62020CC0501
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ
MACIEJ SZPUNAR
της 24ης Φεβρουαρίου 2022 (
1
)
Υπόθεση C‑501/20
M P A
κατά
LC D N M T
[αίτηση του Audiencia Provincial de Barcelona (εφετείου Βαρκελώνης, Ισπανία) για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως]
«Προδικαστική παραπομπή – Δικαστική συνεργασία σε αστικές υποθέσεις – Διεθνής δικαιοδοσία, αναγνώριση και εκτέλεση αποφάσεων σε γαμικές διαφορές και διαφορές γονικής μέριμνας – Κανονισμός (ΕΚ) 2201/2003 – Άρθρα 3, 7, 8 και 14 – Έννοια της “συνήθους διαμονής” – Διεθνής δικαιοδοσία, αναγνώριση και εκτέλεση αποφάσεων και συνεργασία σε θέματα υποχρεώσεων διατροφής – Κανονισμός (ΕΚ) 4/2009 – Άρθρα 3 και 7 – Πολίτες δύο διαφορετικών κρατών μελών οι οποίοι διαμένουν σε τρίτο κράτος ως συμβασιούχοι υπάλληλοι της Ένωσης – Αναγκαστική δικαιοδοσία (Forum necessitatis) – Άρθρο 47 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης»
I. Εισαγωγή
1.
«Η αρχή της εγγύτητας […] είναι πιο κοντινή στη ζωή και αυτό είναι το ευγενές χαρακτηριστικό της. Προσφέρει ένα μάθημα ταπεινοφροσύνης, διδάσκοντάς μας ότι καμία δικαιοπολιτική βούληση, κανείς δικαστής, όσο αγνές και αν είναι οι προθέσεις του, δεν μπορεί επί μακρόν να ρυθμίζει, σύμφωνα με τη νομοθεσία του, έννομες σχέσεις που βρίσκονται εκτός του εύρους της δικαιοδοσίας του.» (
2
) Καίτοι διατυπώθηκαν το 1986, αυτές οι φράσεις του Paul Lagarde διατηρούν στο ακέραιο τη σημασία τους. Πράγματι, η αρχή της εγγύτητας διαπνέει σήμερα τους κανονισμούς της Ένωσης όσον αφορά υποθέσεις γαμικών διαφορών και υποχρεώσεων διατροφής.
2.
Γενικώς, η περίπτωση κατά την οποία πολίτης κράτους μέλους εγκαθίσταται σε άλλο κράτος μέλος ή σε τρίτο κράτος για επαγγελματικούς λόγους είναι σήμερα συνηθισμένη. Η κατάσταση περιπλέκεται σε περίπτωση χωρισμού ή διαζυγίου του εν λόγω πολίτη, ακόμη δε περισσότερο εάν το επιλαμβανόμενο δικαστήριο κράτους μέλους πρέπει να κρίνει εάν έχει διεθνή δικαιοδοσία όχι μόνον όσον αφορά τη λύση του γάμου και τη ρύθμιση της γονικής μέριμνας των ανηλίκων τέκνων, αλλά και όσον αφορά τον καθορισμό της διατροφής των τέκνων αυτών καθώς και της χρήσεως της οικογενειακής στέγης στο τρίτο κράτος. Αυτό συμβαίνει στην υπό κρίση υπόθεση.
3.
Με τα προδικαστικά ερωτήματά του, το Audiencia Provincial de Barcelona (εφετείο Βαρκελώνης, Ισπανία) ζητεί από το Δικαστήριο να αποφανθεί επί της ερμηνείας των άρθρων 3, 7, 8 και 14 του κανονισμού (ΕΚ) 2201/2003 (
3
) και των άρθρων 3 και 7 του κανονισμού (ΕΚ) 4/2009 (
4
), καθώς και του άρθρου 47 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (στο εξής: Χάρτης).
4.
Τα ερωτήματα αυτά θα οδηγήσουν το Δικαστήριο να προβεί, κατ’ αρχάς, σε ερμηνεία των άρθρων 3 και 8 του κανονισμού 2201/2003, καθώς και του άρθρου 3 του κανονισμού 4/2009 και, ως εκ τούτου, της έννοιας της «συνήθους διαμονής», στην ειδική περίπτωση κατά την οποία οι σύζυγοι είναι συμβασιούχοι υπάλληλοι της Ευρωπαϊκής Ένωσης που ασκούν τα καθήκοντά τους σε τρίτο κράτος στο οποίο απολαύουν, όπως προβάλλεται, του διπλωματικού καθεστώτος. Εν συνεχεία, το Δικαστήριο θα κληθεί να αποφανθεί σχετικά με την επικουρική διεθνή δικαιοδοσία σε θέματα διαζυγίου και γονικής μέριμνας στην περίπτωση που ο εναγόμενος είναι πολίτης κράτους μέλους και, ως εκ τούτου, θα έχει τη δυνατότητα να ασχοληθεί με τη συναρμογή των άρθρων 6, 7 και 14 του κανονισμού 2201/2003. Τέλος, το Δικαστήριο θα κληθεί να διευκρινίσει το περιεχόμενο της προβλεπόμενης στο άρθρο 7 του κανονισμού 4/2009 αναγκαστικής δικαιοδοσίας (forum necessitatis) όσον αφορά τον καθορισμό της διατροφής των τέκνων, καθώς και το περιεχόμενο του άρθρου 47 του Χάρτη, προς τον σκοπό ερμηνείας των ως άνω διατάξεων.
II. Το νομικό πλαίσιο
Α. Το διεθνές δίκαιο
5.
Το άρθρο 31, παράγραφος 1, της Συμβάσεως της Βιέννης περί των διπλωματικών σχέσεων, η οποία συνήφθη στη Βιέννη στις 18 Απριλίου 1961 (στο εξής: Σύμβαση της Βιέννης) (
5
), ορίζει τα εξής:
«1.   Ο διπλωματικός πράκτωρ απολαύει της ποινικής ετεροδικίας εις το παρ’ ω η διαπίστευσις Κράτος. Απολαύει ωσαύτως της αστικής και διοικητικής ετεροδικίας, πλήν εάν πρόκειται:
α)
περί εμπραγμάτου αγωγής αφορώσης ιδιωτικόν ακίνητον κείμενον επί του εδάφους του παρ’ ω η διαπίστευσις Κράτους, εκτός εάν ο διπλωματικός πράκτωρ κατέχη τούτο δια λογαριασμόν του διαπιστεύοντος Κράτους δια τους σκοπούς της αποστολής,
β)
περί αγωγής αφορώσης κληρονομίαν, εις την οποίαν ο διπλωματικός πράκτωρ εμφανίζεται ως εκτελεστής διαθήκης, διαχειριστής, κληρονόμος ή κληροδόχος ιδίω τίτλω και ουχί εν ονόματι του διαπιστεύοντος Κράτους,
γ)
περί αγωγής αφορώσης οιανδήποτε επαγγελματικήν ή εμπορικήν δραστηριότητα, ασκουμένην υπό του διπλωματικού πράκτορος εις το παρ’ ω η διαπίστευσις Κράτος εκτός των επισήμων καθηκόντων του.»
6.
Κατά το άρθρο 32, παράγραφος 1, της Συμβάσεως της Βιέννης:
«Το διαπιστεύον Κράτος δύναται να παραιτηθή της ετεροδικίας των διπλωματικών πρακτόρων και των προσώπων των απολαυόντων αυτής, συμφώνως προς το άρθρον 37.»
Β. Το δίκαιο της Ένωσης
1.
Ο κανονισμός 2201/2003
7.
Το άρθρο 3 του κανονισμού 2201/2003, με τίτλο «Γενική δικαιοδοσία», ορίζει τα εξής:
«1.   Δικαιοδοσία για θέματα διαζυγίου, δικαστικού χωρισμού και ακύρωσης γάμου έχουν τα δικαστήρια του κράτους μέλους:
α)
στο έδαφος του οποίου βρίσκεται:
–
η συνήθης διαμονή των συζύγων, ή
–
η τελευταία συνήθης διαμονή των συζύγων εφόσον ένας εκ των συζύγων έχει ακόμα αυτή τη διαμονή, ή
–
η συνήθης διαμονή του εναγομένου, ή
–
σε περίπτωση κοινής αιτήσεως, η συνήθης διαμονή του ενός ή του άλλου των συζύγων, ή
–
η συνήθης διαμονή του ενάγοντος εάν είχε αυτή τη διαμονή επί τουλάχιστον ένα χρόνο αμέσως πριν από την έγερση της αγωγής, ή
–
η συνήθης διαμονή του ενάγοντος εάν είχε αυτή τη διαμονή επί τουλάχιστον έξι μήνες αμέσως πριν από την έγερση της αγωγής και εάν είναι είτε υπήκοος του εν λόγω κράτους μέλους ή, στην περίπτωση του Ηνωμένου Βασιλείου και της Ιρλανδίας, έχει εκεί “domicile”·
β)
της ιθαγένειας των δύο συζύγων ή, στην περίπτωση του Ηνωμένου Βασιλείου και της Ιρλανδίας, του “domicile” των δύο συζύγων.
[…]»
8.
Κατά το άρθρο 6 του κανονισμού αυτού, το οποίο φέρει τον τίτλο «Αποκλειστική δικαιοδοσία βάσει των άρθρων 3, 4 και 5»:
«Σύζυγος που:
α)
έχει τη συνήθη διαμονή του στο έδαφος κράτους μέλους ή
β)
είναι υπήκοος κράτους μέλους, ή, στην περίπτωση του Ηνωμένου Βασιλείου και της Ιρλανδίας, έχει “domicile” στο έδαφος ενός εκ των δύο αυτών κρατών μελών,
μπορεί να εναχθεί σε άλλο κράτος μέλος μόνο δυνάμει των άρθρων 3, 4 και 5.»
9.
Το άρθρο 7 του εν λόγω κανονισμού, το οποίο φέρει τον τίτλο «Επικουρικές δικαιοδοτικές βάσεις», ορίζει στην παράγραφο 1 τα εξής:
«Εφόσον κανένα δικαστήριο κράτους μέλους δεν έχει δικαιοδοσία βάσει των άρθρων 3, 4 και 5, η δικαιοδοσία ρυθμίζεται, σε κάθε κράτος μέλος, από το δίκαιο αυτού του κράτους.»
10.
Το άρθρο 8 του ίδιου κανονισμού, το οποίο φέρει τον τίτλο «Γενική δικαιοδοσία», προβλέπει στην παράγραφο 1 τα εξής:
«Τα δικαστήρια κράτους μέλους έχουν [διεθνή] δικαιοδοσία επί θεμάτων που αφορούν τη γονική μέριμνα παιδιού το οποίο έχει συνήθη διαμονή σε αυτό το κράτος μέλος κατά τ[ον χρόνο κατά τον οποίο επιλαμβάνεται το δικαστήριο.»
11.
Το άρθρο 14 του κανονισμού 2201/2003, το οποίο φέρει τον τίτλο «Επικουρικές βάσεις δικαιοδοσίας», προβλέπει τα εξής:
«Εφόσον κανένα δικαστήριο κράτους μέλους δεν έχει δικαιοδοσία βάσει των άρθρων 8 έως 13, η δικαιοδοσία ρυθμίζεται, σε κάθε κράτος μέλος, από το δίκαιο του κράτους αυτού.»
2.
Ο κανονισμός 4/2009
12.
Το άρθρο 3 του κανονισμού 4/2009, το οποίο φέρει τον τίτλο «Γενικές διατάξεις», έχει ως εξής:
«Σε θέματα υποχρεώσεων διατροφής στα κράτη μέλη, δικαιοδοσία έχει:
α)
το δικαστήριο του τόπου της συνήθους διαμονής του εναγομένου ή
β)
το δικαστήριο του τόπου της συνήθους διαμονής του δικαιούχου διατροφής, ή
γ)
το δικαστήριο που έχει διεθνή δικαιοδοσία σύμφωνα με το δίκαιό του για την εκδίκαση αγωγής σχετικά με την προσωπική κατάσταση, όταν η αίτηση διατροφής είναι παρεπόμενη της αγωγής αυτής, εκτός εάν η δικαιοδοσία αυτή βασίζεται αποκλειστικά στην ιθαγένεια ενός των διαδίκων, ή
δ)
το δικαστήριο που έχει διεθνή δικαιοδοσία σύμφωνα με το δίκαιό του για την εκδίκαση αγωγής σχετικά με τη γονική μέριμνα όταν η αίτηση διατροφής είναι παρεπόμενη της αγωγής αυτής, εκτός εάν η διεθνής δικαιοδοσία βασίζεται αποκλειστικά στην ιθαγένεια ενός των διαδίκων.»
13.
Το άρθρο 7 του κανονισμού αυτού, το οποίο φέρει τον τίτλο «Αναγκαστική δικαιοδοσία (Forum necessitatis)», ορίζει τα εξής:
«Όταν κανένα δικαστήριο κράτους μέλους δεν έχει διεθνή δικαιοδοσία δυνάμει των άρθρων 3, 4, 5 και 6, τα δικαστήρια κράτους μέλους μπορούν, σε εξαιρετικές περιπτώσεις, να επιλαμβάνονται της διαφοράς, εφόσον δεν είναι ευλόγως δυνατή ή είναι ανέφικτη η έναρξη ή η διεξαγωγή διαδικασίας σε τρίτο κράτος με το οποίο η διαφορά παρουσιάζει στενό σύνδεσμο.
Πρέπει να υπάρχει επαρκής σύνδεσμος μεταξύ της διαφοράς και του κράτους μέλους του επιληφθέντος δικαστηρίου.»
Γ. Το ισπανικό δίκαιο
14.
Ο Ley Orgánica 6/1985 del Poder Judicial (οργανικός νόμος 6/1985 περί οργανώσεως της δικαστικής εξουσίας), της 1ης Ιουλίου 1985 (
6
), όπως τροποποιήθηκε με τον Ley Orgánica 7/2015 (οργανικό νόμο 7/2015, ο οποίος διέπει τη διεθνή δικαιοδοσία των ισπανικών δικαστηρίων), της 21ης Ιουλίου 2015 (
7
), ορίζει στο άρθρο 22 quater, στοιχεία c και d, τα εξής:
«Ελλείψει των προαναφερθέντων κριτηρίων, τα ισπανικά δικαστήρια έχουν διεθνή δικαιοδοσία:
[…]
c)
Σε ζητήματα προσωπικών και περιουσιακών σχέσεων μεταξύ συζύγων, ακυρώσεως γάμου, διαστάσεως, διαζυγίου και των μεταβολών αυτών, υπό την προϋπόθεση ότι κανένα άλλο δικαστήριο της αλλοδαπής δεν έχει διεθνή δικαιοδοσία, όταν κατά τον χρόνο ασκήσεως της αγωγής αμφότεροι οι σύζυγοι έχουν τη συνήθη διαμονή τους στην Ισπανία ή είχαν την τελευταία συνήθη διαμονή τους στην Ισπανία και ένας εξ αυτών διαμένει [ακόμη] εκεί, ή όταν ο εναγόμενος έχει τη συνήθη διαμονή του στην Ισπανία ή, σε περίπτωση κοινής αιτήσεως, εάν ένας εκ των συζύγων διαμένει στην Ισπανία, ή όταν ο ενάγων έχει τη συνήθη διαμονή του στην Ισπανία επί τουλάχιστον ένα έτος πριν από την άσκηση της αγωγής, ή όταν ο ενάγων είναι Ισπανός πολίτης και έχει τη συνήθη διαμονή του στην Ισπανία επί τουλάχιστον έξι μήνες πριν από την άσκηση της αγωγής, καθώς και όταν αμφότεροι οι σύζυγοι έχουν ισπανική ιθαγένεια,
d)
Σε ζητήματα συγγενικών σχέσεων και σχέσεων γονέα-τέκνου, προστασίας ανηλίκων τέκνων και γονικής μέριμνας, όταν το τέκνο ή το ανήλικο τέκνο έχει, κατά τον χρόνο ασκήσεως της αγωγής, τη συνήθη διαμονή του στην Ισπανία ή ο ενάγων είναι Ισπανός πολίτης ή έχει τη συνήθη διαμονή του στην Ισπανία ή, εν πάση περιπτώσει, όταν έχει τη συνήθη διαμονή του στην Ισπανία επί τουλάχιστον έξι μήνες πριν από την άσκηση της αγωγής.»
15.
Το άρθρο 22 octies του LOPJ προβλέπει τα εξής:
«1.   Τα ισπανικά δικαστήρια δεν έχουν διεθνή δικαιοδοσία στις περιπτώσεις όπου οι κανόνες διεθνούς δικαιοδοσίας της ισπανικής νομοθεσίας δεν προβλέπουν τέτοια δικαιοδοσία.
[…]
3.   […] Τα ισπανικά δικαστήρια δεν μπορούν να απόσχουν από την εκδίκαση της διαφοράς ή να αρνηθούν τη διεθνή δικαιοδοσία τους όταν η ένδικη διαφορά παρουσιάζει σύνδεσμο με την Ισπανία και τα δικαστήρια των διαφόρων κρατών που συνδέονται με την υπόθεση έχουν αρνηθεί τη διεθνή τους δικαιοδοσία. […]»
16.
Ο Código Civil (αστικός κώδικας) ορίζει στο άρθρο 40 ότι ο τόπος κατοικίας των διπλωματικών υπαλλήλων οι οποίοι διαμένουν, λόγω των καθηκόντων τους, στην αλλοδαπή και απολαύουν δικαιώματος εξωεδαφικότητας είναι ο τόπος της τελευταίας κατοικίας τους στο ισπανικό έδαφος.
III. Το ιστορικό της διαφοράς της κύριας δίκης, τα προδικαστικά ερωτήματα και η διαδικασία ενώπιον του Δικαστηρίου
17.
Η M P A, Ισπανίδα πολίτης, και ο LC D N M T, Πορτογάλος πολίτης, συνήψαν γάμο στις 25 Αυγούστου 2010 στην Πρεσβεία της Ισπανίας στη Γουϊνέα-Μπισάου. Έχουν δύο ανήλικα τέκνα, τα οποία γεννήθηκαν στις 10 Οκτωβρίου 2007 και στις 30 Ιουλίου 2012 στη Manresa (επαρχία Βαρκελώνης, Ισπανία) και τα οποία έχουν διπλή ιθαγένεια, ισπανική και πορτογαλική.
18.
Κατά το χρονικό διάστημα μεταξύ Αυγούστου 2010 και Φεβρουαρίου 2015, οι σύζυγοι διέμειναν στη Γουϊνέα-Μπισάου και στη συνέχεια μετοίκησαν στο Λομέ (Tόγκο). Μετά τον εν τοις πράγμασι χωρισμό τους, τον Ιούλιο του 2018, η εκκαλούσα της κύριας δίκης εξακολούθησε να διαμένει στην οικογενειακή στέγη στο Τόγκο με τα τέκνα της, ενώ ο σύζυγός της διέμενε σε ξενοδοχείο στην ίδια χώρα.
19.
Οι σύζυγοι εργάζονται στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή ως συμβασιούχοι υπάλληλοι και υπηρετούν στην αντιπροσωπεία της Ευρωπαϊκής Ένωσης στο Τόγκο. Το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι οι συμβασιούχοι υπάλληλοι οι οποίοι είναι υπάλληλοι της Ένωσης στα κράτη μέλη της Ένωσης απολαύουν του καθεστώτος των διπλωματικών υπαλλήλων της Ένωσης μόνο στη χώρα στην οποία υπηρετούν.
20.
Στις 6 Μαρτίου 2019, η εκκαλούσα της κύριας δίκης άσκησε ενώπιον του Juzgado de Primera Instancia de Manresa (πρωτοδικείου Manresa, Ισπανία) αγωγή διαζυγίου με την οποία ζήτησε συγχρόνως και τη λύση της περιουσιακής σχέσεως μεταξύ των συζύγων, τη ρύθμιση και τον καθορισμό των λεπτομερειών ασκήσεως της επιμέλειας και της γονικής μέριμνας των ανηλίκων τέκνων, τον καθορισμό διατροφής για τα ανήλικα τέκνα, καθώς και τη ρύθμιση της χρήσεως της οικογενειακής στέγης στο Λομέ. Επιπλέον, ζήτησε τη λήψη ασφαλιστικών μέτρων.
21.
Ο εφεσίβλητος της κύριας δίκης υποστήριξε ότι το Juzgado de Primera Instancia de Manresa (πρωτοδικείο Manresa) δεν είχε διεθνή δικαιοδοσία. Με διάταξη της 9ης Σεπτεμβρίου 2019, το εν λόγω δικαστήριο έκρινε ότι δεν είχε διεθνή δικαιοδοσία για την εκδίκαση της διαφοράς διότι οι διάδικοι δεν είχαν, κατά την κρίση του, τη συνήθη διαμονή τους στην Ισπανία.
22.
Η εκκαλούσα της κύριας δίκης άσκησε έφεση ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου. Ισχυρίζεται ότι η ίδια και ο σύζυγός της απολαύουν του διπλωματικού καθεστώτος ως υπάλληλοι της Ένωσης διαπιστευμένοι στη χώρα στην οποία υπηρετούν και ότι στο καθεστώς αυτό υπάγονται και τα ανήλικα τέκνα. Υποστηρίζει ότι, δυνάμει των κανονισμών 2201/2003 και 4/2009, η διεθνής δικαιοδοσία σε θέματα διαζυγίου, γονικής μέριμνας και διατροφής καθορίζεται βάσει του τόπου της συνήθους διαμονής. Σύμφωνα με το άρθρο 40 του ισπανικού αστικού κώδικα, ο τόπος της συνήθους διαμονής της δεν είναι, όπως ισχυρίζεται ο σύζυγός της, ο τόπος στον οποίο υπηρετεί ως συμβασιούχος υπάλληλος, αλλά ο τόπος στον οποίο διέμενε πριν αποκτήσει το καθεστώς αυτό, ήτοι η Ισπανία. Ισχυρίζεται επίσης ότι απολαύει διπλωματικής ετεροδικίας βάσει του άρθρου 31 της Συμβάσεως της Βιέννης και ότι τα αιτήματά της που αφορούν το διαζύγιο, τη γονική μέριμνα και τη διατροφή δεν εμπίπτουν στις εξαιρέσεις που προβλέπει η διάταξη αυτή.
23.
Η εκκαλούσα της κύριας δίκης επικαλείται επίσης την προβλεπόμενη από τον κανονισμό 4/2009 αναγκαστική δικαιοδοσία (forum necessitatis) και εκθέτει την κατάσταση στην οποία βρίσκονται τα δικαστήρια του Τόγκο. Προς τούτο, προσκομίζει εκθέσεις του Συμβουλίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων των Ηνωμένων Εθνών. Τονίζει ότι σε μία εκ των εκθέσεων αυτών, με ημερομηνία 17 Αυγούστου 2016, διαπιστώνεται η έλλειψη κατάλληλης και διαρκούς καταρτίσεως των δικαστικών λειτουργών και η ύπαρξη κλίματος ατιμωρησίας όσον αφορά τις προσβολές των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Σε μια άλλη εκ των εκθέσεων αυτών, με ημερομηνία 22 Αυγούστου 2016, εκφράζεται η ανησυχία των Ηνωμένων Εθνών σχετικά με την ανεξαρτησία της δικαστικής εξουσίας, την πρόσβαση στη δικαιοσύνη και την ατιμωρησία για τις προσβολές των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Περαιτέρω, η εκκαλούσα επισημαίνει ότι η Επιτροπή των Ηνωμένων Εθνών για την εξάλειψη των διακρίσεων κατά των γυναικών έχει καλέσει τη Δημοκρατία του Τόγκο να διασφαλίσει την αποτελεσματική πρόσβαση των γυναικών στα δικαστήρια.
24.
Από την πλευρά του, ο εφεσίβλητος της κύριας δίκης υποστηρίζει ότι ούτε αυτός ούτε η σύζυγός του ασκούν διπλωματικά καθήκοντα για λογαριασμό των χωρών καταγωγής τους και ότι εργάζονται στην αντιπροσωπεία της Ένωσης στο Τόγκο ως συμβασιούχοι υπάλληλοι. Συναφώς, επισημαίνει ότι το ταξιδιωτικό έγγραφο (laissez-passer) το οποίο διαθέτουν δεν είναι διπλωματικό διαβατήριο, αλλά άδεια ή τίτλος ασφαλούς διελεύσεως με ισχύ μόνο στο έδαφος τρίτων χωρών που δεν είναι μέλη της Ένωσης. Επιπλέον, θεωρεί ότι εν προκειμένω δεν είναι εφαρμοστέα η Σύμβαση της Βιέννης, αλλά το Πρωτόκολλο (αριθ. 7) περί των προνομίων και των ασυλιών της Ευρωπαϊκής Ένωσης (
8
). Το Πρωτόκολλο αυτό έχει εφαρμογή μόνο για πράξεις που ενεργούν οι υπάλληλοι και το λοιπό προσωπικό των θεσμικών οργάνων της Ένωσης υπό την υπηρεσιακή τους ιδιότητα και αποκλείει την εφαρμογή της αναγκαστικής δικαιοδοσίας (forum necessitatis).
25.
Το αιτούν δικαστήριο διαπιστώνει, σε σχέση με τα πραγματικά περιστατικά της υποθέσεως της κύριας δίκης, ότι δεν υφίσταται νομολογία σχετική με την έννοια της «συνήθους διαμονής» των συζύγων για τον προσδιορισμό του έχοντος διεθνή δικαιοδοσία δικαστηρίου σε θέματα διαζυγίου. Το ίδιο ισχύει, κατά το αιτούν δικαστήριο, και για την έννοια της «συνήθους διαμονής» των ανηλίκων τέκνων, όταν πρέπει να εκτιμηθεί ποια επιρροή ασκεί, για τον προσδιορισμό του τόπου της συνήθους διαμονής, το διπλωματικό καθεστώς ή ανάλογο αυτού, όπως είναι το καθεστώς των ατόμων που εκτελούν καθήκοντα ως υπάλληλοι ή μέλη του προσωπικού της Ένωσης και έχουν αποσπαστεί για την άσκηση των καθηκόντων αυτών σε τρίτα κράτη. Κατά το αιτούν δικαστήριο, ο λόγος της παρουσίας των συγκεκριμένων προσώπων στις χώρες αυτές είναι η εκτέλεση καθηκόντων ή εργασιών για την Ένωση.
26.
Υπό τις συνθήκες αυτές, το Audiencia Provincial de Barcelona (εφετείο Βαρκελώνης, Ισπανία), με απόφαση της 15ης Σεπτεμβρίου 2020, η οποία περιήλθε στη Γραμματεία του Δικαστηρίου στις 6 Οκτωβρίου 2020, αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
«1)
Πώς πρέπει να ερμηνευθεί η κατά το άρθρο 3 του κανονισμού [2201/2003] και το άρθρο 3 του κανονισμού [4/2009] έννοια της «συνήθους διαμονής», στην περίπτωση πολιτών κράτους μέλους οι οποίοι, λόγω των καθηκόντων που ασκούν ως συμβασιούχοι υπάλληλοι της [Ένωσης], διαμένουν σε τρίτο κράτος στο οποίο απολαύουν του καθεστώτος των διπλωματικών υπαλλήλων της [Ένωσης], όταν η διαμονή τους στο εν λόγω κράτος συνδέεται με την άσκηση των καθηκόντων τους στην υπηρεσία της Ένωσης;
2)
Σε περίπτωση που, για τους σκοπούς του άρθρου 3 του κανονισμού 2201/2003 και του άρθρου 3 του κανονισμού 4/2009, ο προσδιορισμός της συνήθους διαμονής των συζύγων εξαρτάται από το καθεστώς τους ως συμβασιούχων υπαλλήλων της Ευρωπαϊκής Ένωσης σε τρίτο κράτος, ποια επίδραση ασκεί το γεγονός αυτό για τον προσδιορισμό της συνήθους διαμονής των ανηλίκων τέκνων κατά το άρθρο 8 του κανονισμού 2201/2003;
3)
Σε περίπτωση που γίνει δεκτό ότι τα ανήλικα τέκνα δεν έχουν τη συνήθη διαμονή τους στο τρίτο κράτος, είναι δυνατόν, για τον προσδιορισμό της συνήθους διαμονής κατά το άρθρο 8 του κανονισμού 2201/2003, να ληφθούν υπόψη ο δεσμός της ιθαγένειας της μητέρας, η πρότερη της συνάψεως του γάμου διαμονή της στην Ισπανία, η ισπανική ιθαγένεια των ανηλίκων τέκνων και το γεγονός ότι γεννήθηκαν στην Ισπανία;
4)
Σε περίπτωση που η συνήθης διαμονή των γονέων και των ανηλίκων τέκνων δεν βρίσκεται σε κράτος μέλος και λαμβανομένου υπόψη ότι, βάσει του κανονισμού 2201/2003, κανένα δικαστήριο άλλου κράτους μέλους δεν έχει διεθνή δικαιοδοσία να αποφανθεί επί των ενδίκων αιτημάτων, εμποδίζει την εφαρμογή της επικουρικής βάσεως δικαιοδοσίας των άρθρων 7 και 14 [του εν λόγω κανονισμού] το γεγονός ότι ο εναγόμενος είναι πολίτης κράτους μέλους;
5)
Σε περίπτωση που η συνήθης διαμονή των γονέων και των ανηλίκων τέκνων δεν βρίσκεται σε κράτος μέλος, πώς πρέπει, για τον καθορισμό της διατροφής των τέκνων, να ερμηνευθεί η αναγκαστική δικαιοδοσία (forum necessitatis) του άρθρου 7 του κανονισμού 4/2009, και ειδικότερα, ποιες προϋποθέσεις πρέπει να πληρούνται προκειμένου να γίνει δεκτό ότι δεν είναι ευλόγως δυνατή ή είναι ανέφικτη η έναρξη ή η διεξαγωγή διαδικασίας σε τρίτο κράτος με το οποίο η διαφορά παρουσιάζει στενό σύνδεσμο (εν προκειμένω το Τόγκο); Οφείλει ο ενάγων να αποδείξει ότι έχει κινήσει ή έχει επιχειρήσει να κινήσει διαδικασία στο εν λόγω κράτος με αρνητική έκβαση; Αποτελεί η ιθαγένεια ενός από τους διαδίκους επαρκή δεσμό με το κράτος μέλος [του επιληφθέντος δικαστηρίου];
6)
Σε υπόθεση όπως η υπό κρίση, στην οποία οι σύζυγοι έχουν στενούς δεσμούς με κράτη μέλη (ιθαγένεια, προηγούμενη διαμονή), αντιβαίνει στο άρθρο 47 του [Χάρτη] το ότι, κατ’ εφαρμογήν των ως άνω κανονισμών, κανένα δικαστήριο κράτους μέλους δεν έχει διεθνή δικαιοδοσία;»
27.
Το αιτούν δικαστήριο ζήτησε την εκδίκαση της υπό κρίση υποθέσεως κατά την επείγουσα προδικαστική διαδικασία του άρθρου 107 του Κανονισμού Διαδικασίας του Δικαστηρίου.
28.
Στις 19 Οκτωβρίου 2020, το τέταρτο τμήμα του Δικαστηρίου, κατόπιν προτάσεως του εισηγητή δικαστή και αφού άκουσε τον γενικό εισαγγελέα, απεφάνθη ότι δεν συνέτρεχε λόγος να γίνει δεκτό το σχετικό αίτημα.
29.
Γραπτές παρατηρήσεις κατέθεσαν η Ισπανική και η Τσεχική Κυβέρνηση, καθώς και το Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης και η Επιτροπή. Οι διάδικοι της κύριας δίκης και οι ως άνω μετέχοντες στη διαδικασία έλαβαν μέρος στην επ’ ακροατηρίου συζήτηση, η οποία διεξήχθη στις 16 Σεπτεμβρίου 2021.
IV. Ανάλυση
Α. Επί του πρώτου προδικαστικού ερωτήματος
30.
Με το πρώτο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί πώς πρέπει να ερμηνευθεί η έννοια της «συνήθους διαμονής», η οποία χρησιμοποιείται στο άρθρο 3 του κανονισμού 2201/2003 και στο άρθρο 3 του κανονισμού 4/2009, στην περίπτωση κατά την οποία οι σύζυγοι είναι συμβασιούχοι υπάλληλοι της Ένωσης που ασκούν τα καθήκοντά τους σε τρίτο κράτος, εντός του οποίου απολαύουν, όπως υποστηρίζεται, του διπλωματικού καθεστώτος.
31.
Το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι, κατά την εκτίμησή του, το άρθρο 40 του ισπανικού αστικού κώδικα, στο οποίο η εκκαλούσα της κύριας δίκης στηρίζει τον ισχυρισμό της περί υπάρξεως διεθνούς δικαιοδοσίας των ισπανικών δικαστηρίων, δεν έχει εφαρμογή στη διαφορά της κύριας δίκης, δεδομένου ότι ο ορισμός της –εθνικής– έννοιας της «κατοικίας» που περιλαμβάνεται στη διάταξη αυτή αποτελεί πλάσμα δικαίου της ισπανικής νομοθεσίας, το οποίο αφορά μόνον τα πρόσωπα που ασκούν διπλωματικά καθήκοντα. Το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει επίσης ότι για την εκτίμηση της συνήθους διαμονής των συζύγων απαιτείται να προσδιοριστεί η διάρκεια, ο συνήθης χαρακτήρας και η σταθερότητα της διαμονής τους στο Τόγκο. Για τον λόγο αυτό, ζητεί να διευκρινιστεί εάν το καθεστώς των συζύγων ως υπαλλήλων της Ένωσης αποτελεί σημαντικό στοιχείο προκειμένου να κριθεί αν αυτοί έχουν ή όχι τη συνήθη διαμονή τους στο Τόγκο, κατά την έννοια του άρθρου 3 του κανονισμού 2201/2003 και του άρθρου 3 του κανονισμού 4/2009.
32.
Προκειμένου να δοθεί απάντηση στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα, θα αναλύσω, σε πρώτο στάδιο, την έννοια της «συνήθους διαμονής» κατά το άρθρο 3 του κανονισμού 2201/2003 και το άρθρο 3 του κανονισμού 4/2009, και θα εξετάσω, σε δεύτερο στάδιο, το περιεχόμενο του καθεστώτος των συζύγων ως διπλωματικών υπαλλήλων της Ένωσης στο κράτος στο οποίο βρίσκεται ο τόπος της συνήθους διαμονής τους, προς τον σκοπό προσδιορισμού του τόπου αυτού.
1.
Επί της έννοιας της «συνήθους διαμονής»
α)
Επί της έννοιας της «συνήθους διαμονής» κατά το άρθρο 3 του κανονισμού 2201/2003
33.
Από την αιτιολογική σκέψη 1 του κανονισμού 2201/2003 προκύπτει ότι ο κανονισμός αυτός συμβάλλει στη δημιουργία ενός χώρου ελευθερίας, ασφάλειας και δικαιοσύνης, εντός του οποίου εξασφαλίζεται η ελεύθερη κυκλοφορία των προσώπων. Προς τον σκοπό αυτόν, ο κανονισμός αυτός θεσπίζει, μεταξύ άλλων, στα κεφάλαιά II και III αυτού, κανόνες οι οποίοι ρυθμίζουν τη διεθνή δικαιοδοσία καθώς και την αναγνώριση και εκτέλεση αποφάσεων που αφορούν τη λύση του συζυγικού δεσμού και οι οποίοι αποσκοπούν στην προστασία της ασφάλειας δικαίου (
9
).
34.
Το άρθρο 3 του κανονισμού 2201/2003, το οποίο υπάγεται στο κεφάλαιο II αυτού, αποτελεί τη σπονδυλική στήλη των προβλεπόμενων από τον κανονισμό αυτόν κανόνων διεθνούς δικαιοδοσίας σε θέματα διαζυγίου, δικαστικού χωρισμού και ακυρώσεως γάμου. Το άρθρο 3, παράγραφος 1, στοιχεία αʹ και βʹ, του εν λόγω κανονισμού προβλέπει πλείονες βάσεις διεθνούς δικαιοδοσίας μεταξύ των οποίων, όπως έχει επισημάνει το Δικαστήριο, «δεν υφίσταται ιεράρχηση» (
10
). Η έννοια της «συνήθους διαμονής» περιλαμβάνεται στις πρώτες έξι βάσεις διεθνούς δικαιοδοσίας που προβλέπονται στο άρθρο 3, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ (
11
), του ίδιου κανονισμού (
12
). Ένα έβδομο κριτήριο, αυτό της «ιθαγένειας των δύο συζύγων ή, στην περίπτωση του Ηνωμένου Βασιλείου και της Ιρλανδίας, του “domicile” των δύο συζύγων», περιλαμβάνεται στο άρθρο 3, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, του κανονισμού 2201/2003. Συνεπώς, η έννοια της «συνήθους διαμονής» αποτελεί τον ακρογωνιαίο λίθο των κανόνων διεθνούς δικαιοδοσίας σε υποθέσεις γαμικών διαφορών. Ο συγκεκριμένος όρος χρησιμοποιείται και στα άρθρα 6 και 7 (
13
), καθώς και στο άρθρο 8 του ίδιου κανονισμού, τα οποία είναι επίσης κρίσιμα στην εξεταζόμενη υπόθεση (
14
).
35.
Ωστόσο, πρέπει να επισημάνω ότι καίτοι η έννοια της «συνήθους διαμονής» είναι κρίσιμη προκειμένου τα έχοντα διεθνή δικαιοδοσία δικαστήρια να δύνανται να αποφανθούν επί αιτημάτων διαζυγίου και επί ζητημάτων σχετικών με τη γονική μέριμνα των τέκνων (
15
), το άρθρο 2 του κανονισμού 2201/2003 δεν περιέχει ορισμό της έννοιας αυτής (
16
). Επομένως, δεδομένου ότι ο νομοθέτης της Ένωσης δεν προέβλεψε παραπομπή στο δίκαιο των κρατών μελών για τον προσδιορισμό της έννοιας και του περιεχομένου του όρου «συνήθης διαμονή» κατά το άρθρο 3, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, του εν λόγω κανονισμού, πρέπει να γίνει δεκτό ότι η έννοια αυτή αποτελεί αυτοτελή και ομοιόμορφη έννοια του δικαίου της Ένωσης. Η προσέγγιση αυτή επιβεβαιώνεται από τη σχετική με τον εν λόγω κανονισμό νομολογία του Δικαστηρίου, όσον αφορά την ερμηνεία της έννοιας της «συνήθους διαμονής» τέκνου, κατά το άρθρο 8 του ίδιου κανονισμού (
17
), και πιο πρόσφατα, όσον αφορά την ερμηνεία της έννοιας της «συνήθους διαμονής» ενός συζύγου, κατά το άρθρο 3, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, του κανονισμού αυτού (
18
).
36.
Όσον αφορά την ερμηνεία της εν λόγω αυτοτελούς έννοιας στο ειδικότερο πλαίσιο της υπό κρίση υποθέσεως, λαμβανομένου υπόψη ότι ο κανονισμός 2201/2003 δεν περιέχει ορισμό της, πρέπει να ληφθούν υπόψη οι διατάξεις στις οποίες γίνεται λόγος για την έννοια αυτή και οι σκοποί που επιδιώκει ο συγκεκριμένος κανονισμός (
19
). Ωστόσο, θα εκθέσω προηγουμένως ορισμένα στοιχεία αναλύσεως του γράμματος του άρθρου 3, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, του εν λόγω κανονισμού, μνημονεύοντας τη σχετική νομολογία του Δικαστηρίου.
1) Η γραμματική, ιστορική, συστηματική και τελολογική ερμηνεία του άρθρου 3, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, του κανονισμού 2201/2003
37.
Πρώτον, θέλω να επισημάνω ότι το Δικαστήριο έκρινε προσφάτως, στην απόφαση IB, στο πλαίσιο προσδιορισμού του τόπου της συνήθους διαμονής των συζύγων, ότι διάφορες διατάξεις του κανονισμού 2201/2003, μεταξύ των οποίων το άρθρο 3, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, του εν λόγω κανονισμού, μνημονεύουν τον όρο «συνήθης διαμονή» χρησιμοποιώντας όχι πληθυντικό, αλλά ενικό αριθμό. Συγκεκριμένα, ο κανονισμός 2201/2003 «αναφέρεται στα δικαστήρια του κράτους μέλους της “συνήθους διαμονής” του ενός και/ή του άλλου συζύγου ή του παιδιού, ανάλογα με την περίπτωση, χρησιμοποιώντας συστηματικά τον ενικό αριθμό, και δεν προβλέπει ότι το ίδιο πρόσωπο μπορεί να έχει ταυτοχρόνως περισσότερες της μίας συνήθεις διαμονές ή μία συνήθη διαμονή σε περισσότερους τόπους» (
20
).
38.
Επομένως, κατ’ αρχήν, δεν μπορεί να γίνει δεκτό ότι η συνήθης διαμονή των συζύγων μπορεί να βρίσκεται συγχρόνως σε δύο κράτη μέλη ή, όπως στην υπό κρίση περίπτωση, σε ένα κράτος μέλος και σε ένα τρίτο κράτος. Φρονώ ότι το συγκεκριμένο στοιχείο ερμηνείας, στο οποίο θα επανέλθω αργότερα στην ανάλυσή μου (
21
), αποτελεί σημαντικό σημείο αφετηρίας για τον προσδιορισμό της συνήθους διαμονής των συζύγων σε περίπτωση όπως η επίμαχη στην υπόθεση της κύριας δίκης.
39.
Δεύτερον, υπενθυμίζω ότι το Δικαστήριο έχει κρίνει, στο πλαίσιο ερμηνείας των διατάξεων του κανονισμού 2201/2003 που αφορούν τη γονική μέριμνα, και μεταξύ άλλων της διατάξεως του άρθρου 8 του κανονισμού αυτού (
22
), ότι, αφενός, από τη χρήση του επιθέτου «συνήθης» μπορεί να συναχθεί ότι η διαμονή πρέπει να παρουσιάζει ορισμένο βαθμό σταθερότητας ή κανονικότητας και ότι, αφετέρου, η εκ μέρους ενός προσώπου μεταφορά της συνήθους διαμονής του σε κράτος μέλος [ή σε τρίτο κράτος] απηχεί τη βούληση του προσώπου αυτού να δημιουργήσει εκεί, με την πρόθεση να του προσδώσει σταθερό χαρακτήρα, το μόνιμο ή σύνηθες κέντρο των συμφερόντων του (
23
). Πιο συγκεκριμένα, το Δικαστήριο έκρινε ότι, για τον προσδιορισμό του τόπου της συνήθους διαμονής ενός τέκνου, πρέπει να αναζητείται ο τόπος στον οποίο οι γονείς του βρίσκονται κατά τρόπο σταθερό και είναι ενσωματωμένοι σε ένα κοινωνικό και οικογενειακό περιβάλλον. Στο πλαίσιο αυτό, μπορεί να ληφθεί υπόψη και η πρόθεση εγκαταστάσεως στο συγκεκριμένο τόπο, εφόσον εκδηλώνεται μέσω ορισμένων απτών μέτρων (
24
).
40.
Τρίτον, οι ως άνω εκτιμήσεις επιρρωννύονται όχι μόνον από την έκθεση Borrás (
25
), αλλά και από τον σκοπό που επιδιώκει το άρθρο 3, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, του κανονισμού 2201/2003 (
26
). Συγκεκριμένα, οι κανόνες διεθνούς δικαιοδοσίας που θεσπίζει η διάταξη αυτή αποσκοπούν στη διασφάλιση ισορροπίας μεταξύ της κινητικότητας των προσώπων στο εσωτερικό της Ένωσης και της ασφάλειας δικαίου (
27
).
41.
Συνεπώς, για να κριθεί ότι η διαμονή σε συγκεκριμένο τόπο είναι «συνήθης», αυτή πρέπει να χαρακτηρίζεται από ένα αντικειμενικό στοιχείο (τη «σταθερότητα» ή την «κανονικότητα») και ένα υποκειμενικό στοιχείο, ήτοι την πρόθεση (τη «βούληση»). Δεδομένου ότι η εκ μέρους του αιτούντος δικαστηρίου εκτίμηση των στοιχείων αυτών έχει κατά βάση πραγματικό χαρακτήρα, το δικαστήριο αυτό πρέπει να λάβει υπόψη όλες τις ιδιαίτερες περιστάσεις της συγκεκριμένης περιπτώσεως (
28
). Με τη νομολογία του, το Δικαστήριο έχει διαμορφώσει μια σειρά κριτηρίων που καθιστούν δυνατό τον προσδιορισμό της συνήθους διαμονής του ενδιαφερομένου προσώπου. Στα επόμενα σημεία, θα αναφερθώ μόνο σε όσα εξ αυτών εκτιμώ ότι είναι κρίσιμα στην υπό κρίση υπόθεση.
2) Το αντικειμενικό και το υποκειμενικό στοιχείο
i) Η σταθερότητα ή η κανονικότητα
42.
Όσον αφορά το αντικειμενικό στοιχείο, υπενθυμίζω ότι, μεταξύ των στοιχείων που είναι καθοριστικά για τον προσδιορισμό της συνήθους διαμονής ενός ή αμφοτέρων των συζύγων, ιδιαίτερη σημασία έχει το περιβάλλον του ενδιαφερομένου προσώπου (
29
). Βεβαίως, το περιβάλλον ενός ενηλίκου συγκροτείται από διαφόρων ειδών δραστηριότητες και ενδιαφέροντα, μεταξύ άλλων επαγγελματικής, κοινωνικο-πολιτισμικής, περιουσιακής, καθώς και ιδιωτικής και οικογενειακής φύσεως, ενώ, κατά το Δικαστήριο, δεν απαιτείται οι δραστηριότητες αυτές να επικεντρώνονται στο έδαφος ενός μόνον κράτους μέλους (
30
). Μολονότι το καθιερούμενο από τον κανονισμό 2201/2003 σύστημα κατανομής διεθνούς δικαιοδοσίας σε θέματα λύσεως του συζυγικού δεσμού δεν αποβλέπει στον αποκλεισμό των πολλαπλών διεθνών δικαιοδοσιών, φρονώ ότι είναι σημαντικό να τονιστεί ότι, με την απόφαση IB (
31
), το Δικαστήριο έκρινε προσφάτως ότι «το να γίνει δεκτό ότι ένας σύζυγος μπορεί να έχει ταυτοχρόνως τη συνήθη διαμονή του σε περισσότερα του ενός κράτη μέλη θα μπορούσε να θίξει την ασφάλεια δικαίου, αυξάνοντας τις δυσχέρειες του εκ των προτέρων προσδιορισμού των δικαστηρίων που θα μπορούσαν να αποφανθούν επί της λύσης του συζυγικού δεσμού και καθιστώντας περιπλοκότερη την εξακρίβωση, από το επιληφθέν δικαστήριο, της δικής του διεθνούς δικαιοδοσίας». Πράγματι, ακολουθώντας τη γνώμη του γενικού εισαγγελέα Μ. Campos Sánchez-Bordona, το Δικαστήριο διευκρίνισε ότι «στην περίπτωση αυτή θα υπήρχε ο κίνδυνος να προσδιοριστεί τελικώς η διεθνής δικαιοδοσία όχι με βάση το κριτήριο της “συνήθους διαμονής” κατά την έννοια του άρθρου 3, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, του κανονισμού 2201/2003, αλλά με βάση ένα κριτήριο στηριζόμενο στην απλή διαμονή του ενός ή του άλλου συζύγου, κατά τρόπο που θα αντέβαινε στον εν λόγω κανονισμό» (
32
).
43.
Επομένως, κατά τη γνώμη μου, μολονότι δεν αποκλείεται ένας σύζυγος να έχει ταυτοχρόνως περισσότερους του ενός τόπους απλής διαμονής, δεν μπορεί σε δεδομένη χρονική στιγμή παρά να έχει μόνο μία συνήθη διαμονή, κατά την έννοια της εν λόγω διατάξεως (
33
).
44.
Επιπλέον, υπενθυμίζω ότι, κατά το Δικαστήριο, η συνήθης διαμονή ενός προσώπου αντιστοιχεί στον τόπο στον οποίο βρίσκεται το κέντρο της ζωής του (
34
). Επομένως, είναι δυνατόν να ληφθούν υπόψη περιστάσεις σχετικές με την απασχόληση, όπως η διάρκεια της αποσπάσεως ή η δυνατότητα παρατάσεώς της, μεταξύ αυτών δε και το γεγονός ότι η επαγγελματική δραστηριότητα που ασκεί το εν λόγω πρόσωπο σε έναν συγκεκριμένο τόπο εντάσσεται στο πλαίσιο σχέσεως εργασίας αορίστου χρόνου. Αντιθέτως, δεν μπορεί να θεωρηθεί καθοριστική περίσταση η διαμονή που έχει πραγματοποιήσει το πρόσωπο αυτό στο έδαφος του κράτους μέλους καταγωγής του κατά τις περιόδους αδειών ή εορτών (
35
).
45.
Στην υπό κρίση υπόθεση, από την απόφαση περί παραπομπής προκύπτει ότι οι σύζυγοι και τα τέκνα τους είναι εγκατεστημένοι στο Τόγκο από τον Φεβρουάριο του 2015 και ότι, ως εκ τούτου, η διαμονή τους στο εν λόγω κράτος παρουσιάζει ορισμένο βαθμό διάρκειας, συνέχειας και μονιμότητας. Πράγματι, η μόνιμη φυσική παρουσία τους στο Τόγκο, εκτός των περιόδων αδειών ή διακοπών, αποτελεί πραγματικό γεγονός το οποίο διαπιστώνει το αιτούν δικαστήριο. Είναι σημαντικό, κατά τη γνώμη μου, να διευκρινιστεί ότι από την απόφαση περί παραπομπής προκύπτει ότι, μετά τη διακοπή της έγγαμης συμβίωσής τους, κανείς εκ των δύο συζύγων δεν μετοίκησε στο κράτος μέλος καταγωγής του.
46.
Συναφώς, είναι βεβαίως αληθές ότι η διαμονή των συζύγων στο Τόγκο συνδέεται άμεσα με την άσκηση των καθηκόντων τους ως συμβασιούχων υπαλλήλων της Ένωσης και ότι η διαμονή αυτή ενδέχεται να μεταβάλλεται αναλόγως των καθηκόντων αυτών και των αναγκών της Επιτροπής. Ωστόσο, από τις γραπτές παρατηρήσεις της Επιτροπής προκύπτει ότι, σύμφωνα με τα στοιχεία που έλαβε από την Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Εξωτερικής Δράσης, οι διάδικοι της κύριας δίκης υπηρετούν με συμβάσεις αορίστου χρόνου και δεν υπέχουν υποχρέωση εκ περιτροπής εργασίας στην έδρα της Επιτροπής στις Βρυξέλλες (
36
).
47.
Συνεπώς, από το στοιχείο το οποίο επικαλέστηκε η εκκαλούσα της κύριας δίκης κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, ήτοι ότι αυτή διέμενε στην Ισπανία κατά τις περιόδους των αδειών της ή των εορτών ή ότι μετέβη στο εν λόγω κράτος μέλος προκειμένου να γεννήσει τα δύο τέκνα της, δεν μπορεί να συναχθεί ότι οι σύζυγοι, ή τουλάχιστον η εκκαλούσα της κύριας δίκης, έχουν τη συνήθη διαμονή τους στο κράτος μέλος αυτό κατά τρόπο σταθερό, συνεχή και μόνιμο.
ii) Η βούληση ή η πρόθεση
48.
Όσον αφορά το υποκειμενικό στοιχείο, όπως επισήμανε η Επιτροπή στις γραπτές παρατηρήσεις της, από την απόφαση περί παραπομπής δεν προκύπτει με σαφήνεια ότι οι σύζυγοι εκδήλωσαν την πρόθεσή τους να διατηρήσουν το μόνιμο ή σύνηθες κέντρο των συμφερόντων τους στην Ισπανία. Πέραν της ιθαγένειας της εκκαλούσας της κύριας δίκης και της παλαιότερης συνήθους διαμονής της στην Ισπανία (
37
), η απόφαση περί παραπομπής δεν περιέχει κανένα στοιχείο από το οποίο να προκύπτει ότι υφίσταται, στη διαφορά της κύριας δίκης, άλλος πιθανός σύνδεσμος βάσει του οποίου να μπορεί να κριθεί ότι η συνήθης διαμονή των συζύγων, ή τουλάχιστον του ενός εκ των δύο, βρίσκεται στο εν λόγω κράτος μέλος.
49.
Κατόπιν των ανωτέρω, σε περίπτωση όπως η επίμαχη στην υπόθεση της κύριας δίκης, θα μπορούσε ενδεχομένως να τεθεί το ζήτημα ποιο στοιχείο υπερισχύει όταν το αντικειμενικό στοιχείο (φυσική παρουσία, μόνιμο κέντρο των συμφερόντων σε συγκεκριμένο τόπο) συγκρούεται με το υποκειμενικό στοιχείο (τη βούληση επανόδου στο κράτος μέλος καταγωγής).
50.
Συναφώς, η Επιτροπή, απαντώντας σε ερώτηση που έθεσε το Δικαστήριο κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, διευκρίνισε, σχετικά με τις θέσεις εργασίας σε αντιπροσωπεία της Ένωσης όπως αυτή στο Τόγκο, ότι η φυσική παρουσία είναι απαραίτητη και ότι την τοποθέτησή τους στις θέσεις αυτές ζητούν οικειοθελώς τα πρόσωπα που το επιθυμούν (
38
). Επιπλέον, το εν λόγω θεσμικό όργανο επισήμανε ότι, στην προκειμένη περίπτωση, η πρόθεση των συζύγων να εγκατασταθούν στην Ισπανία, μετά το πέρας της αποστολής τους στο Τόγκο, αποτελούσε υποθετικό στοιχείο το οποίο δεν μπορούσε να ληφθεί υπόψη για τον προσδιορισμό της συνήθους διαμονής τους.
51.
Συμμερίζομαι αυτή τη θέση. Πράγματι, σε ορισμένες εξαιρετικές περιπτώσεις, είναι δυνατόν να θεωρηθεί, κατόπιν συνεκτιμήσεως ορισμένων απτών στοιχείων ή εξωτερικών σημείων (
39
), ότι η πρόθεση των δύο συζύγων ή του ενός εξ αυτών να εγκατασταθούν σε άλλο κράτος μέλος ή να επιστρέψουν στο κράτος μέλος καταγωγής, αποκτώντας νέα «συνήθη διαμονή» και εγκαταλείποντας την προηγούμενη συνήθη διαμονή, μπορεί να συμπληρώσει ή να αντικαταστήσει στοιχεία, όπως είναι η διάρκεια, η κανονικότητα ή η σταθερότητα της φυσικής παρουσίας, τα οποία χαρακτηρίζουν κατά κανόνα την έννοια της «συνήθους διαμονής» (
40
). Ωστόσο, απλώς και μόνον η πρόθεση επανόδου στο κράτος καταγωγής μετά την ολοκλήρωση της οφειλόμενης σε επαγγελματικούς λόγους διαμονής σε άλλο κράτος μέλος ή σε τρίτο κράτος, ουδόλως θέτει εν αμφιβόλω την τρέχουσα συνήθη διαμονή του ενδιαφερομένου προσώπου. Εν πάση περιπτώσει, σε περίπτωση όπως η επίμαχη στην υπόθεση της κύριας δίκης, δεν υφίσταται σύγκρουση μεταξύ του αντικειμενικού και του υποκειμενικού στοιχείου.
52.
Κατά συνέπεια, λαμβανομένου υπόψη του συνόλου των ως άνω στοιχείων, πρέπει να γίνει δεκτό, αφενός, ότι η κατοικία των συζύγων στο έδαφος του Τόγκο έχει κατ’ αρχήν διαρκή και σταθερό χαρακτήρα (
41
) και, αφετέρου, ότι τόσο τα επαγγελματικής όσο και τα ιδιωτικής και οικογενειακής φύσεως ενδιαφέροντά τους βρίσκονται στο κράτος αυτό. Μολονότι κλίνω προς την εκτίμηση ότι τα στοιχεία αυτά μπορούν a priori να οδηγήσουν στο συμπέρασμα ότι η συνήθης διαμονή των συζύγων δεν βρίσκεται στην Ισπανία και ότι το κέντρο της ζωής τους βρίσκεται στο Τόγκο, εντούτοις εναπόκειται στο αιτούν δικαστήριο να εξακριβώσει κατά πόσον από το σύνολο των πραγματικών περιστατικών της υπό κρίση υποθέσεως μπορεί πράγματι να συναχθεί ότι οι σύζυγοι δεν έχουν τη συνήθη διαμονή τους στην Ισπανία (
42
).
β)
Επί της έννοιας της «συνήθους διαμονής» κατά το άρθρο 3 του κανονισμού 4/2009
53.
Προκειμένου περί διαφορών από υποχρεώσεις διατροφής, η διεθνής δικαιοδοσία των δικαστηρίων προσδιορίζεται βάσει των κανόνων δικαιοδοσίας που περιέχει ο κανονισμός 4/2009 (
43
). Συναφώς, υπενθυμίζεται ότι ο κανονισμός αυτός καθιερώνει ένα πλήρες σύστημα κανόνων διεθνούς δικαιοδοσίας, στο πλαίσιο των οποίων ο νομοθέτης της Ένωσης προέβλεψε, στο άρθρο 3 του εν λόγω κανονισμού, σειρά μη σωρευτικών κριτηρίων, βασιζόμενων, ιδίως, σε δικονομικούς λόγους εγγύτητας (
44
). Ως εκ τούτου, το εν λόγω άρθρο προβλέπει τη διεθνή δικαιοδοσία του δικαστηρίου (ή των δικαστηρίων) (στοιχείο αʹ) του τόπου της συνήθους διαμονής του εναγομένου (ανεξαρτήτως του αν πρόκειται για τον δικαιούχο ή τον οφειλέτη της διατροφής) ή (στοιχείο βʹ) του τόπου της συνήθους διαμονής του δικαιούχου διατροφής.
54.
Στο πλαίσιο αυτό, ανακύπτει το ζήτημα αν η έννοια της «συνήθους διαμονής» πρέπει να οριστεί κατά τον ίδιο τρόπο στον κανονισμό 2201/2003 και στον κανονισμό 4/2009.
55.
Φρονώ ότι η απάντηση είναι προφανώς καταφατική.
56.
Πράγματι, η συνεπής και ομοιόμορφη εφαρμογή του δικαίου της Ένωσης επιβάλλει ο ορισμός και η ερμηνεία της έννοιας της «συνήθους διαμονής» να γίνουν με γνώμονα τις ίδιες αρχές στο πλαίσιο αμφοτέρων των κανονισμών αυτών (
45
). Πάντως, ο ορισμός αυτός είναι δυνατόν να διαφοροποιηθεί αναλόγως των αναγκών που επιβάλλει ο προσδιορισμός του τόπου της συνήθους διαμονής σε συγκεκριμένες υποθέσεις. Υπενθυμίζω ότι η έννοια της «συνήθους διαμονής» και η ερμηνεία αυτής στο πλαίσιο του κανονισμού 4/2009 είναι, όπως και στο πλαίσιο του κανονισμού 2201/2003, αυτοτελείς και, για τον λόγο αυτό, η έννοια και το περιεχόμενο του συγκεκριμένου όρου πρέπει να προσδιοριστούν βάσει του πλαισίου εντός του οποίου εντάσσονται οι διατάξεις και των σκοπών του κανονισμού αυτού και κυρίως του σκοπού που μνημονεύεται στην αιτιολογική σκέψη 15 αυτού. Κατά την εν λόγω αιτιολογική σκέψη, τα ειδικά για τις διαφορές από υποχρεώσεις διατροφής κριτήρια διεθνούς δικαιοδοσίας επελέγησαν προκειμένου να επιτευχθούν δύο σκοποί, ήτοι να διασφαλιστούν τα συμφέροντα των δικαιούχων διατροφής (
46
) και να ευνοηθεί η ορθή απονομή της δικαιοσύνης (
47
).
57.
Επομένως, θεωρώ ότι είναι ορθό να εφαρμοστεί στο πλαίσιο του κανονισμού 4/2009 η έννοια της «συνήθους διαμονής» όπως αυτή ορίζεται στο πλαίσιο του κανονισμού 2201/2003, λαμβανομένων υπόψη και των στενών δεσμών που υφίστανται μεταξύ των δύο ανωτέρω κανονισμών. Συγκεκριμένα, λαμβάνοντας υπόψη τις ιδιαιτερότητες, τους σκοπούς και το πλαίσιο του κανονισμού 4/2009, φρονώ ότι τα ίδια στοιχεία ή κριτήρια, τόσο τα αντικειμενικά (η σταθερότητα, η κανονικότητα της διαμονής και η ένταξη του ενδιαφερομένου προσώπου σε ένα κοινωνικό και οικογενειακό περιβάλλον), όσο και τα υποκειμενικά (η πρόθεση του εν λόγω προσώπου να εγκαταστήσει τη συνήθη διαμονή του σε συγκεκριμένο τόπο), τα οποία καθιστούν δυνατό τον προσδιορισμό, υπό το πρίσμα των περιστάσεων εκάστης υποθέσεως, του τόπου της συνήθους διαμονής κατά τον κανονισμό 2201/2003 (
48
), πρέπει να καθοδηγήσουν το αιτούν δικαστήριο και κατά τον προσδιορισμό του τόπου της συνήθους διαμονής του υπόχρεου διατροφής, του δικαιούχου διατροφής ή του αιτούντος διατροφή στο πλαίσιο εφαρμογής του κανονισμού 4/2009 (
49
). Πράγματι, στην πράξη πρόκειται για την ίδια συνήθη διαμονή.
58.
Η ερμηνεία αυτή επιρρωννύεται από την εισηγητική έκθεση σχετικά με το Πρωτόκολλο της Χάγης, την οποία συνέταξε ο A. Bonomi (
50
), και στο σημείο 37 της οποίας επισημαίνεται ότι ο λόγος για τη σύνδεση [της υποχρεώσεως διατροφής] με το δίκαιο του κράτους της συνήθους διαμονής του δικαιούχου διατροφής «είναι ότι καθιστά δυνατό τον καθορισμό της ύπαρξης και του ποσού της υποχρέωσης διατροφής σε σχέση με τις νομικές και πραγματικές συνθήκες του κοινωνικού περιβάλλοντος της χώρας στην οποία ζει και ασκεί τις περισσότερες δραστηριότητές του ο δικαιούχος». Συναφώς, στο σημείο 42 της εκθέσεως αυτής επισημαίνεται επίσης ότι «το επιλεγέν κριτήριο είναι αυτό της συνήθους διαμονής, το οποίο υποδηλώνει κάποια σταθερότητα. Η προσωρινή διαμονή δεν αρκεί για τον καθορισμό του εφαρμοστέου δικαίου στις υποχρεώσεις διατροφής».
59.
Κατόπιν της αναλύσεώς μου σχετικά με την έννοια της «συνήθους διαμονής», από την οποία προκύπτει ότι, στην προκειμένη περίπτωση, η συνήθης διαμονή των συζύγων δεν φαίνεται να βρίσκεται σε κράτος μέλος, πρέπει περαιτέρω να εξεταστεί κατά πόσον το καθεστώς των διπλωματικών υπαλλήλων της Ένωσης, του οποίου απολαύουν οι σύζυγοι στο Τόγκο, ασκεί επιρροή για τον προσδιορισμό του τόπου της συνήθους διαμονής των συζύγων σε περίπτωση όπως η επίμαχη στην υπόθεση της κύριας δίκης.
2.
Επί της σημασίας του καθεστώτος των διπλωματικών υπαλλήλων της Ένωσης στο κράτος στο οποίο βρίσκεται η συνήθης διαμονή των συζύγων για την εφαρμογή του άρθρου 3 του κανονισμού 2201/2003
60.
Η Ισπανική Κυβέρνηση εκτιμά ότι το δικαστήριο το οποίο έχει δυνάμει του κανονισμού 2201/2003 διεθνή δικαιοδοσία να αποφανθεί επί του διαζυγίου είναι το δικαστήριο του τόπου της συνήθους διαμονής των συζύγων. Ωστόσο, στηριζόμενη στην αιτιολογική σκέψη 14 του κανονισμού αυτού, η εν λόγω Κυβέρνηση εκτιμά ότι, εάν το δικαστήριο αυτό δεν δύναται να ασκήσει τη δικαιοδοσία του εξαιτίας του καθεστώτος των διπλωματικών υπαλλήλων στο οποίο υπάγονται οι σύζυγοι ως συμβασιούχοι υπάλληλοι της Ένωσης, η δικαιοδοσία αυτή πρέπει να καθοριστεί βάσει των κανόνων που ισχύουν στο κράτος μέλος στο οποίο οι ενδιαφερόμενοι δεν απολαύουν του εν λόγω καθεστώτος διπλωματικού υπαλλήλου, κατ’ εφαρμογήν του δικαίου του forum, ήτοι του άρθρου 40 του ισπανικού αστικού κώδικα. Συγκεκριμένα, η εν λόγω Κυβέρνηση επισημαίνει ότι, βάσει του άρθρου 31, παράγραφος 1, της Συμβάσεως της Βιέννης, η οποία ισχύει και για το Τόγκο, οι διπλωματικοί υπάλληλοι απολαύουν ετεροδικίας ενώπιον των πολιτικών δικαστηρίων του κράτους διαπιστεύσεως. Κατά συνέπεια, η αναγνώριση καθεστώτος διπλωματικού υπαλλήλου αποκλείει την εφαρμογή του κριτηρίου της συνήθους διαμονής των συζύγων προς τον σκοπό προσδιορισμού της διεθνούς δικαιοδοσίας για την εκδίκαση της αγωγής διαζυγίου.
61.
Η Τσεχική Κυβέρνηση περιορίζεται στον ισχυρισμό ότι ένα πρόσωπο το οποίο υπηρετεί ως διπλωματικός υπάλληλος σε τρίτο κράτος διατηρεί τη συνήθη διαμονή του στο κράτος μέλος στο οποίο κατοικούσε πριν από την τοποθέτησή του στη θέση αυτή.
62.
Αντιθέτως, η Επιτροπή θεωρεί ότι το γεγονός ότι οι σύζυγοι έχουν την ιδιότητα του μέλους του προσωπικού της Ένωσης και είναι εξ αυτού του λόγου αποσπασμένοι σε τρίτο κράτος δεν πρέπει να έχει ιδιαίτερη σημασία για την εκτίμηση του τόπου της συνήθους διαμονής τους. Κατά την Επιτροπή, σε αντίθεση με την άποψη της Ισπανικής Κυβερνήσεως, η αιτιολογική σκέψη 14 του κανονισμού 2201/2003 δεν είναι κρίσιμη στην υπόθεση της κύριας δίκης. Συγκεκριμένα, δεδομένου ότι οι σύζυγοι δεν απολαύουν διπλωματικής ετεροδικίας σε κανένα κράτος μέλος, το διπλωματικό καθεστώς τους δεν αποτελεί κρίσιμο στοιχείο προκειμένου να κριθεί αν, ως μέλη του προσωπικού της Ένωσης, έχουν τη συνήθη διαμονή τους στο κράτος στο οποίο υπηρετούν.
63.
Πρώτον, θα ήθελα να επισημάνω ότι ούτε από την ερμηνεία του άρθρου 3, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, του κανονισμού 2201/2003, ούτε από την ερμηνεία του άρθρου 3 του κανονισμού 4/2009, προκύπτει ότι το επαγγελματικό καθεστώς των συζύγων ως συμβασιούχων υπαλλήλων της Ένωσης μπορεί να είναι κρίσιμο για τον προσδιορισμό του τόπου της συνήθους διαμονής τους.
64.
Δεύτερον, αξίζει να σημειωθεί ότι η αιτιολογική σκέψη 14 του κανονισμού 2201/2003 αναφέρει ότι «τα αποτελέσματα του παρόντος κανονισμού δεν θα πρέπει να θίγουν την εφαρμογή του δημοσίου διεθνούς δικαίου όσον αφορά τις διπλωματικές ασυλίες. Εάν το [έχον διεθνή δικαιοδοσία] δικαστήριο βάσει του παρόντος κανονισμού δεν δύναται να ασκήσει τη δικαιοδοσία του λόγω ύπαρξης διπλωματικής ασυλίας [ετεροδικίας] ενός προσώπου δυνάμει του διεθνούς δικαίου, η αρμοδιότητα θα πρέπει να καθορίζεται στο κράτος μέλος στο οποίο το εν λόγω πρόσωπο δεν απολαμβάνει ασυλίας [ετεροδικίας], σύμφωνα με το δίκαιο αυτού του κράτους».
65.
Πρέπει να υπογραμμιστεί ότι η συγκεκριμένη αιτιολογική σκέψη επιβεβαιώνει ότι, δυνάμει του διεθνούς δικαίου, τα δικαστήρια κράτους μέλους δεν δύνανται να ασκήσουν τη διεθνή τους δικαιοδοσία για τον λόγο ότι το ενδιαφερόμενο πρόσωπο απολαύει του διπλωματικού καθεστώτος στο κράτος μέλος αυτό. Ωστόσο, ακόμη και στην περίπτωση που το εν λόγω πρόσωπο απολαύει διπλωματικής ετεροδικίας, θα μπορούσε να τεθεί το ζήτημα κατά πόσον η ύπαρξη της διπλωματικής αυτής ετεροδικίας μπορεί να αποκλείσει τη διεθνή δικαιοδοσία των δικαστηρίων του Τόγκο. Πάντως, αυτό δεν συμβαίνει στην υπό κρίση υπόθεση.
66.
Κατόπιν της διευκρινίσεως αυτής, συμμερίζομαι την άποψη της Επιτροπής ότι η συγκεκριμένη αιτιολογική σκέψη δεν είναι κρίσιμη για την επίλυση της διαφοράς της κύριας δίκης. Συγκεκριμένα, το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι οι συμβασιούχοι υπάλληλοι απολαύουν του καθεστώτος των διπλωματικών υπαλλήλων της Ένωσης στη χώρα όπου υπηρετούν (
51
). Ωστόσο, στα κράτη μέλη της Ένωσης, οι εν λόγω υπάλληλοι έχουν την ιδιότητα του μέλους του προσωπικού της Ένωσης. Κατά συνέπεια, οι σύζυγοι δεν απολαύουν διπλωματικής ετεροδικίας, κατά την έννοια του άρθρου 31 της Συμβάσεως της Βιέννης, σε κανένα κράτος μέλος. Εξάλλου, η Επιτροπή, απαντώντας σε ερώτηση που έθεσε το Δικαστήριο κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, επισήμανε ότι η διπλωματική ετεροδικία, της οποίας απολαύουν οι σύζυγοι στο Τόγκο, αποσκοπεί στην προστασία των υπαλλήλων ή του λοιπού προσωπικού της αντιπροσωπείας κατά την άσκηση των καθηκόντων τους.
3.
Ενδιάμεσο συμπέρασμα
67.
Κατόπιν του συνόλου των προεκτεθέντων, εκτιμώ ότι το καθεστώς των συζύγων ως συμβασιούχων υπαλλήλων της Ένωσης σε τρίτο κράτος δεν αποτελεί σημαντικό στοιχείο για τον προσδιορισμό του τόπου της συνήθους διαμονής (
52
), είτε κατά το άρθρο 3 του κανονισμού 2201/2003 είτε κατά το άρθρο 3 του κανονισμού 4/2009.
Β. Επί του δευτέρου προδικαστικού ερωτήματος
68.
Κατόπιν της απαντήσεως που προτείνω να δοθεί στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα, παρέλκει η εξέταση του δευτέρου. Συνεπώς, περιορίζομαι στην επισήμανση ότι το καθεστώς των συζύγων ως συμβασιούχων υπαλλήλων της Ένωσης σε τρίτο κράτος προφανώς δεν ασκεί επιρροή ούτε για τον προσδιορισμό του τόπου της συνήθους διαμονής των ανηλίκων τέκνων, κατά την έννοια του άρθρου 8 του κανονισμού 2201/2003.
Γ. Επί του τρίτου προδικαστικού ερωτήματος
69.
Με το τρίτο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί κατά πόσον είναι δυνατόν να ληφθούν υπόψη, για τον προσδιορισμό του τόπου της συνήθους διαμονής των τέκνων κατά την έννοια του άρθρου 8 του κανονισμού 2201/2003, κριτήρια όπως η ιθαγένεια της μητέρας, το γεγονός ότι αυτή διέμενε σε κράτος μέλος πριν από τον γάμο της, η ιθαγένεια των ανήλικων τέκνων καθώς και το γεγονός της γεννήσεώς τους στο εν λόγω κράτος μέλος.
70.
Πρώτον, υπενθυμίζω, όσον αφορά τη συνήθη διαμονή των τέκνων στις διαφορές που αφορούν τη γονική μέριμνα, ότι το άρθρο 8 του κανονισμού 2201/2003 δεν περιέχει ρητή παραπομπή στο δίκαιο των κρατών μελών για τον προσδιορισμό της έννοιας και του περιεχομένου του όρου «συνήθης διαμονή»· ως εκ τούτου, «ο προσδιορισμός αυτός πρέπει να γίνει με βάση το πλαίσιο στο οποίο εντάσσονται οι διατάξεις και τον σκοπό του [εν λόγω] κανονισμού, και κυρίως εκείνον που προκύπτει από την [αιτιολογική σκέψη 12], κατά την οποία οι κανόνες δικαιοδοσίας τους οποίους διατυπώνει ο κανονισμός αυτός επιλέγονται υπό το πρίσμα του [υπέρτερου] συμφέροντος του παιδιού και, ειδικότερα, του κριτηρίου της εγγύτητας» (
53
).
71.
Δεύτερον, κατά το Δικαστήριο, η συνήθης διαμονή του παιδιού πρέπει να προσδιορίζεται βάσει του συνόλου των ιδιαίτερων πραγματικών περιστάσεων κάθε συγκεκριμένης περιπτώσεως (
54
). Συναφώς, το Δικαστήριο έχει επισημάνει μια σειρά παραγόντων βάσει των οποίων παρέχεται η δυνατότητα στο εθνικό δικαστήριο να προβεί στον προσδιορισμό αυτό.
72.
Κατ’ αρχάς, το Δικαστήριο έχει κρίνει, αφενός μεν, ότι ο προσδιορισμός της συνήθους διαμονής ενός τέκνου σε συγκεκριμένο κράτος μέλος προϋποθέτει, τουλάχιστον, την αυτοπρόσωπη παρουσία του παιδιού στο κράτος μέλος αυτό (
55
), αφετέρου δε, ότι πρέπει να λαμβάνονται υπόψη και άλλοι παράγοντες από τους οποίους να μπορεί να συναχθεί ότι η παρουσία αυτή ουδόλως έχει προσωρινό ή ευκαιριακό χαρακτήρα και ότι εκφράζει την σε κάποιο βαθμό ενσωμάτωση του τέκνου σε ένα κοινωνικό και οικογενειακό περιβάλλον (
56
).
73.
Εν συνεχεία, το Δικαστήριο έχει διευκρινίσει ότι η συνήθης διαμονή του τέκνου, κατά την έννοια του κανονισμού 2201/2003, αντιστοιχεί στον «τόπο στον οποίο βρίσκεται, στην πράξη, το κέντρο της ζωής του» κατά τον χρόνο υποβολής του σχετικού με τη γονική μέριμνα του τέκνου αιτήματος, ενώ στον προσδιορισμό του εν λόγω κέντρου οφείλει να προβεί το επιλαμβανόμενο δικαστήριο (
57
). Στο πλαίσιο αυτό, μπορούν να ληφθούν υπόψη παράγοντες όπως η διάρκεια, η κανονικότητα, οι συνθήκες και οι λόγοι της διαμονής του τέκνου στο έδαφος του οικείου κράτους μέλους (ή, όπως εν προκειμένω, στο έδαφος τρίτου κράτους) (
58
), ο τόπος και οι συνθήκες φοιτήσεως του τέκνου, καθώς και οι οικογενειακές και κοινωνικές σχέσεις του στο εν λόγω κράτος μέλος (ή στο εν λόγω τρίτο κράτος) (
59
).
74.
Τέλος, όπως υπενθύμισα στο σημείο 39 των παρουσών προτάσεων, το Δικαστήριο έχει διευκρινίσει ότι, για τον προσδιορισμό του τόπου της συνήθους διαμονής ενός τέκνου, πρέπει να αναζητηθεί ο τόπος στον οποίο οι γονείς του βρίσκονται κατά τρόπο σταθερό και στον οποίο είναι ενσωματωμένοι σε ένα κοινωνικό και οικογενειακό περιβάλλον. Στο πλαίσιο αυτό, η πρόθεση εγκαταστάσεως στον συγκεκριμένο τόπο μπορεί και αυτή να ληφθεί υπόψη, εφόσον εκδηλώνεται μέσω ορισμένων απτών μέτρων (
60
).
75.
Εν προκειμένω, από την απόφαση περί παραπομπής προκύπτει ότι τα τέκνα γεννήθηκαν το 2007 και το 2012 στην Ισπανία και ότι έχουν διπλή ιθαγένεια, ισπανική και πορτογαλική. Επίσης, οι γονείς διέμειναν κατά το χρονικό διάστημα μεταξύ Αυγούστου 2010 και Φεβρουαρίου 2015 στη Γουϊνέα-Μπισάου και στη συνέχεια μετοίκησαν στο Τόγκο, όπου διαμένουν μέχρι σήμερα. Πράγματι, όπως ήδη τόνισα, το αιτούν δικαστήριο σαφώς επισημαίνει ότι μετά τον εν τοις πράγμασι χωρισμό των γονέων, τα τέκνα δεν μετοίκησαν. Επομένως, ο τόπος στον οποίο βρίσκεται στην πραγματικότητα το «κέντρο της ζωής» των ανήλικων αυτών τέκνων δεν φαίνεται να είναι η Ισπανία.
76.
Το αιτούν δικαστήριο δεν μπορεί να λάβει υπόψη αποκλειστικώς και μόνον κριτήρια όπως η ισπανική ιθαγένεια της μητέρας και των δύο ανήλικων τέκνων, καθώς και το γεγονός ότι γεννήθηκαν στην Ισπανία ή ότι περνούν τις διακοπές τους στο εν λόγω κράτος μέλος, για να οδηγηθεί στην κρίση ότι τα τέκνα αυτά έχουν τη συνήθη διαμονή τους στο οικείο κράτος μέλος (
61
).
77.
Ως εκ τούτου, πρέπει να γίνει δεκτό ότι η συνήθης διαμονή των τέκνων, κατά την έννοια του άρθρου 8, παράγραφος 1, του κανονισμού 2201/2003, δεν βρίσκεται στην Ισπανία, πράγμα το οποίο εναπόκειται στο αιτούν δικαστήριο να εκτιμήσει λαμβάνοντας υπόψη το σύνολο των ιδιαίτερων πραγματικών περιστάσεων της υπό κρίση υποθέσεως.
78.
Κατόπιν των προεκτεθέντων, στο τρίτο προδικαστικό ερώτημα προτείνω να δοθεί η απάντηση ότι δεν είναι δυνατόν, για τον προσδιορισμό της συνήθους διαμονής των τέκνων κατά το άρθρο 8 του κανονισμού 2201/2003, να ληφθούν υπόψη αποκλειστικώς και μόνον κριτήρια όπως η ιθαγένεια της μητέρας, το γεγονός ότι αυτή διέμενε σε κράτος μέλος πριν από τον γάμο της, η ιθαγένεια των ανηλίκων τέκνων καθώς και το γεγονός της γεννήσεώς τους στο κράτος μέλος αυτό.
Δ. Επί του τετάρτου προδικαστικού ερωτήματος
79.
Με το τέταρτό προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, από το Δικαστήριο να διευκρινίσει αν το γεγονός ότι ο εφεσίβλητος της κύριας δίκης είναι πολίτης κράτους μέλους εμποδίζει την εφαρμογή της προβλεπόμενης στα άρθρα 7 και 14 του κανονισμού 2201/2003 επικουρικής βάσεως διεθνούς δικαιοδοσίας. Οι αμφιβολίες πηγάζουν από το γεγονός ότι, όπως εκθέτει το αιτούν δικαστήριο, κατά τη γνώμη μέρους της θεωρίας, το άρθρο 6 του εν λόγω κανονισμού μπορεί να εμποδίσει την εφαρμογή των άρθρων 7 και 14 του κανονισμού αυτού και, συνακόλουθα, την εφαρμογή των διατάξεων των εθνικών δικαίων περί καθορισμού της διεθνούς δικαιοδοσίας σε υποθέσεις διαζυγίου και γονικής μέριμνας.
80.
Αντιθέτως, η Ισπανική Κυβέρνηση υποστηρίζει στις γραπτές παρατηρήσεις της ότι το γεγονός ότι ο πατέρας των τέκνων είναι πολίτης κράτους μέλους δεν μπορεί να αποτελέσει λόγο για τη μη εφαρμογή των άρθρων 7 και 14 του κανονισμού 2201/2003.
1.
Η επικουρική διεθνής δικαιοδοσία σε θέματα διαζυγίου: η συναρμογή των άρθρων 6 και 7 του κανονισμού 2201/2003, μια διττή επιλογή ιεραρχήσεως
81.
Το άρθρο 7, παράγραφος 1, του κανονισμού 2201/2003 ορίζει ότι «[ε]φόσον κανένα δικαστήριο κράτους μέλους δεν έχει δικαιοδοσία βάσει των άρθρων 3, 4 και 5, η δικαιοδοσία ρυθμίζεται, σε κάθε κράτος μέλος, από το δίκαιο αυτού του κράτους». Καίτοι η διάταξη αυτή, μεμονωμένα εξεταζόμενη, φαίνεται να παρέχει στους συζύγους που έχουν τη συνήθη διαμονή τους εκτός της Ένωσης και διαφορετική ιθαγένεια ο ένας από τον άλλο, τη δυνατότητα εκδικάσεως της υποθέσεώς τους από δικαστήριο που έχει επικουρική διεθνή δικαιοδοσία (
62
) δυνάμει των εθνικών κανόνων διεθνούς δικαιοδοσίας, το πεδίο εφαρμογής της διατάξεως αυτής περιορίζεται από το άρθρο 6 του ίδιου κανονισμού. Πράγματι, από τον συνδυασμό των άρθρων 6 και 7 του εν λόγω κανονισμού προκύπτει ότι αυτός προβλέπει τη δυνατότητα εφαρμογής των εθνικών κανόνων διεθνούς δικαιοδοσίας μόνον υπό ορισμένες προϋποθέσεις που αποσκοπούν στην προστασία του εναγομένου (
63
).
82.
Κατ’ αρχάς, κατά το άρθρο 6 του κανονισμού 2201/2003, σύζυγος που έχει τη συνήθη διαμονή του στο έδαφος κράτους μέλους ή είναι υπήκοος κράτους μέλους ή, στην περίπτωση του Ηνωμένου Βασιλείου και της Ιρλανδίας, έχει «domicile» στο έδαφος ενός εκ των δύο αυτών κρατών μελών, μπορεί να εναχθεί ενώπιον των δικαστηρίων άλλου κράτους μέλους μόνο δυνάμει των άρθρων 3, 4 και 5 του κανονισμού αυτού (
64
).
83.
Εν συνεχεία, όσον αφορά ειδικότερα το άρθρο 6, στοιχείο βʹ, του κανονισμού 2201/2003, από τη γραμματική ερμηνεία της διατάξεως αυτής προκύπτει ότι η εκ μέρους του νομοθέτη της Ένωσης επιλογή χρησιμοποιήσεως των λέξεων «άλλο κράτος μέλος» υποδηλώνει ότι πρόκειται για κράτος μέλος διαφορετικό από εκείνο του οποίου πολίτης είναι ο σύζυγος. Συνεπώς, πρέπει, κατά τη γνώμη μου, να απορριφθεί μια συσταλτική ερμηνεία του άρθρου 6 του κανονισμού αυτού, σύμφωνα με την οποία εάν οι σύζυγοι είναι πολίτες κράτους μέλους αλλά δεν έχουν τη συνήθη διαμονή τους σε κράτος μέλος κανένα δικαστήριο δεν έχει διεθνή δικαιοδοσία δυνάμει του κανονισμού 2201/2003.
84.
Πράγματι, μια τέτοια ερμηνεία θα αντέβαινε όχι μόνο προς κάθε λογική, αλλά και προς τη σαφή διατύπωση του άρθρου 7, παράγραφος 1, του κανονισμού 2201/2003, η εφαρμογή του οποίου εξαρτάται από το αν δικαστήριο κράτους μέλους έχει διεθνή δικαιοδοσία δυνάμει των άρθρων 3 έως 5 του κανονισμού αυτού (
65
). Ποια θα ήταν, σε μια τέτοια περίπτωση, η ratio legis μιας διατάξεως η οποία δεν θα αναγνώριζε διεθνή δικαιοδοσία στα δικαστήρια ενός τουλάχιστον από τα κράτη μέλη και θα είχε ως μόνη συνέπεια τον αποκλεισμό της δικαιοδοσίας;
85.
Επιπλέον, μια τέτοια ερμηνεία θα ήταν αντίθετη προς τον σκοπό του κανονισμού 2201/2003. Συναφώς, υπενθυμίζω ότι στην αιτιολογική σκέψη 1 του κανονισμού αυτού γίνεται λόγος για τη δημιουργία ενός χώρου ελευθερίας, ασφάλειας και δικαιοσύνης, «μέσα στον οποίο εξασφαλίζεται η ελεύθερη κυκλοφορία των προσώπων». Σχετικά με τον σκοπό αυτό, το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι ο εν λόγω κανονισμός αποσκοπεί στη θέσπιση ενιαίων κανόνων διεθνούς δικαιοδοσίας σε υποθέσεις διαζυγίου, προκειμένου να διασφαλιστεί η ελεύθερη κυκλοφορία των προσώπων στον ευρύτερο δυνατό βαθμό (
66
). Τέλος, υπενθυμίζω ότι ο ίδιος κανονισμός έχει επίσης ως σκοπό την προώθηση της αμοιβαίας αναγνώρισης των δικαστικών αποφάσεων (
67
).
86.
Η μη συσταλτική ερμηνεία την οποία προτείνω επιβεβαιώνεται και από τη νομολογία του Δικαστηρίου. Πράγματι, το Δικαστήριο έχει κρίνει, με την απόφασή του Sundelind Lopez (
68
), ότι εναγόμενος ο οποίος έχει τη συνήθη διαμονή του σε κράτος μέλος ή είναι πολίτης κράτους μέλους μπορεί, δεδομένου του αποκλειστικού χαρακτήρα των δικαιοδοσιών που καθορίζουν τα άρθρα 3 έως 5 του κανονισμού 2201/2003, να εναχθεί σε άλλο κράτος μέλος μόνο δυνάμει των διατάξεων αυτών και, ως εκ τούτου, κατ’ αποκλεισμό των κανόνων δικαιοδοσίας του εθνικού δικαίου (
69
).
87.
Τέλος, κατά τη θεωρία, από το άρθρο 6 του κανονισμού 2201/2003 συνάγεται ότι, όταν ένα πρόσωπο είναι πολίτης κράτους μέλους αλλά δεν έχει τη συνήθη διαμονή του σε κράτος μέλος, μπορεί να εναχθεί ενώπιον των δικαστηρίων κράτους μέλους άλλου από εκείνο του οποίου είναι πολίτης αποκλειστικώς και μόνον αν τα δικαστήρια αυτού του άλλου κράτους μέλος μπορούν να κρίνουν ότι έχουν διεθνή δικαιοδοσία δυνάμει του άρθρου 3 του κανονισμού αυτού (
70
). Συγκεκριμένα, ορισμένοι συγγραφείς θεωρούν ότι τα άρθρα 6 και 7 του εν λόγω κανονισμού καθιερώνουν σύστημα ιεραρχήσεως των κανόνων διεθνούς δικαιοδοσίας σε θέματα διαζυγίου, από την οποία προκύπτει, κατ’ ουσίαν, μια διττή λύση. Αφενός, εάν βάσει ενός εκ των κριτηρίων διεθνούς δικαιοδοσίας του κανονισμού 2201/2003 θεμελιώνεται η διεθνής δικαιοδοσία του δικαστηρίου κράτους μέλους, εφαρμοστέα είναι η σχετική με το κριτήριο αυτό διάταξη του εν λόγω κανονισμού, αποκλειομένης της εφαρμογής οποιουδήποτε εθνικού κανόνα, ανεξαρτήτως των λοιπών συνδετικών στοιχείων. Αφετέρου, εφόσον δεν προκύπτει διεθνής δικαιοδοσία κάποιου δικαστηρίου δυνάμει διατάξεως του εν λόγω κανονισμού, εφαρμοστέοι είναι οι εθνικοί κανόνες, ακόμη και αν δεν μπορούν να αντιταχθούν στους πολίτες των κρατών μελών ή στα πρόσωπα που έχουν την κατοικία τους στο έδαφος των κρατών μελών (
71
).
88.
Πάντως, στην υπό κρίση υπόθεση, οι σύζυγοι δεν έχουν κοινή ιθαγένεια κράτους μέλους, φαίνεται δε ότι έχουν τη συνήθη διαμονή τους σε τρίτο κράτος. Εν πάση περιπτώσει, από την απόφαση περί παραπομπής προκύπτει ότι η εκκαλούσα της κύριας δίκης δεν έχει τη συνήθη διαμονή της στην Πορτογαλία, ούτε είναι Πορτογαλίδα πολίτης. Επιπλέον, όπως εξέθεσα στο σημείο 52 των παρουσών προτάσεων, όλα δείχνουν ότι η εκκαλούσα δεν έχει τη συνήθη διαμονή της στην Ισπανία. Συνεπώς, αυτή δεν μπορεί, επικαλούμενη την επικουρική βάση διεθνούς δικαιοδοσίας του άρθρου 7, παράγραφος 1, του κανονισμού 2201/2003, να κινήσει ένδικη διαδικασία διαζυγίου στην Ισπανία κατά του συζύγου της, ο οποίος έχει πορτογαλική ιθαγένεια, καθόσον το άρθρο 6 του κανονισμού αυτού εμποδίζει το να εναχθεί ο σύζυγός της ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου επί τη βάσει των κανόνων διεθνούς δικαιοδοσίας του ισπανικού δικαίου.
89.
Αντιθέτως, η εκκαλούσα στην υπόθεση της κύριας δίκης θα είχε τη δυνατότητα, όπως προτείνει η Επιτροπή, να κινήσει διαδικασία διαζυγίου στην Πορτογαλία.
90.
Στην περίπτωση αυτή, θα μπορούσαμε να αναρωτηθούμε ποια θα ήταν η κατάσταση ενός συζύγου εάν οι κανόνες διεθνούς δικαιοδοσίας του κράτους μέλους του οποίου είναι πολίτης δεν προβλέπουν επικουρική σε σχέση με τον κανονισμό 2201/2003 διεθνή δικαιοδοσία. Συγκεκριμένα, σε μια τέτοια περίπτωση, κανένα δικαστήριο κράτους μέλους δεν θα είχε διεθνή δικαιοδοσία δυνάμει του κανονισμού αυτού. Θα επανέλθω στο ζήτημα αυτό κατά την εξέταση του έκτου προδικαστικού ερωτήματος (
72
).
91.
Για όλους τους ανωτέρω λόγους, προτείνω να δοθεί στο εν λόγω προδικαστικό ερώτημα η απάντηση ότι, προκειμένου περί αγωγής διαζυγίου, εάν το επιλαμβανόμενο δικαστήριο δεν μπορεί να θεμελιώσει τη διεθνή δικαιοδοσία του στα άρθρα 3 έως 5 του κανονισμού 2201/2003, πράγμα το οποίο εναπόκειται στο αιτούν δικαστήριο να εξακριβώσει, τότε το άρθρο 6 του ίδιου κανονισμού εμποδίζει την εφαρμογή της προβλεπόμενης στο άρθρο 7, παράγραφος 1, του εν λόγω κανονισμού επικουρικής βάσεως διεθνούς δικαιοδοσίας και, κατά συνέπεια, ο εναγόμενος που είναι πολίτης κράτους μέλους μπορεί να εναχθεί αποκλειστικώς και μόνον ενώπιον των δικαστηρίων αυτού του κράτους μέλους (
73
).
2.
Η επικουρική διεθνής δικαιοδοσία σε θέματα γονικής μέριμνας
92.
Το άρθρο 14 του κανονισμού 2201/2003 ορίζει ότι «[ε]φόσον κανένα δικαστήριο κράτους μέλους δεν έχει δικαιοδοσία βάσει των άρθρων 8 έως 13, η δικαιοδοσία ρυθμίζεται, σε κάθε κράτος μέλος, από το δίκαιο του κράτους αυτού».
93.
Όσον αφορά τη συναρμογή των άρθρων 8 και 14 του κανονισμού 2201/2003, το Δικαστήριο έχει υπογραμμίσει ότι το γεγονός ότι μια αχθείσα ενώπιον δικαστηρίου κράτους μέλους διαφορά ενδέχεται να μην εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 8, παράγραφος 1, του κανονισμού 2201/2003, δεν αποκλείει κατ’ ανάγκην τη θεμελίωση διεθνούς δικαιοδοσίας του εν λόγω δικαστηρίου για την εκδίκαση της διαφοράς αυτής επί τη βάσει άλλου κριτηρίου (
74
). Κατά το Δικαστήριο, ο εν λόγω κανονισμός καθιερώνει έναν μηχανισμό που επιτρέπει στα κράτη μέλη να προστατεύουν τα συμφέροντα του τέκνου, ακόμη και στην περίπτωση διαφορών που δεν εμπίπτουν στην τελευταία αυτή διάταξη. Στην περίπτωση αυτή, το άρθρο 14 του ίδιου κανονισμού διευκρινίζει ότι τα κράτη μέλη μπορούν, επικουρικώς, να απονέμουν διεθνή δικαιοδοσία στα δικαστήριά τους βάσει του εθνικού τους δικαίου (
75
).
94.
Εν προκειμένω, το άρθρο 14 του κανονισμού 2201/2003 επιτρέπει στο επιλαμβανόμενο δικαστήριο να εφαρμόσει τους δικούς του κανόνες διεθνούς δικαιοδοσίας, συμπεριλαμβανομένων εκείνων που του απονέμουν διεθνή δικαιοδοσία βάσει της ιθαγένειας του τέκνου, για να θεμελιώσει τη δική του διεθνή δικαιοδοσία, τούτο δε ακόμη και αν ο εναγόμενος είναι πολίτης άλλου κράτους μέλους, δεδομένου ότι το άρθρο 6 του εν λόγω κανονισμού έχει εφαρμογή μόνο στις αγωγές διαζυγίου, δικαστικού χωρισμού και ακυρώσεως γάμου (
76
).
95.
Εν ολίγοις, από την εξέταση των άρθρων 6, 7 και 14 του κανονισμού 2201/2003 προκύπτει ότι η διεθνής δικαιοδοσία για την εκδίκαση των γαμικών διαφορών και των διαφορών γονικής μέριμνας ενδέχεται να απονέμεται σε διαφορετικά δικαστήρια. Βεβαίως, η πιθανότητα πλείονα δικαστήρια να έχουν διεθνή δικαιοδοσία, σύμφωνα με την αρχή favor divortii που διαπνέει το δίκαιο των περισσότερων κρατών μελών, ευνοεί τον κατακερματισμό των σχετικών με το διαζύγιο διαφορών. Στην περίπτωση αυτή τίθεται το ζήτημα μήπως ο κατακερματισμός αυτός θίγει το υπέρτερο συμφέρον του τέκνου.
96.
Εκτιμώ ότι τούτο δεν συμβαίνει. Τα κριτήρια που προβλέπει ο κανονισμός 2201/2003 για τα μέτρα που αφορούν τα τέκνα είναι διαφορετικά από τα σχετικά με το διαζύγιο κριτήρια, με αποτέλεσμα η διεθνής δικαιοδοσία να δύναται να συμπέσει μόνο σε περίπτωση συνδρομής ευνοϊκών προς τούτο περιστάσεων ή συναινέσεως των συζύγων (
77
). Στο πλαίσιο αυτό, το άρθρο 12, παράγραφος 3, του εν λόγω κανονισμού παρέχει στους συζύγους τη δυνατότητα να αποφύγουν τον κατακερματισμό των διαφορών. Κατά τη διάταξη αυτή, τα δικαστήρια κράτους μέλους έχουν διεθνή δικαιοδοσία σε θέματα γονικής μέριμνας και σε διαδικασίες πέραν αυτών που προβλέπονται στο άρθρο 12, παράγραφος 1, του εν λόγω κανονισμού, αφενός μεν, εφόσον το τέκνο έχει στενή σχέση με αυτό το κράτος μέλος, ιδίως λόγω του ότι ένας εκ των ασκούντων τη γονική μέριμνα έχει τη συνήθη διαμονή του σε αυτό το κράτος μέλος ή το τέκνο έχει την ιθαγένεια αυτού του κράτους μέλους, αφετέρου δε, εφόσον η διεθνής δικαιοδοσία των εν λόγω δικαστηρίων έχει γίνει ρητώς ή κατ’ άλλον ανεπιφύλακτο τρόπο αποδεκτή από όλα τα μετέχοντα στη διαδικασία μέρη κατά την ημερομηνία που επιλαμβάνεται το δικαστήριο, η δε δικαιοδοσία αυτή είναι προς το υπέρτερο συμφέρον του παιδιού (
78
). Επομένως, η εν λόγω διάταξη παρέχει στους συζύγους τη δυνατότητα να αποδεχθούν τη διεθνή δικαιοδοσία του δικαστηρίου του διαζυγίου, υπό την προϋπόθεση ότι η επιλογή αυτή συνάδει προς το υπέρτερο συμφέρον του τέκνου (
79
).
97.
Κατόπιν των προεκτεθέντων, προτείνω στο Δικαστήριο να αποφανθεί ότι, όσον αφορά τη γονική μέριμνα, εάν το επιληφθέν δικαστήριο δεν έχει διεθνή δικαιοδοσία δυνάμει των άρθρων 8 έως 13 του κανονισμού 2201/2003, πράγμα το οποίο εναπόκειται στο αιτούν δικαστήριο να εξακριβώσει, το άρθρο 14 του εν λόγω κανονισμού εφαρμόζεται ανεξαρτήτως του τόπου της συνήθους διαμονής των τέκνων και της ιθαγένειας του εναγομένου.
Ε. Επί του πέμπτου προδικαστικού ερωτήματος
98.
Με το πέμπτο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί να διευκρινιστεί το περιεχόμενο της αναγκαστικής δικαιοδοσίας (forum necessitatis) του άρθρου 7 του κανονισμού 4/2009 κατά τον καθορισμό της διατροφής των τέκνων. Πιο συγκεκριμένα, το αιτούν δικαστήριο διερωτάται βάσει ποιων κριτηρίων είναι δυνατόν να κριθεί ότι δεν είναι ευλόγως δυνατή ή είναι ανέφικτη η έναρξη ή η διεξαγωγή διαδικασίας σε τρίτο κράτος με το οποίο η διαφορά παρουσιάζει στενό σύνδεσμο. Στην περίπτωση αυτή, το αιτούν δικαστήριο ζητεί επίσης να διευκρινιστεί κατά πόσον είναι αναγκαίο να αποδειχθεί ότι είναι αδύνατη η διεξαγωγή της διαδικασίας σε αυτό το τρίτο κράτος και εάν η ιθαγένεια ενός εκ των διαδίκων είναι επαρκές στοιχείο για να κριθεί ότι υφίσταται στενός δεσμός με κράτος μέλος.
99.
Προκειμένου να δοθεί απάντηση στο ερώτημα αυτό, πρέπει να εξεταστεί το περιεχόμενο της προβλεπόμενης στο άρθρο 7 του κανονισμού 4/2009 αναγκαστικής δικαιοδοσίας (forum necessitatis).
1.
Επί του περιεχομένου της αναγκαστικής δικαιοδοσίας (forum necessitatis) του άρθρου 7 του κανονισμού 4/2009
100.
Το άρθρο 7, πρώτο εδάφιο, του κανονισμού 4/2009 προβλέπει, αφενός, ότι όταν κανένα δικαστήριο κράτους μέλους δεν έχει δικαιοδοσία δυνάμει των άρθρων 3, 4, 5 και 6 του κανονισμού αυτού, τα δικαστήρια κράτους μέλους μπορούν, σε εξαιρετικές περιπτώσεις, να επιλαμβάνονται της διαφοράς, εφόσον δεν είναι ευλόγως δυνατή ή είναι ανέφικτη η έναρξη ή η διεξαγωγή διαδικασίας σε τρίτο κράτος με το οποίο η διαφορά παρουσιάζει στενό σύνδεσμο, και αφετέρου, ότι πρέπει να υπάρχει επαρκής σύνδεσμος μεταξύ της διαφοράς και του κράτους μέλους του επιλαμβανομένου δικαστηρίου.
101.
Επομένως, για να μπορεί να γίνει δεκτή η αναγκαστική δικαιοδοσία σε θέματα υποχρεώσεων διατροφής, πρέπει να μην έχει διεθνή δικαιοδοσία κανένα δικαστήριο σε άλλο κράτος μέλος. Με άλλα λόγια, δεδομένου του επικουρικού χαρακτήρα της (
80
), η συγκεκριμένη βάση δικαιοδοσίας έχει εφαρμογή μόνο στις περιπτώσεις αρνητικής συγκρούσεως διεθνούς δικαιοδοσίας εντός της Ένωσης.
α)
Επί της μη υπάρξεως διεθνούς δικαιοδοσίας σε κράτος μέλος δυνάμει των άρθρων 3 έως 6 του κανονισμού 4/2009
102.
Προκειμένου να κρίνει αν έχει εφαρμογή το άρθρο 7 του κανονισμού 4/2009, το δικαστήριο οφείλει να εξακριβώσει ότι κανένα από τα κριτήρια διεθνούς δικαιοδοσίας που προβλέπονται στα άρθρα 3 έως 6 του κανονισμού αυτού δεν εφαρμόζεται στη διαφορά της οποίας έχει επιληφθεί.
103.
Πρώτον, όσον αφορά τα μη σωρευτικά και μη ιεραρχημένα κριτήρια διεθνούς δικαιοδοσίας που προβλέπονται στο άρθρο 3 του κανονισμού 4/2009, το επιλαμβανόμενο δικαστήριο οφείλει να διαπιστώσει ότι ούτε ο ενάγων ούτε ο εναγόμενος έχουν τη συνήθη διαμονή τους σε κράτος μέλος. Εφόσον τούτο συμβαίνει, το δικαστήριο οφείλει επίσης να επαληθεύσει ότι κανένα δικαστήριο κράτους μέλους δεν έχει διεθνή δικαιοδοσία βάσει των κριτηρίων του άρθρου 3, στοιχεία γʹ και δʹ, του εν λόγω κανονισμού. Συγκεκριμένα, οι δύο αυτές διατάξεις, οι οποίες διέπουν την εκδίκαση των διαφορών από ένα μόνο δικαστήριο, ορίζουν ότι διεθνή δικαιοδοσία σε θέματα υποχρεώσεων διατροφής έχει το δικαστήριο που έχει διεθνή δικαιοδοσία σύμφωνα με το δίκαιό του για την εκδίκαση κύριας αγωγής που αφορά την προσωπική κατάσταση των προσώπων των οποίων το αίτημα περί καταβολής διατροφής είναι παρεπόμενο (στοιχείο γʹ) ή το δικαστήριο που έχει διεθνή δικαιοδοσία σύμφωνα με το δίκαιό του για την εκδίκαση αγωγής που αφορά τη γονική μέριμνα (στοιχείο δʹ) (στην περίπτωση αυτή τη γονική μέριμνα του τέκνου), εκτός εάν η διεθνής δικαιοδοσία βασίζεται αποκλειστικά στην ιθαγένεια ενός εκ των διαδίκων.
104.
Συναφώς, υπενθυμίζω ότι το Δικαστήριο, στην απόφαση A (
81
), προέβη σε ερμηνεία του άρθρου 3, στοιχεία γʹ και δʹ, του κανονισμού 4/2009, διασαφηνίζοντας, μεταξύ άλλων, τη σχέση μεταξύ των απαριθμούμενων στην διάταξη αυτή κριτηρίων διεθνούς δικαιοδοσίας. Το Δικαστήριο, υπογραμμίζοντας την αναγκαιότητα συνεκτιμήσεως του υπέρτερου συμφέροντος του τέκνου κατά την ερμηνεία των κανόνων διεθνούς δικαιοδοσίας που προβλέπει η διάταξη αυτή, έκρινε ότι η διάταξη αυτή έχει την έννοια ότι, όταν επιλαμβάνονται δύο δικαστήρια, το ένα αγωγής που αφορά τον δικαστικό χωρισμό ή τη διακοπή του συζυγικού δεσμού μεταξύ συζύγων, γονέων ανήλικων τέκνων, και το έτερο αγωγής που αφορά τη γονική μέριμνα των εν λόγω τέκνων, τυχόν αίτημα περί υποχρεώσεως διατροφής των τέκνων «μπορεί να θεωρηθεί παρεπόμενο μόνο της αγωγής που αφορά τη γονική μέριμνα» (
82
).
105.
Το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι εφόσον, με βάση τα πραγματικά περιστατικά της υποθέσεως της κύριας δίκης, προκύψει ότι το επιληφθέν δικαστήριο δεν έχει διεθνή δικαιοδοσία δυνάμει των άρθρων 8 έως 13 του κανονισμού 2201/2003 και ότι είναι εφαρμοστέο το άρθρο 14 του κανονισμού αυτού, τότε τα ισπανικά δικαστήρια θα έχουν διεθνή δικαιοδοσία να αποφανθούν επί των μέτρων που αφορούν τη γονική μέριμνα δυνάμει του άρθρου 22 quater, στοιχείο d, του LOPJ (
83
), λόγω της ισπανικής ιθαγένειας της μητέρας (
84
). Ωστόσο, θα ήθελα να επισημάνω ότι καίτοι η αγωγή διατροφής συνδέεται με την περί γονικής μέριμνας αγωγή, το κριτήριο διεθνούς δικαιοδοσίας που προβλέπει το άρθρο 3, στοιχείο δʹ, του κανονισμού 4/2009 δεν έχει εφαρμογή όταν η δυνάμει του δικαίου του forum διεθνής δικαιοδοσία βασίζεται στην ιθαγένεια ενός εκ των διαδίκων (
85
). Κατά συνέπεια, λαμβανομένης υπόψη της σαφούς διατυπώσεως της εν λόγω διατάξεως (
86
), είναι κατ’ αρχήν πιθανόν τα ισπανικά δικαστήρια να έχουν διεθνή δικαιοδοσία επί θεμάτων γονικής μέριμνας δυνάμει της επικουρικής βάσεως δικαιοδοσίας του άρθρου 14 του σχετικού κανονισμού, ενώ, αντιθέτως, να μην έχουν διεθνή δικαιοδοσία να αποφανθούν επί της διατροφής των τέκνων.
106.
Δεύτερον, όσον αφορά τα άρθρα 4 έως 6 του κανονισμού 4/2009, το δικαστήριο οφείλει επίσης να επαληθεύσει ότι κανένα δικαστήριο κράτους μέλους δεν έχει διεθνή δικαιοδοσία να αποφανθεί επί του αιτήματος διατροφής βάσει των κριτηρίων επικουρικής διεθνούς δικαιοδοσίας που προβλέπονται στα εν λόγω άρθρα. Συναφώς, θα ήθελα να σημειώσω ότι από την απόφαση περί παραπομπής δεν προκύπτει τέτοια περίπτωση εν προκειμένω (
87
). Συγκεκριμένα, δεν αμφισβητείται ότι οι διάδικοι της κύριας δίκης δεν έχουν την ίδια ιθαγένεια (
88
).
107.
Από το σύνολο των ως άνω περιστάσεων προκύπτει κατ’ αρχήν ότι, σε υπόθεση όπως η επίμαχη στην υπόθεση της κύριας δίκης, κανένα δικαστήριο κράτους μέλους δεν έχει διεθνή δικαιοδοσία για την εκδίκαση του αιτήματος περί διατροφής. Εγείρεται, επομένως, το ζήτημα κατά πόσον, σε μια τέτοια περίπτωση, πληρούνται οι δύο προϋποθέσεις που θέτει το άρθρο 7 του κανονισμού 4/2009, ώστε το αιτούν δικαστήριο να δύναται να κρίνει εφαρμοστέα την αναγκαστική δικαιοδοσία (forum necessitatis) σε υπόθεση όπως η κρινόμενη εν προκειμένω.
β)
Επί της πλήρους ή σχεδόν πλήρους αδυναμίας κινήσεως ή διεξαγωγής διαδικασίας σε τρίτο κράτος με το οποίο η διαφορά παρουσιάζει στενό σύνδεσμο
108.
Υπενθυμίζω εκ προοιμίου ότι, κατά την αιτιολογική σκέψη 16 του κανονισμού 4/2009, η αναγκαστική δικαιοδοσία (forum necessitatis) που προβλέπεται στο άρθρο 7 του κανονισμού αυτού αποσκοπεί στην αντιμετώπιση περιπτώσεων αρνησιδικίας, στην περίπτωση κατά την οποία κανένα δικαστήριο κράτους μέλους δεν έχει κανονικά διεθνή δικαιοδοσία.
109.
Επομένως, η αναγκαστική δικαιοδοσία (forum necessitatis) παρέχει στα δικαστήρια κράτους μέλους τη δυνατότητα, σε εξαιρετικές περιπτώσεις, να εκδικάσουν τη διαφορά, εφόσον δεν είναι ευλόγως δυνατή ή είναι αδύνατη η κίνηση ή διεξαγωγή διαδικασίας σε τρίτο κράτος με το οποίο η διαφορά παρουσιάζει στενό σύνδεσμο.
110.
Κατ’ αρχάς, όσον αφορά τον στενό σύνδεσμο μεταξύ της διαφοράς και του τρίτου κράτους, φρονώ ότι, κατά κανόνα, μπορεί να θεωρηθεί ότι υφίσταται τέτοιος σύνδεσμος εάν το επιλαμβανόμενο δικαστήριο διαπιστώσει ότι ο τόπος της συνήθους διαμονής των διαδίκων βρίσκεται στο έδαφος τρίτου κράτους, όπως, εν προκειμένω, του Τόγκο, και τα δικαστήρια του κράτους αυτού αναγνωρίσουν ότι έχουν διεθνή δικαιοδοσία κατ’ εφαρμογήν της εθνικής τους νομοθεσίας.
111.
Εν συνεχεία, όσον αφορά την προϋπόθεση περί αδυναμίας κινήσεως ή διεξαγωγής διαδικασίας εκδικάσεως της διαφοράς ενώπιον των δικαστηρίων του τρίτου κράτους, την οποία ρητώς μνημονεύει το αιτούν δικαστήριο στο υπό κρίση προδικαστικό ερώτημά του, πρέπει να επισημανθεί ότι το άρθρο 7 του κανονισμού 4/2009 προβλέπει δύο κατηγορίες εμποδίων που δικαιολογούν την εφαρμογή του forum necessitatis εκ μέρους του επιλαμβανομένου δικαστηρίου.
112.
Η πρώτη κατηγορία αφορά την περίπτωση κατά την οποία η σχετική με τη διατροφή ένδικη διαδικασία αποδεικνύεται ανέφικτη σε τρίτο κράτος (
89
). Στην κατηγορία αυτή μπορούν να εμπίπτουν, μεταξύ άλλων, οι περιπτώσεις στις οποίες το δικαστήριο του τρίτου κράτους, με το οποίο η διαφορά παρουσιάζει στενό σύνδεσμο, αρνείται να ασκήσει τη διεθνή δικαιοδοσία του ή στις οποίες οι δικονομικοί όροι είναι καταχρηστικοί (
90
).
113.
Η δεύτερη κατηγορία αφορά την περίπτωση κατά την οποία η κίνηση ή η διεξαγωγή διαδικασίας δεν είναι ευλόγως δυνατή σε τρίτο κράτος.
114.
Συναφώς, στην αιτιολογική σκέψη 16 του κανονισμού 4/2009 μνημονεύονται ορισμένες καταστάσεις οι οποίες θεωρούνται εξαιρετικές και οι οποίες μπορούν να καθοδηγήσουν την ερμηνεία της εν λόγω προϋποθέσεως. Στο πλαίσιο αυτό, η ανάγκη μπορεί να είναι αποτέλεσμα σοβαρών καταστάσεων, όπως ο εμφύλιος πόλεμος, ή όταν δεν μπορεί ευλόγως να αναμένεται από τον ενάγοντα να κινήσει ή να διεξαγάγει διαδικασία σε τρίτο κράτος (
91
). Στην ίδια λογική, το επιλαμβανόμενο της διαφοράς δικαστήριο μπορεί να εφαρμόσει το forum necessitatis σε περιπτώσεις κατά τις οποίες, όπως επισημαίνει η Επιτροπή, παρακωλύεται αδικαιολόγητα η πρόσβαση στη δικαιοσύνη, ήτοι όταν, μεταξύ άλλων, η εκπροσώπηση από δικηγόρο είναι υπερβολικά δαπανηρή, η διάρκεια των δικών είναι υπερβολικά μεγάλη, υφίστανται σοβαρά προβλήματα διαφθοράς στο δικαστικό σύστημα ή ακόμη όταν υπάρχουν ελλείψεις θεμελιωδών εγγυήσεων για τη διεξαγωγή δίκαιης δίκης (
92
) ή συστημικές ελλείψεις. H ύπαρξη αδυναμίας, ανεξαρτήτως του αν αφορά δικονομικούς ή συγκυριακούς λόγους, πρέπει να εκτιμάται από το επιλαμβανόμενο δικαστήριο υπό το πρίσμα του συνόλου των πραγματικών περιστατικών της συγκεκριμένης υποθέσεως.
115.
Πρέπει να τονιστεί ότι το επιλαμβανόμενο δικαστήριο οφείλει να ενεργεί με πολύ μεγάλη σύνεση, προκειμένου να συγκεράσει τον εξαιρετικό χαρακτήρα της εφαρμογής του forum necessitatis και την ευρεία εξουσία εκτιμήσεως που διαθέτει. Πράγματι, η αναγκαστική δικαιοδοσία (forum necessitatis) μπορεί να εφαρμοστεί μόνο σε πολύ σοβαρές ή επείγουσες περιπτώσεις στις οποίες υφίσταται κίνδυνος αρνησιδικίας. Συναφώς, θα ήθελα να επισημάνω ότι η προσδοκία περί εκδόσεως από το επιλαμβανόμενο δικαστήριο ευνοϊκότερης αποφάσεως σε σχέση με αυτήν που θα αναμενόταν από το δικαστήριο που έχει διεθνή δικαιοδοσία κατά τον κανονισμό 4/2009 (
93
) ή η αντίληψη περί ανάγκης αντιμετωπίσεως καταστάσεων αρνησιδικίας που προκύπτουν εξαιτίας στενής ερμηνείας των κανόνων διεθνούς δικαιοδοσίας του εν λόγω κανονισμού, δεν μπορούν σε καμία περίπτωση να δικαιολογήσουν την εφαρμογή του forum necessitatis (
94
), το οποίο δεν αποτελεί εναλλακτική δικαιοδοσία, αλλά δικαιοδοσία ανάγκης.
γ)
Επί της υπάρξεως επαρκούς συνδέσμου με το κράτος μέλος του επιλαμβανομένου δικαστηρίου
116.
Ακόμη και αν το δικαστήριο που επιλαμβάνεται της διαφοράς εκτιμά, όπως εν προκειμένω, ότι συντρέχει η προϋπόθεση περί πλήρους ή σχεδόν πλήρους αδυναμίας κινήσεως ή διεξαγωγής διαδικασίας σε τρίτο κράτος με το οποίο η διαφορά παρουσιάζει στενό σύνδεσμο, η διεθνής δικαιοδοσία που βασίζεται στο forum necessitatis μπορεί να ασκηθεί μόνον αν η διαφορά παρουσιάζει «επαρκή σύνδεσμο» με το κράτος μέλος του δικαστηρίου αυτού. Στην αιτιολογική σκέψη 16 του κανονισμού 4/2009 διευκρινίζεται ότι ο απαιτούμενος κατά το άρθρο 7 του εν λόγω κανονισμού επαρκής σύνδεσμος μπορεί να υφίσταται όταν ένας εκ των διαδίκων έχει την ιθαγένεια του κράτους του επιληφθέντος δικαστηρίου (
95
).
117.
Συναφώς, κατά τη θεωρία, η ύπαρξη τέτοιου «επαρκούς συνδέσμου» μπορεί να γίνει δεκτή μόνον αν οι σύνδεσμοι μεταξύ της ένδικης διαφοράς και του κράτους μέλους τα δικαστήρια του οποίου έχουν επιληφθεί της διαφοράς, δεν είναι «εφήμεροι ή πλασματικοί» (
96
). Όπως επισήμανα στις προτάσεις μου στην υπόθεση KP (
97
), φρονώ, γενικώς, ότι οι κανόνες διεθνούς δικαιοδοσίας του κανονισμού 4/2009 στηρίζονται στην παραδοχή ότι υφίσταται σύνδεσμος μεταξύ της διατροφής που αποτελεί αντικείμενο συγκεκριμένης διαφοράς και του κράτους του οποίου τα δικαστήρια έχουν διεθνή δικαιοδοσία να εκδικάσουν τη διαφορά αυτή. Ο σύνδεσμος αυτός πρέπει τουλάχιστον να είναι αρκετά στενός ώστε ο δικαιούχος και ο υπόχρεος διατροφής να δύνανται να προβλέψουν τα δικαστήρια ποιων κρατών ενδέχεται να κληθούν να εκδικάσουν τις σχετικές με την οικεία υποχρέωση διατροφής διαφορές.
118.
Πρέπει επίσης να σημειωθεί ότι το αντικείμενο του αιτήματος διατροφής είναι, κατά κανόνα, οικονομικής φύσεως και ότι, από πρακτικής απόψεως, το γεγονός ότι ο υπόχρεος διατροφής κατέχει περιουσιακά στοιχεία στο έδαφος του κράτους μέλους του επιλαμβανομένου δικαστηρίου μπορεί να θεωρηθεί συνδετικό στοιχείο που δύναται να ληφθεί υπόψη από το επιλαμβανόμενο δικαστήριο στο πλαίσιο της κατά περίπτωση εκτιμήσεως των συνθηκών. Πάντως, κατόπιν της διευκρινίσεως αυτής, είναι χρήσιμο να τονιστεί ότι ο κανονισμός 4/2009 δεν αποσκοπεί στη θέσπιση καθολικώς ισχύουσας υποχρεώσεως διατροφής (
98
).
119.
Εν πάση περιπτώσει, είμαι της γνώμης ότι οποιαδήποτε ερμηνεία του άρθρου 7 του εν λόγω κανονισμού πρέπει να γίνεται υπό το πρίσμα των άρθρων 24 και 47 του Χάρτη.
120.
Συναφώς, θα ήθελα να υπενθυμίσω ότι, κατά το Δικαστήριο, η εφαρμογή του κανονισμού 4/2009 πρέπει να είναι σύμφωνη με το άρθρο 24, παράγραφος 2, του Χάρτη, κατά το οποίο σε όλες τις πράξεις που αφορούν τα τέκνα, είτε επιχειρούνται από δημόσιες αρχές είτε από ιδιωτικούς οργανισμούς, πρωταρχική σημασία πρέπει να δίνεται στο υπέρτερο συμφέρον του τέκνου (
99
).
121.
Σχετικά με την ερμηνεία του άρθρου 7 του εν λόγω κανονισμού υπό το πρίσμα του άρθρου 47 του Χάρτη, παραπέμπω στην ανάλυσή μου στο πλαίσιο του έκτου προδικαστικού ερωτήματος του αιτούντος δικαστηρίου.
2.
Εφαρμογή στην υπό κρίση υπόθεση
122.
Πρώτον, όσον αφορά την πλήρη ή σχεδόν πλήρη αδυναμία κινήσεως ή διεξαγωγής διαδικασίας σε τρίτο κράτος με το οποίο η διαφορά παρουσιάζει στενό σύνδεσμο, η εκκαλούσα της κύριας δίκης, βασιζόμενη σε διάφορες εκθέσεις του Συμβουλίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων της Γενικής Συνελεύσεως των Ηνωμένων Εθνών, επικαλείται, μεταξύ άλλων, την έλλειψη κατάλληλης και διαρκούς καταρτίσεως των δικαστικών λειτουργών, την ανάγκη μεταρρυθμίσεως και ενισχύσεως του τομέα της δικαιοσύνης, καθώς και προβληματισμούς σχετικά με την ανεξαρτησία της δικαστικής εξουσίας στο Τόγκο, την πρόσβαση στη δικαιοσύνη και την ύπαρξη πρακτικών που εισάγουν διακρίσεις εις βάρος των γυναικών (
100
).
123.
Επομένως, πρέπει να εξεταστεί αν περιστάσεις όπως αυτές τις οποίες επικαλείται η εκκαλούσα της κύριας δίκης δύνανται να θεωρηθούν κατάλληλες προκειμένου το επιληφθέν δικαστήριο να μπορέσει να εκτιμήσει κατά πόσον πληρούνται οι προϋποθέσεις του άρθρου 7, πρώτο εδάφιο, του κανονισμού 4/2009 για την εφαρμογή του forum necessitatis και, ειδικότερα, για να κρίνει ότι δεν είναι ευλόγως δυνατή ή είναι ανέφικτη η έναρξη ή η διεξαγωγή διαδικασίας στο τρίτο κράτος με το οποίο η διαφορά παρουσιάζει στενό σύνδεσμο, ήτοι, εν προκειμένω, στο Τόγκο.
124.
Συναφώς, φρονώ ότι η ανάλυση περί του άρθρου 7, πρώτο εδάφιο, του κανονισμού 4/2009, όπως εκτέθηκε στα σημεία 100 έως 118 των παρουσών προτάσεων, θα μπορούσε να καθοδηγήσει το αιτούν δικαστήριο.
125.
Στο πλαίσιο αυτό, πρέπει να επισημάνω ότι, ακόμη και αν περιστάσεις όπως αυτές που επικαλείται η εκκαλούσα της κύριας δίκης είναι δυνατόν να θεωρηθούν κατάλληλες και ικανές για να οδηγήσουν το επιληφθέν δικαστήριο στο σχηματισμό κρίσεως περί του κατά πόσον οι περιστάσεις αυτές μπορούν να δικαιολογήσουν τη δυνάμει του άρθρου 7, πρώτο εδάφιο, του κανονισμού 4/2009, εφαρμογή του forum necessitatis, η εκ μέρους του δικαστηρίου αυτού εκτίμηση σχετικά με τη συνδρομή των προϋποθέσεων που θέτει η διάταξη αυτή, υπό το πρίσμα των κριτηρίων που μνημονεύονται στο σημείο 114 των παρουσών προτάσεων, πρέπει να στηριχθεί όχι μόνο στις περιστάσεις που επικαλείται η εκκαλούσα της κύριας δίκης, αλλά και σε διαπιστώσεις βασιζόμενες σε αντικειμενικές πληροφορίες και στοιχεία. Ιδίως η διαπίστωση περί υπάρξεως δυσχερειών όσον αφορά την αποτελεσματική πρόσβαση των γυναικών στα δικαστήρια ή πρακτικών που εισάγουν διακρίσεις εις βάρος των γυναικών στο Τόγκο (
101
) θα μπορούσε να παράσχει στο αιτούν δικαστήριο τη δυνατότητα να κρίνει ότι υφίσταται κίνδυνος αρνησιδικίας και, κατά συνέπεια, ότι πληρούνται οι προϋποθέσεις για την εφαρμογή του forum necessitatis τις οποίες θέτει το άρθρο 7 του κανονισμού αυτού.
126.
Επιπροσθέτως, θα ήθελα να διευκρινίσω ότι η εκκαλούσα της κύριας δίκης δεν υποχρεούται να αποδείξει ότι κίνησε ή επιχείρησε να κινήσει διαδικασία στο κράτος αυτό χωρίς αποτέλεσμα. Επ’ αυτού, συμμερίζομαι την άποψη της Επιτροπής, η οποία θεωρεί ότι το να απαιτηθεί από τους διαδίκους να προσπαθήσουν να κινήσουν διαδικασία ενώπιον των δικαστηρίων του τρίτου κράτους αποκλειστικώς και μόνον προκειμένου να αποδείξουν την αναγκαιότητα εφαρμογής του forum necessitatis θα ήταν αντίθετο προς τον σκοπό του κανονισμού 4/2009, ο οποίος συνίσταται, κυρίως, στην προστασία του δικαιούχου διατροφής και στην προώθηση της ορθής απονομής της δικαιοσύνης.
127.
Δεύτερον, όσον αφορά την ύπαρξη επαρκούς συνδέσμου με το κράτος μέλος του επιληφθέντος δικαστηρίου, κατά την έννοια του άρθρου 7, δεύτερο εδάφιο, του κανονισμού 4/2009, από την ανάλυσή μου στα σημεία 116 έως 118 των παρουσών προτάσεων προκύπτει ότι η ιθαγένεια ενός εκ των διαδίκων μπορεί να αποτελέσει επαρκές στοιχείο για να διαπιστωθεί η ύπαρξη τέτοιου συνδέσμου.
128.
Κατά συνέπεια, κατόπιν του συνόλου των προεκτεθέντων, είμαι της γνώμης ότι το άρθρο 7 του κανονισμού 4/2009 έχει την έννοια ότι η αναγκαιότητα εφαρμογής της διατάξεως αυτής ενδέχεται να απορρέει από εξαιρετικές, πολύ σοβαρές ή επείγουσες καταστάσεις, λόγω των οποίων να δύναται να θεωρηθεί ότι δεν είναι ευλόγως δυνατή ή είναι ανέφικτη η έναρξη ή η διεξαγωγή διαδικασίας σε τρίτο κράτος με το οποίο η διαφορά παρουσιάζει στενό σύνδεσμο. Οι προϋποθέσεις αυτές πληρούνται, ιδίως, όταν το δικαστήριο του τρίτου κράτους, με το οποίο η διαφορά παρουσιάζει στενό σύνδεσμο, αρνείται να ασκήσει τη διεθνή δικαιοδοσία του ή όταν υφίστανται καταχρηστικοί δικονομικοί όροι, όταν εξαιτίας κοινωνικών ταραχών ή φυσικών καταστροφών είναι επικίνδυνη η μετάβαση σε ορισμένους τόπους και δεν μπορεί να ασκηθεί κανονική δραστηριότητα στο τρίτο κράτος και, τέλος, όταν η πρόσβαση στη δικαιοσύνη παρακωλύεται αδικαιολόγητα, ήτοι, μεταξύ άλλων, όταν η εκπροσώπηση από δικηγόρο είναι υπέρμετρα δαπανηρή, η διάρκεια των δικών υπέρμετρα μεγάλη ή ακόμη όταν υπάρχουν είτε σοβαρά προβλήματα διαφθοράς στο δικαστικό σύστημα είτε έλλειψη θεμελιωδών εγγυήσεων για τη διεξαγωγή δίκαιης δίκης ή συστημικές ελλείψεις. Βάσει της διατάξεως αυτής, οι διάδικοι δεν υποχρεούνται να αποδείξουν μέσω έγγραφων αποδεικτικών στοιχείων τη συνδρομή τέτοιων περιστάσεων.
ΣΤ. Επί του έκτου προδικαστικού ερωτήματος
129.
Με το έκτο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί να διευκρινιστεί αν η κατάσταση κατά την οποία, ενώ οι σύζυγοι διατηρούν στενούς δεσμούς με κράτη μέλη λόγω, μεταξύ άλλων, της ιθαγένειας και της προγενέστερης διαμονής τους, κανένα δικαστήριο κράτους μέλους δεν φαίνεται να έχει διεθνή δικαιοδοσία δυνάμει των εφαρμοστέων κανονισμών, αντιβαίνει στο άρθρο 47 του Χάρτη.
130.
Το Συμβούλιο θεωρεί, μεταξύ άλλων, ότι ο κανονισμός 2201/2003 δεν αντιβαίνει στο άρθρο 47 του Χάρτη, ακόμη και αν, σε περίπτωση όπως η επίμαχη στην κύρια δίκη, κατ’ εφαρμογήν του κριτηρίου της συνήθους διαμονής που προβλέπει ο εν λόγω κανονισμός, κανένα δικαστήριο κράτους μέλους δεν έχει διεθνή δικαιοδοσία για την εκδίκαση διαφοράς διαζυγίου και/ή γονικής μέριμνας στο πλαίσιο ένδικης διαδικασίας που έχουν κινήσει σύζυγοι, οι οποίοι είναι πολίτες και πρώην κάτοικοι κρατών μελών της Ένωσης και οι οποίοι έχουν τη συνήθη διαμονή τους σε τρίτο κράτος κατά τον χρόνο ενάρξεως της ένδικης διαδικασίας. Κατά το Συμβούλιο, απλώς και μόνον το γεγονός ότι το έχον διεθνή δικαιοδοσία δικαστήριο εδρεύει σε τρίτο κράτος δεν μπορεί να οδηγήσει στο συμπέρασμα ότι οι ενδιαφερόμενοι στερούνται αποτελεσματικής δικαστικής προστασίας.
131.
Δεν συμφωνώ με την προσέγγιση αυτή.
132.
Πρέπει να επισημάνω ότι από το εν λόγω προδικαστικό ερώτημα δεν προκύπτουν στην πραγματικότητα στοιχεία βάσει των οποίων να μπορεί να θεωρηθεί ότι αυτό αφορά το κύρος του κανονισμού 2201/2003 και/ή του κανονισμού 4/2009. Εν πάση περιπτώσει, είναι αναγκαία η ερμηνεία των κρίσιμων διατάξεων των κανονισμών αυτών, πριν εκτιμηθεί το κύρος τους υπό το πρίσμα του άρθρου 47 του Χάρτη.
133.
Είναι βέβαιο ότι το επιληφθέν δικαστήριο πρέπει να ερμηνεύσει τις διατάξεις του κανονισμού 2201/2003 και του κανονισμού 4/2009 που αφορούν, αφενός, τις επικουρικές βάσεις δικαιοδοσίας των άρθρων 7 και 14 του πρώτου κανονισμού και, αφετέρου, την αναγκαστική δικαιοδοσία (forum necessitatis) του άρθρου 7 του δεύτερου κανονισμού, υπό το πρίσμα του άρθρου 47 του Χάρτη.
134.
Πρώτον, το άρθρο 51, παράγραφος 1, του Χάρτη προβλέπει ότι οι διατάξεις του απευθύνονται στα κράτη μέλη μόνον όταν αυτά εφαρμόζουν το δίκαιο της Ένωσης (
102
).
135.
Δεύτερον, ειδικότερα όσον αφορά τον κανονισμό 2201/2003, οι εθνικοί κανόνες διεθνούς δικαιοδοσίας είναι εφαρμοστέοι μόνον εφόσον κανένα δικαστήριο κράτους μέλους δεν έχει δικαιοδοσία δυνάμει των κανόνων διεθνούς δικαιοδοσίας του κανονισμού αυτού. Οι εν λόγω εθνικοί κανόνες διεθνούς δικαιοδοσίας περιλαμβάνονται στα διαδοχικώς εξεταζόμενα κριτήρια διεθνούς δικαιοδοσίας, στα οποία εντάσσονται και οι κανόνες διεθνούς δικαιοδοσίας των κανονισμών της Ένωσης. Στο πλαίσιο αυτό, τα κράτη μέλη υποχρεούνται να τηρούν το άρθρο 47 του Χάρτη ακόμη και στις περιπτώσεις που τα δικαστήριά τους δεν έχουν, δυνάμει του εθνικού δικαίου, διεθνή δικαιοδοσία για την εκδίκαση διαφορών που εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής του εν λόγω κανονισμού (
103
).
136.
Εν προκειμένω, όσον αφορά ιδίως τις επικουρικές βάσεις δικαιοδοσίας και/ή την αναγκαστική δικαιοδοσία (forum necessitatis), ενδέχεται, λαμβανομένου υπόψη του γράμματος του άρθρου 3, στοιχείο δʹ, του κανονισμού 4/2009, τα ισπανικά δικαστήρια που έχουν διεθνή δικαιοδοσία σε θέματα γονικής μέριμνας δυνάμει της επικουρικής δικαιοδοσίας του άρθρου 14 του κανονισμού να μην έχουν διεθνή δικαιοδοσία να αποφανθούν επί της διατροφής των τέκνων. Στην περίπτωση αυτή, ενδέχεται επίσης, όσον αφορά το αίτημα διατροφής, το επιληφθέν δικαστήριο να μπορεί, δυνάμει του άρθρου 7 του εν λόγω κανονισμού 4/2009, να προβεί στην εφαρμογή του forum necessitatis ώστε να αποφανθεί επί ενός τέτοιου αιτήματος και, επομένως, δεν χωρεί αμφιβολία όχι μόνον ότι τα άρθρα αυτά πρέπει να ερμηνευθούν υπό το πρίσμα του άρθρου 47 του Χάρτη, αλλά και ότι, όπως ήδη επισήμανα, οι ισπανικοί κανόνες διεθνούς δικαιοδοσίας που θα παράσχουν στο επιληφθέν δικαστήριο τη δυνατότητα να ασκήσει τέτοια δικαιοδοσία πρέπει να εφαρμοστούν συμφώνως προς τη διάταξη αυτή. Συνεπώς, οι εν λόγω εθνικοί κανόνες διεθνούς δικαιοδοσίας, όπως εν προκειμένω το άρθρο 22 quater, στοιχείο d, του LOPJ, πρέπει να ερμηνευθούν υπό το πρίσμα του άρθρου 47 του Χάρτη, προκειμένου να αποφευχθεί η αρνησιδικία.
137.
Τρίτον, όπως εξήγησα, ορισμένες διατάξεις προβλέπουν, σε γενικές γραμμές, τον συντονισμό των επίμαχων κανόνων σε θέματα διαζυγίου, γονικής μέριμνας ή διατροφής. Μία από τις διατάξεις αυτές είναι το άρθρο 3, στοιχείο δʹ, του κανονισμού 4/2009. Επομένως, σε περίπτωση αποτυχίας του συντονισμού αυτού λόγω ειδικών περιστάσεων όπως οι επίμαχες στην υπόθεση της κύριας δίκης, το επιλαμβανόμενο δικαστήριο θα μπορούσε να έχει διεθνή δικαιοδοσία όσον αφορά τη γονική μέριμνα, όχι όμως για τις πτυχές της διαφοράς που αφορούν τους ανηλίκους, η δε έλλειψη διεθνούς δικαιοδοσίας του επιλαμβανόμενου δικαστηρίου θα μπορούσε να επιλυθεί με εφαρμογή της αναγκαστικής διεθνούς δικαιοδοσίας «“κατ’ επέκταση” ενός δικαστηρίου (κατ’ αρχήν) εύλογου» (
104
).
138.
Κατόπιν των ανωτέρω, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στο υποβληθέν ερώτημα ότι τα άρθρα 7 και 14 του κανονισμού 2201/2003, σχετικά με τις επικουρικές βάσεις διεθνούς δικαιοδοσίας σε θέματα διαζυγίου, δικαστικού χωρισμού και ακυρώσεως γάμου αντιστοίχως, καθώς και το άρθρο 7 του κανονισμού 4/2009, σχετικά με την αναγκαστική δικαιοδοσία (forum necessitatis) σε θέματα υποχρεώσεων διατροφής, έχουν την έννοια ότι πρέπει να ερμηνεύονται από το επιλαμβανόμενο δικαστήριο υπό το πρίσμα του άρθρου 47 του Χάρτη. Οι εθνικοί κανόνες που αφορούν τις επικουρικές βάσεις διεθνούς δικαιοδοσίας, συμπεριλαμβανομένων αυτών που αφορούν την αναγκαστική δικαιοδοσία (forum necessitatis), πρέπει να εφαρμόζονται υπό το πρίσμα του ίδιου άρθρου.
V. Πρόταση
139.
Κατόπιν των ανωτέρω, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στα προδικαστικά ερωτήματα του Audiencia Provincial de Barcelona (εφετείου Βαρκελώνης, Ισπανία) ως εξής:
1)
Το καθεστώς των συζύγων ως συμβασιούχων υπαλλήλων της Ένωσης σε τρίτο κράτος δεν αποτελεί σημαντικό στοιχείο για τον προσδιορισμό του τόπου της συνήθους διαμονής των συζύγων, είτε κατά την έννοια των άρθρων 3 και 8 του κανονισμού (ΕΚ) 2201/2003 του Συμβουλίου, της 27ης Νοεμβρίου 2003, για τη διεθνή δικαιοδοσία και την αναγνώριση και εκτέλεση αποφάσεων σε γαμικές διαφορές και διαφορές γονικής μέριμνας ο οποίος καταργεί τον κανονισμό (ΕΚ) αριθ. 1347/2000, είτε κατά την έννοια του άρθρου 3 του κανονισμού (ΕΚ) 4/2009 του Συμβουλίου, της 18ης Δεκεμβρίου 2008, για τη διεθνή δικαιοδοσία, το εφαρμοστέο δίκαιο, την αναγνώριση και εκτέλεση αποφάσεων και τη συνεργασία σε θέματα υποχρεώσεων διατροφής.
2)
Για τον προσδιορισμό της συνήθους διαμονής των τέκνων κατά το άρθρο 8 του κανονισμού 2201/2003 δεν είναι δυνατόν να ληφθούν υπόψη αποκλειστικώς και μόνον κριτήρια όπως η ιθαγένεια της μητέρας, το γεγονός ότι αυτή διέμενε σε κράτος μέλος πριν από τον γάμο της, η ιθαγένεια των ανηλίκων τέκνων, καθώς και το γεγονός της γεννήσεώς τους στο κράτος μέλος αυτό.
3)
Προκειμένου περί αγωγής διαζυγίου, εάν το επιλαμβανόμενο δικαστήριο δεν μπορεί να θεμελιώσει τη διεθνή δικαιοδοσία του στα άρθρα 3 έως 5 του κανονισμού 2201/2003, τότε το άρθρο 6 του ίδιου κανονισμού εμποδίζει την εφαρμογή της προβλεπόμενης στο άρθρο 7, παράγραφος 1, του εν λόγω κανονισμού επικουρικής βάσεως διεθνούς δικαιοδοσίας και, κατά συνέπεια, ο εναγόμενος που είναι πολίτης κράτους μέλους μπορεί να εναχθεί αποκλειστικώς και μόνον ενώπιον των δικαστηρίων αυτού του κράτους μέλους.
Όσον αφορά τη γονική μέριμνα, εάν το επιληφθέν δικαστήριο δεν έχει διεθνή δικαιοδοσία δυνάμει των άρθρων 8 έως 13 του κανονισμού 2201/2003, το άρθρο 14 του εν λόγω κανονισμού εφαρμόζεται ανεξαρτήτως του τόπου της συνήθους διαμονής των τέκνων και της ιθαγένειας του εναγομένου.
4)
Το άρθρο 7 του κανονισμού 4/2009 έχει την έννοια ότι η αναγκαιότητα εφαρμογής της διατάξεως αυτής μπορεί να απορρέει από εξαιρετικές, πολύ σοβαρές ή επείγουσες καταστάσεις, λόγω των οποίων να μπορεί να θεωρηθεί ότι δεν είναι ευλόγως δυνατή ή ότι είναι ανέφικτη η έναρξη ή η διεξαγωγή διαδικασίας σε τρίτο κράτος με το οποίο η διαφορά παρουσιάζει στενό σύνδεσμο. Οι προϋποθέσεις αυτές πληρούνται ιδίως όταν το δικαστήριο του τρίτου κράτους με το οποίο η διαφορά παρουσιάζει στενό σύνδεσμο αρνείται να ασκήσει τη διεθνή δικαιοδοσία του ή όταν υφίστανται καταχρηστικοί δικονομικοί όροι, όταν εξαιτίας κοινωνικών ταραχών ή φυσικών καταστροφών είναι επικίνδυνη η μετάβαση σε ορισμένους τόπους και δεν μπορεί να ασκηθεί κανονική δραστηριότητα στο τρίτο κράτος και, τέλος, όταν η πρόσβαση στη δικαιοσύνη παρακωλύεται αδικαιολόγητα, ήτοι, μεταξύ άλλων, όταν η εκπροσώπηση από δικηγόρο είναι υπέρμετρα δαπανηρή, η διάρκεια των δικών υπέρμετρα μεγάλη ή ακόμη όταν υπάρχουν είτε σοβαρά προβλήματα διαφθοράς στο δικαστικό σύστημα είτε έλλειψη θεμελιωδών εγγυήσεων για τη διεξαγωγή δίκαιης δίκης ή συστημικές ελλείψεις. Βάσει της διατάξεως αυτής, οι διάδικοι δεν υποχρεούνται να αποδείξουν μέσω έγγραφων αποδεικτικών στοιχείων τη συνδρομή τέτοιων περιστάσεων.
5)
Τα άρθρα 7 και 14 του κανονισμού 2201/2003, σχετικά με τις επικουρικές βάσεις διεθνούς δικαιοδοσίας σε θέματα διαζυγίου, δικαστικού χωρισμού και ακυρώσεως γάμου αντιστοίχως, καθώς και το άρθρο 7 του κανονισμού 4/2009, σχετικά με την αναγκαστική δικαιοδοσία (forum necessitatis) σε θέματα υποχρεώσεων διατροφής, πρέπει να ερμηνεύονται από το επιλαμβανόμενο δικαστήριο υπό το πρίσμα του άρθρου 47 του Χάρτη. Οι εθνικοί κανόνες που αφορούν τις επικουρικές βάσεις διεθνούς δικαιοδοσίας, συμπεριλαμβανομένων αυτών που αφορούν την αναγκαστική δικαιοδοσία (forum necessitatis), πρέπει να εφαρμόζονται υπό το πρίσμα του ίδιου άρθρου.
(
1
)	Γλώσσα του πρωτοτύπου: η γαλλική.
(
2
)	Lagarde, P., «Le principe de proximité dans le droit international privé contemporain», Cours général de droit international privé, τ. 196, Académie de droit international de La Haye, 1986, σ. 21 έως 194, ιδίως σ. 194.
(
3
)	Κανονισμός του Συμβουλίου της 27ης Νοεμβρίου 2003, για τη διεθνή δικαιοδοσία και την αναγνώριση και εκτέλεση αποφάσεων σε γαμικές διαφορές και διαφορές γονικής μέριμνας ο οποίος καταργεί τον κανονισμό (ΕΚ) αριθ. 1347/2000 (ΕΕ 2003, L 338, σ. 1).
(
4
)	Κανονισμός του Συμβουλίου της 18ης Δεκεμβρίου 2008, για τη διεθνή δικαιοδοσία, το εφαρμοστέο δίκαιο, την αναγνώριση και εκτέλεση αποφάσεων και τη συνεργασία σε θέματα υποχρεώσεων διατροφής (ΕΕ 2009, L 7, σ. 1).
(
5
)	Ηνωμένα Έθνη, Recueil des Traités, τ. 500, σ. 95.
(
6
)	BOE αριθ. 157, της 2ας Ιουλίου 1985, σ. 20632.
(
7
)	BOE αριθ. 174, της 22ας Ιουλίου 2015, σ. 61593, στο εξής: LOPJ.
(
8
)	ΕΕ 2016, C 202, σ. 266, στο εξής: Πρωτόκολλο περί των προνομίων και των ασυλιών.
(
9
)	Αποφάσεις της 13ης Οκτωβρίου 2016, Mikołajczyk (C‑294/15, EU:C:2016:772, σκέψη 33 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία), και της 25ης Νοεμβρίου 2021, IB (Συνήθης διαμονή ενός συζύγου – Διαζύγιο) (C‑289/20, στο εξής: απόφαση IB, EU:C:2021:955, σκέψη 31).
(
10
)	Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 16ης Ιουλίου 2009, Hadadi (C‑168/08, EU:C:2009:474, σκέψη 48). Η έλλειψη ιεραρχήσεως μεταξύ των κριτηρίων αυτών οφείλεται στο γεγονός ότι η κατάσταση δύναται να μεταβληθεί γρήγορα συνεπεία συζυγικών κρίσεων.
(
11
)	Από τη νομολογία του Δικαστηρίου προκύπτει ότι τα εν λόγω κριτήρια είναι αντικειμενικά, μη σωρευτικά και αποκλειστικά, ανταποκρίνονται δε στην ανάγκη ρυθμίσεως προσαρμοσμένης στις ειδικές απαιτήσεις των διαφορών που αφορούν τη λύση του συζυγικού δεσμού. Απόφαση IB (σκέψη 32). Σχετικά με την επιλογή των κριτηρίων διεθνούς δικαιοδοσίας, η A. Borrás διευκρίνισε ότι «[o]ι επιλεγείσες δωσιδικίες [τα επιλεγέντα κριτήρια διεθνούς δικαιοδοσίας] ανταποκρίνονται σε αναγκαιότητες αντικειμενικού χαρακτήρα, λαμβάνουν υπόψη τα συμφέροντα των μερών, εμπεριέχουν μία ευέλικτη ρύθμιση προσαρμοσμένη στην κινητικότητα των προσώπων και, βεβαίως, επιδιώκουν να διευκολύνουν τα πρόσωπα χωρίς να χάνεται [θίγεται] η νομική ασφάλεια [ασφάλεια δικαίου]»: εισηγητική έκθεση της σύμβασης που καταρτίστηκε βάσει του άρθρου Κ.3 της [Σ]υνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση, σχετικά με τη διεθνή δικαιοδοσία και την αναγνώριση και εκτέλεση αποφάσεων σε γαμικές διαφορές, την οποία συνέταξε η Alegría Borrás, καθηγήτρια Ιδιωτικού Διεθνούς Δικαίου του Πανεπιστημίου της Βαρκελώνης (ΕΕ 1998, C 221, σ. 27, στο εξής: έκθεση Borrás), σ. 36, σημείο 27.
(
12
)	Το άρθρο 3, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, πρώτη έως τέταρτη περίπτωση, του κανονισμού 2201/2003 κάνει ρητή αναφορά στο κριτήριο της συνήθους διαμονής των συζύγων και της συνήθους διαμονής του εναγομένου. Το άρθρο 3, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, πέμπτη και έκτη περίπτωση, του κανονισμού αυτού επιτρέπουν την εφαρμογή του κανόνα διεθνούς δικαιοδοσίας του forum actoris. Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 13ης Οκτωβρίου 2016, Mikołajczyk (C‑294/15, EU:C:2016:772, σκέψη 41).
(
13
)	Το πεδίο εφαρμογής του τμήματος 1 του κανονισμού 2201/2003, το οποίο φέρει τον τίτλο «Διαζύγιο, δικαστικός χωρισμός και ακύρωση γάμου», το οποίο περιλαμβάνεται στο κεφάλαιο II του κανονισμού αυτού, οριοθετείται, δυνάμει των άρθρων 6 και 7 του εν λόγω κανονισμού, βάσει της «συνήθους διαμονής» στο έδαφος κράτους μέλους του ενδιαφερόμενου συζύγου ή της ιθαγένειάς του. Θα αναφερθώ κατωτέρω στις συνέπειες που συνεπάγεται η οριοθέτηση αυτή για τη διαφορά της κύριας δίκης. Βλ. σημεία 98 και 129 των παρουσών προτάσεων.
(
14
)	Ο όρος «συνήθης διαμονή» χρησιμοποιείται επίσης στα άρθρα 9 έως 13, 15, 18, 29, 33, 42, 51, 57, 61 και 66 του κανονισμού 2201/2003.
(
15
)	Πρβλ. Borrás, A., «Article 3», σε Magnus, U. και Mankowski, P. (επιμ.), Brussels II bis Regulation, European Commentaries on Private International Law, Sellier European Law Publishers, 2012, σ. 90, σημείο 8.
(
16
)	Συναφώς, πρέπει να διευκρινιστεί ότι η απουσία ορισμού της έννοιας αυτής εντάσσεται, γενικώς, στην παράδοση της Συνδιασκέψεως της Χάγης για το ιδιωτικό διεθνές δίκαιο. Ένας τέτοιος ορισμός «θα υπήρχε πράγματι κίνδυνος να επηρεάσει την ερμηνεία πολλών άλλων Συμβάσεων που χρησιμοποιούν τον ίδιο όρο». Πρβλ. Lagarde, P., εισηγητική έκθεση επί της Συμβάσεως της 19ης Οκτωβρίου 1996 σχετικά με τη διεθνή δικαιοδοσία, το εφαρμοστέο δίκαιο, την αναγνώριση, την εκτέλεση και τη συνεργασία σε θέματα γονικής μέριμνας και μέτρων προστασίας των παιδιών (κείμενο που εγκρίθηκε από τη δέκατη όγδοη σύνοδο της Συνδιασκέψεως της Χάγης για το ιδιωτικό διεθνές δίκαιο, διαθέσιμο στη γαλλική γλώσσα στην ακόλουθη διαδικτυακή διεύθυνση: http://www.hcch.net/upload/expl34.pdf) (στο εξής: έκθεση Lagarde). Πράξεις και έγγραφα της δέκατης όγδοης συνόδου της Συνδιασκέψεως της Χάγης για το ιδιωτικό διεθνές δίκαιο, 1996, τόμος ΙΙ, σ. 552, σημείο 40. Σχετικά με την καταλληλότητα της εκθέσεως Lagarde για την ερμηνεία των διατάξεων του κανονισμού 2201/2003, βλ., ιδίως, αιτιολογική σκέψη 3 του κανονισμού αυτού. Όσον αφορά ειδικότερα τον κανονισμό 2201/2003, βλ. έκθεση Borrás, σ. 38, σημείο 32.
(
17
)	Όσον αφορά την έννοια της «συνήθους διαμονής» τέκνου, βλ. αποφάσεις της 2ας Απριλίου 2009, A (C‑523/07, EU:C:2009:225, σκέψη 31), και της 9ης Οκτωβρίου 2014, C (C‑376/14 PPU, EU:C:2014:2268, σκέψη 50). Όσον αφορά την έννοια της «συνήθους διαμονής» βρέφους, βλ. αποφάσεις της 22ας Δεκεμβρίου 2010, Mercredi (C‑497/10 PPU, EU:C:2010:829, σκέψεις 44 έως 46), της 8ης Ιουνίου 2017, OL (C‑111/17 PPU, EU:C:2017:436, σκέψη 40), και της 28ης Ιουνίου 2018, HR (C‑512/17, EU:C:2018:513, στο εξής: απόφαση HR, σκέψη 40). Θα αναφερθώ και πάλι στη νομολογία αυτή στο πλαίσιο της αναλύσεώς μου επί του τρίτου προδικαστικού ερωτήματος.
(
18
)	Απόφαση IB (σκέψη 38).
(
19
)	Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση IB (σκέψη 39 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
(
20
)	Απόφαση IB (σκέψη 40). Βλ., επίσης, προτάσεις του γενικού εισαγγελέα Μ. Campos Sánchez-Bordona επί της υποθέσεως IB (Συνήθης διαμονή ενός συζύγου – Διαζύγιο) (C‑289/20, EU:C:2021:561). Πρβλ. άρθρο 66, στοιχείο αʹ, του κανονισμού 2201/2003.
(
21
)	Βλ. σημεία 43 και 44 των παρουσών προτάσεων.
(
22
)	Βλ. σημείο 69 των παρουσών προτάσεων. Θα επανέλθω στο άρθρο αυτό στη συνέχεια.
(
23
)	Πρβλ. αποφάσεις της 22ας Δεκεμβρίου 2010, Mercredi (C‑497/10 PPU, EU:C:2010:829, σκέψεις 44 και 51), και, πιο πρόσφατα, απόφαση IB (σκέψη 41).
(
24
)	Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση HR (σκέψη 45 και 46 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
(
25
)	Από την έκθεση αυτή προκύπτει ότι «καίτοι όχι κατ’ εφαρμογή της [Συμβάσεως της 27ης Σεπτεμβρίου 1968 για τη διεθνή δικαιοδοσία και την εκτέλεση αποφάσεων σε αστικές και εμπορικές υποθέσεις (ΕΕ 1982, L 388, σ. 7, στο εξής: Σύμβαση των Βρυξελλών], ελήφθη ιδιαίτερα υπόψη ότι το [Δ]ικαστήριο έδωσε επανειλημμένως έναν ορισμό [της έννοιας της συνήθους διαμονής], αποφαινόμενο ότι σημαίνει “τον τόπο όπου το πρόσωπο έχει ορίσει, με [τη βούληση να του προσδώσει] σταθερό χαρακτήρα, το μόνιμο ή σύνηθες κέντρο των ενδιαφερόντων του και [ότι] προκειμένου να καθορισθεί η εν λόγω διαμονή, πρέπει να συνεκτιμηθούν όλα τα πραγματικά συστατικά στοιχεία [αυτής]”» (έκθεση Borrás, σ. 38, σημείο 32).
(
26
)	Βλ. σημείο 33 των παρουσών προτάσεων.
(
27
)	Απόφαση IB (σκέψη 44). Βλ., επίσης, αιτιολογική σκέψη 1 του κανονισμού 2201/2003, καθώς και έκθεση Borrás, σ. 36, σημείο 27.
(
28
)	Πρβλ. απόφαση ΗR (σκέψη 41 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
(
29
)	Πρβλ. απόφαση IB (σκέψη 56).
(
30
)	Αποφάσεις IB (σκέψη 56), και της 13ης Οκτωβρίου 2016, Mikołajczyk (C‑294/15, EU:C:2016:772, σκέψη 50 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
(
31
)	Αποφάσεις IB (σκέψη 45), και της 13ης Οκτωβρίου 2016, Mikołajczyk (C‑294/15, EU:C:2016:772, σκέψη 46 και 47 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
(
32
)	Απόφαση IB (σκέψη 46). Βλ., επίσης, προτάσεις του γενικού εισαγγελέα Μ. Campos Sánchez-Bordona επί της υποθέσεως IB (Συνήθης διαμονή ενός συζύγου – Διαζύγιο) (C‑289/20, EU:C:2021:561, σημείο 94): «[…] κάθε φορά που ένα μέρος θα παρουσιάζει δύο ή περισσότερους τόπους διαμονής ως συνήθη διαμονή, θα πρέπει να διαπιστώνεται εάν όλοι τους έχουν [πράγματι] τον χαρακτήρα αυτόν. [Εν τέλει, τούτο] θα επέτεινε τον κίνδυνο μια «απλή» διαμονή (και όχι η συνήθης [διαμονή] του άρθρου 3 του κανονισμού 2201/2003) να καταλήγει να καθορίσει τη διεθνή δικαιοδοσία.»
(
33
)	Απόφαση IB (σκέψη 51).
(
34
)	Πρβλ. απόφαση HR (σκέψεις 44 έως 46 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
(
35
)	Όσον αφορά τη συνήθη διαμονή βρέφους, βλ. απόφαση HR (σκέψη 66). Μεταξύ άλλων, στην έκθεση Lagarde τονίζεται ότι η προσωρινή απουσία του παιδιού από τον τόπο της συνήθους διαμονής του για λόγους διακοπών δεν μεταβάλλει, κατ’ αρχήν, τη συνήθη διαμονή του.
(
36
)	Συναφώς, η Επιτροπή διευκρινίζει ότι οι θέσεις εργασίας στις αντιπροσωπείες είναι περιζήτητες και ότι η απόφαση για τις αποσπάσεις εκδίδεται αφού ληφθούν υπόψη οι επιθυμίες των αποσπώμενων προσώπων.
(
37
)	Υπενθυμίζω ότι, όπως προκύπτει από την απόφαση περί παραπομπής, κατά το χρονικό διάστημα μεταξύ Αυγούστου 2010 και Φεβρουαρίου 2015, οι σύζυγοι διέμειναν στη Γουϊνέα-Μπισάου.
(
38
)	Βλ. επ’ αυτού υποσημείωση 36, καθώς και σημείο 48 των παρουσών προτάσεων.
(
39
)	Πρβλ. απόφαση ΗR (σκέψη 46 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
(
40
)	Βλ., όσον αφορά την ερμηνεία του άρθρου 3, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, πέμπτη και έκτη περίπτωση, του κανονισμού 2201/2003, προτάσεις του γενικού εισαγγελέα M. Campos Sánchez-Bordona στην υπόθεση IB (Συνήθης διαμονή ενός συζύγου – Διαζύγιο) (C‑289/20, EU:C:2021:561, σκέψη 66).
(
41
)	Τούτο δεν ισχύει σε περίπτωση διαμονής λόγω μετακινήσεως σε τρίτο κράτος για επαγγελματικούς λόγους, η οποία πραγματοποιείται από ιατρούς ή νοσοκόμους στο πλαίσιο περιστασιακών αποστολών ανθρωπιστικών οργανώσεων ή από στρατιώτες στο πλαίσιο ορισμένων ειδών αποστολών.
(
42
)	Ο κανονισμός 2201/2003 παρέχει μόνον τη δυνατότητα να προσδιοριστεί αν η συνήθης διαμονή βρίσκεται ή όχι στο έδαφος κράτους μέλους.
(
43
)	Το άρθρο 1 του κανονισμού 4/2009 ορίζει ότι ο εν λόγω κανονισμός «εφαρμόζεται στις υποχρεώσεις διατροφής που απορρέουν από οικογενειακές σχέσεις ή σχέσεις συγγένειας, γάμου ή αγχιστείας». Βλ., επίσης, αιτιολογική σκέψη 11 του κανονισμού αυτού.
(
44
)	Διευκρινίζεται ότι ο κανονισμός 4/2009 δεν εξαρτά τη δυνατότητα εφαρμογής των κανόνων διεθνούς δικαιοδοσίας από την προϋπόθεση να έχει ο εναγόμενος την κατοικία του σε κράτος μέλος. Βλ αιτιολογική σκέψη 15 του κανονισμού 4/2009: «[…] Η συνήθης διαμονή του εναγομένου σε τρίτο κράτος δεν θα πρέπει πλέον να αποκλείει την εφαρμογή των κοινοτικών κανόνων δικαιοδοσίας, και δεν θα πρέπει πλέον να προβλέπεται παραπομπή στους κανόνες δικαιοδοσίας του εθνικού δικαίου. Ενδείκνυται, συνεπώς, να καθορισθεί στον παρόντα κανονισμό σε ποια περίπτωση η δικαστική αρχή κράτους μέλους μπορεί να ασκεί επικουρική δικαιοδοσία.»
(
45
)	Πρέπει να σημειωθεί ότι, σε υποθέσεις διαζυγίου, απαιτείται να προσδιοριστεί η συνήθης διαμονή των συζύγων ή του ενός ή του ετέρου συζύγου ή του εναγομένου· σε υποθέσεις γονικής μέριμνας, η συνήθης διαμονή των γονέων και/ή των παιδιών, ενώ σε υποθέσεις υποχρεώσεως διατροφής, η συνήθης διαμονή του δικαιούχου διατροφής ή του εναγομένου.
(
46
)	Απόφαση της 18ης Δεκεμβρίου 2014, Sanders και Huber (C‑400/13 και C‑408/13, EU:C:2014:2461, σκέψεις 26 έως 29).
(
47
)	Οι αιτιολογικές σκέψεις 22, 25, 31, 33, 35 ή 45 του κανονισμού 4/2009 επιβεβαιώνουν τον σκοπό να διασφαλιστεί η (ταχεία και αποτελεσματική) είσπραξη των αξιώσεων διατροφής σε διασυνοριακές υποθέσεις και, συνακόλουθα, να διευκολυνθεί η ελεύθερη κυκλοφορία των προσώπων εντός της Ένωσης.
(
48
)	Βλ. σημείο 50 των παρουσών προτάσεων.
(
49
)	Σχετικά με την αντιστοιχία μεταξύ της έννοιας της «συνήθους διαμονής» στον κανονισμό 4/2009 και εκείνης που περιλαμβάνεται στα άρθρα 3 (όσον αφορά τους ενήλικες) και 7 (όσον αφορά τα παιδιά) του κανονισμού (ΕΕ) 2019/1111 του Συμβουλίου, της 25ης Ιουνίου 2019, για τη διεθνή δικαιοδοσία, την αναγνώριση και την εκτέλεση αποφάσεων σε γαμικές διαφορές και διαφορές γονικής μέριμνας, και για τη διεθνή απαγωγή παιδιών (ΕΕ 2019, L 178, σ. 1) βλ. Hess, B., «Towards a Uniform Concept of Ηabitual Residence in European Procedural and Private International Law?», Polski Proces Cywilny, αριθ. 4, 2021, σ. 523 έως 542, ιδίως σ. 528.
(
50
)	Κείμενο που εγκρίθηκε από την εικοστή πρώτη σύνοδο της Συνδιασκέψεως της Χάγης για το ιδιωτικό διεθνές δίκαιο, στο εξής: έκθεση Bonomi.
(
51
)	Βλ. Wouters, J. και Duquet, S., «The EU and International Diplomatic Law: New Horizons?», The Hague Journal of Diplomacy, τ. 7, αριθ. 1, 2012, σ. 31 έως 49, ιδίως σ. 44. Κατά τους εν λόγω συγγραφείς, «το δίκτυο των διπλωματικών αποστολών της [Ένωσης] διέπεται από τη Σύμβαση της Βιέννης μέσω ειδικών συμφωνιών με τη χώρα υποδοχής. Τα περισσότερα κράτη έχουν δεχθεί οι αντιπροσωπείες της [Ένωσης], το προσωπικό και η περιουσία τους να απολαύουν προνομίων και ασυλιών κατά τον τρόπο αυτό. Πάντως, οι συγκεκριμένες διατάξεις και τα νομικά πλαίσια πιθανόν να διαφέρουν ανάλογα με το οικείο συμβαλλόμενο μέρος».
(
52
)	Διευκρινίζω ότι πρόκειται για τον προσδιορισμό της συνήθους διαμονής διαφορετικών προσώπων, ήτοι εν προκειμένω, της συνήθους διαμονής των συζύγων, εκείνης του πατέρα ή της μητέρας και εκείνης του δικαιούχου διατροφής.
(
53
)	Όσον αφορά την έννοια της «συνήθους διαμονής» τέκνου, βλ. αποφάσεις της 2ας Απριλίου 2009, A (C‑523/07, EU:C:2009:225, σκέψεις 34 και 35), και της 9ης Οκτωβρίου 2014, C (C‑376/14 PPU, EU:C:2014:2268, σκέψη 50). Όσον αφορά την έννοια της «συνήθους διαμονής» βρέφους, βλ. αποφάσεις της 22ας Δεκεμβρίου 2010, Mercredi (C‑497/10 PPU, EU:C:2010:829, σκέψεις 44 έως 46), της 8ης Ιουνίου 2017, OL (C‑111/17 PPU, EU:C:2017:436, σκέψη 40), και HR (σκέψη 40).
(
54
)	Πρβλ., μεταξύ άλλων, απόφαση HR (σκέψη 41).
(
55
)	Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 15ης Φεβρουαρίου 2017, W και V (C‑499/15, EU:C:2017:118, σκέψη 61).
(
56
)	Πρβλ. απόφαση HR (σκέψη 41). Κατά τη γνώμη μου, η εκ μέρους του Δικαστηρίου χρήση των λέξεων «σε κάποιο βαθμό ενσωμάτωση» υποδηλώνει ότι δεν απαιτείται η ενσωμάτωση αυτή να είναι ολοκληρωμένη ή πλήρης. Πρβλ. και απόφαση IB.
(
57
)	Πρβλ. απόφαση HR (σκέψη 42).
(
58
)	Εφόσον, όπως στην προκειμένη περίπτωση, οι εν λόγω παράγοντες είναι συγκεντρωμένοι σε τρίτο κράτος, το αιτούν δικαστήριο, στο πλαίσιο εφαρμογής του κανονισμού 2201/2003, δύναται να κρίνει όχι ότι η συνήθης διαμονή των τέκνων βρίσκεται στο κράτος αυτό, αλλά μάλλον ότι η συνήθης διαμονή τους δεν βρίσκεται σε κράτος μέλος.
(
59
)	Απόφαση HR (σκέψη 43 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
(
60
)	Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση HR (σκέψεις 45 και 46 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
(
61
)	Βλ. συναφώς, μεταξύ άλλων, απόφαση HR (σκέψεις 52 έως 54 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
(
62
)	Η ερμηνεία που προτείνει η Ισπανική Κυβέρνηση στις γραπτές παρατηρήσεις της φαίνεται ότι κινείται σε αυτό το πνεύμα. Βλ. σημείο 80 των παρουσών προτάσεων.
(
63
)	Πρέπει να σημειωθεί ότι, εκτός από ορισμένες τυπικές, κυρίως, τροποποιήσεις, ο κανονισμός 2019/1111 δεν τροποποίησε τους κανόνες διεθνούς δικαιοδοσίας σε υποθέσεις γαμικών διαφορών. Συνεπώς, ο νομοθέτης της Ένωσης διατήρησε το προβλεπόμενο στα άρθρα 6 και 7 του κανονισμού 2201/2003 σύστημα επικουρικών βάσεων διεθνούς δικαιοδοσίας, το οποίο πλέον περιλαμβάνεται στο άρθρο 6 του κανονισμού 2019/1111. Συγκεκριμένα, το άρθρο 104 του κανονισμού 2019/1111 ορίζει ότι, με την επιφύλαξη του άρθρου 100, παράγραφος 2, του κανονισμού αυτού, ο κανονισμός 2201/2003 καταργείται από την 1η Αυγούστου 2022.
(
64
)	Η πολυπλοκότητα της διαρθρώσεως των άρθρων 6 και 7 του κανονισμού 2201/2003 αποτέλεσε αντικείμενο πολλών επικρίσεων στη θεωρία. Βλ., μεταξύ άλλων, Borrás, A., «Article 6», όπ.π., σ. 98, σημείο 2. Συναφώς, επισημαίνεται ότι στην πρόταση κανονισμού του Συμβουλίου για την τροποποίηση του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 2201/2003 όσον αφορά τη διεθνή δικαιοδοσία και για τη θέσπιση κανόνων σχετικά με το εφαρμοστέο δίκαιο σε γαμικές διαφορές, της 17ης Ιουλίου 2006 (COM(2006) 399 τελικό, σ. 8.), η Επιτροπή είχε προτείνει την κατάργηση του άρθρου 6: «Η δημόσια διαβούλευση κατέδειξε ότι η συγκεκριμένη διάταξη μπορεί να προξενήσει σύγχυση Είναι εξάλλου περιττή, δεδομένου ότι τα άρθρα 3, 4 και 5 περιγράφουν τις συνθήκες υπό τις οποίες ένα δικαστήριο έχει αποκλειστική αρμοδιότητα [διεθνή δικαιοδοσία] όταν ένας εκ των συζύγων έχει τη συνήθη διαμονή του στην επικράτεια ενός κράτους μέλους […]».
(
65
)	Κατά την Επιτροπή, «[τ]ο άρθρο 7 [του κανονισμού 2201/2003] κάνει τώρα [επί του παρόντος] αναφορά στους εθνικούς κανόνες διεθνούς δικαιοδοσίας στις καταστάσεις κατά τις οποίες οι σύζυγοι δεν έχουν τη συνήθη διαμονή τους στην επικράτεια ενός κράτους μέλους ή δεν έχουν την ίδια ιθαγένεια» [βλ. COM(2006) 399 τελικό, σ. 9].
(
66
)	Απόφαση της 29ης Νοεμβρίου 2007, Sundelind Lopez (C‑68/07, EU:C:2007:740, σκέψη 26). Κατά το Δικαστήριο, οι αιτιολογικές σκέψεις 4 και 8 του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 1347/2000 του Συμβουλίου, της 29ης Μαΐου 2000, περί της διεθνούς δικαιοδοσίας, αναγνώρισης και εκτέλεσης αποφάσεων σε γαμικές διαφορές και διαφορές γονικής μέριμνας έναντι των κοινών τέκνων των συζύγων (ΕΕ 2000, L 160, σ. 19), τις διατάξεις του οποίου σχετικά με τη διεθνή δικαιοδοσία σε θέματα διαζυγίου επαναλαμβάνει, κατ’ ουσίαν, ο κανονισμός 2201/2003, πρέπει να λαμβάνονται υπόψη και για την ερμηνεία των διατάξεων του κανονισμού 2201/2003. Επίσης, βλ. συναφώς Ní Shúilleabháin, M., Cross-Border Divorce Law. Bruxelles II bis, Oxford Private International Law Series, 2010, σ. 30, σημείο 1.43.
(
67
)	Στην αιτιολογική σκέψη 2 του κανονισμού 2201/2003 τονίζεται ότι η εν λόγω αμοιβαία αναγνώριση των δικαστικών αποφάσεων αποτελεί τον «ακρογωνιαίο λίθο για τη δημιουργία ενιαίου δικαστικού χώρου». Βλ., επίσης, αιτιολογική σκέψη 23 του κανονισμού αυτού· συμπεράσματα του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου του Τάμπερε της 15ης και 16ης Οκτωβρίου 1999, σημείο 34, διαθέσιμα στην εξής διαδικτυακή διεύθυνση: http://www.europarl.europa.eu/summits/tam_fr.htm, καθώς και έγγραφο εργασίας της Επιτροπής «Αμοιβαία αναγνώριση των αποφάσεων που αφορούν τη γονική μέριμνα», COM(2001) 166 τελικό, σ. 3.
(
68
)	Απόφαση της 29ης Νοεμβρίου 2007 (C‑68/07, EU:C:2007:740).
(
69
)	Απόφαση της 29ης Νοεμβρίου 2007, Sundelind Lopez (C‑68/07, EU:C:2007:740, σκέψη 22).
(
70
)	Βλ. Ní Shúilleabháin, M., όπ.π., σ. 157, σημείο 4.33. Βλ., επίσης, Kruger, T. και Samyn, L., «Brussels II bis: successes and suggested improvements», Journal of Private International Law, 2016, σ. 1 έως 37, ιδίως σ. 8, καθώς και Campiglio, C., «Conflitti positivi et negativi di giurisdizione in materia matrimoniale», Rivista di diritto internazionale privato et processuale, αριθ. 3, 2021, σ. 497 έως 532, ιδίως σ.. 522.
(
71
)	Pataut, É., «Codifier le divorce international: Quelques remarques sur le projet GEDIP», AUC IURIDICA, αριθ. 66, 2020, σ. 95 έως 115, ιδίως σ. 103.
(
72
)	Βλ. σημείο 129 των παρουσών προτάσεων. Συναφώς, πρέπει να σημειωθεί ότι η θεωρία προβληματίζεται σχετικά με το αν είναι σκόπιμη η διατήρηση των επικουρικών βάσεων διεθνούς δικαιοδοσίας που προβλέπει ο κανονισμός 2201/2003 καθώς και εάν είναι κατάλληλη η αντικατάστασή τους από «ομοιόμορφους» κανόνες διεθνούς δικαιοδοσίας. Βλ., μεταξύ άλλων, Bonomi, A., «La compétence internationale en matière de divorce. Quelques suggestions pour une (improbable) révision du règlement Bruxelles II bis», Revue critique de droit international privé, τ. 4, αριθ. 4, 2017, σ. 511 έως 534, ιδίως σ. 522 επ., καθώς και Pataut, É., όπ.π., σ. 104 επ.
(
73
)	Στην υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση της 29ης Νοεμβρίου 2007, Sundelind Lopez (C‑68/07, EU:C:2007:740), η ενάγουσα διέμενε σε κράτος μέλος διαφορετικό από εκείνο του οποίου ήταν πολίτης. Αντιθέτως, όπως επισημάνθηκε στη θεωρία, εφόσον σε ορισμένα κράτη μέλη δεν προβλέπεται, στην εσωτερική έννομη τάξη τους, διεθνής δικαιοδοσία που να μπορεί να χαρακτηριστεί ως «επικουρική» σε σχέση με το άρθρο 3 του κανονισμού 2201/2003, το πρόβλημα ανακύπτει όταν ο ένας εκ των συζύγων έχει ιθαγένεια κράτους μέλους και αμφότεροι οι σύζυγοι διαμένουν σε τρίτο κράτος. Βλ. έκθεση Borrás, σημείο 47. Βλ., επίσης, Borrás, A., «Article 6», όπ.π., σ. 102, σημείο 13.
(
74
)	Απόφαση της 17ης Οκτωβρίου 2018, UD (C‑393/18 PPU, EU:C:2018:835, σκέψη 57).
(
75
)	Απόφαση της 17ης Οκτωβρίου 2018, UD (C‑393/18 PPU, EU:C:2018:835, σκέψη 66).
(
76
)	Βλ. Pataut, É., «Articles 10-15», σε Magnus, U. και Mankowski, P. (επιμ.), Brussels II bis Regulation, European Commentaries on Private International Law, Sellier European Law Publishers, 2012, άρθρο 14, σ. 162, σημείο 4.
(
77
)	Βλ. Bonomi, A., όπ.π., ιδίως σ. 514.
(
78
)	Σχετικά με το άρθρο 12, παράγραφος 3, του κανονισμού 2201/2003, ορισμένοι συγγραφείς θεωρούν ότι η ευέλικτη και ευρεία ερμηνεία της διατάξεως αυτής καθιστά δυνατή και την τήρηση της λειτουργίας του άρθρου 15 του κανονισμού αυτού, το οποίο προβλέπει την παραπομπή στο δικαστήριο που είναι καταλληλότερο να εκδικάσει την υπόθεση. Βλ. Pataut, É., «Articles 10-15», όπ.π., σ. 157, σημείο 53. Ωστόσο, άλλοι συγγραφείς εκφράζουν αντίθετη άποψη. Μεταξύ άλλων, οι Ancel, B. και Muir Watt, H., εκτιμούν ότι «η παρέκταση που προβλέπει η εν λόγω διάταξη καθιστά περιττό τον εμπνεόμενο από τη Σύμβαση του 1996 μηχανισμό μεταβιβάσεως διεθνούς δικαιοδοσίας σε καταλληλότερο δικαστήριο που προβλέπει το άρθρο 15 του κανονισμού. Υπό τις συνθήκες αυτές, είναι πιο λογική μια ελάχιστη ερμηνεία η οποία αναγνωρίζει ότι το άρθρο 12, παράγραφος 3, αποτελεί απλώς προσαρμογή του άρθρου 3, παράγραφος 2, του κανονισμού Βρυξέλλες ΙΙ στο νέο σύστημα διεθνούς δικαιοδοσίας και η οποία, κατά συνέπεια, δέχεται τη δυνατότητα παρεκτάσεως της διεθνούς δικαιοδοσίας μόνον υπέρ των δικαστηρίων του κράτους μέλους στο οποίο διαξάγεται διαδικασία χωρισμού δυνάμει επικουρικής βάσεως διεθνούς δικαιοδοσίας (άρθρο 7 του κανονισμού: διεθνής δικαιοδοσία που απορρέει από το κοινό ιδιωτικό διεθνές δίκαιο)»: Ancel, B. και Muir Watt, H., «Aliments sans frontières. Le règlement CE no 4/2009 du 18 décembre 2008 relatif à la compétence, la loi applicable, la reconnaissance et l’exécution des décisions et la coopération en matière d’obligations alimentaires», Revue critique de droit international privé, αριθ. 3, 2010, σ. 457 έως 484, ιδίως σ. 476, σημείο 18.
(
79
)	Αποφάσεις της 12ης Νοεμβρίου 2014, L (C‑656/13, EU:C:2014:2364, σκέψη 39), και της 6ης Οκτωβρίου 2015, Matoušková (C‑404/14, EU:C:2015:653, σκέψη 36). Αντιθέτως, η επιλογή δικαστηρίου δεν γίνεται δεκτή σε υποθέσεις διαζυγίου.
(
80
)	Βλ. Franzina, P., «Forum Necessitatis», σε Viarengo, I. και Villata, F. C. (επιμ.), Planning the Future of Cross Border Families: A Path Through Coordination, Studies in Private International Law, Οξφόρδη, Hart Publishing, 2020, σ. 325 έως 330, ιδίως σ. 326.
(
81
)	Απόφαση της 16ης Ιουλίου 2015 (C‑184/14, EU:C:2015:479).
(
82
)	Απόφαση της 16ης Ιουλίου 2015, A (C‑184/14, EU:C:2015:479, σκέψεις 47 και 48).
(
83
)	Σε θέματα γονικής μέριμνας, τα ισπανικά δικαστήρια έχουν διεθνή δικαιοδοσία, μεταξύ άλλων, «όταν ο ενάγων είναι Ισπανός».
(
84
)	Κατά το αιτούν δικαστήριο, βάσει του άρθρου 22 quater, στοιχείο d, του LOPJ, τα ισπανικά δικαστήρια δεν έχουν, ωστόσο, διεθνή δικαιοδοσία εκδικάσεως της υποθέσεως του διαζυγίου.
(
85
)	Μολονότι, όπως επισήμανα στις προτάσεις μου επί της υποθέσεως R (Δικαιοδοσία, γονική μέριμνα και υποχρέωση διατροφής) (C‑468/18, EU:C:2019:649, σημείο 72), το γεγονός ότι το αγωγικό αίτημα περί διατροφής είναι παρεπόμενο του αιτήματος περί γονικής μέριμνας, κατά το άρθρο 3, στοιχείο δʹ, του κανονισμού 4/2009, δεν έχει ως αποτέλεσμα ότι αποκλείεται η διεθνής δικαιοδοσία του δικαστηρίου κράτους μέλους η οποία θεμελιώνεται στο άρθρο 3, στοιχείο αʹ, ή, σε περίπτωση μη εφαρμογής αυτού, στο άρθρο 5 του ίδιου κανονισμού.
(
86
)	«εκτός εάν η διεθνής δικαιοδοσία βασίζεται αποκλειστικά στην ιθαγένεια ενός των διαδίκων».
(
87
)	Από την απόφαση περί παραπομπής δεν προκύπτει ότι έλαβε χώρα επιλογή του έχοντος διεθνή δικαιοδοσία δικαστηρίου εκ μέρους των διαδίκων της κύριας δίκης (άρθρο 4) ούτε ότι υπήρξε εκούσια παράσταση του εναγομένου με σκοπό άλλο εκτός από την αμφισβήτηση της διεθνούς δικαιοδοσίας του επιληφθέντος δικαστηρίου (άρθρο 5). Υπενθυμίζω, πάντως, ότι, βάσει του άρθρου 4, παράγραφος 3, του κανονισμού 4/2009, το άρθρο 4 του κανονισμού αυτού δεν έχει εφαρμογή για την εκδίκαση διαφοράς που αφορά υποχρέωση διατροφής τέκνου ηλικίας κάτω των 18 ετών.
(
88
)	Το άρθρο 6 του κανονισμού 4/2009 προβλέπει συντρέχουσα [επικουρική] διεθνή δικαιοδοσία βασιζόμενη στην κοινή ιθαγένεια των διαδίκων.
(
89
)	Μερίδα της θεωρίας επισημαίνει, πάντως, ότι δεν είναι βέβαιο ότι η περίπτωση κατά την οποία «δεν είναι ευλόγως δυνατή ή είναι ανέφικτη η έναρξη ή η διεξαγωγή διαδικασίας σε τρίτο κράτος» καλύπτει και άλλα εμπόδια στην επίτευξη διατροφής πέραν εκείνων που είναι αυστηρώς δικονομικής φύσεως. Βλ. Ancel, B. και Muir Watt, H., όπ.π., ιδίως σ. 483.
(
90
)	Μεταξύ άλλων, όταν απαιτείται η καταβολή μεγάλου ποσού εγγυήσεως.
(
91
)	Ιδίως σε περίπτωση πλημμυρών ή άλλων φυσικών καταστροφών.
(
92
)	Επί παραδείγματι, σε περίπτωση κινδύνου αρνησιδικίας λόγω σεξουαλικού προσανατολισμού, συμμετοχής σε θρησκευτική ή φυλετική ομάδα ή όταν τα οικεία δικαστήρια ζητούν την προσκόμιση αποδείξεων που είναι απαράδεκτες και εισάγουν διακρίσεις.
(
93
)	Lagarde, P., «Le for de nécessité dans les règlements européens, σε: Kohler C., Hess B., Jayme E., Mansel H.-P. (επιμ.), Europa als Rechts- und Lebensraum: Liber Amicorum für Christian Kohler zum 75. Geburtstag am 18. Juni 2018, Bielefeld, 2018, σ. 255 έως 267, ιδίως σ. 262.
(
94
)	Συναφώς, όσον αφορά υποθέσεις κληρονομικής διαδοχής, βλ. προτάσεις μου επί της υποθέσεως RK (Διαπίστωση ελλείψεως διεθνούς δικαιοδοσίας) (C‑422/20, EU:C:2021:565, σημείο 60 και υποσημείωση 35).
(
95
)	Κατά κανόνα, ένας εκ των γονέων ως εκπρόσωπος του δικαιούχου διατροφής ή και ένας δημόσιος οργανισμός που υποκαθίσταται νομίμως στο δικαίωμα του δικαιούχου διατροφής. Βλ. απόφαση της 17ης Σεπτεμβρίου 2020, Landkreis Harburg (Υποκατάσταση δημόσιου οργανισμού στα δικαιώματα δικαιούχου διατροφής) (C‑540/19, EU:C:2020:732).
(
96
)	Franzina, P., «Forum necessitatis», όπ.π., σ. 327.
(
97
)	Βλ. τις προτάσεις μου στην υπόθεση KP (C‑83/17, EU:C:2018:46, σημείο 53).
(
98
)	Βλ. συναφώς, μεταξύ άλλων, Ancel, B. και Muir Watt, H., όπ.π., σ. 483.
(
99
)	Απόφαση της 16ης Ιουλίου 2015, A (C‑184/14, EU:C:2015:479, σκέψη 46).
(
100
)	Βλ. σημείο 23 των παρουσών προτάσεων.
(
101
)	Μολονότι τυπικά το αίτημα διατροφής υποβάλλεται από τον δικαιούχο διατροφής, εντούτοις το αίτημα αυτό θεωρείται ότι υποβάλλεται από τη μητέρα (η οποία εκπροσωπεί τα τέκνα της). Βλ. έκθεση της επιτροπής [των Ηνωμένων Εθνών] για την εξάλειψη των διακρίσεων κατά των γυναικών, τελικές παρατηρήσεις σχετικά με την έκτη και έβδομη περιοδική έκθεση για το Τόγκο, η οποία εγκρίθηκε από την εν λόγω επιτροπή στην πεντηκοστή τρίτη σύνοδο αυτής (1‑19 Οκτωβρίου 2012), σ. 3, διαθέσιμη στην ακόλουθη διαδικτυακή διεύθυνση: https://tbinternet.ohchr.org/_layouts/15/treatybodyexternal/Download.aspx?symbolno=CEDAW/C/TGO/CO/6-7&Lang=En: «H επιτροπή ανησυχεί για το γεγονός ότι οι γυναίκες δεν έχουν πραγματική πρόσβαση στη δικαιοσύνη και για τους πολυάριθμους παράγοντες στους οποίους οφείλεται η κατάσταση αυτή, όπως […] [μεταξύ άλλων] ο στιγματισμός των γυναικών που προσφεύγουν στη δικαιοσύνη.»
(
102
)	Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 7ης Νοεμβρίου 2019, UNESA κ.λπ. (C‑80/18 έως C‑83/18, EU:C:2019:934, σκέψη 37), και διάταξη της 15ης Ιανουαρίου 2020, Corporate Commercial Bank (C‑647/18, μη δημοσιευθείσα, EU:C:2020:13, σκέψη 38).
(
103
)	Βλ. Szpunar, M. και Pacula, K., «Forum of necessity in family matters within the framework of EU and international law», Polski Proces Cywilny, αριθ. 4, 2021, σ. 563 έως 592, ιδίως σ. 584, καθώς και συγγραφείς μνημονευόμενους στην υποσημείωση 99.
(
104
)	Βλ., συναφώς, Fernández Arroyo, D. P., «Compétence exclusive et compétence exorbitante dans les relations privées internationales», Recueil des cours, τόμος 323, Académie de droit international de La Haye, 2006, σ. 11 έως 259, ιδίως σ. 75 και 76: «[…] Φαίνεται ότι κύριος σκοπός του forum necessitatis δεν είναι να προσφέρει στα δικαστήρια δικαιολογία για να επέμβουν σε υποθέσεις στις οποίες δεν έχουν διεθνή δικαιοδοσία, αλλά να διασφαλίσει την απόλαυση του θεμελιώδους δικαιώματος της προσβάσεως στη δικαιοσύνη.»