61987CC0311_NL
Conclusie van de advocaat generaal
Conclusie van de advocaat generaal
++++
Mijnheer de President,
mijne heren Rechters,
1 . De "Erzeugergemeinschaft Goldenes Rheinhessen w.V ." is een door de staat erkende vereniging van wijnbouwbedrijven . Zij heeft teelt - en kwaliteitsvoorschriften vastgesteld, die de leden bij het verwerken van de druiven tot wijn in de individuele bedrijven moeten naleven . De vereniging verzamelt de wijn van de leden, behandelt hem in haar eigen kelders met collagemiddelen en zoet hem, en laat hem vervolgens overbrengen naar een "Weinkellerei" om te bottelen .
2 . Het hoofdgeding betreft de vraag, of een dergelijke vereniging op het etiket van haar wijn de vermelding "Erzeugerabfuellung" ( letterlijk : gebotteld door de producent ) mag aanbrengen, hoewel noch de verwerking van de druiven tot wijn noch het bottelen van de wijn in de onderneming van de producentenvereniging heeft plaatsgevonden .
3 . Krachtens artikel 12, lid 2, sub q, van verordening nr . 355/79 van de Raad van 5 februari 1979 houdende vaststelling van de algemene voorschriften voor
de omschrijving en de aanbiedingsvorm van wijn en druivemost ( 1 ) kan de omschrijving op de etikettering worden aangevuld met de vermelding, dat het bottelen is geschied
- hetzij in het wijnbouwbedrijf waar de voor de wijn gebruikte druiven zijn geoogst en tot wijn zijn bereid,
- hetzij door een vereniging van wijnbouwbedrijven,
- hetzij in een onderneming gevestigd in het aangegeven bepaalde wijnbouwgebied of in de onmiddellijke nabijheid van dit gebied waarmee de wijnbouwbedrijven waar de gebruikte druiven zijn geoogst, in het kader van een vereniging van wijnbouwbedrijven zijn verbonden, en die deze druiven tot wijn heeft verwerkt .
4 . Voorts bepaalt artikel 17, lid 1, sub a, van verordening nr . 997/81 van de Commissie van 26 maart 1981 houdende uitvoeringsbepalingen voor de omschrijving en de aanbiedingsvorm van wijn en druivemost ( 2 ), dat voor Duitse wijn en wijn van oorsprong uit de provincie Bolzano in elk der drie bovenbedoelde gevallen de te gebruiken vermelding "Erzeugerabfuellung" is .
5 . Het Oberverwaltungsgericht van het Land Rheinland-Pfalz, waartoe de "Erzeugergemeinschaft Goldenes Rheinhessen" zich had gewend ter verkrijging van een verklaring voor recht, dat zij in de in punt 2 hierboven vermelde omstandigheden de vermelding "Erzeugerabfuellung" mocht gebruiken, heeft het Hof de volgende vraag voorgelegd :
" Moet artikel 12, lid 2, sub q, tweede streepje, van verordening nr . 355/79 van de Raad van 5 februari 1979 houdende vaststelling van de algemene voorschriften voor de omschrijving en de aanbiedingsvorm van wijn en druivemost ( PB 1979, L 54, blz . 99 ) aldus worden uitgelegd, dat een vereniging van wijnbouwbedrijven de vermelding 'door de producent gebotteld' (' Erzeugerabfuellung' ) mag gebruiken onverschillig in welke onderneming het bottelen is geschied en de druiven tot wijn zijn bereid, of moet genoemde bepaling aldus worden uitgelegd, dat het bottelen en de wijnbereiding of een van beide verrichtingen in de onderneming van de vereniging van wijnbouwbedrijven moet zijn geschied?"
6 . Het hele probleem vloeit uiteraard voort uit het feit, dat in artikel 12, lid 2, sub q, van verordening nr . 355/79 van de Raad de uitdrukking "gebotteld ... door een vereniging van wijnbouwbedrijven" wordt gebezigd, en aldus alleen naar de bottelaar wordt verwezen, terwijl in het eerste en het derde streepje de klemtoon wordt gelegd op de plaats waar het bottelen en de wijnbereiding moeten zijn geschied, te weten in het individuele wijnbouwbedrijf of in de in het derde steepje bedoelde onderneming .
7 . Moet daaruit "a contrario" worden afgeleid, dat in dit opzicht voor verenigingen van wijnbouwbedrijven geen strikte regels gelden? Om die vraag te kunnen beantwoorden zal ik achtereenvolgens de letterlijke betekenis van de in de betrokken teksten gebruikte formuleringen en het doel en de structuur van de regeling onderzoeken .
8 . In de eerste plaats wil ik erop wijzen, dat uit de uitdrukking "gebotteld ... door een vereniging van wijnbouwbedrijven" (" von einem Erzeugerzusammenschluss", "da parte di un' associazione di aziende viticole", "by a group of vineyards", enz .) ongetwijfeld volgt, dat het bottelen op zodanige wijze moet geschieden, dat de vereniging kan worden geacht de echte bottelaar te zijn . Het bottelen moet dus onder daadwerkelijke leiding, permanent toezicht en uitsluitende verantwoordelijkheid van de vereniging plaatsvinden .
9 . In de tweede plaats moet de draagwijdte van de bewoordingen van artikel 17 van verordening nr . 997/81 van de Commissie worden onderzocht . Zoals gezegd, schrijft die bepaling voor Duitse wijn en wijn van oorsprong uit de provincie Bolzano uitsluitend de vermelding "Erzeugerabfuellung" voor . Aangezien de Commissie geen onderscheid heeft gemaakt tussen de drie in verordening nr . 355/79 bedoelde gevallen, moet de vermelding "Erzeugerabfuellung" in elk van deze drie gevallen een in wezen identieke feitelijke situatie dekken . Anders zouden de kopers misleid kunnen worden .
10 . Voorts impliceert de term "Erzeugerabfuellung" als zodanig, dat er identiteit bestaat tussen de "Erzeuger" ( producent ) en de "Abfueller" ( bottelaar ).
11 . Voor in andere Lid-Staten geproduceerde wijn mogen verschillende termen worden gebruikt, naar gelang de wijn in een individueel bedrijf dan wel in een producentenvereniging wordt gebotteld . In laatstbedoeld geval moet voor Franse en Italiaanse wijn de vermelding "mis en bouteille par les producteurs réunis - imbottigliato dai produttori riuniti" worden gebruikt . De Griekse formulering kan kennelijk worden vertaald door "gebotteld door een producentenvereniging ". Bij Spaanse, Italiaanse en Luxemburgse wijn mag ook naar een cooeperatieve vereniging worden verwezen : "embotellado por la cooperativa" in het Spaans; "imbottigliato della cantina sociale" in het Italiaans, maar "mis en bouteille à la coopérative" voor Luxemburgse wijn . Laatstbedoelde formulering, waarin de cooeperatieve vereniging wordt aangewezen als de plaats waar het bottelen geschiedt, lijkt te betekenen, dat - anders dan bij het bottelen door de vereniging (" mis en bouteille par la coopérative "), waar dat niet noodzakelijkerwijze het geval behoeft te zijn - het bottelen steeds in de vereniging geschiedt (" mis en bouteille à la cooperative "), want had men anders niet een en dezelfde formulering gebruikt? In ieder geval verwijzen de vermeldingen in de andere talen alle, evenals de Duitse formulering en evenals artikel 12, lid 2, sub q, tweede streepje, van verordening nr . 355/79, naar de vereniging van wijnbouwproducenten of naar de cooeperatieve vereniging als de bottelaar .
12 . Het taalkundig onderzoek leidt dus niet tot de definitieve oplossing van het probleem; veeleer geeft het aanleiding na te gaan, of het in overeenstemming is met het doel en de structuur van de regeling om een vereniging van wijnbouwbedrijven als de bottelaar te beschouwen, ook als het bottelen niet in de installaties van de vereniging zelf geschiedt .
13 . De regeling inzake het gebruik van een vermelding betreffende het bottelen heeft uiteraard de correcte voorlichting en de bescherming van de consumenten ten doel .
14 . Dit doel komt met name tot uiting in artikel 43 van verordening nr . 355/79, dat onder meer bepaalt :
1 ) De omschrijving en de aanbiedingsvorm van de in artikel 1, lid 3, bedoelde produkten, met inbegrip van alle vormen van reclame, mogen geen aanleiding kunnen geven tot verwarring over aard, oorsprong en samenstelling van het produkt met betrekking tot de in de artikelen 2, 12, 27, 28 en 29 bedoelde vermeldingen .
2 ) De omschrijving en de aanbiedingsvorm in de reclame moeten zodanig zijn dat zij geen aanleiding geven tot misverstand over het betrokken produkt, met name ten aanzien van
- ...
- de identiteit of de hoedanigheid van de natuurlijke of rechtspersonen of van een groep van personen die deelnemen of deelgenomen hebben aan de produktie of het in de handel brengen van het betrokken produkt .
15 . De zorg voor bescherming en objectieve voorlichting van de consument loopt ook als een rode draad door de considerans van verordening nr . 997/81 van de Commissie houdende uitvoeringsbepalingen van verordening nr . 355/79 van de Raad . De vierde overweging van de considerans luidt als volgt :
"Overwegende dat bij de vaststelling van deze detailvoorschriften ... bovendien moet worden getracht elke mogelijke verwarring te vermijden bij het gebruik van de uitdrukkingen die op de etikettering voorkomen en de verbruikers een zo duidelijke en volledige informatie te verstrekken als mogelijk is in het kader van de etikettering ."
16 . In de zesde overweging van de considerans wordt gezegd, dat het dienstig lijkt bepaalde vermeldingen en aanduidingen die een commerciële waarde hebben of het prestige van het aangeboden produkt kunnen verhogen zonder dat zij echt noodzakelijk zijn, toe te staan, voor zover zij gerechtvaardigd zijn en geen aanleiding geven tot misverstand ten aanzien van de kwaliteit van het produkt . In dezelfde richting gaan de 9e, 11e, 13e, 14e, 15e, 22e, 27e en 28e overweging van de considerans van verordening nr . 997/81 .
17 . De 27e overweging van de considerans is bijzonder leerrijk . Zij luidt als volgt : "Overwegende dat de aanduiding luidens welke een wijn is gebotteld in het wijnbouwbedrijf waar de voor de vervaardiging ervan aangewende druiven zijn geoogst en tot wijn zijn verwerkt of is gebotteld in gelijkwaardige omstandigheden, tot uitdrukking brengt dat alle produktiestadia van die wijn hebben plaatsgevonden onder het beheer en de verantwoordelijkheid van dezelfde natuurlijke of rechtspersoon, zodat de aldus verkregen wijn een deel der kopers een groter vertrouwen inboezemt; dat de vermeldingen die mogen worden aangewend om deze inlichting te verstrekken derhalve nader moeten worden bepaald ."
18 . Deze tekst is in meerdere opzichten van groot belang . In de eerste plaats blijkt eruit, dat in de ogen van de auteur ervan, de Commissie, door een vereniging van wijnbouwbedrijven gebottelde wijn, wil hij die vermelding mogen dragen, gebotteld moet zijn in omstandigheden die gelijkwaardig zijn aan die welke zouden hebben gegolden, indien het hele proces zich in het bedrijf van een individuele wijnbouwer had afgespeeld .
19 . Voorts bevestigt die overweging, dat de vermelding over het bottelen is bedoeld om aan te geven, dat een en dezelfde natuurlijke of rechtspersoon verantwoordelijk is voor het hele proces, wat in de Duitse vakliteratuur wordt verwoord door de uitdrukking "alles in einer Hand ". Mijns inziens moet evenwel een uitzondering worden gemaakt voor de druiventeelt en de druivenoogst, die moeilijk door de vereniging als zodanig kunnen worden gedaan .
20 . Ten slotte wordt in deze passage uitdrukkelijk gezegd, dat het erom te doen is, bij de consument een gevoelen van vertrouwen te doen ontstaan, wellicht om hem ertoe te brengen een hogere prijs te aanvaarden .
21 . Als men dus het gebruik van de vermelding "Erzeugerabfuellung" door een vereniging van wijnbouwbedrijven, die het bottelen niet in omstandigheden heeft verricht, die in wezen gelijkwaardig zijn aan die welke in een individueel wijnbedrijf gelden ( op het probleem van de wijnbereiding kom ik later te spreken ), verenigbaar acht met artikel 12, lid 2, sub q, van verordening nr . 355/79, dan verleent men die vereniging een objectief niet gerechtvaardigd economisch voordeel ten opzichte van individuele wijnbouwbedrijven en de in het derde streepje bedoelde ondernemingen . Dat zou in strijd zijn met het in artikel 40 EEG-Verdrag neergelegde verbod van discriminatie tussen landbouwproducenten . Die uitlegging zou voorts in strijd zijn met de regel, dat wanneer een bepaling van afgeleid gemeenschapsrecht voor meer dan één uitlegging vatbaar is, de uitlegging die de bepaling in overeenstemming doet zijn met het Verdrag, moet prevaleren . ( 3 )
22 . Ten slotte heeft Koch ( 4 ) stellig gelijk waar hij zegt, dat het recht van een vereniging van wijnbouwbedrijven om de vermelding "Erzeugerabfuellung" te gebruiken voortspruit uit het feit, dat de vereniging alle individuele rechten van haar leden in zich verenigt . Bijgevolg kan met recht en rede worden gezegd, dat de vereniging dezelfde voorwaarden in acht dient te nemen als haar leden . In het omgekeerde geval zou de vereniging een betere marktpositie verkrijgen dan haar individuele leden .
23 . Daartoe bestaat geen enkele reden . Integendeel, veeleer de individuele wijnbouwer verdient een voorkeursbehandeling, daar hij zich veel moeilijker de aankoop van een bottelinstallatie kan veroorloven dan een vereniging die verscheidene wijnbouwers verenigt .
24 . Dit brengt mij tot de conclusie, dat een vereniging van wijnbouwbedrijven het bottelen slechts buiten haar installaties mag verrichten, indien een individuele wijnbouwer dat ook en onder dezelfde voorwaarden mag .
25 . Het is evenwel opvallend, dat de doctrine ( 5 ) noch de Commissie van de Europese Gemeenschappen in beginsel uitsluiten dat dit in uitzonderlijke gevallen toch mag, mits aan een aantal zeer strikte voorwaarden is voldaan .
26 . Tijdens de mondelinge behandeling voor het Hof is niet betwist, dat de vermelding "Erzeugerabfuellung" mag worden gebruikt wanneer de wijnbouwer in zijn eigen bedrijf bottelt met behulp van een mobiele installatie die ter plaatse wordt gebracht . Omgekeerd lijkt het mij eveneens mogelijk, dat de wijn naar een elders gevestigde bottelinstallatie wordt gebracht, voor zover in wezen dezelfde waarborgen als bij het bottelen in een individueel bedrijf worden geboden . Het komt er vooral op aan, dat de wijn van de individuele wijnbouwer of van de vereniging niet met wijn van andere herkomst kan worden vermengd .
27 . In de eerste plaats moet de wijn door de eigenaar zelf of onder zijn nauw toezicht en op zijn kosten worden vervoerd .
28 . Zoals de Commissie beklemtoont, moet de eigenaar van de bottelinstallatie tijdens het bottelen in een verhouding van volstrekte ondergeschiktheid staan tot de eigenaar van de wijn (" Bestand eines absoluten Herrschaftsverhaeltnisses "). Alles moet onder uitsluitende verantwoordelijkheid, leiding en permanent toezicht van de eigenaar van de wijn geschieden en door diens personeel worden gedaan .
29 . Voorts mag de wijn in de gehuurde installatie niet tijdelijk worden opgeslagen (" Zwischenlagerung ") en moet hij na het bottelen onder toezicht van een verantwoordelijke van de vereniging naar de kelders van de vereniging worden teruggebracht om te worden opgeslagen en verkocht . Het bottelen mag in geen geval plaatsvinden in een bedrijf waaraan een alleenrecht is verleend om de betrokken wijn te kopen en te verkopen . Enkel onder die omstandigheden kan er nog sprake zijn van bottelen door de vereniging . Indien aan een van die voorwaarden niet is voldaan, gaat het om bottelen in loonarbeid en mag krachtens artikel 4, lid 5, derde alinea, van verordening nr . 997/81 op de fles slechts de vermelding "gebotteld voor ... door ..." worden aangebracht .
30 . Bezien wij dan nu het tweede probleem dat het Oberverwaltungsgericht van het Land Rheinland-Pfalz aan de orde heeft gesteld . De Duitse rechter vraagt eveneens, of de verwerking van de druiven tot wijn al dan niet in de onderneming van de vereniging van wijnbouwbedrijven moet geschieden . Het gaat dus niet om de vraag, of verrichtingen als die in het bedrijf van de "Erzeugergemeinschaft Goldenes Rheinhessen" plaatsvinden, al dan niet nog tot het wijnbereidingsproces behoren; het dossier bevat overigens onvoldoende gegevens om daarover iets te kunnen zeggen . Zelfs in de vorm waarin zij is gesteld, doet de vraag over de plaats waar de wijnbereiding moet geschieden, evenwel problemen rijzen, die in het kader van een prejudiciële procedure moeilijk te beantwoorden zijn .
31 . Het Land Rheinland-Pfalz en de Commissie hebben stellig serieuze argumenten aangevoerd voor de stelling, dat de wijnbereiding verplicht in de onderneming van de vereniging van wijnbouwbedrijven moet geschieden .
32 . Anderzijds valt echter niet volledig uit te sluiten, dat door ( in artikel 12, lid 2, sub q, tweede streepje ) niet te vermelden waar de wijnbereiding en het bottelen moeten geschieden, de Raad zowel het geval heeft willen "dekken" waarin de wijnbereiding in de installaties van de vereniging plaatsvindt, als het geval waarin de individuele wijnbouwers zelf de wijnbereiding verrichten en de vereniging uitsluitend het bottelen verzorgt ( bij voorbeeld wanneer de wijnbouwers zich hebben verenigd enkel om gezamenlijk de bottelinstallatie van een van hen te kunnen gebruiken ).
33 . Voor deze uitlegging pleit de formulering in de Franse en de Italiaanse versie van verordening nr . 997/81, te weten "mise en bouteille par les producteurs réunis", want hier doelt de term "producent" kennelijk op de wijnbouwers en niet op de druiventelers .
34 . Daar op een dergelijke hypothese in het kader van onderhavige zaak niet dieper kan worden ingegaan, meen ik mij niet te moeten uitspreken over de plaats waar de wijnbereiding moet geschieden . Dat levert geen probleem op, daar het door mij voorgestelde antwoord op de vraag van het Oberverwaltungsgericht - indien het Hof mij daarin in de kern zou volgen - de verwijzende rechter in staat moet stellen om het hem voorgelegde geschil op te lossen .
35 . Ik stel het volgende antwoord voor :
"Artikel 12, lid 2, sub q, tweede streepje, van verordening nr . 355/79 van de Raad moet aldus worden uitgelegd, dat de vermelding 'Erzeugerabfuellung' door een vereniging van wijnbouwbedrijven die haar wijn in een ander onderneming laat bottelen, slechts mag worden gebruikt op voorwaarde dat het bottelen plaatsvindt onder uitsluitende verantwoordelijkheid, permanente leiding en nauw toezicht van die vereniging en door haar eigen personeel, dat de wijn aldaar niet tijdelijk wordt opgeslagen, dat de gevulde flessen terug naar de kelders van de vereniging worden gebracht om er te worden opgeslagen en verkocht aan andere personen dan de eigenaar van de bottelinstallatie, en dat het vervoer heen en terug onder toezicht en op kosten van de vereniging gebeurt ."
(*) Vertaald uit het Frans .
( 1 ) PB 1979, L 54, blz . 99 .
( 2 ) PB 1981, L 106, blz . 1 .
( 3 ) Zie bij voorbeeld het arrest van 4 december 1986, zaak 206/84, Commissie/Ierland, Jurispr . 1986, blz . 3817, r.o . 15 .
( 4 ) Dr . Hans-Joerg Koch : Weinrecht, Kommentar, trefwoord "Abfuellen" nr . 3.3.2.2 . en trefwoord "Erzeuger", nr . 5.2 ., 3 . Auflage, ( Stand September 1987 ), Deutscher Fachverlag GmbH Frankfurt am Main .
( 5 ) Zie Koch, op . cit ., blz . 11 .