62014TO0810
BESCHIKKING VAN HET GERECHT (Zesde kamer)
27 juni 2016 (
*1
)
„Niet‑uitvoering van een arrest van het Hof houdende vaststelling van een niet‑nakoming — Dwangsom — Besluit tot vaststelling van de dwangsom — Intrekking van de nationale wettelijke regeling die onverenigbaar is met het Unierecht — Datum van beëindiging van de niet‑nakoming — Nietigverklaring van een eerder besluit tot vaststelling van een dwangsom die is opgelegd ter uitvoering van hetzelfde arrest van het Hof — Gezag van gewijsde — Rechtens kennelijk ongegrond beroep”
In zaak T‑810/14,
Portugese Republiek, vertegenwoordigd door L. Inez Fernandes, J. de Oliveira en S. Nunes de Almeida als gemachtigden,
verzoekster,
tegen
Europese Commissie, vertegenwoordigd door G. Braga da Cruz en M. Heller als gemachtigden,
verweerster,
betreffende een verzoek krachtens artikel 263 VWEU tot nietigverklaring van besluit MARKT/A2/3523710 van de Commissie van 3 oktober 2014 tot vaststelling van de door de Portugese Republiek ter uitvoering van het arrest van 10 januari 2008, Commissie/Portugal (C‑70/06, EU:C:2008:3), voor de periode van 10 tot en met 29 januari 2008 verschuldigde dwangsom,
geeft
HET GERECHT (Zesde kamer),
samengesteld als volgt: S. Frimodt Nielsen (rapporteur), president, F. Dehousse en A. M. Collins, rechters,
griffier: E. Coulon,
de navolgende
Beschikking
Voorgeschiedenis van het geding
Niet‑nakomingsprocedures tegen de Portugese Republiek
1
In 2003 heeft de Commissie van de Europese Gemeenschappen tegen de Portugese Republiek een niet‑nakomingsprocedure ingeleid. Zij was met name van mening dat de voorwaarden voor de aansprakelijkheid van de aanbestedende diensten, zoals zij destijds waren vastgesteld in het recht van die lidstaat, onverenigbaar waren met richtlijn 89/665/EEG van de Raad van 21 december 1989 houdende de coördinatie van de wettelijke en bestuursrechtelijke bepalingen betreffende de toepassing van de beroepsprocedures inzake het plaatsen van overheidsopdrachten voor leveringen en voor de uitvoering van werken (PB 1989, L 395, blz. 33).
2
In het arrest van 14 oktober 2004, Commissie/Portugal (C‑275/03, niet gepubliceerd, EU:C:2004:632), heeft het Hof de argumenten van de Commissie aanvaard en in punt 1 van het dictum van dat arrest heeft het geoordeeld dat, „[d]oor niet wetsdecreet nr. 48051 van 21 november 1967 in te trekken, waarbij voor de toekenning van schadevergoeding aan hen die werden gelaedeerd door een schending van het gemeenschapsrecht inzake overheidsopdrachten of de nationale voorschriften waarin dat gemeenschapsrecht is omgezet, het bewijs van schuld of opzet wordt vereist, de Portugese Republiek de verplichtingen niet [was] nagekomen die op haar [rustten] krachtens [artikel] 1, lid 1, en [artikel] 2, lid 1, onder c), van richtlijn 89/665 [...]”.
3
De Commissie was echter van mening dat de Portugese Republiek geen einde had gemaakt aan de vastgestelde niet‑nakoming en heeft een tweede niet‑nakomingsprocedure ingeleid. Zij heeft het Hof verzocht een dwangsom op te leggen. De openbare terechtzitting vond plaats op 5 juli 2007 voor het Hof.
4
Op 31 december 2007 is Lei no 67/2007 Aprova o Regime da Responsabilidade Civil Extracontratual do Estado a Demais Entitades Públicas (wet nr. 67/2007 houdende vaststelling van de regeling van de buitencontractuele burgerlijke aansprakelijkheid van de Staat en de overige overheidsinstanties) bekendgemaakt (Diário da República, serie 1, nr. 251, van 31 december 2007; hierna: „wet nr. 67/2007”). Bij artikel 5 van die wet is met name wetsdecreet nr. 48051 van 21 november 1967, zoals bedoeld in het dictum van het arrest van 14 oktober 2004, Commissie/Portugal (C‑275/03, niet gepubliceerd, EU:C:2004:632), (hierna: „wetsdecreet nr. 48051”) ingetrokken. Die wet moest volgens artikel 6 ervan 30 dagen na de bekendmaking ervan, namelijk op 30 januari 2008, in werking treden.
5
In het arrest van 10 januari 2008, Commissie/Portugal (C‑70/06, EU:C:2008:3), heeft het Hof vastgesteld dat de Portugese Republiek, door wetsdecreet nr. 48051 niet te hebben ingetrokken, geen einde had gemaakt aan de in het arrest van 14 oktober 2004, Commissie/Portugal (C‑275/03, niet gepubliceerd, EU:C:2004:632), vastgestelde niet‑nakoming. Dientengevolge heeft het Hof een dwangsom opgelegd. In de punten 1 en 2 van het dictum van het arrest van 10 januari 2008, Commissie/Portugal (C‑70/06, EU:C:2008:3), staat te lezen:
„1)
Door niet wetsdecreet nr. 48051 [...] te hebben ingetrokken, waarbij voor de toekenning van schadevergoeding aan hen die werden gelaedeerd door een schending van het gemeenschapsrecht inzake overheidsopdrachten of de nationale voorschriften waarin dat gemeenschapsrecht is omgezet, het bewijs van schuld of opzet wordt vereist, heeft de Portugese Republiek niet de maatregelen genomen die nodig zijn ter uitvoering van het arrest van 14 oktober 2004, Commissie/Portugal (C‑275/03), en is zij daardoor de krachtens artikel 228, lid 1, EG op haar rustende verplichtingen niet nagekomen.
2)
De Portugese Republiek wordt veroordeeld om aan de Commissie [...] op de rekening ‚Eigen middelen van de Europese Gemeenschap’ een dwangsom te betalen van 19392 EUR per dag vertraging bij het nemen van de maatregelen die nodig zijn om te voldoen aan het arrest van 14 oktober 2004, Commissie/Portugal, vanaf de datum van uitspraak van het onderhavige arrest tot de uitvoering van dat arrest van 14 oktober 2004.”
Eerste vaststellingsbesluit en procedures bij het Gerecht en het Hof
6
Aangezien de Commissie van mening was dat richtlijn 89/665 niet correct was omgezet bij wet nr. 67/2007, met name bij artikel 7 van de regeling van de buitencontractuele burgerlijke aansprakelijkheid van de Staat en de overige overheidsinstanties in de bijlage bij die wet, is zij met de Portugese Republiek een dialoog aangegaan, die is voortgezet gedurende verschillende vergaderingen. De Portugese Republiek was van mening dat zij het arrest van 14 oktober 2004, Commissie/Portugal (C‑275/03, niet gepubliceerd, EU:C:2004:632), volledig had uitgevoerd door wet nr. 67/2007 vast te stellen, aangezien wetsdecreet nr. 48051 bij die wet was ingetrokken.
7
Op 15 juli 2008 heeft de directeur‑generaal van het directoraat‑generaal Interne Markt en Diensten van de Commissie van de Portugese Republiek betaling gevorderd van de dwangsom voor de periode van 10 januari tot en met 31 mei 2008.
8
De Portugese Republiek betwistte het standpunt van de Commissie, maar om een einde te maken aan dat verschil van mening heeft zij Lei no 31/2008 Procede à primeira alteração à Lei no 67/2007, de 31 de Dezembro, que aprova o Regime da Responsabilidade Civil Extracontratual do Estado a Demais Entitades Públicas (wet nr. 31/2008 tot wijziging van wet nr. 67/2007) van 17 juli 2008 (Diário da República, reeks 1, nr. 137, van 17 juli 2008) vastgesteld, waarbij artikel 7 van de regeling van de buitencontractuele burgerlijke aansprakelijkheid van de Staat en de overige overheidsinstanties, zoals opgenomen in de bijlage bij wet nr. 67/2007, met terugwerkende kracht tot 30 januari 2008 is gewijzigd. De Commissie heeft zich daarom op het standpunt gesteld dat de Portugese Republiek een einde had gemaakt aan de in het arrest van 14 oktober 2004, Commissie/Portugal (C‑275/03, niet gepubliceerd, EU:C:2004:632), vastgestelde niet‑nakoming.
9
Op 25 november 2008 heeft de Commissie besluit C(2008) 7419 (hierna: „eerste vaststellingsbesluit”) definitief vastgesteld, waarbij de aan de Portugese Republiek opgelegde dwangsom ter uitvoering van het arrest van 10 januari 2008, Commissie/Portugal (C‑70/06, EU:C:2008:3), voor de periode van 10 januari tot en met 17 juli 2008 op een totaalbedrag van 3665088 EUR is vastgesteld.
10
De Portugese Republiek heeft tegen het eerste vaststellingsbesluit een beroep tot nietigverklaring ingesteld, dat door het Gerecht is toegewezen in het arrest van 29 maart 2011, Portugal/Commissie (T‑33/09, EU:T:2011:127). In dat arrest heeft het Gerecht geoordeeld dat de Commissie over een beginselbevoegdheid beschikte om de door het Hof opgelegde dwangsommen in te vorderen, maar dat die bevoegdheid ertoe beperkt was de strikte gevolgen uit de vaststellingen van het Hof te trekken. Aangezien de door het Hof vastgestelde niet‑nakoming erin bestond dat wetsdecreet nr. 48051 niet was ingetrokken, heeft het Gerecht geoordeeld dat de Commissie haar bevoegdheid had overschreden door zelf na te gaan of richtlijn 89/665 correct was omgezet bij de nieuwe Portugese wettelijke regeling. Het Gerecht was immers van oordeel dat alleen het Hof bevoegd was om die beoordeling te verrichten.
11
In haar beroep concludeerde de Portugese Republiek, primair, tot nietigverklaring van het eerste vaststellingsbesluit en, subsidiair, tot gedeeltelijke nietigverklaring van dat besluit, voor zover het na 29 januari 2008 gevolgen sorteerde. Het Gerecht heeft het eerste vaststellingsbesluit in zijn geheel nietig verklaard. Het heeft geen uitspraak gedaan over de subsidiair aangevoerde argumenten van de Portugese Republiek, volgens welke rekening moest worden gehouden met de datum waarop de vastgestelde niet‑nakoming was beëindigd, namelijk 30 januari 2008, de datum waarop wet nr. 67/2007 en de wijziging met terugwerkende kracht door wet nr. 31/2008 in werking waren getreden.
12
De door de Commissie tegen het arrest van 29 maart 2011, Portugal/Commissie (T‑33/09, EU:T:2011:127), ingestelde hogere voorziening is afgewezen. In het arrest van 15 januari 2014, Commissie/Portugal (C‑292/11 P, EU:C:2014:3), heeft het Hof immers met name het volgende geoordeeld:
„37
Volgens artikel 260, lid 1, VWEU is, indien het Hof vaststelt dat een lidstaat een der krachtens de Verdragen op hem rustende verplichtingen niet is nagekomen, deze staat gehouden de maatregelen te nemen welke nodig zijn ter uitvoering van het arrest van het Hof.
38
Lid 2 van dat artikel bepaalt dat, indien de Commissie van oordeel is dat de betrokken lidstaat niet het nodige heeft gedaan om gevolg te geven aan het arrest van het Hof, zij de zaak voor het Hof kan brengen opdat het die staat zou veroordelen tot betaling van een forfaitaire som en/of een dwangsom.
39
Anders dan de in artikel 258 VWEU vastgestelde procedure, die ertoe strekt te doen vaststellen dat een gedraging van een lidstaat in strijd is met het recht van de Europese Unie en die gedraging te doen ophouden (zie arresten van 7 februari 1979, Frankrijk/Commissie, 15/76 en 16/76, Jurispr. blz. 321, punt 27, en 6 december 2007, Commissie/Duitsland, C‑456/05, Jurispr. blz. I‑10517, punt 25), heeft de procedure van artikel 260 VWEU een veel beperkter doel, aangezien zij enkel beoogt een in gebreke gebleven lidstaat ertoe te brengen een niet-nakomingsarrest uit te voeren (arresten van 12 juli 2005, Commissie/Frankrijk, C‑304/02, Jurispr. blz. I‑6263, punt 80, en 21 september 2010, Zweden e.a./API en Commissie, C‑514/07 P, C‑528/07 P en C‑532/07 P, Jurispr. blz. I‑8533, punt 119).
40
Laatstgenoemde procedure moet dus worden beschouwd als een bijzondere gerechtelijke procedure om de uitvoering van arresten van het Hof af te dwingen, en met andere woorden als een executiemiddel (arrest Commissie/Frankrijk, reeds aangehaald, punt 92). Een dergelijke procedure kan bijgevolg alleen betrekking hebben op de niet-nakoming van krachtens het VWEU op de lidstaat rustende verplichtingen die het Hof krachtens artikel 258 VWEU heeft vastgesteld (arrest van 10 september 2009, Commissie/Portugal, Jurispr. blz. I‑8091, punt 47).
41
A fortiori moet de Commissie, wanneer het Hof de betrokken lidstaat veroordeelt tot betaling van een dwangsom, bij de toetsing van de door die lidstaat ter nakoming van een dergelijk arrest genomen maatregelen en bij de inning van de op grond van de opgelegde sancties verschuldigde bedragen, rekening houden met de wijze waarop het Hof de niet-nakoming heeft afgebakend in zijn krachtens de artikelen 258 VWEU en 260 VWEU gewezen arresten.
42
In de onderhavige zaak volgt zowel uit het dictum van het arrest van [14 oktober 2004, Commissie/Portugal (C‑275/03, niet gepubliceerd, EU:C:2004:632),] als uit dat van het arrest [van 10 januari 2008, Commissie/Portugal (C‑70/06, EU:C:2008:3),] dat de door het Hof vastgestelde niet-nakoming verband houdt met de niet-intrekking van wetsdecreet nr. 48051, waarbij de toekenning van een financiële vergoeding aan gelaedeerden van een schending van het Unierecht inzake overheidsopdrachten afhankelijk werd gesteld van het bewijs van schuld of opzet.
43
Ter uitvoering van het arrest van [14 oktober 2004, Commissie/Portugal (C‑275/03, niet gepubliceerd, EU:C:2004:632)], heeft de Portugese Republiek wet nr. 67/2007 aangenomen. Die wet, die enkele dagen na de uitspraak van het arrest van [10 januari 2008, Commissie/Portugal (C‑70/06, EU:C:2008:3),] in werking is getreden, heeft wetsdecreet nr. 48051 ingetrokken.
44
Na genoemde wet te hebben onderzocht, heeft de Commissie echter vastgesteld dat deze niet in overeenstemming was met het Unierecht en daarom dus geen passende uitvoering aan het arrest van [14 oktober 2004, Commissie/Portugal (C‑275/03, niet gepubliceerd, EU:C:2004:632),] gaf.
45
Dientengevolge is tussen die instelling en de Portugese Republiek een meningsverschil ontstaan betreffende de juridische draagwijdte en de uitlegging van wet nr. 67/2007, dat heeft geleid tot de vaststelling van het litigieuze besluit, waarin de Commissie het bedrag van de door het Hof opgelegde dwangsom juist op basis van haar eigen uitlegging van de gevolgen van die wet heeft berekend.
46
Aldus heeft de Commissie zich uitgesproken over de vraag inzake de verenigbaarheid van wet nr. 67/2007 met richtlijn 89/665, hoewel die wet, zoals het Gerecht in de punten 83 tot en met 85 van het [arrest van 29 maart 2011, Portugal/Commissie (T‑33/09, EU:T:2011:127),] terecht heeft vastgesteld, een aansprakelijkheidsregeling heeft ingevoerd die verschilde van die welke bij wetsdecreet nr. 48051 was ingevoerd en die niet eerder door het Hof kon zijn onderzocht.
47
Zoals het Gerecht in punt 81 van het [arrest van 29 maart 2011, Portugal/Commissie (T‑33/09, EU:T:2011:127),] in wezen heeft opgemerkt, moet de Commissie in het kader van de uitvoering van een arrest van het Hof waarbij aan een lidstaat een dwangsom wordt opgelegd, inderdaad de maatregelen kunnen toetsen die deze lidstaat heeft genomen ter nakoming van het arrest van veroordeling.
48
Zoals het Gerecht in punt 82 van het [arrest van 29 maart 2011, Portugal/Commissie (T‑33/09, EU:T:2011:127),] terecht heeft geoordeeld, mag bij de uitoefening van die beoordelingsbevoegdheid echter niet worden geraakt aan de uitsluitende bevoegdheid van het Hof om uitspraak te doen over de verenigbaarheid van een nationale wettelijke regeling met het Unierecht.
[...]
52
Daaruit volgt dat de Commissie, wanneer in het kader van de toetsing van de uitvoering van een krachtens artikel 260 VWEU door het Hof gewezen arrest tussen haarzelf en de betrokken lidstaat een meningsverschil bestaat over de vraag of een nationale praktijk of regeling die niet eerder door het Hof is onderzocht, passend is om een dergelijk arrest uit te voeren, niet door een besluit vast te stellen zelf een dergelijk meningsverschil mag beslechten en er de nodige gevolgen aan mag verbinden voor de berekening van de dwangsom.”
Bestreden besluit
13
Bij besluit MARKT/A2/3523710 van 3 oktober 2014 (hierna: „bestreden besluit”), dat is bekendgemaakt op 6 oktober 2014, heeft de directeur‑generaal van het DG Interne Markt en Diensten van de Commissie van de Portugese Republiek betaling gevorderd van een bedrag van 387840 EUR, dat overeenkwam met de voor de periode van 10 tot en met 29 januari 2008 ter uitvoering van het arrest van 10 januari 2008, Commissie/Portugal (C‑70/06, EU:C:2008:3), vastgestelde dwangsom.
14
Het bestreden besluit was als volgt gemotiveerd:
„[A]angezien de gronden waarop het Hof zijn arrest van 2014 heeft gebaseerd, uitsluitend betrekking hadden op het deel van het besluit van de Commissie waarbij deze laatste van Portugal betaling vorderde van de dwangsom voor de periode van 30 januari tot en met 17 juli 2008, blijft de Portugese Republiek verplicht om het arrest van 2008 uit te voeren met betrekking tot de periode van 10 januari 2008 (datum van uitspraak van het arrest) tot en met 29 januari 2008 (de intrekkingswet is op 30 januari 2008 in werking getreden).”
Procedure en conclusies van partijen
15
Bij verzoekschrift, neergelegd ter griffie van het Gerecht op 12 december 2014, heeft de Portugese Republiek het onderhavige beroep ingesteld.
16
De Portugese Republiek verzoekt het Gerecht in wezen om:
—
het bestreden besluit nietig te verklaren;
—
de Commissie te verwijzen in de kosten.
17
De Commissie verzoekt het Gerecht om:
—
het beroep te verwerpen;
—
de Portugese Republiek te verwijzen in de kosten.
In rechte
18
Het Gerecht acht het passend in casu artikel 126 van zijn Reglement voor de procesvoering toe te passen, dat bepaalt dat het Gerecht, wanneer het kennelijk onbevoegd is om kennis te nemen van een beroep, of wanneer dit kennelijk niet‑ontvankelijk of kennelijk rechtens ongegrond is, te allen tijde, op voorstel van de rechter‑rapporteur, kan beslissen om bij met redenen omklede beschikking uitspraak te doen zonder de behandeling voort te zetten.
Bevoegdheid van het Gerecht om kennis te nemen van het onderhavige geding
19
In repliek voert de Portugese Republiek aan dat het Gerecht niet bevoegd is om een uitspraak te doen over een vraag betreffende de uitvoering van de krachtens de Verdragen op de lidstaten rustende verplichtingen, aangezien die bevoegdheid is voorbehouden aan het Hof. Aangezien het Hof geen uitspraak heeft gedaan over de vraag of de Portugese Republiek een einde heeft gemaakt aan de in het arrest van 14 oktober 2004, Commissie/Portugal (C‑275/03, niet gepubliceerd, EU:C:2004:632), vastgestelde niet‑nakoming door de bekendmaking van wet nr. 67/2007 dan wel of alleen door de inwerkingtreding van die wet een einde kon worden gemaakt aan die niet‑nakoming, moet die vraag derhalve aan het Hof, en niet aan het Gerecht, ter beoordeling worden voorgelegd.
20
In antwoord op een door het Gerecht getroffen maatregel tot organisatie van de procesgang heeft de Portugese Republiek haar standpunt verduidelijkt en erop gewezen dat zij niet de bedoeling had om met dat argument tegen haar eigen beroep een exceptie op te werpen van onbevoegdheid van het Gerecht om van dat beroep kennis te nemen, maar dat zij betoogde dat, aangezien de geschilpunten onder de exclusieve bevoegdheid van het Hof vielen, het bestreden besluit nietig moest worden verklaard, op grond dat de opsteller van dat besluit onbevoegd was.
21
Aan de Portugese Republiek moet akte worden verleend van die verduidelijkingen, aangezien de vraag of de Commissie bevoegd was om het bestreden besluit vast te stellen, in het kader van het onderzoek van de gegrondheid van het beroep moet worden beoordeeld.
22
In ieder geval volstaat het eraan te herinneren dat het Hof in punt 53 van het arrest van 15 januari 2014, Commissie/Portugal (C‑292/11 P, EU:C:2014:3), heeft geoordeeld dat bij het Gerecht een beroep tot nietigverklaring kon worden ingesteld tegen de besluiten waarin de Commissie de door het Hof opgelegde dwangsommen vaststelde en dat tegen het door het Gerecht gewezen arrest bij het Hof hogere voorziening kon worden ingesteld.
Gegrondheid van het beroep
23
De door de Portugese Republiek ter ondersteuning van haar beroep aangevoerde argumenten kunnen worden gehergroepeerd in zes middelen. Het eerste middel is ontleend aan onbevoegdheid van de Commissie om het bestreden besluit vast te stellen, aangezien alleen de rechterlijke instanties van de Unie bevoegd zijn om de krachtens artikel 260, lid 2, VWEU opgelegde dwangsommen vast te stellen. Met het tweede middel wordt aangevoerd dat het bestreden besluit een onjuiste uitvoering van het arrest van 15 januari 2014, Commissie/Portugal (C‑292/11 P, EU:C:2014:3), vormt. Het derde middel is ontleend aan schending van het gezag van gewijsde en het vierde middel aan schending van het rechtszekerheidsbeginsel, het beginsel van „stabiliteit van de rechtsverhoudingen” en het vertrouwensbeginsel. Met het vijfde middel stelt de Portugese Republiek schending van het ne‑bis‑in‑idembeginsel. Het zesde middel ten slotte is ontleend aan schending van de verdeling van de bevoegdheden tussen de Unie en de lidstaten, doordat het bestreden besluit voor de lidstaten de mogelijkheid beperkt om de inwerkingtreding van de door hen vastgestelde regels uit te stellen.
24
Vooraf moeten de overwegingen van de Commissie over de gegrondheid van de in het bestreden besluit vastgestelde dwangsom worden beoordeeld. De gegrondheid van het onderhavige beroep is immers in grote mate afhankelijk van de gegrondheid van die overwegingen, waarop de Portugese Republiek in repliek heeft geantwoord.
Overwegingen vooraf over de gegrondheid van de in het bestreden besluit vastgestelde dwangsom
25
De Commissie is van mening dat, wanneer een lidstaat is veroordeeld omdat hij een met het Unierecht onverenigbare wettelijke regeling niet heeft ingetrokken, de datum waarop die lidstaat moet worden geacht een einde te hebben gemaakt aan de hem verweten niet‑nakoming, de datum is waarop de regel in werking is getreden waarbij de strijdige wettelijke regeling is ingetrokken, dat wil zeggen de datum waarop die intrekking ingaat, en niet de datum van bekendmaking van die regel, wanneer deze tweede datum vóór de eerste datum valt. Anders zou het voor een lidstaat die is veroordeeld wegens niet‑nakoming, gemakkelijk zijn om te ontsnappen aan de verplichting om een einde te maken aan die niet‑nakoming door de door de arresten van het Hof vereiste regels bekend te maken, maar de inwerkingtreding van die regels uit te stellen.
26
Zowel in procedures als bedoeld in artikel 260, lid 2, VWEU als in die bedoeld in artikel 258 VWEU, houdt het Hof bij de beoordeling of een lidstaat een einde heeft gemaakt aan de hem verweten niet‑nakoming, derhalve rekening met de datum van inwerkingtreding van de nationale wettelijke regeling, en niet met de datum van vaststelling van die regeling.
27
Volgens de Commissie volgt uit de procedure die heeft geleid tot de vaststelling van het eerste vaststellingsbesluit, dat de Portugese Republiek – zoals overigens is opgemerkt in de arresten van 29 maart 2011, Portugal/Commissie (T‑33/09, EU:T:2011:127), en 15 januari 2014, Commissie/Portugal (C‑292/11 P, EU:C:2014:3) – destijds van mening was het arrest van 14 oktober 2004, Commissie/Portugal (C‑275/03, niet gepubliceerd, EU:C:2004:632), volledig te hebben uitgevoerd door de vaststelling van wet nr. 67/2007 en dat zij daarom aanvoerde dat de dienaangaande in aanmerking te nemen datum de datum van inwerkingtreding van die wet, namelijk 30 januari 2008, was.
28
De Portugese Republiek betoogt dat zij een einde heeft gemaakt aan de in het arrest van 14 oktober 2004, Commissie/Portugal (C‑275/03, niet gepubliceerd, EU:C:2004:632), vastgestelde niet‑nakoming door wet nr. 67/2007 vast te stellen. Het Hof heeft slechts beslist om een dwangsom op te leggen, omdat die vaststelling slechts enkele dagen vóór de uitspraak van het arrest van 10 januari 2008, Commissie/Portugal (C‑70/06, EU:C:2008:3), is meegedeeld aan het Hof, dat daarmee derhalve geen rekening heeft kunnen houden. Aan de Portugese Republiek kon geen dwangsom worden opgelegd, aangezien zij – naar eigen zeggen – vóór de uitspraak van het arrest van 10 januari 2008_Commissie/Portugal (C‑70/06, EU:C:2008:3), een einde had gemaakt aan de in het arrest van 14 oktober 2004, Commissie/Portugal (C‑275/03, niet gepubliceerd, EU:C:2004:632), vastgestelde niet‑nakoming. Bij de beoordeling van de beëindiging van de in het arrest van 14 oktober 2004, Commissie/Portugal (C‑275/03, niet gepubliceerd, EU:C:2004:632), vastgestelde niet‑nakoming moet immers rekening worden gehouden met de datum van bekendmaking van wet nr. 67/2007, namelijk 31 december 2007.
29
Bovendien voert de Portugese Republiek aan dat zij steeds heeft betwist dat haar een dwangsom kan worden opgelegd en dat zij slechts subsidiair, in de procedure tot betwisting van het eerste vaststellingsbesluit, heeft aanvaard dat, indien de datum van inwerkingtreding van wet nr. 67/2007 in aanmerking moest worden genomen als datum van beëindiging van de niet‑nakoming, haar in geen geval na 29 januari 2008 een dwangsom kon worden opgelegd.
30
Meteen zij opgemerkt dat het bestreden besluit is gebaseerd op de premisse dat, wanneer de beëindiging van een aan een lidstaat toerekenbare niet‑nakoming afhangt van de intrekking van een met het Unierecht onverenigbare nationale wettelijke regeling, bij de vaststelling van de datum waarop die niet‑nakoming is beëindigd, rekening moet worden gehouden met de datum waarop de intrekking van de strijdige regel in werking treedt, indien – zoals in casu – die inwerkingtreding plaatsvindt na de bekendmaking van de intrekkingshandeling (zie punt 14 hierboven). Derhalve zijn de partijen het in casu oneens over de vraag of, zoals de Commissie in het bestreden besluit heeft gesteld, de in het arrest van 14 oktober 2004, Commissie/Portugal (C‑275/03, niet gepubliceerd, EU:C:2004:632), vastgestelde niet‑nakoming moet worden geacht te zijn beëindigd bij de inwerkingtreding van wet nr. 67/2007, namelijk op 30 januari 2008, dan wel, zoals de Portugese Republiek betoogt, bij de bekendmaking van wet nr. 67/2007, namelijk op 31 december 2007. In het tweede geval heeft de Portugese Republiek gegronde redenen om te betogen dat haar geen dwangsom kon worden opgelegd, aangezien zij vóór de uitspraak van het arrest van 10 januari 2008, Commissie/Portugal (C‑70/06, EU:C:2008:3), een einde heeft gemaakt aan de niet‑nakoming.
31
Die kwestie kan evenwel worden opgelost in het licht van de rechtspraak. Allereerst heeft het Hof, waarbij beroep wegens niet‑nakoming krachtens artikel 258 VWEU was ingesteld, geoordeeld dat de eventuele onverenigbaarheid van een nationale wettelijke regeling met het Unierecht niet kon worden vastgesteld, aangezien de betrokken nationale regel op de door de Commissie in het met redenen omkleed advies vastgestelde datum nog niet in werking was getreden (arrest van 18 juli 2013, Commissie/Polen, C‑313/11, EU:C:2013:481, punten 43‑48). In dat arrest heeft het Hof derhalve een doorslaggevend belang gehecht aan de stand van het recht dat van kracht was op de datum waarop het Hof zich moest plaatsen om te beoordelen of een niet‑nakoming moest worden vastgesteld.
32
Vervolgens heeft het Hof in het kader van een prejudiciële verwijzing geoordeeld dat, indien de inwerkingtreding van de wet tot omzetting van een richtlijn afhankelijk werd gesteld van de vaststelling van een nationale uitvoeringshandeling, kon worden vastgesteld dat de nationale wettelijke regeling onverenigbaar was met het Unierecht, indien bij het verstrijken van de in de richtlijn vastgestelde omzettingstermijn de betrokken uitvoeringshandeling niet was vastgesteld. Het Hof heeft derhalve een doorslaggevend belang gehecht aan de doeltreffendheid van de omzettingswet, dat wil zeggen aan de inwerkingtreding ervan, en heeft geoordeeld dat de vaststelling van die wet door de bevoegde autoriteiten van de lidstaat op zich niet volstond om de rechtstreekse werking van de richtlijn te waarborgen (arrest van 18 december 2014, SETAR, C‑551/13, EU:C:2014:2467, punt 40).
33
Ten slotte heeft het Hof in een niet‑nakomingsprocedure met als doel het opleggen van een dwangsom en de betaling van een forfaitaire som krachtens artikel 260, lid 2, VWEU, geoordeeld dat de inwerkingtreding van een wet na de door de Commissie in een met redenen omkleed advies vastgestelde datum, maar vóór de uitspraak van het arrest van het Hof, in de weg stond aan het opleggen van een dwangsom, aangezien de betrokken niet‑nakoming was beëindigd vóór de uitspraak van het arrest van het Hof (arrest van 9 december 2008, Commissie/Frankrijk, C‑121/07, EU:C:2008:695, punten 20 en 26). Aangezien rekening moest worden gehouden met de datum van inwerkingtreding van de betrokken wet en die datum na de in het met redenen omkleed advies vastgestelde datum viel, heeft het Hof de lidstaat niettemin veroordeeld tot betaling van een forfaitaire som.
34
Wanneer de beëindiging van een niet‑nakoming afhangt van de vaststelling van een nationale maatregel, zoals een intrekkingsmaatregel, moet volgens de rechtspraak bij de vaststelling van de datum van beëindiging van de niet‑nakoming bijgevolg rekening worden gehouden met de datum van inwerkingtreding van die maatregel. In casu is de in het arrest van 14 oktober 2004, Commissie/Portugal (C‑275/03, niet gepubliceerd, EU:C:2004:632), vastgestelde niet‑nakoming, namelijk het bestaan van een met het Unierecht onverenigbare wettelijke regeling (wetsdecreet nr. 48051), derhalve beëindigd bij de inwerkingtreding van wet nr. 67/2007, waarbij die strijdige wettelijke regeling is ingetrokken, namelijk op 30 januari 2008. De Commissie had dus gegronde redenen om, zoals zij in het bestreden besluit heeft gedaan, aan te nemen dat uit het arrest van 10 januari 2008, Commissie/Portugal (C‑70/06, EU:C:2008:3), volgde dat vanaf de uitspraak van dat arrest, namelijk op 10 januari 2008, aan de Portugese Republiek een dwangsom moest worden opgelegd voor de periode waarin wetsdecreet nr. 48051 in werking bleef, dat wil zeggen tot en met 29 januari 2008.
35
Thans moet worden onderzocht of met de door de Portugese Republiek aangevoerde argumenten niettemin de onwettigheid van het bestreden besluit kan worden aangetoond.
Eerste middel: onbevoegdheid van de Commissie om het bestreden besluit vast te stellen
36
De Portugese Republiek betoogt dat de Commissie niet bevoegd was om het bestreden besluit vast te stellen, aangezien de bevoegdheid om dergelijke besluiten vast te stellen, is voorbehouden aan de rechterlijke instanties van de Unie. Aangezien het bestreden besluit is vastgesteld door een onbevoegde autoriteit, doet het derhalve afbreuk aan het evenwicht tussen de rechtsmiddelen waarin de Verdragen voorzien en de rechten van verdediging waarover de lidstaten in het kader van een niet‑nakomingsprocedure beschikken, zoals het Hof – volgens haar – in punt 55 van het arrest van 15 januari 2014, Commissie/Portugal (C‑292/11 P, EU:C:2014:3), heeft geoordeeld.
37
De Commissie is van mening dat zij bevoegd was om het bestreden besluit vast te stellen.
38
Het Gerecht heeft in het arrest van 29 maart 2011, Portugal/Commissie (T‑33/09, EU:T:2011:127), een uitdrukkelijke beslissing genomen over de kwestie van de bevoegdheid van de Commissie om besluiten tot vaststelling van door het Hof opgelegde dwangsommen vast te stellen. In punt 41 van het arrest van 15 januari 2014, Commissie/Portugal (C‑292/11 P, EU:C:2014:3), heeft het Hof die zienswijze bevestigd.
39
In het arrest van 29 maart 2011, Portugal/Commissie (T‑33/09, EU:T:2011:127), heeft het Gerecht zich immers op de volgende voorafgaande overwegingen gebaseerd:
„57
Herinnerd zij aan artikel 226 EG naar luid waarvan de Commissie, indien zij van oordeel is dat een lidstaat een van de krachtens het EG-Verdrag op hem rustende verplichtingen niet is nagekomen, een met redenen omkleed advies uitbrengt, na deze staat in de gelegenheid te hebben gesteld zijn opmerkingen te maken. Indien de betrokken staat niet binnen de door de Commissie vastgestelde termijn gevolg geeft aan dit advies, kan deze de zaak bij het Hof van Justitie aanhangig maken.
58
Uit vaste rechtspraak volgt dat de Commissie immers niet de bevoegdheid heeft, in krachtens artikel 226 EG uitgebrachte adviezen of in andere standpuntbepalingen in het kader van die procedure, de rechten en verplichtingen van een lidstaat definitief te bepalen of hem de zekerheid te geven dat een bepaalde gedraging verenigbaar is met het Verdrag, en dat, op grond van de artikelen 226 EG, 227 EG en 228 EG enkel in een arrest van het Hof de rechten en verplichtingen der lidstaten kunnen worden vastgesteld en hun gedragingen kunnen worden beoordeeld (arresten Hof van 27 mei 1981, Essevi en Salengo, 142/80 en 143/80, Jurispr. blz. 1413, punt 16, en 22 februari 2001, Gomes Valente, C‑393/98, Jurispr. blz. I‑1327, punt 18).
59
Bovendien kan het Hof krachtens artikel 228, lid 2, EG, op verzoek van de Commissie en nadat deze een met redenen omkleed advies heeft uitgebracht waaraan de betrokken lidstaat geen gevolg heeft gegeven, de betaling van een forfaitaire som of een dwangsom opleggen, indien het vaststelt dat de lidstaat zijn arrest niet is nagekomen.
60
De procedure van artikel 228, lid 2, EG moet worden beschouwd als een bijzondere gerechtelijke procedure voor de uitvoering van arresten, met andere woorden als een executiemiddel (arrest Hof van 12 juli 2005, Commissie/Frankrijk, C‑304/02, Jurispr. blz. I‑6263, punt 92).
61
Vastgesteld moet echter worden dat het EG-Verdrag niet bepaalt hoe uitvoering wordt gegeven aan het arrest dat het Hof aan het einde van deze nieuwe procedure uitspreekt, meer bepaald wanneer het een dwangsom oplegt.
62
Wanneer een krachtens artikel 228, lid 2, EG uitgesproken arrest van het Hof een lidstaat veroordeelt tot betaling aan de Commissie op de rekening ‚Eigen middelen van de Europese Gemeenschap’ van een dwangsom, dient de Commissie bij de uitvoering van de begroting overeenkomstig artikel 274 EG echter de bedragen terug te vorderen die ingevolge het arrest aan de begroting van de Unie zijn verschuldigd, overeenkomstig de bepalingen van de krachtens artikel 279 EG vastgestelde reglementen.
63
Het EG-Verdrag voorziet echter niet in een bijzondere bepaling betreffende de regeling van de geschillen dienaangaande tussen een lidstaat en de Commissie.
64
Hieruit volgt dat de bij het EG-Verdrag ingestelde beroepswegen van toepassing zijn en dat tegen de beschikking waarbij de Commissie het bedrag bepaalt dat is verschuldigd door de lidstaat uit hoofde van de dwangsom waartoe hij werd veroordeeld, krachtens artikel 230 EG een beroep tot nietigverklaring kan worden ingesteld.
65
Overeenkomstig de bepalingen van artikel 225, lid 1, eerste alinea, EG is het Gerecht dus bevoegd om kennis te nemen van een dergelijk beroep.
66
Bij de uitoefening van deze bevoegdheid mag het Gerecht echter niet raken aan de in de artikelen 226 EG en 228 EG aan het Hof voorbehouden uitsluitende bevoegdheid.
67
In het kader van een beroep tot nietigverklaring op grond van artikel 230 EG tegen een beslissing van de Commissie aangaande de uitvoering van een krachtens artikel 228, lid 2, EG gewezen arrest van het Hof, mag het Gerecht zich dus niet uitspreken over een vraag betreffende de schending door een lidstaat van de verplichtingen die krachtens het EG-Verdrag op hem rusten, indien het Hof niet vooraf over deze vraag uitspraak heeft gedaan.”
40
Uit die redenering vloeit voort dat de Commissie, als ordonnateur en boekhouder van de begroting van de Unie, in beginsel bevoegd is om de bedragen in te vorderen die de lidstaten verschuldigd zijn wanneer het Hof hun krachtens artikel 260, lid 2, VWEU een dwangsom oplegt. Die bevoegdheid impliceert dat de Commissie bij de vaststelling van de datum van beëindiging van de betrokken niet‑nakoming kan beoordelen of is voldaan aan de voorwaarden die het Hof heeft gesteld in het arrest waarbij een dwangsom is opgelegd. Die bevoegdheid omvat daarentegen niet de mogelijkheid voor de Commissie om te beoordelen of een regel of een gedraging van een lidstaat waarover het Hof niet vooraf een standpunt heeft ingenomen, in overeenstemming is met het Unierecht.
41
Volgens het Gerecht – waarvan de zienswijze is bevestigd door het Hof – kon de Commissie in het geval van het eerste vaststellingsbesluit bijgevolg alleen nagaan of wetsdecreet nr. 48051 daadwerkelijk was ingetrokken, aangezien de in de arresten van 14 oktober 2004, Commissie/Portugal (C‑275/03, niet gepubliceerd, EU:C:2004:632), en 10 januari 2008, Commissie/Portugal (C‑70/06, EU:C:2008:3), vastgestelde niet‑nakoming bestond in het verzuim om dat wetsdecreet in te trekken. Derhalve kon de Commissie zich niet – zoals zij had gedaan – op het standpunt stellen dat de uit wet nr. 67/2007 voortvloeiende intrekking niet volstond en besluiten dat alleen een, in juli 2008 vastgestelde, nieuwe wettelijke regeling een einde maakte aan de onverenigbaarheid van de Portugese wettelijke regeling met richtlijn 89/665. Daarbij had de Commissie immers de verenigbaarheid van de in de bijlage bij wet nr. 67/2007 opgenomen nieuwe aansprakelijkheidsregeling en van de bij de wet van 17 juli 2008 ingestelde regeling met richtlijn 89/665 beoordeeld. Het Hof had niet de mogelijkheid gehad om zich over deze kwestie uit te spreken.
42
In het bestreden besluit heeft de Commissie de dwangsom daarentegen vastgesteld zonder de overeenstemming van de Portugese wettelijke regeling met richtlijn 89/665 afzonderlijk te onderzoeken. De Commissie heeft immers alleen de datum van inwerkingtreding van de nationale regel tot intrekking van wetsdecreet nr. 48051 vastgesteld. Het Hof had geoordeeld dat die intrekking volstond om een einde te maken aan de in het arrest van 14 oktober 2004, Commissie/Portugal (C‑275/03, niet gepubliceerd, EU:C:2004:632), vastgestelde niet‑nakoming. Bijgevolg is de Commissie binnen de grenzen van haar beginselbevoegdheid inzake de uitvoering van de begroting van de Unie gebleven.
43
Derhalve moet het eerste middel kennelijk rechtens ongegrond worden verklaard.
Tweede middel: onjuiste uitvoering van het arrest van 15 januari 2014, Commissie/Portugal (C‑292/11 P, EU:C:2014:3)
44
De Portugese Republiek betoogt dat het bestreden besluit is gebaseerd op een „kunstmatige opdeling” van de gevolgen van het arrest van 15 januari 2014, Commissie/Portugal (C‑292/11 P, EU:C:2014:3). Volgens haar bevat dat arrest immers geen enkele aanwijzing op grond waarvan de Commissie onderscheid kan maken tussen verschillende perioden. Het Gerecht, in het arrest van 29 maart 2011, Portugal/Commissie (T‑33/09, EU:T:2011:127), en het Hof, in het arrest van 15 januari 2014, Commissie/Portugal (C‑292/11 P, EU:C:2014:3), hebben één enkele exceptie van onwettigheid aanvaard. Noch het dictum noch de motivering van het arrest van 15 januari 2014, Commissie/Portugal (C‑292/11 P, EU:C:2014:3), staat een dergelijk onderscheid toe. Derhalve kunnen de gevolgen van het arrest niet anders worden toegepast op de periode van 10 tot en met 29 januari 2008 dan op de periode van 30 januari tot en met 17 juli 2008.
45
Voorts is het eerste vaststellingsbesluit in zijn geheel nietig verklaard bij het arrest van 29 maart 2011, Portugal/Commissie (T‑33/09, EU:T:2011:127), dat in hogere voorziening volledig is bevestigd bij het arrest van 15 januari 2014, Commissie/Portugal (C‑292/11 P, EU:C:2014:3). In dit laatste arrest heeft het Hof de rechten van de partijen definitief vastgesteld. Het bestreden besluit doet afbreuk aan de rechtszekerheid en het gezag van de rechterlijke instanties van de Unie, doordat in dat besluit een kunstmatig onderscheid wordt gemaakt tussen twee perioden en ermee wordt getracht terug te komen op een in de twee voornoemde arresten definitief vastgestelde procedurele en materiële situatie.
46
Bovendien is de vaststelling van een dwangsom voor de periode van 10 tot en met 29 januari 2008 in strijd met de doelstelling van artikel 260, lid 2, VWEU, die erin bestaat de lidstaten ertoe te brengen een einde te maken aan eerder vastgestelde niet‑nakomingen, en niet ze te bestraffen. In casu heeft de Portugese Republiek op 31 december 2007 een einde gemaakt aan de niet‑nakoming door wet nr. 67/2007 bekend te maken, zodat haar geen enkele dwangsom mag worden opgelegd.
47
De Commissie is het niet eens met deze argumenten.
48
De argumenten van de Portugese Republiek komen voort uit de theorie dat – aangezien het Hof, door in het arrest van 15 januari 2014, Commissie/Portugal (C‑292/11 P, EU:C:2014:3), de nietigverklaring van het eerste vaststellingsbesluit door het Gerecht in het arrest van 29 maart 2011, Portugal/Commissie (T‑33/09, EU:T:2011:127), te bevestigen, zich op één enkele grond heeft gebaseerd, namelijk de onbevoegdheid van de Commissie om de datum van beëindiging van de in het arrest van 14 oktober 2004, Commissie/Portugal (C‑275/03, niet gepubliceerd, EU:C:2004:632), vastgestelde niet‑nakoming vast te stellen op 18 juli 2008 – de gehele dwangsom voor de periode van 10 januari tot en met 18 juli 2008 geen rechtsgrondslag heeft. Het is derhalve verkeerd om binnen de periode waarvoor de dwangsom nietig is verklaard, een periode – namelijk van 10 tot en met 29 januari 2008 – te onderscheiden waarvoor een nieuwe dwangsom kan worden opgelegd.
49
Die uitlegging van het arrest van 15 januari 2014, Commissie/Portugal (C‑292/11 P, EU:C:2014:3), kan slechts worden aanvaard indien het Hof in dat arrest had geoordeeld dat aan de Portugese Republiek geen dwangsom kon worden opgelegd. Dat is echter geenszins het geval. In het arrest van 15 januari 2014, Commissie/Portugal (C‑292/11 P, EU:C:2014:3), heeft het Hof immers de analyse bevestigd die het Gerecht in het arrest van 29 maart 2011, Portugal/Commissie (T‑33/09, EU:T:2011:127), had gemaakt, volgens welke de Commissie haar besluit tot berekening van de dwangsom niet kon baseren op een, niet vooraf in het kader van een niet‑nakomingsprocedure aan het Hof voorgelegde, uitlegging van de overeenstemming van de Portugese wettelijke regeling met richtlijn 89/665. Het Hof heeft de analyse van het Gerecht bevestigd en heeft ook geoordeeld dat de in het arrest van 14 oktober 2004, Commissie/Portugal (C‑275/03, niet gepubliceerd, EU:C:2004:632), vastgestelde niet‑nakoming bestond in het verzuim om wetsdecreet nr. 48051 in te trekken. Daarentegen verzet noch het arrest van 15 januari 2014, Commissie/Portugal (C‑292/11 P, EU:C:2014:3), noch het arrest van 29 maart 2011, Portugal/Commissie (T‑33/09, EU:T:2011:127), zich ertegen dat de Commissie zich op het standpunt kan stellen dat de werkelijke datum van beëindiging van de in het arrest van 14 oktober 2004, Commissie/Portugal (C‑275/03, niet gepubliceerd, EU:C:2004:632), vastgestelde niet‑nakoming, de datum van inwerkingtreding van die intrekking, namelijk 30 januari 2008, is. Om de in de punten 30 tot en met 34 hierboven in herinnering gebrachte redenen was de Commissie derhalve gerechtigd om de voor de periode van 10 tot en met 29 januari 2008 verschuldigde dwangsom te berekenen.
50
Daarbij heeft de Commissie, anders dan de Portugese Republiek in het tweede middel lijkt te betogen, de dwangsom waaraan de rechtsgrondslag was ontnomen door de arresten van 29 maart 2011, Portugal/Commissie (T‑33/09, EU:T:2011:127), en 15 januari 2014, Commissie/Portugal (C‑292/11 P, EU:C:2014:3), niet „doen herleven”. De in het bestreden besluit berekende dwangsom is immers gebaseerd op een andere grond – de niet‑inwerkingtreding van wet nr. 67/2007 – dan de grond waarop de in het eerste vaststellingsbesluit voor dezelfde periode opgelegde dwangsom was gebaseerd – het verzuim om een met richtlijn 89/665 verenigbare wettelijke regeling vast te stellen.
51
Bijgevolg moet het tweede middel rechtens kennelijk ongegrond worden verklaard.
Derde middel: schending van het gezag van gewijsde
52
De Portugese Republiek is van mening dat het bestreden besluit in strijd is met het gezag van gewijsde. Uit dat beginsel vloeit immers het verbod voort om opnieuw een handeling met dezelfde inhoud als een nietig verklaarde handeling vast te stellen. Het bestreden besluit heeft deels dezelfde inhoud, ook al heeft het betrekking op een beperktere periode dan het eerste vaststellingsbesluit.
53
Volgens de Portugese Republiek is in de arresten van 29 maart 2011, Portugal/Commissie (T‑33/09, EU:T:2011:127), en 15 januari 2014, Commissie/Portugal (C‑292/11 P, EU:C:2014:3), uitspraak gedaan over de uitvoering van het arrest van 14 oktober 2004, Commissie/Portugal (C‑275/03, niet gepubliceerd, EU:C:2004:632). Het voorwerp van de arresten van 29 maart 2011, Portugal/Commissie (T‑33/09, EU:T:2011:127), en 15 januari 2014, Commissie/Portugal (C‑292/11 P, EU:C:2014:3), enerzijds, en de kwestie waarover in casu een beslissing moet worden genomen, anderzijds, zijn derhalve gelijk. Volgens de Portugese Republiek bestond het voorwerp van de zaken die hebben geleid tot de arresten van 29 maart 2011, Portugal/Commissie (T‑33/09, EU:T:2011:127), en 15 januari 2014, Commissie/Portugal (C‑292/11 P, EU:C:2014:3), er immers in vast te stellen of de Portugese Republiek de in het arrest van 10 januari 2008, Commissie/Portugal (C‑70/06, EU:C:2008:3), opgelegde dwangsom moest betalen.
54
Bovendien wisten het Gerecht en het Hof, toen zij het arrest van 29 maart 2011, Portugal/Commissie (T‑33/09, EU:T:2011:127), respectievelijk 15 januari 2014, Commissie/Portugal (C‑292/11 P, EU:C:2014:3), wezen, dat wet nr. 67/2007 op 30 januari 2008, na de uitspraak van het arrest van 10 januari 2008, Commissie/Portugal (C‑70/06, EU:C:2008:3), in werking was getreden. Indien de stelling van de Commissie gegrond was, hadden zij derhalve moeten oordelen dat het eerste vaststellingsbesluit gedeeltelijk nietig moest worden verklaard voor zover het betrekking had op de periode vanaf 30 januari 2008, en het eerste vaststellingsbesluit moeten bevestigen voor zover het betrekking had op de periode van 10 tot en met 29 januari 2008. Het Gerecht heeft in zijn, door het Hof bevestigde, arrest het eerste vaststellingsbesluit echter in zijn geheel nietig verklaard. In de arresten van 29 maart 2011, Portugal/Commissie (T‑33/09, EU:T:2011:127), en 15 januari 2014, Commissie/Portugal (C‑292/11 P, EU:C:2014:3), is derhalve noodzakelijkerwijs uitspraak gedaan over de gegrondheid van de dwangsom met betrekking tot de periode van 10 tot en met 29 januari 2008 en het bestreden besluit miskent het gezag van gewijsde van die arresten.
55
De Commissie is het niet eens met deze argumenten.
56
Uit het onderzoek van het tweede middel (zie de punten 49 en 50 hierboven) volgt dat de Commissie in de arresten van 29 maart 2011, Portugal/Commissie (T‑33/09, EU:T:2011:127), en 15 januari 2014, Commissie/Portugal (C‑292/11 P, EU:C:2014:3), in beginsel niet is bekritiseerd omdat zij in het eerste vaststellingsbesluit een dwangsom had opgelegd. Dat besluit is immers enkel nietig verklaard omdat het op een onjuiste grond was gebaseerd. Derhalve stond niets in de weg aan de vaststelling door de Commissie van een nieuw besluit dat was gebaseerd op andere gronden dan die welke de nietigverklaring van het eerste vaststellingsbesluit ten gevolge hadden. Derhalve moeten het voorwerp van en de aanleiding tot het onderhavige geding worden geacht te verschillen van het voorwerp van en de aanleiding tot de gedingen die zijn beslecht in de arresten van 29 maart 2011, Portugal/Commissie (T‑33/09, EU:T:2011:127), en 15 januari 2014, Commissie/Portugal (C‑292/11 P, EU:C:2014:3).
57
Dienaangaande moet worden toegevoegd dat de Portugese Republiek zich niet kan beroepen op het feit dat het Gerecht het eerste vaststellingsbesluit niet gedeeltelijk nietig heeft verklaard. Aangezien er een grond bestond die kon leiden tot de volledige nietigverklaring van dat besluit – overeenkomstig de door de Portugese Republiek in deze zaak geformuleerde hoofdvorderingen – kon het Gerecht het eerste vaststellingsbesluit immers niet slechts gedeeltelijk nietig verklaren zonder aldus de onjuiste grond waarop de Commissie haar eerste besluit had gebaseerd, te vervangen door een wettige grond. Bij ontbreken van een voorschrift in die zin, is het Gerecht niet bevoegd om in het kader van een beroep tot nietigverklaring krachtens artikel 263 VWEU de aan hem voorgelegde besluiten te wijzigen.
58
Bijgevolg moet het derde middel rechtens kennelijk ongegrond worden verklaard.
Vierde middel: schending van het rechtszekerheidsbeginsel, het beginsel van „stabiliteit van de rechtsverhoudingen” en het vertrouwensbeginsel
59
De Portugese Republiek voert aan dat het bestreden besluit in strijd is met het rechtszekerheidsbeginsel, het beginsel van „stabiliteit van de rechtsverhoudingen” en het vertrouwensbeginsel. Volgens haar staan het rechtszekerheidsbeginsel en het vertrouwensbeginsel eraan in de weg dat de Commissie de procedure nog verlengt. Ook al erkent de Portugese Republiek dat de procedure in het Unierecht niet verjaart, zij is immers van mening dat zij in casu, gelet op de lange tijd die is verstreken tussen de eerste stappen die de Commissie voorafgaand aan de inleiding van de niet‑nakomingsprocedure heeft ondernomen en de, definitief geworden, nietigverklaring van het eerste vaststellingsbesluit, gegronde redenen had om aan te nemen dat de tegen haar gerichte vorderingen van de Commissie tot betaling van een dwangsom definitief waren vervallen als gevolg van het arrest van 15 januari 2014, Commissie/Portugal (C‑292/11 P, EU:C:2014:3). Het Gerecht en vervolgens het Hof hebben de Commissie immers verboden om haar een dwangsom op te leggen.
60
Bovendien heeft de Commissie, door de bij het eerste vaststellingsbesluit aan de Portugese Republiek opgelegde dwangsom, met inbegrip van rente, volledig terug te betalen, bij deze laatste een gewettigd vertrouwen doen ontstaan dat voor de periode van 10 tot en met 29 januari 2008 geen enkele dwangsom was verschuldigd. De Portugese Republiek wijst er in dit verband op dat de Commissie, indien zij zich op het standpunt had gesteld dat voor die periode een dwangsom was verschuldigd, die vordering had moeten compenseren met de terugbetaling als gevolg van de nietigverklaring van het eerste vaststellingsbesluit in plaats van de dwangsom volledig terug te betalen. Zij betoogt voorts dat de Commissie, door de dwangsom volledig terug te betalen, wettig en in overeenstemming met de arresten van 29 maart 2011, Portugal/Commissie (T‑33/09, EU:T:2011:127), en 15 januari 2014, Commissie/Portugal (C‑292/11 P, EU:C:2014:3), heeft gehandeld. Indien de stelling waarop de Commissie zich in het bestreden besluit baseert, juist was, had het Gerecht het eerste vaststellingsbesluit immers gedeeltelijk nietig moeten verklaren, enkel voor zover dat besluit betrekking had op de periode na 29 januari 2008.
61
De Commissie is het niet eens met deze argumenten.
62
In de eerste plaats kan volgens vaste rechtspraak, zelfs bij ontbreken van een voorschrift, op het vertrouwensbeginsel een beroep worden gedaan door ieder rechtssubject waarbij een instelling, door hem nauwkeurige toezeggingen te doen, gegronde verwachtingen heeft gewekt [zie arresten van 11 maart 1987, Van den Bergh en Jurgens en Van Dijk Food Products (Lopik)/EEG, 265/85, EU:C:1987:121, punt 44en aldaar aangehaalde rechtspraak, en 30 november 2009, Frankrijk en France Télécom/Commissie, T‑427/04 en T‑17/05, EU:T:2009:474, punt 259en aldaar aangehaalde rechtspraak].
63
Nauwkeurige, onvoorwaardelijke, onderling overeenstemmende en van bevoegde en betrouwbare bronnen afkomstige inlichtingen zijn aan te merken als dergelijke toezeggingen, ongeacht de vorm waarin zij worden meegedeeld. Daarentegen kan niemand schending van dit beginsel aanvoeren zonder dat hem door de administratie nauwkeurige toezeggingen zijn gedaan (zie arresten van 14 februari 2006, TEA‑CEGOS e.a./Commissie, T‑376/05 en T‑383/05, EU:T:2006:47, punt 88en aldaar aangehaalde rechtspraak, en 30 november 2009, Frankrijk en France Télécom/Commissie, T‑427/04 en T‑17/05, EU:T:2009:474, punt 260).
64
De Portugese Republiek betoogt niet dat de Commissie haar nauwkeurige en onvoorwaardelijke toezeggingen heeft gedaan dat haar geen dwangsom kan worden opgelegd ter uitvoering van het arrest van 10 januari 2008, Commissie/Portugal (C‑70/06, EU:C:2008:3). Bovendien zouden dergelijke toezeggingen – ook al zouden zij zijn gedaan, hetgeen geenszins uit het aan het Gerecht overgelegde dossier blijkt – kennelijk onwettig zijn geweest, aangezien de vaststelling van een door het Hof opgelegde dwangsom de Commissie geen beoordelingsmarge inzake de gepastheid verleent. Wanneer het Hof aan een lidstaat een dwangsom oplegt, moet de Commissie immers nagaan of de veroordeelde lidstaat voldoet aan de in het arrest van het Hof vastgestelde voorwaarden en de dwangsom vaststellen voor de periode waarin die lidstaat niet volledig heeft voldaan aan die voorwaarden.
65
In de tweede plaats verlangt het rechtszekerheidsbeginsel dat elke handeling van de administratie die juridische gevolgen heeft, duidelijk en nauwkeurig is, opdat de belanghebbende ondubbelzinnig zijn rechten en verplichtingen kan kennen en dienovereenkomstig zijn voorzieningen kan treffen (arresten van 1 oktober 1998, Langnese‑Iglo/Commissie, C‑279/95 P, EU:C:1998:447, punt 78, en 30 november 2009, Frankrijk en France Télécom/Commissie, T‑427/04 en T‑17/05, EU:T:2009:474, punt 300).
66
Ook al stelt de Portugese Republiek schending van dat beginsel, zij geeft geenszins aan waarin die schending in casu zou hebben bestaan, aangezien de duidelijkheid van de werkingssfeer van het bestreden besluit niet ter discussie is gesteld in het beroep. Ook al zou de Portugese Republiek, onder het mom zich op dat beginsel te beroepen, in werkelijkheid proberen te betogen dat zij, na de nietigverklaring van het eerste vaststellingsbesluit en de terugbetaling van de dwangsom door de Commissie, recht had op een onaantastbare rechtspositie, dat recht kan in geen geval worden gebaseerd op het rechtszekerheidsbeginsel of een ander algemeen beginsel van Unierecht.
67
Derhalve moet het vierde middel rechtens kennelijk ongegrond worden verklaard.
Vijfde middel: schending van het ne‑bis‑in‑idembeginsel
68
De Portugese Republiek betoogt dat de Commissie, door de vaststelling van een nieuwe handeling van individuele strekking, heeft getracht datgene te bereiken wat zij niet had kunnen bereiken wegens de nietigverklaring van het eerste vaststellingsbesluit door de Unierechter. Derhalve is de vaststelling van het bestreden besluit niet alleen in strijd met het rechtszekerheidsbeginsel, maar ook met het ne‑bis‑in‑idembeginsel. Aangezien bij het bestreden besluit een dwangsom wordt opgelegd, ook al is wet nr. 67/2007 vóór de uitspraak van het arrest van 10 januari 2008, Commissie/Portugal (C‑70/06, EU:C:2008:3), vastgesteld, heeft dat besluit een repressief karakter dat afbreuk doet aan de werkingssfeer van artikel 260, lid 2, VWEU.
69
De Commissie is het niet eens met deze argumenten.
70
Volgens vaste rechtspraak is het ne‑bis‑in‑idembeginsel, dat ook is neergelegd in artikel 4 van protocol nr. 7 van het op 4 november 1950 te Rome ondertekende Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens en de fundamentele vrijheden, een grondbeginsel van het Unierecht op de naleving waarvan wordt toegezien door de rechter (zie arrest van 29 juni 2006, Showa Denko/Commissie, C‑289/04 P, EU:C:2006:431, punt 50en aldaar aangehaalde rechtspraak). Bovendien wordt volgens artikel 50 van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie niemand opnieuw berecht of gestraft in een strafrechtelijke procedure voor een strafbaar feit waarvoor hij in de Unie reeds onherroepelijk is vrijgesproken of veroordeeld overeenkomstig de wet.
71
De Portugese Republiek betoogt met het vijfde middel dat de vaststelling van het bestreden besluit na de nietigverklaring van het eerste vaststellingsbesluit, een schending van het ne‑bis‑in‑idembeginsel vormt.
72
In dit verband is het inherent aan het mechanisme van artikel 260, lid 2, VWEU dat de vaststelling door de Commissie slechts een handeling is ter uitvoering van de veroordeling van de betrokken lidstaat tot betaling van een dwangsom, die uit het arrest van het Hof volgt. Derhalve is in casu slechts sprake van één enkele veroordeling, namelijk de dwangsom die is opgelegd bij het arrest van 10 januari 2008, Commissie/Portugal (C‑70/06, EU:C:2008:3), waarvan het eerste vaststellingsbesluit en het bestreden besluit hoogstens twee uitvoeringsbepalingen zijn. Indien de Commissie de dwangsom een eerste maal heeft vastgesteld in een besluit dat door de Unierechter onwettig is verklaard, heeft zij derhalve gegronde redenen en is zij zelfs verplicht om (zie punt 64 hierboven) de geldboete bij een nieuw besluit opnieuw vast te stellen, wat niet betekent dat zij daarmee het ne‑bis‑in‑idembeginsel schendt.
73
Bijgevolg moet het vijfde middel rechtens kennelijk ongegrond worden verklaard.
Zesde middel: schending van de verdeling van de bevoegdheden tussen de Unie en de lidstaten
74
De Portugese Republiek is van mening dat het bestreden besluit de mogelijkheid voor de lidstaten om in perioden van vacatio legis te voorzien, beperkt. Derhalve heeft de Commissie de verdeling van de bevoegdheden tussen de Unie en de lidstaten geschonden.
75
De Portugese Republiek voert aan dat in casu een periode van vacatio legis van dertig dagen noodzakelijk was – en bijgevolg in overeenstemming was met het evenredigheidsbeginsel – om de particulieren en de overheidsdiensten in staat te stellen zich voor te bereiden op, enerzijds, het verdwijnen van een regeling van de bestuurlijke aansprakelijkheid die sinds veertig jaar van kracht was en, anderzijds, de vervanging van die regeling door de bij wet nr. 67/2007 ingestelde nieuwe aansprakelijkheidsregeling. De vaststelling van de geschikte datum voor de inwerkingtreding van een nieuwe wet valt binnen de discretionaire beoordelingsmarge waarover de lidstaten beschikken. Het bestreden besluit komt daarentegen voort uit de wens van de Commissie om, in strijd met de regels inzake de verdeling van de bevoegdheden tussen de Unie en de lidstaten, de bevoegdheden van de lidstaten te beperken.
76
De Commissie is het niet eens met deze argumenten.
77
De Portugese Republiek is, anders dan zij betoogt, in casu kennelijk vrij gebleven om de inwerkingtreding van wet nr. 67/2007 gedurende een door haar zelf vastgestelde periode uit te stellen. Zo heeft zij die wet, die noodzakelijk was om een einde te maken aan de door het Hof vastgestelde niet‑nakoming, vastgesteld op een datum waardoor die wet, gelet op de duur van de periode die zij vrij had gekozen, in werking is getreden na de uitspraak van het arrest van 10 januari 2008, Commissie/Portugal (C‑70/06, EU:C:2008:3). Zoals blijkt uit punt 34 hierboven, was de Commissie om die reden op goede gronden van mening dat de in het bestreden besluit vastgestelde dwangsom moest worden opgelegd.
78
Derhalve moet ook het zesde middel rechtens kennelijk ongegrond worden verklaard. Uit al het voorgaande volgt derhalve dat het beroep rechtens kennelijk ongegrond moet worden verklaard.
Kosten
79
Volgens artikel 134, lid 1, van het Reglement voor de procesvoering wordt de in het ongelijk gestelde partij in de kosten verwezen, voor zover dit is gevorderd. Aangezien de Portugese Republiek in het ongelijk is gesteld, dient zij overeenkomstig de vordering van de Commissie te worden verwezen in de kosten.
HET GERECHT (Zesde kamer)
beschikt:
1)
Het beroep wordt rechtens kennelijk ongegrond verklaard.
2)
De Portugese Republiek wordt verwezen in de kosten.
Luxemburg, 27 juni 2016.
De griffier
E. Coulon
De president
S. Frimodt Nielsen
(
*1
)	Procestaal: Portugees.