62022CC0147
KONKLUŻJONIJIET TAL-AVUKAT ĠENERALI
EMILIOU
ippreżentati fis‑6 ta’ Lulju 2023 (
1
)
Kawża C‑147/22
Központi Nyomozó Főügyészség
Parti oħra fil-kawża:
Terhelt5
(Talba għal deċiżjoni preliminari mressqa mill-Fővárosi Törvényszék (il-Qorti tal-Belt ta’ Budapest, l-Ungerija))
(Rinviju għal deċiżjoni preliminari – Karta tad-Drittijiet Fundamentali tal-Unjoni Ewropea – Artikolu 50 – Konvenzjoni li timplimenta l-Ftehim ta’ Schengen – Artikolu 54 – Prinċipju ta’ ne bis in idem – Rinunzja għall-atti – Deċiżjoni ta’ prosekutur pubbliku – Evalwazzjoni tal-mertu – Investigazzjoni fid-dettall – Eżami tal-provi)
I. Introduzzjoni
1.
Il-prinċipju ta’ ne bis in idem – li, fi ftit kliem, jipprekludi duplikazzjoni kemm ta’ proċeduri kif ukoll ta’ pieni ta’ natura kriminali għall-istess fatti u kontra l-istess persuna – huwa sanċit, inter alia, fl-Artikolu 50 tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali tal-Unjoni Ewropea (iktar ’il quddiem il-“Karta”) u l-Artikolu 54 tal-Konvenzjoni li timplimenta l-Ftehim ta’ Schengen tal‑14 ta’ Ġunju 1985 bejn il-Gvernijiet tal-Istati tal-Unjoni Ekonomika tal-Benelux, ir-Repubblika Federali tal-Ġermanja u r-Repubblika Franċiża dwar it-tneħħija bil-mod ta’ kontrolli fil-fruntieri komuni tagħhom (iktar ’il quddiem il-“KTFS”) (
2
)
2.
Fil-ġurisprudenza tagħha, il-Qorti tal-Ġustizzja ċċarat li d-deċiżjonijiet ta’ rinunzja għall-atti adottati mill-prosekuturi pubbliċi matul l-istadju ta’ investigazzjoni jistgħu wkoll jattivaw il-prinċipju ta’ ne bis in idem, iżda biss jekk ikunu ġew adottati wara li tkun saret determinazzjoni dwar il-mertu tal-kawża, li jkun ir-riżultat ta’ investigazzjoni fid-dettall (
3
). F’dan il-każ, il-qorti tar-rinviju titlob lill-Qorti tal-Ġustizzja, b’mod partikolari, biex tiċċara l-kriterji li taħthom investigazzjoni għandha tiġi kkunsidrata bħala “fid-dettall” għall-finijiet tal-prinċipju ta’ ne bis in idem.
II. Il‑kuntest ġuridiku
A.
Id‑dritt tal‑Unjoni Ewropea
3.
L-Artikolu 54 tal-KTFS, inkluż fil-Kapitolu 3 tagħha, huwa intitolat “Applikazzjoni tal-Prinċipju ta’ Ne bis in idem” u jipprovdi:
“Persuna li l-każ tagħha jkun inqata’ b’mod finali f’Parti Kontraenti waħda ma tistax tiġi mixlija f’Parti Kontraenti oħra għall-istess azzjonijiet sakemm, jekk tkun ġiet imposta penali, din tkun ġiet infurzata, tkun fil-fatt fil-proċess li tiġi infurzata jew ma tkunx tista’ tiġi infurzata iżjed taħt il-liġijiet tal-Parti Kontraenti fejn tkun ingħatat is-sentenza”.
B.
Id‑dritt Ungeriż
4.
L-Artikolu XXVIII(6) tal-Magyarország Alaptörvénye (il-Liġi Bażika tal-Ungerija) jipprovdi li, mingħajr preġudizzju għar-rimedji straordinarji previsti mil-liġi, ħadd ma għandu jkun suġġett għal prosekuzzjoni kriminali jew kundanna għal reat kriminali li fir-rigward tiegħu jkun ġie illiberat jew ikkundannat b’deċiżjoni finali taħt il-leġiżlazzjoni tal-Ungerija jew, fil-kuntest ta’ trattat internazzjonali jew att tal-Unjoni Ewropea, taħt il-leġiżlazzjoni ta’ Stat ieħor.
5.
Skont l-Artikolu 4(3) tal-büntetőeljárásról szóló 2017. évi XC. törvény (il-Liġi XC tal‑2017 dwar il-Proċedura Kriminali; iktar ’il quddiem il-“Liġi tal-Proċedura Kriminali”), ma jistgħux jinbdew proċeduri kriminali u, jekk ikunu nbdew, għandhom jiġu rrinunzjati jekk l-atti mwettqa mill-awtur ta’ reat ikunu diġà ġew aġġudikati b’deċiżjoni finali, mingħajr preġudizzju għall-proċeduri straordinarji ta’ rimedju u ċerti proċeduri speċjali disponibbli. Il-paragrafu 7 tal-istess artikolu jipprovdi, min-naħa tiegħu, li proċeduri kriminali ma jistgħux jinbdew u, jekk ikunu nbdew, għandhom jiġu rrinunzjati jekk l-atti mwettqa mill-awtur ta’ reat ikunu ġew aġġudikati b’deċiżjoni finali fi Stat Membru tal-Unjoni Ewropea jew jekk, fi Stat Membru, l-atti inkwistjoni kienu s-suġġett ta’ deċiżjoni sostantiva li, skont id-dritt ta’ dak l-Istat, tipprekludi fir-rigward tal-istess atti kemm il-bidu ta’ proċeduri kriminali ġodda kif ukoll il-ftuħ mill-ġdid ta’ proċeduri kriminali ex officio jew b’appell ġudizzjarju ordinarju.
C.
Id‑dritt Awstrijak
6.
L-Artikolu 190 tas-Strafprozessordnung (il-Kodiċi ta’ Proċedura Kriminali; iktar ’il quddiem is-“StPO”), intitolat “Għeluq tal-proċedura ta’ investigazzjoni”, jipprovdi:
“Il-prosekuzzjoni għandha ittemm il-proċeduri kriminali u tagħlaq il-proċedura ta’ investigazzjoni meta:
1.
ir-reat sottostanti l-investigazzjoni ma jkunx punibbli bil-liġi jew, għal raġunijiet legali, ma jkunx permessibbli li l-prosekuzzjoni tal-akkużat titkompla, jew
2.
ma jkun hemm l-ebda raġuni reali biex jitkomplew il-proċeduri kontra l-akkużat.”
7.
L-Artikolu 193 tas-StPO, intitolat “Proċeduri ulterjuri”, jipprovdi:
“(1)   Ladarba jingħalqu l-proċeduri, ma tista’ ssir l-ebda investigazzjoni ulterjuri kontra l-akkużat; jekk meħtieġ, il-prosekuzzjoni tordna l-ħelsien tiegħu. Madankollu, jekk id-deċiżjoni relatata mat-tkomplija tal-proċedura teħtieġ ċerti atti ta’ investigazzjoni jew amministrazzjoni ta’ provi, l-uffiċċju tal-prosekutur pubbliku jista’, minn żmien għal żmien, jordna t-twettiq tagħhom jew iwettaqhom.
(2)   L-uffiċċju tal-prosekutur pubbliku jista’ jordna t-tkomplija ta’ investigazzjoni magħluqa taħt l-Artikolu 190 jew l-Artikolu 191 sakemm il-proċeduri kriminali relatati mar-reat ma jkunux preskritti u jekk:
1.
l-akkużat ma jkunx ġie interrogat fir-rigward ta’ dan ir-reat […] u ma tkun ġiet imposta fuqu ebda restrizzjoni f’dan ir-rigward, jew
2.
jinqalgħu jew jidhru fatti jew provi ġodda li, waħedhom jew flimkien ma’ riżultati oħra tal-proċeduri, jidhru li jiġġustifikaw il-kundanna tal-akkużat […]
[…]”
III. Il‑fatti, il‑proċedura u d‑domandi preliminari
8.
Fit‑22 ta’ Awwissu 2012, iż-Zentrale Staatsanwaltschaft zur Verfolgung von Wirtschaftsstrafsachen und Korruption (l-Uffiċċju tal-Prosekutur Pubbliku Ċentrali għall-Prosekuzzjoni tar-Reati Finanzjarji u l-Korruzzjoni, l-Awstrija; iktar ’il quddiem il-“WKStA”) fetaħ investigazzjonijiet kriminali kontra persuna ta’ nazzjonalità Ungeriża (iktar ’il quddiem il-“Persuna Akkużata 5”) fuq suspett ta’ tixħim, fis-sens tal-istess dispożizzjoni, u żewġ koakkużati fuq suspett ta’ ħasil ta’ flus, approprjazzjoni indebita u korruzzjoni fis-sens tal-Paragrafu 307(1)(6) tal-Strafgesetzbuch (il-Kodiċi Kriminali) Awstrijak.
9.
L-investigazzjonijiet kienu jikkonċernaw avvenimenti li seħħew bejn l‑2005 u l‑ 2010 u kienu jinvolvu tixħim issuspettat lil uffiċjali pubbliċi permezz ta’ diversi kumpanniji stabbiliti fi Stati Membri differenti biex jinfluwenzaw id-deċiżjoni li għandha tittieħed fi proċedura ta’ għoti ta’ kuntratt pubbliku għall-provvista ta’ ferroviji ġodda għal żewġ linji tal-metro f’Budapest, l-Ungerija. Dan kien jinkludi trasferimenti ta’, b’mod ġenerali, diversi miljuni ta’ euro bħala ħlas għal servizzi ta’ konsulenza li, kien issuspettat, qatt ma ġew ipprovduti.
10.
Sabiex tirbaħ din l-offerta pubblika, il-Persuna Akkużata 5 – li allegatament kienet taf bl-għanijiet reali u bin-natura fittizja tal-kuntratti ta’ konsulenza u l-għan veru tagħhom – kienet issuspettata li impenjat ruħha li tikseb vantaġġ illeċitu bil-ħsieb li tikkorrompi l-persuna jew persuni li kienu f’pożizzjoni li jinfluwenzaw lil dawk li kellhom jiddeċiedu fir-rigward ta’ dan il-kuntratt. B’mod iktar speċifiku, bejn il‑5 ta’ April 2007 u t‑8 ta’ Frar 2010, il-Persuna Akkużata 5 allegatament għamlet diversi ħlasijiet minn kumpannija li jammontaw għal iktar minn EUR 7000000 lil uffiċjali pubbliċi li kienu awturi ta’ reat ta’ tixħim passiv u li baqgħu mhux magħrufa.
11.
Is-suspetti fir-rigward tal-Persuna Akkużata 5 kienu bbażati fuq l-informazzjoni investigattiva pprovduta wara talba għal kooperazzjoni legali magħmula mis-Serious Fraud Office (l-Uffiċċju tal-Frodi Serji) tar-Renju Unit, kif ukoll fuq il-provvista ta’ informazzjoni dwar il-kont bankarju u fuq l-intervisti maż-żewġ ċittadini Awstrijaċi taħt investigazzjoni.
12.
Il-Persuna Akkużata 5 ma ġietx intervistata bħala persuna ssuspettata matul l-investigazzjoni tal-WKStA, peress li l-miżura investigattiva meħuda mill-WKStA fis‑26 ta’ Mejju 2014 biex isibha – miżura li tista’ tiġi kklassifikata bħala miżura ta’ impożizzjoni għall-finijiet tal-Artikolu 193(2) tas-StPO – ma rnexxietx.
13.
B’digriet tat‑3 ta’ Novembru 2014, il-WKStA waqqaf l-investigazzjoni ta’ qabel il-proċess minħabba nuqqas ta’ provi. Sussegwentement, il-WKStA reġa’ eżamina s-sitwazzjoni diversi drabi, iżda kull darba sab li l-kundizzjonijiet għat-tkomplija tal-investigazzjoni u l-bidu tal-proċeduri skont il-liġi nazzjonali ma kinux issodisfatti. B’mod partikolari, huwa qies li l-atti ta’ korruzzjoni allegati kontra l-Persuna Akkużata 5 kienu ġew preskritti fl-Awstrija sa mill‑2015, l‑iktar tard.
14.
Fl‑10 ta’ April u fid‑29 ta’ Awwissu 2019, il-Központi Nyomozó Főügyészség (l-Uffiċċju tal-Prosekutur Pubbliku Nazzjonali, l-Ungerija; iktar ’il quddiem il-“KNF”) ippreżenta quddiem il-Fővárosi Törvényszék (il-Qorti tal-Belt ta’ Budapest, l-Ungerija) att ta’ akkuża għall-bidu ta’ proċeduri kriminali fl-Ungerija kontra l-Persuna Akkużata 5 għal tixħim fis-sens tal-Artikolu 254(1) u (2) tal-Kodiċi Kriminali Ungeriż.
15.
B’digriet tat‑8 ta’ Diċembru 2020, il-Fővárosi Törvényszék (il-Qorti tal-Belt ta’ Budapest, Ungerija) temmet il-proċeduri kriminali kontra l-Persuna Akkużata 5 b’applikazzjoni tal-prinċipju ta’ ne bis in idem, għar-raġuni li l-fatti allegati kontra din il-persuna kienu jikkorrispondu ma’ dawk li kienu s-suġġett tal-investigazzjoni quddiem il-WKStA.
16.
Id-digriet tal-Fővárosi Törvényszék (il-Qorti tal-Belt ta’ Budapest) ġie sussegwentement annullat fl-appell b’digriet tal-Fővárosi Ítélőtábla (il-Qorti tal-Appell Reġjonali tal-Belt ta’ Budapest, l-Ungerija) tal‑15 ta’ Ġunju 2021. Dik il-qorti ddeċidiet li d-deċiżjoni tal-WKStA tat‑3 ta’ Novembru 2014 li ttemm l-investigazzjoni ma setgħetx titqies bħala deċiżjoni finali fis-sens tal-Artikolu 50 tal-Karta u l-Artikolu 54 tal-KTFS. F’dan ir-rigward, dik il-qorti kkunsidrat li d-dokumenti disponibbli ma jippermettux li jiġi ddeterminat b’mod ċar jekk id-deċiżjoni tal-WKStA li ttemm l-investigazzjoni kinitx ibbażata fuq evalwazzjoni suffiċjentement bir-reqqa u kompleta tal-provi. Fil-fehma tagħha, ma kien hemm l-ebda prova li l-WKStA kien ġabar provi għajr li intervista ż-żewġ suspettati Awstrijaċi li kienu koakkużati flimkien mal-Persuna Akkużata 5, jew li kien sema’ xi waħda mill-kważi 90 persuna msemmija mill-KNF fl-att tal-akkuża tiegħu, bil-ħsieb li jiġu intervistati jew jinġabru provi. Barra minn hekk, il-Persuna Akkużata 5 ma ġietx intervistata bħala persuna ssuspettata. Il-Fővárosi Ítélőtábla (il-Qorti tal-Appell Reġjonali tal-Belt ta’ Budapest) għalhekk irrinvjat il-kawża lura lill-Fővárosi Törvényszék (il-Qorti tal-Belt ta’ Budapest) għal kunsiderazzjoni mill-ġdid.
17.
Huwa f’dan l-isfond li, filwaqt li kellha dubji dwar l-interpretazzjoni korretta tad-dispożizzjonijiet rilevanti tad-dritt tal-Unjoni, il-Fővárosi Törvényszék (il-Qorti tal-Belt ta’ Budapest) iddeċidiet li tissospendi l-proċeduri u li tagħmel lill-Qorti tal-Ġustizzja d-domandi preliminari li ġejjin:
“(1)
Il-prinċipju ta’ ne bis in idem sanċit fl-Artikolu 50 tal-[Karta] u fl-Artikolu 54 tal-KTFS jipprekludi t-tressiq ta’ proċeduri kriminali mibdija fi Stat Membru kontra l-istess persuna u l-istess fatti li fir-rigward tagħhom diġà tressqu, fi Stat Membru ieħor, proċeduri kriminali li ntemmu definittivament permezz ta’ deċiżjoni tal-uffiċċju tal-prosekutur pubbliku li tordna t-tmiem tal-investigazzjoni?
(2)
Iċ-ċirkustanza li, anki meta jkun hemm deċiżjoni tal-uffiċċju tal-prosekutur pubbliku li tordna t-tmiem tal-proċeduri kriminali (investigazzjoni) fi Stat Membru, ikun possibbli li l-investigazzjoni terġa’ tinfetaħ sal-mument li r-reat isir preskritt, anki jekk l-uffiċċju tal-prosekutur pubbliku ma qiesx li jkun iġġustifikat li jerġa’ jiftaħ tali investigazzjoni ex officio, hija kompatibbli mal-prinċipju ta’ ne bis in idem sanċit fl-Artikolu 50 tal-Karta u fl-Artikolu 54 tal-KTFS, li jipprojbixxi definittivament il-ftuħ ta’ proċeduri kriminali ġodda fi Stat Membru kontra l-istess persuna u l-istess fatti?
(3)
Investigazzjoni li ġiet mitmuma fir-rigward ta’ imputat li ma ġiex interrogat fil-kwalità ta’ persuna investigata dwar reat li jinvolvi l-koimputati tiegħu, anki meta kontra l-imsemmija persuna twettqu atti ta’ investigazzjoni fil-kwalità ta’ imputat, u l-fatt li t-tmiem tal-investigazzjoni kien ibbażat kemm fuq data ta’ investigazzjoni li saret magħrufa wara talba ta’ kooperazzjoni ġudizzjarja, kemm fuq il-produzzjoni ta’ data relatata ma kontijiet bankarji, kif ukoll fuq l-interrogazzjoni tal-koimputati fil-kwalità tagħhom ta’ persuni investigati, hija kompatibbli mal-prinċipju ta’ ne bis in idem sanċit fl-Artikolu 50 tal-Karta u fl-Artikolu 54 tal-KTFS u tista’ titqies li twettqet b’mod suffiċjentement iddettaljat u eżawrjenti?”
18.
F’din il-kawża tressqu osservazzjonijiet bil-miktub mill-KNF, il-Persuna Akkużata 5, il-Gvern Ungeriż, il-Gvern Awstrijak u dak Svizzeru u l-Kummissjoni Ewropea. Dawn il-partijiet wieġbu wkoll għal mistoqsija għal tweġiba bil-miktub mibgħuta mill-Qorti tal-Ġustizzja bħala miżura ta’ organizzazzjoni tal-proċedura, fejn ġew mistoqsija dwar il-kriterji li, fil-fehma tagħhom, qorti nazzjonali għandha tuża meta tevalwa jekk ir-rekwiżit ta’ “investigazzjoni fid-dettall”, fi ħdan it-tifsira tas-sentenza tad‑29 ta’ Ġunju 2016, Kossowski (
4
), huwiex issodisfatt.
19.
F’konformtà mat-talba tal-Qorti tal-Ġustizzja, dawn il-konklużjonijiet ser jittrattaw biss it-tielet domanda preliminari.
IV. Analiżi
20.
Permezz tat-tielet domanda tagħha, il-qorti tar-rinviju titlob ċerti kjarifiki fir-rigward tal-komponent “bis” tal-prinċipju ta’ ne bis in idem: id-duplikazzjoni tal-proċeduri.
21.
Il-qorti tar-rinviju essenzjalment tistaqsi lill-Qorti tal-Ġustizzja jekk deċiżjoni ta’ prosekutur pubbliku li jirrinunzja għall-atti fir-rigward tal-persuna akkużata li ma kinitx interrogata waqt l-investigazzjoni, iżda li fir-rigward tagħha twettqu miżuri ta’ investigazzjoni, u li fir-rigward tagħha nġabret informazzjoni permezz ta’ kooperazzjoni ma’ awtoritajiet ta’ Stati Membri oħra, eżami ta’ kont bankarju, u l-interrogazzjoni ta’ żewġ persuni koakkużati, għandhiex titqies li hija bbażata fuq investigazzjoni fid-dettall u, konsegwentement, iġġib il-persuna akkużata fl-ambitu tal-prinċipju ta’ ne bis in idem, taħt l-Artikolu 50 tal-Karta u l-Artikolu 54 tal-KTFS.
22.
Ma iniex ċert li l-Qorti tal-Ġustizzja tista’ u għandha tirrispondi domanda fformulata f’dawn it-termini. Fil-fatt, il-qorti tar-rinviju titlob lill-Qorti tal-Ġustizzja twettaq evalwazzjoni legali li tammonta, de facto, għal applikazzjoni tad-dispożizzjonijiet rilevanti tad-dritt tal-Unjoni għaċ-ċirkustanzi speċifiċi tal-kawża. Madankollu, dan ma huwiex ir-rwol tal-Qorti tal-Ġustizzja fil-kuntest tal-proċeduri taħt l-Artikolu 267 TFUE.
23.
Ir-rwol tal-Qorti tal-Ġustizzja, fi proċedura għal deċiżjoni preliminari, huwa li tipprovdi lill-qorti tar-rinviju bl-elementi kollha ta’ interpretazzjoni tad-dritt tal-Unjoni li jippermettulha ssolvi l-kawża pendenti quddiemha (
5
). Dan ifisser li, f’kawża bħal din preżenti, il-Qorti tal-Ġustizzja għandha tiċċara l-kundizzjonijiet li taħthom il-prinċipju ta’ ne bis in idem sanċit fl-Artikolu 50 tal-Karta u l-Artikolu 54 tal-KTFS huwa applikabbli, u b’hekk tippermetti lill-qorti tar-rinviju tevalwa għaliha nnifisha jekk id-deċiżjoni tal-prosekutur li jagħlaq investigazzjoni mingħajr ma jieħu azzjoni ulterjuri tistax tattiva dan il-prinċipju (
6
).
24.
Mill-banda l-oħra, huwa r-rwol tal-qorti tar-rinviju li, inter alia, tinterpreta d-dritt nazzjonali, teżamina l-atti proċedurali inklużi fil-proċess tal-kawża, jekk meħtieġ tistaqsi lill-partijiet (prosekutur u/jew persuna akkużata) dwar il-piż u s-sinjifikat tal-atti speċifiċi ta’ investigazzjoni, u fuq il-bażi ta’ dan hawn fuq imsemmi, tapplika d-dispożizzjonijiet rilevanti (tal-Unjoni u nazzjonali) fil-każ inkwistjoni.
25.
Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet premessi, jiena tal-fehma li t-tielet domanda għandha tiġi rriformulata bħala li tfittex li tiddetermina l-kundizzjonijiet li taħthom deċiżjoni ta’ prosekutur pubbliku li jirrinunzja għall-atti fir-rigward ta’ persuna akkużata tkun bbażata fuq “investigazzjoni fid-dettall” – fis-sens tal-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja – u, konsegwentement, tintitola lil din il-persuna għall-protezzjoni tal-prinċipju ta’ ne bis in idem, f’konformità mal-Artikolu 50 tal-Karta u l-Artikolu 54 tal-KTFS.
26.
Din id-domanda tqajjem kwistjoni li ttrattajt reċentement fil-konklużjonijiet tiegħi fil-kawża Parchetul de pe lângă Curtea de Apel Craiova (
7
). F’dawn il-konklużjonijiet, ser nirreferi għalhekk għas-siltiet rilevanti tal-konklużjonijiet tiegħi fil-kawża Parchetul, filwaqt li nieħu inkunsiderazzjoni l-ispeċifiċitajiet tal-kawża li bħalissa għaddejja quddiem il-qorti tar-rinviju kif ukoll l-argumenti mressqa mill-partijiet li ppreżentaw osservazzjonijiet f’din il-kawża.
A.
Il‑kundizzjoni “bis” bħala li teħtieġ evalwazzjoni tal‑mertu tal‑kawża (
8
)
27.
L-Artikolu 50 tal-Karta jipprekludi l-prosekuzzjoni u l-piena doppja fejn il-persuna “tkun diġà instabet mhux ħatja jew ikkundannata”. Min-naħa tiegħu, l-Artikolu 54 tal-KTFS jiggarantixxi l-protezzjoni tal-prinċipju ta’ ne bis in idem lil kull persuna “li l-każ tagħha jkun inqata’ b’mod finali”. F’dan ir-rigward, il-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja ċċarat li, sabiex deċiżjoni kriminali tiġi kkunsidrata bħala deċiżjoni finali dwar il-fatti suġġetti għat-tieni kawża, “huwa neċessarju mhux biss li din id-deċiżjoni tkun saret definittiva, iżda wkoll li din tkun ingħatat wara evalwazzjoni dwar il-mertu tal-kawża” (
9
).
28.
Għalhekk, hemm żewġ aspetti tad-deċiżjoni inkwistjoni li għandhom jiġu eżaminati sabiex jiġi ddeterminat jekk sett ta’ proċeduri sussegwenti jagħtix lok għal duplikazzjoni ta’ proċeduri preklużi mill-prinċipju ta’ ne bis in idem: wieħed jikkonċerna n-natura definittiva tad-deċiżjoni (il-“finalità” tagħha), l-ieħor jikkonċerna l-kontenut tagħha (jekk ittrattatx il-“mertu tal-kawża”). It-tielet domanda magħmula f’din il-kawża tikkonċerna t-tieni aspett.
29.
Sabiex il-prinċipju ne bis in idem jiġi attivat, deċiżjoni ġudizzjarja għandha tittieħed wara li jkun ġie ddeterminat il-mertu tal-kawża; dan jirriżulta – kif irrilevat il-Qorti tal-Ġustizzja – mill-kliem stess tal-Artikolu 50 tal-Karta, peress li t-termini “ikkundannata” u “instabet mhux ħatja” imsemmija f’dik id-dispożizzjoni neċessarjament jimplikaw li r-responsabbiltà kriminali tal-persuna akkużata tkun ġiet eżaminata, u li saret determinazzjoni f’dan ir-rigward (
10
)
30.
Il-Qorti tal-Ġustizzja kellha wkoll l-opportunità li tikkjarifika li deċiżjoni tal-awtoritajiet ġudizzjarji ta’ Stat Membru li permezz tagħha persuna akkużata tiġi lliberata b’mod definittiv minħabba l-inadegwatezza jew in-nuqqas ta’ provi għandha tiġi kkunsidrata, bħala prinċipju, li hija bbażata fuq determinazzjoni dwar il-mertu tal-kawża (
11
).
31.
Bl-istess mod, ngħid li evalwazzjoni tal-mertu tinkludi s-sitwazzjonijiet li fihom il-proċeduri jkunu ntemmu u l-akkużi jkunu ġew miċħuda għaliex – minkejja li jkunu ġew aċċertati l-elementi fattwali tar-reat – kien hemm raġunijiet li eżoneraw lill-awtur ta’ reat preżunt (pereżempju, il-leġittima difiża, l-istat ta’ neċessità jew il-forza maġġuri), jew li rrendewh mhux responsabbli (pereżempju, il-persuna kienet taħt l-età jew kienet qiegħda ssofri minn disturb mentali gravi) (
12
).
32.
Mill-banda l-oħra, il-Qorti tal-Ġustizzja ċċarat ukoll li d-deċiżjonijiet li fihom persuna tinħeles mill-ħtija, l-akkużi jiġu miċħuda, jew il-proċeduri jiġu rrinunzjati għal sempliċi raġunijiet proċedurali jew li, fi kwalunkwe każ, ma jinvolvu l-ebda evalwazzjoni tar-responsabbiltà kriminali tal-persuna, ma jistgħux jitqiesu bħala “finali” għall-finijiet tal-prinċipju ta’ ne bis in idem (
13
). Dan ikun tipikament il-każ, fil-fehma tiegħi, meta proċeduri jintemmu għal raġunijiet ta’, pereżempju, amnestija, immunità, abolitio criminis, jew ta’ proċeduri li jkunu preskritti (
14
).
33.
F’dan il-kuntest, għandi nfakkar li l-ġurisprudenza tindika li r-rekwiżit li d-deċiżjoni jkun fiha evalwazzjoni tal-mertu tal-kawża – jiġifieri, ir-responsabbiltà kriminali tal-persuna taħt investigazzjoni – ma tistax tiġi vverifikata fuq bażi purament formali.
34.
Naturalment, meta deċiżjoni ta’ rinunzja għall-atti tkun espressament ibbażata fuq raġunijiet proċedurali, ma jkun hemm bżonn li ssir ebda verifika addizzjonali: id-deċiżjoni hija intrinsikament inkapaċi li tattiva l-prinċipju ta’ ne bis in idem. Madankollu, meta deċiżjoni tkun ibbażata fuq assenza ta’ provi jew provi insuffiċjenti, huwa meħtieġ pass addizzjonali. Fil-fatt, kif ikkonstatat mill-Qorti tal-Ġustizzja fis-sentenza Kossowski (
15
), riflessa mill-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem (iktar ’il quddiem il-“QEDB”) fis-sentenza Mihalache (
16
), determinazzjoni vera dwar il-mertu tal-kawża neċessarjament timplika investigazzjoni fid-dettall. Għalhekk, għandu jiġi stabbilit jekk tali investigazzjoni fid-dettall saritx jew le.
35.
Dawn il-konstatazzjonijiet – li jiena naqbel magħhom bis-sħiħ– jeħtieġu ftit spjegazzjoni.
1. Il‑ħtieġa li tiġi vverifikata l‑eżistenza ta’ investigazzjoni fid‑dettall
36.
Fil-ġurisprudenza tagħhom, kemm il-Qorti tal-Ġustizzja kif ukoll il-QEDB estendew il-kamp ta’ applikazzjoni tal-protezzjoni tal-prinċipju ta’ ne bis in idem lil hinn mill-qasam tad-deċiżjonijiet ġudizzjarji stricto sensu. Iż-żewġ qrati ddeċidew li deċiżjonijiet ta’ awtoritajiet pubbliċi oħra, li jieħdu sehem fl-amministrazzjoni tal-ġustizzja kriminali fil-livell nazzjonali, li lilhom id-dritt nazzjonali jagħti setgħat biex jistabbilixxu u jippenalizzaw aġir illegali, bħall-prosekuturi pubbliċi, jistgħu wkoll jitqiesu bħala deċiżjonijiet “finali” għall-għanijiet tal-prinċipju ta’ ne bis in idem. Dan huwa hekk minkejja l-fatt li l-ebda qorti ma tkun involuta fil-proċess, u li d-deċiżjoni inkwistjoni ma tiħux il-forma ta’ deċiżjoni ġudizzjarja (
17
).
37.
Din l-estensjoni tikkostitwixxi titjib sinjifikattiv għall-protezzjoni tad-drittijiet tal-individwi taħt id-dritt u l-proċedura kriminali. Madankollu, bilkemm għandi għalfejn nindika li deċiżjoni ta’ prosekutur li jirrinunzja għall-atti matul il-fażi ta’ investigazzjoni ma tistax tiġi ekwiparata ipso facto ma’ deċiżjoni ta’ qorti li teħles individwu, mogħtija wara li jkun seħħ proċess xieraq, li fih ikun ġew prodotti provi lill-imħallef (jew lill-ġurija), diskussi mill-partijiet, u finalment ikkunsidrati mill-imħallef (jew il-ġurija).
38.
Kif inhuwa magħruf sewwa, is-sistemi kriminali tal-Istati Membri fihom diversi regoli u prinċipji li jirregolaw, minn naħa, il-kundizzjonijiet li fihom il-prosekuturi jistgħu jew għandhom jinvestigaw reati allegati u, fejn ikun il-każ, jibdew proċeduri kriminali kontra l-awturi ta’ reat issuspettati, u, min-naħa l-oħra, ir-raġunijiet li fuqhom jistgħu jiġu rrinunzjati l-proċeduri kriminali. Pereżempju, f’numru ta’ Stati Membri, raġunijiet relatati mal-assenza ta’ interess pubbliku, ta’ serjetà suffiċjenti tad-delitt jew tal-ilment mill-vittma, l-imġiba passata tal-akkużat, jew saħansitra restrizzjonijiet tal-baġit, jikkostitwixxu raġunijiet validi biex prosekutur jagħlaq l-investigazzjoni (
18
).
39.
Barra minn hekk, irrispettivament minn jekk, fis-sistema kriminali ta’ Stat Membru, il-prosekuzzjoni hijiex bħala prinċipju obbligatorja jew diskrezzjonali, huwa inevitabbli li kunsiderazzjonijiet ta’ espedjenza, ekonomija jew politika ġudizzjarja (bħal, pereżempju, l-ammont ta’ xogħol attwali, il-prijoritajiet ta’ infurzar, l-ispejjeż finanzjarji u tax-xogħol tal-investigazzjoni) jistgħu jinfluwenzaw id-deċiżjonijiet tal-prosekuturi li jinvestigaw, b’mod iktar jew inqas proattiv, reat allegat jew, bil-maqlub, li jiġu rrinunzjati l-proċeduri. Ikun ftit iktar minn xewqa illużorja li wieħed jassumi li kull prosekutur fl-Unjoni Ewropea jiddeċiedi d-destin tal-investigazzjonijiet u l-proċeduri li huwa inkarigat minnhom abbażi biss tal-konvinzjoni personali tiegħu jew tagħha dwar il-ħtija tal-awtur ta’ reat allegat, u l-abbiltà tiegħu jew tagħha li jistabbilixxi din il-ħtija fil-qorti.
40.
Jidhirli li kunsiderazzjonijiet ta’ dan it-tip jista’ jkollhom piż saħansitra ikbar meta l-prosekuturi jaffaċċjaw delitti transnazzjonali, li jseħħu fi u/jew jaffettwaw żewġ Stati Membri jew iktar, imwettqa minn awturi ta’ reat li jieħdu vantaġġ mid-drittijiet tagħhom, idderivati mid-dritt tal-Unjoni, biex jiċċaqilqu liberament bejn il-fruntieri nazzjonali. F’dawn is-sitwazzjonijiet, huwa ċar li ċerti prosekuturi jistgħu jkunu f’pożizzjoni aħjar minn oħrajn sabiex jikkonkludu investigazzjoni b’suċċess u, jekk ikun hemm bżonn, jiftħu proċeduri kontra l-awturi possibbli ta’ reat. Huwa ugwalment ovvju li l-koordinazzjoni attwali ta’ diversi prosekuturi, ibbażati fi Stati Membri differenti, possibbilment eluf ta’ kilometri ’l bogħod minn xulxin, b’kull wieħed jaħdem bil-lingwa tiegħu jew tagħha, u li potenzjalment ma jkunux jafu bl-eżistenza ta’ proċeduri paralleli, ma hijiex xi ħaġa li tista’ tittieħed bħala fatt – minkejja l-eżistenza ta’ strumenti speċifiċi f’dan ir-rigward (
19
).
41.
Għalhekk, f’sistema bbażata fuq fiduċja reċiproka li tapplika b’mod transnazzjonali, fil-fehma tiegħi huwa assolutament kruċjali li l-prinċipju ta’ ne bis in idem ikun applikabbli biss jekk id-deċiżjoni ta’ prosekutur li jirrinunzja għall-atti tkun ibbażata fuq l-evalwazzjoni tal-mertu tal-kawża, li hija r-riżultat ta’ investigazzjoni ddettaljata, żvelata minn evalwazzjoni bir-reqqa ta’ korp ta’ provi komprensiv biżżejjed.
42.
Fil-fatt, meta r-responsabbiltà kriminali tal-persuna taħt investigazzjoni tkun ġiet eskluża fuq il-bażi ta’ provi inadegwati u frammentarji, wieħed jista’ jassumi mingħajr perikolu li d-deċiżjoni tal-prosekutur tkun ġiet ibbażata, sa ċertu punt sinjifikattiv, fuq raġunijiet ta’ espedjenza, ekonomija jew politika ġudizzjarja.
43.
Naturalment, il-fatt li prosekutur ikun wettaq evalwazzjoni bir-reqqa ta’ korp ta’ provi suffiċjentement komprensiv ma jfissirx li, meta tittieħed id-deċiżjoni ta’ tmiem il-proċeduri, id-dubji kollha dwar ir-responsabbiltà kriminali tal-persuna taħt investigazzjoni għandhom neċessarjament jgħibu. Fil-fatt, prosekutur jista’ jkollu jislet il-konsegwenzi meħtieġa mill-fatt li, irrispettivament mill-opinjoni personali tiegħu jew tagħha dwar il-ħtija tal-persuna kkonċernata, investigazzjoni fid-dettall ma tkunx ipproduċiet korp ta’ provi li x’aktarx isostni kundanna.
44.
Madankollu, sakemm l-investigazzjoni kienet raġonevolment eżawrjenti u metikoluża, id-deċiżjoni biex jingħalqu l-proċeduri tista’, de facto, tkun assimilata ma’ ħelsien mill-ħtija. Kif imsemmi fil-punt 30 iktar ’il fuq, il-Qorti tal-Ġustizzja aċċettat li deċiżjonijiet ibbażati fuq l-inadegwatezza jew in-nuqqas tal-provi għandhom jiġu kkunsidrati, bħala prinċipju, li huma bbażati fuq determinazzjoni tal-mertu tal-kawża. Fil-fehma tiegħi, din hija l-konsegwenza loġika, inter alia, tal-prinċipju ta’ preżunzjoni tal-innoċenza (
20
).
45.
Il-kunsiderazzjonijiet preċedenti jqajmu d-domanda li ġejja: kif għandha ssir determinazzjoni dwar jekk deċiżjoni bħal din inkwistjoni hijiex ibbażata fuq investigazzjoni fid-dettall?
2. Eżami tad‑deċiżjoni ta’ rinunzja għall‑atti
46.
Il-kwistjoni ta’ jekk id-deċiżjoni ta’ prosekutur li jirrinunzja għall-atti kinitx ibbażata fuq investigazzjoni fid-dettall għandha tiġi ddeterminata prinċipalment fuq il-bażi tal-motivazzjoni li tinsab fil-korp tad-deċiżjoni stess (
21
) (fejn meħtieġ, moqrija flimkien mad-dokumenti msemmija u/jew annessi magħha (
22
)). Huwa tabilħaqq dan id-dokument li jispjega r-raġunijiet ta’ rinunzja għall-atti u l-elementi ta’ prova invokati għal dan il-għan.
47.
Pereżempju, kif il-Qorti tal-Ġustizzja kkonstatat fis-sentenza Kossowski tagħha, il-fatt li, f’każ speċifiku, la l-vittma u lanqas xhud potenzjali ma ġew intervistati matul l-investigazzjonijiet jista’ jitqies li huwa indikazzjoni li ma saret l-ebda investigazzjoni fid-dettall (
23
). Bil-maqlub, kif iddikjarat il-QEDB fis-sentenza Mihalache, fejn tkun inbdiet investigazzjoni kriminali wara li tkun saret denunzja kontra l-persuna inkwistjoni, il-vittma tkun ġiet intervistata, il-provi jkunu nġabru u ġew eżaminati mill-awtorità kompetenti, u tkun ingħatat deċiżjoni motivata fuq il-bażi ta’ dan il-provi, tali fatturi x’aktarx iwasslu għal konstatazzjoni li kien hemm determinazzjoni dwar il-mertu tal-kawża (
24
).
48.
Għalhekk, hija meħtieġa evalwazzjoni każ b’każ, prinċipalment fid-dawl tal-kontenut reali tad-deċiżjoni ta’ għeluq tal-proċeduri (
25
). Jekk xi ħaġa ma tkunx ċara f’din id-deċiżjoni, xejn ma jżomm lill-awtoritajiet tat-tieni Stat Membru milli jagħmlu użu mill-istrumenti ta’ kooperazzjoni stabbiliti fi ħdan l-ordinament ġuridiku tal-Unjoni (
26
) sabiex ifittxu l-kjarifiki meħtieġa mill-awtoritajiet tal-ewwel Stat Membru (
27
).
49.
Madankollu, għal raġunijiet ta’ ċertezza legali u prevedibbiltà, huwa kruċjali li l-elementi prinċipali li jippermettu li wieħed jifhem ir-raġunijiet li fuqhom tittieħed deċiżjoni ta’ rinunzja għall-atti għandhom jiġu inklużi fil-korp tad-deċiżjoni (kif ikkompletata mid-dokumenti msemmija u/jew annessi magħha, skont il-każ). Fil-fatt, l-allegat awtur ta’ reat għandu jkun jista’ jivverifika jekk, fid-dawl tad-dritt tal-Unjoni u tad-dritt intern rilevanti, id-deċiżjoni inkwistjoni għandhiex tattiva l-applikazzjoni tal-prinċipju ta’ ne bis in idem (
28
). Għaldaqstant, l-iskambji ex post ta’ informazzjoni jistgħu jkunu utli biex jiċċaraw il-portata u t-tifsira tad-deċiżjoni, jew biex jikkompletaw il-motivazzjoni tagħha, iżda ma jistgħux jibdlu b’mod fundamentali l-kontenut tagħha.
50.
F’dan l-istadju, jista’ jkun utli li jiġi enfasizzat punt importanti. L-evalwazzjoni preċedenti ma tistax tiġi interpretata bħala li tippermetti lill-awtoritajiet kriminali li jaġixxu fit-tieni sett ta’ proċeduri biex, essenzjalment, jirrevedu l-korrettezza tad-deċiżjonijiet adottati fl-ewwel sett ta’ proċeduri. Dan imur kontra l-prinċipju ta’ fiduċja reċiproka, prinċipju li jinsab fil-qalba tar-regoli tal-Unjoni dwar l-ispazju ta’ libertà, sigurtà u ġustizzja, u jirrendi l-prinċipju ta’ ne bis in idem fil-biċċa l-kbira ineffettiv (
29
).
51.
L-awtoritajiet li jaġixxu fit-tieni sett ta’ proċeduri huma intitolati biss li jivverifikaw in-natura (sostantiva u/jew proċedurali) ta’ tliet raġunijiet li għalihom l-ewwel prosekutur iddeċieda li jirrinunzja għall-atti. Għal dan il-għan, dawn l-awtoritajiet għandhom jitħallew jivverifikaw li l-prosekutur ikun għamel dan wara li jkun eżamina korp komprensiv ta’ provi, u mingħajr ma naqas milli jiġbor – minħabba li kien ikkunsidrat impossibbli, diffiċli wisq jew sempliċement mhux meħtieġ – provi addizzjonali li x’aktarx kienu jkunu ta’ rilevanza partikolari għall-evalwazzjoni.
52.
Għall-bqija, il-konstatazzjonijiet li saru fid-deċiżjoni ta’ rinunzja għall-atti adottata mill-ewwel prosekutur (pereżempju, il-valur probatorju tal-provi evalwati) għandhom jittieħdu kif jidhru. L-awtoritajiet li jaġixxu fit-tieni sett ta’ proċeduri huma preklużi milli jwettqu evalwazzjoni ġdida tal-provi diġà eżaminati mill-ewwel prosekutur (
30
). Il-fiduċja reċiproka fit-tħaddim tas-sistemi kriminali tal-Istati Membri teħtieġ li l-awtoritajiet kriminali nazzjonali jirrispettaw il-konstatazzjonijiet magħmula minn awtoritajiet nazzjonali oħra, irrispettivament mill-“verdett” milħuq (
31
).
53.
F’dan ir-rigward, forsi jista’ jkun utli punt ieħor ta’ kjarifika. Il-ħtieġa li jiġi vverifikat li deċiżjoni ta’ rinunzja għall-atti kienet tinvolvi evalwazzjoni tal-mertu tal-kawża fuq il-bażi ta’ investigazzjoni ddettaljata hija rekwiżit li jikkonċerna, b’mod pjuttost ċar, deċiżjonijiet “sempliċi” ta’ rinunzja għall-atti, jiġifieri, dawk id-deċiżjonijiet li fihom il-proċeduri jintemmu u l-persuna li kienet taħt investigazzjoni – metaforikament – “ma teħel xejn”.
54.
Fil-fatt, taħt id-dritt tal-Istati Membri kollha jeżisti għadd ta’ mekkaniżmi ta’ riżoluzzjoni alternattiva tat-tilwim li jistgħu jwasslu għal rinunzja għall-atti ta’ proċeduri kriminali bi skambju għall-aċċettazzjoni min-naħa tal-awtur ta’ reat preżunt li tiġi imposta fuqu piena amministrattiva jew miżura punittiva alternattiva ħafifa (eħfef). Huwa evidenti minnu nnifsu li dan it-tip ta’ deċiżjonijiet ta’ rinunzja għall-atti għandu normalment jitqies, għall-finijiet tal-prinċipju ta’ ne bis in idem, bħala ekwivalenti għal kundanni. Dan hu hekk irrispettivament minn jekk jinvolvux sejba formali ta’ responsabbiltà tal-awtur ta’ reat preżunt. Peress li l-ġurisprudenza dwar dan il-punt hija relattivament ċara, fil-fehma tiegħi ma hemmx bżonn li napprofondixxi iktar f’dan ir-rigward (
32
).
B.
Ir‑raġuni u l‑għan tal‑prinċipju ta’ ne bis in idem (
33
)
55.
L-interpretazzjoni preċedenti tal-prinċipju ta’ ne bis in idem jidhirli li hija l-iktar konsistenti mar-raġuni u l-għan tiegħu. F’dan ir-rigward, infakkar li prinċipju bħal dan huwa kostruzzjoni legali antika ħafna, li nstabu traċċi tiegħu, inter alia, fil-Kodiċi ta’ Hammurabi, fix-xogħlijiet ta’ Demostene, fid-Diġest ta’ Ġustinjanu kif ukoll f’diversi liġijiet kanoniċi medjevali (
34
). Fl-Unjoni Ewropea (illum) – anki fin-nuqqas ta’ kwalunkwe dispożizzjoni f’dan is-sens – dan il-prinċipju ġie enunċjat kmieni f’nofs is-snin sittin, u meqjus bħala marbut mal-idea ta’ ġustizzja naturali (
35
).
56.
Jidher li, filwaqt li t-tifsira preċiża u l-portata tal-prinċipju ta’ ne bis in idem varjaw xi ftit matul is-sekli, il-ħsieb dwar ir-raġuni doppja tiegħu baqa’ relattivament konsistenti: l-ekwità u ċ-ċertezza legali (
36
).
57.
Minn naħa waħda, huwa ġeneralment meqjus bħala inġust u arbitrarju li l-Istat, “bir-riżorsi u s-setgħa kollha tiegħu [jagħmel] tentattivi ripetuti biex jikkundanna individwu għal allegat reat, u b’hekk jissottomettih għal imbarazzament, spejjeż u prova filwaqt li jġiegħlu jgħix fi stat kontinwu ta’ ansjetà u nuqqas ta’ sigurtà” (
37
). Il-prinċipju ta’ ne bis in idem għalhekk għandu l-għan, l-ewwel nett, li jipprekludi sitwazzjoni fejn persuna titqiegħed “f’perikolu” għal iktar minn darba (
38
).
58.
Min-naħa l-oħra, il-prinċipju ta’ ne bis in idem huwa wkoll marbut b’mod inseparabbli mal-prinċipju ta’ res judicata: l-idea li, sabiex tiġi żgurata kemm l-istabbiltà tal-liġi u r-relazzjonijiet legali, kif ukoll l-amministrazzjoni tajba tal-ġustizzja, id-deċiżjonijiet ġudizzjarji li jkunu saru definittivi ma għandhomx jibqgħu jiġu kkontestati (
39
).
59.
Fl-ordinament ġuridiku tal-Unjoni, il-protezzjoni tal-prinċipju ta’ ne bis in idem issib it-tielet raġuni: l-iżgurar tal-moviment liberu tal-persuni fl-ispazju ta’ libertà, sigurtà u ġustizzja. Il-Qorti tal-Ġustizzja enfasizzat, b’riferiment għall-Artikolu 54 tal-KTFS, li persuna li l-każ tagħha jkun diġà ġie finalment deċiż għandha tkun tista’ tiċċaqlaq liberament mingħajr ma toqgħod tibża’ minn prosekuzzjoni ġdida għall-istess atti fi Stat Membru ieħor (
40
).
60.
Għaldaqstant, dawn l-għanijiet jimmilitaw kontra interpretazzjoni eċċessivament restrittiva tal-prinċipju ta’ ne bis in idem. Fl-istess ħin, madankollu, applikazzjoni eċċessivament wiesgħa tal-prinċipju tiġi f’kunflitt ma’ interessi pubbliċi oħra li jistħoqqilhom protezzjoni.
61.
Nirreferi, b’mod partikolari, għall-interess ġenerali tas-soċjetà li taġixxi b’mod effettiv kontra l-awturi ta’ reat (
41
), u għall-interess speċifiku tal-vittmi tar-reati mhux biss li jiksbu kumpens mingħand l-awturi ta’ reat, iżda wkoll li jaraw li “l-ġustizzja qiegħda ssir” (
42
). Wara kollox, l-isem stess “spazju ta’ libertà, sigurtà u ġustizzja” jimplika li l-libertà ma tistax tiġi għad-detriment tas-sigurtà u l-ġustizzja. Dan l-aħħar kunċett għandu jkun maħsub, mingħajr dubju, bħala ġustizzja għall-individwi kollha: allegati awturi kif ukoll allegati vittmi. Huwa għalhekk li, bis-saħħa tal-Artikolu 3(2) TUE, f’dan l-ispazju, il-moviment liberu tal-persuni għandu jiġi żgurat flimkien ma’ miżuri xierqa fir-rigward, inter alia, tal-prevenzjoni u l-ġlieda kontra l-kriminalità (
43
).
62.
F’dan ir-rigward, ma jistax jiġi injorat li approċċ superfiċjali għall-applikazzjoni tal-prinċipju ta’ ne bis in idem jista’ jwassal għal ċerti abbużi u manipulazzjoni mill-awturi ta’ reati, li jistgħu jirrikorru – kif irrileva ġustament il-Gvern Ungeriż – għal “forum shopping” sabiex tiġi żgurata l-impunità għall-azzjonijiet tagħhom. Tabilħaqq, meta r-reati jiġu investigati minn diversi prosekuturi fl-istess ħin, ikun hemm riskju reali li l-uffiċċju tal-prosekuzzjoni l-inqas f’pożizzjoni tajba (jew bl-inqas persunal jew imħabbat b’xogħol żejjed) jista’ de facto jipprekludi t-twettiq ta’ investigazzjoni serja dwar dan ir-reat, peress li deċiżjoni li jiġu rrinunzjati l-atti minn dan l-uffiċċju tista’ tipprekludi azzjoni minn kwalunkwe uffiċċju ieħor tal-prosekuzzjoni.
63.
Barra minn hekk, fuq din in-naħa tal-iskala wkoll hemm interess relatat mal-Unjoni li jistħoqqlu kunsiderazzjoni serja: il-fiduċja reċiproka. Jirriżulta minn ġurisprudenza stabbilita li l-fiduċja reċiproka tista’ tinżamm u tissaħħaħ biss jekk l-awtoritajiet ta’ Stat Membru jistgħu jissodisfaw lilhom innifishom li, fi Stat Membru ieħor, kien hemm evalwazzjoni xierqa tar-responsabbiltà kriminali ta’ awtur issuspettat b’reat (
44
). Fl-assenza ta’ tali evalwazzjoni bħal din, sempliċiment ma hemm l-ebda bażi biex topera fiduċja reċiproka. Kif tista’ qorti nazzjonali tistrieħ fuq, jew tirreferi għal, evalwazzjoni, minn qorti oħra, tar-responsabbiltà ta’ persuna li, fil-fatt, ma twettqitx bir-reqqa?
64.
Għalhekk, huwa tal-ikbar importanza li, meta jiġu interpretati l-Artikolu 50 tal-Karta u l-Artikolu 54 tal-KTFS, jintlaħaq bilanċ ġust bejn dawn l-interessi. B’mod partikolari, il-protezzjoni effettiva tad-drittijiet individwali għandha tiġi rrikonċiljata mal-interess leġittimu tal-Istati Membri li jipprekludu l-impunità għall-kriminali (
45
). Din hija l-idea ċentrali li ggwidatni f’dawn il-konklużjonijiet (kif ukoll fil-konklużjonijiet preċedenti tiegħi) meta, wara li eżaminajt mill-ġdid u rriflettejt fuq il-ġurisprudenza, ipprovajt nipproponi lill-Qorti tal-Ġustizzja dak li nemmen li huwa approċċ “ibbilanċjat” għall-interpretazzjoni tal-prinċipju ta’ ne bis in idem.
65.
B’mod partikolari, ma narax kif persuna li r-responsabbiltà tagħha għal reat allegat kienet, matul l-ewwel sett ta’ proċeduri, eżaminata biss fl-istadju ta’ investigazzjoni u fuq il-bażi ta’ korp ta’ provi inadegwati u frammentarji, tista’ validament tallega li sett sussegwenti ta’ proċeduri li fihom l-involviment tagħha huwa eżaminat fuq il-bażi ta’ korp ta’ provi robusti u komprensivi, ipoġġi lil dik il-persuna “f’perikolu” darbtejn u/jew imur kontra l-prinċipju ta’ res judicata.
C.
Din il‑kawża
66.
Kif enfasizzajt fil-punti 23 u 24 iktar ’il fuq, hija fil-prinċipju l-qorti tar-rinviju li għandha tevalwa jekk il-kundizzjonijiet diskussi preċedentement humiex issodisfatti jew le fil-kawża pendenti quddiemha. Madankollu, bil-għan li nassisti bl-aħjar mod lil din il-qorti, se noffri issa xi kunsiderazzjonijiet fil-qosor fir-rigward tal-applikazzjoni possibbli tal-prinċipju ta’ ne bis in idem fil-kawża prinċipali.
67.
In concreto, l-aspett kruċjali mqajjem mit-tielet domanda preliminari huwa jekk l-atti ta’ investigazzjoni msemmija bħala li twettqu (ġbir ta’ informazzjoni permezz ta’ kooperazzjoni ma’ awtoritajiet ta’ Stati Membri oħra, eżami ta’ kont bankarju, u interrogazzjoni ta’ żewġ koakkużati), u li ma twettqux (intervista tal-persuna inkwistjoni), jindikawx li l-prosekutur pubbliku fl-Awstrija fil-fatt wettaq investigazzjoni suffiċjentement fid-dettall.
68.
Madankollu, niddubita ħafna li l-Qorti tal-Ġustizzja tista’ tagħti risposta “iva jew le” għal tali domanda. Fil-fatt, lista sempliċi ta’ miżuri investigattivi mwettqa jew mhux imwettqa ftit li xejn tgħidilna (jekk xejn) dwar il-kompletezza u r-reqqa tal-investigazzjoni li saret mill-prosekutur pubbliku inkwistjoni. Il-Qorti tal-Ġustizzja ma għandhiex għarfien, b’mod partikolari, dwar (i) il-kumplessità tal-fatti rilevanti, (ii) dak li wrew il-provi miġbura, u (iii) liema provi addizzjonali setgħu possibbilment inġabru.
69.
L-evalwazzjoni tan-natura ddettaljata ta’ investigazzjoni hija, kif imsemmi fil-punt 48 iktar ’il fuq, neċessarjament kunsiderazzjoni ta’ każ b’każ li tiddependi miċ-ċirkustanzi rilevanti kollha. Ma hemm l-ebda lista ta’ kontroll ta’ miżuri investigattivi possibbli li, billi sempliċement timmarka jew ma timmarkax il-kaxxi, tista’ tindika lill-awtoritajiet jekk investigazzjoni partikolari kinitx adegwata jew le. Mhux biss l-Istati Membri għandhom, kif imsemmi iktar ’il fuq, regoli legali differenti f’dan ir-rigward, iżda wkoll u iktar importanti minn hekk, kull każ huwa differenti.
70.
Ċerti każijiet jistgħu jeħtieġu bosta atti ta’ investigazzjoni u oħrajn ħafna inqas. F’ċerti każijiet il-qafas tal-provi jista’ jkun inkonklussiv minkejja li jkun magħmul minn diversi biċċiet ta’ provi, filwaqt li f’każijiet oħra l-ġbir ta’ ftit biċċiet ta’ provi ewlenin jista’ jkun biżżejjed biex tinkiseb ċarezza suffiċjenti fir-rigward tar-responsabbiltà kriminali tal-persuna akkużata.
71.
Barra minn hekk, in-natura ddettaljata ta’ investigazzjoni ma hijiex iddeterminata biss minn kemm twettqu miżuri ta’ investigazzjoni, iżda wkoll – kif enfasizzat mill-Gvern Ungeriż – minn kemm ġew eżaminati bir-reqqa r-riżultati ta’ din l-investigazzjoni.
72.
Għalhekk, inħeġġeġ lill-Qorti tal-Ġustizzja tħalli l-evalwazzjoni finali dwar dawn il-punti f’idejn il-qorti tar-rinviju. B’dan premess, inżid biss żewġ rimarki finali.
73.
Fl-ewwel lok, huwa kompletament possibbli li l-varjetà u n-natura tal-atti ta’ investigazzjoni mwettqa mill-prosekutur Awstrijak jistgħu jitqiesu bħala indikazzjoni li – kif isostni l-Gvern Awstrijak – dan il-prosekutur tabilħaqq wettaq investigazzjoni fid-dettall. Min-naħa l-oħra, iżda, ċertament ma naqbilx ma’ dan il-gvern li biss f’ċirkustanzi estremi ħafna jew speċjali investigazzjoni għandha titqies bħala insuffiċjenti u għalhekk inkapaċi li tattiva l-prinċipju ta’ ne bis in idem biss f’ċirkustanzi estremi ħafna jew speċjali. Fil-fehma tiegħi, ma jista’ jkun hemm ebda preżunzjoni f’dan ir-rigward. Data disponibbli pubblikament tissuġġerixxi li numru sinjifikattiv ta’ investigazzjonijiet kriminali fl-Istati Membri li jingħalqu minħabba l-inadegwatezza jew in-nuqqas ta’ provi huma wkoll ibbażati fuq raġunijiet ta’ espedjenza, ekonomija jew politika ġudizzjarja.
74.
Barra minn hekk, nifhem li l-prosekutur Awstrijak iddeċieda li ma jkomplix l-investigazzjoni u li jressaq proċeduri fuq il-bażi, inter alia, li l-investigazzjoni tar-reati li dwarhom kienet issuspettata l-Persuna Akkużata 5 kienet preskritta fl-Awstrija. Kif spjegajt iktar ’il fuq, fil-punt 32 ta’ dawn il-konklużjonijiet, id-deċiżjonijiet li jintemmu l-proċeduri minħabba preskrizzjoni, ġeneralment, ma jinvolvu l-ebda evalwazzjoni tar-responsabbiltà kriminali tal-persuna u, bħala tali, għandhom jitqiesu bħala intrinsikament inkapaċi li jattivaw il-prinċipju ta’ ne bis in idem. Dan huwa element li, fil-fehma tiegħi, il-qorti tar-rinviju jista’ jkollha bżonn tikkunsidra.
75.
Fit-tieni lok, naqbel mal-Gvern Svizzeru li s-sempliċi fatt li l-persuna akkużata ma setgħetx tinstema’ ma jindikax, minnu nnifsu, li l-investigazzjoni ma kinitx iddettaljata biżżejjed. Ma nara l-ebda raġuni li tista’ tiġġustifika li l-intervista tal-persuna akkużata titqies bħala sine qua non biex investigazzjoni titqies bħala eżawrjenti u bir-reqqa b’mod adegwat.
76.
Għalhekk, sakemm l-awtoritajiet fl-Ungerija ma jkollhomx elementi speċifiċi biex iqisu li tali intervista kienet suffiċjentement probabbli li tipprovdi elementi ta’ piż sinjifikattiv għall-evalwazzjoni tar-responsabbiltà kriminali tal-persuna akkużata – b’hekk, irrid infisser elementi li, jekk jitqiesu, jistgħu potenzjalment ibiddlu il-bilanċ favur prosekuzzjoni ta’ dik il-persuna – il-fatt li kien impossibbli li ssir tali intervista ma jistax jitqies, meħud waħdu, raġuni suffiċjenti biex l-investigazzjoni titqies bħala inadegwata. F’dan ir-rigward, għandi nenfasizza li, peress li l-istadju tal-proċeduri kriminali kkonċernat huwa dak tal-investigazzjoni, l-istandard li għandu jiġi applikat meta jiġi evalwat ix-xenarju “x’jiġri jekk” ma jistax ikun wieħed ta’ ċertezza jew kważi ċertezza, iżda huwa neċessarjament wieħed ta’ bilanċ tal-probabbiltajiet.
77.
Min-naħa l-oħra, madankollu, prosekutur pubbliku ċertament ma huwiex prekluż milli jagħmel inferenzi mill-fatt li persuna akkużata setgħet volontarjament evadiet il-possibbiltà li tinstema’, pereżempju billi ma tkunx disponibbli għall-awtoritajiet tal-pulizija.
78.
Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti, jiena tal-fehma li l-kunċett ta’ “investigazzjoni fid-dettall”, fis-sens tal-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja dwar il-prinċipju ta’ ne bis in idem, għandu jinftiehem bħala investigazzjoni li fiha l-prosekutur pubbliku jkun adotta deċiżjoni ta’ rinunzja għall-atti wara evalwazzjoni bir-reqqa ta’ sensiela ta’ indizji komprensiva biżżejjed. Sabiex jiġi vverifikat jekk dan kienx il-każ, l-awtoritajiet tat-tieni Stat Membru għandhom jikkunsidraw, b’mod partikolari, jekk (i) id-deċiżjoni li tingħalaq il-proċedura kinitx ibbażata, fil-biċċa l-kbira, fuq raġunijiet ta’ espedjenza, ekonomija jew politika ġudizzjarja, u (ii) il-prosekutur fl-ewwel Stat Membru naqasx milli jiġbor – minħabba li kien ikkunsidrat impossibbli, diffiċli wisq jew sempliċement mhux meħtieġ – provi addizzjonali li x’aktarx kienu ta’ rilevanza partikolari għall-evalwazzjoni tar-responsabbiltà kriminali tal-persuna akkużata.
V. Konklużjoni
79.
Bħala konklużjoni, nipproponi li l-Qorti tal-Ġustizzja tirrispondi għat-tielet domanda preliminari magħmula mill-Fővárosi Törvényszék (il-Qorti tal-Belt ta’ Budapest, l-Ungerija) kif ġej:
L-Artikolu 50 tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali tal-Unjoni Ewropea, u l-Artikolu 54 tal-Konvenzjoni li timplimenta l-Ftehim ta’ Schengen tal‑14 ta’ Ġunju 1985 bejn il-Gvernijiet tal-Istati tal-Unjoni Ekonomika tal-Benelux, ir-Repubblika Federali tal-Ġermanja u r-Repubblika Franċiża dwar it-tneħħija bil-mod ta’ kontrolli fil-fruntieri komuni tagħhom, għandhom jiġu interpretati li jfissru li deċiżjoni ta’ prosekutur pubbliku li jirrinunzja għall-atti fir-rigward ta’ persuna akkużata hija bbażata fuq “investigazzjoni fid-dettall”, u, konsegwentement, jintitola lill-akkużat għall-protezzjoni tal-prinċipju ta’ ne bis in idem, meta l-prosekutur pubbliku jkun adotta d-deċiżjoni tiegħu wara evalwazzjoni bir-reqqa ta’ sensiela ta’ indizji komprensiva biżżejjed. Sabiex jiġi vverifikat jekk dan kienx il-każ, l-awtoritajiet tat-tieni Stat Membru għandhom jikkunsidraw, b’mod partikolari, jekk (i) id-deċiżjoni li tingħalaq il-proċedura kinitx ibbażata, fil-biċċa l-kbira, fuq raġunijiet ta’ espedjenza, ekonomija jew politika ġudizzjarja, u (ii) il-prosekutur fl-ewwel Stat Membru naqasx milli jiġbor – minħabba li kien ikkunsidrat impossibbli, diffiċli wisq jew sempliċement mhux meħtieġ – provi addizzjonali li x’aktarx kienu ta’ rilevanza partikolari għall-evalwazzjoni tar-responsabbiltà kriminali tal-persuna akkużata.
(
1
)	Lingwa oriġinali: l-Ingliż.
(
2
)	ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 19, Vol. 2, p. 9.
(
3
)	Ara iktar ’l isfel, il-punt 34 ta’ dawn il-konklużjonijiet.
(
4
)	C‑486/14, EU:C:2016:483 (iktar ’il quddiem is-“sentenza fil-kawża Kossowski”).
(
5
)	Ara, f’dan is-sens, is-sentenza tal‑14 ta’ Lulju 2022, Volkswagen (C‑134/20, EU:C:2022:571, punt 33).
(
6
)	Ara, bl-istess mod, il-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Ruiz-Jarabo Colomer fil-kawża Gözütok u Brügge (C‑187/01 u C‑385/01, EU:C:2002:516, punti 36 u 37).
(
7
)	C‑58/22, EU:C:2023:464 (iktar ’il quddiem il-“konklużjonijiet tiegħi fil-kawża Parchetul”).
(
8
)	Din it-Taqsima (A) tal-konklużjonijiet tirriproduċi, b’mod ġenerali, il-punti 48, 49 u 59 sa 84 tal-konklużjonijiet tiegħi fil-kawża Parchetul.
(
9
)	Ara, pereżempju, is-sentenza tat‑23 ta’ Marzu 2023, Dual Prod (C‑412/21, EU:C:2023:234, punt 55 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
10
)	Ara, f’dan is-sens, is-sentenza tas‑16 ta’ Diċembru 2021, AB et (Revoka ta’ amnestija) (C‑203/20, EU:C:2021:1016, punti 56 u 57 u l-ġurisprudenza ċċitata; iktar ’il quddiem is-“sentenza fil-kawża AB et”). Innota wkoll li l-Artikolu 4 tal-Protokoll Nru 7 tal-Konvenzjoni għall-Ħarsien tad-Drittijiet tal-Bniedem u l-Libertajiet Fundamentali jirreferi għal liberazzjoni jew sejbien ta’ ħtija finali.
(
11
)	Ara, f’dan is-sens, is-sentenza tal‑5 ta’ Ġunju 2014, M (C‑398/12, EU:C:2014:1057, punti 28 u 29 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
12
)	Konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Ruiz-Jarabo Colomer fi van Straaten (C‑150/05, EU:C:2006:381, punt 65).
(
13
)	Ara, inter alia, is-sentenzi tal‑15 ta’ Ottubru 2002, Limburgse Vinyl Maatschappij et vs Il-Kummissjoni (C‑238/99 P, C‑244/99 P, C‑245/99 P, C‑247/99 P, C‑250/99 P sa C‑252/99 P u C‑254/99 P, EU:C:2002:582, punti 54 sa 69); tal‑10 ta’ Marzu 2005, Miraglia (C‑469/03, EU:C:2005:156, punti 31 sa 34); tat‑22 ta’ Diċembru 2008, Turanský (C‑491/07, EU:C:2008:768, punti 40 sa 45); u s-sentenza AB et, punt 61. Ara wkoll il-QEDB, deċiżjoni tal‑15 ta’ Marzu 2005, Horciag vs Ir-Rumanija (CE:ECHR:2005:0315DEC007098201).
(
14
)	Fir-rigward li l-proċeduri jkunu preskritti, irrid nammetti li s-sentenza tat‑28 ta’ Settembru 2006, Gasparini et (C‑467/04, EU:C:2006:610, punti 22 sa 33) tidher li waslet għal konklużjoni differenti. Madankollu, jiena tal-fehma li, fuq dan il-punt, is-sentenza Gasparini et ma tistax tiġi rrikonċiljata mal-ġurisprudenza sussegwenti tal-Qorti tal-Ġustizzja dwar il-ħelsien mill-ħtija għal raġunijiet proċedurali. Tabilħaqq, proċeduri magħluqa minħabba li kienu preskritti ġeneralment ma jinvolvu l-ebda evalwazzjoni tar-responsabbiltà kriminali tal-persuna. Barra minn hekk, u f’kull każ, din is-silta tas-sentenza Gasparini et ġiet, fil-fehma tiegħi, annullata impliċitament mis-sentenza tat‑8 ta’ Settembru 2015, Taricco et (C‑105/14, EU:C:2015:555) fejn il-Qorti tal-Ġustizzja kkunsidrat ir-regoli nazzjonali dwar il-preskrizzjoni bħala regoli ta’ natura proċedurali. Inżid ngħid li tali pożizzjoni hija konsistenti mal-ġurisprudenza tal-QEDB: ara, pereżempju, id-deċiżjoni tal‑5 ta’ Diċembru 2019, Smoković vs Il-Kroazja (CE:ECHR:2019:1112DEC005784912, punti 43 sa 45).
(
15
)	Ara s-sentenza Kossowski, punti 48, 53 u 54.
(
16
)	QEDB, sentenza tat‑8 ta’ Lulju 2019, Mihalache vs Ir-Rumanija (CE:ECHR:2019:0708JUD005401210, punti 97 u 98; iktar ’il quddiem is-“sentenza Mihalache”).
(
17
)	Ara, fost l-oħrajn, is-sentenzi tal‑11 ta’ Frar 2003, Gözütok u Brügge (C‑187/01 u C‑385/01, EU:C:2003:87, punti 27, 28 u 31), u tat‑12 ta’ Mejju 2021, Bundesrepublik Deutschland (avviż aħmar tal-Interpol) (C‑505/19, EU:C:2021:376, punt 73 u l-ġurisprudenza ċċitata). Bl-istess mod, il-QEDB, is-sentenza Mihalache, punti 94 u 95.
(
18
)	Ara, pereżempju, l-Opinjoni Konkordanti tal-Imħallef Pinto de Albuquerque fis-sentenza Mihalache, punti 10 et seq.
(
19
)	Ara, b’mod partikolari, l-Artikolu 57 tal-KTFS li jipprovdi, inter alia, li “Meta Parti Kontraenti tixli lil persuna b’reat u l-awtoritajiet kompetenti ta’ dik il-Parti Kontraenti jkollhom raġuni biex jemmnu li l-akkuża għandha x’taqsam ma’ l-istess azzjonijiet bħal dawk li fir-rigward tagħhom l-kawża ta’ dik il-persuna tkun inqatgħet f’Parti Kontraenti oħra, dawk l-awtoritajiet għandhom, jekk huma jqisu li dan jinħtieġ, jitolbu l-informazzjoni relevanti mill-awtoritajiet kompetenti tal-Parti Kontraenti li fit-territorju tagħha tkun diġa ngħatat is-sentenza”. Ara wkoll id-Deċiżjoni Qafas tal-Kunsill 2009/948/ĠAI tat‑30 ta’ Novembru 2009 dwar il-prevenzjoni u r-riżoluzzjoni ta’ konflitti ta’ eżerċiżżju ta’ ġurisdizzjoni fi proċedimenti kriminali (ĠU 2009 L 328, p. 42).
(
20
)	Dan il-prinċipju huwa sanċit, inter alia, fl-Artikolu 48(1) tal-Karta.
(
21
)	Ara, f’dan is-sens, is-sentenza fil-kawża Kossowski, punt 52.
(
22
)	Ara, f’iktar dettall, il-konklużjonijiet tiegħi fil-kawża GR et (C‑726/21, EU:C:2023:240, punti 35 sa 53).
(
23
)	Is-sentenza fil-kawża Kossowski, punt 53.
(
24
)	Sentenza Mihalache, punt 98.
(
25
)	Ibid., punt 97.
(
26
)	Pereżempju, l-Artikolu 57 tal-KTFS u d-Deċiżjoni Qafas 2009/948 (ara n-nota ta’ qiegħ il-paġna 18 iktar ’il fuq).
(
27
)	Ara, b’analoġija, is-sentenza tas‑16 ta’ Novembru 2010, Mantello (C‑261/09, EU:C:2010:683, punt 48).
(
28
)	Ara l-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Bobek fil-kawża bpost (C‑117/20, EU:C:2021:680, punt 119).
(
29
)	Ara, bl-istess mod, il-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Bot fil-kawża Kossowski (C‑486/14, EU:C:2015:812, punti 75 u 76).
(
30
)	Ara, f’dan is-sens, is-sentenza tal‑5 ta’ Ġunju 2014, M (C‑398/12, EU:C:2014:1057, punt 30).
(
31
)	Ara, inter alia, is-sentenza tat‑28 ta’ Ottubru 2022, Generalstaatsanwaltschaft München (Estradizzjoni u ne bis in idem) (C‑435/22 PPU, EU:C:2022:852, punti 92 u 93 u l-ġurisprudenza ċċitata). Ara wkoll il-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Ruiz-Jarabo Colomer fil-kawża van Straaten (C‑150/05, EU:C:2006:381, punti 52 u 63).
(
32
)	Ara b’mod speċjali s-sentenza tal‑11 ta’ Frar 2003, Gözütok u Brügge (C‑187/01 u C‑385/01, EU:C:2003:87). Ara wkoll il-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Ruiz-Jarabo Colomer fil-kawża Gözütok u Brügge (EU:C:2002:516, punti 83, 88, 89, 97 u 106), u l-Opinjoni Konkordanti tal-Imħallef Bošnjak, flimkien mal-Imħallef Serghides, fis-sentenza Mihalache.
(
33
)	Din it-Taqsima (B) tal-konklużjonijiet tirriproduċi, b’mod ġenerali, il-punti 108 sa 118 tal-konklużjonijiet tiegħi fil-kawża Parchetul.
(
34
)	Coffey, G., “A History of the Common Law Double Jeopardy Principle: From Classical Antiquity to Modern Era”, Athens Journal of Law, Vol. 8, Ħarġa 3, Lulju 2022, pp. 253 sa 278.
(
35
)	Ara s-sentenza tal‑5 ta’ Mejju 1966, Gutmann vs Il-Kummissjoni (18/65 u 35/65, EU:C:1966:24) u, b’iktar riferimenti għall-ġurisprudenza bikrija, l-Opinjoni tal-Avukat Ġenerali Jääskinen fil-kawża Spasic (C‑129/14 PPU, EU:C:2014:739, punt 43).
(
36
)	Ara, Coffey, G., iċċitat fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 34 iktar ’il fuq. B’mod simili, il-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Ruiz-Jarabo Colomer għal-kawża Gözütok u Brügge (C‑187/01 u C‑385/01, EU:C:2002:516, punt 49).
(
37
)	Kif iddikjarat mill-U.S. Supreme Court (il-Qorti Suprema tal-Istati Uniti) fil-kawża Green v. United States (1957) 355 US 184 fi 187. Ara wkoll il-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Bot fil-kawża Kossowski (C‑486/14, EU:C:2015:812, punt 36).
(
38
)	F’dan ir-rigward, ara l-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Sharpston fil-kawża M (C‑398/12, EU:C:2014:65, punt 48).
(
39
)	Fir-rigward tal-kunċett ta’ “res judicata”, ara, fost ħafna, is-sentenza tat‑30 ta’ Settembru 2003, Köbler (C‑224/01, EU:C:2003:513, punt 38). Dwar ir-relazzjoni bejn iż-żewġ kunċetti, ara s-sentenza tat‑22 ta’ Marzu 2022, Nordzucker et (C‑151/20, EU:C:2022:203, punt 62 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
40
)	Ara s-sentenza tat‑12 ta’ Mejju 2021, Bundesrepublik Deutschland (avviż aħmar tal-Interpol) (C‑505/19, EU:C:2021:376, punt 79 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
41
)	Ara, f’dan is-sens, is-sentenzi tad‑29 ta’ April 2021, X (Mandat ta’ arrest Ewropew – Ne bis in idem) (C‑665/20 PPU, EU:C:2021:339, punt 97), u s-sentenza AB et, punt 58.
(
42
)	Ara l-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Bot fil-kawża Kossowski (C‑486/14, EU:C:2015:812, punt 80), u l-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Bobek fil-kawża BV (C‑129/19, EU:C:2020:375, punt 113).
(
43
)	Ara, f’dan ir-rigward, is-sentenza tal‑10 ta’ Marzu 2005, Miraglia (C‑469/03, EU:C:2005:156, punt 34).
(
44
)	Ara s-sentenza tat‑12 ta’ Mejju 2021, Bundesrepublik Deutschland (avviż aħmar tal-Interpol) (C‑505/19, EU:C:2021:376, punt 81 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
45
)	Bl-istess mod, il-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Bobek fil-kawża Bundesrepublik Deutschland (avviż aħmar tal-Interpol) (C‑505/19, EU:C:2020:939, punt 93), u fis-sentenza bpost (C‑117/20, EU:C:2021:680, punt 121).