62021CO0313
POSTANOWIENIE TRYBUNAŁU (ósma izba)
z dnia 22 grudnia 2022 r. (
*1
)
Odwołanie – Artykuł 182 regulaminu postępowania przed Trybunałem – Służba publiczna – Renta – Regulamin pracowniczy urzędników Unii Europejskiej – Artykuł 20 załącznika VIII – Przyznanie renty rodzinnej – Żyjący małżonek byłego urzędnika uprawnionego do renty inwalidzkiej – Małżeństwo zawarte po przyznaniu temu urzędnikowi uprawnienia do renty inwalidzkiej – Przesłanka minimalnego pięcioletniego czasu trwania małżeństwa w dacie śmierci urzędnika – Artykuł 19 załącznika VIII – Małżeństwo zawarte przed przyznaniem urzędnikowi uprawnienia do renty inwalidzkiej – Brak przesłanki minimalnego czasu trwania małżeństwa – Zarzut niezgodności z prawem art. 20 załącznika VIII – Karta praw podstawowych Unii Europejskiej – Artykuł 20 – Zasada równego traktowania – Artykuł 21 ust. 1 – Zasada niedyskryminacji – Artykuł 52 ust. 1 – Brak arbitralnego lub oczywiście niewłaściwego zróżnicowania w stosunku do celu zamierzonego przez prawodawcę Unii Europejskiej
W sprawach połączonych C‑313/21 P i C‑314/21 P
mających za przedmiot dwa odwołania w trybie art. 56 statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, wniesione w dniu 19 maja 2021 r.,
Rada Unii Europejskiej, którą reprezentowali M. Alver i M. Bauer, w charakterze pełnomocników,
strona wnosząca odwołanie w sprawie C‑313/21 P,
w której pozostałymi uczestnikami postępowania byli:
FI,
strona skarżąca w pierwszej instancji,
Komisja Europejska, którą reprezentowali T.S. Bohr i B. Mongin, w charakterze pełnomocników,
strona pozwana w pierwszej instancji,
Parlament Europejski,
interwenient w pierwszej instancji,
oraz
Komisja Europejska, którą reprezentowali T.S. Bohr i B. Mongin, w charakterze pełnomocników,
strona wnosząca odwołanie w sprawie C‑314/21 P,
w której pozostałymi uczestnikami postępowania byli:
FI,
strona skarżąca w pierwszej instancji,
Parlament Europejski,
Rada Unii Europejskiej, którą reprezentowali M. Alver i M. Bauer, w charakterze pełnomocników,
interwenienci w pierwszej instancji,
TRYBUNAŁ (ósma izba),
w składzie: M. Safjan (sprawozdawca), prezes izby, N. Piçarra i N. Jääskinen, sędziowie,
rzecznik generalny: A. Rantos,
sekretarz: A. Calot Escobar,
podjąwszy, po wysłuchaniu stron i rzecznika generalnego, decyzję o rozstrzygnięciu sprawy w drodze postanowienia z uzasadnieniem, zgodnie z art. 182 regulaminu postępowania przed Trybunałem,
wydaje następujące
Postanowienie
1
Rada Unii Europejskiej (C‑313/21 P) i Komisja Europejska (C‑314/21 P) wnoszą w odwołaniach o uchylenie wyroku Sądu Unii Europejskiej z dnia 10 marca 2021 r., FI/Komisja (T‑694/19, niepublikowanego, zwanego dalej „zaskarżonym wyrokiem”, EU:T:2021:122), w którym Sąd ten stwierdził nieważność decyzji Komisji z dni 8 marca i 1 kwietnia 2019 r. (zwanych dalej „spornymi decyzjami”), oddalających wniosek o przyznanie FI renty rodzinnej.
Ramy prawne
2
Artykuł 1d regulaminu pracowniczego urzędników Unii Europejskiej (zwanego dalej „regulaminem pracowniczym”) ma następujące brzmienie:
„1.   W stosowaniu niniejszego regulaminu pracowniczego zakazuje się wszelkich przejawów dyskryminacji ze względu na płeć, rasę, kolor skóry, pochodzenie etniczne lub społeczne, cechy genetyczne, język, religię lub przekonania, poglądy polityczne i inne, przynależność do mniejszości narodowej, status majątkowy, urodzenie, niepełnosprawność, wiek lub orientację seksualną.
Dla potrzeb niniejszego regulaminu pracowniczego osoby pozostające w konkubinacie [związku partnerskim niebędącym małżeństwem] uznaje się za [są traktowane w ten sam sposób co osoby] pozostające w związku małżeńskim, pod warunkiem że spełnione są warunki [przesłanki] wymienione w art. 1 ust. 2 lit. c) załącznika VII.
2.   W celu rzeczywistego zapewnienia pełnej równości mężczyzn i kobiet w zatrudnieniu, co stanowi zasadniczy element wymagający uwzględnienia w stosowaniu niniejszego regulaminu pracowniczego, zasada równego traktowania nie stanowi przeszkody dla instytucji Unii Europejskiej w utrzymywaniu lub ustanawianiu szczególnych korzyści, w celu ułatwienia działalności zawodowej osobom płci niedostatecznie reprezentowanej, bądź w celu zapobiegania niekorzystnym sytuacjom w karierze zawodowej lub w celu kompensowania następstw takich sytuacji.
[…]
5.   Jeżeli osoby objęte niniejszym regulaminem pracowniczym, które uważają się za pokrzywdzone na skutek naruszenia określonej powyżej zasady równego traktowania przedstawią okoliczności wskazujące na ich bezpośrednią lub pośrednią dyskryminację, obowiązek udowodnienia, że nie nastąpiło naruszenie zasady równego traktowania spoczywa na instytucji. Niniejszy przepis nie ma zastosowania w postępowaniu dyscyplinarnym.
6.   Przy stosowaniu zasady niedyskryminacji oraz zasady proporcjonalności należy zapewnić, by wszelkie ograniczenia tych zasad opierały się na obiektywnych i uzasadnionych podstawach oraz służyły osiągnięciu zgodnych z prawem celów w ramach ogólnego interesu polityki kadrowej. Cele te mogą w szczególności uzasadniać ustalanie wieku przymusowego przejścia w stan spoczynku oraz wieku minimalnego do uzyskania świadczeń emerytalnych za wysługę lat”.
3
Artykuł 35 regulaminu pracowniczego stanowi:
„Urzędnik może mieć jeden z następujących statusów służbowych:
a)
aktywne zatrudnienie;
b)
oddelegowanie;
c)
urlop z przyczyn osobistych;
d)
tymczasowy stan spoczynku;
e)
urlop na czas odbywania służby wojskowej;
f)
urlop rodzicielski lub ze względów rodzinnych;
g)
urlop w interesie służby”.
4
Artykuł 47 regulaminu pracowniczego stanowi:
„Zakończenie służby następuje na skutek:
a)
rezygnacji;
b)
zwolnienia z urzędu;
c)
odwołania ze stanowiska w interesie służby;
d)
zwolnienia z powodu nienależytego wykonywania obowiązków;
e)
wydalenia ze służby;
f)
przeniesienia w stan spoczynku; lub
g)
śmierci”.
5
Artykuł 52 akapity pierwszy i drugi regulaminu pracowniczego stanowi:
„Bez uszczerbku dla przepisów art. 50, urzędnik jest przenoszony w stan spoczynku:
a)
automatycznie w ostatnim dniu miesiąca, w którym ukończył 66 lat; lub
b)
na własną prośbę, w ostatnim dniu miesiąca, którego dotyczył wniosek, jeśli pracownik osiągnął wiek emerytalny lub w przypadku gdy jest między 58 rokiem życia a wiekiem emerytalnym i spełnia wymogi dotyczące natychmiastowego uzyskania emerytury zgodnie z art. 9 załącznika VIII. Artykuł 48 akapit drugi zdanie drugie stosuje się na zasadzie analogii.
Jednakże urzędnik może na własną prośbę oraz w przypadku gdy organ powołujący uzna to za uzasadnione w interesie służby, wykonywać pracę do ukończenia 67 lub, w drodze wyjątku, 70 lat, w którym to przypadku urzędnik automatycznie przechodzi w stan spoczynku ostatniego dnia miesiąca, w którym osiąga ten wiek”.
6
Artykuł 53 regulaminu pracowniczego ma następujące brzmienie:
„Urzędnik, wobec którego zgodnie z orzeczeniem Komitetu ds. Inwalidztwa stosuje się przepisy art. 78, jest z urzędu przenoszony w stan spoczynku ostatniego dnia miesiąca, w którym organ powołujący uznał jego trwałą i pełną niezdolność do pełnienia służby”.
7
Zgodnie z art. 78 akapit pierwszy regulaminu pracowniczego:
„Urzędnik jest uprawniony, na warunkach przewidzianych w art. 13–16 załącznika VIII, do otrzymania renty inwalidzkiej w przypadku całkowitej i trwałej niezdolności do pełnienia służby, uniemożliwiającej mu wykonywanie obowiązków związanych ze stanowiskiem w jego grupie funkcyjnej”.
8
Artykuł 1 ust. 2 lit. c) załącznika VII do regulaminu pracowniczego stanowi:
„Dodatek na gospodarstwo domowe przysługuje:
[…]
c)
urzędnikowi, który jest uznany za pozostającego w konkubinacie [zarejestrowanym związku partnerskim niebędącym małżeństwem], pod warunkiem że:
(i)
para przedstawia dokument prawny wydany w państwie członkowskim lub przez właściwe władze państwa członkowskiego, potwierdzający status konkubinatu [związku partnerskiego niebędącego małżeństwem];
(ii)
żadna z osób pozostających w konkubinacie [związku partnerskim niebędącym małżeństwem] nie pozostaje w związku małżeńskim ani w innym wolnym związku [związek partnerski niebędący małżeństwem];
(iii)
między tymi osobami nie zachodzi następujące pokrewieństwo [nie istnieją następujące więzi rodzinne]: rodzic, dziecko, dziadek/babcia, wnuczek/wnuczka, brat, siostra, ciotka, wuj, siostrzeniec, siostrzenica, bratanek, bratanica, pasierb, pasierbica [zięć, synowa];
(iv)
osoby te nie mogą zawrzeć cywilnego związku małżeńskiego w państwie członkowskim; dla potrzeb tego punktu uważa się, że osoby takie mają możliwość wejścia w cywilny związek małżeński wyłącznie wtedy, gdy spełniają wszystkie warunki przewidziane w ustawodawstwie państwa członkowskiego zezwalające na zawarcie związku małżeńskiego;
[…]”.
9
W załączniku VIII do regulaminu pracowniczego, dotyczącym „[s]ystem[u] emerytalno-rentow[ego]”, znajduje się między innymi rozdział 4, zatytułowany „Renta rodzinna”, który obejmuje art. 17–29 tego załącznika. Artykuł 17 ma następujące brzmienie:
„W przypadku śmierci urzędnika posiadającego jeden ze statusów służbowych określonych w art. 35 regulaminu pracowniczego, żyjący małżonek uprawniony jest do renty rodzinnej w wysokości równej 60 % emerytury, która wypłacana byłaby urzędnikowi, gdyby był do niej uprawniony w momencie śmierci, niezależnie od minimalnego czasu [stażu] służby oraz wieku, pod warunkiem że związek małżeński trwał przynajmniej rok oraz z zastrzeżeniem przepisów art. 1 ust. 1 oraz art. 22.
Czas trwania małżeństwa nie jest brany pod uwagę, jeżeli z małżeństwa zawartego przez urzędnika lub z jego poprzedniego małżeństwa pochodzi jedno lub więcej dzieci, a żyjący małżonek utrzymuje lub utrzymywał te dzieci albo jeżeli śmierć urzędnika została spowodowana przez jego niepełnosprawność lub chorobę, które powstały w związku z pełnieniem przez niego obowiązków służbowych lub w związku z wypadkiem”.
10
Artykuł 18 załącznika VIII do regulaminu pracowniczego stanowi:
„Jeżeli były urzędnik otrzymywał emeryturę za wysługę lat, jego żyjący małżonek jest uprawniony do renty rodzinnej w wysokości 60 % emerytury za wysługę lat, jaką urzędnik otrzymywał w chwili śmierci, pod warunkiem że pozostawali w związku małżeńskim, zanim urzędnik odszedł ze służby w instytucji, oraz że związek małżeński trwał przynajmniej jeden rok, a także z zastrzeżeniem przepisów art. 22. Minimalna renta rodzinna wynosi 35 % ostatniego wynagrodzenia podstawowego; jednakże wysokość renty rodzinnej nie może w żadnym przypadku przekroczyć kwoty emerytury za wysługę lat, którą małżonek otrzymywał w chwili śmierci.
Czasu trwania małżeństwa nie uwzględnia się, jeżeli ze związku małżeńskiego zawartego przez urzędnika, zanim odszedł on ze służby pochodzi jedno lub więcej dzieci, pod warunkiem że żyjący małżonek utrzymuje lub utrzymywał te dzieci”.
11
Artykuł 19 załącznika VIII do regulaminu pracowniczego stanowi:
„W przypadku gdy były urzędnik otrzymywał rentę inwalidzką, żyjący małżonek jest uprawniony do otrzymywania renty wdowiej [rodzinnej] w wysokości 60 % kwoty renty inwalidzkiej, którą otrzymywał urzędnik w chwili śmierci, z zastrzeżeniem przepisów art. 22, pod warunkiem że związek małżeński trwał, gdy urzędnik uzyskał uprawnienia do renty.
Minimalna renta rodzinna wynosi 35 % ostatniego wynagrodzenia zasadniczego; jednakże wysokość renty rodzinnej nie może w żadnym przypadku przekroczyć kwoty renty inwalidzkiej, którą małżonek otrzymywał w chwili śmierci”.
12
Artykuł 20 załącznika VIII do regulaminu pracowniczego stanowi:
„Do celów art. 17a, 18, 18a oraz 19 czas trwania małżeństwa nie jest brany pod uwagę w przypadku, gdy małżeństwo, mimo iż zostało zawarte po zakończeniu służby przez urzędnika, trwało co najmniej pięć lat”.
13
Zgodnie z art. 27 załącznika VIII do regulaminu pracowniczego:
„Rozwiedziony małżonek urzędnika lub byłego urzędnika jest uprawniony do otrzymania renty rodzinnej, jak określono w niniejszym rozdziale, pod warunkiem że z chwilą śmierci byłego małżonka przysługiwało mu prawo do otrzymywania od niego środków utrzymania na mocy wyroku sądowego lub w wyniku ugody zawartej między nim a byłym małżonkiem.
Wysokość renty rodzinnej nie może jednakże przekraczać kwoty alimentów wypłacanych w chwili śmierci byłego małżonka, po zaktualizowaniu tej kwoty zgodnie z przepisami art. 82 regulaminu pracowniczego.
Uprawnienie byłego małżonka wygasa w przypadku zawarcia kolejnego związku małżeńskiego przed śmiercią byłego małżonka. Artykuł 26 stosuje się w przypadku zawarcia kolejnego związku małżeńskiego po śmierci byłego małżonka”.
Okoliczności powstania sporów i sporne decyzje
14
FI pozostawał w konkubinacie z urzędniczką instytucji Unii od 2001 r. W 2005 r. urzędniczka została automatycznie przeniesiona w stan spoczynku z powodu niezdolności do pełnienia służby i przyznano jej uprawnienie do renty inwalidzkiej.
15
W dniu 12 maja 2014 r. FI i urzędniczka zawarli związek małżeński. Urzędniczka zmarła w dniu 25 stycznia 2019 r., czyli przed upływem pięciu lat od zawarcia małżeństwa.
16
FI jako żyjący małżonek byłej urzędniczki Unii złożył wniosek o przyznanie renty rodzinnej na podstawie rozdziału 4 załącznika VIII do regulaminu pracowniczego.
17
Spornymi decyzjami Urząd Administracji i Wypłacania Należności Indywidualnych (PMO) Komisji oddalił wniosek FI z powodu niespełnienia przez niego przesłanek uzyskania renty rodzinnej przewidzianych w art. 20 załącznika VIII do regulaminu pracowniczego, ponieważ od dnia zawarcia przez niego związku małżeńskiego z urzędniczką, która zakończyła służbę, do dnia jej śmierci upłynęło mniej niż pięć lat.
18
Zażalenie złożone przez FI na te decyzje zostało oddalone.
Skarga w pierwszej instancji i zaskarżony wyrok
19
Pismem złożonym w sekretariacie Sądu w dniu 9 października 2019 r. FI wniósł skargę o stwierdzenie nieważności spornych decyzji.
20
Parlament Europejski i Rada zostały dopuszczone do udziału w postępowaniu w charakterze interwenientów popierających żądania Komisji.
21
W uzasadnieniu skargi FI podniósł trzy zarzuty, z których pierwszy dotyczył zasadniczo niezgodności z prawem art. 20 załącznika VIII do regulaminu pracowniczego w świetle zasady równego traktowania.
22
W przedmiocie tego pierwszego zarzutu Sąd stwierdził, że do celów przyznania renty rodzinnej sytuacja uregulowana w art. 19 załącznika VIII do regulaminu pracowniczego, czyli sytuacja żyjącego małżonka byłego urzędnika Unii, któremu przysługiwała renta inwalidzka, w wypadku gdy małżeństwo zostało zawarte przed uznaniem tego urzędnika za niezdolnego do pełnienia służby, jest porównywalna z sytuacją uregulowaną w art. 20 tego załącznika, czyli sytuacją żyjącego małżonka byłego urzędnika, w wypadku gdy małżeństwo zostało zawarte po uznaniu tego urzędnika za niezdolnego do pełnienia służby. Sąd orzekł następnie, że zachodzi odmienne traktowanie porównywalnych sytuacji w zależności od daty zawarcia małżeństwa, ponieważ zgodnie z art. 19 załącznika VIII do regulaminu pracowniczego renta rodzinna jest przyznawana żyjącemu małżonkowi bez konieczności spełnienia przesłanki minimalnego czasu trwania małżeństwa, gdy tymczasem zgodnie z art. 20 tego załącznika renta rodzinna jest przyznawana wyłącznie wówczas, gdy spełniona jest przesłanka co najmniej pięcioletniego czasu trwania małżeństwa. Sąd dodał, że to odmienne traktowanie stawia w niekorzystnej sytuacji żyjącego małżonka byłego urzędnika, w wypadku gdy ich małżeństwo zostało zawarte po uznaniu tego urzędnika za niezdolnego do pełnienia służby, w porównaniu z żyjącym małżonkiem byłego urzędnika, w wypadku gdy małżeństwo tych dwojga zostało zawarte przed uznaniem go za niezdolnego do pełnienia służby.
23
Zauważywszy, że odmienne traktowanie wynikające z art. 20 załącznika VIII do regulaminu pracowniczego jest przewidziane ustawą w rozumieniu art. 52 ust. 1 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej (zwanej dalej „kartą”), Sąd zweryfikował, czy stwierdzone odmienne traktowanie może być uzasadnione celem interesu ogólnego i czy jest ono proporcjonalne do zamierzonego celu, w szczególności w świetle orzecznictwa przypomnianego w pkt 48 zaskarżonego wyroku.
24
Jeśli chodzi o cel interesu ogólnego, jakim jest zapobieganie nadużyciom, Sąd przyjął, że przesłanka, zgodnie z którą małżeństwo powinno spełniać wymóg minimalnego czasu trwania dla powstania prawa do renty rodzinnej, pozwala upewnić się, iż ten związek małżeński nie opiera się wyłącznie na względach niezwiązanych z projektem wspólnego życia, takich jak względy czysto finansowe lub związane z uzyskaniem prawa pobytu, a następnie orzekł, że nieracjonalne jest przyjęcie, iż przewidziany w art. 20 załącznika VIII do regulaminu pracowniczego wymóg minimalnego pięcioletniego czasu trwania małżeństwa, od którego nie ma żadnego odstępstwa pozwalającego na stwierdzenie braku nadużyć, nawet wobec przedstawienia obiektywnych dowodów, który to wymóg nie jest przewidziany w art. 19 załącznika VIII do regulaminu pracowniczego, może być konieczny do realizacji celu w postaci zwalczania nadużyć.
25
Sąd stwierdził, że art. 20 załącznika VIII do regulaminu pracowniczego narusza zasadę równego traktowania. W tych okolicznościach Sąd uwzględnił podniesiony przez FI zarzut niezgodności z prawem i stwierdził nieważność spornych decyzji.
Żądania stron i postępowanie przed Trybunałem
26
W odwołaniu w sprawie C‑313/21 P Rada wnosi do Trybunału o:
–
uwzględnienie odwołania i uchylenie zaskarżonego wyroku;
–
wydanie orzeczenia kończącego postępowanie w sprawie i oddalenie skargi wniesionej w pierwszej instancji jako bezzasadnej, oraz
–
obciążenie FI kosztami postępowania w pierwszej instancji i postępowania odwoławczego.
27
W odwołaniu w sprawie C‑314/21 P Komisja wnosi do Trybunału o:
–
uchylenie zaskarżonego wyroku;
–
oddalenie skargi wniesionej w pierwszej instancji, oraz
–
obciążenie FI kosztami postępowania w pierwszej instancji i postępowania odwoławczego.
28
Postanowieniem prezesa Trybunału z dnia 30 czerwca 2021 r. postępowania w niniejszych sprawach zostały zawieszone do czasu wydania wyroku w sprawach połączonych od C‑116/21 P do C‑118/21 P, C‑138/21 P i C‑139/21 P. Po wydaniu wyroku z dnia 14 lipca 2022 r., Komisja/VW i in. (od C‑116/21 P do C‑118/21 P, C‑138/21 P i C‑139/21 P, EU:C:2022:557), postanowieniem prezesa Trybunału z dnia 19 lipca 2022 r. postępowanie zostało podjęte.
29
Na podstawie art. 54 § 2 regulaminu postępowania przed Trybunałem prezes Trybunału w dniu 30 czerwca 2021 r. postanowił połączyć sprawy C‑313/21 P i C‑314/21 P do celów pisemnego i ustnego etapu postępowania oraz wydania wyroku.
W przedmiocie odwołań
W przedmiocie zastosowania art. 182 regulaminu postępowania
30
Zgodnie z art. 182 regulaminu postępowania, jeżeli Trybunał orzekał już w przedmiocie jednej lub wielu kwestii prawnych identycznych z kwestiami podniesionymi w zarzutach odwołania, głównego lub wzajemnego, i uznaje odwołanie za oczywiście zasadne, może, na wniosek sędziego sprawozdawcy i po zapoznaniu się ze stanowiskiem stron i rzecznika generalnego, stwierdzić w drodze postanowienia z uzasadnieniem zawierającego odniesienie do właściwego orzecznictwa, że odwołanie jest oczywiście zasadne.
31
Komisja oświadczyła, że nie wnosi zastrzeżeń co do zastosowania tego przepisu.
32
Rada i FI nie odpowiedzieli na wystosowane przez Trybunał wezwanie do zajęcia stanowiska w tym przedmiocie.
33
W tym wypadku należy stwierdzić, że podniesione w niniejszych sprawach zarzuty odwołania dotyczą kwestii prawnych identycznych z tymi, w przedmiocie których Trybunał orzekł w wyroku z dnia 14 lipca 2022 r., Komisja/VW i in. (od C‑116/21 P do C‑118/21 P, C‑138/21 P i C‑139/21 P, EU:C:2022:557). W konsekwencji w niniejszych sprawach należy zastosować art. 182 regulaminu postępowania.
Co do istoty
34
W uzasadnieniu odwołania w sprawie C‑313/21 P Rada podnosi trzy zarzuty, z których pierwszy dotyczy naruszeń prawa, jeśli chodzi o istnienie odmiennego traktowania, drugi – naruszeń prawa, jeśli chodzi o zakres sprawowanej przez Sąd kontroli decyzji podejmowanych przez prawodawcę Unii, a trzeci – naruszeń prawa odnoszących się do uzasadnienia odmiennego traktowania.
35
Z kolei w uzasadnieniu odwołania w sprawie C‑314/21 P Komisja podnosi trzy zarzuty, z których pierwszy dotyczy naruszenia prawa odnośnie do kryteriów oceny zgodności z prawem decyzji unijnego prawodawcy oraz naruszenia obowiązku uzasadnienia, drugi – naruszenia prawa przy dokonywaniu wykładni zasady niedyskryminacji, a trzeci – naruszenia prawa przy dokonywaniu wykładni art. 52 ust. 1 karty oraz szeregu naruszeń obowiązku uzasadnienia.
W przedmiocie zarzutu pierwszego w sprawie C‑313/21 P, a także w przedmiocie części trzeciej zarzutu pierwszego oraz w przedmiocie zarzutu drugiego w sprawie C‑314/21 P
– Argumentacja stron
36
W ramach tych zarzutów oraz części zarzutów Rada i Komisja podnoszą, że w zaskarżonych wyrokach Sąd naruszył prawo przy dokonywaniu wykładni zasady równego traktowania i zasady niedyskryminacji, ponieważ błędnie stwierdził, iż sytuacje objęte przepisami art. 19 i 20 załącznika VIII do regulaminu pracowniczego są porównywalne oraz że w związku z tym zachodzi odmienne traktowanie wynikające ze stosowania różnych zasad do tych porównywalnych sytuacji.
37
Instytucje te stoją na stanowisku, że Sąd w pkt 57 i 58 zaskarżonego wyroku naruszył prawo, gdy uznał, że data zawarcia małżeństwa stanowi jedyny element determinujący stosowanie art. 19 lub art. 20 załącznika VIII do regulaminu pracowniczego oraz że w związku z tym sytuacje uregulowane tymi przepisami są porównywalne. Tymczasem gdyby Sąd wziął pod uwagę wszystkie elementy charakterystyczne dla tych sytuacji, musiałby stwierdzić, że istnieje zasadnicza i obiektywna różnica między urzędnikiem pełniącym służbę a tym, który korzysta z renty inwalidzkiej i zakończył służbę w instytucji Unii. Różnica ta jest związana z sytuacją prawną każdego z tych urzędników, w szczególności ze względu na prawa i obowiązki zawodowe, jakim na podstawie przepisów regulaminowych podlega ten pierwszy w całym okresie pełnienia służby w przeciwieństwie do tego drugiego.
38
W szczególności zarówno Rada, jak i Komisja zwracają uwagę na okoliczność, że urzędnik pełniący służbę w przeciwieństwie do byłych urzędników, którzy nie mają już obowiązku świadczenia pracy, musi opłacać składki do systemu emerytalnego, otrzymuje wynagrodzenie podstawowe wyższe niż emerytura za wysługę lat, która zostanie mu przyznana, gdy przejdzie w stan spoczynku, ma obowiązek zamieszkiwania w miejscu swego zatrudnienia oraz ma prawo do dodatku zagranicznego, dodatku z tytułu zamieszkiwania za granicą oraz do zwrotu kosztów podróży. Okoliczności te świadczą o tym, że w wypadku zawarcia małżeństwa przez urzędnika po uznaniu go za niezdolnego do pełnienia służby i jego odejściu ze służby konieczność przyznania żyjącemu małżonkowi dochodu zastępczego w postaci renty rodzinnej nie jest równie oczywista jak w wypadku zawarcia małżeństwa przez urzędnika w czasie, gdy jeszcze pełni służbę.
39
Komisja twierdzi również, że sytuacja urzędników objętych zakresem art. 19 załącznika VIII do regulaminu pracowniczego różni się na płaszczyźnie osobistej od sytuacji urzędników objętych zakresem art. 20 tego załącznika. Po pierwsze, oczekiwana długość życia w wypadku urzędników korzystających z renty inwalidzkiej jest zwykle bardziej ograniczona niż oczekiwana długość życia urzędników, którzy nie korzystają z takiej renty, a ograniczenie takie siłą rzeczy przyczynia się do zwiększenia ryzyka oszustw, co stanowi wyjaśnienie rozpatrywanego odmiennego traktowania. Po drugie, Komisja uważa, że ryzyko nadużyć lub oszustw jest mniejsze w wypadku, gdy żyjący małżonek zawarł małżeństwo, zanim jego współmałżonek został uznany za niezdolnego do pełnienia służby, a następnie towarzyszył temu ostatniemu przez cały czas trwania małżeństwa aż do jego śmierci, podczas gdy w wypadku małżeństwa zawartego po uznaniu tego małżonka za niezdolnego do pełnienia służby i po jego odejściu ze służby wymóg, aby małżeństwo trwało przez okres pięciu lat, tak by solidarność i wzajemne wsparcie, jakiego udzielają sobie małżonkowie, zostały wykazane w obiektywny sposób, nie jest oczywiście niewłaściwy.
40
Rada i Komisja dodają, że Sąd w pkt 55 zaskarżonego wyroku niesłusznie odmówił wyciągnięcia wniosków z pkt 33 swego wyroku z dnia 17 czerwca 1993 r., Arauxo-Dumay/Komisja (T‑65/92, EU:T:1993:47), w którym zwrócił on uwagę na różnicę pomiędzy sytuacjami uregulowanymi w art. 19 i 20 załącznika VIII do regulaminu pracowniczego. Rozumowanie leżące u podstaw tego wyroku było bowiem możliwe do przeniesienia na grunt niniejszej sprawy mimo różnicy, jeśli chodzi o rozpatrywane okoliczności.
41
Komisja podnosi ponadto, że Sąd w pkt 56 zaskarżonego wyroku błędnie pominął w swojej analizie cel, jakiemu służy przesłanka dotycząca minimalnego czasu trwania małżeństwa przewidziana w art. 20 załącznika VIII do regulaminu pracowniczego, którym to celem jest, jak wynika z pkt 87 i 88 wyroku z dnia 19 grudnia 2019 r., HK/Komisja (C‑460/18 P, EU:C:2019:1119), uniknięcie zawierania umów dotyczących spadku, a tym samym zawierania wyłącznie dla uzyskania renty rodzinnej małżeństw niemających żadnego związku z rzeczywistym stanem rzeczy ani nieodzwierciedlających stabilności związków między danymi osobami. Sąd nie uwzględnił zatem kryterium, zgodnie z którym oceniając porównywalność sytuacji, należy uwzględnić ich całościową charakterystykę oraz całokształt przepisów prawa regulujących status każdej z porównywanych sytuacji. W szczególności, gdy Sąd stwierdził w tym punkcie zaskarżonego wyroku, że małżeństwo zawarte po przyznaniu współmałżonkowi uprawnienia do renty inwalidzkiej nie zmienia w istotny sposób sytuacji żyjącego małżonka, jeśli chodzi o jego prawa majątkowe, w porównaniu do sytuacji, której dotyczy art. 19 załącznika VIII do regulaminu pracowniczego, to nie tylko nie podał żadnego uzasadnienia tego twierdzenia, ale pominął on ryzyko, że takie małżeństwo może być pretekstem do zawarcia umów dotyczących spadku. Nie można bowiem zaprzeczyć, że ze względu na sytuację, w jakiej znajduje się urzędnik, który zawiera małżeństwo po uzyskaniu takiego uprawnienia, ryzyko oszustwa lub nadużycia jest większe niż w wypadku urzędnika, który zawiera małżeństwo przed uzyskaniem takiego uprawnienia.
– Ocena Trybunału
42
Na wstępie należy przypomnieć utrwalone orzecznictwo Trybunału, zgodnie z którym równość wobec prawa, o której mowa w art. 20 karty, stanowi zasadę ogólną prawa Unii, która wymaga, by porównywalne sytuacje nie były traktowane w odmienny sposób, a sytuacje odmienne nie były traktowane jednakowo, chyba że takie traktowanie jest uzasadnione w sposób obiektywny (wyrok z dnia 14 lipca 2022 r., Komisja/VW i in., od C‑116/21 P do C‑118/21 P, C‑138/21 P i C‑139/21 P, EU:C:2022:557, pkt 95 i przytoczone tam orzecznictwo).
43
Wymóg występowania porównywalnych sytuacji, obowiązujący przy ustalaniu, czy doszło do naruszenia zasady równego traktowania, należy oceniać z uwzględnieniem całościowej charakterystyki tych sytuacji, w szczególności w świetle przedmiotu i celu aktu prawnego ustanawiającego dane rozróżnienie, mając na uwadze, że należy przy tym uwzględnić zasady i cele obowiązujące w dziedzinie, do której dany akt prawny należy. Jeśli tylko wspomniane sytuacje nie są porównywalne, odmienne traktowanie rozważanych sytuacji nie narusza ustanowionej w art. 20 karty równości wobec prawa (wyrok z dnia 14 lipca 2022 r., Komisja/VW i in., od C‑116/21 P do C‑118/21 P, C‑138/21 P i C‑139/21 P, EU:C:2022:557, pkt 96 i przytoczone tam orzecznictwo).
44
To w świetle tego orzecznictwa należy badać twierdzenia Rady i Komisji, zgodnie z którymi Sąd w zaskarżonym wyroku błędnie orzekł, że sytuacje objęte przepisami art. 19 i 20 załącznika VIII do regulaminu pracowniczego są porównywalne oraz że te porównywalne sytuacje są traktowane odmiennie w zależności od daty zawarcia małżeństwa.
45
Należy w tym względzie zauważyć, że Sąd w pkt 50, 51 i 54 zaskarżonego wyroku stwierdził, iż przedmiotem art. 19 i 20 załącznika VIII do regulaminu pracowniczego, z zastrzeżeniem spełnienia przesłanki minimalnego czasu trwania małżeństwa przewidzianej w tym drugim przepisie, jest przyznanie żyjącemu małżonkowi renty rodzinnej wyłącznie na podstawie charakteru prawnego więzi łączących tego małżonka ze zmarłym współmałżonkiem. Sąd wskazał również, że przepisy te mają na celu przyznanie żyjącemu małżonkowi dochodu zastępczego, mającego częściowo zrekompensować utratę dochodów zmarłego małżonka, który przed śmiercią miał status byłego urzędnika, niepełniącego już służby.
46
Zatem Sąd zasadniczo przyjął, że oba te przepisy załącznika VIII do regulaminu pracowniczego mają praktycznie taki sam przedmiot i cel w świetle orzecznictwa wskazanego w pkt 43 niniejszego postanowienia, które sam Sąd przypomniał w pkt 44 zaskarżonego wyroku. Zdaniem Sądu głównym elementem charakteryzującym rozpatrywane renty rodzinne jest charakter prawny więzi łączących żyjącego małżonka jako osobę, której wspomniane przepisy przyznają prawo, ze zmarłym byłym urzędnikiem. Także zdaniem Sądu, jak jednoznacznie wynika z pkt 52 zaskarżonego wyroku, jedyna różnica, jeśli chodzi o stosowanie art. 19 i 20 załącznika VIII do regulaminu pracowniczego, dotyczy tego, czy małżeństwo zostało zawarte przed datą przyznania urzędnikowi uprawnienia do renty inwalidzkiej, przy czym art. 20 tego załącznika, w przeciwieństwie do jego art. 19, zawiera przesłankę minimalnego czasu trwania małżeństwa.
47
W tych okolicznościach Sąd, nie naruszając prawa, mógł, po pierwsze, stwierdzić w pkt 57 zaskarżonego wyroku, że sytuacje objęte przepisami art. 19 i 20 załącznika VIII do regulaminu pracowniczego są porównywalne, a po drugie, w pkt 52 i 58 zaskarżonego wyroku, że sytuacje objęte tymi przepisami różnią się wyłącznie datą zawarcia małżeństwa w stosunku do daty przyznania urzędnikowi uprawnienia do renty inwalidzkiej.
48
Rada i Komisja twierdzą jednakże w pierwszej kolejności, że sytuacje, o których mowa w art. 19 i 20 załącznika VIII do regulaminu pracowniczego, różnią się zasadniczo i obiektywnie właśnie przez fakt, że w myśl pierwszego przepisu urzędnik w dacie zawarcia małżeństwa pełnił jeszcze obowiązki w instytucji Unii, natomiast w myśl drugiego przepisu, w związku z uznaniem go za niezdolnego do pełnienia służby i przyznaniem mu uprawnienia do renty inwalidzkiej, pełnienie przez niego obowiązków służbowych nie jest możliwe. Przy dokonywaniu oceny porównywalności tych sytuacji Sąd nie uwzględnił zatem dostatecznie tego charakterystycznego elementu.
49
Jednakże, jak słusznie wskazał Sąd w pkt 53 zaskarżonego wyroku, charakter prawny więzi, które łączyły żyjącego małżonka ze zmarłym urzędnikiem, nie różni się w zależności od tego, czy w dacie zawarcia małżeństwa urzędnik wykonywał działalność zawodową, czy też nie, i w zależności od wysokości składek do systemu emerytalno-rentowego Unii, które zostały wpłacone lub są jeszcze należne. Podobnie, jak stwierdził Sąd w pkt 56 zaskarżonego wyroku, okoliczność, że urzędnik zawarł związek małżeński przed uzyskaniem uprawnienia do renty inwalidzkiej lub po jego uzyskaniu, po jego śmierci nie może w istotny sposób zmienić sytuacji żyjącego małżonka w odniesieniu do przysługujących temu małżonkowi praw majątkowych, w skład których wchodzi uprawnienie do renty rodzinnej jako dochodu zastępczego.
50
Datę zawarcia małżeństwa determinuje bowiem wyłącznie wola przyszłych małżonków. Decyzja ta jest wynikiem swobodnego wyboru dokonanego przez urzędnika w oparciu o różne czynniki, które nie muszą koniecznie ani wyłącznie obejmować okoliczności związanych z aktywnością zawodową lub jej zaprzestaniem. Wbrew temu, co twierdzą Rada i Komisja, okoliczność, czy urzędnik w tej dacie był uznany za niezdolnego do pełnienia służby, czyli do wykonywania swoich obowiązków, nie może mieć zatem decydującego wpływu na ocenę porównywalności rozpatrywanych sytuacji w świetle kryteriów przytoczonych w pkt 43 niniejszego postanowienia, a w szczególności w świetle przedmiotu i celu art. 19 i 20 załącznika VIII do regulaminu pracowniczego, które zostały przypomniane w pkt 45 niniejszego postanowienia. Jeśli chodzi o tę kwestię, podstawę rozumowania Sądu, które zostało przypomniane w poprzedzającym punkcie niniejszego postanowienia, stanowi zasadniczo ten przedmiot i ten cel, a także główny element charakteryzujący prawo do renty rodzinnej, wskazany w pkt 46 niniejszego postanowienia.
51
Jest prawdą, jak wynika z pkt 46 niniejszego postanowienia, że okoliczność, czy w dacie zawarcia małżeństwa urzędnik jest uprawniony do otrzymywania renty inwalidzkiej, a więc jest niezdolny do wykonywania swoich obowiązków, ma wpływ na przesłankę dotyczącą minimalnego czasu trwania małżeństwa. O ile przesłanka ta nie występuje w wypadku, gdy małżeństwo zostało zawarte w czasie, kiedy urzędnikowi nie przyznano jeszcze uprawnienia do renty inwalidzkiej, a zatem w czasie, kiedy wykonywał on swoje obowiązki, o tyle w wypadku, gdy urzędnik zawiera małżeństwo po przyznaniu mu uprawnienia do renty inwalidzkiej, a więc w czasie, kiedy nie może już wykonywać swych obowiązków, wymagany jest co najmniej pięcioletni czas trwania małżeństwa.
52
Jednakże, jak wynika z pkt 49 i 50 niniejszego postanowienia, ani kwestia wykonywania obowiązków, ani data zawarcia małżeństwa nie są elementami istotnymi na etapie badania porównywalności sytuacji, ponieważ nie mają one bezpośredniego związku z przedmiotem, celem i głównym elementem charakteryzującym uprawnienie do renty rodzinnej, o którym mowa w art. 19 i 20 załącznika VIII do regulaminu pracowniczego.
53
Z tego właśnie powodu należy przyjąć w drodze analogii, tak jak uczynił to Trybunał w pkt 70 wyroku z dnia 19 grudnia 2019 r., HK/Komisja (C‑460/18 P, EU:C:2019:1119), w odniesieniu do renty rodzinnej przewidzianej w art. 17 załącznika VIII do regulaminu pracowniczego, że przyznanie renty rodzinnej zależy „jedynie”, co do samej zasady, od charakteru prawnego więzi, które łączyły daną osobę ze zmarłym urzędnikiem, i to pomimo tego, że Trybunał przyznał w pkt 89 tego wyroku, że minimalny czas trwania małżeństwa także stanowi przesłankę przyznania żyjącemu małżonkowi prawa do renty rodzinnej.
54
Bowiem to charakter prawny więzi między małżonkami stanowi podstawę systemu rent rodzinnych urzędników Unii, ponieważ ta przesłanka przyznania renty jest wspólna dla wszystkich rent rodzinnych, o których mowa w art. 17–20 i w art. 27 załącznika VIII do regulaminu pracowniczego. Natomiast przesłanka dotycząca minimalnego czasu trwania małżeństwa ma charakter pomocniczy względem przesłanki dotyczącej charakteru prawnego więzi między małżonkami, ponieważ dotyczy ona jedynie uściślenia okresu, przez jaki powinna trwać więź prawna, aby można było przyznać rentę rodzinną. Poza tym ta pomocnicza przesłanka nie została powtórzona w wypadku niektórych rent rodzinnych takich jak te, o których mowa w art. 19 i 27 załącznika VIII do regulaminu pracowniczego.
55
Zatem Sąd w pkt 51 i 53 zaskarżonego wyroku słusznie zwrócił w uzasadnieniu uwagę na znaczenie więzi prawnej między małżonkami jako głównego elementu charakteryzującego system unijnych rent rodzinnych i stwierdził, że fakt przyznania uprawnienia do renty inwalidzkiej lub fakt wykonywania obowiązków nie ma wpływu na tę więź.
56
Rada i Komisja podnoszą w drugiej kolejności, że w wypadku zawarcia małżeństwa przez byłego urzędnika po przyznaniu mu uprawnienia do renty inwalidzkiej, a więc w okresie, gdy nie może on już pełnić swych obowiązków, konieczność przyznania żyjącemu małżonkowi dochodu zastępczego w postaci renty rodzinnej nie jest równie oczywista jak w wypadku zawarcia małżeństwa przez urzędnika w czasie, gdy jeszcze wykonuje swe obowiązki. Jeśli chodzi o tę kwestię, wystarczy przypomnieć, jak słusznie zauważył Sąd w pkt 56 zaskarżonego wyroku, odnosząc się do pkt 69 wyroku z dnia 19 grudnia 2019 r., HK/Komisja (C‑460/18 P, EU:C:2019:1119), że prawo do rent rodzinnych, o których mowa w art. 18 i 20 załącznika VIII do regulaminu pracowniczego, nie jest uzależnione od przesłanek dotyczących zasobów lub majątku oznaczających niezdolność żyjącego małżonka do zaspokojenia swoich potrzeb, a tym samym świadczących o jego dotychczasowej zależności finansowej od zmarłego.
57
Komisja podnosi w trzeciej kolejności, że Sąd nie uwzględnił celu przesłanki minimalnego czasu trwania małżeństwa przewidzianej w art. 20 załącznika VIII do regulaminu pracowniczego (niewystępującej w art. 19 tego załącznika), jakim jest w myśl pkt 89 wyroku z dnia 19 grudnia 2019 r., HK/Komisja (C‑460/18 P, EU:C:2019:1119), uniknięcie zawierania umów dotyczących spadku stanowiących oszustwo lub nadużycie, a takie właśnie ryzyko nadużyć lub oszustw odróżnia na płaszczyźnie osobistej sytuacje uregulowane w tych dwóch przepisach. Jeśli chodzi o tę kwestię, wystarczy zauważyć, że aspekt ten nie jest istotny na etapie badania porównywalności sytuacji. Argument ten odnosi się bowiem do uzasadnienia przesłanki dotyczącej minimalnego czasu trwania małżeństwa, w związku z czym może być podnoszony dopiero na etapie oceny proporcjonalności odmiennego traktowania, które ewentualnie zostanie stwierdzone.
58
Z powyższych rozważań wynika, że wbrew temu, co twierdzą Komisja i Rada, wnioski, do których doszedł Sąd w pkt 57 i 58 zaskarżonego wyroku, nie są obarczone naruszeniem prawa.
59
W tych okolicznościach należy uznać za bezskuteczny podniesiony przez Radę i Komisję argument, zgodnie z którym Sąd w pkt 55 zaskarżonego wyroku niesłusznie odmówił wyciągnięcia wniosków z pkt 33 wyroku z dnia 17 czerwca 1993 r., Arauxo-Dumay/Komisja (T‑65/92, EU:T:1993:47). Gdyby bowiem nawet założyć, że argument ten jest zasadny, wnioski Sądu odnoszące się do porównywalności sytuacji znajdują wystarczające oparcie w uzasadnieniu zawartym odpowiednio w pkt 50–54 i 56 zaskarżonego wyroku, niezależnie od rozważań przedstawionych w pkt 55 tego wyroku.
60
Wynika z tego, że zarzut pierwszy w sprawie C‑313/21 P oraz część trzecią zarzutu pierwszego i zarzut drugi w sprawie C‑314/21 P należy oddalić jako bezzasadne.
W przedmiocie zarzutu drugiego w sprawie C‑313/21 P oraz dwóch pierwszych części zarzutu pierwszego w sprawie C‑314/21 P
– Argumentacja stron
61
W ramach tych zarzutów Rada i Komisja w istocie podnoszą, że Sąd w zaskarżonym wyroku naruszył prawo, jeśli chodzi o zakres kontroli sądowej.
62
Obie te instytucje twierdzą, że Sąd w pkt 48 zdanie drugie zaskarżonego wyroku oparł się na unijnym orzecznictwie wypracowanym w kontekście diametralnie różnym od kwestii dotyczących decyzji z zakresu polityki kadrowej w sytuacjach, w których prawodawca ma kilka możliwości. I tak Sąd błędnie stwierdził, w szczególności w pkt 80 zaskarżonego wyroku, że decyzja prawodawcy Unii dotycząca minimalnego czasu trwania małżeństwa określonego w art. 20 załącznika VIII do regulaminu pracowniczego ma po prostu „nieracjonalny” charakter. Tym samym Sąd przeprowadził kontrolę wykraczającą poza „oczywistą niewłaściwość lub nieadekwatność” rozpatrywanego środka w stosunku do celu, jaki chcą osiągnąć właściwe organy, którym w niniejszym wypadku jest zapobieganie nadużyciom prawa i oszustwom. W ten sposób Sąd zastąpił ocenę prawodawcy Unii swoją własną oceną, a zatem przekroczył granice kontroli zgodności z prawem.
63
Komisja podnosi poza tym, że Sąd, mimo iż stwierdził, że jego ocena zgodności z prawem art. 20 załącznika VIII opiera się na art. 20 i 21 karty, odszedł od orzecznictwa Trybunału, zgodnie z którym ocena zgodności z prawem aktu Unii w świetle praw podstawowych nie może w każdym razie opierać się na twierdzeniach dotyczących skutków wywołanych przez ten akt w indywidualnym wypadku. Sąd w pkt 77 zaskarżonego wyroku wywiódł bowiem argumentację ze szczególnych okoliczności faktycznych danego wypadku, aby orzec, że art. 20 załącznika VIII do regulaminu pracowniczego jest niezgodny z prawem.
– Ocena Trybunału
64
Należy zauważyć, że Sąd w pkt 46–48 zaskarżonego wyroku przypomniał o wymogach wskazanych w art. 52 ust. 1 karty oraz o orzecznictwie mającym zastosowanie do kontroli proporcjonalności odmiennego traktowania. Następnie Sąd orzekł w pkt 49 zaskarżonego wyroku, że gdyby sytuacje, o których mowa odpowiednio w art. 19 i 20 załącznika VIII do regulaminu pracowniczego, były porównywalne, musiałby sprawdzić, czy prawodawca Unii miał racjonalne podstawy, aby przyjąć, że wprowadzone odmienne traktowanie może być właściwe i konieczne dla realizacji celu leżącego w interesie ogólnym, jakiemu służy przesłanka dotycząca minimalnego czasu trwania małżeństwa przewidziana w art. 20 załącznika VIII do regulaminu pracowniczego. Gdy stwierdził, że sytuacje są porównywalne, przeprowadził tę analizę, począwszy od pkt 62 zaskarżonego wyroku.
65
Jak twierdzą Rada i Komisja, z orzecznictwa Trybunału wynika, że w wypadku przepisów regulaminu pracowniczego takich jak rozpatrywane w niniejszej sprawie oraz z uwagi na szeroki zakres uznania, jakim dysponuje prawodawca Unii w tym względzie, zasada równego traktowania zapisana w art. 20 karty zostaje naruszona jedynie wówczas, gdy prawodawca Unii dokonuje arbitralnego lub oczywiście niewłaściwego zróżnicowania w stosunku do celu realizowanego przez dane uregulowanie (wyrok z dnia 14 lipca 2022 r., Komisja/VW i in., od C‑116/21 P do C‑118/21 P, C‑138/21 P i C‑139/21 P, EU:C:2022:557, pkt 127 i przytoczone tam orzecznictwo).
66
Orzecznictwo to można zastosować w kontekście wymaganej przez art. 52 ust. 1 karty weryfikacji spełnienia wymogu proporcjonalności (wyrok z dnia 14 lipca 2022 r., Komisja/VW i in., od C‑116/21 P do C‑118/21 P, C‑138/21 P i C‑139/21 P, EU:C:2022:557, pkt 128).
67
W niniejszym wypadku Sąd stwierdził w pkt 49 zaskarżonego wyroku, że powinien zweryfikować, czy prawodawca Unii miał racjonalne podstawy, aby przyjąć, iż wprowadzone odmienne traktowanie może być właściwe i konieczne dla realizacji celu leżącego w interesie ogólnym, jakiemu służy przesłanka dotycząca minimalnego czasu trwania małżeństwa przewidziana w art. 20 załącznika VIII do regulaminu pracowniczego.
68
Tymczasem w myśl orzecznictwa przytoczonego w pkt 65 i 66 niniejszego postanowienia Sąd powinien był ograniczyć się do weryfikacji, czy w świetle celu leżącego w interesie ogólnym wynikające z tego przepisu zróżnicowanie w związku z art. 19 tego załącznika nie jest arbitralne lub oczywiście niewłaściwe. Przeprowadzając w nieprawidłowy sposób badanie spełnienia wymogu proporcjonalności, Sąd wykroczył poza zakres swoich uprawnień kontrolnych, a zatem dopuścił się naruszenia prawa. Gdyby nie to naruszenie, Sąd musiałby zastosować odmienne rozumowanie i dojść ewentualnie do innych wniosków niż te, do których doszedł w pkt 80, 81 i 83 zaskarżonego wyroku.
69
To wykroczenie poza zakres kontroli sądowej wywarło również wpływ na pkt 67 zaskarżonego wyroku. Począwszy od tego punktu, Sąd zajął się bowiem badaniem, czy przesłanka dotycząca minimalnego pięcioletniego czasu trwania małżeństwa przewidziana w art. 20 załącznika VIII do regulaminu pracowniczego, rozpatrywana odrębnie i niezależnie od art. 19 tego załącznika, jest proporcjonalna w świetle art. 52 ust. 1 karty, czyli nie wykracza w oczywisty sposób poza to, co jest konieczne dla realizacji celu zamierzonego przez prawodawcę Unii. Tymczasem, jak wynika z pkt 66 niniejszego postanowienia, nawet w ramach tego postanowienia karty Sąd powinien był poprzestać na zbadaniu, czy stwierdzone w danym wypadku zróżnicowanie, a mianowicie okoliczność, że w sytuacjach objętych art. 20 załącznika VIII do regulaminu pracowniczego wymagane jest spełnienie przesłanki minimalnego czas trwania małżeństwa, podczas gdy w sytuacjach objętych art. 19 tego załącznika przesłanka ta nie występuje, chociaż sytuacje te są porównywalne, należy uznać za arbitralne lub oczywiście niewłaściwe w świetle wspólnego obu przepisom celu realizowanego przez prawodawcę Unii.
70
W tych okolicznościach, bez potrzeby badania pozostałych argumentów podniesionych przez Radę i Komisję, należy uwzględnić zarzut drugi odwołania w sprawie C‑313/21 P oraz część drugą zarzutu pierwszego odwołania w sprawie C‑341/21 P.
71
Należy zatem uwzględnić odwołania i uchylić zaskarżony wyrok, bez potrzeby badania zarzutu trzeciego w sprawie C‑313/21 P ani części pierwszej zarzutu pierwszego oraz zarzutu trzeciego w sprawie C‑314/21 P.
W przedmiocie skargi przed Sądem
72
Zgodnie z art. 61 akapit pierwszy zdanie drugie statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej w wypadku uchylenia orzeczenia Sądu Trybunał może, jeśli stan postępowania na to pozwala, wydać orzeczenie kończące postępowanie w sprawie.
73
W niniejszym wypadku, mając na względzie między innymi okoliczność, że skarga o stwierdzenie nieważności w sprawie T‑694/19 opiera się na zarzutach, co do których przeprowadzono kontradyktoryjną debatę przed Sądem i których rozpatrzenie nie wymaga zarządzenia żadnego dodatkowego środka organizacji postępowania lub środka dowodowego, należy uznać, że stan postępowania pozwala na wydanie orzeczenia oraz że należy wydać orzeczenie kończące postępowanie w sprawie.
74
W uzasadnieniu skargi przed Sądem FI podniósł cztery zarzuty, dotyczące: po pierwsze, niezgodności z prawem art. 20 załącznika VIII do regulaminu pracowniczego; po drugie, naruszenia prawa przy stosowaniu art. 18 i 20 tego załącznika; po trzecie, błędnej wykładni pojęcia „małżonka” stosowanego w unijnych przepisach odnoszących się do rent rodzinnych; i po czwarte, oczywistego błędu w ocenie polegającego na nieuwzględnieniu jego szczególnej sytuacji.
W przedmiocie zarzutu pierwszego, dotyczącego niezgodności z prawem art. 20 załącznika VIII do regulaminu pracowniczego
75
W ramach zarzutu pierwszego FI podnosi, że art. 20 załącznika VIII do regulaminu pracowniczego poprzez ustanowienie przesłanki minimalnego pięcioletniego czasu trwania małżeństwa narusza zasadę równego traktowania i zasadę niedyskryminacji ze względu na wiek, na charakter więzi prawnej będącej podstawą wspólnego pożycia oraz na niepełnosprawność.
W przedmiocie części pierwszej zarzutu pierwszego, dotyczącej naruszenia zasady równego traktowania
76
W ramach tej części zarzutu FI podnosi, że art. 20 załącznika VIII do regulaminu pracowniczego poprzez pozbawienie żyjącego małżonka uprawnienia do renty rodzinnej w wypadku, gdy małżeństwo zawarte po przyznaniu jego współmałżonkowi uprawnienia do renty inwalidzkiej trwało krócej niż pięć lat, podczas gdy art. 19 załącznika VIII do tego regulaminu nie przewiduje tej przesłanki minimalnego czasu trwania małżeństwa, gdy zostało ono zawarte przed przyznaniem uprawnienia do renty inwalidzkiej, narusza zasadę równego traktowania zapisaną w szczególności w art. 20 karty i w art. 1d regulaminu pracowniczego, a tym samym jest niezgodny z prawem.
77
Komisja, popierana przez Parlament i Radę, kwestionuje tę argumentację.
78
Należy przypomnieć, że zgodnie z art. 52 ust. 1 karty wszelkie ograniczenia w korzystaniu z zapisanych w niej praw i wolności muszą być przewidziane ustawą i szanować istotę tych praw i wolności. Z zastrzeżeniem zasady proporcjonalności ograniczenia mogą być wprowadzone wyłącznie wtedy, gdy są konieczne i rzeczywiście odpowiadają celom interesu ogólnego uznawanym przez Unię lub potrzebom ochrony praw i wolności innych osób.
79
Ponadto zasada równego traktowania stanowi zasadę ogólną prawa Unii, potwierdzoną w art. 20 karty, której szczególnym wyrazem jest zasada niedyskryminacji ujęta w art. 21 ust. 1 karty. Obie te zasady są również przypomniane w art. 1d regulaminu pracowniczego (wyrok z dnia 14 lipca 2022 r., Komisja/VW i in., od C‑116/21 P do C‑118/21 P, C‑138/21 P i C‑139/21 P, EU:C:2022:557, pkt 140 i przytoczone tam orzecznictwo).
80
Jak wskazano już w pkt 42 niniejszego postanowienia, ogólna zasada równego traktowania wymaga od prawodawcy Unii, zgodnie z wymogami art. 52 ust. 1 karty, by porównywalne sytuacje nie były traktowane w odmienny sposób, a sytuacje odmienne nie były traktowane jednakowo, chyba że takie traktowanie jest uzasadnione w sposób obiektywny. Różnica traktowania jest uzasadniona, o ile jest ona oparta na kryterium racjonalnym i obiektywnym, to jest w sytuacji, gdy pozostaje ona w związku z dopuszczalnym prawnie celem realizowanym przez sporne przepisy, o ile różnica ta jest proporcjonalna do celu realizowanego za pomocą danego traktowania (wyrok z dnia 14 lipca 2022 r., Komisja/VW i in., od C‑116/21 P do C‑118/21 P, C‑138/21 P i C‑139/21 P, EU:C:2022:557, pkt 142 i przytoczone tam orzecznictwo).
81
Jak wyjaśniono w pkt 43 niniejszego postanowienia, wymóg występowania porównywalnych sytuacji, obowiązujący przy ustalaniu, czy doszło do naruszenia zasady równego traktowania, należy oceniać z uwzględnieniem całościowej charakterystyki tych sytuacji, w szczególności w świetle przedmiotu i celu aktu prawnego ustanawiającego dane rozróżnienie, mając na uwadze, że należy przy tym uwzględnić zasady i cele obowiązujące w dziedzinie, do której dany akt prawny należy. Jeśli tylko wspomniane sytuacje nie są porównywalne, odmienne traktowanie rozważanych sytuacji nie narusza ustanowionej w art. 20 karty równości wobec prawa.
82
Poza tym należy przypomnieć orzecznictwo Trybunału przytoczone w pkt 65 niniejszego postanowienia, zgodnie z którym w wypadku przepisów regulaminu pracowniczego takich jak rozpatrywane w niniejszej sprawie oraz z uwzględnieniem szerokiego zakresu uznania, jakim dysponuje prawodawca Unii w tym względzie, zasada równego traktowania zostaje naruszona jedynie wówczas, gdy prawodawca Unii dokonuje arbitralnego lub oczywiście niewłaściwego zróżnicowania w stosunku do celu realizowanego przez dane uregulowanie.
83
To pod kątem tego orzecznictwa oraz wymogów art. 52 ust. 1 karty należy zbadać podniesiony przez FI zarzut niezgodności z prawem art. 20 załącznika VIII do regulaminu pracowniczego w świetle zasady równego traktowania zapisanej w art. 20 karty i przypomnianej w art. 1d regulaminu pracowniczego.
84
W pierwszej kolejności, jeśli chodzi o porównywalność sytuacji, których dotyczą art. 19 i 20 załącznika VIII do regulaminu pracowniczego, należy stwierdzić, z powodów wskazanych w pkt 45–60 niniejszego postanowienia, że sytuacje te są porównywalne.
85
W drugiej kolejności należy stwierdzić, że poprzez niewprowadzenie w art. 19 załącznika VIII do regulaminu pracowniczego przesłanki minimalnego czasu trwania małżeństwa, która to przesłanka jest obecna w art. 20 tego załącznika, prawodawca Unii potraktował porównywalne sytuacje w odmienny sposób.
86
W trzeciej kolejności należy zbadać, czy to odmienne traktowanie jest zgodne z art. 20 karty, a zatem czy spełnia kryteria wyrażone w jej art. 52 ust. 1, przypomniane w pkt 78 niniejszego postanowienia.
87
Po pierwsze, jest bezsporne, że wspomniane odmienne traktowanie zostało przewidziane ustawą w rozumieniu art. 52 ust. 1 karty, ponieważ wynika ono z art. 20 załącznika VIII do regulaminu pracowniczego w związku z art. 19 tego załącznika. O ile ten ostatni przepis nie zawiera przesłanki dotyczącej minimalnego czasu trwania małżeństwa, o tyle art. 20 załącznika VIII do regulaminu pracowniczego zawiera wyrażoną liczbowo w precyzyjny sposób przesłankę minimalnego czasu trwania małżeństwa, definiującą zakres ograniczenia w korzystaniu z prawa do równego traktowania (jeśli chodzi o zakres wymogu, zgodnie z którym wszelkie ograniczenia korzystania z praw podstawowych muszą być przewidziane ustawą, zob. wyrok z dnia 26 kwietnia 2022 r., Polska/Parlament i Rada, C‑401/19, EU:C:2022:297, pkt 64 i przytoczone tam orzecznictwo).
88
Po drugie, ograniczenie nałożone na system rent rodzinnych, wynikające z rozpatrywanego odmiennego traktowania, szanuje istotę zasady równego traktowania, zgodnie z art. 52 ust. 1 karty. Ograniczenie to nie podważa bowiem tej zasady jako takiej, ponieważ odnosi się ono wyłącznie do ograniczonego zagadnienia dotyczącego przesłanki minimalnego czasu trwania małżeństwa, jaką musi spełnić żyjący małżonek zmarłego urzędnika lub zmarłego byłego urzędnika, aby móc korzystać z renty rodzinnej, przy czym małżonkowie podlegający art. 20 załącznika VIII do regulaminu pracowniczego, podobnie jak ci, którzy podlegają art. 19 tego załącznika, nie są pozbawieni możliwości korzystania z takiej renty.
89
Po trzecie, wspomniane ograniczenie odpowiada celowi interesu ogólnego w rozumieniu art. 52 ust. 1 karty, jakim jest zapobieganie nadużyciom prawa i oszustwom, gdyż ich zakaz stanowi ogólną zasadę prawa Unii, do której przestrzegania są zobowiązane podmioty prawa (zob. podobnie wyrok z dnia 6 lutego 2018 r., Altun i in., C‑359/16, EU:C:2018:63, pkt 49). Trybunał orzekł już bowiem, że przesłanka, iż małżeństwo powinno trwać przez określony czas, aby żyjący małżonek mógł otrzymać rentę rodzinną, ma na celu upewnienie się co do rzeczywistego charakteru i stabilności związków między danymi osobami (zob. podobnie wyrok z dnia 19 grudnia 2019 r., HK/Komisja, C‑460/18 P, EU:C:2019:1119, pkt 89). Chodzi o jednolite kryterium możliwe do stosowania bez rozróżnienia względem wszystkich żyjących małżonków objętych przepisami art. 20 załącznika VIII do regulaminu pracowniczego, które to kryterium nie ma na celu wprowadzenia domniemania nadużyć lub oszustw po stronie żyjących małżonków, lecz zapobieganie popełnianiu takich nadużyć lub oszustw.
90
Po czwarte, co się tyczy badania proporcjonalności, jak wskazano w pkt 65 i 82 niniejszego postanowienia, należy zweryfikować – w ramach kontroli zgodności z prawem przepisu prawa Unii w świetle zasady równego traktowania i przez wzgląd na szeroki zakres uznania, jakim dysponuje prawodawca Unii, jeśli chodzi o przepisy regulaminu pracowniczego – czy nakładając wymóg minimalnego pięcioletniego czasu trwania małżeństwa w wypadku żyjącego małżonka, który zawarł małżeństwo z urzędnikiem po przyznaniu mu uprawnienia do renty inwalidzkiej, podczas gdy art. 19 załącznika VIII do regulaminu pracowniczego nie przewiduje takiej przesłanki w wypadku małżeństwa zawartego z urzędnikiem przed przyznaniem mu uprawnienia do renty inwalidzkiej, art. 20 tego załącznika ustanawia arbitralne lub oczywiście niewłaściwe zróżnicowanie w stosunku do celu interesu ogólnego, o którym mowa w poprzedzającym punkcie niniejszego postanowienia.
91
Jak zasadniczo wskazała w swoich pismach Komisja, popierana przez Parlament i Radę, przewidziany w art. 20 załącznika VIII do regulaminu pracowniczego wymóg dotyczący minimalnego czasu trwania małżeństwa nie jawi się jako arbitralny lub oczywiście niewłaściwy, chociaż taka przesłanka dotycząca czasu trwania małżeństwa nie występuje w art. 19 tego załącznika. W hipotezie art. 20, która charakteryzuje się tym, że małżeństwo zostaje zawarte po uzyskaniu przez urzędnika uprawnienia do renty inwalidzkiej, tendencja do nadużyć lub oszustw może być bowiem silniejsza, po pierwsze, z uwagi na utratę sił i stan zależności, w jakim może znajdować się urzędnik, którego choroba jest na tyle poważna, że stwierdzono jego niezdolność do pełnienia służby, uniemożliwiającą mu wykonywanie obowiązków w rozumieniu art. 78 ust. 1 regulaminu pracowniczego, a po drugie, z uwagi na uwarunkowania finansowe, jakie mogą wiązać się ze statusem osoby niezdolnej do pracy, skłaniające współmałżonka do zawarcia małżeństwa w nadziei, że z powodu choroby, na jaką cierpi ten urzędnik, jego oczekiwana długość życia będzie znacznie niższa od przeciętnej, przez co żyjący małżonek będzie mógł korzystać z renty rodzinnej w młodym wieku i przez potencjalnie bardzo długi okres.
92
Natomiast, jak wynika z pism Komisji i Parlamentu, okoliczność, że art. 19 załącznika VIII do regulaminu pracowniczego, inaczej niż art. 20 tego załącznika, nie przewiduje przesłanki dotyczącej minimalnego czasu trwania małżeństwa, uzasadniona jest tym, że skoro uznanie urzędnika Unii za niezdolnego do pełnienia służby jest zazwyczaj zdarzeniem nieprzewidywalnym dla osób, które są już małżeństwem, zmieniającym diametralnie sytuację tych osób, ryzyko nadużycia lub oszustwa jest pomijalne, a tym samym prawodawca Unii postanowił zrezygnować z tej przesłanki, podobnie jak zrezygnował z niej w art. 17 akapit drugi oraz w art. 18 akapit drugi załącznika VIII do regulaminu pracowniczego, aby uwzględnić sytuacje, gdy, po pierwsze, śmierć urzędnika została spowodowana przez jego niepełnosprawność lub chorobę, które powstały w związku z pełnieniem przez niego obowiązków służbowych lub w związku z wypadkiem, a po drugie, gdy żyjący małżonek utrzymuje lub utrzymywał dzieci pochodzące ze związku małżeńskiego zawartego przez urzędnika, zanim odszedł on ze służby.
93
W tych okolicznościach należy stwierdzić, że prawodawca Unii, w ramach przysługującego mu szerokiego zakresu uznania, nie dokonał arbitralnego lub oczywiście niewłaściwego zróżnicowania w związku z ustaleniem w art. 20 załącznika VIII do regulaminu pracowniczego przesłanki minimalnego pięcioletniego czasu trwania małżeństwa w celu zapobieżenia nadużyciom i oszustwom, podczas gdy w sytuacjach podlegających art. 19 tego załącznika przesłanka minimalnego czasu trwania małżeństwa nie występuje.
94
Z powyższego wynika, że odmienne traktowanie wprowadzone na podstawie art. 20 załącznika VIII do regulaminu pracowniczego jest zgodne z art. 20 karty, a zatem część pierwszą zarzutu pierwszego należy oddalić jako bezzasadną.
W przedmiocie części drugiej zarzutu pierwszego, dotyczącej naruszenia zasady niedyskryminacji ze względu na wiek
95
FI podnosi naruszenie zasady niedyskryminacji ze względu na wiek zapisanej w art. 21 ust. 1 karty i przypomnianej w art. 1d ust. 1 regulaminu pracowniczego poprzez to, że art. 20 załącznika VIII do regulaminu pracowniczego dotyczy starszych urzędników, na co wskazuje okoliczność, iż zawierają oni małżeństwo po przejściu w stan spoczynku, podczas gdy art. 19 tego załącznika ma zastosowanie w sytuacjach, gdy małżeństwo jest zawierane przed uzyskaniem przez urzędnika uprawnienia do renty inwalidzkiej, a zatem obejmuje urzędników pełniących jeszcze służbę, czyli znacznie młodszych. Zawarty w art. 20 załącznika VIII do regulaminu pracowniczego wymóg spełnienia przesłanki dotyczącej minimalnego czasu trwania małżeństwa w chwili śmierci urzędnika w sytuacjach, gdy małżeństwo zostało zawarte po zakończeniu przez niego służby, poddaje zatem małżeństwa podlegające temu przepisowi dyskryminacji ze względu na wiek.
96
Komisja, popierana przez Parlament i Radę, kwestionuje tę argumentację.
97
Należy w tym względzie stwierdzić, że – jak wskazała Komisja w odpowiedzi na skargę przed Sądem – część druga zarzutu pierwszego FI opiera się na nieprawidłowym założeniu.
98
Jak bowiem wynika z pkt 47 niniejszego postanowienia, sytuacje objęte przepisami art. 19 i 20 załącznika VIII do regulaminu pracowniczego różnią się wyłącznie datą zawarcia małżeństwa w stosunku do daty przyznania temu urzędnikowi uprawnienia do renty inwalidzkiej, a nie w stosunku do daty zakończenia przez niego służby z powodu przejścia w stan spoczynku.
99
Uzyskanie przez urzędnika uprawnienia do renty inwalidzkiej nie jest uzależnione od wieku urzędnika – uprawnienie do takiej renty może zostać przyznanie urzędnikowi w każdym wieku.
100
Dotyczy to również sytuacji, gdy urzędnik, tak jak w niniejszej sprawie, jest zgodnie z art. 53 regulaminu pracowniczego przenoszony z urzędu w stan spoczynku z jednoczesnym uznaniem go za niezdolnego do pełnienia służby i przyznaniem mu uprawnienia do renty inwalidzkiej. W takiej sytuacji przejście w stan spoczynku w istocie nie jest uzależnione od osiągnięcia wieku emerytalnego, o którym mowa w art. 52 regulaminu pracowniczego, lecz wyłącznie od daty uzyskania uprawnienia do renty inwalidzkiej, co – jak wskazano w poprzedzającym punkcie – może nastąpić w każdym wieku.
101
Z powyższego wynika, że zarzucane przez FI odstąpienie od zasady równego traktowania nie jest związane z wiekiem w rozumieniu art. 21 ust. 1 karty i art. 1d ust. 1 regulaminu pracowniczego oraz że w związku z tym nie można przyjąć, iż art. 20 załącznika VIII do regulaminu pracowniczego jest niezgodny z prawem poprzez wprowadzenie dyskryminacji opartej na kryterium wieku. Należy zatem oddalić część drugą zarzutu pierwszego jako bezzasadną.
W przedmiocie części trzeciej zarzutu pierwszego, dotyczącej naruszenia zasady niedyskryminacji ze względu na charakter więzi prawnej będącej podstawą wspólnego pożycia
102
W ramach tej części zarzutu FI podnosi, po pierwsze, że został poddany dyskryminacji ze względu na stan cywilny z powodu wprowadzonego na mocy art. 20 załącznika VIII do regulaminu pracowniczego rozróżnienia na osoby pozostające w związku małżeńskim i osoby pozostające w konkubinacie, ponieważ rzeczywista i konkretna sytuacja faktyczna tych kategorii osób jest w życiu codziennym dokładnie taka sama.
103
Po drugie, FI przypomina, że na mocy art. 1d ust. 1 akapit drugi regulaminu pracowniczego i art. 1 ust. 2 lit. c) załącznika VII do regulaminu pracowniczego zakres stosowania tego regulaminu rozszerzono na inne formy wspólnego pożycia niż cywilny związek małżeński, a mianowicie na niektóre zarejestrowane związki partnerskie niebędące małżeństwem. W tych okolicznościach należałoby interpretować zasadę niedyskryminacji w zgodzie z zachodzącą w społeczeństwie ewolucją obyczajowości i stosować art. 20 załącznika VIII do regulaminu pracowniczego do wszystkich związków partnerskich niebędących małżeństwem, które znajdują się w porównywalnej sytuacji, a zatem powinny być traktowane w ten sam sposób.
104
Komisja, popierana przez Parlament i Radę, kwestionuje tę argumentację.
105
Jeśli chodzi o tę kwestię, wystarczy przypomnieć, iż Trybunał orzekł już, że w odniesieniu do renty rodzinnej konkubenci nie znajdują się w sytuacji porównywalnej z sytuacją osób pozostających w związku małżeńskim lub partnerów, którzy zawarli zarejestrowany związek partnerski niebędący małżeństwem w rozumieniu art. 1d ust. 1 akapit drugi regulaminu pracowniczego, do celów stosowania art. 20 załącznika VIII do regulaminu pracowniczego oraz że z tego względu przepis ten nie narusza ogólnej zasady równego traktowania ani zasady niedyskryminacji. Poza tym FI w żadnym razie nie twierdzi, że w prawie krajowym, któremu podlega, z konkubinatem wiąże się powstanie obowiązków tego samego rodzaju co obowiązki wynikające z małżeństwa (zob. analogicznie wyrok z dnia 19 grudnia 2019 r., HK/Komisja, C‑460/18 P, EU:C:2019:1119, pkt 80, 84, 85).
106
Poza tym, z tych samych względów, które zostały przedstawione w pkt 91–94 postanowienia z dnia 22 grudnia 2022 r., Komisja/KM i Rada/KM (C‑341/21 P i C‑357/21 P), konkubenci, którzy tak jak FI i jego partnerka przed zawarciem małżeństwa nie są pozbawieni możliwości zawarcia związku małżeńskiego w swoim państwie członkowskim, nie znajdują się w sytuacji porównywalnej z sytuacją osób tej samej płci pozostających w zarejestrowanym związku partnerskim niebędącym małżeństwem, lecz pozbawionych takiej możliwości, w związku z czym art. 20 załącznika VIII nie jest niezgodny z prawem z powodu naruszenia zasady niedyskryminacji ze względu na orientację seksualną.
107
Co się tyczy sugerowanej przez FI, w związku z zachodzącą w społeczeństwie ewolucją obyczajowości, rozszerzającej wykładni zasady niedyskryminacji i art. 20 załącznika VIII do regulaminu pracowniczego w taki sposób, że wspomniany przepis powinien obejmować wszystkie związki niebędące związkami małżeńskimi, w tym konkubinat, wystarczy przypomnieć, że w chwili obecnej w poszczególnych państwach członkowskich Unii nadal brak jest ogólnego zrównania związku małżeńskiego z innymi formami związków uregulowanych prawnie i związkami faktycznymi. Ponieważ prawodawca Unii zastrzegł uprawnienie do rent rodzinnych wyłącznie dla osób pozostających w związkach małżeńskich i osób pozostających w zarejestrowanych związkach partnerskich niebędących małżeństwem w rozumieniu art. 1d ust. 1 akapit drugi regulaminu pracowniczego, rolą sądu Unii nie jest dokonywanie wykładni tego regulaminu w taki sposób, aby zrównać z małżeństwem i z takimi związkami partnerskimi różniące się od nich sytuacje prawne i faktyczne. Przeciwnie, przyjęcie w razie potrzeby środków wprowadzających zmiany w tym kierunku należy wyłącznie do prawodawcy (zob. analogicznie wyrok z dnia 31 maja 2001 r., D i Szwecja/Rada, C‑122/99 P i C‑125/99 P, EU:C:2001:304, pkt 37, 38, 50).
108
Z powyższych rozważań wynika, że część trzecią zarzutu pierwszego należy oddalić jako bezzasadną.
W przedmiocie części czwartej zarzutu pierwszego, dotyczącej naruszenia zasady niedyskryminacji ze względu na niepełnosprawność
109
Poprzez tę część zarzutu, która została sformułowana również w stanowisku FI w przedmiocie uwag interwenienta przedłożonych przez Parlament i Radę oraz w odpowiedzi na pytania Sądu wymagające odpowiedzi na piśmie, udzielonej przez FI w dniu 23 listopada 2020 r., FI twierdzi, po pierwsze, że mimo iż żyjący małżonkowie podlegający odpowiednio art. 19 i 20 załącznika VIII do regulaminu pracowniczego znajdują się w takiej samej sytuacji, ponieważ towarzyszyli niepełnosprawnemu urzędnikowi uprawnionemu do renty inwalidzkiej do czasu jego śmierci, drugi z tych przepisów narusza zasadę niedyskryminacji ze względu na niepełnosprawność, gdyż pozbawia żyjącego małżonka takiego jak FI renty rodzinnej tylko z tego powodu, że zawarł małżeństwo z takim urzędnikiem po uzyskaniu przez niego uprawnienia do renty inwalidzkiej.
110
Po drugie, FI uważa, że został poddany dyskryminacji „ze względu na więź” (dyskryminacji przez asocjację) w związku z niepełnosprawnością jego zmarłej małżonki, i powołuje się w tym względzie na wyrok z dnia 17 lipca 2008 r., Coleman (C‑303/06, EU:C:2008:415). FI zajmował się bowiem na co dzień w pełnym wymiarze czasu osobą niepełnosprawną, tak jak gdyby stanowili małżeństwo od pierwszego dnia ich wspólnego pożycia z poświęceniem równym temu, jakie wykazują żyjący małżonkowie podlegający art. 19 załącznika VIII do regulaminu pracowniczego. FI wyjaśnia w tym względzie, że niepełnosprawność jego małżonki jako sprawa priorytetowa, ważniejsza niż wszelkie inne sprawy związane ze statusem prawnym pary, była faktyczną przyczyną późnego zawarcia przez nich małżeństwa.
111
Komisja, popierana przez Parlament i Radę, kwestionuje tę argumentację.
112
Należy przypomnieć, że zgodnie z orzecznictwem Trybunału dyskryminacja ze względu na niepełnosprawność w rozumieniu art. 21 ust. 1 karty i art. 1d ust. 1 regulaminu pracowniczego zachodzi w wypadku, gdy w porównywalnych sytuacjach dana osoba jest traktowana w sposób mniej korzystny lub znajduje się w niekorzystnej sytuacji ze względu na niepełnosprawność jej samej lub członka jej rodziny (zob. podobnie analogicznie wyroki: z dnia 17 lipca 2008 r., Coleman, C‑303/06, EU:C:2008:415, pkt 56; z dnia 26 stycznia 2021 r., Szpital Kliniczny im. dra J. Babińskiego Samodzielny Publiczny Zakład Opieki Zdrowotnej w Krakowie, C‑16/19, EU:C:2021:64, pkt 29).
113
Nawet gdyby założyć, że chorobę, która spowodowała uznanie małżonki FI za niezdolną do pełnienia służby i uzyskanie przez nią uprawnienia do renty inwalidzkiej, można zakwalifikować jako niepełnosprawność, domniemane odstąpienie od zasady równego traktowania, którego FI, jak twierdzi, padł ofiarą z powodu niepełnosprawności jego małżonki, w żadnym wypadku nie jest umotywowane tą niepełnosprawnością.
114
Jak bowiem wyjaśniła Komisja w swoich uwagach pisemnych przed Sądem, odmowa przyznania przez nią renty rodzinnej FI nie jest związana z niepełnosprawnością jego małżonki, lecz z tym, że para postanowiła pozostawać w konkubinacie i dopiero po uzyskaniu przez tę małżonkę uprawnienia do renty inwalidzkiej zawarła małżeństwo, przy czym od tego momentu do jej śmierci nie upłynęło pięć lat.
115
Jeśli chodzi o wpływ, jaki podnoszona niepełnosprawność małżonki FI mogła mieć na decyzję pary o późnym zawarciu małżeństwa, wystarczy przypomnieć, że jak wskazano w pkt 50 niniejszego postanowienia, datę zawarcia małżeństwa determinuje wyłącznie wola przyszłych małżonków, a ich decyzja jest wynikiem swobodnego wyboru dokonanego w oparciu o różne czynniki, które nie muszą koniecznie ani wyłącznie obejmować okoliczności związanych z niepełnosprawnością jednego z nich. Inaczej mogłoby być jedynie w wyjątkowych sytuacjach, takich jak niezdolność osoby niepełnosprawnej do złożenia oświadczenia woli o zawarciu małżeństwa, jednakże w niniejszym wypadku FI nie powołuje się na takie okoliczności.
116
Należy zatem oddalić część czwartą zarzutu pierwszego jako bezzasadną, a tym samym oddalić w całości zarzut pierwszy, dotyczący niezgodności z prawem art. 20 załącznika VIII do regulaminu pracowniczego w świetle zasad równego traktowania i niedyskryminacji.
W przedmiocie zarzutów drugiego i trzeciego, dotyczących odpowiednio naruszenia prawa przy stosowaniu art. 18 i 20 załącznika VIII do regulaminu pracowniczego oraz błędnej wykładni pojęcia „małżonka” w rozumieniu zawartych w regulaminie pracowniczym zasad regulujących renty rodzinne
117
W ramach tych dwóch zarzutów, które należy rozpatrzyć łącznie, FI podnosi, że przepisy regulaminu pracowniczego, odnoszące się do rent rodzinnych, takie jak art. 18 i 20 załącznika VIII do regulaminu pracowniczego, należy interpretować w ten sposób, że dotyczą one wspólnego pożycia, niezależnie od tego, czy chodzi o związki uregulowane prawnie, czy związki faktyczne. W szczególności należy przyznać takie same prawa osobom, które mimo że nie są małżeństwem ani nie zawarły zarejestrowanego związku partnerskiego niebędącego małżeństwem w rozumieniu art. 1d ust. 1 akapit drugi regulaminu pracowniczego, pozostawały przez okres pięciu lat przewidziany w art. 20 załącznika VIII do regulaminu pracowniczego we wspólnym pożyciu z urzędnikiem Unii, który następnie zmarł.
118
Zdaniem FI utożsamienie pojęcia „małżonka” ze wszystkimi formami związków uregulowanych prawnie oraz ze związkami faktycznymi jest poza tym uzasadnione zachodzącymi w ostatnich latach zmianami społecznymi, które sprawiły, że wiele państw członkowskich zrównało małżeństwo z innymi formami związków lub przynajmniej dokonało zbliżenia przepisów dotyczących małżeństw i przepisów dotyczących związków partnerskich niebędących małżeństwami w taki sposób, że aktualnie nie można już ograniczać pojęcia „pary” wyłącznie do relacji opartej na małżeństwie cywilnym. FI dodaje, że sam prawodawca Unii włączył się w te zmiany poprzez znowelizowanie regulaminu pracowniczego w taki sposób, aby w ramach systemu ubezpieczeń zdrowotnych urzędników Unii zrównać partnerów urzędników niepozostających w związku małżeńskim z małżonkami.
119
Komisja, popierana przez Parlament i Radę, kwestionuje tę argumentację.
120
Na wstępie należy wyjaśnić, że mimo iż FI w ramach drugiego zarzutu powołuje się na naruszenie prawa przy stosowaniu art. 18 i 20 załącznika VIII do regulaminu pracowniczego, zarówno ze struktury logicznej skargi, jak i z wyjaśnień udzielonych przez FI w jego odpowiedzi z dnia 23 listopada 2020 r. na pytania Sądu wymagające odpowiedzi na piśmie wynika, że FI zamierzał włączyć do swej argumentacji również art. 19 tego załącznika, ponieważ art. 18–20 wspomnianego załącznika stanowią grupę przepisów nierozerwalnie ze sobą związanych. Biorąc pod uwagę okoliczność, że także instytucje w swoich pismach zrozumiały tę kwestię w ten sposób, iż zarzut drugi FI dotyczy również art. 19 załącznika VIII do regulaminu pracowniczego, należy przyjąć, że w ramach tego zarzutu FI zarzuca Komisji błędne zastosowanie art. 20 tego załącznika w związku z jego art. 18 i 19.
121
Odnosząc się do istoty sprawy, należy oddalić zarzuty drugi i trzeci jako bezzasadne z analogicznych powodów jak wskazane w pkt 105–107 niniejszego postanowienia, przy czym jeśli chodzi o argument FI dotyczący zrównania partnerów urzędników niepozostających w związku małżeńskim z małżonkami w ramach systemu ubezpieczeń zdrowotnych urzędników Unii, wystarczy zauważyć, że to zrównanie, ograniczone do konkretnego obszaru regulaminu pracowniczego, wynika wyłącznie z woli prawodawcy oraz że wobec niewprowadzenia wprost zmian obejmujących całość tego regulaminu, nie można powoływać się na wspomniane zrównanie dla uzasadnienia jego uogólnionego stosowania przekrojowo w całym regulaminie pracowniczym.
W przedmiocie zarzutu czwartego, dotyczącego popełnienia przez Komisję oczywistego błędu w ocenie polegającego na nieuwzględnieniu szczególnej sytuacji FI
122
FI przypomina, że do chwili śmierci swojej małżonki w 2019 r. żyli oni w konkubinacie, a następnie zawarli związek małżeński, który trwał niecałe pięć lat (brakowało około trzech miesięcy). FI wskazuje, że przez cały okres wspólnego pożycia zapewniał swojej małżonce opiekę. W świetle faktu, że towarzyszył jej w takich okolicznościach, odmowa przyznania mu renty rodzinnej z powodu braku niecałych czterech miesięcy do spełnienia przesłanki minimalnego czasu trwania małżeństwa wymaganej przez art. 20 załącznika VIII do regulaminu pracowniczego jawi się jako szczególnie niesprawiedliwa. Komisja popełniła w ten sposób oczywisty błąd w ocenie.
123
Komisja, popierana przez Parlament i Radę, kwestionuje tę argumentację, choć nie zaprzecza okolicznościom przedstawionym przez FI.
124
Należy przypomnieć, jak wskazano w pkt 89 niniejszego postanowienia, że przesłanka dotycząca minimalnego pięcioletniego czasu trwania małżeństwa przewidziana w art. 20 załącznika VIII do regulaminu pracowniczego stanowi jednolite kryterium możliwe do stosowania bez rozróżnienia względem wszystkich żyjących małżonków objętych zakresem tego przepisu, które to kryterium nie ma na celu wprowadzenia domniemania nadużyć lub oszustw po stronie żyjących małżonków, lecz zapobieganie popełnianiu takich nadużyć lub oszustw.
125
Należy również zauważyć, że z zastrzeżeniem wypadków szczególnych wyraźnie przewidzianych przez prawodawcę Unii, nie ma w prawie Unii ogólnej zasady prawa, na podstawie której obowiązująca norma prawa Unii nie może być stosowana przez organy krajowe, jeżeli norma ta nakłada na zainteresowanego ciężar, którego prawodawca Unii niewątpliwie starałby się uniknąć, gdyby przewidział taki wypadek w chwili przyjęcia tej normy (wyrok z dnia 26 maja 2016 r., Ezernieki, C‑273/15, EU:C:2016:364, pkt 56 i przytoczone tam orzecznictwo).
126
Ponadto Trybunał orzekł już, że chociaż w sytuacjach granicznych powstają okazjonalne niedogodności związane z ustanowieniem norm generalnych i abstrakcyjnych, prawodawcy nie można zarzucić odwołania się do kategoryzacji, pod warunkiem że – jak stwierdzono w pkt 78–116 niniejszego postanowienia odnośnie do art. 20 załącznika VIII do regulaminu pracowniczego – nie ma ona zasadniczo dyskryminującego charakteru względem celu, któremu służy (wyrok z dnia 15 kwietnia 2010 r., Gualtieri/Komisja, C‑485/08 P, EU:C:2010:188, pkt 81 i przytoczone tam orzecznictwo).
127
W tych okolicznościach nie można zarzucać Komisji, że popełniła oczywisty błąd w ocenie, gdy odmówiła przyznania FI renty rodzinnej z powodu niespełnienia przesłanki dotyczącej minimalnego pięcioletniego czasu trwania małżeństwa przewidzianej w art. 20 załącznika VIII do regulaminu pracowniczego.
128
Wynika z tego, że zarzut czwarty należy oddalić jako bezzasadny, a w konsekwencji należy oddalić skargę FI w całości.
W przedmiocie kosztów
129
Zgodnie z art. 184 § 2 regulaminu postępowania, jeżeli odwołanie jest zasadne i Trybunał wydaje orzeczenie kończące postępowanie w sprawie, rozstrzyga on również o kosztach.
130
Zgodnie z art. 138 § 1 regulaminu postępowania, mającym zastosowanie do postępowania odwoławczego na podstawie art. 184 § 1 tego regulaminu, kosztami zostaje obciążona, na żądanie strony przeciwnej, strona przegrywająca sprawę.
131
Ponieważ zarzuty FI zostały oddalone po uwzględnieniu odwołań, a Rada i Komisja wniosły o obciążenie FI kosztami postępowania, należy obciążyć go, poza jego własnymi kosztami, również kosztami poniesionymi przez obie te instytucje zarówno w pierwszej instancji, jak i w niniejszych postępowaniach odwoławczych.
132
Mimo że Parlament nie uczestniczył w postępowaniu odwoławczym, był on interwenientem w postępowaniu w pierwszej instancji przed Sądem. W następstwie uchylenia zaskarżonego wyroku i przejęcia sprawy T‑694/19 do rozpoznania niniejszym postanowieniem należy ponownie orzec w przedmiocie kosztów tej instytucji poniesionych w pierwszej instancji, zgodnie z przepisem art. 137 w związku z art. 184 § 2 regulaminu postępowania.
133
W tym względzie zgodnie z art. 140 § 1 tego regulaminu państwa członkowskie i instytucje będące interwenientami w sprawie pokrywają własne koszty. W związku z tym Parlament pokryje koszty, które poniósł w pierwszej instancji.
Z powyższych względów Trybunał (ósma izba) postanawia, co następuje:
1)
Wyrok Sądu Unii Europejskiej z dnia 10 marca 2021 r., FI/Komisja (T‑694/19, niepublikowany, EU:T:2021:122), zostaje uchylony.
2)
Skarga FI w sprawie T‑694/19 zostaje oddalona.
3)
FI pokrywa własne koszty oraz koszty poniesione przez Radę Unii Europejskiej i Komisję Europejską zarówno w sprawie T‑694/19, jak i w sprawach C‑313/21 P i C‑314/21 P.
4)
Parlament Europejski pokrywa własne koszty poniesione w sprawie T‑694/19.
Podpisy
(
*1
)	Język postępowania: francuski.