62021CC0255
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ
JULIANE KOKOTT
της 13ης Ιουλίου 2023 (
1
)
Υπόθεση C‑255/21
Reti Televisive Italiane SpA (RTI)
κατά
Autorità per le Garanzie nelle Comunicazioni,
παρισταμένων των:
Elemedia SpA,
Radio Dimensione Suono SpA,
RTL 102,5 Hit Radio s.r.l.
[αίτηση του Consiglio di Stato (Συμβουλίου της Επικρατείας, Ιταλία)για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως]
«Προδικαστική παραπομπή – Υπηρεσίες οπτικοακουστικών μέσων – Οδηγία 2010/13/ΕΕ – Τηλεοπτική διαφήμιση – Άρθρο 23 – Μέγιστη χρονική διάρκεια μετάδοσης τηλεοπτικών διαφημίσεων – Εξαίρεση των ανακοινώσεων από τηλεοπτικό οργανισμό για τα δικά του προγράμματα – Διαφήμιση που αφορά ραδιοφωνικό σταθμό ο οποίος ανήκει στον ίδιο όμιλο μέσων επικοινωνίας»
I. Εισαγωγή
1.
Μπορούν οι διαφημίσεις ενός τηλεοπτικού οργανισμού που αφορούν ραδιοφωνικό σταθμό του ίδιου ομίλου μέσων επικοινωνίας να συνιστούν «ανακοινώσεις που γίνονται από τηλεοπτικό οργανισμό για τα δικά του προγράμματα» κατά την έννοια του άρθρου 23, παράγραφος 2, της οδηγίας 2010/13/ΕΕ για τις υπηρεσίες οπτικοακουστικών μέσων (
2
) και, ως εκ τούτου, να μη συνυπολογίζονται στον μέγιστο χρόνο μετάδοσης τηλεοπτικών διαφημίσεων που προβλέπεται στην οδηγία αυτή; Αυτό είναι, κατ’ ουσίαν, το ζήτημα το οποίο καλείται να επιλύσει το Δικαστήριο στο πλαίσιο της υπό κρίση αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως.
II. Το νομικό πλαίσιο
Α.
Το δίκαιο της Ένωσης
2.
Το νομικό πλαίσιο της υπό κρίση υπόθεσης, από απόψεως δικαίου της Ένωσης, καθορίζεται από το αρχικό κείμενο της οδηγίας 2010/13 (στο εξής: προϊσχύσαν κείμενο της οδηγίας 2010/13) (1). Επίσης, το αιτούν δικαστήριο διερωτάται ως προς την κρισιμότητα που μπορεί να έχει στην υπό κρίση υπόθεση η οδηγία (ΕΕ) 2018/1808 για την τροποποίηση της οδηγίας 2010/13 ενόψει των μεταβαλλόμενων συνθηκών της αγοράς (
3
), παρά το γεγονός ότι οι τροποποιήσεις που επέφερε η εν λόγω οδηγία στην οδηγία 2010/13 δεν έχουν εφαρμογή στην υπόθεση της κύριας δίκης (2).
1. Η οδηγία 2010/13
3.
Οι αιτιολογικές σκέψεις 5, 21 έως 23, 25, 41, 83, 87, 96 και 97 του προϊσχύσαντος κειμένου της οδηγίας 2010/13 έχουν εν μέρει ως εξής:
«(5)
Οι υπηρεσίες οπτικοακουστικών μέσων είναι ταυτοχρόνως πολιτιστικές και οικονομικές. Η αυξανόμενη σημασία που προσλαμβάνουν για τις κοινωνίες, τη δημοκρατία –ιδίως με την εγγύηση της ελευθερίας της πληροφόρησης, της διαφορετικότητας των απόψεων και της πολυφωνίας– την εκπαίδευση και τον πολιτισμό δικαιολογεί την εφαρμογή ειδικών κανόνων για τις εν λόγω υπηρεσίες.
[…]
(21)
Για τους σκοπούς της παρούσας οδηγίας, ο ορισμός των υπηρεσιών οπτικοακουστικών μέσων θα πρέπει να καλύπτει […] υπηρεσίες, όπως αυτές ορίζονται στη συνθήκη για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης, και, κατά συνέπεια, θα πρέπει να καλύπτει κάθε μορφή οικονομικής δραστηριότητας, συμπεριλαμβανομένων των επιχειρήσεων παροχής δημόσιας υπηρεσίας […]
(22)
Για τους σκοπούς της παρούσας οδηγίας, στον ορισμό των υπηρεσιών οπτικοακουστικών μέσων θα πρέπει να περιλαμβάνονται τα μέσα μαζικής ενημέρωσης στην ενημερωτική, ψυχαγωγική και εκπαιδευτική για το κοινό λειτουργία τους, και οι οπτικοακουστικές εμπορικές ανακοινώσεις […] Από τον ορισμό θα πρέπει να αποκλείονται όλες οι υπηρεσίες οι οποίες δεν έχουν ως κύριο σκοπό την παροχή προγραμμάτων, δηλαδή όπου το οπτικοακουστικό περιεχόμενο είναι απλώς συμπτωματικό ως προς την υπηρεσία και δεν αποτελεί τον κύριο σκοπό της. Μεταξύ των παραδειγμάτων περιλαμβάνονται δικτυακοί τόποι που περιέχουν οπτικοακουστικά στοιχεία μόνο επικουρικά, όπως είναι κινούμενα γραφικά στοιχεία, σύντομα διαφημιστικά μηνύματα ή πληροφορίες που αναφέρονται σε ένα προϊόν ή σε μια μη οπτικοακουστική υπηρεσία. […]
(23)
Για τους σκοπούς της παρούσας οδηγίας, ο όρος “οπτικοακουστικός” θα πρέπει να αναφέρεται σε κινούμενη εικόνα, με ή χωρίς ήχο[·] [π]εριλαμβάνει, επομένως, μη ομιλούσες ταινίες αλλά δεν καλύπτει ηχητική μετάδοση ούτε ραδιοφωνικές υπηρεσίες. […]
[…]
(25)
Η έννοια της “συντακτικής ευθύνης” είναι ουσιώδης για τον ορισμό του ρόλου του παρόχου υπηρεσιών οπτικοακουστικών μέσων και, επομένως, για τον ορισμό των υπηρεσιών οπτικοακουστικών μέσων. […]
[…]
(41)
Τα κράτη μέλη θα πρέπει να είναι ελεύθερα να εφαρμόζουν λεπτομερέστερους ή αυστηρότερους κανόνες στα πεδία που συντονίζει η παρούσα οδηγία όσον αφορά παρόχους υπηρεσιών οπτικοακουστικών μέσων υπό τη δικαιοδοσία τους, φροντίζοντας οι κανόνες αυτοί να συνάδουν με τις γενικές αρχές του ενωσιακού δικαίου. […]
[…]
(83)
Προκειμένου να διασφαλισθεί η πλήρης και σωστή προστασία των συμφερόντων των καταναλωτών, δηλαδή των τηλεθεατών, είναι ουσιώδες η τηλεοπτική διαφήμιση να υπόκειται σε ορισμένο αριθμό ελάχιστων κανόνων και κριτηρίων και να έχουν τα κράτη μέλη την ευχέρεια να καθορίζουν λεπτομερέστερους ή αυστηρότερους κανόνες και, σε ορισμένες περιπτώσεις, διαφορετικούς όρους για τους τηλεοπτικούς οργανισμούς που υπάγονται στη δικαιοδοσία τους.
[…]
(87)
Θα πρέπει να θεσπισθεί ανώτατο όριο 20 % ανά ωρολογιακή ώρα για τα τηλεοπτικά διαφημιστικά μηνύματα και μηνύματα τηλεαγοράς, που θα ισχύει και κατά τη διάρκεια της υψηλής περιόδου τηλεθέασης. Ως τηλεοπτικό διαφημιστικό μήνυμα, θα πρέπει να νοείται η τηλεοπτική διαφήμιση κατά την έννοια του άρθρου 1 παράγραφος 1 στοιχείο θ), με διάρκεια που δεν υπερβαίνει τα 12 λεπτά.
[…]
(96)
Είναι ανάγκη να διευκρινισθεί ότι οι δραστηριότητες αυτοπροβολής αποτελούν συγκεκριμένη μορφή διαφήμισης κατά την οποία ο τηλεοπτικός οργανισμός προβάλλει τα δικά του προϊόντα, υπηρεσίες, προγράμματα ή σταθμούς. Ιδίως, αναγγελίες αποτελούμενες από αποσπάσματα προγραμμάτων θα πρέπει να θεωρούνται ως προγράμματα.
(97)
Ο χρόνος ημερήσιας μετάδοσης που διατίθεται για ανακοινώσεις του τηλεοπτικού οργανισμού σχετικά με τα δικά του προγράμματα και τα δευτερεύοντα προϊόντα που παράγονται άμεσα από αυτά, ή για ανακοινώσεις δημοσίων υπηρεσιών και εκκλήσεις για αγαθοεργίες που μεταδίδονται δωρεάν, δεν θα πρέπει να περιλαμβάνεται στον μέγιστο χρόνο μετάδοσης που μπορεί να διατίθεται ανά ημέρα ή ώρα για διαφήμιση και τηλεαγορά.»
4.
Το άρθρο 1 του προϊσχύσαντος κειμένου της οδηγίας 2010/13 περιέχει ορισμούς και η παράγραφος 1 του άρθρου αυτού έχει εν μέρει ως εξής:
«1.   Για τους σκοπούς της παρούσας οδηγίας, ισχύουν οι ακόλουθοι ορισμοί:
α)
“υπηρεσία οπτικοακουστικών μέσων”:
i)
υπηρεσία όπως ορίζεται στα άρθρα [56 και 57] της συνθήκης για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης, η οποία τελεί υπό τη συντακτική ευθύνη παρόχου υπηρεσιών οπτικοακουστικών μέσων, κύριος σκοπός της οποίας είναι η παροχή προγραμμάτων με σκοπό την ενημέρωση, την ψυχαγωγία ή την εκπαίδευση του ευρέως κοινού […]. […]
ii)
οπτικοακουστική εμπορική ανακοίνωση·
β)
“πρόγραμμα”: σειρά κινούμενων εικόνων με ή χωρίς ήχο η οποία συνιστά μεμονωμένο στοιχείο στο πλαίσιο προγραμματισμού ή καταλόγου που καθορίζεται από πάροχο υπηρεσιών οπτικοακουστικών μέσων και της οποίας η μορφή και το περιεχόμενο είναι συγκρίσιμα με τη μορφή και το περιεχόμενο τηλεοπτικής εκπομπής. Ως παραδείγματα προγραμμάτων αναφέρονται οι ταινίες μεγάλου μήκους, οι αθλητικές διοργανώσεις, οι κωμικές σειρές, τα ντοκιμαντέρ, τα παιδικά προγράμματα και τα δραματοποιημένα έργα·
γ)
“συντακτική ευθύνη”: η άσκηση αποτελεσματικού ελέγχου όσον αφορά την επιλογή των προγραμμάτων και την οργάνωσή τους σε χρονολογικό προγραμματισμό εάν πρόκειται για τηλεοπτικές εκπομπές, ή σε κατάλογο εάν πρόκειται για κατά παραγγελία υπηρεσίες οπτικοακουστικών μέσων. Η συντακτική ευθύνη δεν συνεπάγεται υποχρεωτικά νομική ευθύνη δυνάμει του εθνικού δικαίου για το περιεχόμενο ή για τις παρεχόμενες υπηρεσίες·
δ)
“πάροχος υπηρεσιών οπτικοακουστικών μέσων”: το φυσικό ή νομικό πρόσωπο που έχει τη συντακτική ευθύνη για την επιλογή του οπτικοακουστικού περιεχομένου της υπηρεσίας οπτικοακουστικών μέσων και που καθορίζει τον τρόπο με τον οποίο αυτό οργανώνεται·
ε)
“τηλεοπτική εκπομπή” (ήτοι γραμμική υπηρεσία οπτικοακουστικών μέσων): υπηρεσία οπτικοακουστικών μέσων που παρέχεται από πάροχο υπηρεσίας οπτικοακουστικών μέσων για ταυτόχρονη παρακολούθηση προγραμμάτων με βάση έναν προγραμματισμό μεταδόσεων·
στ)
“τηλεοπτικός οργανισμός”: ο πάροχος υπηρεσιών οπτικοακουστικών μέσων που παρέχει τηλεοπτικές εκπομπές·
[…]
η)
“οπτικοακουστική εμπορική ανακοίνωση”: εικόνες με ή χωρίς ήχο που προορίζονται για την άμεση ή έμμεση προώθηση των εμπορευμάτων, υπηρεσιών ή της εικόνας ενός φυσικού ή νομικού προσώπου που ασκεί οικονομική δραστηριότητα. Οι εικόνες αυτές συνοδεύουν ή περιλαμβάνονται σε πρόγραμμα έναντι πληρωμής ή αναλόγου ανταλλάγματος ή για λόγους αυτοπροβολής. Μεταξύ των μορφών οπτικοακουστικής εμπορικής ανακοίνωσης περιλαμβάνονται, μεταξύ άλλων, η τηλεοπτική διαφήμιση, η χορηγία, η τηλεπώληση και η τοποθέτηση προϊόντος·
θ)
“τηλεοπτική διαφήμιση”: κάθε μορφή τηλεοπτικής ανακοίνωσης που μεταδίδεται έναντι πληρωμής ή αναλόγου ανταλλάγματος ή για λόγους αυτοπροβολής, από μια δημόσια ή ιδιωτική επιχείρηση ή φυσικό πρόσωπο στα πλαίσια εμπορικής, βιομηχανικής ή βιοτεχνικής δραστηριότητας ή άσκησης επαγγέλματος, με σκοπό την προώθηση της παροχής αγαθών ή υπηρεσιών, συμπεριλαμβανομένων ακινήτων, δικαιωμάτων και υποχρεώσεων, έναντι πληρωμής·
[…]».
5.
Το άρθρο 4, παράγραφος 1, του προϊσχύσαντος κειμένου της οδηγίας 2010/13 ορίζει τα εξής:
«1. Τα κράτη μέλη έχουν την ευχέρεια, όσον αφορά παρόχους υπηρεσιών οπτικοακουστικών μέσων που υπάγονται στη δικαιοδοσία τους, να προβλέπουν λεπτομερέστερους ή αυστηρότερους κανόνες στα πεδία που καλύπτει η παρούσα οδηγία, υπό την προϋπόθεση ότι οι κανόνες αυτοί συνάδουν με το ενωσιακό δίκαιο.»
6.
Το άρθρο 23 του προϊσχύσαντος κειμένου της οδηγίας 2010/13 προβλέπει τα εξής:
«1.   Η αναλογία του χρόνου μετάδοσης διαφημιστικών μηνυμάτων και μηνυμάτων τηλεπώλησης μέσα σε κάθε δεδομένη ωρολογιακή ώρα δεν πρέπει να υπερβαίνει το 20 %.
2.   Η παράγραφος 1 δεν εφαρμόζεται όσον αφορά ανακοινώσεις που γίνονται από τηλεοπτικό οργανισμό για τα δικά του προγράμματα και δευτερεύοντα προϊόντα που προέρχονται απευθείας από τα προγράμματα αυτά, ανακοινώσεις χορηγίας και τοποθέτηση προϊόντος.»
2. Η οδηγία 2018/1808
7.
Η οδηγία 2018/1808 τροποποίησε εν μέρει την οδηγία 2010/13. Οι αιτιολογικές σκέψεις 1, 3 και 43 της οδηγίας αυτής έχουν ως εξής:
«(1)
Η τελευταία ουσιώδης τροποποίηση της οδηγίας 89/552/ΕΟΚ του Συμβουλίου, που κωδικοποιήθηκε στη συνέχεια από την οδηγία 2010/13/ΕΕ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, επήλθε το 2007 με την έκδοση της οδηγίας 2007/65/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου. Έκτοτε, υπήρξαν σημαντικές και ταχείες εξελίξεις στην αγορά των υπηρεσιών οπτικοακουστικών μέσων λόγω της συνεχούς σύγκλισης των τηλεοπτικών και των διαδικτυακών υπηρεσιών. […]
[…]
(3)
Η οδηγία 2010/13/ΕΕ θα πρέπει να εξακολουθήσει να ισχύει μόνο για τις υπηρεσίες που έχουν ως κύριο σκοπό την παροχή προγραμμάτων ενημερωτικού, ψυχαγωγικού ή εκπαιδευτικού χαρακτήρα. Η απαίτηση ως προς τον κύριο αυτόν σκοπό θα πρέπει επίσης να θεωρηθεί ότι ικανοποιείται εάν η υπηρεσία έχει οπτικοακουστικό περιεχόμενο και μορφή που μπορούν να διαχωριστούν από την κύρια δραστηριότητα του παρόχου υπηρεσιών, όπως τα αυτοτελή τμήματα ηλεκτρονικών εφημερίδων που περιέχουν οπτικοακουστικά προγράμματα ή βίντεο παραγόμενα από χρήστες, όταν τα τμήματα αυτά μπορούν να θεωρηθούν διαχωρίσιμα από την κύρια δραστηριότητά τους. Μια υπηρεσία θα πρέπει να θεωρείται ότι είναι ακριβώς αναπόσπαστο συμπλήρωμα της κύριας δραστηριότητας, λόγω των στοιχείων που συνδέουν την προσφορά οπτικοακουστικής υπηρεσίας με την κύρια δραστηριότητα όπως η παροχή ειδήσεων σε γραπτή μορφή. […]
[…]
(43)
Ο χρόνος μετάδοσης που διατίθεται για ανακοινώσεις του τηλεοπτικού οργανισμού σχετικά με τα δικά του προγράμματα και τα παρεπόμενα προϊόντα που προέρχονται άμεσα από τα εν λόγω προγράμματα ή για ανακοινώσεις δημόσιων υπηρεσιών και εκκλήσεις για φιλανθρωπίες που μεταδίδονται δωρεάν, με εξαίρεση τα έξοδα που προκύπτουν από τη μετάδοση των εκκλήσεων αυτών, δεν θα πρέπει να περιλαμβάνεται στο μέγιστο χρόνο μετάδοσης που μπορεί να διατίθεται για τηλεοπτική διαφήμιση και τηλεπώληση. Επιπλέον, πολλοί τηλεοπτικοί οργανισμοί ανήκουν σε μεγαλύτερους ομίλους μέσων επικοινωνίας και προβάλλουν ανακοινώσεις όχι μόνο σε σχέση με τα δικά τους προγράμματα και τα παρεπόμενα προϊόντα που προέρχονται άμεσα από αυτά, αλλά και σε σχέση με προγράμματα και υπηρεσίες οπτικοακουστικών μέσων άλλων οντοτήτων που ανήκουν στον ίδιο όμιλο μέσων επικοινωνίας. Ο χρόνος μετάδοσης που διατίθεται για τέτοιες ανακοινώσεις επίσης δεν θα πρέπει να περιλαμβάνεται στον μέγιστο χρόνο μετάδοσης που μπορεί να διατίθεται για τηλεοπτική διαφήμιση και τηλεπώληση.»
8.
Το άρθρο 1, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 2010/13, όπως τροποποιήθηκε με την οδηγία 2018/1808, έχει ως εξής:
«Για τους σκοπούς της παρούσας οδηγίας, ισχύουν οι ακόλουθοι ορισμοί:
[…]
β)
ως “πρόγραμμα” νοείται το σειριακό σύνολο κινούμενων εικόνων με ή χωρίς ήχο, το οποίο συνιστά ένα μεμονωμένο στοιχείο, ανεξαρτήτως του μήκους του, στο πλαίσιο προγραμματισμού ή καταλόγου καταρτιζόμενου από τον πάροχο υπηρεσιών μέσων επικοινωνίας, το οποίο περιλαμβάνει ταινίες μεγάλου μήκους, βιντεοκλίπ, αθλητικά γεγονότα, κωμικές σειρές, ντοκιμαντέρ, παιδικά προγράμματα και δραματοποιημένα έργα».
9.
Η διατύπωση του άρθρου 23 της οδηγίας 2010/13 τροποποιήθηκε με την οδηγία 2018/1808 ως εξής:
«1.   Η αναλογία τηλεοπτικών διαφημιστικών μηνυμάτων και μηνυμάτων τηλεπώλησης κατά το χρονικό διάστημα από 06.00 έως 18.00 δεν υπερβαίνει το 20 % του διαστήματος αυτού. Η αναλογία τηλεοπτικών διαφημιστικών μηνυμάτων και μηνυμάτων τηλεπώλησης κατά το χρονικό διάστημα από 6.00 μ.μ. έως 24.00 δεν υπερβαίνει το 20 % του διαστήματος αυτού.
2.   Η παράγραφος 1 δεν εφαρμόζεται:
α)
στις ανακοινώσεις του τηλεοπτικού οργανισμού που αναφέρονται στα δικά του προγράμματα και τα παρεπόμενα προϊόντα που προέρχονται άμεσα από αυτά ή στα προγράμματα και τις υπηρεσίες οπτικοακουστικών μέσων άλλων οντοτήτων που ανήκουν στον ίδιο όμιλο μέσων επικοινωνίας·
β)
στις ανακοινώσεις χορηγίας·
γ)
στις τοποθετήσεις προϊόντος·
δ)
στα ουδέτερα πλαίσια μεταξύ συντακτικού περιεχομένου και τηλεοπτικών διαφημιστικών μηνυμάτων ή μηνυμάτων τηλεπώλησης, και μεταξύ μεμονωμένων τηλεοπτικών μηνυμάτων.»
Β.
Το ιταλικό δίκαιο
10.
Το Decreto legislativo del 31 luglio 2005, n. 177 – Testo unico dei servizi di media audiovisivi e radiofonici (νομοθετικό διάταγμα 177 της 31ης Ιουλίου 2005 – κωδικοποιημένη ρύθμιση περί υπηρεσιών οπτικοακουστικών και ραδιοφωνικών μέσων, στο εξής: νομοθετικό διάταγμα 177/2005) ορίζει στο άρθρο 38, παράγραφος 2, ότι η μετάδοση τηλεοπτικών διαφημιστικών μηνυμάτων από οργανισμούς που εκπέμπουν τηλεοπτικό πρόγραμμα ελεύθερης λήψεως –ακόμη και σε αναλογικό δίκτυο– με εθνική εμβέλεια, εκτός του παραχωρησιούχου της γενικής ραδιοτηλεοπτικής δημόσιας υπηρεσίας, δεν μπορεί να υπερβαίνει το 15 % του προγράμματος που μεταδίδεται ημερησίως και το 18 % ανά ώρα· τυχόν υπέρβαση, που πάντως δεν μπορεί να υπερβαίνει το 2 % ανά ώρα, αντισταθμίζεται την προηγούμενη ή την επόμενη ώρα.
11.
Το άρθρο 38, παράγραφος 6, του νομοθετικού διατάγματος 177/2005 ορίζει ότι η προαναφερθείσα παράγραφος 2 δεν ισχύει για τις ανακοινώσεις των τηλεοπτικών οργανισμών –ακόμη και αυτών που εκπέμπουν σε αναλογικό δίκτυο– που αφορούν τα δικά τους προγράμματα και τα παρεπόμενα προϊόντα που προέρχονται άμεσα από αυτά, τις ανακοινώσεις χορηγίας και τις τοποθετήσεις προϊόντων.
12.
Το άρθρο 52 του νομοθετικού διατάγματος 177/2005 προβλέπει κυρώσεις για παράβαση του άρθρου 38 του νομοθετήματος αυτού.
III. Τα πραγματικά περιστατικά και τα προδικαστικά ερωτήματα
13.
Η Reti Televisive Italiane s.p.a. (στο εξής: RTI) είναι ιδιοκτήτρια των τηλεοπτικών σταθμών «Canale 5», «Italia 1» και «Rete 4». Επιπλέον, της ανήκει το 80 % των μετοχών της Monradio Srl, η οποία διαχειρίζεται τον ραδιοφωνικό σταθμό «R101»· το υπόλοιπο 20 % των μετοχών ανήκει σε άλλη εταιρία, η οποία είναι μέλος του ίδιου ομίλου μέσων επικοινωνίας.
14.
Με τρεις πράξεις της 19ης Δεκεμβρίου 2017, οι οποίες κοινοποιήθηκαν στις 8 Ιανουαρίου 2018 και αφορούσαν, αντίστοιχα, τους σταθμούς «Canale 5», «Italia 1» και «Rete 4», η Autorità per le garanzie nelle comunicazioni, η οποία είναι η ιταλική ρυθμιστική αρχή ραδιοτηλεόρασης, επέβαλε στην RTI κυρώσεις για υπέρβαση των ορίων της μέγιστης χρονικής διάρκειας μετάδοσης διαφημίσεων που ισχύει στο εθνικό δίκαιο βάσει του άρθρου 38, παράγραφος 2, και του άρθρου 52 του νομοθετικού διατάγματος 177/2005. Στο πλαίσιο αυτό, συμπεριέλαβε διαφημίσεις οι οποίες είχαν μεταδοθεί σε εκπομπές των σταθμών «Canale 5», «Italia 1» και «Rete 4» και οι οποίες, από απόψεως περιεχομένου, διαφήμιζαν τον ραδιοφωνικό σταθμό «R101».
15.
Η RTI άσκησε τρεις χωριστές, αλλά πανομοιότυπες ως προς το περιεχόμενό τους, προσφυγές κατά των τριών προαναφερθεισών πράξεων ενώπιον του Tribunale Amministrativo Regionale per il Lazio (διοικητικού πρωτοδικείου περιφέρειας Λατίου, Ιταλία, στο εξής: TAR). Κατά την άποψη της RTI, οι ανακοινώσεις που μεταδόθηκαν από τους τρεις τηλεοπτικούς σταθμούς της αφορούσαν μόνον την παρουσίαση προγραμμάτων του «R101» και, ως εκ τούτου, έπρεπε να χαρακτηριστούν ως ανακοινώσεις που έγιναν από τηλεοπτικό οργανισμό για δικά του προγράμματα, οι οποίες δεν μπορούσαν να συνυπολογιστούν στον μέγιστο χρόνο μετάδοσης διαφημίσεων ανά ώρα, τον οποίον προβλέπει το άρθρο 38, παράγραφος 6, του νομοθετικού διατάγματος 177/2005.
16.
Το TAR έκρινε, αντιθέτως, ότι οι ανακοινώσεις σχετικά με τις εκπομπές ενός ραδιοφωνικού οργανισμού δεν μπορούν να αποτελούν ανακοινώσεις τηλεοπτικού οργανισμού «για τα δικά του προγράμματα», ακόμη και αν ο ραδιοφωνικός αυτός οργανισμός ανήκει στον ίδιο όμιλο επιχειρήσεων με τον τηλεοπτικό οργανισμό. Ως εκ τούτου, απέρριψε τις προσφυγές της RTI.
17.
Κατόπιν τούτου, η RTI προσέβαλε την απόφαση του TAR ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου, του Consiglio di Stato (Συμβουλίου της Επικρατείας, Ιταλία).
18.
Κατά την RTI, κατ’ αρχάς, το γεγονός ότι ο «R101» ανήκει σε εταιρία διαφορετική από την ίδια δεν ασκεί επιρροή, δεδομένου ότι αμφότερες οι εταιρίες ανήκουν στον ίδιο όμιλο εταιριών. Καθοριστική σημασία για τη δυνατότητα εξαίρεσης της αυτοπροβολής από τον μέγιστο χρόνο μετάδοσης διαφημίσεων έχει το γεγονός ότι ο όμιλος μέσων ενημέρωσης αποτελεί ενιαία οικονομική οντότητα και όχι η ύπαρξη πλειόνων νομικών προσώπων.
19.
Περαιτέρω, η πρακτική της αυτοπροβολής «σε διασυνδεδεμένα μέσα» παροχής τηλεοπτικών, ραδιοφωνικών και διαδικτυακών υπηρεσιών είναι πλέον διαδεδομένη. Τούτο επιβεβαιώνεται, επίσης, από την αιτιολογική σκέψη 43 της οδηγίας 2018/1808 και την τροποποίηση που επέφερε η οδηγία αυτή στο άρθρο 23, παράγραφος 2, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2010/13. Μολονότι η τροποποίηση αυτή δεν έχει εφαρμογή εν προκειμένω, εντούτοις είναι κρίσιμη για την ερμηνεία του προϊσχύσαντος δικαίου.
20.
Υπό τις συνθήκες αυτές, το Consiglio di Stato (Συμβούλιο της Επικρατείας) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο, με αίτηση προδικαστικής αποφάσεως της 25ης Μαρτίου 2021, η οποία περιήλθε στο Δικαστήριο στις 21 Απριλίου 2021, τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
α)
Δύναται, για τους σκοπούς της ενωσιακής νομοθεσίας περί απαγορεύσεως μεταδόσεως διαφημιστικών μηνυμάτων, λαμβανομένης υπόψη της σημασίας που έχει εν γένει για το δίκαιο [της Ευρωπαϊκής Ένωσης] η έννοια του ομίλου ή της ενιαίας οικονομικής οντότητας, η οποία απορρέει από πλείονες πηγές του δικαίου περί συμπράξεων (εν προκειμένω, πάντως, από την αιτιολογική σκέψη 43 της οδηγίας 2018/1808/ΕΕ και τη νέα διατύπωση του άρθρου 23 της οδηγίας 2010/13/ΕΕ), με την επιφύλαξη της υφιστάμενης στην ιταλική εθνική νομοθεσία διαφοράς μεταξύ των αδειών που προβλέπει το άρθρο 5, παράγραφος 1, στοιχείο b, του νομοθετικού διατάγματος 177/2005 όσον αφορά τους τηλεοπτικούς, αφενός, και τους ραδιοφωνικούς οργανισμούς, αφετέρου, να θεωρηθεί σύμφωνη με το δίκαιο της Ένωσης ερμηνεία της εθνικής νομοθεσίας για τη ραδιοτηλεόραση κατά την οποία από το άρθρο 1, παράγραφος 1, στοιχείο a, του ιδίου νομοθετικού διατάγματος 177/2005, όπως τροποποιήθηκε και ισχύει από τις 30 Μαρτίου 2010 (προκειμένου να μεταφερθεί στην εσωτερική έννομη τάξη η οδηγία 2007/65/ΕΚ), συνάγεται ότι η διαδικασία συγκλίσεως μεταξύ των διαφορετικών μορφών επικοινωνίας (ηλεκτρονικές επικοινωνίες, εκδόσεις, περιλαμβανομένων των ηλεκτρονικών, και Διαδίκτυο σε όλες τις εφαρμογές του) ισχύει κατά μείζονα λόγο για τους παρόχους τηλεοπτικών και ραδιοφωνικών μέσων, ιδίως εάν έχουν ήδη συνενωθεί σε ομίλους εταιριών που συνδέονται μεταξύ τους, και ότι η διαδικασία αυτή έχει γενική ισχύ, με ό,τι αυτό συνεπάγεται για την ερμηνεία του άρθρου 38, παράγραφος 6, του προμνημονευθέντος νομοθετικού διατάγματος, οπότε ο τηλεοπτικός οργανισμός μπορεί να είναι επίσης ο όμιλος, ως ενιαία οικονομική οντότητα, ή, αντιθέτως, σύμφωνα με τις προμνημονευθείσες αρχές του δικαίου της Ένωσης, δεδομένης της αυτοτέλειας του ζητήματος της απαγορεύσεως μεταδόσεως διαφημιστικών μηνυμάτων σε σχέση με το γενικό δίκαιο περί συμπράξεων, δεν πρέπει να αποδίδεται σημασία –προ του 2018– στους ομίλους και την ως άνω διαδικασία συγκλίσεως, καθώς και στη λεγόμενη διασύνδεση των μέσων, λαμβάνοντας υπόψη, για τον υπολογισμό του χρονικού ορίου μεταδόσεως διαφημιστικών μηνυμάτων, μόνο τον μεμονωμένο τηλεοπτικό οργανισμό, έστω και αν ανήκει σε όμιλο (τούτο διότι το συγκεκριμένο ζήτημα εξετάζεται μόνο στο ενοποιημένο κείμενο του άρθρου 23 της οδηγίας 2010/13/ΕΕ, όπως διαμορφώθηκε κατόπιν της εκδόσεως της οδηγίας 2018/1808/ΕΕ);
β)
Δύναται, με γνώμονα τις προμνημονευθείσες αρχές του δικαίου της Ένωσης περί ομίλων και περί της επιχειρήσεως ως ενιαίας οικονομικής οντότητας, για τους σκοπούς της απαγορεύσεως υπερβάσεως του χρονικού ορίου μεταδόσεως διαφημιστικών μηνυμάτων, και με γνώμονα τις προμνημονευθείσες διαδοχικές διατυπώσεις του γράμματος του ως άνω άρθρου 23 και με την επιφύλαξη της προμνημονευθείσας διαφοράς μεταξύ των αδειών, να συναχθεί και από τη σχετική με τους κανόνες του ανταγωνισμού ρύθμιση του [ολοκληρωμένου συστήματος επικοινωνιών], η οποία προβλέπεται στο άρθρο 43 του νομοθετικού διατάγματος 177/2005, ότι κρίσιμη είναι η έννοια του ομίλου «παρόχων υπηρεσιών οπτικοακουστικών μέσων» (ή, σύμφωνα με τη διατύπωση της αναιρεσείουσας, του εκδοτικού ομίλου) για τους σκοπούς της εξαίρεσης των μηνυμάτων διαφημιστικής προβολής σε διασυνδεδεμένα μέσα εντός του ιδίου ομίλου από τα όρια μέγιστης χρονικής διάρκειας της μεταδόσεως διαφημιστικών μηνυμάτων του άρθρου 38, παράγραφος 6, του νομοθετικού διατάγματος [177/2005] ή, αντιθέτως, πρέπει να αποκλειστεί το ενδεχόμενο αυτό πριν από το 2018, λόγω της αυτοτέλειας του δικαίου περί τηλεοπτικών συμπράξεων σε σχέση με τη ρύθμιση των ορίων μέγιστης χρονικής διάρκειας της μεταδόσεως διαφημιστικών μηνυμάτων;
γ)
Αναγνωρίζει το νέο κείμενο του άρθρου 23, παράγραφος 2, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2010/13/ΕΕ προϋφιστάμενη στο δίκαιο περί συμπράξεων αρχή περί γενικής σημασίας των ομίλων ή συνιστά καινοτομία, ήτοι, πιο συγκεκριμένα, στην πρώτη περίπτωση, περιγράφει μια νομική πραγματικότητα ήδη υφιστάμενη στο δίκαιο της Ένωσης –δυνάμενη να καταλάβει και την υπό κρίση υπόθεση, η οποία είναι προγενέστερη του νέου κειμένου, και να καθορίζει την εκ μέρους της [εθνικής ρυθμιστικής αρχής] ερμηνεία, επιβάλλοντας σε αυτήν εν πάση περιπτώσει την αναγνώριση της έννοιας του «παρόχου υπηρεσιών οπτικοακουστικών μέσων» ομίλου– ή, στη δεύτερη περίπτωση, αποκλείει την αναγνώριση της σημασίας των ομίλων εταιριών σε υποθέσεις που ανέκυψαν πριν από τη θέσπισή του, επειδή δεν τυγχάνει εφαρμογής ratione temporis, λόγω του καινοτόμου περιεχομένου του, σε περιπτώσεις που ανέκυψαν πριν από τη θέσπισή του;
δ)
Εν πάση περιπτώσει, και ανεξαρτήτως του συστήματος αδειοδοτήσεως που προβλέπει το άρθρο 5 του νομοθετικού διατάγματος 177/2005 και της νέας διατυπώσεως του άρθρου 23 που θεσπίσθηκε το 2018, και/ή σε περίπτωση κατά την οποία η νέα διάταξη δεν έχει αναγνωριστικό αλλά καινοτόμο χαρακτήρα, όπως ερωτάται υπό το στοιχείο γ), έχουν οι σχέσεις ενοποίησης τηλεοράσεως – ραδιοφώνου που λαμβάνονται γενικά υπόψη στο δίκαιο περί συμπράξεων, λόγω του γενικού και οριζόντιου χαρακτήρα των εννοιών της ενιαίας οικονομικής οντότητας και του ομίλου, καθοριστική σημασία για την ερμηνεία των ορίων της μέγιστης χρονικής διάρκειας της μεταδόσεως διαφημιστικών μηνυμάτων, τα οποία επομένως ρυθμίζονται εν πάση περιπτώσει εμμέσως, με σημείο αναφοράς τον όμιλο επιχειρήσεων (ή, ακριβέστερα, τη σχέση ελέγχου μεταξύ των επιχειρήσεων του ομίλου) και τη λειτουργική ενότητα των εν λόγω επιχειρήσεων, με αποτέλεσμα η διαφήμιση για τηλεοπτικά προγράμματα σε ραδιοφωνικό σταθμό ή αντιστρόφως, εντός του ομίλου (
4
), ή οι εν λόγω σχέσεις ενοποίησης στερούνται σημασίας όσον αφορά τα όρια μέγιστης χρονικής διάρκειας της μεταδόσεως διαφημιστικών μηνυμάτων και, ως εκ τούτου, πρέπει να γίνει δεκτό ότι τα «δικά του» προγράμματα για τα οποία κάνει λόγο το άρθρο 23 (στην αρχική διατύπωση) είναι τέτοια επειδή ανήκουν αποκλειστικώς στον τηλεοπτικό οργανισμό που τα προωθεί και όχι στον όμιλο εταιριών στο σύνολό του, δεδομένου ότι η διάταξη αυτή έχει αυτοτελή χαρακτήρα μη επιτρέποντα καμία συστηματική ερμηνεία που να την επεκτείνει στους ομίλους νοουμένους ως ενιαία οικονομική οντότητα;
ε)
Πρέπει, τέλος, το άρθρο 23, στην αρχική του διατύπωση, ακόμη και αν δεν μπορεί να ερμηνευθεί ως διάταξη που πρέπει να εξεταστεί υπό το πρίσμα του δικαίου περί συμπράξεων, να νοηθεί ως διάταξη παροχής κινήτρων που περιγράφει τον ιδιαίτερο χαρακτήρα των διαφημίσεων οι οποίες έχουν αμιγώς ενημερωτικό χαρακτήρα και δεν έχουν ως σκοπό να πείσουν οποιονδήποτε να αγοράσει προϊόντα και υπηρεσίες πλην των διαφημιζομένων προγραμμάτων και οι οποίες, ως εκ τούτου, πρέπει να γίνει δεκτό ότι εξαιρούνται από το πεδίο εφαρμογής των κανόνων περί μέγιστης χρονικής διάρκειας μεταδόσεως διαφημιστικών μηνυμάτων, και πρέπει ως εκ τούτου να θεωρηθεί ότι το εν λόγω άρθρο έχει εφαρμογή, εντός των ορίων των επιχειρήσεων που ανήκουν στον ίδιο όμιλο, σε όλες τις περιπτώσεις ολοκληρωμένης προωθήσεως σε διασυνδεδεμένα μέσα, ή πρέπει το άρθρο αυτό να νοηθεί ως διάταξη με χαρακτήρα παρεκκλίσεως και εξαιρέσεως σε σχέση με τον υπολογισμό της χρονικής διάρκειας μεταδόσεως διαφημιστικών μηνυμάτων και, ως εκ τούτου, να ερμηνεύεται στενά;
21.
Στο πλαίσιο της διαδικασίας ενώπιον του Δικαστηρίου, γραπτές παρατηρήσεις κατέθεσαν η RTI, η Elemedia κ.λπ. (διάδικοι της κύριας δίκης), η Ιταλία, η Πολωνία και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Με εξαίρεση την Πολωνία, οι ανωτέρω μετέχοντες στη διαδικασία εκπροσωπήθηκαν επίσης κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση της 14ης Σεπτεμβρίου 2022.
IV. Εκτίμηση
22.
Με τα πέντε προδικαστικά ερωτήματά του, τα οποία πρέπει να απαντηθούν από κοινού, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν η διαφήμιση την οποία πραγματοποιεί τηλεοπτικός οργανισμός για λογαριασμό ραδιοφωνικού σταθμού ο οποίος ανήκει στον ίδιο όμιλο επιχειρήσεων μπορεί να θεωρηθεί ότι εμπίπτει στην εξαίρεση του άρθρου 23, παράγραφος 2, του προϊσχύσαντος κειμένου της οδηγίας 2010/13, στο οποίο προβλέπεται ότι οι «ανακοινώσεις που γίνονται από τηλεοπτικό οργανισμό για τα δικά του προγράμματα» δεν συνυπολογίζονται στον μέγιστο χρόνο μετάδοσης διαφημίσεων που προβλέπεται στην παράγραφο 1 του εν λόγω άρθρου.
23.
Στο πλαίσιο αυτό, το αιτούν δικαστήριο μνημονεύει, αφενός, την έννοια της «επιχείρησης» ως ενιαίας οικονομικής οντότητας, όπως έχει διαμορφωθεί στο πεδίο του δικαίου ανταγωνισμού της Ένωσης (
5
), και, αφετέρου, την τροποποίηση του άρθρου 23, παράγραφος 2, της οδηγίας 2010/13 με την οδηγία 2018/1808.
24.
Συγκεκριμένα, σε αντίθεση με το άρθρο 23, παράγραφος 2, του προϊσχύσαντος κειμένου της οδηγίας 2010/13, το οποίο εξαιρούσε μόνον τις «ανακοινώσεις που γίνονται από τηλεοπτικό οργανισμό για τα δικά του προγράμματα» από τον μέγιστο χρόνο μετάδοσης διαφημίσεων που προβλέπεται στην παράγραφο 1, το άρθρο 23, παράγραφος 2, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2010/13, όπως τροποποιήθηκε με την οδηγία 2018/1808, προβλέπει ότι οι «ανακοινώσεις του τηλεοπτικού οργανισμού που αναφέρονται […] στα προγράμματα και τις υπηρεσίες οπτικοακουστικών μέσων άλλων οντοτήτων που ανήκουν στον ίδιο όμιλο μέσων επικοινωνίας» μπορούν επίσης να τύχουν της εξαίρεσης αυτής. Βεβαίως, οι τροποποιήσεις που επήλθαν στην οδηγία 2010/13 με την οδηγία 2018/1808 δεν έχουν εφαρμογή στην υπό κρίση υπόθεση. Τούτο δε διότι η πιο πρόσφατη οδηγία 2018/1808 τέθηκε σε ισχύ μόλις στις 18 Δεκεμβρίου 2018. Ωστόσο, οι επίμαχες στην κύρια δίκη πράξεις εκδόθηκαν ήδη στις 19 Δεκεμβρίου 2017 και κοινοποιήθηκαν στις 8 Ιανουαρίου 2018. Εντούτοις, το αιτούν δικαστήριο διερωτάται αν η τροποποίηση του άρθρου 23 της οδηγίας 2010/13 με την οδηγία 2018/1808 αποτελεί έκφραση μιας γενικής αρχής του δικαίου, η οποία θα μπορούσε να επηρεάσει και την ερμηνεία του προϊσχύσαντος κειμένου της οδηγίας 2010/13.
25.
Αφετέρου, με το προδικαστικό ερώτημα υπό εʹ, το αιτούν δικαστήριο θέτει το πρωταρχικό ζήτημα αν οι «ανακοινώσεις που γίνονται από τηλεοπτικό οργανισμό για τα δικά του προγράμματα» μπορούν εκ προοιμίου να θεωρηθούν διαφημίσεις οι οποίες εμπίπτουν στις διατάξεις του άρθρου 23 του προϊσχύσαντος κειμένου της οδηγίας 2010/13 σχετικά με τον μέγιστο χρόνο μετάδοσης διαφημίσεων.
26.
Κατά συνέπεια, θα εξετάσω πρώτα τον όρο «αυτοπροβολή» κατά την έννοια του προϊσχύσαντος κειμένου της οδηγίας 2010/13 και θα εκθέσω ότι οι «ανακοινώσεις που γίνονται από τηλεοπτικό οργανισμό για τα δικά του προγράμματα», κατά την έννοια του άρθρου 23, παράγραφος 2, της οδηγίας αυτής, συνιστούν τέτοια αυτοπροβολή (Α). Στη συνέχεια, θα εξηγήσω ότι πρέπει να δοθεί αρνητική απάντηση στο ερώτημα αν οι ανακοινώσεις που αφορούν προγράμματα υπηρεσίας ραδιοφωνικών μέσων μπορούν να συνιστούν «ανακοινώσεις που γίνονται από τηλεοπτικό οργανισμό για τα δικά του προγράμματα», κατά την έννοια του άρθρου 23, παράγραφος 2, του προϊσχύσαντος κειμένου της οδηγίας 2010/13, χωρίς να είναι αναγκαίο να δοθεί απάντηση στο ερώτημα αν οι ανακοινώσεις σχετικά με προγράμματα σταθμού ο οποίος ανήκει στον ίδιο όμιλο μπορούν να χαρακτηριστούν ως «δικά του προγράμματα». Τούτο δε διότι η ανακοίνωση όσον αφορά πρόγραμμα υπηρεσίας ραδιοφωνικών μέσων ουδόλως μπορεί, κατά κανόνα, να αποτελεί ανακοίνωση σχετικά με «πρόγραμμα» και/ή «υπηρεσία οπτικοακουστικών μέσων» κατά την έννοια του προϊσχύσαντος κειμένου της οδηγίας 2010/13 (Β). Ως εκ τούτου, μόνον επικουρικώς θα εξετάσω, κλείνοντας, το ζήτημα της σημασίας που έχει η έννοια του ομίλου μέσων επικοινωνίας στο πλαίσιο της διαφοράς της κύριας δίκης (Γ).
Α.
Επί της έννοιας της «αυτοπροβολής» κατά το προϊσχύσαν κείμενο της οδηγίας 2010/13
27.
Με το προδικαστικό ερώτημα υπό εʹ, το Consiglio di Stato (Συμβούλιο της Επικρατείας) ζητεί να διευκρινιστεί αν το άρθρο 23 του προϊσχύσαντος κειμένου της οδηγίας 2010/13 πρέπει «να νοηθεί ως διάταξη παροχής κινήτρων που περιγράφει τον ιδιαίτερο χαρακτήρα των διαφημίσεων οι οποίες έχουν αμιγώς ενημερωτικό χαρακτήρα και δεν έχουν ως σκοπό να πείσουν οποιονδήποτε να αγοράσει προϊόντα και υπηρεσίες πλην των διαφημιζομένων προγραμμάτων και οι οποίες, ως εκ τούτου, πρέπει να γίνει δεκτό ότι εξαιρούνται από το πεδίο εφαρμογής των κανόνων περί μέγιστης χρονικής διάρκειας μεταδόσεως διαφημιστικών μηνυμάτων».
28.
Ωστόσο, από το άρθρο 1, παράγραφος 1, στοιχεία ηʹ και θʹ, του προϊσχύσαντος κειμένου της οδηγίας 2010/13 προκύπτει ότι στο ερώτημα αυτό πρέπει να δοθεί αρνητική απάντηση. Συγκεκριμένα, από τις διατάξεις αυτές προκύπτει ότι οι ανακοινώσεις τηλεοπτικού οργανισμού σχετικά με προγράμματα πρέπει να χαρακτηρίζονται ως τηλεοπτικές διαφημίσεις. Επομένως, οι ανακοινώσεις αυτές εξαιρούνται από τον συνυπολογισμό στον μέγιστο χρόνο μετάδοσης διαφήμισης μόνον εφόσον πρόκειται για ανακοινώσεις που γίνονται από τηλεοπτικό οργανισμό για δικά του προγράμματα.
29.
Κατά τον ορισμό που παρατίθεται στο άρθρο 1, παράγραφος 1, στοιχείο ηʹ, του προϊσχύσαντος κειμένου της οδηγίας 2010/13, ως «οπτικοακουστική εμπορική ανακοίνωση» νοούνται οι «εικόνες με ή χωρίς ήχο που προορίζονται για την άμεση ή έμμεση προώθηση των εμπορευμάτων, υπηρεσιών ή της εικόνας ενός φυσικού ή νομικού προσώπου που ασκεί οικονομική δραστηριότητα. Οι εικόνες αυτές συνοδεύουν ή περιλαμβάνονται σε πρόγραμμα έναντι πληρωμής ή αναλόγου ανταλλάγματος ή για λόγους αυτοπροβολής. Μεταξύ των μορφών οπτικοακουστικής εμπορικής ανακοίνωσης περιλαμβάν[ε]ται, μεταξύ άλλων, η τηλεοπτική διαφήμιση […]».
30.
Κατά το άρθρο 1, παράγραφος 1, στοιχείο θʹ, του προϊσχύσαντος κειμένου της οδηγίας 2010/13, ως «τηλεοπτική διαφήμιση» νοείται «κάθε μορφή τηλεοπτικής ανακοίνωσης που μεταδίδεται έναντι πληρωμής ή αναλόγου ανταλλάγματος ή για λόγους αυτοπροβολής, από μια δημόσια ή ιδιωτική επιχείρηση ή φυσικό πρόσωπο στα πλαίσια εμπορικής, βιομηχανικής ή βιοτεχνικής δραστηριότητας ή άσκησης επαγγέλματος, με σκοπό την προώθηση της παροχής αγαθών ή υπηρεσιών […] έναντι πληρωμής».
31.
Η εκπομπή τηλεοπτικών προγραμμάτων, περιλαμβανομένων αυτών που μεταδίδονται μέσω καλωδιακού δικτύου, αποτελεί παροχή υπηρεσιών κατά την έννοια του άρθρου 56 ΣΛΕΕ (
6
). Τούτο επισημαίνεται ρητά στην αιτιολογική σκέψη 6 της οδηγίας 89/552/ΕΟΚ («Τηλεόραση χωρίς σύνορα») (
7
), η οποία αποτελεί την προϊσχύσασα της οδηγίας 2010/13 νομοθετική πράξη. Οι αιτιολογικές σκέψεις 21 και 35 του προϊσχύσαντος κειμένου της οδηγίας 2010/13 αναφέρονται, επίσης, σε «υπηρεσίες» που εμπίπτουν στην έννοια των υπηρεσιών οπτικοακουστικών μέσων και/ή στην εν λόγω οδηγία. Επιπλέον, κατά το άρθρο 1, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, σημείο i, ως «υπηρεσία οπτικοακουστικών μέσων» νοείται μια υπηρεσία όπως ορίζεται στα άρθρα 56 και 57 ΣΛΕΕ, κύριος σκοπός της οποίας είναι η παροχή προγραμμάτων με σκοπό την ενημέρωση, την ψυχαγωγία ή την εκπαίδευση του ευρέως κοινού.
32.
Συνεπώς, οι ανακοινώσεις τηλεοπτικού οργανισμού σχετικά με προγράμματα αποσκοπούν στην προώθηση υπηρεσιών κατά την έννοια του άρθρου 1, παράγραφος 1, στοιχείο ηʹ, του προϊσχύσαντος κειμένου της οδηγίας 2010/13 και, ως εκ τούτου, πρέπει να χαρακτηρίζονται ως «οπτικοακουστική εμπορική ανακοίνωση» κατά την έννοια της διάταξης αυτής. Επίσης, οι εν λόγω ανακοινώσεις εμπίπτουν στην έννοια της «τηλεοπτικής διαφήμισης», κατά το άρθρο 1, παράγραφος 1, στοιχείο θʹ, του προϊσχύσαντος κειμένου της οδηγίας 2010/13, δεδομένου ότι συνιστούν μορφή τηλεοπτικής ανακοίνωσης που μεταδίδεται για λόγους αυτοπροβολής από μια δημόσια ή ιδιωτική επιχείρηση στο πλαίσιο επαγγελματικής δραστηριότητας με σκοπό την προώθηση υπηρεσιών έναντι πληρωμής.
33.
Κατά συνέπεια, η προβαλλόμενη από την RTI διάκριση μεταξύ ουδέτερων ανακοινώσεων καθαρά ενημερωτικού χαρακτήρα, αφενός, και διαφήμισης υπό την έννοια της προώθησης προϊόντος ή υπηρεσίας, αφετέρου, είναι εσφαλμένη. Ακόμη και αν οι ανακοινώσεις ενός τηλεοπτικού οργανισμού σχετικά με προγράμματα έχουν ενημερωτικό χαρακτήρα, σκοπός τους είναι εντούτοις να ωθήσουν τους τηλεθεατές να παρακολουθήσουν τα προγράμματα αυτά και, ως εκ τούτου, αποβλέπουν στην παροχή υπηρεσιών έναντι πληρωμής. Εξάλλου, η εξαίρεση του άρθρου 23, παράγραφος 2, του προϊσχύσαντος κειμένου της οδηγίας 2010/13 θα ήταν περιττή, αν οι «ανακοινώσεις που γίνονται από τηλεοπτικό οργανισμό για τα δικά του προγράμματα» δεν ενέπιπταν κατ’ αρχήν στην έννοια της τηλεοπτικής διαφήμισης, ήτοι αν δεν ενέπιπταν στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 23, παράγραφος 1.
34.
Ούτε το γεγονός ότι το άρθρο 23, παράγραφος 2, του προϊσχύσαντος κειμένου της οδηγίας 2010/13 αναφέρεται σε «ανακοινώσεις που γίνονται από τηλεοπτικό οργανισμό για τα δικά του προγράμματα» (
8
) και όχι σε «διαφημίσεις που γίνονται από τηλεοπτικό οργανισμό για τα δικά του προγράμματα» είναι ικανό να θέσει υπό αμφισβήτηση τον χαρακτηρισμό των εν λόγω ανακοινώσεων ως αυτοπροβολής και, επομένως, ως τηλεοπτικής διαφήμισης. Αντιθέτως, ο όρος «ανακοινώσεις για τα δικά του προγράμματα» είναι απλώς συνώνυμος με τον όρο «διαφημίσεις για τα δικά του προγράμματα». Τούτο επιβεβαιώνεται από το γεγονός ότι στην απόδοση στη γαλλική γλώσσα του άρθρου 23, παράγραφος 2, του προϊσχύσαντος κειμένου της οδηγίας 2010/13 χρησιμοποιείται ο όρος «messages diffusés par l’organisme de radiodiffusion télévisuelle en ce qui concerne ses propres programmes». Συγκεκριμένα, στην απόδοση της οδηγίας στη γαλλική γλώσσα, ο όρος «messages» απαντάται στην αιτιολογική σκέψη 85 σε συνδυασμό με τον όρο «publicitaires» («messages publicitaires»), ενώ σε άλλες γλωσσικές αποδόσεις του εδαφίου αυτού χρησιμοποιούνται όροι όπως «διαφήμιση» ή «παρεμβολή διαφημιστικών μηνυμάτων» (
9
).
35.
Αντίστοιχα, η αιτιολογική σκέψη 96 του προϊσχύσαντος κειμένου της οδηγίας 2010/13 διαλαμβάνει, επίσης, ότι «οι δραστηριότητες αυτοπροβολής αποτελούν συγκεκριμένη μορφή διαφήμισης κατά την οποία ο τηλεοπτικός οργανισμός προβάλλει τα δικά του προϊόντα, υπηρεσίες, προγράμματα ή σταθμούς». Εξάλλου, το Δικαστήριο έχει επισημάνει, σε υπόθεση που αφορούσε την προϊσχύσασα οδηγία 89/552, ότι η ενθάρρυνση της παρακολούθησης άλλων εκπομπών ενός οργανισμού συνιστά διαφήμιση (
10
).
36.
Αντιθέτως προς ό,τι υποστηρίζει η RTI, ούτε από τη δεύτερη περίοδο της αιτιολογικής σκέψης 96 του προϊσχύσαντος κειμένου της οδηγίας 2010/13, κατά την οποία «[ι]δίως, αναγγελίες αποτελούμενες από αποσπάσματα προγραμμάτων θα πρέπει να θεωρούνται ως προγράμματα», συνάγεται ότι οι ανακοινώσεις σχετικά με τη μελλοντική διαμόρφωση των προγραμμάτων δεν εμπίπτουν στην έννοια της διαφήμισης. Τούτο δε διότι η μετάδοση αναγγελιών αποσκοπεί στην προώθηση υπηρεσιών (ήτοι των προγραμμάτων των οποίων τα αποσπάσματα αποτελούν τις αναγγελίες) (άρθρο 1, παράγραφος 1, στοιχείο ηʹ, του προϊσχύσαντος κειμένου της οδηγίας 2010/13). Το ίδιο ισχύει και για τις τηλεοπτικές ανακοινώσεις που μεταδίδονται με σκοπό την προώθηση της παροχής των υπηρεσιών αυτών (άρθρο 1, παράγραφος 1, στοιχείο i). Επομένως, όπως επισήμανε η Ιταλία κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, πρέπει να γίνει δεκτό ότι η μετάδοση αναγγελιών αποτελεί διαφήμιση για τα αντίστοιχα προγράμματα. Κατά συνέπεια, οι αναγγελίες εμπίπτουν στην εξαίρεση του άρθρου 23, παράγραφος 2, ομοίως, μόνον εφόσον πρόκειται για αναγγελίες προγραμμάτων του ίδιου του τηλεοπτικού οργανισμού που τις μεταδίδει.
37.
Αντιθέτως προς ό,τι υποστηρίζει η RTI, το αν ο τηλεοπτικός οργανισμός είναι σταθμός ελεύθερης λήψης ή ιδιωτικός συνδρομητικός δεν ασκεί επιρροή στο κριτήριο της παροχής υπηρεσιών έναντι πληρωμής. Τούτο δε διότι οι σταθμοί ελεύθερης λήψης χρηματοδοτούνται κατά κανόνα από τη διαφήμιση. Η αυτοπροβολή αποσκοπεί σε υψηλότερη τηλεθέαση, η οποία αποτελεί την κύρια βάση υπολογισμού της τιμής του διαφημιστικού χρόνου. Επομένως, ακόμη και η μετάδοση διαφημίσεων για προγράμματα ελεύθερης λήψης συνιστά τηλεοπτική ανακοίνωση με σκοπό την έμμεση προώθηση της παροχής διαφημιστικών υπηρεσιών έναντι πληρωμής.
38.
Είναι αληθές ότι, κατά τη νομολογία, οι εκπομπές των δημόσιων ραδιοτηλεοπτικών οργανισμών οι οποίοι χρηματοδοτούνται από τέλη ραδιοτηλεόρασης που καθορίζονται και εισπράττονται από το κράτος ή από κρατικές επιδοτήσεις δεν αποτελούν υπηρεσίες έναντι πληρωμής («εξ επαχθούς αιτίας») κατά την έννοια της νομοθεσίας περί ΦΠΑ (
11
).
39.
Ωστόσο, τούτο δεν σημαίνει ότι οι ανακοινώσεις σχετικά με προγράμματα τέτοιων ραδιοφωνικών οργανισμών, τουλάχιστον όταν οι οργανισμοί αυτοί μεταδίδουν επίσης διαφήμιση έναντι πληρωμής (
12
), δεν αποτελούν «οπτικοακουστική εμπορική ανακοίνωση» και/ή «τηλεοπτική διαφήμιση» κατά την έννοια του άρθρου 1, παράγραφος 1, στοιχεία ηʹ και θʹ, του προϊσχύσαντος κειμένου της οδηγίας 2010/13. Το στοιχείο θʹ αναφέρεται ρητά και στους δημόσιους οργανισμούς. Επιπλέον, η αιτιολογική σκέψη 21 διευκρινίζει ότι η έννοια των «υπηρεσιών οπτικοακουστικών μέσων» πρέπει να καλύπτει τις υπηρεσίες όπως αυτές ορίζονται στη Συνθήκη ΛΕΕ και, κατά συνέπεια, πρέπει να καλύπτει κάθε μορφή οικονομικής δραστηριότητας, συμπεριλαμβανομένων των επιχειρήσεων παροχής δημόσιας υπηρεσίας.
40.
Τούτο είναι εύλογο. Βεβαίως, η διαφορετική διαμόρφωση των ρυθμίσεων που διέπουν τον διαφημιστικό χρόνο ανάλογα με τον συγκεκριμένο τρόπο χρηματοδότησης των διαφόρων σταθμών μπορεί να είναι δικαιολογημένη, δεδομένου ότι οι σταθμοί αυτοί βρίσκονται σε διαφορετική κατάσταση μεταξύ τους από την άποψη αυτή (
13
). Ωστόσο, δεν υπάρχει κανένας προφανής λόγος για τον οποίο μια συγκεκριμένη κατηγορία τηλεοπτικών οργανισμών θα πρέπει να εξαιρείται κατ’ αρχήν και εκ προοιμίου από τις διατάξεις που διέπουν την τηλεοπτική διαφήμιση. Τούτο δε διότι ο σκοπός της προστασίας των καταναλωτών, δηλαδή των τηλεθεατών, από την υπερβολική διαφήμιση, ο οποίος διαπνέει τις οδηγίες σχετικά με την παροχή υπηρεσιών οπτικοακουστικών μέσων (
14
), πρέπει να ισχύει για όλους τους τηλεοπτικούς οργανισμούς που μεταδίδουν διαφημίσεις για λογαριασμό τρίτων.
41.
Τα προεκτεθέντα επιρρωννύουν το συμπέρασμα ότι οι ανακοινώσεις προγραμμάτων που γίνονται από τηλεοπτικό οργανισμό αποτελούν τηλεοπτική διαφήμιση. Η διαφήμιση αυτή δεν συνυπολογίζεται στον μέγιστο χρόνο μετάδοσης διαφημίσεων, ο οποίος προβλέπεται στο άρθρο 23, παράγραφος 1, του προϊσχύσαντος κειμένου της οδηγίας 2010/13, μόνον εφόσον πρόκειται για «ανακοινώσεις που γίνονται από τηλεοπτικό οργανισμό για τα δικά του προγράμματα» σύμφωνα με την παράγραφο 2 του άρθρου αυτού.
42.
Η εξαίρεση της αυτοπροβολής από τον μέγιστο χρόνο μετάδοσης διαφημίσεων αποτελεί προνόμιο το οποίο παραχωρεί ο νομοθέτης στους τηλεοπτικούς οργανισμούς. Αφενός, φαίνεται να δικαιολογείται από την ιδιαίτερη σημασία τους για το γενικό συμφέρον, η οποία τονίζεται ιδίως στην αιτιολογική σκέψη 5 του προϊσχύσαντος κειμένου της οδηγίας 2010/13 (εγγύηση της ελευθερίας της πληροφόρησης, της διαφορετικότητας των απόψεων και της πολυφωνίας). Αφετέρου, πρέπει να θεωρηθεί ότι οι τηλεοπτικοί οργανισμοί δεν επωφελούνται υπέρμετρα από το προνόμιο της μετάδοσης (δωρεάν) μηνυμάτων αυτοπροβολής, διότι τούτο θα μπορούσε να βλάψει την ελκυστικότητα των προγραμμάτων τους έναντι των τηλεθεατών (και, επομένως, εμμέσως, εν τέλει τα έσοδά τους που προέρχονται από τις έναντι πληρωμής παρεχόμενες διαφημιστικές υπηρεσίες).
43.
Στο τελευταίο σκέλος του προδικαστικού ερωτήματος υπό εʹ, το αιτούν δικαστήριο ζητεί να διευκρινιστεί αν το άρθρο 23, παράγραφος 2, του προϊσχύσαντος κειμένου της οδηγίας 2010/13, θεσπίζει παρέκκλιση και αν πρέπει, ως εκ τούτου, να ερμηνεύεται στενά. Συναφώς, η RTI υποστηρίζει ότι, κατά τη νομολογία του Δικαστηρίου στην απόφαση ARD, οι περιορισμοί της θεμελιώδους ελευθερίας της ελεύθερης μετάδοσης των τηλεοπτικών εκπομπών πρέπει να ερμηνεύονται στενά (
15
). Εντούτοις, στην απόφαση αυτή, το Δικαστήριο απλώς διευκρίνισε ότι οι εν λόγω περιορισμοί πρέπει να ερμηνεύονται στενά, αν δεν είναι διατυπωμένοι κατά τρόπο σαφή και χωρίς αμφισημία.
44.
Ωστόσο, ο εν προκειμένω επίμαχος περιορισμός της αναλογίας του χρόνου μετάδοσης διαφημιστικών μηνυμάτων και μηνυμάτων τηλεπώλησης στον χρόνο εκπομπής, ο οποίος προβλέπεται στο άρθρο 23, παράγραφος 1, του προϊσχύσαντος κειμένου της οδηγίας 2010/13, είναι διατυπωμένος κατά τρόπο σαφή και χωρίς αμφισημία. Αποτελεί έκφραση της αρχής ότι, στον τομέα της τηλεοπτικής διαφήμισης, η ελεύθερη παροχή υπηρεσιών είναι περιορισμένη. Τούτο δε διότι, εν προκειμένω, ο βασικός κανόνας δεν είναι η ελεύθερη και απεριόριστη μετάδοση, αλλά, όπως υπογραμμίζεται στην αιτιολογική σκέψη 83 του προϊσχύσαντος κειμένου της οδηγίας 2010/13, ο χρονικός περιορισμός της προς το συμφέρον των καταναλωτών, δηλαδή των τηλεθεατών. Όπως έχει επισημάνει το Δικαστήριο, το περιεχόμενο της έννοιας της «τηλεοπτικής διαφήμισης» πρέπει, ειδικότερα, να εκτιμάται υπό το φως του σκοπού αυτού (
16
). Ομοίως, το άρθρο 23, παράγραφος 2, κατά το οποίο οι «ανακοινώσεις που γίνονται από τηλεοπτικό οργανισμό για τα δικά του προγράμματα» δεν εμπίπτουν στον μέγιστο χρόνο μετάδοσης, είναι διατυπωμένο κατά τρόπο σαφή και χωρίς αμφισημία.
45.
Ούτε στο πλαίσιο της ερμηνείας της οδηγίας υπό το πρίσμα των θεμελιωδών ελευθεριών προκύπτουν ενδείξεις βάσει των οποίων ο περιορισμός των διαφημίσεων, ο οποίος προβλέπεται στο άρθρο 23, παράγραφος 1, του προϊσχύσαντος κειμένου της οδηγίας 2010/13, θα έπρεπε να θεωρηθεί ως δυσανάλογος περιορισμός της ελεύθερης παροχής υπηρεσιών. Όπως έχει ήδη επισημάνει το ίδιο το Δικαστήριο, οι κανόνες σχετικά με τον χρόνο μετάδοσης της τηλεοπτικής διαφήμισης τους οποίους θεσπίζουν οι οδηγίες στον τομέα της παροχής υπηρεσιών οπτικοακουστικών μέσων αποβλέπουν στην ισόρροπη προστασία, αφενός, των οικονομικών συμφερόντων των τηλεοπτικών οργανισμών και των διαφημιζομένων και, αφετέρου, των συμφερόντων των δικαιούχων, ήτοι των παραγωγών και των δημιουργών, καθώς και των συμφερόντων των καταναλωτών, δηλαδή των τηλεθεατών. Στο μέτρο αυτό, μπορούν να δικαιολογήσουν περιορισμούς στην ελεύθερη παροχή υπηρεσιών στον τομέα της τηλεοπτικής διαφήμισης (
17
).
46.
Κατά συνέπεια, ούτε ο περιορισμός της ελεύθερης παροχής διαφημιστικών υπηρεσιών, που προβλέπεται στο άρθρο 23, παράγραφος 1, του προϊσχύσαντος κειμένου της οδηγίας 2010/13, πρέπει να ερμηνεύεται ιδιαίτερα στενά ούτε η εξαίρεση όσον αφορά τις ανακοινώσεις που γίνονται από τηλεοπτικό οργανισμό για τα δικά του προγράμματα, που προβλέπεται στην παράγραφο 2 του εν λόγω άρθρου, πρέπει να ερμηνεύεται ιδιαίτερα ευρέως. Αντιθέτως, αμφότερες οι παράγραφοι πρέπει να ερμηνεύονται σύμφωνα με το γράμμα του προϊσχύσαντος κειμένου της οδηγίας 2010/13, καθώς και σύμφωνα με την οικονομία, το πνεύμα και τον σκοπό του (
18
).
Β.
Επί του όρου «πρόγραμμα» κατά την έννοια του προϊσχύσαντος κειμένου της οδηγίας 2010/13
47.
Με τα προδικαστικά ερωτήματά του υπό αʹ έως δʹ, το αιτούν δικαστήριο ζητεί κατ’ ουσίαν να διευκρινιστεί αν οι ανακοινώσεις τηλεοπτικού οργανισμού σχετικά με προγράμματα ραδιοφωνικού οργανισμού του ίδιου ομίλου μέσων ενημέρωσης μπορούν να εμπίπτουν στην έννοια των «ανακοινώσεων που γίνονται από τηλεοπτικό οργανισμό για τα δικά του προγράμματα» σύμφωνα με το άρθρο 23, παράγραφος 2, του προϊσχύσαντος κειμένου της οδηγίας 2010/13.
48.
Ότι τέτοια περίπτωση δεν συντρέχει κατά βάση προκύπτει, αν μη τι άλλο, από τον ίδιο τον ανωτέρω ορισμό σε συνδυασμό με τον ορισμό του όρου «πρόγραμμα» στο άρθρο 1, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, του προϊσχύσαντος κειμένου της οδηγίας 2010/13, καθώς και με τον ορισμό του όρου «τηλεοπτική εκπομπή» στο στοιχείο εʹ της ίδιας διάταξης.
49.
Από τους ορισμούς αυτούς προκύπτει ότι «πρόγραμμα» είναι μια «σειρά κινούμενων εικόνων με ή χωρίς ήχο» και ότι «τηλεοπτική εκπομπή» είναι μια «υπηρεσία οπτικοακουστικών μέσων που παρέχεται από πάροχο υπηρεσίας οπτικοακουστικών μέσων για ταυτόχρονη παρακολούθηση προγραμμάτων με βάση έναν προγραμματισμό μεταδόσεων». Συνεπώς, οι ανακοινώσεις προγραμμάτων ή εκπομπών ραδιοφωνικού οργανισμού που περιέχουν μόνον ήχο και όχι εικόνα δεν μπορούν να αποτελούν «ανακοινώσεις […] για τα δικά του προγράμματα» κατά την έννοια του άρθρου 23, παράγραφος 2, του προϊσχύσαντος κειμένου της οδηγίας 2010/13.
50.
Τούτο είναι εύλογο, δεδομένου ότι οι ραδιοφωνικές υπηρεσίες εκ προοιμίου δεν εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής των οδηγιών για τις υπηρεσίες οπτικοακουστικών μέσων. Συγκεκριμένα, είναι βεβαίως αληθές ότι στην Πράσινη Βίβλο «Τηλεόραση χωρίς σύνορα» του 1984 η Επιτροπή είχε συμπεριλάβει αρχικά τη ραδιοφωνία (
19
). Η αρχική πρόταση της Επιτροπής για την οδηγία 89/552 («Τηλεόραση χωρίς σύνορα») προέβλεπε επίσης το ίδιο (
20
). Ωστόσο, ιδίως κατόπιν επιμονής των γερμανικών ομόσπονδων κρατών, τα οποία ανησυχούσαν για τις ρυθμιστικές τους αρμοδιότητες στον τομέα αυτόν, η ραδιοφωνία εξαιρέθηκε τελικά από το πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 89/552 (
21
). Τούτο δεν μεταβλήθηκε με την έκδοση της οδηγίας 2010/13: όπως προκύπτει από την αιτιολογική σκέψη 23, ο όρος «οπτικοακουστικός» αναφέρεται σε κινούμενη εικόνα, με ή χωρίς ήχο, και περιλαμβάνει, επομένως, τις μη ομιλούσες ταινίες, αλλά δεν καλύπτει την ηχητική μετάδοση ούτε τις ραδιοφωνικές υπηρεσίες. Όπως παρατήρησε η Elemedia κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση στην παρούσα διαδικασία, το ίδιο ισχύει και μετά την τροποποίηση της οδηγίας αυτής με την οδηγία 2018/1808 (βλ. άρθρο 1, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 2010/13, όπως τροποποιήθηκε με την οδηγία 2018/1808).
51.
Όπως επισημάνθηκε επίσης από την Elemedia, οι ραδιοφωνικές υπηρεσίες αφενός και οι υπηρεσίες οπτικοακουστικών μέσων αφετέρου εξακολουθούν, παρά τη διασύνδεση των μέσων και τη σύγκλιση των οπτικοακουστικών υπηρεσιών, να αποτελούν διακριτές αγορές. Πιθανώς και για τον λόγο αυτόν, ο νομοθέτης της Ένωσης επέλεξε, παρά τη σύγκλιση αυτή, την οποία η ίδια η Επιτροπή επισήμανε σε Πράσινη Βίβλο του 2013 (
22
) και η οποία μνημονεύεται στην αιτιολογική σκέψη 1 της οδηγίας 2018/1808, να συνεχίσει να εξαιρεί τις ραδιοφωνικές υπηρεσίες από το πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 2010/13, όπως τροποποιήθηκε με την οδηγία 2018/1808.
52.
Επομένως, η ερμηνεία υπέρ της οποίας τάσσεται η RTI, κατά την οποία θα μπορούσε να θεωρηθεί ότι οι διαφημίσεις τηλεοπτικού οργανισμού σχετικά με προγράμματα ή εκπομπές ραδιοφωνικού οργανισμού αποτελούν αυτοπροβολή και δεν συνυπολογίζονται στον μέγιστο χρόνο μετάδοσης διαφημίσεων, θα συνιστούσε ανεπίτρεπτη διεύρυνση του πεδίου εφαρμογής της οδηγίας 2010/13. Η εν λόγω διεύρυνση θα μπορούσε να προκαλέσει στρεβλώσεις του ανταγωνισμού εις βάρος των υπηρεσιών ραδιοφωνικών μέσων που δεν ανήκουν σε ομίλους που περιλαμβάνουν τηλεοπτικούς οργανισμούς και, συνεπώς, σε στρεβλώσεις του ανταγωνισμού σε μια αγορά η οποία, με βάση τη βούληση του νομοθέτη, ουδόλως εμπίπτει στις ρυθμίσεις του δικαίου της Ένωσης που διέπουν τις υπηρεσίες οπτικοακουστικών μέσων.
53.
Ως εκ τούτου, το ζήτημα αν οι ανακοινώσεις σχετικά με προγράμματα ραδιοφωνικού οργανισμού εμπίπτουν στο άρθρο 23, παράγραφος 2, του προϊσχύσαντος κειμένου της οδηγίας 2010/13 δεν άπτεται ούτε της εξουσίας εκτιμήσεως που καταλείπεται στα κράτη μέλη από το άρθρο 4, παράγραφος 1, όπως η διάταξη αυτή επεξηγείται από τις αιτιολογικές σκέψεις 41 και 83. Κατά τη διάταξη αυτή, τα κράτη μέλη μπορούν να προβλέπουν λεπτομερέστερους ή αυστηρότερους κανόνες κάτω από το όριο που καθορίζεται στο άρθρου 23 του προϊσχύσαντος κειμένου της οδηγίας 2010/13 (
23
). Ωστόσο, η υπό κρίση υπόθεση αφορά το ζήτημα ποια προγράμματα εμπίπτουν στον μέγιστο χρόνο μετάδοσης και, ως εκ τούτου, αφορά τον προσδιορισμό του νομικού πλαισίου της Ένωσης εντός του οποίου τα κράτη μέλη διαθέτουν εν τέλει ρυθμιστική εξουσία.
54.
Συνεπώς, οι ανακοινώσεις τηλεοπτικού οργανισμού σχετικά με προγράμματα ή εκπομπές ραδιοφωνικού οργανισμού που περιέχουν μόνον ήχο, και όχι εικόνα, δεν μπορούν να θεωρηθούν ως ανακοινώσεις που αφορούν «προγράμματα» κατά την έννοια του άρθρου 23, παράγραφος 2, σε συνδυασμό με το άρθρο 1, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, του προϊσχύσαντος κειμένου της οδηγίας 2010/13.
55.
Βεβαίως, οι ραδιοφωνικοί σταθμοί διαθέτουν σήμερα και δικτυακούς τόπους, στους οποίους είναι διαθέσιμα τα προγράμματά τους, συχνά συνοδευόμενα από εικόνες. Ωστόσο, όταν τα εν λόγω οπτικοακουστικά στοιχεία έχουν απλώς παρεπόμενο χαρακτήρα και χρησιμεύουν αποκλειστικά ως συμπλήρωμα της κύριας δραστηριότητας του ραδιοφωνικού οργανισμού, δεν μπορούν να μετατρέψουν τα ραδιοφωνικά προγράμματα σε «υπηρεσίες οπτικοακουστικών μέσων» εμπίπτουσες στο πεδίο εφαρμογής του προϊσχύσαντος κειμένου της οδηγίας 2010/13.
56.
Για παράδειγμα, σε υπόθεση που αφορούσε βίντεο τα οποία ήταν διαθέσιμα στον δικτυακό τόπο της διαδικτυακής έκδοσης εφημερίδας, το Δικαστήριο έκρινε ότι τέτοια βίντεο μπορούν μεν να εμπίπτουν στην έννοια του «προγράμματος», κατά το άρθρο 1, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, του προϊσχύσαντος κειμένου της οδηγίας 2010/13, εφόσον η μορφή και το περιεχόμενό τους είναι συγκρίσιμα με τη μορφή και το περιεχόμενο τηλεοπτικών εκπομπών. Το ίδιο θα μπορούσε, ενδεχομένως, να ισχύει και στην περίπτωση ραδιοφωνικών προγραμμάτων που συνοδεύονται από εικόνες.
57.
Ωστόσο, το Δικαστήριο διευκρίνισε ότι τα εν λόγω βίντεο εμπίπτουν στην έννοια της «υπηρεσίας οπτικοακουστικών μέσων», κατά το άρθρο 1, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, σημείο i, (και, ως εκ τούτου, στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας), μόνον εάν η υπηρεσία της διάθεσής τους αποτελεί αυτοτελή κύριο σκοπό, διαχωρίσιμο από την καθαυτό δραστηριότητα του παρόχου, και όχι απλώς αναπόσπαστο συμπλήρωμα της δραστηριότητας αυτής (βλ. επίσης αιτιολογική σκέψη 22). Τούτο δεν συμβαίνει όταν το οπτικοακουστικό περιεχόμενο δεν αποτελεί τον κύριο σκοπό, όπως στην περίπτωση των δικτυακών τόπων που περιέχουν οπτικοακουστικά στοιχεία μόνο για συμπληρωματικούς σκοπούς (
24
).
58.
Επομένως, παρά τα οπτικοακουστικά στοιχεία που περιέχει, ο δικτυακός τόπος ενός ραδιοφωνικού σταθμού δεν μπορεί να θεωρηθεί ως υπηρεσία οπτικοακουστικών μέσων, εάν τα στοιχεία αυτά έχουν απλώς παρεπόμενο χαρακτήρα και χρησιμεύουν αποκλειστικά ως συμπλήρωμα της ραδιοφωνικής υπηρεσίας. Κατά συνέπεια, οι ανακοινώσεις που αφορούν προγράμματα ραδιοφωνικού οργανισμού μπορούν, ομοίως, να αποτελούν «ανακοινώσεις […] για […] προγράμματα», κατά την έννοια του άρθρου 23, παράγραφος 2, του προϊσχύσαντος κειμένου της οδηγίας 2010/13, μόνον εφόσον τα εν λόγω προγράμματα συνιστούν αυτοτελή υπηρεσία οπτικοακουστικών μέσων που μπορεί να διαχωριστεί από την καθαυτό δραστηριότητα του ραδιοφωνικού οργανισμού.
59.
Στο αιτούν δικαστήριο εναπόκειται να εκτιμήσει αν τα εν προκειμένω διαφημιζόμενα προγράμματα του «R101» περιείχαν οπτικοακουστικά στοιχεία και, σε περίπτωση καταφατικής απάντησης, αν τα στοιχεία αυτά αποτελούσαν απλώς συμπλήρωμα των επίμαχων ραδιοφωνικών προγραμμάτων ή αυτοτελή υπηρεσία οπτικοακουστικών μέσων. Βάσει των στοιχείων που έχει στη διάθεσή του το Δικαστήριο και βάσει όσων εκτέθηκαν κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, δεν προκύπτει ότι συντρέχει τέτοια περίπτωση.
60.
Εν πάση περιπτώσει, οι ανακοινώσεις σχετικά με προγράμματα ραδιοφωνικού οργανισμού μπορούν να αποτελούν «ανακοινώσεις που γίνονται από τηλεοπτικό οργανισμό για τα δικά του προγράμματα», κατά την έννοια του άρθρου 23, παράγραφος 2, του προϊσχύσαντος κειμένου της οδηγίας 2010/13, μόνον εφόσον δεν πρόκειται απλώς για ανακοινώσεις «προγραμμάτων», αλλά, επιπλέον, για ανακοινώσεις «δικών του» προγραμμάτων κατά την έννοια της οδηγίας αυτής. Αυτό ακριβώς το δεύτερο κριτήριο θα εξετάσω ακολούθως.
Γ.
Επί του όρου «τα δικά του προγράμματα» κατά την έννοια του προϊσχύσαντος κειμένου της οδηγίας 2010/13
61.
Η RTI υποστηρίζει ότι, προκειμένου οι ανακοινώσεις τηλεοπτικού οργανισμού σχετικά με προγράμματα άλλου σταθμού να μπορούν να θεωρηθούν «ανακοινώσεις […] για τα δικά του προγράμματα», κατά την έννοια του άρθρου 23, παράγραφος 2, του προϊσχύσαντος κειμένου της οδηγίας 2010/13, αρκεί αμφότεροι οι σταθμοί να ανήκουν στον ίδιο όμιλο. Τούτο προκύπτει από την έννοια της επιχείρησης ως ενιαίας οικονομικής οντότητας, η οποία έχει αναπτυχθεί από το Δικαστήριο στο δίκαιο του ανταγωνισμού και η οποία κατοχυρώνεται πλέον, επίσης, στο άρθρο 23, παράγραφος 2, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2010/13, όπως τροποποιήθηκε με την οδηγία 2018/1808.
62.
Μετά την τροποποίηση του άρθρου 23, παράγραφος 2, του προϊσχύσαντος κειμένου της οδηγίας 2010/13 με την οδηγία 2018/1808, δεν εξαιρούνται πλέον από τον μέγιστο χρόνο μετάδοσης διαφημίσεων, κατά την παράγραφο 1 του άρθρου αυτού, μόνον οι «ανακοινώσεις που γίνονται από τηλεοπτικό οργανισμό για τα δικά του προγράμματα» αλλά και οι «ανακοινώσεις του τηλεοπτικού οργανισμού που αναφέρονται […] στα προγράμματα και τις υπηρεσίες οπτικοακουστικών μέσων άλλων οντοτήτων που ανήκουν στον ίδιο όμιλο μέσων επικοινωνίας».
63.
Ωστόσο, η αιτιολογική σκέψη 43 της οδηγίας 2018/1808 υποδηλώνει ότι πρόκειται για νέα ρύθμιση, η οποία δε, ως εκ τούτου, συνιστά τροποποίηση του μέχρι τούδε νομικού πλαισίου. Συγκεκριμένα, επισημαίνεται ότι «πολλοί τηλεοπτικοί οργανισμοί ανήκουν σε μεγαλύτερους ομίλους μέσων επικοινωνίας και προβάλλουν ανακοινώσεις όχι μόνο σε σχέση με τα δικά τους προγράμματα […], αλλά και σε σχέση με προγράμματα και υπηρεσίες οπτικοακουστικών μέσων άλλων οντοτήτων που ανήκουν στον ίδιο όμιλο μέσων επικοινωνίας», καθώς και ότι «[ο] χρόνος μετάδοσης που διατίθεται για τέτοιες ανακοινώσεις επίσης δεν θα πρέπει να περιλαμβάνεται στον μέγιστο χρόνο μετάδοσης που μπορεί να διατίθεται για τηλεοπτική διαφήμιση και τηλεπώληση».
64.
Επομένως, το άρθρο 23, παράγραφος 2, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2010/13, όπως τροποποιήθηκε με την οδηγία 2018/1808, το οποίο δεν έχει εφαρμογή στα πραγματικά περιστατικά της υπό κρίση υπόθεσης (βλ. σημείο 24 των παρουσών προτάσεων), δεν μπορεί να εκληφθεί ως αποσαφήνιση του ήδη προϋφιστάμενου νομικού πλαισίου.
65.
Αντιθέτως προς ό,τι υποστηρίζει η RTI, η νέα αυτή ρύθμιση δεν μπορεί να εκληφθεί ούτε ως έκφραση μιας γενικής αρχής, κατά την οποία οι επιχειρήσεις ενός ομίλου αποτελούν μια ενιαία οικονομική οντότητα, στο πλαίσιο της οποίας η ευθύνη για τις πράξεις των θυγατρικών εταιριών πρέπει να καταλογίζεται στη μητρική.
66.
Η RTI επικαλείται βεβαίως, συναφώς, τόσο το δίκαιο ανταγωνισμού (
25
) όσο και το παράδειγμα από το δίκαιο των δημοσίων συμβάσεων κατά το οποίο οι όμιλοι επιχειρήσεων μπορούν, υπό προϋποθέσεις, κατά την εκτέλεση δημόσιων συμβάσεων, να στηρίζονται στις ικανότητες μελών του ομίλου (
26
). Ωστόσο, οι θεσμικές αυτές επιλογές βασίζονται σε νομικούς και οργανωτικούς δεσμούς μεταξύ των επιχειρήσεων οι οποίοι δικαιολογούν τον αμοιβαίο καταλογισμό πράξεων και ικανοτήτων εντός της ενιαίας επιχειρηματικής οντότητας και οι οποίοι εξηγούνται με βάση το ρυθμιστικό περιβάλλον των αντίστοιχων νομικών πεδίων του δικαίου του ανταγωνισμού και του δικαίου των δημοσίων συμβάσεων (
27
). Η λογική που διαπνέει τις θεσμικές αυτές επιλογές μπορεί να ισχύει και στον τομέα των υπηρεσιών οπτικοακουστικών μέσων όταν μια επιχείρηση του τομέα αυτού πρέπει να εκτιμηθεί υπό το πρίσμα του δικαίου του ανταγωνισμού ή όταν μετέχει σε διαγωνισμό.
67.
Ωστόσο, αντιθέτως προς τις ανωτέρω θεσμικές επιλογές, στο προϊσχύσαν κείμενο της οδηγίας 2010/13, κριτήριο για την επίλυση του ζητήματος πότε ένα πρόγραμμα τηλεοπτικού οργανισμού θεωρείται «δικό του πρόγραμμα» δεν αποτελούν οι νομικές και οργανωτικές δομές και διασυνδέσεις των επιχειρήσεων, αλλά η συντακτική ευθύνη για τα επίμαχα προγράμματα. Όπως διευκρινίζεται στην αιτιολογική σκέψη 25, η έννοια της «συντακτικής ευθύνης» είναι ουσιώδης για τον ορισμό του ρόλου του παρόχου υπηρεσιών οπτικοακουστικών μέσων και, επομένως, για τον ορισμό των υπηρεσιών οπτικοακουστικών μέσων. Αντίστοιχα, το άρθρο 1, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, σημείο i, ορίζει ότι η «υπηρεσία οπτικοακουστικών μέσων» είναι μια υπηρεσία που τελεί υπό τη συντακτική ευθύνη παρόχου υπηρεσιών οπτικοακουστικών μέσων. Κατά το στοιχείο δʹ της διάταξης αυτής, «πάροχος υπηρεσιών οπτικοακουστικών μέσων» είναι το φυσικό ή νομικό πρόσωπο που έχει τη συντακτική ευθύνη για την επιλογή του οπτικοακουστικού περιεχομένου της υπηρεσίας οπτικοακουστικών μέσων και που καθορίζει τον τρόπο με τον οποίο αυτό οργανώνεται. «Τηλεοπτικός οργανισμός» είναι, κατά το στοιχείο στʹ της διάταξης αυτής, ο πάροχος υπηρεσιών οπτικοακουστικών μέσων που παρέχει τηλεοπτικές εκπομπές.
68.
Κατά το άρθρο 1, παράγραφος 1, στοιχείο γʹ, του προϊσχύσαντος κειμένου της οδηγίας 2010/13, «συντακτική ευθύνη» είναι η άσκηση αποτελεσματικού ελέγχου όσον αφορά την επιλογή των προγραμμάτων και την οργάνωσή τους σε χρονολογικό προγραμματισμό, εάν πρόκειται για τηλεοπτικές εκπομπές, ή σε κατάλογο, εάν πρόκειται για κατά παραγγελία υπηρεσίες οπτικοακουστικών μέσων. Συναφώς, η συντακτική ευθύνη δεν συνεπάγεται υποχρεωτικά νομική ευθύνη δυνάμει του εθνικού δικαίου για το περιεχόμενο ή για τις παρεχόμενες υπηρεσίες.
69.
Αντιθέτως προς ό,τι υποστήριξε η RTI κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση στην παρούσα διαδικασία, η εν λόγω έννοια της συντακτικής ευθύνης κατά το προϊσχύσαν κείμενο της οδηγίας 2010/13 δεν μπορεί να εξομοιωθεί με το είδος ελέγχου που έχει εφαρμόσει το Δικαστήριο για να διαπιστώσει ότι μητρική και θυγατρική εταιρία αποτελούν ενιαία οικονομική οντότητα. Συναφώς, το Δικαστήριο στηρίχθηκε στην παραδοχή ότι η θυγατρική, μολονότι έχει χωριστή νομική προσωπικότητα, δεν καθορίζει αυτοτελώς τον τρόπο κατά τον οποίο ενεργεί στην αγορά, αλλά εφαρμόζει κατ’ ουσίαν τις οδηγίες της μητρικής εταιρίας, λόγω, πιο συγκεκριμένα, των οικονομικών, οργανωτικών και νομικών σχέσεων που συνδέουν τις δύο αυτές νομικές οντότητες (
28
).
70.
Παρά την ενδεχόμενη ύπαρξη τέτοιων σχέσεων μεταξύ της RTI και των σταθμών που της ανήκουν, φαίνεται απίθανο, όπως παρατήρησε η Ιταλία κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, μια εταιρία χαρτοφυλακίου όπως η RTI να καθορίζει το συγκεκριμένο περιεχόμενο των εκπομπών και την επακριβή σύνθεση των προγραμμάτων των εν λόγω σταθμών. Κατά την Elemedia, η RTI είναι απλώς μια χρηματοοικονομική εταιρία χαρτοφυλακίου, η οποία κατέχει συμμετοχές σε διάφορους σταθμούς, καθένας από τους οποίους έχει τη συντακτική ευθύνη για τις δικές του εκπομπές.
71.
Η RTI αντέτεινε ότι δεν αποτελεί απλώς χρηματοοικονομική εταιρία χαρτοφυλακίου, αλλά ότι έχει την εξουσία της τελικής απόφασης κατά τον καθορισμό του συντακτικού προσανατολισμού όλων των εταιριών του ομίλου. Κατά την RTI, τούτο πρέπει να εξομοιωθεί με τη συντακτική ευθύνη κατά την έννοια του προϊσχύσαντος κειμένου της οδηγίας 2010/13. Προς επίρρωση του ισχυρισμού αυτού, επικαλείται ειδικότερα την κρίση του Δικαστηρίου στην υπόθεση Baltic Media Alliance, κατά την οποία η συντακτική ευθύνη σημαίνει ότι το πρόσωπο έχει την εξουσία της τελικής απόφασης για το ίδιο το παρεχόμενο οπτικοακουστικό υλικό (
29
).
72.
Εν τέλει, εναπόκειται στο αιτούν δικαστήριο να διαπιστώσει αν ο ασκούμενος από την RTI έλεγχος τόσο επί των εκπομπών και του προγράμματος του «R101» (του ραδιοφωνικού σταθμού σχετικά με τις εκπομπές του οποίου μεταδόθηκαν τα διαφημιστικά μηνύματα) όσο και επί των εκπομπών των «Canale 5», «Italia 1» και «Rete 4» (των τηλεοπτικών σταθμών που μετέδιδαν τις διαφημίσεις για τον «R101») πρέπει να εξομοιωθεί με τη «συντακτική ευθύνη» κατά την έννοια του προϊσχύσαντος κειμένου της οδηγίας 2010/13.
73.
Μόνο στην περίπτωση που θεωρηθεί ότι τούτο ισχύει τόσο για τους σταθμούς «Canale 5», «Italia 1» και «Rete 4» όσο και για τον «R101», θα μπορούν οι ανακοινώσεις σχετικά με τα επίμαχα προγράμματα του «R101» να αποτελούν «ανακοινώσεις που γίνονται από τηλεοπτικό οργανισμό για τα δικά του προγράμματα» κατά την έννοια του άρθρου 23, παράγραφος 2, του προϊσχύσαντος κειμένου της οδηγίας 2010/13 –πάντα βεβαίως υπό την προϋπόθεση ότι τα προγράμματα αυτά συνιστούν εν τέλει «υπηρεσίες οπτικοακουστικών μέσων» κατά την έννοια της οδηγίας (βλ. σημεία 61 και 62 των παρουσών προτάσεων).
V. Πρόταση
74.
Υπό το πρίσμα των ανωτέρω εκτιμήσεων, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στα προδικαστικά ερωτήματα που υπέβαλε το Consiglio di Stato (Συμβούλιο της Επικρατείας, Ιταλία) ως εξής:
Το άρθρο 23, παράγραφος 2, σε συνδυασμό με το άρθρο 1, παράγραφος 1, στοιχεία αʹ έως στʹ, καθώς και ηʹ και θʹ, της οδηγίας 2010/13/ΕΕ, όπως ίσχυε πριν από την τροποποίησή της με την οδηγία (ΕΕ) 2018/1808, έχει την έννοια ότι οι ανακοινώσεις τηλεοπτικού οργανισμού σχετικά με προγράμματα ή εκπομπές ραδιοφωνικού οργανισμού δεν εμπίπτουν στην έννοια των «ανακοινώσεων που γίνονται από τηλεοπτικό οργανισμό για τα δικά του προγράμματα» σύμφωνα με τη διάταξη αυτή. Εξαιρείται μόνον η περίπτωση κατά την οποία τα διαφημιζόμενα προγράμματα αποτελούν αυτοτελείς υπηρεσίες οπτικοακουστικών μέσων, κατά την έννοια του άρθρου 1, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, σημείο i, οι οποίες μπορούν να διαχωριστούν από τον κύριο σκοπό της δραστηριότητας του ραδιοφωνικού οργανισμού, εφόσον, επίσης, ο τηλεοπτικός οργανισμός έχει τη συντακτική ευθύνη για τις υπηρεσίες αυτές, σύμφωνα με το άρθρο 1, παράγραφος 1, στοιχείο γʹ.
(
1
)	Γλώσσα του πρωτοτύπου: η γερμανική.
(
2
)	Οδηγία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 10ης Μαρτίου 2010, για τον συντονισμό ορισμένων νομοθετικών, κανονιστικών και διοικητικών διατάξεων των κρατών μελών σχετικά με την παροχή υπηρεσιών οπτικοακουστικών μέσων (οδηγία για τις υπηρεσίες οπτικοακουστικών μέσων) (κωδικοποιημένη έκδοση) (ΕΕ 2010, L 95, σ. 1).
(
3
)	Οδηγία (ΕΕ) 2018/1808 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 14ης Νοεμβρίου 2018, για την τροποποίηση της οδηγίας 2010/13/ΕΕ για τον συντονισμό ορισμένων νομοθετικών, κανονιστικών και διοικητικών διατάξεων των κρατών μελών σχετικά με την παροχή υπηρεσιών οπτικοακουστικών μέσων (οδηγία για τις υπηρεσίες οπτικοακουστικών μέσων) ενόψει των μεταβαλλόμενων συνθηκών της αγοράς (ΕΕ 2018, L 303, σ. 69).
(
4
)	Σ.τ.Μ.: η περίοδος αυτή είναι προδήλως ελλιπής.
(
5
)	Βλ. απόφαση της 27ης Απριλίου 2017, Akzo Nobel κ.λπ. κατά Επιτροπής (C‑516/15 P, EU:C:2017:314, σκέψεις 46 έως 48 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
(
6
)	Απόφαση της 13ης Δεκεμβρίου 2007, United Pan-Europe Communications Belgium κ.λπ. (C‑250/06, EU:C:2007:783, σκέψη 28 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
(
7
)	Οδηγία του Συμβουλίου, της 3ης Οκτωβρίου 1989, για το συντονισμό ορισμένων νομοθετικών, κανονιστικών και διοικητικών διατάξεων των κρατών μελών σχετικά με την άσκηση τηλεοπτικών δραστηριοτήτων (ΕΕ 1989, L 298, σ. 23).
(
8
)	Βλ., επίσης, για παράδειγμα, DE: «Hinweise[n] des Fernsehveranstalters auf eigene Sendungen», EN: «announcements made by the broadcaster in connection with its own programmes», FR: «messages diffusés par l’organisme de radiodiffusion télévisuelle en ce qui concerne ses propres programmes» και IT: «annunci dell’emittente relativi ai propri programmi».
(
9
)	Βλ., για παράδειγμα, DE: «Werbeeinschübe», EN: «advertising» και IT: «pubblicità».
(
10
)	Απόφαση της 18ης Οκτωβρίου 2007, Österreichischer Rundfunk (C‑195/06, EU:C:2007:613, σκέψη 45).
(
11
)	Βλ. αποφάσεις της 22ας Ιουνίου 2016, Český rozhlas (C‑11/15, EU:C:2016:470, σκέψεις 23 έως 28, 36 και διατακτικό), και της 16ης Σεπτεμβρίου 2021, Balgarska natsionalna televizia (C‑21/20, EU:C:2021:743, σκέψεις 32 έως 34, 39 και σημείο 1 του διατακτικού).
(
12
)	Παρέλκει η εκτίμηση της ειδικής περίπτωσης της αυτοπροβολής ενός δημόσιου σταθμού ο οποίος χρηματοδοτείται αποκλειστικά από φόρους και δεν μεταδίδει διαφημίσεις για τρίτους. Τέτοια ειδική περίπτωση, αναμφίβολα, δεν συντρέχει εν προκειμένω.
(
13
)	Βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 18ης Ιουλίου 2013, Sky Italia (C‑234/12, EU:C:2013:496, σκέψεις 18 έως 23).
(
14
)	Βλ. αποφάσεις της 18ης Οκτωβρίου 2007, Österreichischer Rundfunk (C‑195/06, EU:C:2007:613, σκέψεις 26 έως 28), και της 18ης Ιουλίου 2013, Sky Italia (C‑234/12, EU:C:2013:496, σκέψη 17 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία), καθώς και αιτιολογική σκέψη 83 του προϊσχύσαντος κειμένου της οδηγίας 2010/13.
(
15
)	Απόφαση της 28ης Οκτωβρίου 1999, ARD (C‑6/98, EU:C:1999:532, σκέψεις 29 έως 31).
(
16
)	Βλ. τις παραπομπές στην υποσημείωση 14 των παρουσών προτάσεων.
(
17
)	Βλ. αποφάσεις της 23ης Οκτωβρίου 2003, RTL Television (C‑245/01, EU:C:2003:580, σκέψη 71 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία), και της 18ης Ιουλίου 2013, Sky Italia (C‑234/12, EU:C:2013:496, σκέψη 18 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
(
18
)	Πρβλ. απόφαση της 24ης Νοεμβρίου 2011, Επιτροπή κατά Ισπανίας (C‑281/09, EU:C:2011:767, σκέψεις 48 και 49).
(
19
)	Βλ. Τηλεόραση χωρίς σύνορα, Πράσινη Βίβλος για την εγκαθίδρυση κοινής αγοράς ραδιοτηλεοράσεως, ιδίως μέσω δορυφόρου και καλωδίου, COM(84) 300 τελικό.
(
20
)	Πρβλ., ιδίως, άρθρο 21 της πρότασης –καθώς και της τροποποιημένης πρότασης–της Επιτροπής για οδηγία του Συμβουλίου για το συντονισμό ορισμένων νομοθετικών, κανονιστικών και διοικητικών διατάξεων των κρατών μελών σχετικά με την άσκηση ραδιοτηλεοπτικών δραστηριοτήτων, COM(86) 146 τελικό και COM(88) 154 τελικό.
(
21
)	Βλ., συναφώς, απόφαση του Bundesverfassungsgericht (Ομοσπονδιακού Συνταγματικού Δικαστηρίου, Γερμανία) της 22ας Μαρτίου 1995, EG-Fernsehrichtlinie (2 BvG 1/89, BVerfGE 92, 203, σκέψεις 39 και 40).
(
22
)	Βλ. Πράσινη Βίβλος. Προετοιμασία για την πλήρη σύγκλιση στον οπτικοακουστικό κόσμο: οικονομική μεγέθυνση, δημιουργία και αξίες, COM(2013) 231 τελικό.
(
23
)	Βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 18ης Ιουλίου 2013, Sky Italia (C‑234/12, EU:C:2013:496, σκέψεις 13 και 14)· βλ, επίσης, απόφαση της 17ης Φεβρουαρίου 2016, Sanoma Media Finland – Nelonen Media (C‑314/14, EU:C:2016:89, σκέψεις 33, 55 και 60).
(
24
)	Απόφαση της 21ης Οκτωβρίου 2015, New Media Online (C‑347/14, EU:C:2015:709, σκέψεις 24, 26, 33, 34 και 37, καθώς και διατακτικό). Η νομολογία αυτή ενσωματώθηκε στην αιτιολογική σκέψη 3 της οδηγίας 2018/1808.
(
25
)	Βλ. την προμνησθείσα, στην υποσημείωση 5 των παρουσών προτάσεων, απόφαση της 27ης Απριλίου 2017, Akzo Nobel κ.λπ. κατά Επιτροπής (C‑516/15 P, EU:C:2017:314, σκέψεις 46 έως 48 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
(
26
)	Βλ. άρθρο 63, παράγραφος 1, τέταρτο εδάφιο, σε συνδυασμό με το άρθρο 19, παράγραφος 2, της οδηγίας 2014/24/ΕΕ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 26ης Φεβρουαρίου 2014, σχετικά με τις δημόσιες προμήθειες και την κατάργηση της οδηγίας 2004/18/ΕΚ (ΕΕ 2014, L 94, σ. 65).
(
27
)	Το ότι η έννοια της επιχείρησης κατά το δίκαιο του ανταγωνισμού δεν εφαρμόζεται αυτομάτως σε άλλα κανονιστικά πλαίσια χωρίς τούτο να ρυθμίζεται ρητά προκύπτει, επίσης, από το άρθρο 83, παράγραφοι 4 έως 6, σε συνδυασμό με την αιτιολογική σκέψη 150, του κανονισμού (ΕΕ) 2016/679 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 27ης Απριλίου 2016, για την προστασία των φυσικών προσώπων έναντι της επεξεργασίας δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα, για την ελεύθερη κυκλοφορία των δεδομένων αυτών και για την κατάργηση της οδηγίας 95/46/ΕΚ (Γενικός Κανονισμός για την Προστασία Δεδομένων) (ΕΕ 2016, L 119, σ. 1, και διορθωτικό ΕΕ 2018, L 127, σ. 2)· βλ., συναφώς, προτάσεις του γενικού εισαγγελέα M. Campos Sánchez-Bordona στην υπόθεση Deutsche Wohnen (C‑807/21, EU:C:2023:360, σημεία 44 έως 50).
(
28
)	Βλ. απόφαση της 27ης Απριλίου 2017, Akzo Nobel κ.λπ. κατά Επιτροπής (C‑516/15 P, EU:C:2017:314, σκέψη 52 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
(
29
)	Απόφαση της 4ης Ιουλίου 2019, Baltic Media Alliance (C‑622/17, EU:C:2019:566, σκέψη 43).