Voorlopige editie
ARREST VAN HET HOF (Negende kamer)
11 december 2025
(*)
„ Prejudiciële verwijzing – Bescherming van de consument – Richtlijn 93/13/EEG – Oneerlijke bedingen in consumentenovereenkomsten – Artikel 7, lid 1 – Gevolgen van de vaststelling dat een beding oneerlijk is – Nietigheid van de overeenkomst – Vordering van een verkoper tot terugbetaling van het bedrag van het krediet dat is verstrekt op grond van een overeenkomst die nietig moet worden verklaard – Gevolgen van de indiening van een verklaring van verrekening – Impliciete afstand van de exceptie van verjaring – Daadwerkelijke uitoefening van de procedurele rechten van de consument – Doeltreffendheidsbeginsel – Afschrikkende werking van het verbod op oneerlijke bedingen ”
In zaak C‑767/24 [Kuszycka] (i),
betreffende een verzoek om een prejudiciële beslissing krachtens artikel 267 VWEU, ingediend door de Sąd Okręgowy w Warszawie (rechter in eerste aanleg Warschau, Polen) bij beslissing van 6 november 2024, ingekomen bij het Hof op 6 november 2024, in de procedure
mBank S.A.
tegen
ML,
wijst
HET HOF (Negende kamer),
samengesteld als volgt: M. Condinanzi, kamerpresident, N. Jääskinen en R. Frendo (rapporteur), rechters,
advocaat-generaal: R. Norkus,
griffier:
A. Calot Escobar,
gezien de stukken,
gelet op de opmerkingen van:
–        mBank S.A., vertegenwoordigd door A. Cudna-Wagner, radca prawny, en B. Miąskiewicz, adwokat,
–        ML, vertegenwoordigd door I. Gabrysiak, adwokat,
–        de Poolse regering, vertegenwoordigd door B. Majczyna als gemachtigde,
–        de Europese Commissie, vertegenwoordigd door P. Kienapfel en J. Szczodrowski als gemachtigden,
gelet op de beslissing, de advocaat-generaal gehoord, om de zaak zonder conclusie te berechten,
het navolgende
Arrest
1        Het verzoek om een prejudiciële beslissing betreft de uitlegging van artikel 7, lid 1, van richtlijn 93/13/EEG van de Raad van 5 april 1993 betreffende oneerlijke bedingen in consumentenovereenkomsten (PB 1993, L 95, blz. 29), alsmede van het doeltreffendheidsbeginsel.
2        Dit verzoek is ingediend in het kader van een geding tussen mBank S.A., een bank, en ML, een consument, betreffende een vordering tot terugbetaling wegens een schuldvordering die voortvloeit uit het gebruik van een geldbedrag dat is verstrekt op grond van een hypothecaire kredietovereenkomst die nietig moet worden verklaard omdat zij oneerlijke bedingen bevat.
Toepasselijke bepalingen
Unierecht
3        De vierentwintigste overweging van richtlijn 93/13 stelt dat „de gerechtelijke en administratieve instanties van de lidstaten over passende en doeltreffende middelen moeten beschikken om een eind te maken aan de toepassing van oneerlijke bedingen in overeenkomsten met consumenten”.
4        Artikel 6, lid 1, van deze richtlijn bepaalt:
„De lidstaten bepalen dat oneerlijke bedingen in overeenkomsten tussen een verkoper en een consument onder de in het nationale recht geldende voorwaarden de consument niet binden en dat de overeenkomst voor de partijen bindend blijft indien de overeenkomst zonder de oneerlijke bedingen kan voortbestaan.”
5        Artikel 7, lid 1, van richtlijn 93/13 luidt als volgt:
„De lidstaten zien erop toe dat er in het belang van de consumenten alsmede van de concurrerende verkopers, doeltreffende en geschikte middelen bestaan om een eind te maken aan het gebruik van oneerlijke bedingen in overeenkomsten tussen consumenten en verkopers.”
Pools recht
6        Artikel 58, lid 1, van de ustawa – Kodeks cywilny (wet tot vaststelling van het burgerlijk wetboek) van 23 april 1964 (Dz. U. nr. 16, volgnr. 93), in de versie die van toepassing is op het hoofdgeding (hierna: „burgerlijk wetboek”), bepaalt:
„Een rechtshandeling die in strijd is met de wet of die tot doel heeft om de wet te omzeilen is nietig, tenzij een toepasselijke bepaling anders voorschrijft, met name wanneer die bepaling erin voorziet dat de nietige bedingen van de rechtshandeling worden vervangen door de relevante bepalingen van de wet.”
7        Artikel 117 van het burgerlijk wetboek bepaalt:
„1.      Behoudens de bij wet vastgestelde uitzonderingen zijn vermogensrechtelijke aanspraken onderhevig aan verjaring.
2.      Na het verstrijken van de verjaringstermijn kan de schuldenaar zich aan zijn verplichting onttrekken, tenzij hij ervan afziet zich op verjaring te beroepen. Afstand van de exceptie van verjaring vóór het verstrijken van de termijn is echter nietig.
21      Na het verstrijken van de verjaringstermijn kan tegen een consument geen vordering meer worden ingesteld.”
8        Artikel 118 van dit wetboek bepaalt:
„Tenzij uitdrukkelijk anders is bepaald, bedraagt de verjaringstermijn zes jaar. Voor vorderingen die verband houden met periodieke betalingen of met de uitoefening van een economische activiteit bedraagt de verjaringstermijn drie jaar. De verjaringstermijn verstrijkt evenwel op de laatste dag van het kalenderjaar, tenzij deze
korter is dan twee jaar.”
9        Artikel 123, lid 1, van dit wetboek luidt als volgt:
„De verjaringstermijn wordt gestuit: 1) door elke handeling voor een rechterlijke instantie, een autoriteit die bevoegd is om kennis te nemen van zaken of om bepaalde vorderingen ten uitvoer te leggen, of een scheidsgerecht, waarmee rechtstreeks wordt beoogd om de vordering op te eisen, te doen vaststellen, te innen of veilig te stellen; 2) door de erkenning van de vordering door de schuldenaar; 3) door het inleiden van een bemiddelingsprocedure.”
10      Artikel 3851, leden 1 en 2, van het burgerlijk wetboek bepaalt:
„1.      Bedingen in een consumentenovereenkomst waarover niet afzonderlijk is onderhandeld binden de consument niet indien zijn rechten en verplichtingen worden vormgegeven op een wijze die in strijd is met de goede zeden en een kennelijke schending van zijn belangen vormt (oneerlijke contractuele bedingen). Dat geldt niet voor de bedingen over de voornaamste prestaties van de partijen, waaronder de prijs of de vergoeding, indien deze ondubbelzinnig zijn geformuleerd.
2.      Indien een beding de consument overeenkomstig lid 1 niet bindt, blijven partijen gebonden door de overeenkomst zonder dat beding.”
11      Artikel 405 van dit wetboek luidt:
„Eenieder die zonder rechtsgrondslag ten koste van een ander een vermogensvoordeel heeft verkregen, is verplicht het voordeel in natura terug te geven en, als dat niet mogelijk is, de waarde ervan terug te betalen.”
12      Artikel 410, leden 1 en 2, van dit wetboek bepaalt:
„1.      De bepalingen van de voorgaande artikelen zijn met name van toepassing op onverschuldigde prestaties.
2.      Een prestatie is onverschuldigd indien degene die deze heeft verricht daartoe in het geheel niet verplicht was of daartoe niet verplicht was ten aanzien van de begunstigde, of indien de grondslag van de prestatie is verdwenen of het doel van de prestatie niet is bereikt, of indien de rechtshandeling waarbij de prestatie werd
verlangd, nietig was en niet geldig is geworden nadat de prestatie is verricht.”
13      Artikel 498, leden 1 en 2, van het burgerlijk wetboek bepaalt:
„1.      Wanneer twee personen tegelijkertijd en wederzijds schuldenaar en schuldeiser zijn, kan elk van hen zijn vordering verrekenen met die van de wederpartij indien beide vorderingen betrekking hebben op geldsommen of naar soort bepaalde zaken van dezelfde aard en indien beide vorderingen opeisbaar zijn en kunnen worden ingeroepen voor een rechter of een andere overheidsinstantie.
2.      Door de verrekening worden beide vorderingen met elkaar verrekend tot het bedrag van de laagste vordering.”
14      Artikel 499 van dit wetboek luidt als volgt:
„Verrekening geschiedt door middel van een verklaring aan de wederpartij. De verklaring heeft terugwerkende kracht tot op het tijdstip waarop verrekening mogelijk is geworden.”
Hoofdgeding en prejudiciële vraag
15      Op 11 oktober 2006 heeft ML een hypothecaire kredietovereenkomst met mBank gesloten ten bedrage van 130 000 Poolse zloty (PLN) (ongeveer 30 670 EUR) voor de aankoop van een onroerend goed. Deze overeenkomst had een looptijd van 360 maanden, was opgesteld in Zwitserse frank (CHF), maar voorzag in een betaling van de maandelijkse aflossingen in Poolse zloty, waarvan het bedrag werd bepaald door toepassing van de verkoopkoers van de Zwitserse frank zoals bekendgemaakt in de wisselkoerstabel van mBank op de datum van betaling van deze maandelijkse aflossingen.
16      Op 12 oktober 2017 heeft ML een verzoek tot minnelijke schikking gericht aan mBank, waarin zij verzocht om terugbetaling van 53 244,39 PLN (ongeveer 12 530 EUR) en 14 692,51 CHF (ongeveer 15 700 EUR), bedragen die zij naar haar mening ten onrechte had betaald, gelet op de aanwezigheid van oneerlijke bedingen in bovengenoemde overeenkomst.
17      mBank heeft op 16 december 2021 beroep ingesteld bij de Sąd Okręgowy w Warszawie (rechter in eerste aanleg Warschau, Polen), de verwijzende rechter. Zij heeft deze rechter verzocht om ML te veroordelen tot terugbetaling van de hoofdsom van het krediet, namelijk een bedrag van 130 000 PLN (ongeveer 30 670 EUR), vermeerderd met de wettelijke vertragingsrente. Deze bank heeft betoogd dat ML de uitgekeerde hoofdsom aan haar dient terug te betalen overeenkomstig de nationale bepalingen inzake ongerechtvaardigde verrijking, aangezien de hypothecaire kredietovereenkomst nietig is.
18      In haar verweerschrift heeft ML geconcludeerd tot verwerping van het beroep en heeft zij een exceptie van verjaring van de vordering opgeworpen. Los daarvan heeft zij een verklaring van verrekening ingediend, waarbij zij vorderingen aanvoerde van respectievelijk 53 244,39 PLN (ongeveer 12 530 EUR) en 14 692,51 CHF (ongeveer 15 700 EUR).
19      De verwijzende rechter stelt vast dat de in het hoofdgeding aan de orde zijnde overeenkomst oneerlijke bedingen bevat en dat deze zonder die bedingen niet kan voortbestaan. Bijgevolg moet die overeenkomst nietig worden verklaard en zijn partijen overeenkomstig het nationale recht verplicht om elkaar de krachtens deze overeenkomst geleverde prestaties terug te geven.
20      Verder wijst deze rechter erop dat overeenkomstig artikel 118 van het burgerlijk wetboek de verjaringstermijn van drie jaar die van toepassing is op de vordering van de bank, op 31 december 2020 is verstreken. Op de datum waarop het beroep in het hoofdgeding is ingesteld, te weten op 16 december 2021, was de vordering van de bank dus reeds verjaard. Gelet op de door ML opgeworpen exceptie van verjaring, zou deze rechter derhalve het beroep moeten verwerpen.
21      De verwijzende rechter merkt evenwel op dat volgens nationale rechtspraak de indiening van een verklaring van verrekening overeenkomstig artikel 499 van het burgerlijk wetboek inhoudt dat afstand wordt gedaan van de exceptie van verjaring in de zin van artikel 117, lid 2, van dat wetboek. Uit die rechtspraak blijkt immers dat een partij die een verklaring van verrekening indient, hierdoor het bestaan en de opeisbaarheid van de tegenvordering erkent en blijk geeft van de wil om die vordering te voldoen, en aldus afstand doet van de mogelijkheid om zich op verjaring te beroepen. Deze benadering, die ook in de Poolse rechtsleer wordt aanvaard, leidt ertoe dat de nationale rechterlijke instanties oordelen dat de indiening van een verklaring van verrekening, zelfs als verweer, gelijkstaat met een afstand van de exceptie van verjaring. Overeenkomstig die rechtspraak volgt daaruit dat de door ML opgeworpen exceptie van verjaring niet kan worden toegewezen en de vordering van de bank niet kan worden geacht te zijn verjaard.
22      De verwijzende rechter heeft twijfels over de verenigbaarheid van die nationale rechtspraak met artikel 7, lid 1, van richtlijn 93/13.
23      In dit verband zet deze rechter uiteen dat ML de verklaring van verrekening mogelijkerwijs enkel heeft ingediend om haar eigen vordering tegenover die van de bank te stellen, zonder dat zij de bedoeling had om afstand te doen van de exceptie van verjaring, temeer daar zij deze twee middelen tegelijkertijd heeft aangevoerd. Aangezien ML niet uitdrukkelijk afstand heeft gedaan van de exceptie van verjaring, kan bovendien niet worden uitgesloten dat zij niet op de hoogte was van het feit dat de verklaring van verrekening in die zin kon worden opgevat.
24      Volgens deze rechter kan nationale rechtspraak op grond waarvan de verklaring van verrekening automatisch een afstand van de exceptie van verjaring met zich meebrengt, in strijd blijken te zijn met de doelstellingen van consumentenbescherming die door richtlijn 93/13 worden nagestreefd. Een dergelijke rechtspraak kan de consument ontmoedigen om gebruik te maken van het verrekeningsmechanisme, terwijl dit een doeltreffend middel is om zijn rechten te doen gelden in geval van oneerlijke bedingen. Bovendien pleit zowel het beginsel van consumentenbescherming als het rechtszekerheidsbeginsel voor een uitlegging van het nationale recht volgens welke een door een verkoper tegen een consument ingestelde vordering die verjaard is, slechts in uitzonderlijke en duidelijk omschreven gevallen in overweging kan worden genomen.
25      Evenwel wijst deze rechter erop dat, indien ML met het indienen van een verklaring van verrekening beoogde om de schuldvordering van mBank te doen vervallen, die indiening kan worden beschouwd als een erkenning van het bestaan van die schuldvordering, zonder welke de verrekening geen zin zou hebben. Bovendien is ML vertegenwoordigd door een advocaat, die gelet op zijn functie op de hoogte zou moeten zijn van de nationale rechtspraak volgens welke het indienen van een verklaring van verrekening een afstand van de exceptie van verjaring inhoudt.
26      In deze omstandigheden heeft de Sąd Okręgowy w Warszawie de behandeling van de zaak geschorst en het Hof de volgende prejudiciële vraag gesteld:
„Moeten artikel 7, lid 1, van richtlijn [93/13] en het doeltreffendheidsbeginsel aldus worden uitgelegd dat zij in de context van een tussen een consument en een bank gesloten hypothecaire kredietovereenkomst die in haar geheel nietig is verklaard omdat de overeenkomst oneerlijke bedingen bevat en zonder deze bedingen niet kan voortbestaan, in de weg staan aan een rechterlijke uitlegging van het nationale recht volgens welke een consument ervan afziet om zich te beroepen op de verjaring van de schuldvordering van de bank wanneer hij verklaart zijn eigen schuldvordering te willen verrekenen met de door de bank ingestelde vordering tot terugbetaling van de tegenwaarde van de hoofdsom van het krediet?”
Beantwoording van de prejudiciële vraag
Ontvankelijkheid
27      De twee partijen in het hoofdgeding betwisten de ontvankelijkheid van de prejudiciële vraag.
28      In de eerste plaats betoogt mBank dat het verzoek om een prejudiciële beslissing niet voldoet aan de vereisten van artikel 94 van het Reglement voor de procesvoering van het Hof. In het bijzonder heeft de verwijzende rechter geen informatie verstrekt over de omstandigheden waarin ML haar verklaring van verrekening heeft ingediend en evenmin over de inhoud van die verklaring.
29      Volgens artikel 94 van het Reglement voor de procesvoering bevat elk verzoek om een prejudiciële beslissing „een summier overzicht van het voorwerp van het geschil en de relevante feiten zoals die door de verwijzende rechter zijn vastgesteld, althans, ten minste een uiteenzetting van de feitelijke gegevens waarop de vragen berusten”, „de inhoud van de nationale bepalingen die op de zaak van toepassing kunnen zijn en, in voorkomend geval, de relevante nationale rechtspraak” alsmede „de uiteenzetting van de redenen die de verwijzende rechter ertoe hebben gebracht om zich over de uitlegging of de geldigheid van bepalingen van het recht van de Unie vragen te stellen, alsook het verband tussen die bepalingen en de op het hoofdgeding toepasselijke nationale wettelijke regeling”.
30      In casu bevat het verzoek om een prejudiciële beslissing een beschrijving van het feitelijke en juridische kader van het hoofdgeding die toereikend is om aan die vereisten te voldoen. Ten eerste wordt in dat verzoek immers verwezen naar de inhoud van de op het hoofdgeding toepasselijke nationale bepalingen en naar die van de relevante nationale rechtspraak. Ten tweede is de beschrijving door de verwijzende rechter van de omstandigheden waarin ML haar verklaring van verrekening heeft ingediend alsmede van de twijfels die hij heeft met betrekking tot de rechtsgevolgen die de nationale rechtspraak aan een dergelijke verklaring verbindt, voldoende om te begrijpen waarom die rechter verzoekt om uitlegging van die specifieke Unierechtelijke bepalingen en welk verband hij legt tussen die bepalingen en de nationale wettelijke regeling die van toepassing is op het bij hem aanhangige geding.
31      In de tweede plaats voeren mBank en ML aan dat de prejudiciële vraag van hypothetische aard is, omdat ML haar verklaring van verrekening louter subsidiair heeft ingediend en zij die verklaring vervolgens bij handeling van 4 november 2024 heeft ingetrokken. De kwestie van de verrekening en van de aan die verklaring verbonden gevolgen is derhalve irrelevant voor de beslechting van het hoofdgeding.
32      In dit verband moet worden opgemerkt dat de verwijzende rechter naar aanleiding van een verzoek om inlichtingen van het Hof heeft bevestigd dat ML haar verklaring van verrekening heeft ingetrokken. Deze rechter heeft echter te kennen gegeven dat hij zijn verzoek om een prejudiciële beslissing wilde handhaven, omdat een antwoord op de gestelde vraag nog steeds vereist was voor de beslechting van het hoofdgeding. Hij heeft op dit punt gepreciseerd dat de Poolse wetgeving de intrekking toestaat van de exceptie van verrekening, begrepen als een procedurele exceptie, maar niet de intrekking van een verklaring van verrekening, die als een materiële verklaring wordt beschouwd. Hij heeft daaraan toegevoegd dat de oorspronkelijke verklaring van verrekening hoe dan ook gelijkstaat aan een schulderkenning, waardoor de verjaringstermijn volgens
artikel 123 van het burgerlijk wetboek wordt gestuit. Bijgevolg begint deze termijn opnieuw te lopen vanaf die impliciete erkenning, zonder dat de latere intrekking van de verklaring terugwerkende kracht kan hebben en de aldus gedane impliciete erkenning teniet kan doen.
33      In het kader van de in artikel 267 VWEU geregelde samenwerking tussen het Hof en de nationale rechterlijke instanties is het uitsluitend een zaak van de nationale rechter aan wie het geschil is voorgelegd en die de verantwoordelijkheid voor de te geven rechterlijke beslissing draagt om, rekening houdend met de bijzonderheden van de zaak, zowel de noodzaak van een prejudiciële beslissing voor het wijzen van zijn vonnis als de relevantie van de door hem aan het Hof voorgelegde vragen te beoordelen. Wanneer de gestelde vragen betrekking hebben op de uitlegging van het Unierecht is het Hof derhalve in beginsel verplicht daarop te antwoorden (zie arresten van 29 november 1978, Redmond, 83/78, EU:C:1978:214, punt 25, en 11 januari 2024, Nárokuj, C‑755/22, EU:C:2024:10, punt 17 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
34      Bijgevolg geldt voor vragen over het Unierecht een vermoeden van relevantie. Het Hof kan slechts weigeren uitspraak te doen op een prejudiciële vraag van een nationale rechterlijke instantie wanneer duidelijk blijkt dat de gevraagde uitlegging van het Unierecht geen verband houdt met een reëel geschil of met het voorwerp van het hoofdgeding, wanneer het vraagstuk van hypothetische aard is, of wanneer het Hof niet beschikt over de feitelijke en juridische gegevens die noodzakelijk zijn om een nuttig antwoord te geven op de gestelde vragen (zie arresten van 7 september 1999, Beck en Bergdorf, C‑355/97, EU:C:1999:391, punt 22, en 11 januari 2024, Nárokuj, C‑755/22, EU:C:2024:10, punt 18 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
35      In casu blijkt om te beginnen uit het antwoord op het verzoek om inlichtingen als bedoeld in punt 32 van het onderhavige arrest – dat is verstrekt door de verwijzende rechter, die als enige bevoegd is om het nationale recht uit te leggen, – dat de verklaring van verrekening naar Pools recht gelijkstaat aan een schulderkenning, die rechtsgevolgen heeft ongeacht de eventuele intrekking ervan, waarbij die intrekking overigens volgens het toepasselijke nationale recht niet toegestaan is.
36      Voorts heeft het hoofdgeding betrekking op een vordering tot terugbetaling die door een bank is ingesteld om terugbetaling te verkrijgen van het kapitaal dat is verstrekt op grond van een hypothecaire kredietovereenkomst die oneerlijke bedingen bevat en nietig moet worden verklaard. De verwijzende rechter vraagt zich af of nationale rechtspraak, volgens welke het indienen door een consument van een verklaring van verrekening van zijn vordering met die van de bank met zich meebrengt dat impliciet afstand wordt gedaan van de exceptie van verjaring, verenigbaar is met artikel 7, lid 1, van richtlijn 93/13, gelezen in het licht van het doeltreffendheidsbeginsel.
37      In die omstandigheden blijkt niet duidelijk dat de gevraagde uitlegging van richtlijn 93/13 geen verband houdt met een reëel geschil of met het voorwerp van het hoofdgeding of dat het vraagstuk van hypothetische aard is.
38      In de derde en laatste plaats stelt mBank dat de bepalingen van richtlijn 93/13 niet van toepassing zijn op de gevolgen van een verklaring van verrekening die is gedaan in het kader van een vordering tot terugbetaling, zodat deze kwestie uitsluitend onder het nationale recht valt.
39      In dit verband hoeft enkel te worden opgemerkt dat wanneer, zoals in casu, niet duidelijk blijkt dat de uitlegging van een rechtshandeling van de Unie geen verband houdt met een reëel geschil of met het voorwerp van het hoofdgeding, de exceptie van niet-toepasselijkheid van deze rechtshandeling op het hoofdgeding de grond van de gestelde vragen betreft [arrest van 15 juni 2023, Getin Noble Bank (Opschorting van de uitvoering van een kredietovereenkomst), C‑287/22, EU:C:2023:491, punt 27 en aldaar aangehaalde rechtspraak].
40      Uit alle voorgaande overwegingen volgt dat de prejudiciële vraag ontvankelijk is.
Ten gronde
41      Met zijn enige vraag wenst de verwijzende rechter in essentie te vernemen of artikel 7, lid 1, van richtlijn 93/13, gelezen in het licht van het doeltreffendheidsbeginsel, aldus moet worden uitgelegd dat het in de context van een tussen een consument en een bank gesloten hypothecaire kredietovereenkomst die in haar geheel nietig wordt verklaard omdat deze overeenkomst een oneerlijk beding bevat zonder hetwelk zij niet kan voortbestaan, in de weg staat aan nationale rechtspraak volgens welke het indienen, door die consument, van een verklaring van verrekening van zijn schuldvordering met die van deze bank inhoudt dat hij impliciet afstand doet van de exceptie van verjaring met betrekking tot de schuldvordering waarop die bank zich beroept.
42      In herinnering dient te worden gebracht dat het bij richtlijn 93/13 ingevoerde beschermingsstelsel berust op de gedachte dat de consument zich tegenover de verkoper in een zwakke onderhandelingspositie bevindt en over minder informatie dan laatstgenoemde beschikt, waardoor hij met de tevoren door de verkoper opgestelde voorwaarden instemt zonder op de inhoud daarvan invloed te kunnen uitoefenen [arrest van 15 juni 2023, Bank M. (Gevolgen van de nietigverklaring van een overeenkomst), C‑520/21, EU:C:2023:478, punt 54 en aldaar aangehaalde rechtspraak].
43      Gezien de aard en het gewicht van het openbare belang van consumentenbescherming, verplicht richtlijn 93/13 – en met name artikel 7, lid 1, gelezen in samenhang met de vierentwintigste overweging ervan, – de lidstaten derhalve om in doeltreffende en geschikte middelen te voorzien om een eind te maken aan het gebruik van oneerlijke bedingen in overeenkomsten tussen verkopers en consumenten. Hiertoe dienen de nationale rechters oneerlijke bedingen buiten toepassing te laten opdat deze geen dwingende gevolgen hebben voor de consument, tenzij de consument zich daartegen verzet [arrest van 15 juni 2023, Bank M. (Gevolgen van de nietigverklaring van een overeenkomst), C‑520/21, EU:C:2023:478, punt 56 en aldaar aangehaalde rechtspraak].
44      Het Hof heeft zich weliswaar reeds verschillende keren uitgesproken over de manier waarop de nationale rechter de bescherming van de door de consument aan richtlijn 93/13 ontleende rechten dient te waarborgen, maar dit neemt niet weg dat het Unierecht de procedures voor de beoordeling van het vermeend oneerlijk karakter van een contractueel beding alsmede de gevolgen die uit de vaststelling van een dergelijk oneerlijk karakter moeten worden getrokken, in beginsel niet harmoniseert. Bij gebreke van een specifieke Unieregeling ter zake, zijn de regels inzake de tenuitvoerlegging van de consumentenbescherming waarin deze richtlijn voorziet, krachtens het beginsel van de procesrechtelijke autonomie van de lidstaten daarom een zaak van de interne rechtsorde van die staten. Deze regels mogen evenwel niet ongunstiger zijn dan die welke voor soortgelijke situaties naar nationaal recht gelden (gelijkwaardigheidsbeginsel) en zij mogen de uitoefening van de door de rechtsorde van de Unie verleende rechten in de praktijk niet onmogelijk of uiterst moeilijk maken (doeltreffendheidsbeginsel) (zie in die zin arresten van 25 november 2020, Banca B., C‑269/19, EU:C:2020:954, punt 39, en 26 juni 2019, Addiko Bank, C‑407/18, EU:C:2019:537, punten 45 en 46 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
45      Wat het doeltreffendheidsbeginsel betreft, dat als enige het voorwerp uitmaakt van de vraag van de verwijzende rechter, dient eraan te worden herinnerd dat elk geval waarin de vraag aan de orde is of een nationale procedurele bepaling het onmogelijk of uiterst moeilijk maakt om het Unierecht toe te passen, moet worden onderzocht rekening houdend met de plaats van die bepaling in de gehele procedure voor de verschillende nationale instanties en met het verloop en de bijzondere kenmerken van die procedure. Daartoe moet zo nodig rekening worden gehouden met de beginselen die aan het nationale stelsel van rechtspleging ten grondslag liggen, zoals de bescherming van de rechten van de verdediging, het rechtszekerheidsbeginsel en het goede verloop van de procedure (arrest van 26 juni 2019, Addiko Bank, C‑407/18, EU:C:2019:537, punt 48 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
46      Voorts heeft het Hof verduidelijkt dat de verplichting voor de lidstaten om de doeltreffendheid te waarborgen van de rechten die justitiabelen aan het Unierecht ontlenen – met name de rechten die voortvloeien uit richtlijn 93/13 –, impliceert dat moet worden gezorgd voor effectieve rechterlijke bescherming, welk vereiste tevens is neergelegd in artikel 47 van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie en dat onder meer geldt voor de vaststelling van de procedureregels betreffende rechtsvorderingen die op dergelijke rechten zijn gebaseerd (arrest van 10 juni 2021, BNP Paribas Personal Finance, C‑776/19–C‑782/19, EU:C:2021:470, punt 29 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
47      Tot de doeltreffende en geschikte middelen die de consument een recht op een doeltreffende voorziening in rechte moeten waarborgen, dient de mogelijkheid te behoren om in billijke procedurele omstandigheden te interveniëren in het kader van een tegen hem door een verkoper ingestelde rechtsvordering, zonder dat er aan de uitoefening van zijn rechten voorwaarden – met name termijnen, kosten of andere procedurele vereisten – worden gesteld die de uitoefening van de door richtlijn 93/13 gewaarborgde rechten in de praktijk onmogelijk of uiterst moeilijk maken (zie in die zin arresten van 1 oktober 2015, ERSTE Bank Hungary, C‑32/14, EU:C:2015:637, punt 59, en 3 april 2019, Aqua Med, C‑266/18, EU:C:2019:282, punt 53 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
48      In casu blijkt uit de verwijzingsbeslissing dat ML, in het kader van een door mBank ingestelde vordering tot terugbetaling die ertoe strekt een schuldvordering te innen die voortvloeit uit een hypothecaire kredietovereenkomst die nietig moet worden verklaard omdat zij oneerlijke bedingen bevat, een exceptie van verjaring van die schuldvordering heeft opgeworpen en tegelijkertijd een verklaring van verrekening heeft ingediend om haar eigen schuldvordering te verrekenen met die van de bank.
49      Daaruit blijkt ook dat de schuldvordering van de bank verjaard was op de datum waarop het beroep in de hoofdzaak werd ingesteld, zodat de verwijzende rechter gelet op de door ML opgeworpen exceptie van verjaring het beroep zou moeten verwerpen. Deze rechter wijst er evenwel op dat volgens de nationale rechtspraak het indienen van een verklaring van verrekening overeenkomstig artikel 499 van het burgerlijk wetboek inhoudt dat afstand wordt gedaan van de exceptie van verjaring in de zin van artikel 117, lid 2, van dat wetboek, zodat de door ML opgeworpen exceptie niet kan worden toegewezen en de schuldvordering van de bank niet als verjaard kan worden beschouwd.
50      In dit verband moet in de eerste plaats worden opgemerkt dat, indien de exceptie van verjaring slechts kan worden toegewezen op voorwaarde dat geen verklaring van verrekening is ingediend, dit in feite neerkomt op het beperken van de mogelijkheid voor de consument om een procedureel recht uit te oefenen waarin de nationale wetgeving voorziet, te weten het recht om een wederzijdse schuldvordering te doen gelden die voortvloeit uit de nietigverklaring van de kredietovereenkomst in kwestie. Een dergelijke beperking kan in het kader van een door een
verkoper tegen een
consument ingesteld beroep een belemmering vormen die de consument ervan weerhoudt of ontmoedigt om zijn procedurele rechten op zinvolle wijze uit te oefenen, in strijd met de in de punten 46 en 47 hierboven aangehaalde rechtspraak.
51      In de tweede plaats wordt door de in het hoofdgeding aan de orde zijnde nationale rechtspraak mogelijk ook afbreuk gedaan aan de afschrikkende werking die artikel 6, lid 1, van richtlijn 93/13, gelezen in samenhang met artikel 7, lid 1, ervan, heeft willen hechten aan de vaststelling dat bedingen in de tussen een consument en een verkoper gesloten overeenkomst oneerlijk zijn [zie naar analogie arrest van 14 december 2023, Getin Noble Bank (Verjaringstermijn voor vorderingen tot terugbetaling), C‑28/22, EU:C:2023:992, punt 74 en aldaar aangehaalde rechtspraak].
52      Zoals blijkt uit de door de verwijzende rechter uiteengezette elementen die in punt 49 hierboven in herinnering zijn gebracht, lijkt deze nationale rechtspraak er immers toe te leiden dat een verkoper een schuldvordering kan invorderen op de enkele grond dat de consument, naast het opwerpen van een exceptie van verjaring, gebruik heeft gemaakt van een hem door het nationale recht toegekend procedureel middel, te weten de indiening van een verklaring van verrekening. Die rechtspraak kan er dus toe leiden dat het door richtlijn 93/13 ingevoerde mechanisme om het gebruik van oneerlijke bedingen in de contractuele relatie tussen een verkoper en een consument te voorkomen, niet doeltreffend is, aangezien zij tot gevolg heeft dat de rechtsgevolgen van de nietigverklaring van de betrokken overeenkomst worden geneutraliseerd en dat de verkoper voordeel kan halen uit zijn eigen onrechtmatige gedrag, dat aan de basis ligt van die nietigverklaring.
53      In de derde en laatste plaats dient eraan te worden herinnerd dat het door richtlijn 93/13 ingevoerde systeem van bescherming van de consument tegen oneerlijke bedingen en tegen de schadelijke gevolgen van de nietigverklaring van de overeenkomst in haar geheel, niet van toepassing is wanneer de consument daartegen bezwaar maakt. Deze laatste kan, na door de nationale rechter te zijn voorgelicht, besluiten zich niet op het oneerlijke en niet-bindende karakter van een beding te beroepen. Hij stemt dan dus vrijwillig en goed geïnformeerd in met het betrokken beding en vermijdt hierdoor de ongeldigverklaring van de overeenkomst. Teneinde de consument in staat te stellen vrijwillig en goed geïnformeerd zijn toestemming te geven, moet de nationale rechter de partijen in het kader van het nationale procesrecht en met inachtneming van het beginsel van billijkheid in burgerlijke zaken objectief en uitputtend wijzen op de juridische gevolgen die de schrapping van het oneerlijke beding kan hebben. Het maakt daarbij niet uit of de partijen al dan niet door een professionele gemachtigde worden vertegenwoordigd (zie in die zin arrest van 29 april 2021, Bank BPH, C‑19/20, EU:C:2021:341, punten 94, 95 en 97).
54      Evenzo kan een afstand van de exceptie van verjaring niet worden verondersteld louter op grond van nationale rechtspraak die een proceshandeling, zoals een verklaring van verrekening, beschouwt als een impliciete wilsuiting om afstand te doen van die exceptie, zonder dat is nagegaan dat de consument daartoe vrijwillig en goed geïnformeerd zijn wil te kennen heeft gegeven. Die uitlegging is a fortiori geboden in een situatie als die in het hoofdgeding, waarin de consument door een andere, gelijktijdig ingediende proceshandeling uitdrukkelijk de tegenovergestelde wil heeft geuit om zich op verjaring te beroepen.
55      Zoals de Poolse regering in haar schriftelijke opmerkingen in wezen heeft beklemtoond, vereisen artikel 7, lid 1, van richtlijn 93/13 en het doeltreffendheidsbeginsel dat de consument de hem door deze richtlijn toegekende rechten naar behoren kan doen gelden, zonder dat de uitoefening van een bepaald procedureel recht automatisch kan worden gelijkgesteld met de impliciete afstand van een ander recht. Geoordeeld dient dus te worden dat nationale rechtspraak die een impliciete afstand van de exceptie van verjaring afleidt uit het loutere feit dat een verklaring van verrekening is ingediend, zonder verificatie van de wil van de consument, niet voldoet aan dat vereiste.
56      Aan deze beoordeling wordt niet afgedaan door het feit dat ML werd vertegenwoordigd door een advocaat die, gezien zijn functie, op de hoogte zou moeten zijn van de betreffende nationale rechtspraak, aangezien een dergelijke omstandigheid in beginsel geen invloed heeft op de bescherming die de consument door richtlijn 93/13 wordt geboden (zie naar analogie arrest van 11 maart 2020, Lintner, C‑511/17, EU:C:2020:188, punt 40 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
57      Er dient nog aan te worden herinnerd dat het beginsel dat het nationale recht conform het Unierecht moet worden uitgelegd, vereist dat de nationale rechter binnen zijn bevoegdheden, rekening houdend met het gehele interne recht en onder toepassing van de daarin erkende uitleggingsmethoden, al het mogelijke doet om de volle werking van de betrokken richtlijn te verzekeren en tot een oplossing te komen die in overeenstemming is met de daarmee nagestreefde doelstelling. Het vereiste van richtlijnconforme uitlegging houdt voor de nationale rechters met name de verplichting in om zo nodig vaste rechtspraak te wijzigen wanneer deze berust op een met de doelstellingen van een richtlijn onverenigbare uitlegging van het nationale recht. Bijgevolg kan een nationale rechter niet op goede gronden oordelen dat hij een nationale bepaling niet in overeenstemming met het Unierecht kan uitleggen op de enkele grond dat deze bepaling tot dan toe steeds is uitgelegd op een wijze die onverenigbaar is met dat recht (arrest van 26 juni 2019, Addiko Bank, C‑407/18, EU:C:2019:537, punten 65 en 66 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
58      In casu dient de verwijzende rechter zich ervan te vergewissen dat de bepalingen van het nationale recht niet aldus kunnen worden uitgelegd dat zij de consument beletten of ontmoedigen om gebruik te maken van de mogelijkheid om zich met succes te beroepen op de exceptie van verjaring van de schuldvordering van de bank, louter omdat die consument een verklaring van verrekening heeft ingediend.
59      Het staat dus aan deze rechter om, indien nodig, de in het hoofdgeding aan de orde zijnde nationale rechtspraak ambtshalve buiten toepassing te laten, aangezien deze niet verenigbaar lijkt te zijn met artikel 7, lid 1, van richtlijn 93/13.
60      Gelet op een en ander dient op de prejudiciële vraag te worden geantwoord dat artikel 7, lid 1, van richtlijn 93/13, gelezen in het licht van het doeltreffendheidsbeginsel, aldus moet worden uitgelegd dat het in de context van een tussen een consument en een bank gesloten hypothecaire kredietovereenkomst die in haar geheel nietig wordt verklaard omdat deze overeenkomst een oneerlijk beding bevat zonder hetwelk zij niet kan voortbestaan, in de weg staat aan nationale rechtspraak volgens welke het indienen, door die consument, van een verklaring van verrekening van zijn schuldvordering met die van deze bank inhoudt dat hij impliciet afstand doet van de exceptie van verjaring met betrekking tot de schuldvordering waarop die bank zich beroept.
Kosten
61      Ten aanzien van de partijen in het hoofdgeding is de procedure als een aldaar gerezen incident te beschouwen, zodat de verwijzende rechter over de kosten heeft te beslissen. De door anderen wegens indiening van hun opmerkingen bij het Hof gemaakte kosten komen niet voor vergoeding in aanmerking.
Het Hof (Negende kamer) verklaart voor recht:
Artikel 7, lid 1, van richtlijn 93/13/EEG van de Raad van 5 april 1993 betreffende oneerlijke bedingen in consumentenovereenkomsten, gelezen in het licht van het doeltreffendheidsbeginsel,
moet aldus worden uitgelegd dat
het in de context van een tussen een consument en een bank gesloten hypothecaire kredietovereenkomst die in haar geheel nietig wordt verklaard omdat deze overeenkomst een oneerlijk beding bevat zonder hetwelk zij niet kan voortbestaan, in de weg staat aan nationale rechtspraak volgens welke het indienen, door die consument, van een verklaring van verrekening van zijn schuldvordering met die van deze bank inhoudt dat hij impliciet afstand doet van de exceptie van verjaring met betrekking tot de schuldvordering waarop die bank zich beroept.
ondertekeningen
*      Procestaal: Pools.
i      Dit is een fictieve naam, die niet overeenkomt met de werkelijke naam van enige partij in de procedure.