Wydanie tymczasowe
OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO
NICHOLASA EMILIOU
przedstawiona w dniu 12 marca 2026 r.(1)
Sprawa C-160/24 P
JPMorgan Chase & Co.,
JPMorgan Chase Bank, National Association
przeciwko
Komisji Europejskiej
Odwołanie – Konkurencja – Artykuł 101 TFUE – Euro Interbank Offered Rates – Artykuł 263 TFUE – Obowiązek uzasadnienia – Nieograniczone prawo orzekania – Odwołanie wzajemne – Nieuwzględnienie przez Sąd decyzji zmieniającej – Artykuł 288 TFUE
I.      Wprowadzenie
1.        JPMorgan Chase & Co., i JPMorgan Chase Bank, National Association (zwane dalej łącznie „JPM”) w swoim odwołaniu wnoszą, aby Trybunał Sprawiedliwości uchylił częściowo wyrok Sądu(2), w którym ten częściowo oddalił, a częściowo uwzględnił ich skargę o stwierdzenie nieważności. Ich skarga dotyczyła zasadniczo dwóch decyzji Komisji Europejskiej: (i)      decyzji zamykającej dochodzenie w sprawie sektora instrumentów pochodnych stopy procentowej nominowanych w euro (EIRD) (zwanej dalej „sporną decyzją”)(3) oraz (ii) przyjętej później decyzji zmieniającej sporną decyzję (zwanej dalej „decyzją zmieniającą”)(4).      Komisja ze swojej strony również wniosła odwołanie wzajemne, w którym żąda, aby Trybunał częściowo uchylił zaskarżony wyrok.
2.        Zgodnie z wnioskiem Trybunału w niniejszej opinii ograniczę swoją analizę do dwóch aspektów sporu: (i) zarzutu trzeciego odwołania głównego, który dotyczy zasadniczo obowiązku uzasadnienia spoczywającego na Sądzie przy wykonaniu nieograniczonego prawa orzekania w odniesieniu do wysokości grzywny nałożonej przez Komisję na JPM, oraz (ii) jedynego zarzutu podniesionego w odwołaniu wzajemnym, który dotyczy zasadniczo decyzji Sądu o nieuwzględnieniu uzasadnienia uzupełniającego, które zostało przedstawione wraz z decyzją zmieniającą do spornej decyzji, podczas badania przezeń uzasadnienia dotyczącego jednego z parametrów wykorzystanych przez Komisję do obliczenia wysokości grzywny.
II.    Kontekst faktyczny i prawny
3.        Okoliczności faktyczne i kontekst prawny niniejszej sprawy, do celów niniejszej opinii, można podsumować w następujący sposób.
4.        W dniu 7 grudnia 2016 r. Komisja przyjęła sporną decyzję na podstawie art. 7 i 23 rozporządzenia (WE) nr 1/2003(5). Stwierdziła ona, że JPM i inne przedsiębiorstwa naruszyły art. 101 TFUE i art. 53 porozumienia EOG, uczestnicząc w okresie od dnia 27 września 2006 r. do dnia 19 marca 2007 r. w jednolitym i ciągłym naruszeniu mającym na celu zakłócenie normalnego procesu ustalania cen na rynku EIRD [art. 1 lit. c) spornej decyzji] i nałożyła na te przedsiębiorstwa grzywnę [art. 2 lit. a), b) i c) spornej decyzji]. Grzywna nałożona na JPM(6) wynosiła 337 196 000 EUR.
5.        Odnośnie do ustalenia kwot grzywien nałożonych na przedsiębiorstwa, które uczestniczyły w naruszeniu, w tym na JPM, Komisja stwierdziła, że nie może w pełni zastosować metodyki określonej w swoich wytycznych w sprawie metody ustalania grzywien(7).       Wytyczne te opierają się na dwuetapowym podejściu: po pierwsze, na ustaleniu kwoty podstawowej dla każdego przedsiębiorstwa; po drugie, na odpowiednim dostosowaniu tej kwoty w górę lub w dół. Co do zasady kwota podstawowa jest obliczana w odniesieniu do wartości sprzedaży towarów lub usług, z którymi naruszenie jest bezpośrednio lub pośrednio związane, na odpowiednim obszarze geograficznym EOG.
6.        Ponieważ jednak EIRD nie generują sprzedaży w zwykłym rozumieniu tego terminu, w spornej decyzji Komisja stwierdziła, że wartość sprzedaży należy ustalić za pomocą wartości zastępczej. Komisja uznała za właściwe przyjęcie jako wartości zastępczej wpływów gotówkowych pochodzących z przepływów pieniężnych, jakie każdy bank odnotował z tytułu swojego portfela EIRD, związanych z każdym okresem Euribor lub EONIA i wynikających z zawarcia umów z kontrahentami mającymi siedzibę w EOG(8).       Komisja uznała również za właściwe obniżenie wysokości wpływów gotówkowych poprzez zastosowanie jednolitego współczynnika w celu uwzględnienia specyfiki rynku EIRD. Mając na względzie szereg czynników, Komisja ustaliła współczynnik obniżający na 98,849 %(9).
7.        Każdy z adresatów spornej decyzji wniósł do Sądu skargę o stwierdzenie jej nieważności.
8.        Wyrokiem z dnia 24 września 2019 r., HSBC Holdings i in./Komisja(10) Sąd stwierdził nieważność art. 2 lit. b) spornej decyzji na tej podstawie, że Komisja nie uzasadniła w sposób wymagany prawem, dlaczego współczynnik obniżający został ustalony na 98,849 %, a nie na wyższym poziomie, i oddalił skargę w pozostałym zakresie.
9.        W piśmie z dnia 24 lutego 2021 r. Komisja poinformowała JPM i pozostałych adresatów spornej decyzji o zamiarze zmiany tej decyzji w świetle wyroku Sądu w sprawie HSBC. W tym samym piśmie oraz w piśmie z dnia 16 kwietnia 2021 r. Komisja przekazała wszystkim adresatom dalsze informacje i wyjaśnienia w odniesieniu do powodów, dla których współczynnik obniżający został ustalony na 98,849 %. JPM przedstawiła swoje uwagi dotyczące tych pism w dniu 14 maja 2021 r.
10.      W dniu 28 czerwca 2021 r. Komisja przyjęła decyzję zmieniającą. Ponieważ współczynnik obniżający zastosowany w spornej decyzji był identyczny dla wszystkich adresatów, uznała ona, że argumentacja Sądu w sprawie HSBC dotycząca niewystarczającego uzasadnienia prawdopodobnie ma również zastosowanie do grzywien nałożonych na pozostałych adresatów. Komisja uznała zatem, że zgodnie z zasadą dobrej administracji właściwe jest skorygowanie błędów wskazanych w tym wyroku poprzez zmianę spornej decyzji w odniesieniu do JPM i pozostałych adresatów poprzez uzupełnienie uzasadnienia dotyczącego współczynnika obniżającego.
11.      Wyrokiem z dnia 12 stycznia 2023 r., HSBC Holdings i in./Komisja(11) Trybunał Sprawiedliwości uchylił wyrok Sądu w sprawie HSBC w zakresie, w jakim Sąd oddalił żądanie główne stwierdzenia nieważności art. 1 spornej decyzji oraz żądanie ewentualne stwierdzenia nieważności art. 1 lit. b) tej decyzji. Ponadto Trybunał oddalił skargę wniesioną przez HSBC w sprawie T‑105/17 w zakresie, w jakim miała ona celu stwierdzenie nieważności art. 1 spornej decyzji oraz, tytułem żądania ewentualnego, art. 1 lit. b) tej decyzji.
12.      W dniu 27 listopada 2024 r. Sąd oddalił skargę wniesioną przez HSBC Holdings i in., mającą na celu, po pierwsze, stwierdzenie nieważności art. 1 decyzji zmieniającej oraz art. 2 lit. b) spornej decyzji w zmienionym brzmieniu, a po drugie, tytułem żądania ewentualnego, obniżenie kwoty grzywny nałożonej na nie decyzją zmieniającą(12).
III. Postępowanie przed Sądem i zaskarżony wyrok
13.      W skardze wniesionej na podstawie art. 263 TFUE JPM domagała się zasadniczo stwierdzenia częściowej nieważności spornej decyzji lub, tytułem żądania ewentualnego, obniżenia grzywny nałożonej tą decyzją. Ponadto wniosła ona o nakazanie, by nie brano pod uwagę decyzji zmieniającej oraz, tytułem żądania ewentualnego, stwierdzenie nieważności tej decyzji. Wreszcie JPM wniosła do Sądu o obciążenie Komisji kosztami.
14.      Ze swojej strony Komisja wniosła do Sądu o oddalenie skargi i obciążenie JPM kosztami.
15.      W dniach 5 czerwca 2019 r. i 31 marca 2021 r. Sąd postanowił zawiesić postępowanie do czasu wydania wyroku przez Trybunał Sprawiedliwości w sprawie HSBC Holdings i in./Komisja(13).
16.      W dniu 8 września 2021 r. JPM złożyła pismo dostosowujące skargę, a w dniu 26 listopada 2021 r. Komisja złożyła swoje uwagi w przedmiocie tego pisma.
17.      W zaskarżonym wyroku Sąd: (i) uznał, że należy nie brać pod uwagę zmian w spornej decyzji wprowadzonych decyzją zmieniającą; (ii) stwierdził nieważność art. 2 lit. c) spornej decyzji z powodu braku uzasadnienia; (iii) w ramach wykonywania nieograniczonego prawa orzekania ustalił wysokość grzywny nałożonej na JPM na 337 196 000 EUR; (iv) oddalił skargę w pozostałym zakresie; oraz (v) orzekł, że każda ze stron pokryje własne koszty.
IV.    Postępowanie przed Trybunałem Sprawiedliwości i żądania stron
18.      W dniu 29 lutego 2024 r. JPM złożyła odwołanie od wyroku Sądu. Wnosi ona do Trybunału Sprawiedliwości o: (i) uchylenie pkt 3–5 sentencji zaskarżonego wyroku; (ii) wydanie rozstrzygnięcia w przedmiocie skargi wniesionej w pierwszej instancji poprzez stwierdzenie nieważności art. 1 lit. c) spornej decyzji lub grzywny; oraz (iii) obciążenie Komisji kosztami.
19.      W dniu 24 maja 2024 r. Komisja złożyła odwołanie wzajemne, wnosząc do Trybunału Sprawiedliwości o: (i) uchylenie zaskarżonego wyroku w zakresie, w jakim stwierdzono w nim nieważność art. 2 lit. c) spornej decyzji; (ii) oddalenie skargi JPM w sprawie T‑106/17 w zakresie, w jakim zmierza ona do stwierdzenia nieważności tego postanowienia, lub, tytułem żądania ewentualnego, przekazanie sprawy Sądowi do ponownego rozpoznania; oraz (iii) stwierdzenie, że rozstrzygnięcie o kosztach nastąpi w orzeczeniu kończącym postępowanie w sprawie lub obciążenie kosztami JPM.
20.      Komisja wnosi, aby Trybunał oddalił odwołanie główne, a JPM wnosi, aby Trybunał oddalił odwołanie wzajemne.
21.      Strony przedstawiły swoje stanowiska ustnie podczas rozprawy, która odbyła się w dniu 14 stycznia 2026 r.
V.      Ocena
22.      W swoim odwołaniu JPM podnosi trzy zarzuty, zaś każdy z nich składa się z kilku części. Jednakże, jak wspomniano we wprowadzeniu do niniejszej opinii, moja analiza odwołania głównego będzie ograniczona do zarzutu trzeciego, który dotyczy sposobu, w jaki Sąd ustosunkował się do argumentów JPM dotyczących wysokości grzywny nałożonej przez Komisję. W niniejszej opinii omówię również jedyny zarzut stanowiący podstawę odwołania wzajemnego Komisji, dotyczący odmowy rozpatrzenia przez Sąd zmian wprowadzonych do spornej decyzji w drodze decyzji zmieniającej (zwanych dalej „uzasadnieniem uzupełniającym”).
23.      Zacznę od analizy odwołania wzajemnego Komisji, które, gdyby okazało się zasadne, prowadziłoby do uchylenia zaskarżonego wyroku w zakresie, w jakim stwierdzono w nim nieważność art. 2 lit. c) spornej decyzji. W takim przypadku analiza zarzutu trzeciego JPM nie byłaby konieczna.
A.      Odwołanie wzajemne Komisji
24.      Odwołanie wzajemne Komisji jest skierowane przeciwko pkt 623–634 zaskarżonego wyroku, w których Sąd – rozpatrując argumenty JPM dotyczące podnoszonego niewystarczającego charakteru uzasadnienia co do ustalenia współczynnika obniżającego na 98,849 % – postanowił, że należy nie brać pod uwagę uzasadnienia uzupełniającego.
1.      Argumenty stron
25.      Komisja utrzymuje, że decyzja zmieniająca jest „decyzją” w rozumieniu art. 288 TFUE. To, że nie zmieniła ona sentencji spornej decyzji, nie ma wpływu na jej charakter. Nie uwzględniając uzasadnienia uzupełniającego zawartego w tej decyzji, Sąd odmówił Komisji skorzystania z uprawnienia do przyjęcia, zmiany lub uchylenia decyzji wynikającego z art. 7 rozporządzenia nr 1/2003, wykraczając poza kompetencje przysługujące mu zgodnie z art. 263 TFUE.
26.      JPM twierdzi, że gdyby uzasadnienie decyzji mogło zostać uzupełnione decyzją zmieniającą, przyjętą kilka lat po wydaniu decyzji pierwotnej, obowiązek przedstawienia uzasadnienia w tym samym czasie co wydanie decyzji pierwotnej zostałby pozbawiony sensu. Ponadto JPM broni dokonanego przez Sąd stwierdzenia, że nie ma istotnej różnicy między przedstawieniem uzasadnienia uzupełniającego w piśmie procesowym a jego przedstawieniem w decyzji zmieniającej. Jej zdaniem wniosek ten znajduje potwierdzenie w dwóch wyrokach sądów Unii.
2.      Analiza
27.      Jestem zdania, że odwołanie wzajemne Komisji jest zasadne.
28.      Sąd słusznie rozpoczął swoją analizę od podkreślenia, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem uprawnienie Komisji do wydania określonego aktu musi siłą rzeczy obejmować również uprawnienie do zmiany tego aktu, o ile są w pełni przestrzegane odpowiednie postanowienia traktatu, w tym wszelkie wymogi formalne i gwarancje proceduralne (pkt 627 zaskarżonego wyroku).
29.      Jednakże w pkt 628–630 zaskarżonego wyroku Sąd wyjaśnił, dlaczego w okolicznościach niniejszej sprawy uznał, że uzasadnienie uzupełniające nie może zostać uwzględnione. To właśnie te fragmenty kwestionuje Komisja.
30.      W szczególności Sąd uznał, że ponieważ decyzja zmieniająca nie zmieniła sentencji spornej decyzji, a jedynie uzupełniła jej uzasadnienie, nie można jej „uznać za nową decyzję zmieniającą sporną decyzję w rozumieniu orzecznictwa przytoczonego w pkt 627 [tego wyroku], lecz należy ją zrównać z uzupełnieniem uzasadnienia przedstawionego przez stronę pozwaną w ramach postępowania sądowego”.
31.      W tym względzie Sąd przypomniał, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem brak uzasadnienia zaskarżonego aktu nie może zasadniczo być konwalidowany w drodze dodatkowych wyjaśnień przedstawionych w toku postępowania przed sądami Unii. W niniejszej sprawie Komisja nie twierdziła – jak zauważył Sąd – że niemożliwe było wówczas uzasadnienie spornej decyzji w sposób wymagany prawem. W związku z tym Sąd uznał, że uzupełnienia uzasadnienia przedstawionego w trakcie postępowania sądowego nie można uwzględnić i wobec tego postanowił „oddalić” decyzję zmieniającą.
32.      Z powodów przedstawionych poniżej uważam, że niektóre aspekty tych wywodów są dość zagadkowe.
a)      Ważność decyzji zmieniającej
33.      Po pierwsze, powszechnie uznaje się, że akty instytucji Unii korzystają zasadniczo z domniemania ważności, a zatem wywołują skutki prawne do czasu ich uchylenia, stwierdzenia ich nieważności w ramach skargi o stwierdzenie nieważności lub uznania ich za nieważne w następstwie wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym lub zarzutu niezgodności z prawem(14).
34.      Zaskarżony wyrok nie zawiera jednak żadnego stwierdzenia, że decyzja zmieniająca jest nieważna, mimo że JPM zakwestionowała – jakkolwiek posiłkowo – jej ważność(15). Wobec braku takiego ustalenia Sąd nie mógł po prostu „oddalić” zmian wprowadzonych w spornej decyzji decyzją zmieniającą. Postępując w ten sposób, Sąd naruszył zasadę leżącą u podstaw orzecznictwa przywołanego w poprzednim punkcie, odmawiając ważnej decyzji skutków prawnych.
35.      Sąd przekroczył również uprawnienia przyznane mu w art. 263 TFUE, który określa procedurę kontroli legalności aktów przyjmowanych przez instytucje Unii. W ramach tej procedury sąd Unii może ustalić, czy dany akt jest zgodny z prawem czy nie. Tertium non datur: nie istnieje trzeci rodzaj aktu, który jest ważny, lecz którego skutki mogą być jednak pominięte. Jeżeli dany akt jest właściwy i ma zastosowanie (ratione materiae, ratione temporis itd.) oraz jego skutki nie zostały zawieszone na podstawie art. 278 i 279 TFUE, należy go traktować jako wywierający pełne skutki prawne, w tym również w przypadkach, gdy jego ważność została zakwestionowana(16).
36.      Po drugie, jak wskazano w pkt 28 powyżej, bezsporne jest, że uprawnienie Komisji do wydania określonego aktu siłą rzeczy wiąże się z uprawnieniem do zmiany tego aktu, o ile są w pełni przestrzegane odpowiednie postanowienia traktatu, w tym wszelkie wymogi formalne i gwarancje proceduralne. Istotne jest zatem ścisłe przestrzeganie zarówno przepisów materialnych, jak i proceduralnych. Przykładowo mogą zaistnieć okoliczności, w których instytucja nie może już zmienić aktu – na przykład gdy akt oryginalny „wpisywał się w całokształt pewnego postępowania uregulowanego w sposób sztywny i charakteryzującego się obowiązkiem instytucji właściwej do działania do przyjęcia aktu kolejnego w łańcuchu proceduralnym przed upływem określonego terminu, po upływie którego instytucja ta traci swe uprawnienia decyzyjne”(17).
37.      Niemniej jednak w zaskarżonym wyroku nie ma żadnej wzmianki o okolicznościach wskazujących na to, że (i) jeden lub więcej wymogów materialnych lub proceduralnych dotyczących przyjęcia decyzji zmieniającej nie był, w momencie jej przyjmowania, spełniony; lub że (ii) Komisja utraciła uprawnienia do zmiany aktu.
38.      Wynika z tego, że nie można uznać, iż Sąd stwierdził – nawet w sposób dorozumiany – że Komisja nie była uprawniona do przyjęcia decyzji zmieniającej.
39.      Po trzecie, mogą zaistnieć sytuacje, w których pomimo formalnego spełnienia materialnych i proceduralnych warunków przyjęcia aktu zmieniającego instytucja wykonała swoje uprawnienia niezgodnie z prawem, nie przestrzegając jakiegoś przepisu lub jakiejś zasady prawa pierwotnego.
40.      W związku z tym akt Unii jest nieważny, jeżeli jego autor dopuścił się „nadużycia władzy”(18). Ma to miejsce, gdy „z obiektywnych, właściwych dla danej sprawy i spójnych przesłanek wynika, że został on przyjęty wyłącznie lub w znacznej mierze w celu innym niż wskazany albo w celu obejścia procedury przewidzianej w traktacie dla okoliczności danej sprawy”(19).
41.      Ponadto oczywiste jest, że akt zmieniający musi być zgodny z ogólnymi zasadami prawa Unii, w tym między innymi z zasadami pewności prawa i ochrony uzasadnionych oczekiwań(20). Mogą zatem zaistnieć sytuacje, w których osoba, której dotyczy dany akt, może zgodnie z prawem sprzeciwić się niekorzystnym skutkom prawnym wynikającym z uchylenia lub zmiany istniejącego aktu. Może tak być w szczególności w przypadku, gdy dany akt Unii przyznaje adresatowi jakieś prawo podmiotowe(21).
42.      Ponownie podkreślam, że zaskarżony wyrok nie zawiera wzmianki o żadnej z tych okoliczności ani tym bardziej nie zostały one w nim ustalone. W związku z tym nic nie wskazuje na to, że sporna decyzja jest nieważna z powodu nadużycia władzy lub naruszenia traktatów bądź jakiejkolwiek zasady prawa dotyczącej ich stosowania.
b)      Charakter decyzji zmieniającej i jej elementy
43.      Po czwarte, decyzje i pisma procesowe przedkładane w postępowaniach sądowych są w oczywisty sposób odrębnymi aktami prawnymi. Są one przyjmowane zgodnie z różnymi procedurami i mają zdecydowanie różne skutki prawne. Dopóki akt prawny zaskarżony przed sądami Unii pozostaje ważny, dopóty sądy te nie mogą co do zasady przypisać mu innego charakteru lub rodzaju niż ten, który wynika z jego brzmienia.
44.      Zgodnie z art. 288 akapit czwarty TFUE „decyzja wiąże w całości”. W związku z tym Sąd nie mógł, nie naruszając art. 288 TFUE, postanowić o potraktowaniu ważnej decyzji,
tak jakby – do celów toczącego się postępowania – miała ona jedynie wartość pisma procesowego.
45.      Należy przyznać, że w ograniczonej liczbie szczególnych przypadków Trybunał orzekł, że akt formalnie zaskarżony przed nim był w rzeczywistości innym aktem „w przebraniu”. W tych przypadkach Trybunał badał treść aktu i okoliczności jego przyjęcia w celu ustalenia jego prawdziwego charakteru(22). Orzecznictwo to wynika przede wszystkim z konieczności zapobiegania sytuacjom, w których konstytucyjna zasada, zgodnie z którą akty instytucji Unii powinny co do zasady podlegać kontroli sądowej(23), byłaby naruszana poprzez zwykłe przemianowanie lub zakamuflowanie danego aktu(24).
46.       Orzecznictwo to nie ma jednak zastosowania w niniejszej sprawie. Decyzja zmieniająca została przyjęta przez instytucję do tego właściwą do tego na podstawie rozporządzenia nr 1/2003 i rzeczywiście miała na celu naprawienie potencjalnej wady prawnej mającej wpływ na ważność aktu pierwotnego. Jej przyjęcie mieści się zatem niewątpliwie w zakresie zadań Komisji wynikających z art. 105 ust. 1 TFUE, zgodnie z którym Komisja „czuwa nad stosowaniem zasad określonych w artykułach 101 i 102 [TFUE]”. Ponadto nie ulega wątpliwości, że sądy Unii są właściwe do kontroli zgodności z prawem decyzji zmieniającej, w stosownym przypadku, na podstawie art. 263, 267 i 277 TFUE.
47.      Po piąte, zaskarżony wyrok zdaje się sugerować, że jedynie w przypadku, gdyby decyzja zmieniająca zmieniła sentencję spornej decyzji, jej wpływ na toczące się postępowanie uzasadniałby odmienną ocenę.
48.      Takie rozumowanie nie może być poprawne. Trybunał konsekwentnie wskazywał, że sentencja aktu jest nierozerwalnie związana z jego uzasadnieniem i w związku z tym w razie potrzeby jego wykładni należy dokonywać z uwzględnieniem powodów, które doprowadziły do jego przyjęcia(25).      Zgodnie z art. 296 TFUE uzasadnienie i sentencja każdego wiążącego aktu Unii stanowią nierozerwalną całość(26). Nie ma zatem zasadniczej podstawy, aby w postępowaniu przed sądami Unii rozważać akt zmieniony tylko w zakresie jednego z tych dwóch istotnych elementów, inaczej niż akt, w którym zmieniono oba elementy.
49.      Po szóste, prawdą jest, jak zauważył Sąd w zaskarżonym wyroku, że Trybunał konsekwentnie orzekał, po pierwsze, że zainteresowany powinien zostać poinformowany o uzasadnieniu w zasadzie w tym samym czasie co o niekorzystnej dla niego decyzji, oraz po drugie, że brak uzasadnienia w zaskarżonym akcie nie może zostać konwalidowany poprzez dodatkowe wyjaśnienia przedstawione w toku postępowania przed sądami Unii.
50.      Niemniej jednak żadna z tych linii orzeczniczych nie ma znaczenia w kontekście niniejszej sprawy. Zacznę od drugiej linii orzeczniczej, o której mowa w poprzednim punkcie.
51.      Omawiane orzecznictwo dotyczy – co należy podkreślić – sytuacji, w których dodatkowe uzasadnienie zaskarżonego aktu jest przedstawiane przez jego autora na piśmie i ustnie w toku postępowania przed sądami Unii(27). Moim zdaniem nie można go przenieść, nawet w drodze analogii, na grunt niniejszej sprawy, która dotyczy zmiany uzasadnienia wynikającej z formalnej zmiany samego zaskarżonego aktu.
52.      Obowiązek uzasadnienia ma dwojaki cel: po pierwsze, umożliwienie zainteresowanym osobom zrozumienia powodów wydania aktu i, w stosownym przypadku, podjęcie decyzji o zakwestionowaniu jego ważności; po drugie, umożliwienie sądom Unii wykonania uprawnień w zakresie kontroli sądowej(28). Zezwolenie autorowi aktu na przedstawienie uzasadnienia jego przyjęcia po raz pierwszy na sali sądowej, po tym jak akt ten został już zakwestionowany, w oczywisty sposób pozbawiałoby art. 296 TFUE znacznej części jego skuteczności (effet utile). Ta sama logika ma również zastosowanie do dodatkowych wyjaśnień przedstawionych nieformalnie na etapie przedsądowym, a następnie powtórzonych na etapie postępowania sądowego(29).
53.      Logika ta nie ma jednak zastosowania w przypadku aktu, który został w sposób ważny zmieniony i o którym jego adresaci zostali poinformowani we właściwej formie i w odpowiednim czasie. Nie ma znaczenia, czy zmiana ta nastąpiła przed wszczęciem postępowania sądowego, czy w jego trakcie. W takich okolicznościach to akt w zmienionym brzmieniu staje się wiążący dla adresatów i to jego ważność, w przypadku zakwestionowania, podlega kontroli sądów Unii.
54.      Natomiast pierwotna wersja aktu przestaje istnieć w porządku prawnym Unii i może zostać „przywrócona” jedynie w przypadku stwierdzenia nieważności aktu zmieniającego przez sądy Unii(30).       Odmawiając uwzględnienia decyzji zmieniającej, Sąd w rzeczywistości orzekł o ważności decyzji, która w swojej pierwotnej formie już nie obowiązywała.
55.      W związku z tym uwzględnienie aktu zmieniającego w toczącym się postępowaniu nie podważa celów określonych w art. 296 TFUE. Wręcz przeciwnie, dostosowanie postępowania pozwala na skuteczniejsze osiągnięcie tych celów bez zbędnej zwłoki.
56.      Z tego samego powodu bezskuteczne jest powoływanie się przez JPM na pierwszą z wyżej wymienionych linii orzeczniczych, zgodnie z którą zainteresowany musi co do zasady zostać poinformowany o uzasadnieniu w tym samym czasie co o decyzji, która ma na niego niekorzystny wpływ. Uzasadnienie aktu, który obecnie wiąże JPM i którego ważność Sąd mógł zbadać, jest zawarte w spornej decyzji w brzmieniu zmienionym decyzją zmieniającą. O uzasadnieniu tym poinformowano w momencie zmiany decyzji – należy przypuszczać, że w sposób ważny – aktem o tej samej formie prawnej i mającym takie same skutki prawne.
57.      To powiedziawszy, należy jednak podkreślić ważną kwestię: w przypadku gdy decyzją zmieniającą zmodyfikowano pierwotne uzasadnienie leżące u podstaw nałożenia grzywny – z uwagi na to, że uzasadnienie to było lub uznano je za niewystarczające – nie można logicznie uznać, że obowiązek zapłaty grzywny powstał z chwilą przyjęcia spornej decyzji. Powstaje on dopiero z datą przyjęcia decyzji zmieniającej, ponieważ tylko ten akt stanowi obecnie wystarczającą podstawę prawną nałożenia grzywny.
58.      Jak wyjaśniono, uzasadnienie i sentencja decyzji są ze sobą nierozerwalnie związane. Komisja sama zauważyła w swoim odwołaniu wzajemnym, że każda „zmiana uzasadnienia siłą rzeczy pociąga za sobą zmianę (treści i zakresu) sentencji spornej decyzji, jako że uzasadnienie i sentencja stanowią nierozerwalną całość, nawet jeżeli sentencja, rozpatrywana osobno, pozostaje formalnie niezmieniona”.
59.      W następstwie wyroku Sądu w sprawie HSBC Komisja miała dwie zasadnicze możliwości, jeżeli uznała, iż jej decyzja jako całość jest prawidłowa: mogła ona (i) cofnąć sporną decyzję i wydać ją ponownie z pewnymi zmianami; albo (ii) zmienić sporną decyzję w drodze decyzji zmieniającej. Technika legislacyjna wybrana przez Komisję w celu podjęcia środków niezbędnych do wykonania wyroku Sądu w sprawie HSBC mieściła się w zakresie uznania przysługującego tej instytucji(31). Jest jednak oczywiste, że wybór jednej z dwóch technik nie mógł mieć negatywnego wpływu na interesy finansowe adresatów spornej decyzji. Wniosek przeciwny skutkowałby nieuzasadnionym nierównym traktowaniem zainteresowanych przedsiębiorstw wyłącznie w zależności od tego, czy ich skargi zostały rozpatrzone (jak w sprawie T-105/17), czy też postępowanie zostało zawieszone przez Sąd (jak w sprawach T-106/17 i T-113/17)(32).
60.      Na zadane podczas rozprawy pytanie, czy zgadza się ona z powyższym, Komisja odpowiedziała, że nie. Jej argumenty w tej kwestii wydają się jednak wewnętrznie niespójne. Z jednej strony, kwestionując podejście Sądu do decyzji zmieniającej, Komisja podkreśla, że zmiany wprowadzone później do motywów decyzji pierwotnej w oczywisty sposób mają wpływ na sentencję decyzji pierwotnej. Z drugiej strony utrzymuje ona, że uzasadnienie uzupełniające stanowi jedynie bardziej szczegółowe wyjaśnienie tego, co postanowiła Komisja w momencie wydawania spornej decyzji. Stanowisko to jest logicznie nie do utrzymania: jeżeli na sentencję rzeczywiście ma wpływ dodatkowe uzasadnienie, nie może ono mieć charakteru wyłącznie wyjaśniającego, a jeżeli ma ono charakter wyłącznie wyjaśniający, nie może istotnie wpłynąć na sentencję. Komisja nie może obstawać przy obu twierdzeniach. Ponadto przyjęcie argumentu Komisji w tym zakresie oznaczałoby również zastosowanie decyzji zmieniającej z mocą wsteczną, co stanowiłoby wyraźne naruszenie utrwalonej ogólnej zasady prawa Unii(33).
61.      Wobec tego jestem zdania, że Komisja jest co do zasady uprawniona do zmiany istniejącej decyzji, nawet jeżeli decyzja ta jest przedmiotem postępowania przed sądami Unii. Jest tak oczywiście pod warunkiem, że działanie Komisji nie stanowi nadużycia władzy w rozumieniu art. 263 TFUE. Ponadto Komisja nie może, poprzez decyzję zmieniającą, „sanować” ewentualnej nieważności pierwotnego aktu z mocą wsteczną.
c)      Należyte sprawowanie wymiaru sprawiedliwości i ekonomia procesowa
62.      Po siódme, jest moim zdaniem jasne, że Komisja była uprawniona do zmiany spornej decyzję zarówno przed wniesieniem skargi przez JPM, jak i po wydaniu wyroku przez sądy Unii, tym bardziej, że wyrok ten miał skutkować stwierdzeniem częściowej nieważności spornej decyzji. Zapytana podczas rozprawy, czy zgadza się z tym stanowiskiem, JPM potwierdziła.
63.      Jeśli tak jest, to nie dostrzegam żadnej uzasadnionej podstawy, aby traktować uprawnienia Komisji do zmiany aktu jako zamrożone w okresie między tymi dwoma wydarzeniami. Jeżeli bowiem Komisja uzna, że akt jest nieważny, podjęcie bezzwłocznych działań w celu usunięcia wszelkich wad jest całkowicie zgodne ze spoczywającym na niej obowiązkiem dobrej administracji. Sama okoliczność, że akt mógł zostać zaskarżony przed sądami Unii, jest w tym kontekście zasadniczo bez znaczenia.
64.      Stanowisko to może na pierwszy rzut oka wydawać się sprzeczne ze skuteczną ochroną prawa skarżących do obrony lub z należytym sprawowaniem wymiaru sprawiedliwości. Bardziej dogłębna refleksja nad tą kwestią prowadzi jednak nieuchronnie do innego wniosku.
65.      Co się tyczy prawa skarżących do obrony, prawo to nie zostaje naruszone, pod warunkiem że (i) zostaną oni wysłuchani przez autora aktu przed przyjęciem aktu zmieniającego(34) i (ii) sądy Unii zapewnią im możliwość zmiany ich wniosków i żądań w toczących się postępowaniach(35). Faktycznie samo istnienie konkretnego przepisu w regulaminie postępowania przed Sądem – art. 86 tego regulaminu – który pozwala skarżącym dostosować skargę „w przypadku gdy akt, o którego stwierdzenie nieważności się wnosi, został zastąpiony lub zmieniony przez inny akt mający ten sam przedmiot”, jest bardzo wymowne w odniesieniu do możliwości zmiany przez Komisję aktu, który jest przedmiotem postępowania w sprawie skargi o stwierdzenie nieważności.
66.      Ponadto adresaci spornej decyzji nie ponoszą żadnych negatywnych skutków finansowych w wyniku zmiany pierwotnej decyzji, ponieważ – jak wyjaśniono powyżej – zmiana ta nie ma mocy wstecznej. Zmiana ta nie stawia również skarżącego w niekorzystnej sytuacji proceduralnej: jeżeli skarżący zdecyduje się cofnąć skargę o stwierdzenie nieważności w świetle tej zmiany, Sąd zachowuje uprawnienie, zgodnie z art. 136 § 2 regulaminu postępowania, do obciążenia pozwanego kosztami postępowania(36).
67.      Co więcej, uniemożliwienie Komisji zmiany aktu będącego przedmiotem toczącego się postępowania sądowego doprowadziłoby moim zdaniem do wyniku sprzecznego z wymogiem należytego sprawowania wymiaru sprawiedliwości. Dotyczy to w szczególności sytuacji, w których Komisja ma świadomość, że dany akt może zostać uznany za nieważny, i uznaje, że ukierunkowane zmiany mogą wystarczyć do usunięcia wad wpływających na jego zgodność z prawem. W takich okolicznościach „wymuszone” kontynuowanie postępowania nie miałoby żadnego sensownego celu.
68.      W takim scenariuszu postępowanie mogłoby zakończyć się czymś, co można by trafnie określić jako puste zwycięstwo skarżących. Wszelkie korzyści wynikające ze stwierdzenia nieważności byłyby zapewne zarówno ograniczone, jak i krótkotrwałe. Komisja najprawdopodobniej przyjęłaby zmieniony akt wkrótce po wydaniu wyroku, zmuszając skarżących do wszczęcia kolejnego postępowania sądowego w celu uzyskania sądowej kontroli zgodności z prawem zmienionego aktu. Taki wynik stałby w sprzeczności z wymogami ekonomii procesowej i skutecznej ochrony sądowej, jednocześnie stanowiąc niepotrzebne obciążenie zarówno dla stron, jak i dla sądownictwa Unii.
69.      Natomiast zezwolenie skarżącym w ramach pierwotnego postępowania na dostosowanie ich zarzutów i żądań w świetle zmian wprowadzonych do zaskarżonego aktu pozwala uniknąć niepotrzebnego powielania postępowań i prowadzi do sprawniejszego i mniej kosztownego rozstrzygnięcia sporu(37). Takie podejście działa na korzyść nie tylko stron postępowania, ale także, choć w sposób bardziej pośredni, samego sądownictwa Unii.
70.      Wreszcie nie przekonuje mnie powoływanie się przez JPM na niektóre wyroki sądów Unii, które miałyby potwierdzać jej stanowisko.
71.      JPM odwołuje się do wyroku Trybunału w sprawie Culin/Komisja(38). Sprawa ta dotyczyła oddalenia przez Komisję zażalenia złożonego przez A. Culina, jednego z jej urzędników, kwestionującego powołanie innego urzędnika na stanowisko, o które obaj się ubiegali. Bezsporne było, że decyzja oddalająca zażalenie zawierała niewystarczające uzasadnienie. Po wszczęciu postępowania sądowego przez A. Culina Komisja dodała jednak do tej decyzji uzupełnienie, które miało na celu skorygowanie pierwotnej decyzji poprzez przedstawienie „prawdziwych powodów” odrzucenia jego kandydatury. Trybunał uznał jednak, że uzupełnienie to nie może zostać uwzględnione, i stwierdził nieważność zaskarżonej decyzji(39).
72.      Na pierwszy rzut oka mogłoby się wydawać, że wyrok Culin popiera argumentację JPM. Bardziej dogłębna analiza wskazuje jednak, że tak nie jest.
73.      Skarga wniesiona przez A. Culina nie była zwykłą skargą o stwierdzenie nieważności na podstawie ówczesnego art. 173 TWE (obecnie art. 263 TFUE), lecz skargą wniesioną na podstawie ówczesnego art. 179 TWE (obecnie art. 270 TFUE). Zgodnie z tym postanowieniem „Trybunał Sprawiedliwości […] jest właściwy do orzekania w każdym sporze między [Unią Europejską] i jej pracownikami, w granicach i na warunkach określonych w regulaminie pracowniczym […]
[lub] warunkach zatrudnienia […]”(40).
74.      Tytuł VII regulaminu pracowniczego, regulujący „środki prawne”, przewiduje w art. 90 obowiązkowe postępowanie przedsądowe, które należy zakończyć w określonym terminie, zanim będzie można wnieść jakąkolwiek skargę do sądów Unii. Postępowanie przedsądowe służy zarówno umożliwieniu polubownego rozstrzygnięcia sporu, jak i określeniu przedmiotu sporu. Na etapie postępowania sądowego przedmiot sporu nie może być co do zasady zmieniony przez żadną ze stron(41). Akt administracyjny, który różni się istotnie od zaskarżonego aktu, nie może być rozpatrywany w ramach tego samego postępowania i wymaga wniesienia nowej skargi na podstawie art. 270 TFUE(42). Podobnie roszczenia, które nie zostały zgłoszone w postępowaniu przedsądowym, nie mogą być przedmiotem postępowania przed Trybunałem(43). Te cechy sprawy Culin zostały podkreślone w opinii rzecznika generalnego(44).
75.      W tym kontekście wniosek Trybunału, że uzupełnienia nie można uwzględnić, jest prawidłowy. Uzupełnienie zostało przedłożone po terminie i poza postępowaniem przewidzianym w art. 90 regulaminu pracowniczego, zaś jego treść różniła się zasadniczo od pierwotnego zaskarżonego aktu. Jego uwzględnienie zmieniłoby przedmiot sporu.
76.      Natomiast postępowanie w sprawie stwierdzenia nieważności, o którym mowa w art. 263 TFUE, nie podlega przepisom i zasadom, o których mowa w poprzednich punktach. Ustalenia Trybunału w sprawie Culin nie mają zatem bezpośredniego zastosowania w sytuacji takiej jak w niniejszej sprawie. W tym kontekście należy przypomnieć, że sytuacja badana przez Trybunał w sprawie Komisja/Di Bernardo(45), przywołanej w zaskarżonym wyroku, była porównywalna z sytuacją w sprawie Culin: dotyczyła skargi wniesionej na podstawie art. 270 TFUE przeciwko decyzji Komisji dotyczącej stosowania regulaminu pracowniczego, w której Komisja starała się uzupełnić uzasadnienie na późnym etapie postępowania.
77.      Powoływanie się przez JPM na wyrok Sądu w sprawie Lucchini/Komisja(46) również wydaje się wynikać z braku jego zrozumienia. Sprawa dotyczyła skargi adresata decyzji Komisji nakładającej grzywnę za naruszenie reguł konkurencji Unii. Załącznik do pierwotnej decyzji doręczony jej adresatom nie zawierał niektórych tabel, które zgodnie z zamiarem tej instytucji miały zostać w niej uwzględnione. Po stwierdzeniu tego braku Komisja przyjęła, w niecały miesiąc po doręczeniu pierwotnej decyzji, decyzję zmieniającą, w której uwzględniono brakujące tabele i która została należycie doręczona adresatom pierwotnej decyzji(47).
78.      W swojej skardze spółka Lucchini argumentowała, że postępowanie to było obarczone szeregiem naruszeń prawa, które uzasadniały stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji. W szczególności podniosła argument, że w związku z brakiem tabel pierwotna decyzja była niewystarczająco uzasadniona, a późniejsze dodanie tych tabel w drodze decyzji zmieniającej nie mogło naprawić tej wady(48).
79.      W tym kontekście Sąd uznał, że „[n]ależy więc zbadać, czy niezależnie od braku [przedmiotowych] tabel w załączeniu do pierwszej decyzji […] właściwe motywy tej decyzji, na poparcie których tabele te zostały wymienione, ukazują w sposób jasny i jednoznaczny rozumowanie Komisji i umożliwiły skarżącej poznanie podstaw przyjętego aktu”. Stwierdził, że brak tabel nie miał wpływu na wystarczający charakter uzasadnienia i w związku z tym oddalił argumenty spółki Lucchini(49).
80.      Moim zdaniem JPM błędnie interpretuje ów wyrok. Uwaga Sądu zawarta w pkt 80 wyroku, że należy zbadać, czy pierwotna decyzja była wystarczająco uzasadniona pomimo braku tabel, nie może być rozumiana jako sugerująca, że ich późniejsze dodanie było niezgodne z prawem. Argumenty skarżącej opierały się na twierdzeniu, że bez tabel pierwotna decyzja nie była wystarczająco jasna, aby jej adresaci mogli zrozumieć rozumowanie Komisji. Ponieważ jednak Sąd uznał, że uzasadnienie było wystarczające pomimo braku tabel w załączniku, ważność zmian po prostu nie została zbadana(50).
81.      Ponadto każda inna interpretacja powyższego orzecznictwa byłaby niezgodna z konsekwentną linią orzeczniczą, w ramach której sądy Unii uznały – ze względu na należyte sprawowanie wymiaru sprawiedliwości i ekonomię procesową – że skarga o stwierdzenie nieważności może być rozpatrywana pomimo zmian wprowadzonych do zaskarżonego aktu w toku postępowania sądowego. Jak wskazano w pkt 65 powyżej, podejście to jest uzależnione od tego, czy przedmiot skargi pozostaje w istocie niezmieniony i czy skarżącym umożliwiono dostosowanie zarzutów i żądań.
d)      Wyniki oceny odwołania wzajemnego
82.      W świetle powyższego uznaję, że odwołanie wzajemne Komisji jest zasadne. Sąd błędnie nie uwzględnił uzasadnienia uzupełniającego dodanego decyzją zmieniającą przy dokonywaniu oceny wystarczającego charakteru uzasadnienia dotyczącego wysokości grzywny nałożonej na JPM.
83.      Niemniej jednak zgadzam się z JPM, że stan postępowania nie pozwala Trybunałowi na wydanie ostatecznego orzeczenia w niniejszej sprawie, w związku z czym należy przekazać sprawę Sądowi do ponownego rozpoznania i orzec, że rozstrzygnięcie o kosztach nastąpi w orzeczeniu kończącym postępowanie w sprawie.
84.      Należy zbadać dwie istotne kwestie, które nie zostały poruszone w zaskarżonym wyroku. Po pierwsze, należy orzec w przedmiocie twierdzenia JPM, że decyzja zmieniająca jest niezgodna z prawem, a zatem należy stwierdzić jej nieważność. Po drugie, w przypadku stwierdzenia zgodności z prawem decyzji zmieniającej należy zbadać, czy sporna decyzja w zmienionym brzmieniu zawiera wystarczające uzasadnienie.
85.      Jak wyjaśniłem powyżej, gdyby Trybunał podzielił moje wnioski w przedmiocie odwołania wzajemnego Komisji, badanie zarzutu trzeciego podniesionego przez JPM nie byłoby konieczne. Niemniej jednak gdyby Trybunał przyjął inne stanowisko, a w każdym razie dla kompletności wywodu, poniżej omówię główne kwestie poruszone w tym zarzucie.
B.      Zarzut trzeci odwołania głównego
86.      W zarzucie czwartym JPM kwestionuje pkt 698–728 zaskarżonego wyroku, w których Sąd skorzystał z nieograniczonego prawa orzekania w kwestii wysokości podlegającej nałożeniu grzywny.
Po zbadaniu argumentów przedstawionych przez strony Sąd stwierdził, że, „dokona słusznej oceny okoliczności niniejszego przypadku w świetle zasady indywidualizacji sankcji i jej proporcjonalności, ustalając kwotę grzywny na 337 196 000 EUR, za którą [JPM jest odpowiedzialna] […]”. W zakresie, w jakim kwota ta była równa kwocie ustalonej w spornej decyzji, Sąd „oddalił żądanie obniżenia kwoty grzywny nałożonej na [JPM]”.
1.      Argumenty stron
87.      Na wstępie muszę wyrazić pewne zdziwienie co do sposobu sformułowania tego zarzutu przez JPM. Jest on podzielony na pięć części, z których każda składa się z kilku elementów i argumentów. Zarzucane Sądowi błędy obejmują między innymi brak uzasadnienia, nierozpatrzenie niektórych argumentów podniesionych w pierwszej instancji, przeinaczenie dowodów oraz naruszenie zasad proporcjonalności i równości, a także podstawowego prawa do skutecznego środka prawnego i dostępu do bezstronnego sądu.
88.      W obliczu takiego nagromadzenia zarzucanych Sądowi naruszeń nie jest łatwo oddzielić ziarno od plew(51), innymi słowy – rozróżnić, które zarzuty są wystarczająco uzasadnione, a które nie(52). Niektóre argumenty wydają się pokrywać, podczas gdy inne zdają się być przedstawione bardziej w celu wzmocnienia ogólnej krytyki niż wyrażenia odrębnych i niezależnych zarzutów.
89.      Niemniej jednak jedno zastrzeżenie wyraźnie się wyróżnia i zdaje się stanowić jeden z głównych zarzutów podniesionych przez JPM przeciwko tej części zaskarżonego wyroku. JPM przypomina, że Sąd uznał, iż wobec braku bardziej szczegółowego wyjaśnienia powodów, dla których Komisja ustaliła współczynnik obniżający na 98,849 %, nie był on „w stanie dokonać pogłębionej kontroli pod względem prawnym i faktycznym w zakresie elementu decyzji, który mógł mieć istotny wpływ na wysokość grzywny nałożonej na [JPM]”(53).
90.      Doszedłszy do tego wniosku, Sąd sam przyjął jednak ten sam współczynnik obniżający, jaki zastosowała Komisja, nie przedstawiając – zdaniem JPM – żadnych dalszych wyjaśnień co do jego podstawy. JPM twierdzi, że rozumowanie zawarte w wyroku jest zatem obarczone tym samym brakiem uzasadnienia, który skłonił Sąd do zastąpienia grzywny nałożonej sporną decyzją.
91.      Komisja nie zgadza się z tym poglądem. Twierdzi ona, że Sąd prawidłowo skorzystał z przysługującego mu nieograniczonego prawa orzekania i tym samym ustalił odpowiednią kwotę grzywny. W szczególności Komisja argumentuje, że Sąd w wystarczającym stopniu wyjaśnił różne czynniki, które wziął pod uwagę przy ustalaniu współczynnika obniżającego na 98,849 %, wypełniając tym samym spoczywający na nim obowiązek uzasadnienia.
2.      Analiza
92.      Moim zdaniem zarzut trzeci podniesiony przez JPM jest zasadny. Aby wyjaśnić dlaczego, zacznę od kilku ogólnych uwag dotyczących (a) pojęcia „nieograniczonego prawa orzekania” oraz (b) spoczywającego na Sądzie obowiązku uzasadnienia podczas wykonywania tego prawa. Następnie przejdę do (c) konkretnego zarzutu wskazanego w pkt 89 i 90 powyżej, a w dalszej części omówię pokrótce (d) pozostałe argumenty podniesione w ramach tego zarzutu.
a)      Uwagi ogólne I: nieograniczone prawo orzekania
93.      Artykuł 261 TFUE stanowi, że „[r]ozporządzenia uchwalone wspólnie przez Parlament Europejski i Radę i przez Radę […] mogą przyznać Trybunałowi Sprawiedliwości Unii Europejskiej nieograniczone prawo orzekania w odniesieniu do kar przewidzianych w tych rozporządzeniach”. W tym względzie zgodnie z art. 31 rozporządzenia nr 1/2003 „Trybunał Sprawiedliwości ma nieograniczoną jurysdykcję do rozpatrywania odwołań od decyzji [przyjętych na podstawie tego rozporządzenia], w których Komisja nałożyła grzywnę lub okresową karę pieniężną. Trybunał Sprawiedliwości może uchylić, obniżyć lub podwyższyć nałożoną grzywnę lub okresową karę pieniężną”.
94.      Krótko mówiąc, pojęcie „nieograniczonego prawa orzekania” oznacza uprawnienie sądów Unii do pełnej kontroli wysokości grzywien nałożonych przez Komisję w decyzjach przyjętych na podstawie art. 101 i 102 TFUE. Pojęcia tego nie należy jednak utożsamiać z „niepodlegającym ograniczeniom” prawem do kontroli. Jak wyjaśnię poniżej, wykonywanie nieograniczonego prawa orzekania podlega szeregowi zasad proceduralnych i materialnych. Termin ten oznacza, że wykonując takie prawo, sądy Unii nie są ograniczone ramami właściwymi dla skargi o stwierdzenie nieważności przewidzianej w art. 263 TFUE, ale mogą same potwierdzić lub uchylić grzywnę, a także zmienić jej wysokość poprzez jej podwyższenie lub obniżenie.
95.      Zgodnie z art. 263 TFUE sądy Unii kontrolują legalność aktów instytucji zaskarżonych przed nimi. Zasadniczo kontrola ta obejmuje wszystkie okoliczności faktyczne i prawne, na których opiera się zaskarżony akt(54). Niemniej jednak zgodnie z utrwalonym orzecznictwem w przypadkach, gdy instytucje Unii dysponują zakresem uznania lub są zobowiązane do przeprowadzenia złożonej oceny technicznej, sądy Unii muszą wykonywać kontrolę sądową z pewnym ograniczeniem(55).
96.      W szczególności gdy sądy Unii dokonują kontroli wyniku uznaniowej oceny politycznej lub złożonej oceny technicznej, mogą one stwierdzić nieważność zaskarżonego aktu tylko wtedy, gdy ocena ta jest obarczona „oczywistym” błędem. Błąd można uznać za oczywisty, jeżeli skarżący wykaże, że analiza przeprowadzona przez daną instytucję jest nieracjonalna lub że wyciągnięte wnioski są niewiarygodne. I odwrotnie: jeśli decyzja przyjęta przez tę instytucję jest racjonalnie uzasadniona w świetle okoliczności faktycznych i dowodowych istniejących w momencie jej przyjęcia, nie można jej uznać za niezgodną z prawem.
97.      Wynika z tego, że w postępowaniu na podstawie art. 263 TFUE sądy Unii nie są uprawnione do przeprowadzenia de novo oceny sytuacji, która doprowadziła daną instytucję do przyjęcia zaskarżonego aktu, ani do zastąpienia oceny instytucji własną oceną w zakresie tego, co ich zdaniem stanowiłoby najbardziej odpowiednie działanie w danych okolicznościach. Ich rola ogranicza się do kontroli legalności aktu i, w stosownym przypadku, stwierdzenia jego nieważności(56).
98.      Natomiast w ramach wykonywania nieograniczonego prawa orzekania przyznanego w art. 261 TFUE i niezależnie od szerokiego zakresu uznania przysługującego Komisji w ramach określania i wdrażania polityki nakładania grzywien sądy Unii mogą: po pierwsze, uchylić lub zmienić wysokość grzywny, nawet w przypadku braku jakiegokolwiek naruszenia prawa, a tym bardziej w przypadku oczywistego naruszenia; po drugie, uczynić to poprzez zastąpienie własną oceną oceny Komisji w odniesieniu do odpowiedniej wysokości grzywny(57); po trzecie, uwzględnić wszelkie istotne okoliczności prawne lub faktyczne, w tym czynniki, na których Komisja się nie oparła lub które nie zostały podniesione przez przedsiębiorstwa w postępowaniu administracyjnym, a także zdarzenia, które miały miejsce po przyjęciu zaskarżonej decyzji(58), bez konieczności stosowania się do metodologii określonej w wytycznych Komisji w sprawie metody ustalania grzywien(59). Innymi słowy, ocena de novo jest dopuszczalna.
99.      Wykonując uprawnienia wynikające z art. 261 TFUE, sądy Unii nie dokonują, ściśle rzecz biorąc, kontroli zgodności z prawem zaskarżonej decyzji lub jej uzasadnienia, lecz oceniają raczej odpowiedniość (tylko) jednego konkretnego jej elementu, a mianowicie grzywny(60). Nieograniczone prawo orzekania stanowi zatem uzupełniającą formę sprawowania władzy sądowniczej lub, patrząc z innej perspektywy, dodatkową podstawę orzekania przez sądy Unii(61).       Podczas gdy kontrola sądowa przewidziana w art. 263 TFUE podlega mającym zastosowanie przepisom wyższej rangi, in casu art. 101 i 102 TFUE, przepisom rozporządzenia nr 1/2003 oraz ogólnym zasadom prawa Unii, wykonywanie nieograniczonego prawa orzekania na podstawie art. 261 TFUE opiera się przede wszystkim na względach słuszności(62).
100. Pojęcie „słuszności” należy rozumieć w sposób szeroki. Obejmuje ono niewątpliwie proporcjonalność, uczciwość i niedyskryminację, jednocześnie wykraczając poza te wymogi(63).       Pozwala to sądom Unii na przeprowadzenie ogólnej i, w pewnym stopniu, bardziej subiektywnej oceny grzywny i jej wysokości(64). W związku z tym nawet jeśli Komisja nie naruszyła obowiązujących przepisów, a ustalenie przez nią wysokości grzywny jest, ogólnie rzecz biorąc, rozsądne, sądy Unii pozostają uprawnione do zmiany jej wysokości, jeżeli uznają, że w świetle okoliczności sprawy bardziej odpowiednia byłaby inna wysokość grzywny(65).
101. Jednakże to na stronie skarżącej, a w stosownym przypadku na Komisji, jeżeli domaga się ona podwyższenia grzywny, spoczywa obowiązek przedstawienia argumentów uzasadniających wykonanie nieograniczonego prawa orzekania oraz, w razie potrzeby, przedstawienia odpowiednich dowodów. Sądy Unii nie wykonują tego prawa ex officio(66).
102. Należy jednak wyjaśnić, że nie oznacza to, iż sądy Unii, wykonując nieograniczone prawo orzekania, są w takim samym stopniu związane zasadą ne ultra petita jak w przypadku kontroli ważności(67).       Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sądy Unii są uprawnione do pełnego skorzystania z tego prawa w zakresie, w jakim ustalenie wysokości grzywny pozostawiono ich uznaniu(68).      Kwestia ta może im zostać przedstawiona albo bezpośrednio, poprzez wyraźny wniosek o wykonanie przez Trybunał przysługującego mu nieograniczonego prawa orzekania, albo pośrednio, gdy strona domaga się obniżenia grzywny jako logicznego następstwa stwierdzenia częściowej nieważności zaskarżonej decyzji.
103. Wniosek ten wynika z dwojakiego charakteru nieograniczonego prawa orzekania sądów Unii. Jego głównym celem jest zapewnienie przedsiębiorstwom, na które Komisja – działając jako organ administracyjny – nałożyła grzywnę, dodatkowej gwarancji ochrony sądowej(69).
Jednocześnie realizuje on drugorzędny i uzupełniający cel, a mianowicie zapewnienie spójności i skuteczności całego systemu egzekwowania prawa.
104. Gdy uprawnienie do określenia w sposób kompleksowy wysokości grzywny zostanie przeniesione z organu administracyjnego na organ sądowy, ten ostatni musi również zapewnić osiągnięcie zamierzonego celu sankcji. Grzywna musi zatem mieć wystarczająco odstraszający charakter w odniesieniu do przedsiębiorstw, których zachowanie może naruszyć strukturę lub funkcjonowanie rynku wewnętrznego, a w konsekwencji zmniejszyć jego pełną efektywność gospodarczą, w szczególności dla poszkodowanych tym konsumentów.
(70)      Z tego powodu przy ustalaniu wysokości grzywny sądy Unii muszą brać pod uwagę między innymi jej odstraszający skutek(71) i mogą, w stosownym przypadku, nałożyć grzywnę przekraczającą kwotę określoną przez Komisję(72).
b)      Uwagi ogólne II: spoczywający na Sądzie obowiązek uzasadnienia
105. W świetle powyższych rozważań kolejna kwestia wymagająca rozważenia to zakres obowiązku uzasadnienia spoczywającego na Sądzie, gdy wykonuje on nieograniczone prawo orzekania w ramach kontroli grzywny.
106. Odpowiedź na takie pytanie jest zasadniczo prosta. Szeroki zakres uznania przyznany sądom Unii na podstawie art. 261 TFUE w żaden sposób nie umniejsza spoczywającego na nich obowiązku odpowiedniego uzasadnienia zgodnie z art. 296 TFUE, art. 36 statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej i art. 47 Karty(73).
107. Główne zasady regulujące tę kwestię są dobrze ugruntowane. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem uzasadnienie wyroku powinno w sposób jasny i jednoznaczny przedstawiać tok rozumowania Sądu, umożliwiając w ten sposób zainteresowanym zrozumienie uzasadnienia wydanego orzeczenia i pozwalając Trybunałowi Sprawiedliwości na dokonanie kontroli sądowej(74). Ponadto obowiązek uzasadnienia służy szerszemu celowi: stanowi zabezpieczenie przed arbitralnością, zapewniając, że strony sporu mogą upewnić się, że ich argumentacja została należycie wysłuchana, jednocześnie wymuszając na sądach opieranie swoich rozstrzygnięć na obiektywnych i weryfikowalnych podstawach(75).
108. Zakres tego obowiązku może jednak różnić się w zależności od charakteru orzeczenia i musi być oceniany w świetle całości postępowania i wszystkich istotnych okoliczności, z należytym uwzględnieniem związanych z nim gwarancji proceduralnych(76).       Trybunał wskazywał w szczególności, że Sąd nie ma obowiązku odnoszenia się w sposób wyczerpujący kolejno do wszystkich argumentów podnoszonych przez strony.
Jego uzasadnienie może, w pewnych okolicznościach, być dorozumiane, pod warunkiem że umożliwia zainteresowanym zrozumienie powodów oddalenia ich zarzutów i że zapewnia Trybunałowi Sprawiedliwości wystarczający materiał do dokonania kontroli legalności zaskarżonego wyroku(77).
109. W tym kontekście, a w szczególności w odniesieniu do wykonywania przez Sąd przysługującego mu nieograniczonego prawa orzekania, zakres obowiązku uzasadnienia należy rozumieć w świetle względów proceduralnych i materialnych nierozerwalnie związanych z wykonywaniem tego prawa. W tym względzie trzy czynniki można moim zdaniem uznać za szczególnie istotne.
110. Po pierwsze, o ile Sąd może, ale nie jest zobowiązany, wziąć pod uwagę okoliczności, argumenty i kwestie, które nie zostały mu wyraźnie przedstawione przez strony(78), o tyle powinien co do zasady rozważyć wszystkie te, które zostały przed nim przez strony należycie podniesione(79). Powinno to oczywiście znaleźć odzwierciedlenie w uzasadnieniu wyroku. To, czy do takich argumentów należy się wyraźnie odnieść, a także poziom szczegółowości, z jakim każdy z nich jest analizowany, będzie oczywiście zależeć od ich istotności, jasności i znaczenia dowodowego.
111. Po drugie, Sąd dysponuje szerokim zakresem uznania przy ustalaniu kwoty grzywny odpowiedniej w danym przypadku. Uznanie to musi być jednak wykonywane zgodnie z ogólnymi zasadami prawa Unii, a w szczególności z zasadami proporcjonalności, indywidualizacji kar i równego traktowania(80).       Ponadto grzywna powinna zasadniczo odpowiadać wadze i czasowi trwania naruszenia, jednocześnie zapewniając jej skutek odstraszający(81). W konsekwencji za każdym razem, gdy rzeczywiście pojawia się jedna lub więcej z tych kwestii, można racjonalnie oczekiwać, że uzasadnienie odniesie się do nich w sposób wystarczająco szczegółowy. W istocie, jak zauważył sam Sąd w pkt 703 zaskarżonego wyroku, „w kontekście obowiązku uzasadnienia należy szczegółowo określić czynniki wzięte przezeń pod uwagę przy ustalaniu wysokości grzywny”(82).
112. Po trzecie, jak wyjaśniono powyżej, przy ustalaniu kwoty grzywny na podstawie art. 261 TFUE Sąd nie jest związany ani metodologią określoną w wytycznych Komisji w sprawie metody ustalania grzywien, ani – co logiczne – żadną alternatywną metodologią, która mogła zostać zastosowana w spornej decyzji. Podobnie Sąd nie jest zobowiązany do przestrzegania określonego wzoru matematycznego lub kalkulacji ekonomicznej(83). Niemniej jednak nic nie stoi na przeszkodzie, aby to uczynił, jeżeli uzna takie podejście za właściwe. Może tak być na przykład w przypadku, gdy jedną decyzją nałożono grzywnę na kilka przedsiębiorstw, a zastosowanie konkretnej metodologii – takiej jak ta stosowana przez Komisję – może przyczynić się do zapewnienia równego traktowania tych przedsiębiorstw(84).
113. Jeżeli natomiast Sąd uzna za właściwe odstąpienie, w całości lub w części, od tych metodologii, powinien dołożyć szczególnej staranności w celu wskazania różnych elementów, które wziął pod uwagę przy ustalaniu odpowiedniej kwoty grzywny, oraz, w stosownym przypadku, w celu przedstawienia orientacyjnego wyjaśnienia ich względnego znaczenia(85).      Nie wymaga to jednak, aby uzasadnienie było przejawem wyrafinowanej i drobiazgowej ortodoksji arytmetycznej(86). Jasne jest, że w ramach art. 261 TFUE niektóre oceny ex bono et aequo są całkowicie uzasadnione. Co więcej, w niektórych przypadkach może wystarczyć zwięzłe uzasadnienie – oparte na całościowej ocenie wszystkich istotnych czynników lub poprzez odesłanie do ustaleń dokonanych już w innym punkcie wyroku(87).
114. Zasadniczo można racjonalnie oczekiwać od Sądu, że przedstawi on w sposób wystarczająco jasny, precyzyjny i wewnętrznie spójny zasadnicze etapy swojego rozumowania oraz charakter i znaczenie wziętych pod uwagę okoliczności(88).
115. Ewentualny brak uzasadnienia podlega oczywiście kontroli w postępowaniu odwoławczym. Niemniej jednak należy przypomnieć, że w braku jakiegokolwiek błędu prawnego popełnionego przez Sąd Trybunał nie wykona własnego nieograniczonego prawa orzekania w celu zastąpienia własną oceną oceny Sądu. W związku z tym nie wystarczy, by strona skarżąca podniosła jedynie, że grzywna nałożona przez Sąd jest nieodpowiednia lub niesprawiedliwa. Taka grzywna może zostać uchylona tylko wówczas, gdy zostanie wykazane, że jest ona „nadmierna, a w efekcie nieproporcjonalna”(89).
116.  To właśnie w odniesieniu do tych zasad zbadam teraz argumenty przedstawione przez JPM w tym zakresie.
c)      Brak uzasadnienia w rozpatrywanej sprawie
117. W pkt 704–728 zaskarżonego wyroku Sąd wskazał okoliczności, które wziął pod uwagę w ramach wykonywania przysługującego mu nieograniczonego prawa orzekania przy ustalaniu wysokości grzywny. Sąd zbadał trzy kategorie elementów: wagę i czas trwania naruszenia (pkt 705–723), istnienie okoliczności łagodzących (pkt 724–726) oraz odstraszający skutek grzywny (pkt 727). Dokonawszy, jak to określił, „słusznej oceny” wszystkich istotnych okoliczności, Sąd ustalił wysokość grzywny na 337 196 000 EUR (pkt 728), która odpowiada dokładnie grzywnie wymierzonej na podstawie art. 2 lit. c) spornej decyzji.
118. W świetle zasad przedstawionych w poprzedniej części uzasadnienie Sądu dotyczące wykonywania przysługującego mu nieograniczonego prawa orzekania wydaje się na pierwszy rzut oka szczegółowe i metodyczne. Jest ono wyraźnie skonstruowane w sposób umożliwiający czytelnikowi śledzenie logicznego ciągu rozumowania wyrażonego w wyroku, identyfikuje elementy uznane za istotne dla oceny, wskazując ich względne znaczenie, i czyni to zgodnie z utrwalonym orzecznictwem.
119. Jednakże po dokładniejszym zbadaniu – i zgodnie z argumentami przedstawionymi przez JPM – niektóre aspekty tego rozumowania wydają się możliwe do skrytykowania. Niektórym fragmentom wydaje się brakować wewnętrznej spójności w porównaniu z ustaleniami poczynionymi w innych częściach tego samego wyroku.
120. Tak więc w pkt 706 zaskarżonego wyroku Sąd zdecydował się na „zastosowanie metodyki, która, podobnie jak metodyka przyjęta w niniejszym przypadku przez Komisję, określa w pierwszej kolejności kwotę podstawową grzywny, która w drugiej kolejności może zostać dostosowana do okoliczności sprawy”. W tym kontekście Sąd uznał za właściwe wykorzystanie zmniejszonych wpływów gotówkowych jako wartości zastępczej dla wartości sprzedaży jako danych początkowych, uznając inne dostępne metody obliczania środków pieniężnych za nieodpowiednie lub nieuzasadnione. Wartość wpływów gotówkowych przyjęta przez Komisję wobec JPM została zatem zaakceptowana (pkt 707–710 zaskarżonego wyroku).
121. Następnie w pkt 711–717 zaskarżonego wyroku Sąd zauważył na wstępie, że obie strony zgadzały się co do tego, że „przyjęcie jako podstawy obliczenia grzywny jedynie wpływów gotówkowych prowadziłoby do nałożenia zbyt odstraszającej grzywny”.
W związku z tym uznał on, że w celu zmniejszenia tych wpływów należy zastosować współczynnik obniżający. Następnie Sąd zwrócił uwagę zasadniczo na pięć kwestii. Po pierwsze, Komisja zastosowała jednolity współczynnik obniżający ustalony na 98,849 %. Po drugie, ten współczynnik obniżający był „wynikiem złożonego działania, które odzwierciedla szereg elementów” oraz stanowił „przybliżenie wartości skonstruowanej [a więc] z definicji nie [istniał] tylko jeden możliwy współczynnik obniżający”. Po trzecie, alternatywne czynniki obniżające zaproponowane przez JPM nie zostały uznane za odpowiednie. Po czwarte, strony były zgodne co do tego, że „współczynnik obniżający [powinien wynosić] co najmniej 98,849 %”. Po piąte, „ustalenie grzywny w ramach przysługującego [Sądowi] nieograniczonego prawa orzekania nie jest ścisłym działaniem arytmetycznym”.
122. Chociaż treść zaskarżonego wyroku nie jest w tym względzie całkowicie jasna, wydaje się uzasadnione wywnioskowanie z powyższego, że Sąd ostatecznie zastosował ten sam współczynnik obniżający, który został zastosowany w spornej decyzji, mianowicie 98,849 %. Gdyby bowiem tak nie było, byłoby prawie niemożliwe, by po obliczeniu kwoty podstawowej na podstawie innego współczynnika obniżającego ostateczna kwota grzywny została ustalona w dokładnie takiej samej kwocie jak ta określona w spornej decyzji.
123. Jednakże w pkt 613–621 zaskarżonego wyroku Sąd stwierdził, że uzasadnienie spornej decyzji jest niewystarczające w zakresie, w jakim dotyczy ustalenia współczynnika obniżającego na 98,849 %. Sąd zauważył, że jedynie kilka, raczej niejasnych, fragmentów spornej decyzji zapewniało wgląd w przesłanki, jakimi kierowała się Komisja przy ustalaniu współczynnika obniżającego na tym konkretnym poziomie. Brak ten został uznany za szczególnie problematyczny, zważywszy na kluczowe znaczenie czynnika obniżającego w metodologii zastosowanej przez Komisję do ustalenia wysokości grzywny.
124. W tym kontekście nieco zaskakujące jest, że Sąd ostatecznie przyjął ten sam współczynnik obniżający. Dla jasności – nie można wykluczyć, że na podstawie własnej oceny Sąd mógł dojść do wniosku, że współczynnik ten był w rzeczywistości najbardziej odpowiedni. Sam fakt, że Komisja nie wyjaśniła odpowiednio swoich obliczeń, nie musi oznaczać, że leżąca u ich podstaw wartość była błędna(90).
125. Niemniej jednak, jeżeli rzeczywiście taki był wniosek Sądu, powinien on był to wyraźnie stwierdzić, wyjaśniając, że w jego własnej ocenie współczynnik obniżający w wysokości 98,849 % stanowi najbardziej odpowiedni współczynnik, i wskazując – przynajmniej pokrótce – powody, dla których doszedł do takiego wniosku.
126. Zaskarżony wyrok nie zawiera jednak żadnego z tych elementów. Po pierwsze, jak wskazano w pkt 122 powyżej, nie stwierdzono w nim nawet wprost, że zastosowany przez Sąd współczynnik obniżający został ustalony na 98,849 %. Po drugie, w zaskarżonym wyroku nie wskazano, dlaczego ta konkretna wartość została uznana za najbardziej odpowiednią.
127. Oczywiście to do JPM należało przedstawienie argumentów na poparcie jej twierdzenia, że metodologia i konkretne dane liczbowe zastosowane przez Komisję doprowadziły do nałożenia grzywny, która była nieproporcjonalna, dyskryminacyjna lub w inny sposób niesprawiedliwa. Niemniej jednak okoliczność, że alternatywne czynniki obniżające zaproponowane przez JPM zostały uznane za nadmierne, sama w sobie nie oznacza, że Sąd był zobowiązany do potwierdzenia wartości przyjętej w spornej decyzji.
128. Nie była to oczywiście sytuacja, w której istniał jedynie niewielki i z góry określony zbiór alternatyw. Sąd sam przyznał, że wartość zastosowana przez Komisję była jedynie przybliżeniem wartości skonstruowanej i że w konsekwencji żaden pojedynczy współczynnik obniżający nie mógł zostać uznany za wyłącznie prawidłowy.
129. Jednak pomimo braku jakiegokolwiek wyraźnego wyjaśnienia w spornej decyzji, dlaczego współczynnik obniżający w wysokości 98,849 % powinien zostać uznany za odpowiedni, Sąd nadal potwierdził tę wartość zasadniczo na tej podstawie, że alternatywy zaproponowane przez JPM nie były bardziej preferowanym rozwiązaniem. Czytając zaskarżony wyrok, można odnieść wrażenie, że Sąd wybrał to, co uznał za mniejsze zło spośród wartości przedstawionych przez strony.
130. Moim zdaniem podejście to nie odzwierciedla rodzaju oceny wymaganej od Sądu przy wykonywaniu nieograniczonego prawa orzekania przysługującego mu na podstawie art. 261 TFUE. Decydując się na stwierdzenie nieważności grzywny nałożonej w drodze decyzji i zastąpienie jej inną grzywną, Sąd musi sam określić kwotę, którą uważa za najbardziej odpowiednią w świetle wszystkich istotnych okoliczności. W tym celu Sąd mógł przyjąć jakąkolwiek wartość, którą uznał za odpowiednią do zastąpienia wartości zastosowanej przez Komisję, kontynuując – gdyby chciał – stosowanie ogólnie podobnych ram metodologicznych.
131. Alternatywnie, gdyby Sąd doszedł do wniosku, że nie jest w stanie określić odpowiedniego współczynnika obniżającego, powinien był posłużyć się inną metodologią, zamiast trzymać się tej, której zastosowanie sam uznał za niepewne lub nieoptymalne. Jego odmienna decyzja jest zatem trudna do pogodzenia z logiką przysługującego mu nieograniczonego prawa orzekania.
132. W związku z tym jestem zdania, że Sąd nie przedstawił wystarczającego uzasadnienia sposobu, w jaki wykonał uprawnienie przyznane mu w art. 261 TFUE(91). Nawet zakładając, że strony były zgodne co do tego, iż „współczynnik obniżający [powinien wynosić] co najmniej 98,849 %” – propozycja wyraźnie kwestionowana przez JPM, która ponadto nie wydaje się znajdować potwierdzenia w aktach sprawy – okoliczność ta byłaby w każdym razie nieistotna w tym kontekście. Takie ustalenie nie stanowiłoby odpowiedzi na kluczowe twierdzenie JPM, że wartość ta była zbyt niska, co skutkowało niesprawiedliwą grzywną.
133. Ponadto sama okoliczność, że żadna z wnoszących odwołanie nie zaproponowała współczynnika obniżającego o wartości niższej niż współczynnik zastosowany przez Komisję, nie może być traktowana przez Sąd jako dowód potwierdzający odpowiedniość tej wartości. Jeśli mogę pozwolić sobie na nutę ironii, chciałbym zauważyć, że o ile mi wiadomo, żadne przedsiębiorstwo, na które Komisja nałożyła grzywnę, nigdy nie zakwestionowało decyzji z powodu tego, że nałożona sankcja była zbyt niska. Oczywiście sądy Unii nigdy nie uznawały braku takich zastrzeżeń za wskazówkę, że grzywna nałożona przez Komisję była koniecznie rozsądna.
134. Brak jasnego wyjaśnienia, dlaczego Sąd zdecydował się zastosować ten sam współczynnik obniżający co zastosowany przez Komisję – mimo iż sam stwierdził, że Komisja nie przedstawiła odpowiedniego uzasadnienia dla zastosowania tego współczynnika – jest szczególnie problematyczny w konkretnych okolicznościach niniejszej sprawy. Nie trzeba przypominać, że wartość zastępcza przyjęta przez Komisję w celu zastąpienia wartości sprzedaży przedsiębiorstw – a mianowicie wpływy gotówkowe – stanowi nowość w tej dziedzinie. Biorąc pod uwagę nowatorski charakter tego podejścia i kwestie metodologiczne, których dotyka ono w odniesieniu do obliczeń, można byłoby oczekiwać bardziej wyczerpującego uzasadnienia w tej kwestii. Zdecydowanie nie była to sprawa, w której w tak kluczowej kwestii bardzo zwięzłe lub jedynie dorozumiane uzasadnienie można by uznać za wystarczające.
135. Z tych powodów uznaję uzasadnienie za niewystarczające i wewnętrznie niespójne w odniesieniu do obliczenia wysokości grzywny nałożonej przez Sąd w ramach wykonywania przysługującego mu nieograniczonego prawa orzekania. Zarzut trzeci podniesiony przez JPM powinien zatem zostać uwzględniony, a zaskarżony wyrok – częściowo uchylony.
d)      Pozostałe elementy i argumenty podniesione w zarzucie trzecim
136. Ponieważ uznałem, że odwołanie wzajemne należy uwzględnić oraz że ewentualnie należy przychylić się również do zarzutu trzeciego podniesionego przez JPM, nie jest konieczne szczegółowe analizowanie pozostałych argumentów przedstawionych przez JPM na poparcie tego zarzutu. Dlatego też odniosę się do nich bardzo krótko.
137. Po pierwsze, nie przekonuje mnie argument JPM, zgodnie z którym Sąd popełnił błąd przy wykonywaniu przysługującego mu nieograniczonego prawa orzekania, wykorzystując wpływy gotówkowe jako wartość zastępczą dla przychodów ze sprzedaży w celu obliczenia kwoty podstawowej grzywny. W tym względzie JPM twierdzi, że Sąd nie uwzględnił wszystkich jej argumentów dotyczących powodów, dla których inna wartość (mianowicie alokowane przychody z franczyzy) była bardziej odpowiednia.
138. W ramach wykonywania nieograniczonego prawa orzekania Sąd dysponował szerokim zakresem uznania przy wyborze parametrów, które uznał za najbardziej odpowiednie w świetle okoliczności tej sprawy w celu ustalenia grzywny. Jeżeli wykorzystanie wpływów gotówkowych należy do rozsądnych opcji – a w ramach mojej analizy nie znalazłem żadnych konkretnych elementów wskazujących na coś przeciwnego – to nie do Trybunału Sprawiedliwości należy zastąpienie oceny Sądu w tym zakresie w postępowaniu odwoławczym.
139. Rzeczywistą kwestią jest zatem to, czy zaskarżony wyrok zawiera wystarczające wyjaśnienie powodów, dla których alokowane przychody z franczyzy zostały uznane za mniej odpowiednie do obliczenia kwoty podstawowej grzywny niż wpływy gotówkowe. Wydaje mi się, że w świetle streszczonego powyżej orzecznictwa pkt 588–593 i 714 zaskarżonego wyroku zawierają wystarczające wyjaśnienia w tym względzie.
140. Po drugie, jestem skłonny zgodzić się z JPM, że mogło dojść do naruszenia zasady równego traktowania lub przynajmniej do ewentualnego braku uzasadnienia w odniesieniu do ustalenia grzywny, jako że Sąd – podobnie jak Komisja – zastosował odmienne metody w celu ustalenia odpowiedniej wartości wpływów gotówkowych poszczególnych banków uczestniczących w naruszeniu. W szczególności JPM zwraca uwagę na trzy elementy, które mogły mieć wpływ na obliczenia: (i) zakres kompensaty (nettingu) pomiędzy kwotami zapłaconymi i otrzymanymi w ramach transakcji; (ii) wyłączenie lub włączenie produktów „hybrydowych”; oraz (iii) wyłączenie lub włączenie produktów „egzotycznych”.
141. Na wstępie muszę zauważyć, że istnienie rozbieżnych podejść w tym względzie zostało potwierdzone w spornej decyzji i nie jest kwestionowane przez strony(92). Komisja utrzymywała jednak zarówno w spornej decyzji, jak i przed Sądem, że wpływ tych różnic na obliczenie grzywien był nieznaczny(93). JPM ze swojej strony twierdzi, że z uwagi na kluczową rolę odgrywaną przez współczynnik obniżający nawet niewielkie różnice w danych dotyczących wpływów gotówkowych wykorzystanych do obliczenia grzywien mogą potencjalnie powodować różnice w ostatecznych kwotach, które są dalekie od znikomych.
142. Wobec braku wiarygodnych danych na ten temat w aktach sprawy uważam, że Trybunał nie może zweryfikować, czy wykorzystane dane, pomimo pewnej niejednorodności, dały porównywalne wyniki.
143. W tym względzie warto zauważyć, że Sąd stwierdził, iż Komisja nie przeprowadziła dodatkowych środków dochodzeniowych w celu wyjaśnienia różnic w metodach stosowanych przez różne banki, mimo że niektóre z nich należycie poinformowały Komisję o trudnościach, jakie napotkały przy dostarczaniu żądanych danych dotyczących wpływów gotówkowych(94). Równie bezsporne jest, że zaangażowane banki nigdy nie otrzymały pełnego dostępu do szczegółowych obliczeń przeprowadzonych przez Komisję(95). Sąd nie zwrócił się również do Komisji o przedstawienie tych obliczeń w toku postępowania w pierwszej instancji, mimo że kwestia ta była przedmiotem dogłębnej dyskusji między stronami.
144. Prawdą jest, jak zauważyła Komisja na rozprawie, że nawet w przypadku stosowania bardziej tradycyjnej metodologii określonej w wytycznych w sprawie metody ustalania grzywien obliczenia muszą koniecznie opierać się na danych dotyczących sprzedaży dostarczonych przez same przedsiębiorstwa. Takie dane mogą naturalnie odzwierciedlać różne struktury organizacyjne, strategie handlowe i praktyki księgowe stosowane przez różne przedsiębiorstwa.
145. Wydaje mi się jednak oczywiste, że w takich sytuacjach ryzyko znacznych rozbieżności w obliczaniu danych dotyczących sprzedaży jest, przynajmniej potencjalnie, znacznie bardziej ograniczone niż w sprawie takiej jak niniejsza. Jak wspomniano powyżej, w niniejszej sprawie metodologia określona w wytycznych w sprawie metody ustalania grzywien została zastosowana w innowacyjny sposób, poprzez wykorzystanie nowo opracowanej wartości zastępczej, której przydatność była kwestionowana przez strony i której wdrożenie doprowadziło do rozbieżnych podejść wśród różnych zainteresowanych przedsiębiorstw.
146. W każdym wypadku, chociaż nie można racjonalnie oczekiwać, że Komisja zweryfikuje każdy najdrobniejszy szczegół danych przedstawionych przez każde przedsiębiorstwo objęte postępowaniem na podstawie rozporządzenia nr 1/2003, to jednak ma ona obowiązek zapewnić poszanowanie zasady równego traktowania. Wiąże się to, po pierwsze, z weryfikacją porównywalności danych w przypadku wątpliwości w tym zakresie, a po drugie, z zastosowaniem najbardziej odpowiedniego zestawu danych dla każdego przedsiębiorstwa, w przypadku gdy ich sytuacja nie jest w pełni porównywalna(96).
147. W tym kontekście trudno jest mi zrozumieć, dlaczego Sąd (i) oparł się na niepopartym niczym twierdzeniu Komisji, że niejednorodność wykorzystanych danych nie miała istotnego wpływu na rezultat, oraz (ii) stwierdził, że JPM nie wykazała w sposób wymagany prawem, że ocena Komisji była nieprawidłowa. Działając w ten sposób, Sąd nie zweryfikował poprawnie, czy zarzucane Komisji przez JPM naruszenie zasady równego traktowania było zasadne.
VI.    Wnioski
148. W świetle powyższych rozważań proponuję, aby Trybunał Sprawiedliwości uwzględnił odwołanie wzajemne wniesione przez Komisję lub alternatywnie zarzut trzeci podniesiony przez JPMorgan Chase & Co., i JPMorgan Chase Bank, National Association.
1      Język oryginału: angielski.
2      Wyrok z dnia 20 grudnia 2023 r., JPMorgan Chase  i in./Komisja (T‑106/17, zwany dalej „zaskarżonym wyrokiem”, EU:T:2023:832).
3      Decyzja Komisji C(2016) 8530 final z dnia 7 grudnia 2016 r. dotycząca postępowania przewidzianego w art. 101 TFUE i w art. 53 porozumienia EOG [Sprawa AT.39914 – Instrumenty pochodne stopy procentowej dla euro (EIRD)].
4      Decyzja Komisji C(2021) 4610 final z dnia 28 czerwca 2021 r. zmieniająca sporną decyzję.
5      Rozporządzenie Rady (WE) nr 1/2003 z dnia 16 grudnia 2002 r. w sprawie wprowadzenia w życie reguł konkurencji ustanowionych w art. 81 i 82 traktatu (Dz.U. 2003, L 1, s. 1).
6      Grzywna została nałożona na JPMorgan Chase & Co., JPMorgan Chase Bank, National Association i J.P. Morgan Services LLP. Ze względów praktycznych podmioty te będą również nazywane „JPM”, chociaż nie odpowiadają w pełni podmiotom, które wniosły odwołanie w niniejszej sprawie (zob. powyżej pkt 1 niniejszej opinii).
7      Wytyczne w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 23 ust. 2 lit. a) rozporządzenia nr 1/2003 (Dz.U. 2006, C 210, s. 2) (zwane dalej „wytycznymi w sprawie metody ustalania grzywien”).
8      „Euribor” to skrót od Euro Interbank Offered Rate, a „EONIA” to skrót od Euro Overnight Index Average.
9      Zobacz motywy 639–648 spornej decyzji.
10      T‑105/17, zwany dalej „wyrokiem Sądu w sprawie HSBC”, EU:T:2019:675.
11      Wyrok z dnia 12 stycznia 2023 r., HSBC Holdings i in./Komisja (C‑883/19 P, EU:C:2023:11). W tym postępowaniu, postanowieniem prezesa Trybunału z dnia 16 lipca 2020 r., HSBC Holdings i in./Komisja (C‑883/19 P, EU:C:2020:561), dopuszczono JPM do sprawy w charakterze interwenienta popierającego żądania wnoszących odwołanie.
12      Wyrok z dnia 27 listopada 2024 r., HSBC Holdings i in./Komisja (T‑561/21, EU:T:2024:869).
13      Zobacz powyżej pkt 11 niniejszej opinii.
14      Zobacz między innymi wyrok z dnia 10 września 2019 r., HTTS/Rada (C‑123/18 P, EU:C:2019:694, pkt 100 i przytoczone tam orzecznictwo).
15      Zobacz powyżej pkt 15 niniejszej opinii.
16      Zobacz podobnie wyrok z dnia 17 czerwca 2010 r., Lafarge/Komisja (C‑413/08 P, EU:C:2010:346, pkt 81–86).
17      Opinia rzecznika generalnego A. Tizzana w sprawie Komisja/Rada (C‑27/04, EU:C:2004:313, pkt 135).
18      Zobacz w szczególności art. 263 akapit drugi TFUE.
19      Zobacz przykładowo wyrok z dnia 20 września 2017 r., Tilly-Sabco/Komisja (C‑183/16 P, EU:C:2017:704, pkt 64 i przytoczone tam orzecznictwo).
20      Zobacz przykładowo wyrok z dnia 20 czerwca 1991 r., Cargill/Komisja (C‑248/89, EU:C:1991:264, pkt 20 i przytoczone tam orzecznictwo).
21      Zobacz między innymi wyrok z dnia 22 września 1983 r., Verli-Wallace/Komisja (159/82, EU:C:1983:242, pkt 8 i przytoczone tam orzecznictwo).
22      Zobacz przykładowo wyrok z dnia 30 czerwca 1993 r., Parlament/Rada i Komisja (C‑181/91 i C‑248/91, EU:C:1993:271, pkt 14).
23      Nie licząc wyjątków, takich jak te określone w art. 24 ust. 1 TUE i art. 275 TFUE.
24      Jest to kwestia, którą autorzy traktatów mieli na uwadze od samego początku. Zobacz opinia rzecznika generalnego M. Lagrange’a w sprawie Assider/Wysoka Władza (3/54, EU:C:1954:6, s. 171). Zobacz także A. Arena, La tutela giurisdizionale dinanzi alla Corte di giustizia: origini, evoluzione e tratti distintivi, w: R. Mastroianni, Il diritto processuale dell’Unione europea, Giappichelli, 2025, s. 10–16.
25      Zobacz między innymi wyrok z dnia 26 marca 2020 r., Hungeod i in. (C‑496/18 i C‑497/18, EU:C:2020:240, pkt 69 i przytoczone tam orzecznictwo).
26      Zobacz podobnie wyrok z dnia 13 grudnia 2013 r., Węgry/Komisja (T‑240/10, EU:T:2013:645, pkt 89, 90).
27      Zobacz w szczególności wyroki: z dnia 26 listopada 1981 r., Michel/Parlament (195/80, EU:C:1981:284, pkt 20–22); z dnia 19 lipca 2012 r., Alliance One International i Standard Commercial Tobacco/Komisja i Komisja/Alliance One International i in. (C‑628/10 P i C‑14/11 P, EU:C:2012:479, pkt 77); z dnia 20 września 2011 r., Evropaïki Dynamiki/EBI (T‑461/08, EU:T:2011:494, pkt 109–115); z dnia 12 grudnia 2013 r., Nabipour i in./Rada (T‑58/12, EU:T:2013:640, pkt 36–39).
28      Zobacz podobnie wyrok z dnia 29 września 2011 r., Elf Aquitaine/Komisja (C‑521/09 P, EU:C:2011:620, pkt 148 i przytoczone tam orzecznictwo).
29      Zobacz przykładowo wyrok z dnia 10 lipca 2019 r., Komisja/Icap i in. (C‑39/18 P, EU:C:2019:584, pkt 39–41).
30      Zobacz podobnie przykładowo wyrok z dnia 22 listopada 2022 r., Luxembourg Business Registers (C‑37/20 i C‑601/20, EU:C:2022:912, pkt 88).
31      Zobacz art. 266 akapit pierwszy TFUE.
32      Zobacz powyżej pkt 7, 8, 15 i 16 niniejszej opinii.
33      Zobacz podobnie wyroki: z dnia 25 stycznia 1979 r., Racke (98/78, EU:C:1979:14, pkt 19); z dnia 21 lutego 1991 r., Zuckerfabrik Süderdithmarschen i Zuckerfabrik Soest (C‑143/88 i C‑92/89, EU:C:1991:65, pkt 49); z dnia 25 stycznia 2022 r., VYSOČINA WIND (C‑181/20, EU:C:2022:51, pkt 47–49).
34      Zobacz w szczególności art. 41 ust. 2 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej (zwanej dalej „Kartą”).
35      Zobacz między innymi wyroki: z dnia 3 marca 1982 r., Alphasteel/Komisja (14/81, EU:C:1982:76, pkt 7, 8); z dnia 2 lutego 2012 r., Dow Chemical/Komisja (T‑77/08, EU:T:2012:47, pkt 35); z dnia 12 grudnia 2013 r., Nabipour i in./Rada (T‑58/12, EU:T:2013:640, pkt 20); z dnia 17 grudnia 2014 r., Pilkington Group i in./Komisja (T‑72/09, EU:T:2014:1094, pkt 46).
36      W przypadku odwołania od wyroku Sądu ta sama zasada ma zastosowanie w postępowaniu przed Trybunałem Sprawiedliwości na podstawie art. 141 regulaminu postępowania przed Trybunałem Sprawiedliwości.
37      Zobacz mutatis mutandis wyrok z dnia 3 marca 1982 r., Alphasteel/Komisja (14/81, EU:C:1982:76, pkt 8).
38      Wyrok z dnia 7 lutego 1990 r. (C‑343/87, zwany dalej „wyrokiem Culin”, EU:C:1990:49).
39      Ibidem, pkt 11.
40      Wyróżnienie moje. Zobacz rozporządzenie nr 31 (EWG), 11 (EWEA) ustanawiające regulamin pracowniczy urzędników i warunki zatrudnienia innych pracowników Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej i Europejskiej Wspólnoty Energii Atomowej (Dz.U. 1962, 45, s. 1385), ze zmianami (zwany dalej „regulaminem pracowniczym”).
41      Zobacz w tym względzie wyroki: z dnia 23 kwietnia 2002 r., Campogrande/Komisja (C‑62/01 P, EU:C:2002:248, pkt 33); z dnia 8 marca 2023 r., SE/Komisja (T‑763/21, EU:T:2023:113, pkt 14).
42      Zobacz w tym względzie wyroki: z dnia 23 kwietnia 2002 r., Campogrande/Komisja (C‑62/01 P, EU:C:2002:248, pkt 34); z dnia 11 listopada 2020 r., AD/ECHA (T‑25/19, EU:T:2020:536, pkt 32).
43      Zobacz podobnie wyrok z dnia 23 kwietnia 2002 r., Campogrande/Komisja (C-62/01 P, EU:C:2002:248, pkt 34 i przytoczone tam orzecznictwo).
44      Opinia rzecznika generalnego J. Mischa w sprawie Culin/Komisja (343/87, EU:C:1989:342, pkt 6–17).
45      Wyrok z dnia 11 czerwca 2020 r., Komisja/Di Bernardo (C‑114/19 P, EU:C:2020:457).
46      Wyrok z dnia 9 grudnia 2014 r. (T‑91/10, zwany dalej „wyrokiem Lucchini”, EU:T:2014:1033).
47      Ibidem, pkt 42–45.
48      Ibidem, pkt 74, 75.
49      Ibidem, pkt 76–102.
50      Można również dodać, że w pkt 107–110 wyroku Lucchini Sąd wyraźnie zbadał i oddalił argumenty skarżącej, zgodnie z którymi przyjęcie decyzji zmieniającej naruszało zasady pewności prawa i poszanowania prawa do obrony.
51      Wyrażenie to jest powszechnie uważane za pochodzące z Biblii, Mt 3, 12.
52      Zobacz mutatis mutandis opinia rzecznika generalnego M. Watheleta w sprawie Telefónica i Telefónica de España/Komisja (C‑295/12 P, EU:C:2013:619, pkt 7–9). W tym kontekście chciałbym dodać, że podzielam opinię mojego szanownego kolegi, rzecznika generalnego N. Wahla, który wcześniej zasugerował Trybunałowi, aby przy ustalaniu podziału kosztów wziął pod uwagę niepotrzebną długość i skomplikowanie pism procesowych stron oraz ich brak jasności i precyzji. Zobacz opinia rzecznika generalnego N. Wahla w sprawie Feralpi i in./Komisja (C‑85/15 P, C‑86/15 P i C‑87/15 P, C‑88/15 P i C‑89/15 P, EU:C:2016:940, pkt 134–139).
53      W odniesieniu do pkt 620 zaskarżonego wyroku.
54      Zobacz w szczególności wyrok z dnia 8 grudnia 2011 r., Chalkor/Komisja (C‑386/10 P, EU:C:2011:815, pkt 67).
55      Zobacz w tym względzie moja opinia w sprawie EBC/Crédit lyonnais (C‑389/21 P, EU:C:2022:844, pkt 49, 50).
56      Zobacz bardziej szczegółowo wraz z dodatkowymi odesłaniami ibidem, pkt 41–74).
57      Zobacz przykładowo wyrok z dnia 8 lutego 2007 r., Groupe Danone/Komisja (C-3/06 P, EU:C:2007:88, pkt 61 i przytoczone tam orzecznictwo). W tym kontekście zob. także wyrok z dnia 4 lipca 2024 r., Westfälische Drahtindustrie i Pampus Industriebeteiligungen/Komisja (C‑70/23 P, EU:C:2024:580, pkt 47).
58      Zobacz między innymi wyrok z dnia 16 listopada 2000 r., SCA Holding/Komisja (C‑297/98 P, EU:C:2000:633, pkt 55); opinia rzecznika generalnego P. Mengozziego w sprawie Komisja/Tomkins (C‑286/11 P, EU:C:2012:499, pkt 43 i przytoczone tam orzecznictwo).
59      Zobacz między innymi wyrok z dnia 16 czerwca 2022 r., Quanta Storage/Komisja (C‑699/19 P, EU:C:2022:483, pkt 167 i przytoczone tam orzecznictwo).
60      Zobacz wyrok z dnia 21 stycznia 2016 r., Galp Energía España i in./Komisja (C‑603/13 P, EU:C:2016:38, pkt 76, 77).
61      Zobacz przykładowo wyrok z dnia 8 grudnia 2011 r., KME Germany i in./Komisja (C‑389/10 P, EU:C:2011:816, pkt 130); opinia rzeczniczki generalnej J. Kokott w sprawie Pilkington Group i in./Komisja (C‑101/15 P, EU:C:2016:258, pkt 116). Zobacz także L. Bernardeau i J.-P. Christienne, Les amendes en droit de la concurrence: pratique décisionnelle et contrôle juridictionnel du droit de l’Union, Larcier, 2013, s. 800, 801.
62      Zobacz przykładowo wyrok z dnia 28 marca 1984 r., Officine Bertoli/Komisja (8/83, EU:C:1984:129, pkt 29).
63      W przedmiocie znaczenia szerokiej definicji tego pojęcia zob. opinia rzecznika generalnego A. Tizzana w sprawie
Dansk Rørindustri i in./Komisja (C-189/02 P, EU:C:2004:415, pkt 129–133). W tym kontekście zob. także A. Arabadjiev, Unlimited Jurisdiction: What Does It Mean Today?, w: P. Cardonnel, P. i in. (eds), Constitutionalising the EU Judicial System – Essays in Honour of Pernilla Lindh, Hart, 2012, s. 400.
64      Zobacz N. Wahl, Enjeu et limites actuelles de la jurisprudence relative à la compétence de pleine juridiction conférée au juge de l’Union en matière de concurrence, w: A. Tizzano i in., La Cour de justice de l’Union européenne sous la présidence de Vassilios Skouris – Liber amicorum, Bruylant, 2017, s. 735.
65      Zobacz podobnie wyrok z dnia 10 grudnia 2025 r., Intel Corporation/Komisja (T‑1129/23, EU:T:2025:1091, pkt 107).
66      Zobacz podobnie wyroki: z dnia 8 grudnia 2011 r., Chalkor/Komisja (C‑386/10 P, EU:C:2011:815, pkt 64); z dnia 26 stycznia 2017 r., Duravit i in./Komisja (C‑609/13 P, EU:C:2017:46, pkt 32).
67      Podobnie opinie: rzecznika generalnego M. Poiaresa Madura w sprawie Groupe Danone/Komisja (C-3/06 P, EU:C:2006:720, pkt 49); rzecznika generalnego P. Mengozziego w sprawie Komisja/Tomkins (C-286/11 P, EU:C:2012:499, pkt 37); rzecznika generalnego N. Wahla w sprawie Total/Komisja (C-597/13 P, EU:C:2015:207, pkt 58).
68      Zobacz między innymi wyrok z dnia 26 września 2013 r., Alliance One International/Komisja (C‑679/11 P, EU:C:2013:606, pkt 103 i przytoczone tam orzecznictwo).
69      Zobacz przykładowo wyrok z dnia 28 czerwca 2005 r., Dansk Rørindustri i in./Komisja (C‑189/02 P, C‑202/02 P, od C‑205/02 P do C‑208/02 P i C‑213/02 P, EU:C:2005:408, pkt 445).
70      Zobacz analogicznie wyrok z dnia 6 października 2021 r., Sumal (C‑882/19, EU:C:2021:800, pkt 36).
71      Zobacz poniżej pkt 111 niniejszej opinii.
72      Zobacz przykładowo wyrok z dnia 12 grudnia 2007 r., BASF i UCB/Komisja (T-101/05 i T-111/05, EU:T:2007:380, pkt 222).
73      Zobacz podobnie wyrok z dnia 12 stycznia 2023 r., Lietuvos geležinkeliai/Komisja (C‑42/21 P, EU:C:2023:12, pkt 154 i przytoczone tam orzecznictwo). Zobacz także wyrok z dnia 18 grudnia 2014 r., Komisja/Parker Hannifin Manufacturing i Parker-Hannifin (C‑434/13 P, EU:C:2014:2456, pkt 81–85).
74      Zobacz przykładowo wyrok z dnia 11 lipca 2013 r., Ziegler/Komisja (C‑439/11 P, EU:C:2013:513, pkt 81).
75      Zobacz wyrok ETPC z dnia 15 grudnia 2022 r., Rutar i Rutar Marketing d.o.o. przeciwko Słowenii (CE:ECHR:2022:1215JUD002116420, § 62).
76      Zobacz przykładowo wyrok z dnia 23 października 2014 r., flyLAL-Lithuanian Airlines (C‑302/13, EU:C:2014:2319, pkt 52).
77      Zobacz przykładowo wyrok z dnia 18 lipca 2013 r., Dow Chemical i in./Komisja (C‑499/11 P, EU:C:2013:482, pkt 57).
78      Zobacz powyżej pkt 101 niniejszej opinii.
79      Zobacz podobnie wyroki: z dnia 10 lipca 2014 r., Telefónica i Telefónica de España/Komisja (C‑295/12 P, EU:C:2014:2062, pkt 57); z dnia 12 stycznia 2017 r., Timab Industries i CFPR/Komisja (C‑411/15 P, EU:C:2017:11, pkt 108); z dnia 9 listopada 2023 r., Altice Group Lux/Komisja (C‑746/21 P, EU:C:2023:836, pkt 221, 223, 229).
80      Zobacz między innymi wyrok z dnia 16 czerwca 2022 r., Quanta Storage/Komisja (C‑699/19 P, EU:C:2022:483, pkt 167 i przytoczone tam orzecznictwo).
81      Zobacz analogicznie wyrok z dnia 9 listopada 2023 r., Altice Group Lux/Komisja (C‑746/21 P, EU:C:2023:836, pkt 246). Do innych okoliczności, które mogą zostać uwzględnione, należą w szczególności „zachowanie każdego przedsiębiorstwa, rola odgrywana przez każde z nich w ustalaniu uzgodnionych praktyk, korzyść, jaką mogły odnieść z tych praktyk, ich rozmiary i wartość odnośnych towarów oraz zagrożenie, jakie stanowi ten rodzaj naruszeń dla celów Unii” (zob. wyrok z dnia 10 kwietnia 2014 r., Komisja/Siemens Österreich i in. i Siemens Transmission & Distribution i in./Komisja (od C‑231/11 P do C‑233/11 P, EU:C:2014:256, pkt 53, 91). Zobacz także opinia rzecznika generalnego Y. Bota w sprawie E.ON Energie/Komisja (C‑89/11 P, EU:C:2012:375, pkt 113–115).
82      Wyróżnienie moje.
83      Zobacz analogicznie wyrok z dnia 16 listopada 2000 r., Finnboard/Komisja (C‑298/98 P, EU:C:2000:634, pkt 87).
84      Zobacz przykładowo wyroki: z dnia 18 września 2003 r., Volkswagen/Komisja (C‑338/00 P, EU:C:2003:473, pkt 146, 147); z dnia 4 września 2014 r., YKK i in./Komisja (C‑408/12 P, EU:C:2014:2153, pkt 98).
85      Zobacz podobnie postanowienie z dnia 9 marca 2000 r., Sarrió/Komisja (C‑291/98 P, EU:C:2000:112, pkt 98).
86      Zobacz podobnie wyrok z dnia 14 września 2016 r., Trafilerie Meridionali/Komisja (C‑519/15 P, EU:C:2016:682, pkt 55).
87      Zobacz przykładowo wyroki: z dnia 6 grudnia 2012 r., Komisja/Verhuizingen Coppens (C‑441/11 P, EU:C:2012:778, pkt 82); z dnia 9 października 2014 r., ICF/Komisja (C‑467/13 P, EU:C:2014:2274, pkt 64).
88      Zobacz analogicznie wyrok z dnia 29 września 2011 r., Elf Aquitaine/Komisja (C‑521/09 P, EU:C:2011:620, pkt 151).
89      Zobacz między innymi wyrok z dnia 12 stycznia 2023 r., Lietuvos geležinkeliai/Komisja (C‑42/21 P, EU:C:2023:12, pkt 153 i przytoczone tam orzecznictwo).
90      Zobacz podobnie wyroki: z dnia 8 maja 2013 r., Eni/Komisja (C508/11 P, EU:C:2013:289, pkt 99); z dnia 9 czerwca 2016 r., PROAS/Komisja (C616/13 P, EU:C:2016:415, pkt 51).
91      Zobacz mutatis mutandis opinia rzeczniczki generalnej J. Kokott w sprawie Servier i in./Komisja (C‑201/19 P, EU:C:2022:577, pkt 257).
92      Zobacz w szczególności pkt 644–658 zaskarżonego wyroku.
93      Zobacz w szczególności pkt 649, 651, 654, 661 i 669 zaskarżonego wyroku.
94      Zobacz wnioski zawarte w pkt 560–569 wyroku z dnia 20 grudnia 2023 r., Crédit agricole i Crédit agricole Corporate and Investment Bank/Komisja (T-113/17, EU:T:2023:847), które są w pełni istotne w niniejszej sprawie.
95      Ibidem, pkt 576.
96      Zobacz podobnie wyrok z dnia 12 listopada 2014 r., Guardian Industries i Guardian Europe/Komisja (C‑580/12 P, EU:C:2014:2363, pkt 51–66).