OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO
JULIANE KOKOTT
przedstawiona w dniu 4 czerwca 2020 r.(1)
Sprawa C‑591/16 P
H. Lundbeck A/S
i Lundbeck Ltd
przeciwko
Komisji Europejskiej
Odwołanie – Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki (art. 101 TFUE i art. 53 porozumienia o Europejskim Obszarze Gospodarczym) – Przeciwdepresyjne produkty lecznicze – Ugody w sporach patentowych zawarte pomiędzy laboratorium innowacyjnym będącym uprawnionym z patentów a wytwórcami generycznych produktów leczniczych – Pojęcie potencjalnej konkurencji – Pojęcie ograniczenia konkurencji ze względu na cel – Grzywny – Przewidywalność antykonkurencyjnego charakteru zachowania – Sprzedaż uwzględniana przy obliczaniu kwoty grzywny
Spis treści
I.      Wprowadzenie
1.        Między konkurencją a prawami własności intelektualnej nieunikniony jest często pewien stopień napięcia, ponieważ w celu stworzenia zachęty do badań i rozwoju prawa te przyznają wynalazcom pewne wyłączne uprawnienia. Jest to również zasadą prawa patentowego. Jednakże w celu wsparcia postępu technicznego i ogólnego rozwoju gospodarczego przyjęto, że aby każdy mógł korzystać z wynalazków, muszą one po pewnym czasie, w momencie wygaśnięcia praw patentowych, przejść do domeny publicznej.
2.        Ten ostatni aspekt ma szczególne znaczenie w dziedzinie produktów leczniczych, w której wsparcie badań prowadzonych przez laboratoria innowacyjne wytwarzające oryginalne produkty lecznicze należy pogodzić z interesem ogólnym związanym z dopuszczeniem do obrotu produktów generycznych, które odciążają finansowo kasy chorych i pomagają uniknąć niepotrzebnych badań na ludziach i zwierzętach(2).
3.        O ile w okresie ważności patentu uprawniony z pewnością posiada wyłączne prawo do używania swojego wynalazku w celu wytwarzania i pierwszego wprowadzenia do obrotu produktów, jak również prawo do sprzeciwienia się wszelkim naruszeniom(3), o tyle patent nie chroni przed powództwami kwestionującymi jego ważność(4). W konsekwencji spory patentowe między konkurentami w sektorach, w których istnieją takie prawa wyłączne(5), stanowią część normalnej konkurencji, a powszechnie stosowaną praktyką rozwiązywania takich sporów lub zapobiegania im są ugody.
4.        Jak sama Komisja Europejska przyznała w spornej decyzji(6) w ramach niniejszego postępowania, takie ugody w sporach patentowych nie są same w sobie niezgodne z prawem, a nawet mogą leżeć w interesie publicznym jako środek pozwalający na zaoszczędzanie zasobów i stymulowanie rozwoju gospodarczego. Jednakże ugody w sporach patentowych stają się problematyczne, gdy wchodzą w konflikt z przepisami prawa konkurencji, ponieważ w rzeczywistości nie mają na celu rozwiązania konfliktu patentowego, lecz uniknięcie lub opóźnienie wejścia na rynek potencjalnych konkurentów.
5.        W przekonaniu Komisji, które Sąd potwierdził w wyroku zaskarżonym w drodze niniejszego odwołania(7), tak właśnie było w przypadku sześciu porozumień dotyczących przeciwdepresyjnego produktu leczniczego citalopram, zawartych przez laboratorium innowacyjne Lundbeck z szeregiem wytwórców generycznych produktów leczniczych. W swoim odwołaniu Lundbeck utrzymuje natomiast, że analiza ta opiera się na serii naruszeń prawa, a za sporne porozumienia nie można było nałożyć kary na podstawie prawa konkurencji.
6.        Niniejsza sprawa wpisuje się zatem w kontekst sprawy, w której zapadł wyrok z dnia 30 stycznia 2020 r., Generics (UK) i in.(8), w którym Trybunał określił kryteria pozwalające na stwierdzenie sprzeczności z prawem konkurencji Unii ugody w sporze pomiędzy uprawnionym z patentu farmaceutycznego a wytwórcą generycznych produktów leczniczych, oraz w kontekst spraw zwanych „Servier”, zawisłych obecnie przed Trybunałem, w których Komisja stwierdziła, że ugody w sporach patentowych stanowią naruszenia prawa konkurencji Unii(9).
II.    Okoliczności powstania sporu
A.      Okoliczności faktyczne i postępowanie administracyjne
7.        H. Lundbeck A/S jest spółką prawa duńskiego, która kontroluje grupę spółek, w tym Lundbeck Ltd, z siedzibą w Zjednoczonym Królestwie (spółki zwane dalej łącznie „Lundbeck” lub „wnoszącymi odwołanie”), specjalizującą się w opracowywaniu i dystrybucji produktów farmaceutycznych służących do leczenia chorób ośrodkowego układu nerwowego, w tym depresji(10).
1.      Rozpatrywane patenty i produkt
8.        Produkty Lundbecka obejmują lek przeciwdepresyjny zawierający aktywny składnik farmaceutyczny (zwany dalej „ASF”), citalopram. Lundbeck uzyskał najpierw patenty na ów ASF jako taki, a także na procesy produkcji w drodze alkilowania i cyjanacji. W odniesieniu do Europejskiego Obszaru Gospodarczego (zwanego dalej „EOG”) ochrona wynikająca z rzeczonych patentów oryginalnych oraz ewentualnie z dodatkowych świadectw ochronnych(11) wygasła w okresie od 1994 r. (w odniesieniu do Niemiec) do 2003 r. (w odniesieniu do Austrii). W szczególności w przypadku Zjednoczonego Królestwa oryginalne patenty wygasły w styczniu 2002 r.(12).
9.        Z upływem czasu Lundbeck opracował inne, bardziej wydajne procesy wytwarzania citalopramu, w odniesieniu do których zgłosił – i często uzyskał – patenty w kilku krajach EOG, a także w ramach Układu o współpracy patentowej Światowej Organizacji Własności Intelektualnej (WIPO) oraz w Europejskim Urzędzie Patentowym (EUP). W szczególności w latach 2001–2003 Lundbeck uzyskał patenty na wytwarzanie citalopramu za pomocą procesów wykorzystujących, odpowiednio, amid i jod, a także na wytwarzanie citalopramu przez krystalizację i destylację cienkowarstwową (zwane dalej „spornymi patentami”)(13).
10.      Wreszcie Lundbeck miał zamiar wprowadzić pod koniec 2002 r. lub z początkiem 2003 r. nowy przeciwdepresyjny produkt leczniczy Cipralex, oparty na ASF o nazwie escitalopram (lub S‑citalopram). Ów nowy produkt leczniczy był skierowany do tych samych pacjentów co pacjenci, którzy mogli być leczeni opatentowanym produktem leczniczym Cipramil Lundbecka, opartym na ASF citalopram. ASF escitalopram był chroniony za pomocą patentów ważnych przynajmniej do 2012 r.(14)
2.      Porozumienia zawarte między Lundbeckiem a wytwórcami generycznych produktów leczniczych
11.      W 2002 r. Lundbeck zawarł sześć porozumień w sprawie citalopramu (zwanych dalej „spornymi porozumieniami”) z czterema przedsiębiorstwami prowadzącymi działalność w zakresie wytwarzania lub sprzedaży generycznych produktów leczniczych (zwanymi dalej „wytwórcami generycznych produktów leczniczych”).
12.      Po pierwsze, Lundbeck zawarł z angielskim przedsiębiorstwem Generics UK Ltd, kontrolowanym przez Merck KGaA za pośrednictwem Merck Generics Holding GmbH [przedsiębiorstwa zwane dalej łącznie „Merck (GUK)”] pierwsze porozumienie obejmujące terytorium Zjednoczonego Królestwa, które weszło w życie w dniu 24 stycznia 2002 r. i wygasło w dniu 1 listopada 2003 r. Porozumienie to przewidywało w istocie, że Merck (GUK) dostarczy swoje zapasy generycznego citalopramu Lundbeckowi, a Lundbeck sprzeda Merck (GUK) citalopram w celu jego odsprzedaży w Zjednoczonym Królestwie i dokona transferów znacznych wartości majątkowych na rzecz Merck (GUK). Ogółem przez cały czas obowiązywania tego porozumienia Lundbeck przekazał na rzecz Merck (GUK) równowartość 19,4 mln EUR(15).
13.      Lundbeck zawarł też z Merck (GUK) drugie porozumienie, obejmujące EOG, które weszło w życie w dniu 22 października 2002 r. i wygasło w dniu 22 października 2003 r. Zgodnie z tym porozumieniem Lundbeck miał zapłacić Merck (GUK) kwotę 12 mln EUR, w zamian za którą to ostatnie przedsiębiorstwo zobowiązało się do niesprzedawania i do niedostarczania produktów farmaceutycznych zawierających citalopram na terytorium EOG (z wyjątkiem Zjednoczonego Królestwa) i do podjęcia wszelkich racjonalnych starań, aby w czasie obowiązywania porozumienia spółka Natco Pharma Ltd, producent ASF jego citalopramu, zaprzestała dostarczania w EOG citalopramu lub produktów zawierających citalopram(16).
14.      Po drugie, Lundbeck zawarł z Arrow Generics Ltd i Resolution Chemicals Ltd, które były kontrolowane przez Arrow Group A/S (przedsiębiorstwa zwane dalej łącznie „Arrow”), pierwsze porozumienie dotyczące terytorium Zjednoczonego Królestwa, które weszło w życie w dniu 24 stycznia 2002 r. i wygasło w dniu 20 października 2003 r. Porozumienie to przewidywało w istocie, że Arrow zobowiązuje się do nieprodukowania, niezbywania i nieużywania citalopramu uznanego przez Lundbecka za naruszenie jego praw własności intelektualnej w zamian za transfery wartości majątkowych ze strony Lundbecka w wysokości 6,8 mln funtów szterlingów (GBP), i że Arrow dostarczy swoje zapasy citalopramu Lundbeckowi(17).
15.      Lundbeck zawarł też z Arrow drugie porozumienie dotyczące terytorium Danii, które weszło w życie w dniu 3 czerwca 2002 r. i wygasło w dniu 1 kwietnia 2003 r. Zgodnie z tym porozumieniem Arrow zgodził się na zaprzestanie przywozu, wytwarzania, produkcji, sprzedaży lub wprowadzania do obrotu produktów zawierających citalopram naruszający zdaniem Lundbecka jego prawa własności intelektualnej w zamian za transfer wartości majątkowych ze strony Lundbecka w wysokości 500 000 dolarów amerykańskich (USD), a Lundbeck miał kupić za 147 000 USD zapasy citalopramu Arrow(18).
16.      Po trzecie, Lundbeck zawarł porozumienie ze spółką Alpharma ApS, przekształconą później w Xellia Pharmaceuticals ApS, kontrolowaną przez Alpharma Inc., która z kolei była kontrolowana przez A.L. Industrier AS (przedsiębiorstwa zwane dalej łącznie „Alpharmą”). Porozumienie to weszło w życie w dniu 22 lutego 2002 r. i wygasło w dniu 30 czerwca 2003 r., dotyczyło wszystkich państw członkowskich Unii, Norwegii oraz Szwajcarii i przewidywało zasadniczo, że Alpharma i jej spółki zależne anulują i zatrzymają przywóz, produkcję lub sprzedaż produktów farmaceutycznych zawierających citalopram oraz zaniechają tego przywozu, produkcji lub sprzedaży w zamian za dokonanie przez Lundbeck transferu 12 mln USD, zaś Alpharma dostarczy Lundbeckowi swoje zapasy generycznego citalopramu(19).
17.      Wreszcie, po czwarte, Lundbeck zawarł porozumienie z Ranbaxy Laboratories Ltd i Ranbaxy (UK) Ltd (zwanymi dalej łącznie „Ranbaxy”), które weszło w życie w dniu 16 czerwca 2002 r. i wygasło w dniu 31 grudnia 2003 r., dotyczyło terytorium EOG i przewidywało w istocie, że Ranbaxy anuluje, wstrzyma i zakończy produkcję lub sprzedaż citalopramu w zamian za zapłatę przez Lundbecka kwoty 9,5 mln USD, przy czym Lundbeck będzie sprzedawał Ranbaxy tabletki citalopramu z rabatem w wysokości 40% od ceny fabrycznej w celu ich sprzedaży na rynku Zjednoczonego Królestwa(20).
3.      Decyzja Komisji
18.      W spornej decyzji Komisja uznała, że sporne porozumienia miały na celu wykluczenie wytwórców generycznych produktów leczniczych z rynku przez uzgodniony czas w drodze płatności dokonywanych na ich rzecz przez Lundbecka. W konsekwencji Komisja zakwalifikowała te porozumienia jako ograniczenia konkurencji ze względu na cel i nałożyła grzywny na Lundbecka i pozostałe stron tych porozumień.
19.      Zważywszy, że w odniesieniu do Lundbecka Komisja uznała, iż sześć porozumień doprowadziło do czterech odrębnych naruszeń, instytucja ta nałożyła na niego cztery odrębne grzywny. Grzywna nałożona na spółkę Lundbeck A/S w łącznej kwocie 93 766 000 EUR, z czego 5 306 000 EUR na zasadzie odpowiedzialności solidarnej z Lundbeck Ltd, składa się zatem z następujących elementów:
–        19 893 000 EUR, z czego 5 306 000 EUR na zasadzie odpowiedzialności solidarnej z Lundbeck Ltd, z tytułu dwóch porozumień zawartych z Merck (GUK), które uznano za jednolite i ciągłe naruszenie trwające od dnia 24 stycznia 2002 r. do dnia 1 listopada 2003 r.;
–        12 951 000 EUR z tytułu dwóch porozumień zawartych z Arrow, które uznano za jednolite i ciągłe naruszenie trwające od dnia 24 stycznia 2002 r. do dnia 20 października 2003 r.;
–        31 968 000 EUR z tytułu porozumienia zawartego z Alpharmą, które uznano za naruszenie trwające od dnia 22 lutego 2002 r. do dnia 30 czerwca 2003 r.,
–        oraz 28 954 000 EUR z tytułu porozumienia zawartego z Ranbaxy, które uznano za naruszenie trwające od dnia 16 czerwca 2002 r. do dnia 31 grudnia 2003 r.(21).
B.      Postępowanie przed Sądem
20.      Pismem z dnia 30 sierpnia 2013 r. Lundbeck wniósł do Sądu skargę o stwierdzenie nieważności spornej decyzji oraz, tytułem żądania ewentualnego, o uchylenie lub obniżenie kwoty nałożonych na niego grzywien. Żądania Lundbecka poparła European Federation of Pharmaceutical Industries and Associations (zwana dalej „EFPIA”).
21.      W zaskarżonym wyroku Sąd oddalił skargę w całości i obciążył Lundbecka jego własnymi kosztami oraz kosztami poniesionymi przez Komisję, zaś EFPIA została obciążona własnymi kosztami.
III. Postępowanie przed Trybunałem i żądania stron
22.      Pismem z dnia 18 listopada 2016 r. Lundbeck, popierany nadal przez EFPIA, wniósł odwołanie od zaskarżonego wyroku.
23.      Jednocześnie pozostali adresaci spornej decyzji również wnieśli odwołania od wyroków Sądu oddalających ich skargi na tę decyzję(22), w związku z czym postanowiono, że wszystkie te odwołania zostaną rozpatrzone w sposób skoordynowany.
24.      Postanowieniem prezesa Trybunału z dnia 13 grudnia 2016 r., Lundbeck/Komisja(23), poufna wersja spornej decyzji została utajniona względem EFPIA.
25.      Pismem z dnia 10 marca 2017 r. Zjednoczone Królestwo Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej złożyło wniosek o dopuszczenie do niniejszego postępowania odwoławczego w charakterze interwenienta popierającego żądania Komisji. Postanowieniem prezesa Trybunału z dnia 5 lipca 2017 r., Lundbeck/Komisja(24) dopuszczono ów wniosek Zjednoczonego Królestwa i utajniono wobec tego państwa członkowskiego poufną wersję spornej decyzji.
26.      Po złożeniu wszystkich pism procesowych przez strony w dniu 13 listopada 2017 r. zamknięto pisemny etap postępowania w niniejszej sprawie, przy czym wszystkie te pisma liczyły prawie 300 stron bez załączników, zaskarżonego wyroku i spornej decyzji, wobec czego znacznie przekroczyły – w szczególności w przypadku pism Lundbecka i Komisji – wielkość zalecaną w praktycznych instrukcjach dla stron dotyczących spraw wnoszonych do Trybunału.
27.      Postanowieniem Trybunału z dnia 27 listopada 2018 r. niniejszą sprawę przydzielono czwartej izbie orzekającej po przeprowadzeniu wspólnej rozprawy w przedmiocie pozostałych pięciu odwołań wniesionych od wyroków Sądu oddalających skargi na sporną decyzję(25).
28.      Lundbeck wnosi do Trybunału o:
–        uchylenie zaskarżonego wyroku w całości lub w części;
–        stwierdzenie nieważności spornej decyzji w zakresie dotyczącym Lundbecka lub, tytułem żądania ewentualnego, uchylenie nałożonych na niego grzywien lub, tytułem dalszego żądania ewentualnego, znaczne obniżenie kwoty tych grzywien;
–        obciążenie Komisji kosztami postępowania i innymi kosztami poniesionymi przez Lundbecka w postępowaniu odwoławczym i w postępowaniu przed Sądem;
–        w razie potrzeby, przekazanie sprawy Sądowi do ponownego rozpoznania zgodnie z wyrokiem Trybunału;
–        podjęcie wszelkich innych środków, które Trybunał uzna za stosowne.
29.      EFPIA wnosi do Trybunału o:
–        uwzględnienie odwołania w całości lub w części;
–        w razie potrzeby, przekazanie sprawy Sądowi do ponownego rozpoznania zgodnie z wyrokiem Trybunału;
–        obciążenie Komisji kosztami poniesionymi przez EFPIA w postępowaniu odwoławczym i w postępowaniu przed Sądem.
30.      Komisja wnosi do Trybunału o:
–        oddalenie odwołania w całości oraz
–        obciążenie wnoszących odwołanie kosztami postępowania.
31.      Zjednoczone Królestwo wnosi do Trybunału o:
–        oddalenie w całości odwołania wniesionego przez Lundbecka.
32.      Na wspólnej rozprawie w dniu 24 stycznia 2019 r. wysłuchano wystąpień stron i ich odpowiedzi na pytania Trybunału.
33.      W dniu 30 stycznia 2020 r. Trybunał wydał wyrok w sprawie Generics (UK) i in.(26). W dniu 7 lutego 2020 r. na podstawie art. 62 § 1 regulaminu postępowania przed Trybunałem stronom niniejszego postępowania umożliwiono zajęcie na piśmie stanowiska w przedmiocie ewentualnego wpływu tego wyroku na podniesione w niniejszej sprawie zarzuty dotyczące istnienia potencjalnej konkurencji pomiędzy Lundbeckiem i wytwórcami generycznych produktów leczniczych będącymi stronami spornych porozumień, jak również uznania tych porozumień za ograniczenia konkurencji ze względu na cel. Odpowiedzi na to pytanie wpłynęły do Trybunału w dniu 6 marca 2020 r.
IV.    Ocena
34.      Wnoszące odwołanie krytykują w podniesionych przez nie zarzutach ustalenia Sądu zarówno co do istnienia naruszenia art. 101 TFUE (pkt A), jak i co do odpowiedniego charakteru grzywny nałożonej przez Komisję (pkt B).
A.      W przedmiocie istnienia naruszenia art. 101 TFUE (zarzuty odwołania od pierwszego do czwartego)
35.      W odniesieniu do istnienia naruszenia art. 101 TFUE wnoszące odwołanie podnoszą, po pierwsze, w zarzutach od pierwszego do trzeciego, że Sąd naruszył prawo, potwierdzając ustalenie Komisji, zgodnie z którym sporne porozumienia stanowiły ograniczenia konkurencji ze względu na cel. Po drugie, w zarzucie czwartym wnoszące odwołanie utrzymują, że Sąd niesłusznie potwierdził ocenę Komisji, zgodnie z którą w momencie zawierania porozumień Lundbeck i wytwórcy generycznych produktów leczniczych pozostawali w stosunku potencjalnej konkurencji.
36.      Ponieważ art. 101 TFUE ma zastosowanie jedynie do sektorów otwartych na konkurencję, zakwalifikowanie porozumienia między przedsiębiorstwami jako mającego za cel ograniczenie konkurencji zakłada istnienie konkurencji, która może być ograniczona(27). W związku z tym należy w pierwszej kolejności rozpatrzyć zarzut wnoszących odwołanie dotyczący istnienia pomiędzy Lundbeckiem i wytwórcami generycznych produktów leczniczych potencjalnej konkurencji (pkt 1), a następnie ustosunkować się do zarzutów dotyczących kwalifikacji spornych porozumień jako ograniczeń konkurencji ze względu na cel (pkt 2).
1.      W przedmiocie istnienia potencjalnej konkurencji pomiędzy Lundbeckiem i wytwórcami generycznych produktów leczniczych (zarzut czwarty odwołania)
37.      Zarzut czwarty wnoszących odwołanie składa się z kilku części.
38.      Przede wszystkim wnoszące odwołanie podnoszą, że Sąd naruszył prawo, nie uwzględniając faktu, iż patenty Lundbecka stanowią prawne bariery w wejściu na rynek citalopramu, które wykluczały jakikolwiek stosunek konkurencji między Lundbeckiem i wytwórcami generycznych produktów leczniczych [zob. pkt a) poniżej].
39.      Następnie wnoszące odwołanie podnoszą, że Sąd popełnił błędy w ocenie dowodów przedstawionych przez Komisję w celu wykazania istnienia potencjalnej konkurencji pomiędzy Lundbeckiem i tymi wytwórcami [zob. pkt b) poniżej].
40.      Wreszcie wnoszące odwołanie podnoszą argumenty służące wykazaniu, że Sąd niesłusznie zaaprobował ustalenia Komisji co do istnienia stosunku potencjalnej konkurencji między Lundbeckiem a każdym z odnośnych wytwórców generycznych produktów leczniczych [zob. pkt c) poniżej].
a)      W przedmiocie podnoszonego istnienia barier prawnych w wejściu na rynek citalopramu, w postaci patentów Lundbecka
41.      Zdaniem wnoszących odwołanie i EFPIA Sąd naruszył prawo przez to, że nie uznał, iż patenty Lundbecka stanowiły – ze względu na domniemanie ich ważności – bariery prawne uniemożliwiające wytwórcom generycznych produktów leczniczych wejście na rynek, a tym samym wykluczające istnienie pomiędzy Lundbeckiem i tymi ostatnimi jakiejkolwiek potencjalnej konkurencji. Możliwość wprowadzenia na rynek generycznego produktu leczniczego „z ryzykiem”, mogącego prowadzić do wytoczenia powództwa o naruszenie przez wytwórcę oryginalnego produktu leczniczego, który twierdzi, że prawa patentowe na ów produkt w dalszym ciągu stoją na przeszkodzie wejściu produktu generycznego na rynek, nie może, ich zdaniem, zostać uznana za rzeczywistą i konkretną możliwość wejścia na rynek. Otóż w przypadku, gdy chodzi o prawa wyłączne, konieczne jest wykazanie, że przedsiębiorstwa, które można uznać za potencjalnych konkurentów, miały możliwość legalnego wejścia na rynek, to znaczy bez naruszenia ewentualnych praw do patentu przedsiębiorstw obecnych na tym rynku. W konsekwencji Sąd, przez to, że nie wymagał od Komisji dowodu na możliwość wejścia przez wytwórców generycznych produktów leczniczych na rynek bez naruszenia patentów Lundbecka, naruszył reguły dotyczące ciężaru dowodu.
42.      Komisja podnosi na wstępie, że w chwili zawarcia pewnych spornych porozumień niektóre ze spornych patentów nie zostały jeszcze przyznane, lecz znajdowały się dopiero na etapie składania wniosku lub rozpatrywania przez właściwe władze(28).
43.      Nie ma jednak potrzeby dalszego badania tego zarzutu, ponieważ argumentacja wnoszących odwołanie, zgodnie z którą sporne patenty – nawet jeśli zostały już udzielone w chwili zawarcia spornych porozumień – stanowiły nieprzekraczalne bariery prawne w wejściu na rynek dla wytwórców generycznych produktów leczniczych, nie może w żadnym razie zostać uwzględniona.
44.      W zaskarżonym wyroku Sąd oddalił argumentację Lundbecka w tym względzie, stwierdzając w szczególności, że opierała się ona na błędnym założeniu, zgodnie z którym nie było żadnych wątpliwości, iż omawiane patenty były ważne, a każdy z konkurencyjnych produktów generycznych je naruszał. W związku z tym Sąd wskazał, że wprawdzie domniemywa się, iż patenty są ważne, dopóki nie zostaną wyraźnie odwołane lub unieważnione przez właściwy do tego organ lub sąd, jednak takie domniemanie ważności nie jest równoznaczne z domniemaniem niezgodności z prawem generycznych produktów leczniczych prawidłowo wprowadzonych do obrotu, w odniesieniu do których posiadacz patentu uważa, że naruszają one ów patent. Wejście z ryzykiem nie jest zatem samo w sobie niezgodne z prawem, a w przypadku wejścia na rynek generycznych produktów leczniczych to do Lundbecka należy wykazanie, że produkty te naruszają jeden z jego patentów na proces, i obrona przed ewentualnymi zarzutami nieważności tych patentów podnoszonymi przez wytwórców generycznych produktów leczniczych. W konsekwencji Sąd doszedł do wniosku, że Komisja nie popełniła błędu, uznając, iż patenty na proces Lundbecka nie stanowiły dla wytwórców generycznych produktów leczniczych barier niemożliwych do pokonania(29).
45.      Wbrew argumentacji wnoszących odwołanie ustalenia te w żaden sposób nie naruszają prawa.
46.      Jest bowiem prawdą, że aby wykazać, iż przedsiębiorstwo spoza określonego rynku jest potencjalnym konkurentem przedsiębiorstw na tym rynku obecnych, należy zbadać, czy na odnośnym rynku nie ma niemożliwych do pokonania barier w wejściu(30) i czy przedsiębiorstwa, które można uznać za potencjalnych konkurentów przedsiębiorstw, które są na nim obecne, dysponują rzeczywistymi i konkretnymi możliwościami konkurowania z tymi ostatnimi(31).
47.      Jednakże, jak Trybunał stwierdził niedawno w wyroku Generics (UK) i in., w sytuacji takiej jak niniejsza, w której ocenie podlega stosunek potencjalnej konkurencji pomiędzy, z jednej strony, wytwórcą oryginalnych produktów leczniczych będącym uprawnionym z patentu na proces produkcji składnika aktywnego, który przeszedł do domeny publicznej, a z drugiej strony, wytwórcami generycznych produktów leczniczych przygotowujących się do wejścia na rynek produktu leczniczego zawierającego ten składnik aktywny, istnienie patentu, który chroni proces produkcji rzeczonego składnika, nie może jako takie być uznane za barierę niemożliwą do pokonania.
48.      Tak więc istnienie takiego patentu na proces nie stoi na przeszkodzie uznaniu za „potencjalnego konkurenta” wytwórcy danego oryginalnego produktu leczniczego wytwórcy generycznych produktów leczniczych, który faktycznie ma silną determinację, jak również zdolność własną do wejścia na ów rynek oraz który, poprzez podjęte kroki, wykazuje gotowość do kwestionowania ważności rzeczonego patentu i poniesienia związanego z wejściem na rynek ryzyka wytoczenia przeciwko niemu powództwa o naruszenie przez uprawnionego z tego patentu(32).
49.      Fakt, że istnienie patentu na produkt leczniczy nie stanowi niemożliwej do pokonania bariery w wejściu na rynek dla wytwórcy generycznego produktu leczniczego, można wytłumaczyć w szczególności tym, że domniemanie ważności patentów stanowi jedynie automatyczny skutek złożenia wniosku patentowego, a następnie przyznania patentu uprawnionemu, wobec czego nie dostarcza żadnej wskazówki w zakresie wyniku ewentualnego sporu odnoszącego się do ważności omawianego patentu(33). W związku z tym wnoszące odwołanie niesłusznie twierdzą, że możliwość unieważnienia patentu w przyszłości nie ma znaczenia dla ustalenia istnienia stosunku potencjalnej konkurencji pomiędzy uprawnionym z patentu a innymi podmiotami gospodarczymi.
50.      Jak przypominają wnoszące odwołanie, prawdą jest, że gdy organ władzy publicznej przyznaje prawo własności intelektualnej, normalnie domniemywa się, iż jest ono ważne, a jego posiadanie przez przedsiębiorstwo uważa się za uprawnione(34). W konsekwencji domniemywa się, iż patenty są ważne, dopóki nie zostaną wyraźnie odwołane lub unieważnione przez właściwy do tego organ lub sąd. Jednak takie domniemanie ważności patentów nie jest równoznaczne, jak Sąd słusznie stwierdził w zaskarżonym wyroku, z domniemaniem niezgodności z prawem generycznych produktów leczniczych prawidłowo wprowadzonych do obrotu, w odniesieniu do których posiadacz patentu uważa, że naruszają one ów patent(35).
51.      Wręcz przeciwnie niepewność co do ważności patentów chroniących oryginalny produkt leczniczy oraz co do tego, czy generyczne wersje tego produktu leczniczego naruszają patenty, jest podstawową cechą stosunków konkurencyjnych w sektorze farmaceutycznym(36). Konflikty i spory w tym względzie stanowią zatem wskazówkę co do istnienia stosunku konkurencji między odnośnymi podmiotami(37).
52.      Jak Trybunał uściślił bowiem w orzecznictwie, które Sąd słusznie przywołał w zaskarżonym wyroku(38), cel patentu polega istotnie na zapewnieniu uprawnionemu wyłącznego prawa do korzystania z wynalazku w celu produkcji i pierwszego wprowadzenia do obrotu produktów, a także prawa do sprzeciwienia się jego naruszeniom(39). Jednak rzeczonego celu patentu nie można interpretować jako gwarancji ochrony również przed działaniami zmierzającymi do zakwestionowania ważności patentu, biorąc pod uwagę, że w interesie publicznym leży wyeliminowanie wszelkich przeszkód w działalności gospodarczej, które mogą wynikać z niesłusznie przyznanego patentu(40).
53.      W związku z tym nieodzowną cechą prawa patentowego jest to, że pomimo domniemania ważności tych patentów pewność co do ważności i co do naruszenia patentów przez produkty konkurencyjne może istnieć dopiero po zbadaniu tych kwestii przez organy i sądy właściwe w tej dziedzinie.
54.      W tym kontekście konflikty i spory pomiędzy wytwórcami oryginalnych produktów leczniczych a wytwórcami generycznych produktów leczniczych są często częścią przygotowań do wejścia na rynek generycznych produktów leczniczych. Ponadto w zakresie, w jakim w celu uzyskania pozwolenia na dopuszczenie do obrotu (zwanego dalej „PDO”) dla generycznego produktu leczniczego nie jest wymagane wykazanie, że ów produkt leczniczy nie narusza ewentualnych praw patentowych wytwórcy oryginalnego produktu leczniczego(41), niepewność co do ważności patentu i co do naruszenia patentu przez generyczny produkt leczniczy może utrzymywać się nawet po wejściu na rynek tego ostatniego.
55.      W konsekwencji nie można twierdzić, że wejście z ryzykiem generycznego produktu leczniczego na rynek, które może być przyczyną wytoczenia powództwa o naruszenie przez uprawnionego z patentu na oryginalny produkt leczniczy, w sytuacji gdy istnieją jeszcze prawa patentowe do oryginalnego produktu leczniczego, nie stanowi rzeczywistej i konkretnej możliwości wejścia na rynek dla wytwórcy generycznych produktów leczniczych.
56.      Jak słusznie wskazał Sąd w zaskarżonym wyroku(42), jest tak tym bardziej w sytuacji takiej jak ta w niniejszej sprawie, w której sporne patenty nie są patentami na cząsteczkę, chroniącymi sam ASF oryginalnego produktu leczniczego, lecz patentami na proces chroniącymi niektóre sposoby produkcji tego ASF. W związku z tym, w przeciwieństwie do patentu na cząsteczkę, owe patenty na proces, niezależnie od kwestii ich ważności, nie uniemożliwiają wytwórcom generycznych produktów leczniczych wejścia na rynek z odnośnym ASF produkowanym według innych procesów. Innymi słowy natomiast w sytuacji gdy patent na ASF produktu leczniczego wygasł, a laboratorium innowacyjne posiada tylko patenty na proces, to wejście na rynek generycznych wersji danego produktu leczniczego narusza prawa patentowe tego laboratorium, jedynie jeżeli wykazano, że rozpatrywane patenty na proces są jednocześnie ważne i zostały naruszone przez każde z przedsiębiorstw potencjalnie wchodzących na rynek(43).
57.      W tych okolicznościach nie można utrzymywać, jak sugerują wnoszące odwołanie, że w celu wykazania istnienia stosunku konkurencji między uprawnionym z patentu na produkt leczniczy a wytwórcą generycznej wersji tego produktu leczniczego Komisja jest „zobowiązana do przeprowadzenia pozytywnego dowodu”, że rozpatrywany produkt generyczny nie narusza danego patentu, czyli w niniejszym przypadku, że procesy stosowane przez wytwórców generycznych produktów leczniczych w celu wytwarzania citalopramu nie naruszały spornych patentów Lundbecka.
58.      W ramach stosowania prawa konkurencji zadaniem Komisji nie jest bowiem prognozowanie – przy ocenie siły odnośnych patentów lub tego, czy generyczne produkty lecznicze naruszają patenty – wyniku sporów między uprawnionymi z patentu a wytwórcami generycznych produktów leczniczych w celu oceny stosunku konkurencji między tymi podmiotami. Jak podsumował w istocie Sąd w pkt 159 zaskarżonego wyroku, wymaganie od Komisji, by wykazała, że wytwórcy generycznych produktów leczniczych wygraliby ponad wszelką wątpliwość lub z dużym prawdopodobieństwem spór patentowy z Lundbeckiem i ponad wszelką wątpliwość lub z dużym prawdopodobieństwem weszliby na rynek ze swoimi produktami, prowadziłoby ponadto do zanegowania różnicy pomiędzy konkurencją rzeczywistą i potencjalną oraz do pominięcia faktu, że art. 101 TFUE chroni właśnie również tę ostatnią(44).
59.      Prawdą jest, że organ ochrony konkurencji nie powinien pomijać kwestii dotyczących prawa patentowego, które mogą mieć wpływ na stwierdzenie istnienia takiego stosunku konkurencji, ponieważ ewentualne patenty chroniące oryginalny produkt leczniczy lub jeden z procesów jego produkcji stanowią niewątpliwie część kontekstu gospodarczego i prawnego charakteryzującego stosunki konkurencji między uprawnionymi z tych patentów a wytwórcami generycznych produktów leczniczych. Jednakże ocena praw wynikających z patentu przez organ ochrony konkurencji nie może polegać na badaniu siły patentu ani prawdopodobieństwa, z jakim spór między podmiotem uprawnionym z patentu a wytwórcą generycznych produktów leczniczych mógłby zakończyć się ustaleniem, że patent jest ważny i został naruszony. Ocena ta powinna raczej dotyczyć kwestii, czy pomimo istnienia tego patentu wytwórca generycznych produktów leczniczych ma rzeczywiste i konkretne możliwości wejścia na rynek w danym momencie(45).
60.      W tym celu należy właśnie wziąć pod uwagę w szczególności – poza faktem, iż patent na proces nie uniemożliwia wejścia na rynek produktów wytworzonych w oparciu o inne procesy – okoliczność, że niepewność co do ważności patentów odnoszących się do produktów leczniczych jest podstawową cechą sektora farmaceutycznego; że domniemanie ważności patentu na oryginalny produkt leczniczy nie jest równoznaczne z domniemaniem niezgodności z prawem generycznej wersji tego produktu leczniczego prawidłowo wprowadzonego na rynek; że patent nie gwarantuje ochrony przed działaniami zmierzającymi do zakwestionowania ważności patentu; i że takie działania, a w szczególności wprowadzenie generycznego produktu leczniczego na rynek „z ryzykiem”, a także wynikające z niego postępowania sądowe mają miejsce często na etapie przed wejściem na rynek takiego generycznego produktu leczniczego lub tuż po takim wejściu(46).
61.      Z powyższego wynika, że utrzymywanie się niepewności co do zgodności wprowadzenia na rynek generycznego produktu leczniczego z prawem patentowym w żaden sposób nie wyklucza wniosku, że wytwórca tego generycznego produktu leczniczego ma rzeczywiste i konkretne możliwości wejścia na rozpatrywany rynek, w związku z czym pomiędzy tym wytwórcą a uprawnionym z patentu na oryginalny produkt leczniczy istnieje stosunek potencjalnej konkurencji dla celów stosowania art. 101 TFUE.
62.      W konsekwencji wnoszące odwołanie nie mogą twierdzić, że istnienie patentów chroniących określony produkt leczniczy stanowi barierę prawną wykluczającą wszelką konkurencję, tak jak prawa wyłączne uznane za takie bariery we wcześniejszych sprawach(47), co zresztą – wbrew temu, co twierdzą wnoszące odwołanie – Sąd prawidłowo wyjaśnił w zaskarżonym wyroku(48).
63.      Podobnie przywołany przez wnoszące odwołanie pkt 29 wytycznych Komisji w sprawie stosowania art. 101 TFUE do porozumień o transferze technologii(49) wskazuje faktycznie, że strony porozumienia nie są uważane za konkurentów, jeżeli prawo do technologii nie może być wykorzystywane bez naruszenia innego ważnego prawa do technologii. Jednakże w tym samym punkcie uściślono, że w praktyce mogą występować przypadki, w których nie ma pewności, czy prawo do danej technologii jest ważne i czy zostało naruszone, co właśnie ma miejsce w odniesieniu do patentów takich jak te, których dotyczy niniejsza sprawa.
64.      Z powyższego wynika, iż Sąd nie popełnił błędu, stwierdzając, że sporne patenty nie stanowiły niemożliwych do pokonania barier w wejściu wytwórców generycznych produktów leczniczych na rynek citalopramu oraz że w celu wykazania istnienia stosunku potencjalnej konkurencji między Lundbeckiem i tymi wytwórcami Komisja nie była zobowiązana do wykazania, iż mogli oni wejść na rynek bez naruszenia ewentualnych praw patentowych Lundbecka.
65.      Część pierwszą zarzutu czwartego należy zatem oddalić.
b)      W przedmiocie błędów popełnionych podobno przez Sąd przy ocenie dowodów przedstawionych przez Komisję w celu wykazania istnienia potencjalnej konkurencji pomiędzy Lundbeckiem i wytwórcami generycznych produktów leczniczych
66.      W częściach drugiej i trzeciej zarzutu czwartego, które należy zbadać łącznie, wnoszące odwołanie twierdzą, że Sąd popełnił błędy przy ocenie dowodów mających świadczyć o istnieniu potencjalnej konkurencji pomiędzy Lundbeckiem i wytwórcami generycznych produktów leczniczych w chwili zawierania spornych porozumień.
67.      Komisja podnosi, że za pomocą tej argumentacji wnoszące odwołanie usiłują podważyć ustalenia faktyczne dokonane przez Sąd i doprowadzić do ponownego zbadania przez Trybunał dowodów przedstawionych Sądowi, co w ramach odwołania jest niedopuszczalne.
68.      Zastrzeżeniu temu należy się jednak lepiej przyjrzeć.
69.      Otóż wnoszące odwołanie faktycznie podnoszą szereg argumentów dotyczących dokonanej przez Sąd oceny okoliczności faktycznych, a takie argumenty – z wyjątkiem przypadku przeinaczenia dowodów, którego w niniejszej sprawie ani nie podnoszono, ani który nie jest oczywisty – są niedopuszczalne na etapie odwołania(50).
70.      Należy jednak stwierdzić, że sedno argumentacji wnoszących odwołanie dotyczy metody zastosowanej przez Komisję i Sąd, która pozwoliła im stwierdzić istnienie potencjalnej konkurencji pomiędzy Lundbeckiem i wytwórcami generycznych produktów leczniczych w chwili zawierania spornych porozumień, co zresztą ilustrują odpowiedzi samej Komisji na twierdzenia wnoszących odwołanie. Chodzi tu zatem o kwestie prawne, które podlegają kontroli Trybunału w postępowaniu odwoławczym.
71.      Tak więc wnoszące odwołanie podnoszą, że Sąd niesłusznie zaaprobował podejście Komisji, zgodnie z którym oparła się ona zasadniczo na elementach świadczących o subiektywnej ocenie przez Lundbecka siły jego patentów i na tej podstawie stwierdziła istnienie między Lundbeckiem i wytwórcami generycznych produktów leczniczych potencjalnej konkurencji, nie biorąc tym samym pod uwagę licznych obiektywnych dowodów mogących wskazywać na brak takiego stosunku potencjalnej konkurencji.
72.      W ten sposób Sąd, arbitralnie i sam sobie zaprzeczając w uzasadnieniu, odmówił uwzględnienia dowodów pochodzących z okresu po zawarciu spornych porozumień, kiedy uwzględnienie tych dowodów byłoby korzystne dla wnoszących odwołanie, podczas gdy nie wahał się oprzeć na takich późniejszych dowodach w celu wyciągnięcia wniosków dla nich niekorzystnych.
73.      Powyższej argumentacji nie można jednak uwzględnić.
74.      Twierdzenia wnoszących odwołanie opierają się zatem, po pierwsze, na wyrywkowym i mylnym rozumieniu zaskarżonego wyroku.
75.      Jak słusznie podkreśla Komisja, Sąd wskazał bowiem wyraźnie w pkt 142 zaskarżonego wyroku, że wnoszące odwołanie niesłusznie twierdziły, iż w celu wykazania istnienia potencjalnej konkurencji między Lundbeckiem a wytwórcami generycznych produktów leczniczych Komisja oparła się „prawie wyłącznie” na subiektywnej ocenie przez Lundbecka siły jego patentów.
76.      Sąd stwierdził ponadto we wspomnianym pkt 142 zaskarżonego wyroku, że w przypadku każdego z odnośnych przedsiębiorstw działających w sektorze generycznych produktów leczniczych Komisja przeprowadziła szczegółowe badanie posiadanych przez nie rzeczywistych i konkretnych możliwości wejścia na rynek, opierając się na elementach obiektywnych, takich jak w szczególności zrealizowane już inwestycje, kroki podjęte w celu uzyskania PDO oraz umowy o dostawy zawarte z ich dostawcami ASF. Ponadto w pkt 144 zaskarżonego wyroku Sąd oparł się również na innych obiektywnych elementach, takich jak samo istnienie spornych porozumień i płatności dokonanych przez Lundbecka na rzecz wytwórców generycznych produktów leczniczych, i doszedł na tej podstawie do wniosku, że Komisja wykazała w sposób wymagany prawem istnienie potencjalnej konkurencji między tymi podmiotami.
77.      Taki sposób postępowania jest zgodny z wypracowanymi przez Trybunał kryteriami oceny potencjalnej konkurencji istniejącej między uprawnionym z patentu na produkt leczniczy a wytwórcą generycznej wersji tego produktu leczniczego.
78.      W celu dokonania oceny istnienia stosunku potencjalnej konkurencji między takimi podmiotami należy bowiem ustalić, czy w dniu zawarcia spornych porozumień wytwórca generycznych produktów leczniczych podjął wystarczające działania przygotowawcze o charakterze administracyjnym, sądowym i handlowym, zapewniające mu dostęp do danego rynku w terminie umożliwiającym mu wywieranie presji konkurencyjnej na wytwórcę oryginalnych produktów leczniczych, wykazujące w ten sposób jego silną determinację i zdolność własną do wejścia na ów rynek nawet w przypadku istnienia patentów na proces znajdujących się jeszcze w posiadaniu tego wytwórcy oryginalnych produktów leczniczych(51).
79.      Ponadto do celów ustalenia istnienia potencjalnej konkurencji pomiędzy wytwórcą generycznych produktów leczniczych a laboratorium innowacyjnym należy wziąć pod uwagę sposób postrzegania przez to laboratorium kwestii ryzyka, jakie dla jego interesów handlowych stanowi ów wytwórca, który to sposób postrzegania znajduje odzwierciedlenie w szczególności w samym zawarciu porozumienia między tymi podmiotami, a także w gotowości laboratorium innowacyjnego do dokonywania transferów wartości majątkowych na rzecz wytwórcy generycznych produktów leczniczych w zamian za odroczenie jego wejścia na rynek(52).
80.      Po drugie, z powyższego wynika, że – wbrew temu, co wydają się twierdzić wnoszące odwołanie – postępowanie Sądu polegające na tym, że w ramach zbioru poszlak opiera się on również na dowodach świadczących o postrzeganiu przez Lundbecka presji konkurencyjnej wywieranej przez wytwórców generycznych produktów leczniczych, by stwierdzić istnienie stosunku potencjalnej konkurencji, nie jest obarczone żadnym błędem metodologicznym. Przeciwnie postrzeganie sytuacji przez podmiot obecny na rynku jest elementem istotnym dla oceny istnienia stosunku konkurencji między nim a przedsiębiorstwem spoza rynku(53).
81.      W konsekwencji Sąd mógł, nie popełniając przy tym błędu, uwzględnić wśród innych okoliczności, w szczególności w pkt 145 zaskarżonego wyroku zakwestionowanym przez wnoszące odwołanie, okoliczność, że Lundbeck miał wątpliwości co do ważności swoich patentów, i na tej podstawie dojść do wniosku, że Komisja wykazała w sposób wymagany prawem istnienie potencjalnej konkurencji pomiędzy Lundbeckiem a wytwórcami generycznych produktów leczniczych.
82.      Tymczasem wnoszące odwołanie podnoszą, po trzecie, że Sąd popełnił błąd, stwierdzając w świetle dokumentów, na których się oparł, że Lundbeck miał wątpliwości co do ważności swoich patentów, chociaż dokumenty te sporządzono po zawarciu spornych porozumień. Zdaniem wnoszących odwołanie Sąd w błędny, wewnętrznie sprzeczny i arbitralny sposób dopuścił na niekorzyść wnoszących odwołanie dowody pochodzące z okresu po zawarciu tych porozumień, podczas gdy odmówił uwzględnienia takich późniejszych dowodów, kiedy świadczyły one na korzyść tych ostatnich.
83.      Argumentacja ta jest jednak również bezpodstawna.
84.      Otóż prawdą jest, że Sąd nie może zaaprobować stwierdzenia naruszenia prawa konkurencji Unii, gdy dysponuje dowodami, które mogą podważyć takie stwierdzenie(54). Jednak z utrwalonego orzecznictwa wynika też, że pierwszeństwo w prawie Unii ma zasada swobodnego doboru środków dowodowych, a jedynym kryterium istotnym dla oceny przedstawionych dowodów jest ich wiarygodność(55). Zgodnie z ogólnie obowiązującymi zasadami dotyczącymi przeprowadzenia dowodu wiarygodność, a zatem wartość dowodowa dokumentu zależy od jego pochodzenia, okoliczności jego sporządzenia, osoby adresata, a także od tego, czy jego treść jest sensowna i wiarygodna(56).
85.      W niniejszej sprawie ocena dowodów przez Sąd, podważana przez wnoszące odwołanie, jest zgodna z tymi zasadami.
86.      Otóż Sąd słusznie stwierdził w pkt 139 i 141 zaskarżonego wyroku, że w celu dokonania oceny sytuacji konkurencyjnej między stronami spornych porozumień w chwili ich zawarcia Komisja zasadnie oparła się na dokumentach odzwierciedlających postrzeganie siły spornych patentów przez te strony w danym czasie. Owe strony zdecydowały się bowiem podjąć działania i zawrzeć sporne porozumienia wyłącznie na podstawie informacji, które posiadały w tamtym czasie, i na podstawie ówczesnego postrzegania przez nie rynku. Jest zatem prawidłowe, jak wskazał również Sąd w pkt 141 zaskarżonego wyroku, że dowody pochodzące z okresu po zawarciu spornych porozumień mogą zostać uwzględnione, jeżeli pozwalają one na ustalenie stanowiska stron w danym momencie.
87.      W konsekwencji, po pierwsze, wbrew twierdzeniom wnoszących odwołanie Sąd nie popełnił błędu ani nie odwrócił ciężaru dowodu, gdy oparł się w pkt 254 zaskarżonego wyroku na dowodach pochodzących z okresu po zawarciu spornych porozumień, aby stwierdzić, że Lundbeck miał wątpliwości co do ważności spornych patentów, wskazując jednocześnie, iż Lundbeck nie przedstawił żadnego dowodu pozwalającego wyjaśnić, w jakim zakresie jego ocena tej kwestii miałaby być wcześniej inna.
88.      Dokumenty, których uwzględnienie przez Sąd wnoszące odwołanie zakwestionowały, były bowiem dokumentami wewnętrznymi Lundbecka(57). Nie chodziło zatem o dokumenty, które sporządzono po zawarciu spornych porozumień w celu obrony Lundbecka w postępowaniu przed Komisją, co mogłoby rzutować na ich wiarygodność(58). W konsekwencji Sąd mógł stwierdzić, nie popełniając błędu ani nie odwracając ciężaru dowodu, że w braku dowodów pozwalających wykazać, iż Lundbeck po zawarciu spornych porozumień miał powody do radykalnej zmiany swojego stanowiska w tym względzie, niewątpliwe było, że dokumenty te odzwierciedlały również sposób postrzegania przez Lundbecka siły jego patentów w chwili zawarcia wspomnianych porozumień.
89.      Po drugie, wnoszące odwołanie nie mają też racji, twierdząc, że Sąd popełnił błąd, gdy odmówił uwzględnienia w pkt 136 i 143–146 zaskarżonego wyroku dowodów dostarczonych przez Lundbecka w celu wykazania, że wytwórcy generycznych produktów leczniczych naruszyli jego patenty, że uzyskał on nakazy lub inne środki tymczasowe w sprawach dotyczących naruszenia oraz że w 2009 r. EUP potwierdził patent na krystalizację we wszystkich istotnych aspektach.
90.      Wbrew temu, co twierdzą wnoszące odwołanie, Sąd nie odmówił uwzględnienia tych okoliczności wyłącznie dlatego, że chodziło tu o dowody pochodzące z okresu po zawarciu spornych porozumień. Powodem tej odmowy było raczej to, że owe dowody – nawet jeśli chodziło o obiektywne okoliczności faktyczne, a nie o subiektywne oświadczenia sporządzone in tempore suspecto – po prostu nie były istotne dla oceny stosunków konkurencji istniejących pomiędzy Lundbeckiem i wytwórcami generycznych produktów leczniczych w chwili zawierania tych porozumień. Tak więc, jak słusznie stwierdził Sąd, okoliczności te nie zmieniają niczego w odniesieniu do faktu, że w tamtym czasie wytwórcy generycznych produktów leczniczych byli postrzegani przez Lundbecka jako zagrożenie, a wszystkie te podmioty miały wątpliwości co do ważności patentu na krystalizację i nie było wykluczone, że sąd krajowy go unieważni.
91.      Wbrew bowiem twierdzeniom wnoszących odwołanie i niezależnie od kwestii, czy ma to miejsce w niniejszej sprawie, fakt, że postrzeganie pewnej rzeczywistości przez podmiot gospodarczy w chwili zawarcia porozumienia okazuje się następnie bezzasadne, nie oznacza, że ów sposób postrzegania nie może być brany pod uwagę do celów oceny potencjalnej konkurencji w danym momencie. Koncepcja wnoszących odwołanie, zgodnie z którą podmioty gospodarcze mogą „subiektywnie” uważać się – „niesłusznie” – za potencjalnych konkurentów w danym momencie, chociaż później może się okazać, że „obiektywnie” nie były one wtedy tak naprawdę potencjalnymi konkurentami, jest bowiem bezpodstawna. Koncepcja ta nie uwzględnia faktu, że podmioty gospodarcze w sposób nieunikniony działają w danym momencie na podstawie tego, jak postrzegają rzeczywistość w tym czasie, a działania te z kolei kształtują rzeczywistość, przyczyniając się w ten sposób do istnienia lub, przeciwnie, braku potencjalnej konkurencji. W związku z tym jeśli na podstawie zbioru dowodów można stwierdzić istnienie stosunku potencjalnej konkurencji w danym momencie, późniejsze zdarzenie lub okoliczność nie będą mogły podważyć a posteriori istnienia tej potencjalnej konkurencji w rozpatrywanym momencie.
92.      Ponadto aby stwierdzić w niniejszym przypadku istnienie potencjalnej konkurencji, Sąd w żadnym razie nie oparł się tylko na możliwości unieważnienia patentu na krystalizację ani na postrzeganiu tego aspektu przez strony, lecz na wszystkich dowodach. Podobnie nie jest konieczne ustalenie, czy Sąd słusznie stwierdził w pkt 146 zaskarżonego wyroku, że w chwili zawierania spornych porozumień Lundbeck nie uzyskał żadnego środka tymczasowego, co wnoszące odwołanie kwestionują. Istnienie takich środków tymczasowych nie może bowiem w żadnym razie podważyć stwierdzenia istnienia potencjalnej konkurencji pomiędzy laboratorium innowacyjnym a wytwórcami generycznych produktów leczniczych, przeciwko którym na rzecz tego laboratorium orzeczono wprowadzenie takich środków(59).
93.      Z powyższych rozważań wynika, że Sąd nie popełnił błędów metodologicznych przy ocenie dowodów przedstawionych przez Komisję w celu wykazania istnienia potencjalnej konkurencji pomiędzy Lundbeckiem i wytwórcami generycznych produktów leczniczych w chwili zawarcia spornych porozumień.
94.      Należy zatem również oddalić części drugą i trzecią zarzutu czwartego.
c)      W przedmiocie argumentów wnoszących odwołanie służących wykazaniu, że między Lundbeckiem a żadnym z odnośnych wytwórców generycznych produktów leczniczych nie istniał jakoby stosunek potencjalnej konkurencji
95.      W częściach od czwartej do siódmej zarzutu czwartego wnoszące odwołanie podnoszą, że Sąd popełnił błędy, potwierdzając w pkt 207–330 zaskarżonego wyroku ustalenia Komisji dotyczące istnienia stosunku potencjalnej konkurencji pomiędzy Lundbeckiem i każdym z rozpatrywanych wytwórców generycznych produktów leczniczych na każdym z terytoriów objętych spornymi porozumieniami.
96.      Komisja podnosi ponadto, że argumentacja ta jest niedopuszczalna, ponieważ zmierza do podważenia ustaleń faktycznych dokonanych przez Sąd i do ponownego zbadania przez Trybunał dowodów przedstawionych przed Sądem. Jednakże chociaż wnoszące odwołanie podnoszą okoliczności faktyczne, których badanie należy wyłącznie do Sądu, to z ich argumentacji wynika, że krytykują one również błędy metodologiczne, których Sąd miał się dopuścić przy badaniu potencjalnej konkurencji pomiędzy Lundbeckiem i każdym z wytwórców generycznych produktów leczniczych, co jest dopuszczalne na etapie odwołania.
97.      Niemniej jednak argumentacja wnoszących odwołanie nie może zostać uwzględniona co do istoty, ponieważ z jednej strony pokrywa się ona w znacznym stopniu z krytyką metodologiczną, którą już oddalono podczas badania poprzednich części niniejszego zarzutu, a z drugiej strony w pozostałym zakresie okazuje się ona również bezpodstawna.
98.      Otóż wnoszące odwołanie podnoszą, po pierwsze, że Sąd błędnie uznał istnienie potencjalnej konkurencji między Lundbeckiem i Merck (GUK) w Zjednoczonym Królestwie oraz w całym EOG, między Lundbeckiem i Arrow w Zjednoczonym Królestwie i w Danii, między Lundbeckiem i Alpharmą w EOG, a także między Lundbeckiem i Ranbaxy w EOG, nie wymagając udowodnienia przez Komisję, że ci wytwórcy generycznych produktów leczniczych mogli wejść na rynek z citalopramem, który nie implikował naruszenia, czyli citalopramem wytwarzanym zgodnie z procesami innymi niż procesy chronione przez sporne patenty Lundbecka. Podobnie wnoszące odwołanie powtarzają pogląd, zgodnie z którym z uwagi na domniemanie ważności patentów błędem jest uznanie możliwości zakwestionowania ich ważności za wyraz istnienia potencjalnej konkurencji.
99.      Tymczasem, jak wskazano już powyżej w ramach badania pierwszej części niniejszego zarzutu, w celu wykazania istnienia stosunku konkurencji między uprawnionym z patentu na produkt leczniczy a wytwórcą generycznej wersji tego produktu leczniczego Komisja nie jest zobowiązana do udowodnienia, że generyczny produkt leczniczy nie narusza danego patentu lub że patent ten zostałby unieważniony w toku postępowania sądowego, a za rzeczywiste i konkretne możliwości konkurowania z uprawnionym z patentu można natomiast uważać tak zwane wejście „z ryzykiem” generycznego produktu leczniczego na rynek oraz zakwestionowanie ważności patentu(60).
100. Po drugie, wnoszące odwołanie utrzymują, że Sąd błędnie uznał, iż Merck (GUK) i Arrow były konkurentami Lundbecka, opierając się na dowodach subiektywnych i pomijając późniejsze dowody obiektywne. Tymczasem argumenty te – w zakresie, w jakim nie zmierzają do ponownego zbadania przez Trybunał niektórych okoliczności faktycznych ocenionych już przez Sąd, lecz stanowią metodologiczną krytykę oceny tych okoliczności faktycznych przez Sąd – zostały już oddalone w ramach badania części drugiej i trzeciej niniejszego zarzutu(61).
101. Wreszcie, po trzecie, wnoszące odwołanie podnoszą, że Sąd niesłusznie zaaprobował ustalenia Komisji dotyczące istnienia potencjalnej konkurencji pomiędzy Lundbeckiem i wytwórcami generycznych produktów leczniczych, mimo że wytwórcy ci złożyli wnioski o PDO lub uzyskali PDO dla swoich produktów w części krajów objętych spornymi porozumieniami dopiero w okresie ich obowiązywania lub po ich wygaśnięciu.
102. W tym względzie należy zauważyć, że Sąd zbadał szczegółowo, w szczególności w pkt 168–182 zaskarżonego wyroku, kwestię tego, czy okoliczność, iż wytwórca generycznych produktów leczniczych nie posiada jeszcze PDO na rynku danego kraju, stoi na przeszkodzie istnieniu potencjalnej konkurencji pomiędzy tym wytwórcą a uprawnionym z patentu na oryginalny produkt leczniczy, który był już sprzedawany na danym rynku geograficznym. Ponadto Sąd przeanalizował we wspomnianych punktach sytuację każdego z wytwórców generycznych produktów leczniczych będących stronami spornych porozumień pod kątem PDO na rynkach geograficznych objętych tymi porozumieniami.
103. Otóż Sąd stwierdził przede wszystkim, że okoliczność, iż wytwórca generycznych produktów leczniczych nie posiada jeszcze w danym państwie PDO dla swego produktu, nie stoi na przeszkodzie istnieniu potencjalnej konkurencji pomiędzy tym wytwórcą a laboratorium innowacyjnym prowadzącym już działalność na danym obszarze geograficznym, ponieważ potencjalna konkurencja obejmuje w szczególności działania wytwórców generycznych produktów leczniczych zmierzające do uzyskanie PDO, a także podejmowanie wszelkich działań administracyjnych i handlowych niezbędnych do przygotowania ich wejścia na rynek(62). Jak Sąd również wskazał, o ile zakończenie postępowania zmierzającego do uzyskania PDO jest niezbędne do istnienia skutecznej konkurencji, o tyle działanie prowadzące do tego celu – jeśli zostanie rozpoczęte przez przedsiębiorstwo, które od dawna przygotowywało się poważnie do wejścia na rynek – wchodzi w zakres potencjalnej konkurencji(63).
104. Podobnie w pkt 163 i 232 zaskarżonego wyroku Sąd zauważył, że nie jest konieczne, aby Komisja wykazała, iż wejście na rynek wytwórców generycznych produktów leczniczych miałoby miejsce z pewnością w każdym z państw objętych spornymi porozumieniami przed ich wygaśnięciem, aby móc ustalić istnienie potencjalnej konkurencji, ponieważ ta ostatnia nie wymaga wykazania pewnego wejścia na rynek, lecz jedynie istnienia rzeczywistych i konkretnych możliwości w tym względzie.
105. Wnoszące odwołanie nie przedstawiają zaś żadnego dowodu, który mógłby podważyć te rozważania, które zresztą nie naruszają w żaden sposób prawa.
106. Odmowa uznania istnienia stosunku potencjalnej konkurencji między uprawnionym z patentu na produkt leczniczy a wytwórcą generycznej wersji tego produktu leczniczego, w przypadku którego wykazano ponadto silną determinację oraz zdolność własną do wejścia na rynek, z tego tylko powodu, że ów wytwórca nie posiada jeszcze PDO, prowadziłaby bowiem do wykluczenia wszelkiej możliwości zaistnienia potencjalnej konkurencji, a tym samym stosowania prawa konkurencji w trakcie fazy przygotowującej do wejścia na rynek generycznych produktów leczniczych, która obejmuje właśnie działania zmierzające do otrzymania PDO. Takie stanowisko byłoby zupełnie nie do pogodzenia ze skutecznością art. 101 TFUE, ponieważ oznaczałoby, że dozwolone byłoby zaprzestanie lub opóźnienie, w drodze porozumień wykluczających z rynku, przygotowań podmiotów zamierzających w przyszłości wejść na rynek, przez co nigdy nie mogłoby dojść do wejścia takich podmiotów na rynek i tym samym do zaistnienia rzeczywistej konkurencji.
107. Następnie Sąd stwierdził, że w niniejszym przypadku wytwórcy generycznych produktów leczniczych nie tylko od dawna przygotowywali się poważnie do wejścia na rynek, ale również albo dysponowali już PDO, albo podjęli kroki w celu uzyskania go w perspektywie krótko- lub średnioterminowej. W tym kontekście Sąd zbadał szczegółowo sytuację każdego z odnośnych wytwórców generycznych produktów leczniczych i doszedł na tej podstawie do wniosku, że każdy z nich miał rzeczywiste i konkretne możliwości uzyskania PDO, a tym samym wejścia na rynek citalopramu w szeregu państw EOG, w szczególności w drodze procedury wzajemnego uznawania przewidzianej w dyrektywie 2001/83(64), w czasie wystarczająco krótkim, aby wywrzeć presję konkurencyjną na Lundbecka(65).
108. Wnoszące odwołanie nie kwestionują okoliczności faktycznych, na podstawie których Sąd doszedł do tego wniosku, ani też nie podnoszą ich przeinaczenia, a jedynie wskazują, że wytwórcy generycznych produktów leczniczych złożyli wnioski o PDO lub uzyskali PDO dla swoich produktów w części krajów objętych spornymi porozumieniami dopiero w okresie ich obowiązywania lub po ich wygaśnięciu.
109. Na podstawie tej samej argumentacji wnoszące odwołanie twierdzą w odpowiedzi na moje pytanie o wpływ wyroku Trybunału w sprawie Generics (UK) i in.(66) na niniejsze postępowanie(67), że sformułowane przez Trybunał w tym wyroku kryterium istnienia potencjalnej konkurencji między uprawnionym z patentu na produkt leczniczy a wytwórcami generycznych wersji tego produktu leczniczego nie zostało spełnione w niniejszej sprawie.
110. Tymczasem, jak właśnie stwierdziłam, brak PDO nie może podważyć ustalenia dotyczącego istnienia potencjalnej konkurencji pomiędzy Lundbeckiem i wytwórcami generycznych produktów leczniczych. Jest tak tym bardziej, że – jak słusznie zauważyła Komisja na rozprawie w niniejszej sprawie – nie jest możliwe ustalenie, czy do zaniechania szybszego podejmowania działań niezbędnych do uzyskania PDO dla ich produktów w państwach, których dotyczyły te porozumienia, nie skłoniły tych wytwórców właśnie sporne porozumienia.
111. Wbrew temu, co twierdzą wnoszące odwołanie, jest to również zgodne z ustaleniami dokonanymi przez Trybunał w pkt 43 i 44 wyroku Generics (UK) i in.(68). We wspomnianych punktach Trybunał ograniczył się bowiem do wskazania, że aby ocenić stosunek potencjalnej konkurencji pomiędzy uprawnionym z patentu a wytwórcą generycznych produktów leczniczych w okolicznościach podobnych do okoliczności rozpatrywanych w niniejszej sprawie, należy ustalić, czy ów wytwórca podjął w odpowiednim momencie wystarczające kroki pozwalające mu na wejście na odnośny rynek w terminie, który mógłby wywrzeć presję konkurencyjną na uprawnionego z patentu. Do kroków tych można zaliczyć między innymi działania mające na celu umożliwienie mu otrzymania w rzeczonym terminie wymaganych PDO.
112. Tymczasem, jak właśnie zauważyłam, wnoszące odwołanie nie podważają ustaleń faktycznych, na których Sąd oparł się, aby dojść do wniosku, że wytwórcy generycznych produktów leczniczych mieli rzeczywiste i konkretne możliwości uzyskania PDO, a tym samym wejścia na rynek citalopramu w szeregu państw EOG w czasie wystarczająco krótkim, aby wywrzeć presję konkurencyjną na Lundbecka.
113. W tych okolicznościach części od czwartej do siódmej zarzutu czwartego również należy oddalić, podobnie jak zarzut ten w całości.
2.      W przedmiocie uznania porozumień między Lundbeckiem i wytwórcami generycznych produktów leczniczych za ograniczenia konkurencji ze względu na cel (zarzuty odwołania od pierwszego do trzeciego)
114. W trzech pierwszych zarzutach odwołania wnoszące odwołanie podnoszą, że Sąd dopuścił się błędów, uznając sporne porozumienia za ograniczenia konkurencji ze względu na cel.
115. Przede wszystkim w ramach zarzutu pierwszego wnoszące odwołanie podnoszą, że Sąd niesłusznie potwierdził ocenę Komisji, zgodnie z którą porozumienia te ograniczały konkurencję ze względu na swój cel, nawet jeśli przewidziane ograniczenia mieściły się w zakresie stosowania spornych patentów, to znaczy nawet przy założeniu, że porozumienia te stały na przeszkodzie wyłącznie wejściu na rynek generycznego citalopramu uważanego przez strony porozumień za implikujący potencjalnie naruszenie tych patentów, a nie wejściu na rynek wszystkich rodzajów generycznego citalopramu(69).
116. Następnie w ramach zarzutu drugiego wnoszące odwołanie podnoszą, że Sąd dopuścił się błędów, stwierdzając, iż pięć z sześciu spornych porozumień wykraczało poza zakres stosowania spornych patentów w tym znaczeniu, że zakazywały one wytwórcom generycznych produktów leczniczych sprzedaży generycznego citalopramu każdego rodzaju, a nie tylko citalopramu wytwarzanego zgodnie z procesami chronionymi spornymi patentami.
117. Wreszcie w zarzucie trzecim wnoszące odwołanie podnoszą, że nawet przy założeniu, iż Trybunał stwierdzi, że niektóre ze spornych porozumień wykraczały poza zakres stosowania spornych patentów, ponieważ zakazywały sprzedaży jakiegokolwiek citalopramu generycznego, Sąd błędnie doszedł jednak do wniosku, że porozumienia te stanowiły ograniczenia konkurencji ze względu na cel.
a)      W przedmiocie uznania porozumień niewykraczających poza zakres patentu za ograniczenia konkurencji ze względu na cel (pierwszy zarzut odwołania)
118. Zdaniem wnoszących odwołanie Sąd naruszył prawo, orzekając, że sporne porozumienia ograniczały konkurencję ze względu na swój cel nawet przy założeniu, iż ograniczenia, które zostały w nich nałożone na wytwórców generycznych produktów leczniczych, nie wykraczały poza zakres stosowania spornych patentów. Otóż zdaniem wnoszących odwołanie porozumienie nakładające ograniczenia porównywalne z tymi, które uprawniony z patentu mógł uzyskać w drodze orzeczeń sądowych, nie może być postrzegane, ze względu na sam swój charakter, jako szkodliwe dla konkurencji. Takie porozumienie odzwierciedla bowiem jedynie prawo uprawnionego z patentu do zablokowania drogi na rynek produktom stanowiącym naruszenie.
119. Ugoda patentowa tym bardziej nie może stanowić ograniczenia konkurencji ze względu na cel, ponieważ polubowne rozstrzyganie sporów patentowych jest powszechnym i zgodnym z prawem sposobem zapobiegania sporom.
120. Wreszcie okoliczność, że uprawniony z patentu dokonał transferu znacznych wartości majątkowych na rzecz wytwórcy generycznych produktów leczniczych będącego stroną danego porozumienia, nie może być w tym względzie, wbrew stwierdzeniom Sądu, istotna dla zakwalifikowania porozumienia jako ograniczającego konkurencję ze względu na jego cel.
121. W zaskarżonym wyroku Sąd oddalił tę argumentację, wyjaśniając, że z pewnością mogą istnieć zgodne z prawem ugody patentowe, przewidujące nawet płatności ze strony uprawnionego z patentu na rzecz wytwórcy generycznych produktów leczniczych. Jednakże zdaniem Sądu w sytuacji, gdy płatność taka jest związana z wykluczeniem konkurentów z rynku lub ograniczeniem elementów zachęcających do dokonania takiego wejścia, można uznać, iż takie ograniczenie nie wynika wyłącznie z oceny siły patentu przez strony, lecz że zostało osiągnięte dzięki rzeczonej płatności, przez co jest zbliżone do przekupienia konkurencji.
122. Sąd przypomniał również, że zgodnie z art. 101 TFUE każdy podmiot gospodarczy winien określać w sposób autonomiczny politykę, jaką zamierza realizować na rynku. W konsekwencji Sąd przychylił się do oceny Komisji, zgodnie z którą ugody w sporach patentowych podlegają zakazowi ustanowionemu w tym przepisie, jeżeli zawierają znaczne płatności odwrócone, które zmniejszają lub eliminują wszelkie zachęty dla wytwórców generycznych produktów leczniczych do wejścia na rynek przez pewien okres, nie rozstrzygając jednak leżącego u ich podstaw sporu patentowego. W takim bowiem przypadku transfer wartości majątkowych zastępuje autonomiczną ocenę przez strony siły patentów laboratorium innowacyjnego i ocenę ich szans wygrania ewentualnego sporu.
123. W konsekwencji Sąd uznał, że wnoszące odwołanie, zawierając sporne porozumienia, zamieniły niepewność co do wyniku takich sporów na pewność, że wytwórcy generycznych produktów leczniczych nie wejdą na rynek w zamian za istotne płatności odwrócone, eliminujące tym samym wszelką, choćby potencjalną, konkurencję na rynku w okresie ich obowiązywania(70).
124. Następnie Sąd stwierdził, że „kryterium zakresu stosowania patentu”, zgodnie z którym ograniczenia umowne wchodzące w zakres czasowy, terytorialny i materialny praw uprawnionego z patentu nie naruszają prawa konkurencji, nie może zostać zaakceptowane. Zdaniem Sądu kryterium to prowadzi bowiem, po pierwsze, do domniemania, że generyczny produkt leczniczy narusza patent laboratorium innowacyjnego, podczas gdy ewentualne naruszenie patentu przez generyczny produkt leczniczy jest kwestią nierozwiązaną. Po drugie, według Sądu owo kryterium opiera się na domniemaniu, zgodnie z którym patent wskazany w ramach ugody zostanie uznany za ważny w razie zakwestionowania jego ważności, podczas gdy w prawie ani w praktyce nie istnieje ku temu podstawa.
125. Tak więc, zdaniem Sądu, okoliczność, że pewne ograniczenia zawarte w spornych porozumieniach zostały uznane przez Komisję za znajdujące się potencjalnie w zakresie stosowania patentów Lundbecka, oznacza wyłącznie, że wnoszące odwołanie mogły uzyskać porównywalne ograniczenia w drodze orzeczeń sądowych wydanych w wykonaniu ich patentów, zakładając, że wygrałyby sprawy przed właściwymi sądami krajowymi. W konsekwencji nawet gdyby sporne porozumienia zawierały także ograniczenia objęte potencjalnie zakresem stosowania patentów wnoszących odwołanie, owe porozumienia wykraczały poza szczególny przedmiot ich praw własności intelektualnej, które obejmowały, co prawda, prawo do sprzeciwiania się naruszeniom, ale już nie prawo do zawierania porozumień, na podstawie których rzeczywistym lub potencjalnym konkurentom na rynku płacono by za niewchodzenie na rynek(71).
126. Wbrew temu, co twierdzą wnoszące odwołanie, rozważania te nie naruszają w żaden sposób prawa.
127. Jak Trybunał wyjaśnił bowiem w wyroku Generics (UK) i in.(72), porozumienia, na podstawie których wytwórca generycznych produktów leczniczych uznaje ważność patentu i zobowiązuje się, w zamian za transfer wartości majątkowych ze strony uprawnionego z patentu, do niekwestionowania patentu i do niewchodzenia na rynek, mogą ograniczać konkurencję. Jest tak dlatego, że zakwestionowanie ważności patentów, w szczególności poprzez tak zwane wejście „z ryzykiem” na rynek, stanowi część normalnej konkurencji w sektorach, w których istnieją wyłączne prawa do technologii.
128. Jest zatem oczywiście możliwe, że wytwórca generycznych produktów leczniczych samodzielnie postanowi zrezygnować z wejścia na rynek i zawrzeć w tym kontekście ugodę w sporze patentowym. Jednakże art. 101 TFUE zobowiązuje każdy podmiot gospodarczy do określania w sposób autonomiczny swojego zachowania na rynku i zakazuje takim podmiotom świadomego zastąpienia ryzyka konkurencji praktyczną współpracą między nimi. W konsekwencji ugoda w sporze patentowym upodabnia się do ograniczenia konkurencji ze względu na cel, jeżeli transfer wartości majątkowych, dokonany przez uprawnionego z patentu na rzecz wytwórcy generycznych produktów leczniczych, wynika wyłącznie ze wspólnego interesu handlowego stron leżącego w zaniechaniu konkurencji niecenowej.
129. Jeśli bowiem jedynym świadczeniem wzajemnym wobec owego transferu jest zobowiązanie wytwórcy generycznych produktów do niewchodzenia na rynek i niekwestionowania patentu, oznacza to, w braku innego wiarygodnego wyjaśnienia, że do rezygnacji z wejścia na rynek oraz z kwestionowania patentu nie skłoniło go postrzeganie przez niego siły patentu, lecz perspektywa rzeczonego transferu wartości majątkowych.
130. Nie można zatem twierdzić, że zawarcie takiego porozumienia jest związane z wykonywaniem przez uprawnionego z patentu jego uprawnień wynikających z przedmiotu tego patentu, ani że odpowiada ono po stronie wytwórców generycznych produktów leczniczych wyłącznie uznaniu przez nich praw patentowych uprawnionego z patentu, objętych domniemaniem ważności. Zważywszy bowiem, że domniemanie ważności patentu nie dostarcza żadnych informacji na temat wyniku ewentualnego sporu dotyczącego jego ważności, porozumienie, na mocy którego strony eliminują niepewność w tym względzie poprzez transfer wartości majątkowych na rzecz wytwórcy generycznych produktów leczniczych, przypomina wyeliminowanie potencjalnej konkurencji, która istniałaby w braku tego porozumienia(73).
131. Żaden z argumentów podniesionych przez wnoszące odwołanie w niniejszym postępowaniu nie pozwala wykazać, że Sąd popełnił błąd, akceptując ocenę Komisji, zgodnie z którą w niniejszym przypadku sporne porozumienia stanowiły takie ograniczenia konkurencji zmierzające do uzyskania od wytwórców generycznych produktów leczniczych zobowiązania do niekonkurowania w uzgodnionym czasie w zamian za płatność ze strony Lundbecka, dla której świadczeniem wzajemnym było jedynie rzeczone zobowiązanie.
1)      W przedmiocie asymetrii ryzyka pomiędzy Lundbeckiem i wytwórcami generycznych produktów leczniczych
132. Otóż, po pierwsze, Trybunał rzeczywiście orzekł, że aby stwierdzić, iż ugoda w sporze patentowym między uprawnionym z patentu a wytwórcą generycznych produktów leczniczych, przewidująca transfer wartości majątkowych ze strony tego pierwszego na rzecz drugiego, stanowi ograniczenie konkurencji ze względu na cel, z analizy ugody musi wynikać, że ów transfer wartości majątkowych znajduje wytłumaczenie wyłącznie w zobowiązaniu wytwórcy generycznych produktów leczniczych do niekonkurowania za pomocą swojego produktu w uzgodnionym czasie. Należy zatem ustalić, że transfer ten nie jest uzasadniony dozwolonymi celami stron ugody, takimi jak rekompensata kosztów związanych ze sporem, faktyczne dostarczenie towarów lub świadczenie usług, czy też zwolnienie z zobowiązań finansowych podjętych przez uprawnionego z patentu. Ponadto zdaniem Trybunału jeśli tak jest, należy jeszcze ustalić, czy transfer wartości majątkowych dokonany na rzecz wytwórcy generycznych produktów leczniczych był wystarczająco wysoki, aby skutecznie zachęcić go do rezygnacji z wejścia na odnośny rynek(74).
133. Jednakże wnoszące odwołanie nie przedstawiły żadnego dowodu pozwalającego wykazać, że w niniejszej sprawie transferom wartości majątkowych dokonanym przez Lundbecka na rzecz wytwórców generycznych produktów leczniczych odpowiadały świadczenia wzajemne ze strony tych wytwórców inne niż zaniechanie przez nich wejścia na rynek. Podobnie wnoszące odwołanie nie przedstawiają żadnego dowodu, który mógłby podważyć wniosek Sądu, zgodnie z którym w niniejszym przypadku wysokość płatności odwróconych przewidzianych w spornych porozumieniach była wystarczająco wysoka, aby wytwórcy generycznych produktów leczniczych zaakceptowali ograniczenia ich autonomii i aby zredukować zachęty do ich wejścia na rynek. Tak więc Sąd stwierdził, że z akt sprawy wynika, iż w przypadku braku płatności dokonanych przez Lundbecka na ich rzecz owi wytwórcy nie zaakceptowaliby jednostronnie pozostania z dala od rynku po tym, jak podjęli działania i dokonali znacznych inwestycji(75).
134. Wnoszące odwołanie nie przedstawiają najmniejszego konkretnego dowodu, który mógłby stanowić wyjaśnienie dla tych płatności, alternatywne względem wyjaśnienia przyjętego przez Komisję i Sąd, lecz zamiast tego ograniczają się w istocie do twierdzenia, że płatności te należy tłumaczyć asymetrią ryzyka pomiędzy Lundbeckiem i wytwórcami generycznych produktów leczniczych. Otóż gdyby owi wytwórcy weszli na rynek, naruszając patenty Lundbecka, odszkodowanie, które ten ostatni mógłby otrzymać w następstwie wygranej przez sądem, nigdy nie wystarczyłoby do zrekompensowania poniesionych strat, co tłumaczy jego gotowość do dokonania spornych płatności.
135. Tymczasem, jak Sąd słusznie wyjaśnił w pkt 379–387 zaskarżonego wyroku, okoliczność, że zawarcie porozumienia jest rozwiązaniem racjonalnym i rentownym dla stron pod względem gospodarczym i handlowym, nie oznacza, że takie porozumienie nie wchodzi w zakres stosowania art. 101 TFUE. Tak samo do organów władzy publicznej, a nie do prywatnych przedsiębiorstw, należy zapewnienie przestrzegania wymogów prawa(76). Do tych przedsiębiorstw nie należy zatem uzupełnianie rzekomego braku w uregulowaniach za pomocą porozumień antykonkurencyjnych i w ten sposób samodzielne wymierzanie sprawiedliwości(77). W związku z tym „asymetria ryzyka” jak ta, na którą powołują się wnoszące odwołanie, podobnie jak ewentualne luki w krajowym prawie patentowym, nie mogą, nawet jeśli zostałyby wykazane, uzasadniać porozumień, zgodnie z którymi podmiot gospodarczy płaci swym konkurentom za pozostanie poza rynkiem.
2)      W przedmiocie „scenariusza kontrfaktycznego”
136. Po drugie, wnoszące odwołanie podnoszą, że Sąd naruszył prawo przez to, że w pkt 472 i 473 zaskarżonego wyroku odmówił rozpatrzenia „scenariusza kontrfaktycznego”, czyli sytuacji, która miałaby miejsce w braku spornych porozumień. Zdaniem wnoszących odwołanie zbadanie takiego scenariusza wykazałoby, że zaniechanie wejścia na rynek przez wytwórców generycznych produktów leczniczych nie było wynikiem istnienia tych porozumień, lecz po prostu istnienia patentów Lundbecka.
137. Wnoszące odwołanie podkreślają tę kwestię ponownie w odpowiedzi na moje pytanie dotyczące wpływu wyroku Trybunału w sprawie Generics (UK) i in.(78) na niniejsze postępowanie(79), twierdząc, że w wyroku tym Trybunał uznał wagę analizy kontrfaktycznej oraz uwzględnienia przy stosowaniu art. 101 TFUE prokonkurencyjnych skutków badanych porozumień, które w braku tych porozumień nie zaistniałyby.
138. Należy jednak przede wszystkim zauważyć, że w pkt 37 wyroku Generics (UK) i in., na który powołują się wnoszące odwołanie, Trybunał ograniczył się do stwierdzenia, że przy badaniu istnienia stosunku potencjalnej konkurencji pomiędzy podmiotami gospodarczymi trzeba ustalić, czy w braku porozumienia istniałyby rzeczywiste i konkretne możliwości, aby przedsiębiorstwo spoza rynku konkurowało z przedsiębiorstwem, które już się na nim znajduje.
139. Tymczasem niezależnie od kwestii tego, czy taka analiza może wykazywać podobieństwa z tak zwaną „kontrfaktyczną” analizą zdarzeń, które zaszłyby w przypadku braku porozumienia, i czy przeprowadzenie takiej analizy kontrfaktycznej jest konieczne w przypadku porozumień stanowiących ograniczenia konkurencji ze względu na cel, wystarczy stwierdzić, że Sąd w zaskarżonym wyroku zbadał szczegółowo kwestię tego, czy w chwili zawarcia spornych porozumień wytwórcy generycznych produktów leczniczych mieli rzeczywiste i konkretne możliwości wejścia na rynek, wobec czego można dojść do wniosku, że możliwości te zostały wyeliminowane przez rzeczone porozumienia(80).
140. Co więcej, błędem jest twierdzić, jak czynią to wnoszące odwołanie, że analiza kontrfaktyczna wykazałaby, iż zaniechanie wejścia na rynek przez wytwórców generycznych produktów leczniczych nie wynikało ze spornych porozumień, lecz z istnienia patentów Lundbecka, które uniemożliwiały wejście na rynek produktom stanowiącym ich naruszenie. Taka argumentacja nie uwzględnia bowiem tego, że w chwili zawierania spornych porozumień istniała niepewność co do ważności spornych patentów i co do tego, czy produkty wytwórców generycznych produktów leczniczych naruszały je. Tymczasem, jak stwierdził Trybunał w wyroku Generics (UK) i in.(81), to właśnie ta niepewność, tak długo jak się utrzymuje, przyczynia się do istnienia stosunku co najmniej potencjalnej konkurencji pomiędzy uprawnionym z patentu na produkt leczniczy a wytwórcą zamierzającym wejść na rynek z generyczną wersją tego produktu leczniczego.
141. W związku z tym jeśli zostanie wykazane, że porozumienie ma na celu wyeliminowanie tej niepewności, można stwierdzić, iż stanowi ono ograniczenie konkurencji ze względu na cel, ponieważ zastępuje ono sytuację, w której strony samodzielnie zarządzają ryzykiem i szansami wiążącymi się z tą niepewnością, sytuacją uzgodnioną, będącą wynikiem praktycznej współpracy między stronami(82). To właśnie w drodze analizy tego punktu Sąd doszedł do wniosku, że sporne porozumienia stanowiły w niniejszej sprawie ograniczenia konkurencji ze względu na cel(83).
142. Wreszcie, jeśli chodzi o uwzględnienie ewentualnych prokonkurencyjnych skutków porozumienia, prawdą jest, że Trybunał stwierdził w pkt 103 wyroku Generics (UK) i in.(84), przywołanym przez wnoszące odwołanie, iż takie skutki, jako elementy kontekstu tego porozumienia, trzeba należycie uwzględnić przy kwalifikowaniu porozumienia jako ograniczenia ze względu na cel, w zakresie w jakim mogą one podważyć ogólną ocenę wystarczającego stopnia szkodliwości odnośnej praktyki o znamionach zmowy dla konkurencji i tym samym podważyć jej kwalifikację jako ograniczenia ze względu na cel.
143. Jednakże w niniejszej sprawie wnoszące odwołanie nie powołują się w swoich pismach procesowych w niniejszym postępowaniu odwoławczym na żaden rzekomo prokonkurencyjny skutek spornych porozumień, który mógłby podważyć dokonaną przez Sąd analizę kwalifikacji tych porozumień jako ograniczeń konkurencji ze względu na cel.
3)      W przedmiocie braku w spornych porozumieniach klauzul zakazujących podważania patentów
144. Po trzecie, w odpowiedzi na moje pytanie dotyczące wpływu wyroku Generics (UK) i in. na niniejsze postępowanie(85), wnoszące odwołanie twierdzą, że dokonana przez Trybunał w tym wyroku analiza, zgodnie z którą porozumienia takie jak te, których dotyczyła tamta sprawa, mogą stanowić ograniczenia konkurencji ze względu na cel, opierała się przede wszystkim na tym, że w porozumieniach tych znajdowały się klauzule zakazujące podważania patentów. Tymczasem przez to, że w niniejszej sprawie sporne porozumienia nie zawierały takich klauzul zakazujących podważania patentów, Sąd popełnił błąd, kwalifikując je jako ograniczenia konkurencji ze względu na cel. Brak w spornych porozumieniach klauzul zakazujących podważania patentów świadczy bowiem o tym, że zaniechanie kwestionowania spornych patentów przez wytwórców generycznych produktów leczniczych nie wynikało z tych porozumień, lecz z niezależnej oceny siły patentów Lundbecka przez wytwórców generycznych produktów leczniczych.
145. Tymczasem argument ten również nie może zostać uwzględniony.
146. Otóż niezależnie od tego, czy porozumienia rozpatrywane w sprawie Generics (UK) i in. zawierały wyraźne klauzule zakazujące podważania odnośnego patentu, lub czy obowiązek niekwestionowania tego patentu wynikał wyłącznie z kontekstu i ogólnej systematyki tych porozumień(86), należy stwierdzić w każdym razie, że w niniejszej sprawie brak wyraźnych klauzul zakazujących podważania patentów w spornych porozumieniach nie jest okolicznością mogącą podważyć ocenę Sądu, zgodnie z którą porozumienia te stanowiły ograniczenia konkurencji ze względu na cel.
147. Wnoszące odwołanie nie przedstawiają bowiem żadnego argumentu, który mógłby podważyć wniosek Sądu zawarty w pkt 398 i 399 zaskarżonego wyroku, zgodnie z którym nawet gdyby sporne porozumienia nie zawierały żadnej klauzuli zakazującej podważania patentów, wytwórcy generycznych produktów leczniczych nie mieli żadnego interesu w kwestionowaniu patentów Lundbecka po zawarciu spornych porozumień, ponieważ płatności odwrócone odpowiadały w przybliżeniu zyskom, które spodziewali się oni osiągnąć w przypadku wejścia na rynek, lub odszkodowaniu, które mogliby uzyskać, gdyby wygrali spór z Lundbeckiem, a zakładając nawet, że płatności te były niższe od oczekiwanych zysków, były to mimo wszystko korzyści pewne i natychmiastowe, które owi producenci mogli otrzymać bez konieczności ponoszenia ryzyka związanego z wejściem na rynek.
148. Rozważania te mają tym większe znaczenie, że z okoliczności faktycznych analizowanych przez Sąd wynika, iż na mocy spornych porozumień płatności ze strony Lundbecka na rzecz wytwórców generycznych produktów leczniczych powinny być, przynajmniej w części, dokonywane w transzach rozłożonych w okresie obowiązywania tych porozumień(87). Tymczasem w świetle ogólnej systematyki tych porozumień jest mało prawdopodobne, by porozumienia te zakładały, że Lundbeck będzie nadal płacić wytwórcom generycznych produktów leczniczych za ich zobowiązania, gdyby niezależnie od nich wszczęli oni postępowania kwestionujące ważność spornych patentów.
149. Z tych samych zresztą powodów całkowicie nieprzekonujący jest argument Lundbecka, zgodnie z którym sporne porozumienia nie przeszkadzały wytwórcom generycznych produktów leczniczych w wejściu na rynek z produktami nienaruszającymi patentów. Przede wszystkim w argumencie tym przyjęto ponownie błędne założenie, zgodnie z którym wykazano, iż odnośne produkty wytwórców generycznych produktów leczniczych naruszały patenty Lundbecka, podczas gdy właśnie to było niepewne(88). Poza tym jest po prostu mało prawdopodobne, by wytwórcy generycznych produktów leczniczych zachowali motywację do wejścia na rynek z jakimkolwiek citalopramem, podczas gdy otrzymywali wynagrodzenie od Lundbecka za niekwestionowanie ważności patentów, które ten ostatni nadal posiadał w odniesieniu do tej cząsteczki(89).
4)      W przedmiocie twierdzenia, że sankcja za ugody w sporach patentowych ma niespotykany charakter
150. Po czwarte, wnoszące odwołanie uważają, że ponieważ sporne porozumienia zmierzały do dozwolonego celu, jakim jest rozstrzygnięcie sporów patentowych, nie można ich tak po prostu utożsamiać z ewidentnymi porozumieniami wykluczającymi z rynku charakteryzującymi się stopniem szkodliwości dla konkurencji wystarczającym do tego, aby można było je uznać za ograniczenia konkurencji ze względu na cel. Jest tak tym bardziej, że w chwili zawierania spornych porozumień panowała znaczna niepewność co do sposobu traktowania ugód patentowych w kontekście prawa konkurencji.
151. Argument ten również nie może zostać uwzględniony.
152. Otóż jak słusznie stwierdził Sąd w zaskarżonym wyroku(90), z orzecznictwa Trybunału wynika, po pierwsze, że ani fakt, iż porozumienie realizuje dozwolony cel polegający na polubownym rozstrzygnięciu sporu(91), ani fakt, że porozumienie dotyczy prawa własności intelektualnej(92), nie mogą wyłączyć takiego porozumienia spod pełnego stosowania przepisów prawa konkurencji Unii. Wyroki przywołane w tym względzie przez wnoszące odwołanie nie pozwalają na przyjęcie tezy, że co do zasady porozumienia nie mogą ograniczać konkurencji, jeśli nie wychodzą poza dziedzinę prawa własności intelektualnej(93).
153. Ponadto wnoszące odwołanie nie przedstawiły żadnego dowodu mogącego podważyć rozważania Sądu potwierdzające wniosek Komisji, zgodnie z którym w niniejszym przypadku sporne porozumienia nie pozwoliły na zakończenie leżących u ich podstaw sporów patentowych pomiędzy stronami tych porozumień(94). Sama bowiem okoliczność, że czas trwania spornych porozumień był powiązany z wynikiem sporu „testowego”, który toczył się między Lundbeckiem i innym wytwórcą generycznych produktów leczniczych w Zjednoczonym Królestwie, nie może dowodzić, że porozumienia te rozwiązały spory patentowe leżące u ich podstaw, podczas gdy jedynie zawiesiły je na uzgodniony czas.
154. Po drugie, wnoszące odwołanie nie mogą również powoływać się na rzekomy brak doświadczenia w dziedzinie sankcji nakładanych na podstawie prawa konkurencji za porozumienia podobne do tych, których dotyczy niniejsza sprawa, ani na okoliczność, że Konkurrence- og Forbrugerstyrelsen (organ ochrony konkurencji i konsumentów, Dania) (zwany dalej „KFST”) i sama Komisja miały na początku wątpliwości co do kwalifikacji prawnej tych porozumień, i twierdzić na tej podstawie, że porozumienia te nie mogą być utożsamiane z ograniczeniami konkurencji ze względu na cel.
155. Wbrew temu, co twierdzą wnoszące odwołanie, okoliczność, że niniejsza sprawa jest pierwszą, w której Komisja zastosowała art. 101 TFUE do ugód zawieranych w sporach patentowych między laboratorium innowacyjnym a wytwórcami generycznych produktów leczniczych w dziedzinie farmacji, nie oznacza, iż owe porozumienia nie mogą zostać uznane za ograniczenia konkurencji ze względu na cel w rozumieniu tego postanowienia.
156. Jak słusznie stwierdził Sąd w pkt 438 i 774 zaskarżonego wyroku, aby można było uznać dane porozumienie za ograniczenie konkurencji ze względu na cel, nie wymaga się, by ten sam rodzaj porozumień został już negatywnie oceniony w przeszłości. Rola doświadczenia, a zatem przewidywalność w tym względzie, nie dotyczy bowiem, jak prawidłowo wyjaśnił Sąd, szczególnej kategorii porozumienia w określonym sektorze, lecz faktu, że wykazano, iż pewne formy zmowy – takie jak wykluczenie konkurentów z rynku – charakteryzują się zasadniczo i w świetle nabytego doświadczenia na tyle wysokim prawdopodobieństwem wywarcia negatywnego wpływu na konkurencję, iż nie ma potrzeby wykazania, że wywołują one skutki w konkretnie rozpatrywanym przypadku.
157. Ponadto Sąd słusznie też zauważył w pkt 752 i 775 zaskarżonego wyroku, że orzecznictwo nie wymaga, aby porozumienie było wystarczająco szkodliwe dla konkurencji na pierwszy rzut oka lub bez żadnych wątpliwości, bez przeprowadzenia pogłębionej analizy jego treści, celu oraz kontekstu prawnego i gospodarczego, w jaki się ono wpisuje, aby mogło zostać uznane za ograniczenie konkurencji ze względu na cel w rozumieniu art. 101 TFUE(95).
5)      Wniosek
158. Z powyższych rozważań wynika, że wnoszące odwołanie nie przedstawiły argumentów mogących wykazać, iż Sąd niesłusznie zaaprobował wniosek Komisji, zgodnie z którym sporne porozumienia stanowiły ograniczenia konkurencji ze względu na cel, nawet przy założeniu, że nałożyły one na wytwórców generycznych produktów leczniczych ograniczenia, które Lundbeck mógłby również uzyskać w drodze powództw opartych na spornych patentach, gdyby wykazano zarówno ważność tych patentów, jak i ich naruszenie przez produkty generyczne. Należy zatem oddalić zarzut pierwszy.
b)      W przedmiocie zarzucanego Sądowi błędu polegającego na stwierdzeniu, że pięć z sześciu porozumień wykraczało poza zakres patentów Lundbecka (zarzut drugi odwołania)
159. W ramach zarzutu drugiego wnoszące odwołanie podnoszą, że Sąd dopuścił się błędów, uznając, iż pięć z sześciu spornych porozumień wykraczało poza zakres patentów Lundbecka, ponieważ zakazywały one nie tylko sprzedaży citalopramu potencjalnie naruszającego procesy chronione przez sporne patenty, lecz również sprzedaży wszelkich rodzajów citalopramu, niezależnie od sposobu jego produkcji.
160. Na wstępie należy stwierdzić, że zarzut ten jest zarówno bezskuteczny, jak i niedopuszczalny.
161. Otóż zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału argumenty skierowane przeciwko uzupełniającym podstawom orzeczenia Sądu nie mogą prowadzić do uchylenia tego orzeczenia i dlatego są bezskuteczne(96).
162. Tymczasem w niniejszej sprawie Sąd wyraźnie zauważył w pkt 539–541 zaskarżonego wyroku, że argumentacja wnoszących odwołanie wywodzona z błędnego charakteru spornej decyzji, w zakresie w jakim Komisja stwierdza w niej niesłusznie, że sporne porozumienia zawierały ograniczenia wykraczające poza ograniczenia nierozerwalnie związane z wykonywaniem praw przyznanych wnoszącym odwołanie przez ich patenty, jest bezskuteczna.
163. Sąd uważa bowiem, że nawet gdyby sporne porozumienia nie wykraczały poza zakres stosowania patentów wnoszących odwołanie, porozumienia te stanowiłyby jednak ograniczenia konkurencji ze względu na cel w rozumieniu art. 101 TFUE, ponieważ polegały one na ustanowieniu karteli zmierzających do opóźnienia wejścia wytwórców generycznych produktów leczniczych na rynek w zamian za znaczne płatności odwrócone, które przekształciły niepewność co do takiego wejścia w pewność, że w okresie obowiązywania spornych porozumień nie będzie ono miało miejsca.
164. Zatem w pkt 542–705 zaskarżonego wyroku Sąd jedynie posiłkowo zbadał argumenty wnoszących odwołanie zmierzające do wykazania, że Komisja błędnie uznała, iż ograniczenia nałożone przez sporne porozumienia wykraczały poza zakres stosowania spornych patentów(97).
165. Bezskuteczności tych argumentów w pierwszej instancji nie podważa zresztą to, że Komisja, zarówno przy stwierdzeniu antykonkurencyjnego charakteru spornych porozumień, jak i przy ustalaniu kwoty grzywien, uwzględniła fakt, iż porozumienia te zawierały ograniczenia wykraczające poza zakres spornych patentów. Sąd zauważył bowiem wyraźnie, że okoliczność ta stanowiła w spornej decyzji czynnik istotny, ale nie rozstrzygający, tak przy ustalaniu istnienia ograniczenia ze względu na cel w rozumieniu art. 101 TFUE, jak i przy ustalaniu wysokości grzywien(98).
166. Ponadto należy stwierdzić, podobnie jak czyni to Komisja, że drugi zarzut odwołania jest w każdym razie niedopuszczalny.
167. Prawdą jest bowiem, że wnoszące odwołanie podnoszą, iż ich argumentacja polega na twierdzeniu, że Sąd naruszył prawo, ponieważ nie zastosował odpowiedniego kryterium prawnego w analizie kwestii, czy ograniczenia nałożone przez sporne porozumienia wykraczały poza zakres spornych patentów. Otóż ich zdaniem Sąd powinien był zbadać na podstawie zasad prawa umów w każdym z porządków prawnych, których dotyczyły sporne porozumienia, czy w rzeczywistości zamiarem stron, czyli Lundbecka i wytwórców generycznych produktów leczniczych, było zakazanie tym ostatnim wchodzenia na odnośne rynki z jakimkolwiek rodzajem citalopramu, a nie tylko z citalopramem uznanym przez Lundbecka za naruszenie jego praw.
168. Jednakże pod płaszczykiem tej argumentacji wnoszące odwołanie dążą w rzeczywistości do uzyskania od Trybunału ponownego zbadania dokonanej przez Sąd wykładni treści porozumień oraz okoliczności faktycznych towarzyszących ich zawarciu, co z wyjątkiem przypadków przeinaczenia faktów, które w niniejszej sprawie nie jest ani podnoszone, ani oczywiste, jest niedopuszczalne na etapie odwołania(99).
169. Z powyższego wynika, że zarzut drugi należy odrzucić bez konieczności badania istoty argumentacji przedstawionej na jego poparcie przez wnoszące odwołanie.
c)      W przedmiocie zarzucanego błędu polegającego na uznaniu niektórych spornych porozumień za ograniczenia konkurencji ze względu na cel nawet przy założeniu, że wykraczały one poza zakres spornych patentów (zarzut trzeci odwołania)
170. W ramach zarzutu trzeciego wnoszące odwołanie podnoszą, że nawet przy założeniu, iż Trybunał stwierdzi, że niektóre ze spornych porozumień wykraczały poza zakres stosowania spornych patentów, ponieważ zakazywały sprzedaży jakiegokolwiek citalopramu generycznego, Sąd błędnie wyciągnął stąd wniosek, że porozumienia te stanowiły ograniczenia konkurencji ze względu na cel.
171. Na poparcie tego twierdzenia wnoszące odwołanie odsyłają do swoich rozważań przedstawionych na poparcie zarzutu pierwszego. Twierdzą zatem, że Sąd dopuścił się błędów, uznając sporne porozumienia za ograniczenia konkurencji ze względu na cel, ponieważ nie uwzględnił w wystarczającym stopniu kontekstu tych porozumień, w szczególności asymetrii ryzyka pomiędzy Lundbeckiem i wytwórcami generycznych produktów leczniczych, nie zbadał scenariusza kontrfaktycznego i niesłusznie stwierdził, że porozumienia te były szkodliwe dla konkurencji w wystarczającym stopniu, aby można było je zakwalifikować jako ograniczenia konkurencji ze względu na cel, w szczególności w świetle wątpliwości, jakie na początku miały w tym względzie KFST i Komisja.
172. Zważywszy jednak, że argumenty te zostały już oddalone w ramach badania zarzutu pierwszego powyżej(100), zarzut trzeci również nie może zostać uwzględniony.
B.      W przedmiocie grzywien (zarzuty odwołania piąty i szósty)
173. W zarzutach odwołania piątym i szóstym wnoszące odwołanie podnoszą, że Sąd dopuścił się błędów, utrzymując w mocy grzywny nałożone przez Komisję co do zasady (pkt 1), jak również co do sposobu ich obliczenia (pkt 2).
1.      W przedmiocie utrzymania grzywien w mocy przez Sąd (piąty zarzut odwołania)
174. W ramach zarzutu piątego wnoszące odwołanie podnoszą, że Sąd niesłusznie potwierdził, iż w niniejszej sprawie Komisja miała prawo do nałożenia grzywien na Lundbecka. Otóż przede wszystkim Sąd nie zastosował właściwego kryterium w celu ustalenia, czy w niniejszej sprawie nałożenie grzywny było możliwe (pkt a). Następnie Sąd popełnił błąd, potwierdzając ustalenie Komisji, że Lundbeck nie mógł nie wiedzieć o antykonkurencyjnym charakterze swego zachowania (pkt b). Wreszcie Sąd naruszył zasady pewności prawa i niedziałania prawa wstecz, utrzymując w mocy nałożenie kary przekraczającej wysokość symbolicznej grzywny (pkt c).
a)      W przedmiocie „poziomu winy” wymaganego do nałożenia grzywny
175. Wnoszące odwołanie utrzymują, że Sąd nie zastosował właściwego kryterium w odniesieniu do „poziomu winy” wymaganego w prawie konkurencji do nałożenia grzywny. Otóż Sąd stwierdził faktycznie w pkt 762 zaskarżonego wyroku, że zgodnie z orzecznictwem Trybunału nałożenie takiej grzywny jest możliwe tylko wtedy, gdy przedsiębiorstwo „nie może nie wiedzieć, że jego zachowanie ma charakter antykonkurencyjny”. Jednakże następnie przy ustalaniu winy Lundbecka Sąd nie zastosował tego kryterium, lecz przeciwnie ograniczył się do stwierdzenia w pkt 777 zaskarżonego wyroku, że sporne porozumienia „mogły […] być racjonalnie postrzegane” przez Lundbecka jako sprzeczne z art. 101 TFUE, przez co błędnie obniżył poziom winy wymagany do nałożenia grzywny.
176. Na wstępie należy zaznaczyć, że z orzecznictwa Trybunału przytoczonego przez Sąd w pkt 762 zaskarżonego wyroku wynika w istocie, iż jeżeli chodzi o kwestię, czy dane naruszenie prawa konkurencji popełniono umyślnie lub w wyniku niedbalstwa i czy z tego powodu można wymierzyć za nie grzywnę na podstawie art. 23 rozporządzenia (WE) nr 1/2003(101), przesłanka ta jest spełniona, jeśli dane przedsiębiorstwo nie może nie wiedzieć, że jego zachowanie ma charakter antykonkurencyjny, niezależnie od tego, czy ma świadomość naruszania reguł konkurencji zawartych w traktacie. W szczególności fakt, że dane przedsiębiorstwo zakwalifikowało w błędny pod względem prawnym sposób swe zachowanie stanowiące podstawę stwierdzenia naruszenia, nie może zwolnić go z grzywny(102).
177. Po tym przypomnieniu należy stwierdzić, że w zaskarżonym wyroku Sąd nie naruszył tak ustalonego kryterium.
178. Przede wszystkim należy zauważyć, jak uczyniła to Komisja, że – wbrew temu, co twierdzą wnoszące odwołanie – fakt, iż trzeba wykazać, że przedsiębiorstwo „nie mogło nie wiedzieć” o antykonkurencyjnym charakterze swego zachowania, nie oznacza, że Komisja powinna dowieść, iż jest pewne, że przedsiębiorstwo to wiedziało o rzeczonym antykonkurencyjnym charakterze. Innymi słowy, udowodnienie, że dane przedsiębiorstwo wiedziało, iż jego zachowanie miało charakter antykonkurencyjny, nie jest konieczne. Przeciwnie wystarczy, by Komisja przedstawiła dowody pozwalające wykazać, że w danych okolicznościach można racjonalnie oczekiwać od starannego podmiotu gospodarczego, iż będzie on świadomy antykonkurencyjnego charakteru swojego zachowania.
179. Tym samym wnoszące odwołanie zniekształcają sens słów, gdy twierdzą, że Sąd naruszył w niniejszej sprawie ów standard dowodowy, wskazując w pkt 777 zaskarżonego wyroku, iż ograniczenia konkurencji ustanowione przez sporne porozumienia „mogły […] być racjonalnie postrzegane” przez strony jako sprzeczne z art. 101 TFUE. Wbrew temu, co twierdzą wnoszące odwołanie, z tego sformułowania w żaden sposób nie wynika bowiem, że Sąd poprzestał na standardzie dowodowym, zgodnie z którym wystarczy, iż istniała „zwykła możliwość”, że Lundbeck wiedział o antykonkurencyjnym charakterze swojego zachowania. Ponadto w pkt 832 i 833 zaskarżonego wyroku Sąd wyraźnie stwierdził, że Lundbeck „nie [mógł] nie wiedzieć”, że sporne porozumienia mogły naruszyć art. 101 TFUE i że „był świadomy” potencjalnie bezprawnego charakteru tych porozumień.
180. Z powyższego wynika, że pierwszą część zarzutu piątego należy oddalić.
b)      W przedmiocie kwestii, czy Lundbeck nie mógł nie wiedzieć o antykonkurencyjnym charakterze swego zachowania
181. Ponadto wnoszące odwołanie są zdania, że Sąd naruszył standard dowodowy wymagany do nałożenia grzywny, ponieważ dowody wskazane przez Sąd nie pozwalają wykazać, iż Lundbeck nie mógł nie wiedzieć o antykonkurencyjnym charakterze swego zachowania.
182. Otóż zważywszy, że spornych porozumień nie można utożsamiać ze zwykłymi porozumieniami w sprawie podziału rynku lub wykluczenia z niego, gdyż przeciwnie implikowały one wykonanie praw własności intelektualnej w ramach realizacji dozwolonego celu, ich antykonkurencyjny charakter był znacznie trudniejszy do stwierdzenia niż taki charakter wyraźnych porozumień w sprawie podziału rynku. Mimo to Sąd w pkt 776 zaskarżonego wyroku oparł się wyłącznie na dwóch dokumentach, by wykazać winę Lundbecka, podczas gdy z dokumentów tych nie można w żaden sposób wywnioskować, że Lundbeck nie mógł nie wiedzieć o antykonkurencyjnym charakterze jego zachowania. Tak więc Sąd w sposób oczywisty przeinaczył dowody i nie wyjaśnił w wystarczający sposób, dlaczego potwierdził winę Lundbecka.
183. Taka argumentacja jest całkowicie bezpodstawna.
184. W pierwszej kolejności z rozważań przedstawionych już powyżej wynika, że wnoszące odwołanie nie mają podstaw, by twierdzić, iż sporne porozumienia nie stanowiły porozumień wykluczających z rynku, a tło tych porozumień w dziedzinie patentów nie może służyć za pretekst do uchronienia ich przed pełnym stosowaniem reguł prawa konkurencji(103).
185. W drugiej kolejności należy stwierdzić, że nie jest jasne, w jaki sposób Sąd miałby przeinaczyć trzy (a nie dwa, jak wskazują wnoszące odwołanie) dokumenty przytoczone w pkt 776 zaskarżonego wyroku, gdy uwzględnił je przy badaniu kwestii, czy Lundbeck nie mógł nie wiedzieć o antykonkurencyjnym charakterze swojego zachowania:
–        i tak, po pierwsze, Sąd odsyła w pkt 776 zaskarżonego wyroku do motywu 190 spornej decyzji na poparcie swojego twierdzenia, zgodnie z którym niektórzy wytwórcy generycznych produktów mieli świadomość tego, że porozumienia analogiczne do spornych porozumień miały charakter naruszenia, i właśnie z tego powodu odmówili zawarcia owych porozumień. We wspomnianym motywie 190 spornej decyzji przytoczono wiadomość elektroniczną wysłaną przez NM Pharmę do Lundbecka, sklasyfikowaną w dokumencie Lundbecka zatytułowanym „Generic citalopram update 04 09 2002”, z której wynika, że NM Pharma nie przyjęła zaproszenia Lundbecka na spotkanie, ponieważ jej polityka w dziedzinie konkurencji („Antitrust Policy”) zakazywała jej dalszego angażowania się w rozmowy z Lundbeckiem. W związku z tym Sąd mógł oprzeć się na tym dokumencie, nie przeinaczając go, jako dowodzie na poparcie twierdzenia, że Lundbeck nie mógł nie wiedzieć o antykonkurencyjnym charakterze swojego zachowania;
–        po drugie, Sąd cytuje w pkt 776 zaskarżonego wyroku wiadomość elektroniczną pracownika Lundbecka, przywołaną w motywie 265 zaskarżonej decyzji. W dokumencie tym rzeczony pracownik przypomina, że uzgadnianie cen odsprzedaży jest nielegalne, w związku z czym sprzeciwia się propozycji złożonej Merck (GUK) przez Lundbecka, zmierzającej do uzgodnienia w trakcie negocjacji poprzedzających porozumienie z Merck (GUK) w odniesieniu do Zjednoczonego Królestwa w szczególności cen odsprzedaży citalopramu dostarczanego Merck (GUK) przez Lundbecka w ramach tego porozumienia. Wynika stąd, że Sąd mógł potraktować ów dokument, nie dokonując również jego przeinaczenia, jako jeden z dowodów pozwalających wykazać, że Lundbeck nie mógł nie wiedzieć o antykonkurencyjnym charakterze swego zachowania;
–        po trzecie, Sąd odnosi się w pkt 776 zaskarżonego wyroku do wewnętrznej wiadomości elektronicznej Lundbecka, przytoczonej w motywie 188 zaskarżonej decyzji, w której w przedmiocie negocjacji z Ranbaxy odnotowano, że porozumienie jest trudne, w szczególności z punktu widzenia prawa konkurencji. W świetle powyższego nie wiadomo, w jaki sposób Sąd miałby przeinaczyć ów dokument, uwzględniając go na poparcie tezy, że Lundbeck nie mógł nie wiedzieć o antykonkurencyjnym charakterze swojego zachowania.
186. Wreszcie w trzeciej kolejności w każdym razie to same wnoszące odwołanie przeinaczają zaskarżony wyrok, podnosząc, że Sąd oparł się wyłącznie na zbadanych właśnie dokumentach, by stwierdzić, iż Lundbeck nie mógł nie wiedzieć o antykonkurencyjnym charakterze swojego zachowania, i nie wyjaśnił w wystarczający sposób tego stwierdzenia.
187. Otóż z rozważań Sądu zawartych w pkt 764–776 zaskarżonego wyroku wynika, że wniosek figurujący w pkt 777 tego wyroku, zgodnie z którym ograniczenia konkurencji ustanowione przez sporne porozumienia mogły być racjonalnie postrzegane przez strony owych porozumień jako sprzeczne z art. 101 ust. 1 TFUE, opiera się nie tylko na okolicznościach faktycznych przywołanych w pkt 776, lecz na wszystkich rozważaniach zawartych w pkt 764–776.
188. W tych rozważaniach Sąd obszernie wyjaśnił, dlaczego doszedł do wniosku, że Lundbeck mógł racjonalnie przewidzieć antykonkurencyjny charakter swojego zachowania. W związku z tym Sąd stwierdził w szczególności w pkt 764 zaskarżonego wyroku że nie było niemożliwe do przewidzenia, że porozumienia, za pomocą których laboratorium innowacyjnemu udaje się wykluczyć potencjalnych konkurentów z rynku przez określony czas za pomocą wysokich płatności odwróconych, mogą być sprzeczne z art. 101 ust. 1 TFUE niezależnie od tego, czy wykraczają one poza zakres stosowania patentów owego laboratorium, czy też nie.
189. Ponadto, jak słusznie podnosi Komisja, z szeregu punktów zaskarżonego wyroku wynika, że Sąd potwierdził dokonaną przez Komisję ocenę różnych okoliczności faktycznych, które wraz z tymi wymienionymi w pkt 776 zaskarżonego wyroku mogły wskazywać, że Lundbeck nie mógł nie wiedzieć o antykonkurencyjnym charakterze swego zachowania, a nawet że był świadomy jego antykonkurencyjnego charakteru(104). Jednakże wnoszące odwołanie nie podważają w ramach niniejszego odwołania dokonanej w ten sposób przez Sąd oceny okoliczności faktycznych i nie wydaje się też, by Sąd przeinaczył istotne okoliczności faktyczne.
190. W tych okolicznościach drugą część zarzutu piątego również należy oddalić.
c)      W przedmiocie zasad pewności prawa i niedziałania prawa wstecz
191. W ramach trzeciej części zarzutu piątego wnoszące odwołanie podnoszą, że potwierdzając nałożenie na Lundbecka grzywny wykraczającej ponad poziom symboliczny, Sąd naruszył zasady pewności prawa i niedziałania prawa wstecz.
192. Zdaniem wnoszących odwołanie zasady te zakazują stosowania z mocą wsteczną nowej wykładni przepisu określającego naruszenie, jeżeli taka wykładnia nie była racjonalnie przewidywalna w chwili popełnienia tego czynu. Tak właśnie jest w przypadku wykładni przyjętej przez Komisję i potwierdzonej przez Sąd w niniejszej sprawie, zgodnie z którą porozumienia takie jak sporne porozumienia mogą podlegać zakazowi ustanowionemu w art. 101 TFUE.
193. Powyższa argumentacja nie zasługuje na uwzględnienie.
194. Prawdą jest, że z orzecznictwa przywołanego przez wnoszące odwołanie wynika, iż o ile zasada ustawowej określoności czynów zabronionych i kar, wyrażona obecnie w art. 49 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej, nie może być interpretowana w ten sposób, że zakazuje ona stopniowego uszczegóławiania zasad odpowiedzialności karnej, o tyle zasada ta sprzeciwia się retroaktywnemu stosowaniu sądowej wykładni normy określającej naruszenie, której wynik nie był racjonalnie przewidywalny w chwili popełnienia naruszenia, w szczególności mając na uwadze wykładnię przyjmowaną ówcześnie w orzecznictwie dotyczącym danego przepisu prawnego(105).
195. Należy jednak stwierdzić, że Sąd nie popełnił żadnego błędu, stosując ustalone w ten sposób kryterium przewidywalności do okoliczności niniejszej sprawy i stwierdzając, że w niniejszym przypadku zasada ustawowej określoności czynów zabronionych i kar nie stoi na przeszkodzie wymierzeniu kary za sporne porozumienia na podstawie art. 101 TFUE.
196. W tym względzie wnoszące odwołanie powtarzają przede wszystkim argument, który został już omówiony powyżej(106), zgodnie z którym sporne porozumienia implikowały wykonanie praw własności intelektualnej w ramach realizacji dozwolonego celu, w związku z czym określenie ich charakteru było znacznie bardziej złożone niż w przypadku wyraźnych porozumień w sprawie podziału rynków. W konsekwencji wbrew temu, co stwierdził Sąd w pkt 765 zaskarżonego wyroku, wykładnia językowa art. 101 ust. 1 TFUE nie pozwala dowiedzieć się, że takie porozumienia mogą być objęte zakazem ustanowionym w tym przepisie.
197. Jednakże, po pierwsze, z ustaleń Sądu zbadanych już powyżej wynika, że sporne porozumienia miały na celu zachęcenie wytwórców generycznych produktów leczniczych do zaniechania wejścia w sposób niezależny na rynek citalopramu w uzgodnionych okresach za pomocą płatności dokonywanych przez Lundbecka, wobec których nie istniało żadne inne świadczenie wzajemne poza rzeczonym zaniechaniem wejścia na rynek(107). Innymi słowy, w porozumieniach tych uzgodniono, że Lundbeck zapłaci wytwórcom generycznych produktów leczniczych za to, aby nie weszli oni na rynek, co czyni wspomniane porozumienia porozumieniami wykluczającymi z rynku.
198. Lundbeck, będąc stroną tych porozumień, nie mógł zaś nie wiedzieć, że jedynym świadczeniem wzajemnym wobec jego płatności było po stronie wytwórców generycznych produktów leczniczych zaniechanie przez nich wejścia na rynek w uzgodnionych okresach. W konsekwencji Sąd mógł stwierdzić w pkt 764 i 765 zaskarżonego wyroku, nie dopuszczając się przy tym błędu, że objęcie spornych porozumień zakazem ustanowionym w art. 101 TFUE nie było dla Lundbecka nieprzewidywalne, ponieważ wykładnia językowa tego postanowienia pozwala w pełni zrozumieć, iż porozumienia między konkurentami zmierzające do wykluczenia niektórych z nich z rynku są niezgodne z prawem.
199. Po drugie, z rozważań przedstawionych już powyżej wynika też, że wnoszące odwołanie nie mają podstaw, by twierdzić, iż tło spornych porozumień w dziedzinie prawa patentowego mogło wywołać u nich przekonanie, że porozumienia te nie są objęte zakresem stosowania prawa konkurencji. Z utrwalonego orzecznictwa Trybunału wynika bowiem, że zarówno ugoda sądowa, jak i warunki wykonywania prawa własności intelektualnej mogą być objęte zakazami ustanowionymi w art. 101 TFUE(108).
200. W konsekwencji, wbrew twierdzeniom wnoszących odwołanie, Sąd słusznie uznał w pkt 766–770 zaskarżonego wyroku, iż okoliczność, że w niniejszym przypadku sporne porozumienia zawarto w formie ugód dotyczących praw własności intelektualnej, nie pozwala wnoszącym odwołanie na wyciągnięcie wniosku, że bezprawność tych porozumień w świetle prawa konkurencji była czymś zupełnie nowym i nieprzewidywalnym.
201. Ponadto wbrew zdaniu wnoszących odwołanie okoliczność, że niniejsza sprawa jest pierwszą, w której Komisja zastosowała art. 101 TFUE do ugód w sporach patentowych między laboratorium innowacyjnym a wytwórcami generycznych produktów leczniczych w dziedzinie farmacji, nie oznacza, iż takie zastosowanie stanowi „zupełnie nowy kierunek”, którego nie można postrzegać jako stopniowego uszczegóławiania warunków stosowania tego przepisu w rozumieniu orzecznictwa przytoczonego w pkt 194 niniejszej opinii. Jak już bowiem stwierdzono, aby można było uznać dane porozumienie za ograniczenie konkurencji ze względu na cel, nie wymaga się, by ten sam rodzaj porozumień został już negatywnie oceniony w przeszłości, ani by porozumienie było wystarczająco szkodliwe dla konkurencji na pierwszy rzut oka lub bez żadnych wątpliwości(109).
202. Wnoszące odwołanie nie mogą zatem powoływać się również na rzekomo „złożony” charakter spornych porozumień i twierdzić, że kara nałożona za nie na podstawie art. 101 TFUE nie była przewidywalna. Jest tak tym bardziej, że w orzecznictwie sprecyzowano, iż wymóg przewidywalności ustawy nie stoi na przeszkodzie konieczności zasięgnięcia fachowej porady przez osoby, w szczególności profesjonalistów, w celu dokonania oceny, jakie konsekwencje wynikają z ich zachowania(110). Podobnie, jak już zauważyłam, z orzecznictwa wynika, że fakt, iż dane przedsiębiorstwo zakwalifikowało w błędny pod względem prawnym sposób swe zachowanie stanowiące podstawę stwierdzenia naruszenia, nie może skutkować zwolnieniem go z grzywny, w zakresie w jakim nie mogło ono nie wiedzieć o antykonkurencyjnym charakterze tego zachowania(111).
203. Wreszcie argumentacja wnoszących odwołanie, zgodnie z którą Sąd nie wyjaśnił ani nie doprecyzował w wystarczający sposób, dlaczego jego zdaniem powinny one spodziewać się nałożenia na nie kar za sporne porozumienia na podstawie art. 101 TFUE, chociaż nawet KFST i Komisja miały w tym względzie wątpliwości, również nie zasługuje na uwzględnienie.
204. Otóż Sąd wskazał w pkt 772 zaskarżonego wyroku, że z komunikatu prasowego KFST, na który powołują się wnoszące odwołanie, jasno wynika, iż porozumienia, które mają na celu zapłacenie za wykluczenie konkurenta z rynku, są antykonkurencyjne. Sąd zauważył też w tym punkcie, że Komisja mogła dopracować swoje stanowisko po zakończeniu dochodzenia w sektorze farmaceutycznym i w pełni naświetlić antykonkurencyjny charakter porozumień takich jak te rozpatrywane w niniejszej sprawie.
205. Wbrew temu, co wydają się sugerować wnoszące odwołanie, wyjaśnienie to nie jest też obarczone błędami co do istoty. Otóż jak zauważono(112), antykonkurencyjny charakter porozumienia nie musi być oczywisty na pierwszy rzut oka ani niewątpliwy, aby można było uznać takie porozumienie za ograniczające konkurencję ze względu na cel. W związku z tym okoliczność, że przed zakwalifikowaniem pewnych zachowań jako ograniczenia konkurencji Komisja potrzebowała przeprowadzić szczegółowe dochodzenie, nie może oznaczać, że antykonkurencyjny charakter takich zachowań nie jest przewidywalny dla podmiotów gospodarczych, które w nich uczestniczą. Jest tak tym bardziej, że – jak słusznie zauważyła Komisja – w przeciwieństwie do tej instytucji, która musi najpierw zbadać okoliczności faktyczne, zaangażowane podmioty mają pełną wiedzę na temat tych okoliczności faktycznych. W konsekwencji w niniejszej sprawie Lundbeck w przeciwieństwie do Komisji wiedział od początku, że wobec przewidzianych w spornych porozumieniach płatności, dokonywanych przezeń na rzecz wytwórców generycznych produktów leczniczych, jedynym świadczeniem wzajemnym było to, że wytwórcy ci zaniechają wejścia na rynek ze swoimi produktami.
206. Z powyższych rozważań wynika, że część trzecią zarzutu piątego również należy oddalić, a w konsekwencji cały zarzut piąty.
2.      W przedmiocie utrzymania przez Sąd w mocy sposobu obliczenia kwoty grzywien (szósty zarzut odwołania)
207. W zarzucie szóstym wnoszące odwołanie twierdzą, po pierwsze, że Sąd popełnił błąd, potwierdzając uwzględnienie przez Komisję, do celów obliczenia kwoty grzywien nałożonych na Lundbecka, jego sprzedaży, na którą sporne porozumienia nie mogły mieć wpływu (pkt a). Po drugie, wnoszące odwołanie są zdania, że Sąd niesłusznie potwierdził współczynnik wagi naruszenia przyjęty przez Komisję w celu obliczenia kwoty nałożonych na Lundbecka grzywien (pkt b).
a)      W przedmiocie sprzedaży Lundbecka uwzględnionej do celów obliczenia kwoty grzywien
208. Z pkt 68 i 70–75 zaskarżonego wyroku, a także z motywów spornej decyzji, do których odsyłają te punkty zaskarżonego wyroku(113), wynika, że do celów obliczenia kwoty grzywien nałożonych na Lundbecka Komisja zastosowała ogólną metodę przedstawioną w wytycznych w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 23 ust. 2 lit. a) rozporządzenia nr 1/2003 (zwanych dalej „wytycznymi z 2006 r.”)(114), opartą na wartości sprzedaży rozpatrywanego produktu zrealizowanej przez każdego uczestnika kartelu na danym obszarze geograficznym. Ponadto, jak już wskazano powyżej(115), Komisja nałożyła na Lundbecka cztery odrębne grzywny, ponieważ uznała, iż sześć spornych porozumień implikuje cztery odrębne naruszenia, w zakresie w jakim dwa porozumienia pomiędzy Lundbeckiem i Merck (GUK) uznano za jednolite i ciągłe naruszenie, podobnie jak dwa porozumienia pomiędzy Lundbeckiem i Arrow.
209. W konsekwencji do celów obliczenia każdej grzywny Komisja uwzględniła sprzedaż citalopramu Lundbecka na rynkach geograficznych, których dotyczyło każde z tych czterech naruszeń.
210. W ramach pierwszej części zarzutu szóstego wnoszące odwołanie podnoszą, że zatwierdzając tę metodę obliczenia kwoty grzywien, Sąd naruszył prawo.
211. Zdaniem wnoszących odwołanie Komisja niesłusznie uwzględniła przy obliczaniu grzywien całą sprzedaż citalopramu Lundbecka w czasie obowiązywania spornych porozumień na obszarach geograficznych objętych tymi porozumieniami(116), chociaż w niektórych przypadkach sporne porozumienia nie mogły mieć wpływu na sprzedaż. Jest tak dlatego, że w czasie obowiązywania spornych porozumień wytwórcy generycznych produktów leczniczych nie mogli wejść na rynki niektórych państw członkowskich, ponieważ, po pierwsze, w wielu z tych państw uzyskali PDO dopiero po wygaśnięciu porozumień, a po drugie, w Austrii patent na cząsteczkę citalopramu pozostawał w mocy przez znaczną część okresu ich obowiązywania, jako że wygasł tam dopiero w kwietniu 2003 r.
212. Zdaniem wnoszących odwołanie aby móc uwzględnić sprzedaż przedsiębiorstwa do celów obliczenia kwoty grzywny według rozpatrywanej metody, Komisja musi zbadać, czy naruszenie rzeczywiście miało wpływ na daną sprzedaż. W niniejszej sprawie wymagałoby to przeprowadzenia pogłębionej analizy konkretnych perspektyw, jakie mieli wytwórcy generycznych produktów leczniczych, w zakresie rzeczywistego wejścia na rynek każdego z państw członkowskich, których dotyczyły sporne porozumienia, w czasie ich obowiązywania. Gdyby bowiem w rozpatrywanym okresie wytwórcy generycznych produktów leczniczych nie mogli wejść na rynek państwa członkowskiego, sporne porozumienia nie mogłyby mieć wpływu na sprzedaż Lundbecka w danym państwie. Należy zatem wykluczyć z wartości sprzedaży Lundbecka wykorzystanej do obliczenia grzywny całość sprzedaży w okresach, w których wytwórcy generycznych produktów leczniczych nie posiadali PDO w danych państwach członkowskich lub w których patent na cząsteczkę citalopramu wciąż obowiązywał w Austrii.
213. W zaskarżonym wyroku Sąd oddalił tę argumentację, uznając, po pierwsze, w pkt 804 zaskarżonego wyroku, że jeśli chodzi o naruszenia ze względu na cel, w celu obliczenia kwoty grzywien Komisja miała prawo oprzeć się na całym zakresie geograficznym spornych porozumień bez przeprowadzenia pogłębionej analizy konkretnych perspektyw wejścia wytwórców generycznych produktów leczniczych na rynek w każdym odnośnym państwie. Po drugie, Sąd wyjaśnił w pkt 815 zaskarżonego wyroku, że rozpatrywaną argumentację należy oddalić, ponieważ sprowadza się ona do zanegowania rozróżnienia między rzeczywistą i potencjalną konkurencją oraz faktu, że art. 101 TFUE chroni również tę ostatnią.
214. Wbrew opinii wnoszących odwołanie stwierdzenia te w żaden sposób nie naruszają prawa.
215. Wnoszące odwołanie podnoszą, że ich stanowisko znajduje poparcie w pkt 6 i 13 wytycznych z 2006 r., zgodnie z którymi „połączenie wartości sprzedaży mających związek z naruszeniem przepisów z okresem jego trwania stanowi [odpowiednią wartość zastępczą] odzwierciedlającą zarówno gospodarcze znaczenie naruszenia, jak i stopień zaangażowania każdego z uczestniczących w nim przedsiębiorstw”, w związku z czym Komisja, stosując omawianą metodę obliczania, wykorzystuje „wartość sprzedaży [towarów] lub usług [osiągniętą] przez przedsiębiorstwo, mając[ą] bezpośredni lub pośredni związek z naruszeniem, [na] danym [obszarze] geograficznym”(117).
216. Jednakże nie można uwzględnić argumentacji wnoszących odwołanie, zgodnie z którą sprzedaż citalopramu przez Lundbecka w okresie obowiązywania spornych porozumień w państwach objętych zakresem ich stosowania może stanowić sprzedaż „mającą związek z naruszeniem” w rozumieniu tych przepisów tylko wtedy, gdy wytwórcy generycznych produktów leczniczych dysponowali PDO dla swoich produktów w każdym z odnośnych państw. To samo dotyczy argumentacji opartej na podnoszonej niemożliwości sprzedaży generycznego citalopramu w Austrii przez część okresu obowiązywania porozumień ze względu na istnienie patentu chroniącego ASF tego produktu leczniczego.
217. Z utrwalonego orzecznictwa Trybunału wynika, iż celem pkt 13 wytycznych z 2006 r. jest przyjęcie za punkt wyjścia, przy obliczaniu kwoty grzywny nałożonej na przedsiębiorstwo, kwoty odzwierciedlającej gospodarcze znaczenie naruszenia i stopień zaangażowania tego przedsiębiorstwa w to naruszenie. W konsekwencji wprawdzie pojęcie wartości sprzedaży, o którym mowa w pkt 13 wytycznych z 2006 r., nie powinno rozciągać się do tego stopnia, żeby obejmowało osiągniętą przez dane przedsiębiorstwo sprzedaż niepodlegającą zakresowi działania rozpatrywanego kartelu, naruszałaby jednak cel realizowany przez ten przepis sytuacja w której, pojęcie to byłoby rozumiane jako dotyczące wyłącznie obrotów osiąganych z samej sprzedaży, względem której wykazano, że faktycznie miała ona związek z tym kartelem(118).
218. Ograniczenie sprzedaży uwzględnianej do celów obliczenia grzywny jedynie do sprzedaży, na którą kartel – jak wykazano – miał rzeczywisty wpływ, skutkowałoby bowiem sztucznym zmniejszeniem znaczenia gospodarczego naruszenia popełnionego przez dane przedsiębiorstwo i prowadziłaby do nałożenia grzywny niepozostającej w realnym związku z zakresem analizowanego naruszenia(119).
219. Jest tak w szczególności dlatego, że ograniczenie sprzedaży uwzględnianej do celów obliczenia grzywny jedynie do sprzedaży, na którą kartel – jak wykazano – miał rzeczywisty wpływ, oznaczałoby pominięcie faktu, iż jednym z głównych celów licznych karteli jest osiągnięcie efektu stabilizacyjnego, który w sposób naturalny korzystnie oddziałuje na całą działalność uczestników kartelu na danym rynku. W wypadku, gdy bezprawny cel kartelu obejmie cały rynek, przy obliczaniu kwoty grzywny należy również uwzględnić całą sprzedaż zrealizowaną na tym rynku(120).
220. W tym przypadku celem spornych porozumień była właśnie, jak Komisja stwierdziła to w motywie 1325 spornej decyzji i przypomniała na rozprawie w niniejszej sprawie, ochrona sprzedaży citalopramu Lundbecka na obszarze geograficznym, którego dotyczy każde ze spornych porozumień.
221. Jak bowiem stwierdzono powyżej, Lundbeck wyeliminował w drodze tych porozumień ryzyko wejścia wytwórców generycznych produktów leczniczych na wszystkie odnośne rynki, zachęcając ich, za pomocą płatności, do rezygnacji w uzgodnionych okresach ze starań zmierzających do przygotowania i wejścia na te rynki z ich produktami(121). W konsekwencji Lundbeck wyeliminował w drodze spornych porozumień potencjalną konkurencję ze strony wytwórców generycznych produktów leczniczych w odniesieniu do citalopramu(122).
222. Tymczasem, jak Sąd słusznie stwierdził w zaskarżonym wyroku, okoliczność, iż wytwórca generycznych produktów leczniczych nie posiada jeszcze w danym państwie PDO dla swego produktu, nie stoi na przeszkodzie istnieniu potencjalnej konkurencji pomiędzy tym wytwórcą a laboratorium innowacyjnym prowadzącym już działalność na danym obszarze geograficznym. Ponadto Sąd stwierdził, iż w niniejszym przypadku wytwórcy generycznych produktów leczniczych nie tylko od dawna przygotowywali się poważnie do wejścia na rynek, ale ponadto albo dysponowali już PDO, albo podjęli kroki w celu uzyskania go w perspektywie krótko- lub średnioterminowej. W konsekwencji każde z przedsiębiorstw działających w sektorze generycznych produktów leczniczych miało rzeczywiste i konkretne możliwości uzyskania tych PDO, a zatem również wejścia na rynek citalopramu w szeregu państw EOG w czasie wystarczająco krótkim, aby wywrzeć presję konkurencyjną na Lundbecka(123).
223. Podobnie okoliczność, że patent chroniący cząsteczkę citalopramu lub oryginalne procesy jego produkcji pozostawał jeszcze w mocy w Austrii przez część okresu obowiązywania rozpatrywanych porozumień(124), nie uniemożliwiała istnienia w tym momencie w tym państwie członkowskim potencjalnej konkurencji. Taka potencjalna konkurencja może bowiem występować na długo przed wygaśnięciem patentu chroniącego składnik aktywny oryginalnego produktu leczniczego, ponieważ wytwórcy generycznych produktów leczniczych chcą być gotowi do wejścia na rynek w chwili wygaśnięcia tego patentu(125). Ma to tym większe znaczenie w przypadkach takich jak niniejszy, w którym porozumienia zawarto stosunkowo niedługo przed wygaśnięciem patentu chroniącego citalopram w Austrii, a niektórzy wytwórcy generycznych produktów leczniczych planowali już w tym momencie uzyskanie PDO w tym kraju. Alpharma uzyskała zresztą to PDO w okresie obowiązywania swojego porozumienia z Lundbeckiem. Tak więc nawet w okresie, w którym patent chroniący cząsteczkę citalopramu lub pierwotne procesy jego wytwarzania obowiązywał jeszcze w Austrii, mimo że zawarto już sporne porozumienia, wytwórcy generycznych produktów leczniczych mieli rzeczywiste i konkretne możliwości wejścia na rynek w tym państwie członkowskim w czasie wystarczająco krótkim, aby wywrzeć presję konkurencyjną na Lundbecka(126).
224. W konsekwencji w zakresie, w jakim Lundbeck wyeliminował tę presję konkurencyjną za pomocą spornych porozumień w odniesieniu do całości sprzedaży na obszarach i w okresach objętych tymi porozumieniami, cała ta sprzedaż stanowi również sprzedaż „mającą związek z naruszeniem” w rozumieniu pkt 6 i 13 wytycznych z 2006 r.
225. Jak wynika bowiem z orzecznictwa przytoczonego powyżej(127), aby móc uwzględnić sprzedaż przy obliczaniu grzywny nałożonej na przedsiębiorstwo, decydujące nie jest ustalenie, że każda zaksięgowana transakcja handlowa jest rzeczywiście wynikiem rozpatrywanego kartelu. Wystarczy natomiast, że jego celem lub skutkiem było zakłócenie konkurencji na rynku, na którym te transakcje miały miejsce. Jeśli tak jest, całość sprzedaży zrealizowanej na danym rynku należy co do zasady uwzględnić przy obliczaniu kwoty grzywny(128).
226. Jest tak niezależnie od tego, czy na określonym rynku wyeliminowano skuteczną konkurencję, czy – jak w niniejszej sprawie – konkurencję potencjalną. Jak stwierdził Sąd, gdyby można było zapłacić konkurentom, aby zatrzymali lub spowolnili proces przygotowywania swego wejścia na rynek, skuteczna konkurencja nigdy nie miałaby miejsca lub napotkałaby znaczące opóźnienia(129). W związku z tym Komisja słusznie stwierdziła na rozprawie w niniejszej sprawie, że należy oddalić stanowisko polegające na twierdzeniu, iż grzywny można nałożyć jedynie za okres, w odniesieniu do którego Komisja może wykazać, że jest pewne, iż potencjalna konkurencja mogłaby przekształcić się w skuteczną konkurencję.
227. Akceptacja takiego stanowiska byłaby bowiem całkowicie sprzeczna ze skutecznością (effet utile) art. 101 TFUE, ponieważ umożliwiłaby przedsiębiorstwom bezkarne eliminowanie potencjalnej konkurencji na tej podstawie, że nie wykazano, iż rozpatrywane naruszenie miało rzeczywisty wpływ na sprzedaż zrealizowaną na rynku, na którym wyeliminowano taką konkurencję, w związku z czym ową sprzedaż można by uwzględnić przy obliczaniu grzywny.
228. Jest tak tym bardziej w niniejszym przypadku, ponieważ – jak słusznie zauważyła też Komisja na rozprawie w niniejszej sprawie – nie jest możliwe ustalenie, czy do zaniechania szybszego podejmowania działań niezbędnych do uzyskania PDO dla ich produktów w państwach, których dotyczyły te porozumienia, nie skłoniły wytwórców generycznych produktów leczniczych właśnie sporne porozumienia, czy też to może inne działania Lundbecka opóźniły wydanie takich PDO(130).
229. Wreszcie, wbrew twierdzeniom wnoszących odwołanie, sposób obliczania wartości sprzedaży Lundbecka przyjęty w niniejszej sprawie do celów obliczenia kwoty grzywien również nie jest niezgodny z wcześniejszym orzecznictwem Sądu w sprawach E.ON Ruhrgas i E.ON/Komisja(131) oraz Telefónica/Komisja(132).
230. Otóż wnoszące odwołanie podnoszą, po pierwsze, że Sąd niewystarczająco uzasadnił wprowadzone w pkt 816 zaskarżonego wyroku rozróżnienie między niniejszą sprawą a sprawą E.ON Ruhrgas i E.ON/Komisja, w której uznano, że bariery prawne lub faktyczne uniemożliwiały przez część rozpatrywanego okresu istnienie jakiejkolwiek konkurencji(133).
231. Sąd wyjaśnił w pkt 816 zaskarżonego wyroku, że okoliczności sprawy E.ON Ruhrgas i E.ON/Komisja nie były porównywalne z okolicznościami niniejszej sprawy, ponieważ w sprawie E.ON Ruhrgas i E.ON/Komisja jakakolwiek konkurencja nie byłaby możliwa nawet w braku antykonkurencyjnego porozumienia przez część rozpatrywanego okresu ze względu na prawo krajowe tworzące sytuację faktycznego monopolu. Sąd uważa natomiast, że w niniejszej sprawie wnoszące odwołanie nie wykazały, iż w braku spornych porozumień konkurencja – choćby potencjalna – między nimi a wytwórcami generycznych produktów leczniczych byłaby niemożliwa lub nie istniałaby.
232. Zdaniem wnoszących odwołanie stwierdzenia te nie podważają argumentu, zgodnie z którym wytwórcom generycznych produktów leczniczych, podobnie jak podmiotom, których dotyczyła sprawa E.ON Ruhrgas i E.ON/Komisja, uniemożliwiono de facto konkurowanie z Lundbeckiem na rynkach państw, na których nie dysponowali oni PDO. Utrzymują one, że argument, zgodnie z którym przygotowania do uzyskania PDO świadczą już o istnieniu potencjalnej konkurencji, nie może w tym względzie zostać przyjęty, ponieważ w sprawie E.ON Ruhrgas i E.ON/Komisja możliwości przygotowania wejścia na rynek również nie uznano za oznakę istnienia potencjalnej konkurencji w okresie, w którym istnienie monopolu uniemożliwiało jeszcze zainteresowanym podmiotom wejście na dany rynek(134).
233. Tymczasem, jak w istocie podkreśla Komisja, sytuacja, w której przepisy lub okoliczności faktyczne uniemożliwiają na rynku jakąkolwiek konkurencję, nawet potencjalną, nie jest porównywalna z sytuacją, w której rynek jest otwarty na konkurencję, nawet jeśli podmioty gospodarcze pragnące wejść na ów rynek muszą w tym celu spełnić pewne warunki, takie jak na przykład uzyskanie PDO dla swoich produktów.
234. Innymi słowy w niniejszej sprawie żadne przepisy ani okoliczności faktyczne nie uniemożliwiały wytwórcom generycznych produktów leczniczych podjęcia działań w celu uzyskania PDO i wejścia na odnośne rynki w momencie ich otrzymania, podczas gdy w sprawie E.ON Ruhrgas i E.ON/Komisja podmiotom gospodarczym, niezależnie od ich woli lub działań, prawnie lub faktycznie uniemożliwiono wejście na odnośne rynki przez czas utrzymywania się barier prawnych lub faktycznych w wejściu na te rynki. Tak więc Sąd wyjaśnił w sposób wystarczający pod względem prawnym, jak również słusznie uznał, iż w niniejszej sprawie brak PDO w żaden sposób nie stanowił wykluczającej istnienie jakiejkolwiek konkurencji, nawet potencjalnej, bariery w wejściu na rynek takiej jak bariery rozpatrywane w sprawie E.ON Ruhrgas i E.ON/Komisja. To samo dotyczy sytuacji w Austrii, w której istnienie pierwotnego patentu, którego termin wygaśnięcia już nadchodził, nie uniemożliwiło istnienia potencjalnej konkurencji między stronami z powodów przedstawionych powyżej(135).
235. Po drugie, okoliczności niniejszej sprawy nie są też porównywalne z okolicznościami sprawy Telefónica/Komisja, na którą wnoszące odwołanie również się powołują. W tej ostatniej sprawie Sąd uznał bowiem, że nie wykazano, iż cała sprzedaż uwzględniona przy obliczaniu kwoty grzywny wchodziła w zakres działań, w odniesieniu do których strony porozumienia były potencjalnymi konkurentami, w związku z czym kwestia ta powinna zostać ponownie zbadana przez Komisję(136). Natomiast w niniejszej sprawie wnoszące odwołanie nie zakwestionowały ustaleń Sądu wskazujących, że Lundbeck i wytwórcy generycznych produktów leczniczych byli potencjalnymi konkurentami na wszystkich rynkach objętych zakresem stosowania spornych porozumień(137).
236. Po trzecie, co się tyczy argumentu wnoszących odwołanie, zgodnie z którym skutki naruszenia – nawet w przypadku naruszenia ze względu na cel – mogą mieć znaczenie przy obliczaniu kwoty grzywien(138), wystarczy stwierdzić, że zgodnie z pkt 22 wytycznych z 2006 r. Komisja uwzględnia nie skutki, lecz fakt, czy naruszenie wprowadzono w życie, oraz że w niniejszej sprawie wnoszące odwołanie nie kwestionują ustaleń Sądu, zgodnie z którymi sporne porozumienia wprowadzono w życie(139).
237. Ponadto w ogóle nie wykazano, że w niniejszym przypadku sporne porozumienia nie wywierały skutków w okresach, w których wytwórcy generycznych produktów leczniczych nie dysponowali jeszcze PDO dla swoich produktów. Jest to co najmniej wątpliwe, ponieważ dowiedziono, że porozumienia te miały właśnie na celu wyeliminowanie w uzgodnionych okresach potencjalnej konkurencji pomiędzy Lundbeckiem i wytwórcami generycznych produktów leczniczych poprzez zachęcanie tych ostatnich do rezygnacji ze starań zmierzających do przygotowania wejścia na rynek, a co za tym idzie, do uzyskania PDO(140).
238. Z powyższego wynika, że należy oddalić pierwszą część zarzutu szóstego.
b)      W przedmiocie współczynnika wagi naruszenia przyjętego do celów obliczenia kwoty grzywien
239. Zgodnie z pkt 19 i nast. wytycznych z 2006 r. podstawowa kwota grzywny jest ustalana w oparciu o część wartości sprzedaży, której wielkość jest uzależniona od wagi naruszenia ocenianej osobno dla każdego przypadku z uwzględnieniem wszystkich istotnych okoliczności danego przypadku.
240. Z pkt 72 zaskarżonego wyroku, a także z motywów spornej decyzji, do których ów punkt odsyła(141), wynika, że w niniejszym przypadku Komisja zakwalifikowała naruszenia jako „poważne” z uwagi na to, że wiązały się one z wykluczeniem z rynku, ze względu na duży udział rynkowy Lundbecka w zakresie odnośnych produktów, na bardzo szeroki zakres geograficzny spornych porozumień i na fakt, iż wszystkie te porozumienia wprowadzono w życie. Ostatecznie Komisja ustaliła część wartości sprzedaży, jaką należy przyjąć do celów obliczenia kwoty grzywien, na 11% w odniesieniu do naruszeń, które obejmowały swym zakresem cały EOG, to znaczy w odniesieniu do porozumień zawartych z Merck, Alpharmą i Ranbaxy, oraz na 10% w odniesieniu do naruszenia polegającego na porozumieniach zawartych z Arrow, które obejmowały wyłącznie Zjednoczone Królestwo i Danię(142).
241. W ramach drugiej części zarzutu szóstego wnoszące odwołanie utrzymują, że zatwierdzając przyjęte w ten sposób przez Komisję współczynniki wagi naruszenia, Sąd dopuścił się błędów.
242. Przed przystąpieniem do analizy tej argumentacji należy przypomnieć, że Sąd jako jedyny jest właściwy do kontrolowania sposobu, w jaki Komisja ocenia w każdym poszczególnym przypadku wagę zachowań niezgodnych z prawem. Przedmiotem kontroli przeprowadzanej przez Trybunał w ramach odwołania jest z jednej strony zbadanie, w jakim stopniu Sąd uwzględnił, w sposób prawidłowy pod względem prawnym, wszystkie czynniki istotne dla dokonania oceny wagi określonego zachowania w świetle art. 101 TFUE i art. 23 rozporządzenia nr 1/2003 oraz, z drugiej strony, zweryfikowanie, czy Sąd odniósł się w stopniu wymaganym przez prawo do wszystkich argumentów powołanych w celu poparcia żądania uchylenia grzywny lub obniżenia jej kwoty(143).
243. Ponadto w ramach rozstrzygania kwestii prawnych w postępowaniu odwoławczym Trybunał nie może ze względów słuszności zastąpić własną oceną oceny dokonanej przez Sąd orzekający w ramach nieograniczonego prawa orzekania w przedmiocie kwoty grzywien nałożonych na przedsiębiorstwa. Tak więc jedynie gdyby Trybunał uznał, że poziom sankcji jest nie tylko niewłaściwy, ale również nadmierny, a w efekcie nieproporcjonalny, należałoby stwierdzić, że doszło do naruszenia prawa przez Sąd(144).
244. Tymczasem w niniejszej sprawie, po pierwsze, z pkt 796–811 zaskarżonego wyroku wynika, że Sąd prawidłowo uwzględnił wszystkie czynniki istotne dla oceny wagi rozpatrywanych naruszeń, mianowicie charakter ograniczeń konkurencji ze względu na cel, szeroki zakres geograficzny i wprowadzenie w życie tych naruszeń oraz znaczny udział rynkowy Lundbecka, a także w wystarczający sposób ustosunkował się również do argumentów przeciwnych podniesionych przez wnoszące odwołanie, czego wnoszące odwołanie zresztą nie kwestionują.
245. Po drugiej, w świetle tak uwzględnionych elementów współczynniki wagi naruszenia przyjęte w niniejszej sprawie przez Komisję i potwierdzone przez Sąd nie wydają się w żaden sposób nieproporcjonalne, tym bardziej że – jak Sąd słusznie stwierdził w pkt 806 zaskarżonego wyroku – współczynniki te znajdują się raczej w dolnej części skali przewidzianej w pkt 21 wytycznych z 2006 r.
246. Argumenty przedstawione przez wnoszące odwołanie w ramach niniejszego odwołania nie są w stanie podważyć tych rozważań.
247. Otóż wnoszące odwołanie podnoszą, po pierwsze, że potwierdzając współczynniki wagi naruszenia ustalone przez Komisję, Sąd nie uwzględnił prawidłowo zakresu geograficznego rozpatrywanych naruszeń, ponieważ ów zakres był ograniczony ze względu na to, że w okresie obowiązywania spornych porozumień część rynków państw członkowskich EOG w rzeczywistości była zamknięta dla wytwórców generycznych produktów leczniczych. Jednak z analizy pierwszej części niniejszego zarzutu wynika, że argumentacja ta opiera się na błędnych założeniach(145).
248. Po drugie, wnoszące odwołanie twierdzą, że należało przyjąć znacznie niższy współczynnik wagi naruszenia, ponieważ rozpatrywane naruszenia nie odpowiadały definicji „karteli”. Tymczasem z przedstawionych powyżej rozważań wynika, że naruszenia te polegały na porozumieniach, których przedmiotem było płacenie konkurentom za pozostanie poza rynkiem, a Lundbeck nie mógł nie wiedzieć o antykonkurencyjnym charakterze takiego postępowania(146). W związku z tym, niezależnie od tego, co wnoszące odwołanie uważają za „definicję kartelu”, nie wiadomo, dlaczego dla tego rodzaju zachowania należałoby ustalić niższy współczynnik wagi naruszenia.
249. Z powyższych rozważań wynika, że drugą część zarzutu szóstego należy również oddalić, a w konsekwencji trzeba oddalić zarzut ten w całości.
C.      Wniosek
250. Zważywszy, że żaden z zarzutów podniesionych przez wnoszące odwołanie nie zasługuje na uwzględnienie, należy oddalić odwołanie w całości.
V.      Koszty
251. Zgodnie z art. 184 § 2 regulaminu postępowania przed Trybunałem jeżeli odwołanie jest bezzasadne, Trybunał rozstrzyga o kosztach.
252. Przede wszystkim zgodnie z art. 138 §§ 1 i 2 regulaminu, mającym zastosowanie do postępowania odwoławczego na podstawie art. 184 § 1 tego regulaminu, kosztami zostaje obciążona, na żądanie strony przeciwnej, strona przegrywająca sprawę; jeżeli więcej niż jedna strona przegrywa sprawę, Trybunał rozstrzyga o podziale kosztów. Ponieważ Komisja wniosła o obciążenie wnoszących odwołanie kosztami postępowania, a wnoszące odwołanie przegrały sprawę, należy obciążyć je ich własnymi kosztami oraz kosztami poniesionymi przez Komisję. Powinny one pokryć je na zasadzie odpowiedzialności solidarnej, ponieważ wniosły odwołanie wspólnie.
253. Następnie na podstawie art. 184 § 4 regulaminu postępowania Trybunał może zdecydować, że interwenient w pierwszej instancji, który brał udział w postępowaniu przed Trybunałem na etapie pisemnym lub ustnym, pokryje własne koszty. Ponieważ EFPIA uczestniczyła w pisemnym i ustnym etapie niniejszego postępowania odwoławczego, należy obciążyć ją własnymi kosztami.
254. Wreszcie z przepisów art. 140 § 1 w związku z art. 184 § 1 regulaminu postępowania wynika, że państwa członkowskie, które przystąpiły do sprawy w charakterze interwenienta, pokrywają własne koszty. W związku z tym należy orzec, że Zjednoczone Królestwo pokrywa własne koszty.
VI.    Wnioski
255. W świetle powyższych rozważań proponuję, aby Trybunał orzekł, co następuje:
1.      Odwołanie zostaje oddalone.
2.      H. Lundbeck A/S i Lundbeck Ltd pokrywają na zasadzie odpowiedzialności solidarnej własne koszty oraz koszty poniesione przez Komisję Europejską.
3.      European Federation of Pharmaceutical Industries and Associations oraz Zjednoczone Królestwo Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej pokrywają własne koszty.
1      Język oryginału: francuski.
2      Zobacz podobnie motywy 9 i 10 dyrektywy 2001/83/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 6 listopada 2001 r. w sprawie wspólnotowego kodeksu odnoszącego się do produktów leczniczych stosowanych u ludzi (Dz.U. 2001, L 311, s. 67); a także wyroki: z dnia 3 grudnia 1998 r., Generics (UK) i in. (C‑368/96, EU:C:1998:583, pkt 4); z dnia 16 października 2003 r., AstraZeneca (C‑223/01, EU:C:2003:546, pkt 42, 52); zobacz także wyrok Sądu z dnia 15 września 2015 r., Novartis Europharm/Komisja (T‑472/12, EU:T:2015:637, pkt 62, 63); a także moją opinię w sprawie Warner-Lambert Company (C‑423/17, EU:C:2018:822, pkt 1 i nast.).
3      Wyroki: z dnia 31 października 1974 r., Centrafarm i de Peijper (15/74, EU:C:1974:114, pkt 9); z dnia 18 lutego 1992 r., Komisja/Włochy (C‑235/89, EU:C:1992:73, pkt 17); z dnia 27 października 1992 r., Generics i Harris Pharmaceuticals (C‑191/90, EU:C:1992:407, pkt 23); a także z dnia 5 grudnia 1996 r., Merck i Beecham (C‑267/95 i C‑268/95, EU:C:1996:468, pkt 30, 31).
4      Wyrok z dnia 25 lutego 1986 r., Windsurfing International/Komisja (193/83, EU:C:1986:75, pkt 89, 92).
5      Wyrok z dnia 30 stycznia 2020 r., Generics (UK) i in. (C‑307/18, EU:C:2020:52, pkt 52, 81); zobacz także moja opinia w sprawie Generics (UK) i in. (C‑307/18, EU:C:2020:28, pkt 67–75).
6      Zobacz motywy 5 i 81 decyzji Komisji C(2013) 3803 final z dnia 19 czerwca 2013 r. dotyczącej postępowania na podstawie art. 101 TFUE i art. 53 porozumienia EOG (sprawa AT.39226 – Lundbeck) (zwanej dalej „sporną decyzją”).
7      Wyrok Sądu z dnia 8 września 2016 r., Lundbeck/Komisja (T‑472/13, EU:T:2016:449) (zwany dalej „zaskarżonym wyrokiem”). Oprócz zaskarżonego wyroku sporna decyzja była przedmiotem wyroków Sądu, od których również wniesiono odwołania, mianowicie wyroków: z dnia 8 września 2016 r., Sun Pharmaceutical Industries i Ranbaxy (UK)/Komisja (T‑460/13, niepublikowany, EU:T:2016:453; sprawa C‑586/16 P, w toku), Arrow Group i Arrow Generics/Komisja (T‑467/13, niepublikowany, EU:T:2016:450; sprawa C‑601/16 P, w toku), Generics (UK)/Komisja (T‑469/13, niepublikowany, EU:T:2016:454; sprawa C‑588/16 P, w toku), Merck/Komisja (T‑470/13, niepublikowany, EU:T:2016:452; sprawa C‑614/16 P, w toku), Xellia Pharmaceuticals i Alpharma/Komisja (T‑471/13, niepublikowany, EU:T:2016:460; sprawa C‑611/16 P, w toku).
8      C‑307/18, EU:C:2020:52.
9      Zobacz decyzja Komisji C(2014) 4955 final z dnia 9 lipca 2014 r. dotycząca postępowania na podstawie art. 101 i 102 TFUE [sprawa AT.39612 – Perindopril (Servier)]; w przedmiocie tej decyzji Sąd wydał wyroki, od których wniesiono odwołania, mianowicie wyroki: z dnia 12 grudnia 2018 r., Biogaran/Komisja (T‑677/14, EU:T:2018:910; sprawa C‑207/19 P, w toku); Teva UK i in./Komisja (T‑679/14, niepublikowany, EU:T:2018:919; sprawa C‑198/19 P, w toku); Lupin/Komisja (T‑680/14, niepublikowany, EU:T:2018:908; sprawa C‑144/19 P, w toku); Mylan Laboratories i Mylan/Komisja (T‑682/14, niepublikowany, EU:T:2018:907; sprawa C‑197/19 P, w toku); Krka/Komisja (T‑684/14, niepublikowany, EU:T:2018:918; sprawa C‑151/19 P, w toku); Servier i in./Komisja (T‑691/14, EU:T:2018:922; sprawy C‑176/19 P i C‑201/19 P, w toku); Niche Generics/Komisja (T‑701/14, niepublikowany, EU:T:2018:921; sprawa C‑164/19 P, w toku), a także Unichem Laboratories/Komisja (T‑705/14, niepublikowany, EU:T:2018:915; sprawa C‑166/19 P w toku).
10      Punkt 1 zaskarżonego wyroku.
11      Przewidzianych w rozporządzeniu Rady (EWG) nr 1768/92 z dnia 18 czerwca 1992 r. dotyczącym stworzenia dodatkowego świadectwa ochronnego dla produktów leczniczych (Dz.U. 1992, L 182, s. 1), zastąpionym obecnie rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 469/2009 z dnia 6 maja 2009 r. dotyczącym dodatkowego świadectwa ochronnego dla produktów leczniczych (Dz.U. 2009, L 152, s. 1).
12      Punkty 15–17 zaskarżonego wyroku.
13      Punkty 18–21 zaskarżonego wyroku; sporne patenty zostały wydane odpowiednio przez EUP w 2001 r. (amid) i w 2003 r. (jod), a także w kilku państwach członkowskich i przez EUP w 2002 r. (krystalizacja). Wreszcie patent na produkcję citalopramu w drodze destylacji cienkowarstwowej został udzielony w Zjednoczonym Królestwie w 2001 r. i cofnięty w 2004 r., a w Danii analogiczny patent został udzielony w 2002 r.
14      Punkt 22 zaskarżonego wyroku.
15      Punkty 3, 4 i 25–29 zaskarżonego wyroku.
16      Punkty 30 i 31 zaskarżonego wyroku.
17      Punkty 5–8 oraz 33–36 zaskarżonego wyroku.
18      Punkty 37–39 zaskarżonego wyroku.
19      Punkty 9–11 oraz 40–45 zaskarżonego wyroku.
20      Punkty 12–14 oraz 46–48 zaskarżonego wyroku.
21      Punkty 71 i 75 zaskarżonego wyroku.
22      Zobacz przypis 7 do niniejszej opinii powyżej.
23      C‑591/16 P, niepublikowane, EU:C:2016:967.
24      C‑591/16 P, niepublikowane, EU:C:2017:532.
25      Zobacz przypis 7 do niniejszej opinii powyżej.
26      C‑307/18, EU:C:2020:52.
27      Zobacz podobnie wyrok z dnia 30 stycznia 2020 r., Generics (UK) i in. (C‑307/18, EU:C:2020:52, pkt 30–32); a także moja opinia w sprawie Generics (UK) i in. (C‑307/18, EU:C:2020:28, pkt 57 i przytoczone tam orzecznictwo).
28      Zobacz pkt 127 zaskarżonego wyroku, a także, w przedmiocie odpowiednich dat przyznawania patentów i zawierania spornych porozumień, pkt 9 i 11–17 niniejszej opinii powyżej.
29      Zobacz pkt 120–122, 128, 130 i 132 zaskarżonego wyroku.
30      Wyroki: z dnia 20 stycznia 2016 r., Toshiba Corporation/Komisja (C‑373/14 P, EU:C:2016:26, pkt 31, 32, 34); z dnia 30 stycznia 2020 r., Generics (UK) i in. (C‑307/18, EU:C:2020:52, pkt 45); zobacz także wyroki Sądu: z dnia 28 czerwca 2016 r., Portugal Telecom/Komisja (T‑208/13, EU:T:2016:368, pkt 181); Telefónica/Komisja (T‑216/13, EU:T:2016:369, pkt 221).
31      Wyrok z dnia 30 stycznia 2020 r., Generics (UK) i in. (C‑307/18, EU:C:2020:52, pkt 36, 37); zobacz również podobnie wyrok z dnia 28 lutego 1991 r., Delimitis (C‑234/89, EU:C:1991:91, pkt 21); w przedmiocie przesłanek zakwalifikowania przez Komisję przedsiębiorstwa jako potencjalnego konkurenta, zob. wyroki Sądu: z dnia 15 września 1998 r., European Night Services i in./Komisja (T‑374/94, T‑375/94, T‑384/94 i T‑388/94, EU:T:1998:198, pkt 137); z dnia 14 kwietnia 2011 r., Visa Europe i Visa International Service/Komisja (T‑461/07, EU:T:2011:181, pkt 68, 166, 167); z dnia 29 czerwca 2012 r., E.ON Ruhrgas i E.ON/Komisja (T‑360/09, EU:T:2012:332, pkt 85, 86); zobacz także pkt 10 wytycznych Komisji w sprawie stosowania art. 101 TFUE do horyzontalnych porozumień kooperacyjnych (Dz.U. 2011, C 11, s. 1).
32      Wyrok z dnia 30 stycznia 2020 r., Generics (UK) i in. (C‑307/18, EU:C:2020:52, pkt 34, 46).
33      Wyrok z dnia 30 stycznia 2020 r., Generics (UK) i in. (C‑307/18, EU:C:2020:52, pkt 48).
34      Wyrok Sądu z dnia 1 lipca 2010 r., AstraZeneca/Komisja (T‑321/05, EU:T:2010:266, pkt 362).
35      Zobacz pkt 121 zaskarżonego wyroku; zobacz także wyrok Sądu z dnia 12 grudnia 2018 r., Servier i in./Komisja (T‑691/14, EU:T:2018:922, pkt 359).
36      Zobacz w tej kwestii moja opinia w sprawie Generics (UK) i in. (C‑307/18, EU:C:2020:28, pkt 67).
37      Wyrok z dnia 30 stycznia 2020 r., Generics (UK) i in. (C‑307/18, EU:C:2020:52, pkt 52, 81); zobacz także moja opinia w sprawie Generics (UK) i in. (C‑307/18, EU:C:2020:28, pkt 73, 74).
38      Zobacz pkt 117, 119, 390 i 487 zaskarżonego wyroku.
39      Wyroki: z dnia 31 października 1974 r., Centrafarm i de Peijper (15/74, EU:C:1974:114, pkt 9); z dnia 18 lutego 1992 r., Komisja/Włochy (C‑235/89, EU:C:1992:73, pkt 17); z dnia 27 października 1992 r., Generics i Harris Pharmaceuticals (C‑191/90, EU:C:1992:407, pkt 23); a także z dnia 5 grudnia 1996 r., Merck i Beecham (C‑267/95 i C‑268/95, EU:C:1996:468, pkt 30, 31).
40      Wyrok z dnia 25 lutego 1986 r., Windsurfing International/Komisja (193/83, EU:C:1986:75, pkt 89, 92).
41      Zobacz w tej kwestii moja opinia w sprawie Warner-Lambert Company (C‑423/17, EU:C:2018:822, pkt 57).
42      Zobacz pkt 124–129 zaskarżonego wyroku
43      Zobacz w tej kwestii moja opinia w sprawie Generics (UK) i in. (C‑307/18, EU:C:2020:28, pkt 40–42, 72).
44      Zobacz w tej kwestii moja opinia w sprawie Generics (UK) i in. (C‑307/18, EU:C:2020:28, pkt 125).
45      Wyrok z dnia 30 stycznia 2020 r., Generics (UK) i in. (C‑307/18, EU:C:2020:52, pkt 50); zobacz także moja opinia w sprawie Generics (UK) i in. (C‑307/18, EU:C:2020:28, pkt 83).
46      Wyrok z dnia 30 stycznia 2020 r., Generics (UK) i in. (C‑307/18, EU:C:2020:52, pkt 51); zobacz także moja opinia w sprawie Generics (UK) i in. (C‑307/18, EU:C:2020:28, pkt 84, 85).
47      Zobacz wyrok Sądu z dnia 15 września 1998 r., European Night Services i in./Komisja (T‑374/94, T‑375/94, T‑384/94 i T‑388/94, EU:T:1998:198, pkt 139), na który powołują się wnoszące odwołanie; a także wyrok z dnia 29 czerwca 2012 r., E.ON Ruhrgas i E.ON/Komisja (T‑360/09, EU:T:2012:332, pkt 89).
48      Zobacz pkt 162 zaskarżonego wyroku w świetle w szczególności pkt 120–132 tego wyroku.
49      Dz.U. 2014, C 89, s. 3.
50      Zobacz postanowienie z dnia 29 września 2010 r., EREF/Komisja (C‑74/10 P i C‑75/10 P, niepublikowane, EU:C:2010:557, pkt 41, 42 i przytoczone tam orzecznictwo).
51      Wyrok z dnia 30 stycznia 2020 r., Generics (UK) i in. (C‑307/18, EU:C:2020:52, pkt 44); zobacz także moja opinia w sprawie Generics (UK) i in. (C‑307/18, EU:C:2020:28, pkt 88).
52      Wyrok z dnia 30 stycznia 2020 r., Generics (UK) i in. (C‑307/18, EU:C:2020:52, pkt 54 i nast.); zobacz także moja opinia w sprawie Generics (UK) i in. (C‑307/18, EU:C:2020:28, pkt 86, 87).
53      Wyrok z dnia 30 stycznia 2020 r., Generics (UK) i in. (C‑307/18, EU:C:2020:52, pkt 42, 56, 57); zobacz także wyroki Sądu: z dnia 14 kwietnia 2011 r., Visa Europe i Visa International Service/Komisja (T‑461/07, EU:T:2011:181, pkt 169); z dnia 12 grudnia 2018 r., Servier i in./Komisja (T‑691/14, EU:T:2018:922, pkt 342 i nast.); a także moja opinia w sprawie Generics (UK) i in. (C‑307/18, EU:C:2020:28, pkt 60, 86, 87, 94).
54      Zobacz podobnie wyrok z dnia 21 stycznia 2016 r., Galp Energía España i in./Komisja (C‑603/13 P, EU:C:2016:38, pkt 72).
55      Wyroki: z dnia 25 stycznia 2007 r., Dalmine/Komisja (C‑407/04 P, EU:C:2007:53, pkt 49, 63); z dnia 27 kwietnia 2017 r., FSL i in./Komisja (C‑469/15 P, EU:C:2017:308, pkt 38); zobacz także moja opinia w sprawie FSL i in./Komisja (C‑469/15 P, EU:C:2016:884, pkt 30 i nast.).
56      Postanowienie z dnia 12 czerwca 2019 r., OY/Komisja (C‑816/18 P, niepublikowane, EU:C:2019:486, pkt 4 [6]), a także wyroki Sądu: z dnia 15 marca 2000 r., Cimenteries CBR i in./Komisja (T‑25/95, T‑26/95, od T‑30/95 do T‑32/95, od T‑34/95 do T‑39/95, od T‑42/95 do T‑46/95, T‑48/95, od T‑50/95 do T‑65/95, od T‑68/95 do T‑71/95, T‑87/95, T‑88/95, T‑103/95 i T‑104/95, EU:T:2000:77, pkt 1053); z dnia 16 czerwca 2015 r., FSL i in./Komisja (T‑655/11, EU:T:2015:383, pkt 183); z dnia 14 marca 2018 r., Kim i in./Rada i Komisja (T‑533/15 i T‑264/16, EU:T:2018:138, pkt 224).
57      Zobacz w szczególności pkt 122 i 126 zaskarżonego wyroku, a także motywy 149 i 157 oraz przypisy 292 i 322 spornej decyzji.
58      Zobacz podobnie wyroki Sądu: z dnia 27 września 2006 r., Archer Daniels Midland/Komisja (T‑59/02, EU:T:2006:272, pkt 277); z dnia 8 lipca 2008 r., Lafarge/Komisja (T‑54/03, niepublikowany, EU:T:2008:255, pkt 379); z dnia 11 lipca 2014 r., Esso i in./Komisja (T‑540/08, EU:T:2014:630, pkt 75); z dnia 16 czerwca 2015 r., FSL i in./Komisja (T‑655/11, EU:T:2015:383, pkt 208).
59      Wyrok z dnia 30 stycznia 2020 r., Generics (UK) i in. (C‑307/18, EU:C:2020:52, pkt 53); zobacz także w tej kwestii moja opinia w sprawie Generics (UK) i in. (C‑307/18, EU:C:2020:28, pkt 89–93).
60      Zobacz pkt 44–64, a w szczególności pkt 55–58 niniejszej opinii powyżej.
61      Zobacz pkt 86–93 niniejszej opinii powyżej.
62      Zobacz w szczególności pkt 171 zaskarżonego wyroku.
63      Zobacz pkt 313 i 314 zaskarżonego wyroku.
64      Zobacz przypis 2 do niniejszej opinii powyżej.
65      Zobacz pkt 179 zaskarżonego wyroku, a także konkretnie w odniesieniu do Merck (GUK), pkt 172, 230 i 231 zaskarżonego wyroku; w odniesieniu do Arrow, pkt 173, 174, 246, 249 i 269 zaskarżonego wyroku; w odniesieniu do Alpharmy, pkt 175, 176 i 290 zaskarżonego wyroku, i w odniesieniu do Ranbaxy, pkt 177, 178 i 312–326 zaskarżonego wyroku.
66      Wyrok z dnia 30 stycznia 2020 r. (C‑307/18, EU:C:2020:52).
67      Zobacz pkt 33 niniejszej opinii powyżej.
68      Wyrok z dnia 30 stycznia 2020 r. (C‑307/18, EU:C:2020:52).
69      Zobacz w szczególności pkt 335 zaskarżonego wyroku.
70      Zobacz w szczególności pkt 352, 358–360, 363, 369, 401, 412, 414, 425, 428, 431 i 490 zaskarżonego wyroku.
71      Zobacz pkt 478–500, a zwłaszcza pkt 491 i 495 zaskarżonego wyroku.
72      Wyrok z dnia 30 stycznia 2020 r. (C‑307/18, EU:C:2020:52).
73      Zobacz wyrok z dnia 30 stycznia 2020 r., Generics (UK) i in. (C‑307/18, EU:C:2020:52, pkt 78, 81, 83–89, 92, 93, 97, 100, 102); zobacz także w tej kwestii moja opinia w sprawie Generics (UK) i in. (C‑307/18, EU:C:2020:28, pkt 108–120, 130–140).
74      Wyrok z dnia 30 stycznia 2020 r., Generics (UK) i in. (C‑307/18, EU:C:2020:52, pkt 85–95).
75      Zobacz w szczególności pkt 361, 363, 414, 430 i 431 zaskarżonego wyroku.
76      Wyroki: z dnia 7 lutego 2013 r., Slovenská sporiteľňa (C‑68/12, EU:C:2013:71, pkt 20); z dnia 30 stycznia 2020 r., Generics (UK) i in. (C‑307/18, EU:C:2020:52, pkt 88).
77      Zobacz podobnie pkt 387 zaskarżonego wyroku, a także wyrok Sądu z dnia 27 lipca 2005 r., Brasserie nationale i in./Komisja (od T‑49/02 do T‑51/02, EU:T:2005:298, pkt 81).
78      Wyrok z dnia 30 stycznia 2020 r. (C‑307/18, EU:C:2020:52).
79      Zobacz pkt 33 niniejszej opinii powyżej.
80      Zobacz pkt 66–113 niniejszej opinii powyżej (badanie zarzutu czwartego odwołania, dotyczącego istnienia potencjalnej konkurencji pomiędzy Lundbeckiem i wytwórcami generycznych produktów leczniczych).
81      Wyrok z dnia 30 stycznia 2020 r. (C‑307/18, EU:C:2020:52, pkt 100).
82      Zobacz w tej kwestii moją opinię w sprawie Generics (UK) i in. (C‑307/18, EU:C:2020:28, pkt 121–129).
83      Zobacz w szczególności pkt 363, 369, 390, 401, 429 i 474 zaskarżonego wyroku.
84      Wyrok z dnia 30 stycznia 2020 r. (C‑307/18, EU:C:2020:52).
85      Zobacz pkt 33 niniejszej opinii powyżej.
86      O ile sąd odsyłający w sprawie Generics (UK) i in. wychodził z założenia, że porozumienia rozpatrywane w tamtej sprawie zakazywały wytwórcom generycznych produktów leczniczych przez uzgodniony okres dalszego kwestionowania rozpatrywanego patentu, o tyle nie jest pewne, czy porozumienia te zawierały wyraźne klauzule zakazujące podważania tego patentu (zob. pkt 13, 14, 21 wyroku Trybunału z dnia 30 stycznia 2020 r., C‑307/18, EU:C:2020:52).
87      Zobacz pkt 23–48 zaskarżonego wyroku.
88      Zobacz w tej kwestii w szczególności pkt 49–58 i 140 niniejszej opinii.
89      Zobacz w tym względzie, w szczególności w odniesieniu do porozumienia zawartego między Lundbeckiem i Merck (GUK) w zakresie Zjednoczonego Królestwa, pkt 574–576 zaskarżonego wyroku.
90      Zobacz pkt 427, 486–488, 498, 769 i 770 zaskarżonego wyroku.
91      Wyroki: z dnia 27 września 1988 r., Bayer i Maschinenfabrik Hennecke (65/86, EU:C:1988:448, pkt 14–16); z dnia 30 stycznia 2020 r., Generics (UK) i in. (C‑307/18, EU:C:2020:52, pkt 80); zobacz także moja opinia w sprawie Generics (UK) i in. (C‑307/18, EU:C:2020:28, pkt 133).
92      Wyroki: z dnia 13 lipca 1966 r., Consten i Grundig/Komisja (56/64 i 58/64, EU:C:1966:41, s. 500), z dnia 18 lutego 1971 r., Sirena (40/70, EU:C:1971:18, pkt 9), z dnia 8 czerwca 1982 r., Nungesser i Eisele/Komisja (258/78, EU:C:1982:211, pkt 28), z dnia 25 lutego 1986 r., Windsurfing International/Komisja (193/83, EU:C:1986:75, pkt 46), z dnia 27 września 1988 r., Bayer i Maschinenfabrik Hennecke (65/86, EU:C:1988:448, pkt 16), i z dnia 30 stycznia 2020 r., Generics (UK) i in. (C‑307/18, EU:C:2020:52, pkt 49, 79, 81 i 82); zobacz także moja opinia w sprawie Generics (UK) i in. (C‑307/18, EU:C:2020:28, pkt 108–112).
93      Jeśli chodzi o analizę tych wyroków, zob. przypis 84 mojej opinii w sprawie Generics (UK) i in. (C‑307/18, EU:C:2020:28). Wyrok z dnia 8 czerwca 1982 r., Nungesser i Eisele/Komisja (258/78, EU:C:1982:211, pkt 56–58), który wnoszące odwołanie również przywołują, a do którego nie odniesiono się w tym przypisie, nie prowadzi do innego wniosku, ponieważ jedynie potwierdza on, że w dziedzinie praw do odmiany roślin przyznanie wyłącznej licencji może być zgodne z obecnym art. 101 TFUE w określonych przypadkach.
94      Zobacz pkt 354, 360, 383, 384, 412, 475, 497, 718 i 835 zaskarżonego wyroku.
95      Zobacz wyrok z dnia 11 września 2014 r., CB/Komisja (C‑67/13 P, EU:C:2014:2204, pkt 53, 54 i przytoczone tam orzecznictwo); zobacz także moje opinie w sprawach: T-Mobile Netherlands i in. (C‑8/08, EU:C:2009:110, pkt 38 i nast. i przytoczone tam orzecznictwo); oraz Generics (UK) i in. (C‑307/18, EU:C:2020:28, pkt 158); a także opinia rzecznika generalnego N. Wahla w sprawie CB/Komisja (C‑67/13 P, EU:C:2014:1958, pkt 40 i nast. i przytoczone tam orzecznictwo); jak również opinia rzecznika generalnego M. Bobeka w sprawie Budapest Bank i in. (C‑228/18, EU:C:2019:678, pkt 46).
96      Zobacz postanowienie z dnia 12 marca 2020 r., EMB Consulting i in./EBC (C‑571/19 P, niepublikowane, EU:C:2020:208, pkt 16 i przytoczone tam orzecznictwo).
97      W ramach tego badania Sąd stwierdził w pkt 569 zaskarżonego wyroku, że Komisja nie wykazała w sposób wymagany prawem, iż ograniczenia zawarte w porozumieniu między Merck (GUK) a Lundbeckiem w zakresie Zjednoczonego Królestwa (pkt 12 niniejszej opinii oraz pkt 25–29 zaskarżonego wyroku) wykraczały poza zakres stosowania patentów Lundbecka. Sąd uznał jednak w pkt 570–577 zaskarżonego wyroku, że owo ustalenie nie mogło mieć wpływu na zgodność z prawem spornej decyzji, ponieważ, po pierwsze, rozpatrywane porozumienie było w każdym razie antykonkurencyjne, a po drugie, Merck (GUK) nie miał już w żadnym razie jakiejkolwiek zachęty – ze względu na postanowienia tego porozumienia, rozpatrywane w ich kontekście – do zaopatrywania się w citalopram w postaci ASF u osób trzecich ani do sprzedaży citalopramu w formie produktów gotowych, innego niż citalopram Lundbecka, nawet jeśli na mocy tego porozumienia Merck (GUK) miał co do zasady swobodę w tym zakresie.
98      Zobacz pkt 354, 515, 801 i 840 zaskarżonego wyroku.
99      Zobacz pkt 69 niniejszej opinii powyżej i przytoczone tam orzecznictwo, a także, w odniesieniu do wykładni postanowień spornych porozumień, wyrok z dnia 29 października 2015 r., Komisja/ANKO (C‑78/14 P, EU:C:2015:732, pkt 23).
100      Zobacz pkt 132–143 i 150–157 niniejszej opinii powyżej.
101      Rozporządzenie Rady (WE) nr 1/2003 z dnia 16 grudnia 2002 r. w sprawie wprowadzenia w życie reguł konkurencji ustanowionych w art. 81 i 82 traktatu (Dz.U. 2003, L 1, s. 1).
102      Zobacz wyrok z dnia 18 czerwca 2013 r., Schenker & Co. i in. (C‑681/11, EU:C:2013:404, pkt 37, 38 i przytoczone tam orzecznictwo).
103      Zobacz w szczególności pkt 133 i 152 niniejszej opinii powyżej.
104      Zobacz w szczególności pkt 368 („dowody pochodzące z okresu obowiązywania spornych porozumień wskazują, że skarżące miały zamiar wykorzystać »duży stos [USD]« w celu wykluczenia generycznych produktów leczniczych z rynku”) lub też pkt 524, 528 i 839 zaskarżonego wyroku (stwierdzenie, zgodnie z którym okoliczności faktyczne potwierdzają istnienie po stronie Lundbecka strategii opóźnienia wejścia na rynek generycznych produktów leczniczych, której elementem były sporne porozumienia).
105      Wyrok z dnia 28 czerwca 2005 r., Dansk Rørindustri i in./Komisja (C‑189/02 P, C‑202/02 P, od C‑205/02 P do C‑208/02 P i C‑213/02 P, EU:C:2005:408, pkt 217, 218).
106      Zobacz pkt 182 i 184 niniejszej opinii powyżej.
107      Zobacz pkt 133 niniejszej opinii powyżej.
108      Zobacz pkt 152 niniejszej opinii powyżej.
109      Zobacz pkt 156 i 157 niniejszej opinii powyżej.
110      Zobacz wyrok z dnia 28 czerwca 2005 r., Dansk Rørindustri i in./Komisja (C‑189/02 P, C‑202/02 P, od C‑205/02 P do C‑208/02 P i C‑213/02 P, EU:C:2005:408, pkt 219), przytoczony również w pkt 767 zaskarżonego wyroku.
111      Zobacz orzecznictwo przytoczone w pkt 176 niniejszej opinii powyżej.
112      Zobacz pkt 157 niniejszej opinii powyżej.
113      Motywy 1316–1358 spornej decyzji.
114      Dz.U. 2006, C 210, s. 2.
115      Zobacz pkt 19 niniejszej opinii powyżej.
116      Zobacz, w odniesieniu do geograficznych zakresów stosowania spornych porozumień, pkt 12–17 niniejszej opinii powyżej.
117      Wyróżnienie własne.
118      Zobacz wyroki: z dnia 11 lipca 2013 r., Team Relocations i in./Komisja (C‑444/11 P, niepublikowany, EU:C:2013:464, pkt 76); z dnia 12 listopada 2014 r., Guardian Industries i Guardian Europe/Komisja (C‑580/12 P, EU:C:2014:2363, pkt 57); z dnia 19 marca 2015 r., Dole Food i Dole Fresh Fruit Europe/Komisja (C‑286/13 P, EU:C:2015:184, pkt 148); z dnia 23 kwietnia 2015 r., LG Display i LG Display Taiwan/Komisja (C‑227/14 P, EU:C:2015:258, pkt 53); z dnia 7 września 2016 r., Pilkington Group i in./Komisja (C‑101/15 P, EU:C:2016:631, pkt 19); zobacz także moja opinia w sprawie Pilkington Group i in./Komisja (C‑101/15 P, EU:C:2016:258, pkt 26, 31–33).
119      Zobacz podobnie wyroki: z dnia 11 lipca 2013 r., Team Relocations i in./Komisja (C‑444/11 P, niepublikowany, EU:C:2013:464, pkt 77); z dnia 12 listopada 2014 r., Guardian Industries i Guardian Europe/Komisja (C‑580/12 P, EU:C:2014:2363, pkt 58); z dnia 9 lipca 2015 r., InnoLux/Komisja (C‑231/14 P, EU:C:2015:451, pkt 62); zobacz także moja opinia w sprawie Pilkington Group i in./Komisja (C‑101/15 P, EU:C:2016:258, pkt 34).
120      Zobacz podobnie wyrok z dnia 7 września 2016 r., Pilkington Group i in./Komisja (C‑101/15 P, EU:C:2016:631, pkt 22), a także moja opinia w sprawie Pilkington Group i in./Komisja (C‑101/15 P, EU:C:2016:258, pkt 35).
121      Zobacz pkt 133 niniejszej opinii powyżej.
122      Zobacz w szczególności pkt 140 i 141 niniejszej opinii powyżej.
123      Zobacz pkt 101–112 niniejszej opinii powyżej.
124      W motywie 109 spornej decyzji Komisja wskazała, że w Austrii ochrona z pierwotnego patentu nie obejmuje cząsteczki citalopramu, lecz jedynie pierwotne procesy jego wytwarzania, w związku z czym wytwórcy generycznych produktów leczniczych mogliby co do zasady wejść na rynek po wygaśnięciu ochrony prawnej danych (w odniesieniu do ram prawnych tej ostatniej kwestii, zob. wyrok z dnia 28 czerwca 2017 r., Novartis Europharm/Komisja, C‑629/15 P i C‑630/15 P, EU:C:2017:498, pkt 2 i nast.), gdyby znaleźli inny proces produkcyjny nadający się do przemysłowego wykorzystania. Jednakże w motywach 111 i 827 oraz w przypisie 1124 spornej decyzji Komisja powołuje się na ochronę cząsteczki w Austrii i można odnieść ogólnie wrażenie, że Komisja wyszła z założenia, iż ochrona pierwotnego patentu wygasła w Austrii dopiero w 2003 r. (zob. w szczególności przypis 644 spornej decyzji).
125      Zobacz w tym względzie pkt 163 zaskarżonego wyroku, a także wyroki Trybunału: z dnia 6 grudnia 2012 r., AstraZeneca/Komisja (C‑457/10 P, EU:C:2012:770, pkt 108); z dnia 30 stycznia 2020 r., Generics (UK) i in. (C‑307/18, EU:C:2020:52, pkt 51); zobacz także moja opinia w sprawie Generics (UK) i in. (C‑307/18, EU:C:2020:28, pkt 76, 84).
126      Zobacz, w świetle tego kryterium pozwalającego ustalić, czy istnieje potencjalna konkurencja pomimo istnienia patentu, pkt 59 niniejszej opinii powyżej. W przedmiocie uzyskania PDO w Austrii przez wytwórców generycznych produktów leczniczych, zob. pkt 176 i 227 zaskarżonego wyroku.
127      Zobacz orzecznictwo przytoczone w pkt 217–219 niniejszej opinii.
128      Zobacz w tej kwestii moja opinia w sprawie Pilkington Group i in./Komisja (C‑101/15 P, EU:C:2016:258, pkt 36).
129      Punkt 171 zaskarżonego wyroku.
130      Zobacz w tym względzie motyw 171 spornej decyzji.
131      Wyrok z dnia 29 czerwca 2012 r. (T‑360/09, EU:T:2012:332).
132      Wyrok z dnia 28 czerwca 2016 r. (T‑216/13, EU:T:2016:369).
133      Zobacz wyrok z dnia 29 czerwca 2012 r., E.ON Ruhrgas i E.ON/Komisja (T‑360/09, EU:T:2012:332, pkt 88 i nast.).
134      Wyrok z dnia 29 czerwca 2012 r., E.ON Ruhrgas i E.ON/Komisja (T‑360/09, EU:T:2012:332, pkt 90–93).
135      Zobacz pkt 223 niniejszej opinii powyżej.
136      Zobacz wyrok z dnia 28 czerwca 2016 r., Telefónica/Komisja (T‑216/13, EU:T:2016:369, pkt 290 i nast.).
137      Zobacz pkt 37–113 niniejszej opinii powyżej (badanie zarzutu czwartego wnoszących odwołanie, dotyczącego braku potencjalnej konkurencji pomiędzy Lundbeckiem i wytwórcami generycznych produktów leczniczych).
138      Wnoszące odwołanie opierają się w tym względzie na pkt 31 wyroku z dnia 4 czerwca 2009 r. (T-Mobile Netherlands i in. (C‑8/08, EU:C:2009:343).
139      Zobacz pkt 399 i 805 zaskarżonego wyroku.
140      Zobacz pkt 133 niniejszej opinii powyżej. Zobacz także w tej kwestii moja opinia w sprawie Generics (UK) i in. (C‑307/18, EU:C:2020:28, pkt 196–199).
141      Motywy 1331 i 1332 spornej decyzji.
142      Zobacz pkt 12–17 niniejszej opinii powyżej.
143      Wyroki: z dnia 17 grudnia 1998 r., Baustahlgewebe/Komisja (C‑185/95 P, EU:C:1998:608, pkt 128); z dnia 28 czerwca 2005 r., Dansk Rørindustri i in./Komisja (C‑189/02 P, C‑202/02 P, od C‑205/02 P do C‑208/02 P i C‑213/02 P, EU:C:2005:408, pkt 244); z dnia 26 września 2018 r., Infineon Technologies/Komisja (C‑99/17 P, EU:C:2018:773, pkt 192).
144      Wyroki: z dnia 17 grudnia 1998 r., Baustahlgewebe/Komisja (C‑185/95 P, EU:C:1998:608, pkt 129); z dnia 28 czerwca 2005 r., Dansk Rørindustri i in./Komisja (C‑189/02 P, C‑202/02 P, od C‑205/02 P do C‑208/02 P i C‑213/02 P, EU:C:2005:408, pkt 245); z dnia 30 maja 2013 r., Quinn Barlo i in./Komisja (C‑70/12 P, niepublikowany, EU:C:2013:351, pkt 57); z dnia 26 stycznia 2017 r., Villeroy & Boch Austria/Komisja (C‑626/13 P, EU:C:2017:54, pkt 86).
145      Zobacz w szczególności pkt 211, 212, 222, 223, 228, 233 i 234 niniejszej opinii powyżej.
146      Zobacz pkt 133, 181–190 i 196–202 niniejszej opinii powyżej.