61994C0085
ΠΡΟΤΆΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΫ ΕΙΣΑΓΓΕΛΈΑ
κ. ΓΕΩΡΓΊΟΥ ΚΟΣΜΆ
της 15ης Ιουνίου 1995 (
*1
)
1.
Στην υπό κρίση υπόθεση το Δικαστήριο καλείται, για δεύτερη φορά επί της ιδίας υποθέσεως, να ερμηνεύσει το άρθρο 30 της Συνθήκης ΕΚ και το άρθρο 14 της οδηγίας 79/112/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 18ης Δεκεμβρίου 1978, περί προσεγγίσεως των νομοθεσιών των κρατών μελών, σχετικά με την επισήμανση και την παρουσίαση των τροφίμων που προορίζονται για τον τελικό καταναλωτή καθώς επίσης και τη διαφήμιση τους (
1
) (στο εξής: οδηγία 79/112).
Ι — Πραγματικά περιστατικά και διαδικασία
2.
Θα αναφερθώ με συντομία στα πραγματικά περιστατικά, δεδομένου ότι αυτά περιγράφονται στην έκθεση για την επ' ακροατηρίου συζήτηση στην υπόθεση C-369/89, Piageme κ.λπ. (
2
).
3.
Οι αιτούσες στην κυρία δίκη, ήτοι, η ένωση Piageme και οι εταιρίες SGGSEMF, Evian, Apollinaris και Vittel, οι οποίες εισάγουν και διαθέτουν στο Βέλγιο μεταλλικά νερά, ενήγαγον την εταιρία Peeters ενώπιον του rechtbank van koophandel te Leuven, υποστηρίζοντας ότι η καθής, η οποία εμπορεύεται μεταλλικά νερά στη φλαμανδόφωνη περιοχή, παραβαίνει τη βελγική νομοθεσία καθόσον οι φιάλες τις οποίες πωλεί φέρουν ενδείξεις είτε στη γαλλική είτε στη γερμανική γλώσσα, ενώ, στην περιοχή αυτή, οι ενδείξεις πρέπει σύμφωνα με τη βελγική νομοθεσία να γράφονται στη φλαμανδική γλώσσα.
Πράγματι, κατά το άρθρο 10 του βασιλικού διατάγματος της 2ας Οκτωβρίου 1980, το οποίο αντικαταστάθηκε από το άρθρο 11 του βασιλικού διατάγματος της 13ης Νοεμβρίου 1986, «οι ενδείξεις που προβλέπονται από το άρθρο 2 καθώς και όσες προβλέπονται από ειδικές ρυθμίσεις πρέπει να αναγράφονται τουλάχιστον στη γλώσσα ή τις γλώσσες της περιοχής στην οποία διατίθενται προς πώληση τα τρόφιμα». Η καθής αμυνόμενη υποστήριξε ότι η διάταξη αυτή δεν είναι συμβατή με το κοινοτικό δίκαιο και ειδικότερα με το άρθρο 30 της Συνθήκης και το άρθρο 14 της οδηγίας 79/112.
4.
Με διάταξη της 5ης Δεκεμβρίου 1989 το αιτούν δικαστήριο ανέστειλε τη διαδικασία και υπέβαλε στο Δικαστήριο προδικαστικό ερώτημα σχετικά με το ζήτημα αν «αντίκειται το άρθρο 10 του βασιλικού διατάγματος της 2ας Οκτωβρίου 1980, όπως ισχύει σήμερα ως άρθρο 11 του βασιλικού διατάγματος της 13ης Νοεμβρίου 1986, στο άρθρο 30 της Συνθήκης ΕΟΚ και στο άρθρο 14 της οδηγίας 79/112/ΕΟΚ της 18ης Δεκεμβρίου 1978».
5.
Επί του προδικαστικού αυτού ερωτήματος το Δικαστήριο απεφάνθη με την απόφαση του της 18ης Ιουνίου 1991 (
3
). Με την απόφαση του αυτή, το Δικαστήριο προέβη σε αναμόρφωση του προδικαστικού ερωτήματος.
'Ετσι, το Δικαστήριο προσδιόρισε ότι, με το προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν βελγικό δικαστήριο ερωτούσε, κατ' ουσίαν, αν το άρθρο 30 της Συνθήκης ΕΟΚ και το άρθρο 14 της οδηγίας 79/112 πρέπει να ερμηνευθούν υπό την έννοια ότι απαγορεύεται, στη νομοθεσία ενός κράτους μέλους, να επιβάλλεται η χρήση της γλώσσας της περιοχής εντός της οποίας τα τρόφιμα διατίθενται προς πώληση και να απαγορεύεται ενδεχομένως η χρήση άλλης γλώσσας εύκολα κατανοητής από τους αγοραστές ως και οποιαδήποτε άλλη παρέκκλιση, οσάκις η πληροφόρηση των αγοραστών εξασφαλίζεται με άλλα μέσα.
6.
Επί του αναδιατυπωθέντος, κατά τα άνω, προδικαστικού ερωτήματος, το Δικαστήριο, με την προαναφερθείσα απόφαση του, έκρινε ότι τα άρθρα 30 της Συνθήκης ΕΟΚ και 14 της οδηγίας 79/112 «απαγορεύουν στις εθνικές νομοθεσίες να επιβάλλουν την αποκλειστική χρήση ορισμένης γλώσσας για την επισήμανση των τροφίμων χωρίς να προβλέπουν τη δυνατότητα χρησιμοποιήσεως μιας άλλης γλώσσας εύκολα καταληπτής από το αγοραστικό κοινό ή τη δυνατότητα εξασφαλίσεως της πληροφορήσεως του αγοραστή με άλλα μέσα».
7.
Εν τω μεταξύ, οι αιτούσες στην κυρία δίκη άσκησαν, στις 15 Φεβρουαρίου 1990, έφεση κατά της προαναφερθείσης διατάξεως του rechtbank van koophandel te Leuven, ενώπιον του Hofvan beroep te Brussel. Με την έφεση τους αυτή οι ενλόγω διάδικοι αμφισβητούσαν την υποβολή προδικαστικού ερωτήματος στο Δικαστήριο των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων. Όταν εξεδόθη η προαναφερθείσα απόφαση του Δικαστηρίου, οι εκκαλούσες εταιρίες υποστήριξαν ότι η απάντηση του Δικαστηρίου στο αναδιατυπωμένο προδικαστικό ερώτημα δεν οδηγεί με βεβαιότητα στο συμπέρασμα ότι η επίδικη διάταξη δεν είναι συμβατή με το κοινοτικό δίκαιο, ιδίως γιατί, αντίθετα με αυτό που φαίνεται ότι εκλαμβάνει το Δικαστήριο στην ως άνω απόφασή του, ο βέλγος νομοθέτης δεν επιβάλλει την αποκλειστική χρήση της γλώσσας ή των γλωσσών της περιοχής όπου το προϊόν πωλείται. Οι εκκαλούσες υποστηρίζουν στη συνέχεια ότι και αν ακόμη η επίδικη διάταξη ήθελε κριθεί μη συμβατή με τις κοινοτικές διατάξεις, οι μεν ενδείξεις που φέρουν τα επίδικα προϊόντα δεν είναι διατυπωμένες σε γλώσσα ευκόλως κατανοητή από τους αγοραστές, ο δε εφεσίβλητος δεν προσδιορίζει ποια είναι τα άλλα μέτρα τα οποία έλαβε για να εξασφαλίσει την πληροφόρηση των αγοραστών.
II — Τα προδικαστικά ερωτήματα
8.
Υπό τις συνθήκες αυτές το Hof van beroep te Brussel, με την απόφασή του της 24ης Φεβρουαρίου 1994, υπέβαλε, εκ νέου, τρία συμπληρωματικά προδικαστικά ερωτήματα στο Δικαστήριο, τα οποία ουσιαστικά αποβλέπουν στο να διασαφηνίσουν την απάντηση που έδωσε το Δικαστήριο στο προηγούμενο προδικαστικό ερώτημα με την απόφασή του της 18ης Ιουνίου 1991. Τα νέα αυτά προδικαστικά ερωτήματα έχουν ως εξής (
4
):
1)
«Εμποδίζουν τα άρθρα 30 της Συνθήκης ΕΟΚ και 14 της οδηγίας 79/112/ΕΟΚ, ενόψει και των διατάξεων των άρθρων 128 και 129 Α της Συνθήκης ΕΟΚ, όπως τροποποιήθηκαν με τη Συνθήκη για την Ευρωπαϊκή Ένωση, κράτος μέλος να ορίζει υποχρεωτικά, υπό το πρίσμα μιας εύκολα καταληπτής για τον καταναλωτή γλώσσας, τη χρησιμοποίηση μιας γλώσσας η οποία κατ' εξοχήν ομιλείται στην περιοχή στην οποία διατίθεται το προϊόν, όταν εν προκειμένω δεν αποκλείεται η χρησιμοποίηση μιας άλλης γλώσσας;
2)
Πρέπει για την κρίση επί του ζητήματος αν ορισμένη ένδειξη σε επισήμανση ανταποκρίνεται στις κατά την έννοια του άρθρου 14 της οδηγίας 79/112/ΕΟΚ λέξεις “γλώσσα εύκολα καταληπτή” να λαμβάνονται αποκλειστικά υπόψη όλες οι αναγραφόμενες στην προσυσκευασία ενδείξεις σε συνδυασμό μεταξύ τους ή πρέπει επίσης να λαμβάνονται εν προκειμένω υπόψη και στοιχεία από τα οποία μπορεί λογικά να συναχθεί ότι οι καταναλωτές μπορούσαν να εξοικειωθούν με το προϊόν όπως, παραδείγματος χάρη, η ευρεία διάδοση του προϊόντος ή η ευρεία διαφήμιση του;
3)
Πρέπει η κατά το άρθρο 14 της προαναφερθείσας οδηγίας “πληροφόρηση του αγοραστή με άλλο τρόπο” να θεωρηθεί ότι έχει την έννοια ότι μπορεί και πρέπει εννοιολογικώς να αφορά τη δυνατότητα κατανοήσεως των στοιχείων που αναφέρονται στην επισήμανση συγκεκριμένου είδους προϊόντος ή αναφέρεται στο όλο πλαίσιο της συγκεκριμένης πωλήσεως ενός προϊόντος, εφόσον υφίστανται όλες οι κατά τα άρθρα 3 και 4, παράγραφος 2, της οδηγίας 79/112/ΕΟΚ ενδείξεις κατά τρόπο εύκολα αντιληπτό για τον καταναλωτή;»
9.
Το πρώτο από τα τρία πιο πάνω προδικαστικά ερωτήματα εγείρει, εκ νέου, το ζήτημα αν τα άρθρα 30 της Συνθήκης ΕΟΚ και 14 της οδηγίας 79/112/ΕΟΚ απαγορεύουν διατάξεις όμοιες με εκείνη του άρθρου 11 του επίδικου βελγικού βασιλικού διατάγματος. Το Hofvan beroep te Brussel θεωρεί, επί του προκειμένου, ότι η απόφαση της 18ης Ιουνίου 1991 δεν απαντά επακριβώς στην ερώτηση που του είχε υποβάλει το πρωτοβάθμιο δικαστήριο, καθόσον αποφαίνεται μεν ότι τα ενλόγω άρθρα 30 της Συνθήκης και 14 της οδηγίας απαγορεύουν εθνικές διατάξεις που επιβάλλουν την αποκλειστική χρήση μιας γλώσσας, δεν διευκρινίζει, όμως, αν τα άρθρα αυτά πρέπει να ερμηνευθούν υπό την έννοια ότι απαγορεύουν επίσης και εθνικές διατάξεις, όπως η επίδικη, οι οποίες επιβάλλουν μεν τη χρήση της γλώσσας μιας περιοχής, δεν αποκλείουν όμως τη χρήση και άλλων γλωσσών. Ερωτάται, δηλαδή, ουσιαστικά στην προκείμενη περίπτωση αν, κατά την έννοια των πιο πάνω διατάξεων, ο εθνικός νομοθέτης δύναται να επιβάλλει την υποχρεωτική, αλλά όχι αποκλειστική, χρήση, για την επισήμανση των προϊόντων, της επίσημης γλώσσας της περιοχής όπου τα προϊόντα διατίθενται, όταν οι καταναλωτές της περιοχής αυτής κατανοούν ευκόλως και μία ή περισσότερες άλλες γλώσσες.
Όπως προκύπτει από την αιτιολογία της αποφάσεως περί παραπομπής, το δεύτερο ερώτημα αποβλέπει στον προσδιορισμό της εννοίας του όρου «γλώσσα εύκολα καταληπτή» από τον αγοραστή.
Το τρίτο ερώτημα αποσκοπεί στη διευκρίνιση των κριτηρίων που ο εθνικός δικαστής πρέπει να λάβει υπόψη του σε μια συγκεκριμένη περίπτωση προκειμένου να προσδιορίσει την έννοια του όρου «πληροφόρηση με άλλο τρόπο», η οποία, κατά το άρθρο 14 της οδηγίας, εξασφαλίζει στον αγοραστή ενημέρωση ισοδύναμη με εκείνη που του παρέχουν οι ενδείξεις σε μια γλώσσα ευκόλως καταληπτή από αυτόν.
ΙΙΙ — Νομοθετικό και νομολογιακό πλαίσιο
10.
Η διάταξη του άρθρου 14 της οδηγίας 79/112 του Συμβουλίου ορίζει ότι: «Τα κράτη μέλη απέχουν από το να καθορίζουν, πέρα από ό,τι προβλέπεται στα άρθρα 3 έως 11, τους τρόπους σύμφωνα με τους οποίους πρέπει να αναγράφονται οι ενδείξεις που προβλέπονται στο άρθρο 3 και στο άρθρο 4, παράγραφος 2.
Εντούτοις, τα κράτη μέλη πρέπει να απαγορεύουν το εμπόριο τροφίμων στην επικράτεια τους, αν οι ενδείξεις που προβλέπονται στο άρθρο 3 και στο άρθρο 4, παράγραφος 2, δεν γράφονται σε γλώσσα εύκολα καταληπτή από τους αγοραστές εκτός αν η πληροφόρηση του αγοραστή εξασφαλίζεται με άλλο τρόπο. Η διάταξη αυτή δεν εμποδίζει την αναγραφή των ενλόγω ενδείξεων σε πολλές γλώσσες.»
11.
Όπως ετόνισε το Δικαστήριο στην προαναφερθείσα απόφασή του της 18ης Ιουνίου 1991, η διάταξη αυτή πρέπει να ερμηνευθεί κατά τρόπο που να μην παραβλέπει τον σκοπό της οδηγίας, ο οποίος, όπως προκύπτει από τις τρεις πρώτες αιτιολογικές σκέψεις, συνίσταται κυρίως στην εξάλειψη των διαφορών που υπάρχουν μεταξύ των εθνικών νομοθεσιών και οι οποίες εμποδίζουν την ελεύθερη κυκλοφορία των προϊόντων (
5
).
Πρέπει επίσης να υπογραμμισθεί ότι η διάταξη του άρθρου 14 δεν μπορεί, ενόψει άλλωστε και του σκοπού της οδηγίας, να ερμηνευθεί κατά τρόπο ο οποίος συνεπάγεται περιορισμό των δικαιωμάτων που αντλούν οι ιδιώτες απ' ευθείας από το άρθρο 30 της Συνθήκης. Επομένως, η απάντηση στο υποβληθέν προδικαστικό ερώτημα πρέπει να βασισθεί στη νομολογία του Δικαστηρίου σχετικά με την τελευταία αυτή διάταξη.
12.
Το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι το άρθρο 30 της Συνθήκης απαγορεύει τα εμπόδια στην ελεύθερη κυκλοφορία των εμπορευμάτων τα οποία προκύπτουν από περιοριστικές ρυθμίσεις σχετικές με τις προϋποθέσεις που πρέπει να πληρούν τα εμπορεύματα αυτά (όπως οι προϋποθέσεις που αφορούν την ονομασία τους, το σχήμα, τις διαστάσεις, το βάρος τους, τη σύνθεση τους, την παρουσίαση τους, την επισήμανση τους, τη συσκευασία τους). Οι ρυθμίσεις αυτές απαγορεύονται, ακόμα και αν εφαρμόζονται αδιακρίτως σε όλα τα προϊόντα, εφόσον η εφαρμογή τους δεν δικαιολογείται από ένα σκοπό γενικού συμφέροντος ο οποίος έχει το προβάδισμα επί των απαιτήσεων της ελεύθερης κυκλοφορίας των εμπορευμάτων.
Οσάκις υφίσταται μια τέτοια δικαιολογία, η οικεία ρύθμιση πρέπει, σε κάθε περίπτωση, να είναι ανάλογη προς τον επιδιωκόμενο σκοπό. Έτσι, επιτρέπεται η εφαρμογή περιοριστικών ρυθμίσεων, οι οποίες δικαιολογούνται ως απαραίτητες για την ικανοποίηση επιτακτικών αναγκών και τούτο όμως υπό την προϋπόθεση ότι οι ρυθμίσεις αυτές περιέχουν μέτρα ανάλογα προς τον επιδιωκόμενο σκοπό, ο δε σκοπός αυτός δεν μπορεί να επιτευχθεί με άλλα μέτρα, λιγότερο περιοριστικά για το ενδοκοινοτικό εμπόριο (
6
).
13.
Μεταξύ των λόγων γενικού συμφέροντος που μπορούν να δικαιολογήσουν περιορισμούς στην ελεύθερη κυκλοφορία, περιλαμβάνεται και η προστασία των καταναλωτών (
7
).
Σημειώνεται σχετικά ότι μετά τη θέση σε ισχύ της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση, η ενίσχυση της προστασίας των καταναλωτών αποτελεί τώρα πλέον έναν από τους τομείς δράσεως της Κοινότητας, που απαριθμούνται στο άρθρο 3 της Συνθήκης ΕΚ (βλ. ειδικότερα το άρθρο 3 στοιχείο σ', της Συνθήκης). Επίσης, το άρθρο 129 Α που προσέθεσε η Συνθήκη του Μάαστριχτ στο τρίτο μέρος της Συνθήκης ΕΚ σχετικά με τις πολιτικές της Κοινότητας προβλέπει ότι η τελευταία «συμβάλλει στην επίτευξη υψηλού επιπέδου προστασίας των καταναλωτών».
Η προστασία αυτή συνεπάγεται κυρίως την υποχρέωση παροχής πληροφοριών στους καταναλωτές ώστε αυτοί να προβαίνουν στην επιλογή του προϊόντος που προτίθενται να αγοράσουν, έχοντας πλήρη γνώση των ιδιοτήτων και των χαρακτηριστικών του. Εξυπακούεται βεβαίως ότι η πληροφό-πρέπει να παρέχεται κατά τρόπο ώστε να δύνανται οι καταναλωτές να κατανοήσουν το περιεχόμενό της. Η επιταγή αυτή προστασίας αποκτά ιδιαίτερα έντονη σημασία όταν πρόκειται για τρόφιμα, δεδομένου ότι ενδεχόμενες ελλείψεις στην πληροφόρηση του καταναλωτή μπορούν να θέσουν σε κίνδυνο την υγεία του.
14.
Το Δικαστήριο στην απόφαση του της 7ης Μαρτίου 1990 (
8
) είχε την ευκαιρία να επιβεβαιώσει τον στενό δεσμό που υπάρχει μεταξύ προστασίας και πληροφόρησης του καταναλωτή και να διαπιστώσει ότι η ενημέρωση των καταναλωτών θεωρείται ως μια από τις κύριες επιταγές του κοινοτικού δικαίου.
Η πρωταρχική σημασία της επιταγής αυτής υπογραμμίζεται και από την ίδια την οδηγία, η οποία στην έβδομη αιτιολογική της σκέψη τονίζει ότι «κάθε ρύθμιση σχετική με την επισήμανση των τροφίμων πρέπει να βασίζεται, πριν απ' όλα, στην αρχή της πληροφορήσεως και της προστασίας των καταναλωτών».
15.
Είναι πρόδηλο ότι ιδιαίτερη σημασία έχουν για την πληροφόρηση του καταναλωτή οι χρήσεις ορισμένων ονομασιών και ενδείξεων επί του προϊόντος και ειδικότερα η γλώσσα στην οποία αναγράφονται οι εν λόγω ονομασίες και ενδείξεις. Αυτές οι τελευταίες πρέπει βεβαίως να διατυπώνονται σε γλώσσα που υποτίθεται ότι καταλαβαίνουν οι καταναλωτές. Δεν μπορεί όμως να αμφισβητηθεί ότι η απαίτηση αναγραφής ονομασιών και ενδείξεων κατά ορισμένο τρόπο, όπως π.χ. στη γλώσσα ή στις γλώσσες του κράτους μέλους όπου τα προϊόντα διατίθενται, καίτοι δεν αποκλείει απολύτως την εισαγωγή προϊόντων προελεύσεως άλλων κρατών μελών, αποτελεί εντούτοις εμπόδιο στο ενδοκοινοτικό εμπόριο κατά το μέτρο που καθιστά δυσχερέστερη την πώληση τους, ιδίως όταν πρόκειται για παράλληλες εισαγωγές. Πράγματι, τα προϊόντα που προέρχονται από άλλα κράτη μέλη θα έπρεπε να φέρουν διαφορετικές ετικέτες, πράγμα που θα συνεπήγετο πρόσθετα έξοδα όσον αφορά τη συσκευασία και την εμφάνιση τους (
9
). Επομένως, μια τέτοια απαίτηση πρέπει να θεωρηθεί ότι δεν είναι συμβατή με το άρθρο 30 της Συνθήκης, εκτός εάν δικαιολογείται από λόγους γενικού συμφέροντος, που αφορούν στην προστασία του καταναλωτή. Το Δικαστήριο είχε την ευκαιρία να διευκρινίσει σχετικά ότι οι λόγοι προστασίας του καταναλωτή, οι οποίοι δικαιολογούν ενδεχομένως την υποχρέωση αναγραφής ορισμένων ενδείξεων, δεν υφίστανται, πλέον, σε περίπτωση που οι ενδείξεις, οι οποίες περιέχονται στην αρχική ετικέτα του προϊόντος, έχουν πληροφοριακό χαρακτήρα και παρέχουν πληροφορίες ισοδύναμες με εκείνες που προβλέπει η νομοθεσία του κράτους εισαγωγής και καταληπτές από τους καταναλωτές του κράτους αυτού (
10
).
16.
Συνεπώς, κατά την ερμηνεία της οδηγίας, και ειδικότερα του άρθρου 14 αυτής, πρέπει να λαμβάνονται υπόψη οι δύο αυτές επιταγές, ήτοι να εξασφαλίζεται η σωστή πληροφόρηση και η επαρκής προστασία των καταναλωτών, συγχρόνως με την απρόσκοπτη κυκλοφορία των εμπορευμάτων. Σχετικά πρέπει να αναφερθεί ότι το άρθρο 15 προβλέπει ότι τα κράτη μέλη δεν μπορούν να απαγορεύσουν το εμπόριο τροφίμων, τα οποία ανταποκρίνονται προς τους κανόνες της οδηγίας, εφαρμόζοντας μη εναρμονισμένες εθνικές διατάξεις σχετικές με την επισήμανση και την παρουσίαση των τροφίμων.
IV — Απάντηση στα προδικαστικά ερωτήματα
17.
Επομένως, σύμφωνα με τα όσα έχουν εκτεθεί ανωτέρω, η απάντηση στα προδικαστικά ερωτήματα οδηγεί στη στάθμιση αφενός μεν του συμφέροντος για την επίτευξη του στόχου που επιδιώκει η επίδικη εθνική διάταξη, δηλαδή την ενημέρωση και προστασία των καταναλωτών, αφετέρου δε του συμφέροντος για την εξασφάλιση ελεύθερης κυκλοφορίας των αγαθών. Αυτό επιβάλλει άλλωστε και η αρχή της αναλογικότητας.
18.
Επί του πρώτου προδικαστικού ερωτήματος το Δικαστήριο έχει ουσιαστικά ήδη δώσει απάντηση με την πιο πάνω απόφαση του της 18ης Ιουνίου 1991. Στην απόφαση του αυτή το Δικαστήριο υπογράμμισε ότι το άρθρο 14 περιορίζεται, απλώς, να επιβάλλει τη χρήση μιας γλώσσας εύκολα καταληπτής από τους αγοραστές, προβλέποντας συγχρόνως ότι η είσοδος τροφίμων στο έδαφος κράτους μέλους μπορεί να επιτραπεί, έστω και αν οι κατάλληλες ενδείξεις δεν είναι γραμμένες σε εύκολα καταληπτή γλώσσα, εφόσον «η πληροφόρηση του αγοραστή εξασφαλίζεται με άλλο τρόπο». Δηλαδή, το Δικαστήριο έκρινε ότι η επιβολή αυστηρότερης υποχρεώσεως από εκείνη που προβλέπει το άρθρο 14, όπως π.χ. η επιβολή της αποκλειστικής χρήσεως της γλώσσας της περιοχής διαθέσεως του προϊόντος, ως επίσης και η μη παροχή της δυνατότητας εξασφαλίσεως της πληροφορήσεως του καταναλωτή με άλλα μέσα, βαίνουν πέρα των επιταγών της διατάξεως του άρθρου 14. Επιπλέον, το Δικαστήριο προσέθεσε ότι η υποχρέωση της αποκλειστικής χρησιμοποιήσεως της γλώσσας της περιοχής αποτελεί μέτρο με αποτελέσματα ισοδύναμα προς ποσοτικό περιορισμό των εισαγωγών, το οποίο απαγορεύεται από το άρθρο 30 της Συνθήκης.
19.
Φρονώ ότι οι κρίσεις αυτές δεν επηρεάζονται από το γεγονός ότι η συγκεκριμένη εθνική διάταξη περιορίζεται να επιβάλλει τη χρήση της γλώσσας της περιοχής χωρίς εντούτοις να αποκλείει παράλληλα τη χρήση άλλων γλωσσών. Ασφαλώς, η χρήση της γλώσσας του κράτους ή της περιοχής εντός της οποίας διατίθενται προς πώληση τα προϊόντα αποτελεί ενδεδειγμένο μέσο πληροφόρησης και συνεπώς προστασίας των καταναλωτών. Η γλώσσα αυτή είναι εκείνη η οποία εμφανίζεται ως η πλέον εύκολα καταληπτή από τους αγοραστές και τους παρέχει τη δυνατότητα να κατανοούν ευχερώς τις ενδείξεις που φέρουν τα προϊόντα.
20.
Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, σε ψήφισμα που υιοθέτησε το 1992, σχετικά με τους κανόνες για την προστασία των καταναλωτών και της δημοσίας υγείας ενόψει της πραγματοποιήσεως της εσωτερικής αγοράς, είχε δηλώσει μεταξύ άλλων ότι «η πραγματική προστασία των καταναλωτών είναι δυνατή μόνο στην περίπτωση που οι καταναλωτές διαθέτουν, ανά πάσα στιγμή, στη γλώσσα τους όλες τις απαραίτητες πληροφορίες» (
11
).
Αυτό αληθεύει όμως κυρίως για χώρες ή περιοχές που χρησιμοποιείται μόνο μία γλώσσα. Σε μια τέτοια περίπτωση και υπό την επιφύλαξη χρησιμοποιήσεως άλλων ενδεχομένως μέσων πληροφόρησης του αγοραστή, είναι αναγκαία η παροχή πληροφόρησης, σχετικά με το προϊόν, στη γλώσσα της χώρας ή της περιοχής διαθέσεως του, η οποία, στην περίπτωση αυτή, είναι, κατά τεκμήριο, και η μόνη κατανοητή από τους καταναλωτές. Έτσι, η απαγόρευση διαθέσεως εμπορευμάτων που δεν φέρουν ενδείξεις στη γλώσσα αυτή μπορεί να θεωρηθεί ότι είναι συμβατή με το άρθρο 30 της Συνθήκης και το άρθρο 14 της οδηγίας.
21.
Αυτό όμως δεν ισχύει για περιοχές όπου οι αγοραστές κατανοούν ευκόλως περισσότερες της μιας γλώσσες, όπως π.χ. σε χώρες που έχουν παράδοση πολυγλωσσίας. Σε μια τέτοια περίπτωση αρκεί η διατύπωση των επί του προϊόντος ενδείξεων σε μία από τις γλώσσες αυτές.
22.
Στο σημείο αυτό πρέπει να τονισθεί ότι το άρθρο 14, παράγραφος 2, της οδηγίας 79/112 δεν αποβλέπει στο να επιβάλλει τη χρήση μιας ιδιαίτερης γλώσσας. Στόχος του είναι να αποφευχθούν οι αδυναμίες κατανόησης του περιεχομένου των ενδείξεων που φέρει το προϊόν, εκ μέρους του καταναλωτή, ώστε να εξασφαλισθεί η πλήρης και σωστή ενημέρωση του καταναλωτή. Η ενημέρωση αυτή επιτυγχάνεται, βεβαίως, όταν οι επί του προϊόντος ενδείξεις είναι γραμμένες σε μία από τις περισσότερες εύκολα κατανοητές γλώσσες της περιοχής.
23.
Η υποχρέωση αναγραφής των ενδείξεων αυτών σε μία από τις περισσότερες αυτές γλώσσες, η οποία μπορεί να χαρακτηρισθεί ως η επίσημη της περιοχής, έστω και εάν δεν αποκλείεται η αναγραφή, παράλληλα, των ενλόγω ενδείξεων και στην άλλη ή στις άλλες εύκολα κατανοητές γλώσσες της περιοχής, υπερβαίνει τις επιταγές της οδηγίας. Παρόμοιο μέτρο θα δημιουργούσε, αδικαιολόγητα, εμπόδια στην ελεύθερη κυκλοφορία των προϊόντων, ιδίως εκείνων που προέρχονται από άλλες κοινοτικές χώρες ή περιοχές, όπου ομιλείται και χρησιμοποιείται μία από τις άλλες αυτές γλώσσες της ενλόγω περιοχής. Ένα τέτοιο μέτρο, θα είχε ουσιαστικά ως αποτέλεσμα την απαγόρευση, στην συγκεκριμένη περιοχή, διαθέσεως προϊόντων τα οποία φέρουν ενδείξεις σε μια άλλη, εύκολα καταληπτή, γλώσσα από το αγοραστικό κοινό. Ένα τέτοιο αποτέλεσμα δεν θα μπορούσε βεβαίως να δικαιολογηθεί από λόγους προστασίας των καταναλωτών και θα ήταν συνεπώς αντίθετο τόσο προς το άρθρο 30 της Συνθήκης της ΕΚ όσο και προς το άρθρο 14 της οδηγίας 79/112.
24.
Επομένως, στο πρώτο ερώτημα του εθνικού δικαστηρίου προσήκει η απάντηση ότι το άρθρο 30 της Συνθήκης ΕΚ και το άρθρο 14 της οδηγίας 79/112/ΕΟΚ απαγορεύουν στις εθνικές νομοθεσίες να επιβάλλουν την υποχρέωση χρήσης ορισμένης γλώσσας για την επισήμανση των τροφίμων, έστω και εάν οι νομοθεσίες αυτές δεν αποκλείουν τη σύγχρονη χρησιμοποίηση και άλλων επίσης εύκολα κατανοητών γλωσσών από το αγοραστικό κοινό.
25.
Το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα, αποσκοπεί στον προσδιορισμό της εννοίας «εύκολα καταληπτής στον αγοραστή γλώσσας».
26.
Κατ' αρχήν πρέπει να σημειωθεί ότι, εκτός από την οδηγία 79/112, γλωσσικές απαιτήσεις όσον αφορά στην υποχρέωση παροχής στον καταναλωτή πληροφοριών επί ορισμένων προϊόντων ή σε σχέση με αυτά, απαντώνται και σε άλλα κοινοτικά νομοθετήματα. Σε ορισμένες περιπτώσεις το ίδιο το κοινοτικό κείμενο απαριθμεί, σε όλες τις επίσημες γλώσσες, τις ονομασίες ή τις πληροφορίες που πρέπει να περιλαμβάνουν τα συγκεκριμένα προϊόντα. Αυτή η μέθοδος ακολουθήθηκε στην οδηγία 91/321/ΕΟΚ της Επιτροπής, της 14ης Μαΐου 1991, σχετικά με τα παρασκευάσματα για βρέφη και τα παρασκευάσματα δεύτερης βρεφικής ηλικίας (
12
), η οποία περιέχει, στο άρθρο της 7, σε όλες τις επίσημες κοινοτικές γλώσσες, την ισχύουσα ονομασία πωλήσεως για τα συγκεκριμένα προϊόντα.
Άλλοι κοινοτικοί κανόνες προβλέπουν ότι οι πληροφορίες μπορούν ή πρέπει να δίδονται στην ή στις επίσημες γλώσσες της χώρας που διατίθεται το προϊόν. Αυτό συμβαίνει με:
—
την οδηγία 88/378/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 3ης Μαΐου 1988, για την προσέγγιση των νομοθεσιών των κρατών μελών σχετικά με την ασφάλεια των παιχνιδιών (
13
), και
—
την οδηγία 92/27/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 31ης Μαρτίου 1992, σχετικά με την επισήμανση και το φύλλο οδηγιών των φαρμάκων που προορίζονται για ανθρώπους (
14
)
27.
Στην περίπτωση της οδηγίας 79/112 ο κοινοτικός νομοθέτης, σταθμίζοντας τις απαιτήσεις της ελεύθερης κυκλοφορίας με αυτές της μέριμνας για την προστασία των καταναλωτών, δεν υιοθέτησε το τυπικό κριτήριο της επίσημης γλώσσας του κράτους ή της περιοχής όπου διατίθενται τα προϊόντα, αλλά το ουσιαστικό κριτήριο της γλώσσας που είναι εύκολα καταληπτή από τον καταναλωτή.
28.
Θεωρώ ότι ως τέτοια γλώσσα πρέπει να νοείται εκείνη η γλώσσα η οποία επιτρέπει στον καταναλωτή να κατανοήσει άμεσα το ακριβές νόημα των επί του προϊόντος ενδείξεων, χωρίς τον κίνδυνο παρανοήσεως του συγκεκριμένου περιεχομένου των ενδείξεων της ετικέτας. Η γλώσσα ή ενδεχομένως οι γλώσσες του κράτους ή της περιοχής διαθέσεως των τροφίμων είναι στην πραγματικότητα εκείνη που εξασφαλίζει την καλή κατανόηση της επισήμανσης από τον καταναλωτή. Τη διαπίστωση αυτή δέχεται άλλωστε και το Δικαστήριο στην προαναφερθείσα απόφαση του Meyhui στην οποία υπογραμμίζει ότι «η πληροφόρηση των καταναλωτών του κράτους μέλους όπου διατίθενται τα προϊόντα στην ή στις γλώσσες του κράτους αυτού αποτελεί το ενδεδειγμένο μέσο προστασίας. Συναφώς, διαπιστώνεται ότι το μνημονευθέν από το εθνικό δικαστήριο ενδεχόμενο ότι δηλαδή μια άλλη γλώσσα θα ήταν πιο εύληπτη στον αγοραστή, αποτελεί σπανιότατη περίπτωση» (σκέψη 19).
29.
Δεν αποκλείεται όμως ορισμένοι συγκεκριμένοι όροι και εκφράσεις αν και σε ξένη γλώσσα, να είναι πράγματι εύκολα καταληπτοί, λόγω εξοικιώσεως των καταναλωτών με αυτούς. Σε μια τέτοια περίπτωση, οι ενλόγω όροι και εκφράσεις πρέπει να θεωρηθούν ότι καλύπτονται από την έννοια της εύκολα καταληπτής γλώσσας, καθόσον εκείνο που ενδιαφέρει στο πλαίσιο του άρθρου 14 της οδηγίας 79/112 δεν είναι η χρήση μιας ιδιαίτερης γλώσσας αλλά η δυνατότητα κατανοήσεως του συγκεκριμένου περιεχομένου των ενδείξεων της ετικέτας.
30.
Αντιθέτως, δεν φρονώ ότι η έννοια αυτή καλύπτει περιπτώσεις όπου το περιεχόμενο των ενδείξεων της ετικέτας είναι δυνατό να γίνει κατανοητό στον αγοραστή με έμμεσο τρόπο, όπως π.χ. ύστερα από αντιπαραβολή με άλλες συσκευασίες του ιδίου προϊόντος ή από διαφημιστικά μηνύματα που έτυχαν ευρείας μεταδόσεως. Μία τέτοια έμμεση κατανόηση των επί των τροφίμων ενδείξεων δεν εξασφαλίζει ικανή προστασία στον καταναλωτή, καθόσον δεν αποκλείεται το ενδεχόμενο παρανοήσεως εκ μέρους του αγοραστή, λόγω της ελλιπούς πληροφόρησης του.
31.
Το τρίτο ερώτημα αφορά στην έννοια «πληροφόρηση του αγοραστή με άλλο τρόπο». Η σχετική περικοπή της διατάξεως της παραγράφου 2 του άρθρου 14 είναι διατυπωμένη κατά τρόπο γενικό [«(...) εκτός αν η πληροφόρηση του αγοραστή εξασφαλίζεται με άλλο τρόπο»], έτσι ώστε δεν περιορίζει τα μέσα τα οποία μπορούν να χρησιμοποιηθούν για να διασφαλίσουν την ενημέρωση του αγοραστή. Το άρθρο 14 δεν προσδιορίζει ποιοι είναι αυτοί οι άλλοι τρόποι.
32.
Λαμβανομένου υπόψη του σκοπού της διατάξεως αυτής της οδηγίας, θεωρώ ότι οι άλλοι τρόποι ενημέρωσης του αγοραστή, στους οποίους αναφέρεται η συγκεκριμένη διάταξη της οδηγίας, αφορούν σε μέσα πληροφόρησης τα οποία είναι στενά συνδεδεμένα με το συγκεκριμένο προϊόν και τα οποία διασφαλίζουν, κατά τον κρίσιμο χρόνο της πωλήσεως του, πλήρη και σωστή ενημέρωση του καταναλωτή με τρόπο άμεσα κατανοητό από αυτόν. Πράγματι, είναι αναγκαίο για την αποτελεσματική προστασία του καταναλωτή να τελεί αυτός κατά την αγορά του προϊόντος σε πλήρη γνώση των ιδιοτήτων και χαρακτηριστικών του και τούτο προϋποθέτει ότι έχει τη δυνατότητα άμεσης κατανοήσεως του ακριβούς περιεχομένου των παρεχομένων σε αυτόν πληροφοριών. Αυτό συμβαίνει π.χ. όταν, αντί για όρους και εκφράσεις, η ετικέτα του προϊόντος φέρει παραστάσεις, σχήματα ή σύμβολα εύληπτα, ικανά να εξασφαλίσουν επαρκή ενημέρωση του αγοραστή.
33.
Σε κάθε περίπτωση, πρέπει να τονισθεί ότι εναπόκειται στον εθνικό δικαστή να προβεί στις αναγκαίες πραγματικές εκτιμήσεις προκειμένου να κρίνει κατά πόσον, στην εκάστοτε περίπτωση, οι επί του προϊόντος ενδείξεις είναι διατυπωμένες σε γλώσσα ευχερώς καταληπτή από τον καταναλωτή και εάν οι επιλεγέντες άλλοι τρόποι πληροφόρησης του καταναλωτή εξασφαλίζουν πράγματι σαφή, πλήρη και σωστή ενημέρωση του κατά τον χρόνο της αγοράς.
V — Πρόταση
34.
Ενόψει των εκτεθέντων ανωτέρω, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στα υποβληθέντα από το αιτούν δικαστήριο ερωτήματα ως εξής:
1)
Το άρθρο 30 της Συνθήκης ΕΚ και το άρθρο 14 της οδηγίας 79/112/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 18ης Δεκεμβρίου 1978, περί προσεγγίσεως των νομοθεσιών των Κρατών μελών, σχετικά με την επισήμανση και την παρουσίαση των τροφίμων που προορίζονται για τον τελικό καταναλωτή, καθώς επίσης και τη διαφήμιση τους, πρέπει να ερμηνευθούν υπό την έννοια ότι απαγορεύουν στις εθνικές νομοθεσίες να επιβάλλουν την υποχρέωση χρήσης ορισμένης γλώσσας για την επισήμανση των τροφίμων, έστω και εάν οι νομοθεσίες αυτές δεν αποκλείουν τη σύγχρονη αναγραφή των επί των τροφίμων ενδείξεων και σε άλλες, επίσης εύκολα, κατανοητές γλώσσες από το αγοραστικό κοινό.
2)
Κατά την έννοια του άρθρου 14, παράγραφος 2, της οδηγίας 79/112/ΕΟΚ, η αναγραφή των επί των τροφίμων επισημάνσεων σε μία γλώσσα, ως και η με άλλους τρόπους πληροφόρηση των καταναλωτών, προϋποθέτει ότι η χρήση της γλώσσας αυτής ή των άλλων τρόπων πληροφόρησης επιτρέπει στο αγοραστικό κοινό να κατανοήσει άμεσα, χωρίς τον κίνδυνο παρανοήσεως, το ακριβές περιεχόμενο των επί των τροφίμων ενδείξεων, εξασφαλίζοντας έτσι πλήρη και σωστή πληροφόρηση του αγοραστή κατά τον χρόνο αγοράς των τροφίμων.
3)
Εναπόκειται στον εθνικό δικαστή να προβεί στις αναγκαίες πραγματικές εκτιμήσεις προκειμένου να κρίνει, ενόψει της εκάστοτε συγκεκριμένης περίπτωσης, κατά πόσον οι επί του προϊόντος ενδείξεις είναι διατυπωμένες σε γλώσσα ευχερώς καταληπτή από τον καταναλωτή και εάν οι επιλεγέντες άλλοι τρόποι πληροφόρησης διασφαλίζουν, πράγματι, σαφή, πλήρη και σωστή ενημέρωση κατά τον χρόνο της αγοράς.
(
*1
)	Γλώσσα του πρωτοτύπου: η ελληνική.
(
1
)	ΕΕ ειδ. έκδ. 03/024, σ. 33.
(
2
)	Συλλογή 1991, σ. I-2971, 2972.
(
3
)	Υπόθεση C-369/89, Piageme κ.λπ. (Συλλογή 1991 σ. I-2971).
(
4
)	ΕΕ 1994, C 120, σ. 14. Σημειωτέον ότι τα ερωτήματα αυτά οτο ολλανδικό πρωτότυπο της αιτήσεως εκδόσεως προδικαστικής αποφάσεως αναφέρονται σε μια οδηγία 78/112/CEE, είναι όμως σαφές ότι αφορούν την οδηγία 79/112/CEE.
(
5
)	Σκέψη 15 της αποφάσεως.
(
6
)	Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 2ας Φεβρουαρίου 1994, C-315/92, Verband Sozialer Wettbewerb (Συλλογή 1994, σ. I-317, σκέψη 13), απόφαση της 24ης Νοεμβρίου 1993, C-267/91 και C-268/91, Keck et Mithouard (Συλλογή 1993, σ. I-6097, σκέψη 15), απόφαση της 13ης Δεκεμβρίου 1990, C-238/89, Pall (Συλλογή 1990, σ. I-4827, σκέψεις 11 και 12), και απόφαση της 20ής Φεβρουαρίου 1979, 120/78, Rewe Zentral (Συλλογή τόμος 1979/1, α 321).
(
7
)	Βλ. προαναφερθείσες αποφάσεις της 20ής Φεβρουαρίου 1979, Rewe Zentral, και 13ης Δεκεμβρίου 1990, Pall.
(
8
)	Υπόθεση C-362/88, GP-INNO-BM (Συλλογή 1990, σ. I-667).
(
9
)	Βλ., από την πρόσφατη νομολογία, απόφαση της 9ης Αυγούστου 1994, C-51/93, Meyhui (Συλλογή 1994, σ. I-3879).
(
10
)	Βλ. ιδίως απόφαση 22ας Ιουνίου 1982, 220/81, Robertson (Συλλογή 1982, σ. 2349, σκέψεις 11, 12 και 13), και απόφαση της 16ης Δεκεμβρίου 1980, 27/80, Fietje (Συλλογή τόμος 1980/III, σ. 517, σκέψεις 10, 11 και 12).
(
11
)	ΕΕ 1992, C 94, α 217, 22η αιτιολογική σκέψη.
(
12
)	EΕ L175, σ. 35.
(
13
)	ΕΕ L 187, σ. 1. Το άρθρο Π, παράγραφος 5, της οδηγίας ορίζει ότι: «Στο παράρτημα IV αναγράφονται ol προειδοποιήσεις και οι ενδείξεις για τα προφυλακτικά μέτρα κατά τη χρήση, οι οποίες πρέπει να δίδονται για ορισμένα παι-χνίδα. Τα κράτη μέλη μπορούν να απαιτούν τη σύνταξη των προειδοποιήσεων και ενδείξεων ή ορισμένων από αυτές καθώς και των πληροφοριών που αναφέρονται στην παράγραφο 4 στην ή στις εθνικές τους γλώσσες όταν τα παιχνίδια διατίθενται στην αγορά.»
(
14
)	ΕΕ L 113, σ. 8. Το άρθρο 8 της εν λόγω οδηγίας ορίζει ότι: «Το φύλλο οδηγιών πρέπει να συντάσσεται με σαφείς και κατανοητούς για τους ασθενείς όρους, στην επίσημη ή στις επίσημες γλώσσες του κράτους μέλους στην αγορά του οποίου διατίθεται το φάρμακο και να είναι ευανάγνωστες. Η διάταξη αυτή δεν εμποδίζει τη σύνταξη των οδηγιών σε περισσότερες γλώσσες, υπό την προϋπόθεση ότι σε όλες τις χρησιμοποιούμενες γλώσσες αναφέρονται οι ίδιες πληροφορίες.»