Voorlopige editie
CONCLUSIE VAN ADVOCAAT-GENERAAL
M. SZPUNAR
van 27 november 2025 (1)
Zaak C‑421/24
Autorità per le Garanzie nelle Comunicazioni (AGCOM)
tegen
Google Ireland Limited
[verzoek van de Consiglio di Stato (hoogste bestuursrechter, Italië) om een prejudiciële beslissing]
„ Prejudiciële verwijzing – Richtlijn 2000/31/EG – Artikel 1, lid 5, onder d) – Gokreclame – Artikel 14, lid 1 – Vrijstelling van aansprakelijkheid voor tussenhandeldiensten
op het gebied van hosting – Partnerschapsovereenkomst tussen een aanbieder van hostingdiensten en een gebruiker ”
I.      Inleiding
1.        Een lidstaat heeft besloten om op zijn grondgebied alle vormen van gokreclame te verbieden. Gelet op het ontbreken van harmonisatie op dit gebied en de wetenschap dat gokken nadelige gevolgen voor personen en de samenleving heeft, kan een dergelijk verbod krachtens het Unierecht in beginsel worden toegestaan.
2.        Een andere vraag is
hoe een dergelijk verbod wordt gehandhaafd, en met name op de vraag ten aanzien van wie. Meer in het bijzonder moet de discretionaire bevoegdheid waarover lidstaten in de goksector beschikken worden afgewogen tegen het vrije verkeer van diensten van de informatiemaatschappij krachtens richtlijn 2000/31/EG(2).
3.        Kan een volledig verbod op gokreclame worden gehandhaafd ten aanzien van een aanbieder van hostingdiensten die een videodeelplatform exploiteert waarop content van derden wordt opgeslagen die dergelijke reclame bevat? Dat is de vraag die in deze prejudiciële verwijzing wordt opgeworpen. Om hierover uitsluitsel te geven, wordt het Hof van Justitie om te beginnen verzocht te onderzoeken of richtlijn 2000/31 van toepassing is op de activiteit van die aanbieder van hostingdiensten. Zo ja, dan moet het vervolgens
moeten overwegen of een dergelijke dienstverlener onder de vrijstelling van aansprakelijkheid valt die is neergelegd in artikel 14, lid 1, van die richtlijn. Is dat het geval, dan zal het ten slotte
moeten beoordelen of de dienstverlener voldoet aan de voorwaarden om zich op die wettelijke bepaling te beroepen.
II.    Toepasselijke bepalingen
A.      Unierecht
4.        De overwegingen 12, 21 en 42 van richtlijn 2000/31 luiden als volgt:
„(12)      Bepaalde activiteiten dienen van het toepassingsgebied van deze richtlijn te worden uitgesloten, aangezien het vrije verkeer van diensten op die gebieden in het licht van het Verdrag of van het bestaande afgeleide communautaire recht in het huidige stadium niet kan worden gegarandeerd. [...]
[...]
(21)      [...] Het gecoördineerde gebied heeft alleen betrekking op vereisten voor onlineactiviteiten zoals online-informatie, onlinereclame, onlinewinkelen en onlinecontracten [...].
[...]
(42)      De in deze richtlijn vastgestelde vrijstellingen van de aansprakelijkheid gelden uitsluitend voor gevallen waarin de activiteit van de aanbieder van diensten van de informatiemaatschappij beperkt is tot het technische proces van werking en het verschaffen van toegang tot een communicatienetwerk waarop door derden verstrekte informatie wordt doorgegeven of tijdelijk wordt opgeslagen, met als enig doel de doorgifte efficiënter te maken. Die activiteit heeft een louter technisch, automatisch en passief karakter, hetgeen inhoudt dat de aanbieder van diensten van de informatiemaatschappij noch kennis noch controle heeft over de informatie die wordt doorgegeven of opgeslagen.”
5.        Artikel 1, lid 5, van deze richtlijn bepaalt:
„Deze richtlijn is niet van toepassing op:
a)      belastingen;
b)      kwesties in verband met diensten van de informatiemaatschappij die onder richtlijn 95/46/EG[(3)] en richtlijn 97/66/EG[(4)] vallen;
c)      kwesties in verband met overeenkomsten of praktijken die onder de mededingingswetgeving vallen;
d)      de volgende activiteiten van diensten van de informatiemaatschappij:
–        de activiteiten van notarissen of vergelijkbare beroepen, voor zover die een direct specifiek verband met de uitoefening van de publieke taken inhouden;
–        de vertegenwoordiging van een cliënt en de verdediging van zijn belangen voor het gerecht;
–        gokactiviteiten waarbij een geldbedrag wordt ingezet, zoals loterijen en weddenschappen.”
6.        Ingevolge artikel 2, onder h), i), van deze richtlijn:
„[Omvat het] gecoördineerde gebied [...] vereisten waaraan de dienstverlener moet voldoen met betrekking tot:
[...]
–        het uitoefenen van een activiteit van een dienst van de informatiemaatschappij, zoals vereisten inzake gedrag van de dienstverlener, vereisten inzake kwaliteit en inhoud van de dienst inclusief inzake reclame en contracten, of vereisten inzake aansprakelijkheid van de dienstverlener.”
7.        Artikel 3, leden 1 en 2, van deze richtlijn luiden:
„1.      Iedere lidstaat zorgt ervoor dat de diensten van de informatiemaatschappij die worden verleend door een op zijn grondgebied gevestigde dienstverlener voldoen aan de in die lidstaat geldende nationale bepalingen die binnen het gecoördineerde gebied vallen.
2.      De lidstaten mogen het vrije verkeer van diensten van de informatiemaatschappij die vanuit een andere lidstaat worden geleverd, niet beperken om redenen die vallen binnen het gecoördineerde gebied.”
8.        Afdeling 4 van deze richtlijn heeft als opschrift „Aansprakelijkheid van dienstverleners die als tussenpersoon optreden”. Artikel 14 van de richtlijn, met als opschrift „‚Hosting’ (‚host’-diensten)”, bepaalt in de leden 1 en 2:
„1.      De lidstaten zorgen ervoor dat, wanneer een dienst van de informatiemaatschappij bestaat in de opslag van de door een afnemer van de dienst verstrekte informatie, de dienstverlener niet aansprakelijk is voor de op verzoek van de afnemer van de dienst opgeslagen informatie, op voorwaarde dat:
a)      de dienstverlener niet daadwerkelijk kennis heeft van de onwettige activiteit of informatie [...], of
b)      de dienstverlener, zodra hij van het bovenbedoelde daadwerkelijk kennis heeft of besef krijgt, prompt handelt om de informatie te verwijderen of de toegang daartoe onmogelijk te maken.
2.      Lid 1 is niet van toepassing wanneer de afnemer van de dienst op gezag of onder toezicht van de dienstverlener handelt.”
B.      Italiaans recht
9.        Artikel 9 van decreto legge n. 87 – Disposizioni urgenti per la dignità dei lavoratori e delle imprese (voorlopig wetsbesluit nr. 87 houdende spoedmaatregelen voor de waardigheid van werknemers en ondernemingen) van 12 juli 2018 (GURI nr. 161 van 13 juli 2018; hierna: „voorlopig wetsbesluit nr. 87/2018”) verbiedt elke vorm van – zelfs indirecte – reclame voor kansspelen of weddenschappen met geldprijzen en gokken, ongeacht op welke wijze en met welke middelen die reclame wordt gemaakt. Het legt daarnaast bij overtreding van dat verbod aan onder meer de „eigenaar van het medium of de website waarop deze reclame wordt verspreid” een bestuurlijke geldboete op ten bedrage van 20 % van de waarde van de sponsoring of de reclame,
met een minimum van 50 000 EUR. Daarnaast verleent het de Autorità per le Garanzie nelle Comunicazioni (toezichthouder in de communicatiesector, Italië; hierna: „AGCOM”) de bevoegdheid om deze sancties toe te passen.
III. Hoofdgeding en prejudiciële vragen
10.      Bij besluit van 19 juli 2022 (hierna: „bestreden besluit”) heeft AGCOM aan Google Ireland Limited (hierna: „Google”) een geldboete van 750 000 EUR opgelegd omdat het in strijd met artikel 9 van voorlopig wetsbesluit nr. 87/2018 talrijke websites voor kansspelen met geldprijzen heeft gepromoot op videodeelplatform YouTube. Meer in het bijzonder meende AGCOM dat er 630 video’s (hierna: „betwiste video’s”) waren geüpload op vijf kanalen van een maker van content [„creator”] met de naam Spike, met wie Google een commerciële partnerschapsovereenkomst had gesloten in het kader van het YouTube Partnership Programme (hierna: „YPP”). Derhalve heeft AGCOM Google gelast om deze video’s van YouTube te verwijderen, alsmede alle overige door Spike gedeelde video’s die qua content vergelijkbaar waren met de in het bestreden besluit
beschreven video’s. Naar aanleiding van het bestreden besluit heeft Google de betwiste video’s van YouTube verwijderd.
11.      Google is tegen het bestreden besluit opgekomen bij de Tribunale amministrativo regionale per il Lazio (bestuursrechter in eerste aanleg van de regio Lazio, Italië), die het beroep heeft toegewezen. Deze rechter was van oordeel dat de kenmerken van Googles activiteiten die door AGCOM waren aangevoerd, niet volstonden om Google niet in aanmerking te laten komen voor de vrijstelling van aansprakelijkheid waarin de Italiaanse wetgeving heeft voorzien bij de omzetting van artikel 14 van richtlijn 2000/31.
12.      AGCOM heeft tegen dit vonnis hoger beroep ingesteld bij de Consiglio di Stato (hoogste bestuursrechter, Italië), de verwijzende rechter. AGCOM voert, ten eerste, aan dat richtlijn 2000/31
niet op deze zaak van toepassing is, aangezien „gokactiviteiten” waarbij een geldbedrag wordt ingezet,
bij artikel 1, lid 5, onder d), van deze richtlijn van de werkingssfeer ervan worden uitgesloten. Dientengevolge kan het in artikel 9 van voorlopig wetsbesluit nr. 87/2018 neergelegde verbod worden opgeworpen tegen aanbieders van hostingdiensten. Ten tweede zou, zelfs indien de activiteit van Google niet van het toepassingsgebied van richtlijn 2000/31 was uitgesloten, de in artikel 14, lid 1, van die richtlijn neergelegde vrijstelling van aansprakelijkheid niet van toepassing zijn vanwege de commerciële partnerschapsovereenkomst tussen Google en de maker van content.
13.      Bij de verwijzende rechter voert Google op haar beurt aan dat artikel 1, lid 5, onder d), van richtlijn 2000/31 uitsluitend betrekking heeft op aanbieders van onlinegokdiensten. Aanbieders van hostingdiensten vallen er daarentegen niet onder. Voor zover het de toepassing van artikel 14, lid 1, van die richtlijn betreft, betoogt Google dat zij een „passieve” aanbieder van hostingdiensten is en zich er niet van bewust was dat de betwiste video’s onwettig waren. Meer in het bijzonder betoogt zij dat er geen persoonsgebonden overeenkomst met de maker van de content bestaat, aangezien laatstgenoemde partij bij de YPP is geworden door simpelweg een standaardovereenkomst te aanvaarden die eenzijdig door Google is opgesteld.
14.      Met betrekking tot, ten eerste, de uitsluiting van gokactiviteiten van het toepassingsgebied van richtlijn 2000/31 is de verwijzende rechter van oordeel dat, gezien overweging 21 ervan, alle activiteiten die met de goksector verband houden, waaronder onlinereclame, van het toepassingsgebied van die richtlijn moeten worden uitgesloten.
15.      Mocht het Hof oordelen dat richtlijn 2000/31 wel op de activiteiten van hostingdiensten van toepassing is, beoogt de verwijzende rechter ten tweede meer duidelijkheid te verkrijgen over de vraag of Google, in de omstandigheden van onderhavige zaak, binnen het toepassingsgebied van de vrijstelling van aansprakelijkheid ex artikel 14, lid 1, van die richtlijn valt.
16.      In dat verband wijst de verwijzende rechter erop dat die regeling uitsluitend moet worden toegepast op „passieve” aanbieders van hostingdiensten.
17.      Tegen deze achtergrond wijst de verwijzende rechter op de volgende belangrijkste kenmerken van de partnerschapsovereenkomst tussen Google en een maker van content in het kader van de YPP:
–        De overeenkomst wordt aangegaan naar aanleiding van een verzoek van een maker van content en na voorafgaand onderzoek door Google. Allereerst onderzoekt Google of de maker van content voldoet aan de criteria om voor het YPP in aanmerking te komen: het hebben van 1 000 abonnees met een geldige kijktijd voor openbare video’s van 4 000 uur in de afgelopen 12 maanden; of het hebben van 1 000 abonnees en in de afgelopen 90 dagen 10 miljoen geldige openbare Shorts-weergaven hebben gegenereerd(5). Daarnaast beoordeelt Google of de maker van content woonachtig is in een land/regio waarin de YPP beschikbaar is, en of voor het kanaal geen „waarschuwingen vanwege schending van de Communityrichtlijnen”(6) van kracht zijn.
–        Daarnaast beoordelen volgens de webpagina „YouTube-partnerprogramma: overzicht en deelnamevereisten” Googles „geautomatiseerde systemen en [menselijke] reviewers [het] kanaal als geheel om te checken of het aan [alle] beleidsregels en richtlijnen [van Google] voldoet”. Deze beoordeling kan een maand duren.(7)
–        Meer in het bijzonder controleert Google in het kader van haar „beleid voor inkomsten genereren met YouTube-kanalen” regelmatig of „kanalen die inkomsten genereren [...] het beleid naleven”(8). Deze controles worden verricht door beoordelaars die het kanaal en de content aan het beleid van YouTube toetsen. Aangezien beoordelaars niet elke video kunnen controleren, kunnen zij zich concentreren op het hoofdthema, de meest bekeken video’s, de nieuwste video’s, het grootste aandeel in de kijktijd, de metadata van video’s (zoals de titels, thumbnails en beschrijvingen) en het gedeelte „Over” van het kanaal.(9)
–        Na ondertekening van de commerciële partnerschapsovereenkomst krijgt de maker van content de status van „geverifieerd partner”. Geverifieerde partners krijgen een deel van de inkomsten die Google ontvangt uit advertenties die aan kijkers van hun video’s worden getoond. Daarnaast kunnen makers van content, door deel te nemen aan het beleid van Google voor het genereren van inkomsten, een lidmaatschap van hun kanaal aanbieden, waarvoor de vergoeding rechtstreeks door Google wordt geïnd. Aan dat lidmaatschap zijn voor gebruikers voordelen verbonden, die afhangen van het soort abonnement dat zij kiezen en de prijs ervan. Deze voordelen kunnen, onder meer, bestaan uit toegang tot exclusieve content, livestreaming voor alleen abonnees, of onlinechatten.
18.      Gezien deze kenmerken van het YPP is Google volgens de verwijzende rechter wellicht niet louter „neutraal” of „passief”, en valt zij derhalve wellicht buiten het toepassingsgebied van artikel 14, lid 1, van richtlijn 2000/31.
19.      Daarop heeft de verwijzende rechter de behandeling van de zaak geschorst en het Hof verzocht om een prejudiciële beslissing over de volgende vragen:
„1)      Is volgens artikel 1, lid 5, van richtlijn [2000/31] de aansprakelijkheidsregeling voor aanbieders van hostingdiensten die in artikel 14 van deze richtlijn is neergelegd, van toepassing op de activiteiten die verband houden met onlinereclame voor kansspelen of weddenschappen met geldprijzen en de reclame voor gokken?
Indien het Hof de eerste vraag bevestigend beantwoordt [...]:
2)      Is de aansprakelijkheidsregeling als bedoeld in artikel 14 van richtlijn [2000/31] van toepassing op een aanbieder van hostingdiensten als Google met betrekking tot de content die wordt gepubliceerd door de rechthebbenden op YouTube-kanalen waarmee Google de commerciële partnerschapsovereenkomst heeft gesloten die hierboven is beschreven?”
20.      Schriftelijke opmerkingen zijn ingediend door Google, de Belgische, de Italiaanse, de Portugese en de Tsjechische regering, alsook door de Europese Commissie. Met uitzondering van de Tsjechische regering waren deze partijen aanwezig bij de terechtzitting op 10 september 2025.
IV.    Analyse
A.      Eerste vraag
1.      Inleidende opmerkingen
21.      Hoewel de formulering van de eerste vraag anders zou kunnen doen vermoeden, is YouTube
ontegenzeggelijk een videodeelplatform waar allerlei onderwerpen aan bod komen en dat niet specifiek is bestemd voor het delen van gokgerelateerde content.
22.      Daarnaast voert Google bij de verwijzende rechter aan dat de betwiste video’s geen advertenties zijn, maar slechts informatie over gokken bevatten. De verwijzende rechter is echter van oordeel dat die video’s gokreclame bevatten. Zowel de bewoordingen als de redenen voor de eerste vraag lijken duidelijk op die aanname te berusten. Gezien de afbakening tussen de taken van het Hof en die van de nationale rechterlijke instanties, waarbij laatstgenoemde bij uitsluiting bevoegd zijn om de hun voorgelegde feiten te beoordelen(10), stel ik voor om ook het Hof van die aanname te laten uitgaan.
23.      Hieruit volgt derhalve dat de verwijzende rechter, met zijn eerste vraag, in essentie wenst te vernemen of artikel 1, lid 5, onder d), van richtlijn 2000/31 aldus moet worden uitgelegd dat de activiteit van een aanbieder van hostingdiensten die bestaat in het opslaan van video’s die gokreclame bevatten, onder die richtlijn valt.
2.      Beoordeling
a)      Algemeen kader van richtlijn 2000/31
24.      Voor de beantwoording van de eerste prejudiciële vraag zal ik allereerst een korte beschrijving geven van de voornaamste beginselen die aan richtlijn 2000/31 ten grondslag liggen.
25.      Volgens artikel 1, lid 1, van richtlijn 2000/31 heeft die richtlijn tot doel bij te dragen aan de goede werking van de interne markt door het vrije verkeer van de diensten van de informatiemaatschappij tussen lidstaten te waarborgen. Daartoe worden, zoals aangegeven in artikel 1, lid 2, ervan, bepaalde nationale bepalingen nader tot elkaar gebracht die van toepassing zijn op de diensten van de informatiemaatschappij en betrekking hebben op de interne markt (artikel 3); de vestiging van de dienstverleners (hoofdstuk II, afdeling 1); de commerciële communicatie (hoofdstuk II, afdeling 2); langs elektronische weg gesloten contracten (hoofdstuk II, afdeling 3); de aansprakelijkheid van tussenpersonen (hoofdstuk II, afdeling 4); en gedragscodes, de buitengerechtelijke geschillenregeling, rechtsgedingen en de samenwerking tussen lidstaten (hoofdstuk III).
26.      In dat verband berust de „internemarktclausule” van artikel 3 van richtlijn 2000/31 op de toepassing van het beginsel van controle in de lidstaat van herkomst en van het beginsel van wederzijdse erkenning, wat betekent dat, binnen het in artikel 2, onder h), van deze richtlijn omschreven gecoördineerde gebied, diensten van de informatiemaatschappij uitsluitend worden gereglementeerd in de lidstaat op het grondgebied waarvan de aanbieders van deze diensten zijn gevestigd („land-van-oorsprongbeginsel”)(11). Met de hoofdstukken II en III van deze richtlijn wordt harmonisatie beoogd van bepaalde specifieke aspecten van de elektronische handel.(12)
b)      Uitsluiting van gokactiviteiten van het toepassingsgebied van richtlijn 2000/31
27.      In artikel 1, lid 5, van richtlijn 2000/31 worden bepaalde „gebieden”, „kwesties” en „activiteiten” genoemd die van het toepassingsgebied van die richtlijn zijn uitgesloten. Al deze termen wijzen op een brede werkingssfeer.(13)
28.      Bovendien wijst het gebruik van het meervoud („de volgende activiteiten”) erop dat artikel 1, lid 5, onder d), van richtlijn 2000/31 meer activiteiten omvat dan enkel het aanbieden van kansspelen via internet zelf.(14)
29.      De term „gokactiviteiten” lijkt in het dagelijkse spraakgebruik echter geen activiteiten van hostingdiensten te omvatten. Hostingdiensten bestaan er immers in dat door een afnemer van de dienst verstrekte informatie op diens verzoek wordt opgeslagen.(15) Het kernaspect van die activiteit is het opslaan van informatie, ongeacht de vraag of deze met gokken verband houdt. De activiteit is dus niet specifiek voor de kansspelsector.
30.      Het doel van uitsluiting van bepaalde activiteiten van het toepassingsgebied van richtlijn 2000/31 ondersteunt deze uitlegging verder. Uit het voorstel voor die richtlijn volgt namelijk dat „het niet mogelijk is om een vrij verkeer van diensten tussen lidstaten te waarborgen, daar er geen sprake is van wederzijdse erkenning of de harmonisatie ontoereikend is om een gelijkwaardig beschermingsniveau voor de doelstellingen van algemeen belang te waarborgen”(16). Dezelfde redenering is afkomstig uit overweging 12 van die richtlijn.(17)
31.      Hieruit volgt derhalve dat artikel 1, lid 5, onder d), van richtlijn 2000/31 in het bijzonder
tracht te voorkomen dat het „land-van-oorsprongbeginsel” wordt toegepast op de daarin genoemde activiteiten, zodat lidstaten van bestemming de vereisten uit hun wetgeving nog steeds kunnen toepassen zonder te zijn gebonden aan het beginsel van wederzijdse erkenning.(18)
32.      In het specifieke geval van gokken heeft het Hof benadrukt dat wetgeving inzake kansspelen een van de gebieden is waarop tussen de lidstaten aanzienlijke morele, religieuze en culturele verschillen bestaan. Het Hof heeft eveneens de nadelige morele en financiële gevolgen erkend die voor personen en de samenleving zijn verbonden aan gokken en kansspelen. Nu dit gebied niet op het niveau van de Unie is geharmoniseerd, is het op deze terreinen aan elke lidstaat om overeenkomstig zijn eigen waardesysteem te bepalen wat noodzakelijk is voor de bescherming van consumenten en handhaving van de openbare orde(19). Dit zijn duidelijk sectorspecifieke belangen, die geenszins verband houden met de activiteiten van hostingdiensten.
33.      Het is juist dat het Hof ook heeft geoordeeld dat reclame onderdeel is van een beleid van gecontroleerde expansie van gokactiviteiten, zodat deze binnen gereguleerde en toegelaten circuits kunnen worden gekanaliseerd en aldus illegaal gokken kan worden bestreden.(20) Dit kan aldus worden uitgelegd dat gokreclame voor de toepassing van artikel 1, lid 5, onder d), van richtlijn 2000/31 een „gokactiviteit” is. Zoals door de verwijzende rechter is benadrukt, kan die uitlegging worden geschraagd door artikel 2, onder h), i), en overweging 21 van die richtlijn, waarin staat dat tot de vereisten inzake kwaliteit en inhoud van de dienst ook de vereisten behoren die van toepassing zijn op de reclame ervoor.(21)
34.      Om lidstaten toe te staan om een beleid van gecontroleerde expansie van gokken toe te passen, is het naar mijn mening echter passend noch noodzakelijk om de activiteit van een aanbieder van hostingdiensten die erin bestaat dat video’s worden opgeslagen die gokreclame bevatten, verder uit te sluiten van het toepassingsgebied van richtlijn 2000/31. In die zin wordt het doel van de uitsluiting als bedoeld in artikel 1, lid 5, onder d) daarvan, dat is genoemd in de punten 30 tot en met 32 van deze conclusie, niet geschaad als die activiteit onder die richtlijn valt.
35.      Hieruit volgt dus dat, zoals door de Commissie opgemerkt, hoewel
gokactiviteiten krachtens artikel 1, lid 5, onder d), van richtlijn 2000/31 van het toepassingsgebied van die richtlijn worden uitgesloten, de artikelen 12 tot en met 15 van die richtlijn ook van toepassing zijn op het hosten van gokgerelateerde content.(22)
36.      Met de vaststelling van de Digital Services Act (digitaledienstenverordening) lijkt deze benadering te zijn bevestigd. Bij artikel 89, lid 1, van de digitaledienstenverordening zijn de artikelen 12 tot en met 15 van richtlijn 2000/31 ingetrokken. Tegelijkertijd zijn de artikelen 12 tot en met 15 van die richtlijn overgenomen in de artikelen 4 tot en met 6 en 8 van de digitaledienstenverordening (zoals bevestigd in artikel 89, lid 2, van de digitaledienstenverordening). Het is veelzeggend dat die verordening niet voorziet in enige uitsluiting van gokactiviteiten van haar toepassingsgebied, hetgeen betekent dat
gokactiviteiten, krachtens richtlijn 2000/31, van het „land-van-oorsprongbeginsel” blijven uitgesloten. Daarentegen is met gokken verband houdende content onderworpen aan artikel 6 van de digitaledienstenverordening, dat overeenkomt met artikel 14 van die richtlijn.
37.      Kort gezegd zijn de activiteiten die bestaan in het aanbieden van kansspelen via internet en, mogelijk, van gokreclame, die welke worden bedoeld in artikel 1, lid 5, onder d), van richtlijn 2000/31. Een videodeelplatform ontplooit geen van deze activiteiten en valt derhalve binnen het toepassingsgebied van die richtlijn.
38.      Dit is echter geen beletsel om de Italiaanse regel die gokreclame verbiedt, te handhaven
ten aanzien van aanbieders van diensten van de informatiemaatschappij die daadwerkelijk reclame voor gokdiensten aanbieden. Dat is een gevolg van het feit dat deze diensten van het toepassingsgebied van richtlijn 2000/31 zijn uitgesloten krachtens artikel 1, lid 5, onder d), van die richtlijn en, bijgevolg, van het „land-van-oorsprongbeginsel”.
39.      Er kan nog een andere methodologische opmerking worden gemaakt. Ik ben van mening dat, in dit stadium, niet moet worden getracht om te bepalen of, in de praktijk, de aanbieder van hostingdiensten de content die hij opslaat controleert. Die beoordeling is vereist ingevolge artikel 14, lid 1, van richtlijn 2000/31, aangezien een dienstverlener die de informatie die hij opslaat controleert, niet onder die bepaling valt. Voor de toepassing van artikel 1, lid 5, onder d), van die richtlijn kan daarentegen worden volstaan met de conclusie dat de desbetreffende activiteit bestaat in het opslaan van informatie, ongeacht de inhoud ervan, op verzoek van de afnemer van de dienst.(23)
40.      Ik geef dan ook in overweging om op de eerste vraag te antwoorden dat artikel 1, lid 5, onder d), van richtlijn 2000/31 aldus moet worden uitgelegd dat de activiteit van een aanbieder van hostingdiensten die bestaat in het opslaan van video’s die gokreclame bevatten, onder die richtlijn valt.
B.      Tweede vraag
1.      Algemene systematiek van artikel 14, lid 1, van richtlijn 2000/31
41.      Indien het Hof de eerste vraag bevestigend beantwoordt, moet het bepalen of de activiteit van een aanbieder van hostingdiensten, zoals Google, die bestaat in het opslaan van content van derden met wie die aanbieder een commerciële partnerschapsovereenkomst heeft gesloten, onder artikel 14, lid 1, van richtlijn 2000/31 valt.
42.      Volgens deze bepaling zijn aanbieders van hostingdiensten vrijgesteld van aansprakelijkheid voor content die derden op hun platforms opslaan.
43.      Volgens de uitlegging van het Hof vereist die bepaling in wezen dat er een analyse in twee stappen plaatsvindt.(24)
44.      Ten eerste moet een dienstverlener om onder artikel 14, lid 1, van richtlijn 2000/31 te vallen een dienst van de informatiemaatschappij verlenen die bestaat uit hostingdiensten in de zin van artikel 14 van die richtlijn(25); daarnaast moeten zijn handelingen zich beperken tot die van een „dienstverlener die als tussenpersoon optreedt”.(26)
45.      Ten tweede bepaalt lid 1, onder a) en b), van die bepaling of de vrijstelling van aansprakelijkheid kan worden ingeroepen in een specifiek geval.(27) Dat kan alleen het geval zijn als de aanbieder niet daadwerkelijk kennis heeft van een onwettige
activiteit [onder a)] of, zodra hij daarvan daadwerkelijk kennis heeft, prompt handelt om de informatie te verwijderen of de toegang daartoe onmogelijk te maken [onder b)].
46.      In dat verband moet, zoals ik hierna uiteen zal zetten, om te kunnen vaststellen of de handelingen van de dienstverlener zich beperken tot die van een tussenpersoon
(eerste stap), voornamelijk worden bezien of de dienstverlener de op zijn platform opgeslagen content controleert, door te onderzoeken op welke wijze zijn bedrijfsmodel is opgezet en wordt uitgevoerd. Indien dat niet het geval is, moet worden overgegaan tot de tweede stap, waarvoor een analyse moet worden gemaakt van de kennis die de aanbieder heeft van de onwettige aard van specifieke content.(28)
47.      Dat heeft relevante implicaties.
48.      Ten eerste zijn, zoals door het Hof is verduidelijkt in zijn arrest YouTube en Cyando, de voorwaarden waaronder punt a) of b), van artikel 14, lid 1, van richtlijn 2000/31 niet als vervuld worden beschouwd, bijzonder streng, omdat zij uiteindelijk bepalen of een aanbieder van hostingdiensten aansprakelijk kan worden gesteld voor concrete onwettige content die op zijn platform is geüpload door een gebruiker.(29) Een dergelijke hoge drempel is niet vereist om te kunnen beoordelen of de aanbieder content controleert die door een derde op zijn platform wordt geüpload. Het overslaan van de eerste stap
zou daarom tot onwenselijke situaties leiden: bepaalde dienstverleners die zich op grond van hun bedrijfsmodel inherent in content mengen of deze controleren, zouden desalniettemin aan aansprakelijkheid kunnen ontsnappen door aan te voeren dat zij niet daadwerkelijk kennis hadden van concrete onwettige content.
49.      Ten tweede, en op vergelijkbare manier, lijken de punten a) en b) ongeschikt om rekening te houden met de specifieke kenmerken van het bedrijfsmodel van een platform waardoor het mogelijk wordt belet om zich uiteindelijk te beroepen op de vrijstelling van aansprakelijkheid. Als het onderscheid tussen de twee stappen vervaagt, kan het bedrijfsmodel van een bepaald platform daarmee grotendeels irrelevant worden.
50.      Er is echter wel degelijk een verband tussen de twee stappen. De eerste stap fungeert hoofdzakelijk als een „filter” en is een randvoorwaarde voor de toepassing van de punten a) en b).(30)
2.      Relevant criterium om een aanbieder van hostingdiensten te kunnen aanmerken als tussenpersoon
51.      Wil een dienstverlener binnen het toepassingsgebied van artikel 14, lid 1, van richtlijn 2000/31 vallen, dan is het volgens de rechtspraak van wezenlijk belang dat hij een dienstverlener is die optreedt als tussenpersoon in de zin die door de wetgever is beoogd in het kader van afdeling 4 van hoofdstuk II van die richtlijn.(31)
52.      In dit verband volgt uit overweging 42 van richtlijn 2000/31 dat de in deze richtlijn vastgestelde vrijstellingen van de aansprakelijkheid uitsluitend gelden voor gevallen waarin de activiteit van de aanbieder van diensten van de informatiemaatschappij een „louter technisch, automatisch en passief karakter” heeft, hetgeen inhoudt dat deze aanbieder „noch kennis noch controle heeft over de informatie die wordt doorgegeven of opgeslagen”.(32)
53.      Het Hof heeft dus uit die overweging 42 afgeleid dat onderzocht moet worden of de exploitant een neutrale rol speelt, met andere woorden of zijn rol louter technisch, automatisch en passief is, hetgeen inhoudt dat hij geen kennis heeft van of controle heeft over de content die hij opslaat, dan wel of hij juist een actieve rol speelt waardoor hij kennis heeft van of controle heeft over die content.(33)
54.      In dit verband merk ik op dat advocaat-generaal Jääskinen in zijn conclusie in de zaak L’Oréal e.a. betoogde dat overweging 42 van richtlijn 2000/31 uitsluitend betrekking moest hebben op artikel 12 („mere conduit”) en artikel 13 („caching”), aangezien de criteria uit die overweging ongeschikt zijn ten aanzien van artikel 14.(34) Ook is aangevoerd dat het Hof, in het arrest L’Oréal e.a., impliciet de benadering van de advocaat-generaal heeft gevolgd omdat het niet naar die overweging 42 verwees.(35)
55.      Naar mijn mening voert de discussie te ver. Hoewel overweging 42 van richtlijn 2000/31 e.a. niet specifiek door het Hof wordt genoemd in het arrest L’Oréal, heeft het daarin wel het criterium bevestigd dat in punt 114 van het arrest in Google France was uiteengezet.(36) Daarnaast heeft het Hof uitdrukkelijk naar overweging 42 verwezen in zijn arrest YouTube en Cyando.(37) Tot slot is die overweging 42 nader in overweging 18 van de digitaledienstenverordening
uitgewerkt en verduidelijkt,
juist door de rechtspraak te „codificeren” die op overweging 42 steunt voor de uitlegging van artikel 14 van die richtlijn. Het is daarom duidelijk dat het uit die overweging voortvloeiende criterium, zoals door het Hof uitgelegd, ook van toepassing is op aanbieders van hostingdiensten.
56.      Niettemin sluit ik mij aan bij de zienswijze van advocaat-generaal Jääskinen dat, afzonderlijk bezien, „neutraliteit” wellicht niet het meest geschikte criterium is om te bepalen of een aanbieder van hostingdiensten onder artikel 14, lid 1, van richtlijn 2000/31 valt.(38) Het is immers discutabel of aanbieders van hostingdiensten ooit als volledig „neutraal” kunnen worden beschouwd. In beginsel heeft een aanbieder van hostingdiensten die inkomsten verwerft uit advertenties op zijn platform belang bij meer gebruikers en weergaven. Ook het onderscheid tussen een passieve of actieve rol lijkt ontoereikend voor een oordeel over de activiteiten van een aanbieder van hostingdiensten, vooral op een gebied dat voortdurend aan veranderingen onderhevig is. Hoe dan ook hebben mijns inziens, volgens de rechtspraak, zowel neutraliteit als passiviteit betrekking op een bedrijfsmodel dat in beginsel is gebaseerd op een gebrek aan „kennis van of controle over content”.(39) In wezen moeten neutraliteit en passiviteit worden bezien in het licht van de content die gebruikers op een platform uploaden.
57.      Door welk soort interventie van een aanbieder van hostingdiensten kan deze aanbieder dan buiten het toepassingsgebied van artikel 14, lid 1, van richtlijn 2000/31 komen te vallen? Voor een antwoord op deze vraag moet mijns inziens eerst worden gekeken naar de criteria voor kennis van of controle over content, en voor het ontbreken daarvan, overeenkomstig bestaande rechtspraak. Vervolgens stel ik, in het licht van de omstandigheden van deze zaak, een verduidelijking voor van de betekenis van enkele van deze criteria.
a)      Criteria van kennis van of controle over content
58.      De zaak die heeft geleid tot het arrest Google France had betrekking op de activiteit van de betaalde zoekmachineadvertentiedienst „Adwords”. Met deze dienst kan elke marktdeelnemer, door een of meer trefwoorden te selecteren, een advertentielink naar zijn site doen verschijnen wanneer dit woord of deze woorden overeenkomen met een of meer woorden die deel uitmaken van de zoekopdracht die de internetgebruiker in de zoekmachine van Google heeft ingevoerd. De advertentielink verschijnt in het veld „gesponsorde links”, dat wordt weergegeven in het rechtergedeelte van het beeldscherm, rechts van de natuurlijke resultaten, dan wel in het bovenste gedeelte van het beeldscherm, boven die natuurlijke resultaten.(40)
59.      Het Hof heeft onderzocht of die activiteit onder artikel 14, lid 1, van richtlijn 2000/31 viel en geoordeeld dat Google een relevante rol speelde bij het schrijven van de reclameboodschap die de advertentielink begeleidt of bij de vaststelling of de selectie van trefwoorden.(41) Dit betekent in wezen dat een exploitant die bij het schrijven, maken of selecteren van content betrokken is, buiten het toepassingsgebied van die bepaling valt.
60.      De zaak die heeft geleid tot het arrest L’Oréal e.a. betrof een door eBay International AG (hierna: „eBay”) beheerde elektronische marktplaats waarop objecten te koop worden aangeboden door personen die een verkopersaccount hebben aangemaakt. eBay int een percentage over de transacties die via haar elektronische marktplaats tot stand zijn gekomen en geeft potentiële kopers de mogelijkheid om op de door de verkopers aangeboden objecten bieden of deze voor een vaste prijs kopen. Verkopers kunnen bovendien onlinewinkels op de eBay-sites creëren. In sommige gevallen helpt eBay de verkopers om hun aanbod te optimaliseren, om onlinewinkels op te zetten en om hun verkopen te bevorderen en te verhogen. Afgezien daarvan maakt zij reclame voor bepaalde van de op haar elektronische marktplaats te koop aangeboden objecten door advertenties te plaatsen bij zoekmachines zoals Google.(42)
61.      Gelet op deze kenmerken van de marktplaats van eBay, bevestigde het Hof dat, wanneer een beheerder bijstand heeft verleend die er met name in bestaat om de wijze waarop de verkoopaanbiedingen worden getoond te optimaliseren of deze aanbiedingen te bevorderen, ervan moet worden uitgegaan dat hij geen neutrale positie tussen de betrokken klant-verkoper en de potentiële kopers heeft ingenomen, maar dat hij een actieve rol heeft gespeeld waardoor hij kennis van of controle over de gegevens betreffende die offertes heeft gekregen. Hij kan zich wat die gegevens betreft dan niet beroepen op de vrijstelling van aansprakelijkheid waar in artikel 14, lid 1, van richtlijn 2000/31 in is voorzien.(43)
62.      Tot slot heeft het Hof in het arrest YouTube en Cyando in het bijzonder onderzocht of artikel 14, lid 1, richtlijn 2000/31 van toepassing is op de activiteit van een onlineplatform, zoals YouTube, waarop gebruikers hun eigen video’s gratis kunnen uploaden en deze ter beschikking van andere internetgebruikers kunnen stellen.(44) Ik wijs erop dat die zaak
voornamelijk betrekking had op de „gewone” hostingdiensten van YouTube, dus buiten het kader van het YPP waarop onderhavige procedure betrekking heeft.
63.      Het Hof was meer in het bijzonder van oordeel dat een videodeelplatform dat niet intervenieert in het creëren of selecteren van de content die door de gebruikers van haar platform daarop wordt geüpload, en dat deze content niet bekijkt of controleert vóór het uploaden daarvan, hetgeen automatisch plaatsvindt, onder artikel 14, lid 1, van richtlijn 2000/31 kan vallen.(45)
b)      Criteria van gebrek aan kennis van of controle over content
64.      In het arrest L’Oréal e.a. was het Hof van oordeel dat het enkele feit dat de exploitant van een elektronische marktplaats de verkoopaanbiedingen op zijn server opslaat, bepaalt hoe zijn dienst wordt verleend, daarvoor een vergoeding ontvangt en algemene inlichtingen aan zijn klanten verstrekt, er niet toe kan leiden dat hij geen beroep kan doen op de vrijstelling van aansprakelijkheid waar in artikel 14, lid 1, van richtlijn 2000/31 in is voorzien(46)
65.      In arrest YouTube en Cyando wees het Hof erop dat het feit dat de exploitant van een videodeelplatform technische maatregelen treft om tussen de via dat platform aan het publiek meegedeelde video’s de op het auteursrecht inbreukmakende content te detecteren, niet betekent dat die exploitant daardoor een actieve rol speelt waardoor hij kennis heeft van of controle heeft over de inhoud van die video’s, omdat aanbieders van diensten van de informatiemaatschappij die maatregelen treffen die juist bedoeld zijn om dergelijke inbreuken tegen te gaan, anders zouden worden uitgesloten van de vrijstelling van aansprakelijkheid waar in artikel 14, lid 1, van richtlijn 2000/31 in is voorzien.(47)
66.      Ook was het Hof in zijn uitlegging van de voorwaarde uit artikel 14, lid 1, van richtlijn 2000/31 van oordeel dat de omstandigheid dat YouTube geautomatiseerde indexering van de op dat platform geüploade content verricht, dat dit platform een zoekfunctie heeft en dat het video’s aanbeveelt op basis van het profiel of de voorkeuren van de gebruikers, niet kan volstaan om te oordelen dat deze exploitant concrete kennis heeft van onwettige activiteiten of informatie.(48) A fortiori, en zoals ik betoogde in mijn conclusie in Russmedia Digital and Inform Media Press, kan deze omstandigheid die exploitant evenmin uitsluiten van het toepassingsgebied van de vrijstelling van aansprakelijkheid als bedoeld in artikel 14, lid 1, van die richtlijn.(49)
c)      Verduidelijking van bepaalde criteria en toepassing op onderhavige zaak
67.      Zoals reeds uiteengezet, valt een aanbieder van hostingdiensten mogelijk niet onder artikel 14, lid 1, van richtlijn 2000/31 wanneer hij i) deelneemt aan het schrijven, maken en selecteren van content; ii) toezicht houdt op content of deze te beoordeelt voordat deze wordt geüpload, of iii) content optimaliseert.
68.      Een aanbieder van hostingdiensten kan daarentegen ook dan onder die wettelijke bepaling vallen wanneer
indien hij i) voor die dienst een vergoeding ontvangt; ii) technische maatregelen treft om onwettige content te detecteren, of iii) bepaalde weergavefuncties op zijn platform aanbiedt.
69.      Twee van deze criteria zijn in onderhavige procedure bijzonder relevant: het optimaliseren van de wijze waarop content wordt aangeboden en het vergoedingsaspect. Ik richt mij daarop op deze twee criteria.
1)      Criterium van optimalisering
70.      „Optimalisering” is een vaag criterium, dat voor velerlei uitleg vatbaar is. In het bijzonder kan worden betoogd dat YouTube het aanbod van de maker van content optimaliseert door geverifieerde partners extra mogelijkheden voor hun kanalen aan te bieden, waaronder livestreaming, exclusieve content en onlinechatten.(50)
71.      Mijns inziens was dat echter niet de betekenis die het Hof bedoelde in zijn arrest L’Oréal e.a. Zoals advocaat-generaal Saugmandsgaard Øe reeds betoogde in zijn conclusie in de zaak YouTube en Cyando(51), moeten voor de uitlegging van dat criterium de specifieke kenmerken van de activiteit van eBay in aanmerking worden genomen.
72.      In feite verleende eBay selectieve en gepersonaliseerde bijstand aan bepaalde gebruikers door de inhoud van hun verkoopaanbiedingen te verbeteren, hen te helpen bij het opzetten van onlinewinkels en hun aanbiedingen rechtstreeks te promoten via diensten van derden. In dit verband beschouwde het Hof optimalisering en promotie van verkoopaanbiedingen als een teken van controle over content.
73.      Toen daarentegen werd onderzocht of de activiteit van eBay onder artikel 14, lid 1, van richtlijn 2000/31 viel, achtte het Hof het niet relevant dat die onlinemarktplaats beweerdelijk verschillende categorieën verkopers onderscheidde afhankelijk van hun verkoopresultaten.(52)
74.      Blijkbaar dacht het Hof bij het gebruik van de term optimalisering
dus aan de activiteiten van hostingdiensten die rechtstreeks ingrijpen in door gebruikers geüploade content. Door middel van de bijstand die aan bepaalde gebruikers wordt verleend, oefent de aanbieder van hostingdiensten onvermijdelijk controle over content uit.
75.      Onder voorbehoud van bevestiging door de verwijzende rechter, met name in het licht van de contractuele voorwaarden voor de YPP, alsmede van de wijze waarop hierover wordt onderhandeld, lijkt dergelijke bijstand niet aan geverifieerde partners te worden aangeboden. Zij krijgen eenvoudigweg, op gelijkwaardige basis, dezelfde extra mogelijkheden van het videodeelplatform aangeboden(53), die niet rechtstreeks van invloed zijn op de content die zij maken en op dat platform uploaden.
76.      Het onderscheiden van meerdere categorieën makers van content is dus mijns inziens op zichzelf niet problematisch, mits binnen elke categorie geen gepersonaliseerde behandeling wordt aangeboden aan specifieke makers. Wordt een dergelijke behandeling wel gegeven, dan mengt de dienstverlener zich onvermijdelijk in de content op een wijze die verder gaat dan deze alleen op te slaan. Dat maakt vervolgens controle van de dienstverlener over de content mogelijk.
77.      Daarom is het nuttig om een onderscheid te maken tussen „technische of weergaveoptimalisering” en „contentoptimalisering”, aangezien alleen in het laatste geval artikel 14, lid 1, van richtlijn 2000/31 niet meer van toepassing is.(54)
78.      Mijns inziens vloeit dat onderscheid al voort uit het arrest YouTube en Cyando. Zoals ik reeds heb aangegeven, blijkt uit dat arrest dat het indexeren van content, het creëren van een zoekfunctie en het aanbevelen van video’s op basis van profielen en voorkeuren van gebruikers geen voldoende gronden vormen om artikel 14, lid 1, van richtlijn 2000/31 niet toe te passen.(55)
79.      Mijns inziens is er geen wezenlijk verschil tussen de kenmerken van de activiteiten van YouTube die door het Hof in arrest YouTube en Cyando zijn overwogen en de kenmerken die in onderhavig geding aan de orde zijn. Daarom moeten zij beide deel uitmaken van de categorie „weergaveoptimalisering”.
80.      De extra mogelijkheden die aan het YPP verbonden zijn, lijken in feite een natuurlijke ontwikkeling van de dienst van de informatiemaatschappij die wordt aangeboden door een videodeelplatform als YouTube.(56) Zij verbeteren de gebruikerservaring en zijn daarom bedoeld om het aantal kliks te vergroten, hetgeen inherent is aan het bedrijfsmodel van elk videodeelplatform. Als dat binnen de grenzen van weergaveoptimalisering blijft, dan is de activiteit nog steeds die van een tussenpersoon. Vergroting van het aantal kliks wordt alleen een probleem als, om dat doel te bereiken, het platform de eigenlijke content beïnvloedt.
81.      Die uitlegging is in overeenstemming met de doelstellingen van bevordering van innovatie(57) en waarborging van de vrijheid van meningsuiting en informatie van gebruikers(58), die hebben geleid tot de vaststelling van de regels voor vrijstelling van aansprakelijkheid in de artikelen 12 tot en met 15 van richtlijn 2000/31. Als het criterium van optimalisering, zoals omschreven in punt 70 van deze conclusie, ruim wordt uitgelegd, dan zou het daardoor immers voor platforms waarschijnlijk minder aantrekkelijk worden om nieuwe en wellicht voor gebruikers interessante wijzen van weergave te ontwikkelen voor content die door makers wordt gedeeld.(59)
82.      Daarnaast wijzen drie opmerkingen over de context erop dat een bepaalde mate van controle over content in feite wellicht onvermijdelijk is.
83.      Ten eerste
kunnen nationale autoriteiten krachtens artikel 12, lid 3, artikel 13, lid 2, en artikel 14, lid 3, van richtlijn 2000/31 eisen dat de dienstverlener een inbreuk beëindigt of voorkomt.(60) Dit vereist noodzakelijkerwijs een zeker mate van controle over content, zonder dat de mogelijkheid vervalt om een beroep te doen op de vrijstelling van aansprakelijkheid.(61)
84.      Ten tweede lijkt het Hof, hoewel het overweging 42 van richtlijn 2000/31 gebruikt om de voorwaarden vast te stellen waaronder een aanbieder van hostingdiensten onder artikel 14 van die richtlijn valt, te aanvaarden dat voor die dienst inherent een grotere mate van controle over content vereist is(62) dan in het geval van „mere conduit” en „caching”.(63)
85.      Ten derde moet het criterium van controle over content worden toegepast in het licht van wat ook wel het beding van de „barmhartige Samaritaan” (inzake goede trouw en zorgvuldigheid)
wordt genoemd, waaraan het Hof heeft herinnerd in het arrest YouTube en Cyando(64) en dat thans is neergelegd in artikel 7 van de digitaledienstenverordening.
86.      Niettemin erken ik dat het vanwege de toenemende complexiteit van activiteiten van videodeelplatforms, waarop door de verwijzende rechter is gewezen, extreem moeilijk is om een onderscheid te maken tussen activiteiten die content beïnvloeden en activiteiten die dat niet doen.(65)
87.      Om de verwijzende rechter daarbij te ondersteunen, loont het de moeite om enkele verschillende scenario’s te onderscheiden.
88.      Een videodeelplatform kan makers van content helpen om een bepaald aantal abonnees te bereiken, met name door hen te voorzien van statistieken over onderwerpen die voor gebruikers van belang zijn, door het doen van suggesties voor de video’s die op basis van deze voorkeuren het best kunnen worden geüpload en door het geven van adviezen over de wijze waarop de omschrijving van het kanaal het best kan worden geformuleerd.(66) Naar mijn mening zijn dit duidelijke voorbeelden van „optimalisering” die resulteert in controle over content, in de zin van de rechtspraak.
89.      Tot slot zou ik mij willen richten op een ander kenmerk van de YPP. Uit de verwijzingsbeslissing blijkt dat de beoordelaars van Google het kanaal van de maker van content
kunnen onderzoeken, met name door steekproefsgewijze beoordeling van de daarnaar geüploade video’s.(67) Gezien de uitlegging van het criterium van „optimalisering” die ik voorstel, blijkt uit dergelijk onderzoek op zichzelf geen invloed van de kant van Google op de content die geverifieerde partners uploaden. Wel van belang is het vervolg dat beoordelaars aan dat onderzoek geven: doen zij suggesties om bepaalde content te bewerken? Vragen zij om sommige video’s te verwijderen? Laten zij bepaalde partners in plaats van andere toe op basis van de content van kun kanalen? Zo ja, dan valt de activiteit van Google wellicht buiten het toepassingsgebied van artikel 14, lid 1, van richtlijn 2000/31.
90.      Tegen die achtergrond blijkt uit de informatie waarover het Hof beschikt dat Google de inhoud van video’s niet controleert of bewaakt voordat zij door gebruikers worden geüpload. Google lijkt alleen video’s te onderzoeken die al op het kanaal van de maker aanwezig zijn.(68) Volgens de criteria die zijn gedefinieerd in het arrest YouTube en Cyando(69), wijst dat op het ontbreken van controle over content.
91.      Concluderend, en onder voorbehoud van bevestiging door de verwijzende rechter, lijkt Google zich niet in te laten met de optimalisering van content die in het kader van het YPP naar zijn videodeelplatform wordt geüpload.
2)      „Vergoeding”
92.      De Belgische, de Italiaanse en de Portugese regering hebben in de onderhavige procedure in wezen betoogd dat artikel 14, lid 1, van richtlijn 2000/31 niet meer van toepassing is door het enkele feit dat Google de inkomsten uit reclame en het lidmaatschap van hun kanalen met geverifieerde partners deelt. In wezen is Google niet meer neutraal omdat het inkomsten met makers van content deelt.
93.      Ik deel dit standpunt niet.
94.      Allereerst breng ik in herinnering dat het Hof uitdrukkelijk heeft uitgesloten dat de activiteit van een aanbieder van hostingdiensten automatisch
van het toepassingsgebied van artikel 14, lid 1, van richtlijn 2000/31 wordt uitgesloten door het betalen van vergoedingen.(70)
95.      Om te beoordelen of er redenen zijn om in de onderhavige procedure een andere benadering te volgen, stel ik voor om de voorwaarden te onderzoeken waaronder de exploitanten uit de arresten Google France, L’Oréal e.a. en YouTube en Cyando een vergoeding ontvingen. Ik zal betogen dat er geen wezenlijk verschil lijkt te bestaan tussen die zaken en onderhavige zaak.
96.      Voor zoekmachineadvertentiedienst AdWords moesten adverteerders voor elke klik op de advertentielink kosten betalen.(71)
97.      Voor de marktplaats van eBay was de afspraak dat eBay een vergoeding ontving in die zin dat het een percentage in rekening bracht over transacties die op basis van verkoopaanbiedingen tot stand waren gekomen. Het delen van inkomsten was dus inherent aan het bedrijfsmodel van eBay.
98.      In de zaak die heeft geleid tot het arrest YouTube en Cyando was het de afspraak dat YouTube reclame-inkomsten verwierf uit zijn platform en zowel de makers van content als de rechthebbenden van auteursrechtelijk beschermde content in die inkomsten liet meedelen.(72) Inkomsten uit het lidmaatschap van kanalen werden buiten beschouwing gelaten.(73)
99.      Het platform van Cyando AG voor het opslaan en delen van bestanden bood alle internetgebruikers kosteloos opslagruimte voor het uploaden van bestanden. Voor elk bestand dat werd geüpload, genereerde Cyando automatisch een downloadlink, die rechtstreeks toegang verschafte tot het betrokken bestand en die automatisch werd toegezonden aan de gebruiker die het bestand had geüpload. Gebruikers konden die downloadlinks op internet delen en zo andere internetgebruikers toegang geven tot de bestanden die op het platform van Cyando waren opgeslagen. Het downloaden van bestanden vanaf het platform van Cyando was kosteloos. Het aantal downloadbare bestanden en de downloadsnelheid waren echter afhankelijk van het soort abonnement (betaald of gratis). Ik wijs erop dat Cyando in het kader van een zogenoemd „partnerschapsprogramma” aan gebruikers die bestanden hadden geüpload een vergoeding betaalde die afhing van het aantal malen dat die bestanden door andere gebruikers waren gedownload.(74)
100. Het feit dat een platform inkomsten met bepaalde gebruikers ervan deelt, lijkt derhalve niets nieuws te zijn. Opgemerkt moet worden dat het financiële model van Cyando’s platform leek op het YPP waarop onderhavige procedure betrekking heeft. Toch was dit voor het Hof geen reden om te concluderen dat Cyando buiten het toepassingsgebied van artikel 14, lid 1, van richtlijn 2000/31 viel.(75)
101. Daaruit volgt dat het delen van inkomsten met makers van content, op zich, een aanbieder van hostingdiensten niet kan uitsluiten van het toepassingsgebied van die bepaling.
102. Niettemin kan niet worden uitgesloten dat de mogelijkheid om het succes en de winst van de door een platform gehoste kanalen te delen, dat platform kan stimuleren om de inhoud van die kanalen te beïnvloeden. Het is aan de verwijzende rechter om aan de hand van de factoren die meer bepaald zijn geïdentificeerd in de punten 75 tot en met 80 en 88 tot en met 90 van deze conclusie,
te onderzoeken of dat het geval is.
d)      Conclusie
103. Zoals hierboven vermeld, zijn de volgende kenmerken van het YPP door de verwijzende rechter onder de aandacht van het Hof gebracht: de ondertekening van een commerciële partnerschapsovereenkomst die alleen met bepaalde gebruikers wordt aangegaan; de steekproefsgewijze beoordeling van video’s die door makers van content zijn geüpload; extra mogelijkheden van het platform die alleen beschikbaar zijn voor geverifieerde partners, en het delen van inkomsten.
104. Met de in dit deel onderzochte criteria in het achterhoofd, is mijns inziens geen van die kenmerken van dien aard dat Google controle verkrijgt over content die door makers ervan naar YouTube wordt geüpload, in de zin van artikel 14, lid 1, van richtlijn 2000/31.
3.      Artikel 14, lid 2, van richtlijn 2000/31
105. Aan die conclusie wordt niets afgedaan door artikel 14, lid 2, van richtlijn 2000/31, dat luidt: „Lid 1 is niet van toepassing wanneer de afnemer van de dienst op gezag of onder toezicht van de dienstverlener handelt.”
106. Volgens de toelichting die de Commissie tijdens het wetgevingsproces verschafte, „verwezen gezag en controle van de aanbieder naar een contractuele relatie”(76).
107. Naar mijn mening is echter het loutere bestaan van een contractuele relatie tussen een dienstverlener en een gebruiker duidelijk ontoereikend om artikel 14, lid 1, van richtlijn 2000/31 niet van toepassing te laten zijn. Om vast te stellen of de gebruiker onder gezag of toezicht van de aanbieder handelt, moeten de specifieke voorwaarden van de overeenkomst worden onderzocht.
108. Met name moet worden bepaald of, op grond van de overeenkomst, een individuele relatie tussen de dienstverlener en elke gebruiker van de dienst tot stand is gekomen.
109. Dat lijkt het geval te zijn „wanneer de aanbieder van een onlineplatform dat consumenten de mogelijkheid biedt overeenkomsten op afstand te sluiten met handelaren, bijvoorbeeld de prijs van de door de handelaar aangeboden goederen of diensten bepaalt”. In dat geval „zou de handelaar kunnen worden geacht op gezag of onder toezicht van dat onlineplatform te handelen” (overweging 23 van de digitaledienstenverordening).
110. Zoals ik heb aangegeven in punt 75 van deze conclusie, lijkt dit daarentegen niet het geval te zijn met de partnerschapsovereenkomst tussen Google en zijn geverifieerde partners.
4.      Artikel 14, lid 1, onder a) en b), van richtlijn 2000/31
111. Indien komt vast te staan dat de activiteit van Google onder artikel 14, lid 1, van richtlijn 2000/31 valt, is Google uitsluitend van aansprakelijkheid vrijgesteld indien zij voldoet aan een van de twee voorwaarden uit de punten a) en b) van dat artikel.
112. Of in een bepaald geval aan een van deze voorwaarden wordt voldaan, hangt volledig af van de feiten. Derhalve is dat een aangelegenheid die onder de bevoegdheid van nationale rechters valt, met inachtneming van de door het Hof verstrekte aanwijzingen voor de uitlegging.
113. Met betrekking tot de voorwaarde van artikel 14, lid 1, onder a), van richtlijn 2000/31 heeft het Hof met name verduidelijkt dat deze voorwaarde niet geacht kan worden niet te zijn vervuld uitsluitend om de reden dat die exploitant zich, in algemene zin, ervan bewust is dat zijn platform ook wordt gebruikt om onwettige content te delen. Het Hof heeft derhalve geconcludeerd dat onder „[daadwerkelijke] kennis [...] van de onwettige activiteit of informatie” concrete onwettige informatie en activiteiten moeten worden verstaan.(77)
114. Bij de beoordeling van de vraag of Google daadwerkelijk kennis heeft van concrete onwettige informatie, moet de verwijzende rechter naar mijn mening bijzondere aandacht schenken aan het onderzoek dat door beoordelaars van Google is verricht. In het arrest L’Oréal e.a. oordeelde het Hof immers dat de aanbieder die dergelijke kennis van de onwettige aard van de content, onder meer, kan verkrijgen door op eigen initiatief onderzoek te verrichten.(78) Daarnaast wijs ik erop dat in de zaak die heeft geleid tot het arrest YouTube en Cyando, waar dergelijk onderzoek niet aan de orde was, Google louter abstracte kennis bleek te hebben van het feit dat beschermde content onwettig op haar platform beschikbaar werd gesteld.
115. Bij deze beoordeling valt het type onwettige content onder de relevante omstandigheden. In dat verband merk ik op dat de zaak die heeft geleid tot het arrest YouTube en Cyando betrekking had op content die inbreuk maakte op intellectuele-eigendomsrechten. Onderhavige zaak betreft daarentegen content met gokreclame, hetgeen krachtens Italiaans recht verboden is. Gezien deze soort concrete onwettige content moet ook worden beoordeeld of Google door onder meer onderzoek te doen naar het thema van het kanaal, de meest recente video’s en de meest bekeken video’s, kennis krijgt van dergelijke concrete onwettige content. In dat verband kan het feit dat het desbetreffende kanaal volledig aan gokken is gewijd, waar de Italiaanse regering ter terechtzitting op heeft gewezen, erop duiden dat Google, door het onderzoek dat haar beoordelaars hebben verricht, kennis heeft gekregen van concrete onwettige content. Dit is des te meer het geval aangezien Google voor gebruikers uitvoerige richtsnoeren heeft opgesteld met betrekking tot gokken en content die gokken promoot. Deze richtsnoeren omvatten mede landspecifieke aanbevelingen, onder meer voor Italië.(79) Tot slot is het wellicht goed om te vast te stellen of Google in onderhavige zaak aan de hand van de daadwerkelijk door beoordelaars onderzochte video’s concrete kennis van onwettige content heeft kunnen verkrijgen.
116. Indien de verwijzende rechter concludeert dat Google door middel van het door haar beoordelaars verrichte onderzoek daadwerkelijk kennis heeft verkregen van concrete onwettige inhoud, zal dus niet worden voldaan aan de voorwaarde van artikel 14, lid 1, onder b) van richtlijn 2000/31. Indien dat het geval is, heeft Google,
toen zij zich (bij dat onderzoek) bewust werd
van de onwettige content, immers
niet „prompt [gehandeld] om de informatie te verwijderen of de toegang daartoe onmogelijk te maken”.
117. Derhalve geef ik in overweging om op de tweede vraag te antwoorden dat de activiteit van een aanbieder van hostingdiensten, die bestaat in het opslaan van content van derden met wie die aanbieder een commerciële partnerschapsovereenkomst heeft gesloten, onder artikel 14, lid 1, van richtlijn 2000/31 valt, mits de aanbieder van hostingdiensten op basis van de concrete condities waaronder over die overeenkomst is onderhandeld, en de bedingen ervan, geen kennis van of controle over de op zijn platform opgeslagen content kan krijgen. Indien die aanbieder van hostingdiensten, door middel van het onderzoek dat door zijn beoordelaars wordt verricht, daadwerkelijke kennis van concrete onwettige inhoud verkrijgt, hetgeen door de verwijzende rechter moet worden nagegaan, dan kan niet worden voldaan aan de voorwaarden van die bepaling, onder a) en b).
V.      Conclusie
118. Gelet op het voorgaande, geef ik het Hof in overweging de prejudiciële vragen van de Consiglio di Stato te beantwoorden als volgt:
„1)      Artikel 1, lid 5, onder d), van richtlijn 2000/31 van het Europees Parlement en de Raad van 8 juni 2000 betreffende bepaalde juridische aspecten van de diensten van de informatiemaatschappij, met name de elektronische handel, in de interne markt (‚richtlijn inzake elektronische handel’)
moet aldus worden uitgelegd
dat de activiteit van een aanbieder van hostingdiensten die bestaat in het opslaan van video’s die gokreclame bevatten, onder die richtlijn valt.
2)      De activiteit van een aanbieder van hostingdiensten, die bestaat in het opslaan van content van derden met wie die aanbieder een commerciële partnerschapsovereenkomst heeft gesloten, onder artikel 14, lid 1, van richtlijn 2000/31 valt, mits de aanbieder van hostingdiensten op basis van de concrete condities waaronder over die overeenkomst is onderhandeld, en de bedingen ervan, geen kennis van of controle over de op zijn platform opgeslagen content kan krijgen. Indien die aanbieder van hostingdiensten, door middel van het onderzoek dat door zijn beoordelaars wordt verricht, daadwerkelijke kennis van concrete onwettige inhoud verkrijgt, hetgeen door de verwijzende rechter moet worden nagegaan, dan kan niet worden voldaan aan de voorwaarden van die bepaling, onder a) en b).”
1      Oorspronkelijke taal: Engels.
2      Richtlijn van het Europees Parlement en de Raad van 8 juni 2000 betreffende bepaalde juridische aspecten van de diensten van de informatiemaatschappij, met name de elektronische handel, in de interne markt („richtlijn inzake elektronische handel”) (PB 2000, L 178, blz. 1).
3      Richtlijn van het Europees Parlement en de Raad van 24 oktober 1995 betreffende de bescherming van natuurlijke personen in verband met de verwerking van persoonsgegevens en betreffende het vrije verkeer van die gegevens (PB 1995, L 281, blz. 31).
4      Richtlijn van het Europees Parlement en de Raad van 15 december 1997 betreffende de verwerking van persoonsgegevens en de bescherming van de persoonlijke levenssfeer in de telecommunicatiesector (PB 1998, L 24, blz. 1).
5      Zie https://support.google.com/youtube/answer/72851?hl=nl-NL&co=GENIE.Platform%3DAndroid&sjid=14318423154464006262-EU.
6      Zie https://support.google.com/youtube/answer/2802032.
7      Zie https://support.google.com/youtube/answer/72851?hl=nl-NL&co=GENIE.Platform%3DAndroid&sjid=14318423154464006262-EU.
8      In dat verband geeft Google op zijn webpagina getiteld „Beleid voor inkomsten genereren met YouTube-kanalen” (https://support.google.com/youtube/answer/1311392?hl=nl-NL&ref_topic=9153642&sjid=14318423154464006262-EU) aan dat „dit beleid geldt voor iedereen die aan het YouTube-partnerprogramma deelneemt of wil deelnemen”; zie ook https://support.google.com/youtube/answer/72851?hl=nl-NL&co=GENIE.Platform%3DAndroid&sjid=14318423154464006262-EU.
9      Zie https://support.google.com/youtube/answer/1311392?hl=nl-NL&ref_topic=9153642&sjid=14318423154464006262-EU.
10      Arrest van 16 maart 1978, Oehlschläger (104/77, EU:C:1978:69, punt 4). Zie ook arrest van 1 augustus 2025, Daka e.a. (gevoegde zaken C‑422/23, C‑455/23, C‑459/23, C‑486/23 en C‑493/23, EU:C:2025:592, punt 121).
11      Arresten van 9 november 2023, Google Ireland e.a. (C‑376/22, EU:C:2023:835, punt 42), en 30 mei 2024, Airbnb Ireland en Amazon Services Europe (gevoegde zaken C‑662/22 en C‑667/22, EU:C:2024:432, punt 55). Zie ook Crabit, E., „La directive sur le commerce électronique: le projet ‚Méditerranée’”_Revue du droit de l’Union européenne, deel 4, 2000, Bruylant, Brussel, blz. 749‑833, op blz. 759.
12      Zie in dat verband mijn conclusie in gevoegde zaken WebGroup Czech Republic e.a. (C‑188/24 en C‑190/24, EU:C:2025:709, punten 54 en 55).
13      Zie met betrekking tot „belastingen” arrest van 27 april 2022, Airbnb Ireland (C‑674/20, EU:C:2022:303, punt 29 en aldaar aangehaalde rechtspraak). In artikel 2, lid 2, van richtlijn 2006/123/EG van het Europees Parlement en de Raad van 12 december 2006 betreffende diensten op de interne markt (PB 2006 L 376, blz. 36) worden ook bepaalde „activiteiten” genoemd waarop die richtlijn niet van toepassing is. Zie in dat verband arrest van 15 oktober 2015, Grupo Itevelesa e.a. (C‑168/14, EU:C:2015:685, punt 45).
14      Het Hof lijkt de termen „kansspelen”, „gokken” en „weddenschappen en kansspelen” door elkaar te gebruiken. Zie in dat verband onder meer arrest van 8 september 2010, Stoß e.a. (gevoegde zaken C‑316/07, C‑358/07–C‑360/07, C‑409/07 en C‑410/07, EU:C:2010:504, punten 77, 79, 80 en 82; hierna: „arrest Stoß e.a.”). Gemakshalve zal ik dezelfde methode toepassen.
15      Artikel 14, lid 1, van richtlijn 2000/31 en artikel 3, onder g), iii) van verordening (EU) 2022/2065 van het Europees Parlement en de Raad van 19 oktober 2022 betreffende een eengemaakte markt voor digitale diensten en tot wijziging van richtlijn 2000/31 (digitaledienstenverordening) (PB L 2022 L 277, blz. 1) (hierna: „digitaledienstenverordening”).
16      Voorstel voor een richtlijn van het Europees Parlement en de Raad betreffende bepaalde juridische aspecten van de elektronische handel in de interne markt (COM(1998) 586 def.), blz. 35.
17      Artikel 2, lid 2, onder h), van richtlijn 2006/123 voorziet in een soortgelijke uitsluiting van gokactiviteiten van het toepassingsgebied van die richtlijn. In dat kader staat in overweging 25 van die richtlijn dat „gokactiviteiten, inclusief transacties inzake loterijen en weddenschappen, [...] vanwege het specifieke karakter van deze activiteiten, die voor de lidstaten het toepassen van maatregelen betreffende de openbare orde en de bescherming van de consument meebrengen, van de werkingssfeer van deze richtlijn [dienen] te worden uitgesloten”. Zie in dat verband ook mijn conclusie in AUTOTECHNICA FLEET SERVICES (C‑278/22, EU:C:2023:401, punt 38, voetnoot 11).
18      Ik wijs erop dat de in artikel 1, lid 5, onder d), genoemde activiteiten van het toepassingsgebied van richtlijn 2000/31 in zijn geheel zijn uitgesloten, met inbegrip van het „land-van-oorsprongbeginsel” krachtens artikel 3 en de hoofdstukken II en III van die richtlijn. Zoals uit het voorstel voor die richtlijn blijkt (zie punt 30 van deze conclusie), is die uitsluiting echter hoofdzakelijk bedoeld om de discretionaire bevoegdheid van lidstaten te behouden ten aanzien van activiteiten die niet wederzijds worden erkend, waaronder gokken.
19      Arrest van 2 maart 2023, Recreatieprojecten Zeeland e.a. (C‑695/21, EU:C:2023:144, punt 14 en aldaar aangehaalde rechtspraak). Zie ook arrest Stoß e.a. (punt 76 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
20      Arrest Stoß e.a. (punt 101 en aldaar aangehaalde rechtspraak). Ten aanzien van door lidstaten aan kansspelinrichtingen opgelegde verboden op gokreclame, zie arrest van 2 maart 2023, Recreatieprojecten Zeeland e.a. (C‑695/21, EU:C:2023:144).
21      Zie in dat verband arrest van 1 oktober 2020, A (reclame en onlineverkoop van geneesmiddelen) (C‑649/18, EU:C:2020:764, punten 53 en 59).
22      Werkdocument van de diensten van de Commissie „Online gambling in the Internal Market Accompanying the document Communication from the Commission to the European Parliament, the Council, the Economic and Social Committee and the Committee of the Regions Towards a comprehensive framework for online gambling” [SWD(2012) 345 final, blz. 17].
23      Ik erken dat de Commissie in haar opmerkingen impliciet stelt dat het begrip „host” in de zin van artikel 14, lid 1, van richtlijn 2000/31 al vooronderstelt dat er een gebrek is aan controle op de opgeslagen content. Ik ben echter van mening dat die eis alleen relevant is om te kunnen bepalen of de in die bepaling neergelegde vrijstelling van aansprakelijkheid van toepassing is.
24      Zie in dat verband arresten van 12 juli 2011, L’Oréal e.a. (C‑324/09, EU:C:2011:474, punten 118 en 119; hierna: „arrest L’Oréal e.a.”), en van 22 juni 2021, YouTube en Cyando (gevoegde zaken C‑682/18 en C‑683/18, EU:C:2021:503, punten 109 en 110; hierna „arrest YouTube en Cyando”). Zie ook mijn conclusie in Russmedia Digital en Inform Media Press (C‑492/23, EU:C:2025:68, punt 53) en in gevoegde zaken WebGroup Czech Republic e.a. (C‑188/24 en C‑190/24, EU:C:2025:709, punt 236).
25      Onweersproken lijkt te zijn dat in deze zaak aan die voorwaarden is voldaan. Zie daartoe arrest YouTube en Cyando (punten 103 en 104) en arrest van 26 april 2022, Polen/Parlement en Raad (C‑401/19, EU:C:2022:297, punt 28).
26      Zie in dat verband Wilman, F., The Responsibility of Online Intermediaries for Illegal User Content in the EU and the US, Edward Elgar Publishing, 2020, blz. 35, en Wilman, F., Kalėda, S., en Loewenthal, P.J., The EU Digital Services Act, Oxford University Press, 2024, blz. 52 en 53 (over de artikelen 4, 5 en 6 van de digitaledienstenverordening; zie in dat verband punt 36 van deze conclusie). Zie in die zin ook conclusie van advocaat-generaal Saugmandsgaard Øe in gevoegde zaken YouTube en Cyando (C‑682/18 en C‑683/18, EU:C:2020:586, punten 141 en 148; hierna: „conclusie van advocaat-generaal Saugmandsgaard Øe in YouTube en Cyando”).
27      Zie Wilman, F., Kalėda, S. en Loewenthal, P.J., op. cit., blz. 52.
28      Zie met name ten aanzien van het onderscheid tussen de eerste en de tweede stap Wilman, F., voetnoot 26, op. cit., blz. 35. Zie ook Van Eecke, P., „Online service providers and liability: A plea for a balanced approach”, Common Market Law Review, deel 48, 2011, blz. 1455‑1502, op blz. 1472, waarin een onderscheid wordt gemaakt tussen „algemene kennis” en „specifieke kennis”. Omwille van de duidelijkheid spreek ik in deze conclusie hoofdzakelijk over „controle over content” bij het onderzoek naar de vraag of Google onder het toepassingsgebied van artikel 14, lid 1, van richtlijn 2000/31 valt.
29      Zie punt 113 van deze conclusie. Ik breng in dat verband in herinnering dat artikel 14 van richtlijn 2000/31 betrekking heeft op elke vorm van aansprakelijkheid, waaronder strafrechtelijke aansprakelijkheid.
30      De tweede prejudiciële vraag lijkt uitsluitend betrekking te hebben op de werkingssfeer van artikel 14, lid 1, van richtlijn 2000/31, dat wil zeggen de functie van tussenpersoon die wordt vervuld door de aanbieder van hostingdiensten (eerste stap van de analyse). Om de nationale rechter echter een bruikbaar antwoord te kunnen geven, zal ik ook onderzoeken of een van de twee voorwaarden uit de punten a) en b) van die bepaling kan zijn vervuld (tweede stap van de analyse).
31      Zie arresten van 23 maart 2010, Google France en Google (C‑236/08–C‑238/08, EU:C:2010:159, punt 112; hierna: „arrest Google France”), en L’Oréal e.a. (punt 112).
32      Zie arresten Google France (punt 113) en YouTube en Cyando (punt 105).
33      Zie arrest van 11 september 2014, Papasavvas (C‑291/13, EU:C:2014:2209, punt 41). Zie ook arrest YouTube en Cyando (punt 106 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
34      Conclusie van advocaat-generaal Jääskinen in de zaak L’Oréal e.a. (C‑324/09, EU:C:2010:757, punten 138‑141).
35      Zie, onder andere, Wilman, F., voetnoot 26, op. cit., blz. 30.
36      Zie arrest L’Oréal e.a. (punt 113).
37      Zie arrest YouTube en Cyando (punt 105).
38      Conclusie van advocaat-generaal Jääskinen in de zaak L’Oréal e.a. (C‑324/09, EU:C:2010:757, punt 146).
39      Zie in dat verband Kuczerawy, A., „Active vs. passive hosting in the EU intermediary liability regime: time for a change?”, KU Leuven Centrum voor IT & IE Recht (blog), 2018; en Riordan, J., The Liability of Internet Intermediaries, Oxford University Press, Oxford, 2016, blz. 404.
40      Zie arrest Google France (punt 23). Natuurlijke resultaten worden verkregen wanneer een internetgebruiker een zoekactie uitvoert op basis van een of meer zoekwoorden en de zoekmachine, in afnemende volgorde van belangrijkheid, de websites toont die het best overeenkomen met deze zoekwoorden (zie dat arrest, punt 22).
41      Zie arrest Google France (punt 118).
42      Zie arrest L’Oréal e.a. (punten 28, 29 en 31). Zie ook de punten 39, 84 en 85 ervan met betrekking tot het gebruik door eBay van de AdWords-dienst van Google om de verkoop van op zijn website aangeboden producten te bevorderen.
43      Zie arrest L’Oréal e.a. (punt 116).
44      Zie arrest YouTube en Cyando (punt 19).
45      Zie arrest YouTube en Cyando (punten 92 en 109).
46      Zie arrest L’Oréal e.a. (punt 115). Zie ten aanzien van de vergoeding ook arrest Google France (punt 116).
47      Zie arrest YouTube en Cyando (punt 109).
48      Zie arrest YouTube en Cyando (punt 114).
49      Zie mijn conclusie in de zaak Russmedia Digital and Inform Media Press (C‑492/23, EU:C:2025:68, punt 53).
50      Zie punt 17 van deze conclusie.
51      Zie punten 158 en 159 van die conclusie.
52      Zie in dat verband conclusie van advocaat-generaal Jääskinen in de zaak L’Oréal e.a.
(C‑324/09, EU:C:2010:757, punt 26).
53      In die zin zijn er, volgens Google, circa drie miljoen geverifieerde gebruikers.
54      Conclusie van advocaat-generaal Saugmandsgaard Øe in de zaak
YouTube en Cyando (punten 160 en 162). Zie ook Riordan, J., voetnoot 39, op. cit., blz. 409.
55      Zie punt 66 van deze conclusie. Zie ook conclusie van advocaat-generaal Saugmandsgaard Øe in de zaak YouTube en Cyando (punt 157).
56      Zie in dat verband overweging 40 van richtlijn 2000/31.
57      Voorstel voor een richtlijn (COM(1998) 586 def.), voetnoot 16, op. cit. blz. 4. Zie ook het Verslag van de Commissie aan het Europees Parlement, de Raad en het Europees Economich en Sociaal Comité, Eerste verslag van de Commissie over de toepassing van richtlijn 2000/31, (COM(2003) 702 definitief), blz. 13.
58      Zie de overwegingen 9 en 46 van richtlijn 2000/31. Zie ook arrest YouTube en Cyando (punt 113).
59      Zie overweging 16 van de digitaledienstenverordening. Zie ook Wilman, F., Kalėda, S. en Loewenthal, P.J., voetnoot 26, op. cit., blz. 72, en Husovec, M., Injunctions against Intermediaries in the European Union, Cambridge University Press, 2017, blz. 55.
60      Zie, in verband met artikel 14, lid 3, van richtlijn 2000/31, arrest YouTube en Cyando (punt 131).
61      Zie in dat verband Stalla-Bourdillon, S. en Thorburn, R., „The scandal of intermediary: acknowledging the both/and dispensation for regulating hybrid actors”, in Petkova, B. en Ojanen, T. (red.), Fundamental Rights Protection Online: the Future Regulation of Intermediaries, Edward Elgar, 2019, blz. 157.
62      Zie arrest Google France (punten 26 en 115), waarin geen aandacht is geschonken aan het feit dat, bij zoekmachineadvertentiedienst AdWords, de volgorde waarin advertentielinks werden getoond werd bepaald op basis van, onder andere, de maximumprijs per klik en de kwaliteit van de advertentie zoals beoordeeld door Google.
63      Overweging 43 van richtlijn 2000/31; zie ook arrest van 15 september 2016, Mc Fadden (C‑484/14, EU:C:2016:689, punten 60-63). Zie ook Van Eecke, P., voetnoot 28, op. cit., blz. 1463.
64      Zie punt 65 van deze conclusie.
65      Zie in dat verband ook Stalla-Bourdillon, S., Thorburn, R., op. cit., blz. 149.
66      Zie in dat opzicht punt 59 van deze conclusie, waarin wordt verwezen naar het arrest Google Frans (punt 118). Zie ook Van Eecke, P., voetnoot 28, op. cit., blz. 1472.
67      Zie punt 17 van deze conclusie.
68      Zie in dat verband mijn conclusie in de zaak Russmedia Digital en Inform Media Press (C‑492/23, EU:C:2025:68, punt 60).
69      Zie punt 63 van deze conclusie.
70      Zie arresten Google France (punt 116) en  L’Oréal e.a. (punt 115).
71      Zie arrest Google France (punt 25).
72      Zie arrest YouTube en Cyando (punt 96).
73      Conclusie van advocaat-generaal Saugmandsgaard Øe in YouTube en Cyando (punt 142).
74      Zie arrest YouTube en Cyando (punten 41, 42 en 43). Zie ook conclusie van advocaat-generaal Saugmandsgaard Øe in YouTube en Cyando (punt 31).
75      Zie in dat verband arrest YouTube en Cyando (punt 109).
76      Zie Outcome of proceedings of the Working Party on Economic Questions (Information Society services) on 15-25 February 1999, document van de Raad 6251/99 (1999), blz. 4.
77      Zie arrest YouTube en Cyando (punten 111 en 112).
78      Zie punt 122 van dat arrest.
79      Zie https://support.google.com/adspolicy/answer/15132179?hl=nl-GB&sjid=5810413720643412243-EU.