Προσωρινό κείμενο
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ
MACIEJ SZPUNAR
της 27ης Νοεμβρίου 2025 (1)
Υπόθεση C‑421/24
Autorità per le Garanzie nelle Comunicazioni (AGCOM)
κατά
Google Ireland Limited
[αίτηση του Consiglio di Stato(Συμβουλίου της Επικρατείας, Ιταλία)για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως]
« Προδικαστική παραπομπή – Οδηγία 2000/31/ΕΚ – Άρθρο
1, παράγραφος
5, στοιχείο
δʹ – Διαφήμιση τυχερών παιχνιδιών – Άρθρο
14, παράγραφος
1 – Απαλλαγή από την ευθύνη των φορέων παροχής
ενδιάμεσων υπηρεσιών φιλοξενίας – Συμφωνία εμπορικής συνεργασίας μεταξύ φορέα παροχής υπηρεσιών φιλοξενίας και χρήστη »
I.      Εισαγωγή
1.        Ένα κράτος μέλος αποφάσισε να απαγορεύσει στο έδαφός του όλες τις μορφές διαφήμισης τυχερών παιχνιδιών. Λόγω της έλλειψης εναρμόνισης σε αυτόν τον τομέα και δεδομένου ότι
τα τυχερά παιχνίδια έχουν επιβλαβείς συνέπειες για τα άτομα και την κοινωνία, μια τέτοια απαγόρευση μπορεί, κατ’ αρχήν, να επιτραπεί βάσει του δικαίου της Ένωσης.
2.        Ένα άλλο ζήτημα αφορά την επιβολή μιας τέτοιας απαγόρευσης και, ειδικότερα, τα πρόσωπα στα οποία αυτή απευθύνεται. Συγκεκριμένα, η διακριτική ευχέρεια που παρέχεται στα κράτη μέλη στον τομέα των τυχερών παιχνιδιών πρέπει να σταθμίζεται με την ελεύθερη κυκλοφορία των υπηρεσιών της κοινωνίας της πληροφορίας, βάσει της οδηγίας 2000/31/ΕΚ (2).
3.        Μπορεί να επιβληθεί πλήρης απαγόρευση της διαφήμισης τυχερών παιχνιδιών σε φορέα παροχής υπηρεσιών φιλοξενίας που λειτουργεί πλατφόρμα ανταλλαγής βίντεο και αποθηκεύει περιεχόμενο τρίτων που περιέχει τέτοιες διαφημίσεις; Αυτό είναι το ερώτημα που τίθεται με την υπό κρίση αίτηση προδικαστικής αποφάσεως. Προκειμένου να απαντήσει στο ερώτημα αυτό, το Δικαστήριο καλείται κατ’ αρχάς να εξετάσει εάν η οδηγία 2000/31 εφαρμόζεται στη δραστηριότητα του εν λόγω φορέα παροχής υπηρεσιών φιλοξενίας. Εάν ναι, θα εξετάσει στη συνέχεια εάν ένας τέτοιος φορέας παροχής υπηρεσιών εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της εξαίρεσης σε θέματα ευθύνης που προβλέπεται στο άρθρο
14, παράγραφος
1, της εν λόγω οδηγίας. Σε περίπτωση καταφατικής απαντήσεως, θα αξιολογήσει τελικά εάν ο φορέας παροχής υπηρεσιών πληροί τις προϋποθέσεις για την επίκληση της εν λόγω νομικής διάταξης.
II.    Το νομικό πλαίσιο
Α.      Το δίκαιο της Ένωσης
4.        Οι αιτιολογικές σκέψεις
12, 21 και 42 της οδηγίας 2000/31 έχουν ως εξής:
«(12)      Είναι απαραίτητο να αποκλειστούν από το πεδίο εφαρμογής της παρούσας οδηγίας ορισμένες δραστηριότητες, λαμβάνοντας υπόψη ότι η ελεύθερη παροχή υπηρεσιών στους τομείς αυτούς δεν μπορεί, στο παρόν στάδιο, να εξασφαλιστεί βάσει της συνθήκης ή του παράγωγου [...] δικαίου.[...]
(21)      [...] Ο συντονισμένος τομέας καλύπτει μόνον προϋποθέσεις σχετικά με δραστηριότητες σε απευθείας σύνδεση (on-line), όπως ενημέρωση on-line, διαφήμιση on-line, αγορά εμπορευμάτων on-line, σύναψη συμβάσεων on‑line.
[...]
(42)      Οι εξαιρέσεις από την ευθύνη που προβλέπονται στην παρούσα οδηγία καλύπτουν μόνο τις περιπτώσεις στις οποίες οι δραστηριότητες του φορέα παροχής υπηρεσιών της κοινωνίας της πληροφορίας περιορίζονται στην τεχνική διαδικασία χειρισμού και παροχής πρόσβασης σε δίκτυο επικοινωνίας διά του οποίου μεταδίδονται ή στο οποίο τίθενται σε προσωρινή αποθήκευση πληροφορίες που έχουν δοθεί από τρίτους, με αποκλειστικό σκοπό να καταστεί πιο αποτελεσματική η μετάδοση. Οι δραστηριότητες αυτές έχουν εντελώς τεχνικό, αυτόματο και παθητικό χαρακτήρα, πράγμα που συνεπάγεται ότι ο φορέας παροχής υπηρεσιών της κοινωνίας της πληροφορίας ούτε γνωρίζει ούτε ελέγχει τις πληροφορίες που μεταδίδει ή αποθηκεύει.»
5.        Το άρθρο
1, παράγραφος
5, της οδηγίας προβλέπει τα εξής:
«Η παρούσα οδηγία δεν εφαρμόζεται:
α)      στο φορολογικό τομέα·
β)      σε θέματα σχετικά με τις υπηρεσίες της κοινωνίας της πληροφορίας που καλύπτονται ήδη από τις οδηγίες 95/46/ΕΚ [(3)]και 97/66/ΕΚ [(4)]·
γ)      σε θέματα αφορώντα συμφωνίες ή πρακτικές διεπόμενες από τη νομοθεσία περί καρτέλ·
δ)      στις ακόλουθες δραστηριότητες των υπηρεσιών της κοινωνίας της πληροφορίας:
–        τις δραστηριότητες συμβολαιογράφων ή αντίστοιχων επαγγελμάτων στο βαθμό που συνεπάγονται άμεση και ειδική σύνδεση με την άσκηση δημόσιας εξουσίας,
–        την εκπροσώπηση πελάτη και την υπεράσπιση των συμφερόντων του ενώπιον των δικαστηρίων,
–        τη συμμετοχή σε τυχερά παιχνίδια στα οποία ο παίκτης στοιχηματίζει νομισματική αξία, συμπεριλαμβανομένων των λαχείων και των στοιχημάτων.»
6.        Το άρθρο
2, στοιχείο ηʹ, σημείο i, της ίδιας οδηγίας προβλέπει τα εξής:
«Ο συντονισμένος τομέας αφορά απαιτήσεις προς τις οποίες πρέπει να συμμορφώνεται ο φορέας παροχής υπηρεσιών σχετικά με:
[...]
–        την άσκηση δραστηριότητας υπηρεσίας της κοινωνίας της πληροφορίας, όπως απαιτήσεις σχετικά με τη συμπεριφορά του φορέα παροχής υπηρεσιών, σχετικά με την ποιότητα ή το περιεχόμενο της υπηρεσίας, συμπεριλαμβανομένων των διατάξεων για τη διαφήμιση και τη σύναψη συμβάσεων, ή απαιτήσεις σχετικά με την ευθύνη του φορέα παροχής υπηρεσιών·».
7.        Το άρθρο
3, παράγραφοι
1 και 2, της ίδιας οδηγίας ορίζει τα εξής:
«1.      Κάθε κράτος μέλος μεριμνά ώστε οι υπηρεσίες της κοινωνίας της πληροφορίας που παρέχει ένας φορέας εγκατεστημένος στο έδαφός του να τηρούν τις ισχύουσες εθνικές διατάξεις του οι οποίες εμπίπτουν στο συντονισμένο τομέα.
2.      Τα κράτη μέλη δεν μπορούν, για λόγους που αφορούν το συντονισμένο τομέα, να περιορίσουν την ελεύθερη κυκλοφορία των υπηρεσιών της κοινωνίας της πληροφορίας οι οποίες προέρχονται από άλλο κράτος μέλος.»
8.        Το τμήμα 4 της εν λόγω οδηγίας φέρει τον τίτλο «Ευθύνη των μεσαζόντων παροχής υπηρεσιών». Το άρθρο
14, παράγραφος
1, της οδηγίας αυτής, το οποίο φέρει τον τίτλο «Φιλοξενία», προβλέπει στις παραγράφους
1 και 2 τα εξής:
«1.      Τα κράτη μέλη διασφαλίζουν ότι σε περίπτωση παροχής μιας υπηρεσίας της κοινωνίας της πληροφορίας η οποία συνίσταται στην αποθήκευση πληροφοριών παρεχομένων από έναν αποδέκτη υπηρεσίας, δεν υφίσταται ευθύνη του φορέα παροχής της υπηρεσίας για τις πληροφορίες που αποθηκεύονται μετά από αίτηση αποδέκτη της υπηρεσίας, υπό τον όρο ότι:
α)      ο φορέας παροχής της υπηρεσίας δεν γνωρίζει πραγματικά ότι πρόκειται για παράνομη δραστηριότητα ή πληροφορία [...] ή
β)      ο φορέας παροχής της υπηρεσίας, μόλις αντιληφθεί τα προαναφερθέντα, αποσύρει ταχέως τις πληροφορίες ή καθιστά την πρόσβαση σε αυτές αδύνατη.
2.      Η παράγραφος
1 δεν εφαρμόζεται όταν ο αποδέκτης της υπηρεσίας ενεργεί υπό την εξουσία ή υπό τον έλεγχο του φορέα παροχής της υπηρεσίας.»
Β.      Το ιταλικό δίκαιο
9.        Το άρθρο
9 της decreto-legge n. 87 – Disposizioni urgenti per la dignità dei lavoratori e delle imprese (πράξης νομοθετικού περιεχομένου αριθ. 87, της 12ης Ιουλίου 2018, περί επειγουσών διατάξεων για την αξιοπρέπεια των εργαζομένων και των επιχειρήσεων, GURI αριθ. 161, της 13ης Ιουλίου 2018, στο εξής: πράξη νομοθετικού περιεχομένου αριθ. 87/2018) απαγορεύει κάθε μορφή διαφήμισης, περιλαμβανομένης έμμεσης, σχετικά με παιχνίδια ή στοιχήματα με χρηματικά έπαθλα, καθώς και τυχερά παιχνίδια, ανεξαρτήτως του τρόπου πραγματοποίησης και του μέσου της διαφήμισης. Προβλέπει δε την επιβολή διοικητικού προστίμου σε περίπτωση παράβασης της απαγόρευσης, μεταξύ άλλων, στον «ιδιοκτήτη του μέσου ή του διαδικτυακού τόπου μετάδοσης», ύψους 20 % της αξίας της χορηγίας ή της διαφήμισης το οποίο, εν πάση περιπτώσει, δεν είναι κατώτερο των 50 000 ευρώ. Επιπλέον, αναθέτει στην Autorità per le Garanzie nelle Comunicazioni (Ρυθμιστική Αρχή Επικοινωνιών, Ιταλία, στο εξής: AGCOM) την αρμοδιότητα επιβολής των ανωτέρω κυρώσεων.
III. Η διαφορά της κύριας δίκης και τα προδικαστικά ερωτήματα
10.      Με την από 19
Ιουλίου 2022 απόφαση (στο εξής: προσβαλλόμενη απόφαση), η AGCOM επέβαλε στην Google Ireland Limited (στο εξής: Google) πρόστιμο ύψους 750 000 ευρώ λόγω προώθησης, κατά παράβαση του άρθρου 9 της πράξης νομοθετικού περιεχομένου αριθ. 87/2018, πλειόνων διαδικτυακών τόπων παιχνιδιών με χρηματικά έπαθλα στην πλατφόρμα ανταλλαγής βίντεο YouTube. Ειδικότερα, η AGCOM διαπίστωσε ότι 630 βίντεο (στο εξής: επίμαχα βίντεο) είχαν αναφορτωθεί σε πέντε κανάλια που ανήκαν στον δημιουργό περιεχομένου «Spike», με τον οποίο η Google είχε υπογράψει συμφωνία εμπορικής συνεργασίας στο πλαίσιο του YouTube Partnership Programme (προγράμματος συνεργασίας της πλατφόρμας YouTube, στο εξής: YPP). Κατά συνέπεια, η AGCOM διέταξε την Google να διαγράψει τα εν λόγω βίντεο από το YouTube, καθώς και οποιαδήποτε άλλα βίντεο που κοινοποιήθηκαν από τον «Spike» τα οποία είχαν παρόμοιο περιεχόμενο με αυτά που προσδιορίζονται στην προσβαλλόμενη απόφαση. Σε συνέχεια της προσβαλλομένης αποφάσεως, η Google διέγραψε τα επίμαχα βίντεο από το YouTube.
11.      Η Google αμφισβήτησε την προσβαλλόμενη απόφαση ενώπιον του Tribunale amministrativo regionale per il Lazio (διοικητικού πρωτοδικείου περιφέρειας Λατίου, Ιταλία), το οποίο έκανε δεκτή την προσφυγή. Το εν λόγω δικαστήριο έκρινε ότι τα χαρακτηριστικά της δραστηριότητας της Google που προέβαλε η AGCOM δεν αρκούσαν για να στερήσουν από την Google την
απαλλαγή από την ευθύνη που προβλέπεται από την ιταλική νομοθεσία με την οποία μεταφέρεται στην εσωτερική έννομη τάξη το άρθρο
14 της οδηγίας 2000/31.
12.      Η AGCOM προσέβαλε την εν λόγω απόφαση ενώπιον του Consiglio di Stato (Συμβουλίου της Επικρατείας, Ιταλία), ήτοι του αιτούντος δικαστηρίου. Υποστήριξε, πρώτον, ότι η οδηγία 2000/31/ΕΚ δεν εφαρμόζεται στην υπό κρίση υπόθεση δεδομένου ότι από το πεδίο εφαρμογής της εξαιρείται, βάσει του άρθρου 1, παράγραφος
5, στοιχείο
δʹ, αυτής της οδηγίας, η συμμετοχή σε τυχερά παιχνίδια στα οποία ο παίκτης στοιχηματίζει νομισματική αξία. Συνεπώς, η απαγόρευση που προβλέπεται στο άρθρο
9 της πράξης νομοθετικού περιεχομένου αριθ. 87/2018 εφαρμόζεται στους φορείς παροχής υπηρεσιών φιλοξενίας. Δεύτερον, ακόμη και αν η δραστηριότητα της Google δεν εξαιρούνταν από το πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 2000/31, η απαλλαγή από την ευθύνη που προβλέπεται στο άρθρο
14, παράγραφος
1, της εν λόγω οδηγίας δεν θα είχε εφαρμογή, λόγω της συμφωνίας εμπορικής συνεργασίας που έχει υπογραφεί μεταξύ της Google και του δημιουργού περιεχομένου.
13.      Η Google, από την πλευρά της, υποστηρίζει ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου ότι το άρθρο
1, παράγραφος
5, στοιχείο
δʹ, της οδηγίας 2000/31 καλύπτει μόνον τους φορείς παροχής υπηρεσιών τυχερών παιχνιδιών σε απευθείας σύνδεση. Αντιθέτως, δεν περιλαμβάνει τους φορείς παροχής υπηρεσιών φιλοξενίας. Όσον αφορά την εφαρμογή του άρθρου
14, παράγραφος
1, της εν λόγω οδηγίας, η Google υποστηρίζει ότι είναι «παθητικός» φορέας παροχής υπηρεσιών φιλοξενίας και ότι δεν είχε γνώση του παράνομου χαρακτήρα των επίμαχων βίντεο. Ειδικότερα, υποστηρίζει ότι δεν υφίσταται προσωποπαγής σύμβαση με τον δημιουργό περιεχομένου, καθώς ο τελευταίος εντάσσεται στο YPP απλώς και μόνο αποδεχόμενος μια τυποποιημένη σύμβαση που καταρτίστηκε μονομερώς από την Google.
14.      Όσον αφορά, πρώτον, την εξαίρεση της συμμετοχής σε τυχερά παιχνίδια από το πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 2000/31, το αιτούν δικαστήριο εκτιμά ότι, υπό το πρίσμα της αιτιολογικής
σκέψης 21 αυτής, όλες οι δραστηριότητες που σχετίζονται με τον τομέα των τυχερών παιχνιδιών, συμπεριλαμβανομένης της διαδικτυακής διαφήμισης, πρέπει να εξαιρούνται από το πεδίο εφαρμογής της εν λόγω οδηγίας.
15.      Δεύτερον, σε περίπτωση που το Δικαστήριο κρίνει ότι η οδηγία 2000/31 εφαρμόζεται στις δραστηριότητες υπηρεσιών φιλοξενίας, το αιτούν δικαστήριο ζητεί να διευκρινιστεί εάν, υπό τις περιστάσεις της υπό κρίση υπόθεσης, η Google εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της απαλλαγής από την ευθύνη που προβλέπεται στο άρθρο
14, παράγραφος
1, της εν λόγω οδηγίας.
16.      Συναφώς, το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι το εν λόγω καθεστώς εφαρμόζεται μόνο στους «παθητικούς» φορείς υπηρεσιών φιλοξενίας.
17.      Σε αυτό το πλαίσιο, το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει τα ακόλουθα κύρια χαρακτηριστικά της συμφωνίας συνεργασίας που υπογράφεται μεταξύ της Google και ενός δημιουργού περιεχομένου στο πλαίσιο του YPP:
–        Η ως άνω συμφωνία συνάπτεται κατόπιν αιτήματος ενός δημιουργού περιεχομένου και κατόπιν προηγούμενης εξέτασης που διενεργείται από την Google. Κατ’ αρχάς, η Google εξετάζει εάν ο δημιουργός περιεχομένου πληροί τα όρια για να υπαχθεί στο YPP: ήτοι εάν έχει 1 000 συνδρομητές με 4 000 έγκυρες ώρες παρακολούθησης δημόσιων βίντεο κατά τη διάρκεια των τελευταίων 12 μηνών ή εάν έχει
1 000 συνδρομητές με 10 εκατομμύρια έγκυρες προβολές δημόσιων Short (μικρής διάρκειας βίντεο) κατά τη διάρκεια των τελευταίων 90 ημερών (5). Περαιτέρω, η Google εξετάζει εάν ο δημιουργός περιεχομένου διαμένει σε χώρα/περιοχή στην οποία το YPP είναι διαθέσιμο, καθώς και ότι το κανάλι δεν έχει ενεργές «παραβιάσεις των Οδηγιών της κοινότητας» (6).
–        Ομοίως, σύμφωνα με τον δικτυακό ιστότοπο «The YouTube Partner Programme overview and eligibility» («Επισκόπηση και κριτήρια επιλεξιμότητας του προγράμματος συνεργατών YouTube»), τα «αυτοματοποιημένα συστήματα και οι ανθρώπινοι διαχειριστές [της Google] θα ελέγξουν το [κανάλι] στο σύνολό του προκειμένου να διασφαλίσουν ότι συμμορφώνεται με όλες τις πολιτικές και τις κατευθυντήριες γραμμές [της]». Αυτός ο έλεγχος μπορεί να διαρκέσει έναν μήνα (7).
–        Ειδικότερα, στο πλαίσιο των «YouTube channel monetisation policies» («Πολιτικών δημιουργίας εσόδων του καναλιού YouTube»), η Google διενεργεί τακτικούς ελέγχους για να διαπιστώσει «αν τα κανάλια που πραγματοποιούν έσοδα συμμορφώνονται με αυτές τις πολιτικές» (8). Οι ως άνω έλεγχοι διενεργούνται από διαχειριστές, οι οποίοι ελέγχουν το κανάλι και το περιεχόμενο σε σχέση με τις πολιτικές του YouTube. Δεδομένου ότι δεν μπορούν να ελέγχουν όλα τα βίντεο, οι διαχειριστές μπορούν να εστιάσουν στο κύριο θέμα του καναλιού, στα βίντεο με τις περισσότερες προβολές, στα πιο πρόσφατα βίντεο, στο μεγαλύτερο ποσοστό χρόνου παρακολούθησης, στα μεταδεδομένα των βίντεο (όπως τίτλους, μικρογραφίες και περιγραφές) και στην ενότητα «Πληροφορίες» του καναλιού (9).
–        Μετά την υπογραφή της συμφωνίας εμπορικής συνεργασίας, ο δημιουργός περιεχομένου αποκτά την ιδιότητα του «εγκεκριμένου συνεργάτη». Οι εγκεκριμένοι συνεργάτες λαμβάνουν ένα ποσοστό των εσόδων που η Google εισπράττει από τη διαφήμιση των βίντεό τους που προβάλλεται στους θεατές. Επιπλέον, βάσει της προσχώρησής τους στην πολιτική δημιουργίας εσόδων της Google, οι δημιουργοί περιεχομένου μπορούν να προσφέρουν τη δυνατότητα συνδρομής στο κανάλι τους, το τέλος για την οποία εισπράττεται απευθείας από την Google. Οι χρήστες απολαύουν των πλεονεκτημάτων της συνδρομής, τα οποία διαφέρουν ανάλογα με το είδος και την τιμή της συνδρομής που έχουν επιλέξει. Τα πλεονεκτήματα αυτά μπορεί να συνίστανται, μεταξύ άλλων, στην πρόσβαση σε αποκλειστικό περιεχόμενο, σε μεταδόσεις ζωντανής ροής αποκλειστικά για συνδρομητές ή σε διαδικτυακή συνομιλία.
18.      Λαμβανομένων υπόψη αυτών των χαρακτηριστικών του YPP, το αιτούν δικαστήριο εκτιμά ότι η Google ενδέχεται να μην είναι απλώς και μόνον «ουδέτερη» ή «παθητική» και, κατά συνέπεια, ότι ενδέχεται να μην εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου
14, παράγραφος
1, της οδηγίας 2000/31.
19.      Υπό τις συνθήκες αυτές, το αιτούν δικαστήριο αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
«1)      Λαμβανομένου υπόψη του άρθρου
1, παράγραφος
5, της οδηγίας 2000/31/ΕΚ, εφαρμόζεται το καθεστώς ευθύνης των φορέων παροχής υπηρεσιών φιλοξενίας του άρθρου
14 της ίδιας οδηγίας στις δραστηριότητες που αφορούν τη διαδικτυακή διαφήμιση παιχνιδιών ή στοιχημάτων με χρηματικά έπαθλα, καθώς και στη διαφήμιση τυχερών παιχνιδιών;
Σε περίπτωση καταφατικής απάντησης στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα [...]:
2)      Εφαρμόζεται το καθεστώς ευθύνης του άρθρου
14 της οδηγίας 2000/31/ΕΚ σε φορέα παροχής υπηρεσιών φιλοξενίας όπως η Google, σε σχέση με περιεχόμενο που δημοσιεύουν οι εκμεταλλευόμενοι κανάλια YouTube με τους οποίους η Google έχει συνάψει την προμνησθείσα συμφωνία εμπορικής συνεργασίας;»
20.      Γραπτές παρατηρήσεις υπέβαλαν η Google, η Βελγική, η Τσεχική, η Ιταλική και η Πορτογαλική Κυβέρνηση, καθώς και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Οι ίδιοι διάδικοι, πλην της Τσεχικής Κυβέρνησης, συμμετείχαν στην επ’ ακροατηρίου συζήτηση η οποία διεξήχθη στις 10
Σεπτεμβρίου 2025.
IV.    Ανάλυση
Α.      Επί του πρώτου ερωτήματος
1.      Προκαταρκτικές παρατηρήσεις
21.      Κατ’ αρχάς, καίτοι η διατύπωση του πρώτου προδικαστικού ερωτήματος ενδεχομένως να υποδηλώνει το αντίθετο, το YouTube είναι αναμφισβήτητα μια πολυθεματική πλατφόρμα ανταλλαγής βίντεο, η οποία δεν αφορά ειδικά την κοινή χρήση περιεχομένου που σχετίζεται με τα τυχερά παιχνίδια.
22.      Επιπλέον, η Google προβάλλει, ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου, τον μη διαφημιστικό χαρακτήρα των επίμαχων βίντεο και ισχυρίζεται ότι περιέχουν απλώς και μόνον πληροφορίες σχετικά με τα τυχερά παιχνίδια. Αντιθέτως, το αιτούν δικαστήριο
κρίνει ότι τα εν λόγω βίντεο περιέχουν διαφημίσεις τυχερών παιχνιδιών. Πράγματι, τόσο η διατύπωση όσο και η αιτιολογία του πρώτου ερωτήματος φαίνεται να βασίζονται σε αυτή την παραδοχή. Υπό το πρίσμα της κατανομής των αρμοδιοτήτων μεταξύ του Δικαστηρίου και των εθνικών δικαστηρίων, τα οποία είναι αποκλειστικώς αρμόδια να εκτιμήσουν τα υποβληθέντα ενώπιόν τους πραγματικά περιστατικά (10), προτείνω στο Δικαστήριο να στηριχθεί και σε αυτή την παραδοχή.
23.      Συνεπώς, με το πρώτο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν το άρθρο
1, παράγραφος
5, στοιχείο
δʹ, της οδηγίας 2000/31 έχει την έννοια ότι η δραστηριότητα ενός φορέα υπηρεσιών φιλοξενίας η οποία συνίσταται στην αποθήκευση βίντεο που περιέχουν διαφημίσεις τυχερών παιχνιδιών εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της εν λόγω οδηγίας.
2.      Εκτίμηση
α)      Το γενικό πλαίσιο της οδηγίας 2000/31
24.      Προκειμένου να δοθεί απάντηση στο πρώτο υποβληθέν προδικαστικό ερώτημα, κατ’ αρχάς
θα εκθέσω
εν συντομία τις βασικές αρχές στις οποίες στηρίζεται η οδηγία 2000/31.
25.      Πράγματι, σύμφωνα με το άρθρο 1, παράγραφος
1, της οδηγίας 2000/31,
σκοπός αυτής είναι να συμβάλει στην ομαλή λειτουργία της εσωτερικής αγοράς, εξασφαλίζοντας την ελεύθερη κυκλοφορία των υπηρεσιών της κοινωνίας της πληροφορίας μεταξύ των κρατών μελών. Για τον σκοπό αυτόν, όπως προβλέπεται στο άρθρο 1, παράγραφος
2, η οδηγία εξασφαλίζει την προσέγγιση ορισμένων εθνικών διατάξεων για τις υπηρεσίες της κοινωνίας της πληροφορίας οι οποίες αφορούν την εσωτερική αγορά (άρθρο
3), την εγκατάσταση των φορέων παροχής υπηρεσιών (κεφάλαιο ΙΙ, τμήμα 1), τις εμπορικές επικοινωνίες (κεφάλαιο ΙΙ, τμήμα 2), τη σύναψη συμβάσεων με ηλεκτρονικά μέσα (κεφάλαιο ΙΙ, τμήμα 3), την ευθύνη των μεσαζόντων (κεφάλαιο ΙΙ, τμήμα 4), τους κώδικες δεοντολογίας, τον εξώδικο διακανονισμό των διαφορών, τα μέσα έννομης προστασίας και τη συνεργασία μεταξύ κρατών μελών (κεφάλαιο ΙΙΙ).
26.      Συναφώς, η ρήτρα εσωτερικής αγοράς που κατοχυρώνεται στο άρθρο
3 της οδηγίας 2000/31 στηρίζεται στην εφαρμογή των αρχών του ελέγχου στο κράτος μέλος καταγωγής και της αμοιβαίας αναγνώρισης και, ως εκ τούτου, στο πλαίσιο του συντονισμένου τομέα τον οποίο ορίζει το άρθρο
2, στοιχείο ηʹ, της οδηγίας, οι υπηρεσίες της κοινωνίας της πληροφορίας ρυθμίζονται μόνο στο κράτος μέλος στου οποίου το έδαφος είναι εγκατεστημένοι οι φορείς που παρέχουν τις υπηρεσίες αυτές («αρχή της χώρας καταγωγής» (11)). Όσον αφορά τα κεφάλαια II και III της εν λόγω οδηγίας, αυτά αποσκοπούν στην εναρμόνιση ορισμένων ειδικών πτυχών του ηλεκτρονικού εμπορίου (12).
β)      Η εξαίρεση των τυχερών παιχνιδιών από το πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 2000/31
27.      Το άρθρο
1, παράγραφος
5, της οδηγίας 2000/31 απαριθμεί ορισμένους «τομείς», «θέματα» και «δραστηριότητες» που εξαιρούνται από το πεδίο εφαρμογής της εν λόγω οδηγίας. Όλοι οι ανωτέρω όροι υποδηλώνουν ένα ευρύ πεδίο εφαρμογής (13).
28.      Επιπλέον, η χρήση του πληθυντικού («ακόλουθες δραστηριότητες») υποδηλώνει ότι το άρθρο
1, παράγραφος
5, στοιχείο
δʹ, της οδηγίας 2000/31 περιλαμβάνει περισσότερες δραστηριότητες από την απλή προσφορά τυχερών παιχνιδιών μέσω του ίδιου του διαδικτύου (14).
29.      Αντιθέτως, η συνήθης έννοια στην καθομιλουμένη του όρου «συμμετοχή σε τυχερά παιχνίδια» δεν φαίνεται να περιλαμβάνει τις δραστηριότητες υπηρεσιών φιλοξενίας. Πράγματι, η «φιλοξενία» συνίσταται στην αποθήκευση πληροφοριών που παρέχει αποδέκτης της υπηρεσίας, κατόπιν αιτήματός του (15). Η βασική πτυχή αυτής της δραστηριότητας είναι η αποθήκευση πληροφοριών, ανεξαρτήτως του αν αυτή έχει χαρακτήρα σχετικό με τυχερά παιχνίδια. Ως εκ τούτου, η ως άνω δραστηριότητα δεν αφορά ειδικά τον τομέα των τυχερών παιχνιδιών.
30.      Αυτή η ερμηνεία ενισχύεται περαιτέρω από τον σκοπό της εξαίρεσης ορισμένων δραστηριοτήτων από το πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 2000/31. Πράγματι, από την πρόταση της εν λόγω οδηγίας προκύπτει ότι η ελεύθερη κυκλοφορία των υπηρεσιών δεν μπορεί να εξασφαλιστεί μεταξύ των κρατών μελών, δεδομένης της έλλειψης αμοιβαίας αναγνώρισης ή επαρκούς εναρμόνισης για την εξασφάλιση ισοδύναμου επιπέδου προστασίας των στόχων γενικού συμφέροντος (16). Από την αιτιολογική σκέψη
12 της εν λόγω οδηγίας απορρέει η ίδια λογική (17).
31.      Συνεπώς, το άρθρο
1, παράγραφος
5, στοιχείο
δʹ, της οδηγίας 2000/31 σκοπεί να εμποδίσει, ειδικότερα, την εφαρμογή της αρχής της χώρας καταγωγής στις δραστηριότητες που απαριθμούνται σε αυτό, ούτως ώστε τα κράτη μέλη προορισμού να μπορούν να εξακολουθήσουν να εφαρμόζουν τις απαιτήσεις που απορρέουν από τη νομοθεσία τους, χωρίς να δεσμεύονται από την αρχή της αμοιβαίας αναγνώρισης (18).
32.      Στη συγκεκριμένη περίπτωση των τυχερών παιχνιδιών, το Δικαστήριο έχει επισημάνει ότι η ρύθμιση των τυχερών παιγνίων καταλέγεται μεταξύ των τομέων εκείνων στους οποίους υφίστανται σημαντικές διαφορές ηθικής, θρησκευτικής και πολιτιστικής φύσεως μεταξύ των κρατών μελών. Το Δικαστήριο έχει επίσης αναγνωρίσει τις ηθικώς και οικονομικώς επιζήμιες, για το άτομο και την κοινωνία, συνέπειες των παιγνίων και των στοιχημάτων. Ελλείψει συναφούς εναρμονίσεως σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης, σε κάθε κράτος μέλος εναπόκειται να εκτιμήσει στους τομείς αυτούς, σύμφωνα με τη δική του κλίμακα αξιών, τις απαιτήσεις που συνεπάγεται η προστασία των καταναλωτών και της κοινωνικής τάξεως (19). Πρόκειται σαφώς για συμφέροντα που αφορούν συγκεκριμένους τομείς, τα οποία ουδόλως σχετίζονται με τις δραστηριότητες των υπηρεσιών φιλοξενίας.
33.      Ασφαλώς, το Δικαστήριο έχει επίσης κρίνει ότι η διαφήμιση αποτελεί μέρος μιας πολιτικής ελεγχόμενης αναπτύξεως δραστηριοτήτων τυχερών παιχνιδιών με σκοπό τη διοχέτευσή τους, κατόπιν αδείας και βάσει των προβλεπόμενων από τον νόμο κανόνων, εντός κυκλωμάτων και, ως εκ τούτου, την καταπολέμηση των παράνομων τυχερών παιχνιδιών (20). Τούτο μπορεί να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι η διαφήμιση τυχερών παιχνιδιών αποτελεί «συμμετοχή σε τυχερά παιχνίδια» για τους σκοπούς του άρθρου
1, παράγραφος
5, στοιχείο
δʹ, της οδηγίας 2000/31. Όπως επισημαίνει το αιτούν δικαστήριο, η ερμηνεία αυτή επιρρωννύεται ενδεχομένως από το άρθρο
2, στοιχείο ηʹ, σημείο i, και την αιτιολογική σκέψη
21 της εν λόγω οδηγίας, βάσει των οποίων οι απαιτήσεις σχετικά με την ποιότητα ή το περιεχόμενο της υπηρεσίας περιλαμβάνουν τις διατάξεις για τη διαφήμισή της (21).
34.      Ωστόσο, κατά τη γνώμη μου, προκειμένου να μπορέσουν τα κράτη μέλη να ακολουθήσουν μια πολιτική ελεγχόμενης ανάπτυξης δραστηριοτήτων τυχερών παιχνιδιών, δεν είναι ούτε σκόπιμο ούτε αναγκαίο να εξαιρεθεί περαιτέρω από το πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 2000/31 η δραστηριότητα ενός φορέα παροχής υπηρεσιών φιλοξενίας η οποία συνίσταται στην αποθήκευση βίντεο που περιέχουν διαφημίσεις τυχερών παιχνιδιών. Στο ίδιο πνεύμα, ο σκοπός της εξαίρεσης του
άρθρου
1, παράγραφος
5, στοιχείο
δʹ, της εν λόγω οδηγίας, όπως εκτίθεται επίσης στα σημεία 30 έως 32 των παρουσών προτάσεων, δεν επηρεάζεται εάν η εν λόγω δραστηριότητα εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας αυτής.
35.      Συνεπώς, όπως επισήμανε η Επιτροπή, μολονότι το άρθρο
1, παράγραφος 5, στοιχείο
δʹ, της οδηγίας 2000/31 εξαιρεί τη συμμετοχή σε τυχερά παιχνίδια από το πεδίο εφαρμογής της εν λόγω οδηγίας, εντούτοις, τα άρθρα
12 έως 15 της οδηγίας εφαρμόζονται επίσης στη φιλοξενία περιεχομένου σχετικού με τυχερά παιχνίδια (22).
36.      Η προσέγγιση αυτή φαίνεται να επιβεβαιώνεται με τη θέσπιση του κανονισμού για τις ψηφιακές υπηρεσίες. Με το άρθρο
89, παράγραφος
1, του κανονισμού για τις ψηφιακές υπηρεσίες καταργήθηκαν τα άρθρα
12 έως 15 της οδηγίας 2000/31. Ταυτόχρονα, τα άρθρα
4 έως 6 και 8 του κανονισμού για τις ψηφιακές υπηρεσίες ουσιαστικά αναπαράγουν τα άρθρα
12 έως 15 της εν λόγω οδηγίας (όπως επιβεβαιώνεται από το άρθρο
89, παράγραφος
2, του κανονισμού για τις ψηφιακές υπηρεσίες). Είναι σημαντικό να σημειωθεί ότι ο ως άνω κανονισμός δεν περιλαμβάνει καμία εξαίρεση της συμμετοχής σε τυχερά παιχνίδια από το πεδίο εφαρμογής του, όπερ σημαίνει ότι η συμμετοχή σε τυχερά παιχνίδια εξακολουθεί να εξαιρείται από την αρχή της χώρας καταγωγής, δυνάμει της οδηγίας 2000/31. Αντιθέτως, το περιεχόμενο που σχετίζεται με τυχερά παιχνίδια υπόκειται στο άρθρο
6
του κανονισμού για τις ψηφιακές υπηρεσίες το οποίο αντιστοιχεί στο άρθρο
14 της εν λόγω οδηγίας.
37.      Εν ολίγοις, οι δραστηριότητες προσφοράς τυχερών παιχνιδιών μέσω του διαδικτύου και, ενδεχομένως, διαφήμισης τυχερών παιχνιδιών είναι αυτές στις οποίες αναφέρεται το άρθρο
1, παράγραφος
5, στοιχείο
δʹ, της οδηγίας 2000/31. Η πλατφόρμα ανταλλαγής βίντεο δεν σχετίζεται με καμία από αυτές τις δραστηριότητες. Κατά συνέπεια, εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας αυτής.
38.      Αυτό δεν εμποδίζει την εφαρμογή του σχετικού με την απαγόρευση διαφήμισης τυχερών παιχνιδιών ιταλικού κανόνα στους φορείς παροχής υπηρεσιών της κοινωνίας της πληροφορίας που προσφέρουν πραγματικά διαφήμιση υπηρεσιών τυχερών παιχνιδιών. Τούτο οφείλεται στο γεγονός ότι οι υπηρεσίες αυτές εξαιρούνται από το πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 2000/31 δυνάμει του άρθρου
1, παράγραφος
5, στοιχείο
δʹ, αυτής και, ως εκ τούτου, από την αρχή της χώρας καταγωγής.
39.      Μπορεί να διατυπωθεί μια περαιτέρω μεθοδολογική παρατήρηση. Πιστεύω ότι, σε αυτό το στάδιο, δεν θα πρέπει να επιχειρηθεί να προσδιοριστεί εάν, στην πράξη, ο φορέας παροχής υπηρεσιών φιλοξενίας ελέγχει το περιεχόμενο που αποθηκεύει. Η εν λόγω αξιολόγηση απαιτείται βάσει του άρθρου
14, παράγραφος 1, της οδηγίας 2000/31, καθώς ο φορέας παροχής υπηρεσιών που ελέγχει τις πληροφορίες που αποθηκεύει δεν καλύπτεται από την εν λόγω διάταξη. Αντιθέτως, για τους σκοπούς του άρθρου
1, παράγραφος
5, στοιχείο
δʹ, της εν λόγω οδηγίας, αρκεί η διαπίστωση ότι η επίμαχη δραστηριότητα συνίσταται στην αποθήκευση πληροφοριών, ανεξαρτήτως του περιεχομένου τους, κατόπιν αιτήματος του αποδέκτη της υπηρεσίας (23).
40.      Κατά συνέπεια, στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα προτείνω να δοθεί η απάντηση ότι το άρθρο
1, παράγραφος
5, στοιχείο
δʹ, της οδηγίας 2000/31 έχει την έννοια ότι η δραστηριότητα ενός φορέα παροχής υπηρεσιών φιλοξενίας η οποία συνίσταται στην αποθήκευση βίντεο που περιέχουν διαφημίσεις τυχερών παιχνιδιών εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της εν λόγω οδηγίας.
Β.      Επί του δευτέρου προδικαστικού ερωτήματος
1.      Η γενική οικονομία του άρθρου 14, παράγραφος 1, της οδηγίας 2000/31
41.      Σε περίπτωση που το Δικαστήριο απαντήσει καταφατικά στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα, θα πρέπει, στη συνέχεια, να καθορίσει εάν η δραστηριότητα ενός φορέα παροχής υπηρεσιών φιλοξενίας όπως η Google, η οποία περιλαμβάνει την αποθήκευση περιεχομένου τρίτων με τους οποίους έχει συνάψει συμφωνία εμπορικής συνεργασίας, εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου
14, παράγραφος
1, της οδηγίας 2000/31.
42.      Η διάταξη αυτή θεσπίζει απαλλαγή των φορέων παροχής υπηρεσιών φιλοξενίας από την ευθύνη σε σχέση με το περιεχόμενο που αποθηκεύεται στις πλατφόρμες τους από τρίτους.
43.      Σύμφωνα με την ερμηνεία του Δικαστηρίου, για την εν λόγω διάταξη απαιτείται ουσιαστικά ανάλυση σε δύο στάδια (24).
44.      Πρώτον, για να εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου
14, παράγραφος 1, της οδηγίας 2000/31, ένας φορέας παροχής υπηρεσιών πρέπει να παρέχει υπηρεσία της κοινωνίας της πληροφορίας η οποία συνίσταται σε «φιλοξενία» κατά την έννοια του άρθρου
14 αυτής (25)· επιπλέον, η συμπεριφορά του πρέπει να περιορίζεται σε αυτή ενός «μεσάζοντα παροχής υπηρεσιών» (26).
45.      Δεύτερον, τα στοιχεία
αʹ και βʹ
της εν λόγω διάταξης καθορίζουν κατά πόσον η απαλλαγή από την ευθύνη μπορεί να ζητηθεί σε μια συγκεκριμένη περίπτωση (27). Για να συμβεί αυτό, ο φορέας παροχής υπηρεσιών πρέπει να μη γνωρίζει πραγματικά ότι πρόκειται για παράνομη δραστηριότητα (στοιχείο
αʹ) ή, μόλις αντιληφθεί τούτο, να αποσύρει ταχέως τις πληροφορίες ή να καθιστά την πρόσβαση σε αυτές αδύνατη (στοιχείο
βʹ).
46.      Συναφώς, όπως θα αναπτύξω παρακάτω, για να διαπιστωθεί εάν η συμπεριφορά του φορέα παροχής υπηρεσιών περιορίζεται σε αυτήν ενός μεσάζοντα
(πρώτο στάδιο), θα πρέπει ουσιαστικά να δοθεί έμφαση στο κατά πόσον ο φορέας παροχής υπηρεσιών ελέγχει το περιεχόμενο που αποθηκεύεται στην πλατφόρμα του, λόγω του τρόπου σχεδιασμού και λειτουργίας του επιχειρηματικού του μοντέλου. Εάν δεν συμβαίνει αυτό, θα πρέπει να ακολουθήσει το δεύτερο στάδιο, κατά το οποίο πρέπει να αναλυθεί η γνώση του φορέα παροχής υπηρεσιών σχετικά με τον παράνομο χαρακτήρα συγκεκριμένου περιεχομένου (28).
47.      Η ως άνω προσέγγιση έχει σημαντικές συνέπειες.
48.      Πρώτον, όπως διευκρίνισε το Δικαστήριο με την απόφασή του YouTube και Cyando, οι προϋποθέσεις για να θεωρηθεί ότι δεν πληρούνται τα προβλεπόμενα στο άρθρο
14, παράγραφος
1, στοιχεία
αʹ ή βʹ, της οδηγίας 2000/31 είναι ιδιαίτερα αυστηρές, στο μέτρο που καθορίζουν, τελικά, εάν ένας φορέας παροχής υπηρεσιών φιλοξενίας μπορεί να κριθεί υπεύθυνος για συγκεκριμένο παράνομο περιεχόμενο που αναρτήθηκε στην πλατφόρμα του από χρήστη (29). Δεν απαιτούνται τόσο αυστηρά κριτήρια για να αξιολογηθεί εάν ο φορέας παροχής υπηρεσιών ελέγχει το περιεχόμενο που αναρτάται στην πλατφόρμα του από τρίτους. Η παράλειψη του πρώτου σταδίου θα οδηγούσε, επομένως, σε ανεπιθύμητες καταστάσεις: ορισμένοι φορείς παροχής υπηρεσιών που εκ των πραγμάτων παρεμβαίνουν και ελέγχουν το περιεχόμενο βάσει του επιχειρηματικού μοντέλου τους θα μπορούσαν, ωστόσο, να απαλλαγούν από την ευθύνη υποστηρίζοντας ότι δεν γνώριζαν πραγματικά το συγκεκριμένο παράνομο περιεχόμενο.
49.      Δεύτερον, και κατά παρόμοιο τρόπο, τα στοιχεία
αʹ και βʹ δεν φαίνονται κατάλληλα να λάβουν υπόψη τις ιδιαιτερότητες του επιχειρηματικού μοντέλου μιας πλατφόρμας,
το οποίο ενδέχεται τελικά να την εμποδίσει να επικαλεστεί την απαλλαγή από την ευθύνη. Επομένως, η ασαφής διάκριση μεταξύ των δύο σταδίων θα μπορούσε, ενδεχομένως, να καταστήσει άνευ σημασίας το επιχειρηματικό μοντέλο μιας δεδομένης πλατφόρμας.
50.      Ωστόσο, τα δύο στάδια, ασφαλώς, συνδέονται. Το πρώτο στάδιο ουσιαστικά λειτουργεί ως μηχανισμός «φιλτραρίσματος», καθόσον αποτελεί προϋπόθεση για την εφαρμογή των στοιχείων
αʹ και βʹ (30).
2.      Το κρίσιμο κριτήριο για τον χαρακτηρισμό ως μεσάζοντος φορέα παροχής υπηρεσιών φιλοξενίας
51.      Σύμφωνα με τη νομολογία, προκειμένου ο παρέχων υπηρεσία μέσω του διαδικτύου να μπορεί να εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου
14, παράγραφος
1, της οδηγίας 2000/31, είναι ουσιώδες το να είναι «μεσάζων πάροχος» σύμφωνα με τη βούληση του νομοθέτη, στο πλαίσιο του τμήματος 4 του κεφαλαίου II της ως άνω οδηγίας (31).
52.      Όπως προκύπτει, ωστόσο, από την αιτιολογική σκέψη
42
της οδηγίας 2000/31, οι εξαιρέσεις σε θέματα ευθύνης που προβλέπονται από την οδηγία καλύπτουν μόνον τις περιπτώσεις που η δραστηριότητα του παρέχοντος υπηρεσίες στο πλαίσιο της κοινωνίας της πληροφορίας έχει χαρακτήρα «καθαρά τεχνικό, αυτόματο και παθητικό», γεγονός που συνεπάγεται ότι ο εν λόγω πάροχος «δεν έχει ούτε τη γνώση ούτε τον έλεγχο των πληροφοριών που μεταδίδει ή αποθηκεύει» (32).
53.      Το Δικαστήριο συνήγαγε, ως εκ τούτου, από την εν λόγω αιτιολογική σκέψη
42 ότι πρέπει να εξεταστεί αν ο ρόλος τον οποίο διαδραματίζει ο διαχειριστής είναι ουδέτερος, δηλαδή αν η συμπεριφορά του είναι αμιγώς τεχνική, αυτόματη και παθητική, πράγμα που συνεπάγεται έλλειψη γνώσης ή ελέγχου του περιεχομένου που αποθηκεύει ή αν, αντιθέτως, ο εν λόγω διαχειριστής διαδραματίζει ενεργό ρόλο που θα του επέτρεπε να έχει γνώση ή έλεγχο του περιεχομένου αυτού (33).
54.      Συναφώς, επισημαίνω ότι ο γενικός εισαγγελέας N. Jääskinen, με τις προτάσεις του στην υπόθεση L’Oréal κ.λπ., υποστήριξε ότι η αιτιολογική σκέψη 42 της οδηγίας 2000/31 θα πρέπει να αφορά μόνον το άρθρο
12 («Απλή μετάδοση») και το άρθρο
13 («Αποθήκευση σε κρυφή μνήμη»), δεδομένου ότι τα κριτήρια που θέτει είναι ακατάλληλα όσον αφορά το άρθρο 14 (34). Έχει επίσης υποστηριχθεί ότι, με την απόφαση L’Oréal κ.λπ., το Δικαστήριο υιοθέτησε σιωπηρώς την προσέγγιση του γενικού εισαγγελέα, καθώς δεν εξέτασε την εν λόγω αιτιολογική σκέψη
42 (35).
55.      Η γνώμη μου είναι ότι η συζήτηση είναι υπερβολική. Στην απόφαση L’Oréal κ.λπ., το Δικαστήριο, μολονότι δεν αναφέρθηκε ρητώς στην αιτιολογική σκέψη
42 της οδηγίας 2000/31, εντούτοις, επιβεβαίωσε το κριτήριο που αναπτύχθηκε στη σκέψη
114 της απόφασης στην υπόθεση Google France (36). Επιπλέον, στην απόφασή του στην υπόθεση YouTube και Cyando, το Δικαστήριο αναφέρθηκε ρητώς στην αιτιολογική σκέψη
42 (37). Τέλος, η αιτιολογική σκέψη 18
του κανονισμού για τις ψηφιακές υπηρεσίες ανέπτυξε και αποσαφήνισε την αιτιολογική σκέψη
42 της εν λόγω οδηγίας, «κωδικοποιώντας» με ακρίβεια τη νομολογία που βασίζεται στην τελευταία αυτή αιτιολογική σκέψη για τους σκοπούς της ερμηνείας του άρθρου
14 της εν λόγω οδηγίας. Είναι, επομένως, σαφές ότι το κριτήριο που προκύπτει από την εν λόγω αιτιολογική σκέψη, όπως ερμηνεύεται από το Δικαστήριο, ισχύει και για τους φορείς παροχής υπηρεσιών φιλοξενίας.
56.      Τούτου λεχθέντος, συμφωνώ με την άποψη του γενικού εισαγγελέα N. Jääskinen ότι, εξεταζόμενη μεμονωμένα, η «ουδετερότητα» μπορεί να μην είναι το πλέον
κατάλληλο
κριτήριο για να προσδιοριστεί εάν o παρέχων υπηρεσία φιλοξενίας καλύπτεται από το άρθρο
14, παράγραφος
1, της οδηγίας 2000/31 (38). Πράγματι, αμφισβητείται κατά πόσον οι φορείς παροχής υπηρεσιών φιλοξενίας θα μπορούσαν ποτέ να θεωρηθούν εντελώς «ουδέτεροι». Κατ’ αρχήν, ένας φορέας παροχής υπηρεσιών φιλοξενίας που αντλεί έσοδα από διαφημίσεις από την πλατφόρμα του ενδιαφέρεται να αυξήσει τον αριθμό των χρηστών και των προβολών. Ομοίως, η διάκριση μεταξύ παθητικού και ενεργού ρόλου φαίνεται ανεπαρκής για την εξέταση των δραστηριοτήτων που ασκεί ο φορέας παροχής υπηρεσιών φιλοξενίας, ιδίως σε έναν τομέα ο οποίος εξελίσσεται διαρκώς. Σε κάθε περίπτωση, φρονώ ότι, σύμφωνα με τη νομολογία, τόσο η ουδετερότητα όσο και η παθητικότητα συνεπάγονται ένα επιχειρηματικό μοντέλο που βασίζεται εκ των προτέρων στην έλλειψη «γνώσης ή ελέγχου επί του περιεχομένου» (39). Ουσιαστικά, η ουδετερότητα και η παθητικότητα θα πρέπει να νοούνται με γνώμονα το περιεχόμενο που αναρτούν οι δημιουργοί σε μια πλατφόρμα.
57.      Τι είδους παρέμβαση εκ μέρους ενός φορέα παροχής υπηρεσιών φιλοξενίας μπορεί, επομένως, να θέσει αυτόν εκτός του πεδίου εφαρμογής του άρθρου
14, παράγραφος
1, της οδηγίας 2000/31; Για να απαντηθεί το ως άνω ερώτημα, προτείνω αρχικά να δοθεί έμφαση στα κριτήρια της γνώσης ή του ελέγχου επί του περιεχομένου, καθώς και στην απουσία αυτών, σύμφωνα με την υφιστάμενη νομολογία. Στη συνέχεια, υπό το πρίσμα των περιστάσεων της υπό κρίση υπόθεσης, θα προτείνω να αποσαφηνιστεί
η έννοια ορισμένων από αυτά τα κριτήρια.
α)      Τα κριτήρια της γνώσης ή του ελέγχου επί του περιεχομένου
58.      Η υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση Google France αφορούσε τη δραστηριότητα της επ’ αμοιβή υπηρεσίας αντιστοίχησης «AdWords». Η υπηρεσία αυτή παρέχει τη δυνατότητα στους επιχειρηματίες, μέσω της επιλογής μιας ή περισσοτέρων λέξεων-κλειδιών, να εμφανίζεται ένας διαφημιστικός σύνδεσμος προς τον ιστότοπό τους, σε περίπτωση που οι εν λόγω λέξεις-κλειδιά συμπίπτουν με τις λέξεις που περιέχονται στην αναζήτηση που πραγματοποιεί ο χρήστης του διαδικτύου με τη μηχανή αναζήτησης. Ο διαφημιστικός αυτός σύνδεσμος εμφανίζεται στην κατηγορία «σύνδεσμοι διαφημιζόμενων», που βρίσκεται είτε στη δεξιά πλευρά της οθόνης, δεξιά από τα φυσικά αποτελέσματα, είτε στο άνω μέρος της οθόνης, άνωθεν των εν λόγω αποτελεσμάτων (40).
59.      Κατά την εξέταση του κατά πόσον η εν λόγω δραστηριότητα καλύπτεται από το άρθρο
14, παράγραφος
1, της οδηγίας 2000/31, το Δικαστήριο διαπίστωσε ότι ήταν σημαντικός ο ρόλος της Google στη διατύπωση του διαφημιστικού μηνύματος που συνόδευε τον διαφημιστικό σύνδεσμο ή στη δημιουργία ή την επιλογή των λέξεων-κλειδιών (41). Αυτό ουσιαστικά σημαίνει ότι ένας οικονομικός φορέας που συμμετέχει στη σύνταξη, τη δημιουργία ή την επιλογή περιεχομένου δεν εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της εν λόγω διάταξης.
60.      Η υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση L’Oréal κ.λπ. αφορούσε μια διαδικτυακή αγορά την εκμετάλλευση της οποίας έχει αναλάβει η eBay International AG
(στο εξής: eBay), όπου καταχωρίζονται διαφημίσεις προϊόντων τα οποία διατίθενται προς πώληση από πρόσωπα που έχουν συστήσει λογαριασμό πωλητή στην eBay. Η eBay χρεώνει με ορισμένο ποσοστό τις διενεργούμενες συναλλαγές και παρέχει στους εν δυνάμει αγοραστές τη δυνατότητα να πλειοδοτούν επί των προτεινομένων από τους πωλητές αντικειμένων, καθώς και να τα αγοράζουν σε σταθερή τιμή. Εξάλλου, οι πωλητές έχουν τη δυνατότητα να δημιουργούν «διαδικτυακά καταστήματα» στον ιστότοπο της eBay. Σε ορισμένες περιπτώσεις,
η eBay βοηθά
τους πωλητές να βελτιστοποιήσουν τις προσφορές τους, να δημιουργήσουν διαδικτυακά καταστήματα, να προωθήσουν και να αυξήσουν τις πωλήσεις τους. Εξάλλου, διαφημίζει ορισμένα προϊόντα που διατίθενται προς πώληση στη διαδικτυακή αγορά της μέσω αναρτήσεως διαφημιστικών μηνυμάτων εκ μέρους διαχειριζομένων μηχανές αναζητήσεως, όπως η Google (42).
61.      Με βάση αυτά τα χαρακτηριστικά της αγοράς της eBay, το Δικαστήριο έκρινε ότι όταν ο ασκών εμπόριο παρέσχε συνδρομή, συνιστάμενη ιδίως στη βελτιστοποίηση της παρουσιάσεως των προσφορών προς πώληση ή στην προώθηση των εν λόγω προσφορών, πρέπει να θεωρηθεί ότι δεν κατέλαβε ουδέτερη θέση μεταξύ του ενδιαφερομένου πωλητή πελάτη και των εν δυνάμει αγοραστών, αλλά διαδραμάτισε ενεργό ρόλο ικανό να του επιτρέψει να λάβει γνώση ή να έχει έλεγχο των αφορώντων τις ως άνω προσφορές στοιχείων. Επομένως, δεν μπορεί να επικαλείται, όσον αφορά τα συγκεκριμένα στοιχεία, την κατά το άρθρο
14, παράγραφος
1, της οδηγίας 2000/31 εξαίρεση σε θέματα ευθύνης (43).
62.      Τέλος, με την απόφαση YouTube και Cyando, το Δικαστήριο εξέτασε, ειδικότερα, εάν το άρθρο
14, παράγραφος
1, της οδηγίας 2000/31 καλύπτει τη δραστηριότητα μιας διαδικτυακής πλατφόρμας, όπως το YouTube, στην οποία οι χρήστες μπορούν να αναρτήσουν (upload) δωρεάν δικά τους βίντεο και να τα θέσουν στη διάθεση άλλων χρηστών του διαδικτύου (44).
Επισημαίνω ότι η υπόθεση αυτή αφορούσε ουσιαστικά την «συνήθη» παροχή υπηρεσιών φιλοξενίας από το YouTube, δηλαδή, εκτός του πλαισίου του YPP που αποτελεί αντικείμενο της παρούσας διαδικασίας.
63.      Το Δικαστήριο έκρινε, ειδικότερα, ότι μια πλατφόρμα διαμοιρασμού βίντεο που δεν παρεμβαίνει στη δημιουργία ή στην επιλογή του περιεχομένου που αναρτούν οι χρήστες της πλατφόρμας της σε αυτήν και δεν παρακολουθεί ούτε ελέγχει το περιεχόμενο αυτό πριν από την ανάρτησή του στην εν λόγω πλατφόρμα, η οποία πραγματοποιείται με αυτοματοποιημένη διαδικασία, μπορεί να εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου
14, παράγραφος
1, της οδηγίας 2000/31 (45).
β)      Τα κριτήρια της έλλειψης γνώσης ή ελέγχου επί του περιεχομένου
64.      Με την απόφαση L’Oréal κ.λπ. το Δικαστήριο έκρινε ότι το γεγονός απλώς και μόνον ότι ο ασκών εμπόριο μέσω διαδικτυακής αγοράς αποθηκεύει στον διακομιστή του τις προσφορές προς πώληση, καθορίζει τις λεπτομέρειες εφαρμογής της υπηρεσίας του, αμείβεται γι’ αυτήν και παρέχει πληροφορίες γενικής φύσεως στους πελάτες του δεν μπορεί να έχει ως αποτέλεσμα να μην μπορούν να εφαρμοστούν οι προβλεπόμενες από την οδηγία 2000/31 εξαιρέσεις σε θέματα ευθύνης (46).
65.      Με την απόφαση YouTube και Cyando, το Δικαστήριο επισήμανε ότι το γεγονός ότι ο διαχειριστής πλατφόρμας διαμοιρασμού βίντεο, όπως η YouTube, λαμβάνει τεχνικά μέτρα για τον εντοπισμό, μεταξύ των βίντεο που παρουσιάζονται στο κοινό μέσω της πλατφόρμας του, περιεχομένου το οποίο θα μπορούσε να προσβάλει το δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας δεν σημαίνει ότι, ενεργώντας κατ’ αυτόν τον τρόπο, ο εν λόγω διαχειριστής διαδραματίζει ενεργό ρόλο ώστε να γνωρίζει ή να ελέγχει το περιεχόμενο των βίντεο αυτών, διότι διαφορετικά οι φορείς παροχής υπηρεσιών της κοινωνίας της πληροφορίας που λαμβάνουν μέτρα τα οποία ακριβώς αποσκοπούν στην αντιμετώπιση τέτοιου είδους προσβολών θα αποκλείονταν από την προβλεπόμενη στο άρθρο
14, παράγραφος
1, της οδηγίας 2000/31 απαλλαγή από την ευθύνη (47).
66.      Ομοίως, κατά την ερμηνεία της προϋπόθεσης που ορίζεται στο άρθρο
14, παράγραφος
1, στοιχείο
αʹ, της οδηγίας 2000/31, το Δικαστήριο έκρινε ότι το γεγονός ότι ο φορέας εκμετάλλευσης μιας διαδικτυακής πλατφόρμας διαμοιρασμού περιεχομένου ευρετηριάζει αυτόματα το περιεχόμενο που αναρτάται στην πλατφόρμα αυτή, ότι η εν λόγω πλατφόρμα περιλαμβάνει λειτουργία αναζήτησης και ότι προτείνει βίντεο με βάση το προφίλ ή τις προτιμήσεις των χρηστών δεν αρκεί για να θεωρηθεί ότι ο εν λόγω φορέας εκμετάλλευσης γνωρίζει πραγματικά τις παράνομες δραστηριότητες ή τις παράνομες πληροφορίες (48). Κατά μείζονα λόγο, όπως υποστήριξα στις προτάσεις μου στην υπόθεση Russmedia Digital και Inform Media Press, οι περιστάσεις αυτές δεν είναι ικανές να αποκλείσουν τον εν λόγω φορέα εκμετάλλευσης από το πεδίο εφαρμογής της απαλλαγής από την ευθύνη που προβλέπεται στο άρθρο
14, παράγραφος
1, της εν λόγω οδηγίας (49).
γ)      Αποσαφήνιση ορισμένων κριτηρίων και εφαρμογή στην υπό κρίση υπόθεση
67.      Όπως αναφέρθηκε ανωτέρω, ένας φορέας παροχής υπηρεσιών φιλοξενίας ενδέχεται να μην εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου
14, παράγραφος
1, της οδηγίας 2000/31 όταν i) συμμετέχει στη σύνταξη, τη δημιουργία ή την επιλογή περιεχομένου· ii) παρακολουθεί ή ελέγχει το περιεχόμενο πριν από την ανάρτησή του· iii) βελτιστοποιεί το περιεχόμενο.
68.      Αντίστροφα, ένας φορέας παροχής υπηρεσιών φιλοξενίας ενδέχεται να εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της ως άνω διάταξης ακόμη και αν i) αμείβεται για την υπηρεσία αυτή· ii) εφαρμόζει τεχνολογικά μέτρα για τον εντοπισμό παράνομου περιεχομένου ή iii) προσφέρει ορισμένες λειτουργίες προβολής στην πλατφόρμα του.
69.      Δύο από τα ανωτέρω κριτήρια έχουν ιδιαίτερη σημασία στην υπό κρίση υπόθεση: η βελτιστοποίηση της παρουσίασης του περιεχομένου και το ζήτημα της αμοιβής. Ως εκ τούτου, θα εστιάσω σε αυτά.
1)      Το κριτήριο της «βελτιστοποίησης»
70.      Η «βελτιστοποίηση» αποτελεί ένα ασαφές κριτήριο, το οποίο επιδέχεται πλείονες ερμηνείες. Συγκεκριμένα, θα μπορούσε να υποστηριχθεί ότι η YouTube, προσφέροντας στους εγκεκριμένους συνεργάτες πρόσθετες λειτουργίες για τα κανάλια τους, όπως μεταδόσεις ζωντανής ροής, αποκλειστικό περιεχόμενο και διαδικτυακή συνομιλία (50), «βελτιστοποιεί» την προσφορά του δημιουργού περιεχομένου.
71.      Ωστόσο, φρονώ ότι δεν ήταν αυτό το νόημα που ήθελε να δώσει
το Δικαστήριο
στην απόφασή του L’Oréal κ.λπ. Όπως έχει ήδη επισημάνει ο γενικός εισαγγελέας H. Saugmandsgaard Øe με τις προτάσεις του στην υπόθεση YouTube και Cyando (51), το εν λόγω κριτήριο θα πρέπει να ερμηνευθεί λαμβανομένων υπόψη των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών της δραστηριότητας της eBay.
72.      Στην πραγματικότητα, η eBay παρείχε επιλεκτική και εξατομικευμένη βοήθεια σε ορισμένους χρήστες, βελτιώνοντας το περιεχόμενο των προσφορών προς πώληση, βοηθώντας τους να δημιουργήσουν διαδικτυακά καταστήματα και προωθώντας άμεσα τις προσφορές τους μέσω υπηρεσιών τρίτων. Σε αυτό το πλαίσιο το Δικαστήριο επισήμανε τη βελτιστοποίηση και την προώθηση των προσφορών προς πώληση ως ένδειξη ελέγχου επί του περιεχομένου.
73.      Αντιθέτως, κατά την εξέταση του κατά πόσον η δραστηριότητα της eBay εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου
14, παράγραφος
1, της οδηγίας 2000/31, το Δικαστήριο δεν απέδωσε καμία σημασία στο γεγονός ότι η εν λόγω διαδικτυακή αγορά υποτίθεται ότι καθόριζε διαφορετικές κατηγορίες πωλητών ανάλογα με τις επιδόσεις τους στις πωλήσεις (52).
74.      Εντεύθεν προκύπτει συνεπώς ότι το Δικαστήριο χρησιμοποιώντας τον όρο βελτιστοποίηση είχε κατά νου τις δραστηριότητες των υπηρεσιών φιλοξενίας που παρεμβαίνουν άμεσα στο περιεχόμενο που αναρτούν οι χρήστες. Με τη βοήθεια που παρέχει σε ορισμένους χρήστες, ο φορέας παροχής υπηρεσιών φιλοξενίας ασκεί αναπόφευκτα έλεγχο επί του περιεχομένου.
75.      Με την επιφύλαξη της επιβεβαίωσης από το αιτούν δικαστήριο, ιδίως με γνώμονα τους όρους της σύμβασης που διέπει το YPP, καθώς και τον τρόπο διαπραγμάτευσής τους, δεν φαίνεται να προσφέρεται τέτοια βοήθεια στους εγκεκριμένους συνεργάτες. Απλώς τους προσφέρονται, επί ίσοις όροις, οι ίδιες
πρόσθετες λειτουργίες της πλατφόρμας ανταλλαγής βίντεο (53), οι οποίες δεν επηρεάζουν άμεσα το περιεχόμενο το οποίο δημιουργούν και αναρτούν στην εν λόγω πλατφόρμα.
76.      Συνεπώς, κατά τη γνώμη μου, ο καθορισμός διαφορετικών κατηγοριών δημιουργών περιεχομένου δεν είναι αφ’ εαυτού προβληματικός, εφόσον δεν προσφέρεται, εντός κάθε κατηγορίας, εξατομικευμένη μεταχείριση σε συγκεκριμένους δημιουργούς περιεχομένου. Κατά την παροχή τέτοιας μεταχείρισης, ο φορέας παροχής υπηρεσιών αλληλεπιδρά κατ’ ανάγκη με το περιεχόμενο με τρόπο που βαίνει πέραν της απλής αποθήκευσής του. Ως εκ τούτου, παρέχεται στον φορέα παροχής υπηρεσιών έλεγχος επί του περιεχομένου αυτού.
77.      Είναι επομένως χρήσιμο να γίνει διάκριση μεταξύ «τεχνικής βελτιστοποίησης ή βελτιστοποίησης προβολής» και «βελτιστοποίησης περιεχομένου», καθώς μόνον η δεύτερη περίπτωση συνεπάγεται τη μη εφαρμογή του άρθρου
14, παράγραφος
1, της οδηγίας 2000/31 (54).
78.      Κατά τη γνώμη μου, η διάκριση αυτή προκύπτει ήδη από την απόφαση YouTube και Cyando. Όπως προανέφερα, από την εν λόγω απόφαση προκύπτει σαφώς ότι η ευρετηρίαση περιεχομένου, η δημιουργία λειτουργίας αναζήτησης και οι προτάσεις βίντεο με βάση τα προφίλ ή τις προτιμήσεις των χρηστών δεν συνιστούν επαρκείς λόγους για τη μη εφαρμογή του άρθρου
14, παράγραφος 1, της οδηγίας 2000/31 (55).
79.      Κατά τη γνώμη μου, δεν υφίσταται ουσιαστική διαφορά μεταξύ των εν λόγω χαρακτηριστικών της δραστηριότητας της YouTube που εξετάστηκαν από το Δικαστήριο στην απόφαση YouTube και Cyando και εκείνων που αποτελούν αντικείμενο της
παρούσας διαδικασίας. Επομένως, αμφότερα τα σύνολα χαρακτηριστικών πρέπει να ενταχθούν στην κατηγορία «βελτιστοποίηση προβολής».
80.      Οι πρόσθετες λειτουργίες που συνδέονται με το YPP φαίνεται στην πραγματικότητα να αποτελούν μια φυσική εξέλιξη στην υπηρεσία της κοινωνίας της πληροφορίας που παρέχεται από μια πλατφόρμα διαμοιρασμού βίντεο όπως η YouTube (56). Βελτιώνουν την εμπειρία χρήστη και, συνεπώς, τείνουν να αυξάνουν τον αριθμό των κλικ, πράγμα που αποτελεί βασικό στοιχείο του επιχειρηματικού μοντέλου οποιασδήποτε πλατφόρμας διαμοιρασμού βίντεο. Εφόσον η ανωτέρω δραστηριότητα παραμένει εντός των ορίων της βελτιστοποίησης προβολής, εξακολουθεί να συνιστά δραστηριότητα μεσάζοντα. Η αύξηση του αριθμού των κλικ καθίσταται προβληματική μόνο εάν, για την επίτευξή της, η πλατφόρμα επηρεάζει το ίδιο το περιεχόμενο.
81.      Η ερμηνεία αυτή συνάδει με τους στόχους της προώθησης της καινοτομίας (57) και της διαφύλαξης της ελευθερίας της έκφρασης και πληροφόρησης των χρηστών (58), οι οποίοι οδήγησαν στη θέσπιση των κανόνων περί απαλλαγής από την ευθύνη που διατυπώνονται στα άρθρα
12 έως 15 της οδηγίας 2000/31. Πράγματι, μια ευρεία ερμηνεία του κριτηρίου βελτιστοποίησης, όπως αυτή που περιγράφεται στο σημείο 70 των παρουσών προτάσεων, πιθανόν θα αποθάρρυνε τις πλατφόρμες από την ανάπτυξη νέων τρόπων προβολής περιεχομένου που κοινοποιούν οι δημιουργοί περιεχομένου και που ενδέχεται να ενδιαφέρουν τους χρήστες (59).
82.      Περαιτέρω, τρεις παρατηρήσεις σχετικά με το γενικότερο πλαίσιο υποδηλώνουν ότι ένα ορισμένο επίπεδο ελέγχου επί του περιεχομένου μπορεί, στην πραγματικότητα, να είναι αναπόφευκτο.
83.      Πρώτον, σύμφωνα με το
άρθρο
12, παράγραφος
3, το άρθρο 13, παράγραφος
2, και το άρθρο 14, παράγραφος
3, της οδηγίας 2000/31, οι εθνικές αρχές μπορούν να απαιτήσουν από τον φορέα παροχής υπηρεσιών να προβεί στην παύση ή στην πρόληψη παράβασης (60). Αυτό συνεπάγεται κατ’ ανάγκη την άσκηση ενός ορισμένου επιπέδου ελέγχου επί του περιεχομένου, χωρίς να θίγεται η δυνατότητα επίκλησης της απαλλαγής από την ευθύνη (61).
84.      Δεύτερον, μολονότι το Δικαστήριο στηρίζεται στην αιτιολογική σκέψη
42 της οδηγίας 2000/31 για να καθορίσει τις προϋποθέσεις υπό τις οποίες ένας φορέας παροχής υπηρεσιών φιλοξενίας εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 14 της εν λόγω οδηγίας, εντούτοις, φαίνεται να δέχεται ότι η εν λόγω υπηρεσία απαιτεί, εκ φύσεως, υψηλότερου επιπέδου έλεγχο επί του περιεχομένου (62), σε σύγκριση με την «απλή μετάδοση» και την «αποθήκευση σε κρυφή μνήμη» (63).
85.      Τρίτον, ο έλεγχος επί του περιεχομένου πρέπει να εφαρμόζεται υπό το πρίσμα της λεγόμενης «ρήτρας του καλού Σαμαρείτη», την οποία επικαλέστηκε το Δικαστήριο στην απόφαση YouTube και Cyando (64) και η οποία κατοχυρώνεται επί του παρόντος στο άρθρο
7
του κανονισμού για τις ψηφιακές υπηρεσίες.
86.      Τούτου λεχθέντος, αναγνωρίζω ότι η αυξανόμενη πολυπλοκότητα των δραστηριοτήτων που ασκούνται από τις πλατφόρμες διαμοιρασμού βίντεο, όπως επισημάνθηκε από το αιτούν δικαστήριο, καθιστά εξαιρετικά δύσκολη τη διάκριση μεταξύ των δραστηριοτήτων που επηρεάζουν το περιεχόμενο και εκείνων που δεν το επηρεάζουν (65).
87.      Προκειμένου να διευκολυνθεί, εν προκειμένω, το έργο του αιτούντος δικαστηρίου, ενδείκνυται η εξέταση ορισμένων διαφορετικών περιπτώσεων.
88.      Μια πλατφόρμα διαμοιρασμού βίντεο βοηθά τους δημιουργούς περιεχομένου να συγκεντρώσουν συγκεκριμένο αριθμό συνδρομητών καθώς τους παρέχει στατιστικά στοιχεία
για θέματα που ενδιαφέρουν τους χρήστες, δημιουργεί προτάσεις σχετικά με τα βίντεο που πρέπει να κοινοποιήσουν βάσει αυτών των προτιμήσεων και παρέχει συμβουλές για τη διατύπωση της περιγραφής του καναλιού (66). Κατά τη γνώμη μου, τα ανωτέρω
είναι σαφή παραδείγματα «βελτιστοποίησης» που συνεπάγεται έλεγχο επί του περιεχομένου, κατά την έννοια της νομολογίας.
89.      Τέλος, θα ήθελα να εστιάσω σε ένα άλλο χαρακτηριστικό του YPP. Από την απόφαση του αιτούντος δικαστηρίου προκύπτει ότι οι διαχειριστές της Google μπορούν να εξετάσουν το κανάλι του δημιουργού περιεχομένου, δηλαδή να ελέγξουν ένα δείγμα των βίντεο που αναρτώνται σε αυτό (67). Λαμβανομένης υπόψη της ερμηνείας του κριτηρίου «βελτιστοποίησης» που προτείνω, από τους ελέγχους αυτούς καθεαυτούς
δεν προκύπτει οποιαδήποτε επιρροή εκ μέρους της Google επί του περιεχομένου που αναρτούν οι εγκεκριμένοι συνεργάτες. Σημασία έχουν οι ενέργειες των διαχειριστών μετά τους εν λόγω ελέγχους: προτείνουν κάποια τροποποίηση ή επεξεργασία του περιεχομένου; Ζητούν τη διαγραφή ορισμένων βίντεο; Εγκρίνουν ορισμένους συνεργάτες έναντι άλλων με βάση το περιεχόμενο των καναλιών τους; Σε περίπτωση καταφατικής απάντησης, η δραστηριότητα της Google ενδέχεται να μην εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου
14, παράγραφος
1, της οδηγίας 2000/31.
90.      Στο πλαίσιο αυτό, από τις πληροφορίες που έχουν υποβληθεί στο Δικαστήριο προκύπτει σαφώς ότι η Google δεν ελέγχει ούτε παρακολουθεί το περιεχόμενο των βίντεο πριν από την ανάρτησή τους από τους χρήστες. Η Google φαίνεται να εξετάζει μόνο βίντεο που υπάρχουν ήδη στο κανάλι του δημιουργού (68). Σύμφωνα με τα κριτήρια που ορίζονται στην απόφαση YouTube και Cyando (69), αυτό υποδηλώνει έλλειψη ελέγχου επί του περιεχομένου.
91.      Εν κατακλείδι, υπό την επιφύλαξη επιβεβαίωσης από το αιτούν δικαστήριο, προκύπτει ότι η Google δεν προβαίνει, στο πλαίσιο του YPP, σε καμία βελτιστοποίηση του περιεχομένου που αναρτάται στην πλατφόρμα διαμοιρασμού βίντεο.
2)      «Αμοιβή»
92.      Η Βελγική, η Ιταλική και η Πορτογαλική Κυβέρνηση υποστήριξαν κατ’ ουσίαν στην υπό κρίση υπόθεση ότι απλώς και μόνον το γεγονός ότι η Google διανέμει μέρος των εσόδων που προκύπτουν από τη διαφήμιση και από τις εγγραφές στα κανάλια της στους εγκεκριμένου συνεργάτες καθιστά, εν προκειμένω, ανεφάρμοστο το άρθρο
14, παράγραφος
1, της οδηγίας 2000/31. Δηλαδή, στην πράξη, ο επιμερισμός των εσόδων μεταξύ της Google και των δημιουργών περιεχομένου καθιστά την Google μη ουδέτερη.
93.      Δεν συμμερίζομαι την ως άνω άποψη.
94.      Κατ’ αρχάς, υπενθυμίζω ότι το Δικαστήριο έχει ρητώς αποκλείσει το ενδεχόμενο να εξαιρείται αυτομάτως λόγω ύπαρξης αμοιβής η δραστηριότητα ενός φορέα υπηρεσιών φιλοξενίας από το πεδίο εφαρμογής του άρθρου
14, παράγραφος
1, της οδηγίας 2000/31 (70).
95.      Προκειμένου να εκτιμηθεί κατά πόσον συντρέχουν λόγοι για την εφαρμογή διαφορετικής προσέγγισης στην υπό κρίση υπόθεση, προτείνω να εξεταστούν οι όροι αμοιβής των οικείων φορέων στις αποφάσεις Google France, L’Oréal κ.λπ. και YouTube και Cyando. Θα υποστηρίξω ότι δεν φαίνεται να υπάρχει ουσιαστική διαφορά μεταξύ αυτών των υποθέσεων και της υπό κρίση υπόθεσης.
96.      Όσον αφορά το σύστημα της υπηρεσίας αντιστοίχησης AdWords, οι διαφημιζόμενοι κατέβαλλαν αμοιβή η οποία προσδιοριζόταν από τον αριθμό των κλικ στον διαφημιστικό σύνδεσμο (71).
97.      Όσον αφορά την αγορά της eBay, ήταν αδιαμφισβήτητο ότι η eBay λάμβανε αμοιβή καθόσον εισέπραττε ένα ποσοστό επί των διενεργούμενων μέσω των προσφορών προς πώληση συναλλαγών. Η κατανομή μέρους των εσόδων στους χρήστες ήταν, κατά συνέπεια, εγγενές στοιχείο του επιχειρηματικού μοντέλου της eBay.
98.      Στην υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση Youtube και Cyando δεν χωρούσε αμφιβολία ότι η YouTube αποκόμιζε έσοδα από τις διαφημίσεις που προβάλλονταν στην πλατφόρμα της και παρείχε τη δυνατότητα τόσο στους δημιουργούς περιεχομένου όσο και στους δικαιούχους περιεχομένου προστατευόμενου από το δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας να έχουν συμμετοχή στα έσοδα αυτά (72). Δεν έγινε καμία αναφορά στα έσοδα που προέρχονταν από τις συνδρομές στα κανάλια (73).
99.      Στην υπόθεση
της Cyando AG, η πλατφόρμα φιλοξενίας και ανταλλαγής αρχείων προσέφερε δωρεάν, σε όλους τους χρήστες του διαδικτύου, χώρο αποθήκευσης για την ανάρτηση (upload) αρχείων. Για κάθε αρχείο που αναρτούνταν, η Cyando δημιουργούσε αυτομάτως έναν ηλεκτρονικό σύνδεσμο μεταφόρτωσης (download link), ο οποίος παρείχε τη δυνατότητα άμεσης πρόσβασης στο συγκεκριμένο αρχείο, και τον γνωστοποιούσε αυτομάτως στον χρήστη που το ανάρτησε. Οι χρήστες μπορούσαν να ανταλλάσσουν αυτούς τους ηλεκτρονικούς συνδέσμους μεταφόρτωσης, παρέχοντας με τον τρόπο αυτόν σε άλλους χρήστες του διαδικτύου τη δυνατότητα να έχουν πρόσβαση στα αρχεία που ήταν αποθηκευμένα στην πλατφόρμα της Cyando. Η μεταφόρτωση (download) αρχείων από την πλατφόρμα της Cyando ήταν χωρίς χρέωση. Ωστόσο, η ποσότητα και η ταχύτητα της μεταφόρτωσης διέφερε ανάλογα με το είδος της συνδρομής (επί πληρωμή ή δωρεάν). Επισημαίνω ότι, στο πλαίσιο ενός προγράμματος «συνεργασίας», η Cyando κατέβαλε στους χρήστες που είχαν αναρτήσει αρχεία αμοιβή ανάλογη προς τον αριθμό των μεταφορτώσεων των αρχείων αυτών από άλλους χρήστες (74).
100. Συνεπώς, το γεγονός ότι μια πλατφόρμα διανέμει μέρος των εσόδων σε ορισμένους από τους χρήστες της δεν φαίνεται να αποτελεί κάτι καινούριο. Πρέπει να σημειωθεί ότι το οικονομικό μοντέλο της πλατφόρμας της Cyando παρουσίαζε ομοιότητες με το YPP που αποτελεί αντικείμενο της υπό κρίση υπόθεσης. Ωστόσο, το χαρακτηριστικό αυτό δεν
οδήγησε το
Δικαστήριο στο συμπέρασμα ότι η Cyando δεν εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου
14, παράγραφος
1, της οδηγίας 2000/31 (75).
101. Επομένως, η κατανομή μέρους των εσόδων σε δημιουργούς περιεχομένου δεν εξαιρεί, αυτή καθεαυτήν, έναν φορέα παροχής υπηρεσιών φιλοξενίας από το πεδίο εφαρμογής της εν λόγω διάταξης.
102. Τούτου λεχθέντος, δεν μπορεί να αποκλειστεί το ενδεχόμενο η δυνατότητα μιας πλατφόρμας να μοιράζεται την επιτυχία
και τα κέρδη των καναλιών που αυτή φιλοξενεί να την ενθαρρύνει να επηρεάζει το περιεχόμενο των εν λόγω καναλιών. Εναπόκειται στο αιτούν δικαστήριο να εξετάσει εάν συντρέχει τέτοια περίπτωση, λαμβάνοντας υπόψη παράγοντες όπως αυτοί που προσδιορίζονται,
μεταξύ άλλων, στα σημεία 75 έως 80 και 88 έως 90 των παρουσών προτάσεων.
δ)      Συμπέρασμα
103. Υπενθυμίζεται ότι το αιτούν δικαστήριο έθεσε υπόψη του Δικαστηρίου τα ακόλουθα χαρακτηριστικά του YPP: την υπογραφή συμφωνίας εμπορικής συνεργασίας μόνο με ορισμένους χρήστες· την εξέταση δείγματος των βίντεο που αναρτήθηκαν από δημιουργούς περιεχομένου· τις πρόσθετες λειτουργίες της πλατφόρμας που είναι διαθέσιμες μόνο για εγκεκριμένους συνεργάτες· και την κατανομή εσόδων.
104. Λαμβανομένων υπόψη των κριτηρίων που εξετάστηκαν στην παρούσα ενότητα, φρονώ ότι κανένα από τα χαρακτηριστικά αυτά δεν είναι ικανό να παρέχει στην Google τη δυνατότητα ελέγχου επί του περιεχομένου που αναρτάται από τους δημιουργούς περιεχομένου στο YouTube, κατά την έννοια του άρθρου
14, παράγραφος
1, της οδηγίας 2000/31.
3.      Το άρθρο 14, παράγραφος 2, της οδηγίας 2000/31
105. Το συμπέρασμα αυτό δεν αναιρείται από το άρθρο
14, παράγραφος
2, της οδηγίας 2000/31, κατά το οποίο «[η] παράγραφος
1 δεν εφαρμόζεται όταν ο αποδέκτης της υπηρεσίας ενεργεί υπό την εξουσία ή υπό τον έλεγχο του φορέα παροχής της υπηρεσίας».
106. Σύμφωνα με τις διευκρινίσεις που παρέσχε η Επιτροπή στο πλαίσιο της νομοθετικής διαδικασίας, «η εξουσία και ο έλεγχος του φορέα παροχής υπηρεσιών αφορούσαν τη συμβατική σχέση» (76).
107. Ωστόσο, κατά τη γνώμη μου, απλώς και μόνον η ύπαρξη συμβατικής σχέσης μεταξύ ενός φορέα παροχής υπηρεσιών και ενός χρήστη είναι προδήλως ανεπαρκής για να καταστήσει ανεφάρμοστο το άρθρο
14, παράγραφος
1, της οδηγίας 2000/31. Προκειμένου να διαπιστωθεί εάν ο χρήστης ενεργεί υπό την εξουσία ή τον έλεγχο του φορέα παροχής υπηρεσιών, πρέπει να εξεταστούν οι συγκεκριμένοι όροι της σύμβασης.
108. Ειδικότερα, πρέπει να καθοριστεί εάν, δυνάμει της εν λόγω σύμβασης, δημιουργείται ατομική σχέση μεταξύ του φορέα παροχής υπηρεσιών και καθενός από τους χρήστες του.
109. Τούτο φαίνεται να ισχύει, «[γ]ια παράδειγμα, όταν ο πάροχος επιγραμμικής πλατφόρμας που δίνει τη δυνατότητα στους καταναλωτές να συνάπτουν εξ αποστάσεως συμβάσεις με εμπόρους καθορίζει την τιμή των αγαθών ή των υπηρεσιών που προσφέρονται από τον έμπορο». Σε αυτή την περίπτωση «θα μπορούσε να θεωρηθεί ότι ο έμπορος ενεργεί υπό την εξουσία ή υπό τον έλεγχο της εν λόγω επιγραμμικής πλατφόρμας» (αιτιολογική σκέψη
23
του κανονισμού για τις ψηφιακές υπηρεσίες).
110. Αντιθέτως, όπως επισήμανα στο σημείο 75 των παρουσών προτάσεων, αυτό δεν φαίνεται να ισχύει στην περίπτωση της συμφωνίας συνεργασίας που υπογράφηκε μεταξύ της Google και όλων των εγκεκριμένων συνεργατών της.
4.      Το άρθρο 14, παράγραφος 1, στοιχεία αʹ και βʹ, της οδηγίας 2000/31
111. Εάν αποδειχθεί ότι η δραστηριότητα της Google εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου
14, παράγραφος
1, της οδηγίας 2000/31, αυτή θα απαλλαγεί από την ευθύνη μόνο εάν πληροί μία από τις δύο προϋποθέσεις που ορίζονται στα στοιχεία
αʹ και βʹ του εν λόγω άρθρου.
112. Το κατά πόσον πληρούται μία εκ των δύο ως άνω προϋποθέσεων σε μια δεδομένη υπόθεση εξαρτάται αποκλειστικά από τα πραγματικά περιστατικά. Συνεπώς, πρόκειται για ζήτημα που εμπίπτει στην αρμοδιότητα των εθνικών δικαστηρίων, με την επιφύλαξη των στοιχείων
ερμηνείας που παρέχει το Δικαστήριο.
113. Σχετικά με την προϋπόθεση που ορίζεται στο άρθρο
14, παράγραφος
1, στοιχείο
αʹ, της οδηγίας 2000/31, το Δικαστήριο έχει διευκρινίσει ειδικότερα ότι δεν μπορεί να γίνει δεκτό ότι δεν πληρούται η προϋπόθεση αυτή για τον λόγο και μόνον ότι ο εν λόγω διαχειριστής έχει γενικώς επίγνωση του γεγονότος ότι η πλατφόρμα του χρησιμοποιείται και για την ανταλλαγή παράνομου περιεχομένου. Το Δικαστήριο κατέληξε, ως εκ τούτου, στο συμπέρασμα ότι η περίπτωση κατά την οποία ο φορέας παροχής υπηρεσιών «γνωρίζει πραγματικά ότι πρόκειται για παράνομη δραστηριότητα ή πληροφορία» αφορά συγκεκριμένες παράνομες δραστηριότητες ή πληροφορίες (77).
114. Κατά τη γνώμη μου, κατά την εξακρίβωση του κατά πόσον η Google γνωρίζει πραγματικά συγκεκριμένες παράνομες πληροφορίες, το αιτούν δικαστήριο θα πρέπει να δώσει ιδιαίτερη προσοχή στους ελέγχους που διενεργούνται από τους διαχειριστές της Google. Πράγματι, με την απόφαση L’Oréal κ.λπ., το Δικαστήριο έκρινε ότι ο φορέας παροχής υπηρεσιών μπορεί να αντιληφθεί την παράνομη φύση του περιεχομένου, μεταξύ άλλων, μέσω ελέγχου τον οποίο διενεργεί με δική του πρωτοβουλία (78). Επιπλέον, επισημαίνω ότι στην υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση YouTube και Cyando, στην οποία η διενέργεια τέτοιων ελέγχων δεν αποτελούσε αντικείμενο της διαφοράς, η Google φαινόταν να έχει απλώς αφηρημένη γνώση ότι προστατευόμενο περιεχόμενο διατίθετο παράνομα στην πλατφόρμα της.
115. Κατά τη διενέργεια της σχετικής εκτίμησης, κρίσιμες περιστάσεις συνιστούν, μεταξύ άλλων, το είδος του επίμαχου παράνομου περιεχομένου. Σημειώνω, συναφώς, ότι η υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση YouTube και Cyando αφορούσε περιεχόμενο που προσέβαλλε δικαιώματα διανοητικής ιδιοκτησίας. Η υπό κρίση υπόθεση, αντιθέτως, αφορά περιεχόμενο που περιέχει διαφημίσεις τυχερών παιχνιδιών, το οποίο απαγορεύεται από την ιταλική νομοθεσία. Λαμβανομένου υπόψη αυτού του συγκεκριμένου είδους παράνομου περιεχομένου, θα πρέπει επίσης να εξεταστεί εάν, με τον έλεγχο, μεταξύ άλλων, του θέματος του καναλιού, των πιο πρόσφατων βίντεο και των βίντεο με τις περισσότερες προβολές, η Google λαμβάνει γνώση του εν λόγω παράνομου περιεχομένου. Συναφώς, το γεγονός ότι το επίμαχο κανάλι έχει ως αποκλειστικό αντικείμενο τα τυχερά παιχνίδια, όπως επισήμανε η Ιταλική Κυβέρνηση κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, ενδέχεται να υποδηλώνει ότι η Google έλαβε γνώση συγκεκριμένου παράνομου περιεχομένου μέσω των ελέγχων που διενήργησαν οι διαχειριστές της. Τούτο ισχύει κατά μείζονα λόγο δεδομένου ότι η Google έχει καταρτίσει εκτενείς οδηγίες προς τους χρήστες σχετικά με τα τυχερά παιχνίδια και το περιεχόμενο που προωθεί τα τυχερά παιχνίδια. Αυτές οι οδηγίες περιλαμβάνουν συστάσεις ανά χώρα, συμπεριλαμβανομένης της Ιταλίας (79). Τέλος, είναι ενδεχομένως σκόπιμο να διαπιστωθεί εάν τα βίντεο που εξέτασαν πράγματι οι διαχειριστές στην υπό κρίση υπόθεση παρείχαν στην Google τη δυνατότητα να λάβει συγκεκριμένη γνώση του παράνομου περιεχομένου.
116. Εάν το αιτούν δικαστήριο καταλήξει στο συμπέρασμα ότι η Google έλαβε πραγματικά γνώση συγκεκριμένου παράνομου περιεχομένου μέσω των ελέγχων που διενήργησαν οι διαχειριστές της δεν θα πληρούται ούτε η προϋπόθεση του
άρθρου
14, παράγραφος
1, στοιχείο
βʹ, της οδηγίας 2000/31. Πράγματι, εάν αυτό ισχύει, τότε όταν
η Google αντιλήφθηκε το παράνομο περιεχόμενο (κατά τη διενέργεια των εν λόγω ελέγχων) δεν «απ[έσυρε] ταχέως τις πληροφορίες [ούτε] κα[τέστησε] την πρόσβαση σε αυτές αδύνατη».
117. Ως εκ τούτου, η απάντηση που προτείνω να δοθεί στο δεύτερο προδικαστικό ερώτημα είναι ότι η δραστηριότητα ενός φορέα παροχής υπηρεσιών φιλοξενίας η οποία περιλαμβάνει την αποθήκευση περιεχομένου τρίτων με τους οποίους έχει συνάψει συμφωνία εμπορικής συνεργασίας εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου
14, παράγραφος
1, της οδηγίας 2000/31, υπό την προϋπόθεση ότι οι ακριβείς όροι διαπραγμάτευσης της εν λόγω συμφωνίας, καθώς και οι ρήτρες αυτής, δεν είναι τέτοιας φύσεως που να παρέχουν στον φορέα υπηρεσιών φιλοξενίας τη δυνατότητα να γνωρίζει ή να ελέγχει το περιεχόμενο που αποθηκεύεται στην πλατφόρμα του. Εάν, μέσω των ελέγχων που διενεργούν οι διαχειριστές του, ο εν λόγω φορέας παροχής υπηρεσιών φιλοξενίας αποκτά πραγματική γνώση συγκεκριμένου παράνομου περιεχομένου, όπερ εναπόκειται στο αιτούν δικαστήριο να εξακριβώσει, οι προϋποθέσεις που ορίζονται στα στοιχεία
αʹ και βʹ της εν λόγω διάταξης δεν
είναι δυνατό να πληρούνται.
V.      Πρόταση
118. Κατόπιν των προεκτεθέντων, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στα ερωτήματα που υπέβαλε το Consiglio di Stato (Συμβούλιο της Επικρατείας, Ιταλία) ως εξής:
1)      Το άρθρο
1, παράγραφος
5, στοιχείο
δʹ, της οδηγίας 2000/31/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 8ης Ιουνίου 2000, για ορισμένες νομικές πτυχές των υπηρεσιών της κοινωνίας της πληροφορίας, ιδίως του ηλεκτρονικού εμπορίου, στην εσωτερική αγορά («οδηγία για το ηλεκτρονικό εμπόριο»),
έχει την έννοια ότι η δραστηριότητα ενός φορέα υπηρεσιών φιλοξενίας η οποία συνίσταται στην αποθήκευση βίντεο που περιέχουν διαφημίσεις τυχερών παιχνιδιών εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της εν λόγω οδηγίας.
2)      Η δραστηριότητα ενός φορέα παροχής υπηρεσιών φιλοξενίας η οποία περιλαμβάνει την αποθήκευση περιεχομένου τρίτων με τους οποίους έχει συνάψει συμφωνία εμπορικής συνεργασίας εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου
14, παράγραφος
1, της οδηγίας 2000/31, υπό την προϋπόθεση ότι οι ακριβείς όροι διαπραγμάτευσης της εν λόγω συμφωνίας, καθώς και οι ρήτρες αυτής, δεν είναι τέτοιας φύσεως ώστε να παρέχουν στον φορέα υπηρεσιών φιλοξενίας τη δυνατότητα να γνωρίζει ή να ελέγχει το περιεχόμενο που αποθηκεύεται στην πλατφόρμα του. Εάν, μέσω των ελέγχων που διενεργούν οι διαχειριστές του, ο εν λόγω φορέας παροχής υπηρεσιών φιλοξενίας αποκτά πραγματική γνώση συγκεκριμένου παράνομου περιεχομένου, όπερ εναπόκειται στο αιτούν δικαστήριο να εξακριβώσει, οι προϋποθέσεις που ορίζονται στα στοιχεία
αʹ και βʹ της εν λόγω διάταξης δεν είναι δυνατό να πληρούνται.
1      Γλώσσα του πρωτοτύπου: η αγγλική.
2      Οδηγία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 8ης Ιουνίου 2000, για ορισμένες νομικές πτυχές των υπηρεσιών της κοινωνίας της πληροφορίας, ιδίως του ηλεκτρονικού εμπορίου, στην εσωτερική αγορά («οδηγία για το ηλεκτρονικό εμπόριο») (ΕΕ 2000, L 178, σ. 1).
3      Οδηγία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 24ης Οκτωβρίου 1995, για την προστασία των φυσικών προσώπων έναντι της επεξεργασίας δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα και για την ελεύθερη κυκλοφορία των δεδομένων αυτών (ΕΕ 1995, L 281, σ. 31).
4      Οδηγία 97/66/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 15ης Δεκεμβρίου 1997, περί επεξεργασίας των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα και προστασίας της ιδιωτικής ζωής στον τηλεπικοινωνιακό τομέα (ΕΕ 1998, L 24, σ. 1).
5      Βλ. τον ακόλουθο δικτυακό τόπο: https://support.google.com/youtube/answer/72851?hl=en-GB&co=GENIE.Platform%3DAndroid&sjid=14318423154464006262-EU.
6      Βλ. τον ακόλουθο δικτυακό τόπο: https://support.google.com/youtube/answer/2802032.
7      Βλ. τον ακόλουθο δικτυακό τόπο: https://support.google.com/youtube/answer/72851?hl=el&co=GENIE.Platform%3DDesktop.
8      Βλ., συναφώς, τον δικτυακό τόπο της Google «Πολιτικές δημιουργίας εσόδων καναλιού YouTube» (https://support.google.com/youtubecreatorstudio/answer/1311392?hl=el), όπου η Google διευκρινίζει ότι «[α]υτές οι πολιτικές ισχύουν για οποιονδήποτε συμμετέχει ή πρόκειται να συμμετάσχει στο Πρόγραμμα συνεργατών YouTube»· βλ., επίσης: https://support.google.com/youtube/answer/72851?hl=el-gr&co=GENIE.Platform%3DDesktop.
9      Βλ. τον ακόλουθο δικτυακό τόπο: https://support.google.com/youtubecreatorstudio/answer/1311392?hl=el.
10      Απόφαση της 16ης Μαρτίου 1978, Oehlschläger (104/77, EU:C:1978:69, σκέψη 4). Βλ., επίσης, απόφαση της 1ης Αυγούστου 2025, T. κ.λπ. (C‑422/23, C‑455/23, C‑459/23, C‑486/23 και C‑493/23, EU:C:2025:592, σκέψη 121).
11      Αποφάσεις της 9ης Νοεμβρίου 2023, Google Ireland κ.λπ. (C‑376/22, EU:C:2023:835, σκέψη 42), και της 30ής Μαΐου 2024, Airbnb Ireland και Amazon Services Europe (C‑662/22 και C‑667/22, EU:C:2024:432, σκέψη 55). Βλ., επίσης, Crabit, E., «La directive sur le commerce électronique: le projet “Méditerranée”»_Revue du droit de l’Union européenne,
τόμος 4, Bruylant; Βρυξέλλες, 2000, σ.749 έως 833, στη
σ. 759.
12      Βλ., συναφώς, τις προτάσεις μου στις συνεκδικασθείσες υποθέσεις WebGroup Czech Republic κ.λπ. (C‑188/24 και C‑190/24, EU:C:2025:709, σημεία 54 και 55).
13      Βλ., όσον αφορά τον «φορολογικό τομέα», απόφαση της 27ης Απριλίου 2022, Airbnb Ireland (C‑674/20, EU:C:2022:303, σκέψη 29 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία). Το άρθρο 2, παράγραφος 2, της οδηγίας 2006/123/EΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 12ης Δεκεμβρίου 2006, σχετικά με τις υπηρεσίες στην εσωτερική αγορά (ΕΕ 2006, L 376, σ. 36), απαριθμεί επίσης ορισμένες «δραστηριότητες» στις οποίες δεν εφαρμόζεται η εν λόγω οδηγία. Βλ., συναφώς, απόφαση της 15ης Οκτωβρίου 2015, Grupo Itevelesa κ.λπ. (C‑168/14, EU:C:2015:685, σκέψη 45).
14      Το Δικαστήριο φαίνεται να χρησιμοποιεί αδιακρίτως τους όρους «τυχηρά παίγνια», «παίγνια επί χρήμασι» και «παίγνια και στοιχήματα». Βλ. συναφώς, μεταξύ άλλων, απόφαση της 8ης Σεπτεμβρίου 2010, Stoß κ.λπ. (C‑316/07, C‑358/07 έως C‑360/07, C‑409/07 και C‑410/07, στο εξής: απόφαση Stoß κ.λπ., EU:C:2010:504, σκέψεις 77, 79, 80 και 82). Χάριν διευκόλυνσης, θα εφαρμόσω την ίδια μέθοδο.
15      Άρθρο 14, παράγραφος 1, της οδηγίας 2000/31 και άρθρο 3, στοιχείο ζʹ, σημείο iii, του κανονισμού (ΕΕ) 2022/2065 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 19ης Οκτωβρίου 2022, σχετικά με την ενιαία αγορά ψηφιακών υπηρεσιών και την τροποποίηση της οδηγίας 2000/31/ΕΚ (ΕΕ 2022, L 277, σ. 1, στο εξής: κανονισμός για τις ψηφιακές υπηρεσίες).
16      Πρόταση οδηγίας του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου σχετικά με ορισμένες νομικές πτυχές του ηλεκτρονικού εμπορίου στην εσωτερική αγορά [COM(1998) 586 τελικό], σ. 32.
17      Το άρθρο 2, παράγραφος 2, στοιχείο ηʹ, της οδηγίας 2006/123 θεσπίζει αντίστοιχη εξαίρεση της συμμετοχής σε τυχερά παιχνίδια από το πεδίο εφαρμογής της. Στο πλαίσιο αυτό, στην αιτιολογική σκέψη 25 της εν λόγω οδηγίας διαλαμβάνεται ότι «[ο]ι δραστηριότητες τυχηρών παιγνίων, συμπεριλαμβανομένων των λαχειοφόρων αγορών και των στοιχημάτων, θα πρέπει να αποκλειστούν από το πεδίο εφαρμογής της παρούσας οδηγίας, λαμβανομένου υπόψη του ειδικού χαρακτήρα των δραστηριοτήτων αυτών που συνεπάγεται την εφαρμογή, από τα κράτη μέλη, πολιτικών σχετικών με τη δημόσια τάξη και την προστασία των καταναλωτών». Βλ. επίσης, συναφώς, τις προτάσεις μου στην υπόθεση AUTOTECHNICA FLEET SERVICES (C‑278/22, EU:C:2023:401, σημείο 38, υποσημείωση 11).
18      Επισημαίνω ότι οι δραστηριότητες που απαριθμούνται στο άρθρο 1, παράγραφος 5, στοιχείο δʹ, της οδηγίας 2000/31 εξαιρούνται από το πεδίο εφαρμογής της οδηγίας στο σύνολό της, συμπεριλαμβανομένης της αρχής της χώρας καταγωγής βάσει του άρθρου 3 και των κεφαλαίων II και III της εν λόγω οδηγίας. Ωστόσο, όπως προκύπτει από την πρόταση για την εν λόγω οδηγία (βλ. σημείο 30 των παρουσών προτάσεων), ο κύριος στόχος της εξαίρεσης αυτής είναι η διατήρηση της διακριτικής ευχέρειας των κρατών μελών προορισμού όσον αφορά δραστηριότητες που στερούνται αμοιβαίας αναγνώρισης, όπως τα τυχερά παιχνίδια.
19      Απόφαση της 2ας Μαρτίου 2023, Recreatieprojecten Zeeland κ.λπ. (C‑695/21, EU:C:2023:144, σκέψη 14 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία). Βλ.,
επίσης, απόφαση Stoß κ.λπ. (σκέψη 76 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
20      Απόφαση Stoß κ.λπ. (σκέψη 101 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία). Σχετικά με τις επιβαλλόμενες από τα κράτη μέλη απαγορεύσεις διαφημίσεως στα καταστήματα τυχερών παιγνίων, βλ. απόφαση της 2ας Μαρτίου 2023, Recreatieprojecten Zeeland κ.λπ. (C‑695/21, EU:C:2023:144).
21      Βλ., συναφώς, απόφαση της 1ης Οκτωβρίου 2020, A (Διαδικτυακή διαφήμιση και πώληση φαρμάκων) (C‑649/18, EU:C:2020:764, σκέψεις 53 και 59).
22      Έγγραφο εργασίας των υπηρεσιών της Επιτροπής
με τίτλο «Online gambling in the Internal Market» (Τυχερά παιχνίδια σε απευθείας σύνδεση στην εσωτερική αγορά) που συνοδεύει την ανακοίνωση της Επιτροπής προς το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, το Συμβούλιο, την Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή και την Επιτροπή των Περιφερειών με τίτλο «Προς ένα ολοκληρωμένο ευρωπαϊκό πλαίσιο για τα τυχερά παιχνίδια σε απευθείας σύνδεση», [SWD(2012) 345 final], σ. 17.
23      Αναγνωρίζω ότι, στις παρατηρήσεις της, η Επιτροπή υποστηρίζει εμμέσως ότι η έννοια της «φιλοξενίας» βάσει του άρθρου 14, παράγραφος 1, της οδηγίας 2000/31 προϋποθέτει έλλειψη ελέγχου επί του αποθηκευμένου περιεχομένου. Ωστόσο, πιστεύω ότι η απαίτηση αυτή ασκεί επιρροή μόνο για να προσδιοριστεί κατά πόσον έχει εφαρμογή η απαλλαγή από την ευθύνη που προβλέπεται στην εν λόγω διάταξη.
24      Βλ., συναφώς, αποφάσεις της 12ης Ιουλίου 2011, L’Oréal κ.λπ. (C‑324/09, στο εξής: απόφαση L’Oréal κ.λπ., EU:C:2011:474, σκέψεις 118 και 119), και της 22ας Ιουνίου 2021, YouTube και Cyando (C‑682/18 και C‑683/18, στο εξής: απόφαση YouTube και Cyando, EU:C:2021:503, σκέψεις 109 και 110). Βλ.,
επίσης, τις προτάσεις μου στην υπόθεση Russmedia Digital και Inform Media Press (C‑492/23, EU:C:2025:68, σημείο 53) και στις συνεκδικασθείσες υποθέσεις WebGroup Czech Republic κ.λπ. (C‑188/24 και C‑190/24, EU:C:2025:709, σημείο 236).
25      Εν προκειμένω προκύπτει χωρίς αμφιβολία ότι οι δύο αυτές προϋποθέσεις πληρούνται στην υπό κρίση υπόθεση. Πρβλ. αποφάσεις στην υπόθεση YouTube και Cyando (σκέψεις 103 και 104) και της 26ης Απριλίου 2022, Πολωνία κατά Κοινοβουλίου και Συμβουλίου (C‑401/19, EU:C:2022:297, σκέψη 28).
26      Βλ., συναφώς, Wilman, F., The Responsibility of Online Intermediaries for Illegal User Content in the EU and the US, Edward Elgar Publishing, 2020, σ. 35, και Wilman, F., Kalėda, S., Loewenthal, P., The EU Digital Services Act, Oxford University Press, 2024, σ. 52 και 53 (σχολιασμός άρθρων 4 έως του κανονισμού για τις ψηφιακές υπηρεσίες· βλ., συναφώς, σημείο 36 των παρουσών προτάσεων). Βλ. επίσης, στο ίδιο πνεύμα, προτάσεις του γενικού εισαγγελέα H. Saugmandsgaard Øe στις συνεκδικασθείσες υποθέσεις YouTube και Cyando (C‑682/18 και C‑683/18, EU:C:2020:586, στο εξής: προτάσεις του γενικού εισαγγελέα H. Saugmandsgaard Øe στις συνεκδικασθείσες υποθέσεις YouTube και Cyando, σημεία 141 και 148).
27      Βλ. Wilman, F., Kalėda, S., και Loewenthal, P., υποσημείωση 26, όπ.π., σ. 52.
28      Βλ. ειδικότερα, σχετικά με τη διάκριση μεταξύ του πρώτου και του δευτέρου σταδίου, Wilman, F., υποσημείωση 26, όπ.π., σ. 35. Βλ.,
επίσης, Van Eecke, P., «Online service providers and liability: A plea for a balanced approach», Common Market Law Review, τόμος 48, 2011, σ. 1455 έως 1502, στη σ. 1472, όπου γίνεται διάκριση μεταξύ «γενικής γνώσης» και «ειδικής γνώσης». Χάριν σαφήνειας, στις παρούσες προτάσεις θα γίνεται μνεία κυρίως στον «έλεγχο επί του περιεχομένου» κατά την εξέταση του κατά πόσον η Google εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 14, παράγραφος 1, της οδηγίας 2000/31.
29      Βλ. σημείο 113 των παρουσών προτάσεων. Υπενθυμίζω, συναφώς, ότι το άρθρο 14 της οδηγίας 2000/31 αφορά κάθε είδους ευθύνη, συμπεριλαμβανομένης της ποινικής ευθύνης.
30      Το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα φαίνεται να αφορά μόνον το πεδίο εφαρμογής του άρθρου 14, παράγραφος 1, της οδηγίας 2000/31, δηλαδή τον ρόλο μεσάζοντος του φορέα παροχής υπηρεσιών φιλοξενίας (πρώτο στάδιο της ανάλυσης). Ωστόσο, προκειμένου να δοθεί στο εθνικό δικαστήριο μια χρήσιμη απάντηση, θα εξετάσω επίσης αν, ενδεχομένως, πληρούται μία από τις δύο προϋποθέσεις που προβλέπονται στα στοιχεία αʹ
και βʹ της εν λόγω διάταξης (δεύτερο στάδιο της ανάλυσης).
31      Βλ. απόφαση της 23ης Μαρτίου 2010, Google France και Google (C‑236/08 έως C‑238/08, στο εξής: απόφαση Google France, EU:C:2010:159, σκέψη 112), και απόφαση L’Oréal κ.λπ. (σκέψη 112).
32      Βλ. αποφάσεις Google France (σκέψη 113) και YouTube και Cyando (σκέψη 105).
33      Βλ. απόφαση της 11ης Σεπτεμβρίου 2014, Παπασάββας (C‑291/13, EU:C:2014:2209, σκέψη 41). Βλ.,
επίσης, απόφαση YouTube και Cyando (σκέψη 106 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
34      Βλ. προτάσεις του γενικού εισαγγελέα N. Jääskinen στην υπόθεση L’Oréal κ.λπ. (C‑324/09, EU:C:2010:757, σημείο 138 έως 141).
35      Βλ., μεταξύ άλλων, Wilman, F., υποσημείωση 26, όπ.π., σ. 30.
36      Βλ. απόφαση L’Oréal κ.λπ. (σκέψη 113).
37      Βλ. απόφαση YouTube και Cyando (σκέψη 105).
38      Βλ. προτάσεις του γενικού εισαγγελέα N. Jääskinen στην υπόθεση L’Oréal κ.λπ. (C‑324/09, EU:C:2010:757, σημείο
146).
39      Βλ., συναφώς, Kuczerawy, A., «Active vs. passive hosting in the EU intermediary liability regime: time for a change?», KU Leuven Centre for IT & IP Law (blog), 2018, και Riordan, J., The Liability of Internet Intermediaries, Oxford University Press, Oxford, 2016, σ. 404.
40      Βλ. απόφαση Google France (σκέψη 23). Τα φυσικά αποτελέσματα είναι ουσιαστικά εκείνα που εμφανίζονται σε μια μηχανή αναζήτησης κατά φθίνουσα σειρά αναλόγως της συνάφειάς τους κατόπιν αναζήτησης από χρήστη του διαδικτύου βάσει μιας ή περισσοτέρων λέξεων (βλ. απόφαση Google France, σκέψη 22).
41      Βλ. απόφαση Google France (σκέψη 118).
42      Βλ. απόφαση L’Oréal κ.λπ. (σκέψεις 28, 29, 31). Όσον αφορά τη χρήση από την eBay της υπηρεσίας AdWords της Google για την προώθηση των προς πώληση προϊόντων στον ιστότοπό της, βλ.,
επίσης, σκέψεις 39, 84 και 85 της ως άνω αποφάσεως.
43      Βλ. απόφαση L’Oréal κ.λπ. (σκέψη 116).
44      Βλ. απόφαση YouTube και Cyando (σκέψη 19).
45      Βλ. απόφαση YouTube και Cyando (σκέψεις 92 και 109).
46      Βλ. απόφαση L’Oréal κ.λπ. (σκέψη 115). Όσον αφορά την αμοιβή, βλ.,
επίσης, απόφαση Google France (σκέψη 116).
47      Βλ. απόφαση YouTube και Cyando (σκέψη 109).
48      Βλ. απόφαση YouTube και Cyando (σκέψη 114).
49      Βλ. τις προτάσεις μου στην υπόθεση Russmedia Digital και Inform Media Press (C‑492/23, EU:C:2025:68, σημείο 53).
50      Βλ. σημείο 17 των παρουσών προτάσεων.
51      Βλ. σημεία 158 και 159 των εν λόγω προτάσεων.
52      Βλ., συναφώς, προτάσεις του γενικού εισαγγελέα N. Jääskinen στην υπόθεση L’Oréal κ.λπ. (C‑324/09, EU:C:2010:757, σημείο 26).
53      Συναφώς, σύμφωνα με την Google, υπάρχουν περίπου τρία εκατομμύρια εγκεκριμένοι συνεργάτες.
54      Προτάσεις του γενικού εισαγγελέα H. Saugmandsgaard Øe στην υπόθεση YouTube και Cyando (σημεία 160 και 162). Βλ.,
επίσης, Riordan, J., υποσημείωση 39, όπ.π., σ. 409.
55      Βλ. σημείο 66 των παρουσών προτάσεων. Βλ.,
επίσης, τις προτάσεις του γενικού εισαγγελέα H. Saugmandsgaard Øe στην υπόθεση YouTube και Cyando (σημείο 157).
56      Βλ., συναφώς, αιτιολογική σκέψη 40 της οδηγίας 2000/31.
57      Πρόταση οδηγίας [COM(1998) 586 τελικό], υποσημείωση 6, όπ.π. σ. 4. Βλ.,
επίσης, Έκθεση της Επιτροπής στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, το Συμβούλιο και την Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή – Πρώτη έκθεση σχετικά με την εφαρμογή της οδηγίας 2000/31
[COM(2003) 702], σ. 13.
58      Βλ. αιτιολογικές σκέψεις 9 και 46 της οδηγίας 2000/31. Βλ.,
επίσης, απόφαση YouTube και Cyando (σκέψη 113).
59      Βλ. αιτιολογική σκέψη του κανονισμού για τις ψηφιακές υπηρεσίες. Βλ., επίσης, Wilman, F., Kalėda, S., και
Loewenthal, P., υποσημείωση 26, όπ.π., σ. 72, και
Husovec, M., Injunctions
against
Intermediaries
in
the
European
Union,
Cambridge University Press, 2017, σ. 55.
60      Βλ., σε σχέση με το άρθρο 14, παράγραφος 3, της οδηγίας 2000/31, απόφαση YouTube και Cyando (σκέψη 131).
61      Βλ., συναφώς, Stalla-Bourdillon, S., και
Thorburn, R., «The scandal of intermediary: acknowledging the both/and dispensation for regulating hybrid actors», στο Petkova, B., και
Ojanen, T. (επιμ.), Fundamental Rights Protection Online: the Future Regulation of Intermediaries, Edward Elgar, 2019, σ. 157.
62      Βλ. απόφαση Google France (σκέψεις 26 και 115), όπου δεν ελήφθη καθόλου υπόψη το γεγονός ότι, όσον αφορά την υπηρεσία αντιστοίχησης AdWords, η σειρά με την οποία εμφανίζονταν οι διαφημιστικοί σύνδεσμοι καθοριζόταν, μεταξύ άλλων, σύμφωνα με τη μέγιστη τιμή ανά κλικ και την ποιότητα της διαφήμισης όπως αυτή εκτιμήθηκε από την Google.
63      Αιτιολογική σκέψη 43 της οδηγίας 2000/31· βλ.,
επίσης, απόφαση της 15ης Σεπτεμβρίου 2016, Mc Fadden (C‑484/14, EU:C:2016:689, σκέψεις 60 έως 63), και Van Eecke, P., υποσημείωση 28, όπ.π., σ. 1463.
64      Βλ. σημείο 65 των παρουσών προτάσεων.
65      Βλ. επίσης, συναφώς, Stalla-Bourdillon, S.,
και Thorburn, R., υποσημείωση 61, όπ.π., σ. 149.
66      Βλ., συναφώς, σημείο 59 των παρουσών προτάσεων που παραπέμπει στην απόφαση Google France (σκέψη 118). Βλ.,
επίσης, Van Eecke, P., υποσημείωση 28, όπ.π., σ. 1472.
67      Βλ. σημείο 17 των παρουσών προτάσεων.
68      Βλ. τις προτάσεις μου στην υπόθεση Russmedia Digital και Inform Media Press (C‑492/23, EU:C:2025:68, σημείο 60).
69      Βλ. σημείο 63 των παρουσών προτάσεων.
70      Βλ. αποφάσεις Google France (σκέψη 116) και YouTube και Cyando (σκέψη 115).
71      Βλ. απόφαση Google France (σκέψη 25).
72      Βλ. απόφαση YouTube και Cyando (σκέψη 96).
73      Προτάσεις του γενικού εισαγγελέα H. Saugmandsgaard Øe στην υπόθεση YouTube and Cyando (σημείο 142).
74      Βλ. απόφαση YouTube και Cyando (σκέψεις 41 και 43). Βλ.,
επίσης, προτάσεις του γενικού εισαγγελέα H. Saugmandsgaard Øe στην υπόθεση YouTube και Cyando (σημείο 31).
75      Βλ. απόφαση YouTube και Cyando (σκέψη 109).
76      Βλ. Αποτελέσματα των εργασιών της ομάδας εργασίας για οικονομικά θέματα (υπηρεσίες της κοινωνίας της πληροφορίας), 15-25 Φεβρουαρίου 1999, έγγραφο του Συμβουλίου 6251/99 (1999), σ. 4.
77      Βλ. απόφαση YouTube και Cyando (σκέψεις 111 και 112).
78      Βλ. σκέψη
122 της εν λόγω αποφάσεως.
79      Βλ. τον ακόλουθο δικτυακό τόπο: https://support.google.com/adspolicy/answer/15132179?hl=el.