62017CC0111
OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO
NILSA WAHLA
przedstawiona w dniu 16 maja 2017 r. (
1
)
Sprawa C‑111/17 PPU
OL
przeciwko
PQ
[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Monomeles Protodikeio Athinon (sąd okręgowy w składzie jednoosobowym w Atenach, Grecja)]
„Odesłanie prejudycjalne — Współpraca sądowa w sprawach cywilnych — Rozporządzenie (WE) nr 2201/2003 — Jurysdykcja oraz uznawanie i wykonywanie orzeczeń w sprawach małżeńskich oraz w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej — Artykuły 8, 10 i 11 — Wniosek o powrót — Pojęcie „zwykłego pobytu” niemowlęcia — Dziecko, które urodziło się w innym państwie członkowskim niż państwo wspólnego miejsca zamieszkania jego rodziców i które następnie pozostało z matką w państwie członkowskim urodzenia — Bezprawne uprowadzenie lub zatrzymanie — Brak”
1.
W niniejszej sprawie zwrócono się do Trybunału o dokonanie wykładni art. 11 ust. 1 rozporządzenia (WE) nr 2201/2003 (
2
), a w szczególności znajdującego się w tym przepisie pojęcia „zwykłego pobytu”.
2.
U podstaw niniejszej sprawy leży spór pomiędzy OL, obywatelem włoskim, i PQ, obywatelką grecką, będącymi odpowiednio ojcem i matką urodzonego w Grecji niemowlęcia, w związku z porozumieniem zawartym między rodzicami. Spór ten dotyczy konkretnie wniosku złożonego przez OL do sądu odsyłającego [Monomeles Protodikeio Athinon (sąd okręgowy w składzie jednoosobowym w Atenach, Grecja)] o powrót tego dziecka do Włoch, czyli do państwa członkowskiego, w którym rodzice dziecka zamieszkiwali wspólnie przed jego urodzeniem się.
3.
W tym kontekście sąd odsyłający zwraca się do Trybunału zasadniczo o ustalenie, czy przy określaniu miejsca zwykłego pobytu niemowlęcia w danym państwie członkowskim istnieje wymóg, aby dziecko było obecne w tym państwie członkowskim, oraz czy w braku owej obecności decydujące znaczenie dla ustalenia miejsca zwykłego pobytu dziecka można przypisać innym czynnikom, takim jak wcześniejsze wspólne miejsce zamieszkania rodziców w tym państwie członkowskim.
4.
W tym względzie w niniejszej sprawie zwrócono się do Trybunału, po pierwsze, o sprecyzowanie jego orzecznictwa dotyczącego pojęcia „zwykłego pobytu” w ramach rozporządzenia Bruksela II bis, a po drugie, o wyjaśnienie istotnych elementów branych pod uwagę przy określaniu miejsca zwykłego pobytu niemowlęcia w celu dokonania oceny, czy okoliczność, że dziecko pozostało z matką w państwie członkowskim, w którym się urodziło, wbrew woli ojca, oznacza bezprawne uprowadzenie lub zatrzymanie w rozumieniu art. 11 tego rozporządzenia.
5.
Jak wyjaśnię szczegółowo poniżej, art. 11 rozporządzenia Bruksela II bis nie znajduje zastosowania w sytuacji takiej jak sytuacja rozpatrywana w postępowaniu głównym.
Ramy prawne
Prawo międzynarodowe
6.
Konwencja dotycząca cywilnych aspektów uprowadzenia dziecka za granicę, zawarta w Hadze dnia 25 października 1980 r. (zwana dalej „konwencją haską z 1980 r.”), ma na celu, jak wynika to z jej preambuły, między innymi chronić dziecko na płaszczyźnie międzynarodowej przed szkodliwymi skutkami wynikającymi z bezprawnego uprowadzenia go lub zatrzymania i ustalić zasady postępowania w celu zagwarantowania niezwłocznego powrotu dziecka do państwa jego stałego pobytu. Konwencja ta została ratyfikowana zarówno przez Republikę Włoską, jak i przez Republikę Grecką.
7.
Zgodnie z art. 3 tej konwencji:
„Uprowadzenie lub zatrzymanie dziecka będzie uznane za bezprawne, jeżeli:
a)
nastąpiło naruszenie prawa do opieki przyznanego określonej osobie, instytucji lub innej organizacji, wykonywanego wspólnie lub indywidualnie, na mocy ustawodawstwa państwa, w którym dziecko miało miejsce stałego pobytu bezpośrednio przed uprowadzeniem lub zatrzymaniem, oraz
b)
w chwili uprowadzenia lub zatrzymania prawa te były skutecznie wykonywane wspólnie lub indywidualnie albo byłyby tak wykonywane, gdyby nie nastąpiło uprowadzenie lub zatrzymanie.
Prawo do opieki określone w punkcie a) może wynikać w szczególności z mocy samego prawa, z orzeczenia sądowego lub administracyjnego albo z ugody mającej moc prawną w świetle przepisów ustawodawstwa tego państwa”.
8.
Artykuł 5 lit. a) tej konwencji przewiduje, że w rozumieniu tego aktu „prawo do opieki” obejmuje prawo dotyczące opieki nad osobą dziecka, w szczególności prawo do decydowania o miejscu pobytu dziecka.
Prawo Unii
9.
Zgodnie z motywem 12 rozporządzenia Bruksela II bis:
„Podstawy jurysdykcji w sprawach odpowiedzialności rodzicielskiej ustanowione w niniejszym rozporządzeniu ukształtowane są zgodnie z zasadą dobra dziecka, w szczególności według kryterium bliskości. Oznacza to, że jurysdykcja powinna należeć w pierwszej kolejności do sądów państw członkowskich zwykłego pobytu dziecka, z wyjątkiem niektórych przypadków zmiany miejsca pobytu dziecka lub w następstwie porozumienia zawartego między podmiotami odpowiedzialności rodzicielskiej”.
10.
Motyw 17 tego rozporządzenia stanowi, co następuje:
„W przypadku bezprawnego uprowadzenia lub zatrzymania dziecka powinno się niezwłocznie zarządzić jego powrót; w tym celu nadal powinna mieć zastosowanie konwencja haska [z 1980 r.], którą uzupełniają przepisy niniejszego rozporządzenia, w szczególności jej art. 11 […]”.
11.
Artykuł 1 tego rozporządzenia, zatytułowany „Zakres stosowania”, stanowi w ust. 1:
„Niniejsze rozporządzenie ma zastosowanie, bez względu na rodzaj sądu, w sprawach cywilnych dotyczących:
[…]
b)
przyznawania, wykonywania, przekazywania, pełnego lub częściowego pozbawienia odpowiedzialności rodzicielskiej”.
12.
Artykuł 2 tego rozporządzenia zawiera następujące definicje:
„[…]
7)   »odpowiedzialność rodzicielska« oznacza ogół praw i obowiązków, które zostały przyznane osobie fizycznej lub prawnej orzeczeniem, z mocy prawa lub poprzez prawnie wiążące porozumienie, dotyczących osoby lub majątku dziecka. Pojęcie to obejmuje w szczególności pieczę na dzieckiem oraz prawo do osobistej styczności z dzieckiem;
8)   »podmiot odpowiedzialności rodzicielskiej« oznacza każdą osobę, na której spoczywa odpowiedzialność rodzicielska za dziecko.
9)   »piecza nad dzieckiem« obejmuje prawa i obowiązki związane z opieką nad osobą dziecka, w szczególności prawo do określania miejsca pobytu dziecka;
[…]
11)   »bezprawne uprowadzenie albo zatrzymanie dziecka« oznacza uprowadzenie lub zatrzymanie dziecka, jeżeli:
a)
narusza to prawo do pieczy nad dzieckiem, które na mocy orzeczenia, z mocy prawa lub poprzez prawnie wiążące porozumienie przysługuje zgodnie z prawem państwa członkowskiego, w którym dziecko bezpośrednio przed uprowadzeniem lub zatrzymaniem miało zwykły pobyt;
oraz
b)
pod warunkiem, że prawo pieczy nad dzieckiem było, wspólnie lub samemu, faktycznie wykonywane w czasie uprowadzenia lub zatrzymania dziecka lub byłoby wykonywane, gdyby uprowadzenie lub zatrzymanie nie nastąpiło. Za wspólne wykonywanie pieczy nad dzieckiem uznaje się sytuację, gdy jeden podmiot odpowiedzialności rodzicielskiej na mocy orzeczenia lub z mocy prawa nie może stanowić o miejscu pobytu dziecka bez zgody innego podmiotu odpowiedzialności rodzicielskiej”.
13.
Zgodnie z art. 8 tego rozporządzenia, zatytułowanym „Jurysdykcja ogólna”:
„1.   W sprawach odpowiedzialności rodzicielskiej jurysdykcję mają sądy państwa członkowskiego, w którym w chwili wniesienia pozwu lub wniosku dziecko ma zwykły pobyt.
2.   Ustęp 1 ma zastosowanie z zastrzeżeniem przepisów art. 9, 10 i 12”.
14.
Artykuł 10 rozporządzenia Bruksela II bis, zatytułowany „Jurysdykcja w przypadkach uprowadzenia dziecka”, stanowi:
„W przypadku bezprawnego uprowadzenia lub zatrzymania dziecka jurysdykcja sądów państwa członkowskiego, w którym dziecko bezpośrednio przed bezprawnym uprowadzeniem lub zatrzymaniem miało zwykły pobyt, zostaje utrzymana do chwili uzyskania przez dziecko zwykłego pobytu w innym państwie członkowskim oraz:
a)
każda z osób, instytucji lub innych jednostek sprawujących pieczę nad dzieckiem przyzwoliła na uprowadzenie lub zatrzymanie;
lub
b)
dziecko przebywało w tym innym państwie członkowskim przez co najmniej rok od chwili, w której osoba, instytucja lub inna jednostka sprawująca pieczę nad dzieckiem dowiedziała się lub powinna była się dowiedzieć o miejscu jego pobytu, dziecko zadomowiło się w swoim nowym otoczeniu oraz spełniony jest jeden z następujących warunków:
(i)
w ciągu roku od chwili, w której sprawujący pieczę nad dzieckiem dowiedział się lub powinien był się dowiedzieć o miejscu pobytu dziecka, nie został złożony żaden pozew lub wniosek o powrót dziecka do właściwych organów państwa członkowskiego, do którego dziecko zostało uprowadzone lub w którym jest zatrzymane;
(ii)
pozew lub wniosek o powrót wniesiony przez sprawującego pieczę nad dzieckiem został cofnięty, a żaden nowy wniosek nie został złożony w terminie określonym w ppkt (i);
(iii)
postępowanie przed sądem w państwie członkowskim, w którym dziecko miało zwykły pobyt bezpośrednio przed bezprawnym uprowadzeniem lub zatrzymaniem, zostało zakończone zgodnie z art. 11 ust. 7;
(iv)
sądy państwa członkowskiego, w którym dziecko miało zwykły pobyt bezpośrednio przed bezprawnym uprowadzeniem lub zatrzymaniem, wydały orzeczenie o prawie do pieczy nad dzieckiem, w którym nie zarządziły powrotu dziecka”.
15.
Artykuł 11 tego rozporządzenia, zatytułowany „Powrót dziecka”, stanowi:
„1.   Jeżeli osoba, instytucja lub inna jednostka sprawująca pieczę nad dzieckiem wnosi pozew lub wniosek do właściwych organów państwa członkowskiego o wydanie orzeczenia na podstawie Konwencji haskiej [z 1980 r.] w celu doprowadzenia do powrotu dziecka bezprawnie uprowadzonego lub zatrzymywanego w państwie członkowskim innym niż państwo, w którym dziecko bezpośrednio przed bezprawnym uprowadzeniem lub zatrzymaniem miało zwykły pobyt, stosuje się ust. 2–8.
[…]”.
16.
Artykuł 13 rozporządzenia Bruksela II bis, zatytułowany „Jurysdykcja w oparciu o obecność dziecka”, stanowi:
„1.   Jeżeli nie można ustalić zwykłego pobytu dziecka i nie można określić jurysdykcji na podstawie art. 12, jurysdykcję mają sądy państwa członkowskiego, w którym dziecko się znajduje.
[…]”.
Postępowanie główne i pytanie prejudycjalne
17.
Jak wynika z postanowienia odsyłającego, OL i PQ zawarli związek małżeński w dniu 1 grudnia 2013 r. we Włoszech i zamieszkali tam razem.
18.
Gdy PQ była w ósmym miesiącu ciąży, małżonkowie udali się wspólnie do Grecji, aby PQ mogła tam urodzić dziecko.
19.
W dniu 3 lutego 2016 r. PQ urodziła w Grecji córkę, która przebywa na terytorium tego państwa członkowskiego wraz z matką od urodzenia.
20.
Po narodzinach dziecka OL powrócił do Włoch. OL twierdzi, że zgodził się na to, aby PQ przebywała w Grecji z ich dzieckiem do maja 2016 r., kiedy to oczekiwał powrotu żony wraz z dzieckiem do Włoch. W czerwcu 2016 r. PQ zdecydowała się jednak pozostać w Grecji z dzieckiem.
21.
Według PQ małżonkowie nie określili dokładnej daty powrotu do Włoch. PQ twierdzi między innymi, że w maju 2016 r., a następnie w czerwcu 2016 r. OL odwiedził PQ oraz ich dziecko w Atenach (Grecja). Ponadto uzgodnili, że spędzą razem wakacje letnie w sierpniu w Grecji.
22.
W lipcu 2016 r. OL wszczął postępowanie rozwodowe przed sądem włoskim. Pismem z dnia 18 lipca 2016 r. OL wniósł do Tribunale di Ancona (sąd w Ankonie, Włochy), po pierwsze, o orzeczenie rozwodu, a po drugie, o przyznanie mu wyłącznej pieczy nad jego córką. Zażądał również podjęcia środków niezbędnych w celu zapewnienia powrotu dziecka do Włoch.
23.
W następstwie pisma władz włoskich z dnia 12 lipca 2016 r. PQ wysłała w dniu 22 lipca 2016 r. do urzędu stanu cywilnego prowincji Ankona oświadczenie, że ma zamiar powrócić do Włoch i że miejsce jej zwykłego pobytu nadal znajduje się w tym państwie.
24.
W postanowieniu z dnia 7 listopada 2016 r. prezes tribunale di Ancona (sądu w Ankonie) uznał, w odniesieniu do wniosku o zarządzenie powrotu dziecka do Włoch, że nie ma potrzeby orzekania w przedmiocie tego wniosku, gdyż dziecko przez cały czas zamieszkiwało i nadal mieszka w państwie członkowskim innym niż Republika Włoska.
25.
W dniu 2 grudnia 2016 r. OL wniósł odwołanie od postanowienia o umorzeniu postępowania do Corte d’appello d’Ancona (sądu apelacyjnego w Ankonie, Włochy). Postanowieniem z dnia 20 stycznia 2017 r., które stało się prawomocne, sąd ten utrzymał w mocy postanowienie o umorzeniu postępowania wydane przez prezesa tribunale di Ancona (sądu w Ankonie, Włochy).
26.
Równolegle OL wniósł do sądu odsyłającego o zarządzenie powrotu jego córki do Włoch.
27.
Według informacji, jakimi dysponuje Trybunał, wydaje się, że od chwili narodzin dziecka OL mógł odwiedzić je kilkakrotnie, w tym po wszczęciu przez OL postępowania rozwodowego.
28.
Z wymiany korespondencji elektronicznej wynika, że w dniu 19 stycznia 2017 r. PQ zezwoliła OL na odwiedzanie dziecka w miejscu zamieszkania rodziców PQ, kiedy tylko chciał, pod warunkiem jednak, że nie opuści z dzieckiem owego miejsca. Wiadomością elektroniczną z dnia 20 stycznia 2017 r. OL odpowiedział, że jego zdaniem PQ uniemożliwia mu kontakt z dzieckiem i że w ten sposób narusza jego prawo do pieczy nad dzieckiem.
29.
Sąd odsyłający, żywiąc wątpliwości co do swojej właściwości w zakresie orzekania w przedmiocie wniosku o zarządzenie powrotu złożonego przez OL, postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującym pytaniem prejudycjalnym:
„Jaką wykładnię należy nadać terminom »zwykły pobyt« w rozumieniu art. 11 ust. 1 [rozporządzenia Bruksela II bis] w przypadku niemowlęcia urodzonego ze względów losowych lub z powodu siły wyższej w miejscu innym niż to, które jego rodzice, wykonujący nad nim wspólnie odpowiedzialność rodzicielską, zaplanowali dla niego jako miejsce zwykłego pobytu, które to niemowlę jest od tego czasu bezprawnie zatrzymywane przez jedno z rodziców w państwie, w którym się urodziło, lub zostało uprowadzone do państwa trzeciego? W szczególności, czy fizyczna obecność jest w każdym przypadku koniecznym i oczywistym warunkiem określenia zwykłego pobytu danej osoby, zwłaszcza noworodka?”.
30.
Uwagi zostały złożone przez OL, PQ, rząd grecki oraz Komisję Europejską.
31.
W dniu 4 maja 2017 r. odbyła się rozprawa, w której uczestniczyli OL, PQ, rząd grecki, rząd Zjednoczonego Królestwa oraz Komisja.
W przedmiocie trybu pilnego
32.
Sąd odsyłający wniósł o zastosowanie do niniejszego odesłania prejudycjalnego trybu pilnego przewidzianego w art. 107 regulaminu postępowania przed Trybunałem.
33.
Ów sąd uzasadnił ten wniosek, podnosząc, że spór dotyczy zaledwie rocznego dziecka, które przez okres ponad dziewięciu miesięcy pozostawało z dala od ojca, który nie miał możliwości kontaktu z nim. Zdaniem sądu odsyłającego utrzymywanie się obecnej sytuacji może poważnie zaszkodzić przyszłym stosunkom dziecka z ojcem.
34.
Uznawszy, że przesłanki uruchomienia pilnego trybu prejudycjalnego zostały spełnione, w dniu 16 marca 2017 r. piąta izba Trybunału postanowiła, na wniosek sędziego sprawozdawcy i po wysłuchaniu rzecznika generalnego, uwzględnić wniosek sądu odsyłającego o rozpoznanie odesłania prejudycjalnego w trybie pilnym.
Analiza
Uwagi wstępne
35.
Na wstępie należy zauważyć, że niniejsza sprawa wyróżnia się tym, iż nigdy nie doszło do uprowadzenia dziecka z jednego miejsca w inne w sensie geograficznym. Jednakże OL wniósł do sądu odsyłającego wniosek o zarządzenie powrotu dziecka do Włoch, będących państwem członkowskim, w którym PQ i OL zamieszkiwali wspólnie przed narodzinami ich dziecka.
36.
W tym szczególnym kontekście sąd odsyłający zwraca się do Trybunału o wyjaśnienia w przedmiocie wykładni pojęcia „zwykłego pobytu”, które jest pojęciem kluczowym rozporządzenia Bruksela II bis. Jak wynika bowiem z wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, sąd odsyłający zastanawia się nad znaczeniem, jakie należy przypisać fizycznej obecności dziecka w Grecji, i nad możliwością ustalenia jego miejsca zwykłego pobytu na terytorium Włoch, gdzie rodzice posiadali wspólne miejsce zamieszkania.
37.
Zdaniem sądu odsyłającego określone w orzecznictwie Trybunału kryteria pozwalające na ustalenie miejsca zwykłego pobytu dziecka nie są istotne w sprawie w postępowaniu głównym ze względu na całkowitą zależność noworodka lub niemowlęcia od osób, które sprawują nad nimi pieczę.
38.
Ów sąd uważa w tym względzie, że w przypadku niemowlęcia bardziej istotna jest, jako kryterium decydujące, wola wyrażona przez rodziców przed urodzeniem dziecka. Takie podejście pozwalałoby jego zdaniem na rozszerzenie ochrony w ramach rozporządzenia Bruksela II bis i konwencji haskiej z 1980 r. na przypadki takie jak w niniejszej sprawie.
39.
Innymi słowy, sąd odsyłający zwraca się do Trybunału o stwierdzenie, że w odniesieniu do określenia miejsca zwykłego pobytu niemowlęcia na potrzeby wniosku o zarządzenie powrotu w rozumieniu art. 11 rozporządzenia Bruksela II bis nie jest wymagane, by dziecko, którego powrotu zażądano, było wcześniej fizycznie obecne w państwie członkowskim, do którego zgodnie z wnioskiem ma powrócić.
40.
Dlatego też uważam, że pytanie prejudycjalne dotyczy, po pierwsze, wykładni pojęcia „zwykłego pobytu” w rozumieniu art. 11 ust. 1 rozporządzenia Bruksela II bis, a po drugie, kwestii, czy sąd odsyłający jest właściwy do zarządzenia powrotu dziecka – w sytuacji, gdy dziecko urodziło się z woli rodziców, będących podmiotami wspólnej odpowiedzialności rodzicielskiej, w państwie członkowskim innym niż to, w którym rodzice wspólnie zamieszkiwali, a następnie pozostało ze swoją matką w państwie członkowskim urodzenia – do państwa członkowskiego wcześniejszego wspólnego miejsca zamieszkania rodziców.
41.
Wprawdzie to ostatecznie do sądu odsyłającego należy ustalenie miejsca zwykłego pobytu dziecka, którego powrotu przed owym sądem zażądano, Trybunał może jednak dostarczyć mu pewnych wskazówek.
42.
Odpowiedź na pytanie prejudycjalne wymaga przypomnienia w pierwszej kolejności roli, jaką pojęcie „zwykłego pobytu” odgrywa w ramach rozporządzenia Bruksela II bis, a w drugiej kolejności orzecznictwa Trybunału dotyczącego wykładni tego pojęcia przy określaniu sądu właściwego w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej.
Pojęcie „zwykłego pobytu” w ramach rozporządzenia Bruksela II bis
43.
Rozporządzenie Bruksela II bis opiera się w zasadniczym stopniu na postanowieniach konwencji haskiej z 1980 r., w szczególności w odniesieniu do procedury regulującej wnioski o zarządzenie powrotu w przypadku bezprawnego uprowadzenia lub zatrzymania dziecka. Niemniej jednak rozporządzenie to nie jest zwykłym zamiennikiem tej konwencji, lecz ma na celu uzupełnienie i sprecyzowanie zawartych w rzeczonej konwencji zasad dotyczących wniosków o zarządzenie powrotu (
3
). Jak Trybunał już wyjaśnił, przepisy rozporządzenia Bruksela II bis stanowią niepodzielną całość normatywną, która ma zastosowanie do procedur powrotu dzieci bezprawnie uprowadzonych w obrębie Unii (
4
).
44.
W ramach systemu ustanowionego rozporządzeniem Bruksela II bis ogólnym kryterium jurysdykcji jest pojęcie „zwykłego pobytu”.
45.
Zgodnie z art. 8 rzeczonego rozporządzenia sądami właściwymi do orzekania w przedmiocie odpowiedzialności rodzicielskiej są sądy państwa członkowskiego, w którym dziecko ma miejsce zwykłego pobytu. Artykuł 10 tego rozporządzenia przewiduje, że w przypadku bezprawnego uprowadzenia lub zatrzymania dziecka sądy państwa członkowskiego, w którym dziecko bezpośrednio przed bezprawnym uprowadzeniem lub zatrzymaniem miało zwykły pobyt, utrzymują swoją właściwość do orzekania co do istoty sprawy.
46.
Zgodnie bowiem z art. 11 tego rozporządzenia, który dotyczy wniosków o zarządzenie powrotu dziecka i w przedmiocie którego sąd odsyłający zwraca się do Trybunału, przepis ten stosuje się do dziecka bezprawnie uprowadzonego lub zatrzymywanego w państwie członkowskim innym niż państwo członkowskie, w którym dziecko bezpośrednio przed bezprawnym uprowadzeniem lub zatrzymaniem miało zwykły pobyt.
47.
Wreszcie art. 13 ust. 1 rozporządzenia Bruksela II bis ustanawia kryterium pomocnicze (
5
) dla celów ustalenia jurysdykcji. Zgodnie z tym przepisem, jeżeli nie można ustalić miejsca zwykłego pobytu dziecka i nie można określić jurysdykcji na postawie art. 12 dotyczącego prorogacji jurysdykcji (
6
), właściwe do orzekania są sądy państwa członkowskiego, w którym dziecko się znajduje.
48.
Innymi słowy, jako kryterium wyboru jurysdykcji pojęcie „zwykłego pobytu” gwarantuje osiągnięcie podstawowego celu rozporządzenia Bruksela II bis, którym jest ustalenie jurysdykcji w sprawach odpowiedzialności rodzicielskiej na podstawie kryterium bliskości (
7
).
49.
W szczególności w odniesieniu do art. 10 i 11 tego rozporządzenia należy zwrócić uwagę na podwójną rolę odgrywaną przez pojęcie „zwykłego pobytu”.
50.
W pierwszej kolejności, na podstawie miejsca zwykłego pobytu dziecka ustala się sąd właściwy do orzekania w sprawach odnoszących się do odpowiedzialności rodzicielskiej za dziecko. Jak stwierdzono powyżej, w przypadku bezprawnego uprowadzenia lub zatrzymania dziecka sądy państwa członkowskiego, w którym dziecko bezpośrednio przed bezprawnym uprowadzeniem lub zatrzymaniem miało zwykły pobyt, utrzymują swoją właściwość zgodnie z art. 10 rozporządzenia Bruksela II bis.
51.
W drugiej kolejności, pojęcie „zwykłego pobytu” stanowi kluczowy element dla ustalenia, czy miało miejsce bezprawne uprowadzenie lub zatrzymanie dziecka w rozumieniu art. 11 tego rozporządzenia. I tak, wniosek o zarządzenie powrotu może zostać uwzględniony tylko wtedy, gdyby okaże się, że dziecko, o którego powrót wystąpiono, zostało bezprawnie uprowadzone lub zatrzymane w państwie członkowskim innym niż państwo członkowskie, w którym dziecko bezpośrednio przed bezprawnym uprowadzeniem lub zatrzymaniem miało zwykły pobyt.
52.
Mimo niezaprzeczalnego znaczenia pojęcia „zwykłego pobytu” dla właściwego funkcjonowania systemu jurysdykcji ustanowionego w rozporządzeniu Bruksela II bis, rozporządzenie to nie zawiera żadnej definicji tego pojęcia.
53.
W świetle podejścia potwierdzonego w orzecznictwie Trybunału (
8
) ustalenie miejsca zwykłego pobytu dziecka zależy bowiem od zbadania okoliczności faktycznych właściwych dla każdego konkretnego przypadku (
9
).
54.
Mimo czysto faktycznego charakteru tej oceny, która należy do sądu odsyłającego, Trybunał udzielił kilku ważnych wyjaśnień dotyczących kryteriów, na podstawie których należy ustalać miejsce zwykłego pobytu dziecka.
Wypracowane przez orzecznictwo kryteria umożliwiające ustalenie miejsca zwykłego pobytu dziecka
55.
Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem znaczenie i zakres pojęcia „zwykłego pobytu” dziecka należy ustalić zgodnie z zasadą dobra dziecka, w szczególności według kryterium bliskości. Pojęcie to odpowiada miejscu, w którym dziecko wykazuje pewną integrację ze środowiskiem społecznym i rodzinnym i które sąd krajowy powinien ustalić przy uwzględnieniu wszystkich szczególnych okoliczności danego przypadku. Istotne znacznie mają w szczególności warunki oraz powody pobytu dziecka w danym państwie członkowskim, a także jego obywatelstwo (
10
).
56.
Wśród kryteriów pozwalających ustalić miejsce zwykłego pobytu dziecka szczególne znaczenie ma jego fizyczna obecność w danym państwie członkowskim (
11
).
57.
Zdaniem Trybunału ustalenie zwykłego pobytu dziecka w danym państwie członkowskim wymaga co najmniej fizycznej obecności dziecka w tym państwie członkowskim. Zatem sama okoliczność, że dziecko posiada obywatelstwo państwa członkowskiego, nie wystarcza do uznania, że dziecko to ma w tym państwie miejsce zwykłego pobytu (
12
).
58.
W odniesieniu do przeniesienia miejsca zwykłego pobytu z jednego kraju do innego zostało również stwierdzone, że poza fizyczną obecnością dziecka na terytorium państwa członkowskiego inne czynniki dodatkowe powinny wykazać, że obecność ta nie ma w żadnym razie charakteru tymczasowego lub okazjonalnego (
13
).
59.
W tym względzie, pozostając nadal w kontekście przeniesienia miejsca zwykłego pobytu, czas trwania pobytu nie jest sam w sobie kryterium rozstrzygającym. Prawdą jest, że zwykły pobyt należy odróżnić od samej tylko obecności tymczasowej lub przypadkowej. Co do zasady pobyt musi charakteryzować się określoną długością odzwierciedlającą dostateczny stopień trwałości. W związku z tym przeniesienie miejsca zwykłego pobytu do państwa przyjmującego jest odzwierciedleniem przede wszystkim chęci ustanowienia tam przez zainteresowanego stałego bądź zwykłego ośrodka swych interesów życiowych z zamiarem nadania mu trwałego charakteru. Ponadto Trybunał orzekł, że długość pobytu może służyć jedynie jako wskaźnik przy ocenie trwałości zamieszkania, która to ocena musi być dokonana w świetle ogółu okoliczności faktycznych właściwych konkretnej sprawie. Zdaniem Trybunału istotną wskazówkę może stanowić zamiar osiedlenia się rodziców lub, stosownie do okoliczności, osoby będącej jedynym podmiotem odpowiedzialności rodzicielskiej wraz z dzieckiem w innym państwie członkowskim lub wystąpienie pewnych oznak zewnętrznych, takich jak zakup lub najem mieszkania w państwie członkowskim przyjmującym (
14
).
60.
Jeżeli chodzi konkretnie o niemowlę, w sprawie zakończonej wyrokiem Mercredi Trybunał wskazał, że środowisko społeczne i rodzinne dziecka, kluczowe dla określenia miejsca jego zwykłego pobytu, składa się z różnych czynników zmieniających się w zależności od wieku dziecka. Skoro niemowlę jest całkowicie zależne od osób, które je otaczają, środowiskiem małego dziecka jest w istocie środowisko rodzinne, tworzone przede wszystkim przez osobę bądź osoby stanowiące punkt odniesienia, z którymi dziecko żyje, które w rzeczywistości zajmują się dzieckiem i o nie dbają (
15
).
61.
W rezultacie z orzecznictwa jasno wynika, że posiadanie miejsca zwykłego pobytu na terytorium danego państwa członkowskiego wymaga co najmniej, aby dziecko było obecne w tym państwie członkowskim (
16
), a inne czynniki, które należy wziąć pod uwagę, mogą zmieniać się w zależności od szczególnych cech każdej rozpatrywanej sprawy.
62.
Dlatego też należy ustalić, czy orzecznictwo to znajduje zastosowanie w okolicznościach takich jak rozpatrywane w niniejszej sprawie, a mianowicie w przypadku braku fizycznego przemieszczenia dziecka z jednego państwa członkowskiego do drugiego. Dokładniej rzecz ujmując, należy ustalić, czy na podstawie art. 11 rozporządzenia Bruksela II bis kryterium fizycznej obecności może zostać wykluczone, gdy dziecko pozostało z matką w państwie członkowskim, w którym się urodziło.
63.
Omówię to zagadnienie w dalszej części mych rozważań.
Ustalenie miejsca zwykłego pobytu niemowlęcia w rozumieniu art. 11 rozporządzenia Bruksela II bis w okolicznościach takich jak w niniejszej sprawie
64.
Przede wszystkim należy zaznaczyć, że przedstawione powyżej rozważania pochodzące z orzecznictwa dotyczą art. 8 i 10 rozporządzenia Bruksela II bis. Można zatem twierdzić, że wnioski płynące z tego orzecznictwa nie są decydujące dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy, która dotyczy przecież art. 11 tego rozporządzenia. Jednakże w tym względzie należy podkreślić, że Trybunał wyraźnie stwierdził, iż pojęcie „zwykłego pobytu” dziecka widniejące w art. 11 rozporządzenia Bruksela II bis nie może mieć treści różnej od treści wynikającej z art. 8 i 10 rozporządzenia (
17
).
65.
Tak więc wydaje mi się, że trzeba wykluczyć odstąpienie od owego orzecznictwa z racji samego tylko faktu, iż wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 11 tego rozporządzenia, a nie jego art. 10. W każdym razie, jak zostanie to wyjaśnione bardziej szczegółowo poniżej, „zróżnicowana” wykładnia pojęcia „zwykłego pobytu”, proponowana przez sąd odsyłający, byłaby sprzeczna z celem art. 11 rozporządzenia Bruksela II bis, zmierzającego do przywrócenia status quo ante, który istniał przed bezprawnym uprowadzeniem lub zatrzymaniem dziecka.
66.
W niniejszym przypadku dziecko, o którego powrót wystąpiono do sądu odsyłającego, przebywało w Grecji począwszy od urodzenia i nie opuszczało tego państwa.
67.
Jak zauważył rząd grecki, dziecko w trakcie swego pobytu w Grecji w sposób nieuchronny wytworzyło więź nie tylko ze swoją matką, PQ, która sprawuje nad nim pieczę i codziennie się nim opiekuje, ale również, bardziej ogólnie, z jedynym i wyłącznym środowiskiem rodzinnym, które je otacza od momentu narodzin, czyli z rodzicami PQ. Według orzecznictwa wynikającego w szczególności z wyroku Mercredi (
18
) małe dziecko w sposób nieuchronny dzieli środowisko społeczne i rodzinne kręgu osób, od których jest zależne.
68.
Należy stwierdzić, podobnie jak uczyniła to Komisja, że jeżeli dziecko, o którego powrót do Włoch wystąpiono do sądu odsyłającego, nigdy nie było fizycznie obecne w tym państwie, to wydaje się mało prawdopodobne, aby ośrodek jego interesów znajdował się w tym właśnie państwie.
69.
W związku z tym na pierwszy rzut oka wydaje się, że trudno jest sobie wyobrazić, aby zgodnie z kryteriami zarysowanymi w orzecznictwie Trybunału miejscem takiego pobytu dziecka, o którego powrót wniesiono w niniejszej sprawie, było państwo członkowskie inne niż Grecja. Jest tak w szczególności, gdy weźmie się pod uwagę fakt, iż fizyczna obecność stanowi, zgodnie z podejściem przyjętym w orzecznictwie Trybunału, warunek wstępny oceny pozostałych elementów istotnych dla ustalenia miejsca zwykłego pobytu dziecka.
70.
Sąd odsyłający wydaje się mieć świadomość tegoż impasu wynikającego z braku elementów pozwalających na ustalenie takiego łącznika z Włochami, który mógłby mieć większą wagę niż łącznik istniejący między dzieckiem a Grecją. Tak więc w obliczu tej trudności ów sąd zwraca się z pytaniem, jakie znaczenie przy ustalaniu miejsca zwykłego pobytu niemowlęcia należy przypisać wcześniejszemu wspólnemu miejscu zamieszkania rodziców we Włoszech, a w szczególności faktowi, że przed ich rozstaniem rodzice zaplanowali, że wspomniane państwo członkowskie będzie miejscem zwykłego pobytu dziecka, i wreszcie okoliczności, że PQ mieszkała w tym kraju do ósmego miesiąca ciąży.
71.
Jest prawdą, że w celu ustalenia zwykłego pobytu dziecka należy uwzględnić wszystkie istotne okoliczności faktyczne danego przypadku. Zatem do sądu odsyłającego należy dokonanie analizy ogółu tych okoliczności w celu ustalenia, gdzie znajduje się ośrodek interesów dziecka. W tym względzie, zgodnie z ogólnym podejściem przyjętym przez Trybunał, jednym z czynników, które należy wziąć pod uwagę poza fizyczną obecnością dziecka, jest bezsprzecznie wola rodziców sprawujących pieczę nad dzieckiem i ich miejsce zwykłego pobytu (
19
).
72.
Jednak z uwagi na brak fizycznej obecności dziecka wcześniej we Włoszech okolicznościom przywołanym przez sąd odsyłający nie można moim zdaniem przyznać decydującego znaczenia dla ustalenia miejsca zwykłego pobytu dziecka, o którego powrót wystąpiono do sądu odsyłającego.
73.
Za takim wnioskiem przemawia szereg elementów.
74.
W pierwszej kolejności należy podkreślić, że bezsporne jest, iż zamiarem rodziców było, aby dziecko urodziło się w Grecji i spędziło tam pewien czas wraz z matką (
20
).
75.
Zatem wbrew temu, co zdaje się sugerować sąd odsyłający w zadanym pytaniu prejudycjalnym, obecność dziecka w Grecji nie jest w żaden sposób przypadkowa.
76.
W drugiej kolejności należy zaznaczyć, że zwykły pobyt, jako autonomiczne pojęcie prawa Unii (
21
), jest pojęciem faktycznym. Jak przypomniał rzecznik generalny M. Szpunar, pojęcie „zwykłego pobytu” jest niezależne od jakiejkolwiek kwestii jego prawnego uregulowania. W przeciwnym bowiem razie art. 10 rozporządzenia Bruksela II bis byłby bezcelowy, gdyż przepis ten dopuszcza uzyskanie zwykłego pobytu pomimo bezprawności uprowadzenia lub zatrzymania (
22
).
77.
W niniejszej sprawie nawet gdyby należało uznać, że okoliczność, iż PQ pozostała w Grecji z dzieckiem bez zgody OL, pozbawiła OL możliwości wykonywania pieczy nad dzieckiem, jednak okoliczność ta nie może mieć wpływu na kwestię, gdzie faktycznie znajdowało się miejsce zwykłego pobytu dziecka.
78.
Ponadto wbrew temu co mogło zostać przyjęte przez niektóre sądy krajowe (
23
) – które, jak się wydaje, przyjmują podejście legalne do pojęcia „zwykłego pobytu”, oparte na miejscu zwykłego pobytu osób sprawujących pieczę nad dzieckiem lub, mówiąc bardziej ogólnie, na miejscu zwykłego pobytu jednostki rodzinnej (
24
) – miejsce zwykłego pobytu rodziców w danym państwie członkowskim przy braku wcześniejszej fizycznej obecności dziecka w tym państwie członkowskim nie jest decydujące.
79.
Wreszcie podejście sugerowane w tym kontekście przez sąd odsyłający, polegające na odejściu od kryterium fizycznej obecności dziecka, rzeczywiście pozwala na rozszerzenie zakresu stosowania art. 11 rozporządzenia Bruksela II bis i konwencji haskiej z 1980 r. na przypadki takie jak w niniejszej sprawie. Niemniej jednak należy podkreślić, że rozporządzenie Bruksela II bis reguluje przede wszystkim jurysdykcję. Chociaż art. 11 tego rozporządzenia nie znajduje zastosowania do sytuacji takiej jak w niniejszej sprawie, okoliczność ta nie stoi w żaden sposób na przeszkodzie temu, aby OL dochodził swych praw przed sądami mającymi jurysdykcję na podstawie art. 8 tego rozporządzenia co do istoty sprawy dotyczącej odpowiedzialności rodzicielskiej względem jego dziecka.
80.
W trzeciej kolejności, w uzupełnieniu powyższych rozważań, pragnę podkreślić, że art. 11 rozporządzenia Bruksela II bis odnosi się do „powrotu” dziecka, a nie do przemieszczania go po raz pierwszy do miejsca, w którym nigdy nie zamieszkiwało. W tym względzie wspomniany przepis, a także art. 3 konwencji haskiej z 1980 r. mają wyraźnie na celu przywrócenie status quo ante. Natomiast przepisy te nie mają w żadnym razie na celu stworzenia sytuacji, która nigdy nie istniała, tak jak w niniejszej sprawie, a mianowicie życia rodzinnego we Włoszech zaplanowanego przed rozstaniem rodziców (
25
).
81.
Niezależnie od tego nie można wykluczyć, iż mogą istnieć zupełnie wyjątkowe okoliczności, w których można odstąpić od kryterium fizycznej obecności. Jednakże niniejsza sprawa rozpatrywana w trybie pilnym nie wymaga szczegółowej analizy tej kwestii. Mając bowiem na względzie okoliczności niniejszej sprawy, ustosunkowanie się do takiej kwestii nie jest konieczne w celu udzielenia użytecznej odpowiedzi na pytanie zadane przez sąd odsyłający.
82.
Tymczasem należy zauważyć, że w takim przypadku i z uwzględnieniem w szczególności faktycznego charakteru zwykłego pobytu konieczne jest wykazanie realnego łącznika z państwem innym niż państwo, w którym dziecko rzeczywiście przebywa.
83.
Łącznik taki powinien opierać się dla dobra dziecka na silnych i realnych poszlakach, które mogłyby przeważyć nad fizyczną obecnością dziecka. Perspektywa, że określone państwo członkowskie stanie się w nieokreślonej przyszłości miejscem zwykłego pobytu dziecka, ewidentnie nie wystarcza jako łącznik, o ile perspektywa ta nie jest poparta innymi realnymi łącznikami o charakterze, który mógłby pozwolić odstąpić od niezbędnego warunku fizycznej obecności dziecka.
84.
Ponadto w takim kontekście nie można pominąć faktu, że w odniesieniu do kwestii dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej ogólna systematyka rozporządzenia Bruksela II bis opiera się na kryterium bliskości, która przejawia się przede wszystkim fizyczną obecnością dziecka. Jeżeli bowiem nie można ustalić miejsca zwykłego pobytu dziecka, zasada jurysdykcji pomocniczej z art. 13 rozporządzenia Bruksela II bis stanowi, że właściwe są sądy państwa członkowskiego, w którym znajduje się dziecko.
85.
W czwartej kolejności muszę podkreślić, że gdyby trzymać się rozumowania przedstawionego przez sąd odsyłający w odniesieniu do obecności PQ podczas jej ciąży we Włoszech, oznaczałoby to przyjęcie, że zakresem stosowania rozporządzenia Bruksela II bis może zostać objęte dziecko jeszcze nieurodzone.
86.
Prawdą jest, że rozporządzenie to milczy w tej kwestii. Jednakże moim zdaniem niewłaściwe byłoby interpretowanie rzeczonego rozporządzenia jako mającego zastosowanie jeszcze przed narodzinami dziecka.
87.
W istocie taka wykładnia zakresu stosowania art. 11 rozporządzenia Bruksela II bis miałaby istotne skutki, bez wątpienia niezamierzone przez prawodawcę. W szczególności taka wykładnia pozwalałaby uznać za bezprawne uprowadzenie lub zatrzymanie w rozumieniu art. 11 rozporządzenia Bruksela II bis decyzję kobiety w ciąży o osiedleniu się w innym państwie niż państwo ojca mającego się narodzić dziecka.
88.
W piątej i ostatniej kolejności pragnę przypomnieć, że tak jak zostało to stwierdzone we wcześniejszych rozważaniach, zwykły pobyt dziecka powinien być ustalony z uwzględnieniem dobra dziecka.
89.
Jak zauważa Komisja, zastosowanie kryterium takiego jak zamiar ustalenia przez rodziców miejsca zwykłego pobytu dziecka w określonym państwie członkowskim lub jak miejsce wcześniejszego wspólnego pobytu rodziców w państwie członkowskim, nawet jeśli dziecko nigdy nie było w nim obecne fizycznie, mogłoby zagrozić dobru dziecka, ponieważ w sprawach jego dotyczących jurysdykcja zostałaby powierzona sądowi państwa członkowskiego, który nie znajduje się w geograficznej bliskości z dzieckiem. Wydaje mi się, że byłoby to w wyraźnej sprzeczności z podstawowym celem rozporządzenia Bruksela II bis, którym jest ustalenie jurysdykcji w sprawach odpowiedzialności rodzicielskiej na podstawie kryterium bliskości (
26
).
90.
W niniejszej sprawie można zastanowić się nad tym, jakie okoliczności pozwoliłyby ustalić miejsce zwykłego pobytu dziecka we Włoszech, opierając się cały czas na dobru dziecka. Należy bowiem przypomnieć, że jedyne środowisko rodzinne, które dziecko zna i z którym jest zżyte od urodzenia, znajduje się w Grecji.
91.
W konsekwencji jestem zdania, że zwykły pobyt dziecka w rozumieniu art. 11 ust. 1 rozporządzenia Bruksela II bis zakłada, że dziecko było fizycznie obecne w państwie członkowskim, do którego miałoby wrócić zgodnie ze złożonym wnioskiem. Zatem w okolicznościach takich jak rozpatrywane w sprawie w postępowaniu głównym fakt, że dziecko urodzone w innym państwie członkowskim niż państwo wspólnego miejsca zamieszkania jego rodziców pozostało z matką w państwie członkowskim swego urodzenia, nie może stanowić bezprawnego uprowadzenia ani zatrzymania w rozumieniu tego przepisu.
Wnioski
92.
Mając na względzie powyższe rozważania, proponuję, aby Trybunał odpowiedział na pytanie prejudycjalne zadane przez Monomeles Protodikeio Athinon (sąd okręgowy w składzie jednoosobowym w Atenach, Grecja) w sposób następujący:
Artykuł 11 ust. 1 rozporządzenia Rady (WE) nr 2201/2003 z dnia 27 listopada 2003 r. dotyczącego jurysdykcji oraz uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach małżeńskich oraz w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej powinien być interpretowany w ten sposób, że zwykły pobyt dziecka w rozumieniu tego przepisu zakłada, że dziecko było fizycznie obecne w państwie członkowskim, do którego miałoby wrócić zgodnie ze złożonym wnioskiem. Zatem w okolicznościach takich jak rozpatrywane w sprawie w postępowaniu głównym fakt, że dziecko urodzone w innym państwie członkowskim niż państwo wspólnego miejsca zamieszkania jego rodziców pozostało z matką w państwie członkowskim swego urodzenia, nie może stanowić bezprawnego uprowadzenia ani zatrzymania w rozumieniu rzeczonego przepisu.
(
1
)	Język oryginału: francuski.
(
2
)	Rozporządzenie Rady z dnia 27 listopada 2003 r. dotyczące jurysdykcji oraz uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach małżeńskich oraz w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej, uchylające rozporządzenie (WE) nr 1347/2000 (Dz.U. 2003, L 338, s. 1 – wyd. spec. w jęz. polskim, rozdz. 19, t. 6, s. 243, zwane dalej „rozporządzeniem Bruksela II bis”).
(
3
)	Opinia 1/13 (przystąpienie państwa trzeciego do konwencji haskiej) z dnia 14 października 2014 r. (EU:C:2014:2303, pkt 77), a także motyw 17 rozporządzenia Bruksela II bis.
(
4
)	Opinia 1/13 (przystąpienie państwa trzeciego do konwencji haskiej) z dnia 14 października 2014 r. (EU:C:2014:2303, pkt 78).
(
5
)	Zobacz, podobnie, wyrok z dnia 9 października 2014 r., C (C‑376/14 PPU, EU:C:2014:2268, pkt 51).
(
6
)	Przepis ten przewiduje w szczególności, że sądy państwa członkowskiego, w którym jurysdykcja jest wykonywana na podstawie art. 3 rozporządzenia Bruksela II bis w zakresie rozpatrzenia pozwu lub wniosku o rozwód, separację lub unieważnienie małżeństwa, są właściwe do orzekania w każdej sprawie odnoszącej się do odpowiedzialności rodzicielskiej związanej z tym pozwem lub wnioskiem, jeżeli na co najmniej jednym z małżonków spoczywa odpowiedzialność rodzicielska w odniesieniu do dziecka oraz jurysdykcja tych sądów została wyraźnie lub w inny jednoznaczny sposób uznana przez małżonków lub podmioty odpowiedzialności rodzicielskiej w chwili wszczęcia postępowania oraz jest zgodna z dobrem dziecka.
(
7
)	Motyw 12 rozporządzenia Bruksela II bis.
(
8
)	Zobacz poniżej pkt 55 i nast.
(
9
)	Zobacz sprawozdanie wyjaśniające E. Pérez-Very, Madrid, kwiecień 1981 r., pkt 66, z którym można zapoznać się pod adresem: http://www.hcch.net/upload/expl28.pdf. Zobacz także Praktyczny przewodnik dotyczący stosowania nowego II rozporządzenia brukselskiego, s. 12, dostępny pod adresem: http://ec.europa.eu/civiljustice/parental_resp/parental_resp_ec_vdm_pl.pdf.
(
10
)	Wyroki: z dnia 2 kwietnia 2009 r., A (C‑523/07, EU:C:2009:225, pkt 35, 37, 39); z dnia 22 grudnia 2010 r., Mercredi (C‑497/10 PPU, EU:C:2010:829, pkt 46, 47); z dnia 9 października 2014 r., C (C‑376/14 PPU, EU:C:2014:2268, pkt 51, 52); a także z dnia 15 lutego 2017 r., W i V (C‑499/15, EU:C:2017:118, pkt 60).
(
11
)	Wyroki: z dnia 2 kwietnia 2009 r., A (C‑523/07, EU:C:2009:225, pkt 38); z dnia 22 grudnia 2010 r., Mercredi (C‑497/10 PPU, EU:C:2010:829, pkt 49); a także z dnia 15 lutego 2017 r., W i V (C‑499/15, EU:C:2017:118, pkt 61).
(
12
)	Wyrok z dnia 15 lutego 2017 r., W i V (C‑499/15, EU:C:2017:118, pkt 61, 62).
(
13
)	Wyrok z dnia 2 kwietnia 2009 r., A (C‑523/07, EU:C:2009:225, pkt 38).
(
14
)	Wyroki: z dnia 2 kwietnia 2009 r., A (C‑523/07, EU:C:2009:225, pkt 40); z dnia 22 grudnia 2010 r., Mercredi (C‑497/10 PPU, EU:C:2010:829, pkt 50).
(
15
)	Wyrok z dnia 22 grudnia 2010 r., Mercredi (C‑497/10 PPU, EU:C:2010:829, pkt 53. 54).
(
16
)	W przedmiocie fizycznej obecności jako warunku sine qua non zwykłego pobytu zob. również wyroki: Supreme Court of the United Kingdom (sądu najwyższego Zjednoczonego Królestwa) z dnia 9 września 2013 r. w sprawie A (Children) ([2013] UKSC 60) i High Court of Justice (England and Wales) [wysokiego trybunału sprawiedliwości (Anglia i Walia), Zjednoczone Królestwo) z dnia 25 sierpnia 2006 r. w sprawie F (Abduction: Unborn Child) [2006] EWHC 2199 (Fam); oraz Corte di cassazione (sądu kasacyjnego, Włochy) z dnia 17 stycznia–13 lutego 2012 r., nr 1984; i z dnia 18 marca 2016 r., nr 5418.
(
17
)	Wyrok z dnia 9 października 2014 r., C (C‑376/14 PPU, EU:C:2014:2268, pkt 54).
(
18
)	Wyrok z dnia 22 grudnia 2010 r., Mercredi (C‑497/10 PPU, EU:C:2010:829, pkt 54).
(
19
)	Wyroki: z dnia 2 kwietnia 2009 r., A (C‑523/07, EU:C:2009:225, pkt 39, 40); z dnia 22 grudnia 2010 r., Mercredi (C‑497/10 PPU, EU:C:2010:829, pkt 50, 51).
(
20
)	Co do żywionego przez PQ zamiaru powrotu do Włoch i kwestii, czy nadal przebywa ona zwykle w tym państwie, wydaje się, że o ile taki zamiar mógł istnieć przed wszczęciem postępowania rozwodowego, o tyle obecnie już on nie istnieje.
(
21
)	Zobacz w szczególności wyrok z dnia 22 grudnia 2010 r., Mercredi (C‑497/10 PPU, EU:C:2010:829, pkt 45, 46).
(
22
)	Zobacz stanowisko rzecznika generalnego M. Szpunara w sprawie C (C‑376/14 PPU, EU:C:2014:2275, pkt 80).
(
23
)	Zobacz w szczególności wyrok Cour de cassation (sądu kasacyjnego, Francja) z dnia 26 października 2011 r. (Cass. civ. 1ère, no 10–19.905).
(
24
)	Zobacz, w odniesieniu do różnych możliwych podejść, P. Beaumont i J. Holliday, opracowanie „Recent developments on the meaning of »habitual residence« in alleged child abduction cases”, s. 3, dostępne pod adresem: https://www.abdn.ac.uk/law/documents/Recent_Developments_on_the_Meaning_of_Habitual_Residence_in_Alleged_Child_Abduction_Cases_.pdf.
(
25
)	Zobacz sprawozdanie wyjaśniające E. Pérez-Very, Madrid, kwiecień 1981 r., pkt 16, z którym można zapoznać się pod adresem: http://www.hcch.net/upload/expl28.pdf.
(
26
)	Sąd geograficznie bliski miejscu zwykłego pobytu dziecka jest uważany przez prawodawcę Unii za sąd, który jest najbardziej uprawniony, by rozważyć środki, jakie powinny zostać podjęte w interesie dziecka (zob. wyrok z dnia 15 lipca 2010 r., Purrucker, C‑256/09, EU:C:2010:437, pkt 91).