62019CC0084
KONKLUŻJONIJIET TAL-AVUKAT ĠENERALI
HOGAN
ippreżentati fit-2 ta’ April 2020 (
1
)
Kawżi magħquda C‑84/19, C‑222/19 u C‑252/19
Profi Credit Polska S.A. z siedzibą w Bielsku- Białej
vs
QJ (C‑84/19)
(Talba għal deċiżjoni preliminari mis-Sąd Rejonowy Szczecin — Prawobrzeże i Zachód w Szczecinie (il-Qorti Distrettwali ta’ Szczecin, responsabbli għaż-żoni tax-xatt tal-lemin u tal-Punent, il-Polonja))
u
BW
vs
DR (C‑222/19)
u
QL
vs
CG (C‑252/19)
(Talba għal deċiżjoni preliminari mis-Sąd Rejonowy w Opatowie (il-Qorti Distrettwali ta’ Opatów, l-Ewwel Sezzjoni Ċivili, il-Polonja))
“Rinviju għal deċiżjoni preliminari — Protezzjoni tal-konsumatur — Ftehimiet ta’ kreditu għall-konsumaturi — Direttiva 93/13/KEE — Klawżoli inġusti fil-kuntratti konklużi mal-konsumaturi — Artikolu 1(2) — Esklużjoni prevista għal klawżoli kuntrattwali li jirriflettu dispożizzjonijiet leġiżlattivi jew regolatorji mandatorji — Dispożizzjoni nazzjonali li tistabbilixxi ammont massimu tal-ispiża totali tal-kreditu għall-konsumatur minbarra l-interessi — Artikolu 4(2) — Ambitu — Applikazzjoni għal klawżoli li jipprovdu onorarji b’żieda mal-interessi — Obbligu li jiġu abbozzati klawżoli kuntrattwali f’lingwaġġ ċar u li jinftiehem — Artikolu 3(1) — Kompatibbiltà tal-leġiżlazzjoni nazzjonali li tistabbilixxi l-ammont massimu ta’ spejjeż ta’ kreditu minbarra l-interessi — Direttiva 2008/48 — Artikolu 3(g) — Kompatibbiltà ta’ leġiżlazzjoni nazzjonali li tikkalkola l-ammont massimu tal-ispejjeż ta’ kreditu minbarra l-interessi billi wieħed jieħu inkunsiderazzjoni l-ispejjeż ġenerali tal-istabbiliment ta’ kreditu”
1.
Dawn it-talbiet għal deċiżjoni preliminari għal darba oħra jikkonċernaw l-interpretazzjoni tal-Artikolu 1(2) u l-Artikolu 4(2) tad-Direttiva tal-Kunsill 93/13/KEE (
2
) kif ukoll tal-Artikolu 3(g) u l-Artikolu 22 tad-Direttiva 2008/48/KE (
3
).
2.
Id-Direttiva 93/13 diġà ġġenerat ħafna ġurisprudenza, kemm fil-Qorti tal-Ġustizzja kif ukoll fi qrati nazzjonali. Filwaqt li dik id-direttiva żiedet b’mod ċar ir-reġim ta’ protezzjoni tal-konsumatur billi tippermetti lill-qrati li jiddikjaraw bħala inġusti (u, għalhekk, mhux infurzabbli) klawżoli kuntrattwali li ġew redatti għall-użu ġenerali mill-fornitur u l-produttur, l-Artikolu 4(2) ta’ dik id-direttiva jiddisponi, madankollu, għal żewġ eċċezzjonijiet importanti f’dan ir-reġim, jiġifieri, meta l-allegata klawżola inġusta tirrelata jew mad-definizzjoni tas-suġġett ewlieni tal-kuntratt jew mas-suffiċjenza tal-prezz jew ir-remunerazzjoni rigward merkanzija u servizzi. L-ambitu ta’ dawk l-eċċezzjonijiet tal-Artikolu 4(2) huwa fil-qalba ta’ dawn ir-rinviji għal deċiżjoni preliminari, b’waħda mid-domandi prinċipali (fil-Kawża C‑84/19) tkun jekk spejjeż tal-kreditu minbarra l-interessi mħallsa minn klijent ta’ bank fir-rigward ta’ ftehim ta’ self jaqgħux fl-ambitu ta’ waħda minn dawk l-eċċezzjonijiet.
3.
Il-kwistjonijiet preżenti jqumu fir-rigward ta’ tliet ftehimiet ta’ kreditu għall-konsumatur differenti. Essenzjalment, il-konsumatur f’kull kawża qajjem eċċezzjoni tan-natura inġusta fir-rigward ta’ ċerti klawżoli tal-kuntratt bħala difiża ta’ azzjonijiet għal debitu u infurzar ta’ self imressqa minn stabbiliment ta’ kreditu. Kull waħda minn dawn il-kawżi tqajjem kwistjoni distinta – għalkemm xi drabi jikkoinċidu – rigward l-applikazzjoni tal-prinċipji li jinsabu fid-Direttiva 93/13 fil-kuntest ta’ ftehimiet ta’ kreditu. Madankollu, qabel ma nikkunsidraw dawn il-kwistjonijiet, huwa meħtieġ li nistabbilixxu d-dispożizzjonijiet legali rilevanti.
I. Il-kuntest ġuridiku
A.
Id-dritt tal-Unjoni
1. Id-Direttiva 93/13
4.
L-Artikolu 1(2) tad-Direttiva 93/13 jiddikjara:
“Il-klawżoli kuntrattwali li jirriflettu disposizzjonijiet mandat[o]rji statutorji jew regolatorji u d-disposizzjonijiet jew il-prinċipji ta’ konvenzjonijiet internazzjonali li għalihom ikunu parti l-Istati Membri jew il-Komunità, b’mod partikolari fil-qasam tat-trasport, m’għandhomx ikunu suġġetti għad-disposizzjonijiet ta’ din id-Direttiva.”
5.
L-Artikolu 3(1) tad-Direttiva 93/13 jiddikjara:
“Klawżola kuntrattwali li ma tkunx ġiet negozjata individwalment għandha titqies inġusta jekk, kontra l-ħtieġa ta’ buona fede, tkun tikkawża żbilanċ sinifikanti fid-drittijiet u l-obbligi tal-partijiet li joħorġu mill-kuntratt, bi ħsara għall-konsumatur.”
6.
L-Artikolu 4(2) tad-Direttiva 93/13 jaqra kif ġej:
“L-istima tan-natura inġusta tal-klawżoli la għandha tirrelata mad-definizzjoni tal-kwistjoni prinċipali tas-suġġett tal-kuntratt u lanqas mas-suffiċjenza tal-prezz u r-remunerazzjoni, fuq naħa waħda, kontra s-servizzi jew il-merkanzija provduti bi tpartit, fuq in-naħa l-oħra, safejn dawn il-klawżoli jkunu f’lingwaġġ sempliċi u ċar.”
7.
L-Artikolu 5 tad-Direttiva 93/13 jiddisponi:
“Fil-każ ta’ kuntratti fejn ċerti klawżoli jew il-klawżoli kollha offruti lill-konsumatur ikunu bil-miktub, dawn il-klawżoli għandhom ikunu abbozzati b’lingwaġġ sempliċi u ċar. Fejn ikun hemm dubju dwar it-tifsir ta’ klawżola, għandha tirbaħ l-interpretazzjoni l-aktar favorevoli għall-konsumatur. […]”
8.
Skont l-Artikolu 8 tad-Direttiva 93/13:
“L-Istati Membri jistgħu jadottaw jew iżommu l-aktar disposizzjonijiet stretti kompatibbli mat-Trattat fil-qasam kopert minn din id-Direttiva, biex jiżguraw grad massimu ta’ protezzjoni għall-konsumatur.”
9.
Skont l-Artikolu 8a(1) ta’ dik id-direttiva:
“1. Meta Stat Membru jadotta dispożizzjonijiet skont l-Artikolu 8, huwa għandu jinforma lill-Kummissjoni b’dan, kif ukoll bi kwalunkwe modifika sussegwenti […]”
2. Id-Direttiva 2008/48
10.
L-Artikolu 3 tad-Direttiva 2008/48, intitolat “Definizzjonijiet”, jiddikjara:
“Għall-finijiet ta’ din id-Direttiva, id-definizzjonijiet li ġejjin għandhom japplikaw:
[…]
(g)
‘l-ispiża totali tal-kreditu lill-konsumatur’ tfisser l-ispejjeż kollha, inklużi interessi, kummissjonijiet, taxxi, u kwalunkwe tip ta’ onorarji oħrajn li l-konsumatur għandu jħallas b’konnessjoni mal-ftehim ta’ kreditu u li huma magħrufin mal-kreditur ħlief spejjeż notarili; l-ispejjeż relatati ma’ servizzi anċillari fir-rigward tal-ftehim ta’ kreditu, b’mod partikolari ħlasijiet obbligatorji ta’ assigurazzjoni, huma inklużi wkoll jekk, barra minn hekk, il-konklużjoni ta’ kuntratt ta’ servizz huwa obbligatorju biex jinkiseb il-kreditu jew biex jinkiseb il-kreditu skond it-termini u l-kondizzjonijiet kummerċjalizzati”.
11.
L-Artikolu 22(1) tad-Direttiva 2008/48, intitolat “Armonizzazzjoni u n-natura imperattiva tad-Direttiva”, jispeċifika:
“Safejn din id-Direttiva fiha dispożizzjonijiet armonizzati, l-Istati Membri ma jistgħux iżommu jew jintroduċu fil-liġi nazzjonali tagħhom dispożizzjonijiet li jiddevjaw minn dawk stabbiliti f’din id-Direttiva.”
B.
Id-dritt nazzjonali
12.
Għall-preżentazzjoni tal-leġiżlazzjoni nazzjonali nirreferi għall-konklużjonijiet tiegħi fil-kawża Mikrokasa u Revenue Niestandaryzowany Sekurytyzacyjny Fundusz Inwestycyjny Zamknięty w Warszawie (
4
). Essenzjalment, id-dritt Pollakk jistabbilixxi ammont massimu ta’ interessi li jistgħu jintalbu bħala korrispettiv ta’ att ġuridiku, jiġifieri d-doppju tal-ammont tal-interessi legali annwali. Madankollu, xi kredituri evitaw dan il-limitu billi żiedu artifiċjalment l-ammont ta’ kummissjoni u onorarji imposti. Bi tweġiba, il-leġiżlatur Pollakk imbagħad introduċa, permezz tal-Artikoli 5(6a) u 36a tal-ustawa z dnia 12 maja 2011 r. o kredycie konsumenckim (il-Liġi tat-12 ta’ Mejju 2011 dwar il-Kreditu għall-Konsumatur) (Dz. U. tal-2011, Nru 126, pożizzjoni 715) (iktar ’il quddiem il-“Il-Liġi dwar il-Kreditu għall-Konsumatur”), mekkaniżmu sabiex jillimita l-ammont ta’ spejjeż tal-kreditu minbarra l-interessi li jistgħu jiġu imposti.
II. Il-fatti u t-talbiet għal deċiżjoni preliminari
A.
Il-Kawża C‑84/19
13.
Fid-19 ta’ Settembru 2016, ġie konkluż ftehim ta’ kreditu għall-konsumatur bejn Profi Credit Polska u konsumatur permezz ta’ intermedjarju. Bħala korrispettiv għall-provvista ta’ 9000 złoty Pollakk (PLN) (madwar EUR 2090), li kellhom jitħallsu lura minn min jissellef f’perijodu ta’ pagamenti ta’ 36 xahar, il-kuntratt jiddisponi għal pagament mill-konsumatur, l-ewwel, għal rata tal-interessi ta’ 9.83 % fis-sena tal-kapital misluf; it-tieni, onorarju intitolat “onorarju front‑end” ta’ PLN 129 (madwar EUR 30); it-tielet, hekk imsejħa “kummissjoni”, ugwali għal PLN 7771 (madwar EUR 1804); u, ir-raba’, onorarju addizzjonali tal-pakkett (imsejjaħ “Twój Pakiet — Pakiet Extra” (Il-Pakkett tiegħek – Pakkett Extra)) ta’ PLN 1100 (madwar EUR 255).
14.
Skont il-qorti tar-rinviju, l-ispejjeż tal-kreditu minbarra l-interessi previsti fil-ftehim kienu stabbiliti fl-ogħla limitu stabbilit fil-leġiżlazzjoni nazzjonali skont il-Paragrafu 36a tal-Liġi dwar il-Kreditu għall-Konsumatur. Madankollu, il-ftehim ma kienx jispeċifika f’liema kapaċità kienet qiegħda taġixxi l-persuna li magħha l-konvenut ikkonkluda l-ftehim, ma kienx jiddefinixxi t-termini “onorarju front‑end” u “kummissjoni”, u lanqas ma kien jindika għal liema servizzi reċiproċi speċifiċi tar-rikorrenti kienu jikkorrispondu l-onorarji hawn fuq imsemmija. L-unika kunsiderazzjoni li setgħet tiġi ddeterminata kienet l-onorarju ta’ “Il-Pakkett tiegħek — Pakkett Extra”, li kien jikkorrispondi mad-dritt tal-konsumatur, għal darba biss, li jiddifferixxi l-ħlas ta’ żewġ pagamenti jew li jnaqqas l-ammont ta’ erba’ pagamenti, u fl-istess ħin li jestendi t-tul tal-ftehim (fil-każ ta’ differiment) jew li jħallas il-pagament f’data iktar tard (fil-każ ta’ tnaqqis).
15.
Qabel it-tmiem tal-perijodu għall-ħlas tal-pagamenti, Profi Credit Polska talbet li jinħareġ digriet għall-ħlas. Il-qorti tar-rinviju tat lil Profi Credit Polska sentenza fil-kontumaċja, li kontriha l-konsumatur ippreżenta risposta fejn qajjem oġġezzjonijiet relatati man-natura inġusta ta’ ċerti klawżoli tal-kuntrattt. Matul dawn il-proċeduri, l-istabbiliment ta’ kreditu spjega li l-“onorarju front‑end” kien jikkorrispondi mal-ispejjeż attwali għall-konklużjoni tal-kuntratt u li l-onorarji intitolati “kummissjoni” kienu jikkostitwixxu l-korrispettiv għall-għoti tal-kreditu, filwaqt li l-interessi kienu jikkostitwixxu r-remunerazzjoni għall-għoti tal-fondi disponibbli lill-konsumatur.
16.
F’dan il-kuntest, il-qorti tar-rinviju għandha dubji dwar jekk il-klawżoli li jistabbilixxu dawn l-onorarji għandhomx jiġu kkunsidrati bħala esklużi mill-evalwazzjoni ta’ jekk il-klawżoli kuntrattwali previsti mid-Direttiva 93/13 humiex ġusti jew le. Hija tagħmel hekk għar-raġunijiet segwenti. L-ewwel nett, sa fejn dawn l-ispejjeż ma jeċċedux il-limitu impost mil-leġiżlazzjoni nazzjonali, jista’ jiġi ssuġġerit li dawn il-klawżoli sempliċement jirriflettu dik il-leġiżlazzjoni u għalhekk, skont l-Artikolu 1(2) tad-Direttiva 93/13, ma humiex suġġetti għad-dispożizzjonijiet ta’ dik id-direttiva. It-tieni nett, għal Profi Credit Polska dawk il-klawżoli dwar prezz jistgħu jikkostitwixxu s-suġġett ewlieni tal-kuntratt u, bħala tali, ma jaqgħux fl-ambitu tad-direttiva skont l-Artikolu 4(2) ta’ dik id-direttiva. It-tielet nett, peress li l-eżami ta’ jekk dawn l-onorarji humiex iġġustifikati jew le jkun ekwivalenti għall-evalwazzjoni tas-suffiċjenza tar-remunerazzjoni mqabbla mas-servizz ipprovdut bħala korrispettiv għalih, din l-evalwazzjoni wkoll tista’ tiġi eskluża skont l-Artikolu 4(2) ta’ dik id-direttiva. Fl-aħħar nett, il-qorti tar-rinviju għandha dubji dwar jekk klawżola tistax tiġi kkunsidrata li hija redatta f’lingwaġġ ċar u li jinftiehem fis-sens tal-Artikolu 4(2) tad-Direttiva 93/13 meta timponi interessi, onorarji u kummissjoni mingħajr ma tispjega d-differenza bejn dawn l-imposti, jew li tispeċifika n-natura tagħhom, u meta ma tispeċifikax f’liema kapaċità kienet qiegħda taġixxi l-persuna li magħha l-konsumatur ikkonkluda l-kuntratt.
17.
F’dawn iċ-ċirkustanzi, is-Sąd Rejonowy Szczecin – Prawobrzeże i Zachód w Szczecinie – III Wydział Cywilny (il-Qorti Distrettwali ta’ Szczecin, responsabbli għaż-żoni tax-xatt tal-lemin u tal-Punent, it-Tielet Sezzjoni Ċivili, il-Polonja) iddeċidiet li tissospendi l-proċeduri quddiemha u li tagħmel id-domandi segwenti lill-Qorti tal-Ġustizzja:
“(1)
L-Artikolu 1(2) tad-[Direttiva 93/13] għandu jiġi interpretat fis-sens li jeskludi l-applikazzjoni tad-dispożizzjonijiet tal-imsemmija direttiva fil-qasam tal-evalwazzjoni tan-natura inġusta tad-diversi klawżoli relatati mal-ispejjeż tal-kreditu minbarra l-interessi, meta dispożizzjonijiet leġiżlattivi fis-seħħ fi Stat Membru jistabbilixxu limitu massimu għal dawn l-ispejjeż, billi huwa previst li l-ispejjeż tal-kreditu minbarra l-interessi li jirriżultaw minn kuntratt ta’ kreditu għall-konsumtur ma humiex dovuti, għall-parti li taqbeż l-ispejjeż massimi tal-kreditu minbarra l-interessi, ikkalkolati bil-mod previst mil-liġi, jew għall-ammont totali tal-kreditu?
(2)
L-Artikolu 4(2) tad-Direttiva 93/13 għandu jiġi interpretat fis-sens li klawżola kuntrattwali li tirrigwarda l-ispejjeż minbarra l-interessi, li huma sostnuti u mħallsa minn min jissellef b’mod parallel mas-self, flimkien mal-interessi, u marbuta mal-konklużjoni tal-kuntratt u mal-għoti tas-self innifsu (fil-forma ta’ ħlas, ta’ kummissjoni jew ta’ natura oħra), ma hijiex suġġetta għall-evalwazzjoni msemmija f’din id-dispożizzjoni, fil-kuntest tan-natura inġusta tagħha, jekk din l-istess klawżola hija fformulata b’mod ċar u komprensibbli?
(3)
L-Artikolu 4(2) tad-[Direttiva 93/13] għandu jiġi interpretat fis-sens li l-klawżoli kuntrattwali li jistabbilixxu diversi tipi ta’ spejjeż marbuta mal-għoti tas-self ma humiex ifformulati ‘f’lingwaġġ sempliċi u ċar’ jekk ma jippreċiżawx liema huma konkretament is-servizzi li għalihom l-imsemmija spejjeż huma imposti u jekk dawn ma jippermettux lill-konsumatur jiddetermina d-differenzi bejn dawn l-ispejjeż?”
B.
Il-Kawża C‑222/19
18.
Fit-8 ta’ Marzu 2018, BW u konsumatur ikkonkludew ftehim ta’ kreditu għall-konsumatur għal perijodu ta’ sentejn. Il-kuntratt, li ma ġiex innegozjat individwalment, jistabbilixxi l-għoti ta’ PLN 4500 (madwar EUR 1048), pagabbli f’24 pagament ta’ kull xahar, iggarantiti minn kambjala (promissory note) vojt. Bħala korrispettiv talli dawn il-flus kienu magħmula disponibbli għall-konsumatur, il-ftehim jiddisponi għall-ħlas ta’ rata ta’ interessi ta’ 10 % fis-sena, li tirrappreżenta total ta’ PLN 900 (madwar EUR 210), onorarju ta’ oriġini ta’ self ta’ PLN 1125 (madwar EUR 262), u onorarju ta’ ġestjoni ta’ PLN 2700 (madwar EUR 628). Skont il-qorti nazzjonali, ir-rata ta’ imposta perċentwali ġiet iddeterminata li kienet 119.42 %. L-ispejjeż tal-kreditu minbarra l-interessi, fis-sens tal-Artikolu 36a tal-Liġi dwar il-Kreditu għall-Konsumatur, madankollu ma jeċċedux l-ogħla limitu stabbilit minn dik id-dispożizzjoni.
19.
Il-konsumatur irċieva l-ammont miftiehem u beda jagħmel il-pagamenti. Wara nuqqas ta’ pagament, il-persuna li ssellef ippreżentat talba lill-qorti tar-rinviju kontra l-konvenut fejn talbet l-ammont ta’ bilanċ pendenti flimkien mal-interessi statutorji għal pagament tardiv. Fl-istess ħin, hija ppreżentat mozzjoni għall-ħruġ ta’ ordni għal ħlas, ibbażata fuq il-kambjala vojta maħruġa.
20.
Madankollu, il-qorti tar-rinviju għandha dubji dwar jekk il-leġiżlazzjoni Pollakka hijiex kompatibbli mad-Direttiva 93/13 fir-rigward li tistabbilixxi l-ogħla limitu għall-ispejjeż tal-kreditu minbarra l-interessi li jistgħu jiġu imposti minn stabbilimenti ta’ kreditu, peress li dak il-limitu huwa kkalkolat billi jittieħdu inkunsiderazzjoni mhux biss l-ispejjeż konnessi mal-konklużjoni u l-ġestjoni tal-ftehim ta’ kreditu, iżda wkoll l-ispejjeż ġenerali tal-persuna li ssellef. Dan ma jipprojbixxix lill-persuna li ssellef milli tgħaddi fuq il-konsumatur spejjeż bħalma huma manutenzjoni tad-database, remunerazzjoni tal-persunal jew il-ġestjoni tar-riskju operazzjonali. Madankollu, is-sentenza fil-kawża Constructora Principado (
5
) tista’ tiġi moqrija fis-sens li tiddeċiedi li sitwazzjoni fejn bejjiegħ jew fornitur professjonali jgħaddi fuq il-konsumatur, permezz ta’ klawżoli standard, imposta li kellu jħallas għaliha hu, tista’ tiġi kkunsidrata li tikkawża “żbilanċ sinifikanti” fis-sens tal-Artikolu 3(1) tad-Direttiva 93/13.
21.
F’dawk iċ-ċirkustanzi, is-Sąd Rejonowy w Opatowie – I Wydział Cywilny (il-Qorti Distrettwali ta’ Opatów, L-Ewwel Sezzjoni Ċivili, il-Polonja) iddeċidiet li tissospendi l-proċeduri quddiemha u li tagħmel id-domanda segwenti lill-Qorti tal-Ġustizzja:
“Id-dispożizzjonijiet tad-[Direttiva 93/13] u b’mod partikolari l-Artikolu 3(1) ta’ din id-direttiva, kif ukoll il-prinċipji tad-dritt tal-Unjoni dwar il-protezzjoni tal-konsumatur u l-ekwilibriju kuntrattwali, għandhom jiġu interpretati fis-sens li jipprekludu l-introduzzjoni, fl-ordinament [ġuridiku] nazzjonali, tal-istituzzjoni tal-‘ispejjeż massimi tal-kreditu esklużi l-interessi’ u tal-mudell matematiku ta’ kalkolu tal-ammont ta’ dawn l-ispejjeż, previsti fil-punt 6‑a tal-Artikolu 5 moqri flimkien mal-Artikolu 36‑a tal-[Liġi dwar il-Kreditu għall-Konsumatur], fejn dawn il-mekkaniżmi ġuridiċi jippermettu li jiġi inkluż ukoll, fl-ispejjeż relatati mal-kuntratt ta’ kreditu sostnuti mill-konsumatur (ammont totali tal-kreditu), l-ispejjeż tal-attività ekonomika eżerċitata mill-impriża?”
C.
Il-Kawża C‑252/19
22.
Fil-31 ta’ Awwissu 2016, konsumatur daħal fi ftehim ta’ kreditu mhux innegozjat ma’ QL għal PLN 5000 (madwar EUR 1149), pagabbli f’36 pagament ta’ kull xahar. Bħala remunerazzjoni għall-istabbiliment ta’ kreditu, il-kuntratt jipprovdi għall-ħlas ta’, l-ewwel nett, interessi bid-9.81 % fis-sena, jiġifieri total ta’ PLN 796 (madwar EUR 182); it-tieni nett, onorarju front‑end ta’ PLN 129 (madwar EUR 29); it-tielet nett, onorarju għal servizz imsejjaħ “Twój Pakiet” (Il-Pakkett Tiegħek)” ta’ PLN 900 (madwar EUR 206); u, ir-raba’ nett, onorarju ta’ kummissjoni ta’ PLN 3939 (madwar EUR 905). B’riżultat ta’ dan, ir-rata effettiva kumplessiva annwali tas-self tkun ta’ 77.77 %. Fir-rigward tal-ispejjeż tal-kreditu minbarra l-interessi, fis-sens tal-Artikolu 36a tal-Liġi dwar il-Kreditu għall-Konsumatur, dawn huma fi ħdan il-limiti stabbiliti minn dik id-dispożizzjoni.
23.
Madankollu, il-qorti tar-rinviju għandha dubji dwar il-kompatibbiltà tal-leġiżlazzjoni nazzjonali li tistabbilixxi limitu fuq l-ammont ta’ onorarji li jistgħu jiġu imposti minn stabbilimenti ta’ kreditu mad-Direttiva 2008/48. Tassew, meta jiġi stabbilit dan il-limitu, mhux biss għandha tiġi kkunsidrata l-ispiża assoċjata mal-konklużjoni jew is-servizz ta’ ftehim speċifiku, iżda wkoll l-ispejjeż ġenerali tal-persuna li ssellef. Madankollu, isegwi mill-Artikolu 3(g) tad-Direttiva 2008/48 li l-konsumatur jista’ jiġi mitlub li jħallas spejjeż, iżda biss spejjeż marġinali, jiġifieri dawk inkonnessjoni mal-ftehim ta’ kreditu.
24.
F’dawk iċ-ċirkustanzi, is-Sąd Rejonowy w Opatowie I Wydział Cywilny (il-Qorti Distrettwali ta’ Opatów, L-Ewwel Sezzjoni Ċivili) iddeċidiet li tissospendi l-proċeduri quddiemha u li tagħmel id-domanda preliminari segwenti lill-Qorti tal-Ġustizzja:
“Id-dispożizzjonijiet tad-[Direttiva 2008/48], u b’mod partikolari l-Artikolu 3(g) u l-Artikolu 22(1) tal-imsemmija direttiva, għandhom jiġu interpretati li jipprekludu l-introduzzjoni, fl-ordinament [ġuridiku] nazzjonali, tal-istituzzjoni tal-‘ispejjeż massimi tal-kreditu esklużi l-interessi’ u tal-mudell matematiku ta’ kalkolu tal-ammont ta’ dawn l-ispejjeż, previsti fil-punt 6‑a tal-Artikolu 5 moqri flimkien mal-Artikolu 36‑a tal-[Liġi dwar il-Kreditu għall-Konsumatur], fejn dawn il-mekkaniżmi ġuridiċi jippermettu li jiġi inkluż ukoll, fl-ispejjeż relatati mal-kuntratt ta’ kreditu sostnuti mill-konsumatur (ammont totali tal-kreditu) l-ispejjeż tal-attività ekonomika eżerċitata mill-impriża?”
III. Analiżi
A.
Fuq l-ewwel domanda fil-Kawża C‑84/19
25.
Permezz tal-ewwel domanda tagħha, il-qorti tar-rinviju fil-Kawża C‑84/19 tistaqsi, essenzjalment, jekk l-Artikolu 1(2) tad-Direttiva 93/13 għandux jiġi interpretat fis-sens li l-klawżoli ta’ ftehim ta’ kreditu mhux innegozjat li jipprovdu li imposti li għandhom jiġu mħallsa mill-konsumatur huma esklużi mill-ambitu tad-direttiva, fejn dawk l-imposti, meħuda f’daqqa, ma jeċċedux il-limitu massimu stabbilit mil-leġiżlazzjoni nazzjonali.
26.
F’dan ir-rigward, wieħed għandu jżomm f’moħħu li, skont l-Artikolu 1(1), moqri flimkien mal-Artikolu 2 u l-Artikolu 3(1) tad-Direttiva 93/13, din id-direttiva tapplika għall-klawżoli ta’ kull kuntratt konkluż bejn bejjiegħ jew fornitur u konsumatur li ma jkunx innegozjat individwalment. Madankollu, bħala eċċezzjoni, l-Artikolu 1(2) tad-Direttiva 93/13 jiddisponi li klawżoli kuntrattwali li jirriflettu dispożizzjonijiet mandatorji statutorji jew regolatorji ma għandhomx ikunu suġġetti għad-dispożizzjonijiet ta’ din id-direttiva.
27.
Għalkemm hija l-qorti tar-rinviju li għandha tiddetermina jekk klawżola kuntrattwali speċifika, bħal dik inkwistjoni fil-kawża prinċipali, taqax taħt din l-eċċezzjoni partikolari, il-Qorti tal-Ġustizzja tista’ madankollu tipprovdi lill-qorti tar-rinviju b’indikazzjonijiet ta’ gwida li din tal-aħħar imbagħad hija mistennija tieħu inkunsiderazzjoni fl-evalwazzjoni tan-natura inġusta tal-klawżola kkonċernata (
6
). Il-qorti tar-rinviju tista’ għaldaqstant titpoġġa f’pożizzjoni li teżamina jekk l-eċċezzjoni prevista f’dik id-dispożizzjoni x’aktarx tapplika għall-każ inkwistjoni fil-kawża prinċipali.
28.
Fil-kawża preżenti, il-qorti tar-rinviju tistaqsi jekk klawżoli li jipprevedu imposti li ma jeċċedux ċertu limitu massimu finanzjarju stabbilit minn dispożizzjoni nazzjonali jistgħux jaqgħu taħt id-dispożizzjonijiet ta’ esklużjoni li jinsabu fl-Artikolu 1(2) tad-Direttiva 93/13.
29.
F’dan ir-rigward, għandu jiġi nnotat li s-sempliċi fatt li klawżoli kuntrattwali jikkonformaw ma’ dispożizzjoni leġiżlattiva b’daqshekk ma jimplikax li dawk il-klawżoli neċessarjament “jirriflettu” il-kliem ta’ dik id-dispożizzjoni.
30.
Hawnhekk, id-dubji espressi mill-qorti tar-rinviju jidhru li jqumu mill-kummenti li jinsabu fil-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja fis-sens li l-motivazzjoni għall-eċċezzjoni prevista fl-Artikolu 1(2) tad-Direttiva 93/13 tinsab fil-fatt li huwa leġittimu li jiġi preżunt li l-leġiżlatur nazzjonali jkun stabbilixxa bilanċ bejn id-drittijiet u l-obbligi kollha tal-partijiet f’ċerti kuntratti, bilanċ li l-leġiżlatur tal-Unjoni espressament kellu l-intenzjoni li jippreżerva (
7
).
31.
Min-naħa tiegħi, madankollu, ma nikkunsidrax li dawn il-kummenti mill-Qorti tal-Ġustizzja għandhom jiġu mifhuma fis-sens li l-istabbiliment ta’ limitu massimu mil-leġiżlatur nazzjonali neċessarjament jimplika l-eżistenza ta’ bilanċ bejn id-drittijiet u l-obbligi kollha tal-partijiet magħmula mil-leġiżlatur nazzjonali. Nadotta din il-fehma għar-raġunijiet li ġejjin.
32.
L-ewwel nett, kif iddeċidiet il-Qorti tal-Ġustizzja, peress li l-Artikolu 1(2) jintroduċi eċċezzjoni għad-Direttiva 93/13 li l-għan tagħha huwa li tipproteġi l-konsumaturi, dik id-dispożizzjoni għandha tiġi interpretata b’mod strett (
8
).
33.
It-tieni nett, meta leġiżlatur ikun stabbilixxa limitu finanzjarju massimu dan ma jimplikax neċessarjament li, taħt dak il-limitu, kull klawżola li tipprevedi l-ħlas ta’ onorarju għandha tiġi kkunsidrata, fiċ-ċirkustanzi kollha, li tkun ibbilanċjata. Li kieku dan kellu jkun il-każ, Stat Membru jkun jista’ jelimina l-protezzjoni prevista fid-Direttiva 93/13 billi jistabbilixxi limitu massimu għoli ħafna.
34.
It-tielet nett, kif jindika l-Gvern Pollakk, id-Direttiva 93/13 tiġi mċaħħda minn kwalunkwe effett utli jekk klawżoli li jikkonformaw mad-dispożizzjonijiet nazzjonali li jirregolaw kuntratti jiġu kkunsidrati li jirriflettu dispożizzjonijiet mandatorji statutorji jew regolatorji fis-sens tal-Artikolu 1(2) ta’ dik id-direttiva, peress li fi kwalunkwe każ għandu jiġi preżunt li l-klawżoli ta’ kuntratt għandhom jikkonformaw mad-dritt nazzjonali.
35.
Fil-fehma tiegħi, meta indikat il-ħsieb wara l-eċċezzjoni prevista fl-Artikolu 1(2) tad-Direttiva 93/13, bħalma għamlet f’kawżi bħal RWE Vertrieb, u Banco Santander u Escobedo Cortés, dak li l-Qorti tal-Ġustizzja ppruvat tenfasizza huwa sempliċement li d-Direttiva 93/13 hija intiża sabiex tistabbilixxi reviżjoni, mhux tal-leġiżlazzjoni nazzjonali, iżda pjuttost ta’ xi żvantaġġi għall-konsumatur li jistgħu jirriżultaw mill-assimetriji tal-informazzjoni, għarfien espert u poter ta’ negozjati li jeżistu bejnu jew bejnha u kwalunkwe bejjiegħ jew fornitur professjonali (
9
).
36.
F’dawn iċ-ċirkustanzi, ma nara l-ebda raġuni li nitbiegħed mill-konklużjoni li l-Artikolu 1(2) tad-Direttiva 93/13 ma japplikax għal klawżoli li sempliċement jikkonformaw ma’ limitu monetarju stabbilit mil-leġiżlazzjoni nazzjonali. Għaldaqstant, nikkunsidra li l-Artikolu 1(2) tad-Direttiva 93/13 għandu jiġi interpretat fis-sens li klawżoli ta’ ftehim mhux innegozjat li jistabbilixxu imposti li għandhom jitħallsu mill-konsumatur ma humiex esklużi mill-ambitu ta’ din id-direttiva sempliċement għaliex dawn l-imposti, meħuda f’daqqa, ma jeċċedux ċertu limitu massimu stabbilit mil-leġiżlazzjoni nazzjonali (
10
).
B.
Fuq it-tieni domanda fil-Kawża C‑84/19
37.
Permezz tat-tieni domanda tagħha, il-qorti tar-rinviju fil-Kawża C‑84/19 tistaqsi, essenzjalment, jekk l-Artikolu 4(2) tad-Direttiva 93/13 għandux jiġi interpretat fis-sens li klawżoli ta’ ftehim ta’ kreditu mhux innegozjat redatt f’lingwaġġ ċar u li jinftiehem huma esklużi minn kull evalwazzjoni tan-natura inġusta potenzjali tagħhom minħabba l-fatt li jipprevedu għall-ħlas ta’ imposti minbarra l-interessi.
38.
F’dan ir-rigward, għandu jitfakkar li l-Artikolu 4(2) tad-Direttiva 93/13 jipprevedi żewġ eċċezzjonijiet fir-rigward ta’ kwalunkwe evalwazzjoni tan-natura inġusta ta’ klawżoli kuntrattwali. Madankollu, l-applikazzjoni ta’ dawn l-eċċezzjonijiet hija suġġetta għall-kundizzjoni li l-klawżoli kkonċernati jkunu redatti f’lingwaġġ ċar u li jinftiehem.
39.
Għalkemm fil-prinċipju huma l-qrati nazzjonali li għandhom jiddeterminaw b’mod preċiż il-klawżoli li, peress li jistabbilixxu obbligi essenzjali tal-kuntratt, għandhom jiġu kkunsidrati bħala relatati mas-suġġett ewlieni tiegħu (
11
), jew l-evalwazzjoni tagħhom tkun tirrelata mas-suffiċjenza tal-prezz meta mqabbel mas-servizzi jew merkanzija pprovduti inkambju, madankollu din l-eċċezzjoni għandha tingħata interpretazzjoni awtonoma u uniformi fl-Unjoni Ewropea kollha. Għaldaqstant, minn dan isegwi li l-Qorti tal-Ġustizzja tista’ tispeċifika jekk l-Artikolu 4(2) jistax japplika għal ċerta kategorija ta’ klawżoli (
12
).
40.
Skont l-ewwel eċċezzjoni, klawżoli relatati mad-“definizzjoni tal-kwistjoni prinċipali tas-suġġett tal-kuntratt” huma esklużi minn evalwazzjoni tan-natura inġusta potenzjali tagħhom. Skont il-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja, klawżoli bħal dawn huma dawk li jistabbilixxu l-obbligi essenzjali tal-kuntratt u, bħala tali, jikkaratterizzawh. Sabiex jiġi ddeterminat jekk dan huwiex il-każ, għandhom jittieħdu inkunsiderazzjoni n-natura, l-istruttura ġenerali u l-obbligi ewlenin tal-kuntratt, kif ukoll il-kuntest legali u fattwali tiegħu (
13
).
41.
F’dan ir-rigward, is-suġġett ewlieni ta’ kwalunkwe ftehim kuntrattwali huwa dak li jikkaratterizza n-natura legali tiegħu, jiġifieri, dawk il-klawżoli ta’ kuntratt li huma essenzjali għall-formazzjoni tiegħu. Sa fejn huma kkonċernati ftehimiet ta’ kreditu, dawk l-obbligi huma dawk li bihom il-persuna li ssellef taqbel li ssellef lill-persuna li tissellef somma flus suġġetta għall-obbligu tal-persuna li tissellef li tħallas lura s-somma jew f’ċerta data jew permezz ta’ pagamenti.
42.
Fi ftehim għal self standard, il-kreditu pprovdut huwa naturalment mogħti b’termini kummerċjali. L-obbligi essenzjali tal-persuna li tissellef għaldaqstant huma dawk mhux biss relatati mal-ħlas lura tal-flus li saru disponibbli, iżda wkoll fir-rigward tar-remunerazzjoni għal dak is-servizz. Tabilħaqq u pjuttost b’mod ovvju, il-bejgħ ta’ merkanzija jew il-provvista ta’ servizzi neċessarjament għandhom bħala parti mis-suġġett ewlieni tagħhom l-obbligu ta’ min qiegħed jixtri li jħallas il-prezz jew remunerazzjoni miftiehma (
14
).
43.
Permezz tat-tieni eċċezzjoni fl-Artikolu 4(2), kwalunkwe evalwazzjoni tan-natura inġusta tal-klawżoli ma tistax tirrelata mas-suffiċjenza tal-prezz u r-remunerazzjoni fir-rigward tal-provvista tal-merkanzija u s-servizzi kkonsenjati, sakemm, ovvjament, dawk il-klawżoli huma redatti f’lingwaġġ ċar u li jinftiehem (
15
).
44.
Peress li klawżola kuntrattwali tista’ tieħu l-forma ta’ diversi klawżoli, paragrafi jew numri u viċi versa, kuntratt jista’ jistabbilixxi wkoll diversi klawżoli li jipprevedu għall-ħlas ta’ imposti bil-korrispettiv ta’ servizz wieħed (
16
). Għaldaqstant, dawn iż-żewġ eċċezzjonijiet jikkoinċidu meta klawżola tistabbilixxi imposti li huma parti mill-prezz totali tal-merkanzija jew servizz li jikkostitwixxu s-suġġett ewlieni tal-kuntratt inkwistjoni.
45.
Hawnhekk, jidher li d-dubji espressi mill-qorti tar-rinviju joħorġu mill-kunċett ta’ prezz jew remunerazzjoni. Tabilħaqq, skont il-qorti tar-rinviju, skont id-dritt Pollakk klawżola ta’ prezz ma tistax tirrelata mas-suġġett ewlieni ta’ ftehim ta’ kreditu jekk dan il-prezz huwa espress f’forma oħra għajr dik ta’ imposta ta’ interessi.
46.
Fir-rigward tad-dritt tal-Unjoni Ewropea, madankollu, il-kunċett ta’ prezz jew remunerazzjoni ma huwiex daqshekk restrittiv, anki fil-każ ta’ ftehim ta’ kreditu. Tabilħaqq, ma jidhirx li hemm xi dispożizzjoni tad-dritt tal-Unjoni li tistabbilixxi li l-ħlas li għandu jsir fir-rigward ta’ ftehim ta’ kreditu jista’ biss jieħu l-forma ta’ interessi (
17
). Għalhekk l-istabbilimenti ta’ kreditu jistgħu jitolbu li jitħallsu permezz ta’ interessi u/jew imposta fissa (
18
).
47.
Iktar appoġġ għal din il-konklużjoni jinsab fit-test tad-Direttiva 2008/48, li jiddisponi, fir-rigward tal-ftehimiet ta’ kreditu koperti minn din id-direttiva, għall-obbligu għall-istabbilimenti ta’ kreditu li jinformaw lill-konsumaturi bl-ispiża totali ta’ tali kreditu, liema spiża għandha tiġi kkalkolata billi jiġu kkunsidrati t-tipi kollha ta’ imposti li l-konsumatur huwa rikjest li jħallas b’rabta mal-ftehim ta’ kreditu. Tassew, li kieku d-dritt tal-Unjoni kellu l-effett li jipprojbixxi persuni li jsellfu milli jagħtu remunerazzjoni lilhom innifishom b’mod ieħor milli bl-interessi, allura dik ir-referenza għat-tipi kollha ta’ imposti ma kinitx tkun meħtieġa.
48.
Fir-rigward, b’mod iktar speċifiku, tad-Direttiva 93/13, peress li ma tiddefinixxix il-kunċetti ta’ “prezz” jew “remunerazzjoni”, dawn il-kelmiet għandhom għalhekk jiġu ddeterminati billi tiġi kkunsidrata t-tifsira tagħhom fil-lingwa ta’ kuljum, filwaqt li jiġi kkunsidrat ukoll il-kuntest li fih jintużaw dawk il-kunċetti u l-għanijiet tar-regoli li tagħhom jagħmlu parti (
19
).
49.
Fil-lingwaġġ ordinarju l-kelma “prezz” tikkorrispondi mal-ammont totali ta’ flus meħtieġa sabiex wieħed iħallas għal tranżazzjoni kuntrattwali partikolari, filwaqt li l-kelma “remunerazzjoni” b’mod iktar ġenerali tikkorrispondi mal-flus imħallsa fir-rigward ta’ ċertu xogħol jew il-provvista ta’ servizz. Għalhekk dawk iż-żewġ kunċetti huma ftit jew wisq sinonimi, ħlief li l-kunċett ta’ “prezz” huwa forsi użat iktar spiss fir-rigward ta’ ħlas għal merkanzija, filwaqt li l-kelma “remunerazzjoni” hija iktar użata fir-rigward ta’ servizz, speċjalment fil-kuntest ta’ impjieg (
20
).
50.
Għaldaqstant, kwalunkwe klawżoli redatti f’lingwaġġ ċar u li jinftiehem li jistabbilixxu l-prezz globali tas-servizz jew il-merkanzija li jikkostitwixxi s-suġġett ewlieni tal-kuntratt, irrispettivament mill-fatt li dawk il-klawżoli jipprevedu għall-pagament ta’ interessi jew imposta u irrispettivament mill-kompiti li l-istabbiliment ta’ kreditu jkollu jwettaq sabiex jagħti l-kreditu, jistgħu jaqgħu fi ħdan l-ewwel eċċezzjoni tal-Artikolu 4(2).
51.
Fil-każ inkwistjoni fil-kawża prinċipali, bl-eċċezzjoni tal-klawżola dwar il-prezz relatata ma’ “Il-Pakkett Tiegħek – Pakkett Extra”, kwalunkwe dispożizzjoni tal-ftehim kuntrattwali li tirregola l-prezz tal-kreditu – kemm jekk huwa espress bħala onorarji jew interessi – għandha tiġi kkunsidrata sempliċement bħala parti mill-korrispettiv għall-għoti tas-self u, għaldaqstant, bħala koperta mill-ewwel eċċezzjoni stabbilita fl-Artikolu 4(2).
52.
Klawżoli li jirregolaw il-prezz tal-kreditu huma, ovvjament, koperti wkoll mit-tieni eċċezzjoni fl-Artikolu 4(2) tad-Direttiva 93/13, iżda biss fir-rigward tal-prezz mitlub (
21
). Peress li l-klawżoli inkwistjoni fil-Kawża C‑84/19 ma humiex sempliċement relatati mas-suġġett ewlieni tal-kuntratt, peress li huma fil-fatt jistabbilixxu onorarji speċifiċi li għandhom jitħallsu u, għaldaqstant, jiffissaw, parzjalment, il-prezz li għandu jitħallas għall-għoti tal-kreditu, dawn il-klawżoli huma koperti wkoll mit-tieni eċċezzjoni.
53.
Din il-konklużjoni la hija kkontestata mill-għanijiet segwiti mill-Artikolu 4(2) u lanqas minn qari kuntestwali ta’ din id-dispożizzjoni.
54.
Rigward l-għan tagħhom, jidher li l-eċċezzjonijiet previsti fl-Artikolu 4(2) jirriflettu għażla ta’ politika leġiżlattiva sabiex jitqies li l-partijiet huma liberi li jifformaw l-obbligi ewlenin tal-kuntratti kif jidhrilhom xierqa (
22
). F’ekonomija tas-suq ħieles il-punt tat-tluq ġenerali huwa li l-individwi huma preżunti li huma razzjonali, bil-kapaċità li jipproteġu l-interessi tagħhom stess. Minn dan isegwi li l-konsumaturi huma mistennija jagħmlu stħarriġ dwar dak li qegħdin jixtru, jiġifieri s-suġġett ewlieni tal-kuntratt, kif ukoll il-prezz li għandu jitħallas bħala korrispettiv (
23
). Għaldaqstant, il-ħsieb leġiżlattiv hawnhekk jidher li, b’mod differenti mill-klawżoli l-oħra ta’ kuntratt standard li l-konsumaturi mhux neċessarjament dejjem jaqraw (
24
), il-klawżoli relatati mas-suġġett ewlieni tal-kuntratt jew mal-prezz jew remunerazzjoni huma ferm inqas probabbli li jaqbduhom mhux ippreparati. Madankollu, dan kollu jippreżupponi li s-suġġett ewlieni tal-kuntratt u l-prezz u r-remunerazzjoni ġew redatti b’lingwaġġ ċar u li jinftiehem.
55.
Fir-rigward tal-kuntest, peress li l-Artikolu 4(2) tad-Direttiva 93/13 jistabbilixxi eċċezzjonijiet għall-evalwazzjoni ta’ klawżoli inġusti, bħal dik ipprovduta fis-sistema ta’ protezzjoni tal-konsumatur imwaqqfa minn din id-direttiva, din id-dispożizzjoni għandha tiġi interpretata b’mod strett (
25
). Peress li l-kliem tal-Artikolu 4(2) ma jagħmilx distinzjoni dwar jekk il-prezz jew ir-remunerazzjoni għas-servizz inkwistjoni kienx espress jew bħala imposta fissa jew interessi, interpretazzjoni bħal din ma tiġġustifikax l-esklużjoni ta’ klawżoli kuntrattwali li jipprevedu għall-ħlas ta’ imposti għajr interessi mill-ambitu ta’ din id-dispożizzjoni.
56.
Anki jekk tiġi adottatta interpretazzjoni iktar restrittiva tal-Artikolu 4(2) (
26
), dan ma jwassalx għal konklużjoni differenti peress li, kważi mid-definizzjoni tiegħu stess, il-prezz jikkostitwixxi element essenzjali ta’ kwalunkwe kuntratt. Il-bejjiegħa u l-fornituri huma, ovvjament, ħielsa sabiex jispeċifikaw il-ħlas fil-forma ta’ onorarji jew interessi. Madankollu hekk kif dawk l-imposti jkunu parti mill-korrispettiv għall-għoti tal-kreditu — u mhux fir-rigward ta’ servizz anċillari — il-klawżoli li jipprevedu tali imposti għandhom jiġu kkunsidrati li jaqgħu fl-ambitu kemm tal-ewwel kif ukoll tat-tieni eċċezzjoni tal-Artikolu 4(2).
57.
Għaldaqstant, huwa irrilevanti għall-għanijiet preżenti jekk il-prezz jew ir-remunerazzjoni għal servizz humiex espressi fil-forma ta’ imposta ta’ interessi jew onorarju, jew jekk il-kuntratt jispeċifikax il-kompiti li l-bejjiegħ jew il-fornitur irid iwettaq sabiex jipprovdi dak is-servizz. Dak li huwa importanti, kif ser nispjega iktar tard, huwa li l-konsumatur kien kapaċi jifhem il-prezz totali li huwa jew hija jkollhom iħallsu u dak li huma qegħdin jixtru. Huwa b’dan il-mod li l-konsumatur ikun jista’ jiddetermina jekk il-kuntratt jissodisfax il-ħtiġijiet tiegħu jew tagħha u jqabblu ma’ kwalunkwe offerti oħra eżistenti.
58.
Dan kollu jfisser li, għall-għanijiet tal-Kawża C‑84/19, sabiex taqa’ taħt waħda mill-eċċezzjonijiet previsti fl-Artikolu 4(2), klawżola li tipprevedi imposti fir-rigward ta’ ftehim ta’ kreditu għandha tistabbilixxi biss b’mod ċar u li jinftiehem l-ammont tal-imposta. Il-forma ta’ dik l-imposta hija irrilevanti.
59.
Barra minn hekk, ma nemminx li l-applikazzjoni tal-Artikolu 4(2) tad-Direttiva 93/13 għandha tiġi eskluża meta t-tilwima tirrigwarda l-eżistenza ta’ korrispettiv min-naħa tal-persuna li ssellef għal klawżola speċifika dwar prezz. Tabilħaqq, li tiddubita l-eżistenza ta’ twettiq reali min-naħa tal-persuna li ssellef bħala korrispettiv ta’ imposta partikolari jew li tevalwa s-suffiċjenza bejn parti mill-prezz ta’ servizz u l-kompiti meħtieġa sabiex jitwettaq dak is-servizz ikun l-istess bħal meta tiddubita l-adegwatezza bejn il-kwalità tas-servizz offrut u l-prezz mitlub, jiġifieri proprju l-ħaġa li b’mod ġenerali l-Artikolu 4(2) jipprekludi.
60.
Filwaqt li naċċetta li hemm ċerti dicta magħmula mill-Qorti tal-Ġustizzja fil-kawżi Matei u Kiss u CIB Bank, li minn perspettiva waħda, jistgħu jissuġġerixxu mod ieħor (
27
), jiena nemmen, fid-dawl tal-Artikolu 4(2) tad-Direttiva 93/13, li, skont din id-direttiva, in-natura ġusta ta’ kull klawżola dwar prezz ma tiddependix fuq it-twettiq, min-naħa tal-persuna li ssellef, ta’ kompitu speċifiku bħala korrispettiv għal kull waħda minn dawk il-klawżoli. Tassew, dan ikun jammonta għall-evitar tal-kliem ċar tal-Artikolu 4(2) u, għaldaqstant, l-għażla magħmula mil-leġiżlatur tal-Unjoni: id-Direttiva 93/13 ma tkoprix il-kwistjoni dwar jekk il-prezz mitlub huwiex eċċessiv jew le. Għaldaqstant, peress li l-ġustifikazzjoni tal-prezz hija fil-prinċipju irrilevanti għall-evalwazzjoni tan-natura inġusta tal-klawżoli skont id-Direttiva 93/13, ir-rekwiżit tat-trasparenza previst mid-direttiva ma għandux jiġi interpretat li jeħtieġ li l-istabbilimenti ta’ kreditu jinformaw lill-konsumaturi dwar il-kompiti involuti fl-għoti tal-kreditu.
61.
L-Istati Membri huma, ovvjament, ħielsa, fil-prinċipju, li jadottaw dispożizzjoni kuntrarja fid-dritt nazzjonali tagħhom stess. L-Artikolu 8 tad-Direttiva 93/13 jipprevedi li Stati jistgħu jadottaw jew iżommu, fil-kamp kopert minn din id-direttiva, dispożizzjonijiet iktar stretti sabiex jiżguraw grad ogħla ta’ protezzjoni tal-konsumatur, sakemm tali regoli huma kompatibbli mar-regoli kollha tad-dritt applikabbli tal-Unjoni, u li l-Istat Membru inkwistjoni jkun ikkonforma mar-rekwiżit tar-rappurtar stabbilit fl-Artikolu 8a tad-Direttiva 93/13.
62.
Konsegwentement, il-fatt li, kif intqal mill-qorti tar-rinviju, skont il-leġiżlazzjoni nazzjonali, is-suffiċjenza bejn il-prezz u s-servizz jew merkanzija pprovduti hija eskluża mill-evalwazzjoni tan-natura inġusta ta’ klawżola biss jekk dak il-prezz jirrelata mas-servizz ewlieni previst mill-kuntratt, huwa fih innifsu kuntrarju għad-Direttiva 93/13. Bl-istess mod, dik il-leġiżlazzjoni ma tistax tiġi kkunsidrata li tikser id-Direttiva 93/13 biss fuq il-bażi li tiddikjara li klawżola tal-prezz ma tistax tirrelata mas-servizz ewlieni jekk il-prezz mitlub ma jiħux il-forma ta’ interessi.
63.
Madankollu, jiena nenfasizza li, filwaqt li l-qorti tar-rinviju evidentement tikkunsidra li l-kontrolli fuq il-prezzijiet introdotti b’dik il-leġiżlazzjoni nazzjonali ma humiex stretti biżżejjed, dik hija kwistjoni li taqa’ ’l barra mill-ambitu tad-dritt tal-Unjoni, u hija evidentement kwistjoni għal-leġiżlatur Pollakk u mhux għall-Qorti tal-Ġustizzja.
64.
Għaldaqstant, jiena nikkunsidra, b’risposta għat-tieni domanda fil-Kawża C‑84/19, li l-Artikolu 4(2) tad-Direttiva 93/13 għandu jiġi interpretat fis-sens li jeskludi klawżoli fi ftehim ta’ kreditu mhux innegozjat li jistabbilixxu l-prezz jew remunerazzjoni għal dak il-kreditu mill-evalwazzjoni tan-natura inġusta tagħhom prevista minn din id-direttiva meta dawn ġew redatti f’lingwaġġ ċar u li jinftiehem, anki meta jipprevedu għall-ħlas ta’ imposti minbarra l-interessi. Madankollu, l-Istati Membri jibqgħu ħielsa li fil-leġiżlazzjoni nazzjonali tagħhom stess jipprovdu għal tali mekkaniżmu għall-evalwazzjoni tan-natura ġusta tal-prezzijiet, sakemm id-dispożizzjonijiet tiegħu huma kompatibbli mad-dritt tal-Unjoni applikabbli u l-Istati Membri kkonformaw ukoll mar-rekwiżiti tal-Artikolu 8a tad-Direttiva 93/13.
C.
Fuq it-tielet domanda fil-Kawża C‑84/19
65.
Permezz tat-tielet domanda tagħha, il-qorti tar-rinviju fil-Kawża C‑84/19 tistaqsi, essenzjalment, jekk l-Artikolu 4(2) tad-Direttiva 93/13 għandux jiġi interpretat fis-sens li klawżola fi ftehim ta’ kreditu mhux innegozjat li tirrikjedi li l-konsumatur iħallas ċerti imposti għandha tiġi kkunsidrata li ma ġietx redatta f’lingwaġġ ċar u li jinftiehem meta ma tispeċifikax is-servizzi li għalihom dawn l-imposti huma pagabbli u meta ma huwiex possibbli għall-konsumatur li jikkonferma dan mill-informazzjoni pprovduta mill-ftehim.
66.
Kif diġà osservajt, l-Artikolu 4(2) tad-Direttiva 93/13 jistabbilixxi żewġ eċċezzjonijiet għal kwalunkwe evalwazzjoni tan-natura ġusta ta’ klawżoli li jinsabu fi ftehimiet ta’ kreditu mhux innegozjati. Min-naħa tagħhom dawn iż-żewġ eċċezzjonijiet huma suġġetti għall-kundizzjoni li d-dispożizzjonijiet kuntrattwali rilevanti ġew redatti f’lingwaġġ ċar u li jinftiehem.
67.
Skont il-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja, dan ir-rekwiżit li klawżola kuntrattwali għandha tkun redatta b’mod ċar u li jinftiehem jimplika li l-kuntratt għandu wkoll jesponi b’mod ċar il-funzjonament speċifiku tal-mekkaniżmu li għalih tagħmel riferiment il-klawżola kkonċernata kif ukoll ir-relazzjoni bejn dan il-mekkaniżmu u klawżoli kuntrattwali rilevanti oħra, b’mod li dan il-konsumatur jitqiegħed f’pożizzjoni li jkun jista’ jevalwa, abbażi ta’ kriterji preċiżi u li jinftiehmu, il-konsegwenzi ekonomiċi li jkunu ser jirriżultaw fuqu minn dan il-kuntratt (
28
).
68.
Sabiex jiġi ddeterminat jekk klawżola hijiex redatta f’lingwaġġ ċar u li jinftiehem, ovvjament għandhom jiġu kkunsidrati n-natura, l-istruttura ġenerali u l-istipulazzjonijiet tal-qafas kuntrattwali li tifforma parti minnu, u l-kuntest legali u fattwali tagħha (
29
). Minbarra dawn l-elementi, fatturi oħra, bħall-komprensibbiltà tal-klawżoli individwali, iċ-ċarezza tal-kliem tagħhom, l-ispeċifiċità tat-terminoloġija użata jew l-użu possibbli ta’ tekniċi ta’ viżwalizzazzjoni (
30
), huma kollha kunsiderazzjonijiet rilevanti. Il-pożizzjoni partikolari ta’ klawżola fil-kuntratt, jew il-fatt li d-dispożizzjonijiet rilevanti jinsabu f’diversi klawżoli differenti, paragrafi jew numri jistgħu wkoll jikkostitwixxu fatturi rilevanti.
69.
Kif spjegajt fil-konklużjonijiet tiegħi fil-kawża Kiss u CIB Bank, ir-rekwiżiti taċ-ċarezza tal-Artikolu 4(2) tad-Direttiva 93/13 jimplikaw, pereżempju, li meta l-kuntratt huwa relattivament twil u l-prezz li għandu jiġi mħallas b’korrispettiv għas-servizzi differenti jkun ġie maqsum f’diversi klawżoli, dawk il-klawżoli għandhom jingħaqdu flimkien jew jiġu sinteżizzati f’post wieħed fil-kuntratt u l-effett tagħhom f’daqqa għandu jinġieb għall-attenzjoni tal-konsumatur (
31
).
70.
Fis-sentenza tagħha fil-kawża Kásler u Káslerné Rábai il-Qorti tal-Ġustizzja ddeduċiet kemm mill-Artikolu 4(2) kif ukoll mill-Artikolu 5 ta’ din id-direttiva l-eżistenza ta’ obbligu iktar ġenerali ta’ trasparenza (
32
). Għaldaqstant, bejjiegħa jew fornituri huma mistennija li jipprovdu lill-konsumaturi b’informazzjoni suffiċjenti li tippermettilhom jieħdu deċiżjonijiet informati sew u prudenti (
33
).
71.
Minn dan isegwi li, meta klawżola teħtieġ li konsumatur iħallas ċerti imposti bħala korrispettiv għal ftehim ta’ kreditu mhux innegozjat, in-natura ġusta tal-ammont ta’ dawk l-imposti ma tistax tiġi evalwata ġudizzjarjament skont l-Artikolu 4(2) jekk id-dispożizzjonijiet kuntrattwali jinftiehmu. Essenzjalment, dan ifisser li, wara li jikkunsidra l-elementi kollha tal-kuntratt u l-informazzjoni pprovduta mill-istabbiliment ta’ kreditu, konsumatur medju, informat kif xieraq u raġonevolment attent għandu jkun f’pożizzjoni li jifhem qabel il-konklużjoni tal-kuntratt li huwa jew hija jkollu jħallas ukoll dawk l-imposti u, konsegwentement, seta’ jevalwa korrettement il-konsegwenzi ekonomiċi tal-iffirmar tal-kuntratt.
72.
F’dan il-kuntest, il-qorti tar-rinviju fil-kawża C‑84/19 tistaqsi, essenzjalment, jekk dan ir-rekwiżit ta’ trasparenza jeħtieġx lill-bejjiegħa u l-fornituri li jispeċifikaw is-servizzi li għalihom kwalunkwe imposti stabbiliti f’kuntratt għandhom jitħallsu jew, tal-inqas, li l-konsumatur jista’ jkun kapaċi jinferixxi din l-informazzjoni mill-kuntratt.
73.
Bħala bidu jista’ jiġi osservat li l-qorti tar-rinviju tidher li tuża l-kelma “servizz” fis-sens speċjali li jsir riferiment għall-kompiti li għandhom jiġu mwettqa mill-bejjiegħ jew mill-fornitur sabiex iwettaq l-obbligi tiegħu li jwettaq is-servizz li huwa s-suġġett tal-kuntratt.
74.
F’dan ir-rigward, nikkunsidra li r-rekwiżit tad-Direttiva 93/13 li klawżola kuntrattwali għandha tiġi redatta f’lingwaġġ ċar u li jinftiehem ma jistax jiġi interpretat li jeħtieġ li l-konsumatur jiġi informat bil-kompiti li għandhom jiġu mwettqa mill-bejjiegħ jew fornitur skont il-kuntratt. Għal dan il-għan ma jimpurtax li l-konsumatur ma jistax jiddeduċi din l-informazzjoni speċifika mill-informazzjoni li nġiebet għall-attenzjoni tiegħu jew tagħha, sakemm, ovvjament, in-natura ġenerali tal-kuntratt kienet ukoll iċċarata. Nasal għal din il-konklużjoni għar-raġunijiet li ġejjin.
75.
L-ewwel nett, skont il-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja, il-kundizzjoni stabbilita fl-Artikolu 4(2) tad-Direttiva 93/13 teħtieġ biss li l-konsumaturi jkunu informati bil-konsegwenzi tal-klawżoli tal-kuntratt u mhux bir-raison d’être tagħhom (
34
). Fi kliem ieħor, dak li huwa importanti huwa li ebda imposti ma ġew moħbija mill-konsumatur qabel il-konklużjoni tal-kuntratt. Il-kwistjoni ta’ jekk il-konsumatur tax kunsens legalment validu jew le ma hijiex koperta bid-Direttiva 93/13, peress li dik hija kwistjoni li tibqa’ fil-kompetenza tal-Istati Membri (
35
). L-istess jgħodd għall-prattika kummerċjali żleali li hija koperta mid-Direttiva 2005/29 (
36
). Dik id-direttiva pjuttost tindirizza l-effetti jew il-konsegwenzi tal-klawżoli – l-iktar is-“small print”, jekk trid – minbarra dawk li ġeneralment jiġbdu l-attenzjoni tal-konsumatur.
76.
It-tieni nett, kif innota l-Avukat Ġenerali Saugmandsgaard Øe fil-kawża Ibercaja Banco (
37
), ix-xejra ġenerali fil-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja hija li tiżgura, meta jiġi eżaminat ir-rekwiżit ta’ trasparenza stabbilit bid-direttiva, li dan ir-rekwiżit ma jmurx lil hinn minn dak li huwa raġonevolment mistenni minn persuna professjonali. Huwa diffiċli li tkun evitata l-impressjoni li jiġi impost piż eċċessiv u mhux iġġustifikat fuq il-bejjiegħ jew il-fornitur biex jindika l-kompiti speċifiċi u individwali li bħala korrispettiv tagħhom ġew imposti ċerti drittijiet.
77.
It-tielet nett, li tobbliga lill-bejjiegħ jew il-fornitur li jagħmel dan essenzjalment jammonta għal li tobbligahom jiġġustifikaw kull klawżola dwar prezz. Dan imur kontra r-raġunament kollu tat-tieni eċċezzjoni tal-Artikolu 4(2) li huwa preċiżament li tiġi evitata n-neċessità għall-bejjiegħa u l-fornituri milli jkollhom jiġġustifikaw l-onorarji tagħhom u, meta jsir dan, il-qrati ma jitħallewx jinterferixxu fl-istrateġiji dwar prezzijiet ta’ impriża.
78.
Ir-raba’ nett, kif diġà osservajt, f’ekonomija tas-suq il-prezz ta’ merkanzija jew servizz ma huwiex bħala tali relatat direttament mal-kompiti li għandhom jiġu mwettqa jew mal-ispejjeż tal-produzzjoni, iżda pjuttost mal-provvista u d-domanda. Konsegwentement, meta kuntratt jipprovdi għal prezz ġenerali fir-rigward tal-istess servizz, ikun kemxejn artifiċjali li wieħed jistenna li kull waħda minn dawk il-klawżoli tirrifletti kompitu speċifiku.
79.
Ikun ferm inqas realistiku li wieħed jistenna li l-bejjiegħa u fornituri jipprovdu informazzjoni affidabbli lill-konsumaturi fir-rigward tal-ispejjeż speċifiċi attribwiti għal kull komponent tal-merkanzija u s-servizzi pprovduti. Tassew, meta persuna professjonali twettaq iktar minn attività waħda, l-allokazzjoni tal-ispejjeż ġenerali bejn id-diversi attivitajiet tiegħu jew tagħha tkun ta’ spiss tinvolvi eżerċizzju kumpless (u tabilħaqq għali) ta’ kontabbiltà (
38
). Dan ikun jeħtieġ li professjonisti jwettqu kontabbiltà tal-ispejjeż, li l-għan tagħha jkun l-identifikazzjoni u l-evalwazzjoni tal-elementi li jikkostitwixxu d-dħul operazzjonali nett tagħhom, ukoll jekk ma tkun teżisti l-ebda liġi tal-Unjoni li timponi obbligu ġenerali ta’ kontabbilta’ bħal dan (
39
).
80.
Fi kwalunkwe każ, jidher ċar li l-ftehim ta’ kreditu preżenti jaqa’ fl-ambitu tad-Direttiva 2008/48. Madankollu huwa wkoll meħtieġ li jittieħdu inkunsiderazzjoni d-dispożizzjonijiet rilevanti ta’ din id-direttiva peress li din tal-aħħar, skont il-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja, kompletament armonizzat l-obbligi ta’ informazzjoni li jistgħu jiġu imposti fuq l-istabbilimenti ta’ kreditu (
40
).
81.
L-ewwel nett, peress li l-Istati Membri suppost ittrasponew id-Direttiva 2008/48 fil-leġiżlazzjoni nazzjonali tagħhom, klawżoli li jirriflettu d-dispożizzjonijiet ta’ din id-direttiva, fis-sens li jistabbilixxu l-informazzjoni li saret mandatorja permezz ta’ dik id-direttiva, jistgħu jiġu kkunsidrati bħala neċessarjament esklużi mill-ambitu tad-Direttiva 93/13, skont l-Artikolu 1(2) tagħha (
41
).
82.
It-tieni nett, teżisti regola interpretattiva ċara li meta dispożizzjonijiet minn diversi strumenti tal-Unjoni japplikaw għall-istess sitwazzjoni, dawn għandhom jiġu interpretati, kemm jista’ jkun, b’mod armonjuż (
42
).
83.
Ir-rekwiżiti tad-Direttiva 93/13 fir-rigward ta’ trasparenza u intelliġibbiltà huma dispożizzjonijiet li jeżistu f’livell ogħla ta’ ġeneralità meta mqabbla mar-rekwiżiti iktar preċiżi tad-Direttiva 2008/48. Għalhekk isegwi li dak il-kliem ġenerali tad-Direttiva 93/13 ma għandux jingħata interpretazzjoni relatata mal-iżvelar ta’ informazzjoni preċiża lill-konsumaturi, li tkun tidderoga mir-rekwiżiti iktar speċifiċi tad-Direttiva 2008/48 (
43
).
84.
Fil-fehma tiegħi, id-Direttiva 2008/48 għandha tiġi kkunsidrata li tispeċifika l-ambitu preċiż tar-rekwiżit ta’ trasparenza fir-rigward tal-ftehimiet ta’ kreditu koperti minn din id-direttiva. Sakemm ma jkunx indikat mod ieħor, dan huwa kif ir-relazzjoni bejn id-Direttiva 93/13 u kwalunkwe strumenti oħra tal-Unjoni li jistabbilixxu l-obbligu li tiġi pprovduta informazzjoni iktar iddettaljata għandha tiġi mifhuma sabiex tiġi evitata applikazzjoni diverġenti minn qrati nazzjonali tad-Direttiva 93/13 li tirriżulta mill-qsim tas-suq intern u, għalhekk, tiġi pperikolata l-armonizzazzjoni li dawk l-istrumenti l-oħra jippruvaw jiksbu filwaqt li jieħdu inkunsiderazzjoni l-protezzjoni tal-konsumatur.
85.
Fid-dawl tal-fatt li l-Artikolu 10 tad-Direttiva 2008/48, li jistipula l-informazzjoni li għandha tiġi inkluża fil-ftehimiet ta’ kreditu, ma jeħtieġx lill-istabbilimenti ta’ kreditu jipprovdu informazzjoni ddettaljata fir-rigward tal-ispejjeż tagħhom, id-dispożizzjonijiet ta’ ftehim ta’ kreditu ma għandhomx ikunu kkunsidrati bħala li ġew redatti b’lingwaġġ li ma jinftihemx għall-finijiet tal-Artikolu 4(2) u l-Artikolu 5 tad-Direttiva 93/13 sempliċement għaliex ma jispeċifikawx is-servizzi speċifiċi li għalihom għandhom jitħallsu l-imposti.
86.
Jekk id-domanda preliminari għandha tiġi mifhuma bħala relatata mal-ħtieġa li jissemmew is-servizzi — fis-sens tas-soltu tal-kelma — u pprovduti bħala korrispettiv għal kull klawżola dwar prezz u relatata mal-kompiti li l-fornitur irid iwettaq sabiex jipprovdi s-servizz inkwistjoni, allura, b’riskju ta’ repetizzjoni, għalhekk għandu jingħad li r-rekwiżit ta’ trasparenza stabbilit fl-Artikolu 4(2) tad-Direttiva 93/13, jirrelata, skont ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja, mal-konsegwenzi ekonomiċi tal-kuntratt u s-suġġett ewlieni tiegħu u mhux mal-valur monetarju ta’ kull klawżola kuntrattwali. Għaldaqstant, meta konsumatur jixtri grupp ta’ merkanzija jew servizzi marbuta mill-qrib ma’ xulxin, dak li huwa importanti huwa l-prezz totali li huwa jew hija jkollhom iħallsu (
44
), kif ukoll l-ambitu tas-servizzi pprovduti bħala korrispettiv, sabiex huwa jew hija jkunu jistgħu jqabblu fejn meħtieġ l-offerti differenti disponibbli għall-istess grupp ta’ merkanzija jew servizzi. Madankollu, ma huwiex neċessarju li l-prezz globali ta’ dak il-grupp ikun maqsum fi gruppi individwali ta’ imposti.
87.
Tassew, peress li l-kunċett ta’ servizz huwa pjuttost vag (
45
) u, għalhekk, minħabba li servizz jista’ jkun maqsum f’ħafna servizzi separati, li jiġi meħtieġ li l-istituzzjonijiet ta’ kreditu jispeċifikaw prezz għal kull “servizz” jista’ jirriżulta li ma jistax jaħdem fil-prattika.
88.
Għaldaqstant, nikkunsidra li l-prinċipju ta’ trasparenza fl-Artikolu 4(2) tad-Direttiva 93/13 għandu jiġi interpretat li ma jeħtieġx, fil-prinċipju, li l-ispejjeż speċifiċi li jappartjenu għal servizzi speċifiċi jiġu ddettaljati kif issuġġerit fid-domanda tal-qorti tar-rinviju. Huwa biss f’ċerti ċirkustanzi speċifiċi li informazzjoni bħal din tista’ tkun neċessarja sabiex wieħed jikkonforma mar-rekwiżit ta’ trasparenza.
89.
Fil-fehma tiegħi, dan huwa ovvjament il-każ meta l-kuntratt jirrelata ma’ diversi servizzi li jistgħu jiġu separati b’mod faċli (
46
), fis-sens li kull servizz elenkat jista’ jiġi pprovdut indipendentement mill-oħrajn.
90.
Dan huwa wkoll il-każ fejn il-konsumatur ikun intitolat li jtemm wieħed minn dawk is-servizzi qabel l-oħrajn, f’liema każ huwa jew hija għandhom ikunu kapaċi jevalwaw l-impatt kummerċjali ta’ dik l-għażla. L-istess japplika meta l-kuntratt isemmi servizzi fakultattivi li fir-rigward tagħhom huwa jiffissa l-prezz bil-quddiem. F’din is-sitwazzjoni tal-aħħar, sabiex il-konsumatur ikun jista’ jevalwa l-konsegwenzi ekonomiċi tal-kuntratt, huwa essenzjali li l-prezz ta’ dawn is-servizzi jkun jista’ jiġi ddeterminat b’mod preċiż, u dan jippreżupponi li l-konsumatur ikun jista’ jiddetermina liema onorarju għandu jitħallas jekk huwa jew hija jagħżlu li jużaw kull servizz speċifiku.
91.
Dan it-tip ta’ informazzjoni jista’ jkun meħtieġ ukoll meta l-kuntratt innifsu jsemmi l-eżistenza ta’ diversi servizzi — xi wħud primarji, oħrajn anċillari — u meta l-klawżola jew klawżoli inkwistjoni ma jistabbilixxux il-prezz ta’ wieħed minn dawk is-servizzi bħala tali, iżda jista’ jkollhom impatt fuq dak il-prezz. Peress li t-tieni eċċezzjoni prevista fl-Artikolu 4(2) tad-Direttiva 93/13 ma tkunx tapplika, jista’ jkun meħtieġ li jiġi ddeterminat ma’ liema servizz il-klawżola tirrelata sabiex jiġi żgurat jekk madankollu taqax fis-suġġett ewlieni tal-kuntratt, peress li dik il-klawżola tista’ tkun xorta waħda koperta mill-ewwel eċċezzjoni stabbilita fl-Artikolu 4(2) (
47
).
92.
Fil-kawża prinċipali fil-Kawża C‑84/19, huwa veru li l-ftehim ta’ kreditu jsemmi servizz li huwa deskritt bħala anċillari, jiġifieri “Il‑Pakkett Tiegħek — Pakkett Extra”. Filwaqt li, min-naħa tiegħi, ma naħsibx li Profi Credit Polska kienet obbligata li tittrattah bħala servizz separat, ma huwiex meħtieġ li tiġi espressa xi fehma konklużiva dwar dan, peress li mid-deskrizzjoni tal-fatti magħmula mill-qorti tar-rinviju jidher li fi kwalunkwe każ il-ftehim ta’ kreditu inkwistjoni kien jinkludi prezz separat fir-rigward ta’ dak is-servizz (
48
).
93.
L-unika kwistjoni li jifdal hija jekk il-kuntratt kellux jispeċifika b’mod iktar ċar jekk il-prezz globali impost kienx ikopri r-remunerazzjoni tal-intermedjarju. Hija l-qorti tar-rinviju li għandha tiddetermina jekk il-kuntratt kienx ambigwu f’dan ir-rigward jew jekk, fin-nuqqas ta’ referenza għall-intermedjarju f’dik il-klawżola, kienx ċar li dik il-kummissjoni kienet parti mill-prezz tal-kreditu. Madankollu, anki jekk tinsab tali ambigwità fir-rigward tar-remunerazzjoni tal-intermedjarju, ma iniex ċert jekk din iċ-ċirkustanza tirrendix neċessarjament il-kuntratt bejn l-istabbiliment ta’ kreditu u l-konsumatur mhux intelliġibbli fis-sens tal-Artikolu 4(2) tad-Direttiva 93/13. Tassew, dan l-artikolu jiddetermina l-ambitu tal-Artikolu 3(1) ta’ din id-direttiva, li min-naħa tiegħu jipprevedi li kwalunkwe klawżola inġusta f’kuntratt mhux innegozjat ma torbotx lill-konsumatur. Għaldaqstant, l-intelleġibbiltà msemmija fl-Artikolu 4(2) għandha tkun imputabbli lil klawżola speċifika tal-kuntratt. Fis-sitwazzjoni li qed tiġi kkunsidrata hawnhekk, għalija ma huwiex ċar liema klawżoli jistgħu jiġu kkunsidrati bħala inġusti. Il-kummissjoni tal-intermedjarju hija jew inkluża fil-prezz globali, jew ma hijiex. Jekk ma tiġix inkluża, allura dak li eventwalment jista’ jiġi kkunsidrat bħala inġust ma huwiex il-prezz imsemmi fil-kuntratt, iżda pjuttost kull kummissjoni addizzjonali li l-konsumatur jista’ jintalab iħallas b’żieda mal-prezz imsemmi fil-kuntratt.
94.
Fl-opinjoni tiegħi, din il-kwistjoni tista’ tissolva billi sempliċement jiġu applikati l-prinċipji ġenerali tad-dritt kuntrattwali Pollakk. Tassew, fil-każ fejn ir-remunerazzjoni tal-intermedjarju ma hijiex inkluża fil-prezz globali, dak l-intermedjarju jkun biss intitolat li jitlob ħlas għall-onorarji jekk kuntratt li jipprevedi tali remunerazzjoni jkun ġie konkluż ma’ dak il-konsumatur (u għaldaqstant jiġi stabbilit vinculum juris). Jekk dan huwa l-każ, il-konsumatur, madankollu, neċessarjament jaf li huwa jew hija ser ikollu jħallas onorarji addizzjonali.
95.
Fi kwalunkwe każ, ninnota li l-Artikolu 21 tad-Direttiva 2008/48 jipprevedi għal obbligi ta’ informazzjoni speċifiċi meta ftehim ta’ kreditu jkun konkluż permezz ta’ intermedjarju. Għaldaqstant, minħabba l-armonizzazzjoni sħiħa miksuba minn din id-direttiva, jekk dawn l-obbligi jiġu ssodisfatti, ma jkun jista’ jiġi stabbilit l-ebda nuqqas ta’ trasparenza fir-relazzjoni bejn l-istabbiliment ta’ kreditu u l-konsumatur.
96.
Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti, nipproponi li tingħata risposta għat-tielet domanda fil-Kawża C‑84/19 bħala tali: l-Artikolu 4(2) tad-Direttiva 93/13 għandu jiġi interpretat fis-sens li l-klawżoli ta’ ftehimiet ta’ kreditu mhux innegozjati li jipprevedu l-ħlas ta’ imposti ma għandhomx, fil-prinċipju, jiġu kkunsidrati li ma ġewx redatti f’lingwaġġ ċar u li jinftiehem sempliċement għaliex ma jispeċifikawx il-kompiti li n-negozjant għandu jwettaq, jew l-ispejjeż li huwa għandu jħallas, sabiex jipprovdi s-servizz miftiehem. Huwa biss jekk il-konsegwenzi finanzjarji tal-kuntratt, ikkunsidrati fl-intier tagħhom jew bħala s-suġġett tal-kuntratt, ma humiex ċari mill-kuntratt, b’mod partikolari minħabba l-eżistenza ta’ numru eċċessiv ta’ klawżoli dwar prezzijiet, li klawżoli bħal dawn jistgħu jiġu kkunsidrati li ma jissodisfawx din il-kundizzjoni.
D.
Fuq id-domanda mqajma fil-Kawża C‑222/19
97.
Permezz tad-domanda tagħha, il-qorti tar-rinviju fil-Kawża C‑222/19 tistaqsi, essenzjalment, jekk id-dispożizzjonijiet tad-Direttiva 93/13 b’mod ġenerali, u dawk tal-Artikolu 3(1) tagħha b’mod partikolari, għandhomx jiġu interpretati fis-sens li din id-direttiva tipprekludi lil Stat Membru milli jintroduċi mekkanizmu ta’ kontroll tal-prezzijiet ibbażat fuq il-kunċett ta’ “spiża massima tal-kreditu minbarra l-interessi” sal-punt li, sabiex tiġi kkalkolata din l-ispiża, iridu jittieħdu inkunsiderazzjoni l-ispejjeż ġenerali tal-persuna li ssellef.
98.
Kif huwa ċar mill-Artikolu 3(1) tad-Direttiva 93/13, id-dispożizzjonijiet ta’ din id-direttiva ma jfittxux li jirregolaw dispożizzjonijiet nazzjonali, iżda pjuttost li jindirizzaw żbilanċi potenzjali u inġustizzji li jinsabu fil-klawżoli ta’ kuntratti konklużi bejn bejjiegħ jew fornitur u konsumatur meta dawk il-kuntratti ma ġewx innegozjati individwalment.
99.
F’dawn iċ-ċirkustanzi, sabiex tingħata risposta utli lill-qorti tar-rinviju, nikkunsidra li d-domanda preżenti għandha tiġi fformulata mill-ġdid bħala li tfittex li jiġi vverifikat jekk l-Artikolu 3(1) tad-Direttiva 93/13 għandux jiġi interpretat fis-sens li, fi ftehim ta’ kreditu mhux innegozjat, klawżola toħloq “żbilanċ sinjifikattiv” għaliex tipprovdi għall-ħlas, b’żieda mal-interessi, ta’ onorarji u dawk l-onorarji jistgħu jservu bħala mod kif bejjiegħ jew fornitur jista’ jgħaddi l-ispejjeż ġenerali tiegħu għal fuq il-konsumatur.
100.
F’dan ir-rigward għandu jitfakkar li, skont l-Artikolu 3(1) tad-Direttiva 93/13, kwalunkwe klawżola kuntrattwali ta’ kuntratt mhux innegozjat, li, kuntrarjament għar-rekwiżit ta’ bona fide, tikkawża żbilanċ sinjifikattiv fid-drittijiet u l-obbligi tal-partijiet li joħorġu mill-kuntratt bi ħsara għall-konsumatur, għandha titqies bħala inġusta (
49
).
101.
Għalkemm nikkunsidra li l-frażi “kuntrarjament għar-rekwiżit ta’ bona fide” tiddeskrivi sempliċement is-sitwazzjoni li kienet tipprevali fin-nuqqas ta’ żbilanċ sinjifikattiv u, għalhekk, ma tikkostiwixxix kundizzjoni separata fiha nnifisha, irid jiġi rrikonoxxut li l-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li l-Artikolu 3(1) tad-Direttiva 93/13 jistabbilixxi żewġ kriterji sabiex jiddefinixxi l-kunċett ta’ klawżoli inġusti, jiġifieri, minn naħa waħda, li l-klawżoli jkunu jmorru “kontra l-ħtieġa ta’ buona fede” u, min-naħa l-oħra, l-“eżistenza ta’ żbilanċ sinjifikattiv fid-drittijiet u l-obbligi tal-partijiet li joħorġu mill-kuntratt bi ħsara għall-konsumatur” (
50
).
102.
Ukoll jekk, bir-rispett, wieħed ma huwiex neċessarjament konvint minn din id-distinzjoni (
51
), fil-prattika probabbilment għandha ftit sinifikat. Fid-dawl tal-interpretazzjoni ta’ dawn iż-żewġ kriterji mogħtija fil-prattika mill-Qorti tal-Ġustizzja meta t-tieni kriterju jiġi ssodisfatt, l-ewwel wieħed neċessarjament jiġi ssodisfatt ukoll (
52
).
103.
Tassew, skont il-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja, l-ewwel kriterju jinvolvi li jiġi eżaminat jekk il-bejjiegħ jew fornitur, li jaġixxi b’mod leali u ġust fil-konfront tal-konsumatur, setax raġonevolment jistenna li l-konsumatur jaċċetta klawżola bħal din. Skont it-tieni kriterju, għandu jiġi kkunsidrat jekk l-obbligi introdotti mill-klawżola qegħdux lill-konsumatur f’sitwazzjoni inqas favorevoli meta mqabbla ma’ dik li kienet tkun prevista, mid-dritt nazzjonali, fl-assenza ta’ dik il-klawżola, mingħajr ma dak l-iżvantaġġ ikun ikkompensat (
53
).
104.
Bejjiegħ jew fornitur għandu loġikament jistenna li, jekk jiġu ttrattati b’mod ġust u ekwu, il-konsumaturi jirrifjutaw li jaċċettaw kwalunkwe klawżola li tqegħedhom f’sitwazzjoni ferm differenti minn dik li kienet tkun applikabbli, taħt id-dritt nazzjonali, fin-nuqqas ta’ dik il-klawżola, ħlief jekk dik id-differenza hija kkompensata, prinċipalment minn differenzi xierqa fil-prezz (
54
). Għaldaqstant, jekk klawżola tipprevedi għal dmirijiet u obbligi li jitbiegħdu b’mod ċar mill-aspettattivi leġittimi ta’ konsumatur medju ġeneralment informat u raġonevolment attent fir-rigward tal-kontenut ta’ kuntratt, dik il-klawżola tista’ tiġi ddikjarata bħala inġusta (
55
).
105.
Madankollu, ma nemminx li klawżola fi ftehim ta’ kreditu tista’ tiġi kkunsidrata bħala inġusta sempliċement għaliex tipprevedi l-ħlas ta’ onorarji, b’żieda mal-interessi, jew li dawk l-onorarji jistgħu jservu, għall-bejjiegħ jew il-fornitur, bħala mod kif jgħaddu l-ispejjeż ġenerali għal fuq il-konsumatur.
106.
Mill-bidu, peress li klawżola bħal din hija madankollu relatata mal-prezz tal-kreditu, irrid nindika li, skont l-Artikolu 4(2), huwa biss jekk ma ġietx redatta b’lingwaġġ ċar u li jinftiehem, jew ma hijiex suffiċjentement espliċita rigward il-konsegwenzi ekonomiċi tagħha, li l-ammont tal-onorarji li għandhom jitħallsu mill-konsumatur jista’ jkun suġġett għall-evalwazzjoni prevista fid-Direttiva 93/13.
107.
Bla ħsara għal din l-eċċezzjoni, insibha diffiċli li nikkunsidra li klawżola toħloq “żbilanċ sinjifikattiv”sempliċement għaliex tipprevedi għall-ħlas ta’ onorarji b’żieda mal-interessi. Tassew, kif spjegajt preċedentement, stabbilimenti ta’ kreditu huma ħielsa li jiddeterminaw il-klawżoli tar-remunerazzjoni tagħhom, sakemm il-prezz globali huwa ċar għall-konsumatur. Fil-każ ta’ ftehim ta’ kreditu li jaqa’ fl-ambitu tad-Direttiva 2008/48, dan huwa neċessarjament il-każ jekk l-obbligi stabbiliti f’dik id-direttiva, trasposti fid-dritt nazzjonali, ġew issodisfatti.
108.
B’mod simili, fil-fehma tiegħi żbilanċ sinjifikattiv ma jistax jirriżulta sempliċement mill-fatt li l-prezz impost għal servizz jista’ jservi, għall-fornitur tiegħu, bħala metodu konvenjenti kif jeħles mill-ispejjeż ġenerali tiegħu. Tassew, kif spjegajt fil-konklużjonijiet tiegħi fil-kawża Kiss u CIB Bank (
56
), il-fatt li n-negozji jgħaddu l-ispejjeż kollha tagħhom fuq il-konsumaturi, inklużi l-ispejjeż ġenerali tagħhom, huwa sempliċement realtà ekonomika. Għaldaqstant, il-prezz ta’ kwalunkwe servizz jew merkanzija neċessarjament iservi, parzjalment, sabiex ipaċi l-ispejjeż relatati man-negozju ġenerali tal-persuna li ssellef.
109.
Ċertament, fis-sentenza tagħha tas-16 ta’ Jannar 2014, Constructora Principado (
57
), il-Qorti tal-Ġustizzja ma eskludietx il-possibbiltà li klawżola li kellha l-effett li tgħaddi fuq ix-xerrej ta’ appartament taxxa muniċipali fuq il-proprjetà u xi imposti għall-konnessjoni individwali mas-servizzi diversi, bħalma huma l-ilma, il-gass, l-enerġija elettrika u d-drenaġġ, tista’ tiġi ddikjarata bħala inġusta.
110.
Madankollu, ma naħsibx li dak il-prinċipju huwa applikabbli għall-ftehim ta’ kreditu inkwistjoni fil-kawża prinċipali fil-Kawża C‑222/19, peress li l-kwistjoni indirizzata fil-kawża Constructora Principado ma kinitx tirrigwarda t-trasferiment ta’ ċerti spejjeż għal fuq konsumaturi, iżda kienet pjuttost relatata mat-trasparenza tal-klawżola kontenzjuża. Tassew, l-ammont ta’ imposti kkonċernati b’dik il-klawżola ma kienx ikkwantifikat u, fir-rigward tat-taxxa muniċipali fuq il-proprjetà, lanqas ma kienet determinabbli fiż-żmien tal-konklużjoni tal-kuntratt. Minflok, kellha tkun ikkalkolata iktar tard mill-awtoritajiet tat-taxxa. Konsegwentement, dik il-klawżola ma kinitx sempliċement tittrasferixxi fuq il-konsumatur ċerti spejjeż inkorsi mill-bejjiegħ, iżda wkoll ittrasferixxiet għal fuq il-konsumatur l-inċertezza rigward l-ammont totali tal-ispejjeż, inċertezza li kienet tikkostitwixxi riskju li, fil-prinċipju, kellu jinkorri l-bejjiegħ bħala imprenditur (
58
).
111.
Min-naħa tiegħi, fir-rigward ta’ klawżoli li jipprevedu l-ħlas ta’ imposta, jiena nemmen, fid-dawl tal-Artikoli 4(2) u 3(1) tad-Direttiva 93/13, li klawżoli bħal dawn, kwalunkwe forma li jieħdu, jistgħu biss jiġu ddikjarati inġusti jekk jissodisfaw żewġ kundizzjonijiet, jiġifieri, l-ewwel, li dik l-imposta kienet effettivament moħbija mill-konsumatur, hi u tiftaħ għaldaqstant il-possibbiltà ta’ evalwazzjoni tas-suffiċjenza tagħha, u, it-tieni, jekk il-prezz globali tas-servizz jew merkanzija inkwistjoni huwa manifestament eċċessiv.
112.
Tassew, id-Direttiva 93/13 tipprevedi eżami wieħed biss tan-natura inġusta ta’ klawżoli, jiġifieri dak stabbilit fl-Artikolu 3(1) tagħha, li jeħtieġ l-eżistenza ta’ żbilanċ sinjifikattiv bejn id-drittijiet u l-obbligi tal-partijiet (
59
). Għaldaqstant, jekk ir-rekwiżit ta’ lingwaġġ li jinftiehem u ta’ trasparenza li joħroġ mill-Artikoli 4(2) u l-Artikolu 5 tad-Direttiva 93/13 għandu jittieħed inkunsiderazzjoni sabiex jiġi evalwat jekk klawżola partikolari ta’ kuntratt hijiex inġusta (
60
), nuqqas ta’ ċarezza jew trasparenza fih innifsu ma huwiex suffiċjenti sabiex klawżola tiġi ddikjarata bħala inġusta (
61
). Dik il-klawżola għandha, minkejja r-rekwiżit tal-bona fide, toħloq żbilanċ sinjifikattiv bejn id-drittijiet u l-obbligi tal-partijiet (
62
). Kull interpretazzjoni oħra ċċaħħad lill-eżami stabbilit fl-Artikolu 3(1) mill-effett utli tiegħu.
113.
Fil-każ ta’ klawżola dwar prezz li ma tinftehimx, madankollu, din il-kundizzjoni tista’ tiġi stabbilita faċilment, peress li żbilanċ sinjifikattiv bħal dan jista’ jiġi dedott mill-eċċessività tal-ammont tal-imposti mħallsa (
63
). Tassew, bejjiegħ jew fornitur għandu loġikament jistenna li, jekk jiġi ttrattat b’mod ġust u ekwu, il-konsumatur seta’ jirrifjuta li jħallas prezz bħal dan.
114.
Għaldaqstant, nipproponi li l-Qorti tal-Ġustizzja tagħti risposta għad-domanda rrinvijata fil-Kawża C‑222/19 kif ġej: l-Artikolu 3(1) tad-Direttiva 93/13 għandu jiġi interpretat li, fi ftehim ta’ kreditu mhux innegozjat, klawżola ma toħloqx “żbilanċ sinjifikattiv” sempliċement għaliex tipprevedi l-ħlas, b’żieda mal-interessi, ta’ onorarji u dawk l-onorarji jistgħu jservu bħala mod kif bejjiegħ jew fornitur jgħaddi l-ispejjeż ġenerali tiegħu għal fuq il-konsumatur. Pjuttost, skont id-Direttiva 93/13 natura inġusta bħal din hija stabbilita biss jekk, l-ewwel, il-prezz globali li għandu jitħallas ma huwiex trasparenti, b’mod partikolari minħabba l-eżistenza ta’ numru eċċessiv ta’ klawżoli dwar il-prezz, li għalhekk jiftħu l-possibbiltà għal evalwazzjoni tan-natura ġusta tagħha b’mod li, b’mod eċċezzjonali, l-Artikolu 4(2) tad-Direttiva 93/13 fil-fatt jippermetti u, it-tieni, il-prezz globali huwa manifestament eċċessiv.
E.
Fuq id-domanda fil-Kawża C‑252/19
115.
Permezz tad-domanda tagħha, il-qorti tar-rinviju fil-Kawża C‑252/19 tistaqsi, essenzjalment, jekk id-dispożizzjonijiet tad-Direttiva 2008/48 u, b’mod partikolari, l-Artikoli 3(g) u 22(1) tagħha, għandhomx jiġu interpretati li jipprekludu l-introduzzjoni fil-leġiżlazzjoni nazzjonali tal-kunċett ta’ “spejjeż massimi tal-kreditu minbarra interessi” bħal dak imsemmi fl-Artikolu 36a tal-Liġi dwar il-Kreditu għall-Konsumatur, sa fejn dan il-kunċett jinkludi, għall-kalkolu ta’ dawn l-ispejjeż, spejjeż relatati mal-attività ekonomika intiera tal-kreditur.
116.
F’dan ir-rigward, għandu jiġi nnotat li l-Artikolu 10 tad-Direttiva 2008/48 jarmonizza dispożizzjonijiet nazzjonali fuq l-informazzjoni li għandha tiġi inkluża fi ftehimiet ta’ kreditu. Peress li, skont l-Artikolu 22 tad-Direttiva 2008/48, l-Istati Membri ma jistgħux iżommu jew jintroduċu fid-dritt nazzjonali tagħhom dispożizzjonijiet li jiddevjaw minn dawk stabbiliti f’din id-direttiva, din l-armonizzazzjoni għandha tiġi kkunsidrata bħala sħiħa u mandatorja (
64
).
117.
Kif spjegajt fil-konklużjonijiet tiegħi fil-kawża Mikrokasa u Revenue Niestandaryzowany Sekurytyzacyjny Fundusz Inwestycyjny Zamknięty w Warszawie (
65
), u kif il-Qorti tal-Ġustizzja essenzjalment ikkonkludiet f’dik il-kawża (
66
), dan ma jfissirx, madankollu, li l-Istati Membri ma jistgħux jużaw, fir-rigward ta’ kreditu kopert bid-Direttiva 2008/48, kunċetti oħra minbarra dawk previsti minn dik id-direttiva, bħal “spejjeż massimi tal-kreditu minbarra interessi” li sar riferiment għalihom fl-Artikolu 36a tal-Liġi dwar il-Kreditu għall-Konsumatur. Tassew, għalkemm id-Direttiva 2008/48 tikseb armonizzazzjoni sħiħa, dik l-armonizzazzjoni hija madankollu limitata għall-aspett ta’ ftehimiet ta’ kreditu li ssir referenza għalihom f’dik id-direttiva, jiġifieri l-obbligi tal-informazzjoni, l-evalwazzjoni tal-affidabbiltà kreditizja, l-aċċess għal databases, id-dritt għal irtirar u d-dritt li jsir ħlas lura bikri tal-kreditu.
118.
Għaldaqstant, peress li l-armonizzazzjoni miksuba bid-Direttiva 2008/48 ma tkoprix dispożizzjonijiet nazzjonali li jipprevedu għall-kontroll tal-prezz jew tar-remunerazzjoni imposta bħala korrispettiv għall-għoti tal-kreditu, dan l-aspett jibqa’ fil-kompetenza tal-Istati Membri. Għaldaqstant, l-Istati Membri jistgħu jużaw kunċetti oħra minbarra dawk imsemmija fl-Artikolu 3 tad-Direttiva 2008/48 fir-rigward ta’ kontroll regolatorju bħal dan, sakemm l-użu ta’ dawn il-kunċetti ma jiksirx id-dritt tal-Unjoni.
119.
Hija l-qorti tar-rinviju li għandha tiżgura fil-kawża prinċipali fil-Kawża C‑252/19 jekk il-kunċett ta’ “spejjeż massimi tal-kreditu minbarra l-interessi” użat fil-Paragrafu 36a tal-Liġi dwar il-Kreditu għall-Konsumatur iwassalx li jiġu imposti fuq il-bejjiegħ jew fornitur kwalunkwe obbligi li jaqgħu taħt l-ambitu tad-Direttiva 2008/48.
120.
Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti, nemmen li d-domanda fil-Kawża C‑252/19 għandha tingħata risposta fis-sens li d-dispożizzjonijiet tad-Direttiva 2008/48 u, b’mod partikolari, l-Artikoli 3(g) u 22(1) tagħha, għandhom jiġu interpretati fis-sens li ma jipprekludux l-introduzzjoni, fil-leġiżlazzjoni nazzjonali, tal-kunċett ta’ “spejjeż massimi tal-kreditu minbarra l-interessi”, anki jekk dawn l-ispejjeż jinkludu l-ispejjeż ġenerali tal-persuna li ssellef, sa fejn dan il-kunċett ma jintużax bil-għan li tiġi applikata dispożizzjoni nazzjonali li tkun taqa’ fl-ambitu tad-Direttiva 2008/48.
IV. Konklużjoni
121.
Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti, nipproponi li l-Qorti tal-Ġustizzja tagħti risposta għad-domandi magħmula mis-Sąd Rejonowy Szczecin — Prawobrzeże i Zachód w Szczecinie (il-Qorti Distrettwali ta’ Szczecin, responsabbli għaż-żoni tax-xatt tal-lemin u tal-Punent, il-Polonja) u mis-Sąd Rejonowy w Opatowie (il-Qorti Distrettwali ta’ Opatów, l-Ewwel Sezzjoni Ċivili, il-Polonja) kif ġej:
(1)
L-Artikolu 1(2) tad-Direttiva tal-Kunsill 93/13/KEE tal-5 ta’ April 1993 dwar klawżoli inġusti f’kuntratti mal-konsumatur għandu jiġi interpretat fis-sens li klawżoli ta’ ftehim mhux innegozjat li jistabbilixxu imposti li għandhom jitħallsu mill-konsumatur ma humiex esklużi mill-ambitu ta’ din id-direttiva sempliċement għaliex dawn l-imposti, meħuda f’daqqa, ma jeċċedux ċertu limitu massimu stabbilit mil-leġiżlazzjoni nazzjonali.
(2)
L-Artikolu 4(2) tad-Direttiva 93/13 għandu jiġi interpretat fis-sens li jeskludi klawżoli fi ftehim ta’ kreditu mhux innegozjat li jistabbilixxu l-prezz jew remunerazzjoni għal dak il-kreditu mill-evalwazzjoni tan-natura inġusta tagħhom prevista minn din id-direttiva meta dawn ġew redatti f’lingwaġġ ċar u li jinftiehem, anki meta jipprevedu għall-ħlas ta’ imposti minbarra l-interessi. Madankollu, l-Istati Membri jibqgħu ħielsa li fil-leġiżlazzjoni nazzjonali tagħhom stess jipprovdu għal tali mekkaniżmu għall-evalwazzjoni tan-natura ġusta tal-prezzijiet, sakemm id-dispożizzjonijiet tiegħu huma kompatibbli mad-dritt tal-Unjoni applikabbli u l-Istati Membri kkonformaw ukoll mar-rekwiżiti tal-Artikolu 8a tad-Direttiva 93/13.
(3)
L-Artikolu 4(2) tad-Direttiva 93/13 għandu jiġi interpretat fis-sens li l-klawżoli ta’ ftehimiet ta’ kreditu mhux innegozjati li jipprevedu l-ħlas ta’ imposti ma għandhomx, fil-prinċipju, jiġu kkunsidrati li ma ġewx redatti f’lingwaġġ ċar u li jinftiehem sempliċement għaliex ma jispeċifikawx il-kompiti li n-negozjant għandu jwettaq, jew l-ispejjeż li huwa għandu jħallas, sabiex jipprovdi s-servizz miftiehem. Huwa biss jekk il-konsegwenzi finanzjarji tal-kuntratt, ikkunsidrati fl-intier tagħhom jew bħala s-suġġett tal-kuntratt, ma humiex ċari mill-kuntratt, b’mod partikolari minħabba l-eżistenza ta’ numru eċċessiv ta’ klawżoli dwar prezzijiet, li klawżoli bħal dawn jistgħu jiġu kkunsidrati li ma jissodisfawx din il-kundizzjoni
(4)
L-Artikolu 3(1) tad-Direttiva 93/13 għandu jiġi interpretat fis-sens li, fi ftehim ta’ kreditu mhux innegozjat, klawżola ma toħloqx “żbilanċ sinjifikattiv” sempliċement għaliex tipprovdi għall-ħlas, b’żieda mal-interessi, ta’ onorarji u dawk l-onorarji jistgħu jservu bħala mod kif bejjiegħ jew fornitur jgħaddi l-ispejjeż ġenerali tiegħu għal fuq il-konsumatur. Pjuttost, skont id-Direttiva 93/13 natura inġusta bħal din hija stabbilita biss jekk, l-ewwel, il-prezz globali li għandu jitħallas ma huwiex trasparenti, b’mod partikolari minħabba l-eżistenza ta’ numru eċċessiv ta’ klawżoli dwar il-prezz, li għalhekk jiftħu l-possibbiltà għal evalwazzjoni tan-natura ġusta tagħha b’mod li, b’mod eċċezzjonali, l-Artikolu 4(2) tad-Direttiva 93/13 fil-fatt jippermetti u, it-tieni, f’dak il-każ, il-prezz globali huwa manifestament eċċessiv.
(5)
Id-Direttiva 2008/48/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tat-23 ta’ April 2008 dwar ftehim ta’ kreditu għall-konsumatur u li tħassar id-Direttiva tal-Kunsill 87/102/KEE u, b’mod partikolari, l-Artikoli 3(g) u 22(1) tagħha, għandhom jiġu interpretati fis-sens li ma jipprekludux l-introduzzjoni, fil-leġiżlazzjoni nazzjonali, tal-kunċett ta’ “spejjeż massimi tal-kreditu minbarra l-interessi”, anki jekk dawn l-ispejjeż jinkludu l-ispejjeż ġenerali tal-persuna li ssellef, sa fejn dan il-kunċett ma jintużax bil-għan li tiġi applikata dispożizzjoni nazzjonali li tkun taqa’ fl-ambitu tad-Direttiva 2008/48.
(
1
)	Lingwa oriġinali: l-Ingliż.
(
2
)	Direttiva tal-Kunsill 93/13/KEE tal-5 ta’ April 1993 dwar klawżoli inġusti f’kuntratti mal-konsumatur (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 15, Vol. 2, p. 288), kif emendata bid-Direttiva 2011/83/UE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tal-25 ta’ Ottubru 2011 (ĠU 2011, L 304, p. 64).
(
3
)	Direttiva 2008/48/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tat-23 ta’ April 2008 dwar ftehim ta’ kreditu għall-konsumatur u li tħassar id-Direttiva tal-Kunsill 87/102/KEE (ĠU 2008, L 133, p. 66, rettifiki fil-ĠU 2009, L 207, p. 14, fil-ĠU 2010, L 199, p. 40, u fil-ĠU 2011, L 234, p. 46).
(
4
)	(C‑779/18, EU:C:2019:1146, punti 10 sa 17).
(
5
)	Sentenza tas-16 ta’ Jannar 2014, Constructora Principado (C‑226/12, EU:C:2014:10).
(
6
)	Ara, għal dan il-għan, is-sentenza tas-16 ta’ Jannar 2014, Constructora Principado (C‑226/12, EU:C:2014:10, punt 20).
(
7
)	Ara s-sentenzi tal-21 ta’ Marzu 2013, RWE Vertrieb (C‑92/11, EU:C:2013:180, punt 28), u tas-7 ta’ Awwissu 2018, Banco Santander u Escobedo Cortés (C‑96/16 u C‑94/17, EU:C:2018:643, punt 43).
(
8
)	Ara, għal dan il-għan, is-sentenza tal-20 ta’ Settembru 2017, Andriciuc et (C‑186/16, EU:C:2017:703, punt 31).
(
9
)	Ara s-sentenzi tat-3 ta’ Settembru 2015, Costea (C‑110/14, EU:C:2015:538, punt 27), u tas-17 ta’ Mejju 2018, Karel de Grote – Hogeschool Katholieke Hogeschool Antwerpen (C‑147/16, EU:C:2018:320, punt 59). B’mod iktar ġenerali, jiena nemmen li l-Artikolu 1(2) tad-Direttiva 93/13 għandu jiġi moqri fid-dawl tal-Artikolu 3(1) tagħha. Għaldaqstant nifhem li l-Artikolu 1(2) ifittex li jeskludi mill-ambitu tad-Direttiva 93/13 klawżoli li, sa fejn sempliċement jirriproduċu dispożizzjonijiet mandatorji statutorji jew regolatorji, fil-prattika ma jbiddlux il-pożizzjoni legali tal-partijiet, li tibqa’ totalment iddeterminata mil-leġiżlazzjoni nazzjonali. B’kuntrast, il-fatt li klawżola hija taħt ċertu limitu jew, b’mod iktar ġenerali, tikkonforma ma’ ċertu standard leġiżlattiv, ma jeskludix il-possibbiltà li tali klawżola tista’ tibdel il-pożizzjoni legali tal-partijiet u għaldaqstant tista’ taqa’ fi ħdan l-ambitu tad-Direttiva 93/13.
(
10
)	Ara, ukoll, f’dan ir-rigward, il-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Szpunar fil-kawża Gómez del Moral Guasch (C‑125/18, EU:C:2019:695, punt 83), li fihom jikkunsidra li klawżola kuntrattwali li biha l-fornitur jagħżel, minn fost diversi indiċijiet ta’ referenza stabbiliti legalment, wieħed minnhom sabiex japplika għall-kuntratt, ma taqax taħt l-eċċezzjoni tal-Artikolu 1(2) tad-Direttiva 93/13.
(
11
)	Sentenza tal-20 ta’ Settembru 2017, Andriciuc et (C‑186/16, EU:C:2017:703, punt 33).
(
12
)	Ara wkoll, għal dan il-għan, is-sentenza tas-26 ta’ Frar 2015, Matei (C‑143/13, EU:C:2015:127, punt 50).
(
13
)	Ara s-sentenza tat-30 ta’ April 2014, Kásler u Káslerné Rábai (C‑26/13, EU:C:2014:282, punti 49 u 51).
(
14
)	Ara, għal dan il-għan, is-sentenza tal-5 ta’ Ġunju 2019, GT (C‑38/17, EU:C:2019:461, punt 30).
(
15
)	Kif intqal fil-premessa 19 tad-Direttiva 93/13, din teskludi klawżoli li jiddeskrivu l-proporzjon prezz/kwalità.
(
16
)	Ara l-konklużjonijiet tiegħi fil-kawża Kiss u CIB Bank (C‑621/17, EU:C:2019:411, nota ta’ qiegħ il-paġna 17) u l-Avviż tal-Kummissjoni fuq il-Gwida dwar l-interpretazzjoni u l-applikazzjoni tad-Direttiva tal-Kunsill 93/13/KEE dwar klawżoli inġusti f’kuntratti mal-konsumatur (ĠU 2019, C 323, p. 4), f’4.3.1.
(
17
)	Ċertament, il-kunċett ta’ “prezz” fis-sens tal-Artikolu 4(2) tad-Direttiva 93/13 ma jistax jiġi ddeterminat bil-kunċett ta’ “l-ispiża totali tal-kreditu lill-konsumatur” fis-sens tal-Artikolu 3(g) tad-Direttiva 2008/48, sa fejn din l-ispiża totali tkopri wkoll pagamenti magħmula lil terzi. Ara s-sentenza tas-26 ta’ Frar 2015, Matei (C‑143/13, EU:C:2015:127, punt 47). Madankollu, ma kienx ikun neċessarju għal-leġiżlatur tal-Unjoni li jispeċifika li l-kunċett ta’ “l-ispiża totali tal-kreditu lill-konsumatur”, fis-sens ta’ dik id-direttiva, jinkludi l-ispejjeż kollha li l-konsumatur jista’ jintalab li jħallas għall-għoti ta’ kuntratt, jekk bejjiegħa jew fornituri jkunu ġew ipprojbiti li jagħtu remunerazzjoni lilhom innifishom f’forma oħra għajr il-ħlas tal-interessi.
(
18
)	Ara l-konklużjonijiet tiegħi fil-kawża Kiss u CIB Bank (C‑621/17, EU:C:2019:411, punt 37).
(
19
)	Ara, b’analoġija, is-sentenza tad-29 ta’ Lulju 2019, Pelham et (C‑476/17, EU:C:2019:624, punt 28).
(
20
)	Għalkemm kuntratti ta’ xogħol ma jaqgħux fl-ambitu tad-Direttiva 93/13. Fir-rigward tal-kunċetti ta’ “servizz” u “merkanzija”, dawn jirreferu għal x’jikkostitwixxi s-suġġett tal-kuntratt, jiġifieri dak li nxtara mill-konsumatur, u mhux, kif ser nispjega iktar tard, għall-kompiti li l-bejjiegħ jew fornitur professjonali għandu jwettaq sabiex ibigħ il-merkanzija jew jipprovdi s-servizz inkwistjoni.
(
21
)	Skont il-ġurisprudenza, klawżoli li ma jiddikjarawx il-prezz tas-servizz jew tal-merkanzija inkwistjoni, iżda jirrelataw inġenerali “dwar il-korrispettiv dovut mill-konsumatur lill-persuna li ssellef jew li jinċidu fuq il-prezz effettiv li għandu jitħallas lil dan tal-aħħar mill-konsumatur”, fil-prinċipju ma jaqgħux taħt it-tieni eċċezzjoni, iżda pjuttost taħt l-ewwel waħda, ħlief fir-rigward tal-kwistjoni dwar jekk l-ammont tal-korrispettiv jew tal-prezz kif stabbilit fil-kuntratt ikunx adegwat għas-servizz ipprovdut inkambju mill-persuna li ssellef. Ara, għal dan il-għan, is-sentenzi tas-26 ta’ Frar 2015, Matei (C‑143/13, EU:C:2015:127, punt 56), u tat-3 ta’ Ottubru 2019, Kiss u CIB Bank (C‑621/17, EU:C:2019:820, punt 35).
(
22
)	Il-Qorti tal-Ġustizzja qatt ma ddeċidiet b’mod ċar fuq l-għan tal-ewwel eċċezzjoni tal-Artikolu 4(2) (“[…] definizzjoni tal-kwistjoni prinċipali tas-suġġett tal-kuntratt […]”). Fir-rigward tat-tieni eċċezzjoni tal-Artikolu 4(2) (“[…] s-suffiċjenza tal-prezz u r-remunerazzjoni […]”) hija ddeċidiet, essenzjalment, li din l-eċċezzjoni hija spjegata bin-nuqqas ta’ standards legali identifikabbli b’mod ċar jew oġġettivi li magħhom is-suffiċjenza tal-prezz u tar-remunerazzjoni tista’ tiġi evalwata b’mod ġudizzjarju xieraq. Ara, għal dan il-għan, is-sentenza tat-30 ta’ April 2014, Kásler u Káslerné Rábai (C‑26/13, EU:C:2014:282, punt 55).
(
23
)	Skont Michael Schillig, l-Artikolu 4(2) tad-Direttiva 93/13 jirrifletti kompromess bejn żewġ approċċi (xi drabi f’kunflitt), jiġifieri, l-approċċ tad-drittijiet tal-konsumaturi u l-approċċ tas-suq ħieles. Schillig, M., “Directive 93/13 and the ‘price term exemption’: A comparative analysis in the light of the ‘market for lemons’ rationale”, International and Comparative Law Quarterly, vol. 60, Cambridge University Press, 2011, pp. 933‑963.
(
24
)	Kif enfasizzajt fil-konklużjonijiet tiegħi fil-kawża Mikrokasa u Revenue Niestandaryzowany Sekurytyzacyjny Fundusz Inwestycyjny Zamknięty w Warszawie (C‑779/18, EU:C:2019:1146, punt 69), studji dwar kondotta juru li n-nies ma jaqrawx il-kuntratti b’mod sħiħ u, minflok, jiffukaw fuq l-elementi prinċipali bħall-prezz jew dik il-parti li jemmnu li hija l-iktar importanti. Kif josserva Schillig, op. cit., (fil-p. 936) “ħafna drabi l-konsumaturi jaċċettaw klawżoli kuntrattwali standard mingħajr ma jaqrawhom għaliex il-qari, it-tiftix għal u n-negozjati għal klawżoli aħjar jarawh bħala kollu għalxejn” [traduzzjoni libera].
(
25
)	Ara s-sentenzi tat-30 ta’ April 2014, Kásler u Káslerné Rábai (C‑26/13, EU:C:2014:282, punt 42), u tal-20 ta’ Settembru 2017, Andriciuc et (C‑186/16, EU:C:2017:703, punt 34).
(
26
)	Interpretazzjoni stretta ma tridx tiġi konfuża ma’ interpretazzjoni restrittiva, li tikkonsisti fl-identifikazzjoni, bl-għajnuna ta’ elementi esterni għat-test, bħalma huwa l-għan u l-kuntest tiegħu, ta’ tifsira iktar dejqa ta’ dik id-dispożizzjoni milli tkun tippermetti interpretazzjoni stretta sempliċi, jiġifieri waħda bbażata fuq it-test biss.
(
27
)	Sentenzi tas-26 ta’ Frar 2015, Matei (C‑143/13, EU:C:2015:127, punt 70), u tat-3 ta’ Ottubru 2019, Kiss u CIB Bank (C‑621/17, EU:C:2019:820, punt 40).
(
28
)	Ara, pereżempju, is-sentenzi tal-20 ta’ Settembru 2017, Andriciuc et (C‑186/16, EU:C:2017:703, punt 45), u tad-19 ta’ Settembru 2019, Lovasné Tóth (C‑34/18, EU:C:2019:764, punt 62).
(
29
)	Sentenza tat-23 ta’ April 2015, Van Hove (C‑96/14, EU:C:2015:262, punt 50).
(
30
)	Ara Barton, T., Berger‑Walliser, G. u Haapio, H., “Visualization: Seeing Contracts for What They Are, and What They Could Become’, Journal of Law, Business & Ethics, vol. 19, 2013, pp. 47‑64.
(
31
)	Konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Hogan fil-kawża Kiss u CIB Bank (C‑621/17, EU:C:2019:411, punt 41).
(
32
)	Sentenza tat-30 ta’ April 2014, Kásler u Káslerné Rábai (C‑26/13, EU:C:2014:282, punt 40). L-ewwel sentenza li għamlet riferiment għal dan ir-rekwiżit kienet is-sentenza tal-21 ta’ Marzu 2013, RWE Vertrieb (C‑92/11, EU:C:2013:180, punt 45). Madankollu, f’dik is-sentenza, il-Qorti tal-Ġustizzja ġiet mistoqsija dwar il-qari flimkien tad-Direttiva 93/13 u d-Direttiva 2003/55, u l-Artikolu 3(3) ta’ din tal-aħħar jipprevedi espressament rekwiżit ta’ trasparenza. Kien biss fil-kawża Kásler u Káslerné Rábai li l-Qorti tal-Ġustizzja għamlet riferiment għal dan ir-rekwiżit unikament fir-rigward tad-Direttiva 93/13.
(
33
)	Ara, għal dan il-għan, is-sentenzi tat-30 ta’ April 2014, Kásler u Káslerné Rábai (C‑26/13, EU:C:2014:282, punti 73 sa 74), u tal-20 ta’ Settembru 2017, Andriciuc et (C‑186/16, EU:C:2017:703, punt 51). Għal din ir-raġuni, sabiex jiġi evalwat jekk klawżola tissodisfax ir-rekwiżit tat-trasparenza, hija biss informazzjoni pprovduta mhux iktar tard mill-iffirmar tal-kuntratt li għandha tittieħed inkunsiderazzjoni.
(
34
)	Sentenza tat-30 ta’ April 2014, Kásler u Káslerné Rábai (C‑26/13, EU:C:2014:282, punt 75); sentenza tat-23 ta’ April 2015, Van Hove (C‑96/14, EU:C:2015:262, punt 50); u tal-20 ta’ Settembru 2017, Andriciuc et (C‑186/16, EU:C:2017:703, punt 45). Għaldaqstant, ir-rekwiżit stabbilit fl-Artikolu 4(2) jinvolvi li l-konsumatur jiġi informat mhux dwar jekk, sabiex iwettaq l-obbligi tiegħu, il-bejjiegħ jew il-fornitur huwiex ser ikollu jagħmel 5, 10 jew 15‑il fotokopja, iżda għandu jiġi informat bl-effetti tal-kuntratt. Il-prestazzjoni ekonomika tal-bejjiegħ jew fornitur, jiġifieri l-kapaċità tiegħu li jnaqqas l-ispejjeż tiegħu, ma hijiex it-tħassib ewlieni tal-konsumaturi. Is-suppożizzjoni ekonomika sottostanti li timmotiva lill-konsumaturi hija l-kisba tal-aqwa prezz għal merkanzija jew servizz partikolari. Dan jippreżupponi li l-konsumaturi jiġu informati bil-prezz totali li jkunu ser iħallsu għall-merkanzija jew servizz li jkunu biħsiebhom jixtru jew, tal-inqas, kif dak il-prezz ikun ser jiġi kkalkolat sabiex ikollhom idea tiegħu, u fiex tikkonsisti dik il-merkanzija jew servizz.
(
35
)	Ara, għal dan il-għan, l-Artikolu 3(1) u l-premessa 13 tad-Direttiva 2011/83.
(
36
)	Direttiva 2005/29/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tal-11 ta’ Mejju 2005 dwar prattiċi kummerċjali żleali fin-negozju mal-konsumatur fis-suq intern u li temenda d-Direttiva tal-Kunsill 84/450/KEE, id-Direttivi 97/7/KE, 98/27/KE u 2002/65/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill, u r-Regolament (KE) Nru 2006/2004 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill (Direttiva dwar Prattiċi Kummerċjali Żleali) (ĠU 2005, L 149, p. 22, rettifika fil-ĠU 2006, L 114, p. 86).
(
37
)	Ara l-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Saugmandsgaard Øe fil-kawża Ibercaja Banco (C‑452/18, EU:C:2020:61, nota ta’ qiegħ il-paġna 77).
(
38
)	Pereżempju, fil-kamp tal-VAT, ara s-sentenza tad-9 ta’ Ġunju 2016, Wolfgang und Dr. Wilfried Rey Grundstücksgemeinschaft GbR (C‑332/14, EU:C:2016:417, punti 32 sa 34).
(
39
)	Ara l-konklużjonijiet tiegħi fil-kawża Lexitor (C‑383/18, EU:C:2019:451, punt 55).
(
40
)	Ara s-sentenzi tal-21 ta’ April 2016, Radlinger u Radlingerová (C‑377/14, EU:C:2016:283, punt 61), u tad-9 ta’ Novembru 2016, Home Credit Slovakia (C‑42/15, EU:C:2016:842, punt 41).
(
41
)	Peress li d-Direttiva 2008/48 tarmonizza b’mod sħiħ l-obbligi ta’ informazzjoni li għandhom l-istabbilimenti ta’ kreditu, is-soluzzjoni milħuqa mill-Qorti tal-Ġustizzja fis-sentenza tagħha tas-6 ta’ Lulju 2017, Air Berlin (C‑290/16, EU:C:2017:523, punti 44 sa 46), ma tidhirlix li hija trasponibbli, peress li l-leġiżlazzjoni inkwistjoni f’dik il-kawża, jiġifieri r-Regolament (KE) Nru 1008/2008 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tal-24 ta’ Settembru 2008 dwar regoli komuni għall-operat ta’ servizzi ta’ l-ajru fil-Komunita’ (Riformulazzjoni) (ĠU 2008, L 293 p. 3), tfittex biss li tikseb armonizzazzjoni minima.
(
42
)	Ara, għal dan il-għan, is-sentenza tad-19 ta’ Novembru 2009, Sturgeon et (C‑402/07 u C‑432/07, EU:C:2009:716, punt 47).
(
43
)	Ara, għal dan il-għan, is-sentenza tas-7 ta’ Novembru 2019, Profi Credit Polska (C‑419/18 u C‑483/18, EU:C:2019:930, punti 58 sa 60).
(
44
)	Ara, għal dan il-għan, is-sentenza tal-20 ta’ Settembru 2017, Andriciuc et (C‑186/16, EU:C:2017:703, punt 47), u l-Artikolu 10(g) tad-Direttiva 2008/48. Ara, ukoll, għal dan il-għan, l-Artikolu 4(1) tad-Direttiva 2006/123/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tat-12 ta’ Diċembru 2006 dwar is-servizzi fis-suq intern (ĠU 2006, L 376, p. 36).
(
45
)	Dan jidher sew mill-fatt li l-Artikolu 2(6) tad-Direttiva 2011/83 jiddefinixxi l-kunċett ta’ “kuntratt ta’ servizz” bħala “kwalunkwe kuntratt li mhuwiex kuntratt ta’ bejgħ li abbażi tiegħu l-kummerċjant iforni jew jimpenja ruħu li jforni servizz lill-konsumatur u l-konsumatur iħallas jew jimpenja ruħu li jħallas il-prezz ta’ dan”. Għalhekk jista’ jiġi dedott li servizz huwa sempliċement dak li jikkostitwixxi s-suġġett ta’ kuntratt ta’ servizz.
(
46
)	Ara, b’analoġija, is-sentenza tad-19 ta’ Diċembru 2019, Airbnb Ireland (C‑390/18, EU:C:2019:1112, punt 53).
(
47
)	Ara s-sentenza tal-20 ta’ Settembru 2017, Andriciuc et (C‑186/16, EU:C:2017:703, punti 37 u 38).
(
48
)	Tassew, l-hekk imsejjaħ servizz “Il-Pakkett Tiegħek” ma jikkostitwixxix “servizz”, billi ma jistax jiġi sseparat mill-għoti tal-kreditu, iżda huwa pjuttost aġġustament tal-kundizzjonijiet għat-twettiq tal-kreditu, li huwa ppreżentat bħala servizz għal għanijiet kummerċjali.
(
49
)	L-Artikolu 3(3) jirreferi għall-Anness għad-Direttiva 93/13 li fih lista indikattiva u mhux eżawrjenti tal-klawżoli li jistgħu jiġu kkunsidrati bħala inġusti.
(
50
)	Ara, għal dan il-għan, is-sentenzi tas-26 ta’ Jannar 2017, Banco Primus (C‑421/14, EU:C:2017:60, punti 59 u 60), u tat-3 ta’ Ottubru 2019, Kiss u CIB Bank (C‑621/17, EU:C:2019:820, punti 50 u 51).
(
51
)	Għal kritika ta’ din is-separazzjoni taż-żewġ kriterji, ara l-konklużjonijiet tiegħi fil-kawża Lovasné Tóth (C‑34/18, EU:C:2019:245, punti 56 sa 67). Ninnota wkoll li f’ċerti sentenzi l-Qorti tal-Ġustizzja ma evalwatx dawk iż-żewġ elementi separatament. Ara, pereżempju, is-sentenza tas-16 ta’ Jannar 2014, Constructora Principado (C‑226/12, EU:C:2014:10, punt 23).
(
52
)	Ara, għal dan il-għan, il-pożizzjoni espressa mill-Kummissjoni fl-Avviż tagħha fil-Gwida dwar l-interpretazzjoni u l-applikazzjoni tad-Direttiva tal-Kunsill 93/13/KEE dwar klawżoli inġusti f’kuntratti mal-konsumatur, fi 3.4.1.
(
53
)	Ara s-sentenzi tal-14 ta’ Marzu 2013, Aziz (C‑415/11, EU:C:2013:164, punti 68 u 69); tat-3 ta’ Ottubru 2019, Kiss u CIB Bank (C‑621/17, EU:C:2019:820, punti 50 u 51); u tas-7 ta’ Novembru 2019, Profi Credit Polska (C‑419/18 u C‑483/18, EU:C:2019:930, punt 55).
(
54
)	Iżda mhux esklużivament. Pereżempju, fil-każ ta’ klawżola li tikkonferixxi l-possibbiltà għall-fornitur li jbiddel il-prezz, il-konsumatur bħala korrispettiv għandu jingħata l-possibbiltà li jtemm il-kuntratt. Ara, pereżempju, is-sentenza tas-26 ta’ April 2012, Invitel (C‑472/10, EU:C:2012:242, punt 24).
(
55
)	Skont ir-rekwiżit ta’ trasparenza msemmi hawn fuq, meta klawżola tappartjeni għas-suġġett ewlieni tal-kuntratt peress li tkun essenzjali għall-bejjiegħ jew fornitur, dik il-klawżola tista’ titħalla barra minn dik l-evalwazzjoni biss jekk l-attenzjoni tal-konsumatur ġiet speċifikament miġbuda għall-eżistenza ta’ dik il-klawżola, skont l-Artikolu 4(2) tad-Direttiva 93/13. Fil-fehma tiegħi, huwa f’dan is-sens li dak ir-rekwiżit għandu rwol fl-applikazzjoni tal-Artikolu 3(1) ta’ dik id-direttiva. Ara, għal dan il-għan, is-sentenza tal-5 ta’ Ġunju 2019, GT (C‑38/17, EU:C:2019:461, punt 37).
(
56
)	C‑621/17, EU:C:2019:411, punt 36.
(
57
)	Sentenza tas-16 ta’ Jannar 2014, Constructora Principado (C‑226/12, EU:C:2014:10).
(
58
)	Fis-sentenza tagħha tas-16 ta’ Jannar 2014, Constructora Principado (C‑226/12, EU:C:2014:10, punti 27 u 28), il-Qorti tal-Ġustizzja ma kkonkludietx li dan it-tip ta’ klawżola kien inġust, iżda ħalliet lill-qorti nazzjonali tiddetermina jekk klawżola bħal din tikkostiwixxix “preġudizzju suffiċjentement serju għas-sitwazzjoni legali li d-dritt nazzjonali jipprevedi għal dan il-konsumatur bħala parti għall-kuntratt” u, għaldaqstant, tista’ tiġi ddikarata bħal inġusta.
(
59
)	Dan jispjega għaliex ir-rekwiżit ta’ trasparenza huwa biss dwar il-konsegwenza jew l-effett ta’ klawżoli.
(
60
)	Jekk it-trasparenza ta’ kuntratt hija ta’ importanza kruċjali, din fiha nnifisha ma tirrimedjax il-problema ta’ poter ta’ nnegozjar assimetriku, peress li l-konsumaturi rari jaqraw kuntratti, speċjalment fuq l-internet. Pereżempju, azjenda li jisimha PC Pitstop inkludiet dispożizzjoni fil-Ftehim ta’ Liċenzja ta’ Utent Aħħari li tat “kunsiderazzjoni speċjali li tista’ tinkludi kumpens finanzjarju lil numru limitat ta’ liċenzjati awtorizzati li jaqraw it-taqsima tal-ftehim ta’ liċenzja u jikkuntattjaw lil PC Pitstop”. Erba’ xhur laħqu għaddew qabel ma kien hemm utent li nnota l-klawżola u talab il-premju ta’ 1000 dollaru Amerikan. Ara, Ayres, I. u Schwartz, A., “The No Reading Problem in Consumer Contract Law”, Stanford Law Review, vol. 66, 2014, pp. 545‑610. F’dak il-kuntest, nemmen li wieħed mill-avvanzi ewlenin tad-Direttiva 93/13 li, fil-fehma tiegħi, ma ġiex irrikonoxxut ġenwinament, minħabba, parzjalment, l-enfasi żejda magħmula s’issa fuq it-trasparenza, huwa li pprovdiet protezzjoni minima għall-konsumaturi kontra l-effetti mhux mistennija ta’ klawżoli, minbarrra dawk li jiddefinixxu l-prezz jew is-suġġett tal-kuntratt, li l-konsumaturi leġittimament jistgħu jistennewhom li jkunu standard.
(
61
)	Pereżempju, fil-fehma tiegħi, klawżola ma tistax tiġi ddikjarata bħal inġusta sempliċement għaliex timplika li tintbagħat ittra bil-posta u għalhekk ix-xiri ta’ bolla, anki jekk din hija imposta moħbija.
(
62
)	Ara l-Avviż tal-Kummissjoni fuq il-Gwida dwar l-interpretazzjoni u l-applikazzjoni tad-Direttiva tal-Kunsill 93/13/KEE dwar klawżoli inġusti f’kuntratti mal-konsumatur (ĠU 2019, C 323, p. 4), fi 3.4.6 u, għal dan il-għan, is-sentenzi tas-26 ta’ Jannar 2017, Banco Primus (C‑421/14, EU:C:2017:60, punt 62), u tal-14 ta’ Marzu 2019, Dunai (C‑118/17, EU:C:2019:207, punt 49). L-unika eċċezzjoni li naf biha hija s-sentenza tat-28 ta’ Lulju 2016, Verein für Konsumenteninformation (C‑191/15, EU:C:2016:612, punt 69), fejn il-Qorti tal-Ġustizzja tidher li aċċettat li klawżola tista’ tiġi ddikjarata bħala inġusta minħabba nuqqas ta’ trasparenza. Kif spjegajt fil-konklużjonijiet tiegħi fil-kawża Lovasné Tóth (C‑34/18, EU:C:2019:245, punti 87 sa 89), jekk it-trasparenza kuntrattwali hija tassew fundamentali, nemmen li fil-kawża Verein für Konsumenteninformation il-Qorti tal-Ġustizzja pjuttost eżaġerat l-ambitu tar-rekwiżit ta’ trasparenza skont id-Direttiva 93/13. Barra minn hekk, strumenti oħra tal-Unjoni li wkoll jittrattaw din il-kwistjoni jipprevedu approċċi iktar sfumati. Ara, pereżempju, l-Artikolu 7 tad-Direttiva 2005/29.
(
63
)	Ara, għal dan il-għan, is-sentenza tat-3 ta’ Ottubru 2019, Kiss u CIB Bank (C‑621/17, EU:C:2019:820, punt 51).
(
64
)	Ara s-sentenzi tal-21 ta’ April 2016, Radlinger u Radlingerová (C‑377/14, EU:C:2016:283, punt 61), u tad-9 ta’ Novembru 2016, Home Credit Slovakia (C‑42/15, EU:C:2016:842, punt 41).
(
65
)	C‑779/18, EU:C:2019:1146.
(
66
)	Ara, għal dan il-għan, is-sentenza tas-26 ta’ Marzu 2020, Mikrokasa u Revenue Niestandaryzowany Sekurytyzacyjny Fundusz Inwestycyjny Zamknięty w Warszawie (C‑779/18, EU:C:2020:236, punti 45 sa 48).