KONKLUŻJONIJIET TAL-AVUKAT ĠENERALI
KOKOTT
ippreżentati fit‑23 ta’ Mejju 2019 (1)
Kawża C‑280/18
Alain Flausch et
vs
Ypourgos Perivallontos kai Energeias et
(talba għal deċiżjoni preliminari mressqa mis-Symvoulio tis Epikrateias (il-Kunsill tal-Istat, il-Greċja))
“Rinviju għal deċiżjoni preliminari – Ambjent – Direttiva 2011/92/UE – Evalwazzjoni tal-effetti ta’ ċerti proġetti pubbliċi u privati fuq l-ambjent – Parteċipazzjoni pubblika fil-proċess deċiżjonali – Komunikazzjoni fuq l-internet – Aċċess għall-ġustizzja – Dekorrenza tat-termini”
I.      Introduzzjoni
1.        Kif għandu jiġi informat il-pubbliku li huwa għandu jipparteċipa fi proċedura għall-approvazzjoni ta’ proġett fil-kuntest ta’ evalwazzjoni tal-effetti fuq l-ambjent? U kif għandha tingħata l-informazzjoni li l-approvazzjoni tal-proġett sussegwentement ingħatat? Dawn huma d-domandi magħmula f’din il-kawża.
2.        Minkejja li mal-ewwel daqqa ta’ għajn dawn id-domandi jidhru pjuttost tekniċi u formalistiċi, dawn huma ta’ importanza kruċjali għall-effettività tal-parteċipazzjoni pubblika u tal-eżerċizzju tal-protezzjoni ġudizzjarja, bħal fil-każ simili ta’ notifiki rċevuti fi proċeduri ċivili (2). Mingħajr għarfien fi żmien xieraq, il-pubbliku kkonċernat la jipparteċipa fil-proċedura ta’ approvazzjoni u lanqas jeżerċita l-protezzjoni ġudizzjarja tiegħu fil-ħin. Peress li d-dettalji ta’ dawn il-kwistjonijiet huma rregolati mill-Istati Membri, u għalhekk tapplika l-awtonomija proċedurali tagħhom, il-qafas legali tal-Unjoni Ewropea huwa, f’dan ir-rigward, stabbilit mill-prinċipji ta’ ekwivalenza u tal-effettività.
II.    Il-kuntest ġuridiku
A.      Il-Konvenzjoni ta’ Aarhus
3.        L-Artikolu 2(4) u (5) ta’ din il-konvenzjoni, intitolat “Definizzjonijiet”, jistipula (3):
“4.      ‘il-pubbliku’ tfisser persuna fiżika jew ġuridika waħda jew iktar u, konformement mal-leġiżlazzjoni jew mal-użanza tal-pajjiż, l-assoċjazzjonijiet, l-organizzazzjonijiet jew il-gruppi mwaqqfa minn dawn il-persuni;
5.      ‘il-pubbliku kkonċernat’ tfisser il-pubbliku li huwa affettwat jew li jista’ jiġi affettwat mid-deċiżjonijiet meħuda fi kwistjonijiet ambjentali jew li jkollu interess x’jinvoka fir-rigward tat-teħid ta’ deċiżjonijiet; għall-finijiet ta’ din id-definizzjoni, l-organizzazzjonijiet mhux governattivi li jaħdmu favur il-protezzjoni tal-ambjent u li jissodisfaw il-kundizzjonijiet li jistgħu jkunu meħtieġa mid-dritt intern huma meqjusa li għandhom interess” [traduzzjoni mhux uffiċjali].
4.        L-Artikolu 6 tal-Konvenzjoni ta’ Aarhus jinkludi r-regoli għall-parteċipazzjoni pubblika:
“1.      Kull parti:
a)      għandha tapplika d-dispożizzjonijiet ta’ dan l-artikolu meta tkun meħtieġa deċiżjoni dwar jekk għandhomx jiġu awtorizzati jew le attivitajiet proposti tat-tip ta’ attivitajiet elenkati fl-Anness I;
b)      għandha tapplika wkoll id-dispożizzjonijiet ta’ dan l-artikolu, konformement mad-dritt intern tagħha, meta tkun meħtieġa deċiżjoni dwar attivitajiet proposti li ma humiex elenkati fl-Anness I u li jistgħu jkollhom effetti sinjifikattivi fuq l-ambjent. Il-Partijiet għandhom jiddeterminaw, f’kull każ, jekk l-attività proposta taqax taħt dawn id-dispożizzjonijiet.
c)      […]
2.      Meta jinbeda proċess għat-teħid ta’ deċiżjonijiet li jirrigwarda l-ambjent, il-pubbliku kkonċernat għandu jiġi informat debitament, b’mod effettiv u fil-ħin, permezz ta’ avviż lill-pubbliku jew individwalment, skont il-każ, dwar il-bidu tal-proċess. L-informazzjoni għandha tikkonċerna b’mod partikolari:
a)      l-attività proposta, inkluża t-talba korrispondenti li dwarha ser tittieħed deċiżjoni;
b)      in-natura tad-deċiżjonijiet jew tal-abbozz ta’ deċiżjoni li jistgħu jiġu adottati;
c)      l-awtorità pubblika responsabbli sabiex tieħu d-deċiżjoni;
d)      il-proċedura prevista, inkluż, fil-każ li din l-informazzjoni tkun tista’ tingħata:
i)      id-data li fiha ser tibda din il-proċedura;
ii)      il-possibbiltajiet disponibbli għall-pubbliku sabiex jipparteċipa fiha;
iii)      id-data u l-post ta’ kwalunkwe smigħ pubbliku ppjanat;
iv)      l-awtorità pubblika li mingħandha jkunu jistgħu jinkisbu d-dettalji rilevanti u li quddiemha jkunu ġew iddepożitati dawn id-dettalji sabiex il-pubbliku jkun jista’ jeżaminahom;
v)      l-awtorità pubblika jew kwalunkwe organu pubbliku kompetenti ieħor li lilhom ikunu jistgħu jintbagħtu osservazzjonijiet jew mistoqsijiet u t-terminu previst għall-komunikazzjoni ta’ osservazzjonijiet jew ta’ mistoqsijiet;
vi)      l-indikazzjoni tal-informazzjoni dwar l-ambjent li tikkonċerna l-attività proposta u li tkun disponibbli;
e)      il-fatt li l-attività hija s-suġġett ta’ proċedura ta’ evalwazzjoni tal-effetti nazzjonali u transkonfinali fuq l-ambjent.
3.      Fir-rigward tad-diversi stadji tal-proċedura ta’ parteċipazzjoni pubblika, għandhom jiġu previsti termini raġonevoli li jippermettu żmien biżżejjed sabiex il-pubbliku jiġi informat konformement mal-paragrafu 2 iktar ’il fuq u sabiex il-pubbliku jkun jista’ jipprepara u jipparteċipa effettivament fil-ħidma matul il-proċess kollu ta’ teħid ta’ deċiżjonijiet fi kwistjonijiet ambjentali.
4.      Kull Parti għandha tadotta dispożizzjonijiet sabiex il-parteċipazzjoni pubblika tibda mal-bidu tal-proċedura, jiġifieri meta l-għażliet u s-soluzzjonijiet kollha jkunu għadhom possibbli u meta l-pubbliku jkun jista’ jeżerċita influwenza reali.
[…]
7.      Il-proċedura ta’ parteċipazzjoni pubblika għandha tipprevedi l-possibbiltà għall-pubbliku li jissottometti bil-miktub jew, skont il-każ, fil-kuntest ta’ smigħ jew ta’ investigazzjoni pubblika li fiha jkun hemm intervent mill-awtur tat-talba għal awtorizzazzjoni, l-osservazzjonijiet, l-informazzjoni, l-analiżi jew l-opinjonijiet kollha li fil-fehma tiegħu jkunu rilevanti fir-rigward tal-attività proposta.
[…]
9.      Kull Parti għandha tiżgura wkoll li, ladarba d-deċiżjoni tittieħed mill-awtorità pubbliku, il-pubbliku jiġi informat dwarha mill-ewwel skont il-proċeduri adegwati.
[…]” [traduzzjoni mhux uffiċjali]
5.        L-Artikolu 9(2) tal-Konvenzjoni ta’ Aarhus jirregola l-aċċess għall-ġustizzja fil-kuntest tal-parteċipazzjoni pubblika:
“Kull Parti għandha tiżgura, fil-kuntest tal-leġiżlazzjoni tagħha, li l-membri tal-pubbliku kkonċernat
a)      li jkollhom interess ġuridiku suffiċjenti jew, jekk le,
b)      li jinvokaw ksur ta’ dritt, meta l-kodiċi ta’ proċedura amministrattiva ta’ Parti jeżiġi tali kundizzjoni,
ikunu jistgħu jippreżentaw rikors quddiem istanza ġudizzjarja u/jew korp indipendenti u imparzjali ieħor stabbilit mil-liġi sabiex jikkontestaw il-legalità, kemm fil-mertu u kemm minn aspett proċedurali, ta’ kwalunkwe deċiżjoni, att jew ommissjoni li jaqgħu taħt id-dispożizzjonijiet tal-Artikolu 6 u, jekk id-dritt intern jipprevedi dan u bla ħsara għall-paragrafu 3 iktar ’il quddiem, taħt dispożizzjonijiet rilevanti oħra ta’ din il-konvenzjoni.
X’jikkostitwixxi interess suffiċjenti u ksur ta’ dritt għandu jiġi ddeterminat skont id-dispożizzjonijiet tad-dritt intern u konformement mal-għan li l-pubbliku kkonċernat jingħata aċċess wiesa’ għall-ġustizzja fil-kuntest ta’ din il-konvenzjoni […]”
B.      Id-Direttiva EEA
6.        Il-premessa 7 tad-Direttiva 2011/92/UE (4) tispjega r-relazzjoni bejn l-evalwazzjoni tal-effetti fuq l-ambjent u l-parteċipazzjoni pubblika:
“Kunsens għall-iżvilupp għal proġetti pubbliċi u privati li aktarx ikollhom effett sinifikanti fuq l-ambjent għandu jingħata biss wara li tkun saret stima minn qabel tal-effetti ambjentali sinifikanti probabbli ta’ dawk il-proġetti. Dik l-istima għandha titmexxa fuq il-bażi tal-informazzjoni xierqa mogħtija mill-iżviluppatur, li tista’ tkun supplementata mill-awtoritajiet u mill-pubbliku li x’aktarx ikun ikkonċernat bil-proġett inkwistjoni.”
7.        Il-premessa 16 tad-Direttiva EEA tinkludi spjegazzjonijiet addizzjonali dwar il-parteċipazzjoni pubblika:
“Il-parteċipazzjoni pubblika effettiva fit-teħid tad-deċiżjonijiet tgħin lill-pubbliku li jesprimi, u lil min jagħmel id-deċiżjoni li jqis, l-opinjonijiet u t-tħassib li jistgħu jkunu rilevanti għal dawn id-deċiżjonijiet, biex b’hekk jiżdiedu l-kontabbiltà u t-trasparenza tal-proċess tat-teħid ta’ deċiżjonijiet u jikkontribwixxu għall-konoxxenza tal-pubbliku tal-kwistjonijiet ambjentali u l-appoġġ għad-deċiżjonijiet meħuda.”
8.        L-Artikolu 1(2) tad-Direttiva EEA jiddefinixxi l-pubbliku u l-pubbliku kkonċernat kif ġej:
“(d)      ‘pubbliku’ tfisser persuna jew iktar naturali jew legali, u, skont il-leġiżlazzjoni jew il-prassi nazzjonali, l-assoċjazzjonijiet, l-organizzazzjonijiet jew il-gruppi tagħhom;
(e)      ‘pubbliku kkonċernat’: tfisser il-pubbliku affettwat jew x’aktarx li jiġi affettwat bil-proċeduri dwar it-teħid tad-deċiżjonijiet dwar l-ambjent imsemmija fl-Artikolu 2(2) jew li għandu interess fihom. Għall-għanijiet ta’ din id-definizzjoni, l-organizzazzjonijiet mhux governattivi li jippromwovu l-protezzjoni tal-ambjent u jissodisfaw kull rekwiżit taħt il-liġijiet nazzjonali għandhom jitqiesu li għandhom interess”.
9.        L-Artikolu 2(1) tad-Direttiva EEA jipprevedi liema proċeduri deċiżjonali huma suġġetti għar-rekwiżiti tad-Direttiva:
“L-Istati Membri għandhom jadottaw il-miżuri kollha meħtieġa sabiex jiżguraw li, qabel ma jingħata l-kunsens, il-proġetti li x’aktarx ikun sejjer ikollhom impatt sinifikanti fuq l-ambjent bis-saħħa, fost ħwejjeġ oħra, tan-natura, id-daqs u l-lokalizzazzjoni tagħhom ikunu soġġetti għar-rekwiżit li jkun hemm kunsens għall-iżvilupp u stima rigward l-effetti tagħhom. Dawk il-proġetti huma ddefiniti fl-Artikolu 4.”
10.      L-evalwazzjoni tal-effetti fuq l-ambjent hija deskritta f’iktar dettall fl-Artikolu 3 tad-Direttiva EEA:
“L-istima dwar l-impatt fuq l-ambjent għandha tidentifika, tiddeskrivi u tistma b’manjiera xierqa, fid-dawl ta’ kull każ individwali u b’mod konformi mal-Artikoli 4 sa 12, l-effetti diretti u indiretti ta’ proġett fuq il-fatturi li ġejjin:
(a)      il-bniedem, il-fawna u l-flora;
(b)      il-ħamrija, l-ilma, l-arja, il-klima u l-pajsaġġ;
(c)      il-beni materjali u l-wirt kulturali;
(d)      l-interazzjoni bejn il-fatturi msemmija fil punti (a), (b) u (c).”
11.      L-Artikolu 6(2) sa (5) tad-Direttiva EEA jinkludi dispożizzjonijiet bażiċi dwar il-parteċipazzjoni pubblika:
“2.      Il-pubbliku għandu jiġi mgħarraf, jew b’avviżi pubbliċi jew b’mezzi oħra approprjati bħalma hija l-medja elettronika meta disponibbli, dwar il-materji li ġejjin kmieni fil-proċeduri tat-tfassil tad-deċiżjonijiet dwar l-ambjent imsemmija fl-Artikolu 2(2) u, l-iktar tard, hekk kif it-tagħrif ikun jista’ jiġi pprovdut b’mod raġonevoli:
(a)      it-talba għall-kunsens għall-iżvilupp;
(b)      il-fatt li l-proġett huwa soġġett għal proċedura ta’ stima dwar l-impatt fuq l-ambjent u, meta rilevanti, il-fatt li japplika l-Artikolu 7;
(c)      id-dettalji tal-awtoritajiet kompetenti responsabbli mit-teħid tad-deċiżjoni, dawk li mingħandhom jista’ jinkiseb tagħrif rilevanti, dawk li lilhom jistgħu jiġu sottomessi kummenti jew mistoqsijiet, u d-dettalji dwar l-iskeda taż-żmien għat-trażmissjoni tal-kummenti jew il-mistoqsijiet;
(d)      in-natura tad-deċiżjonijiet possibbli jew, meta jkun hemm wieħed, l-abbozz tad-deċiżjoni;
(e)      indikazzjoni tad-disponibbiltà tat-tagħrif miġbur skont l-Artikolu 5;
(f)      indikazzjoni dwar iż-żminijiet jew il-postijiet li fihom u l-mezzi li permezz tagħhom it-tagħrif irid jiġi magħmul disponibbli;
(g)      id-dettalji tal-arranġamenti għall-parteċipazzjoni tal-pubbliku magħmula skont il-paragrafu 5 ta’ dan l-Artikolu.
3.      L-Istati Membri għandhom jiżguraw li, f’termini ta’ żmien raġonevoli, dan li ġej jitpoġġa għad-disponibilità tal-pubbliku kkonċernat:
(a)      kull tagħrif miġbur skont l-Artikolu 5;
(b)      skont il-leġiżlazzjoni nazzjonali, ir-rapporti u l-pariri prinċipali mogħtija lill-awtorità jew lill-awtoritajiet kompetenti fiż-żmien meta jiġi mgħarraf il-pubbliku kkonċernat skont il-paragrafu 2 ta’ dan l-Artikolu;
(c)      skont id-dispożizzjonijiet tad-Direttiva 2003/4/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tat-28 ta’ Jannar 2003 dwar l-aċċess pubbliku għat-tagħrif ambjentali [(5)] it-tagħrif għajr dak imsemmi fil-paragrafu 2 ta’ dan l-Artikolu li jkun rilevanti għad-deċiżjoni skont l-Artikolu 8 ta’ din id-Direttiva u li jsir disponibbli biss wara ż-żmien meta l-pubbliku kkonċernat ikun ġie mgħarraf skont il-paragrafu 2 ta’ dan l-Artikolu.
4.      Il-pubbliku kkonċernat għandu jingħata opportunitajiet minn kmieni u effettivi sabiex jipparteċipa fil-proċeduri tat-teħid tad-deċiżjonijiet dwar l-ambjent imsemmija fl-Artikolu 2(2) u għandu, għal dan il-għan, ikun intitolat li jesprimi kummenti u opinjonijiet meta l-għażliet kollha jkunu miftuħa lill-awtorità jew lill-awtoritajiet kompetenti qabel tittieħed id-deċiżjoni dwar it-talba għall-kunsens għall-iżvilupp.
5.      L-arranġamenti dettaljati sabiex il-pubbliku jiġi mgħarraf (pereżempju bit-twaħħil tal-kartelluni f’ċertu raġġ jew bil-pubblikazzjoni fil-gazzetti lokali) u sabiex il-pubbliku kkonċernat jiġi kkonsultat (pereżempju b’sottomissjonijiet bil-miktub jew permezz ta’ inkjesta pubblika) għandhom jiġu stabbiliti mill-Istati Membri.”
12.      L-Artikolu 9(1) tad-Direttiva EEA jirregola l-komunikazzjoni tad-deċiżjoni dwar proġett:
“Meta tittieħed deċiżjoni li jingħata jew jiġi rrifjutat kunsens għall-iżvilupp, l-awtorità jew l-awtoritajiet kompetenti għandhom jgħarrfu lill-pubbliku biha skont il-proċeduri xierqa u għandhom jagħmlu disponibbli lill-pubbliku t-tagħrif li ġej: […]”
13.      L-Artikolu 11 tad-Direttiva EEA jinkludi regoli dwar azzjonijiet kontra deċiżjonijiet suġġetti għal parteċipazzjoni pubblika skont id-Direttiva EEA:
“1.      L-Istati Membri għandhom jiżguraw li, skont is-sistema legali nazzjonali rilevanti, il-membri tal-pubbliku kkonċernat:
(a)      li jkollhom interess suffiċjenti, jew alternattivament,
(b)      li jsostnu l-ksur ta’ dritt, meta l-liġi amministrattiva proċedurali ta’ Stat Membru teħtieġ dan bħala pre-kondizzjoni,
ikollhom aċċess għal proċedura ta’ stħarriġ quddiem qorti tal-ġustizzja jew korp ieħor indipendenti u imparzjali stabbilit bil-liġi sabiex jikkontestaw il-legalità sostantiva jew proċedurali tad-deċiżjonijiet, l-atti jew l-omissjonijiet soġġetti għad-dispożizzjonijiet ta’ din id-Direttiva dwar il-parteċipazzjoni tal-pubbliku.
2.      L-Istati Membri għandhom jistabbilixxu f’liema stadju jistgħu jiġu kkontestati d-deċiżjonijiet, l-atti jew l-omissjonijiet.
3.      Dak li jikkostitwixxi interess suffiċjenti u l-ksur ta’ dritt għandu jiġi stabbilit mill-Istati Membri, b’mod konsistenti mal-objettiv li jingħata aċċess wiesa’ għall-ġustizzja lill-pubbliku kkonċernat. […]”
C.      Id-dritt Elleniku
14.      L-Artikolu 46 tad-Digriet Presidenzjali 18/1989 (FEK Α 8) jinkludi t-termini għall-preżentata ta’ rikors:
“Ir-rikors għal annullament għandu jiġi ppreżentat fi żmien 60 jum li jibdew jiddekorru mid-data tan-notifika tal-att ikkontestat jew tal-pubblikazzjoni tiegħu, sakemm dan ikun meħtieġ bil-liġi, jew alternattivament, mill-mument li r-rikorrent ikollu għarfien sħiħ tal-att.”
15.      Fil-punt 8 tad-deċiżjoni tar-rinviju, il-qorti tar-rinviju tanalizza d-dispożizzjonijiet rilevanti tal-Liġi 4014/2011 intitolata “Awtorizzazzjonijiet Ambjentali għal Proġetti u Attivitajiet, Regolamenti dwar Bini Illegali u Dispożizzjonijiet Oħra taħt ir-Responsabbiltà tal-Ministeru għall-Ambjent, għall-Enerġija u għat-Tibdil fil-Klima” (FEK Α 209) kif ukoll diversi dispożizzjonijiet ta’ implimentazzjoni.
16.      L-Artikolu 1(1) tal-Liġi 4014/2011 jaqsam il-proġetti tas-settur pubbliku u privat f’żewġ kategoriji (A u B), skont l-effetti tagħhom fuq l-ambjent. L-ewwel kategorija (A) tinkludi proġetti u attivitajiet li jista’ jkollhom effetti ambjentali sinjifikattivi u li fir-rigward tagħhom huwa neċessarju li jitħejja rapport dwar l-evalwazzjoni tal-effetti fuq l-ambjent (iktar ’il quddiem: ir-“rapport EEA”), sabiex jiġu stabbiliti rekwiżiti u restrizzjonijiet speċifiċi għall-ħarsien tal-ambjent. It-tieni kategorija (B) tinkludi proġetti b’effetti ambjentali iżgħar.
17.      L-Artikoli 3 u 4 kif ukoll 19 tal-Liġi 4014/2011 jirregolaw il-parteċipazzjoni pubblika. Skont l-Artikolu 12 tal-Liġi 4014/2011, diversi approvazzjonijiet għandhom jiġu inklużi f’deċiżjoni dwar l-approvazzjoni tar-rekwiżiti ambjentali (iktar ’il quddiem: l-“approvazzjoni tar-rekwiżiti ambjentali”).
18.      L-Artikolu 30(9) tal-Liġi 4014/2011 jipprevedi dispożizzjoni tranżitorja li tipprovdi li, sakemm jiġi introdott reġistru ambjentali elettroniku, ser tibqa’ fis-seħħ il-leġiżlazzjoni eżistenti dwar il-konsultazzjoni mal-partijiet ikkonċernati u l-proċedura għall-parteċipazzjoni pubblika fl-għoti ta’ awtorizzazzjonijiet ambjentali. Skont din il-leġiżlazzjoni, din il-proċedura tibda b’notifika ta’ avviż dwar id-dettalji tal-proġett fl-uffiċċju amministrattiv tar-reġjun ikkonċernat u l-pubblikazzjoni tal-istess avviż fl-istampa lokali, flimkien mas-sejħa lill-persuni kollha kkonċernati sabiex jiskrutinizzaw u jikkummentaw dwar ir-rapport EEA relatat mal-proġett.
19.      Skont l-Artikolu 19a tal-Liġi 4014/2011, l-approvazzjoni tar-rekwiżiti ambjentali għandha tiġi ppubblikata fuq l-internet fi żmien xahar mill-adozzjoni tagħha. Jekk dan it-terminu jiskadi, l-approvazzjoni tiġi annullata. Skont it-tieni sentenza tal-Artikolu 19a(1), il-pubblikazzjoni fuq dan is-sit tal-internet speċjali tikkonforma mal-avviż impost mil-liġi u tiġġustifika l-preżeunzjoni li kwalunkwe persuna kkonċernata għandha għarfien tiegħu, sabiex tkun tista’ tippreżenta rikors għal annullament jew kwalunkwe rikors ġudizzjarju ieħor. Id-Deċiżjoni Konġunta 21938/2012 tal-Ministeru għar-Riforma Amministrattiva u għall-Governanza Elettronika u tal-Ministeru għall-Ambjent, l-Enerġija u t-Tibdil fil-Klima dwar “stabbiliment u operat ta’ sit tal-internet speċjali għall-pubblikazzjoni ta’ deċiżjonijiet dwar l-approvazzjoni ta’ rekwiżiti ambjentali u d-deċiżjonijiet dwar it-tiġdid jew l-emenda tal-approvazzjonijiet tar-rekwiżiti ambjentali skont l-Artikolu 19a tal-Liġi 4014/2011” (FEK Β 1470) tirregola l-implimentazzjoni ta’ din id-dispożizzjoni.
III. Il-fatti u t-talba għal deċiżjoni preliminari
20.      L-ewwel deċiżjoni inkwistjoni fil-kawża prinċipali awtorizzat l-iżvilupp ta’ kumpless turistiku fil-gżira ta’ Ios (il-Greċja) u r-rekwiżiti ambjentali għal dan il-proġett. Dan il-kumpless jinkludi lukanda ta’ 249 sodda, appartamenti turistiċi bl-għamara, ċentru ta’ spa u proġetti relatati ta’ sostenn għall-proġett ewlieni. Il-proġett kollu ser ikun żviluppat fuq art kbira u ser jinvolvi l-użu ta’ żoni tal-kosta, tal-bajjiet, u tal-baħar, li huma żoni pubbliċi.
21.      Fit‑2 ta’ Awwissu 2013, gazzetta lokali li tiġi ppubblikata fil-gżira ta’ Syros (il-Greċja), li tinsab 55 mil nawtiku ’l bogħod, ħarġet avviż għall-partijiet kollha kkonċernati sabiex jinformaw ruħhom u jikkummentaw dwar ir-rapport EEA marbut mal-proġett. Il-Qorti tal-Ġustizzja ma għandha l-ebda informazzjoni dwar id-diffużjoni ta’ din il-gazzetta fuq il-gżira ta’ Ios. Fl-istess waqt, dan l-avviż tpoġġa fl-uffiċċju amministrattiv tar-reġjun fil-gżira ta’ Syros, fejn kien hemm ukoll il-fajl tar-rapport EEA u fejn saret il-konsultazzjoni.
22.      Skont l-informazzjoni mhux ikkontestata pprovduta mir-rikorrenti fil-kawża prinċipali, normalment huwa possibbli li wieħed jivvjaġġa bil-lanċa, traġitt li jieħu diversi sigħat, minn Ios għal Syros, iżda dawn it-traġitti apparentement ma jsirux ta’ kuljum.
23.      Id-deċiżjoni inkwistjoni ngħatat fit‑8 ta’ Awwissu 2014. Din ġiet ippubblikata fuq is-sit tal-internet DIAVGEIA (Trasparenza) fil‑11 ta’ Awwissu 2014 u fuq is-sit tal-internet tal-Ministeru għall-Ambjent fit‑8 ta’ Settembru 2014.
24.      Fl-aħħar nett, ir-rikors għal annullament ġie ppreżentat fid‑19 ta’ Frar 2016, jiġifieri wara l-iskadenza tat-terminu ta’ iktar minn sena u nofs dekorribbli mid-data tad-deċiżjoni inkwistjoni.
25.      Ir-rikorrenti, tliet sidien ta’ proprjetajiet turistiċi fil-gżira ta’ Ios, kif ukoll tliet assoċjazzjonijiet, isostnu li ma kellhomx għarfien dwar id-deċiżjoni inkwistjoni qabel it‑22 ta’ Diċembru 2015, meta kienu nnotaw li qiegħed isir xogħol ta’ żvilupp taż-żona li fuqha kellu jinbena l-kumpless turistiku.
26.      L-impriża benefiċjarja tal-approvazzjonijiet u tal-awtorizzazzjonijiet, il-kumpannija 105 Anonymi Touristiki kai Techniki Etaireia Ekmetallefsis Akiniton (kumpannija pubblika b’responsabbiltà limitata 105 turiżmu u proprjetà), intervjeniet fil-kawża u ssostni li, safejn ir-rikors għal annullament huwa indirizzat kontra d-deċiżjoni inkwistjoni, dan huwa tardiv peress li ġie ppreżentat wara t-terminu ta’ 60 jum mill-pubblikazzjoni ta’ din id-deċiżjoni fuq is-sit tal-internet tal-Ministeru għall-Ambjent.
27.      Fil-kuntest ta’ din il-proċedura, is-Symvoulio tis Epikrateias (il-Kunsill tal-Istat, il-Greċja), qiegħed jagħmel id-domandi preliminiari li ġejjin lill-Qorti tal-Ġustizzja:
“1)      L-Artikoli 6 u 11 tad-[Direttiva EEA], ikkunsidrati flimkien mal-Artikolu 47 tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali tal-Unjoni Ewropea, għandhom jiġu interpretati fis-sens li jawtorizzaw dispożizzjonijiet tad-dritt nazzjonali, bħal dawk imsemmija fil-premessi 8, 9 u 10 [tad-deċiżjoni tar-rinviju] (ara l-punti 14 – 19 ta’ dawn il-konklużjonijiet) li jipprevedu li l-proċeduri ta’ qabel l-adozzjoni ta’ deċiżjoni ta’ approvazzjoni tar-rekwiżiti ambjentali applikabbli għal xogħlijiet u proġetti li jkollhom effett sinjifikattiv fuq l-ambjent (jiġifieri, il-pubblikazzjoni tal-evalwazzjonijiet tal-effetti fuq l-ambjent, l-għoti ta’ informazzjoni lill-pubbliku u l-parteċipazzjoni ta’ dan tal-aħħar fil-konsultazzjoni) jiġu eżegwiti u vverifikati prinċipalment mill-ikbar entità amministrattiva, jiġifieri r-reġjun, u mhux mill-muniċipalità kkonċernata?
2)      L-Artikoli 6 u 11 tad-[Direttiva EEA]__ ikkunsidrati flimkien mal-Artikolu 47 tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali tal-Unjoni Ewropea, għandhom jiġu interpretati fis-sens li jawtorizzaw sistema ta’ dispożizzjonijiet tad-dritt nazzjonali, kif esposta fl-istess premessi, li tipprevedi fl-aħħar mill-aħħar li l-pubblikazzjoni tad-deċiżjonijiet ta’ approvazzjoni tar-rekwiżiti ambjentali applikabbli għal xogħlijiet u proġetti li jkollhom effetti sinjifikattivi fuq l-ambjent permezz tal-pubblikazzjoni tagħhom fuq sit tal-internet speċifiku tikkostitwixxi preżunzjoni ta’ għarfien sħiħ fil-konfront ta’ kull persuna kkonċernata, għall-finijiet tal-eżerċizzju minn din tal-aħħar tar-rimedju ġuridiku previst mil-liġi fis-seħħ (rikors għal annullament quddiem is-Symvoulio tis Epikrateias (il-Kunsill tal-Istat)) f’terminu ta’ sittin (60) jum, fid-dawl tad-dispożizzjonijiet legali – dwar il-pubblikazzjoni tal-evalwazzjonijiet tal-effetti fuq l-ambjent, dwar l-għoti ta’ informazzjoni lill-pubbliku u dwar il-parteċipazzjoni ta’ dan tal-aħħar fil-proċedura ta’ approvazzjoni tar-rekwiżiti ambjentali applikabbli għal tali xogħlijiet u proġetti – li jqiegħdu l-entità amministrattiva, jiġifieri r-reġjun, u mhux il-muniċipalità kkonċernata, fiċ-ċentru ta’ dawn il-proċeduri?”
28.      Ġew ippreżentati osservazzjonijiet bil-miktub minn Alain Flausch, Andrea Boscou u Estienne Roger Jean Pierre Albrespy, kif ukoll mill-assoċjazzjonijiet Somateio “Syndesmos Iiton” (“Assoċjazzjoni tar-Residenti ta’ Ios”), Somateio “Elliniko Diktyo – Filoi tis Fysis” (“Netwerk Grieg – Ħbieb tan-Natura”) u Somateio “Syllogos Prostasias kai Perithalpsis Agias Zois – SPPAZ” (“Assoċjazzjoni għal Protezzjoni u Ħarsien tan-Natura Selvaġġa – SPPAZ”) flimkien bħala rikorrenti fil-kawża prinċipali, minn 105 Anonymi Touristiki kai Techniki Etaireia Ekmetallefsis Akiniton (kumpannija pubblika b’responsabbiltà limitata 105 turiżmu u proprjetà) bħala l-intervenjenti insostenn tal-awtoritajiet konvenuti fil-kawża prinċipali, mir-Repubblika Ellenika kif ukoll mill-Kummissjoni Ewropea. Dawn il-partijiet kollha pparteċipaw fis-seduta tas‑27 ta’ Marzu 2019.
IV.    Evalwazzjoni ġuridika
29.      Bid-domandi tiegħu, is-Symvoulio tis Epikrateias (il-Kunsill tal-Istat) qiegħed jistaqsi jekk il-proċedura ta’ parteċipazzjoni pubblika fl-adozzjoni tal-approvazzjoni kkontestata kinitx konformi mar-rekwiżiti tad-Direttiva EEA u jekk it-terminu għall-preżentata ta’ rikors kontra din l-approvazzjoni bediex jiddekorri mill-pubblikazzjoni tagħha fuq is-sit tal-internet.
30.      L-Artikoli 6, 9 u 11 tad-Direttiva EEA huma partikolarment rilevanti f’dan ir-rigward. Dawn id-dispożizzjonijiet għandhom jiġu interpretati fil-kuntest tal-Konvenzjoni ta’ Aarhus (6), li jikkontribwixxu għall-implimentazzjoni tagħha (7). Għalhekk, il-prattika tal-Kumitat ta’ Konformità tal-Konvenzjoni ta’ Aarhus (Aarhus Convention Compliance Committee, iktar ’il quddiem l-“ACCC”) (8) li ġiet approvata mill-partijiet kontraenti tal-konvenzjoni, inkluża l-Unjoni Ewropea u l-Maastricht Recommendations on Promoting Effective Public Participation in Decision-making in Environmental Matters (9) (ir-Rakkomandazzjonijiet ta’ Maastricht dwar il-mezzi għall-promozzjoni tal-parteċipazzjoni effettiva tal-pubbliku fit-teħid ta’ deċiżjonijiet fil-qasam tal-ambjent) ikkummissjonata mill-partijiet kontraenti u li ħadu nota tagħha (10) u li huma jirrikonoxxu (11), tipprovdi gwida utli għall-evalwazzjoni ta’ dawn il-kwistjonijiet.
A.      Fuq il-parteċipazzjoni pubblika
31.      L-ewwel domanda tikkonċerna, fil-prinċipju, il-kompatibbiltà tal-leġiżlazzjoni Ellenika kollha emendata dwar il-parteċipazzjoni pubblika, jiġifieri, il-pubblikazzjoni tar-rapporti dwar l-evalwazzjoni tal-effetti fuq l-ambjent kif ukoll l-informazzjoni u l-konsultazzjoni tal-pubbliku, mal-Artikoli 6 u 11 tad-Direttiva EEA kif ukoll mal-Artikolu 47 tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali. Madankollu, id-domanda fil-verità hija sempliċement dwar jekk huwiex ammissibbli li dawn l-istadji proċedurali jitwettqu u jiġu kkontrollati prinċipalment mill-unità amministrattiva superjuri tar-reġjun u mhux mill-muniċipalità kkonċernata.
32.      B’risposta għal din id-domanda speċifika, il-Qorti tal-Ġustizzja tista’ twieġeb b’mod relattivament fil-qosor li d-Direttiva EEA ma tipprevedi l-ebda regoli dwar liema livell jew struttura tal-amministrazzjoni nazzjonali huma responsabbli għall-evalwazzjoni tal-effetti fuq l-ambjent.
33.      Għalkemm, fir-rigward tal-evalwazzjoni ambjentali strateġika, il-Qorti tal-Ġustizzja stabbilixxiet ċerti rekwiżiti dwar l-indipendenza tal-awtoritajiet li jiġu kkonsultati fil-kuntest ta’ evalwazzjoni ambjentali strateġika (12), dan ma huwiex il-każ hawnhekk.
34.      L-isfond tal-kwistjoni konkreta huwa pjuttost l-iżvolġiment tal-parteċipazzjoni pubblika fil-kawża preżenti. Tali parteċipazzjoni hija kkaratterizzata mill-fatt li l-proċedura ma tmexxietx fil-gżira ta’ Ios, fejn qiegħed jinbena l-proġett inkwistjoni, iżda fl-uffiċċju tal-amministrazzjoni reġjonali fil-gżira ta’ Syros, li tinsab 55 mil nawtiku ’l bogħod mill-gżira ta’ Ios u li t-traġitt lejha jieħu diversi sigħat u ma jseħħx kuljum. L-avviż lill-pubbliku dwar il-possibbiltajiet ta’ parteċipazzjoni ġie ppubblikat f’gazzetta li hija ppubblikata fil-gżira ta’ Syros u ppreżentat fl-uffiċċju amministrattiv tar-reġjun, li jinsab ukoll fil-gżira Syros, sena qabel l-approvazzjoni kkontestata; il-fajl tar-rapport EEA nżamm f’din il-gżira fejn saret ukoll il-konsultazzjoni.
35.      Għaldaqstant, jien inqis li l-kwistjoni hija dwar jekk dawn il-modalitajiet ta’ parteċipazzjoni pubblika jissodisfawx ir-rekwiżiti tad-Direttiva EEA u, b’mod partikolari, l-Artikolu 6 ta’ din id-direttiva. F’dan ir-rigward, it-talba għal deċiżjoni preliminari tevoka tliet aspetti ta’ interess partikolari, jiġifieri, l-ewwel nett, li l-pubbliku jkun informat dwar il-proġett u l-konsultazzjoni, it-tieni nett, il-post fejn il-pubbliku kkonċernat jista’ jkollu aċċess għall-informazzjoni dwar il-proġett u, it-tielet nett, il-post tal-konsultazzjoni.
1.      L-informazzjoni lill-pubbliku
36.      Skont l-Artikolu 6(2) tad-Direttiva EEA, il-pubbliku għandu jiġi informat b’avviż pubbliku jew b’mezzi oħra xierqa, bħal mezzi elettroniċi, sa fejn dawn ikunu disponibbli, fi proċess deċiżjonali dwar l-ambjent.
a)      Il-grupp ta’ destinatarji tal-informazzjoni
37.      Is-suġġett tal-verżjoni tal-Artikolu 6(2) tad-Direttiva EEA applikabbli għal din il-kawża, għall-kuntrarju tal-verżjoni fis-seħħ bħalissa, ma huwiex il-pubbliku kkonċernat li għandu jiġi informat, iżda l-pubbliku inġenerali.
38.      Madankollu, minħabba l-kuntest regolatorju u l-għan tal-informazzjoni, huwa kruċjali li l-pubbliku kkonċernat jiġi informat peress li dan il-grupp igawdi mid-drittijiet ta’ parteċipazzjoni previsti fl-Artikolu 6(3) u (4) tad-direttiva. Għaldaqstant, l-Artikolu 6(2) tal-Konvenzjoni ta’ Aarhus jeżiġi biss l-informazzjoni lill-pubbliku kkonċernat.
39.      Madankollu, l-informazzjoni lill-grupp ta’ persuni lil hinn mill-pubbliku kkonċernat, għandha biss funzjoni kumplimentari.
40.      Dan l-għan huwa kruċjali. Għalkemm il-pubbliku kkonċernat huwa grupp iżgħar ta’ persuni mill-pubbliku inġenerali, huwa preċiżament minħabba din il-limitazzjoni ikbar li għandu jiġi ddefinit b’mod iktar ċar il-grupp destinatarju li għandu jiġi informat. Filwaqt li huwa diffiċli li jiġu żviluppati kriterji għall-informazzjoni lill-pubbliku inġenerali dwar jekk il-mezzi magħżula humiex biżżejjed, huwa ħafna iktar faċli li l-pubbliku kkonċernat jiġi informat.
41.      Skont l-Artikolu 1(2)(e) tad-Direttiva EEA, il-pubbliku kkonċernat jinkludi l-pubbliku affettwat jew li aktarx jiġi affettwat mill-proċess deċiżjonali dwar l-ambjent, jew il-pubbliku li għandu interess f’tali proċess, kif ukoll l-organizzazzjonijiet mhux governattivi ambjentali, u dawk kollha li jissodisfaw ir-rekwiżiti rilevanti taħt id-dritt nazzjonali. Skont l-Artikolu 1(2)(d) ta’ din id-direttiva, il-pubbliku jinkludi persuna jew diversi persuni naturali jew ġuridiċi u, skont il-leġiżlazzjoni jew il-prattika nazzjonali, l-assoċjazzjonijiet, l-organizzazzjonijiet jew il-gruppi tagħhom.
42.      Għandu jkun relattivament faċli li jiġu identifikati l-organizzazzjonijiet mhux governattivi li għandhom jiġu informati, peress li dawn normalment huma rreġistrati mal-awtoritajiet. Madankollu, il-grupp ta’ persuni kkonċernati jew interessati jiddependi fuq il-proġett inkwistjoni (13).
43.      Fil-kawża prinċipali, jekk l-ambjent tal-proġett ikun partikolarment affettwat jew ta’ interess, dan ikun ifisser li tali proġett ikun jaffettwa mill-inqas diversi jew saħansitra anki l-abitanti kollha tal-gżira ta’ Ios. Barra minn hekk, jistgħu jittieħdu inkunsiderazzjoni wkoll dawk li huma affettwati mit-traffiku turistiku tal-proġett jew effetti oħra, bħall-immaniġġar tal-iskart jew il-provvista tal-ilma. Fl-identifikazzjoni ta’ dawn il-gruppi, ir-rapport EEA għandu jkun utli ferm.
b)      Il-proċedura ta’ informazzjoni
44.      Ladarba l-pubbliku kkonċernat ikun ġie identifikat, il-mezzi xierqa ta’ informazzjoni għandhom jiġu identifikati fl-istadju li jmiss.
45.      L-Artikolu 6(2) tad-Direttiva EEA jipprevedi li l-informazzjoni għandha tiġi kkomunikata b’avviż pubbliku jew b’mezzi oħra xierqa, bħal mezzi elettroniċi, sa fejn dawn ikunu disponibbli. L-arranġamenti speċifiċi għall-informazzjoni lill-pubbliku (pereżempju permezz ta’ notifiki f’ċertu raġġ jew pubblikazzjoni f’gazzetti lokali) huma stabbiliti mill-Istati Membri skont l-Artikolu 6(5). Dawn id-dispożizzjonijiet jistgħu jinftiehmu bħala li jfissru li l-leġiżlatur tal-Unjoni jqis li avviż pubbliku huwa, fil-prinċipju, suffiċjenti.
46.      Madankollu, l-Artikolu 6(2) tal-Konvenzjoni ta’ Aarhus jipprovdi li l-pubbliku kkonċernat għandu jiġi informat b’mod xieraq, f’waqtu u b’mod effettiv, fi stadju bikri, b’avviż pubbliku jew individwalment. Għalhekk jista’ jiġi konkluż li l-mod xieraq l-ieħor, imsemmi fl-Artikolu 6(2) tad-Direttiva EEA, jista’ jinkludi wkoll informazzjoni individwali (14).
47.      Madankollu, la d-dritt tal-Unjoni u lanqas il-Konvenzjoni ta’ Aarhus ma jinkludu speċifikazzjonijiet preċiżi dwar liema forma ta’ informazzjoni għandha tintgħażel. Pjuttost, l-Artikolu 6(5) tad-Direttiva EEA jeżiġi li l-Istati Membri jistabbilixxu l-arranġamenti speċifiċi sabiex jinformaw lill-pubbliku.
48.      Kif jindikaw il-partijiet ikkonċernati, dan jirrifletti l-awtonomija proċedurali tal-Istati Membri. Għaldaqstant, ir-regoli tal-Istati Membri ma għandhomx ikunu inqas favorevoli minn dawk li jirregolaw sitwazzjonijiet simili ta’ natura interna (prinċipju ta’ ekwivalenza) u ma jirrendux impossibbli fil-prattika jew eċċessivament diffiċli l-eżerċizzju tad-drittijiet mogħtija mill-ordinament ġuridiku tal-Unjoni (prinċipju ta’ effettività) (15).
i)      Il-prinċipju ta’ ekwivalenza
49.      Fir-rigward tal-prinċipju ta’ ekwivalenza, it-talba għal deċiżjoni preliminari tqajjem, b’mod partikolari, il-kwistjoni dwar jekk id-distinzjoni fid-dritt Elleniku hijiex iġġustifikata bejn ċerti proġetti ikbar (klassi A) u proġetti oħra, ġeneralment iżgħar (klassi B).
50.      F’dan ir-rigward, mit-talba għal deċiżjoni preliminari jirriżulta li l-parteċipazzjoni pubblika fi proġetti tal-klassi B ma titwettaqx mill-awtoritajiet reġjonali iżda mill-awtoritajiet lokali. Għaldaqstant, il-pubbliku jiġi informat b’avviż lokali mibgħut għand l-awtoritajiet lokali fil-gżira ta’ Ios.
51.      Madankollu, wieħed jista’ jifhem li r-responsabbiltà għal proġetti ikbar, li l-impatt ambjentali tagħhom normalment ma huwiex biss lokali, għandha tiġi assenjata lill-awtoritajiet reġjonali. Għalhekk, ma jistax jiġi stabbilit ksur tal-prinċipju ta’ ekwivalenza.
ii)    Il-prinċipju ta’ effettività
52.      Il-prinċipju ta’ effettività huwa ta’ interess ikbar. Wara kollox, l-informazzjoni lill-pubbliku hija l-prerekwiżit indispensabbli sabiex ikun jista’ jeżerċita d-drittijiet ta’ parteċipazzjoni tiegħu b’mod effettiv. Min ma jkunx informat, ma jkollu ebda raġuni li jfittex informazzjoni addizzjonali dwar il-proġett, li jipparteċipa fil-proċess deċiżjonali jew li jinvoka d-drittijiet tiegħu fi żmien xieraq (16).
53.      Għalhekk, ma jistax ikun biżżejjed li tintuża kwalunkwe mezz ta’ informazzjoni sakemm ma jkunx iggarantit li fil-fatt din ser tasal għand il-pubbliku kkonċernat. Pjuttost, l-informazzjoni lill-pubbliku kkonċernat għandha tipprovdi opportunità xierqa sabiex il-pubbliku jiġi informat dwar il-proċess deċiżjonali b’rabta mal-attivitajiet ippjanati u dwar l-opportunitajiet tiegħu għall-parteċipazzjoni (17). Huwa b’dan il-mod biss li jista’ jintlaħaq ukoll l-għan tal-Artikolu 6(4) tad-Direttiva EEA, sabiex il-pubbliku kkonċernat effettivament jingħata l-opportunità li jipparteċipa fil-proċess deċiżjonali.
54.      Sa fejn jeżistu kanali ta’ informazzjoni stabbiliti li l-effikaċja tagħhom hija bbażata fuq esperjenzi tal-passat, dawn għandhom jintużaw. Jekk ma jkunux jeżistu, irid jiġi vverifikat b’liema mezzi ta’ informazzjoni jistgħu jintlaħqu dawn il-persuni. Dawn jinkludu mhux biss gazzetti lokali, iżda wkoll dawk nazzjonali, ir-radju u t-televiżjoni (18), l-internet, avviżi (19) u anki notifiki (20) individwali.
55.      Finalment, hija l-qorti nazzjonali li għandha teżamina jekk l-informazzjoni pubblika fil-kawża prinċipali tissodisfax dawn ir-rekwiżiti.
56.      F’dan ir-rigward, madankollu, għandu jiġi nnotat li avviż fl-uffiċċju tal-amministrazzjoni reġjonali fil-gżira ta’ Syros jista’ jagħti kontribut limitat ħafna fir-rigward tal-informazzjoni lill-pubbliku kkonċernat, peress li ħafna mill-membri ta’ dan il-pubbliku kienu qegħdin fuq il-gżira ta’ Ios u jidher dubjuż li dawn kellhom l-opportunità li jkunu informati fil-ħin b’dan l-avviż. Avviż bħal dan waħdu jikkumplika bla bżonn l-eżerċizzju tad-drittijiet tal-parteċipazzjoni.
57.      Il-fatt dwar jekk il-pubblikazzjoni f’gazzetta lokali pprovdietx biżżejjed informazzjoni lill-pubbliku jrid jiġi evalwat b’mod partikolari bil-firxa tat-tqassim tagħha fil-gżira ta’ Ios. Kieku kellu jintwera li l-gazzetta magħżula jew saħansitra l-edizzjoni inkwistjoni ma kinitx tinqara jew kienet tinqara biss sa ċertu punt limitat ħafna fuq il-gżira ta’ Ios, tkun dubjuża wkoll l-informazzjoni effettiva tal-pubbliku.
58.      Madankollu, meta tiġi evalwata l-kwistjoni dwar jekk ċerti mezzi ta’ informazzjoni jissodisfawx il-prinċipju ta’ effettività u ma jirrestrinġux eċċessivament l-eżerċizzju tad-drittijiet tal-pubbliku kkonċernat, huwa importanti wkoll li jiġi evalwat jekk jeżistux mezzi ta’ informazzjoni iktar effettivi li setgħu jintużaw mingħajr sforz sproporzjonat. Jekk riżorsi ta’ informazzjoni bħal dawn ma jeżistux jew ma jiggarantixxu ebda suċċess, huwa iktar aċċettabbli li jintgħażlu mezzi b’effettività limitata, peress li d-Direttiva EEA u l-Konvenzjoni ta’ Aarhus ma jeżiġux l-impossibbli.
59.      Madankollu, fil-kawża prinċipali mezzi oħra ta’ informazzjoni bħal dawn ma jistgħux jiġu esklużi prima facie: Il-pubbliku lokali fil-gżira ta’ Ios seta’ jintlaħaq relattivament faċilment permezz ta’ avviżi fl-uffiċċji tal-awtoritajiet amministrattivi fil-gżira ta’ Ios, f’postijiet ċentrali, bħal fil-port jew fis-swieq, u fuq is-sit tal-proġett.
60.      Il-Gvern Grieg saħansitra jsostni li sar użu mill-possibbiltà li tali kanali tal-komunikazzjoni addizzjonali ntużaw. Għalhekk, jista’ jkun meħtieġ li jiġi eżaminat jekk il-pubbliku kkonċernat kienx effettivament informat adegwatament b’dan il-mod.
61.      Madankollu, jidher li hemm dubji serji dwar il-fatt jekk il-pubbliku kkonċernat kienx informat b’mod adegwat, peress li, skont l-informazzjoni disponibbli għall-Qorti tal-Ġustizzja, il-membri ta’ dan il-pubbliku ma esprimewx l-opinjoni tagħhom fil-kawża prinċipali (21). Il-Gvern Grieg lanqas ma seta’ jikkonferma, waqt is-seduta quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja, jekk il-pubbliku kkonċernat kienx issottometta osservazzjonijiet waqt il-proċedura ta’ approvazzjoni.
62.      Bħala konklużjoni, għandu jiġi nnotat li l-Artikolu 6(2) tad-Direttiva EEA jeżiġi li l-informazzjoni tagħti opportunità xierqa lill-pubbliku kkonċernat mill-proġett inkwistjoni sabiex jikseb informazzjoni bikrija u minn qabel dwar il-proċess tat-teħid tad-deċiżjonijiet għall-attivitajiet ippjanati u l-possibbiltajiet ta’ parteċipazzjoni.
2.      Fuq il-provvista ta’ informazzjoni
63.      Skont it-talba għal deċiżjoni preliminari, hemm tħassib ieħor dwar il-fatt li l-informazzjoni dwar il-proġett ma kinitx disponibbli fil-gżira ta’ Ios iżda biss fil-gżira ta’ Syros.
64.      Skont l-Artikolu 6(3) tad-Direttiva EEA, l-Istati Membri għandhom jiżguraw li l-informazzjoni dwar il-proġett tkun disponibbli għall-pubbliku kkonċernat adegwatement fi żmien raġonevoli.
65.      Fl-assenza ta’ regoli iktar preċiżi, l-awtonomija proċedurali tal-Istati Membri, limitata mill-prinċipji ta’ effettività u ekwivalenza, tapplika wkoll għall-kundizzjonijiet ta’ dan l-aċċess.
66.      Fir-rigward tal-prinċipju ta’ ekwivalenza, huwa indikat li l-informazzjoni dwar proġetti iżgħar fil-kategorija B hija disponibbli fuq il-post, filwaqt li l-informazzjoni dwar proġetti ikbar fil-kategorija A b’impatt ambjentali iktar estensiv hija disponibbli biss f’distanza ikbar fl-uffiċċju tal-amministrazzjoni reġjonali. Madankollu, anki f’dan ir-rigward, wieħed jista’ jifhem għaliex ir-responsabbiltà għal proġetti ikbar taqa’ fuq l-amministrazzjoni reġjonali.
67.      Id-diffikultà fl-aċċess għall-informazzjoni hija pjuttost kwistjoni tal-prinċipju ta’ effettività.
68.      Huwa ċar li l-aċċess għall-informazzjoni dwar il-proġett huwa ferm importanti għall-parteċipazzjoni effettiva fil-proċess deċiżjonali. Madankollu, jekk il-pubbliku kkonċernat ġie informat b’mod adegwat dwar il-proċedura, ikun raġonevoli li jsir ċertu sforz min-naħa tiegħu fir-rigward tal-aċċess għall-informazzjoni.
69.      Madankollu, f’termini ta’ aċċess għal informazzjoni dwar il-proġett, l-awtoritajiet kompetenti għandhom jibbilanċjaw l-interessi tal-pubbliku mal-isforz sabiex jipprovdu l-informazzjoni.
70.      Hija fl-aħħar mill-aħħar il-qorti nazzjonali li għandha teżamina jekk il-kundizzjonijiet ta’ aċċess għall-informazzjoni dwar il-proġett fil-kawża prinċipali kinux fil-fatt xierqa.
71.      Minn naħa, dan jiddependi mill-isforz involut fil-konsultazzjoni tal-informazzjoni dwar il-proġett għall-membri tal-pubbliku kkonċernat, b’mod partikolari t-tul u l-prezz tal-vjaġġ minn Ios għal Syros u lura, jekk, kuntrarjament għal dak li tallega l-Greċja, l-informazzjoni ma kinitx fil-fatt disponibbli fil-gżira ta’ Ios.
72.      Min-naħa l-oħra, għandu jittieħed inkunsiderazzjoni l-isforz amministrattiv li jkollu jittieħed mill-awtoritajiet jekk huma jkunu ffaċilitaw aċċess inqas estensiv għall-informazzjoni dwar il-proġett lill-pubbliku kkonċernat. Wieħed jista’, pereżempju, jikkonċepixxi l-provvista ta’ informazzjoni fil-gżira ta’ Ios, fejn qiegħed jitwettaq il-proġett u fejn fil-biċċa l-kbira tal-membri tal-pubbliku kkonċernat, jekk mhux saħansitra kollha, huma residenti, jew permezz ta’ mezzi elettroniċi fuq l-internet.
73.      Il-fatt li, b’mod partikolari, l-isforz għall-provvista lokali ma jkunx sproporzjonat, huwa diġà evidenti peress li, mill-informazzjoni pprovduta mill-Greċja, jirriżulta li l-pubbliku jista’ jara wkoll l-informazzjoni dwar il-proġett fil-muniċipalità fejn il-proġett għandu jitwettaq (22), li wkoll jikkonforma mar-rakkomandazzjonijiet ta’ Maastricht (23).
74.      Bħala konklużjoni, għalhekk, għandu jiġi ddeterminat, li fl-istabbiliment tal-modalitajiet għall-provvista tal-informazzjoni skont l-Artikolu 6(3) tad-Direttiva EEA, il-piż fuq il-membri tal-pubbliku kkonċernat fl-eżerċizzju tad-dritt ta’ aċċess għandu jkun fi proporzjon xieraq mal-isforz meħtieġ mill-awtoritajiet.
3.      Fuq il-post tal-konsultazzjoni
75.      Fl-aħħar nett, it-talba għal deċiżjoni preliminari tinkludi tħassib dwar it-twettiq tal-konsultazzjoni fil-gżira ta’ Syros.
76.      Il-punt tat-tluq għall-evalwazzjoni ta’ din il-kwistjoni huwa l-Artikolu 6(4) tad-Direttiva EEA. Skont dan l-artikolu, il-pubbliku kkonċernat għandu jingħata opportunità bikrija u effettiva sabiex jipparteċipa fil-proċess deċiżjonali dwar l-ambjent. L-arranġamenti speċifiċi għall-konsultazzjoni tal-pubbliku kkonċernat (pereżempju permezz ta’ sottomissjonijiet bil-miktub jew permezz ta’ konsultazzjoni pubblika) għandhom ukoll jiġu stabbiliti mill-Istati Membri skont l-Artikolu 6(5) ta’ din id-direttiva.
77.      Il-kwistjoni dwar jekk il-modalitajiet applikati għall-parteċipazzjoni pubblika b’dan il-mod humiex konformi mad-Direttiva EEA, teħtieġ kunsiderazzjoni simili għal dik applikabbli fir-rigward tal-modalitajiet għall-provvista tal-informazzjoni.
78.      F’dan ir-rigward, sentenza tal-Qorti tal-Ġustizzja tipprovdi gwida li tgħid li l-impożizzjoni ta’ taxxa amministrattiva għall-parteċipazzjoni tal-pubbliku f’ċerti evalwazzjonijiet tal-effetti fuq l-ambjent hija fiha nnifisha kompatibbli mal-għan tad-Direttiva EEA. Madankollu, il-Qorti tal-Ġustizzja enfasizzat ukoll li l-miżati ma jistgħux ikunu stabbiliti fuq livell li jipprekludi lil din id-direttiva milli jkollha l-effett sħiħ tagħha, skont l-għan li jrid jintlaħaq (24).
79.      Għalhekk huwa ta’ interess partikolari fil-kuntest ta’ din l-evalwazzjoni li jiġi eżaminat jekk il-modalitajiet tal-parteċipazzjoni pubblika jaffettwawx l-effettività sħiħa tad-Direttiva EEA.
80.      Tali effett ikun preżunt kieku l-membri tal-pubbliku kkonċernat kienu fil-fatt obbligati jmorru fil-gżira ta’ Syros f’ġurnata partikolari sabiex jipparteċipaw fil-proċedura. Parteċipazzjoni bil-miktub jew elettronika, li skont l-informazzjoni pprovduta mill-Greċja kienet fil-fatt possibbli (25) u hija espressament imsemmija bħala forma possibbli ta’ parteċipazzjoni fl-Artikolu 6(4) tad-Direttiva EEA (26), tkun tinvolvi sforz ferm inqas għal dawk kollha kkonċernati.
81.      Għalhekk, il-modalitajiet sabiex il-pubbliku kkonċernat jiġi kkonsultat b’mod konformi mal-Artikolu 6(4) tad-Direttiva EEA għandhom jiżguraw il-proporzjonalità tal-piż fuq il-membri tal-pubbliku kkonċernat fil-kuntest tal-parteċipazzjoni fil-proċedura mal-isforz meħtieġ mill-awtoritajiet.
B.      Fuq il-bidu tad-dekorrenza għall-preżentata ta’ rikors
82.      It-tieni domanda magħmula mis-Symvoulio tis Epikrateias (il-Kunsill tal-Istat) hija dwar jekk, fid-dawl tar-risposta għall-ewwel domanda, regoli li jipprovdu li l-avviż tal-approvazzjoni tal-proġett fuq sit tal-internet partikolari jagħti bidu għad-dekorrenza ta’ 60 jum għall-preżentata ta’ rikors, humiex kompatibbli mal-Artikolu 6 u mal-Artikolu 11 tad-Direttiva EEA kif ukoll mal-Artikolu 47 tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali.
1.      Fuq l-ammissibbiltà tat-tieni domanda
83.      L-ewwel nett, għandu jiġi evalwat jekk din id-domanda hijiex rilevanti għad-deċiżjoni, u għalhekk hijiex ammissibbli, u dan peress li skont it-talba għal deċiżjoni preliminari, rikorsi ppreżentati qabel it-12 ta’ April 2017 bħar-rikors fil-kawża prinċipali, minbarra l-iskadenza tat-terminu preskritt legalment, jista’ jintwera li r-rikorrent kien sar jaf bl-att ikkontestat biss sussegwentement. Jien ninterpreta dan bħala li jfisser li f’dawn il-każijiet it-terminu għall-preżentata ta’ rikors jibda jiddekorri mill-mument li fih ir-rikorrenti kellu effettivament għarfien effettiv tal-att.
84.      Peress li r-rikorrenti fil-kawża prinċipali jargumentaw b’mod raġonevoli li ma sarux jafu bl-approvazzjoni qabel inbdew ix-xogħlijiet ta’ kostruzzjoni u bbażaw ukoll l-argumenti tagħhom fuq ir-risposta għall-ewwel domanda, wieħed jista’ jassumi li l-proċedura nazzjonali ma tikkonċernax ir-risposta għat-tieni domanda.
85.      Min-naħa l-oħra, is-Symvoulio tis Epikrateias (il-Kunsill tal-Istat) jindika wkoll li l-mument tal-għarfien effettiv ma jistax jitbiegħed wisq mill-mument stipulat bil-liġi, jiġifieri dak tal-komunikazzjoni fuq l-internet. Għalhekk, ma jistax jiġi eskluż li, fil-kawża prinċipali, is-Symvoulio tis Epikrateias (il-Kunsill tal-Istat) għandu t-tendenza li ma jqisx in-nuqqas ta’ osservanza tal-perijodu statutorju ta’ sena u nofs bħala xieraq.
86.      Peress li, f’każ ta’ dubju, huwa preżunt li t-talba għal deċiżjoni preliminari hija rilevanti għad-deċiżjoni (27), din id-domanda hija għaldaqstant ammissibbli.
2.      Ir-risposta għat-tieni domanda
87.      Id-Direttiva EEA ma tinkludi l-ebda dispożizzjoni dwar jekk it-terminu għal preżentata ta’ rikors kontra l-approvazzjoni ta’ proġett jistax jibda jiddekorri mill-komunikazzjoni tagħha fuq l-internet.
88.      Skont l-Artikolu 9(1), l-awtorità jew l-awtoritajiet kompetenti għandhom jinnotifikaw id-deċiżjoni dwar l-approvazzjoni jew ir-rifjut tagħha lill-pubbliku skont il-proċeduri rilevanti. Għalkemm l-Artikolu 9(1) ta’ din id-direttiva jinkludi wkoll rekwiżiti oħra dwar il-kontenut tal-komunikazzjoni, ma fih ebda regola speċifika dwar il-proċedura.
89.      Barra minn hekk, il-bażijiet possibbli għal rikors kontra l-approvazzjoni tal-proġett, kemm jekk huwa l-Artikolu 11 tad-Direttiva EEA, jew jekk huwa l-effett dirett tad-dispożizzjonijiet tad-direttiva (28) jew l-Artikolu 9(3) tal-Konvenzjoni ta’ Aarhus, moqri flimkien mal-Artikolu 47 tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali (29) ma jirregolawx jekk komunikazzjoni fuq l-internet tistax twassal għall-bidu tat-terminu għall-preżentata ta’ rikors.
90.      Għalhekk, fir-rigward ta’ dawn iż-żewġ punti, jiġifieri t-terminu għall-preżentata ta’ rikors u l-proċedura tal-komunikazzjoni, tapplika l-awtonomija proċedurali tal-Istati Membri fil-limiti tal-prinċipji ta’ ekwivalenza u ta’ effettività.
a)      Il-prinċipju ta’ ekwivalenza.
91.      F’dan ir-rigward ukoll, id-distinzjoni bejn proġetti ikbar u iżgħar hija importanti. Huwa biss fil-każ ta’ proġetti fil-klassi A li huwa previst li komunikazzjoni fuq l-internet twassal għall-bidu tad-dekorrenza tat-terminu għall-preżentata ta’ rikors. Min-naħa l-oħra, għall-proġetti tal-klassi B, it-terminu għall-preżentata ta’ rikors jibda jiddekorri mill-għarfien effettiv tal-approvazzjoni.
92.      Id-daqs u l-importanza ta’ kull proġett huma invokati kemm favur kif ukoll kontra din id-distinzjoni. Minn naħa, ma huwiex ċar jekk l-aċċess għall-ġustizzja fi proġetti b’impatt ambjentali ikbar huwiex iktar restrittiv. Min-naħa l-oħra, huma enfasizzati l-importanza partikolari u n-numru limitat ta’ proġetti ikbar li jiġġustifikaw trattament differenti.
93.      Fl-aħħar mill-aħħar, huwa ġġustifikat, fil-prinċipju, li jiġi introdott metodu ġdid ta’ avviż u, bħala konsegwenza, regoli ġodda dwar il-bidu tat-terminu għall-preżentata ta’ rikors fir-rigward tal-proġetti l-kbar biss. L-ewwel nett, in-numru limitat ta’ dawn il-proġetti jagħmilha iktar faċli li dawn il-metodi jiġu eżaminati (30). It-tieni nett, dawn il-proġetti diġà għandhom interess ikbar fiċ-ċertezza legali minħabba l-volum ta’ investiment. U t-tielet nett, il-pubbliku kkonċernat minn proġetti ikbar naturalment jinvolvi grupp ikbar ta’ nies. Li kieku t-terminu għall-preżentata ta’ rikors jibda jiddekorri mhux meta ssir il-komunikazzjoni, iżda biss mal-għarfien effettiv, ikun diffiċli li wieħed jipprevedi meta r-rikorsi ma jibqgħux ikunu possibbli.
94.      Konsegwentement, ma huwa evidenti ebda ksur tal-prinċipju ta’ effettività.
b)      Il-prinċipju ta’ effettività
95.      Skont il-prinċipju ta’ effettività, l-eżerċizzju tad-drittijiet mogħtija mill-ordinament ġuridiku tal-Unjoni ma jistax isir prattikament impossibbli jew eċċessivament diffiċli.
96.      F’dan ir-rigward, l-ewwel nett, għandha tiġi indirizzata l-pubblikazzjoni fuq l-internet u sussegwentement il-bidu tat-terminu għall-preżentata ta’ rikors.
i)      Fuq il-pubblikazzjoni fuq l-internet
97.      Il-komunikazzjoni tal-approvazzjoni fuq l-internet bħala tali hija kompatibbli mal-prinċipju ta’ effettività.
98.      Ir-rikorrenti fil-kawża prinċipali kienu korretti meta sostnew li, madwar għaxar snin ilu, fil-qasam tal-protezzjoni tal-konsumatur, il-Qorti tal-Ġustizzja esprimiet dubji dwar jekk l-użu esklużiv tal-internet kienx kompatibbli mal-prinċipju tal-effettività (31). Anki saħansitra llum jista’ jkun hemm żoni fejn l-internet għadu mhux mifrux biżżejjed sabiex wieħed jiddependi fuqu biss (32).
99.      Madankollu, għall-inqas fil-kawża prinċipali, ma hemm ebda indikazzjoni li l-komunikazzjoni fuq l-internet tagħmilha eċċessivament diffiċli li jiġu eżerċitati drittijiet meta mqabbla ma’ forom oħra ta’ komunikazzjoni. Għall-kuntrarju: anki Il-Ġurnal Uffiċjali tal-Unjoni Ewropea huwa ppubblikat f’forma elettronika fuq l-internet; bħala regola, din il-verżjoni biss illum il-ġurnata hija awtentika u għandha tipproduċi effetti legali (33). Barra minn hekk, l-Artikolu 6(2) tad-Direttiva EEA jirreferi wkoll għall-midja elettronika bħala mezz ta’ komunikazzjoni li bih għandu jiġi informat il-pubbliku. Huwa għalhekk li dan il-metodu għandu jkun disponibbli għall-Istati Membri.
ii)    Fuq it-terminu għall-preżentata ta’ rikors
100. Għal raġunijiet ta’ ċertezza legali, fil-prinċipju huwa ammissibbli li l-possibbiltà li jiġi ppreżentat rikors kontra miżura tiġi suġġetta għal konformità ma’ terminu (34).
101. B’mod partikolari, il-Qorti tal-Ġustizzja ma tqisx li huwa ostakolu eċċessiv jekk il-bidu tat-terminu għall-preżentata ta’ rikors isir dipendenti fuq komunikazzjoni li l-persuna kkonċernata kienet taf dwarha jew għall-inqas kellha tkun taf dwarha (35). Madankollu, ikun inkompatibbli mal-prinċipju ta’ effettività, li wieħed jibbaża ruħu fuq terminu kontra persuna jekk l-aġir tal-awtoritajiet nazzjonali flimkien mal-eżistenza tat-terminu wasslu sabiex iċaħħduha kompletament mill-opportunità li tinvoka d-drittijiet tagħha quddiem il-qrati nazzjonali (36), jiġifieri, fejn, permezz tal-aġir tagħhom, l-awtoritajiet kienu responsabbli għat-tardività tar-rikors (37).
102. Għalhekk huwa s-Symvoulio tis Epikrateias (il-Kunsill tal-Istat) li għandu jeżamina jekk l-aġir tal-awtoritajiet Griegi ċaħħadx lir-rikorrenti minn kwalunkwe possibbiltà li jeżerċitaw id-drittijiet tagħhom u, b’mod partikolari, jekk l-aġir tal-awtoritajiet ikkawżax it-tardività tar-rikors.
103. L-opinjonijiet tar-Repubblika Ellenika u tal-kumpannija 105 Anonymi Touristiki kai Techniki Etaireia Ekmetallefsis Akiniton (kumpannija pubblika b’responsabbiltà limitata 105 turiżmu u proprjetà) jindikaw il-fatt li kulħadd kellu jkun jaf ir-regoli dwar il-komunikazzjoni tal-approvazzjonijiet fuq l-internet u għalhekk anki r-rikorrenti fil-kawża prinċipali kellhom ikunu jafu dwar il-komunikazzjoni tal-approvazzjoni kkontestata.
104. Madankollu, il-kuntest ta’ rikors ippreżentat kontra l-approvazzjoni ta’ proġett li jeħtieġ evalwazzjoni tal-effetti fuq l-ambjent ma huwiex meħud inkunsiderazzjoni b’mod adegwat. L-ewwel nett, tali approvazzjoni partikolarment teħtieġ iktar informazzjoni dwar il-proġett fil-kuntest tal-parteċipazzjoni pubblika skont l-Artikolu 6 tad-Direttiva EEA. It-tieni nett, fir-rigward ta’ rikors skont l-Artikolu 11 tad-Direttiva EEA, għandu jingħata iktar aċċess għall-ġustizzja.
Fuq il-parteċipazzjoni pubblika
105. Il-parteċipazzjoni pubblika hija partikolarment rilevanti minħabba li l-pubbliku kkonċernat jista’ jibbaża ruħu fuq il-fatt li proġett li jeħtieġ evalwazzjoni tal-effetti fuq l-ambjent jiġi approvat biss abbażi tal-parteċipazzjoni pubblika skont l-Artikolu 6 tad-Direttiva EEA. Din tinkludi, b’mod partikolari, informazzjoni dwar il-proċedura ta’ approvazzjoni, li tagħti lill-pubbliku kkonċernat opportunità adegwata sabiex jikseb informazzjoni bikrija u minn qabel dwar il-proċess tat-teħid tad-deċiżjonijiet għall-attivitajiet ippjanati u l-possibbiltajiet ta’ parteċipazzjoni f’tali proċess (38). Jekk il-membri tal-pubbliku kkonċernat ma jiġux informati bil-proċedura, huma ma għandhomx jistennew li approvazzjoni tal-proġett li tikkonċerna lilhom ser tingħata u tiġi ppubblikata.
106. F’dan il-każ, huwa dubjuż jekk is-sempliċi fatt li deċiżjoni hija disponibbli a posteriori fuq sit tal-internet partikolari jistax ikun biżżejjed sabiex jissodisfa r-rekwiżiti ta’ informazzjoni tal-Artikolu 9 tad-Direttiva EEA (39). Kif jiddikjaraw b’mod konvinċenti r-rikorrenti fil-kawża prinċipali, jeħtieġ li jkun hemm raġuni għaliex sit tal-internet għandu jiġi ċċekkjat dwar jekk hemmx deċiżjoni dwaru li tista’ taffettwa s-sitwazzjoni tagħhom stess.
107. Konsegwentement, huwa inkompatibbli mal-Artikoli 9 u 11 tad-Direttiva EEA li l-membri tal-pubbliku kkonċernat li fir-realtà ma kinux informati bl-approvazzjoni tal-proġett, jiġu mċaħħda milli jinvokaw it-terminu għall-preżentata ta’ rikors dekorribbli mill-komunikazzjoni tal-approvazzjoni fuq l-internet, jekk huma ma kinux ingħataw opportunità xierqa b’mod konformi mal-Artikolu 6(2) ta’ din id-direttiva sabiex jiksbu minn qabel informazzjoni dwar il-proċedura ta’ approvazzjoni.
Fuq l-aċċess wiesa’ għall-ġustizzja
108. Dan ir-riżultat jikkorrispondi għall-għan ta’ aċċess wiesa’ għall-ġustizzja.
109. L-ewwel sentenza tal-Artikolu 11(3) tad-Direttiva EEA, kif ukoll l-Artikolu 9(2) tal-Konvenzjoni ta’ Aarhus, jistabbilixxu l-għan li l-pubbliku kkonċernat jingħata aċċess wiesa’ għall-ġustizzja. Din is-sentenza tikkonċerna d-determinazzjoni mill-Istati Membri ta’ dak li jikkostitwixxi interess suffiċjenti u irregolarità fir-rigward ta’ rikors skont l-Artikolu 11 tad-direttiva.
110. Madankollu, il-Qorti tal-Ġustizzja ġustament ħadet inkunsiderazzjoni dan l-għan mhux biss fir-rigward tal-kwistjoni ta’ interess suffiċjenti u irregolarità (40), iżda wkoll b’rabta mal-kriterji li abbażi tagħhom l-organizzazzjonijiet ambjentali għandhom jiġu rrikonoxxuti (41), dwar jekk l-ispejjeż tal-proċeduri ġudizzjarji humiex eċċessivi (42), kif ukoll sa fejn ġew invokati żbalji proċedurali fit-twettiq tal-evalwazzjoni tal-effetti fuq l-ambjent (43) u b’mod partikolari, fir-rigward tal-effettività tar-rikors ippreżentat (44).
111. Għalhekk, għandu jittieħed inkunsiderazzjoni l-għan ta’ aċċess wiesa’ għall-ġustizzzja fl-evalwazzjoni ta’ jekk terminu għall-preżentata ta’ rikors li beda jiddekorri mal-komunikazzjoni tal-approvazzjoni ta’ proġett fuq l-internet, irendix l-eżerċizzju tad-drittijiet skont l-Artikolu 11 tad-Direttiva EEA eċċessivament diffiċli. Madankollu, ikun inkompatibbli ma’ dan l-għan li kieku t-terminu għall-preżentata ta’ rikors beda jiddekorri permezz ta’ komunikazzjoni li l-pubbliku kkonċernat ma kienx mistenni jirċievi minħabba informazzjoni insuffiċjenti dwar il-proċedura ta’ approvazzjoni.
Fuq l-applikabbiltà tal-Artikolu 11 tad-Direttiva EEA
112. Is-sentenza North East Pylon Pressure Campaign u Sheehy (45) lanqas ma tista’ tiġi invokata bħala oġġezzjoni kontra din il-konklużjoni. Huwa minnu li, f’din is-sentenza, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li l-kamp ta’ applikazzjoni tal-Artikolu 11(1) tad-Direttiva EEA huwa limitat għal dawk l-aspetti ta’ tilwima li tinvoka d-dritt tal-pubbliku fit-teħid tad-deċiżjonijiet skont ir-regoli ddettaljati stipulati f’dan ir-rigward fid-direttiva (46). Rikorsi bbażati fuq kwalunkwe regola oħra ta’ din id-direttiva, u iktar u iktar fuq kwalunkwe leġiżlazzjoni oħra, kemm tal-Unjoni jew tal-Istati Membri huma min-naħa l-oħra esklużi (47).
113. Din il-konstatazzjoni tista’ tinftiehem fis-sens li tfisser li rikors skont l-Artikolu 11(1) tad-Direttiva EEA jista’ jiġi ppreżentat esklużivament kontra deċiżjonijiet relatati direttament mal-modalitajiet tal-parteċipazzjoni pubblika iżda mhux kontra l-approvazzjoni tal-proġett innifsu. Rikors kontra l-approvazzjoni tal-proġett jista’ għaldaqstant ikun ibbażat biss fuq l-effett dirett tad-dispożizzjonijiet tad-direttiva (48) jew fuq l-Artikolu 9(3) tal-Konvenzjoni ta’ Aarhus, moqri flimkien mal-Artikolu 47 tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali (49).
114. Madankollu, tali interpretazzjoni ta’ din il-ġurisprudenza ma hijiex konvinċenti.
115. Il-limitazzjoni tar-rikors previst fl-Artikolu 16 tad-Direttiva EEA għal kwistjonijiet relatati mal-parteċipazzjoni pubblika, li tkun bla ħsara għal-legalità tal-approvazzjoni, iċċaħħdu mill-għan tiegħu u minn kwalunkwe effett prattiku. Il-parteċipazzjoni pubblika fiha nnifisha ma hijiex għan u dan japplika wkoll għall-kontestazzjoni. Pjuttost, il-pubbliku kkonċernat huwa partikolarment interessat f’dan għaliex jista’ jinfluwenza l-approvazzjoni tal-proġett u l-effetti tiegħu.
116. Għalhekk, id-dispożizzjonijiet rilevanti joħolqu wkoll rabta inseparabbli bejn ir-rikors skont l-Artikolu 11 tad-Direttiva EEA u l-approvazzjoni tal-proġett.
117. Skont l-Artikolu 11(1) ta’ din id-direttiva, ċerti membri tal-pubbliku kkonċernat jingħataw aċċess għal appell quddiem qorti jew korp ieħor indipendenti u imparzjali stabbilit bil-liġi sabiex jikkontestaw il-legalità sostantiva jew proċedurali tad-deċiżjonijiet li għalihom japplikaw id-dispożizzjonijiet ta’ din id-direttiva dwar il-parteċipazzjoni pubblika.
118. Deċiżjoni bħal din hija l-approvazzjoni ta’ proġett li jeħtieġ evalwazzjoni tal-effetti fuq l-ambjent u hija suġġetta għad-dispożizzjonijiet dwar il-parteċipazzjoni pubblika.
119. Fil-fatt, skont l-Artikolu 2(1) tad-Direttiva EEA, l-Istati Membri għandhom jissuġġettaw il-proġetti ddefiniti fl-Artikolu 4 ta’ din id-direttiva, li abbażi tan-natura, id-daqs jew is-sit tagħhom, jistgħu jikkawżaw, fost l-oħrajn, impatti sinjifikattivi fuq l-ambjent, għal rekwiżit ta’ approvazzjoni u jadottaw il-miżuri meħtieġa sabiex dawn jiġu suġġetti għal evalwazzjoni fir-rigward tal-impatti tagħhom.
120. Skont l-Artikolu 3 tad-Direttiva EEA, l-evalwazzjoni tal-effetti fuq l-ambjent għandha tidentifika, tiddeskrivi u tevalwa b’mod xieraq, fid-dawl ta’ kull każ individwali u b’mod konformi mal-Artikoli 4 sa 12 ta’ din id-direttiva, l-impatti diretti u indiretti ta’ proġett fuq ċerti fatturi ambjentali. Il-parteċipazzjoni pubblika prevista fl-Artikolu 6 tad-Direttiva EEA tifforma parti minn din il-proċedura ta’ identifikazzjoni, deskrizzjoni u evalwazzjoni u, skont l-Artikolu 8 ta’ din id-direttiva, għandha tittieħed inkunsiderazzjoni fil-proċedura ta’ approvazzjoni.
121. Din ir-rabta bejn ir-rikors u l-approvazzjoni tidher iktar u iktar diretta mill-Artikoli 6 u 9(2) tal-Konvenzjoni ta’ Aarhus. Skont l-Artikolu 6(1)(a) u (b) ta’ din il-konvenzjoni, il-proċedura tal-parteċipazzjoni pubblika tintuża għall-approvazzjoni ta’ attivitajiet elenkati fl-Anness I u għal deċiżjonijiet dwar attivitajiet ippjanati oħra li jista’ jkollhom impatt sinjifikattiv fuq l-ambjent. Anki l-Artikolu 9(2) tal-Konvenzjoni ta’ Aarhus jipprovdi kontestazzjoni tal-legalità sostantiva u proċedurali ta’ deċiżjonijiet, atti jew ommissjonijiet li għalihom japplika l-Artikolu 6 ta’ din il-konvenzjoni (50).
122. Għaldaqstant, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li wara l-introduzzjoni inizjali tiegħu, id-dritt ta’ kontestazzjoni skont l-Artikolu 11 tad-Direttiva EEA diġà kien japplika għal proċeduri amministrattivi ta’ approvazzjoni mibdija qabel l-iskadenza tat-terminu ta’ implimentazzjoni rilevanti, anki jekk dawn wasslu għall-ħruġ ta’ awtorizzazzjoni wara din id-data (51). Id-data tal-parteċipazzjoni pubblika kienet irrilevanti f’dan ir-rigward.
123. Barra minn hekk, għall-inqas fil-kuntest tal-kontestazzjoni, organizzazzjonijiet ambjentali rrikonoxxuti ma humiex limitati li jinvokaw il-ksur tar-regoli dwar il-parteċipazzjoni pubblika. Pjuttost, jistgħu jinvokaw ir-regoli tad-dritt nazzjonali li jimplimentaw il-leġiżlazzjoni tal-Unjoni fil-qasam tal-ambjent, kif ukoll ir-regoli tad-dritt tal-Unjoni dwar l-ambjent li għandhom effett dirett (52).
Fuq il-possibbiltà ta’ rikorsi diretti separati fir-rigward ta’ irregolarità proċedurali
124. Barra minn hekk, anki l-fatt li, skont l-Artikolu 11(2) tad-Direttiva EEA, l-Istati Membri għandhom jiddeterminaw f’liema stadju proċedurali d-deċiżjonijiet, l-atti jew l-ommissjonijiet jistgħu jiġu kkontestati skont l-Artikolu 11(1) ta’ din id-direttiva, ma jipprekludix il-kunsiderazzjoni tan-nuqqasijiet fl-għoti ta’ informazzjoni skont l-Artikolu 6(2) tagħha b’rabta mal-iskadenza tat-terminu għall-preżentata ta’ rikors.
125. Huwa minnu li, f’ħafna Stati Membri, ċerti irregolaritajiet proċedurali fit-twettiq ta’ evalwazzjoni tal-effetti fuq l-ambjent ma jistgħux jiġu kkontestati f’rikors kontra l-approvazzjoni tal-proġett, iżda fi proċedura ġudizzjarja separata (53).
126. Madankollu, ma huwiex ċar li proċeduri separati bħal dawn huma previsti fil-Greċja.
127. Fuq kollox, rikors separat bħal dan jista’ biss jiggarantixxi protezzjoni effettiva tad-drittijiet proċedurali invokati jekk jipprevjeni li l-proġett sadanittant jiġi definittivament u inkontestabbilment approvat (54). L-ilment ibbażat fuq il-ksur tad-drittijiet proċedurali ma huwiex għan fih innifsu iżda għandu jkollu l-għan li jagħti vantaġġ reali lir-rikorrent. Inkella, ikun hemm assenza ta’ interess ġuridiku suffiċjenti (55). Fil-kuntest tal-evalwazzjoni tal-effetti fuq l-ambjent, tali vantaġġ jippresupponi li r-rikors jista’ jinfluwenza d-deċiżjoni dwar il-proġett.
128. Għal din ir-raġuni, l-awtoritajiet nazzjonali kompetenti (u l-qrati (56)) għandhom jieħdu l-miżuri meħtieġa fil-qafas tal-kompetenza tagħhom sabiex jirrimedjaw l-ommissjoni tal-evalwazzjoni tal-effetti fuq l-ambjent, pereżempju billi jirtiraw jew jissospendu approvazzjoni diġà mogħtija sabiex l-evalwazzjoni tal-effetti fuq l-ambjent tkun tista’ ssir (57). F’dan ir-rigward, tista’ tiġi kkontestata mhux biss id-deċiżjoni li ma ssir l-ebda evalwazzjoni tal-effetti fuq l-ambjent, iżda wkoll, jekk ikun meħtieġ, l-evalwazzjoni tal-effetti fuq l-ambjent sa fejn tkun ivvizzjata b’difetti (58).
129. Għalhekk, is-setgħa rrikonoxxuta mill-Artikolu 11(2) tad-Direttiva EEA, li jiġi ddeterminat l-istadju proċedurali li fih ċerti deċiżjonijiet jistgħu jiġu kkontestati, ma tistax twassal sabiex irregolarità proċedurali serja fl-għoti ta’ informazzjoni lill-pubbliku kkonċernat skont l-Artikolu 6(2) ta’ din id-direttiva, tkun irrilevanti fl-evalwazzjoni tal-bidu tat-terminu sabiex jiġi ppreżentat rikors kontra approvazzjoni.
L-interessi tal-iżviluppatur tal-proġett
130. Fl-aħħar nett, l-interess leġittimu tal-iżviluppatur tal-proġett fir-rigward taċ-ċertezza legali ma jipprekludix il-kunsiderazzjoni ta’ nuqqasijiet fl-għoti ta’ informazzjoni fl-iżvolġiment tat-terminu. Dan ma huwiex għalkollox espost għal nuqqasijiet fl-għoti ta’ informazzjoni lill-pubbliku kkonċernat mill-awtoritajiet. Jekk għandu dubji dwar l-avviżi tal-awtoritajiet, b’mod komplementari jista’ wkoll jieħu l-miżuri xierqa tiegħu stess, bħal avviżi fuq is-sit tal-proġett u f’postijiet xierqa oħra jew reklami fil-gazzetti lokali. Tali miżuri għandhom jiġu inklużi wkoll fl-eżami dwar jekk il-membri tal-pubbliku kkonċernat ġewx imċaħħda minn kwalunkwe opportunità sabiex jinvokaw id-drittijiet tagħhom.
c)      Konklużjoni intermedjarja
131. Għalhekk, għandu jiġi nnotat li huwa inkompatibbli mal-Artikoli 9 u 11 tad-Direttiva EEA li l-membri tal-pubbliku kkonċernat li fir-realtà ma kinux informati bl-approvazzjoni tal-proġett, jiġu mċaħħda milli jinvokaw it-terminu għall-preżentata ta’ rikors dekorribbli mill-komunikazzjoni tal-approvazzjoni fuq l-internet, jekk huma ma jkunux ingħataw opportunità xierqa konformement mal-Artikolu 6(2) ta’ din id-direttiva sabiex jiksbu informazzjoni dwar il-proċedura ta’ approvazzjoni.
V.      Konklużjoni
132. Għaldaqstant, nipproponi li l-Qorti tal-Ġustizzja tiddeċiedi kif ġej:
1)      L-Artikolu 6(2) tad-Direttiva 2011/92/UE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tat‑13 ta’ Diċembru 2011 dwar l-istima tal-effetti ta’ ċerti proġetti pubbliċi u privati fuq l-ambjent, jeżiġi l-għoti ta’ informazzjoni li tipprovdi lill-pubbliku kkonċernat mill-proġett inkwistjoni l-opportunità xierqa sabiex jikseb informazzjoni bikrija u minn qabel dwar il-proċess deċiżjonali relatat mal-attivitajiet ippjanati u dwar l-opportunitajiet għall-parteċipazzjoni tagħhom.
2)      Meta jiġu stabbiliti l-modalitajiet għall-provvista ta’ informazzjoni skont l-Artikolu 6(3) tad-Direttiva 2011/92, il-piż fuq il-membri tal-pubbliku kkonċernat b’rabta mal-eżerċizzju tad-dritt ta’ aċċess għandu jkun fi proporzjon xieraq mal-isforz meħtieġ mill-awtoritajiet.
3)      Il-modalitajiet sabiex il-pubbliku kkonċernat jiġi kkonsultat b’mod konformi mal-Artikolu 6(4) tad-Direttiva 2011/92 għandhom ipoġġu piż fuq il-membri tal-pubbliku kkonċernat fil-kuntest tal-parteċipazzjoni fil-proċedura li jkun fi proporzjon xieraq mal-isforz meħtieġ mill-awtoritajiet.
4)      Huwa inkompatibbli mal-Artikoli 9 u 11 tad-Direttiva 2011/92 li l-membri tal-pubbliku kkonċernat li fir-realtà ma kinux informati bl-approvazzjoni tal-proġett, jiġu mċaħħda milli jinvokaw it-terminu għall-preżentata ta’ rikors dekorribbli mill-komunikazzjoni tal-approvazzjoni fuq l-internet, jekk huma ma jkunux ingħataw opportunità xierqa konformement mal-Artikolu 6(2) tad-Direttiva 2011/92 li jiksbu informazzjoni dwar il-proċedura ta’ approvazzjoni.
1      Lingwa oriġinali: il-Ġermaniż.
2      Ara, b’mod partikolari, is-sentenzi reċenti tas‑16 ta’ Settembru 2015, Alpha Bank Cyprus (C‑519/13, EU:C:2015:603), tat‑2 ta’ Marzu 2017, Henderson (C‑354/15, EU:C:2017:157), u tas‑6 ta’ Settembru 2018, Catlin Europe (C‑21/17, EU:C:2018:675).
3      Il-Konvenzjoni dwar l-aċċess għat-tagħrif, il-parteċipazzjoni pubblika fil-proċess deċiżjonali u l-aċċess għall-ġustizzja f’materji ambjentali tal‑1998 (ĠU 2005, L 124, p. 4) u approvata bid-Deċiżjoni tal‑Kunsill 2005/370/KE tas‑17 ta’ Frar 2005 (ĠU 2006, L 164M, p. 17).
4      Direttiva tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tat‑13 ta’ Diċembru 2011 dwar l-istima tal-effetti ta’ ċerti proġetti pubbliċi u privati fuq l-ambjent (ĠU 2012, L 26, p. 1, rettifika fil-ĠU 2015, L 174, p. 44, iktar ’il quddiem id-“Direttiva EEA”).
5      ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 15, Vol. 7, p. 375.
6      Sentenza tat‑8 ta’ Marzu 2011, Lesoochranárske zoskupenie (C‑240/09, EU:C:2011:125, punt 42), tat‑12 ta’ Mejju 2011, Bund für Umwelt und Naturschutz Deutschland, Landesverband Nordrhein-Westfalen (C‑115/09, EU:C:2011:289, punt 41), u tal‑15 ta’ Marzu 2018, North East Pylon Pressure Campaign u Sheehy (C‑470/16, EU:C:2018:185; punt 50).
7      Il-premessi 18 sa 21 tad-Direttiva EEA u tad-Direttiva 2003/35/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tas‑26 ta’ Mejju 2003 li tipprovdi għall-parteċipazzjoni pubblika rigward it-tfassil ta’ ċerti pjani u programmi li għandhom x’jaqsmu ma’ l-ambjent u li temenda d-Direttivi tal-Kunsill 85/337/KEE u 96/61/KE rigward il-parteċipazzjoni pubblika u l-aċċess għall-ġustizzja (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 15, Vol. 7, p. 466).
8      Ara l-konklużjonijiet tiegħi fil-kawża Edwards (C‑260/11, EU:C:2012:645, punt 8). Ara wkoll il-konklużjonijiet tal-Avukati Ġenerali Cruz Villalón fil-kawża Gemeinde Altrip et (C‑72/12, EU:C:2013:422, punt 101), Jääskinen fil-kawżi magħquda Il-Kunsill et vs Vereniging Milieudefensie u Stichting Stop Luchtverontreiniging Utrecht (C‑401/12 P sa C‑403/12 P, EU:C:2014:310, punt 114, u punt 117), kif ukoll fil-kawżi magħquda Il‑Kunsill u Il‑Kummissjoni vs Stichting Natuur en Milieu u Pesticide Action Network Europe (C‑404/12 P u C‑405/12 P, EU:C:2014:309, punt 23 u punt 23), kif ukoll Bobek fil-kawża Folk (C‑529/15, EU:C:2017:1, punt 86).
9      UNECE, ECE/MP.PP/2014/2/Add.2. (Genève, 2015).
10      Fifth Meeting of the Parties to the Convention on Access to Information, Public Participation in Decision-making and Access to Justice in Environmental Matters (Il-Ħames Laqgħa tal-Partijiet għall-Konvenzjoni ta’ Aarhus), Maastricht, il-Pajjiżi l-Baxxi, mit‑30 ta’ Ġunju sat‑2 ta’ Lulju 2014, Decision V/2 on public participation in decision-making, Nru 2, ECE/MP.PP/2014/2/Add.1.Sixth Meeting of the Parties to the Convention on Access to Information, Public Participation in Decision-making and Access to Justice in Environmental Matters (Is-Sitt Laqgħa tal-Partijiet għall-Konvenzjoni ta’ Aarhus), Budva, Montenegro, mill‑11 sat‑13 ta’ Settembru 2017, Decision VI/2 - Promoting effective public participation in decision-making, Nru 2, ECE/MP.PP/2017/2/Add.1
11      Sixth Meeting of the Parties to the Convention on Access to Information, Public Participation in Decision-making and Access to Justice in Environmental Matters (Is-Sitt Laqgħa tal-Partijiet għall-Konvenzjoni ta’ Aarhus), Budva, Montenegro, mill‑11 sat‑13 ta’ Settembru 2017, Decision VI/2 - Promoting effective public participation in decision-making, Nru 2, ECE/MP.PP/2017/2/Add.1.
12      Sentenza tal‑20 ta’ Ottubru 2011, Seaport (NI) et (C‑474/10, EU:C:2011:681, punti 39 u 42). Ara wkoll l-Artikolu 9a tad-Direttiva EEA kif emendata bid-Direttiva 2014/52 u l-konklużjonijiet u r-rakkomandazzjonijiet tal-ACCC tal‑24 ta’ Settembru 2010, il-Bjelorussja (ACCC/C/2009/37; ECE/MP.PP/2011/11/Add.2, punt 80) dwar ir-rwol tal-iżviluppatur tal-proġett.
13      Ara l-konklużjonijiet u r-rakkomandazzjonijiet tal-ACCC tas‑7 ta’ Marzu 2008, il-Litwanja (ACCC/C/2006/16, ECE/MP.PP/C.1/2008/5/Add.6, punt 67), u tal‑24 ta’ Settembru 2013, l-Unjoni Ewropea u r-Renju Unit (ACCC/C/2012/68, ECE/MP.PP/C.1/2014/5, punt 97), u r-Rakkomandazzjonijiet ta’ Maastricht (iċċitati fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 11, punt 59).
14      Għalhekk, skont it-Town and Country Planning (Environmental Impact Assessment) Regulations 2017 (ir-Regoli ta’ Ppjanar ta’ Żoni Urbani u Rurali (Evalwazzjoni tal-Effetti fuq l-Ambjent)) tar-Renju Unit, ippreżentati minn Flausch et, ċerti persuni kkonċernati li ma jintlaħqux b’avviż ġenerali jridu jiġu nnotifikati individwalment; ara r-Regoli 20(3) u 11(2), 12(5), 13(5) jew 14(6).
15      Ara, f’dan ir-rigward, is-sentenzi tas‑16 ta’ Diċembru 1976, Rewe-Zentralfinanz u Rewe-Zentral (33/76, EU:C:1976:188, punt 5), tas‑27 ta’ Ġunju 2013, Agrokonsulting (C‑93/12, EU:C:2013:432, punti 35 u 36), u tat‑22 ta’ Frar 2018, INEOS Köln (C‑572/16, EU:C:2018:100, punt 42).
16      Ara l-konklużjonijiet u r-rakkomandazzjonijiet tal-ACCC tat‑18 ta’ Frar 2005, il-Kazakistan (ACCC/C/2004/2, ECE/MP.PP/C.1/2005/2/Add.2, punt 24).
17      Ara l-konklużjonijiet u r-rakkomandazzjonijiet tal-ACCC tas‑7 ta’ Marzu 2008, il-Litwanja (ACCC/C/2006/16, ECE/MP.PP/C.1/2008/5/Add.6, punt 67) u tat‑3 ta’ Lulju 2009, Franza (ACCC/C/2007/22, ECE/MP.PP/C.1/2009/4/Add.1, punt 41) kif ukoll ir-Rakkomandazzjonijiet ta’ Maastricht (iċċitati fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 11, punt 59).
18      Konklużjonijiet u rakkomandazzjonijiet tal-ACCC tal‑31 ta’ Marzu 2006, l-Armenja (ACCC/C/2004/8, ECE/MP.PP/C.1/2006/2/Add.1, punt 70).
19      Konklużjonijiet u rakkomandazzjonijiet tal-ACCC tas‑7 ta’ Marzu 2008, il-Litwanja (ACCC/C/2006/16, ECE/MP.PP/C.1/2008/5/Add.6, punt 67)
20      Skont it-Town and Country Planning (Environmental Impact Assessment) Regulations 2017 (ir-Regoli ta’ Ppjanar ta’ Żoni Urbani u Rurali (Evalwazzjoni tal-Effetti fuq l-Ambjent)) tar-Renju Unit, ippreżentati minn Flausch et, ċerti persuni kkonċernati li ma jintlaħqux b’avviż ġenerali jridu jiġu nnotifikati individwalment; ara r-Regoli 20(3) u 11(2), 12(5), 13(5) jew 14(6). Dan jidher li huwa l-każ skont il-konklużjonijiet u r-rakkomandazzjonijiet tal-ACCC tad‑19 ta’ Ġunju 2017, Spanja (ACCC/C/2014/99, ECE/MP.PP/C.1/2017/17, punt 58), anki fir-reġjun Spanjol ta’ Cataluña għandhom jiġu pprovduti għal ċerti każijiet.
21      Konklużjonijiet u rakkomandazzjonijiet tal-ACCC tat‑28 ta’ Ġunju 2013, Ir-Renju Unit (ACCC/C/2011/61; ECE/MP.PP/C.1/2013/13, 23, punt 59)
22      Punt 51 tal-osservazzjonijiet.
23      Iċċitata fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 11, punt 92(a).
24      Sentenza tad‑9 ta’ Novembru 2006, Il‑Kummissjoni vs L‑Irlanda (C‑216/05, EU:C:2006:706, punti 42 u 43).
25      Punt 51 tal-osservazzjonijiet.
26      Ara wkoll l-Artikolu 6(7) tal-Konvenzjoni ta’ Aarhus.
27      Ara s-sentenza tal‑31 ta’ Mejju 2018, Zheng (C‑190/17, EU:C:2018:357, punt 21), u tal‑4 ta’ Ottubru 2018, Link Logistik N&N (C‑384/17, EU:C:2018:810, punt 35).
28      Ara s-sentenzi tas‑7 ta’ Settembru 2004, Waddenvereniging u Vogelsbeschermingvereniging (C‑127/02, EU:C:2004:482, punt 66), tal‑25 ta’ Lulju 2008, Janecek (C‑237/07, EU:C:2008:447, punt 37), tat‑8 ta’ Novembru 2016, Lesoochranárske zoskupenie VLK (C‑243/15, EU:C:2016:838, punt 44), u tal‑20 ta’ Diċembru 2017, Protect Natur-, Arten- und Landschaftschutz Umweltorganisation (C‑664/15, EU:C:2017:987, punt 34)
29      Sentenza tal‑20 ta’ Diċembru 2017, Protect Natur-, Arten- und Landschaftsschutz Umweltorganisation (C‑664/15, EU:C:2017:987, punt 46).
30      Ara s-sentenza tas‑16 ta’ Diċembru 2008, Arcelor Atlantique et Lorraine et (C‑127/07, EU:C:2008:728, punti 60 u 61).
31      Sentenza tat‑18 ta’ Marzu 2010, Alassini et (C‑317/08 sa C‑320/08, EU:C:2010:146, punt 58). Ara wkoll il-konklużjonijiet tiegħi f’din il-kawża (EU:C:2019:720, punt 52) kif ukoll il-konklużjonijiet u r-rakkomandazzjonijiet tal-ACCC tal‑31 ta’ Marzu 2006, l-Armenja (ACCC/C/2004/8, ECE/MP.PP/C.1/2006/2/Add.1, punt 31), u tal‑19 ta’ Ġunju 2017, Spanja (ACCC/C/2014/99, ECE/MP.PP/C.1/2017/17, punt 58) u r-Rakkomandazzjonijiet ta’ Maastricht (iċċitati fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 11, punt 141).
32      Ara l-konklużjonijiet u r-rakkomandazzjonijiet tal-ACCC tal‑31 ta’ Marzu 2006, l-Armenja (ACCC/C/2004/8, ECE/MP.PP/C.1/2006/2/Add.1, punt 31)
33      Regolament tal-Kunsill (UE) Nru 216/2013 tas‑7 ta’ Marzu 2013 dwar il-pubblikazzjoni elettronika ta’ Il-Ġurnal Uffiċjali tal-Unjoni Ewropea (ĠU 2013, L 69, p. 1).
34      Sentenzi tas‑16 ta’ Diċembru 1976, Rewe-Zentralfinanz und Rewe-Zentral (33/76, EU:C:1976:188, punt 5), tas‑17 ta’ Novembru 1998, Aprile (C‑228/96, EU:C:1998:544, punt 19), tat‑30 ta’ Ġunju 2011, Meilicke et (C‑262/09, EU:C:2011:438, punt 56), u tas‑17 ta’ Novembru 2016, Stadt Wiener Neustadt (C‑348/15, EU:C:2016:882, punt 41). Ara wkoll il-konklużjonijiet u r-rakkomandazzjonijiet tal-ACCC tal‑24 ta’ Settembru 2010, ir-Renju Unit (ACCC/C/2008/33, ECE/MP.PP/C.1/2010/6/Add.3, punt 138).
35      Sentenza tat‑28 ta’ Jannar 2010, Uniplex (UK) (C‑406/08, EU:C:2010:45, punt 32). Ara wkoll il-konklużjonijiet u r-rakkomandazzjonijiet tal-ACCC tal‑24 ta’ Settembru 2010, ir-Renju Unit (ACCC/C/2008/33, ECE/MP.PP/C.1/2010/6/Add.3, punt 138).
36      Sentenzi tal‑15 ta’ Settembru 1998, Edis (C‑231/96, EU:C:1998:401, punt 48), tas‑17 ta’ Novembru 1998, Aprile (C‑228/96, EU:C:1998:544, punt 43), tal‑15 ta’ April 2010, Barth (C‑542/08, EU:C:2010:193, punt 33), tat‑8 ta’ Settembru 2011, Q-Beef u Bosschaert (C‑89/10 u C‑96/10, EU:C:2011:555, punt 51), tal‑21 ta’ Diċembru 2016, TDC (C‑327/15, EU:C:2016:974, punt 104).
37      Sentenza tad‑19 ta’ Mejju 2011, Iaia et (C‑452/09, EU:C:2011:323, punt 21).
38      Ara l-punt 62 iktar ’il fuq.
39      Konklużjonijiet u r-rakkomandazzjonijiet tal-ACCC tal‑31 ta’ Marzu 2006, l-Armenja (ACCC/C/2004/8, ECE/MP.PP/C.1/2006/2/Add.1, punt 31) u tad‑19 ta’ Ġunju 2017, Spanja (ACCC/C/2014/99, ECE/MP.PP/C.1/2017/17, punt 58) u r-Rakkomandazzjonijiet ta’ Maastricht (iċċitati fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 11, punt 141).
40      Sentenzi tat‑12 ta’ Mejju 2011 Bund für Umwelt und Naturschutz Deutschland, Landesverband Nordrhein-Westfalen (C‑115/09, EU:C:2011:289, punt 46), tas‑16 ta’ April 2015, Gruber (C‑570/13, EU:C:2015:231, punti 36 u 39).
41      Sentenza tal‑15 ta’ Ottubru 2009, Djurgården-Lilla Värtans Miljöskyddsförening (C‑263/08, EU:C:2009:631, punt 45).
42      Sentenzi tal‑11 ta’ April 2013, Edwards u Pallikaropoulos (C‑260/11, EU:C:2013:221, punti 31 u 44), u tas‑17 ta’ Ottubru 2018, Klohn (C‑167/17, EU:C:2018:833, punt 35).
43      Sentenzi tas‑7 ta’ Novembru 2013, Gemeinde Altrip et (C‑72/12, EU:C:2013:712, punti 37, 43, 46, 48 u 49), u tal‑15 ta’ Ottubru 2015, Il‑Kummissjoni vs Il‑Ġermanja (C‑137/14, EU:C:2015:683, punti 48 u 55).
44      Sentenza tat‑8 ta’ Novembru 2016, Lesoochranárske zoskupenie VLK (C‑243/15, EU:C:2016:838, punti 58 u 72).
45      Sentenza tal‑15 ta’ Marzu 2018 (C‑470/16, EU:C:2018:185).
46      Sentenza tal‑15 ta’ Marzu 2018, North East Pylon Pressure Campaign u Sheehy (C‑470/16, EU:C:2018:185, punt 36).
47      Sentenza tal‑15 ta’ Marzu 2018, North East Pylon Pressure Campaign u Sheehy (C‑470/16, EU:C:2018:185, punt 39).
48      Ara s-sentenzi tas‑7 ta’ Settembru 2004, Waddenvereniging u Vogelsbeschermingvereniging (C‑127/02, EU:C:2004:482, punt 66), tal‑25 ta’ Lulju 2008, Janecek (C‑237/07, EU:C:2008:447, punt 37), tat‑8 ta’ Novembru 2016, Lesoochranárske zoskupenie VLK (C‑243/15, EU:C:2016:838, punt 44), u tal‑20 ta’ Diċembru 2017, Protect Natur-, Arten- und Landschaftsschutz Umweltorganisation (C‑664/15, EU:C:2017:987, punt 34).
49      Sentenza tal‑20 ta’ Diċembru 2017, Protect Natur-, Arten- und Landschaftsschutz Umweltorganisation (C‑664/15, EU:C:2017:987, punt 46).
50      Sentenza tat‑8 ta’ Novembru 2016, Lesocchranárske zoskawpie VLK (C‑243/15, EU:C:2016:838, punti 56 u 57).
51      Sentenza tas‑7 ta’ Novembru 2013, Gemeinde Altrip et (C‑72/12, EU:C:2013:712, punt 31).
52      Sentenza Bund für Umwelt und Naturschutz Deutschland, Landesverband Nordrhein-Westfalen, (C‑115/09, EU:C:2011:289, punt 48), tal‑15 ta’ Ottubru 2015, Il‑Kummissjoni vs Il‑Ġermanja (C‑137/14, EU:C:2015:683, punt 92), u tat‑8 ta’ Novembru 2016, Lesocchranárske zoskawpie VLK (C‑243/15, EU:C:2016:838, punt 59).
53      Ara l-konklużjonijiet tiegħi fil-kawża Križan et (C‑416/10, EU:C:2012:218, punti 138 et seq.).
54      Sentenza tat‑8 ta’ Novembru 2016, Lesocchranárske zoskawpie VLK (C‑243/15, EU:C:2016:838, punt 72), u ara l-konklużjonijiet tiegħi fil-kawża Križan et (C‑416/10, EU:C:2012:218, punt 146).
55      Ara s-sentenzi tal‑14 ta’ Settembru 2010, Akzo Nobel Chemicals u Akcros Chemicals vs Il‑Kummissjoni, (C‑550/07 P, EU:C:2010:512, punt 23), tat‑22 ta’ Ġunju 2016, DK Recycling und Roheisen vs Il‑Kummissjoni (C‑540/14 P, EU:C:2016:469, punt 42), u tad‑9 ta’ Novembru 2017, HX vs Il‑Kunsill(C‑423/16 P, EU:C:2017:848, punt 30).
56      Sentenza tat‑28 ta’ Frar 2012, Inter-Environnement Wallonie u Terre wallonne (C‑41/11, EU:C:2012:103, punt 45).
57      Sentenza tas‑7 ta’ Jannar 2004, Wells (C‑201/02, EU:C:2004:12, punti 64 u 65), tat‑3 ta’ Lulju 2008, Il‑Kummissjoni vs L‑Irlanda (C‑215/06, EU:C:2008:380, punt 59), tat‑28 ta’ Frar 2012, Sentenza Inter-Environnement Wallonie u Terre wallonne (C‑41/11, EU:C:2012:103, punti 42, 43 u 46), kif ukoll tas‑26 ta’ Lulju 2017, Comune di Corridonia (C‑196/16 u C‑197/16, EU:C:2017:589, punt 35).
58      Sentenzi tas‑7 ta’ Novembru 2013, Gemeinde Altrip et (C‑72/12, EU:C:2013:712, punt 37), kif ukoll tat‑8 ta’ Novembru 2016, Lesocchranárske zoskawpie VLK (C‑243/15, EU:C:2016:838, punt 61).