62022CC0374
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ
GIOVANNI PITRUZZELLA
της 20ής Απριλίου 2023 (
1
)
Υπόθεση C‑374/22
XXX
κατά
Commissaire général aux réfugiés et aux apatrides
[αίτηση του Conseil d’État(Συμβουλίου της Επικρατείας, Βέλγιο)για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως]
«Προδικαστική παραπομπή – Ανήλικα τέκνα στα οποία έχει χορηγηθεί το καθεστώς πρόσφυγα – Οδηγία 2011/95/ΕΕ – Αίτηση διεθνούς προστασίας παράγωγου καθεστώτος που υποβάλλεται από τον πατέρα – Άρνηση – Άρθρο 23 – Προϋποθέσεις πρόσβασης στα πλεονεκτήματα που προβλέπονται για τα μέλη της οικογένειας – Ορισμός – Απαίτηση δημιουργίας της οικογένειας του πρόσφυγα στη χώρα καταγωγής – Άμεσο αποτέλεσμα – Χάρτης Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης – Άρθρα 7, 18 και 24 – Ίση μεταχείριση – Αποτελεσματικότητα διεθνούς προστασίας – Διατήρηση της οικογενειακής ενότητας»
1.
«Για τους πρόσφυγες και όσους επιδιώκουν να τους προστατεύσουν, το δικαίωμα οικογενειακής ενότητας συνεπάγεται το δικαίωμα οικογενειακής επανένωσης σε μια χώρα ασύλου, διότι οι πρόσφυγες δεν μπορούν να επιστρέψουν στη χώρα καταγωγής τους με ασφάλεια ώστε να απολαύουν το δικαίωμα της οικογενειακής ζωής. Η ακεραιότητα της οικογένειας των προσφύγων είναι ταυτόχρονα δικαίωμα και ανθρωπιστική αρχή. Αντιπροσωπεύει επίσης ένα ουσιαστικό πλαίσιο προστασίας και μια σημαντική προϋπόθεση για την επιτυχία βιώσιμων λύσεων για τους πρόσφυγες, συμβάλλοντας με αυτόν τον τρόπο στην κατά κάποιον τρόπο αποκατάσταση της κανονικής ζωής τους (
2
)». Το κύριο ζήτημα που ανακύπτει στην παρούσα υπόθεση έγκειται στο κατά πόσον είναι δυνατό να περιοριστεί το ευεργέτημα ενός τέτοιου δικαιώματος μόνο στις οικογένειες προσφύγων που υπήρχαν ήδη στο κράτος καταγωγής.
2.
Το ζήτημα αυτό είναι λεπτό από πολλές απόψεις. Πρώτον, διότι ένας τέτοιος περιορισμός φαίνεται να προκύπτει από τη ρητή επιλογή του νομοθέτη της Ένωσης. Δεύτερον, διότι η νομοθεσία της Ένωσης που εφαρμόζεται για τους πρόσφυγες ταλαντεύεται διαρκώς μεταξύ του ορισμού των θεμελιωδών εγγυήσεων που πρέπει να διασφαλιστούν για τους πρόσφυγες, οι οποίοι γίνονται ιδιαίτερα ευάλωτοι λόγω του μεταναστευτικού τους ταξιδιού, και της επιθυμίας των κρατών μελών να περιορίσουν τις μεταναστευτικές ροές (
3
). Τέλος, επειδή οι ιδιαιτερότητες της διαφοράς της κύριας δίκης θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε υπέρβαση του δεσμού που θεωρούνταν αναπόσπαστο στοιχείο μεταξύ της εννοίας της μετακίνησης και του καθεστώτος του πρόσφυγα, δεδομένου ότι τα τέκνα στα οποία χορηγήθηκε αυτό το καθεστώς γεννήθηκαν στο Βέλγιο από γονείς που συναντήθηκαν σε αυτό το κράτος μέλος.
I. Το νομικό πλαίσιο
Α.
Η οδηγία 2011/95/ΕΕ
3.
Οι αιτιολογικές σκέψεις 18 και 19 της οδηγίας 2011/95/ΕΕ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 13ης Δεκεμβρίου 2011, σχετικά με τις απαιτήσεις για την αναγνώριση των υπηκόων τρίτων χωρών ή των απάτριδων ως δικαιούχων διεθνούς προστασίας, για ένα ενιαίο καθεστώς για τους πρόσφυγες ή για τα άτομα που δικαιούνται επικουρική προστασία και για το περιεχόμενο της παρεχόμενης προστασίας (
4
), έχουν ως εξής:
«(18)
Το “μείζον συμφέρον του παιδιού” θα πρέπει να αποτελεί πρωταρχικό μέλημα των κρατών μελών κατά την εφαρμογή της παρούσας οδηγίας, σύμφωνα με τη σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών του 1989 για τα δικαιώματα του παιδιού. Κατά την αξιολόγηση του μείζονος συμφέροντος του παιδιού, τα κράτη μέλη θα πρέπει να λάβουν ιδίως υπόψη τους την αρχή της οικογενειακής ενότητας, την ευημερία και την κοινωνική ανάπτυξη του ανηλίκου, ζητήματα ασφάλειας και προστασίας και τις απόψεις του ανηλίκου ανάλογα με την ηλικία του και την ωριμότητά του.
(19)
Είναι ανάγκη να διευρυνθεί η έννοια των “μελών οικογένειας”, λαμβανομένων υπόψη των διάφορων ειδικών περιστάσεων εξάρτησης και της ιδιαίτερης προσοχής που πρέπει να δίδεται στο μείζον συμφέρον του παιδιού.»
4.
Στην αιτιολογική σκέψη 38 της οδηγίας 2011/95 διευκρινίζεται ότι, «[ό]ταν αποφασίζονται τα δικαιώματα στα ευεργετήματα που περιλαμβάνονται στην παρούσα οδηγία, τα κράτη μέλη θα πρέπει να λάβουν δεόντως υπόψη το μείζον συμφέρον του παιδιού καθώς και τις ειδικές περιστάσεις της εξάρτησης από τον δικαιούχο διεθνούς προστασίας στενών συγγενών που ευρίσκονται ήδη στο κράτος μέλος και που δεν είναι μέλη της οικογένειας του εν λόγω δικαιούχου. Σε εξαιρετικές περιπτώσεις, όταν ο στενός συγγενής του δικαιούχου διεθνούς προστασίας είναι ύπανδρος ανήλικος που όμως δεν συνοδεύεται από την (τον) σύζυγό του (της), το μείζον συμφέρον του ανηλίκου μπορεί να θεωρηθεί ότι ευρίσκεται με την αρχική οικογένειά του».
5.
Το άρθρο 2, στοιχείο ιʹ, της οδηγίας 2011/95, το οποίο φέρει τον τίτλο «Ορισμοί», ορίζει τα εξής:
«Για τους σκοπούς της παρούσας οδηγίας, νοούνται ως:
[…]
ι)
“μέλη της οικογένειας”, εφόσον η οικογένεια υπήρχε ήδη στη χώρα καταγωγής, τα ακόλουθα μέλη της οικογένειας του δικαιούχου διεθνούς προστασίας τα οποία ευρίσκονται στο ίδιο κράτος μέλος σε σχέση με την αίτηση παροχής διεθνούς προστασίας:
–
ο (η) σύζυγος του δικαιούχου διεθνούς προστασίας ή ο (η) σύντροφος που διατηρεί σταθερή σχέση με το εν λόγω πρόσωπο σε ελεύθερη ένωση, υπό την προϋπόθεση ότι το δίκαιο ή η πρακτική του οικείου κράτους μέλους αντιμετωπίζει τα άγαμα ζεύγη κατά τρόπο παρόμοιο με τον ισχύοντα για τα έγγαμα ζεύγη βάσει του δικαίου περί υπηκόων τρίτων χωρών·
–
τα ανήλικα τέκνα των ζευγών της πρώτης περίπτωσης ή του δικαιούχου διεθνούς προστασίας, υπό την προϋπόθεση ότι είναι άγαμα, ανεξαρτήτως αν γεννήθηκαν εντός ή εκτός γάμου ή αν είναι υιοθετημένα, όπως ορίζεται από την εθνική νομοθεσία·
–
ο πατέρας, η μητέρα ή άλλος ενήλικος υπεύθυνος για τον δικαιούχο διεθνούς προστασίας βάσει νόμου ή της πρακτικής του οικείου κράτους μέλους, αν ο εν λόγω δικαιούχος είναι ανήλικος και άγαμος·».
6.
Το άρθρο 3 της οδηγίας 2011/95, με τίτλο «Ευνοϊκότερες διατάξεις», ορίζει ότι «[τ]α κράτη μέλη δύνανται να θεσπίζουν ή να διατηρούν σε ισχύ ευνοϊκότερες διατάξεις για να καθορίζουν το ποιος δικαιούται να θεωρηθεί πρόσφυγας ή πρόσωπο που δικαιούται επικουρική προστασία και το περιεχόμενο της διεθνούς προστασίας, υπό την προϋπόθεση ότι οι διατάξεις αυτές συνάδουν με την παρούσα οδηγία».
7.
Το άρθρο 20 της οδηγίας 2011/95, που περιλαμβάνεται στο κεφάλαιο VII με τίτλο «Περιεχόμενο της διεθνούς προστασίας», διευκρινίζει στην παράγραφο 5 ότι «[τ]ο μείζον συμφέρον του παιδιού αποτελεί πρωταρχικό μέλημα για τα κράτη μέλη κατά την εφαρμογή των διατάξεων του παρόντος κεφαλαίου που αφορούν ανηλίκους».
8.
Το άρθρο 23 της οδηγίας, το οποίο επίσης περιλαμβάνεται στο κεφάλαιο VII, επιγράφεται ως «Διατήρηση της οικογενειακής ενότητας». Η εν λόγω διάταξη έχει ως εξής:
«1.   Τα κράτη μέλη μεριμνούν για τη διατήρηση της οικογενειακής ενότητας.
2.   Τα κράτη μέλη μεριμνούν ώστε τα μέλη της οικογένειας του δικαιούχου διεθνούς προστασίας που δεν πληρούν ατομικά τις προϋποθέσεις για την αναγνώριση της προστασίας αυτής να δικαιούνται να αιτηθούν τα ευεργετήματα των άρθρων 24 έως 35, σύμφωνα με τις εθνικές διαδικασίες και εφόσον αυτό συμβιβάζεται με το προσωπικό νομικό καθεστώς του μέλους της οικογένειας.
3.   Οι παράγραφοι 1 και 2 δεν έχουν εφαρμογή όταν το μέλος της οικογένειας αποκλείεται ή θα αποκλειόταν από τη διεθνή προστασία κατ’ εφαρμογή των κεφαλαίων ΙΙΙ και V.
4.   Κατά παρέκκλιση των παραγράφων 1 και 2, τα κράτη μέλη δύνανται να αρνούνται, να περιορίζουν ή να ανακαλούν τα προαναφερόμενα ευεργετήματα για λόγους εθνικής ασφάλειας ή δημόσιας τάξης.
5.   Τα κράτη μέλη μπορούν να αποφασίσουν ότι το παρόν άρθρο έχει εφαρμογή και σε άλλους στενούς συγγενείς οι οποίοι συγκατοικούσαν με την οικογένεια ως τμήμα της κατά τον χρόνο αναχώρησης από τη χώρα καταγωγής, ήταν δε τότε εξαρτημένοι, εν όλω ή κατά κύριο λόγο, από τον δικαιούχο διεθνούς προστασίας.»
9.
Τα άρθρα 24 έως 35 της οδηγίας 2011/95 απαριθμούν τα ευεργετήματα που σχετίζονται με το δικαίωμα διαμονής, την πρόσβαση στην απασχόληση, την πρόσβαση στην εκπαίδευση και σε διαδικασίες για την αναγνώριση τίτλων, την κοινωνική αρωγή, την ιατρική περίθαλψη, τους ασυνόδευτους ανηλίκους, την πρόσβαση σε κατάλυμα, την ελεύθερη κυκλοφορία εντός του κράτους μέλους, την πρόσβαση σε υπηρεσίες κοινωνικής ένταξης και, τέλος, τον επαναπατρισμό.
Β.
Το βελγικό δίκαιο
10.
Το άρθρο 9bis, που περιλαμβάνεται στο κεφάλαιο ΙΙΙ («Παραμονή άνω των τριών μηνών») του τίτλου I («Γενικές διατάξεις») του loi du 15 décembre 1980 sur l’accès au territoire, le séjour, l’établissement et l’éloignement des étrangers (νόμου της 15ης Δεκεμβρίου 1980 περί της εισόδου στην επικράτεια, της διαμονής, της εγκαταστάσεως και της απομακρύνσεως των αλλοδαπών) (
5
), όπως τροποποιήθηκε, ειδικότερα, με τον νόμο της 8ης Ιουλίου 2011 (στο εξής: τροποποιημένος νόμος του 1980), προβλέπει τα εξής:
«1.   Εφόσον συντρέχουν εξαιρετικές περιστάσεις και με την προϋπόθεση ότι ο αλλοδαπός διαθέτει έγγραφο πιστοποίησης ταυτότητας, ο αλλοδαπός μπορεί να ζητήσει την άδεια διαμονής από τον δήμαρχο του τόπου διαμονής του, ο οποίος διαβιβάζει την αίτηση στον Υπουργό ή στο εξουσιοδοτημένο από αυτόν πρόσωπο. Όταν ο Υπουργός ή το εξουσιοδοτημένο από αυτόν πρόσωπο χορηγήσει την άδεια διαμονής, αυτή εκδίδεται στο Βέλγιο.
Η προϋπόθεση να διαθέτει ο αλλοδαπός έγγραφο πιστοποίησης ταυτότητας δεν ισχύει για:
–
τον αιτούντα άσυλο του οποίου η αίτηση ασύλου δεν έχει αποτελέσει αντικείμενο οριστικής απόφασης ή που έχει ασκήσει αίτηση αναιρέσεως η οποία κρίθηκε παραδεκτή […]·
–
τον αλλοδαπό που αποδεικνύει έγκυρα την αδυναμία του να αποκτήσει το απαιτούμενο έγγραφο πιστοποίησης ταυτότητας στο Βέλγιο.
2.   Με την επιφύλαξη των λοιπών στοιχείων της αιτήσεως, δεν μπορούν να θεωρηθούν ως εξαιρετικές περιστάσεις και κρίνονται απαράδεκτα:
1°
τα στοιχεία που ήδη προβλήθηκαν προς υποστήριξη αιτήσεως ασύλου κατά την έννοια των άρθρων 50, 50bis, 50ter και 51, και τα οποία έχουν απορριφθεί από τα αρμόδια για τη χορήγηση ασύλου όργανα, με εξαίρεση τα στοιχεία που απορρίφθηκαν επειδή δεν στηρίζονται στα κριτήρια της Σύμβασης της Γενεύης, όπως αυτά ορίζονται στο άρθρο 48/3, και στα κριτήρια που προβλέπονται στο άρθρο 48/4 όσον αφορά την επικουρική προστασία ή επειδή δεν εμπίπτουν στην αρμοδιότητα αυτών των οργάνων·
2°
τα στοιχεία που έπρεπε να προβληθούν κατά τη διαδικασία εξετάσεως της αιτήσεως ασύλου κατά την έννοια των άρθρων 50, 50bis, 50ter και 51, εφόσον υπήρχαν ήδη και ήταν γνωστά στον αλλοδαπό πριν από το τέλος της διαδικασίας·
3°
τα στοιχεία που ήδη προβλήθηκαν κατά τη διαδικασία εξετάσεως προηγούμενης αιτήσεως για άδεια διαμονής στο Βασίλειο [του Βελγίου], με εξαίρεση τα στοιχεία που προβλήθηκαν στο πλαίσιο αιτήσεως που κρίθηκε απαράδεκτη ελλείψει απαιτούμενων εγγράφων πιστοποίησης ταυτότητας ή λόγω μη καταβολής ή ελλιπούς καταβολής του τέλους που προβλέπεται στο άρθρο 1er/1 και με εξαίρεση τα στοιχεία που προβλήθηκαν σε προηγούμενες αιτήσεις οι οποίες αποσύρθηκαν·
4°
τα στοιχεία που προβλήθηκαν στο πλαίσιο αιτήσεως για απόκτηση άδειας διαμονής βάσει του άρθρου 9b.
3.   Η αίτηση χορηγήσεως αδείας διαμονής που υποβάλλεται στο Βασίλειο [του Βελγίου] εξετάζεται αποκλειστικά με βάση την τελευταία αίτηση που υποβλήθηκε η οποία διαβιβάζεται από τον δήμαρχο ή το εξουσιοδοτημένο από αυτόν πρόσωπο στον Υπουργό ή στο εξουσιοδοτημένο από αυτόν πρόσωπο. Ο αλλοδαπός που υποβάλλει νέα αίτηση θεωρείται ότι αποσύρει αιτήσεις που είχε υποβάλει σε προγενέστερο χρόνο και των οποίων η εξέταση εκκρεμεί.»
11.
Το άρθρο 10, παράγραφος 1, σημείο 7°, που περιλαμβάνεται στο κεφάλαιο III του τίτλου I του τροποποιημένου νόμου του 1980, προβλέπει:
«Με την επιφύλαξη των διατάξεων των άρθρων 9 και 12, επιτρέπεται αυτοδικαίως να διαμένουν για χρονικό διάστημα πλέον των τριών μηνών στο Βασίλειο [του Βελγίου]:
[…]
7°
ο πατέρας και η μητέρα αλλοδαπού που έχει αναγνωριστεί ως πρόσφυγας κατά την έννοια του άρθρου 48/3 ή ως δικαιούχος επικουρικής προστασίας, οι οποίοι έρχονται να ζήσουν μαζί του, εφόσον ο εν λόγω αλλοδαπός δεν έχει συμπληρώσει το δέκατο όγδοο έτος της ηλικίας του και εισήλθε στο Βασίλειο [του Βελγίου] χωρίς να συνοδεύεται από ενήλικο αλλοδαπό υπεύθυνο για αυτόν βάσει νόμου και δεν τέθηκε μεταγενέστερα υπό την ουσιαστική φροντίδα τέτοιου προσώπου, ή αφέθηκε ασυνόδευτος μετά την είσοδό του στο Βασίλειο [του Βελγίου].»
II. Η διαφορά της κύριας δίκης, τα προδικαστικά ερωτήματα και η διαδικασία ενώπιον του Δικαστηρίου
12.
O XXX έχει την ιθαγένεια της Γουινέας. Μετέβη στο Βέλγιο το 2007. Υπέβαλε για πρώτη φορά αίτηση παροχής διεθνούς προστασίας, η οποία απορρίφθηκε· εν συνεχεία, υπέβαλε, το 2010 και το 2011, άλλες δύο αιτήσεις, τις οποίες οι βελγικές αρχές αρνήθηκαν να εξετάσουν. Στις 29 Ιανουαρίου 2019, ο ΧΧΧ υπέβαλε την τέταρτη αίτηση παροχής διεθνούς προστασίας, στο πλαίσιο της οποίας, αυτή τη φορά, ισχυρίστηκε ότι είναι πατέρας δύο τέκνων που γεννήθηκαν στο Βέλγιο το 2016 και το 2018 αντίστοιχα, όπου χορηγήθηκε, στο ένα τουλάχιστον εξ αυτών, το καθεστώς πρόσφυγα (
6
), όπως και στη μητέρα τους (
7
). Η ως άνω τέταρτη αίτηση απορρίφθηκε ως απαράδεκτη στις 2 Οκτωβρίου 2019. Στις 15 Οκτωβρίου 2019, ο XXX άσκησε προσφυγή κατά αυτής της απόφασης ενώπιον του Conseil du contentieux des étrangers (συμβουλίου επίλυσης ενδίκων διαφορών επί υποθέσεων αλλοδαπών, Βέλγιο), το οποίο την απέρριψε στις 17 Απριλίου 2020.
13.
Κατόπιν τούτου, ο ΧΧΧ άσκησε αναίρεση ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου. Υποστηρίζει ενώπιόν του, κατ’ ουσίαν, ότι, ως πατέρας τέκνου στο οποίο έχει χορηγηθεί το καθεστώς πρόσφυγα, θα πρέπει να θεωρηθεί «μέλος της οικογένειας» κατά την έννοια της οδηγίας 2011/95 και να του παρασχεθεί διεθνής προστασία. Ο δε αναιρεσίβλητος της κύριας δίκης υποστηρίζει ότι η οδηγία 2011/95 δεν προβλέπει την υποχρέωση παροχής διεθνούς προστασίας στα μέλη της οικογένειας που δεν πληρούν ατομικά τις σχετικές προϋποθέσεις. Το άρθρο 23 της οδηγίας 2011/95 απαιτεί απλώς από τα κράτη μέλη να μεριμνούν για την πρόσβαση των ευεργετημάτων που προβλέπονται στα άρθρα 24 έως 35 της εν λόγω οδηγίας, αλλά αυτή η πρόσβαση περιορίζεται σε ορισμένα μέλη της οικογένειας, υπό την προϋπόθεση ότι η τελευταία υπήρχε ήδη στη χώρα καταγωγής, όπερ δεν ισχύει για την οικογένεια του ΧΧΧ.
14.
Το αιτούν δικαστήριο διατυπώνει αμφιβολίες ως προς το κατά πόσον η οδηγία 2011/95 επιβάλλει στα κράτη μέλη υποχρέωση να αναγνωρίζουν το καθεστώς του δικαιούχου διεθνούς προστασίας στα μέλη της οικογένειας ενός πρόσφυγα με μοναδική αιτιολογία ότι είναι μέλη της εν λόγω οικογένειας. Διερωτάται επίσης επί της δυνατότητας εφαρμογής του άρθρου 23, παράγραφος 2, της οδηγίας 2011/95 στον αναιρεσείοντα της κύριας δίκης, μολονότι από τη διατύπωση του άρθρου αυτού προκύπτει ότι η διάταξη εφαρμόζεται μόνο στα μέλη της οικογένειας του δικαιούχου διεθνούς προστασίας, όπως ορίζεται από την παρούσα οδηγία στο άρθρο 2, στοιχείο ιʹ. Ωστόσο, ο XXX, αναιρεσείων της κύριας δίκης, δεν εμπίπτει στον ορισμό αυτό, δεδομένου ότι, μολονότι είναι βεβαίως πατέρας τουλάχιστον ενός τέκνου στο οποίο έχει χορηγηθεί το καθεστώς πρόσφυγα, δεν αμφισβητεί το γεγονός ότι η οικογένεια στην οποία ανήκει το εν λόγω τέκνο είχε δημιουργηθεί στο Βέλγιο και όχι στη χώρα καταγωγής. Εντούτοις, ο ΧΧΧ υποστηρίζει ότι το μείζον συμφέρον του παιδιού απαιτεί ευρεία ερμηνεία της έννοιας των «μελών της οικογένειας», και δη σε μια κατάσταση εξάρτησης όπως αυτή που χαρακτηρίζει τη σχέση μεταξύ των τέκνων του και του ιδίου. Πράγματι, ισχυρίστηκε, στο πλαίσιο της τέταρτης αίτησης παροχής διεθνούς προστασίας που υπέβαλε, ότι η μητέρα των τέκνων αντιμετώπιζε σοβαρά ψυχολογικά προβλήματα και ότι, ως εκ τούτου, αυτός έπρεπε να φροντίσει τα τέκνα του.
15.
Ο XXX υποστηρίζει ότι, ακόμη και αν το Δικαστήριο αποφανθεί ότι το άρθρο 23 της οδηγίας 2011/95 έχει εφαρμογή στην υπόθεση της κύριας δίκης, η διάταξη αυτή δεν έχει μεταφερθεί στο βελγικό δίκαιο και ότι, ως διάταξη παράγουσα άμεσο αποτέλεσμα, θα υπαγόρευε ούτως ή άλλως την παροχή σε αυτόν διεθνούς προστασίας. Το δε αιτούν δικαστήριο φρονεί ότι, ακόμη και αν είχε άμεσο αποτέλεσμα, το άρθρο 23 της οδηγίας 2011/95 δεν φαίνεται να συνεπάγεται τη χορήγηση διεθνούς προστασίας στον ΧΧΧ, καθώς αυτός δεν πληροί τις αναγκαίες προϋποθέσεις για την απόκτησή της. Ειδικότερα, το άρθρο 23, σε συνδυασμό με το άρθρο 24 της οδηγίας 2011/95, επιτρέπει στον XXX να αιτηθεί μόνο τη χορήγηση αδείας διαμονής. Επομένως, το αιτούν δικαστήριο κρίνει ότι είναι αναγκαίο να υποβάλει στο Δικαστήριο σχετικό ερώτημα επί του ενδεχόμενου αμέσου αποτελέσματος του άρθρου 23 της οδηγίας 2011/95 και των επακόλουθων συνεπειών. Επιπλέον, το αιτούν δικαστήριο παραθέτει το επιχείρημα του αναιρεσείοντος της κύριας δίκης ότι το μείζον συμφέρον του παιδιού περί του οποίου κάνει λόγο το άρθρο 20 της οδηγίας 2011/95 καθώς και ο σεβασμός της οικογενειακής ζωής συνεπάγονται ότι το άρθρο 23 της οδηγίας 2011/95 έχει την έννοια ότι πρέπει να χορηγηθεί διεθνής προστασία στον πατέρα των τέκνων στα οποία χορηγήθηκε το καθεστώς πρόσφυγα στο Βέλγιο, όπου γεννήθηκαν, ακόμη και αν ο ίδιος δεν πληροί τις προϋποθέσεις για την απόκτηση αυτής της προστασίας.
16.
Υπό τις συνθήκες αυτές, το Conseil d’État (Συμβούλιο της Επικρατείας, Βέλγιο) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
«1)
Έχουν [το άρθρο 2, στοιχείο ιʹ, και το άρθρο 23] της [οδηγίας 2011/95] την έννοια ότι τυγχάνουν εφαρμογής στον πατέρα δύο τέκνων που γεννήθηκαν στο Βέλγιο όπου χορηγήθηκε σε αυτά καθεστώς πρόσφυγα, μολονότι στο προμνησθέν άρθρο 2, στοιχείο ιʹ, διευκρινίζεται ότι τα μέλη της οικογένειας του δικαιούχου διεθνούς προστασίας που αφορά η οδηγία 2011/95, νοούνται ως τέτοια “εφόσον η οικογένεια υπήρχε ήδη στη χώρα καταγωγής”;
2)
Λαμβανομένων υπόψη των αιτιολογικών σκέψεων 18, 19 και 38 της οδηγίας 2011/95, συνεπάγεται το γεγονός, που προέβαλε κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση [ο αναιρεσείων της κύριας δίκης], ότι τα τέκνα του τελούν υπό περιστάσεις εξάρτησης από τον ίδιο και ότι το μείζον συμφέρον των εν λόγω τέκνων επιβάλλει, κατά τον ίδιο, να του χορηγηθεί καθεστώς διεθνούς προστασίας, ότι η έννοια των μελών της οικογένειας του δικαιούχου διεθνούς προστασίας, τα οποία αφορά η οδηγία 2011/95, πρέπει να επεκταθεί σε οικογένεια που δεν υπήρχε στη χώρα καταγωγής;
3)
Σε περίπτωση καταφατικής απάντησης στα δύο πρώτα προδικαστικά ερωτήματα, δύναται να έχει άμεσο αποτέλεσμα το άρθρο 23 της οδηγίας 2011/95, το οποίο δεν μεταφέρθηκε στο βελγικό δίκαιο ώστε να προβλέπεται η χορήγηση αδείας διαμονής ή καθεστώτος διεθνούς προστασίας στον πατέρα τέκνων στα οποία χορηγήθηκε καθεστώς πρόσφυγα στο Βέλγιο όπου γεννήθηκαν;
4)
Σε περίπτωση καταφατικής απάντησης, παρέχει το άρθρο 23 της οδηγίας 2011/95, ελλείψει μεταφοράς στο εθνικό δίκαιο, στον πατέρα τέκνων στα οποία χορηγήθηκε καθεστώς πρόσφυγα στο Βέλγιο όπου γεννήθηκαν το δικαίωμα να αιτηθεί τα ευεργετήματα που προβλέπονται στα άρθρα 24 έως 35 [της εν λόγω οδηγίας], περιλαμβανομένης αδείας διαμονής, η οποία θα του παρέχει τη δυνατότητα να διαμένει νομίμως στο Βέλγιο με την οικογένειά του, ή το δικαίωμα στη χορήγηση διεθνούς προστασίας, ακόμη και αν ο εν λόγω πατέρας δεν πληροί ατομικώς τις αναγκαίες προϋποθέσεις για τη χορήγηση διεθνούς προστασίας;
5)
Επιβάλλει η πρακτική αποτελεσματικότητα του άρθρου 23 της [οδηγίας 2011/95], ερμηνευόμενου υπό το πρίσμα των άρθρων 7, 18 και 24 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης [στο εξής: Χάρτης] και των αιτιολογικών σκέψεων 18, 19 και 38 της [εν λόγω οδηγίας], στο κράτος μέλος που δεν διαμόρφωσε το εθνικό δίκαιό του κατά τρόπο ώστε τα μέλη της οικογένειας [κατά την έννοια του άρθρου 2, στοιχείο ιʹ, της εν λόγω οδηγίας ή σε σχέση με τα οποία συντρέχουν ειδικές περιστάσεις εξάρτησης] του δικαιούχου τέτοιου καθεστώτος να μπορούν, εάν δεν πληρούν ατομικώς τις προϋποθέσεις για τη χορήγηση του ίδιου καθεστώτος, να αιτηθούν ορισμένα ευεργετήματα, την υποχρέωση να αναγνωρίσει στα εν λόγω μέλη της οικογένειας δικαίωμα στο παράγωγο καθεστώς πρόσφυγα, ώστε να μπορούν να αιτηθούν τα εν λόγω ευεργετήματα προκειμένου να διατηρηθεί η οικογενειακή ενότητα;
6)
Επιβάλλει το άρθρο 23 της [οδηγίας 2011/95], ερμηνευόμενο υπό το πρίσμα των άρθρων 7, 18 και 24 του [Χάρτη] και των αιτιολογικών σκέψεων 18, 19 και 38 [της οδηγίας αυτής], στο κράτος μέλος που δεν διαμόρφωσε το εθνικό δίκαιό του κατά τρόπο ώστε οι γονείς τέκνου στο οποίο χορηγήθηκε το καθεστώς πρόσφυγα να μπορούν να λάβουν τα ευεργετήματα που απαριθμούνται στα άρθρα 24 έως 35 της οδηγίας, την υποχρέωση να [επιτρέπει] στους [εν λόγω γονείς] να απολαύουν παράγωγης διεθνούς προστασίας προκειμένου να αποδίδεται πρωταρχική σημασία στο μείζον συμφέρον του παιδιού και να διασφαλίζεται η αποτελεσματικότητα του καθεστώτος πρόσφυγα του παιδιού;»
III. Ανάλυση
Α.
Προκαταρκτικές παρατηρήσεις
17.
Τα προδικαστικά ερωτήματα υποβλήθηκαν στο Δικαστήριο με βάση το πλαίσιο των πραγματικών περιστατικών, ήτοι, ότι η αίτηση υποβλήθηκε από πατέρα τέκνων που έχουν γεννηθεί στο Βέλγιο, και τουλάχιστον στο ένα εξ αυτών έχει χορηγηθεί το καθεστώς πρόσφυγα, ότι τα τέκνα βρίσκονται στο βελγικό έδαφος μαζί με τη μητέρα τους, στην οποία έχει επίσης αναγνωριστεί το καθεστώς πρόσφυγα, και ότι δεν αμφισβητείται ότι, αφενός, η οικογένεια δημιουργήθηκε στο κράτος υποδοχής και όχι στο κράτος καταγωγής και, αφετέρου, ο πατέρας δεν φαίνεται να πληροί ο ίδιος τις προϋποθέσεις για παροχή διεθνούς προστασίας. Η διαδικασία της κύριας δίκης αφορά την αμφισβήτηση από τον πατέρα της άρνησης των βελγικών αρχών να του χορηγήσουν την εν λόγω προστασία, περιλαμβανομένου του παράγωγου καθεστώτος.
18.
Επιπλέον, από τη δικογραφία που υποβλήθηκε στο Δικαστήριο, και κυρίως από τις γραπτές παρατηρήσεις του ΧΧΧ, προκύπτει ότι στη μητέρα αναγνωρίστηκε το καθεστώς πρόσφυγα, ιδίως λόγω της ανάγκης προστασίας της θυγατέρας της από ΑΓΓΟ, και ότι υπέφερε από σοβαρά προβλήματα ψυχικής υγείας.
19.
Κατά συνέπεια, στην υπό κρίση υπόθεση ανακύπτει το ζήτημα κατά πόσον η οδηγία 2011/95 προσφέρει προστασία ή ευεργέτημα στον ως άνω πατέρα οικογένειας ώστε να του παρασχεθεί η δυνατότητα να διαμένει νομίμως στο Βέλγιο μαζί με τα τέκνα του στα οποία έχει χορηγηθεί το καθεστώς πρόσφυγα. Το ανωτέρω ζήτημα τίθεται σε ένα μεταβαλλόμενο εθνικό πλαίσιο. Πράγματι, δεν αμφισβητείται ότι το Commissariat général aux réfugiés et aux apatrides (Γραφείο του Γενικού Επιτρόπου για τους πρόσφυγες και τους απάτριδες, Βέλγιο) χορηγούσε, μέχρι το 2018, αυτομάτως στον γονέα τέκνου στο οποίο έχει χορηγηθεί το καθεστώς πρόσφυγα παράγωγο καθεστώς παρόμοιο με αυτό του τέκνου, ανεξάρτητα από οποιαδήποτε εκτίμηση σχετικά με την πλήρωση από τον γονέα των αναγκαίων προϋποθέσεων για τη χορήγηση διεθνούς προστασίας. Το 2019, το Commissariat général aux réfugiés et aux apatrides (Γραφείο του Γενικού Επιτρόπου για τους πρόσφυγες και τους απάτριδες) έπαυσε να εφαρμόζει αυτή την πρακτική. Ο γονέας πρόσφυγα στον οποίο δεν αναγνωρίζεται διεθνής προστασία επειδή δεν πληροί τις προϋποθέσεις πρέπει πλέον να υποβάλει αίτηση νομιμοποίησης για ανθρωπιστικούς λόγους βάσει του άρθρου 9bis του τροποποιημένου νόμου του 1980. Σύμφωνα με τον αναιρεσείοντα της κύριας δίκης, αυτή η διαδικασία του κοινού δικαίου υπόκειται σε ειδικούς όρους παραδεκτού και παρέχει λίγες εγγυήσεις, ιδίως όσον αφορά τις προθεσμίες.
20.
Τα ζητήματα που περιλαμβάνονται στα προδικαστικά ερωτήματα αφορούν τόσο την αναγνώριση της διεθνούς προστασίας των μελών της οικογένειας στην κατάσταση του XXX όσο και την πρόσβαση στα προβλεπόμενα στα άρθρα 24 έως 35 της οδηγίας 2011/95 ευεργετήματα.
21.
Συναφώς, απαιτείται ευθύς εξαρχής μια διευκρίνιση. Όπως έκρινε το Δικαστήριο, η οδηγία 2011/95 δεν προβλέπει την επέκταση, με παράγωγο τρόπο, του καθεστώτος του πρόσφυγα ή του καθεστώτος επικουρικής προστασίας στα μέλη της οικογένειας προσώπου στο οποίο έχει χορηγηθεί αυτό το καθεστώς τα οποία δεν πληρούν ατομικά τις προϋποθέσεις για τη χορήγηση του εν λόγω καθεστώτος, δεδομένου ότι το άρθρο 23 της ως άνω οδηγίας επιβάλλει απλώς στα κράτη μέλη την υποχρέωση να διαμορφώσουν το εθνικό τους δίκαιο κατά τρόπον ώστε τέτοια μέλη της οικογένειας να μπορούν να έχουν, σύμφωνα με τις εθνικές διαδικασίες και εφόσον τούτο είναι σύμφωνο προς την προσωπική νομική κατάσταση των ως άνω μελών της οικογένειας, ορισμένα πλεονεκτήματα, όπως, μεταξύ άλλων, η άδεια διαμονής και η πρόσβαση στην απασχόληση ή στην εκπαίδευση (
8
).
22.
Εφόσον το άρθρο 3 της οδηγίας 2011/95 παρέχει τη δυνατότητα στα κράτη μέλη να θεσπίζουν ευνοϊκότερες διατάξεις για να καθορίζουν το ποιος δικαιούται να θεωρηθεί πρόσφυγας ή πρόσωπο που δικαιούται επικουρικής προστασίας και το περιεχόμενο της διεθνούς προστασίας, υπό την προϋπόθεση ότι οι διατάξεις αυτές συνάδουν με την οδηγία 2011/95, το Δικαστήριο απεφάνθη μεταξύ άλλων, κατόπιν αυστηρής εξέτασης, ότι η εν λόγω οδηγία δεν εμποδίζει ένα κράτος μέλος να χορηγεί, δυνάμει ευνοϊκότερων εθνικών διατάξεων για σκοπούς διατήρησης της οικογενειακής ενότητας, παράγωγο καθεστώς πρόσφυγα στο ανήλικο τέκνο υπηκόου τρίτης χώρας στον οποίο έχει αναγνωριστεί το εν λόγω καθεστώς κατ’ εφαρμογήν του συστήματος που θεσπίζει η ως άνω οδηγία, περιλαμβανομένης της περιπτώσεως στην οποία το τέκνο έχει γεννηθεί στο έδαφος του κράτους μέλους αυτού και έχει, από τον έτερο γονέα του, την ιθαγένεια άλλης τρίτης χώρας εντός της οποίας δεν διατρέχει κίνδυνο διώξεως, με την επιφύλαξη ότι δεν υφίσταται για το τέκνο κάποιος από τους λόγους αποκλεισμού που προβλέπονται στο άρθρο 12, παράγραφος 2, της οδηγίας 2011/95 και ότι αυτό δεν έχει, λόγω της ιθαγενείας του ή λόγω άλλου στοιχείου που χαρακτηρίζει την προσωπική νομική κατάστασή του, δικαίωμα σε καλύτερη μεταχείριση εντός του ως άνω κράτους μέλους έναντι εκείνης που απορρέει από τη χορήγηση του καθεστώτος πρόσφυγα (
9
). Ως εκ τούτου, η παροχή παράγωγης διεθνούς προστασίας δυνάμει της οδηγίας 2011/95, ως ευνοϊκότερου μέτρου, είναι δυνατή, υπό τη διττή προϋπόθεση ότι προκύπτει από επιλογή του οικείου κράτους μέλους και ότι είναι συμβατή με τις διατάξεις της οδηγίας 2011/95 και ότι συνδέεται, ειδικότερα, πάντοτε με τη λογική της διεθνούς προστασίας.
23.
Ωστόσο, από την υποβληθείσα ενώπιον του Δικαστηρίου δικογραφία προκύπτει ότι δεν εφαρμόζεται επί του παρόντος στο Βέλγιο καμία εθνική διάταξη ή πρακτική πιο ευνοϊκή από εκείνη που προβλέπει η οδηγία 2011/95 όσον αφορά κατάσταση όπως αυτή του XXX. Αντιθέτως, φαίνεται ότι βούληση του Commissariat général aux réfugiés (Γραφείου του Γενικού Επιτρόπου για τους πρόσφυγες και τους απάτριδες) ήταν να παύσει την εφαρμογή της προηγούμενης ευνοϊκότερης πρακτικής του.
24.
Υπό τις συνθήκες αυτές, εάν το οικείο κράτος μέλος δεν είναι διατεθειμένο να θεσπίσει ευνοϊκότερο καθεστώς, ανεξάρτητα από την ερμηνεία των διατάξεων της οδηγίας 2011/95 στο επίκεντρο της υπό κρίση υπόθεσης, δεν δύναται να αναγνωριστεί στον XXX παράγωγο καθεστώς πρόσφυγα.
25.
Ωστόσο, όπως έκρινε το Δικαστήριο, η χορήγηση αυτού του καθεστώτος δεν συνιστά τη μοναδική μορφή προστασίας που προσφέρει η οδηγία 2011/95, καθώς εγγυάται επίσης την πρόσβαση σε ευεργετήματα για τα μέλη της οικογένειας του δικαιούχου διεθνούς προστασίας. Επομένως, τα υποβληθέντα στο Δικαστήριο ερωτήματα πρέπει να ερμηνευθούν υπό την έννοια ότι αποσκοπούν στο να καθορίσουν κατά πόσον ο XXX μπορεί να επωφεληθεί από ένα ή περισσότερα προβλεπόμενα στα άρθρα 24 έως 35 της οδηγίας 2011/95 ευεργετήματα.
26.
Επιπλέον, για την περαιτέρω ανάπτυξη της συλλογιστικής, υπενθυμίζω ότι οι διατάξεις της οδηγίας 2011/95 πρέπει να ερμηνεύονται, κατά πάγια νομολογία, όχι μόνο υπό το πρίσμα της όλης οικονομίας και του σκοπού της και κατά τρόπο σύμφωνο με τη Σύμβαση της Γενεύης και τις λοιπές συναφείς συμβάσεις που μνημονεύονται στο άρθρο 78, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, αλλά επίσης, όπως προκύπτει από την αιτιολογική σκέψη 16 της εν λόγω οδηγίας, σύμφωνα με τα δικαιώματα που αναγνωρίζονται από τον Χάρτη (
10
) και ιδίως τα άρθρα 7, 18 και 24.
27.
Έχοντας διαρκώς κατά νου αυτή την επιταγή, θα αρχίσω ευθύς αμέσως την ανάλυση των προδικαστικών ερωτημάτων.
Β.
Επί των δύο πρώτων προδικαστικών ερωτημάτων
28.
Όπως έπραξε και η Επιτροπή, θα εξετάσω μαζί τα δύο πρώτα προδικαστικά ερωτήματα που υπέβαλε το αιτούν δικαστήριο προκειμένου να προσδιορίσω κατά πόσον το άρθρο 2, στοιχείο ιʹ, και το άρθρο 23 της οδηγίας 2011/95 έχουν την έννοια ότι υπήκοος τρίτης χώρας ο οποίος είναι πατέρας δύο τέκνων που γεννήθηκαν στο Βέλγιο όπου χορηγήθηκε σε αυτά καθεστώς πρόσφυγα στο πλαίσιο οικογένειας που δημιουργήθηκε στο εν λόγω κράτος πρέπει να θεωρείται «μέλος της οικογένειας» κατά την έννοια της εν λόγω οδηγίας. Το αιτούν δικαστήριο διερωτάται ποιος θα μπορούσε να είναι ο αντίκτυπος της κατάστασης εξάρτησης του τέκνου από τον πατέρα του, καθώς και του περιεχομένου των αιτιολογικών σκέψεων 18, 19 και 38 της οδηγίας 2011/95 επί της προσήκουσας ερμηνείας της εννοίας της «μέλη της οικογένειας».
29.
Κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, σύμφωνα με τις απαιτήσεις τόσο της ομοιόμορφης εφαρμογής του δικαίου της Ένωσης όσο και της αρχής της ισότητας, διάταξη του δικαίου της Ένωσης η οποία δεν παραπέμπει ρητώς στο δίκαιο των κρατών μελών για τον προσδιορισμό της έννοιας και του περιεχομένου της πρέπει κατά κανόνα να ερμηνεύεται σε όλη την Ένωση κατά τρόπο αυτοτελή και ομοιόμορφο, με βάση ιδίως το πλαίσιο της διάταξης και τον σκοπό της σχετικής κανονιστικής ρύθμισης (
11
).
30.
Από γραμματικής απόψεως, το άρθρο 23, παράγραφος 1, της οδηγίας 2011/95 ορίζει ότι τα κράτη μέλη μεριμνούν για τη διατήρηση της οικογενειακής ενότητας. Το άρθρο 23, παράγραφος 2, ορίζει ότι τα κράτη αυτά «μεριμνούν ώστε τα μέλη της οικογένειας του δικαιούχου διεθνούς προστασίας που δεν πληρούν ατομικά τις προϋποθέσεις για την αναγνώριση της προστασίας αυτής να δικαιούνται να αιτηθούν τα ευεργετήματα των άρθρων 24 έως 35, σύμφωνα με τις εθνικές διαδικασίες και εφόσον αυτό συμβιβάζεται με το προσωπικό νομικό καθεστώς του μέλους της οικογένειας». Είναι επομένως απαραίτητη, προκειμένου να καθοριστεί το πεδίο εφαρμογής του εν λόγω άρθρου 23, παράγραφος 2, η προσφυγή στο άρθρο 2, στοιχείο ιʹ, της εν λόγω οδηγίας, σύμφωνα με το οποίο, «[γ]ια τους σκοπούς της παρούσας οδηγίας, νοούνται ως: […] “μέλη της οικογένειας”, εφόσον η οικογένεια υπήρχε ήδη στη χώρα καταγωγής, τα ακόλουθα μέλη της οικογένειας του δικαιούχου διεθνούς προστασίας τα οποία ευρίσκονται στο ίδιο κράτος μέλος σε σχέση με την αίτηση παροχής διεθνούς προστασίας: […] ο πατέρας, η μητέρα ή άλλος ενήλικος υπεύθυνος για τον δικαιούχο διεθνούς προστασίας βάσει νόμου ή της πρακτικής του οικείου κράτους μέλους, αν ο εν λόγω δικαιούχος είναι ανήλικος και άγαμος».
31.
Ως εκ τούτου, από το γράμμα του άρθρου 2, στοιχείο ιʹ, της οδηγίας 2011/95 προκύπτει ότι, κατά την έννοια της εν λόγω οδηγίας, τα μέλη της οικογένειας νοούνται ως τέτοια μόνο στο μέτρο που η οικογένεια είχε ήδη δημιουργηθεί στη χώρα καταγωγής.
32.
Τούτο φαίνεται να επιβεβαιώνεται από τη συστηματική ερμηνεία, δεδομένου ότι το άρθρο 23, παράγραφος 5, της οδηγίας 2011/95 παρέχει τη δυνατότητα στα κράτη μέλη να αποφασίσουν ότι το άρθρο 23 έχει εφαρμογή και σε άλλους στενούς συγγενείς «οι οποίοι συγκατοικούσαν με την οικογένεια ως τμήμα της κατά τον χρόνο αναχώρησης από τη χώρα καταγωγής» (
12
). Στην αιτιολογική σκέψη 16 αυτής της οδηγίας μνημονεύονται επίσης τα μέλη της οικογένειας των αιτούντων άσυλο «που τους συνοδεύουν» (
13
).
33.
Τούτη η γραμματική ανάλυση επιβεβαιώνεται από την τελολογική ανάλυση, μολονότι η διατήρηση της οικογενειακής ενότητας δεν αποτελεί τον κύριο σκοπό της οδηγίας 2011/95 (
14
). Επιπροσθέτως, το Δικαστήριο έκρινε ότι ο δικαιολογητικός λόγος του άρθρου 23 της οδηγίας 2011/95 είναι «η παροχή στον δικαιούχο διεθνούς προστασίας της δυνατότητας να απολαύει των δικαιωμάτων που του παρέχει η εν λόγω προστασία, διατηρώντας συγχρόνως την οικογενειακή του ενότητα στο έδαφος του κράτους μέλους υποδοχής» (
15
). Δεδομένου ότι πρόκειται ακριβώς για τη διατήρηση της οικογενειακής ενότητας, η οικογένεια είχε ήδη δημιουργηθεί πριν από τη μετακίνηση στο κράτος μέλος υποδοχής (
16
) και, ως εκ τούτου, τα ήδη υπάρχοντα μέλη της οικογένειας θα επωφεληθούν, κατά περίπτωση, από τα ευεργετήματα που προβλέπονται στα άρθρα 24 έως 35 της οδηγίας 2011/95 (
17
). Η δυσχέρεια της υπό κρίση υπόθεσης έγκειται στο γεγονός ότι τα τέκνα στα οποία έχει χορηγηθεί το καθεστώς πρόσφυγα δεν μετακινήθηκαν.
34.
Λαμβανομένων υπόψη των ανωτέρω πολύ σαφών ερμηνευτικών στοιχείων, ούτε η επίκληση της σχέσης εξάρτησης μεταξύ των τέκνων στα οποία αναγνωρίζεται καθεστώς πρόσφυγα και του πατέρα τους ούτε η ερμηνεία των αιτιολογικών σκέψεων 18, 19 και 38 της οδηγίας 2011/95, οι οποίες αυτές καθεαυτές δεν έχουν δεσμευτική ισχύ, είναι ικανές να μεταβάλουν αυτή την ερμηνεία.
35.
Αφενός, η κατάσταση εξάρτησης των τέκνων από τον πατέρα τους, στο παρόν στάδιο της ανάλυσης, δεν είναι δυνατό να έχει ως αποτέλεσμα την τροποποίηση των όσων έχει σαφώς προβλέψει ο νομοθέτης της Ένωσης, δηλαδή ότι, προκειμένου τα εν λόγω πρόσωπα να θεωρούνται μέλη της οικογένειας κατά την έννοια του άρθρου 23, παράγραφος 2, της οδηγίας 2011/95, η οικογένεια αυτή πρέπει, μεταξύ άλλων προϋποθέσεων, να έχει δημιουργηθεί στο κράτος καταγωγής. H κατάσταση εξάρτησης είναι εγγενώς το στοιχείο που χαρακτηρίζει τον πυρήνα της σχέσης γονέων και τέκνων. Εντούτοις, αυτό δεν εμπόδισε τον νομοθέτη της Ένωσης να διασφαλίσει την προστασία της εν λόγω σχέσης επί τη βάσει του άρθρου 23, παράγραφος 2, της οδηγίας 2011/95 καθορίζοντας, ωστόσο, ως προϋπόθεση τη δημιουργία της οικογένειας πριν από την άφιξη στο έδαφος του κράτους υποδοχής. Ακόμη και αν η νομολογία του Δικαστηρίου απαιτεί ευρεία ερμηνεία των διατάξεων του παραγώγου δικαίου, οι οποίες αποσκοπούν στην προώθηση της άσκησης των θεμελιωδών δικαιωμάτων, αυτή η απαίτηση ευρείας ερμηνείας δεν δύναται να δικαιολογήσει ερμηνεία που αντίκειται στο κείμενο αυτών των ως άνω διατάξεων (
18
).
36.
Αφετέρου, η αιτιολογική σκέψη 18 της οδηγίας 2011/95 υπενθυμίζει ότι το μείζον συμφέρον του παιδιού αποτελεί πρωταρχικό μέλημα κάθε κράτους μέλους κατά τη διαδικασία λήψης σχετικών αποφάσεων. Ωστόσο, τούτο δεν μεταβάλλει το γεγονός ότι το συμφέρον αυτό πρέπει να λαμβάνεται υπόψη εντός των ορίων που καθορίζει ο νομοθέτης της Ένωσης στο άρθρο 2, στοιχείο ιʹ, της οδηγίας 2011/95.
37.
Όσον αφορά την αιτιολογική σκέψη 19 της εν λόγω οδηγίας, η ανάγκη διεύρυνσης της έννοιας των «μελών της οικογένειας» στην οποία αναφέρεται πρέπει να γίνει κατανοητή με βάση το ιστορικό πλαίσιο της έκδοσης της οδηγίας 2011/95. Στην πραγματικότητα, με αυτή την τελευταία οδηγία αναθεωρήθηκε η οδηγία 2004/83/ΕΚ του Συμβουλίου, της 29ης Απριλίου 2004, για θέσπιση ελάχιστων απαιτήσεων για την αναγνώριση και το καθεστώς των υπηκόων τρίτων χωρών ή των απάτριδων ως προσφύγων ή ως προσώπων που χρήζουν διεθνούς προστασίας για άλλους λόγους (
19
). Η οδηγία αυτή καθόρισε επίσης την έννοια των μελών της οικογένειας εξηγώντας ότι αναφέρεται σε οικογένεια που υπήρχε ήδη στη χώρα καταγωγής (
20
). Η αιτιολογική σκέψη 19 της οδηγίας 2011/95 θα πρέπει να νοηθεί ως μια απλή εξήγηση της προσθήκης τρίτης περίπτωσης στη διάταξη που ορίζει τα μέλη της οικογένειας (
21
), προσθήκη που συνιστά τη διεύρυνση της έννοιας «μέλη της οικογένειας» στην οποία αναφέρεται η εν λόγω αιτιολογική σκέψη.
38.
Όσον αφορά την αιτιολογική σκέψη 38 της οδηγίας 2011/95, φρονώ ότι αφορά, κυρίως, τις περιπτώσεις εξάρτησης στενών συγγενών από τον δικαιούχο διεθνούς προστασίας. Επομένως, δυσκολεύομαι να κατανοήσω με ποιον τρόπο ο ΧΧΧ μπορεί να υποστηρίξει τη θέση του με βάση την εν λόγω αιτιολογική σκέψη, δεδομένου ότι ο τελευταίος ισχυρίζεται ότι οι επίμαχες περιστάσεις της κύριας δίκης χαρακτηρίζονται ακριβώς από την εξάρτηση των τέκνων στα οποία έχει χορηγηθεί το καθεστώς πρόσφυγα από αυτόν και όχι το αντίστροφο. Πράγματι, η εν λόγω αιτιολογική σκέψη περιέχει επίσης υπενθύμιση της υποχρέωσης των κρατών μελών να λαμβάνουν υπόψη το μείζον συμφέρον του παιδιού. Ωστόσο, μια τέτοια υπενθύμιση δεν μπορεί να δικαιολογήσει ερμηνεία που αποκλίνει από την πολύ σαφή διατύπωση του άρθρου 2, στοιχείο ιʹ, της ως άνω οδηγίας.
39.
Τέλος, η ερμηνεία που προτείνεται στο σημείο 31 των παρουσών προτάσεων απηχεί επίσης τη νομολογία του Δικαστηρίου. Ως εκ τούτου, το Δικαστήριο έχει ήδη αποφανθεί ότι η χορήγηση των ευεργετημάτων που προβλέπονται στα άρθρα 24 έως 35 της οδηγίας 2011/95 στα μέλη της οικογένειας του δικαιούχου διεθνούς προστασίας «απαιτεί τη συνδρομή τριών προϋποθέσεων, ήτοι, πρώτον, ο ενδιαφερόμενος να έχει την ιδιότητα του μέλους της οικογένειας κατά την έννοια του άρθρου 2, στοιχείο ιʹ, της οδηγίας αυτής, δεύτερον, να μην πληροί το πρόσωπο αυτό ατομικώς τις αναγκαίες προϋποθέσεις για την παροχή διεθνούς προστασίας και, τρίτον, η χορήγηση του οικείου ευεργετήματος να είναι συμβατή με το προσωπικό νομικό καθεστώς του ενδιαφερόμενου μέλους της οικογένειας» (
22
), επιβεβαιώνοντας σαφώς με αυτόν τον τρόπο τη σχέση μεταξύ της έννοιας των «μελών της οικογένειας», όπως αυτή προβλέπεται στο άρθρο 23 της οδηγίας 2011/95, και του άρθρου 2, στοιχείο ιʹ, της εν λόγω οδηγίας, σκοπός του οποίου είναι ακριβώς να ορίσει αυτή την έννοια. Κατά ακόμη σαφέστερο τρόπο, το Δικαστήριο είχε κρίνει, λίγους μήνες νωρίτερα, ότι από τη συνδυαστική ερμηνεία των δύο αυτών διατάξεων προκύπτει ότι «η υποχρέωση των κρατών μελών να προβλέπουν πρόσβαση στα [στα ευεργετήματα που προβλέπονται στο άρθρο 23, παράγραφος 2, της οδηγίας 2011/95] δεν επεκτείνεται στα τέκνα του δικαιούχου διεθνούς προστασίας τα οποία έχουν γεννηθεί εντός του κράτους μέλους υποδοχής στο πλαίσιο μιας οικογένειας που δημιουργήθηκε εντός του κράτους αυτού (
23
)».
40.
Επομένως, το άρθρο 23, παράγραφος 2, της οδηγίας 2011/95, σε συνδυασμό με το άρθρο 2, στοιχείο ιʹ, της εν λόγω οδηγίας, έχει την έννοια ότι, καταρχήν, η έννοια «μέλη της οικογένειας» προϋποθέτει ότι αυτή η οικογένεια είχε δημιουργηθεί ήδη στη χώρα καταγωγής.
Γ.
Επί του τρίτου προδικαστικού ερωτήματος
41.
Το τρίτο προδικαστικό ερώτημα τίθεται μόνο στην περίπτωση καταφατικής απάντησης στα δύο πρώτα προδικαστικά ερωτήματα. Σε περίπτωση που το Δικαστήριο αποφανθεί συναφώς, κρίνεται πλέον σκόπιμο να καθοριστεί κατά πόσον το άρθρο 23 της οδηγίας 2011/95 μπορεί να έχει άμεσο αποτέλεσμα, δεδομένου ότι το αιτούν δικαστήριο έκρινε, με αποκλειστική του ευθύνη, ότι η διάταξη αυτή δεν είχε μεταφερθεί στο βελγικό δίκαιο.
42.
Από πάγια νομολογία του Δικαστηρίου προκύπτει ότι, όταν οι διατάξεις οδηγίας είναι, από απόψεως του περιεχομένου τους, απαλλαγμένες αιρέσεων και αρκούντως ακριβείς, οι ιδιώτες μπορούν να τις επικαλούνται έναντι του κράτους μέλους ενώπιον των εθνικών δικαστηρίων, είτε σε περίπτωση κατά την οποία το κράτος μέλος παρέλειψε να τις μεταφέρει εμπροθέσμως στην εσωτερική έννομη τάξη είτε σε περίπτωση κατά την οποία τις μετέφερε στην εσωτερική έννομη τάξη πλημμελώς (
24
). Συναφώς πρέπει να εξετάζονται η φύση, η οικονομία και το γράμμα της επίμαχης διάταξης. Μια διάταξη του δικαίου της Ένωσης είναι, αφενός, απαλλαγμένη αιρέσεων όταν θεσπίζει υποχρέωση η οποία δεν συνοδεύεται από καμία επιφύλαξη και δεν απαιτείται για την εκτέλεσή της ή την επαγωγή των αποτελεσμάτων της η έκδοση κάποιας πράξεως, είτε των οργάνων της Ένωσης είτε των κρατών μελών, και, αφετέρου, είναι αρκούντως ακριβής ώστε να μπορούν να την επικαλεστούν οι ιδιώτες και να την εφαρμόσει το δικαστήριο όταν θεσπίζει υποχρέωση χωρίς αμφίσημη διατύπωση (
25
). Ακόμη και αν μια οδηγία αφήνει στα κράτη μέλη ορισμένο περιθώριο εκτίμησης κατά τη θέσπιση των λεπτομερειών εφαρμογής της, μια διάταξη της οδηγίας αυτής μπορεί να θεωρείται απαλλαγμένη αιρέσεων και ακριβής εφόσον επιβάλλει στα κράτη μέλη, χωρίς αμφίσημη διατύπωση, συγκεκριμένη υποχρέωση επιτεύξεως αποτελέσματος και δεν συνοδεύεται από καμία αίρεση όσον αφορά την εφαρμογή του κανόνα τον οποίο θεσπίζει (
26
).
43.
Κατά συνέπεια, πρέπει, εν προκειμένω, να εξεταστεί αν το άρθρο 23 της οδηγίας 2011/95 είναι, από απόψεως περιεχομένου, απαλλαγμένο από αιρέσεις και αρκούντως ακριβές ώστε να είναι δυνατή η επίκλησή του από ιδιώτη έναντι κράτους μέλους ενώπιον των δικαστηρίων του τελευταίου.
44.
Η διατύπωση του τρίτου αυτού ερωτήματος παραπέμπει, χωρίς διάκριση μεταξύ των διαφόρων στοιχείων του, στο σύνολο του άρθρο 23 της οδηγίας 2011/95. Δεδομένου ότι η κατάσταση του ΧΧΧ δεν εμπίπτει στο άρθρο 23, παράγραφος 5, της οδηγίας 2011/95, αποκλείω ευθύς εξαρχής αυτή την παράγραφο από το πεδίο της παρούσας ανάλυσης.
45.
Η δε παράγραφος 1 του άρθρου 23, σύμφωνα με την οποία «[τ]α κράτη μέλη μεριμνούν για τη διατήρηση της οικογενειακής ενότητας», φρονώ ότι δεν έχει τα απαραίτητα χαρακτηριστικά ώστε να αναγνωριστεί ως παράγουσα άμεσο αποτέλεσμα. Όπως ακριβώς και η Επιτροπή (
27
), φρονώ ότι έχει διατυπωθεί με όρους που είναι πολύ γενικοί για να θεωρηθούν «αρκούντως ακριβείς» κατά την έννοια της μνημονευόμενης στο σημείο 42 των παρουσών προτάσεων νομολογίας (
28
).
46.
Από την εσωτερική λογική του άρθρου 23 της οδηγίας 2011/95 προκύπτει ότι η παράγραφος 2 του άρθρου αυτού διευκρινίζει τι αναμένεται από τα κράτη μέλη σχετικά με την προστασία της οικογενειακής ενότητας των δικαιούχων διεθνούς προστασίας με τα μέλη της οικογένειάς τους όπως αυτά ορίζονται στην εν λόγω οδηγία. Η παράγραφος αυτή προβλέπει ότι τα ως άνω μέλη της οικογένειας «που δεν πληρούν ατομικά τις προϋποθέσεις για την αναγνώριση της προστασίας αυτής να δικαιούνται να αιτηθούν τα ευεργετήματα των άρθρων 24 έως 35, σύμφωνα με τις εθνικές διαδικασίες και εφόσον αυτό συμβιβάζεται με το προσωπικό νομικό καθεστώς του μέλους της οικογένειας».
47.
Η εν λόγω παράγραφος 2 προβλέπει σαφώς, κατά τη γνώμη μου, την υποχρέωση των κρατών μελών να μεριμνούν για την πρόσβαση των μελών της οικογένειας στα ευεργετήματα που προβλέπονται στα άρθρα 24 έως 35 της οδηγίας 2011/95. Επομένως, τα μέλη της οικογένειας που εμπίπτουν στο άρθρο 23, παράγραφος 2, της οδηγίας αυτής πρέπει να μπορούν να αιτηθούν, μέσω εθνικών διαδικασιών για τον σκοπό αυτό, άδεια διαμονής (άρθρο 24), ταξιδιωτικά έγγραφα (άρθρο 25), πρόσβαση στην απασχόληση (άρθρο 26), πρόσβαση στην εκπαίδευση (άρθρο 27), πρόσβαση σε διαδικασίες για την αναγνώριση τίτλων (άρθρο 28), κοινωνική αρωγή (άρθρο 29), ιατρική περίθαλψη (άρθρο 30), μέτρα για την προστασία ασυνόδευτων ανηλίκων (άρθρο 31), πρόσβαση σε κατάλυμα (άρθρο 32), ελεύθερη κυκλοφορία εντός του κράτους μέλους υποδοχής (άρθρο 33), πρόσβαση σε υπηρεσίες κοινωνικής ένταξης (άρθρο 34) και συνδρομή για επαναπατρισμό (άρθρο 35).
48.
Θα μπορούσε, βεβαίως, να αντιταχθεί, αφενός, ότι οι υποχρεώσεις που επιβάλλει το άρθρο 23, παράγραφος 2, της οδηγίας 2011/95 δεν απορρέουν από το γράμμα αυτού και μόνο, δεδομένου ότι το κείμενο αυτής της διάταξης πρέπει κατ’ ανάγκην να ερμηνεύεται από κοινού με κάποιο εκ των δικαιωμάτων που προβλέπονται στα άρθρα 24 έως 35 της εν λόγω οδηγίας, και, αφετέρου, ότι το ίδιο το κείμενο, καθόσον θέτει ορισμένους περιορισμούς ως προς το προσωπικό πεδίο εφαρμογής του, στερεί από τη διάταξη αυτή τον ανεπιφύλακτο χαρακτήρα που είναι απαραίτητος για την αναγνώριση άμεσου αποτελέσματος.
49.
Όσον αφορά την πρώτη αντίρρηση, το άρθρο 23, παράγραφος 2, της οδηγίας 2011/95 δεν επιβάλλει αυτομάτως πρόσβαση στα ευεργετήματα που απαριθμούνται στα άρθρα 24 έως 35 της επίμαχης οδηγίας, αλλά απαιτεί να διασφαλίζεται η δυνατότητα στα μέλη της οικογένειας που πληρούν τις προϋποθέσεις να αιτηθούν ορισμένα ευεργετήματα. Το άρθρο 23, παράγραφος 2, της οδηγίας 2011/95 αποτελεί αυτοτελή διάταξη που συνιστά την προϋπόθεση για την αναγνώριση των ευεργετημάτων που προβλέπονται στα άρθρα 24 έως 35 της εν λόγω οδηγίας.
50.
Όσον αφορά τη δεύτερη αντίρρηση, υπενθύμισα ανωτέρω ότι ακόμη και μια διάταξη που αφήνει περιθώριο διακριτικής ευχέρειας στα κράτη μέλη ώστε να καθορίσουν τις μεθόδους εφαρμογής της μπορεί να αναγνωριστεί ως διάταξη με άμεσο αποτέλεσμα εφόσον επιβάλλει στα κράτη μέλη με σαφείς όρους υποχρέωση επίτευξης συγκεκριμένου αποτελέσματος που δεν υπόκειται σε καμία αίρεση όσον αφορά την εφαρμογή του προβλεπόμενου κανόνα. Το άρθρο 23, παράγραφος 2, της οδηγίας 2011/95 αφήνει πράγματι ένα περιθώριο εκτίμησης στα κράτη μέλη, τα οποία πρέπει να προσαρμόσουν τις διαδικασίες τους ή να τις θεσπίσουν (ελευθερία επιλογής μέσων) ώστε τα ενδιαφερόμενα πρόσωπα να μπορούν να αιτηθούν (απαιτούμενο αποτέλεσμα) τα ευεργετήματα που προβλέπονται στα άρθρα 24 έως 35 της εν λόγω οδηγίας (
29
). Συνεπώς, φρονώ ότι, από την άποψη αυτή και μόνο, η εφαρμογή του άρθρου 23, παράγραφος 2, της εν λόγω οδηγίας δεν εξαρτάται από συγκεκριμένες προϋποθέσεις.
51.
Επιπλέον, οι λεπτομέρειες σχετικά με το καθ’ ύλην πεδίο εφαρμογής δεν είναι δυνατό να ερμηνευθούν ως προϋποθέσεις εφαρμογής του προβλεπόμενου κανόνα κατά την έννοια της προπαρατεθείσας νομολογίας. Αναμφιβόλως, προκειμένου ένα πρόσωπο να μπορέσει να αιτηθεί τα επίμαχα ευεργετήματα πρέπει, πρώτον, να είναι μέλος της οικογένειας του δικαιούχου διεθνούς προστασίας κατά την έννοια του άρθρου 2, στοιχείο ιʹ, της οδηγίας 2011/95, δεύτερον, να μην πληροί ατομικά τις προϋποθέσεις που απαιτούνται για την απόκτηση της εν λόγω προστασίας και πρόσβασης στα ως άνω ευεργετήματα και, τρίτον, η δυνατότητα αυτή πρέπει να του προσφέρεται μόνον εφόσον αυτό συμβιβάζεται με το προσωπικό νομικό καθεστώς του. Όσον αφορά την τελευταία αυτή διευκρίνιση, το Δικαστήριο κάνει λόγο για «επιφύλαξη» και όχι για προϋπόθεση (
30
). Ωστόσο, αφενός, η ύπαρξη επιφύλαξης δεν αποκλείει, αφ’ εαυτής, το άμεσο αποτέλεσμα (
31
). Αφετέρου, αυτή η «επιφύλαξη» σχετίζεται με το καθ’ ύλην πεδίο εφαρμογής του άρθρου 23, παράγραφος 2, της οδηγίας 2011/95, το οποίο πεδίο εφαρμογής διευκρινίζεται περαιτέρω στο άρθρο 23, παράγραφος 3, της εν λόγω οδηγίας (
32
). Ωστόσο, κατά τη γνώμη μου, το ζήτημα του προσδιορισμού του προσωπικού πεδίου εφαρμογής μιας διάταξης δεν είναι δυνατό να συγχέεται με το ζήτημα του άμεσου αποτελέσματός της (
33
).
52.
Τέλος, το άρθρο 23, παράγραφος 4, της οδηγίας 2011/95 προσφέρει στα κράτη μέλη τη δυνατότητα να αρνούνται, να περιορίζουν ή να ανακαλούν τα προβλεπόμενα στα άρθρα 24 έως 35 ευεργετήματα για λόγους εθνικής ασφάλειας ή δημόσιας τάξης. Πρόκειται για επιφύλαξη που δύναται να ελεγχθεί δικαστικώς, και η δυνατότητα προβολής αυτής της επιφύλαξης από κράτος μέλος δεν αναιρεί το γεγονός ότι το άρθρο 23, παράγραφος 2, της οδηγίας 2011/95 παρέχει στους ιδιώτες δικαιώματα τα οποία αυτοί μπορούν να προβάλλουν δικαστικώς και τα εθνικά δικαστήρια οφείλουν να προστατεύουν (
34
).
53.
Εν κατακλείδι, οι προϋποθέσεις του αμέσου αποτελέσματος έχουν πλέον καθιερωθεί από τη νομολογία και το ζήτημα που τίθεται εν προκειμένω είναι αν το άρθρο 23, παράγραφος 2, της οδηγίας 2011/95 αναπτύσσει «σε ικανοποιητικό βαθμό αποτελέσματα» (
35
) για να εφαρμοστεί από τον εθνικό δικαστή. Αυτό που έχει σημασία είναι το εξής: «[η] σαφήνεια, η ακρίβεια, ο άνευ αιρέσεων, πλήρης ή εξαίρετος χαρακτήρας του κανόνα και το γεγονός ότι αυτός δεν προορίζεται να τεθεί σε εφαρμογή με εκτελεστικές διατάξεις που έχουν χαρακτήρα διακριτικής ευχέρειας συνιστούν, από την άποψη αυτή, τις όψεις ενός και μόνου χαρακτηριστικού που πρέπει να έχει ο εν λόγω κανόνας, δηλαδή τη δυνατότητα εφαρμογής από τον δικαστή στα στοιχεία του προβλήματος που πρέπει να επιλύσει (
36
)». Από την ανάλυσή μου προκύπτει ότι, κατά τη γνώμη μου, το άρθρο 23, παράγραφος 2, της οδηγίας 2011/95 αναπτύσσει σε ικανοποιητικό βαθμό αποτελέσματα ώστε να μπορεί να προβληθεί απευθείας ενώπιον του εθνικού δικαστή ο οποίος είναι σε θέση να κατανοήσει ποια υποχρέωση επεδίωκε να επιβάλει στα κράτη μέλη ο νομοθέτης της Ένωσης.
54.
Επομένως, από την ανάλυσή μου προκύπτει ότι το άρθρο 23, παράγραφος 2, της οδηγίας 2011/95, καθόσον προβλέπει την υποχρέωση των κρατών μελών να μεριμνούν για την πρόσβαση στα ευεργετήματα που προβλέπονται στα άρθρα 24 έως 35 της εν λόγω οδηγίας, έχει άμεσο αποτέλεσμα και μπορεί να προβληθεί από ιδιώτες ενώπιον των εθνικών δικαστηρίων κατά κράτους μέλους που μετέφερε πλημμελώς ή καθόλου την εν λόγω διάταξη στο εσωτερικό του δίκαιο.
Δ.
Επί του τέταρτου προδικαστικού ερωτήματος
55.
Από το σκεπτικό της αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως (
37
) προκύπτει ότι το ερώτημα αυτό δεν έχει ως σκοπό να υποχρεώσει το Δικαστήριο να επαναλάβει την πάγια νομολογία του σχετικά με τις συνέπειες της αναγνώρισης του άμεσου αποτελέσματος μιας διάταξης στην εθνική έννομη τάξη (
38
), αλλά αναφύεται στο πλαίσιο της διαμάχης μεταξύ του αναιρεσείοντος της κύριας δίκης και του Βελγικού Δημοσίου σχετικά με το καθ’ ύλην πεδίο εφαρμογής του άρθρου 23, παράγραφος 2, της οδηγίας 2011/95. Συγκεκριμένα, ο XXX υποστηρίζει ότι ο τροποποιημένος νόμος του 1980 πρέπει να ερμηνεύεται σύμφωνα με το άρθρο 23 της εν λόγω οδηγίας και ότι, κατά συνέπεια, οι βελγικές αρχές έπρεπε να του έχουν χορηγήσει διεθνή προστασία. Από την πλευρά του, το αιτούν δικαστήριο εκτιμά ότι δεν είναι αυτός ο σκοπός της ως άνω διάταξης και ότι, επιπλέον, η σύμφωνη προς το δίκαιο της Ένωσης ερμηνεία της εθνικής διατάξεως θα οδηγούσε σε ερμηνεία contra legem.
56.
Για τους λόγους που εκτίθενται στα σημεία 21 επ. των παρουσών προτάσεων, πρέπει να υπομνησθεί, αφενός, ότι η οδηγία 2011/95 δεν προβλέπει την επέκταση του καθεστώτος πρόσφυγα (χορήγηση παράγωγου καθεστώτος πρόσφυγα) στα μέλη της οικογένειας ενός προσώπου που απολαύει αυτού του καθεστώτος όταν τα μέλη αυτά δεν πληρούν ατομικά τις προϋποθέσεις για τη χορήγηση του εν λόγω καθεστώτος και, αφετέρου, ότι το άρθρο 23, παράγραφος 2, της εν λόγω οδηγίας επιτρέπει στα πρόσωπα που εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της να αιτηθούν πρόσβαση στα ευεργετήματα που προβλέπονται στα άρθρα 24 έως 35 της εν λόγω οδηγίας (
39
).
Ε.
Επί του πέμπτου και του έκτου προδικαστικού ερωτήματος
57.
Στο πλαίσιο της διαδικασίας συνεργασίας μεταξύ των εθνικών δικαστηρίων και του Δικαστηρίου που προβλέπει το άρθρο 267 ΣΛΕΕ, στο Δικαστήριο απόκειται να παράσχει στο εθνικό δικαστήριο μια χρήσιμη απάντηση που να του παρέχει τη δυνατότητα επίλυσης της διαφοράς της οποίας έχει επιληφθεί. Επομένως, το Δικαστήριο ενίοτε πρέπει να αναδιατυπώνει τα προδικαστικά ερωτήματα (
40
). Λαμβανομένου υπόψη του τρόπου με τον οποίο διατυπώνονται και συνδέονται το πέμπτο και το έκτο προδικαστικό ερώτημα, φρονώ ότι θα ήταν λυσιτελής η αναδιατύπωσή τους. Κατά τη γνώμη μου, με τα ερωτήματα αυτά το αιτούν δικαστήριο ζητεί να διαπιστωθεί εάν το άρθρο 23 της οδηγίας 2011/95, υπό το πρίσμα των άρθρων 7, 18 και 24 του Χάρτη, έχει την έννοια ότι επιβάλλει στα κράτη μέλη να αναγνωρίσουν, προκειμένου να διατηρηθεί η οικογενειακή ενότητα και να διασφαλιστεί η αποτελεσματικότητα του χορηγηθέντος στο τέκνο καθεστώτος πρόσφυγα, την πρόσβαση στα ευεργετήματα που προβλέπονται στα άρθρα 24 έως 35 της εν λόγω οδηγίας στον πατέρα του τέκνου, μολονότι ο πατέρας δεν πληροί τις προϋποθέσεις για τη χορήγηση διεθνούς προστασίας και δεν μπορεί να θεωρηθεί «μέλος της οικογένειας» κατά την έννοια του άρθρου 2, στοιχείο ιʹ, και του άρθρου 23, παράγραφος 2, της οδηγίας 2011/95.
1. Ανάλυση από την άποψη του πατέρα
58.
Στο παρόν στάδιο της ανάλυσης, υπενθυμίζω ότι πρότεινα στο Δικαστήριο να αποφανθεί ότι το άρθρο 23, παράγραφος 2, της οδηγίας 2011/95, σε συνδυασμό με το άρθρο 2, στοιχείο ιʹ, της εν λόγω οδηγίας, έχει την έννοια ότι η έννοια «μέλη της οικογένειας», σύμφωνα με τις εν λόγω διατάξεις, προϋποθέτει ότι η οικογένεια είχε ήδη δημιουργηθεί στη χώρα καταγωγής. Κατά συνέπεια, ο XXX –σύμφωνα με τις εκτιμήσεις των βελγικών αρχών– δεν πληροί ούτε ατομικά τις προϋποθέσεις για την απόκτηση διεθνούς προστασίας ούτε τις προϋποθέσεις για να αιτηθεί πρόσβαση στα ευεργετήματα που επιφυλάσσει το άρθρο 23, παράγραφος 2, της οδηγίας 2011/95 στα μέλη της οικογένειας δικαιούχου διεθνούς προστασίας. Εξάλλου, όπως έχω ήδη επισημάνει (
41
), η οδηγία 2011/95 δεν προβλέπει τη χορήγηση παράγωγης διεθνούς προστασίας (
42
).
59.
Εν πάση περιπτώσει, διευκρινίζω επίσης ότι, κατά τη γνώμη μου, αποκλείεται να επωφεληθεί ο XXX από δικαιώματα που απορρέουν από την οδηγία 2003/86. Ομολογουμένως, η οδηγία αυτή προβλέπει ευνοϊκότερους κανόνες για τους πρόσφυγες όσον αφορά την επανένωση με τα μέλη της οικογένειάς τους (
43
), αλλά τα κράτη μέλη μπορούν να περιορίσουν την εφαρμογή των διατάξεων του κεφαλαίου V της εν λόγω οδηγίας –συγκεκριμένα, εκείνων που αφορούν ειδικά την οικογενειακή επανένωση προσφύγων– στους πρόσφυγες των οποίων οι οικογενειακοί δεσμοί είναι προγενέστεροι της εισόδου τους (
44
). Σύμφωνα με την οδηγία 2003/86, η είσοδος και η διαμονή, των εξ αίματος ανιόντων, αποτελεί επιλογή που επαφίεται στη διακριτική ευχέρεια των κρατών μελών και εξαρτάται από το γεγονός ότι ο εν λόγω ανιών συντηρείται από τον αιτούντα την επανένωση (
45
), εκτός εάν πρόκειται για ασυνόδευτο ανήλικο (
46
), οπότε η επανένωση δεν υπόκειται πλέον ούτε σε περιθώριο εκτίμησης εκ μέρους των κρατών μελών ούτε σε οποιαδήποτε προϋπόθεση εξάρτησης από τον ανήλικο (
47
). Ωστόσο, τα τέκνα του XXX δεν είναι ασυνόδευτοι ανήλικοι. Καταρχήν, μολονότι είναι δυνατή η παρέκκλιση, η αίτηση οικογενειακής επανένωσης υποβάλλεται όταν τα μέλη της οικογένειας διαμένουν εκτός της επικράτειας του κράτους μέλους στο οποίο διαμένει ο συντηρών (
48
). Πλην όμως, ο XXX βρίσκεται ήδη σε βελγικό έδαφος. Λόγω των ιδιόμορφων περιστάσεων που συντρέχουν τόσο για τον ίδιο τον ΧΧΧ όσο και για την οικογένειά του, η περίπτωσή του δεν μπορεί να υπαχθεί σε κάποια από τις τυποποιημένες περιπτώσεις που μπορούν να νομιμοποιήσουν την παρουσία του στο έδαφος της Ένωσης, κοντά στα τέκνα του.
2. Ανάλυση από την άποψη των δικαιούχων του καθεστώτος πρόσφυγα
60.
Υπάρχουν δύο θεμελιώδεις λόγοι για τους οποίους η κατάσταση του ΧΧΧ, ως μέλους της οικογένειας της ανήλικης θυγατέρας του στην οποία έχει χορηγηθεί καθεστώς πρόσφυγα, δεν καλύπτεται από την οδηγία 2011/95 ή/και από τις διατάξεις του παράγωγου δικαίου της Ένωσης που κατοχυρώνουν το δικαίωμα οικογενειακής επανένωσης των προσφύγων: πρώτον, η οικογένεια στην οποία γεννήθηκε το ανήλικο τέκνο πρόσφυγας δεν είχε δημιουργηθεί στο κράτος καταγωγής· δεύτερον, εν προκειμένω, το τέκνο και η οικογένειά του δεν μετακινήθηκαν μετά τη γέννησή του.
61.
Ωστόσο, θα ήθελα να επανέλθω σε ορισμένα πραγματικά ζητήματα που, κατά τη γνώμη μου, χρήζουν περαιτέρω ανάλυσης. Ως εκ τούτου, με την επιφύλαξη τυχόν επιβεβαίωσης ή επαλήθευσης από το αιτούν δικαστήριο, όπως προκύπτει από τη δικογραφία, κατά τη γνώμη μου, η θυγατέρα του ΧΧΧ απέκτησε το καθεστώς πρόσφυγα λόγω των κινδύνων ακρωτηριασμού των γεννητικών οργάνων (
49
) που θα αντιμετώπιζε εάν έπρεπε να μεταβεί στη χώρα της ιθαγένειας των γονέων της –η οποία είναι επίσης χώρα ιθαγένειάς της, ωστόσο, ουδέποτε έζησε σε αυτή καθώς γεννήθηκε στο Βέλγιο– και επειδή η μητέρα, στην οποία έχει επίσης χορηγηθεί καθεστώς πρόσφυγα, πάσχει από σοβαρές ψυχολογικές διαταραχές. Φυσικά, αυτό το τελευταίο στοιχείο χρήζει ενδελεχούς εξέτασης από τις αρμόδιες εθνικές αρχές, αλλά δεν μπορεί να αποκλειστεί το ενδεχόμενο κινδύνων για το μέλλον αυτού του τέκνου εφόσον η μητέρα δεν είναι σε θέση να φροντίσει μόνη της τα τέκνα της (
50
). Με αυτή την έννοια κατανοώ την αναφορά στην «αποτελεσματικότητα του καθεστώτος πρόσφυγα», που περιέχεται στο έκτο ερώτημα. Επιπλέον, στην πραγματικότητα, ο πατέρας διαμένει παρανόμως στο έδαφος της Ένωσης επί δεκαέξι χρόνια και, ως εκ τούτου, επιτρέπεται να απελαθεί (
51
).
62.
Επομένως, πρέπει να αλλάξει η προοπτική και η εξέταση να χωρήσει πλέον από την άποψη των τέκνων στα οποία έχει χορηγηθεί το καθεστώς πρόσφυγα, και πιο συγκεκριμένα της θυγατέρας, για την οποία το Δικαστήριο διαθέτει περισσότερες πληροφορίες, καθώς και από την άποψη των εγγυήσεων που παρέχει το δίκαιο της Ένωσης όσον αφορά τα θεμελιώδη δικαιώματά της, δεδομένου ότι οι κανόνες του παράγωγου δικαίου της Ένωσης πρέπει να ερμηνεύονται και να εφαρμόζονται κατά τρόπο σύμφωνο με τα θεμελιώδη δικαιώματα που κατοχυρώνει ο Χάρτης (
52
).
63.
Αυτό το τέκνο, το οποίο σήμερα είναι 7 ετών, δεν είναι καταρχήν σε θέση να ζει ανεξάρτητα από τα μέλη της οικογένειάς του (
53
).
64.
Όπως σημείωσα στην αρχή της ανάλυσης της υπό κρίση υπόθεσης (
54
), εάν η οδηγία 2011/95 έχει ως κύριο σκοπό να εξασφαλίσει, αφενός, την εφαρμογή κοινών κριτηρίων για τον προσδιορισμό των προσώπων που χρήζουν διεθνούς προστασίας και, αφετέρου, ορισμένα ελάχιστα πλεονεκτήματα υπέρ των εν λόγω προσώπων σε όλα τα κράτη μέλη, το κοινό ευρωπαϊκό σύστημα ασύλου, στο οποίο εντάσσεται η συγκεκριμένη οδηγία και όπως αναφέρεται στην αιτιολογική σκέψη 3 αυτής, στηρίζεται στην πλήρη και συνολική εφαρμογή της Συμβάσεως της Γενεύης και του Πρωτοκόλλου, καθώς και στη δέσμευση ότι ουδείς θα υποχρεώνεται να επιστρέψει σε τόπο όπου διατρέχει κίνδυνο να υποστεί εκ νέου διώξεις (
55
). Η τυπική αναγνώριση της ιδιότητας του πρόσφυγα συνεπάγεται ότι ο ενδιαφερόμενος πρόσφυγας δικαιούται, δυνάμει της οδηγίας 2011/95, διεθνούς προστασίας, όπερ σημαίνει ότι απολαύει του συνόλου των δικαιωμάτων και των πλεονεκτημάτων που προβλέπονται στο κεφάλαιο VII της οδηγίας, όπου περιλαμβάνονται ταυτόχρονα, αφενός, δικαιώματα αντίστοιχα με εκείνα τα οποία κατοχυρώνονται στη Σύμβαση της Γενεύης και, αφετέρου, δικαιώματα που παρέχουν ευρύτερη προστασία και δεν έχουν αντίστοιχό τους στην προαναφερθείσα σύμβαση (
56
). Το γεγονός ότι τα κράτη μέλη οφείλουν, κατά τη μεταφορά της οδηγίας 2011/95 στην εσωτερική έννομη τάξη, να λαμβάνουν υπόψη το μείζον συμφέρον του παιδιού, το οποίο αποτελεί πρωταρχικό μέλημα, συνιστά γενικό κανόνα σύμφωνα με το άρθρο 20, παράγραφος 5, του κεφαλαίου VII της εν λόγω οδηγίας. Συναφώς, υπενθυμίζω ότι το άρθρο 23 της οδηγίας 2011/95 περιέχεται στο εν λόγω κεφάλαιο VII και ότι η πρώτη παράγραφος αυτού υποχρεώνει τα κράτη μέλη να διασφαλίζουν τη διατήρηση της οικογενειακής ενότητας (
57
). Όπως έπραξε και η Επιτροπή, σημειώνω ότι το γράμμα της εν λόγω διάταξης δεν περιορίζεται στα μέλη της οικογένειας όπως ορίζονται στο άρθρο 2, στοιχείο ιʹ, της οδηγίας 2011/95.
65.
Εξάλλου, το Δικαστήριο έχει ήδη υπογραμμίσει, όπως όλοι οι διεθνείς φορείς για την προστασία των προσφύγων, τη θεμελιώδη σημασία της οικογενειακής ενότητας, η οποία αποτελεί ουσιώδες δικαίωμα του πρόσφυγα. Επίσης, έχει αναγνωρίσει τη σχέση μεταξύ των μέτρων για την προστασία της οικογένειας του πρόσφυγα και της λογικής της διεθνούς προστασίας (
58
). Αυτό το δικαίωμα είναι ακόμη πιο ουσιώδες όταν ο πρόσφυγας είναι ανήλικος, δεδομένης της ιδιαίτερα ευάλωτης κατάστασής του. Επιπλέον, το Δικαστήριο έχει ήδη επισημάνει τη σημασία, ειδικότερα, της σύμβασης για τα δικαιώματα του παιδιού (
59
), το άρθρο 9, παράγραφος 1, της οποίας ορίζει ότι «[τ]α συμβαλλόμενα κράτη μεριμνούν ώστε να μην επέρχεται χωρισμός του παιδιού από τους γονείς του χωρίς τη βούλησή τους (
60
)».
66.
Ως εκ τούτου, η οδηγία 2011/95 έχει επίσης σκοπό να διασφαλίσει, σύμφωνα με το άρθρο 24, παράγραφος 2, του Χάρτη, ότι το μείζον συμφέρον του παιδιού αποτελεί πρωταρχικό μέλημα των κρατών μελών κατά την εφαρμογή της εν λόγω οδηγίας (
61
). Όπως απαιτείται από το άρθρο 20, παράγραφος 5, της οδηγίας 2011/95, το συμφέρον αυτό πρέπει να αποτελεί πρωταρχικό μέλημα για τα κράτη μέλη κατά την εφαρμογή των διατάξεων του κεφαλαίου VII της εν λόγω οδηγίας (
62
). Κατά πάγια νομολογία, το άρθρο 7 του Χάρτη πρέπει να ερμηνεύεται σε συνδυασμό με την υποχρέωση συνεκτίμησης του μείζονος συμφέροντος του παιδιού, η οποία επιβάλλεται από το άρθρο 24, παράγραφος 2, του Χάρτη, καθώς και με την αναγκαιότητα, που εκφράζεται στο άρθρο 24, παράγραφος 3, του Χάρτη (
63
), να διατηρεί κάθε παιδί τακτικές προσωπικές σχέσεις με τους δύο γονείς του. Συγκεκριμένα, το άρθρο 7 και το άρθρο 24, παράγραφος 2, του Χάρτη απαιτούν «να αποδίδεται πρωταρχική σημασία στο υπέρτατο συμφέρον του παιδιού, σε όλες τις πράξεις που αφορούν τα παιδιά, περιλαμβανομένων και εκείνων τις οποίες διενεργούν τα κράτη μέλη κατά την εφαρμογή της εν λόγω οδηγίας (
64
)». Οι πράξεις αυτές δεν έχουν κατ’ ανάγκην ως αποδέκτη τον ανήλικο, πλην όμως έχουν σημαντικές συνέπειες για αυτόν (
65
). Επομένως, οι διατάξεις της οδηγίας 2011/95 πρέπει να ερμηνεύονται και να εφαρμόζονται υπό το πρίσμα, ιδίως, του άρθρου 7 και του άρθρου 24, παράγραφοι 2 και 3, του Χάρτη. Ως εκ τούτου, κατά την εφαρμογή της οδηγίας 2011/95, πρωταρχικό μέλημα των κρατών μελών θα πρέπει να αποτελεί το μείζον συμφέρον του παιδιού, στο οποίο θα πρέπει να δίδεται ιδιαίτερη προσοχή και κατά του οποίου την αξιολόγηση θα πρέπει να λαμβάνονται δεόντως υπόψη, μεταξύ άλλων, η αρχή της οικογενειακής ενότητας, η ευημερία και η κοινωνική ανάπτυξη του ανηλίκου (
66
).
67.
Το θεμελιώδες δικαίωμα σεβασμού της οικογενειακής ζωής του πρόσφυγα, μολονότι ουσιώδες, δεν είναι, σε αντίθεση με την απαγόρευση των απάνθρωπων ή εξευτελιστικών ποινών ή μεταχείρισης που προβλέπεται στο άρθρο 4 του Χάρτη (
67
), απόλυτο και, επομένως, μπορεί να περιοριστεί υπό τις προϋποθέσεις που προβλέπονται στο άρθρο 52, παράγραφος 1, του Χάρτη (
68
).
68.
Ωστόσο, κατά τη γνώμη μου, ο αναιρεσείων και η θυγατέρα του (
69
) πρέπει να έχουν τη δυνατότητα να επικαλεστούν το άρθρο 23, παράγραφος 1, της οδηγίας 2011/95, δεδομένου ότι αυτό κάνει μνεία στην ενότητα της οικογενειακής ζωής, διαφορετικά ενδέχεται να διαπιστωθεί κάποια αδυναμία συγκερασμού μεταξύ αυτού του άρθρου 23 και του άρθρου 7 του Χάρτη, σε συνδυασμό με το άρθρο 24 του τελευταίου. Εξηγώ τι εννοώ ευθύς αμέσως.
69.
Εάν ο ΧΧΧ δεν έχει τη δυνατότητα να αιτηθεί πρόσβαση στα ευεργετήματα που προβλέπονται στα άρθρα 24 έως 35 της οδηγίας 2011/95, λόγω της συσταλτικής ερμηνείας που προκρίνεται για την έννοια «μέλη της οικογένειας» του άρθρου 23, παράγραφος 2, της εν λόγω οδηγίας σε συνδυασμό με το άρθρο της 2, στοιχείο ιʹ, θα υποχρεωθεί τελικά, επειδή δεν μπορεί να νομιμοποιήσει τη διαμονή του στο Βέλγιο, να εγκαταλείψει το έδαφος της Ένωσης. Στην καλύτερη περίπτωση, θα αφήσει πίσω την οικογένειά του, ήτοι, τη μητέρα των τέκνων του και τα τέκνα του, περιλαμβανομένης της θυγατέρας του στην οποία έχει χορηγηθεί το καθεστώς πρόσφυγα, γεγονός που συνιστά προσβολή του θεμελιώδους δικαιώματος της τελευταίας για σεβασμό της οικογενειακής της ζωής (
70
), όπως αυτό κατοχυρώνεται από το άρθρο 7 του Χάρτη (
71
). Ομολογουμένως, ο ως άνω, προβλεπόμενος από την ίδια την οδηγία 2011/95, περιορισμός, καθόσον επιφυλάσσει την πρόσβαση σε ευεργετήματα μόνο στα μέλη της οικογένειας που έχει δημιουργηθεί στο κράτος καταγωγής, προβλέπεται πράγματι και από τον νόμο. Είναι πιο δύσκολο να θεωρηθεί ότι ο εν λόγω περιορισμός σέβεται το ουσιαστικό περιεχόμενο αυτού του δικαιώματος, δεδομένου ότι αποκλείει οικογένειες προσφύγων που δημιουργήθηκαν κατόπιν διαφυγής ή μετακίνησης για τον λόγο αυτόν και μόνον. Ωστόσο, εάν το καθεστώς πρόσφυγα είναι δυνατό να χορηγηθεί σε τέκνο που γεννήθηκε στην επικράτεια της Ένωσης, δύσκολα μπορώ να κατανοήσω τους λόγους για τους οποίους η οικογένειά του αξίζει λιγότερη προστασία για τον μόνο λόγο ότι δημιουργήθηκε μετά την αναχώρηση ορισμένων μελών της από τη χώρα καταγωγής ή ακόμη και μετά την άφιξή τους στο κράτος υποδοχής, δεδομένου ότι η ευάλωτη κατάσταση του ανηλίκου και οι ανάγκες του τέκνου στο οποίο έχει χορηγηθεί το καθεστώς πρόσφυγα όσον αφορά την προστασία της οικογενειακής του ζωής είναι το ίδιο σημαντικές με εκείνες ενός τέκνου που βρίσκεται στην ίδια κατάσταση, αλλά η οικογένεια του έχει μετακινηθεί.
70.
Τούτο εγείρει το ζήτημα της αναλογικότητας του περιορισμού. Προφανώς κατανοώ ότι ο περιορισμός της πρόσβασης στα ευεργετήματα που προβλέπονται στα άρθρα 24 έως 35 της οδηγίας 2011/95 υπαγορεύεται από λόγους που συνδέονται με την πολιτική της Ένωσης στον τομέα της μετανάστευσης και του ασύλου και ότι ανταποκρίνεται, από την άποψη αυτή και μόνο, σε σκοπό γενικού συμφέροντος της Ένωσης. Ωστόσο, εν προκειμένω, ένας τέτοιος περιορισμός είναι πιθανό να έχει εντελώς δυσανάλογα αποτελέσματα, διότι συνεπάγεται παραβίαση της αρχής της ίσης μεταχείρισης και σοβαρό κίνδυνο προσβολής του ουσιαστικού περιεχομένου ενός άλλου δικαιώματος, ήτοι του δικαιώματος ασύλου, που κατοχυρώνεται επίσης στο άρθρο 18 του Χάρτη.
71.
Σχετικά με τη διάσπαση της αρχής της ίσης μεταχείρισης, υπενθυμίζω ότι ο περιορισμός κατά την ερμηνεία της έννοιας «μέλη της οικογένειας» στην οικογένεια που δημιουργείται πριν από την αναχώρηση από τη χώρα καταγωγής μπορεί να αποδειχθεί εσφαλμένη επιλογή (
72
). Κατά τον Επίτροπο για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα, ένας τέτοιος περιορισμός δεν φαίνεται να αποτελεί το κατάλληλο μέσο «για τη διαχείριση της κατάστασης που βιώνουν πραγματικά οι πρόσφυγες. Πολλοί από αυτούς βρίσκονται σε εξορία ή είναι φυγάδες επί μακρόν και δημιουργούν οικογένεια κατά τη διέλευσή τους ή κατά την επισφαλή τους διαβίωση στις περιοχές καταγωγής τους πριν από την άφιξή τους στην Ευρώπη. […] Σε ορισμένες περιπτώσεις, η διάκριση μεταξύ οικογενειών που δημιουργούνται πριν ή μετά την αναχώρηση από τη χώρα καταγωγής αντίκειται στο άρθρο 14 της [Ευρωπαϊκής Σύμβασης για την Προάσπιση των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και των Θεμελιωδών Ελευθεριών, η οποία υπογράφηκε στη Ρώμη στις 4 Νοεμβρίου 1950 (στο εξής: ΕΣΔΑ)] και, πιθανότατα σε άλλες εγγυήσεις ισότητας, συμπεριλαμβανομένου του δικαίου [της Ένωσης]» (
73
).
72.
Συμμερίζομαι τις αμφιβολίες που εξέφρασε ο Επίτροπος για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα.
73.
Συναφώς, θα πρέπει να δοθεί ιδιαίτερη προσοχή στην απόφαση του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (στο εξής: ΕΔΔΑ) που εκδόθηκε στην υπόθεση Hode και Abdi κατά Ηνωμένου Βασιλείου (
74
). Στην εν λόγω υπόθεση, ο αιτών αφίχθη στο Ηνωμένο Βασίλειο το 2004 και το καθεστώς πρόσφυγα τού χορηγήθηκε από τον Μάρτιο του 2006. Τον Ιούνιο της ίδιας χρονιάς, γνώρισε τη γυναίκα η οποία έγινε σύζυγός του το 2007. Το ζεύγος απέκτησε δύο τέκνα, τα οποία γεννήθηκαν το 2008 και 2011, αντίστοιχα. Η σύζυγος, η οποία ήταν υπήκοος τρίτης χώρας και δεν απήλαυε του δικαιώματος διεθνούς προστασίας, υπέβαλε αίτηση το 2007 για την έκδοση θεώρησης προκειμένου να επισκεφθεί τον σύζυγό της στο Ηνωμένο Βασίλειο. Μολονότι ήταν πρόσφυγας, δεν μπορούσε να επωφεληθεί από τους εθνικούς κανόνες σχετικά με την οικογενειακή επανένωση των προσφύγων, καθώς αυτοί εφαρμόζονταν μόνο για τους συζύγους που ήταν μέλη της οικογένειας πριν από την αναχώρηση του πρόσφυγα από τη χώρα καταγωγής. Στη συνέχεια, η σύζυγος υπέβαλε αίτηση αδείας διαμονής ως σύζυγος προσώπου διαμένοντος και εγκατεστημένου στο Ηνωμένο Βασίλειο, η οποία επίσης απορρίφθηκε επειδή ο σύζυγός της, ο οποίος διέμενε στο Ηνωμένο Βασίλειο με βάση, ωστόσο, άδεια διαμονής ορισμένου χρόνου, ήτοι πενταετούς, δεν θεωρούνταν «διαμένων και εγκατεστημένος» στο εν λόγω κράτος κατά την έννοια της εθνικής νομοθεσίας.
74.
Το ΕΔΔΑ, αφού υπενθύμισε ότι κανένα κράτος δεν υποχρεούται, βάσει του άρθρου 8 της ΕΣΔΑ, να σέβεται την επιλογή της χώρας διαμονής των έγγαμων ζευγαριών, έκρινε ότι η, κατά περίπτωση, χορήγηση δικαιώματος οικογενειακής επανένωσης σε ορισμένες κατηγορίες μεταναστών με βάση την εθνική νομοθεσία πρέπει να είναι συμβατή με το άρθρο 14 της ΕΣΔΑ. Το ΕΔΔΑ διαπίστωσε, βάσει του άρθρου 14 της ΕΣΔΑ, ότι οι κανόνες σχετικά με την οικογενειακή επανένωση των προσφύγων είχαν σαφώς επηρεάσει την οικογενειακή ζωή των προσφευγόντων και των τέκνων τους. Ως εκ τούτου, τα πραγματικά περιστατικά της υπόθεσης ενέπιπταν πράγματι στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 8 της ΕΣΔΑ (
75
). Το ΕΔΔΑ διευκρίνισε επίσης ότι η διαφορετική μεταχείριση που βασίζεται σε αναγνωρίσιμο χαρακτηριστικό ή «ιδιότητα» είναι πιθανό να συνιστά διακριτική μεταχείριση κατά την έννοια του άρθρου 14 της ΕΣΔΑ (
76
). Επιπλέον, για να ανακύψει ζήτημα βάσει αυτής της διάταξης, πρέπει να υπάρχει διαφορετική μεταχείριση προσώπων σε παρόμοιες ή συναφείς καταστάσεις. Διαφορετική μεταχείριση συνιστά διάκριση όταν στερείται αντικειμενικής και εύλογης αιτιολόγησης, δηλαδή όταν δεν επιδιώκεται θεμιτός σκοπός ή δεν υπάρχει εύλογη σχέση αναλογίας μεταξύ των χρησιμοποιηθέντων μέσων και του επιδιωκόμενου σκοπού (
77
). Εάν το ΕΔΔΑ αναγνωρίσει ότι το συμβαλλόμενο κράτος διαθέτει περιθώριο εκτίμησης, η έκτασή του θα διαφέρει ανάλογα με τις περιστάσεις, το θέμα και το πλαίσιο (
78
).
75.
Το ΕΔΔΑ έκρινε ως εκ τούτου ότι η κατάσταση των προσφευγόντων, ήτοι, αφενός, πρόσφυγα που τέλεσε γάμο αφού εγκατέλειψε τη χώρα καταγωγής του και, αφετέρου, της συζύγου αυτού του πρόσφυγα, μπορούσε να εξομοιωθεί με «οποιαδήποτε άλλη κατάσταση» κατά την έννοια του άρθρου 14 της ΕΣΔΑ και, ως εκ τούτου, ενέπιπτε στο πεδίο εφαρμογής της (
79
). Εξάλλου, το ενδιαφερόμενο συμβαλλόμενο κράτος δεν αμφισβήτησε ότι, σύμφωνα με το εθνικό του δίκαιο, οι φοιτητές και οι εργαζόμενοι, αφενός, και οι πρόσφυγες που είχαν συνάψει γάμο πριν από την αναχώρησή τους από τη χώρα καταγωγής, αφετέρου, αντιμετωπίζονταν διαφορετικά από τους πρόσφυγες και τους συζύγους τους των οποίων ο γάμος συνήφθη μετά την αναχώρησή τους από τη χώρα καταγωγής (
80
). Το ΕΔΔΑ έκρινε ότι οι πρόσφυγες που συνήψαν γάμο πριν εγκαταλείψουν τη χώρα καταγωγής τους βρίσκονταν σε παρόμοια κατάσταση, καθώς χορηγήθηκε και σε αυτούς το καθεστώς πρόσφυγα καθώς και άδεια διαμονής στο Ηνωμένο Βασίλειο για περιορισμένο χρονικό διάστημα, και ότι η μόνη σχετική διαφορά ήταν η ημερομηνία κατά την οποία τελέστηκε ο γάμος (
81
). Ενώ το Ηνωμένο Βασίλειο προσπάθησε να δικαιολογήσει την ως άνω διαφορετική μεταχείριση με βάση το γεγονός ότι ήταν υποχρεωμένο να τηρήσει τις διεθνείς του υποχρεώσεις χωρίς να ισχυρίζεται ότι παρέχει περισσότερα ευεργετήματα που θα έκαναν τους πρόσφυγες να το επιλέξουν ως κράτος υποδοχής και ενώ υποστήριξε ότι αυτό ήταν πολιτική απόφαση που ενέπιπτε στο πλαίσιο του ευρέος περιθωρίου εκτίμησης που του αναγνωρίζεται σε αυτόν τον τομέα (
82
), το ΕΔΔΑ έκρινε ότι δεν υφίσταται κανένας λόγος διαφορετικής μεταχείρισης μεταξύ των προσφύγων που συνάπτουν γάμο πριν και αυτών που συνάπτουν γάμο μετά τη μετακίνησή τους και ότι, ενώ το Ηνωμένο Βασίλειο είχε τηρήσει τις διεθνείς υποχρεώσεις του, δεδομένου ότι εφάρμοσε μέτρο διαφορετικής μεταχείρισης επί προσώπων που βρίσκονταν σε παρόμοια κατάσταση, η εκπλήρωση διεθνούς υποχρέωσής του ως συμβαλλόμενου κράτους δεν είναι δυνατό να δικαιολογήσει την ως άνω διαφορετική μεταχείριση (
83
). Επομένως, το ΕΔΔΑ διαπιστώνει παράβαση του άρθρου 14 της ΕΣΔΑ σε συνδυασμό με το άρθρο 8 της εν λόγω σύμβασης (
84
).
76.
Ως εκ τούτου, το γεγονός ότι τα τέκνα του ΧΧΧ στα οποία έχει χορηγηθεί το καθεστώς πρόσφυγα δεν απολαύουν του δικαιώματος διατήρησης της οικογενειακής ενότητας, όπως αυτό κατοχυρώνεται από το άρθρο 23 της οδηγίας 2011/95 με μόνη αιτιολογία ότι δεν ανήκουν σε οικογένεια που έχει δημιουργηθεί στο κράτος καταγωγής, ενδέχεται να δημιουργήσει ορισμένες δυσχέρειες υπό το πρίσμα του άρθρου 20 του Χάρτη (
85
).
77.
Τέλος, όσον αφορά τον σοβαρό κίνδυνο προσβολής του ουσιαστικού περιεχομένου του δικαιώματος ασύλου, η αδυναμία του ΧΧΧ να επικαλεστεί προς όφελός του τα ευεργετήματα που προβλέπονται στα άρθρα 24 έως 35 της οδηγίας 2011/95 παρατείνει την παράνομη διαμονή του στο Βέλγιο. Ωστόσο, και με την επιφύλαξη ελέγχων που θα διενεργήσει το αιτούν δικαστήριο, σε περίπτωση αδυναμίας εκπλήρωσης υποχρεώσεων από τη μητέρα του ανήλικου τέκνου πρόσφυγα, είναι πιθανόν το εν λόγω τέκνο, βάσει της σχέσης εξάρτησης μεταξύ αυτού και του πατέρα του, σε περίπτωση που ο πατέρας υποχρεωθεί να εγκαταλείψει το βελγικό έδαφος, να πρέπει να τον ακολουθήσει (
86
). Μια τέτοια περίπτωση –ομολογουμένως υποθετική, αλλά ουδόλως απίθανη λαμβανομένου υπόψη του περιεχομένου της υποβληθείσας στο Δικαστήριο δικογραφίας– συνιστά κατάφωρη προσβολή του δικαιώματος ασύλου του τέκνου, όπως αυτό κατοχυρώνεται από το άρθρο 18 του Χάρτη (
87
), στερώντας του εν τοις πράγμασι το εν λόγω δικαίωμα (
88
).
3. Τελικές παρατηρήσεις
78.
Συνεπώς, το άρθρο 23, παράγραφος 1, της οδηγίας 2011/95, λόγω της γενικής διατύπωσής του, επιδέχεται ερμηνείας που εγγυάται στον πατέρα ανήλικου τέκνου στο οποίο έχει χορηγηθεί το καθεστώς πρόσφυγα, ο οποίος δεν απολαύει του δικαιώματος διεθνούς προστασίας ούτε δύναται να επικαλεστεί το άρθρο 23, παράγραφος 2, της εν λόγω οδηγίας για τον λόγο και μόνον ότι η οικογένεια του εν λόγω τέκνου δεν είχε δημιουργηθεί στο κράτος καταγωγής, την πρόσβαση στα ευεργετήματα που προβλέπονται στα άρθρα 24 έως 35 της εν λόγω οδηγίας. Η ως άνω ερμηνεία επιβεβαιώνει το συμπέρασμα στο οποίο κατέληξε το Δικαστήριο κρίνοντας ότι «ο δικαιολογητικός λόγος του άρθρου 23 της [οδηγίας 2011/95] είναι η παροχή στον δικαιούχο διεθνούς προστασίας της δυνατότητας να απολαύει των δικαιωμάτων που του παρέχει η εν λόγω προστασία, διατηρώντας συγχρόνως την οικογενειακή του ενότητα στο έδαφος του κράτους μέλους υποδοχής» (
89
).
79.
Ωστόσο, για την πρόσβαση αυτή απαιτούνται προηγουμένως ορισμένοι έλεγχοι. Ως εκ τούτου, αφενός, είναι απαραίτητο να διαπιστωθεί ότι ο οικογενειακός δεσμός μεταξύ πατέρα και τέκνου, στο οποίο έχει χορηγηθεί το καθεστώς πρόσφυγα (
90
), υφίσταται πράγματι και είναι ουσιαστικός, καθώς και η ένταση της σχέσης εξάρτησης. Θα πρέπει να διασφαλιστεί, παρουσία των ανηλίκων, ότι η διατήρηση ενός τέτοιου δεσμού με το πληττόμενο μέλος της οικογένειας συμβαδίζει, όσον αφορά τη συγκεκριμένη κατάσταση της οικογένειας, με το μείζον συμφέρον του παιδιού. Αφετέρου, οι περιορισμοί που προβλέπονται στο άρθρο 23, παράγραφοι 3 και 4, της οδηγίας 2011/95 εξακολουθούν προφανώς να ισχύουν, οπότε η πρόσβαση στα ευεργετήματα που παρέχονται δυνάμει του άρθρου 23, παράγραφος 1, της εν λόγω οδηγίας δεν θα είναι πλέον εγγυημένη εφόσον ο πατέρας αποκλείεται ή πρόκειται να αποκλειστεί από τη διεθνή προστασία κατ’ εφαρμογή των κεφαλαίων III και V της οδηγίας 2011/95 ή εάν το κράτος μέλος κρίνει ότι η ως άνω πρόσβαση απειλεί την εθνική του ασφάλεια ή δημόσια τάξη.
80.
Συνεπώς, και για όλους τους προαναφερθέντες λόγους, το άρθρο 23, παράγραφος 1, της οδηγίας 2011/95, σε συνδυασμό με το άρθρο της 20, παράγραφος 5, και υπό το πρίσμα των άρθρων 7 και 18, καθώς και του άρθρου 24, παράγραφοι 2 και 3, του Χάρτη, έχει την έννοια ότι ο υπήκοος τρίτης χώρας, πατέρας τέκνων στα οποία έχει χορηγηθεί το καθεστώς πρόσφυγα που γεννήθηκαν στην επικράτεια του κράτους υποδοχής σε οικογένεια που δημιουργήθηκε στην εν λόγω επικράτεια, ο οποίος δεν πληροί ατομικά τις προϋποθέσεις για την παροχή διεθνούς προστασίας, πρέπει να έχει πρόσβαση στα ευεργετήματα που προβλέπονται στα άρθρα 24 έως 35 της οδηγίας 2011/95, εφόσον τούτο κριθεί αναγκαίο, λαμβανομένων υπόψη όλων των ειδικών συνθηκών της κατάστασης της οικείας οικογένειας, αφενός, ώστε να διασφαλίζεται ο σεβασμός του δικαιώματος στην οικογενειακή ζωή των τέκνων του στα οποία έχει χορηγηθεί το καθεστώς πρόσφυγα και, αφετέρου, ώστε τα τέκνα του να εξακολουθήσουν να απολαύουν όλων των δικαιωμάτων που συνδέονται με το καθεστώς πρόσφυγα, εκτός εάν ο πατέρας τους εμπίπτει στις ρήτρες αποκλεισμού των κεφαλαίων III και V της οδηγίας 2011/95 ή συνιστά απειλή για τη δημόσια ασφάλεια ή τη δημόσια τάξη του κράτους μέλους υποδοχής.
IV. Πρόταση
81.
Λαμβανομένου υπόψη του συνόλου των προεκτεθέντων, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στα προδικαστικά ερωτήματα που υπέβαλε το Conseil d’État (Συμβούλιο της Επικρατείας, Βέλγιο) ως εξής:
1)
Το άρθρο 23, παράγραφος 2, της οδηγίας 2011/95/ΕΕ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 13ης Δεκεμβρίου 2011, σχετικά με τις απαιτήσεις για την αναγνώριση των υπηκόων τρίτων χωρών ή των απάτριδων ως δικαιούχων διεθνούς προστασίας, για ένα ενιαίο καθεστώς για τους πρόσφυγες ή για τα άτομα που δικαιούνται επικουρική προστασία και για το περιεχόμενο της παρεχόμενης προστασίας, σε συνδυασμό με το άρθρο 2, στοιχείο ιʹ, της εν λόγω οδηγίας,
έχει την έννοια ότι:
καταρχήν, η έννοια των «μελών της οικογένειας» προϋποθέτει ότι αυτή η οικογένεια είχε ήδη δημιουργηθεί στη χώρα καταγωγής.
Το άρθρο 23, παράγραφος 2, της οδηγίας 2011/95, καθόσον προβλέπει την υποχρέωση των κρατών μελών να μεριμνούν για την πρόσβαση στα ευεργετήματα που προβλέπονται στα άρθρα 24 έως 35 της εν λόγω οδηγίας, έχει άμεσο αποτέλεσμα και μπορεί να προβληθεί από ιδιώτες ενώπιον των εθνικών δικαστηρίων κατά κράτους μέλους που μετέφερε πλημμελώς ή καθόλου την εν λόγω διάταξη στο εσωτερικό του δίκαιο.
Η οδηγία 2011/95 δεν προβλέπει την επέκταση, με παράγωγο τρόπο, του καθεστώτος πρόσφυγα στα μέλη της οικογένειας προσώπου που είναι δικαιούχος του καθεστώτος όταν τα μέλη αυτά δεν πληρούν ατομικά τις προϋποθέσεις για τη χορήγηση του εν λόγω καθεστώτος. Το άρθρο 23, παράγραφος 2, της οδηγίας 2011/95 επιτρέπει στα πρόσωπα που εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής του να αιτηθούν την πρόσβαση στα ευεργετήματα που προβλέπονται στα άρθρα 24 έως 35 της οδηγίας 2011/95.
2)
Το άρθρο 23, παράγραφος 1, της οδηγίας 2011/95, σε συνδυασμό με το άρθρο 20, παράγραφος 5, της εν λόγω οδηγίας και υπό το πρίσμα των άρθρων 7 και 18, καθώς και του άρθρου 24, παράγραφοι 2 και 3, του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης,
έχει την έννοια ότι:
ο υπήκοος τρίτης χώρας, πατέρας τέκνων στα οποία έχει χορηγηθεί το καθεστώς πρόσφυγα που γεννήθηκαν στην επικράτεια του κράτους υποδοχής σε οικογένεια που δημιουργήθηκε στην εν λόγω επικράτεια, ο οποίος δεν πληροί ατομικά τις προϋποθέσεις για την παροχή διεθνούς προστασίας, πρέπει να έχει πρόσβαση στα ευεργετήματα που προβλέπονται στα άρθρα 24 έως 35 της οδηγίας 2011/95, εφόσον τούτο κριθεί αναγκαίο, λαμβανομένων υπόψη όλων των ειδικών συνθηκών της κατάστασης της οικείας οικογένειας, αφενός, ώστε να διασφαλίζεται ο σεβασμός του δικαιώματος στην οικογενειακή ζωή των τέκνων του στα οποία έχει χορηγηθεί το καθεστώς πρόσφυγα και, αφετέρου, ώστε τα τέκνα του να εξακολουθήσουν να απολαύουν όλων των δικαιωμάτων που συνδέονται με το καθεστώς πρόσφυγα, εκτός εάν ο πατέρας τους εμπίπτει στις ρήτρες αποκλεισμού των κεφαλαίων III και V της οδηγίας 2011/95 ή συνιστά απειλή για τη δημόσια ασφάλεια ή τη δημόσια τάξη του κράτους μέλους υποδοχής.
(
1
)	Γλώσσα του πρωτοτύπου: η γαλλική.
(
2
)	Jastram, K., Newland, K., «L’unité de la famille et la protection des réfugiés», σε Feller, E., Türk, V., Nicholson, F. (επιμ.), La protection des réfugiés en droit international, Larcier, 2008, σ. 623.
(
3
)	Για την ανάγκη συμβιβασμού της προστασίας των θεμελιωδών δικαιωμάτων και των επιταγών της μεταναστευτικής πολιτικής, βλ., για παράδειγμα, απόφαση του ΕΔΔΑ της 12ης Οκτωβρίου 2006, Mubilanzila Mayeka και Kaniki Mitunga κατά Βελγίου (ECLI:CE:ECHR:2006:1012JUD001317803, § 81).
(
4
)	ΕΕ 2011, L 337, σ. 9.
(
5
)	Moniteur belge της 31ης Δεκεμβρίου 1980, σ. 14584.
(
6
)	Μολονότι από την αίτηση προδικαστικής αποφάσεως προκύπτει ότι το καθεστώς πρόσφυγα χορηγήθηκε σε αμφότερα τα τέκνα του ΧΧΧ, ο ΧΧΧ υποστηρίζει στις γραπτές παρατηρήσεις που υπέβαλε στο Δικαστήριο ότι το εν λόγω καθεστώς πρόσφυγα χορηγήθηκε μόνον στη θυγατέρα του. Η ως άνω ασάφεια στα πραγματικά περιστατικά δεν ασκεί επιρροή στην ανάλυση της παρούσας υπόθεσης, δεδομένου ότι σε κάθε περίπτωση αποδεικνύεται ότι το καθεστώς πρόσφυγα έχει αναγνωριστεί σε ένα τουλάχιστον εκ των τέκνων του ΧΧΧ. Από τη δικογραφία προκύπτει ότι στη θυγατέρα του ΧΧΧ αναγνωρίστηκε καθεστώς πρόσφυγα στο Βέλγιο λόγω των κινδύνων ακρωτηριασμού των γυναικείων γεννητικών οργάνων (ΑΓΓΟ) στους οποίους θα εκτίθετο εάν αναγκαζόταν να ζήσει στη Γουινέα. Όταν κριθεί αναγκαίο για την ανάλυση, θα δοθεί ιδιαίτερη προσοχή στην κατάσταση του ως άνω τέκνου.
(
7
)	Η μητέρα έχει την ιθαγένεια της Γουινέας. Της αναγνωρίστηκε το καθεστώς πρόσφυγα στο Βέλγιο το 2017.
(
8
)	Βλ. απόφαση της 9ης Νοεμβρίου 2021, Bundesrepublik Deutschland (Διατήρηση της οικογενειακής ενότητας) (C‑91/20, EU:C:2021:898, σκέψη 36). Βλ., επίσης, απόφαση της 4ης Οκτωβρίου 2018, Ahmedbekova (C‑652/16, EU:C:2018:801, σκέψεις 48 και 68).
(
9
)	Βλ. απόφαση της 9ης Νοεμβρίου 2021, Bundesrepublik Deutschland (Διατήρηση της οικογενειακής ενότητας) (C‑91/20, EU:C:2021:898, σκέψη 62).
(
10
)	Βλ. απόφαση της 9ης Νοεμβρίου 2021, Bundesrepublik Deutschland (Διατήρηση της οικογενειακής ενότητας) (C‑91/20, EU:C:2021:898, σκέψη 27 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
(
11
)	Βλ. απόφαση της 1ης Αυγούστου 2022, Bundesrepublik Deutschland (Οικογενειακή επανένωση με ανήλικο πρόσφυγα) (C‑273/20 και C‑355/20, EU:C:2022:617, σκέψη 34).
(
12
)	Η υπογράμμιση δική μου.
(
13
)	Η υπογράμμιση δική μου.
(
14
)	Κατά συνέπεια, η αιτιολογική σκέψη 12 της οδηγίας 2011/95 μνημονεύει ότι κύριος στόχος της οδηγίας είναι η διασφάλιση ότι τα κράτη μέλη εφαρμόζουν κοινά κριτήρια για τον προσδιορισμό των προσώπων που χρήζουν όντως διεθνούς προστασίας καθώς και ότι τα εν λόγω πρόσωπα έχουν πρόσβαση σε ελάχιστο επίπεδο παροχών σε όλα τα κράτη μέλη. Βλ., επίσης, άρθρο 1 της οδηγίας 2011/95. Βλ., τέλος, αποφάσεις της 19ης Μαρτίου 2019, Ibrahim κ.λπ. (C‑297/17, C‑318/17, C‑319/17 και C‑438/17, EU:C:2019:219, σκέψη 97), και της 9ης Σεπτεμβρίου 2021, Bundesrepublik Deutschland (Μέλος της οικογένειας) (C‑768/19, EU:C:2021:709, σκέψη 30 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
(
15
)	Απόφαση της 9ης Νοεμβρίου 2021, Bundesrepublik Deutschland (Διατήρηση της οικογενειακής ενότητας) (C‑91/20, EU:C:2021:898, σκέψη 60). Η υπογράμμιση δική μου.
(
16
)	Υπό την ίδια έννοια, βλ. προτάσεις του γενικού εισαγγελέα J. Richard de la Tour στην υπόθεση Bundesrepublik Deutschland (Διατήρηση της οικογενειακής ενότητας) (C‑91/20, EU:C:2021:384, σκέψη 39) και προτάσεις του γενικού εισαγγελέα P. Pikamäe στην υπόθεση Commissaire général aux réfugiés et aux apatrides (Οικογενειακή ενότητα – Ήδη παρασχεθείσα προστασία) (C‑483/20, EU:C:2021:780, σημείο 39).
(
17
)	Η οδηγία 2003/86/ΕΚ του Συμβουλίου, της 22ας Σεπτεμβρίου 2003, σχετικά με το δικαίωμα οικογενειακής επανένωσης (ΕΕ 2003, L 251, σ. 12), εφαρμόζεται a priori σε οικογένεια με την ευρεία έννοια του όρου (βλ. άρθρο 2, σημείο δʹ, της εν λόγω οδηγίας), μολονότι το άρθρο 9, παράγραφος 2, της εν λόγω οδηγίας επιτρέπει στα κράτη μέλη να περιορίζουν το ευεργέτημα που προβλέπεται στις διατάξεις του κεφαλαίου της ίδιας οδηγίας, το οποίο πραγματεύεται ειδικά την οικογενειακή επανένωση προσφύγων με οικογενειακούς δεσμούς προγενέστερους της εισόδου τους στο έδαφος του κράτους μέλους υποδοχής.
(
18
)	Ενδεικτικώς, βλ. απόφαση της 26ης Μαρτίου 2019, SM (Παιδί που τελεί υπό το αλγερινό σύστημα kafala) (C‑129/18, EU:C:2019:248, σκέψεις 53 έως 55).
(
19
)	ΕΕ 2004, L 304, σ. 12.
(
20
)	Βλ. άρθρο 2, στοιχείο ηʹ, της οδηγίας 2004/83.
(
21
)	Βλ., προς σύγκριση, άρθρο 2, στοιχείο ηʹ, της οδηγίας 2004/83 και άρθρο 2, στοιχείο ιʹ, της οδηγίας 2011/95.
(
22
)	Απόφαση της 22ας Φεβρουαρίου 2022, Commissaire général aux réfugiés et aux apatrides (Οικογενειακή ενότητα – Ήδη παρασχεθείσα προστασία) (C‑483/20, EU:C:2022:103, σκέψη 39). Βλ., επίσης, απόφαση της 9ης Σεπτεμβρίου 2021, Bundesrepublik Deutschland (Μέλος της οικογένειας) (C‑768/19, EU:C:2021:709, σκέψη 43).
(
23
)	Απόφαση της 9ης Νοεμβρίου 2021, Bundesrepublik Deutschland (Διατήρηση της οικογενειακής ενότητας) (C‑91/20, EU:C:2021:898, σκέψη 37). Η υπογράμμιση δική μου. Το Δικαστήριο δεν φαίνεται να διατύπωσε ποτέ αμφιβολίες για την προϋπόθεση σχετικά με το γεγονός ότι η οικογένεια πρέπει να έχει δημιουργηθεί στη χώρα καταγωγής: βλ., για παράδειγμα, απόφαση της 9ης Σεπτεμβρίου 2021, Bundesrepublik Deutschland (Μέλος της οικογένειας) (C‑768/19, EU:C:2021:709, σκέψεις 32, 43 και 54).
(
24
)	Βλ. απόφαση της 8ης Μαρτίου 2022, Bezirkshauptmannschaft Hartberg-Fürstenfeld (Άμεσο αποτέλεσμα) (C‑205/20, EU:C:2022:168, σκέψη 17 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
(
25
)	Βλ. απόφαση της 8ης Μαρτίου 2022, Bezirkshauptmannschaft Hartberg-Fürstenfeld (Άμεσο αποτέλεσμα) (C‑205/20, EU:C:2022:168, σκέψη 18).
(
26
)	Βλ. απόφαση της 8ης Μαρτίου 2022, Bezirkshauptmannschaft Hartberg-Fürstenfeld (Άμεσο αποτέλεσμα) (C‑205/20, EU:C:2022:168, σκέψη 19 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
(
27
)	Λαμβανομένης υπόψη της απάντησης που προτείνει για τα δύο πρώτα προδικαστικά ερωτήματα, η Βελγική Κυβέρνηση θεωρεί ότι δεν απαιτείται να δοθεί απάντηση στο τρίτο αυτό ερώτημα.
(
28
)	Μολονότι το Δικαστήριο δεν είχε ερωτηθεί τότε εάν πρέπει να αναγνωριστεί άμεσο αποτέλεσμα στο άρθρο 23, παράγραφος 1, της οδηγίας 2011/95, επισημαίνω ότι έχει ήδη υπογραμμίσει τον γενικό χαρακτήρα αυτής της διάταξης: βλ. απόφαση της 9ης Νοεμβρίου 2021, Bundesrepublik Deutschland (Διατήρηση της οικογενειακής ενότητας) (C‑91/20, EU:C:2021:898, σκέψη 43).
(
29
)	Επομένως, όπως προκύπτει από την απόφαση της 19ης Νοεμβρίου 1991, Francovich κ.λπ. (C‑6/90 και C‑9/90, EU:C:1991:428, σκέψη 17), «η ευχέρεια του κράτους να επιλέξει μεταξύ περισσοτέρων δυνατών μέσων προκειμένου να επιτύχει το αποτέλεσμα που προβλέπεται από μία οδηγία δεν αποκλείει τη δυνατότητα των ιδιωτών να επικαλεστούν ενώπιον των εθνικών δικαστηρίων τα δικαιώματα των οποίων το περιεχόμενο μπορεί να καθοριστεί με επαρκή ακρίβεια βάσει των διατάξεων της οδηγίας και μόνο» [βλ., επίσης, αποφάσεις της 2ας Αυγούστου 1993, Marshall (C‑271/91, EU:C:1993:335, σκέψη 37), και της 12ης Φεβρουαρίου 2009, Cobelfret (C‑138/07, EU:C:2009:82, σκέψη 61)].
(
30
)	Βλ. απόφαση της 9ης Νοεμβρίου 2021, Bundesrepublik Deutschland (Διατήρηση της οικογενειακής ενότητας) (C‑91/20, EU:C:2021:898, σκέψεις 48 επ.).
(
31
)	Βλ., για παράδειγμα, απόφαση της 22ας Δεκεμβρίου 2010, Gavieiro Gavieiro και Iglesias Torres (C‑444/09 και C‑456/09, EU:C:2010:819, σκέψεις 80 επ.). Ακόμη και η δυνατότητα παρέκκλισης από την υποχρέωση η οποία προβλέπεται στην παράγουσα άμεσο αποτέλεσμα διάταξη δεν είναι κατ’ ανάγκην πιθανό να θέσει υπό αμφισβήτηση το αποτέλεσμα αυτό. Βλ. για παράδειγμα, σχετικά με το άρθρο 31, παράγραφος 2, του Χάρτη, απόφαση της 6ης Νοεμβρίου 2018, Bauer και Willmeroth (C‑569/16 και C‑570/16, EU:C:2018:871, σκέψεις 84 και 85).
(
32
)	Σύμφωνα με το οποίο το άρθρο 23, παράγραφος 2, της οδηγίας 2011/95 δεν έχει εφαρμογή όταν το μέλος της οικογένειας αποκλείεται ή θα αποκλειόταν από τη διεθνή προστασία κατ’ εφαρμογήν των κεφαλαίων III και V της εν λόγω οδηγίας.
(
33
)	Ήτοι, για να επικαλεστεί ιδιώτης ενώπιον του εθνικού δικαστηρίου τη μη μεταφερθείσα στο εσωτερικό δίκαιο διάταξη οδηγίας, η κατάσταση του ιδιώτη αυτού πρέπει κατ’ ανάγκην να εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της οικείας διάταξης. Αυτό αποτελεί προϋπόθεση για να ανακύψει το ζήτημα του άμεσου αποτελέσματος της τελευταίας, που διαφέρει αρκετά από τις προϋποθέσεις που πρέπει να πληροί η εν λόγω διάταξη ώστε να έχει άμεσο αποτέλεσμα.
(
34
)	Βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 15ης Απριλίου 2008, Impact (C‑268/06, EU:C:2008:223, σκέψη 64).
(
35
)	Κατά την έκφραση που χρησιμοποίησε ο γενικός εισαγγελέας W. Van Gerven στις προτάσεις του στην υπόθεση Banks (C‑128/92, μη δημοσιευθείσες, EU:C:1993:860, σημείο 27), η οποία αποσκοπεί, με άλλα λόγια, στη δυνατότητα επίκλησης του κανόνα ενώπιον δικαστηρίου [πρβλ., επίσης, προτάσεις του γενικού εισαγγελέα M. Bobek στην υπόθεση Link Logistik N&N (C‑384/17, EU:C:2018:494, σημεία 69 και 76)].
(
36
)	Προτάσεις του γενικού εισαγγελέα W. Van Gerven στην υπόθεση Banks (C‑128/92, μη δημοσιευθείσες, EU:C:1993:860, σημείο 27).
(
37
)	Βλ. σ. 12 και 13 της αίτησης.
(
38
)	Ωστόσο, εφόσον κριθεί αναγκαίο και αφορά διαφορά μεταξύ ιδιώτη και κράτους μέλους, παραπέμπω ενδεικτικώς, από την πλούσια νομολογία, στην απόφαση της 8ης Μαρτίου 2022, Bezirkshauptmannschaft Hartberg-Fürstenfeld (Άμεσο αποτέλεσμα) (C‑205/20, EU:C:2022:168, σκέψεις 35 έως 37 και 39).
(
39
)	Βλ. απόφαση της 22ας Φεβρουαρίου 2022, Commissaire général aux réfugiés et aux apatrides (Οικογενειακή ενότητα – Ήδη παρασχεθείσα προστασία) (C‑483/20, EU:C:2022:103, σκέψη 41).
(
40
)	Βλ., στο πλαίσιο πλούσιας νομολογίας, απόφαση της 30ής Ιουνίου 2016, Toma και Biroul Executorului Judecătoresc Horațiu-Vasile Cruduleci (C‑205/15, EU:C:2016:499, σκέψη 30 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
(
41
)	Βλ. σημεία 21 επ. των παρουσών προτάσεων.
(
42
)	Η επίκληση του άρθρου 18 του Χάρτη δεν αναιρεί αυτή τη διαπίστωση, δεδομένου ότι δεν προκύπτει από αυτό το άρθρο η απαίτηση να χορηγείται καθεστώς πρόσφυγα σε μέλη της οικογένειας ενός πρόσφυγα που δεν πληρούν τις προϋποθέσεις για τη χορήγηση αυτού του καθεστώτος. Το ίδιο ισχύει και για τα άρθρα 7 και 24 του Χάρτη, δεδομένου ότι με το άρθρο 23 της οδηγίας 2011/95 εφαρμόζονται, στο πλαίσιο του πεδίου εφαρμογής της οδηγίας 2011/95, τα δικαιώματα που κατοχυρώνονται στα εν λόγω άρθρα 7 και 24. Ούτε τα άρθρα 7 και 24 του Χάρτη απαιτούν, αυτά καθεαυτά, τη χορήγηση καθεστώτος πρόσφυγα σε μέλη της οικογένειας ενός πρόσφυγα που δεν πληρούν τις προϋποθέσεις για τη χορήγηση του εν λόγω καθεστώτος, δεδομένου ότι το δικαίωμα σεβασμού της οικογενειακής ζωής του πρόσφυγα και τα δικαιώματα του παιδιού μπορούν να κατοχυρωθούν με άλλα μέσα.
(
43
)	Βλ. αποφάσεις της 17ης Νοεμβρίου 2022, Belgische Staat (Έγγαμος ανήλικος πρόσφυγας) (C‑230/21, EU:C:2022:887, σκέψη 41), και της 18ης Απριλίου 2023, Afrin (C‑1/23 PPU, EU:C:2023:296, σκέψη 43).
(
44
)	Βλ., προς σύγκριση, αφενός, αιτιολογική σκέψη 6 και άρθρο 2, στοιχείο δʹ, και, αφετέρου, άρθρο 9, παράγραφος 2, της οδηγίας 2003/86.
(
45
)	Βλ. άρθρο 10, παράγραφος 2, της οδηγίας 2003/86.
(
46
)	Βλ. άρθρο 10, παράγραφος 3, της οδηγίας 2003/86.
(
47
)	Βλ. απόφαση της 1ης Αυγούστου 2022, Bundesrepublik Deutschland (Οικογενειακή επανένωση με ανήλικο πρόσφυγα) (C‑273/20 και C‑355/20, EU:C:2022:617, σκέψη 32 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
(
48
)	Βλ. άρθρο 5, παράγραφος 3, και άρθρο 11 της οδηγίας 2011/95.
(
49
)	Ο ΑΓΓΟ μπορεί να θεωρηθεί ως «ειδική μορφή δίωξης παιδιών, καθώς αυτές οι πρακτικές επηρεάζουν δυσανάλογα τα νεαρά κορίτσια»: βλ. σημείο 9 των Οδηγιών του 2009 της Ύπατης Αρμοστείας των Ηνωμένων Εθνών για τους Πρόσφυγες, για τον χειρισμό των αιτημάτων ασύλου στις περιπτώσεις ακρωτηριασμού των γυναικείων γεννητικών οργάνων (διαθέσιμο στη διεύθυνση https://www.unhcr.org/fr/publications/legal/4fd737379/note-dorientation-demandes-dasile-relatives-mutilations-genitales-feminines.html).
(
50
)	Η απόφαση της 17ης Απριλίου 2020 του Conseil du contentieux des étrangers (συμβουλίου επίλυσης ενδίκων διαφορών επί υποθέσεων αλλοδαπών) υποβλήθηκε συνημμένη στις παρατηρήσεις του αναιρεσείοντος της κύριας δίκης. Το συμβούλιο επανέλαβε εν μέρει τα στοιχεία της απόφασης της 2ας Οκτωβρίου 2019 του Commissaire général aux réfugiés et aux apatrides (Γενικού Επιτρόπου για τους πρόσφυγες και τους απάτριδες) και απέρριψε τη νέα αίτηση του ΧΧΧ για διεθνή προστασία. Από την απόφαση αυτή προκύπτει ότι η μητέρα των τέκνων νοσηλεύτηκε στο νοσοκομείο και ότι η θυγατέρα του ζεύγους είχε σταλεί σε βρεφονηπιακό σταθμό.
(
51
)	Υπενθυμίζεται ότι η απόφαση απέλασης συνιστά επέμβαση στην άσκηση του δικαιώματος σεβασμού της οικογενειακής ζωής: βλ., σε διαφορετικό πλαίσιο, απόφαση της 11ης Ιουλίου 2002, Carpenter (C‑60/00, EU:C:2002:434, σκέψη 42).
(
52
)	Απόφαση της 16 Φεβρουαρίου 2017, C. K. κ.λπ. (C‑578/16 PPU, EU:C:2017:127, σκέψη 59). Βλ., επίσης, σημείο 26 των παρουσών προτάσεων.
(
53
)	Βλ. απόφαση της 5ης Μαΐου 2022, Subdelegación del Gobierno en Toledo (Διαμονή μέλους οικογένειας – Ανεπαρκείς πόροι) (C‑451/19 και C‑532/19, EU:C:2022:354, σκέψη 56).
(
54
)	Βλ. υποσημείωση 14 των παρουσών προτάσεων.
(
55
)	Βλ. απόφαση της 14ης Μαΐου 2019, M κ.λπ. (Ανάκληση του καθεστώτος πρόσφυγα) (C‑391/16, C‑77/17 και C‑78/17, EU:C:2019:403, σκέψεις 79 και 80).
(
56
)	Βλ. απόφαση της 14ης Μαΐου 2019, M κ.λπ. (Ανάκληση του καθεστώτος πρόσφυγα) (C‑391/16, C‑77/17 και C‑78/17, EU:C:2019:403, σκέψη 91).
(
57
)	Αυτή η έννοια είναι, κατά τη γνώμη μου, ευρύτερη από εκείνη της οικογενειακής επανένωσης.
(
58
)	Βλ. απόφαση της 9ης Νοεμβρίου 2021, Bundesrepublik Deutschland (Διατήρηση της οικογενειακής ενότητας) (C‑91/20, EU:C:2021:898, σκέψεις 42 και 43). Βλ., επίσης, προτάσεις του γενικού εισαγγελέα J. Richard de la Tour στην υπόθεση Bundesrepublik Deutschland (Διατήρηση της οικογενειακής ενότητας) (C‑91/20, EU:C:2021:384, σημείο 88).
(
59
)	Εγκρίθηκε από τη Γενική Συνέλευση των Ηνωμένων Εθνών με την απόφαση 44/25 της 20ής Νοεμβρίου 1989 και τέθηκε σε ισχύ στις 2 Σεπτεμβρίου 1990.
(
60
)	Απόφαση της 27ης Ιουνίου 2006, Κοινοβούλιο κατά Συμβουλίου (C‑540/03, EU:C:2006:429, σκέψη 57).
(
61
)	Πρβλ. απόφαση της 12ης Απριλίου 2018, A και S (C‑550/16, EU:C:2018:248, σκέψη 58).
(
62
)	Η αιτιολογική σκέψη 16 της οδηγίας 2011/95 επισημαίνει ότι η τελευταία σέβεται τα θεμελιώδη δικαιώματα και συνάδει με τις αρχές που αναγνωρίζονται στον Χάρτη και ότι σκοπεί να προωθήσει την εφαρμογή των άρθρων 7, 18, και 24, του Χάρτη, τα οποία μνημονεύονται, μεταξύ άλλων, ρητώς στην εν λόγω αιτιολογική σκέψη, καταδεικνύοντας με αυτόν τον τρόπο την ιδιαίτερη προσήλωση του νομοθέτη της Ένωσης σε αυτά.
(
63
)	Βλ., για ένα πρόσφατο παράδειγμα, απόφαση της 18ης Απριλίου 2023, Afrin (C‑1/23 PPU, EU:C:2023:296, σκέψη 45).
(
64
)	Απόφαση της 9ης Σεπτεμβρίου 2021, Bundesrepublik Deutschland (Μέλος της οικογένειας) (C‑768/19, EU:C:2021:709, σκέψη 39 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
(
65
)	Βλ. απόφαση της 17ης Νοεμβρίου 2022, Belgische Staat (Έγγαμος ανήλικος πρόσφυγας) (C‑230/21, EU:C:2022:887, σκέψη 48).
(
66
)	Βλ. απόφαση της 9ης Σεπτεμβρίου 2021, Bundesrepublik Deutschland (Μέλος της οικογένειας) (C‑768/19, EU:C:2021:709, σκέψεις 38 και 44).
(
67
)	Βλ. αποφάσεις της 16ης Φεβρουαρίου 2017, C. K. κ.λπ. (C‑578/16 PPU, EU:C:2017:127, σκέψη 59 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία), και της 19ης Μαρτίου 2019, Ibrahim κ.λπ. (C‑297/17, C‑297/17, C‑318/17, C‑319/17 και C‑438/17, EU:C:2019:219, σκέψη 87).
(
68
)	Βλ., επίσης, τις προτάσεις μου στην υπόθεση Ligue des droits humains (C‑817/19, EU:C:2022:65, σημεία 64 επ.).
(
69
)	Και, ενδεχομένως, ο υιός του.
(
70
)	Και, ενδεχομένως, του θεμελιώδους δικαιώματος σεβασμού της οικογενειακής ζωής του υιού του.
(
71
)	Στη χειρότερη περίπτωση, θα υποχρεωθεί να εγκαταλείψει το βελγικό έδαφος μαζί με τα τέκνα του, ενδεχόμενο το οποίο εξετάζεται στο σημείο 77 των παρουσών προτάσεων.
(
72
)	Βλ. θεματικό έγγραφο του Επιτρόπου για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα, «Réaliser le droit au regroupement familial des réfugiés en Europe», Συμβούλιο της Ευρώπης, Ιούνιος 2017, σημείο 1.2.2.
(
73
)	Όπ.π.
(
74
)	Απόφαση του ΕΔΔΑ της 6ης Νοεμβρίου 2012 (CE:ECHR:2012:1106JUD002234109).
(
75
)	Απόφαση του ΕΔΔΑ της 6ης Σεπτεμβρίου 2012, Hode και Abdi κατά Ηνωμένου Βασιλείου (CE:ECHR:2012:1106JUD002234109, § 43).
(
76
)	Απόφαση του ΕΔΔΑ της 6ης Σεπτεμβρίου 2012, Hode και Abdi κατά Ηνωμένου Βασιλείου (CE:ECHR:2012:1106JUD002234109, § 44).
(
77
)	Απόφαση του ΕΔΔΑ της 6ης Σεπτεμβρίου 2012, Hode και Abdi κατά Ηνωμένου Βασιλείου (CE:ECHR:2012:1106JUD002234109, § 45).
(
78
)	Απόφαση του ΕΔΔΑ της 6ης Σεπτεμβρίου 2012, Hode και Abdi κατά Ηνωμένου Βασιλείου (CE:ECHR:2012:1106JUD002234109, § 45).
(
79
)	Απόφαση του ΕΔΔΑ της 6ης Σεπτεμβρίου 2012, Hode και Abdi κατά Ηνωμένου Βασιλείου (CE:ECHR:2012:1106JUD002234109, § 48).
(
80
)	Απόφαση του ΕΔΔΑ της 6ης Σεπτεμβρίου 2012, Hode και Abdi κατά Ηνωμένου Βασιλείου (CE:ECHR:2012:1106JUD002234109, § 49).
(
81
)	Απόφαση του ΕΔΔΑ της 6ης Σεπτεμβρίου 2012, Hode και Abdi κατά Ηνωμένου Βασιλείου (CE:ECHR:2012:1106JUD002234109, § 50).
(
82
)	Απόφαση του ΕΔΔΑ της 6ης Σεπτεμβρίου 2012, Hode και Abdi κατά Ηνωμένου Βασιλείου (CE:ECHR:2012:1106JUD002234109, § 51).
(
83
)	Απόφαση του ΕΔΔΑ της 6ης Σεπτεμβρίου 2012, Hode και Abdi κατά Ηνωμένου Βασιλείου (CE:ECHR:2012:1106JUD002234109, § 55).
(
84
)	Απόφαση του ΕΔΔΑ της 6ης Σεπτεμβρίου 2012, Hode και Abdi κατά Ηνωμένου Βασιλείου (CE:ECHR:2012:1106JUD002234109, § 56).
(
85
)	Σχετικά με την αρχή της ισότητας που ορίζεται στο άρθρο 20 του Χάρτη, βλ. απόφαση της 2ας Σεπτεμβρίου 2021, État belge (Δικαίωμα διαμονής σε περίπτωση ενδοοικογενειακής βίας) (C‑930/19, EU:C:2021:657, σκέψη 57 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
(
86
)	Το ως άνω σκεπτικό ισχύει και για τον υιό του ΧΧΧ, υπό την ιδιότητά του ως πρόσφυγα.
(
87
)	Σε περίπτωση που η αναχώρηση του πατέρα αναγκάσει το τέκνο να τον ακολουθήσει στη χώρα καταγωγής του, το τέκνο θα εκτεθεί σε σοβαρό κίνδυνο απάνθρωπης και εξευτελιστικής μεταχείρισης, η οποία απαγορεύεται απόλυτα από το άρθρο 4 του Χάρτη, έναντι της οποίας θα διασφαλιζόταν από το καθεστώς πρόσφυγα.
(
88
)	Βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 30ής Ιουνίου 2022, Valstybės sienos apsaugos tarnyba κ.λπ. (C‑72/22 PPU, EU:C:2022:505, σκέψη 63).
(
89
)	Απόφαση της 9ης Νοεμβρίου 2021, Bundesrepublik Deutschland (Διατήρηση της οικογενειακής ενότητας) (C‑91/20, EU:C:2021:898, σκέψη 60).
(
90
)	Κατά το Δικαστήριο, «η ύπαρξη πραγματικού οικογενειακού βίου προϋποθέτει την απόδειξη του υποστατού του οικογενειακού δεσμού ή της βουλήσεως δημιουργίας ή διατηρήσεως ενός τέτοιου δεσμού» [απόφαση της 1ης Αυγούστου 2022, Bundesrepublik Deutschland (Οικογενειακή επανένωση με ανήλικο πρόσφυγα) (C‑273/20 και C‑355/20, EU:C:2022:617, σκέψη 65)].