62019TJ0334_RES
Υπόθεση T‑334/19
Google LLCκαιAlphabet, Inc.
κατά
Ευρωπαϊκής Επιτροπής
Απόφαση του Γενικού Δικαστηρίου της 18ης Σεπτεμβρίου 2024
«Ανταγωνισμός – Κατάχρηση δεσπόζουσας θέσης – Αγορά της διαφημιστικής διαμεσολάβησης στις διαδικτυακές αναζητήσεις εντός του ΕΟΧ – Απόφαση με την οποία διαπιστώνεται παράβαση του άρθρου 102 ΣΛΕΕ και του άρθρου 54 της Συμφωνίας για τον ΕΟΧ – Υποχρέωση αποκλειστικής προμήθειας – Συμβατικοί περιορισμοί»
Δεσπόζουσα θέση – Κατάχρηση – Έννοια – Αντικειμενική έννοια η οποία αφορά συμπεριφορές που μπορούν να επηρεάσουν τη διάρθρωση της αγοράς και έχουν ως αποτέλεσμα την παρακώλυση της διατήρησης του υφιστάμενου ανταγωνισμού ή της ανάπτυξής του – Υποχρεώσεις της κατέχουσας δεσπόζουσα θέση επιχείρησης – Άσκηση υγιούς ανταγωνισμού – Κριτήρια εκτιμήσεως
(Άρθρο 102 ΣΛΕΕ)
(βλ. σκέψεις 102-110, 673)
Ανταγωνισμός – Διοικητική διαδικασία – Απόφαση της Επιτροπής με την οποία διαπιστώνεται παράβαση – Η Επιτροπή φέρει το βάρος αποδείξεως της παραβάσεως και της διάρκειάς της – Εξαντλητικές απαντήσεις επιχείρησης σε ευθεία ερώτηση στο πλαίσιο αιτήσεως παροχής πληροφοριών της Επιτροπής – Αυξημένη αποδεικτική ισχύς
(Κανονισμός 1/2003 του Συμβουλίου, άρθρα 18 και 23 § 1)
(βλ. σκέψεις 111, 796)
Ανταγωνισμός – Διοικητική διαδικασία – Απόφαση της Επιτροπής με την οποία διαπιστώνεται παράβαση – Δικαστικός έλεγχος – Έλεγχος της νομιμότητας – Ενδελεχής έλεγχος όλων των κρίσιμων στοιχείων – Αντικείμενο και έκταση του ελέγχου
(Άρθρα 102 και 263 ΣΛΕΕ)
(βλ. σκέψεις 112, 113)
Δεσπόζουσα θέση – Σχετική αγορά – Καθορισμός – Κριτήρια – Αγορά διαφημίσεων στις διαδικτυακές αναζητήσεις – Δυνατότητα υποκαταστάσεως των προϊόντων ή υπηρεσιών από την πλευρά της προσφοράς και από την πλευρά της ζήτησης – Σφαιρική εκτίμηση – Συνεκτίμηση του συνόλου των κρίσιμων παραγόντων – Συνεκτίμηση των απαντήσεων επιχειρήσεων σε αιτήσεις παροχής πληροφοριών
(Άρθρο 102 ΣΛΕΕ· ανακοίνωση 97/C 372/03 της Επιτροπής, σημεία 15, 17, 25 και 36)
(βλ. σκέψεις 124-127, 131-136, 139-144, 155-166, 202-208, 214-216, 220-222, 226-228, 232-240, 244-247, 251-253, 257, 258, 264-273, 278-285, 317-324, 328-331, 334, 335, 338-341, 347-350)
Δεσπόζουσα θέση – Σχετική αγορά – Καθορισμός – Ζήτημα κατά πόσον ασκεί επιρροή η πρακτική που ακολουθούσε η Επιτροπή με τις προγενέστερες αποφάσεις της – Δεν ασκεί επιρροή
(Άρθρο 102 ΣΛΕΕ)
(βλ. σκέψεις 238, 300, 304, 361, 568-570, 851)
Δεσπόζουσα θέση – Κατάχρηση – Ρήτρες αποκλειστικότητας στις συμβάσεις παροχής υπηρεσιών διαφημιστικής διαμεσολάβησης στις διαδικτυακές αναζητήσεις – Καταχρηστικός χαρακτήρας – Ικανότητα περιορισμού του ανταγωνισμού και αποτέλεσμα εκτοπισμού από την αγορά – Αμφισβήτηση από την ενδιαφερόμενη επιχείρηση – Υποχρέωση της αρχής ανταγωνισμού να αποδείξει ότι οι επίμαχες συμπεριφορές είναι ικανές να περιορίσουν τον ανταγωνισμό – Συνεκτίμηση του συνόλου των περιστάσεων της υπόθεσης
(Άρθρο 102 ΣΛΕΕ)
(βλ. σκέψεις 379-390, 399, 400, 406, 411-415, 464-466, 501, 502, 548-557, 558-562, 581-583, 595, 607-617, 622, 694-715, 776-779, 787-789, 831, 832, 835-840, 843-848, 890-901, 927, 938-944, 948-953, 980, 987-991, 998)
Ανταγωνισμός – Κανόνες της Ένωσης – Επιχείρηση – Έννοια – Άσκηση οικονομικής δραστηριότητας – Καθοριστικό κριτήριο – Νομικό καθεστώς και τρόπος χρηματοδότησης της οντότητας – Δεν ασκεί επιρροή
(βλ. σκέψη 487)
Ανταγωνισμός – Διοικητική διαδικασία – Υποχρεώσεις της Επιτροπής – Επιμελής και αμερόληπτη εξέταση – Περιεχόμενο της σχετικής υποχρεώσεως – Συνεκτίμηση των πληροφοριών που λήφθηκαν από τον αποδέκτη της κοινοποίησης των αιτιάσεων – Αποδεικτική αξία
(Άρθρο 102 ΣΛΕΕ· Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, άρθρο 41· κανονισμός 1/2003 του Συμβουλίου, άρθρα 18 και 23 § 1, στοιχείο αʹ)
(βλ. σκέψεις 512-514)
Δεσπόζουσα θέση – Κατάχρηση – Έννοια – Αποκλεισμός του ανταγωνισμού σε ουσιώδες μέρος της αγοράς από επιχείρηση με δεσπόζουσα θέση – Βαθμός στον οποίο πρέπει να δεσπόζει στην αγορά η οικεία επιχείρηση – Δεν ασκεί επιρροή – Ανάγκη ορισμού συγκεκριμένου ορίου αποκλεισμού από την αγορά – Δεν υφίσταται
(Άρθρο 102 ΣΛΕΕ)
(βλ. σκέψεις 596, 621)
Δεσπόζουσα θέση – Κατάχρηση – Ρήτρες αποκλειστικότητας στις συμβάσεις παροχής υπηρεσιών διαφημιστικής διαμεσολάβησης στις διαδικτυακές αναζητήσεις – Καταχρηστικός χαρακτήρας – Υποχρέωση της αρχής ανταγωνισμού να εφαρμόσει το κριτήριο του εξίσου αποτελεσματικού ανταγωνιστή – Δεν υφίσταται – Ανάλυση βάσει του εν λόγω κριτηρίου την οποία προσκομίζει η ενδιαφερόμενη επιχείρηση – Υποχρέωση της αρχής ανταγωνισμού να εξετάσει την αποδεικτική αξία της
(Άρθρο 102 ΣΛΕΕ)
(βλ. σκέψεις 660-667, 880-883, 979)
Δεσπόζουσα θέση – Κατάχρηση – Έννοια – Αντικειμενική έννοια η οποία αναφέρεται σε συμπεριφορές που μπορούν να επηρεάσουν τη διάρθρωση της αγοράς και να έχουν ως αποτέλεσμα την παρακώλυση της διατήρησης του υφιστάμενου ανταγωνισμού ή της ανάπτυξής του – Δεν υφίσταται
(Άρθρο 102 ΣΛΕΕ)
(βλ. σκέψεις 678, 679, 981)
Δεσπόζουσα θέση – Κατάχρηση – Αντικειμενική δικαιολόγηση – Προϋποθέσεις – Περιεχόμενο της έννοιας του βάρους αποδείξεως
(Άρθρο 102 ΣΛΕΕ)
(βλ. σκέψη 947)
Περίληψη
Με την απόφασή του, το Γενικό Δικαστήριο ακυρώνει την απόφαση με την οποία η Ευρωπαϊκή Επιτροπή επέβαλε στην Google (
1
) πρόστιμο διότι καταχράστηκε σε τρεις περιπτώσεις τη δεσπόζουσα θέση της στην αγορά διαφημιστικής διαμεσολάβησης στις διαδικτυακές αναζητήσεις. Με την ευκαιρία αυτή, το Γενικό Δικαστήριο διευκρινίζει τις περιστάσεις που πρέπει να λαμβάνονται υπόψη για την εκτίμηση του αποτελέσματος εκτοπισμού από την αγορά το οποίο παράγουν ορισμένες συμβατικές ρήτρες, ιδίως οι ρήτρες που επιβάλλουν υποχρέωση αποκλειστικής προμήθειας.
Η Google, επιχείρηση του τομέα των τεχνολογιών της πληροφορίας και της επικοινωνίας η οποία ειδικεύεται στα προϊόντα και τις υπηρεσίες που σχετίζονται με τη χρήση του διαδικτύου, είναι μεταξύ άλλων γνωστή για την ομώνυμη μηχανή γενικής αναζήτησης, η οποία εμφανίζει σε σελίδες στις οθόνες των χρηστών τα αποτελέσματα των αναζητήσεών τους. Ορισμένα από τα εν λόγω αποτελέσματα συνδέονται με υποχρεώσεις πληρωμών τις οποίες αναλαμβάνουν οι διαφημιζόμενοι, μέσω της πλατφόρμας δημοπρασιών της Google, επισημαίνονται δε με όρους όπως «διαφήμιση» ή «επιχορηγούμενο». Από το 2003 η Google διαχειρίζεται επίσης πλατφόρμα διαφημιστικής διαμεσολάβησης με την ονομασία AdSense, για την οποία ανέπτυξε την υπηρεσία με την ονομασία AdSense for Search (στο εξής: AFS).
Όπως και οι άλλες υπηρεσίες διαφημιστικής διαμεσολάβησης στις διαδικτυακές αναζητήσεις, η AFS παρέχει σε εκδότες τρίτων διαδικτυακών τόπων τη δυνατότητα να προβάλλουν διαφημίσεις στις διαδικτυακές αναζητήσεις, εν προκειμένω της Google, όταν οι χρήστες πραγματοποιούν αναζητήσεις σε διαδικτυακό τόπο ο οποίος περιέχει ενσωματωμένη μηχανή αναζήτησης. Με τον τρόπο αυτόν, οι πάροχοι τέτοιων υπηρεσιών διαμεσολάβησης (στο εξής: μεσάζοντες) και οι εκδότες κατανέμουν μεταξύ τους τα έσοδα που παράγονται από την προβολή των εν λόγω διαφημίσεων. Όσον αφορά την AFS, οι διαφημιζόμενοι έπρεπε να συνδέουν τις διαφημίσεις τους με λέξεις-κλειδιά, τις οποίες οι χρήστες των οικείων διαδικτυακών τόπων ήταν πιθανό να χρησιμοποιήσουν στο πλαίσιο μιας διαδικτυακής αναζήτησης, κατέβαλλαν δε κατ’ αρχήν το τίμημα για την προβολή των διαφημίσεών τους μόνον όταν οι χρήστες έκαναν πραγματικά κλικ στις διαφημίσεις.
Για τη χρήση της AFS, οι εκδότες μπορούσαν, μεταξύ άλλων, να γίνουν είτε «διαδικτυακοί εταίροι» της Google, συνάπτοντας με αυτήν μια τυποποιημένη μη διαπραγματεύσιμη σύμβαση, καλούμενη «διαδικτυακή σύμβαση», είτε «άμεσοι εταίροι», συνάπτοντας «συμφωνία υπηρεσιών Google» (στο εξής: GSA), η οποία αποτελούσε αντικείμενο ατομικής διαπραγμάτευσης. Για τη σύναψη GSA, οι άμεσοι εταίροι έπρεπε να συμπληρώσουν επίσης ένα δελτίο παραγγελίας, με το οποίο προσδιόριζαν τους διαδικτυακούς τόπους για τους οποίους επιθυμούσαν να κάνουν χρήση της AFS ή άλλης υπηρεσίας AdSense.
Μολονότι αποτελούσαν αντικείμενο ατομικής διαπραγμάτευσης, οι GSA καταρτίζονταν βάσει υποδειγμάτων που περιείχαν μεταξύ άλλων τις ακόλουθες ρήτρες:
–
έως τον Μάρτιο του 2009, μια «ρήτρα αποκλειστικότητας», η οποία απαγόρευε τη χρήση πανομοιότυπων ή ουσιαστικά παρεμφερών υπηρεσιών ή υπηρεσιών που τελούσαν άμεσα σε ανταγωνισμό με τις υπηρεσίες που παρείχε η Google δυνάμει της GSA για τους διαδικτυακούς τόπους που μνημονεύονταν στο δελτίο παραγγελίας·
–
από τον Μάρτιο του 2009, αφενός, μια «ρήτρα τοποθέτησης», η οποία επέβαλλε στους άμεσους εταίρους την υποχρέωση να προβάλλουν στους διαδικτυακούς τόπους τους που χρησιμοποιούσαν την AFS έναν ελάχιστο αριθμό διαφημίσεων στις διαδικτυακές αναζητήσεις προερχόμενων από την Google και απαγόρευε την προβολή ανταγωνιστικών διαφημίσεων πάνω από τις διαφημίσεις που προέρχονταν από την Google ή ακριβώς πλησίον αυτών, και, αφετέρου, μια «ρήτρα χορήγησης προηγούμενης άδειας», η οποία επέβαλλε στους άμεσους εταίρους την υποχρέωση να εξασφαλίσουν τη συμφωνία της Google προτού μεταβάλουν την προβολή των διαφημίσεων στις διαδικτυακές αναζητήσεις, περιλαμβανομένων των ανταγωνιστικών διαφημίσεων.
Με απόφαση της 20ής Μαρτίου 2019 (
2
), η Επιτροπή έκρινε ότι η Google καταχράστηκε σε τρεις περιπτώσεις τη δεσπόζουσα θέση της ως αποτέλεσμα της ρήτρας αποκλειστικότητας, την οποία περιείχαν οι συμφωνίες GSA που συνήφθησαν με τους άμεσους εταίρους οι οποίοι περιλάμβαναν κατά κανόνα το σύνολο των διαδικτυακών τόπων τους σε μία τουλάχιστον από τις συναφθείσες GSA (στο εξής: άμεσοι εταίροι για το σύνολο των διαδικτυακών τόπων τους), της ρήτρας τοποθέτησης και της ρήτρας χορήγησης προηγούμενης άδειας, αντιστοίχως (στο εξής, από κοινού: επίδικες ρήτρες).
Κατά την Επιτροπή, οι τρεις ως άνω ρήτρες επεδίωκαν τον ίδιο σκοπό, ήτοι τον εκτοπισμό από την αγορά των μεσαζόντων που ανταγωνίζονταν την Google, προκειμένου η Google να διατηρήσει και να ενισχύσει τη θέση της στην αγορά διαφημιστικής διαμεσολάβησης στις διαδικτυακές αναζητήσεις και στις αγορές διαφημίσεων στις διαδικτυακές αναζητήσεις και, κατά συνέπεια, τη θέση της στην αγορά γενικής αναζήτησης. Ο ως άνω σκοπός και ο συμπληρωματικός χαρακτήρας των προμνησθεισών ρητρών οδήγησαν την Επιτροπή στο συμπέρασμα ότι οι τρεις περιπτώσεις κατάχρησης δεσπόζουσας θέσης συνιστούσαν από κοινού ενιαία και διαρκή παράβαση του άρθρου 102 ΣΛΕΕ η οποία διήρκεσε από την 1η Ιανουαρίου 2006 έως τις 6 Σεπτεμβρίου 2016.
Κατά συνέπεια, η Επιτροπή επέβαλε στην Google πρόστιμο σχεδόν 1,5 δισεκατομμυρίου ευρώ.
Με την προσφυγή της ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου, η Google ζητεί την ακύρωση της προσβαλλόμενης απόφασης ή, επικουρικώς, τη διαγραφή ή τη μείωση του προστίμου.
Εκτίμηση του Γενικού Δικαστηρίου
1. Επί του ορισμού των σχετικών αγορών
Κατά πρώτον, το Γενικό Δικαστήριο απορρίπτει τον λόγο ακυρώσεως που προβάλλει η Google ο οποίος αφορά πλάνη της Επιτροπής κατά τον ορισμό των σχετικών αγορών, ήτοι της αγοράς διαφημίσεων στις διαδικτυακές αναζητήσεις και της αγοράς διαφημιστικής διαμεσολάβησης στις διαδικτυακές αναζητήσεις.
Όσον αφορά τον ορισμό της αγοράς διαφημίσεων στις διαδικτυακές αναζητήσεις, η Google υποστήριξε μεταξύ άλλων ότι η Επιτροπή δεν έλαβε υπόψη το σύνολο των κρίσιμων παραγόντων για τη διαφοροποίηση των διαφημίσεων στις διαδικτυακές αναζητήσεις από τις διαφημίσεις που δεν συνδέονται με τις διαδικτυακές αναζητήσεις (στο εξής: δύο επίμαχα είδη διαφημίσεων).
Επ’ αυτού, το Γενικό Δικαστήριο παρατηρεί ότι, όπως προκύπτει από τη νομολογία και την ανακοίνωση για τον ορισμό της αγοράς (
3
), η ανάλυση της δυνατότητας υποκατάστασης πρέπει να λαμβάνει υπόψη όχι μόνον τα αντικειμενικά χαρακτηριστικά των οικείων προϊόντων και υπηρεσιών, αλλά και τις συνθήκες του ανταγωνισμού και τη διάρθρωση της ζήτησης και της προσφοράς στην αγορά. Αντιθέτως, για τον ορισμό της αγοράς προϊόντων, η Επιτροπή δεν υποχρεούται να εξετάζει όλα τα στοιχεία εκτίμησης που μνημονεύονται στην ανωτέρω ανακοίνωση ούτε να χρησιμοποιεί αυστηρά μια σειρά στοιχείων.
Στην υπό κρίση υπόθεση, πλέον των χαρακτηριστικών και των χρήσεων των δύο επίμαχων ειδών διαφημίσεων, η Επιτροπή έλαβε υπόψη, στο πλαίσιο σφαιρικής εκτίμησης, μια σειρά άλλων παραγόντων, όπως, ενδεικτικώς, την τιμή των επίμαχων διαφημίσεων, τις επενδύσεις που είναι αναγκαίες για την παροχή υπηρεσιών για τις διαφημίσεις στις διαδικτυακές αναζητήσεις και τη συμπεριφορά εκδοτών που φέρεται να μείωσαν τη χρήση διαφημίσεων στις διαδικτυακές αναζητήσεις. Εξάλλου, η Επιτροπή συνέλεξε τις τεκμηριωμένες παρατηρήσεις των παραγόντων της αγοράς και βασίστηκε σε αυτές για τον ορισμό της σχετικής αγοράς.
Ως εκ τούτου, η Google δεν απέδειξε ότι η Επιτροπή αγνόησε ορισμένους κρίσιμους παράγοντες κατά τη σφαιρική εκτίμηση της δυνατότητας αμοιβαίας υποκατάστασης των δύο επίμαχων ειδών διαφημίσεων ούτε ότι υπέπεσε σε πλάνη περί το δίκαιο αφιερώνοντας μεγάλο μέρος της ανάλυσής της στις διαφορές των χαρακτηριστικών και των χρήσεων των εν λόγω δύο ειδών διαφημίσεων.
Εξάλλου, το Γενικό Δικαστήριο απορρίπτει επίσης τα επιχειρήματα της Google κατά τα οποία, για τον σκοπό του ορισμού της αγοράς διαφημίσεων στις διαδικτυακές αναζητήσεις, η Επιτροπή δεν ανέλυσε καταλλήλως τις τιμές μέσω, ειδικότερα, κριτηρίου που αναλύει τον αντίκτυπο σημαντικής και μη παροδικής αύξησης, κατά 5 έως 10 %, της τιμής των διαφημίσεων στις διαδικτυακές αναζητήσεις (Small but Significant Non-transitory Increase in Prices, στο εξής: κριτήριο SSNIP).
Εν προκειμένω, στο πλαίσιο της ανάλυσης των τιμών, η Επιτροπή απηύθυνε στους διαφημιζομένους, στους εκδότες και στις εταιρίες επικοινωνίας αιτήσεις παροχής πληροφοριών και τους έθεσε, μεταξύ άλλων, ερώτηση σχετικά με την αντίδρασή τους σε περίπτωση αύξησης της τιμής των διαφημίσεων στις διαδικτυακές αναζητήσεις ή, όσον αφορά τους εκδότες, μείωσης των εσόδων από τις εν λόγω διαφημίσεις.
Λαμβανομένου υπόψη του περιεχομένου της ανωτέρω ερώτησης, το Γενικό Δικαστήριο διαπιστώνει ότι η Επιτροπή δεν εφάρμοσε κριτήριο SSNIP όπως αυτό ορίζεται στην ανακοίνωση της Επιτροπής για τον ορισμό της αγοράς. Εντούτοις, το Γενικό Δικαστήριο υπενθυμίζει ότι, μολονότι το εν λόγω κριτήριο συνιστά αναγνωρισμένο εργαλείο τα αποτελέσματα του οποίου μπορούν να λαμβάνονται υπόψη, μαζί με άλλα στοιχεία, κατά τη σφαιρική εκτίμηση του ορισμού της αγοράς, η συστηματική χρήση τέτοιου κριτηρίου δεν είναι υποχρεωτική για τον σκοπό του εν λόγω ορισμού.
Επιπλέον, το Γενικό Δικαστήριο επιβεβαιώνει την καταλληλότητα της ανάλυσης της Επιτροπής σχετικά με τις τιμές. Συγκεκριμένα, οι απαντήσεις των παραγόντων της αγοράς στις αιτήσεις παροχής πληροφοριών της Επιτροπής, συνοδευόμενες από τους λόγους που τις υπαγόρευσαν, περιλαμβάνονται στα στοιχεία τα οποία θεωρούνται ρητώς ως κρίσιμα στην ανακοίνωση της Επιτροπής για τον ορισμό της αγοράς, καθόσον καθιστούν δυνατή την αξιολόγηση των απόψεων των πελατών και των ανταγωνιστών και συνιστούν, επομένως, ένα εργαλείο το οποίο μπορεί να ληφθεί υπόψη για τον σκοπό του ορισμού της σχετικής αγοράς.
Συμπερασματικά, αφού επισήμανε ότι η Google δεν έθεσε υπό αμφισβήτηση την ακρίβεια, την αξιοπιστία και τη συνεκτικότητα των αποδεικτικών στοιχείων στα οποία βασίστηκε η Επιτροπή κατά τη σφαιρική εκτίμηση της δυνατότητας υποκατάστασης, ούτε απέδειξε ότι η Επιτροπή δεν έλαβε υπόψη κρίσιμα στοιχεία προς τούτο, το Γενικό Δικαστήριο επικυρώνει τον ορισμό της σχετικής αγοράς με την προσβαλλόμενη απόφαση. Το Γενικό Δικαστήριο επικυρώνει επίσης τη διαπίστωση της δεσπόζουσας θέσης της Google στην αγορά διαφημιστικής διαμεσολάβησης στις διαδικτυακές αναζητήσεις, στο μέτρο που η Google αμφισβήτησε την εν λόγω δεσπόζουσα θέση για τον λόγο και μόνον ότι ο ορισμός της σχετικής αγοράς ήταν εσφαλμένος.
2. Επί της ικανότητας των επίδικων ρητρών να περιορίσουν τον ανταγωνισμό
Κατά δεύτερον, το Γενικό Δικαστήριο εξετάζει τους λόγους που προέβαλε η Google προκειμένου να αμφισβητήσει τη διαπίστωση ότι οι επίδικες ρήτρες συνιστούσαν κατάχρηση δεσπόζουσας θέσης.
Όσον αφορά, πρώτον, τη ρήτρα αποκλειστικότητας την οποία περιείχαν οι GSA που συνήφθησαν με τους άμεσους εταίρους για το σύνολο των διαδικτυακών τόπων τους, η Google προσήψε στην Επιτροπή ότι εκτίμησε ότι δεν χρειαζόταν να εξακριβώσει ότι η εν λόγω ρήτρα ήταν ικανή να περιορίσει τον ανταγωνισμό.
Επ’ αυτού, το Γενικό Δικαστήριο παρατηρεί ότι, κατά τη διοικητική διαδικασία, η Google αμφισβήτησε, προσκομίζοντας προς τούτο αποδεικτικά στοιχεία, την ικανότητα της προμνησθείσας ρήτρας αποκλειστικότητας να περιορίσει τον ανταγωνισμό. Η Google υποστήριξε επίσης ότι η συγκεκριμένη ρήτρα δικαιολογούνταν αντικειμενικώς.
Υπό τις συνθήκες αυτές, κατά τη νομολογία, η Επιτροπή δεν μπορούσε, όπως υποστήριξε στο πλαίσιο της κύριας συλλογιστικής της, να περιοριστεί να διαπιστώσει, προκειμένου να αποδείξει παράβαση του άρθρου 102 ΣΛΕΕ, ότι η ρήτρα αποκλειστικότητας, την οποία περιείχαν οι GSA που συνήφθησαν με τους άμεσους εταίρους για το σύνολο των διαδικτυακών τόπων τους, επέβαλλε στους εν λόγω εταίρους την υποχρέωση να προμηθεύονται αποκλειστικά και μόνον από την Google το σύνολο ή σημαντικό μέρος των υπηρεσιών τους διαφημιστικής διαμεσολάβησης στις διαδικτυακές αναζητήσεις κατά την έννοια της απόφασης Hoffmann-La Roche κατά Επιτροπής (
4
). Η Επιτροπή όφειλε επιπλέον να αποδείξει ότι η ρήτρα αποκλειστικότητας ήταν ικανή να περιορίσει τον ανταγωνισμό, λαμβάνοντας υπόψη το σύνολο των κρίσιμων περιστάσεων της συγκεκριμένης υπόθεσης.
Το Γενικό Δικαστήριο εξετάζει εν συνεχεία αν, όπως υποστήριξε η Google, η Επιτροπή υπέπεσε σε πλάνη εκτιμώντας, στο πλαίσιο της επικουρικής συλλογιστικής της, ότι η ρήτρα αποκλειστικότητας την οποία περιείχαν οι GSA που συνήφθησαν με τους άμεσους εταίρους για το σύνολο των διαδικτυακών τόπων τους ήταν ικανή να περιορίσει τον ανταγωνισμό.
Όσον αφορά το ζήτημα του αν η εν λόγω ρήτρα είχε αποθαρρύνει τους άμεσους εταίρους που συνήψαν GSA για το σύνολο των διαδικτυακών τόπων τους να προμηθευτούν διαφημίσεις από άλλους μεσάζοντες προκειμένου να προβάλουν ανταγωνιστικές διαφημίσεις στους διαδικτυακούς τόπους τους ή σε ορισμένες ιστοσελίδες τους, η Google προσήψε, μεταξύ άλλων, στην Επιτροπή ότι, με την προσβαλλόμενη απόφαση, παρέπεμψε μόνο στις απαντήσεις ορισμένων από τους ως άνω άμεσους εταίρους στις αιτήσεις παροχής πληροφοριών που η Επιτροπή τους απηύθυνε κατά τη διάρκεια της διοικητικής διαδικασίας.
Στο πλαίσιο αυτό, το Γενικό Δικαστήριο παρατηρεί ότι, με την προσβαλλόμενη απόφαση, ορθώς η Επιτροπή έλαβε υπόψη ορισμένα παραδείγματα απαντήσεων άμεσων εταίρων που συνήψαν GSA για το σύνολο των διαδικτυακών τόπων τους ως στοιχεία ικανά να τεκμηριώσουν την εκτίμησή της ότι η ρήτρα αποκλειστικότητας, την οποία περιείχαν οι GSA που συνήφθησαν με τους εν λόγω άμεσους εταίρους μπορεί να τους αποθάρρυνε να προμηθευτούν διαφημίσεις από μεσάζοντες ανταγωνιστές της Google για την κάλυψη μέρους τουλάχιστον των αναγκών τους.
Προκειμένου να αμφισβητήσει τη διαπίστωση ότι η ρήτρα αποκλειστικότητας είχε αποτρεπτικό αποτέλεσμα, η Google επικαλέστηκε επίσης δήλωση άμεσου εταίρου την οποία είχε συλλέξει η ίδια κατά τη διοικητική διαδικασία. Η Επιτροπή εκτίμησε ότι η αποδεικτική αξία της συγκεκριμένης δήλωσης ήταν μειωμένη, μεταξύ άλλων, διότι η Επιτροπή δεν γνώριζε τον τρόπο με τον οποίο την απέκτησε η Google. Πλην όμως, μολονότι η Google δεν διαθέτει εξουσίες έρευνας και επιβολής κυρώσεων της Επιτροπής και πρέπει, επομένως, να στηριχθεί κατ’ ανάγκην στην εθελοντική συνεργασία των άμεσων εταίρων, το Γενικό Δικαστήριο εκτιμά ότι δεν μπορεί εντούτοις να συναχθεί ότι οι πληροφορίες που συνέλεξε η Google ήταν οπωσδήποτε αλυσιτελείς, επειδή η αποδεικτική αξία τους είναι μειωμένη.
Όσον αφορά το αν η ρήτρα αποκλειστικότητας, την οποία περιείχαν οι GSA που συνήφθησαν με τους άμεσους εταίρους για το σύνολο των διαδικτυακών τόπων τους, είχε εμποδίσει τους ανταγωνιστές της Google να αποκτήσουν πρόσβαση σε σημαντικό μερίδιο της αγοράς διαφημιστικής διαμεσολάβησης στις διαδικτυακές αναζητήσεις εντός του ΕΟΧ, η Google υποστήριξε, μεταξύ άλλων, ότι η ανάλυση της Επιτροπής σχετικά με την κάλυψη της αγοράς από την εν λόγω ρήτρα δεν ήταν συνεκτική, καθότι η Επιτροπή έλαβε υπόψη, προκειμένου να εξακριβώσει το αποτέλεσμα εκτοπισμού από την αγορά της ρήτρας αποκλειστικότητας των GSA που συνήφθησαν με τους άμεσους εταίρους για το σύνολο των διαδικτυακών τόπων τους, τα έσοδα τα οποία παρήγαγαν όλες οι GSA που περιείχαν τις ρήτρες τοποθέτησης και χορήγησης προηγούμενης άδειας, μεταξύ των οποίων και οι GSA στις οποίες οι άμεσοι εταίροι δεν περιλάμβαναν κατά κανόνα το σύνολο των διαδικτυακών τους τόπων.
Συναφώς, το Γενικό Δικαστήριο επισημαίνει, μεταξύ άλλων, ότι για την εκτίμηση των αποτελεσμάτων της ρήτρας αποκλειστικότητας, η Επιτροπή έπρεπε να λάβει υπόψη το σύνολο των περιστάσεων της συγκεκριμένης υπόθεσης και, ειδικότερα, να εξακριβώσει αν το ποσοστό κάλυψης της εν λόγω ρήτρας αποκλειστικότητας ήταν επαρκές ώστε να μπορεί να έχει αποτέλεσμα εκτοπισμού από την αγορά. Με την προσβαλλόμενη απόφαση όμως η Επιτροπή διαπίστωσε, αφενός, ότι οι ρήτρες αποκλειστικότητας και τοποθέτησης ήταν συμπληρωματικές, μεταξύ άλλων, επειδή είχαν ως σκοπό να αποθαρρύνουν τους άμεσους εταίρους να προμηθευτούν ανταγωνιστικές διαφημίσεις, και, αφετέρου, ότι η ρήτρα τοποθέτησης είχε αντικαταστήσει σταδιακά τη ρήτρα αποκλειστικότητας στις GSA με αποτέλεσμα οι δύο ρήτρες να έχουν καλύψει συγχρόνως διαφορετικά τμήματα της αγοράς κατά την κρίσιμη περίοδο. Ως εκ τούτου, εν αντιθέσει προς όσα υποστήριξε η Google, η Επιτροπή δεν μπορούσε να εξετάσει την κάλυψη της ρήτρας αποκλειστικότητας και την κάλυψη της ρήτρας τοποθέτησης χωριστά τη μία από την άλλη χωρίς να παραβλέψει το νομικό και πραγματικό πλαίσιό τους και να διαχωρίσει τεχνητώς την εξέταση της κάλυψης της αγοράς.
Επομένως, αφού εξέτασε το ποσοστό κάλυψης των εν λόγω ρητρών, το Γενικό Δικαστήριο επισήμανε ότι ορθώς η Επιτροπή έκρινε ότι, λαμβανομένης υπόψη της κάλυψης της ρήτρας τοποθέτησης, η κάλυψη της ρήτρας αποκλειστικότητας, την οποία περιείχαν οι GSA στις οποίες οι άμεσοι εταίροι περιλάμβαναν κατά κανόνα το σύνολο των διαδικτυακών τόπων τους, ήταν επαρκής ώστε η εν λόγω ρήτρα να είναι ικανή να έχει αποτέλεσμα εκτοπισμού από την αγορά στο διάστημα από την 1η Ιανουαρίου 2006 έως την 31η Δεκεμβρίου 2015.
Εν συνεχεία, το Γενικό Δικαστήριο εξετάζει το επιχείρημα της Google ότι η Επιτροπή δεν απέδειξε, εφαρμόζοντας το κριτήριο του εξίσου αποτελεσματικού ανταγωνιστή (
5
), ότι η ρήτρα αποκλειστικότητας την οποία περιείχαν οι GSA που συνήφθησαν με τους άμεσους εταίρους για το σύνολο των διαδικτυακών τόπων τους θα είχε εμποδίσει έναν ανταγωνιστή εξίσου αποτελεσματικό με την Google να εμφανιστεί στη σχετική αγορά ή θα τον είχε εκτοπίσει από την εν λόγω αγορά. Επ’ αυτού, επισημαίνεται ότι η Επιτροπή δεν ήταν υποχρεωμένη να βασιστεί σε τέτοιο κριτήριο, το οποίο αποτελεί απλώς μια μέθοδο μεταξύ άλλων για να εκτιμηθεί αν μια πρακτική είναι ικανή να έχει αποτελέσματα εκτοπισμού από την αγορά. Εάν, αντιθέτως, η Google είχε προσκομίσει ανάλυση βασισμένη στο κριτήριο του εξίσου αποτελεσματικού ανταγωνιστή, το οποίο δεν συνέβη στην υπό κρίση υπόθεση, η Επιτροπή θα έπρεπε να εξετάσει την εν λόγω ανάλυση.
Εντούτοις, αφού επιβεβαίωσε τις περισσότερες εκτιμήσεις της Επιτροπής, το Γενικό Δικαστήριο διαπιστώνει ότι η ανάλυση του αποτελέσματος εκτοπισμού από την αγορά που διενήργησε η Επιτροπή ενέχει σφάλματα όσον αφορά τη συνεκτίμηση του ποσοστού κάλυψης της ρήτρας αποκλειστικότητας κατά το 2016 καθώς και τη διάρκεια των GSA.
Συγκεκριμένα, αφενός, το Γενικό Δικαστήριο επισημαίνει ότι, στην προσβαλλόμενη απόφαση, δεν προσδιορίζεται το μερίδιο της αγοράς διαφημιστικής διαμεσολάβησης στις διαδικτυακές αναζητήσεις το οποίο κάλυπτε η ρήτρα αποκλειστικότητας, που περιείχαν οι GSA που συνήψαν οι άμεσοι εταίροι για το σύνολο των διαδικτυακών τόπων τους, για το έτος 2016. Επομένως, η Επιτροπή δεν απέδειξε ότι η εν λόγω ρήτρα μπορούσε να έχει αποτέλεσμα εκτοπισμού από την αγορά, λόγω της κάλυψής της, στο διάστημα από την 1η Ιανουαρίου 2016 έως την 31η Μαρτίου 2016.
Αφετέρου, κατά την εν λόγω ανάλυση, η Επιτροπή δεν έλαβε δεόντως υπόψη ούτε τη διάρκεια καθεμίας από τις GSA που συνήφθησαν με τους άμεσους εταίρους ούτε τα δικαιώματα μονομερούς καταγγελίας των εν λόγω άμεσων εταίρων.
Το Γενικό Δικαστήριο υπενθυμίζει ότι, προκειμένου να εξακριβώσει αν μια συμπεριφορά ήταν πραγματικά ικανή να έχει αποτελέσματα εκτοπισμού από την αγορά έναντι ανταγωνιστή τουλάχιστον εξίσου αποτελεσματικού με την Google, η Επιτροπή έπρεπε να λάβει υπόψη το σύνολο των κρίσιμων περιστάσεων. Όσον αφορά, ειδικότερα, την υποχρέωση αποκλειστικής προμήθειας, η Επιτροπή έπρεπε να λάβει υπόψη τη διάρκεια της εν λόγω υποχρέωσης, καθώς και το οικονομικό και νομικό πλαίσιο στο οποίο εντασσόταν.
Συγκεκριμένα, μεγάλο μέρος των GSA που είχαν συνάψει οι εν λόγω άμεσοι εταίροι είχαν, χωριστά, διάρκεια μερικών μόνον ετών, ακόμη και αν ανανεώθηκαν ή παρατάθηκαν στη συνέχεια, ενίοτε πολλές φορές. Με την προσβαλλόμενη απόφαση όμως η Επιτροπή έλαβε υπόψη μόνο τη σωρευτική διάρκεια των GSA στις οποίες οι άμεσοι εταίροι περιλάμβαναν κατά κανόνα το σύνολο των διαδικτυακών τόπων τους και όχι τη διάρκεια κάθε GSA, χωριστά, ούτε τη διάρκεια καθεμίας από τις ενδεχόμενες παρατάσεις τους. Η Επιτροπή δεν έλαβε επίσης υπόψη τις πραγματικές συνθήκες και τους όρους υπό τους οποίους συμφωνήθηκαν οι εν λόγω παρατάσεις ούτε το περιεχόμενο των ρητρών που προέβλεπαν δικαιώματα μονομερούς καταγγελίας, τα οποία είχαν ορισμένοι άμεσοι εταίροι που συνήψαν GSA για το σύνολο των διαδικτυακών τόπων τους, ή τις προϋποθέσεις υπό τις οποίες τα εν λόγω δικαιώματα μπορούσαν να ασκηθούν.
Υπό τις συνθήκες αυτές, είναι αληθές ότι η Επιτροπή μπορούσε να λάβει υπόψη, ως κρίσιμη περίσταση, τη σωρευτική διάρκεια των GSA στις οποίες οι άμεσοι εταίροι περιλάμβαναν κατά κανόνα το σύνολο των διαδικτυακών τόπων τους. Εντούτοις, η Επιτροπή δεν μπορούσε να αποκλείσει το ενδεχόμενο οι εν λόγω άμεσοι εταίροι να είχαν την ευχέρεια να προμηθευτούν διαφημίσεις από μεσάζοντες ανταγωνιστές της Google στη λήξη κάθε συναφθείσας GSA και, επομένως, δεν μπορούσε να διαπιστώσει ότι οι εν λόγω άμεσοι εταίροι υποχρεώθηκαν να προμηθευτούν διαφημίσεις από την Google για να καλύψουν το σύνολο ή σημαντικό μέρος των αναγκών τους καθ’ όλη τη σωρευτική διάρκεια των GSA που συνήψαν.
Το Γενικό Δικαστήριο κρίνει ότι η Επιτροπή δεν απέδειξε επαρκώς κατά νόμον ότι η ανωτέρω ρήτρα είχε την ικανότητα να αποθαρρύνει τους άμεσους εταίρους που συνήψαν GSA για το σύνολο των διαδικτυακών τόπων τους να προμηθεύονται διαφημίσεις από μεσάζοντες ανταγωνιστές της Google ή την ικανότητα να εμποδίσει τους εν λόγω μεσάζοντες να αποκτήσουν πρόσβαση σε σημαντικό μερίδιο της αγοράς διαφημιστικής διαμεσολάβησης στις διαδικτυακές αναζητήσεις εντός του Ευρωπαϊκού Οικονομικού Χώρου και, κατά συνέπεια, ότι η εν λόγω ρήτρα είχε την ικανότητα να έχει το αποτέλεσμα εκτοπισμού από την αγορά που διαπιστώθηκε με την προσβαλλόμενη απόφαση.
Κατά το Γενικό Δικαστήριο, η Επιτροπή υπέπεσε σε ανάλογα σφάλματα κατά την ανάλυση του αποτελέσματος εκτοπισμού από την αγορά της ρήτρας τοποθέτησης και της ρήτρας χορήγησης προηγούμενης άδειας. Συναφώς, ορθώς η Επιτροπή εκτίμησε ότι η ρήτρα τοποθέτησης προσομοιάζει με ρήτρα ελαστικής αποκλειστικότητας όσον αφορά τους διαδικτυακούς τόπους που περιλαμβάνονταν στις GSA που περιείχαν την εν λόγω ρήτρα, δεδομένου ότι επιφύλασσε στις διαφημίσεις της Google τις πιο ευδιάκριτες θέσεις στις σελίδες αποτελεσμάτων των άμεσων εταίρων. Όσον αφορά τη ρήτρα χορήγησης προηγούμενης άδειας, η Επιτροπή εκτίμησε, με την προσβαλλόμενη απόφαση, ότι η εν λόγω ρήτρα είχε αποτέλεσμα εκτοπισμού από την αγορά ανάλογο, αφενός, του αποτελέσματος της ρήτρας αποκλειστικότητας την οποία περιείχαν οι GSA που συνήφθησαν με τους άμεσους εταίρους για το σύνολο των διαδικτυακών τόπων τους και, αφετέρου, του αποτελέσματος της ρήτρας τοποθέτησης.
Ως εκ τούτου, όπως και η ρήτρα αποκλειστικότητας, η διάρκεια της υποχρέωσης που επιβλήθηκε στους άμεσους εταίρους, δυνάμει της ρήτρας τοποθέτησης, να επιφυλάσσουν στις διαφημίσεις της Google τις πιο ευδιάκριτες θέσεις περιλαμβάνεται στις κρίσιμες περιστάσεις για την εκτίμηση του αποτελέσματος εκτοπισμού από την αγορά της εν λόγω ρήτρας. Το ίδιο ισχύει για τη διάρκεια της υποχρέωσης που επιβλήθηκε στους άμεσους εταίρους, δυνάμει της ρήτρας χορήγησης προηγούμενης άδειας, να ζητούν την άδεια της Google προκειμένου να μπορέσουν να μεταβάλουν την προβολή των ανταγωνιστικών διαφημίσεων. Η Επιτροπή δεν έλαβε όμως δεόντως υπόψη τη διάρκεια των εν λόγω υποχρεώσεων.
Το Γενικό Δικαστήριο εκτιμά ότι τα προμνησθέντα σφάλματα πλήττουν το σύνολο των περιορισμών που προσδιόρισε η Επιτροπή και ότι, επομένως, η Επιτροπή δεν απέδειξε, επαρκώς κατά νόμον, ότι οι επίδικες ρήτρες ήταν ικανές να παραγάγουν το αποτέλεσμα εκτοπισμού από την αγορά που διαπιστώθηκε με την προσβαλλόμενη απόφαση ούτε, κατά συνέπεια, ότι καθεμία από αυτές συνιστούσε παράβαση του άρθρου 102 ΣΛΕΕ.
Δεδομένου ότι, με την προσβαλλόμενη απόφαση, η Επιτροπή έκρινε ότι η ενιαία και διαρκής παράβαση ήταν κατάφωρη μόνο στο μέτρο που αποτελούνταν από τις τρεις προμνησθείσες διακριτές παραβάσεις, το Γενικό Δικαστήριο ακυρώνει την εν λόγω απόφαση στο σύνολό της.
(
1
)	Εν προκειμένω, ο όρος «Google» περιλαμβάνει από κοινού την εταιρία Google LLC, πρώην Google Inc., και τη μητρική της εταιρία, Alphabet, Inc.
(
2
)	Απόφαση C(2019) 2173 final της Επιτροπής, της 20ής Μαρτίου 2019, σχετικά με διαδικασία βάσει του άρθρου 102 ΣΛΕΕ και του άρθρου 54 της Συμφωνίας ΕΟΧ [υπόθεση AT.40411 – Google Search (AdSense)] (στο εξής: προσβαλλόμενη απόφαση).
(
3
)	Ανακοίνωση της Επιτροπής όσον αφορά τον ορισμό της σχετικής αγοράς για τους σκοπούς του κοινοτικού δικαίου του ανταγωνισμού (ΕΕ 1997, C 372, σ. 5).
(
4
)	Απόφαση της 13ης Φεβρουαρίου 1979, Hoffmann-La Roche κατά Επιτροπής (85/76, EU:C:1979:36). Κατά τη σκέψη 89 της εν λόγω απόφασης, «[γ]ια μια επιχείρηση που κατέχει δεσπόζουσα θέση στην αγορά, η δέσμευση των αγοραστών –ακόμη και κατόπιν αιτήσεώς τους– με υποχρέωση ή υπόσχεση προμήθειας του συνόλου ή σημαντικού μέρους των αναγκών τους αποκλειστικά από την εν λόγω επιχείρηση συνιστά καταχρηστική εκμετάλλευση δεσποζούσης θέσεως κατά την έννοια του άρθρου [102 ΣΛΕΕ]».
(
5
)	Κατά τη νομολογία, το εν λόγω κριτήριο συνίσταται στην εξέταση του αν οι πρακτικές επιχείρησης με δεσπόζουσα θέση ενέχουν τον κίνδυνο να εκτοπιστεί από την αγορά ένας ανταγωνιστής εξίσου αποτελεσματικός με αυτήν.