62023CJ0004_RES
Sprawa C‑4/23 (
i
)
M.-A. A.
przeciwko
Direcţia de Evidenţă a Persoanelor Cluj, Serviciul stare civilăiDirecţia pentru Evidenţa Persoanelor şi Administrarea Bazelor de Date din Ministerul Afacerilor InterneiMunicipiul Cluj-Napoca,
(wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Judecătoria Sector 6 București)
Wyrok Trybunału (wielka izba) z dnia 4 października 2024 r.
Odesłanie prejudycjalne – Obywatelstwo Unii – Artykuły 20 i 21 TFUE – Artykuły 7 i 45 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej – Prawo do swobodnego przemieszczania się i pobytu na terytorium państw członkowskich – Obywatel Unii, który podczas korzystania z tego prawa i pobytu w innym państwie członkowskim uzyskał zgodnie z prawem zmianę imienia i tożsamości płciowej – Obowiązek uznania przez państwo członkowskie pochodzenia tej zmiany imienia i tożsamości płciowej i wpisania jej w akcie urodzenia – Uregulowanie krajowe niezezwalające na takie uznanie i taki wpis, wymuszające na zainteresowanym wszczęcie nowego postępowania o charakterze sądowym w sprawie zmiany tożsamości płciowej w państwie członkowskim pochodzenia – Wpływ wystąpienia Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej z Unii Europejskiej
Obywatelstwo Unii – Postanowienia traktatu – Prawo do swobodnego przemieszczania się i pobytu na terytorium państw członkowskich – Obywatel Unii, który podczas korzystania z tego prawa i pobytu w innym państwie członkowskim uzyskał zgodnie z prawem zmianę imienia i tożsamości płciowej – Obowiązek prawnego uznania przez państwo członkowskie tej zmiany i wpisania jej w akcie urodzenia – Uregulowanie krajowe niezezwalające na takie uznanie i taki wpis – Uregulowanie krajowe wymuszające na zainteresowanym wszczęcie nowego postępowania o charakterze sądowym w sprawie zmiany tożsamości płciowej w państwie członkowskim pochodzenia – Niedopuszczalność – Wystąpienie z Unii tego innego państwa członkowskiego – Brak wpływu
(art. 20, 21 TFUE; Karta praw podstawowych Unii Europejskiej, art. 7, 45)
(zob. pkt 53–57, 62, 68–71; sentencja)
Streszczenie
Rozpatrując wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Judecătoria Sectorului 6 Bucureşti (sąd pierwszej instancji dla rejonu 6 w Bukareszcie, Rumunia), Trybunał w składzie wielkiej izby uściślił zakres obowiązku uznania przez państwo członkowskie pochodzenia i wpisania w akcie urodzenia jednego z jego obywateli zmiany imienia i tożsamości płciowej uzyskanej zgodnie z prawem przez tego obywatela Unii Europejskiej w trakcie korzystania ze swobody przemieszczania się i pobytu w innym państwie członkowskim.
M.-A. A jest osobą urodzoną w 1992 r. w Rumunii, która została zarejestrowana przy urodzeniu jako osoba płci żeńskiej. Po przeprowadzeniu się do Zjednoczonego Królestwa w 2008 r. M.-A. A. nabył obywatelstwo brytyjskie w drodze naturalizacji.
W lutym 2017 r. w Zjednoczonym Królestwie M.-A. A. zmienił imię i tytuł grzecznościowy z form żeńskich na męskie w ramach procedury Deed Poll (
1
), a następnie dokonał wymiany niektórych dokumentów urzędowych wydanych przez organy brytyjskie. W czerwcu 2020 r. M.-A. A. uzyskał w Zjednoczonym Królestwie Gender Identity Certificate (zaświadczenie o tożsamości płciowej) potwierdzające jego męską tożsamość płciową.
W maju 2021 r. na podstawie oświadczenia złożonego w ramach procedury Deed Poll i zaświadczenia o tożsamości płciowej M.-A. A. zwrócił się do właściwych organów rumuńskich z wnioskiem o zamieszczenie w jego akcie urodzenia wzmianek o zmianie jego imienia, tożsamości płciowej i osobistego numeru identyfikacyjnego, tak aby odpowiadały one płci męskiej. Złożył on również wniosek o wydanie nowego aktu urodzenia zawierającego te nowe wzmianki. Decyzją z dnia 21 czerwca 2021 r. organy rumuńskie oddaliły wniosek M.-A. A. w szczególności na tej podstawie, że zgodnie z mającym zastosowanie uregulowaniem wzmianka dotycząca zmiany tożsamości płciowej osoby może zostać umieszczona w jej akcie urodzenia tylko wtedy, gdy została zatwierdzona prawomocnym orzeczeniem sądowym.
Rozpatrując skargę wniesioną przez M.-A. A. na tę decyzję, sąd odsyłający zastanawia się w szczególności, czy status obywatela Unii oraz prawo swobodnego przemieszczania się i pobytu na terytorium państw członkowskich stoją na przeszkodzie uregulowaniu krajowemu, które zobowiązuje zainteresowanego do wszczęcia nowego postępowania w sprawie zmiany tożsamości płciowej przed sądami krajowymi, w sytuacji gdy postępowanie zmierzające do tego w innym państwie członkowskim, którego obywatelstwo również posiada, zakończyło się pozytywnym dla niego wynikiem. Ponadto sąd odsyłający zastanawia się nad wpływem wystąpienia Zjednoczonego Królestwa z Unii na rozstrzygnięcie sporu w postępowaniu głównym (
2
).
Ocena Trybunału
Na wstępie Trybunał przypomniał, że w obecnym stanie prawa Unii kwestie stanu cywilnego i wiążące się z nim normy dotyczące zmiany imienia i tożsamości płciowej danej osoby są materią należącą do kompetencji państw członkowskich, przy czym każde państwo członkowskie jest zobowiązane wykonywać tę kompetencję zgodnie z prawem Unii.
W tym kontekście Trybunał orzekł już, że odmowa uznania przez organy państwa członkowskiego nazwiska obywatela tego państwa – który skorzystał z przysługującego mu prawa do swobodnego przemieszczania się i posiada również obywatelstwo innego państwa członkowskiego – w brzmieniu określonym w tym ostatnim państwie członkowskim może utrudniać wykonywanie ustanowionego w art. 21 TFUE prawa do swobodnego przemieszczania się i pobytu na terytorium państw członkowskich (
3
). Takie utrudnienie może zaś również wynikać z odmowy uznania przez te organy zmiany tożsamości płciowej dokonanej na podstawie procedur przewidzianych w tym celu w państwie członkowskim, w którym obywatel Unii skorzystał ze swobody przemieszczania się i pobytu, niezależnie od tego, czy zmiana ta jest związana ze zmianą imienia, jak w niniejszym przypadku, czy też nie. Podobnie bowiem jak imię lub nazwisko, płeć definiuje tożsamość i status osobisty danej osoby. W związku z tym odmowa zmiany i uznania tożsamości płciowej uzyskanej przez obywatela państwa członkowskiego zgodnie z prawem w innym państwie członkowskim może spowodować dla niego poważne niedogodności na płaszczyźnie administracyjnej, zawodowej i prywatnej. A zatem dla takiego obywatela Unii istnieje konkretne ryzyko, że w związku z noszeniem dwóch odmiennych imion i przypisaniem mu dwóch różnych tożsamości płciowych będzie zmuszony rozwiewać wątpliwości co do swojej tożsamości oraz autentyczności przedstawianych przez niego dokumentów lub prawdziwości zawartych w nich danych.
W konsekwencji odmowa uznania i wpisania do rejestrów stanu cywilnego państwa członkowskiego zmiany imienia i tożsamości płciowej uzyskanej przez obywatela tego państwa członkowskiego zgodnie z prawem w innym państwie członkowskim na podstawie uregulowania krajowego, które nie zezwala na takie uznanie i taki wpis, co w konsekwencji wymusza na zainteresowanym wszczęcie nowego postępowania o charakterze sądowym w sprawie zmiany tożsamości płciowej w tym pierwszym państwie członkowskim, które pomija zmianę dokonaną w tym innym państwie członkowskim, może ograniczać wykonywanie prawa do swobodnego przemieszczania się i pobytu na terytorium Unii.
Następnie Trybunał przypomniał, że uregulowanie krajowe potencjalnie ograniczające wykonywanie prawa ustanowionego w art. 21 TFUE może być uzasadnione jedynie wtedy, gdy jest zgodne z prawami podstawowymi zagwarantowanymi w Karcie praw podstawowych Unii Europejskiej (zwanej dalej „Kartą”), a w szczególności z prawem do poszanowania życia prywatnego, o którym mowa w jej art. 7, przy czym to ostatnie prawo ma takie same znaczenie i zakres jak prawo gwarantowane w art. 8 europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (
4
) (
5
). Europejski Trybunał Praw Człowieka stwierdził zaś, że procedura uznawania tożsamości płciowej przewidziana w uregulowaniu krajowym rozpatrywanym w postępowaniu głównym jest niezgodna z art. 8 EKPC w zakresie, w jakim nie spełnia ona wymogów ustanowionych w tym postanowieniu w odniesieniu do rozpatrywania wniosku o zmianę tożsamości płciowej złożonego po raz pierwszy do sądu krajowego (
6
).
Procedura ta nie jest również w stanie stanowić skutecznego środka pozwalającego obywatelowi Unii, który podczas swojego pobytu w innym państwie członkowskim, a zatem w ramach korzystania z prawa zagwarantowanego w art. 21 TFUE i w art. 45 Karty, uzyskał już zgodnie z prawem zmianę imienia i tożsamości płciowej, na skuteczne dochodzenie jego praw przyznanych w tych postanowieniach, odczytywanych w świetle art. 7 Karty, tym bardziej że ta sama procedura naraża tego obywatela na ryzyko, iż zakończy się ona wynikiem innym niż przyjęty przez organy tego innego państwa członkowskiego.
Aby bowiem uregulowanie krajowe dotyczące wpisu do rejestru stanu cywilnego zmiany imienia i tożsamości płciowej mogło zostać uznane za zgodne z prawem Unii, jest konieczne, by przepisy lub postępowanie krajowe umożliwiające złożenie wniosku o taki wpis nie czyniły niemożliwym lub nadmiernie utrudnionym wykonywania uprawnień przyznanych w art. 21 TFUE, a w szczególności prawa do uznania tej zmiany. Wykonywanie tego prawa może zaś zostać podważone wskutek uprawnień dyskrecjonalnych przysługujących właściwym organom w ramach tego postępowania, jako że istnienie takich uprawnień może prowadzić do rozbieżności między dwoma imionami oraz dwiema płciami przypisanymi tej samej osobie w odniesieniu do wykazania jej tożsamości, a także do poważnych niedogodności na płaszczyźnie administracyjnej, zawodowej i prywatnej. W związku z tym uregulowanie krajowe takie jak rozpatrywane w postępowaniu głównym narusza wymogi wynikające z art. 21 TFUE.
Wreszcie Trybunał wyjaśnił, że bez znaczenia jest w tym względzie okoliczność, że wniosek o uznanie i wpis zmiany imienia i tożsamości płciowej został złożony w dniu, gdy wystąpienie z Unii państwa członkowskiego, w którym ta zmiana została zgodnie z prawem uzyskana, stało się już skuteczne (
7
).
(
i
)	Niniejszej sprawie została nadana fikcyjna nazwa. Nie odpowiada ona rzeczywistej nazwie ani rzeczywistemu nazwisku żadnej ze stron postępowania.
(
1
)	Procedura ta umożliwia obywatelom brytyjskim zmianę nazwiska lub imienia poprzez zwykłe oświadczenie.
(
2
)	Sąd odsyłający, zauważając, że w niniejszym przypadku postępowanie w sprawie zmiany tożsamości płciowej zostało wszczęte w Zjednoczonym Królestwie przed wystąpieniem tego państwa z Unii, lecz zakończyło się po tym wystąpieniu w okresie przejściowym, zastanawia się, czy w takich okolicznościach Rumunia jest zobowiązana do uznania skutków prawnych tego postępowania w sprawie zmiany tożsamości płciowej prowadzonego w Zjednoczonym Królestwie.
(
3
)	Zobacz wyrok z dnia 8 czerwca 2017 r., Freitag (C‑541/15, EU:C:2017:432). W wyroku tym Trybunał stwierdził w szczególności, że rozbieżność pomiędzy dwoma nazwiskami stosowanymi w odniesieniu do tej samej osoby może prowadzić do nieporozumień i niedogodności, ponieważ wiele czynności życia codziennego, zarówno w dziedzinie publicznej, jak i w dziedzinie prywatnej, wymaga przedstawienia dowodu własnej tożsamości (pkt 36, 37).
(
4
)	Konwencja podpisana w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 r. (zwana dalej „EKPC”).
(
5
)	Zgodnie z art. 52 ust. 3 Karty.
(
6
)	Wyrok ETPC z dnia 19 stycznia 2021 r. w sprawie X i Y przeciwko Rumunii, CE:ECHR:2021:0119JUD 000214516. W wyroku tym Europejski Trybunał Praw Człowieka orzekł w szczególności, że na mocy art. 8 EKPC państwa są zobowiązane wprowadzić jasną i przewidywalną procedurę prawnego uznawania tożsamości płciowej, umożliwiającą zmianę płci, a zatem imienia i nazwiska lub osobistego kodu cyfrowego, w dokumentach urzędowych w sposób szybki, przejrzysty i dostępny.
(
7
)	Trybunał zauważył zatem, że w zakresie, w jakim M.-A. A. jako obywatel Unii domaga się w swoim państwie członkowskim pochodzenia uznania zmiany imienia i tożsamości płciowej uzyskanej w trakcie korzystania ze swobody przemieszczania się i pobytu w Zjednoczonym Królestwie, odpowiednio, przed wystąpieniem tego państwa członkowskiego z Unii i przed dniem 31 grudnia 2020 r., będącym ustaloną w umowie o wystąpieniu datą zakończenia okresu przejściowego, może on powoływać się wobec tego państwa członkowskiego pochodzenia na prawa związane z tym statusem, w szczególności prawa przewidziane w art. 20 i 21 TFUE, również po zakończeniu tego okresu.