62018CC0016
CONCLUSIE VAN ADVOCAAT-GENERAAL
M. SZPUNAR
van 29 juli 2019 (
1
)
Zaak C‑16/18
Michael Dobersberger
in tegenwoordigheid van:
Magistrat der Stadt Wien
[verzoek van het Verwaltungsgerichtshof (hoogste bestuursrechter, Oostenrijk) om een prejudiciële beslissing]
„Verzoek om een prejudiciële beslissing – Verstrekken van cateringdiensten aan boord van internationale treinen – Richtlijn 96/71/EG – Werkingssfeer – Vrij verrichten van diensten – Artikel 56 VWEU”
I. Inleiding
1.
In haar in 1934 gepubliceerde roman „Moord in de Oriënt-Express” heeft Agatha Christie niet vermeld waar de moord precies werd gepleegd. Het is slechts bekend dat de moord plaatsvond in een trein, de Oriënt-Express, op zijn Simplon-route – die op weg van Istanboel naar Calais verschillende landen doorkruist –, op een gegeven moment voor of na het stoppen van de trein in het voormalige Joegoslavië. De lezer weet echter niet in welk land de moord heeft plaatsgevonden. Het onderzoek van Hercules Poirot had duidelijk geen betrekking op die kwestie, die van cruciaal belang zou zijn geweest voor de verdere strafprocedure, aangezien op basis daarvan moest worden bepaald welk nationaal strafrecht van toepassing was. En zij was ongetwijfeld irrelevant voor de dynamiek en de spanning van het verhaal. Voor Agatha Christie speelde aardrijkskunde geen rol.
2.
De centrale kwestie in het onderhavige verzoek om een prejudiciële beslissing van het Verwaltungsgerichtshof (hoogste bestuursrechter, Oostenrijk) is niet zo intrigerend, maar wel belangrijker voor de werking van de interne markt en het vrij verrichten van diensten: is het bepaalde in de „detacheringsrichtlijn”, dat wil zeggen richtlijn 96/71/EG (
2
), van toepassing op een situatie waarin een internationale trein door Oostenrijk rijdt op weg van Boedapest naar München, met als gevolg dat, net zoals bij de Oriënt-Express, elke grensoverschrijding rechtsgevolgen heeft? Misschien niet voor de definitie van moord, maar zeker voor de toepassing van arbeidsrecht en arbeidsgerelateerd strafrecht.
3.
In de onderhavige conclusie zal ik beargumenteren dat een situatie als die van het hoofdgeding niet binnen de werkingssfeer van richtlijn 96/71 valt. Ook in de onderhavige zaak speelt aardrijkskunde geen rol.
II. Toepasselijke bepalingen
A.
Unierecht
4.
Artikel 1 van richtlijn 96/71, met het opschrift „Toepassingsgebied”, luidt als volgt:
„1.   Deze richtlijn is van toepassing op in een lidstaat gevestigde ondernemingen die in het kader van transnationale dienstverrichtingen, overeenkomstig lid 3, werknemers ter beschikking stellen op het grondgebied van een lidstaat.
2.   Deze richtlijn is niet van toepassing op het zeevarend personeel van koopvaardijondernemingen.
3.   Deze richtlijn is van toepassing voor zover de in lid 1 bedoelde ondernemingen een van de volgende transnationale maatregelen nemen:
a)
een werknemer voor hun rekening en onder hun leiding op het grondgebied van een lidstaat ter beschikking stellen, in het kader van een overeenkomst tussen de onderneming van herkomst en de ontvanger van de dienst die in deze lidstaat werkzaam is, voor zover er gedurende de periode van terbeschikkingstelling een dienstverband tussen de onderneming van herkomst en de werknemer bestaat, of
b)
een werknemer op het grondgebied van een lidstaat ter beschikking stellen van een vestiging of een tot hetzelfde concern behorende onderneming, voor zover er gedurende de periode van terbeschikkingstelling een dienstverband tussen de onderneming van herkomst en de werknemer bestaat, of
c)
als uitzendbedrijf of als onderneming van herkomst, een werknemer ter beschikking stellen van een ontvangende onderneming die op het grondgebied van een lidstaat gevestigd is of er werkzaamheden uitvoert, voor zover er gedurende de periode van terbeschikkingstelling een dienstverband tussen het uitzendbureau of de onderneming van herkomst en de werknemer bestaat.
4.   Ondernemingen die gevestigd zijn in een land dat geen lidstaat is, mogen geen gunstiger behandeling krijgen dan in een lidstaat gevestigde ondernemingen.”
5.
Artikel 2 van richtlijn 96/71, met het opschrift „Definitie”, bepaalt:
„1.   Voor de toepassing van deze richtlijn wordt onder ‚ter beschikking gestelde werknemer’ verstaan, iedere werknemer die gedurende een bepaalde periode werkt op het grondgebied van een lidstaat die niet de staat is waar die werknemer gewoonlijk werkt.
2.   Voor de toepassing van deze richtlijn wordt het begrip ‚werknemer’ bepaald door het recht van de lidstaat waar de werknemer ter beschikking is gesteld.”
6.
In artikel 3 van richtlijn 96/71, met het opschrift „Arbeidsvoorwaarden en ‑omstandigheden”, is het volgende bepaald:
„De lidstaten zien erop toe dat de in artikel 1, lid 1, bedoelde ondernemingen – ongeacht het recht dat van toepassing is op het dienstverband – voor de op hun grondgebied ter beschikking gestelde werknemers wat de hierna genoemde aangelegenheden betreft, de arbeidsvoorwaarden en ‑omstandigheden garanderen die, in de lidstaat waar het werk wordt uitgevoerd, zijn vastgelegd:
–
in wettelijke en bestuursrechtelijke bepalingen en/of
–
in collectieve arbeidsovereenkomsten of scheidsrechterlijke uitspraken die algemeen verbindend zijn verklaard in de zin van lid 8, voor zover deze betrekking hebben op de in de bijlage genoemde activiteiten:
a)
maximale werk‑ en minimale rustperioden;
b)
minimumaantal betaalde vakantiedagen;
c)
minimumlonen, inclusief vergoedingen voor overwerk; dit punt is niet van toepassing op de aanvullende bedrijfspensioenregelingen;
d)
voorwaarden voor het ter beschikking stellen van werknemers, inzonderheid door uitzendbedrijven;
e)
gezondheid, veiligheid en hygiëne op het werk;
f)
beschermende maatregelen met betrekking tot de arbeidsvoorwaarden en ‑omstandigheden van zwangere of pas bevallen vrouwen, kinderen en jongeren;
g)
gelijke behandeling van mannen en vrouwen, alsmede andere bepalingen inzake niet-discriminatie.
Voor de toepassing van deze richtlijn wordt het begrip ‚minimumlonen’ als bedoeld in de eerste alinea, tweede streepje, onder c), bepaald door de nationale wetgeving en/of praktijk van de lidstaat waar de werknemer ter beschikking is gesteld.”
B.
Oostenrijks recht
7.
§ 7b van het Arbeitsvertragsrechts-Anpassungsgesetz (wet tot aanpassing van het arbeidsovereenkomstenrecht) (
3
), in de op het hoofdgeding toepasselijke versie (hierna: „AVRAG”), heeft betrekking op de rechten van werknemers ten opzichte van buitenlandse werkgevers die in een lidstaat van de Europese Unie of de Europese Economische Ruimte zijn gevestigd. In essentie is erin bepaald dat een werknemer die door een in een andere lidstaat van de Europese Unie of van de Europese Economische Ruimte dan Oostenrijk gevestigde werkgever ter beschikking wordt gesteld om in Oostenrijk te werken, onverminderd de wet‑ en regelgeving die van toepassing is op de arbeidsverhouding, voor de duur van de terbeschikkingstelling automatisch recht heeft op het bij verordening of collectieve overeenkomst vastgestelde wettelijke minimumloon dat op de plaats van tewerkstelling door vergelijkbare werkgevers aan vergelijkbare werknemers moet worden betaald. Verder moet een persoon die in een andere lidstaat van de Europese Unie of van de Europese Economische Ruimte dan Oostenrijk is gevestigd, ten aanzien van werknemers die hem ter beschikking zijn gesteld en die met het oog op het verrichten van werk naar Oostenrijk zijn gedetacheerd, als werkgever worden beschouwd. Werkgevers moeten ten minste één week voor de aanvang van het betrokken werk melden dat een beroep wordt gedaan op werknemers die ter beschikking zijn gesteld om in Oostenrijk te werken. Dergelijke verklaring moet voor elke detachering afzonderlijk worden gedaan en de volgende informatie bevatten: (i) naam, adres en vergunning voor de uitoefening van een beroep of doel van het bedrijf van de werkgever; (ii) de totale duur van de detachering, en de aanvang en verwachte duur van de tewerkstelling van de verschillende werknemers in Oostenrijk en de voor de verschillende werknemers overeengekomen normale voorwaarden inzake arbeidstijd en ‑plaats; (iii) het bedrag van het op grond van de Oostenrijkse wetgeving aan de individuele werknemers verschuldigde loon en de aanvang van de arbeidsverhouding met de werkgever; (iv) de arbeidsplaats (precies adres) in Oostenrijk (ook andere interventieplaatsen in Oostenrijk), en (v) de aard van de activiteit van de werknemer en de wijze waarop hij wordt ingezet, rekening houdend met de relevante Oostenrijkse collectieve overeenkomst. Voor zover de gedetacheerde werknemers zich niet bij de Oostenrijkse sociale zekerheid hoeven aan te sluiten, moeten werkgevers documenten met betrekking tot de aangifte van de werknemers bij de sociale zekerheid (socialezekerheidsdocument E 101 overeenkomstig verordening (EEG) nr. 1408/71 (
4
), socialezekerheidsdocument A1 overeenkomstig verordening (EG) nr. 883/04 (
5
)), en een afschrift van de detacheringsverklaring op de plaats waar de werkzaamheid (of interventie) op het nationale grondgebied wordt verricht, ter beschikking houden of rechtstreeks in elektronische vorm toegankelijk maken voor de diensten van de autoriteit die verantwoordelijk is om de bijdragen te innen.
8.
Met betrekking tot de verplichting om loondocumenten beschikbaar te stellen, bepaalt § 7d AVRAG in het bijzonder dat werkgevers gedurende de hele detacheringsperiode verplicht zijn om de arbeidsovereenkomst of het document inzake de dienstverrichting en het loonstrookje op de plaats waar de werkzaamheid wordt verricht in het Duits beschikbaar te houden, alsook een bewijs van betaling van de lonen of overschrijvingen, loonstaten, urenstaten, urenregistratie en documenten betreffende de indeling in de loonschaal, zodat kan worden nagegaan of de gedetacheerde werknemer voor de duur van de tewerkstelling het hem/haar wettelijk verschuldigde loon ontvangt.
III. Feiten, procedure en prejudiciële vragen
9.
De onderneming Henry am Zug Hungary Kft. (hierna: „Henry am Zug”), met zetel in Boedapest (Hongarije), detacheerde van 2012 tot en met 2016 werknemers met Hongaarse nationaliteit, die haar voor het merendeel door een andere Hongaarse onderneming ter beschikking waren gesteld, naar Oostenrijk om daar diensten te verrichten (boordservice, bereiding en verkoop van maaltijden en dranken) in treinen van de Österreichische Bundesbahnen (Oostenrijkse nationale spoorwegmaatschappij; hierna „ÖBB”).
10.
Bij de bestreden uitspraken in een strafrechtelijke bestuurlijke procedure werd Michael Dobersberger, verzoeker tot Revision, als bestuurder van Henry am Zug schuldig bevonden aan het feit dat deze onderneming, in haar hoedanigheid van werkgeefster in de zin van § 7b AVRAG, op 28 januari 2016 bij een controle in het centraal station van Wenen in strijd met die bepaling had gehandeld door a) de tewerkstelling van de gedetacheerde werknemers in Oostenrijk niet uiterlijk een week vóór de aanvang van de tewerkstelling te hebben gemeld bij de bevoegde Oostenrijkse instantie, b) op de plaats van tewerkstelling op het Oostenrijkse grondgebied geen documenten beschikbaar te houden over de socialezekerheidsregistratie van de betrokken werknemers en c) op deze plaats van tewerkstelling de arbeidsovereenkomst, documenten waaruit de loonbetalingen bleken en documenten betreffende de loonschalen niet in het Duits beschikbaar te houden.
11.
De ÖBB had de opdracht tot het verrichten van de bovenvermelde diensten aan D. GmbH (een in Oostenrijk gevestigde onderneming) gegeven, die deze wederom door middel van onderaanneming of een onderaannemingsketen (via een andere in Oostenrijk gevestigde onderneming) aan Henry am Zug had gegeven. Deze laatste onderneming verrichtte de diensten met de Hongaarse werknemers in de naar Salzburg of München rijdende treinen van de ÖBB die als vertrek‑ of eindstation Boedapest hadden en onderweg op het centraal station van Wenen stopten.
12.
Het Verwaltungsgerichtshof meent dat het welslagen van het beroep in Revision afhankelijk is van de uitlegging van richtlijn 96/71 en artikel 56 VWEU. Het heeft daarom bij beslissing van 15 december 2017, ingekomen ter griffie van het Hof op 9 januari 2018, verzocht om een prejudiciële beslissing over de volgende vragen:
„1)
Is [richtlijn 96/71/EG], met name artikel 1, lid 3, onder a), daarvan, ook van toepassing op het verrichten van diensten, zoals het serveren van maaltijden en dranken aan passagiers, boordservice en schoonmaakdiensten, door de werknemers van een in de lidstaat van terbeschikkingstelling (Hongarije) gevestigde dienstverlener ter uitvoering van een overeenkomst met een in de lidstaat van ontvangst (Oostenrijk) gevestigde spoorwegonderneming, indien die diensten worden verricht in internationale treinen die ook door de lidstaat van ontvangst rijden?
2)
Is artikel 1, lid 3, onder a), van de richtlijn ook van toepassing wanneer de in de lidstaat van terbeschikkingstelling gevestigde dienstverlener de in de eerste prejudiciële vraag vermelde diensten niet verricht ter uitvoering van een overeenkomst met de in de lidstaat van ontvangst gevestigde spoorwegonderneming waaraan de diensten uiteindelijk ten goede komen (dienstontvanger), maar ter uitvoering van een overeenkomst met een derde, in de lidstaat van ontvangst gevestigde onderneming, die van haar kant in een contractuele verhouding (onderaanneming) met de spoorwegonderneming staat?
3)
Is artikel 1, lid 3, onder a), van de richtlijn ook van toepassing wanneer de in de lidstaat van terbeschikkingstelling gevestigde dienstverlener ter verrichting van de in de eerste prejudiciële vraag vermelde diensten geen eigen werknemers inzet, maar werknemers van een andere onderneming die hem in de lidstaat van terbeschikkingstelling ter beschikking zijn gesteld?
4)
Ongeacht de antwoorden op de eerste tot en met de derde prejudiciële vraag: verzet het Unierecht, met name de vrijheid van dienstverrichting (artikelen 56 en 57 VWEU), zich tegen een nationale regeling uit hoofde waarvan ondernemingen die werknemers detacheren naar het grondgebied van een andere lidstaat om daar diensten te verrichten, ook verplicht zijn tot naleving van de arbeidsvoorwaarden en ‑omstandigheden in de zin van artikel 3, lid 1, van de richtlijn en tot nakoming van daarmee gepaard gaande verplichtingen (zoals met name de verplichting om de grensoverschrijdende detachering van werknemers te melden bij een instantie van de lidstaat van ontvangst en de verplichting om documentatie betreffende de hoogte van het loon en de socialezekerheidsregistratie van de betrokken werknemers beschikbaar te houden) in gevallen waarin (ten eerste) de grensoverschrijdend gedetacheerde werknemers behoren tot het rijdende personeel van een grensoverschrijdend actieve spoorwegonderneming of van een onderneming die typische diensten van een spoorwegonderneming verricht (serveren van maaltijden en dranken aan passagiers, boordservice) in treinen van de betrokken onderneming die de grenzen tussen de lidstaten overschrijden, en (ten tweede) aan de detachering ofwel helemaal geen dienstenovereenkomst of althans geen dienstenovereenkomst tussen de detacherende onderneming en de in een andere lidstaat actieve dienstontvanger ten grondslag ligt, aangezien de prestatieplicht van de detacherende onderneming ten opzichte van de in een andere lidstaat actieve dienstontvanger gebaseerd is op een onderaannemingsrelatie (onderaannemingsketen), en (ten derde) de gedetacheerde werknemer geen dienstverband heeft met de detacherende onderneming, maar met een derde onderneming die haar werknemers in de lidstaat van vestiging van de detacherende onderneming aan deze laatste ter beschikking heeft gesteld?”
13.
Dobersberger, de Oostenrijkse, de Tsjechische, de Duitse, de Franse, de Hongaarse en de Poolse regering en de Europese Commissie hebben schriftelijke opmerkingen ingediend. Die partijen, met uitzondering van de Franse en de Poolse regering, waren vertegenwoordigd ter terechtzitting van 12 maart 2019.
IV. Beoordeling
14.
De onderhavige zaak doet fundamentele vragen rijzen over richtlijn 96/71: in hoeverre is de richtlijn van toepassing op een onderneming in een situatie waarin de gedetacheerde werknemer zijn taken uitvoert in een trein die in het land van herkomst vertrekt en daar opnieuw aankomt, en deze trein in theorie nooit verlaat?
A.
Ontvankelijkheid van de prejudiciële vragen
15.
De Franse regering betwist de ontvankelijkheid van de eerste drie vragen van het verzoek om een prejudiciële beslissing. Zij betoogt in essentie dat richtlijn 96/71 niet van toepassing is op de controlemaatregelen die door nationale instanties worden genomen om de naleving van arbeids‑ en tewerkstellingsvoorwaarden te waarborgen. Zij verwijst in dat verband naar het arrest in de zaak De Clercq e.a. (
6
)
16.
Prejudiciële verwijzingen zijn in beginsel ontvankelijk en het Hof weigert slechts in zeldzame en extreme gevallen om daarop een antwoord te formuleren. (
7
) Dergelijke verwijzingen worden vermoed relevant te zijn. (
8
) Het Hof heeft dan ook slechts in omstandigheden die het zelf omschrijft als „uitzonderlijke omstandigheden” (
9
) geweigerd om vragen te beantwoorden, wanneer sprake was van hypothetische gevallen, wanneer de gestelde vragen niet noodzakelijk waren voor de beslechting van het geschil, wanneer de vragen niet voldoende duidelijk waren geformuleerd of wanneer de feiten niet voldoende vaststonden. (
10
)
17.
De onderhavige zaak valt niet onder een van deze categorieën. Bovendien had het arrest De Clercq e.a. (
11
), zoals de Duitse regering ter terechtzitting terecht heeft benadrukt, betrekking op het controleren van maatregelen, terwijl de vragen 1 tot en met 3 in de onderhavige procedure betrekking hebben op de ruimere kwestie van de toepasselijkheid van richtlijn 96/71 op een situatie als die van het hoofdgeding.
18.
Alle vragen van de verwijzende rechter zijn derhalve ontvankelijk.
B.
Richtlijn 96/71 en het vrij verrichten van diensten
19.
Vooraleer ik de vier vragen van de verwijzende rechter behandel, acht ik het nuttig om bij wijze van inleidende opmerkingen een aantal essentiële kenmerken van richtlijn 96/71 in herinnering te brengen, waarop ik mij in de hierna volgende analyse zal baseren.
20.
Tussen de vrijheden van de interne markt, met name het vrij verrichten van diensten in de zin van artikel 56 VWEU, en richtlijn 96/71 bestaat er een onderliggende spanning, die weliswaar door het Hof in zijn rechtspraak en door de wetgever lijkt te zijn opgelost, maar toch een zekere wrijving oplevert.
1. Doelstellingen
21.
De interne markt die – afhankelijk van het gezichtspunt – het middel of het doel van het Europese integratieproces vormt, is zo fundamenteel voor de rechtsorde van de Unie, dat het als een vaststaand gegeven wordt beschouwd en niet minder dan het centrale organisatorische beginsel van de Verdragen is. (
12
) In de regel werken marktdeelnemers op basis van geharmoniseerde normen (
13
) of, bij gebreke daarvan, op grond van hun plaatselijke normen. In dat tweede geval geldt een logica van het land van herkomst, die inhoudt dat het in beginsel voldoende is dat een marktdeelnemer de plaatselijke regels naleeft. Dat stelt marktdeelnemers in staat om onder gelijke voorwaarden te concurreren in de hele interne markt.
22.
Richtlijn 96/71 heeft in essentie een volledig andere logica, aangezien zij een aantal (normale) gevolgen van de toepassing van het vrij verrichten van diensten beoogt te verzachten: met betrekking tot bepaalde aspecten van het arbeidsrecht geldt niet het land-van-herkomstbeginsel, maar het land-van-bestemmingbeginsel. Dat leidt tot een natuurlijke juridische spanning tussen artikel 56 VWEU (
14
) en richtlijn 96/71.
23.
Opgemerkt zij dat, voor zover de richtlijn volgens haar overwegingen een drieledig doel heeft, te weten bevordering van het grensoverschrijdend verrichten van diensten (
15
), in het kader van eerlijke mededinging (
16
), waarbij de eerbiediging van de rechten van werknemers wordt gegarandeerd (
17
), die drie aspecten in feite lijnrecht tegenover elkaar staan. (
18
) Het garanderen van de eerbiediging van de rechten van werknemers bevordert het grensoverschrijdend verrichten van diensten niet, maar beperkt het en vormt in die context een rechtvaardigingsgrond (dit wil zeggen een dwingende reden van algemeen belang) om dat te doen.
24.
Derhalve meen ik dat het logischer is om richtlijn 96/71 als een maatregel te beschouwen die erop gericht is de tegengestelde doelstellingen van het vrij verrichten van diensten en de bescherming van de rechten van werknemers met elkaar in overeenstemming te brengen.
25.
Over welke werknemers gaat het hier echter? De werknemers van het land van herkomst van de dienstverlener die worden uitgezonden naar het land van bestemming waarin de dienst wordt verricht, of de werknemers van het land van bestemming? Op het eerste gezicht gaat het zeker om die van het land van herkomst. (
19
) De achterliggende gedachte van elke vorm van detachering is dan ook de volgende: een werknemer mag persoonlijk geen enkel inkomensverlies of ander arbeidsgerelateerd verlies lijden ten opzichte van de plaatselijke werknemer. Het is mogelijk dat de kosten voor levensonderhoud hoger zijn dan in de lidstaat van detachering. Daarom is het land-van-bestemmingsbeginsel van toepassing om eventuele discriminatie te verzachten.
26.
Ik neem nu een stap terug en beeld mij even in dat er geen sprake is van harmonisatie, dat wil zeggen dat er geen richtlijn 96/71 bestaat en dat een lidstaat (A) zijn arbeidswetgeving wil opleggen aan werknemers van een andere lidstaat (B) die in de context van het vrij verrichten van diensten naar die lidstaat (A) zijn gedetacheerd. Dat zou zeker een beperking van het vrij verrichten van diensten vormen. Hoe zou die beperking kunnen worden gerechtvaardigd? Door de rechten van de werknemers van lidstaat (B) in te roepen?
27.
In een dergelijke situatie zou kunnen worden aangevoerd dat het ondenkbaar is dat lidstaat (A) de dwingende reden met betrekking tot de bescherming van de werknemers van lidstaat (B) kan inroepen. Terecht kan de vraag worden gesteld of het werkelijk aan lidstaat (A) staat – in de context van detachering als onderdeel van de vrijheid van dienstverrichting van de werkgever – te weten wat het beste is voor de werknemers van lidstaat (B). Een dergelijke aanpak kan betuttelend of zelfs arrogant lijken. Verder is er de delicate kwestie van bevoegdheid: er zou kunnen worden betoogd dat, in beginsel, een lidstaat (A) alleen de bevoegdheid heeft om werknemers die gewoonlijk in die lidstaat in dienst zijn, te beschermen, terwijl die welke in een andere lidstaat (B) in dienst zijn en – in de context van de uitoefening van de vrijheid van dienstverrichting van hun werkgever – naar lidstaat (A) worden gedetacheerd normaal niet de personen mogen zijn die deze lidstaat kan beschermen. (
20
)
28.
Ik meen echter dat dergelijke bezorgdheden kunnen worden weggenomen en dat er bovendien vaste rechtspraak is volgens welke een lidstaat het vrij verrichten van diensten kan beperken om werknemers van de detacherende lidstaat te beschermen. Het Hof heeft immers met betrekking tot situaties van zowel voor als na de uiterste datum voor de tenuitvoerlegging van richtlijn 96/71 (
21
) geoordeeld dat de „bescherming van werknemers” (
22
), het „algemeen belang in verband met de sociale bescherming van de werknemers” (
23
), of de „sociale bescherming van de werknemers in de bouwsector” (
24
), beperkingen van de fundamentele vrijheden kunnen rechtvaardigen, waarbij het om de werknemers van de lidstaat van herkomst/detachering, en niet om die van de lidstaat van ontvangst ging.
29.
Uit het arrest Laval en Partneri (
25
) blijkt een paradigmaverschuiving, aangezien het Hof daarin heeft geoordeeld dat „de bescherming van werknemers in de staat van ontvangst tegen eventuele praktijken van sociale dumping, een dwingende reden van openbaar belang in de zin van de rechtspraak van het Hof kan vormen, welke in beginsel een beperking van een van de door het Verdrag gewaarborgde fundamentele vrijheden kan rechtvaardigen”. (
26
) Naast het feit dat het Hof niet verder heeft omschreven of gespecificeerd wat onder „sociale dumping” moet worden begrepen, is die zaak opmerkelijk om drie redenen. Wat ten eerste het inhoudelijke aspect betreft, voert het Hof in zijn jurisprudentie een nieuwe dwingende reden van algemeen belang in. Uiteraard is dat in beginsel perfect mogelijk, aangezien de dwingende redenen niet uitputtend zijn opgesomd en het Hof vrij is om er in overeenstemming met de maatschappelijke ontwikkelingen nieuwe te identificeren. Ten tweede is die nieuwe vastgestelde dwingende reden van algemeen belang van economische aard, waardoor zij ingaat tegen de vaste rechtspraak van het Hof volgens welke doelstellingen van zuiver economische aard geen redenen van algemeen belang kunnen vormen die een beperking van een fundamentele vrijheid kunnen rechtvaardigen. (
27
) Het voorkomen van „sociale dumping” is immers meer verwant met de economische rechtvaardigingsgrond van handhaving van de arbeidsvrede – die door het Hof niet is erkend als een dwingende reden van algemeen belang. (
28
) Wat ten derde het methodologische aspect betreft, heeft het Hof niet uitdrukkelijk verklaard dat „sociale dumping” voortaan een nieuwe dwingende reden van algemeen belang moet vormen. Het Hof heeft die nieuwe dwingende reden met betrekking tot de lidstaat van ontvangst afgeleid uit de bestaande rechtspraak inzake de bescherming van werknemers van de detacherende lidstaat. „Sociale dumping” en de bescherming van werknemers van de detacherende lidstaat zijn twee volledig verschillende zaken.
30.
Ik wil erop wijzen dat ik de noodzaak om werknemers te beschermen in de context van het vrij verrichten van diensten volledig begrijp en ondersteun, en geenszins in twijfel wil trekken. Het begrip „sociale dumping” moet echter met de nodige voorzichtigheid worden gebruikt en restrictief worden uitgelegd. In een interne markt die wordt gekenmerkt door het vrije verkeer van goederen, diensten en productiefactoren is er het inherente gevaar dat „sociale dumping” meer een politieke, dan een juridische term wordt, een politieke term die doorgaans wordt aangevoerd in economieën met een goed ontwikkelde infrastructuur. Het gevaar bestaat namelijk dat er vooral eenzijdig rekening wordt gehouden met het perspectief van de (lid)staat van ontvangst. (
29
) Cru gezegd, is hetgeen voor sommigen „sociale dumping” is, voor anderen gewoon „tewerkstelling”.
31.
Een te ruime toepassing van het begrip „sociale dumping” zou neerkomen op niets minder dan de bescherming van de binnenlandse industrie tegen goedkopere concurrentie uit een andere lidstaat, welke bescherming op grond van het Unierecht normaal niet kan worden gehandhaafd. (
30
) Zoals de term „dumping” aangeeft, moet er sprake zijn van een negatieve intentie om concurrentie uit te schakelen – en mag het niet gewoon gaan om het genieten van betere voorwaarden. De noodzaak om „sociale dumping” te voorkomen kan echter niet worden ingeroepen tegen een dienstverlener die de mogelijkheden die de interne markt biedt, gewoon in zijn economisch voordeel – en dat van zijn klant, de ontvanger van de diensten – aanwendt. (
31
) De interne markt steunt immers op het beginsel van het comparatieve voordeel. (
32
)
32.
Om terug te komen op richtlijn 96/71: wanneer het gestelde doel ervan is om gedetacheerde werknemers – dat wil zeggen werknemers van de lidstaat van herkomst – te beschermen, is dat slechts een deel van de waarheid, aangezien de richtlijn ook is bedoeld om „sociale dumping” te voorkomen.
2. Rechtsgrondslag en diensten op het gebied van vervoer
33.
Op grond van artikel 58, lid 1 VWEU wordt het vrije verkeer van diensten op het gebied van vervoer geregeld door de bepalingen in de titel (van het Verdrag) betreffende het vervoer, dat wil zeggen deel drie, titel VI, van het VWEU. (
33
) In dat verband is de standaardrechtsgrond voor de tenuitvoerlegging van het vervoersbeleid, dat het vrije verkeer van diensten op het gebied van vervoer omvat, artikel 91 VWEU. (
34
) Ik heb er elders op gewezen dat de juridische consequentie van artikel 58, lid 1, VWEU is dat het Verdrag geen rechtstreekse werking heeft op het gebied van het vrije verkeer van diensten inzake vervoer (
35
), hetgeen een verstrekkende juridische consequentie is, aangezien zij betekent dat marktdeelnemers zich bij de nationale rechter niet op de artikelen 56 VWEU en volgende kunnen beroepen. (
36
) De toepassing van de beginselen van het vrije dienstenverkeer moet volgens het Verdrag dus worden verwezenlijkt door de totstandbrenging van een gemeenschappelijk vervoersbeleid. (
37
) Zodra de harmonisatiemaatregelen zijn vastgesteld, dienen zij uiteraard te worden uitgelegd in het licht van artikel 56 VWEU. (
38
)
34.
Tegen die achtergrond zou ik denken dat de harmonisatie van diensten op het gebied van vervoer, zelfs als onderdeel van een ruimere harmonisatiemaatregel, op artikel 91 VWEU moet zijn gebaseerd.
35.
Richtlijn 96/71 is echter alleen maar gebaseerd op artikel 53, lid 1, en artikel 62 VWEU, en niet op artikel 91 VWEU. Hetzelfde geldt voor richtlijn 2014/67/EU. (
39
) De logische gevolgtrekking zou zijn dat die richtlijnen de diensten op het gebied van vervoer niet harmoniseren. Overigens sluit richtlijn 2006/123, de zogenoemde „dienstenrichtlijn”, die dezelfde rechtsgrondslagen heeft als de richtlijnen 96/71 en 2014/67, diensten op het gebied van vervoer uitdrukkelijk uit. (
40
) Ik meen dat dit om de hier juist uiteengezette reden is: artikel 53, lid 1 en artikel 62 VWEU lijken gewoon niet van toepassing te zijn op diensten op het gebied van vervoer.
36.
De Uniewetgever lijkt echter een ander opvatting te hebben. Om te beginnen sluit richtlijn 96/71 „zeevarend personeel van koopvaardijondernemingen” expressis verbis uit van de werkingssfeer van de richtlijn. (
41
) Ik kom later op die bepaling terug, maar ik kan hier reeds vermelden dat de uitsluiting van koopvaardijondernemingen erop wijst dat de wetgever ten minste in beginsel andere diensten op het gebied van vervoer in de richtlijn wilde opnemen. In dezelfde geest verwijst richtlijn 2014/67 als vanzelfsprekend naar „mobiele werknemers in de transportsector”. (
42
)
37.
Terwijl men slechts kan speculeren waarom artikel 91 VWEU niet als rechtsgrondslag voor de vaststelling van richtlijn 96/71 is vermeld (
43
), worden diensten op het gebied van vervoer hoe dan ook over het algemeen niet geacht buiten de werkingssfeer van richtlijn 96/71 te vallen. Ik heb niet de bedoeling om dat in de onderhavige conclusie in twijfel te trekken. (
44
) Het lijkt inderdaad algemeen aanvaard te zijn op juridisch vlak dat diensten op het gebied van vervoer onder richtlijn 96/71 vallen.
3.
In casu: diensten op het gebied van vervoer?
38.
Wat de specifieke diensten in kwestie betreft, zou ik in dit stadium echter al willen onderzoeken of zij „diensten op het gebied van vervoer” zijn.
39.
Zoals ik al eerder heb uiteengezet, wordt het vrije verkeer van diensten op het gebied van het vervoer op grond van artikel 58, lid 1, VWEU geregeld door de bepalingen in de titel van het Verdrag betreffende het vervoer, dat wil zeggen deel drie, titel VI, VWEU. (
45
)
40.
Het is duidelijk dat catering‑ en schoonmaakdiensten op een trein geen vervoersdiensten zijn in de zin van het overbrengen van personen of goederen van punt A naar punt B. (
46
) Het Hof heeft echter geoordeeld dat onder „diensten op het gebied van vervoer”„niet alleen de fysieke activiteit van het verplaatsen van personen of goederen van de ene naar de andere plaats door middel van een voertuig, vaartuig of luchtvaartuig [...] valt, maar ook de daaraan inherent verbonden diensten”. (
47
) In dat verband heeft het Hof bijvoorbeeld de technische controle van voertuigen aangemerkt als „diensten op het gebied van vervoer” (
48
) aangezien „[h]et gaat [...] om een noodzakelijk vereiste voor het verrichten van de hoofdactiviteit, namelijk het vervoer”. (
49
)
41.
Uit de rechtspraak van het Hof blijkt mijns inziens dat diensten die uit hun aard een (feitelijke of wettelijke) conditio sine qua non vormen voor de vervoersactiviteit als diensten op het gebied van vervoer worden beschouwd.
42.
Dat kan niet worden gezegd van de diensten die hier aan de orde zijn. Die diensten, die als boordservice worden verleend, staan los van de vervoershandeling. Mensen eten en drinken overal – ook op treinen. Plaatsen moeten worden schoongehouden – ook treinen. Het serveren van maaltijden en dranken, en het schoonmaken van treinen zijn volledig bijkomstig ten opzichte van het vervoer. Simpel gesteld: om te kunnen spreken van vervoer hoeft er geen drank te worden geserveerd en hoeft een trein niet te worden schoongemaakt. Het is net het omgekeerde. Kortom, het loutere feit dat in een vervoermiddel maaltijden en drank worden geserveerd en dat dit vervoermiddel wordt schoongemaakt, betekent niet dat er sprake is van een „dienst op het gebied van vervoer”.
C.
Werkingssfeer van richtlijn 96/71 – Eerste vraag
43.
Met zijn eerste vraag wenst de verwijzende rechter te vernemen of de werkingssfeer van richtlijn 96/71, met name artikel 1, lid 3, onder a), zich uitstrekt tot diensten zoals het serveren van maaltijden en dranken aan passagiers, boordservice en schoonmaakdiensten, die worden verricht door de werknemers van een in de lidstaat van terbeschikkingstelling gevestigde dienstverlener ter uitvoering van een overeenkomst met een in de lidstaat van ontvangst gevestigde spoorwegonderneming, indien die diensten worden verricht in internationale treinen die ook door de lidstaat van ontvangst rijden.
44.
De standpunten van de interveniërende partijen kunnen in drie categorieën worden ingedeeld.
45.
Volgens het eerste standpunt, dat door Dobersberger, de Hongaarse, de Poolse en de Tsjechische regering wordt verdedigd, vallen catering‑ en schoonmaakdiensten in treinen niet binnen de werkingssfeer van richtlijn 96/71. De Oostenrijkse, de Franse en de Duitse regering voeren het tegenovergestelde aan. Ten derde gaat de Commissie ervan uit dat richtlijn 96/71, met uitzondering van de bepalingen ervan inzake minimumlonen en minimumaantal betaalde vakantiedagen, die in artikel 3, lid 1, onder b) en c), van die richtlijn zijn opgenomen, van toepassing is op het verrichten van diensten zoals die welke in het hoofdgeding aan de orde zijn.
46.
Artikel 1, lid 1, van richtlijn 96/71 bepaalt dat de richtlijn van toepassing is op in een lidstaat gevestigde ondernemingen die in het kader van transnationale dienstverrichtingen, overeenkomstig lid 3, werknemers ter beschikking stellen op het grondgebied van een lidstaat. Artikel 1, lid 3, onder a), van richtlijn 96/71 voegt daaraan toe dat de richtlijn van toepassing is voor zover de in lid 1 bedoelde ondernemingen een werknemer voor hun rekening en onder hun leiding op het grondgebied van een lidstaat ter beschikking stellen, in het kader van een overeenkomst tussen de onderneming van herkomst en de ontvanger van de dienst die in deze lidstaat werkzaam is, voor zover er gedurende de periode van terbeschikkingstelling een dienstverband tussen de onderneming van herkomst en de werknemer bestaat.
47.
Het cruciale punt van de eerste vraag is of werknemers ter beschikking zijn gesteld „op het grondgebied” van een lidstaat, dat wil zeggen op het grondgebied van de Republiek Oostenrijk.
48.
De bewoordingen van artikel 96/71 bieden mijns inziens geen sluitende oplossing voor het onderhavige probleem. Het is weliswaar zo dat de betrokken werknemers, wanneer zij door Oostenrijk rijden, zich wettelijk en fysiek op het grondgebied van die lidstaat en in beginsel onder de jurisdictie van die lidstaat vallen, maar aangezien zij in essentie fysiek op de trein blijven en naar hun lidstaat van herkomst terugkeren, kan ik moeilijk aannemen dat zij daadwerkelijk „op het grondgebied” van Oostenrijk ter beschikking worden gesteld. Zij worden hooguit „op het grondgebied” van de trein ter beschikking gesteld, die, in casu, door Oostenrijk rijdt.
49.
Volgens vaste rechtspraak van het Hof moet bij de uitlegging van een bepaling van Unierecht niet alleen rekening worden gehouden met de bewoordingen ervan, maar ook met de context ervan, de doelstellingen van de regeling waarvan zij deel uitmaken en, met name, de ontstaansgeschiedenis van die regeling. (
50
)
50.
Met name de Oostenrijkse regering heeft betoogd dat de in het hoofdgeding aan de orde zijnde diensten binnen de werkingssfeer van richtlijn 96/71 vallen, aangezien de richtlijn op grond van artikel 1, lid 2 niet van toepassing is op het zeevarend personeel van koopvaardijondernemingen. Voor zover richtlijn 96/71 die specifieke activiteitensector in het bijzonder uitsluit van haar werkingssfeer, moet zij a contrario van toepassing zijn op alle andere activiteitensectoren.
51.
Ik zou dergelijke redenering alleen kunnen volgen indien de ontstaansgeschiedenis van richtlijn 1, lid 2, van richtlijn 96/71 in dat verband duidelijkheid zou scheppen. Dat is echter helaas niet het geval, aangezien de ontstaansgeschiedenis op dat punt ook geen uitsluitsel geeft.
52.
Artikel 1, lid 2, van richtlijn 96/71, dat noch in het oorspronkelijke voorstel van de Commissie (
51
), noch in het advies van het Parlement in eerste lezing was opgenomen, werd toegevoegd door de Raad in zijn gemeenschappelijk standpunt (
52
) ten aanzien van het gewijzigde voorstel van de Commissie (
53
) en werd in de door de Raad voorgestelde bewoordingen gehandhaafd totdat de richtlijn werd vastgesteld. In dat verband zijn er geen duidelijke aanwijzingen dat die uitzondering uitputtend bedoeld is in die zin dat andere mogelijke uitzonderingen worden uitgesloten. (
54
)
53.
Dobbersberger voert aan dat zijn standpunt, volgens hetwelk de onderhavige zaak buiten de werkingssfeer van richtlijn 96/71 valt, wordt bevestigd door de afwijking waarin wordt voorzien in het addendum bij de notulen van de op 24 september 1996 in Brussel gehouden 1948e vergadering van de Raad (9916/96 ADD 1). Volgens dat addendum valt een werknemer die gewoonlijk op het grondgebied van twee of meer lidstaten is tewerkgesteld en die deel uitmaakt van het mobiele personeel van een onderneming die voor eigen rekening internationaal personen‑ of goederenvervoer per spoor, over de weg, door de lucht of over het water verricht, niet binnen de werkingssfeer van artikel 1, lid 3, onder a), van richtlijn 96/71. In een dergelijk geval zou er geen sprake zijn van detachering. Dobersberger meent dat de uitzondering alleen kan betekenen dat niet alleen het personeel van een vervoersonderneming, maar ook het personeel van een dienstverlenende onderneming die verschillende diensten in hetzelfde vervoermiddel verleent, onder die uitzondering valt en derhalve is uitgesloten van de werkingssfeer van richtlijn 96/71.
54.
Uiteraard zijn de notulen van een zitting van de Raad niet van normatieve aard. Niettemin geven zij nuttige informatie over de intentie en het standpunt van de wetgever, en over de uitlegging van de teksten die hij heeft vastgesteld. In dat verband is de situatie voor mij zo duidelijk dat ik er twee punten uit kan afleiden: ten eerste kan niet alleen zeevarend personeel van koopvaardijondernemingen worden uitgesloten van de werkingssfeer van de richtlijn, en ten tweede passen mobiele werknemers, namelijk werknemers die hun taken in vervoermiddelen uitvoeren, niet echt in de logica van de richtlijn.
55.
Verder verwijst de Oostenrijkse regering naar artikel 9, lid 1, onder b), van richtlijn 2014/67, volgens hetwelk de lidstaten in het kader van de administratieve eisen en controlemaatregelen die noodzakelijk zijn om te zorgen voor een doeltreffend toezicht op de naleving van de bij richtlijn 2014/67 en bij richtlijn 96/71 opgelegde verplichtingen, de verplichting kunnen opleggen om stukken te bewaren of ter beschikking te stellen voor mobiele werknemers in de transportsector. Daaruit leidt de Oostenrijkse regering af dat grensoverschrijdend spoorwegverkeer niet is uitgesloten van de werkingssfeer van richtlijn 96/71.
56.
Dat argument kan mij op zich niet overtuigen. De Oostenrijkse regering specificeert niet wat wordt verstaan onder een „mobiele werknemer in de transportsector” of wat de draagwijdte van dat begrip is. Dat is een kwestie van uitlegging. Het feit dat aan dienstverleners bepaalde administratieve eisen kunnen worden opgelegd met betrekking tot mobiele werknemers in de transportsector, geeft dus geen antwoord op de vraag of een zo specifieke situatie als de onderhavige al dan niet binnen de werkingssfeer van richtlijn 96/71 valt. Of het onderhavige geval onder richtlijn 96/71 valt, is met andere woorden een uitleggingskwestie die niet volledig wordt opgelost door artikel 9, lid 1, onder b), van richtlijn 2014/67.
57.
Om de eerste vraag te kunnen begrijpen en beantwoorden, moet worden ingezien dat de situatie van „zeer mobiele werknemers”, een uitdrukking die de Tsjechische regering in haar opmerkingen gebruikt, niet past in de logica van richtlijn 96/71. De situatie van zeer mobiele werknemers, zoals die welke hier aan de orde zijn, verschilt duidelijk van die van andere mobiele werknemers.
58.
Wat dergelijke zeer mobiele werknemers van andere mobiele werknemers onderscheidt, is dat hun werkplek in de praktijk irrelevant is. Het is niet van belang of het vervoermiddel waarin zij hun werkzaamheden verrichten, zich op een bepaald tijdstip in Hongarije, Oostenrijk of Duitsland bevindt. Anders gezegd, is de gehele logica van het land van herkomst (of detachering) en het land van bestemming in een dergelijke situatie niet van toepassing, aangezien er geen land van bestemming is: de trein vertrekt in Boedapest en keert terug naar Boedapest. Het land van bestemming is dus Hongarije zelf. Het land van herkomst en het land van bestemming vallen samen. Ik zie niet in hoe in de onderhavige zaak de situatie van de werknemers verschilt van, bijvoorbeeld, de werknemers die hun werkzaamheden bijvoorbeeld op de tram in Boedapest verrichten.
59.
In die context wil ik eraan herinneren dat volgens artikel 2, lid 1, van richtlijn 96/71 onder „ter beschikking gestelde werknemer” iedere werknemer wordt verstaan die voor een bepaalde periode werkt op het grondgebied van een lidstaat die niet de staat is waar die werknemer gewoonlijk werkt.
60.
Ter terechtzitting is met name door de Hongaarse regering het standpunt verdedigd dat het in een situatie als in het hoofdgeding niet eens mogelijk is te bepalen in welke lidstaat de werknemer gewoonlijk werkt, aangezien de situatie in een internationale trein om de hierboven vermelde redenen zo specifiek is. Zo ver wil ik echter niet gaan. De plaats waar de werknemer gewoonlijk werkt, is mijns inziens Hongarije. Het is daar en van daaruit dat de betrokken werknemers hun werkzaamheden beginnen, de treinen laden, de voorraden bijhouden enzovoort. Essentieel is dat zij daar het zwaartepunt van hun (economische) leven hebben. Het is daar dat zij voor hun huisvesting betalen en hun inkopen doen. Zij zijn dus alleen onderworpen aan de kosten voor levensonderhoud in Hongarije. Hun tijdelijke aanwezigheid in Oostenrijk tijdens een bepaalde werkdag heeft geen gevolgen voor hun kosten voor levensonderhoud.
61.
Derhalve is de hele logica van richtlijn 96/71 hier niet van toepassing. Die richtlijn is in casu gewoon niet aan de orde.
62.
Ten slotte wil ik kort ingaan op het argument van de Commissie dat de richtlijn in beginsel van toepassing is, maar dat de toepassing van minimumlonen en regels inzake minimumaantal betaalde vakantiedagen niet gerechtvaardigd is wegens de bijzondere kenmerken die voortvloeien uit het zeer mobiele karakter van de grensoverschrijdende diensten die in het hoofdgeding aan de orde zijn, en wegens het feit dat zij onvoldoende verband houden met het grondgebied van de lidstaat van „ontvangst”. De Commissie leidt dat af uit artikel 56 VWEU, in het licht waarvan zij de richtlijn wil uitleggen.
63.
Ik kan mij niet in die benadering vinden.
64.
Gelet op de hierboven beschreven natuurlijke spanning tussen artikel 56 VWEU en richtlijn 96/71, bemoeilijkt een uitlegging van die richtlijn in het licht van het beginsel van vrije dienstverrichting de zaken eerder dan dat zij ze oplost. In het uiterste geval kan een dergelijke à‑la‑cartetoepassing van richtlijn 96/71 in het licht van artikel 56 VWEU ertoe leiden dat geen enkele bepaling van de richtlijn wordt toegepast. Dat zou de rechtszekerheid ondermijnen, aangezien de richtlijn precies is vastgesteld om zorgvuldig te bepalen wat wel en niet is toegestaan in de context van de detachering van werknemers.
65.
Derhalve geef ik in overweging op de eerste vraag te antwoorden dat artikel 1, lid 3, van richtlijn 96/71 niet van toepassing is op diensten, zoals het serveren van maaltijden en dranken aan passagiers, boordservice en schoonmaakdiensten, die worden verricht door de werknemers van een in de lidstaat van terbeschikkingstelling gevestigde dienstverlener ter uitvoering van een overeenkomst met een in de lidstaat van ontvangst gevestigde spoorwegonderneming, indien die diensten worden verricht in internationale treinen die ook door de lidstaat van ontvangst rijden.
D.
Onderaanneming – Tweede en derde vraag
66.
Aangezien de bepalingen van richtlijn 96/71 niet van toepassing zijn op een situatie als aan de orde in het hoofdgeding, zijn de tweede en de derde vraag hypothetisch en hoeft het Hof deze niet te beantwoorden – tenzij het uiteraard tot een andere slotsom zou komen met betrekking tot de eerste vraag en zou oordelen dat die richtlijn in casu van toepassing is. In dat geval moeten de bepalingen van de richtlijn die het voorwerp zijn van de tweede en de derde vraag worden onderzocht.
67.
De tweede en de derde vraag hebben een soortgelijk thema, aangezien zij beide betrekking hebben op onderaanneming en de structuur van contractuele betrekkingen in de verschillende stadia van de terbeschikkingstelling van werknemers.
1. Tweede vraag
68.
Met zijn tweede vraag wenst de verwijzende rechter in essentie te vernemen of artikel 1, lid 3, onder a), van richtlijn 96/71 van toepassing is wanneer de in de lidstaat van terbeschikkingstelling gevestigde dienstverlener de diensten niet verricht ter uitvoering van een overeenkomst met de in de lidstaat van ontvangst gevestigde onderneming waaraan de diensten uiteindelijk ten goede komen (dienstontvanger), maar ter uitvoering van een overeenkomst met een derde, in de lidstaat van ontvangst gevestigde onderneming, die van haar kant in een contractuele verhouding (onderaanneming) met de spoorwegonderneming staat.
69.
Die vraag moet worden gezien tegen de achtergrond van de nationale wetgeving waarbij richtlijn 96/71 is omzet. De verwijzende rechter wil indirect nagaan of de richtlijn juist is omgezet in het Oostenrijkse recht.
70.
In dit verband zijn met name de bewoordingen „in het kader van een overeenkomst tussen de onderneming van herkomst en de ontvanger van de dienst” aan de orde.
71.
In feite is er, zoals hierboven is beschreven, geen overeenkomst tussen ÖBB en Henry am Zug, maar zijn die ondernemingen verbonden door middel van een keten van drie overeenkomsten: er is een overeenkomt tussen ÖBB en D. (gevestigd in Oostenrijk) voor boordservice en de bereiding en de verkoop van maaltijden en dranken op treinen van ÖBB; deze diensten zijn door D. uitbesteed aan Henry am Zug (gevestigd in Hongarije) via onderaannemingsovereenkomsten met H. (nog een andere in Oostenrijk gevestigde onderneming).
72.
De vraag is of die constructie met onderaannemingsovereenkomsten ertoe leidt dat de betrokken zaak niet onder artikel 1, lid 3, onder a), van richtlijn 96/71 valt.
73.
Ik denk het niet.
74.
Volgens de verwijzende rechter zijn alle bij de onderaanneming betrokken ondernemingen in Oostenrijk gevestigd, het land waar de werknemers ter beschikking zijn gesteld. Het maakt dus niet uit of ÖBB, in wier treinen de werknemers hun diensten verrichten, dan wel een andere in Oostenrijk actieve onderneming een overeenkomst heeft gesloten met Henry am Zug. De terbeschikkingstelling vindt hoe dan ook plaats op grond van een overeenkomst tussen de detacherende onderneming Henry am Zug en een in de ontvangende lidstaat actieve ontvanger van de diensten.
75.
Of ÖBB en Henry am Zug rechtstreeks met elkaar verbonden zijn door middel van een overeenkomst, dan wel door middel van een keten van overeenkomsten, maakt geen verschil. Voor de toepassing van artikel 1, lid 3, onder a) bestaat er tussen hen een overeenkomst.
2. Derde vraag
76.
Met zijn derde vraag wil de verwijzende rechter in essentie nagaan of artikel 1, lid 3, onder a), van richtlijn 96/71 ook van toepassing is wanneer de in de lidstaat van terbeschikkingstelling gevestigde dienstverlener geen eigen werknemers inzet, maar werknemers van een andere onderneming die hem in de lidstaat van terbeschikkingstelling ter beschikking zijn gesteld.
77.
Ook die vraag moet worden gezien tegen de achtergrond van de nationale wetgeving waarbij richtlijn 96/71 is omgezet. De verwijzende rechter wil indirect nagaan of de richtlijn juist is omgezet in het Oostenrijkse recht.
78.
Hier wenst de verwijzende rechter duidelijkheid te verkrijgen over de uitlegging van de bewoordingen „voor zover er gedurende de periode van terbeschikkingstelling een dienstverband tussen de onderneming van herkomst en de werknemer bestaat”.
79.
Zoals hierboven is beschreven, zet Henry am Zug gedeeltelijk eigen werknemers en gedeeltelijk werknemers van een andere onderneming in. De verwijzende rechter gaat ervan uit dat artikel 1, lid 3, onder c), van richtlijn 96/71 hier niet op van toepassing is wegens het ontbreken van een grensoverschrijdend aspect. Die terbeschikkingstelling van werknemers vond immers plaats in Hongarije. (
55
)
80.
De bewoordingen van artikel 1, lid 3, onder a), van richtlijn 96/71 lijken duidelijk, aangezien in ondubbelzinnige bewoordingen („voor zover”) (
56
) wordt vereist dat er „gedurende de periode van terbeschikkingstelling een dienstverband tussen de onderneming van herkomst en de werknemer bestaat”. Dat lijkt erop te wijzen dat laatstgenoemde werknemers, die niet rechtstreeks bij Henry am Zug zelf in dienst zijn, niet onder artikel 1, lid 3, onder a), van richtlijn 96/71 vallen. (
57
)
81.
Hoe duidelijk de bewoordingen van die bepaling ook lijken, ik zou het Hof willen voorstellen om verder te kijken dan die bewoordingen. Mijns inziens kan er geen twijfel bestaan over de toepasselijkheid van richtlijn 96/71, en dit om de volgende redenen.
82.
Gelet op de inhoud en het doel van richtlijn 96/71 is het irrelevant voor de uitoefening van het recht van vrije dienstverrichting of een in een lidstaat gevestigde onderneming zelf werknemers detacheert naar een andere lidstaat, dan wel of zij dit indirect doet door hen aan een andere onderneming over te dragen. In beide gevallen is er sprake van de verrichting van een grensoverschrijdende dienst die binnen de werkingssfeer van artikel 56 VWEU valt. De werkingssfeer van richtlijn 96/71 dient derhalve aldus te worden uitgelegd dat zij alle tijdelijke detacheringsactiviteiten omvat die onder het vrij verrichten van diensten vallen. Zoals hierboven is uiteengezet, is het gestelde doel van richtlijn 96/71 onder meer het zorgen voor een „billijk” evenwicht tussen, enerzijds, het vrij verrichten van diensten van ondernemingen die werknemers ter beschikking stellen, en, anderzijds, de sociale bescherming van gedetacheerde werknemers. Voor de noodzaak om gedetacheerde werknemers in de lidstaat van ontvangst in aanmerking te laten komen voor een minimumaantal duidelijk omschreven beschermingsregels, is het niet van belang of de gedetacheerde werknemer rechtstreeks door zijn werkgever, dan wel door een onderneming waaraan hij ter beschikking is gesteld, naar een lidstaat van ontvangst is uitgezonden. (
58
)
83.
Derhalve geef ik in overweging de derde vraag aldus te beantwoorden dat artikel 1, lid 3, onder a), van richtlijn 96/71 ook van toepassing is wanneer de in de lidstaat van terbeschikkingstelling gevestigde dienstverlener geen eigen werknemers inzet, maar werknemers van een andere onderneming die hem in de lidstaat van terbeschikkingstelling ter beschikking zijn gesteld.
E.
Artikel 56 VWEU – Vierde vraag
84.
Met zijn vierde vraag wil de verwijzende rechter nagaan of artikel 56 VWEU zich verzet tegen een nationale regeling uit hoofde waarvan ondernemingen die werknemers detacheren naar het grondgebied van een andere lidstaat om daar diensten te verrichten, ook verplicht zijn tot naleving van de arbeidsvoorwaarden en ‑omstandigheden in de zin van artikel 3, lid 1, van richtlijn 96/71 en tot nakoming van daarmee gepaard gaande verplichtingen (zoals met name de verplichting om de grensoverschrijdende detachering van werknemers te melden bij een instantie van de lidstaat van ontvangst en de verplichting om documentatie betreffende de hoogte van het loon en de socialezekerheidsregistratie van de betrokken werknemers beschikbaar te houden) in gevallen waarin:
–
ten eerste, de grensoverschrijdend gedetacheerde werknemers behoren tot het rijdende personeel van een grensoverschrijdend actieve spoorwegonderneming of van een onderneming die typische diensten van een spoorwegonderneming verricht (serveren van maaltijden en dranken aan passagiers, boordservice) in treinen van de betrokken onderneming die de grenzen tussen de lidstaten overschrijden;
–
ten tweede, aan de detachering ofwel helemaal geen dienstenovereenkomst of althans geen dienstenovereenkomst tussen de detacherende onderneming en de in een andere lidstaat actieve dienstontvanger ten grondslag ligt, aangezien de prestatieplicht van de detacherende onderneming ten opzichte van de in een andere lidstaat actieve dienstontvanger gebaseerd is op een onderaannemingsrelatie (onderaannemingsketen), en
–
ten derde, de gedetacheerde werknemer geen dienstverband heeft met de detacherende onderneming, maar met een derde onderneming die haar werknemers in de lidstaat van vestiging van de detacherende onderneming aan deze laatste ter beschikking heeft gesteld.
85.
Die vraag is gesteld „ongeacht” de antwoorden op de eerste drie vragen. Op basis van de analyse van de eerste vraag ben ik tot de slotsom gekomen dat richtlijn 96/71 in casu niet van toepassing is. Derhalve zal ik mijn beoordeling van de vierde vraag beperken tot het geval waarin richtlijn 96/71 niet van toepassing is.
86.
Voordat ik artikel 56 VWEU onderzoek, wil ik erop wijzen dat het toetsingscriterium wel degelijk artikel 56 VWEU is en niet richtlijn 2006/123.
1. Richtlijn 2006/123
87.
Volgens artikel 1, lid 6, van richtlijn 2006/123 laat die richtlijn het arbeidsrecht onverlet, dat wil zeggen alle wettelijke of contractuele bepalingen betreffende arbeids‑ en tewerkstellingsvoorwaarden met inbegrip van de gezondheid en veiligheid op het werk en de betrekkingen tussen werkgevers en werknemers, die de lidstaten toepassen overeenkomstig nationale wettelijke bepalingen die in overeenstemming zijn met het Unierecht.
88.
Zoals het Hof heeft geoordeeld, maakt artikel 1, lid 6, van richtlijn 2006/123 „geen enkel onderscheid tussen, enerzijds, de materiële regels van arbeidsrecht en, anderzijds, de regels betreffende de maatregelen die zijn vastgesteld om de naleving van die materiële regels te waarborgen, en de regels die de doeltreffendheid van de in geval van niet-inachtneming van die materiële regels opgelegde sancties beogen te waarborgen”. (
59
)
89.
Tegen die achtergrond kan er mijns inziens geen twijfel bestaan dat de betrokken maatregel onder die bepaling en dus buiten de werkingssfeer van richtlijn 2006/123 valt. (
60
)
2. Beperking van het vrij verrichten van diensten
90.
Het is algemeen bekend dat artikel 56 VWEU niet alleen de afschaffing van elke discriminatie van de dienstverrichter op grond van diens nationaliteit vereist, maar tevens de opheffing van elke beperking – ook indien deze zonder onderscheid geldt voor binnenlandse dienstverrichters en dienstverrichters uit andere lidstaten – die de werkzaamheden van de dienstverrichter die in een andere lidstaat is gevestigd en aldaar rechtmatig gelijksoortige diensten verricht, verbiedt, belemmert of minder aantrekkelijk maakt. (
61
)
91.
Indien een onderneming wordt verplicht om de betrokken Oostenrijkse maatregelen na te leven, vormt dit een beperking van het vrij verrichten van diensten in de zin van die omschrijving. De werkzaamheden van Henry am Zug worden immers minder aantrekkelijk gemaakt ten opzichte van haar werkzaamheden in Hongarije.
92.
In dat verband moet erop worden gewezen dat het Hof de volgende nationale maatregelen als een beperking in de zin van artikel 56 VWEU heeft beschouwd: nationale maatregelen die van in andere lidstaten gevestigde dienstverrichters eisen dat zij werkvergunningen verkrijgen om hun werknemers uit een derde land die legaal in die andere lidstaat verblijven en werken ter beschikking te stellen (
62
), visumvereisten en controles vooraf van onderdanen van een derde land in de context van detachering (
63
) en met name een Oostenrijkse maatregel volgens welke een onderneming uit een andere lidstaat werknemers uit een derde land slechts kan detacheren indien zij een document verkrijgt dat „EU‑detacheringsverklaring” wordt genoemd. (
64
) Geen van de drie aangehaalde gevallen valt onder richtlijn 96/71, aangezien de terbeschikkingstelling van werknemers die onderdaan zijn van een derde land met het oog op een grensoverschrijdende dienstverrichting niet op Unieniveau is geharmoniseerd. (
65
)
3. Rechtvaardiging?
93.
Het is echter ook vaste rechtspraak dat dergelijke nationale wetgeving gerechtvaardigd kan zijn wanneer zij is gebaseerd op een dwingende reden (
66
) van algemeen belang (dat wil zeggen dat er sprake is van een rechtvaardigingsgrond) en dat belang nog niet is gewaarborgd door de regels waaraan de dienstverrichter is onderworpen in de lidstaat waar hij is gevestigd, en voor zover die wetgeving geschikt is om de verwezenlijking van het nagestreefde doel te waarborgen, en niet verder gaat dan nodig is om dat doel te bereiken (dat wil zeggen dat zij evenredig is). (
67
)
94.
Het Hof heeft de dwingende redenen van algemeen belang die de Oostenrijkse regering heeft ingeroepen om de beperking die bestaat in looncontroles alsook de verplichting om detacheringen te melden en socialezekerheidsdocumenten en loondocumenten beschikbaar te houden, te rechtvaardigen, namelijk de bescherming van de werknemers (
68
), het tegengaan van oneerlijke mededinging (
69
) en fraudebestrijding, als zodanig in zijn rechtspraak erkend.
95.
Zoals duidelijk blijkt uit een aantal arresten, zoals de arresten Seco en Desquenne & Giral (
70
), Rush Portuguesa (
71
), Guiot (
72
) en Arblade e.a. (
73
), kunnen lidstaten namelijk bij gebreke van harmonisatie bijvoorbeeld dienstverleners die werknemers in dienst hebben met het oog op het verrichten van diensten, verplichten dergelijke werknemers het minimumloon te betalen dat van toepassing is in de lidstaat van ontvangst, zelfs indien die werknemers hun werkzaamheid enkel tijdelijk op het grondgebied van de lidstaat van ontvangst verrichten en ongeacht het land van vestiging van de werkgever. (
74
) Lidstaten kunnen dergelijke regels ook afdwingen.
96.
In aansluiting op mijn analyse in de context van de eerste vraag merk ik op dat dergelijke rechtspraak er in feite op neerkomt dat dienstverleners en hun personeel worden verplicht zich tijdelijk in de lidstaat van ontvangst te vestigen. Aldus wordt het vrij verrichten van diensten samen met het land-van-herkomstbeginsel aanzienlijk beperkt.
97.
Wat er ook van zij, indien in de onderhavige zaak in de lijn van de bovenvermelde rechtspraak zou worden aangenomen dat er geldige dwingende redenen van algemeen belang zijn die door de Republiek Oostenrijk kunnen worden ingeroepen, rest nog de vraag of de genomen maatregelen evenredig zijn aan de nagestreefde doelstellingen. Het staat uiteindelijk aan de verwijzende rechter om de evenredigheid te beoordelen.
98.
Op basis van de beschikbare informatie lijken de betrokken maatregelen mijns inziens echter niet gerechtvaardigd te zijn op grond van artikel 56 VWEU.
99.
In dit verband moet, zoals in de vraag van de verwijzende rechter, een onderscheid worden gemaakt tussen de arbeidsvoorwaarden en ‑omstandigheden van de werknemers en de daarmee gepaard gaande verplichtingen.
100.
Wat ten eerste de arbeidsvoorwaarden en ‑omstandigheden betreft, dat wil zeggen bepalingen met betrekking tot loon (
75
), vakantie enzovoort, deze lijken mijns inziens moeilijk te rechtvaardigen, precies wegens het ontbreken van een band met het Oostenrijkse grondgebied.
101.
Bijgevolg valt de gehele logica van de daarmee gepaard gaande verplichtingen weg en zijn deze dus ook moeilijk te rechtvaardigen. Het betrokken Oostenrijkse recht legt de werkgever een hele reeks verplichtingen op. Ik heb geen bezwaar tegen de eis om documenten betreffende de aangifte van de werknemer bij de sociale zekerheid ter beschikking te houden, maar acht de volgende verplichtingen wel problematisch: de verplichting voor de werkgevers om ten minste één week vóór de aanvang van het betrokken werk aan te geven dat een beroep wordt gedaan op naar Oostenrijk gedetacheerde werknemers (eerste verplichting) en de verplichting voor de werkgevers om (i) de arbeidsovereenkomst of het document inzake de dienstverrichting en het loonstrookje in het Duits beschikbaar te houden op de plaats waar de werkzaamheid wordt verricht, (ii) het bewijs van betaling van de lonen of overschrijvingen, loonstaten, urenstaten, urenregistratie en documenten met betrekking tot de indeling in de loonschaal ter beschikking te houden, zodat kan worden nagegaan of de gedetacheerde werknemer voor de duur van het dienstverband het hem of haar wettelijk verschuldigde loon ontvangt (tweede verplichting).
102.
Wat de eerste verplichting betreft, zie ik niet in waarom werkgevers een week op voorhand een verklaring moeten afleggen over wie wordt gedetacheerd, en wat de tweede verplichting betreft, is het, wanneer de betrokken werknemers onder Hongaarse arbeidsvoorwaarden en -omstandigheden in dienst kunnen worden genomen, niet de taak van de Oostenrijkse autoriteiten om te controleren of die voorwaarden en omstandigheden in acht zijn genomen.
103.
Derhalve stel ik voor op de vierde vraag te antwoorden dat artikel 56 VWEU zich verzet tegen een nationale maatregel als die welke in het hoofdgeding aan de orde is, uit hoofde waarvan het voor de terbeschikkingstelling van werknemers is vereist dat daarmee gepaard gaande verplichtingen worden nagekomen.
V. Conclusie
104.
Derhalve geef ik het Hof in overweging de prejudiciële vragen van het Verwaltungsgerichtshof als volgt te beantwoorden:
„Artikel 1, lid 3, van richtlijn 96/71/EG van het Europees Parlement en de Raad van 16 december 1996 betreffende de terbeschikkingstelling van werknemers met het oog op het verrichten van diensten is niet van toepassing op diensten, zoals het serveren van maaltijden en dranken aan passagiers, boordservice en schoonmaakdiensten, die worden verricht door de werknemers van een in de lidstaat van terbeschikkingstelling gevestigde dienstverlener ter uitvoering van een overeenkomst met een in de lidstaat van ontvangst gevestigde spoorwegonderneming, indien die diensten worden verricht in internationale treinen die ook door de lidstaat van ontvangst rijden.
Artikel 56 VWEU verzet zich tegen een nationale regeling uit hoofde waarvan ondernemingen die werknemers detacheren naar het grondgebied van een andere lidstaat om daar diensten te verrichten, ook verplicht zijn tot naleving van de arbeidsvoorwaarden en ‑omstandigheden in de zin van artikel 3, lid 1, van richtlijn 96/71 en tot nakoming van daarmee gepaard gaande verplichtingen (zoals met name de verplichting om de grensoverschrijdende detachering van werknemers te melden bij een instantie van de lidstaat van ontvangst en de verplichting om documentatie betreffende de hoogte van het loon en de socialezekerheidsregistratie van de betrokken werknemers beschikbaar te houden) in gevallen waarin:
–
ten eerste, de grensoverschrijdend gedetacheerde werknemers behoren tot het rijdende personeel van een grensoverschrijdend actieve spoorwegonderneming of van een onderneming die typische diensten van een spoorwegonderneming verricht (serveren van maaltijden en dranken aan passagiers, boordservice) in treinen van de betrokken onderneming die de grenzen tussen de lidstaten overschrijden;
–
ten tweede, aan de detachering ofwel helemaal geen dienstenovereenkomst of althans geen dienstenovereenkomst tussen de detacherende onderneming en de in een andere lidstaat actieve dienstontvanger ten grondslag ligt, aangezien de prestatieplicht van de detacherende onderneming ten opzichte van de in een andere lidstaat actieve dienstontvanger gebaseerd is op een onderaannemingsrelatie (onderaannemingsketen), en
–
ten derde, de gedetacheerde werknemer geen dienstverband heeft met de detacherende onderneming, maar met een derde onderneming die haar werknemers in de lidstaat van vestiging van de detacherende onderneming aan deze laatste ter beschikking heeft gesteld.”
(
1
)	Oorspronkelijke taal: Engels.
(
2
)	Richtlijn van het Europees Parlement en de Raad van 16 december 1996 betreffende de terbeschikkingstelling van werknemers met het oog op het verrichten van diensten (PB 1997, L 18, blz. 1).
(
3
)	BGBl. 459/1993.
(
4
)	Verordening van de Raad van 14 juni 1971 betreffende de toepassing van de sociale zekerheidsregelingen op loontrekkenden en hun gezinnen, die zich binnen de Gemeenschap verplaatsen (PB, bijzondere uitgave in het Engels 1971 (II), blz. 0416).
(
5
)	Verordening van het Europees Parlement en de Raad van 29 april 2004 betreffende de coördinatie van de socialezekerheidsstelsels (PB 2004, L 166, blz. 1).
(
6
)	Arrest van 3 december 2014 (C‑315/13, EU:C:2014:2408, punten 42‑48).
(
7
)	Zie mijn conclusie in de zaak AY (C‑268/17, EU:C:2018:317, punt 26).
(
8
)	Zie bijvoorbeeld arrest van 17 april 2018, Krüsemann e.a. (C‑195/17, C‑197/17–C‑203/17, C‑226/17, C‑228/17, C‑254/17, C‑274/17, C‑275/17, C‑278/17–C‑286/17 en C‑290/17–C‑292/17, EU:C:2018:258, punt 24 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
(
9
)	Zie arrest van 5 juni 1997, Celestini (C‑105/94, EU:C:1997:277, punt 22).
(
10
)	Zie ibidem en aldaar aangehaalde rechtspraak.
(
11
)	Arrest van 3 december 2014 (C‑315/13, EU:C:2014:2408, punten 42‑48).
(
12
)	Zie ook mijn conclusie in de gevoegde zaken X en Visser (C‑360/15 en C‑31/16, EU:C:2017:397, punt 1).
(
13
)	Zoals rechtshandelingen in de zin van artikel 288 VWEU, die zijn vastgesteld op wettelijke basis en volgens een in het VWEU bepaalde procedure.
(
14
)	Of in voorkomend geval de bepalingen van richtlijn 2006/123/EG van het Europees Parlement en de Raad van 12 december 2006 betreffende diensten op de interne markt (PB 2006, L 376, blz. 36).
(
15
)	Zie overweging 5 van richtlijn 96/71. Zie ook arrest van het EVA‑Hof van 20 maart 2013, Noorwegen/Jonsson, E‑3/12 Jurispr. EVA‑Hof, punt 58: „Richtlijn 96/71 ziet in de eerste plaats op de bescherming van het vrij verrichten van diensten en niet zozeer op de bescherming van werknemers.” Cursivering van mij.
(
16
)	Ibidem.
(
17
)	Zie overwegingen 5 en 13 van richtlijn 96/71.
(
18
)	Zie Tscherner, E. M., Arbeitsbeziehungen und Europäische Grundfreiheiten, Sellier European law publishers, München, 2012, blz. 63. Zie ook Krebber, S., „Die Bedeutung von Entsenderichtlinie und Arbeitnehmer-Entsendegesetz für das Arbeitskollisionsrecht”, Praxis des Internationalen Privat- und Verfahrensrechts (IPrax), 2001, blz. 22‑28, op blz. 23‑24.
(
19
)	Zie in dat verband ook de conclusie van advocaat-generaal Mengozzi in de zaak Laval un Partneri (C‑341/05, EU:C:2007:291, punt 171), en de conclusie van advocaat-generaal Trstenjak in de zaak Commissie/Luxemburg (C‑319/06, EU:C:2007:516, punt 33).
(
20
)	Daarnaast moet rekening worden gehouden met de bepalingen van verordening (EG) nr. 593/2008 van het Europees Parlement en de Raad van 17 juni 2008 inzake het recht dat van toepassing is op verbintenissen uit overeenkomst (Rome I) (PB 2008, L 177, blz. 6; hierna: „Rome I-verordening”), volgens welke een individuele arbeidsovereenkomst wordt beheerst door het recht dat de partijen hebben gekozen (zie artikel 8, lid 1, van de Rome I-verordening) of, voor zover een dergelijke keuze niet is gemaakt, „door het recht van het land waar of, bij gebreke daarvan, van waaruit de werknemer ter uitvoering van de overeenkomst gewoonlijk zijn arbeid verricht. Het land waar de arbeid gewoonlijk wordt verricht wordt niet geacht te zijn gewijzigd wanneer de werknemer zijn arbeid tijdelijk in een ander land verricht.” Zie artikel 8, lid 2, van de Rome I-verordening. Zie over de interactie tussen die verordening en richtlijn 96/71 conclusie van advocaat-generaal Wahl in de zaak Sähköalojen ammattiliitto (C‑396/13, EU:C:2014:2236, punten 50 en 51).
(
21
)	Richtlijn 96/71 moest uiterlijk op 16 december 1999 zijn omgezet, zie artikel 7, eerste alinea, van de richtlijn.
(
22
)	Zie bijvoorbeeld arresten van 15 maart 2001, Mazzoleni en ISA (C‑165/98, EU:C:2001:162, punt 27); 25 oktober 2001, Finalarte e.a. (C‑49/98, C‑50/98, C‑52/98–C‑54/98 en C‑68/98–C‑71/98, EU:C:2001:564, punt 33); 24 januari 2002, Portugaia Construções (C‑164/99, EU:C:2002:40, punt 20), en 12 oktober 2004, Wolff & Müller (C‑60/03, EU:C:2004:610, punt 35).
(
23
)	Zie arrest van 3 februari 1982, Seco en Desquenne & Giral (62/81 en 63/81, EU:C:1982:34, punt 10).
(
24
)	Zie arresten van 28 maart 1996, Guiot (C‑272/94, EU:C:1996:147, punt 15), en 23 november 1999, Arblade e.a. (C‑369/96 en C‑376/96, EU:C:1999:575, punt 51).
(
25
)	Arrest van 18 december 2007 (C‑341/05, EU:C:2007:809).
(
26
)	Ibidem, punt 103. Cursivering van mij.
(
27
)	Zie bijvoorbeeld arresten van 26 april 1988, Bond van Adverteerders e.a. (352/85, EU:C:1988:196, punt 34); 6 maart 2018, SEGRO en Horváth (C‑52/16 en C‑113/16, EU:C:2018:157, punt 123), en 21 mei 2019, Commissie/Hongarije (vruchtgebruik op landbouwgrond) (C‑235/17, EU:C:2019:432, punt 121).
(
28
)	Zie arrest van 5 juni 1997, SETTG (C‑398/95, EU:C:1997:282, punt 23).
(
29
)	Zie over het begrip „sociale dumping” ook Ryszka, J., Prawa społeczne pracowników a prawa pracodawców-przedsiębiorców na rynku wewnętrznym Unii Europejskiej, C. H. Beck, Warschau, 2018, blz. 277‑278.
(
30
)	Zie in die zin Krebber, S., op. cit., op blz. 23‑24.
(
31
)	In die context zij eraan herinnerd dat het Hof met betrekking tot de vrijheid van vestiging heeft geoordeeld dat „er nog geen sprake van misbruik van het recht van vestiging [is] wanneer een onderdaan van een lidstaat die een vennootschap wil oprichten, besluit deze op te richten in de lidstaat waar de regels van vennootschapsrecht hem minder beperkingen opleggen, en in andere lidstaten filialen op te richten” en dat „het recht om een vennootschap op te richten in overeenstemming met de wetgeving van een lidstaat en filialen in het leven te roepen in andere lidstaten, [...] inherent [is] aan de uitoefening, binnen een gemeenschappelijke markt, van de door het Verdrag gewaarborgde vrijheid van vestiging.” Zie arrest van 9 maart 1999, Centros (C‑212/97, EU:C:1999:126, punt 27).
(
32
)	Zie Müller-Graff, P.‑Chr., „Die Verfassungsziele der Europäischen Union”, punt 113, in Dauses, M. A., Handbuch des EU‑Wirtschaftsrechts, deel 1, aanvulling 31, C. H. Beck, München, 2016.
(
33
)	Artikelen 90‑100 VWEU.
(
34
)	Zie Müller-Graff, P.‑Chr., in R. Streinz (red.), EUV/AEUV, C.H. Beck, 3e druk, München, 2018, Artikel 58 AEUV, punt 1.
(
35
)	Zie arrest van 22 mei 1985, Parlement/Raad (13/83, EU:C:1985:220, punten 62 en 63).
(
36
)	Zie mijn conclusie in de gevoegde zaken Trijber en Harmsen (C‑340/14 en C‑341/14, EU:C:2015:505, punt 27).
(
37
)	Zie arrest van 7 november 1991, Pinaud Wieger (C‑17/90, EU:C:1991:416, punt 7). Dat sluit echter een rechtstreekse werking van de bepalingen van het Verdrag inzake vestiging niet uit, zie arrest van 22 december 2010, Yellow Cab Verkehrsbetrieb (C‑338/09, EU:C:2010:814, punt 33).
(
38
)	Zie ook Kainer, F., Persch, J., „Der Verkehr im Binnenmarktrecht: Sonderfall oder Dienstleistung? – Anstöße für eine Reform der Art. 90 ff. AEUV”, Europarecht, 2018, blz. 33‑61, op blz. 34.
(
39
)	Richtlijn van het Europees Parlement en de Raad van 15 mei 2014 inzake de handhaving van richtlijn 96/71/EG en tot wijziging van verordening (EU) nr. 1024/2012 („de IMI-verordening” ) (PB 2014, L 159, blz. 11).
(
40
)	Zie artikel 2, lid 2, onder d), van richtlijn 2006/123.
(
41
)	Zie artikel 1, lid 2, van richtlijn 96/71.
(
42
)	Zie artikel 9, lid 1, onder b), van richtlijn 2014/67.
(
43
)	Een mogelijke verklaring is dat artikel 75 EG-Verdrag, de voorloper van artikel 91 VWEU, in de versie die van toepassing was ten tijde van de vaststelling van richtlijn 96/71, dat wil zeggen de versie die na de inwerkingtreding van het Verdrag van Maastricht op 1 november 1993 gold, onder de samenwerkingsprocedure van artikel 189 C EG-Verdrag viel, terwijl artikel 57, lid 2, EG-Verdrag, de voorloper van artikel 53, lid 1, VWEU onder de medebeslissingsprocedure van artikel 189 B EG-Verdrag viel. De eerste procedure, die bij de Europese Akte was ingevoerd en uiteindelijk bij het Verdrag van Lissabon is ingetrokken, voorzag in minder rechten voor het Europees Parlement dan de laatste. De wetgever wilde die twee procedures misschien niet cumuleren met het oog op de vaststelling van richtlijn 96/71.
(
44
)	In de huidige omstandigheden vallen artikel 53, lid 1, artikel 62 en artikel 91 VWEU hoe dan ook onder de gewone wetgevingsprocedure.
(
45
)	Artikelen 90‑100 VWEU.
(
46
)	Zie over het begrip „vervoer” ook mijn conclusie in de gevoegde zaken Trijber en Harmsen (C‑340/14 en C‑341/14, EU:C:2015:505, punt 30 e.v.)
(
47
)	Zie arrest van 15 oktober 2015, Grupo Itevelesa e.a. (C‑168/14, EU:C:2015:685, punt 46), en conclusie van advocaat-generaal Wahl in de zaak Grupo Itevelesa e.a. (C‑168/14, EU:C:2015:351, punt 28). Zie ook arrest van 20 december 2017, Asociación Profesional Elite Taxi (C‑434/15, EU:C:2017:981, punt 41) en advies 2/15 (vrijhandelsovereenkomst tussen de EU en Singapore) van 16 mei 2017 (EU:C:2017:376, punt 61).
(
48
)	Zie arrest van 15 oktober 2015, Grupo Itevelesa e.a. (C‑168/14, EU:C:2015:685, punt 50).
(
49
)	Zie arrest van 15 oktober 2015, Grupo Itevelesa e.a. (C‑168/14, EU:C:2015:685, punt 47).
(
50
)	Zie bijvoorbeeld arrest van 17 april 2018, Egenberger (C‑414/16, EU:C:2018:257, punt 44 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
(
51
)	Voorstel van de Commissie voor een richtlijn van de Raad betreffende de detachering van werknemers met het oog op het verlenen van diensten, Brussel, 1 augustus 1991, COM(91) 230 def.
(
52
)	Zie gemeenschappelijk standpunt (EG) nr. 32/96 vastgesteld op 3 juni 1996 met het oog op de aanneming van richtlijn 96/ /EG van het Europees Parlement en de Raad van … betreffende de terbeschikkingstelling van werknemers met het oog op het verrichten van diensten (PB 1996, C 220, blz. 1, punt III.2.1.b.).
(
53
)	Zie gewijzigd voorstel voor een richtlijn van de Raad betreffende de detachering van werknemers met het oog op het verlenen van diensten, Brussel, 15 juni 1993, COM(93) 225 def.
(
54
)	Op dit punt moet verder worden opgemerkt dat, anders dan wat de Duitse regering aanvoert, er geen aanwijzingen bestaan dat de Commissie in haar oorspronkelijke voorstel van 1991 de bedoeling had om „leden van het reizend personeel van een onderneming die internationale transportdiensten van personen of goederen verzorgt per spoor, over de weg, door de lucht, via de binnenwateren of over zee” uit te sluiten – en dat zij daarvan in haar gewijzigd voorstel in 1993 heeft afgezien. De door de Duitse regering aangehaalde passage is opgenomen in punt 23 van de toelichting bij het voorstel voor een richtlijn van 1991. De toelichting bij het in 1993 gewijzigde voorstel voor een richtlijn is daarentegen uitsluitend gericht op datgene wat is gewijzigd ten opzichte van het voorstel van 1991. Aangezien er geen sprake was van enige wijziging op het betreffende punt, hoefde er in de toelichting geen melding te worden gemaakt van de situatie van het reizende personeel. Hoogstens kan worden vastgesteld dat het standpunt van de Commissie betreffende het reizende personeel gedurende de ontwerpfase van de richtlijn tot de goedkeuring ervan ongewijzigd is gebleven.
(
55
)	Voorstanders van het tegenovergestelde standpunt, dat met name door de Duitse regering is verdedigd, benadrukken dat artikel 1, lid 3, onder c), van richtlijn 96/71 niet alleen verwijst naar de plaats van vestiging van een onderneming (Hongarije in het geval van Henry am Zug), maar ook naar het grondgebied waar een onderneming werkzaamheden uitvoert (in het geval van Henry am Zug kan worden gesteld dat het om Oostenrijk gaat, gelet op de keten van overeenkomsten). Welk van die twee standpunten de voorkeur verdient, hoeft hier niet te worden uitgemaakt, aangezien dit geen deel uitmaakt van de vraag van de verwijzende rechter.
(
56
)	De verwijzende rechter spreekt in dit verband over een conditio sine qua non.
(
57
)	Uit het feit dat artikel 1, lid 3, onder a), van richtlijn 96/71 de bewoordingen „overeenkomst” en „dienstverband” gebruikt, kan mijns inziens niet worden afgeleid dat „dienstverband” geen juridische term is. De term „dienstverband” verwijst immers naar een formele rechtsverhouding tussen een onderneming en een werknemer.
(
58
)	Deze uitlegging is bovendien bevestigd door het arrest van 14 november 2018, Danieli & C. Officine Meccaniche e.a. (C‑18/17, EU:C:2018:904, punt 30 e.v.).
(
59
)	Zie arrest van 13 november 2018, Čepelnik (C‑33/17, EU:C:2018:896, punt 32).
(
60
)	Evenwel mag niet uit het oog worden verloren dat, zoals advocaat-generaal Wahl in zijn conclusie in Čepelnik (C‑33/17, EU:C:2018:311, punten 50 en 53) terecht heeft gesteld, in artikel 1, lid 6, van richtlijn 2006/123, gelezen in het licht van punt 14 van die richtlijn, „ niet [staat te lezen] dat het arbeidsrecht in zijn geheel van de werkingssfeer van de dienstenrichtlijn is uitgesloten” en dat „[d]e dienstenrichtlijn [...] de lidstaten dus geenszins een vrijbrief [geeft] om hun arbeidsrecht toe te passen ongeacht de mogelijke gevolgen daarvan voor de interne markt, maar [slechts] voorziet [...] in een beperkte uitzondering”.
(
61
)	Dit is vaste rechtspraak. Zie bijvoorbeeld arresten van 17 juli 2008, Commissie/Frankrijk (C‑389/05, EU:C:2008:411, punt 57), en 9 augustus 1994, Vander Elst (C‑43/93, EU:C:1994:310, punt 14). De oorsprong van de rechtspraak kan worden teruggevoerd op het arrest van 25 juli 1991, Säger (C‑76/90, EU:C:1991:331, punt 12), of zelfs op het arrest van 3 december 1974, van Binsbergen (33/74, EU:C:1974:131, punten 10 en 11).
(
62
)	Zie arrest van 21 oktober 2004, Commissie/Luxemburg (C‑445/03, EU:C:2004:655, punt 23).
(
63
)	Zie arrest van 19 januari 2006, Commissie/Duitsland (C‑244/04, EU:C:2006:49, punt 35).
(
64
)	Zie arrest van 21 september 2006, Commissie/Oostenrijk (C‑168/04, EU:C:2006:595, punt 42).
(
65
)	Zie bijvoorbeeld arrest van 21 september 2006, Commissie/Oostenrijk (C‑168/04, EU:C:2006:595, punt 38).
(
66
)	Soms gebruikt het Hof de term dwingende „eisen” in de plaats „redenen”. Gemakshalve zal ik overal de term „redenen” gebruiken, vooral omdat dat volgens mij de term is die thans gewoonlijk wordt gebruikt, ook door de Uniewetgever, zie bijvoorbeeld artikel 4, punt 8, van richtlijn 2006/123.
(
67
)	Zie arresten van 23 november 1999, Arblade e.a. (C‑369/96 en C‑376/96, EU:C:1999:575, punten 34 en 35); 24 januari 2002, Portugaia Construções (C‑164/99, EU:C:2002:40, punt 19), en 21 september 2006, Commissie/Oostenrijk (C‑168/04, EU:C:2006:595, punt 37).
(
68
)	Zie arrest van 23 november 1999, Arblade e.a. (C‑369/96 en C‑376/96, EU:C:1999:575, punt 80).
(
69
)	Zie arrest van 12 oktober 2004, Wolff & Müller (C‑60/03, EU:C:2004:610, punt 41).
(
70
)	Arrest van 3 februari 1982 (62/81 en 63/81, EU:C:1982:34, punt 14).
(
71
)	Arrest van 27 maart 1990 (C‑113/89, EU:C:1990:142, punt 18).
(
72
)	Arrest van 28 maart 1996 (C‑272/94, EU:C:1996:147, punt 15).
(
73
)	Arrest van 23 november 1999 (C‑369/96 en C‑376/96, EU:C:1999:575, punt 41).
(
74
)	Arrest van 3 december 2014, De Clercq e.a. (C‑315/13, EU:C:2014:2408, punt 66 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
(
75
)	Zie § 7b AVRAG.