Προσωρινό κείμενο
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ
ΝΙΚΟΛΑ ΑΙΜΙΛΙΟΥ
της 10ης Ιουλίου 2025 (1)
Υπόθεση C‑48/24
VšĮ Vilniaus tarptautinė mokykla
κατά
Valstybinė kalbos inspekcija
[αίτηση του Lietuvos vyriausiasis administracinis teismas (Ανωτάτου Διοικητικού Δικαστηρίου, Λιθουανία) για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως]
« Προδικαστική παραπομπή – Άρθρο 49 ΣΛΕΕ – Ελευθερία εγκατάστασης – Περιορισμός – Εθνική ρύθμιση που επιβάλλει στο προσωπικό ιδιωτικού εκπαιδευτικού ιδρύματος να έχει γνώση της επίσημης γλώσσας του κράτους – Δικαιολόγηση – Εθνική ταυτότητα – Αναλογικότητα – Οδηγία 2005/36/ΕΚ – Άρθρο 53 – Απαιτούμενες γλωσσικές γνώσεις για την άσκηση νομοθετικά κατοχυρωμένου επαγγέλματος »
I.      Εισαγωγή
1.        Η γλώσσα δεν αποτελεί απλώς μέσο επικοινωνίας αλλά και μέσο προώθησης του πολιτισμού και της ταυτότητας (2). Οι Συνθήκες της ΕΕ αναγνωρίζουν τον καθοριστικό ρόλο της γλώσσας· τόσο το άρθρο 3, παράγραφος 3, τέταρτο εδάφιο, ΣΕΕ όσο και το άρθρο 22 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης προβλέπουν ότι η Ένωση σέβεται τη γλωσσική της πολυμορφία. Επιπλέον, κατά το άρθρο 4, παράγραφος 2, ΣΕΕ, η Ένωση σέβεται επίσης την εθνική ταυτότητα των κρατών μελών της, η οποία, όπως έχει κρίνει το Δικαστήριο, περιλαμβάνει την προστασία των επίσημων γλωσσών τους (3).
2.        Στο πλαίσιο αυτό, το Δικαστήριο έχει κληθεί επανειλημμένως να εξετάσει τη σχέση μεταξύ της προστασίας των επίσημων γλωσσών των κρατών μελών και του σεβασμού των θεμελιωδών ελευθεριών της ΕΕ (4). Η υπό κρίση αίτηση προδικαστικής αποφάσεως την οποία υπέβαλε το Lietuvos vyriausiasis administracinis teismas (Ανώτατο Διοικητικό Δικαστήριο, Λιθουανία) εγείρει ένα παρόμοιο ζήτημα και παρέχει την ευκαιρία περαιτέρω εξέλιξης της σχετικής νομολογίας του Δικαστηρίου.
3.        Τα προδικαστικά ερωτήματα του αιτούντος δικαστηρίου ανέκυψαν στο πλαίσιο ένδικης διαφοράς μεταξύ της Valstybinė kalbos inspekcija (Επιθεώρησης Επίσημης Γλώσσας, Λιθουανία, στο εξής: Επιθεώρηση) και του Vilniaus tarptautinė mokykla (Διεθνούς Σχολείου του Βίλνιους, στο εξής: Σχολείο), ενός ιδιωτικού εκπαιδευτικού ιδρύματος που παρέχει εκπαιδευτικά προγράμματα αποκλειστικά στην αγγλική γλώσσα. Η ένδικη διαφορά αφορά την επιβολή στο διδακτικό και διοικητικό προσωπικό του Σχολείου της προβλεπόμενης στο εθνικό δίκαιο υποχρέωσης περί μεσαίου επιπέδου επάρκειας στη λιθουανική γλώσσα –υποχρέωση η οποία ισχύει για τους υπαλλήλους σε ορισμένες θέσεις εργασίας που συνεπάγονται επικοινωνία με τους πολίτες (στο εξής: υποχρέωση γλωσσομάθειας). Το αιτούν δικαστήριο ζητεί καθοδήγηση σχετικά με τη συμβατότητα της εν λόγω υποχρέωσης γλωσσομάθειας με την ελευθερία εγκατάστασης, η οποία κατοχυρώνεται στο άρθρο 49 ΣΛΕΕ, καθώς και με το άρθρο 53 της οδηγίας 2005/36/ΕΚ (στο εξής: οδηγία περί αναγνώρισης) (5), το οποίο αφορά τις γλωσσικές απαιτήσεις για τα νομοθετικά κατοχυρωμένα επαγγέλματα.
II.    Το νομικό πλαίσιο
Α.      Το δίκαιο της Ένωσης
4.        Το άρθρο 53 της οδηγίας περί αναγνώρισης, το οποίο φέρει τον τίτλο «Γλωσσικές γνώσεις», έχει ως εξής:
«1.      Οι επαγγελματίες δικαιούχοι της αναγνώρισης των επαγγελματικών προσόντων διαθέτουν τις απαιτούμενες γλωσσικές γνώσεις για την άσκηση του επαγγέλματος στο κράτος μέλος υποδοχής.
[…]
3.      Οι έλεγχοι [συμμόρφωσης προς την υποχρέωση δυνάμει της παραγράφου 1] μπορεί να επιβάλλονται εάν το επάγγελμα που πρόκειται να ασκηθεί έχει επιπτώσεις στην ασφάλεια του ασθενούς. Έλεγχοι μπορεί να επιβάλλονται σε σχέση με άλλα επαγγέλματα σε περιπτώσεις όπου υπάρχει σοβαρή και συγκεκριμένη αμφιβολία για την επάρκεια των γλωσσικών γνώσεων του επαγγελματία σε σχέση με τις επαγγελματικές δραστηριότητες που ο επαγγελματίας προτίθεται να ασκήσει. […]
4.      Τυχόν γλωσσικοί έλεγχοι είναι αναλογικοί προς τη δραστηριότητα που ασκείται. […]»
Β.      Το λιθουανικό δίκαιο
5.        Το άρθρο 14 του Lietuvos Respublikos Konstitucija (Συντάγματος της Δημοκρατίας της Λιθουανίας) προβλέπει ότι επίσημη γλώσσα είναι η λιθουανική (στο εξής: επίσημη γλώσσα).
6.        Το άρθρο 6 του Lietuvos Respublikos valstybinės kalbos įstatymas (νόμου περί επίσημης γλώσσας της Δημοκρατίας της Λιθουανίας, στο εξής: νόμος περί επίσημης γλώσσας) ορίζει ότι «[οι] προϊστάμενοι, οι υπάλληλοι και οι αξιωματούχοι των [...] φορέων που παρέχουν υπηρεσίες στους πολίτες πρέπει να είναι γνώστες της επίσημης γλώσσας σύμφωνα με τα επίπεδα γλωσσικής επάρκειας που καθορίζει η Κυβέρνηση της Δημοκρατίας της Λιθουανίας».
7.        Κατ’ εφαρμογήν του ως άνω άρθρου 6, η Λιθουανική Κυβέρνηση εξέδωσε το nutarimas nr. 1688 (διάταγμα αριθ. 1688) της 24ης Δεκεμβρίου 2003, με το οποίο ενέκρινε τη συνημμένη επ’ αυτού Valstybinės kalbos mokėjimo kategorijų nustatymo ir jų taikymo tvarkos aprašas (Περιγραφή της διαδικασίας για τον καθορισμό και την εφαρμογή των επιπέδων επάρκειας στην επίσημη γλώσσα, στο εξής: περιγραφή).
8.        Στο άρθρο 6 της περιγραφής προβλέπονται τρία επίπεδα επάρκειας στην επίσημη γλώσσα (το πρώτο επίπεδο είναι το χαμηλότερο και το τρίτο το υψηλότερο). Σύμφωνα με το άρθρο 6.2 της περιγραφής, το δεύτερο επίπεδο επάρκειας αντιστοιχεί σε επάρκεια μεσαίου επιπέδου στη λιθουανική γλώσσα (Β1) (6). Σύμφωνα με το άρθρο 8 της περιγραφής, το δεύτερο αυτό επίπεδο επάρκειας ισχύει, μεταξύ άλλων, για τους υπαλλήλους στους τομείς της εκπαίδευσης, του πολιτισμού, της ιατροφαρμακευτικής περίθαλψης και της κοινωνικής ασφάλισης (εξαιρουμένων των εκπαιδευτικών που διδάσκουν στην επίσημη γλώσσα), εφόσον οι υπάλληλοι αυτοί υποχρεούνται, για τους σκοπούς της εργασίας τους, να επικοινωνούν τακτικά με τους πολίτες και/ή να συμπληρώνουν τυποποιημένα έντυπα.
III. Τα πραγματικά περιστατικά, η διαδικασία ενώπιον του εθνικού δικαστηρίου και τα προδικαστικά ερωτήματα
9.        Το εκκαλούν της κύριας δίκης, ήτοι το Σχολείο, είναι ιδιωτικό εκπαιδευτικό ίδρυμα το οποίο έχει καταχωριστεί και λειτουργεί στη Λιθουανία από το 2004. Ιδρύθηκε από Λιθουανό υπήκοο και επί του παρόντος οι συνιδιοκτήτες του είναι τρεις: ένας Φινλανδός υπήκοος (κατά ποσοστό 49,96 %), ένας Δανός υπήκοος (κατά ποσοστό 25,02 %) και ένας υπήκοος Ηνωμένων Πολιτειών (κατά το εναπομείναν ποσοστό 25,02 %).
10.      Το Σχολείο έχει λάβει από τις εθνικές αρχές της Δημοκρατίας της Λιθουανίας τις απαιτούμενες άδειες για την παροχή εκπαιδευτικών προγραμμάτων σε γλώσσα διαφορετική από τη λιθουανική, όπως προβλέπει η εθνική νομοθεσία (7). Ειδικότερα, το Σχολείο παρέχει το διεθνές πρόγραμμα «Cambridge International AS/A level» και τα προγράμματα διεθνούς απολυτηρίου (International Baccalaureate) πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης, τα οποία διδάσκονται στην αγγλική γλώσσα (στο εξής: αγγλόφωνα προγράμματα).
11.      Στις 19 και 25 Μαΐου 2022 η Επιθεώρηση διενήργησε έλεγχο προκειμένου να εξακριβώσει αν το Σχολείο συμμορφωνόταν με τον νόμο περί επίσημης γλώσσας και το διάταγμα αριθ. 1688. Διαπίστωσε ότι 18 από τους υπαλλήλους του Σχολείου –εκ των οποίων οι πέντε ήταν υπήκοοι της ΕΕ και οι υπόλοιποι υπήκοοι τρίτων κρατών– δεν είχαν επιτύχει στις εξετάσεις για το δεύτερο επίπεδο επάρκειας στην επίσημη γλώσσα (ή δεν είχαν προσκομίσει το αντίστοιχο πιστοποιητικό), όπως απαιτεί το διάταγμα αριθ. 1688 για τους εργαζόμενους στον τομέα της εκπαίδευσης, οι οποίοι πρέπει να επικοινωνούν τακτικά με τους πολίτες ή να συμπληρώνουν τυποποιημένα έντυπα (8).
12.      Βάσει του ελέγχου αυτού, η Επιθεώρηση εξέδωσε στις 26 Μαΐου 2022 απόφαση με την οποία ζήτησε οι εν λόγω 18 υπάλληλοι –στους οποίους περιλαμβάνονταν τόσο εκπαιδευτικοί όσο και μέλη του διοικητικού προσωπικού (συγκεκριμένα ο διευθυντής και ο υποδιευθυντής του Σχολείου)– να επιτύχουν στις σχετικές εξετάσεις για την επάρκεια στην επίσημη γλώσσα έως τις 2 Φεβρουαρίου 2023 (στο εξής: επίδικη απόφαση). Λαμβανομένου υπόψη ότι, βάσει της εθνικής νομοθεσίας (9), φορείς, όπως το Σχολείο, πρέπει να διασφαλίζουν ότι συμμορφώνονται με τις σχετικές νομικές πράξεις, συμπεριλαμβανομένων των διατάξεων που προβλέπουν την υποχρέωση γλωσσομάθειας, η επίδικη απόφαση είχε ως αποδέκτη το Σχολείο και προέβλεπε κυρώσεις σε βάρος του σε περίπτωση μη συμμόρφωσης.
13.      Το Σχολείο άσκησε προσφυγή ενώπιον του Vilniaus apygardos administracinis teismas (περιφερειακού διοικητικού δικαστηρίου του Βίλνιους, Λιθουανία) με αίτημα την ακύρωση της επίδικης απόφασης. Μετά την απόρριψη της προσφυγής με απόφαση της 17ης Νοεμβρίου 2022, το Σχολείο άσκησε έφεση ενώπιον του Lietuvos vyriausiasis administracinis teismas (Ανωτάτου Διοικητικού Δικαστηρίου, Λιθουανία), ήτοι του αιτούντος δικαστηρίου.
14.      Στο πλαίσιο αυτό, το αιτούν δικαστήριο, το οποίο διατηρεί αμφιβολίες ως προς τη συμβατότητα της υποχρέωσης γλωσσομάθειας με το άρθρο 49 ΣΛΕΕ και το άρθρο 53 της οδηγίας περί αναγνώρισης, αποφάσισε να αναστείλει τη διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
«1)      Έχει το άρθρο 49 [ΣΛΕΕ] την έννοια ότι εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του η προβλεπόμενη από την εθνική νομοθεσία απαίτηση επαρκούς γνώσης της επίσημης γλώσσας, η οποία έχει εφαρμογή στο διοικητικό προσωπικό και τους δασκάλους εκπαιδευτικού ιδρύματος που έχει ιδρυθεί από φυσικό πρόσωπο, το οποίο παρέχει διεθνές εκπαιδευτικό δευτεροβάθμιο πρόγραμμα και διεθνή προγράμματα baccalaureate πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης;
2)      Σε περίπτωση καταφατικής απάντησης στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα, έχει το άρθρο 49 [ΣΛΕΕ] την έννοια ότι αντίκειται σε εθνική ρύθμιση, όπως η επίμαχη στην υπό κρίση υπόθεση, κατά την οποία η απαίτηση επαρκούς γνώσης της επίσημης γλώσσας εφαρμόζεται, ανεξαιρέτως, πρώτον, σε όλους τους δασκάλους που απασχολούνται σε εκπαιδευτικό ίδρυμα που έχει ιδρυθεί από φυσικό πρόσωπο και παρέχει διεθνές δευτεροβάθμιο πρόγραμμα εκπαιδευτικό πρόγραμμα και διεθνή προγράμματα baccalaureate πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης και, δεύτερον, στο διοικητικό προσωπικό του εν λόγω εκπαιδευτικού ιδρύματος, ανεξαρτήτως των ενδεχόμενων ιδιαίτερων περιστάσεων που αφορούν τις δραστηριότητες του εν λόγω εκπαιδευτικού ιδρύματος;
3)      Έχει το άρθρο 53 [της οδηγίας περί αναγνώρισης] την έννοια ότι αντίκειται σε εθνική ρύθμιση, όπως η επίμαχη στην υπό κρίση υπόθεση, κατά την οποία η απαίτηση επαρκούς γνώσης της επίσημης γλώσσας εφαρμόζεται, ανεξαιρέτως, σε όλους τους δασκάλους που απασχολούνται σε εκπαιδευτικό ίδρυμα που έχει ιδρυθεί από φυσικό πρόσωπο και παρέχει διεθνές δευτεροβάθμιο πρόγραμμα εκπαιδευτικό πρόγραμμα και διεθνή προγράμματα baccalaureate πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης, ανεξαρτήτως των ενδεχόμενων ιδιαίτερων περιστάσεων που αφορούν τις δραστηριότητες του εν λόγω εκπαιδευτικού ιδρύματος;»
15.      Η Λιθουανική, η Εσθονική και η Ολλανδική Κυβέρνηση καθώς και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή κατέθεσαν γραπτές παρατηρήσεις. Δεν διεξήχθη επ’ ακροατηρίου συζήτηση.
IV.    Ανάλυση
16.      Με τα τρία προδικαστικά ερωτήματα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν η υποχρέωση γλωσσομάθειας συνάδει με την ελευθερία εγκατάστασης (πρώτο και δεύτερο προδικαστικό ερώτημα) και με το άρθρο 53 της οδηγίας περί αναγνώρισης (τρίτο προδικαστικό ερώτημα). Στην ανάλυση που ακολουθεί, θα εξετάσω από κοινού τα δύο πρώτα προδικαστικά ερωτήματα (Β) και στη συνέχεια θα εξετάσω το τρίτο προδικαστικό ερώτημα (Γ). Ωστόσο, προτού υπεισέλθω στην ουσία των προδικαστικών ερωτημάτων, πρέπει να εξετάσω την ένσταση απαραδέκτου της υπό κρίση αίτησης προδικαστικής αποφάσεως, την οποία προέβαλε η Λιθουανική Κυβέρνηση (Α).
Α.      Επί του παραδεκτού
17.      Η Λιθουανική Κυβέρνηση υποστήριξε ότι η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως πρέπει να απορριφθεί ως απαράδεκτη καθόσον η ζητούμενη ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης ουδεμία σχέση έχει με το υποστατό ή το αντικείμενο της υπόθεσης της κύριας δίκης.
18.      Ειδικότερα, η Λιθουανική Κυβέρνηση ισχυρίζεται ότι η υποχρέωση γλωσσομάθειας δεν ισχύει για τους εκπαιδευτικούς (10) που εργάζονται σε σχολεία, όπως το επίμαχο, τα οποία παρέχουν εκπαιδευτικά προγράμματα ξένων κρατών ή διεθνών οργανισμών. Συνεπώς, κατά την κυβέρνηση αυτή, η επίδικη απόφαση πρέπει να ακυρωθεί από το αιτούν δικαστήριο για τον λόγο ότι αντίκειται στο εθνικό δίκαιο·
τα υποβληθέντα ερωτήματα δεν είναι, ως εκ τούτου, αναγκαία για την επίλυση της διαφοράς της κύριας δίκης.
19.      Συναφώς, αρκεί να υπομνησθεί ότι, κατά πάγια νομολογία, απόκειται αποκλειστικώς στο αιτούν δικαστήριο να ερμηνεύσει το εφαρμοστέο στη διαφορά της κύριας δίκης εθνικό δίκαιο. Στο Δικαστήριο απόκειται να λαμβάνει υπόψη, στο πλαίσιο της κατανομής αρμοδιοτήτων μεταξύ των δικαστηρίων της Ευρωπαϊκής Ένωσης και των εθνικών δικαστηρίων, το πραγματικό και νομοθετικό πλαίσιο στο οποίο εντάσσονται τα προδικαστικά ερωτήματα, όπως εξειδικεύεται από το εθνικό δικαστήριο στην αίτηση προδικαστικής αποφάσεως. Ως εκ τούτου, ανεξαρτήτως τυχόν αποκλίνουσας ερμηνείας του εθνικού δικαίου από μια κυβέρνηση, η εξέταση της αίτησης προδικαστικής αποφάσεως πρέπει να γίνεται υπό το πρίσμα της ερμηνείας του δικαίου αυτού στην οποία προέβη το αιτούν δικαστήριο (11).
20.      Εν προκειμένω, το αιτούν δικαστήριο διευκρίνισε, κατόπιν σχετικού αιτήματος του Δικαστηρίου για παροχή διευκρινίσεων, ότι δεν συμμερίζεται την ερμηνεία της Λιθουανικής Κυβέρνησης. Αντιθέτως, επιβεβαίωσε ότι, σύμφωνα με τη νομοθεσία που έχει εφαρμογή επί των επίμαχων πραγματικών περιστατικών, πρέπει να θεωρηθεί ότι η υποχρέωση γλωσσομάθειας ισχύει τόσο για το διδακτικό όσο και για το διοικητικό προσωπικό του Σχολείου, η δε απάντηση στα προδικαστικά ερωτήματα είναι, ως εκ τούτου, καθοριστική για την επίλυση της υπόθεσης που εκκρεμεί ενώπιόν του.
21.      Συνεπώς, φρονώ ότι η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως πρέπει να κριθεί παραδεκτή.
Β.      Επί της συμβατότητας της υποχρέωσης γλωσσομάθειας με την ελευθερία εγκατάστασης (πρώτο και δεύτερο προδικαστικό ερώτημα)
22.      Με τα δύο πρώτα προδικαστικά ερωτήματα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν η επίμαχη περίπτωση εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 49 ΣΛΕΕ, με το οποίο κατοχυρώνεται η ελευθερία εγκατάστασης, και, στη συνέχεια, αν η διάταξη αυτή αντιτίθεται σε εθνική ρύθμιση η οποία επιβάλλει ανεξαιρέτως την υποχρέωση γλωσσομάθειας τόσο στους εκπαιδευτικούς όσο και στο διοικητικό προσωπικό ιδιωτικού εκπαιδευτικού ιδρύματος που παρέχει αγγλόφωνα προγράμματα.
23.      Ωστόσο, πρέπει να διατυπωθούν ορισμένες προκαταρκτικές παρατηρήσεις σχετικά με τη χρησιμότητα μιας εκτίμησης υπό το πρίσμα της ελευθερίας εγκατάστασης στην υπό κρίση υπόθεση, λαμβανομένου υπόψη ενός επιχειρήματος που προέβαλε συναφώς η Ολλανδική Κυβέρνηση. Στη συνέχεια θα εξετάσω διαδοχικά το αν και με ποιον τρόπο εφαρμόζεται το άρθρο 49 ΣΛΕΕ στις επίμαχες περιστάσεις.
1.      Προκαταρκτικές παρατηρήσεις
24.      Κατά πάγια νομολογία, όταν ένα εθνικό μέτρο αφορά ταυτοχρόνως πλείονες θεμελιώδεις ελευθερίες, το Δικαστήριο το εξετάζει, κατ’ αρχήν, από πλευράς μίας μόνον από τις θεμελιώδεις ελευθερίες εάν προκύπτει ότι, υπό τις περιστάσεις της συγκεκριμένης υπόθεσης, οι άλλες είναι εντελώς δευτερεύουσες σε σχέση με την πρώτη και μπορούν να υπαχθούν σε αυτήν. Για τον σκοπό αυτό, προκειμένου να προσδιοριστεί η κύρια θεμελιώδης ελευθερία, πρέπει να λαμβάνεται υπόψη το αντικείμενο της επίμαχης ρύθμισης (12)
25.      Συναφώς, η Ολλανδική Κυβέρνηση υποστήριξε ότι η υποχρέωση γλωσσομάθειας δεν πρέπει να εκτιμηθεί υπό το πρίσμα της ελευθερίας εγκατάστασης αλλά υπό το πρίσμα της ελεύθερης κυκλοφορίας των εργαζομένων, δεδομένου ότι η υποχρέωση επάρκειας στην επίσημη γλώσσα επιβάλλεται στους υπαλλήλους του Σχολείου.
26.      Δεν συμμερίζομαι την άποψη αυτή. Από την απόφαση περί παραπομπής προκύπτει ότι η επίμαχη εθνική ρύθμιση, τουλάχιστον όπως εφαρμόζεται στην υπό κρίση υπόθεση, αφορά πρωτίστως το Σχολείο ως εκπαιδευτικό ίδρυμα. Η επίδικη απόφαση είχε ως αποδέκτη το Σχολείο, λόγω της μη συμμόρφωσής του με την υποχρέωση γλωσσομάθειας, με αποτέλεσμα το Σχολείο να ασκήσει προσφυγή και έφεση στην υπόθεση της κύριας δίκης. Τούτο συνιστά στην πραγματικότητα την ιδιαιτερότητα της υπό κρίση υπόθεσης σε σχέση με την προηγούμενη συναφή νομολογία, στο πλαίσιο της οποίας η υποχρέωση γνώσης μιας γλώσσας επιβαλλόταν απευθείας σε υπαλλήλους ή αυτοαπασχολούμενους (13). Αντιθέτως, στην προκειμένη περίπτωση, η υποχρέωση επιβάλλεται στον εργοδότη (το ίδρυμα), μολονότι αφορά τις γλωσσικές ικανότητες των υπαλλήλων του (των εργαζομένων).
27.      Εξάλλου, πρέπει να ληφθεί υπόψη ότι η εκτίμηση της υποχρέωσης γλωσσομάθειας υπό το πρίσμα της ελεύθερης κυκλοφορίας των εργαζομένων θα αφορούσε άμεσα μόνον ορισμένους υπαλλήλους του Σχολείου που είναι υπήκοοι της Ένωσης. Αντιθέτως, η ελευθερία εγκατάστασης μπορεί να έχει εφαρμογή ανεξαρτήτως της υπηκοότητας του οικείου προσωπικού.
28.      Λαμβανομένων υπόψη των προεκτεθέντων, φρονώ ότι η κύρια θεμελιώδης ελευθερία βάσει της οποίας πρέπει να εκτιμηθεί η υποχρέωση γλωσσομάθειας είναι η ελευθερία εγκατάστασης. Τούτο δεν αναιρεί τη σημασία της ελεύθερης κυκλοφορίας των εργαζομένων όσον αφορά το Σχολείο· αντιθέτως, όπως έχει κρίνει το Δικαστήριο, ο εργοδότης πρέπει να μπορεί να επικαλείται τα δικαιώματα ελεύθερης κυκλοφορίας του προσωπικού του, προκειμένου τα δικαιώματα αυτά να είναι αποτελεσματικά (14). Ωστόσο, εν προκειμένω, η ελευθερία αυτή πρέπει να θεωρηθεί δευτερεύουσα σε σχέση με την ελευθερία εγκατάστασης (15). Εν πάση περιπτώσει, φρονώ ότι μια εκτίμηση υπό το πρίσμα της ελεύθερης κυκλοφορίας των εργαζομένων θα οδηγούσε, κατ’ ουσίαν, στο ίδιο συμπέρασμα, σύμφωνα με την ανάλυση στο πλαίσιο του τρίτου προδικαστικού ερωτήματος, το οποίο θίγει το ζήτημα του δικαιώματος ελεύθερης κυκλοφορίας των εκπαιδευτικών του Σχολείου.
29.      Κατόπιν των διευκρινίσεων επί του ζητήματος αυτού, θα υπεισέλθω τώρα στην ουσία των προδικαστικών ερωτημάτων.
2.      Επί της δυνατότητας εφαρμογής του άρθρου 49 ΣΛΕΕ
30.      Κατά πάγια νομολογία, η ελευθερία εγκατάστασης προϋποθέτει, αφενός, ότι το οικείο (φυσικό ή νομικό) πρόσωπο ασκεί πράγματι οικονομική δραστηριότητα και, αφετέρου, ότι υφίσταται ένα διασυνοριακό στοιχείο, υπό την έννοια ότι η επίμαχη κατάσταση δεν περιορίζεται στο εσωτερικό ενός μόνον κράτους μέλους (16). Θα εξετάσω διαδοχικά αμφότερα τα στοιχεία
αυτά σε σχέση με την υπό κρίση υπόθεση.
α)      Επί της άσκησης οικονομικής δραστηριότητας
31.      Όσον αφορά το πρώτο στοιχείο, πρέπει να υπομνησθεί ότι το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι η επ’ αμοιβή παροχή εκπαιδευτικών μαθημάτων αποτελεί οικονομική δραστηριότητα που εμπίπτει στο κεφάλαιο 2 του τίτλου IV του τρίτου μέρους της Συνθήκης ΛΕΕ, το οποίο αφορά το δικαίωμα εγκατάστασης, εφόσον η δραστηριότητα αυτή ασκείται από υπήκοο κράτους μέλους εντός άλλου κράτους μέλους κατά τρόπο σταθερό και συνεχή (17), μέσω κύριας ή δευτερεύουσας εγκατάστασης εντός του κράτους μέλους υποδοχής (18).
32.      Το αιτούν δικαστήριο εξέφρασε, εντούτοις, αμφιβολίες ως προς το κατά πόσον η δραστηριότητα του Σχολείου μπορεί να θεωρηθεί οικονομική δραστηριότητα, επισημαίνοντας ότι η προαναφερθείσα νομολογία του Δικαστηρίου αφορά την παροχή μαθημάτων τριτοβάθμιας εκπαίδευσης, ενώ το Σχολείο παρέχει προγράμματα πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης.
33.      Ωστόσο, κατά τη γνώμη μου, η εκπαιδευτική βαθμίδα στην οποία εντάσσονται τα παρεχόμενα μαθήματα δεν έχει σημασία για τη διαπίστωση του οικονομικού χαρακτήρα της ασκούμενης δραστηριότητας. Αντιθέτως, κατά τη νομολογία του Δικαστηρίου, καθοριστικό είναι το κατά πόσον τα μαθήματα παρέχονται ως επ’ αμοιβή υπηρεσία, από ίδρυμα που χρηματοδοτείται κυρίως από ιδιωτικούς πόρους (για παράδειγμα μέσω διδάκτρων που καταβάλλουν οι μαθητές και οι γονείς τους). Εξ αντιδιαστολής, η παροχή μαθημάτων από ίδρυμα το οποίο εντάσσεται σε δημόσιο εκπαιδευτικό σύστημα και χρηματοδοτείται εν όλω ή εν μέρει από το κράτος, στο πλαίσιο της εκπλήρωσης της αποστολής του έναντι των πολιτών του στον κοινωνικό, πολιτιστικό και εκπαιδευτικό τομέα, δεν συνιστά οικονομική δραστηριότητα (19).
34.      Σύμφωνα με τα στοιχεία που παρατίθενται στην απόφαση περί παραπομπής, η εξακρίβωση των οποίων απόκειται πάντως στο αιτούν δικαστήριο, το Σχολείο θεωρείται ιδιωτικό εκπαιδευτικό ίδρυμα, ανεξάρτητο από το κράτος, το οποίο παρέχει επ’ αμοιβή μαθήματα σε ιδιώτες. Ως εκ τούτου, πρέπει να θεωρηθεί ότι ασκεί οικονομική δραστηριότητα.
β)      Επί του διασυνοριακού στοιχείου
35.      Το Δικαστήριο έχει κρίνει επανειλημμένως ότι το άρθρο 49 ΣΛΕΕ δεν έχει εφαρμογή σε δραστηριότητες οι οποίες περιορίζονται στο εσωτερικό ενός και μόνο κράτους μέλους (καταστάσεις αμιγώς εσωτερικής φύσης) και δεν έχουν καμία σχέση με οποιαδήποτε από τις προβλεπόμενες στο δίκαιο της Ένωσης καταστάσεις (20).
36.      Υπενθυμίζεται κατ’ αρχάς ότι το άρθρο 49 ΣΛΕΕ εφαρμόζεται στα νομικά πρόσωπα, δυνάμει του άρθρου 54 ΣΛΕΕ, υπό την προϋπόθεση ότι τα τελευταία: i) έχουν συσταθεί σύμφωνα με τη νομοθεσία ενός κράτους μέλους, ii) επιδιώκουν κερδοσκοπικό σκοπό και iii) έχουν την καταστατική τους έδρα, την κεντρική τους διοίκηση ή την κύρια εγκατάστασή τους εντός της Ευρωπαϊκής Ένωσης (21). Κατά πάγια νομολογία, ο τόπος της καταστατικής έδρας, της κεντρικής διοίκησης ή της κύριας εγκατάστασης του νομικού προσώπου χρησιμεύει, όπως η ιθαγένεια για τα φυσικά πρόσωπα, για τον προσδιορισμό της σύνδεσής του με την έννομη τάξη ενός κράτους (22).
37.      Από τα στοιχεία που παρέσχε το αιτούν δικαστήριο προκύπτει ότι το Σχολείο, το οποίο έχει καταχωριστεί στη Λιθουανία σύμφωνα με το λιθουανικό δίκαιο, πρέπει να θεωρηθεί νομικό πρόσωπο του λιθουανικού δικαίου για τους σκοπούς του άρθρου 49 ΣΛΕΕ. Συνεπώς, φαίνεται, εκ πρώτης όψεως, να υφίσταται μια κατάσταση αμιγώς εσωτερικής φύσης (νομικό πρόσωπο του λιθουανικού δικαίου με έδρα τη Λιθουανία), η οποία, κατ’ αρχήν, δεν εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου αυτού (23).
38.      Ωστόσο, κατά τη γνώμη μου, το στοιχείο της ιδιοκτησίας (και του ελέγχου) του Σχολείου δεν μπορεί να αγνοηθεί. Αντιθέτως, φρονώ ότι το ζήτημα του κατά πόσον η ελευθερία εγκατάστασης έχει εφαρμογή στην υπό κρίση υπόθεση πρέπει επίσης να εξεταστεί υπό την οπτική των υπηκόων της Ένωσης που είναι ιδιοκτήτες του Σχολείου.
39.      Συναφώς, υπενθυμίζω ότι το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 49 ΣΛΕΕ η περίπτωση κατά την οποία υπήκοος κράτους μέλους αποκτά, στο κεφάλαιο εταιρίας εγκατεστημένης σε άλλο κράτος μέλος, συμμετοχή η οποία του επιτρέπει να ασκεί αδιαμφισβήτητη επιρροή στις αποφάσεις της εταιρίας αυτής και να καθορίζει τις δραστηριότητές της. Επομένως, το Δικαστήριο έχει δεχθεί ότι, ακόμη και στην περίπτωση που ο διάδικος της κύριας δίκης είναι εταιρία εγκατεστημένη στην ημεδαπή, το γεγονός ότι ο κύριος μέτοχός της έχει υπηκοότητα κράτους μέλους της Ένωσης μπορεί να έχει σημασία για την εφαρμογή της ελευθερίας εγκατάστασης (24).
40.      Στην προκειμένη περίπτωση, βάσει των διαθέσιμων στοιχείων, φαίνεται ότι οι υπήκοοι της Ένωσης (Φινλανδός και Δανός) οι οποίοι είναι συνιδιοκτήτες του Σχολείου κατά ποσοστό 74,98 % ασκούν τέτοια αδιαμφισβήτητη επιρροή στις αποφάσεις, τη διαχείριση και τη λειτουργία του. Συνεπώς, πρέπει να θεωρηθεί ότι ασκούν το δικαίωμά τους σχετικά με τη «σύσταση και τη διαχείριση [επιχείρησης]» (ήτοι του Σχολείου), κατά την έννοια του άρθρου 49, δεύτερο εδάφιο, ΣΛΕΕ, ως κύριας εγκατάστασης. Η άσκηση του δικαιώματος αυτού μπορεί σαφώς να θιγεί από εθνικό μέτρο σχετικό με τη λειτουργία του Σχολείου, όπως η υποχρέωση γλωσσομάθειας. Κατά τη γνώμη μου, η εν λόγω επίπτωση στους υπηκόους της Ένωσης, οι οποίοι είναι ιδιοκτήτες του Σχολείου, αποτελεί συναφές διασυνοριακό στοιχείο και, για τον λόγο αυτόν, η επίμαχη κατάσταση δεν μπορεί να θεωρηθεί αμιγώς εσωτερικής φύσης.
3.      Επί της εφαρμογής του άρθρου 49 ΣΛΕΕ
41.      Υπό το πρίσμα των ανωτέρω, απομένει να διαπιστωθεί αν η υποχρέωση γλωσσομάθειας συνιστά περιορισμό της ελευθερίας εγκατάστασης και, σε περίπτωση καταφατικής απάντησης, αν ο περιορισμός αυτός μπορεί να δικαιολογηθεί.
α)      Επί της ύπαρξης περιορισμού
42.      Κατά πάγια νομολογία, κάθε μέτρο το οποίο απαγορεύει, παρακωλύει ή καθιστά λιγότερο ελκυστική την άσκηση της ελευθερίας εγκατάστασης, ακόμη και αν δεν συνεπάγεται διακρίσεις, συνιστά περιορισμό της ελευθερίας αυτής (25).
43.      Στην προκειμένη περίπτωση, η υποχρέωση γλωσσομάθειας περιορίζει σαφώς το φάσμα των διαθέσιμων υποψηφίων, δεδομένου ότι, όπως διευκρίνισε το αιτούν δικαστήριο, επιβάλλει επάρκεια μεσαίου επιπέδου στη λιθουανική γλώσσα ήδη κατά τον χρόνο της πρόσληψης και ανεξαρτήτως της διάρκειας της σύμβασης εργασίας. Ως εκ τούτου, φρονώ ότι η υποχρέωση αυτή παρακωλύει και καθιστά λιγότερο ελκυστική την ίδρυση, τη στελέχωση και τη λειτουργία στη Λιθουανία ιδρύματος που παρέχει αγγλόφωνα προγράμματα. Συνεπώς, η υποχρέωση γλωσσομάθειας πρέπει να θεωρηθεί περιορισμός της ελευθερίας εγκατάστασης κατά την έννοια του άρθρου 49 ΣΛΕΕ.
β)      Επί της δικαιολόγησης του περιορισμού
44.      Κατά πάγια νομολογία, περιορισμός της ελευθερίας εγκατάστασης είναι εντούτοις επιτρεπτός εάν δικαιολογείται από επιτακτικό λόγο γενικού συμφέροντος και συνάδει με την αρχή της αναλογικότητας (26).
1)      Επί της ύπαρξης επιτακτικού λόγου γενικού συμφέροντος
45.      Μολονότι το αιτούν δικαστήριο δεν προσδιόρισε ρητώς τον σκοπό της εθνικής ρύθμισης που επιβάλλει την υποχρέωση γλωσσομάθειας, από την απόφαση περί παραπομπής μπορεί να συναχθεί (με την επιφύλαξη της επιβεβαίωσης από το αιτούν δικαστήριο) ότι ο επιδιωκόμενος σκοπός είναι η προώθηση και η προστασία της επίσημης γλώσσας της Λιθουανίας.
46.      Συναφώς, αρκεί να υπομνησθεί ότι το Δικαστήριο έχει επανειλημμένως δεχθεί (και ιδίως στον τομέα της εκπαίδευσης) ότι η προώθηση και η προστασία της επίσημης γλώσσας ενός κράτους μέλους, ως έκφραση της εθνικής του ταυτότητας, συνιστά θεμιτό σκοπό και επιτακτικό λόγο γενικού συμφέροντος, ικανό, κατ’ αρχήν, να δικαιολογήσει περιορισμό των θεμελιωδών ελευθεριών που κατοχυρώνονται στη
Συνθήκη ΛΕΕ, συμπεριλαμβανομένης της ελευθερίας εγκατάστασης (27).
47.      Επιπροσθέτως, αξίζει επίσης να επισημανθεί ότι οι σχετικές εθνικές διατάξεις επιβάλλουν την υποχρέωση γλωσσομάθειας ειδικώς στους εργαζομένους σε φορείς που παρέχουν υπηρεσίες στους πολίτες –σε τομείς όπως η εκπαίδευση και η υγειονομική περίθαλψη–, εφόσον οι εργαζόμενοι αυτοί επικοινωνούν τακτικά με τους πολίτες ή πρέπει να συμπληρώνουν τυποποιημένα έντυπα. Κατά τη γνώμη μου, τούτο υποδεικνύει ότι το μέτρο δεν εστιάζει πρωτίστως στο κατά πόσον οι εν λόγω εργαζόμενοι χρησιμοποιούν οι ίδιοι την επίσημη γλώσσα, αυτή καθεαυτήν, αλλά στο να διασφαλιστεί ότι οι πολίτες με τους οποίους συναλλάσσονται μπορούν να έχουν πρόσβαση σε υπηρεσίες στη γλώσσα αυτή και ότι οι οικείοι φορείς είναι σε θέση να επιτελούν αποτελεσματικά τα καθήκοντά τους. Η συγκεκριμένη λειτουργικού χαρακτήρα αιτιολογία, η οποία αναδεικνύει την πρακτική σημασία της χρήσης της επίσημης γλώσσας, συνηγορεί, κατά τη γνώμη μου, υπέρ του ότι ο επιδιωκόμενος σκοπός είναι θεμιτός και στηρίζει περαιτέρω τη δικαιολόγηση του περιορισμού.
2)      Επί της αναλογικότητας του περιορισμού
48.      Πέραν των ανωτέρω, οποιοσδήποτε περιορισμός της ελευθερίας εγκατάστασης πρέπει επίσης να συνάδει με την αρχή της αναλογικότητας. Τούτο σημαίνει ότι το οικείο εθνικό μέτρο πρέπει να είναι κατάλληλο να διασφαλίσει, κατά τρόπο συνεπή και συστηματικό, την υλοποίηση του επιδιωκόμενου σκοπού, χωρίς να βαίνει πέραν του μέτρου που είναι αναγκαίο για την επίτευξη του σκοπού αυτού. Επιπλέον, το μέτρο πρέπει να είναι αναλογικό υπό στενή έννοια, επιτυγχάνοντας δίκαιη ισορροπία μεταξύ των διακυβευόμενων συμφερόντων, ήτοι των συμφερόντων που επιδιώκει το κράτος διά του συγκεκριμένου μέτρου και των συμφερόντων των προσώπων που θίγονται από αυτό (28).
49.      Απόκειται εν τέλει στα εθνικά δικαστήρια να κρίνουν αν ένα εθνικό μέτρο πληροί τις εν λόγω απαιτήσεις αναλογικότητας, δεδομένου ότι είναι τα πλέον κατάλληλα να εκτιμήσουν τα συναφή πραγματικά και νομικά στοιχεία, ιδίως σε υποθέσεις όπως η υπό κρίση, οι οποίες αφορούν τη χρήση της επίσημης γλώσσας κράτους μέλους ως έκφραση της εθνικής ταυτότητας (29). Ωστόσο, το Δικαστήριο, το οποίο καλείται να δώσει χρήσιμες απαντήσεις στο αιτούν δικαστήριο, μπορεί να παράσχει καθοδήγηση στο εθνικό δικαστήριο. Για τον σκοπό αυτό, θα διατυπώσω ορισμένες παρατηρήσεις σχετικά με καθένα από τα τρία στοιχεία της αρχής της αναλογικότητας.
i)      Επί της καταλληλότητας
50.      Όσον αφορά, πρώτον, το στοιχείο της καταλληλότητας, πρέπει να εκτιμηθεί κατά πόσον η υποχρέωση γλωσσομάθειας μπορεί να προστατεύει ή να ενθαρρύνει τη χρήση της επίσημης γλώσσας στο ειδικό πλαίσιο αλληλεπίδρασης με τις δημόσιες αρχές ή τους πολίτες εν γένει.
51.      Φρονώ ότι το κριτήριο αυτό πληρούται σαφώς όσον αφορά το διοικητικό προσωπικό του Σχολείου (και συγκεκριμένα τον διευθυντή και τον υποδιευθυντή για θέματα εκπαίδευσης τους οποίους αφορά η επίδικη απόφαση) (30), τα καθήκοντα των οποίων περιλαμβάνουν κατ’ ανάγκη την επικοινωνία τόσο με τις δημόσιες αρχές όσο και με τους γονείς των σημερινών ή των μελλοντικών μαθητών και τη διασφάλιση της τήρησης των εφαρμοστέων νομικών υποχρεώσεων.
52.      Το ίδιο συμπέρασμα δεν προκύπτει εξίσου ευχερώς όσον αφορά το διδακτικό προσωπικό του Σχολείου, του οποίου ο ρόλος είναι να παραδίδει μαθήματα στην αγγλική γλώσσα. Ωστόσο, όπως έχει ήδη επισημάνει το Δικαστήριο (31), ο ρόλος των εκπαιδευτικών δεν περιορίζεται στη διδασκαλία. Αντιθέτως, μπορεί επίσης να περιλαμβάνει, σε ορισμένες περιπτώσεις, την παροχή καθοδήγησης ή βοήθειας στους μαθητές (οι οποίοι μπορεί να επωφελούνται από την επικοινωνία σε ορισμένο βαθμό στη μητρική τους γλώσσα), καθώς και την επαφή με τους γονείς των μαθητών (οι οποίοι, μολονότι επέλεξαν αγγλόφωνο πρόγραμμα για τα τέκνα τους, ενδέχεται να μην ομιλούν οι ίδιοι την αγγλική). Επιπλέον, στο πλαίσιο της προστασίας της ασφάλειας των μαθητών τους, οι εκπαιδευτικοί θα πρέπει ενδεχομένως να ανταποκριθούν και σε καταστάσεις έκτακτης ανάγκης που απαιτούν επικοινωνία με τις λιθουανικές υπηρεσίες έκτακτης ανάγκης. Επομένως, τόσο για το διοικητικό προσωπικό όσο και το διδακτικό προσωπικό του Σχολείου, η υποχρέωση γλωσσομάθειας φαίνεται να είναι το κατάλληλο μέσο για την επίτευξη του επιδιωκόμενου σκοπού.
53.      Τούτων λεχθέντων, επισημαίνεται ότι ένα εθνικό μέτρο μπορεί να θεωρηθεί κατάλληλο για την επίτευξη ενός σκοπού μόνον αν εξυπηρετεί πραγματικά την επίτευξη του σκοπού αυτού και αν εφαρμόζεται κατά τρόπο συνεπή και συστηματικό (32). Βάσει των διαθέσιμων στοιχείων, δεν υπάρχουν ενδείξεις ότι η υποχρέωση γλωσσομάθειας δεν εξυπηρετεί πραγματικά τον επιδιωκόμενο σκοπό ή δεν εφαρμόζεται κατά τρόπο συνεπή. Αντιθέτως, από τη δικογραφία φαίνεται να προκύπτει ότι η υποχρέωση εφαρμόζεται κατά τρόπο ευρύ και συνεπή όχι μόνο σε όλα τα σχολεία της Λιθουανίας, αλλά, γενικά, σε όλες τις θέσεις εργασίας που συνεπάγονται επικοινωνία με τους πολίτες (και συμπλήρωση τυποποιημένων εγγράφων) στους φορείς που παρέχουν υπηρεσίες στους πολίτες.
ii)    Επί της αναγκαιότητας
54.      Στο σημείο αυτό θα εξετάσω το κριτήριο της αναγκαιότητας, το οποίο συνεπάγεται ότι πρέπει να διαπιστωθεί κατά πόσον μέτρα λιγότερο περιοριστικά θα μπορούσαν να επιτύχουν εξίσου αποτελεσματικά τον επιδιωκόμενο σκοπό. Μολονότι –όπως θα εξηγήσω κατωτέρω– θα μπορούσαν ασφαλώς να προβλεφθούν εναλλακτικές λύσεις λιγότερο επαχθείς σε σχέση με την ευρεία υποχρέωση γλωσσομάθειας, τέτοιες εναλλακτικές λύσεις θα συνίσταντο κατ’ ουσίαν στην εισαγωγή εξαιρέσεων στην καθολική χρήση της επίσημης γλώσσας που προβλέπεται από την εθνική νομοθεσία. Ως εκ τούτου, οι εναλλακτικές αυτές λύσεις δεν θα διασφάλιζαν επακριβώς ένα πλήρως ισοδύναμο επίπεδο αποτελεσματικότητας για την επίτευξη του επιδιωκόμενου σκοπού. Συνεπώς, φρονώ ότι η υποχρέωση γλωσσομάθειας πληροί το «κριτήριο της αναγκαιότητας».
55.      Ωστόσο, ένα στοιχείο το οποίο δεν συνάδει με το κριτήριο αυτό είναι, κατά τη γνώμη μου, ο τρόπος με τον οποίο πρέπει να αποδεικνύεται η τήρηση της υποχρέωσης γλωσσομάθειας. Όπως διευκρίνισε το αιτούν δικαστήριο, το μοναδικό αποδεκτό αποδεικτικό στοιχείο της επάρκειας επιπέδου Β1 στη λιθουανική γλώσσα είναι το πιστοποιητικό επιτυχίας σε συγκεκριμένη κρατική εξέταση. Κατά τη γνώμη μου, ο επιδιωκόμενος σκοπός θα μπορούσε να επιτευχθεί εξίσου, εάν η γνώση της επίσημης γλώσσας μπορούσε να αποδειχθεί με άλλα μέσα. Πράγματι, όπως έχει κρίνει το Δικαστήριο, η μη ύπαρξη δυνατότητας απόδειξης των απαιτούμενων γλωσσικών γνώσεων με οποιοδήποτε άλλο μέσο –για παράδειγμα με την προσκόμιση ισοδύναμων τίτλων που έχουν αποκτηθεί σε άλλα κράτη μέλη– πρέπει να θεωρηθεί αντίθετη προς την αρχή της αναλογικότητας (33).
iii) Επί της αναλογικότητας υπό στενή έννοια
56.      Όσον αφορά την αναλογικότητα υπό στενή έννοια, πρέπει να εκτιμηθεί κατά πόσον η εθνική ρύθμιση που επιβάλλει την υποχρέωση γλωσσομάθειας επιτυγχάνει δίκαιη ισορροπία μεταξύ, αφενός, του σκοπού της προώθησης και προστασίας της επίσημης γλώσσας και, αφετέρου, του σεβασμού των προστατευόμενων βάσει του δικαίου της Ένωσης δικαιωμάτων που θίγονται από την υποχρέωση αυτή.
57.      Συναφώς, το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι, μολονότι τα κράτη μέλη διαθέτουν ευρύ περιθώριο εκτίμησης κατά την επιλογή των μέτρων που μπορούν να λάβουν προς επίτευξη των σκοπών της πολιτικής τους για την προστασία της επίσημης γλώσσας (δεδομένου ότι μια τέτοια πολιτική αποτελεί έκφραση της εθνικής ταυτότητας κατά την έννοια του άρθρου 4, παράγραφος 2, ΣΕΕ), το εν λόγω περιθώριο εκτίμησης δεν μπορεί να δικαιολογήσει τη σοβαρή προσβολή των δικαιωμάτων που οι ιδιώτες αντλούν από τις διατάξεις των Συνθηκών οι οποίες κατοχυρώνουν τις θεμελιώδεις ελευθερίες τους (34).
58.      Προς πλαισίωση της ανάλυσης του ζητήματος αυτού, πρέπει να επισημανθεί ότι η υποχρέωση γλωσσομάθειας συνίσταται σε επάρκεια μεσαίου επιπέδου (Β1) στην επίσημη γλώσσα, το οποίο βαίνει πέραν των βασικών γνώσεων, αλλά είναι κατώτερο του ορίου της επαγγελματικής ευχέρειας. Επιπλέον, όπως προαναφέρθηκε, η υποχρέωση αυτή ισχύει μόνο για τους υπαλλήλους που έχουν τακτική επαφή με τους πολίτες ή είναι αρμόδιοι για τη συμπλήρωση τυποποιημένων εντύπων. Ωστόσο, όπως επισήμανε το αιτούν δικαστήριο, η υποχρέωση ισχύει ανεξαιρέτως για τους υπαλλήλους αυτούς.
59.      Συναφώς, όσον αφορά το διδακτικό προσωπικό του Σχολείου, μια τέτοια καθολική υποχρέωση, η οποία επιβάλλει επάρκεια επιπέδου Β1 στην επίσημη γλώσσα σε όλους τους εκπαιδευτικούς που παραδίδουν μαθήματα στην αγγλική γλώσσα, δεν φαίνεται να επιτυγχάνει δίκαιη ισορροπία μεταξύ του επιδιωκόμενου σκοπού και του επιβαλλόμενου περιορισμού. Κατ’ αρχάς, η συμβολή στον θεμιτό σκοπό γενικού συμφέροντος φαίνεται, κατά τη γνώμη μου, περιορισμένη στην περίπτωση ενός ιδιωτικού ιδρύματος, βασικός σκοπός του οποίου είναι η παροχή μαθημάτων στην αγγλική γλώσσα, μια επιλογή η οποία επιτρέπεται ρητώς από την εθνική νομοθεσία και προκρίνεται συνειδητά από τους μαθητές (ή κυρίως από τους γονείς τους) (35). Είναι αληθές ότι, ακόμη και σε ένα τέτοιο πλαίσιο, μπορεί ευλόγως να επιβληθεί στους εκπαιδευτικούς να διαθέτουν ορισμένη γνώση της επίσημης γλώσσας, υπό το πρίσμα των εκτιμήσεων που παρατίθενται στο σημείο 52 των παρουσών προτάσεων. Ωστόσο, φρονώ ότι η γνώση αυτή δεν πρέπει, κατ’ ανάγκη, να αντιστοιχεί στο επίπεδο B1 ούτε να επιβάλλεται ανεξαιρέτως.
60.      Πράγματι, ελλείψει εξαιρέσεων, η υποχρέωση γλωσσομάθειας φαίνεται να είναι αρκετά υπερβολική καθόσον επιβάλλει επάρκεια μεσαίου επιπέδου στην επίσημη γλώσσα ήδη κατά τον χρόνο της πρόσληψης (36), ανεξαρτήτως της γλώσσας διδασκαλίας και της διάρκειας της σύμβασης εργασίας του εκπαιδευτικού. Φρονώ ότι τούτο δυσχεραίνει σημαντικά την πρόσληψη προσωπικού με τα απαραίτητα προσόντα και, ως εκ τούτου, υπονομεύει σε μεγάλο βαθμό την ελευθερία εγκατάστασης (37). Κατά τη γνώμη μου, θα μπορούσαν να προβλεφθούν εξαιρέσεις από την καθολική υποχρέωση χωρίς να διακυβεύεται ο επιδιωκόμενος σκοπός, ενώ παράλληλα θα μετριάζονταν οι επιπτώσεις για το Σχολείο και τους εκπαιδευτικούς του (και κατ’ επέκταση και για τους μαθητές του). Οι εξαιρέσεις αυτές θα μπορούσαν να περιλαμβάνουν, για παράδειγμα, την επιβολή ενός χαμηλότερου επιπέδου επάρκειας, τη δυνατότητα σταδιακής συμμόρφωσης ή την πρόβλεψη μιας μεταβατικής περιόδου μετά την πρόσληψη για την επίτευξη του απαιτούμενου επιπέδου, τη σύνδεση της υποχρέωσης με την αναμενόμενη διάρκεια της απασχόλησης του εκπαιδευτικού στη Λιθουανία, την πρόβλεψη ad hoc εξαιρέσεων στην περίπτωση που δεν υπάρχει άλλος υποψήφιος με τα απαραίτητα προσόντα(38)ή την επιβολή της υποχρέωσης μόνο σε ορισμένο ποσοστό μελών του προσωπικού, υπό την προϋπόθεση ότι το ίδρυμα στο σύνολό του εξακολουθεί να είναι σε θέση να εκπληρώνει τις νομικές και διοικητικές υποχρεώσεις του.
61.      Όσον αφορά το διοικητικό προσωπικό, λαμβανομένης υπόψη της ουσιωδώς διαφορετικής φύσης των καθηκόντων του σε σχέση με τα καθήκοντα των εκπαιδευτικών, φρονώ ότι η στάθμιση θα μπορούσε να είναι διαφορετική. Αφενός, όπως επισημαίνεται στο σημείο 51 των παρουσών προτάσεων, μπορεί να θεωρηθεί ότι τα καθήκοντα του διοικητικού προσωπικού (συγκεκριμένα του διευθυντή του Σχολείου και του υποδιευθυντή για θέματα εκπαίδευσης τους οποίους αφορά η επίδικη απόφαση) απαιτούν κατ’ εξοχήν επικοινωνία με τους γονείς και άλλους εξωτερικούς ενδιαφερόμενους φορείς καθώς και συνεργασία με τις εθνικές αρχές για την εκπλήρωση των κανονιστικών και διοικητικών υποχρεώσεων. Οι δύο αυτές συγκεκριμένες θέσεις εργασίας μπορούν, στην πραγματικότητα, να θεωρηθούν ως το «δημόσιο πρόσωπο» του Σχολείου. Ως εκ τούτου, η υποχρέωση επάρκειας μεσαίου επιπέδου στην επίσημη γλώσσα φαίνεται εύλογη και ουσιώδης στο πλαίσιο του επιδιωκόμενου σκοπού.
62.      Αφετέρου, ο αντίκτυπος στην ελευθερία εγκατάστασης δεν είναι, κατά τη γνώμη μου, τόσο σημαντικός όσο στην περίπτωση των εκπαιδευτικών. Πράγματι, τουλάχιστον από την άποψη των προσλήψεων, φρονώ ότι είναι δυσχερέστερο να ανευρεθούν εκπαιδευτικοί με τα απαραίτητα προσόντα για την παροχή συγκεκριμένων διεθνών εκπαιδευτικών προγραμμάτων στην αγγλική γλώσσα καθώς και με επάρκεια επιπέδου B1 στη λιθουανική γλώσσα παρά να εντοπιστεί κατάλληλο διοικητικό προσωπικό με μέτρια γνώση της λιθουανικής γλώσσας, τα καθήκοντα του οποίου δεν απαιτούν συγκεκριμένα διδακτικά προσόντα ούτε, αναμφισβήτητα, άριστη γνώση της αγγλικής γλώσσας. Επιπλέον, μπορεί ευλόγως να υποτεθεί ότι οι συγκεκριμένες θέσεις εργασίας του διευθυντή και του υποδιευθυντή ενδέχεται να συνεπάγονται μακροχρόνια δέσμευση, λόγω της οποίας η απόκτηση επάρκειας μεσαίου επιπέδου στην επίσημη γλώσσα φαίνεται, αφενός, εφικτή και, αφετέρου, όχι υπέρμετρα επαχθής.
63.      Κατόπιν όλων των ανωτέρω εκτιμήσεων και υπενθυμίζοντας ότι εναπόκειται στο αιτούν δικαστήριο να εκτιμήσει την αναλογικότητα του μέτρου υπό τις συγκεκριμένες περιστάσεις της υπόθεσης, προτείνω στο Δικαστήριο να δώσει στα δύο πρώτα προδικαστικά ερωτήματα την απάντηση ότι το άρθρο 49 ΣΛΕΕ δεν αντιτίθεται σε εθνική ρύθμιση η οποία επιβάλλει στους εκπαιδευτικούς και το διοικητικό προσωπικό ιδιωτικού εκπαιδευτικού ιδρύματος που παρέχει αγγλόφωνα προγράμματα να διαθέτουν επάρκεια μεσαίου επιπέδου στην επίσημη γλώσσα του κράτους εφόσον η εν λόγω ρύθμιση δικαιολογείται από τον σκοπό προώθησης και προστασίας της συγκεκριμένης γλώσσας και είναι κατάλληλη και αναγκαία για την επίτευξη του σκοπού αυτού, ενώ παράλληλα επιτυγχάνει δίκαιη ισορροπία μεταξύ των διακυβευόμενων συμφερόντων.
Γ.      Επί της συμβατότητας της υποχρέωσης γλωσσομάθειας με το άρθρο 53 της οδηγίας περί αναγνώρισης (τρίτο προδικαστικό ερώτημα)
64.      Με το τρίτο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν το άρθρο 53 της οδηγίας περί αναγνώρισης αντιτίθεται σε υποχρέωση γλωσσομάθειας, όπως η επίμαχη, η οποία ισχύει ανεξαιρέτως για όλους τους εκπαιδευτικούς ενός ιδιωτικού εκπαιδευτικού ιδρύματος που παρέχει αποκλειστικά αγγλόφωνα προγράμματα.
65.      Η οδηγία περί αναγνώρισης θεσπίζει κανόνες σχετικά με την αμοιβαία αναγνώριση επαγγελματικών προσόντων μεταξύ των κρατών μελών με σκοπό τη διευκόλυνση της ελεύθερης κυκλοφορίας τόσο των αυτοαπασχολούμενων όσο και των μισθωτών στην Ευρωπαϊκή Ένωση (η πλέον συναφής περίπτωση όσον αφορά τους εκπαιδευτικούς του Σχολείου). Σύμφωνα με το άρθρο 2, παράγραφος 1, της οδηγίας περί αναγνώρισης, οι διατάξεις της οδηγίας εφαρμόζονται σε κάθε υπήκοο κράτους μέλους ο οποίος επιθυμεί να ασκήσει νομοθετικά κατοχυρωμένο επάγγελμα σε κράτος μέλος άλλο από εκείνο όπου απέκτησε τα επαγγελματικά του προσόντα.
66.      Όπως επισήμανε το αιτούν δικαστήριο, η διδασκαλία αποτελεί νομοθετικά κατοχυρωμένο επάγγελμα στη Λιθουανία. Συνεπώς, η οδηγία περί αναγνώρισης μπορεί να έχει εφαρμογή στην προκειμένη περίπτωση, πλην όμως μόνο σε σχέση με τους ελάχιστους από τους 18 υπαλλήλους του Σχολείου τους οποίους αφορά η επίδικη απόφαση και οι οποίοι είναι συγχρόνως εκπαιδευτικοί και υπήκοοι άλλου κράτους μέλους της Ένωσης. Ωστόσο, στην απόφαση περί παραπομπής δεν διευκρινίζεται αν τα εν λόγω πρόσωπα απέκτησαν τα επαγγελματικά τους προσόντα σε κράτος μέλος (άλλο από τη Λιθουανία) (39) ώστε να εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας δυνάμει του άρθρου 2, παράγραφος 1, αυτής. Θα προβώ, εντούτοις, στην κατωτέρω ανάλυση στηριζόμενος στην παραδοχή, υπό την επιφύλαξη της επαλήθευσης από το αιτούν δικαστήριο, ότι η υπό κρίση υπόθεση πράγματι εμπίπτει εν μέρει στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας.
67.      Επισημαίνω, κατ’ αρχάς, ότι το άρθρο 53 της οδηγίας περί αναγνώρισης καθιστά κατ’ ουσίαν δυνατό να επιβάλλεται στους επαγγελματίες με τα απαραίτητα προσόντα να διαθέτουν τις «απαιτούμενες γλωσσικές γνώσεις για την άσκηση του [νομοθετικά κατοχυρωμένου] επαγγέλματος στο κράτος μέλος υποδοχής». Το Δικαστήριο έχει κρίνει συγκεκριμένα ότι η απαίτηση επαρκούς γνώσης της επίσημης γλώσσας πρέπει να θεωρείται αναγκαία λόγω της φύσης της θέσης εργασίας του εκπαιδευτικού, ακόμη και στην περίπτωση που ο εκπαιδευτικός αυτός διδάσκει σε άλλη γλώσσα (40). Τούτο οφείλεται στο γεγονός ότι, όπως αναλύεται στο σημείο 52 των παρουσών προτάσεων, ο ρόλος του εκπαιδευτικού δεν περιορίζεται αυστηρά στα μαθήματα που παραδίδει και, ως εκ τούτου, οι γλώσσες που απαιτείται να γνωρίζει δεν περιορίζονται κατ’ ανάγκη στη γλώσσα διδασκαλίας. Συνεπώς, η υποχρέωση γλωσσομάθειας πρέπει να θεωρηθεί κατ’ αρχήν επιτρεπτή βάσει του άρθρου 53 της οδηγίας περί αναγνώρισης.
68.      Ωστόσο, το άρθρο 53
της οδηγίας πρέπει να ερμηνεύεται κατά τρόπο σύμφωνο με τις θεμελιώδεις ελευθερίες που κατοχυρώνονται στη
Συνθήκη ΛΕΕ. Επομένως, όπως ορθώς τόνισαν η Επιτροπή και η Ολλανδική Κυβέρνηση, οποιαδήποτε υποχρέωση γλωσσομάθειας επιβάλλεται δυνάμει του άρθρου 53 δεν πρέπει να θίγει την ελεύθερη κυκλοφορία των εργαζομένων βάσει του άρθρου 45 ΣΛΕΕ.
69.      Κατά τη γνώμη μου, η εξέταση της υποχρέωσης γλωσσομάθειας υπό το πρίσμα του άρθρου 45
της Συνθήκης ΛΕΕ θα αντανακλούσε σε μεγάλο βαθμό, τηρουμένων των αναλογιών, την εξέταση που διενεργήθηκε ανωτέρω υπό το πρίσμα του άρθρου 49 ΣΛΕΕ.
70.      Εν συντομία, για λόγους οικονομίας της δίκης, η υποχρέωση γλωσσομάθειας πρέπει, κατά τη γνώμη μου, να θεωρηθεί περιορισμός της ελεύθερης κυκλοφορίας των εργαζομένων και, αναμφίβολα, μορφή έμμεσης διάκρισης. Τούτο οφείλεται στο γεγονός ότι, μολονότι είναι κατανοητό ότι ισχύει τόσο για τους Λιθουανούς υπηκόους όσο και για τους διακινούμενους εργαζομένους, είναι από τη φύση της σε θέση να θίξει περισσότερο τους τελευταίους, καθόσον μπορεί να ικανοποιηθεί ευχερέστερα από τους υπηκόους, με αποτέλεσμα να θέτει σε δυσμενέστερη μοίρα ειδικότερα τους διακινούμενους εργαζομένους (41). Ωστόσο, ένας τέτοιος περιορισμός θα μπορούσε ενδεχομένως να δικαιολογηθεί από επιτακτικό λόγο γενικού συμφέροντος, όπως η προστασία και η προώθηση της επίσημης γλώσσας, υπό την προϋπόθεση ότι συνάδει με την αρχή της αναλογικότητας. Εναπόκειται τελικά στο αιτούν δικαστήριο να προβεί συγκεκριμένα σε έλεγχο αναλογικότητας, στο πλαίσιο του οποίου θα μπορούσαν, κατά τη γνώμη μου, να εφαρμοστούν, τηρουμένων των αναλογιών, οι εκτιμήσεις που παρατίθενται στα σημεία 48 επ. των παρουσών προτάσεων σχετικά με την ελευθερία εγκατάστασης.
71.      Λαμβανομένων υπόψη όλων των ανωτέρω, προτείνω στο Δικαστήριο να δώσει στο τρίτο προδικαστικό ερώτημα την απάντηση ότι το άρθρο 53 της οδηγίας περί αναγνώρισης δεν αντιτίθεται σε υποχρέωση, όπως η επίμαχη, η οποία επιβάλλει στους εκπαιδευτικούς ιδιωτικού εκπαιδευτικού ιδρύματος που παρέχει αγγλόφωνα προγράμματα να διαθέτουν επάρκεια μεσαίου επιπέδου στην επίσημη γλώσσα, εφόσον η εν λόγω ρύθμιση δικαιολογείται από τον σκοπό προώθησης και προστασίας της συγκεκριμένης γλώσσας και είναι κατάλληλη και αναγκαία για την επίτευξη του σκοπού αυτού, ενώ παράλληλα επιτυγχάνει δίκαιη ισορροπία μεταξύ των διακυβευόμενων συμφερόντων.
72.      Παρά τα ανωτέρω και για λόγους πληρότητας, αξίζει να αναφερθεί ότι το άρθρο 53, παράγραφοι 3 και 4, της οδηγίας περί αναγνώρισης (ερμηνευόμενο υπό το πρίσμα της αιτιολογικής σκέψης 26 της οδηγίας 2013/55/ΕΕ (42), η οποία εισήγαγε τις διατάξεις αυτές στην οδηγία περί αναγνώρισης) αποκλείει τους συστηματικούς ελέγχους των γλωσσικών γνώσεων των επαγγελματιών. Τέτοιοι έλεγχοι μπορούν να επιβάλλονται μόνο σε περιπτώσεις όπου υπάρχει «σοβαρή και συγκεκριμένη αμφιβολία» για την επάρκεια των γλωσσικών γνώσεων του επαγγελματία και πρέπει να είναι αναλογικοί προς τη δραστηριότητα που ασκείται.
V.      Πρόταση
73.      Λαμβανομένων υπόψη όλων των ανωτέρω εκτιμήσεων, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στα προδικαστικά ερωτήματα που υπέβαλε το Lietuvos vyriausiasis administracinis teismas (Ανώτατο Διοικητικό Δικαστήριο, Λιθουανία) ως εξής:
1)      Το άρθρο 49 ΣΛΕΕ δεν αντιτίθεται σε εθνική ρύθμιση η οποία επιβάλλει στους εκπαιδευτικούς και το διοικητικό προσωπικό ιδιωτικού εκπαιδευτικού ιδρύματος που παρέχει αγγλόφωνα προγράμματα να διαθέτουν επάρκεια μεσαίου επιπέδου στην επίσημη γλώσσα του κράτους, εφόσον η εν λόγω ρύθμιση δικαιολογείται από τον σκοπό προώθησης και προστασίας της συγκεκριμένης γλώσσας και είναι κατάλληλη και αναγκαία για την επίτευξη του σκοπού αυτού, ενώ παράλληλα επιτυγχάνει δίκαιη ισορροπία μεταξύ των διακυβευόμενων συμφερόντων.
2)      Το άρθρο 53 της οδηγίας περί αναγνώρισης δεν αντιτίθεται σε υποχρέωση όπως η επίμαχη, η οποία επιβάλλει στους εκπαιδευτικούς ιδιωτικού εκπαιδευτικού ιδρύματος που παρέχει αγγλόφωνα προγράμματα να διαθέτουν επάρκεια μεσαίου επιπέδου στην επίσημη γλώσσα του κράτους, εφόσον η εν λόγω ρύθμιση δικαιολογείται από τον σκοπό προώθησης και προστασίας της συγκεκριμένης γλώσσας και είναι κατάλληλη και αναγκαία για την επίτευξη του σκοπού αυτού, ενώ παράλληλα επιτυγχάνει δίκαιη ισορροπία μεταξύ των διακυβευόμενων συμφερόντων.
1      Γλώσσα του πρωτοτύπου: η αγγλική.
2      Βλ., μεταξύ άλλων, Friend, J. W., «Carriers of Identity», σε Stateless
Nations,
Palgrave Macmillan, Λονδίνο, 2012, σ. 155 έως 161.
3      Βλ. απόφαση της 7ης Σεπτεμβρίου 2022, Cilevičs κ.λπ. (C‑391/20, στο εξής: απόφαση Cilevičs, EU:C:2022:638, σκέψη 68).
4      Βλ., ιδίως, απόφαση Cilevičs καθώς και αποφάσεις της 28ης Νοεμβρίου 1989, Groener (C‑379/87, στο εξής: απόφαση Groener, EU:C:1989:599), της 4ης Ιουλίου 2000, Haim (C‑424/97, EU:C:2000:357), και της 16ης Απριλίου 2013, Las (C‑202/11, EU:C:2013:239).
5      Οδηγία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 7ης Σεπτεμβρίου 2005, σχετικά με την αναγνώριση των επαγγελματικών προσόντων (ΕΕ 2005, L 255, σ. 22).
6      Στηριζόμενο στο Κοινό Ευρωπαϊκό Πλαίσιο Αναφοράς για τις Γλώσσες, το άρθρο 5.3 της περιγραφής προσδιορίζει το επίπεδο B1 ως εξής: «“Όριο” (ανεξάρτητος χρήστης). Το πρόσωπο είναι σε θέση [...]
να διατυπώνει προφορικώς την άποψή του για ένα ευρύ φάσμα ζητημάτων της καθημερινής ζωής και της εργασίας, [...] να συμπληρώνει τυποποιημένα έντυπα, να γράφει σύντομα κείμενα για ζητήματα της καθημερινής ζωής και της εργασίας [...] Επίσης, το πρόσωπο είναι σε θέση να κατανοεί τον προφορικό λόγο, τα γραπτά κείμενα και να επικοινωνεί».
7      Άρθρο 72 του Lietuvos Respublikos švietimo įstatymas (νόμου της Δημοκρατίας της Λιθουανίας περί εκπαίδευσης).
8      Επισημαίνω ότι, κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών, η υποχρέωση γλωσσομάθειας ίσχυε ειδικώς για τους εκπαιδευτικούς βάσει και άλλων εθνικών διατάξεων που διέπουν το επάγγελμα του εκπαιδευτικού στη Λιθουανία (οι οποίες έκτοτε έχουν τροποποιηθεί ώστε να μην ισχύει η υποχρέωση γλωσσομάθειας για τους εκπαιδευτικούς ιδρυμάτων, όπως το Σχολείο, τα οποία παρέχουν προγράμματα ξένων κρατών ή διεθνών οργανισμών). Ωστόσο, η επίδικη απόφαση δεν στηρίχθηκε στις διατάξεις αυτές αλλά απευθείας στο διάταγμα αριθ. 1688.
9      Άρθρο 26 του nutarimas nr. 649 (διατάγματος αριθ. 649) της 6ης Ιουνίου 2012, περί της έγκρισης της περιγραφής της διαδικασίας για την έκδοση, αναστολή και ανάκληση της άδειας υλοποίησης εκπαιδευτικών προγραμμάτων ξένων κρατών και διεθνών οργανισμών.
10      Η ένταση απαραδέκτου που προέβαλε η Λιθουανική Κυβέρνηση φαίνεται να συνδέεται μόνο με τη λυσιτέλεια των προδικαστικών ερωτημάτων στο μέτρο που αφορούν τους εκπαιδευτικούς του Σχολείου, δεδομένου ότι δεν γίνεται καμία αναφορά στο διοικητικό προσωπικό του. Συνεπώς, μπορεί να ερμηνευθεί μόνον ως ένσταση περί εν μέρει απαραδέκτου.
11      Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 20ής Οκτωβρίου 2022, Centre public d’action sociale de Liège (Ανάκληση ή αναστολή απόφασης επιστροφής) (C‑825/21, EU:C:2022:810, σκέψεις 37 και 38).
12      Βλ. απόφαση Cilevičs (σκέψεις 50 και 51 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
13      Βλ., ιδίως, τη μνημονευόμενη στην υποσημείωση 4 νομολογία.
14      Απόφαση της 7ης Μαΐου 1998, Clean Car Autoservice (C‑350/96, EU:C:1998:205, σκέψεις 19 έως 21).
15      Επισημαίνω ότι το επίμαχο εθνικό μέτρο θα μπορούσε ενδεχομένως να εξεταστεί και υπό το πρίσμα της ελεύθερης κυκλοφορίας των κεφαλαίων, η οποία, ωστόσο, φαίνεται να είναι, ομοίως, δευτερεύουσα σε σχέση με την ελευθερία εγκατάστασης.
16      Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 4ης Οκτωβρίου 2024, Λιθουανία κ.λπ. κατά Κοινοβουλίου και Συμβουλίου (Δέσμη μέτρων για την κινητικότητα) (C‑541/20 έως C‑555/20, EU:C:2024:818, σκέψεις 363 και 364), και απόφαση Cilevičs (σκέψη 31 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
17      Δεν φαίνεται να αμφισβητείται ότι το Σχολείο έχει σταθερή και διαρκή παρουσία στη Λιθουανία, ασκώντας τις δραστηριότητές του στη χώρα αυτή κατά τρόπο σταθερό και συνεχή από το 2004, στοιχείο που έχει σημασία για τη διάκριση ότι η εν λόγω περίπτωση εμπίπτει στην ελευθερία εγκατάστασης και όχι στην ελεύθερη παροχή υπηρεσιών.
18      Βλ. απόφαση Cilevičs (σκέψη 52 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
19      Βλ. αποφάσεις της 27ης Ιουνίου 2017, Congregación de Escuelas Pías Provincia Betania (C‑74/16, EU:C:2017:496, σκέψεις 48 έως 50), και της 2ας Φεβρουαρίου 2023, Freikirche der Siebenten-Tags-Adventisten in Deutschland (C‑372/21, EU:C:2023:59, σκέψη 21 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
20      Απόφαση της 13ης Φεβρουαρίου 2014, Crono Service κ.λπ. (C‑419/12 και C‑420/12, EU:C:2014:81, σκέψη 36 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
21      Απόφαση της 25ης Οκτωβρίου 2017, Polbud – Wykonawstwo (C‑106/16, EU:C:2017:804, σκέψη 32). Επισημαίνω ότι από το πραγματικό και νομικό πλαίσιο το οποίο παρατίθεται στην απόφαση περί παραπομπής και στο οποίο πρέπει να στηριχθεί το Δικαστήριο συνάγεται ότι το Σχολείο πληροί τα κριτήρια αυτά, υπό την επιφύλαξη, ασφαλώς, της εξακρίβωσης από το αιτούν δικαστήριο.
22      Απόφαση της 13ης Ιουλίου 2023, Xella Magyarország (C‑106/22, EU:C:2023:568, σκέψη 45 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
23      Επομένως, η επίμαχη κατάσταση καθίσταται «εγχώρια» λόγω της «υπηκοότητας» του ίδιου του Σχολείου και όχι, όπως φαίνεται να έχει εκτιμήσει το αιτούν δικαστήριο, λόγω της λιθουανικής υπηκοότητας του ιδρυτή του.
24      Βλ. απόφαση της 21ης Δεκεμβρίου 2016, ΑΓΕΤ Ηρακλής (C‑201/15, EU:C:2016:972, σκέψεις 46 και 47).
25      Βλ. απόφαση Cilevičs (σκέψη 61 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
26      Όπ.π. (σκέψη 65 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
27      Όπ.π. (σκέψεις 67 έως 70 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
28      Όπ.π. (σκέψη 65)· βλ. επίσης απόφαση της 5ης Δεκεμβρίου 2023, Nordic Info (C‑128/22, EU:C:2023:951, σκέψη 77), και προτάσεις μου στην ίδια υπόθεση (C‑128/22, EU:C:2023:645, σημεία 91 επ.).
29      Βλ. απόφαση Cilevičs (σκέψεις 72 και 73) και προτάσεις μου στην ίδια υπόθεση (C‑391/20, EU:C:2022:638, σημεία 91 έως 93).
30      Από τη διάταξη περί παραπομπής προκύπτει ότι, από τα μέλη του διοικητικού προσωπικού, η επίδικη απόφαση αφορά μόνον τα πρόσωπα που κατέχουν τις δύο αυτές θέσεις. Στο μέτρο που η επίδικη απόφαση ενδέχεται να αφορά και άλλα μέλη του διοικητικού προσωπικού, η ανάλυσή μου ισχύει και για την περίπτωση αυτή, δεδομένου ότι η υποχρέωση γλωσσομάθειας θα αφορά τα πρόσωπα αυτά μόνον εφόσον τα καθήκοντά τους περιλαμβάνουν τακτική επικοινωνία με το κοινό και/ή τη συμπλήρωση τυποποιημένων εντύπων.
31      Βλ. απόφαση Groener (σκέψη 20).
32      Απόφαση Cilevičs (σκέψη 75 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
33      Βλ. αποφάσεις της 6ης Ιουνίου 2000, Angonese (C‑281/98, EU:C:2000:296, σκέψη 44), και της 5ης Φεβρουαρίου 2015, Επιτροπή κατά Βελγίου (C‑317/14, EU:C:2015:63, σκέψη 28).
34      Βλ. απόφαση Cilevičs (σκέψη 83 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
35      Τούτο διαφέρει ουσιωδώς από την περίπτωση της απόφασης Groener, η οποία αφορούσε ένα δημόσιο εκπαιδευτικό ίδρυμα που παρείχε μαθήματα στην επίσημη γλώσσα (ή τις επίσημες γλώσσες) του κράτους.
36      Συναφώς, προβλέπεται μία και μόνον εξαίρεση για τα πρόσωπα που απολαύουν διεθνούς προστασίας, ως προς τα οποία δεν ισχύει η υποχρέωση γλωσσομάθειας για χρονικό διάστημα δύο ετών από την αναγνώριση του καθεστώτος στο οποίο εμπίπτουν. Ωστόσο, πρέπει επίσης να επισημανθεί ότι, στην πράξη, η Επιθεώρηση παρέσχε παράταση χρονικού διαστήματος περίπου οχτώ μηνών για την απόδειξη της συμμόρφωσης με την υποχρέωση γλωσσομάθειας.
37      Βλ. σημείο 43 των παρουσών προτάσεων.
38      Στην απόφαση Groener, η εθνική νομοθεσία προέβλεπε ακριβώς τη δυνατότητα τέτοιας εξαίρεσης, το στοιχείο
δε αυτό συνεκτιμήθηκε προκειμένου η υποχρέωση να θεωρηθεί σύμφωνη με την αρχή της αναλογικότητας.
39      Ή αν, σύμφωνα με το άρθρο 3, παράγραφος 3, της οδηγίας περί αναγνώρισης, έχουν εργαστεί επί τρία έτη σε κράτος μέλος το οποίο αναγνώρισε τα επαγγελματικά προσόντα που είχαν αποκτήσει σε τρίτη χώρα.
40      Βλ. απόφαση Groener (σκέψη 21), αν και πρέπει να ληφθεί υπόψη ότι η συγκεκριμένη υπόθεση αφορούσε τη μόνιμη θέση εργασίας καθηγητή σε δημόσιο εκπαιδευτικό ίδρυμα.
41      Βλ. απόφαση της 22ας Ιουνίου 2017, Bechtel (C‑20/16, EU:C:2017:488, σκέψη 39).
42      Οδηγία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 20ής Νοεμβρίου 2013, για την τροποποίηση της οδηγίας 2005/36 και του κανονισμού (ΕΕ) αριθ. 1024/2012 σχετικά με τη διοικητική συνεργασία μέσω του συστήματος πληροφόρησης της εσωτερικής αγοράς (ΕΕ 2013, L 354, σ. 132), η αιτιολογική σκέψη 26 της οποίας αναφέρει, μεταξύ άλλων, τα ακόλουθα: «Εντούτοις, οι γλωσσικοί έλεγχοι θα πρέπει να είναι εύλογοι και αναγκαίοι για τα εν λόγω επαγγέλματα και δεν θα πρέπει να στοχεύουν στον αποκλεισμό από την αγορά εργασίας στο κράτος μέλος υποδοχής επαγγελματιών που προέρχονται από άλλα κράτη μέλη».