62005CJ0149_PL
Strony
Motywy wyroku
Sentencja
Strony
W sprawie C‑149/05
mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 234 WE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez cour d’appel de Paris (Francja) postanowieniem z dnia 23 marca 2005 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 4 kwietnia 2005 r., w postępowaniu:
Harold Price
przeciwko
Conseil des ventes volontaires de meubles aux enchères publiques,
TRYBUNAŁ (pierwsza izba),
w składzie: P. Jann, prezes izby, K. Schiemann (sprawozdawca), N. Colneric, E. Juhász i E. Levits, sędziowie,
rzecznik generalny: C. Stix‑Hackl,
sekretarz: B. Fülöp, administrator,
uwzględniając procedurę pisemną i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 26 stycznia 2006 r.,
rozważywszy uwagi przedstawione:
– w imieniu H. Price’a przez H. Oliviera‑Martina, avocat,
– w imieniu Conseil des ventes volontaires de meubles aux enchères publiques przez H. Calveta, avocat,
– w imieniu rządu francuskiego przez G. de Bergues’a i C. Bergeot‑Nunes, działających w charakterze pełnomocników,
– w imieniu rządu austriackiego przez E. Riedla, działającego w charakterze pełnomocnika,
– w imieniu rządu szwedzkiego przez K. Wistrand, działającą w charakterze pełnomocnika,
– w imieniu Komisji Wspólnot Europejskich przez H. Støvlbæka i D. Maidani, działających w charakterze pełnomocników, wspieranych przez J.M.V. Visee’a, w charakterze biegłego,
po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 23 marca 2006 r.,
wydaje następujący
Wyrok
Motywy wyroku
1. Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni dyrektywy Rady 89/48/EWG z dnia 21 grudnia 1988 r. w sprawie ogólnego systemu uznawania dyplomów ukończenia studiów wyższych, przyznawanych po ukończeniu kształcenia i szkolenia zawodowego, trwających co najmniej trzy lata (Dz.U. 1989, L 19, str. 16) oraz dyrektywy Rady 92/51/EWG z dnia 18 czerwca 1992 r. w sprawie drugiego ogólnego systemu uznawania kształcenia i szkolenia zawodowego, uzupełniającej dyrektywę 89/48/EWG (Dz.U. L 209, str. 25), w brzmieniu zmienionym dyrektywą 2001/19/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 14 maja 2001 r. (Dz.U. L 206, str. 1, zwanych dalej odpowiednio „dyrektywą 89/48” i „dyrektywą 92/51”).
2. Wniosek ten został złożony w ramach skargi wniesionej przez H. Price’a, posiadającego określone kwalifikacje w zakresie sprzedaży w drodze licytacji nabyte w Zjednoczonym Królestwie, na decyzję Conseil des ventes volontaires de meubles aux enchères publiques (rady dobrowolnej sprzedaży ruchomości w drodze publicznej licytacji, zwanej dalej „CVV”), na podstawie której ta ostatnia uzależniła jego dostęp do zawodu directeur de ventes volontaires de meubles aux enchères publiques (kierującego dobrowolną sprzedażą ruchomości w drodze publicznej licytacji, zwanego dalej „kierującym dobrowolną sprzedażą”) we Francji od pozytywnego wyniku testu umiejętności w trzech dziedzinach: zagadnienia prawne, praktyka sprzedaży na licytacjach oraz regulacja zawodowa.
Ramy prawne
Uregulowania wspólnotowe
3. Z motywów trzeciego i czwartego dyrektywy 89/48 wynika, że ma ona na celu wprowadzenie w życie ogólnego systemu uznawania dyplomów, mającego ułatwić obywatelom europejskim wykonywanie tych wszystkich rodzajów działalności zawodowej, które w przyjmującym państwie członkowskim są uzależnionych od ukończenia kształcenia i szkolenia odbywanego po ukończeniu szkoły średniej, pod warunkiem że obywatele ci posiadają dyplom przygotowujący ich do wykonywania tych rodzajów działalności przyznany w wyniku ukończenia studiów trwających co najmniej trzy lata i wydany w innym państwie członkowskim.
4. Dyrektywa 92/51 ustanawia ogólny uzupełniający system uznawania kształcenia i szkolenia zawodowego, obejmujący te poziomy wykształcenia, które nie wchodziły w zakres pierwotnego systemu wprowadzonego przez dyrektywę 89/48, którego zastosowanie ograniczone jest jedynie do wykształcenia na poziomie wyższym.
5. Na podstawie art. 2 akapit pierwszy dyrektywy 89/48 i art. 2 akapit pierwszy dyrektywy 92/51 obie dyrektywy stosują się do każdego obywatela państwa członkowskiego, który zamierza wykonywać „zawód regulowany” w innym państwie członkowskim.
Pojęcie „zawodu regulowanego”
6. Zgodnie z definicją zawartą w art. 1 lit. c) dyrektywy 89/48, którego brzmienie jest w zasadzie identyczne z brzmieniem art. 1 lit. e) dyrektywy 92/51, przez „zawód regulowany” rozumie się regulowaną działalność zawodową bądź zespół regulowanych działalności zawodowych, które tworzą ten zawód w państwie członkowskim.
7. „Regulowana działalność zawodowa” została zdefiniowana w art. 1 lit. d) akapit pierwszy dyrektywy 89/48, jak również w art. 1 lit. f) akapit pierwszy dyrektywy 92/51 jako działalność zawodowa lub jeden z jej trybów, których podjęcie lub wykonywanie na terenie państwa członkowskiego wymaga, bezpośrednio lub pośrednio, na mocy przepisów ustawowych, wykonawczych lub administracyjnych, w zakresie zastosowania dyrektywy 89/48 posiadania dyplomu, a w zakresie zastosowania dyrektywy 92/51 posiadania dowodu wykształcenia i szkolenia albo poświadczenia kompetencji.
8. Na podstawie art. 1 lit. d) akapit drugi dyrektywy 89/48, którego brzmienie jest w zasadzie identyczne z brzmieniem art. 1 lit. f) akapit drugi dyrektywy 92/51, z wyjątkiem, gdy dyrektywa 92/51 odnosi się do „dowodu wykształcenia i szkolenia”, a dyrektywa 89/48 do „dyplomu”, za regulowaną działalność zawodową uważa się:
„działalność zawodową, jeżeli wykonywana jest ona przez członków stowarzyszenia lub organizacji, której celem jest w szczególności wspieranie i utrzymanie wysokiego standardu w danej dziedzinie zawodowej oraz która dla osiągnięcia tego celu jest uznawana w specjalnej formie przez dane państwo członkowskie, oraz:
– wydaje dyplomy swoim członkom,
– zapewnia, że jej członkowie respektują wydane przez nie przepisy dotyczące etyki zawodowej, oraz
– przyznaje im prawo używania tytułu bądź skrótu tego tytułu, lub prawo osiągania korzyści ze statusu wynikającego z posiadania tego dyplomu”.
9. Zgodnie z art. 1 lit. d) akapit trzeci dyrektywy 89/48 niepełna lista stowarzyszeń i organizacji, które w okresie przyjęcia tej dyrektywy spełniają warunki zawarte w akapicie drugim, znajduje się w załączniku do tej dyrektywy. W załączniku tym wymieniona jest, między innymi, „Royal Institution of Chartered Surveyors”.
Pojęcie „dyplomu”
10. Na podstawie art. 1 lit. a) tiret drugie dyrektywy 89/48 „dyplom” w rozumieniu tej dyrektywy stanowi dokument wskazujący w szczególności, iż jego posiadacz pomyślnie ukończył kurs z zakresu przekraczającego poziom szkoły średniej trwający co najmniej trzy lata lub równorzędny okres przy niepełnym wymiarze godzin.
11. Zgodnie z art. 1 lit. a) tiret drugie pkt i) dyrektywy 92/51 „dyplom” w rozumieniu tej dyrektywy stanowi dokument wskazujący, że jego posiadacz pomyślnie ukończył kurs z zakresu przekraczającego poziom szkoły średniej, inny niż ten, o którym mowa w art. 1 lit. a) tiret drugie dyrektywy 89/48, o okresie trwania przynajmniej jednego roku lub odpowiednim okresie, uwzględniając niepełny wymiar godzin.
Obowiązek uznania
12. Artykuł 3 akapit pierwszy dyrektywy 89/48 przewiduje:
„W przypadku gdy w przyjmującym państwie członkowskim podjęcie lub wykonywanie zawodu regulowanego uzależnione jest od posiadania dyplomu, właściwe władze nie mogą, powołując się na podstawę braku odpowiednich kwalifikacji, odmówić prawa obywatelowi państwa członkowskiego do podjęcia lub wykonywania tego zawodu na tych samych warunkach, które są stosowane wobec własnych obywateli:
a) jeżeli wnioskodawca posiada dyplom wymagany w innym państwie członkowskim w celu podjęcia lub wykonywania tego samego zawodu na jego terytorium, a dyplom ten został wydany w danym państwie członkowskim; lub
b) jeżeli wnioskodawca wykonywał dany zawód w pełnym wymiarze godzin przez okres dwóch lat w ciągu ostatnich dziesięciu lat w innym państwie członkowskim, w którym nie podlega on regulacjom w rozumieniu art. 1 lit. c) i art. 1 lit. d) akapit pierwszy oraz posiada jeden lub kilka dokumentów potwierdzających posiadanie kwalifikacji:
– które zostały wydane przez właściwe władze w państwie członkowskim, mianowane zgodnie z przepisami ustawowymi, wykonawczymi lub administracyjnymi obowiązującymi w tym państwie,
– które wykazują, że ich posiadacz pomyślnie ukończył kurs z zakresu przekraczającego poziom szkoły średniej co najmniej trzy lata lub równoważny okres przy niepełnym wymiarze godzin, na uniwersytecie lub w instytucji szkolnictwa wyższego bądź też w instytucji o zbliżonym poziomie w danym państwie członkowskim oraz, tam gdzie jest to konieczne, pomyślnie ukończył kształcenie zawodowe wymagane jako uzupełnienie kształcenia po szkole średniej, oraz
– które przygotowały ich posiadacza do wykonywania tego zawodu”.
13. Artykuł 3 akapit pierwszy dyrektywy 92/51 ma następujące brzmienie:
„Bez uszczerbku dla dyrektywy 89/48/EWG, [jeśli] w przyjmującym państwie członkowskim podjęcie lub wykonywanie zawodu regulowanego wymaga posiadania dyplomu w rozumieniu niniejszej dyrektywy lub dyrektywy 89/48/EWG, właściwe władze nie mogą, na podstawie braku odpowiednich kwalifikacji, odmówić prawa obywatelowi państwa członkowskiego do podjęcia lub wykonywania tego zawodu na tych samych warunkach, które są stosowane wobec własnych obywateli:
a) jeżeli wnioskodawca posiada dyplom zgodnie z definicją przytoczoną w niniejszej dyrektywie lub w dyrektywie 89/48/EWG, wymagany w innym państwie członkowskim w celu podjęcia lub wykonywania tego samego zawodu na jego terenie, a dyplom ten został wydany w danym państwie członkowskim;
lub
b) jeżeli wnioskodawca wykonywał dany zawód w pełnym wymiarze godzin przez okres dwóch lat lub odpowiedni okres w niepełnym wymiarze godzin w ciągu ostatnich dziesięciu lat w innym państwie członkowskim, w którym nie podlega on regulacjom w rozumieniu art. 1 lit. e) i art. 1 lit. f) akapit pierwszy niniejszej dyrektywy albo art. 1 lit. c) i art. 1 lit. d) akapit pierwszy dyrektywy 89/48/EWG oraz posiada jeden lub kilka dowodów wykształcenia i szkolenia, które:
– zostały wydane przez właściwe władze państwa członkowskiego, wyznaczone zgodnie z przepisami ustawowymi, wykonawczymi lub administracyjnymi obowiązującymi w tym państwie oraz,
– albo wskazują, że ich posiadacz pomyślnie ukończył kurs kształcenia po szkole średniej inny niż ten, do którego odnosi się art. 1 lit. a) tiret drugie dyrektywy 89/48/EWG, trwający przynajmniej jeden rok lub odpowiedni okres, uwzględniając niepełny wymiar godzin, dla którego jednym z warunków przyjęcia jest, jako zasada ogólna, pomyślne ukończenie kursu kształcenia szkoły średniej wymaganego do rozpoczęcia studiów uniwersyteckich lub wstąpienia do szkoły wyższej, jak również kształcenie i szkolenie zawodowe, które jest integralną częścią kursu po szkole średniej
[…]
oraz
– przygotowały ich posiadacza do wykonywania tego zawodu”.
14. Artykuł 3 akapit czwarty dyrektywy 92/51 zawiera ponadto odstępstwo od akapitu pierwszego tego samego artykułu, na podstawie którego przyjmujące państwo członkowskie nie jest zobowiązane do zastosowania tego przepisu w przypadkach, jeśli dyplom, którego wymaga, jest dyplomem takim jak zdefiniowany w dyrektywie 89/48, którego jednym z warunków wydania jest ukończenie kursu kształcenia po szkole średniej trwającego ponad cztery lata.
Środki kompensacyjne
15. Niezależnie od postanowień art. 3 dyrektyw 89/48 i 92/51, art. 4 tych dyrektyw dopuszcza, by przyjmujące państwo członkowskie wymagało od wnioskodawcy, pod pewnymi warunkami, które są w nim określone, przedłożenia dowodu o zdobytym doświadczeniu zawodowym określonej długości, odbycia stażu adaptacyjnego o długości nieprzekraczającej trzech lat lub przystąpienia do testu umiejętności (dalej zwanych „środkami kompensacyjnymi”).
16. Zgodnie z art. 4 ust. 1 akapit trzeci dyrektywy 89/48, którego brzmienie jest w zasadzie identyczne z brzmieniem art. 4 ust. 1 lit. b) akapit trzeci oraz akapit czwarty tiret pierwsze dyrektywy 92/51, przyjmujące państwo członkowskie, które stosuje środki kompensacyjne, musi zasadniczo udzielić wnioskodawcy prawa wyboru między stażem adaptacyjnym a testem umiejętności. Niemniej, jeśli chodzi o wykonywanie zawodu, który „wymaga dokładnej znajomości prawa krajowego i w odniesieniu do którego udzielanie porad lub pomocy związanej z prawem krajowym jest zasadniczą i trwałą cechą działalności zawodowej”, przyjmujące państwo członkowskie może, w drod ze odstępstwa od tej zasady, wskazać staż adaptacyjny lub test umiejętności.
Uregulowania krajowe
Uregulowania francuskie
17. Dekret nr 2001‑650 z dnia 19 lipca 2001 r. uchwalony na podstawie art. od L.321‑1 do L.321‑38 code de commerce (francuskiego kodeksu handlowego) i dotyczący dobrowolnej sprzedaży ruchomości w drodze publicznej licytacji (JORF z dnia 21 lipca 2001 r., str. 11760, zwany dalej „dekretem 2001‑650”) ustala warunki wykonywania działalności kierującego dobrowolną sprzedażą.
18. Artykuł 16 tego dekretu przewiduje, że wykonywanie tego zawodu jest zasadniczo zastrzeżone dla posiadaczy dyplomu prawa oraz dyplomu krajowej historii sztuki, sztuk stosowanych, archeologii lub sztuk plastycznych. Jeden z tych dyplomów powinien przyznawać co najmniej tytuł licencjacki, a drugi potwierdzać co najmniej poziom kształcenia odpowiadający dwóm latom studiów wyższych. Posiadacze dokumentów potwierdzających kwalifikacje i dyplomów, które zostały dopuszczone na podstawie szczególnego zwolnienia, a których listę ustala załączone wspólne zarządzenie ministra sprawiedliwości oraz ministra właściwego w zakresie szkolnictwa wyższego, mogą również wykonywać ten zawód.
19. Na podstawie art. 45 tego dekretu uznaje się, że obywatele innego państwa członkowskiego posiadają kwalifikacje wymagane przez art. 16 tego dekretu, jeśli:
– pomyślnie ukończyli kurs z zakresu przekraczającego poziom szkoły średniej trwający co najmniej jeden rok lub w równorzędnym okresie w przypadku kursu w niepełnym wymiarze godzin, przygotowujący ich do wykonywania zawodu kierującego dobrowolną sprzedażą i którego jednym z warunków dostępu jest ukończenie kursu szkoły średniej wymaganego do rozpoczęcia studiów wyższych, jak również kształcenie zawodowe wymagane ewentualnie ponad ten kurs z zakresu przekraczającego poziom szkoły średniej; oraz
– są posiadaczami dyplomów, świadectw lub innych dokumentów potwierdzających posiadane kwalifikacje:
1) jeśli pochodzą z państwa członkowskiego które reguluje dostęp do zawodu i jego wykonywanie, są posiadaczami jednego lub kilku dyplomów, świadectw lub innych dokumentów potwierdzających posiadane kwalifikacje, umożliwiających wykonywanie działalności dobrowolnej sprzedaży ruchomości w drodze publicznej licytacji, wydanych przez właściwe władze tego państwa;
2) jeśli pochodzą z państwa członkowskiego, które nie reguluje dostępu do zawodu i jego wykonywania, są posiadaczami jednego lub kilku dyplomów, świadectw lub innych dokumentów potwierdzających posiadane kwalifikacje w zakresie regulowanego kształcenia, zorientowanego szczególnie na wykonywanie zawodu; lub
3) jeśli pochodzą z państwa członkowskiego, które nie reguluje ani dostępu do zawodu i jego wykonywania, ani kształcenia prowadzącego do wykonywania tego zawodu, są posiadaczami jednego lub kilku dyplomów, świadectw lub innych dokumentów potwierdzających posiadane kwalifikacje oraz przedstawią dowody na wykonywanie zawodu w tym państwie w pełnym wymiarze czasu pracy przez co najmniej dwa lata w trakcie ostatnich dziesięciu lat lub przez równoważny okres w przypadku wykonywania zawodu w niepełnym wymiarze czasu pracy, pod warunkiem odpowiedniego poświadczenia tych okresów przez właściwe władze tego państwa.
20. Artykuł 48 dekretu 2001‑650 przyznaje kompetencje CVV w zakresie rozpatrywania wniosków o uznanie dyplomów, świadectw lub innych dokumentów potwierdzających posiadane kwalifikacje osób spełniających warunki przewidziane w art. 45, które zamierzają prowadzić działalność we Francji.
21. Na podstawie art. 49 tego dekretu wnioskodawca powinien poddać się testowi umiejętności, jeśli jego wykształcenie obejmuje zagadnienia istotnie różniące się od zagadnień wymienionych w tym dekrecie, jeśli dana działalność zawodowa nie jest regulowana w państwie członkowskim pochodzenia lub jest regulowana w sposób istotnie różny.
Uregulowania Zjednoczonego Królestwa
22. Zgodnie zobowiązującymi przepisami prawnymi wykonywanie tej działalności zawodowej w Zjednoczonym Królestwie nie jest uzależnione od spełnienia jakichkolwiek wymogów. Z drugiej strony Royal Institution of Chartered Surveyors oddziałuje, w pewnym stopniu, na organizację tej działalności.
Postępowanie przed sądem krajowym i pytania prejudycjalne
23. H. Price, obywatel brytyjski, jest posiadaczem dyplomu „Bachelor of Arts with second class honours in Fine Arts Valuation”. Dyplom ten jest uwierzytelniony przez Royal Institution of Chartered Surveyors w Zjednoczonym Królestwie. Zgodnie z informacjami przedstawionymi przez jego adwokata podczas rozprawy, H. Price, chociaż w pewnym okresie był członkiem stażystą Royal Institution of Chartered Surveyors, nigdy nie był jednak pełnoprawnym członkiem tej organizacji, gdyż nigdy nie odbył dwuletniego stażu zawodowego zakończonego egzaminem ustnym przed komisją konkursową („Assessment of Professional Competence” lub „APC”) wymaganego, aby stać się członkiem.
24. Chcąc wykonywać zawód kierującego dobrowolną sprzedażą we Francji, H. Price złożył w dniu 8 stycznia 2002 r. do CVV wniosek o uznanie dyplomu, świadectwa lub innego dokumentu potwierdzającego posiadane kwalifikacje na podstawie art. 48 dekretu 2001‑650.
25. Decyzją z dnia 19 czerwca 2003 r. CVV zaprosiła H. Price’a do poddania się testowi umiejętności przewidzianemu w art. 49 tego dekretu z następujących dziedzin: zagadnienia prawne, praktyka sprzedaży w drodze publicznych licytacji oraz regulacja zawodu. H. Price złożył zażalenie na tę decyzję, które zostało oddalone w dniu 11 września 2003 r.
26. W dniu 19 sierpnia 2003 r. H. Price wniósł skargę do cour d’appel de Paris na decyzję CVV z dnia 19 czerwca 2003 r. zobowiązującą go do poddania się testowi umiejętności.
27. Według sądu krajowego H. Price nie wykazał, że w trakcie co najmniej dziesięciu lat poprzedzających złożenie wniosku o uznanie dyplomu wykonywał w pełnym wymiarze czasu pracy przez co najmniej dwa lata działalność kierującego dobrowolną sprzedażą, poświadczoną przez władze brytyjskie.
28. H. Price podniósł jednakże, że sporna decyzja, nie pozostawiając mu możliwości wyboru pomiędzy stażem adaptacyjnym a testem umiejętności, narusza postanowienia dyrektywy 92/51, która uzupełnia dyrektywę 89/48.
29. Na poparcie tego zarzutu podnosi, że zgodnie z art. 7 dyrektywy 92/51, jeśli państwo członkowskie chce skorzystać z możliwości wprowadzenia wymogu stażu adaptacyjnego lub testu umiejętności, to musi pozostawić prawo wyboru wnioskodawcy.
30. Według sądu krajowego CVV słusznie podnosi, że H. Price nie może powoływać się na ten przepis, gdyż znajduje on zastosowanie jedynie w przypadku, gdy państwo przyjmujące wymaga posiadania świadectwa, a nie ? jak w niniejszym przypadku ? dyplomu.
31. Strona pozwana w postępowaniu przed sądem krajowym podnosi, że sytuacja H. Price’a wchodzi w zakres art. 4 ust. 1 lit. b) akapit czwarty tiret pierwsze dyrektywy 92/51 i że zgodnie z tym przepisem państwo członkowskie może zastrzec sobie wybór pomiędzy stażem adaptacyjnym a testem umiejętności, jeśli chodzi o zawód, którego wykonywanie wymaga dokładnej znajomości prawa krajowego i w odniesieniu do którego udzielanie porad lub pomocy związanej z prawem krajowym jest zasadniczą i trwałą cechą działalności zawodowej. Tak właśnie jest jej zdaniem w przypadku działalności kierującego sprzedażą dobrowolną.
32. H. Price kwestionuje taką wykładnię dyrektywy 92/51 i twierdzi, że sprzedaż dobrowolna różni się jednak od sprzedaży przymusowej, a uznanie, o które on się ubiega, dotyczy wyłącznie sprzedaży dobrowolnej.
33. W tych okolicznościach cour d’appel de Paris postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:
„1) Czy dyrektywa […] 92/51 […] znajduje zastosowanie do działalności kierującego dobrowolną sprzedażą […] uregulowaną art. od L.321‑1 do L.321‑3, L.321‑8 oraz L.321‑9 code de commerce?
2) W przypadku udzielenia odpowiedzi twierdzącej: czy przyjmujące państwo członkowskie może powołać się na odstępstwo [od art. 4 ust. 1 lit. b) akapit trzeci dyrektywy 92/51] przewidziane w [art. 4 ust. 1 lit. b) akapit czwarty tiret pierwsze dyrektywy 92/51]?”.
W przedmiocie pytania pierwszego
34. Należy od razu zauważyć, że zakresy zastosowania dyrektyw, odpowiednio 89/48 i 92/51, nie są określone tylko ze względu na rodzaj zawodu regulowanego, którego dotyczy dana sprawa, lecz także w zależności od kwalifikacji wnioskodawcy, który ubiega się o dostęp do tego zawodu. W rezultacie pytanie pierwsze sądu krajowego należy interpretować w ten sposób, że zmierza ono zasadniczo do ustalenia, czy dyrektywa 92/51 znajduje zastosowanie w przypadku wnioskodawcy posiadającego kwalifikacje, takie jak te, na które powołuje się skarżący w postępowaniu przed sądem krajowym, który ubiega się o wykonywanie zawodu kierującego dobrowolną sprzedażą we Francji.
35. Chociaż sąd krajowy zwrócił się do Trybunału wyłącznie z pytaniem o zastosowanie dyrektywy 92/51, to należy jednakże, zważywszy na uzupełniający charakter tej dyrektywy w stosunku do dyrektywy 89/48, sprawdzić najpierw, czy zastosowanie znajduje ta ostatnia. Jedynie wtedy, gdy ta dyrektywa nie miałaby zastosowania, należałoby zbadać, czy ma zastosowanie dyrektywa 92/51.
Zasady znajdujące zastosowanie
36. Z celu art. 3 dyrektyw 89/48 i 92/51 wynika, że wyłącznie jeden z dwóch mechanizmów uznawania dyplomów przewidzianych w art. 3 akapit pierwszy, odpowiednio, lit. a) i b) tych dyrektyw może znajdować zastosowanie w odniesieniu do danego stanu faktycznego. Mechanizm przewidziany w lit. a) obydwu przepisów znajduje zastosowanie, jeśli sporny zawód jest zawodem regulowanym w państwie członkowskim miejsca wykształcenia. Drugi mechanizm, przewidziany w lit. b) obydwu przepisów, znajduje zastosowanie wyłącznie wtedy, gdy sporny zawód nie jest zawodem regulowanym w tym państwie członkowskim.
37. Jeśli okaże się, że sporny zawód jest zawodem regulowanym w państwie członkowskim miejsca wykształcenia, z art. 3 akapit pierwszy lit. a) rozpatrywanych dyrektyw wynika, że dyrektywa 89/48 znajduje zastosowanie, jeśli zarówno dyplom wymagany przez przyjmujące państwo członkowskie w zakresie dostępu do spornego zawodu, jak i dyplom posiadany przez wnioskodawcę są dyplomami w rozumieniu tej ostatniej dyrektywy. Dyrektywa 92/51 natomiast znajduje zastosowanie, jeśli co najmniej jeden z tych dwóch spornych dyplomów jest dyplomem w rozumieniu tej dyrektywy, podczas gdy drugi dyplom może być objęty zakresem zastosowania tej samej dyrektywy albo dyrektywy 89/48.
38. Jeśli natomiast okaże się, że sporny zawód nie jest zawodem regulowanym w państwie członkowskim miejsca wykształcenia, z art. 3 akapit pierwszy lit. b) rozpatrywanych dyrektyw wynika, że dyrektywa 89/48 znajduje zastosowanie, jeśli dyplom wymagany przez przyjmujące państwo członkowskie w zakresie dostępu do tego zawodu stanowi dyplom w rozumieniu tej ostatniej dyrektywy i jeśli wnioskodawca posiada kwalifikacje obejmujące w szczególności dokument potwierdzający wykształcenie z zakresu przekraczającego poziom szkoły średniej trwające co najmniej trzy lata. Dyrektywę 92/51 stosuje się natomiast we wszystkich przypadkach, w których nie stosuje się dyrektywy 89/48, pod warunkiem jednakże, że dyplom wymagany przez przyjmujące państwo członkowskie jest co najmniej dyplomem w rozumieniu dyrektywy 92/51 i że wnioskodawca posiada kwalifikacje wymienione w art. 3 akapit pierwszy lit. b) tej dyrektywy, w szczególności dokument potwierdzający wykształcenie z zakresu przekraczającego poziom szkoły średniej trwające co najmniej rok.
39. W celu ustalenia, która z dyrektyw znajduje zastosowanie w niniejszym przypadku, należy zatem zbadać najpierw warunki wykonywania zawodu kierującego dobrowolną sprzedażą we Francji jako przyjmującym państwie członkowskim oraz w Zjednoczonym Królestwie jako państwie członkowskim miejsca wykształcenia. Następnie należy dokonać oceny kwalifikacji, na jakich posiadanie powołuje się skarżący w postępowaniu przed sądem krajowym Dokonanie tych ustaleń należy do sądu krajowego, niemniej jednak trzeba mu udzielić wskazówek.
Warunki wykonywania zawodu kierującego dobrowolną sprzedażą we Francji
40. Wydaje się, że zawód kierującego dobrowolną sprzedażą stanowi we Francji zawód regulowany, którego wykonywanie jest uzależnione od posiadania dyplomu w rozumieniu art. 1 lit. a) dyrektywy 89/48. W szczególności na podstawie art. 16 dekretu 2001‑650 wykonywanie tego zawodu jest zastrzeżone dla posiadaczy dwóch dyplomów potwierdzających razem posiadanie co najmniej poziomu wykształcenia odpowiadającego pięciu latom studiów, chyba że sporny dyplom został dopuszczony na podstawie szczególnego zwolnienia.
41. W przeciwieństwie do twierdzenia Komisji Wspólnot Europejskich okoliczność, iż art. 45 dekretu 2001‑650 zezwala na dostęp do tego zawodu obywatelom państw członkowskich posiadających ewentualnie tylko dyplomy potwierdzające kurs z zakresu przekraczającego poziom szkoły średniej trwający co najmniej rok, nie powoduje automatycznego zastosowania dyrektywy 92/51.
42. Jeśli uregulowanie krajowe ma na celu jedynie transpozycję do prawa krajowego przepisów dyrektywy 92/51, które zobowiązują państwa członkowskie do zezwolenia obywatelom innych państw członkowskich posiadających dyplomy w rozumieniu tej dyrektywy na podjęcie zawodów regulowanych na jego terytorium, nawet jeśli dostęp do tych zawodów jest zwykle uzależniony od posiadania dyplomu w rozumieniu dyrektywy 89/48, to taka transpozycja nie powinna być uwzględniana na potrzeby określenia, czy dyrektywa znajduje zastosowanie. W przeciwnym wypadku zakres stosowania dyrektywy 89/48 byłby tak ograniczony, że w zasadzie by nie istniał, ponieważ każde państwo członkowskie jest zobowiązane, na podstawie dyrektywy 92/51, do zezwolenia obywatelom innych państw członkowskich posiadającym dyplomy w rozumieniu tej dyrektywy, a zatem posiadającym potwierdzenie uzyskania wykształcenia trwającego krócej niż wykształcenie wymagane w ramach dyrektywy 89/48, na podjęcie każdego zawodu regulowanego, do którego stosują się te dyrektywy, z zastrzeżeniem odstępstwa uregulowanego w art. 3 akapit czwarty dyrektywy 92/51.
43. W niniejszym przypadku wszystko wydaje się wskazywać na to, że art. 45 dekretu 2001‑650 dotyczy wyłącznie transpozycji do prawa francuskiego przepisów dyrektywy 92/51, choć zweryfikowanie tej okoliczności należy do sądu krajowego.
Warunki wykonywania zawodu kierującego dobrowolną sprzedażą w Zjednoczonym Królestwie
Regulacja państwowa
44. W Zjednoczonym Królestwie działalność kierującego dobrowolną sprzedażą nie stanowi regulowanej działalności zawodowej w rozumieniu art. 1 lit. d) akapit pierwszy dyrektywy 89/48 lub w rozumieniu art. 1 lit. f) akapit pierwszy dyrektywy 92/51. W istocie w Zjednoczonym Królestwie wykonywanie takiej działalności zawodowej nie jest w żaden sposób ograniczone w świetle obowiązujących przepisów prawnych.
Regulacja przez stowarzyszenie lub organizację uznane przez państwo
45. Możliwe wydaje się natomiast, że działalność kierującego dobrowolną sprzedażą jest traktowana tak jak regulowana działalność zawodowa na podstawie art. 1 lit. d) akapit drugi dyrektywy 89/48 albo na podstawie art. 1 lit. f) akapit drugi dyrektywy 92/51 w związku z tym, że Royal Institution of Chartered Surveyors wpływa, w pewnym stopniu, na organizację tej działalności. Jeśli tak jest, to okoliczność, iż ta organizacja wymaga od swych członków ukończenia kursu z zakresu przekraczającego poziom szkoły średniej trwającego trzy lata, a następnie dwuletniego kształcenia zawodowego, uzależnia zatem wykonywanie spornego zawodu od posiadania dyplomu w rozumieniu art. 1 lit. a) dyrektywy 89/48, powoduje zastosowanie art. 3 akapit pierwszy lit. a) dyrektywy 89/48, jeśli inne warunki określone w art. 1 lit. d) akapit drugi tej dyrektywy są również spełnione.
46. W tym względzie należy ponadto zauważyć, że Royal Institution of Chartered Surveyors została wymieniona w załączniku do dyrektywy 89/48. Zgodnie z art. 1 lit. d) akapit trzeci tej dyrektywy organizacja ta spełniała w dniu przyjęcia tej dyrektywy warunki określone w art. 1 lit. d) akapit drugi tej samej dyrektywy. Niemniej, o ile Royal Institution of Chartered Surveyors jest organizacją szczególnie uznaną w Zjednoczonym Królestwie odnośnie do wykonywania zawodu geometry („chartered surveyor”), o tyle nie jest pewne, czy cieszy się takim samym uznaniem w odniesieniu do zawodu kierującego dobrowolną sprzedażą. W takim przypadku ustalenie tej kwestii należy do sądu krajowego.
Zastosowanie mechanizmów uznawania przewidzianych w art. 3 dyrektywy 89/48 do kwalifikacji, na jakie powołuje się H. Price
Zastosowanie art. 3 akapit pierwszy lit. a) dyrektywy 89/48
47. Artykuł 3 akapit pierwszy lit. a) dyrektywy 89/48 znajduje zastosowanie, jeśli sporny zawód jest regulowany w państwie członkowskim miejsca wykształcenia. Zważywszy na to, że H. Price nie jest członkiem Royal Institution of Chartered Surveyors, w niniejszym przypadku nie powstaje kwestia uznania na podstawie tego przepisu dyplomów wydanych przez tę organizację, nawet jeśli okazałoby się, że zawód kierującego dobrowolną sprzedażą stanowi zawód regulowany w Zjednoczonym Królestwie na podstawie regulacji przewidzianej przez tę organizację. Z orzecznictwa wynika, że okoliczność, iż H. Price był członkiem stażystą tej organizacji lub odbył część kształcenia wymaganego, by stać się członkiem tej organizacji, nie wystarczy, by zezwolić mu na powołanie się na dyrektywę 89/48 (zob. podobnie wyrok z dnia 13 listopada 2003 r. w sprawie C‑313/01 Morgenbesser, Rec. str. I‑13467, pkt 51 i 52).
Zastosowanie art. 3 akapit pierwszy lit. b) dyrektywy 89/48
48. Artykuł 3 akapit pierwszy lit. b) dyrektywy 89/48 znajduje zastosowanie, jeśli sporny zawód nie jest regulowany w państwie członkowskim miejsca wykształcenia. W rezultacie, jak wynika z pkt 36, 45 i 46 niniejszego wyroku, przepis ten znajduje zastosowanie, tylko o ile Royal Institution of Chartered Surveyors nie spełnia kryteriów określonych w art. 1 lit. d) akapit drugi dyrektywy 89/48 dla zawodu kierującego dobrowolną sprzedażą i gdy zawód ten nie jest zatem zawodem regulowanym w rozumieniu art. 1 lit. c) tej dyrektywy w Zjednoczonym Królestwie. Jak przypomniano już w pkt 46 niniejszego wyroku, w odpowiednim przypadku do sądu krajowego należy zweryfikowanie tej kwestii.
49. Mając na uwadze całość powyższych rozważań, na pytanie pierwsze należy odpowiedzieć w ten sposób, że dyrektywy 92/51 nie stosuje się wobec wnioskodawcy posiadającego takie kwalifikacje takie jak te, na które powołuje się skarżący w postępowaniu przed sądem krajowym, który pragnie wykonywać zawód kierującego dobrowolną sprzedażą ruchomości w drodze publicznej licytacji we Francji. Natomiast dyrektywa 89/48, a w szczególności jej art. 3 akapit pierwszy lit. b) może mieć zastosowanie do takiego wnioskodawcy, jeśli zawód kierującego dobrowolną sprzedażą ruchomości w drodze publicznej licytacji w państwie członkowskim, w którym tenże wnioskodawca nabył kwalifikacje, na które się powołuje, nie jest zawodem regulowanym w rozumieniu art. 1 lit. c) tej dyrektywy. W odpowiednim przypadku do sądu krajowego należy dokonanie odpowiednich ustaleń.
W przedmiocie pytania drugiego
50. Chociaż pytanie drugie jest uzależnione od udzielenia na pytanie pierwsze dotyczące zastosowania dyrektywy 92/51 odpowiedzi twierdzącej, należy odpowiedzieć na nie w kontekście dyrektywy 89/48, która potencjalnie może mieć zastosowanie w niniejszej sprawie i która zawiera w art. 4 ust. 1 akapit trzeci postanowienie o brzmieniu zasadniczo identycznym z brzmieniem art. 4 ust. 1 lit. b) akapit czwarty tiret pierwsze dyrektywy 92/51.
51. Sąd krajowy zmierza zasadniczo do ustalenia, czy zawód kierującego dobrowolną sprzedażą jest we Francji zawodem „któr[ego] wykonywanie wymaga dokładnej znajomości prawa krajowego i w odniesieniu do któr[ego] udzielanie porad lub pomocy związanej z prawem krajowym jest zasadniczą i trwałą cechą działalności zawodowej” w rozumieniu art. 4 ust. 1 akapit trzeci dyrektywy 89/48.
52. Na wstępie należy przypomnieć, że na podstawie art. 234 WE, opartego na całkowitym rozdziale zadań sądów krajowych i Trybunału, wyłącznie Trybunał jest upoważniony wypowiadać się w zakresie wykładni lub ważności aktu wspólnotowego na podstawie stanu faktycznego przedstawionego mu przez sąd krajowy, natomiast do tego ostatniego należy zastosowanie zasad prawa wspólnotowego do konkretnego przypadku (wyrok z dnia 16 października 2003 r. w sprawie C‑421/01 Traunfellner, Rec. str. I‑11941, pkt 21).
53. W celu umożliwienia zastosowania odstępstwa od zasady wolnego wyboru przez wnioskodawcę pomiędzy stażem adaptacyjnym a testem umiejętności art. 4 ust. 1 akapit trzeci dyrektywy 89/48 nakłada na państwa członkowskie obowiązek kumulatywnego spełnienia dwóch warunków w celu dokonania przez nie wyboru środka kompensacyjnego. Po pierwsze musi chodzić o zawód, którego wykonywanie wymaga dokładnej znajomości prawa krajowego. Po drugie udzielanie porad lub pomocy związanej z prawem krajowym powinno być zasadniczą i trwałą cechą spornej działalności zawodowej. Przepis ten dokonuje zatem rozróżnienia pomiędzy wymogami nałożonymi na wykonywanie spornego zawodu a czynnościami, jakie on obejmuje. Oba warunki należy zbadać oddzielnie.
Warunek dotyczący dokładnej znajomości prawa krajowego
54. Celem dyrektywy 89/48 nie jest, inaczej niż w przypadku dyrektyw sektorowych dotyczących szczególnych zawodów, harmonizacja warunków podejmowania lub wykonywania zawodów, do których się ona stosuje. Państwa członkowskie pozostają właściwe w zakresie określenia tych warunków w granicach określonych w prawie wspólnotowym. W konsekwencji kwestia dotycząca tego, w jakim zakresie wykonywanie szczególnego zawodu wymaga dokładnej znajomości prawa krajowego, powinna ostać rozwiązana wyłącznie na podstawie przepisów krajowych.
55. Jeśli chodzi o zawody regulowane przez władze krajowe, można przypuszczać, że treść kształcenia wymagana w celu podjęcia regulowanego zawodu jest ustalona w zależności od wymogów związanych z wykonywaniem tego zawodu. Treść kształcenia określona przez państwo członkowskie, które reguluje dany zawód, stanowi w rezultacie kryterium mające szczególne znaczenie dla określenia wymogów związanych z jego wykonywaniem.
56. Jak podniósł rzecznik generalny w pkt 116?119 swojej opinii, w niniejszym wypadku wydaje się, że kształcenie dotyczące zawodu kierującego dobrowolną sprzedażą obejmuje we Francji uzyskanie merytorycznego wykształcenia prawniczego, w szczególności dyplomu prawa potwierdzającego ukończenie studiów trwających co najmniej dwa lata.
57. Z tego względu należy stwierdzić, że zawód, którego podjęcie jest uzależnione od posiadania dyplomu prawa potwierdzającego ukończenie studiów trwających co najmniej dwa lata, stanowi zawód, co do którego można przypuszczać, że jego wykonywanie wymaga dokładnej znajomości prawa krajowego w rozumieniu art. 4 ust. 1 akapit trzeci dyrektywy 89/48.
Warunek dotyczący udzielania porad lub pomocy związanej z prawem krajowym
58. Należy najpierw stwierdzić, że przeciwnie do tego, co podnosi H. Price oraz rządy austriacki i szwedzki, konsekwencją zastosowania tego warunku nie jest to, że tylko „klasyczne” zawody prawnicze, takie jak sędzia, notariusz, adwokat i radca prawny są objęte zakresem zastosowania odstępstwa przewidzianego w art. 4 ust. 1 akapit trzeci dyrektywy 89/48. Jak słusznie podniosła rzecznik generalny w pkt 94?98, 120 i 121 swojej opinii, takiego celu nie można wywodzić ani z genezy spornego przepisu, ani z jego brzmienia.
59. Nie jest konieczne, by porady lub pomoc udzielane klientom dotyczyły całego prawa krajowego. Wystarczy, jeśli dotyczą szczególnej dziedziny. Aby określić, w jakim zakresie udzielanie porad lub pomocy związanej z prawem krajowym jest zasadniczą i trwałą cechą spornej działalności zawodowej, konieczne jest odniesienie się w szczególności do zwykłej praktyki spornego zawodu. Do sądu krajowego należy wypowiedzenie się w tej kwestii.
60. Biorąc pod uwagę powyższe rozważania, na drugie pytanie należy odpowiedzieć w ten sposób, że:
– zawód, do którego dostęp jest uzależniony od posiadania dyplomu prawa potwierdzającego ukończenie studiów trwających co najmniej dwa lata, stanowi zawód, co do którego można przypuszczać, że jego wykonywanie wymaga dokładnej znajomości prawa krajowego w rozumieniu art. 4 ust. 1 akapit trzeci dyrektywy 89/48; oraz
– nie jest konieczne dla celów stosowania tego przepisu, by sporna działalność oznaczała udzielanie porad lub pomocy dotyczących całego prawa krajowego; wystarczy, jeśli dotyczy szczególnej dziedziny i stanowi zasadniczą i trwałą cechę tej działalności. W tym kontekście konieczne jest odniesienie się w szczególności do zwykłej praktyki spornego zawodu.
W przedmiocie kosztów
61. Dla stron postępowania przed sądem krajowym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed tym sądem; do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż poniesione przez strony postępowania przed sądem krajowym, nie podlegają zwrotowi.
Sentencja
Z powyższych względów Trybunał (pierwsza izba) orzeka, co następuje:
1) Dyrektywa Rady 92/51/EWG z dnia 18 czerwca 1992 r. w sprawie drugiego ogólnego systemu uznawania kształcenia i szkolenia zawodowego, uzupełniająca dyrektywę 89/48/EWG, w brzmieniu zmienionym dyrektywą 2001/19/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 14 maja 2001 r. nie stosuje się wobec wnioskodawcy posiadającego takie kwalifikacje jak te, na które powołuje się skarżący w postępowaniu przed sądem krajowym, który pragnie wykonywać zawód kierującego dobrowolną sprzedażą ruchomości w drodze publicznej licytacji we Francji.
Natomiast dyrektywa Rady 89/48/EWG z dnia 21 grudnia 1988 r. w sprawie ogólnego systemu uznawania dyplomów ukończenia studiów wyższych, przyznawanych po ukończeniu kształcenia i szkolenia zawodowego, trwających co najmniej trzy lata, w brzmieniu zmienionym dyrektywą 2001/19, a w szczególności jej art. 3 akapit pierwszy lit. b) może mieć zastosowanie do takiego wnioskodawcy, jeśli zawód kierującego dobrowolną sprzedażą ruchomości w drodze publicznej licytacji w państwie członkowskim, w którym tenże wnioskodawca nabył kwalifikacje, na które się powołuje, nie jest zawodem regulowanym w rozumieniu art. 1 lit. c) tej dyrektywy. W odpowiednim przypadku do sądu krajowego należy dokonanie odpowiednich ustaleń.
2) Zawód, do którego dostęp jest uzależniony od posiadania dyplomu prawa potwierdzającego ukończenie studiów trwających co najmniej dwa lata, stanowi zawód, co do którego można przypuszczać, że jego wykonywanie wymaga dokładnej znajomości prawa krajowego w rozumieniu art. 4 ust. 1 akapit trzeci dyrektywy 89/48, w brzmieniu zmienionym dyrektywą 2001/19.
Nie jest konieczne dla celów stosowania tego przepisu, by sporna działalność oznaczała udzielanie porad lub pomocy dotyczących całego prawa krajowego; wystarczy, jeśli dotyczy szczególnej dziedziny i stanowi zasadniczą i trwałą cechę tej działalności. W tym kontekście konieczne jest odniesienie się w szczególności do zwykłej praktyki spornego zawodu.