van de gemiddelde bezoldiging in het tweede kwartaal van het voorafgaande jaar. Met dit mechanisme, dat op 22 april 2009 is ingevoerd, wordt getracht te waarborgen dat het stelsel voor de bezoldiging van rechters aan de norm voldoet die in artikel 178, lid 2, van de Poolse grondwet verplicht is gesteld. Het amendement van 2009 had als doel een objectievere berekening van de bezoldiging van rechters te waarborgen en heeft de invloed van andere instanties op het vaststellen van de basisbezoldiging van rechters verminderd. Voorafgaand aan die wijziging was het stelsel voor de berekening van de bezoldiging van rechters onder meer gebaseerd op een in de jaarbegroting van de staat vastgesteld basisbedrag.
18.
De verwijzende rechter wijst erop dat „het mechanisme voor het berekenen van de basisbezoldiging van rechters op initiatief van de uitvoerende macht bij de wetten inzake de bijzondere oplossingen voor de tenuitvoerlegging van de begrotingswetten voor de jaren 2021, 2022 en 2023” driemaal is gewijzigd. (
24
) In 2021 is de bezoldiging van rechters „bevroren” en is hun basisbezoldiging berekend aan de hand van de gemiddelde bezoldiging in het tweede kwartaal van 2019, in plaats van die in het tweede kwartaal van 2020. In 2022 is de basisbezoldiging van rechters berekend aan de hand van de gemiddelde bezoldiging in het tweede kwartaal van 2020. Dit heeft geleid tot een verhoging ten opzichte van de gemiddelde bezoldiging in het tweede kwartaal van 2021. In 2023 is de bezoldiging van rechters berekend aan de hand van een vast basisbedrag (
25
) in plaats van aan de hand van de gemiddelde bezoldiging in het tweede kwartaal van 2022.
19.
De aanpassingen aan de nationale begroting voor het jaar 2021 hadden te maken met de economische situatie in Polen in de nasleep van de uitbraak van COVID-19. In de bepalingen inzake de nationale begroting voor het jaar 2022 werden geen bijzondere omstandigheden vermeld, terwijl de bepalingen inzake de nationale begroting voor het jaar 2023 naar de omvangrijke budgettaire gevolgen van de coronapandemie en de Russische invasie van Oekraïne verwijzen.
20.
In december 2022 hebben de president van de Sąd Najwyższy (hoogste rechterlijke instantie in burgerlijke en strafzaken, Polen) (
26
), de president van de Naczelny Sąd Administracyjny (hoogste rechterlijke instantie in bestuurszaken, Polen) (
27
) en de Krajowa Rada Sądownictwa (nationale raad voor de rechtspraak; hierna: „KRS”) (
28
) ter betwisting van de grondwettelijkheid van de budgettaire bepalingen voor de bezoldiging van rechters in 2023 afzonderlijke beroepen ingesteld bij het Trybunał Konstytucyjny (grondwettelijk hof, Polen). De verwijzende rechter is het eens met de bedenkingen die verzoekers in die procedures hebben geuit. Hij overweegt dat een drie jaar aanhoudende „bevriezing” van het stelsel voor de berekening van de rechterlijke bezoldiging onder verwijzing naar een objectieve parameter, te weten de gemiddelde bezoldiging in het tweede kwartaal van het voorafgaande jaar, de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht ondermijnt. Daarmee dreigt zich een blijvende, herhaalde en consequente verlaging van de bezoldiging van rechters af te tekenen met de bedoeling de rechterlijke macht ondergeschikt te maken aan de uitvoerende en de wetgevende macht. Zulks is met name duidelijk in het licht van de recente rechtsstatelijke crisis in Polen. Bovendien is dit, gezien de stabiele financiële situatie van de Poolse staat, niet te begrijpen. Tevens overweegt de verwijzende rechter dat de aanpassing van de voorschriften voor het bepalen van de bezoldiging van rechters in hun nadeel – in het bijzonder in vergelijking met de verhoging van de kosten voor het levensonderhoud – initiatieven ter verbetering van het functioneren van de rechterlijke instanties nadelig kan beïnvloeden. (
29
) Er is sprake van een omvangrijk risico dat rechters op grote schaal vorderingen zullen instellen ter betwisting van de hoogte van de salarissen die zij in 2021, 2022 en 2023 ontvingen.
21.
Derhalve heeft de Sąd Rejonowy w Białymstoku de behandeling van de zaak geschorst en de volgende vraag aan het Hof voorgelegd:
„Moeten artikel 2 [VEU], waarin de waarden worden genoemd waarop de Europese Unie met betrekking tot de eerbiediging van de rechtsstaat berust, en artikel 19, lid 1, tweede alinea, van dat Verdrag, gelezen in samenhang met artikel 47 van het [Handvest], waarin erop wordt gewezen dat de lidstaten een daadwerkelijke rechtsbescherming verzekeren door het recht op toegang tot een onafhankelijke en onpartijdige rechter te waarborgen, aldus worden uitgelegd dat het beginsel van onafhankelijkheid van de rechters in de weg staat aan een nationaalrechtelijke regeling die, met het oogmerk om de begrotingsuitgaven te beperken, aanleiding geeft tot een afwijking van het mechanisme voor de vaststelling van de bezoldiging van de rechters op basis van objectieve criteria die onafhankelijk zijn van de arbitraire inmenging door de uitvoerende en de wetgevende macht en die ertoe leidt dat de bezoldiging van de rechters blijvend wordt verlaagd, waardoor inbreuk wordt gemaakt op de grondwettelijke waarborgen dat de rechters worden bezoldigd in overeenstemming met de waardigheid van hun ambt en met de omvang van hun taken en dat de rechtspleging wordt uitgeoefend door onafhankelijke rechterlijke instanties en onafhankelijke rechters?”
Zaak C-374/23
22.
Verzoekers, SR en RB, zijn rechters bij de Vilniaus apygardos administracinis teismas (bestuursrechter in eerste aanleg Vilnius, Litouwen). Zij hebben een vordering tot schadevergoeding ingesteld tegen de Lietuvos Respublika (Republiek Litouwen) wegens nalaten. (
30
) SR vordert een bedrag van 74286,09 EUR aan schadevergoeding en RB een bedrag van 95620,17 EUR. (
31
) Hoe eisers tot die bedragen zijn gekomen, wordt niet in de verwijzingsbeslissing aangegeven.
23.
SR en RB stellen dat de hoogte van hun bezoldiging afhangt van de politieke wil van de uitvoerende en de wetgevende macht. Dat is onverenigbaar met het beginsel van de onafhankelijkheid van rechters, zoals neergelegd in artikel 109, lid 2, van de Lietuvos Respublikos Konstitucija (grondwet van de Republiek Litouwen; hierna: „Litouwse grondwet”) en de internationale verplichtingen van de Republiek Litouwen.
24.
De Republiek Litouwen heeft zich op het standpunt gesteld dat de vordering van SR en RB dient te worden afgewezen. Zij merkt onder meer op dat het basisniveau voor de bezoldiging van personeel in de publieke sector elk jaar met inachtneming van de financiële middelen en toezeggingen van de staat wordt vastgesteld. Gezien de economische en sociale omstandigheden, de toezeggingen en de verwachte beschikbaarheid van financiële middelen van de staat, is het basisniveau van 2018 tot en met 2023 consequent gestegen. Dit basisniveau heeft „rechtstreekse economische gevolgen voor de particuliere sector en de nationale gemiddelde bezoldiging”. Tevens voert de Republiek Litouwen aan dat het stelsel voor de bezoldiging van rechters binnen de exclusieve grondwettelijke discretionaire bevoegdheid van de staat en zijn instellingen valt.
25.
Volgens de Vilniaus apygardos administracinis teismas bedroeg de brutobezoldiging van rechters bij regionale rechtbanken 2440,85 EUR per maand in 2008 en 2362 EUR per maand in 2021. (
32
) Hoewel de bezoldiging van rechters over de periode van 13 jaar tussen 2008 en 2021 met ongeveer 8 % lijkt te zijn gestegen, is de bezoldiging van rechters in werkelijkheid alleen al vanwege de gevolgen van belastingwijzigingen nominaal met 3,2 % gedaald. De verwijzende rechter heeft aangegeven dat de bezoldiging van rechters sinds eind 2021 het niveau van de nationale gemiddelde bezoldiging nadert. In 2022 bedroeg de nationale gemiddelde bezoldiging 1729,90 EUR per maand, terwijl de gemiddelde bezoldiging van een rechter 3113,20 EUR per maand bedroeg. (
33
)
26.
De Vilniaus apygardos administracinis teismas wijst erop dat, waar het aanbevolen uurtarief van een advocaat 179,90 EUR bedraagt (
34
), het bruto-uursalaris van een rechter bij een regionale rechtbank (
35
) ongeveer 20 EUR bedraagt. Door met name het te beoordelen maximumbedrag van de honoraria van advocaten te valideren, maakt de Republiek Litouwen wat betreft de verdiensten van advocaten en die van rechters een onderscheid, waardoor inbreuk wordt gemaakt op de artikelen 29 en 48 van de Litouwse grondwet inzake non-discriminatie en gelijke behandeling bij de eerbiediging van de mensenrechten (
36
), en op artikel 2 VEU. De Litouwse regering erkent impliciet dat het basisniveau voor de bezoldiging van rechters niet zou moeten afhangen van de politieke wil van de wetgevende of de uitvoerende macht, maar van nationale economische indicatoren. (
37
) In dit verband is de Litouwse regering begonnen de beloningen bij de overheid te hervormen, teneinde te verzekeren dat de beloning van rijksambtenaren en ‑functionarissen inderdaad aan de hand van dergelijke economische indicatoren wordt berekend.
27.
Gelet op een en ander heeft de Vilniaus apygardos administracinis teismas de behandeling van de zaak geschorst en de volgende vragen aan het Hof voorgelegd:
„1)
Moeten de waarden van democratie, de rechtsstaat, eerbiediging van de mensenrechten en rechtvaardigheid, zoals neergelegd in artikel 2 VEU, en artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU aldus worden uitgelegd dat daarmee de wetgevende en de uitvoerende macht van de lidstaten een onbeperkte en exclusieve discretionaire bevoegdheid wordt verleend om door middel van een nationale wettelijke regeling de bezoldiging van rechters vast te stellen op een niveau dat uitsluitend afhangt van de wil van de wetgevende en de uitvoerende macht?
2)
Moeten artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU en artikel 47 van het Handvest, dat onder meer betrekking heeft op de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht, aldus worden uitgelegd dat zij de lidstaten toestaan om door middel van een nationale wettelijke regeling regels in te voeren die de bezoldiging van rechters vaststellen op een niveau dat lager is dan de bezoldiging of de honoraria die de staat voor beoefenaars van andere juridische beroepen heeft vastgesteld?”
Procedure bij het Hof
28.
In zaak C‑146/23 hebben XL, de Poolse regering en de Europese Commissie schriftelijke opmerkingen ingediend.
29.
In zijn arrest van 8 november 2023, K 1/23, heeft het Trybunał Konstytucyjny onder meer geoordeeld dat de artikelen 8 en 9 van de ustawa z dnia 1 grudnia 2022 r. o szczególnych rozwiązaniach służących realizacji ustawy budżetowej na rok 2023 (wet inzake de bijzondere oplossingen voor de tenuitvoerlegging van de begrotingswet voor het jaar 2023) van 1 december 2022„in strijd zijn met” artikel 178, lid 2, van de Poolse grondwet.
30.
Bij besluit van 16 november 2023 heeft de president van het Hof de Sąd Rejonowy w Białymstoku ten eerste verzocht om aan te geven of hij het deel van zijn verzoek om een prejudiciële beslissing dat betrekking had op de periode van 1 januari 2023 tot en met 31 januari 2023 wenste te handhaven, en ten tweede om de mogelijke gevolgen aan te geven van het arrest van het Trybunał Konstytucyjny voor de wettigheid van artikel 8, leden 1 en 2, van de wet inzake de bijzondere oplossingen voor de tenuitvoerlegging van de begrotingswet voor het jaar 2022.
31.
In zijn antwoord van 30 november 2023 heeft de Sąd Rejonowy w Białymstoku bevestigd dat het Trybunał Konstytucyjny de artikelen 8 en 9 van de wet inzake de bijzondere oplossingen voor de tenuitvoerlegging van de begrotingswet voor het jaar 2023 (
38
)„in strijd” heeft verklaard met onder meer artikel 178, lid 2, van de Poolse grondwet, en dat die bepalingen bijgevolg niet meer van kracht zijn. (
39
)
32.
Daarnaast heeft de Sąd Rejonowy w Białymstoku aangegeven dat hij zijn verzoek om een prejudiciële beslissing in zijn geheel, met inbegrip van het deel met betrekking tot de periode van 1 januari 2023 tot en met 31 januari 2023, wenst te handhaven. Volgens de Sąd Rejonowy w Białymstoku is het arrest van het Trybunał Konstytucyjny beperkt tot een oordeel over de grondwettelijkheid van de artikelen 8 en 9 van de wet inzake de bijzondere oplossingen voor de tenuitvoerlegging van de begrotingswet voor het jaar 2023 in het licht van artikel 178, lid 2, van de Poolse grondwet en de waardigheid van het ambt van rechter, in samenhang met de omvang van de taken van rechters. Het beginsel van de rechterlijke onafhankelijkheid en de vrijwaring van inbreuken daarop door de wetgevende en/of de uitvoerende macht is in dat arrest niet onderzocht. Bovendien heeft het Trybunał Konstytucyjny de wet inzake de bijzondere oplossingen voor de tenuitvoerlegging van de begrotingswet voor het jaar 2022 niet onderzocht.
33.
In zaak C‑374/23 hebben de Litouwse en de Poolse regering en de Commissie schriftelijke opmerkingen ingediend.
34.
Bij besluit van 23 januari 2024 heeft het Hof, ten behoeve van de mondelinge procedure en het arrest, zaak C‑146/23 en zaak C‑374/23 gevoegd.
35.
Ter terechtzitting van 12 maart 2024 hebben de Litouwse en de Poolse regering en de Commissie mondelinge opmerkingen gemaakt en de vragen van het Hof beantwoord.
Beoordeling
Bevoegdheid van het Hof in zaak C‑374/23
36.
De Litouwse regering (
40
) merkt op dat de lidstaten over een exclusieve bevoegdheid beschikken om de bezoldiging van rechters en andere ambtsdragers en ambtenaren overeenkomstig hun nationale recht te regelen. Bijgevolg speelt het Unierecht ter zake geen rol. Bij het opstellen van haar begrotingswetten moet de Litouwse regering onder meer rekening houden met de socio-economische situatie in Litouwen, de behoeften en middelen van de staat en zijn financiële toezeggingen. Met de prejudiciële vragen van de Vilniaus apygardos administracinis teismas wordt het Hof verzocht om te oordelen over de grenzen van de beoordelingsmarge die de Litouwse wetgevende en uitvoerende macht hebben, zoals gedefinieerd in de Litouwse grondwet en uitgelegd door het Lietuvos Respublikos Konstitucinis Teismas (grondwettelijk hof van de Republiek Litouwen). Daartoe is het Hof niet bevoegd.
37.
Het is vaste rechtspraak dat de rechterlijke organisatie in de lidstaten weliswaar onder hun eigen bevoegdheid valt, maar dat de uitoefening van deze bevoegdheid aan het Unierecht moet voldoen en, in het bijzonder, aan artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU. (
41
) De lidstaten moeten krachtens artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU verzekeren dat rechterlijke instanties die uitspraak kunnen doen over de uitlegging of de toepassing van het Unierecht (
42
) voldoen aan de vereisten van daadwerkelijke rechtsbescherming. (
43
) Die bepaling verzet zich tegen nationale bepalingen betreffende de rechterlijke organisatie die de bescherming van de waarde van de rechtsstaat verminderen. (
44
) De lidstaten zijn aldus verplicht om te verzekeren dat de rechterlijke organisatie voldoet aan de uit het Unierecht voortvloeiende vereisten. Deze omvatten met name het vereiste van onafhankelijkheid van rechters die dienen te oordelen over vragen die verband houden met de toepassing en de uitlegging van het Unierecht, teneinde de daadwerkelijke rechtsbescherming te verzekeren van de door de justitiabelen daaraan ontleende rechten. (
45
)
38.
Uit deze rechtspraak en in het bijzonder uit de arresten Portugese rechters en Escribano Vindel volgt dat het Hof bevoegd is om het Unierecht uit te leggen in gevallen die betrekking hebben op de organisatie van het rechtsstelsel van een lidstaat, met inbegrip van de bezoldiging van rechters.
Ontvankelijkheid van de prejudiciële vragen in zaak C‑374/23
39.
De Litouwse regering stelt dat het verzoek om een prejudiciële beslissing in zaak C‑374/23 niet ontvankelijk is, daar de vragen van de Vilniaus apygardos administracinis teismas geen betrekking hebben op de feiten en het voorwerp van het bij die rechter aanhangige geding. Bijgevolg is een antwoord van het Hof op de prejudiciële vragen niet noodzakelijk voor het beslechten van het geschil in het hoofdgeding.
40.
Artikel 267 VWEU bepaalt dat een prejudiciële vraag „noodzakelijk” moet zijn voor „het wijzen van [het] vonnis” van de verwijzende rechter in het voor hem aanhangige geding. Het Hof heeft aldus meermaals in herinnering gebracht dat zowel uit de tekst als uit de opzet van artikel 267 VWEU blijkt dat de prejudiciële procedure met name vooronderstelt dat daadwerkelijk een geding bij de nationale rechterlijke instantie aanhangig is, in het kader waarvan deze een beslissing moet geven waarbij rekening kan worden gehouden met de prejudiciële beslissing. (
46
)
41.
Het hoofdgeding in zaak C‑374/23 betreft een vordering tot schadevergoeding tegen de Republiek Litouwen die is ingesteld door twee rechters, SR en RB, waarbij zij stellen dat de bevoegdheden van de wetgevende en de uitvoerende macht om hun bezoldiging te bepalen, onverenigbaar zijn met de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht. Dat vormt een verbindende factor tussen het bij de Vilniaus apygardos administracinis teismas aanhangige geschil en de uitlegging van het Unierecht die die rechter wenst te ontvangen. Bijgevolg is de uitlegging van het Hof mijns inziens „noodzakelijk” voor het beslechten van het bij de verwijzende rechter aanhangige geschil. (
47
)
Relevantie van artikel 2 VEU en artikel 47 van het Handvest in de gevoegde zaken C‑146/23 en C‑374/23
42.
Volgens de Litouwse regering brengen de lidstaten bij het bepalen van de bezoldiging van rechters niet het Unierecht ten uitvoer, aangezien de regeling van die bezoldiging binnen de exclusieve bevoegdheid van de lidstaten valt. Hieruit volgt dat het Handvest krachtens artikel 51, lid 1, ervan niet op het hoofdgeding van toepassing is.
43.
Volgens artikel 51, lid 1, van het Handvest zijn de bepalingen ervan uitsluitend tot de lidstaten gericht wanneer zij het Unierecht ten uitvoer brengen. Uit de verwijzingsbeslissingen in de zaken C‑146/23 en C‑374/23 blijkt niet dat XL of SR en RB zich beroepen op een recht dat het Unierecht hun verleent of dat zij worden vervolgd in het kader van een tenuitvoerlegging van het Unierecht. Evenmin bevatten de verwijzingsbeslissingen enige aanwijzing dat zij een kwestie opwerpen inzake de uitlegging of de toepassing van een bepaling van Unierecht. Uit niets in de verzoeken om een prejudiciële beslissing blijkt dat een justitiabele zich beroept op het recht op een doeltreffende voorziening in rechte zoals neergelegd in artikel 47 van het Handvest. Bijgevolg lijkt het erop dat er in het kader van het hoofdgeding geen beroep op artikel 47 van het Handvest kan worden gedaan. (
48
)
44.
De in artikel 2 VEU neergelegde waarde van de rechtsstaat is in artikel 19 VEU geconcretiseerd. Overeenkomstig artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU moeten de lidstaten een stelsel van rechtsmiddelen en procedures vaststellen dat een recht op daadwerkelijke rechtsbescherming voor justitiabelen verzekert op de onder het Unierecht vallende gebieden. Het beginsel van daadwerkelijke bescherming van de rechten die de justitiabelen aan het Unierecht ontlenen is een algemeen Unierechtelijk beginsel dat voortvloeit uit de gemeenschappelijke grondwettelijke tradities van de lidstaten (
49
) en tot uitdrukking wordt gebracht in artikel 47 van het Handvest. (
50
) Tegen deze achtergrond hoeft het Hof mijns inziens artikel 2 VEU niet separaat van artikel 19 VEU uit te leggen. (
51
)
Ten gronde
45.
Met hun vragen verzoeken de Sąd Rejonowy w Białymstoku en de Vilniaus apygardos administracinis teismas om uitlegging van artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU ten aanzien van twee kwesties. Ten eerste: ziet die bepaling op het opstellen door de wetgevende en/of de uitvoerende macht van wetten voor het bepalen of het verlagen van de bezoldiging van rechters? Ten tweede: welke criteria moeten de lidstaten bij het invoeren van dergelijke wetten in acht nemen teneinde aan die bepaling te voldoen?
46.
Het is vaste rechtspraak dat het Unierecht de lidstaten geen welbepaald grondwettelijk model oplegt ter regeling van de verhoudingen en de interactie tussen de verschillende staatsmachten, met name wat de bepaling en de begrenzing van hun bevoegdheden betreft. Bij de keuze van hun grondwettelijk model moeten de lidstaten voldoen aan onder meer artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU, teneinde te voorkomen dat de rechterlijke onafhankelijkheid wordt uitgehold of de rechtsprekende functie wordt aangetast. (
52
) Gezien de verschillende politieke en grondwettelijke structuren en tradities van de lidstaten, kunnen de rollen die worden gespeeld door de actoren die betrokken zijn bij het bepalen van de hoogte en de elementen van de bezoldiging van rechters aanzienlijk variëren. (
53
) In een democratie sluiten het beginsel van de scheiding der machten en de behoefte om de rechterlijke macht te beschermen tegen ongepaste beïnvloeding van buitenaf door onder meer de wetgevende en/of de uitvoerende macht de laatstgenoemde niet uit van het bepalen van vele aspecten van de architectuur van de rechterlijke macht van een staat, met inbegrip van de bezoldiging van rechters.
47.
Teneinde transparantie, objectiviteit en de rechtszekerheid te verzekeren, (
54
) moeten de lidstaten het kader of de parameters vastleggen waarbinnen de bezoldiging van rechters naar behoren kan worden bepaald en de actoren die betrokken zijn bij het desbetreffende proces en de hun toegekende rollen kunnen worden aangewezen. (
55
) Dat kader moet de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht beschermen door ervoor te zorgen dat de hoogte van de beloning van rechters in verhouding staat tot het belang van hun functie. De nationale wetten inzake de beloning van rechters moeten gebaseerd zijn op relevante, objectieve en controleerbare criteria die het evenredigheidsbeginsel eerbiedigen. Hieruit volgt dat de bezoldiging van rechters niet mag worden bepaald of verlaagd op discretionaire basis of onder verwijzing naar individuele omstandigheden. Een nationale wet die ertoe strekt het niveau van de bezoldiging van rechters te verlagen, moet in duidelijke bewoordingen de redenen daarvoor uiteenzetten. De eventueel daaruit voortvloeiende verlagingen van de rechterlijke bezoldigingen moeten van tijdelijke aard zijn en het bedrag en de duur ervan moeten zijn aangepast aan en evolueren met de ernst en het voortduren van de omstandigheden die de vaststelling ervan rechtvaardigden. Verlagingen van de bezoldigingen mogen in geen geval tot doel hebben de rechterlijke macht te benadelen. (
56
) Om te kunnen beoordelen of het daarbij enkel om de rechterlijke macht gaat, moet bij het onderzoek van dergelijke verlagingen rekening worden houden met de ontwikkeling van de bezoldiging van rechters en vergelijkbare ambtsdragers. Daarbij dient in het bijzonder aandacht te worden besteed aan recente verhogingen van hun bezoldiging. (
57
) Om te kunnen waarborgen dat deze beginselen in acht worden genomen en om op hun stabiliteit te kunnen toezien, moeten de voorschriften inzake de bezoldiging van rechters en verlagingen ervan onderworpen worden aan rechterlijk toezicht. (
58
)
48.
In de verzoeken om een prejudiciële beslissing wordt verwezen naar de basisbezoldiging van de rechters in Polen en in Litouwen. (
59
) Gelet op de definitie van „beloning” in artikel 157, lid 2, eerste alinea, VWEU moet bij de beoordeling of de bezoldiging van rechters evenredig is aan het belang van hun functies rekening worden gehouden met alle huidige of toekomstige voordelen in geld of in natura die rechters uit hoofde van die dienstbetrekking direct of indirect ontvangen. (
60
) Voorbeelden van beloning in geld of in natura waarmee rekening dient te worden gehouden, zijn periodieken of toelagen die zijn ontvangen in verband met het uitoefenen van bepaalde functies, het verrichten van extra taken of het dragen van aanvullende verantwoordelijkheden, (
61
) anciënniteit, ambtstermijn of ervaring, premievrije of gefinancierde bedrijfspensioenen (
62
) en gezondheidszorg in aanvulling op hetgeen over het algemeen aan werknemers op grond van een nationale socialezekerheidsregeling wordt geboden, huisvesting en het gebruik van een voertuig of telefoon voor privédoeleinden. (
63
) Beperkingen of belemmeringen van de uitoefening door rechters van andere economische activiteiten (
64
) moeten ook worden meegewogen bij een beoordeling van de toereikendheid van hun bezoldiging. (
65
)
49.
Bij gebreke van enige harmonisatie op dit gebied, en gezien de uiteenlopende socio-economische omstandigheden in de gehele Unie en de verschillende budgettaire beperkingen waarmee de individuele lidstaten zich geconfronteerd zien, bevinden deze zich in de regel in de beste positie om de bezoldiging van rechters binnen eigen land te bepalen. Behoudens de dwingende verplichtingen van artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU hebben de lidstaten derhalve een beoordelingsmarge bij het bepalen van de hoogte van de bezoldiging van rechters. Die beoordelingsmarge is niet onbeperkt. Objectieve elementen, zoals het gemiddelde of het minimum nationale salaris – vermenigvuldigd met een factor – of de salarissen van andere nationale ambtsdragers en ambtenaren met gelijkwaardige verantwoordelijkheden, zijn voorbeelden van aanvaardbare maatstaven waarvan de lidstaten voor het berekenen van de bezoldiging van rechters gebruik kunnen maken, in samenhang met andere socio-economische parameters, zoals de kosten voor het levensonderhoud (de consumentprijsindex in een lidstaat) en het inflatiepercentage. (
66
) Aangezien de lonen, waaronder het minimumloon, binnen de Unie niet zijn geharmoniseerd (
67
) en deze, gezien de aanzienlijke ongelijkheden tussen de socio-economische omstandigheden in de verschillende lidstaten, in hoge mate uiteenlopen, (
68
) is een een-op-eenvergelijking van beloningen in eenvoudige monetaire termen ongeschikt. De bezoldiging van rechters dient dus binnen de exacte nationale socio-economische context van elke lidstaat te worden beoordeeld. (
69
)
50.
Bij een beoordeling van de toereikendheid van de bezoldiging van rechters moet worden nagegaan of deze binnen een bepaalde nationale socio-economische context van een voldoende niveau is om personen uit diverse achtergronden die over een hoge mate van morele integriteit en de noodzakelijke beroepskwalificaties en/of ervaring beschikken aan te trekken, te behouden en te motiveren. (
70
) Een ontoereikende beloning kan het moreel ondermijnen, de productiviteit verminderen en uiteindelijk de werving en selectie in de weg staan, doordat gekwalificeerde kandidaten worden ontmoedigd om voor het beroep in kwestie te kiezen. Tevens kan het steeds moeilijker worden om rechters te behouden, daar een lage bezoldiging hen ertoe kan brengen om het beroep te verlaten of om vóór het einde van hun ambtstermijn of verplichte pensioenleeftijd af te treden, waarmee het algemene niveau van de rechterlijke ervaring wordt verlaagd. (
71
)
51.
Als er geen aanwijzing is dat de bezoldiging van rechters onrechtmatig of onevenredig wordt belast, (
72
) vormt het beginsel van daadwerkelijke rechtsbescherming geen beletsel voor belastingen of andere heffingen – zoals socialezekerheidsbijdragen – die een lidstaat onder verwijzing naar objectieve, niet-discriminerende criteria rechtmatig over de bezoldiging van rechters heft. De druk van dergelijke algemene lasten is dan ook geen bestanddeel van een toetsing van de verenigbaarheid van een stelsel van rechterlijke bezoldiging met artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU.
52.
Een vergelijking van de bezoldiging van rechters met de honoraria die advocaten in rekening brengen wanneer zij hun cliënten adviseren of door de staat worden geïnstrueerd, is evenmin aan de orde, zelfs niet wanneer de hoogte van die honoraria bij wet wordt vastgesteld. Hoewel de hoogte van de bezoldiging van rechters niet los kan worden gezien van de inkomsten op vergelijkbare gebieden in de particuliere sector (
73
), is de rechtsprekende functie naar haar aard een openbare dienst geen commerciële inspanning. (
74
) Zij houdt een bewuste loopbaankeuze in om in de publieke ruimte werkzaam te zijn, in ruil voor onder meer een vaste benoemingstermijn en een stabiele geldelijke vergoeding. (
75
) Hoewel een dergelijke keuze tot een lagere beloning kan leiden dan hetgeen commerciële advocaten in bepaalde gevallen in rekening kunnen brengen, staan rechters niet bloot aan commerciële risico’s, (
76
) hoeven zij zich geen zorgen te maken om overheadkosten, (
77
) zijn zij niet btw-plichtig en worden zij in beginsel betaald ongeacht de uitkomst van de procedures, hun productie of hun productiviteit. (
78
) Ten slotte wens ik toe te voegen dat, waar rechters op regelmatige en voorzienbare tijdstippen worden betaald, het tijdsbestek waarbinnen cliënten de honoraria van hun advocaten betalen, zowel lang als uiterst onvoorzienbaar kan zijn. (
79
)
53.
Voor een beoordeling van de toereikendheid van de bezoldiging van rechters is derhalve zowel een holistische benadering vereist, waarbij rekening wordt gehouden met alle relevante socio-economische factoren, als een dynamische of temporele benadering, waarbij rekening wordt gehouden met de ontwikkeling van die bezoldiging in de tijd. Hoewel de lidstaten de bezoldiging van rechters niet automatisch hoeven bij te stellen ter compensatie van de inflatie en/of de gestegen kosten voor het levensonderhoud, en zij de bezoldigingsniveaus niet op specifieke tijdstippen hoeven te herzien, kan de daadwerkelijke hoogte van die bezoldiging wel verslechteren indien dat telkens wordt nagelaten. Omvangrijke uithollingen van de bezoldiging van rechters in de tijd tasten de rechterlijke onafhankelijkheid en de waardigheid van het rechterlijke ambt aan. Tenzij er sprake is van een plotse scherpe daling van de waarde van de bezoldiging van rechters, dient een onderzoek naar de ontwikkeling ervan niet te worden beperkt tot een bepaald tijdstip, maar te worden verricht onder verwijzing naar een representatieve periode van minimaal tien jaar.
54.
Wat de onderhavige gevoegde zaken betreft, leggen het Poolse en het Litouwse recht een kader voor de bepaling van de bezoldiging van rechters vast. (
80
) Niets in de procedure bij het Hof lijkt erop te wijzen dat de Poolse of de Litouwse wetgevende en/of uitvoerende macht daarmee de rol of de bevoegdheden van een andere legitieme actor heeft of hebben overgenomen. (
81
) Deze prejudiciële verwijzingen tonen ook aan dat de voorschriften inzake de rechterlijke bezoldiging en een eventuele verlaging ervan in die lidstaten aan rechterlijk toezicht onderhevig zijn.
55.
Zaak C‑146/23 vloeit voort uit de wetten inzake de bijzondere oplossingen voor de tenuitvoerlegging van de begrotingswetten voor de jaren 2021, 2022 en 2023 (
82
) waarbij artikel 91 van de wet inzake de organisatie van de gewone rechterlijke instanties is gewijzigd en de bezoldiging van rechters is verlaagd. Gesteld wordt niet dat de Poolse wetgevende en/of uitvoerende macht naar Pools recht niet over de bevoegdheid beschikte(n) om bij de wetten inzake de bijzondere oplossingen voor de tenuitvoerlegging van de begrotingswetten voor de jaren 2021, 2022 en 2023 artikel 91 van de wet inzake de organisatie van de gewone rechterlijke instanties te wijzigen. De volledige gevolgen van het arrest van 8 november 2023, K 1/23, van het Trybunał Konstytucyjny (
83
) voor die begrotingswetten blijven tot op zekere hoogte onduidelijk. In antwoord op vragen van het Hof heeft de Poolse regering ter terechtzitting bevestigd dat de in de nasleep van dat arrest aan rechters verschuldigde bezoldiging was betaald. In zaak C‑374/23 hebben SR en RB tegen de Republiek Litouwen een uit haar nalaten voortvloeiende vordering tot schadevergoeding ingesteld, daar er geen andere juridische procedure kan worden ingesteld om de wetgevende en de uitvoerende macht te verplichten om rechters een bezoldiging te betalen die evenredig is aan de waardigheid van hun functies. Uit het arrest Savickas (
84
) blijkt daarentegen dat de verlaging van de bezoldiging van rechters bij de Litouwse rechter betwist kan worden en dat er financiële middelen beschikbaar zijn om onrechtmatig niet-betaalde bezoldiging uitbetaald te krijgen.
56.
De verwijzende rechter in zaak C‑146/23 is van mening dat de aanpassingen aan artikel 91 van de wet inzake de organisatie van de gewone rechterlijke instanties in 2022 en 2023 in strijd zijn met artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU. Anders dan de maatregelen in het arrest Portugese rechters (
85
) zijn de Poolse aanpassingen niet algemeen van aard, maar specifiek tot rechters gericht, hetgeen resulteert in een permanente afwijking van het mechanisme van artikel 91, lid 1, van de wet inzake de organisatie van de gewone rechterlijke instanties.
57.
Vast staat dat de bezoldiging van rechters (
86
) in Polen in 2022 en 2023 lager was dan de bezoldiging die overeenkomstig artikel 91 van de wet inzake de organisatie van de gewone rechterlijke instanties zou zijn berekend. De betreffende verlaging viel ook samen met een significante stijging van de kosten voor het levensonderhoud in die lidstaat. Opgemerkt kan echter worden dat de bezoldiging van rechters gedurende die periode niet lager was dan zij gedurende de voorafgaande jaren was, maar feitelijk in 2022 ten opzichte van 2021 met 4,37 % en in 2023 ten opzichte van 2022 met 7,8 % lijkt te zijn gestegen. De Poolse regering heeft aangevoerd dat op basis van de aanpassingen in kwestie de bezoldiging van rechters niet is „bevroren”, maar enkel de mate van stijging ervan is vertraagd. Waar XL verwijst naar een lange lijst met ambtenaren die in 2022 grotere salarisverhogingen dan rechters hebben ontvangen, heeft de Poolse regering er ter terechtzitting op gewezen dat de gewone ambtenaren in die lidstaat aanzienlijk minder dan rechters verdienen en – anders dan rechters – de laatste tijd geen salarisverhoging hebben ontvangen.
58.
Wat het vermeend permanente karakter van de aanpassingen in Polen betreft, blijft artikel 91 van de wet inzake de organisatie van de gewone rechterlijke instanties, hoewel die bepaling voor drie achtereenvolgende jaren lijkt te zijn aangepast, (
87
) van kracht. De Poolse regering heeft ter terechtzitting bevestigd dat alle aanpassingen aan die bepaling die zijn ingevoerd bij de wetten inzake de bijzondere oplossingen voor de tenuitvoerlegging van de begrotingswetten voor de jaren 2021, 2022 en 2023, betrekking hadden op één enkel begrotingsjaar en stuk voor stuk voor slechts één jaar geldig waren. Bovendien bevat het dossier waarover het Hof beschikt geen aanwijzing dat er in 2024 vergelijkbare aanpassingen voor artikel 91 van de wet inzake de organisatie van de gewone rechterlijke instanties worden voorgesteld. (
88
) Bijgevolg waren de gevolgen van de aanpassingen aan artikel 91 van de wet inzake de organisatie van de gewone rechterlijke instanties en aan de bezoldiging van rechters beperkt, zowel wat betreft de duur ervan als wat betreft de betrokken bedragen.
59.
Op het eerste gezicht lijken de betwiste aanpassingen alleen te zijn gericht op de bezoldiging van rechters en procureurs in Polen, daar de salarissen van andere ambtsdragers en ambtenaren niet aan vergelijkbare maatregelen zijn onderworpen. De Poolse regering heeft evenwel zowel in haar schriftelijke opmerkingen als ter terechtzitting aangegeven dat rechters en procureurs in een eerder stadium op grond van het bezoldigingsbeleid voor ambtsdragers en ambtenaren van de Poolse staat een voorkeursbehandeling hadden gekregen. Voorts heeft de Poolse regering aangevoerd dat rechters en procureurs vrijgesteld waren van een bevriezing van de salarissen in de publieke sector van 2013 tot en met 2018. Deze elementen wijzen erop dat de bezoldiging van rechters van 2013 tot en met 2023 vergeleken met het salaris van andere ambtsdragers of ambtenaren wellicht niet in negatieve zin of onevenredig is getroffen. (
89
) Verder lijkt het erop dat er gedurende dat tijdsbestek geen sprake was van een substantiële uitholling van hun bezoldiging. (
90
)
60.
De Poolse regering heeft de aanpassingen van 2022 en 2023 gerechtvaardigd onder verwijzing naar de coronapandemie en de Russische invasie van Oekraïne in februari 2022. Deze gebeurtenissen vormen mijns inziens relevante, objectieve, controleerbare en buitengewone omstandigheden op grond waarvan ongetwijfeld aanzienlijke budgettaire beperkingen zijn opgelegd aan alle lidstaten, waaronder de Republiek Polen, en een verlaging van het salaris van ambtsdragers en ambtenaren, waaronder rechters, kon worden gerechtvaardigd. Er hoeft geen sprake te zijn van een nationale begrotingscrisis of een procedure bij buitensporige tekorten te worden ingeleid krachtens artikel 126, lid 2, VWEU en Protocol nr. 12 betreffende de procedure bij buitensporige tekorten, om met inachtneming van artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU de bezoldiging van rechters te verlagen. (
91
) In een poging om te voorkomen dat er in een lidstaat in snel tempo een buitensporig tekort ontstaat, kunnen verlagingen van de bezoldiging van rechters en andere budgettaire bezuinigingen eventueel worden gerechtvaardigd. (
92
) Inzake de vraag naar de evenredigheid van de in antwoord op die omstandigheden aangenomen maatregelen, wordt in het verzoek om een prejudiciële beslissing in zaak C‑146/23 aangegeven dat de bezoldiging van XL in 2022 en 2023 significant hoger lag dan tweemaal de gemiddelde bezoldiging in Polen. (
93
)
61.
Hoewel de verwijzende rechter uiteindelijk over deze kwestie dient te beslissen, lijken de gegevens waarnaar de punten 56 tot en met 60 van de onderhavige conclusie wordt verwezen, aan te geven dat de bezoldiging van rechters in Polen in 2022 en 2023 evenredig is aan hun onafhankelijkheid en het belang van hun functies.
62.
In zaak C‑374/23 heeft de Vilniaus apygardos administracinis teismas verklaard dat de bezoldiging van rechters gedurende de periode van 13 jaar tussen 2008 en 2021 alleen al vanwege belastingwijzigingen nominaal met 3,2 % is gedaald. Over de belastinghervorming van 2019 in Litouwen heeft de verwijzende rechter geen nadere gegevens verstrekt. Zoals in punt 51 van de onderhavige conclusie wordt aangegeven, is de belastingheffing over de bezoldiging van rechters hoe dan ook in algemene zin niet van belang voor een beoordeling in het kader van artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU.
63.
De Litouwse regering en de Commissie voeren aan dat het basisniveau voor de berekening van de bezoldiging van rechters en andere ambtsdragers of ambtenaren overeenkomstig artikel 3 van de LRT gebaseerd is op duidelijke en objectieve parameters die gekoppeld zijn aan de socio-economische omstandigheden in de Republiek Litouwen. (
94
) Dit basisniveau wordt in beginsel elk jaar aangepast, waarbij het niet lager kan zijn dan het basisniveau uit het voorafgaande jaar. Uit niets in zaak C‑374/23 blijkt dat de bezoldiging van rechters in Litouwen vergeleken met het salaris van andere ambtsdragers of ambtenaren in negatieve zin of onevenredig is getroffen. Onder meer artikel 3 van de LRT maakt duidelijk dat hun bezoldiging tezamen met het salaris van andere ambtsdragers en ambtenaren wordt bepaald. Dat is ook het geval voor de recente, op 25 mei 2023 aangenomen hervorming van de beloningen voor personeel in openbare dienst. (
95
) Doordat die recente hervorming de bezoldiging van rechters en het salaris van andere ambtsdragers en ambtenaren (substantieel) heeft verhoogd, wordt de rechtmatigheid van in een eerder stadium aan rechters betaalde bedragen niet in twijfel getrokken op grond van artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU.
64.
De Vilniaus apygardos administracinis teismas heeft aangegeven dat het relatieve niveau van de bezoldiging van rechters in Litouwen in de tijd is uitgehold en dat die bezoldiging sinds het einde van 2021 in de buurt komt van de nationale gemiddelde bezoldiging. De Litouwse regering heeft ter terechtzitting aangevoerd dat de door de verwijzende rechter verstrekte cijfers onjuist zijn, aangezien daarin niet de achterstanden zijn opgenomen die tussen 2016 en 2019 aan de rechters zijn betaald in de nasleep van het arrest van het Lietuvos Respublikos Konstitucinis Teismas, waarin werd geoordeeld dat een verlaging van de bezoldiging van rechters ongrondwettig was. (
96
)
65.
Hoewel de Vilniaus apygardos administracinis teismas uiteindelijk de toereikendheid van de bezoldiging van de rechters in het hoofdgeding dient te beoordelen, wordt in figuur 3.36 van het Cepej-rapport van 2020 (
97
) en in figuur 3.46 van het Cepej-rapport van 2022 (
98
) aangegeven dat het gemiddelde brutosalaris van rechters bij de Lietuvos Aukščiausiasis Teismas (hoogste rechterlijke instantie, Litouwen) 2,2 (2018) of 2,1 (2020) keer hoger lag dan het nationale gemiddelde brutosalaris. (
99
) Een vergelijking van de gegevens van andere lidstaten lijkt aan te tonen dat in 2018 de bezoldiging van Litouwse rechters (
100
) aan het begin van hun loopbaan bij de hoogste rechterlijke instantie van die staat in het middensegment ligt en relatief gezien hoger is dan de bezoldiging van vergelijkbare Belgische (1,6), Duitse (0,9), Finse (1,5), Franse (1,3), Hongaarse (1,8), Italiaanse (1,9), Kroatische (1,7), Letse (1,9), Luxemburgse (1,4), Nederlandse (1,3), Oostenrijkse (1,5), Sloveense (1,6), Spaanse (2,1) en Zweedse (1,8) rechters. (
101
)
Conclusie
66.
Gelet op een en ander geef ik het Hof in overweging de prejudiciële vragen van de Sąd Rejonowy w Białymstoku en van de Vilniaus apygardos administracinis teismas te beantwoorden als volgt:
„Artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU moet aldus worden uitgelegd:
dat het de wetgevende en/of de uitvoerende macht van de lidstaten niet belet om wetten op te stellen voor het bepalen en/of het verlagen van de bezoldiging van rechters, onder andere door middel van overeenkomstig het nationale recht opgestelde collectieve arbeidsovereenkomsten;
dat het van de lidstaten eist dat zij een rechtskader vaststellen waarbinnen de bezoldiging van rechters naar behoren kan worden bepaald en dat de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht beschermt door ervoor te zorgen dat de hoogte van de beloning van rechters in verhouding staat tot het belang van hun taken. De nationale wetten inzake de beloning van rechters moeten gebaseerd zijn op relevante, objectieve en controleerbare criteria die het evenredigheidsbeginsel eerbiedigen;
dat bij elke beoordeling van de toereikendheid van de bezoldiging van rechters alle relevante socio-economische factoren in aanmerking worden genomen en daarbij rekening wordt gehouden met de ontwikkeling van die bezoldiging in de tijd;
dat een nationale wet die ertoe strekt het niveau van de bezoldiging van rechters te verlagen, in duidelijke bewoordingen de redenen daarvoor moet uiteenzetten. De eventueel daaruit voortvloeiende verlagingen van de rechterlijke bezoldigingen moeten van tijdelijke aard zijn en het bedrag en de duur ervan moeten zijn aangepast aan en evolueren met de ernst en het voortduren van de omstandigheden die de vaststelling ervan rechtvaardigden. Verlagingen van de bezoldigingen mogen in geen geval tot doel hebben de rechterlijke macht te benadelen;
dat voorschriften inzake de bezoldiging van rechters en elke verlaging ervan onderworpen zijn aan rechterlijk toezicht.”
(
1
)	Oorspronkelijke taal: Engels.
(
2
)	Nr. 79, eerste alinea. The Federalist, doorgaans de Federalist Papers genoemd, is een reeks van 85 essays die tussen oktober 1787 en mei 1788 geschreven zijn door Alexander Hamilton, John Jay en James Madison. De essays werden anoniem gepubliceerd, onder het pseudoniem „Publius”, in diverse kranten in de staat New York (Verenigde Staten van Amerika) van die tijd. De Engelstalige versie waaruit dit citaat is overgenomen is te vinden in de Research Guides van de Library of Congress (Verenigde Staten van Amerika): https://guides.loc.gov/federalist-papers/introduction. De door Hamilton bepleite benadering, te weten dat „[d]e salarissen van rechterlijke ambtenaren zo nu en dan, al naargelang de gelegenheid daartoe noopt, kunnen worden gewijzigd, doch ten aanzien van een individuele rechter nimmer tot minder dan de toelage op grond waarvan hij is aangetreden.” (The Federalist, nr. 79, tweede alinea), werd overgenomen in de grondwet van de Verenigde Staten van Amerika. Artikel III, section 1, van die grondwet bepaalt dat de rechters, zowel van het Hooggerechtshof als van de ondergeschikte gerechtshoven, „voor hun Diensten een Vergoeding [zullen] ontvangen, die tijdens hun Ambtsperiode niet verminderd zal worden”. De grondwetten van bepaalde lidstaten laten een vergelijkbare benadering zien: zie de grondwet van de Republiek Cyprus, art. 133.12; en de grondwet van Ierland, art. 35.5, gewijzigd bij het 29e amendement van de wet inzake de grondwet, 2011.
(
3
)	Uitgelegd in het licht van artikel 47 van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie (hierna: „Handvest”). De met elkaar verweven vereisten van de onafhankelijkheid van rechters en daadwerkelijke rechtsbescherming vormen slechts enkele van de vele factoren die de bezoldiging van rechters legitiem kunnen beïnvloeden. De bezoldiging van ambtsdragers en ambtenaren, waaronder rechters, valt binnen de werkingssfeer van artikel 21 van het Handvest en richtlijn 2000/78/EG van de Raad van 27 november 2000 tot instelling van een algemeen kader voor gelijke behandeling in arbeid en beroep (PB 2000, L 303, blz. 16). Zie arrest van 7 februari 2019, Escribano Vindel (C‑49/18, EU:C:2019:106, punten 38‑60) (hierna: „arrest Escribano Vindel”).
(
4
)	Het vereiste van onafhankelijkheid van de rechterlijke instanties, dat onlosmakelijk verbonden is met de taak van de rechter, is een constituerend deel van het recht op daadwerkelijke rechtsbescherming, dat op zijn beurt bestanddeel is van het fundamentele recht op een eerlijk proces krachtens artikel 47 van het Handvest. Arrest van 20 april 2021, Repubblika (C‑896/19, EU:C:2021:311, punten 48‑51 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
(
5
)	(C‑64/16, EU:C:2018:117, punt 45) (hierna „arrest Portugese rechters”).
(
6
)	Zie punt 66.
(
7
)	En – impliciet – leden van de rechterlijke macht.
(
8
)	Zie het arrest Portugese rechters, punt 44.
(
9
)	Zie het arrest Portugese rechters, punt 45, en het arrest Escribano Vindel, punt 66. Het beginsel van onafzetbaarheid vereist in het bijzonder dat rechters moeten kunnen aanblijven zolang zij de verplichte pensioenleeftijd nog niet hebben bereikt of, indien hun ambt aan een bepaalde termijn is gebonden, totdat deze termijn is verstreken. Dit beginsel is weliswaar niet absoluut, maar er mogen slechts uitzonderingen op worden gemaakt indien daarvoor legitieme en dwingende gronden zijn en het evenredigheidsbeginsel in acht wordt genomen. Aldus wordt doorgaans erkend dat rechters uit hun ambt kunnen worden ontzet indien zij ongeschikt zijn om dat ambt te blijven vervullen wegens onbekwaamheid of ten gevolge van een ernstig verzuim, indien daarbij de toepasselijke procedures in acht worden genomen. Zie arrest van 5 november 2019, Commissie/Polen (Onafhankelijkheid van de gewone rechterlijke instanties) (C‑192/18, EU:C:2019:924, punt 113). Zie ook arrest van 6 oktober 2021, W.Ż. (Kamer voor bijzondere controle en publieke zaken van de Sąd Najwyższy – Benoeming) (C‑487/19, EU:C:2021:798, punten 115 en 116), waarin de gevolgen worden benoemd die bepaalde uitspraken die gevolgen hebben voor het leven en de loopbaan van individuele rechters, kunnen hebben voor de rechterlijke onafhankelijkheid.
(
10
)	In zijn conclusie in de zaak Associação Sindical dos Juízes Portugueses (C‑64/16, EU:C:2017:395, punt 78) heeft advocaat-generaal Saugmandsgaard Øe opgemerkt dat „[o]ok al moet de hoogte van de bezoldiging van rechters in overeenstemming zijn met het belang van de publieke functie die zij vervullen, dat bedrag [...] niet buitenproportioneel [mag] zijn ten opzichte van de economische en sociale realiteit en met name ten opzichte van de gemiddelde levensstandaard in de staat waar betrokkenen hun functie uitoefenen. Bovendien betekent een redelijke stabiliteit van hun inkomen mijns inziens dat dit niet zodanig in de tijd mag variëren dat de onafhankelijkheid van hun oordeelsvorming gevaar loopt, maar niet dat elke verandering uitgesloten is.”
(
11
)	De Portugese wetgever heeft de maatregelen die het voorwerp vormen van het arrest Portugese rechters aangenomen in het kader van een Unieprogramma voor financiële bijstand. De Spaanse wetgevende en uitvoerende macht hebben de maatregelen vastgesteld die in het arrest Escribano Vindel aan de orde waren.
(
12
)	In het geval van Portugal waren onder de getroffen ambtsdragers en ambtenaren de president van de republiek; de voorzitter van de Assembleia da República (parlement); de eerste minister; de leden van de Assembleia da República; de leden van de regering; de rechters van het Tribunal Constitucional (grondwettelijk hof); de rechters van de Tribunal de Contas (rekenkamer); de procureur-generaal van de Republiek; zittende en staande magistraten van gerechten; rechters en magistraten van bestuursrechtbanken, fiscale rechtbanken en kantongerechten.
(
13
)	Zie het arrest van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM) van 15 oktober 2013, Savickas e.a. tegen Litouwen (CE:EVRM:2013:1015DEC006636509, §§ 90‑94) (hierna: „arrest Savickas”). Dat Hof heeft een klacht van rechters in actieve dienst, voormalige rechters of hun erfgenamen dat, in strijd met artikel 1 van Protocol nr. 1 bij het EVRM, hun eigendom aan hen was ontnomen, kennelijk ongegrond verklaard in de zin van artikel 35, lid 3, van het Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens en de fundamentele vrijheden, ondertekend te Rome op 4 november 1950 (EVRM), en derhalve niet-ontvankelijk volgens artikel 35, lid 4, EVRM. De klacht betrof een verlaging van het salaris van verzoekers met ongeveer 30 %. De verlaging werd gerechtvaardigd door de „bijzonder moeilijke economische en financiële situatie in Litouwen” in 1999 en de „noodzaak tot financiering van onderwijs, gezondheidszorg, sociale zekerheid en andere maatschappelijke behoeften”. Het EHRM heeft geoordeeld dat nationale wetgevers bij het implementeren van het sociale en economische beleid een ruime beoordelingsmarge hebben.
(
14
)	Dz. U. van 2001, nr. 98, volgnr. 1070. Geconsolideerde tekst van 14 december 2022, Dz. U. van 2023, volgnr. 217.
(
15
)	Dz. U. van 2021, volgnr. 2445.
(
16
)	Dz. U. van 2022, volgnr. 2666.
(
17
)	Artikel 3 van de 2008 m. lapkričio 6 d. Lietuvos Respublikos teisėjų atlyginimų įstatymas Nr. X-1771 (wet nr. X-1771 van de Republiek Litouwen van 6 november 2008 betreffende de bezoldiging van rechters, Žin., 2008, nr. 131-5022), gewijzigd bij de 2021 m. lapkričio 25 d. Lietuvos Respublikos teisėjų atlyginimų įstatymo Nr. X-1771 pakeitimo įstatymas Nr. XIV-708 (wet nr. XIV-708 van de Republiek Litouwen van 25 november 2021 tot wijziging van wet nr. X-1771 van de Republiek Litouwen betreffende de bezoldiging van rechters, TAR, 2021, nr. 25134).
(
18
)	Van „rechters met algemene bevoegdheid en gespecialiseerde rechters”.
(
19
)	In de versie ervan die gold van 1 januari 2022 tot en met 30 juni 2023.
(
20
)	Van „rechters met algemene bevoegdheid en rechters bij gespecialiseerde regionale rechtbanken”.
(
21
)	Deze salarisfactor is vastgesteld bij de Lietuvos Respublikos teisėjų atlyginimų įstatymo priedėlio pakeitimo įstatymas Nr. XI-235 (wet nr. XI-235 tot wijziging van de bijlage bij de wet van de Republiek Litouwen inzake de bezoldiging van rechters) van 28 april 2009 (die op 1 oktober 2013 in werking is getreden). Volgens de schriftelijke opmerkingen van de Commissie is bij de Lietuvos Respublikos teisėjų darbo apmokėjimo įstatymo Nr. X-1771 pakeitimo įstatymas Nr. XIV-2015 (wet van de Republiek Litouwen nr. XIV-2015 tot wijziging van de wet van de Republiek Litouwen nr. X-1771 inzake de bezoldiging van rechters van 25 mei 2023) (Stcrt. 2023, 11594) het in hoofdstuk II van de bijlage opgenomen stelsel van salarisfactoren voor de rechters bij de rechtbanken met algemene bevoegdheid en bij de gespecialiseerde rechtbanken gewijzigd, waarbij is bepaald dat (het basisniveau van) het officiële salaris van een rechter bij een regionale rechtbank „3,6” is.
(
22
)	Aan XL is van juli tot en met november 2022 een bedrag van 15151,44 PLN per maand betaald, en 15033,51 PLN voor december 2022 en 16333,26 PLN voor januari 2023.
(
23
)	Met inachtneming van ziekteverlof.
(
24
)	Zie punt 5.6 van het verzoek om een prejudiciële beslissing in zaak C‑146/23.
(
25
)	Vastgelegd in de bijzondere oplossingen voor de tenuitvoerlegging van de begrotingswet voor het jaar 2023.
(
26
)	De president van de Sąd Najwyższy heeft onder meer gesteld dat de wet inzake de bijzondere oplossingen voor de tenuitvoerlegging van de begrotingswet voor het jaar 2023 in strijd is met de waarborg dat de bezoldiging van rechters overeenstemt met de waardigheid van hun ambt en met de omvang van hun taken. De desbetreffende bepalingen zijn onder meer in strijd met de waarborging van de onafhankelijkheid van rechters, het beginsel van bescherming van verworven rechten, en vertrouwen in de staat en het vastgestelde recht. Zij heeft benadrukt dat de ingevoerde methoden voor het berekenen van de bezoldiging van rechters „voorbijgingen aan” de geldende rechtsbeginselen. De bezoldiging van rechters zou worden gebaseerd op een jaarlijkse, en tot op zekere hoogte onvoorzienbare, beoordeling door de wetgever. Dit zou ertoe leiden dat het aanvaarde model voor het vaststellen van de bezoldiging van rechters niet meer automatisch zou gelden en op objectieve criteria gebaseerd zou zijn.
(
27
)	De president van de Naczelny Sąd Administracyjny heeft aangevoerd dat de betwiste bepalingen een „episodische regeling” en een afwijking van de vaste wettelijke regels inzake de vaststelling van de bezoldiging van rechters vormen. In de Poolse grondwet wordt verwezen naar de arbeidsomstandigheden en de bezoldiging van één enkele groep overheidsambtenaren: rechters. Dat vergde de invoering van een ander, afzonderlijk stelsel voor het vaststellen van de bezoldiging van rechters dan dat welke voor andere ambtenaren gold. In dat afzonderlijke stelsel diende rekening te worden gehouden met de noodzaak tot bescherming van de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht, de waardigheid van het ambt en de last van de op rechters rustende verantwoordelijkheid. De daling in de reële verdiensten van rechters in de periode 2021‑2023 bedraagt ongeveer 23,6 %, een duidelijke afwijking van de stijging van het gemiddelde brutosalaris van 6,74 % in de overheidssector in de jaren 2020‑2021.
(
28
)	De KRS heeft gesteld dat artikel 178, lid 2, van de Poolse grondwet, welke bepaling de inmenging door de wetgever bij het vaststellen van de bezoldiging van rechters beperkt, een belangrijke rol speelt bij de waarborging van de onafhankelijkheid en onpartijdigheid van rechters. De bezoldiging van rechters dient te worden berekend op basis van objectieve en meetbare criteria en onderhevig te zijn aan automatische indexering.
(
29
)	Gezien het toenemende aantal te behandelen rechtszaken, de groeiende achterstand en procedures die feitelijk steeds langer duren.
(
30
)	Volgens verzoekers staat er aan een rechterlijke instantie of een rechter geen juridisch mechanisme ter beschikking om van de uitvoerende en de wetgevende macht te eisen dat zij verzekeren dat de bezoldiging van rechters evenredig is aan de waardigheid en de verantwoordelijkheid van het rechterlijke ambt of in verhouding staat tot de strikte beperkingen op onder meer het verrichten van andere, daaraan verbonden werkzaamheden.
(
31
)	In de schriftelijke opmerkingen van de Commissie wordt vermeld dat de vorderingen betrekking hebben op de periode van maart 2020 tot maart 2023.
(
32
)	Deze cijfers zijn door de verwijzende rechter aangeleverd. Zij betreffen brutocijfers zonder een periodiek voor de ambtstermijn. In het cijfer voor het jaar 2021 wordt rekening gehouden met de belastinghervorming van 2019 (factor van 17,2 x basisniveau van 177 EUR/belastingwijziging van 1,289).
(
33
)	Tevens benadrukt de verwijzende rechter het feit dat rechters aan bijzonder stringente eisen onderworpen zijn. Rechters zijn onder meer verplicht om, ongeacht hun werklast, voor dezelfde bezoldiging te werken, aangezien hun arbeidsduur niet is geregeld. Verder bepaalt artikel 113 van de Litouwse grondwet dat „het een rechter niet is toegestaan een andere gekozen of benoemde functie te bekleden, of in een bedrijf of commerciële of andere particuliere inrichtingen of ondernemingen werkzaam te zijn. Evenmin is het hem toegestaan andere beloningen te ontvangen dan de voor de rechter vastgestelde beloning of een vergoeding voor educatieve of creatieve activiteiten. Daarnaast is het een rechter niet toegestaan om deel te nemen aan de activiteiten van politieke partijen en andere politieke organisaties.”
(
34
)	Op basis van de gemiddelde brutobezoldiging per maand in het kwartaal vóór het voorafgaande kwartaal, zoals bekendgemaakt door het Lietuvos statistikos departamentas (Litouws ministerie van Statistiek), en de toepassing van een factor 0,1.
(
35
)	Zonder een periodiek voor de ambtstermijn.
(
36
)	Die bepalingen leggen een verplichting op aan de Republiek Litouwen tot het vaststellen van een vergelijkbaar stelsel voor de bezoldiging van rechters voor vergelijkbare werkzaamheden.
(
37
)	Dat programma is goedgekeurd bij besluit nr. XIV-72 van het parlement van de Republiek Litouwen van 11 december 2020.
(
38
)	Dz. U. van 2022, volgnr. 2666.
(
39
)	In antwoord op een vraag van het Hof heeft de Poolse regering ter terechtzitting bevestigd dat het arrest van het Trybunał Konstytucyjny vanaf de datum van publicatie ervan van kracht is.
(
40
)	De schriftelijke opmerkingen van de Poolse regering bevatten een aantal bezwaren tegen de bevoegdheid van het Hof om de prejudiciële vraag in zaak C‑146/23 te beantwoorden en tegen de ontvankelijkheid ervan. Die bezwaren heeft zij ter terechtzitting ingetrokken.
(
41
)	Arresten van 26 maart 2020, Miasto Łowicz en Prokurator Generalny (C‑558/18 en C‑563/18, EU:C:2020:234, punt 36 en aldaar aangehaalde rechtspraak), en 9 januari 2024, G. e.a. (Benoeming van rechters bij de gewone rechterlijke instanties in Polen) (C‑181/21 en C‑269/21, EU:C:2024:1, punt 57) (hierna: „arrest G”). Zie ook beschikking van 2 juli 2020, S.A.D. Maler und Anstreicher (C‑256/19, EU:C:2020:523, punten 35‑40).
(
42
)	Artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU verwijst naar de „onder het recht van de Unie vallende gebieden”, ongeacht of de lidstaten dat recht ten uitvoer brengen in de zin van artikel 51, lid 1, van het Handvest.
(
43
)	Arrest van 2 maart 2021, A.B. e.a. (Benoeming van rechters bij de Sąd Najwyższy – Beroepen) (C‑824/18, EU:C:2021:153, punt 112 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
(
44
)	Arrest van 20 april 2021, Repubblika (C‑896/19, EU:C:2021:311, punten 63‑65).
(
45
)	Zie naar analogie arrest van 18 mei 2021, Asociaţia Forumul Judecătorilor din România e.a. (C‑83/19, C‑127/19, C‑195/19, C‑291/19, C‑355/19 en C‑397/19, EU:C:2021:393, punt 230). Voor de krachtens Unierecht vereiste waarborgen van onafhankelijkheid en onpartijdigheid zijn regels vereist, onder andere met betrekking tot de samenstelling van de rechterlijke instanties en de benoeming, de ambtstermijn en de gronden voor verschoning, wraking en afzetting van hun leden, die geschikt moeten zijn om bij de justitiabelen elke legitieme twijfel erover weg te nemen dat deze instanties zich niet laten beïnvloeden door externe factoren en onpartijdig zijn ten opzichte van de met elkaar strijdende belangen. Zie arrest van 20 april 2021, Repubblika (C‑896/19, EU:C:2021:311, punt 53 en aldaar aangehaalde rechtspraak). Ter terechtzitting heeft de Commissie de noodzaak benadrukt van het verzekeren van een toereikende bezoldiging van de rechters, teneinde de indruk te vermijden dat zij mogelijk vatbaar zijn voor ongepaste beïnvloeding van buitenaf.
(
46
)	Arrest van 26 maart 2020, Miasto Łowicz en Prokurator Generalny (C‑558/18 en C‑563/18, EU:C:2020:234, punten 45 en 46 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
(
47
)	Er bestaan duidelijke parallellen tussen het hoofdgeding in zaak C‑374/23 en in de zaken die hebben geleid tot de arresten Portugese rechters en Escribano Vindel, die vorderingen betroffen die een vakbond namens Portugese rechters en een Spaanse magistraat hadden ingesteld tegen maatregelen ter vermindering van de bezoldiging van Portugese respectievelijk Spaanse rechters. Zie daarentegen beschikking van 8 november 2023, Habonov (C‑333/23, EU:C:2023:858, niet gepubliceerd) (hierna: „beschikking Habonov”). In de beschikking Habonov heeft het Hof een verzoek om een prejudiciële beslissing van het Verwaltungsgericht Gießen (bestuursrechter Giessen, Duitsland) inzake artikel 19 VEU en artikel 47 van het Handvest inzake de bezoldiging van rechters in Land Hessen (Duitsland) niet-ontvankelijk verklaard. Aangezien dat verzoek was ingediend in het kader van een urgente asielprocedure tussen een Russische onderdaan en de Bondsrepubliek Duitsland, heeft het Hof overwogen dat een antwoord niet noodzakelijk was voor het geven van de beslissing van de verwijzende rechter in het voor hem aanhangige geding, waarmee het dat verzoek onderscheidde van de verzoeken die tot de arresten Portugese rechters en Escribano Vindel hebben geleid.
(
48
)	Aangezien artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU alle lidstaten verplicht om in de nodige rechtsmiddelen te voorzien om daadwerkelijke rechtsbescherming op de onder het recht van de Unie vallende gebieden te verzekeren, met name in de zin van artikel 47 van het Handvest, moet een uitlegging van de eerste bepaling naar behoren rekening houden met de tweede bepaling. Arrest van 22 februari 2022, RS (Gevolgen van de beslissingen van een grondwettelijk hof) (C‑430/21, EU:C:2022:99, punten 34‑37 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
(
49
)	Zoals neergelegd in de artikelen 6 en 13 EVRM.
(
50
)	Arrest van 5 juni 2023, Commissie/Polen (Onafhankelijkheid en privéleven van rechters) (C‑204/21, EU:C:2023:442, punt 69).
(
51
)	Arrest van 13 juli 2023, YP e.a. (Opheffing van de immuniteit en schorsing van een rechter) (C‑615/20 en C‑671/20, EU:C:2023:562, punt 55 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
(
52
)	Zie arrest van 22 februari 2022, RS (Gevolgen van de beslissingen van een grondwettelijk hof) (C‑430/21, EU:C:2022:99, punt 43 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
(
53
)	De bezoldiging van rechters kan bijvoorbeeld worden vastgesteld door rechterlijke of onafhankelijke organen of bij collectieve arbeidsovereenkomst overeenkomstig het nationale recht.
(
54
)	Het rechtszekerheidsbeginsel is niet absoluut. Voorschriften inzake de bezoldiging van rechters kunnen in het licht van objectieve, legitieme omstandigheden worden gewijzigd, mits het beginsel van de onafhankelijkheid van rechters en het evenredigheidsbeginsel in acht worden genomen.
(
55
)	Artikel 53 van Aanbeveling CM/Rec(2010)12 van het Comité van Ministers aan de lidstaten over rechters: onafhankelijkheid, bekwaamheid en verantwoordelijkheid (vastgesteld op 17 november 2010 door het Comité van Ministers van de Raad van Europa tijdens de 1098e vergadering van de afgevaardigden van de ministers) (hierna: „aanbeveling van het Comité van Ministers van de Raad van Europa”), bepaalt dat „de belangrijkste regels van het beloningssysteem voor beroepsrechters bij wet [moeten] worden vastgesteld”. Zie ook artikel 11 van de Basisbeginselen inzake de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht die op 6 september 1985 zijn aangenomen door het zevende congres van de Verenigde Naties over de preventie van misdaad en de behandeling van delinquenten, gehouden in Milaan van 26 augustus tot en met 6 september 1985, welk artikel bepaalt dat „[d]e ambtstermijn van rechters, hun onafhankelijkheid, veiligheid, toereikende beloning, arbeidsvoorwaarden, pensioenen en de pensioenleeftijd adequaat bij wet worden verzekerd”, https://www.ohchr.org/en/instruments-mechanisms/instruments/basic-principles-independence-judiciary
(
56
)	In § 93 van het arrest Savickas heeft het EHRM „het van doorslaggevende betekenis geacht dat de verlaging van de salarissen in de publieke sector zich niet enkel richtte tot de rechterlijke macht” in Litouwen, maar bestanddeel was van een programma van bezuinigingsmaatregelen die de salarissen in de gehele publieke sector troffen. Daarnaast heeft het EHRM de conclusie van het grondwettelijk hof van de Republiek Litouwen in herinnering gebracht dat „het oneerlijk zou zijn indien rechters als uitzondering zouden worden behandeld en van bezuinigingsmaatregelen zouden worden vrijgesteld”. Het EHRM heeft daaraan echter het voorbehoud toegevoegd dat zelfs die overweging niet doorslaggevend hoeft te zijn, indien een verlaging de rechterlijke onafhankelijkheid zou aantasten.
(
57
)	In de §§ 3, 4 en 93 van het arrest Savickas heeft het EHRM een verlaging van de bezoldiging van rechters in 1999 onderzocht in het kader van een verhoging ervan in 1997, en geconcludeerd dat het algehele niveau niet was aangetast.
(
58
)	Zie naar analogie het arrest Savickas en het arrest van het EHRM van 22 juni 2023, Kubát e.a. tegen Tsjechië (CE:EVRM:2023:0622JUD006172119) (hierna: „arrest Kubát”). Deze zaken betroffen onder meer de bezoldiging van rechters en het recht op eigendom krachtens artikel 1 van Protocol nr. 1 bij het EVRM.
(
59
)	En niet naar andere periodieken of toelagen die aan rechters in een van de twee lidstaten verschuldigd zijn.
(
60
)	Arrest van 22 februari 2024, Randstad Empleo e.a. (C‑649/22, EU:C:2024:156, punt 44).
(
61
)	Verband houdend met het niveau van de rechterlijke instantie of met functies die verantwoordelijkheid met zich meebrengen en die binnen een rechterlijke instantie worden uitgeoefend, zoals president van een rechterlijke instantie.
(
62
)	In zaak C‑146/23 heeft de Poolse regering opgemerkt dat voor rechters en procureurs een speciale pensioenregeling geldt die bijzonder voordelig is, daar zij zijn vrijgesteld van het afdragen van socialezekerheidsbijdragen daarvoor.
(
63
)	Zie bijvoorbeeld artikel 91 van de wet inzake de organisatie van de gewone rechterlijke instanties en artikel 4, lid 2, van de LRT. Hoewel bij de beoordeling van de toereikendheid van de bezoldiging van rechters rekening dient te worden gehouden met het volledige pakket aan financiële of andere aan hen uitgekeerde emolumenten, waarschuwt de Commissie van Venetië voor het toekennen van „niet-financiële toedelingen” aan rechters, zoals huisvesting, op basis van sociale behoefte, daar er „ruimte is voor discretionaire bevoegdheid bij de verdeling ervan. Zij vormen derhalve een potentiële bedreiging voor de rechterlijke onafhankelijkheid.” Report on the Independence of the Judicial System Part I: The Independence of Judges, vastgesteld door de Commissie van Venetië op haar 82e plenaire sessie (Venetië, 12‑13 maart 2010), CDL-AD(2010)004, https://www.venice.coe.int/webforms/documents/?pdf=CDL-AD(2010)004-e
(
64
)	In landen waar het rechters wordt verboden om weer of voor het eerst aan de slag te gaan in de commerciële advocatuur.
(
65
)	Op grond van het nationale recht kan de uitoefening van het rechterlijke ambt onverenigbaar zijn met andere activiteiten of rollen. Bepaalde exclusiviteitsvereisten kunnen objectief noodzakelijk zijn voor het voorkomen van belangenverstrengelingen en het verzekeren van een professionele investering in het rechterlijke ambt. Andere beperkingen of belemmeringen, zoals een verbod op het houden van aandelen in vennootschappen, de ontvangst van royalty’s of dividenden, of een vergoeding voor het geven van lezingen, zijn niet altijd gerechtvaardigd onder verwijzing naar de rechterlijke onafhankelijkheid en kunnen in bepaalde omstandigheden het door artikel 17 van het Handvest beschermde recht op eigendom schenden.
(
66
)	De lidstaten kunnen rechters ook een vast jaarsalaris betalen, zonder specifiek de criteria aan te geven aan de hand waarvan dat salaris is bepaald. In dergelijke omstandigheden kan de beloning die aan andere ambtsdragers of ambtenaren met gelijkwaardige verantwoordelijkheden wordt betaald een maatstaf bieden voor de beoordeling van de toereikendheid van de bezoldiging van rechters.
(
67
)	Zie artikel 153, lid 5, VWEU en arrest van 7 juli 2022, Coca-Cola European Partners Deutschland (C‑257/21 en C‑258/21, EU:C:2022:529, punt 47). Zie ook richtlijn (EU) 2022/2041 van het Europees Parlement en de Raad van 19 oktober 2022 betreffende toereikende minimumlonen in de Europese Unie (PB 2022, L 275, blz. 33).
(
68
)	In januari 2024 varieerde het niveau van het minimumloon in de lidstaten van 477 EUR per maand in Bulgarije tot 2571 EUR per maand in Luxemburg. https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=Minimum_wage_statistics.
(
69
)	Objectieve economische factoren, zoals het bruto binnenlands product, het inflatiepercentage, het begrotingstekort/-overschot, de staatsschuld of de totale kosten van de rechtspleging van een lidstaat, kunnen ook relevant zijn. De Litouwse regering heeft opgemerkt dat zij bij het opstellen van de nationale conceptbegroting „rekening moet houden met de functies van de staat zoals neergelegd in de grondwet, de bestaande economische en sociale situatie, de behoeften en mogelijkheden van de maatschappij en de staat, de beschikbare en geplande financiële middelen en de toezeggingen van de staat, en andere belangrijke factoren”.
(
70
)	Artikel 54 van de aanbeveling van het Comité van Ministers van de Raad van Europa luidt: „De bezoldiging van rechters is evenredig aan hun rol en hun verantwoordelijkheden en op een zodanig niveau dat zij bestand zijn tegen elke druk van buitenaf om hun besluiten te beïnvloeden. Er bestaan waarborgen voor het behouden van een redelijke beloning bij ziekte en moederschaps- of vaderschapsverlof, en voor een pensioenuitkering, die in een redelijke verhouding dienen te staan tot de hoogte van de bezoldiging voor hun werkzaamheden. Er worden specifieke wettelijke bepalingen ingevoerd om specifiek op rechters gerichte salariskortingen onmogelijk te maken.” https://www.icj.org/wp-content/uploads/2014/06/CMRec201012E.pdf. Zie ook artikel 6 van het Europees Handvest inzake het statuut voor rechters, Straatsburg, 8‑10 juli 1998. https://rm.coe.int/16807473ef
(
71
)	Waarvan het belang netjes is samengevat in de bevinding dat „[h]et rechtsleven draaide nooit om logica: het ging altijd al om ervaring” in Holmes, O. W., The Common Law, Little, Brown & Co., Boston (Mass., VS), 1881, 1e druk.
(
72
)	De Vilniaus apygardos administracinis teismas heeft in dat verband geen informatie over de belastinghervorming van 2019 verstrekt. Zie punt 25 van de onderhavige conclusie.
(
73
)	Het niet toereikend belonen van rechters in vergelijking met de particuliere sector kan de waardigheid van het rechterlijke ambt ondermijnen, en in de weg staan aan de werving en selectie, de motivatie en het behoud van rechters, ten koste van daadwerkelijke rechtsbescherming en de rechterlijke onafhankelijkheid. Volgens het European judicial systems CEPEJ Evaluation Report 2020 van de Europese Commissie voor Efficiëntie in Justitie (Cepej), die in september 2002 is opgericht door het Comité van Ministers van de Raad van Europa (hierna: „Cepej-rapport 2020”), blz. 67, https://rm.coe.int/rapport-evaluation-partie-1-francais/16809fc058, en het European judicial systems CEPEJ Evaluation Report 2022 (hierna: „Cepej-rapport 2022”), blz. 79, https://rm.coe.int/cepej-report-2020‑22-e-web/1680a86279, „vereist de kwestie van de bezoldiging van rechters een integrale benadering die, los van het zuiver economische aspect, rekening houdt met de gevolgen die zij in verband met de strijd tegen corruptie binnen het rechtsstelsel en daarbuiten kan hebben op de efficiëntie van het justitiële stelsel en op de onafhankelijkheid ervan. Het beleid inzake justitie dient ook rekening te houden met de salarissen van andere juridische beroepen, teneinde het beroep van rechter aantrekkelijk te maken voor hooggekwalificeerde rechtsbeoefenaars”.
(
74
)	Zij brengt ook de uitoefening van staatsmacht met zich mee, die niet kan worden vergeleken met de werkzaamheden van andere rechtsbeoefenaars. Zonder vergelijkbare situaties kan discriminatie worden uitgesloten.
(
75
)	De achting waarmee het rechterlijke ambt wordt behandeld heeft ook een zekere niet-geldelijke waarde.
(
76
)	Het door advocaten in rekening te brengen bedrag geeft mogelijk niet het door hun cliënten te betalen bedrag weer. Advocaten concurreren met andere advocaten en – in bepaalde landen – met andere dienstverleners, zoals accountants en belastingadviseurs.
(
77
)	Zoals voor kantoorruimte, een beroepsaansprakelijkheidsverzekering of juridisch medewerkers.
(
78
)	Zie artikel 55 van de aanbeveling van het Comité van Ministers van de Raad van Europa waarin wordt bepaald: „Systemen die de basisbezoldiging van rechters afhankelijk maken van prestaties moeten worden vermeden omdat zij moeilijkheden voor de onafhankelijkheid van rechters zouden kunnen creëren.” Zie naar analogie conclusie 1/17 (CETA EU-Canada) van 30 april 2019 (EU:C:2019:341, punt 98).
(
79
)	In bepaalde gevallen stelt de wet de honoraria van advocaten vast en/of de inning ervan kan onderhevig zijn aan „belastingheffing over kosten”. Het honorarium van een advocaat kan afhangen van de betreffende uitkomst of het succes van het gevoerde proces. Hij kan derhalve mogelijk niet alle – of in sommige gevallen geen enkel deel van de – tijd die hij besteedt aan een zaak in rekening brengen.
(
80
)	De Litouwse regering heeft ter terechtzitting bevestigd dat het „basisniveau” waarnaar artikel 3 van de LRT verwijst, op grond van een collectieve arbeidsovereenkomst wordt onderhandeld. Bij die onderhandelingen wordt de Litouwse rechterlijke macht vertegenwoordigd door de nationale raad voor de rechtspraak in Litouwen, die uitsluitend uit rechters van alle verschillende instanties is samengesteld.
(
81
)	Behoudens verificatie door de verwijzende rechters.
(
82
)	Hier van belang zijn de aanpassingen met betrekking tot de jaren 2022 en 2023.
(
83
)	De betreffende zaak had betrekking op de wet inzake de bijzondere oplossingen voor de tenuitvoerlegging van de begrotingswet voor het jaar 2023.
(
84
)	§§ 1‑20.
(
85
)	Zie punt 49 van dat arrest.
(
86
)	De Poolse regering en de Commissie merken op dat de wetten inzake de bijzondere oplossingen voor de tenuitvoerlegging van de begrotingswetten voor de jaren 2022 en 2023 bepalingen bevatten inzake de bezoldiging van rechters bij de gewone rechterlijke instanties, bij de Sąd Najwyższy en bij het Trybunał Konstytucyjny, en van procureurs.
(
87
)	Zie de punten 15 en 16 van de onderhavige conclusie.
(
88
)	De aanpassingen van 2023 zijn ongrondwettig verklaard.
(
89
)	Zie naar analogie het arrest Portugese rechters, punt 48.
(
90
)	Hieruit volgt dat de bezoldiging van rechters niet is uitgehold door de recente rechtsstaatcrisis in Polen.
(
91
)	Het lijkt erop dat het begrotingstekort in Polen gedurende de betrokken periode minder was dan de „verhouding” van 60 % „tussen de overheidsschuld en het bruto binnenlands product tegen marktprijzen” zoals aangegeven in artikel 126, lid 2, VWEU en artikel 1 van Protocol nr. 12 betreffende de procedure bij buitensporige tekorten. Overschrijding van de verhouding van 60 % vormt een „aanzienlijke tekortkoming”.
(
92
)	Ingevolge artikel 126, lid 1, VWEU zijn de lidstaten verplicht om „buitensporige overheidstekorten” te „vermijden”.
(
93
)	De Commissie heeft opgemerkt dat de bezoldiging van XL bijna driemaal hoger lag, indien de bonussen en toelagen zoals bedoeld in artikel 91 van de wet inzake de organisatie van de gewone rechterlijke instanties zouden zijn meegenomen. De Poolse regering heeft gesteld dat de gemiddelde bezoldiging van rechters in de periode 2018‑2022 onder vergelijkbare omstandigheden meer dan 300 % van het gemiddelde nationale salaris bedroeg. Het EHRM heeft erop gewezen dat het gemiddelde „brutojaarsalaris” van rechters voor alle landen van de Raad van Europa in 2012 en 2014 2,3 respectievelijk 2,4 keer het gemiddelde nationale salaris bedroeg. Zie het arrest Kubát, § 33.
(
94
)	De desbetreffende factor wordt ook bij wet vastgelegd.
(
95
)	Zie de punten 10 en 12 van de onderhavige conclusie. Zie ook punt 39 van de schriftelijke opmerkingen van de Commissie.
(
96
)	In de schriftelijke opmerkingen van de Commissie wordt vermeld dat de bezoldiging van de rechters sinds 2017 op jaarbasis licht is gestegen.
(
97
)	Op blz. 67.
(
98
)	Op blz. 80.
(
99
)	Aan het begin van hun loopbaan, en 3,3 (2018) of 2,9 (2020) hoger „bij de hoogste rechterlijke instantie”.
(
100
)	In relatie tot het nationale gemiddelde brutosalaris.
(
101
)	In 2020 was de bezoldiging van Litouwse rechters aan het begin van hun loopbaan bij de hoogste rechterlijke instantie van die staat relatief gezien hoger dan die van vergelijkbare Belgische (1,6), Duitse (0,9), Finse (1,6), Franse (1,3), Hongaarse (1,7), Italiaanse (1,8), Kroatische (1,9), Luxemburgse (1,5), Nederlandse (1,3), Oostenrijkse (1,6), Poolse (1,9), Sloveense (1,5) en Zweedse (1,9) rechters. De vorderingen van SR en RB hebben betrekking op de periode 2020‑2023. Zie ook figuur 34: verhouding tussen het jaarsalaris van rechters en openbare aanklagers en het gemiddelde brutojaarsalaris in het land in 2021, in de mededeling van de Commissie aan het Europees Parlement, de Raad, de Europese Centrale Bank, het Europees Economisch en Sociaal Comité en het Comité van de Regio's, EU-scorebord voor justitie 2023, COM(2023) 309 final. De kwantificeerbare gegevens die betrekking hebben op de periode 2012‑2021 zijn door de Cepej aan de Commissie aangeleverd. De Commissie voert aan dat, hoewel het startsalaris van Litouwse rechters ten opzichte van het nationale brutojaarsalaris overeenkomstig figuur 34 een van de laagste in de Unie is, het niettemin relatief gezien hoger is dan het startsalaris dat in België, Duitsland, Finland, Frankrijk, Hongarije, Luxemburg, Nederland, Polen en Slovenië wordt betaald.