Προσωρινό κείμενο
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ
TAMARA ĆAPETA
της 30ής Οκτωβρίου 2025 (1)
Υπόθεση C‑293/24
João Filipe Ferreira da Silva e Brito κ.λπ.
κατά
Estado português
[αίτηση του Supremo Tribunal de Justiça(Ανωτάτου Δικαστηρίου, Πορτογαλία)για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως]
« Προδικαστική
παραπομπή – Ευθύνη
κράτους
μέλους
για
ζημίες
που
υπέστησαν
ιδιώτες
συνεπεία
παραβάσεων
του
δικαίου
της
Ένωσης
καταλογιστέων
σε
εθνικό
δικαστήριο
τελευταίου
βαθμού
δικαιοδοσίας – Κατάφωρη παράβαση του δικαίου της Ένωσης – Ανάλυση – Μεταβιβάσεις
εγκαταστάσεων – Διατήρηση των δικαιωμάτων των εργαζομένων – Οδηγίες 77/187/ΕΟΚ και 2001/23/ΕΚ – Άρθρο 1, παράγραφος 1 – Έννοια της “μεταβίβασης εγκατάστασης” – Άρθρο 267, τρίτο εδάφιο, ΣΛΕΕ – Υποχρέωση
υποβολής αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως »
I.      Εισαγωγή
1.        Στην απόφαση Köbler (2), το Δικαστήριο κατέστησε σαφές ότι τα κράτη μέλη ευθύνονται για ζημίες που οφείλονται σε δικαστικά σφάλματα των εθνικών τους δικαστηρίων τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας. Τέτοιου είδους ευθύνη υφίσταται μόνο εάν τα εν λόγω σφάλματα συνιστούν κατάφωρες παραβάσεις του δικαίου της Ένωσης. Ένα ζήτημα το οποίο δεν έχει αποσαφηνιστεί ακόμη πλήρως είναι το με ποιον τρόπο συμβάλλει στη σοβαρότητα της παραβάσεως η παράλειψη των εν λόγω δικαστηρίων να υποβάλουν αίτηση προδικαστικής αποφάσεως στο Δικαστήριο δυνάμει του άρθρου 267, τρίτο εδάφιο, ΣΛΕΕ.
2.        Αυτό ακριβώς το ζήτημα εγείρεται με την υπό κρίση αίτηση προδικαστικής αποφάσεως που υποβλήθηκε από το Supremo Tribunal de Justiça (Ανώτατο Δικαστήριο, Πορτογαλία) στο πλαίσιο εγχώριας ένδικης διαφοράς η οποία ξεκίνησε πριν από περισσότερες από τρεις δεκαετίες.
3.        Ως εκ τούτου, η υπό κρίση υπόθεση παρέχει στο Δικαστήριο τη δυνατότητα να αποσαφηνίσει με ποιον τρόπο αλληλεπιδρούν μεταξύ τους οι αποφάσεις Köbler και CILFIT (3) και να εμπλουτίσει την απόφασή του επί της υποθέσεως Consorzio (4).
II.    Ιστορικό της υπό κρίση υποθέσεως, προδικαστικά ερωτήματα και διαδικασία ενώπιον του Δικαστηρίου
4.        Το ιστορικό της υπό κρίση υποθέσεως χρονολογείται από το 1993, όταν η Air Atlantis, SA (στο εξής: AIA), πορτογαλική αεροπορική εταιρία η οποία δραστηριοποιούνταν στον τομέα των μη τακτικών αεροπορικών μεταφορών (ναυλωμένων πτήσεων), λύθηκε και τέθηκε υπό εκκαθάριση. Τούτο, συνακόλουθα, είχε ως συνέπεια την κίνηση δύο ένδικων διαδικασιών ενώπιον των πορτογαλικών δικαστηρίων. Δεδομένου ότι αμφότερες οι διαδικασίες αυτές είναι κρίσιμες για την κατανόηση των ζητημάτων που εγείρονται στην υπό κρίση υπόθεση, θα περιγραφούν συνοπτικώς στα επόμενα σημεία των παρουσών προτάσεων.
Α.      Πρώτη διαδικασία (σχετικά με τον ισχυρισμό ότι έλαβε χώρα μεταβίβαση εγκατάστασης)
5.        Κατά τη διαδικασία λύσεως της AIA, οι εργαζόμενοι της εν λόγω εταιρίας απολύθηκαν ομαδικά. Ωστόσο, λίγο αργότερα, περιήλθε σε γνώση τους ότι ορισμένα από τα αεροσκάφη της AIA είχαν μεταβιβασθεί στην πορτογαλική αεροπορική εταιρία TAP Air Portugal (στο εξής: TAP), η οποία ήταν η πλειοψηφούσα μέτοχος της AIA. Ομοίως, η TAP ξεκίνησε να εκτελεί ναυλωμένες πτήσεις σε δρομολόγια τα οποία εξυπηρετούνταν προηγουμένως από την AIA. Ως εκ τούτου, οι εν λόγω εργαζόμενοι θεώρησαν ότι οι επιχειρηματικές δραστηριότητες της ΑΙΑ είχαν μεταβιβασθεί στην TAP.
6.        Συνεπεία αυτού, κατά τα έτη 1993 και 1994, οι πρώην εργαζόμενοι της AIA άσκησαν αγωγές κατά της ομαδικής απολύσεώς τους ενώπιον του Tribunal do Trabalho de Lisboa (δικαστηρίου εργατικών διαφορών της Λισσαβώνας, Πορτογαλία, στο εξής: δικαστήριο εργατικών διαφορών Λισσαβώνας). Μεταξύ άλλων, ζήτησαν την επαναπρόσληψή τους στην TAP και καταβολή των αποδοχών τους για τον λόγο ότι υπήρξε μεταβίβαση εγκατάστασης.
7.        Η απόφαση επί των αξιώσεών τους εξαρτάτο, μεταξύ άλλων, από την εφαρμογή της οδηγίας 77/187/ΕΟΚ (5), σχετικά με τη διατήρηση των δικαιωμάτων των εργαζομένων σε περίπτωση μεταβιβάσεων επιχειρήσεων, εγκαταστάσεων ή τμημάτων εγκαταστάσεων, η οποία, κατά την πορεία της διαδικασίας, αντικαταστάθηκε από την οδηγία 2001/23/ΕΚ (6).
8.        Σύμφωνα με
τις οδηγίες 77/187 και 2001/23, οι εργαζόμενοι απολαύουν συγκεκριμένων δικαιωμάτων σε περίπτωση μεταβολής του επιχειρηματικού φορέα. Ειδικότερα, η εργασιακή τους σχέση μεταβιβάζεται αυτοδικαίως από τον παλαιό στον νέο εργοδότη και τυγχάνουν προστασίας από την απόλυση που οφείλεται αποκλειστικά και μόνο σε λόγους που άπτονται της οικείας μεταβιβάσεως (7).
9.        Ωστόσο, κατά το άρθρο 1, παράγραφος 1, των οδηγιών 77/187 και 2001/23, προκειμένου να εμπίπτουν οι ως άνω εργαζόμενοι στο πεδίο εφαρμογής τους πρέπει να υπάρχει «μεταβίβαση επιχείρησης, εγκατάστασης ή τμήματος επιχείρησης ή εγκατάστασης σε άλλον εργοδότη, ως αποτέλεσμα νομικής μεταβίβασης ή συγχώνευσης». Συνεπώς, η έννοια αυτή –στην οποία θα αναφέρομαι ως «μεταβίβαση εγκατάστασης»– αποτελεί καθοριστικής σημασίας εφαλτήριο για τα δικαιώματα που απονέμουν στους εργαζομένους οι εν λόγω οδηγίες. Αρχικώς, η οδηγία 77/187 δεν περιείχε ορισμό της έννοιας «μεταβίβαση εγκατάστασης», με συνέπεια η ερμηνεία της να επαφίεται στο Δικαστήριο. Η οδηγία αυτή τροποποιήθηκε αργότερα από την οδηγία 98/50 προκειμένου να ληφθεί υπόψη η νομολογία του Δικαστηρίου. Η οδηγία 2001/23 κωδικοποίησε την οδηγία 77/187 χωρίς να την τροποποιήσει (8).
10.      Κατόπιν της ασκήσεως των αγωγών των πρώην εργαζομένων της AIA, απαιτήθηκαν σχεδόν 15 έτη προκειμένου το δικαστήριο εργατικών διαφορών Λισσαβώνας να αποφανθεί επί των αιτημάτων τους (9). Με απόφαση που εξέδωσε στις 6 Φεβρουαρίου 2007 (10), έκρινε ότι υπήρξε μεταβίβαση εγκατάστασης και καταδίκασε την TAP σε επαναπρόσληψη των εργαζομένων και σε καταβολή αποζημιώσεων και διαφυγόντων κερδών.
11.      Κατά της πρωτόδικης αποφάσεως ασκήθηκαν εφέσεις ενώπιον του Tribunal da Relação de Lisboa (εφετείου Λισσαβώνας, Πορτογαλία, στο εξής: εφετείο Λισσαβώνας). Με απόφαση που εξέδωσε στις 16 Ιανουαρίου 2008 (11), το εν λόγω δικαστήριο εξαφάνισε την απόφαση του πρωτοβάθμιου δικαστηρίου και απέρριψε τις αγωγές, καθόσον έκρινε ότι δεν υπήρξε μεταβίβαση εγκατάστασης από την AIA στην TAP.
12.      Οι εργαζόμενοι άσκησαν αιτήσεις αναιρέσεως κατά της εφετειακής αποφάσεως ενώπιον του Supremo Tribunal de Justiça (Ανωτάτου Δικαστηρίου, Πορτογαλία, στο εξής: πορτογαλικό Ανώτατο Δικαστήριο). Επικαλέστηκαν, μεταξύ άλλων, τη νομολογία του Δικαστηρίου σχετικά με τις οδηγίες 77/187 και 2001/23 και ζήτησαν την υποβολή αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως στο Δικαστήριο.
13.      Με απόφαση που εξέδωσε στις 25 Φεβρουαρίου 2009 (στο εξής: απόφαση του 2009) (12) το πορτογαλικό Ανώτατο Δικαστήριο απέρριψε τις εν λόγω αιτήσεις αναιρέσεως. Ειδικότερα, το δικαστήριο αυτό έκρινε ότι, βάσει των πραγματικών περιστατικών της υπό κρίση υποθέσεως, δεν είναι δυνατόν να αποφανθεί
ότι υπήρξε μεταβίβαση εγκατάστασης από την AIA στην TAP (13). Το εν λόγω δικαστήριο έκρινε επίσης ότι δεν υπέχει υποχρέωση προδικαστικής παραπομπής στο Δικαστήριο και απέρριψε τα αιτήματα των εργαζομένων προς τούτο (14).
Β.      Δεύτερη διαδικασία (σχετικά με την αξίωση αποζημίωσης έναντι του πορτογαλικού Δημοσίου)
14.      Κατόπιν της απορρίψεως της υποθέσεώς τους, ο Ferreira da Silva e Brito και 96 πρώην εργαζόμενοι της AIA άσκησαν αγωγή αποζημιώσεως κατά του πορτογαλικού Δημοσίου ενώπιον του Varas Cíveis de Lisboa (πρωτοδικείου Λισσαβώνας, Πορτογαλία, στο εξής: πρωτοδικείο Λισσαβώνας). Οι εν λόγω ενάγοντες στήριξαν την αγωγή τους στις φερόμενες παραβάσεις του δικαίου της Ένωσης στις οποίες υπέπεσε το πορτογαλικό Ανώτατο Δικαστήριο στην απόφαση του 2009.
15.      Οι ενάγοντες υποστήριξαν ότι η ως άνω απόφαση είναι προδήλως παράνομη διότι το πορτογαλικό Ανώτατο Δικαστήριο ερμήνευσε εσφαλμένα τον όρο «μεταβίβαση εγκατάστασης» κατά την έννοια της οδηγίας 2001/23 και το δικαστήριο αυτό δεν συμμορφώθηκε προς την υποχρέωση προδικαστικής παραπομπής όσον αφορά την ερμηνεία της εν λόγω έννοιας.
16.      Στο πλαίσιο της συγκεκριμένης διαδικασίας, το πρωτοδικείο Λισσαβώνας υπέβαλε αίτηση προδικαστικής αποφάσεως στο Δικαστήριο. Επ’ αυτής της αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως εκδόθηκε η απόφαση της 9ης Σεπτεμβρίου 2015, Ferreira da Silva e Brito κ.λπ. (στο εξής: απόφαση Ferreira I) (15).
17.      Στην απόφαση εκείνη, το Δικαστήριο έκρινε, μεταξύ άλλων, ότι ο όρος «μεταβίβαση εγκατάστασης» κατά την έννοια του άρθρου 1, παράγραφος 1, της οδηγίας 2001/23 «καλύπτει περίπτωση κατά την οποία επιχείρηση δραστηριοποιούμενη στην αγορά των ναυλωμένων πτήσεων λύεται με απόφαση του πλειοψηφούντος μετόχου της, ο οποίος είναι επίσης επιχείρηση δραστηριοποιούμενη στον τομέα της αεροπορίας, και στην οποία, στο πλαίσιο της εκκαθαρίσεως, η δεύτερη εταιρία υπεισέρχεται στα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις της λυθείσας εταιρίας στις συμβάσεις μισθώσεως αεροσκαφών και στις τρέχουσες συμβάσεις ναυλωμένων πτήσεων που συνήφθησαν με διοργανωτές ταξιδίων, ασκεί τη δραστηριότητα που προηγουμένως ασκούσε η λυθείσα εταιρία, επαναπροσλαμβάνει ορισμένους από τους εργαζομένους που απασχολούνταν έως τότε στην εταιρία αυτή και τους αναθέτει όμοια καθήκοντα, και λαμβάνει στοιχεία ελαφρού εξοπλισμού από την εν λόγω εταιρία» (16).
18.      Το Δικαστήριο έκρινε ότι, στον τομέα των αεροπορικών μεταφορών, η μεταβίβαση υλικού πρέπει να θεωρηθεί ως ουσιώδες στοιχείο και ότι τα λοιπά στοιχεία αποτελούν ισχυρές ενδείξεις μεταβιβάσεως (17). Το Δικαστήριο στηρίχθηκε επίσης στην απόφαση Klarenberg (18) –η οποία είχε εκδοθεί λίγες ημέρες πριν από την έκδοση της αποφάσεως του 2009– και έκρινε ότι κρίσιμο στοιχείο
αποτελεί η διατήρηση ενός λειτουργικού συνδέσμου μεταξύ των διαφόρων μεταβιβαζομένων στοιχείων, έστω και αν, μετά τη μεταβίβαση, εντάσσονται σε μια νέα και διαφορετική οργανωτική δομή (19).
19.      Επιπλέον, στην απόφαση Ferreira I, το Δικαστήριο έκρινε ότι, υπό περιστάσεις όπως εκείνες της συγκεκριμένης υποθέσεως, οι οποίες χαρακτηρίζονται τόσο από την ύπαρξη αντιφατικών νομολογιακών τάσεων στα ιεραρχικώς κατώτερα εθνικά δικαστήρια όσο και από ερμηνευτικά προβλήματα στα διάφορα κράτη μέλη, το δικαστήριο του οποίου οι αποφάσεις δεν υπόκεινται σε ένδικα μέσα του εθνικού δικαίου οφείλει, κατά το άρθρο 267, τρίτο εδάφιο, ΣΛΕΕ, να υποβάλει προδικαστικό ερώτημα σχετικά με την ερμηνεία της έννοιας «μεταβίβαση εγκατάστασης» (20). Το Δικαστήριο υπογράμμισε ότι, στον οικείο τομέα, η ερμηνεία της εν λόγω έννοιας έχει εγείρει πολλές αμφιβολίες σε μεγάλο αριθμό εθνικών δικαστηρίων, τα οποία, συνεπεία αυτού, υποχρεώθηκαν να υποβάλουν προδικαστικά ερωτήματα στο Δικαστήριο· οι αμφιβολίες αυτές «καταδεικνύουν όχι μόνο την ύπαρξη ερμηνευτικών δυσχερειών αλλά και τον κίνδυνο να υπάρξουν αποκλίσεις στη νομολογία στο επίπεδο της Ένωσης» και, ως εκ τούτου, εθνικό δικαστήριο του οποίου οι αποφάσεις δεν υπόκεινται σε ένδικα μέσα του εσωτερικού δικαίου οφείλει να συμμορφωθεί προς την υποχρέωσή του να υποβάλει στο Δικαστήριο προδικαστικό ερώτημα και τούτο «προκειμένου να αποτραπεί κίνδυνος εσφαλμένης ερμηνείας του δικαίου της Ένωσης» (21).
20.      Ακολούθως, με απόφαση που εξέδωσε στις 20 Ιανουαρίου 2020 (22), το Tribunal Judicial da Comarca de Lisboa (περιφερειακό δικαστήριο Λισσαβώνας, Πορτογαλία, στο εξής: περιφερειακό δικαστήριο Λισσαβώνας), το οποίο είχε στο μεταξύ διαδεχθεί το πρωτοδικείο Λισσαβώνας, απέρριψε την αγωγή για τον λόγο ότι δεν αποδείχθηκε κατάφωρη παράβαση του δικαίου της Ένωσης (23).
21.      Ορισμένοι από τους ως άνω ενάγοντες άσκησαν έφεση κατά της αποφάσεως αυτής ενώπιον του εφετείου Λισσαβώνας. Με απόφαση που εξέδωσε στις 16 Μαρτίου 2023 (24), το εν λόγω δικαστήριο απέρριψε την έφεση. Έκρινε ότι το πορτογαλικό Ανώτατο Δικαστήριο έπρεπε μεν να υποβάλει προδικαστικό ερώτημα στο Δικαστήριο, πλην όμως δεν ερμήνευσε εσφαλμένως την έννοια της «μεταβίβασης εγκατάστασης». Ως εκ τούτου, έκρινε ότι δεν συντρέχει κατάφωρη παράβαση του δικαίου της Ένωσης (25).
22.      Ο
Ferreira da Silva e Brito και αρκετοί άλλοι ενάγοντες (στο εξής: αναιρεσείοντες) άσκησαν αίτηση αναιρέσεως κατά της εφετειακής αποφάσεως ενώπιον του πορτογαλικού Ανωτάτου Δικαστηρίου, ήτοι του αιτούντος δικαστηρίου στην υπό κρίση υπόθεση.
23.      Το ως άνω δικαστήριο επισημαίνει ότι, με την απόφαση Ferreira I, το Δικαστήριο αποφάνθηκε σχετικά με το εάν τα πραγματικά περιστατικά της υπό κρίση υποθέσεως καλύπτονται από τον όρο «μεταβίβαση εγκατάστασης» κατά την έννοια της οδηγίας 2001/23, χωρίς να παραπέμψει στον χρόνο εκδόσεως της αποφάσεως του 2009, δηλαδή την 25η Φεβρουαρίου 2009. Τούτο θα καθιστούσε αναγκαίο να ληφθεί υπόψη η υφιστάμενη κατά τον χρόνο εκείνο νομολογία του Δικαστηρίου. Περαιτέρω, το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι, στην απόφαση Ferreira I, το Δικαστήριο έκρινε ότι η απόφαση του πορτογαλικού Ανωτάτου Δικαστηρίου να μην υποβάλει προδικαστικό ερώτημα με την απόφαση του 2009 συνιστά παράβαση του άρθρου 267 ΣΛΕΕ. Ωστόσο, στην απόφαση εκείνη
το Δικαστήριο δεν αποφάνθηκε εάν η εν λόγω παράβαση είναι κατάφωρη, καθόσον δεν του είχε υποβληθεί σχετικό αίτημα.
24.      Ως εκ τούτου, με την υπό κρίση αίτηση προδικαστικής αποφάσεως, το αιτούν δικαστήριο ζητεί να διευκρινισθεί εάν η απάντηση που δόθηκε με την απόφαση Ferreira I ισχύει επίσης και για τον χρόνο που εκδόθηκε η απόφαση του 2009, η οποία φέρεται να αποτελεί παράβαση του δικαίου της Ένωσης.
25.      Το αιτούν δικαστήριο διερωτάται επίσης εάν στην απόφαση του 2009 υπήρξε κατάφωρη παράβαση του δικαίου της Ένωσης, είτε λόγω εσφαλμένης ερμηνείας της έννοιας «μεταβίβαση εγκατάστασης» υπό το πρίσμα του δικαίου της Ένωσης είτε λόγω μη συμμόρφωσης προς την υποχρέωση προδικαστικής παραπομπής (26).
26.      Επιπλέον, σε περίπτωση που το Δικαστήριο κρίνει ότι συντρέχει κατάφωρη παράβαση του δικαίου της Ένωσης, το αιτούν δικαστήριο διερωτάται εάν, για τους σκοπούς εξετάσεως της προϋποθέσεως που αφορά τη διαπίστωση ύπαρξης αιτιώδους συνάφειας, μπορεί να θεωρηθεί ότι η εφαρμοστέα εθνική νομοθεσία (27), η οποία ορίζει ότι η λήψη αποζημιώσεως από τον εργαζόμενο συνιστά αποδοχή της απολύσεώς του και, συνεπώς, δεν επιτρέπει στον εργαζόμενο να προσβάλει την απόλυση, αντιτίθεται στις διατάξεις της οδηγίας 77/187, ήτοι του ισχύοντος κατά τον κρίσιμο χρόνο δικαίου της Ένωσης.
27.      Υπ’ αυτές τις περιστάσεις, το πορτογαλικό Ανώτατο Δικαστήριο αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
«1)      Λαμβανομένων υπόψη των διαπιστωθέντων πραγματικών περιστατικών που προεκτέθηκαν και της υφιστάμενης στις 25 Φεβρουαρίου 2009 νομολογίας του Δικαστηρίου, πρέπει να γίνει δεκτό ότι, κατά τη συγκεκριμένη ημερομηνία, η [οδηγία 77/187] και η [οδηγία 2001/23], ιδίως δε το άρθρο 1, παράγραφος 1, της [οδηγίας 2001/23], με το οποίο αποσαφηνίστηκε η έννοια της “μεταβίβασης”, έπρεπε να ερμηνευθούν υπό την έννοια ότι ο όρος “μεταβίβαση εγκατάστασης” κάλυπτε κατάσταση στην οποία επιχείρηση που δραστηριοποιείται στην αγορά ναυλωμένων πτήσεων λύθηκε με απόφαση του πλειοψηφούντος μετόχου της, ο οποίος ήταν επίσης επιχείρηση δραστηριοποιούμενη στον τομέα της αεροπλοΐας, και στην οποία, στο πλαίσιο της εκκαθάρισης, η επιχείρηση πλειοψηφών μέτοχος προέβη στις πράξεις που εκτίθενται λεπτομερέστερα στα διαπιστωθέντα πραγματικά περιστατικά που προεκτέθηκαν;
2)      Σε περίπτωση καταφατικής απάντησης στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα και λαμβανομένων επίσης υπόψη των διαπιστωθέντων πραγματικών περιστατικών που προεκτέθηκαν και της υφιστάμενης στις 25 Φεβρουαρίου 2009 νομολογίας του Δικαστηρίου, συνιστά κατάφωρη παραβίαση του δικαίου της Ένωσης η κρίση που περιέχεται στην απόφαση που εξέδωσε κατά την ως άνω ημερομηνία το Supremo Tribunal de Justiça (Ανώτατο Δικαστήριο) το οποίο, αποφαινόμενο σε τελευταίο βαθμό και υπό το πρίσμα των πραγματικών περιστατικών που είχε στη διάθεσή του, εκτίμησε ότι οι προμνησθείσες οδηγίες, ιδίως δε το άρθρο 1, παράγραφος 1, της [οδηγίας 2001/23], έπρεπε να ερμηνευθούν υπό την έννοια ότι ο όρος “μεταβίβαση εγκατάστασης” δεν κάλυπτε την κατάσταση που εκτέθηκε στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα;
3)      Λαμβανομένων υπόψη των διαπιστωθέντων πραγματικών περιστατικών που προεκτέθηκαν και της υφιστάμενης στις 25 Φεβρουαρίου 2009 νομολογίας του Δικαστηρίου, συνιστά κατάφωρη παραβίαση του δικαίου της Ένωσης η κρίση που περιέχεται στην απόφαση που εξέδωσε κατά την ως άνω ημερομηνία το Supremo Tribunal de Justiça (Ανώτατο Δικαστήριο) το οποίο, αποφαινόμενο σε τελευταίο βαθμό και υπό το πρίσμα των πραγματικών περιστατικών που είχε στη διάθεσή του, εκτίμησε ότι το άρθρο 234 ΣΕΚ (νυν άρθρο 267 ΣΛΕΕ) έπρεπε να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι το Supremo Tribunal de Justiça (Ανώτατο Δικαστήριο), λαμβανομένων υπόψη των πραγματικών περιστατικών που εκτέθηκαν στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα και της περίστασης ότι τα ιεραρχικώς κατώτερα εθνικά δικαστήρια που είχαν επιληφθεί της υπόθεσης είχαν εκδώσει αντιφατικές αποφάσεις, δεν υποχρεούνταν να υποβάλει στο Δικαστήριο προδικαστικό ερώτημα σχετικά με την ορθή ερμηνεία του όρου “μεταβίβαση εγκατάστασης” για τον σκοπό του άρθρου 1, παράγραφος 1, της [οδηγίας 2001/23]
4)      Σε περίπτωση καταφατικής απάντησης στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα και σε περίπτωση καταφατικής απάντησης στο τρίτο ή/και στο τέταρτο προδικαστικό ερώτημα, με αποτέλεσμα να συνάγεται το συμπέρασμα ότι συντρέχει κατάφωρη παραβίαση του δικαίου της Ένωσης –σε περίπτωση όπως η επίμαχη στην υπό κρίση υπόθεση, στην οποία αποδείχθηκε ότι οι εργαζόμενοι δέχθηκαν να λάβουν την αποζημίωση λόγω ομαδικής απόλυσης πεπεισμένοι ότι η λύση του εργοδότη τους, Air Atlantis, ήταν αναπόφευκτη και αγνοώντας ότι, μετά την καταγγελία των συμβάσεών τους, η αναιρεσίβλητη TAP επρόκειτο να πραγματοποιήσει μέρος τουλάχιστον των ναυλωμένων πτήσεων που έως τότε πραγματοποιούσε η Air Atlantis και ότι μέρος του εξοπλισμού της Air Atlantis, περιλαμβανομένων των αεροσκαφών, επρόκειτο να παραδοθεί στην TAP–, έχει το άρθρο 3, παράγραφος 1, της [οδηγίας 77/187] την έννοια ότι αντιτίθεται σε εθνική διάταξη, όπως το άρθρο 23, παράγραφος 3, της νομοθετικής πράξης αριθ. 64-A/89, της 27ης Φεβρουαρίου [1989], η οποία έχει καταργηθεί έκτοτε, πλην όμως ίσχυε κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών της κύριας δίκης, κατά την οποία “η λήψη από εργαζόμενο της αποζημίωσης του παρόντος άρθρου ισοδυναμεί με αποδοχή της απόλυσης”;»
28.      Γραπτές παρατηρήσεις κατέθεσαν στο Δικαστήριο οι αναιρεσείοντες, η Πορτογαλική Κυβέρνηση και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή.
29.      Κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση που διεξήχθη στις 16 Ιουνίου 2025, ανέπτυξαν προφορικώς τις παρατηρήσεις τους άπαντες οι ως άνω μετέχοντες στη διαδικασία καθώς και η Γερμανική και η Ισπανική Κυβέρνηση.
III. Ανάλυση
30.      Στο πλαίσιο της υπό κρίση υποθέσεως υποβλήθηκαν τέσσερα προδικαστικά ερωτήματα. Κατ’ ουσίαν, το αιτούν δικαστήριο ζητεί να διευκρινιστούν τα ακόλουθα. Πρώτον, συνιστά παράβαση του δικαίου της Ένωσης η διαλαμβανόμενη στην απόφαση του 2009 εκτίμηση ότι δεν συντρέχει μεταβίβαση εγκατάστασης; Δεύτερον, εάν η συγκεκριμένη εκτίμηση είναι εσφαλμένη, συνιστά αυτό κατάφωρη παράβαση ικανή να θεμελιώσει ευθύνη του Δημοσίου; Τρίτον, συνιστά κατάφωρη παράβαση η κρίση του πορτογαλικού Ανωτάτου Δικαστηρίου ότι δεν υπέχει υποχρέωση προδικαστικής παραπομπής; Τέταρτον, αντιτίθενται οι διατάξεις της οδηγίας 77/187 σε εθνική νομοθεσία η οποία στερεί από τους εργαζομένους το δικαίωμα προσβολής της ομαδικής απολύσεώς τους μετά τη λήψη της αποζημιώσεως που δικαιούνται;
31.      Κατόπιν αιτήματος του Δικαστηρίου, η ανάλυσή μου θα επικεντρωθεί στο τρίτο προδικαστικό ερώτημα.
32.      Λαμβανομένου υπόψη ότι το ζήτημα εάν η παράβαση του δικαίου της Ένωσης είναι κατάφωρη προϋποθέτει την προηγούμενη ύπαρξη παραβάσεως, θα στηριχθώ στην παραδοχή ότι, στο πλαίσιο της απαντήσεως του πρώτου προδικαστικού ερωτήματος, το Δικαστήριο θα κρίνει ότι η εν λόγω παράβαση υφίσταται.
33.      Θα εξηγήσω σε επόμενα σημεία των παρουσών προτάσεων για ποιον λόγο θεωρώ ότι η παράβαση της υποχρεώσεως προδικαστικής παραπομπής δεν μπορεί να θεμελιώσει αφ’ εαυτής ευθύνη του Δημοσίου για ζημίες. Υπ’ αυτό το πρίσμα, η εξέταση του κατά πόσον η παράβαση της υποχρεώσεως αυτής είναι κατάφωρη είναι άνευ αντικειμένου. Ως εκ τούτου, φρονώ ότι με το τρίτο προδικαστικό ερώτημα ζητείται να διευκρινιστεί με ποιον τρόπο συμβάλλει η παράβαση της υποχρεώσεως προδικαστικής παραπομπής στη διαπίστωση ότι η παράβαση του δικαίου της Ένωσης, το οποίο σκοπεί στην απονομή δικαιωμάτων σε ιδιώτες, είναι κατάφωρη.
34.      Η ανάλυσή μου εκκινεί με την έννοια της κατάφωρης παραβάσεως και τη νομολογία Köbler. Καταλήγει δε στο συμπέρασμα ότι η παράβαση της υποχρεώσεως προδικαστικής παραπομπής, η οποία αναφέρεται στη νομολογία αυτή ως ένα από τα στοιχεία
για τη διαπίστωση κατάφωρης παραβάσεως του δικαίου της Ένωσης, μπορεί να συμβάλει στη συγκεκριμένη διαπίστωση σε περιπτώσεις στις οποίες τα δικαστήρια τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας υποπίπτουν ακουσίως σε δικαστικό σφάλμα. Συναφώς, η κατάφωρη παράβαση αποτελεί τη συνέπεια της εσφαλμένης ερμηνείας ή εφαρμογής του δικαίου της Ένωσης, το οποίο σκοπεί στην απονομή δικαιωμάτων σε ιδιώτες, σε συνδυασμό με την παράβαση της υποχρεώσεως προδικαστικής παραπομπής (υπό Α).
35.      Προκειμένου να συμβάλει στη σοβαρότητα της παραβάσεως,
η υποχρέωση προδικαστικής παραπομπής θα πρέπει να υφίσταται στη συγκεκριμένη περίπτωση. Για να εξακριβώσω σε ποιες περιπτώσεις συντρέχει υποχρέωση προδικαστικής παραπομπής, θα αναλύσω τη νομολογία CILFIT, όπως διευκρινίστηκε προσφάτως στην απόφαση Consorzio. Θα εξετάσω το ζήτημα που δεν διευθετήθηκε με την απόφαση Consorzio και άπτεται του αν τα δικαστήρια τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας υπέχουν υποχρέωση προδικαστικής παραπομπής μόνο στην περίπτωση ύπαρξης εύλογων αμφιβολιών όσον αφορά την ορθή ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης, σε αντίθεση με την ορθή εφαρμογή του που φαίνεται να αποτελεί το αντικείμενο της υπό κρίση υποθέσεως. Φρονώ ότι δεν είναι σκόπιμο να γίνεται διάκριση μεταξύ ερμηνείας και εφαρμογής προκειμένου να εξαιρεθούν ορισμένες δικαστικές αποφάσεις από την υποχρέωση προδικαστικής παραπομπής. Τούτο σημαίνει ότι η παράβαση της υποχρεώσεως προδικαστικής παραπομπής όσον αφορά την εφαρμογή του δικαίου της Ένωσης μπορεί επίσης να συμβάλει στη διαπίστωση κατάφωρης παραβάσεως (υπό Β).
36.      Εντούτοις, όπως θα εξηγήσω στην ενότητα Γ, η παράβαση της υποχρεώσεως προδικαστικής παραπομπής μπορεί να είναι συγγνωστή εφόσον το δικαστήριο τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας αιτιολογεί κατά τρόπο αποδεκτό την απόφασή του περί μη παραπομπής, συμπεριλαμβανομένης μιας εξήγησης σχετικά με τους λόγους για τους οποίους έκρινε ότι η εκ μέρους του εφαρμογή του δικαίου της Ένωσης, στο οποίο περιλαμβάνεται η σχετική νομολογία του Δικαστηρίου, είναι ορθή με βάση τις περιστάσεις της υποθέσεως.
37.      Τέλος, στην ενότητα Δ, θα εφαρμόσω την ανάλυσή μου στην υπό κρίση υπόθεση και θα εξετάσω εάν μπορεί να δικαιολογηθεί η απόφαση του πορτογαλικού Ανωτάτου Δικαστηρίου περί μη υποβολής προδικαστικού ερωτήματος στην απόφαση του 2009.
Α.      Κατάφωρη παράβαση του δικαίου της Ένωσης
1.      Το κριτήριο της αποφάσεως Köbler (28)
38.      Με την απόφαση Köbler (29) το Δικαστήριο επέκτεινε την αρχή της ευθύνης του Δημοσίου για ζημίες που προκύπτουν για τους ιδιώτες από παραβάσεις του δικαίου της Ένωσης (στην οποία θα αναφέρομαι εφεξής ως «ευθύνη του Δημοσίου»), η οποία, κατά το παρελθόν, είχε αναπτυχθεί και εφαρμοζόταν όσον αφορά τις εκτελεστικές και νομοθετικές αρχές (30),
έτσι ώστε να καταλαμβάνει και περιπτώσεις στις οποίες η παράβαση του δικαίου της Ένωσης είναι καταλογιστέα στα εθνικά δικαστήρια τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας.
39.      Όπως έκρινε το Δικαστήριο, οι προϋποθέσεις για τη διαπίστωση της εν λόγω ευθύνης παραμένουν οι ίδιες: ο παραβιαζόμενος κανόνας του δικαίου της Ένωσης πρέπει να αποσκοπεί στην απονομή δικαιωμάτων στους ιδιώτες, η παράβαση να είναι κατάφωρη και να υφίσταται άμεση αιτιώδης συνάφεια μεταξύ της παραβάσεως της υποχρεώσεως που υπέχει το κράτος μέλος και της ζημίας που υπέστησαν οι ζημιωθέντες (31).
40.      Συνεπώς, δεν θεμελιώνεται ευθύνη του Δημοσίου, ανεξαρτήτως του θεσμικού οργάνου του κράτους μέλους στο οποίο καταλογίζεται η παράβαση, για κάθε παράβαση του δικαίου της Ένωσης, παρά μόνο για τις παραβάσεις εκείνες που χαρακτηρίζονται ως κατάφωρες. Τούτο σημαίνει ότι η ζημία την οποία υφίσταται ένας ιδιώτης δεν επανορθώνεται κάθε φορά που προσβάλλονται τα απορρέοντα από το δίκαιο της Ένωσης δικαιώματά του. Αντιθέτως, η έννοια της ευθύνης του Δημοσίου, όπως έχει αναπτυχθεί στο δίκαιο της Ένωσης, επιτυγχάνει μια εξισορρόπηση μεταξύ της ανάγκης αποτελεσματικής προστασίας των ατομικών δικαιωμάτων, αφενός, και της ανάγκης απρόσκοπτης λειτουργίας των θεσμικών οργάνων του Δημοσίου κατά την εκτέλεση των δημοσίων καθηκόντων τους, αφετέρου (32).
41.      Εφαρμόζοντας τη στάθμιση αυτή στην ευθύνη του Δημοσίου που μπορεί να καταλογιστεί στα δικαστήρια τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας, το Δικαστήριο έκρινε στην απόφαση Köbler ότι, κατά τον καθορισμό των κριτηρίων χαρακτηρισμού μιας παραβάσεως ως κατάφωρης, πρέπει να λαμβάνεται υπόψη η ιδιομορφία του δικαστικού λειτουργήματος. Ως εκ τούτου, το Δικαστήριο έκρινε ότι ευθύνη για δικαστικά σφάλματα «μπορεί να θεμελιωθεί μόνο στην εξαιρετική περίπτωση στην οποία ο δικαστής προδήλως αγνόησε το εφαρμοστέο δίκαιο» (33). Συνεπώς, το κριτήριο της αποφάσεως Köbler συνίσταται στην πρόδηλη παράβαση του δικαίου της Ένωσης.
42.      Ως εκ τούτου, μπορεί ευλόγως να συναχθεί το συμπέρασμα ότι, εάν ο δικαστής υποπέσει καλόπιστα σε σφάλμα ως προς την ερμηνεία ή την εφαρμογή του δικαίου της Ένωσης κατά την άσκηση του λειτουργήματός του, δεν θεμελιώνεται ευθύνη του Δημοσίου.
2.      Στοιχεία για την αξιολόγηση της σοβαρότητας της παραβάσεως
43.      Ωστόσο, δεν υπάρχει μια «ενιαία» μέθοδος προκειμένου να καθοριστεί εάν η παράβαση είναι κατάφωρη. Αντιθέτως, το Δικαστήριο έχει προσδιορίσει διάφορα στοιχεία τα οποία είναι κρίσιμα για τον καθορισμό του συγκεκριμένου ζητήματος (34). Τα περισσότερα από τα στοιχεία αυτά –ο βαθμός σαφήνειας και ακρίβειας του παραβιασθέντος κανόνα, ο αυτοπροαίρετος χαρακτήρας της παραβάσεως, ο συγγνωστός ή ασύγγνωστος χαρακτήρας της νομικής πλάνης ή η ενδεχόμενη διατύπωση γνώμης ενός θεσμικού οργάνου της Ένωσης– είχαν ήδη μνημονευθεί νομολογιακά σε αποφάσεις οι οποίες δεν αφορούσαν τις καταλογιστέες στα δικαστήρια τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας παραβάσεις αλλά τις παραβάσεις που αποδίδονται σε άλλες εθνικές αρχές (35). Στον κατάλογο αυτόν το Δικαστήριο προσέθεσε τη μη συμμόρφωση προς την υποχρέωση προδικαστικής παραπομπής δυνάμει του άρθρου 267, τρίτο εδάφιο, ΣΛΕΕ.
44.      Κατά συνέπεια, η παράβαση της υποχρεώσεως προδικαστικής παραπομπής καταλέγεται μεταξύ των στοιχείων που μπορούν να επηρεάσουν τον χαρακτηρισμό της εσφαλμένης ερμηνείας του δικαίου της Ένωσης από τον εθνικό δικαστή ως κατάφωρης. Σε αντίθεση με τα λοιπά απαριθμούμενα στοιχεία, είναι λυσιτελής μόνο για την ευθύνη του Δημοσίου που μπορεί να καταλογιστεί στα δικαστήρια τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας.
45.      Η παράβαση της υποχρεώσεως προδικαστικής παραπομπής, στην οποία μπορούν να υποπέσουν μόνο τα δικαστήρια τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας, μπορεί να επηρεάσει τον τρόπο με τον οποίο σταθμίζονται τα λοιπά στοιχεία στο πλαίσιο της εξετάσεως του κατάφωρου χαρακτήρα της παραβάσεως. Για παράδειγμα, ο βαθμός σαφήνειας του παραβιασθέντος κανόνα αξιολογείται κατά διαφορετικό τρόπο όταν στην παράβαση υποπίπτει μια διοικητική ή νομοθετική αρχή σε σύγκριση με την περίπτωση κατά την οποία η ανεπαρκής σαφήνεια του κανόνα συνεπάγεται την εσφαλμένη ερμηνεία και εφαρμογή του από ένα εθνικό δικαστήριο τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας. Εάν ο κανόνας χαρακτηρίζεται από ασάφεια, το εθνικό δικαστήριο τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας οφείλει να υποβάλει προδικαστικό ερώτημα στο Δικαστήριο. Αντιθέτως, ένας άλλος φορέας του Δημοσίου, για παράδειγμα, ένα υπουργείο, δεν έχει τη δυνατότητα να ζητήσει να του παρασχεθούν διευκρινίσεις από το Δικαστήριο. Συνεπώς, η ασάφεια ενός κανόνα μπορεί να καταστήσει συγγνωστή την παράβαση του κανόνα αυτού από μια εθνική διοικητική αρχή (36), αλλά δεν μπορεί να αποτελέσει δικαιολογία για εθνικό δικαστήριο τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας το οποίο δεν υπέβαλε προδικαστικό ερώτημα.
46.      Φρονώ ότι το βασικό ζήτημα που πρέπει να απαντηθεί κατά την εξέταση του κατά πόσον η παράβαση είναι κατάφωρη συνοψίζεται, κατ’ ουσίαν, στο εάν η πλάνη στην οποία υπέπεσε ο φορέας του Δημοσίου, συμπεριλαμβανομένων των δικαστηρίων τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας, έχει συγγνωστό ή ασύγγνωστο χαρακτήρα (37).
47.      Η παράβαση είναι, προφανώς, ασύγγνωστη εάν το δικαστήριο τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας εφαρμόζει εκουσίως έναν κανόνα του δικαίου της Ένωσης κατά τρόπο αντίθετο προς το σαφές νόημά του. Τούτο περιλαμβάνει τις πρόδηλες παραβάσεις της νομολογίας του Δικαστηρίου (38). Σε αυτό θα προσέθετα περιπτώσεις στις οποίες το δικαστήριο τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας αγνοεί εσκεμμένως την ύπαρξη του δικαίου της Ένωσης, συμπεριλαμβανομένης της νομολογίας του Δικαστηρίου, και αποφαίνεται επί της υποθέσεως εφαρμόζοντας μόνο την εθνική νομοθεσία, ιδίως δε σε περιπτώσεις στις οποίες οι αντίδικοι επικαλούνται το δίκαιο της Ένωσης ενώπιόν του. Η περίπτωση αυτή μπορεί να ερμηνευθεί ως εκ προθέσεως αποφυγή του δικαίου της Ένωσης και, συνεπώς, επίσης ως πρόδηλη παράβαση.
3.      Συμβολή της παραβάσεως της υποχρέωσης προδικαστικής παραπομπής στη διακρίβωση κατάφωρης παραβάσεως
48.      Ωστόσο, όταν η παράβαση, η οποία συνίσταται σε εσφαλμένη ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης όπως αυτό εφαρμόζεται στην υπόθεση, δεν είναι εσκεμμένη, η νομολογία Köbler φαίνεται να υποδηλώνει ότι μπορεί παρά ταύτα να χαρακτηριστεί ως κατάφωρη εάν το δικαστήριο τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας δεν υποβάλει προδικαστικό ερώτημα κατά παράβαση της υποχρεώσεως που υπέχει από το άρθρο 267, τρίτο εδάφιο. ΣΛΕΕ.
49.      Συνεπώς, ανάλογα με τις περιστάσεις, η παρερμηνεία του δικαίου της Ένωσης που συνεπάγεται την έκδοση εσφαλμένης αποφάσεως εκ μέρους του δικαστηρίου τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας μπορεί, κατ’ αρχήν, να θεωρηθεί ότι έχει συγγνωστό χαρακτήρα, πλην όμως τούτο δεν ισχύει εάν το δικαστήριο αυτό παρέλειψε να ζητήσει την ερμηνεία του Δικαστηρίου μέσω της διαδικασίας προδικαστικής παραπομπής, παρά το γεγονός ότι υπέχει τη σχετική υποχρέωση.
50.      Με το τρίτο προδικαστικό ερώτημα ζητείται να διευκρινιστεί εάν η παράβαση της υποχρεώσεως προδικαστικής παραπομπής από το πορτογαλικό Ανώτατο Δικαστήριο μπορεί να χαρακτηριστεί ως κατάφωρη. Τούτο προκάλεσε συζητήσεις μεταξύ των μετεχόντων στην προκείμενη διαδικασία σχετικά με το εάν η υποχρέωση προδικαστικής παραπομπής μπορεί, αφ’ εαυτής, να θεμελιώσει ευθύνη του Δημοσίου.
51.      Κατά τη γνώμη μου, η παράβαση της υποχρεώσεως προδικαστικής παραπομπής δεν μπορεί αφ’ εαυτής
να θεμελιώσει ευθύνη του Δημοσίου.
52.      Η στηριζόμενη στην ευθύνη του Δημοσίου αγωγή σκοπεί στην επανόρθωση των επιζήμιων συνεπειών που συνεπάγεται η προσβολή των δικαιωμάτων που αντλούν οι ιδιώτες από το δίκαιο της Ένωσης. Στην περίπτωση που η εν λόγω προσβολή οφείλεται σε δικαστική πλάνη στην οποία υπέπεσε εθνικό δικαστήριο τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας, η παραβιαζόμενη διάταξη του δικαίου της Ένωσης πρέπει να σκοπεί στην απονομή δικαιωμάτων σε ιδιώτες.
53.      Τα εθνικά δικαστήρια τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας δεν υπέχουν υποχρέωση προδικαστικής παραπομπής έναντι των διαδίκων. Με άλλα λόγια, όπως υποστήριξαν στο πλαίσιο της προκείμενης διαδικασίας οι αναιρεσείοντες καθώς και η Γερμανική και η Ισπανική Κυβέρνηση, το άρθρο 267, τρίτο εδάφιο, ΣΛΕΕ δεν αποτελεί κανόνα ο οποίος σκοπεί στην απονομή δικαιωμάτων σε ιδιώτες (39). Δεδομένου ότι δεν υφίσταται σχετικό δικαίωμα, δεν μπορεί να υπάρξει προσβολή του δικαιώματος αυτού και, συνεπώς, ευθύνη του Δημοσίου για την εν λόγω παράβαση. Εν ολίγοις, αγωγή αποζημιώσεως η οποία θεμελιώνεται στην ευθύνη του Δημοσίου δεν αποτελεί μέθοδο επιβολής της υποχρεώσεως προδικαστικής παραπομπής (40).
54.      Στο πλαίσιο της αγωγής αυτής, η παράβαση της υποχρεώσεως προδικαστικής παραπομπής έχει σημασία μόνον ως στοιχείο το οποίο συμβάλλει στη διαπίστωση ότι η εσφαλμένη ερμηνεία ή εφαρμογή του δικαίου της Ένωσης που αποσκοπεί στην απονομή δικαιωμάτων σε ιδιώτες είναι αρκούντως σοβαρή ώστε να θεμελιώσει ευθύνη του Δημοσίου (41). Εάν το δικαστήριο τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας παραλείψει να υποβάλει προδικαστικό ερώτημα, παρά το γεγονός ότι υπέχει τη σχετική υποχρέωση, πλην όμως ερμηνεύσει και εφαρμόσει ορθώς το δίκαιο της Ένωσης, δεν επέρχεται καμία ζημία που να χρήζει αποκατάστασης και δεν θεμελιώνεται ευθύνη του Δημοσίου.
55.       Εάν, όμως, το δικαστήριο τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας ερμηνεύσει ή εφαρμόσει εσφαλμένα το δίκαιο της Ένωσης, στερώντας, κατ’ αυτόν τον τρόπο, από έναν ιδιώτη τα απορρέοντα από το δίκαιο της Ένωσης δικαιώματά του, η οικεία παράβαση θα χαρακτηριστεί ως κατάφωρη εφόσον το δικαστήριο παρέλειψε εσφαλμένως να υποβάλει προδικαστικό ερώτημα. Και τούτο διότι δεν θα επερχόταν προσβολή των ατομικών δικαιωμάτων εάν το εθνικό δικαστήριο είχε συμμορφωθεί προς την υποχρέωσή του προδικαστικής παραπομπής, παρέχοντας έτσι στο Δικαστήριο τη δυνατότητα να προβεί σε ορθή ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης.
56.      Συνεπώς, η μέθοδος εξέτασης του εάν μια ακούσια παράβαση του δικαίου της Ένωσης από δικαστήριο τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας είναι κατάφωρη φαίνεται να λαμβάνει την ακόλουθη μορφή: παράβαση του δικαίου της Ένωσης που απονέμει δικαιώματα σε ιδιώτες + παράβαση της υποχρεώσεως προδικαστικής παραπομπής = κατάφωρη παράβαση.
57.      Η ως άνω εξίσωση εγείρει δύο κρίσιμα για την απάντηση του τρίτου προδικαστικού ερωτήματος ζητήματα, τα οποία θα εξετάσω στα επόμενα σημεία των παρουσών προτάσεων. Πρώτον, υπέχει το δικαστήριο τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας υποχρέωση προδικαστικής παραπομπής στην περίπτωση που διατηρεί αμφιβολίες σχετικά με την ορθή εφαρμογή, και όχι την ορθή ερμηνεία, του δικαίου της Ένωσης; Εάν θεωρηθεί ότι οι σχετικές με την εφαρμογή αμφιβολίες δεν ενεργοποιούν την υποχρέωση προδικαστικής παραπομπής, η απόφαση περί μη παραπομπής δεν μπορεί να αποτελέσει στοιχείο το οποίο συνεπάγεται την ύπαρξη κατάφωρης παραβάσεως. Δεύτερον, εφόσον το δικαστήριο τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας έχει όντως παραβεί την υποχρέωσή του προδικαστικής παραπομπής, γεννάται το ερώτημα κατά πόσον η παράβαση αυτή μπορεί, παρά ταύτα, να θεωρηθεί συγγνωστή με συνέπεια να μην υφίσταται κατάφωρη παράβαση.
58.      Στην τελευταία υποθετική περίπτωση, η σχετική εξίσωση θα πρέπει να τροποποιηθεί ελαφρώς: παράβαση του δικαίου της Ένωσης που απονέμει δικαιώματα σε ιδιώτες + μη συγγνωστή παράβαση της υποχρεώσεως προδικαστικής παραπομπής = κατάφωρη παράβαση.
59.      Εν κατακλείδι, προκειμένου να διαπιστωθεί εάν η πλάνη περί το δίκαιο στην οποία υπέπεσε δικαστήριο τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας συνιστά κατάφωρη παράβαση ικανή να θεμελιώσει ευθύνη του Δημοσίου, η παράβαση της υποχρεώσεως προδικαστικής παραπομπής αποτελεί ένα μόνον από τα στοιχεία που πρέπει να ληφθούν υπόψη. Η παράβαση της υποχρεώσεως προδικαστικής παραπομπής δεν μπορεί αφ’ εαυτής
να θεμελιώσει ευθύνη του Δημοσίου. Εάν το δικαστήριο παραλείψει εσφαλμένως να υποβάλει προδικαστικό ερώτημα, πλην όμως εφαρμόσει ορθά το δίκαιο της Ένωσης, δεν θεμελιώνεται τέτοιου είδους ευθύνη. Στην περίπτωση που το δικαστήριο εφαρμόσει εκ προθέσεως εσφαλμένως το δίκαιο της Ένωσης, η παράβαση είναι, αφ’ εαυτής, κατάφωρη. Ωστόσο, στην περίπτωση ακούσιας παραβάσεως του δικαίου της Ένωσης που σκοπεί στην απονομή δικαιωμάτων σε ιδιώτες, η εν λόγω παράβαση χαρακτηρίζεται ως κατάφωρη εφόσον το δικαστήριο παρέβη την υποχρέωση προδικαστικής παραπομπής που υπέχει από το άρθρο 267, τρίτο εδάφιο, ΣΛΕΕ.
Β.      Πότε υφίσταται υποχρέωση προδικαστικής παραπομπής
1.      Απόφαση CILFIT
60.      Το άρθρο 267, τρίτο εδάφιο, ΣΛΕΕ επιβάλλει στα εθνικά δικαστήρια τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας την υποχρέωση να παραπέμπουν στο Δικαστήριο ζητήματα ερμηνείας (ή κύρους) του δικαίου της Ένωσης τα οποία είναι αναγκαία προκειμένου να αποφανθούν επί των υποθέσεων που εκκρεμούν ενώπιόν τους.
61.      Στην απόφαση CILFIT, το Δικαστήριο κατέληξε σε τρεις περιπτώσεις –αλυσιτέλεια, περίπτωση «acte éclairé» και περίπτωση «acte clair»– στις οποίες τα εθνικά δικαστήρια τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας δεν υπέχουν υποχρέωση προδικαστικής παραπομπής (42).
62.      Πέραν της πρώτης περιπτώσεως, η οποία ουδεμία επιρροή ασκεί στην υπό κρίση υπόθεση, περίπτωση «acte éclairé» συντρέχει όταν το Δικαστήριο έχει ήδη ερμηνεύσει τον εφαρμοστέο κανόνα δικαίου της Ένωσης σε μια πανομοιότυπη ή σε μια παρόμοια περίπτωση, ακόμη και αν τα επίδικα ζητήματα δεν ταυτίζονται απολύτως (43). Περίπτωση «acte clair» συντρέχει όταν η ορθή εφαρμογή του δικαίου της Ένωσης είναι τόσο προφανής ώστε «να μην αφήνει περιθώριο για καμία εύλογη αμφιβολία ως προς τον τρόπο επιλύσεως του τεθέντος ζητήματος» (44).
63.      Εφαρμόζοντας τα ανωτέρω στην υπό κρίση υπόθεση, δεν είναι απολύτως σαφές για εμένα εάν η απόφαση του πορτογαλικού Ανωτάτου Δικαστηρίου περί μη παραπομπής μπορεί να ερμηνευθεί ως πιθανώς δικαιολογημένη λόγω της περιπτώσεως «acte éclairé» ή της περιπτώσεως «acte clair». Κατά τον χρόνο εκδόσεως της αποφάσεως του 2009 από το πορτογαλικό Ανώτατο Δικαστήριο, υπήρχαν ήδη αρκετές αποφάσεις στις οποίες το Δικαστήριο είχε ερμηνεύσει την έννοια «μεταβίβαση εγκατάστασης» στις οδηγίες 77/187 και 2001/23. Ωστόσο, οι καταστάσεις στο πλαίσιο των οποίων παρασχέθηκαν οι ερμηνείες εκείνες δεν ήταν πανομοιότυπες με τις περιστάσεις της υπό κρίση υποθέσεως.
64.      Εάν θεωρηθεί ότι οι περιπτώσεις στις οποίες το Δικαστήριο έχει ήδη ερμηνεύσει την έννοια «μεταβίβαση εγκατάστασης» ήταν αρκούντως παρεμφερείς, το ζήτημα του κατά πόσον συντρέχει παράβαση της υποχρεώσεως προδικαστικής παραπομπής μπορεί να εξεταστεί υπό το πρίσμα της περιπτώσεως «acte éclairé». Ειδάλλως, μπορεί να θεωρηθεί ότι η υφιστάμενη νομολογία είχε συμβάλει στην αποσαφήνιση της εν λόγω έννοιας με συνέπεια, όταν το πορτογαλικό Ανώτατο Δικαστήριο εξέδωσε την απόφασή του το 2009, να μην έχει πλέον ουδεμία εύλογη αμφιβολία ως προς τον τρόπο με τον οποίο θα πρέπει να εφαρμοστεί η έννοια αυτή στις νέες περιστάσεις της υπό κρίση υποθέσεως. Στην περίπτωση αυτή, το ζήτημα εάν συντρέχει παράβαση της υποχρεώσεως προδικαστικής παραπομπής θα έπρεπε να εξεταστεί υπό το πρίσμα της περιπτώσεως «acte clair» (45).
65.      Κατά τη γνώμη μου, η υπό κρίση υπόθεση δεν χρειάζεται να υπαχθεί σε καμία από τις δύο αυτές περιπτώσεις. Δεδομένου ότι ο πρωταρχικός σκοπός της υποχρεώσεως προδικαστικής παραπομπής συνίσταται στη διασφάλιση της ομοιομορφίας του δικαίου της Ένωσης, το ζήτημα που πρέπει να απαντηθεί προκειμένου να κριθεί εάν συντρέχει παράβαση της υποχρεώσεως προδικαστικής παραπομπής είναι το ίδιο: μπορούσε το πορτογαλικό Ανώτατο Δικαστήριο να καταλήξει στο συμπέρασμα ότι δεν διατηρεί ουδεμία εύλογη αμφιβολία περί του ότι το Δικαστήριο ή τα δικαστήρια τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας των λοιπών κρατών μελών αποδίδουν την ίδια ερμηνεία στην έννοια «μεταβίβαση εγκατάστασης» με αυτήν που το ίδιο εφάρμοσε στις ιδιαίτερες περιστάσεις της διαφοράς που εκκρεμούσε ενώπιον του;
66.      Εάν η απάντηση στο ανωτέρω ερώτημα είναι καταφατική, ουδεμία παράβαση της υποχρεώσεως προδικαστικής παραπομπής υπήρξε και, συνεπώς, η παράβαση του δικαίου της Ένωσης δεν μπορεί να χαρακτηριστεί ως κατάφωρη παρά μόνο εάν πραγματοποιήθηκε εκ προθέσεως.
2.      Απόφαση Consorzio: ερμηνεία έναντι εφαρμογής
67.      Η νομολογία CILFIT αποσαφηνίστηκε με την απόφαση Consorzio. Στην υπόθεση αυτή, το Δικαστήριο επιβεβαίωσε τις τρεις περιπτώσεις της αποφάσεως CILFIT με δύο δυνητικώς σημαντικές διαφοροποιήσεις.
68.      Πρώτον, στην απόφαση Consorzio, το Δικαστήριο, όπως επισημαίνεται από τη θεωρία, τροποποίησε τη διατύπωση σύμφωνα με την οποία δεν υφίσταται υποχρέωση προδικαστικής παραπομπής εφόσον η ορθή ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης (και όχι η ορθή εφαρμογή του) καθίσταται τόσο προφανής ώστε να μην αφήνει περιθώριο για καμία εύλογη αμφιβολία (46). Ένα ζήτημα το οποίο παρέμεινε αναπάντητο είναι εάν σκοπός του Δικαστηρίου ήταν να απαλλάξει τα δικαστήρια από την υποχρέωση προδικαστικής παραπομπής σε περιπτώσεις στις οποίες το δικαστήριο τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας διατηρεί αμφιβολίες σχετικά με την ορθή εφαρμογή του δικαίου της Ένωσης.
69.      Δεύτερον, το Δικαστήριο έκρινε ότι δικαστήρια τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας τα οποία αποφασίζουν να μην υποβάλουν προδικαστικό ερώτημα οφείλουν να αιτιολογούν την απόφασή τους προς τούτο υπό το πρίσμα των τριών περιπτώσεων της αποφάσεως CILFIT (47). Αυτή η επαρκώς αιτιολογημένη απόφαση δύναται, κατά τη γνώμη μου, να καταστήσει συγγνωστή την υποχρέωση προδικαστικής παραπομπής, οδηγώντας στο συμπέρασμα ότι δεν υφίσταται κατάφωρη παράβαση.
70.      Η νέα διατύπωση
στην απόφαση Consorzio, η οποία κάνει πλέον λόγο για ερμηνεία και όχι για εφαρμογή, πυροδότησε μια έντονη ακαδημαϊκή συζήτηση σχετικά με το εάν το Δικαστήριο έκανε όντως δεκτή την πρόταση του γενικού εισαγγελέα M. Bobek στην υπόθεση εκείνη, η οποία στηρίζεται στη διάκριση μεταξύ της ερμηνείας και της εφαρμογής του δικαίου της Ένωσης (48). Σύμφωνα με την πρόταση του γενικού εισαγγελέα, τα δικαστήρια τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας πρέπει να υπέχουν υποχρέωση προδικαστικής παραπομπής μόνον όταν τούτο είναι επιβεβλημένο για την ομοιόμορφη ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης και όχι όταν διατηρούν αμφιβολίες σχετικά με την ορθή εφαρμογή του(49).
71.      Ο γενικός εισαγγελέας M. Bobek διευκρινίζει ότι ο σκοπός της διαδικασίας προδικαστικής παραπομπής ο οποίος έγκειται στην παροχή συνδρομής στα εθνικά δικαστήρια για την εφαρμογή του δικαίου της Ένωσης εξυπηρετείται μέσω της εξουσίας προδικαστικής παραπομπής των δικαστηρίων· αυτός ακριβώς είναι ο λόγος για τον οποίο μπορεί να υποβάλει προδικαστικό ερώτημα οποιοδήποτε δικαστήριο. Ωστόσο, η διαδικασία προδικαστικής παραπομπής αποσκοπεί επίσης γενικώς στη διασφάλιση της ομοιόμορφης ερμηνείας του δικαίου της Ένωσης· αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο τα δικαστήρια τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας υπέχουν υποχρέωση προδικαστικής παραπομπής. Κατά τον γενικό εισαγγελέα M. Bobek, η υποχρέωση που επιβάλλει το άρθρο 267, τρίτο εδάφιο, ΣΛΕΕ εξυπηρετεί τον τελευταίο αυτόν σκοπό και δεν μπορεί να ερμηνεύεται υπό την έννοια ότι απαιτεί από τα δικαστήρια τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας να υποβάλουν προδικαστικά ερωτήματα κάθε φορά που ανακύπτουν ζητήματα όσον αφορά την εφαρμογή του δικαίου της Ένωσης. Με άλλα λόγια, εάν το δικαστήριο τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας εφαρμόζει δίκαιο της Ένωσης το οποίο έχει ήδη ερμηνευθεί ή είναι από μόνο του σαφές, δεν υφίσταται υποχρέωση προδικαστικής παραπομπής.
72.      Οι απόψεις των ακαδημαϊκών διίστανται ως προς τη σημασία της αλλαγής της διατυπώσεως στην απόφαση Consorzio. Μολονότι ορισμένοι εξ αυτών φρονούν ότι το Δικαστήριο δέχθηκε την πρόταση του γενικού εισαγγελέα M. Bobek για διάκριση μεταξύ ερμηνείας και εφαρμογής (50), κάποιοι άλλοι εμφανίζονται πιο επιφυλακτικοί και υποστηρίζουν ότι η φράση «ορθή ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης» καταλαμβάνει και την ορθή εφαρμογή του δικαίου της Ένωσης (51).
73.      Για ποιον λόγο είναι κρίσιμο το συγκεκριμένο ζήτημα στο πλαίσιο της υπό κρίση υποθέσεως;
74.      Κατ’ αρχήν, ο εθνικός δικαστής χρειάζεται την ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης από το Δικαστήριο προκειμένου να εφαρμόσει το δίκαιο της Ένωσης για την επίλυση της διαφοράς που εκκρεμεί ενώπιόν του. Το ζήτημα της ερμηνείας του δικαίου της Ένωσης συνδέεται πάντοτε με τα πραγματικά περιστατικά της εκάστοτε επίμαχης υποθέσεως. Ο γενικός εισαγγελέας M. Bobek έκρινε ότι ενδεχόμενες διαφοροποιήσεις ως προς τον τρόπο με τον οποίο τα διάφορα εθνικά δικαστήρια θα εφαρμόσουν το δίκαιο της Ένωσης δεν πρέπει να εγείρει ανησυχίες όσον αφορά τον στόχο διασφαλίσεως της ομοιόμορφης ερμηνείας του δικαίου της Ένωσης. Ως εκ τούτου, κατά τη γνώμη του, δικαστήρια τα οποία χρειάζονται τη συνδρομή του Δικαστηρίου προκειμένου να εφαρμόσουν το δίκαιο της Ένωσης δεν υπέχουν υποχρέωση προδικαστικής παραπομπής. Συνεπώς, εφόσον δεν υφίσταται υποχρέωση παραπομπής, δεν μπορεί να υπάρξει και παράβαση της υποχρεώσεως αυτής η οποία θα μπορούσε να ληφθεί υπόψη στο πλαίσιο εξετάσεως του εάν η παράβαση του δικαίου της Ένωσης που απονέμει δικαιώματα σε ιδιώτες είναι κατάφωρη ώστε να θεμελιώσει ευθύνη του Δημοσίου.
75.      Εφόσον γίνει δεκτή η ανωτέρω πρόταση, η δικαστική απόφαση επί αγωγής περί ευθύνης του Δημοσίου θα πρέπει να προσδιορίζει εάν το δικαστήριο τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας υπέπεσε σε σφάλμα κατά την ερμηνεία ή την εφαρμογή του δικαίου της Ένωσης. Στην τελευταία περίπτωση, η παράβαση της υποχρεώσεως προδικαστικής παραπομπής θα μπορούσε να αποκλειστεί ως ένα από τα στοιχεία το οποίο θα μπορούσε να οδηγήσει στο συμπέρασμα ότι η παράβαση του δικαίου της Ένωσης που απονέμει δικαιώματα σε ιδιώτες είναι κατάφωρη.
76.      Εάν, ωστόσο, θεωρηθεί ότι η αλλαγή της διατυπώσεως του Δικαστηρίου στην απόφαση Consorzio δεν εξαιρεί τα ζητήματα εφαρμογής του δικαίου της Ένωσης από την υποχρέωση προδικαστικής παραπομπής, ουδεμία ανάγκη παρίσταται να διευκρινιστεί εάν το δικαστήριο τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας ερμήνευσε ή εφάρμοσε το δίκαιο της Ένωσης.
77.      Το σφάλμα στο οποίο υπέπεσε το πορτογαλικό Ανώτατο Δικαστήριο στην απόφαση του 2009 μπορεί να ερμηνευθεί ως σφάλμα κατά την εφαρμογή του δικαίου της Ένωσης, καθόσον το δικαστήριο αυτό έλαβε μεν υπόψη του την έννοια «μεταβίβαση εγκατάστασης» της ενωσιακής νομοθεσίας όπως αυτή είχε ερμηνευθεί στη σχετική νομολογία του Δικαστηρίου, πλην όμως, εν συνεχεία, την εφάρμοσε εσφαλμένα στην επίμαχη κατάσταση (52). Εάν γίνει δεκτό ότι η εφαρμογή του δικαίου της Ένωσης δεν ενεργοποιεί την υποχρέωση προδικαστικής παραπομπής, η παράβαση της υποχρεώσεως αυτής ως στοιχείο
για την εκτίμηση της σοβαρότητας της παραβάσεως δεν λαμβάνεται υπόψη (53).
78.      Ωστόσο, το Δικαστήριο δεν κατέληξε σε αυτό το συμπέρασμα στην απόφαση Ferreira I. Αντιθέτως, το Δικαστήριο έκρινε ότι το πορτογαλικό Ανώτατο Δικαστήριο έπρεπε να είχε υποβάλει αίτηση προδικαστικής αποφάσεως (54). Τούτο με οδηγεί στο συμπέρασμα ότι είτε το Δικαστήριο δεν προέβη σε καμία διάκριση μεταξύ της ερμηνείας και της εφαρμογής όσον αφορά την υποχρέωση παραπομπής είτε έκρινε ότι η πλάνη στην οποία υπέπεσε το πορτογαλικό Ανώτατο Δικαστήριο ήταν πλάνη περί την ερμηνεία και όχι την εφαρμογή.
79.      Ως εκ τούτου, η παροχή διευκρινίσεων από το Δικαστήριο όσον αφορά την αλλαγή της διατυπώσεως στην απόφαση Consorzio επηρεάζει την απάντηση που θα δοθεί στο αιτούν δικαστήριο.
80.      Τούτου λεχθέντος, δεν έχω πειστεί ότι το Δικαστήριο πρέπει να χρησιμοποιεί τη διάκριση μεταξύ ερμηνείας και εφαρμογής ως κριτήριο επιβεβαίωσης ή αποκλεισμού της ύπαρξης υποχρεώσεως προδικαστικής παραπομπής. Και
τούτο
για
δύο
βασικούς
λόγους.
81.      Ο πρώτος λόγος συνίσταται στο ότι δεν μπορεί να γίνει διάκριση μεταξύ των δύο επί τη βάσει ενός αντικειμενικού κανόνα. Η ερμηνεία μπορεί να περιγραφεί ως η διαδικασία που καταλήγει στην κατανόηση του νοήματος ενός κανόνα. Η εφαρμογή μπορεί να ερμηνευθεί ως ένας συλλογισμός στον οποίο τη μείζονα πρόταση αποτελεί ο γενικός νομικός κανόνας και την ελάσσονα τα πραγματικά περιστατικά της υποθέσεως. Το πρόβλημα, ωστόσο, έγκειται στο γεγονός ότι, όπως επισήμανε ο γενικός εισαγγελέας F. Capotorti στην υπόθεση CILFIT, δεν νοείται εφαρμογή χωρίς ερμηνεία· για να εφαρμοστεί ένας κανόνας στα πραγματικά περιστατικά μιας υποθέσεως, το δικαστήριο οφείλει αρχικώς να ερμηνεύσει τον κανόνα αυτόν έστω και μόνο για να κρίνει ότι το νόημά του είναι απολύτως σαφές (55). Ως εκ τούτου, προκειμένου το δικαστήριο να αποφανθεί ότι η μείζων πρόταση είναι σαφής, υπό την έννοια της περιπτώσεως «acte clair», πρέπει πρώτα να προβεί στην ερμηνεία της παραδοχής αυτής.
82.      Κατά συνέπεια, δεν μπορεί να χαραχθεί μια γραμμή μεταξύ της ερμηνείας και της εφαρμογής βάσει ενός προκαθορισμένου βαθμού γενικότητας. Διαφορετικά πρόσωπα ενδέχεται να αξιολογήσουν κατά διαφορετικό τρόπο το πού ακριβώς σταματά η ερμηνεία και εκκινεί η εφαρμογή (56).
83.      Ο δεύτερος λόγος για τον οποίο φρονώ ότι το Δικαστήριο δεν θα πρέπει να διακρίνει μεταξύ ερμηνείας και εφαρμογής συνίσταται στο ότι οι διαφορές στην εφαρμογή μπορεί επίσης να είναι σημαντικές όσον αφορά την ομοιομορφία του δικαίου της Ένωσης.
84.      Ας εξετάσουμε το παράδειγμα που χρησιμοποίησε ο γενικός εισαγγελέας M. Bobek για μια εφαρμογή του δικαίου της Ένωσης σε σχέση με την οποία το εθνικό δικαστήριο τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας δεν θα έπρεπε να υποχρεούται να υποβάλει προδικαστική παραπομπή: κατά πόσον η πρόσκρουση πτηνού με αεροσκάφος συνιστά έκτακτη περίσταση η οποία, βάσει του εφαρμοστέου δικαίου της Ένωσης (57), απαλλάσσει την αεροπορική εταιρία από την υποχρέωση καταβολής αποζημιώσεως σε επιβάτη του οποίου η πτήση ακυρώθηκε ή καθυστέρησε (58). Ο γενικός εισαγγελέας υπογράμμισε ότι το Δικαστήριο είχε ήδη παράσχει την ερμηνεία της έννοιας «έκτακτες περιστάσεις» ως «γεγονός το οποίο […] δεν συνδέεται αναπόσπαστα με την κανονική άσκηση της δραστηριότητας του οικείου αερομεταφορέα και διαφεύγει από τον αποτελεσματικό έλεγχό του» (59). Κατά τη γνώμη του γενικού εισαγγελέα, όταν αποφασίζει εάν η πρόσκρουση πτηνού με αεροσκάφος συνιστά έκτακτη περίσταση, το εθνικό δικαστήριο εφαρμόζει το δίκαιο της Ένωσης.
85.      Εντούτοις, ακόμη και αν μπορούσα να δεχθώ ότι αυτό αποτελεί ένα παράδειγμα εφαρμογής (εφόσον γίνει δεκτή η διάκριση μεταξύ ερμηνείας και εφαρμογής), η κατάσταση αυτή ενδέχεται να απαιτεί, χάριν της διασφαλίσεως της ομοιομορφίας του δικαίου της Ένωσης, την υποβολή αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως. Είναι πιθανό ένα δικαστήριο να κρίνει ότι η πρόσκρουση πτηνού σε αεροσκάφος είναι σύμφυτη προς τη συνήθη άσκηση της δραστηριότητας ενός αερομεταφορέα (σε τελική ανάλυση, τα αεροσκάφη πετούν), ακόμη και αν εκφεύγει του ελέγχου του και, συνεπώς, δεν συνιστά έκτακτη περίσταση. Ένα άλλο δικαστήριο θα μπορούσε να αποφανθεί διαφορετικά, κρίνοντας ότι αυτού του είδους η πρόσκρουση αποτελεί έκτακτη περίσταση, καθόσον δεν συμβαίνει συχνά και ο αερομεταφορέας δεν μπορεί επ’ ουδενί να την προβλέψει. Το αποτέλεσμα θα ήταν το πρώτο δικαστήριο, το οποίο, όπως είμαστε σε θέση να γνωρίζουμε σήμερα, σφάλλει (60), να καταδικάσει τον αερομεταφορέα σε αποζημίωση ενώ το δεύτερο όχι. Ως εκ τούτου, επιβάτες και αεροπορικές εταιρίες που τελούν υπό την ίδια κατάσταση θα υφίσταντο διαφορετική μεταχείριση.
86.      Ο γενικός στόχος της διασφάλισης της ομοιομορφίας του δικαίου της Ένωσης δεν αποτελεί αυτοσκοπό· η ομοιομορφία είναι απαραίτητη προκειμένου να επιτρέψει την ίση μεταχείριση των υποκειμένων του δικαίου της Ένωσης σε παρόμοιες καταστάσεις. Τούτο σημαίνει ότι, εξεταζόμενα υπό το πρίσμα του στόχου διασφαλίσεως της ομοιομορφίας του δικαίου της Ένωσης, τα δικαστήρια του ανωτέρω παραδείγματος υπέχουν, ενδεχομένως, υποχρέωση προδικαστικής παραπομπής, παρά το γεγονός ότι εφαρμόζουν απλώς το δίκαιο της Ένωσης.
87.      Εν ολίγοις, κατά τη γνώμη μου, το Δικαστήριο δεν θα πρέπει να στηρίζεται στη διάκριση μεταξύ ερμηνείας και εφαρμογής προκειμένου να εξαιρέσει την εφαρμογή από την υποχρέωση προδικαστικής παραπομπής δυνάμει του άρθρου 267, τρίτο εδάφιο, ΣΛΕΕ (61). Ως εκ τούτου, στην περίπτωση που δικαστήριο τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας εφαρμόσει εσφαλμένως το δίκαιο της Ένωσης που σκοπεί στην απονομή δικαιωμάτων σε ιδιώτες, η παράλειψη προδικαστικής παραπομπής ενδέχεται να συνεπάγεται κατάφωρη παράβαση για τους σκοπούς της ευθύνης του Δημοσίου. Με άλλα λόγια, η εσφαλμένη εφαρμογή μπορεί να αποτελεί τον δεύτερο παράγοντα της εξισώσεως που παρατίθεται στο σημείο 56 των παρουσών προτάσεων.
88.      Στην υπό κρίση υπόθεση, ακόμη και αν ήθελε θεωρηθεί ότι το πορτογαλικό Ανώτατο Δικαστήριο προέβη σε εφαρμογή, και όχι σε ερμηνεία, της έννοιας «μεταβίβαση εγκατάστασης» του δικαίου της Ένωσης, δεν θα έπρεπε, απλώς και μόνο βάσει αυτού, να απαλλαγεί από την υποχρέωση προδικαστικής παραπομπής. Η απόφαση του περί μη παραπομπής μπορεί να δικαιολογηθεί μόνο εάν το δικαστήριο αυτό θεώρησε ότι το Δικαστήριο και άλλα δικαστήρια τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας θα εφάρμοζαν την εν λόγω έννοια κατά τον ίδιο τρόπο στις περιστάσεις της υπό κρίση υποθέσεως.
89.      Όπως προαναφέρθηκε, στην απόφαση Ferreira I, το Δικαστήριο έκρινε ότι το πορτογαλικό Ανώτατο Δικαστήριο όφειλε να υποβάλει αίτηση προδικαστικής αποφάσεως υπό τις περιστάσεις της επίμαχης υποθέσεως. Τούτο φαίνεται να υποδηλώνει ότι το συγκεκριμένο δικαστήριο παρέβη όντως την υποχρέωσή του περί προδικαστικής παραπομπής δυνάμει του άρθρου 267, τρίτο εδάφιο, ΣΛΕΕ, το οποίο οδηγεί στο συμπέρασμα ότι η εκ μέρους του εσφαλμένη εφαρμογή της έννοιας «μεταβίβαση εγκατάστασης» του δικαίου της Ένωσης ήταν κατάφωρη.
90.      Παραμένει ωστόσο το ερώτημα μήπως η παράβαση της υποχρεώσεως προδικαστικής παραπομπής μπορεί να δικαιολογηθεί.
91.      Κατά τη γνώμη μου, η απόφαση ενός δικαστηρίου τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας περί μη παραπομπής μπορεί πράγματι να δικαιολογηθεί ακόμη και αν το Δικαστήριο κρίνει a posteriori ότι το εθνικό δικαστήιο όφειλε να είχε υποβάλει αίτηση προδικαστικής αποφάσεως. Τούτο σημαίνει ότι η εκ των υστέρων διαπίστωση του Δικαστηρίου δεν συνεπάγεται αφ’ εαυτής
ασύγγνωστη παράβαση της υποχρεώσεως προδικαστικής παραπομπής.
92.      Εφόσον το δικαστήριο έχει παράσχει εύλογες εξηγήσεις σχετικά με τον λόγο για τον οποίο έκρινε, κατά τον χρόνο λήψεως της αποφάσεώς του, ότι δεν υφίσταται τέτοια υποχρέωση υπό τις περιστάσεις της υποθέσεως που εκκρεμούσε ενώπιόν του, η εκ μέρους του παράβαση της υποχρεώσεως προδικαστικής παραπομπής δεν συνεπάγεται κατάφωρη παράβαση κατά την εφαρμογή του δικαίου της Ένωσης. Τούτο με οδηγεί στη δεύτερη καινοτομία της αποφάσεως Consorzio, κατά την οποία τα δικαστήρια τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας οφείλουν να αιτιολογούν τις αποφάσεις τους περί μη παραπομπής.
Γ.      Η σημασία της αιτιολογίας
93.      Μολονότι είμαι της γνώμης ότι δεν είναι σκόπιμη η διάκριση μεταξύ ερμηνείας και εφαρμογής για την απαλλαγή των δικαστηρίων τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας από την υποχρέωση προδικαστικής παραπομπής, εντούτοις, φρονώ ότι στα δικαστήρια αυτά πρέπει να παρέχεται επαρκής ελευθερία όσον αφορά την ερμηνεία και την εφαρμογή του δικαίου της Ένωσης.
94.      Όπως έχει αναγνωριστεί ήδη από την απόφαση van Gend & Loos (62), τα εθνικά δικαστήρια αποτελούν μέρος του δικαιοδοτικού συστήματος της Ένωσης. Η θέση τους ως δικαστηρίων της Ένωσης έχει τονιστεί και ενισχυθεί στην πλέον πρόσφατη νομολογία (63).
95.      Στο σύστημα αυτό, η σχέση μεταξύ του Δικαστηρίου και των εθνικών δικαστηρίων πρέπει να βασίζεται στην αμοιβαία εμπιστοσύνη. Κατ’ αρχήν, ουδείς λόγος συντρέχει να αμφισβητηθεί ότι τα δικαστήρια τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας θα υποβάλουν όντως αίτηση προδικαστικής αποφάσεως εφόσον κρίνουν ότι τούτο είναι σημαντικό χάριν της ομοιομορφίας του δικαίου της Ένωσης. Ως εκ τούτου, φρονώ ότι ο φόβος περί ανομοιομορφίας που ενδέχεται να προκύψει από παραβάσεις της υποχρεώσεως προδικαστικής παραπομπής είναι υπερβολικός (64).
96.      Κατά τη γνώμη μου, η υποχρέωση αιτιολογήσεως, η οποία είναι δεσμευτική για τα εθνικά δικαστήρια δυνάμει του άρθρου 47 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (στο εξής: Χάρτης) και η οποία ενισχύθηκε όσον αφορά την αιτιολόγηση της αποφάσεως περί μη παραπομπής στην απόφαση Consorzio, αρκεί ώστε να υποχρεώσει τα δικαστήρια να λαμβάνουν υπόψη το συμφέρον της ομοιομορφίας του δικαίου της Ένωσης στο πλαίσιο της αποφάσεώς τους σχετικά με το ενδεχόμενο προδικαστικής παραπομπής σε μια συγκεκριμένη υπόθεση.
97.      Όπως προαναφέρθηκε, με την απόφαση Consorzio το Δικαστήριο απαιτεί από τα δικαστήρια τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας να αιτιολογούν τις αποφάσεις τους περί μη παραπομπής υπό το πρίσμα των τριών περιπτώσεων της αποφάσεως CILFIT. Κατ’ εμέ, η αιτιολόγηση αυτή αποτελεί τον κατάλληλο τρόπο διασφαλίσεως της ομοιομορφίας του δικαίου της Ένωσης, εξασφαλίζοντας παράλληλα την αποτελεσματική προστασία των ατομικών δικαιωμάτων.
98.      Όπως επισημαίνω στις προτάσεις μου επί της υποθέσεως Remling (65), η επαρκής αιτιολόγηση στο πλαίσιο της οποίας εξηγούνται οι λόγοι για τους οποίους το δικαστήριο τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας δεν υπέβαλε αίτηση προδικαστικής αποφάσεως δύναται να απαλλάξει το δικαστήριο αυτό από την ευθύνη που περιγράφεται στην απόφαση
Köbler.
99.      Τι είδους αιτιολογία μπορεί να καταστήσει συγγνωστή την απόφαση περί μη παραπομπής; Κατ’ ουσίαν, η επαρκής αιτιολόγηση επιβάλλει στο δικαστήριο τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας να εξηγήσει για ποιον λόγο κρίνει ότι ένας κανόνας του δικαίου της Ένωσης, υπό το πρίσμα της νομολογίας που τον ερμηνεύει, δεν καταλείπει ουδεμία εύλογη αμφιβολία ότι τυγχάνει εφαρμογής σε ένα συγκεκριμένο σύνολο πραγματικών περιστατικών με έναν συγκεκριμένο τρόπο.
100. Εφόσον το δικαστήριο εξηγήσει για ποιον λόγο φρονεί ότι η εφαρμογή αυτή είναι ορθή, τούτο ταυτοχρόνως καταδεικνύει ότι το δικαστήριο αυτό δεν θεώρησε ότι το Δικαστήριο ή τα δικαστήρια τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας των λοιπών κρατών μελών θα αποφάσιζαν διαφορετικά.
101. Στα δικαστήρια δεν μπορεί να παρασχεθεί ένας κατάλογος κατάλληλων αιτιολογήσεων, καθόσον τούτο εξαρτάται από τις περιστάσεις εκάστης υποθέσεως. Ωστόσο, μπορεί κάλλιστα να αναφερθεί τι ακριβώς δεν συνιστά επαρκή αιτιολόγηση όπως, για παράδειγμα, μια τυπική δήλωση ότι το δικαστήριο ουδεμία αμφιβολία διατηρεί ως προς την ορθή εφαρμογή του δικαίου της Ένωσης, χωρίς να διευκρινίζονται οι λόγοι προς τούτο, ή μια μηχανική απαρίθμηση των σχετικών αποφάσεων του Δικαστηρίου χωρίς οποιαδήποτε εξήγηση ως προς το γιατί οι αποφάσεις αυτές οδηγούν το εθνικό δικαστήριο σε συγκεκριμένο αποτέλεσμα στην οικεία υπόθεση.
102. Η υπό κρίση υπόθεση προηγείται της θέσπισης της υποχρεώσεως των δικαστηρίων τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας να αιτιολογούν τις αποφάσεις τους περί μη υποβολής αίτησης προδικαστικής αποφάσεως υπό το πρίσμα των κριτηρίων της αποφάσεως CILFIT, τα οποία δεν είχαν μνημονευθεί ρητώς πριν από την απόφαση Consorzio.
103. Παρά ταύτα, η υποχρέωση αιτιολογήσεως δεν στηρίζεται, εν πάση περιπτώσει, στο άρθρο 267 ΣΛΕΕ αλλά στο άρθρο 47 του Χάρτη, ως τμήμα του δικαιώματος σε δίκαιη δίκη, και υφίσταται προκειμένου να παρέχει στους διαδίκους τη δυνατότητα να κατανοήσουν το σκεπτικό της εκδοθείσας αποφάσεως (66).
Κατ’ αρχήν, η επαρκής αιτιολόγηση ως προς τους λόγους για τους οποίους εφαρμόζεται ένας κανόνας κατά συγκεκριμένο τρόπο περιλαμβάνει, έστω και σιωπηρώς, μια εξήγηση του λόγου για τον οποίο το δικαστήριο δεν υπέβαλε αίτηση προδικαστικής αποφάσεως.
104. Συνεπώς, ακόμη και αν εκ των υστέρων, όπως στην υπό κρίση υπόθεση, το Δικαστήριο κρίνει ενδεχομένως ότι το δικαστήριο τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας όφειλε να υποβάλει αίτηση προδικαστικής αποφάσεως, τούτο δεν σημαίνει ότι η (προφανής πλέον) παράβαση της υποχρεώσεως προδικαστικής παραπομπής συνεπάγεται αυτοδικαίως ότι η παράβαση του κανόνα δικαίου της Ένωσης που σκοπεί στην απονομή δικαιωμάτων σε ιδιώτες είναι κατάφωρη.
105. Η επαρκής αιτιολόγηση της αποφάσεως περί μη παραπομπής μπορεί να καταστήσει συγγνωστή την παράβαση της υποχρεώσεως προδικαστικής παραπομπής και δεν καταλήγει σε κατάφωρη παράβαση.
106. Αυτή η ερμηνεία της αλληλεπιδράσεως μεταξύ της παραβάσεως του κανόνα της Ένωσης που σκοπεί στην απονομή δικαιωμάτων σε ιδιώτες και της παραβάσεως της υποχρεώσεως προδικαστικής παραπομπής συνάδει με το αποτέλεσμα της αποφάσεως Köbler. Στην υπόθεση εκείνη, το Δικαστήριο έκρινε ότι το αυστριακό δικαστήριο τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας υπέπεσε σε πλάνη περί την εφαρμογή του δικαίου της Ένωσης και ότι έπρεπε να είχε εμμείνει στην υποβληθείσα αίτηση προδικαστικής αποφάσεως. Εντούτοις, το Δικαστήριο έκρινε ότι η απόφαση περί μη παραπομπής ήταν συγγνωστή διότι το εν λόγω δικαστήριο ερμήνευσε εσφαλμένα τη σχετική απόφαση του Δικαστηρίου. Κατά συνέπεια, το Δικαστήριο έκρινε ότι δεν υφίσταται κατάφωρη παράβαση (67).
107. Συμπερασματικά, εάν το δικαστήριο τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας παρέχει εύλογες εξηγήσεις σχετικά με τους λόγους για τους οποίους εφάρμοσε το δίκαιο της Ένωσης –συμπεριλαμβανομένης της σχετικής νομολογίας– κατά τον τρόπο που το εφάρμοσε, τότε, ακόμη και αν εκ των υστέρων κριθεί ότι η εφαρμογή αυτή ήταν εσφαλμένη, η απόφαση του δικαστηρίου περί μη παραπομπής μπορεί να δικαιολογηθεί και να μην οδηγήσει σε διαπίστωση κατάφωρης παραβάσεως για τους σκοπούς της ευθύνης του Δημοσίου.
Δ.      Εφαρμογή στην υπό κρίση υπόθεση
108. Όσον αφορά την υπό κρίση υπόθεση, παρατηρώ ότι, όταν η επίλυση μιας υποθέσεως εξαρτάται από την εφαρμογή εννοιών που εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από τα πραγματικά περιστατικά, όπως η έννοια «μεταβίβαση εγκατάστασης», είναι πιθανό δύο δικαστές να καταλήξουν σε διαφορετικά συμπεράσματα υπό τις ίδιες περιστάσεις ως προς το εάν επήλθε μεταβίβαση της εγκατάστασης (68).
109. Πράγματι, το πορτογαλικό Ανώτατο Δικαστήριο και το Δικαστήριο κατέληξαν σε διαφορετικά συμπεράσματα στην απόφαση του 2009 και στην απόφαση Ferreira I, αντιστοίχως.
110. Υπό την προϋπόθεση ότι το Δικαστήριο θα επιβεβαιώσει, στο πλαίσιο της απαντήσεώς του επί του πρώτου προδικαστικού ερωτήματος, ότι το πορτογαλικό Ανώτατο Δικαστήριο προέβη σε εσφαλμένη εφαρμογή της έννοιας του δικαίου της Ένωσης «μεταβίβαση εγκατάστασης», η απόφαση του δικαστηρίου αυτού να μην παραπέμψει το ζήτημα με την απόφαση του 2009 συμβάλλει ενδεχομένως στη διαπίστωση ότι η εν λόγω εσφαλμένη εφαρμογή συνιστά κατάφωρη παράβαση. Τούτο, ωστόσο, ισχύει μόνο στην περίπτωση που το συγκεκριμένο δικαστήριο δεν εξηγεί επαρκώς στην απόφαση του 2009 τους λόγους για τους οποίους έκρινε ότι η νομολογία του Δικαστηρίου το οδήγησε στο συμπέρασμα ότι δεν υπήρξε μεταβίβαση εγκατάστασης υπό τις περιστάσεις της υπό κρίση υποθέσεως.
111. Παρά το γεγονός ότι το Δικαστήριο έκρινε στην απόφαση Ferreira I ότι το πορτογαλικό Ανώτατο Δικαστήριο έπρεπε να είχε υποβάλει αίτηση προδικαστικής αποφάσεως, τούτο δεν σημαίνει ότι η παράβαση αυτή δεν μπορεί να δικαιολογηθεί. Στην απόφαση Ferreira I, το Δικαστήριο δεν ερωτήθηκε με ποιον τρόπο συμβάλλει η παράβαση της υποχρεώσεως προδικαστικής παραπομπής στη διαπίστωση κατάφωρης παραβάσεως για τους σκοπούς της ευθύνης του Δημοσίου.
112. Φρονώ ότι το πορτογαλικό Ανώτατο Δικαστήριο έλαβε όντως υπόψη του τη σχετική νομολογία του Δικαστηρίου και εξήγησε με ποιον τρόπο η νομολογία αυτή το οδήγησε στο συμπέρασμα ότι, υπό τις συγκεκριμένες περιστάσεις της υποθέσεως, δεν έλαβε χώρα μεταβίβαση εγκατάστασης (σημείο 13 των παρουσών προτάσεων) (69). Τούτο, ωστόσο, απόκειται στο αιτούν δικαστήριο να το επαληθεύσει βάσει των διευκρινίσεων που διαλαμβάνονται στην απόφαση του 2009.
113. Φρονώ επίσης ότι ακριβώς λόγω αυτής της νομολογίας του Δικαστηρίου το πορτογαλικό Ανώτατο Δικαστήριο έκρινε ότι παρέλκει η υποβολή αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως. Θεώρησε ότι η έννοια «μεταβίβαση εγκατάστασης» είχε αποσαφηνιστεί επαρκώς μέσω των ερμηνειών του Δικαστηρίου ώστε να επιλύσει την υπόθεση.
114. Ωστόσο, στην απόφαση Ferreira I, το Δικαστήριο έκρινε ότι ένας από τους λόγους για τους οποίους το πορτογαλικό Ανώτατο Δικαστήριο όφειλε να υποβάλει αίτηση προδικαστικής αποφάσεως έγκειται στο γεγονός ότι τα λοιπά εθνικά δικαστήρια είχαν κρίνει ότι η έννοια «μεταβίβαση εγκατάστασης» είναι σύνθετη και είχαν υποβάλει αρκετές αιτήσεις προδικαστικών αποφάσεων επί του ζητήματος (βλ. σημείο 19 των παρουσών προτάσεων). Ως εκ τούτου, υπό έναν κάπως παράδοξο τρόπο, το Δικαστήριο έκρινε ότι οι πολυάριθμες ερμηνείες που είχε παράσχει σε διάφορες υποθέσεις ήταν ο λόγος για τον οποίο το πορτογαλικό Ανώτατο Δικαστήριο έπρεπε να υποβάλει εκ νέου αίτηση προδικαστικής αποφάσεως. Κατ’ αντιδιαστολή, το δικαστήριο αυτό έκρινε ότι οι ερμηνείες αυτές αποτελούν τον λόγο για τον οποίο παρέλκει η υποβολή προδικαστικού ερωτήματος, καθόσον θεώρησε ότι η υφιστάμενη νομολογία ήταν επαρκώς κατατοπιστική ώστε να εφαρμόσει τη συγκεκριμένη έννοια στις νέες περιστάσεις της υποθέσεως.
115. Φρονώ ότι η θέση του πορτογαλικού Ανωτάτου Δικαστηρίου αποτελεί μια αποδεκτή εξήγηση σχετικά με τον λόγο για τον οποίο έκρινε ότι δεν υπέχει υποχρέωση προδικαστικής παραπομπής. Ωστόσο, τούτο ισχύει υπό την προϋπόθεση ότι έχει εξηγήσει όντως για ποιον λόγο η υφιστάμενη νομολογία αποσαφηνίζει την έννοια «μεταβίβαση εγκατάστασης» πέραν πάσης εύλογης αμφιβολίας για τους σκοπούς εφαρμογής της στις περιστάσεις της υπό κρίση υποθέσεως.
IV.    Πρόταση
116. Υπό το πρίσμα όλων των ανωτέρω παρατηρήσεων, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στο τρίτο προδικαστικό ερώτημα που του υποβλήθηκε από το Supremo Tribunal de Justiça (Ανώτατο Δικαστήριο, Πορτογαλία), ως ακολούθως:
Προκειμένου να εξακριβωθεί εάν η νομική πλάνη στην οποία υπέπεσε δικαστήριο τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας συνιστά κατάφωρη παράβαση ικανή να θεμελιώσει ευθύνη του Δημοσίου, η παράβαση της υποχρεώσεως προδικαστικής παραπομπής αποτελεί ένα απλώς από τα στοιχεία που πρέπει να ληφθούν υπόψη. Η παράβαση της υποχρεώσεως προδικαστικής παραπομπής ενδέχεται να συμβάλει στη διαπίστωση ότι η παράβαση του δικαίου της Ένωσης που απονέμει δικαιώματα είναι κατάφωρη, πλην όμως δεν συνεπάγεται αφ’ εαυτής
ευθύνη του Δημοσίου.
Στην περίπτωση που δικαστήριο τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας ερμηνεύει ή εφαρμόζει εσφαλμένως κανόνα δικαίου της Ένωσης ο οποίος σκοπεί στην απονομή δικαιωμάτων σε ιδιώτες, η παράλειψη προδικαστικής παραπομπής ενδέχεται να συνεπάγεται κατάφωρη παράβαση για τους σκοπούς θεμελίωσης ευθύνης του Δημοσίου.
Εφόσον το δικαστήριο τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας αιτιολογεί επαρκώς τους λόγους για τους οποίους εφάρμοσε με συγκεκριμένο τρόπο το δίκαιο της Ένωσης, συμπεριλαμβανομένης της σχετικής νομολογίας, η απόφασή του περί μη παραπομπής μπορεί να δικαιολογηθεί και να μην οδηγήσει στη διαπίστωση κατάφωρης παραβάσεως για τους σκοπούς θεμελίωσης ευθύνης του Δημοσίου.
1      Γλώσσα του πρωτοτύπου: η αγγλική.
2      Απόφαση της 30ής Σεπτεμβρίου 2003 (C‑224/01, στο εξής: απόφαση Köbler, EU:C:2003:513).
3      Απόφαση της 6ης Οκτωβρίου 1982, Cilfit κ.λπ. (283/81, στο εξής: απόφαση CILFIT, EU:C:1982:335).
4      Απόφαση της 6ης Οκτωβρίου 2021, Consorzio Italian Management και Catania Multiservizi (C‑561/19, στο εξής: απόφαση Consorzio, EU:C:2021:799).
5      Οδηγία του Συμβουλίου, της 14ης Φεβρουαρίου 1977, περί προσεγγίσεως των νομοθεσιών των κρατών μελών, των σχετικών με τη διατήρηση των δικαιωμάτων των εργαζομένων σε περίπτωση μεταβιβάσεων επιχειρήσεων, εγκαταστάσεων ή τμημάτων εγκαταστάσεων (ΕΕ ειδ. έκδ. 05/002, σ. 171). Η οδηγία αυτή τροποποιήθηκε με την οδηγία 98/50/ΕΚ, της 29ης Ιουνίου 1998 (ΕΕ 1998, L 201, σ. 88).
6      Οδηγία του Συμβουλίου, της 12ης Μαρτίου 2001, περί προσεγγίσεως των νομοθεσιών των κρατών μελών, σχετικά με τη διατήρηση των δικαιωμάτων των εργαζομένων σε περίπτωση μεταβιβάσεων επιχειρήσεων, εγκαταστάσεων ή τμημάτων εγκαταστάσεων ή επιχειρήσεων (ΕΕ 2001, L 82, σ. 16).
7      Πρβλ. άρθρα 3 και 4 και δεύτερη αιτιολογική σκέψη της οδηγίας 77/187· άρθρα 3 και 4 και αιτιολογική σκέψη 3 της οδηγίας 2001/23.
8      Πρβλ. άρθρο 1, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, και αιτιολογικές σκέψεις 1, 7 και 8 της οδηγίας 2001/23.
9      Η διάρκεια της εν λόγω διαδικασίας είχε ως συνέπεια την έκδοση αποφάσεως από το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (στο εξής: ΕΔΔΑ), το οποίο έκρινε ότι υπήρξε παράβαση του άρθρου 6, παράγραφος 1, της Ευρωπαϊκής Συμβάσεως Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (στο εξής: ΕΣΔΑ) λόγω υπερβάσεως του εύλογου χρόνου της διαδικασίας καθώς και παράβαση του άρθρου 13 της ΕΣΔΑ λόγω της έλλειψης αποτελεσματικού ενδίκου βοηθήματος για την άσκηση προσφυγής κατά της υπερβολικής διάρκειας της διαδικασίας. Βλ. απόφαση του ΕΔΔΑ της 22ας Μαΐου 2012, Ferreira da Silva e Brito κ.λπ. κατά Πορτογαλίας (CE:ECHR:2012:0522JUD004627309).
10      Βλ., ιδίως, σ. 74 έως 79 (αναγνωσθέν με τη χρήση αυτόματης μετάφρασης).
11      Βλ., ιδίως, σ. 49 έως 57 (αναγνωσθέν με τη χρήση αυτόματης μετάφρασης).
12      Βλ., ιδίως, σ. 157 έως 181 (αναγνωσθέν με τη χρήση αυτόματης μετάφρασης). Η εν λόγω απόφαση συνοψίζεται στη διάταξη περί παραπομπής της υπό κρίση υποθέσεως.
13      Σύμφωνα με την απόφαση του 2009, το πορτογαλικό Ανώτατο Δικαστήριο έκρινε, κατ’ ουσίαν, τα ακόλουθα. Πρώτον, το δικαστήριο αυτό καθόρισε το νομοθετικό πλαίσιο που διέπει τη μεταβίβαση εγκατάστασης, λαμβάνοντας υπόψη του τους σκοπούς της εθνικής νομοθεσίας και τις διατάξεις των οδηγιών 77/187 και 2001/23, σε συνδυασμό με τη νομολογία του Δικαστηρίου σχετικά με την εξέταση που πρέπει να διενεργείται όσον αφορά το εάν υπήρξε μεταβίβαση εγκατάστασης. Δεύτερον, λαμβάνοντας υπόψη του τα κριτήρια που καθορίζονται από το εθνικό και το ενωσιακό δίκαιο, διενήργησε την εξέτασή
του στο πλαίσιο της υπό κρίση υποθέσεως. Έκρινε, μεταξύ άλλων, ότι δεν υπήρξε επίσημη πράξη μεταβίβασης μεταξύ της AIA και της TAP, ούτε υπήρξε εκ των πραγμάτων μεταβίβαση διαφόρων χωριστών στοιχείων τα οποία αναδιοργανώθηκαν εντός της TAP ως αυτοτελής επιχειρηματική οντότητα και ότι, ακόμη και αν υποτεθεί ότι η χωριστή μεταβίβαση στοιχείων του ενεργητικού θα μπορούσε να καταστήσει δυνατή την ανασύσταση μιας επιχειρήσεως ως οικονομικής οντότητας εντός του λήπτη, τούτο δεν αποδείχθηκε στην υπό κρίση υπόθεση. Έλαβε επίσης υπόψη του διάφορα άλλα στοιχεία, καταλήγοντας στο συμπέρασμα ότι κανένα από αυτά δεν είναι αποφασιστικής σημασίας ως προς την ύπαρξη μεταβίβασης εγκατάστασης από την AIA στην TAP και παρέπεμψε συναφώς στη νομολογία του Δικαστηρίου.
14      Σύμφωνα με την απόφαση του 2009, το πορτογαλικό Ανώτατο Δικαστήριο αιτιολόγησε, κατ’ ουσίαν, τη σχετική κρίση του ως ακολούθως. Πρώτον, λαμβανομένου υπόψη του περιεχομένου των σχετικών οδηγιών, της ερμηνείας τους από το Δικαστήριο και των στοιχείων της υπό κρίση υποθέσεως, δεν υπήρχε καμία ουσιαστική αμφιβολία ως προς την ερμηνεία, η οποία να επιτάσσει την υποβολή αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως. Δεύτερον, το Δικαστήριο είχε αναπτύξει πάγια νομολογία ως προς την ερμηνεία της έννοιας «μεταβίβαση εγκατάστασης», δεδομένου ότι η οδηγία 2001/23 αντικατοπτρίζει την ενοποίηση των εννοιών που απορρέουν από τη νομολογία αυτή και ότι οι έννοιες αυτές έχουν πλέον αποσαφηνιστεί σε επίπεδο δικαστικής (ενωσιακής και εθνικής) ερμηνείας, όπερ σημαίνει ότι δεν ήταν αναγκαίο να ζητηθεί εκ των προτέρων η άποψη του Δικαστηρίου. Τρίτον, το ζήτημα συμβατότητας ορισμένων διατάξεων της εθνικής νομοθεσίας με την εν λόγω οδηγία δεν μπορούσε να αποτελέσει αντικείμενο προδικαστικής παραπομπής. Τέταρτον, το Δικαστήριο δεν είναι αρμόδιο να αποφανθεί εάν ένας κανόνας του δικαίου της Ένωσης είναι εφαρμοστέος σε συγκεκριμένη περίπτωση ενώπιον των εθνικών δικαστηρίων των κρατών μελών· συνεπώς, η εξέταση του ζητήματος εάν η ερμηνεία των οδηγιών 77/187 και 2001/23 από το Δικαστήριο συνάδει με την ερμηνεία και εφαρμογή της εθνικής νομοθεσίας στο πλαίσιο μεταβίβασης εγκατάστασης, η οποία διενεργήθηκε από το εφετείο Λισσαβώνας, δεν μπορούσε να αποτελέσει αντικείμενο προδικαστικής παραπομπής στο Δικαστήριο.
15      C‑160/14 (EU:C:2015:565).
16      Απόφαση Ferreira I (σκέψη 35).
17      Βλ. απόφαση Ferreira I (σκέψεις 29 έως 31).
18      Απόφαση της 12ης Φεβρουαρίου 2009 (C‑466/07, στο εξής: απόφαση Klarenberg, EU:C:2009:85). Υπενθυμίζεται ότι η απόφαση του 2009 εκδόθηκε στις 25 Φεβρουαρίου 2009.
19      Βλ. απόφαση Ferreira I (σκέψεις 32 έως 34).
20      Βλ. απόφαση Ferreira I (σκέψη 45). Συναφώς, στις σκέψεις 41 και 42 της αποφάσεως αυτής, το Δικαστήριο κατέστησε σαφές ότι απλώς και μόνο η έκδοση αντιφατικών αποφάσεων από ιεραρχικά κατώτερα δικαστήρια δεν συνιστά στοιχείο
αποφασιστικής σημασίας ικανό να επιβάλλει την υποχρέωση υποβολής προδικαστικού ερωτήματος. Τούτο συνάδει με την απόφαση της 9ης Σεπτεμβρίου 2015, X και van Dijk (C‑72/14 και C‑197/14, EU:C:2015:564, σκέψεις 52 έως 63), η οποία εκδόθηκε από το Δικαστήριο την ίδια ημέρα και με την ίδια σύνθεση με αυτήν που εξέδωσε την απόφαση Ferreira I, στην οποία το Δικαστήριο έκρινε ότι δεν συντρέχει υποχρέωση υποβολής προδικαστικού ερωτήματος από το δικαστήριο που αποφαίνεται σε τελευταίο βαθμό απλώς και μόνο λόγω του γεγονότος ότι κατώτερο δικαστήριο υπέβαλε προδικαστικό ερώτημα στο πλαίσιο παρεμφερούς υποθέσεως, ούτε υποχρεούται το δικαστήριο που αποφαίνεται σε τελευταίο βαθμό να αναμείνει την απάντηση επί του ερωτήματος αυτού.
21      Απόφαση Ferreira I (σκέψεις 43 και 44).
22      Βλ., ιδίως, σ. 203 έως 215 (αναγνωσθέν με τη χρήση αυτόματης μετάφρασης).
23      Σύμφωνα με την απόφαση αυτή, το περιφερειακό δικαστήριο Λισσαβώνας έκρινε ότι δεν υπήρξε πλάνη ως προς την ερμηνεία της έννοιας «μεταβίβαση εγκατάστασης» δυνάμει της οδηγίας 2001/23. Υπογράμμισε, μεταξύ άλλων, ότι το πορτογαλικό Ανώτατο Δικαστήριο ανέπτυξε ένα εμπεριστατωμένο σκεπτικό λαμβάνοντας υπόψη του το δίκαιο της Ένωσης και ότι δέχθηκε ότι, κατά τη νομολογία του Δικαστηρίου, ήταν επιβεβλημένη η συνολική ανάλυση των περιστάσεων της υποθέσεως. Ούτε μπορεί να υποστηριχθεί ότι το πορτογαλικό Ανώτατο Δικαστήριο έσφαλε στο μέτρο που δεν παρέπεμψε στην απόφαση Klarenberg, καθόσον στην απόφαση εκείνη το ζήτημα εξετάστηκε υπό γενικό τρόπο. Το δικαστήριο αυτό έκρινε επίσης ότι το πορτογαλικό Ανώτατο Δικαστήριο αιτιολόγησε την απόφασή του περί μη παραπομπής κατά λογικό και συνεκτικό τρόπο και, παρά το γεγονός ότι η απόφαση αυτή αποδείχθηκε εσφαλμένη βάσει των πληροφοριών που κατέστησαν γνωστές αργότερα, το σφάλμα αυτό δεν μπορεί να χαρακτηριστεί ως κατάφωρη παράβαση του δικαίου της Ένωσης.
24      Βλ., ιδίως, σ. 318 έως 382 (αναγνωσθέν με τη χρήση αυτόματης μετάφρασης).
25      Το εφετείο Λισσαβώνας έκρινε ότι, υπό το πρίσμα της συνολικής αξιολογήσεως που πρέπει να γίνει επί του συνόλου των στοιχείων και των περιστάσεων σύμφωνα με τη νομολογία του Δικαστηρίου, το πορτογαλικό Ανώτατο Δικαστήριο δεν ερμήνευσε εσφαλμένα την έννοια «μεταβίβαση εγκατάστασης». Υπογράμμισε, μεταξύ άλλων, ότι με την απόφαση Klarenberg δεν διαφοροποιήθηκε η εν λόγω εξέταση και ότι ο εθνικός δικαστής είναι αρμόδιος να αποφασίσει εάν σε μια συγκεκριμένη υπόθεση έχει λάβει χώρα μεταβίβαση εγκατάστασης. Έκρινε επίσης ότι το πορτογαλικό Ανώτατο Δικαστήριο παρέβη την υποχρέωση προδικαστικής παραπομπής, καθόσον αξιολόγησε εσφαλμένως εάν υπήρχαν λόγοι απαλλαγής του από την οικεία υποχρέωση, πλην όμως τούτο δεν ήταν πρόδηλο υπό τις συγκεκριμένες περιστάσεις της υπό κρίση υποθέσεως. Τόνισε, ιδίως, ότι το πορτογαλικό Ανώτατο Δικαστήριο έλαβε υπόψη του τόσο τις σχετικές διατάξεις των επίμαχων οδηγιών όσο και τη νομολογία του Δικαστηρίου σχετικά με την έννοια «μεταβίβαση εγκατάστασης».
26      Συναφώς, το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι στην απόφαση Köbler και στην απόφαση της 28ης Ιουλίου 2016, Tomášová (C‑168/15, EU:C:2016:602), το Δικαστήριο έκρινε ότι δεν υπήρχε κατάφωρη παράβαση του δικαίου της Ένωσης.
27      Κατά το άρθρο 23, παράγραφος 3, της πράξεως νομοθετικού περιεχομένου υπ’ αριθ. 64-A/89, της 27ης Φεβρουαρίου 1989, περί εγκρίσεως του νομικού καθεστώτος καταγγελίας των ατομικών συμβάσεων εργασίας, περιλαμβανομένων των όρων σύναψης και λήξης των συμβάσεων εργασίας ορισμένου χρόνου, η λήψη της αποζημιώσεως από εργαζομένους των οποίων οι συμβάσεις καταγγέλθηκαν λόγω ομαδικής απόλυσης ισοδυναμεί με αποδοχή της απόλυσης.
28      Δανειζόμενη την έκφραση από τις προτάσεις του γενικού εισαγγελέα M. Bobek στην υπόθεση Hochtief Solutions Magyarországi Fióktelepe (C‑620/17, EU:C:2019:340, σημείο 131).
29      Βλ. απόφαση Köbler (ιδίως σκέψεις 30 έως 50).
30      Βλ., ιδίως, αποφάσεις της 19ης Νοεμβρίου 1991, Francovich κ.λπ. (C‑6/90 και C‑9/90, EU:C:1991:428), και της 5ης Μαρτίου 1996, Brasserie du pêcheur και Factortame (C‑46/93 και C‑48/93, EU:C:1996:79).
31      Βλ. απόφαση Köbler (σκέψεις 51 και 52).
32      Βλ., κατ’ αναλογίαν, όσον αφορά την εξωσυμβατική ευθύνη της Ένωσης, απόφαση της 10ης Σεπτεμβρίου 2019, HTTS κατά Συμβουλίου (C‑123/18 P, EU:C:2019:694, σκέψη 34), στην οποία το Δικαστήριο δέχθηκε ότι: «η απαίτηση περί κατάφωρης παράβασης κανόνα δικαίου της Ένωσης απορρέει […] από την ανάγκη στάθμισης μεταξύ, αφενός, της προστασίας των ιδιωτών έναντι των παράνομων ενεργειών των θεσμικών οργάνων και, αφετέρου, της διακριτικής ευχέρειας που πρέπει να καταλείπεται στα εν λόγω θεσμικά όργανα προκειμένου να μην παραλύει η δράση τους».
33      Απόφαση Köbler (σκέψη 53) (η υπογράμμιση δική μου). Το Δικαστήριο επανέλαβε τη συγκεκριμένη θέση και σε άλλες υποθέσεις σχετικές με την καταλογιστέα στα εθνικά δικαστήρια τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας ευθύνη του Δημοσίου. Βλ., για παράδειγμα, αποφάσεις της 13ης Ιουνίου 2006, Traghetti del Mediterraneo (C‑173/03, EU:C:2006:391, σκέψεις 32 και 42), της 28ης Ιουλίου 2016, Tomášová (C‑168/15, EU:C:2016:602, σκέψη 24), και της 29ης Ιουλίου 2019, Hochtief Solutions Magyarországi Fióktelepe (C‑620/17, EU:C:2019:630, σκέψη 41).
34      Βλ. απόφαση Köbler (σκέψη 55). Παρόμοια στοιχεία παρατίθενται επίσης σε μεταγενέστερες αποφάσεις που αφορούν την καταλογιστέα στα δικαστήρια τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας ευθύνη του Δημοσίου. Βλ., για παράδειγμα, αποφάσεις της 13ης Ιουνίου 2006, Traghetti del Mediterraneo (C‑173/03, EU:C:2006:391, σκέψη 43) και της 28ης Ιουλίου 2016, Tomášová (C‑168/15, EU:C:2016:602, σκέψη 25).
35      Πρβλ. απόφαση της 5ης Μαρτίου 1996, Brasserie du pêcheur και Factortame (C‑46/93 και C‑48/93, EU:C:1996:79, σκέψη 56).
36      Για ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα, βλ. απόφαση της 24ης Σεπτεμβρίου 1998, Brinkmann (C‑319/96, EU:C:1998:429, ιδίως σκέψεις 30 έως 33), στην οποία το Δικαστήριο έκρινε ότι η εσφαλμένη εφαρμογή οδηγίας της Ένωσης από εθνική διοικητική αρχή στον τομέα της φορολογίας, δυνάμει της οποίας κατετάγη εσφαλμένως το φορολογητέο προϊόν, δεν συνιστά κατάφωρη παράβαση.
37      Ως εκ τούτου, παρά το γεγονός ότι όλα τα στοιχεία
απαριθμούνται από κοινού, το στοιχείο που αφορά τον συγγνωστό ή ασύγγνωστο χαρακτήρα της παραβάσεως φαίνεται να αποτελεί το βασικό στοιχείο, το οποίο συνοψίζει τα λοιπά. Πρβλ. προτάσεις του γενικού εισαγγελέα P. Léger στην υπόθεση Köbler (C‑224/01, EU:C:2003:207, σημείο 139) και στην υπόθεση Traghetti del Mediterraneo (C‑173/03, EU:C:2005:602, σημείο 71).
38      Κατ’ αυτόν ακριβώς τον τρόπο αντιλαμβάνομαι τη διαπίστωση του Δικαστηρίου στην απόφαση Köbler (σκέψη 56) ότι, «εν πάση περιπτώσει, η παραβίαση του δικαίου [της Ένωσης] είναι κατάφωρη, όταν η σχετική απόφαση εκδόθηκε κατά προφανή αντίθεση προς τη σχετική νομολογία του Δικαστηρίου».
39      Πρβλ. προτάσεις μου στην υπόθεση Remling (C‑767/23, EU:C:2025:486, σημεία 46 και 47).
40      Δεδομένου ότι η υποχρέωση προδικαστικής παραπομπής έχει επιβληθεί χάριν του δημοσίου συμφέροντος διασφαλίσεως της ομοιομορφίας του δικαίου της Ένωσης, μπορεί να επιβληθεί μέσω της άσκησης προσφυγής επί παραβάσει δυνάμει των άρθρων 258 έως 260 ΣΛΕΕ. Βλ., για παράδειγμα, αποφάσεις της 4ης Οκτωβρίου 2018, Επιτροπή κατά Γαλλίας (Φόρος κινητών αξιών) (C‑416/17, EU:C:2018:811), και της 14ης Μαρτίου 2024, Επιτροπή κατά Ηνωμένου Βασιλείου (Απόφαση του Ανωτάτου Δικαστηρίου) (C‑516/22, EU:C:2024:231).
41      Πρβλ. πρόσφατη απόφαση του Δικαστηρίου της ΕΖΕΣ, της 5ης Ιουνίου 2025, στην υπόθεση Dartride AS κατά Νορβηγικού Δημοσίου (E‑25/24, σκέψη 36), στην οποία το δικαστήριο αυτό έκρινε ότι: «Κατά συνέπεια, το άρθρο 267, τρίτο εδάφιο, ΣΛΕΕ διαδραματίζει ρόλο στην εξέταση της βαρύτητας της παραβάσεως και δεν αποτελεί ένα από τα συστατικά στοιχεία
για τη διαπίστωση της ύπαρξης ευθύνης […]».
42      Βλ. απόφαση CILFIT (σκέψεις 10, 13, 14 και 16).
43      Βλ. απόφαση CILFIT (σκέψεις 13 και 14).
44      Απόφαση CILFIT (σκέψη 16). Εξετάζω διεξοδικότερα τις τρεις περιπτώσεις της αποφάσεως CILFIT στις προτάσεις μου επί της υποθέσεως Remling (C‑767/23, EU:C:2025:486, σημεία 24 έως 35).
45      Συναφώς, εξ όσων αντιλαμβάνομαι, ο όρος «acte clair» δεν σημαίνει ότι ένας σαφής κανόνας του δικαίου της Ένωσης μπορεί να εφαρμοστεί αυτομάτως στις περιστάσεις της εκάστοτε υποθέσεως. Αντιθέτως, σημαίνει ότι το δικαστήριο τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας πρέπει να ερμηνεύσει το εφαρμοστέο δίκαιο της Ένωσης σύμφωνα με τους ερμηνευτικούς κανόνες που χρησιμοποιούνται από το Δικαστήριο (κριτήρια της αποφάσεως CILFIT) και να αποφασίσει κατά πόσον καταλείπεται περιθώριο για οποιαδήποτε εύλογη αμφιβολία περί του ότι το Δικαστήριο, στηριζόμενο στους ίδιους ερμηνευτικούς κανόνες, ενδέχεται να καταλήξει σε διαφορετικό συμπέρασμα. Πρβλ. Petrić, D., «How to make a unicorn or “there never was an ‘acte clair’ in EU law”: Some remarks about Case C‑561/19, Consorzio Italian Management», Croatian Yearbook of European Law & Policy,
τεύχος 17, 2021, σ. 307 έως 328.
46      Σύγκρινε απόφαση CILFIT (σκέψεις 16 και 21) με απόφαση Consorzio (σκέψεις 33, 39 και 66).
47      Βλ. απόφαση Consorzio (σκέψη 51). Βλ., επιπλέον, προτάσεις μου στην υπόθεση Remling (C‑767/23, EU:C:2025:486, ιδίως σημεία 43 έως 61), στις οποίες εξετάζω την αιτιολόγηση και τη νομική βάση της εν λόγω υποχρεώσεως.
48      Βλ. προτάσεις του γενικού εισαγγελέα M. Bobek στην υπόθεση Consorzio Italian Management και Catania Multiservizi (C‑561/19, EU:C:2021:291, ιδίως σημεία 131 έως 181).
49      Στις προτάσεις του επί της υποθέσεως Consorzio Italian Management και Catania Multiservizi (C‑561/19, EU:C:2021:291, σημείο 134), ο γενικός εισαγγελέας M. Bobek υποστήριξε ότι τα εθνικά δικαστήρια τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας υπέχουν υποχρέωση προδικαστικής παραπομπής μόνον εάν η υπόθεση εγείρει: i) ένα γενικό ζήτημα ερμηνείας του δικαίου της Ένωσης (σε αντίθεση με την εφαρμογή του δικαίου αυτού)· ii) σχετικά με το οποίο αντικειμενικά υπάρχουν περισσότερες από μία πιθανές εύλογες ερμηνείες· iii) επί του οποίου η απάντηση δεν μπορεί να συναχθεί από την υφιστάμενη νομολογία του Δικαστηρίου (ή ως προς το οποίο το αιτούν δικαστήριο επιδιώκει να αποκλίνει από τη νομολογία αυτή).
50      Βλ., για
παράδειγμα, Broberg, M., και Fenger, N., «If you love somebody set them free: On the Court of Justice’s revision of the acte clair doctrine», Common Market Law Review,
τεύχος 59, αριθ. 3, 2022, σ. 711 έως 738, ιδίως σ. 735 και 736, όπου επισημαίνεται ότι, με την αλλαγή της διατυπώσεως, το Δικαστήριο τάσσεται υπέρ της ερμηνείας κατά την οποία ο σκοπός του άρθρου 267 ΣΛΕΕ έγκειται στη διασφάλιση της ομοιόμορφης ερμηνείας και όχι στην εμπλοκή του Δικαστηρίου σε κάθε περίπτωση όπου ανακύπτουν δυσχέρειες κατά την εφαρμογή του δικαίου της Ένωσης από τα δικαστήρια τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας.
51      Βλ., για
παράδειγμα, Cecchetti, L., και Gallo, D., «The unwritten exceptions to the duty to refer after Consorzio Italian Management II: “CILFIT Strategy” 2.0 and its loopholes», Review of European Administrative Law,
τεύχος 15, αριθ. 3, 2022, σ. 29 έως 61, ιδίως
σ. 52 και 53.
52      Για
παράδειγμα, οι Broberg, M., και Fenger, N., Broberg and Fenger on Preliminary References to the European Court of Justice, 3η
έκδ., Oxford University Press, Οξφόρδη, 2021, σ. 216 έως 218, υποστηρίζουν
ότι
η
απόφαση
Ferreira I αποτελεί ένα παράδειγμα εφαρμογής
του δικαίου της Ένωσης.
53      Θα μπορούσε επίσης να υποστηριχθεί ότι η απόφαση του Δικαστηρίου στην υπόθεση Ferreira I συνιστά εφαρμογή του δικαίου της Ένωσης, καθόσον το Δικαστήριο ερμήνευσε την έννοια «μεταβίβαση εγκατάστασης» υπό τις συγκεκριμένες περιστάσεις της υποθέσεως εκείνης (βλ. σημείο 17 των παρουσών προτάσεων). Ωστόσο, λαμβανομένου υπόψη ότι η κατανομή των αρμοδιοτήτων στο πλαίσιο της διαδικασίας προδικαστικής παραπομπής περιγράφεται υπό την έννοια ότι το Δικαστήριο ερμηνεύει και ο εθνικός δικαστής εφαρμόζει το δίκαιο της Ένωσης, είναι πολύ πιθανό η απάντηση που παρασχέθηκε από το Δικαστήριο στην υπόθεση εκείνη να χαρακτηριστεί ως ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης.
54      Βλ. σημείο 19 των παρουσών προτάσεων.
55      Βλ. προτάσεις του γενικού εισαγγελέα F. Capotorti στην υπόθεση Cilfit κ.λπ. (283/81, EU:C:1982:267, σημείο 4). Ο εν λόγω γενικός εισαγγελέας χρησιμοποίησε το συγκεκριμένο επιχείρημα προκειμένου να απορρίψει τη θεωρία της «acte clair», ερμηνευόμενης υπό την έννοια ότι εφόσον ένας κανόνας είναι σαφής παρέλκει η ερμηνεία του αλλά αρκεί απλώς να εφαρμοστεί.
56      Στις προτάσεις του επί της υποθέσεως Consorzio Italian Management και Catania Multiservizi (C‑561/19, EU:C:2021:291, σημείο 149), ο γενικός εισαγγελέας M. Bobek αναγνώρισε πράγματι την ύπαρξη αυτού του προβλήματος και επισήμανε ότι δεν προτείνει «να απαλλαγούμε από έναν μονόκερο απλώς για να τον αντικαταστήσουμε με έναν άλλο».
57      Κανονισμός (ΕΚ) 261/2004 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 11ης Φεβρουαρίου 2004, για τη θέσπιση κοινών κανόνων αποζημίωσης των επιβατών αεροπορικών μεταφορών και παροχής βοήθειας σε αυτούς σε περίπτωση άρνησης επιβίβασης και ματαίωσης ή μεγάλης καθυστέρησης της πτήσης και για την κατάργηση του κανονισμού (ΕΟΚ) αριθ. 295/91 (ΕΕ 2004, L 46, σ. 1).
58      Προτάσεις του γενικού εισαγγελέα M. Bobek στην υπόθεση Consorzio Italian Management και Catania Multiservizi (C‑561/19, EU:C:2021:291, σημείο 140).
59      Βλ. προτάσεις του γενικού εισαγγελέα M. Bobek στην υπόθεση Consorzio Italian Management και Catania Multiservizi (C‑561/19, EU:C:2021:291, σημείο 140, υποσημείωση 115) (ο οποίος παραπέμπει, ιδίως, στην απόφαση της 22ας Δεκεμβρίου 2008, Wallentin-Hermann, C‑549/07, EU:C:2008:771, σκέψη 23).
60      Σήμερα, γνωρίζουμε πλέον ότι η πρόσκρουση πτηνού σε αεροσκάφος εμπίπτει στην έννοια των έκτακτων περιστάσεων, όπως έκρινε το Δικαστήριο στην απόφαση της 4ης Μαΐου 2017, Pešková και Peška (C‑315/15, EU:C:2017:342, σκέψη 26).
61      Τούτο δεν σημαίνει ότι το Δικαστήριο δεν μπορεί, επιτελώντας τη δικαιοδοτική αποστολή του, να αποφασίσει να παράσχει μια πιο γενική απάντηση όταν του ζητείται να ερμηνεύσει το δίκαιο της Ένωσης. Πρβλ. προτάσεις του γενικού εισαγγελέα F. G. Jacobs στην υπόθεση Wiener SI (C‑338/95, EU:C:1997:352, ιδίως σημεία 8 έως 21 και 48), ο οποίος τάσσεται υπέρ της τελευταίας προσεγγίσεως, μεταξύ άλλων, όσον αφορά την ερμηνεία της έννοιας «μεταβίβαση εγκατάστασης» από το Δικαστήριο.
62      Απόφαση της 5ης Φεβρουαρίου 1963 (26/62, EU:C:1963:1).
63      Βλ., για παράδειγμα, απόφαση της 27ης Φεβρουαρίου 2018, Associação Sindical dos Juízes Portugueses (C‑64/16, EU:C:2018:117).
64      Συμφωνώ, ωστόσο, ότι
η κατάσταση ήταν ενδεχομένως διαφορετική κατά τον
χρόνο
εκδόσεως
της
αποφάσεως
CILFIT. Βλ., για
παράδειγμα, Rasmussen, H., «The European Court’s acte clair strategy in CILFIT Or: acte clair, of course! But what does it mean?», European Law Review,
τεύχος 40, αριθ. 4, 2015, σ. 475 έως 489 (το άρθρο αυτό αναπαράγει ένα παλαιότερο άρθρο που είχε δημοσιευθεί στο European
Law
Review, τεύχος 9, 1984, σ. 242 έως 259).
65      Βλ. προτάσεις μου στην υπόθεση Remling (C‑767/23, EU:C:2025:486, σημείο 50). Βλ., επίσης, Krommendijk, J., «“Open sesame!”: Improving access to the ECJ by requiring national courts to reason their refusals to refer», European Law Journal,
τεύχος 42, αριθ. 1, 2017, σ. 46 έως 62, ιδίως σ. 59, υποσημείωση 104, ο οποίος επισημαίνει ότι: «Είναι επίσης ευκολότερο για τον εθνικό δικαστή που έχει επιληφθεί μιας αγωγής αντίστοιχης προς αυτήν της αποφάσεως Köbler να εξετάσει εάν το δικαστήριο ικανοποιεί τα κριτήρια για την κατάγνωση ευθύνης. Θα ήταν λογικό να υποστηριχθεί ότι, όταν τα εθνικά δικαστήρια αιτιολογούν τις αποφάσεις τους περί μη παραπομπής, μπορούν να αποφύγουν ευχερέστερα την ευθύνη λόγω της απουσίας κακής πίστης εκ μέρους τους».
66      Βλ. προτάσεις μου στην υπόθεση Remling (C‑767/23, EU:C:2025:486, σημεία 52 και 59).
67      Βλ. απόφαση Köbler (σκέψεις 123 και 124).
68      Βλ., για
παράδειγμα, Beltzer, R. M., «The Transfer of Undertakings and the Importance of Taking Over Personnel – A Vicious Circle?», International Journal of Comparative Labour Law and Industrial Relations,
τεύχος 23, αριθ. 1, 2007, σ. 139 έως 155, ιδίως σ. 141 και 142, ο οποίος υποστηρίζει ότι, ακόμη και αν το Δικαστήριο έχει παράσχει ορισμένα ερμηνευτικά στοιχεία, «ενδέχεται, για παράδειγμα, δύο δικαστές να αποφανθούν διαφορετικά επί των ίδιων πραγματικών περιστατικών κατά την εξέταση του ζητήματος εάν υπήρξε μεταβίβαση εγκατάστασης. Είναι πρακτικά αδύνατον να παρουσιαστεί η υποκειμενικότητα αυτή σε ένα ευρωπαϊκό δικαστήριο, καθόσον η στάθμιση των στοιχείων της αποφάσεως Spijkers συνιστά ζήτημα διερεύνησης των πραγματικών περιστατικών και όχι νομικής ασκήσεως».
69      Συναφώς, η παράλειψη της αποφάσεως Klarenberg, η οποία εκδόθηκε από το Δικαστήριο λίγες μόνο ημέρες πριν από την έκδοση της αποφάσεως του 2009, δεν διαφοροποιεί σημαντικά την εξέταση του ζητήματος εάν το πορτογαλικό Ανώτατο Δικαστήριο θα μπορούσε να είχε κρίνει ότι παρέλκει η προδικαστική παραπομπή. Η απόφαση αυτή ήταν μία μόνο μεταξύ διαφόρων αποφάσεων που εξηγούσαν την έννοια «μεταβίβαση εγκατάστασης» βάσει διαφορετικών περιστάσεων.