62018CC0058
OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO
JULIANE KOKOTT
przedstawiona w dniu 14 lutego 2019 r. (
1
)
Sprawa C‑58/18
Michel Schyns
przeciwko
Belfius Banque SA
[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Justice de Paix du canton de Visé (Belgia)]
Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym – Ochrona konsumentów – Dyrektywa 2008/48/WE – Obowiązki poprzedzające zawarcie umowy – Spoczywający na kredytodawcy obowiązek wyboru najbardziej odpowiedniej wysokości kredytu, mając na uwadze sytuację finansową konsumenta w momencie zawarcia umowy kredytu oraz cel kredytu – Spoczywający na kredytodawcy obowiązek rezygnacji z zawarcia umowy, jeżeli istnieją podstawy do przyjęcia, że konsument nie będzie w stanie będzie spełnić zobowiązań wynikających z zawartej umowy kredytu
I. Wprowadzenie
1.
W niniejszym postępowaniu prejudycjalnym Trybunał ma dokonać wykładni dyrektywy 2008/48 w sprawie umów o kredyt konsumencki (
2
). W istocie zwrócono się do Trybunału o wyjaśnienie relacji pomiędzy różnymi, ciążącymi na kredytodawcy, obowiązkami poprzedzającymi zawarcie umowy. W szczególności chodzi, z jednej strony, o zakres poprzedzającego zawarcie umowy obowiązku udzielania wyjaśnień na podstawie art. 5 ust. 6 dyrektywy 2008/48, zaś z drugiej strony o ewentualne znaczenie przewidzianej w art. 8 dyrektywy 2008/48 oceny zdolności kredytowej konsumenta do zawarcia umowy.
2.
Pytania skierowane przez belgijski sąd pierwszej instancji należy zbadać w kontekście „[ukierunkowanej] pełnej harmonizacji” (
3
), do osiągnięcia której zmierza dyrektywa 2008/48. W końcu powstaje również pytanie, w jakim zakresie taka harmonizacja stoi w sprzeczności z dalej idącymi przepisami prawa krajowego, nawet jeżeli przepisy te mogą służyć skutecznej ochronie konsumenta przed pochopnym zaciągnięciem kredytu lub zaciągnięciem go bez uzyskania niezbędnych informacji, a tym samym odpowiadają zasadniczym celom dyrektywy 2008/48. Zagadnienie to ponownie (
4
) pozwala dostrzec konflikt występujący pomiędzy zasadniczo zamierzonym przez dyrektywę 2008/48 wysokim poziomem ochrony konsumentów (
5
) z jednej strony, a również zamierzonym stworzeniem jednolitego rynku poprzez ograniczenie fragmentacji prawa (
6
) z drugiej strony.
II. Ramy prawne
A.
Prawo Unii
3.
Zgodnie z art. 1 dyrektywa 2008/48 ma na celu harmonizację niektórych aspektów przepisów ustawowych, wykonawczych i procedur administracyjnych państw członkowskich, dotyczących umów o kredyt konsumencki.
4.
Artykuł 5 dyrektywy 2008/48 dotyczy zagadnienia informacji udzielanych przed zawarciem umowy. Jego ust. 6 brzmi następująco:
„Państwa członkowskie zapewniają, by kredytodawcy i, w stosownych przypadkach, pośrednicy kredytowi udzielali konsumentowi odpowiednich wyjaśnień, w odpowiednich przypadkach przez objaśnienie informacji udzielanych przed zawarciem umowy zgodnie z ust. 1, głównych cech proponowanych produktów oraz konkretnych skutków dla konsumenta, jakie mogą one za sobą pociągać, w tym konsekwencji zaległości w spłacie, tak aby konsument mógł ocenić, czy proponowana umowa o kredyt jest dostosowana do jego potrzeb i sytuacji finansowej. Państwa członkowskie mogą ustalić tryb i zakres takiej pomocy, a także określić podmiot, który ma udzielać pomocy, w zależności od konkretnych okoliczności, w jakich umowa o kredyt jest oferowana, osobę, której jest ona oferowana, a także rodzaj oferowanego kredytu”.
5.
Artykuł 8 ust. 1 dyrektywy 2008/48 nakłada na kredytodawcę obowiązek przeprowadzenia oceny zdolności kredytowej przed zawarciem umowy i brzmi następująco:
„Państwa członkowskie zapewniają przeprowadzanie przez kredytodawcę przed zawarciem umowy o kredyt oceny zdolności kredytowej konsumenta na podstawie wystarczających informacji przekazanych mu, w stosownych przypadkach, przez konsumenta oraz, w razie konieczności, na postawie informacji uzyskanych z odpowiedniej bazy danych. Państwa członkowskie, których ustawodawstwo wymaga od kredytodawców dokonania oceny zdolności kredytowej konsumenta na podstawie informacji z danej bazy danych, mogą zachować ten wymóg”.
6.
W związku z dążeniem do osiągnięcia harmonizacji art. 22 ust. 1 dyrektywy 2008/48 przewiduje:
„W zakresie, w jakim niniejsza dyrektywa zawiera zharmonizowane przepisy, państwa członkowskie nie mogą utrzymywać w swoim prawie krajowym ani wprowadzać do niego przepisów odbiegających od tych, które zostały ustanowione w niniejszej dyrektywie”.
7.
Artykuł 23 dyrektywy 2008/48 stanowi, że państwa członkowskie powinny ustanowić przepisy dotyczące sankcji mających zastosowanie w przypadku naruszenia przepisów krajowych przyjętych zgodnie z niniejszą dyrektywą i podjąć wszelkie niezbędne działania w celu zapewnienia stosowania tych sankcji. Przewidziane sankcje muszą być przy tym skuteczne, proporcjonalne i odstraszające.
B.
Prawo krajowe
8.
Dyrektywę Rady 87/102/EWG z dnia 22 grudnia 1986 r. w sprawie zbliżenia przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych państw członkowskich dotyczących kredytu konsumenckiego (
7
) transponowano w Belgii ustawą o kredycie konsumenckim i jej przepisami wykonawczymi (
8
). Dyrektywę 2008/48 wdrożono w drodze nowelizacji tej ustawy (
9
). Ustawą z dnia 19 kwietnia 2014 r. (Moniteur belge z dnia 28 maja 2014 r., s. 41686, wersja niemiecka opublikowana w Moniteur belge z dnia 10 stycznia 2017 r.) uchylono wreszcie ustawę o kredycie konsumenckim, zaś jej przepisy włączono ze skutkiem od dnia 1 kwietnia 2015 r. do kodeksu prawa gospodarczego.
9.
W związku z oceną zdolności kredytowej konsumenta art. 10 ustawy o kredycie konsumenckim odwoływał się do „[żądanych od konsumenta] prawidłowych i kompletnych informacji, które w ocenie [kredytodawcy albo pośrednika kredytowego] są konieczne dla oceny sytuacji finansowej i zdolności spłaty oraz w każdym razie bieżących zobowiązań finansowych” (
10
).
10.
Artykuł 11 ust. 4 akapit pierwszy ustawy o kredycie konsumenckim w brzmieniu obowiązującym w okresie wystąpienia okoliczności faktycznych (
11
) brzmiał następująco:
„Kredytodawcy i, w stosownych przypadkach, pośrednicy kredytowi udzielają konsumentowi odpowiednich wyjaśnień, w odpowiednich przypadkach przez objaśnienie informacji udzielanych przed zawarciem umowy zgodnie z ust. 1, głównych cech proponowanych produktów oraz konkretnych skutków dla konsumenta, jakie mogą one za sobą pociągać, w tym konsekwencji zaległości w spłacie, tak aby konsument mógł ocenić, czy proponowana umowa o kredyt jest dostosowana do jego potrzeb i sytuacji finansowej”.
11.
Artykuł 15 akapity pierwszy i drugi ustawy o kredycie konsumenckim w brzmieniu obowiązującym w okresie wystąpienia okoliczności faktycznych (
12
) stanowił:
„1.   Kredytodawca i pośrednik kredytowy są zobowiązani do wyboru, spośród zazwyczaj oferowanych lub wnioskowanych umów kredytowych, najbardziej odpowiedniego typu i najbardziej odpowiedniej wysokości kredytu, mając na uwadze sytuację finansową konsumenta w momencie zawarcia umowy kredytu oraz cel kredytu.
2.   Kredytodawca może zawrzeć umowę kredytu tylko wtedy, gdy w świetle informacji, które posiada lub powinien posiadać, uzyskanych w szczególności poprzez konsultacje w trybie przewidzianym w przepisie art. 9 ustawy z dnia 10 sierpnia 2001 r. o Centralnej Informacji Kredytowej dotyczącej osób fizycznych, oraz na podstawie informacji, o których mowa w przepisie art. 10, można rozsądnie oceniać, że konsument będzie w stanie spełnić zobowiązania wynikające z zawartej umowy”.
12.
Artykuł 19 ust. 1 i 2 ustawy o kredycie konsumenckim (
13
) miał następujące brzmienie:
„Jeżeli finansowany towar lub usługa wskazane są w umowie o kredyt lub też kredytodawca wypłaca kwotę kredytu bezpośrednio na rzecz sprzedawcy lub dostawcy usług, zobowiązania konsumenta stają się skuteczne dopiero z chwilą dostawy towaru lub usługi; w przypadku sprzedaży lub usług powtarzających się zobowiązania konsumenta stają się skuteczne od chwili rozpoczęcia dostawy towarów lub świadczenia usług i ustają w przypadku zaniechania dostawy towarów lub usług, chyba że to konsument otrzymał kwotę kredytu, a kredytodawca nie zna tożsamości sprzedawcy lub usługodawcy.
Kwota kredytu może być przekazana sprzedawcy lub usługodawcy jedynie po otrzymaniu przez kredytodawcę zawiadomienia o dostawie towaru lub usługi”.
III. Stan faktyczny i postępowanie główne
13.
W umowie z dnia 8 maja 2012 r. zawartej z M. Schynsem SPRL HOME VISION (zwana dalej „Home Vision”) zobowiązała się do montażu instalacji fotowoltaicznej za cenę 40002 EUR (
14
). Home Vision zobowiązała się dodatkowo do przejęcia zobowiązania do spłaty miesięcznych rat pożyczki w wysokości 622,41 EUR w zamian za przeniesienie zielonych certyfikatów uzyskiwanych z pracy instalacji przez okres 10 lat. Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym nie zawiera bliższych informacji dotyczących tej pożyczki.
14.
Uzgodniona cena została wykazana na fakturze w dniu 10 maja 2012 r. W dniu 22 maja 2012 r. S.A. DEXIA BANQUE BELGIQUE jako poprzedniczka prawna BELFIUS BANQUE (zwanej dalej „Belfius Banque”) udzieliła M. Schynsowi pożyczki określonej jako „Eco-Crédit Habitation” na kwotę 40002 EUR, na okres 120 miesięcy, płatnej w ratach miesięcznych o wysokości 427,72 EUR każda. Kwota pożyczki została wypłacona M. Schynsowi, który następnie przekazał ją Home Vision.
15.
Nigdy nie doszło jednak do montażu instalacji fotowoltaicznej będącej przedmiotem umowy, w związku z czym uzgodnione w umowie z dnia 8 maja 2012 r. finansowanie nie doszło do skutku. W dniu 5 grudnia 2013 r. została ogłoszona upadłość Home Vision.
16.
Po tym, jak M. Schyns przez ponad cztery lata uiszczał miesięczne raty kredytowe wynikające z umowy o kredyt z dnia 22 maja 2012 r., wniósł on w dniu 21 grudnia 2016 r. powództwo przeciwko kredytodawcy oraz zażądał rozwiązania umowy z winy Belfius Banque oraz zwolnienia z obowiązku spłaty pozostałych rat. W dniu 15 maja 2017 r. M. Schyns zażądał, poza zwrotem kosztów postępowania, uznania umowy kredytu z dnia 22 maja 2012 r. za nieważną oraz zwolnienia z obowiązku spłaty rat należnych od grudnia 2016 r. Belfius Banque sprzeciwiła się wszystkim żądaniom pozwu oraz tytułem ewentualnym złożyła wniosek o zwrócenie się z pytaniem prejudycjalnym do Trybunału.
IV. Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym i postępowanie przed Trybunałem
17.
Postanowieniem z dnia 22 stycznia 2018 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 30 stycznia 2018 r., Justice de Paix du canton de Visé (sąd pokoju kantonu Visé, Belgia) zwrócił się do Trybunału, na podstawie art. 267 TFUE, z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:
„1)
a)
Czy przepis art. 5 ust. 6 dyrektywy 2008/48, w zakresie, w jakim ma na celu zapewnienie, że konsument będzie mógł ocenić, czy proponowana umowa kredytu jest dostosowana do jego potrzeb i sytuacji finansowej, nie stoi w sprzeczności z treścią przepisu art. 15 akapit pierwszy ustawy o kredycie konsumenckim (uchylonego, obecnie zastąpionego przepisem VII.75 kodeksu prawa gospodarczego), który nakazuje kredytodawcy i pośrednikowi kredytowemu wybór, spośród zazwyczaj oferowanych lub wnioskowanych umów kredytowych, najbardziej odpowiedniego typu i najbardziej odpowiedniej wysokości kredytu, mając na uwadze sytuację finansową konsumenta w momencie zawarcia umowy kredytu oraz cel kredytu, w zakresie, w jakim przepis ów nakłada na kredytodawcę lub pośrednika kredytowego ogólny obowiązek zaproponowania najbardziej odpowiedniego kredytu, który to obowiązek nie wynika z przepisów przywołanej dyrektywy?
b)
Czy przepis art. 5 ust. 6 dyrektywy 2008/48, w zakresie, w jakim ma na celu zapewnienie, że konsument będzie mógł ocenić, czy proponowana umowa kredytu jest dostosowana do jego potrzeb i sytuacji finansowej, nie stoi w sprzeczności z treścią przepisu art. 15 akapit drugi ustawy o kredycie konsumenckim (uchylonego, obecnie zastąpionego przepisem VII.77 ust. 2 akapit pierwszy kodeksu prawa gospodarczego), poprzez fakt, że przepis ów przewiduje, iż kredytodawca może zawrzeć umowę kredytu tylko wtedy, gdy w świetle informacji, które posiada lub powinien posiadać, uzyskanych w szczególności poprzez konsultacje w trybie przewidzianym w przepisie art. 9 ustawy z dnia 10 sierpnia 2001 r. o centralnej informacji kredytowej dotyczącej osób fizycznych, oraz na podstawie informacji, o których mowa w przepisie art. 10, można rozsądnie oceniać, że konsument będzie w stanie spełnić zobowiązania wynikające z zawartej umowy, w zakresie, w jakim skutkuje tym, że kredytodawca sam, w imieniu i na rzecz konsumenta, musi zdecydować o zdolności kredytowej do ewentualnego zawarcia danej umowy kredytu?
2)
Czy w przypadku udzielenia odpowiedzi przeczącej na pierwsze pytanie, dyrektywę 2008/48 należy interpretować w ten sposób, że obowiązek oceny zdolności kredytowej konsumenta w odniesieniu do ewentualnego zawarcia danej umowy kredytu każdorazowo obciąża kredytodawcę i pośrednika kredytowego, którzy dokonują jej w imieniu i na rzecz konsumenta?”.
18.
W postępowaniu prejudycjalnym przed Trybunałem uwagi na piśmie przedstawili: Belfius Banque jako pozwana w postępowaniu głównym, Królestwo Belgii oraz Komisja Europejska. Ci sami uczestnicy reprezentowani byli także na rozprawie w dniu 28 listopada 2018 r.
V. Dopuszczalność wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym
19.
Bardzo zwięzłe uzasadnienie wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym wywołuje wątpliwości co do jego dopuszczalności w świetle wymogów wynikających z art. 94 regulaminu postępowania przed Trybunałem.
20.
Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem odmowa wypowiedzenia się przez Trybunał w przedmiocie pytania prejudycjalnego przedstawionego przez sąd krajowy jest możliwa wówczas, gdy Trybunałowi nie przedstawiono okoliczności faktycznych i prawnych koniecznych do tego, aby mógł odpowiedzieć na zadane mu pytania w użyteczny sposób (
15
). Konieczność dokonania takiej wykładni prawa Unii, która będzie użyteczna dla sądu krajowego, nakłada na ten sąd obowiązek zakreślenia ram faktycznych i prawnych, w które wpisują się przedłożone przez niego pytania, lub przynajmniej wyjaśnienia założeń faktycznych, na których pytania te są oparte (
16
).
21.
Również zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału informacje zawarte w postanowieniach odsyłających powinny nie tylko pozwolić Trybunałowi na udzielenie użytecznych odpowiedzi, ale także dostarczyć rządom państw członkowskich oraz innym zainteresowanym stronom możliwości przedstawienia uwag zgodnie z art. 23 statutu Trybunału Sprawiedliwości. Zadaniem Trybunału jest zapewnić tę możliwość, biorąc pod uwagę fakt, iż zgodnie ze wskazanym artykułem statutu zainteresowanym stronom doręczane jest tylko postanowienie odsyłające wraz z tłumaczeniem na język urzędowy każdego państwa członkowskiego; nie otrzymują one natomiast akt postępowania krajowego, jakie sąd odsyłający ewentualnie przesłał do Trybunału (
17
).
22.
W niniejszej sprawie stwierdzić należy jednak, że sąd odsyłający ograniczył się wyłącznie do zwięzłego przedstawienia stanu faktycznego (
18
) i zacytowania kilku przepisów prawa krajowego. Postanowienie odsyłające przytacza jedynie dwa pierwsze akapity art. 15, jak również – we fragmentach – art. 10 ustawy o kredycie konsumenckim. Obowiązki kredytodawcy wynikające z tych przepisów uzasadniają bowiem wątpliwości sądu odsyłającego co do wykładni w kontekście art. 5 ust. 6 dyrektywy 2008/48.
23.
Nie wyjaśniono przy tym, że transpozycji art. 5 ust. 6 dyrektywy 2008/48 do prawa belgijskiego dokonano poprzez dosłowne przeniesienie brzmienia przepisu, a to – zgodnie z twierdzeniami rządu belgijskiego – w art. 11 ust. 4 ustawy o kredycie konsumenckim. Nie zacytowano przepisów prawa krajowego odnoszących się do umów o kredyt wiązany (prawdopodobnie art. 19 rzeczonej ustawy), chociaż oparto na nich żądanie główne powoda w postępowaniu głównym. Dodatkowo pominięto skutki prawne przewidziane w prawie krajowym w przypadku naruszenia obowiązków wynikających z art. 15 akapit pierwszy i drugi (
19
). Zrozumienie związku między ewentualnym naruszeniem obowiązków kredytodawcy a żądaniami powoda w postępowaniu głównym staje się przez to jednak niemożliwe.
24.
W tej sytuacji można by zadać pytanie, czy Trybunał dysponuje wystarczającymi informacjami co do stanu faktycznego sprawy oraz przepisów prawa krajowego znajdujących zastosowanie, aby móc odpowiedzieć na przedłożone mu pytania w użyteczny sposób.
25.
Istotnie jest tak, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem wnioski o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, które dotyczą wykładni prawa Unii, korzystają z domniemania posiadania znaczenia dla sprawy (
20
). Ponadto w niniejszej sprawie rząd belgijski był w stanie uzupełnić przedstawienie znajdujących zastosowanie przepisów prawa krajowego w swoich uwagach na piśmie.
26.
Nie zmienia to jednak faktu, że niepełne przedstawienie przepisów prawa krajowego oraz zwięzłe ustalenia odnoszące się do stanu faktycznego sprawy niepotrzebnie ograniczyły przysługującą państwom członkowskim na mocy art. 23 statutu Trybunału Sprawiedliwości możliwość przedstawienia uwag na piśmie. Nie ma przy tym znaczenia, w jakim zakresie brakujące informacje mogły zostać uzupełnione poprzez własne ustalenia uczestników postępowania albo Trybunału. W każdym razie należy stwierdzić, że niepełne informacje dotyczące stanu faktycznego sprawy oraz znajdujących do niego zastosowania przepisów prawa krajowego znacznie utrudniają Trybunałowi udzielenie użytecznych odpowiedzi na przedstawione pytania prejudycjalne.
27.
W świetle tych rozważań jestem zdania, że wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym ogólnie nie spełnia wymagań wynikających z art. 94 regulaminu postępowania przed Trybunałem Sprawiedliwości i powinien zostać odrzucony jako niedopuszczalny.
VI. Ocena pytań prejudycjalnych co do istoty
28.
Przed przejściem do subsydiarnej analizy pytań prejudycjalnych należy, z uwagi na rozważania rządu belgijskiego dotyczące pojęcia „umowy o kredyt wiązany” zawarte w przedstawionych przez niego uwagach na piśmie, odnieść się do propozycji tego państwa członkowskiego, aby poszerzyć zakres analizy pytań prejudycjalnych o właściwe przepisy dyrektywy.
A.
W przedmiocie propozycji rządu belgijskiego, aby uwzględnić przy ocenie sprawy przepisy dyrektywy dotyczące umów o kredyt wiązany
29.
Z wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym wynika, że powód w postępowaniu głównym oparł swoje główne żądanie na okoliczności, że do przekazania kwoty pożyczki doszło przed zawiadomieniem o wykonaniu uzgodnionej usługi, a tym samym z naruszeniem mającego charakter ochronny przepisu art. 19 ustawy o kredycie konsumenckim. Ten przepis prawa krajowego, który nie został przytoczony we wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym (
21
), stosuje się do umów o kredyt wiązany i ma on w szczególności zagwarantować, że zobowiązania konsumenta wynikające z umowy o kredyt staną się skuteczne dopiero z chwilą dostawy finansowanego towaru lub finansowanej usługi. Tym samym przepis ten wdraża wymogi wynikające z art. 11 dyrektywy 87/102, zaś obecnie art. 15 dyrektywy 2008/48.
30.
Sąd odsyłający uważa jednak, że mający charakter ochronny przepis art. 19 ustawy o kredycie konsumenckim nie ma zastosowania. Jego zdaniem istnieje wprawdzie ścisły związek pomiędzy umową zawartą przez konsumenta i Home Vision a umową o kredyt, lecz nie są spełnione przesłanki stosowania tego przepisu, gdyż, po pierwsze, umowa o kredyt nie wskazuje finansowanego towaru lub usługi, a po drugie, kredytodawca nie dokonał wypłaty kwoty pożyczki bezpośrednio na rzecz sprzedawcy lub usługodawcy.
31.
W tym kontekście rząd belgijski trafnie podnosi, że spoczywający na kredytodawcy obowiązek zamieszczenia informacji o transakcji finansowanej w umowie o kredyt w odniesieniu do umów o kredyt wiązany wynika z art. 10 [ust. 2] lit. e) dyrektywy 2008/48 i prowadzi w szczególności do zastosowania mających charakter ochronny przepisów wynikających z art. 15 dyrektywy 2008/48 (
22
). Przyjęta przez sąd krajowy w sposób dorozumiany wykładnia powyższego przepisu wprowadzającego wskazany wyżej obowiązek prowadzi jednak do pozbawienia konsumenta tej ochrony, gdyż ostatecznie zamieszczenie informacji o transakcji finansowanej w umowie o kredyt pozostawione jest do uznania kredytodawcy (
23
). Co najmniej wątpliwe jest więc, czy – w świetle spoczywającego na sądzie krajowym obowiązku dokonania wykładni zgodnej z prawem Unii (
24
) – taki rezultat wykładni jest zgodny z celem realizowanym przez dyrektywę 2008/48.
32.
W tym kontekście rząd belgijski sugeruje, aby Trybunał odniósł się do spoczywającego na kredytodawcy na mocy art. 10 [ust. 2] lit. e) dyrektywy 2008/48 obowiązku zamieszczenia informacji o finansowanej transakcji w celu wyjaśnienia jego doniosłości dla spraw takich jak ta w postępowaniu głównym.
33.
Pytanie dotyczące wykładni istotnie wynika z okoliczności, że przepisy dyrektywy 2008/48 dotyczące tzw. „umów o kredyt wiązany” zawierają niezbyt szczęśliwe odesłanie wzajemne. Podczas gdy art. 3 lit. n) dyrektywy 2008/48 definiuje umowy o kredyt wiązany m.in. jako takie umowy, które zawierają wyraźne określenie danych towarów lub świadczenie danej usługi, art. 10 [ust. 2] lit. c) stanowi, że wprowadzony tym przepisem obowiązek zamieszczenia informacji o (finansowanym) towarze lub usłudze ma zastosowanie (tylko) w przypadku umów o kredyt wiązany.
34.
Niemniej niniejsza sprawa nie daje wystarczających podstaw do tego, aby usunąć widocznie wynikające z przytoczonych okoliczności trudności interpretacyjne. Jakkolwiek Trybunał ma możliwość odniesienia się do przepisów prawa Unii, które nie zostały wymienione przez sąd krajowy w pytaniach prejudycjalnych, w celu udzielenia użytecznej odpowiedzi na pytanie prejudycjalne zadane przez ten sąd (
25
), to jednak w rozpatrywanym przez Trybunał wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym sąd odsyłający jednoznacznie stwierdził, że nie uważa, aby przepisy dotyczące umów o kredyt wiązany posiadały znaczenie dla sprawy. W ramach podziału zadań pomiędzy Trybunałem a sądami krajowymi należy przyjąć takie ustalenie, gdyż w ramach postępowania prejudycjalnego do Trybunału nie należy wyjaśnienie właściwych przepisów prawa krajowego stosowanych w postępowaniu głównym (
26
). Nawet gdyby Trybunał dysponował informacjami dotyczącymi okoliczności faktycznych i prawnych pozwalającymi na odniesienie się do tego pytania dotyczącego wykładni, jego odpowiedź przybrałaby z tych przyczyn charakter hipotetyczny. Należy zatem w rezultacie odrzucić możliwość poszerzenia postępowania prejudycjalnego o omawiane pytanie, co do którego nie wypowiedzieli się zresztą inni uczestnicy.
B.
W przedmiocie pytania pierwszego lit. a)
35.
Pytanie pierwsze lit. a) dotyczy wykładni art. 5 ust. 6 dyrektywy 2008/48. Sąd odsyłający zmierza w istocie do ustalenia, czy cel, któremu służy przewidziany w przywołanym przepisie obowiązek udzielenia wyjaśnień przed zawarciem umowy, a więc zapewnienie, aby konsument mógł „ocenić, czy proponowana umowa o kredyt jest dostosowana do jego potrzeb i sytuacji finansowej” nie stoi w sprzeczności z regulacją krajową, która nakazuje kredytodawcy, względnie pośrednikowi kredytowemu wybór, spośród zazwyczaj oferowanych lub wnioskowanych umów kredytowych, najbardziej odpowiedniego typu i najbardziej odpowiedniej wysokości kredytu, mając na uwadze sytuację finansową konsumenta w momencie zawarcia umowy kredytu oraz cel kredytu. Wątpliwości budzić może zatem to, czy i w jakim zakresie regulowany w art. 5 ust. 6 dyrektywy 2008/48 obowiązek objaśnienia informacji udzielanych przed zawarciem umowy zgodnie z art. 5 ust. 1 tejże dyrektywy może być rozszerzony przez przepisy prawa krajowego w ten sposób, że obowiązek ten obejmuje osobiste doradztwo świadczone przez kredytodawcę na rzecz konsumenta z uwzględnieniem sytuacji finansowej konsumenta oraz konkretnego celu kredytu.
36.
Zagadnienie to zostanie omówione poniżej w kontekście celu rzeczonego przepisu dyrektywy, jego genezy, jak również dalszych rozważań dotyczących zamierzonego stopnia harmonizacji.
1. W przedmiocie celu udzielania wyjaśnień na podstawie art. 5 ust. 6 dyrektywy 2008/48
37.
Zgodnie ze swoim brzmieniem art. 5 ust. 6 dyrektywy 2008/48 przewiduje obowiązek objaśnienia informacji udzielanych zgodnie z ust. 1 tego artykułu, jak również udzielania wyjaśnień dotyczących głównych cech proponowanych produktów oraz skutków dla konsumenta, jakie mogą one za sobą pociągać, w szczególności w przypadku zaległości w spłacie. Takie wyjaśnienia, których zobowiązani są udzielić tak kredytodawca jak i pośrednik kredytowy, mają służyć temu, aby konsument mógł „ocenić, czy [proponowana] umowa o kredyt jest dostosowana do jego potrzeb i sytuacji finansowej”.
38.
W pierwszej kolejności z przytoczonego brzmienia przepisów wyciągnąć należy wniosek, że to obowiązkiem konsumenta jest dokonanie oceny, która umowa najbardziej odpowiada jego potrzebom i sytuacji finansowej. Stąd też Trybunał stwierdził już, że to właśnie konsument na podstawie udzielonych informacji podejmuje decyzję, czy zamierza związać się warunkami sformułowanymi uprzednio przez przedsiębiorcę (
27
). Trafność tego stwierdzenia potwierdza także zawarte w art. 5 ust. 1 dyrektywy 2008/48 odwołanie do „różnych ofert” oraz „podjęcia [przez konsumenta], przy pełnej znajomości faktów, decyzji” o zawarciu umowy.
39.
Równocześnie nie sposób nie zauważyć, że tylko przedumowne udzielenie informacji oraz ich objaśnienie w odniesieniu do produktów, które odpowiadają sytuacji finansowej konsumenta i konkretnemu celowi kredytu, może zostać uznane za przydatne i odpowiednie w kontekście wzmocnienia świadomości konsumenta. W podobnym kierunku Trybunał orzekł w wyroku CA Consumer Finance (
28
), że „pomimo informacji przedumownych, które powinny zostać udzielone zgodnie z art. 5 ust. 1 tej dyrektywy, konsument może przed zawarciem umowy o kredyt potrzebować dodatkowej pomocy w celu podjęcia decyzji, która umowa o kredyt jest dla niego najodpowiedniejsza z punktu widzenia jego potrzeb i jego sytuacji finansowej”.
40.
Rząd belgijski trafnie wskazuje w związku z tym, że osobiste doradztwo na rzecz konsumenta, przykładowo takie jak to przewidziane w omawianym przepisie prawa krajowego, nie wpływa na swobodę konsumenta w podjęciu decyzji, zaś w każdym razie nie zwalnia go z obowiązku dbania o własne interesy. W szczególności konsument ma swobodę przychylenia się do rady kredytodawcy lub pośrednika kredytowego lub jej odrzucenia. Nic nie stoi na przeszkodzie, aby zdecydował się na produkt innego podmiotu.
41.
Rozpatrywany obowiązek spoczywający na kredytodawcy na mocy art. 15 akapit pierwszy ustawy o kredycie konsumenckim może zatem bezspornie przyczynić się do osiągnięcia realizowanego przez dyrektywę 2008/48 celu „zapewnienia […] konsumentom […] wysokiego i równoważnego poziomu ochrony ich interesów” (
29
). Obowiązek taki prowadzi bowiem do zapewnienia, że konsument może dokonać wyboru pomiędzy najbardziej odpowiednimi przez wzgląd na jego stan finansowy rodzajami kredytu i jego kwotami. Taka ocena znajduje również odzwierciedlenie w orzecznictwie Trybunału, zgodnie z którym obowiązek udzielenia odpowiednich wyjaśnień ma na celu umożliwienie konsumentowi podjęcia świadomej decyzji w zakresie rodzaju umowy o kredyt (
30
).
42.
Należy jednak podkreślić, że dyrektywa 2008/48, podobnie jak szereg innych instrumentów prawa wtórnego, które zostały już wcześniej przyjęte w celu pełnego urzeczywistnienia rynku wewnętrznego, w tym przykładowo poprzedzająca ją dyrektywa 87/102, opiera się na założeniu, że środki w zakresie edukowania konsumentów nie służą wyłącznie ochronie konsumentów.
43.
Dyrektywa 2008/48 została przykładowo oparta na art. 95 WE (obecnie art. 114 TFUE), w związku z art. 251 WE. Wynika z tego wyraźnie, że celem dyrektywy 2008/48 jest pogodzenie zapewniania konsumentom wysokiego poziomu ochrony z wymogami dobrze funkcjonującego rynku wewnętrznego w postaci zbliżenia ustawodawstw państw członkowskich w dziedzinach objętych regulacją dyrektywy. Zgodnie z zamysłem prawodawcy Unii umożliwienie wyedukowanym konsumentom dokonania wyboru pomiędzy różnymi ofertami produktów powinno skutkować wzmocnieniem konkurencji (
31
).
44.
Nawet jeśli osobiste doradztwo na rzecz konsumenta, które wykracza poza udzielanie wyjaśnień przed zawarciem umowy, nie wydaje się stać w sprzeczności z takim celem, to jednak zestawienie z innymi instrumentami prawa wtórnego regulującymi sprzedaż usług finansowych świadczy o tym, że prawodawca Unii rozróżnia pomiędzy przekazywaniem informacji przed zawarciem umowy i ich objaśnianiem z jednej strony a osobistym doradztwem z drugiej strony. Przykładowo dyrektywa 2014/17/UE (
32
) przewiduje również obowiązki informacyjne oraz obowiązki przedumowne, lecz dokonuje wyraźniejszego rozróżnienia pomiędzy podmiotami zobowiązanymi (
33
), jak również zawiera w odrębnym artykule obowiązek udzielania wyjaśnień odpowiadający art. 5 ust. 6 dyrektywy 2008/48. Usługi doradcze są natomiast regulowane odrębnym przepisem (
34
). Z kolei w innej dziedzinie „doradztwo inwestycyjne” wymienione zostało jako działalność regulowana na gruncie przepisów dotyczących ochrony inwestorów zawartych w tzw. dyrektywie MiFID II (
35
). Podobne podejście legło także u podstaw tzw. dyrektywy IDD (
36
), na gruncie której doradztwo (
37
) również uznane zostało za działalność regulowaną prowadzoną przez dystrybutora ubezpieczeń. Wydaje się to o tyle zasadne, iż obowiązek osobistego doradztwa na rzecz konsumenta, względnie inwestora lub ubezpieczonego, powinien być powiązany ze specyfiką statusu prawnego podmiotów zobowiązanych. Obowiązek udzielania wyjaśnień na podstawie art. 5 ust. 6 dyrektywy 2008/48 skierowany jest natomiast w równej mierze do kredytodawców i pośredników kredytowych.
45.
Należy zatem przyjąć jako wniosek częściowy, że obowiązek osobistego doradztwa na rzecz konsumenta, taki jak rozpatrywany, przyczynia się do edukowania konsumenta przed zawarciem umowy, nie pozbawiając go możliwości dokonania wyboru pomiędzy różnymi produktami kredytowymi, w związku z czym obowiązek taki nie stoi w sprzeczności z zasadniczym celem art. 5 ust. 6 dyrektywy 2008/48.
2. W przedmiocie genezy obowiązku udzielania wyjaśnień zgodnie z art. 5 ust. 6 dyrektywy 2008/48
46.
Geneza art. 5 ust. 6 dyrektywy 2008/48 wskazuje na bliskie powiązanie pomiędzy obowiązkiem w zakresie doradztwa a pozostałymi obowiązkami dotyczącymi udzielania informacji i wyjaśnień przed zawarciem umowy.
47.
W pierwszym projekcie dyrektywy (
38
) projektowany art. 6 zatytułowany „Obowiązek uprzedniego wzajemnego informowania i doradztwa” stanowił jeszcze w ust. 3, że „kredytodawca i w stosownych przypadkach pośrednik kredytowy wybierają z gamy umów o kredyt, który oferują lub przy których zawieraniu są zwykle zaangażowani, taki rodzaj kredytu oraz całkowitą kwotę kredytu, które przy uwzględnieniu sytuacji finansowej konsumenta, zalet i wad proponowanych produktów oraz celu, któremu służy kredyt, jest najodpowiedniejsza dla konsumenta”.
48.
Dopiero w zmienionym projekcie dyrektywy z 2005 r. (
39
) zrezygnowano z tego sformułowania, a tym samym ostatecznie z tak określonego obowiązku doradztwa spoczywającego na kredytodawcy, względnie pośredniku kredytowym. Obecnie obowiązujący art. 5 ust. 6 dyrektywy 2008/48 zasadniczo odpowiada brzmieniu przekształconego art. 5 ust. 6 zmienionego wniosku, który zastąpił art. 6 ust. 3 pierwotnego wniosku.
49.
Komisja uzasadniła tę zmianę w następujący sposób: „Zmian dokonano w odniesieniu do koncepcji obowiązku doradztwa. W przeciwieństwie do niektórych wniosków ze strony sektora bankowego, Komisja utrzymuje koncepcję, według której kredytodawca powinien jedynie spełniać wymogi dotyczące informacji udzielanych przed zawarciem umowy, ale powinien także dostarczyć dodatkowych wyjaśnień w celu umożliwienia konsumentowi podjęcia decyzji na podstawie pełnych informacji. Jednakże w odpowiedzi na wniosek sektora bankowego i niektórych państw członkowskich wyjaśniono, że konsument jest zawsze odpowiedzialny za podjęcie ostatecznej decyzji o umowie kredytowej. Z tego względu, obowiązek doradztwa został określony jako obowiązek postawienia konsumenta w sytuacji, w której będzie mógł ocenić korzyści i uciążliwości związane z kredytem. Ponadto państwom członkowskim została przyznana większa elastyczność w dostosowaniu ich przepisów wykonawczych do sytuacji handlowej na ich rynkach” (
40
).
50.
Z genezy art. 5 ust. 6 dyrektywy 2008/48 wynika więc, że obowiązek udzielania wyjaśnień przewidziany obecnie przez ten przepis należy uznać za modyfikację obowiązku doradztwa spoczywającego na kredytodawcy lub pośredniku kredytowym.
51.
Należy zatem zbadać, jakie wnioski trzeba wyciągnąć z tego stwierdzenia w świetle zamierzonej przez dyrektywę 2008/48 harmonizacji.
3. W przedmiocie zamierzonej harmonizacji
52.
Już w wyroku SC Volksbank România (
41
) Trybunał wyjaśnił, że z dokonywanej w świetle motywów 9 i 10 dyrektywy 2008/48 wykładni art. 22 ust. 1 tej dyrektywy wynika, że jeśli chodzi o umowy o kredyt wchodzące w zakres jej stosowania, przewiduje ona pełną harmonizację. Ponadto, przywołując tytuł art. 22, Trybunał stwierdził, że harmonizacja ta ma charakter bezwzględnie wiążący. Oznacza to, że w dziedzinach, których harmonizacja ta dotyczy (
42
), państwa członkowskie nie są uprawnione do utrzymywania lub wprowadzania przepisów krajowych innych niż przewidziane w tej dyrektywie.
53.
Jako że w postępowaniu głównym poza sporem było, że sporna umowa o kredyt objęta jest zakresem stosowania dyrektywy 2008/48, ocena obowiązku jak ten rozpatrywany w niniejszej sprawie zależy więc w pierwszej kolejności od tego, czy i w jakim zakresie obowiązek spoczywający na kredytodawcy lub pośredniku kredytowym na mocy prawa krajowego przypisać można do konkretnej dziedziny podlegającej harmonizacji zamierzonej przez dyrektywę 2008/48.
54.
W tym celu wystarczające jest oparcie się na treści normatywnej dyrektywy 2008/48. Zestawienie z innymi dyrektywami, które również zmierzają do pełnej harmonizacji dziedzin, które pozostają w zakresie ich stosowania (
43
), nie pozwala bowiem na dokonanie żadnych ustaleń co do dziedzin objętych harmonizacją zamierzoną przez konkretną dyrektywę (
44
). To, czy i w jakim zakresie państwom członkowskim przysługuje elastyczność w dziedzinach, których taka harmonizacja dotyczy – realizowana poprzez korzystanie z opcji i klauzul otwarcia lub poprzez szczególne klauzule zezwalające jak ta wynikająca z art. 5 ust. 6 zdanie drugie dyrektywy 2008/48, zależy każdorazowo przede wszystkim od danej dyrektywy (
45
). Należy ponadto wziąć pod uwagę, że taka elastyczność, która ostatecznie uwzględnia granice kompetencji regulacyjnej Unii zgodnie z art. 114 TFUE, łączy się z utrzymującym się rozdrobnieniem przepisów, które jednak stoi w sprzeczności z celem danej dyrektywy (
46
).
55.
W poszczególnych dziedzinach objętych harmonizacją zamierzoną przez daną dyrektywę elastyczność ta posiada różny zakres. Doniosłe jest tu brzmienie danego przepisu dyrektywy.
56.
Artykuł 5 ust. 6 dyrektywy 2008/48 zgodnie ze swoim brzmieniem reguluje „obowiązek udzielenia wyjaśnień” odnoszący się do przewidzianych w tym samym artykule informacji udzielanych przed zawarciem umowy. Rozpatrywany przepis prawa krajowego jest uzupełnieniem przewidzianego w art. 11 ust. 4 ustawy o kredycie konsumenckim (wdrażającym art. 5 ust. 6 dyrektywy 2008/48) obowiązku udzielenia wyjaśnień poprzez nałożenie na kredytodawcę obowiązku, który odpowiada prawie dosłownie obowiązkowi doradztwa wynikającemu z art. 6 ust. 3 pierwotnego projektu dyrektywy. Z genezy art. 5 ust. 6 dyrektywy 2008/48 wynika jednak (
47
), że prawodawca Unii świadomie zrezygnował z wprowadzenia takiego obowiązku i zamiast tego wprowadził regulację dotyczącą obowiązku udzielenia wyjaśnień. Stąd też jasne jest w każdym razie, że rozpatrywany przepis prawa krajowego należy do dziedziny, której dotyczy harmonizacja zamierzona przez dyrektywę 2008/48.
57.
Pozostaje więc do wyjaśnienia, czy rozpatrywany przepis prawa krajowego objęty jest zakazem wynikającym z art. 22 ust. 1 dyrektywy 2008/48. Decydujące jest to, czy zawiera on regulację odbiegającą od tej wynikającej z art. 5 ust. 6 dyrektywy 2008/48.
58.
Rozpatrywany przepis prawa krajowego nakłada wprawdzie na kredytodawcę obowiązek wykraczający poza wymagania wynikające z art. 5 ust. 6 zdanie pierwsze dyrektywy 2008/48, lecz zdanie drugie tego przepisu przyznaje państwom członkowskim – z zastrzeżeniem zachowania zasadniczej koncepcji pełnej harmonizacji – pewną elastyczność (
48
) wyraźnie zezwalając, aby ustalały one „tryb i zakres takiej pomocy, a także określić podmiot, który ma udzielać pomocy, w zależności od konkretnych okoliczności, w jakich umowa o kredyt jest oferowana, osobę, której jest ona oferowana, a także rodzaj oferowanego kredytu”.
59.
Wypełniając rozpatrywany obowiązek wynikający z art. 15 akapit pierwszy ustawy o kredycie konsumenckim kredytodawca zobowiązany jest zgodnie z brzmieniem przepisu mieć na względzie sytuację finansową konsumenta oraz cel kredytu. Stąd też ten spoczywający na kredytodawcy obowiązek uwzględnia w należyty sposób szczególne okoliczności związane z osobą, której oferowana jest umowa o kredyt, jak również rodzajem oferowanego kredytu. Jak już zauważono (
49
), obowiązek ten jest skierowany w równej mierze wobec kredytodawcy i pośrednika kredytowego, chociaż zakres doradztwa oferowany przez tych różnych przedsiębiorców musi – z uwagi na ich odmienną pozycję – być odmienny. Tym samym rozpatrywany obowiązek ukształtowany w ten sposób przez ustawodawcę krajowego pomija rozróżnienie ze względu na adresata, wobec którego skierowany jest obowiązek. Niemniej wydaje się to jednak pozbawione znaczenia, jako że art. 5 ust. 6 zdanie drugie dyrektywy 2008/48 przyznaje państwom członkowskim pewną elastyczność, lecz nie zobowiązuje ich do skorzystania z niej.
60.
W tym kontekście należy mieć także na względzie, że zgodnie z motywem 26 „państwa członkowskie powinny podjąć właściwe działania, biorąc pod uwagę specyficzne cechy swojego rynku kredytów, w celu promowania odpowiedzialnych praktyk na wszystkich etapach kredytowych stosunków umownych” (
50
). Rozpatrywany obowiązek kredytodawcy wynikający z art. 15 akapit pierwszy ustawy o kredycie konsumenckim stanowi bez wątpienia takie właśnie działanie krajowe w celu promowania odpowiedzialnych praktyk na wszystkich etapach kredytowych stosunków umownych.
61.
W świetle całości powyższych rozważań dochodzę do wniosku, że art. 5 ust. 6 dyrektywy 2008/48 nie stoi w sprzeczności z przepisem prawa krajowego, takim jak art. 15 akapit pierwszy ustawy o kredycie konsumenckim, zgodnie z którym kredytodawcy i pośrednicy kredytowi są zobowiązani do wyboru, spośród zazwyczaj oferowanych lub wnioskowanych umów kredytowych, najbardziej odpowiedniego typu i najbardziej odpowiedniej wysokości kredytu, mając na uwadze sytuację finansową konsumenta w momencie zawarcia umowy kredytu oraz cel kredytu.
C.
W przedmiocie pytania pierwszego lit. b)
62.
W ramach drugiego pytania cząstkowego sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy wyrażona w art. 5 ust. 6 dyrektywy 2008/48 zasada, że to do konsumenta należy ocena, jaka umowa jest dla niego najodpowiedniejsza z punktu widzenia jego potrzeb i sytuacji finansowej, nie stoi w sprzeczności z przepisem prawa krajowego, takim jak art. 15 akapit drugi belgijskiej ustawy o kredycie konsumenckim, zgodnie z którym kredytodawca ma obowiązek zrezygnować z zawarcia umowy, jeżeli w świetle informacji, które posiada lub powinien posiadać, istnieją uzasadnione wątpliwości co do przyszłej wypłacalności konsumenta.
63.
W pierwszej kolejności należy jednak wyjaśnić związek pomiędzy tym pytaniem a obowiązkową oceną zdolności kredytowej konsumenta na podstawie art. 8 dyrektywy 2008/48.
1. W przedmiocie zapytania
64.
Pierwsze pytanie prejudycjalne lit. b) odwołuje się wyłącznie do art. 5 ust. 6 dyrektywy 2008/48. Zaznaczenia wymaga jednak, że przepis ten zgodnie ze swoim brzmieniem oraz systematyką (
51
) dotyczy obowiązków poprzedzających zawarcie umowy. Nie obejmuje on więc przykładowo zagadnień związanych z zawarciem umowy, takich jak przedmiotowe pytanie dotyczące, w określonych przypadkach, obowiązkowego uwzględnienia ewentualnych ustaleń dotyczących przyszłej wypłacalności konsumenta w momencie zawarcia umowy, o czym wyraźnie stanowi art. 15 akapit drugi ustawy o kredycie konsumenckim.
65.
Niezależnie od powyższego, zadaniem Trybunału jest udzielenie sądowi krajowemu użytecznej odpowiedzi, która umożliwi mu rozstrzygnięcie zawisłego przed nim sporu. W związku z tym Trybunał uważa za swój obowiązek to, aby w razie potrzeby przeformułować przedłożone mu pytania, przy czym może on wziąć pod rozwagę normy prawa Unii, na które sąd krajowy nie powołał się w swoim pytaniu prejudycjalnym (
52
).
66.
W swoich uwagach na piśmie rząd belgijski i Komisja odwołali się do art. 8 ust. 1 dyrektywy 2008/48 i przewidzianego w tym przepisie obowiązku przeprowadzenia oceny zdolności kredytowej konsumenta przed zawarciem umowy. Należy więc w świetle przywołanego przepisu dyrektywy zbadać, czy i w jakim zakresie ten obowiązek przedumowny może mieć wpływ na zawarcie umowy.
2. W przedmiocie systematyki oraz celu obowiązkowej oceny badania zdolności kredytowej konsumenta
67.
Jak słusznie podkreślają rząd belgijski i Komisja, spoczywający na kredytodawcy obowiązek oceny zdolności kredytowej konsumenta przed zawarciem umowy ma na celu rozwinięcie poczucia odpowiedzialności u kredytodawców i uniknięcie udzielenia kredytów konsumentom nieposiadającym zdolności kredytowej (
53
).
68.
Artykuł 8 ust. 1 dyrektywy 2008/48 nie zawiera jednak żadnej wyraźnej regulacji co do tego, w jak ma się zachować kredytodawca, gdy w ramach oceny zdolności kredytowej konsumenta powstaną lub przynajmniej powinny powstać uzasadnione wątpliwości co do przyszłej zdolności konsumenta do trwałego spełniania zobowiązań wynikających z planowanej umowy o kredyt.
69.
Trybunał wyjaśnił już, że zgodnie z art. 23 dyrektywy 2008/48 do państw członkowskich należy również określenie sankcji mających zastosowanie w przypadku naruszenia przepisów krajowych w dziedzinie przedkontraktowej oceny zdolności kredytowej kredytobiorcy, przyjętych zgodnie z art. 8 owej dyrektywy (
54
). Zgodnie z art. 23 zdanie drugie dyrektywy 2008/48 odpowiednie sankcje muszą być skuteczne, proporcjonalne i odstraszające. Sankcji takiej nie stanowi jednak rozpatrywany obowiązek kredytodawcy do rezygnacji z zawarcia umowy, jeżeli istnieją uzasadnione wątpliwości co do wypłacalności konsumenta. Rozpatrywany przepis prawa krajowego wiąże się raczej z obowiązkową oceną zdolności kredytowej konsumenta zgodnie z art. 8 ust. 1 dyrektywy 2008/48.
70.
Zamierzona przez dyrektywę 2008/48 – ukierunkowana – pełna harmonizacja nie stoi w mojej ocenie jednak w sprzeczności z nałożeniem takiego obowiązku na kredytodawcę, gdyż rozpatrywany obowiązek nie dotyczy dziedzin objętych harmonizacją.
71.
W wywodach w przedmiocie pytania pierwszego lit. a) wykazano już, że dokładne rozgraniczenie dziedzin objętych harmonizacją i pozostałych dziedzin, w których państwa członkowskie zachowują swoje kompetencje regulacyjne może sprawiać trudności. W kontekście rozpatrywanego obowiązku kredytodawcy należy wszak zauważyć, że dyrektywa 2008/48 nie zawiera kompleksowej regulacji dotyczącej m.in. problematyki zawarcia umowy. W tym zakresie należy więc odwołać się do przepisów prawa krajowego.
72.
Tym samym staje się oczywiste, że leżący u podstaw dyrektywy 2008/48 model świadomego, dobrze poinformowanego konsumenta, który na podstawie otrzymanych informacji, ewentualnie uzupełnionych o odpowiednie wyjaśnienia, może zadecydować o zawarciu umowy lub odstąpieniu od jej zawarcia (
55
), nie wpływa na przysługujące kredytodawcy, a będące wyrazem zasady swobody umów, uprawnienie do ewentualnej rezygnacji z zawarcia umowy – na przykład wskutek realizacji swojej polityki udzielania kredytów.
73.
Odmowa udzielenia kredytu wymagana jest przykładowo przez art. 9 ust. 2 – w związku z motywem 29 – dyrektywy 2008/48, przy czym przepis ten nakłada w takim przypadku na kredytodawcę szczególny obowiązek informacyjny. Dyrektywa 2008/48 nie zawiera jednak żadnych dodatkowych wymogów odnoszących się do takiego przypadku odmowy udzielenia kredytu.
74.
W tym kontekście mało przekonujące jest stanowisko prezentowane przez Belfius Banque, zgodnie z którym negatywna ocena zdolności kredytowej w ramach obowiązkowej oceny na podstawie art. 8 ust. 1 dyrektywy 2008/48 może prowadzić tylko do tego, że powinno dojść do ostrzeżenia konsumenta przed zaciągnięciem kredytu stosownie do art. 5 ust. 6 dyrektywy 2008/48. Wprawdzie znacząca część przepisów dyrektyw służyć ma zapewnieniu, że konsument podejmie decyzję o zawarciu umowy „przy pełnej znajomości faktów” (
56
), lecz właśnie art. 9 dyrektywy 2008/48 wyraźnie wskazuje, że odmowa udzielenia kredytu może nastąpić „na podstawie informacji pochodzących z bazy danych”„wykorzystywanych […] do oceny zdolności kredytowej konsumentów”.
75.
Pozostaje wreszcie do wyjaśnienia, czy przepisy prawa krajowego mogą w określonych okolicznościach zobowiązywać kredytodawców do odmowy udzielenia kredytu lub w każdym razie do rezygnacji z zawarcia umowy.
76.
Spoczywający na kredytodawcach obowiązek rezygnacji z zawarcia umowy w przypadku istnienia uzasadnionych wątpliwości co do przyszłej wypłacalności konsumenta, taki jak ten przewidziany w rozpatrywanym art. 15 akapit drugi ustawy o kredycie konsumenckim, jest zgodny z wynikającym z art. 8 ust. 1 dyrektywy 2008/48 celem w postaci zapewnienia ochrony konsumentów przed nieodpowiedzialnym udzielaniem kredytów, które przekraczają możliwości finansowe konsumentów i mogą prowadzić do ich niewypłacalności.
77.
Nie można odmówić trafności twierdzeniom Komisji wskazującym, że obowiązek przewidziany w art. 8 ust. 1 dyrektywy 2008/48 stałby się bezprzedmiotowy, gdyby kredytodawca zachował możliwość zawarcia umowy w przypadku negatywnej oceny zdolności kredytowej. W tym zakresie należy moim zdaniem także uważać na wzajemne powiązanie pomiędzy przepisami z dziedziny ochrony konsumentów a przepisami dotyczącymi nadzoru nad sektorem finansowym: odpowiednie zarządzanie ryzykiem kredytowym przez kredytodawców jest bowiem jednym z głównych celów nadzoru (
57
). Odpowiedzialne udzielanie kredytów ma tu decydujący wpływ.
78.
Zestawienie z odpowiednimi wymogami dotyczącymi umów o kredyt hipoteczny na rzecz konsumentów wynikającymi z dyrektywy 2014/17 (
58
) potwierdza tę analizę. Artykuł 18 ust. 5 lit. a) tej dyrektywy zobowiązuje państwa członkowskie w szczególności do zapewnienia, aby „kredytodawca udostępniał konsumentowi kredyt jedynie wtedy, gdy wynik oceny zdolności kredytowej wskazuje, że prawdopodobne jest wypełnienie zobowiązań wynikających z umowy o kredyt w sposób wymagany w tej umowie”.
79.
W świetle powyższych rozważań proponuję, aby Trybunał odpowiedział na pytanie pierwsze lit. b) w ten sposób, że ani art. 5 ust. 6, ani art. 8 ust. 1 dyrektywy 2008/48 nie stoją w sprzeczności z przepisem krajowym takim jak rozpatrywany w niniejszej sprawie, zgodnie z którym kredytodawca może zawrzeć umowę kredytu tylko wtedy, gdy w świetle informacji, które posiada lub powinien posiadać, może rozsądnie ocenić, że konsument będzie w stanie spełnić zobowiązania wynikające z zawartej umowy.
D.
W przedmiocie pytania drugiego
80.
W pytaniu drugim, które nie odnosi się do żadnego konkretnego przepisu dyrektywy, zwrócono się do Trybunału o wyjaśnienie, na wypadek udzielenia przeczącej odpowiedzi na pytanie pierwsze, czy dyrektywa 2008/48 może być interpretowana w ten sposób, że obowiązek oceny zdolności kredytowej konsumenta w odniesieniu do ewentualnego zawarcia danej umowy kredytu każdorazowo obciąża kredytodawcę i pośrednika kredytowego, którzy dokonują jej w imieniu i na rzecz konsumenta.
81.
Ostatecznie nieistotne jest, jakie znaczenie dla sprawy ma niniejsze pytanie, ponieważ odpowiedź na to pytanie wynika już z moich rozważań odnoszących się do obu pytań cząstkowych pierwszego pytania prejudycjalnego. Z rozważań tych wynika bowiem, że dyrektywa 2008/48 nie może być rozumiana w ten sposób, że obowiązek oceny zdolności kredytowej konsumenta w odniesieniu do ewentualnego zawarcia danej umowy kredytu każdorazowo obciąża kredytodawcę i pośrednika kredytowego, którzy dokonują jej w imieniu i na rzecz konsumenta.
82.
Z jednej strony analiza pierwszego pytania cząstkowego wykazała, że art. 5 ust. 6 dyrektywy 2008/48 nie stoi w sprzeczności z przepisem prawa krajowego, zgodnie z którym kredytodawca i pośrednik kredytowy są zobowiązani do wyboru najbardziej odpowiedniego typu i najbardziej odpowiedniej wysokości kredytu, mając na uwadze sytuację finansową konsumenta w momencie zawarcia umowy kredytu oraz cel kredytu. Rozpatrywany przepis uwzględnia w należyty sposób cel art. 5 ust. 6 dyrektywy 2008/48, czyli zapewnienie, aby konsument mógł przy pełnej znajomości faktów podjąć decyzję o zawarciu umowy, nie przekraczając przy tym granic elastyczności przyznanej ustawodawcy krajowemu na mocy zdania drugiego przywołanego przepisu dyrektywy.
83.
Z drugiej strony analiza drugiego pytania cząstkowego wykazała, że ani art. 5 ust. 6, ani art. 8 ust. 1 dyrektywy 2008/48 nie stoją w sprzeczności z przepisem krajowym zobowiązującym kredytodawcę do rezygnacji z zawarcia umowy, jeżeli wynik oceny zdolności kredytowej będzie negatywny. Takiego obowiązku, ograniczonego do określonych sytuacji, nie można jednak zrównywać z ogólnym obowiązkiem dokonywania, zamiast konsumenta, systematycznej oceny zasadności zawierania umów.
84.
Nie ma zatem potrzeby szczególnego badania drugiego pytania prejudycjalnego.
VII. Wnioski
85.
W świetle powyższych rozważań proponuję, aby Trybunał odrzucił wniosek Justice de Paix du canton de Visé (sądu pokoju kantonu Visé, Belgia) o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym z uwagi na jego niedopuszczalność.
86.
Pomocniczo, na wypadek gdyby Trybunał nie przychylił się do tej propozycji, proponuję, aby na pierwsze pytanie prejudycjalne odpowiedzieć w następujący sposób:
1)
Artykuł 5 ust. 6 dyrektywy 2008/48 nie stoi w sprzeczności z treścią przepisu prawa krajowego takiego jak art. 15 akapit pierwszy belgijskiej ustawy o kredycie konsumenckim, zgodnie z którym kredytodawcy i pośrednicy kredytowi są zobowiązani do wyboru, spośród zazwyczaj oferowanych lub wnioskowanych umów kredytowych, najbardziej odpowiedniego typu i najbardziej odpowiedniej wysokości kredytu, mając na uwadze sytuację finansową konsumenta w momencie zawarcia umowy kredytu oraz cel kredytu.
2)
Artykuł 5 ust. 6 ani art. 8 ust. 1 dyrektywy 2008/48 nie stoją w sprzeczności z treścią przepisu prawa krajowego takiego jak art. 15 akapit drugi belgijskiej ustawy o kredycie konsumenckim, który przewiduje, iż kredytodawca może zawrzeć umowę kredytu tylko wtedy, gdy w świetle informacji, które posiada lub powinien posiadać, można rozsądnie oceniać, że konsument będzie w stanie spełnić zobowiązania wynikające z zawartej umowy.
(
1
)	Język oryginału: niemiecki.
(
2
)	Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/48/WE z dnia 23 kwietnia 2008 r. w sprawie umów o kredyt konsumencki oraz uchylająca dyrektywę Rady 87/102/EWG (Dz.U. 2008, L 133, s. 66).
(
3
)	Zobacz motyw 9 dyrektywy 2008/48. W odniesieniu do tego pojęcia zob. ogólnie R. Steennot, Case Volksbank România: Limits of the full harmonization approach of the Consumer Credit Directive, Revue européenne de droit de la consommation, 2013, s. 87 z dalszymi odesłaniami.
(
4
)	Zobacz w szczególności wyrok z dnia 9 listopada 2016 r., Home Credit Slovakia (C‑42/15, EU:C:2016:842) oraz opinię rzecznik generalnej E. Sharpston (EU:C:2016:431, pkt 2).
(
5
)	Zobacz motyw 9. Obranie za podstawę wysokiego poziomu ochrony konsumentów wynika już z wyboru art. 95 WE (obecnie art. 114 TFUE) jako podstawy prawnej dyrektywy 2008/48.
(
6
)	Zobacz motywy 4, 6, 7 i 9.
(
7
)	Dz.U. 1987, L 42, s. 48.
(
8
)	Ustawa z dnia 12 czerwca 1991 r. (Moniteur belge z dnia 9 lipca 1991 r., s. 15203), zmieniona ustawą z dnia 7 stycznia 2001 r. (Moniteur belge z dnia 25 stycznia 2001 r., s. 2101) oraz ustawą z dnia 24 marca 2003 r. (Moniteur belge z dnia 2 maja 2003 r., s. 23749) (zwana dalej „ustawą o kredycie konsumenckim”).
(
9
)	Ustawa z dnia 13 czerwca 2010 r. zmieniająca ustawę z dnia 12 czerwca 1991 r. o kredycie konsumenckim (Moniteur belge z dnia 21 czerwca 2010 r., s. 38338, wersja niemiecka opublikowana w Moniteur belge z dnia 31 maja 2011 r.), ostatnio zmieniona ustawą z dnia 27 listopada 2012 r. (Moniteur belge z dnia 30 listopada 2012 r., s. 76567).
(
10
)	Artykuł 10 w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 24 marca 2003 r. Przepis ten został skodyfikowany z dniem 1 kwietnia 2015 r. jako art. VII.69 ust. 1 kodeksu prawa gospodarczego.
(
11
)	Artykuł 11 ust. 4 ustawy z dnia 12 czerwca 1991 r. w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 13 czerwca 2010 r.
(
12
)	Artykuł 15 akapit pierwszy ustawy z dnia 12 czerwca 1991 r. w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 13 czerwca 2010 r. Przepis ten został skodyfikowany z dniem 1 kwietnia 2015 r. jako art. VII.75 kodeksu prawa gospodarczego.
Artykuł 15 akapit drugi ustawy o kredycie konsumenckim jest oparty na art. 15 ustawy z dnia 12 czerwca 1991 r. zmienionej ustawą z dnia 10 sierpnia 2001 r. w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 24 marca 2003 r. Przepis ten został, z niewielkimi zmianami, skodyfikowany z dniem 1 kwietnia 2015 r. jako art. VII.77 ust. 2 akapit pierwszy kodeksu prawa gospodarczego.
(
13
)	Ustawa z dnia 12 czerwca 1991 r. w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 13 czerwca 2010 r. Przepis ten został skodyfikowany z dniem 1 kwietnia 2015 r. jako art. VII.91 kodeksu prawa gospodarczego.
(
14
)	Z akt sprawy przedłożonych przez sąd odsyłający Trybunałowi wynika, że umowa zawarta z Home Vision przewidywała montaż dwóch instalacji fotowoltaicznych – jednej w Belgii i drugiej we Włoszech. Postanowienie odsyłające nie zawiera jednak żadnych ustaleń w tym zakresie.
(
15
)	Zobacz m.in. wyroki: z dnia 27 czerwca 2017 r., Congregación de Escuelas Pías Provincia Betania (C‑74/16, EU:C:2017:496, pkt 25) oraz z dnia 20 grudnia 2017 r., Asociación Profesional Elite Taxi (C‑434/15, EU:C:2017:981, pkt 23).
(
16
)	Oprócz art. 94 lit. a) i b) regulaminu postępowania przed Trybunałem Sprawiedliwości, zob. m.in. wyroki: z dnia 10 maja 2017 r., de Lobkowicz (C‑690/15, EU:C:2017:355, pkt 28) oraz z dnia 20 grudnia 2017 r., Asociación Profesional Elite Taxi (C‑434/15, EU:C:2017:981, pkt 24).
(
17
)	Wyrok z dnia 4 maja 2016 r., Pillbox 38 (C‑477/14, EU:C:2016:324, pkt 26 i przytoczone tam orzecznictwo).
(
18
)	Niejasne pozostaje w szczególności, czy zobowiązanie Home Vision do „[zwrotu] M. Schynsowi całoś[ci] tej kwoty [pożyczki] w miesięcznych ratach po 622,41 EUR każda” odnosi się do odrębnej umowy o finansowaniu, czy też do pożyczki bankowej takiej jak na przykład umowa o kredyt z dnia 22 maja 2012 r.
(
19
)	Rząd belgijski odsyła w tym zakresie do art. 92 ustawy o kredycie konsumenckim (obecnie art. VII.201 kodeksu prawa gospodarczego).
(
20
)	Wyroki: z dnia 7 września 1999 r., Beck i Bergdorf (C‑355/97, ECLI:EU:C:1999:391, pkt 22), z dnia 23 stycznia 2018 r., F. Hoffmann-La Roche i in. (C‑179/16, ECLI:EU:C:2018:25, pkt 45), z dnia 29 maja 2018 r., Liga van Moskeeën en Islamitische Organisaties Provincie Antwerpen i in. (C‑426/16, EU:C:2018:335, pkt 31) i z dnia 25 lipca 2018 r., Confédération paysanne i in. (C‑528/16, EU:C:2018:583, pkt 73).
(
21
)	Zobacz w tym względzie pkt 23 powyżej. Co do brzmienia tego przepisu zob. pkt. 12 powyżej.
(
22
)	Zgodnie z art. 15 ust. 2 dyrektywy 2008/48 konsumentowi przysługuje w szczególności bezpośrednie roszczenie przeciwko kredytodawcy, jeżeli dochodzenie praw przysługujących konsumentowi zgodnie z finansowaną umową wobec kontrahenta z tytułu niewykonania lub nienależytego wykonania umowy nie odniosło skutku.
(
23
)	Co do stanu prawnego na gruncie dyrektywy 87/102 zob. przykładowo wyrok z dnia 4 października 2007 r., Rampion i Godard (C‑429/05, EU:C:2007:575), a w szczególności stwierdzenie, że odpowiednie przepisy dyrektywy stoją na przeszkodzie temu, „aby przewidziane […] prawo do podjęcia środków prawnych, które przysługuje konsumentowi wobec kredytodawcy, było obwarowane przesłanką, by wcześniejsza oferta kredytu zawierała wzmiankę o finansowanych towarze lub usłudze” (pkt 50).
(
24
)	Zobacz w odniesieniu do dyrektywy 2008/48 wyrok z dnia 27 marca 2014 r., LCL Le Crédit Lyonnais (C‑565/12, EU:C:2014:190, pkt 54). Zobacz także wyrok z dnia 30 kwietnia 2014 r., Kásler i Káslerné Rábai (C‑26/13, EU:C:2014:282, pkt 64).
(
25
)	Wyrok z dnia 26 maja 2016 r., Kohll i Kohll-Schlesser (C‑300/15, EU:C:2016:361, pkt 35 i cytowane tam orzecznictwo).
(
26
)	Wyrok z dnia 26 czerwca 2008 r., Burda (C‑284/06, EU:C:2008:365, pkt 39).
(
27
)	Wyrok z dnia 21 kwietnia 2016 r., Radlinger i Radlingerová (C‑377/14, EU:C:2016:283, pkt 64).
(
28
)	Wyrok z dnia 18 grudnia 2014 r. (C‑449/13, EU:C:2014:2464, pkt 41). Zobacz także mający identyczne brzmienie motyw 27.
(
29
)	Motyw 9 dyrektywy 2008/48.
(
30
)	Wyrok z dnia 18 grudnia 2014 r., CA Consumer Finance (C‑449/13, EU:C:2014:2464, pkt 42).
(
31
)	Zobacz jednak krytyczną ocenę takiego podejścia: H.W. Micklitz, The Targeted Full Harmonisation Approach: Looking Behind the Curtain, w: Modernising and Harmonising Consumer Contract Law, red. G. Howells, R. Schulze, 2009, s. 47 (s. 75 i n.) (w związku z opublikowaniem wniosku Komisji dotyczącego dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie praw konsumentów, KOM(2008) 614 wersja ostateczna).
(
32
)	Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2014/17/UE z dnia 4 lutego 2014 r. w sprawie konsumenckich umów o kredyt związanych z nieruchomościami mieszkalnymi i zmieniająca dyrektywy 2008/48/WE i 2013/36/UE oraz rozporządzenie (UE) nr 1093/2010 (Dz.U. 2014, L 60, s. 34).
(
33
)	Artykuł 15 dyrektywy 2014/17 przykładowo przewiduje szczególne obowiązki informacyjne dotyczące pośredników kredytowych i tzw. wyznaczonych przedstawicieli.
(
34
)	Artykuł 22 dyrektywy 2014/17. Zobacz w tym zakresie A. Gourio, L. Thebault, Adoption de la directive sur le crédit immobilier, Revue de Droit bancaire et financier, 2014, s. 64 (na s. 65): „En revanche, malgré les velléités d’un État membre, la directive ne prévoit pas d’obligation de conseil. Le conseil constitue au contraire un service distinct de l’octroi de prêt, fourni sur une base contractuelle et susceptible de rémunération”.
(
35
)	Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2014/65/UE z dnia 15 maja 2014 r. w sprawie rynków instrumentów finansowych oraz zmieniająca dyrektywę 2002/92/WE i dyrektywę 2011/61/UE (MiFID II) (Dz.U. 2014, L 173, s. 349).
(
36
)	Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/97 z dnia 20 stycznia 2016 r. w sprawie dystrybucji ubezpieczeń (wersja przekształcona) (Dz.U. 2016, L 26, s. 19).
(
37
)	Zgodnie z art. 20 ust. 1 akapit trzeci dyrektywy IDD doradztwem jest udzielanie „klientowi [przez dystrybutora ubezpieczeń] zindywidualizowanej rekomendacji, wyjaśniając, dlaczego dany produkt najlepiej spełnia wymagania i potrzeby klienta”.
(
38
)	Wniosek dotyczący dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie harmonizacji przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych państw członkowskich dotyczących kredytu konsumenckiego, COM(2002) 443 wersja ostateczna (Dz.U. 2002, C 331E, s. 200).
(
39
)	Zmieniony wniosek – Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie umów o kredyt konsumencki, zmieniająca dyrektywę Rady 93/13/WE (przedstawiony przez Komisję na mocy art. 250 ust. 2 Traktatu WE), COM(2005) 483 wersja ostateczna.
(
40
)	Zmieniony wniosek, przywołany w przypisie 39, uzasadnienie w pkt 5.4, s. 6 i nast.
(
41
)	Wyrok z dnia 12 lipca 2012 r. (C‑602/10, EU:C:2012:443, pkt 38).
(
42
)	Wyrażenie to pokazuje jednocześnie, że zamierzona przez dyrektywę 2008/48 pełna harmonizacja powinna być uznana za harmonizację ukierunkowaną. Zgodnie bowiem z art. 1 dyrektywy 2008/48 tylko niektóre aspekty przepisów ustawowych, wykonawczych i procedur administracyjnych państw członkowskich, dotyczących umów o kredyt konsumencki, mają zostać zharmonizowane. Zobacz ogólnie R. Steennot, Case Volksbank România: Limits of the full harmonization approach of the Consumer Credit Directive, Revue européenne de droit de la consommation, 2013, s. 87 (na s. 93).
(
43
)	Rząd belgijski przywołuje w szczególności dyrektywę 2005/29/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 11 maja 2005 r. dotyczącą nieuczciwych praktyk handlowych stosowanych przez przedsiębiorstwa wobec konsumentów na rynku wewnętrznym oraz zmieniającą dyrektywę Rady 84/450/EWG, dyrektywy 97/7/WE, 98/27/WE i 2002/65/WE Parlamentu Europejskiego i Rady oraz rozporządzenie (WE) nr 2006/2004 Parlamentu Europejskiego i Rady („Dyrektywa o nieuczciwych praktykach handlowych”) (Dz.U. 2005, L 149, s. 22), a w szczególności jej motyw 11.
(
44
)	Bez znaczenia pozostaje zatem to, że przykładowo art. 3 ust. 9 dyrektywy 2005/29 zezwala państwom członkowskim na nakładanie w odniesieniu do usług finansowych i nieruchomości wymogów „o charakterze bardziej restryktywnym lub nakazowym niż wymogi nałożone przez niniejszą dyrektywę w objętej nią dziedzinie zbliżania ustawodawstw” (podkreślenie własne). Zobacz w tym względzie C. Verdure, La directive 2005/29/CE: base légale et degré d’harmonisation, Revue européenne de droit de la consommation, 2013, s. 149 (na s. 162).
(
45
)	R. Steennot, op.cit. (przypis 42), s. 90. Zobacz również ogólnie: T. Riehm, B. Schreindorfer, Das Harmonisierungskonzept der neuen Verbraucherkreditrichtlinie, GPR 2008, s. 244 (na s. 247).
(
46
)	R. Steenot, op.cit. (przypis 42), s. 90. Zobacz również T. Riehm, B. Schreindorfer, op.cit. (przypis 45), s. 247.
(
47
)	Zobacz pkt 46 i nast. powyżej.
(
48
)	Zobacz ogólnie wyjaśnienia Komisji dotyczące zmienionego projektu w pkt 5.11, przywołanego w przypisie 39, s. 8.
(
49
)	Zobacz pkt 44 powyżej.
(
50
)	Artykuł 9 pierwotnego projektu dyrektywy przewidywał taki szczególny obowiązek w zakresie odpowiedzialnego udzielania kredytów. Przepis ten nie pojawił się jednak w zmienionym projekcie, a obecnie nie ma go w dyrektywie 2008/48.
(
51
)	Już sam tytuł art. 5 dyrektywy 2008/48 wskazuje, że dotyczy on „informacji udzielanych przed zawarciem umowy”.
(
52
)	Zobacz w ostatnim czasie wyrok z dnia 7 sierpnia 2018 r., Smith (C‑122/17, EU:C:2018:631, pkt. 34). Zobacz także, m.in., wyrok z dnia 22 czerwca 2017 r., E.ON Biofor Sverige (C‑549/15, EU:C:2017:490, pkt 72).
(
53
)	Wyrok z dnia 18 grudnia 2014 r., CA Consumer Finance (C‑449/13, EU:C:2014:2464, pkt 35). Zobacz również już wcześniejszy wyrok z dnia 27 marca 2014 r., LCL Le Crédit Lyonnais (C‑565/12, EU:C:2014:190, pkt 43).
(
54
)	Wyrok z dnia 27 marca 2014 r., LCL Le Crédit Lyonnais (C‑565/12, EU:C:2014:190, pkt 43).
(
55
)	Zobacz pkt 38 i nast. powyżej.
(
56
)	Zobacz przykładowo motyw 19 in principio.
(
57
)	Zobacz m.in. opracowane przez Bazylejski Komitet Nadzoru Bankowego „Zasady efektywnego nadzoru bankowego”, a w szczególności zasadę 17 dotyczącą „Ryzyka kredytowego” Dostępne pod adresem: https://www.bis.org/publ/bcbs230.htm (stan na dzień 13 grudnia 2018 r.). Na istnienie takiego związku wskazuje również motyw 26 dyrektywy 2008/48: „Bez uszczerbku dla przepisów dyrektywy 2006/48/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 14 czerwca 2006 r. w sprawie podejmowania i prowadzenia działalności przez instytucje kredytowe […] dotyczących ryzyka kredytowego na kredytodawcach powinien spoczywać obowiązek sprawdzania zdolności kredytowej każdego z konsumentów”.
(
58
)	Dyrektywa 2014/17 została przyjęta na skutek światowego kryzysu finansowego w szczególności przez wzgląd na ryzyka systemowe wynikające po części z nieodpowiedzialnego udzielania kredytów. Zobacz w tym względzie na przykład P.E. Partsch, Droit bancaire et financier européen, tom 1, wyd. 2, nb. 1237.