62023CJ0346_RES
Υπόθεση C‑346/23
Banco Santander SA
κατά
Asociación de Consumidores y Usuarios de Servicios Generales-Auge
(αίτηση του Tribunal Supremo για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως)
Απόφαση του Δικαστηρίου (τέταρτο τμήμα) της 16ης Ιανουαρίου 2025
«Προδικαστική παραπομπή – Αγορές χρηματοπιστωτικών μέσων – Οδηγία 2004/39/ΕΚ – Άρθρο 52, παράγραφος 2 – Αγωγή ασκηθείσα προς το συμφέρον των καταναλωτών – Οργανώσεις καταναλωτών που έχουν έννομο συμφέρον για την προστασία των καταναλωτών – Ενεργητική νομιμοποίηση προς υπεράσπιση των ατομικών συμφερόντων των μελών τους – Απώλεια της ενεργητικής νομιμοποίησης σε περίπτωση επενδύσεων σε χρηματοπιστωτικά προϊόντα υψηλής οικονομικής αξίας – Απαλλαγή από τα έξοδα διαδικασίας καθώς και από την υποχρέωση καταβολής των δικαστικών εξόδων του αντιδίκου – Δικονομική αυτονομία – Αρχή της αποτελεσματικότητας»
Ελευθερία εγκαταστάσεως – Ελεύθερη παροχή υπηρεσιών – Αγορές χρηματοπιστωτικών μέσων – Οδηγία 2004/39 – Αγωγή ασκηθείσα προς το συμφέρον των καταναλωτών – Συμφέρον των καταναλωτών – Έννοια – Ατομικά συμφέροντα πλειόνων καταναλωτών – Εμπίπτουν
(Οδηγία 2004/39 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, άρθρο 52 § 2)
(βλ. σκέψεις 46-48)
Ελευθερία εγκαταστάσεως – Ελεύθερη παροχή υπηρεσιών – Αγορές χρηματοπιστωτικών μέσων – Οδηγία 2004/39 – Αγωγή ασκηθείσα προς το συμφέρον των καταναλωτών – Οργάνωση καταναλωτών που υπερασπίζεται τα ατομικά συμφέροντα πλειόνων μελών της – Ενεργητική νομιμοποίηση – Περιορισμός αναλόγως της οικονομικής επιφάνειας των επενδυτών που τυγχάνουν υπεράσπισης και των οικείων χρηματοπιστωτικών μέσων – Δεν επιτρέπεται – Άρνηση αναγνώρισης του ευεργετήματος της δικαστικής αρωγής στην εν λόγω οργάνωση λόγω της οικονομικής επιφάνειας των επενδυτών που τυγχάνουν υπεράσπισης και των οικείων χρηματοπιστωτικών μέσων – Επιτρέπεται – Προϋποθέσεις
(Οδηγία 2004/39 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, άρθρο 52 § 2)
(βλ. σκέψεις 49, 50, 55-57, 61, 63 και διατακτ.)
Σύνοψη
Στο πλαίσιο ένδικης διαφοράς με αντικείμενο το κύρος συμβάσεων αγοράς χρηματοπιστωτικών μέσων οι οποίες συνήφθησαν από επενδυτές-καταναλωτές τους οποίους υπερασπίζεται ένωση καταναλωτών, το Δικαστήριο επιβεβαιώνει ότι η ενεργητική νομιμοποίηση μιας τέτοιας ένωσης, η οποία υπερασπίζεται τα ατομικά συμφέροντα πλειόνων μελών της, δεν υπόκειται σε περιορισμούς που άπτονται της οικονομικής επιφάνειας των οικείων μελών και των χαρακτηριστικών των χρηματοπιστωτικών προϊόντων στα οποία έχουν επενδύσει τα μέλη αυτά. Εντούτοις, τέτοια κριτήρια μπορούν να λαμβάνονται υπόψη προκειμένου να κριθεί αν η ένωση δικαιούται το ευεργέτημα της δικαστικής αρωγής.
Δύο φυσικά πρόσωπα συνήψαν συμβάσεις για την αγορά χρηματοπιστωτικών προϊόντων με την Banco Banif, νυν Banco Santander. Η Asociación de Consumidores y Usuarios de Servicios Generales - Auge (ένωση καταναλωτών και χρηστών γενικών υπηρεσιών, στο εξής: Auge), ενεργούσα κατ’ εκπροσώπηση των εν λόγω δύο φυσικών προσώπων, άσκησε αγωγή κατά της συγκεκριμένης τράπεζας ενώπιον των ισπανικών δικαστηρίων, ζητώντας την αναγνώριση της ακυρότητας των συμβάσεων αγοράς λόγω πλάνης κατά τη δήλωση βουλήσεως.
Κατόπιν ευδοκίμησης της αγωγής σε πρώτο και σε δεύτερο βαθμό, η ως άνω τράπεζα άσκησε έκτακτο ένδικο μέσο για δικονομικό ελάττωμα καθώς και αναίρεση κατά της εφετειακής απόφασης ενώπιον του Tribunal Supremo (Ανωτάτου Δικαστηρίου, Ισπανία), ήτοι του αιτούντος δικαστηρίου. Η τράπεζα υποστηρίζει ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου ότι η Auge δεν νομιμοποιείται να παρίσταται ως διάδικος εξ ονόματος των μελών της, διότι τα επίμαχα προϊόντα αποτελούν κερδοσκοπικά χρηματοπιστωτικά προϊόντα μεγάλης οικονομικής αξίας και όχι προϊόντα κοινής και γενικευμένης χρήσης, περίσταση που αποκλείει το ενδεχόμενο να εμπίπτει στον τομέα της προστασίας των καταναλωτών η συγκεκριμένη αγωγή.
Ειδικότερα, κατά την εθνική νομολογία, οι οργανώσεις καταναλωτών δεν νομιμοποιούνται ενεργητικώς στις περιπτώσεις που η οικεία αγωγή αφορά επενδύσεις σε κερδοσκοπικά χρηματοπιστωτικά προϊόντα ή σε προϊόντα υψηλής οικονομικής αξίας, διότι δεν πρόκειται για προϊόντα κοινής, συνήθους και γενικευμένης χρήσης. Το γεγονός ότι σε τέτοια περίπτωση δεν γίνεται δεκτή η ύπαρξη ενεργητικής νομιμοποίησης αποτρέπει, κατά το αιτούν δικαστήριο, την εκ μέρους επενδυτών μεγάλης οικονομικής επιφάνειας δόλια ή καταχρηστική χρησιμοποίηση της ειδικής ενεργητικής νομιμοποίησης των ενώσεων καταναλωτών προκειμένου να επωφεληθούν οι ίδιοι από το ευεργέτημα της δικαστικής αρωγής που αναγνωρίζεται βάσει του εθνικού δικαίου υπέρ των εν λόγω ενώσεων.
Στο ως άνω πλαίσιο, το αιτούν δικαστήριο διερωτάται αν συνάδει με το άρθρο 52, παράγραφος 2, της οδηγίας 2004/39 (
1
) η εθνική νομολογία, η οποία περιορίζει την ενεργητική νομιμοποίηση μιας ένωσης καταναλωτών που δρα για λογαριασμό ενός τέτοιου επενδυτή-καταναλωτή ανάλογα με την οικονομική επιφάνειά του και την οικονομική αξία, το είδος και τον σύνθετο χαρακτήρα των επενδύσεών του.
Εκτίμηση του Δικαστηρίου
Το Δικαστήριο υπενθυμίζει κατ’ αρχάς ότι ο «ιδιώτης πελάτης» του άρθρου 4, παράγραφος 1, σημείο 12, της οδηγίας 2004/39 μπορεί να χαρακτηριστεί ως «καταναλωτής» εφόσον πρόκειται για φυσικό πρόσωπο το οποίο ενεργεί εκτός του πλαισίου οποιασδήποτε εμπορικής δραστηριότητας (
2
). Επισημαίνει επίσης ότι, αφενός, από την αιτιολογική σκέψη 14 της οδηγίας 2020/1828 (
3
) προκύπτει ότι ο «ιδιώτης πελάτης» συνιστά «καταναλωτή» και, αφετέρου, από την αιτιολογική της σκέψη 13 προκύπτει ότι η συγκεκριμένη οδηγία καλύπτει, πέραν της γενικής νομοθεσίας για την προστασία των καταναλωτών, τομείς όπως εκείνον των χρηματοπιστωτικών υπηρεσιών.
Εν συνεχεία, το Δικαστήριο διευκρινίζει ότι τα κράτη μέλη έχουν την ευχέρεια να αναγνωρίζουν στις οργανώσεις καταναλωτών ενεργητική νομιμοποίηση για την προστασία των ατομικών συμφερόντων πλειόνων μελών τους.
Προκειμένου να καταλήξει στο ανωτέρω συμπέρασμα, το Δικαστήριο επισημαίνει ότι το άρθρο 52, παράγραφος 2, της οδηγίας 2004/39 μνημονεύει το συμφέρον «των καταναλωτών» στον πληθυντικό αριθμό. Μολονότι η χρήση του πληθυντικού αριθμού δηλώνει ότι η αγωγή που ασκείται από φορέα καταναλωτών πρέπει να αφορά τα συμφέροντα πλειόνων καταναλωτών, εντούτοις η εν λόγω διάταξη δεν διευκρινίζει αν η συλλογική αυτή διάσταση της αγωγής αφορά το γενικό συμφέρον των καταναλωτών ή, αντιθέτως, τα ατομικά συμφέροντα πλειόνων καταναλωτών. Ωστόσο, στον βαθμό που η συγκεκριμένη διάταξη παραπέμπει στο δίκαιο των κρατών μελών τόσο ως προς τον καθορισμό των φορέων που δύνανται να εκπροσωπούν τα συμφέροντα των καταναλωτών όσο και ως προς τους δικονομικούς κανόνες που διέπουν την εκπροσώπηση αυτή, τα κράτη μέλη είναι ελεύθερα να καθορίζουν τον ατομικό ή συλλογικό χαρακτήρα των συμφερόντων που δύνανται να υπερασπίζονται οι φορείς προστασίας των καταναλωτών.
Περαιτέρω, καθόσον κράτος μέλος έχει αναγνωρίσει στις οργανώσεις καταναλωτών ενεργητική νομιμοποίηση να υπερασπίζονται τα ατομικά συμφέροντα πλειόνων μελών τους, δεν δύναται, πάντως, να περιορίζει την εν λόγω ενεργητική νομιμοποίηση ούτως ώστε αυτή να καταλαμβάνει μόνον ορισμένη κατηγορία καταναλωτών που προσδιορίζεται βάσει της οικονομικής επιφάνειας των καταναλωτών αυτών και βάσει των χρηματοπιστωτικών μέσων στα οποία έχουν επενδύσει. Πράγματι, το άρθρο 52, παράγραφος 2, της οδηγίας 2004/39 προβλέπει δικαίωμα για άσκηση ένδικου βοηθήματος προς το συμφέρον όλων των καταναλωτών-επενδυτών, χωρίς να προβαίνει συναφώς σε διακρίσεις μεταξύ τους.
Αντιθέτως, ούτε η συγκεκριμένη διάταξη ούτε καμία άλλη διάταξη του δικαίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης δεν επιβάλλουν την υποχρέωση αναγνώρισης του ευεργετήματος της δικαστικής αρωγής σε οργανώσεις καταναλωτών που ασκούν ένδικο βοήθημα προς το συμφέρον των καταναλωτών. Επομένως, δυνάμει της αρχής της δικονομικής αυτονομίας, εναπόκειται στο κράτος μέλος να θεσπίζει τους δικούς του κανόνες σχετικά με το καθεστώς της δικαστικής αρωγής, υπό την προϋπόθεση πάντως ότι οι κανόνες αυτοί δεν είναι λιγότερο ευνοϊκοί από εκείνους που διέπουν παρόμοιες καταστάσεις ρυθμιζόμενες από το εσωτερικό δίκαιο (αρχή της ισοδυναμίας) και ότι δεν καθιστούν πρακτικώς αδύνατη ή υπερβολικά δυσχερή την άσκηση των δικαιωμάτων που παρέχονται από το δίκαιο της Ένωσης (αρχή της αποτελεσματικότητας). Συναφώς, τα έξοδα διαδικασίας που οφείλει να καταβάλει μια ένωση καταναλωτών δεν μπορούν να συνιστούν ανυπέρβλητα έξοδα που καθιστούν αδύνατη ή υπερβολικά δυσχερή την άσκηση του δικαιώματος προσφυγής στη δικαιοσύνη δυνάμει του άρθρου 52, παράγραφος 2, της οδηγίας 2004/39.
(
1
)	Οδηγία 2004/39/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 21ης Απριλίου 2004, για τις αγορές χρηματοπιστωτικών μέσων, για την τροποποίηση των οδηγιών 85/611/ΕΟΚ και 93/6/ΕΟΚ του Συμβουλίου και της οδηγίας 2000/12/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου και για την κατάργηση της οδηγίας 93/22/ΕΟΚ του Συμβουλίου (ΕΕ 2004, L 145, σ. 1).
(
2
)	Πρβλ. απόφαση της 3ης Οκτωβρίου 2019, Petruchová (C‑208/18, EU:C:2019:825, σκέψη 76).
(
3
)	Οδηγία (ΕΕ) 2020/1828 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 25ης Νοεμβρίου 2020, σχετικά με τις αντιπροσωπευτικές αγωγές για την προστασία των συλλογικών συμφερόντων των καταναλωτών και για την κατάργηση της οδηγίας 2009/22/ΕΚ (ΕΕ 2020, L 409, σ. 1). Το παράρτημα I της οδηγίας αυτής παραπέμπει στην οδηγία 2014/65/ΕΕ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 15ης Μαΐου 2014, για τις αγορές χρηματοπιστωτικών μέσων και την τροποποίηση της οδηγίας 2002/92/ΕΚ και της οδηγίας 2011/61/ΕΕ (ΕΕ 2014, L 173, σ. 349), η οποία κατήργησε και αντικατέστησε την οδηγία 2004/39 και της οποίας το άρθρο 74, παράγραφος 2, που αφορά το δικαίωμα άσκησης ένδικου βοηθήματος προς το συμφέρον των καταναλωτών, αντιστοιχεί στο άρθρο 52, παράγραφος 2, της οδηγίας 2004/39, δεδομένου ότι τα δύο αυτά άρθρα έχουν σχεδόν πανομοιότυπη διατύπωση.