62019TJ0688_RES
Zaak T‑688/19
VeriGraft AB
tegen
Europees Uitvoerend Agentschap Innovatieraad en het mkb
Arrest van het Gerecht (Negende kamer) van 2 maart 2022
„Arbitragebeding – Subsidieovereenkomst die is gesloten binnen het bestek van het kaderprogramma voor onderzoek en innovatie ‚Horizon 2020’ – Ontbinding van de overeenkomst – Beroepsfout – Hoedanigheid van begunstigde van de subsidie of van persoon die namens of voor rekening van de begunstigde optreedt”
Gerechtelijke procedure – Adiëring van het Gerecht op basis van een arbitragebeding – Bevoegdheid van het Gerecht die uitsluitend wordt bepaald door de artikelen 256 en 272 VWEU en het arbitragebeding – Bevoegdheid om kennis te nemen van een vordering tot nietigverklaring van een besluit tot ontbinding van een subsidieovereenkomst – Beoordeling
(Art. 256 en 272 VWEU)
(zie punten 52, 53)
Gerechtelijke procedure – Adiëring van het Gerecht op basis van een arbitragebeding – Vaststelling van het op de overeenkomst toepasselijke recht – Primaire toepassing van het Unierecht – Subsidiaire toepassing van nationaal recht – Toepassing van het Handvest van de grondrechten ongeacht het in de overeenkomst bepaalde toepasselijke recht – Bevoegdheid van het Gerecht om een vermeende schending van de rechten van verdediging van de verzoekende partij te beoordelen
(Art. 272 VWEU; Handvest van de grondrechten van de Europese Unie, art. 41; verordeningen nr. 966/2012 en nr. 1291/2013 van het Europees Parlement en de Raad)
(zie punten 55, 61‑63)
Gerechtelijke procedure – Aanvoeren van nieuwe middelen in de loop van het geding – Middel dat voor het eerst in repliek wordt aangevoerd – Middel gebaseerd op gegevens waarvan in de loop van de behandeling is gebleken – Ontvankelijkheid
(Reglement voor de procesvoering van het Gerecht, art. 84, lid 1)
(zie punten 59, 60)
Industrie – Maatregelen die nodig zijn om het concurrentievermogen van de industrie te verzekeren – Onderzoek en technologische ontwikkeling – Kaderprogramma voor onderzoek en innovatie „Horizon 2020” – Subsidieovereenkomst – Ontbindingsbesluit van het Uitvoerend Agentschap voor kleine en middelgrote ondernemingen (EASME) – Administratieve procedure die leidt tot de vaststelling van een individuele maatregel – Rechten van de verdediging – Verplichting om de betrokkene te horen vóór de vaststelling van een voor hem bezwarend besluit – Omvang
[Handvest van de grondrechten van de Europese Unie, art. 41, lid 2, a)]
(zie punten 65, 66, 72, 73)
Industrie – Maatregelen die nodig zijn om het concurrentievermogen van de industrie te verzekeren – Onderzoek en technologische ontwikkeling – Kaderprogramma voor onderzoek en innovatie „Horizon 2020” – Subsidieovereenkomst – Ontbindingsbesluit van het Uitvoerend Agentschap voor kleine en middelgrote ondernemingen (EASME) – Ontbinding krachtens artikel 50.3.1 van de subsidieovereenkomst – Voorwaarden – Omvang
(zie punten 99‑102, 108, 109)
Samenvatting
Verzoekster, VeriGraft AB, is een Zweedse biotechnologieonderneming die in 2005 is opgericht door A en B, hoogleraren aan een universitair instituut in Zweden. Deze onderneming is gespecialiseerd in de ontwikkeling van gepersonaliseerde implantaten op basis van menselijk-weefseltechnologie, bestemd voor toepassing in de regeneratieve geneeskunde. A had aanvankelijk 41 % van het kapitaal van verzoekster in handen, maar heeft vanaf 2014 geleidelijk al haar aandelen overgedragen. Zij is daarnaast tot in 2015 lid geweest van de raad van bestuur van verzoekster, totdat haar arbeidsovereenkomst per 1 oktober 2016 werd ontbonden.
In 2017 heeft verzoekster van het Uitvoerend Agentschap voor kleine en middelgrote ondernemingen (
1
) een subsidie ontvangen binnen het bestek van het kaderprogramma voor onderzoek en innovatie „Horizon 2020” (
2
), meer bepaald ter uitvoering van het instrument ter ondersteuning van innovatie in kleine en middelgrote ondernemingen (kmo’s) (
3
). Zij had namelijk een voorstel ingediend voor het in de handel brengen van een geïndividualiseerd cardiovasculair product dat voortkwam uit het project „Gepersonaliseerde venen op basis van menselijk-weefseltechnologie als eerste behandeling voor patiënten met chronische veneuze insufficiëntie, P-TEV”. Krachtens de subsidieovereenkomst tussen verzoekster en het EASME moesten „de strengste ethische onderzoeksnormen” (artikel 34.1) worden nageleefd en moest bij „activiteiten die ethische vragen [opriepen]” worden voldaan aan bijzondere ethische eisen (artikel 34.2).
Na een onderzoek van de universiteit van Göteborg naar beschuldigingen van wangedrag bij het wetenschappelijk onderzoek van A, waarbij ook de Centrale ethische commissie van Zweden (hierna: „CEPN”) werd betrokken, werd haar ontslag aanbevolen. Het EASME heeft de voortgang van het project P-TEV onderzocht en verschillende ethische toetsingen laten uitvoeren. Daarop heeft het, na de in artikel 50.3.2 van de subsidieovereenkomst vastgelegde procedure te hebben afgerond en verzoekster om opmerkingen te hebben verzocht, in een aantal brieven zijn voornemen kenbaar gemaakt om de overeenkomst te ontbinden: eerst in oktober 2018 vanwege vijf aanhoudende ethische problemen die volgens het EASME een „ernstige schending” inhielden van de door artikel 50.3.1, onder l), van de overeenkomst aan verzoekster opgelegde verplichtingen, en vervolgens in februari en april 2019 vanwege het feit dat A, medeoprichter van verzoekster, door de CEPN schuldig was bevonden aan fouten in de publicaties die hadden gediend ter ondersteuning van de wetenschappelijke beoordeling op grond waarvan het EASME de subsidie had toegekend. Het ging volgens het EASME om een „ernstige beroepsfout” van verzoekster in de zin van artikel 50.3.1, onder f), van de overeenkomst. Voor het Gerecht betoogde verzoekster op grond van artikel 272 VWEU dat de ontbinding van de subsidieovereenkomst door het EASME nietig was.
In zijn arrest verklaart het Gerecht zich allereerst bevoegd om een middel inzake schending van de rechten van de verdediging te onderzoeken in het kader van een krachtens artikel 272 VWEU ingediend beroep. Ten gronde is dit de eerste zaak waarin het Gerecht heeft geoordeeld dat een agentschap van de Unie een binnen het bestek van kaderprogramma Horizon 2020 gesloten subsidieovereenkomst ten onrechte heeft ontbonden wegens beroepsfouten.
Beoordeling door het Gerecht
Wat betreft het middel dat de rechten van de verdediging zijn geschonden, herinnert het Gerecht er om te beginnen aan dat de omstandigheid dat het op de overeenkomst toepasselijke recht niet dezelfde waarborgen biedt als die welke door het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie (hierna: „Handvest”) en de algemene beginselen van het Unierecht worden geboden, het EASME niet ontslaat van de verplichting om deze waarborgen ten aanzien van de partijen in acht te nemen. Indien de partijen besluiten de Unierechter door middel van een arbitragebeding bevoegd te verklaren om kennis te nemen van geschillen met betrekking tot een overeenkomst, is die rechter namelijk bevoegd om, ongeacht het in die overeenkomst bepaalde toepasselijke recht, eventuele inbreuken op het Handvest en op de algemene beginselen van het Unierecht te onderzoeken. Het Gerecht is dus bevoegd om het genoemde middel te onderzoeken. Ten gronde merkt het Gerecht op dat overeenkomstig artikel 41 van het Handvest het recht om te worden gehoord algemeen van toepassing is. Wanneer een individuele maatregel nadelig kan zijn voor de betrokkene, verlangt dit recht dat hij in staat wordt gesteld om naar behoren zijn standpunt met betrekking tot de realiteit en de relevantie van de feiten en omstandigheden van de zaak kenbaar te maken voordat jegens hem een besluit wordt genomen. In deze zaak stelt het Gerecht vast dat de redenen voor het ontbinden van de subsidieovereenkomst aan verzoekster zijn meegedeeld in de tweede, op 18 februari 2019 toegezonden vooraankondigingsbrief en dat zij een standpunt heeft kunnen innemen over die redenen, zodat het EASME verzoeksters recht om te worden gehoord niet heeft geschonden.
Wat vervolgens het middel inzake schending van artikel 50.3.1, onder f), van de overeenkomst betreft, stelt het Gerecht vast dat het EASME, zoals uit die vooraankondigingsbrief blijkt, de ontbinding van de subsidieovereenkomst heeft gebaseerd op dit artikel omdat A schuldig was bevonden aan een beroepsfout. Voorts merkt het Gerecht op dat het volgens het EASME de beroepsfout van A was die twijfel opwierp over de capaciteit van verzoekster om het project P-TEV uit te voeren, en niet een fout van verzoekster zelf. De begunstigde van de overeenkomst was echter niet A, maar verzoekster. Bovendien stelt het Gerecht vast dat A niet tot de categorie personen behoort waar artikel 50.3.1, onder f), van de subsidieovereenkomst op doelt. Ten eerste was de arbeidsovereenkomst van A door verzoekster in december 2016 ontbonden, ten tweede was A in juli 2015 teruggetreden uit verzoeksters raad van bestuur, en ten derde bleef A’s aandeel in het kapitaal van verzoekster op het moment dat de subsidieaanvraag voor het project P-TEV werd ingediend en tot het moment dat A dat aandeel eind 2018 volledig van de hand deed, onder de drempel waarboven zij naar Zweeds vennootschapsrecht namens verzoekster beslissingen had kunnen nemen. Het Gerecht oordeelt dat de ontbinding van de subsidieovereenkomst door het EASME op grond van artikel 50.3.1, onder f), van deze overeenkomst, op de gronden die dit agentschap heeft aangevoerd, ongegrond was. Wat de argumenten betreft die het EASME tijdens de gerechtelijke procedure heeft aangevoerd, merkt het Gerecht op dat het gaat om een nieuwe motivering van de ontbinding van de subsidieovereenkomst. Indien deze motivering werd aanvaard, zou dit zeker afbreuk doen aan de doeltreffendheid van de ontbindingsprocedure van artikel 50.3.2 van deze overeenkomst. Tot slot wijst het Gerecht eveneens de argumenten van EASME af die zijn gebaseerd op de onjuiste premisse dat verzoekster willens en wetens voor haar heeft verzwegen dat de in haar voorstel voor het project P-TEV aangehaalde publicaties onderzoeksfouten bevatten.
Gelet op deze overwegingen verklaart het Gerecht het besluit van het EASME tot ontbinding van de met VeriGraft gesloten subsidieovereenkomst nietig.
(
1
)	Dit agentschap is opgericht bij uitvoeringsbesluit van de Commissie 2013/771/EU van 17 december 2013 tot oprichting van het „Uitvoerend Agentschap voor kleine en middelgrote ondernemingen” en tot intrekking van de besluiten 2004/20/EG en 2007/372/EG (PB L 2013, L 341, blz. 73) en heet sinds 1 april 2021 Europees Uitvoerend Agentschap Innovatieraad en het mkb (Eismea).
(
2
)	Verordening (EU) nr. 1291/2013 van het Europees Parlement en de Raad van 11 december 2013 tot vaststelling van Horizon 2020 – het kaderprogramma voor onderzoek en innovatie (2014‑2020) en tot intrekking van besluit nr. 1982/2006/EG (PB 2013, L 347, blz. 104) (hierna: „kaderprogramma Horizon 2020”).
(
3
)	Besluit 2013/743/EU van de Raad van 3 december 2013 tot vaststelling van het specifieke programma tot uitvoering van „Horizon 2020” – het kaderprogramma voor onderzoek en innovatie (2014‑2020) en tot intrekking van de besluiten 2006/971/EG, 2006/972/EG, 2006/973/EG, 2006/974/EG en 2006/975/EG (PB 2013, L 347, blz. 965).