Edizzjoni Provviżorja
KONKLUŻJONIJIET TAL‑AVUKAT ĠENERALI
NORKUS
ippreżentati fl‑4 ta’ Settembru 2025 (1)
Kawża C‑629/24
MH,
Costa Crociere SpA
vs
Costa Crociere SpA,
Axyme Selàrl,
Generali IARD SA,
Hiscox Insurance Company Ltd,
Caisse primaire d’assurance maladie (CPAM) de Paris,
DI,
DM,
WT,
Croisière Club SAS,
Hiscox SA,
Caisse primaire d’assurance maladie (CPAM) du Puy-De-Dôme
(talba għal deċiżjoni preliminari mressqa mill-Cour de cassation (il-Qorti tal-Kassazzjoni, Franza))
“Rinviju għal deċiżjoni preliminari – Regolament (KE) Nru 392/2009 – Responsabbiltà ta’ trasportaturi ta’ passiġġieri bil-baħar – Artikolu 2 – Kamp ta’ applikazzjoni – Artikolu 3(1) – Responsabbiltà ta’ trasportaturi msemmija fil-Konvenzjoni ta’ Ateni – L-ewwel paragrafu tal-Artikolu 7 – Informazzjoni għall-passiġġieri – Direttiva 90/314/KEE – Vjaġġi, vaganzi u tours kollox kompriż – Artikolu 5 – Responsabbiltà tal-organizzatur – Kruċieri – Inċident – Offiża fuq il-persuna mġarrba minn passiġġier”
I.      Introduzzjoni
1.        Din it-talba għal deċiżjoni preliminari mressqa mill-Cour de cassation (il-Qorti tal-Kassazzjoni, Franza) skont l-Artikolu 267 TFUE tirrigwarda l-interpretazzjoni tal-Artikolu 2, tal-Artikolu 3(1) u tal-ewwel paragrafu tal-Artikolu 7 tar-Regolament (KE) Nru 392/2009 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tat‑23 ta’ April 2009 dwar ir-responsabbiltà ta’ trasportaturi ta’ passiġġieri bil-baħar fil-każ ta’ aċċidenti (2), f’ċirkustanzi fejn trasportatur marittimu jopera kruċiera li tikkostitwixxi “vaganza kollox kompriż” fis-sens tad-Direttiva tal-Kunsill 90/314/KEE tat‑13 ta’ Ġunju 1990 dwar il-vjaġġi kollox kompriż (package travel), il-vaganzi kollox kompriż u t-tours kollox kompriż (3).
2.        Din it-talba tressqet fil-kuntest ta’ żewġ azzjonijiet għal responsabbiltà konġunta mressqa minn vjaġġaturi kontra aġenziji tal-ivvjaġġar, trasportatur marittimu u kumpanniji tal-assigurazzjoni wara offiżi fuq il-persuna mġarrba minn dawn il-vjaġġaturi waqt kruċieri operati mit-trasportatur u mibjugħa kollox kompriż lilhom mill-aġenziji tal-ivvjaġġar. Il-kwistjoni legali prinċipali li tqum fiż-żewġ kawżi hija dik dwar liema mill-atti msemmija iktar ’il fuq tad-dritt tal-Unjoni Ewropea jistgħu jiġu invokati mir-rikorrenti insostenn tat-talbiet tagħhom għad-danni. Skont l-interessi rispettivi tagħhom, kull parti fil-proċedura għandha tinvoka att legali wieħed jew l-ieħor u tiċħad l-applikabbiltà tal-ieħor. Għalhekk għandha tiġi eżaminata r-relazzjoni bejn l-atti legali msemmija iktar ’il fuq u l-applikazzjoni eventwali tagħhom fl-istess ħin fil-każijiet fejn kruċiera bil-baħar ikollha l-karatteristiċi ta’ vjaġġi kollox kompriż.
3.        Dan iqajjem kwistjonijiet kumplessi dwar id-delimitazzjoni tal-kampijiet ta’ applikazzjoni taż-żewġ atti, li sa issa ġew evalwati b’mod differenti mill-qrati nazzjonali u għalhekk jeħtieġ li jiġu ċċarati mill-Qorti tal-Ġustizzja. Din il-kwistjoni legali għandha importanza prattika kunsiderevoli, peress li s-sistemi ta’ responsabbiltà stabbiliti miż-żewġ atti tad-dritt tal-Unjoni inkwistjoni jsegwu għanijiet differenti, li jagħmlu t-talbiet dipendenti fuq l-issodisfar ta’ kundizzjonijiet differenti, li jkopru parzjalment tipi differenti ta’ danni u li, għaldaqstant, fl-aħħar mill-aħħar ivarjaw fil-kamp ta’ applikazzjoni ta’ protezzjoni li joffru. L-interpretazzjoni ta’ dawn l-atti tad-dritt tal-Unjoni teħtieġ attenzjoni partikolari sabiex tiġi żgurata protezzjoni kompleta tal-konsumaturi kif ukoll il-koerenza u l-unità fi ħdan l-ordinament ġuridiku tal-Unjoni.
II.    Il-kuntest ġuridiku
A.      Id‑dritt tal‑Unjoni
4.        Fil-kuntest tal-kawżi ineżami, huma rilevanti l-Artikoli 1, 2 u 5 tad-Direttiva 90/314, l-Artikoli 1, 2, 3, u 7 tar-Regolament Nru 392/2009 kif ukoll l-Artikoli 1, 3, 7 u 14 tal-Anness I tiegħu, l-Artikolu 3 tar-Regolament Nru 1177/2010 (4) u l-Artikoli 3 u 14 tad-Direttiva 2015/2302 (5).
B.      Id‑dritt Franċiż
5.        Id-Direttiva 90/314 ġiet trasposta fid-dritt nazzjonali permezz tal-loi n°92‑645 du 13 juillet 1992 (il-Liġi Nru 92‑645 tat‑13 ta’ Lulju 1992) (6), li d-dispożizzjonijiet tagħha ġew sussegwentement ikkodifikati fil-Code du tourisme (il-Kodiċi tat-Turiżmu). Il-verżjoni tal-artikoli rilevanti ta’ dan il-kodiċi hija dik li tirriżulta mil-loi n°2009‑888 du 22 juillet 2009 (il-Liġi Nru 2009‑888 tat‑22 ta’ Lulju 2009) (7). L-artikoli jipprevedu kif ġej:
–      Artikolu L. 211‑1:
“I.– Dan il-kapitolu japplika għall-persuni fiżiċi jew ġuridiċi li huma impenjati jew li jassistu, irrispettivament mill-mod tar-remunerazzjoni tagħhom, f’operazzjonijiet li jikkonsistu fl-organizzazzjoni jew fil-bejgħ ta’:
(a)      vjaġġi jew vaganzi individwali jew fi grupp;
(b)      servizzi li jistgħu jiġu pprovduti b’rabta ma’ vjaġġi jew vaganzi, inkluż il-ħruġ ta’ biljetti, il-prenotazzjoni ta’ kmamar f’lukandi jew akkomodazzjoni turistika u l-ħruġ ta’ vawċers għall-akkomodazzjoni jew għall-catering;
[…]”
–      Artikolu L. 211‑2:
“Li ġejjin jikkostitwixxu vaganza kollox kompriż:
1.      servizzi li jirriżultaw mill-kombinazzjoni minn qabel ta’ mhux inqas minn żewġ operazzjonijiet li huma relatati, rispettivament, mat-trasport, mal-akkomodazzjoni jew ma’ servizzi turistiċi oħra mhux anċillari għat-trasport jew għall-akkomodazzjoni u li jirrappreżentaw proporzjon sinjifikattiv tal-pakkett;
2.      servizzi li jkopru perijodu ta’ iktar minn erbgħa u għoxrin siegħa jew li jinkludu akkomodazzjoni matul il-lejl;
3.      servizzi li jiġu mibjugħa jew offruti għall-bejgħ bi prezz inklużiv.”
–      Artikolu L. 211‑16:
“Kull persuna fiżika jew ġuridika li twettaq l-operazzjonijiet imsemmija fl-Artikolu L. 211‑1 hija awtomatikament responsabbli fir-rigward tax-xerrej għall-eżekuzzjoni xierqa tal-obbligi li jirriżultaw mill-kuntratt, kemm jekk dan il-kuntratt ikun ġie konkluż mill-bogħod u kemm jekk dawn l-obbligi għandhom jiġu eżegwiti minnha stess jew minn fornituri oħra ta’ servizzi, bla ħsara għad-dritt tagħha għal azzjoni legali kontra dawn tal-aħħar u fil-limiti tal-kumpens previst mill-ftehimiet internazzjonali.
Madankollu, hija tista’ teżenta ruħha mir-responsabbiltà kollha tagħha jew minn parti minnha billi tipprova li n-nuqqas ta’ eżekuzzjoni jew il-ksur fl-eżekuzzjoni tal-kuntratt huwa imputabbli jew lix-xerrej, jew għall-att imprevedibbli u inevitabbli ta’ terz li ma huwiex konness mal-provvista tas-servizzi miftiehma jew minħabba forza maġġuri.”
III. Il‑fatti li wasslu għat‑tilwima fil‑kawża prinċipali u d‑domandi preliminari
6.        Fil‑11 ta’ Frar 2016, DM xtara vaganza kollox kompriż mill-aġenzija tal-ivvjaġġar Croisière Club SAS għalih innifsu u għal martu, DI, għall-prezz ta’ EUR 1 782. Il-pakkett kien jikkonsisti fi kruċiera abbord vapur operat minn Costa Crociere SpA li jitlaq minn Marseille (Franza) lejn il-gżejjer Griegi, b’ħames waqfiet tul il-vjaġġ, skedati għall-perijodu mit‑30 ta’ Marzu sal‑11 ta’ April 2016.
7.        Fit‑30 ta’ Marzu 2016, DI waqgħet u qasmet ir-ras umerali tax-xellug tagħha wara li ntlaqtet minn persuna mhux identifikata filwaqt li kienet qiegħda tipprova sservi lilha nnifisha mill-bufè abbord il-vapur, li kien għadu rmiġġat fil-port ta’ Marseille. Konsegwentement, DI u DM ma pparteċipawx fil-kruċiera u ressqu rikors għad-danni kontra Costa Crociere u Croisière Club. Hiscox Insurance Company Ltd (iktar ’il quddiem “Hiscox”), l-assiguratriċi ta’ Croisière Club, volontarjament ingħaqdet fil-proċeduri.
8.        Fit‑22 ta’ Ottubru 2020, it-tribunal judiciare de Nanterre (il-Qorti ta’ Nanterre, Franza) iddikjarat kemm lil Costa Crociere kif ukoll lil Croisière Club responsabbli għad-danni kkawżati u ordnat lil dawn il-kumpanniji, kif ukoll lil Hiscox, iħallsu diversi somom lil DI u lil DM bħala kumpens. Costa Crociere, Croisière Club u Hiscox appellaw din id-deċiżjoni.
9.        Permezz ta’ sentenza tal‑14 ta’ Frar 2023, il-cour d’appel de Versailles (il-Qorti tal-Appell ta’ Versailles, Franza) ordnat lil Costa Crociere u lil Croisière Club jikkumpensaw lil DI u DM għad-dannu mġarrab, b’applikazzjoni tal-Artikolu L. 211‑1 et seq. tal-Kodiċi tat-Turiżmu li jittrasponi d-Direttiva 90/314. Fuq l-istess bażi, il-qorti ordnat lil Hiscox tirrilaxxa u tikkumpensa lil Croisière Club għas-sentenzi mogħtija kontriha u ordnat ukoll lil Costa Crociere sabiex tirrilaxxa u tikkumpensa kemm lil Croisière Club kif ukoll lil Hiscox għas-sentenzi mogħtija kontrihom.
10.      Fl-appell tagħha fuq punt ta’ liġi ppreżentat quddiem il-Cour de cassation (il-Qorti tal-Kassazzjoni, Franza), Costa Crociere sostniet li l-cour d’appel de Versailles (il-Qorti tal-Appell, Versailles) żbaljat meta rrifjutat li tapplika r-Regolament Nru 392/2009 u l-Konvenzjoni ta’ Ateni (8), u meta ddeċidiet li hija kienet responsabbli għad-danni mġarrba minn DI u DM skont l-Artikolu L. 211-et seq. tal-Kodiċi tat-Turiżmu.
11.      Fit‑18 ta’ Jannar 2017, MH ipprenotat kruċiera abbord vapur operat minn Costa Crociere permezz tal-aġenzija tal-ivvjaġġar Blue Passion għall-prezz ta’ EUR 12 038, li kellu jeħodha minn Valparaiso (iċ-Ċilì) għal Melbourne (l-Awstralja) fil-perijodu mill‑15 ta’ Frar sas‑17 ta’ Marzu 2017. Matul il-lejl bejn is‑17 u t‑18 ta’ Frar 2017, hija ħarġet mis-sodda mingħajr ma xegħlet id-dawl, waqgħet, u qasmet ir-ras tal-umeru tagħha. Sussegwentement, hija ġiet irripatrijata lejn Franza kontinentali sabiex tirċievi kura medika hemmhekk.
12.      F’Lulju 2017, MH ippreżentat rikors għad-danni kontra Blue Passion u Costa Crociere. Hiscox, l-assiguratriċi ta’ dawn il-kumpanniji, volontarjament ingħaqdet fil-proċeduri.
13.      Permezz ta’ sentenza tal‑24 ta’ Ottubru 2019, it-tribunal de grande instance de Paris (il-Qorti tal-Ewwel Istanza ta’ Pariġi, Franza) sabet lil Blue Passion u lil Costa Crociere responsabbli għal 20 % tad-dannu mġarrab minn MH minħabba l-waqgħa tagħha. Din il-qorti qieset li MH kienet parzjalment responsabbli peress li ma kinitx xegħlet id-dawl. Din il-qorti ordnat lil Blue Passion u lil Costa Crociere, flimkien ma’ Hiscox, sabiex jikkumpensaw lil MH għad-danni fl-ammont ta’ EUR 2 041.53, skont l-Artikolu L. 211‑2 et seq. tal-Kodiċi tat-Turiżmu.
14.      Fit‑22 ta’ Settembru 2020, Blue Passion tqiegħdet fi stralċ ġudizzjarju.
15.      Adita b’appell, il-cour d’appel de Paris (il-Qorti tal-Appell ta’ Pariġi, Franza), fis-sentenza tagħha tas‑17 ta’ Novembru 2022, sabet lil MH bħala l-unika responsabbli għall-inċident tagħha minħabba li ma xegħlitx id-dawl. Għaldaqstant, Blue Passion ma setgħetx tinżamm responsabbli għall-ksur fl-eżekuzzjoni tal-kuntratt skont l-Artikolu L. 211‑1 et
seq. tal-Kodiċi tat-Turiżmu. Barra minn hekk, din il-qorti ddeċidiet li Costa Crociere ma setgħetx tinżamm responsabbli għall-inċident skont ir-Regolament Nru 392/2009 u l-Konvenzjoni ta’ Ateni, peress li ma kienet teżisti ebda prova ta’ movimenti jew ta’ nuqqasijiet tal-vapur min-naħa ta’ Costa Crociere li setgħu kkawżaw il-waqgħa. Konsegwentement, il-cour d’appel de Paris (il-Qorti tal-Appell ta’ Pariġi) iddikjarat inammissibbli t-talbiet ta’ MH kif ukoll it-talbiet kollha ta’ terzi kontra Blue Passion fi stralċ, annullat is-sentenza li kienet iddikjarat lil Costa Crociere u lil Blue Passion bħala responsabbli u ċaħdet it-talbiet ta’ MH kontra Costa Crociere u Hiscox.
16.      MH appellat fuq punt ta’ liġi quddiem il-Cour de cassation (il-Qorti tal-Kassazzjoni), fejn sostniet li l-cour d’appel de Paris (il-Qorti tal-Appell ta’ Pariġi) żbaljat meta rrifjutat li tapplika l-Artikolu L. 211‑2 u L. 211‑16 tal-Kodiċi tat-Turiżmu li jittrasponu d-Direttiva 90/314, u meta applikat ir-Regolament Nru 392/2009 u l-Konvenzjoni ta’ Ateni minflok.
17.      Adita biż-żewġ appelli fuq punt ta’ liġi, il-Cour de cassation (il-Qorti tal-Kassazzjoni), li hija l-qorti tar-rinviju, irrilevat li kemm il-qrati tal-appell kif ukoll l-istudjużi legali għandhom opinjonijiet diverġenti dwar il-kwistjoni dwar jekk ir-Regolament Nru 392/2009 japplikax għall-operaturi ta’ kruċieri marittimi li joffru pakketti kklassifikati bħala vjaġġi kollox kompriż fis-sens tad-Direttiva 90/314.
18.      Minn naħa, ġie argumentat li r-responsabbiltà tal-organizzaturi tal-kruċieri marittimi mibjugħa bħala vjaġġi kollox kompriż taqa’ taħt is-sistema ta’ responsabbiltà stabbilita bid-Direttiva 90/314. Fil-fatt, ir-Regolament Nru 392/2009 ma jipprovdix eċċezzjoni għas-sistema ta’ responsabbiltà mingħajr nuqqas tal-organizzatur jew tal-bejjiegħ bl-imnut stabbilita minn din id-direttiva, u b’hekk tiġi żgurata protezzjoni aħjar tal-konsumaturi. Barra minn hekk, ir-Regolament Nru 392/2009 japplika biss għall-kuntratti li jirrigwardaw biss it-trasport marittimu ta’ passiġġieri u r-riferiment magħmul għad-Direttiva 90/314 fl-Artikolu 7 ta’ dan ir-regolament huwa limitat għall-obbligi tal-organizzatur li jinforma lill-passiġġieri, u ma jikkonċernax is-sistema ta’ responsabbiltà li tirriżulta minn din id-direttiva.
19.      Min-naħa l-oħra, skont il-qorti tar-rinviju, ġie argumentat li r-responsabbiltà tal-organizzaturi tal-kruċieri mibjugħa bħala vaganzi kollox kompriż taqa’ taħt is-sistema ta’ responsabbiltà tar-Regolament Nru 392/2009, peress li, skont l-Artikolu 14 tal-Konvenzjoni ta’ Ateni, li għalih jirreferi l-Artikolu 3 ta’ dan ir-regolament, ebda azzjoni għar-responsabbiltà f’każ ta’ mewt jew ta’
korriment fuq il-persuna ta’ passiġġier jew għal ta’ telf jew ħsara lill-bagalji ma tista’ tiġi eżerċitata kontra t-trasportatur jew it-trasportatur prestanti, ħlief skont din il-konvenzjoni. Barra minn hekk, l-ebda dispożizzjoni ta’ dan ir-regolament ma teskludi l-kruċieri mill-kamp ta’ applikazzjoni tiegħu. Barra minn hekk, l-Artikolu 7 ta’ dan ir-regolament jagħmel riferiment għad-Direttiva 90/314.
20.      Barra minn hekk, il-qorti tar-rinviju tispjega li ċerti awturi jissuġġerixxu li għandha ssir distinzjoni skont jekk l-inċident tal-passiġġier matul kruċiera jirrigwardax l-operazzjoni ta’ trasport innifisha – f’liema każ ir-responsabbiltà tat-trasportatur taqa’ taħt il-Konvenzjoni ta’ Ateni – jew servizz turistiku pprovdut b’rabta ma’ dan it-trasport f’liema każ tapplika d-Direttiva 90/314.
21.      Fid-dawl ta’ dawn il-kunsiderazzjonijiet, il-Cour de cassation (il-Qorti tal-Kassazzjoni) iddeċidiet li tissospendi l-proċeduri quddiemha u li tagħmel lill-Qorti tal-Ġustizzja tal-Unjoni Ewropea d-domandi preliminari li ġejjin:
“1.      L-Artikoli 2 u 3(1) u l-ewwel paragrafu tal-Artikolu 7 tar-Regolament [Nru 392/2009] u l-Anness I tiegħu għandhom jiġu interpretati fis-sens li jirregolaw ir-responsabbiltà ta’ trasportatur marittimu, operatur ta’ kruċiera li għandha l-karatteristiċi ta’ pakkett turistiku kollox kompriż fis-sens tad-[Direttiva 90/314]?
2.      Jekk l-ewwel domanda tingħata risposta fl-affermattiv, dawn id-dispożizzjonijiet tar-Regolament Nru 392/2009 jirregolaw ir-responsabbiltà ta’ dan l-operatur biss meta l-ħsara fuq il-persuna tkun konnessa mat-trasport bil-baħar?”
IV.    Il-proċedura quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja
22.      Id-deċiżjoni tar-rinviju tal‑15 ta’ Mejju 2024 waslet fir-Reġistru tal-Qorti tal-Ġustizzja fil‑25 ta’ Settembru 2024.
23.      Ġew ippreżentati osservazzjonijiet bil-miktub minn DM u WT, bħala eredi ta’ DI, minn MH, minn Costa Crociere, minn Croisière Club u mill-assiguratriċi tagħha Hiscox, minn Hiscox fil-kwalità tagħha ta’ assiguratriċi ta’ Blue Passion fi stralċ ġudizzjarju, mill-Gvern Franċiż u mill-Kummissjoni Ewropea fit-terminu previst fl-Artikolu 23 tal-Istatut tal-Qorti tal-Ġustizzja tal-Unjoni Ewropea.
24.      B’konformità mal-Artikolu 76(2) tar-Regoli tal-Proċedura, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li tipproċedi mingħajr seduta għas-sottomissjonijiet orali.
V.      Analiżi ġuridika
A.      Kummenti preliminari
25.      Il-vjaġġi tal-kruċieri huma popolari peress li joffru esperjenza konvenjenti u vaganza b’kollox inkluż li tinkludi l-ivvjaġġar, l-akkomodazzjoni, l-ikel u d-divertiment. Il-vjaġġaturi jistgħu jżuru diversi destinazzjonijiet mingħajr ma jkollhom jispakkjaw diversi drabi, u jistgħu jibbenefikaw minn firxa wiesgħa ta’ attivitajiet abbord u spiss jiksbu valur tajjeb għall-flus. Il-kruċieri jappellaw għal varjetà ta’ nies permezz tal-atmosfera rilassanti tagħhom, il-ħafna opportunitajiet soċjali li joffru u l-faċilità li biha huma organizzati. Minn perspettiva legali, il-kuntratti tal-kruċieri għandhom il-karatteristika partikolari li, minbarra l-element ta’ trasport, dawn jinkludu wkoll elementi ta’ servizzi oħra, bħal attivitajiet ta’ divertiment.
26.      Id-dritt tal-Unjoni jirrikonoxxi dan il-fatt fid-definizzjoni ta’ “kruċiera” fis-sens tal-Artikolu 3 tar-Regolament Nru 1177/2010 bħala “servizz ta’ trasport bil-baħar jew minn passaġġi fuq l-ilma interni, operat esklussivament għall-fini ta’ pjaċir u rikreazzjoni, supplimentat b’akkomodazzjoni u faċilitajiet oħra, ta’ aktar minn jumejn b’żewġt iljieli abbord”. Konsegwentement, ċerti aspetti tal-kuntratt konkluż mill-passiġġier jistgħu jaqgħu taħt diversi atti differenti tad-dritt tal-Unjoni. Fil-każ ta’ nuqqas ta’ eżekuzzjoni jew ta’ ksur fl-eżekuzzjoni tas-servizz miftiehem, jistgħu jqumu kwistjonijiet kumplessi dwar id-delimitazzjoni tal-kamp ta’ applikazzjoni ta’ dawn l-atti.
27.      Fil-kawżi ineżami, li jikkonċernaw offiżi fuq il-persuna mġarrba minn żewġ passiġġieri waqt kruċieri fl‑2016 u fl‑2017, tqum il-kwistjoni dwar kif għandu jiġi ddelinjat il-kamp ta’ applikazzjoni taż-żewġ atti rilevanti tad-dritt tal-Unjoni, jiġifieri d-Direttiva 90/314 u r-Regolament Nru 392/2009. Kull wieħed minn dawn l-istrumenti legali jistabbilixxi sistema ta’ responsabbiltà distinta – dik tal-organizzatur fl-ewwel każ, u dik tat-trasportatur fit-tieni każ – kif ser nispjega f’iktar dettall. Peress li r-Regolament Nru 392/2009 jintegra b’mod sħiħ il-Konvenzjoni ta’ Ateni fl-ordinament ġuridiku tal-Unjoni, l-oriġini u l-għan ta’ din il-konvenzjoni huma ta’ importanza kunsiderevoli għal din l-analiżi. Il-Protokoll ta’ Londra (9), li emenda l-Konvenzjoni ta’ Ateni u li miegħu aderixxiet l-Unjoni, huwa rilevanti wkoll. Madankollu, għandu jiġi rrilevat li d-Direttiva 2015/2302, li sadanittant issostitwixxiet id-Direttiva 90/314, ma hijiex applikabbli għall-kawżi ineżami ratione temporis, peress li saret applikabbli biss fl‑1 ta’ Lulju 2018.
28.      Wara li ġbart fil-qosor is-suġġett taż-żewġ domandi preliminari, huwa ċar li dawn għandhom jiġu ttrattati flimkien. L-għan ewlieni tal-analiżi huwa li jiġu identifikati l-kriterji għad-delinjazzjoni tal-kamp ta’ applikazzjoni taż-żewġ sistemi ta’ responsabbiltà, u b’hekk tiżdied iċ-ċarezza legali fir-rigward tal-kampijiet ta’ applikazzjoni rispettivi tagħhom. Għal dan l-għan, ser inqabbel iż-żewġ sistemi u nenfasizza l-karatteristiċi essenzjali tagħhom (10). Permezz ta’ interpretazzjoni, ser niddetermina sa fejn l-atti tad-dritt tal-Unjoni inkwistjoni jkopru aspetti ta’ trasport u ta’ servizzi oħra. B’dan il-mod, ser neżamina jekk jistax ikun neċessarju li ssir distinzjoni bejn it-tipi differenti ta’ servizzi, peress li wħud mis-servizzi pprovduti waqt vjaġġ ta’ kruċiera jista’ jkollhom rabta dgħajfa, jew saħansitra ineżistenti, mal-qasam tat-trasport. Finalment, ser nipproponi ċerti kriterji ta’ interpretazzjoni maħsuba sabiex jgħinu lill-qorti tar-rinviju tidentifika s-sistema ta’ responsabbiltà applikabbli fil-kuntest speċifiku tal-kawżi li għandha quddiemha (11).
B.      Preżentazzjoni tas-sistemi ta’ responsabbiltà għall-ġarr bil-baħar ta’ passiġġieri u l-interazzjoni tagħhom
1.      Ħarsa ġenerali lejn il-karatteristiċi ewlenin taż-żewġ sistemi ta’ responsabbiltà
29.      L-Artikolu 3(1) tar-Regolament Nru 392/2009 jipprevedi li s-sistema ta’ responsabbiltà applikabbli għat-trasportaturi marittimi għad-danni kkawżati lill-passiġġieri ta’ vapur hija rregolata mill-Artikoli 1 u 1bis, mill-Artikolu 2(2) u mill-Artikoli 3 sa 16, 18, 20 u 21 tal-Konvenzjoni ta’ Ateni. Kif indikat iktar ’il fuq, din il-konvenzjoni saret parti integrali mill-ordinament ġuridiku tal-Unjoni bl-adozzjoni ta’ dan ir-regolament (12).
30.      Is-sistema ta’ responsabbiltà stabbilita mill-Konvenzjoni ta’ Ateni tipprevedi li, fil-każ ta’ dannu li jirriżulta mill-mewt jew minn offiża fuq il-persuna ta’ passiġġier, li ma jkunux ikkawżati minn inċident tat-tbaħħir, it-trasportatur jinżamm responsabbli jekk l-avveniment li kkawża d-dannu jkun imputabbli għat-tort jew għan-negliġenza tat-trasportatur, u l-oneru tal-prova tat-tort jew tan-negliġenza jaqa’ fuq min għamel it-talba (13).
31.      Mill-Artikolu 14 tal-Konvenzjoni ta’ Ateni jirriżulta b’mod ċar li, talba fiċ-ċirkustanzi msemmija iktar ’il fuq tista’ titressaq biss fuq il-bażi ta’ din il-konvenzjoni. Għaldaqstant, minn dan jista’ jiġi dedott li r-Regolament Nru 392/2009 jikkostitwixxi bażi legali speċifika għat-talbiet kontra t-trasportatur f’każijiet ta’ mewt jew ta’ korriment fuq il-persuna fit-trasport marittimu.
32.      F’dan il-kuntest, għandu jsir riferiment għall-premessa 19 tar-Regolament Nru 392/2009, li tindika li dan ir-regolament għandu l-għan li jistabbilixxi regoli uniformi (iktar ’il quddiem “sett uniku ta’ regoli” (14)) fil-livell tal-Unjoni dwar id-drittijiet tat-trasportaturi bil-baħar kif ukoll id-drittijiet tal-passiġġieri fil-każ ta’ inċidenti, peress li dan l-għan ma jistax jintlaħaq b’mod suffiċjenti fil-livell tal-Istati Membri. Din l-indikazzjoni ssaħħaħ il-fehma tiegħi li r-Regolament Nru 392/2009 jikkostitwixxi qafas ġuridiku li jirregola suġġett iddefinit b’mod ċar, bl-esklużjoni ta’ kull regola potenzjalment kontradittorja, f’dak li jirrigwarda l-qasam tat-trasport ta’ passiġġieri bil-baħar (15).
33.      F’dak li jirrigwarda b’mod partikolari l-kamp ta’ applikazzjoni tar-Regolament Nru 392/2009, l-Artikolu 3(6) tal-Konvenzjoni ta’ Ateni annessa miegħu jippreċiża li r-responsabbiltà tat-trasportatur tikkonċerna biss id-danni li jirriżultaw minn inċidenti li “li saru waqt il-ġarr”. Fi kliem ieħor, din id-dispożizzjoni tiddefinixxi perijodu jew proċess li matulu tapplika r-responsabbiltà tat-trasportatur, li l-implikazzjonijiet speċifiċi tiegħu huma ddeterminati minn dispożizzjonijiet oħra ta’ dan ir-regolament.
34.      F’dan ir-rigward, skont l-Artikolu 2 tiegħu, ir-Regolament Nru 392/2009 japplika għal kull “ġarr internazzjonali” fis-sens tal-Artikolu 1(9) tal-Konvenzjoni ta’ Ateni, li jiddefinixxi dan it-terminu bħala “kull ġarr li fih, skont il-kuntratt tal-ġarr, il-post tat-tluq u l-post tad-destinazzjoni jinsabu f’żewġ Stati differenti, jew fi Stat wieħed jekk, skont il-kuntratt tal-ġarr jew l-itinerarju skedat, hemm port ta’ waqfien fi Stat ieħor”.
35.      Barra minn hekk, l-Artikolu 1(8)(a) tal-Konvenzjoni ta’ Ateni jispeċifika li “ġarr” għandu jkopri l-perijodu li matulu l-passiġġier u/jew il-bagalji tal-kabina tiegħu jew tagħha jkunu abbord il-vapur, jew waqt l-imbark jew l-iżbark, kif ukoll il-perijodu li matulu l-passiġġier u l-bagalji tal-kabina tiegħu jew tagħha jiġu ttrasportati fuq l-ilma mill-art għall-vapur jew viċe versa, jekk l-ispiża ta’ dan it-trasport tkun inkluża fin-noll jew jekk il-bastiment użat għal dak it-trasport addizzjonali jkun ġie magħmul disponibbli għall-passiġġier mit-trasportatur. Madankollu, il-“ġarr” ma jkoprix il-perijodu li matulu l-passiġġier ikun jinsab f’terminal tal-port, fuq moll, fi jew fuq kwalunkwe installazzjoni oħra tal-port.
36.      Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti, u fid-dawl tal-fatt li kruċiera tinvolvi prinċipalment – iżda mhux esklużivament – it-trasport ta’ passiġġieri bil-baħar, huwa raġonevoli li jiġi kkunsidrat li kull offiża fuq il-persuna mġarrba mill-passiġġieri bħala riżultat ta’ inċidenti li seħħew matul it-trasport tagħhom abbord tista’ taqa’ fil-kamp ta’ applikazzjoni tar-Regolament Nru 392/2009. B’kuntrast ma’ dan, l-offiżi fuq il-persuna li jseħħu meta l-passiġġier ma jkunx abbord il-vapur ma humiex koperti minn dan ir-regolament.
37.      Għalhekk tqum il-kwistjoni dwar jekk id-Direttiva 90/314 tistax tapplika wkoll f’dawn iċ-ċirkustanzi. Jekk dan ikun il-każ, dan ikun ifisser li, f’ċerti każijiet, ikun hemm sovrappożizzjoni tal-kampijiet ta’ applikazzjoni tagħhom. L-Artikolu 7 tar-Regolament Nru 392/2009 jipprevedi ċerti indikazzjonijiet fir-rigward tat-tweġiba għal din il-mistoqsija. Skont din id-dispożizzjoni, it-trasportatur u/jew it-trasportatur prestanti, bla ħsara għall-obbligi tal-operaturi tat-tours skont id-Direttiva 90/314, għandhom jiżguraw li l-passiġġieri jirċievu informazzjoni xierqa u li tinftiehem dwar id-drittijiet mogħtija lilhom mill-imsemmi regolament fil-mument tat-tluq.
38.      Din id-dispożizzjoni turi li l-leġiżlatur tal-Unjoni adotta r-Regolament Nru 392/2009 b’għarfien sħiħ tal-possibbiltà li t-trasport marittimu seta’ jiġi inkluż f’arranġament ta’ vjaġġ kollox kompriż irregolat mid-Direttiva 90/314. Hija turi wkoll li d-drittijiet mogħtija skont ir-Regolament Nru 392/2009, b’mod partikolari fil-kuntest tas-sistema ta’ responsabbiltà tat-trasportaturi marittimi lejn il-passiġġieri, stabbilita minn dan ir-regolament, għandhom jiġu kkomunikati lilhom, u li dawn id-drittijiet jistgħu għalhekk japplikaw ukoll fil-kuntest ta’ vjaġġ kollox kompriż.
39.      Dan l-obbligu tat-trasportaturi marittimi li jinformaw lill-passiġġieri dwar id-drittijiet tagħhom skont ir-Regolament Nru 392/2009 huwa “bla ħsara” għad-drittijiet li l-passiġġieri jista’ jkollhom skont id-Direttiva 90/314 fir-rigward tal-operaturi tat-tours. Madankollu, għandu jiġi rrilevat li l-espressjoni “bla ħsara” ma hijiex intiża sabiex teskludi jew tillimita l-applikazzjoni tar-Regolament Nru 392/2009 għas-sistema ta’ responsabbiltà tat-trasportatur marittimu fil-każ ta’ mewt jew ta’ korriment
fuq il-persuna tal-passiġġier. Għall-kuntrarju, huwa evidenti li din is-sistema ta’ responsabbiltà tibqa’ speċifikament applikabbli fil-każ ta’ mewt jew ta’ korriment
fuq il-persuna tal-passiġġier matul it-trasport marittimu, skont dispożizzjoni ta’ konvenzjoni internazzjonali li tagħmel parti integrali mid-dritt tal-Unjoni.
40.      Is-sistema ta’ responsabbiltà skont id-Direttiva 90/314 tikkonċerna, min-naħa tagħha, ir-responsabbiltà tal-organizzatur għal ksur tal-obbligi kuntrattwali tiegħu fil-konfront tal-konsumatur. B’mod iktar speċifiku, skont l-Artikolu 5(1) ta’ din id-direttiva, l-organizzatur huwa responsabbli lejn il-konsumatur għall-eżekuzzjoni dovuta tal-obbligi li jirriżultaw mill-kuntratt kollox kompriż, kemm jekk dawn l-obbligi jiġu eżegwiti minnu stess jew minn fornituri ta’ servizzi terzi – bħal, fil-każ ta’ kruċiera, it-trasportatur (16). B’mod partikolari, din id-direttiva tipprevedi wkoll kumpens fil-każ ta’ offiża fuq il-persuna li tirriżulta min-nuqqas ta’ eżekuzzjoni jew ksur fl-eżekuzzjoni tas-servizzi miftiehma kuntrattwalment, kif jista’ jiġi dedott mill-Artikolu 5(2) tagħha (17).
41.      Għalhekk jista’ jingħad, għall-finijiet ta’ din l-analiżi, li ż-żewġ sistemi ta’ responsabbiltà huma differenti kemm fl-għanijiet regolatorji tagħhom kif ukoll fil-bażijiet legali tagħhom. Konsegwentement, f’każ ta’ inċidenti li jinvolvu passiġġieri abbord vapur tal-kruċieri, dawn jistgħu japplikaw simultanjament. Minn din il-perspettiva, ma jistax jiġi eskluż li l-kampijiet ta’ applikazzjoni tar-Regolament Nru 392/2009 u tad-Direttiva 90/314 jistgħu jissovrapponu f’ċerti ċirkustanzi. Madankollu, għandu jiġi enfasizzat li dawn l-atti legali ma japplikawx bl-istess mod. Fil-fatt, dawn għandhom għanijiet differenti u jirregolaw aspetti differenti tal-istess sitwazzjoni tal-ivvjaġġar (18).
42.      Għal din ir-raġuni, kwalunkwe talba li jista’ jkollu passiġġier hija indirizzata kontra partijiet differenti, jiġifieri t-trasportatur u/jew l-organizzatur. Dawn il-partijiet jistgħu jkunu l-istess operaturi ekonomiċi jew differenti. Fid-dawl tal-funzjonijiet distinti li dawn il-partijiet iwettqu fl-eżekuzzjoni ta’ vjaġġ ta’ kruċiera, huwa raġonevoli li jiġi preżunt li kull waħda tista’ tinżamm responsabbli biss għall-ksur tal-obbligi tagħha stess lejn il-passiġġier.
43.      Konsegwentement, it-trasportatur tipikament iġorr ir-responsabbiltà għall-offiżi fuq il-persuna mġarrba abbord il-vapur, peress li l-kundizzjonijiet għall-istabbiliment ta’ din ir-responsabbiltà jvarjaw skont jekk id-dannu rilevanti jirriżultax minn “inċident tat-tbaħħir” fis-sens tal-Konvenzjoni ta’ Ateni. B’kuntrast ma’ dan, l-organizzatur huwa responsabbli sabiex jiżgura l-eżekuzzjoni konformi mal-kuntratt ta’ vjaġġ kollox kompriż u għalhekk huwa responsabbli wkoll għal eventwali nuqqasijiet imputabbli għall-aġir tat-trasportatur. Barra minn hekk, kif jirriżulta mid-definizzjoni ta’ “pakkett” taħt l-Artikolu 2(1) tad-Direttiva 90/314, it-“trasport” huwa ġeneralment ikkunsidrat bħala wieħed mill-elementi integrali tiegħu.
44.      F’dan il-kuntest, għandu jiġi rrilevat li l-Artikolu 4(1)(b) tad-Direttiva 90/314 jimponi fuq l-organizzatur obbligi speċifiċi li jipprovdi lill-konsumatur, qabel il-bidu tal-vjaġġ, ċerta informazzjoni – inklużi l-ħinijiet u l-postijiet tal-waqfiet intermedji u tal-konnessjonijiet tat-trasport, kif ukoll dettalji dwar l-akkomodazzjoni li għandha tiġi okkupata mill-vjaġġatur, bħal kabina jew post tal-irqad fuq vapur. Fi kliem ieħor, il-kamp ta’ applikazzjoni tad-Direttiva 90/314 jinkludi wkoll, sa ċertu punt, ġarr bil-baħar ta’ passiġġieri.
45.      Konsegwentement, il-passiġġier huwa, bħala prinċipju, ikkonfrontat b’għażla bejn żewġ rimedji distinti. Madankollu, għandu jiġi enfasizzat li dan ma jeżentahx mill-obbligu li jevalwa bir-reqqa, f’kull każ, l-applikabbiltà u s-sodisfazzjon tar-rekwiżiti tar-Regolament Nru 392/2009 u tad-Direttiva 90/314 fid-dawl taċ-ċirkustanzi speċifiċi tal-każ individwali (19).
46.      Jekk iż-żewġ sistemi ta’ responsabbiltà huma intiżi li japplikaw fl-istess ħin, tqum il-kwistjoni addizzjonali dwar kif tista’ tiġi żgurata l-konsistenza legali. Interpretazzjoni tad-Direttiva 90/314 turi li l-leġiżlatur tal-Unjoni kien diġà ħa inkunsiderazzjoni l-applikabbiltà eventwali tal-Konvenzjoni ta’ Ateni fi żmien meta din kienet għadha ma ġietx inkluża fir-Regolament Nru 392/2009 u kienet għadha ma saritx parti mill-ordinament ġuridiku tal-Unjoni. Fil-fatt, it-tielet paragrafu tal-Artikolu 5(2) tad-Direttiva 90/314 jipprevedi li, “[f]’dawk li huma danni li joħorġu minn nuqqas ta’ tħaddim jew minn tħaddim ħażin tas-servizzi involuti fil-pakkett, l-Istati Membri jistgħu jippermettu li l-kumpens ikun limitat skond il-konvenzjonijiet internazzjonali li jirregolaw dawn is-servizzi.” Id-dsatax-il premessa tad-Direttiva 90/314 tirreferi f’dan ir-rigward għall-“Konvenzjoni ta’ Atene ta’ l‑1974 dwar it-Trasport bil-Baħar” b’mod partikolari.
47.      Għalkemm ma hijiex applikabbli ratione temporis għall-kawżi ineżami, id-Direttiva 2015/2302, li ssostitwixxiet id-Direttiva 90/314, għandha wkoll tittieħed inkunsiderazzjoni għal din l-interpretazzjoni. L-Artikolu 14(4) tad-Direttiva 2015/2302 jiċċara r-relazzjoni bejn ir-regoli applikabbli għall-vjaġġi kollox kompriż u l-konvenzjonijiet internazzjonali applikabbli għas-servizzi tal-ivvjaġġar u, b’mod iktar speċifiku, ir-regoli skont il-Konvenzjoni ta’ Ateni. Skont din id-dispożizzjoni, “[s]akemm konvenzjonijiet internazzjonali li jorbtu lill-Unjoni jillimitaw il-livell ta’ kumpens jew il-kondizzjonijiet li taħthom kumpens għandu jitħallas minn fornitur li jwettaq servizz tal-ivvjaġġar li huwa parti minn pakkett, l-istess limitazzjonijiet għandhom japplikaw għall-organizzatur”. L-għan regolatorju ta’ din id-dispożizzjoni huwa li jiġu żgurati l-ġustizzja u l-konsistenza legali, sabiex l-organizzaturi ma jkunux suġġetti għal standard ogħla mill-fornitur tas-servizz innifsu skont id-dritt internazzjonali.
48.      Barra minn hekk, għandu jsir riferiment għall-Artikolu 14(5) tad-Direttiva 2015/2302, li jipprevedi li d-dritt għal kumpens skont din id-direttiva ma jaffettwax id-drittijiet tal-passiġġieri skont ir-Regolament Nru 392/2009, għalkemm bil-limitazzjoni li l-ammonti ta’ kumpens mogħti skont din id-direttiva u kumpens mogħti taħt dan ir-regolament għandhom jitnaqqsu minn xulxin sabiex jiġi evitat kumpens żejjed. Din id-dispożizzjoni ssostni l-osservazzjoni tiegħi li ż-żewġ sistemi ta’ responsabbiltà huma marbuta ma’ xulxin. Dawn huma maħsuba sabiex jikkoeżistu u, bħala prinċipju, ikunu aċċessibbli simultanjament għall-passiġġieri, billi jiżguraw protezzjoni sħiħa tal-passiġġieri, mingħajr ma jillimitawhom għal rimedju wieħed. Madankollu, din l-applikabbiltà konkomitanti hija espliċitament limitata mil-leġiżlatur tal-Unjoni sabiex jiġi evitat li l-passiġġier jirċievi kumpens żejjed għall-istess inċident mingħand diversi partijiet responsabbli.
2.      Paralleli mal-qasam tat-trasport bl-ajru ta’ passiġġieri
49.      Issa ser nissupplimenta din il-ħarsa ġenerali bi spjegazzjoni qasira tas-sistema ta’ responsabbiltà applikabbli għat-trasport bl-ajru ta’ passiġġieri, li minnha jistgħu jinsiltu konklużjonijiet legali rilevanti għall-finijiet ta’ din l-analiżi, peress li kemm il-leġiżlatur tal-Unjoni kif ukoll il-Qorti tal-Ġustizzja għamlu xi preċiżazzjonijiet dwar il-kamp ta’ applikazzjoni ratione materiae tar-regoli applikabbli.
50.      Għalhekk, fis-sentenza Irish Ferries (20), il-Qorti tal-Ġustizzja stabbilixxiet il-bażi ta’ interpretazzjoni tad-dispożizzjonijiet dwar il-ġarr bil-baħar ta’ passiġġieri b’mod analogu għal dawk li jirregolaw it-trasport bl-ajru. L-analoġija żviluppata mill-Qorti tal-Ġustizzja kienet tikkonċerna l-eventwali pressjoni finanzjarja eżerċitata fuq it-trasportaturi marittimi minħabba l-miżuri ta’ kumpens previsti fl-Artikolu 19 tar-Regolament Nru 1177/2010, billi indikat li hija kienet diġà ddeċidiet fil-qasam tat-trasport bl-ajru li tali konsegwenzi ma setgħux jitqiesu bħala sproporzjonati fid-dawl tal-għan ta’ livell għoli ta’ protezzjoni tal-passiġġieri.
51.      Fis-sentenza Primera Air Scandinavia (21), il-Qorti tal-Ġustizzja kkunsidrat l-interazzjoni bejn ir-regoli dwar it-trasport bl-arju ta’ passiġġieri u r-regoli dwar il-vjaġġi kollox kompriż u ddeċidiet li d-dritt għal kumpens previst fl-Artikolu 7 tar-Regolament Nru 261/2004 (22) kien applikabbli f’sitwazzjoni fejn it-titjira mixtrija minn passiġġier kienet tagħmel parti minn tour kollox kompriż, mingħajr ma jiġu ppreġudikati d-drittijiet li jistgħu jirriżultaw mid-Direttiva 90/314.
52.      Fis-sentenza Hembesler u Condor Flugdienst (23), il-Qorti tal-Ġustizzja kkonfermat il-possibbiltà ta’ applikazzjoni konġunta tar-regoli li jinsabu kemm fid-Direttiva 2015/2302 kif ukoll fir-Regolament Nru 261/2004 għall-passiġġieri tal-ajru fil-kuntest ta’ tour kollox kompriż. Skont il-Qorti tal-Ġustizzja, il-protezzjoni legali ta’ dawn il-passiġġieri ma setgħetx tiġi żgurata esklużivament minn din id-direttiva. Wara interpretazzjoni tal-Artikolu 3(6) tar-Regolament Nru 261/2004 u tal-Artikolu 14(5) tad-Direttiva 2015/2302, il-Qorti tal-Ġustizzja kkonkludiet li l-kampijiet ta’ applikazzjoni rispettivi ta’ dawn l-atti tad-dritt sekondarju jistgħu jissovrapponu. Madankollu, il-Qorti tal-Ġustizzja rrilevat li dawn id-dispożizzjonijiet jistabbilixxu bħala limitu għall-applikazzjoni kkombinata tagħhom ir-rifjut ta’ kumpens żejjed għad-dannu mġarrab mill-passiġġier.
53.      Is-sentenzi ċċitati iktar ’il fuq juru li, fil-qasam tat-trasport bl-ajru tal-passiġġieri, l-applikazzjoni parallela ta’ żewġ sistemi ta’ responsabbiltà distinti hija ammissibbli, sa fejn din isservi sabiex tiżgura l-protezzjoni kompleta tal-passiġġieri. Madankollu, peress li dawn is-sistemi joperaw permezz ta’ mekkaniżmi legali differenti u jindirizzaw kategoriji differenti ta’ partijiet responsabbli, l-istrumenti rilevanti tad-dritt tal-Unjoni fihom dispożizzjonijiet speċifiċi li jiddelinjaw il-kampijiet ta’ applikazzjoni rispettivi tagħhom (24). L-assenza ta’ dispożizzjonijiet iddettaljati dwar il-ġarr bil-baħar ta’ passiġġieri – li hija inkwistjoni fil-kawżi ineżami – flimkien mal-fatt li l-Qorti tal-Ġustizzja għadha ma indirizzatx id-delimitazzjoni tal-kamp ta’ applikazzjoni ratione materiae ta’ dawn ir-regoli fir-rigward tar-regoli dwar il-vjaġġi kollox kompriż, titlob kjarifika permezz ta’ interpretazzjoni. Ser nindirizza dan il-kompitu fit-taqsima li jmiss.
C.      Fuq il-ħtieġa ta’ interpretazzjoni koerenti u bbażata fuq l-interessi tar-regoli li jirregolaw il-ġarr bil-baħar ta’ passiġġieri
54.      Il-fatt li ż-żewġ sistemi ta’ responsabbiltà jistgħu japplikaw b’mod parallel ma għandux jaħbi r-realtà li l-element ta’ trasport f’kuntratti ta’ kruċieri huwa biss parti relattivament żgħira tal-pakkett globali offrut mill-organizzatur, filwaqt li servizzi oħra – bħad-divertiment, l-akkomodazzjoni u l-catering – huma b’mod ċar predominanti. Dan jirrifletti wkoll id-domanda tal-konsumaturi: il-passiġġieri tal-kruċieri tipikament ifittxu d-divertiment waqt l-esplorazzjoni ta’ reġjuni ġodda tad-dinja. Jekk, b’kuntrast ma’ dan, l-interess prinċipali kien fit-trasport, ċertament ikun hemm alternattivi iktar rapidi u iktar kosteffettivi għall-kruċieri. Għalhekk, fil-prattika, il-kamp ta’ applikazzjoni tad-Direttiva 90/314 huwa sinjifikattivament usa’ minn dak tar-Regolament Nru 392/2009, li huwa limitat għall-kwistjonijiet ta’ responsabbiltà relatati mal-offiżi fuq il-persuna jew mal-mewt tal-passiġġieri matul il-ġarr tagħhom.
55.      Barra minn hekk, wieħed ma għandux jinsa li l-leġiżlatur tal-Unjoni mmodernizza progressivament id-dritt tal-protezzjoni tal-konsumaturi, u b’mod partikolari d-dritt tal-vjaġġi kollox kompriż, sabiex jirreaġixxi għad-domanda dejjem tikber tal-vjaġġaturi għal vjaġġi fuq kruċieri. Filwaqt li l-kruċieri ma kinux imsemmija b’mod espliċitu fid-Direttiva 90/314, il-premessa 17 tad-Direttiva 2015/2302 issa tagħmel riferiment espliċitu għalihom u tikkaratterizzahom, essenzjalment, bħala kombinazzjoni ta’ servizzi multipli li fihom il-komponent tat-trasport għandu rwol sekondarju.
56.      Il-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja tidher li tirrifletti l-importanza dejjem tikber tad-dritt tal-vjaġġi kollox kompriż sabiex tiġi żgurata l-protezzjoni tal-passiġġieri. Fis-sentenza Pammer u Hotel Alpenhof (25), il-Qorti tal-Ġustizzja kkunsidrat li l-kundizzjonijiet sabiex vjaġġ fuq bastiment tat-tagħbija jkun jista’ jiġi kklassifikat bħala “pakkett” fis-sens tal-Artikolu 2(1) tad-Direttiva 90/314 kienu ssodisfatti minkejja l-fatt li l-vjaġġ inkwistjoni seħħ f’kundizzjonijiet ħafna iktar sempliċi minn dawk ta’ kruċiera tradizzjonali. L-aspett tat-trasport ittieħed inkunsiderazzjoni biss sa fejn kien jikkostitwixxi komponent neċessarju tal-vjaġġi kollox kompriż. B’dan il-mod, il-Qorti tal-Ġustizzja effettivament inkludiet din il-kategorija ta’ trasport bil-baħar fil-kamp ta’ applikazzjoni tad-dritt tal-protezzjoni tal-konsumaturi. A fortiori, dan ir-raġunament għandu japplika wkoll għal forom ta’ vjaġġi fuq kruċieri iktar kumplessi jew sofistikati.
57.      Fil-fehma tiegħi, dawn l-aspetti għandhom jittieħdu inkunsiderazzjoni sabiex jiġi ddeterminat liema mill-istrumenti tad-dritt tal-Unjoni fil-fatt japplikaw. Kwistjonijiet ta’ delinjazzjoni bejn il-kamp ta’ applikazzjoni tar-Regolament Nru 392/2009 u tad-Direttiva 90/314 jistgħu jqumu, b’mod partikolari, meta ksur tal-obbligi jwassal għal offiża fuq il-persuna tal-passiġġier – kemm jekk din l-offiża fuq il-persuna sseħħ fil-kuntest tat-trasport innifsu jew b’rabta ma’ servizzi oħra. Fid-determinazzjoni tal-limiti tal-kampijiet rispettivi ta’ applikazzjoni ta’ dawn l-atti tad-dritt tal-Unjoni, għandu, minn naħa, jitfakkar li d-Direttiva 90/314 tinkludi dispożizzjonijiet favorevoli ħafna għall-konsumatur (26). Konsegwentement, id-dispożizzjonijiet tad-Direttiva 90/314 għandhom, fl-interess tal-konsumatur, jiġu applikati bl-iktar mod wiesa’ possibbli. Min-naħa l-oħra, ir-Regolament Nru 392/2009 ma għandux jiġi mċaħħad mill-għan maħsub tiegħu. Minflok, għandu jiġi applikat skont l-għan oriġinali tiegħu, jiġifieri li jiġi żgurat kumpens għal offiżi fuq il-persuna marbuta mill-qrib mal-operazzjoni ta’ trasport (27).
58.      Kuntrarjament għall-argument li jsostnu ċerti partijiet, ma naqbilx mal-fehma li r-Regolament Nru 392/2009 jwarrab kompletament id-dispożizzjonijiet tad-Direttiva 90/314 fiċ-ċirkustanzi kollha. Dan l-argument huwa bbażat fuq il-preżunzjoni li l-Artikolu 14 tal-Konvenzjoni ta’ Ateni jistabbilixxi l-applikazzjoni esklużiva tad-dispożizzjonijiet tal-Konvenzjoni. Madankollu, din l-interpretazzjoni tinjora l-fatt li l-għan ewlieni ta’ din id-dispożizzjoni huwa li tiġi prekluża l-applikazzjoni ta’ leġiżlazzjoni nazzjonali kuntrarja fil-qasam tad-dritt tat-trasport. L-Istati firmatarji tal-Konvenzjoni ta’ Ateni qablu dwar trattat internazzjonali bl-għan li jistabbilixxi regoli uniformi dwar ir-responsabbiltà (28). Dan l-għan huwa rifless b’mod ċar kemm fil-Konvenzjoni nnifisha kif ukoll fir-Regolament Nru 392/2009. B’mod partikolari, il-premessa 19 ta’ dan ir-regolament, imsemmija iktar ’il fuq, tirreferi għall-ħolqien ta’ “sett wieħed ta’ regoli”, filwaqt li l-Anness II tal-Konvenzjoni jenfasizza l-“għan li tkun żgurata l-konformità” tal-applikazzjoni tagħha.
59.      Fi kwalunkwe każ, għandu jitfakkar li l-Artikolu 14 tal-Konvenzjoni jippreċedi d-Direttiva 90/314 u jirriżulta minn mument meta l-vjaġġi fuq kruċieri organizzati mill-operaturi tat-tours ma kinux għadhom prevalenti. Konsegwentement, dawn ir-relazzjonijiet ġuridiċi bejn l-operaturi tat-tours u l-konsumaturi ma kinux previsti f’dak iż-żmien. L-attenzjoni tal-leġiżlatur iffokat prinċipalment fuq ir-relazzjoni legali bejn it-trasportaturi u l-passiġġieri fil-kuntest tat-trasport marittimu. Madankollu, in-natura li dejjem tevolvi tad-dritt tal-ivvjaġġar u ż-żieda fil-popolarità tat-turiżmu tal-kruċieri huma żviluppi li għandhom jiġu riflessi fl-interpretazzjoni tal-qafas ġuridiku applikabbli.
60.      Lanqas ma naqbel mal-argument tal-partijiet li jappoġġjaw l-applikazzjoni esklużiva tad-Direttiva 90/314 bl-esklużjoni totali tad-dispożizzjonijiet tar-Regolament Nru 392/2009. Fil-fehma tiegħi, din l-interpretazzjoni ma tiħux inkunsiderazzjoni l-fatt li, kif jirriżulta minn interpretazzjoni sistematika, il-leġiżlatur tal-Unjoni ried b’mod ċar li r-Regolament Nru 392/2009 jibqa’ kompletament applikabbli, indipendentement mill-evoluzzjoni tad-dritt tal-protezzjoni tal-konsumaturi. Għalhekk, dan l-istrument legali jibqa’ rilevanti, b’mod partikolari f’dak li jirrigwarda r-responsabbiltà tat-trasportatur għall-offiżi fuq il-persuna imputabbli għall-operazzjoni ta’ trasport.
61.      Din l-interpretazzjoni sservi wkoll l-interessi tal-konsumatur, peress li ma jistax jiġi eskluż li jseħħu ċerti ċirkustanzi li ma jistgħux faċilment jiġu kklassifikati bħala ksur kuntrattwali mill-operatur tat-tours, iżda pjuttost jirriżultaw minn kundizzjonijiet relatati mal-operazzjoni tal-bastiment u għalhekk jaqgħu taħt ir-responsabbiltà tat-trasportatur. Konsegwentement, ma jistax jiġi eskluż li, f’tali ċirkustanzi, konsumatur jista’ jsib ruħu fis-sitwazzjoni diffiċli li jkollu jipprova li l-kundizzjonijiet għall-istabbiliment tar-responsabbiltà tal-organizzatur tat-tours huma ssodisfatti. Għall-kuntrarju, probabbilment ikun ħafna iktar sempliċi għal passiġġier li jinvoka talba kontra t-trasportatur fil-kuntest tar-Regolament Nru 392/2009.
62.      Għaldaqstant, ir-Regolament Nru 392/2009 u d-Direttiva 90/314 għandhom jitqiesu li jistgħu jikkoeżistu u jiġu applikati b’mod parallel, fejn ikun xieraq u fejn ikun iġġustifikat kuntestwalment. Fil-fehma tiegħi, din l-interpretazzjoni hija xierqa sabiex tiżgura lill-passiġġier l-iktar protezzjoni legali wiesgħa u komprensiva possibbli.
63.      Madankollu, iċ-ċertezza legali – u b’mod partikolari l-prevedibbiltà fir-relazzjonijiet kummerċjali – kif ukoll il-protezzjoni tal-konsumaturi kollha li jibbenefikaw minn servizzi ta’ kruċiera jeħtieġu l-iżvilupp ta’ kriterji affidabbli u faċilment applikabbli għad-determinazzjoni tas-sistema legali applikabbli (29). It-taqsima li ġejja hija ddedikata biex dan l-aspett jiġi indirizzat.
D.      Kriterji għad-delinjazzjoni tal-kampijiet ta’ applikazzjoni rispettivi tar-Regolament Nru 392/2009 u tad-Direttiva 90/314
64.      Fuq il-bażi tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti, huwa possibbli li jiġu identifikati ċerti kriterji li jippermettu d-delinjazzjoni tal-kampijiet ta’ applikazzjoni rispettivi tar-Regolament Nru 392/2009 u tad-Direttiva 90/314. Sabiex nispjega aħjar dawn il-kriterji, ser nirreferi, fejn huwa possibbli, għal eżempji ta’ kawżi rilevanti.
1.      Kriterji għall-applikazzjoni tar-Regolament Nru 392/2009
65.      Fir-rigward tal-kriterji li, jekk jiġu ssodisfatti, jindikaw l-applikabbiltà tar-Regolament Nru 392/2009, għandu jiġi rrilevat li, kif ġie stabbilit preċedentement, kull offiża fuq il-persuna mġarrba mill-passiġġieri bħala riżultat ta’ inċidenti li jseħħu waqt il-ġarr abbord taqa’ fil-kamp ta’ applikazzjoni ta’ dan ir-regolament. Għall-kuntrarju, il-korrimenti mġarrba waqt li l-passiġġier ikun jinsab f’terminal tal-port, fuq moll jew fi jew fuq kwalunkwe installazzjoni tal-port oħra ma humiex koperti minn dan ir-regolament (30). Minn dan isegwi loġikament li l-passiġġier ma jista’ jinvoka ebda azzjoni għal responsabbiltà skont dan ir-regolament jekk, pereżempju, huwa jġarrab offiża fuq il-persuna waqt eskursjoni fuq l-art (31).
66.      Barra minn hekk, għandu jiġi rrilevat li, skont l-Artikolu 3(1) tal-Konvenzjoni ta’ Ateni, it-trasportatur huwa responsabbli għat-telf imġarrab bħala riżultat ta’ korriment fuq il-persuna kkawżat lil passiġġier minn “inċident tat-tbaħħir”. Id-definizzjoni legali li tinsab fl-Artikolu 3(5) tal-Konvenzjoni tippreċiża li dan it-terminu jinkludi meta vapur jegħreq, jinqaleb, jaħbat jew jinkalja, ikun hemm splużjoni jew nar fuq il-vapur, jew difett fil-vapur. Ir-responsabbiltà tapplika sakemm it-trasportatur ma jipproduċix prova li l-inċident irriżulta minn att ta’ gwerra, ostilitajiet, gwerra ċivili, insurrezzjoni jew fenomenu naturali ta’ natura eċċezzjonali, inevitabbli u irreżistibbli; jew li kien kompletament ikkawżat minn att jew minn ommissjoni mwettqa minn parti terza bl-intenzjoni li jikkawżaw l-inċident. Peress li ċ-ċirkustanzi li jwasslu għal talba għal responsabbiltà huma ddefiniti b’mod ċar fil-konvenzjoni nnifisha, ġeneralment ma jkunx hemm diffikultà biex jiġi ddeterminat jekk il-passiġġier għandux dritt għal talba għad-danni kontra t-trasportatur.
67.      Madankollu, il-kjarifika ta’ din il-kwistjoni ssir iktar kumplessa meta l-offiża fuq il-persuna ma tirriżultax minn wieħed mill-“inċidenti tat-tbaħħir” imsemmija iktar ’il fuq. F’tali każ, l-Artikolu 3 tal-Konvenzjoni ta’ Ateni jipprovdi li t-trasportatur huwa responsabbli jekk l-inċident dannuż seħħ minħabba t-tort jew in-negliġenza tat-trasportatur. L-oneru tal-prova ta’ tali tort jew negliġenza jaqa’ fuq min għamel it-talba.
68.      Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti, huwa raġonevoli li jiġi konkluż li l-inċidenti inkwistjoni għandhom jikkostitwixxu avvenimenti li fihom seħħ riskju tipikament assoċjat mal-ġarr bil-baħar ta’ passiġġieri – riskji li fuqhom it-trasportatur, minħabba l-kwalità tiegħu ta’ operatur tal-vapur, normalment jeżerċita l-kontroll u li huwa għalhekk legalment obbligat li jieħu l-miżuri kollha fis-setgħa tiegħu sabiex jevita t-twettiq tagħhom.
69.      Sabiex jintwerew aħjar dawn il-kunsiderazzjonijiet, jista’ jkun utli li jingħataw xi eżempji ta’ inċidenti marbuta mal-ġarr bil-baħar
ta’ passiġġieri
li jistgħu jwasslu għal offiżi fuq il-persuna. Tali inċidenti jinkludu: żliq, tgerbib u waqgħat abbord (minħabba gverta mxarrba jew żlivellata, taraġ mhux imdawwal biżżejjed jew pavimentar mhux iffissat); inċidenti kkawżati minn oġġetti li jaqgħu (pereżempju, bagalji jew tagħmir mhux marbuta li jaqgħu fil-kabini jew fi spazji pubbliċi); inċidenti li jseħħu matul l-imbark jew l-iżbark (bħal inċidenti fuq skali, fit-taraġ jew f’żoni tal-imbarkazzjoni); inċidenti minħabba installazzjonijiet li ma jaħdmux jew li jkunu miżmuma ħażin (pereżempju liftijiet jew bibien difettużi); inċidenti kkawżati minn tagħmir ta’ salvataġġ mill-ilma miżmum ħażin (bħal dgħajjes tas-salvataġġ, ġkieket tas-salvataġġ, xbieki tas-salvataġġ u slielem tal-imbarkazzjoni); inċidenti minħabba n-negliġenza tal-ekwipaġġ (meta t-trasportatur ma jkunx ipprovda sikurezza jew sorveljanza adegwata) (32).
2.      Kriterji ta’ applikazzjoni tad-Direttiva 90/314
70.      Kif diġà ġie rrilevat, l-attivitajiet ta’ divertiment li ma jseħħux abbord bastiment, bħall-eskursjonijiet fuq l-art, b’mod ċar ma jaqgħux fil-kamp ta’ applikazzjoni tar-Regolament Nru 392/2009 (33). Madankollu, tali attivitajiet jistgħu jaqgħu fil-kamp ta’ applikazzjoni tad-Direttiva 90/314 jekk jagħmlu parti mill-vaganza kollox kompriż miftiehma. Għalhekk, il-passiġġier jista’, jekk ikun il-każ, jinvoka ksur tal-obbligu mill-organizzatur tal-vjaġġ ta’ kruċiera.
71.      L-identifikazzjoni ta’ liema att tad-dritt tal-Unjoni japplika għall-inċidenti li jseħħu fil-kuntest ta’ attivitajiet oħra abbord vapur tal-kruċiera hija ta’ importanza partikolari għas-soluzzjoni tal-kawża prinċipali. Kif diġà spjegajt b’riferiment għal-leġiżlazzjoni tal-Unjoni, kruċiera hija kkaratterizzata mill-provvista ta’ firxa wiesgħa ta’ servizzi, bħall-akkomodazzjoni u l-catering, kif ukoll minn attivitajiet intiżi għad-divertiment tal-passiġġieri (34). Fil-fehma tiegħi, il-kwistjoni dwar liema strument legali għandu jirregola tali inċidenti għandha tiġi evalwata fid-dawl ta’ għadd ta’ kunsiderazzjonijiet, li ser nesponi iktar ’il quddiem.
72.      F’dan il-kuntest, huwa ċar li l-leġiżlazzjoni tal-Unjoni ġiet adottata bl-għan li tipproteġi lill-persuni li jipparteċipaw fi vjaġġi fuq kruċieri. Il-leġiżlatur tal-Unjoni adotta qafas leġiżlattiv wiesa’ fil-qasam tad-dritt tal-protezzjoni tal-konsumaturi, li jinkludi dispożizzjonijiet favorevoli għall-konsumaturi u speċifikament adattati għall-partikolaritajiet tas-servizzi relatati mal-ivvjaġġar. Konsegwentement, jidher opportun, bħala regola ġenerali, li jiġu evalwati d-danni mġarrba mill-passiġġieri matul il-provvista ta’ servizzi minbarra dawk intrinsikament marbuta mal-qasam tat-trasport mill-perspettiva tar-regoli stabbiliti fil-qasam tal-protezzjoni tal-konsumaturi.
73.      Dan l-approċċ huwa bbażat fuq interpretazzjoni tad-dritt tal-Unjoni li tirrifletti r-rieda ċara tal-leġiżlatur li s-servizzi tal-ivvjaġġar komposti jkunu koperti mir-regoli dwar il-vjaġġi kollox kompriż. Kif tindika l-premessa 17 tad-Direttiva 2015/2302, il-kruċieri għandhom jiġu distinti (“mhux bħal fil-każ ta’ kruċiera”) minn forom konvenzjonali oħra ta’ trasport ta’ passiġġieri, bħal dawk bit-triq, bil-ferrovija, fuq l-ilma jew bl-ajru, li għalihom il-komponent tal-akkomodazzjoni
jitqies li huwa subordinat għat-trasport tal-passiġġieri (“il-komponent ewlieni huwa b’mod ċar it-trasport”). Din id-distinzjoni magħmula mil-leġiżlatur għandha sinjifikat interpretattiv partikolari, peress li timplika li kruċiera għandha, essenzjalment, tiġi assimilata ma’ akkomodazzjoni f’lukanda. Din l-osservazzjoni taqbel sa ċertu punt mal-perċezzjoni mifruxa tal-vapuri tal-kruċieri bħala “lukandi fuq il-baħar” (35).
74.      L-implikazzjoni legali ta’ dan hija li parti sostanzjali mis-servizzi ġeneralment inklużi fil-kruċieri, inklużi l-akkomodazzjoni u l-użu ta’ faċilitajiet rikreattivi (pereżempju pixxini, sawni, spajiet jew gymmijiet), ma jaqgħux fil-kamp ta’ applikazzjoni tar-regoli dwar il-ġarr bil-baħar ta’ passiġġieri u, għall-kuntrarju, huma rregolati mis-sistema legali applikabbli għas-servizzi tal-ivvjaġġar. Barra minn hekk, għandu jiġi rrilevat li l-premessa 17 tad-Direttiva 2015/2302, iċċitata iktar ’il fuq, tippreċiża li s-servizzi li huma intrinsikament parti minn servizz ieħor tal-ivvjaġġar (bħall-provvista ta’ ikliet, ta’ xorb u ta’ tindif bħala parti mill-akkomodazzjoni) ma għandhomx jitqiesu bħala servizzi tal-ivvjaġġar fihom innifishom.
75.      Mill-kunsiderazzjonijiet preċedenti jirriżulta li, minn perspettiva legali, huwa irrilevanti jekk passiġġier iġarrabx offiża fuq il-persuna waqt li jkun qiegħed jistrieħ fil-kabina tiegħu jew waqt li jkun qiegħed jiekol fir-ristorant tal-vapur, peress li, skont ir-raġunijiet li fuqhom tibbaża l-leġiżlazzjoni tal-Unjoni, iż-żewġ inċidenti seħħew waqt li l-passiġġier kien qed jiġi “akkomodat”. Minħabba l-karatteristiċi speċifiċi tal-kruċieri, l-element tat-trasport kważi kompletament jisparixxi fl-isfond, b’tali mod li l-kwistjoni tal-applikabbiltà potenzjali tar-Regolament Nru 392/2009 essenzjalment ma tqumx iktar. Għaldaqstant, passiġġier li ġarrab korriment jista’, bħala regola ġenerali, jippreżenta talba fuq il-bażi tad-dispożizzjonijiet li jirregolaw il-vjaġġ kollox kompriż, ħlief jekk l-offiża fuq
il-persuna inkwistjoni tkun ġiet ikkawżata minn avveniment manifestament marbut mal-ġarr bil-baħar ta’ passiġġieri.
76.      Il-fatt li d-Direttiva 90/314 biss hija applikabbli għall-kawżi ineżami – u mhux id-Direttiva 2015/2302 li ssuċċedietha – ma jipprekludix l-interpretazzjoni proposta hawnhekk, peress li d-direttiva l-iktar reċenti toffri biss gwida interpretattiva dwar il-mod kif il-leġiżlatur tal-Unjoni ried jistruttura l-protezzjoni legali tal-passiġġieri tal-kruċieri fi ħdan l-ordinament ġuridiku tal-Unjoni. Minflok ma wessa’ l-kamp ta’ applikazzjoni tar-regoli dwar il-vjaġġi kollox kompriż, il-leġiżlatur għażel li jiddelinja b’mod iktar preċiż il-kundizzjonijiet għall-applikazzjoni tagħhom, u b’hekk ipprova jelimina l-inċertezzi ta’ interpretazzjoni u jipproteġi lill-konsumaturi milli jiltaqgħu ma’ oqsma legali inċerti.
77.      Konsegwentement, l-elementi fundamentali stabbiliti fl-Artikolu 2 tad-Direttiva 90/314 jibqgħu intatti. L-Artikolu 3 tad-Direttiva 2015/2302 iżomm id-definizzjoni ċentrali ta’ “pakkett”, filwaqt li joffri ċarezza ikbar dwar il-kamp ta’ applikazzjoni tiegħu. Dan jistabbilixxi kriterji speċifiċi li skonthom servizzi tal-ivvjaġġar differenti, anki jekk ikunu s-suġġett ta’ kuntratti separati, jistgħu jitqiesu bħala li jikkostitwixxu “pakkett”. Barra minn hekk, din id-dispożizzjoni tartikola delimitazzjoni ċara bejn “pakketti” u “arranġament tal-ivvjaġġar marbut”, u b’hekk tippreċiża l-qafas legali li jirregola s-servizzi tal-vjaġġi komposti. Għar-raġunijiet esposti iktar ’il fuq, jiena tal-fehma li l-kunsiderazzjonijiet dwar il-kriterji għall-applikazzjoni tar-regoli dwar il-vjaġġi kollox kompriż jistgħu jiġu trasposti wkoll għad-Direttiva 90/314.
78.      L-applikazzjoni simultanja tar-Regolament Nru 392/2009 u tad-Direttiva 90/314 ma tistax tiġi eskluża meta inċidenti li jwasslu għal offiżi fuq il-persuna jseħħu abbord vapur tal-kruċieri waqt l-eżekuzzjoni ta’ servizz li jifforma parti minn vjaġġ kollox kompriż. Fil-fehma tiegħi, anki fil-każ ta’ dubju dwar ir-regoli applikabbli, id-dispożizzjonijiet fil-qasam tal-kumpens previsti mir-regoli dwar il-vjaġġi kollox kompriż stabbiliti mid-Direttiva 90/314 għandhom jipprevalu fuq id-dispożizzjonijiet tar-Regolament Nru 392/2009, dejjem jekk il-kundizzjonijiet għall-kumpens skont dan ir-regolament ikunu ssodisfatti b’mod ċar.
79.      Dawn il-prinċipji jistgħu jiġu implimentati fil-prattika b’tali mod li, meta tour komprensiv kollox kompriż ikun inkwistjoni, ikun hemm preżunzjoni li l-inċident ma jkunx ir-riżultat tat-trasport marittimu u, għaldaqstant, jaqa’ taħt is-sistema ta’ responsabbiltà prevista mid-Direttiva 90/314, fejn l-organizzatur iġorr l-oneru tal-prova kuntrarja.
E.      Gwida interpretattiva għall-qorti tar-rinviju
80.      Fir-rigward taċ-ċirkustanzi tal-kawża prinċipali, għandu jitfakkar li l-Artikolu 267 TFUE ma jagħtix lill-Qorti tal-Ġustizzja l-ġurisdizzjoni sabiex tapplika d-dispożizzjonijiet tad-dritt tal-Unjoni għal każijiet individwali, iżda biss sabiex tiddeċiedi dwar l-interpretazzjoni tat-Trattati u tal-atti adottati mill-istituzzjonijiet tal-Unjoni. Madankollu, il-Qorti tal-Ġustizzja tista’, fil-kuntest tal-kooperazzjoni ġudizzjarja prevista minn dan l-artikolu, u fuq il-bażi tal-materjal ippreżentat quddiemha, tipprovdi lill-qorti nazzjonali b’interpretazzjoni tad-dritt tal-Unjoni li tista’ tkun utli għaliha fl-evalwazzjoni tal-applikabbiltà ta’ att ġuridiku tal-Unjoni (36). Fi kliem ieħor, il-Qorti tal-Ġustizzja hija awtorizzata tipprovdi lill-qorti tar-rinviju l-gwida dwar l-interpretazzjoni neċessarja sabiex tippermettilha – bla ħsara għal evalwazzjoni tal-fatti rilevanti kollha – tiddetermina jekk ir-Regolament Nru 392/2009 jew id-Direttiva 90/314 humiex applikabbli fil-kawża ineżami.
81.      F’dan ir-rigward, għandu jiġi rrilevat li MH u DI ġarrbu offiżi fuq il-persuna abbord vapur, u mhux waqt eskursjoni fuq l-art. Dawn il-korrimenti ma humiex ir-riżultat ta’ “inċident tat-tbaħħir” fis-sens tal-Artikolu 3(5) tal-Konvenzjoni ta’ Ateni u xejn ma jindika li mmaterjalizza xi riskju tipikament assoċjat mal-ġarr bil-baħar ta’ passiġġieri (37). Għaldaqstant, l-applikazzjoni tar-Regolament Nru 392/2009 għandha, bħala prinċipju, tiġi eskluża.
82.      Skont l-informazzjoni pprovduta mill-qorti tar-rinviju, MH ħarġet mis-sodda mingħajr ma xegħlet id-dawl, waqgħet u ġarrbet offiża fuq il-persuna. Peress li l-inċident seħħ waqt li l-passiġġiera kienet fil-kabina tagħha, fejn kienet qiegħda tqatta’ l-lejl, is-sitwazzjoni għandha tiġi evalwata bl-istess mod daqslikieku kienet qiegħda toqgħod f’lukanda, peress li, f’din is-sitwazzjoni, il-komponent tal-akkomodazzjoni huwa manifestament ikbar mill-komponent tat-trasport. Peress li l-akkomodazzjoni hija kkunsidrata bħala wieħed mis-servizzi inklużi fi vaganza kollox kompriż skont l-Artikolu 2(1) tad-Direttiva 90/314, id-dispożizzjonijiet ta’ din id-direttiva dwar ir-responsabbiltà huma applikabbli f’tali sitwazzjoni.
83.      Fir-rigward ta’ DI, hija sofriet ġrieħi abbord il-vapur tal-kruċieri waqt li kienet qiegħda sservi lilha nnifisha mill-bufè. Kif imsemmi hawn fuq, il-provvista ta’ ikliet hija servizz marbut mill-qrib mal-akkomodazzjoni tal-passiġġieri abbord vapur tal-kruċieri. Għaldaqstant, il-provvista ta’ ikliet ma għandhiex titqies bħala servizz awtonomu, iżda pjuttost bħala parti integrali mis-servizz ta’ akkomodazzjoni mwiegħed mill-operatur tat-tours taħt kuntratt ta’ vaganza kollox kompriż. Għaldaqstant, bħala prinċipju, id-dispożizzjonijiet tad-Direttiva 90/314 dwar ir-responsabbiltà għandhom japplikaw ukoll f’tali sitwazzjoni.
84.      F’dan il-kuntest, huwa importanti li jiġi enfasizzat li l-gwida interpretattiva pprovduta ma tikkostitwixxix determinazzjoni dwar jekk il-kundizzjonijiet għall-istabbiliment ta’ talba għad-danni humiex issodisfatti fil-każijiet speċifiċi inkwistjoni. L-evalwazzjoni ġuridika ta’ tali kundizzjonijiet taqa’ esklużivament taħt il-ġurisdizzjoni tal-qrati nazzjonali, li għandhom jevalwawha fid-dawl taċ-ċirkustanzi partikolari tal-każ individwali.
F.      Konklużjoni intermedjarja
85.      Fl-analiżi preċedenti, ir-relazzjoni bejn is-sistemi ta’ responsabbiltà stabbiliti mir-Regolament Nru 392/2009 u dik stabbilita bid-Direttiva 90/314 ġiet iċċarata permezz ta’ interpretazzjoni legali, u b’hekk ippermettiet li jiġu ddelinjati l-kampijiet ta’ applikazzjoni rispettivi tagħhom. Saret enfasi partikolari fuq iż-żamma tal-unità u l-koerenza tal-ordinament ġuridiku tal-Unjoni minkejja l-evoluzzjoni li għadda minnha f’dawn l-aħħar deċennji (38). Il-Qorti tal-Ġustizzja hija responsabbli sabiex tiżgura interpretazzjoni koerenti u armonjuża tad-dritt tal-Unjoni, fl-osservanza tal-prinċipju ta’ ċertezza legali u b’mod li tiġi ssalvagwardjata l-protezzjoni tal-konsumaturi b’mod effettiv (39).
86.      Fuq il-bażi ta’ din l-analiżi, fil-fehma tiegħi, ir-risposta għad-domandi preliminari għandha tkun li l-Artikolu 2, l-Artikolu 3(1) u l-ewwel paragrafu tal-Artikolu 7 tar-Regolament 392/2009, kif ukoll l-Anness I tiegħu, għandhom jiġu interpretati fis-sens li jirregolaw ir-responsabbiltà ta’ trasportatur marittimu li jopera kruċiera li għandha l-karatteristiċi ta’ vaganza kollox kompriż fis-sens tad-Direttiva 90/314 biss sa fejn din tikkonċerna l-korrimenti fuq il-persuna ta’ passiġġier bħala riżultat tal-ġarr bil-baħar. Għall-kuntrarju, korrimenti fuq il-persuna ta’ passiġġier li jseħħu fil-kuntest ta’ servizzi tipikament inklużi fi kruċieri kollox kompriż – bħall-akkomodazzjoni u l-catering – jaqgħu fil-kamp ta’ applikazzjoni ratione materiae tad-Direttiva 90/314.
VI.    Konklużjoni
87.      Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti, nipproponi li l-Qorti tal-Ġustizzja tirrispondi għad-domandi preliminari magħmula mill-Cour de cassation (il-Qorti tal-Kassazzjoni, Franza) kif ġej:
L-Artikolu 2, l-Artikolu 3(1) u l-ewwel paragrafu tal-Artikolu 7 tar-Regolament (KE) Nru 392/2009 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tat‑23 ta’ April 2009 dwar ir-responsabbiltà ta’ trasportaturi ta’ passiġġieri bil-baħar fil-każ ta’ aċċidenti, kif ukoll l-Anness I tiegħu,
għandhom jiġu interpretati fis-sens li jirregolaw ir-responsabbiltà ta’ trasportatur marittimu li jopera kruċiera li għandha l-karatteristiċi ta’ vaganza kollox kompriż fis-sens tad-Direttiva tal-Kunsill 90/314/KEE tat‑13 ta’ Ġunju 1990 dwar il-vjaġġi kollox kompriż (package travel), il-vaganzi kollox kompriż u t-tours kollox kompriż biss sa fejn din tikkonċerna l-korrimenti fuq il-persuna ta’ passiġġier
bħala riżultat tal-ġarr bil-baħar. Għall-kuntrarju, korrimenti fuq il-persuna ta’ passiġġier li jseħħu fil-kuntest ta’ servizzi tipikament inklużi fi kruċieri kollox kompriż – bħall-akkomodazzjoni u l-catering – jaqgħu fil-kamp ta’ applikazzjoni ratione materiae tad-Direttiva 90/314.
1      Lingwa oriġinali: l-Ingliż.
2      ĠU 2009, L 131, p. 24.
3      ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 13, Vol. 10, p. 132.
4      Regolament (UE) Nru 1177/2010 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tal‑24 ta’ Novembru 2010 dwar id-drittijiet tal-passiġġieri meta jivvjaġġaw bil-baħar jew minn passaġġi fuq l-ilma interni u li jemenda r-Regolament (KE) Nru 2006/2004 (ĠU 2010, L 334, p. 1).
5      Direttiva (UE) 2015/2302 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tal‑25 ta’ Novembru 2015 dwar pakketti tal-ivvjaġġar u arranġamenti tal-ivvjaġġar marbuta, li temenda r-Regolament (KE) Nru 2006/2004 u d-Direttiva 2011/83/UE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill u li tħassar id-Direttiva tal-Kunsill 90/314/KEE (ĠU 2015, L 326, p. 1).
6      La loi fixant les conditions d’exercice des activités relatives à l’organisation et à la vente de voyages ou de séjours et transposant la directive 90/314/CEE du Conseil, du 13 juin 1990, concernant les voyages, vacances et circuits à forfei (Il-Liġi li Tistabbilixxi l-Kundizzjonijiet għall-Operazzjoni ta’ Attivitajiet Relatati mal-Organizzazzjoni u mal-Bejgħ ta’ Vjaġġi jew Soġġorni) (JORF tal‑14 ta’ Lulju 1992, test Nru 160).
7      La loi de développement et de modernisation des services touristiques (Il-Liġi dwar l-Iżvilupp u l-Modernizzazzjoni tas-Servizzi Turistiċi) (JORF tal‑24 ta’ Lulju 2009, test Nru 169).
8      Konvenzjoni ta’ Ateni dwar il-Ġarr bil-Baħar ta’ Passiġġieri u l-Bagalji tagħhom, konkluża f’Ateni fit‑13 ta’ Diċembru 1974, li daħlet fis-seħħ fit‑28 ta’ April 1987 (Ġabra tat-Trattati tan-Nazzjonijiet Uniti, Vol. 1463, 1987, p. 19, Nru 24817; iktar ’il quddiem il-“Konvenzjoni ta’ Ateni”).
9      Protokoll tal‑2002 għall-Konvenzjoni ta’ Ateni dwar il-Ġarr bil-Baħar ta’ Passiġġieri u l-Bagalji tagħhom, 1974, konkluż f’Londra fl‑1 ta’ Novembru 2002, li daħal fis-seħħ fit‑23 ta’ April 2014 (Ġabra tat-Trattati tan-Nazzjonijiet Uniti, Vol. 3283).
10      Ara l-punti 29 et seq. ta’ dawn il-konklużjonijiet.
11      Ara l-punti 64 et seq. ta’ dawn il-konklużjonijiet.
12      Hija ġurisprudenza stabbilita li l-ftehimiet internazzjonali konklużi mill-Unjoni skont id-dispożizzjonijiet tat-Trattati jikkostitwixxu, fir-rigward tal-Unjoni, atti tal-istituzzjonijiet tagħha. Bħala tali, dawn il-ftehimiet jagħmlu parti integrali, mid-data tad-dħul fis-seħħ tagħhom, mill-ordinament ġuridiku tal-Unjoni. Skont l-Artikolu 216(2) TFUE, “[f]tehim konkluż mill-Unjoni jorbot lill-istituzzjonijiet ta’ l-Unjoni u lill-Istati Membri”. Barra minn hekk, mill-Artikolu 19(3)(b) TUE u mill-punt (b) tal-ewwel paragrafu tal-Artikolu 267 TFUE jirriżulta li l-Qorti tal-Ġustizzja għandha ġurisdizzjoni sabiex tagħti deċiżjonijiet preliminari dwar l-interpretazzjoni u l-validità tal-atti adottati mill-istituzzjonijiet tal-Unjoni, mingħajr ebda eċċezzjoni, li tinkludi l-ftehimiet internazzjonali konklużi mill-Unjoni (ara s-sentenzi tat‑30 ta’ April 1974, Haegeman, 181/73, EU:C:1974:41, punti 5 u 6; tat‑30 ta’ Mejju 2006, Il‑Kummissjoni vs L‑Irlanda, C‑459/03, EU:C:2006:345, punt 82; u tat‑22 ta’ Novembru 2017, Aebtri, C‑224/16, EU:C:2017:880, punt 50). Konsegwentement, meta regolament ikun jinkludi espressament jew ikollu bħala anness ftehim internazzjonali, id-dispożizzjonijiet tiegħu għandhom jitqiesu bħala dritt tal-Unjoni direttament applikabbli.
13      Ara, f’dan is-sens, l-Artikolu 3 tal-Konvenzjoni ta’ Ateni. Ara wkoll Delebecque, P., Droit maritime, l-erbatax-il edizzjoni, Dalloz, Pariġi, 2020, p. 690.
14      Ara l-verżjonijiet lingwistiċi bid-Daniż- (“et fælles sæt regler”), bl-Olandiż- (“een uniforme regeling”), bil-Franċiż- (“un ensemble unique de règles”), bil-Ġermaniż- (“einheitliche Regeln”), bl-Irlandiż- (“sraith amháin rialacha”), bit-Taljan- (“un’unica serie di norme”), bil-Litwan- (“bendrą taisyklių […] rinkinį”), bil-Pollakk- (“jednolitego zbioru zasad”), bir-Rumen- (“unui set unic de norme”) u bl-Ispanjol- (“un conjunto único de normas”).
15      F’dan il-kuntest, għandu jiġi rrilevat li s-Supreme Court of the United Kingdom (il-Qorti Suprema, ir-Renju Unit) irrilevat li, “il-Konvenzjoni ta’ Ateni, bħal diversi konvenzjonijiet internazzjonali fil-qasam tal-ġarr u tat-trasport internazzjonali, hija intiża fil-kamp ta’ applikazzjoni tagħha, li toħloq kodiċi internazzjonali li jissostitwixxi d-diversi regoli interni tal-Istati li aderixxew magħha b’ regoli internazzjonali uniformi”) (ara s-sentenza tas-Supreme Court of the United Kingdom tas‑17 ta’ Ottubru 2018, Warner vs Scapa Flow Charters Ltd, Kawża Nru (2018) UKSC 52, punt 13; enfażi miżjuda minni).
16      Ara s-sentenza tat‑18 ta’ Marzu 2021, Kuoni Travel (C‑578/19, EU:C:2021:213, punt 45), li fiha l-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li, skont l-Artikolu 5 tad-Direttiva 90/314, ir-responsabbiltà tal-organizzatur minħabba l-ksur fl-eżekuzzjoni jew in-nuqqas ta’ eżekuzzjoni tas-servizzi ta’ vjaġġ kollox kompriż għandha tiġi interpretata b’mod wiesa’ u tinkludi r-responsabbiltà għan-nuqqasijiet tal-fornituri ta’ servizzi terzi, fid-dawl tal-għan li jiġi żgurat livell għoli ta’ protezzjoni tal-konsumaturi mfittex minn din id-direttiva.
17      Ara l-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Tizzano f’Leitner (C‑168/00, EU:C:2001:476, punt 29 et seq.). Chapman, M., Prager, S., u Harding, J., Saggerson on Travel Law and Litigation, il-ħames edizzjoni, Wildy, Simmonds & Hill Publishing,
Londra 2013, p. 339, l-awturi jargumentaw li d-Direttiva 90/314 tkopri danni għat-telf tat-tgawdija minbarra d-danni ġenerali għall-uġigħ u t-tbatija meta vaganza tiġi rrovinata jew kompromessa minn inċident ta’ korriment fuq il-persuna li jkun responsabbli għalih l-organizzatur.
18      Ramming, K., f’“Die Haftung des Reiseveranstalters für Personen- und Gepäckschäden bei Schiffsbeförderungen”, Recht der Transportwirtschaft, 2017, Nru 9, p. 322 u 347, isostni li jista’ jkun hemm sovrappożizzjonijiet bejn id-dritt dwar il-vjaġġ kollox kompriż minn naħa u d-dritt tat-trasport tal-passiġġieri min-naħa l-oħra. Madankollu, l-awtur jenfasizza li l-kundizzjonijiet tar-responsabbiltà huma differenti u għandhom jiġu eżaminati b’mod indipendenti.
19      Bokareva, O., “Claims for personal injuries by cruise ship passengers under international and EU regimes”, Codification of Maritime Law - Challenges, Possibilities and Experience, l-ewwel edizzjoni, Informa Law from Routledge, Londra 2019, p. 201, isostni li, bħala prinċipju, kemm ir-Regolament Nru 392/2009 kif ukoll id-Direttiva 90/314 għandhom ikunu applikabbli, peress li kruċiera tinkludi mhux biss servizzi ta’ trasport iżda wkoll elementi addizzjonali bħall-akkomodazzjoni, il-catering u attivitajiet ta’ divertiment. Skont l-awtur, iż-żewġ sistemi fis-seħħ joħolqu sitwazzjoni fejn ma huwiex faċli għar-rikorrent jew għall-avukat tiegħu li jevalwaw minn qabel liema skema tapplika, peress li tista’ tiddependi ħafna fuq il-forum magħżul.
20      Sentenza tat‑2 ta’ Settembru 2021 (C‑570/19, EU:C:2021:664, punt 158).
21      Sentenza tas‑26 ta’ Marzu 2020 (C‑215/18, is-sentenza fi Primera Air Scandinavia, EU:C:2020:235, punt 35).
22      Regolament (KE) Nru 261/2004 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tal‑11 ta’ Frar 2004 li jistabbilixxi regoli komuni dwar il-kumpens u l-assistenza għal passiġġieri fil-każ li ma jitħallewx jitilgħu u ta’ kanċellazzjoni jew dewmien twil ta’ titjiriet, u li li jħassar ir-Regolament (KEE) Nru 295/91 (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 7, Vol. 8, p. 10).
23      Sentenza tas‑17 ta’ Ottubru 2024 (C‑650/23 u C‑705/23, EU:C:2024:903, punti 39 u 40).
24      Pereżempju, il-premessa 16 tar-Regolament Nru 261/2004 tipprevedi li “[f]’każijiet fejn package tour hu kkanċellat għal raġunijiet barra mill-kanċellazzjoni tat-titjira, dan ir-Regolament m’għandux jiġi applikat.” Barra minn hekk, l-Artikoli 2 u 3 tad-Direttiva 90/314 jinkludu dispożizzjonijiet li jispeċifikaw il-kamp ta’ applikazzjoni ratione materiae tagħha u jipprovdu definizzjonijiet legali, jiffaċilitaw l-applikazzjoni ta’ dan l-att ġuridiku. Finalment, l-Artikolu 8(2) tar-Regolament Nru 261/2004 jipprevedi li d-drittijiet previsti fil-“paragrafu 1(a) [għandhom japplikaw] wkoll għal passiġġieri li t-titjiriet tagħhom jifformaw parti minn package, ħlief għad-dritt għal rimbors fejn dan id-dritt iqum taħt id-[Direttiva 90/314].”
25      Sentenza tas‑7 ta’ Diċembru 2010 (C‑585/08 u C‑144/09, EU:C:2010:740, punti 45 u 46).
26      L-ewwel, il-kamp ta’ applikazzjoni ratione materiae tad-Direttiva 90/314 huwa usa’ minn dak tar-Regolament Nru 392/2009, peress li jinkludi l-firxa kollha ta’ servizzi offruti fil-kuntest ta’ kuntratt ta’ vjaġġ kollox kompriż. It-tieni, l-approċċ ta’ armonizzazzjoni minima li fuqu hija bbażata d-Direttiva 90/314 jippermetti lill-Istati Membri jadottaw jew iżommu regoli iktar stretti fil-qasam tal-protezzjoni tal-konsumaturi. Hija tiddistingwi ruħha f’dan ir-rigward mis-suċċessura tagħha, id-Direttiva 2015/2302, li ssegwi approċċ ta’ armonizzazzjoni massima. Il-leġiżlatur Franċiż jidher li għamel użu minn din il-kompetenza skont id-Direttiva 90/314 meta introduċa sistema ta’ responsabbiltà mingħajr nuqqas (“responsabilité de plein droit”) tal-organizzatur fil-“Code du tourisme” (ara, b’mod partikolari, Delebecque, P., Droit maritime, l-erbatax-il edizzjoni, Dalloz, Pariġi 2020, p. 698).
27      Ara, f’dan ir-rigward, Le Tourneau, P. u Bloch, C., “Contrat de transport”, Répertoire de droit civil, Dalloz, Pariġi, 2021, p. 36, punt 222.
28      Ara l-punt 32 ta’ dawn il-konklużjonijiet.
29      Tonner, K., “Die Kreuzfahrt als Pauschalreise, die Haftung nach dem Athener Übereinkommen 2002 und die Fahrgastrechte im Schiffsverkehr”, ReiseRecht aktuell, Primera Air Scandinavia Vol. 21, Nru 5, De Gruyter Brill, 2013, p. 212, l-awtur isostni li għalkemm il-bosta atti applikabbli għall-kruċieri joffru lill-vjaġġaturi protezzjoni legali xierqa, dan il-benefiċċju huwa ferm kumpless. B’mod partikolari, ir-regoli dwar il-vjaġġi kollox kompriż u l-ġarr bil-baħar ta’ passiġġieri ma humiex ikkoordinati tajjeb.
30      Ara l-punt 36 ta’ dawn il-konklużjonijiet.
31      Ara, f’dan ir-rigward, Bokareva, O., “Claims for personal injuries by cruise ship passengers under international and EU regimes”, Codification of Maritime Law - Challenges, Possibilities and Experience, l-ewwel edizzjoni, Informa Law from Routledge, Londra 2019, p. 203.
32      Ma jistax jiġi eskluż li, f’ċerti ċirkustanzi, l-inċidenti li jikkawżaw offiżi fuq il-persuna jaqgħu f’“żona griża” peress li jseħħu abbord vapur tal-kruċieri b’konnessjoni ma’ servizzi pprovduti taħt arranġament ta’ vjaġġ kollox kompriż. Konsegwentement, il-klassifikazzjoni ta’ tali inċidenti mhux dejjem tista’ tkun sempliċi fil-prattika. Bħala eżempju, wieħed jista’ jimmaġina s-sitwazzjonijiet segwenti: avvelenament mill-ikel jew reazzjonijiet allerġiċi (meta l-vapur ma jikkonformax mal-istandards tal-iġjene jew tas-sikurezza tal-ikel); il-malprassi medika mwettqa mill-persunal mediku abbord (żbalji ta’ trattament jew ta’ dijanjosi li jirriżultaw f’offiżi fuq il-persuna); inċidenti waqt attivitajiet ta’ rikreazzjoni abbord. F’dan ir-rigward, għandu jiġi rrilevat li, skont l-approċċ ippreżentat f’dawn il-konklużjonijiet, tali xenarji għandhom, fl-interess tal-konsumatur, jaqgħu fil-kamp ta’ applikazzjoni ratione materiae tad-Direttiva 90/314 (ara l-punti 78 u 79 ta’ dawn il-konklużjonijiet).
33      Ara l-punt 36 ta’ dawn il-konklużjonijiet.
34      Ara l-punt 54 ta’ dawn il-konklużjonijiet.
35      Tonner, K., “Die Kreuzfahrt als Pauschalreise, die Haftung nach dem Athener Übereinkommen 2002 und die Fahrgastrechte im Schiffsverkehr”, ReiseRecht aktuell, Vol. 21, Nru 5, De Gruyter Brill, 2013, p. 206.
36      Ara, b’analoġija, is-sentenza tas‑16 ta’ Lulju 2015, CHEZ Razpredelenie Bulgaria  (C‑83/14, EU:C:2015:480, punt 71).
37      Ara l-punt 68 ta’ dawn il-konklużjonijiet.
38      Ara l-punt 54 et seq. ta’ dawn il-konklużjonijiet.
39      Din hija funzjoni, li l-Qorti tal-Ġustizzja konsistentement wettqet fil-passat, kif muri mill-ġurisprudenza tagħha (ara s-sentenzi tal‑15 ta’ Marzu 2012, Pereničová u Perenič, C‑453/10, EU:C:2012:144, punti 43 u 47); tal‑25 ta’ Novembru 2021, StWL Städtische Werke Lauf a.d. Pegnitz, C‑102/20, EU:C:2021:954, punti 69 u 75); u s-sentenza f’Primera Air Scandinavia, punt 38).