62022CC0242
OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO
MANUELA CAMPOSA SÁNCHEZA-BORDONY
przedstawiona w dniu 14 lipca 2022 r. (
1
)
Sprawa C‑242/22 PPU
TL
przy udziale:
Ministério Público
[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Tribunal da Relação de Évora (sąd apelacyjny w Évorze, Portugalia)]
Postępowanie prejudycjalne – Dyrektywy 2010/64/UE i 2012/13/UE – Zakres zastosowania – Prawo do tłumaczenia ustnego i pisemnego oraz do informacji w postępowaniach karnych – Pojęcie „istotnego dokumentu” – Oświadczenie o tożsamości i miejscu pobytu w języku postępowania, którego podejrzany lub oskarżony nie rozumie – Brak tłumaczenia ustnego i pisemnego – Naruszenie warunków zawieszenia wykonania wyroku skazującego wynikające z nieobecności we wskazanym miejscu zamieszkania – Prawomocne postanowienie o uchyleniu zawieszenia wykonania wyroku skazującego – Możliwość uchylenia – Powaga rzeczy osądzonej
1.
Niniejszy wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy stosowania dyrektyw 2010/64/UE (
2
) i 2012/13/UE (
3
) w postępowaniu karnym, w którym sąd portugalski skazał na karę trzech lat pozbawienia wolności osobę („TL”) narodowości mołdawskiej, która rozumie jedynie język rumuński, będący językiem urzędowym w jej kraju.
2.
W samym wyroku skazującym sąd ten postanowił zawiesić wykonanie kary pod pewnymi warunkami. Jednym z nich był warunek, aby można było skontaktować się z TL w miejscu pobytu wskazanym przez niego w „oświadczeniu o tożsamości i miejscu pobytu” (Termo de Identidade e Residência, zwanym dalej „TIR”). Ponieważ nie udało się skontaktować z TL w tym miejscu zamieszkania, zawieszenie wykonania kary zostało uchylone, a TL został osadzony w zakładzie karnym w celu odbycia kary.
3.
Biorąc pod uwagę, że w ramach złożenia TIR i innych czynności procesowych nie zapewniono tłumacza ustnego i tłumaczenia pisemnego niektórych dokumentów na język rumuński, Tribunal da Relação de Évora (sąd apelacyjny w Évorze, Portugalia) zwraca się do Trybunału z pytaniem o wykładnię dwóch wyżej wymienionych dyrektyw w odniesieniu do nieważności czynności dokonanych bez dochowania przepisów tych dyrektyw.
I. Ramy prawne
A.
Prawo Unii
1. Dyrektywa 2010/64
4.
Artykuł 1 („Przedmiot i zakres”) stanowi:
„1.   Niniejsza dyrektywa ustanawia zasady dotyczące prawa do tłumaczenia ustnego i tłumaczenia pisemnego w postępowaniu karnym oraz w postępowaniu służącym wykonaniu europejskiego nakazu aresztowania.
2.   Prawo, o którym mowa w ust. 1, ma zastosowanie do osób od chwili, gdy właściwe organy danego państwa członkowskiego poinformują je, za pomocą oficjalnego powiadomienia lub w inny sposób, że są one podejrzane lub oskarżone o popełnienie przestępstwa, do czasu zakończenia postępowania rozumianego jako ostateczne ustalenie tego, czy popełniły one przestępstwo, w tym, w stosownych przypadkach, wydania wyroku lub rozpatrzenia wszelkich odwołań.
[…]”.
5.
Artykuł 2 („Prawo do tłumaczenia ustnego”) stanowi:
„1.   Państwa członkowskie zapewniają, aby podejrzanym lub oskarżonym, którzy nie mówią w języku danego postępowania karnego lub go nie rozumieją, zapewniono niezwłocznie tłumaczenie ustne podczas postępowania karnego przed organami śledczymi i sądowymi, w tym również podczas przesłuchania przez policję, wszystkich rozpraw sądowych oraz wszelkich niezbędnych posiedzeń.
[…]”.
6.
Artykuł 3 („Prawo do tłumaczenia pisemnego istotnych dokumentów”) ma następujące brzmienie:
„1.   Państwa członkowskie zapewniają, aby podejrzanym lub oskarżonym, którzy nie rozumieją języka danego postępowania karnego, zapewniono w rozsądnym terminie tłumaczenie pisemne wszystkich dokumentów istotnych dla zapewnienia ich zdolności do wykonywania swojego prawa do obrony oraz do zagwarantowania rzetelności postępowania.
2.   Istotne dokumenty obejmują wszelkie orzeczenia o pozbawieniu danej osoby wolności, każdy zarzut lub akt oskarżenia oraz każdy wyrok.
3.   Właściwe organy decydują w każdej sprawie, czy jakiekolwiek inne dokumenty mają istotny charakter. Podejrzani lub oskarżeni lub ich obrońca mogą przedstawić uzasadniony wniosek w tym zakresie.
[…]”.
2. Dyrektywa 2012/13
7.
Artykuł 2 („Zakres”) stanowi:
„1.   Niniejsza dyrektywa ma zastosowanie od chwili poinformowania osób przez właściwe organy państwa członkowskiego, że są one podejrzane lub oskarżone o popełnienie przestępstwa, do czasu zakończenia postępowania rozumianego jako ostateczne rozstrzygnięcie tego, czy osoba podejrzana lub oskarżona popełniła przestępstwo, w tym również, w stosownych przypadkach, wydania wyroku oraz rozstrzygnięcia wszelkich środków odwoławczych.
[…]”.
8.
Artykuł 3 („Prawo do informacji o prawach”) stanowi:
„1.   Państwa członkowskie zapewniają, aby osobom podejrzanym lub oskarżonym niezwłocznie udzielano informacji dotyczących przynajmniej poniższych praw procesowych, stosowanych zgodnie z prawem krajowym, aby umożliwić skuteczne wykonywanie tych praw:
[…]
d) prawo do tłumaczenia ustnego i pisemnego;
[…]”.
9.
Artykuł 8 („Weryfikacja i środki ochrony prawnej”) stanowi:
„[…]
2.   Państwa członkowskie zapewniają, aby osoby podejrzane lub oskarżone lub ich obrońcy mieli prawo zakwestionowania, zgodnie z procedurami przewidzianym w prawie krajowym, braku lub odmowy udzielenia przez właściwe organy informacji zgodnie z niniejszą dyrektywą”.
B.
Prawo portugalskie. Código de processo penal (
4
)
10.
Zgodnie z art. 57 („Status »arguido«”) „arguido” („podejrzany”) oznacza osobę, której postawiono zarzuty lub przeciwko której wystąpiono z wnioskiem o wszczęcie postępowania przygotowawczego w postępowaniu karnym.
11.
Artykuł 61 („Prawa i obowiązki procesowe”) w ust. 1 lit. h) przyznaje „arguido” na każdym etapie postępowania, z zastrzeżeniem wyjątków przewidzianych w ustawie, prawo do uzyskania informacji o przysługujących mu prawach od organu sądowego lub organu policji dochodzeniowo‑śledczej, przed którym ma obowiązek się stawić.
12.
Artykuł 92 („Język postępowania i wyznaczenie tłumacza ustnego”) stanowi, że zarówno w pisemnych, jak i ustnych czynnościach procesowych używa się języka portugalskiego, ale jeśli w postępowaniu konieczny jest udział osoby, która nie zna tego języka lub nie włada nim dostatecznie, należy zapewnić jej tłumacza ustnego.
13.
Artykuł 113 („Zasady ogólne dotyczące doręczeń”) stanowi w ust. 10, że zawiadomienia dla „arguido” mogą być doręczane jego adwokatowi lub obrońcy. Wyjątek stanowią zawiadomienia dotyczące aktu oskarżenia, orzeczenia w przedmiocie postępowania dowodowego, wyznaczenia daty rozprawy i wydania wyroku, a także zastosowania środków przymusu, które muszą zostać doręczone również adwokatowi.
14.
Artykuł 119 („Bezwzględne przesłanki nieważności”) zawiera sześć przesłanek nieważności, które mają charakter bezwzględny i które powinny zostać podniesione z urzędu na dowolnym etapie postępowania (
5
).
15.
Zgodnie z art. 120 („Przesłanki nieważności, które wymagają podniesienia przez zainteresowanego”) wszelkie przesłanki nieważności inne niż te, o których mowa w art. 119, muszą zostać podniesione przez zainteresowanego (ust. 1). W ust. 2 tego przepisu określono przesłanki nieważności, które wymagają podniesienia przez zainteresowanego i wśród których znajduje się „brak wyznaczenia tłumacza ustnego w przypadkach, w których prawo uznaje to za obowiązkowe” [lit. c)].
16.
Zgodnie z art. 120 ust. 3 przesłanki nieważności, które wymagają podniesienia przez zainteresowanego, muszą zostać podniesione:
–
w przypadku przesłanki nieważności dotyczącej czynności, w której uczestniczy zainteresowany, przed zakończeniem tej czynności [lit. a)];
–
w przypadku przesłanki nieważności dotyczącej postępowania przygotowawczego lub postępowania dowodowego – do czasu zakończenia debaty w przedmiocie postępowania przygotowawczego lub, jeśli nie przeprowadza się postępowania dowodowego, w terminie pięciu dni od dnia doręczenia postanowienia o zakończeniu postępowania przygotowawczego [lit. c)].
17.
Artykuł 196 („Oświadczenie o tożsamości i miejscu pobytu”) stanowi, że organ sądowy lub organ policji dochodzeniowo‑śledczej wymaga złożenia TIR od każdej osoby podejrzanej. Do celów doręczenia osoba ta musi wskazać swoje miejsce pobytu, miejsce pracy lub inny wybrany przez siebie adres miejsca zamieszkania.
18.
Zgodnie z art. 196 ust. 3 z TIR musi wynikać, że „arguido” został poinformowany:
–
o obowiązku stawienia się przed właściwym organem lub pozostawania do jego dyspozycji, w przypadku gdy obowiązek taki wynika z ustawy lub gdy „arguido” zostanie w tym celu prawidłowo wezwany;
–
o obowiązku niezmieniania miejsca pobytu lub nieoddalania się od miejsca pobytu na okres dłuższy niż pięć dni bez powiadomienia o nowym miejscu pobytu lub miejscu, w którym można go zastać;
–
o tym, że kolejne zawiadomienia będą wysyłane zwykłym listem na wskazany adres, chyba że podejrzany wskaże inny adres w drodze wniosku dostarczonego osobiście lub wysłanego listem poleconym do kancelarii sądu, w którym w danej chwili toczy się postępowanie;
–
o tym, że nieprzestrzeganie przepisów poprzednich ustępów stanowi podstawę do reprezentowania „arguido” przez obrońcę we wszystkich czynnościach procesowych, w których „arguido” ma prawo lub obowiązek uczestniczyć osobiście, oraz do przeprowadzenia rozprawy pod jego nieobecność zgodnie z przepisami art. 333.
19.
Artykuł 495 („Naruszenie warunków zawieszenia”) reguluje procedurę, która może doprowadzić do uchylenia zawieszenia kary.
II. Okoliczności faktyczne, postępowanie główne i pytanie prejudycjalne
20.
W dniu 10 lipca 2019 r. wydano postanowienie o postawieniu zarzutów w charakterze „arguido” TL, który nie rozumie języka portugalskiego ani nie mówi w tym języku.
21.
Postanowienie to zostało „sporządzone w języku portugalskim i przetłumaczone na język urzędowy Mołdawii, to znaczy na język rumuński, jak wynika z tego postanowienia podpisanego przez [TL]” (
6
).
22.
W tym samym dniu został sporządzony TIR, bez zapewnienia pomocy tłumacza ustnego języka rumuńskiego i tłumaczenia pisemnego tego dokumentu na ten język.
23.
W dokumentacji dotyczącej TIR stwierdzono, że TL został poinformowany o obowiązku stawienia się przed organami i powiadomienia ich o zmianach miejsca pobytu, a także o konsekwencjach nieprzestrzegania tych obowiązków.
24.
TL uczestniczył osobiście w rozprawie, na której jego czyn był przedmiotem oskarżenia; został on wysłuchany i był broniony przez adwokata. Na rozprawie tej obecny był również tłumacz ustny „wyznaczony do tłumaczenia czynności na rozprawie”.
25.
Wyrokiem z dnia 11 lipca 2019 r., który uprawomocnił się w dniu 26 września 2019 r., Tribunal judicial da comarca de Beja (sąd rejonowy w Beja, Portugalia) skazał TL na karę trzech lat pozbawienia wolności, lecz zawiesił jej wykonanie.
26.
Direção‑Geral de Reinserção e Serviços Prisionais (dyrekcja generalna ds. resocjalizacji i służby więziennej, Portugalia) kilkakrotnie próbowała bezskutecznie skontaktować się z TL pod adresem miejsca zamieszkania wskazanym w TIR.
27.
W dniu 7 stycznia 2021 r. sąd, który wydał wyrok skazujący, wydał postanowienie, w którym wezwał TL do stawienia się przed nim w celu ustalenia, czy warunki zawieszenia wykonania kary są spełnione. W dniu 12 stycznia 2021 r. wysłano do TL wezwanie listem poleconym na adres miejsca zamieszkania wskazany w TIR. W dniu 6 kwietnia 2021 r. wezwanie zostało ponownie wysłane tą samą drogą.
28.
TL nie stawił się przed sądem w terminie wyznaczonym w wezwaniach.
29.
W dniu 9 czerwca 2021 r. Tribunal judicial da comarca de Beja (sąd rejonowy w Beja) wydał postanowienie o uchyleniu zawieszenia wykonania wyroku skazującego TL i nakazał jego zatrzymanie.
30.
Postanowienie o uchyleniu, sporządzone w języku portugalskim, bez tłumaczenia na język rumuński, zostało doręczone w dniu 25 czerwca 2021 r. zarówno na adres wskazany w TIR, jak i adwokatowi TL. Ponieważ nie wniesiono od niego środka zaskarżenia w odpowiednim terminie, uprawomocniło się ono w dniu 20 września 2021 r.
31.
W dniu 30 września 2021 r. TL został zatrzymany w celu odbycia kary. Od tego dnia TL jest pozbawiony wolności.
32.
W dniu 11 października 2021 r. TL wyznaczył nowego obrońcę w postępowaniu, a w dniu 18 listopada 2021 r. złożył pismo procesowe, w którym wniósł o uchylenie postanowienia o postawieniu mu zarzutów w charakterze „arguido”, TIR, postanowienia w przedmiocie wezwania go do złożenia wyjaśnień dotyczących okoliczności naruszenia warunków zawieszenia wykonania kary, prób zawiadomienia go oraz postanowienia uchylającego to zawieszenie.
33.
Na poparcie swojego wniosku o uchylenie tych aktów TL podniósł, że nie otrzymał zawiadomień, ponieważ zmienił miejsce pobytu. Nie powiadomił o tym fakcie, ponieważ nie wiedział, że był do tego zobowiązany, a także nie wiedział o konsekwencjach wynikających z tego uchybienia, gdyż TIR nie został przetłumaczony na język rumuński.
34.
Prokuratura sprzeciwiła się żądaniu uchylenia, podnosząc, że uchybienia, na które się powołano, mogą co najwyżej stanowić względną przesłankę nieważności na podstawie art. 120 CPP, lecz że akty te zostały doręczone adwokatowi TL, który nie wniósł przeciwko nim środka zaskarżenia w odpowiednim terminie.
35.
Postanowieniem z dnia 20 listopada 2021 r. sąd, który wydał wyrok skazujący, oddalił wniosek o uchylenie, stwierdzając, że (
7
):
–
uchybienia polegające na braku zapewnienia tłumacza ustnego i braku tłumaczenia pisemnego TIR oraz postanowienia uchylającego zawieszenie wykonania wyroku skazującego TL stanowią względne przesłanki nieważności, na które można się powołać jedynie za pomocą przewidzianych prawem środków zaskarżenia. Z chwilą upływu terminów na wniesienie tych środków zaskarżenia uznaje się, że nieważność została usunięta;
–
TL uczestniczył osobiście w postępowaniu, został wysłuchany i był broniony przez adwokata. Prawo TL do zajęcia stanowiska w przedmiocie każdej decyzji, która mogła dotyczyć go osobiście, zostało poszanowane i TL mógł wykonać je za pośrednictwem obrońcy. Jego obrońca otrzymał wszystkie zawiadomienia o czynnościach procesowych dokonanych w toku postępowania, w szczególności o wyroku, o postanowieniu o wyznaczeniu rozprawy w celu oceny spełnienia warunków zawieszenia wykonania wyroku skazującego oraz o postanowieniu o uchyleniu zawieszenia wykonania kary;
–
wszystkie doręczone orzeczenia mają powagę rzeczy osądzonej, ponieważ nie wniesiono od nich środków zaskarżenia, w związku z czym wszelkie uchybienia proceduralne należy uznać za usunięte.
36.
TL wniósł od tego postanowienia apelację do Tribunal da Relação de Évora (sądu apelacyjnego w Évorze), który kieruje do Trybunału następujące pytanie prejudycjalne:
„Czy art. 1–3 dyrektywy [2010/64] i art. 3 dyrektywy [2012/13] […], samodzielnie lub w związku z art. 6 [Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (EKPC)], można interpretować w ten sposób, że nie stoją one na przeszkodzie przepisowi prawa krajowego, który w przypadku braku zapewnienia tłumacza ustnego oraz pisemnego tłumaczenia istotnych dokumentów procesowych podejrzanemu lub oskarżonemu, który nie rozumie języka postępowania, przewiduje sankcję względnej nieważności, która musi zostać podniesiona, oraz dopuszcza zaradzenie tej nieważności ze względu na upływ czasu?”.
III. Postępowanie przed Trybunałem
37.
Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym wpłynął do sekretariatu Trybunału w dniu 6 kwietnia 2022 r.
38.
W dniu 12 maja 2022 r. Trybunał uwzględnił wniosek o przeprowadzenie postępowania w przedmiocie odesłania prejudycjalnego w trybie pilnym.
39.
Uwagi na piśmie zostały przedstawione przez TL, rząd portugalski i Komisję Europejską. Tylko te dwa ostatnie podmioty wzięły udział w rozprawie, która odbyła się w dniu 27 czerwca 2022 r.
IV. Ocena
A.
Uwagi wstępne. Określenie przedmiotu debaty
40.
Chociaż TL wniósł o stwierdzenie nieważności innych czynności postępowania karnego (
8
), trzema czynnościami, na które zwraca uwagę sąd odsyłający, są: a) TIR; b) postanowienie nakazujące wezwanie TL w celu wyjaśnienia okoliczności dotyczących naruszenia warunków zawieszenia kary; oraz c) uchylenie tego zawieszenia (
9
).
41.
Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym opiera się na następujących założeniach:
–
właściwe przepisy dyrektyw 2010/64 i 2012/13 mają zastosowanie do sporu, nawet jeśli dyrektywy te nie zostały transponowane do prawa krajowego (
10
);
–
przywołane przepisy mają „bezpośredni skutek wertykalny” jako jasne, precyzyjne i bezwarunkowe normy przyznające prawa jednostkom;
–
trzy czynności, o których mowa w pkt 40 powyżej, mogą być objęte zakresem pojęcia „istotnych dokumentów” w postępowaniu karnym;
–
brak zapewnienia tłumacza ustnego i tłumaczenia pisemnego na język rumuński dokumentów dotyczących tych czynności stanowi jedną ze względnych (niebezwzględnych) przesłanek nieważności wymienionych w art. 120 CPP;
–
wątpliwość dotyczy tego, czy – jak orzekł sąd pierwszej instancji – przesłanki nieważności wynikające z braku tłumaczenia ustnego i pisemnego mogą zostać uznane za „usunięte” w przypadku braku zaskarżenia odpowiednich czynności procesowych w odpowiednim terminie.
B.
W przedmiocie możliwości zastosowania dyrektyw 2010/64 i 2012/13
1. Uwagi ogólne
42.
Artykuł 2 dyrektywy 2010/64 reguluje prawo do tłumaczenia ustnego (oświadczeń również ustnych), natomiast art. 3 ustanawia prawo do tłumaczenia pisemnego niektórych istotnych dokumentów (
11
).
43.
Zgodnie z art. 3 ust. 1 lit. d) dyrektywy 2012/13 należy niezwłocznie udzielić osobom podejrzanym lub oskarżonym informacji dotyczących obu praw (do tłumaczenia ustnego i pisemnego istotnych dokumentów).
44.
Zarówno art. 1 ust. 2 dyrektywy 2010/64, jak i art. 2 ust. 1 dyrektywy 2012/13 określają chwilę początkową i chwilę końcową okresu, w którym mają one zastosowanie do postępowań karnych:
–
chwilą początkową jest chwila, gdy właściwe organy danego państwa członkowskiego informują daną osobę za pomocą oficjalnego powiadomienia lub w inny sposób, że jest ona podejrzana lub oskarżona o popełnienie przestępstwa;
–
chwilą końcową jest chwila „zakończenia postępowania rozumianego jako ostateczne ustalenie tego, czy popełniły one przestępstwo, w tym, w stosownych przypadkach, wydania wyroku lub rozpatrzenia wszelkich odwołań”.
45.
W niniejszej sprawie należy wziąć pod uwagę chwilę końcową okresu stosowania dyrektyw 2010/64 i 2012/13, to znaczy zakończenie postępowania rozumiane w opisanym powyżej znaczeniu. W związku z tym żadna z tych dyrektyw nie ma zastosowania na etapach następujących po wydaniu wyroku (oczywiście z wyjątkiem środków odwoławczych wniesionych od wyroku), w którym rozstrzygnięto debatę dotyczącą popełnienia przestępstwa.
46.
Dyrektywy 2010/64 i 2012/13 nie mają zatem wpływu na „etap wykonania prawomocnego orzeczenia wydanego przez sąd karny przeciwko osobie uznanej za winną przestępstwa”, mimo iż stanowi on część postępowania karnego w odniesieniu do innych celów (
12
). Dzieje się tak nawet wtedy, gdy na tym etapie podejmowane są środki ograniczające wolność skazanego, takie jak środek rozpatrywany w niniejszej sprawie lub jakiekolwiek inne środki podjęte w ramach wykonywania kary w zakładzie karnym (np. cofnięcie zezwoleń na opuszczenie zakładu karnego bez dozoru, cofnięcie decyzji dotyczącej odbywania kary poza zakładem karnym i inne podobne środki).
47.
Trybunał miał możliwość określenia zakresu stosowania tych dwóch dyrektyw:
–
art. 1 ust. 1 dyrektywy 2010/64 należy interpretować w ten sposób, że dyrektywa ta nie ma zastosowania do postępowania, które „z definicji jest przeprowadzane po ostatecznym ustaleniu, czy osoba podejrzana lub oskarżona popełniła przestępstwo, i, w stosownym przypadku, po jej skazaniu” (
13
);
–
z art. 1 i art. 2 ust. 1 dyrektywy 2012/13 wynika, że „postępowanie, którego przedmiotem nie jest ustalenie odpowiedzialności karnej danej osoby, nie może być objęte zakresem stosowania dyrektywy 2012/13” (
14
).
48.
Wyłączenie etapów następujących po wydaniu wyroku nie jest przeoczeniem, lecz świadomą decyzją prawodawcy Unii, który odmówił rozszerzenia na te etapy praw przyznanych na mocy wspomnianych dyrektyw.
49.
I tak, jeśli chodzi o wykonanie kary orzeczonej po skazaniu uznanym w wyroku, dyrektywy 2010/64 i 2012/13 nie przyznają skazanym tych samych praw, które przyznają podejrzanym lub oskarżonym.
50.
W konsekwencji okoliczności związane z zawieszeniem orzeczonej kary, które stanowią już część etapu wykonania wyroku (to znaczy po wydaniu wyroku), nie podlegają rzeczonym dyrektywom. W celu uchylenia orzeczonego zawieszenia kary żadna z dyrektyw nie wymaga, aby skazanemu przysługiwały prawa, których ochrona jest celem obu dyrektyw.
2. W przedmiocie postępowania głównego
51.
Jeśli chodzi o badane postępowanie, złożenie TIR (które jest najbardziej sporną czynnością, ponieważ jest zalążkiem tego, co nastąpiło na etapie zawieszenia kary) miało miejsce w czasie poprzedzającym postępowanie sądowe i wyrok skazujący.
52.
Celem TIR nie jest „ustalenie odpowiedzialności karnej”, gdyż jest to czynność polegająca na ustaleniu tożsamości i miejsca pobytu „arguido” do celów doręczenia mu kolejnych zawiadomień. W tym samym zakresie TIR nie powinien mieć wpływu na decyzję, czy dana osoba popełniła zarzucane jej przestępstwa, czy też nie.
53.
Jednakże z TIR mogą wynikać istotne konsekwencje dla osób zmuszonych do złożenia tego oświadczenia (
15
), którego skuteczność obejmuje zarówno wydanie wyroku zaocznego wobec oskarżonego [możliwe na podstawie art. 196 ust. 3 lit. d) CPP, jeżeli oskarżony nie wykonuje obowiązków wynikających z TIR], jak i uchylenie zawieszenia orzeczonej kary, co miało miejsce w niniejszej sprawie (
16
).
54.
Uchylenie zawieszenia wykonania wyroku skazującego TL jest w niniejszej sprawie nierozłącznie związane z uchybieniami dotyczącymi TIR: zarówno jedno, jak i drugie należy rozpatrywać całościowo, w przeciwnym razie postrzeganie przebiegu postępowania karnego może być wypaczone (
17
).
55.
W tym kontekście, a także biorąc pod uwagę wpływ TIR na dalsze postępowanie, zasadne jest, że sąd odsyłający podkreślił jego znaczenie i określił go jako istotny dokument. Tłumaczenie pisemne TIR jest niezbędne, by zapewnić podejrzanym lub oskarżonym, którzy nie mówią w języku postępowania karnego lub go nie rozumieją, pełne wykonywanie prawa do obrony oraz by zagwarantować rzetelność postępowania [art. 47 i 48 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej (zwanej dalej „kartą”)].
56.
W związku z tym, rozpatrując TIR z punktu widzenia orzeczeń, z którymi TIR jest związany w niniejszej sprawie (w szczególności uchylenia zawieszenia wyroku skazującego i późniejszego osadzenia w zakładzie karnym), uważam, że należało zapewnić TL: a) tłumacza ustnego, który umożliwiłby mu zapoznanie się z obowiązkami nałożonymi w ramach tej czynności procesowej oraz konsekwencjami ich niewykonania; oraz b) tłumaczenie pisemne TIR na zrozumiały dla niego język.
57.
Podsumowując, uważam, że:
–
co do zasady art. 1 ust. 2 dyrektywy 2010/64 i art. 2 ust. 1 dyrektywy 2012/13 nie mają zastosowania do czynności procesowych, które miały miejsce w ramach wykonania wyroku, których przedmiotem jest uchylenie postanowienia o zawieszeniu wykonania wyroku skazującego na karę pozbawienia wolności;
–
wspomniane przepisy mają jednak zastosowanie w sytuacji, gdy te czynności procesowe wynikają z naruszenia obowiązku nałożonego na daną osobę w TIR (na etapie poprzedzającym wydanie wyroku), którego konsekwencji „arguido” nie mógł znać, ponieważ nie znał języka, w którym TIR został złożony, a nie zapewniono mu tłumaczenia pisemnego jego treści.
C.
Bezpośrednia skuteczność dyrektyw 2010/64 i 2012/13
58.
Sąd odsyłający uznaje, że art. 2 ust. 1 i art. 3 ust. 1 dyrektywy 2010/64 oraz art. 3 ust. 1 lit. d) dyrektywy 2012/13 wywołują skutek bezpośredni.
59.
Podzielam tę ocenę, ponieważ wymienione artykuły zawierają bezwarunkowe i precyzyjne przepisy skierowane do państw członkowskich, na których organach, w szczególności organach sądowych, spoczywa obowiązek zapewnienia, by ustanowione w nich prawa były przestrzegane.
60.
Artykuły te są zatem bezpośrednio skuteczne, wobec czego jednostki mogą się na nie powoływać przed sądami krajowymi.
61.
Artykuł 3 dyrektywy 2010/64 odnosi się konkretnie do trzech rodzajów istotnych dokumentów {a mianowicie „wszelki[ch] orzecze[ń] o pozbawieniu danej osoby wolności, każd[ego] zarzut[u] lub akt[u] oskarżenia oraz każd[ego] wyrok[u]” (ust. 2)} (
18
), ale pozostawia właściwym organom swobodę decydowania „w każdej sprawie, czy jakiekolwiek inne dokumenty mają istotny charakter” (ust. 3) (
19
).
62.
Uważam zatem, że art. 3 dyrektywy 2010/64 jest również przepisem bezwarunkowym i precyzyjnym, chociaż wykaz wymienionych w nim istotnych dokumentów nie jest wyczerpujący i za takie dokumenty można uznać dokumenty inne niż wskazane, w zależności od oceny organu sądowego. Każdy podejrzany lub oskarżony ma prawo do otrzymania tłumaczenia pisemnego wszystkich tych dokumentów, niezależnie od tego, któremu ustępowi art. 3 tej dyrektywy one odpowiadają.
D.
Naruszenie prawa do tłumaczenia ustnego i pisemnego oraz do informacji o tych dwóch prawach
63.
Sąd odsyłający przyznaje, podobnie jak sąd pierwszej instancji, że w niniejszej sprawie doszło do naruszenia praw TL do tłumaczenia ustnego i pisemnego istotnych dokumentów wynikających z dyrektywy 2010/64.
64.
Jednakże w postanowieniu odsyłającym poświęcono mniej uwagi ewentualnemu naruszeniu prawa do informacji ustanowionego w dyrektywie 2012/13, mimo iż powołano się na nie expressis verbis.
65.
Odniosę się oddzielnie do tych dwóch grup naruszeń.
1. Prawo do tłumaczenia ustnego i pisemnego
66.
Stwierdzenie przez sąd pierwszej instancji i sąd odsyłający, że doszło do naruszenia wspomnianych praw, zwalnia mnie z przedstawienia dalszych uwag w tym względzie.
67.
Jeśli chodzi o tłumaczenie
pisemne, należy zapewnić podejrzanym lub oskarżonym „istotne dokumenty” w postępowaniu karnym wraz z ich wersją w języku, który podejrzani lub oskarżeni rozumieją. Ponieważ dyrektywa 2010/64 „nie zawiera żadnego odesłania do prawa krajowego, [pojęcie to] należy uważać za autonomiczne pojęcie prawa Unii i interpretować w sposób jednolity na jej obszarze” (
20
).
68.
Wskazałem już, że nic nie stoi na przeszkodzie temu, by sąd odsyłający stwierdził, że TIR jest istotnym dokumentem w niniejszej sprawie.
69.
Jeśli chodzi o tłumaczenie ustne, oskarżonemu, który nie zna języka czynności, w ramach której jest on zobowiązany złożyć TIR, lub nie włada dostatecznie tym językiem, należy zapewnić tłumacza ustnego, który pozwoli mu zrozumieć znaczenie owej czynności.
70.
W rzeczywistości obowiązek wyznaczenia tłumacza ustnego w celu złożenia TIR wynika bez większych trudności w zakresie wykładni nie tylko z dyrektywy 2010/64, lecz także z przepisu krajowego (art. 92 CPP). Z zastrzeżeniem zbadania tej kwestii przez sąd odsyłający portugalskie uregulowanie proceduralne, dotyczące tłumaczenia ustnego w ramach każdej czynności procesowej, pozwala na ochronę odpowiedniego prawa osoby, która nie rozumie języka portugalskiego (
21
). Inną kwestią jest to, czy w praktyce proceduralnej to prawo uznane w samym prawie krajowym jest de facto przestrzegane, czy też nie.
2. Prawo do informacji
71.
Mimo iż sąd odsyłający poświęca mniej uwagi informacji o prawach do tłumaczenia ustnego i pisemnego na język zrozumiały dla oskarżonego lub podejrzanego, należy zbadać ich zastosowanie w niniejszej sprawie.
72.
Prawo do informacji jest bezpośrednio związane z przepisami dyrektywy 2010/64 (
22
). Z kolei dyrektywa ta „zmierza do zapewnienia podejrzanym lub oskarżonym prawa do tłumaczenia ustnego i tłumaczenia pisemnego w postępowaniu karnym, z myślą o zapewnieniu im prawa do rzetelnego procesu sądowego” (
23
).
73.
Prawo do otrzymania informacji o prawach do tłumaczenia ustnego i pisemnego przysługuje każdemu podejrzanemu lub oskarżonemu na mocy art. 3 ust. 1 lit. d) dyrektywy 2012/13.
74.
Portugalskie postępowanie karne pozwala moim zdaniem na poszanowanie tego prawa do informacji, jeżeli art. 61 ust. 1 lit. h) CPP jest należycie stosowany. Również w tym przypadku ewentualne nieprawidłowości nie będą wynikały z samego przepisu, lecz z praktyki jego stosowania.
75.
Ponieważ art. 61 ust. 1 lit. h) CPP przyznaje „arguido” prawo do otrzymania od organu sądowego lub organu policji dochodzeniowo‑śledczej, przed którymi jest on zobowiązany się stawić, informacji o przysługujących mu prawach, wykładnia tego przepisu w sposób zgodny z dyrektywą 2012/13 powinna doprowadzić wspomniane organy do poinformowania tej osoby, że zgodnie z dyrektywą 2010/64 zostanie jej zapewnione tłumaczenie ustne i pisemne.
76.
Choć dokonanie takiego ustalenia należy do sądu odsyłającego, wszystko wskazuje na to, że w niniejszej sprawie owo prawo do informacji nie było zachowane od momentu, gdy TIR został złożony bez udziału tłumacza ustnego języka rumuńskiego. Brak zapewnienia tłumacza ustnego oznaczał zatem, że TL nie był w stanie poznać praw przysługujących mu w ramach tej czynności procesowej.
E.
Nieważność związana z naruszeniem praw uznanych na mocy dyrektyw 2010/64 i 2012/13
77.
Dyrektywy 2010/64 i 2012/13 nie zawierają żadnego przepisu, zgodnie z którym naruszenie uznanych w nich praw musi prowadzić w konsekwencji nieuchronnie do stwierdzenia bezwzględnej nieważności czynności postępowania karnego, w ramach których dopuszczono się tego naruszenia.
78.
Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału „w braku uregulowań Unii w tej dziedzinie do wewnętrznego porządku prawnego każdego państwa członkowskiego należy, zgodnie z zasadą autonomii proceduralnej, określenie zasad proceduralnych dotyczących środków prawnych mających na celu zapewnienie ochrony uprawnień podmiotów prawa wynikających z prawa Unii, pod warunkiem jednak, że nie są one mniej korzystne niż przepisy regulujące podobne sytuacje podlegające prawu wewnętrznemu (zasada równoważności) i że nie czynią one w praktyce niemożliwym lub nadmiernie utrudnionym wykonywania uprawnień wynikających z prawa Unii (zasada skuteczności)” (
24
).
79.
W niniejszej sprawie istotne jest zatem, aby przepisy krajowe gwarantowały oskarżonym i podejrzanym możliwość zaskarżenia naruszenia praw ustanowionych w dyrektywach 2010/64 i 2012/13, tak aby prawa te miały pierwszeństwo.
80.
Zgodnie z postanowieniem odsyłającym zastosowanie CPP powoduje, że naruszenie tych praw pociąga za sobą (względną) nieważność odpowiednich czynności procesowych, która musi zostać podniesiona przez zainteresowanych.
81.
W szczególności zgodnie z art. 120 ust. 2 lit. c) CPP względna nieważność jest sankcją przewidzianą w przypadku braku wyznaczenia tłumacza ustnego, jeżeli prawo (w tym przypadku dyrektywa) uznaje je za obowiązkowe. Jak zaproponowałem w odniesieniu do innego przepisu CPP (
25
), ta sama sankcja powinna mieć zastosowanie w przypadku braku tłumaczenia pisemnego istotnego dokumentu w postępowaniu.
82.
W ujęciu abstrakcyjnym ustanowiony w art. 119 i 120 CPP system postępowania karnego nie budzi moim zdaniem zastrzeżeń z punktu widzenia prawa Unii. Zgodnie z zasadą autonomii proceduralnej państwa członkowskie mogą ograniczyć kwalifikację „bezwzględnych przesłanek nieważności” do tych wynikających z określonych uchybień i nadać kwalifikację „przesłanek nieważności, które wymagają podniesienia przez zainteresowanego” tym, które wynikają z innych uchybień, o ile zostaną zachowane zasady równoważności i skuteczności.
83.
W odniesieniu do tych dwóch zasad:
–
art. 119 i 120 CPP mają zastosowanie niezależnie od tego, czy uchybienia dotyczące czynności procesowej wynikają z naruszenia przepisu prawa krajowego, czy przepisu prawa Unii, w związku z czym naruszenie zasady równoważności jest wykluczone;
–
nic nie stoi na przeszkodzie, aby co do zasady stwierdzenie nieważności było uzależnione od zaskarżenia danej czynności przez zainteresowanego. Jednakże warunkiem koniecznym do tego, aby takie zaskarżenie było możliwe (to znaczy, aby było zgodne z zasadą skuteczności), jest to, aby zainteresowany znał z wystarczającą pewnością treść wspomnianej czynności w zakresie, w jakim może ona naruszać jego interesy.
84.
Jeśli oskarżony lub podejrzany nie jest w stanie zrozumieć znaczenia rzeczonej czynności procesowej i jej konsekwencji, ponieważ nie zna języka postępowania karnego, możliwości skutecznego jej zaskarżenia w celu podniesienia jej (względnej) nieważności są iluzoryczne.
85.
Z powyższego wynika, że co do zasady nie jest zgodny z zasadą skuteczności przepis krajowy (w tym przypadku art. 120 CPP) wymagający, by zaskarżenie czynności obarczonej nieważnością, której treści nie jest w stanie zrozumieć adresat owej czynności z powodu braku jej tłumaczenia ustnego i pisemnego na język dla niego zrozumiały, nastąpiło w określonym terminie.
86.
W takim przypadku skuteczność prawa do tłumaczenia pisemnego i ustnego, chronionego przez dyrektywę 2010/64, oraz prawa do informacji, gwarantowanego przez dyrektywę 2012/13, wymaga, aby termin na zaskarżenie czynności obarczonej względną nieważnością rozpoczynał swój bieg z chwilą, w której zainteresowany zapozna się w pełni z jej treścią w zrozumiałym dla niego języku (
26
).
87.
W przeciwnym razie doszłoby do naruszenia art. 6 europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, na który powołuje się sąd odsyłający, oraz art. 47 i 48 karty, które ustanawiają prawo do rzetelnego procesu i poszanowanie prawa oskarżonego do obrony (
27
).
F.
Nieważność i pomoc adwokata
88.
Mimo iż w swoim dosłownym brzmieniu pytanie sądu odsyłającego ogranicza się do rozstrzygnięcia ewentualnej niezgodności z dyrektywami 2010/64 i 2012/13 przepisu prawa krajowego, który przewiduje sankcję względnej nieważności w przypadku braku tłumaczenia ustnego i pisemnego istotnych czynności proceduralnych, w toku postępowania i na rozprawie podkreślono inne czynniki, które mogą mieć znaczenie dla udzielenia temu sądowi użytecznej odpowiedzi.
89.
Po pierwsze, jak wynika z postanowienia odsyłającego, TL korzystał z pomocy adwokata, któremu doręczono kluczowe orzeczenia (w tym postanowienie uchylające zawieszenie wykonania kary), ale nie wniósł on od nich środka zaskarżenia (
28
).
90.
Niewątpliwie adwokat TL mógł zaskarżyć w odpowiednim terminie każde z tych orzeczeń, podnosząc, że były one nieważne ze względu na fakt, że jego klient, właśnie z powodu braku zapewnienia tłumacza ustnego i tłumaczenia pisemnego dokumentów, nie mógł być świadomy obowiązków, jakie podejmował składając TIR.
91.
Pomoc adwokata jest przewidziana między innymi w art. 8 ust. 2 dyrektywy 2012/13: osoby podejrzane lub oskarżone lub ich obrońcy mają „prawo zakwestionowania, zgodnie z procedurami przewidzianym w prawie krajowym, braku lub odmowy udzielenia przez właściwe organy informacji” na temat przysługującego im prawa do tłumaczenia ustnego i pisemnego.
92.
Prawo do wniesienia środka zaskarżenia przysługuje zatem nie tylko podejrzanemu lub oskarżonemu, lecz także jego adwokatowi, zgodnie z przepisami prawa krajowego. Chociaż wykładnia przepisów prawa krajowego należy do sądu odsyłającego, wszystko wskazuje na to, że są one zgodne z tym przepisem dyrektywy 2012/13.
93.
Drugi czynnik, związany z poprzednim, to ten, że bierność adwokata TL sprawiła, iż czynności procesowe, które były niekorzystne dla oskarżonego (w szczególności postanowienie uchylające zawieszenie wykonania wyroku skazującego), nie zostały zaskarżone pomimo ich oczywistej nieważności (
29
).
94.
Pragnę w tym względzie przypomnieć, że niezależnie od pomocy adwokata do organu sądowego należy zapewnienie, aby podejrzany lub oskarżony (w niniejszej sprawie „arguido”) został odpowiednio poinformowany o przysługującym mu prawie do tłumaczenia ustnego i pisemnego. Prawo do otrzymania takich informacji wynika bezpośrednio z art. 3 dyrektywy 2012/13, jest ustanowione w art. 61 CPP i przysługuje oskarżonemu lub podejrzanemu jako osobie zainteresowanej, to znaczy niezależnie od tego, czy korzysta on z pomocy adwokata, czy też nie.
95.
W związku z tym pomoc adwokata nie zwalnia organów sądowych lub, w odpowiednim przypadku, policyjnych z obowiązku poinformowania danej osoby o przysługującym jej prawie do tłumaczenia pisemnego istotnych dokumentów w postępowaniu karnym oraz do tłumaczenia ustnego oświadczeń ustnych w zrozumiałym dla niej języku (
30
).
G.
Powaga rzeczy osądzonej
96.
W przypadku gdyby portugalski system postępowania karnego nie przewidywał mechanizmów kontroli (
31
) czynności obarczonych względną nieważnością mających powagę rzeczy osądzonej, do sądu odsyłającego należy wyjaśnienie, czy możliwe jest wzruszenie orzeczenia obarczonego nieważnością, takiego jak rozpatrywane w niniejszej sprawie, w celu przywrócenia zgodności powstałej sytuacji z prawem Unii (
32
).
97.
Nie zamierzając zastępować wspomnianego sądu w tej ocenie, zastanawiam się, czy uchylenie zawieszenia wyroku skazującego na karę pozbawienia wolności ma w rzeczywistości cechy powagi rzeczy osądzonej, czy też przeciwnie, może zostać zmienione ze względu na zasady warunkowego zawieszenia wykonania kary.
98.
Ogólnie rzecz biorąc, zasady te opierają się na celu polegającym na ograniczeniu stosowania kary pozbawienia wolności za określone przestępstwa, jeśli istnieje racjonalna perspektywa resocjalizacji w przyszłości i zakłada się, że skazany nie popełni kolejnych przestępstw. Sądy posiadają też na ogół szerokie uprawnienia do dokonania oceny, czy ze względu na zmieniające się okoliczności należy zawiesić wykonanie wyroku skazującego w danej chwili, czy też w innej, przy czym niekoniecznie muszą być związane wcześniejszymi orzeczeniami wydanymi w świetle występujących wówczas czynników.
99.
Z tego punktu widzenia nie sądzę, aby ten sam sąd, który bez wysłuchania zainteresowanego uchylił zawieszenie wykonania wydanego wobec niego wyroku skazującego, miał trudności z wydaniem następnie orzeczenia, na wniosek zainteresowanego i po wysłuchaniu jego wyjaśnień dotyczących nieposzanowania TIR, o ponownym zawieszeniu wykonania kary pozbawienia wolności.
100.
Czyniąc to, sąd, który zawiesił wykonanie wyroku skazującego, mógłby kierować się – przy zachowaniu wszelkich proporcji – kryteriami, które zgodnie z dyrektywą (UE) 2016/343 (
33
) regulują wznowienie postępowania karnego, w przypadku gdy osoba skazana została osądzona zaocznie (
34
).
101.
Niewątpliwie dyrektywa 2016/343, jeśli chodzi o prawo do obecności na rozprawie, nie ma zastosowania do zawieszenia wykonania wyroku skazującego (które z definicji następuje po rozprawie). Jednakże w sytuacji gdy – tak jak w niniejszej sprawie – przedmiotem sporu jest decyzja proceduralna pociągająca za sobą pozbawienie wolności, a zainteresowany nie mógł zostać poinformowany, bez własnej winy, o przysługującym mu prawie do wysłuchania przed podjęciem tej decyzji (
35
), uważam, że dyrektywa 2016/343 zapewnia kryteria, które można zastosować w drodze analogii.
102.
Zastosowanie tych kryteriów w przypadku osoby, która z przyczyn od niej niezależnych nie stawiła się na rozprawę dotyczącą uchylenia zawieszenia wykonania wydanego wobec niej wyroku skazującego (ponieważ nie znała języka postępowania i nie zapewniono jej tłumaczenia pisemnego i ustnego, nie wiedziała o obowiązkach wynikających z TIR), oznaczałoby, że po przeprowadzeniu rozprawy i skontaktowaniu się z tą osobą należy poinformować ją o czynnościach dokonanych pod jej nieobecność. Od tej chwili osoba ta może zdecydować, że albo nie będzie powoływać się na tę nieobecność w celu zakwestionowania zgodności z prawem wspomnianej czynności, albo chce, aby czynność została powtórzona, tak aby mogła wziąć w niej udział (
36
).
103.
Z rozważań tych wynika moim zdaniem, że ochrona, jaką ze względu na pewność prawa zapewnia nieodwracalność nierozerwalnie związana z powagą rzeczy osądzonej, nie obejmuje orzeczeń sądowych takich jak te rozpatrywane w niniejszej sprawie, wydanych pod nieobecność zainteresowanego, w przypadku gdy ten ostatni, bez własnej winy, nie wiedział o obowiązku (niezmieniania miejsca pobytu), którego niewykonanie doprowadziło do pozbawienia go wolności.
104.
Jeżeli sąd odsyłający, niezależnie od przedstawionych powyżej uwag, utrzymuje, że sporne orzeczenia sądowe mają powagę rzeczy osądzonej, należy wyjaśnić, do jakiego stopnia res iudicata stanowi niemożliwą do pokonania przeszkodę w stosowaniu przepisów prawa Unii, których naruszenie przyznaje sam sąd odsyłający.
105.
W orzecznictwie Trybunału traktowanie powagi rzeczy osądzonej jako ograniczenia pierwszeństwa stosowania prawa Unii nie osiągnęło jeszcze moim zdaniem wystarczającej dojrzałości, aby rozwiać wszystkie wątpliwości wyrażone przez tę instytucję w odniesieniu do krajowych orzeczeń sądowych sprzecznych z prawem Unii (
37
).
106.
W ramach pierwszego podejścia Trybunał uznał, że powaga rzeczy osądzonej, wynikająca z zasady pewności prawa, może mieć pierwszeństwo przed innymi względami związanymi z naruszeniem przepisów prawa Unii, w związku z czym prawomocne orzeczenia sądowe stają się już niepodważalne, ponieważ nie zostały zaskarżone w przewidzianym prawem terminie (
38
).
107.
Jednakże, bardziej wyraźnie od czasu wyroku Lucchini (
39
), Trybunał wprowadził wyjątki od bezwzględnego pierwszeństwa powagi rzeczy osądzonej, rozszerzając na ten kontekst znaczenie zasad równoważności i skuteczności, które regulują wzajemne relacje między prawem Unii a przepisami prawa państw członkowskich przyjętymi zgodnie z ich autonomią proceduralną (
40
).
108.
W niedawnych wyrokach Trybunału (
41
) rozszerzono zakres wyjątków od nieodwracalności krajowych orzeczeń sądowych, które mają powagę rzeczy osądzonej, właśnie poprzez powołanie się na zasadę skuteczności w celu zapobieżenia niestosowaniu przepisów prawa Unii (
42
).
109.
W odniesieniu do zasady skuteczności – zgodnie z orzecznictwem Trybunału wymagane jest przeprowadzenie analizy przepisów krajowych w świetle miejsca, jakie zajmują one w całym postępowaniu. Należy „uwzględnić, gdy jest to właściwe, zasady, które stanowią podstawę krajowego systemu sądowniczego, takie jak zasada ochrony prawa do obrony, zasada pewności prawa oraz zasada prawidłowego przebiegu postępowania” (
43
).
110.
Natomiast w okolicznościach takich jak te rozpatrywane w niniejszej sprawie, w których naruszenie prawa Unii wiąże się jednocześnie z naruszeniem art. 47 i art. 48 ust. 2 karty, które ustanawiają prawo do rzetelnego procesu i poszanowanie prawa do obrony oskarżonego, sąd krajowy musi zapewnić, aby prawa te nie zostały pozbawione treści, i musi znaleźć w krajowym systemie prawnym rozwiązanie proceduralne, które pozwoli na zapewnienie ich skuteczności.
111.
Podczas rozprawy rząd portugalski podkreślał, że takie rozwiązanie można znaleźć w samym CPP, który zezwala sądowi, który wydał wyrok skazujący, na ponowne rozpatrzenie uchylenia zawieszenia wykonania wyroku skazującego, nawet jeśli nie wniesiono od niego środka zaskarżenia w odpowiednim terminie.
V. Wnioski
112.
W świetle powyższego proponuję, aby Trybunał odpowiedział Tribunal da Relação de Évora (sądowi apelacyjnemu w Évorze, Portugalia) w następujący sposób:
Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2010/64/UE z dnia 20 października 2010 r. w sprawie prawa do tłumaczenia ustnego i tłumaczenia pisemnego w postępowaniu karnym oraz dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2012/13/UE z dnia 22 maja 2012 r. w sprawie prawa do informacji w postępowaniu karnym:
–
nie mają zastosowania do czynności procesowych, które miały miejsce po prawomocnym rozstrzygnięciu kwestii, czy podejrzany lub oskarżony popełnił przestępstwo, za które jest sądzony;
–
mają jednak zastosowanie do czynności procesowych, które miały miejsce przed wspomnianym prawomocnym orzeczeniem, a także do wynikających z nich konsekwencji dla późniejszych czynności, w przypadku gdy w ramach tych pierwszych czynności doszło do naruszenia odpowiednich praw;
–
nie stoją na przeszkodzie prawu krajowemu, które przewiduje sankcję w postaci względnej nieważności, która musi zostać podniesiona, w przypadku braku wyznaczenia tłumacza ustnego i zapewnienia tłumaczenia pisemnego istotnych czynności procesowych, w sytuacji gdy oskarżony lub podejrzany nie rozumie języka postępowania, pod warunkiem że: a) rozsądny termin na zaskarżenie czynności obarczonej nieważnością rozpoczyna swój bieg z chwilą, w której osoba ta została poinformowana w zrozumiałym dla niej języku o przysługującym jej prawie do tłumaczenia ustnego i pisemnego; oraz b) przestrzegane są art. 47 i 48 ust. 2 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej, które ustanawiają prawo do rzetelnego procesu i poszanowanie prawa do obrony oskarżonego.
(
1
)	Język oryginału: hiszpański.
(
2
)	Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 20 października 2010 r. w sprawie prawa do tłumaczenia ustnego i tłumaczenia pisemnego w postępowaniu karnym (Dz.U. 2010, L 280, s. 1).
(
3
)	Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 22 maja 2012 r. w sprawie prawa do informacji w postępowaniu karnym (Dz.U. 2012, L 142, s. 1).
(
4
)	Kodeks postępowania karnego, Decreto-Lei (dekret z mocą ustawy) nr 78/87 z dnia 17 lutego 1987 r. (zwany dalej „CPP”).
(
5
)	Przesłanki te, oprócz przesłanek określonych w innych przepisach prawnych, obejmują: a) brak odpowiedniej liczby sędziów lub ławników, którzy powinni wchodzić w skład sądu, lub naruszenie przepisów prawa dotyczących sposobu ustalenia składu sądu; b) brak wszczęcia postępowania przez prokuraturę w rozumieniu art. 48, a także jej nieobecność w czynnościach, w których wymagane jest jej stawiennictwo; c) nieobecność oskarżonego lub jego obrońcy w przypadkach, w których prawo wymaga ich stawiennictwa; d) brak przeprowadzenia postępowania przygotowawczego lub postępowania dowodowego w przypadkach, w których prawo określa ich obligatoryjny charakter; e) naruszenie przepisów dotyczących jurysdykcji, bez uszczerbku dla przepisów art. 32 ust. 2; f) stosowanie trybu szczególnego postępowania poza przypadkami przewidzianymi przez prawo.
(
6
)	Postanowienie odsyłające, pkt II.III. W tym samym punkcie wskazano też, że ani w tej czynności, ani w TIR nie wyznaczono żadnego tłumacza ustnego dla „arguido”.
(
7
)	Punkt I.II postanowienia odsyłającego.
(
8
)	W szczególności postanowienia o postawieniu mu zarzutów w charakterze „arguido” oraz wezwań do stawiennictwa (zob. pkt 32 niniejszej opinii).
(
9
)	Podobnie orzekł sąd pierwszej instancji, którego zdaniem TL powołał się na nieważność TIR, zawiadomienia dokonanego w języku portugalskim zgodnie z art. 495 ust. 2 CPP oraz postanowienia o uchyleniu zawieszenia wykonania kary.
(
10
)	Jak wynika z postanowienia odsyłającego, żadna z dyrektyw nie została jako taka formalnie transponowana do prawa portugalskiego przed upływem terminu wyznaczonego na ich transpozycję. Komisja wskazuje (przypis 3 do uwag Komisji na piśmie), że w 2021 r. wszczęła przeciwko Portugalii postępowania w sprawie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego ze względu na brak odpowiedniej transpozycji tych dwóch dyrektyw. Rząd portugalski podniósł na rozprawie, że stosowanie w praktyce przepisów CPP jest zgodne z treścią dyrektyw 2010/64 i 2012/13.
(
11
)	Wyrok z dnia 15 października 2015 r., Covaci (C‑216/14, EU:C:2015:686, pkt 30).
(
12
)	W celu poparcia przeciwnego stanowiska Komisja powołuje się na pkt 54 i 55 wyroku z dnia 27 maja 2019 r., OG i PI (Prokuratury w Lubece i w Zwickau) (C‑508/18 i C‑82/19 PPU, EU:C:2019:456), dotyczącego nakazów aresztowania i przekazania. W pkt 54 tego wyroku stwierdzono, że pojęcie „postępowania […], które ma szerokie znaczenie, może obejmować postępowanie karne w całości, czyli etap poprzedzający postępowanie sądowe, samo postępowanie sądowe i etap wykonania prawomocnego orzeczenia wydanego przez sąd karny przeciwko osobie uznanej za winną przestępstwa”.
(
13
)	Wyrok z dnia 9 czerwca 2016 r., Balogh (C‑25/15, EU:C:2016:423, pkt 37), wyróżnienie moje.
(
14
)	Wyrok z dnia 16 grudnia 2021 r., AB i in. (Odwołanie amnestii) (C‑203/20, EU:C:2021:1016, pkt 70).
(
15
)	TIR jest wymieniony w CPP wśród „środków przymusu”.
(
16
)	W przypadku skazania skutki TIR utrzymują się do czasu zakończenia kary.
(
17
)	Podobny związek między czynnościami procesowymi można dostrzec w wyroku z dnia 12 października 2017 r., Sleutjes (C‑278/16, EU:C:2017:757, pkt 30, 31).
(
18
)	Jak wskazałem w pkt 44–50 niniejszej opinii, uważam, że pod pojęciem orzeczenia „o pozbawieniu danej osoby wolności” należy rozumieć w tym kontekście wszelkie orzeczenia wydane przed wydaniem wyroku, nie zaś orzeczenia wydane w jego wykonaniu. W przeciwnym razie zakres zastosowania dyrektywy 2010/64 zostałby przekroczony.
(
19
)	Wyrok z dnia 15 października 2015 r., Covaci (C‑216/14, EU:C:2015:686, pkt 50): „[d]o sądu odsyłającego należy […] ustalenie – przy uwzględnieniu w szczególności charakterystyki postępowania prowadzącego do wydania wyroku nakazowego w postępowaniu głównym […] oraz charakterystyki zawisłej przed owym sądem sprawy – czy sprzeciw wniesiony na piśmie od wyroku nakazowego należy uznać za dokument istotny, którego tłumaczenie jest niezbędne”.
(
20
)	Wyrok z dnia 3 września 2014 r., Deckmyn i Vrijheidsfonds (C‑201/13, EU:C:2014:2132, pkt 15).
(
21
)	Artykuł 92 CPP odnosi się jedynie do tłumaczenia ustnego, a nie pisemnego. Nie powinno być nadmiernych trudności z usunięciem tego braku w odniesieniu do dyrektywy 2010/64, poprzez powołanie się na zasadę wykładni zgodnej z prawem Unii, tak aby zawarta w tym artykule zasada rozciągała się w drodze analogii na tłumaczenie pisemne istotnych dokumentów postępowania, jak proponował rząd portugalski na rozprawie. Wykładnia art. 92 CPP należy jednak do wyłącznej kompetencji sądów portugalskich.
(
22
)	Motyw 25 dyrektywy 2012/13.
(
23
)	Motyw 14 dyrektywy 2010/64. W zawartym w art. 3 ust. 1 dyrektywy 2012/13 wykazie praw proceduralnych, który ma charakter kumulatywny, prawa do tłumaczenia ustnego i pisemnego odgrywają kluczową rolę: bez nich informacje o innych prawach mogą stać się bezskuteczne.
(
24
)	Zasady przypomniane w pkt 41–44 wyroku z dnia 2 marca 2021 r., Prokuratuur (Warunki dostępu do danych dotyczących łączności elektronicznej) (C‑746/18, EU:C:2021:152), i potwierdzone w wyroku z dnia 5 kwietnia 2022 r., Commissioner of An Garda Síochána i in. (C‑140/20, EU:C:2022:258, pkt 127). Oba wyroki dotyczyły dopuszczalności niektórych dowodów uzyskanych w postępowaniach karnych z naruszeniem przepisów prawa Unii. Orzecznictwo to można stosować mutatis mutandis do innych naruszeń przepisów prawa Unii mających zastosowanie w postępowaniach karnych.
(
25
)	Zobacz przypis 21 do niniejszej opinii. Komisja jest tego samego zdania (pkt 31 uwag Komisji na piśmie) i dodaje, że „sąd odsyłający wydaje się wychodzić z założenia, że przepis ten [art. 120 ust. 2 lit. c) CPP] może być stosowany w drodze analogii do braku tłumaczenia pisemnego”.
(
26
)	Na rozprawie rząd portugalski stwierdził nie tylko, że CPP na to zezwala, lecz również że wymaga, by sąd, jeśli stwierdzi, że doszło do naruszenia takiego jak w niniejszej sprawie, podjął odpowiednie środki w celu zaradzenia zaistniałym uchybieniom.
(
27
)	W motywie 5 dyrektywy 2010/64 stwierdza się, że „[n]iniejsza dyrektywa nie narusza tych praw i powinna zostać wdrożona odpowiednio”.
(
28
)	Jednakże na rozprawie zarówno Komisja, jak i rząd portugalski stwierdziły, że przy składaniu TIR nie zapewniono nawet pomocy adwokata. Ustalenie tej okoliczności jest zadaniem sądu odsyłającego.
(
29
)	Europejski Trybunał Praw Człowieka uważa, że zgodnie z art. 6 ust. 3 lit. c) EKPC oskarżony ma prawo do pomocy prawnej, która jest praktyczna i skuteczna, a nie teoretyczna czy iluzoryczna. Nie może być mowy o skutecznej pomocy prawnej, w przypadku gdy wyznaczony adwokat uchyla się od swoich obowiązków. Zobacz wyrok ETPC z dnia 26 lipca 2011 r. w sprawie Huseyn i in. przeciwko Azerbejdżanowi (CE:ECHR:2011:0726JUD003548505, § 180).
(
30
)	Na rozprawie rząd portugalski zauważył, że udział adwokata nie zastępuje ustanowionej w art. 63 ust. 1 CPP konieczności osobistego poinformowania podejrzanego lub oskarżonego o niektórych czynnościach procesowych w taki sposób, aby były one dla niego zrozumiałe.
(
31
)	Pod tym pojęciem mam na myśli nadzwyczajny środek prawny, który umożliwia w niektórych systemach prawnych zaskarżenie prawomocnych czynności procesowych ze ściśle określonych powodów.
(
32
)	Jak podniósł rząd portugalski na rozprawie, sąd, który wydał wyrok skazujący, posiada takie uprawnienia pomimo niewniesienia środka zaskarżenia w odpowiednim terminie.
(
33
)	Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 9 marca 2016 r. w sprawie wzmocnienia niektórych aspektów domniemania niewinności i prawa do obecności na rozprawie w postępowaniu karnym (Dz.U. 2016, L 65, s. 1).
(
34
)	Zobacz wyrok z dnia 19 maja 2022 r., Spetsializirana prokuratura (Proces zbiegłego oskarżonego) (C‑569/20, EU:C:2022:401), dotyczący stosowania dyrektywy 2016/343 do osób skazanych zaocznie.
(
35
)	Artykuł 495 ust. 2 CPP wymaga, aby skazany został wysłuchany przed podjęciem decyzji, czy spełnione są warunki zawieszenia wykonania kary.
(
36
)	Taka sytuacja miała miejsce w sprawie rozpatrywanej w wyroku z dnia 13 lutego 2020 r., Spetsializirana prokuratura (Rozprawa pod nieobecność oskarżonego) (C‑688/18, EU:C:2020:94, pkt 49).
(
37
)	Zobacz A. Turmo: National res iudicata in the European Union: revisiting the tension between the temptation of effectiveness and the acknowledgement of domestic procedural law, Common Market Law Review, 2021, vol. 58, nr 2, s. 361–390.
(
38
)	Trybunał przypomniał „znaczenie, jakie ma zarówno w porządku prawnym Unii jak i w krajowych porządkach prawnych zasada powagi rzeczy osądzonej. Dla zapewnienia bowiem stabilności prawa i stosunków prawnych, jak też prawidłowego administrowania wymiarem sprawiedliwości istotne jest, aby orzeczenia sądowe, które stały się prawomocne […] po upływie przewidzianych dla tych środków terminów, były niepodważalne”. Wyrok z dnia 6 października 2015 r., Târșia (C‑69/14, EU:C:2015:662, pkt 28).
(
39
)	Wyrok z dnia 18 lipca 2007 r. (C‑119/05, EU:C:2007:434, pkt 63): prawo Unii „stoi na przeszkodzie stosowaniu przepisu prawa krajowego wprowadzającego zasadę powagi rzeczy osądzonej, takiego jak art. 2909 włoskiego kodeksu cywilnego, w przypadku gdy jego stosowanie uniemożliwia odzyskanie pomocy państwa przyznanej z naruszeniem prawa wspólnotowego, której niezgodność ze wspólnym rynkiem została stwierdzona w ostatecznej decyzji Komisji”.
(
40
)	Wyrok z dnia 10 lipca 2014 r., Impresa Pizzarotti (C‑213/13, EU:C:2014:2067, pkt 54): „w braku przepisów Unii w tym zakresie tryb wykonania zasady powagi rzeczy osądzonej należy do wewnętrznego porządku prawnego państw członkowskich na mocy zasady ich autonomii proceduralnej przy poszanowaniu jednakże zasad równoważności i skuteczności”.
(
41
)	Wyroki: z dnia 2 kwietnia 2020 r., CRPNPAC i Vueling Airlines (C‑370/17 i C‑37/18, EU:C:2020:260, pkt 95, 96); z dnia 17 maja 2022 r.: MA (C‑600/19, EU:C:2022:394); SPV Project 1503 i in. (C‑693/19, EU:C:2022:395); Impuls Leasing România (C‑725/19, EU:C:2022:396); Unicaja Banco (C‑869/19, EU:C:2022:397).
(
42
)	Zwykle nie ma trudności w odniesieniu do zasady równoważności: powaga rzeczy osądzonej wywołuje skutki niezależnie od tego, czy zastosowanie ma prawo krajowe, czy prawo Unii, wobec czego naruszenie tej zasady jest wykluczone.
(
43
)	Wyrok z dnia 6 października 2015 r., Târșia (C‑69/14, EU:C:2015:662, pkt 36, 37). Wyróżnienie moje.