62002CC0294_PL
Opinion of the Advocate-General
Opinion of the Advocate-General
Spis treści
I –	Wprowadzenie
II –	Umowa
A –	Umowa (w ścisłym znaczeniu)
B –	Załącznik I (opis projektu)
C –	Załącznik II (warunki ogólne)
III –	Stan faktyczny
IV –	Postępowanie przed Trybunałem Sprawiedliwości i żądania
V –	Dopuszczalność skargi
A –	Właściwość Trybunału Sprawiedliwości
B –	Dopuszczalność skargi przeciwko InterTeam
1.	Argumentacja stron
2.	Ocena prawna
C –	Dopuszczalność skargi przeciwko A‑Consult i Ision
1.	Argumentacja stron
2.	Ocena prawna
a)	W przedmiocie żądania głównego
b)	W przedmiocie żądań ewentualnych
VI –	Zasadność
A –	Odpowiedzialność solidarna
1.	Argumentacja stron
a)	Komisja
b)	Pozwane
2.	Ocena prawna
B –	Uprawnienie do zwrotu zaliczki od AMI, Intracom, Euram i Nordbank
1.	Uprawnienia wynikające z umowy
a)	Uprawnienie z art. 1 ust. 2 zdanie drugie umowy (odpowiedzialność za przyczynienie się innego wykonawcy do naruszenia umowy)
b)	Uprawnienie z art. 23.3 załącznika II (zwrot nienależnego świadczenia)
i)	Zakończenie umowy
ii)	Wpłaty dokonane przez Komisję
iii)	Koszty podlegające refundacji
–	Zatwierdzenie przez Komisję sprawozdania obejmującego okres sześciomiesięczny
–	Uprawnienia dyskrecjonalne Komisji
–	Czy wykonawców wiąże ocena zespołu kontrolnego?
–	Ciężar dowodu
2.	Roszczenie z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia
3.	Wniosek wstępny
VII –	W przedmiocie żądania wzajemnego
VIII –	Koszty
IX –	Wnioski
I – Wprowadzenie
1. Na podstawie klauzuli arbitrażowej zawartej w umowie na mocy art. 238 WE Komisja wniosła skargę przeciwko:
– AMI Semiconductor Belgium BVBA, uprzednio Alcatel Microelectronics NV, z siedzibą w Oudenaarde, Belgia (zwanej dalej „AMI”),
– A‑Consult EDV‑Beratungsgesellschaft mbH, z siedzibą w Wiedniu, Austria (zwanej dalej „A‑Consult”)(2),
– Intracom SA Hellenic Telecommunications & Electronic Industry, z siedzibą w Atenach, Grecja (zwanej dalej „Intracom”),
– Ision Sales & Services GmbH & Co. KG, z siedzibą w Hamburgu, Niemcy (uprzednio AllCon Gesellschaft für Kommunikationstechnologie mbH) (zwanej dalej „Ision”),
– Euram‑Kamino GmbH, z siedzibą w Hallbergmoos Niemcy, (zwanej dalej „Euram”),
– InterTeam GmbH w likwidacji, z siedzibą w Itzehoe, Niemcy (zwanej dalej „InterTeam”) i
– HSH Nordbank, uprzednio Landesbank Kiel Girozentrale, z siedzibą w Hamburgu i Kilonii, Niemcy, (zwanej dalej „Nordbank”)
o zwrot 317 214,00 EUR wraz z odsetkami.
2. Powyższa kwota stanowi część zaliczki, którą Komisja przyznała pozwanym na podstawie umowy zawartej w 1998 r. Umowa ta była zawarta w ramach programu szczegółowego w dziedzinie badań naukowych, rozwoju technologicznego i prezentacji (1994–1998) (zwanego dalej „programem Esprit”)(3), który z kolei jest częścią czwartego programu ramowego BRT(4) Wspólnoty.
3. Przedmiotem umowy było wsparcie projektu Electronic commerce fulfilment service for the electronics industry (ECFS/E) – projektu Esprit 26927 (zwanego dalej „projektem”). Istotą projektu było stworzenie i wprowadzenie na rynek platformy internetowej służącej do obrotu częściami elektronicznymi.
4. Ponieważ Komisja uznała świadczenia pozwanych za niewystarczające, zakończyła projekt przed terminem i wezwała pozwane, jako dłużników solidarnych, do zwrotu pobranych zaliczek w części obejmującej niezatwierdzone świadczenia częściowe. W niniejszym sporze w pierwszej kolejności pojawia się pytanie o właściwość Trybunału, ponieważ w klauzuli arbitrażowej wskazano jako sąd właściwy jedynie Sąd Pierwszej Instancji. Kolejne problemy dotyczące dopuszczalności wynikają stąd, że wniosek był skierowany przeciwko pozwanej, która w chwili wniesienia skargi była już zlikwidowana, jak również przeciwko dwóm kolejnym pozwanym, w stosunku do których było już otwarte postępowanie upadłościowe.
5. Istota sporu dotyczy między innymi tego, jak dalece świadczenia nie odpowiadały założeniom umowy i czy Komisja słusznie rozwiązała umowę. Ponadto spór między stronami dotyczy tego, czy pozwane jako dłużnicy solidarni odpowiadają za zwrot. W przypadku gdyby nie istniało zobowiązanie solidarne po stronie dłużników, a zatem Komisja mogłaby żądać jedynie części świadczenia od każdej z pozwanych, skarga już z tego powodu w znacznym stopniu byłaby bezprzedmiotowa, ponieważ przedsiębiorstwa będące głównymi beneficjentami są niewypłacalne, ewentualnie są już zlikwidowane.
II – Umowa
6. W umowie zawartej w dniu 8 czerwca 1998 r. między Wspólnotą Europejską, reprezentowaną przez Komisję, i pozwanymi te ostatnie zobowiązały się do wprowadzenia na rynek i do rozwoju platformy handlu elektronicznego w sektorze mikroelektroniki w celu wymiany, ewentualnie sprzedaży nadwyżek półprzewodników pomiędzy przedsiębiorstwami przemysłu elektronicznego(5) . Ta platforma miała umożliwić przedsiębiorstwom zmniejszenie ich zapasów magazynowych oraz szybkie zbycie nadwyżek półprzewodników, ewentualnie dokonywanie zakupów takich części, których nie mają w zapasach. Jednocześnie w ramach platformy miały zostać zintegrowane logistyka, tzn. wysyłka części, oraz systemy płatności.
7. Termin wykonania projektu został ustalony na 18 miesięcy, począwszy od dnia 1 maja 1998 r. Wspólnota zobowiązała się pokryć do 50% kosztów całkowitych, oszacowanych na 1 080 000 ECU(6) .
8. Umowa zredagowana w języku angielskim odpowiada jednemu z wzorów stosowanych przez Komisję w dziedzinie badań i rozwoju technologicznego(7) . Umowa składa się z trzech części: właściwej umowy (zwanej dalej „umową”), załącznika I (dane przedsiębiorstw uczestniczących w projekcie i szczegółowy opis projektu) i załącznika II (warunki ogólne) (zwanych dalej odpowiednio „załącznikiem I” lub „załącznikiem II”).
A – Umowa (w ścisłym znaczeniu)
9. W art. 1 umowy został następująco określony zakres stosowania umowy:
„1.1 	The Contractors shall carry out this contract jointly and severally towards the Commission for the work set out in Annex I up to the milestone at month 18 (the Project).
1.2 Subject to force majeure [ (8) ]
(including strikes, lockouts and other events beyond the reasonable control of the Contractors ), the Contractors shall use reasonable endeavours to achieve the results intended for the Project
and to fulfil the obligations of a defaulting Contractor . A Contractor
shall not be liable to take action beyond its reasonable control or to reimburse money due from a defaulting Contractor
unless it has contributed to the default. Measures to be taken in the event of force majeure shall be agreed between the contracting parties”.
10. Ponadto umowa zawiera m.in. postanowienia dotyczące kosztów podlegających zwrotowi (art. 3), wypłaty udziału Wspólnoty (art. 4 i art. 9 pkt 2.2), formularza zestawienia kosztów i obowiązkowych sprawozdań sporządzanych przez pozwane (art. 5 i 6). Natomiast w art. 10 wskazano, że prawem właściwym dla tej umowy jest prawo niemieckie(9) .
B – Załącznik I (opis projektu)
11. Załącznik I dzieli się na dwie części. W części pierwszej na wstępie następująco zostały streszczone cele projektu:
– „–	integration of multiple key services for the electronics industry,
– design of appropriate interfaces for an efficient brokerage system to be integrated into the professional IT‑environment of future users and service providers,
– stimulation of increased electronic commerce in the electronics industry, including developing means for rewarding usage (‚bonus component‘) and for quantitatively determining the cost‑efficiency gained through implementation of ECFS/E”.
12. Ponadto załącznik I w pierwszej części zawiera w formie formularzy dokładne dane dotyczące przedsiębiorstw uczestniczących w projekcie, łącznie z przewidywanymi kosztami każdego z nich.
13. W drugiej części załącznika I są dokładniej opisane cele projektu. Zasadniczym elementem tej części jest przedstawienie celu projektu, który obejmuje 8 segmentów (workpackages). Następnie każdy z segmentów jest podzielony na poszczególne zadania (tasks). Jako rezultat każdego z zadań powinno być wykonane określone świadczenie częściowe (deliverable), które może polegać na sprawozdaniu, oprogramowaniu, specyfikacjach technicznych i itp. Dla każdego zadania określa się, w jakim czasie powinno ono zostać wykonane, który wykonawca projektu z jakim wkładem pracy (podane w osobomiesiącach) ma przy tym współdziałać i który wykonawca projektu jest odpowiedzialny za zrealizowanie danego świadczenia częściowego. Szczegółowo zostały przewidziane następujące segmenty:
Workpackage 1: Specification of relevant business procedures (Task 1.1–1.3.), miesiące 0.–2.,
Workpackage 2 : Detailed definition of ECFS/E software (Task 2.1–2.5), miesiące 2.–6.,
Workpackage 3 : Server specification (Task 3.1–3.2), miesiące 2.–3.,
Workpackage 4 : Realisation of software (Task 4.1–4.6), miesiące 3.–15.,
Workpackage 5 : Field user tests (Task 5.1–5.4), miesiące 11.–15.,
Workpackage 6 : Cross border beta‑test (Task 6.1–6.4), miesiące 15.–18.,
Workpackage 7 : Dissemination and acceptance activities (Task 7.1–7.4), miesiące 15.–18. i
Workpackage 8 : Project management (Task 8.1–8.3), miesiące 0.–36.
14. Charakter i zakres udziału pozwanych odpowiada ich roli jako przyszłych ewentualnych użytkowników systemu, jako podmiotów świadczących usługi dodatkowe w ramach systemu albo twórców instrumentów informatycznych (tworzenie stron internetowych, interfejsów, baz danych i pozostałego oprogramowania).
15. AMI i Intracom jako przedsiębiorstwa, które przetwarzają i rozprowadzają części elektroniczne, zaliczają się do grupy użytkowników. Euram jest przedsiębiorstwem spedycyjnym, które mogłoby przejąć wysyłkę części, i razem z Nordbank, który mógłby się rozwinąć w bank obrotu płatniczego, należy do drugiej kategorii. Zadania AMI, Intracom, Euram i Nordbank polegają głównie na współdziałaniu we wczesnym stadium w przygotowaniu katalogu wymagań, a następnie w późniejszej fazie na przeprowadzeniu testów z prototypami.
16. InterTeam, Ision i A‑Consult, mniejsze przedsiębiorstwa branży informatycznej, zajmowały się natomiast właściwym technicznym rozwojem systemu. InterTeam jako koordynator miał ponadto kilka zadań szczególnych, jak na przykład zestawienie sprawozdań oraz organizację działań w celu wykorzystania i rozpowszechnienia produktu na rynku.
17. Trzecia sekcja drugiej części załącznika I dotyczy zarządzania projektem. W jego ramach zostały określone przede wszystkim rola i zadania InterTeam jako koordynatora projektu. Sekcja czwarta dotyczy stworzenia programu gospodarczego. Zgodnie z sekcją piątą wykonawcy projektu, zgodnie z art. 6 umowy i art. 10 załącznika II, przedkładają Komisji, pod kierownictwem InterTeam, krótkie sprawozdania obejmujące okres sześciomiesięczny, wyczerpujące sprawozdanie obejmujące okres dwunastomiesięczny, sprawozdanie z kontroli w połowie wykonania projektu oraz sprawozdanie końcowe. W ostatniej sekcji jest natomiast przewidziane, że wykonawcy projektu, uzupełniająco do uregulowań zawartych w załączniku II, utworzą między sobą konsorcjum.
C – Załącznik II (warunki ogólne)
18. Warunki ogólne zawarte w załączniku II odpowiadają natomiast wzorowi umowy Komisji.
19. Artykuł 2.1 załącznika II stanowi (wyciąg):
„The Coordinator shall:
(a) be the channel for submitting all documents and for general liaison between the Contractors and the Commission. All general communications with the Commission shall be through the Coordinator;
(b) subject to any special conditions in Article 9 of the contract, receive and distribute all payments which shall be made to the Coordinator in trust for the Contractors. The Coordinator shall immediately transfer the appropriate amount of each payment to each Contractor. The Coordinator shall not be the beneficial owner of any payment […]”.
20. Artykuł 5.3 zawiera następującą regulację dotyczącą rozwiązania przez Komisję umowy w trybie natychmiastowym:
„The Commission may immediately terminate the contract, or the participation of any Contractor, by written notice:
(a)(i) where remedial action to rectify non‑performance within a reasonable period of time (being not less than one month) specified in writing has been requested by the Commission and has not been satisfactorily taken[...]”.
21. Następstwa rozwiązania umowy zostały uregulowane w art. 5.4:
„The Community contribution to costs, on termination, shall be paid if they relate to Project Deliverables accepted by the Commission and such other costs which are fair and reasonable, including expenditure commitments.
[…]
For termination under Article 5.3(a), interest may be added to any amount to be reimbursed, upon written request, at 2% above the rate applied by the European Monetary Institute for ECU operations […] for the period between the receipt of the funds and their reimbursement”.
22. W przedmiocie właściwości sądu art. 7 stanowi:
„The Court of First Instance of the European Communities, and in the case of appeal, the Court of Justice of the European Communities shall have exclusive jurisdiction in any dispute between the Commission and the Contractors concerning the validity, application and interpretation of this contract”.
23. W odniesieniu do sprawozdań przedkładanych przez wykonawców art. 10 przewiduje, co następuje:
„10.1 Submission of Reports
The Contractors shall submit to the Commission for approval the following reports […]:
(a) progress reports (the progress, resources employed, deviations to the work plan, and results). Each 12 months, or such other period specified in the contract, the information in the relevant report must enable the Commission to evaluate the progress and cooperation, within the Project and with any related project;
(b) a final report covering all the work, the objectives, the results and the conclusions, including a suitable summary of all these matters;
[…]
10.3 Each progress report shall be submitted within one month of the end of the relevant reporting period.
A final report shall be submitted within two months following the period specified in Article 2.1 of the contract, or the completion of the work, if earlier.
Unless there are observations by the Commission the final report shall be deemed to be approved within two months of its receipt and within one month in the case of other reports”.
24. Artykuły 23.2 i 23.3 przewidują w związku z płatnościami Komisji następujące uregulowania:
„23.2 Subject to Article 24 of this Annex, all payments shall be treated as advances until acceptance of the appropriate Project Deliverables, or, if none are specified, until acceptance of the final report.
23.3 Where the total financial contribution due for the Project, including the result of any audit, is less than the payments made for the Project, the Contractors shall immediately reimburse the difference, in ECU, to the Commission”.
III – Stan faktyczny
25. Wykonanie projektu rozpoczęto w maju 1998 r. W dniu 8 czerwca 1998 r. Komisja wypłaciła InterTeam pierwszą zaliczkę w wysokości 270 000 EUR.
26. W przedstawionym w dniu 15 grudnia 1998 r. sprawozdaniu obejmującym okres sześciomiesięczny pozwane oświadczyły, że spełniły w całości poszczególne świadczenia przewidziane w segmentach 1, 2 i 3.
27. W dniu 29 marca 1999 r. Komisja zaproponowała InterTeam powołanie zespołu kontrolnego (Review Team) składającego się z panów Guidy i Ouzounisa i przesłała ich curricula vitae. InterTeam w liście elektronicznym z dnia 8 kwietnia 1999 r. wyraziła zgodę na zaproponowanych ekspertów.
28. Po przedłożeniu przez pozwane sprawozdania obejmującego okres sześciomiesięczny oraz zestawienia kosztów za ten pierwszy okres Komisja wypłaciła w dniu 6 maja 1999 r. kolejną zaliczkę w wysokości 191 394 EUR za okres od dnia 6 maja do dnia 31 października 1998 r., tak że do tej chwili wpłaty dokonane przez Komisję wyniosły łącznie 461 394 EUR.
29. Na spotkaniu w dniu 11 czerwca 1999 r. w Brukseli, w którym brali udział przedstawiciele pozwanych, Komisji oraz zespół kontrolny, pozwane poinformowały o stanie prac. Ponieważ według zespołu kontrolnego wykonywanie umowy wykazywało poważne niedociągnięcia, ogłosił on zawieszenie projektu do dnia 1 lipca 1999 r. i wezwał wykonawców do dostarczenia mu do tego czasu uzupełniających informacji, potwierdzających usunięcie wskazanych niedociągnięć.
30. Pismem z dnia 18 czerwca 1999 r. Komisja przesłała pierwsze sprawozdanie z kontroli (Review Report) sporządzone w następstwie prezentacji postępów w wykonaniu umowy z dnia 11 czerwca 1999 r. oraz podsumowała raz jeszcze zastrzeżenia kontrolerów. Ponadto pismo zawierało następujące sformułowanie:
„These are the reasons why we agreed to suspend the project until 1 July 1999, during which time the consortium has agreed to deliver additional information… This information shall be assessed immediately after 1 July 1999, additional information and remedial actions to rectify non‑performance will be taken into account in accordance with the period of time specified in Article 5.3 (a)(i) of Annex II to the contract, effective immediately. Please note that in accordance with the relevant Articles of Annex II to the contract (in particular Article 5) the Commission hereby has given termination notice”.
31. Pismem z dnia 29 czerwca 1999 r. Komisja przesłała InterTeam wersję pierwszego sprawozdania z kontroli uzupełnioną o załącznik i ponownie zakwestionowała sposób realizacji umowy. W załączniku kontrolerzy dokonali oceny pierwszego prototypu platformy w Internecie, który po przyznaniu przez pozwane niezbędnych praw dostępu był testowany przez kontrolerów.
32. W dniu 5 lipca 1999 r. InterTeam przedłożyła informacje uzupełniające, częściowo zredagowane w języku niemieckim, i udostępniła Komisji rezultaty, które miały być osiągnięte w dwunastym miesiącu wykonywania umowy. Nieco później InterTeam przedłożyła poza tym przewidziane w umowie sprawozdanie obejmujące okres dwunastu miesięcy.
33. Pismem z dnia 23 czerwca 1999 r. Komisja przesłała InterTeam drugie sprawozdanie z kontroli, uwzględniające dane z dnia 5 lipca i  przywołane powyżej sprawozdanie okresowe oraz zaprosiła pozwane na kolejne spotkanie w dniu 8 września 1999 r. do Brukseli. W drugim sprawozdaniu kontrolerzy podtrzymali główne zastrzeżenia do wszystkich świadczeń. Kontrolerzy zatwierdzili jedynie świadczenia częściowe 2.4, 3.1, 4.1, 4.2, 4.3, 4.5 i 4.6, mimo że uznane zostały za świadczenia niskiej jakości. Również po wyjaśnieniach ze strony pozwanych na spotkaniu w dniu 8 września 1999 r. zespół kontrolny nie zmienił stanowiska.
34. Pismem z dnia 21 grudnia 1999 r. skierowanym do InterTeam Komisja wypowiedziała umowę z mocą wsteczną od dnia 8 września 1999 r. W tym piśmie, którego kopie otrzymały także pozostałe pozwane, Komisja zapowiedziała wezwanie do zapłaty 317 214 EUR. Zdaniem Komisji kwota ta została otrzymana po potrąceniu kosztów zatwierdzonych świadczeń częściowych w wysokości 144 180 EUR z całkowitej wypłaconej zaliczki w wysokości 461 394 EUR. Ponadto Komisja wskazała, jakie udziały w tych zatwierdzonych kosztach przypadają na poszczególnych wykonawców.
35. Jeśli porówna się stosunek zatwierdzonych kosztów do zaliczek wypłaconych wykonawcom, to zgodnie z informacjami Komisji wynika, co następuje:
>lt>4
A: maksymalny udział określony w umowie; B: kwota rzeczywiście wypłacona; C: udział zatwierdzony; D: kwota do zwrotu (Intracom wykazuje saldo dodatnie).
36. Po dalszej korespondencji Komisja ostatecznie wezwała InterTeam pismem z dnia 17 lipca 2000 r. do zapłaty kwoty 317 214 EUR w terminie 7 dni. Ponieważ we wskazanym terminie nie wpłynęła żadna kwota, Komisja pismem z dnia 18 czerwca 2001 r. zażądała od każdej z pozwanych zapłaty kwoty 317 214 EUR wraz z odsetkami.
IV – Postępowanie przed Trybunałem Sprawiedliwości i żądania
37. Komisja w dniu 12 sierpnia 2002 r. wniosła pierwotnie skargę do Sądu Pierwszej Instancji, jednak została ona przekazana do Trybunału Sprawiedliwości. Po porozumieniu się z sekretariatem Sądu, Komisja pismem z dnia 14 sierpnia 2002 r. poinformowała, że rzeczywiście zamierzała wnieść skargę do Trybunału Sprawiedliwości.
38. Komisja stoi na stanowisku, że umowa została skutecznie rozwiązana zgodnie z art. 5.3 lit. a) ppkt i) załącznika II, ponieważ jak wynikało z wiążących pozwane sprawozdań z kontroli, świadczenia pozwanych były niewystarczające, a pozwane nie usunęły braków w wyznaczonym terminie. Zdaniem Komisji Wspólnocie przysługuje, na mocy art. 23.3 załącznika II, żądanie zwrotu zaliczki, o ile nie przypada ona na zatwierdzone świadczenia częściowe. Zgodnie z art. 5.4 załącznika II do roszczenia należy doliczyć odsetki od dnia wypłaty zaliczki. Żądanie zwrotu wynika ponadto z bezpodstawnego wzbogacenia w rozumieniu § 812 Bürgerliches Gesetzbuch (niemiecki kodeks cywilny, zwany dalej „BGB”). Zgodnie z art. 1 umowy i § 420 i nast. BGB, pozwane są zobowiązane do zwrotu jako dłużnicy solidarni.
39. Komisja wnosi do Trybunału o:
nakazanie pozwanym, jako dłużnikom solidarnym, zapłaty na jej rzecz kwoty 317 214 EUR wraz z odsetkami w wysokości stawki stosowanej przez Europejski Instytut Walutowy w odniesieniu do operacji przeprowadzanych w euro powiększonej o 2%, od kwoty 125 820 EUR od dnia 8 czerwca 1998 r. i od kwoty 191 394 EUR od dnia 6 maja 1999 r.
Ponadto w toku rozprawy Komisja w zakresie, w jakim wniosek odnosi się do A‑Consult i Ision, wniosła tytułem żądania ewentualnego o:
orzeczenie, że A‑Consult GmbH i Ision GmbH jako dłużnicy solidarni z pozostałymi pozwanymi są zobowiązane do zapłaty na jej rzecz kwoty 317 214 EUR wraz z odsetkami w wysokości stawki stosowanej przez Europejski Instytut Walutowy w odniesieniu do operacji przeprowadzanych w euro powiększonej o 2%, od kwoty 125 820 EUR od dnia 8 czerwca 1998 r. i od kwoty 191 394 EUR od dnia 6 maja 1999 r.
i tytułem żądania ewentualnego – w przypadku gdyby Trybunał nie uznał istnienia zobowiązania solidarnego pozwanych –
orzeczenie, że A‑Consult GmbH jest zobowiązana do zapłaty na rzecz Komisji 20 862 EUR, a Ision GmbH do zapłaty 8797 EUR w każdym przypadku wraz z odsetkami.
Ponadto Komisja w każdym przypadku wnosi o obciążenie pozwanych kosztami postępowania.
40. AMI, Euram i InterTeam wnoszą o:
– oddalenie skargi zakresie, w jakim odnosi się do nich i
– obciążenie Komisji kosztami postępowania.
41. A‑Consult wnosi o:
– oddalenie skargi i
– obciążenie Komisji kosztami postępowania.
42. Intracom wnosi:
– o oddalenie skargi,
– w drodze roszczenia wzajemnego o nakazanie Komisji zapłaty na jej rzecz 6022 EUR i
– obciążenie Komisji kosztami postępowania.
43. Nordbank wnosi o:
– oddalenie skargi w zakresie, w jakim odnosi się do niej, i
– obciążenie Komisji kosztami postępowania.
44. Pozwane kwestionują twierdzenie, że ich świadczenia były niewystarczające, i na tę okoliczność wnoszą o dopuszczenie dowodu z opinii rzeczoznawcy. Nie można zdaniem mówić o wiążącym charakterze oceny zespołu kontrolnego. W każdym razie świadczenia częściowe wyszczególnione w sprawozdaniu za okres sześciomiesięczny nie mogą być kwestionowane, ponieważ wobec braku zgłoszenia w terminie zastrzeżeń przez Komisję sprawozdanie to należy uznać za zatwierdzone. Również rozwiązanie umowy jest bezskuteczne, ponieważ nie zostało skierowane do wszystkich pozwanych, a jedynie do InterTeam.
45. Pozwane są zdania, że jak wynika z art. 1.2 umowy, w przypadku zwrotu zaliczek nie zachodzi odpowiedzialność solidarna. Zdaniem Intracom i Nordbank każdy z wykonawców odpowiada jedynie w takim zakresie, w jakim można mu przypisać odpowiedzialność za ewentualne niedociągnięcia. Jednak pozwane te ze swoich świadczeń wywiązały się należycie.
46. Ponieważ Ision nie odpowiedziała na skargę, Komisja w swej replice wnosi o wydanie wyroku zaocznego przeciwko tej spółce. Następnie Ision złożyła duplikę, wnosząc o oddalenie skargi.
47. W replice Komisja wnosi również o oddalenie roszczenia wzajemnego Intracom.
48. Dalsze argumenty stron zostaną przedstawione w ramach oceny prawnej, w zakresie, w jakim mają dla niej znaczenie.
V – Dopuszczalność skargi
A – Właściwość Trybunału Sprawiedliwości
49. W art. 7 załącznika II dla wszelkich sporów wynikających z umowy strony wskazały Sąd Pierwszej Instancji jako sąd właściwy w pierwszej instancji. Stosownie do tego Komisja pierwotnie wniosła więc skargę do Sądu Pierwszej Instancji.
50. Jest sporne, czy możliwa jest wykładnia powyższej klauzuli arbitrażowej(10) uzasadniająca w przypadku skargi Komisji także właściwość Trybunału Sprawiedliwości jako sądu pierwszej instancji. Zgodnie z art. 225 ust. 1 WE, Sąd Pierwszej Instancji rzeczywiście jest właściwy między innymi do orzekania na mocy klauzuli arbitrażowej w rozumieniu art. 238 WE, umieszczonej w umowie zawartej przez Wspólnotę. Przepis ten obowiązuje jednak tylko z zastrzeżeniem szczególnej regulacji w Statucie Trybunału Sprawiedliwości, którego art. 51 w brzmieniu nadanym traktatem z Nicei przenosi na Trybunał właściwość w sprawach skarg wniesionych przez instytucje Wspólnot(11) .
51. Podobnie rzecz się przedstawia, jeśli oprzemy się nie na obowiązującym stanie prawnym(12), lecz na stanie prawnym z chwili złożenia skargi. Wówczas, zgodnie z art. 238 WE, była przyjęta co do zasady właściwość Trybunału. Jedynie skargi podmiotów prywatnych na mocy klauzuli arbitrażowej, zgodnie z art. 3 lit. c) decyzji ustanawiającej Sąd Pierwszej Instancji(13), należały do właściwości tego Sądu; w sprawach skarg wniesionych przez instytucje Wspólnot pozostawiono właściwość Trybunału.
52. Przy przyjęciu wyłącznie literalnej wykładni klauzuli okazałaby się ona zatem sprzeczna z postanowieniami dotyczącym właściwości sądów Wspólnoty. Jeśli z tego względu klauzula zostałaby uznana za bezskuteczną, wówczas spór, zgodnie z art. 240 WE, mógłby być prowadzony przed sądami krajowymi.
53. Prawdą jest, że żadna ze stron nie kwestionowała właściwości Trybunału, zaś na stosowne pytanie Trybunału strony wyraźnie potwierdziły, że spór należy do jego właściwości. Jednak gdyby tego nie uczyniły, Trybunał byłby zobowiązany do stwierdzenia bezskuteczności klauzuli arbitrażowej, a co za tym idzie, do stwierdzenia z urzędu swojej niewłaściwości(14) .
54. Niektóre ze stron wskazują, że art. 7 załącznika II został następnie w sposób dorozumiany zmieniony poprzez zgodne w treści uwagi pisemne kontrahentów, w których opowiedzieli się oni za właściwością Trybunału.
55. Jest jednak wątpliwe, czy istnieje taka możliwość. Po pierwsze skarżący powinien, zgodnie z art. 38 § 6 regulaminu, już ze skargą przedłożyć odpis klauzuli arbitrażowej. Abstrahując od wynikającego z powyższego sformułowania wymogu formy pisemnej(15), jego użycie wskazuje wyraźnie, że porozumienie powinno być zawarte przed złożeniem skargi. Ponadto umowa, na mocy jej art. 8, może być zmieniana jedynie w drodze „pisemnego porozumienia” między należycie upoważnionymi przedstawicielami stron. Zagadnienie to ostatecznie może jednak pozostać nierozstrzygnięte, jeśli już z wykładni obecnej wersji klauzuli arbitrażowej wynika, że Trybunał jest właściwy w sprawie wynikających z umowy skarg Komisji.
56. Z wyroku Trybunału w sprawie Feilhauer(16) wynika, że właściwość Trybunału na podstawie klauzuli arbitrażowej należy oceniać jedynie na podstawie prawa wspólnotowego oraz samej klauzuli. Jest to zgodne z powszechnie akceptowaną zasadą, że każdy sąd stosuje własne przepisy proceduralne, włącznie z zasadami dotyczącymi właściwości(17) . Wybór prawa przyjęty w umowie odnosi się więc jedynie do uregulowań materialnoprawnych. Do wykładni klauzuli arbitrażowej, od której ostatecznie uzależniona jest właściwość Trybunału, nie mają zatem zastosowania zasady prawa niemieckiego dotyczące wykładni umów, które w szczególności są zawarte w § 133 i § 157 BGB, również wówczas, gdy klauzula jest zamieszczona w umowie, która podlega prawu niemieckiemu.
57. Również zgodnie z zasadami prawa wspólnotowego przy wykładni umowy nie należy opierać się wyłącznie na jej brzmieniu. Należy raczej uwzględnić także wolę stron umowy oraz okoliczności, w jakich umowa została zawarta(18) .
58. Ze sformułowania klauzuli wynika po pierwsze, że strony umowy nie chciały wyłączyć możliwości zwrócenia się do Trybunału. Właściwość Trybunału jako instancji odwoławczej została nawet wyraźnie w klauzuli przewidziana. Ponadto klauzulą strony dały w każdym razie wyraz temu, że nie chciały wskazać jako właściwych w przypadku sporów prawnych sądów krajowych, lecz sądy wspólnotowe. To, że taka była ich intencja przy zawieraniu porozumienia, strony potwierdziły przed Trybunałem w swoich uwagach.
59. Ponadto należy dodać, że Sąd i Trybunał wspólnie tworzą instytucję „Trybunał Sprawiedliwości”. Wynika to po pierwsze z tego, że w art. 7 ust. 1 WE, w którym zostały wymienione instytucje Wspólnoty, mowa jest jedynie o Trybunale Sprawiedliwości, zaś Sąd nie został osobno wymieniony. Ponadto sekcja traktatu WE, w której zostały zamieszczone przepisy dotyczące Trybunału i Sądu, jest zatytułowana „Trybunał Sprawiedliwości”. Nie jest więc wyłączone, że wskazanie Sądu Pierwszej Instancji niejako pars pro toto obejmuje również Trybunał Sprawiedliwości.
60. W końcu należy uwzględnić, że umowa została zawarta w ramach programu Esprit. Przyznając dotacje w ramach tego program u, Wspólnota realizuje cele badawcze i gospodarczo‑polityczne. Jest więc zasadne przekazanie sądom wspólnotowym właściwości w przypadku sporów prawnych wynikających z takich umów. W ten sposób zagwarantowane zostaje, że takie umowy, zawierane według jednolitego wzoru, będą również interpretowane jednolicie i w kontekście prawa wspólnotowego, na ile zezwala na to prawo krajowe właściwe dla tej umowy.
61. Reprezentowany tu pogląd nie jest sprzeczny z twierdzeniem Trybunału, że jego właściwość na podstawie klauzuli arbitrażowej powinna być poddawana ścisłej wykładni, ponieważ stanowi wyjątek od ogólnej zasady(19) . Ta wypowiedź Trybunału odnosi się do zagadnienia, jakich roszczeń można dochodzić w ramach skargi, zgodnie z art. 238 WE, przed instytucją „Trybunał Sprawiedliwości”, a nie do ograniczenia właściwości Trybunału i Sądu.
62. Ponadto Trybunał wielokrotnie zajmował się już skargami instytucji Wspólnoty na podstawie takich samych bądź podobnych klauzul(20) . W żadnym z tych przypadków Trybunał nie zakwestionował swej właściwości ze względu na sformułowanie klauzuli, mimo że w takim wypadku byłby zobowiązany do stwierdzenia swej niewłaściwości z urzędu. Zatem na tej podstawie można wysnuć jedynie taki wniosek, że Trybunał dokonał wykładni klauzuli w zaproponowany sposób.
63. W tym stanie rzeczy z wykładni art. 7 załącznika II, z uwzględnieniem woli stron i okoliczności towarzyszących wynika, że Trybunał jest właściwy w sprawie skarg Komisji wynikających z omawianej umowy.
B – Dopuszczalność skargi przeciwko InterTeam
64. W dniu 22 grudnia 1999 r. walne zgromadzenie InterTeam podjęło uchwałę o rozwiązaniu spółki, która w dniu 18 stycznia 2000 r. została wpisana do rejestru handlowego. W dniu 8 listopada 2001 r. zakończyła się likwidacja i spółka została wykreślona z rejestru handlowego.
1. Argumentacja stron
65. Zdaniem Komisji, skarga przeciwko InterTeam jest dopuszczalna. Twierdzenie strony skarżącej, że pozwana ma jeszcze aktywa, uzasadnia w jej opinii dopuszczalność skargi. W przeciwnym wypadku pozwana mogłaby uniknąć grożącego jej sporu prawnego poprzez wykreślenie z rejestru handlowego.
66. Natomiast AMI, Euram i InterTeam uważają skargę przeciwko InterTeam za niedopuszczalną. Ich zdaniem InterTeam została wykreślona z rejestru ze względu na przerwanie działalności i wynikający stąd brak majątku, a co za tym idzie, nie ma zdolności procesowej.
2. Ocena prawna
67. Skarga skierowana przeciwko InterTeam byłaby niedopuszczalna, gdyby InterTeam w chwili jej złożenia nie miała ani zdolności prawnej, ani zdolności procesowej. W wyroku w sprawie Komisja przeciwko Oder‑Plan Trybunał rozstrzygał zagadnienie zdolności prawnej i zdolności procesowej spółki na podstawie prawa właściwego ze względu na siedzibę spółki(21) . Prawem właściwym ze względu na siedzibę spółki jest w niniejszym przypadku prawo niemieckie. Zgodnie z prawem niemieckim spółka z ograniczoną odpowiedzialnością (Gesellschaft mit beschränkter Haftung, zwana dalej „GmBH”) przestaje istnieć z chwilą jej wykreślenia z rejestru handlowego po zakończeniu likwidacji. Z proceduralnego punktu widzenia ostateczne rozwiązanie spółki skutkuje również utratą zdolności procesowej; zatem skargi przeciwko takiej spółce są niedopuszczalne(22) .
68. W przeciwieństwie do niniejszego przypadku, pozwana w sprawie Komisja przeciwko Oder‑Plan była jeszcze w likwidacji i nie była jeszcze wykreślona z rejestru handlowego. Zatem wbrew twierdzeniom Komisji z powyższego wyroku nie można wywieść, że skarga przeciwko InterTeam, która już przed złożeniem skargi była w całości zlikwidowana i wykreślona z rejestru, jest dopuszczalna.
69. Jednak zlikwidowana i wykreślona GmbH wyjątkowo może zostać jeszcze pozwana, jeżeli skarżący ma uzasadnione podstawy, by twierdzić, że GmbH ma jeszcze majątek(23) . Wówczas pozwanej spółce przysługuje w tym zakresie przymiot bycia stroną i zdolność procesowa. Warunkiem jest jednak to, że skarżący dostarczy przynajmniej wskazówki świadczące o istnieniu majątku możliwego do wykorzystania(24) . Niczym niepoparte twierdzenie, że GmbH przysługują jeszcze wierzytelności, nie jest natomiast wystarczające, by taki proces był dopuszczalny(25) .
70. Nie jest przekonywający argument Komisji, zgodnie z którym samo twierdzenie, że pozwany dysponuje jeszcze majątkiem, powinno być wystarczające do dopuszczalności wniesienia skargi przeciwko wykreślonej GmbH, ponieważ w przeciwnym wypadku pozwany może uniknąć skargi poprzez wykreślenie z rejestru handlowego. Wykreślenie spółki z rejestru handlowego ma bowiem miejsce dopiero po przeprowadzeniu określonego ustawowo postępowania, które uwzględnia ochronę wierzycieli(26) . Wyjątki od zasady niedopuszczalności wniosków przeciwko zlikwidowanym i wykreślonym spółkom powinny być dopuszczalne jedynie pod warunkiem, że skarżący dostarczy szczegółowe wskazówki świadczące o istnieniu aktywów, ze względu na zasadę pewności prawnej.
71. Ze względu na to, że Komisja jedynie ogólnie twierdziła, że InterTeam dysponuje jeszcze majątkiem, nie przedłożyła jednak żadnych bliższych informacji, skargę Komisji przeciw InterTeam należy odrzucić jako niedopuszczalną(27) .
C – Dopuszczalność skargi przeciwko A‑Consult i Ision
72. Skarga Komisji została złożona w dniu 12 sierpnia 2002 r. Już wcześniej, mianowicie w dniu 25 lipca 2002 r. w odniesieniu do A‑Consult na mocy prawa austriackiego zostało otwarte postępowanie upadłościowe wszczynane w przypadku niepowodzenia postępowania układowego (Anschlußkonkursverfahren), natomiast w odniesieniu do Ision w dniu 19 lipca 2002 r. zostało otwarte postępowanie upadłościowe na mocy prawa niemieckiego.
1. Argumentacja stron
73. Nadzorca sądowy A‑Consult twierdzi, że skarga wniesiona przeciwko A‑Consult jest niedopuszczalna. Na podstawie § 6 Konkursordnung (austriackie prawo upadłościowe, zwane dalej „KO”) po otwarciu postępowania upadłościowego nie mogą być wszczynane ani kontynuowane postępowania sądowe mające na celu dochodzenie praw lub dóbr wchodzących w skład masy upadłości danej spółki. Zgodnie z art. 16 i 17 rozporządzenia Rady (WE) nr 1346/2000 z dnia 29 maja 2000 r. w sprawie postępowania upadłościowego(28) (zwanego dalej „rozporządzeniem nr 1346/2000”) wszczęcie postępowania upadłościowego w jednym z państw członkowskich Unii Europejskiej podlega uznaniu we wszystkich pozostałych państwach członkowskich i wywołuje w tych państwach skutki, które wynikają z prawa państwa wszczęcia postępowania.
74. Również Ision uważa skargę wniesioną przeciwko niej za niedopuszczalną. Wraz z otwarciem postępowania upadłościowego w dniu 19 lipca 2002 r. spółka straciła zdolność pozywania i bycia pozywaną. Z tą chwilą prawo prowadzenia procesu, w odniesieniu do znajdującego się w upadłości majątku, przysługuje zarządcy, zgodnie z § 80 Insolvenzordnung (niemieckiego prawa upadłościowego, zwanego dalej „InsO”). Jednak skargi zarządcy nie doręczono. Zarządca nie stał się więc stroną sporu.
75. Zdaniem Komisji, skargi są dopuszczalne. Wyłączna właściwość Trybunału do rozpoznania niniejszego sporu wynika z art. 238 WE w związku z klauzulą arbitrażową. Z orzecznictwa Trybunału wynika, że tej wyłącznej właściwości nie może zostać przeciwstawione prawo krajowe. Rozporządzenie nr 1346/2000 dotyczy jedynie skutków postępowania upadłościowego w państwach członkowskich, ale w żadnym razie nie odnosi się do skutków dopuszczalności skargi przed Trybunałem. Ponadto Komisja dopiero w dniu 23 września 2002 r., a więc dwa i pół miesiąca po otwarciu postępowania upadłościowego przez A‑Consult, została o tym poinformowana. To powiadomienie nie może zostać uznane za „niezwłoczne” w rozumieniu art. 40 rozporządzenia nr 1346/2000.
2. Ocena prawna
a) W przedmiocie żądania głównego
76. Dopuszczalność skarg przeciwko spółkom, w odniesieniu do których zostało otwarte postępowanie układowe lub upadłościowe, może być postrzegana jako zagadnienie zdolności prawnej i zdolności procesowej, tak samo jak dopuszczalność skarg przeciwko spółkom znajdującym się w likwidacji. Przemawia za tym okoliczność, że otwarcie postępowania upadłościowego powoduje bezpośrednio zmianę statusu spółki, jak również to, że nie może ona już działać przez swoje organy. Spółka przekształca się w zarządzany przez zarządcę odrębny majątek (masę upadłościową). Należałoby się zatem posłużyć prawem właściwym ze względu na siedzibę spółek, a więc prawem austriackim, ewentualnie niemieckim(29) .
77. Kwestia dopuszczalności mogłaby jednak zostać określona jako dodatkowe zagadnienie formalnoprawne, również zgodnie z lex fori, a więc przepisami proceduralnymi Trybunału, które jednak nie zawierają żadnego przepisu, który mógłby zostać zastosowany wprost w tym przypadku. W każdym razie, zgodnie z wyrokiem w sprawie Feilhauer(30), przed Trybunałem nie mogą być powołane krajowe przepisy procesowe, które wyłączają właściwość Trybunału.
78. Kwalifikacja problemu jako zagadnienie zdolności procesowej czy ogólny problem dopuszczalności może jednak nie mieć znaczenia, jeśli z wykładni przepisów proceduralnych Trybunału, przy uwzględnieniu rozporządzenia nr 1346/2000 wynikałoby, że skutki postępowania upadłościowego wszczętego w państwach członkowskich należy uwzględnić również w postępowaniu przed Trybunałem.
79. Zgodnie z art. 4 ust. 2 lit. f) rozporządzenia nr 1346/2000, prawo państwa wszczęcia postępowania upadłościowego określa jego wpływ na sposoby dochodzenia roszczeń przez poszczególnych wierzycieli. Zatem dopuszczalność dochodzenia roszczeń przed sądami państw członkowskich określałoby prawo niemieckie i austriackie.
80. Zgodnie z prawem niemieckim, na mocy § 87 InsO, po wszczęciu postępowania upadłościowego w odniesieniu do dłużnika wierzyciele mogą dochodzić swych roszczeń wyłącznie z poszanowaniem przepisów dotyczących postępowania upadłościowego. Przepisy dotyczące procedury składania zgłoszeń, zgodnie z § 174 i nast. InsO, mają pierwszeństwo przed środkami prawnymi przewidzianymi w przepisach postępowania cywilnego. Bezpośrednie dochodzenie roszczeń od dłużnika lub zarządcy należy odrzucić jako niedopuszczalne(31) .
81. Również prawo austriackie, zgodnie z § 6 ust. 1 KO, zakazuje po otwarciu postępowania upadłościowego wszczynania postępowań sądowych mających na celu dochodzenie lub zabezpieczenie roszczeń na majątku dłużnika.
82. Zatem na podstawie prawa krajowego wszystkie skargi należałoby oddalić jako niedopuszczalne.
83. Wprawdzie należy zgodzić się z Komisją, że rozporządzenie nr 1346/2000 nie zawiera żadnych przepisów, które przewidywałyby wprost jego stosowanie w postępowaniu przed Trybunałem. Przepisy proceduralne Trybunału również nie powołują się na rozporządzenie. Z wykładni celowościowej rozporządzenia wynika jednak, że nie dopuszcza ono żadnych wyjątków od ustanowionych w nim zasad w zakresie postępowania przed Trybunałem.
84. Celem postępowania upadłościowego jest dokonanie równego podziału dostępnych aktywów pomiędzy wszystkich wierzycieli w ramach jednego postępowania, w którym uczestniczą wszyscy wierzyciele. Dlatego zgodnie z prawem krajowym wyłączona jest możliwość odrębnego dochodzenia roszczeń po wszczęciu postępowania upadłościowego. Wierzyciele nie mogą ani złożyć bezpośrednio powództwa w celu uzyskania odrębnego tytułu, ani też nie mogą prowadzić odrębnej egzekucji na podstawie wydanego już tytułu wykonawczego(32) . W ten sposób niektórzy wierzyciele mogliby zapewnić sobie korzystniejszą sytuację w stosunku do pozostałych. Przepis art. 4 ust. 2 lit. f) rozporządzenia nr 1346/2000 stanowi gwarancję, że zasada ta nie będzie mogła być obchodzona poprzez składanie pozwów w innych państwach członkowskich.
85. Rozporządzenie obowiązuje bezpośrednio we wszystkich państwach członkowskich i wiąże wszystkie sądy krajowe. Nie widzę powodów, dla których zasady zawarte w rozporządzeniu nie miałyby być przestrzegane również w postępowaniu przed sądami wspólnotowymi. Gdyby zasady te nie zostały odpowiednio zastosowane w przypadku skarg Komisji, Komisja uzyskałaby nieuzasadnione uprzywilejowanie w stosunku do pozostałych wierzycieli, którzy mogą zgłaszać swoje roszczenia jedynie w ramach postępowania upadłościowego(33) . W celu zachowania skuteczności ( effet utile ) rozporządzenia również do Komisji musi mieć zastosowanie zasada, że po wszczęciu postępowania upadłościowego może ona zgłaszać swoje roszczenia wynikające z umowy jedynie w ramach postępowania upadłościowego przed sądem krajowym.
86. Stwierdzenia Trybunału zawarte w wyroku w sprawie Komisja przeciwko Feilhauer(34), jak również zasada, zgodnie z którą sąd stosuje własne przepisy procesowe, nie wykluczają prezentowanego tu rozwiązania. Przepisy krajowe wykluczające dopuszczalność skargi przed Trybunałem są bowiem stosowane na podstawie wspólnotowej normy kolizyjnej [art. 4 ust. 2 lit. f) rozporządzenia nr 1346/2000]. Prawo wspólnotowe samo więc akceptuje czy nawet nakazuje, by dopuszczalność skargi przed Trybunałem była ograniczona przez właściwe przepisy krajowe.
87. Pomocniczo Komisja argumentuje, że w każdym razie dopuszczalność skargi przeciwko A‑Consult, nawet jeśli będą stosowane przepisy rozporządzenia nr 1346/2000, wynika stąd, że – wbrew przepisowi art. 40 rozporządzenia – została ona powiadomiona o wszczęciu postępowania upadłościowego dopiero po upływie dwóch i pół miesiąca po tym fakcie, a zatem nie nastąpiło to „niezwłocznie” w rozumieniu tego przepisu.
88. Nie można przychylić się do tego argumentu. Przepis art. 40 rozporządzenia nr 1346/2000 nie ustanawia mianowicie żadnej sankcji, która przewidywałaby, że w przypadku opóźnionego powiadomienia wszczęcie postępowania upadłościowego wywołuje skutki jedy nie w stosunku do wierzycieli, którzy zostali powiadomieni niezwłocznie. Ponadto wszczęcie postępowania upadłościowego jest wpisywane do rejestru handlowego (w Niemczech) czy rejestru przedsiębiorców (w Austrii) i ogłaszane publiczne, tak że Komisja również bez otrzymania odpowiedniej informacji była w stanie uzyskać informację o otwarciu postępowania.
89. W rezultacie należy zatem stwierdzić, że skarga przeciwko A‑Consult i Ision jest niedopuszczalna, ponieważ austriackie i niemieckie prawo upadłościowe, które w tych przypadkach mają zastosowanie, wyłączają dochodzenie roszczeń przez poszczególnych wierzycieli po wszczęciu postępowania upadłościowego.
b) W przedmiocie żądań ewentualnych
90. W toku rozprawy Komisja zmodyfikowała swoje żądanie świadczenia odnośnie do A‑Consult i Ision, zgłaszając tytułem roszczenia ewentualnego wniosek o uznanie wierzytelności. Do tego czasu wierzytelność przysługująca od A‑Consult nie została jeszcze zgłoszona na listę wierzytelności. Natomiast wierzytelność przysługująca od Ision została w bliżej nieokreślonym czasie, jak zgodnie twierdzili w toku rozprawy Komisja i zarządca Ision, zgłoszona na listę wierzytelności i została zakwestionowana przez zarządcę.
91. Jeśli zgłoszona wierzytelność zostanie w określonym terminie zakwestionowana przez zarządcę albo jednego z wierzycieli, wówczas wierzyciel zgodnie z prawem austriackim może zgłosić wniosek o uznanie wierzytelności na podstawie § 110 KO. Właściwy dla tego wniosku jest, na podstawie § 111 KO, sąd upadłościowy. Odpowiednio na gruncie prawa niemieckiego zastosowanie znajduje § 179 i nast. InsO.
92. Przewidziana zarówno w niemieckim, jak i austriackim porządku prawnym właściwość sądu upadłościowego dla takich wniosków o uznanie wierzytelności nie stoi na przeszkodzie wniesieniu stosownej skargi do Trybunału. Zgodnie z § 110 ust. 1 KO wniosek o uznanie wierzytelności przed (austriackim) sądem upadłościowym jest możliwy jedynie wtedy, gdy jest dopuszczalna droga sądowa. Odpowiednio na gruncie prawa niemieckiego zastosowanie znajduje § 185 i nast. InsO. Ponieważ zgodnie z art. 238 WE w przypadku klauzuli arbitrażowej wyłącznie właściwy jest Trybunał, wniesienie sprawy do sądu krajowego byłoby niedopuszczalne. Na gruncie prawa niemieckiego uznaje się ponadto, że wniosek o uznanie kwestionowanych w postępowaniu upadłościowym wierzytelności, na zasadzie wyjątku od § 180 InsO, może być wniesiony przed wybrany przez strony sąd arbitrażowy(35) .
93. Warunkiem dopuszczalności wniosku o uznanie wierzytelności jest jednak w każdym przypadku to, by wierzytelność została zgłoszona na listę wierzytelności i została zakwestionowana, co w przypadku wierzytelności przysługującej od A‑Consult nie miało dotąd miejsca. Żądania ewentualne w części dotyczącej A‑Consult są zatem niedopuszczalne. Jak długo bowiem brak jest pewności, czy wierzytelność jest zakwestionowana, nie ma potrzeby ochrony prawnej. Jeśli wierzytelność nie była zakwestionowana, Komisja nie miała potrzeby dochodzić uznania swej wierzytelności poprzez wniesienie omawianej skargi.
94. Mimo że roszczenie wobec Ision zostało zgłoszone na listę wierzytelności(36), żądania ewentualne mogą być jednak również niedopuszczalne z powodu skierowania przeciwko niewłaściwemu pozwanemu lub z powodu zgłoszenia po terminie.
95. Wniosek o uznanie zasadności wpisu wierzytelności na listę należy skierować przeciwko innym pozwanym niż tym, przeciwko którym było pierwotnie wniesione żądanie dotyczące świadczenia, mianowicie przeciwko tym, którzy kwestionują istnienie wierzytelności. Może być to zarządca, jak również inny wierzyciel. Wątpliwości co do dopuszczalności ewentualnych żądań przeciwko Ision wynikają stąd, że Komisja nie skierowała zmodyfikowanego wniosku przeciwko zarządcy albo innemu wierzycielowi, który zakwestionował wierzytelność. W konsekwencji wniosek nie został formalnie doręczony zarządcy.
96. Nawet gdyby dokonać przychylnej wykładni żądań w tym sensie, że powinny one zostać skierowane przeciwko zarządcy, to przeciwko ich dopuszczalności przemawia fakt, że zostały przedstawione dopiero w toku rozprawy. Oczywiście w zasądzeniu odpowiedniego świadczenia mieści się już uznanie roszczenia. Ponieważ jednak wniosek o uznanie wierzytelności na liście jest skierowany przeciwko innym pozwanym niż tym, przeciwko którym było pierwotnie wniesione żądanie dotyczące świadczenia, mianowicie przeciwko tym, którzy kwestionują istnienie wierzytelności, w tym przypadku konieczna jest modyfikacja wniosku.
97. Regulamin nie określa precyzyjnie, czy i ewentualnie do jakiego momentu możliwa jest jeszcze modyfikacja wniosku. Zgodnie z art. 42 § 2 regulaminu nie można przedstawiać nowych zarzutów podczas postępowania, chyba że ich podstawą są okoliczności prawne i faktyczne wynikłe w trakcie postępowania. Przepis ten należy zastosować do omawianej modyfikacji skargi, włącznie z odpowiednimi okolicznościami faktycznymi, w szczególności odnośnie do zgłoszenia wierzytelności na listę i zakwestionowania wierzytelności przez zarządcę.
98. Postępowanie upadłościowe w stosunku do Ision zostało otwarte w dniu 19 lipca 2002 r. Jeśli nawet Komisja w chwili złożenia wniosku w dniu 19 lipca 2002 r., mimo publicznego ogłoszenia, nie miała jeszcze wiedzy o wszczęciu postępowania, to nabyła ją przecież najpóźniej z chwilą doręczenia, wniesionego w tym postępowaniu, pisma zarządcy Ision z dnia 26 września 2002 r.
99. Od tej chwili Komisja miała możliwość zgłoszenia wierzytelności i po zakwestionowaniu wierzytelności przez zarządcę przedstawienia wniosków o jej uznanie. W rzeczywistości jednak Komisja przedstawiła te wnioski dopiero na rozprawie, w dniu 8 lipca 2004 r., nie uzasadniając tego opóźnienia. Doprowadziło to m.in. do niewystarczającego włączenia do niniejszego postępowania zarządcy Ision. Zarządca przed zgłoszeniem wierzytelności i doręczeniem mu skargi nie miał żadnego powodu, by uczestniczyć w postępowaniu przed Trybunałem.
100. Wobec tego skarga przeciwko A‑Consult i przeciwko Ision jest również niedopuszczalna w zakresie, w jakim dotyczy ewentualnego uznania wierzytelności.
VI – Zasadność
101. Komisja zgłasza żądanie zwrotu zaliczek, które opiera na postanowieniach umownych, w szczególności na art. 23.3 załącznika II i na bezpodstawnym wzbogaceniu na podstawie § 812 BGB, przeciwko pozwanym jako dłużnikom solidarnym. Ponieważ skarga przeciwko InterTeam, A‑Consult i Ision jest niedopuszczalna, pozostaje jeszcze tylko zbadać, czy skarga przeciwko AMI, Intracom, Euram i Nordbank(37) jest uzasadniona.
102. Zobowiązanie solidarne, zgodnie z § 421 BGB, charakteryzuje się tym, że każdy z dłużników jest zobowiązany spełnić świadczenie w całości. Jedynie gdyby występowało zobowiązanie solidarne, wniosek Komisji miałby szansę na uwzględnienie w pełnym zakresie. W przeciwnym przypadku Komisja mogłaby żądać od każdego z wykonawców tylko części świadczenia.
A – Odpowiedzialność solidarna
1. Argumentacja stron
a) Komisja
103. Komisja przede wszystkim podnosi, że odpowiedzialność solidarna wynika z art. 1 umowy i art. 23.3 załącznika II. Rozdzielenie etapów zadania na poszczególnych wykonawców nie wyklucza istnienia zobowiązania solidarnego, ponieważ poszczególne świadczenia powinny zaspokoić ten sam cel świadczenia.
104. Ponadto jak twierdzi Komisja, z umowy wynika również, że każda z pozwanych powinna odpowiadać za zaniedbania pozostałych pozwanych, zgodnie z § 425 ust. 1 BGB(38) . Taka współodpowiedzialność za winę innych dłużników solidarnych jest w prawie niemieckim dopuszczalna, jeżeli – tak jak w niniejszej sprawie – kilku przedsiębiorców zobowiązało się do wytworzenia dzieła (§ 427 BGB).
105. Przepis art. 1 ust. 2 umowy nie dotyczy niniejszego przypadku, lecz zdaniem Komisji określa, w jakim zakresie wykonawcy odpowiadają względem osób trzecich (np. podwykonawców) za zaniedbania jednego z wykonawców. Nawet gdyby chodziło przy tym o wyjątek od odpowiedzialności solidarnej względem Komisji, pozwane nie uczyniły wszystkiego w celu usunięcia zaniedbań przedstawionych w sprawozdaniach z kontroli. W każdym razie, w opinii Komisji, pozwane naruszyły obowiązek wzajemnej współpracy oraz wbrew przepisowi art. 2 ust. 3 lit. c) załącznika II nie powiadamiały jej o niewystarczających postępach prac.
b) Pozwane
106. Według A‑Consult i Intracom art. 1 ust. 1 umowy nie stanowi w każdym razie podstawy zobowiązania solidarnego do obowiązku zwrotu na podstawie art. 23.3 załącznika II. Przeciwnie, odpowiedzialność za świadczenia dodatkowe została uregulowana wyłącznie w art. 1 ust. 2 umowy.
107. Intracom wyklucza istnienie zobowiązania solidarnego już z tego powodu, że nie każdy dłużnik ma niezbędną wiedzę specjalistyczną, aby spełnić całe świadczenie. Ponadto w przypadku wątpliwości postanowienie umowne ma pierwszeństwo przed uregulowaniem zawartym w § 427 BGB.
108. Zarówno AMI, Euram i InterTeam, które przedstawiły wspólne uwagi, jak również Nordbank są zdania, że zobowiązanie solidarne, uregulowane w art. 1 ust. 1 umowy, w zakresie obowiązku spełnienia świadczenia głównego ulega istotnej modyfikacji w ust. 2 tego postanowienia.
109. Ponadto pozwane twierdzą, że Komisja nie przedstawiła w sposób szczegółowy, które zaniedbania są zarzucane poszczególnym wykonawcom na podstawie art.1 ust. 2 umowy. Nordbank i Intracom dodają, że do czasu przerwania prac wywiązywały się ze wszystkich zobowiązań. Ze względu na wcześniejsze zakończenie nie doszło już do wykonania prac, do wykonania których byli zobowiązani.
110. Nordbank i Intracom zaprzeczają, by został naruszony obowiązek powiadomienia. Ich zdaniem przepis art. 2 ust. 3 lit. c) załącznika II przewiduje jedynie, że wykonawcy poprzez koordynatora powinni byli wskazywać Komisji na trudności w ich zakresach zadań. W każdym razie nie mogło być im wiadome, że inni wykonawcy mogli znajdować się w zwłoce.
111. Z charakteru umowy jako umowy subwencyjnej wynika, zdaniem Nordbank, że każdy wykonawca jest zobowiązany jedynie do zwrotu w takim zakresie, w jakim rzeczywiście otrzymał nienależne mu środki publiczne.
2. Ocena prawna
112. Istnienie zobowiązania solidarnego należy przede wszystkim wywieść z samych postanowień umowy. Po pierwsze istnienie zobowiązania solidarnego mogłoby wynikać wprost z umowy. Ponadto odpowiedzialność solidarna wykonawców mogłaby wynikać stąd, że ewentualnie tworzą oni spółkę cywilną (GbR) w rozumieniu § 705 BGB, której celem jest realizacja projektu(39) . Każdy ze wspólników spółki cywilnej co do zasady odpowiada akcesoryjnie za zobowiązania spółki i za całość zobowiązań, a nie tylko do wysokości udziału, który przypada mu na podstawie wewnętrznych stosunków spółki(40) .
113. Warunkiem akcesoryjnej odpowiedzialności dłużników jest jednak, tak jak w przypadku umownej odpowiedzialności solidarnej, by umowa rzeczywiście dopuszczała uprawnienie do uzyskania zwrotu zaliczek od spółki (a nie tylko od poszczególnych wspólników) i żeby osobista odpowiedzialność wspólników nie została ograniczona.
114. W zakresie obowiązku spełnienia świadczenia głównego, a więc realizacji projektu, brzmienie art. 1 ust. 1 umowy zdaje się jednoznacznie dopuszczać zobowiązanie solidarne. Użyte w tekście umowy sformułowanie jointly and severally
odpowiada zobowiązaniu solidarnemu. Tak również brzmi odpowiednie sformułowanie w wersji niemieckiej wzorca umowy: „Die Vertragspartner führen die in Anhang I dieses Vertrags genannten Arbeiten […] als Gesamtschuldner […] aus”.
115. Jeżeli jednak niepodzielne świadczenie, tak jak w niniejszym przypadku, nie może zostać samodzielnie spełnione przez każdego z wykonawców z osobna, wykonawcy mogli zamiast zobowiązania solidarnego przewidzieć również zobowiązanie wspólne, nie można bowiem zakładać, że wykonawcy chcieli zobowiązać się do wykonania świadczenia niemożliwego(41) . Zobowiązanie wspólne charakteryzuje się tym, że wierzyciel nie może żądać od każdego dłużnika z osobna, aby ten spełnił całe świadczenie, lecz tylko aby świadczenie zostało spełnione przez wszystkich współdziałających dłużników(42) .
116. Z art. 1 ust. 2 umowy wynika, że rzeczywiście, odmiennie do tego, co wynika z brzmienia ust. 1, zostało uzgodnione zobowiązanie wspólne. Przepis art. 1 ust. 2 nakłada na wykonawców jedynie obowiązek dołożenia wszelkich starań w celu osiągnięcia określonych w projekcie rezultatów i wykonania zobowiązań ciążących na wykonawcy pozostającym w zwłoce. Ponadto żaden wykonawca nie jest odpowiedzialny za wydarzenia niezależne od niego w normalnych warunkach. Ponieważ wykonawca nie jest zobowiązany do spełnienia samodzielnie świadczenia w całości, wyklucza to istnienie zobowiązania solidarnego.
117. W niniejszym sporze nie chodzi już jednak o świadczenie główne, czyli o realizację projektu i stworzenie platformy służącej obrotowi częściami elektronicznymi. Komisja raczej żąda zwrotu zaliczek, do których pozwane, zdaniem Komisji, nie mają prawa. Okoliczność, że w przypadku świadczenia głównego nie powstaje zobowiązanie solidarne, jest przesłanką wskazującą, jak generalnie wykonawcy chcieli rozdzielić ryzyko. Z pewnością nie oznacza to jednak, że w przypadku obowiązku zwrotu również nie powstaje zobowiązanie solidarne.
118. Zwrot zaliczek stanowi świadczenie podzielne, do którego, zgodnie z przepisami ustawy, mają zastosowanie następujące zasady. Jeżeli kilku dłużników jest zobowiązanych spełnić świadczenie podzielne, takie jak sporny zwrot zaliczek, wówczas, zgodnie z § 420 BGB, w razie wątpliwości odpowiadają oni jedynie proporcjonalnie. Jednak w drodze wyjątku § 427 BGB przewiduje, że również w przypadku świadczeń podzielnych w razie wątpliwości powstaje odpowiedzialność solidarna, jeśli kilku dłużników w umowie zobowiąże się łącznie do określonego świadczenia. Taka wykładnia jest jednak do przyjęcia tylko z zastrzeżeniem, że w umowie nie postanowiono inaczej, co w dalszej części należy zbadać. Z zobowiązaniem solidarnym moglibyśmy mieć do czynienia również wówczas, gdyby chodziło o zobowiązanie GbR, za które wspólnicy odpowiadają akcesoryjnie jako dłużnicy solidarni.
119. Zasadniczym przepisem umowy, który dotyczy zwrotu zaliczek przekraczających zatwierdzone koszty, jest art. 23.3 załącznika II. Przepis ten nie przewiduje dosłownie odpowiedzialności solidarnej wszystkich wykonawców. Komisja mogłaby żądać zwrotu od hipotetycznej spółki lub od ogółu wykonawców, za których zobowiązania solidarnie odpowiada każdy z nich. Jest również możliwe, że każdy z wykonawców odpowiada tylko za kwotę, którą otrzymał.
120. W art. 23.3 jako zobowiązani do zwrotu zaliczek zostali wskazani the contractors
(wykonawcy). Niekoniecznie musi z tego wynikać wspólne zobowiązanie, a tym bardziej dług solidarny. To sformułowanie może również być rozumiane w ten sposób, że wszyscy wykonawcy muszą wówczas zwrócić kwoty przekraczające należne im wynagrodzenie z tytułu poniesionych kosztów.
121. Z użycia czasownika to reimburse
(zwracać) można wywodzić, że wykonawcy muszą zwrócić jedynie takie kwoty, które rzeczywiście przedtem otrzymali. W istocie chodzi więc o szczególne umowne uregulowanie bezpodstawnego wzbogacenia. Uprawnienia z bezpodstawnego wzbogacenia, zgodnie z § 812 BGB, obejmują wydanie tego, co uzyskało się (samemu). Co do zasady nie powstaje więc zobowiązanie solidarne między kilkoma wykonawcami, którzy są zobowiązani do wydania tego, co np. uzyskali na podstawie nieważnej umowy(43) . Jednak sytuacja może być inna, gdy wzbogaconym jest wspólnota niepodzielnej ręki, jak np. GbR(44) .
122. Decydujące dla zrozumienia obowiązku zwrotu jest więc ustalenie, na czyją rzecz nastąpiła wypłata. Zatem tylko ten, kto był beneficjentem płatności, jest zobowiązany do zwrotu.
123. Byłoby możliwe, aby Komisja, zgodnie z umową, wypłaciła wykonawcom kwoty niepodzielnej ręki, w szczególności utworzonej przez nich jednej GbR. Już pierwsze spojrzenie wystarcza do stwierdzenia, że Komisja dokonuje wypłat koordynatorowi, a nie proporcjonalnie każdemu wykonawcy.
124. Z art. 2.1 załącznika II wynika tymczasem, że koordynator przyjmuje płatności powierniczo i natychmiast musi je przekazać wykonawcom, nie stając się samemu właścicielem funduszy. Płatność nie wchodziła więc do majątku spółki utworzonej przez wykonawców albo innej szczególnej wspólnoty niepodzielnej ręki. Przeciwnie, właściwym beneficjentem płatności jest każdy pojedynczy wykonawca w wysokości przysługującego mu udziału w subwencji, który jest z góry określony w zawartym w umowie planie kosztów. Koordynator pełni jedynie funkcję pośrednika, który wyręcza Komisję w płatnościach dla większej liczby beneficjentów.
125. Każdy wykonawca jest zatem na mocy art. 23.3 załącznika II zobowiązany jedynie do zwrotu udziału w zaliczkach, które sam otrzymał. Ponieważ nie nastąpiło żadne wzbogacenie majątku spółki, należy również wykluczyć odpowiedzialność solidarną na podstawie ewentualnie posiadanego przez wykonawców statusu udziałowców spółki.
126. Taki wniosek potwierdza analiza art. 23.3 załącznika II w związku z art. 1 ust. 2 umowy. Zgodnie z art. 1 ust. 2 zdanie drugie umowy, wykonawca nie jest zobowiązany do zwrotu kwot należnych od pozostającego w zwłoce innego wykonawcy, chyba że przyczynił się on do powstania tej zwłoki.
127. Komisja twierdzi, że ta regulacja dotyczy jedynie obowiązków ciążących na poszczególnych wykonawcach, a więc np. długów wobec podwykonawców albo obowiązku zapłaty w stosunku wewnętrznym wobec innych wykonawców. Natomiast do żądań, które są skierowane przeciwko wszystkim wykonawcom łącznie, przepis art. 1 ust. 2 zdanie drugie umowy zupełnie nie znajduje zastosowania.
128. Taka wykładnia nie jest jednak przekonywająca. Przepis art. 1 jest podstawowym postanowieniem umowy, które określa obowiązki pozwanych w stosunku do Komisji. Artykuł 1 ust. 1 dosłownie mówi o pracach wykonywanych „względem Komisji”, ust. 2 dotyczy środków przedsiębranych na wypadek zakłóceń przy wykonaniu tych obowiązków. Wykonawcy muszą zatem w określonych granicach zastępować wykonawców pozostających w zwłoce (ust. 2 zdanie pierwsze). Te granice są następnie dokładniej określane w ust. 2 zdanie drugie. Ciągle chodzi jednak o określenie zakresu zobowiązań wykonawców względem Komisji.
129. Gdyby art. 1 ust. 2 zdanie drugie umowy rozumieć w sposób, jakiego domaga się Komisja, wówczas ten fragment odnosiłby się do zobowiązań wykonawców między sobą albo wobec osób trzecich. W ten sposób cała ta regulacja całkowicie wypadłaby z kontekstu art. 1 umowy. Tego typu uregulowania znalazłyby się raczej w uregulowaniach dotyczących konsorcjum między pozwanymi niż w umowie z Komisją.
130. Przy właściwej wykładni należy raczej rozumieć art. 1 ust. 2 zdanie drugie w związku z art. 23.3 załącznika II w ten sposób, że wykonawca nie jest zobowiązany do zwrotu zaliczek, które inny wykonawca otrzymał niesłusznie, ponieważ nie spełnił ciążącego na nim świadczenia, ewentualnie spełnił je w sposób wadliwy albo ponieważ nieprawidłowo przedstawił powstałe koszty.
131. Oczywiście wykonawca może odpowiadać, o ile przyczynił się do niedotrzymania umowy. W tych ramach art. 1 ust. 2 zdanie drugie umowy uprawnia Komisję do żądania zwrotu zaliczek od wykonawcy, który sam ich nie otrzymał. Warunkiem tego jest, by dłużnik przyczynił się do nienależytego wykonania albo niewykonania umowy. Postanowienie to nie tworzy jednak zobowiązania solidarnego w odniesieniu do żądań zwrotu. Raczej w konkretnym przypadku należy ustalić, czy i ewentualnie w jakim zakresie wykonawca w drodze wyjątku powinien zwrócić zaliczki, których sam nie otrzymał(45) .
132. Gdyby nawet przeciwnie do rozważań przeprowadzonych w pkt 119–125 założyć, że istnieje zobowiązanie spółki, to należy uwzględnić, że odpowiedzialność osobista wspólników za długi spółki może zostać ograniczona w umowach z osobami trzecimi(46) . Artykuł 1 ust. 2 umowy należałoby zakwalifikować jako takie ograniczenie odpowiedzialności, dlatego z tego powodu należy również wyłączyć odpowiedzialność solidarną na podstawie utworzenia spółki.
133. Całościowa analiza umowy potwierdza, że nie zostało przyjęte zobowiązanie solidarne dla obowiązków zwrotu zaliczek. Świadczenia poszczególnych wykonawców różnią się istotnie między sobą pod względem zakresu i jakości. W szczególności Euram i Nordbank miały spełnić jedynie drugorzędne świadczenia, które miały zapewnić zintegrowanie usług pomocniczych systemu (logistyka i system płatności). Ich udział w subwencji był proporcjonalnie niewielki. Dlatego nie można przyjąć, że poszczególne przedsiębiorstwa chciały przyjąć odpowiedzialność solidarną, chociaż przypadał im jedynie niewielki udział w subwencji i chociaż ich udział w realizacji projektu był marginalny i również dlatego miały niewielki wpływ na sukces projektu(47) .
134. Należy również uwzględnić szczególny charakter umowy jako instrumentu wspierania badań i rozwoju, który Komisja w toku rozprawy, chociaż w innym kontekście, szczególnie podkreślała. Ze wspieraniem badań i rozwojem wiąże się znaczne ryzyko(48) . Ponieważ właśnie inwestorzy prywatni z reguły nie są gotowi do przejmowania takiego ryzyka, konieczne jest wsparcie ze środków publicznych. Możliwość, że stosunkowo małe przedsiębiorstwo może nie podołać gospodarczo takiemu wyzwaniu, jest właśnie jednym z takich ryzyk, które Komisja świadomie podjęła, zawierając umowę subwencyjną. Byłoby niesprawiedliwe, gdyby Komisja w takich przypadkach całkowicie przerzucała ryzyko na pozostałe strony umowy. Komisja powinna liczyć się z tym, że przedsiębiorstwa nie będą więcej uczestniczyć we wspieranych przez Wspólnotę projektach badawczych, jeżeli w ich wyniku przyjmowałyby na siebie tak daleko idące zobowiązania, jakie Komisja chce wywieść ze swego wzorca umowy.
135. Na poparcie swojej wykładni umowy Komisja wskazuje wreszcie na ustalenia Trybunału w przedmiocie istnienia zobowiązania solidarnego w wyrokach w sprawie Komisja przeciwko Oder‑Plan Architektur i in.(49) i w sprawie Komisja przeciwko Manuel Pereira Roldão & Filhos i in.(50) . Tych stwierdzeń nie można jednak odnieść do niniejszego przypadku, ponieważ w tamtych postępowaniach umowa stanowiąca przedmiot sporu była zupełnie inaczej sformułowana niż umowa będąca przedmiotem sporu w niniejszym postępowaniu.
136. Przede wszystkim umowa w sprawach Komisja przeciwko Oder‑Plan i Komisja przeciwko Manuel Pereira Roldão & Filhos i in. nie pozostawia wątpliwości co do odpowiedzialności solidarnej w przypadku niewykonania świadczenia głównego(51) . Ponadto wykonawca mógł się zwolnić ze zobowiązania solidarnego dotyczącego zwrotu nieuzasadnionych płatności jedynie przez wykazanie, że nie przyczynił się do niewykonania umowy i że wypełnił obowiązek powiadamiania wynikający z umowy. Zgodnie z tą klauzulą zobowiązanie solidarne jest zasadą, od której uprawniony wykonawca może się zwolnić jedynie w drodze wyjątku, w takim przypadku na nim oczywiście spoczywa ciężar dowodu.
137. Natomiast na mocy niniejszej umowy wykonawca odpowiada za cudze długi wynikające z obowiązku zwrotu jedynie w drodze wyjątku, mianowicie wówczas, gdy przyczynił się do zwłoki w wykonaniu zobowiązań. Prawidłowe wypełnienie obowiązków powiadamiania względem Komisji nie stanowi przy tym przesłanki wyłączenia odpowiedzialności solidarnej. Dlatego w niniejszej sprawie nie ma znaczenia, czy Komisja w oparciu o wyrok w sprawie Komisja przeciwko Oder‑Plan chce wywieść odpowiedzialność solidarną z naruszenia obowiązków powiadamiania.
138. Niezależnie od przedstawionych rozważań istnieją jednak, jak wykazano, liczne niezgodności w tekście umowy, które budzą poważne wątpliwości co do istnienia zobowiązania solidarnego. Wątpliwości te obciążają Komisję.
139. Komisja sformułowała wcześniej wzorzec umowy łącznie z załącznikiem II dla wielu przypadków i zastosowała go względem wykonawców. W takim przypadku chodzi więc o ogólne warunki umów w rozumieniu § 1 Gesetz zur Regelung des Rechts der Allgemeinen Geschäftsbedingungen (niemieckiej ustawy o ogólnych warunkach umownych, zwanej dalej AGB). Na mocy § 5 AGB, który zgodnie z § 24 AGB znajduje zastosowanie również do warunków umów zawartych z przedsiębiorstwami, wątpliwości przy wykładni ogólnych warunków umów obciążają użytkowników. Przyjęcie odpowiedzialności solidarnej jest korzystne dla Komisji, lecz jest niekorzystne dla pozwanych. Aby Komisja mogła powołać się na postanowienia umowy, które przewidują odpowiedzialność solidarną, musiałoby to jasno wynikać z danego zapisu. Jak pokazały powyższe rozważania, tej jasności brakuje w przypadku uregulowań umownych będących przedmiotem sporu.
140. Reasumując należy stwierdzić, że z umowy nie wynika w sposób niewątpliwy odpowiedzialność solidarna wszystkich pozwanych w zakresie zwrotu zaliczek Wspólnocie. Wykonawcy również nie odpowiadają solidarnie za zobowiązania ewentualnie założone w celu realizacji projektu.
B – Uprawnienie do zwrotu zaliczki od AMI, Intracom, Euram i Nordbank
141. Ponieważ nie mamy do czynienia ze zobowiązaniem solidarnym, należy ustalić, czy w odniesieniu do AMI, Intracom, Euram i Nordbank Komisji przysługuje uprawnienie do zwrotu części zaliczek. Takie uprawnienie mogłoby wynikać z umowy, w szczególności z art. 23.3 załącznika II oraz z bezpodstawnego wzbogacenia w rozumieniu § 812 BGB.
1. Uprawnienia wynikające z umowy
142. Warunkiem uprawnienia, zgodnie z art. 23.3 załącznika II, jest, by total financial contribution due for the Project
[całkowity udział finansowy w projekcie (należny od Komisji)] nie osiągnął kwoty zaliczek już wypłaconych. W takim przypadku każda z pozwanych musiałaby zwrócić różnicę między otrzymaną zaliczką a rekompensatą kosztów, której może dochodzić. Ponadto zgodnie z art. 1 ust. 2 zdanie drugie umowy, pozwane mogłyby być również zobowiązane do zwrotu zaliczek, które przysługiwały innemu wykonawcy. Należy to zbadać w pierwszej kolejności.
a) Uprawnienie z art. 1 ust. 2 zdanie drugie umowy (odpowiedzialność za przyczynienie się innego wykonawcy do naruszenia umowy)
143. Uprawnienie z art. 1 ust. 2 zdanie drugie umowy byłoby uzasadnione, jeżeli określona pozwana przyczyniłaby się do naruszenia umowy (chodzi np. o niezadowalający sposób świadczenia albo brak świadczenia) przez innego wykonawcę, które pociąga za sobą uprawnienie do zwrotu.
144. Ze sformułowania „chyba że” wynika, że w przypadku tego uprawnienia mamy do czynienia z wyjątkiem od generalnego unormowania odpowiedzialności w umowie. Ciężar udowodnienia faktów, które uzasadniają to uprawnienie Wspólnoty, czyli przyczynienia się wykonawcy do naruszenia umowy przez innego wykonawcę, obciąża Komisję jako występującą z roszczeniem(52) .
145. Komisja, opierając się na sprawozdaniach z kontroli, podnosiła wprawdzie, że pozwane nie współpracowały w sposób dostateczny i nie wpływały na opieszałych wykonawców. Pozwane nie wywiązały się również z ciążącego na nich na mocy art. 2.3 lit. c) załącznika II obowiązku powiadamiania Komisji o niepożądanych tendencjach. Taka ogólna argumentacja nie jest jednak wystarczająca do ustalenia odpowiedzialności jednego wykonawcy za długi innego wobec Komisji. Komisja powinna była raczej konkretnie się odnieść do poszczególnych wykonawców. Ponadto AMI, Euram, Intracom i Nordbank, kwestionując powyższe twierdzenia, szczegółowo uzasadniły swoje stanowisko, zatem Komisja powinna była przeprowadzić dowód na tę okoliczność, czego jednak nie uczyniła.
146. Należy zatem wykluczyć uprawnienie Komisji do żądania zwrotu na podstawie art. 1 ust. 2 zdanie drugie umowy.
b) Uprawnienie z art. 23.3 załącznika II (zwrot nienależnego świadczenia)
147. Zgodnie z art. 23.3 załącznika II należy zbadać, czy wypłaty, które otrzymały AMI, Euram, Intracom i Nordbank, przekraczają rekompensatę kosztów, której mogą się domagać. Ponadto odpowiednie uprawnienie do zwrotu musiałoby być wymagalne.
148. Z art. 23.3 załącznika II wynika, że rozliczenie zostanie dokonane po ustaleniu całości kosztów, w których Komisja powinna uczestniczyć. Rzeczywiste koszty można ustalić dopiero po zrealizowaniu projektu albo po zakończeniu jego wykonywania w inny sposób(53) . Ponieważ projekt nie został doprowadzony do końca, uprawnienia do otrzymania zwrotu byłyby zatem wymagalne, gdyby w inny sposób jego wykonywanie zostało zakończone. Gdyby natomiast projekt nie był w trakcie realizacji, mogłyby się pojawić kolejne koszty podlegające zwrotowi.
i) Zakończenie umowy
149. Projekt mógł być zakończony w dniu 8 września 1999 r. w drodze wypowiedzenia umowy przez Komisję. Jednak między stronami istnieje ostry spór co do tego, czy wypowiedzenie było skuteczne. Zdaniem pozwanych, brak jest zarówno skutecznego oświadczenia zawierającego wypowiedzenie, jak i podstaw wypowiedzenia. Jednak w kontekście uprawnienia na podstawie art. 23.3, jeżeli umowa była zakończona w inny sposób, zagadnienia te nie mają znaczenia i nie muszą być rozważane.
150. Artykuł 5.4 załącznika II uzupełnia art. 23.3 załącznika II poprzez dodanie, że w przypadku rozwiązania umowy wykonawcy zachowują swoje uprawnienie do proporcjonalnej refundacji kosztów związanych z projektem. Artykuł 5.4 załącznika II nie zawiera żadnej regulacji będącej wyjątkiem od art. 23.3 załącznika, a odnoszącej się do unieważnienia umowy. Raczej zgodnie z art. 23.3 załącznika II, również przy rozwiązaniu umowy musiałoby nastąpić rozliczenie.
151. W tym zakresie nie jest konieczne odwoływanie się do przepisów ustawowych dotyczących niewykonania albo nienależytego wykonania umowy, zawartych w § 320 i nast. BGB, ewentualnie do przepisów szczególnych regulujących umowy z przedsiębiorcami, ponieważ w tym przypadku umowa zawiera w art. 23.3 w związku z art. 5.4 załącznika II regulację wyczerpującą. W umowie brak jest jedynie uregulowań dotyczących dalej idących roszczeń odszkodowawczych. Jednak w niniejszym postępowaniu tego rodzaju roszczeń nie zgłosiła żadna ze stron.
152. Najwyżej ze względu na ewentualne roszczenie Komisji o odsetki, których zgodnie z art. 5.4 załącznika II ewentualnie mogłaby się domagać w przypadku rozwiązania umowy, należałoby zbadać skuteczność rozwiązania umowy. Zagadnienie, czy Komisji przysługują roszczenia o odsetki, może zostać jednak odłożone aż do stwierdzenia, czy Komisji w ogóle przysługują uprawnienia wobec pozwanych do otrzymania zwrotu.
153. Niezależnie od rozwiązania umowy, w każdym razie stała się ona bezprzedmiotowa na skutek upływu terminu. Zgodnie z art. 2.1 umowy projekt powinien być zrealizowany w terminie 18 miesięcy. Dlatego termin realizacji upłynął, bez względu na wypowiedzenie, w dniu 30 listopada 1999 r. Prawdą jest, że zgodnie z art. 2.2 umowy kończy się ona dopiero wraz z ostatnią płatnością Komisji, wykonawcy mogą jednak, zgodnie z art. 18.1 załącznika II, wymagać jedynie zwrotu tych kosztów, które powstały w trakcie 18‑miesięcznego terminu realizacji projektu. Po tym okresie mogą być zgłoszone jedynie koszty spowodowane wynikającymi z umowy obowiązkami sprawozdawczymi i ocenami. Nie wydaje się, by pozwane miały przedstawić jeszcze takie koszty. Zgodnie z art. 5.2 umowy(54), zastosowanym w drodze analogii do niniejszej sytuacji, koszy dodatkowe wykonawcy mogli zgłaszać w terminie trzech miesięcy od wykonania ostatniego świadczenia częściowego. Nie nale ży zatem oczekiwać kolejnych płatności ze strony Komisji. W związku z tym można w każdym razie przeprowadzić rozliczenie końcowe.
154. „Zawieszenie” projektu ogłoszone podczas kontroli nic nie zmienia. Po pierwsze zawieszenie nie jest przewidziane w umowie, jak również nie zostało uzgodnione przez strony w formie pisemnej przewidzianej dla zmian umowy. Ponadto zawieszenie projektu trwało co najwyżej do rozwiązania umowy. Nawet gdyby doliczyć okres zawieszenia do 18‑miesięcznego terminu wykonania projektu, realizacja umowy była zakończona w 2000 r.
155. Dotrzymanie przewidzianego w umowie terminu realizacji ma zasadnicze znaczenie w umowach dotyczących wspierania projektów badawczo‑rozwojowych. Ze względu na postęp techniczny takie projekty mogą zostać sensownie zrealizowane jedynie w określonym terminie. Nie bez znaczenia jest tu okoliczność, że środki budżetowe uruchomione przez Komisję są dostępne jedynie w określonym terminie.
156. W efekcie również strony zgadzają się, że umowa stała się bezprzedmiotowa. Pozwane uważają oczywiście rozwiązanie umowy przez Komisję za bezskuteczne, jednak żaden z przedsiębiorców nie wyciągnął z tego wniosku, że projekt mógłby być jeszcze kontynuowany. Taka próba byłaby skazana na niepowodzenie już z tego powodu, że przedsiębiorcy odpowiedzialni w największym zakresie już nie istnieją. Ponadto należy stwierdzić, że techniczne i gospodarcze podstawy projektu są dziś już przestarzałe.
157. Ponieważ zatem z powodu upływu czasu umowa stała się bezprzedmiotowa, należy przeprowadzić rozliczenie zgodnie z art. 23.3 załącznika II. Wymagalna byłaby ewentualna różnica między wpłatami dokonanymi przez Komisję a rzeczywiście należnym udziałem Wspólnoty.
ii) Wpłaty dokonane przez Komisję
158. Komisja ma obowiązek przedstawić dowody umożliwiające ustalenie kwot otrzymanych przez poszczególnych wykonawców i wchodzących do rozliczenia, o którym mowa w art. 23.3 załącznika II. Ponieważ należy odrzucić zobowiązanie solidarne(55), konsekwentne byłoby uznanie za płatności w tym znaczeniu kwot, które InterTeam przyjęła w imieniu wykonawców, zgodnie z art. 2.1 lit. b) załącznika II. Zgodnie z tym postanowieniem jest mało istotne, w jakim zakresie InterTeam rzeczywiście przekazała odpowiednie kwoty wykonawcom.
159. Komisja jednak nie przedstawiła żadnych informacji, w jakim zakresie płatności przyjęte przez InterTeam powinny być zaliczone na rzecz poszczególnych wykonawców zgodnie z przewidzianym w umowie planem kosztów. Przeciwnie, Komisja wyodrębniła tylko koszty, które wykonawcy mieliby ponieść w stosunku wewnętrznym, „bez szkody dla odpowiedzialności solidarnej”(56) . Przy tym Komisja za podstawę obrała kwoty, które InterTeam rzeczywiście przekazała partnerom. Trybunał może się oprzeć tylko na tych kwotach, ponieważ Komisja nie dostarczyła żadnych dowodów uzasadniających istnienie dalej idących uprawnień. Tak więc w ramach rozliczenia należy uwzględnić następujące płatności dla poszczególnych pozwanych: AMI: 26 743 EUR, Euram: 21 606 EUR i Intracom: 10 362 EUR. Ponieważ Nordbank nie była odbiorcą żadnych płatności, z góry należy wykluczyć uprawnienie do otrzymania zwrotu wobec tej pozwanej.
iii) Koszty podlegające refundacji
160. Niezbędne jest zestawienie płatności z kosztami, które muszą być zwrócone przez Komisję. Komisja bezsprzecznie zatwierdziła koszty AMI w wysokości 26 214,55 EUR i koszty Intracom w wysokości 16 384,09 EUR. W przypadku Intracom powstała nadwyżka dla Intracom, tak że Komisji nie przysługuje uprawienie do otrzymania zwrotu. AMI powinna zapłacić różnicę 528,45 EUR (26 743 ‑ 26 214,55). Euram musiałby zwrócić całą zaliczkę (21 606 EUR), ponieważ Komisja nie zatwierdziła w całości kosztów zadeklarowanych przez tę spółkę. Sporne jest jedynie, czy koszty zgłoszone przez AMI w części i koszty zgłoszone przez Euram w całości Komisja słusznie uznaje za koszty niepodlegające refundacji.
161. Niezatwierdzenie kosztów opiera się na tym, że Komisja nie uznała za zgodne z umową świadczeń częściowych, które spowodowały te koszty. Komisja opiera się przy tym na sprawozdaniach z kontroli. Przedmiotem ostatniej kontroli przy zerwaniu projektu były świadczenia częściowe udokumentowane w sprawozdaniu obejmującym okres dwunastu miesięcy, mianowicie: 1.1, 1.2, 1.3, 2.1, 2.2, 2.4, 2.5, 3.1, 3.2, 4.1, 4.2, 4.3, 4.5, 4.6, 5.1. Z tych świadczeń częściowych znaczenie mają jedynie te, przy których Euram i AMI współuczestniczyły zgodnie z planem prac przewidzianym w umowie; dla Euram są to świadczenia częściowe 1.2 i 1.3, natomiast dla AMI świadczenia częściowe 1.1, 1.2, 1.3, 4.3 i 4.5. Ponieważ świadczenia 4.3 i 4.5 zostały zatwierdzone przez Komisję, spór koncentruje się na kosztach powstałych w ramach świadczeń 1.1, 1.2 i 1.3.
162. Komisja oparła żądanie zwrotu zaliczek jedynie na rzekomych brakach w świadczeniach częściowych. Komisja nie zakwestionowała natomiast zestawienia kosztów, na podstawie którego pozwane dokumentowały poniesione koszty.
163. Zanim zostanie zbadane, czy Komisja słusznie nie zatwierdziła świadczeń, należy wyjaśnić kilka zasadniczych zagadnień, które są sporne między stronami.
– Zatwierdzenie przez Komisję sprawozdania obejmującego okres sześciomiesięczny
164. Pozwane stoją na stanowisku, że Komisja zatwierdziła świadczenia częściowe, do których odnosi się sprawozdanie obejmujące okres sześciomiesięczny (więc m.in. świadczenia częściowe 1.1, 1.2 i 1.3), ponieważ ich zdaniem w przewidzianym terminie nie zgłosiła zastrzeżeń do tego sprawozdania.
165. Istotnie, zgodnie z art. 10.3 załącznika II sprawozdania częściowe uważa się za zatwierdzone, jeśli Komisja w terminie miesiąca nie zgłosi zastrzeżeń. Rzeczywiście, Komisja nie zakwestionowała sprawozdania w przewidzianym terminie.
166. Nie wynika stąd jednak zatwierdzenie świadczeń częściowych wykazanych w sprawozdaniu obejmującym okres sześciomiesięczny. Jak wynika mianowicie z art. 10.1 załącznika II, roczne sprawozdania w sprawie dokonanych postępów powinny dawać Komisji jedynie przegląd prawidłowego przebiegu projektu. Na podstawie tych sprawozdań Komisja decyduje w szczególności, czy kolejne wypłaty zaliczek mogą zostać dokonane(57) . Spowodowałoby to nieproporcjonalny nakład administracyjny, gdyby Komisja już na podstawie każdego ze sprawozdań częściowych, ewentualnie przy udziale ekspertów, musiała decydować o odbiorze świadczeń częściowych opisanych w tych sprawozdaniach.
– Uprawnienia dyskrecjonalne Komisji
167. Komisja podkreśla szczególny charakter umowy jako umowy dotyczącej jednostronnej pomocy Wspólnoty w ramach projektu badawczo‑rozwojowego. Komisja wywodzi stąd, że uznanie Komisji obejmuje zatwierdzenie wykonanego świadczenia. Trybunał może ewentualnie zbadać, czy Komisja przekroczyła zakres uprawnienia dyskrecjonalnego i czy zachowała się arbitralnie.
168. Taki pogląd Komisji nie zasługuje na uwzględnienie. Pozostaje on w sprzeczności z istotą prawa umów poprzez przyznanie jednej ze stron umowy tak szerokiego jednostronnego uprawnienia decyzyjnego. Umowa opiera się właśnie na zgodnych oświadczeniach woli dwóch lub większej liczby równoprawnych partnerów. Jest wprawdzie dopuszczalne, zgodnie z § 315 BGB, by jedna ze stron skonkretyzowała świadczenie przed jego wykonaniem. Jednak regulacja ta nie przewiduje pozostawienia późniejszej oceny jakości już spełnionego świadczenia uznaniu jednej ze stron.
169. Nawet przyjmując, że teoretycznie mogą zostać przyznane takie szerokie jednostronne uprawienia, jednak w każdym razie w umowie należy konieczne zamieścić wyraźnie postanowienie. Omawiana umowa zawiera różne wskazówki dotyczące tego, że rekompensata kosztów jest zależna od zatwierdzenia świadczenia przez Komisję. Jednak z umowy nie wynika wystarczająco jasno, by ocena końcowa świadczeń należała do dyskrecjonalnych uprawnień Komisji. W tym miejscu należy przypomnieć, że niejasności w ogólnych warunkach umów obciążają Komisję jako użytkownika(58) .
170. To, że chodzi o umowę o charakterze subwencyjnym, nie może usprawiedliwiać jednostronnego prawa oceny Komisji. Nie ma powodów, by dla tego rodzaju umów miały obowiązywać szczególne zasady(59) . Jeśli Komisja decyduje się w celu przyznania dotacji na formę umowy, ją również wiążą zasady dotyczące umów.
171. Ponadto należy uwzględnić, że w uzgodnionej umownie dotacji na projekt badawczo‑rozwojowy w oczekiwaniu na udział ze strony Wspólnoty beneficjent podejmuje własne, znaczące decyzje gospodarcze. Wobec braku odpowiedniego porozumienia spodziewa się, że ta ocena świadczenia wymaganego na podstawie umowy, a w konsekwencji rekompensata kosztów nie zostanie pozostawiona wyłącznie uznaniu Komisji.
– Czy wykonawców wiąże ocena zespołu kontrolnego?
172. Komisja jest zdania, że wyniki pracy zespołu kontrolnego, są wiążące dla pozwanych, ponieważ zaakceptowały one powołanie ekspertów.
173. Z powodu daleko idących skutków takie porozumienie arbitrażowe wymaga istnienia wyraźnego postanowienia. Ani umowa, ani późniejsza korespondencja stron nie zawierają jednak podstaw do przyjęcia, że wykonawcy chcieli się związać oceną ich świadczeń przez osoby trzecie. Powołanie ekspertów przez Komisję jest wspomniane w art. 8 załącznika II jedynie w celu ochrony poufnych danych wykonawców. W ten kontekst wpisuje się również korespondencja za pośrednictwem poczty elektronicznej między Komisją a InterTeam przed powołaniem zespołu kontrolnego. W tej korespondencji InterTeam wyraża zgodę na wybór ekspertów przez Komisję. Jednak wiążący charakter oceny dokonanej przez ekspertów w ogóle nie był omawiany.
– Ciężar dowodu
174. Ponieważ ocena świadczeń nie mieści się w ramach ogólnego uprawnienia dyskrecjonalnego Komisji, a wykonawcy nie chcieli się związać oceną zespołu kontrolnego, obowiązują zatem ogólne zasady w zakresie ciężaru dowodu. Zgodnie z tymi zasadami na zgłaszającym roszczenie spoczywa ciężar udowodnienia zasadności swoich żądań(60) .
175. Komisja wnosi roszczenie o zwrot zaliczki. Zatem to Komisja musi przekonywająco przedstawić i w razie sporu udowodnić, że płatności przekraczały należny udział finansowy.
176. Od Komisji należne są jedynie udziały pokrywające koszty spełnionych świadczeń częściowych, które są zgodne z umową, i w  takim zakresie, w jakim zostały należycie wykazane. Jeżeli wykonawca spełnił świadczenie częściowe i przedłożył zestawienie kosztów, na Komisji spoczywa ciężar dowodu, że z tytułu tego świadczenia częściowego nie jest z jej strony należna rekompensata kosztów, ponieważ świadczenia wykazywały braki albo zestawienia kosztów są nieprawidłowe.
177. Dla takiego rozłożenia ciężaru dowodu w zakresie braków w świadczeniu nie są przeszkodą stwierdzenia Trybunału w wyroku w sprawie Toditec przeciwko Komisji(61), na które wskazuje Komisja. W tym wyroku Trybunał wyszedł z założenia, że jeśli wykonawcy domagają się od Komisji rekompensaty kosztów, muszą wykazać prawidłowość poniesionych wydatków i dochowanie pozostałych, przewidzianych w umowie formalności. W sprawie Toditec, w odróżnieniu od niniejszej sytuacji, to nie Komisja, a strony umowy znajdowały się w roli powodów. W związku z tym to wykonawcy byli zobowiązani do wykazania Komisji uprawnienia do rekompensaty kosztów.
178. Pozostaje do ustalenia, czy Komisja w sposób niezbity przedstawiła, że z jej strony nie jest należny udział pokrywający koszty świadczeń częściowych 1.1, 1.2 i 1.3, ponieważ świadczenia te wykazywały braki.
179. Ze względu na to, że przedstawienie tych świadczeń częściowych wydaje się w niektórych przypadkach bardzo zwięzłe i powierzchowne, należało zadać sobie pytanie, czy w tym przypadku rzeczywiście zaangażowano środki w liczbie wielu osobomiesięcy. W toku rozprawy Komisja wskazała wprawdzie, w szczególności odnośnie do świadczenia częściowego 1.3, którego przedstawienie zajęło tylko jedną stronę, na rozbieżność między nakładem ludzkim i niewielkim zakresem świadczenia, nie wyciągnęła z tego jednak wniosku, że koszty nie zostały prawidłowo wykazane, lecz jedynie że świadczenie jest niewystarczające. W każdym razie jeżeli Komisja zamierzała w ten sposób podważyć pośrednio zestawienie kosztów, próba ta jest spóźniona.
180. W zakresie przedstawienia niedociągnięć Komisja odnosi się przede wszystkim do sprawozdania grupy kontrolnej. W jej drugim sprawozdaniu z kontroli, które w niniejszym przypadku należy traktować jako sprawozdanie końcowe, eksperci uznali wszystkie trzy świadczenia częściowe pierwszego segmentu za pozbawione właściwej struktury i niepełne. Eksperci odnieśli się szczegółowo do punktów, które wykonawcy powinni byli uzupełnić. W swym stanowisku końcowym eksperci stwierdzają nawet, że świadczenia częściowe 1.2 i 1.3 należy uznać za niewykonane, ponieważ dostarczone dokumenty, zgodnie z informacjami wykonawców, przedstawiają jedynie „streszczenia” właściwych świadczeń.
181. Świadczenie częściowe 1.2 zgodnie z umową powinno polegać na zdefiniowaniu Software Interfaces, które są niezbędne do zintegrowania banków z zakresie obrotu płatniczego i firm logistycznych w zakresie zadań transportowych. Świadczenie to było wstępem do szczegółowej specyfikacji funkcji interfejsów, która stanowiła przedmiot świadczenia częściowego 2.4, zatwierdzonego przez ekspertów w drugim sprawozdaniu z kontroli. Komisja nie uzasadniła przekonywająco, jak było możliwe wykonanie w sposób akceptowalny świadczenia częściowego 2.4, skoro podstawa w postaci świadczenia 1.2 była niewystarczająca albo nawet świadczenie nie było w ogóle spełnione. Komisja nie uwzględniła w szczególności faktu, że wykonawcy w ramach spełnienia świadczenia częściowego 2.4, na które wyraźnie wskazuje się w prezentacji świadczenia częściowego 1.2, mogli zrealizować wcześniej niewykonane prace.
182. Komisja nie wskazała również, jaka część kwot, którą mają zwrócić Euram i Alcatel, przypada na różne świadczenia częściowe. Z tego powodu aby oddalić roszczenia w całości wystarczy stwierdzić, że Komisja nie uzasadniła przekonywająco braków w jednym ze świadczeń, w wykonaniu którego brali udział ci wykonawcy.
183. Ponieważ Komisja nie dowiodła, że istnieje różnica między kwotami, które pobrały AMI i Euram, a udziałem finansowym Wspólnoty, nie przysługuje jej zatem uprawnienie do otrzymania zwrotu, zgodnie z art. 23.3 załącznika II.
184. W każdym razie odrzucenie żądania głównego wyklucza również żądanie odsetek oparte na art. 5.4 załącznika II.
2. Roszczenie z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia
185. Roszczenie na podstawie § 812 BGB dotyczące zwrotu nienależnego świadczenia stanowiącego bezpodstawne wzbogacenie musi zostać oddalone z tych samych powodów, co żądanie zwrotu oparte na umowie. Komisja nie dowiodła mianowicie, że otrzymane kwoty są wyższe od wierzytelności wykonawców. Zatem brak jest również dowodu istnienia bezpodstawnego wzbogacenia.
3. Wniosek wstępny
186. W zakresie, w jakim wniosek jest dopuszczalny, jest on nieuzasadniony, bowiem pozwane nie odpowiadają jak dłużnicy solidarni, a Komisja nie wskazała w sposób niezbity, że przysługuje jej częściowe żądanie zwrotu od poszczególnych wykonawców.
VII – W przedmiocie żądania wzajemnego
187. W żądaniu wzajemnym Intracom dochodzi od Komisji zapłaty kwoty 6022 EUR. Kwota ta stanowi różnicę między zaliczką rzeczywiście wypłaconą przez InterTeam na rzecz Intracom w wysokości 10 362 EUR a przypadającym na Intracom udziałem w kosztach zatwierdzonego świadczenia częściowego w wysokości 16 384,09 EUR.
188. Komisja jest zdania, że Intracom nie może sama dochodzić swych wierzytelności, lecz mogą to tylko uczynić wszyscy wykonawcy wspólnie jako „wierzyciele solidarni”. Dodaje, że potrąciła już tę kwotę z jej należności zgłoszonej przeciwko wszystkim pozwanym jako dłużnikom solidarnym.
189. Intracom wskazuje na to, że w przypadku solidarności wierzycieli, na mocy § 428 BGB, to właśnie każdy wierzyciel może sam żądać całości świadczenia. W każdym razie po ustaniu stosunku umownego każda ze stron jest uprawniona do dochodzenia swych wierzytelności.
190. Przede wszystkim należy podkreślić, że Komisja nie wnioskowała wyraźnie o oddalenie żądania wzajemnego. W swej replice Komisja zakwestionowała jednak co do zasady zgłoszone w sprawie roszczenie i wskazała, że powinno zostać oddalone. Argument ten zawiera dorozumiany wniosek o oddalenie.
191. Żądanie wzajemne byłoby jedynie wówczas uzasadnione, jeśli całość wypłaconych przez Komisję zaliczek nie wystarczyłaby, aby pokryć planowane koszty przypadające na Intracom. Jeśli natomiast Komisja wypłaciła zaliczkę w odpowiedniej wysokości koordynatorowi InterTeam, jednak InterTeam zaniedbała wypłacenia pieniędzy wykonawcom zgodnie z planem kosztów, wówczas Intracom powinna zwrócić się do InterTeam.
192. Kwota dochodzona przez Intracom odnosi się do kosztów, które powstały w związku z świadczeniami częściowymi 4.3 i 4.5, jedynymi świadczeniami częściowymi zatwierdzonymi przez Komisję, w których Intracom miała istoty udział(62) . Świadczenie częściowe 4.3 należało wykonać do szóstego miesiąca, zaś świadczenie częściowe 4.5 do dwunastego miesiąca. Z zestawienia kosztów w załączniku I (str. 28 umowy) wynika, że w pierwszych dwunastu miesiącach na Intracom miał przypaść udział w planowanych kosztach w wysokości 28 500 EUR. Bezsprzecznie Intracom otrzymała jedynie 10 362 EUR.
193. Intracom przysługiwałoby roszczenie przeciwko Komisji o dalsze wpłaty jedynie wówczas, gdyby zaliczki wypłacone przez Komisję InterTeam do końca okresu pierwszych dwunastu miesięcy nie wystarczyły, aby pokryć koszty wykonawców, łącznie z udziałem Intracom, które były przewidziane w planie kosztów.
194. Jednak tak nie jest w omawianym przypadku. Udział Komisji w pierwszych dwunastu miesiącach powinien wynosić 50% z kwoty 646 940 EUR, czyli 323 470 EUR(63) . Rzeczywiście Komisja do dnia 6 maja 1999 r. wypłaciła 461 394 EUR koordynatorowi InterTeam. Zgodnie z art. 2.1 lit. b) załącznika II InterTeam musiała niezwłocznie przekazać kwoty przekazane przez Komisję proporcjonalnie innym wykonawcom. Udział, jaki otrzymałaby wówczas Intracom, byłby nawet większy niż koszty Intracom przewidywane do dwunastego miesiąca.
195. Fakt, że InterTeam z naruszeniem umowy zatrzymała część funduszy, nie może obciążać Komisji. Intracom nie może dziś zatem wymagać dalszych płatności od Komisji. Powinna ona raczej zażądać udziału przypadającego jej w zaliczkach Komisji od InterTeam, co jednak po likwidacji InterTeam wydaje się bezcelowe.
196. Żądanie wzajemne należy zatem oddalić.
VIII – Koszty
197. Zgodnie z art. 69 § 2 regulaminu kosztami zostaje obciążona, na żądanie strony przeciwnej, strona przegrywająca sprawę. Ponieważ Komisja przegrała sprawę, należy obciążyć ją kosztami postępowania. Żądanie wzajemne Intracom również nie zostało uwzględnione. Komisja odnośnie do żądania wzajemnego nie wnosiła jednak o obciążenie Intracom kosztami postępowania. Zatem każda ze stron ponosi własne koszty.
IX – Wnioski
198. W związku z powyższym proponuję, aby Trybunał orzekł w następujący sposób:
„1. Skarga zostaje oddalona.
2. Komisja Wspólnot Europejskich ponosi koszty postępowania.
3. Żądanie wzajemne zostaje oddalone.
4. Intracom SA Hellenic Telecommunications & Electronic Industry i Komisja Wspólnot Europejskich ponoszą własne koszty w zakresie żądania wzajemnego”.
(1) .
(2) –	 W stosunku do A‑Consult GmbH przed złożeniem wniosku zostało otwarte postępowanie układowe, a adwokat E. Roehlich został ustanowiony zarządcą masy upadłości. Zgodnie z prawem austriackim skarga powinna być skierowana przeciwko niemu. Jednak Komisja, również po uzyskaniu informacji o tych okolicznościach, nie zmodyfikowała skargi w tym zakresie. Z tego względu dalej A‑Consult jest określany jako strona.
(3) –	 Decyzja Rady 94/802/WE z dnia 23 listopada 1994 r. przyjmująca program szczegółowy w dziedzinie badań naukowych, rozwoju technologicznego i prezentacji w sektorze technologii informacyjnych (1994–1998), Dz.U. L 334, str. 24.
(4) –	 Decyzja Parlamentu Europejskiego i Rady nr 1110/94/WE z dnia 26 kwietnia 1994 r. dotycząca czwartego programu ramowego Wspólnoty Europejskiej w dziedzinie badań naukowych, rozwoju technologicznego i prezentacji (1994–1998), Dz.U. L 126, str. 1.
(5) –	 W tym okresie w praktyce powstała podobna platforma: www.excessportal.com.
(6) –	 Ponieważ zgodnie z art. 2 ust. 1 rozporządzenia Rady (WE) nr 1103/97 z dnia 17 czerwca 1997 r. w sprawie niektórych przepisów dotyczących wprowadzenia euro (Dz.U. L 162, str. 1), należy zastąpić odniesienia do ECU odniesieniami do euro według kursu jedno euro do jednego ECU, dalej, poza cytatami, będzie stosowane jedynie odniesienie do euro.
(7) –	 Wzór umowy jest dostępny w wersji francuskiej, angielskiej i niemieckiej w Internecie pod adresem http://europa.eu.int/comm/research/modelc.html.
(8) –  Znaczenie sformułowania, które w języku angielskim jest niezbyt precyzyjne „Subject to force majeure […]”, staje się jaśniejsze, jeśli uzupełniająco skorzysta się z niemieckiej i francuskiej wersji wzoru umowy. Tu brzmienie jest następujące: „Vorbehaltlich höherer Gewalt […]” i „Sous réserve des cas de force majeure […]”.
(9) –	 Zastosowanie mają właściwe przepisy w wersji, która obowiązywała w chwili zawarcia umowy. Nie uwzględnia się zatem w szczególności zmian wprowadzonych ustawą nowelizującą prawo zobowiązań z dnia 26 listopada 2001 r. (zobacz art. 229 § 5 Einführungsgesetz zum Bürgerlichen Gesetzbuch) (ustawa – przepisy wprowadzające niemiecki kodeks cywilny).
(10) –	 Pojęcie to, stosownie do terminologii zastosowanej w art. 238 WE, będzie używane w dalszej części opinii, chociaż w istocie chodzi o klauzulę dotyczącą jurysdykcji, ponieważ sądy wspólnotowe są sądami państwowymi w szerokim znaczeniu, których właściwość jest uregulowana w traktacie WE, nie zaś sądami arbitrażowymi prawa prywatnego.
(11) –	 Decyzją Rady 2004/407/WE, Euratom z dnia 26 kwietnia 2004 r. (Dz.U. L 132, str. 5) art. 51 został znowelizowany w ten sposób, że obecnie Sąd jest właściwy również w sprawach skarg instytucji Wspólnot wniesionych na mocy klauzuli arbitrażowej. Zgodnie z przepisem przejściowym zawartym w art. 2 decyzji, sprawy zawisłe już przed Trybunałem nie będą przekazywane Sądowi, jeżeli przed wejściem w życie niniejszej decyzji została zakończona procedura pisemna, tak jak w niniejszej sprawie. Z powyższego należy wywieść, że w niniejszej sprawie właściwym pozostaje Trybunał.
(12) –	 W przedmiocie zasady, że stosuje są przepisy proceduralne, które obowiązują w chwili orzekania, zobacz: wyroki z dnia 12 listopada 1981 r. w sprawach połączonych od 212/80 do 217/80 Salumi i in., Rec. str. 2735, pkt 9 i z dnia 1 czerwca 2004 r. w sprawach połączonych C‑361/02 i C‑362/02 Tsapalos i Diamantakis, Zb.Orz. str. I‑0000, pkt 19 oraz cytowane w nim odniesienia.
(13) –	 Decyzja Rady 88/591/EWWiS, EWG, Euratom z dnia 24 października 1988 r. ustanawiająca Sąd Pierwszej Instancji Wspólnot Europejskich (Dz.U. L 319, str. 1) w brzmieniu nadanym decyzją Rady 1999/291/WE, EWWiS, Euratom z dnia 26 kwietnia 1999 r., (Dz.U. L 114, str. 52). Decyzja została uchylona przez art. 10 traktatu z Nicei.
(14) –	 Opinia rzecznika generalnego Mayrasa przedstawiona w dniu 27 października 1976 r. w sprawie 23/76 Pellegrini przeciwko Komisji (wyrok z dnia 7 grudnia 1976 r. w sprawie 23/76 Pellegrini przeciwko Komisji, Rec. str. 1807, 1824).
(15) –	 Do formy pisemnej (z zastrzeżeniem szczególnej regulacji umownej) nie odnoszą się jednak żadne szczególne wymogi. Trybunał uznał za wystarczające, jeśli klauzula pierwotnie była zawarta w niepodpisanym przez strony projekcie umowy, na który jednak strony następnie powołały się w uzgodnionym piśmie (ww. wyrok w sprawie 23/76 Pellegrini przeciwko Komisji, pkt 9 i 10).
(16) –	 Wyrok z dnia 8 kwietnia 1992 r. w sprawie C‑209/90 Komisja przeciwko Feilhauer, Rec. str. I‑2613, pkt 13.
(17) –	 Opinia rzecznika generalnego Lenza przedstawiona w dniu 22 października 1991 r. w sprawie C‑209/90 Komisja przeciwko Feilhauer, Rec. str. I‑2613, 2622, pkt 18. Zobacz także orzecznictwo Trybunału do art. 17 konwencji z dnia 17 września 1968 r. o jurysdykcji i wykonywaniu orzeczeń sądowych w sprawach cywilnych i handlowych (wyroki z dnia 10 marca 1992 r. w sprawie C‑214/89 Powell Duffryn, Rec. str. I‑1745, pkt 37 i z dnia 3 czerwca 1997 r. w sprawie C‑269/95 Benincasa, Rec. str. I‑3767, pkt 31).
(18) –	 W przedmiocie obowiązku interpretacji umowy z uwzględnieniem kontekstu prawa wspólnotowego zobacz wyrok z dnia 27 kwietnia 1999 r. w sprawie C‑69/97 Komisja przeciwko SNUA, Rec. str. I‑2363, pkt 19.
(19) –	 Wyroki z dnia 18 grudnia 1986 r. w sprawie 426/85 Komisja przeciwko Zoubek, Rec. str. 4057, pkt 11 i z dnia 3 grudnia 1998 r. w sprawie C‑337/96 Komisja przeciwko Industrial Refuse & Coal Energy, Rec. str. I‑7943, pkt 49.
(20) –	 Wyroki z dnia 10 kwietnia 2003 r. w sprawie C‑167/99 Parlament przeciwko SERS i in., Rec. str. I‑3269, z dnia 16 października 2003 r. w sprawie C‑29/03 Komisja przeciwko ITEC, Rec. str. I-12205, z dnia 16 października 2003 r. w sprawie C‑30/03 Komisja przeciwko ITEC, Rec. str. I-12217 oraz z dnia 8 czerwca 2004 r. w sprawie C‑127/03 Komisja przeciwko Trendsoft, Zb.Orz. Str. I‑0000, pkt 7 i 21.
(21) –	 Wyrok z dnia 11 października 2001 r. w sprawie C‑77/99 Komisja przeciwko Oder‑Plan Architektur i in., Rec. str. I‑7355, pkt 28. Zobacz także wyrok z dnia 27 listopada 1984 r. w sprawie 50/84 Bensider i in. przeciwko Komisji, Rec. str. 3991, pkt 7. Zgodnie z wyrokiem z dnia 5 listopada 2002 r. w sprawie C‑208/00 Überseering, Rec. str. I‑9919 znacznie lepiej jest uwzględnić statut założycielski. Ponieważ w niniejszym przypadku miejsce powstania i siedziba zbiegają się, powyższe zagadnienie nie musi być szerzej analizowane.
(22) –	 Zobacz Lutter i Hommelhoff, GmbH‑Gesetz: Kommentar, wydanie 15 (2000 r.), § 74, pkt 17.
(23) –	 Zobacz Bundesarbeitsgericht, wyrok z dnia 4 czerwca 2003 r. – 10 AZR 449/02 – Neue Zeitschrift für Arbeitsrecht 2003 r., str. 1049.
(24) –	 W ten sposób Bundesgerichtshof wyraźnie wypowiadał się od czasu wyroku z dnia 2 czerwca 1999 r. – VIII ZR 112/98 – Neue Juristische Wochenschrift 1999 r., str. 2972, we wcześniejszym orzecznictwie Bundesgerichtshof za wystarczające uznawał zwykłe twierdzenie o istnieniu majątku (wyrok z dnia 29 września 1967 r. – V ZR 40/66 – BGHZ 48, 303, 307).
(25) –	 Zobacz Schmidt w: Scholz, Kommentar zum GmbH‑Gesetz, wydanie 9 (2002 r.), § 60, pkt 62.
(26) –	 Między innymi likwidacja GmbH zgodnie z § 65 ust. 1 Gesetz betreffend die Gesellschaft mit beschränkter Haftung (GmbHG) (niemiecka ustawa dotycząca spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, zwana dalej „GmbHG”) musi zostać wpisana do rejestru handlowego i zgodnie z § 65 ust. 2 GmbHG trzykrotnie publicznie ogłoszona przez likwidatorów. Jednocześnie wierzyciele są wzywani do zgłoszenia się do spółki. Po ostatnim ogłoszeniu następuje roczny termin, w trakcie którego żadne aktywa spółki nie mogą zostać rozdysponowane.
(27) –	 Nie jest jasne, gdzie się znajduje ok. 150 000 EUR, które InterTeam miała niezwłocznie przekazać innym wykonawcom albo którymi co najmniej powierniczo, odrębnie od własnego majątku, miała administrować. Komisja powinna ewentualnie zamiast występować przeciwko zlikwidowanej spółce, wystąpić z roszczeniem przeciwko osobom odpowiedzialnym w InterTeam.
(28) –	 Dz.U. L 160, str. 1.
(29) –	 Zobacz wyrok Komisja przeciwko Oder‑Plan (powołany w przypisie 21, pkt 28).
(30) –	 Powołany w przypisie 16, pkt 13.
(31) –	 Zobacz Hess/Weis/Wienberg, Kommentar zur Insolvenzordnung, wydanie 2 (2001 r.), § 87, pkt 6 i 7.
(32) –	 Zobacz § 89 InsO.
(33) –	 Trybunał w wyroku z dnia 22 lutego 1990 r. w sprawie C‑221/88 EGKS przeciwko Acciaierie e Ferriere Busseni SPA w upadłości, Rec. str. I‑459, pkt 26 rozstrzygnął już, że rekomendacja EGKS nie może być interpretowana w ten sposób, że EGKS przysługuje w ramach postępowania egzekucyjnego uprzywilejowanie względem wierzycieli prywatnych.
(34) –	 Zobacz wyżej, pkt 78.
(35) –	 Hess/Weis/Wienberg, § 180, pkt 2.
(36) –	 Ze względu na braki w dokumentacji pisemnej nie jest jednak jasne, co właściwie było zgłoszone w tabeli, czy roszczenie, które było zgłoszone w pierwszym wniosku ewentualnym, czy roszczenie, które najwyżej zostało zgłoszone pomocniczo. Ponadto brak jest informacji, czy jedynie, czy roszczenie zakwestionował jedynie zarządca, czy uczynili to również inni wierzyciele, a w takim razie również przeciwko nim powinien zostać skierowany wniosek o uznanie wierzytelności.
(37) –	 O ile dalej jest mowa o pozwanych, należy przez to rozumieć jedynie tych czterech przedsiębiorców.
(38) –	 Komisja wskazuje w tym kontekście na wyrok Komisja przeciwko Oder‑Plan (powołany w przypisie 21, pkt 61).
(39) –	 Zgodnie z załącznikiem I część druga pkt 6 (str. 70 umowy) przewidziane było utworzenie konsorcjum. W przypadku gdyby nie doszło do jego utworzenia, między wykonawcami mogła być zawarta umowa spółki również w sposób dorozumiany.
(40) –	 Sprau w: Palandt Bürgerliches Gesetzbuch, wydanie 62 (2003 r.), § 714, pkt 12.
(41) –	 Bydlindski w: Münchener Kommentar zum Bürgerlichen Gesetzbuch, Bd. 2a, wydanie 4 (2003 r.), § 431, pkt 3; Noack w: Staudinger, Kommentar zum Bürgerlichen Gesetzbuch, 1999 r., uwagi wstępne do § 420 i nast., pkt 24; inny pogląd: Heinrichs w: Palandt, § 420 i nast., pkt 9.
(42) –	 Noack w: Staudinger, uwagi wstępne do § 420 i nast., pkt 26.
(43) –	 Zobacz Noack w: Staud inger, § 427 pkt 74.
(44) –	 Noack w: Staudinger, § 427, pkt 76; Sprau w: Palandt, § 718, pkt 9.
(45) –	 Zobacz poniżej, pkt 143–146.
(46) –	 Sprau w: Palandt, § 714, pkt 18.
(47) –	 Podobną myśl Trybunał rozwinął w wyroku z dnia 13 marca 2003 r. w sprawie T‑340/00 Valnerina przeciwko Komisji, Rec. str. II‑811, pkt 65. Trybunał uznał odpowiedzialność solidarną w przypadku zwrotu udziału wspólnotowego za nieproporcjonalną. Jednak w tym przypadku udział został przyznany na podstawie orzeczenia, nie zaś na podstawie umowy.
(48) –	 Niektóre z ryzyk związanych z projektem zostały wprost wymienione w załączniku II część druga pkt 2.1 (str. 37 umowy).
(49) –	 Powołany w przypisie 21.
(50) –	 Wyrok z dnia 13 listopada 2001 r. w sprawie C‑59/99, Rec. str. I‑8499.
(51) –	 Zobacz art. 2 umowy, przywołany również w opinii rzecznika generalnego Albera przestawionej w dniu 25 stycznia 2001 r. w sprawie C‑77/99 Komisja przeciwko Oder‑Plan Architektur i in., Rec. str. 7356, pkt 3.
(52) –	 Zobacz poniżej odpowiednie ogólne zasady w zakresie rozdzielenia ciężaru dowodu, pkt 174.
(53) –	 Stosownie do tego Komisja, zgodnie z art. 4 tiret trzecie umowy, powinna świadczyć ewentualne dopłaty dopiero po spełnieniu ostatniego świadczenia częściowego i po przedłożeniu odpowiedniego zestawienia kosztów.
(54) –	 Przepis ten stanowi: „The cost statements for the final period, incorporating adjustments for previous periods, shall be submitted not later than three months after the approval of the last report, document or other Project Deliverable following which no further costs shall be allowable for payments”.
(55) –	 W szczególności zobacz pkt 124 i 125.
(56) –	 Zobacz wyżej, pkt 35.
(57) –	 Zobacz art. 4 tiret drugie umowy.
(58) –	 Zobacz powyżej, pkt 139.
(59) –	 Trybunał w wyroku z dnia 16 maja 2001 r. w sprawie T‑68/99 Toditec przeciwko Komisji, Rec. str. II‑1443, pkt 77 również opowiedział się przeciwko wiązaniu szczególnych konsekwencji z naturą odpowiednich umów.
(60) –	 Zobacz w przedmiocie tej zasady np. Bundesgerichtshof, wyrok z dnia 14 stycznia 1991 r. – II ZR 190/89 – BGHZ 113, 222, 226 i Greger w: Zöller, Zivilprozessordnung, wydanie 23 (2002 r.), uwagi do § 284, pkt 17.
(61) –	 Powołany w przypisie 59, pkt 95.
(62) –	 Zobacz w przedmiocie uczestnictwa Intracom w różnych świadczeniach zestawienie w załączniku I (str. 55 umowy).
(63) –	 Zobacz zestawienie w załączniku I (str. 30 umowy).