Voorlopige editie
CONCLUSIE VAN ADVOCAAT-GENERAAL
M. SZPUNAR
van 4 september 2025 (1)
Zaak C‑199/24
ND
tegen
Legal Newsdesk Sweden AB, voorheen Garrapatica AB
[verzoek van de Attunda tingsrätt (rechter in eerste aanleg Attunda, Zweden) om een prejudiciële beslissing]
„ Prejudiciële verwijzing – Harmonisatie van de wetgevingen – Bescherming van persoonsgegevens – Verwerking van gegevens betreffende strafrechtelijke veroordelingen – Tegen betaling online beschikbaar stellen aan het publiek van informatie over strafrechtelijke veroordelingen – Afweging van het recht op bescherming van persoonsgegevens tegen het recht op vrijheid van meningsuiting en van informatie ”
1.        Het onderhavige verzoek om een prejudiciële beslissing van de Attunda tingsrätt (rechter in eerste aanleg Attunda, Zweden) biedt het Hof de gelegenheid om duidelijkheid te verschaffen over de werkingssfeer van artikel 85 van verordening (EU) 2016/679(2) in de situatie dat een beheerder van een databank weigert te voldoen aan iemands verzoek tot wissing van zijn persoonsgegevens met betrekking tot zijn strafrechtelijke veroordeling.
I.      Toepasselijke bepalingen
A.      Unierecht
2.        Artikel 85 AVG heeft betrekking op „Verwerking en vrijheid van meningsuiting en van informatie”. Dit artikel luidt als volgt:
„1.      De lidstaten brengen het recht op bescherming van persoonsgegevens overeenkomstig deze verordening wettelijk in overeenstemming met het recht op vrijheid van meningsuiting en van informatie, daaronder begrepen de verwerking voor journalistieke doeleinden en ten behoeve van academische, artistieke of literaire uitdrukkingsvormen.
2.      Voor verwerking voor journalistieke doeleinden of ten behoeve van academische, artistieke of literaire uitdrukkingsvormen stellen de lidstaten uitzonderingen of afwijkingen vast van hoofdstuk II (beginselen), hoofdstuk III (rechten van de betrokkene), hoofdstuk IV (de verwerkingsverantwoordelijke en de verwerker), hoofdstuk V (doorgifte van persoonsgegevens naar derde landen of internationale organisaties), hoofdstuk VI (onafhankelijke toezichthoudende autoriteiten), hoofdstuk VII (samenwerking en coherentie) en hoofdstuk IX (specifieke gegevensverwerkingssituaties) indien deze noodzakelijk zijn om het recht op bescherming van persoonsgegevens in overeenstemming te brengen met de vrijheid van meningsuiting en van informatie.
3.      Elke lidstaat deelt de Commissie de overeenkomstig lid 2 vastgestelde wetgevingsbepalingen mee, alsook onverwijld alle latere wijzigingen daarvan.”
B.      Zweeds recht
3.        De yttrandefrihetsgrundlag (1991:1469) (constitutionele wet 1991:1469 inzake de vrijheid van meningsuiting; hierna: „wet inzake de vrijheid van meningsuiting”) is een van de zogenaamde mediegrundlagar (constitutionele mediawetten) in Zweden en bevat bepalingen betreffende de grondwettelijke bescherming van onder meer radio- en televisieprogramma’s en bepaalde websites. Deze wet heeft tot doel de vrijheid van meningsuiting in dit verband te waarborgen. Volgens hoofdstuk 1, § 4, van de wet inzake de vrijheid van meningsuiting zijn de grondwettelijke bepalingen betreffende de doorgifte van programma’s van toepassing op een bepaald soort databanken, indien voor de activiteit een publicatiecertificaat bestaat. In de onderhavige zaak is voor Lexbase een publicatiecertificaat afgegeven, wat betekent dat de databank grondwettelijke bescherming geniet.
4.        Overeenkomstig hoofdstuk 1, § 7, eerste alinea, van de lag (2018:218) med kompletterande bestämmelser till EU:s dataskyddsförordning (wet 2018:218 houdende aanvullende bepalingen bij de door de Unie vastgestelde AVG; hierna: „wet gegevensbescherming”) is de AVG niet van toepassing wanneer zij in strijd zou zijn met de tryckfrihetsförordning (constitutionele wet inzake de persvrijheid; hierna: „wet op de persvrijheid”) of de wet inzake de vrijheid van meningsuiting. Krachtens de tweede alinea van deze bepaling zijn bepaalde artikelen van de AVG niet van toepassing op de verwerking van persoonsgegevens voor onder meer journalistieke doeleinden.
5.        Uit hoofdstuk 1, § 14, van de wet inzake de vrijheid van meningsuiting volgt dat geen enkel openbaar lichaam, behalve op grond van deze wet, kan optreden tegen een persoon die in een programma misbruik heeft gemaakt van de vrijheid van meningsuiting of heeft deelgenomen aan dergelijk misbruik, of om die reden maatregelen tegen het programma kan nemen. Bovendien volgt uit hoofdstuk 1, § 11, van die wet dat het een openbaar lichaam niet is toegestaan de doorgifte, de publicatie of de verspreiding van een programma onder het publiek op grond van de inhoud ervan te verbieden of te belemmeren, tenzij voor deze maatregel een grondslag in die wet bestaat.
6.        De schadevergoeding voor misbruik van de vrijheid van meningsuiting als gevolg van de inhoud van een programma kan – overeenkomstig hoofdstuk 9, § 1, van de wet inzake de vrijheid van meningsuiting – slechts gebaseerd zijn op de omstandigheid dat het programma waarop de vordering tot schadevergoeding betrekking heeft, inbreuk maakt op de vrijheid van meningsuiting. Wanneer wordt vastgesteld dat een persoon strafbaar of laakbaar gedrag vertoont of anderszins informatie verstrekt waardoor een persoon aan de minachting van anderen kan worden blootgesteld, vormt dit smaad en is dit een schending van de vrijheid van meningsuiting op grond van hoofdstuk 5, § 1, van de wet inzake de vrijheid van meningsuiting en van hoofdstuk 7, § 3, van de tryckfrihetsförordning (1949:105) (besluit 1949:105 inzake de persvrijheid). Dergelijk gedrag is echter niet strafbaar indien het, gelet op de omstandigheden, gerechtvaardigd was daarover informatie te verstrekken en indien de persoon die deze informatie heeft verstrekt, kan aantonen dat die informatie juist was of dat hij redelijke gronden had om aan te nemen dat die informatie juist was.
II.    Feiten, procedure en prejudiciële vragen
7.        Legal Newsdesk Sweden AB (hierna: „Legal Newsdesk”), verweerster in het hoofdgeding, beheert de Lexbase-databank en publiceert daarin de persoonsgegevens van personen die bij strafprocedures betrokken zijn geweest. In dat verband maakt Legal Newsdesk het mogelijk om in de databank te zoeken naar personen en bedrijven die voor een Zweedse rechterlijke instantie strafrechtelijk vervolgd zijn of tegen wie een civiele klacht is ingediend. De Myndighet för press, radio och tv (Zweedse pers- en omroepautoriteit) [thans Mediemyndigheten (Zweeds media-agentschap)] heeft voor Lexbase een zogenaamd utgivningsbevis (certificaat dat er geen juridische belemmering voor publicatie bestaat en dat grondwettelijke bescherming verleent; hierna: „publicatiecertificaat”) afgegeven.
8.        Op 17 januari 2011 werd ND, verzoeker in het hoofdgeding, wegens een strafbaar feit veroordeeld. De betreffende veroordeling was tot februari 2024 op Lexbase te vinden. De veroordeling is geschrapt uit het openbaar strafregister. Hoewel verzoeker in het hoofdgeding Legal Newsdesk heeft verzocht om zijn persoonsgegevens te wissen, zijn die gegevens niet onmiddellijk maar pas na een routinecontrole gewist.
9.        ND heeft bij de Attunda tingsrätt, de verwijzende rechter, een vordering ingesteld en verzocht om Legal Newsdesk te veroordelen tot betaling van een schadevergoeding van 300 000 kronen (SEK) (ongeveer 26 000 EUR), vermeerderd met rente. Legal Newsdesk heeft die vordering betwist en betoogd dat de op Lexbase gepubliceerde inhoud onder een publicatiecertificaat viel. Op grond van het nationale recht is in die omstandigheden de AVG als zodanig echter niet van toepassing, aangezien het recht op bescherming van persoonsgegevens wordt gewaarborgd door de constitutionele mediawetten, die bepalen dat degene die verantwoordelijk is voor een inbreuk op die bescherming slechts strafrechtelijk aansprakelijk kan worden gesteld voor smaad en dat in dat verband een recht op schadevergoeding bestaat.
10.      In dit verband merkt de verwijzende rechter op dat artikel 85, lid 2, AVG de lidstaten uitdrukkelijk de mogelijkheid biedt om uitzonderingen of afwijkingen vast te stellen voor de verwerking van persoonsgegevens voor „journalistieke doeleinden” en meer in het algemeen ter waarborging van de vrijheid van meningsuiting en van informatie. Ten aanzien van de verwerking van persoonsgegevens voor „journalistieke doeleinden” wordt in de AVG echter niet gedefinieerd wat wordt verstaan onder die doeleinden. Zelfs indien onder die doeleinden enige openbaarmaking van informatie, meningen of ideeën aan het publiek zou vallen, wordt voorts uit de rechtspraak niet duidelijk wat het effect van artikel 85 AVG is op de rechtsmiddelen waarover betrokkenen moeten kunnen beschikken overeenkomstig de artikelen 79 en 82 AVG.
11.      In deze context heeft de verwijzende rechter bij beslissing van 1 maart 2024, ingekomen bij het Hof op 13 maart 2024, de behandeling van de zaak geschorst en het Hof verzocht om een prejudiciële beslissing over de volgende vragen:
„1)      Kunnen de lidstaten op grond van artikel 85, lid 1, van de AVG, naast de wettelijke maatregelen die zij moeten treffen op grond van artikel 85, lid 2, van die verordening, dergelijke maatregelen treffen met betrekking tot de verwerking van persoonsgegevens voor andere doeleinden dan journalistieke doeleinden of ten behoeve van academische, artistieke of literaire uitdrukkingsvormen?
2)      Indien de vorige vraag bevestigend wordt beantwoord: laat
artikel 85, lid 1, van de AVG het toe dat het recht op bescherming van persoonsgegevens overeenkomstig die verordening, op zodanige wijze in overeenstemming wordt gebracht met de vrijheid van meningsuiting en van informatie dat
een persoon wiens persoonsgegevens in die zin worden verwerkt dat
informatie over strafrechtelijke veroordelingen van hem tegen betaling op internet aan het publiek beschikbaar wordt gesteld, hiertegen uitsluitend in rechte op kan treden met een strafrechtelijke procedure wegens smaad of een schadevergoedingsvordering wegens smaad?
3)      Indien de eerste of de tweede vraag ontkennend wordt beantwoord: vormt
een activiteit waarbij openbare documenten die betrekking hebben op strafrechtelijke veroordelingen tegen betaling op internet aan het publiek beschikbaar worden gesteld zonder dat deze op enigerlei wijze worden verwerkt of bewerkt, een verwerking van persoonsgegevens die plaatsvindt voor de doeleinden die zijn uiteengezet in artikel 85, lid 2, van de AVG?”
12.      Schriftelijke opmerkingen zijn ingediend door partijen in het hoofdgeding, de Bulgaarse, de Finse en de Zweedse regering en de Europese Commissie. Partijen in het hoofdgeding, het Koninkrijk Zweden en de Commissie hebben de terechtzitting van 14 mei 2025 bijgewoond.
III. Beoordeling
A.      Eerste en tweede vraag – de werkingssfeer van artikel 85, leden 1 en 2, AVG
13.      Met zijn eerste twee vragen, die samen moeten worden onderzocht, wenst de verwijzende rechter in wezen te vernemen of artikel 85, lid 1, AVG aldus moet worden uitgelegd dat deze bepaling
een nationale wet toestaat op grond waarvan een persoon wiens persoonsgegevens in die zin worden verwerkt dat informatie over strafrechtelijke veroordelingen van hem tegen betaling op internet aan het publiek beschikbaar wordt gesteld, hiertegen uitsluitend in rechte op kan treden met een strafrechtelijke procedure wegens smaad of een schadevergoedingsvordering wegens smaad.
1.      Opzet van artikel 85 AVG
14.      Eerst zal ik de opzet en de herkomst van artikel 85 AVG onderzoeken.
15.      Krachtens artikel 85, lid 1, AVG zijn de lidstaten wettelijk verplicht om het recht op bescherming van persoonsgegevens overeenkomstig de AVG in overeenstemming te brengen met het recht op vrijheid van meningsuiting en van informatie, daaronder begrepen de verwerking voor journalistieke doeleinden en ten behoeve van academische, artistieke of literaire uitdrukkingsvormen.
16.      Die bepaling vormt een afspiegeling van – en beoogt met elkaar in overeenstemming te brengen (een term die doet denken aan de bewoordingen van Verdrag nr. 108 van de Raad van Europa(3)) – drie afzonderlijke en mogelijk conflicterende grondrechten in het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie (hierna: „Handvest”): de bescherming van persoonsgegevens(4), de vrijheid van meningsuiting en van informatie(5) en de vrijheid van kunsten en wetenschappen(6).
17.      Artikel 85, lid 1, AVG bevat de woorden „daaronder begrepen”, zodat ik daaruit kan opmaken dat de journalistieke activiteit een subcategorie is, zoals er meerdere zijn, van de bredere categorie van het recht op vrijheid van meningsuiting en van informatie.
18.      Wat die specifieke subcategorie verwerking voor journalistieke doeleinden(7) betreft, moeten de lidstaten volgens artikel 85, lid 2, AVG uitzonderingen of afwijkingen vaststellen van hoofdstuk II (beginselen), hoofdstuk III (rechten van de betrokkene), hoofdstuk IV (de verwerkingsverantwoordelijke en de verwerker), hoofdstuk V (doorgifte van persoonsgegevens naar derde landen of internationale organisaties), hoofdstuk VI (onafhankelijke toezichthoudende autoriteiten), hoofdstuk VII (samenwerking en coherentie) en hoofdstuk IX (specifieke gegevensverwerkingssituaties) indien deze noodzakelijk zijn om het recht op bescherming van persoonsgegevens in overeenstemming te brengen met de vrijheid van meningsuiting en van informatie.
19.      Wat nu het verschil en de wisselwerking tussen de leden 1 en 2 van artikel 85 AVG betreft, worden in lid 1 de algemene wettelijke verplichting en beginselen uiteengezet, terwijl in lid 2 het uitvoeringsmechanisme voor een specifieke lijst gebieden wordt vastgesteld door de lidstaten uitdrukkelijk de mogelijkheid te bieden om uitzonderingen op en afwijkingen van bepaalde hoofdstukken van de AVG vast te stellen.
20.      Enkele opmerkingen over die bepaling zijn in dit stadium op hun plaats.
21.      Ten eerste hebben de lidstaten, zoals blijkt uit de bewoordingen van artikel 85, lid 1, AVG(8), een verplichting (en niet slechts een discretionaire bevoegdheid) om gegevensbescherming in overeenstemming te brengen met de vrijheid van meningsuiting.
22.      Ten tweede is een specifiek mechanisme voor de uitvoering van die verplichting slechts vastgesteld voor de verwerking van gegevens voor journalistieke doeleinden of ten behoeve van academische, artistieke of literaire uitdrukkingsvormen. In artikel 85 AVG wordt nergens gespecificeerd of ook van dat mechanisme gebruik kan worden gemaakt ten aanzien van andere gebieden die onder de vrijheid van meningsuiting vallen maar geen verwerking voor de bovengenoemde doeleinden vormen.
23.      Ten derde zijn de lidstaten op grond van artikel 85, lid 2, AVG verplicht om uitzonderingen op of afwijkingen van een aantal hoofdstukken van de AVG vast te stellen, waardoor zij de daadwerkelijke toepassing van die hoofdstukken beperken, indien die uitzonderingen en afwijkingen noodzakelijk zijn om gegevensbescherming in overeenstemming te brengen met de vrijheid van meningsuiting. Dit wijst erop dat er situaties zijn waarin het noodzakelijk is om gegevensbescherming in te perken wil zij verenigbaar en in overeenstemming zijn met de vrijheid van meningsuiting.
24.      Ten vierde handelen de lidstaten binnen het toepassingsgebied van de AVG wanneer zij hun verplichtingen uit hoofde van artikel 85 AVG nakomen. Derhalve brengen zij het recht van de Unie ten uitvoer in de zin van artikel 51, lid 1, van het Handvest, zodat het Handvest van toepassing is op de taak om die rechten met elkaar in overeenstemming te brengen.(9)
25.      Ten vijfde is de taak om die rechten feitelijk met elkaar in overeenstemming te brengen een taak die aan de lidstaten wordt overgelaten. Het is aan hen om die verhouding in evenwicht te brengen in overeenstemming met hun eigen juridische en constitutionele tradities. Dit leidt onvermijdelijk tot bepaalde verschillen tussen de beschermingsniveaus in de gehele Europese Unie, zowel qua gegevensbescherming als qua vrijheid van meningsuiting, aangezien twee mogelijk tegengestelde rechten met elkaar in overeenstemming moeten worden gebracht. Dat is echter precies wat de Uniewetgever voor ogen had.
26.      Tot slot biedt artikel 85 AVG geen enkele rechtsgrondslag voor de lidstaten om de volledige AVG niet van toepassing te verklaren op bepaalde situaties. Dat geldt zowel voor lid 1 als voor lid 2 van die bepaling. Hoewel het aan de verwijzende rechter is om dat punt te toetsen, ben ik van mening dat artikel 85 AVG geen rechtsgrondslag voor de Zweedse regeling biedt om de AVG niet van toepassing te verklaren voor zover zij strijdig is met de Zweedse wetgeving inzake de vrijheid van meningsuiting.
2.      Relatie tussen de leden 1 en 2 van artikel 85 AVG
27.      Zoals hierboven uiteengezet, wordt in artikel 85 AVG niets gezegd over de vraag of gebruik kan worden gemaakt van lid 2 van die bepaling voor kwesties die vallen onder de vrijheid van meningsuiting maar die geen verwerking voor journalistieke doeleinden vormen.(10) Kan een lidstaat uitzonderingen op en afwijkingen van de hoofdstukken II tot en met VII en hoofdstuk IX vaststellen zelfs indien deze geen betrekking hebben op verwerking voor journalistieke doeleinden?
28.      Mijns inziens kunnen lidstaten geen uitzonderingen op en afwijkingen van hele hoofdstukken van de AVG vaststellen.
29.      Ten eerste vormt het feit dat artikel 85, lid 2, AVG een precieze opsomming bevat van een bepaald aantal hoofdstukken van de AVG die moeten worden beperkt, een aanwijzing dat die bepaling slechts geldt voor de specifieke kwestie die in dat lid aan de orde komt, te weten verwerking voor journalistieke doeleinden.
30.      Ten tweede zou artikel 85, lid 3, AVG – op grond waarvan elke lidstaat verplicht is de Commissie de overeenkomstig lid 2 vastgestelde wetgevingsbepalingen mee te delen – weinig zin hebben indien de lidstaten op grond van artikel 85, lid 1, ook uitzonderingen op en afwijkingen van de in artikel 85, lid 2, genoemde hoofdstukken van de AVG zouden kunnen vaststellen. Met artikel 85, lid 3, AVG wordt beoogd de Commissie in staat te stellen een zorgvuldige screening uit te voeren wanneer de lidstaten zijn afgeweken van specifieke hoofdstukken van de AVG. Dat doel wordt doorkruist indien de lidstaten op grond van artikel 85, lid 1, AVG uitzonderingen en afwijkingen zouden kunnen vaststellen waarvoor geen mededelingsplicht geldt.
31.      Ten derde is het leerzaam om te kijken naar de wetgevingsprocedure die heeft geleid tot de vaststelling van de AVG. Hieruit blijkt dat de Commissie in haar oorspronkelijke ontwerp van (het latere) artikel 85 AVG, volgens de logica van de voorloper van die bepaling in richtlijn 95/46/EG(11), voor ogen had om het in overeenstemming brengen van gegevensbescherming met de vrijheid van meningsuiting te beperken tot verwerking voor uitsluitend journalistieke doeleinden. In die geest stelde zij voor dat de betreffende bepaling zou bestaan uit twee leden, die grote gelijkenis met artikel 85, leden 2 en 3, AVG vertonen.(12) Het Europees Parlement wilde de voorgestelde regeling zodanig uitbreiden dat daaronder de vrijheid van meningsuiting in het algemeen zou vallen. Het stelde voor om de verwijzing naar „journalistieke doeleinden” te schrappen en te vervangen door „waar nodig”.(13) Dat voorstel is uiteindelijk echter niet overgenomen.
32.      Het resultaat is artikel 85 AVG in zijn huidige vorm. Indien een lidstaat op grond van artikel 85, lid 1, en op grond van artikel 85, lid 2, AVG dezelfde maatregelen zou kunnen vaststellen, dan zou het standpunt van het Parlement, dat eerder was afgewezen, feitelijk alsnog gelden.
33.      Bijgevolg kunnen de lidstaten op grond van artikel 85, lid 1, AVG slechts in bepaalde omstandigheden de in de AVG genoemde rechten beperken. Onder welke exacte voorwaarden dat mogelijk is, is in casu hypothetisch en valt buiten het kader van het bij de verwijzende rechter aanhangige geding.
3.      Geen uitzonderingen op of afwijkingen van hoofdstuk VIII van de AVG
34.      Voorts mogen de lidstaten noch op grond van artikel 85, lid 1, AVG noch op grond van enige andere bepaling van de AVG de rechten van betrokkenen uit hoofde van hoofdstuk VIII (inzake beroep, aansprakelijkheid en sancties) beperken, aangezien de uitdrukkelijke weglating van dat hoofdstuk uit artikel 85, lid 2, AVG dan zou worden omzeild.
35.      Uit de door de verwijzende rechter overgelegde gegevens volgt dat het recht op bescherming van persoonsgegevens in het kader van de verspreiding van gegevens betreffende strafbare feiten slechts wordt gewaarborgd door middel van strafrechtelijke aansprakelijkheid voor smaad en de mogelijkheid om in dat verband schadevergoeding te vorderen. Het gevolg hiervan is dat de nationale wet in kwestie – in het geval van de verwerking van persoonsgegevens die krachtens het nationale recht vallen onder de bescherming van de vrijheid van meningsuiting – verschillende in hoofdstuk VIII genoemde beroepsmogelijkheden rechtstreeks uitsluit, zoals het recht om een klacht in te dienen op grond van artikel 77 AVG, aangezien de toezichthoudende autoriteit niet bevoegd lijkt te zijn om strafrechtelijke sancties op te leggen of schadevergoeding toe te kennen. Om dezelfde redenen lijkt de betreffende nationale wet de mogelijkheid uit te sluiten om een doeltreffende voorziening in rechte tegen de verwerkingsverantwoordelijke in te stellen op grond van artikel 79, lid 1, AVG.
36.      Op basis van deze vaststelling geef ik in overweging om de eerste twee vragen aldus te beantwoorden dat artikel 85, lid 1, AVG aldus moet worden uitgelegd dat deze bepaling zich verzet tegen een nationale wet op grond waarvan een persoon wiens persoonsgegevens in die zin worden verwerkt dat informatie over strafrechtelijke veroordelingen van hem tegen betaling op internet aan het publiek beschikbaar wordt gesteld, hiertegen uitsluitend in rechte op kan treden met een strafrechtelijke procedure wegens smaad of een schadevergoedingsvordering wegens smaad.
B.      Derde vraag – het begrip „journalistieke doeleinden” in artikel 85, lid 2, AVG
37.      Met zijn derde vraag wenst de verwijzende rechter in wezen te vernemen of een activiteit waarbij openbare documenten die betrekking hebben op strafrechtelijke veroordelingen tegen betaling op internet aan het publiek beschikbaar worden gesteld zonder dat deze op enigerlei wijze worden verwerkt of bewerkt, een verwerking van persoonsgegevens vormt die plaatsvindt voor journalistieke doeleinden zoals uiteengezet in artikel 85, lid 2, AVG.(14)
38.      Om te beginnen moet worden benadrukt dat de verwijzende rechter louter duidelijkheid wenst over de vraag of deze zaak binnen de werkingssfeer van artikel 85, lid 2, AVG valt. De verwijzende rechter vraagt daarentegen niet of het Koninkrijk Zweden – mocht artikel 85, lid 2, AVG van toepassing zijn – de vrijheid van meningsuiting op juiste wijze in overeenstemming heeft gebracht met gegevensbescherming.
39.      Derhalve is de vraag of de databank van Legal Newsdesk een databank voor journalistieke doeleinden is.
40.      Bij gebreke van een duidelijke definitie moet de gewone betekenis van het begrip „journalistieke doeleinden” het uitgangspunt van de uitlegging vormen. In dit verband geven standaardwoordenboeken een tamelijk enge definitie van „journalism” (journalistiek): „the work of collecting and writing news stories for newspapers, magazines, radio, television or online news sites; the news stories that are written”(15) (het beroepsmatig verzamelen en schrijven van nieuwsberichten voor kranten, tijdschriften, radio, televisie of onlinenieuwssites; de geschreven nieuwsberichten); „the work of writing articles for newspapers, magazines, television, or radio”(16) (het beroepsmatig schrijven van artikelen voor kranten, tijdschriften, televisie of radio).
41.      Wij kunnen ons op dit moment in belangrijke mate baseren op de rechtspraak van het Hof met betrekking tot artikel 9 van richtlijn 95/46, de voorloper van artikel 85 AVG. Het Hof heeft in die rechtspraak geoordeeld dat het noodzakelijk is om begrippen die samenhangen met het recht op vrijheid van meningsuiting, zoals journalistiek, ruim uit te leggen(17)en heeft daarmee aangetoond dat het traditionele systeem van regel en uitzondering niet wordt gevolgd wanneer gegevensbescherming en de vrijheid van meningsuiting met elkaar in overeenstemming worden gebracht. Bovendien kunnen activiteiten die betrekking hebben op de systematische verzameling en publicatie van complete lijsten van persoonlijke belastinggegevens die afkomstig zijn van openbare bestanden en nadien gepubliceerd zijn, worden aangemerkt als „journalistieke activiteiten” indien zij de bekendmaking aan het publiek van informatie, meningen of ideeën tot doel hebben, ongeacht het overdrachtsmedium. Deze activiteiten zijn niet voorbehouden aan mediaondernemingen en kunnen een winstoogmerk hebben.(18)
42.      Zoals de Commissie terecht heeft opgemerkt, zijn journalistieke doeleinden voorts niet noodzakelijkerwijs gekoppeld aan traditionele media zoals kranten, radio en televisie.(19) Het Hof heeft derhalve geoordeeld dat de in artikel 9 van richtlijn 95/46 bedoelde ontheffingen en uitzonderingen niet alleen gelden voor mediaondernemingen maar voor alle personen die journalistieke activiteiten ontplooien(20), hetgeen inhoudt dat bloggers en natuurlijke personen zich in beginsel ook kunnen beroepen op artikel 85, lid 2, AVG.
43.      Bovendien sluit het feit dat een publicatie van openbare gegevens is verbonden met een winstgevend doel niet a priori uit dat deze is te beschouwen als een activiteit „uitsluitend voor journalistieke doeleinden”. Elke onderneming is met haar activiteiten uit op winst. Een zeker commercieel succes kan zelfs de conditio sine qua non zijn voor het voortbestaan van professionele journalistiek.(21)
44.      Echter, in een zaak die ging over de vraag of het opnemen en het op een openbare videowebsite publiceren van een video van politieagenten in functie op een politiebureau onder de werkingssfeer van artikel 9 van richtlijn 95/46 viel, was het Hof van oordeel dat niet kan worden geoordeeld dat elke op internet gepubliceerde informatie die persoonsgegevens bevat, onder het begrip „journalistieke activiteiten” en dientengevolge onder de uitzonderingen en afwijkingen van artikel 9 van richtlijn 95/46 valt.(22)
45.      Tot slot wil het Hof verwijzende rechters aanzienlijke speelruimte geven bij de beantwoording van de vraag of in de betreffende zaken daadwerkelijk sprake is van verwerking voor journalistieke doeleinden. In dat verband hecht het Hof belang aan de vraag of een publicatie als enig doel heeft „de bekendmaking aan het publiek van informatie, meningen of ideeën”.(23)
46.      Hoewel het uiteindelijk aan de verwijzende rechter is om op basis van de informatie in de verwijzingsbeslissing die rechtspraak toe te passen op het bij hem aanhangige geding, denk ik niet dat de verwerking door Legal Newsdesk tot doel heeft informatie, meningen of ideeën bekend te maken aan het publiek.(24) Het enige wat die onderneming doet, is het beheren van een databank die slechts toegang biedt tot strafrechtelijke beslissingen, zonder dat die gegevens verder worden verwerkt of bewerkt. Ik betwijfel of die informatie over strafrechtelijke veroordelingen wordt gepubliceerd om een bepaalde kwestie onder de aandacht van de maatschappij te brengen. Zoals de Commissie ook overtuigend heeft betoogd, blijft eerder de indruk achter dat Legal Newsdesk dergelijke informatie slechts beschikbaar stelt aan degenen die ervoor betalen en is er geen enkele aanwijzing dat de onderneming die informatie meer in het algemeen onder de aandacht van het publiek beoogt te brengen.
47.      Gelet op het voorgaande vind ik het moeilijk om in overweging te geven dat een dergelijke activiteit moet worden geacht voor journalistieke doeleinden te zijn verricht.
48.      Derhalve geef ik in overweging om de derde vraag aldus te beantwoorden dat artikel 85, lid 2, AVG aldus moet worden uitgelegd dat een activiteit waarbij openbare documenten die betrekkingen hebben op strafrechtelijke veroordelingen tegen betaling op internet aan het publiek beschikbaar worden gesteld zonder dat deze op enigerlei wijze worden verwerkt of bewerkt, geen verwerking van persoonsgegevens voor journalistieke doeleinden vormt.
IV.    Conclusie
49.      Gelet op het voorgaande geef ik het Hof in overweging de prejudiciële vragen van de Attunda tingsrätt te beantwoorden als volgt:
„1)      Artikel 85, lid 1, van verordening (EU) 2016/679 van het Europees Parlement en de Raad van 27 april 2016 betreffende de bescherming van natuurlijke personen in verband met de verwerking van persoonsgegevens en betreffende het vrije verkeer van die gegevens en tot intrekking van richtlijn 95/46/EG (algemene verordening gegevensbescherming)
moet aldus worden uitgelegd dat
deze bepaling zich verzet tegen een nationale wet op grond waarvan een persoon wiens persoonsgegevens in die zin worden verwerkt dat informatie over strafrechtelijke veroordelingen van hem tegen betaling op internet aan het publiek beschikbaar wordt gesteld,
hiertegen uitsluitend in rechte op kan treden met een strafrechtelijke procedure wegens smaad of een schadevergoedingsvordering wegens smaad.
2)      Artikel 85, lid 2, van verordening 2016/679
moet aldus worden uitgelegd dat
een activiteit waarbij openbare documenten die betrekking hebben op strafrechtelijke veroordelingen tegen betaling op internet aan het publiek beschikbaar worden gesteld zonder dat deze op enigerlei wijze worden verwerkt of bewerkt, geen verwerking van persoonsgegevens voor journalistieke doeleinden vormt.”
1      Oorspronkelijke taal: Engels.
2      Verordening van het Europees Parlement en de Raad van 27 april 2016 betreffende de bescherming van natuurlijke personen in verband met de verwerking van persoonsgegevens en betreffende het vrije verkeer van die gegevens en tot intrekking van richtlijn 95/46/EG (algemene verordening gegevensbescherming) (PB 2016, L 119, blz. 1) (hierna: „AVG”).
3      Zie de preambule van het oorspronkelijke Verdrag van de Raad van Europa uit 1981 tot bescherming van personen met betrekking tot de geautomatiseerde verwerking van persoonsgegevens, te vinden op https://zoek.officielebekendmakingen.nl/trb-1988-7.pdf
(blz. 28). Dat verdrag is in 2018 volledig geactualiseerd door het Protocol tot wijziging van het Verdrag tot bescherming van personen met betrekking tot de geautomatiseerde verwerking van persoonsgegevens (Council of Europe Treaty Series (CETS)
nr. 223 – te vinden op https://zoek.officielebekendmakingen.nl/trb-2023-54.html). Hierin zijn nieuwe eisen geformuleerd met betrekking tot meldingen van inbreuken in verband met gegevens, versterkte rechten voor personen en verbeterde mechanismen voor grensoverschrijdend verkeer van gegevens. Voorts is de vrijheid van meningsuiting nu expressis verbis opgenomen in artikel 11, lid 1, onder b), van het herziene verdrag als een grond voor het beperken van gegevensbescherming. Het protocol is nog niet in werking getreden aangezien daarvoor de bekrachtiging door ten minste 38 partijen bij het verdrag nodig is en thans slechts 33 partijen het protocol hebben bekrachtigd (zie https://www.coe.int/en/web/conventions/full-list?module=treaty-detail&treatynum=223). De geconsolideerde tekst kan worden geraadpleegd op https://rm.coe.int/convention-108-convention-for-the-protection-of-individuals-with-regar/16808b36f1.
4      Artikel 8 van het Handvest.
5      Artikel 11 van het Handvest.
6      Artikel 13 van het Handvest.
7      Evenals ten behoeve van academische, artistieke of literaire uitdrukkingsvormen, hetgeen in casu niet relevant is.
8      „De lidstaten brengen [...]”.
9      Zie in die zin ook Schiedermair, S., in Ehmann, E., en Selmayr, M. (red.), Datenschutz-Grundverordnung, Kommentar, 3e druk, C.H. Beck, München, 2022, art. 85, punt 4.
10      Gemakshalve zal ik vanaf nu, wanneer ik verwijs naar artikel 85, lid 2, AVG, niet verwijzen naar „academische, artistieke of literaire uitdrukkingsvormen”, aangezien die zaken in casu niet aan de orde zijn.
11      Zie artikel 9 van de richtlijn van het Europees Parlement en de Raad van 24 oktober 1995 betreffende de bescherming van natuurlijke personen in verband met de verwerking van persoonsgegevens en betreffende het vrije verkeer van die gegevens (PB 1995, L 281, blz. 31).
12      Zie artikel 80 van het voorstel voor een verordening van het Europees Parlement en de Raad betreffende de bescherming van natuurlijke personen in verband met de verwerking van persoonsgegevens en betreffende het vrije verkeer van die gegevens (algemene verordening gegevensbescherming), COM/2012/011 final – 2012/0011 (COD), vastgesteld op 25 januari 2012, op 27 januari 2012 toegezonden aan het Europees Parlement en de Raad.
13      Zie artikel 80 van het standpunt van het Europees Parlement in eerste lezing vastgesteld op 12 maart 2014 met het oog op de vaststelling van verordening (EU) nr..../2014 van het Europees Parlement en de Raad betreffende de bescherming van natuurlijke personen in verband met de verwerking van persoonsgegevens en betreffende het vrije verkeer van die gegevens (algemene verordening gegevensbescherming), aangenomen bij de wetgevingsresolutie van het Europees Parlement van 12 maart 2014 over het voorstel voor een verordening van het Europees Parlement en de Raad betreffende de bescherming van natuurlijke personen in verband met de verwerking van persoonsgegevens en betreffende het vrije verkeer van die gegevens (algemene verordening gegevensbescherming) (COM(2012)0011 — C7‑0025/2012 — 2012/0011(COD)).
14      Hoewel de term „journalistieke” niet voorkomt in de geformuleerde vraag, conform het voorstel van de Commissie, stel ik voor de vraag enigszins in die zin te herformuleren, omdat het duidelijk is dat de verwijzende rechter slechts duidelijkheid wenst te verkrijgen over het begrip „journalistieke doeleinden” en niet (ook) over het begrip „ten behoeve van academische, artistieke of literaire uitdrukkingsvormen”.
15      Zie de definitie in de Oxford Advanced Learner’s Dictionary, te vinden op https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/definition/english/journalism?q=journalism.
16      Zie de definitie in de Cambridge Learner’s Dictionary, te vinden op https://dictionary.cambridge.org/dictionary/learner-english/journalism.
17      Zie arresten van 16 december 2008, Satakunnan Markkinapörssi en Satamedia (C‑73/07, EU:C:2008:727, punt 56), en 14 februari 2019, Buivids (C‑345/17, EU:C:2019:122, punt 51).
18      Zie arrest van 16 december 2008, Satakunnan Markkinapörssi en Satamedia (C‑73/07, EU:C:2008:727, punt 61).
19      Dat komt ook tot uitdrukking in overweging 153 van de AVG, die het beschrijvende equivalent van artikel 85 AVG vormt en waarin uitdrukkelijk sprake is van „audiovisuele doeleinden”.
20      Zie arrest van 16 december 2008, Satakunnan Markkinapörssi en Satamedia (C‑73/07, EU:C:2008:727, punt 58). Zie ook de conclusie van advocaat-generaal Kokott in die zaak (EU:C:2008:266, punt 65).
21      Zie arrest van 16 december 2008, Satakunnan Markkinapörssi en Satamedia (C‑73/07, EU:C:2008:727, punt 59).
22      Zie arrest van 14 februari 2019, Buivids (C‑345/17, EU:C:2019:122, punt 58). Zie ook de conclusie van advocaat-generaal Sharpston in die zaak (EU:C:2018:780, punt 55).
23      Zie arresten van 16 december 2008, Satakunnan Markkinapörssi en Satamedia (C‑73/07, EU:C:2008:727, punt 62), en 14 februari 2019, Buivids (C‑345/17, EU:C:2019:122, punt 59).
24      In dat kader moet erop worden gewezen dat na het arrest van 16 december 2008, Satakunnan Markkinapörssi en Satamedia  (C‑73/07, EU:C:2008:727), de verwijzende rechter in die zaak tot het oordeel kwam dat er in die zaak geen sprake was van verwerking voor journalistieke doeleinden. Zie Europees Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM), 21 juni 2017, Satakunnan Markkinapörssi Oy en Satamedia Oy tegen Finland  (CE:ECHR:2017:0627JUD000093113, § 22).