62023CC0767
OPINIA RZECZNICZKI GENERALNEJ
TAMARY ĆAPETY
przedstawiona w dniu 26 czerwca 2025 r. (
1
)
Sprawa C‑767/23 [Remling] (
i
)
A.M.
przeciwko
Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid
[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Raad van State (radę stanu, Niderlandy)]
Odesłanie prejudycjalne – Artykuł 267 TFEU – Artykuł 47 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej – Zakres spoczywającego na sądach krajowych ostatniej instancji obowiązku przedstawienia uzasadnienia niewystąpienia z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym – Przepisy krajowe pozwalające sądowi ostatniej instancji na rozstrzyganie spraw z podaniem skróconego uzasadnienia
I. Wprowadzenie
1.
W pkt 51 wyroku Consorzio (
2
) Trybunał Sprawiedliwości uznał, że sądy krajowe ostatniej instancji (
3
), które postanowiły nie występować z pytaniem dotyczącym wykładni prawa Unii na podstawie art. 267 akapit trzeci TFUE, mają obowiązek przedstawić uzasadnienie niewystąpienia z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym na gruncie sytuacji wskazanych w wyroku CILFIT (
4
).
2.
Niniejsza sprawa wymaga od Trybunału dalszego doprecyzowania tego obowiązku poprzez udzielenie odpowiedzi na pytanie, czy sąd krajowy ostatniej instancji ma zawsze obowiązek w sposób wyraźny przedstawić uzasadnienie niewystąpienia z odesłaniem prejudycjalnym, nawet jeżeli prawo krajowe umożliwia mu rozstrzygnięcie określonego rodzaju sprawy z podaniem skróconego uzasadnienia.
II. Postępowanie główne i pytanie prejudycjalne
3.
A.M. jest obywatelem państwa trzeciego (Maroko). Jego żona i dwoje małoletnich dzieci są obywatelami Niderlandów.
4.
A.M. złożył do właściwych organów wniosek o wydanie dokumentu potwierdzającego jego prawo do legalnego pobytu w Niderlandach. Uznał on, że na podstawie art. 20 TFUE – w kształcie uznanym w orzecznictwie Trybunału, między innymi w wyroku Chavez-Vilchez (
5
) – przysługuje mu pochodne prawo pobytu.
5.
Decyzją z dnia 8 października 2019 r. Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid (sekretarz stanu ds. sprawiedliwości i bezpieczeństwa, Niderlandy, zwany dalej „sekretarzem stanu”) oddalił wniosek A.M. A.M. odwołał się od tej decyzji.
6.
Decyzją z dnia 19 maja 2020 r. sekretarz stanu oddalił odwołanie A.M.
7.
A.M. zaskarżył tę decyzję do rechtbank Den Haag, zittingsplaats Utrecht (sądu rejonowego w Hadze, ośrodek zamiejscowy w Utrechcie, Niderlandy).
8.
Wyrokiem z dnia 5 marca 2021 r. (
6
) sąd ten oddalił skargę A.M. jako bezzasadną. W szczególności uznał, powołując się na orzecznictwo Trybunału, że sekretarz stanu był uprawniony, by uznać, że A.M. nie przysługuje pochodne prawo pobytu, ponieważ posiada on prawo pobytu w Hiszpanii, a jego dzieci nie są zmuszone do opuszczenia terytorium Unii Europejskiej.
9.
A.M. odwołał się od tego wyroku przed Raad van State (radą stanu, Niderlandy), będącą sądem ostatniej instancji i sądem odsyłającym w niniejszej sprawie.
10.
Jak wynika z odesłania prejudycjalnego, A.M. uważa, że sąd niższej instancji dopuścił się błędu poprzez nieustosunkowanie się do argumentu podniesionego przezeń na poparcie twierdzenia konieczności wystąpienia z odesłaniem prejudycjalnym do Trybunału Sprawiedliwości, i wnosi o wystąpienie przez sąd odsyłający z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym. Sąd odsyłający uważa, że zastosowanie ma odstępstwo od obowiązku wystąpienia z odesłaniem prejudycjalnym, ponieważ odpowiedź na pytanie A.M. dotyczące wykładni obowiązujących przepisów prawa Unii można wywieść z orzecznictwa tego Trybunału, w związku z czym stanowi to sytuację „acte éclairé”.
11.
Sąd odsyłający zamierza jednak oddalić odwołanie A.M. w drodze wyroku ze skróconym uzasadnieniem, zgodnie z art. 91 ust. 2 Vreemdelingenwet 2000 (ustawy o cudzoziemcach z 2000 r., zwanej dalej „Vw 2000”). Uregulowanie to umożliwia sądowi odsyłającemu jego zdaniem wstrzymanie się od przedstawienia uzasadnienia odstąpienia od skierowania pytań prejudycjalnych do Trybunału Sprawiedliwości. Sąd odsyłający nie ma jednak pewności, czy to uregulowanie nie stoi w sprzeczności z wynikającym z prawa Unii obowiązkiem przedstawienia uzasadnienia niewystąpienia z odesłaniem prejudycjalnym.
12.
Sąd odsyłający wyjaśnia, że art. 91 ust. 2 Vw 2000 przyznaje Raad van State (radzie stanu) uprawnienie do ograniczenia wydanego przez nią rozstrzygnięcia do stwierdzenia, że podniesiony zarzut nie może doprowadzić do uchylenia wyroku sądu niższej instancji, bez konieczności przedstawienia przy tym dalszego uzasadnienia. Przepis ten stanowi, co następuje:
„Jeśli [Raad van State (rada stanu), orzekając w postępowaniu odwoławczym], uzna, że wniesiony zarzut nie może pociągnąć za sobą stwierdzenia nieważności, może ograniczyć się do takiego stwierdzenia w uzasadnieniu swojego wyroku”.
13.
W tym względzie sąd odsyłający uważa, że gdy Raad van State (rada stanu) wykonuje swe uprawnienia na podstawie art. 91 ust. 2 Vw 2000, w swym rozstrzygnięciu – co do zasady – zawiera następujące standardowe stwierdzenie:
„Odwołanie nie skutkuje stwierdzeniem nieważności wyroku sądu. Nie zachodzi konieczność przedstawienia uzasadnienia dla tego rozstrzygnięcia.
W odwołaniu nie pojawiają się zagadnienia, które wymagałyby odpowiedzi z punktu widzenia zapewnienia jednolitości prawa, rozwoju prawa lub ogólnie pojętej ochrony prawnej (art. 91 ust. 2 Vw 2000)”.
14.
Sąd odsyłający zauważa, że prawodawca wprowadził możliwość wnoszenia odwołań w sprawach migracyjnych do Raad van State (rady stanu) wówczas, gdy sądowi temu nadano uprawnienia do orzekania w tego rodzaju sprawach z podaniem skróconego uzasadnienia. Raad van State (radzie stanu) powierzono zadanie rozstrzygania kwestii, które wymagają odpowiedzi ogólnej celem zapewnienia jednolitości prawa, jego rozwoju lub ogólnie pojętej ochrony prawnej. Uprawnienia pozwalające wydać wyrok ze skróconym uzasadnieniem, w sytuacji gdy nie podniesiono takich zagadnień, zapewniają jakość i wydajność tego systemu, ponieważ umożliwiają Raad van State (radzie stanu) sprawne rozpoznawanie dużej liczby odwołań.
15.
Sąd odsyłający podkreśla między innymi, że tego rodzaju skrócone uzasadnienie stosuje się wyłącznie wówczas, gdy nie ma podstaw do uchylenia zaskarżonego wyroku, a w sprawie nie występują zagadnienia wymagające wystąpienia z odesłaniem prejudycjalnym. Zauważa ponadto, że skrócone uzasadnienie nie wpływa na ochronę sądową danego cudzoziemca, ponieważ w pierwszej instancji podaje się pełne uzasadnienie wyroku, a Raad van State (rada stanu), wydając swe rozstrzygnięcie, opiera się na kompleksowej ocenie odwołania, nawet jeżeli ocena ta nie znajduje odzwierciedlenia w skróconym uzasadnieniu.
16.
Sąd odsyłający uważa, że uprawnienie do przedstawienia skróconego uzasadnienia na podstawie art. 91 ust. 2 Vw 2000 jest zgodne z obowiązkiem przedstawienia uzasadnienia na podstawie art. 47 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej (zwanej dalej „Kartą”) i art. 6 ust. 1 europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i postawowych wolności (zwanej dalej „EKPC”) (
7
). W szczególności z orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka (zwanego dalej „ETPC”) sąd ten wywodzi zasadę, że jeżeli prawo zezwala sądowi na rozstrzygnięcie sprawy bez przedstawiania jego uzasadnienia, ocena wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym stanowi część oceny sprawy jako całości, a sąd nie ma obowiązku przedstawiać odrębnego uzasadnienia w przedmiocie niewystąpienia z odesłaniem prejudycjalnym (
8
).
17.
Sąd odsyłający mimo wszystko zwraca się z pytaniem, czy takie skrócone uzasadnienie jest zgodne z art. 267 akapit trzeci TFUE w związku z art. 47 Karty, czy też może zgodnie z pkt 51 wydanego przez Trybunał wyroku Consorzio konieczne jest przedstawienie bardziej szczegółowego uzasadnienia powodów, dla których sąd nie ma obowiązku wystąpienia z odesłaniem prejudycjalnym; w szczególności sąd odsyłający dąży do ustalenia, czy musi wyjaśnić, jakie odstępstwo od obowiązku wystąpienia z odesłaniem prejudycjalnym ma zastosowanie i dlaczego. Sąd ten uważa, że stosowana przezeń praktyka skróconego uzasadnienia jest wystarczająca, ponieważ wiąże się ona z istnieniem takiego odstępstwa.
18.
W tych okolicznościach Raad van State (rada stanu) postanowiła zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującym pytaniem prejudycjalnym:
„Czy art. 267 akapit trzeci [TFUE] rozpatrywany w świetle art. 47 akapit drugi [Karty] należy interpretować w ten sposób, że postanowienia te stoją na przeszkodzie takiemu uregulowaniu krajowemu jak to zawarte w art. 91 ust. 2 [Vw 2000], na podstawie której Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State (wydział sporów administracyjnych rady stanu), jako sąd krajowy, którego orzeczenia nie podlegają zaskarżeniu, może rozstrzygnąć podniesione przed nim pytanie dotyczące prawa Unii – czy to w połączeniu z wyraźnym wnioskiem o wystąpienie z odesłaniem prejudycjalnym, czy też bez takiego wniosku – wydając skrócone uzasadnienie i nie motywując przy tym, które z trzech odstępstw od obowiązku wystąpienia z odesłaniem prejudycjalnym zachodzi w sprawie?”.
III. Postępowanie przed Trybunałem
19.
Uwagi na piśmie przedstawili Trybunałowi A.M., rządy niderlandzki i fiński, a także Komisja Europejska.
20.
Decyzją prezesa Trybunału z dnia 24 lipca 2024 r. niniejsza sprawa została zawieszona do czasu ogłoszenia wyroku KUBERA (
9
). Postępowanie przed Trybunałem podjęto ponownie w dniu 18 października 2024 r.
21.
W dniu 4 marca 2025 r. odbyła się rozprawa, podczas której uwagi ustne przedstawiły wszystkie zainteresowane strony, a także rząd niemiecki i włoski.
IV. Analiza
22.
Niniejsza sprawa stanowi dla Trybunału okazję, by doprecyzować zakres ciążącego na sądach ostatniej instancji obowiązku wskazania powodów niekierowania do Trybunału Sprawiedliwości pytania dotyczącego wykładni prawa Unii, którego dotyczy sprawa.
23.
Ponieważ Trybunał dopiero stosunkowo niedawno stwierdził istnienie w prawie Unii takiego obowiązku, rozpocznę analizę od krótkiego wyjaśnienia rozwoju i głównych cech mającego znaczenie w tej sprawie orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości (zob. śródtytuł A poniżej). Następnie omówię argumenty przemawiające za istnieniem obowiązku uzasadnienia z perspektywy art. 267 TFUE i art. 47 Karty (zob. śródtytuł B poniżej). Na tej podstawie dokonam oceny pytania prejudycjalnego w niniejszej sprawie (zob. śródtytuł C poniżej).
A.
W przedmiocie orzecznictwa Trybunału
24.
Na wstępie należy zaznaczyć, że od czasu utworzenia Unii Europejskiej (
10
), jak stanowi obecnie art. 267 akapit trzeci TFUE, sądy krajowe ostatniej instancji mają obowiązek kierować do Trybunału Sprawiedliwości pytania dotyczące wykładni, a także ważności prawa Unii, gdy podnoszone są przed nimi takie pytania.
25.
Obowiązek ten jest wynikiem dokonanego przez twórców traktatów wyboru co do sposobu, w jaki należy zapewnić jednolitość prawa Unii. Prawo Unii jest stosowane przez szereg różnych sądów w obecnie 27 państwach członkowskich, które to sądy występują w roli sądów europejskich (
11
). Pociąga to za sobą znaczne prawdopodobieństwo, że różni sędziowie będą przypisywać temu samemu przepisowi prawa Unii odmienne znaczenie. Tego rodzaju prawdopodobieństwo istnieje również w obrębie każdego wewnętrznego systemu prawnego poszczególnych państw członkowskich, w sytuacji gdy różne sądy stosują przepisy prawa krajowego. Z tego względu jeszcze przed przystąpieniem do Unii Europejskiej w państwach członkowskich istniały już metody zapewnienia jednolitości prawa w obrębie własnych porządków prawnych, za co w ten czy inny sposób proceduralny odpowiadały sądy najwyższej instancji (
12
). Wprowadzając obowiązek, by tego rodzaju sądy ostatniej instancji zwracały się do Trybunału Sprawiedliwości o dokonanie wykładni prawa Unii, art. 267 TFUE spowodował włączenie sądów krajowych ostatniej instancji w realizację obowiązku zapewnienia jednolitości prawa Unii.
26.
Jak orzekł Trybunał, określony w art. 267 akapit trzeci TFUE obowiązek ma przede wszystkim na celu zapobieżenie rozwinięciu w danym państwie członkowskim orzecznictwa krajowego niezgodnego z przepisami prawa Unii (
13
).
27.
Niemniej jednak sądy ostatniej instancji nigdy nie miały obowiązku wszczynania postępowania prejudycjalnego we wszystkich sprawach, lecz taki obowiązek istniał jedynie wówczas, gdy przed sądem ostatniej instancji „podniesiono” pytanie dotyczące wykładni prawa Unii. Pytanie uznaje się za „podniesione”, gdy sąd uzna je za istotne i wymagające wykładni. Zatem, nawet jeżeli strona postępowania podnosi kwestię dotyczącą prawa Unii, nie oznacza to, że kwestia taka została „podniesiona” w rozumieniu art. 267 akapit trzeci TFUE (
14
).
28.
Wcześniej, w wyroku CILFIT, Trybunał wyjaśnił, w jakich sytuacjach sąd krajowy, choćby był ostatnią instancją, nie ma obowiązku wystąpienia z odesłaniem prejudycjalnym (
15
). Chociaż orzecznictwo to często opisuje się w taki sposób, jak gdyby Trybunał wprowadził pewne „odstępstwa” od bezwarunkowego w innych sytuacjach obowiązku wystąpienia z odesłaniem prejudycjalnym (
16
), w moim przekonaniu te „odstępstwa” nie są de facto niczym więcej niż doprecyzowaniem znaczenia wymogu, zgodnie z którym pytanie dotyczące prawa Unii musi zostać „podniesione” przed sądem krajowym. Wspomniane „odstępstwa” wyjaśniają zatem jedynie, w jakich sytuacjach sąd krajowy ostatniej instancji może uznać, że pytanie dotyczące prawa Unii nie zostało przed nim „podniesione”.
29.
W wyroku Consorzio Trybunał podsumował te sytuacje potwierdzone w wyroku CILFIT w następujący sposób: „Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału sąd krajowy, którego orzeczenia nie podlegają zaskarżeniu według prawa wewnętrznego, może zostać zwolniony z tego obowiązku wyłącznie w przypadku, gdy stwierdzi, że podniesione pytanie nie jest istotne dla sprawy lub że dany przepis prawa Unii stanowił już przedmiot wykładni Trybunału, albo że prawidłowa wykładnia prawa Unii jest na tyle oczywista, że nie pozostawia ona miejsca na jakiekolwiek racjonalne wątpliwości” (
17
).
30.
Pierwsza z tych sytuacji różni się od dwóch pozostałych w tym sensie, że sąd krajowy ostatniej instancji nie jest jedynie zwolniony z obowiązku wystąpienia z odesłaniem prejudycjalnym, ale de facto w ogóle nie może występować z takim odesłaniem, jeżeli odpowiedź na dane pytanie nie ma znaczenia dla rozstrzygnięcia zawisłej przed nim sprawy. Bezsporne jest bowiem, że Trybunał może wydać orzeczenie prejudycjalne wyłącznie wówczas, gdy odpowiedź może zostać wykorzystana przez sąd odsyłający do rozstrzygnięcia tej sprawy (
18
). Jeżeli zatem prawo Unii nie ma znaczenia dla rozstrzygnięcia sporu, Trybunał Sprawiedliwości nie jest właściwy do dokonania jego wykładni. Z perspektywy sądu krajowego ostatniej instancji przy ocenie, czy ma on obowiązek wystąpić z odesłaniem prejudycjalnym, jeżeli pytanie dotyczące prawa Unii zostało podniesione przez stronę, ale sąd uważa je za pozbawione znaczenia dla rozstrzygnięcia sporu, pytanie to nie zostało „podniesione” w rozumieniu art. 267 akapit trzeci TFUE.
31.
Dwie pozostałe sytuacje można rozumieć jako scenariusze, w których prawo Unii ma znaczenie w sporze zawisłym przed sądem krajowym ostatniej instancji, ale nie ma racjonalnych wątpliwości co do prawidłowego stosowania prawa Unii, zatem nie zachodzi potrzeba występowania z odesłaniem prejudycjalnym. W pierwszym scenariuszu obowiązujące mające zastosowanie prawo Unii mogło zostać już doprecyzowane przez Trybunał w takim stopniu, że nie ma wątpliwości co do tego, jak zastosować je w sytuacji odnoszącej się do sprawy zawisłej przed sądem ostatniej instancji. Taką sytuację zazwyczaj określa się mianem sytuacji „acte éclairé” (
19
). W drugim scenariuszu, nawet jeżeli nie istnieje odpowiednia wykładnia obowiązującego przepisu prawa Unii dokonana już przez Trybunał, przepis ten może być tak jasny, że nie pozostawia się miejsca na jakiekolwiek racjonalne wątpliwości co do jego prawidłowej wykładni. Taką sytuację zazwyczaj określa się mianem sytuacji „acte clair” (
20
).
32.
Praktyczna trudność wynika z faktu, że ocena tego, czy obowiązujący przepis prawa Unii, niezależnie od tego, czy był już przedmiotem wykładni w orzecznictwie Trybunału, nie pozostawia miejsca na racjonalne wątpliwości co do prawidłowości stosowania go w odniesieniu do określonego zestawu faktów, nie jest zadaniem naukowym, które można przeprowadzić, postępując według ściśle określonych reguł. W wyroku CILFIT Trybunał wyjaśnił, że, przed stwierdzeniem, iż nie ma racjonalnych wątpliwości co do prawidłowości wykładni i stosowania danego przepisu w danej sprawie, sąd ostatniej instancji musi być przekonany, że taka sama oczywistość zachodziłaby również w opinii orzekających w ostatniej instancji innych sądów państw członkowskich i dla Trybunału Sprawiedliwości (
21
).
33.
Istotą kryterium, jakie muszą zastosować sądy ostatniej instancji, jest to, że muszą one być przekonane co do tego, że ani w innym państwie członkowskim, ani według Trybunału Sprawiedliwości nie może istnieć odmienna wykładnia tego samego przepisu prawa Unii. W takim przypadku problem jednolitości prawa Unii nie zachodzi. Moim zdaniem kryterium to należy stosować zarówno w sytuacji „acte éclairé”, jak i „acte clair”. W pierwszej z tych sytuacji sąd ostatniej instancji musi być przekonany, że dotychczasowe orzecznictwo byłoby rzeczywiście stosowane w ten sam sposób również przez sądy ostatniej instancji innych państw członkowskich. Ściśle rzecz ujmując, w niniejszej sprawie sąd odsyłający powinien zadać sobie pytanie, czy jedyną możliwą wykładnią wyroku Chavez-Vilchez jest wykładnia, zgodnie z którą A.M. nie przysługuje pochodne prawo pobytu, ponieważ posiada on zezwolenie na pobyt w Hiszpanii, w związku z czym jego dzieci nie są zmuszone do opuszczenia terytorium Unii, nawet jeśli musiałyby opuścić Niderlandy.
34.
Jeśli chodzi o sytuację „acte clair”, Trybunał Sprawiedliwości w wyroku CILFIT wypracował szereg kryteriów, które muszą wziąć pod uwagę sądy krajowe ostatniej instancji (
22
). Od czasu wydania tego wyroku 40 lat temu kryteria te były często przedmiotem krytyki (
23
).
35.
Nawet jeśli można zgodzić się, że dosłowne zastosowanie kryteriów wypracowanych w wyroku CILFIT sprawia, że napotkanie »prawdziwej« sytuacji […] acte clair byłoby w najlepszym razie równie prawdopodobne jak spotkanie jednorożca” (
24
), samym celem określenia tych kryteriów było podkreślenie, że sądy krajowe ostatniej instancji, zanim zdecydują się nie wystąpić z odesłaniem prejudycjalnym, muszą poświęcić tej kwestii należytą uwagę. W tym sensie Trybunał wyjaśnił, że sądy ostatniej instancji „powinny ocenić na własną odpowiedzialność, w sposób niezależny i z wymaganą uwagą, czy mają do czynienia z jedną z sytuacji umożliwiających im powstrzymanie się od przedłożenia Trybunałowi pytania dotyczącego wykładni prawa Unii, które zostało przed nimi podniesione” (
25
).
36.
W wyroku Consorzio Trybunał potwierdził, że sąd krajowy ostatniej instancji może uchylić się od obowiązku wystąpienia z odesłaniem prejudycjalnym jedynie w jednej z trzech sytuacji wskazanych w wyroku CILFIT (
26
). Trybunał przypomniał również, że zadanie polegające na ustaleniu, czy pytanie dotyczące wykładni prawa Unii nie zostało „podniesione” przed sądem ostatniej instancji, jest ostatecznie ustaleniem, którego może dokonać jedynie sam sąd, będąc w pełni świadomym możliwych konsekwencji dla jednolitej wykładni prawa Unii w całej Unii (
27
).
37.
Nowatorski charakter wyroku Consorzio polega na tym, że w pkt 51 tego wyroku Trybunał dodał inny obowiązek sądów krajowych ostatniej instancji, o którym nie wspomniano w wyroku CILFIT czy też wynikającej z niego linii orzeczniczej, a mianowicie spoczywający na tych sądach obowiązek uzasadnienia tego, dlaczego uważają, że jedna z sytuacji wskazanych w wyroku CILFIT zwalnia je z obowiązku wystąpienia z odesłaniem prejudycjalnym (zwany dalej „obowiązkiem uzasadnienia”) (
28
).
38.
Z uwagi na to, że niniejsza sprawa faktycznie wymaga dokonania wykładni zakresu obowiązku uzasadnienia, należy przytoczyć ów punkt wyroku Consorzio: „z systemu ustanowionego w art. 267 TFUE w związku z art. 47 akapit drugi [K]arty wynika, że w przypadku gdy sąd krajowy, którego orzeczenia nie podlegają zaskarżeniu według prawa wewnętrznego z uwagi na to, iż znajduje się on w jednej z trzech sytuacji, o których mowa w [wyroku CILFIT], jest zwolniony z obowiązku zwrócenia się do Trybunału z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym przewidzianego w art. 267 akapit trzeci TFUE, uzasadnienie wydanego przez niego orzeczenia powinno wskazywać, że podniesione przed nim pytanie dotyczące prawa Unii nie ma znaczenia dla rozstrzygnięcia sporu albo że wykładnia odnośnego przepisu prawa Unii znajduje oparcie w orzecznictwie Trybunału, lub też, w braku takiego orzecznictwa, że wykładnia prawa Unii jest dla sądu orzekającego w ostatniej instancji tak oczywista, iż nie pozostawia ona miejsca na jakiekolwiek racjonalne wątpliwości” (
29
).
39.
W sprawie KUBERA zwrócono się do Trybunału, po raz pierwszy od czasu wydania wyroku Consorzio, o dokonanie wykładni tego obowiązku uzasadnienia. Stwierdziwszy, że szczególny rodzaj zezwolenia na wniesienie odwołania nie zwalnia sądu krajowego ostatniej instancji z obowiązku dokonania oceny, czy jest on zobowiązany do wystąpienia z odesłaniem prejudycjalnym, Trybunał potwierdził obowiązek uzasadnienia, o którym mowa w pkt 51 wyroku Consorzio. Trybunał nie doprecyzował jednak zakresu tego obowiązku (
30
).
40.
W związku z tym orzecznictwo w obecnym kształcie nakłada na sądy krajowe ostatniej instancji obowiązek uzasadnienia – w świetle sytuacji wskazanych w wyroku CILFIT – powodów, dla których postanowiły nie występować do Trybunału Sprawiedliwości z odesłaniem prejudycjalnym. Moim zdaniem przedstawienie takiego uzasadnienia wymaga wyjaśnienia powodów, dla których prawo Unii nie ma znaczenia w danej sprawie, dla których dotychczasowe orzecznictwo Trybunału rozstrzyga okoliczności danej sprawy lub też dla których sąd ostatniej instancji uważa, że sądy innych państw członkowskich nie mogłyby przyjąć odmiennej wykładni. Innymi słowy, nie wystarczy poprzestać na wskazaniu jednej z trzech sytuacji określonych w wyroku CILFIT, lecz sąd ma jeszcze wyjaśnić, dlaczego tak jest.
41.
W niniejszej sprawie powstaje pytanie, czy takie wyraźne uzasadnienie jest konieczne również w sytuacjach, w których prawo krajowe umożliwia sądom rozstrzygnięcie określonych rodzajów spraw z podaniem skróconego uzasadnienia.
42.
Uważam, że, aby udzielić odpowiedzi na to pytanie, konieczne jest zbadanie racji bytu obowiązku uzasadnienia ciążącego na sądach krajowych ostatniej instancji.
B.
Logika obowiązku uzasadnienia
1. Uzasadnienie na gruncie art. 267 TFUE
43.
Dla przypomnienia, poprzez zobowiązanie sądów krajowych ostatniej instancji do kierowania do Trybunału Sprawiedliwości pytań dotyczących wykładni prawa Unii, prawodawca Unii w art. 267 TFUE zmierza do osiągnięcia celu w postaci zapewnienia jednolitości prawa Unii we wszystkich państwach członkowskich (
31
).
44.
W art. 267 akapit trzeci TFUE nałożył on zatem na sądy krajowe ostatniej instancji obowiązek wystąpienia z odesłaniem prejudycjalnym w interesie ogólnym. Z tego względu wspomniane postanowienie traktatowe nie przyznaje jednostkom skorelowanego z nim prawa do wymagania od sądu ostatniej instancji wystąpienia z odesłaniem prejudycjalnym (
32
). Zgodnie bowiem z utrwalonym orzecznictwem Trybunału stronom sporu nie przysługuje prawo do zwracania się o wystąpienie z odesłaniem prejudycjalnym (
33
).
45.
Ponieważ na podstawie art. 267 TFUE jednostki nie mają prawa do wystąpienia z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, obowiązku uzasadnienia nie można uzasadnić takimi względami (
34
).
46.
W tym względzie rząd niemiecki podnosi, że uzasadnienie niewystąpienia z odesłaniem prejudycjalnym służy realizacji dwojakiego celu. Po pierwsze, ma ono na celu zapewnienie, aby sądy krajowe ostatniej instancji przestrzegały ciążącego na nich na podstawie art. 267 akapit trzeci TFUE obowiązku wystąpienia z odesłaniem prejudycjalnym; jest to obowiązek czysto obiektywny, który nie przyznaje podmiotowego prawa do orzeczenia w trybie prejudycjalnym. Po drugie, pozwala stronom zrozumieć, dlaczego sąd krajowy nie zwrócił się w danej sprawie do Trybunału Sprawiedliwości; nie wynika to jednak z art. 267 TFUE, lecz stanowi raczej wyraz prawa do rzetelnego procesu sądowego.
47.
Zgadzam się z tym stanowiskiem. W związku z tym, zgodnie z logiką interesu ogólnego, którą można powiązać z art. 267 TFUE, racją bytu obowiązku uzasadnienia jest zapewnienie starannego i należytego zbadania przez sąd krajowy ostatniej instancji podstaw, które mogą zwolnić go z obowiązku wystąpienia z odesłaniem prejudycjalnym.
48.
W związku z tym moim zdaniem nowy – przynajmniej w świetle prawa Unii (
35
) – obowiązek uzasadnienia, jaki został nałożony na sądy krajowe ostatniej instancji wyrokiem Consorzio, stanowi narzędzie odpowiednie do tego, aby zagwarantować, że sądy te prawidłowo ocenią konieczność wystąpienia z odesłaniem prejudycjalnym, przyczyniając się w ten sposób do jednolitości prawa Unii.
49.
Taki obowiązek uzasadnienia kompensuje trudności w ustanowieniu prostych zasad wskazujących, kiedy sądy krajowe ostatniej instancji są zwolnione z obowiązku odesłania prejudycjalnego. Prawdopodobnie nie ma prawnika, który nie doświadczył sytuacji, w jakiej, tłumacząc innym, co uważa za prawidłowe rozumienie danego przepisu, często doprecyzowywał własny tok rozumowania, a niekiedy nawet go zmieniał. Podobnie sądy krajowe ostatniej instancji, zmuszone przedstawić uzasadnienie niewystąpienia z odesłaniem prejudycjalnym, stają przed koniecznością potwierdzenia swojego stanowiska co do prawidłowego stosowania prawa Unii w danej sprawie lub jego zmiany.
50.
Oczywiście nadal możliwe jest popełnienie błędów w ocenie. Niemniej jednak moim zdaniem, jeżeli sąd krajowy ostatniej instancji wystarczająco wyjaśni powody, dla których nie wystąpił z odesłaniem prejudycjalnym, może być zwolniony z odpowiedzialności, w tym z odpowiedzialności, o której mowa w wyroku Köbler (
36
).
51.
Podsumowując, racją bytu obowiązku uzasadnienia w świetle art. 267 akapit trzeci TFUE jest zapewnienie, aby sąd krajowy ostatniej instancji poważnie przeanalizował, czy w danej sprawie występuje problem wykładni prawa Unii, co przyczynia się do jednolitości tego prawa.
2. Uzasadnienie na gruncie art. 47 Karty
52.
Artykuł 47 akapit drugi Karty gwarantuje prawo podstawowe, jakim jest prawo do rzetelnego procesu sądowego. Zgodnie z orzecznictwem Trybunału poszanowanie tego prawa wymaga w szczególności uzasadniania wszystkich wyroków. Pozwala to stronie uzyskać wiedzę, dlaczego wydano dany wyrok, i zastosować odpowiedni środek zaskarżenia (
37
).
53.
Artykuł 47 akapit drugi Karty nawiązuje, zgodnie z wyjaśnieniami do Karty, do art. 6 ust. 1 EKPC. W tym względzie orzecznictwo ETPC, na które powołały się zainteresowane strony w niniejszej sprawie, jest istotne dla zrozumienia logiki obowiązku uzasadnienia z perspektywy art. 47 Karty.
54.
W swoim dotyczącym art. 6 ust. 1 EKPC orzecznictwie ETPC jasno wyjaśnił, że prawo do uzasadnionego orzeczenia chroni jednostkę przed arbitralnością, co osiąga się poprzez umożliwienie stronom zrozumienia wydanego orzeczenia. Ponadto celem uzasadnienia jest wykazanie stronom, że zostały one wysłuchane, co sprawia, że są one w większym stopniu skłonne zaakceptować to orzeczenie (
38
). Ponieważ możliwość odmowy przez sądy krajowe ostatniej instancji zwrócenia się do Trybunału z pytaniami dotyczącymi wykładni prawa Unii jest ograniczona do sytuacji wskazanych w wyroku CILFIT, ETPC uznał, że w tym kontekście sądy te powinny wskazać powody, dla których nie uznały za konieczne wystąpienia z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym (
39
).
55.
Podobnie jak w przypadku art. 6 ust. 1 ETPC, zgodnie z art. 47 akapit drugi Karty spoczywający na sądach krajowych ostatniej instancji obowiązek uzasadniania na gruncie sytuacji wskazanych w wyroku CILFIT decyzji o niewystąpieniu z odesłaniem prejudycjalnym jest skorelowany z prawem podmiotowym strony, które obejmuje w istocie przysługujące jej uprawnienie do zrozumienia, dlaczego prawo zastosowano w sprawie w określony sposób bez wystąpienia z odesłaniem prejudycjalnym.
56.
Należy zauważyć, że takie uprawnienie do zrozumienia powodów niewystąpienia z odesłaniem prejudycjalnym na gruncie sytuacji wskazanych w wyroku CILFIT należy uznać za przysługujące w każdej sytuacji wymagającej ewentualnego zastosowania prawa Unii, niezależnie od tego, czy strona wnosiła o orzeczenie w trybie prejudycjalnym. Różni się ono od uprawnienia do zadania pytania prejudycjalnego, które nie przysługuje stronie ani na podstawie art. 267 TFUE, ani na podstawie art. 47 Karty. Na podstawie art. 47 Karty stronie przysługuje raczej uprawnienie do wyjaśnienia, dlaczego nie wystąpiono z odesłaniem prejudycjalnym.
57.
Orzecznictwo ETPC odnoszące się do art. 6 ust. 1 EKPC dotyczyło dotychczas spraw, w których jedna ze stron wnosiła o skierowanie odesłania prejudycjalnego. Jednakże okoliczność, że sprawy te zostały rozstrzygnięte w takim kontekście, nie wyklucza zastosowania tego orzecznictwa do sytuacji w sprawach, które dotyczyły prawa Unii, lecz strona nie wnosiła o skierowanie odesłania prejudycjalnego.
58.
W każdym razie obowiązek przewidziany w art. 267 TFUE skierowania odesłania prejudycjalnego nie jest uzależniony od tego, czy strona złożyła wniosek o skierowanie odesłania prejudycjalnego. W związku z tym zgodnie z art. 47 Karty sądy ostatniej instancji są zobowiązane wyjaśnić powody, dla których nie wystąpiły z takim odesłaniem, nawet jeśli nie zwróciła się o to żadna ze stron (
40
).
59.
Podsumowując, racją bytu obowiązku uzasadnienia z perspektywy art. 47 akapit drugi Karty jest umożliwienie stronom danej sprawy zrozumienia uzasadnienia wydanego wyroku, w tym powodów niewystąpienia z odesłaniem prejudycjalnym, co gwarantuje im prawo do rzetelnego procesu sądowego.
60.
Z powyższego wynika, że logika nałożenia na sądy ostatniej instancji obowiązku uzasadnienia jest odmienna w zależności od tego, czy postrzegana jest z perspektywy art. 267 TFUE, czy też z perspektywy art. 47 Karty. W przeciwieństwie do logiki tego uzasadnienia na gruncie art. 267 TFUE, która wynika ze względów obiektywnych mających na celu ochronę publicznego interesu polegającego na zapewnieniu jednolitości prawa UE, logika istnienia uzasadnienia na gruncie art. 47 Karty wynika ze względów podmiotowych mających na celu zagwarantowanie uprawnień przysługujących stronie postępowania.
61.
Biorąc pod uwagę te różnice w logice istnienia obowiązku uzasadnienia, można dojść do odmiennych wniosków co do niezbędnego zakresu tego uzasadnienia.
C.
W przedmiocie obowiązku uzasadnienia i skróconego uzasadnienia
62.
Dla przypomnienia należy nadmienić, że w orzecznictwie Consorzio i KUBERA zostało potwierdzone istnienie obowiązku przedstawienia przez sądy ostatniej instancji wyjaśnienia powodów, dla których nie wystąpiły one z odesłaniem prejudycjalnym. Takie wyjaśnienie powinno umożliwić zrozumienie, które ze wskazanych w wyroku CILFIT sytuacje zaistniały zdaniem sądu i dlaczego.
63.
Czy to rozumowanie musi być zawsze wyraźnie przedstawione, czy też możliwe jest podanie uzasadnienia skróconego?
64.
Przysługujące sądom na mocy prawa krajowego uprawnienie do orzekania z podaniem skróconego uzasadnienia również można uznać za zasadne. Jak wskazują sąd odsyłający i rząd niderlandzki, skrócone uzasadnienie w sytuacjach takich jak ta rozpatrywana w niniejszej sprawie stanowi kompromis niezbędny, aby umożliwić wnoszenie odwołań w sprawach dotyczących imigracji. Wymóg przedstawienia kompleksowego uzasadnienia naruszałby równowagę, którą ustawodawca krajowy wpisał w ten system, przyznając ochronę prawną jednostkom poprzez – z jednej strony – zapewnienie możliwości wszczynania postępowań odwoławczych w sprawach dotyczących imigracji i, z drugiej strony – zezwalając na podawanie skróconego uzasadnienia w celu uniknięcia paraliżu systemu prawnego (
41
).
65.
W związku z tym, aby odpowiedzieć na pytanie postawione w niniejszej sprawie, konieczne jest wyważenie wchodzących w grę interesów, biorąc pod uwagę ten polegający na stosowaniu skróconego uzasadnienia w krajowych systemach prawnych oraz przewidziany prawem Unii interes polegający na tym, aby sądy krajowe ostatniej instancji uzasadniały decyzję o niewystępowaniu do Trybunału Sprawiedliwości z odesłaniem prejudycjalnym.
66.
W śródtytule B powyżej wyjaśniłam, że logika obowiązku uzasadnienia jest na gruncie art. 267 TFUE odmienna niż na gruncie art. 47 Karty. Jeżeli, z jednej strony, na szali mamy argumenty przemawiające za podawaniem skróconego uzasadnienia, a, z drugiej strony, te przemawiające za obowiązkiem uzasadnienia, to wynik takiego ważenia interesów może być inny w zależności od tego, czy ten obowiązek ma swą rację bytu ma gruncie art. 267 TFUE czy też art. 47 Karty.
67.
W tym względzie interesowi ogólnemu, jakim jest zapewnienie jednolitości prawa Unii, przemawiającym za obowiązkiem podawania uzasadnienia na podstawie art. 267 TFUE, można by uczynić zadość, gdyby sąd krajowy ostatniej instancji wziął pod uwagę sytuacje wskazane w wyroku CILFIT, lecz nie uzasadnił powodów niewystąpienia z odesłaniem prejudycjalnym. Aby uczynić zadość temu interesowi ogólnemu, ważne jest, aby sąd należycie zbadał sytuacje wskazane w wyroku CILFIT, nie zaś to, by strony postępowania zrozumiały tok rozumowania sądu. Artykuł 267 TFUE nie stoi zatem na przeszkodzie podawaniu uzasadnienia skróconego.
68.
Z kolei, jeżeli powody niewystąpienia z odesłaniem prejudycjalnym nie są przynajmniej w sposób dorozumiany określone w orzeczeniu sądu krajowego ostatniej instancji w stopniu wystarczającym do tego, aby strony postępowania mogły zrozumieć rozstrzygnięcie, wówczas nie zostałby zrealizowany interes stanowiący rację bytu obowiązku uzasadnienia na podstawie art. 47 Karty.
69.
Tak więc w świetle art. 47 akapit drugi Karty uzasadnienie, choćby tylko dorozumiane, musi istnieć. Nie wyklucza to automatycznie uzasadnienia skróconego, o ile jest ono wystarczające, aby strony zrozumiały, dlaczego sąd nie wystąpił z odesłaniem prejudycjalnym.
70.
Jakie skrócone uzasadnienie jest wystarczające w rozumieniu art. 47 Karty?
71.
Z orzecznictwa Trybunału i ETPC wynika, że ocena, czy uzasadnienie jest wystarczające, zależy od okoliczności danej sprawy.
72.
Zdaniem Trybunału zakres tego obowiązku uzasadnienia może być różny w zależności od charakteru danego orzeczenia sądowego i powinien być badany w odniesieniu do postępowania rozpatrywanego całościowo i przy uwzględnieniu wszystkich istotnych okoliczności (
42
).
73.
Wniosek ten wynika również z orzecznictwa ETPC (
43
). ETPC orzekł, że w zależności od okoliczności dopuszczalne na gruncie art. 6 ust. 1 EKPC może być wydanie przez sąd ostatniej instancji orzeczenia ze skróconym uzasadnieniem, jeżeli na przykład powody nieuwzględnienia wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym są dorozumiane lub możliwe do wywiedzenia z innych części orzeczenia (
44
).
74.
W szczególności w wyroku Baydar (
45
) ETPC orzekł, że nie doszło do naruszenia przez Hoge Raad der Nederlanden (sąd najwyższy, Niderlandy) art. 6 ust. 1 EKPC ze względu na zastosowanie skróconego uzasadnienia. ETPC uznał, że w kontekście procedur przyspieszonych przewidzianych przez ustawodawstwo niderlandzkie rozpatrywane w tamtej sprawie (
46
) żadna kwestia mająca zasadnicze znaczenie na gruncie art. 6 ust. 1 EKPC nie powstaje, gdy odwołanie zostaje oddalone z uzasadnieniem skróconym, jeżeli z okoliczności danej sprawy wynika jasno, że orzeczenie nie było arbitralne ani pod innym względem w sposób oczywisty nieuzasadnione. ETPC uznał, że sporne orzeczenie nie było ani arbitralne, ani nieracjonalne, ponieważ Hoge Raad der Nederlanden (sąd najwyższy, Niderlandy) należycie zbadał pisemne zarzuty skarżącego oraz opinię rzecznika generalnego, a także pisemną odpowiedź skarżącego na nią.
75.
W wyroku Harisch (
47
) ETPC orzekł, że nie doszło do naruszenia art. 6 ust. 1 EKPC ze względu na przedstawienie przez Bundesgerichtshof (federalny trybunał sprawiedliwości, Niemcy) skróconego uzasadnienia. ETPC uznał, że, ze względu na to, iż sąd ten przedstawił szczegółowe uzasadnienie odmowy wystąpienia z odesłaniem prejudycjalnym, skarżący był w stanie zrozumieć orzeczenie Bundesgerichtshof (federalnego trybunału sprawiedliwości). W konsekwencji, biorąc pod uwagę cel obowiązku uzasadnienia przewidzianego w art. 6 EKPC, a także mając na uwadze całość przebiegu postępowania, ETPC uznał, że w okolicznościach tamtej sprawy odmowa wystąpienia z odesłaniem prejudycjalnym była wystarczająco uzasadniona.
76.
Podsumowując, z przytoczonego powyżej orzecznictwa ETPC dotyczącego art. 6 ust. 1 EKPC wynika, że nie zawsze wymagane jest wyraźne i konkretne uzasadnienie niewystąpienia z odesłaniem prejudycjalnym przez sąd ostatniej instancji. Na podstawie wyroków takich jak Baydar i Harisch można stwierdzić, że orzecznictwo to wydaje się dopuszczać możliwość przedstawienia przez sądy ostatniej instancji skróconego uzasadnienia. Takie uzasadnienie jest możliwe, jeżeli w okolicznościach danej sprawy strony mają pewność, że zostały wysłuchane, a także są w stanie zrozumieć powody, dla których nie wystąpiono z odesłaniem prejudycjalnym.
77.
Ten tok rozumowania można, moim zdaniem, przenieść na grunt wykładni art. 47 Karty. Jak wskazał rząd finlandzki, nie można z góry wskazać zakresu uzasadnienia wymaganego na gruncie tego postanowienia, ponieważ każdy przypadek jest inny (
48
).
78.
W tym względzie prawo krajowe nie może narzucić skróconego uzasadnienia, lecz może umożliwiać sądom krajowym jego zastosowanie. Sąd krajowy ostatniej instancji powinien mieć możliwość dokonania oceny, czy skrócone uzasadnienie jest w danym dowolnym przypadku wystarczające.
79.
Rozpatrywane przepisy krajowe wydają się spełniać takie wymogi. To do sądu ostatniej instancji należy zatem ocena w każdym przypadku, czy standardowy wzór skróconego uzasadnienia w sprawach imigracyjnych jest wystarczający, czy też bardziej rozbudowane uzasadnienie jest konieczne, aby strona postępowania mogła zrozumieć, dlaczego sąd nie wystąpił z odesłaniem prejudycjalnym, biorąc pod uwagę wszystkie istotne okoliczności.
80.
Jeżeli przykładowo sąd krajowy ostatniej instancji kieruje się rozstrzygnięciem i tokiem rozumowania sądu niższej instancji, wystarczające może być skrócone uzasadnienie oparte na standardowym wzorze, takim jak stosowany w praktyce sądu odsyłającego. Taka sytuacja będzie mieć miejsce wówczas, gdy z owego wzoru wynika, że orzeczenie sądu niższej instancji wystarczająco wyjaśniło, dlaczego prawo Unii nie ma znaczenia dla rozstrzygnięcia danej sprawy, w jaki sposób prawo Unii zostało już wyjaśnione w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości albo dlaczego, wobec braku takiego orzecznictwa, prawidłowe stosowanie prawa Unii nie budzi żadnych racjonalnych wątpliwości.
81.
Jeżeli jednak sąd krajowy ostatniej instancji zgadza się z rozstrzygnięciem sprawy, ale nie z tokiem rozumowania sądu niższej instancji, lub nie istnieje uzasadnienie, które mogłoby wskazywać na możliwe powody, dla których nie wystąpiono z odesłaniem prejudycjalnym, wówczas sąd ostatniej instancji nie mógłby oprzeć się na takim standardowym wzorze, lecz musiałby wyraźnie wyjaśnić swoje stanowisko.
82.
Kolejną kwestią podniesioną przez zainteresowane strony w postępowaniu przed Trybunałem było to, czy wystarczyłoby, aby sąd ostatniej instancji odniósł się jedynie do jednej z trzech sytuacji wskazanych w sprawie CILFIT.
83.
Z wcześniejszych rozważań wynika, że samo wskazanie, która z tych sytuacji została zastosowana przez sąd przy podejmowaniu decyzji o niewystąpieniu z odesłaniem prejudycjalnym, nie jest samo w sobie wystarczające. Strona postępowania musi być w stanie zrozumieć, dlaczego uznano, że dana sytuacja ma zastosowanie. Niemniej jednak nie ma wcale konieczności wyraźnego wskazania, która z sytuacji wskazanych w wyroku CILFIT jest stosowana przez sąd, jeżeli wynika to jasno z uzasadnienia.
84.
Podsumowując, art. 267 TFUE w związku z art. 47 Karty nie stoi na przeszkodzie przedstawieniu skróconego uzasadnienia, o ile strony rozumieją powody, dla których sąd ostatniej instancji postanowił nie występować z odesłaniem prejudycjalnym na gruncie sytuacji wskazanych w wyroku CILFIT.
85.
Do sądu ostatniej instancji, w tym do sądu odsyłającego w niniejszej sprawie, należy ocena, czy skrócone uzasadnienie jest wystarczające lub czy w okolicznościach danej sprawy konieczne jest dodatkowe uzasadnienie.
V. Wnioski
86.
W świetle powyższych rozważań proponuję, aby na pytanie prejudycjalne przedstawione przez Raad van State (radę stanu, Niderlandy) Trybunał odpowiedział w następujący sposób:
Artykuł 267 akapit trzeci TFUE, rozpatrywany w świetle art. 47 akapit drugi Karty praw podstawowych Unii Europejskiej,
nie stoi na przeszkodzie uregulowaniu krajowemu takiemu jak to zawarte w art. 91 ust. 2 Vreemdelingenwet 2000 (ustawy o cudzoziemcach z 2000 r.), na podstawie którego Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State (wydział sporów administracyjnych rady stanu), jako sąd krajowy, którego orzeczenia nie podlegają zaskarżeniu, może rozstrzygnąć, nie motywując przy tym, które z trzech odstępstw od obowiązku wystąpienia z odesłaniem prejudycjalnym zachodzi w sprawie, podniesione przed nim pytanie dotyczące prawa Unii – czy to w połączeniu z wyraźnym wnioskiem o wystąpienie z odesłaniem prejudycjalnym, czy też bez takiego wniosku – wydając skrócone uzasadnienie, o ile takie skrócone uzasadnienie umożliwia stronom zrozumienie powodów, dla których sąd ten postanowił nie kierować do Trybunału pytania dotyczącego wykładni prawa Unii.
(
1
)	Język oryginału: angielski.
(
i
)	Niniejszej sprawie została nadana fikcyjna nazwa. Nie odpowiada ona rzeczywistej nazwie ani rzeczywistemu nazwisku żadnej ze stron postępowania.
(
2
)	Wyrok z dnia 6 października 2021 r., Consorzio Italian Management i Catania Multiservizi (C‑561/19, zwany dalej wyrokiem Consorzio, EU:C:2021:799).
(
3
)	Posługuję się wyrażeniem „sądy krajowe ostatniej instancji” i „sądy ostatniej instancji” na oznaczenie sądów państw członkowskich, do których skierowany jest art. 267 akapit trzeci TFUE. W postanowieniu tym mowa jest o „sądzie krajowym, którego orzeczenia nie podlegają zaskarżeniu według prawa wewnętrznego”.
(
4
)	Zobacz wyrok z dnia 6 października 1982 r., Cilfit i in. (283/81, zwany dalej wyrokiem CILFIT; EU:C:1982:335, w szczególności jego pkt 9–21). Zobacz także pkt 28–35, w szczególności pkt 29 niniejszej opinii.
(
5
)	Wyrok z dnia 10 maja 2017 r., Chavez-Vilchez i in. (C‑133/15, zwany dalej wyrokiem Chavez-Vilchez; EU:C:2017:354).
(
6
)	NL:RBDHA:2021:15503 (odczytano z pomocą tłumaczenia maszynowego).
(
7
)	Sąd odsyłający wspomina w tym względzie o wyroku z dnia 5 marca 2015 r., (NL:RVS:2015:785), w którym orzekł, że art. 91 ust. 2 Vw 2000 (ustawy o cudzoziemcach z 2000 r.) nie jest sprzeczny z art. 47 Karty ani art. 6 ust. 1 EKPC w związku z art. 13 EKPC, a także o wyroku z dnia 3 kwietnia 2019 r. (NL:RVS:2019:1060), w którym potwierdzono ów poprzedni wyrok i przedstawiono bardziej pogłębioną analizę art. 91 ust. 2 Vw 2000.
(
8
)	Sąd odsyłający przytacza w szczególności wyroki ETPC: z dnia 24 kwietnia 2018 r. w sprawie Baydar przeciwko Holandii (CE:ECHR:2018:0424JUD005538514; zwany dalej „wyrokiem Baydar”), a także z dnia 11 kwietnia 2019 r. w sprawie Harisch przeciwko Niemcom (CE:ECHR:2019:0411JUD005005316; zwany dalej „wyrokiem Harisch”).
(
9
)	Wyrok z dnia 15 października 2024 r. (C‑144/23, zwany dalej wyrokiem KUBERA, EU:C:2024:881).
(
10
)	Zobacz dawny art. 177 akapit trzeci traktatu EWG, dawny art. 234 akapit trzeci TWE; zob. jednak również art. 41 traktatu EWWiS, w którym nie przewidziano orzeczeń prejudycjalnych na takich samych zasadach. Na mocy art. 106a traktatu EWiWS art. 267 TFUE ma zastosowanie do tego traktatu.
(
11
)	Zobacz w tym względzie wyrok z dnia 27 lutego 2018 r., Associação Sindical dos Juízes Portugueses (C‑64/16, EU:C:2018:117, pkt 32, 33).
(
12
)	W tym względzie rzecznik generalny F. Capotorti wyjaśnił w swojej opinii w sprawie Cilfit i n. (283/81, EU:C:1982:267;, w szczególności s. 3440), że „sądy ostatniej instancji wydają prawomocne wyroki, których nie można zmienić i które mogą kształtować tendencje w sądach niższej instancji w danym kraju. Innymi słowy, »trzon« krajowego orzecznictwa składa się z wyroków wydanych przez sądy ostatniej instancji”.
(
13
)	Zobacz przykładowo wyrok z dnia 24 maja 1977 r., Hoffmann-La Roche (107/76, EU:C:1977:89, pkt 5), przytoczony w szeregu spraw, a niedawno w wyroku KUBERA (pkt 35).
(
14
)	Trybunał wyjaśnił to już w wyroku CILFIT (pkt 9). Zobacz także wyroki: z dnia 10 stycznia 2006 r., IATA i ELFAA (C‑344/04, EU:C:2006:10, pkt 28), a także Consorzio (pkt 54).
(
15
)	Zobacz wyrok CILFIT (w szczególności pkt 10–21). Niemniej jednak Trybunał wskazał pewne sytuacje, w których sąd krajowy ostatniej instancji jest zwolniony z obowiązku wystąpienia z odesłaniem prejudycjalnym, już w wyroku z dnia 27 marca 1963 r., Da Costa i in. (od 28/62 do 30/62, zwany dalej wyrokiem Da Costa; EU:C:1963:6;, w szczególności s. 38), w którym uznał, że „autorytet wykładni na podstawie [art. 267 TFUE] przedstawionej już przez Trybunał może czynić obowiązek [wystąpienia z odesłaniem prejudycjalnym] bezcelowym, a przez to bezprzedmiotowym”.
(
16
)	Trybunał sam niekiedy wspomina o „odstępstwach”. Zobacz przykładowo wyrok z dnia 5 kwietnia 2016 r., PFE (C‑689/13, EU:C:2016:199, pkt 32), a także wyrok KUBERA (pkt 55–58, 63, 64). Niemniej jednak w wyroku Consorzio Trybunał odniósł się do „sytuacji”, w których sąd krajowy ostatniej instancji może zaniechać wystąpienia z odesłaniem prejudycjalnym (zob. pkt 39, 50, 51, 57 i 58 tego wyroku), i używa tego sformułowania, gdy powołuje się na ten wyrok (zob. przykładowo wyrok KUBERA, pkt 37, 38, 62).
(
17
)	Wyrok Consorzio (pkt 33).
(
18
)	Mniej odległy przykład: zob. wyrok z dnia 21 marca 2023 r., Mercedes-Benz Group (Odpowiedzialność producentów pojazdów wyposażonych w urządzenia ograniczające skuteczność działania) (C‑100/21, EU:C:2023:229, w szczególności pkt 53–55), w którym Trybunał stwierdził, że pytanie jest niedopuszczalne, ponieważ sąd odsyłający nie wyjaśnił, dlaczego wykładnia prawa Unii, do której uzyskania dąży, jest konieczna do rozstrzygnięcia zawisłego przed nim sporu.
(
19
)	Zobacz wyrok Consorzio (pkt 36 i przytoczone tam orzecznictwo). Sytuacja ta odpowiada sytuacji, do której Trybunał odniósł się już w 1963 r. w wyroku Da Costa (zob. przypis 15 niniejszej opinii).
(
20
)	Zobacz wyrok Consorzio (pkt 39 i przytoczone tam orzecznictwo). Tę sytuację Trybunał uznał po raz pierwszy w wyroku CILFIT.
(
21
)	Zobacz wyrok CILFIT (pkt 16). Wzmiankę o sądach ostatniej instancji, a nie – po prostu sądach, innego państwa członkowskiego dodano w wyroku Consorzio (pkt 40).
(
22
)	W wyroku CILFIT Trybunał wyjaśnił, że przed stwierdzeniem, iż przepis prawa Unii nie pozostawia żadnych racjonalnych wątpliwości co do jego prawidłowego stosowania, sąd krajowy ostatniej instancji musi wziąć pod uwagę szczególne cechy prawa Unii i szczególne trudności związane z jego wykładnią (takie jak na przykład fakt, że jest on sformułowany w wielu na równi autentycznych wersjach językowych lub że użyte terminy mogą różnić się pod względem znaczenia od tych samych terminów stosowanych w krajowych porządkach prawnych), a także że sąd ten powinien zwrócić uwagę na ryzyko rozbieżności w orzecznictwie wewnątrz Unii Europejskiej. Zobacz pkt 16–21 tego wyroku.
(
23
)	Również przez kilku rzeczników generalnych, co opisano w opinii rzecznika generalnego M. Bobeka w sprawie Consorzio Italian Management i Catania Multiservizi (C‑561/19, EU:C:2021:291, pkt 100–103).
(
24
)	Słynne sformułowanie, jakiego użył rzecznik generalny N. Wahl w opinii w sprawach połączonych X i van Dijk (C‑72/14 i C‑197/14, EU:C:2015:319, pkt 62).
(
25
)	Wyrok Consorzio (pkt 50 i przytoczone tam orzecznictwo).
(
26
)	Aby zapoznać się z pogłębioną dyskusją na ten temat, zob. na przykład M. Broberg, N. Fenger, If you love somebody set them free: On the Court of Justice’s revision of the acte clair doctrine, Common Market Law Review, vol. 59(3), 2022, s. 711–738; L. Cecchetti, D. Gallo, The unwritten exceptions to the duty to refer after Consorzio Italian Management II: „CILFIT Strategy” 2.0 and its loopholes, Review of European Administrative Law, vol. 15(3), 2022, s. 29–61; I. Maher, The CILFIT criteria clarified and extended for national courts of last resort under Art. 267 TFEU, European Papers, vol. 7(1), 2022, s. 265–274; F.X. Millet, Cilfit still fits – ECJ 6 October 2021, Case C‑561/19, Consorzio Italian Management, European Constitutional Law Review, vol. 18(3), 2022, s. 533–555; D. Petrić, How to make a unicorn or „there never was an »acte clair« in EU law: Some remarks about Case C‑561/19 Consorzio Italian Management, Croatian Yearbook of European Law & Policy, vol. 17, 2021, s. 307–328.
(
27
)	Dyskusja w kwestii, czy decyzja ta jest lub powinna być subiektywną decyzją sądu krajowego uwzględniającą potrzeby danej sprawy, czy też bardziej obiektywną decyzją uwzględniającą interes w jednolitym stosowaniu prawa Unii – zob. opinia rzecznika generalnego M. Bobeka w sprawie Consorzio Italian Management i Catania Multiservizi (C‑561/19, EU:C:2021:291, pkt 69–87).
(
28
)	Jeszcze przed wydaniem wyroku Consorzio rzecznik generalny Y. Bot stwierdził, że wyrok CILFIT nakłada obowiązek uzasadnienia, w sytuacji gdy sądy ostatniej instancji wstrzymały się od skierowania pytań prejudycjalnych do Trybunału Sprawiedliwości. Zobacz jego opinię w sprawie Ferreira da Silva e Brito i in. (C‑160/14, EU:C:2015:390, pkt 90, 94).
(
29
)	Wyrok Consorzio (pkt 51).
(
30
)	Trybunał zajął się obowiązkiem uzasadnienia w pkt 61–65 wyroku KUBERA i orzekł, że, w przypadku gdy sąd krajowy ostatniej instancji postanawia oddalić wniosek o przyjęcie do rozpoznania odwołania zawierającego wniosek o skierowanie do Trybunału pytania dotyczącego prawa Unii, wydane przez niego orzeczenie powinno czynić zadość obowiązkowi uzasadnienia, o którym mowa w pkt 51 wyroku Consorzio.
(
31
)	Zobacz w tym względzie orzecznictwo przytoczone w przypisie 13 niniejszej opinii.
(
32
)	Fakt, że takie prawo nie przysługuje, nie oznacza, że jednostki, które są stronami postępowania przed sądami krajowymi, nie mają żadnego interesu w egzekwowaniu obowiązku wystąpienia z odesłaniem prejudycjalnym. Wnosząc sprawę do sądu krajowego ostatniej instancji, mogłyby one mieć pewne uzasadnione oczekiwania co do tego, że ów sąd wystąpi z odesłaniem prejudycjalnym właśnie ze względu na istnienie tego obiektywnie uzasadnionego obowiązku, w szczególności jeżeli sąd orzekający nie zamierza zgodzić się z ich rozumieniem sposobu, w jaki konkretny przepis prawa Unii powinien być stosowany w ich przypadku. Taka możliwość pośredniego wpływania na sąd krajowy ostatniej instancji, aby ten nawiązał współpracę z Trybunałem Sprawiedliwości, mogłaby w rzeczywistości stanowić motywację do podjęcia decyzji o przekierowaniu sprawy na wyższy szczebel w hierarchii proceduralnej.
(
33
)	Jak orzekł Trybunał, system ustanowiony w art. 267 TFUE nie stanowi środka zaskarżenia dostępnego dla stron sporu zawisłego przed sądem krajowym. Zobacz na przykład wyrok CILFIT (pkt 9), a także wyrok Consorzio (pkt 54). Podobnie okoliczność polegająca na tym, że strony w postępowaniu głównym w danej sprawie nie przywoływały przed sądem odsyłającym kwestii prawa Unii, nie stoi na przeszkodzie, by sąd odsyłający wystąpił z wnioskiem do Trybunału. Zobacz na przykład wyroki: z dnia 16 czerwca 1981 r., Salonia (126/80, EU:C:1981:136, pkt 7); z dnia 15 stycznia 2013 r., Križan i in. (C‑416/10, EU:C:2013:8, pkt 65).
(
34
)	Jak wskazały rządy niderlandzki, niemiecki, włoski i finlandzki oraz Komisja, obowiązek uzasadnienia wynika z art. 47 Karty, a nie z art. 267 TFUE, który nie przyznaje praw jednostkom.
(
35
)	Wymóg uzasadnienia niewystąpienia z odesłaniem prejudycjalnym na podstawie art. 267 akapit trzeci TFUE był już omawiany w orzecznictwie państw członkowskich, które wypracowały kontrolę konstytucyjną obowiązku występowania z odesłaniem prejudycjalnym – czy to w ramach kontroli przestrzegania prawa do rozpoznania sprawy przez sędziego mianowanego zgodnie z prawem, czy też prawa do rzetelnego procesu sądowego. Aby zapoznać się z opisem i oceną tych zmian krajowych, zob. na przykład M. Broberg, N. Fenger, Broberg and Fenger on preliminary references to the European Court of Justice, ed. 3, Oxford, Oxford University Press, 2021, w szczególności s. 235, 236, 241, 242; C. Lacchi, Preliminary references to the Court of Justice of the European Union and effective judicial protection, Bruxelles, Larcier, 2020, w szczególności rozdział 3; A. Wallerman Ghavanini i C. Rauchegger, Effective judicial protection before national courts: Article 47 of the Charter, national constitutional remedies and the preliminary reference procedure, w: M. Bonelli, M. Eliantonio, G. Gentile (ed.), Article 47 of the EU Charter and effective judicial protection, Volume 1: The Court of Justice’s perspective, Oxford, Hart, 2022, s. 45–60, w szczególności s. 50–54. Wymóg ten został również nałożony przez ETPC na podstawie art. 6 EKPC. Zobacz także pkt 54 i 73–76 niniejszej opinii.
(
36
)	Wyrok z dnia 30 września 2003 r., Köbler (C‑224/01, EU:C:2003:513).
(
37
)	Zobacz na przykład wyrok z dnia 6 września 2012 r., Trade Agency (C‑619/10, EU:C:2012:531, pkt 53); opinia rzeczniczki generalnej J. Kokott, Trade Agency (C‑619/10, EU:C:2012:247, pkt 84, 85). Zobacz także w tym względzie opinia rzecznika generalnego M. Poiaresa Madura w sprawach połączonych Szwecja i API/Komisja oraz Komisja/API (C‑514/07 P, C‑528/07 P i C‑532/07 P, EU:C:2009:592, pkt 32), w której uznał on, że „[j]ednym z najważniejszych uzasadnień prawa do uzyskania uzasadnionego rozstrzygnięcia jest umożliwienie społeczeństwu zrozumienia przyczyn, dla których Trybunał wydał dane rozstrzygnięcie oraz poznanie jego toku rozumowania”.
(
38
)	Zobacz przykładowo wyroki: Baydar (§ 39); Harisch (§ 33); a także wyrok ETPC z dnia 15 grudnia 2022 r. w sprawie Rutar i Rutar Marketing d.o.o. przeciwko Słowenii (CE:ECHR:2022:1215JUD002116420, § 62).
(
39
)	Zobacz na przykład wyroki ETPC: z dnia 20 września 2011 r. w sprawie Ullens de Schooten i Rezabek przeciwko Belgii (CE:ECHR:2011:0920JUD000398907, § 62); z dnia 8 kwietnia 2014 r. w sprawie Dhahbi przeciwko Włochom (CE:ECHR:2014:0408JUD001712009, § 31); z dnia 30 kwietnia 2019 r. w sprawie Repcevirág Szövetkezet przeciwko Węgrom (CE:ECHR:2019:0430JUD007075014, § 50).
(
40
)	Zobacz Broberg i Fenger, op.cit. (w przypisie 26), s. 725.
(
41
)	Rząd niderlandzki wskazał na rozprawie, że w 2024 r. Raad van State (rada stanu) orzekła co do istoty w 4200 sprawach imigracyjnych. W przypadku około połowy z nich, czyli w 2200 sprawach, zastosowano skrócone uzasadnienie, w około 1300 zastosowano skrócone uzasadnienie z treścią uzupełniającą, natomiast w 300 sprawach wydano wyrok z pełnym uzasadnieniem; pozostałe 400 spraw oddalono jako niedopuszczalne lub odrzucono z powodu braków proceduralnych. Zdaniem rządu istnieją dwa rodzaje skróconego uzasadnienia: poza wzorem standardowym istnieje możliwość zastosowania skróconego uzasadnienia uzupełniającego wzór standardowy; może ono obejmować na przykład tok rozumowania sądu przy wydawaniu orzeczenia, np. wskazanie, że w danym przypadku mamy do czynienia z „acte éclairé”.
(
42
)	Zobacz przykładowo wyrok z dnia 6 września 2012 r., Trade Agency (C‑619/10, EU:C:2012:531, pkt 60).
(
43
)	Zobacz wyroki: Baydar (§ 40); Harisch (§ 34); a także wyrok ETPC z dnia 15 grudnia 2022 r. w sprawie Rutar i Rutar Marketing d.o.o. przeciwko Słowenii (CE:ECHR:2022:1215JUD002116420, § 58).
(
44
)	Zobacz przykładowo wyrok Baydar (§§ 42, 43); a także wyroki ETPC: z dnia 13 lutego 2020 r. w sprawie Sanofi Pasteur przeciwko Francji (CE:ECHR:2020:0213JUD002513716, § 71), a także z dnia 13 lipca 2021 r. w sprawie Bio Farmland Betriebs S.R.L. przeciwko Rumunii (CE:ECHR:2021:0713JUD004363917, § 51).
(
45
)	Zobacz wyrok Baydar (§ 45–53).
(
46
)	Przepisy te nie są takie same jak przepisy pozwalające na skrócone uzasadnienie w sprawie analizowanej w niniejszej opinii.
(
47
)	Zobacz wyrok Harisch (§§ 37–43).
(
48
)	Podobnie rzecznik generalny N. Emiliou uznał, że zakres obowiązku uzasadnienia różni się w zależności od istotnych okoliczności zob. opinia w sprawie KUBERA (C‑144/23, EU:C:2024:522, pkt 122–133).