61987CC0027_EL
Προτάσεις του γενικού εισαγγελέα
Προτάσεις του γενικού εισαγγελέα
++++
Κύριε πρόεδρε,
Κύριοι δικαστές,
1 . Ενώπιον του Tribunal de commerce της Λιέγης εκκρεμεί δίκη μεταξύ της SPRL Louis Erauw-Jacquery και της συνεταιριστικής ένωσης La Hesbignonne, το αντικείμενο της οποίας αφορά "σύμβαση για τον πολλαπλασιασμό σπόρων δημητριακών προς σπορά" ( εφεξής : η σύμβαση ή η συμφωνία ), κατά την οποία επιτρέπεται στην Hesbignonne να πολλαπλασιάζει και να πωλεί στο Βέλγιο τα είδη και ποικιλίες δημητριακών, δημιουργός ή εντολοδόχος των οποίων είναι η εταιρία Erauw-Jacquery . Οι δύο επιχειρήσεις είναι εγκατεστημένες στο Βέλγιο .
2 . Το άρθρο 2 της εν λόγω συμφωνίας περιλαμβάνει τις ακόλουθες διατάξεις :
"Ο δεύτερος των συμβαλλομένων αναλαμβάνει έναντι του πρώτου την υποχρέωση να πολλαπλασιάζει με σκοπό την πώληση των οικείων σπόρων και ποικιλιών δημητριακών υπό τους ακόλουθους όρους :
α ) να πολλαπλασιάζει στο Βέλγιο το σύνολο των βασικών σπόρων προς σπορά Ε2 ή των αντιστοίχων τους που του προμηθεύει ο δημιουργός, να τους υποβάλλει για έλεγχο στον ΟΝDΑΗ ( επίσημο βελγικό οργανισμό επιφορτισμένο με την πιστοποίηση ) σύμφωνα με την ισχύουσα ρύθμιση, να μην πωλεί ή παραδίδει σε εμπορευόμενους παραγωγούς ή σε οποιονδήποτε άλλο, εκτός από το γεωργό που πραγματοποιεί τον πολλαπλασιασμό, βασικούς σπόρους προς σπορά Ε2 ή αντίστοιχους των εν λόγω ποικιλιών και να μην τους εξάγει σε καμιά χώρα
...
ζ ) να μην εξάγει, αμέσως ή εμμέσως, χωρίς προηγούμενη έγγραφη έγκριση του δημιουργού, σπόρους προς σπορά των ποικιλιών των οποίων ο τελευταίος είναι κάτοχος ή εντολοδόχος του κατόχου των δικαιωμάτων δημιουργού, ασχέτως κατηγορίας σπόρων
...
ι ) να μην πωλεί σε τιμές χαμηλότερες από τις κατώτατες που καθορίζει ο δημιουργός για τους σπόρους προς σπορά όλων των ειδών, ποικιλιών και κατηγοριών για τις οποίες έχει χορηγηθεί πιστοποιητικό και για τις οποίες ο τελευταίος είναι κάτοχος ή εντολοδόχος του κατόχου των δικαιωμάτων του δημιουργού ."
3 . Το Tribunal de commerce της Λιέγης ερωτά το Δικαστήριο αν εμπίπτει ή όχι στο πεδίο εφαρμογής το άρθρο 85 ή οποιασδήποτε άλλης διατάξεως της Συνθήκης περί ιδρύσεως της Ευρωπαϊκής Οικονομικής Κοινότητας το άρθρο 2, στοιχεία α ) και ι ), της επίδικης σύμβασης .
4 . Επειδή το άρθρο 2, στοιχείο ζ ), ενδιαφέρει πάρα πολύ από πλευράς ευρωπαϊκού δικαίου του ανταγωνισμού, είναι χρήσιμο, πιστεύω, να διατυπώσω ορισμένα σχόλια και ως προς το σημείο αυτό της σύμβασης, εξυπακούεται όμως ότι, στο πλαίσιο προδικαστικής παραπομπής δυνάμει του άρθρου 177, το Δικαστήριο των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων δεν μπορεί να εφαρμόσει τη Συνθήκη σε συγκεκριμένη περίπτωση, δεδομένου ότι η αποστολή αυτή ανήκει αποκλειστικά στο εθνικό δικαστήριο που επελήφθη της διαφοράς .
5 . Για μια περισσότερο διεξοδική παράθεση των πραγματικών περιστατικών και της κοινοτικής και βελγικής νομοθετικής ρύθμισης των σπόρων δημητριακών προς σπορά, ας μου επιτραπεί να παραπέμψω στην έκθεση για την επ' ακροατηρίου συζήτηση .
6 . Προτού εξετάσω το ερώτημα, θα ήθελα να υπενθυμίσω ότι, με την απόφαση της 8ης Ιουνίου 1982 ( Nungesser κατά Επιτροπής ) ( 1 ), το Δικαστήριο όρισε ως εξής το δικαίωμα του δημιουργού νέου είδους :
"... πρόκειται για το δικαίωμα που παρέχεται στο δημιουργό μιας νέας ποικιλίας ή στον έλκοντα εξ αυτού δικαιώματα να εξαρτά από προηγούμενη άδειά του την παραγωγή, προς διάθεση στην αγορά αυτού καθαυτού του υλικού αναπαραγωγής ή φυτικού πολλαπλασιασμού της νέας ποικιλίας, καθώς και τη διάθεση προς πώληση ή την εμπορία του εν λόγω υλικού" ( σκέψη 2 ).
7 . 'Υστερα από λεπτομερή εξέταση των ιδιομορφιών της παραγωγής και της προώθησης των σπόρων προς σπορά, το Δικαστήριο αποφάνθηκε ότι :
"Συνεπώς, δεν θα πρέπει να θεωρηθεί ότι το δικαίωμα του δημιουργού νέου είδους είναι δικαίωμα βιομηχανικής και εμπορικής ιδιοκτησίας με τόσο ιδιάζοντα χαρακτηριστικά, ώστε να απαιτείται, εν σχέσει προς τους κανόνες περί ανταγωνισμού, να τύχει διαφορετικής μεταχειρίσεως από εκείνη των άλλων δικαιωμάτων βιομηχανικής και εμπορικής ιδιοκτησίας ..." ( σκέψη 43 ).
8 . Πρέπει, τέλος, να υπομνηστεί ότι το εν λόγω δικαίωμα, ως έννομη κατάσταση, δεν συγκεντρώνει τα κατά το άρθρο 85, παράγραφος 1, της Συνθήκης στοιχεία σύμβασης ή εναρμονισμένης πρακτικής, η άσκησή του όμως μπορεί να εμπίπτει στις απαγορεύσεις της Συνθήκης, αν προκύπτει ότι αποτελεί το αντικείμενο, το μέσο ή το αποτέλεσμα σύμπραξης ( 2 ).
9 . Με βάση τα στοιχεία αυτά προτίθεμαι να εξετάσω διεξοδικά τα διάφορα στοιχεία που απαρτίζουν το ερώτημα που υποβλήθηκε στο Δικαστήριο .
Ι - Ως προς την απαγόρευση πωλήσεως και εξαγωγής των βασικών σπόρων προς σπορά
Σύμφωνα με το άρθρο 2, στοιχείο α ), της σύμβασης, ο εμπορευόμενος παραγωγός είναι κατ' ουσίαν υποχρεωμένος να μην εκτρέπει τους βασικούς ( 3 ) σπόρους προς σπορά που του προμηθεύει ο δημιουργός προς άλλο σκοπό εκτός εκείνου του πολλαπλασιασμού .
10 . Συμμερίζομαι την άποψη της Επιτροπής ότι η εν λόγω ρήτρα είναι απόρροια της ύπαρξης του δικαιώματος του δημιουργού νέου φυτικού είδους και ότι υπό την έννοια αυτή δεν εμπίπτει στην απαγόρευση του άρθρου 85, παράγραφος 1 .
11 . Οι βασικοί σπόροι προς σπορά μπορούν να συγκριθούν κατά κάποιο τρόπο με την παραγωγική εκείνη διαδικασία που προστατεύεται με δίπλωμα ευρεσιτεχνίας, εφόσον αποτελούν την αφετηρία παραγωγής των πιστοποιημένων σπόρων της πρώτης και δεύτερης αναπαραγωγής και προορίζονται προς πώληση στους γεωργούς, οι οποίοι τους χρησιμοποιούν στη συνέχεια για την παραγωγή δημητριακών προς κατανάλωση . Κατά συνέπεια, ο δημιουργός ( ή ο εντολοδόχος του ) πρέπει να εξακολουθεί να είναι σε θέση να ελέγχει τον προορισμό και τη χρήση των βασικών σπόρων προς σπορά, διότι άλλως θα διέτρεχε τον κίνδυνο να απωλέσει τα αποκλειστικά δικαιώματά του επί των νέων ποικιλιών που καλλιεργεί ο ίδιος . Η Επιτροπή δικαιολογημένα παρατηρεί ότι η σύμβαση περί πολλαπλασιασμού αποτελεί συμφωνία που συνάπτεται "intuitu personae ".
12 . Η κατάσταση του δημιουργού νέου είδους ή του εντολοδόχου του εμφανίζει, συνεπώς, όσον αφορά ορισμένα σημεία, ομοιότητες προς εκείνη του παραχωρούντος, για τον οποίο το Δικαστήριο αποφάνθηκε ότι "πρέπει να μπορεί να γνωστοποιεί στους παραχωρησιούχους την τεχνογνωσία του και να τους παρέχει την απαραίτητη συνδρομή για την εφαρμογή αυτών των μεθόδων, χωρίς να κινδυνεύει να αποκομίσουν όφελος οι ανταγωνιστές, έστω και εμμέσως, από αυτή την τεχνογνωσία και συνδρομή . Από αυτό συνάγεται ότι οι ρήτρες που είναι απαραίτητες για να προλάβουν αυτό τον κίνδυνο δεν συνιστούν περιορισμούς του ανταγωνισμού υπό την έννοια του άρθρου 85, παράγραφος 1" ( απόφαση της 28ης Ιανουαρίου 1986 στην υπόθεση 161/84, Pronuptia, Συλλογή σ . 353, σκέψη 16 ).
13 . Κατόπιν αυτών, προτείνω στο Δικαστήριο να δώσει την ακόλουθη απάντηση στο σκέλος του ερωτήματος που αφορά τη ρήτρα του άρθρου 2, στοιχείο α ), της σύμβασης :
"Δεν αντίκειται στο άρθρο 85, παράγραφος 1, της Συνθήκης ρήτρα με την οποία απαγορεύεται σε εμπορευόμενο παραγωγό να πωλεί, παραχωρεί ή εξάγει βασικούς σπόρους προς σπορά που θέτει στη διάθεσή του ο δημιουργός νέου φυτικού είδους ή ο εντολοδόχος του με αποκλειστικό σκοπό τον πολλαπλασιασμό τους ."
ΙΙ - Ως προς τις ρήτρες που επιβάλλουν την τήρηση κατώτατων τιμών και απαγορεύουν την εξαγωγή των λοιπών σπόρων προς σπορά
14 . Το άρθρο 2, στοιχείο ι ), της επίδικης σύμβασης επιβάλλει στην Hesbignonne, εναγομένη της κύριας δίκης, την υποχρέωση "να μην πωλεί σε τιμές χαμηλότερες από τις κατώτατες τιμές πωλήσεως που επιβάλλει ο πρώτος από τους συμβαλλομένους ( Erauw-Jacquery ) για τους πιστοποιημένους σπόρους προς σπορά όλων των ειδών, ποικιλιών και κατηγοριών, δημιουργός ή εντολοδόχος των οποίων είναι ο πρώτος . Οι κατώτατες αυτές τιμές γνωστοποιούνται εγγράφως ...".
15 . Η μη τήρηση εκ μέρους της Hesbignonne της κατώτατης τιμής ενός από τους σπόρους προς σπορά, γνωστού ως πρώιμο κριθάρι πολλαπλής σειράς Gerbel, αποτέλεσε τη γενεσιουργό αιτία της διαφοράς, στο πλαίσιο της οποίας το Tribunal de commerce της Λιέγης υπέβαλε το προδικαστικό ερώτημα που μας απασχολεί .
16 . 'Οπως προκύπτει από την απόφαση περί παραπομπής, η εταιρία Erauw-Jacquery συνήψε πανομοιότυπες συμβάσεις με άλλους εμπορευόμενους παραγωγούς, οι οποίοι πρέπει να είναι αρκετοί, καθόσον οι κατώτατες τιμές τούς γνωστοποιούνται εγγράφως με εγκύκλιο . Οι ανέλεγκτες πωλήσεις που πραγματοποίησε η εταιρία Hesbignonne, αγνοώντας το άρθρο 2, στοιχείο ι ), ανάγκασε τους λοιπούς εμπορευόμενους παραγωγούς να μειώσουν και αυτοί τις τιμές τους . Εκτιμώντας ότι για το λόγο αυτό υπέστησαν σημαντική ζημία ( υπολογιζόμενη σε 15 εκατομμύρια ΒFR, οι τελευταίοι ζητούν την αποκατάστασή τους από την ενάγουσα, η οποία επιδιώκει να μετακυλίσει το σχετικό αίτημα στην εναγομένη .
17 . 'Ετσι, βρισκόμαστε ενώπιον ολόκληρης δέσμης συμφωνιών με πανομοιότυπο περιεχόμενο και το σημείο που πρέπει να διερευνηθεί είναι η επίπτωσή τους επί του ανταγωνισμού στο συγκεκριμένο τομέα και επί του εμπορίου μεταξύ κρατών μελών . Η απόφαση της Επιτροπής της 22ας Δεκεμβρίου 1976 σχετικά με την εφαρμογή του άρθρου 85 της Συνθήκης ΕΟΚ στις συμβάσεις της εταιρίας Gerofabriek ( IV/24.510 - Gerofabriek, JO L 16 της 19.1.1977, σ . 8 ) αποτελεί συναφώς αξιοσημείωτο προηγούμενο, έστω και αν στην περίπτωση εκείνη οι συμφωνίες δέσμευαν και επιχειρήσεις που ήταν εγκατεστημένες σε άλλα κράτη μέλη . Ακόμη εγγύτερα προς την κρινόμενη διαφορά της κύριας δίκης βρίσκεται η υπόθεση που αποτέλεσε αντικείμενο της απόφασης του Δικαστηρίου της 1ης Οκτωβρίου 1987 στην υπόθεση 311/85 ( ASBL Vereniging van Vlaamse Reisbureaus και ASBL Sociale Dienst van de Plaatselijke en Gewestelijke Overheidsdiensten, Συλλογή σ . 3801 ).
18 . Α - 'Ερχομαι τώρα να εξετάσω αν η ρήτρα σχετικά με τις κατώτατες τιμές έχει ως αντικείμενο ή ως αποτέλεσμα την παρεμπόδιση, τον περιορισμό ή τη νόθευση του ανταγωνισμού εντός της κοινής αγοράς .
19 . Με την απόφαση της 30ής Ιουνίου 1966, Societe technique miniere ( LTM ) κατά Maschinenbau Ulm GmbH ( MBU ) ( 4 ), το Δικαστήριο διευκρίνισε ότι ο χαρακτήρας του όρου αυτού, που δεν είναι σωρευτικός αλλά διαζευκτικός όπως εκφράζεται με το σύνδεσμο "ή", οδηγεί καταρχάς στην ανάγκη να εξετάζεται το ίδιο το αντικείμενο της συμφωνίας, λαμβάνοντας υπόψη την οικονομική συγκυρία, μέσα στην οποία καλείται να εφαρμοστεί . Μόνο σε περίπτωση κατά την οποία η διεξοδική εξέταση των εν λόγω ρητρών δεν αποκαλύψει ότι θίγεται αρκετά ο ανταγωνισμός, πρέπει να εξεταστούν οι συνέπειες της συμφωνίας, ενώ, για να ισχύσει η σχετική απαγόρευση, επιβάλλεται η συνδρομή των στοιχείων εκείνων που αποδεικνύουν ότι στην πράξη ο ανταγωνισμός είτε παρεμποδίζεται είτε περιορίζεται ή νοθεύεται αισθητά .
20 . 'Οσον αφορά τη ρήτρα με την οποία επιβάλλεται η τήρηση κατώτατων τιμών, πρέπει να υπομνηστεί καταρχάς ότι το άρθρο 85, παράγραφος 1, στοιχείο α ), απαριθμεί ρητά τις συμφωνίες που συνίστανται "στον άμεσο ή έμμεσο καθορισμό των τιμών αγοράς ή πωλήσεως ή άλλων όρων συναλλαγής ...".
21 . 'Οσον αφορά τις οριζόντιες συμπράξεις, το Δικαστήριο αποφάνθηκε ότι ένα σύστημα υποχρεωτικών τιμών πωλήσεως αντίκειται προφανώς προς την εν λόγω διάταξη ( 5 ).
22 . Παρά το γεγονός ότι ο κανονισμός 2349/84 της Επιτροπής, της 23ης Ιουλίου 1984, σχετικά με την εφαρμογή του άρθρου 85, παράγραφος 3, της Συνθήκης σε κατηγορίες συμφωνιών που αφορούν την άδεια εκμετάλλευσης διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας ( ΕΕ L 219 της 16.8.1984, σ . 15 ), των οποίων συμβαλλόμενα μέρη είναι μόνο δύο επιχειρήσεις, δεν ισχύει για τα δικαιώματα του δημιουργού νέων φυτικών ειδών, αξίζει να σημειωθεί ότι ο εν λόγω κανονισμός δεν εξαιρεί από την απαγόρευση του άρθρου 85, παράγραφος 1, τις συμφωνίες στο πλαίσιο των οποίων "ο ένας των συμβαλλομένων υποβάλλεται σε περιορισμούς όσον αφορά τον καθορισμό των τιμών, τα επιμέρους στοιχεία καθορισμού των τιμών ή τις εκπτώσεις των τιμών για τα προϊόντα που καλύπτονται από την άδεια" ( άρθρο 3, περίπτωση 6 ). Κατά συνέπεια, η ίδια ρύθμιση ισχύει κατά μείζονα λόγο και για τις δέσμες συμφωνιών .
23 . Με την απόφαση Gerofabriek που προαναφέρθηκε, η Επιτροπή διαπίστωσε ότι "το σύστημα των υποχρεωτικών τιμών μεταπωλήσεως δεν επιτρέπει στους μεταπωλητές να καθορίζουν οι ίδιοι τις τιμές τους σε συνάρτηση με το κόστος των προϊόντων και την εμπορική τους πολιτική . Με τον τρόπο αυτό, παρεμποδίζονται ή τουλάχιστον υφίστανται σημαντική συρρίκνωση τόσο ο μηχανισμός της ελεύθερης διαμόρφωσης των τιμών όσο και η ευχέρεια μετακύλισης των ενδεχόμενων πλεονεκτημάτων που αυτό συνεπάγεται στους αγοραστές . Κατά συνέπεια, το σύστημα αυτό αντίκεται σαφώς στην απαγόρευση του άρθρου 85, παράγραφος 1 ". Στη συγκεκριμένη περίπτωση επρόκειτο απλώς για μεταπωλητές και όχι για κατόχους αδείας, ενώ οι υποχρεωτικές τιμές διέφεραν από το ένα κράτος μέλος στο άλλο πάντως, πιστεύω ότι η παραπάνω συλλογιστική ισχύει και για την προκειμένη περίπτωση .
24 . Πρέπει, τέλος, να υπογραμμιστεί το γεγονός ότι οι υποχρεωτικές τιμές ισχύουν για τους πιστοποιημένους σπόρους όλων των ειδών, ποικιλιών και κατηγοριών, δημιουργός ή εντολοδόχος των οποίων είναι η Erauw-Jacquery . Επομένως, η ρήτρα καλύπτει και τους προς σπορά σπόρους, πλην εκείνων στον πολλαπλασιασμό των οποίων προβαίνει η Hesbignonne δυνάμει της συμβάσεως που συνήψε με την Erauw-Jacquery .
25 . Μπορεί, συνεπώς, να συναχθεί το συμπέρασμα ότι η ρήτρα περί τηρήσεως κατώτατων τιμών που περιλαμβάνεται σε σύμβαση, η οποία με τη σειρά της αποτελεί μέρος δέσμης πανομοιότυπων συμβάσεων, συναπτόμενων από τον ίδιο δημιουργό ή εντολοδόχο αλλοδαπών δημιουργών νέου είδους, και ισχύει ακόμη και για σπόρους προς σπορά που δεν πολλαπλασιάζονται δυνάμει της εν λόγω σύμβασης, έχει ως αντικείμενο τον περιορισμό του ανταγωνισμού .
26 . 'Οπως ήδη ανέφερα εισαγωγικά, η πρότυπη σύμβαση περιλαμβάνει και τη διάταξη ζ ), κατά την οποία απαγορεύεται στον εμπορευόμενο παραγωγό να εξάγει αμέσως ή εμμέσως, χωρίς προηγούμενη έγγραφη άδεια της εταιρίας Erauw-Jacquery, σπόρους προς σπορά ποικιλιών για τις οποίες η εν λόγω εταιρία ενεργεί ως δημιουργός ή εντολοδόχος του δημιουργού νέου είδους, ανεξάρτητα από την κατηγορία τους . Η εν λόγω ρήτρα αφορά την εξαγωγή των σπόρων αναπαραγωγής, δεδομένου ότι η εξαγωγή των βασικών σπόρων σποράς απαγορεύεται ήδη με το άρθρο 2, στοιχείο α ).
27 . 'Οπως προκύπτει από τη δικογραφία, η εταιρία Erauw-Jacquery είναι, τουλάχιστον όσον αφορά το πρώιμο κριθάρι πολλαπλής σειράς Gerbel, που αποτελεί το αντικείμενο της διαφοράς της κύριας δίκης, ο αποκλειστικός εντολοδόχος για το Βέλγιο της SARL Florimont-Desprez, η οποία έχει έδρα την Τενπμεξευφε της Γαλλίας . Η απαγόρευση εξαγωγής προστατεύει συνακόλουθα την εν λόγω γαλλική εταιρία και τους πιθανούς εντολοδόχους της στη Γαλλία ή σε άλλα κράτη μέλη από τον ανταγωνισμό της Hesbignonne και των λοιπών βελγικών κατόχων αδείας παραχωρούμενης από την Erauw-Jacquery .
28 . Πάντως, δεν είναι βέβαιον ότι η εν λόγω ρήτρα εμπίπτει κατ' ανάγκη στην απαγόρευση του άρθρου 85, παράγραφος 1, στο βαθμό που απαγορεύει στην Hesbignonne να εξάγει απευθείας τους εν λόγω σπόρους προς σπορά . Υπενθυμίζω ότι με την απόφαση Raymond-Nagoya της 9ης Ιουνίου 1972 ( ΙV/26.813 - JΟ L 143 της 23.6.1972, σ . 39 ), η Επιτροπή έκρινε ότι, λόγω ιδίως των χαρακτηριστικών γνωρισμάτων των οικείων προϊόντων, η απαγόρευση που ίσχυε για τους κατόχους αδείας να εξάγουν τα εν λόγω προϊόντα στα κράτη μέλη της ΕΟΚ δεν μπορούσε να έχει αισθητή επίπτωση επί του ανταγωνισμού στο εσωτερικό της κοινής αγοράς . Εν πάση περιπτώσει, αδυνατώ να λάβω θέση, στο πλαίσιο της διαδικασίας του άρθρου 177, όσον αφορά το συμβιβαστό της εν λόγω ρήτρας με το άρθρο 85, παράγραφος 1, αφού δεν γνωρίζω επαρκώς τα χαρακτηριστικά γνωρίσματα του προϊόντος και της σχετικής αγοράς .
29 . Αντίθετα, στο βαθμό που με αυτήν απαγορεύονται και οι έμμεσες εξαγωγές, εκείνες δηλαδή που διενεργούν τρίτοι, που αγόρασαν τους σπόρους προς σπορά από την εταιρία Hesbignonne, η ρήτρα είναι ικανή να συντείνει στην παροχή απόλυτης εδαφικής προστασίας στις επιχειρήσεις εκείνες που διαθέτουν σε άλλα κράτη μέλη το αποκλειστικό δικαίωμα πολλαπλασιασμού του πρώιμου κριθαριού πολλαπλής σειράς Gerbel . 'Ετσι,
"σύμφωνα με πάγια νομολογία του Δικαστηρίου ( Consten, συνεκδικασθείσες υποθέσεις 56 και 58/64, Rec . 1966, σ . 429 ), η απόλυτη εδαφική προστασία υπέρ ενός αδειούχου εκμεταλλεύσεως, που αποσκοπεί στο να επιτρέπει τον έλεγχο και την παρεμπόδιση των παραλλήλων εισαγωγών, καταλήγει στην τεχνητή διατήρηση χωριστών εθνικών αγορών αντίθετη προς τη Συνθήκη" ( υπόθεση 258/78, Nungesser, Συλλογή 1982, σ . 2015, ιδίως σ . 2070, σκέψη 61 ).
Επομένως, η ρήτρα ζ ) έχει ως αντικείμενο τον περιορισμό του ανταγωνισμού .
30 . Β - Για να εμπίπτουν στην απαγόρευση του άρθρου 85, παράγραφος 1, οι συμφωνίες πρέπει όχι μόνο να περιορίζουν τον ανταγωνισμό, αλλά συγχρόνως να είναι ικανές να επηρεάσουν το εμπόριο μεταξύ κρατών μελών .
31 . Με την απόφαση στην προαναφερθείσα υπόθεση LΤΜ, το Δικαστήριο έθεσε συναφώς τα ακόλουθα κριτήρια : η συμφωνία πρέπει
"να είναι ικανή, βάσει ενός συνόλου νομικών ή πραγματικών αντικειμενικών στοιχείων, να επιτρέπει εύλογα την πρόβλεψη ότι υπάρχει ενδεχομένως φόβος να μπορεί να ασκήσει άμεση ή έμμεση, ενεστώσα ή δυνητική, επιρροή στα ρεύματα των συναλλαγών μεταξύ κρατών μελών υπό την έννοια ότι μπορεί να βλάψει την πραγμάτωση μιας ενιαίας αγοράς μεταξύ των εν λόγω κρατών . Συναφώς, πρέπει ιδίως να εξετάζεται αν η συμφωνία είναι ικανή να στεγανοποιήσει την αγορά ορισμένων προϊόντων μεταξύ των κρατών μελών ".
Εξυπακούεται ότι διάταξη με την οποία απαγορεύονται και οι έμμεσες εξαγωγές πληροί το τελευταίο αυτό κριτήριο .
32 . Απομένει να εξεταστεί αν η ρήτρα σχετικά με τις κατώτατες τιμές μπορεί να θίξει το εμπόριο μεταξύ κρατών μελών . Με τις αποφάσεις της 17ης Οκτωβρίου 1972 ( στην υπόθεση 8/72, Vereeniging van Cementhandelaren, Rec . σ . 977, σκέψη 29 ) και της 26ης Νοεμβρίου 1975 ( υπόθεση 73/74, Papiers Peints, Rec . σ . 1491, σκέψη 25 και επ .), το Δικαστήριο αποφάνθηκε ότι
"το γεγονός ότι συμφωνία επί των τιμών ... έχει ως αντικείμενο μόνο την εμπορία των προϊόντων μέσα σε ένα και μόνο κράτος μέλος δεν αρκεί για να αποκλείσει το ενδεχόμενο να επηρεάζεται το εμπόριο μεταξύ κρατών μελών ".
Ασφαλώς, στις εν λόγω υποθέσεις επρόκειτο για οριζόντιες συμπράξεις μεταξύ παραγωγών, νομίζω όμως ότι στην προκειμένη περίπτωση το σύστημα των κατώτατων τιμών που εφαρμόζει το σύνολο των κατόχων αδείας τις οποίες παραχωρεί η Erauw-Jacquery ισοδυναμεί στην πράξη με την εν λόγω οριζόντια σύμπραξη, έστω και αν η εν λόγω δέσμη συμβάσεων εμπεριέχει και στοιχείο κάθετου χαρακτήρα .
33 . Μια άλλη απόφαση που ενδιαφέρει εν προκειμένω είναι η της 30ής Ιανουαρίου 1985 ( στην υπόθεση 123/83, ΒΝΙC κατά Clair, Συλλογή σ . 391, ιδίως σ . 425 ), που αφορά συμφωνία ως προς τον καθορισμό ιδίως της τιμής του αποστάγματος που χρησιμοποιείται για την παρασκευή του cognac, δηλαδή ένα ημιτελικό προϊόν το οποίο κανονικά δεν διατίθεται έξω από την περιοχή του Cognac . Το Δικαστήριο έκρινε επ' αυτού ότι
"όλες οι συμφωνίες που έχουν ως αντικείμενο ή ως αποτέλεσμα τον περιορισμό του ανταγωνισμού με τον καθορισμό κατώτατων τιμών πωλήσεως ενός ημιτελικού προϊόντος είναι ικανές να επηρεάσουν το διακοινοτικό εμπόριο, έστω και αν το ημιτελικό αυτό προϊόν δεν αποτελεί, το ίδιο, αντικείμενο εμπορίας μεταξύ των κρατών μελών, όταν το προϊόν αυτό αποτελεί την πρώτη ύλη άλλου προϊόντος που διατίθεται στο εμπόριο σε άλλο μέρος της Κοινότητας ".
34 . Μπορεί να θεωρηθεί ότι στη διαφορά της κύριας δίκης ο σπόρος αναπαραγωγής αποτελεί ημιτελικό προϊόν και ο σπόρος κατανάλωσης ( εν προκειμένω το κριθάρι ) τελικό προϊόν που αποτελεί κατά πάσα πιθανότητα το αντικείμενο εξαγωγών εκτός Βελγίου .
35 . 'Οσον αφορά το ημιτελικό προϊόν, διατύπωσα ήδη την άποψη ότι η Hesbignonne ανέλαβε την υποχρέωση να μην εξάγει, χωρίς προηγούμενη έγκριση, τους σπόρους προς σπορά των ποικιλιών, δημιουργός ή εντολοδόχος των οποίων είναι η Erauw-Jacquery, ασχέτως κατηγορίας . Πάντως, η εν λόγω εταιρία μπορούσε να πωλήσει τους σπόρους αυτούς στο Βέλγιο σε έμπορο που είχε την εκπεφρασμένη ή συγκεκαλυμμένη πρόθεση να τους εξαγάγει προς άλλο κράτος μέλος ( αναφέρομαι εδώ στην υποθετική περίπτωση συνάψεως συμβάσεως πωλήσεως στο Βέλγιο που ολοκληρώνεται με την επίτευξη συμφωνίας των συμβαλλομένων επί της τιμής και του εμπορεύματος ). Στην περίπτωση αυτή, η εξαγωγή είναι δυνατό να γίνει, όχι όμως σε τιμή χαμηλότερη της κατώτατης . Λόγω του επιπέδου της δε, η τιμή αυτή ενδέχεται να καταστήσει ασύμφορη παρόμοια συναλλαγή, γεγονός που επηρεάζει το ενδοκοινοτικό εμπόριο .
36 . Τέλος, έρχομαι να εξετάσω αν οι εισαγωγές στο Βέλγιο είναι δυνατό να επηρεαστούν από παρόμοια ρήτρα ( αν θεωρηθεί ότι η σύμβαση δεν εμπεριέχει απαγόρευση εισαγωγής ). Επ' αυτού, διερωτώμαι αν οι εμπορευόμενοι παραγωγοί, που διατηρούν συμβατικές σχέσεις με την Erauw-Jacquery, θα είχαν συμφέρον να εισαγάγουν από το εξωτερικό σπόρους αναπαραγωγής, στον πολλαπλασιασμό των οποίων μπορούν οι ίδιοι να προβούν δυνάμει των συμβάσεών τους . Στην υποθετική περίπτωση κατά την οποία, πάντως, είχαν την πρόθεση να πωλήσουν στο Βέλγιο τους εν λόγω σπόρους, αγορασμένους σε άλλο κράτος μέλος σε χαμηλή τιμή, θα ίσχυε η ρήτρα της τηρήσεως των κατώτατων τιμών πωλήσεως . Με τον τρόπο αυτό, θα έχαναν το ενδεχόμενο από πλευράς ανταγωνισμού πλεονέκτημα, που θα προέκυπτε γι' αυτούς από την πώληση των εν λόγω σπόρων στο Βέλγιο σε τιμή χαμηλότερη από την κατώτατη . Υπό την έννοια αυτή, η συναφής ρήτρα μπορεί θεωρητικά να θίξει τις εισαγωγές .
37 . Είναι απαραίτητο, πέραν αυτού, να αποδειχθεί ότι ο περιορισμός του ανταγωνισμού και το ενδεχόμενο να θιγεί το εμπόριο μεταξύ κρατών μελών χαρακτηρίζονται ως αισθητοί; Από την ανάγνωση της απόφασης περί παραπομπής προκύπτει προφανώς ότι τα σημεία αυτά απασχολούν κυρίως το Tribunal de commerce της Λιέγης .
38 . Με δύο όμως πρόσφατες αποφάσεις ( απόφαση της 1ης Οκτωβρίου 1987 στην υπόθεση 311/85 που προαναφέρθηκε και απόφαση της 3ης Δεκεμβρίου 1987 στην υπόθεση 136/86, ΒΝΙC κατά Aubert, Συλλογή σ . 4789 ), το Δικαστήριο φαίνεται να μη χρησιμοποιεί πλέον το κριτήριο που είχε εφαρμόσει τόσο συχνά στο παρελθόν ( 6 ). Πράγματι, αφού έκρινε ότι συμφωνία όπως εκείνη της διαφοράς της κύριας δίκης συνεπάγεται περιορισμό του ανταγωνισμού και είναι ικανή να θίξει το εμπόριο μεταξύ κρατών μελών, συνήγαγε αβίαστα το συμπέρασμα ότι η συμφωνία της μορφής αυτής είναι κατά συνέπεια "ασυμβίβαστη με το άρθρο 85, παράγραφος 1, της Συνθήκης" και "απαγορευόμενη" από το εν λόγω άρθρο .
39 . Στο ίδιο συμπέρασμα μπορούμε να καταλήξουμε και όσον αφορά τις ρήτρες για τήρηση των κατώτατων τιμών και για απαγόρευση των έμμεσων εξαγωγών .
40 . Σε αντίθετη περίπτωση, πρέπει να υπομνηστεί ότι, στο πλαίσιο διαδικασίας εκδόσεως προδικαστικής αποφάσεως, μόνο τα εθνικά δικαστήρια είναι αρμόδια να προσδιορίζουν αν, λαμβάνοντας υπόψη όλα τα στοιχεία της διαφοράς της οποίας επελήφθησαν και τα πληρέστερα στοιχεία που διαθέτουν ή που είναι σε θέση ακόμα να λάβουν, ο περιορισμός του ανταγωνισμού και ο επηρεασμός του εμπορίου μεταξύ κρατών μελών μπορούν να χαρακτηριστούν ως αισθητοί, όπως νοούνται κατά τη νομολογία του Δικαστηρίου .
41 . Λαμβάνοντας υπόψη τα στοιχεία της διαφοράς της κύριας δίκης, νομίζω ότι επιβάλλεται η δεύτερη λύση . Πάντως, το Δικαστήριο είναι σε θέση να παράσχει στο εθνικό δικαιοδοτικό όργανο κατευθύνσεις ικανές να το συνδράμουν στην εκπλήρωση της αποστολής του .
42 . 'Οσον αφορά το ερώτημα αν οι ρήτρες για την απαγόρευση των έμμεσων εισαγωγών και την επιβολή κατώτατων τιμών περιορίζουν αισθητά τον ανταγωνισμό, χωρεί η εκτίμηση ότι κατά πάσα πιθανότητα τα πράγματα έχουν έτσι .
43 . Υπέρ της άποψης αυτής συνηγορούν το γεγονός ότι πρόκειται για δέσμη συμβάσεων, το μέγεθος της ζημίας που επικαλούνται οι υπόλοιποι κάτοχοι αδείας της δικαιοδόχου Erauw-Jacquery και η σημαντική επιφάνεια στην οποία αυτοί και η Hesbignonne καλλιεργούν το πρώιμο κριθάρι πολλαπλής σειράς Gerbel, καθώς και το γεγονός ότι οι ρήτρες της σύμβασης καλύπτουν εκτός των σπόρων προς σπορά και εκείνους που η Hesbignonne πολλαπλασιάζει δυνάμει της συμβάσεως που συνήψε με την Erauw-Jacquery .
44 . Δεύτερον, όσον αφορά την αισθητή επίδραση επί του εμπορίου μεταξύ κρατών μελών, νομίζω ότι πρέπει να γίνει διάκριση μεταξύ των δύο ρητρών . Εκείνη που απαγορεύει τις έμμεσες εξαγωγές είναι κατά πάσα πιθανότητα ικανή προς τούτο, επειδή καθιστά αδύνατες τις παράλληλες εισαγωγές των εν λόγω σπόρων στα υπόλοιπα κράτη μέλη .
45 . Η κατάσταση είναι λιγότερο σαφής όσον αφορά τη ρήτρα για τις κατώτατες τιμές . Νομίζω ότι η επίλυση της διαφοράς της κύριας δίκης απαιτεί τη διευκρίνιση ορισμένων πραγματικών στοιχείων .
46 . Οι επίδικες συμβάσεις δεν περιλαμβάνουν ρήτρα για την απαγόρευση των εισαγωγών σπόρων αναπαραγωγής . Το ερώτημα, όμως, είναι αν η Erauw-Jacquery μετέρχεται άλλα μέσα, όπως υποστηρίζει η Hesbignonne, για να καταστήσει αδύνατες τις εν λόγω εισαγωγές .
47 . Μπορεί η εγχώρια βελγική παραγωγή να καλύπτει τις ανάγκες της χώρας ή υπάρχει ανάγκη εισαγωγής σπόρων προς σπορά; Αν ναι, μπορούν να διατίθενται στο Βέλγιο και σε τιμές κατώτερες εκείνων που ορίζουν οι επίδικες συμβάσεις σπόρους προς σπορά πανομοιότυπους ή παρόμοιους με εκείνους των συμβάσεων της Erauw-Jacquery; Μήπως, αντίθετα, το Βέλγιο είναι αύταρκες ή και αμιγώς εξάγουσα χώρα σπόρων προς σπορά; Ποιο είναι το ποσοστό συμμετοχής στη βελγική παραγωγή σπόρων προς σπορά που καλύπτει η εταιρία Erauw-Jacquery και το σύνολο των δικαιοδόχων της; Πώς εμφανίζεται από τις πολλαπλές αυτές επόψεις η κατάσταση όσον αφορά τους σπόρους κριθής; Αποτελούν οι τελευταίοι επιμέρους αγορά; Επιτρέπει το παραγωγικό δυναμικό του Βελγίου στο εν λόγω κράτος μέλος να καταστεί εξαγωγέας κριθής ή να αυξήσει τις εξαγωγές κριθής, χωρίς να υφίσταται δέσμη συμβάσεων για την επιβολή κατώτατων τιμών των σπόρων προς σπορά; Δεν χωρεί αμφιβολία ότι μόνο το εθνικό δικαιοδοτικό όργανο είναι σε θέση να διευκρινίσει τα ερωτήματα αυτά .
Συμπέρασμα
48 . Με βάση όλες τις παρατηρήσεις που προηγήθηκαν, προτείνω στο Δικαστήριο να δώσει την ακόλουθη απάντηση στο Tribunal de commerce της Λιέγης :
"1 ) Συμβατική ρήτρα απαγορεύουσα σε εμπορευόμενο παραγωγό την πώληση, παραχώρηση ή εξαγωγή των βασικών σπόρων προς σπορά που θέτει στη διάθεσή του ο δημιουργός νέου είδους ή ο εντολοδόχος του με αποκλειστικό σκοπό την παραγωγή τους δεν αντίκειται προς το άρθρο 85, παράγραφος 1, της Συνθήκης .
2 ) Συμβατικές ρήτρες επιβάλλουσες την τήρηση κατώτατων τιμών και απαγορεύουσες τις, έστω και έμμεσες, εξαγωγές σπόρων αναπαραγωγής, περιλαμβανόμενες σε σύμβαση πανομοιότυπη με άλλες που συνάπτει ο ίδιος δημιουργός ή ο εντολοδόχος αλλοδαπών δημιουργών νέων σπόρων προς σπορά και εφαρμοζόμενες ακόμη και σε σπόρους που δεν πολλαπλασιάζονται δυνάμει της εν λόγω συμβάσεως έχουν ως αντικείμενο τον περιορισμό του ανταγωνισμού εντός της κοινής αγοράς και είναι ικανές να θίξουν το εμπόριο μεταξύ κρατών μελών .
Στο εθνικό δικαιοδοτικό όργανο εναπόκειται να κρίνει αν ο περιορισμός του ανταγωνισμού και η επίπτωση στο ενδοκοινοτικό εμπόριο μπορούν να χαρακτηριστούν ως αισθητοί ."
(*) Μετάφραση από τα γαλλικά .
( 1 ) Υπόθεση 258/78, Συλλογή σ . 2015 .
( 2 ) Απόφαση της 8ης Ιουνίου 1982 στην υπόθεση 258/78, Nungesser, Συλλογή σ . 2015, σκέψη 28 απόφαση της 14ης Σεπτεμβρίου 1982 στην υπόθεση 144/81, Keurkoop, Συλλογή σ . 2853, σκέψεις 27 και 28 απόφαση της 22ας Ιουνίου 1976 στην υπόθεση 119/75, Terrapin, Rec . σ . 1039, σκέψη 5, τρίτο εδάφιο, και απόφαση της 8ης Ιουνίου 1971 στην υπόθεση 78/70, Deutsche Grammophon, Rec . σ . 487, σκέψη 6, δεύτερο εδάφιο .
( 3 ) Ο όρος "βασικοί σπόροι προς σπορά" χρησιμοποιείται για τους σπόρους προς σπορά που έχουν παραχθεί με την ευθύνη του δημιουργού, σύμφωνα με τους κανόνες συντηρητικής επιλογής, σε ό,τι αφορά την ποικιλία (( άρθρο 2, παράγραφος 1, στοιχείο Γ, της οδηγίας 66/402/ΕΟΚ, της 14ης Ιουνίου 1966 ( ΕΕ ειδ . έκδ . 03/002, σ . 3 ) )).
( 4 ) Ypeherg 56/65, Rec . 1966, σ . 337 .
( 5 ) Απόφαση της 17ης Οκτωβρίου 1972 στην υπόθεση 8/72, Vereeniging van Cementhandelaren, Rec . σ . 977, σκέψη 19, και απόφαση της 26ης Νοεμβρίου 1975 στην υπόθεση 73/74, Papiers peints, Rec . σ . 1491, σκέψη 10 .
( 6 ) Βλέπε ιδίως απόφαση της 20ής Ιουνίου 1978 στην υπόθεση 28/77, Tepea κατά Επιτροπής, Rec . σ . 1391, και απόφαση της 16ης Ιουνίου 1981 στην υπόθεση 126/80, Salonia κατά Poidomani και Giglio, Συλλογή σ . 1563 .