Wydanie tymczasowe
OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO
MACIEJA SZPUNARA
przedstawiona w dniu 26 lutego 2026 r.(1)
Sprawa C‑840/24
Verwertungsgesellschaft Wort (VG Wort)
przeciwko
TL
[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Bundesgerichtshof (federalny trybunał sprawiedliwości, Niemcy)]
Odesłanie prejudycjalne – Prawo autorskie i prawa pokrewne – Dyrektywa 2001/29/WE – Artykuł 5 ust. 2 lit. b) – Wyjątek dotyczący kopii na użytek prywatny – Godziwa rekompensata – Dyrektywa 2006/115/WE – Artykuł 6 ust. 1 – Odstępstwo od prawa publicznego użyczenia – Prawo do wynagrodzenia – Organizacja zbiorowego zarządzania – Dyrektywa 2014/26/UE – Artykuł 11 ust. 4 – Artykuł 12 ust. 4 – Wykorzystanie przychodów z praw zarządzanych przez organizację zbiorowego zarządzania – Uregulowania krajowe przewidujące promowanie utworów o znaczeniu dla kultury
Wprowadzenie
1.        Chociaż Karta praw podstawowych Unii Europejskiej wiąże w art. 17 ust. 2 ochronę własności intelektualnej z ogólnym prawem własności, wydaje mi się bezsporne, że własność ta pełni swoistą rolę, odmienną od roli własności dotyczącej przedmiotów materialnych.
2.        Dotyczy to w szczególności własności literackiej i artystycznej chronionej prawem autorskim i prawami pokrewnymi. Główną funkcją tej własności, jak również prawa, które ją chroni, jest bowiem wspieranie twórczości artystycznej i twórczości naukowej, które są niezbędnymi aspektami funkcjonowania każdego społeczeństwa. A chociaż wsparcie to polega głównie na zapewnieniu twórcom i artystom wykonawcom sprawiedliwego zwrotu finansowego za ich wysiłek, umożliwiając im pełne skupienie się na ich działalności twórczej, nie powinno się ono do tego ograniczać, lecz musi również zmierzać do osiągnięcia bardziej ogólnego celu, jakim jest przyczynianie się do rozwoju kultury.
3.        Kluczowym elementem funkcjonowania każdego systemu prawa autorskiego i praw pokrewnych są organizacje zbiorowego zarządzania, które odgrywają rolę pośredników między twórcami – podmiotami praw a podmiotami eksploatującymi ich twórczość. Organizacje te udzielają licencji na eksploatację utworów i innych przedmiotów objętych ochroną oraz dokonują podziału pochodzących z tego przychodów pomiędzy podmioty uprawnione. Ich rola jednak na tym się nie kończy. Organizacje te są bowiem często zobligowane do realizowania różnych innych zadań o charakterze kulturalnym lub socjalnym, zgodnie z funkcją społeczną własności artystycznej i literackiej(2).
4.        Niniejsza sprawa dotyczy kwestii, czy i w jakim zakresie prawo Unii zezwala tym organizacjom na przeznaczanie części uzyskanych przychodów, a w szczególności niektórych kategorii przychodów, na działania kulturalne, które mogą przynosić korzyści nie tylko podmiotom praw autorskich i praw pokrewnych, ale również innym kategoriom osób.
Ramy prawne
Prawo Unii
5.        Artykuł 5 ust. 2 lit. b) dyrektywy 2001/29/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 22 maja 2001 r. w sprawie harmonizacji niektórych aspektów praw autorskich i pokrewnych w społeczeństwie informacyjnym(3) stanowi:
„Państwa członkowskie mogą przewidzieć wyjątki lub ograniczenia w odniesieniu do prawa do zwielokrotniania określonego w art. 2, w następujących przypadkach:
[…]
b)      w odniesieniu do zwielokrotniania na dowolnych nośnikach przez osobę fizyczną do prywatnego użytku i do celów ani bezpośrednio, ani pośrednio handlowych, pod warunkiem że podmioty praw autorskich otrzymają godziwą rekompensatę, uwzględniającą zastosowanie lub niezastosowanie środków technologicznych określonych w art. 6, w odniesieniu do danych utworów lub przedmiotów objętych ochroną”.
6.        Artykuł 6 ust. 1 dyrektywy 2006/115/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 12 grudnia 2006 r. w sprawie prawa najmu i użyczenia oraz niektórych praw pokrewnych prawu autorskiemu w zakresie własności intelektualnej(4) przewiduje:
„Państwa członkowskie mogą ustanowić odstępstwa od wyłącznego prawa przewidzianego w art. 1 w zakresie publicznego użyczenia, o ile przynajmniej twórcy otrzymają wynagrodzenie za takie użyczenie. Państwa członkowskie mają swobodę przy ustalaniu wynagrodzenia, biorąc pod uwagę swoje cele promocji kultury”.
7.        Artykuł 3 lit. h) dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2014/26/UE z dnia 26 lutego 2014 r. w sprawie zbiorowego zarządzania prawami autorskimi i prawami pokrewnymi oraz udzielania licencji wieloterytorialnych dotyczących praw do utworów muzycznych do korzystania online na rynku wewnętrznym(5) definiuje termin „przychody z praw” jako „kwoty pobierane przez organizację zbiorowego zarządzania w imieniu podmiotów uprawnionych, przysługujące z tytułu prawa wyłącznego, prawa do wynagrodzenia lub prawa do kompensaty”.
8.        Artykuł 4 tej dyrektywy stanowi, że „[p]aństwa członkowskie zapewniają, aby organizacje zbiorowego zarządzania działały w sposób najlepiej zabezpieczający interesy podmiotów uprawnionych, których prawa reprezentują, oraz aby nie nakładały na nie jakichkolwiek obowiązków, które nie są obiektywnie niezbędne do celów ochrony ich praw i interesów lub do efektywnego zarządzania ich prawami”.
9.        Artykuł 8 ust. 5 lit. d) wspomnianej dyrektywy przewiduje, że „[z]godnie z przepisami tytułu II rozdział 2 walne zgromadzenie członków podejmuje decyzje co najmniej w następujących sprawach:
[…]
d)      ogólne podejście do dokonywania potrąceń od przychodów z praw oraz od wszelkich zysków pochodzących z inwestowania przychodów z praw”.
10.      Artykuł 11 ust. 4 tej dyrektywy przewiduje, że „[o]rganizacji zbiorowego zarządzania nie wolno wykorzystywać przychodów z praw lub jakichkolwiek zysków pochodzących z inwestowania przychodów z praw do celów innych niż podział między podmioty uprawnione, z wyjątkiem przypadków gdy dozwolone jest dokonanie potrącenia lub kompensaty opłat z tytułu zarządzania zgodnie z decyzją podjętą na podstawie art. 8 ust. 5 lit. d) lub wykorzystanie przychodów z praw lub jakichkolwiek zysków pochodzących z inwestowania przychodów z praw zgodnie z decyzją podjętą na podstawie art. 8 ust. 5”.
11.      Artykuł 12 ust. 2 i 4 dyrektywy 2014/26 stanowi:
„2.      Potrącenia powinny być rozsądne w stosunku do usług świadczonych na rzecz podmiotów uprawnionych przez organizację zbiorowego zarządzania – w tym, w stosownych przypadkach, usług, o których mowa w ust. 4 – oraz ustalone na podstawie obiektywnych kryteriów.
[…]
4.      W przypadku gdy organizacja zbiorowego zarządzania świadczy usługi o charakterze socjalnym, kulturalnym lub edukacyjnym finansowane z potrąceń z przychodów z praw lub z jakichkolwiek zysków pochodzących z inwestowania przychodów z praw, usługi takie są świadczone na podstawie sprawiedliwych kryteriów, w szczególności w odniesieniu do dostępu do tych usług oraz ich zakresu”.
Prawo niemieckie
12.      Funkcjonowanie organizacji zbiorowego zarządzania prawami autorskimi i prawami pokrewnymi regulowały w prawie niemieckim do dnia 1 czerwca 2016 r. Gesetz über die Wahrnehmung von Urheberrechten und verwandten Schutzrechten (Urheberrechtswahrnehmungsgesetz) (ustawa o zarządzaniu prawami autorskimi i prawami pokrewnymi) z dnia 9 września 1965 r.(6), a następnie Gesetz über die Wahrnehmung von Urheberrechten und verwandten Schutzrechten durch Verwertungsgesellschaften (ustawa o zarządzaniu prawami autorskimi i prawami pokrewnymi przez organizacje zbiorowego zarządzania) z dnia 24 maja 2016 r.(7)
13.      Według obu tych aktów, w wersjach mających zastosowanie do sporu w postępowaniu głównym, organizacje zbiorowego zarządzania są zobowiązane do podziału przychodów pochodzących z ich działalności zgodnie ze stałymi zasadami (plan dystrybucji), które wykluczają wszelkie arbitralne praktyki w zakresie podziału. Organizacje te były również zobligowane do promowania utworów i usług o znaczeniu dla kultury.
Okoliczności faktyczne, postępowanie główne i pytania prejudycjalne
14.      Verwertungsgesellschaft Wort (zwana dalej „VG Wort”) jest organizacją zbiorowego zarządzania prawami autorskimi do utworów literackich w Niemczech. Statut VG Wort, w brzmieniu obowiązującym w spornym okresie, czyli od dnia 1 stycznia 2016 r. do dnia 30 września 2019 r., przewidywał wypłatę dotacji na rzecz Förderungsfonds Wissenschaft der VG Wort GmbH (funduszu promocji nauki VG Wort) (zwanego dalej „FFW”), spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, której jedyną wspólniczką jest VG Wort. Celem FFW jest wspieranie nauki i badań naukowych. Wspieranie to polega na finansowaniu kosztów druku publikacji prac naukowych i specjalistycznych, badań, w wyniku których mają powstać prace naukowe lub specjalistyczne, oraz innych działań promujących literaturę naukową i specjalistyczną, w tym stypendiów służących umożliwieniu redagowania prac doktorskich na temat prawa autorskiego. Zgodnie z informacjami przekazanymi przez VG Wort dotacja na rzecz FFW była finansowana z potrąceń z przychodów uzyskiwanych z rekompensaty z tytułu kopii na użytek prywatny oraz z wynagrodzenia z tytułu publicznego użyczenia utworów naukowych, technicznych i specjalistycznych; w spornym okresie wynosiła ona 0,51 % przychodów uzyskiwanych przez VG Wort.
15.      TL i OS, autorzy utworów literackich, są członkami VG Wort i zawarli z nią umowy o zarządzanie. W spornym okresie zgłosili oni VG Wort szereg utworów i otrzymali płatności pochodzące z przychodów uzyskanych przez tę organizację z tytułu „zwielokrotnienia istniejącego tekstu”. W postępowaniu głównym TL działa zarówno osobiście, jak i na rzecz OS, który przeniósł na TL swoje prawa.
16.      TL sprzeciwia się temu, że VG Wort przeznaczyła na rzecz FFW kwoty pochodzące z przychodów, które organizacja ta uzyskała od dnia 1 stycznia 2016 r. do dnia 30 września 2019 r., pomniejszając w ten sposób udziały TL i OS. W pierwszej instancji TL wniósł o stwierdzenie, że VG Wort nie miała i nie ma prawa do pomniejszania wypłat z udziałów przypadających na ich utwory poprzez dokonywanie płatności w celu sfinansowania FFW. Ponadto TL zażądał informacji o wysokości wpłat dokonanych na rzecz FFW.
17.      Powództwo zostało częściowo uwzględnione w pierwszej instancji. Sąd odwoławczy utrzymał w mocy orzeczenie na korzyść OS i oddalił w całości powództwo TL(8). Uznał on bowiem, że opracowane przez VG Wort plany podziału, włączone do umów o zarządzanie, stanowią ogólne warunki, których postanowienia dotyczące płatności dokonywanych na rzecz FFW są nieważne na mocy prawa krajowego ze względu na to, że są sprzeczne z podstawowymi zasadami ustawodawstwa regulującego funkcjonowanie organizacji zbiorowego zarządzania, ponieważ umożliwiają udział w wypłatach osobom nieuprawnionym.
18.      Sąd odsyłający, do którego wniesiono skargę rewizyjną, uważa, że płatności dokonane na rzecz FFW mogą być dopuszczalne w świetle spoczywającego na organizacjach zbiorowego zarządzania obowiązku promowania nauki i kultury, przewidzianego w mającym zastosowanie ustawodawstwie krajowym. Zależy to jednak od tego, czy obowiązek ten jest zgodny z prawem Unii.
19.      W tych okolicznościach Bundesgerichtshof (federalny trybunał sprawiedliwości, Niemcy) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:
„1)      Czy jest zgodne z art. 5 ust. 2 lit. b) [dyrektywy 2001/29], art. 6 ust. 1 zdanie pierwsze [dyrektywy 2006/115] oraz art. 11 ust. 4 i art. 12 ust. 4 dyrektywy [2014/26], by na podstawie przepisu prawa krajowego organizacja zbiorowego zarządzania promowała utwory o istotnym znaczeniu dla kultury, co skutkuje tym, że z promocji korzystają również odbiorcy, którzy nie należą (przynajmniej jeszcze nie należą) do grupy podmiotów uprawnionych?
2)      W przypadku, gdy świadczenie usług o charakterze socjalnym, kulturalnym lub edukacyjnym, o których mowa w art. 12 ust. 4 [dyrektywy 2014/26/], jest dozwolone wyłącznie na rzecz podmiotów uprawnionych: czy dopuszczalność świadczenia takich usług jest uzależniona od posiadania przez odbiorcę takich usług aktualnego roszczenia o zapłatę wynagrodzenia, czy też wystarczające jest bycie uprawnionym z tytułu praw autorskich lub praw pokrewnych, za które nie należy się aktualnie wynagrodzenie? Czy dopuszczalność świadczenia takich usług wymaga zawarcia umowy o zarządzanie z organizacją zbiorowego zarządzania?”.
20.      Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym wpłynął do Trybunału w dniu 10 grudnia 2024 r. Uwagi na piśmie przedstawiły strony postępowania głównego, rządy niemiecki i austriacki oraz Komisja Europejska. Ci sami uczestnicy, a także rząd francuski byli reprezentowani podczas rozprawy w dniu 26 listopada 2025 r.
Analiza
21.      W niniejszej sprawie sąd odsyłający sformułował dwa pytania prejudycjalne. Ponieważ drugie pytanie prejudycjalne jest uzależnione od odpowiedzi, jakiej należy udzielić na pytanie pierwsze, przeanalizuję te pytania w kolejności, w jakiej zostały zadane.
W przedmiocie pierwszego pytania prejudycjalnego
22.      W pierwszym pytaniu prejudycjalnym sąd odsyłający zwraca się do Trybunału o dokonanie wykładni art. 5 ust. 2 lit. b) dyrektywy 2001/29, art. 6 ust. 1 dyrektywy 2006/115 oraz art. 11 ust. 4 i art. 12 ust. 4 dyrektywy 2014/26. Chociaż sąd ten traktuje te przepisy na równi, regulują one różne dziedziny. Podczas gdy rozpatrywane przepisy dyrektywy 2014/26 dotyczą w sposób ogólny zbiorowego zarządzania prawami autorskimi i prawami pokrewnymi, przepisy dyrektyw 2001/29 i 2006/115 przyznają autorom szczególne prawa, a mianowicie prawo do rekompensaty i prawo do wynagrodzenia, ze względu na określone sposoby korzystania z ich utworów.
23.      Jednakże, jak wynika z wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym i jak potwierdziła również VG Wort na rozprawie, spór w postępowaniu głównym dotyczy korzystania przez tę organizację z przychodów, o których mowa w rozpatrywanych przepisach dyrektyw 2001/29 i 2006/115. Wydaje mi się zatem, że sąd odsyłający zmierza w rzeczywistości do uzyskania wyjaśnień w przedmiocie wykładni rozpatrywanych przepisów dyrektywy 2014/26 w świetle przepisów dyrektyw 2001/29 i 2006/115 oraz właściwego orzecznictwa Trybunału.
24.      Tak więc poprzez pierwsze pytanie prejudycjalne sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 11 ust. 4 i art. 12 ust. 4 dyrektywy 2014/26 w związku z art. 5 ust. 2 lit. b) dyrektywy 2001/29 i art. 6 ust. 1 dyrektywy 2006/115 należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie uregulowaniom państwa członkowskiego, które zezwalają organizacji zbiorowego zarządzania na przeznaczenie części przychodów pochodzących z prawa do godziwej rekompensaty i prawa do wynagrodzenia, o których mowa, odpowiednio, w tych dwóch ostatnich przepisach, na działalność kulturalną, która może ewentualnie przynosić korzyść osobom niebędącym podmiotami praw autorskich. Pytanie to opiera się na niezakwestionowanym przez strony założeniu, zgodnie z którym usługi rozpatrywane w postępowaniu głównym stanowią usługi o charakterze „kulturalnym” lub „edukacyjnym” w rozumieniu dyrektywy 2014/26.
25.      Odpowiedź na to pytanie wymaga dokonania wykładni zarówno przepisów dyrektywy 2014/26, jak i art. 5 ust. 2 lit. b) dyrektywy 2001/29 i art. 6 ust. 1 dyrektywy 2006/115. Przed przystąpieniem do analizy tych przepisów wydaje mi się konieczne przedstawienie na wstępie kilku uwag ogólnych.
Uwagi wstępne
26.      Jak już wspomniałem we wprowadzeniu do niniejszej opinii, zgodnie ze szczególną rolą własności literackiej i artystycznej w społeczeństwie rola organizacji zbiorowego zarządzania prawami autorskimi nie ogranicza się do podziału przychodów pochodzących z eksploatacji tych praw pomiędzy podmioty uprawnione. Organizacje zbiorowego zarządzania prawami autorskimi tradycyjnie realizowały inne zadania, początkowo socjalne (co sięga 1897 r.(9)), a następnie kulturalne i edukacyjne(10). Ich roli nie można zatem utożsamiać, jak wydają się to czynić powodowie w postępowaniu głównym, z rolą funduszu inwestycyjnego, którego jedynym celem jest generowanie dochodów i ich wypłacanie członkom w zależności od zainwestowanego kapitału. Zbiorowe zarządzanie prawami własności literackiej i artystycznej odbywa się w zbiorowym interesie nie tylko podmiotów uprawnionych, lecz również użytkowników utworów i ogółu odbiorców.
27.      Wydaje się, że na płaszczyźnie międzynarodowej istnieje konsensus co do tego, że działalność o charakterze socjalnym, kulturalnym i edukacyjnym może być finansowana poprzez pobieranie stosunkowo niewielkiej części przychodów uzyskiwanych przez organizacje zbiorowego zarządzania z tytułu eksploatacji praw autorskich. Za dopuszczalny uważa się najczęściej pułap 10 % tych przychodów(11). Próg ten dotyczy jednak potrąceń z przychodów z eksploatacji praw wyłącznych. Co się tyczy praw do wynagrodzenia, takich jak rekompensata z tytułu kopii na użytek prywatny lub wynagrodzenie z tytułu publicznego użyczenia, zakres swobody ustawodawców krajowych lub samych organizacji zbiorowego zarządzania wydaje się szerszy(12).
28.      Działalność finansowana w ten sposób przez organizacje zbiorowego zarządzania może mieć różny charakter i przynosić korzyści różnym kategoriom osób. O ile podejmowane działania o charakterze socjalnym, takie jak fundusze emerytalne lub wspierające, przynoszą zwykle korzyści uprawnionym będącym członkami tych organizacji, o tyle w odniesieniu do działalności kulturalnej i edukacyjnej może być inaczej. Ta ostatnia działalność może bowiem przynosić korzyść nie tylko uprawnionym podmiotom, lecz również szerokiemu kręgowi odbiorców lub poszczególnym kategoriom osób, jak ma to miejsce w sprawie głównej, która dotyczy w szczególności stypendiów przeznaczonych dla młodych autorów, przyszłych potencjalnych podmiotów praw autorskich.
29.      Prawo Unii uwzględnia ten kulturowy wymiar działalności organizacji zbiorowego zarządzania. I tak, motyw 3 dyrektywy 2014/26 głosi, że „[o]rganizacje zbiorowego zarządzania pełnią i powinny nadal pełnić ważną rolę w propagowaniu różnorodności ekspresji kulturalnej, zarówno poprzez umożliwienie wejścia na rynek najmniejszym i mniej popularnym repertuarom, jak i świadczenie usług o charakterze socjalnym, kulturalnym i edukacyjnym swoim podmiotom uprawnionym oraz odbiorcom”. W niniejszej sprawie nasuwa się jednak pytanie, czy przepisy tej dyrektywy zezwalają tym organizacjom na świadczenie takich usług.
W przedmiocie przepisów dyrektywy 2014/26
30.      Zgodnie z art. 3 lit. h) dyrektywy 2014/26 wyrażenie „przychody z praw” obejmuje wszystkie przychody uzyskiwane przez organizację zbiorowego zarządzania w imieniu podmiotów uprawnionych, w tym przychody z tytułu prawa do wynagrodzenia lub rekompensaty, takie jak wynagrodzenie z tytułu publicznego użyczenia lub rekompensata z tytułu kopii na użytek prywatny. Wszystkie te przychody podlegają zatem co do zasady tym samym regułom.
31.      Co się tyczy wykorzystywania tych przychodów, art. 11 ust. 4 dyrektywy 2014/26 stanowi, że organizacji zbiorowego zarządzania nie wolno ich wykorzystywać do celów innych niż podział między podmioty uprawnione, „z wyjątkiem przypadków gdy dozwolone jest dokonanie potrącenia lub kompensaty opłat z tytułu zarządzania zgodnie z decyzją podjętą na podstawie art. 8 ust. 5 lit. d) lub wykorzystanie przychodów z praw […] zgodnie z decyzją podjętą na podstawie art. 8 ust. 5”(13).
32.      Przepis ten nie cechuje się przejrzystością. Rozróżnienie dokonane między potrąceniem lub kompensatą opłat z tytułu zarządzania zgodnie z decyzją podjętą na podstawie art. 8 ust. 5 lit. d) dyrektywy 2014/26 z jednej strony a wykorzystaniem przychodów dozwolonym na mocy tego art. 8 ust. 5 w ogólności z drugiej strony sugerowałoby, że jedynymi potrąceniami, które byłyby dozwolone zgodnie z tym przepisem, są potrącenia mające na celu pokrycie opłat z tytułu zarządzania prawami autorskimi. Taka wykładnia jest zresztą – jak mi się wydaje – wykładnią, za którą opowiada się Komisja.
33.      Takie ograniczenie nie wynika jednak w żadnym wypadku z brzmienia art. 8 ust. 5 lit. d) dyrektywy 2014/26, który dotyczy „ogólne[go] podejści[a] do dokonywania potrąceń od przychodów z praw”, przy czym nie precyzuje celu tych potrąceń. Jestem zaś zdania, że gdyby prawodawca Unii zamierzał ograniczyć możliwość zezwalania przez walne zgromadzenie członków organizacji zbiorowego zarządzania na dokonywanie potrąceń z przychodów z praw wyłącznie do celów pokrycia opłat z tytułu zarządzania, zostałoby to wyraźnie przewidziane w art. 8 ust. 5 lit. d) dyrektywy 2014/26. W braku takiego wyraźnego ograniczenia nie należy wywodzić go w sposób dorozumiany z art. 11 ust. 4 tej dyrektywy.
34.      Wniosek ten znajduje potwierdzenie w art. 12 dyrektywy 2014/26, który dotyczy konkretnie potrąceń z przychodów z praw. Artykuł ten przewiduje bowiem wyraźnie w ust. 4, że „usługi o charakterze socjalnym, kulturalnym lub edukacyjnym” mogą być „finansowane z potrąceń z przychodów z praw”. Gdyby zaś art. 11 ust. 4 tej dyrektywy należało interpretować w ten sposób, że możliwe potrącenia ograniczają się do potrąceń pokrywających opłaty z tytułu zarządzania, pozostawałby on w sprzeczności z art. 12 ust. 4 tej dyrektywy.
35.      Jestem zatem zdania, że art. 11 ust. 4 dyrektywy 2014/26 należy interpretować w ten sposób, iż potrącenia z przychodów z praw w celu finansowania usług o charakterze socjalnym, kulturalnym lub edukacyjnym stanowią jedną z form wykorzystywania tych przychodów, które mogą być dozwolone na podstawie art. 8 ust. 5 tej dyrektywy.
36.      Co się tyczy art. 12 dyrektywy 2014/26, stanowi on w ust. 2, że potrącenia z przychodów z praw odnoszą się w szczególności „do usług świadczonych na rzecz podmiotów uprawnionych przez organizację zbiorowego zarządzania – w tym, w stosownych przypadkach, usług, o których mowa w ust. 4” tego artykułu. Wymieniony ust. 4 dotyczy zaś, jak już wspomniałem, usług o charakterze socjalnym, kulturalnym i edukacyjnym.
37.      Ze sformułowania „usług[i] świadczon[e] na rzecz podmiotów uprawnionych przez organizację zbiorowego zarządzania – w tym […] usług[i], o których mowa w ust. 4” można by wywieść, podobnie jak czyni to Komisja, że aby te ostatnie usługi mogły być finansowane w drodze potrąceń z przychodów z praw, muszą one być obowiązkowo świadczone na rzecz podmiotów uprawnionych.
38.      Jednakże, jak właśnie wskazałem w odniesieniu do art. 11 ust. 4 dyrektywy 2014/26, przepisy tej dyrektywy nie cechują się bezwzględną precyzją, wobec czego odmienna wykładnia jej art. 12 ust. 2 i 4 wydaje mi się możliwa.
39.      Usługami, które ze względu na swój charakter są „świadczon[e] na rzecz podmiotów uprawnionych przez organizację zbiorowego zarządzania”, są bowiem usługi zarządzania prawami, to znaczy usługi dotyczące udzielania licencji na eksploatację utworów oraz pobierania i podziału przychodów uzyskanych na tej podstawie. Potrącenia, o których mowa w art. 12 ust. 2 dyrektywy 2014/26, są zasadniczo przeznaczone właśnie na finansowanie tych usług zarządzania. Dotyczy to również usług o charakterze socjalnym, które organizacje zbiorowego zarządzania zazwyczaj świadczą swoim członkom.
40.      Natomiast co się tyczy usług o charakterze kulturalnym i edukacyjnym, mogą one przynosić korzyść kategoriom osób innym niż uprawnione podmioty. Usługi te obejmują zresztą często kilka grup beneficjentów, bezpośrednich i pośrednich. O ile mogą one być świadczone bezpośrednio członkom szerokiego kręgu odbiorców lub osobom niebędącym podmiotami praw autorskich, o tyle wszelka działalność polegająca na promowaniu kultury lub edukacji w tej dziedzinie w ogólności przynosi korzyści pośrednio również wspomnianym podmiotom.
41.      Żaden przepis dyrektywy 2014/26 nie wymaga zaś wyraźnie, aby usługi o charakterze kulturalnym lub edukacyjnym finansowane z potrąceń z przychodów z praw były świadczone wyłącznie przez organizacje zbiorowego zarządzania bezpośrednio na rzecz podmiotów uprawnionych z tytułu tych praw. Artykuł 12 ust. 4 tej dyrektywy stanowi jedynie, że usługi te muszą być świadczone na podstawie sprawiedliwych kryteriów. Taki wymóg nie wynika również z art. 13 ust. 6 wspomnianej dyrektywy, na który powołuje się Komisja. Po pierwsze, przepis ten dotyczy bowiem nie potrąceń z przychodów z praw, lecz wykorzystania kwot niepodlegających podziałowi, a po drugie, ma on na celu ograniczenie nie swobody decyzyjnej walnego zgromadzenia organizacji zbiorowego zarządzania, lecz swobody decyzyjnej państw członkowskich. Co się tyczy ponadto motywu 28 tej dyrektywy, na który również powołuje się Komisja, nie może on wywoływać samodzielnych skutków prawnych, odmiennych od skutków art. 8 ust. 5, art. 11 ust. 4 i art. 12 ust. 2 i 4 tej dyrektywy, które właśnie przeanalizowałem.
42.      Natomiast motyw 3 dyrektywy 2014/26(14) wskazuje, że według prawodawcy Unii organizacje zbiorowego zarządzania „powinny nadal pełnić ważną rolę w propagowaniu różnorodności ekspresji kulturalnej […] poprzez […] świadczenie usług o charakterze socjalnym, kulturalnym i edukacyjnym swoim podmiotom uprawnionym oraz odbiorcom”(15). Ponieważ celem art. 12 ust. 2 tej dyrektywy jest jedynie zapewnienie, aby potrącenia z przychodów z praw nie przekraczały rozsądnego poziomu w stosunku do usług, których finansowaniu służą, nie widzę powodu, aby z tego przepisu wyciągać wnioski wykraczające poza ten cel i pozostające w sprzeczności z zamiarem wyraźnie wyrażonym przez prawodawcę we wspomnianym motywie 3.
43.      Moim zdaniem zatem właściwe przepisy dyrektywy 2014/26 nie stoją na przeszkodzie temu, by organizacja zbiorowego zarządzania finansowała, poprzez potrącenia z przychodów z praw, którymi zarządza, usługi, w szczególności usługi o charakterze kulturalnym i edukacyjnym, świadczone bezpośrednio nie tylko na rzecz podmiotów uprawnionych, ale również na rzecz innych osób. Oczywiście proporcja wykorzystywanych w ten sposób funduszy powinna pozostawać w rozsądnych granicach, co wynika nie tylko bezpośrednio z art. 12 ust. 2 tej dyrektywy, lecz również z ogólnej zasady zawartej w jej art. 4, zgodnie z którą organizacje te powinny działać w sposób najlepiej zabezpieczający interesy podmiotów uprawnionych. W odniesieniu do przychodów pochodzących z rekompensaty z tytułu kopii na użytek prywatny i wynagrodzenia z tytułu publicznego użyczenia ograniczenie wysokości potrąceń wynika również z przepisów prawa Unii dotyczących tych dwóch kategorii przychodów, stosownie do ich wykładni dokonanej przez Trybunał.
W przedmiocie art. 5 ust. 2 lit. b) dyrektywy 2001/29
44.      Dla przypomnienia, art. 5 ust. 2 lit. b) dyrektywy 2001/29 stanowi, że państwa członkowskie mogą przewidzieć w swoim prawie krajowym wyjątek od wyłącznego prawa do zwielokrotniania w odniesieniu do zwielokrotniania dokonywanego przez osoby fizyczne do ich prywatnego użytku niekomercyjnego (zwanego „kopiowaniem na użytek prywatny”), „pod warunkiem że podmioty praw autorskich otrzymają godziwą rekompensatę”.
45.      Wyjątek ten ma źródło w stwierdzeniu, że nowoczesne środki techniczne umożliwiają odbiorcom zwielokrotnianie, stosunkowo łatwo i niewielkim kosztem, utworów i innych przedmiotów objętych ochroną na ich własny użytek lub na użytek osób z ich bliskiego otoczenia, przy czym podmioty praw autorskich nie mają skutecznych środków kontroli takiego zwielokrotnienia lub sprzeciwu wobec niego. Chociaż zjawisko to można zakwalifikować nie tyle jako naruszenie praw wyłącznych, ile raczej jako naturalne „ograniczenie” tych praw, jako że prawa ta nie mają zastosowania w prywatnej sferze odbiorców(16), powszechnie uznaje się, że kopiowanie na użytek prywatny wyrządza podmiotom praw autorskich szkodę, którą należy zrekompensować. Ponieważ w praktyce nie jest zaś możliwe pobieranie tej rekompensaty od zainteresowanych odbiorców, opracowano system, w ramach którego, po pierwsze, rekompensata ta jest finansowana z odpisu pobieranego od pośredników – sprzedawców sprzętu nagrywającego lub dostawców usług zwielokrotniania – a po drugie, kwota tej rekompensaty może następnie zostać wliczona w cenę tych urządzeń lub usług. Taki system istniał już w prawie krajowym wielu państw członkowskich w chwili wejścia w życie dyrektywy 2001/29.
46.      W kontekście art. 5 ust. 2 lit. b) dyrektywy 2001/29 Trybunał, opierając się w większym stopniu na motywach tej dyrektywy niż na lakonicznym brzmieniu rozpatrywanego przepisu, przyjął analogiczne rozumowanie.
47.      Uznał on bowiem, że godziwa rekompensata, o której mowa w tym przepisie, ma na celu zrekompensowanie podmiotom praw autorskich szkody wyrządzonej im przez osoby dokonujące zwielokrotnienia w ramach przewidzianego w nim wyjątku i że to na tych osobach ciąży co do zasady obowiązek naprawienia tej szkody poprzez sfinansowanie wspomnianej rekompensaty(17). Trybunał uznał jednak, że zważywszy na praktyczne trudności w pobieraniu rekompensaty od osób, które w rzeczywistości dokonują zwielokrotnienia(18), państwom członkowskim wolno ustanowić system opłaty pobieranej od sprzedawców sprzętu nagrywającego lub dostawców usług zwielokrotniania, którzy następnie przenoszą ją na użytkowników w cenie tego sprzętu lub tych usług(19). Trybunał wyjaśnił również, że taka opłata nie może być pobierana od sprzętu lub usług nabywanych w celach oczywiście niezwiązanych z wyjątkiem dotyczącym kopii na użytek prywatny lub przez osoby prawne, które nie mogą z niego korzystać(20).
48.      Co się tyczy sposobu zapłaty godziwej rekompensaty podmiotom praw autorskich, Trybunał dopuścił, by część tej rekompensaty, nawet znaczna, była im przekazywana pośrednio za pośrednictwem instytucji społecznych i kulturalnych utworzonych w celu wspierania ich interesów, o ile instytucje te rzeczywiście wspierają wspomniane podmioty(21).
49.      Ustalony w ten sposób przez Trybunał związek między opłatą za kopię na użytek prywatny, szkodą poniesioną przez podmioty praw autorskich z tytułu wyjątku dotyczącego kopii na użytek prywatny i godziwą rekompensatą wydaje się znacznie ograniczać zakres uznania państw członkowskich w tej dziedzinie, który to zakres określono jednak jako „szeroki”(22). Nie wydaje mi się zaś, aby dyrektywa 2014/26 zmieniła coś pod tym względem, ponieważ dotyczy ona nie zakresu praw podmiotów uprawnionych, lecz wyłącznie zasad funkcjonowania organizacji zbiorowego zarządzania.
50.      Należy natomiast stwierdzić, że niemożność precyzyjnego wyliczenia różnych wchodzących w grę kwot jest istotnym czynnikiem niepewności w ramach tego systemu.
51.      O ile już w epoce „analogowej”, w której systemy opłaty za kopię na użytek prywatny zostały wprowadzone w różnych państwach i na szczeblu międzynarodowym, można było uznać, że większość dostępnego wówczas dla osób fizycznych sprzętu do nagrywania była przeznaczona do zwielokrotniania przedmiotów objętych ochroną(23), o tyle jednak trudno było precyzyjnie określić, które przedmioty rzeczywiście zostały zwielokrotnione. Opłatę tę należało zatem uiszczać na podstawie przybliżonych kryteriów i w sposób ryczałtowy.
52.      W środowisku cyfrowym ten sam nośnik danych, często zintegrowany z urządzeniem technicznym, zawiera zarówno utworzone przez użytkownika treści prywatne, jak i przedmioty objęte ochroną, które mogły zostać nabyte legalnie od podmiotów uprawnionych, zwielokrotnione w ramach wyjątku dotyczącego kopii na użytek prywatny lub też nabyte nielegalnie, przy czym nie jest możliwe precyzyjne określenie, jaką część pojemności przechowywania zajmują te poszczególne kategorie przedmiotów. Trybunał zresztą wyraźnie miał to na względzie, opierając się na fikcji prawnej, zgodnie z którą domniemywa się, że sprzęt nagrywający udostępniany osobom fizycznym jest w pełni wykorzystywany do zwielokrotniania przedmiotów objętych ochroną w ramach wyjątku dotyczącego kopii na użytek prywatny(24), podczas gdy jest oczywiste, że w praktyce zdecydowanie tak nie jest.
53.      Obliczenie szkody poniesionej przez podmioty uprawnione z tytułu tego wyjątku oraz kwoty opłaty, którą należy pobrać w celu zrekompensowania tej szkody, jest zatem nieuchronnie obarczone w wysokim stopniu niepewnością i koniecznością stosowania przybliżeń. To samo dotyczy podziału przychodów pochodzących z tej opłaty, ponieważ – jak zauważył sam Trybunał – „w praktyce nie można ustalić, który utwór został zwielokrotniony przez którego użytkownika i na którym nośniku”(25).
54.      Zatem to w odniesieniu do obliczania tych kwot państwa członkowskie dysponują rzeczywistym zakresem uznania, jako że dyrektywa 2001/29 wymaga jedynie, aby podmioty praw autorskich uzyskały godziwą rekompensatę z tytułu wyjątku dotyczącego kopii na użytek prywatny oraz, jak przewiduje motyw 31 tej dyrektywy, aby zachowana została właściwa równowaga między interesami tych podmiotów a interesami użytkowników. To, co należy rozumieć jako „godziwe” i „właściwe”, zostało natomiast pozostawione ocenie państw członkowskich, z zastrzeżeniem poszanowania ogólnych zasad prawa Unii, takich jak niedyskryminacja i proporcjonalność.
55.      W tych ramach wydaje mi się całkowicie możliwe, by organizacje zbiorowego zarządzania wykorzystywały stosunkowo niewielką część kwot pobranych z tytułu opłaty za kopię na użytek prywatny na finansowanie działalności kulturalnej i edukacyjnej przynoszącej ewentualnie korzyść osobom niebędącym podmiotami uprawnionymi, przy jednoczesnym zapewnieniu tym ostatnim skutecznego uzyskiwania godziwej rekompensaty za szkodę, którą uznaje się za poniesioną przez nie ze względu na wyjątek dotyczący kopii na użytek prywatny.
56.      Stwierdzenia tego nie podważa wyrok Hewlett-Packard Belgium(26), w którym Trybunał uznał, że „nadmierna rekompensata” za szkodę poniesioną przez podmioty praw autorskich jest niezgodna z art. 5 ust. 2 lit. a) i b) dyrektywy 2001/29. Wyrok ten dotyczył bowiem szczególnej sytuacji, w której opłata za kopię na użytek prywatny była pobierana w dwóch etapach: z góry, przed dokonaniem zwielokrotnienia, w zależności od prędkości dokonywania zwielokrotniania przez sprzęt, a następnie z dołu, po tym zwielokrotnieniu, w zależności od liczby wykonanych kopii. I tak, rozumowanie Trybunału, po pierwsze, opierało się na założeniu, że opłata ta była w całości uiszczana na rzecz podmiotów praw autorskich, a po drugie, dotyczyło szczególnej sytuacji, w której znana była liczba sporządzonych kopii, a tym samym znany był zakres szkody poniesionej przez podmioty praw autorskich(27). Taka sytuacja ma zaś charakter wyjątkowy i występuje w praktyce jedynie w przypadku opłat pobieranych za usługi zwielokrotniania. Natomiast w sytuacji, gdy opłata jest pobierana w chwili udostępnienia osobom fizycznym sprzętu nagrywającego, precyzyjne obliczenie szkody na podstawie liczby tych kopii nie jest możliwe. Wnioski płynące z tego wyroku mają zatem jedynie ograniczony zakres.
57.      W związku z tym moim zdaniem art. 5 ust. 2 lit. b) dyrektywy 2001/29 nie stoi na przeszkodzie temu, by racjonalnie ograniczona część opłaty za kopię na użytek prywatny została przeznaczona na finansowanie działalności kulturalnej lub edukacyjnej, która może przynosić korzyść osobom niebędącym podmiotami uprawnionymi, pod warunkiem że podmioty uprawnione otrzymają, bezpośrednio lub pośrednio, godziwą rekompensatę z tytułu wyjątku dotyczącego kopii na użytek prywatny.
W przedmiocie art. 6 ust. 1 dyrektywy 2006/115
58.      Dla przypomnienia, art. 6 ust. 1 dyrektywy 2006/115 przewiduje możliwość ustanowienia przez państwa członkowskie odstępstwa od wyłącznego prawa użyczenia(28) w odniesieniu do „publicznego użyczenia”, o ile przynajmniej twórcy otrzymają z tego tytułu wynagrodzenie, którego wysokość ustalają państwa członkowskie, biorąc pod uwagę swoje cele promocji kultury.
59.      Przepis ten wykazuje nie tylko podobieństwa, ale również istotne różnice w stosunku do art. 5 ust. 2 lit. b) dyrektywy 2001/29.
60.      Po pierwsze, jak Trybunał miał sposobność stwierdzić(29), podobnie jak wyjątek dotyczący kopii na użytek prywatny, wyjątek dotyczący publicznego użyczenia może wyrządzać podmiotom praw autorskich szkodę, którą rozpatrywane wynagrodzenie ma zrekompensować, na wzór godziwej rekompensaty, o której mowa w art. 5 ust. 2 lit. b) dyrektywy 2001/29(30).
61.      Po drugie, u źródła tej szkody znajdują się nie użytkownicy, lecz placówki publiczne, które oferują użyczenie przedmiotów objętych ochroną w ramach tego wyjątku. To na tych placówkach ciąży zatem obowiązek wypłaty wynagrodzenia należnego podmiotom uprawnionym(31). Ponieważ nie zostało uściślone, że wynagrodzenie to powinno być „godziwe”, nie ma obowiązku, aby uwzględniało ono wartość gospodarczą danego przedmiotu objętego ochroną, i może ono być znacznie niższe od godziwego wynagrodzenia przewidzianego w innych przepisach dyrektywy 2006/115(32). Artykuł 6 ust. 1 tej dyrektywy pozostawia zatem państwom członkowskim szeroki zakres uznania przy ustalaniu wysokości wynagrodzenia z tytułu wyjątku dotyczącego użyczenia publicznego(33).
62.      Jedyne ograniczenia tego zakresu uznania dotyczą kryteriów, które należy uwzględnić przy ustalaniu kwoty tego wynagrodzenia, a mianowicie zakresu szkody wyrządzonej podmiotom uprawnionym, przejawiającej się w liczbie przedmiotów, których użyczenie dana placówka proponuje, oraz w liczbie wypożyczających zapisanych do tej placówki(34). Ponadto wynagrodzenie to powinno pozwolić podmiotom uprawnionym na uzyskanie stosownego dochodu, wobec czego jego wysokość nie może być czysto symboliczna(35). To państwa członkowskie decydują o „stosownym” poziomie tego dochodu.
63.      Analogicznie do tego, co ma miejsce w przypadku godziwej rekompensaty z tytułu kopii na użytek prywatny, nic nie stoi moim zdaniem na przeszkodzie temu, aby wynagrodzenie z tytułu publicznego użyczenia było wypłacane podmiotom uprawnionym w sposób pośredni za pośrednictwem instytucji społecznych lub kulturalnych utworzonych w celu wspierania ich interesów(36).
64.      Wynika z tego, że zakres uznania państw członkowskich jest jeszcze większy przy ustalaniu wynagrodzenia z tytułu wyjątku dotyczącego publicznego użyczenia niż przy ustalaniu wysokości opłaty za kopię na użytek prywatny. Państwa członkowskie tym bardziej mogą zatem zezwolić organizacjom zbiorowego zarządzania na przeznaczanie części tego wynagrodzenia na finansowanie działalności kulturalnej lub edukacyjnej, która może ewentualnie przynosić korzyść osobom niebędącym podmiotami uprawnionymi.
65.      Z tego względu uważam, że art. 6 ust. 1 dyrektywy 2006/115 nie stoi na przeszkodzie temu, by część wynagrodzenia z tytułu wyjątku dotyczącego publicznego użyczenia była przeznaczona na finansowanie takiej działalności, pod warunkiem że podmioty uprawnione otrzymają z tego tytułu stosowne wynagrodzenie.
Propozycja odpowiedzi
66.      W konsekwencji proponuję, aby na pierwsze pytanie prejudycjalne odpowiedzieć, iż art. 11 ust. 4 i art. 12 ust. 4 dyrektywy 2014/26 w związku z art. 5 ust. 2 lit. b) dyrektywy 2001/29 i art. 6 ust. 1 dyrektywy 2006/115 należy interpretować w ten sposób, że nie stoją one na przeszkodzie uregulowaniom państwa członkowskiego, które zezwalają organizacji zbiorowego zarządzania na przeznaczenie części przychodów pochodzących z prawa do godziwej rekompensaty i prawa do wynagrodzenia, o których mowa, odpowiednio, w tych dwóch ostatnich przepisach, na działalność kulturalną, która może ewentualnie przynosić korzyść osobom niebędącym podmiotami praw autorskich, pod warunkiem że podmioty uprawnione otrzymają, bezpośrednio lub pośrednio, taką godziwą rekompensatę i takie stosowne wynagrodzenie.
W przedmiocie drugiego pytania prejudycjalnego
67.      Drugie pytanie prejudycjalne zostało zadane na wypadek, gdyby Trybunał odpowiedział na pytanie pierwsze, że art. 11 ust. 4 i art. 12 ust. 4 dyrektywy 2014/26 w związku z art. 5 ust. 2 lit. b) dyrektywy 2001/29 i art. 6 ust. 1 dyrektywy 2006/115 stoją na przeszkodzie uregulowaniom państwa członkowskiego, które zezwalają organizacji zbiorowego zarządzania na przeznaczenie części przychodów pochodzących z prawa do godziwej rekompensaty i prawa do wynagrodzenia, o których mowa, odpowiednio, w tych dwóch ostatnich przepisach, na działalność kulturalną, która może ewentualnie przynosić korzyść osobom niebędącym podmiotami praw autorskich. Gdyby jednak Trybunał miał się przychylić do mojej propozycji odpowiedzi na to pytanie pierwsze, udzielenie odpowiedzi na pytanie drugie nie byłoby konieczne. Mimo to przeanalizuję je krótko w trosce o kompletność wywodu.
68.      Poprzez drugie prejudycjalne sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 11 ust. 4 i art. 12 ust. 4 dyrektywy 2014/26 w związku z art. 5 ust. 2 lit. b) dyrektywy 2001/29 i art. 6 ust. 1 dyrektywy 2006/115 należy interpretować w ten sposób, że usługi o charakterze socjalnym, kulturalnym i edukacyjnym świadczone przez organizację zbiorowego zarządzania i finansowane z potrąceń z przychodów pochodzących z prawa do godziwej rekompensaty i prawa do wynagrodzenia, o których mowa, odpowiednio, w tych dwóch ostatnich przepisach, mogą przynosić korzyść wyłącznie podmiotom uprawnionym, którym przysługuje aktualne roszczenie o zapłatę wynagrodzenia lub które zawarły z daną organizacją umowę o zarządzanie. Wydaje mi się, że przez „aktualne roszczenie o zapłatę wynagrodzenia” sąd odsyłający rozumie uprawnienie do udziału w podziale przychodów z praw, to znaczy sytuację, w której należące do tych podmiotów przedmioty objęte ochroną wygenerowały takie przychody.
69.      W celu udzielenia odpowiedzi na to pytanie należy wyjść z założenia, że takie ograniczenie możliwego przeznaczenia rozpatrywanych przychodów wynikałoby z wykładni art. 11 ust. 2 i art. 12 ust. 4 dyrektywy 2014/26 lub z orzecznictwa dotyczącego art. 5 ust. 2 lit. b) dyrektywy 2001/29, stosowanego w odnośnym przypadku również, w drodze analogii, do art. 6 ust. 1 dyrektywy 2006/115.
70.      Zarówno te przepisy, jak i to orzecznictwo odnoszą się zaś w sposób ogólny do „podmiotów uprawnionych”, bez dalszych uściśleń. Moim zdaniem nieuzasadnione byłoby zatem wywodzenie z tego dodatkowych wymogów w odniesieniu do istnienia aktualnego roszczenia o zapłatę wynagrodzenia lub stosunku umownego wspomnianych podmiotów z daną organizacją zbiorowego zarządzania.
71.      Jest tak tym bardziej w odniesieniu do prawa do godziwej rekompensaty z tytułu kopii na użytek prywatny lub do wynagrodzenia z tytułu publicznego użyczenia. Zarządzanie takimi prawami jest bowiem zazwyczaj powierzane wyznaczonym ustawowo organizacjom zbiorowego zarządzania, przy czym istnienie stosunku umownego między tymi organizacjami a podmiotami uprawnionymi nie jest tu konieczne. Wszystkie podmioty wspominanych praw są zatem uprawnione do korzystania z przychodów pochodzących z tych praw.
72.      Ponadto nie wszystkie podmioty uprawnione uzyskują przychody ze swoich praw w sposób stały. Korzyść płynąca z usług kulturalnych świadczonych przez organizację zbiorowego zarządzania niekoniecznie zaś pokrywa się w czasie z uzyskiwaniem takich przychodów. Uzależnienie pierwszego od drugiego byłoby zatem jednocześnie niesprawiedliwe i w praktyce niemożliwe.
73.      Natomiast zakresy działalności organizacji zbiorowego zarządzania są określone w zależności od rodzaju przedmiotów objętych ochroną lub od kategorii praw, jak to wyraźnie przewiduje art. 5 ust. 2 dyrektywy 2014/26. Zatem zgodnie z wszelką logiką, gdy rozpatrywane przepisy tej dyrektywy dotyczą podmiotów uprawnionych, chodzi o podmioty praw, którymi zarządzanie jest objęte zakresem działalności danej organizacji.
74.      Ta sama zasada powinna moim zdaniem mieć zastosowanie w odniesieniu do wykorzystywania przychodów z praw do finansowania usług o charakterze socjalnym, kulturalnym i edukacyjnym. Jeżeli korzystanie z tych usług miałoby być ograniczone do podmiotów uprawnionych, powinny to być podmioty praw, którymi zarządzanie jest objęte zakresem działalności danej organizacji. Gdyby bowiem na przykład organizacja zbiorowego zarządzania prawami do utworów literackich wykorzystywała przychody z tych praw na rzecz podmiotów praw do utworów muzycznych, byłoby to równoznaczne z korzystaniem z nich na rzecz osób, które nie są podmiotami uprawnionymi, a ograniczenie straciłoby jakiekolwiek znaczenie.
75.      Gdyby Trybunał miał się nie przychylić do mojej propozycji odpowiedzi na pierwsze pytanie prejudycjalne, na drugie pytanie prejudycjalne należałoby zatem odpowiedzieć, że art. 11 ust. 4 i art. 12 ust. 4 dyrektywy 2014/26 w związku z art. 5 ust. 2 lit. b) dyrektywy 2001/29 i art. 6 ust. 1 dyrektywy 2006/115 należy interpretować w ten sposób, że usługi o charakterze socjalnym, kulturalnym i edukacyjnym świadczone przez organizację zbiorowego zarządzania i finansowane z potrąceń z przychodów pochodzących z prawa do godziwej rekompensaty i prawa do wynagrodzenia, o których mowa, odpowiednio, w tych dwóch ostatnich przepisach, mogą przynosić korzyść wszystkim podmiotom praw, którymi zarządzanie jest objęte zakresem działalności danej organizacji.
Wnioski
76.      W świetle całości powyższych rozważań proponuję, aby na pytania prejudycjalne przedłożone mu przez Bundesgerichtshof (federalny trybunał sprawiedliwości, Niemcy) Trybunał udzielił następującej odpowiedzi:
Artykuł 11 ust. 4 i art. 12 ust. 4 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2014/26/UE z dnia 26 lutego 2014 r. w sprawie zbiorowego zarządzania prawami autorskimi i prawami pokrewnymi oraz udzielania licencji wieloterytorialnych dotyczących praw do utworów muzycznych do korzystania online na rynku wewnętrznym w związku z art. 5 ust. 2 lit. b) dyrektywy 2001/29/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 22 maja 2001 r. w sprawie harmonizacji niektórych aspektów praw autorskich i pokrewnych w społeczeństwie informacyjnym oraz art. 6 ust. 1 dyrektywy 2006/115/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 12 grudnia 2006 r. w sprawie prawa najmu i użyczenia oraz niektórych praw pokrewnych prawu autorskiemu w zakresie własności intelektualnej
należy interpretować w ten sposób, że:
nie stoją one na przeszkodzie uregulowaniom państwa członkowskiego, które zezwalają organizacji zbiorowego zarządzania na przeznaczenie części przychodów pochodzących z prawa do godziwej rekompensaty i prawa do wynagrodzenia, o których mowa, odpowiednio, w tych dwóch ostatnich przepisach, na działalność kulturalną, która może ewentualnie przynosić korzyść osobom niebędącym podmiotami praw autorskich, pod warunkiem że podmioty uprawnione otrzymają, bezpośrednio lub pośrednio, godziwą rekompensatę i stosowne wynagrodzenie.
1      Język oryginału: francuski.
2      Zobacz w tym przedmiocie w szczególności D. Gervais, The Cultural Role(s) of Collective Management Organizations, European Intellectual Property Review, 2018, nr 6, s. 349–356 i przytoczona tam literatura.
3      Dz.U. 2001, L 167, s. 10; sprostowania: Dz.U. 2007, L 216, s. 24; Dz.U. 2010, L 263, s. 15; Dz.U. 2012, L 33, s. 9.
4      Dz.U. 2006, L 376, s. 28.
5      Dz.U. 2014, L 84, s. 72.
6      BGBl. 1965 I, s. 1294.
7      BGBl. 2016 I, s. 1190.
8      W następstwie stwierdzenia, że nie dokonano żadnego potrącenia z przychodów należnych TL.
9      Zobacz F. Melichar, Deductions Made by Collecting Societies for Social and Cultural Purposes in the Light of International Copyright Law, International Review of Industrial Property and Copyright Law, 1991, nr 1, s. 47.
10      W innym tonie pragnę zauważyć, że organizacje te są również często zaangażowane w zwalczanie naruszeń praw autorskich.
11      Zobacz w szczególności M. Ficsor, Collective Management of Copyright and Related Rights, WIPO Publication nr 855E/22, Geneva 2022, s. 225, 226.
12      M. Ficsor, Collective Management of Copyright and Related Rights, op.cit., s. 228.
13      Przepis ten wymienia decyzje zastrzeżone dla walnego zgromadzenia członków organizacji zbiorowego zarządzania.
14      Zobacz pkt 25 niniejszej opinii.
15      Wyróżnienie moje.
16      Zobacz w szczególności M. Vivant, J.-M. Bruguière, Droit d’auteur et droits voisins, Paris, Dalloz 2016, s. 548 i nast.
17      Zobacz w szczególności wyrok z dnia 11 lipca 2013 r., Amazon.com International Sales i in. (C‑521/11, zwany dalej „wyrokiem Amazon”, EU:C:2013:515, pkt 23 i przytoczone tam orzecznictwo).
18      Należy ponadto stwierdzić, że w przypadku takiej płatności chodziłoby już nie o rekompensatę z tytułu wyjątku, lecz o odpłatne korzystanie z przedmiotów objętych ochroną. Ratio legis wyjątku dotyczącego kopii na użytek prywatny tkwi bowiem w trudnościach, z jakimi zmagają się podmioty uprawnione w odniesieniu do kontrolowania korzystania z przedmiotów objętych ochroną w sferze prywatnej odbiorców i pobierania z tego tytułu wynagrodzenia.
19      Wyrok Amazon, pkt 24, 25.
20      Wyrok Amazon, pkt 28.
21      Wyrok Amazon, pkt 49–55.
22      Wyrok Amazon, pkt 20.
23      Ze względu na niewiele innych istniejących możliwości jego wykorzystywania.
24      Zobacz podobnie wyrok Amazon, pkt 41, 42 i przytoczone tam orzecznictwo.
25      Wyrok Amazon, pkt 51.
26      Wyrok z dnia 12 listopada 2015 r. (C‑572/13, EU:C:2015:750, pkt 85, 86). Dla przypomnienia, art. 5 ust. 2 lit. a) dyrektywy 2001/29 przewiduje tzw. wyjątek reprograficzny, który również daje podstawę do godziwej rekompensaty.
27      Wyrok z dnia 12 listopada 2015 r., Hewlett-Packard Belgium (C‑572/13, EU:C:2015:750, pkt 84).
28      Termin „użyczenie” został zdefiniowany w art. 2 ust. 1 lit. b) dyrektywy 2006/115 jako „ograniczone czasowo przekazanie do korzystania niesłużącego celom bezpośrednio lub pośrednio gospodarczym lub handlowym, kiedy jest to dokonywane przez instytucje dostępne dla publiczności”.
29      W odniesieniu do art. 5 ust. 1 dyrektywy Rady 92/100/EWG z dnia 19 listopada 1992 r. w sprawie prawa najmu i użyczenia oraz niektórych praw pokrewnych prawu autorskiemu w zakresie własności intelektualnej (Dz.U. 1992, L 346, s. 61), uchylonej i zastąpionej przez dyrektywę 2006/115.
30      Wyrok z dnia 30 czerwca 2011 r., VEWA (C‑271/10, zwany dalej „wyrokiem VEWA”, EU:C:2011:442, pkt 29).
31      Wyrok VEWA, pkt 23.
32      Wyrok VEWA, pkt 33.
33      Wyrok VEWA, pkt 36.
34      Wyrok VEWA, pkt 37–39.
35      Wyrok VEWA, pkt 34.
36      Zobacz pkt 44 niniejszej opinii.