Voorlopige editie
CONCLUSIE VAN ADVOCAAT-GENERAAL
L. MEDINA
van 12 maart 2026 (1)
Zaak C‑60/25 [Livronsa] (i)
SR
tegen
FT SpA,
in tegenwoordigheid van:
Assoutenti
[verzoek van de Corte d’appello di Cagliari (rechter in tweede aanleg Cagliari, Italië) om een prejudiciële beslissing]
„ Prejudiciële verwijzing – Mededinging – Overeenkomsten, besluiten en onderling afgestemde feitelijke gedragingen – Artikel 101, lid 2, VWEU – Verordening (EG) nr. 1/2003 – Artikel 16, lid 1 – Sector van rentederivaten in euro – Bindende kracht van een besluit van de Europese Commissie voor een nationale rechterlijke instantie – Geschil tussen een leningnemer en de leningverstrekkende bank over de geldigheid van een op de Euribor geïndexeerde rentevoet ”
I.      Inleiding
1.        Deze conclusie betreft een verzoek om een prejudiciële beslissing over de uitlegging van artikel 101, lid 2, VWEU en artikel 16, lid 1, van verordening (EG) nr. 1/2003(2). Dit verzoek is door de civiele kamer van de Corte d’appello di Cagliari (rechter in tweede aanleg Cagliari, Italië) ingediend naar aanleiding van een geschil tussen een leningnemer, SR, en de bank die hem een hypothecaire lening heeft verstrekt, FT. Het geschil betreft de geldigheid van een beding dat de over die lening verschuldigde rente bepaalt op basis van de referentierentetarieven van de Euro Interbank Offered Rate (Euribor).
2.        Het verzoek om een prejudiciële beslissing vindt zijn oorsprong in de besluiten van de Europese Commissie van 4 december 2013(3) en 7 december 2016(4), waarin zij heeft vastgesteld dat bepaalde banken van het panel dat verantwoordelijk is voor de vaststelling van de Euribor, tussen september 2005 en mei 2008 hadden deelgenomen aan een kartel(5). Meer in het bijzonder is de Commissie tot de conclusie gekomen dat deze banken inbreuk hadden gemaakt op artikel 101, lid 1, VWEU en artikel 53 van de EER-Overeenkomst door deel te nemen aan één enkele voortdurende inbreuk, die bestond uit overeenkomsten en/of onderling afgestemde feitelijke gedragingen die ertoe strekten het normale verloop van prijscomponenten van rentederivaten in euro (Euro Interest Rate Derivatives of EIRD’s) te verstoren(6). Het Gerecht(7) heeft in eerste aanleg geoordeeld dat de vaststellingen van de Commissie gegrond waren, wat in hogere voorziening door het Hof(8) is bevestigd. Het Gerecht en het Hof hebben met name de kwalificatie van de inbreuk als mededingingsbeperking naar strekking onderschreven.(9)
3.        Met deze prejudiciële verwijzing wenst de verwijzende rechter te vernemen welke gevolgen de EIRD-besluiten – en het daarmee verband houdende arrest van het Hof – hebben voor de geldigheid van een beding waarin wordt verwezen naar de Euribor en dat is opgenomen in een hypothecaire leningovereenkomst die is gesloten tussen een natuurlijke persoon en een bank die niet heeft deelgenomen aan de door de Commissie vastgestelde inbreuk. In wezen wenst deze rechter in de eerste plaats na te gaan of de toepassing van artikel 101, lid 2, VWEU, op grond waarvan de krachtens artikel 101, lid 1, VWEU verboden overeenkomsten of besluiten van rechtswege nietig zijn, tot nietigheid van dat beding moet leiden, ook wanneer de betrokken leningovereenkomst buiten de EIRD-markt is gesloten. In de tweede plaats vraagt de verwijzende rechter of, en in welke mate, de door de Commissie vastgestelde manipulatie van de Euribor bewijskracht heeft in het kader van een nationale procedure overeenkomstig artikel 16, lid 1, van verordening nr. 1/2003.
II.    Feiten, procedure en prejudiciële vraag
4.        Op 15 december 2005 hebben SR en FT een hypothecaire leningovereenkomst gesloten. De rentevoet van die lening stond vast voor een aanvankelijke periode van zes maanden. Die rentevoet werd vervolgens herberekend op basis van een op de Euribor geïndexeerde variabele component. Over deze overeenkomst is op 20 februari 2015 verder onderhandeld.
5.        SR heeft een vordering ingesteld bij de Tribunale di Oristano (rechter in eerste aanleg Oristano, Italië). Die vordering strekte in de eerste plaats tot herberekening van het bedrag dat als rente over de hypothecaire lening verschuldigd was, en in de tweede plaats tot vaststelling dat hij over een tegenvordering beschikte. Volgens SR waren bepaalde bedingen van de overeenkomst, waaronder het beding tot vaststelling van de rentevoet op basis van de Euribor, ongeldig omdat zij vaag
en onbetrouwbaar waren. In zijn vonnis heeft deze rechter geoordeeld dat de in de leningovereenkomst overeengekomen rentevoet was vastgesteld in overeenstemming met de toepasselijke wetgeving. Hij heeft voorts opgemerkt dat de variabele rente was gebaseerd op vooraf bepaalde en objectieve criteria die niet onder de discretionaire bevoegdheid van de leningverstrekkende instelling vallen, zodat er geen enkele grond was om de overeenkomst nietig te verklaren.
6.        SR heeft tegen dit vonnis beroep ingesteld bij de Corte d’appello di Cagliari, de verwijzende rechter in deze zaak. In zijn beroep heeft SR verzocht het beding in de leningovereenkomst waarin wordt verwezen naar de Euribor, nietig te verklaren en het aflossingsschema in het kader van die overeenkomst opnieuw te berekenen. SR stelt met name dat het niet mogelijk was de toepassing van de Euribor op zijn lening correct te beoordelen wegens de opzettelijke manipulatie ervan, zoals de Commissie in de EIRD-besluiten heeft vastgesteld. In de loop van de procedure heeft verzoekster de verwijzende rechter verzocht een prejudiciële vraag voor te leggen aan het Hof.
7.        De verwijzende rechter acht het voor de beslechting van het geschil in het hoofdgeding, alsook voor vele andere hangende geschillen, noodzakelijk om de werkingssfeer van artikel 101, lid 2, VWEU en de bewijskracht van de EIRD-besluiten voor de nationale rechterlijke instanties overeenkomstig artikel 16 van verordening nr. 1/2003 te verduidelijken. In het bijzonder vraagt deze rechter zich af hoe deze bepalingen moeten worden uitgelegd om de geldigheid te beoordelen van een beding in een hypothecaire leningovereenkomst waarin de rentevoet van deze lening – tijdens de door de Commissie vastgestelde inbreukperiode – werd vastgesteld op basis van de Euribor.
8.        In dat opzicht merkt de verwijzende rechter om te beginnen op dat de Corte Suprema di Cassazione (hoogste rechter in burgerlijke en strafzaken, Italië) er in zijn rechtspraak uiteenlopende benaderingen op lijkt na te houden, die in de verwijzingsbeslissing als volgt worden beschreven.
9.        Volgens een eerste strekking in de rechtspraak moet de vaststelling in de EIRD-besluiten dat de Euribor is gemanipuleerd worden beschouwd als bewijs met bijzondere bewijskracht dat een vordering tot vaststelling van de nietigheid van een contractueel beding waarin naar de Euribor wordt verwezen, ondersteunt, ongeacht of de bank die partij is bij de betrokken leningovereenkomst heeft deelgenomen aan de door de Commissie vastgestelde inbreuk. Voorts kan volgens deze strekking in de rechtspraak het voorwerp van het contractuele beding niet worden vastgesteld, indien de in de leningovereenkomst opgenomen externe index wegens de onrechtmatige manipulatie ervan niet langer een betrouwbare weergave vormt van de door de partijen tot uitdrukking gebrachte wil. Volgens het nationale civiele recht heeft deze situatie tot gevolg dat het beding gedeeltelijk nietig moet worden geacht voor de periode waarop de inbreuk betrekking heeft. Bovendien kan alleen een vordering tot nietigverklaring, en niet een vordering tot schadevergoeding, de eindverbruiker volledige bescherming bieden en hem of haar behoeden voor
de gevolgen van de mededingingsbeperkende overeenkomst.
10.      Volgens een tweede en meer recente strekking in de rechtspraak zijn de EIRD-besluiten weliswaar bindend voor de nationale rechter overeenkomstig artikel 16, lid 1, van verordening nr. 1/2003, maar vormen zij geen bewijs met bijzondere bewijskracht op grond waarvan een beding waarin de rentevoet in een leningovereenkomst op basis van de Euribor wordt bepaald nietig kan worden verklaard. In die rechtspraak wordt erkend dat de inbreuk die de Commissie in die besluiten heeft vastgesteld, bestond in gedragingen die tot doel hadden de cashflow te verminderen die de deelnemers aan het kartel anders voor de EIRD’s hadden moeten betalen. Derhalve heeft deze beperking van de mededinging alleen betrekking op de EIRD-markt en kan zij geen gevolgen hebben voor de markt voor op de Euribor geïndexeerde leningen met variabele rente.
11.      Hoe dan ook neigt de verwijzende rechter naar het standpunt dat wanneer eenmaal is vastgesteld dat een referentierentetarief is gemanipuleerd, deze manipulatie moet worden geacht te zijn vastgesteld op alle markten waarop dat rentetarief wordt toegepast. Het zou tegenstrijdig zijn om aan te nemen dat de manipulatie van de Euribor die de Commissie in haar besluiten heeft vastgesteld, uitsluitend betrekking had op de EIRD-markt en niet op andere markten, waaronder de markt voor leningen met variabele rente. Bovendien geeft de verwijzende rechter aan dat een uitlegging volgens welke artikel 101, lid 2, VWEU tijdens de inbreukperiode geen gevolgen sorteert voor contractuele betrekkingen waarin naar de Euribor wordt verwezen, de afschrikkende werking van die bepaling zou ondermijnen.
12.      In die omstandigheden heeft de Corte d’appello di Cagliari de behandeling van de zaak geschorst en het Hof verzocht om een prejudiciële beslissing over de volgende vraag:
„[Moet] het bewijs van de manipulatie van [het Euribor-rentetarief], zoals is vastgesteld in de [EIRD-besluiten] en in het arrest [HSBC Holdings e.a.], [gelet op artikel 16, lid 1, van verordening nr. 1/2003], ook voor de nationale rechterlijke instanties [...] worden geacht definitief te zijn geleverd, en [vormt] de beperking van de mededinging waarop [die] beslissingen van de Commissie en het Hof betrekking hebben, alleen op de [markt voor rentederivaten in euro] dan wel op elke markt waarop [het] gemanipuleerde [Euribor-rentetarief] is toegepast een door artikel 101 VWEU verboden kartel [...]?”
13.      Het verzoek om een prejudiciële beslissing is op 28 januari 2025 ter griffie van het Hof ingekomen. De verzoekende, de verwerende partij en interveniënte in het hoofdgeding alsook de Commissie hebben schriftelijke opmerkingen ingediend. Er heeft geen terechtzitting in de onderhavige zaak plaatsgevonden.
III. Beoordeling
14.      Met zijn vraag wenst de verwijzende rechter te vernemen of artikel 16, lid 1, van verordening nr. 1/2003 aldus moet worden uitgelegd dat de vaststelling in een besluit van de Commissie dat een referentierentetarief is gemanipuleerd,
waardoor artikel 101, lid 1, VWEU
is geschonden, door nationale rechterlijke instanties in de voor hen aanhangige procedures definitief bewezen moet worden geacht. Hij vraagt zich voorts af of deze vaststelling meebrengt dat een overeenkomst waarin naar dat referentierentetarief wordt verwezen en die is gesloten buiten de markt waarop het besluit van de Commissie betrekking heeft, een verboden overeenkomst in de zin van artikel 101 VWEU vormt.
15.      Om te beginnen zal ik ingaan op het onderdeel van de prejudiciële vraag dat betrekking heeft op de uitlegging van artikel 101 VWEU (eerste onderdeel). Vervolgens zal ik mij buigen over het onderdeel van de prejudiciële vraag dat betrekking heeft op de uitlegging van artikel 16, lid 1, van verordening nr. 1/2003 (tweede onderdeel).
16.      Wat betreft het eerste onderdeel van de prejudiciële vraag, kan uit de verwijzingsbeslissing worden afgeleid dat de twijfels van de verwijzende rechter over de werkingssfeer van die bepaling verband houden met de rechtsgevolgen van de vaststellingen in de EIRD-besluiten, die door het Hof zijn bevestigd in het arrest HSBC Holdings e.a. Meer in het bijzonder vraagt de verwijzende rechter zich af of de vaststelling dat een referentierentetarief in een specifieke markt is gemanipuleerd, waardoor artikel 101, lid 1, VWEU is geschonden, tot gevolg kan hebben dat een beding in een overeenkomst die in een andere markt is gesloten en waarin tijdens de inbreukperiode naar dat referentierentetarief wordt verwezen, nietig is op grond van artikel 101, lid 2, VWEU.
17.      Volgens artikel 101, lid 2, VWEU zijn krachtens artikel 101, lid 1, VWEU verboden overeenkomsten of besluiten van rechtswege nietig. Volgens de rechtspraak van het Hof is een overeenkomst die niet voldoet aan de voorwaarden van artikel 101, lid 3, VWEU nietig voor zover haar doel of gevolgen onverenigbaar zijn met het in artikel 101, lid 1, VWEU neergelegde verbod.(10) Aangezien de in artikel 101, lid 2, VWEU neergelegde nietigheid absoluut is, heeft een krachtens deze bepaling nietige overeenkomst bovendien geen gevolgen in de betrekkingen tussen de overeenkomstsluitende partijen, noch voor het verleden, noch voor de toekomst.(11) Een dergelijke overeenkomst kan ook niet aan derden worden tegengeworpen.(12)
18.      Het Hof heeft aldus de werkingssfeer van artikel 101, lid 2, VWEU afgebakend(13) door de toepassing ervan te beperken tot overeenkomsten die onder het verbod van artikel 101, lid 1, VWEU vallen(14). Volgens de rechtspraak kan de nietigheid van rechtswege van een verboden overeenkomst weliswaar door eenieder worden ingeroepen en is zij bindend voor de rechter(15), maar zijn alleen de besluiten of overeenkomsten die onder artikel 101, lid 1, VWEU vallen onafdwingbaar, en dit in beginsel in hun geheel, tenzij de beperkende elementen van de rest van de overeenkomst kunnen worden losgekoppeld(16). Zoals het Hof heeft verklaard, worden de gevolgen van de in artikel 101, lid 2, VWEU bedoelde nietigheid voor de onderdelen van de overeenkomst die niet onverenigbaar zijn met artikel 101, lid 1, VWEU en voor eventuele op basis van de overeenkomst geplaatste bestellingen en verrichte leveringen alsmede voor de daaruit voortvloeiende betalingsverplichtingen, niet door het Unierecht beheerst.(17)
19.      De redenering achter de arresten van het Hof kan mijns inziens in de eerste plaats eenvoudigweg aldus worden omschreven dat moet worden voorkomen dat zich, zoals de verwijzende rechter in de verwijzingsbeslissing aangeeft, een cascade-effect voordoet ten aanzien van contractuele betrekkingen tussen derden die niet betrokken zijn bij de specifieke overeenkomst die door de Commissie als verboden is aangemerkt. Dit is met name het geval bij een beding zoals in het hoofdgeding aan de orde is, dat betrekking heeft op een product en een markt die verschillen van die waarop de besluiten van de Commissie betreffende de manipulatie van de Euribor in verband met EIRD’s betrekking hebben. De onvoorspelbaarheid van de juridische en economische gevolgen die zouden kunnen voortvloeien uit de systematische nietigverklaring van overeenkomsten of bedingen die niet als zodanig verboden zijn verklaard op grond van artikel 101, lid 1, VWEU, lijkt mij de benadering van het Hof bij de uitlegging van artikel 101, lid 2, VWEU te rechtvaardigen.
20.      In de tweede plaats is de door het Hof gegeven uitlegging van artikel 101, lid 2, VWEU, zoals verweerster in het hoofdgeding betoogt, eveneens in overeenstemming met het beginsel dat de aansprakelijkheid voor inbreuken op de mededingingsregels van de Unie een persoonlijk karakter heeft. Volgens de rechtspraak rust de aansprakelijkheid voor een inbreuk uitsluitend op de onderneming die inbreuk maakt op die regels.(18) Hoewel deze rechtspraak tot stand is gekomen in de context van prejudiciële beslissingen betreffende schadevorderingen, volgt hieruit logischerwijs dat de in artikel 101, lid 2, VWEU bedoelde nietigheid van overeenkomsten en besluiten die in strijd zijn met artikel 101, lid 1, zich niet kan uitstrekken tot contractuele betrekkingen die zijn aangegaan door partijen die niet bij de inbreuk betrokken zijn.
21.      Het is juist dat het Hof in het arrest Allianz Hungária(19), waarnaar de Commissie in haar schriftelijke opmerkingen verwijst, heeft geoordeeld dat verticale overeenkomsten die zijn gesloten ter uitvoering van een met artikel 101, lid 1, VWEU strijdige horizontale (marktverdelings)overeenkomst, ook op grond van deze bepaling onrechtmatig kunnen worden verklaard.(20) Die zaak betrof meer bepaald de vraag of verticale overeenkomsten waarbij twee autoverzekeraars bilateraal, hetzij met autodealers, hetzij met een vereniging die deze autodealers vertegenwoordigt, afspraken hadden gemaakt over het te betalen uurtarief voor de reparatie van verzekerde voertuigen, een beperking naar strekking in de zin van artikel 101, lid 1, VWEU vormden. In zijn arrest heeft het Hof geoordeeld dat een horizontale overeenkomst tussen deze twee verzekeraars die tot doel had de markt te verdelen, tevens kon leiden tot de onrechtmatigheid van de verticale overeenkomsten die waren gesloten ter uitvoering van die overeenkomst.
22.      Het arrest Allianz Hungária kan echter niet op de onderhavige zaak worden toegepast. Uit dat arrest blijkt dat het Hof de in artikel 101, lid 2, VWEU neergelegde nietigheid niet zo ruim heeft opgevat dat zij zich uitstrekt tot overeenkomsten die niet onder het verbod van artikel 101, lid 1, VWEU vallen. Integendeel, het Hof was van oordeel dat verticale overeenkomsten die nodig zijn voor de uitvoering van de horizontale overeenkomst, zonder welke die overeenkomst niet zou kunnen worden uitgevoerd, eveneens kunnen worden geacht in strijd te zijn met artikel 101, lid 1, VWEU en dus op zichzelf als onrechtmatig kunnen worden beschouwd, zulks onder voorbehoud van de beoordeling die de verwijzende rechter in die zaak diende te maken.
23.      In dat verband kan worden volstaan met de opmerking dat de leningovereenkomst in het hoofdgeding geen deel uitmaakt van een door de Commissie vastgestelde inbreuk op artikel 101, lid 1, VWEU. Bovendien is deze overeenkomst, anders dan de overeenkomsten die in het arrest Allianz Hungária aan de orde waren, niet gesloten om uitvoering of gevolg te geven aan de door de Commissie in de EIRD-besluiten vastgestelde mededingingsbeperkende overeenkomst. In de overeenkomst wordt slechts naar het Euribor-referentierentetarief verwezen met het oog op de bepaling van de variabele rentevoet die van toepassing is op een hypothecaire lening die door een bank aan een consument is verstrekt, hetgeen a fortiori geen verband houdt met de door de Commissie vastgestelde onrechtmatige gedraging. In die context is het mijns inziens duidelijk dat die overeenkomst niet kan worden geacht te vallen onder de werking van artikel 101, lid 2, VWEU, dat volgens de in punt 18 van deze conclusie aangehaalde rechtspraak alleen van toepassing is op overeenkomsten die in strijd zijn met artikel 101, lid 1, VWEU.
24.      Hieruit volgt dat artikel 101, lid 2, VWEU niet aldus kan worden uitgelegd dat de vaststelling in een besluit van de Commissie dat een referentierentetarief is gemanipuleerd, waardoor artikel 101, lid 1, VWEU is geschonden, moet leiden tot de nietigheid van een beding in een leningovereenkomst waarin naar dat referentierentetarief wordt verwezen, wanneer dat beding geen deel uitmaakt van de in het besluit van de Commissie bedoelde mededingingsbeperkende overeenkomst en als zodanig niet in strijd met artikel 101, lid 1, VWEU is verklaard.
25.      In dit stadium moet worden opgemerkt dat het feit dat artikel 101, lid 2, VWEU geen rechtsgrondslag verschaft voor de nietigverklaring van een beding in een leningovereenkomst die niet onder artikel 101, lid 1, VWEU valt, niet betekent dat de partijen bij die overeenkomst geen andere rechtsmiddelen tot hun beschikking hebben om de nietigheid van dat beding te vorderen.(21) In dat verband zij eraan herinnerd dat volgens
de rechtspraak van het Hof de gevolgen die een krachtens artikel 101, lid 1, VWEU verboden overeenkomst in de contractuele betrekkingen met derden kan teweegbrengen, door de nationale rechter overeenkomstig zijn nationale recht dienen te worden bepaald.(22)
26.      In de onderhavige zaak heeft de verwijzende rechter hierover vrij weinig informatie verstrekt. Niettemin kan uit de verwijzingsbeslissing worden afgeleid dat het hoofdgeding betrekking heeft op een vordering tot nietigverklaring van een beding dat de rentevoet van een leningovereenkomst bepaalt op basis van het Euribor-referentierentetarief, op grond van de vermeende onbetrouwbaarheid van dat beding. Gelet op de in punt 25 aangehaalde rechtspraak staat er niets aan in de weg dat de verwijzende rechter de geldigheid en de gevolgen van dit beding beoordeelt in het licht van de toepasselijke nationale bepalingen, bijvoorbeeld de in de verwijzingsbeslissing aangehaalde bepalingen betreffende de rechtmatigheid van het voorwerp van overeenkomsten.(23)
27.      Juist in deze situatie is de uitlegging van artikel 16 van verordening nr. 1/2003 – waarop het tweede onderdeel van de prejudiciële vraag betrekking heeft – van bijzonder belang in een zaak als die van het hoofdgeding, die met name verband houdt met de EIRD-besluiten. Met dit onderdeel wenst de verwijzende rechter in wezen na te gaan of de vaststelling van de Commissie in die besluiten dat er sprake is van manipulatie bewijskracht heeft in het kader van een nationaalrechtelijke procedure betreffende de geldigheid van een beding waarin tijdens de inbreukperiode wordt verwezen naar de Euribor.
28.      Artikel 16 van verordening nr. 1/2003, met als opschrift „Uniforme toepassing van het [...] mededingingsrecht [van de Unie]”, bepaalt dat wanneer nationale rechterlijke instanties artikel 101 of artikel 102 VWEU toepassen op overeenkomsten, besluiten of gedragingen die reeds het voorwerp uitmaken van een besluit van de Commissie, zij geen beslissingen kunnen nemen die in strijd zijn met het door de Commissie gegeven besluit.(24) In deze bepaling is de reeds bestaande rechtspraak gecodificeerd(25), waarin het Hof in wezen had geoordeeld dat in een stelsel van handhaving van het mededingingsrecht dat aan meerdere actoren, waaronder de nationale rechterlijke instanties, is toevertrouwd, de beginselen van rechtszekerheid en uniforme toepassing van de mededingingsregels van de Unie vereisen dat tegenstrijdige beslissingen worden vermeden(26).
29.      Voorts heeft het Hof in zijn rechtspraak de grenzen van de regel van artikel 16 van verordening nr. 1/2003 afgebakend. Zo is de nationale rechter in het kader van een civiele schadevordering, waarbij schadelijk gedrag, schade en een rechtstreeks causaal verband tussen dat gedrag en de schade moeten worden aangetoond, gebonden aan de vaststelling van de Commissie dat een overeenkomst verboden is en aan de juridische kwalificatie van die overeenkomst.(27) Voorts heeft het Gerecht in zijn rechtspraak – die mijns inziens zonder meer door het Hof van Justitie zou kunnen worden bekrachtigd(28) – verklaard dat de nationale rechter eveneens gebonden is aan de vaststellingen van de Commissie betreffende de temporele en geografische omvang van het onderzochte gedrag en aan het feit dat de onderzochte personen al dan niet aansprakelijk zijn voor het betrokken gedrag.(29)
30.      In casu zij met betrekking tot de EIRD-besluiten opgemerkt dat de Commissie heeft vastgesteld dat bepaalde banken in het Euribor-panel hebben deelgenomen aan een kartel op de EIRD-markt, dat in wezen van september 2005 tot mei 2008 heeft bestaan.(30) De Commissie heeft met name vastgesteld dat de deelnemers aan het kartel zich in die periode schuldig hebben gemaakt aan een reeks gedragingen die tot doel hadden de normale ontwikkeling van de prijscomponenten van de EIRD’s, namelijk de Euribor, te verstoren. Deze gedragingen omvatten de uitwisseling van informatie over hun voorkeuren voor een ongewijzigde, lage of hoge fixing voor bepaalde Euribor-looptijden, afhankelijk van hun handelsposities of blootstelling. De deelnemers hebben ook vertrouwelijke informatie uitgewisseld over hun handelsposities of voornemens voor toekomstige Euribor-opgaven voor bepaalde looptijden. Traders hebben occasioneel ook de mogelijkheden verkend om ten minste een van de nieuw op te geven rentestanden voor de toekomstige Euribor-opgaven van hun bank af te stemmen op basis van de gegevens die zij van andere deelnemers ontvingen.(31)
31.       Er zij aan herinnerd dat de Euribor een referentierentetarief is dat op grote schaal wordt gebruikt op internationale geldmarkten.(32) De Euribor is bedoeld om de kosten van interbancaire leningen in euro weer te geven. De berekening wordt dagelijks uitgevoerd, waarbij gegevens van meerdere financiële instellingen binnen een aangewezen panel worden gebruikt om het proces te onderbouwen. Dit gebeurt op basis van de opgaven van de banken in het panel, waarmee de tarieven worden geschat waartegen een hypothetische eersterangsbank geld zou lenen aan een andere eersterangsbank. De Euribor-rentetarieven worden weerspiegeld in de prijsbepaling van EIRD’s, die wereldwijd verhandelde financiële producten zijn. Deze producten worden door grote ondernemingen, financiële instellingen, hedgefondsen en andere internationale ondernemingen gebruikt om hun blootstelling aan renterisico’s te beheren (afdekkingsinstrument voor zowel leningnemers als beleggers) of om te speculeren.(33)
32.      Zoals de Commissie terecht aangeeft in haar schriftelijke opmerkingen, moet bijzondere aandacht worden besteed aan het feit dat de EIRD-besluiten geen specifieke vaststellingen bevatten over de gevolgen van de mededingingsbeperkende overeenkomst op het niveau van de Euribor. In het bijzonder blijkt uit deze besluiten dat het niveau van de Euribor door de panelbanken in opwaartse of neerwaartse zin kon worden gemanipuleerd of ongewijzigd kon worden gelaten, afhankelijk van de posities van de karteldeelnemers op de derivatenmarkt.(34) In de EIRD-besluiten is derhalve niet vastgesteld of het kartel de neiging had om de Euribor op te drijven dan wel te drukken. Hoewel op basis van het gedrag van de bij de verboden overeenkomst betrokken banken redelijkerwijs kan worden aangenomen dat de Euribor tijdens de kartelperiode niet zijn normale verloop volgde(35), is de Commissie niet tot een definitieve vaststelling gekomen over de algemene richting waarin de Euribor werd gemanipuleerd. In hun respectieve arresten(36) hebben het Gerecht en het Hof de vaststellingen van de Commissie bevestigd en geconcludeerd dat de betrokken inbreuk een beperking „naar strekking” in de zin van artikel 101, lid 1, VWEU vormde die alleen de EIRD-markt betrof.(37)
33.      Uit de voorgaande overwegingen volgt dat de nationale rechter, wat de EIRD-besluiten betreft, op grond van artikel 16 van verordening nr. 1/2003 moet aannemen dat de Euribor tijdens de door de Commissie vastgestelde periode met zekerheid is gemanipuleerd. Aangezien de betrokken inbreuk echter is gekwalificeerd als een beperking naar strekking, kunnen uit de gedragingen die de Commissie in strijd met artikel 101, lid 1, VWEU heeft bevonden, niet zonder meer specifieke gevolgen op het Euribor-niveau worden afgeleid.
34.      Wat de onderhavige zaak betreft, blijft de vraag of artikel 16 van verordening nr. 1/2003 een geschikte rechtsgrondslag vormt om te concluderen dat de bevindingen van de Commissie in een besluit waarbij een inbreuk op artikel 101, lid 1, VWEU wordt vastgesteld, bindend zijn voor een nationale rechterlijke instantie wanneer deze overeenkomstig haar eigen nationale recht uitspraak moet doen over de geldigheid van een contractueel beding, met name over de rechtmatigheid van het voorwerp van dat beding.
35.      In dit verband kan worden volstaan met de vaststelling dat artikel 16 van verordening nr. 1/2003 nationale rechterlijke instanties enkel verplicht zich te onthouden van beslissingen die in strijd zijn met die van de Commissie, „wanneer [zij] artikel [101] of artikel [102 VWEU] toepassen op overeenkomsten, besluiten of gedragingen”. Aangezien de nationale rechter in een zaak als die van het hoofdgeding hoe dan ook niet de mededingingsregels van de Unie zou toepassen om het bij hem aanhangige geschil te beslechten, kan artikel 16 van verordening nr. 1/2003 niet formeel worden beschouwd als een rechtsgrondslag die een nationale rechter verplicht om de vaststellingen van de Commissie in de EIRD-besluiten als bewezen te beschouwen.
36.      In deze context zou kunnen worden aangevoerd dat, wanneer een nationale rechterlijke instantie een zaak uitsluitend toetst aan haar eigen nationale recht, het bindende karakter van de vaststellingen van de Commissie in een besluit waarbij een inbreuk op artikel 101, lid 1, VWEU wordt vastgesteld, eveneens overeenkomstig dat recht moet worden beoordeeld. Een dergelijke benadering kan echter om twee belangrijke redenen niet worden aanvaard. Ten eerste gaat zij voorbij aan het feit dat handelingen die door de instellingen van de Unie binnen het kader van hun bevoegdheden zijn vastgesteld, niet in de nationale rechtsorde hoeven te worden erkend. Zij maken daarentegen integraal deel uit van de rechtsstelsels van de lidstaten en kunnen derhalve in nationale procedures niet buiten beschouwing worden gelaten. Ten tweede zou die benadering er uiteindelijk toe kunnen leiden dat een nationale rechter weigert rekening te houden met een handeling van de Unie die volgens vaste rechtspraak rechtmatig en geldig is, terwijl de vaststellingen in die handeling bovendien door het Hof van Justitie zijn bevestigd in het arrest HSBC Holdings e.a.
37.      Ook al kan
artikel 16 van verordening nr. 1/2003 niet worden geacht van toepassing te zijn in het hoofdgeding, zoals hierboven is opgemerkt, leidt een van de beginselen die in deze bepaling tot uitdrukking komen, namelijk dat een vaststelling die in het kader van de rechtsorde van de Unie is verricht, niet buiten beschouwing mag worden gelaten, dus
in wezen tot een resultaat met soortgelijke rechtsgevolgen. Een nationale rechterlijke instantie moet rekening houden met de feitelijke en juridische vaststellingen die in Unierechtelijke procedures zijn verricht wanneer deze relevant zijn voor nationale geschillen, zelfs wanneer deze buiten het specifieke kader van het Unierecht moeten worden beslecht.
38.      In de onderhavige zaak, waarin een partij een vordering heeft ingesteld om te laten vaststellen dat een beding nietig is naar nationaal recht, moet de vaststelling van de Commissie in de EIRD-besluiten dat de Euribor is gemanipuleerd definitief bewezen worden geacht
en naar behoren in aanmerking worden genomen, zulks uiteraard met inachtneming van de concrete bewoordingen van deze besluiten, zoals in punt 33 van deze conclusie is uiteengezet.
39.      In het licht van het voorgaande concludeer ik dat artikel 101, lid 2, VWEU en artikel 16, lid 1, van verordening nr. 1/2003 aldus moeten worden uitgelegd dat de vaststelling in een besluit van de Commissie dat een referentierentetarief is gemanipuleerd,
waardoor artikel 101, lid 1, VWEU
is geschonden, niet leidt tot de nietigheid van een beding in een leningovereenkomst waarin naar dat referentierentetarief wordt verwezen, wanneer dat beding geen deel uitmaakt van de in het besluit van de Commissie bedoelde mededingingsbeperkende overeenkomst en als zodanig niet in strijd met artikel 101, lid 1, VWEU is verklaard. Een nationale rechterlijke instantie mag echter de vaststelling in het besluit van
de
Commissie dat er sprake is van manipulatie niet buiten beschouwing laten in het kader van een nationaalrechtelijke procedure betreffende de geldigheid van een beding, onder voorbehoud van de concrete bewoordingen van die besluiten, ook al is artikel 16 van verordening nr. 1/2003 niet formeel van toepassing.
IV.    Conclusie
40.      Op grond van de voorgaande analyse geef ik het Hof in overweging de prejudiciële vraag van de Corte d’appello di Cagliari te beantwoorden als volgt:
„Artikel 101, lid 2, VWEU en artikel 16, lid 1, van verordening (EG) nr. 1/2003 van de Raad van 16 december 2002 betreffende de uitvoering van de mededingingsregels van de artikelen [101 en 102 VWEU] (PB 2003, L 1, blz. 1)
moeten aldus worden uitgelegd dat
de vaststelling in een besluit van de Commissie dat een referentierentetarief is gemanipuleerd, waardoor artikel 101, lid 1, VWEU is geschonden, niet leidt tot de nietigheid van een beding in een leningovereenkomst waarin naar dat referentierentetarief wordt verwezen, wanneer dat beding geen deel uitmaakt van de in het besluit van de Commissie bedoelde mededingingsbeperkende overeenkomst en als zodanig niet in strijd met artikel 101, lid 1, VWEU is verklaard. Een nationale rechterlijke instantie mag echter de vaststelling in het besluit van de
Commissie dat er sprake is van manipulatie niet buiten beschouwing laten in het kader van een nationaalrechtelijke procedure betreffende de geldigheid van een beding, onder voorbehoud van de concrete bewoordingen van die besluiten, ook al is artikel 16 van verordening nr. 1/2003 niet formeel van toepassing.”
1      Oorspronkelijke taal: Engels.
i      Dit is een fictieve naam, die niet overeenkomt met de werkelijke naam van enige partij in de procedure.
2      Verordening van de Raad van 16 december 2002 betreffende de uitvoering van de mededingingsregels van de artikelen [101] en [102 VWEU] (PB 2003, L 1, blz. 1).
3      Besluit C(2013) 8512 final van de Commissie inzake een procedure op grond van artikel 101 [VWEU] en artikel 53 van de EER-Overeenkomst [Zaak AT.39914 – Rentederivaten in euro (EIRD)] (Schikking) (hierna: „besluit van 2013”). Dit besluit was gericht tot de banken van de groepen Barclays, Deutsche Bank, Société Générale en Royal Bank of Scotland.
4      Besluit C(2016) 8530 final van de Commissie inzake een procedure op grond van artikel 101 [VWEU] en artikel 53 van de EER-Overeenkomst [zaak AT.39914 – Rentederivaten in euro (EIRD)] (hierna: „besluit van 2016”). Dit besluit was gericht tot banken van de groepen Crédit Agricole, HSBC en JPMorgan Chase.
5      Dat er twee afzonderlijke besluiten zijn vastgesteld, is toe te schrijven aan het feit dat sommige van de betrokken banken, die in overweging 2 van het besluit van 2013 worden genoemd, ermee hebben ingestemd deel te nemen aan een schikkingsprocedure op grond van artikel 10, onder a), van verordening (EG) nr. 773/2004 van de Commissie van 7 april 2004 betreffende procedures van de Commissie op grond van de artikelen [101] en [102 VWEU] (PB 2004, L 123, blz. 18). Daarentegen besloten andere banken, die in de overwegingen 52 tot en met 64 van het besluit van 2016 worden genoemd, niet aan die procedure deel te nemen, zodat ten aanzien van die banken een besluit werd genomen overeenkomstig de gewone procedure van artikel 7 van verordening nr. 1/2003.
6      Zie onder meer overweging 67 van het besluit van 2013 en artikel 1 daarvan. Zie ook de overweging 357 van het besluit van 2016 en artikel 1 daarvan.
7      Arrest van 24 september 2019, HSBC Holdings e.a./Commissie (T‑105/17, EU:T:2019:675).
8      Arrest van 12 januari 2023, HSBC Holdings e.a./Commissie (C‑883/19 P, EU:C:2023:11) (hierna: „arrest HSBC Holdings e.a.”).
9      De arresten van het Gerecht en het Hof hadden uitsluitend betrekking op het besluit van 2016 en in die arresten is niet ingegaan op het besluit van 2013, dat definitief was geworden. Als gevolg van beide arresten is het besluit van 2016 gedeeltelijk nietig verklaard, met name wat betreft de vaststelling van de geldboete die de Commissie aan de verzoeksters in die zaak had opgelegd. Het Gerecht is tot een vergelijkbaar oordeel gekomen in zijn arresten van 20 december 2023, JPMorgan Chase e.a./Commissie (T‑106/17, EU:T:2023:832) en Crédit agricole en Crédit agricole Corporate and Investment Bank/Commissie (T‑113/17, EU:T:2023:847). De hogere voorzieningen tegen deze arresten zijn momenteel aanhangig bij het Hof in respectievelijk de zaken C‑160/24 P en C‑191/24 P. Na de gedeeltelijke nietigverklaring van het besluit van 2016 voor wat betreft de opgelegde geldboete heeft de Commissie bovendien besluit C(2021) 4600 final van 28 juni 2021 vastgesteld. Dat besluit heeft geleid tot het arrest van 27 november 2024, HSBC Holdings e.a./Commissie (T‑561/21, EU:T:2024:869), en is thans definitief geworden.
10      Arrest van 25 november 1971, Béguelin Import (22/71, EU:C:1971:113, punt 26).
11      Arrest van 6 februari 1973, Brasserie de Haecht (48/72, EU:C:1973:11, punt 26).
12      Arrest van 25 november 1971, Béguelin Import (22/71, EU:C:1971:113, punt 29).
13      Zie onder andere Jones, A., Sufrin, B., en Dunne, N., EU Competition Law: Text, Cases and Materials, Oxford University Press, 2023, blz. 228; Van Bael, I., en Bellis, J.‑F., Competition Law of the European Union, Wolters Kluwer, 2021, blz. 77 en 78; Argenton, C., Geradin, D., en Stephan, A., EU Cartel Law and Economics, Oxford University Press, 2020, blz. 69 en 70, en Meeßen, G., „Article 101 TFEU”, in Kellerbauer, M., Klamert, M., en Tomkin, J. (red.), The EU Treaties and the Charter of Fundamental Rights – A Commentary, Oxford University Press, 2019, blz. 1034 en 1035.
14      Al deze arresten zijn tot op heden relevant, zoals onder meer blijkt uit de arresten van 20 april 2023, Repsol Comercial de Productos Petrolíferos (C‑25/21, EU:C:2023:298, punten 70‑73), en 25 januari 2024, Em akaunt BG (C‑438/22, EU:C:2024:71, punten 57 en 58), waarin uitdrukkelijk naar deze arresten wordt verwezen.
15      Zie in die zin arrest van 20 september 2001, Courage en Crehan (C‑453/99, EU:C:2001:465, punt 22).
16      Zie in die zin arrest van 28 februari 1991, Delimitis (C‑234/89, EU:C:1991:91, punt 40).
17      Arrest van 14 december 1983, Société de vente de ciments et bétons de l’est (319/82, EU:C:1983:374, punten 11 en 12).
18      Arrest van 14 maart 2019, Skanska Industrial Solutions e.a. (C‑724/17, EU:C:2019:204, punt 31).
19      Arrest van 14 maart 2013, Allianz Hungária Biztosító e.a. (C‑32/11, EU:C:2013:160) (hierna: „arrest Allianz Hungária”).
20      Ibid., punt 50.
21      Voorts kan een partij die meent te zijn benadeeld door de manipulatie van een referentierentetarief wel degelijk een schadevordering instellen volgens het nationale recht tot omzetting van richtlijn 2014/104/EU van het Europees Parlement en de Raad van 26 november 2014 betreffende bepaalde regels voor schadevorderingen volgens nationaal recht wegens inbreuken op de bepalingen van het mededingingsrecht van de lidstaten en van de Europese Unie (PB 2014, L 349, blz. 1). Zelf moet de nationale rechter bij wie deze schadevordering wordt ingesteld, de rechten waarborgen die rechtstreeks voortvloeien uit artikel 101, lid 1, VWEU, ook wanneer de verzoekster als derde betrokken is bij de overeenkomst die de Commissie als onrechtmatig heeft aangemerkt. Zie onder meer arresten van 5 juni 2014, Kone e.a. (C‑557/12, EU:C:2014:1317, punt 37), en 20 april 2023, Repsol Comercial de Productos Petrolíferos (C‑25/21, EU:C:2023:298, punten 50 en 52 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
22      Zie in die zin arresten van 14 december 1983, Société de vente de ciments et bétons de l’est (319/82, EU:C:1983:374, punt 12), en 30 november 2006, Brünsteiner en Autohaus Hilgert (C‑376/05 en C‑377/05, EU:C:2006:753, punt 48 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
23      In de verwijzingsbeslissing en de schriftelijke opmerkingen van de partijen wordt in dit verband verwezen naar de artikelen 1346 en 1418 van het Italiaanse burgerlijk wetboek.
24      Zie eveneens arrest van 18 april 2024, Heureka Group (Online prijsvergelijkers) (C‑605/21, EU:C:2024:324, punt 74).
25      Zie overweging 22 van verordening nr. 1/2003 en arrest van 14 december 2000, Masterfoods en HB (C‑344/98, EU:C:2000:689, punt 60) (hierna: „arrest Masterfoods”).
26      Pachev, A., „Jurisdiction of the Courts of the European Union Member States to apply European Union antitrust law in private disputes”, in La justice en transition: vers une union européenne solidaire et durable – Justice in transition: towards a united and sustainable European Union – Mélanges en l’honneur d’Alexander Arabadjiev, Bruylant, 2025, blz. 573.
27      De nationale rechter dient echter nog steeds te beoordelen of er sprake is van schade en of er een rechtstreeks causaal verband bestaat tussen de schade en de overeenkomst of gedraging in kwestie. Zelfs wanneer de Commissie de precieze gevolgen van de inbreuk in haar besluit heeft bepaald, staat het nog steeds aan de nationale rechter om geval per geval de schade te bepalen die is geleden door elk van de personen die een schadevordering hebben ingesteld. Zie in die zin arrest van 6 november 2012, Otis e.a. (C‑199/11, EU:C:2012:684, punten 65 en 66).
28      Arrest van 16 december 2015, British Airways/Commissie (T‑48/11, EU:T:2015:988, punt 40). Zie eveneens Joncheray, N., „Article 16: Uniform application of Community competition law – Commentary”, in Prete, L., Dekeyser, K., e.a. (red.), Regulation 1/2003 and EU Antitrust Enforcement – A Systematic Guide, Wolters Kluwer, 2002, blz. 399.
29      Zie eveneens Carovano, G., „Boosting the coherent application of EU competition law in private litigations while augmenting national courts’ independence”, European Law Journal, deel 31, nr. 3, 2025, blz. 272 en 273.
30      Zie voetnoot 6 van deze conclusie.
31      Zie onder meer overweging 32 van het besluit van 2013 en de overwegingen 113‑115, 358 en 359 van het besluit van 2016. Zie eveneens het arrest HSBC Holdings e.a., punten 18 en 19.
32      Zie overweging 1 van verordening (EU) 2016/1011 van het Europees Parlement en de Raad van 8 juni 2016 betreffende indices die worden gebruikt als benchmarks voor financiële instrumenten en financiële overeenkomsten of om de prestatie van beleggingsfondsen te meten en tot wijziging van richtlijnen 2008/48/EG en 2014/17/EU en verordening (EU) nr. 596/2014 (PB 2016, L 171, blz. 1) en overweging 5 van uitvoeringsverordening (EU) 2016/1368 van de Commissie van 11 augustus 2016 tot vaststelling van een lijst van op financiële markten gebruikte cruciale benchmarks op grond van Verordening (EU) 2016/1011 van het Europees Parlement en de Raad (PB 2016, L 217, blz. 1).
33      Zie de overwegingen 5‑9 van het besluit van 2013 en de overwegingen 20‑26 van het besluit van 2016. Zie tevens de conclusie van advocaat-generaal Emiliou in de zaak die heeft geleid tot het arrest HSBC Holdings e.a. (punt 1).
34      Zie onder meer overweging 388 en overweging 392, onder a) en e), van het besluit van 2016.
35      Zie onder meer de overwegingen 397 en 404‑408 van het besluit van 2016.
36      Zie de voetnoten7 en 8 van deze conclusie.
37      Zie onder meer het arrest HSBC Holdings e.a., punten 125, 191, 206 en 208.