62023CJ0004_RES
Υπόθεση C‑4/23 (
i
)
M.‑A. A.
κατά
Direcţia de Evidenţă a Persoanelor Cluj, Serviciul stare civilăκαιDirecţia pentru Evidenţa Persoanelor şi Administrarea Bazelor de Date din Ministerul Afacerilor InterneκαιMunicipiul Cluj-Napoca,
(αίτηση του Judecătoria Sectorului 6 Bucureşti για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως)
Απόφαση του Δικαστηρίου (τμήμα μείζονος συνθέσεως) της 4ης Οκτωβρίου 2024
«Προδικαστική παραπομπή – Ιθαγένεια της Ένωσης – Άρθρα 20 και 21 ΣΛΕΕ – Άρθρα 7 και 45 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης – Δικαίωμα ελεύθερης κυκλοφορίας και ελεύθερης διαμονής στο έδαφος των κρατών μελών – Πολίτης της Ένωσης που έχει προβεί νομίμως, κατά την άσκηση του δικαιώματος αυτού και κατά τη διαμονή του σε άλλο κράτος μέλος, στην αλλαγή του ονόματός του και της ταυτότητας φύλου του – Υποχρέωση του κράτους μέλους καταγωγής να αναγνωρίσει και να καταχωρίσει στη ληξιαρχική πράξη γέννησης την εν λόγω αλλαγή ονόματος και ταυτότητας φύλου – Εθνική ρύθμιση η οποία δεν επιτρέπει τέτοια αναγνώριση και καταχώριση και υποχρεώνει το ενδιαφερόμενο πρόσωπο να κινήσει στο κράτος μέλος καταγωγής νέα διαδικασία, δικαστικής φύσεως, για την αλλαγή της ταυτότητας φύλου – Ζήτημα αν ασκεί επιρροή η αποχώρηση του Ηνωμένου Βασιλείου της Μεγάλης Βρετανίας και της Βόρειας Ιρλανδίας από την Ευρωπαϊκή Ένωση»
Ιθαγένεια της Ένωσης – Διατάξεις της Συνθήκης – Δικαίωμα ελεύθερης κυκλοφορίας και ελεύθερης διαμονής στο έδαφος των κρατών μελών – Πολίτης της Ένωσης που έχει προβεί νομίμως, κατά την άσκηση του δικαιώματος αυτού και κατά τη διαμονή του σε άλλο κράτος μέλος, στην αλλαγή του ονόματός του και της ταυτότητας φύλου του – Υποχρέωση του κράτους μέλους καταγωγής να αναγνωρίσει νομικώς και να καταχωρίσει στη ληξιαρχική πράξη γέννησης την εν λόγω αλλαγή – Εθνική ρύθμιση η οποία δεν επιτρέπει τέτοια αναγνώριση και καταχώριση – Εθνική ρύθμιση η οποία υποχρεώνει το ενδιαφερόμενο πρόσωπο να κινήσει στο κράτος μέλος καταγωγής νέα διαδικασία, δικαστικής φύσεως, για την αλλαγή της ταυτότητας φύλου – Δεν επιτρέπεται – Αποχώρηση του άλλου κράτους μέλους από την Ένωση – Δεν ασκεί επιρροή
(Άρθρα 20 και 21 ΣΛΕΕ· Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, άρθρα 7 και 45)
(βλ. σκέψεις 53-57, 62, 68-71 και διατακτ.)
Σύνοψη
Επιληφθέν αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως την οποία υπέβαλε το Judecătoria Sectorului 6 Bucureşti (πρωτοδικείο του τομέα 6 του Βουκουρεστίου, Ρουμανία), το τμήμα μείζονος συνθέσεως του Δικαστηρίου διευκρινίζει την έκταση της υποχρέωσης του κράτους μέλους καταγωγής να αναγνωρίζει και να καταχωρίζει στη ληξιαρχική πράξη γέννησης ενός εκ των υπηκόων του την αλλαγή ονόματος και ταυτότητας φύλου τα οποία απέκτησε νομίμως ο εν λόγω πολίτης της Ευρωπαϊκής Ένωσης κατά την άσκηση του δικαιώματός του ελεύθερης κυκλοφορίας και διαμονής σε άλλο κράτος μέλος.
Ο M.‑A. A. είναι πρόσωπο γεννηθέν στη Ρουμανία, το οποίο καταχωρίστηκε κατά τη γέννησή του ως θήλυ. Αφού μετοίκησε στο Ηνωμένο Βασίλειο το 2008, ο M.‑A. A. απέκτησε τη βρετανική ιθαγένεια με πολιτογράφηση.
Τον Φεβρουάριο του 2017, στο Ηνωμένο Βασίλειο, ο M.‑A. A. άλλαξε το όνομα και την προσφώνησή του από το θηλυκό στο αρσενικό γένος, εφαρμόζοντας τη διαδικασία Deed Poll (
1
), και στη συνέχεια προέβη στην αντικατάσταση ορισμένων επίσημων εγγράφων χορηγηθέντων από τις βρετανικές αρχές. Τον Ιούνιο του 2020 ο M.‑A. A. απέκτησε στο Ηνωμένο Βασίλειο «Gender Identity Certificate» (πιστοποιητικό ταυτότητας φύλου), ήτοι πράξη με την οποία επιβεβαιώνεται η ανδρική ταυτότητα φύλου του.
Τον Μάιο του 2021, βάσει της δήλωσης την οποία είχε καταθέσει στο πλαίσιο της διαδικασίας Deed Poll και του πιστοποιητικού ταυτότητας φύλου, ο M.‑A. A. ζήτησε από τις αρμόδιες ρουμανικές αρχές να καταχωρίσουν στη ληξιαρχική πράξη γέννησής του τα στοιχεία σχετικά με την αλλαγή του ονόματος, του φύλου και του προσωπικού αριθμού ταυτοποίησής του, προκειμένου αυτά να αντιστοιχούν στο αρσενικό φύλο. Επιπλέον, ζήτησε την έκδοση νέου πιστοποιητικού γέννησης με τα νέα αυτά στοιχεία. Με απόφαση της 21ης Ιουνίου 2021, οι ρουμανικές αρχές απέρριψαν την αίτηση του M.‑A. A. με την αιτιολογία, μεταξύ άλλων, ότι, σύμφωνα με την εφαρμοστέα κανονιστική ρύθμιση, το στοιχείο της αλλαγής ταυτότητας φύλου ενός προσώπου μπορεί να καταχωριστεί στο πιστοποιητικό γέννησής του μόνον εφόσον έχει εγκριθεί με τελεσίδικη δικαστική απόφαση.
Επιληφθέν προσφυγής του M.‑A. A. κατά της ως άνω απόφασης, το αιτούν δικαστήριο διερωτάται, ειδικότερα, αν η ιδιότητα του πολίτη της Ένωσης καθώς και το δικαίωμα ελεύθερης κυκλοφορίας και διαμονής στο έδαφος των κρατών μελών αντιτίθενται σε εθνική ρύθμιση η οποία υποχρεώνει το ενδιαφερόμενο πρόσωπο να κινήσει νέα διαδικασία αλλαγής ταυτότητας φύλου ενώπιον των εθνικών δικαστηρίων, ενώ έχει ήδη ολοκληρώσει επιτυχώς σχετική διαδικασία σε άλλο κράτος μέλος του οποίου έχει επίσης την ιθαγένεια. Επιπλέον, το αιτούν δικαστήριο διερωτάται αν η αποχώρηση του Ηνωμένου Βασιλείου από την Ένωση ασκεί επιρροή στην επίλυση της διαφοράς της κύριας δίκης (
2
).
Εκτίμηση του Δικαστηρίου
Κατ’ αρχάς, το Δικαστήριο υπενθυμίζει ότι, μολονότι, στο παρόν στάδιο εξελίξεως του δικαίου της Ένωσης, η προσωπική κατάσταση, στην οποία περιλαμβάνονται οι κανόνες σχετικά με την αλλαγή του ονόματος και της ταυτότητας φύλου ενός προσώπου, αποτελεί τομέα που εμπίπτει στην αρμοδιότητα των κρατών μελών, εντούτοις, κατά την άσκηση της αρμοδιότητας αυτής, κάθε κράτος μέλος οφείλει να συμμορφώνεται προς το δίκαιο της Ένωσης.
Στο πλαίσιο αυτό, το Δικαστήριο έχει αποφανθεί ότι η άρνηση των αρχών κράτους μέλους να αναγνωρίσουν το όνομα ημεδαπού ο οποίος άσκησε το δικαίωμά του ελεύθερης κυκλοφορίας και έχει και την ιθαγένεια άλλου κράτους μέλος, όπως το όνομα αυτό καθορίσθηκε στο δεύτερο αυτό κράτος μέλος, δύναται να παρακωλύσει την άσκηση του κατά το άρθρο 21 ΣΛΕΕ δικαιώματος ελεύθερης κυκλοφορίας και διαμονής στο έδαφος των κρατών μελών (
3
). Τέτοιο εμπόδιο μπορεί επίσης να προκύψει από την άρνηση των ίδιων αυτών αρχών να αναγνωρίσουν την αλλαγή ταυτότητας φύλου που πραγματοποιήθηκε κατ’ εφαρμογήν των προβλεπόμενων προς τούτο διαδικασιών στο κράτος μέλος στο οποίο ο πολίτης της Ένωσης άσκησε το δικαίωμά του ελεύθερης κυκλοφορίας και διαμονής, ανεξαρτήτως του αν η αλλαγή αυτή συνδέεται με αλλαγή ονόματος, όπως εν προκειμένω, ή όχι. Πράγματι, όπως και το όνομα, το φύλο ορίζει την ταυτότητα και την προσωπική κατάσταση ενός προσώπου. Ως εκ τούτου, η άρνηση τροποποίησης και αναγνώρισης της ταυτότητας φύλου που νομίμως απέκτησε υπήκοος κράτους μέλους σε άλλο κράτος μέλος δύναται να του προκαλέσει σοβαρά προβλήματα διοικητικής, επαγγελματικής και ιδιωτικής φύσεως. Επομένως, για έναν τέτοιο πολίτη της Ένωσης, υφίσταται συγκεκριμένος κίνδυνος, λόγω του ότι φέρει δύο διαφορετικά ονόματα και του αποδίδονται δύο διαφορετικές ταυτότητες φύλου, να υποχρεωθεί να άρει αμφιβολίες ως προς την ταυτότητά του, τη γνησιότητα των εγγράφων που υποβάλλει ή την πιστότητα του περιεχομένου τους.
Κατά συνέπεια, η άρνηση να αναγνωριστεί και να καταχωριστεί στα ληξιαρχικά βιβλία κράτους μέλους η αλλαγή ονόματος και ταυτότητας φύλου που απέκτησε νομίμως ένας υπήκοος του εν λόγω κράτους σε άλλο κράτος μέλος, βάσει εθνικής ρύθμισης η οποία δεν επιτρέπει τέτοια αναγνώριση και καταχώριση, με συνέπεια να υποχρεούται το ενδιαφερόμενο πρόσωπο να κινήσει νέα διαδικασία, δικαστικής φύσεως, για την αλλαγή της ταυτότητας φύλου στο πρώτο αυτό κράτος μέλος, η οποία δεν λαμβάνει υπόψη την αλλαγή που έχει πραγματοποιηθεί στο άλλο αυτό κράτος μέλος, είναι ικανή να περιορίσει την άσκηση του δικαιώματος ελεύθερης κυκλοφορίας και διαμονής στο έδαφος της Ένωσης.
Εν συνεχεία, το Δικαστήριο υπενθυμίζει ότι μια εθνική ρύθμιση ικανή να περιορίσει την άσκηση του δικαιώματος που κατοχυρώνεται στο άρθρο 21 ΣΛΕΕ μπορεί να δικαιολογηθεί μόνον εφόσον συνάδει με τα θεμελιώδη δικαιώματα που κατοχυρώνονται στον Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (στο εξής: Χάρτης) και, ειδικότερα, με το δικαίωμα στον σεβασμό της ιδιωτικής ζωής που κατοχυρώνεται στο άρθρο 7 του Χάρτη, δικαίωμα το οποίο έχει την ίδια έννοια και την ίδια εμβέλεια με εκείνο που κατοχυρώνεται στο άρθρο 8 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης για την Προάσπιση των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και των Θεμελιωδών Ελευθεριών (
4
) (
5
). Πάντως, το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου έχει διαπιστώσει ότι η διαδικασία αναγνώρισης της ταυτότητας φύλου την οποία προβλέπει η επίμαχη στην κύρια δίκη εθνική ρύθμιση είναι ασύμβατη προς το άρθρο 8 της ΕΣΔΑ, καθόσον δεν πληροί τις απαιτήσεις που επιβάλλει η διάταξη αυτή για την εξέταση αίτησης αλλαγής φύλου η οποία υποβάλλεται για πρώτη φορά ενώπιον εθνικού δικαστηρίου (
6
).
Η διαδικασία αυτή δεν μπορεί επίσης να θεωρηθεί ότι συνιστά αποτελεσματικό μέσο ώστε να μπορέσει ένας πολίτης της Ένωσης ο οποίος, κατά τη διαμονή του σε άλλο κράτος μέλος και, επομένως, κατά την άσκηση του δικαιώματος που κατοχυρώνεται στο άρθρο 21 ΣΛΕΕ και στο άρθρο 45 του Χάρτη, έχει ήδη προβεί νομίμως στην αλλαγή του ονόματός του και της ταυτότητας φύλου του, να προβάλει λυσιτελώς τα δικαιώματα που του απονέμουν τα άρθρα αυτά, ερμηνευόμενα υπό το πρίσμα του άρθρου 7 του Χάρτη, κατά μείζονα λόγο διότι υπάρχει ο κίνδυνος, για τον εν λόγω πολίτη, η ίδια διαδικασία να καταλήξει σε λύση διαφορετική από την υιοθετηθείσα εκ μέρους των αρχών του άλλου αυτού κράτους μέλους.
Πράγματι, προκειμένου μια εθνική ρύθμιση σχετική με την καταχώριση της αλλαγής ονόματος και ταυτότητας φύλου στα ληξιαρχικά βιβλία να μπορεί να θεωρηθεί συμβατή με το δίκαιο της Ένωσης, είναι αναγκαίο οι διατάξεις ή οι εσωτερικές διαδικασίες που επιτρέπουν την υποβολή αίτησης για τέτοια καταχώριση να μην καθιστούν αδύνατη ή υπερβολικά δυσχερή την άσκηση των δικαιωμάτων που απονέμει το άρθρο 21 ΣΛΕΕ και, ειδικότερα, του δικαιώματος στην αναγνώριση της αλλαγής αυτής. Η άσκηση του δικαιώματος αυτού μπορεί να υπονομευθεί από την εξουσία εκτιμήσεως που διαθέτουν οι αρμόδιες αρχές στο πλαίσιο της διαδικασίας αυτής, δεδομένου ότι η ύπαρξη τέτοιας εξουσίας μπορεί να οδηγήσει σε απόκλιση μεταξύ των δύο ονομάτων και των δύο φύλων που έχουν αποδοθεί στο ίδιο πρόσωπο για την απόδειξη της ταυτότητάς του, καθώς και σε σοβαρά προβλήματα διοικητικής, επαγγελματικής και ιδιωτικής φύσεως. Ως εκ τούτου, εθνική ρύθμιση όπως η επίμαχη στην κύρια δίκη αντιβαίνει στις απαιτήσεις που απορρέουν από το άρθρο 21 ΣΛΕΕ.
Τέλος, το Δικαστήριο διευκρινίζει ότι δεν ασκεί, συναφώς, επιρροή το γεγονός ότι η αίτηση για την αναγνώριση και την καταχώριση της αλλαγής ονόματος και ταυτότητας φύλου υποβλήθηκε σε ημερομηνία κατά την οποία είχε ήδη τεθεί σε ισχύ η αποχώρηση από την Ένωση του κράτους μέλους όπου πραγματοποιήθηκε νομίμως η αλλαγή (
7
).
(
i
)	Η ονομασία που έχει δοθεί στην παρούσα υπόθεση είναι πλασματική. Δεν αντιστοιχεί στο πραγματικό όνομα κανενός διαδίκου.
(
1
)	Η διαδικασία αυτή επιτρέπει στους Βρετανούς πολίτες να αλλάζουν το επώνυμο ή το όνομά τους με απλή δήλωση.
(
2
)	Επισημαίνοντας ότι, εν προκειμένω, η διαδικασία αλλαγής ταυτότητας φύλου κινήθηκε στο Ηνωμένο Βασίλειο πριν από την αποχώρηση του εν λόγω κράτους από την Ένωση, αλλά ολοκληρώθηκε μετά την αποχώρηση, κατά τη διάρκεια της μεταβατικής περιόδου, το αιτούν δικαστήριο διερωτάται αν, υπό τις περιστάσεις αυτές, η Ρουμανία υποχρεούται να αναγνωρίσει τα έννομα αποτελέσματα της εν λόγω διαδικασίας αλλαγής ταυτότητας φύλου η οποία διεξήχθη στο Ηνωμένο Βασίλειο.
(
3
)	Βλ. απόφαση της 8ης Ιουνίου 2017, Freitag (C‑541/15, EU:C:2017:432). Με την απόφαση αυτή, το Δικαστήριο διαπίστωσε, μεταξύ άλλων, ότι ενδέχεται να προκληθεί σύγχυση και να ανακύψουν προβλήματα λόγω διαφοράς μεταξύ δύο ονομάτων που αφορούν το ίδιο πρόσωπο, δεδομένου ότι σε πολλές συναλλαγές της καθημερινής ζωής, τόσο σε δημόσιο όσο και σε ιδιωτικό επίπεδο, απαιτείται η απόδειξη της ταυτότητας (σκέψεις 36 και 37).
(
4
)	Σύμβαση η οποία υπεγράφη στη Ρώμη στις 4 Νοεμβρίου 1950 (στο εξής: ΕΣΔΑ).
(
5
)	Δυνάμει του άρθρου 52, παράγραφος 3, του Χάρτη.
(
6
)	Απόφαση του ΕΔΔΑ της 19ης Ιανουαρίου 2021, X και Y κατά Ρουμανίας, CE:ECHR:2021:0119JUD000214516. Με την απόφαση αυτή, το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου έκρινε, μεταξύ άλλων, ότι, δυνάμει του άρθρου 8 της ΕΣΔΑ, τα κράτη υποχρεούνται να θεσπίζουν σαφή και προβλέψιμη διαδικασία για τη νομική αναγνώριση της ταυτότητας φύλου, η οποία να καθιστά δυνατό να καταχωρίζεται με ταχύ, διαφανή και προσιτό τρόπο στα επίσημα έγγραφα η αλλαγή φύλου, και επομένως ονόματος ή προσωπικού ψηφιακού κωδικού.
(
7
)	Συνακόλουθα, το Δικαστήριο επισημαίνει ότι, στο μέτρο που ο M.‑A. A., υπό την ιδιότητα του πολίτη της Ένωσης, αξιώνει να αναγνωριστούν στο κράτος μέλος καταγωγής του η αλλαγή του ονόματός του και η αλλαγή της ταυτότητας φύλου του οι οποίες πραγματοποιήθηκαν, κατά την άσκηση του δικαιώματός του ελεύθερης κυκλοφορίας και διαμονής στο Ηνωμένο Βασίλειο, αντιστοίχως, πριν από την αποχώρηση του εν λόγω κράτους μέλους από την Ένωση και πριν από τις 31 Δεκεμβρίου 2020, ημερομηνία οριζόμενη από τη συμφωνία αποχώρησης ως ημερομηνία λήξης της μεταβατικής περιόδου, μπορεί να επικαλεστεί, έναντι του εν λόγω κράτους μέλους καταγωγής, τα σχετικά με την ιδιότητα του πολίτη της Ένωσης δικαιώματα, ιδίως εκείνα που προβλέπονται στα άρθρα 20 και 21 ΣΛΕΕ, τούτο δε ακόμη και μετά τη λήξη της μεταβατικής περιόδου.