62007CC0260
OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO
PAOLA MENGOZZIEGO
przedstawiona w dniu 4 września 2008 r. (
1
)
Sprawa C-260/07
Pedro IV Servicios SL
przeciwko
Total España SA
„Konkurencja — Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki — Artykuł 81 WE — Umowa o wyłączną dostawę paliw silnikowych i innych paliw — Wyłączenie — Rozporządzenie (EWG) nr 1984/83 — Artykuł 12 ust. 2 — Rozporządzenie (EWG) nr 2790/1999 — Artykuł 4 lit. a) i art. 5 lit. a) — Okres wyłączności — Ustalanie ceny detalicznej”
I — Wprowadzenie
1.
Niniejsza sprawa jest trzecią w ciągu trzech lat sprawą, w której Trybunał rozpoznaje wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym związane z porozumieniami dotyczącymi stacji paliw, zawartymi pomiędzy przedsiębiorstwem paliwowym a jednym z dystrybutorów działających na rynku hiszpańskim (
2
).
2.
Dwie pierwsze sprawy dotyczyły zasadniczo kwalifikacji prawnej w świetle wspólnotowego prawa konkurencji stosunków umownych zawiązanych między przedsiębiorstwem paliwowym a prowadzącymi stacje paliw (
3
).
3.
Natomiast pytania zadane w niniejszym przypadku dotyczą wyłącznie kwestii, czy umowy takiego rodzaju jak będące przedmiotem sprawy toczącej się przed sądem krajowym mogą korzystać z wyłączenia grupowego przewidzianego odpowiednio przez kolejne akty: rozporządzenie Komisji (EWG) nr 1984/83 z dnia 22 czerwca 1983 r. w sprawie zastosowania art. 85 ust. 3 traktatu do kategorii porozumień w sprawie wyłącznego zakupu (
4
) oraz przez rozporządzenie Komisji (WE) nr 2790/1999 z dnia w sprawie stosowania art. 81 ust. 3 traktatu do kategorii porozumień wertykalnych i praktyk uzgodnionych (
5
). Sąd krajowy przede wszystkim zastanawia się nad wykładnią art. 12 ust. 2 rozporządzenia nr 1984/83 oraz art. 5 lit. a) rozporządzenia nr 2790/1999, które pod pewnymi warunkami dopuszczają zawieranie porozumień wertykalnych w sprawie wyłącznego zakupu na okres dłuższy niż wymagany co do zasady przez ww. rozporządzenia, aby móc korzystać z wyłączenia grupowego.
II — Ramy prawne
4.
Rozporządzenie nr 1984/83 wyłącza z zakresu stosowania art. 85 ust. 1 traktatu EWG (po zmianach art. 85 ust. 1 traktatu WE, obecnie art. 81 ust. 1 WE) niektóre kategorie porozumień w sprawie wyłącznego zakupu oraz uzgodnione praktyki, które normalnie spełniają przesłanki przewidziane w ust. 3 tego artykułu, ponieważ przyczyniają się generalnie do polepszenia dystrybucji produktów.
5.
Zgodnie z art. 3 lit. d) ww. rozporządzenia to wyłączenie nie ma zastosowania, jeżeli porozumienie zostało zawarte na czas nieokreślony lub na okres powyżej pięciu lat.
6.
Rozporządzenie nr 1984/83 w art. 10–13 zawiera przepisy szczególne regulujące porozumienia dotyczące stacji paliw.
7.
Zgodnie z art. 10 ww. rozporządzenia:
„Zgodnie z art. 85 ust. 3 traktatu i warunkami wymienionymi w art. 11–13 niniejszego rozporządzenia art. 85 ust. 1 tego traktatu nie stosuje się do porozumień, w których uczestniczą jedynie dwa przedsiębiorstwa i w których jedno z nich, będące odsprzedawcą, zobowiązuje się względem drugiego, będącego dostawcą, w zamian za przyznanie szczególnych korzyści gospodarczych lub finansowych, do nabywania wyłącznie od tego dostawcy, od przedsiębiorstwa powiązanego z nim lub od innego przedsiębiorstwa, któremu dostawca powierzył dystrybucję swoich produktów, pewnych paliw dla pojazdów silnikowych na bazie ropy naftowej lub pewnych paliw dla pojazdów silnikowych i innych paliw na bazie ropy naftowej, które zostały wyszczególnione w porozumieniu, w celu ich odsprzedaży w stacji paliw określonej w porozumieniu” [tłumaczenie nieoficjalne, podobnie jak wszystkie cytaty z tego rozporządzenia poniżej].
8.
Artykuł 11 tego samego rozporządzenia stanowi:
„Poza zobowiązaniem wymienionym w art. 10, nie można nakładać na odsprzedawcę żadnego innego ograniczenia konkurencji niż
a)
zobowiązanie do niedokonywania na stacji paliw określonej w porozumieniu odsprzedaży paliw dla pojazdów silnikowych lub innych paliw dostarczonych przez przedsiębiorstwa trzecie;
b)
zobowiązanie do niestosowania w określonej w porozumieniu stacji paliw smarów lub produktów ropopochodnych, dostarczanych przez przedsiębiorstwa trzecie, w przypadku gdy dostawca lub powiązane z nim przedsiębiorstwo udostępniło odsprzedawcy lub sfinansowało urządzenia do spuszczania olejów lub inne urządzenia do smarowania pojazdów silnikowych;
c)
zobowiązanie do reklamowania na terenie stacji paliw lub poza nim produktów dostarczanych przez przedsiębiorstwa trzecie tylko w stosunku proporcjonalnym do udziału tych towarów w całkowitym obrocie zrealizowanym przez stację paliw;
d)
zobowiązanie do umożliwienia nadzoru nad urządzeniami do magazynowania lub dystrybucji produktów naftowych jedynie dostawcy lub przedsiębiorstwu przez niego wyznaczonemu, które są własnością lub które zostały sfinansowane przez tego dostawcę lub powiązane z nim przedsiębiorstwo”.
9.
Artykuł 12 ust. 1 rozporządzenia nr 1984/83 wymienia klauzule i zobowiązania umowne stanowiące przeszkodę w stosowaniu art. 10 tego rozporządzenia, do których zaliczała się okoliczność określona w tym ustępie w lit. c), że porozumienie nie może zostać zawarte na czas nieokreślony lub na okres dłuższy niż 10 lat.
10.
Jednakże na zasadzie odstępstwa od art. 12 ust. 1 lit. c) rozporządzenia nr 1984/83 ust. 2 tego artykułu stanowi, że jeżeli porozumienie dotyczy stacji paliw, którą dostawca oddał odsprzedawcy w dzierżawę albo prawnie lub faktycznie oddał mu w użytkowanie, obowiązki wyłącznego zakupu i zakazy konkurencji, o których mowa w tytule III ww. rozporządzenia, mogą być nałożone na odsprzedawcę przez cały okres faktycznego prowadzenia przez niego stacji paliw.
11.
Artykuł 13 tego samego rozporządzenia przewiduje, że art. 2 ust. 1 i 3, art. 3 lit. a) i b), art. 4 i 5 stosuje się odpowiednio do porozumień dotyczących stacji paliw.
12.
W motywie 13 ww. rozporządzenia stwierdza się:
„[…] tego rodzaju porozumienia cechują się na ogół tym, że z jednej strony dostawca przyznaje odsprzedawcy szczególnie istotne korzyści gospodarcze i finansowe, wypłacając mu kwoty z tytułu kosztów utraconych, przyznając mu lub pozyskując na jego rzecz pożyczki na korzystnych warunkach, oddając mu grunt lub pomieszczenia w celu prowadzenia […] stacji paliw, udostępniając mu instalacje techniczne lub inne wyposażenie lub też dokonując innych inwestycji na rzecz odsprzedawcy, a odsprzedawca w zamian przyjmuje na siebie zobowiązanie względem dostawcy do długoterminowych zakupów wyłącznych, czemu zazwyczaj towarzyszy zakaz konkurencji”.
13.
Rozporządzenie nr 1984/83, którego okres obowiązywania został przedłużony do dnia 31 grudnia 1999 r. rozporządzeniem Komisji (WE) nr 1582/97 z dnia  (
6
), zostało uchylone przez rozporządzenie nr 2790/1999, które weszło w życie z dniem
14.
Artykuł 4 lit. a) rozporządzenia nr 2790/1999 przewiduje, że wyłączenie spod zakazu określonego w art. 81 ust. 1 WE nie ma zastosowania do porozumień wertykalnych, które bezpośrednio lub pośrednio, oddzielnie lub w połączeniu z innymi czynnikami pod kontrolą stron, mają na celu „ograniczenie uprawnienia kupującego do ustalania jego cen sprzedaży, nie naruszając możliwości narzucania przez dostawcę maksymalnej ceny sprzedaży lub zalecanej ceny sprzedaży, pod warunkiem że nie są one równe ze stałą lub minimalną ceną sprzedaży wynikającą z nacisku lub bodźców stwarzanych przez strony”.
15.
Zgodnie z art. 5 lit. a) rozporządzenia nr 2790/1999 wyłączenie przewidziane w jego art. 2 nie ma zastosowania do jakiegokolwiek bezpośredniego lub pośredniego zobowiązania do niekonkurowania, którego czas trwania jest nieokreślony lub przekracza pięć lat. Zobowiązanie do niekonkurowania, które jest w sposób milczący odnawiane po upływie 5 lat, jest uważane za zawarte na czas nieokreślony. Jednakże przepis ten precyzuje, że ograniczenie tego okresu do pięciu lat nie ma zastosowania, gdy towary lub usługi kontraktowe są sprzedawane przez kupującego w pomieszczeniach i na gruncie będących własnością dostawcy lub dzierżawionych przez niego od osób trzecich niezwiązanych z kupującym, pod warunkiem że czas trwania zobowiązania do niekonkurowania nie przekroczy okresu zajmowania przez kupującego pomieszczeń i gruntu.
16.
Zgodnie z art. 12 rozporządzenia nr 2790/1999 zakaz ustanowiony w art. 81 ust. 1 WE nie ma zastosowania w okresie od dnia 1 czerwca 2000 r. do dnia do porozumień, które obowiązywały w dniu i które nie spełniają przesłanek wyłączenia przewidzianych w tym rozporządzeniu, ale spełniają przesłanki wyłączenia przewidziane między innymi w rozporządzeniu nr 1984/83.
III — Postępowanie przed sądem krajowym, pytania prejudycjalne oraz postępowanie przed Trybunałem
17.
Z postanowienia odsyłającego wynika, że w dniu 26 października 1989 r. spółki Pedro IV Servicios SL (zwana dalej „Pedro IV”) oraz Total España SA (zwana dalej „Total”) zawarły kompleksowe porozumienie obejmujące cztery powiązane ze sobą umowy.
18.
Zgodnie z pierwszą umową Pedro IV zbyła na rzecz Total prawo rzeczowe, tzw. prawo powierzchni, do należącego do niej gruntu. Umowa ta upoważniała Total do wybudowania na tym gruncie budynku w zamian za wynagrodzenie dla zbywającego. Wysokość tego wynagrodzenia została ustalona na 250000 ESP miesięcznie (równowartość kwoty nieco powyżej 1500 EUR) płatnego przez 20 lat. Po upływie okresu 20 lat stacja paliw wybudowana przez Total miała stać się własnością Pedro IV. Total zobowiązała się zbudować stację sprzedaży paliw w terminie dwóch i pół roku, natomiast bieg terminu 20 lat rozpoczynał się od oddania stacji paliw do użytku. Strony uzgodniły, że prawo powierzchni nie może zostać zbyte bez zgody właściciela gruntu.
19.
Drugą umową była umowa dzierżawy dotycząca przyszłej stacji paliw, zgodnie z którą Total przeniosła na Pedro IV prawo używania i pobierania pożytków ze stacji paliw przez okres jednego roku z możliwością przedłużania umowy z miesiąca na miesiąc. Niemniej wydzierżawiający był zobowiązany do przedłużania powyższej umowy przez cały czas obowiązywania umowy o wyłączną dostawę, do której zawarcia z dzierżawcą również się zobowiązał. W każdym razie dzierżawa miała wygasnąć w tym samym czasie co prawo powierzchni zbyte na rzecz wydzierżawiającego. Miesięczny czynsz należny od Pedro IV wynosił 600000 ESP (równowartość 3600 EUR).
20.
W trzeciej umowie Pedro IV zobowiązała się, że od momentu wydania jej stacji paliw będzie ją prowadzić, zaopatrując się wyłącznie u Total oraz korzystając z jej wizerunku, kolorystyki, znaku towarowego oraz logo. Umowa w sprawie wyłącznego zakupu została zawarta na okres 20 lat, a dostawy były realizowane w drodze pewnej sprzedaży w ten sposób, że dystrybutor nabywał paliwo na własność w momencie dostarczenia go przez dostawcę do stacji, przy czym nabywca zobowiązywał się do jego odsprzedaży na własny rachunek i ryzyko. W zamian Total miała wypłacać Pedro IV miesięcznie kwotę 350000 ESP (około 2100 EUR). Ponadto Total zobowiązała się przekazywać dystrybutorowi zalecane ceny sprzedaży detalicznej oraz zapewnić ich konkurencyjność w stosunku do cen oferowanych w dobrej wierze przez okolicznych konkurentów. Ponadto Total zobowiązała się ustalać cenę paliwa dostarczanego odsprzedawcy na najbardziej korzystnych warunkach wynegocjowanych z innymi stacjami, które mogą powstać w Barcelonie (Hiszpania), przy czym cena ta nie może być w żadnym razie wyższa od średniej ceny ustalonej przez innych dostawców liczących się na rynku działających w Barcelonie.
21.
Ponieważ strony w postępowaniu krajowym uzgodniły również, że będą się rozliczać w drodze potrącania kwot, jakie powinny sobie nawzajem wypłacać z tytułu trzech wyżej wymienionych umów, w rezultacie żadna z nich nie była obowiązana do płacenia czegokolwiek drugiej stronie, bowiem kwoty te wynosiły odpowiednio 600000 ESP.
22.
Wreszcie na podstawie czwartej umowy Total udzieliła pożyczki hipotecznej w wysokości 30000000 ESP (około 180300 EUR) Pedro IV, która w ramach zabezpieczenia ustanowiła hipotekę na swoim gruncie na okres 20 lat, pod warunkiem że stacja paliw zostanie wybudowana.
23.
Według sądu a quo po zawarciu tych czterech umów stacja paliw została faktycznie wybudowana na gruncie należącym do Pedro IV, a Total zaopatrywała ją na zasadzie wyłączności przynajmniej do dnia wydania postanowienia o wystąpieniu z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym.
24.
W grudniu 2004 r. Pedro IV wniosła pozew do Juzgado de lo Mercantil de Barcelona (sądu handlowego w Barcelonie), żądając tytułem głównym stwierdzenia nieważności stosunku prawnego powstałego na podstawie czterech wyżej wymienionych umów. Swoje powództwo Pedro IV popierała twierdzeniem, że po pierwsze, przedmiotowe umowy zawierały klauzule poważnie ograniczające konkurencję, a mianowicie obejmowały nadmiernie długi czas obowiązywania przekraczający okres maksymalny dozwolony przez prawo wspólnotowe dla umów o wyłączną dostawę, a po drugie, że trzecia z tych umów przewidywała pośrednie ustalanie cen sprzedaży detalicznej, czego zakazuje art. 85 traktatu, i że nie może korzystać z wyłączenia grupowego ani na zasadach przewidzianych przez rozporządzenie nr 1984/83, ani w późniejszym czasie na zasadach określonych przez rozporządzenie nr 2790/1999.
25.
Ponieważ w pierwszej instancji powództwo zostało oddalone w całości, Pedro IV wniosła apelację do sądu krajowego, który postanowił wystąpić z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym.
26.
Jako że Audiencia Provincial de Barcelona żywił wątpliwości co do wykładni przepisów rozporządzeń nr 1984/83 i 2790/1999, postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:
„1)
W sytuacji gdy art. 12 ust. 2 rozporządzenia […] nr 1984/83 […] stanowi, że »w drodze odstępstwa od przepisu ust. 1 lit. c), jeżeli porozumienie dotyczy stacji paliw, którą dostawca wydzierżawił odsprzedawcy lub zezwolił w drodze prawnej lub faktycznej na jej używanie i pobieranie pożytków, obowiązki wyłącznego zakupu i zakazy konkurencji, o których mowa w niniejszym tytule, mogą zostać nałożone na odsprzedawcę przez cały okres, w którym rzeczywiście prowadzi on stację paliw«, czy należy to rozumieć w ten sposób, że przepis dotyczy przypadku, gdy dostawca będący wydzierżawiającym jest pierwotnie właścicielem gruntu i urządzeń, czy przeciwnie, wzmianka o wydzierżawieniu stacji paliw obejmuje każdy tytuł prawny przyznający dostawcy zgodne z prawem władztwo nad stacją, w związku z czym może on wydzierżawić ją właścicielowi gruntu bez obowiązku podporządkowania się ograniczeniom czasowym, jakie norma ta nakłada w przypadku umów o wyłączności zakupu?
2)
W razie możliwości zastosowania w niniejszej sprawie rozporządzenia […] nr 2790/1999, to w sytuacji gdy zgodnie z jego art. 5 wyłączenia nie stosuje się, jeżeli umowa w sprawie wyłącznego zakupu została zawarta na okres przekraczający 5 lat, chociaż »okres pięciu lat nie ma zastosowania, gdy towary lub usługi kontraktowe są sprzedawane przez kupującego w pomieszczeniach i na terenie [gruncie] będących własnością dostawcy lub dzierżawionych przez niego od stron [osób] trzecich, niezwiązanych z nabywcą [kupującym], pod warunkiem że czas trwania zobowiązania niekonkurowania nie przekroczy okresu zajmowania pomieszczeń i terenu [gruntu] przez kupującego«, czy należy przez to rozumieć, że wymieniając dzierżawę, przepis ten dotyczy przypadku, gdy dostawca będący wydzierżawiającym jest pierwotnie właścicielem gruntu i urządzeń, czy przeciwnie, wzmianka o wydzierżawieniu stacji paliw obejmuje każdy tytuł prawny przyznający dostawcy zgodne z prawem władztwo nad stacją, w związku z czym może on wydzierżawić ją właścicielowi gruntu bez obowiązku podporządkowania się ograniczeniom czasowym, jakie norma ta nakłada w przypadku umów o wyłączności zakupu?
3)
W sytuacji gdy art. [85] ust. 1 lit. a) [traktatu] przewiduje zakaz pośredniego ustalania cen zakupu lub sprzedaży, a zgodnie z motywem 8 rozporządzenia […] nr 1984/83 »[p]ozostałe postanowienia ograniczające konkurencję, w szczególności te, które ograniczają swobodę sprzedawcy w ustalaniu cen lub warunków odsprzedaży oraz wyborze klientów, nie podlegają zwolnieniu na podstawie niniejszego rozporządzenia«, przy czym ustalanie cen odsprzedaży nie figuruje wśród pozostałych ograniczeń konkurencji dozwolonych w jego art. 11, to czy należy przez to rozumieć, że taka konstrukcja obejmuje każdą formę ograniczania swobody odsprzedawcy w ustalaniu cen, jak ustalanie przez dostawcę marży dystrybucyjnej podmiotu prowadzącego stację paliw poprzez ustalanie ceny paliwa dostarczanego odsprzedawcy na najbardziej korzystnych warunkach wynegocjowanych z innymi stacjami, które mogą powstać w Barcelonie, a w żadnym razie nie wyższej od średniej ceny detalicznej ustalonej przez innych dostawców liczących się na rynku z dodaniem marży minimalnej uważanej przez siebie za właściwą i uzyskanie w ten sposób ceny detalicznej, której dostawca nie narzuca wprost, lecz której stosowanie zaleca?
4)
W sytuacji gdy art. [85] ust. 1 lit. a) [traktatu] przewiduje zakaz pośredniego ustalania cen zakupu lub sprzedaży, a art. 4 lit. a) rozporządzenia […] nr 2790/1999 […] obejmuje, jako szczególnie poważne ograniczenie konkurencji, utrzymanie ceny odsprzedaży, to czy należy przez to rozumieć, że taka konstrukcja obejmuje każdą formę ograniczania swobody odsprzedawcy w ustalaniu cen, jak ustalanie przez dostawcę marży dystrybucyjnej podmiotu prowadzącego stację paliw poprzez ustalanie ceny paliwa dostarczanego odsprzedawcy na najbardziej korzystnych warunkach wynegocjowanych z innymi stacjami, które mogą powstać w Barcelonie, a w żadnym razie nie wyższej od średniej ceny detalicznej ustalonej przez innych dostawców liczących się na rynku z dodaniem marży minimalnej uważanej przez siebie za właściwą i uzyskanie w ten sposób ceny detalicznej, której dostawca nie narzuca wprost, lecz której stosowanie zaleca?”.
27.
Zgodnie z art. 23 statutu Trybunału Sprawiedliwości Pedro IV, Total, rząd hiszpański oraz Komisja Wspólnot Europejskich przedłożyły uwagi na piśmie. Na rozprawie, która odbyła się w dniu 26 czerwca 2008 r., wysłuchano także wystąpień uczestników postępowania.
IV — Analiza
A — W przedmiocie dopuszczalności
28.
Total podnosi trzy podstawy niedopuszczalności pytań prejudycjalnych oparte, po pierwsze, na lukach w przedstawieniu stanu faktycznego i prawnego dokonanym przez sąd krajowy, po drugie, na fakcie, iż odpowiedź na zadane pytania można jasno wywnioskować z orzecznictwa wspólnotowego i hiszpańskiego oraz po trzecie, na braku znaczenia zadanych pytań dla rozstrzygnięcia sporu rozpoznawanego w postępowaniu krajowym.
29.
Ponadto rząd hiszpański uważa, że w świetle faktu, iż rozporządzenia nr 1984/83 oraz nr 2790/1999 nie mogły być równocześnie stosowane, dwa z zadanych pytań, a mianowicie — jak zaznaczono podczas rozprawy — pytania odnoszące się do wykładni rozporządzenia nr 1984/83, powinny zostać uznane za niedopuszczalne ze względu na ich hipotetyczny charakter.
30.
Zastrzeżenia zgłoszone w stosunku do dopuszczalności wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym nie powinny — moim zdaniem — zostać uwzględnione.
31.
W pierwszej kolejności należy oddalić jako nieistotne dla sprawy twierdzenie Total, że orzecznictwo wspólnotowe i hiszpańskie dostarcza jasnej odpowiedzi na zadane pytania. Nawet bowiem przy założeniu, że w odniesieniu do orzecznictwa Trybunału, jedynego, które ma znaczenie w rozpoznawanej sprawie, tego rodzaju zarzut jest słuszny, nie skutkuje to stwierdzeniem przez Trybunał niedopuszczalności pytań prejudycjalnych, lecz co najwyżej umożliwia mu w pewnych przypadkach, zgodnie z trybem określonym w art. 104 § 3 regulaminu Trybunału, orzeczenie w drodze postanowienia z uzasadnieniem. W każdym razie ani ww. wyrok w sprawie Confederación Española de Empresarios de Estaciones de Servicio, ani aktualnie tocząca się ww. sprawa CEPSA nie dotyczą wykładni art. 12 ust. 2 rozporządzenia nr 1984/83 lub wykładni art. 5 lit. a) rozporządzenia nr 2790/1999 (
7
).
32.
Następnie w odniesieniu do dwóch pozostałych zarzutów podniesionych przez Total należy przypomnieć, że w ramach współpracy pomiędzy Trybunałem a sądami krajowymi, ustanowionej na mocy art. 177 traktatu (obecnie art. 234 WE), do sądu krajowego, przed którym sprawa zawisła i którego odpowiedzialnością jest w sprawie przed nim zawisłej orzec, należy dokonanie oceny, z uwzględnieniem szczególnych okoliczności sprawy, czy wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym jest niezbędne do wydania wyroku w postępowaniu przed sądem krajowym, jak i ocena zasadności pytań, z którymi zwraca się on do Trybunału (
8
).
33.
Ponieważ zadane przez sądy krajowe pytania dotyczą wykładni przepisu prawa wspólnotowego, Trybunał jest co do zasady zobowiązany orzec, chyba że jest oczywiste, iż wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym ma w rzeczywistości na celu skłonić Trybunał do orzeczenia w zakresie fikcyjnego sporu lub wydanie opinii w odniesieniu do ogólnych lub hipotetycznych pytań, że wykładnia prawa wspólnotowego, o którą się zwrócono we wniosku, nie ma żadnego związku z rzeczywistością lub przedmiotem sporu, jak również że Trybunał nie dysponuje informacjami o stanie faktycznym i prawnym, które są niezbędne do udzielenia użytecznej odpowiedzi na przedłożone mu pytania (
9
).
34.
W tym względzie należy przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem konieczność dokonania pomocnej dla sądu krajowego wykładni prawa wspólnotowego wymaga, aby dokładnie określił on ramy faktyczne i prawne stawianych pytań lub przynajmniej, aby wyjaśnił stan faktyczny, którego dotyczą te pytania (
10
). Wprawdzie wymogi dotyczące uzasadnienia nakładane na sądy krajowe są zależne od wielu czynników, jednak w niektórych dziedzinach, takich jak konkurencja, które charakteryzują się występowaniem sytuacji złożonych pod względem faktycznym i prawnym, są one szczególne ważne (
11
).
35.
Ponadto informacje zawarte w postanowieniach odsyłających powinny również umożliwić rządom państw członkowskich oraz innym zainteresowanym stronom przedstawienie uwag zgodnie z art. 23 statutu Trybunału Sprawiedliwości, z kolei Trybunał ma obowiązek czuwać, by możliwość ta była zapewniona, wziąwszy pod uwagę fakt, iż zgodnie z wyżej wymienionym przepisem zainteresowanym stronom doręcza się tylko postanowienia odsyłające (
12
).
36.
W niniejszej sprawie niewątpliwie prawdą jest, iż — jak wskazuje Total, uzasadniając swój zarzut dotyczący luk w opisie stanu prawnego i faktycznego przedstawionym w postanowieniu odsyłającym — postanowienie to nie dostarcza żadnych informacji na temat niektórych okoliczności sporu rozpoznawanego przez sąd krajowy, takich jak charakter prawny prawa powierzchni zbytego przez Pedro IV albo udział posiadany przez Total w rynku dystrybucji paliw w Hiszpanii.
37.
Jednakże w postanowieniu odsyłającym stosunek umowny powstały pomiędzy stronami sporu w postępowaniu krajowym został objaśniony wystarczająco dokładnie, aby umożliwić Trybunałowi udzielenie użytecznej odpowiedzi w kwestii wykładni przepisów prawa wspólnotowego, o jaką wystąpiono. Ponadto — jak wynika z uwag na piśmie przedstawionych przez Total na wypadek, gdyby Trybunał uznał pytania zadane przez sąd krajowy za dopuszczalne, a także z uwag innych zainteresowanych stron — informacje zawarte w postanowieniu odsyłającym umożliwiły im skuteczne zajęcie stanowiska na temat omawianych pytań.
38.
Co się tyczy zarzutu opartego na braku znaczenia zadanych pytań dla rozstrzygnięcia sporu rozpoznawanego w postępowaniu krajowym, chętnie zgodzę się z Total, że ze względu na to, iż sąd krajowy ograniczył się do zapytania Trybunału o wykładnię przepisów rozporządzeń nr 1984/83 i 2790/1999, nie zbadawszy wcześniej kwestii możności zastosowania art. 85 ust. 1 traktatu do zespołu umów zawartych między Pedro IV a Total, odpowiedzi udzielone przez Trybunał na te pytania niekoniecznie sprawią, że sąd a quo będzie w stanie ostatecznie rozstrzygnąć zawisły przed nim spór.
39.
Natomiast poza faktem, iż — jak wspomniano w orzecznictwie przytoczonym w pkt 32 niniejszej opinii — do sądu krajowego należy ocena zasadności pytań zadawanych Trybunałowi, nie sądzę, by dopuszczalność pytania prejudycjalnego mogła być uzależniona od okoliczności, że odpowiedź udzielona przez Trybunał powinna w każdym przypadku umożliwiać sądowi krajowemu rozstrzygnięcie zawisłego przed nim sporu. Gdyby tak miało być, dopuszczalność pytań prejudycjalnych zależałaby po prostu od odpowiedzi, jaką Trybunał udzielałby co do meritum sprawy.
40.
Natomiast na etapie rozpatrywania dopuszczalności należy zbadać, czy można stwierdzić, że niezależnie od tego, jakiej odpowiedzi Trybunał udzieli na pytanie prejudycjalne, odpowiedź ta w oczywisty sposób nie będzie miała wpływu na rozstrzygnięcie sporu przed sądem krajowym, ponieważ w tym przypadku wykładnia prawa wspólnotowego, o którą wystąpiono, nie jest obiektywnie potrzebna sądowi krajowemu do wydania orzeczenia (
13
). Otóż taka sytuacja niewątpliwie nie zachodzi w przypadku odpowiedzi, jakich trzeba udzielić na pytania zadane przez sąd krajowy.
41.
Wreszcie zarzut podniesiony przez rząd hiszpański dotyczący rzekomego hipotetycznego charakteru dwóch pytań związanych z wykładnią rozporządzenia nr 1984/83 również powinien zostać oddalony. Mimo iż system wyłączeń grupowych ustanowiony przez to rozporządzenie został uchylony przez rozporządzenie nr 2790/1999, rozporządzenie nr 1984/83 obowiązywało jednak w pełni aż do dnia 31 maja 2000 r. oraz przejściowo miało zastosowanie do dnia do porozumień, które obowiązywały już w dniu i które spełniały wprawdzie przesłanki wyłączenia przewidziane w tym rozporządzeniu, ale nie spełniały przesłanek wyłączenia z rozporządzenia nr 2790/1999 (
14
). Ponieważ umowy sporne w sprawie przed sądem krajowym zostały zawarte w roku 1989, tj. pod rządami rozporządzenia nr 1984/83, na okres 20 lat — który zgodnie z umowami rozpoczął swój bieg dopiero od momentu oddania stacji paliw do użytku, a mianowicie, jak się wydaje, w ciągu roku 1991 — wynika stąd, że pytania dotyczące wykładni rozporządzenia nr 1984/83 nie mogą zostać zakwalifikowane do hipotetycznych; wnioskowana wykładnia jest bowiem nadal istotna w odniesieniu do okresu obowiązywania umów będących przedmiotem sporu w postępowaniu przed sądem krajowym, który upłynął przed wejściem w życie rozporządzenia nr 2790/1999 i poprzedzał zastosowanie przewidzianego w nim systemu wyłączeń grupowych.
42.
Proponuję zatem, by Trybunał uznał wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym za dopuszczalny.
B — Co do istoty sprawy
1. Uwagi wstępne
43.
Jak zwróciłem uwagę powyżej we wprowadzeniu, niniejsza sprawa nie dotyczy kwalifikacji prawnej stosunku umownego zawiązanego pomiędzy Pedro IV a Total w świetle przepisów wspólnotowego prawa konkurencji. W istocie sąd krajowy nie wyraził żadnych wątpliwości co do faktu, iż stosunek ten powinien być uznawany za wiążący dwa gospodarczo niezależne przedsiębiorstwa, a w związku z tym jako wchodzący w zakres pojęcia „porozumienie między przedsiębiorstwami” w rozumieniu art. 85 ust. 1 traktatu.
44.
Natomiast — jak również zaznaczyłem w pkt 38 niniejszej opinii — wydaje się, że sąd krajowy nie zbadał, czy w zawisłej przed nim sprawie spełnione zostały wszystkie przesłanki zastosowania art. 85 ust. 1 traktatu, zanim zwrócił się do Trybunału o dokonanie wykładni przepisów rozporządzeń nr 1984/83 i 2790/1999, które pod pewnymi warunkami wyłączają niektóre kategorie porozumień wertykalnych spod zakazu ustanowionego w tym artykule.
45.
Wprawdzie z logicznego punktu widzenia to podejście wydaje się raczej zaskakujące, jednakże może być zrozumiałe z praktycznego punktu widzenia oraz w pewnym stopniu ze względów ekonomii postępowania, ponieważ jeśli rozporządzenia w sprawie wyłączeń mają zastosowanie do danego porozumienia, zbędne staje się ustalenie, czy porozumienie to jest zakazane na podstawie art. 85 ust. 1 traktatu (
15
). Natomiast nie zyskuje się spodziewanej oszczędności czasu postępowania, jeśli nie są spełnione przesłanki wyłączenia grupowego. W takiej sytuacji sąd krajowy powinien oczywiście przeprowadzić badanie pod kątem przesłanek zastosowania art. 85 ust. 1 traktatu.
46.
Ponieważ Trybunał nie został poproszony o wykładnię art. 85 ust. 1 traktatu w odniesieniu do zespołu umów będących przedmiotem sprawy rozpoznawanej przez sąd krajowy, może on zatem — w moim mniemaniu — albo ograniczyć się do przypomnienia, iż do sądu krajowego należy ocena, czy ten rodzaj porozumienia podlega zakazowi przewidzianemu w wyżej wymienionym postanowieniu, albo ponownie przytoczyć niektóre kryteria natury ogólnej, sformułowane w orzecznictwie, odnoszące się do oceny charakteru ograniczającego konkurencję porozumień w sprawie wyłącznego zakupu, które sąd krajowy powinien uwzględnić przy badaniu umów zawartych w rozpoznawanej przez siebie sprawie (
16
). Jednak wobec braku pytania prejudycjalnego w tej kwestii, nie sądzę, że Trybunał powinien wskazać sądowi krajowemu wszystkie istotne elementy natury gospodarczej i prawnej umożliwiające mu ustalenie, czy miało miejsce zachowanie zakazane przez art. 85 ust. 1 traktatu (
17
).
47.
Po przedstawieniu powyższych uwag należy teraz zbadać cztery pytania prejudycjalne. Uważam, że mając na uwadze ich brzmienie oraz treść, należy przeanalizować łącznie najpierw pytania pierwsze i drugie, a następnie pytania trzecie i czwarte.
2. W przedmiocie pytań pierwszego i drugiego
48.
In meriti w pytaniach pierwszym i drugim sądowi krajowemu chodzi o ustalenie, czy wyłączność zakupu obejmująca paliwa, taka jak uzgodniona pomiędzy Pedro IV a Total, z racji swojego czasu trwania może zostać objęta zastosowaniem systemu wyłączeń grupowych przewidzianego przez rozporządzenie nr 1984/83 oraz ewentualnie później systemem wyłączeń przewidzianym przez rozporządzenie nr 2790/1999.
a) W przedmiocie wykładni rozporządzenia nr 1984/83
49.
Jeśli chodzi o rozporządzenie nr 1984/83, należy przypomnieć, że przewiduje ono między innymi stosowanie art. 85 ust. 3 traktatu do porozumień w sprawie wyłącznego zakupu zawartych w celu odsprzedaży produktów naftowych na stacjach paliw. Zasady te, które różnią się od przepisów ogólnych mających zastosowanie do porozumień w sprawie wyłącznego zakupu, zawarte są w art. 10–13 rozporządzenia nr 1984/83. Artykuł 10 ww. rozporządzenia wyłącza spod zakazu określonego w art. 85 ust. 1 traktatu obowiązek wyłącznego zakupu nałożony na odsprzedawcę przez dostawcę paliw silnikowych oraz innych paliw na bazie produktów naftowych „w zamian za przyznanie szczególnych korzyści gospodarczych lub finansowych”. Artykuł 11 rozporządzenia nr 1984/83 wprowadza inne ograniczenia konkurencji, które mogą zostać nałożone na odsprzedawcę, poza ograniczeniami przewidzianymi w ww. art. 10, w tym między innymi „zobowiązanie do niedokonywania na stacji paliw określonej w porozumieniu odsprzedaży paliw dla pojazdów silnikowych lub innych paliw dostarczonych przez przedsiębiorstwa trzecie”. Artykuł 12 ust. 1 lit. c) rozporządzenia nr 1984/83 stanowi, że art. 10 tego samego rozporządzenia nie ma zastosowania, jeżeli porozumienie zostało zawarte na czas nieokreślony lub na okres powyżej dziesięciu lat.
50.
Jednakże art. 12 ust. 2 rozporządzenia nr 1984/83 precyzuje, że „na zasadzie odstępstwa od ust. 1 lit. c), jeżeli porozumienie dotyczy stacji paliw, którą dostawca oddał odsprzedawcy w dzierżawę albo prawnie lub faktycznie oddał mu w użytkowanie, obowiązki wyłącznego zakupu i zakazy konkurencji, o których mowa w niniejszym tytule, mogą być nałożone na odsprzedawcę przez cały okres faktycznego prowadzenia stacji paliw”.
51.
Jak już miałem okazję zaznaczyć w opinii w ww. sprawie CEPSA (
18
), okres dziesięciu lat, o którym mowa w art. 12 ust. 1 lit. c) rozporządzenia nr 1984/83, ma swoje uzasadnienie, jeżeli korzyści gospodarcze lub finansowe przyznane przez dostawcę są na tyle istotne, że gdyby ich nie było, jest mało prawdopodobne, by podmiot prowadzący stację paliw mógł wejść na rynek usług pośrednictwa w sprzedaży paliw.
52.
Fakt, iż art. 12 ust. 2 rozporządzenia nr 1984/83 dopuszcza na zasadzie odstępstwa możliwość przedłużenia powyżej dziesięciu lat okresu obowiązywania klauzuli w sprawie wyłącznego zakupu, wydaje się uzasadniony jedynie w sytuacji, gdy dostawca przyznaje podmiotowi prowadzącemu stację paliw korzyści finansowe i gospodarcze przynajmniej tak istotne jak korzyści, które przyznałby, aby porozumienie mogło skorzystać z wyłączenia grupowego na okres dziesięciu lat określony w art. 12 ust. 1 lit. c) ww. rozporządzenia.
53.
W tym względzie art. 12 ust. 2 rozporządzenia nr 1984/83 wymienia tylko jedną korzyść przyznaną przez dostawcę, a mianowicie oddanie stacji paliw w dzierżawę podmiotowi, który ją prowadzi lub, przez analogię, prawne lub faktyczne oddanie mu jej w użytkowanie.
54.
Nie można — moim zdaniem — nie zgodzić się, że tego rodzaju korzyść jest szczególnie istotna, jeśli nie znacząca, ponieważ w rzeczywistości polega na oddaniu dystrybutorowi stacji paliw „pod klucz” gotowej do prowadzenia w niej działalności gospodarczej. Innymi słowy, dostawca powierza dystrybutorowi kierowanie w pełni wyposażoną stacją paliw, której jest właścicielem, przy czym dystrybutor nie musi w związku z tym czynić żadnych inwestycji.
55.
Nie ma wątpliwości — na podstawie samej lektury art. 12 ust. 2 rozporządzenia nr 1984/83 — iż przyznanie tego rodzaju korzyści stanowi przesłankę zastosowania tego przepisu.
56.
Jest także bezsporne, iż dostawca może przyznać prowadzącemu stację paliw dodatkowe korzyści finansowe i gospodarcze, aby móc powołać się na zastosowanie art. 12 ust. 2 rozporządzenia nr 1984/83. W tym względzie należy przypomnieć, iż w sprawie rozpoznawanej przez sąd krajowy Total udzieliła Pedro IV pożyczki hipotecznej w dużej wysokości z oprocentowaniem, które — zgodnie z niepodważonymi wyjaśnieniami udzielonymi na rozprawie przez Total w odpowiedzi na konkretne pytanie Trybunału w tej kwestii — było niższe od rynkowych stawek procentowych stosowanych w ówczesnym czasie. Ta okoliczność, a także pozostałe warunki związane z pożyczką powinny jednak zostać zweryfikowane przez sąd krajowy.
57.
Natomiast więcej wątpliwości budzi kwestia, czy — jak utrzymują Pedro IV i Komisja — prawo korzystania z zasad stanowiących odstępstwo określonych w art. 12 ust. 2 rozporządzenia nr 1984/83 powinno być uzależnione od łącznego spełnienia dwóch przesłanek, że dostawca jest zarówno właścicielem stacji paliw, jak i gruntu, na którym została ona wybudowana.
58.
W celu uzasadnienia swojej tezy Komisja wysuwa argumenty oparte z jednej strony na motywie 13 rozporządzenia nr 1984/83, na podstawie którego wysnuwa wnioski na temat ducha tego rozporządzenia, z drugiej zaś strony na art. 5 lit. a) rozporządzenia nr 2790/1999, który uzależnia — według niej — teraz już w sposób wyraźny określony w tym przepisie potencjalnie nieograniczony czas obowiązywania wyłączności od spełnienia wymogu, że dystrybutor wykonuje działalność w pomieszczeniach i na gruntach będących własnością dostawcy.
59.
Ta argumentacja nie przekonuje.
60.
Co się tyczy pierwszego argumentu przedstawionego przez Komisję, należy zaznaczyć, że motyw 13 rozporządzenia nr 1984/83, w którym wymienia się przykładowo różnego rodzaju korzyści gospodarcze i finansowe przyznawane dystrybutorom przez dostawców, wskazuje, iż pośród tych korzyści znajduje się również przekazanie „grunt[u] lub pomieszcze[ń] w celu prowadzenia […] stacji paliw” (
19
). Wprawdzie mając na uwadze alternatywne sformułowanie, motyw ten nie może oczywiście stanowić przeszkody dla dostawcy uniemożliwiającej mu przekazanie odsprzedawcy gruntu i pomieszczeń dla potrzeb prowadzenia stacji paliw, aby w razie potrzeby móc się powołać na zastosowanie art. 12 ust. 2 rozporządzenia nr 1984/83, niemniej jednak z tego fragmentu motywów omawianego rozporządzenia nie wynika wcale, że zastosowanie art. 12 ust. 2 jest uzależnione od łącznego spełnienia dwóch przesłanek, że dostawca oddaje w dzierżawę zarówno grunt, jak i pomieszczenia, w których dystrybutor prowadzi stację paliw.
61.
Choć Trybunał nie może z pewnością stosować wykładni rozszerzającej do przepisów o charakterze wyjątków zawartych w rozporządzeniu wprowadzającym wyłączenia grupowe (
20
), nie może on także — według mnie — ograniczać zakresu tychże przepisów wbrew ich jasno sformułowanemu brzmieniu, które zostało jeszcze dodatkowo potwierdzone przez motywy takiego rozporządzenia.
62.
Również z tego właśnie powodu nie mogę zgodzić się z wykładnią, za którą opowiada się Komisja w swoich uwagach na piśmie. Uważa ona, że aby móc skorzystać z zastosowania art. 12 ust. 2 rozporządzenia nr 1984/83, konieczne jest, by dostawca przyznał „bezwzględne korzyści” prowadzącemu stację paliw. Gdyby jednak tak rzeczywiście miało być, niezrozumiały staje się powód, dla którego art. 12 ust. 2 rozporządzenia nr 1984/83 ogranicza się do wzmianki o oddaniu w dzierżawę pomieszczeń, w których podmiot prowadzący stację paliw wykonuje swoją działalność i nie uzależnia zastosowania tego przepisu właśnie od bezwzględnych korzyści gospodarczych i finansowych niewymagających od prowadzącego stacji paliw żadnych inwestycji.
63.
W rzeczywistości ratio legis art. 12 ust. 2 rozporządzenia nr 1984/83 [a także po części ratio legis art. 5 lit. a) rozporządzenia nr 2790/1999] wydaje się mieć naturę bardziej pragmatyczną, jak to wyjaśniła Komisja w odpowiedzi na pisemne pytanie zadane przez Trybunał. W sytuacji gdy odsprzedawca prowadzi działalność w pomieszczeniach należących do określonego dostawcy, trudno sobie bowiem wyobrazić ograniczenie czasu obowiązywania porozumienia o wyłączności dostaw do okresu krótszego niż okres dzierżawy, ponieważ pomieszczenia nie mogą w żadnym razie zostać oddane do dyspozycji innego dostawcy w celu umożliwienia mu albo wejścia na rynek właściwy, albo rozszerzenia jego działalności na tym rynku. W związku z tym — jak zwraca uwagę Komisja — ograniczenie w czasie obowiązywania wyłączności dostaw w danym punkcie sprzedaży (do krótszego od uzgodnionego okresu dzierżawy) byłoby mało skuteczne w sytuacji, gdy ten punkt sprzedaży należy w całości do dostawcy.
64.
Ratio legis art. 12 ust. 2 rozporządzenia nr 1984/83 zasadza się więc nie tyle na pełnej korelacji między wartością korzyści przyznanych przez dostawcę a inwestycjami, z których zostaje zwolniony podmiot prowadzący stację, a bardziej na stwierdzeniu, iż ograniczenie czasu obowiązywania wyłączności dostaw do dziesięciu lat w przypadku, gdy dostawca oddaje stację paliw w dzierżawę podmiotowi, który ją prowadzi, nie miałoby żadnego wpływu (lub co najwyżej bardzo niewielki wpływ) na konkurencję pomiędzy markami, ponieważ jest mało prawdopodobne, by po upływie tego okresu dostawca, pozostający wciąż właścicielem stacji paliw, przekazał ją któremuś ze swoich konkurentów.
65.
Wprawdzie nie jest niemożliwe przeprowadzenie analogicznego wywodu na temat gruntu lub gruntów, na których położona jest stacja paliw wydzierżawiona prowadzącemu ją podmiotowi, ale tego rodzaju rozumowanie doprowadziłoby do wprowadzenia dodatkowej przesłanki zastosowania art. 12 ust. 2 rozporządzenia nr 1984/83, która nie jest przewidziana w tekście tego przepisu. Taka przesłanka nie może zostać również wywiedziona z rozporządzenia w sposób dorozumiany. W tym względzie uważam, że wymaganie — bez podstaw w tekście rozporządzenia nr 1984/83 i bez dogłębnej analizy przez Komisję oraz komitet doradczy ds. praktyk ograniczających konkurencję i pozycji dominującej — aby dostawca po to, by art. 12 ust. 2 ww. rozporządzenia mógł być do niego stosowany, był także właścicielem gruntu, na którym wybudował stację paliw wydzierżawioną podmiotowi ją prowadzącemu, byłoby warunkiem mogącym ograniczyć konkurencję pomiędzy markami poprzez wzmocnienie pozycji podmiotów gospodarczych działających od długiego czasu albo przynajmniej już obecnych na rynku i które dzięki tej pozycji mogły z czasem nabyć na własność nieruchomości. Taki skutek jest tym bardziej prawdopodobny w sytuacji, gdy — jak zgodnie stwierdzają wszyscy uczestnicy postępowania, którzy w niniejszej sprawie przedłożyli swoje uwagi — w wyniku likwidacji dawnego monopolu państwowego rynek właściwy jest od wielu lat zdominowany przez trzy podmioty gospodarcze.
66.
Wydaje mi się więc, że interpretowanie art. 12 ust. 2 rozporządzenia nr 1984/83 w ten sposób, że zawiera on przesłankę związaną z własnością gruntu, na którym wybudowana jest stacja paliw, wykraczałoby poza normalną wykładnię przepisów takiego aktu, której dokonywanie należy do obowiązków Trybunału, i tym samym wychodziłoby poza rolę przydzieloną Trybunałowi, jako że oznaczałoby to wkroczenie w uprawnienia regulacyjne Komisji i komitetu doradczego ds. praktyk ograniczających konkurencję i pozycji dominującej.
67.
Powyższej oceny nie podważa — moim zdaniem — drugi argument przedstawiony przez Komisję związany z wydaniem rozporządzenia nr 2790/1999, a w szczególności jego art. 5 lit. a), który od momentu, gdy ww. rozporządzenie zaczęło obowiązywać, uzależnia wyłączenie grupowe klauzul wyłączności, których okres obowiązywania przekracza pięć lat, między innymi od spełnienia łącznie dwóch przesłanek, że dostawca jest właścicielem zarówno gruntu, jak i pomieszczeń, w których wykonywana jest działalność podmiotu prowadzącego stację.
68.
Wskutek podejścia zaproponowanego przez Komisję art. 5 lit. a) rozporządzenia nr 2790/1999 obowiązywałby ze skutkiem wstecznym wbrew brzmieniu art. 12 ust. 2 rozporządzenia nr 1984/83 oraz jego motywów; skutek ten jest sprzeczny choćby z bezpośrednim zastosowaniem rozporządzenia nr 2790/1999 i prowadziłby do sytuacji, w której rozporządzenie to naruszyłoby przynajmniej częściowo niezależny zakres stosowania rozporządzenia nr 1984/83.
69.
Natomiast — co podniósł również rząd hiszpański — prawdą jest, iż nie można powoływać się na normy prawa wspólnotowego w celach nieuczciwych lub stanowiących nadużycie (
21
). Stosowanie prawa wspólnotowego nie powinno być rozciągnięte na tyle daleko, żeby obejmowało praktyki podmiotów gospodarczych o charakterze nadużyć, to znaczy czynności, które nie są dokonywane w ramach zwykłych transakcji handlowych, lecz wyłącznie w celu obejścia reguł przewidzianych w prawie wspólnotowym (
22
).
70.
Zgodnie z orzecznictwem sądy krajowe mogą, opierając się na obiektywnych czynnikach, wziąć pod uwagę zachowanie zainteresowanego noszące znamiona nadużycia w celu odmówienia mu przywileju wynikającego z powołanego przepisu prawa wspólnotowego (
23
).
71.
Niemniej jednak można udzielić sądowi krajowemu kilku wskazówek ogólnych w ramach współpracy pomiędzy sądami, która jest elementem charakteryzującym postępowanie prejudycjalne.
72.
Po pierwsze uważam, że w sytuacji, jaka występuje w sprawie toczącej się przed sądem krajowym, zwykłego wykorzystania dwóch ściśle ze sobą powiązanych umów — za pomocą których z jednej strony podmiot prowadzący stację paliw będący właścicielem gruntu przenosi prawo powierzchni na dostawcę i na tej podstawie dostawca staje się właścicielem budowli i budynków wzniesionych na tym gruncie przez okres uzgodniony w umowie (
24
), z drugiej zaś strony tenże dostawca po zobowiązaniu się do wybudowania stacji paliw, której jest właścicielem, przekazuje ją do wyłącznego prowadzenia właścicielowi gruntu na okres równy okresowi oddania stacji paliw w dzierżawę — nie można uznać za obiektywną okoliczność, która charakteryzuje wolę czerpania w sposób stanowiący nadużycie korzyści z zastosowania art. 12 ust. 2 rozporządzenia nr 1984/83. Z uwagi na to, że zastosowanie art. 12 ust. 2 rozporządzenia nr 1984/83 nie jest uzależnione od wymogu, by dostawca był właścicielem gruntu (lub by podmiot prowadzący stację paliw nie był właścicielem gruntu), zwykłe zawarcie pomiędzy dostawcą a prowadzącym stację paliw tego rodzaju umów powiązanych, co nie wydaje się zresztą nielegalne w świetle prawa krajowego, samo w sobie nie może być uważane za przejaw woli powołania się na przepisy wyżej wymienionego artykułu w sposób stanowiący nadużycie.
73.
Tymczasem po drugie uważam, iż nadużycie mogłoby mieć miejsce wtedy, gdyby badanie, jakie powinien przeprowadzić sąd krajowy, doprowadziło go do stwierdzenia, że korzyści finansowe i gospodarcze, do których dostawca zobowiązał się w umowie, nie zostały w rzeczywistości przyznane lub gdyby cena uiszczona przez strony nie odpowiadała wartości rynkowej aktywów będących przedmiotem transakcji. W tym względzie należy — moim zdaniem — wziąć pod uwagę fakt, iż dostawca zobowiązuje się przenieść wraz z wygaśnięciem umowy o wyłącznej dostawie i umowy dzierżawy stacji paliw prawo własności stacji paliw z powrotem na prowadzącego stację, zezwalając mu również na ewentualną zmianę dostawcy.
74.
W świetle powyższych wywodów uważam, że art. 12 ust. 2 rozporządzenia nr 1984/83 powinien być interpretowany w ten sposób, że wśród przesłanek zastosowania tego przepisu nie ma wymogu, by dostawca był właścicielem gruntu, na którym na własny koszt wybudował stację paliw, którą oddał odsprzedawcy w dzierżawę; odnosi się to również do sytuacji, gdy dostawca jest właścicielem stacji paliw dzięki prawu powierzchni przyznanemu mu przez odsprzedawcę w stosunku do jego gruntu. Niemniej do obowiązków sądu krajowego należy zbadanie na podstawie obiektywnych kryteriów, czy sporne czynności w zawisłej przed nim sprawie zostały dokonane w ramach zwykłych transakcji handlowych, czy też w sposób stanowiący nadużycie jedynie w celu obejścia przewidzianego w art. 12 ust. 1 lit. c) rozporządzenia nr 1984/83 maksymalnego dziesięcioletniego okresu obowiązywania, który co do zasady ma zastosowanie do porozumień w sprawie wyłącznego zakupu w ramach porozumień dotyczących stacji paliw.
b) W przedmiocie wykładni rozporządzenia nr 2790/1999
75.
Jak już wskazałem powyżej, wydając rozporządzenie nr 2790/1999, Komisja wprowadziła w art. 5 lit. a) tego rozporządzenia między innymi dodatkowy warunek, że dostawca musi być właścicielem gruntu lub gruntów, na których położona jest stacja paliw prowadzona przez kupującego, aby zobowiązania do niekonkurowania uzgodnione pomiędzy stronami mogły zostać ustalone na okres dłuższy od pięciu lat, przy czym jednak czas trwania zobowiązania do niekonkurowania nie może przekroczyć okresu zajmowania pomieszczeń i gruntu przez kupującego. Z odpowiedzi Komisji na pisemne pytanie zadane przez Trybunał wynika, że wprowadzenie tego warunku było rezultatem uwag zgłoszonych przez zainteresowane strony do przedstawionego przez Komisję w dniu 24 września 1999 r. projektu rozporządzenia w sprawie stosowania art. 81 ust. 3 WE do kategorii porozumień wertykalnych i praktyk uzgodnionych (
25
), i zdaje się, że został on uzasadniony przeciwdziałaniem pewnym praktykom uznawanym za nadużycia, nawet jeśli żadne uzasadnienie tego rodzaju nie wynika z tekstu ww. rozporządzenia (
26
).
76.
Nie ulega zatem wątpliwości, iż w ramach systemu wyłączeń grupowych przewidzianego przez rozporządzenie nr 2790/99 dostawca, aby móc skorzystać z zastosowania art. 5 lit. a) ww. rozporządzenia, musi być nie tylko właścicielem stacji paliw, lecz także gruntu, na którym ta stacja została wybudowana.
77.
Z art. 12 rozporządzenia nr 2790/1999 wynika, że przewidziane w nim wyłączenia zaczynają mieć co do zasady zastosowanie od dnia 1 czerwca 2000 r. Jednakże w rozporządzeniu nr 2790/1999 przewidziano okres przejściowy, którego zakończenie ustalono na dzień, dla porozumień spełniających przesłanki wyłączenia przewidziane między innymi w rozporządzeniu nr 1984/83, ale niespełniających przesłanek wyłączenia przewidzianych w rozporządzeniu nr 2790/1999.
78.
Wynika stąd, iż strony tych porozumień, aby móc skorzystać z okresu obowiązywania wyłączności dłuższego niż pięć lat — tak jak przewidziano w art. 5 lit. a) rozporządzenia nr 2790/1999 — powinny najpóźniej z dniem 1 stycznia 2002 r. zastosować się między innymi do warunku, że dostawca musi być właścicielem gruntów, na których została wybudowana stacja paliw.
79.
Należy zaznaczyć, że w sprawie zawisłej przed sądem krajowym sąd ten nie wspomina, że w umowach zawartych w dniu 26 października 1989 r. na okres 20 lat od momentu wybudowania stacji paliw wprowadzona została zmiana w celu dostosowania się do wymogów art. 5 lit. a) rozporządzenia nr 2790/1999.
80.
Ponadto — wbrew temu, co zdaje się twierdzić Total — wydaje się mało prawdopodobne, by prawo powierzchni przeniesione przez Pedro IV obejmowało przyznanie Total nie tylko własności budowli i budynków wzniesionych na gruncie, który stanowi przedmiot tego rodzaju służebności, lecz także własności samego gruntu; kwestia ta wymaga jednak zbadania w świetle prawa krajowego, które powinien przeprowadzić sąd a quo (
27
).
81.
W związku z powyższym, gdyby sąd krajowy miał stwierdzić, że w świetle wszystkich elementów stanu prawnego i faktycznego rozpoznawanej przez niego sprawy zawarte umowy podlegają systemowi wyłączeń grupowych przewidzianemu przez rozporządzenie nr 1984/83, a w szczególności art. 12 ust. 2 tego rozporządzenia, umowy te mogłyby być objęte tym wyłączeniem do dnia 31 grudnia 2001 r. na mocy przepisów przejściowych zawartych w rozporządzeniu nr 2790/1999, ale przestałoby im ono przysługiwać z dniem zgodnie z wymogami art. 5 lit. a) ww. rozporządzenia, ponieważ okres pozostały do zakończenia tych umów był w każdym razie dłuższy niż pięć lat.
82.
Natomiast gdyby sąd krajowy w wyniku zbadania wszystkich okoliczności rozpoznawanej przez niego sprawy miał uznać, że strony postępowania zamierzały w sposób stanowiący nadużycie powołać się na przepisy art. 12 ust. 2 rozporządzenia nr 1984/83, strony te nie mogłyby się powołać na żaden z tych dwóch systemów wyłączeń grupowych.
83.
Gdyby sąd krajowy miał orzec, że umowy będące przedmiotem sporu w toczącym się przed nim postępowaniu nie mogą korzystać z wyłączenia grupowego przez cały okres, na jaki zostały zawarte, wówczas — zgodnie z tym, co stwierdziłem powyżej — powinien zbadać, czy umowy te spełniają wszystkie przesłanki zastosowania art. 85 ust. 1 traktatu.
84.
W świetle powyższych wywodów uważam, że art. 5 lit. a) rozporządzenia nr 2790/1999 należy interpretować w ten sposób, iż do tego, by zobowiązania do niekonkurowania zawarte w porozumieniach wertykalnych mogły zostać uzgodnione na okres dłuższy niż pięć lat, zgodnie z tym przypisem wymagane jest między innymi to, że dostawca towarów lub usług objętych umową jest właścicielem pomieszczeń i gruntów, na których kupujący wykonuje swoją działalność. Ten wymóg obowiązuje od dnia 1 czerwca 2000 r. lub w przypadku porozumień obowiązujących w dniu, które spełniają przesłanki wyłączenia przewidziane w rozporządzeniu nr 1984/83, a w szczególności przesłanki określone w art. 12 ust. 2 tego rozporządzenia, obowiązuje on od dnia Do sądu krajowego należy zbadanie, która z tych dwóch sytuacji występuje w rozpoznawanej przez niego sprawie.
3. W przedmiocie pytań trzeciego i czwartego
85.
Za pomocą pytań trzeciego i czwartego sąd krajowy dąży zasadniczo do ustalenia, czy klauzule umowne dotyczące cen sprzedaży paliw, które — tak jak klauzule sporne w zawisłej przed nim sprawie — stanowią przedmiot porozumienia w sprawie wyłącznego zakupu, są zakazane przez art. 85 ust. 1 lit. a) traktatu i nie mogą skorzystać z zastosowania systemu wyłączeń grupowych przewidzianego przez rozporządzenie nr 1984/83 ani w późniejszym czasie z takiego systemu przewidzianego w rozporządzeniu nr 2790/1999 z powodu, że tego rodzaju klauzule mogą w jakiś sposób ograniczać swobodę odsprzedawcy w ustalaniu cen sprzedaży detalicznej spornych produktów.
86.
Należy przypomnieć, że art. 85 ust. 1 lit. a) traktatu zakazuje w szczególności porozumień między przedsiębiorstwami, które mogą wpływać na handel między państwami członkowskimi i polegają na „ustalaniu w sposób bezpośredni lub pośredni cen […] sprzedaży […]”.
87.
Jak już wcześniej orzekł Trybunał, wśród ograniczeń konkurencji, które mogą korzystać z wyłączenia grupowego przewidzianego przez rozporządzenie nr 1984/83, nie ma nałożonego na podmiot prowadzący stację paliw obowiązku sprzedaży paliwa w cenie detalicznej ustalonej przez dostawcę (
28
).
88.
Co się tyczy rozporządzenia nr 2790/1999, w art. 4 lit. a) przewidziano, że wyłączenie grupowe nie ma zastosowania do porozumień wertykalnych, które bezpośrednio lub pośrednio, oddzielnie lub w połączeniu z innymi czynnikami pod kontrolą stron, mają na celu: ograniczenie uprawnienia kupującego do ustalania jego cen sprzedaży, nie naruszając możliwości narzucania przez dostawcę maksymalnej ceny sprzedaży lub zalecanej ceny sprzedaży, pod warunkiem że nie są one równe ze stałą lub minimalną ceną sprzedaży wynikającą z nacisku lub bodźców stwarzanych przez strony.
89.
Wynika stąd, że — jak utrzymują wszyscy uczestnicy, którzy w postępowaniu przed Trybunałem przedstawili uwagi na piśmie — zarówno pod rządzami rozporządzenia nr 1984/83, jak i rozporządzenia nr 2790/1999 narzucanie przez dostawcę ceny detalicznej stałej lub minimalnej, tj. takiej, poniżej której dystrybutorowi nie wolno zejść, nie może korzystać z zastosowania odpowiednich przepisów ww. rozporządzeń.
90.
Natomiast kwestia, co do której różnią się strony sporu toczącego się przed sądem krajowym, dotyczy ustalenia, czy — w szczególności w świetle klauzul umownych mających znaczenie dla sprawy rozpoznawanej przez sąd krajowy — Total narzuciła podmiotowi prowadzącemu stację w sposób bezpośredni lub pośredni stałą cenę sprzedaży detalicznej.
91.
Tego rodzaju ocena bez wątpienia należy do sądu krajowego. Niemniej jednak można przedstawić kilka uwag w świetle akt sprawy, w celu udzielenia użytecznej odpowiedzi na zadane pytania.
92.
W tym względzie z postanowienia odsyłającego wynika, że zgodnie z umową w sprawie wyłączności Total zobowiązała się przekazywać dystrybutorowi zalecane ceny sprzedaży detalicznej oraz zapewnić ich konkurencyjność w stosunku do cen oferowanych w dobrej wierze przez okolicznych konkurentów. Jak słusznie zwróciły uwagę rząd hiszpański oraz Komisja, wydaje się, iż podmiot prowadzący stację paliw nie był więc zmuszony do stosowania ceny stałej lub minimalnej narzuconej przez dostawcę, lecz wręcz przeciwnie, zachowywał swobodę, mogąc stosować ceny wyższe od zalecanych albo przyznawać klientom opusty, obniżając własną marżę i w ten sposób tworzyć sprzyjające warunki dla konkurencji różnych marek pomiędzy dystrybutorami.
93.
Powyższą ocenę niekoniecznie musi podważać drugie zobowiązanie Total związane z cenami, na które wskazuje postanowienie odsyłające i zgodnie z którym dostawca zobowiązał się ustalać cenę paliwa dostarczanego podmiotowi prowadzącemu stację paliw na najbardziej korzystnych warunkach wynegocjowanych z innymi stacjami, które mogą powstać w Barcelonie, przy czym cena ta nie może być w żadnym razie wyższa od średniej ceny ustalonej przez innych dostawców liczących się na rynku działających w Barcelonie. Klauzula ta dotyczy bowiem tylko ceny transakcji uzgodnionej pomiędzy dwoma podmiotami gospodarczymi, stronami umowy, a nie ceny sprzedaży detalicznej.
94.
Jednakże w swoich uwagach na piśmie oraz w toku rozprawy Pedro IV kładła nacisk na okoliczność, iż wbrew brzmieniu postanowień umowy w sprawie wyłączności Total pośrednio ustalała cenę detaliczną, która to praktyka w rzeczywistości przekształciła cenę zalecaną w stałą lub minimalną cenę sprzedaży detalicznej.
95.
Aczkolwiek prawdą jest, iż stosowanie pośrednich metod ustalania przez dostawcę cen sprzedaży detalicznej faktycznie wyklucza korzystanie z wyłączeń grupowych przewidzianych odpowiednio przez rozporządzenia nr 1984/83 i 2790/1999 (
29
), niemniej prawdziwość twierdzenia Pedro IV powinna zostać zbadana przez sąd a quo, który w postanowieniu odsyłającym nie wspomniał nic na ten temat.
96.
W świetle powyższych uwag proponuję, by na pytania trzecie i czwarte Trybunał odpowiedział w ten sposób, że zarówno pod rządami rozporządzenia nr 1984/83, jak i rozporządzenia nr 2790/1999 narzucanie przez dostawcę, w sposób bezpośredni lub pośredni, ceny detalicznej stałej lub minimalnej, tzn. takiej, poniżej której dystrybutorowi nie wolno zejść, nie może korzystać z zastosowania odpowiednich przepisów ww. rozporządzeń w sprawie wyłączeń grupowych. Do sądu krajowego należy zbadanie zarówno w świetle klauzul umownych wiążących strony toczącego się przed nim postępowania, jak i w świetle szczególnych okoliczności toczącego się przed nim postępowania, czy dostawca narzucił dystrybutorowi w sposób pośredni stałą lub minimalną cenę sprzedaży detalicznej.
V — Wnioski
97.
Z powodów przedstawionych powyżej uważam, że odpowiedź na pytania zadane przez Audiencia Provincial de Barcelona powinna brzmieć w następujący sposób:
1.
Artykuł 12 ust. 2 rozporządzenia Komisji (EWG) nr 1984/83 z dnia 22 czerwca 1983 r. sprawie stosowania art. 85 ust. 3 traktatu do kategorii porozumień w sprawie wyłącznego zakupu powinien być interpretowany w ten sposób, że wśród przesłanek zastosowania tego przepisu nie ma wymogu, by dostawca był właścicielem gruntu, na którym na własny koszt wybudował stację paliw, którą oddał odsprzedawcy w dzierżawę; odnosi się to również do sytuacji, gdy dostawca jest właścicielem stacji paliw dzięki prawu powierzchni przyznanemu mu przez odsprzedawcę w stosunku do jego gruntu. Natomiast do obowiązków sądu krajowego należy zbadanie na podstawie obiektywnych kryteriów, czy sporne czynności w zawisłej przed nim sprawie zostały dokonane w ramach zwykłych transakcji handlowych, czy też w sposób stanowiący nadużycie jedynie w celu obejścia przewidzianego w art. 12 ust. 1 lit. c) rozporządzenia nr 1984/83 maksymalnego dziesięcioletniego okresu obowiązywania, który co do zasady ma zastosowanie do porozumień w sprawie wyłącznego zakupu w ramach porozumień dotyczących stacji paliw.
2.
Artykuł 5 lit. a) rozporządzenia Komisji (WE) nr 2790/1999 z dnia 22 grudnia 1999 r. w sprawie stosowania art. 81 ust. 3 traktatu do kategorii porozumień wertykalnych i praktyk uzgodnionych należy interpretować w ten sposób, iż do tego, by zobowiązania do niekonkurowania zawarte w porozumieniach wertykalnych mogły zostać uzgodnione na okres dłuższy niż pięć lat, zgodnie z tym przypisem wymagane jest między innymi to, że dostawca towarów lub usług objętych umową jest właścicielem pomieszczeń i gruntów, na których kupujący wykonuje swoją działalność. Ten wymóg obowiązuje od dnia lub w przypadku porozumień obowiązujących w dniu, które spełniają przesłanki wyłączenia przewidziane w rozporządzeniu nr 1984/83, a w szczególności przesłanki określone w art. 12 ust. 2 tego rozporządzenia, obowiązuje on od dnia Do sądu krajowego należy zbadanie, która z tych dwóch sytuacji występuje w rozpoznawanej przez niego sprawie.
3.
Zarówno pod rządami rozporządzenia nr 1984/83, jak i rozporządzenia nr 2790/1999 narzucanie przez dostawcę, w sposób bezpośredni lub pośredni, ceny detalicznej stałej lub minimalnej, tzn. takiej, poniżej której dystrybutorowi nie wolno zejść, nie może korzystać z zastosowania odpowiednich przepisów ww. rozporządzeń w sprawie wyłączeń grupowych. Do sądu krajowego należy zbadanie zarówno w świetle klauzul umownych wiążących strony toczącego się przed nim postępowania, jak i w świetle szczególnych okoliczności toczącego się przed nim postępowania, czy dostawca narzucił dystrybutorowi w sposób pośredni stałą lub minimalną cenę sprzedaży detalicznej.
(
1
)	Język oryginału: francuski.
(
2
)	Pierwsza z tych spraw C-217/05 Confederación Española de Empresarios de Estaciones de Servicio (Zb.Orz. s. I-11987) zakończyła się wydaniem wyroku z dnia 14 grudnia 2006 r., natomiast w drugiej sprawie C-279/06 CEPSA, aktualnie zawisłej w Trybunale, w dniu przedstawiłem opinię. Należy także wspomnieć o czwartej sprawie również zawisłej w Trybunale, zarejestrowanej pod numerem C-506/07 Lubricarga.
(
3
)	To znaczy chodziło o ustalenie, czy były to umowy agencyjne, czy wręcz przeciwnie umowy dystrybucyjne pomiędzy dwoma gospodarczo niezależnymi przedsiębiorstwami.
(
4
)	Dz.U. L 173, s. 5 i sprostowanie Dz.U. 1984, L 79, s. 38.
(
5
)	Dz.U. L 336, s. 21.
(
6
)	Dz.U. L 214, s. 27.
(
7
)	Zobacz dokładnie na ten temat: moja ww. opinia w sprawie CEPSA, przypis 32.
(
8
)	Zobacz ww. wyrok w sprawie Confederación Española de Empresarios de Estaciones de Servicio, pkt 16 i przytoczone tam orzecznictwo.
(
9
)	Ibidem, pkt 17 i przytoczone tam orzecznictwo.
(
10
)	Ibidem, pkt 26.
(
11
)	Zobacz podobnie w szczególności wyrok z dnia 21 września 2000 r. w sprawie C-109/99 ABBOI, Rec. s. I-7247, pkt 42 i przytoczone tam orzecznictwo. Staranność, jakiej sądy krajowe powinny dołożyć przy formułowaniu postanowień odsyłających, jest tym bardziej istotna, że potrzeba współpracy między sądami krajowymi a Trybunałem wzrosła od czasu wejścia w życie rozporządzenia Rady (WE) nr 1/2003 z dnia w sprawie wprowadzenia w życie reguł konkurencji ustanowionych w art. 81 i 82 traktatu (Dz.U. 2003, L 1, s. 1).
(
12
)	Wyżej wymienione wyroki w sprawie ABBOI, pkt 43 i w sprawie Confederación Española de Empresarios de Estaciones de Servicio, pkt 27.
(
13
)	Zobacz wyrok z dnia 21 czerwca 2001 r. w sprawie C-206/99 SONAE, Rec. s. I-4679, pkt 45 i 46.
(
14
)	Zobacz art. 12 i 13 rozporządzenia nr 2790/1999.
(
15
)	Na przykład takie podejście zostało przyjęte przez sąd krajowy rozpoznający sprawę, która doprowadziła do wydania wyroku z dnia 30 kwietnia 1998 r. w sprawie C-230/96 Cabour, Rec. s. I-2055. Należy jednak zaznaczyć, że tamten sąd krajowy zwrócił się do Trybunału o dokonanie wykładni art. 85 ust. 1 traktatu w przypadku, gdyby do spornej umowy o dystrybucję pojazdów samochodowych nie można było zastosować przepisów rozporządzenia w sprawie wyłączenia grupowego branego pod uwagę w tamtej sprawie.
(
16
)	Warto również przypomnieć, że dla potrzeb oceny, czy porozumienie w sprawie wyłącznego zakupu ma na celu znaczne ograniczenie konkurencji na rynku wewnętrznym lub skutkuje takim ograniczeniem oraz czy jest w stanie wpłynąć negatywnie na wymianę handlową pomiędzy państwami członkowskimi, ważne jest, aby wziąć pod uwagę kontekst gospodarczy i prawny, w jakim osadzone jest dane porozumienie oraz w którym wraz z innymi porozumieniami może doprowadzić do wywołania skumulowanego skutku dla konkurencji. Właśnie z tego względu należy badać skutki wywoływane przez tego rodzaju umowy w powiązaniu z innymi podobnymi umowami dla możliwości wejścia na właściwy rynek przez konkurentów krajowych lub pochodzących z innych państw członkowskich bądź dla możliwości zwiększenia ich udziału w tym rynku [zob. w szczególności wyroki: z dnia 28 lutego 1991 r. w sprawie C-234/89 Delimitis, Rec. s. I-935, pkt 13–15 i z dnia w sprawie C-214/99 Neste, Rec. s. I-11121, pkt 25; zob. także wyrok Trybunału EFTA z dnia w sprawie E-7/01 Hegelstad, EFTA Court Report, s. 310, pkt 31].
(
17
)	Choć wskazówki te nie są wyczerpujące, sąd krajowy mógłby już teraz wykorzystać ustalenia przedstawione w ww. wyroku w sprawie Neste (pkt 26–34), który dotyczył umów w sprawie wyłącznego zakupu paliw. Jeśli zaś chodzi o udział Total w rynku hiszpańskim, to chociaż ona sama twierdzi, że nie przekroczył on nigdy 3% w okresie obowiązywania umów spornych w sprawie rozpoznawanej przez sąd krajowy, Pedro IV i Komisja zwracają uwagę, iż Total posiada obecnie około 48% kapitału zakładowego CEPSA będącej jednym z głównych dostawców paliw w Hiszpanii. Ze względu na tę okoliczność nie można wykluczyć, że dla potrzeb oceny pozycji rynkowej Total oba przedsiębiorstwa mogłyby być uważane za jedną jednostkę gospodarczą. Ani Pedro IV, ani Komisja nie precyzują jednak wielkości udziału posiadanego przez Total w minionym okresie obowiązywania umów spornych w sprawie rozpoznawanej przez sąd krajowy. W każdym razie — jak na rozprawie zaznaczyła Komisja — nie jest pewne, czy rynkiem właściwym powinien być rynek krajowy, czy raczej rynek na szczeblu lokalnym, tj. obejmujący wyłącznie aglomerację Barcelony.
(
18
)	Zobacz pkt 64–71 i pkt 97 pkt 2 opinii.
(
19
)	Kursywa dodana przez autora opinii.
(
20
)	Zobacz w szczególności na ten temat ww. wyrok w sprawie Cabour, pkt 30.
(
21
)	Zobacz w szczególności wyroki: z dnia 12 maja 1998 r. w sprawie C-367/96 Kefalas i in., Rec. s. I-2843, pkt 20; z dnia w sprawie C-373/97 Diamantis, Rec. s. I-1705, pkt 33 oraz z dnia w sprawie C-255/02 Halifax i in., Zb.Orz. s. I-1609, pkt 68 i z dnia w sprawie C-456/04 Agip Petroli, Zb.Orz. s. I-3395, pkt 19.
(
22
)	Zobacz w szczególności ww. wyroki w sprawie Halifax i in., pkt 69 i w sprawie Agip Petroli, pkt 20.
(
23
)	Zobacz w szczególności ww. wyroki w sprawie Diamantis, pkt 34 i w sprawie Agip Petroli, pkt 21.
(
24
)	Prawo powierzchni, jako prawo rzeczowe, występuje również w porządkach prawnych innych państw członkowskich, np. w Królestwie Belgii, w Republice Włoskiej oraz w Wielkim Księstwie Luksemburga.
(
25
)	Dz.U. C 270, s. 7.
(
26
)	W pkt 59 komunikatu Komisji z dnia 13 października 2000 r. zatytułowanego „Wytyczne w sprawie ograniczeń wertykalnych” (Dz.U. C 291, s. 1) Komisja precyzuje, że wyjątek, zgodnie z którym zobowiązanie do niekonkurowania może trwać tyle samo, ile okres zajmowania punktu sprzedaży przez nabywcę, „jest spowodowany tym, iż zazwyczaj nie można się spodziewać, aby dostawca udzielił zgody na sprzedaż konkurencyjnych produktów w lokalu i na terenie stanowiącym jego własność. Sztuczne stosunki własności mające na celu uniknięcie pięcioletniego limitu nie mogą skorzystać z tego wyjątku”.
(
27
)	Moim zdaniem wykluczone jest, by pojęcie własności, o którym mowa w art. 5 lit. a) rozporządzenia nr 2790/1999, mogło zostać uznane za pojęcie prawa wspólnotowego, które jest niezależne od prawa państw członkowskich. Z uwagi na to, że zgodnie z art. 222 traktatu (obecnie art. 295 WE) traktat nie przesądza w niczym zasad prawa własności w państwach członkowskich, nie można uważać, iż rozporządzenie wspólnotowe operuje pojęciem własności innym od istniejącego w państwach członkowskich. Zobacz także podobnie pkt 7 opinii rzecznika generalnego Capotortiego w sprawie 44/79 Hauer zakończonej wyrokiem z dnia 13 grudnia 1979 r., Rec. s. 3727, zgodnie z którym wspólnotowy porządek prawny nie wprowadza żadnych nowych koncepcji lub regulacji własności.
(
28
)	Wyżej wymieniony wyrok w sprawie Confederación Española de Empresarios de Estaciones de Servicio, pkt 64.
(
29
)	Zobacz na ten temat art. 4 lit. a) rozporządzenia nr 2790/1999; pkt 47 wytycznych w sprawie ograniczeń wertykalnych z dnia 13 października 2000 r., a także pkt 91 ww. opinii w sprawie CEPSA.