62006CC0231_MT
Opinion of the Advocate-General
Opinion of the Advocate-General
I – Introduzzjoni
1. Din id-deċiżjoni preliminari tikkonċerna mill-ġdid is-sitwazzjoni ġuridika ta’ l-air hostesses Belġjani meta mqabbla ma’ dik tal-kollegi tagħhom irġiel, suġġett li kien diġà ġie ttrattat mill-Qorti tal-Ġustizzja fis-snin sebgħin u li kien wassal għat-tliet sentenzi “Defrenne”(2) . Wara li eżaminat, f’diversi kawżi, b’mod partikolari l-prinċipju ta’ salarju ugwali għall-irġiel u n-nisa għal xogħol ugwali jew għal xogħol ta’ valur ugwali kif ukoll it-trattament ugwali fejn jirrigwardaw il-kundizzjonijiet tax-xogħol, din is-sitwazzjoni terġa’ twassal, għal dak li jirrigwarda s-suġġett, għall-punt tat-tluq tal-ġurisprudenza Defrenne, b’mod partikolari għas-suġġett tat-trattament ugwali ta’ l-irġiel u n-nisa f’dak li jirrigwarda skema statutorja ta’ pensjonijiet ta’ l-irtirar.
2. Fil-Belġju, mill-1964 sa l-1980, kienet teżisti skema speċjali għall-istewards fil-qasam tal-pensjoni statutorja, li kienet tippermettilhom jibdew jirċievu pensjoni ta’ l-irtirar iktar għolja minn dik li kieku kienu jkunu eliġibbli għaliha taħt l-iskema ġenerali applikabbli għall-impjegati. Madankollu, sabiex ikunu jistgħu jgawdu minnha, kien ikollhom ukoll iħallsu kontribuzzjonijiet tal-pensjoni iktar sostanzjali.
3. Kien biss fl-1981 li din l-iskema nfetħet għall-air hostesses(3) . Għalhekk għal dak li jirrigwarda l-perijodi ta’ assigurazzjoni tagħhom għal-qabel l-1981, l-air hostesses jistgħu biss igawdu retroattivament mill-iskema speċjali jekk huma wettqu regolarizzazzjoni. Għal dan il-għan, fl-1997 iddaħħlet “procédure de régularisation” (iktar ‘il quddiem il-“proċedura ta’ regolarizzazzjoni”), skond liema proċedura dawk ikkonċernati jiġu mitluba jħallsu l-kontribuzzjonijiet tas-sigurtà soċjali bħala regolarizzazzjoni fil-forma ta’ pagament f’daqqa, minbarra l-interessi bir-rata annwali ta’ 10 % mill-aħħar tas-sena ta’ l-affiljazzjoni.
4. F’din il-kawża, din il-proċedura ta’ regolarizzazzjoni, li tippermetti trattament ugwali biss bi ħlas ta’ spejjeż kunsiderevoli għal dawk ikkonċernati, trid tiġi eżaminata taħt l-aspett tad-dritt Komunitarju. Għandu jiġi aċċertat jekk il-metodi tar-regolarizzazzjoni, kif wara kollox jissemmew fid-dritt Belġjan fir-rigward ta’ l- ex air hostesses, iċaħħdux l-effetti pożittivi tal-prinċipju tat-trattament ugwali ta’ l-irġiel u n-nisa.
II – Il-kuntest ġuridiku
A – Id-dritt Komunitarju
5. L-iskop tad-Direttiva 79/7/KEE (4) huwa l-implementazzjoni progressiva tal-prinċipju tat-trattament ugwali ta’ l-irġiel u n-nisa fi kwistjonijiet ta’ sigurtà soċjali. Bis-saħħa ta’ l-Artikolu 3(1)(a), din id-direttiva tapplika, fost affarijiet oħra, għall-iskemi statutorji li jiggarantixxu ħarsien kontra r-riskji dovuti għall-anzjanità.
6. L-Artikolu 4 (1) tad-Direttiva 79/7 jipprovdi dan li ġej:
“Il-prinċipju tat-trattament ugwali jfisser li m’għandu jkun hemm ebda diskriminazzjoni fuq il-bażi tas-sess kemm direttament, kif ukoll indirettament b’mod partikolari b’referenza għall-istat maritali jew tal-familja f’dak li għandu x’jaqsam ma’:
– l-għan ta’ l-iskemi u l-kundizzjonijiet ta’ l-aċċess għalihom,
– l-obbligu li wieħed jikkontribwixxi u l-kalkolu tal-kontribuzzjonijiet,
– il-kalkolu tal-benefiċċji inklużi ż-żjidiet li jingħataw lill-konjuġi u lid-dipendenti u l-kundizzjonijiet li jirregolaw it-tul u ż-żamma tal-benefiċċji”.
7. It-terminu għat-traspożizzjoni tad-Direttiva 79/7 għalaq fit-23 ta’ Diċembru 1984(5) .
B – Id-dritt nazzjonali
8. B’effett mill-1 ta’ Jannar 1964, il-Belġju introduċa fil-qasam ta’ l-iskema statutorja ta’ pensjoni, għal dawk imsejħa “l-ekwipaġġ ta’ l-ajru ta’ l-avjazzjoni ċivili”, skema speċifika li kienet differenti mill-iskema ġenerali tal-pensjonijiet ta’ l-irtirar u tas-superstiti. Kif dikjarat fl-1969 fil-verżjoni l-ġdida tad-dispożizzjonijiet rilevanti, il-kuntest ġuridiku relatat mal-finijiet ta’ din l-iskema issa huwa d-Digriet Irjali tat-3 ta’ Novembru 1969(6) .
9. B’mod partikolari, karatteristika ta’ l-iskema speċjali, kemm fir-rigward tal-ġbir tal-ħlasijiet tal-pensjoni kif ukoll tal-kalkolu tal-pensjoni, hija li tittieħed in kunsiderazzjoni parti mill-paga iktar sostanzjali minn dik użata bħala bażi ta’ kalkolu fl-iskema ġenerali li tapplika għall-impjegati. B’dan il-mod, id-destinatarji ta’ l-iskema speċifika setgħu jgawdu minn pensjoni iktar għolja minn dik li kienu jirċievu l-impjegati li jaqgħu taħt l-iskema ġenerali, imma għal dan l-iskop huma kienu xorta waħda obbligati jħallsu kontribuzzjonijiet għall-pensjoni ta’ l-anzjanità iktar għoljin meta mqabbla ma’ dawk previsti mill-iskema ġenerali.
10. Oriġinarjament l-air hostesses kienu totalment esklużi minn dik l-iskema speċjali(7), u għalhekk dan kien wassal biex din il-kategorija ta’ impjegati tkun intitolata għal drittijiet ta’ pensjoni li kienu inferjuri(8) . Kien id-Digriet Irjali tas-27 ta’ Ġunju 1980 (9) li wessa’ l-benefiċċji ta’ l-iskema biex mill-1 ta’ Jannar 1981 bdew igawdu minnhom l-air hostesses, iżda madankollu mhux b’mod retroattiv. B’konsegwenza ta’ dan, fir-rigward tal-perijodi ta’ assigurazzjoni ta’ bejn l-1 ta’ Jannar 1964 u l-31 ta’ Diċembru 1980 l-ammont ta’ kontribuzzjonijiet u tal-pensjonijiet ta’ l-air hostesses kompla jkun konformi mar-regoli legali applikabbli għall-impjegati.
11. Fl-aħħarnett, bid-Digriet Irjali tal-25 ta’ Ġunju 1997(10), kellu jiġi żgurat it-trattament ugwali ta’ l-air hostesses u l-istewards, anki għall-perijodu ta’ bejn l-1 ta’ Jannar 1964 u l-31 ta’ Diċembru 1980. Għal dan il-għan, il-“proċedura ta’ regolarizzazzjoni” ġiet integrata fid-Digriet Irjali tat-3 ta’ Novembru 1969, u din tippermetti lill-air hostesses ikkonċernati li jkollhom, permezz ta’ regolarizzazzjoni, pensjoni li tkun ikkalkulata fuq bażi identika għal dik ta’ l-istewards. Din ir-regolarizzazzjoni tikkonsisti fi ħlas ta’ kontribuzzjonijiet ta’ regolarizzazzjoni min-naħa ta’ dawk ikkonċernati fil-forma ta’ pagament f’daqqa għall-perijodi ta’ impieg tagħhom bejn l-1 ta’ Jannar 1964 u l-31 ta’ Diċembru 1980, minbarra l-interessi bir-rata annwali ta’ 10 % mill-aħħar tas-sena ta’ l-affiljazzjoni.
12. Speċifikament, din il-proċedura ta’ regolarizzazzjoni hija kkontrollata mill-Artikolu l-ġdid 16B tad-Digriet Irjali tat-3 ta’ Novembru 1969 (11), li l-paragrafi 2 u 3 tiegħu jipprovdu dan li ġej:
“[…]
2. L-għoti tal-benefiċċju previst [mill-iskema ta’ regolarizzazzjoni] huwa suġġett għall-pagament sħiħ tal-kontribuzzjonijiet tal-pensjoni dovuti minn min iħaddem u mill-impjegati skond l-iskema speċifika, fir-rigward ta’ l-ekwipaġġ ta’ l-ajru ta’ l-avjazzjoni ċivili, bit-tnaqqis ta’ l-ammont ta’ kontribuzzjonijiet pagabbli minn min iħaddem u mill-impjegat li jkunu tħallsu għall-pensjoni bħala impjegati.
[…]
4. […] Tiġi applikata rata ta’ interessi sempliċi ta’ 10% fis-sena għall-perijodu mid-data ta’ l-aħħar ta’ kull sena kalendarja tal-perijodu ta’ regolarizzazzjoni sad-data li fiha tiġi ppreżentata t-talba għal regolarizzazzjoni.
[…]”.
13. Barra minn hekk, jirriżulta mill-paragrafu 2(b) ta’ l-Artikolu 16B(9) tad-Digriet Irjali tat-3 ta’ Novembru 1969 li l-applikazzjoni tal-proċedura ta’ regolarizzazzjoni tkopri kalkolu ġdid tad-drittijiet tal-pensjoni esklużivament mill-mument tal-preżentazzjoni tat-talba għal regolarizzazzjoni u għal dak li jirrigwarda l-effetti futuri tagħha biss.
III – Il-fatti u l-kawżi prinċipali
14. Il-kawżi prinċipali jikkonċernaw kontroversji legali li qamu bejn tliet ex air hostesses, li dak iż-żmien kienu impjegati mal-kumpannija ta’ l-ajru Belġjana Sabena(12), u l’Office national des pensions (ONP)(13) dwar il-kalkolu tal-pensjoni ta’ l-irtirar tagħhom. Essenzjalment, it-tliet rikorrenti fil-kawżi prinċipali qegħdin jitolbu li l-pensjonijiet tagħhom ikunu kkalkolati skond l-iskema speċjali l-iktar favorevoli li tkopri l-ekwipaġġ ta’ l-ajru ta’ l-avjazzjoni ċivili, iżda madankollu mingħajr ma jħallsu l-ispejjeż ta’ regolarizzazzjoni, bl-ispiża finanzjarja kunsiderevoli li din iġġib magħha, għal dak li jirrigwarda l-perijodu ta’ qabel l-1 ta’ Jannar 1981. Madankollu, l-ONP jopponi din it-talba.
15. Il-Kawża C-231/06 tikkonċerna l-għoti ta’ pensjoni ta’ l-irtirar mill-ONP lil Émilienne Jonkman, li twieldet fl-24 ta’ Frar 1938, bid-deċiżjoni ta’ l-24 ta’ Marzu 1997, ikkalkulata skond ir-rata ta’ persuna li tgħix waħidha, li tammonta għal BEF 536 960 (EUR 13 311) fis-sena u li tibda’ tgħodd mill-1 ta’ Frar 1997. Il-pensjoni ġiet ikkalkulata abbażi ta’ frazzjoni ta’ karriera ta’ 27/34, jiġifieri għas-snin 1966-1992, li matulhom E. Jonkman kienet ħadmet bħala air hostess.
16. Il-kawża C-232/06 tikkonċerna l-għoti, permezz ta’ deċiżjoni tas-6 ta’ Mejju 1996, ta’ pensjoni ta’ l-irtirar mill-ONP lil Hélène Vercheval, li twieldet fil-25 ta’ Ġunju 1941, ikkalkulata skond ir-rata ta’ persuna li tgħix waħidha, li tammonta għal BEF 68 915 (EUR 16 929) fis-sena u li tibda’ tgħodd mill-1 ta’ Lulju 1996. Il-pensjoni ġiet ikkalkulata abbażi ta’ frazzjoni ta’ karriera ta’ 33/34, peress li ġie rikonoxxut lil H. Vercheval kellha karriera professjonali bħala air hostess mill-1963 sa l-1995.
17. Fl-aħħar nett, il-kawża C-233/06 tikkonċerna l-għoti, permezz ta’ deċiżjoni tas-16 ta’ Diċembru 1996, ta’ pensjoni ta’ l-irtirar mill-ONP lil N. Permesaen, li twieldet fit-3 ta’ Jannar 1942, ikkalkulata skond ir-rata ta’ persuna li tgħix waħidha, li tammonta għal BEF 676 734 (EUR 16 776) fis-sena u li tibda’ tgħodd mill-1 ta’ Frar 1997. Il-pensjoni ġiet ikkalkulata abbażi ta’ frazzjoni ta’ karriera ta’ 31/34, jiġifieri għas-snin 1966-1994, li matulhom N. Permesaen kienet ħadmet bħala air hostess.
18. E. Jonkman, H. Vercheval u N. Permesaen ressqu rikors quddiem it- Tribunal du travail(14) (it-Tribunal Industrijali) ta’ Nivelles kontra dawn id-deċiżjonijiet u invokaw diskriminazzjoni persistenti ta’ l-air hostesses meta mqabbla ma’ l-istewards fl-okkażjoni tal-kalkolu tal-pensjonijiet għas-snin ta’ qabel l-1981.
19. Wara li ż-żewġ rikorrenti, E. Jonkman u H. Vercheval, rebħu l-kawżi tagħhom fl-ewwel istanza, l-ONP appella mis-sentenzi rispettivi tat-Tribunal du travail ta’ Nivelles(15) . Fit-tielet kawża prinċipali, ir-rikorrenti, is-Sinjura Permesaen, li kienet rebħet il-kawża biss parzjalment, appellat mill-istess sentenza tat-Tribunal du travail ta’ Nivelles(16) . Bħalissa t-tliet kawżi jinsabu pendenti fit-tieni istanza quddiem il-Cour du travail(17) ta’ Brussell (iktar ‘il quddiem “il-qorti tar-rinviju”).
IV –
It-talba għal deċiżjoni preliminari u l-proċedura quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja
20. Permezz tas-sentenzi ta’ l-10 ta’ Mejju 2006. il-Cour du travail ta’ Brussell ipproponiet lill-Qorti tal-Ġustizzja, fit-tliet kawżi C-231/06, C-232/06 u C‑233/06, id-domandi preliminari li ġejjin:
“1) Għal dak li jirrigwarda l-kontribuzzjonijiet ta’ regolarizzazzjoni(18)
Id-Direttiva 79/7/KEE tad-19 ta’ Diċembru 1978 għandha tiġi interpretata fis-sens li tawtorizza lil Stat Membru jadotta liġi li għandha l-iskop li tippermetti lil kategorija ta’ persuni ta’ sess iddeterminat, oriġinarjament suġġetta għal diskriminazzjoni, li tibbenifika minn skema ta’ pensjoni applikabbli għall-kategorija ta’ persuni tas-sess l-ieħor, bil-ħlas retroattiv tal-kontribuzzjonijiet (ħlas f’daqqa ta’ kapital elevat ħafna) li, bis-saħħa tal-liġi applikabbli f’dan l-Istat, huma preskritti favur din l-aħħar kategorija ta’ persuni?
Jekk dan huwa l-każ, id-Direttiva 79/7/KEE tad-19 ta’ Diċembru 1978
għandha tiġi interpretata fis-sens li tirrikjedi li Stat Membru jemenda l-liġi li tikser din id-dispożizzjoni, meta sentenza tal-Qorti tal-Ġustizzja tal-Komunitajiet Ewropej ikkonstatat dan il-kunflitt ta’ liġijiet u, għall-inqas, fit-terminu ta’ preskrizzjoni li japplika għad-debitu ta’ kontribuzzjonijiet li nħoloq mill-adozzjoni ta’ din il-liġi?
2) Fir-rigward ta’ l-interessi għad-dewmien(19)
Id-Direttiva 79/7/KEE tad-19 ta’ Diċembru 1978 għandha tiġi interpretata bħala li tawtorizza lil Stat Membru jadotta liġi li għandha l-iskop li tippermetti lil kategorija ta’ persuni ta’ sess iddeterminat, oriġinarjament suġġetta għal diskriminazzjoni, li tibbenifika minn skema ta’ pensjoni applikabbli għall-kategorija ta’ persuni tas-sess l-ieħor, bil-ħlas ta’ interessi għoljin għad-dewmien fil-ħlas li, bis-saħħa tal-liġi applikabbli f’dan l-Istat, huma preskritti favur din l-aħħar kategorija ta’ persuni?
Jekk dan huwa l-każ, id-Direttiva 79/7/KEE tad-19 ta’ Diċembru 1978
għandha tiġi interpretata fis-sens li tirrikjedi li Stat Membru jemenda l-liġi li tikser din id-dispożizzjoni, meta sentenza tal-Qorti tal-Ġustizzja tal-Komunitajiet Ewropej ikkonstatat dan il-kunflitt ta’ liġijiet u, mill-inqas, fit-terminu ta’ preskrizzjoni li japplika għall-interessi għad-dewmien fil-ħlas li nħolqu mill-adozzjoni ta’ din il-liġi?”
21. Permezz ta’ digriet tal-President tal-Qorti tal-Ġustizzja tal-21 ta’ Ġunju 2006, il-kawżi C-231/06, C-232/06 u C-233/06 ġew magħquda għall-finijiet tal-proċedura bil-miktub u dik orali kif ukoll għall-finijiet tas-sentenza.
22. Waqt il-proċedura quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja, b’żieda mal-partijiet tat-tliet kawżi prinċipali, il-Kummissjoni tal-Komunitajiet Ewropej ippreżentat osservazzjonijiet kemm bil-miktub kif ukoll orali; barra dan, il-Gvern Taljan ippreżenta osservazzjonijiet quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja matul il-fażi bil-miktub tal-proċedura.
V – Evalwazzjoni
A – Osservazzjonijiet preliminari
23. F’din il-kawża m’hemmx dubju li bejn l-1964 u l-1980 l-air hostesses Belġjani sofrew diskriminazzjoni diretta minħabba s-sess tagħhom, peress illi, fil-qasam ta’ l-assigurazzjoni statutorja ta’ l-anzjanità, huma ġew imċaħħda mill-benefiċċji konnessi ma’ l-iskema speċjali għall-ekwipaġġ ta’ l-ajru ta’ l-avjazzjoni ċivili.
24. Qed jiġi kkontestat biss jekk il- proċedura ta’ regolarizzazzjoni
introdotta fl-1997, li suppost kellha tneħħi dik id-diskriminazzjoni, hijiex min-naħa tagħha konformi mal-prinċipju tat-trattament ugwali ta’ l-irġiel u n-nisa fil-qasam tas-sigurtà soċjali, kif stabbilit bid-Direttiva 79/7.
25. Il-bażi ta’ din il-proċedura ta’ regolarizzazzjoni hija msejsa fuq il-prinċipju ta’ kontribuzzjoni ta’ regolarizzazzjoni. In-nisa li jixtiequ jibbenefikaw mill-vantaġġi ta’ l-iskema speċjali għandhom, minn naħa waħda, iħallsu l-kontribuzzjonijiet ta’ regolarizzazzjoni fil-forma ta’ ħlas wieħed, u min-naħa l-oħra, iħallsu l-interessi ta’ 10 % fuq dawn il-kontribuzzjonijiet ta’ regolarizzazzjoni mill-aħħar tas-sena kalendarja tal-perijodu tar-regolarizzazzjoni. Dawn iż-żewġ miżuri jistgħu jirriżultaw f’piż finanzjarju rilevanti għall-partijiet ikkonċernati.
26. Iż-żewġ domandi preliminari tal-qorti tar-rinviju jirrigwardaw dawn il-partikularitajiet tal-proċedura ta’ regolarizzazzjoni. Essenzjalment, il-qorti tar-rinviju tixtieq tkun taf jekk il-prinċipju ta’ l-ugwaljanza fit-trattament ta’ l-irġiel u n-nisa jmurx kontra sistema ta’ regolarizzazzjoni li tkun tinvolvi piż finanzjarju kunsiderevoli għall-persuni kkonċernati.
27. F’dan il-kuntest, il-qorti tar-rinviju ġustament tirreferi għad-Direttiva 79/7. Huwa minnu li, f’din il-kawża, it-terminu tat-traspożizzjoni skada ħafna żmien wara l-perijodu tal-kontribuzzjonijiet, bejn l-1964 u l-1980(20) . Madankollu, peress illi d-direttiva ma fiha l-ebda dispożizzjoni kuntrarja, hija tiġi applikata fuq l-effetti futuri (kif ukoll, naturalment, dawk attwali) ta’ sitwazzjonijiet maħluqa taħt l-effett tal-liġi preċedenti(21) . Konsegwentement, għall-għoti tal-pensjonijiet, kif qegħdin jitolbu llum ir-rikorrenti kkonċernati fit-tliet kawżi prinċipali bl-invokazzjoni ta’ l-iskema speċjali għall-ekwipaġġ ta’ l-ajru ta’ l-avjazzjoni ċivili, irid jiġi applikat il-prinċpiju tat-trattament ugwali fis-sens tad-Direttiva 79/7.
B – Fuq iż-żewġ domandi preliminari
28. Peress illi r-risposta għad-domanda preliminari, fid-dawl kemm tal-kontribuzzjonijiet ta’ regolarizzazzjoni kif ukoll tar-remunerazzjoni ta’ dawn ta’ l-aħħar, tiddependi mill-istess loġika, jaqbel li ż-żewġ domandi preliminari jiġu eżaminati flimkien.
1. Il-kontribuzzjonijiet ta’ regolarizzazzjoni u r-remunerazzjoni relattiva fid-dawl tal-prinċipju tat-trattament ugwali
29. Fi ħdan it-tifsira ta’ l-Artikolu 4(1) tad-Direttiva 79/7, li l-individwi jistgħu jinvokaw direttament(22), il-prinċipju tat-trattament ugwali ta’ l-irġiel u n-nisa jfisser, fost oħrajn, li m’għandu jkun hemm ebda diskriminazzjoni fil-qasam tas-sigurtà soċjali fuq il-bażi tas-sess kemm direttament, kif ukoll indirettament, speċjalment b’referenza għall-kundizzjonijiet tad-dħul f’sistemi ta’ pensjoni obbligatorja jew għall-kalkolu tal-benefiċċji.
30. Din id-dispożizzjoni tagħti espressjoni konkreta tal-prinċipju tat-trattament ugwali u tan-non diskriminazzjoni, li huwa wieħed mill-prinċipji ġenerali tad-dritt Komunitarju u li, skond ġurisprudenza stabbilita, jeżiġi li sitwazzjonijiet simili ma jiġux ittrattati b’mod differenti u li sitwazzjonijiet differenti ma jiġux ittrattati b’mod ugwali, sakemm tali trattament ma jkunx oġġettivament iġġustifikat(23) .
31. Fil-każ li skema ta’ assigurazzjoni ta’ l-anzjanità kienet oriġinarjament prevista biex igawdu minnha biss persuni ta’ sess wieħed, allura l-prinċipju ta’ trattament ugwali jeżiġi li l-ħaddiema ddiskriminati jitqiegħdu mill-ġdid f’sitwazzjoni identika għal dik tal-ħaddiema tas-sess l-ieħor(24) . Fil-konkret dan jissarraf f’żewġ aspetti.
32. Minn naħa waħda, tali skema – sakemm titneħħa jew tinbidel – għandha tiġi estiża għall-persuni tas-sess l-ieħor, sabiex tingħeleb id-diskriminazzjoni li jkunu qed isofru minnha(25) .
33. Min-naħa l-oħra, madankollu, il-membri tal-kategorija li s’issa jkunu ġew iddiskriminati ma jistgħux jippretendu li jiġu ttrattati, mil-lat finanzjarju, b’mod iktar favorevoli milli kieku kienu jgawdu kieku kellhom aċċess għall-iskema msemmija sa mill-bidu; għalhekk ma jistgħux b’mod partikolari jevitaw milli jħallsu l-pagament retroattiv ta’ kontribuzzjonijiet ta’ assigurazzjoni ta’ l-anzjanità għall-perijodu msemmi jekk iridu jibbenefikaw mill-benefiċċji ta’ l-iskema speċjali(26) .
34. Fil-kuntest ta’ dak li ntqal iktar ‘il fuq, essenzjalment, ma jistax jiġi kkritikat il-fatt li skema ta’ regolarizzazzjoni, bħal dik Belġjana, tagħti lill-air hostesses, oriġinarjament esklużi, il-benefiċċji ta’ skemi ta’ pensjoni applikabbli għall-ekwipaġġ ta’ l-ajru ta’ l-avjazzjoni ċivili f’każ biss meta dawn ta’ l-aħħar iwettqu regolarizzazzjoni billi jħallsu l-kontribuzzjonijiet a posteriori.
35. Barra minn hekk, kieku llum wieħed kellu jagħti l-benefiċċji ta’ l-iskema speċjali msemmija iktar ‘il fuq lill- ex
air hostesses, mingħajr ma fl-istess waqt jitlobhom iħallsu l-kontribuzzjonijiet, biex ikunu daqs dawk imħallsa mill-kollegi tagħhom irġiel, fl-aħħar mill-aħħar dan ikun ifisser trattament ugwali mhux ġustifikat ta’ sitwazzjonijiet li huma fondamentalment differenti: filwaqt li ż-żewġ kategoriji ta’ persuni jkunu qed jirċievu pensjoni kkalkulata skond l-iskema speċjali favorevoli, huma l-istewards biss li kienu ħallsu, anki qabel, il-kontribuzzjonijiet tal-pensjoni l-aktar għolja, bl-għan li jgawdu minn dan il-benefiċċju. Il-kollegi tagħhom nisa f’dak iż-żmien kienu ħallsu biss l-inqas kontribuzzjonijiet għas-sistema ġenerali ta’ assigurazzjoni ta’ l-anzjanità u għalhekk spiċċaw biex gawdew minn dħul nett li huwa ikbar.
36. Għal din ir-raġuni, li kieku l- ex
air hostesses kellhom illum jingħataw pensjoni ta’ l-anzjanità iktar għolja kkalkulata skond l-iskema speċifika mingħajr ma jiġu mitluba jħallsu l-kontribuzzjonijiet ta’ regolarizzazzjoni fil-kuntest ta’ skema ta’ regolarizzazzjoni, ikunu qed jingħataw vantaġġ mhux ġustifikat(27) .
37. Madankollu,
il-kwistjoni dwar jekk, fid-dawl tal-prinċipju tat-trattament ugwali, hijiex leġittima anki l-applikazzjoni ta’ l- interessi dovuti
fuq dawn il-kontribuzzjonijiet ta’ regolarizzazzjoni tiddependi min-natura u mill-għanijiet tas-sistema ta’ interessi relattiva.
38. Ma tistax tiġi kkritikata l-eventwalità li fil-kuntest ta’ skema ta’ regolarizzazzjoni jiġi applikat ħlas ta’ kontribuzzjonijiet ta’ regolarizzazzjoni li jkollu l-għan li jiġi kkumpensat it-telf tas-setgħa ta’ xiri, sabiex tittieħed in kunsiderazzjoni l-iżvalutazzjoni monetarja. Pjuttost, jekk il-kontribuzzjonijiet ta’ regolarizzazzjoni ta’ l-air hostesses jikkorrispondu, mhux biss fuq bażi nominali iżda fuq bażi reali, għall-kontribuzzjonijiet li l-kollegi tagħhom irġiel ikunu ħallsu waqt perijodu ta’ assigurazzjoni bħal dan lill-iskema ta’ assigurazzjoni ta’ l-anzjanità, dan ikun saħansitra jirrifletti t-trattament ugwali tal-persuni assigurati fi ħdan it-tifsira ta’ l-Artikolu 4(1) tad-Direttiva 79/7.
39. Fil-verità, l-applikazzjoni ta’ l-interessi bl-għan li jiġi kkumpensat it-telf tas-setgħa ta’ xiri hija permissibbli biss safejn l-iżvalutazzjoni monetarja ma tkunx diġà ġiet kkunsidrata fil-mument tal-kalkolu tal-kontibuzzjonijiet ta’ regolarizzazzjoni. Jekk il-kontribuzzjonijiet ta’ regolarizzazzjoni jkunu diġà ġew ikkalkulati bl-inflazzjoni eskluża, allura l-iżvalutazzjoni monetarja ma tistax terġa’ tiġi kkunsidrata t-tieni darba bl-applikazzjoni ta’ l-interessi. Waqt is-seduta quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja r-rappreżentanta ta’ l-ONP ma setgħet tagħti l-ebda spjegazzjoni xierqa fuq jekk il-kontribuzzjonijiet ta’ regolarizzazzjoni, li għandhom jitħallsu mill- ex
air hostesses skond l-iskema ta’ regolarizzazzjoni ta’ l-1997, jinkludux diġà element ta’ kumpens għat-telf tas-setgħa ta’ xiri.
40. Fil-mument li tiġi stabbilita l-applikazzjoni ta’ l-interessi li jridu eventwalment jitħallsu, fejn ikun meħtieġ, fil-forma ta’ kumpens għat-telf tas-setgħa ta’ xiri, l-Istati Membri jridu jingħataw ċerta diskrezzjoni. Għalhekk trid tiġi kkunsidrata bħala permissibbli rata ta’ l-interessi fissa li tiggarantixxi bħala medja indennizz xieraq għall-iżvalutazzjoni monetarja. Għaldaqstant hija biss rata ta’ interessi li teċċedi dak li hu meħtieġ għall-kumpens għat-telf tas-setgħa ta’ xiri u li ġġiegħel lill-kategorija ta’ persuni oriġinarjament iddiskriminata li tħallas kontribuzzjonijiet tal-pensjoni iktar għoljin, mhux fuq bażi nominali iżda fuq bażi reali, minn dawk li l-assigurati l-oħrajn kellhom iħallsu f’dak iż-żmien, li tmur kontra l-prinċipju tat-trattament ugwali.
41. Min-naħa l-oħra huwa irrilevanti liema rata ta’ interessi kienu jistgħu jiksbu l- ex
air hostesses mill-1964 sa l-1980 li kieku investew kull xahar fis-swieq kapitali l-ekwivalenti ta’ l-ammonti tas-salarji tagħhom li kienu jeċċedu dawk tal-kollegi tagħhom, jiġifieri l-ekwivalenti ta’ l-ammonti tal-kontribuzzjonijiet li l-kollegi tagħhom kienu jħallsu għall-iskema speċjali iżjed mill-kontribuzzjonijiet għall-iskema ġenerali ta’ assigurazzjoni ta’ l-anzjanità li kienet tapplika f’dak iż-żmien fil-Belġju. Għaldaqstant l-air hostesses, min-naħa tagħhom, ma kinux assolutament obbligati li jipprovdu għalihom infushom pensjoni privata komplementari jew li jfaddlu minħabba l-ipoteżi ta’ regolarizzazzjoni ulterjuri eventwali. Għalhekk illum ma jistgħux jiġu kkritikati li ma ħasbu għall-ebda tfaddil privat ekwivalenti.
42. Bl-istess mod ikun sproporzjonat li l- ex
air hostesses jintalbu jħallsu l- interessi għad-dewmien . Fil-fatt kif osservaw ir-rikorrenti fil-kawżi prinċipali, fl-isfond tal-perijodu ta’ referenza ta’ bejn l-1964 u l-1980, minħabba s-sitwazzjoni ġuridika li kienet teżisti f’dak iż-żmien fil-Belġju, kien assolutament impossibbli għalihom li jħallsu kontribuzzjonijiet għall-pensjoni skond l-iskema speċjali għall-ekwipaġġ ta’ l-ajru ta’ l-avjazzjoni ċivili. Il-fatt li dawn il-kontribuzzjonijiet ma setgħux jiġu mħallsa b’mod retroattiv qabel illum, m’għandux jinftiehem bħala dewmien min-naħa ta’ l-air hostesses imma pjuttost bħala riżultat dirett tas-sitwazzjoni ġuridika nazzjonali, li kienet teżisti f’dak iż-żmien, li biha kienu ġew iddiskriminati.
43. Bla dubju, it-talba għal deċiżjoni preliminari tassumi li, f’dan il-każ, il-partijiet ikkonċernati jiġu mitluba jħallsu l- interessi għad-dewmien (28) . Huwa d-dmir tal-qorti tar-rinviju li tivverifika ulterjorment, b’mod preċiż, jekk l-applikazzjoni ta’ l-interessi bir-rata ta’ 10 % fis-sena, skond kif stipulat fil-liġi dwar ir-regolarizzazzjoni ta’ l-1997, tagħmilx tajjeb, għall-inqas b’mod parzjali, għall-kumpens għat-telf tas-setgħa ta’ xiri minħabba l-iżvalutazzjoni monetarja li tkun seħħet fis-snin ta’ affiljazzjoni bejn l-1964 u l-1980. Fil-fatt, f’dan l-aħħar każ l-applikazzjoni ta’ l-interessi tkun permissibbli, imma sal-punt biss fejn hija ma teċċedix dik meħtieġa biex ikun hemm kumpens xieraq għat-telf tas-setgħa ta’ xiri.
44. Għaldaqstant il-konklużjoni parzjali hija din:
Leġiżlazzjoni nazzjonali li biha kategorija ta’ persuni ta’ sess partikolari oriġinarjament iddiskriminata titħalla tgawdi minn skema ta’ pensjoni iktar favorevoli li tkun applikabbli għall-istess kategorija tas-sess l-ieħor, ma tmurx kontra d-Direttiva 79/7 minħabba l-fatt biss li hija titlob lill-persuni ikkonċernati, fil-kuntest ta’ regolarizzazzjoni,
– biex iħallsu kontribuzzjonijiet ta’ regolarizzazzjoni
u
– biex iħallsu lil dawn ta’ l-aħħar, sal-punt fejn l-interessi ma jkunux jirrappreżentaw interessi għad-dewmien u l-applikazzjoni ta’ l-interessi ma tkunx teċċedi dik meħtieġa biex ikun hemm kumpens xieraq għat-telf tas-setgħa ta’ xiri.
2. Il-ħtieġa ta’ implementazzjoni effettiva tad-dritt għat-trattament ugwali
45. Minkejja li essenzjalment il-ħtieġa ta’ regolarizzazzjoni ma tistax tiġi kkritikata mill-aspett tat-trattament ugwali ta’ l-irġiel u n-nisa, jonqos jiġi ċċarat jekk leġiżlazzjoni bħal dik Belġjana, li hija marbuta ma’ piżijiet finanzjarji kunsiderevoli għall-persuni kkonċernati, tistax tiġi applikata skond il-prinċipju tat-trattament ugwali fid-dawl tad-Direttiva 79/7.
46. Skond il- prinċipju ta’ effettività (29) r-regoli rilevanti tad-dritt nazzjonali ma jistgħux ikunu tali li prattikament jagħmlu impossibbli jew diffiċli żżejjed ir-realizzazzjoni tad-dritt tal-persuni kkonċernati għat-trattament ugwali. Madankollu, il-marġni ta’ evalwazzjoni li jiddisponu minnha l-Istati Membri fil-qasam tal-politika soċjali ma jistax ikollha bħala effett li tneħħi kull sinjifikat mill-implementazzjoni tal-prinċipju ta’ dritt fundamentali tad-dritt Komunitarju, bħal dak tat-trattament ugwali(30) .
47. It-tliet rikorrenti fil-kawżi prinċipali indikaw mingħajr ma ġew kontradetti li l-kontribuzzjonijiet ta’ regolarizzazzjoni, li suppost kellhom iħallsu b’mod retroattiv fil-forma ta’ pagament f’daqqa, barra l-interessi, kienu jammontaw għal iktar minn EUR 60 000(31), u l-interessi waħidhom, li jammontaw għal iktar minn EUR 40 000, jirrappreżentaw l-ikbar parti ta’ dan l-ammont.
48. Jidher ċar li l-ħtieġa ta’ pagament f’daqqa ta’ dan il-kobor jagħmilha prattikament impossibbli jew fi kwalunkwe każ diffiċli ħafna li ssir regolarizzazzjoni u li għalhekk il-persuni kkonċernati jkunu jistgħu jinvokaw il-benefiċċji ta’ l-iskema speċjali applikabbli għall-ekwipaġġ ta’ l-ajru ta’ l-avjazzjoni ċivili.
49. F’dan il-kuntest huwa xieraq li jingħad, b’mod partikolari, li l-partijiet ikkonċernati m’għadhomx fl-impjieg u li l-pensjonijiet ta’ l-anzjanità tagħhom, skond id-deċiżjonijiet dwar ir-rikonoxximent tagħhom adottati mill-ONP, ivarjaw bejn l-EUR 13 311 u l-EUR 16 929 fis-sena, li jikkorrispondu għal pensjoni ta’ inqas minn EUR 1 500 fix-xahar. Għalhekk, il-pagament f’daqqa li jrid jitħallas bil-quddiem ikun jirrappreżenta multiplu tal-pensjoni annwali tal-partijiet ikkonċernati u l-istess ħlas retroattiv mingħajr interessi
ta’ kontribuzzjonijiet ta’ regolarizzazzjoni jkun jikkorrispondi, bħala pagament f’daqqa ta’ madwar EUR 20 000, għal ammont kunsiderevolment iktar għoli minn pensjoni annwali.
50. Konsegwentement il-partijiet ikkonċernati, sabiex tkun tista’ ssir regolarizzazzjoni, ikunu jridu jduru b’mod sinjifikattiv għat-tfaddil personali tagħhom u x’aktarx anki jiddejnu. Jidher ċar li, fir-rigward tar-rikorrenti, li m’għadhomx involuti f’ebda impjieg bi qligħ, dan ma jkunx jagħmel sens ekonomiku. Fid-dubju, il-partijiet ikkonċernati x’aktarx jirrinunzjaw għal regolarizzazzjoni minħabba l-fatt li l-ispejjeż finanzjarji marbutin magħha jkunu sproporzjonati meta titqies iż-żieda fil-pensjoni ta’ madwar EUR 2 500 fis-sena (EUR 208 fix-xahar) (32) .
51. Għalhekk ir-rikorrenti, fil-kawżi prinċipali, ġustament isostnu li skema ta’ regolarizzazzjoni bħal dik Belġjana, mhijiex kompatibbli mal-prinċipju ta’ effettività u fil-verità twassal biex titkompla d-diskriminazzjoni li l-istess persuni jkunu qed isofru minnha.
52. Bl-għan li ma tiġix imfixkla l-implementazzjoni b’suċċess tad-dritt għat-trattament ugwali, il-partijiet ikkonċernati kellhom jingħataw l-opportunità li jħallsu l-kontribuzzjonijiet ta’ regolarizzazzjoni tagħhom u l-interessi eventwali relatati mhux fil-forma ta’ pagament f’daqqa imma permezz ta’ ħlas bin-nifs(33) . Is-sospensjoni ta’ pagament ta’ l-ammont residwu korrispondenti tgħin b’mod deċiżiv sabiex il-piż ekonomiku għall-partijiet ikkonċernati jkun wieħed sostenibbli.
53. Tali mudell ta’ pagamenti minn żmien għal żmien, bl-ebda mod ma jkun ifisser trattament illeġittimu iktar favorevoli għall- ex
air hostesses fuq il-kollegi tagħhom irġiel(34), imma anzi jgħin sabiex jiġu mqabbla l-piżijiet tal-kontribuzzjonijiet rispettivi, skond il-prinċipju tat-trattament ugwali(35) . Minbarra dan, f’dak iż-żmien l-istewards kienu ntalbu jħallsu l-kontribuzzjonijiet tal-pensjoni mhux f’somma waħda imma fuq perijodu ta’ snin, saħansitra għexieren ta’ snin, f’pagamenti bin-nifs, li minbarra dan kienu suġġetti għat-tnaqqis fiskali(36) .
54. L-ammont tal-ħlas bin-nifs irid dejjem jiġi kkalkulat billi jitqiesu ċ-ċirkustanzi kollha tal-każ speċifiku. Jista’ jservi bħala punt tat-tluq, f’dan il-każ, l-argument li l-kontribuzzjonijiet ta’ regolarizzazzjoni kif ukoll l-interessi eventwali relatati kellhom jitħallsu kollha waqt il-perijodu previst li fih il-persuni kkonċernati kienu qed jirċievu l-pensjoni ta’ l-anzjanità.
55. Minbarra dan, bl-għan li jiġi ssodisfat il-prinċipju ta’ effettività, l-ammont tal-piż kumplessiv ta’ kull xahar li jrid jitħallas mill-partijiet ikkonċernati jrid ikun limitat b’mod li r-regolarizzazzjoni tagħhom tkun xorta tista’ tagħtihom vantaġġ tajjeb minkejja l-ħlas tal-kontribuzzjonijiet ta’ regolarizzazzjoni u ta’ l-interessi eventwali li jkun irid isir. Għalhekk il-ħlasijiet parzjali ta’ kontribuzzjoni u l-interessi relatati ma jistgħux jikkanċellaw għal kollox iż-żidiet ta’ kull xahar tal-pensjoni li ex
air hostess għandha d-dritt tistenna jekk hija tinvoka l-iskema speċjali. Ngħidu aħna, ikun xieraq li jiġu miżmuma madwar nofs iż-żidiet fil-pensjoni bħala ħlas parzjali u li n-nofs l-ieħor jiġi effettivament imħallas lill-persuni rtirati(37) .
56. Huwa minnu li l-partijiet ikkonċernati, bl-applikazzjoni ta’ tali sistema ta’ pagamenti parzjali ta’ ammont limitat, jistgħu jgawdu anki qabel minn żieda fil-pensjoni, li għaliha ma jkunux għadhom ħallsu l-kontribuzzjonijiet kollha meħtieġa fuq bażi attwarjali; lanqas ma jista` jiġi eskluż li l-persuni kkonċernati ma jkunux f’qagħda li jħallsu t-total tal-kontribuzzjonijiet ta’ regolarizzazzjoni waqt il-perijodu li fih ikunu qed jirċievu l-pensjoni tagħhom(38) . Bla dubju dan jista’ jimplika li l-iskema statutorja ta’ rtirar fiha piżijiet finanzjarji supplementari.
57. Madankollu, l-Istat Membru li fil-leġiżlazzjoni tiegħu jkunu jinsabu l-għeruq tal-kawża reali ta’ diskriminazzjoni bbażata fuq is-sess u l-entità konnessa ta’ l-assigurazzjoni statutorja ta’ l-anzjanità, huwa wkoll obbligat li jkopri l-piżijiet finanzjarji eventwali li jirriżultaw mill-implementazzjoni effettiva tal-prinċipju tat-trattament ugwali. Kunsiderazzjonijiet baġitarji biss ma jistgħux jiġġustifikaw diskriminazzjoni bbażata fuq is-sess(39) ; wisq inqas ma jistgħu jiġu invokati sussegwentement, meta tkun trid tiġi eliminata diskriminazzjoni li tkun saret fil-passat.
58. Barra minn hekk, f’dan il-każ, la l-gvern Belġjan(40) u lanqas l-ONP ma ressqu elementi konkreti li minnhom jirriżulta li l-għoti lill- ex
air hostesses tal-benefiċċji konnessi ma’ l-iskema tal-pensjonijiet ta’ l-ekwipaġġ ta’ l-ajru ta’ l-avjazzjoni ċivili, anki qabel il-ħlas kollu tal-kontribuzzjonijiet ta’ regolarizzazzjoni flimkien ma’ l-interessi eventwali, jista’ jwassal għal riskju ta’ diżordni serju fl-ekwilibriju finanzjarju ta’ l-iskema statutorja tal-pensjonijiet (41) .
59. Fi kwalunkwe każ, meta l-leġiżlatur Belġjan kien qed jiddeċiedi dwar skema ta’ regolarizzazzjoni, ma jidhirx li ħaseb f’regolarizzazzjoni għall- ex
air hostesses li tkun newtrali mil-lat tal-politika fiskali. Minbarra dan, l-iskema ta’ regolarizzazzjoni ta’ l-1997 tipprovdi li huma dovuti biss il-kontribuzzjonijiet ta’ l-impjegati
għas-snin ta’ affiljazzjoni ta’ bejn l-1964 u l-1980, filwaqt li min iħaddem huwa eskluż milli jħallas b’mod retroattiv il-kontribuzzjonijiet li huwa dovut iħallas għall-assigurazzjoni ta’ l-anzjanità(42) .
60. Għalhekk il-konklużjoni parzjali trid tkun li:
Leġiżlazzjoni nazzjonali li biha kategorija ta’ persuni ta’ sess partikolari oriġinarjament iddiskriminati titħalla tgawdi minn skema ta’ pensjoni iktar favorevoli li tkun applikabbli għall-kategorija tas-sess l-ieħor, tmur kontra d-Direttiva 79/7 jekk hija titlob lill-persuni kkonċernati jġorru piżijiet finanzjarji fil-forma ta’ pagament f’daqqa daqshekk għoli li jkun prattikament impossibbli jew diffiċli ħafna biex issirilhom regolarizzazzjoni. Jekk ikun il-każ, irid jitħalla jsir ħlas bin-nifs, li l-ammont tiegħu jrid jiġi kkalkulat b’mod li r-regolarizzazzjoni tkun tista’ xorta waħda tipprovdi benefiċċju apprezzabbli lill-persuni kkonċernati minkejja l-pagament li jrid isir tal-kontribuzzjonijiet ta’ regolarizzazzjoni u ta’ l-interessi eventwali.
C – Osservazzjonijiet finali
1. Fuq id-data inizjali tar-regolarizzazzjoni
61. Waqt is-smigħ quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja ġie osservat ukoll li skond il-liġi Belġjana ta’ l-1997, ir-regolarizzazzjoni eventwali tipproduċi effett esklużivament fil-futur
b’mod li l-partijiet ikkonċernati jkunu jistgħu jistennew żieda fil-pensjoni fil-perijodu biss li jiġi wara
l-preżentazzjoni ta’ talba għal regolarizzazzjoni(43) .
62. Essenzjalment, id-definizzjoni ta’ restrizzjonijiet hija kompatibbli mad-dritt Komunitarju sakemm ikunu rispettati l-prinċipji ta’ ekwivalenza u ta’ effettività. B’dan il-mod, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet, per eżempju, li l-Istati Membri setgħu fir-rispett ta’ dawk il-prinċipji, jintroduċu termini ta’ dekadenza għall-eżerċizzju ta’ l-azzjoni(44) .
63. F’dan is-sens għandu jkun possibbli li żieda fil-pensjoni, mitluba skond id-dritt Komunitarju favur membri ta’ kategorija ta’ persuni oriġinarjament iddiskriminati, tkun tista’ ssir biss mill-mument tal-preżentazzjoni tat-talba relattiva u biss għall-futur. Minn dan joħroġ ċar li anki fuq il-bażi tad-dritt nazzjonali l-korrezzjoni ta’ żbalji eventwali fil-kalkolu tad-drittijiet tal-pensjoni tkun applikata esklużivament fil-futur (il-prinċipju ta’ ekwivalenza)(45) .
64. Madankollu, f’dan ir-rigward irid jitqies li żieda fil-pensjoni li tingħata biss għall-futur ma tistax tkun teħtieġ kontribuzzjonijiet ta’ regolarizzazzjoni daqs żjieda li tkun trid titħallas sussegwentement lill-persuni kkonċernati b’effett retroattiv. Il-prinċipju tat-trattament ugwali jitlob li jitnaqqsu l-kontribuzzjonijiet ta’ regolarizzazzjoni bl-għan li jiġi kkunsidrat, fuq bażi attwarjali, il-fatt li l-partijiet ikkonċernati ma jkunux se jirċievu l-pensjoni l-iktar għolja meta jilħqu l-età tal-pensjoni imma esklużivament fil-mument, ħafna wara, meta ssir it-talba għal regolarizzazzjoni.
65. Għalhekk jekk il-qorti tar-rinviju kellha tasal għall-konklużjoni li regolarizzazzjoni tar-rikorrenti fit-tliet kawżi prinċipali tipproduċi effetti għall-futur biss, u li hija meħtieġa wkoll talba separata, ikun jeħtieġ, konsegwentement, li jitnaqqsulhom il-kontribuzzjonijiet ta’ regolarizzazzjoni u ta’ l-interessi eventwali relattivi li jridu jħallsu. Jekk, min-naħa l-oħra, il-qorti tar-rinviju kellha tasal għall-konklużjoni li r-rikorsi ppreżentati mir-rikorrenti fit-tliet kawżi prinċipali kontra d-deċiżjonijiet dwar il-pensjonijiet tagħhom fihom diġà, b’mod impliċitu, talba għal regolarizzazzjoni, għandha tingħatalhom il-pensjoni l-iktar għolja b’effett retroattiv ukoll. Jekk ikun il-każ, l-ONP ikun jista’ jikkumpensa, kemm-il darba sseħħ din it-tieni ipoteżi, il-kontribuzzjonijiet ta’ regolarizzazzjoni dovuti u l-interessi eventwali biż-żidiet tal-pensjoni li jridu jitħallsu b’mod retroattiv meta tintlaħaq l-età tal-pensjoni.
2. Dwar il-preskrizzjoni fuq djun fir-rigward ta’ kontribuzzjonijiet tas-sigurtà soċjali u l-interessi
66. Fit-talba tagħha għal deċiżjoni preliminari l-qorti tar-rinviju ssostni b’mod partikolari li teżisti preskrizzjoni ta’ djun eventwali fir-rigward ta’ kontribuzzjonijiet tas-sigurtà soċjali u l-interessi attribwibbli llum lill-istewards b’referenza għall-perijodu bejn l-1964 u l-1980.
67. Madankollu, dan il-fatt minnu nnifsu ma jeskludix il-possibbiltà li l-air hostesses jintalbu jħallsu kontribuzzjonijiet ta’ regolarizzazzjoni u l-interessi eventwali kemm-il darba dawn ta’ l-aħħar, permezz ta’ regolarizzazzjoni, ikollhom il-ħsieb jitolbu l-benefiċċji ta’ l-iskema speċjali ta’ l-ekwipaġġ ta’ l-ajru ta’ l-avjazzjoni ċivili.
68. Inkwantu għall-preskrizzjoni, fir-rigward tal-perijodu bejn l-1964 u l-1980 il-benefiċċji kontributorji eventwali ta’ l-istewards ma jistgħux jitqabblu mal-kontribuzzjonijiet ta’ regolarizzazzjoni li jridu jitħallsu mill-air hostesses kemm-il darba jagħmlu talba għal regolarizzazzjoni. Id-djun fir-rigward ta’ kontribuzzjonijiet tas-sigurtà soċjali ma oriġinawx fl-istess ħin u għal din ir-raġuni lanqas m’għandhom jitqiesu preskritti fl-istess ħin. Pjuttost, jikkostitwixxi konsegwenza innata fin-natura stess tas-sitwazzjoni l-fatt li d-djun marbutin mal-kontribuzzjonijiet tas-sigurtà soċjali u l-interessi, li jkunu ġew stabbiliti qabel, iridu bl-istess mod jiġu preskritti qabel dawk li jkunu ġew stabbiliti f’xi ħin wara talba għal regolarizzazzjoni mill-persuna kkonċernata.
69. Kemm-il darba jiġu meqjusa bħala preskritti mill-bidu nett il-kontribuzzjonijiet ta’ regolarizzazzjoni u l-interessi relatati li jridu jitħallsu mill- ex
air hostesses, il-prinċipju ta’ regolarizzazzjoni jkun mingħajr sinjifikat u, fil-fatt, ikun ifisser trattament favorevoli ta’ l-air hostesses meta mqabbel mat-trattament ta’ l-istewards. Minbarra dan, riżultat bħal dan ma jkunx jaqbel mal-prinċipju tat-trattment ugwali ta’ l-irġiel u n-nisa. Kif diġà ġie osservat(46), il-membri tal-kategorija tal-persuni li s’issa ġew iddiskriminati ma jistgħux ma jħallsux il-pagament li jmiss tal-kontribuzzjonijiet tal-pensjoni tagħhom b’referenza għall-perijodu msemmi bl-invokazzjoni tal-prinċipju tat-trattament ugwali.
70. Madankollu, huwa naturali li mill-mument li jkunu oriġinaw
il-kontribuzzjonijiet ta’ regolarizzazzjoni (li għandhom jitħallsu kull xahar) ta’ l-air hostesses u l-interessi relattivi, iridu jiġu applikati, għall-air hostesses, kundizzjonijiet ta’ preskrizzjoni bħal dawk previsti għall-kontribuzzjonijiet ta’ regolarizzazzjoni u l-interessi li kienu marbutin iħallsu, f’dak iż-żmien, l-istewards għas-snin ta’ assigurazzjoni bejn l-1964 u l-1980.
3. Fuq l-eventwali limitazzjoni fiż-żmien ta’ l-effetti tas-sentenza
71. F’ċerti każi li jirrigwardaw it-trattament ugwali ta’ l-irġiel u n-nisa, il-Qorti tal-Ġustizzja llimitat fiż-żmien l-effetti tas-sentenzi tagħha billi invokat il-prinċipju taċ-ċertezza tad-dritt(47) .
72. Abbażi ta’ ġurisprudenza stabbilita, limitazzjoni bħal din hija possibbli biss f’każijiet għal kollox eċċezzjonali(48), jiġifieri taħt żewġ kundizzjonijiet.(49) . L-ewwel nett, irid ikun hemm riskju ta’ riperkussjonijiet ekonomiċi gravi partikolarment minħabba n-numru kbir ta’ relazzjonijiet ġuridiċi stabbiliti f’bona fede abbażi tal-leġiżlazzjoni kkunsidrata bħala validament fis-seħħ. It-tieni nett, l-individwi u l-awtoritajiet nazzjonali jridu jkunu ġew indotti sabiex jaġixxu b’mod li ma kienx konformi mal-leġiżlazzjoni Komunitarja minħabba inċertezza oġġettiva u kbira fir-rigward ta’ l-iskop tad-dispożizzjonijiet Komunitarji, inċertezza li għaliha kkontribwixxa wkoll l-aġir ta’ Stati Membri oħra jew tal-Kummissjoni.
73. Fi kwalunke każ, f’din il-kawża l-ewwel kundizzjoni ma ġietx issodisfata Kif ġie rrilevat iktar ‘il fuq, la l-Gvern Belġjan u lanqas l-ONP ma ressqu elementi konkreti li minnhom jirriżulta li bis-soluzzjoni kkunsidrata jista’ jkun hemm il-biża ta’ riperkussjonijiet ekonomiċi serji, bħal, per eżempju, ir-riskju ta’ diżordni serju fl-ekwilibriju finanzjarju ta’ l-iskema statutorja ta’ l-irtirar.
74. Konsegwentement, f’dan il-każ il-Qorti tal-Ġustizzja m’għandhiex għalfejn tillimita l-effettività fiż-żmien tas-sentenza tagħha.
VI – Konklużjoni
75. Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet kollha preċedenti, nissuġġerixxi lill-Qorti tal-Ġustizzja li twieġeb għad-domandi magħmula mill-Cour du travail ta’ Brussell b’dan il-mod:
1) leġiżlazzjoni nazzjonali li biha kategorija ta’ persuni ta’ sess partikolari oriġinarjament iddiskriminati titħalla tgawdi minn skema ta’ pensjoni iktar favorevoli li tkun applikabbli għall-kategorija tas-sess l-ieħor, ma tmurx kontra d-Direttiva 79/7 minħabba l-fatt biss li hija titlob lill-persuni kkonċernati, fil-kuntest ta’ regolarizzazzjoni,
– biex iħallsu kontribuzzjonijiet ta’ regolarizzazzjoni
u
– biex iħallsu lil dawn ta’ l-aħħar, sal-punt fejn l-interessi ma jkunux jirrappreżentaw interessi għad-dewmien u l-applikazzjoni ta’ l-interessi ma tkunx teċċedi dik meħtieġa biex ikun hemm kumpens xieraq għat-telf tas-setgħa ta’ xiri.
2) Iżda min-naħa l-oħra tali leġiżlazzjoni tmur kontra d-Direttiva 79/7 jekk hija titlob lill-persuni kkonċernati jġorru piżijiet finanzjarji fil-forma ta’ pagament f’daqqa daqshekk għoli li jkun prattikament impossibbli jew diffiċli ħafna biex issirilhom regolarizzazzjoni. Jekk ikun il-każ, irid jitħalla jsir ħlas bin-nifs, li l-ammont tiegħu jrid jiġi kkalkulat b’mod li r-regolarizzazzjoni tkun tista’ xorta waħda tipprovdi benefiċċju apprezzabbli lill-persuni kkonċernati minkejja l-pagament li jrid isir tal-kontribuzzjonijiet ta’ regolarizzazzjoni u ta’ l-interessi eventwali.
(1) .
(2)  –	Sentenza tal-25 ta’ Mejju 1971, Defrenne I (80/70, Ġabra p. 445); tat-8 ta’ April 1976, Defrenne II (43/75, Ġabra p. 455), u tal-15 ta’ Ġunju 1978, Defrenne III (149/77, Ġabra p. 1365, fejn hemm distinzjoni bejn paga u kundizzjonijiet oħra tax-xogħol).
(3)  –	Din id-differenza fit-trattament kienet diġà ġiet mistoqsija lill-Qorti tal-Ġustizzja fis-sentenza Defrenne I (iċċitata fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 2, punti 3 u 4), madankollu fil-kuntest ta’ l-interpretazzjoni ta’ l-Artikolu 119 tat-Trattat KEE.
(4)  –	Id-Direttiva tal-Kunsill 79/7/KEE, tad-19 Diċembru 1978, dwar l-implementazzjoni progressiva tal-prinċipju tat-trattament ugwali ta’ l-irġiel u n-nisa fi kwistjonijiet ta’ sigurtà soċjali (ĠU L 6, p. 24; iktar
‘il quddiem id-“Direttiva 79/7”).
(5)  –	Wieħed jista’ jikkonkludi dan mill-Artikolu 8(1) tad-Direttiva 79/7; ara, f’dan ir-rigward ukoll, is-sentenzi ta’ l-4 ta’ Diċembru 1986, L-Olanda vs Federatie Nederlandse Vakbeweging (71/85, Ġabra p. 3855, punti 15 u 33), u ta’ l-1 ta’ Lulju 1993, Van Cant (C-154/92, Ġabra p. I‑3811, punt 17).
(6)  –	Moniteur belge ta’ l-10 ta’ Diċembru 1969, p. 11903.
(7)  –	Ara l-Artikolu 1, § 1, Nru. 2, tad-Digriet Irjali tat-3 ta’ Novembru 1969, fejn id-definizzjoni ta’ ekwipaġġ ta’ l-ajru tipprovdi għall-integrazzjoni espliċita “bl-eċċezzjoni ta’ l-air hostesses” (“à l’exclusion des hôtesses de l’air”). Din id-differenza fit-trattament tirrigwarda l-fatt li l-air hostesses, minħabba l-limitu ta’ l-età ta’ 40 sena li kien japplika dak iż-żmien, ma setax ikollhom karriera kompleta fil-kuntest tal-professjoni tagħhom u, għalhekk, l-iskema speċjali ma kinitx tapplika għalihom.
(8)  –	Għaldaqstant ir-rikorrenti fil-kawżi prinċipali jikkalkulaw – mingħajr ebda kontestazzjoni
– li pensjoni ta’ l-irtirar ta’ steward li tkun teżisti fl-1 ta’ Jannar 1991 wara perijodu ta’ affiljazzjoni ta’ 34 sena kienet tkun tammonta għal BEF 733 760 fis-sena (madwar EUR 18 189), filwaqt li fil-każ ta’ air hostess kienet tkun tammonta biss għal BEF 611 290 (madwar EUR 15 133).
(9)  –	Moniteur belge tat-23 ta’ Awwissu 1980, p. 9700.
(10)  –	Moniteur belge tal-31 ta’ Lulju 1997, p. 19635. Digriet Irjali li kien inħareġ qabel u li jmur lura għat-28 ta’ Marzu 1984 (Moniteur belge tat-3 ta’ April 1984, p. 4100) kien ġie annullat mill-Kunsill ta’ l-Istat tal-Belġju permezz tas-sentenza tat-2 ta’ Settembru 1987, Nru 28435.
(11)  –	Din id-dispożizzjoni kienet iddaħħlet bl-Artikolu 4 tad-Digriet Irjali tal-25 ta’ Ġunju 1997.
(12)  –	Société anonyme belge d’exploitation de la navigation aérienne (SABENA).
(13)  –	L-uffiċċju nazzjonali tal-pensjonijiet tal-Belġju (l-ONP).
(14)  –	Tribunal Industrijali.
(15)  –	Sentenzi tas-17 ta’ Novembru 1997 u tad-9 ta’ Jannar 1998.
(16)  –	Sentenza tas-26 ta’ Diċembru 2003.
(17)  –	Il-qorti tar-rinviju.
(18)  – L-Artikolu 16B(2) tad-Digriet Irjali tat-3 ta’ Novembru 1969 kif emendat mill-Artikolu 4 tad-Digriet Irjali tal-25 ta’ Ġunju 1997.
(19)  – It-tielet subparagrafu ta’ l-Artikolu 16B(4) tad-Digriet Irjali tat-3 ta’ Novembru 1969 kif emendat bl-Artikolu 4 tad-Digriet Irjali tal-25 ta’ Ġunju 1997.
(20)  –	Id-Direttiva 79/7 kellha tiġi trasposta sat-23 ta’ Diċembru 1984; ara l-punt 7 ta’ dawn il-konklużjonijiet.
(21)  –	Il-ġurisprudenza kostanti; ara, fost oħrajn, is-sentenzi tal-15 ta’ Frar 1978, Bauche e Delquignies (96/77, Ġabra p. 383, punt 48), tad-29 ta’ Jannar 2002, Pokrzeptowicz‑Meyer (C‑162/00, Ġabra p. I-1049, punt 50), ta’ l-14 ta’ April 2005, Il-Kummissjoni vs Il-Lussemburgu (C-519/03, Ġabra p. I-3067, punt 49), tas-7 ta’ Frar 2002, Kauer (C-28/00, Ġabra p. I-1343, punt 20), u tas-6 ta’ Lulju 2006, Kersbergen-Lap u Dams‑Schipper (C-154/05, Ġabra p. I-6249, punt 42).
(22)  –	Ara s-sentenzi L-Olanda vs Federatie Nederlandse Vakbeweging (punti 21 u 23) u Van Cant (punti 17 u 18), it-tnejn li huma ċċitati fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 5.
(23)  –	Ara, fost oħrajn, is-sentenzi tat-30 ta’ Marzu 2004, Alabaster (C-147/02, Ġabra p. I-3101, punt 45), ta’ l-14 ta’ Diċembru 2004, Swedish Match (C-210/03, Ġabra p. I-11893, punt 70), ta’ l-14 ta’ April 2005, Il-Belġju vs Il-Kummissjoni (C-110/03, Ġabra p. I‑2801, punt 71), u tat-12 ta’ Settembru 2006, Eman e Sevinger (C-300/04, Ġabra p. I‑0000, punt 57).
(24)  –	Sentenza tat-28 ta’ Settembru 1994, Fisscher (C-128/93, Ġabra p. I-4583, punt 35).
(25)  –	Ara, b’mod ġenerali, fir-rigward tal-ħtieġa tal-leġizlazzjoni għall-għoti tal-benefiċċji lill-kategorija ta’ persuni ddiskriminati, is-sentenzi tal-15 ta’ Jannar 1998, Schöning-Kougebetopoulou (C-15/96, Ġabra p. I-47, punt 35), tat-12 ta’ Diċembru 2002, Rodriguez Caballero (C-442/00, Ġabra p. I-11915, punt 42), ta’ l-20 ta’ Marzu 2003, Kutz-Bauer (C-187/00, Ġabra p. I-2741, punt 72), u tas-7 ta’ Settembru 2006, Cordero Alonso (C-81/05, Ġabra p. 0000, punt 45); speċifikament fuq id-Direttiva 79/7, ara s-sentenzi ċċitati fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 5, L-Olanda vs Federatie Nederlandse Vakbeweging (punt 23) u Van Cant (punti 19‑22) kif ukoll is-sentenza tat-13 ta’ Diċembru 1989, Ruzius-Wilbrink (102/88, Ġabra p. 4311, punt 20).
(26)  –	Ara s-sentenzi Fisscher (iċċitata fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 24, punti 36 u 37) u ta’ l-24 ta’ Ottubru 1996, Dietz (C‑435/93, Ġabra p. I-5223, punt 34), kif ukoll il-konklużjonijiet ta’ l-Avukat Ġenerali Van Gerven tas-7 ta’ Ġunju 1994 fil-kawża Vroege (C-57/93, Ġabra p. I-4541, paragrafu 30). Għalkemm il-kawżi kollha in kwistjoni jirrigwardaw skemi professjonali tal-pensjonijiet u jikkunsidrawhom mill-aspett ta’ l-Artikolu 119 tat-Trattat KE (li sar l-Artikolu 141 KE), il-kunsiderazzjonijiet li saru f’dawk il-kuntesti jistgħu jiġu applikati mingħajr ebda diffikultà għas-sistemi tal-pensjonijiet imsemmija fil-kawża preżenti u għad-Direttiva 79/7. Kemm l-Artikolu 141 KE kif ukoll l’Artikolu 4 tad-Direttiva 79/7 huma emanazzjoni tal-prinċipju ġenerali tat-trattament ugwali u tan-non diskriminazzjoni.
(27)  –	Mill-aspett tad-dritt Komunitarju, huwa irrilevanti f’dan il-kuntest li d-deċiżjonijiet dwar l-pensjonijiet tar-rikorrenti fit-tliet kawżi prinċipali ġew adottati qabel l-adozzjoni ta’ l-iskema Belġjana ta’ regolarizzazzjoni
ta’ l-1997. Fi kwalunkwe każ, fl-ebda fażi tad-dritt Komunitarju ma jista’ wieħed jikseb dritt għal regolarizzazzjoni mingħajr
ma jħallas il-kontribuzzjonijiet ta’ regolarizzazzjoni.
(28)  –	Minn dan l-aspett il-formulazzjoni tar-regoli ta’ l-1997 dwar ir-regolarizzazzjoni ma tidhirx li hija għal kollox ċara: fil-fatt fil-każ tat-tielet subparagrafu ta’ l-Artikolu 16B(4) tad-Digriet Irjali tat-3 ta’ Novembru 1969, kif emendat bid-Digriet Irjali tal-25 ta’ Ġunju 1997, intużat il-formulazzjoni ta’ assonanza newtrali “interessi sempliċi“ (bil-Franċiż: “intérêt simple”). Kif innotat ġustament il-Kummissjoni waqt is-seduta, l-istess rata ta’ interess tiġi mfissra iktar tard fil-paragrafu 6 ta’ dik id-dispożizzjoni bħala “interessi għad-dewmien” (bil-Franċiż “intérêt de retard”).
(29)  –	Fuq il-prinċipju ta’ effettività b’mod ġenerali ara, fost oħrajn, is-sentenzi tas-16 ta’ Mejju 2000, Preston (C-78/98, Ġabra p. I-3201, b’mod partikolari l-punt 31), u ta’ l-4 ta’ Lulju 2006, Adeneler (C-212/04, Ġabra p. I-6057, punt 95).
(30)  –	Sentenzi tad-9 ta’ Frar 1999, Seymour-Smith u Perez (C-167/97, Ġabra p. I‑623, punt 75), u Kutz-Bauer (iċċitata fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 25, punt 57); f’dan l-istess sens, is-sentenza tal-11 ta’ Jannar 2007, ITC (C-208/05, li għadha ma ġietx ippubblikata fil-Ġabra, punt 40).
(31)  –	Il-pagament f’daqqa, inklużi l-interessi, li jirreferi għall-perijodu kollu ta’ bejn l-1 ta’ Jannar 1964 u l-31 ta’ Diċembru 1980 ammonta għal iktar minn EUR 63,000 (kwantifikazzjonijiet ta’ l-ONP għad-19 ta’ Novembru 1997, ippreżentati mir-rikorrenti, fir-rigward ta’ żewġ każi identiċi).
(32)  –	Fuq il-bażi tal-fatti li ma ġewx miċħuda tar-rikorrenti fil-kawżi prinċipali.
(33)  –	Nosserva addizzjonalment li tali mudell ta’ pagamenti minn żmien għal żmien kien diġà previst fl-iskema ta’ regolarizzazzjoni ta’ l-1997, għalkemm dak iż-żmien kien limitat għal dawk il-każijiet li fihom il-persuni kkonċernati ma kienu għadhom jirċievu ebda pensjoni (it-tielet subparagrafu ta’ l-Artikolu 16B(6) tad-Digriet Irjali tat-3 ta’ Novembru 1969 kif emendat mid-Digriet Irjali tal-25 ta’ Ġunju 1997).
(34)  –	F’dan ir-rigward, erġa’ ara iktar ‘il fuq, il-punti 31 u 34 ta’ dawn il-konklużjonijiet.
(35)  –	F’dan il-kuntest tajjeb li wieħed jiftakar għal darb’oħra li, skond il-prinċipju tat-trattament ugwali, l-impjegati ddiskriminati jridu jitpoġġew fl-istess sitwazzjoni bħal dik ta’ l-impjegati tas-sess l-ieħor
(sentenza Fisscher, iċċitata fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 24, punt 35).
(36)  –	Waqt il-proċedura quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja ma kienx possibbli li jiġi ċċarat jekk u safejn il-kontribuzzjonijiet għar-regolarizzazzjoni u l-interessi, li ġew ikkonstatati fil-kuntest tal-proċedura ta’ regolarizzazzjoni, kinux suġġetti għat-tnaqqis fiskali. Kien x’kien, ebda tnaqqis fiskali ma kien iwassal biex il-persuni kkonċernati llum igawdu minn xi vantaġġ apprezzabbli fid-dħul baxx tal-pensjoni tagħhom.
(37)  –	Jekk l-applikazzjoni ta’ l-iskema speċifika għall-ekwipaġġ ta’ l-ajru ta’ l-avjazzjoni ċivili fil-każ ta’ ex air hostesses tirriżulta f’żieda kull xahar ta’ EUR 200 meta mqabbla ma’ pensjoni ta’ l-anzjanità kkalkulata skond skema ta’ impjegati normali, ikun għalhekk xieraq li l-persuni kkonċernati jitħallsu madwar EUR 100 u l-EUR 100 l-oħra jinżammu bħala ħlas parzjali għall-kontribuzzjonijiet ta’ regolarizzazzjoni.
(38)  –	L-obbligu li jsiru pagamenti retroattivi tal-kontribuzzjonijiet ta’ regolarizzazzjoni jrid jispiċċa talanqas mal-mewt tal-parti kkonċernata, b’mod li l-eredi ma jibqgħux iġorru l-piż tal-konsegwenzi ekonomiċi tad-diskriminazzjoni li jkunu sofrew l- ex air hostesses.
(39)  –	Ġurisprudenza stabbilita. Ara, per eżempju, is-sentenzi ta’ l-24 ta’ Frar 1994, Roks et
(C‑343/92, Ġabra p. I-571, punti 35 u 36), tas-6 ta’ April 2000, Jørgensen (C‑226/98, Ġabra p. I-2447, punt 39), tat-23 ta’ Ottubru 2003, Schönheit u Becker (C-4/02 u C-5/02, Ġabra p. I-12575, punt 85), u Kutz-Bauer (iċċitata fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 22, punti 59 u 60).
(40)  –	Il-Gvern Belġjan ma interveniex fil-proċedura quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja.
(41)
–	Għal dak li jirrigwarda din il-ġustifikazzjoni eventwali, ara – fil-qasam simili tal-libertajiet fundamentali – b’mod partikolari s-sentenzi tat-28 ta’ April 1998, Kohll (C-158/96, Ġabra p. I-1931, punt 41) u ITC (iċċitata fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 30, punt 43).
(42)  –	L-Artikolu 16B(2) u (3) tad-Digriet Irjali tat-3 ta’ Novembru 1969 kif emendat mid-Digriet Irjali tal-25 ta’ Ġunju 1997.
(43)  –	Kif ġie kkonfermat ukoll mill-ONP waqt is-seduta, dan jirriżulta mit-tieni subparagrafu ta’ l-Artikolu 16B(9)(b) tad-Digriet Irjali tat-3 ta’ Novembru 1969 kif emendat bid-Digriet Irjali tal-25 ta’ Ġunju 1997.
(44)  –	Ara, per eżempju, is-sentenzi tas-16 ta’ Diċembru 1976, Rewe vs Landwirtschaftskammer Saarland (33/76, Ġabra p. 1989, punt 5); tal-15 ta’ Settembru 1998, Edis (C-231/96, Ġabra p. I‑4951, punti 20 u 35) u tas-17 ta’ Ġunju 2004, Recheio – Cash & Carry (C-30/02, Ġabra p. I-6051, punt 18).
(45)  –	Għandu jiġi esplorat, per eżempju, kalkolu ġdid ta’ drittijiet tas-sigurtà soċjali bl-għan li jittieħdu f’kunsiderazzjoni b’mod xieraq perijodi fissi ta’ formazzjoni jew ta’ edukazzjoni tat-tfal tal-persuni assigurati.
(46)  –	Ara, iktar ‘il fuq, il-punti 33 u 34 ta’ dawn il-konklużjonijiet.
(47)  –	Ara, b’mod partikolari, is-sentenzi Defrenne II (iċċitata fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 2, punti 69 sa 75, speċifikament punt 74) u tas-17 ta’ Mejju 1990, Barber (C-262/88, Ġabra p. I-1889, punti 40‑45, b’mod partikolari l-punt 44).
(48)  –	Sentenzi tal-15 ta’ Marzu 2005, Bidar (C-209/03, Ġabra p. I-2119, punt 67), tas-27 ta’ April 2006, Richards (C-423/04, Ġabra p. I-3585, punt 40), u tas-6 ta’ Marzu 2007, Meilicke (C-292/04, Ġabra p. I-0000, punt 35).
(49)  –	Sentenzi Bidar (punt 69) u Richards (punt 42), iċċitati fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 48.