62022CJ0697_RES
Υπόθεση C‑697/22 P
Koiviston Auto Helsinki Oy, πρώην Helsingin Bussiliikenne Oy
κατά
Ευρωπαϊκής Επιτροπής
Απόφαση του Δικαστηρίου (τέταρτο τμήμα) της 29ης Ιουλίου 2024
«Αίτηση αναιρέσεως – Κρατικές ενισχύσεις – SA.33846 (2015/C) (πρώην 2014/NN) (πρώην 2011/CP) – Κρίσιμο στοιχείο μεταγενέστερο της δημοσιεύσεως της αποφάσεως για την κίνηση της επίσημης διαδικασίας έρευνας – Προσδιορισμός του δικαιούχου της ενίσχυσης – Υποχρέωση δημοσιεύσεως τροποποιητικής αποφάσεως για την κίνηση της διαδικασίας – Δικαίωμα του δικαιούχου της ενίσχυσης να διατυπώσει τις παρατηρήσεις του – Ουσιώδης τύπος – Ασύμβατο με την εσωτερική αγορά – Ανάκτηση της ενίσχυσης, η οποία διατάσσεται από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή – Ποσό προς ανάκτηση – Αρμοδιότητα του οικείου κράτους μέλους»
Ενισχύσεις χορηγούμενες από τα κράτη – Εξέτασή τους από την Επιτροπή – Διοικητική διαδικασία – Υποχρέωση της Επιτροπής να τάξει στους ενδιαφερομένους προθεσμία για να υποβάλουν τις παρατηρήσεις τους – Ουσιώδης τύπος – Περιεχόμενο – Υποχρέωση της Επιτροπής να αναφέρει συνοπτικά στην απόφαση για την κίνηση επίσημης διαδικασίας έρευνας τα σημαντικότερα πραγματικά και νομικά ζητήματα – Επιχείρηση η οποία προσδιορίστηκε ως δικαιούχος στην απόφαση για την κίνηση της επίσημης διαδικασίας έρευνας και στη συνέχεια μεταβιβάστηκε σε άλλη εταιρία – Τελική απόφαση με την οποία η υποχρέωση ανάκτησης της ενίσχυσης επεκτείνεται στην αποκτώσα εταιρία λόγω της οικονομικής συνέχειας – Υποχρέωση της Επιτροπής να εκδώσει απόφαση περί διορθώσεως ή επεκτάσεως της απόφασης για την κίνηση της επίσημης διαδικασίας έρευνας με την οποία ανακοινώνεται αυτή η επέκταση της υποχρεώσεως ανακτήσεως
(Άρθρο 108 § 2 ΣΛΕΕ· κανονισμός 2015/1589 του Συμβουλίου, άρθρο 6 § 1)
(βλ. σκέψεις 45-56, 60, 61)
Ενισχύσεις χορηγούμενες από τα κράτη – Ανάκτηση παράνομης ενισχύσεως – Επαναφορά των πραγμάτων στην προτέρα κατάσταση – Παραβίαση της αρχής της αναλογικότητας – Δεν συντρέχει
(Άρθρο 108 ΣΛΕΕ)
(βλ. σκέψεις 79, 80)
Ενισχύσεις χορηγούμενες από τα κράτη – Ανάκτηση παράνομης ενισχύσεως – Προσδιορισμός του οφειλέτη σε περίπτωση μεταβιβάσεως στοιχείων του ενεργητικού – Δικαιούχος της ενίσχυσης επιχείρηση η οποία μεταβιβάστηκε σε άλλη εταιρία διαρκούσης της επίσημης διαδικασίας έρευνας – Υποχρέωση ανάκτησης που επεκτείνεται στην αποκτώσα εταιρία σε περίπτωση οικονομικής συνέχειας – Τήρηση της αρχής της αναλογικότητας – Περιεχόμενο – Επιστροφή της ενισχύσεως η οποία περιορίζεται στο ποσό του ανταγωνιστικού πλεονεκτήματος το οποίο πράγματι διατήρησε η αποκτώσα εταιρία
(Άρθρο 108 § 2 ΣΛΕΕ)
(βλ. σκέψη 81)
Ενισχύσεις χορηγούμενες από τα κράτη – Ανάκτηση παράνομης ενισχύσεως – Υπολογισμός του προς ανάκτηση ποσού – Δυνατότητα της Επιτροπής να αφήσει στις εθνικές αρχές τον ακριβή υπολογισμό του προς ανάκτηση ποσού – Παραβίαση της αρχής της αναλογικότητας – Δεν υφίσταται
(Άρθρο 108 ΣΛΕΕ)
(βλ. σκέψεις 83-85)
Ενισχύσεις χορηγούμενες από τα κράτη – Εξέτασή τους από την Επιτροπή – Διοικητική διαδικασία – Υποχρέωση της Επιτροπής να τάξει στους ενδιαφερομένους προθεσμία για να υποβάλουν τις παρατηρήσεις τους – Ουσιώδης τύπος – Περιεχόμενο – Υποχρέωση της Επιτροπής να αναφέρει συνοπτικά στην απόφαση για την κίνηση επίσημης διαδικασίας έρευνας τα σημαντικότερα πραγματικά και νομικά ζητήματα – Παράβαση – Συνέπεια – Ακύρωση της αποφάσεως που εκδόθηκε κατά το πέρας της επίσημης διαδικασίας έρευνας
(Άρθρα 108 § 2 και 263, εδ. 2, ΣΛΕΕ)
(βλ. σκέψη 92)
Σύνοψη
Το Δικαστήριο, κάνει δεκτή την αίτηση αναιρέσεως που άσκησε η Koiviston Auto Helsinki Oy (πρώην Helsingin Bussiliikenne Oy) κατά της αποφάσεως Helsingin Bussiliikenne κατά Επιτροπής (στο εξής: αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση) (
1
) και διευκρινίζει τις διαδικαστικές υποχρεώσεις που υπέχει η Ευρωπαϊκή Επιτροπή στο πλαίσιο της επίσημης διαδικασίας έρευνας του άρθρου 108, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ έναντι οντότητας η οποία συνεχίζει την οικονομική δραστηριότητα του αρχικού δικαιούχου κρατικής ενίσχυσης και η οποία, λόγω της εφαρμογής του κριτηρίου της οικονομικής συνέχειας, υποχρεούται να επιστρέψει την ενίσχυση. Επιπλέον, αποφαίνεται σχετικά με τους αντίστοιχους ρόλους της Επιτροπής και του οικείου κράτους μέλους στο πλαίσιο του υπολογισμού του ύψους της ενισχύσεως που πρέπει να ανακτηθεί από τον αποκτώντα τα περιουσιακά στοιχεία του δικαιούχου της ενίσχυσης. Η εταιρία Helsingin Bussiliikenne (στο εξής: παλαιά HelB), η οποία ανήκε εξ ολοκλήρου στον Δήμο του Ελσίνκι (Φινλανδία), εκμεταλλευόταν λεωφορειακές γραμμές στην περιοχή του Ελσίνκι και προσέφερε υπηρεσίες ναυλωμένων μεταφορών και χρηματοδοτικής μίσθωσης λεωφορείων. Τον Δεκέμβριο του 2015 η παλαιά HelB πωλήθηκε στην εταιρία Viikin Linja Oy. Σύμφωνα με τους όρους της πράξεως πωλήσεως, η Viikin Linja Oy μετονομάστηκε σε Helsingin Bussiliikenne Oy (στο εξής: νέα HelB).
Κατόπιν καταγγελίας που έλαβε, η Επιτροπή κίνησε επίσημη διαδικασία έρευνας, η οποία αφορούσε δάνειο εξοπλισμού και διάφορα κεφαλαιουχικά δάνεια τα οποία χορηγήθηκαν από τον Δήμο του Ελσίνκι κατά τα έτη 2002 έως 2012 υπέρ της παλαιάς HelB και της δικαιοπαρόχου της, HKL-Bussiliikenne (στο εξής: επίμαχα μέτρα). Η απόφαση για την κίνηση της διαδικασίας δημοσιεύθηκε στην Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης στις 10 Απριλίου 2015 (
2
) και τα ενδιαφερόμενα μέρη κλήθηκαν να υποβάλουν τις παρατηρήσεις τους εντός προθεσμίας ενός μηνός από τη δημοσίευση της απόφασης. Η Επιτροπή, η οποία ενημερώθηκε τον Ιούνιο του 2015 για την επικείμενη μεταβίβαση της παλαιάς HelB στη νέα HelB, δεν έλαβε παρατηρήσεις εκ μέρους της τελευταίας.
Με απόφαση της 28ης Ιουνίου 2019 (στο εξής: επίμαχη απόφαση) (
3
), η Επιτροπή διαπίστωσε ότι τα επίμαχα μέτρα συνιστούσαν ασυμβίβαστη με την εσωτερική αγορά κρατική ενίσχυση, την οποία η Δημοκρατία της Φινλανδίας υποχρεούτο να ανακτήσει από τον δικαιούχο. Δεχόμενη ότι υπήρχε οικονομική συνέχεια μεταξύ της παλαιάς HelB και της νέας HelB, η Επιτροπή επεξέτεινε την υποχρέωση επιστροφής της παράνομης ενίσχυσης και στην τελευταία.
Δεδομένου ότι η προσφυγή της νέας HelB κατά της επίμαχης αποφάσεως απορρίφθηκε από το Γενικό Δικαστήριο, αυτή άσκησε αίτηση αναιρέσεως κατά της αποφάσεως του Γενικού Δικαστηρίου.
Εκτίμηση του Δικαστηρίου
Κατά πρώτον, το Δικαστήριο εξετάζει τον λόγο αναιρέσεως με τον οποίο προβάλλεται πλάνη περί το δίκαιο στην οποία φέρεται να υπέπεσε το Γενικό Δικαστήριο κατά το μέρος που έκρινε ότι η Επιτροπή δεν παρέβη ουσιώδη τύπο παραλείποντας να παράσχει στη νέα HelB τη δυνατότητα να υποβάλει τις παρατηρήσεις της κατά την επίσημη διαδικασία έρευνας σχετικά με την επίμαχη ενίσχυση.
Κατά την αναιρεσείουσα, η Επιτροπή ήταν υποχρεωμένη, μετά την πώληση της παλαιάς HelB, να διορθώσει ή να συμπληρώσει την απόφαση για την κίνηση της επίσημης διαδικασίας έρευνας, δεδομένου ότι η πώληση αυτή αποτελούσε νέο στοιχείο το οποίο δεν περιλαμβανόταν στην εν λόγω απόφαση.
Το Δικαστήριο υπενθυμίζει, καταρχάς, ότι, βάσει του άρθρου 108, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ, όταν η Επιτροπή αποφασίσει να κινήσει την επίσημη διαδικασία έρευνας για ένα μέτρο ενισχύσεως, οφείλει να παράσχει στους ενδιαφερομένους τη δυνατότητα να υποβάλουν τις παρατηρήσεις τους. Η υποχρέωση αυτή έχει τον χαρακτήρα ουσιώδους τύπου, δεδομένου ότι συνιστά ουσιώδη διαδικαστική προϋπόθεση άρρηκτα συνδεδεμένη με την ορθή διαμόρφωση ή έκφραση της βούλησης του οργάνου που εξέδωσε την πράξη. Συναφώς, η δημοσίευση ανακοινώσεως στην Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης αποτελεί πρόσφορο μέσο για τη γνωστοποίηση προς όλους τους ενδιαφερομένους της κινήσεως επίσημης διαδικασίας έρευνας και για τη συλλογή, από τους ενδιαφερομένους, όλων των πληροφοριών που προορίζονται να διαφωτίσουν την Επιτροπή στις μελλοντικές ενέργειές της.
Εντούτοις, προκειμένου να παρασχεθεί στα ενδιαφερόμενα μέρη η δυνατότητα να υποβάλουν λυσιτελώς τις παρατηρήσεις τους, η δημοσιευθείσα απόφαση πρέπει να μνημονεύει ρητώς και σαφώς τα κρίσιμα πραγματικά και νομικά στοιχεία, όπως προβλέπεται στο άρθρο 6, παράγραφος 1, του κανονισμού 2015/1589 (
4
). Τα εν λόγω στοιχεία είναι εκείνα των οποίων η εξέταση αποτελεί αντικείμενο της επίσημης διαδικασίας έρευνας προς τον σκοπό της εκδόσεως της τελικής αποφάσεως με την οποία η Επιτροπή αποφαίνεται επί της υπάρξεως και επί της συμβατότητας της επίμαχης κρατικής ενίσχυσης, καθώς και, ενδεχομένως, επί της υποχρεώσεως ανακτήσεως της ενίσχυσης.
Όταν κρίσιμα πραγματικά ή νομικά στοιχεία, όπως, στην προκειμένη περίπτωση, η πώληση της παλαιάς HelB στη νέα HelB, ανακύπτουν μετά την απόφαση κίνησης της επίσημης διαδικασίας έρευνας, η υποχρέωση της Επιτροπής εκπληρώνεται μόνο με τη δημοσίευση συμπληρωματικής αποφάσεως για την κίνηση της διαδικασίας. Επομένως, παραλείποντας να εκδώσει τέτοια απόφαση, η Επιτροπή παρέβη ουσιώδη τύπο.
Κατά δεύτερον, το Δικαστήριο αναλύει τον λόγο αναιρέσεως με τον οποίο προβάλλεται ότι το Γενικό Δικαστήριο παραβίασε την αρχή της αναλογικότητας κατά το μέρος που έκρινε ότι η Επιτροπή δεν ήταν υποχρεωμένη να προσδιορίσει σε ποιον βαθμό η απορρέουσα από τα επίμαχα μέτρα κρατική ενίσχυση έπρεπε να ανακτηθεί από τη νέα HelB.
Στο πλαίσιο αυτό, το Δικαστήριο διευκρινίζει ότι η ανάκτηση παράνομης ενισχύσεως αποσκοπεί στην επαναφορά των πραγμάτων στην προτέρα κατάσταση και μπορεί να θεωρηθεί μέτρο δυσανάλογο προς τους σκοπούς των διατάξεων της Συνθήκης ΛΕΕ στον τομέα των κρατικών ενισχύσεων μόνον αν το ποσό που πρέπει να επιστρέψει ο δικαιούχος της υπερβαίνει το αναπροσαρμοσμένο ποσό της ενισχύσεως την οποία έλαβε.
Όταν η εταιρία η οποία έλαβε παράνομη κρατική ενίσχυση έχει εξαγοραστεί από άλλη εταιρία, η οποία εξακολουθεί την οικονομική δραστηριότητα της πρώτης εταιρίας, η ενίσχυση πρέπει να αναζητηθεί από τη δεύτερη αυτή εταιρία σε περίπτωση που αποδειχθεί ότι αυτή εξακολουθεί να απολαύει, στην πράξη, του ανταγωνιστικού πλεονεκτήματος το οποίο συνδέεται με την εν λόγω ενίσχυση. Στην περίπτωση αυτή, η αρχή της αναλογικότητας περιορίζει την υποχρέωση επιστροφής στο ποσό του ανταγωνιστικού πλεονεκτήματος το οποίο η δεύτερη εταιρία πράγματι διατήρησε.
Εν προκειμένω, μολονότι η Επιτροπή διαπίστωσε, με την επίμαχη απόφαση, την οικονομική συνέχεια μεταξύ της παλαιάς HelB και της νέας HelB και συνήγαγε εξ αυτού ότι η υποχρέωση επιστροφής της παράνομης ενίσχυσης έπρεπε να επεκταθεί στη δεύτερη, ωστόσο, δεν αποφάνθηκε ως προς το ύψος της χορηγηθείσας στην παλαιά HelB ενίσχυσης της οποίας το όφελος διατήρησε πράγματι η νέα HelB. Το Δικαστήριο επισημαίνει, όπως έκρινε και το Γενικό Δικαστήριο, ότι η διαπίστωση περί υπάρξεως οικονομικής συνέχειας διαφέρει από τον προσδιορισμό του ποσοστού της παράνομης ενισχύσεως το οποίο πρέπει να ανακτηθεί από τους δικαιούχους της.
Επομένως, το Γενικό Δικαστήριο ορθώς έκρινε ότι απόκειται στη Δημοκρατία της Φινλανδίας να καθορίσει το ποσό της κρατικής ενίσχυσης το οποίο πρέπει να ανακτηθεί από τη νέα HelB.
Κατόπιν τούτου, το Δικαστήριο αναιρεί την αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση και ακυρώνει την επίμαχη απόφαση, δεδομένου ότι η παράβαση ουσιώδους τύπου που διαπιστώθηκε στο πλαίσιο του πρώτου λόγου αναιρέσεως συνεπάγεται αυτοδικαίως την ακύρωση της πράξεως.
(
1
)	Απόφαση του Γενικού Δικαστηρίου της 14ης Σεπτεμβρίου 2022, Helsingin Bussiliikenne κατά Επιτροπής (T‑603/19, EU:T:2022:555).
(
2
)	Απόφαση C(2015) 80 final, της 16ης Ιανουαρίου 2015, σχετικά με το μέτρο κρατικής ενίσχυσης SA.33846 (2015/C) (πρώην 2014/NN) (πρώην 2011/CP) – Φινλανδία – Helsingin Bussiliikenne Oy (ΕΕ 2015, C 116, σ. 22).
(
3
)	Απόφαση (ΕΕ) 2020/1814 της Επιτροπής, της 28ης Ιουνίου 2019, σχετικά με την κρατική ενίσχυση αριθ. SA.33846 – (2015/C) (πρώην 2014/NN) (πρώην 2011/CP) την οποία έθεσε σε εφαρμογή η Φινλανδία υπέρ της Helsingin Bussiliikenne Oy (ΕΕ 2020, L 404, σ. 10).
(
4
)	Κανονισμός (ΕΕ) 2015/1589 του Συμβουλίου, της 13ης Ιουλίου 2015, περί λεπτομερών κανόνων για την εφαρμογή του άρθρου 108 της Συνθήκης για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ 2015, L 248, σ. 9).