Wydanie tymczasowe
OPINIA RZECZNICZKI GENERALNEJ
JULIANE KOKOTT
z dnia 21 maja 2026 r.(1)
Sprawa C‑203/25
„NEO GROUP” UAB
przeciwko
Valstybinė mokesčių inspekcija prie Lietuvos Respublikos finansų ministerijos
[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Mokestinių ginčų komisija prie Lietuvos Respublikos Vyriausybės (komisję ds. sporów podatkowych przy rządzie Republiki Litewskiej)]
Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym – Prawo podatkowe – Wspólne przepisy podatkowe dotyczące spółek dominujących i zależnych z różnych państw członkowskich – Zwolnienie z podatku dywidend wypłacanych przez spółkę zależną będącą rezydentem na rzecz spółki dominującej niebędącej rezydentem – Zasada ogólna dotycząca zwolnienia z podatku potrącanego u źródła – Wyjątek od tej zasady w wypadku nadużycia lub uchylania się od opodatkowania – Przesłanki nadużycia dyrektywy 2011/96/UE
I.      Wprowadzenie
1.        Niniejszy wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Mokestinių ginčų komisija prie Lietuvos Respublikos Vyriausybės (komisję ds. sporów podatkowych przy rządzie Republiki Litewskiej), stanowi dla Trybunału okazję do sprecyzowania przesłanek nadużycia w świetle art. 1 ust. 2 i 3 dyrektywy 2011/96/UE(2).
2.        W postępowaniu głównym Neo Group UAB (zwana dalej „spółką Neo”) kwestionuje decyzję wydaną przez Valstybinė mokesčių inspekcija prie Lietuvos Respublikos finansų ministerijos (krajowy inspektorat podatkowy przy ministerstwie finansów Republiki Litewskiej; zwany dalej „krajowym organem podatkowym”), w której odmówiono jej zwolnienia z podatku potrącanego u źródła na Litwie, ponieważ uznano, że spółka uzyskała je w sposób stanowiący nadużycie. Wypłacała wprawdzie dywidendy swojej cypryjskiej spółce dominującej, która prowadzi działalność gospodarczą, ale ta miała następnie przekazywać je poprzez kolejną cypryjską spółkę pośrednio dominującą osobie fizycznej stojącej za tą grupą kapitałową w ramach łańcucha transakcji, który należy uznać za nadużycie.
3.        We wniosku podniesiono w szczególności dwie kwestie. Z jednej strony należy wyjaśnić, czy nadużycie zwolnienia z podatku pobieranego u źródła może mieć miejsce również wtedy, kiedy spółka dominująca jest odbiorcą dywidend nie tylko pod względem formalnym, lecz również z ekonomicznego punktu widzenia, a więc rzeczywiście może nimi rozporządzać, z drugiej zaś trzeba zbadać, czy nadużycie przepisów prawa podatkowego innego państwa członkowskiego w ramach wypłaty dywidend na rzecz osoby fizycznej może jednocześnie stanowić nadużycie dyrektywy 2011/96.
II.    Ramy prawne
A.      Prawo Unii
4.        Ramy prawa Unii w wypadku niniejszej sprawy tworzy dyrektywa 2011/96.
5.        W motywach 3, 4 i 6 skonkretyzowano cele dyrektywy 2011/96:
„(3)      Celem niniejszej dyrektywy jest zwolnienie dywidend i innych zysków podzielonych wypłacanych przez spółki zależne ich spółkom dominującym z podatku potrącanego u źródła dochodu oraz wyeliminowanie podwójnego opodatkowania takiego dochodu na poziomie spółki dominującej.
(4)      Konsolidacja spółek różnych państw członkowskich może okazać się konieczna dla stworzenia w ramach Unii warunków analogicznych do warunków rynku wewnętrznego oraz w celu zapewnienia skutecznego funkcjonowania tego rynku wewnętrznego. Takie operacje nie powinny być utrudniane przez ograniczenia, niedogodności lub zakłócenia wynikające w szczególności z przepisów podatkowych państw członkowskich. Stąd też niezbędne jest, w odniesieniu do konsolidacji spółek różnych państw członkowskich, określenie zasad opodatkowania, które są neutralne z punktu widzenia konkurencji, aby umożliwić przedsiębiorstwom dostosowanie się do wymogów rynku wewnętrznego, zwiększyć ich produktywność oraz zwiększyć ich siłę konkurencyjną na poziomie międzynarodowym.
[…]
(6)      Przed wejściem w życie dyrektywy 90/435/EWG przepisy podatkowe regulujące stosunki pomiędzy spółkami dominującymi i spółkami zależnymi różnych państw członkowskich znacznie się między sobą różniły i były, ogólnie rzecz ujmując, mniej korzystne niż przepisy mające zastosowanie do spółek dominujących i zależnych tego samego państwa członkowskiego. Współpraca między spółkami różnych państw członkowskich była tym samym utrudniona, w porównaniu ze współpracą między spółkami z tego samego państwa członkowskiego. Niezbędne było zatem wyeliminowanie tych niedogodności przez wprowadzenie wspólnego systemu, aby ułatwić konsolidację spółek na poziomie Unii”.
6.        Motyw 8 dyrektywy (UE) 2015/121(3), zmieniającej dyrektywę o 2011/96, stanowi:
„(8)      Państwa członkowskie powinny co prawda stosować klauzulę zapobiegającą nadużyciom w celu eliminowania uzgodnień, które nie są – w całości – rzeczywiste [nie odpowiadają rzeczywistości gospodarczej], mogą również pojawić się przypadki, gdy pojedyncze etapy lub części jednostkowego uzgodnienia – rozpatrywane indywidualnie – nie są rzeczywiste [nie odpowiadają rzeczywistości gospodarczej]. Państwa członkowskie powinny być w stanie stosować klauzulę zapobiegającą nadużyciom również w celu eliminowania tych konkretnych etapów lub części, bez uszczerbku dla pozostałych, rzeczywistych etapów lub części uzgodnienia […]”.
7.        W art. 1 ust. 1 dyrektywy 2011/96
określono jej zakres zastosowania:
„Każde z państw członkowskich stosuje niniejszą dyrektywę w odniesieniu do:
[…]
b)      podziału zysków, które spółki danego państwa członkowskiego przekazują spółkom innych państw członkowskich, wobec których są zależne”.
8.        Artykuł 1 ust. 2 i 3 dyrektywy 2011/96 zawiera ogólną klauzulę zapobiegającą nadużyciom, która przewiduje, co następuje:
„2.      Państwa członkowskie nie przyznają korzyści wynikających z niniejszej dyrektywy jednostkowemu uzgodnieniu ani seryjnym uzgodnieniom, w przypadku których głównym celem lub jednym z głównych celów wprowadzenia było uzyskanie korzyści podatkowej naruszającej przedmiot lub cel niniejszej dyrektywy, w związku z czym – zważywszy na wszystkie stosowne fakty i okoliczności – takie jednostkowe lub seryjne uzgodnienie nie jest rzeczywiste [nie odpowiada rzeczywistości gospodarczej].
Jednostkowe uzgodnienie może obejmować więcej niż jeden etap lub część.
3.      Do celów ust. 2 uznaje się, że jednostkowe lub seryjne uzgodnienie nie jest rzeczywiste
[nie odpowiada rzeczywistości gospodarczej] w zakresie, w jakim nie jest ono wprowadzane z uzasadnionych powodów handlowych, które odzwierciedlają rzeczywistość gospodarczą”.
9.        W art. 3 ust. 1 dyrektywy 2011/96
zdefiniowano pojęcia „spółki dominującej” i „spółki zależnej”:
10.      „Do celów stosowania niniejszej dyrektywy:
a)      status spółki dominującej przyznaje się:
(i)      co najmniej spółce w państwie członkowskim, która spełnia warunki określone w art. 2 i posiada co najmniej 10 % udziału w kapitale spółki w innym państwie członkowskim spełniającej te same warunki […];
b)      »spółka zależna« oznacza taką spółkę, której kapitał obejmuje udział, o którym mowa w lit. a)”.
11.      W art. 5 dyrektywy 2011/96 przewidziano zwolnienie z podatku u źródła:
„Zyski, które spółka zależna wypłaca swojej spółce dominującej, są zwolnione z podatku potrącanego u źródła dochodu”.
B.      Prawo litewskie
12.      Lietuvos Respublikos pelno mokesčio įstatymas (ustawa o podatku od osób prawnych Republiki Litewskiej nr IX‑675 z dnia 20 grudnia 2001 r., w brzmieniu nadanym ustawą nr XII‑2262 z dnia 22 marca 2016 r.; zwana dalej „litewską ustawą o CIT”) przewiduje, co następuje:
13.      Artykuł 3 ust. 1 litewskiej ustawy o CIT stanowi, że do zapłaty podatku dochodowego od osób prawnych zobowiązane są podmioty litewskie i podmioty zagraniczne.
14.      Artykuł 4 ust. 3 pkt 2 litewskiej ustawy o CIT stanowi, że podstawą opodatkowania podmiotu zagranicznego jest „dochód uzyskany w Republice Litewskiej i otrzymany przez zagraniczną osobę prawną inaczej niż za pośrednictwem stałych zakładów na obszarze Republiki Litewskiej”.
15.      Artykuł 4 ust. 4 pkt 2 litewskiej ustawy o CIT stanowi, że „dochód uzyskany w Republice Litewskiej i otrzymany przez zagraniczną osobę prawną inaczej niż za pośrednictwem stałych zakładów na obszarze Republiki Litewskiej obejmuje dochód z zysków podzielonych”.
16.      Artykuł 34 ust. 1 litewskiej ustawy o CIT stanowi, że „dywidendy otrzymywane przez zagraniczne osoby prawne z tytułu posiadania akcji, udziałów lub części kapitału litewskiej osoby prawnej lub innych praw w tym podmiocie podlegają opodatkowaniu podatkiem dochodowym od osób prawnych według stawki wynoszącej 15 %. Podatek jest ustalany, potrącany u źródła dochodu i wpłacany do budżetu przez litewską osobę prawną wypłacającą dywidendy nie później niż do [dziesiątego] dnia miesiąca następującego po miesiącu, w którym wypłacono dywidendy”.
17.      W art. 34 ust. 2 litewskiej ustawy o CIT dokonano transpozycji art. 5 dyrektywy 2011/96:
18.      „Dywidendy wypłacane przez litewską osobę prawną zagranicznej osobie prawnej, która posiada przez nieprzerwany okres co najmniej 12 miesięcy, w tym w chwili wypłaty dywidend, przynajmniej 10 % akcji (udziałów) z prawem głosu w litewskiej osobie prawnej, nie podlegają opodatkowaniu, chyba że zagraniczna osoba prawna otrzymująca dywidendy jest zarejestrowana lub w inny sposób utworzona na obszarach docelowych”.
19.      W art. 32 ust. 6 litewskiej ustawy o CIT (zwanym dalej „krajowym przepisem zapobiegającym nadużyciom”) dokonano transpozycji art. 1 ust. 2 i 3 dyrektywy 2011/96. Przewiduje on, że „zawarte w [tym] rozdziale przepisy art. 34 ust. 2 […] dotyczące nieopodatkowania dywidend nie mają zastosowania do uzgodnienia ani seryjnych uzgodnień, w przypadku których głównym celem lub jednym z głównych celów wprowadzenia było uzyskanie korzyści podatkowej naruszającej przedmiot lub cel [dyrektywy 2011/96], w związku z czym – zważywszy na wszystkie stosowne fakty i okoliczności – takie jednostkowe lub seryjne uzgodnienie nie odpowiada rzeczywistości gospodarczej. Jednostkowe uzgodnienie może obejmować więcej niż jeden etap lub część. Uznaje się, że jednostkowe lub seryjne uzgodnienie nie odpowiada rzeczywistości gospodarczej w zakresie, w jakim nie jest ono wprowadzane z uzasadnionych powodów handlowych, które odzwierciedlają rzeczywistość gospodarczą”.
III. Stan faktyczny i wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym
20.      Spółka Neo jest utworzoną w Republice Litewskiej
osobą prawną, w której od dnia 10 sierpnia 2005 r. do chwili obecnej 100 % udziałów posiada cypryjska spółka Retal Industries Ltd. (zwana dalej „spółką Retal Industries”).
21.      W latach 2016 i 2017 spółka Neo wypłaciła spółce Retal Industries dywidendy w wysokości 15 000 000 EUR. W tym czasie spółka Retal Industries otrzymała również dywidendy w wysokości 13 485 032 EUR od innej litewskiej spółki, w której także posiada 100 % udziałów – Retal Lithuania UAB.
22.      Zgodnie z art. 34 ust. 2 litewskiej ustawy o CIT spółka Neo zakładała, że wypłata dywidendy na rzecz spółki Retal Industries jest zwolniona z podatku, w związku z czym nie potrącała na Litwie podatku u źródła.
23.      Krajowy organ podatkowy ustalił, że większość (za każdym razem ponad 90 %) dochodu z działalności operacyjnej spółki Retal Industries w latach 2016 i 2017 pochodziła z dywidend, na które z kolei w większości (88 % w 2016 r. i 74 % w 2017 r.) składały się dywidendy otrzymane od spółek Neo i Retal Lithuania UAB.
24.      W ramach kontroli podatkowej dotyczącej lat 2016 r. i 2017 r. krajowy organ podatkowy stwierdził, że dywidendy wypłacone przez spółkę Neo na rzecz spółki Retal Industries w latach 2016 r. i 2017 r. (łącznie 15 000 000 EUR) powinny były zostać opodatkowane na Litwie obowiązującym w tym kraju podatkiem dochodowym od osób prawnych w wysokości 15 %, ponieważ spełniały przesłanki faktyczne określone w krajowej klauzuli zapobiegającej nadużyciom.
25.      Krajowy organ podatkowy oparł zastosowanie krajowej klauzuli zapobiegającej nadużyciom na tym, że z ekonomicznego punktu widzenia poprzez łańcuch transakcji dywidendy spółki Neo trafiały ostatecznie do PG – osoby fizycznej niemającej miejsca zamieszkania na Litwie. Organ podatkowy opiera to założenie na ustaleniu następujących okoliczności faktycznych.
26.      Całkowita kwota dywidend wypłaconych przez spółki Neo i Retal Lithuania UAB w latach 2016 i 2017 na rzecz spółki Retal Industries (28 485 032 EUR) była zasadniczo równa kwocie dywidend wypłaconych przez spółkę Retal Industries w latach 2017 i 2018 na rzecz jej jedynego udziałowca – cypryjskiej spółki Polymer Products Holding Ltd. (zwanej dalej „spółką PPH”) (28 880 865 EUR).
27.      Kilka miesięcy wcześniej nowo założona spółka PPH nabyła udziały w spółce Retal Industries od belizeńskiej spółki Clendon Holdings INC (zwanej dalej „spółką Clendon”). Wyłącznym udziałowcem w obu spółkach (zarówno Clendon, jak i PPH) jest PG. To przeniesienie udziałów w przedsiębiorstwie nie zmieniło więc nic w kwestii kontrolującej osoby fizycznej.
28.      Spółka PPH nie zatrudnia pracowników. Jej dochody od założenia spółki pod koniec 2016 r. do dnia 31 grudnia 2018 r. w ponad 99 % pochodziły z dywidend.
29.      Na dzień 31 grudnia 2017 r. spółka PPH miała wobec PG zobowiązania w wysokości odpowiadającej cenie nabycia udziałów w spółce Retal Industries (310 400 000 EUR). Na tej podstawie krajowy organ podatkowy sformułował wniosek, że spółka Clendon przeniosła na PG wierzytelność z tytułu ceny sprzedaży. W latach 2017 i 2018 spółka PPH udzielała PG pożyczek i dokonywała cesji wierzytelności (na łączną kwotę 28 915 328 EUR), które następnie potrącano z wierzytelnością PG wobec spółki PPH. W tym okresie spółka PPH nie wypłacała zysków.
30.      W świetle tych okoliczności faktycznych krajowy organ podatkowy doszedł do wniosku, że transakcje te przeprowadzono w sposób sztuczny. Nabycie udziałów w spółce Retal Industries i zadłużenie wobec PG spółka PPH miała wykreować jedynie pro forma. W ten sposób chciano stworzyć wrażenie, że dywidendy wypłacone przez litewskie spółki Neo i Retal Lithuania UAB wykorzystano na pokrycie tego zadłużenia.
31.      W rzeczywistości poprzez te wypłaty dywidend spółka Neo dążyła do uniknięcia zapłaty podatków należnych od dywidend. W konsekwencji, poprzez skorzystanie ze zwolnienia z podatku od źródła, przewidzianego w art. 34 ust. 2 litewskiej ustawy o CIT, spółka Neo uniknęła zapłaty podatku dochodowego od osób prawnych (poprzez zastosowanie stawki CIT wynoszącej 0 %).
32.      Spółka Neo podważa zakwalifikowanie omawianych transakcji jako uzgodnienia, które nie
odpowiadają rzeczywistości gospodarczej. Uważa, że krajowe organy podatkowe w szczególności nie stwierdziły, iż spółka Retal Industries jest spółką fikcyjną. Ponadto również pozostałe transakcje mają odpowiadać rzeczywistości gospodarczej. Ich celem jest wyłączenie ze struktury organizacyjnej grupy wszelkich przedsiębiorstw zlokalizowanych na terytoriach off-shore oraz przekazanie zarządzania spółką dominującą grupy podmiotowi z Unii Europejskiej.
33.      Komisja ds. sporów podatkowych, która wystąpiła z niniejszym wnioskiem prejudycjalnym, ma wątpliwości co do zgodności wykładni krajowej klauzuli zapobiegającej nadużyciom dokonanej przez krajowy organ podatkowy z celami dyrektywy 2011/96, w związku z czym wnosi do Trybunału o wyjaśnienie kwestii zastosowania właściwego w niniejszej sprawie przepisu tej dyrektywy, który przewiduje zapobieganie nadużyciom.
34.      Mokestinių ginčų komisija prie Lietuvos Respublikos Vyriausybės (komisja ds. sporów podatkowych przy rządzie Republiki Litewskiej) przedkłada Trybunałowi następujące pytania prejudycjalne:
„1)      Czy w okolicznościach takich jak te występujące w sprawie w postępowaniu głównym zgodne z celami klauzuli zapobiegającej nadużyciom zawartej w [dyrektywie 2011/96] jest wyłączenie w drodze praktyki krajowej, w państwie podmiotu wypłacającego dywidendy, możliwości zwolnienia z podatku od dywidend potrącanego u źródła, w przypadku gdy dywidendy są wypłacane rzeczywistej spółce dominującej prowadzącej działalność w innym państwie członkowskim Unii, która, jako taka, nie jest podmiotem, który nie jest rzeczywisty, w zakresie, w jakim prowadzi ona działalność gospodarczą, zaś dywidendy są jej wypłacane jako właścicielowi dywidend, lecz którą organy podatkowe uznają za uczestnika łańcucha fikcyjnych transakcji z uwagi na fakt, że dywidendy są wypłacane/przekazywane za jej pośrednictwem właścicielowi całej grupy spółek?
2)      W przypadku udzielenia odpowiedzi twierdzącej na pytanie pierwsze: czy fakt przekazywania dywidend w ramach łańcucha można opierać na zbieżności kwot dywidend (podobnych i identycznych) przekazywanych w ramach łańcucha transakcji?
3)      Czy w okolicznościach takich jak te występujące w sprawie w postępowaniu głównym cele klauzuli zapobiegającej nadużyciom, zawartej w dyrektywie 2011/96, w tym zasada proporcjonalności, o której mowa w motywach [dyrektywy 2015/121], dają się pogodzić z praktyką krajową, zgodnie z którą organy podatkowe stosują klauzulę zapobiegającą nadużyciom w państwie wypłaty dywidend, mimo że transakcje, które doprowadziły do uznania łańcucha transakcji za uzgodnienie (traktowane przez organy podatkowe jako fikcyjne), zostały przeprowadzone w innym państwie członkowskim Unii przez rezydentów podatkowych w tym innym państwie członkowskim Unii?
4)      Czy klauzula zapobiegająca nadużyciom w państwie podmiotu wypłacającego dywidendy uprawnia do potrącenia u źródła podatku od dywidend, jeżeli korzyść podatkowa powstaje na dowolnym etapie łańcucha transakcji? Czy można uznać, że skarżąca uzyskała korzyść podatkową w sposób sprzeczny z przedmiotem lub celem dyrektywy 2011/96, jeżeli w wyniku utworzenia takiego łańcucha transakcji dochodzi do uzyskania korzyści podatkowej przez beneficjenta końcowego, który wykorzystuje dywidendy wypłacone przez skarżącą w celu uzyskania takiej korzyści?
5)      Czy w okolicznościach takich jak te występujące w sprawie w postępowaniu głównym przepisy art. 1 ust. 2 dyrektywy 2011/96 można interpretować w ten sposób, że stosowanie zasady »zwolnienia kapitałowego«, która wdraża do prawa krajowego przepisy art. 5 dyrektywy 2011/96, może zostać wyłączone z powodu nadużycia prawa spowodowanego wykorzystaniem otrzymanych dywidend, jeżeli do otrzymywania i wykorzystywania dywidend (późniejszego podziału zysków) dochodziło w okresie ciągłym?
6)      Czy w okolicznościach takich jak te występujące w sprawie w postępowaniu głównym praktyka krajowa, zgodnie z którą podmiot wypłacający dywidendy zostaje dotknięty skutkami działań organu podatkowego bez przeprowadzenia oceny, czy podmiot wypłacający dywidendy był lub mógł być świadomy istnienia łańcucha fikcyjnych transakcji, jest zgodna z celami ustanowionej w dyrektywie 2011/96 klauzuli zapobiegającej nadużyciom?”.
35.      Uwagi na piśmie złożyły spółka Neo, rządy Litwy, Hiszpanii i Niderlandów oraz Komisja Europejska. W rozprawie przeprowadzonej w dniu 25 lutego 2026 r. udział wzięły spółka
Neo, rządy Litwy i Hiszpanii oraz Komisja Europejska.
IV.    Ocena prawna
36.      Pytania zadane przez komisję ds. sporów podatkowych(4), która występuje z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, zmierzają do ustalenia, czy okoliczności będące przedmiotem postępowania głównego spełniają przesłanki faktyczne określone w art. 1 ust. 2 dyrektywy 2011/96. We wniosku rozbito te okoliczności na szereg pytań.
37.      W oparciu o te pytania wyjaśnię najpierw, że nadużycie zwolnienia z podatku u źródła
w drodze wyjątku może występować również w sytuacji, w której spółka dominująca otrzymująca dywidendy jest ich właścicielem, ale dywidendy te w ramach uzgodnienia, które nie odpowiada rzeczywistości gospodarczej, są przekazywane beneficjentowi końcowemu (chodzi o osobę fizyczną stojącą za grupą kapitałową) (pytanie pierwsze, zob. w tej kwestii sekcja A). Może to mieć miejsce również wtedy, kiedy transakcję, którą należy uznać za uzgodnienie, które nie odpowiada rzeczywistości gospodarczej, przeprowadza się w jednym państwie członkowskim, jeżeli występuje ogólne planowanie stanowiące nadużycie, którego celem jest niezgodny z prawem brak opodatkowania beneficjenta końcowego (pytania trzecie i czwarte, zob. w tej kwestii sekcja B).
38.      Sama zbieżność kwot wypłacanych dywidend oraz ścisły związek czasowy między ich otrzymaniem a dalszą wypłatą nie stanowią ani poszlaki świadczącej o takim nadużyciu, ani jego przesłanki (pytania drugie i piąte, zob. w tej kwestii sekcja C). W zakresie, w jakim w odniesieniu do „celu” uzgodnienia podatkowego należy uwzględnić okoliczności podmiotowe, istotna jest przede wszystkim wiedza osoby, która decyduje o wprowadzeniu uzgodnienia (pytanie szóste, zob. w tej kwestii sekcja D).
A.      Pierwsze pytanie prejudycjalne: nadużycie pomimo bycia właścicielem
39.      W ramach pytania pierwszego komisja ds. sporów podatkowych zmierza zasadniczo do ustalenia, czy nadużycie w rozumieniu art. 1 ust. 2 dyrektywy 2011/96 może występować również wtedy, kiedy spółka dominująca otrzymująca dywidendy jest ich właścicielem, ale przekazuje je w ramach uzgodnienia, które nie odpowiadają rzeczywistości gospodarczej, beneficjentowi końcowemu.
40.      Zgodnie z art. 1 ust. 2 dyrektywy 2011/96 państwa członkowskie nie przyznają korzyści wynikających z tej dyrektywy jednostkowemu uzgodnieniu, w przypadku którego głównym celem wprowadzenia było uzyskanie korzyści podatkowej naruszającej przedmiot lub cel tej dyrektywy,
w związku z czym takie uzgodnienie nie odpowiada rzeczywistości gospodarczej.
41.      W ten sposób prawodawca uwzględnił to, co uznano także w orzecznictwie: stosowania przepisu prawa Unii nie można rozszerzyć na działania prowadzone w celu korzystania w sposób noszący znamiona nadużycia z korzyści przewidzianych w prawie Unii(5).
42.      W art. 1 ust. 2 dyrektywy 2011/96 określono, odpowiednio, dwie przesłanki odmowy zwolnienia z podatku: Po pierwsze, musi istnieć uzgodnienie, które nie odpowiada rzeczywistości gospodarczej. Po drugie, jego celem musi być uzyskanie korzyści podatkowej naruszającej cel tej dyrektywy(6). Kwestię tego, w jakich okolicznościach uzgodnienie w rozumieniu pierwszej przesłanki nie odpowiada rzeczywistości gospodarczej, uregulowano w art. 1 ust. 3 dyrektywy 2011/96. Zgodnie z tym przepisem uzgodnienie nie odpowiada rzeczywistości gospodarczej
w zakresie, w jakim nie jest ono wprowadzane z „uzasadnionych powodów handlowych”, które odzwierciedlają rzeczywistość gospodarczą.
43.      Celem jest przy tym opodatkowanie odpowiadające rzeczywistym zdarzeniom gospodarczym, a więc opodatkowanie danego zdarzenia w sposób zgodny z celem normy.
44.      Zasadniczego kształtu przesłanki faktyczne nadużycia określone w art. 1 ust. 2 dyrektywy 2011/96 nabierają w konsekwencji dzięki drugiej przesłance, zgodnie z którą wystąpienie nadużycia zależy od tego, czy celem uzgodnienia, które nie odpowiadają rzeczywistości gospodarczej, jest uzyskanie korzyści podatkowej naruszającej przedmiot lub cel omawianej dyrektywy. Stanowi ona bowiem punkt odniesienia dla uzgodnienia, które nie odpowiadają rzeczywistości gospodarczej. Celem przepisu zapobiegającego nadużyciom zawartego w dyrektywie 2011/96
nie jest zapobieżenie każdemu uzgodnieniu podatkowemu, które można sobie wyobrazić i które mogłoby odpowiadać rzeczywistości gospodarczej, lecz jedynie tym, których celem jest uzyskanie korzyści podatkowej naruszającej przedmiot lub cel omawianej dyrektywy.
45.      Decydujące znaczenie dla konkretyzacji tego przepisu zapobiegającego nadużyciom mają zatem przedmiot i cel dyrektywy 2011/96.
46.      Aby odpowiedzieć na pytanie pierwsze, omówię zatem teraz w pierwszej kolejności przedmiot i cel dyrektywy 2011/96 (zob. w tej kwestii część 1). Następnie wyjaśnię, że nadużycie zwolnienia z podatku u źródła ma miejsce zawsze wtedy, kiedy dochodzi do obejścia jego przesłanek faktycznych (zob. w tej kwestii część 2). A contrario należy zaś co do zasady założyć, że brak opodatkowania odpowiada celowi normy, jeżeli te przesłanki faktyczne są spełnione (zob. w tej kwestii części 3 i 4). W drodze wyjątku nadużycie jest jednak możliwe również w takich sytuacjach (zob. w tej kwestii część 5).
1.      Przedmiot i cel dyrektywy 2011/96
47.      Jak wynika z motywów dyrektywy 2011/96, jej celem jest ułatwienie konsolidacji spółek na poziomie Unii poprzez wyeliminowanie istniejących utrudnień w transgranicznej współpracy między spółkami w porównaniu z ich współpracą krajową(7). W konsekwencji dyrektywa 2011/96
służy zatem wspieraniu transgranicznej działalności gospodarczej i rynku wewnętrznego(8).
48.      W tym celu omawiana dyrektywa ma zapewnić, że wypłacanie dywidendy przez spółkę zależną będącą rezydentem w jednym państwie członkowskim na rzecz spółki dominującej będącej rezydentem w innym państwie członkowskim będzie neutralne pod względem podatkowym(9). W tym celu dyrektywa z jednej strony zobowiązuje państwo siedziby spółki dominującej do zwolnienia otrzymanych dywidend z podatku dochodowego od osób prawnych (art. 4), a z drugiej strony zabrania państwu siedziby spółki zależnej obciążania wypłacanych dywidend podatkiem u źródła (art. 5).
49.      Z jednej strony dyrektywa 2011/96
zapobiega zatem podwójnemu opodatkowaniu dywidend wypłacanych przez spółkę zależną na rzecz spółki dominującej podatkiem dochodowym od osób prawnych, a mianowicie najpierw na szczeblu spółki zależnej w państwie jej siedziby, a następnie na szczeblu spółki dominującej w państwie jej siedziby (art. 4).
50.      Z drugiej strony poprzez zakaz potrącania podatku u źródła dyrektywa 2011/96
zapobiega zaś temu, by państwo siedziby spółki zależnej pobierało podatek od wypłacanych dywidend od spółki dominującej poprzez jego potrącenie u źródła. Potrącenie podatku u źródła wynika z interesu państwa siedziby spółki zależnej w tym, by opodatkować zyski wypracowane na jego terytorium i wypłacone spółce dominującej w postaci dywidendy(10). W świetle art. 5 dyrektywy 2011/96
interes ten ustępuje miejsca realizacji rynku wewnętrznego.
51.      Zgodnie z koncepcją przyjętą w dyrektywie 2011/96 zyski grupy kapitałowej opodatkowuje się zatem co do zasady jedynie w chwili ich powstania na szczeblu spółki zależnej podatkiem dochodowym od osób prawnych, a dopiero „ostatnia” wypłata dokonywana przez spółkę dominującą stojącą na czele całej grupy kapitałowej na rzecz swojego udziałowcy będącego osobą fizyczną podlega opodatkowaniu podatkiem dochodowym od osób fizycznych jako dochody z kapitału tej osoby.
52.      Punktem wyjścia do zamierzonej neutralności podatkowej dywidend w ramach grupy kapitałowej jest zatem założenie, że państwo (lub państwa), w którym ma miejsce „ostatnia” wypłata dywidendy przez spółkę dominującą stojącą na czele całej grupy kapitałowej na rzecz jej udziałowca, opodatkowuje ją, korzystając ze swojej autonomii podatkowej. Dyrektywa 2011/96
nie określa natomiast, czy i w jaki sposób opodatkowuje się tę „ostatnią” wypłatę dywidendy.
2.      Nadużycie poprzez obejście przesłanek faktycznych
53.      W świetle przedmiotu i celu przepisu zapobiegającego nadużyciom, który polega na zapewnieniu opodatkowania zgodnego z celem normy (zob. pkt 41 powyżej), nadużycie dyrektywy 2011/96
ma miejsce zawsze wtedy, kiedy określone w niej przesłanki faktyczne są spełnione jedynie pro forma w celu uzyskania przyznawanej w niej korzyści podatkowej(11).
54.      W przypadkach tych podmiot, który nie jest do tego uprawniony w świetle dyrektywy, uzyskuje bowiem przyznawane w niej korzyści poprzez uzgodnienie o charakterze czysto formalnym(12). Opodatkowanie nie jest tym samym zgodne z celem normy, ponieważ nie odpowiada rzeczywistym zdarzeniom gospodarczym.
55.      Podstawowy punkt odniesienia w wypadku nadużycia stanowią zatem przesłanki faktyczne przewidziane w normie, która określa zamierzony skutek prawny. Przesłanką spornego w niniejszym postępowaniu zwolnienia z podatku u źródła jest zgodnie z art. 5 dyrektywy 2011/96 wypłata dywidendy przez spółkę zależną na rzecz spółki dominującej(13). Do nadużycia zatem dochodzi, jeżeli zakłada się spółkę zależną lub spółkę dominującą lub też wypłaca dywidendę jedynie pro forma.
56.      W efekcie Trybunał założył, że uzgodnienie, które nie odpowiada rzeczywistości gospodarczej w rozumieniu dyrektywy 2011/96, ma miejsce, kiedy do struktury grupy pomiędzy spółką wypłacającą dywidendy a spółką z grupy, która jest ich właścicielem, wprowadza się tzw. podmiot pośredniczący(14). Istnienie takiej spółki pośredniczącej w świetle orzecznictwa Trybunału należy w każdym razie założyć wtedy, kiedy jedynym przedmiotem działalności danej spółki jest otrzymywanie dywidend i ich przekazywanie innemu podmiotowi(15). To samo dotyczy prawdopodobnie sytuacji, w której dana spółka nie jest uprawniona do tego, by pod względem ekonomicznym dysponować otrzymanymi dywidendami – na przykład wskutek umownego zobowiązania się do przekazywania ich osobie trzeciej(16). Z ekonomicznego punktu widzenia to nie ona jest zatem właściwym odbiorcą dywidendy (tzw. właścicielem), jest nim zaś podmiot, do którego ostatecznie przekazuje się aktywa.
57.      Przypadek takiej spółki pośredniczącej nie jest oczywiście przesłanką bezwzględną uzgodnienia, które nie odpowiadają rzeczywistości gospodarczej(17).
58.      Celem wyjaśnienia należy wskazać, że to, czy z ekonomicznego punktu widzenia spełnione są przesłanki faktyczne odnośnego zwolnienia z podatku, trzeba oczywiście badać przy uwzględnieniu wszystkich stosownych okoliczności(18). Obejmuje to także okoliczności, które mają miejsce przed istotną z punktu widzenia przesłanek faktycznych wypłatą dywidendy lub też po niej, ewentualnie również w innym państwie członkowskim. W przeciwnym razie nie da się bowiem w ogóle ustalić, czy dana spółka jest właścicielem otrzymanych dywidend, czy też jedynie przekazuje je dalej. Punkt odniesienia w wypadku tej analizy stanowią jednak przesłanki faktyczne zwolnienia z podatku w świetle dyrektywy 2011/96.
3.      Domniemanie opodatkowania zgodnego z celem normy w wypadku spełnienia przesłanek faktycznych
59.      A contrario na podstawie okoliczności, że z ekonomicznego punktu widzenia przesłanki faktyczne są spełnione, co do zasady można wnioskować o tym, że nie ma miejsca nadużycie w rozumieniu art. 1 ust. 2 dyrektywy 2011/96.
60.      Takiego domniemania wymagają pewność prawa i zasada ochrony uzasadnionych oczekiwań. Podatnik ma uzasadnione oczekiwanie, że wykorzysta przyznane mu przez prawo możliwości kształtowania swojej działalności gospodarczej w taki sposób, by jego obciążenie podatkowe było jak najmniejsze(19).
61.      W konsekwencji w odniesieniu do klauzuli zapobiegającej nadużyciom zawartej w dyrektywie 2009/133/WE(20) Trybunał wychodzi z założenia, że korzyści wynikających z tej dyrektywy można odmawiać jedynie „na zasadzie wyjątku i w szczególnych wypadkach”(21). Jako przepis ustanawiający wyjątek należy tę klauzulę interpretować w sposób ścisły w świetle jej brzmienia, celu i kontekstu, w którym występuje(22). To samo dotyczy art. 1 ust. 2 dyrektywy 2011/96. Czysto tautologiczne wskazanie, że jego celem jest zapobieganie nadużyciom(23), nie może w żaden sposób zmienić wymaganej ostrożności w jego stosowaniu.
4.      Co do zasady brak nadużycia ze strony spółki dominującej będącej właścicielem
62.      W konsekwencji w wypadku wypłaty dywidendy przez spółkę zależną na rzecz spółki dominującej, która jest właścicielem dywidend, co do zasady nie występuje uzgodnienie, które nie odpowiada rzeczywistości gospodarczej.
63.      W szczególności nie wolno wnioskować o wystąpieniu takiego uzgodnienia, które nie odpowiada rzeczywistości gospodarczej, jedynie na podstawie tego, że spółka dominująca będąca właścicielem dywidendy ze swojej strony dalej przekazuje swój zysk (obejmujący otrzymane dywidendy). W art. 5 dyrektywy 2011/96
nie uzależnia się bowiem zwolnienia z potrącenia podatku u źródła na przykład od spełnienia warunku polegającego na nieprzekazywaniu dalej dywidend, lecz celem tego przepisu jest właśnie unikanie wielokrotnego opodatkowania wypłaty dywidendy w ramach grupy kapitałowej.
64.      Dalsze przekazywanie dywidend w ramach grupy kapitałowej do stojącej na jej czele spółki dominującej, która ostatecznie wypłaca swój zysk jednej lub więcej niż jednej osobie fizycznej, odpowiada działalności prawidłowo działającej spółki kapitałowej. Celem spółki kapitałowej jest bowiem właśnie wypracowanie zysków i wypłacenie ich w postaci dywidendy swoim udziałowcom.
65.      Innych wniosków nie sposób też wyciągnąć z wywodów Trybunału zawartych w wyroku w sprawach T Danmark i Y Denmark, zgodnie z którym dalsze przekazywanie dywidend osobie nieuprawnionej stanowi przesłankę wskazującą na istnienie uzgodnienia, które nie odpowiada rzeczywistości gospodarczej(24). Jak wynika bowiem z kontekstu tych wywodów, Trybunałowi chodziło tam przede wszystkim o to, czy istnieje spółka pośrednicząca(25). Założenie istnienia takiej spółki pośredniczącej oparł na przesłance polegającej na tym, że dywidendy były (niemal) w całości przekazywane dalej krótko po ich otrzymaniu.
66.      Jeżeli jednak stwierdzono – jak w niniejszej sprawie – że spółka dominująca otrzymująca dywidendy nie jest spółką pośredniczącą, ich dalsze przekazywanie samo w sobie nie może stanowić uzgodnienia, które nie odpowiadają rzeczywistości gospodarczej.
5.      Nadużycie pomimo bycia właścicielem w wypadku ogólnego planowania noszącego znamiona nadużycia
67.      Nawet jeśli przesłanki faktyczne zwolnienia z podatku są z ekonomicznego punktu widzenia spełnione, to jednak w drodze wyjątku mogą istnieć uzgodnienia, które uniemożliwiają opodatkowanie zgodne z celem normy, a tym samym powinny zostać uznane za nadużycie.
68.      W związku z powyższym należy zaprzeczyć twierdzeniu spółki Neo, jakoby w żadnym wypadku nie mogło występować nadużycie, jeżeli spółka dominująca jest właścicielem dywidend – jest ono wprawdzie zasadniczo słuszne, ale idzie zbyt daleko w swojej bezwzględności.
69.      Punktem wyjścia jest tu dla mnie brzmienie art. 1 ust. 2 dyrektywy 2011/96, zgodnie z którym, aby stwierdzić nadużycie, należy uwzględnić wszystkie stosowne fakty i okoliczności (zob. pkt 56 powyżej), a jednostkowe uzgodnienie może obejmować również więcej niż jeden etap lub część. W myśl art. 1 ust. 3 dyrektywy 2011/96
uzgodnienie może też nie odpowiadać rzeczywistości gospodarczej
jedynie w części („w określonym zakresie”).
70.      Jak wynika jednak także z brzmienia art. 1 ust. 2 dyrektywy 2011/96, jednym z głównych celów wprowadzenia uzgodnienia musi być uzyskanie korzyści podatkowej. Konieczne jest zatem istnienie związku przyczynowego między uzgodnieniem a korzyścią podatkową.
71.      W konsekwencji choć rzeczywistości gospodarczej mogą nie odpowiadać również jedynie pojedyncze etapy lub części danej konstrukcji(26), także w tym zakresie konieczny jest jednak związek przyczynowy między częścią uzgodnienia, która nie odpowiada rzeczywistości gospodarczej, a korzyścią podatkową.
72.      W odniesieniu do wspomnianego punktu wyjścia istotną korzyścią podatkową jest przy tym ta, którą przyznaje się w dyrektywie. W myśl obowiązującego w prawie Unii ogólnego zakazu nadużyć również w art. 1 ust. 2 dyrektywy 2011/96
może bowiem chodzić jedynie o to, by nie chronić działań prowadzonych w celu korzystania w sposób noszący znamiona nadużycia z korzyści przewidzianych w prawie Unii (zob. pkt 39 powyżej)(27).
73.      Uzgodnienie, które nie odpowiada rzeczywistości gospodarczej
oraz ma miejsce po wypłaceniu przez spółkę zależną na rzecz spółki dominującej dywidendy istotnej w świetle przesłanek faktycznych lub przed tym faktem, może stanowić podstawę uzyskania korzyści podatkowej zgodnie z prawem krajowym. Już w świetle samych przesłanek faktycznych nie może jednak – samo w sobie – stanowić podstawy uzyskania korzyści podatkowej przyznanej w dyrektywie.
74.      Przesłankę stanowi zatem to, by już samo wypłacenie dywidendy przez spółkę zależną na rzecz spółki dominującej, a więc to, od którego w dyrektywie 2011/96
uzależnia się przyznanie korzyści podatkowej, nastąpiło w celu uzyskania korzyści podatkowej wbrew dyrektywie. Innymi słowy – nadużycie dyrektywy 2011/96 może występować, jeżeli wypłacenie dywidendy przez spółkę zależną na rzecz spółki dominującej – samo w sobie odpowiadające rzeczywistości gospodarczej – stanowi część ogólnego planu noszącego znamiona nadużycia.
75.      Należy wyjść z założenia, że istnieje taki ogólny plan noszący znamiona nadużycia, na przykład wtedy, kiedy wykorzystuje się dyrektywę 2011/96, aby generować na rzecz beneficjenta końcowego (chodzi o osobę fizyczną stojącą za grupą kapitałową) dochody, których nie można u niego opodatkować. Przypadek ten ma miejsce na przykład wtedy, kiedy spółka zależna wypłaca dywidendy spółce dominującej będącej ich właścicielem, aby ukryć je w drodze kolejnych transakcji przeprowadzanych poprzez tzw. niewspółpracujące państwa off‑shore(28), przez co państwo, w którym beneficjent końcowy jest rezydentem, nie otrzymuje informacji o „ostatniej” wypłacie dywidendy, a tym samym nie może jej opodatkować(29).
76.      Takie uzgodnienie neguje bowiem założenie leżące u podstaw dyrektywy 2011/96. Jak już wyjaśniono, w dyrektywie 2011/96 zakłada się, że państwo, w którym ma miejsce „ostatnia” wypłata dywidendy, może ją opodatkować, korzystając ze swojej autonomii podatkowej (zob. pkt 50 powyżej). Gdyby pozbawiono to państwo owej możliwości i uniemożliwiono przewidziane samo w sobie opodatkowanie „ostatniej” wypłaty dywidendy, przyznanie korzyści podatkowej określonej w dyrektywie 2011/96
byłoby zatem niezgodne z jej celem.
6.      Wniosek częściowy
77.      W świetle powyższego uważam, że nadużycie w rozumieniu art. 1 ust. 2 dyrektywy 2011/96
może w drodze wyjątku wystąpić również wtedy, kiedy spółka dominująca otrzymująca dywidendy jest ich właścicielem, ale w ramach uzgodnienia, które nie odpowiada rzeczywistości gospodarczej, przekazuje je beneficjentowi końcowemu. Ma to miejsce na przykład w sytuacji, w której wykorzystuje się dyrektywę 2011/96, aby generować na rzecz beneficjenta końcowego dochody, które nie mogą zostać u niego opodatkowane, co stanowi naruszenie prawa.
B.      Pytania prejudycjalne trzecie i czwarte – nadużycie krajowego prawa podatkowego
78.      W ramach pytań trzeciego i czwartego komisja ds. sporów podatkowych zmierza do ustalenia, czy nadużycie dyrektywy 2011/96 może mieć miejsce również wtedy, kiedy spółka dominująca przekazuje dywidendy beneficjentowi końcowemu w ramach uzgodnienia, które nie odpowiada rzeczywistości gospodarczej, w państwie swojej siedziby.
79.      Jak już wyjaśniono, przesłanką nadużycia w rozumieniu art. 1 ust. 2 dyrektywy 2011/96
jest istnienie związku przyczynowego między uzgodnieniem, które nie odpowiada rzeczywistości gospodarczej, a korzyścią podatkową (zob. pkt 68 i nast. powyżej). Uzgodnienie, które nie odpowiada rzeczywistości gospodarczej
w jednym  państwie członkowskim nie może zatem samo w sobie stanowić podstawy korzyści podatkowej przyznanej w dyrektywie. Konieczny jest ogólny plan noszący znamiona nadużycia, a więc dowód na to, że już samo wypłacenie dywidendy przez spółkę zależną na rzecz spółki dominującej miało miejsce w celu uzyskania korzyści podatkowej wbrew dyrektywie.
80.      Moim zdaniem w wypadku (rzekomego) nadużycia prawa podatkowego w jednym państwie członkowskim co do zasady nie ma to miejsca (zob. w tej kwestii część 1). W drodze wyjątku taki ogólny plan noszący znamiona nadużycia może występować wtedy, kiedy spółka zależna wypłaca dywidendę spółce dominującej w celu uchylenia się od opodatkowania w państwie członkowskim beneficjenta końcowego (zob. w tej kwestii część 2).
1.      Brak nadużycia dyrektywy 2011/96 w wypadku nadużycia krajowego prawa podatkowego
81.      W wypadku nadużycia prawa podatkowego któregoś z państw członkowskich w ramach wypłaty dywidendy na rzecz beneficjenta końcowego co do zasady nie należy natomiast zakładać nadużycia dyrektywy 2011/96.
82.      W takim wypadku zwalczanie nadużycia własnego prawa podatkowego należy do danego państwa członkowskiego. Nie jest potrzebne odwoływanie się do prawa Unii. Jeżeli dane państwo zwalcza nadużycie swojego prawa podatkowego jedynie w stopniu umiarkowanym lub nie robi tego w ogóle, nie rodzi to wtórnej właściwości innych państw członkowskich ani w zakresie wykładni cudzego prawa podatkowego, ani w zakresie opodatkowania, a w niniejszej sprawie odmowy zwolnień z podatku przyznanych w prawie Unii.
83.      Jeżeli natomiast dokonywać wykładni art. 1 ust. 2 dyrektywy 2011/96
w ten sposób, że krajowy organ podatkowy na podstawie rzekomego nadużycia w prawie podatkowym innego państwa członkowskiego może odmawiać korzyści podatkowych przyznanych w tej dyrektywie, rodziłoby to istotne ryzyko gospodarcze dla transgranicznych grup kapitałowych. Każde państwo członkowskie uczestniczące w łańcuchu transakcji mogłoby bowiem wówczas odmawiać przewidzianych korzyści podatkowych na podstawie rzekomego nadużycia w państwie członkowskim „ostatniej” wypłaty dywidendy. Należy założyć, że państwa członkowskie korzystałyby z tej możliwości generowania wpływów podatkowych. Związana z tym niepewność miałaby efekt odstraszający. Niweczyłoby to wspieranie transgranicznych konsolidacji przedsiębiorstw, które jest celem omawianej dyrektywy, a tym samym korzystanie w szczególności ze swobody przedsiębiorczości.
2.      Brak obowiązku umożliwiania uchylania się od opodatkowania
84.      Granica ogólnego planu noszącego znamiona nadużycia wydaje się natomiast przekroczona, kiedy wypłacenie dywidendy przez spółkę zależną spółce dominującej będącej właścicielem tej dywidendy w oczywisty sposób odbywa się w celu uchylenia się od opodatkowania w państwie członkowskim beneficjenta końcowego.
85.      Podobnie jak przedstawiona powyżej jako przykład konstelacja oparta na wykorzystywaniu transgranicznych braków w przekazywaniu informacji (zob. pkt 73 powyżej) uchylanie się od opodatkowania charakteryzuje się tym, że podatnik działa niezgodnie z prawem, wprowadzając w błąd co do faktów istotnych pod względem podatkowym.
86.      Nie można oczekiwać od państw członkowskich przyjęcia, że są zobowiązane rezygnować z potrącenia podatku u źródła od zysków wypracowanych na ich terytorium również wtedy, kiedy wybrana konstrukcja służy temu, by nie opodatkowywać wypracowanych zysków w innym państwie członkowskim w sposób niezgodny z prawem.
87.      Nie należy zakładać, że celem dyrektywy 2011/96
jest umożliwianie niezgodnego z prawem braku opodatkowania dywidend, a także zwalnianie z podatku u źródła wypłaty dywidendy przeprowadzonej z tym zamiarem. Taka transakcja nie stanowi bowiem zasługującego na ochronę prowadzenia transgranicznej działalności gospodarczej w celu realizacji rynku wewnętrznego (zob. pkt 45 powyżej), lecz jest wykorzystaniem stworzonych w tym celu możliwości z myślą o umożliwieniu zachowania niezgodnego z prawem. W konsekwencji przyznanie korzyści podatkowych przewidzianych w dyrektywie naruszałoby jej przedmiot i cel.
3.      Wskazówki dotyczące okoliczności faktycznych będących przedmiotem postępowania głównego
88.      To, czy występuje tu taki ogólny plan noszący znamiona nadużycia, musi zbadać, przy uwzględnieniu wszelkich okoliczności sprawy, komisja ds. sporów podatkowych, która występuje z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym. Aby tak było, spółka Neo musiałaby wypłacić spółce Retal Industries dywidendy w celu umożliwienia uchylania się przez PG od opodatkowania na Cyprze.
89.      Z zastrzeżeniem zbadania tej kwestii przez komisję ds. sporów podatkowych, która występuje z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, wydaje się, że ustalony stan faktyczny nie pozwala na stwierdzenie uchylania się od opodatkowania.
90.      Tytułem ewentualnym, na wypadek gdyby Trybunał miał przyjąć istnienie ogólnego planu noszącego znamiona nadużycia również wtedy, kiedy występuje nadużycie prawa podatkowego innego państwa członkowskiego, należy wskazać następujące kwestie.
91.      Wydaje się, że krajowy organ podatkowy wychodzi z założenia, iż płatność uiszczana przez spółkę PPH na rzecz PG stanowi pewnego rodzaju ukrytą wypłatę dywidendy. Pod pozorem wykonania zobowiązania spółka PPH miała zdaniem organu w rzeczywistości wypłacać PG dywidendy. Rzekomo wykonanym zobowiązaniem ma być spełnienie roszczenia o zapłatę ceny nabycia udziałów w kapitale spółki Retal Industries, które Clendon scedowała na PG. Wydaje się zatem, że krajowy organ podatkowy zakłada, iż zobowiązanie to powstało jedynie pro forma poprzez przeniesienie udziałów w kapitale spółki Retal Industries na PPH bez „uzasadnionych powodów handlowych” w rozumieniu art. 1 ust. 2 dyrektywy 2011/96. W tym zakresie należy wziąć pod uwagę, że przeniesienie przedsiębiorstwa z Clendon na spółkę PPH (i związane z nim przeniesienie siedziby z Belize na Cypr) jak najbardziej może wynikać z „uzasadnionych powodów handlowych”. Nie można wykluczyć, że instytucje kredytowe i inni partnerzy biznesowi w sytuacji, w której spółka dominująca stojąca na czele grupy kapitałowej ma siedzibę w państwach off‑shore(30), dystansują się od relacji handlowych lub przyznają „gorsze” warunki umowne. Również wypłaty dywidend kierowane do takich państw mogą powodować niekorzystne skutki podatkowe.
92.      Jeżeli uznać tę decyzję biznesową, również fakt, że udziałowiec PG sfinansował nabycie przedsiębiorstwa, nie może uzasadniać założenia wystąpienia korzyści podatkowej. W przeciwnym razie spółka PPH, aby sfinansować nabycie przedsiębiorstwa, musiałaby bowiem zaciągnąć pożyczkę od instytucji kredytowej. Gdyby PPH przeznaczyła dywidendy otrzymane od spółki Retal Industries na spłatę tej pożyczki, również nie powstałyby z tego tytułu zobowiązania podatkowe, ponieważ spłata pożyczki nie stanowi dochodu podlegającego opodatkowaniu, a jedynie zwrot pierwotnie wydanego kapitału.
C.      Pytania prejudycjalne drugie i piąte – dalsza wypłata dywidend
93.      W ramach pytania drugiego komisja ds. sporów podatkowych zmierza do ustalenia, czy w wypadku (w dużej mierze) zbieżnych kwot dywidend wypłacanych w ramach łańcucha transakcji można założyć, że dywidendy te są przekazywane dalej. W ramach pytania piątego chce się ona ponadto dowiedzieć, czy przesłanką nadużycia jest ścisły związek czasowy między otrzymaniem a dalszym przekazaniem dywidend.
94.      Oba pytania opierają się
na wywodzie Trybunału zawartym w wyroku w sprawach T Danmark i Y Denmark, zgodnie z którym okoliczność, że dywidendy są wypłacane dalej, (prawie) w całości i w bardzo krótkim czasie po ich otrzymaniu, przez spółkę dominującą na rzecz podmiotów niespełniających przesłanek do zastosowania dyrektywy 2011/96, stanowi przesłankę wskazującą na istnienie nadużycia(31).
95.      Jak już wyjaśniono, przekazywanie dywidend samo w sobie nie stanowi uzgodnienia, które nie odpowiadają rzeczywistości gospodarczej
(zob. pkt 61 i nast.). Jest tak niezależnie od tego, czy dalsze wypłaty dywidend dokonywane przez spółkę dominującą zgadzają się co do kwoty z wypłatami dywidend dokonywanymi przez spółkę zależną i w jakim związku czasowym mają miejsce.
96.      Ścisły związek czasowy między otrzymaniem a wypłatą dywidend przez spółkę dominującą nie jest ani wystarczającą, ani bezwzględną przesłanką przyjęcia istnienia nadużycia.
D.      Szóste pytanie prejudycjalne – wiedza spółki zależnej
97.      Na koniec komisja ds. sporów podatkowych pyta, czy aby stwierdzić nadużycie w wypadku łańcucha transakcji, spółce zależnej wypłacającej dywidendy trzeba udowodnić wiedzę lub wynikający z niedbalstwa brak wiedzy co do uzgodnienia, które nie odpowiadają rzeczywistości gospodarczej.
98.      Moim zdaniem tak nie jest. W wypadku uzgodnienia składającego się z więcej niż jednej części nie chodzi o wiedzę lub wynikający z niedbalstwa brak wiedzy każdego uczestnika łańcucha transakcji.
Rzeczywiście
w art. 1 ust. 2 dyrektywy 2011/96 przewiduje się
przesłankę, zgodnie z którą celem uzgodnienia musi być uzyskanie korzyści podatkowej wbrew dyrektywie. Cel ten jest obiektywny, ale należy go oceniać przy uwzględnieniu wszelkich okoliczności, a więc również elementów podmiotowych takich jak wiedza czy wręcz zamiar. Prawdopodobnie istotna jest w tym zakresie wiedza przede wszystkim osoby, która podejmuje decyzję o wprowadzeniu uzgodnienia. W przeciwnym razie „działający w złej wierze” decydent mógłby zasłonić się „działającym w dobrej wierze” podmiotem pośredniczącym, aby wykluczyć nadużycie.
99.      Decyzję o wypłacie dywidendy podejmują dominujący wspólnicy, w związku z czym decydujące znaczenie ma wiedza tych wspólników. Jeżeli w wypadku wielopoziomowej grupy kapitałowej beneficjent końcowy (pośrednio) jest wyłącznym wspólnikiem wszystkich odnośnych spółek, istotna jest jego wiedza. W takim wypadku nie ma znaczenia, czy spółka zależna wiedziała lub powinna była wiedzieć o istnieniu łańcucha transakcji.
V.      Wnioski
100. Proponuję zatem udzielić Mokestinių ginčų komisija prie Lietuvos Respublikos Vyriausybės (komisji ds. sporów podatkowych przy rządzie Republiki Litewskiej) następujących odpowiedzi:
1)      Nadużycie w rozumieniu art. 1 ust. 2 dyrektywy 2011/96 w drodze wyjątku może wystąpić również wtedy, kiedy spółka dominująca otrzymująca dywidendy jest ich właścicielem, ale w ramach uzgodnienia, które nie odpowiada rzeczywistości gospodarczej, przekazuje je beneficjentowi końcowemu.
2)      Nadużycie krajowego prawa podatkowego danego państwa członkowskiego co do zasady nie stanowi nadużycia w rozumieniu art. 1 ust. 2 dyrektywy 2011/96. Jeśli jednak spółka zależna wypłaca dywidendę spółce dominującej, która jest właścicielem tej dywidendy, w celu uchylenia się poprzez beneficjenta końcowego od opodatkowania w jego państwie członkowskim, może występować nadużycie w rozumieniu art. 1 ust. 2 dyrektywy 2011/96.
3)      Z faktu, że spółka dominującą uprawniona do dywidend wypłaca swoim udziałowcom kwotę (prawie) identyczną jak ta, jaką otrzymała wcześniej od swojej spółki zależnej, nie można od razu wyciągać wniosku, że przekazała otrzymane dywidendy. Ścisły związek czasowy między otrzymaniem a wypłatą dywidend przez spółkę dominującą nie jest ani wystarczającą, ani bezwzględną przesłanką przyjęcia istnienia nadużycia.
4)      W zakresie, w jakim w odniesieniu do „celu” uzgodnienia podatkowego należy uwzględnić okoliczności podmiotowe, istotna jest wiedza przede wszystkim osoby, która podejmuje decyzję o wprowadzeniu uzgodnienia. Co do zasady są to dominujący wspólnicy.
1      Język oryginału: niemiecki.
2      Dyrektywa Rady z dnia 30 listopada 2011 r. w sprawie wspólnego systemu opodatkowania mającego zastosowanie w przypadku spółek dominujących i spółek zależnych różnych państw członkowskich (zwanej dalej „dyrektywą 2011/96”, Dz.U. 2011, L 345, s. 8).
3      Dyrektywa Rady z dnia 27 stycznia 2015 r.
zmieniająca dyrektywę 2011/96 w sprawie wspólnego systemu opodatkowania mającego zastosowanie w przypadku spółek dominujących i spółek zależnych różnych państw członkowskich (Dz.U. 2015, L 21, s. 1).
4      W kwestii moich wątpliwości co do tego, czy komisję ds. sporów podatkowych należy (nadal) uważać za sąd w rozumieniu art. 267 TFUE, zobacz: moja opinia w sprawie „ARVI” ir ko (C‑56/21, EU:C:2022:223, pkt 24–26); moja opinia w sprawie
Žaidimų valiuta (C‑472/24, EU:C:2025:699, pkt 27, 28).
5      Wyroki: z dnia 26 lutego 2019 r., T Danmark i Y Denmark (C‑116/16 i C‑117/16, EU:C:2019:135, pkt 71); z dnia
5 lipca 2007 r., Kofoed (C‑321/05, EU:C:2007:408, pkt 38); z dnia 21 lutego 2006 r., Halifax i in. (C‑255/02, EU:C:2006:121, pkt 69);
zasadniczo w kwestii ogólnego pojęcia nadużycia w prawie Unii wyrok z dnia 14 grudnia 2000 r., Emsland-Stärke (C‑110/99, EU:C:2000:695, pkt 52, 53).
6      Tak również w wyroku z dnia
3 kwietnia 2025 r., Nordcurrent group (C‑228/24, EU:C:2025:239, pkt 45).
7      Motyw szósty dyrektywy 2011/96; zob. też wniosek dotyczący dyrektywy Rady zmieniającej dyrektywę Rady 2011/96/UE w sprawie wspólnego systemu opodatkowania mającego zastosowanie w przypadku spółek dominujących i spółek zależnych różnych państw członkowskich, COM(2013) 814
final, s. 7, w myśl którego „zasadniczym celem jest zapewnienie równych warunków”. Zobacz wyrok z dnia 26 lutego 2019 r., T Danmark i Y Denmark (C‑116/16 i C‑117/16, EU:C:2019:135, pkt 112).
8      Motyw czwarty dyrektywy 2011/96.
9      Motywy trzeci i czwarty dyrektywy 2011/96. Zobacz wyroki: z dnia 26 lutego 2019 r., T Danmark i Y Denmark (C‑116/16 i C‑117/16, EU:C:2019:135, pkt 112, 78); z dnia
8 marca 2017 r., Wereldhave Belgium i in. (C‑448/15, EU:C:2017:180, pkt 25).
10      W konwencji modelowej OECD w sprawie eliminacji podwójnego opodatkowania oraz unikania i obejścia opodatkowania w zakresie podatków od dochodów i majątku z 2025 r. przyznaje się mu zatem w myśl art. 10 ust. 2 możliwość opodatkowania ograniczoną co do wysokości.
11      Zobacz wyrok z dnia 26 lutego 2019 r., T Danmark i Y Denmark (C‑116/16 i C‑117/16, EU:C:2019:135, pkt 100).
12      Zobacz wyrok z dnia 26 lutego 2019 r., T Danmark i Y Denmark (C‑116/16 i C‑117/16, EU:C:2019:135, pkt 101).
13      W art. 3 ust. 1 lit. a) dyrektywy 2011/96
określono różne kryteria, jakie należy spełniać, aby mieć status spółki dominującej w rozumieniu tej dyrektywy. Niezbędne jest w szczególności posiadanie co najmniej 10 % udziału w kapitale spółki w innym państwie członkowskim.
14      Wyrok z dnia 26 lutego 2019 r., T Danmark i Y Denmark (C‑116/16 i C‑117/16, EU:C:2019:135, pkt 100).
15      Wyrok z dnia 26 lutego 2019 r., T Danmark i Y Denmark (C‑116/16 i C‑117/16, EU:C:2019:135, pkt 104).
16      Zobacz wyrok z dnia 26 lutego 2019 r., T Danmark i Y Denmark (C‑116/16 i C‑117/16, EU:C:2019:135, pkt 105).
17      Wyrok z dnia 3 kwietnia
2025 r., Nordcurrent group (C‑228/24, EU:C:2025:239, pkt 28). Inna konstelacja, jaką można sobie wyobrazić, to na przykład połączenie się pro forma dwóch spółek, z których każda posiada „jedynie” 5 % udziałów w spółce w innym państwie członkowskim, w celu osiągnięcia progu 10 % określonego w art. 2 ust. 1 lit. a). Mogłoby się to odbyć na przykład poprzez zawarcie umowy powierniczej, w której jedna z tych spółek otrzymuje udziały drugiej, ale umownie zobowiązuje się przekazywać jej proporcjonalne dywidendy.
18      Artykuł 1 ust. 2 dyrektywy 2011/96;
wyroki: z dnia
3 kwietnia 2025 r., Nordcurrent group (C‑228/24, EU:C:2025:239, pkt 30); z dnia 26 lutego 2019 r., T Danmark i Y Denmark (C‑116/16 i C‑117/16, EU:C:2019:135, pkt 98).
19      W kwestii swobody wprowadzania korzystniejszych podatkowo uzgodnień na gruncie przepisów dotyczących VAT zob. wyroki: z dnia 30 czerwca 2022 r., „ARVI” ir ko (C‑56/21, EU:C:2022:509, pkt 39); z dnia 17 grudnia 2015 r., WebMindLicenses (C‑419/14, EU:C:2015:832, pkt 42).
20      Artykuł 15 dyrektywy Rady 2009/133/WE z dnia 19 października 2009 r. w sprawie wspólnego systemu opodatkowania mającego zastosowanie w przypadku łączenia, podziałów, podziałów przez wydzielenie, wnoszenia aktywów i wymiany udziałów dotyczących spółek różnych państw członkowskich oraz przeniesienia statutowej siedziby SE lub SCE z jednego państwa członkowskiego do innego państwa członkowskiego (Dz.U. 2009, L 310, s. 34).
21      Wyroki: z dnia 20 maja 2010 r., Zwijnenburg (C‑352/08, EU:C:2010:282, pkt 45); z dnia
5 lipca 2007 r., Kofoed (C‑321/05, EU:C:2007:408, pkt 37).
22      Wyrok z dnia 20 maja 2010 r., Zwijnenburg (C‑352/08, EU:C:2010:282, pkt 46).
23      Wyrok z dnia
3 kwietnia 2025 r., Nordcurrent group (C‑228/24, EU:C:2025:239, pkt 26).
24      Wyrok z dnia 26 lutego 2019 r., T Danmark i Y Denmark (C‑116/16 i C‑117/16, EU:C:2019:135, pkt 101).
25      Wyrok z dnia 26 lutego 2019 r., T Danmark i Y Denmark (C‑116/16 i C‑117/16, EU:C:2019:135, pkt 100–104).
26      Motyw ósmy dyrektywy 2015/121;
wyrok z dnia
3 kwietnia 2025 r., Nordcurrent group (C‑228/24, EU:C:2025:239, pkt 34, 35).
27      Jak słusznie podkreśla Trybunał, również na pytanie o to, czy występuje taka korzyść podatkowa, należy udzielić odpowiedzi przy uwzględnieniu wszelkich istotnych faktów i okoliczności, a więc w świetle ogólnego skutku podatkowego. Zobacz wyrok z dnia
3 kwietnia 2025 r., Nordcurrent group (C‑228/24, EU:C:2025:239, pkt 52).
28      Zobacz unijny wykaz jurysdykcji niechętnych współpracy do celów podatkowych, ostatnio zaktualizowany na mocy konkluzji Rady z dnia 17 lutego 2026 r., dokument Rady nr 5869/26.
29      Zobacz już moją opinię w sprawie
T Danmark (C‑116/16, EU:C:2018:144, pkt 75). Podatnik może podważyć zarzut powzięcia ogólnego planu noszącego znamiona nadużycia, udostępniając odpowiednie informacje (zob. ibidem, pkt 76).
30      Zobacz też powiązane czasowo konkluzje Rady z dnia 25 maja 2016 r. dotyczące komunikatu Komisji w sprawie strategii zewnętrznej na rzecz efektywnego opodatkowania, dokument Rady nr 9452/16, a także konkluzje Rady z dnia 5 grudnia 2017 r. w sprawie unijnego wykazu jurysdykcji niechętnych współpracy do celów podatkowych, dokument Rady nr 15429/17, w którym znajdowało się też Belize (s. 15).
31      Wyrok z dnia 26 lutego 2019 r., T Danmark i Y Denmark (C‑116/16 i C‑117/16, EU:C:2019:135, pkt 101).