62018CC0778
WYDANIE TYMCZASOWE Z DNIA 30/1/2020 R.
Opinia rzecznika generalnego
HENRIKA SAUGMANDSGAARDA ØE
przedstawiona w dniu 27 lutego 2020 r. (
1
)
Sprawa C‑778/18
Association française des usagers de banques
przeciwko
Ministre de l’Économie et des Finances
[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Conseil d’État (radę stanu, Francja)]
Odesłanie prejudycjalne – Ochrona konsumentów – Umowy konsumenckie o kredyt związane z nieruchomościami mieszkalnymi – Rachunek płatniczy lub oszczędnościowy – Zobowiązanie kredytobiorcy do otrzymywania wypłaty wynagrodzenia na rachunek płatniczy prowadzony przez kredytodawcę (umiejscowienia dochodów) przez okres wskazany w umowie kredytowej – Zindywidualizowana korzyść – Dyrektywa 2007/64/WE – Artykuł 45 ust. 2 – Dyrektywa (UE) 2015/2366 – Artykuł 55 ust. 2 – Dyrektywa 2014/17/UE – Artykuł 4 pkt 26, 27 – Sprzedaż wiązana – Sprzedaż łączona – Artykuł 12 ust. 1 – Artykuł 12 ust. 2 lit. a) – Artykuł 12 ust. 3 – Dyrektywa 2014/92/UE
I. Wprowadzenie
1.
Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Conseil d’État (radę stanu, Francja) dotyczy wykładni art. 12 ust. 2 lit. a) i ust. 3 dyrektywy 2014/17/UE (
2
), art. 45 ust. 2 dyrektywy 2007/64/WE (
3
), art. 55 ust. 2 dyrektywy (UE) 2015/2366 (
4
), a także art. 12 ust. 3 dyrektywy 2014/92/UE (
5
). Przepisy te mają zasadniczo na celu ułatwienie mobilności bankowej.
2.
Wniosek ten został złożony w ramach sporu pomiędzy Association française des usateurs de banques (francuskim stowarzyszeniem klientów banków, zwanym dalej „AFUB”) a ministre de l’Économie et des Finances (ministrem gospodarki i finansów), w ramach którego AFUB kwestionuje przepisy krajowe upoważniające kredytodawcę do uzależnienia oferty kredytu związanej z nieruchomością od nałożenia na kredytobiorcę obowiązku otrzymywania przez okres dziesięciu lat lub przez okres obowiązywania umowy o kredyt, jeśli jest on krótszy niż 10 lat, wypłaty całości wynagrodzenia lub podobnych dochodów na rachunek płatniczy prowadzony przez kredytodawcę (zwanego dalej: „umiejscowieniem dochodów”), pod warunkiem zapewnienia zindywidualizowanej korzyści przyznanej kredytobiorcy w zamian za to umiejscowienie.
3.
AFUB uważa, że przepisy te naruszają cel wyżej wymienionych dyrektyw, polegający na ułatwieniu mobilności bankowej. W tym kontekście Conseil d’État (rada stanu) zwraca się do Trybunału z pytaniem o zgodność takich przepisów krajowych z przedstawionymi poniżej przepisami prawa Unii.
4.
W niniejszej opinii wyjaśnię, dlaczego, zakładając, że przepisy krajowe rozpatrywane w postępowaniu głównym pozwalają kredytodawcom na prowadzenie sprzedaży wiązanej w rozumieniu dyrektywy 2014/17, co sprawdzić powinien sąd odsyłający w postępowaniu głównym, dyrektywa ta nie zezwala moim zdaniem na taką sprzedaż wiązaną, ani na podstawie art. 12 ust. 2 lit. a), ani też art. 12 ust. 3. Natomiast w zakresie, w jakim sąd odsyłający uzna, że rozpatrywane w postępowaniu głównym przepisy dotyczą praktyki sprzedaży łączonej w rozumieniu dyrektywy 2014/17, art. 45 ust. 2 dyrektywy 2007/64, art. 55 ust. 2 dyrektywy 2015/2366 oraz art. 12 ust. 3 dyrektywy 2014/92 nie stoją w sprzeczności z wprowadzeniem takich przepisów.
II. Ramy prawne
A.
Prawo Unii
1. Dyrektywa 2007/64
5.
Artykuł 45 dyrektywy 2007/64, zatytułowany „Wypowiedzenie”, przewiduje w ust. 2:
„Wypowiedzenie przez użytkownika usług płatniczych umowy ramowej zawartej na okres dłuższy niż 12 miesięcy lub też na czas nieokreślony, po upływie 12 miesięcy nie wiąże się dla niego z żadnymi opłatami. We wszystkich innych przypadkach opłaty za wypowiedzenie umowy powinny być adekwatne i zgodne z kosztami”.
2. Dyrektywa 2015/2366
6.
Dyrektywa 2007/64 została uchylona ze skutkiem od dnia 13 stycznia 2018 r. dyrektywą 2015/2366, której art. 55 ust. 2 zawiera przepis właściwie identyczny z przepisem art. 45 ust. 2 dyrektywy 2007/64, z tym wyjątkiem, że przewidziany wcześniej dwunastomiesięczny okres został skrócony do sześciu miesięcy.
3. Dyrektywa 2014/17
7.
Motywy 24 i 25 dyrektywy 2014/17 mają następujące brzmienie:
„(24)
Z uwagi na specyfikę umów o kredyt związanych z nieruchomościami mieszkalnymi kredytodawcy powszechnie oferują konsumentom zestaw produktów lub usług, które można zakupić wraz z umową o kredyt. W związku z tym i zważywszy na znaczenie takich umów dla konsumentów, należy określić szczególne zasady dotyczące sprzedaży wiązanej. Połączenie umowy o kredyt w pakiet z co najmniej jedną inną usługą lub produktem o charakterze finansowym jest dla kredytodawców jednym ze sposobów zdywersyfikowania ich oferty i konkurowania między sobą, pod warunkiem że elementy wchodzące w skład pakietu można również zakupić oddzielnie. O ile połączenie umowy o kredyt w pakiet z co najmniej jedną inną usługą lub produktem o charakterze finansowym może być dla konsumentów korzystne, może to negatywnie wpłynąć na mobilność konsumentów i ich zdolność do podejmowania przemyślanych decyzji, chyba że elementy wchodzące w skład pakietu można zakupić oddzielnie. Istotne jest, by zapobiec takim praktykom, jak wiązana sprzedaż niektórych produktów, która może skłaniać konsumentów do zawierania umów o kredyt nieleżących w ich najlepszym interesie, jednakże bez ograniczania sprzedaży łączonej produktów, co może być dla konsumentów korzystne. Państwa członkowskie powinny jednak w dalszym ciągu uważnie monitorować detaliczne rynki usług finansowych w celu zapewnienia, by praktyki sprzedaży łączonej nie zakłócały decyzji konsumentów ani konkurencji na rynku.
(25)
Co do zasady sprzedaż wiązana nie powinna być dozwolona, chyba że dana usługa finansowa lub produkt finansowy zaoferowane łącznie z umową o kredyt nie mogą być zaoferowane oddzielnie, ponieważ stanowią one w pełni zintegrowaną część kredytu, np. w przypadku zabezpieczonego kredytu w rachunku bieżącym. W innych przypadkach może być jednak zasadne, by kredytodawcy oferowali lub sprzedawali umowę o kredyt w pakiecie z rachunkiem płatniczym, rachunkiem oszczędnościowym, produktem inwestycyjnym lub produktem emerytalnym, np. w przypadku gdy kapitał na rachunku jest wykorzystywany do spłaty kredytu lub jest warunkiem wstępnym zgromadzenia zasobów w celu uzyskania kredytu lub w sytuacjach gdy przykładowo produkt inwestycyjny lub prywatny produkt emerytalny służą jako dodatkowe zabezpieczenie kredytu. […]”.
8.
Artykuł 4 tej dyrektywy stanowi:
„Do celów niniejszej dyrektywy stosuje się następujące definicje:
[…]
26.
»sprzedaż wiązana« oznacza oferowanie lub sprzedaż umowy o kredyt w pakiecie wraz z innymi odrębnymi produktami lub usługami finansowymi, gdy dana umowa o kredyt nie jest dla konsumenta dostępna oddzielnie;
27.
»praktyka sprzedaży łączonej« oznacza oferowanie lub sprzedaż umow[y] o kredyt w pakiecie wraz z innymi odrębnymi produktami lub usługami finansowymi, gdy dana umowa o kredyt jest dla konsumenta dostępna również oddzielnie, lecz niekoniecznie na tych samych warunkach, na jakich oferowana jest w połączeniu z usługami dodatkowymi;
[…]”.
9.
Artykuł 12 tej dyrektywy stanowi:
„1.   Państwa członkowskie dopuszczają praktyki sprzedaży łączonej, lecz zakazują sprzedaży wiązanej.
2.   Niezależnie od ust. 1 państwa członkowskie mogą przewidzieć, że kredytodawcy mogą zwrócić się do konsumenta lub członka jego rodziny lub bliskiego krewnego o:
a)
otwarcie lub zachowanie rachunku płatniczego lub oszczędnościowego, w przypadku gdy jedynym celem takiego jest gromadzenie środków finansowych przeznaczonych na spłatę kredytu, obsługę kredytu, łączenie zasobów w celu uzyskania kredytu lub zapewnienie kredytodawcy dodatkowego zabezpieczenia w przypadku zaległości w spłacie;
[…]
3.   Niezależnie od ust. 1 państwa członkowskie mogą zezwolić na sprzedaż wiązaną, gdy kredytodawca może wykazać swoim właściwym organom, że produkty wiązane lub oferowane kategorie produktów – na wzajemnie podobnych warunkach – które nie są oferowane oddzielnie, przynoszą konsumentom wyraźne korzyści, z należytym uwzględnieniem dostępności i cen odnośnych produktów oferowanych na rynku. Niniejszy ustęp ma zastosowanie wyłącznie do produktów wprowadzanych na rynek pierwszy raz po dniu 20 marca 2014 r.
[…]”.
4. Dyrektywa 2014/92
10.
Motyw 12 dyrektywy 2014/92 brzmi następująco:
„[…] Wszystkie przepisy niniejszej dyrektywy powinny dotyczyć rachunków płatniczych, dzięki którym konsumenci mogą przeprowadzać następujące transakcje: umieszczanie środków pieniężnych, wypłacanie gotówki oraz zlecanie i otrzymywanie transakcji płatniczych wobec stron trzecich i od nich, w tym realizowanie przelewów bankowych. W związku z tym z jej zakresu powinny być wyłączone rachunki, które mają bardziej ograniczone funkcje. Na przykład takie rachunki, jak rachunki oszczędnościowe, rachunki powiązane z kartami kredytowymi, gdzie środki finansowe wpłacane są z reguły jedynie w celu spłaty zadłużenia z karty kredytowej, rachunki służące wyłącznie do spłaty kredytu hipotecznego (ang. current account mortgages) lub rachunki obsługujące pieniądz elektroniczny powinny być co do zasady wyłączone z zakresu stosowania niniejszej dyrektywy. Jednak gdy takie rachunki są wykorzystywane do bieżących transakcji płatniczych i obejmują wszystkie wyżej wymienione funkcje, będą objęte zakresem stosowania niniejszej dyrektywy. […]”.
11.
Artykuł 1 tej dyrektywy, zatytułowany „Przedmiot i zakres zastosowania”, stanowi w ust. 6:
„Dyrektywa ma zastosowanie do rachunków płatniczych, za pośrednictwem których konsumenci mogą co najmniej:
a)
umieszczać środki pieniężne na rachunku płatniczym;
b)
wypłacać gotówkę z rachunku płatniczego;
c)
zlecać i otrzymywać transakcje płatnicze, w tym polecenia przelewu, do i od stron trzecich.
[…]”.
12.
Zgodnie z art. 12 ust. 3 tej dyrektywy, zatytułowanym „Opłaty związane z usługą przeniesienia rachunku”:
„3.   Państwa członkowskie zapewniają, by ewentualne opłaty pobierane przez przekazującego dostawcę usług płatniczych od konsumenta za zamknięcie prowadzonego przez niego rachunku płatniczego były ustalane zgodnie z art. 45 ust. 2, 4 i 6 [dyrektywy 2007/64 (
6
)]”.
B.
Prawo francuskie
1. Ustawa o przejrzystości, zwalczaniu korupcji i modernizacji życia gospodarczego
13.
Zgodnie z brzmieniem art. 67 II loi no 2016-1691, du 9 décembre 2016, relative à la transparence, à la lutte contre la corruption et à la modernisation de la vie économique (ustawy nr 2016-1691 z dnia 9 grudnia 2016 r. o przejrzystości, zwalczaniu korupcji i modernizacji życia gospodarczego):
„Zgodnie z warunkami przewidzianymi w art. 38 Konstytucji rząd jest uprawniony do przyjęcia w drodze rozporządzenia, w terminie sześciu miesięcy od ogłoszenia niniejszej ustawy, wszelkich środków objętych zakresem ustawy, w celu określenia warunków, w zgodzie z art. L. 312-1-2 code monétaire et financier (kodeksu monetarnego i finansowego), na jakich zawarcie przez konsumenta umowy kredytu związanej z nieruchomością oraz wysokość jego oprocentowania mogą być powiązane z otwarciem rachunku depozytowego i obowiązkiem umiejscowienia na nim dochodów, niezależnie od ich pochodzenia, w okresie objętym umową o kredyt […]”.
2. Kodeks monetarny i finansowy
14.
Art L. 312-1-2 code monétaire et financier (kodeksu monetarnego i finansowego) stanowi:
„I.-1. Sprzedaż wiązana lub oferowanie produktów lub usług wiązanych są zakazane, chyba że produkty lub usługi objęte ofertą mogą być nabyte indywidualnie lub są ze sobą nierozerwalnie związane.
2. Zabrania się prowadzenia lub oferowania sprzedaży towarów lub usług dającej klientom natychmiastowe lub odsunięte w czasie prawo do otrzymania premii pieniężnej lub produktów lub usług świadczonych w naturze, których wartość przekracza próg określony w drodze rozporządzenia wydanego przez ministra właściwego do spraw gospodarki, po zasięgnięciu opinii komitetu doradczego ustanowionego w art. L. 614-1, w zależności od rodzaju produktów lub usług oferowanych klientom.
Przepis stosuje się również do usług płatniczych, o których mowa w art. L. 314-1 II”.
3. Kodeks konsumencki
15.
Zgodnie z art. L. 313-25 code de la consommation (kodeksu konsumenckiego) w brzmieniu zmienionym przez ordonnance no 2017-1090, du 1er juin 2017, relative aux offres de prêt immobilier conditionnées à la domiciliation des salaires ou revenus assimilés de l’emprunteur sur un compte de paiement (rozporządzenie nr 2017-1090 z dnia 1 czerwca 2017 r. w sprawie ofert umów kredytu związanych z nieruchomością uwarunkowanych umiejscowieniem wynagrodzenia lub podobnych dochodów kredytobiorcy na określonym rachunku płatniczym), w brzmieniu mającym zastosowanie do okoliczności rozpatrywanych w postępowaniu głównym:
„Oferta, o której mowa w artykule 313-24:
[…]
10°
Wskazuje, czy przyznanie kredytu jest uzależnione od umiejscowienia dochodów, przewidzianego w art. L. 313-25-1. W takim wypadku wskazuje się okres trwania tego zobowiązania, ewentualnie opłaty za otwarcie i prowadzenie rachunku, na którym umiejscowiona jest wpłata wynagrodzenia lub podobnych dochodów, jak również rodzaj zindywidualizowanej korzyści przyznanej w zamian przez kredytodawcę. Oferta powinna pozwalać na wyraźne określenie tej korzyści poprzez wskazanie warunków, stóp procentowych lub innych postanowień, w stosunku do których została ona ustalona, a które zostałyby przez kredytodawcę zastosowane w wypadku, gdyby kredytobiorca zaprzestał spełniania wymogu umiejscowienia dochodów.
[…]”.
16.
Artykuł L. 313-25-1 tego kodeksu, wprowadzony rozporządzeniem nr 2017-1090 z dnia 1 czerwca 2017 r., o którym mowa powyżej, przewiduje:
„Kredytodawca może uzależnić ofertę kredytu wspomnianą w art. L. 313-24 od umiejscowienia przez kredytobiorcę swojego wynagrodzenia lub podobnych dochodów na rachunku płatniczym, o którym mowa w art. L. 314-1 kodeksu monetarnego i finansowego, pod warunkiem, że w zamian kredytodawca ten zapewni kredytobiorcy zindywidualizowaną korzyść.
Zakres obowiązku nałożonego na kredytobiorcę nie może wykraczać poza maksymalny okres wyznaczony dekretem wydanym po zasięgnięciu opinii Conseil d’État (rady stanu). Po upływie terminu przewidzianego w umowie o kredyt, zindywidualizowana korzyść przysługuje kredytobiorcy do końca okresu spłaty kredytu.
Jeżeli przed upływem tego terminu kredytobiorca zaniecha wypełniania wyżej wskazanego warunku umiejscowienia dochodów, kredytodawca może, w odniesieniu do rat, które pozostają do spłacenia, pozbawić go zindywidualizowanej korzyści, o której mowa w akapicie pierwszym, i zastosować warunki, stopy procentowe lub inne postanowienia wymienione w art. L. 313-25 pkt 10°. […]”.
17.
Artykuł R. 313-21-1, wprowadzony do rzeczonego kodeksu przez décret no 2017-1099, du 14 juin 2017, fixant la durée pendant laquelle le prêteur peut imposer à l’emprunteur la domiciliation de salaires ou revenus assimilés sur un compte de paiement (dekret nr 2017-1099 z dnia 14 czerwca 2017 r. ustanawiający okres, przez który kredytodawca może wymagać od kredytobiorcy umiejscowienia wynagrodzenia lub podobnych dochodów na określonym rachunku płatniczym), stanowi:
„Umiejscowienie wypłaty wynagrodzenia lub podobnych dochodów, o którym mowa w art. L. 313-25-1, nie może przekraczać dziesięciu lat od chwili zawarcia umowy o kredyt lub, w odnośnym przypadku, od sporządzenia aneksu do pierwotnej umowy o kredyt.
Okres ten nie może w żadnym wypadku przekraczać okresu obowiązywania umowy o kredyt”.
III. Postępowanie przed sądem krajowym i pytania prejudycjalne
18.
Ustawą nr 2016-1691 z dnia 9 grudnia 2016 r. o przejrzystości, zwalczaniu korupcji i modernizacji życia gospodarczego, francuski parlament upoważnił rząd tego państwa członkowskiego do przyjęcia w drodze rozporządzenia wszelkich środków objętych zakresem ustawy, zmierzających do określenia warunków, na jakich zawarcie przez konsumenta umowy kredytu na zakup nieruchomości oraz wysokość jego oprocentowania mogą zostać powiązane, z poszanowaniem art. L. 312-1-2 kodeksu monetarnego i finansowego (
7
), z obowiązkiem otwarcia rachunku depozytowego i umiejscowienia dochodów.
19.
Rozporządzenie z dnia 1 czerwca 2017 r. w sprawie ofert umów kredytu związanych z nieruchomością uwarunkowanych umiejscowieniem wynagrodzenia lub podobnych dochodów kredytobiorcy na określonym rachunku płatniczym zostało przyjęte na podstawie tej ustawy.
20.
Rozporządzenie to wprowadziło do kodeksu konsumenckiego nowy art. L. 313-25-1, który stanowi zasadniczo, że kredytodawca może uzależnić ofertę kredytową od umiejscowienia przez kredytobiorcę swojego wynagrodzenia lub podobnych dochodów na określonym rachunku płatniczym, pod warunkiem, że kredytodawca przyznaje w zamian kredytobiorcy zindywidualizowaną korzyść. Ponadto wymóg umiejscowienia dochodów nałożony na kredytobiorcę nie może wykraczać poza maksymalny okres, po upływie którego nabywa on prawo do utrzymania zindywidualizowanej korzyści do końca trwania umowy o kredyt.
21.
W odpowiedzi na zapytanie Trybunału (
8
) sąd odsyłający wyjaśnił, że pojęcie „rachunku płatniczego” w rozumieniu art. L. 313-25-1 kodeksu konsumenckiego nie ogranicza się do rachunków płatniczych przeznaczonych wyłącznie na spłatę kredytu hipotecznego lub, bardziej ogólnie, kredytu na zakup nieruchomości, lecz obejmuje także rachunki wykorzystywane przez kredytobiorców do dokonywania bieżących transakcji płatniczych, takich jak wpłacanie, przekazywanie i wypłacanie środków pieniężnych.
22.
Dekret nr 2017-1099 z dnia 14 czerwca 2017 r., wydany na podstawie rozporządzenia wymienionego w pkt 19 niniejszej opinii, wprowadził do kodeksu konsumenckiego nowy art. R. 313-21-1, który ma zastosowanie do ofert kredytu składanych od dnia 1 stycznia 2018 r. i stanowi, że wymóg umiejscowienia dochodów nie może przekraczać dziesięciu lat lub czasu trwania umowy, jeżeli jest on krótszy niż dziesięć lat.
23.
AFUB wniosła do Conseil d’État (rady stanu) skargę o stwierdzenie nieważności tego dekretu.
24.
W swojej skardze AFUB podnosi, po pierwsze, że rozporządzenie nr 2017-1090 z dnia 1 czerwca 2017 r., na podstawie którego wydano zaskarżony dekret, stoi w sprzeczności z celem dyrektyw 2007/64, 2015/2366, 2014/92 i 2014/17, polegającym na ułatwieniu mobilności bankowej. Rozporządzenie to upoważnia bowiem instytucje kredytowe do powiązania umiejscowienia dochodów z uzyskaniem pewnych korzyści, a w wypadku rezygnacji z tych korzyści kredytobiorcy ponoszą zaporowe koszty, które ograniczają mobilność bankową. Po drugie, AFUB podnosi, że zaskarżony dekret stoi w sprzeczności z realizacją tego celu również dlatego, że wyznacza dziesięcioletni maksymalny okres, przez który instytucje kredytowe mogą uzależniać utrzymanie korzyści od umiejscowienia wynagrodzenia lub podobnych dochodów kredytobiorców.
25.
Ministre de l’Économie et des Finances (minister gospodarki i finansów) uważa, że zarzuty te są bezzasadne.
26.
Rozpatrując skargę o stwierdzenie nieważności dekretu, którego podstawę prawną stanowi rozporządzenie nr 2017-1090 z dnia 1 czerwca 2017 r., Conseil d’État (rada stanu) zastanawia się nad zgodnością przepisów zawartych w tych dwóch aktach prawnych z wyżej wymienionymi dyrektywami (
9
).
27.
Sąd odsyłający uważa, że rozpatrzenie zarzutów podniesionych przez AFUB wymaga ustalenia, w pierwszej kolejności, czy art. 12 ust. 2 lit. a) dyrektywy 2014/17, zważywszy w szczególności na cel, jaki przepis ten przypisuje rachunkowi płatniczemu lub oszczędnościowemu, na którego otwarcie lub prowadzenie pozwala, lub art. 12 ust. 3 tej dyrektywy, pozwalają kredytodawcy nałożyć na kredytobiorcę, w zamian za przyznaną mu zindywidualizowaną korzyść, obowiązek umiejscowienia całości jego wynagrodzenia lub podobnych dochodów na określonym rachunku płatniczym, przez okres ustalony w umowie o kredyt, bez względu na jego wysokość, warunki spłaty i okres spłaty, oraz czy przepisy te pozwalają na to, aby tak ustalony okres mógł wynosić dziesięć lat lub cały okres obowiązywania umowy o kredyt, jeśli jest on krótszy.
28.
W drugiej kolejności rozpatrzenie skargi AFUB wymaga ustalenia, po pierwsze, czy art. 45 dyrektywy 2007/64, wówczas obowiązujący, a obecnie zastąpiony przez art. 55 dyrektywy 2015/2366, oraz art. 9–14 dyrektywy 2014/92 dotyczące ułatwienia mobilności klientów w zakresie rachunków bankowych oraz opłat za zamknięcie rachunku płatniczego, stoją na przeszkodzie temu, aby zamknięcie rachunku otwartego u kredytodawcy w celu umiejscowienia na nim dochodów w zamian za zindywidualizowane korzyści w ramach umowy o kredyt prowadziło – jeśli do zamknięcia dochodzi przed upływem okresu ustalonego w umowie – do utraty owej korzyści, w tym po upływie roku od otwarcia tego rachunku, oraz po drugie, czy przepisy te stoją na przeszkodzie temu, aby długość tego okresu mogła wynosić dziesięć lat lub całkowity okres spłaty kredytu, jeśli jest on krótszy.
29.
W tych okolicznościach postanowieniem z dnia 5 grudnia 2018 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 11 grudnia 2018 r., Conseil d’État (rada stanu) zawiesiła postępowanie i zwróciła się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:
„1)
[C]zy [art. 12 ust. 2 lit. a)] dyrektywy [2014/17/UE z dnia 4 lutego 2014 r.] w sprawie konsumenckich umów o kredyt związanych z nieruchomościami mieszkalnymi, zważywszy w szczególności na cel, jaki przepis ten przypisuje rachunkowi płatniczemu lub oszczędnościowemu, do którego otwarcia lub zachowania upoważnia, lub art. 12 ust. 3 tej dyrektywy pozwalają, po pierwsze, kredytodawcy wymagać od kredytobiorcy, w zamian za zindywidualizowaną korzyść, żeby wypłatę całości wynagrodzenia lub podobnych dochodów otrzymywał na rachunek płatniczy prowadzony przez tego kredytodawcę przez okres ustalony w umowie o kredyt, bez względu na jego wysokość, warunki spłaty i okres spłaty, oraz po drugie, czy przepisy te pozwalają na to, aby tak ustalony okres mógł wynosić dziesięć lat lub tyle, co okres obowiązywania umowy o kredyt, jeżeli jest on krótszy?
2)
Czy art. 45 dyrektywy [2007/64], wówczas obowiązujący, a obecnie zastąpiony przez art. 55 dyrektywy [2015/2366], oraz art. 9–14 dyrektywy [2014/92] dotyczące ułatwienia mobilności klientów w zakresie rachunków bankowych oraz opłat za zamknięcie rachunku płatniczego stoją na przeszkodzie temu, aby zamknięcie rachunku otwartego przez kredytobiorcę u kredytodawcy w celu otrzymywania na ten rachunek przez kredytobiorcę wypłaty dochodów w zamian za zindywidualizowane korzyści w ramach umowy o kredyt prowadziło – jeśli do zamknięcia dochodzi przed upływem okresu ustalonego w tej umowie – do utraty owej korzyści, w tym po ponad roku od otwarcia tego rachunku, oraz po drugie, czy przepisy te stoją na przeszkodzie temu, aby długość tego okresu mogła wynosić dziesięć lat lub całkowity okres spłaty kredytu, jeśli jest on krótszy?”.
30.
Rząd francuski, rząd czeski oraz Komisja Europejska przedstawiły Trybunałowi uwagi na piśmie. Pełnomocnicy rządu francuskiego i Komisji stawili się na rozprawie, która odbyła się w dniu 18 grudnia 2019 r.
IV. Analiza
A.
W przedmiocie wykładni art. 12 ust. 2 lit. a) i ust. 3 dyrektywy 2014/17 (pytanie pierwsze)
31.
W pierwszym pytaniu prejudycjalnym sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 12 ust. 2 lit. a) dyrektywy 2014/17 lub art. 12 ust. 3 tej dyrektywy dopuszczają obowiązywanie przepisów krajowych, takich jak te rozpatrywane w postępowaniu głównym, które pozwalają kredytodawcy nałożyć na kredytobiorcę, w zamian za przyznaną mu zindywidualizowaną korzyść, obowiązek umiejscowienia całości jego wynagrodzenia lub podobnych dochodów na określonym rachunku płatniczym przez okres określony w umowie o kredyt, który może wynosić do dziesięciu lat lub obejmować całkowity okres spłaty kredytu, jeżeli jest on krótszy, bez względu na wysokość, warunki spłaty i okres spłaty kredytu.
32.
Dyrektywa 2014/17 ustanawia wspólne ramy dla niektórych przepisów ustawowych państw członkowskich dotyczących umów obejmujących kredyt konsumencki zabezpieczony hipoteką lub innych umów o kredyt związanych z nieruchomościami mieszkalnymi (
10
). Ma ona na celu zagwarantowanie wysokiego poziomu ochrony konsumentów zawierających umowy o kredyt związane z nieruchomościami (
11
).
33.
W tym kontekście art. 12 ust. 1 dyrektywy 2014/17 stanowi, że państwa członkowskie dopuszczają praktyki sprzedaży łączonej, lecz zakazują sprzedaży wiązanej (
12
).
34.
Pomimo zakazu prowadzenia sprzedaży wiązanej, art. 12 ust. 2 lit. a) i ust. 3 dyrektywy 2014/17 zezwalają jednak na taką sprzedaż pod pewnymi warunkami. W pierwszym pytaniu prejudycjalnym sąd odsyłający zmierza do ustalenia, czy przepisy takie jak te, które są rozpatrywane w postępowaniu głównym, mogą być objęte jednym z dwóch przewidzianych w dyrektywie wyjątków.
35.
W tym względzie pragnę najpierw zaznaczyć, że dyrektywa 2014/17 ma zastosowanie do sytuacji objętych przepisami krajowymi dotyczącymi kredytów na zakup nieruchomości, takimi, jak przepisy rozpatrywane w postępowaniu głównym. Zgodnie bowiem z art. 3 ust. 1 lit. b) tej dyrektywy, ma ona zastosowanie do umów o kredyt przeznaczony na sfinansowanie nabycia lub utrzymania prawa własności nieruchomości gruntowej lub istniejącego lub planowanego budynku.
36.
Następnie pragnę zauważyć, że pytanie prejudycjalne opiera się na założeniu, że rozpatrywane w postępowaniu głównym przepisy krajowe pozwalają na prowadzenie sprzedaży wiązanej, wyjątki przewidziane w art. 12 ust. 2 lit. a) i ust. 3 dyrektywy 2014/17 dotyczą bowiem jedynie sprzedaży wiązanej.
37.
Tymczasem rząd francuski podnosi, że sporne przepisy przewidują sprzedaż łączoną w rozumieniu dyrektywy 2014/17, a nie sprzedaż wiązaną, a zatem regulacja krajowa jest dozwolona na podstawie art. 12 ust. 1 tej dyrektywy. Rząd francuski twierdzi, że kredytodawca jest zobowiązany do zaoferowania konsumentowi zarówno umów o kredyt hipoteczny, które zawierają postanowienie przewidujące umiejscowienie dochodów, w zamian za przyznanie zindywidualizowanej korzyści polegającej, na przykład, na preferencyjnym oprocentowaniu kredytu, na obniżeniu opłat związanych z zarządzaniem rachunkiem płatniczym lub opłat za kartę płatniczą, jak i umów o kredyt hipoteczny, które nie zawierają takiego postanowienia. Innymi słowy, umowa o kredyt hipoteczny i umowa o prowadzenie rachunku płatniczego mogą być zawierane oddzielnie (
13
).
38.
W odpowiedzi na wniosek Trybunału o udzielenie wyjaśnień (
14
), Conseil d’État (rada stanu) stwierdziła, że to, czy przewidzianą w art. L. 313-25-1 kodeksu konsumenckiego możliwość uzależnienia udzielenia kredytu od umiejscowienia wynagrodzenia na rachunku płatniczym prowadzonym przez kredytodawcę należy interpretować jako sprzedaż wiązaną czy sprzedaż łączoną w rozumieniu dyrektywy 2014/17, stanowi kwestię, „której rozstrzygnięcie będzie należeć do Conseil d’État (rady stanu) po udzieleniu przez Trybunał odpowiedzi na pytanie prejudycjalne”, i że „chodzi o kwestię trudną, gdyż nie została jak dotąd rozstrzygnięta przez orzecznictwo, w tym orzecznictwo Trybunału dotyczące zakresu pojęć sprzedaży wiązanej i łączonej, jak również ze względu na konieczność zbadania rzeczywiście występujących praktyk, co należeć będzie do sądu krajowego”.
39.
Wydaje się zatem, że Conseil d’État (rada stanu) ma wątpliwości w kwestii właściwej interpretacji przepisów krajowych rozpatrywanych w postępowaniu głównym (
15
).
40.
Należy w tym względzie podkreślić wpływ przyjętej wykładni przepisów rozpatrywanych w postępowaniu głównym na odpowiedź, jakiej należy udzielić na pytanie prejudycjalne.
41.
Zakładając bowiem, że sąd odsyłający przyjmie, że przepisy rozpatrywane w postępowaniu głównym dopuszczają sprzedaż wiązaną w rozumieniu dyrektywy 2014/17, będą one dopuszczalne zgodnie z przepisami dyrektywy jedynie pod warunkiem spełnienia przesłanek przewidzianych bądź w art. 12 ust. 2 lit. a), bądź w art. 12 ust. 3 tej dyrektywy. W takim wypadku należy oczywiście zbadać możliwość zastosowania tych dwóch przepisów w postępowaniu głównym. Natomiast jeśli sąd krajowy uzna, że sporne przepisy dotyczą praktyk sprzedaży łączonej w rozumieniu art. 4 pkt 27 tej dyrektywy, to uregulowanie krajowe będzie trzeba uznać, jako takie, za dozwolone zgodnie z art. 12 ust. 1 tejże dyrektywy (
16
), która, przypomnijmy, dopuszcza prowadzenie sprzedaży łączonej (
17
).
42.
Przyjmując założenie, że przepisy rozpatrywane w postępowaniu głównym pozwalają na prowadzenie sprzedaży wiązanej w rozumieniu art. 4 pkt 26 tej dyrektywy (
18
), poniżej sprawdzę możliwość zastosowania wyjątków przewidzianych w art. 12 ust. 2 lit. a) dyrektywy 2014/17 (sekcja 1) i w art. 12 ust. 3 tej dyrektywy (sekcja 2).
1. W przedmiocie zastosowania art. 12 ust. 2 lit. a) dyrektywy 2014/17
43.
Wedle mojej najlepszej wiedzy art. 12 ust. 2 lit. a) dyrektywy 2014/17 nie był jak do tej pory rozpatrywany przez Trybunał (
19
).
44.
Przepis ten przewiduje, że państwa członkowskie mogą zezwolić kredytodawcom na zwrócenie się do konsumentów o otwarcie lub zachowanie rachunku płatniczego lub oszczędnościowego, w przypadku gdy jedynym celem takiego rachunku jest gromadzenie środków finansowych przeznaczonych na spłatę kredytu, obsługę kredytu, łączenie zasobów w celu uzyskania kredytu lub zapewnienie kredytodawcy dodatkowego zabezpieczenia w przypadku zaległości w spłacie.
45.
W niniejszej sprawie należy w konsekwencji zbadać, czy rachunek płatniczy, o którym mowa w art. L. 313-25-1 kodeksu konsumenckiego, spełnia jeden z tych trzech alternatywnych celów, i w stosownym razie, czy jest to jedyny cel jego prowadzenia w rozumieniu art. 12 ust. 2 lit. a) dyrektywy 2014/17.
46.
Jak zamierzam wyjaśnić, uważam, że warunki te nie są spełnione: po pierwsze, mam wątpliwości co do zgodności pomiędzy celem rachunku płatniczego przewidzianego w art. L. 313-25-1 kodeksu konsumenckiego a celami rachunku dopuszczonymi przez art. 12 ust. 2 lit. a) dyrektywy 2014/17 (sekcja a). Po drugie, z akt sprawy wynika w każdym razie, że rachunek płatniczy przewidziany w art. L. 313-25-1 kodeksu konsumenckiego spełnia inne funkcje niż te, na które zezwala art. 12 ust. 2 lit. a) tej dyrektywy, co moim zdaniem uniemożliwia zastosowanie tego przepisu (sekcja b).
a) W przedmiocie celu rachunku płatniczego rozpatrywanego w postępowaniu głównym
47.
Jeśli chodzi o cel rachunku płatniczego w rozumieniu art. L. 313-25-1 kodeksu konsumenckiego, wydaje mi się, na podstawie lektury akt sprawy, którymi dysponuje Trybunał, że zainteresowane strony mają w tej kwestii rozbieżne poglądy.
48.
Z jednej bowiem strony rząd francuski podniósł posiłkowo na rozprawie (
20
), że zezwalając na narzucenie konsumentowi postanowienia dotyczącego umiejscowienia dochodów na rachunku płatniczym prowadzonym przez kredytodawcę, przepisy krajowe nie pozwalają kredytodawcy na nic więcej, jak tylko na zwrócenie się do konsumenta o otwarcie rachunku, którego jedynym celem jest zapewnienie kredytodawcy dodatkowego zabezpieczenia w przypadku zaległości w spłacie. Innymi słowy, sporne przepisy mają spełniać ostatni z trzech celów przewidzianych w art. 12 ust. 2 lit. a) dyrektywy 2014/17.
49.
Pragnę też przypomnieć, że sąd odsyłający wyjaśnił, iż pojęcie „rachunku płatniczego” w rozumieniu art. L. 313-25-1 kodeksu konsumenckiego nie ogranicza się do rachunków płatniczych przeznaczonych wyłącznie na spłatę kredytu związanego z nieruchomością, lecz obejmuje również rachunki wykorzystywane przez kredytobiorców do dokonywania bieżących transakcji płatniczych, takich jak wpłacanie, przekazywanie i wypłacanie środków pieniężnych (
21
).
50.
Wyjaśnienia udzielone przez sąd odsyłający pozwalają więc stwierdzić, że rachunek płatniczy w rozumieniu art L. 313-25-1 kodeksu konsumenckiego spełnia wiele celów, z których tylko jeden, a mianowicie gromadzenie środków finansowych przeznaczonych na spłatę kredytu, przewidziany jest przez art. 12 ust. 2 lit. a dyrektywy 2014/17.
51.
Należy także odnotować, że Komisja podkreśliła, iż celem art. L. 313-25-1 kodeksu konsumenckiego oraz uzależnienia oferty kredytu od umiejscowienia przez kredytobiorcę dochodów jest ochrona kredytobiorcy przed stosowaniem w umowach o kredyt w dziedzinie nieruchomości niedozwolonych postanowień umownych dotyczących umiejscowienia dochodów, zgodnie z rekomendacją commission des clauses abusives (komisji ds. klauzul abuzywnych), która uznała, że takie postanowienia umowne mogą okazać się nieproporcjonalne, jeżeli obowiązkowi temu nie towarzyszy żadne zindywidualizowane świadczenie wzajemne.
52.
Komisja wydaje się zatem sugerować, że rachunek płatniczy w rozumieniu art. L. 313-25-1 kodeksu konsumenckiego spełnia cel inny, niż te wskazane w art. 12 ust. 2 lit. a) dyrektywy 2014/17 (
22
).
53.
Niezależnie od stanowiska Komisji zastanawiam się, jak to możliwe, aby rachunek płatniczy w rozumieniu art. L. 313-25-1 kodeksu konsumenckiego mógł spełniać jeden z celów przewidzianych w art. 12 ust. 2 lit. a) dyrektywy 2014/17, służąc jednocześnie kredytobiorcom do realizacji transakcji płatniczych, w tym wypłaty środków, jak wyjaśnił to sąd odsyłający. Jeżeli bowiem kredytobiorcy mogą dowolnie dysponować rachunkiem płatniczym, nie podlegając w tym zakresie szczególnym ograniczeniom, umiejscowienie przez nich wypłaty dochodów na takim rachunku nie daje kredytodawcom żadnej gwarancji spłacenia kredytu powiązanego z tym rachunkiem.
54.
Powyższe spostrzeżenie prowadzi do rozpatrzenia wymogu polegającego na tym, by rachunek był prowadzony w „jedynym celu” w rozumieniu art. 12 ust. 2 lit. a) dyrektywy 2014/17.
b) W przedmiocie wymogu „jedynego celu” w rozumieniu art. 12 ust. 2 lit. a) dyrektywy 2014/17
55.
Czy fakt, że kredytobiorcy mogą korzystać z rachunku płatniczego w rozumieniu art. L. 313-25-1 kodeksu konsumenckiego w celu dokonywania transakcji płatniczych nie stoi na przeszkodzie stosowaniu art. 12 ust. 2 lit. a) dyrektywy 2014/17, który wymaga, aby jeden z trzech celów wymienionych w tym przepisie stanowił jedyny cel rachunku?
56.
Wykładnia literalna, celowościowa i systemowa art. 12 ust. 2 lit. a) dyrektywy 2014/17 skłaniają mnie do stwierdzenia, w ślad za Komisją, że tak właśnie jest.
57.
Przede wszystkim bowiem, zgodnie z brzmieniem art. 12 ust. 2 lit. a) dyrektywy, jedynym celem rachunku powinien być jeden z trzech celów wymienionych w tym przepisie.
58.
Z brzmienia przepisu odnoszącego się do dwóch pierwszych celów wynika w tym względzie jasno, że rachunek płatniczy może być wykorzystywany jedynie do gromadzenia lub łączenia zasobów, co wyklucza wypłacanie środków pieniężnych i operowanie nimi. Ostatni cel, o którym mowa w art. 12 ust. 2 lit. a) dyrektywy 2014/17, zakłada analogiczne wykluczenie w zakresie, w jakim dotyczy on „dodatkowego zabezpieczenia […] w przypadku zaległości w spłacie”. Z natury rzeczy wynika, że rachunek służący jako zabezpieczenie w przypadku zaległości w spłacie nie może być wykorzystywany przez kredytobiorców do innych celów.
59.
Następnie, jak wskazałem w pkt 53 niniejszej opinii, wykorzystanie rachunku płatniczego do transakcji płatniczych może zagrażać celom rachunku płatniczego przewidzianym w art. 12 ust. 2 lit. a) dyrektywy 2014/17, które uzasadniają wyjątek od zakazu sprzedaży wiązanej.
60.
Jak bowiem wynika z motywów 24 i 25 dyrektywy 2014/17, sprzedaż wiązana może ograniczać mobilność konsumentów oraz ich zdolność do dokonywania świadomych wyborów. Z tego właśnie powodu dyrektywa ta zakazuje sprzedaży wiązanej co do zasady i zezwala na nią jedynie w pewnych ściśle określonych sytuacjach, w których prawodawca europejski uznał, że takie ryzyko nie występuje. Tymczasem umożliwienie innych form korzystania z rachunku płatniczego, takich, jak te przewidziane w przepisach rozpatrywanych w postępowaniu głównym, może zagrażać realizacji celu przypisanego art. 12 ust. 2 lit. a) dyrektywy 2014/17.
61.
Nie mogę zatem zgodzić się ze stanowiskiem rządu francuskiego, który podniósł na rozprawie, że wykluczenie niektórych sposobów korzystania zrachunku, takich jak te przewidziane w przepisach rozpatrywanych w postępowaniu głównym, prowadziłoby do bezpodstawnego ograniczenia przez kredytodawcę możliwości korzystania przez konsumenta z rachunku płatniczego, co naruszałoby interes konsumenta.
62.
Chcę przy tym podkreślić, że w praktyce z proponowanej przeze mnie wykładni wynika, iż kredytodawcy są zobowiązani do ograniczenia kwoty podlegającej umiejscowieniu na rachunku płatniczym do części wynagrodzenia niezbędnej do spłaty kredytu, do jego uzyskania lub do udzielenia kredytodawcy dodatkowego zabezpieczenia w przypadku zaległości w spłacie. Ograniczenie to jest korzystne dla mobilności bankowej konsumentów, ponieważ pozwala im na umieszczenie pozostałej części dochodów w instytucjach kredytowych innych niż ta, która udziela im kredytu związanego z nieruchomością.
63.
Wreszcie, proponowana przeze mnie wykładnia znajduje oparcie w interpretacji systemowej art. 12 ust. 2 lit. a) dyrektywy 2014/17.
64.
Przypomnę bowiem, z jednej strony, że art. 12 ust. 2 lit. a) tej dyrektywy stanowi wyjątek od zakazu sprzedaży wiązanej przewidzianego w art. 12 ust. 1 wspomnianej dyrektywy, i że w związku z tym należy interpretować go ściśle (
23
).
65.
Proponowana przeze mnie wykładnia znajduje z drugiej strony potwierdzenie w relacji, w jakiej dyrektywa 2014/17 pozostaje w odniesieniu do dyrektywy 2014/92 w sprawie porównywalności opłat związanych z rachunkami płatniczymi, przenoszenia rachunku płatniczego oraz dostępu do podstawowego rachunku płatniczego.
66.
Jak bowiem podniosła na rozprawie Komisja, rachunek płatniczy podlega zastosowaniu przepisów dyrektywy 2014/92 dotyczącym przenoszenia rachunku w zakresie, w jakim może on posłużyć do wypłaty środków pieniężnych. Natomiast rachunek przeznaczony wyłącznie na spłatę kredytu jest wyraźnie wyłączony z zakresu stosowania tego uregulowania (
24
), co jak mniemam wynika z faktu, że taki rachunek może być dozwolony jako element sprzedaży wiązanej na podstawie art. 12 ust. 2 lit. a) dyrektywy 2014/17.
67.
Z powyższego wynika, że art. 12 ust. 2 lit. a) dyrektywy 2014/17 należy interpretować w ten sposób, że nie zezwala on na obowiązywanie przepisów krajowych, takich jak te rozpatrywane w postępowaniu głównym, o ile pozwalają one na prowadzenie sprzedaży wiązanej w rozumieniu art. 4 pkt 26 tej dyrektywy, co zweryfikować powinien sąd odsyłający w postępowaniu głównym.
2. W przedmiocie zastosowania art. 12 ust. 3 dyrektywy 2014/17
68.
Artykuł 12 ust. 3 dyrektywy 2014/17 wymaga z kolei, aby kredytodawca mógł wykazać właściwym organom, że sprzedaż wiązana przynosi konsumentowi wyraźne korzyści. Przepis ten określa ponadto sposób, w jaki należy sprawdzić, czy tak rzeczywiście jest: dokonując oceny w tym zakresie, należy uwzględnić dostępność i ceny odnośnych produktów oferowanych na rynku.
69.
W tym względzie pragnę zauważyć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału transpozycja przepisu dyrektywy do prawa krajowego niekoniecznie wymaga formalnego i dosłownego przeniesienia tego przepisu do wyraźnej i konkretnej normy prawnej, a ogólny kontekst prawny może okazać się do tego celu wystarczający. Kontekst ten musi jednakże zapewniać pełne stosowanie dyrektywy w sposób wystarczająco jasny i precyzyjny. Każde państwo członkowskie ma bowiem obowiązek przyjąć taki sposób wykonania dyrektyw, który w pełni odpowiada wymogom jasności i pewności sytuacji prawnych, których ukształtowania wymaga prawodawca europejski w interesie zamieszkałych czy posiadających swoją siedzibę w państwach członkowskich zainteresowanych osób. W tym celu przepisy dyrektywy winny być wdrażane z niekwestionowaną mocą wiążącą, jak również z wymaganą szczegółowością, precyzją i jasnością (
25
).
70.
Zauważmy, że z przepisów rozpatrywanych w postępowaniu głównym nie wynika, aby zindywidualizowaną korzyść należało oceniać w świetle dostępności i ceny innych produktów oferowanych na rynku. Ponadto z uwag rządu francuskiego wynika, że zawarcie w umowie o kredyt związanej z nieruchomością postanowienia przewidującego umiejscowienie dochodów zostało swobodnie wynegocjowane między kredytodawcą a konsumentem.
71.
Z tego punktu widzenia uważam, jak podniosła to na rozprawie Komisja, że przepisy te nie gwarantują z wymaganą szczegółowością, precyzją i jasnością, że zindywidualizowana korzyść będzie przynosiła konsumentowi wyraźne korzyści w porównaniu z ceną innych produktów oferowanych na rynku (
26
), tym bardziej, że art. 12 ust. 3 dyrektywy 2014/17 stanowi wyjątek od zakazu sprzedaży wiązanej, a zatem należy interpretować go ściśle (
27
).
72.
Z powyższego wynika, że art. 12 ust. 3 dyrektywy 2014/17 należy interpretować w ten sposób, iż on także nie zezwala na obowiązywanie przepisów krajowych, takich jak te rozpatrywane w postępowaniu głównym, o ile pozwalają one na prowadzenie sprzedaży wiązanej w rozumieniu art. 4 pkt 26 tej dyrektywy, co zweryfikować powinien sąd odsyłający w postępowaniu głównym.
B.
W przedmiocie wykładni art. 45 ust. 2 dyrektywy 2007/64, art. 55 ust. 2 dyrektywy 2015/2366 i art. 12 ust. 3 dyrektywy 2014/92 (pytanie drugie)
73.
W drugim pytaniu prejudycjalnym sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy, po pierwsze, art. 45 dyrektywy 2007/64 i art. 55 dyrektywy 2015/2366, który zastąpił ten pierwszy przepis od dnia 13 stycznia 2018 r., a po drugie, art. 9–14 dyrektywy 2014/92 stoją na przeszkodzie obowiązywaniu przepisów krajowych, które przewidują, że zamknięcie rachunku otwartego przez kredytobiorcę u kredytodawcy w celu umiejscowienia dochodów w zamian za przyznaną mu w ramach umowy o kredyt zindywidualizowaną korzyść, pociąga za sobą utratę tej korzyści, jeżeli następuje przed upływem okresu przewidzianego w umowie, w tym po upływie roku od otwarcia tego rachunku, oraz czy okres ten może wynosić dziesięć lat lub obejmować cały czas trwania umowy, o ile jest on krótszy niż dziesięć lat.
74.
Sąd krajowy nie sprecyzował, które aspekty wyżej wymienionych przepisów budzą wątpliwości interpretacyjne.
75.
Opierając się na brzmieniu pytania prejudycjalnego można jednak stwierdzić, po pierwsze, że powołane przepisy prawa Unii dotyczą „opłat za zamknięcie rachunku płatniczego”, a po drugie, że rozpatrywane przepisy krajowe pozwalają, pod pewnymi warunkami, na pozbawienie kredytobiorcy zindywidualizowanej korzyści w przypadku zamknięcia rachunku.
76.
Pytanie prejudycjalne rozumiem zatem w ten sposób, że Conseil d’État (rada stanu) zmierza w istocie do ustalenia, czy taka utrata zindywidualizowanej korzyści stanowi opłatę za zamknięcie rachunku płatniczego w rozumieniu dyrektyw 2007/64, 2015/2366 i 2014/92, a jeśli tak, to czy warunki, w których do tego dochodzi spełniają przesłanki przewidziane w tym względzie we wspomnianych dyrektywach.
77.
Z tego względu, choć pytanie prejudycjalne odnosi się w swoim brzmieniu do całości art. 45 dyrektywy 2007/64 i art. 55 dyrektywy 2015/2366, a także do wszystkich przepisów zawartych w art. 9–14 dyrektywy 2014/92, pytanie to rozumiem w ten sposób, że dotyczy ono w istocie art. 45 ust. 2 dyrektywy 2007/64, zastąpionego przez art. 55 ust. 2 dyrektywy 2015/2366 oraz art. 12 ust. 3 dyrektywy 2014/92, które dotyczą opłat za zamknięcie rachunku płatniczego.
78.
Należy zatem sprawdzić, czy przepisy te stoją na przeszkodzie obowiązywaniu takich przepisów krajowych, jak te, których dotyczy pytanie prejudycjalne.
79.
W tym względzie pragnę zauważyć, że w odróżnieniu od pierwszego pytania prejudycjalnego, opartego na założeniu, że rozpatrywane w postępowaniu głównym uregulowanie dopuszcza sprzedaż wiązaną w rozumieniu dyrektywy 2014/17 (
28
), drugie pytanie nie wskazuje równie jasno, czy również ono opiera się na tym założeniu. Jednak zważywszy na konstrukcję drugiego pytania, sądzę, że przepisy, których ono dotyczy, odnoszą się do praktyki sprzedaży łączonej w rozumieniu dyrektywy 2014/17 (
29
). Zatem drugie pytanie prejudycjalne zbadam pod tym właśnie kątem (
30
).
80.
Odnosząc się w pierwszej kolejności do dyrektywy 2007/64 harmonizującej usługi płatnicze w ramach rynku wewnętrznego, wydaje mi się, że znajduje ona w niniejszej sprawie zastosowanie (
31
).
81.
Artykuł 45 dyrektywy 2007/64 został umieszczony w rozdziale 3 tej dyrektywy, zatytułowanym „Umowy ramowe”, który ma zastosowanie do transakcji płatniczych objętych umową ramową (
32
).
82.
W tym kontekście art. 45, zatytułowany „Wypowiedzenie”, stanowi w ust. 1, że użytkownik usług płatniczych może wypowiedzieć umowę ramową w dowolnym momencie, chyba że strony uzgodniły okres wypowiedzenia, który nie może być dłuższy niż jeden miesiąc. Ustęp 2 dodaje, że wypowiedzenie przez użytkownika usług płatniczych umowy ramowej zawartej na okres dłuższy niż 12 miesięcy lub też na czas nieokreślony, po upływie 12 miesięcy nie może wiązać się dla niego z żadnymi opłatami. Celem tego przepisu jest ułatwienie mobilności klientów (
33
).
83.
W niniejszej sprawie należy stwierdzić, że przepisy krajowe rozpatrywane w postępowaniu głównym, niezależnie od tego, czy zezwalają na prowadzenie sprzedaży łączonej, czy wiązanej w rozumieniu dyrektywy 2014/17, ustalają warunki zindywidualizowanej korzyści związanej z uzyskaniem kredytu.
84.
A zatem utrata korzyści jest wynikiem przyjęcia postanowienia uzgodnionego przez strony umowy, które uzależnia przyznanie tej korzyści od umiejscowienia przez kredytodawcę wynagrodzenia i podobnych dochodów.
85.
Jak podnoszą w tym względzie rządy francuski i czeski oraz Komisja, utrata tej korzyści jest jedynie konsekwencją zaniechania umiejscowienia dochodów, a zatem nie stanowi opłaty za wypowiedzenie umowy w rozumieniu art. 45 ust. 2 dyrektywy 2007/64.
86.
Uwagi te odnoszą się również do art. 55 ust. 2 dyrektywy 2015/2366, którego zakres stosowania, co się tyczy postępowania głównego, jest identyczny z zakresem zastosowania dyrektywy 2007/64 (
34
). Przepis ten jest w istocie identyczny z art. 45 ust. 2 dyrektywy 2007/64, z tym wyjątkiem, że przewidziany w nim okres został skrócony z dwunastu do sześciu miesięcy.
87.
Jeżeli chodzi, w drugiej kolejności, o dyrektywę 2014/92, to uzupełnia ona dyrektywy 2007/64 i 2015/2366 między innymi w zakresie, w jakim wyznacza ona zasady dotyczące przeniesienia rachunków płatniczych w państwie członkowskim oraz zasady ułatwiające konsumentom transgraniczne otwarcie rachunku płatniczego (
35
).
88.
W tym względzie, zgodnie z art. 12 ust. 3 dyrektywy 2014/92, państwa członkowskie zapewniają, by ewentualne opłaty pobierane przez przekazującego dostawcę usług płatniczych od konsumenta za zamknięcie prowadzonego przez niego rachunku płatniczego były ustalane zgodnie z art. 45 ust. 2 dyrektywy 2007/64 i art. 55 ust. 2 dyrektywy 2015/2366 (
36
).
89.
Jeśli chodzi o dyrektywę 2014/92, to zgodnie z art. 1 ust. 6 w świetle motywu 12 (
37
) ma ona zastosowanie do przepisów takich, jak te rozpatrywane w postępowaniu głównym.
90.
Jednakże w świetle uwag przedstawionych powyżej w odniesieniu do art. 55 ust. 2 dyrektywy 2014/92 i art. 45 ust. 2 dyrektywy 2007/64 należy stwierdzić, że utrata korzyści nie stanowi opłaty za zamknięcie rachunku płatniczego w rozumieniu dyrektywy 2014/92.
91.
Z powyższego wynika, że art. 45 ust. 2 dyrektywy 2007/64, art. 55 ust. 2 dyrektywy 2015/2366, a także art. 12 ust. 3 dyrektywy 2014/92 nie stoją na przeszkodzie obowiązywaniu przepisów takich, jak te, których dotyczy drugie pytanie prejudycjalne.
V. Wnioski
92.
W świetle powyższych rozważań proponuję, aby Trybunał odpowiedział na pytania prejudycjalne zadane przez Conseil d’État (radę stanu) w następujący sposób:
1)
Artykuł 12 ust. 2 lit. a) dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2014/17/UE z dnia 4 lutego 2014 r. w sprawie konsumenckich umów o kredyt związanych z nieruchomościami mieszkalnymi zmieniającej dyrektywy 2008/48/WE i 2013/36/UE oraz rozporządzenie (UE) nr 1093/2010 należy interpretować w ten sposób, że nie pozwala on na obowiązywanie przepisów krajowych umożliwiających prowadzenie sprzedaży wiązanej w rozumieniu art. 4 pkt 26 tej dyrektywy w warunkach, w których kredytodawca może nałożyć na kredytobiorcę, w zamian za przyznaną mu zindywidualizowaną korzyść, obowiązek umiejscowienia całości wynagrodzenia lub podobnych dochodów na rachunku płatniczym prowadzony przez kredytodawcę przez okres określony w umowie o kredyt, jeżeli kredytobiorca może korzystać z tego rachunku do dokonywania codziennych transakcji płatniczych, takich jak wpłacanie, przekazywanie i wypłacanie środków pieniężnych.
Artykuł 12 ust. 3 dyrektywy 2014/17 należy interpretować w ten sposób, że nie pozwala on na obowiązywanie przepisów krajowych pozwalających na prowadzenie sprzedaży wiązanej w rozumieniu art. 4 pkt 26 tej dyrektywy, o ile przepisy te nie gwarantują, po pierwsze, że sprzedaż wiązana zapewnia konsumentowi wyraźną korzyść, a po drugie, że ocena tej korzyści będzie dokonywana z uwzględnieniem dostępności i ceny danych produktów oferowanych na rynku.
2)
Artykuł 45 ust. 2 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2007/64/WE z dnia 13 listopada 2007 r. w sprawie usług płatniczych w ramach rynku wewnętrznego zmieniającej dyrektywy 97/7/WE, 2002/65/WE, 2005/60/WE i 2006/48/WE i uchylającej dyrektywę 97/5/WE, art. 55 ust. 2 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2015/2366 z dnia 25 listopada 2015 r. w sprawie usług płatniczych w ramach rynku wewnętrznego, zmieniającej dyrektywy 2002/65/WE, 2009/110/WE, 2013/36/UE i rozporządzenie (UE) nr 1093/2010 oraz uchylającej dyrektywę 2007/64/WE, a także art. 12 ust. 3 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2014/92/UE z dnia 23 lipca 2014 r. w sprawie porównywalności opłat związanych z rachunkami płatniczymi, przenoszenia rachunku płatniczego oraz dostępu do podstawowego rachunku płatniczego, należy interpretować w ten sposób, że nie stoją one na przeszkodzie obowiązywaniu przepisów krajowych, które przewidują, że zamknięcie rachunku otwartego przez kredytobiorcę u kredytodawcy w celu umiejscowienia dochodów w zamian za przyznaną mu w ramach umowy o kredyt zindywidualizowaną korzyść, pociąga za sobą utratę tej korzyści, jeżeli następuje przed upływem okresu przewidzianego w umowie, w tym po upływie roku od otwarcia tego rachunku, oraz że okres ten może wynosić dziesięć lat lub obejmować cały czas trwania umowy, jeśli jest on krótszy niż dziesięć lat.
(
1
)	Język oryginału: francuski.
(
2
)	Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2014/17/UE z dnia 4 lutego 2014 r., w sprawie konsumenckich umów o kredyt związanych z nieruchomościami mieszkalnymi i zmieniająca dyrektywy 2008/48/WE i 2013/36/UE oraz rozporządzenie (UE) nr 1093/2010 (Dz.U. 2014, L 60, s. 34; sprostowanie Dz.U. 2015, L 246, s. 11).
(
3
)	Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2007/64/WE z dnia 13 listopada 2007 r. w sprawie usług płatniczych w ramach rynku wewnętrznego zmieniająca dyrektywy 97/7/WE, 2002/65/WE, 2005/60/WE i 2006/48/WE i uchylająca dyrektywę 97/5/WE (Dz.U. 2007, L 319, s. 1; sprostowanie Dz.U. 2009, L 187, p. 5).
(
4
)	Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2015/2366 z dnia 25 listopada 2015 r. w sprawie usług płatniczych w ramach rynku wewnętrznego, zmieniająca dyrektywy 2002/65/WE, 2009/110/WE, 2013/36/UE i rozporządzenie (UE) nr 1093/2010 oraz uchylająca dyrektywę 2007/64/WE (Dz.U. 2015, L 337, s. 35; sprostowanie Dz.U. 2018, L 102, p. 97).
(
5
)	Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2014/92/UE z dnia 23 lipca 2014 r. w sprawie porównywalności opłat związanych z rachunkami płatniczymi, przenoszenia rachunku płatniczego oraz dostępu do podstawowego rachunku płatniczego (Dz.U. 2014, L 257, s. 214).
(
6
)	Zgodnie z art. 114 dyrektywy 2015/2366 wszelkie odesłania do dyrektywy 2007/64 należy interpretować jako odesłania do dyrektywy 2015/2366. W związku z tym art. 12 ust. 3 dyrektywy 2014/92 odsyła, od dnia 13 stycznia 2018 r., do art. 55 ust. 2, 4 i 6 dyrektywy 2015/2366, który zastąpił art. 45 ust. 2, 4 i 6 dyrektywy 2007/64.
(
7
)	Artykuł L. 312-1-2 kodeksu monetarnego i finansowego, cytowany w pkt 14 niniejszej opinii, zakazuje, co do zasady, prowadzenia sprzedaży wiązanej w rozumieniu art. 4 pkt 26 dyrektywy 2014/17, zezwalając na sprzedaż łączoną w rozumieniu art. 4 pkt 27 tej samej dyrektywy. Zobacz w tym względzie przypis nr 15 do niniejszej opinii.
(
8
)	Odpowiedź z dnia 23 października 2019 r. na wniosek Trybunału o udzielenie wyjaśnień z dnia 26 września 2019 r.
(
9
)	W odpowiedzi na ww. wniosek Trybunału sąd krajowy stwierdził (zob. przypis 8 do niniejszej opinii), że choć rozporządzenie nr 2017-1090 z dnia 1 czerwca 2017 r. zostało uchylone przez art. 206 XV ustawy nr 2019-486 z dnia 22 maja 2019 r. dotyczącej rozwoju i przekształcania przedsiębiorstw, to dekret rozpatrywany w postępowaniu głównym był wcześniej stosowany, w związku z czym pytania przedłożone Trybunałowi pozostają aktualne.
(
10
)	Artykuł 1 dyrektywy 2014/17.
(
11
)	Motyw 15 dyrektywy 2014/17.
(
12
)	Pojęcia „sprzedaży wiązanej” i „sprzedaży łączonej” są zdefiniowane, odpowiednio, w art. 4 pkt 26 i 27 dyrektywy 2014/17, zob. te definicje w pkt 8 niniejszej opinii.
(
13
)	Choć interpretacja przepisów krajowych rozpatrywanych w postępowaniu głównym należy do kompetencji sądu krajowego (zob. w szczególności wyroki: z dnia 26 września 2000 r., Mayeur, C‑175/99, EU:C:2000:505, pkt 22; z dnia 1 czerwca 2006 r., innoventif Limited, C‑453/04, EU:C:2006:361, pkt 29 i z dnia 8 lipca 2010 r., Sjöberg i Gerdin, C‑447/08, C‑448/08, EU:C:2010:415, pkt 54, to muszę jednak przyznać, opierając się na aktach sprawy, którymi dysponuje Trybunał, że na pierwszy rzut oka stanowisko rządu francuskiego wydaje mi się przekonujące. W szczególności, z samego brzmienia art. L. 313-25-1 kodeksu konsumenckiego wynika, że instytucje kredytowe mogą uzależnić ofertę kredytową od umiejscowienia przez kredytobiorcę wynagrodzenia lub podobnych dochodów na rachunku prowadzonym przez kredytodawcę w zamian za przyznaną mu zindywidualizowaną korzyść. W tym względzie pragnę zauważyć, że w zakresie, w jakim umiejscowienie dochodów, a zatem i samo otwarcie rachunku płatniczego, nie stanowią same w sobie warunku otrzymania kredytu, lecz jedynie warunek uzyskania zindywidualizowanej korzyści, w rozpatrywanej sprawie chodzi moim zdaniem o sprzedaż łączoną w rozumieniu art. 4 pkt 27 dyrektywy 2014/17. W takim bowiem przypadku udzielona pożyczka odpowiada umowie o kredyt, podczas gdy rachunek płatniczy odpowiada innemu odrębnemu produktowi finansowemu w rozumieniu art. 4 pkt 27 dyrektywy 2014/17, a w zamian za umiejscowienie dochodów umowa kredytu jest oferowana „na innych warunkach” w rozumieniu tego przepisu, a mianowicie w formie przewidującej przyznanie zindywidualizowanej korzyści.
(
14
)	Zobacz przypis nr 8 do niniejszej opinii.
(
15
)	Pragnę w tym kontekście dodać, po pierwsze, że z odpowiedzi na wniosek Trybunału o udzielenie wyjaśnień (zob. przypis nr 8 do niniejszej opinii) wynika, że sąd odsyłający ma w tej kwestii wątpliwości niezależnie od faktu, że krajowe ramy prawne, na których opiera się sporne rozporządzenie, a mianowicie art. 67 ustawy nr 2016-1691 z dnia 9 grudnia 2016 r. o przejrzystości, zwalczaniu korupcji i modernizacji życia gospodarczego, wymagają przestrzegania art. L. 312-1-2 kodeksu monetarnego i finansowego, który zdaniem Conseil d’État (rady stanu) zezwala na sprzedaż łączoną w rozumieniu art. 4 pkt 27 dyrektywy 2014/17, zakazując jednocześnie sprzedaży wiązanej w rozumieniu art. 4 pkt 26 tej dyrektywy. W tym względzie pragnę zauważyć, po drugie, że wątpliwości sądu odsyłającego dotyczące znaczenia przepisów krajowych rozpatrywanych w postępowaniu głównym wydają się wynikać w szczególności z faktu, że w praktyce instytucje kredytowe mogą uzależniać udzielenie kredytu od zawarcia w umowie postanowienia przewidującego umiejscowienie dochodów, a tym samym od otwarcia rachunku płatniczego, co stanowi sprzedaż wiązaną. W odpowiedzi na wniosek Trybunału o udzielenie wyjaśnień, Conseil d’État (rada stanu) powołała się na raport ze stycznia 2019 r. w sprawie umiejscowienia dochodów, przygotowany przez przewodniczącą Comité consultatif du secteur financier (komitetu doradczego ds. sektora finansowego) na wniosek ministre de l’Économie et des Finances (ministra gospodarki i finansów), cytując następujące stanowiska zainteresowanych stron: przedstawiciele pośredników uważają, że „w rzeczywistości nie może być mowy o przyznanym przez kredytobiorców świadczeniu wzajemnym, ponieważ stwierdzone dotychczas praktyki polegają na zakwalifikowaniu standardowego pakietu oprocentowania jako tzw. pakietu „z umiejscowieniem dochodów”, przy jednoczesnym dodaniu do oferty pakietu przewidującego bardzo niekorzystne warunki, czyli tzw. pakietu „bez umiejscowienia”. Wypowiadający się w podobnym tonie przedstawiciele klientów indywidualnych twierdzą, że „otwarcie rachunku bankowego i zakupienie w pakiecie rozmaitych produktów (ubezpieczenie samochodu i mieszkania) jest często warunkiem wstępnym do udzielenia kredytu związanego z nieruchomością”. Z kolei instytucje kredytowe wskazują, że klient może nie zdecydować się na umiejscowienie dochodów, rezygnując z otrzymania zindywidualizowanej korzyści. Moim zdaniem należy jednak odróżnić kwestię ewentualnego nieprzestrzegania przez instytucje kredytowe przepisów rozpatrywanych w postępowaniu głównym od kwestii zgodności tych przepisów z prawem Unii.
(
16
)	Zaznaczam jednak, że, jak podkreśliła na rozprawie Komisja, motyw 24 dyrektywy 2014/17 zawiera uściślenie odnoszące się do zakresu sprzedaży wiązanej dozwolonej przez art. 12 ust. 1 dyrektywy 2014/17. Motyw 24 stanowi, że nie należy ograniczać sprzedaży łączonej produktów, która może być dla konsumentów korzystna. Państwa członkowskie powinny jednak w dalszym ciągu uważnie monitorować detaliczne rynki usług finansowych w celu zapewnienia, by praktyki sprzedaży łączonej nie zakłócały decyzji konsumentów ani konkurencji na rynku. W związku z tym zezwolenie na taką sprzedaż powinno być zawsze podyktowane interesem konsumenta i swobody konkurencji, a prawodawca powinien w tym kontekście zapobiegać sytuacjom sprzecznym z jego interesem.
(
17
)	Ponieważ pytanie prejudycjalne straciłoby wobec tego swoje znaczenie, tytułem uzupełnienia podkreślam, że zadane pytanie jest jednak dopuszczalne. Mając bowiem na względzie w szczególności fakt, że nie można wykluczyć zakwalifikowania przepisów rozpatrywanych w postępowaniu głównym jako sprzedaży wiązanej, uznać należy, że odpowiedź na zadane pytanie posłuży sądowi odsyłającemu do rozstrzygnięcia sporu w postępowaniu głównym, a zatem pytanie to jest dopuszczalne. Zobacz podobnie w szczególności wyroki: z dnia 27 października 1993 r., Enderby (C‑127/92, EU:C:1993:859, pkt 11 i 12); z dnia 7 grudnia 2010 r., VEBIC (C‑439/08, EU:C:2010:739, pkt 44–48) i z dnia 2 maja 2019 r., A-Fonds (C‑598/17, EU:C:2019:352, pkt 34–40).
(
18
)	Zgodnie z definicją sprzedaży wiązanej zawartą w art. 4 pkt 26 dyrektywy 2014/17, oznaczałoby to, że kredyt i rachunek płatniczy nie są oferowane konsumentowi osobno, a zatem obowiązek umiejscowienia dochodów na tym rachunku stanowi warunek otrzymania kredytu.
(
19
)	Zaznaczam, że przepis przewidziany w art. 12 dyrektywy 2014/17 nie był częścią projektu dyrektywy przedłożonego przez Komisję (COM(2011) 142 wersja ostateczna), lecz został dodany w trakcie pierwszego czytania w Parlamencie Europejskim.
(
20
)	Przypomnę, że rząd francuski podnosi tytułem głównym, że sporne przepisy krajowe pozwalają na prowadzenie sprzedaży łączonej (zob. pkt 37 niniejszej opinii).
(
21
)	Zobacz pkt 21 niniejszej opinii.
(
22
)	W tym względzie pragnę również zaznaczyć, że ze sprawozdania ze stycznia 2019 r. w sprawie umiejscowienia dochodów, przygotowanego przez przewodniczącą Comité consultatif du secteur financier (komitetu doradczego ds. sektora finansowego) na wniosek ministre de l’Économie et des Finances (ministra gospodarki i finansów), na które sąd odsyłający powołał się w odpowiedzi na wniosek o udzielenie wyjaśnień, wynika „[w] szczególności, [że] umiejscowienie dochodów może stanowić dodatkową gwarancję przydatną przy rozpatrywaniu wniosku o kredyt”. Uwaga ta nie pozwala na ustalenie, czy rozpatrywane przepisy mają spełniać jeden z celów wymienionych w art. 12 ust. 2 lit. a) dyrektywy 2014/17.
(
23
)	Zobacz podobnie, w szczególności, wyrok z dnia 10 września 2014 r., Kušionová (C‑34/13, EU:C:2014:2189, pkt 77).
(
24
)	Artykuł 1 ust. 6 dyrektywy 2014/92 w związku z motywem 12 tej dyrektywy.
(
25
)	Zobacz podobnie, w szczególności, wyrok z dnia 4 czerwca 2009 r., SALIX Grundstücks-Vermietungsgesellschaft (C‑102/08, EU:C:2009:345, pkt 40–42 i przytoczone tam orzecznictwo). Podkreślam, że orzecznictwo to ma również zastosowanie do transpozycji odstępstwa fakultatywnego, takiego jak przewidziane w art. 12 ust. 3 dyrektywy 2014/17. Zobacz podobnie w szczególności wyrok z dnia 21 października 2010 r., Accardo i in. (C‑227/09, EU:C:2010:624, pkt 55).
(
26
)	Fakt, że przepisy rozpatrywane w postępowaniu głównym wymagają, aby oferta pozwalała na zidentyfikowanie zindywidualizowanej korzyści poprzez wskazanie warunków, stóp procentowych lub innych postanowień, w stosunku do których została ona ustalona, a które zostałyby przez kredytodawcę zastosowane w wypadku, gdyby kredytobiorca przestał spełniać wymóg umiejscowienia dochodów [L. 313-25 kodeksu konsumenckiego] w żaden sposób nie zmienia mojej oceny.
(
27
)	Zobacz w tym względzie przypis 23 do niniejszej opinii.
(
28
)	Zobacz pkt 36 niniejszej opinii.
(
29
)	W zakresie bowiem, w jakim zamknięcie rachunku otwartego przez kredytobiorcę u kredytodawcy w celu umiejscowienia dochodów, w zamian za zindywidualizowaną korzyść, skutkuje jedynie utratą tej korzyści, w mojej ocenie mamy do czynienia z praktyką sprzedaży łączonej w rozumieniu dyrektywy 2014/17 (zob. przypis 13 niniejszej opinii).
(
30
)	Ponadto skoro z mojej odpowiedzi na pierwsze pytanie prejudycjalne wynika, że rozpatrywane w postępowaniu głównym uregulowanie jest zakazane na mocy dyrektywy 2014/17, gdyż zezwala ono na sprzedaż wiązaną w rozumieniu tej dyrektywy, to zbyteczne jest badanie zgodności takiego uregulowania również z przepisami, których dotyczy drugie pytanie prejudycjalne.
(
31
)	Zgodnie z art. 2 ust. 1 dyrektywy 2007/64 ma ona zastosowanie do „usług płatniczych” świadczonych na terytorium Unii Europejskiej. Pojęcie „usług płatniczych” zostało zdefiniowane w art. 4 pkt 3 dyrektywy jako „wszelk[a] działalność gospodarcz[a] wymienion[a] w załączniku”. Punkt 1 załącznika wymienia „[u]sługi umożliwiające złożenie gotówki na rachunku płatniczym oraz wszelkie działania niezbędne do prowadzenia rachunku płatniczego”.
(
32
)	Artykuł 40 dyrektywy 2007/64. Umowa ramowa jest zdefiniowana w art 4 pkt 12 tej dyrektywy jako umowa o usługę płatniczą, która reguluje wykonanie indywidualnych i kolejnych transakcji płatniczych w przyszłości i która może zawierać obowiązek i warunki otwarcia rachunku płatniczego.
(
33
)	Zobacz motyw 29 dyrektywy 2007/64.
(
34
)	Zobacz art. 2 ust. 1 dyrektywy 2015/2366 w związku z art. 4 pkt 3 i załącznikiem do tej dyrektywy.
(
35
)	Zobacz motyw 2 i art. 1 dyrektywy 2014/92.
(
36
)	Zobacz przypis 6 do niniejszej opinii.
(
37
)	Przypomnę, że pojęcie „rachunku płatniczego” w rozumieniu art L. 313-25-1 kodeksu konsumenckiego obejmuje także rachunki używane przez kredytobiorców do dokonywania codziennych transakcji płatniczych. W tym względzie motyw 12 dyrektywy 2014/92, przytoczony w pkt 10 niniejszej opinii, precyzuje zakres zastosowania dyrektywy przewidziany w art. 1 ust. 6. Z uściślenia tego wynika zasadniczo, że dyrektywa ma zastosowanie do rachunku płatniczego przeznaczonego na spłatę kredytu hipotecznego, jeżeli rachunek ten jest wykorzystywany także do bieżących transakcji płatniczych.