Προσωρινό κείμενο
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ
MACIEJ SZPUNAR
της 13ης Νοεμβρίου 2025 (1)
Υπόθεση C‑298/23
Inter IKEA Systems BV
κατά
Algemeen Vlaams Belang VZW,
S,
T,
U,
V,
Vrijheidsfonds VZW
[αίτηση του Nederlandstalige Ondernemingsrechtbank Brussel (ολλανδόφωνου πρωτοδικείου επιχειρηματικών διαφορών Βρυξελλών, Βέλγιο) για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως]
« Προδικαστική παραπομπή – Σήματα – Αποτελέσματα του σήματος – Δικαιώματα που παρέχει το σήμα – Δικαίωμα εναντιώσεως στην εκ μέρους τρίτου χρήση πανομοιότυπου ή παρόμοιου σημείου – Εύλογη αιτία – Χρήση τέτοιου σημείου από τρίτο πρόσωπο στο πλαίσιο πολιτικής εκστρατείας »
I.      Εισαγωγή
1.        Η ελεύθερη διεξαγωγή του πολιτικού διαλόγου συνιστά θεμελιώδες στοιχείο κάθε δημοκρατικής κοινωνίας. Οι μετέχοντες
στην πολιτική σκηνή χρησιμοποιούν διάφορες μορφές έκφρασης, όπως η υπερβολή ή το χιούμορ, προκειμένου να προσεγγίσουν όσο το δυνατόν ευρύτερο εκλογικό σώμα, να αναδείξουν ζητήματα γενικού ενδιαφέροντος, να προβάλουν την ικανότητά τους να τα επιλύουν ή ακόμη και για να ασκήσουν κριτική στους πολιτικούς αντιπάλους τους. Εντούτοις, η ελευθερία αυτή στη διεξαγωγή του πολιτικού διαλόγου δεν είναι απεριόριστη, αλλά υπόκειται στους κανόνες που διέπουν τον δημόσιο λόγο και οριοθετείται από τον σεβασμό των δικαιωμάτων των τρίτων. Όπως καταδεικνύει η υπό κρίση υπόθεση, ο καθορισμός των ορίων αυτών ενδέχεται να ενέχει δυσχέρειες, καθόσον προϋποθέτει στάθμιση μεταξύ διαφόρων αντιτιθεμένων δικαιωμάτων και συμφερόντων. Η υπό κρίση αίτηση προδικαστικής αποφάσεως αφορά την ερμηνεία των διατάξεων της οδηγίας (ΕΕ) 2015/2436 (2) και του κανονισμού (ΕΕ) 2017/1001 (3) και, ως εκ τούτου, παρέχει στο Δικαστήριο την ευκαιρία να διευκρινίσει τα κριτήρια που είναι κρίσιμα για τη στάθμιση μεταξύ της ελευθερίας της έκφρασης και των δικαιωμάτων που παρέχονται στους δικαιούχους σημάτων τα οποία χαίρουν φήμης.
II.    Το νομικό πλαίσιο
Α.      Το δίκαιο της Ένωσης
1.      Η οδηγία 2015/2436
2.        Το άρθρο 10 της οδηγίας 2015/2436, το οποίο φέρει τον τίτλο «Δικαιώματα που παρέχει το σήμα», ορίζει τα εξής:
«1.      Η καταχώριση του σήματος παρέχει στον δικαιούχο αποκλειστικά δικαιώματα επ’ αυτού.
2.      Με την επιφύλαξη των δικαιωμάτων των δικαιούχων που έχουν αποκτηθεί πριν από την ημερομηνία κατάθεσης της αίτησης ή την ημερομηνία προτεραιότητας του καταχωρισμένου σήματος, ο δικαιούχος του εν λόγω καταχωρισμένου σήματος δικαιούται να απαγορεύει σε κάθε τρίτο να χρησιμοποιεί στις συναλλαγές, χωρίς τη συγκατάθεσή του, σημείο για προϊόντα ή υπηρεσίες, όταν:
α)      το σημείο είναι ταυτόσημο με το σήμα και χρησιμοποιείται για προϊόντα ή υπηρεσίες ταυτόσημα με εκείνα για τα οποία έχει καταχωρισθεί το σήμα·
β)      το σημείο είναι ταυτόσημο ή παρόμοιο με το σήμα και χρησιμοποιείται για προϊόντα ή υπηρεσίες που είναι ταυτόσημα ή παρόμοια με τα προϊόντα ή τις υπηρεσίες για τα οποία έχει καταχωρισθεί το σήμα, εάν υπάρχει κίνδυνος σύγχυσης του κοινού· ο κίνδυνος σύγχυσης συμπεριλαμβάνει τον κίνδυνο συσχέτισης του σημείου με το σήμα·
γ)      το σημείο είναι ταυτόσημο ή παρόμοιο με το σήμα, ανεξαρτήτως του αν χρησιμοποιείται για προϊόντα ή υπηρεσίες ταυτόσημα, παρόμοια ή μη παρόμοια με εκείνα για τα οποία έχει καταχωριστεί το σήμα, εάν αυτό χαίρει φήμης εντός του κράτους μέλους και η χρησιμοποίηση του σημείου, χωρίς νόμιμη αιτία, θα προσπόριζε αθέμιτο όφελος από τον διακριτικό χαρακτήρα ή τη φήμη του σήματος ή θα ήταν βλαπτική για τον εν λόγω διακριτικό χαρακτήρα ή τη φήμη.
3.      Εάν πληρούνται οι όροι της παραγράφου 2, μπορεί, ιδίως, να απαγορεύεται:
α)      η επίθεση του σημείου επί των προϊόντων ή της συσκευασίας τους·
β)      η προσφορά ή εμπορία των προϊόντων ή η κατοχή τους προς εμπορία ή η προσφορά ή παροχή υπηρεσιών με τη χρήση του σημείου·
γ)      η εισαγωγή ή η εξαγωγή των προϊόντων με τη χρήση του σημείου·
δ)      η χρησιμοποίηση του σημείου ως εμπορικής ή εταιρικής επωνυμίας ή ως μέρους εμπορικής ή εταιρικής επωνυμίας·
ε)      η χρησιμοποίηση του σημείου σε επαγγελματικό έντυπο υλικό και στη διαφήμιση·
στ)      η χρησιμοποίηση του σημείου σε συγκριτική διαφήμιση κατά τρόπο που αντίκειται στην οδηγία 2006/114/ΕΚ [(4)].
[…]
6.      Οι παράγραφοι 1, 2, 3 και 5 δεν θίγουν τις διατάξεις που ισχύουν στα κράτη μέλη σχετικά με την προστασία από τη χρήση του σημείου για σκοπούς άλλους από εκείνους της διάκρισης των προϊόντων ή των υπηρεσιών, όταν η χρήση του σημείου αυτού, χωρίς νόμιμη αιτία, προσπορίζει αθέμιτο όφελος από τον διακριτικό χαρακτήρα ή τη φήμη του σήματος ή είναι βλαπτική για τον εν λόγω διακριτικό χαρακτήρα ή τη φήμη.»
2.      Ο κανονισμός 2017/1001
3.        Το άρθρο 9 του κανονισμού 2017/1001, το οποίο φέρει τον τίτλο «Δικαιώματα που παρέχει το σήμα της ΕΕ», ορίζει τα εξής:
«1.      Με την καταχώριση σήματος της ΕΕ παρέχονται στον δικαιούχο αποκλειστικά δικαιώματα επ’ αυτού.
2.      Με την επιφύλαξη των δικαιωμάτων των δικαιούχων που έχουν αποκτηθεί πριν από την ημερομηνία κατάθεσης της αίτησης ή την ημερομηνία προτεραιότητας του σήματος της ΕΕ, ο δικαιούχος του εν λόγω σήματος της ΕΕ δικαιούται να απαγορεύει σε κάθε τρίτο που δεν έχει τη συγκατάθεσή του να χρησιμοποιεί στις συναλλαγές για προϊόντα ή υπηρεσίες, οποιοδήποτε σημείο εφόσον:
α)      το σημείο είναι ταυτόσημο με το σήμα της ΕΕ και χρησιμοποιείται για υπηρεσίες ή προϊόντα που ταυτίζονται με τα προϊόντα ή τις υπηρεσίες για τα οποία έχει καταχωριστεί το σήμα της ΕΕ·
β)      το σημείο είναι ταυτόσημο ή παρόμοιο με το σήμα της ΕΕ και χρησιμοποιείται για προϊόντα ή υπηρεσίες που ταυτίζονται ή ομοιάζουν με τα προϊόντα ή τις υπηρεσίες για τα οποία έχει καταχωριστεί το σήμα της ΕΕ, εάν υπάρχει κίνδυνος σύγχυσης από μέρους του κοινού· στον κίνδυνο σύγχυσης περιλαμβάνεται ο κίνδυνος συσχέτισης του σημείου και του σήματος·
γ)      το σημείο είναι ταυτόσημο ή παρόμοιο με το σήμα της ΕΕ, ανεξαρτήτως εάν χρησιμοποιείται για προϊόντα ή υπηρεσίες που ταυτίζονται, ομοιάζουν ή δεν ομοιάζουν με προϊόντα ή υπηρεσίες για τα οποία έχει καταχωριστεί το σήμα της ΕΕ, εφόσον το εν λόγω σήμα χαίρει φήμης στην [Ευρωπαϊκή] Ένωση και η χρησιμοποίηση του σημείου χωρίς εύλογη αιτία θα προσπόριζε αθέμιτο όφελος από τον διακριτικό χαρακτήρα ή τη φήμη του σήματος της ΕΕ ή θα ήταν επιζήμια για τον διακριτικό χαρακτήρα ή τη φήμη αυτού.
3.      Τα ακόλουθα, ειδικότερα, είναι δυνατόν να απαγορεύονται δυνάμει της παραγράφου 2:
α)      η επίθεση του σημείου επί των προϊόντων ή της συσκευασίας των εν λόγω προϊόντων·
β)      η προσφορά των προϊόντων, η εμπορία ή η αποθήκευσή τους προς τους σκοπούς αυτούς ή η προσφορά ή η παροχή υπηρεσιών υπό το σημείο αυτό·
γ)      η εισαγωγή ή η εξαγωγή των προϊόντων υπό το σημείο αυτό·
δ)      η χρησιμοποίηση του σημείου ως εμπορικού ονόματος ή εταιρικής επωνυμίας ή ως μέρους εμπορικού ονόματος ή εταιρικής επωνυμίας·
ε)      η χρησιμοποίηση του σημείου σε επαγγελματικό έντυπο υλικό και στη διαφήμιση·
στ)      η χρησιμοποίηση του σημείου σε συγκριτική διαφήμιση κατά τρόπο που αντίκειται στην [οδηγία 2006/114].
[…]»
Β.      Η Σύμβαση Μπενελούξ
4.        Το άρθρο 2.20 της Συμβάσεως Μπενελούξ περί διανοητικής ιδιοκτησίας (εμπορικά σήματα και σχέδια ή υποδείγματα) (5) (στο εξής: Σύμβαση Μπενελούξ), το οποίο φέρει τον τίτλο «Δικαιώματα που παρέχει το σήμα», προβλέπει τα εξής:
«1.      Η καταχώριση σήματος κατά την έννοια του άρθρου 2.2 παρέχει στον δικαιούχο αποκλειστικά δικαιώματα επ’ αυτού.
2.      Με την επιφύλαξη των δικαιωμάτων των δικαιούχων τα οποία έχουν αποκτηθεί πριν από την ημερομηνία κατάθεσης της αίτησης ή την ημερομηνία προτεραιότητας του καταχωρισμένου σήματος και με την επιφύλαξη ενδεχόμενης εφαρμογής του κοινού δικαίου περί αστικής ευθύνης, ο δικαιούχος του εν λόγω καταχωρισμένου σήματος δύναται να απαγορεύει σε κάθε τρίτο να χρησιμοποιεί σημείο χωρίς τη συγκατάθεσή του, εφόσον:
[…]
c.      το σημείο είναι πανομοιότυπο ή παρόμοιο με το σήμα, ανεξαρτήτως εάν χρησιμοποιείται για προϊόντα ή υπηρεσίες που ταυτίζονται, ομοιάζουν ή δεν ομοιάζουν με
προϊόντα ή υπηρεσίες για τα οποία έχει καταχωριστεί το σήμα, εφόσον το εν λόγω σήμα χαίρει φήμης στο έδαφος των κρατών της Μπενελούξ και η χρησιμοποίηση του σημείου στις συναλλαγές χωρίς εύλογη αιτία θα προσπόριζε αθέμιτο όφελος από τον διακριτικό χαρακτήρα ή τη φήμη του σήματος ή θα ήταν βλαπτική για τον εν λόγω διακριτικό χαρακτήρα ή τη φήμη αυτού·
d.      το σημείο χρησιμοποιείται για σκοπούς διαφορετικούς από εκείνους της διακρίσεως των προϊόντων ή των υπηρεσιών, όταν η χρήση του σημείου αυτού, χωρίς εύλογη αιτία, θα προσπόριζε αθέμιτο όφελος από τον διακριτικό χαρακτήρα ή τη φήμη του σήματος ή θα ήταν βλαπτική για τον εν λόγω διακριτικό χαρακτήρα ή τη φήμη.
[…]»
III. Τα πραγματικά περιστατικά της κύριας δίκης, το προδικαστικό ερώτημα και η διαδικασία ενώπιον του Δικαστηρίου
5.        Η εταιρία Ιnter IKEA Systems BV (στο εξής: IKEA), ευρέως γνωστή στο κοινό για τα έπιπλά της που παραδίδονται σε πακέτα προς συναρμολόγηση, συνοδευόμενα από τις σχετικές οδηγίες, είναι δικαιούχος τριών σημάτων Μπενελούξ και ενός σήματος της Ένωσης, καταχωρισμένων για διάφορες κλάσεις προϊόντων και υπηρεσιών.
6.        Στις 14 Νοεμβρίου 2022 το πολιτικό κόμμα Vlaams Belang παρουσίασε δημοσίως, στο πλαίσιο συνέντευξης Τύπου, το πρόγραμμά του για τη μεταρρύθμιση της πολιτικής ασύλου και μετανάστευσης στο Βέλγιο, υπό τον τίτλο «IKEA-PLAN
– Immigratie Kan Echt Anders» («Σχέδιο-IKEA – η μετανάστευση μπορεί πράγματι να αλλάξει»), το οποίο περιελάμβανε δεκαπέντε πολιτικές προτάσεις, οι οποίες περιγράφονταν ως «έτοιμες προς συναρμολόγηση». Στις απεικονίσεις που συνόδευαν την παρουσίαση αυτή περιλαμβάνονταν τα σήματα των οποίων δικαιούχος είναι η IKEA, καθώς και ανθρώπινες μορφές παρόμοιες με εκείνες που απεικονίζονται στις οδηγίες συναρμολόγησης των προϊόντων της εν λόγω εταιρίας. Έγγραφο το οποίο περιείχε αναλυτικότερο πολιτικό σχέδιο και στο οποίο μνημονευόταν η ως άνω παρουσίαση δημοσιεύθηκε σε ιστότοπο. Επιπλέον, η συγκεκριμένη συνέντευξη Τύπου παρουσιάστηκε μέσω των λογαριασμών του Vlaams Belang στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και κοινοποιήθηκε από τρίτα ενδιαφερόμενα πρόσωπα.
7.        Στις 22 Νοεμβρίου 2022 η IKEA άσκησε ενώπιον του Nederlandstalige Ondernemingsrechtbank Brussel (ολλανδόφωνου πρωτοδικείου επιχειρηματικών διαφορών Βρυξελλών, Βέλγιο), ήτοι του αιτούντος δικαστηρίου, αγωγή λόγω προσβολής δικαιώματος επί σήματος κατά των Vrijheidsfonds και Algemeen Vlaams Belang, δύο μη κερδοσκοπικών ενώσεων, καθώς και κατά των φυσικών προσώπων που εκπροσωπούσαν το πολιτικό κόμμα Vlaams Belang (6). Το αιτούν δικαστήριο έκρινε την αγωγή παραδεκτή μόνον κατά το μέρος που στρεφόταν κατά του Vrijheidsfonds, το οποίο είχε διεξαγάγει την εκστρατεία του Vlaams Belang στο όνομα και για λογαριασμό του εν λόγω πολιτικού κόμματος ή των ηγετικών του στελεχών.
8.        Το αιτούν δικαστήριο εκθέτει ότι το Vrijheidsfonds αναγνώρισε ότι χρησιμοποίησε τα σήματα των οποίων δικαιούχος είναι η IKEA χωρίς τη συγκατάθεσή της, ανέλαβε δε την υποχρέωση να παύσει να τα χρησιμοποιεί έως ότου το αιτούν δικαστήριο εκδώσει απόφαση περατώνουσα την κύρια δίκη. Κατά το αιτούν δικαστήριο, το Vrijheidsfonds χρησιμοποίησε τη φήμη των συγκεκριμένων σημάτων προκειμένου να προσδώσει έμφαση στο δικό του μήνυμα και για να αυξήσει τη διάδοση του μηνύματος αυτού, όπερ συνιστά «εύλογη αιτία», κατά την έννοια του άρθρου 9, παράγραφος 2, στοιχείο γʹ, του κανονισμού 2017/1001, καθώς και του άρθρου 10, παράγραφος 2, στοιχείο γʹ, και του άρθρου 10, παράγραφος 6, της οδηγίας 2015/2436.
9.        Συναφώς, το αιτούν δικαστήριο εκτιμά ότι, μολονότι το αποκλειστικό δικαίωμα του δικαιούχου σήματος αποτελεί δικαίωμα ιδιοκτησίας το οποίο κατοχυρώνεται στο άρθρο 17, παράγραφος 2, του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (στο εξής: Χάρτης), εντούτοις το δικαίωμα επί του σήματος δεν είναι απόλυτο.
10.      Συγκεκριμένα, η άσκηση του εν λόγω δικαιώματος αφορά αποκλειστικώς τις περιπτώσεις κατά τις οποίες η χρήση του σήματος από τρίτον, ιδίως όταν αυτό χαίρει φήμης, θίγει τις λειτουργίες του σήματος. Επιπλέον, η δηλωτική της προελεύσεως λειτουργία του σήματος, στον βαθμό που συνδέεται με την αρχή της ειδικότητας, θα μπορούσε να θίγεται μόνον εφόσον συντρέχει κίνδυνος σύγχυσης του καταναλωτή ως προς την προέλευση του προϊόντος που φέρει το σημείο. Προσβολή της επενδυτικής λειτουργίας του σήματος θα μπορούσε νοηθεί μόνον εφόσον η εκ μέρους τρίτου χρήση σημείου πανομοιότυπου με το σήμα για προϊόντα ή υπηρεσίες πανομοιότυπα ή παρόμοια προς εκείνα για τα οποία έχει καταχωριστεί το σήμα παρακωλύει ουσιωδώς την εκ μέρους του δικαιούχου χρήση του σήματος για να αποκτήσει ή να διατηρήσει φήμη ικανή να προσελκύσει ή να καταστήσει πιστούς πελάτες τους καταναλωτές. Ομοίως, προσβολή της διαφημιστικής λειτουργίας του σήματος θα μπορούσε να θεμελιώσει δικαίωμα του δικαιούχου να απαγορεύει τη χρήση του σήματος μόνον εφόσον η εν λόγω χρήση προσβάλλει το σήμα ως στοιχείο προώθησης των πωλήσεων ή ως εργαλείο εμπορικής στρατηγικής του δικαιούχου του.
11.      Το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι η προστασία έναντι της χρήσης που αφορά διαφορετικά είδη προϊόντων ή υπηρεσιών περιορίζεται περαιτέρω από τη δυνατότητα του τρίτου να προβάλει «εύλογη αιτία» για την εν λόγω χρήση.
12.      Το αιτούν δικαστήριο υποστηρίζει ότι η έννοια της «εύλογης αιτίας» πρέπει να ερμηνεύεται κατά τρόπο σύμφωνο προς τη θεμελιώδη αρχή της ελευθερίας της έκφρασης, η οποία κατοχυρώνεται στο άρθρο 10 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης για την Προάσπιση των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και των Θεμελιωδών Ελευθεριών, που υπογράφηκε στη Ρώμη στις 4 Νοεμβρίου 1950 (στο εξής: ΕΣΔΑ), καθώς και στο άρθρο 11 του Χάρτη, και ότι, κατά συνέπεια, η υπό κρίση υπόθεση αφορά σύγκρουση μεταξύ θεμελιωδών δικαιωμάτων της αυτής τυπικής ισχύος, ήτοι της ελευθερίας της έκφρασης, αφενός, και του δικαιώματος ιδιοκτησίας, αφετέρου.
13.      Συναφώς, το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι, κατά τις προπαρασκευαστικές εργασίες της οδηγίας 2015/2436, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο είχε εξετάσει το ενδεχόμενο να συμπεριληφθεί η παρωδία εμπορικού σήματος μεταξύ των εξαιρέσεων από το αποκλειστικό δικαίωμα του δικαιούχου (7), κατά το πρότυπο του ομοσπονδιακού νόμου των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής περί σημάτων, ήτοι του Lanham Act του 1946 (15 U.S.C. 1125). Η πρόταση αυτή, ωστόσο, δεν υιοθετήθηκε, και, ως εκ τούτου, οι περιστάσεις που δύνανται να εμπίπτουν στην έννοια της «εύλογης αιτίας» όταν πρόκειται για χρήση σήματος για σκοπούς παρωδίας δεν έχουν ακόμη προσδιορισθεί.
14.      Κατά το αιτούν δικαστήριο, πάντως,
στην απόφαση Leidseplein Beheer και de Vries (8),
το Δικαστήριο εγκατέλειψε τη στενή ερμηνεία της εν λόγω έννοιας και παρέσχε διευκρινίσεις, επισημαίνοντας ότι η συγκεκριμένη έννοια «δεν καλύπτει μόνον αντικειμενικώς υπέρτερους λόγους, αλλά μπορεί κάλλιστα να σχετίζεται και με τα ατομικά συμφέροντα του τρίτου που χρησιμοποιεί σημείο πανομοιότυπο ή παρόμοιο με το σήμα το οποίο χαίρει φήμης».
15.      Το αιτούν δικαστήριο υπογραμμίζει επίσης ότι η έννοια της εύλογης αιτίας αποτελεί αντικείμενο αποκλινουσών ερμηνειών στις Κάτω Χώρες και στο Βέλγιο, δεδομένου ότι τα βελγικά δικαστήρια ερμηνεύουν την επίμαχη έννοια ιδιαιτέρως συσταλτικώς.
16.      Το αιτούν δικαστήριο παρατηρεί επίσης ότι το Δικαστήριο Μπενελούξ έκρινε, στην απόφασή του Moët Hennessy Champagne Service κατά Cedric Art (9), ότι «η καλλιτεχνική ελευθερία συνιστά εύλογη αιτία κατά την έννοια (του άρθρου 2.20, παράγραφος 2, στοιχείο d, της Σύμβασης Μπενελούξ) για τη χρήση σημείου πανομοιότυπου ή παρόμοιου με το σήμα, για σκοπούς διαφορετικούς από εκείνους της διάκρισης των προϊόντων ή των υπηρεσιών, εφόσον η καλλιτεχνική έκφραση είναι το πρωτότυπο αποτέλεσμα μιας δημιουργικής διαδικασίας διαμορφώσεως η οποία δεν έχει ως σκοπό να θίξει το σήμα ή τον δικαιούχο του».
17.      Η διατύπωση των ερμηνευτικών ερωτημάτων επί των οποίων εκδόθηκε η ως άνω απόφαση ήταν σχεδόν πανομοιότυπη με εκείνη του υπό κρίση προδικαστικού ερωτήματος. Χωρίς να αποφανθεί επί της λυσιτέλειας των ειδικών κριτηρίων που μνημονεύονταν στα εν λόγω ερωτήματα, το δικαστήριο Μπενελούξ προέκρινε, κατά το αιτούν δικαστήριο, μια ευρεία ερμηνεία της έννοιας της «εύλογης αιτίας», κρίνοντας ότι λόγος που συνδέεται με την ελευθερία της έκφρασης μπορεί να αποκλειστεί μόνον εφόσον ο τρίτος ενήργησε με πρόθεση να βλάψει τον δικαιούχο του σήματος.
18.      Υπό τις συνθήκες αυτές, το Nederlandstalige Ondernemingsrechtbank Brussel (ολλανδόφωνο πρωτοδικείο επιχειρηματικών διαφορών Βρυξελλών), με απόφαση της 4ης Μαΐου 2023, η οποία περιήλθε στο Δικαστήριο στις 8 Μαΐου 2023, αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
«Μπορεί η ελευθερία της έκφρασης, η οποία κατοχυρώνεται στο άρθρο 10 της [ΕΣΔΑ] και στο άρθρο 11 του [Χάρτη], και στην οποία συμπεριλαμβάνεται η ελευθερία της έκφρασης πολιτικών απόψεων και της πολιτικής παρωδίας, να συνιστά “εύλογη αιτία” για τη χρήση σημείου πανομοιότυπου ή παρόμοιου με σήμα που χαίρει φήμης κατά την έννοια του άρθρου 9, παράγραφος 2, στοιχείο γʹ, του [κανονισμού 2017/1001], καθώς και του άρθρου 10, παράγραφος 2, στοιχείο γʹ, και παράγραφος 6, της [οδηγίας 2015/2436];
Ποια κριτήρια πρέπει να λάβει ενδεχομένως υπόψη του το εθνικό δικαστήριο προκειμένου να προβεί σε στάθμιση μεταξύ των εν λόγω θεμελιωδών δικαιωμάτων και να προσδιορίσει τη σημασία που πρέπει να αποδοθεί σε καθένα από τα κριτήρια αυτά;
Μπορεί το εθνικό δικαστήριο να λάβει υπόψη του ιδίως τα ακόλουθα κριτήρια και/ή, εφόσον υπάρχουν, επιπρόσθετα κριτήρια:
–        κατά πόσον η έκφραση έχει εμπορικό χαρακτήρα ή σκοπό,
–        κατά πόσον έχουν σημασία κίνητρα απτόμενα του ανταγωνισμού μεταξύ των διαδίκων,
–        κατά πόσον η έκφραση αφορά ζήτημα γενικού ενδιαφέροντος, έχει σημασία για την κοινωνία ή προκαλεί δημόσιο διάλογο,
–        τη σχέση μεταξύ των προαναφερθέντων κριτηρίων,
–        τον βαθμό στον οποίο χαίρει φήμης το σήμα του οποίου γίνεται επίκληση,
–        την έκταση της παράνομης χρήσεως, την ένταση και τον συστηματικό της χαρακτήρα, καθώς και τον βαθμό της διαδόσεως κατά περιοχή, χρόνο και έκταση, λαμβανομένου επίσης υπόψη του βαθμού κατά τον οποίο η χρήση είναι αναλογική προς το μήνυμα που αποσκοπεί να μεταδώσει η επίμαχη έκφραση,
–        κατά πόσον η έκφραση και οι περιστάσεις που την περιβάλλουν, όπως ο χαρακτηρισμός της και η προώθησή της, θίγουν τη φήμη, τον διακριτικό χαρακτήρα και την εικόνα των σημάτων των οποίων γίνεται επίκληση (“λειτουργία του σήματος ως μέσου διαφημίσεως”),
–        κατά πόσον η έκφραση αποτελεί η ίδια πρωτότυπη συμβολή και κατά πόσον επιδιώκεται να αποφευχθούν συγχύσεις ή συσχετίσεις με τα σήματα των οποίων γίνεται επίκληση ή η εντύπωση ότι υφίσταται εμπορική ή άλλη σχέση μεταξύ της έκφρασης και του δικαιούχου του σήματος (“λειτουργία προελεύσεως”), λαμβανομένου ιδίως, υπόψη του τρόπου με τον οποίο ο δικαιούχος του σήματος έχει δημιουργήσει συγκεκριμένη εικόνα και φήμη στον τομέα της διαφημίσεως και της επικοινωνίας.»
19.      Γραπτές παρατηρήσεις κατέθεσαν η IKEA, το Vrijheidsfonds και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Οι εν λόγω ενδιαφερόμενοι παρέστησαν και στην επ’ ακροατηρίου συζήτηση της 10ης Ιουνίου 2025.
IV.    Ανάλυση
20.      Με το προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί κατ’ ουσίαν από το Δικαστήριο να διευκρινίσει ποια είναι τα κριτήρια που πρέπει να λαμβάνονται υπόψη προκειμένου να εκτιμηθεί η συνδρομή «εύλογης αιτίας», κατά την έννοια του άρθρου 9, παράγραφος 2, στοιχείο γʹ, του κανονισμού 2017/1001, καθώς και του άρθρου 10, παράγραφος 2, στοιχείο γʹ, και παράγραφος 6, της οδηγίας 2015/2436, όσον αφορά τη χρήση σημείου από ένωση η οποία ενεργεί εξ ονόματος και για λογαριασμό πολιτικού κόμματος με σκοπό τη διάδοση και την προώθηση του προγράμματός του.
21.      Πριν από την ανάλυση του εν λόγω προδικαστικού ερωτήματος, πρέπει να εξεταστεί το παραδεκτό του, το οποίο αμφισβητείται από την IKEA.
Α.      Επί του παραδεκτού
22.      Με τις γραπτές παρατηρήσεις της, η IKEA υποστηρίζει ότι έχει ασκήσει έφεση κατά της αποφάσεως με την οποία υποβλήθηκε η υπό κρίση αίτηση προδικαστικής αποφάσεως και ότι, συνεπώς, το αιτούν δικαστήριο οφείλει να διαπιστώσει ότι στερείται δικαιοδοσίας επί της διαφοράς της κύριας δίκης λόγω του μεταβιβαστικού αποτελέσματος της εφέσεως και ότι, ως εκ τούτου, παρέλκει η έκδοση αποφάσεως. Περαιτέρω, η IKEA υποστηρίζει, παραπέμποντας στη διάταξη Nationale Loterij (10),
ότι, ακόμη και άνευ ανακλήσεως της αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως, παρέλκει η απάντηση στην υπό κρίση αίτηση, δεδομένου ότι η δικαιολόγηση της προδικαστικής παραπομπής δεν έγκειται στη διατύπωση συμβουλευτικών γνωμών επί γενικών ή υποθετικών ζητημάτων, αλλά στην αυτονόητη ανάγκη αποτελεσματικής επιλύσεως μιας ένδικης διαφοράς.
23.      Κατά πάγια νομολογία, το Δικαστήριο δεσμεύεται από την απόφαση περί παραπομπής, η οποία πρέπει να παράγει τα αποτελέσματα της καθόσον δεν έχει ανακληθεί (11). Το αιτούν δικαστήριο, επισημαίνοντας ότι η έφεση της IKEA απορρίφθηκε ως απαράδεκτη, εκτιμά ότι εναπόκειται στο Δικαστήριο να αποφανθεί επί του προδικαστικού ερωτήματος και, ως εκ τούτου, δεν ανακάλεσε την απόφασή του περί παραπομπής.
24.      Εξάλλου, σε αντίθεση με την υπόθεση επί της οποίας είχε εκδοθεί η διάταξη Nationale Loterij (12)και
η οποία αφορούσε ένδικη διαφορά εκδικασθείσα και από δευτεροβάθμιο δικαστήριο, το οποίο είχε, συνεπώς, αναλάβει την ευθύνη να διασφαλίσει την τήρηση του δικαίου της Ένωσης (13), η διαφορά στην υπό κρίση υπόθεση δεν έχει ακόμη επιλυθεί, ιδίως όσον αφορά τα ζητήματα που αποτελούν αντικείμενο του προδικαστικού ερωτήματος.
25.      Επομένως, το προδικαστικό ερώτημα είναι παραδεκτό και πρέπει να εκδοθεί απόφαση επί της αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως.
Β.      Επί της ουσίας
1.      Το περιεχόμενο του προδικαστικού ερωτήματος
26.      Η υπό κρίση αίτηση προδικαστικής αποφάσεως αφορά την ερμηνεία διατάξεων της οδηγίας 2015/2436 και του κανονισμού 2017/1001. Ειδικότερα, αφενός μεν τα σήματα Μπενελούξ των οποίων δικαιούχος είναι η IKEA εμπίπτουν στο σύστημα προστασίας της Σύμβασης Μπενελούξ, το οποίο καθιερώθηκε βάσει των οδηγιών περί σημάτων (14), οπότε το εφαρμοστέο στα εν λόγω σήματα καθεστώς καθορίζεται από την οδηγία 2015/2436, αφετέρου δε το σήμα της Ένωσης του οποίου δικαιούχος είναι η IKEA εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του
κανονισμού 2017/1001.
27.      Όπως προκύπτει από το άρθρο 10, παράγραφος 1, της οδηγίας 2015/2436 και από το άρθρο 9, παράγραφος 1, του κανονισμού 2017/1001, η καταχώριση εθνικού σήματος ή σήματος της Ένωσης παρέχει στον δικαιούχο αποκλειστικό δικαίωμα επ’ αυτού. Τα δύο αυτά νομοθετήματα προβλέπουν, ωστόσο, ότι η άσκηση του εν λόγω δικαιώματος υπόκειται σε ορισμένους περιορισμούς.
28.      Συναφώς, το αποκλειστικό δικαίωμα παρέχει στον δικαιούχο του σήματος τη δυνατότητα να προστατεύει τα ειδικά συμφέροντά του ως δικαιούχου, ήτοι να διασφαλίζει ότι το σήμα μπορεί να εκπληρώνει τις λειτουργίες του. Συνεπώς, η άσκηση του εν λόγω αποκλειστικού δικαιώματος πρέπει να ισχύει αποκλειστικά για τις περιπτώσεις εκείνες όπου η χρήση του σήματος εκ μέρους τρίτου θίγει ή μπορεί να θίξει τις λειτουργίες του σήματος. Μεταξύ των λειτουργιών αυτών καταλέγονται η βασική λειτουργία του σήματος, η οποία συνίσταται στο να εγγυάται στους καταναλωτές την προέλευση του οικείου προϊόντος ή υπηρεσίας, καθώς και, μεταξύ άλλων, η λειτουργία που συνίσταται στη διασφάλιση της ποιότητας του εν λόγω προϊόντος ή της εν λόγω υπηρεσίας, ή οι λειτουργίες του σήματος ως διαύλου επικοινωνίας, ως επενδυτικού στοιχείου ή ως μέσου διαφημίσεως (15).
29.      Κατά συνέπεια, σύμφωνα με το άρθρο 10, παράγραφος 2, στοιχεία αʹ και βʹ, της οδηγίας 2015/2436 και το άρθρο 9, παράγραφος 2, στοιχεία αʹ και βʹ, του κανονισμού 2017/1001, ο δικαιούχος εθνικού σήματος ή σήματος της Ένωσης μπορεί να αντιταχθεί στη χρήση πανομοιότυπου σημείου για προϊόντα ή υπηρεσίες πανομοιότυπα με εκείνα για τα οποία έχει καταχωριστεί το σήμα και, εφόσον υπάρχει κίνδυνος σύγχυσης, στη χρήση σημείου πανομοιότυπου ή παρόμοιου με το σήμα για προϊόντα ή υπηρεσίες πανομοιότυπα ή παρόμοια με τα εν λόγω προϊόντα ή υπηρεσίες.
30.      Στο σύστημα του εθνικού και του ενωσιακού δικαίου περί σημάτων, η προστασία των σημάτων που χαίρουν φήμης είναι ευρύτερη από την παρεχόμενη στα συνήθη σήματα (16). Επομένως, βάσει του
άρθρου 10, παράγραφος 2, στοιχείο γʹ, της οδηγίας 2015/2436 και του
άρθρου 9, παράγραφος 2, στοιχείο γʹ, του κανονισμού 2017/1001, ο δικαιούχος σήματος που χαίρει φήμης μπορεί να αντιταχθεί στη χρήση σημείου από τρίτον ακόμη και όταν δεν υπάρχει ταυτότητα μεταξύ του σημείου και του σήματος και δεν συντρέχει κίνδυνος σύγχυσης. Οι ως άνω διατάξεις προβλέπουν επίσης ότι οι δικαιούχοι σημάτων που χαίρουν φήμης δύνανται να απαγορεύουν τη χρήση, στις συναλλαγές, από τρίτους σημείων πανομοιότυπων ή παρόμοιων με τα εν λόγω σήματα, αν η χρήση αυτή θα προσπόριζε αθέμιτο όφελος από τον διακριτικό χαρακτήρα ή τη φήμη των συγκεκριμένων σημάτων («παρασιτισμός» ή «free-riding») ή θα έβλαπτε τον εν λόγω διακριτικό χαρακτήρα («εξασθένηση», «απίσχνανση» ή «περιορισμός της ευκρίνειας») ή τη φήμη αυτή («αμαύρωση» ή «απαξίωση») (17).
31.      Εντούτοις, τόσο η οδηγία 2015/2436 όσο και ο κανονισμός 2017/1001 αποβλέπουν, γενικώς, στη στάθμιση μεταξύ, αφενός, του συμφέροντος του δικαιούχου σήματος να διασφαλίζει τη βασική λειτουργία του σήματος
και, αφετέρου, του συμφέροντος των υπολοίπων επιχειρηματιών να έχουν στη διάθεσή τους σημεία τα οποία θα μπορούσαν να χρησιμεύσουν για τον προσδιορισμό των δικών τους προϊόντων και υπηρεσιών.
32.      Το συμφέρον του τρίτου να χρησιμοποιεί στις συναλλαγές σημείο παρόμοιο με φημισμένο σήμα λαμβάνεται υπόψη μέσω της δυνατότητας που παρέχεται στον χρήστη του εν λόγω σημείου να επικαλεστεί την ύπαρξη «εύλογης αιτίας» (18). Πράγματι, άπαξ ο δικαιούχος του σήματος που χαίρει φήμης μπορέσει να αποδείξει ότι υφίσταται μία εκ των μορφών προσβολής στις οποίες αναφέρεται το άρθρο 10, παράγραφος 2, στοιχείο γʹ, της οδηγίας 2015/2436 και το άρθρο 9, παράγραφος 2, στοιχείο γʹ, του κανονισμού 2017/1001, απόκειται στον τρίτο που έχει χρησιμοποιήσει σημείο παρόμοιο με το φημισμένο σήμα να αποδείξει ότι συντρέχει νόμιμη αιτία για τη χρήση του σημείου αυτού, κατά την έννοια των ως άνω διατάξεων (19).
33.      Επομένως, η έννοια της «εύλογης αιτίας», μέσω της οποίας το αιτούν δικαστήριο επιδιώκει να συμβιβάσει το δικαίωμα της ιδιοκτησίας με την ελευθερία της έκφρασης, βρίσκεται στο επίκεντρο της υπό κρίση υποθέσεως.
34.      Πριν από την ερμηνεία της εν λόγω έννοιας, κρίνεται σκόπιμο να υπομνησθούν εν συντομία οι γενικές προϋποθέσεις εφαρμογής των διατάξεων του δικαίου των σημάτων, προκειμένου –μεταφορικώς– να «προετοιμασθεί το έδαφος» για την ανάλυση που θα ακολουθήσει.
35.      Η χρήση σημείου πανομοιότυπου ή παρόμοιου με σήμα, ιδίως δε με σήμα που χαίρει φήμης, στην οποία δύναται να αντιταχθεί ο δικαιούχος βάσει του
άρθρου 10, παράγραφος 2, της οδηγίας 2015/2436 και του
άρθρου 9, παράγραφος 2, του κανονισμού 2017/1001, πρέπει, αφενός, να πραγματοποιείται «στις συναλλαγές» και, αφετέρου, να αφορά «προϊόντα ή υπηρεσίες». Στο συγκεκριμένο πλαίσιο, πρέπει να επισημανθεί ότι η διάκριση μεταξύ των δύο αυτών προϋποθέσεων εφαρμογής δεν είναι σαφής και ότι, όπως θα εκτεθεί στη συνέχεια (20), φαίνεται δε ότι, σε ορισμένες περιπτώσεις, αλληλεπικαλύπτονται εν μέρει.
36.      Μολονότι το προδικαστικό ερώτημα δεν αφορά τις γενικές προϋποθέσεις εφαρμογής του άρθρου 10, παράγραφος 2, της οδηγίας 2015/2436 και του άρθρου 9, παράγραφος 2, του κανονισμού 2017/1001, εντούτοις οι εν λόγω διατάξεις δεν στερούνται σημασίας στο πλαίσιο της επιδίωξης δίκαιης εξισορρόπησης μεταξύ των δικαιωμάτων που παρέχει το σήμα και της ελευθερίας της έκφρασης. Ειδικότερα, έχει επισημανθεί στη νομική θεωρία ότι σε ορισμένες περιπτώσεις όπου φαίνεται να τίθεται ζήτημα σύγκρουσης μεταξύ του δικαιώματος ιδιοκτησίας και της ελευθερίας της έκφρασης, ενδέχεται να μην υφίσταται πραγματική σύγκρουση, καθόσον η χρήση του σημείου δεν πραγματοποιείται στο πλαίσιο των συναλλαγών (21) ή δεν αφορά προϊόντα ή υπηρεσίες (22).
37.      Επιπλέον, η εξέταση των δύο αυτών γενικών προϋποθέσεων θα μπορούσε να αποδειχθεί χρήσιμη για το αιτούν δικαστήριο, στον βαθμό που η αγωγή της οποίας έχει επιληφθεί θεμελιώνεται τόσο στις διατάξεις του δικαίου περί σημάτων σχετικά με το αποκλειστικό δικαίωμα του δικαιούχου όσο και στο άρθρο 2.20, παράγραφος 2, στοιχείο d, της Σύμβασης Μπενελούξ, σχετικά με τις προσβολές τις οποίες μνημονεύει το άρθρο 10, παράγραφος 6, της οδηγίας 2015/2436 και οι οποίες απορρέουν από τη χρήση ενός σημείου «για σκοπούς άλλους από εκείνους της διάκρισης των προϊόντων ή των υπηρεσιών», το οποίο δεν απαιτεί η χρήση να γίνεται στις συναλλαγές (23).
38.      Συναφώς, οι διάδικοι της κύριας δίκης διαφώνησαν, κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, ως προς το αν πληρούνται εν προκειμένω οι ως άνω δύο προϋποθέσεις. Κατά το Vrijheidsfonds, η επίμαχη χρήση δεν εμπίπτει στην ιδιωτική σφαίρα, αλλά στις συναλλαγές, στο μέτρο που η συγκεκριμένη χρήση αποσκοπούσε στην αποκόμιση οικονομικού πλεονεκτήματος. Αντιθέτως, η IKEA υποστηρίζει ότι τα σήματα των οποίων είναι δικαιούχος δεν χρησιμοποιήθηκαν για τη διάκριση αγαθών και υπηρεσιών, οπότε η αγωγή της πρέπει να εξετασθεί υπό το πρίσμα του άρθρου 2.20, παράγραφος 2, στοιχείο d, της Συμβάσεως Μπενελούξ, το γράμμα του οποίου αντιστοιχεί σε εκείνο του άρθρου 10, παράγραφος 6, της οδηγίας 2015/2436.
39.      Επισημαίνεται ότι το προδικαστικό ερώτημα αφορά επίσης την τελευταία αυτή διάταξη, καθώς και την έννοια της «εύλογης αιτίας» που διαλαμβάνεται σε αυτήν.
40.      Το άρθρο 10 της οδηγίας 2015/2436 προβλέπει, στην παράγραφο 6, μεταξύ άλλων, ότι οι παράγραφοι 1 και 2 του εν λόγω άρθρου δεν θίγουν τις εθνικές διατάξεις σχετικά με την προστασία από τη χρήση του σημείου για σκοπούς άλλους από εκείνους της διάκρισης των προϊόντων ή των υπηρεσιών, όταν η χρήση του σημείου αυτού, χωρίς εύλογη αιτία, προσπορίζει αθέμιτο όφελος από τον διακριτικό χαρακτήρα ή τη φήμη του σήματος ή είναι βλαπτική για τον εν λόγω διακριτικό χαρακτήρα ή τη φήμη.
41.      Ο νομοθέτης της Ένωσης θέλησε, ως εκ τούτου, να υπενθυμίσει ότι η προστασία ενός σήματος από χρήσεις ενός σημείου για σκοπούς άλλους από εκείνους της διάκρισης των προϊόντων ή των υπηρεσιών δεν εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της εναρμόνισης στην οποία προβαίνει το δίκαιο της Ένωσης. Η συγκεκριμένη ερμηνεία επιβεβαιώνεται από το γράμμα του άρθρου 10, παράγραφος 6, της οδηγίας 2015/2436 ερμηνευόμενο υπό το πρίσμα της αιτιολογικής της σκέψης 40 (24) και της νομολογίας σχετικά με την παρόμοια διάταξη του προϊσχύσαντος της οδηγίας νομοθετικού πλαισίου (25).
42.      Κατά συνέπεια, όταν το σημείο δεν χρησιμοποιείται προς τον σκοπό της διάκρισης προϊόντων ή υπηρεσιών, θα πρέπει να εξετάζονται οι έννομες τάξεις των κρατών μελών προκειμένου να καθορίζεται η έκταση και, ενδεχομένως, το περιεχόμενο της προστασίας που παρέχεται στους δικαιούχους σημάτων. Στον συγκεκριμένο τομέα, τα κράτη μέλη δύνανται να αποφασίσουν εάν θα θεσπίσουν ή όχι σχετική νομοθεσία· σε περίπτωση θέσπισης νομοθεσίας, υπό τους όρους που τα ίδια θέτουν, μπορούν να απαιτούν είτε την ταυτότητα μεταξύ του σημείου και του σήματος είτε την ομοιότητα είτε την ύπαρξη κάποιου άλλου συνδέσμου (26), καθώς και να αποφασίσουν επίσης εάν θα ενσωματώσουν ή όχι στη νομοθεσία τους την έννοια της «εύλογης αιτίας».
43.      Στο σημείο αυτό κρίνεται σκόπιμο να διατυπωθούν δύο παρατηρήσεις.
44.      Κατά πρώτον, η οδηγία 2015/2436 δεν προσδίδει έννομες συνέπειες στη χρήση –με ή χωρίς εύλογη αιτία– ενός σημείου για σκοπούς άλλους από εκείνους της διάκρισης των προϊόντων ή των υπηρεσιών. Επιπλέον, στο μέτρο που, a priori, ο όρος «εύλογη αιτία» του άρθρου 10, παράγραφος 6, της εν λόγω οδηγίας δεν έχει αυτοτελή νομική έννοια, ο προσδιορισμός, μέσω της ερμηνείας του δικαίου της Ένωσης, των κριτηρίων για την εκτίμηση περί συνδρομής «εύλογης αιτίας», κατά την έννοια της συγκεκριμένης διάταξης, δεν θα ήταν δυνατός. Ως εκ τούτου, προτείνω να μην προβεί το Δικαστήριο σε ερμηνεία της εν λόγω διάταξης.
45.      Κατά δεύτερον, ένα κράτος μέλος δύναται να αποφασίσει να εισαγάγει την έννοια της «εύλογης αιτίας» στην εθνική του νομοθεσία σχετικά με την προστασία των σημάτων έναντι της χρήσης ενός σημείου για σκοπούς άλλους από εκείνον της διάκρισης προϊόντων ή υπηρεσιών και να θεωρήσει ότι η συγκεκριμένη έννοια χρησιμοποιείται κατά την έννοια του άρθρου 10, παράγραφος 2, στοιχείο γʹ, της οδηγίας 2015/2436. Στην περίπτωση αυτή, η ερμηνεία της εν λόγω διάταξης θα μπορούσε να είναι χρήσιμη για το εθνικό δικαστήριο που επιλαμβάνεται αγωγής η οποία θεμελιώνεται στη συγκεκριμένη νομοθεσία. Εντούτοις, αφενός, η εν λόγω νομοθεσία δεν εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας και, ελλείψει άλλων εφαρμοστέων διατάξεων του δικαίου της Ένωσης, δεν αποτελεί μέρος του δικαίου της Ένωσης. Στη δεύτερη αυτή περίπτωση ο Χάρτης δεν έχει εφαρμογή (27). Αφετέρου, κατά την εξέταση της συνδρομής ορισμένης «εύλογης αιτίας» στηριζόμενης στη στάθμιση της ελευθερίας της έκφρασης με άλλα δικαιώματα, το εθνικό δικαστήριο πρέπει να λαμβάνει υπόψη το γεγονός ότι η στάθμιση δεν πραγματοποιείται σε περιπτώσεις κατά τις οποίες το σημείο χρησιμοποιείται «στις συναλλαγές» και «για προϊόντα και υπηρεσίες», κατά την έννοια της οδηγίας 2015/2436. Επομένως, το αποτέλεσμα της εν λόγω στάθμισης ενδέχεται να μην είναι το ίδιο με εκείνο που προκύπτει από την επιδίωξη δίκαιης εξισορρόπησης μεταξύ της ελευθερίας της έκφρασης και των δικαιωμάτων που απονέμονται βάσει της εν λόγω οδηγίας. Όπως θα εκθέσω στη συνέχεια (28), σύμφωνα με τη νομολογία του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (στο εξής: ΕΔΔΑ), η άσκηση της ελευθερίας της έκφρασης, η οποία βασίζεται στη χρήση σημείου εκτός του εμπορικού τομέα, μπορεί να τύχει ευρύτερης προστασίας από εκείνη που παρέχεται εντός του πλαισίου του εμπορικού τομέα.
46.      Χάριν πληρότητος και προκειμένου να δοθεί χρήσιμη απάντηση στο αιτούν δικαστήριο, θα εξεταστεί κατά πόσον η χρήση σημείου πανομοιότυπου ή παρόμοιου με σήμα στο πλαίσιο πολιτικής εκστρατείας που διεξάγεται από μια ένωση στο όνομα και για λογαριασμό πολιτικού κόμματος και των ηγετών του συνιστά χρήση στις συναλλαγές και αφορά προϊόντα ή υπηρεσίες, κατά την έννοια των διατάξεων του δικαίου περί σημάτων.
2.      Χρήση σημείου στις συναλλαγές και για προϊόντα ή υπηρεσίες
47.      Από την απόφαση περί παραπομπής και από την ανταλλαγή απόψεων κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση προκύπτει ότι ο καταστατικός σκοπός του Vrijheidsfonds συνίσταται στην οικονομική και υλική υποστήριξη του Vlaams Belang (29). Με αυτή την ιδιότητα διεξήγαγε το Vrijheidsfonds την επίμαχη εκστρατεία, στο όνομα και για λογαριασμό του εν λόγω πολιτικού κόμματος. Επίσης, οι εναγόμενοι της κύριας δίκης φαίνεται να συμφωνούν ότι τα επίμαχα σήματα χρησιμοποιήθηκαν για να προσδώσουν έμφαση στο μήνυμα του εν λόγω πολιτικού κόμματος, να «αυξήσουν την απήχησή του» και να το διαδώσουν.
48.      Προκειμένου να κριθεί εάν η χρήση σημείου πανομοιότυπου ή παρόμοιου με σήμα, στο πλαίσιο πολιτικής εκστρατείας, από ένωση που διεξήγαγε την εκστρατεία αυτή στο όνομα και για λογαριασμό πολιτικού κόμματος συνιστά χρήση στις συναλλαγές και χρήση για προϊόντα ή υπηρεσίες, στην οποία ο δικαιούχος του εν λόγω σήματος μπορεί να αντιταχθεί, σύμφωνα με το άρθρο 10, παράγραφος 2, στοιχείο γʹ, της οδηγίας 2015/2436 και το άρθρο 9, παράγραφος 2, στοιχείο γʹ, του κανονισμού 2017/1001, πρέπει να εξεταστούν οι ακόλουθες περιστάσεις: πρώτον, το γεγονός ότι το σημείο χρησιμοποιείται από μη κερδοσκοπική ένωση· δεύτερον, η ένωση αυτή ενεργεί εξ ονόματος και για λογαριασμό τρίτου· και, τρίτον, ενεργεί με σκοπό την προώθηση πολιτικού μηνύματος προς το συμφέρον του εν λόγω τρίτου.
α)      Χρήση σημείου από μη κερδοσκοπική οντότητα
49.      Κατά πάγια νομολογία, η χρήση ενός σημείου θεωρείται ότι αποτελεί χρήση στο πλαίσιο των συναλλαγών εφόσον δεν εντάσσεται στην ιδιωτική σφαίρα, αλλά λαμβάνει χώρα στο πλαίσιο εμπορικής δραστηριότητας με σκοπό την απόκτηση οικονομικού οφέλους (30). Η επίκληση των αναγνωριζομένων διά των σημάτων αποκλειστικών δικαιωμάτων είναι δυνατή, κατ’ αρχήν, μόνον έναντι των επιχειρηματιών και, κατά συνέπεια, μόνο στο πλαίσιο εμπορικής δραστηριότητας (31). Αν οι πράξεις εκφεύγουν, λόγω του όγκου, της συχνότητας ή άλλων χαρακτηριστικών γνωρισμάτων τους, των ορίων της ιδιωτικής δραστηριότητας, ο προβαίνων στις πράξεις αυτές δραστηριοποιείται στο πλαίσιο των συναλλαγών (32).
50.      Συναφώς, αφενός, ως εκ της φύσεώς της, μια δραστηριότητα εντασσόμενη στο πλαίσιο πολιτικής εκστρατείας δεν ασκείται στο πλαίσιο της ιδιωτικής σφαίρας. Τούτο ασφαλώς ισχύει για μια συνέντευξη Τύπου που διοργανώνεται προκειμένου να διασφαλιστεί η ευρύτερη δυνατή διάδοση της εξαγγελίας ενός νέου πολιτικού προγράμματος, το οποίο στη συνέχεια καθίσταται προσβάσιμο μέσω διαδικτύου.
51.      Αφετέρου, εγείρεται το ζήτημα εάν μια τέτοια δραστηριότητα, μολονότι υπερβαίνει τη σφαίρα της ιδιωτικής δραστηριότητας, παρουσιάζει την οικονομική πτυχή που απαιτείται για να θεωρηθεί ότι εμπίπτει στις συναλλαγές.
52.      Ωστόσο, το γεγονός ότι το Vrijheidsfonds δεν επιδιώκει κερδοσκοπικό σκοπό δεν είναι καθοριστικό για να διαπιστωθεί εάν η συγκεκριμένη ένωση έκανε χρήση των οικείων σημάτων στο πλαίσιο των συναλλαγών.
53.      Μολονότι το Δικαστήριο δεν είχε ακόμη την ευκαιρία να εξετάσει το ζήτημα της χρήσης των σημάτων από μη κερδοσκοπικούς φορείς στο πλαίσιο των συναλλαγών, κατά της οποίας ο δικαιούχος μπορεί να αντιταχθεί βάσει των διατάξεων που μνημονεύονται
στο υπό κρίση προδικαστικό ερώτημα, εντούτοις, με την απόφασή του Verein Radetzky-Orden (33), σχετικά με την έννοια της ουσιαστικής χρήσης, έχει παράσχει συναφώς χρήσιμη καθοδήγηση.
54.      Προκειμένου τα σχετικά με τη συγκεκριμένη έννοια στοιχεία να εξετασθούν εντός του πλαισίου στο οποίο πράγματι εντάσσονται, πρέπει να υπομνησθεί ότι ο δικαιούχος σήματος είναι δυνατόν να κηρυχθεί έκπτωτος των δικαιωμάτων του, εάν επί διάστημα πέντε συναπτών ετών δεν έχει κάνει ουσιαστική χρήση του σήματος στο οικείο κράτος μέλος για τα προϊόντα ή τις υπηρεσίες για τις οποίες έχει καταχωρισθεί το σήμα (34).
55.      Συναφώς, αφενός, ανεξαρτήτως ενδεχόμενης οικονομικής πτυχής της δραστηριότητας μιας μη κερδοσκοπικής ένωσης, ως προς την οποία θα επανέλθω κατωτέρω (35), το Δικαστήριο έχει διευκρινίσει ότι σήμα αποτελεί αντικείμενο ουσιαστικής χρήσεως οσάκις μια μη κερδοσκοπική ένωση το χρησιμοποιεί στις σχέσεις της με το κοινό, για την αναγγελία εκδηλώσεων, στα έγγραφά της καθώς και στο διαφημιστικό υλικό της, τα δε μέλη της φέρουν διακριτικά που παριστούν το εν λόγω σήμα κατά τη συγκέντρωση και διανομή δωρεών (36). Στο πλαίσιο αυτό, το Δικαστήριο έχει υπογραμμίσει ότι δεν είναι καθοριστικό το γεγονός ότι η προσφορά προϊόντων ή υπηρεσιών γίνεται αφιλοκερδώς. Πράγματι, το γεγονός ότι μια φιλανθρωπική ένωση δεν επιδιώκει κερδοσκοπικό σκοπό δεν αποκλείει ότι αυτή μπορεί να έχει ως στόχο τη δημιουργία και, στη συνέχεια, τη διατήρηση δυνατοτήτων προς διάθεση των προϊόντων της ή των υπηρεσιών της για τα οποία έχει γίνει η καταχώριση του σήματος (37). Περαιτέρω, κατά το Δικαστήριο, δεν αποκλείεται τα σήματα που καταχώρισε μη κερδοσκοπική ένωση να έχουν λόγο υπάρξεως καθόσον μπορούν να προστατεύουν την ένωση από την ενδεχόμενη χρήση από τρίτους, στο πλαίσιο των συναλλαγών, πανομοιότυπων ή παρόμοιων σημείων (38).
56.      Εφόσον, προκειμένου να μην απολέσει το αποκλειστικό δικαίωμα που απορρέει από το σήμα της, μια μη κερδοσκοπική ένωση δύναται να επικαλεστεί τη χρήση του σήματος στην οποία προέβη για να προσδιορίσει και να προωθήσει τα προϊόντα ή τις υπηρεσίες της, η εν λόγω ένωση –όπως και κάθε άλλος δικαιούχος σήματος– θα πρέπει να μπορεί να επικαλεστεί το αποκλειστικό δικαίωμά της προκειμένου να προστατευθεί έναντι της χρήσης του σήματός της από τρίτον, όταν η χρήση αυτή γίνεται χωρίς κερδοσκοπικό σκοπό, για τον προσδιορισμό ή την προώθηση των προϊόντων ή των υπηρεσιών του εν λόγω τρίτου. Προς τούτο, μια τέτοια χρήση σημείου από τον εν λόγω τρίτο πρέπει επίσης να θεωρηθεί ότι πραγματοποιείται στις συναλλαγές.
57.      Η ως άνω ερμηνεία επιρρωννύεται από τη γενικότερη νομολογία του Δικαστηρίου σχετικά με τις προϋποθέσεις εκτίμησης περί ουσιαστικού χαρακτήρα της χρήσης ενός σήματος. Ειδικότερα, κατά την εκτίμηση αυτή πρέπει να λαμβάνεται υπόψη το σύνολο των πραγματικών στοιχείων και περιστάσεων εκ των οποίων μπορεί να συναχθεί ότι έχει πράγματι γίνει εμπορική εκμετάλλευσή του (39). Υπενθυμίζεται (40) ότι, κατά το Δικαστήριο, η εκ μέρους μη κερδοσκοπικής ένωσης χρήση σήματος για τον προσδιορισμό ή την προώθηση των προϊόντων ή των υπηρεσιών της στο κοινό και για τη διάκρισή τους από προϊόντα ή υπηρεσίες άλλης προελεύσεως συνιστά τέτοια εμπορική εκμετάλλευση στο πλαίσιο των συναλλαγών.
58.      Από τις ανωτέρω σκέψεις συνάγεται ότι μια μη κερδοσκοπική ένωση δύναται επίσης να χρησιμοποιεί ένα σημείο στις συναλλαγές όταν το σημείο χρησιμοποιείται δημοσίως και με σκοπό τον προσδιορισμό και την προώθηση των προϊόντων ή των υπηρεσιών της.
59.      Για λόγους πληρότητας και πάντοτε όσον αφορά τον μη κερδοσκοπικό χαρακτήρα του, το Vrijheidsfonds επισήμανε κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση ότι το Βελγικό Κοινοβούλιο παρέχει στα πολιτικά κόμματα επιχορήγηση ανάλογα με την εκλογική τους επιτυχία. Ως εκ τούτου, υπάρχει έμμεση αλλά αναγνωρίσιμη σύνδεση μεταξύ των προσπαθειών που καταβάλλονται στο πλαίσιο πολιτικών εκστρατειών και των οικονομικών πόρων που τίθενται στη διάθεση ενός συγκεκριμένου πολιτικού κόμματος ή των οντοτήτων που το υποστηρίζουν. Το γεγονός αυτό συνιστά πρόσθετο λόγο για να θεωρηθεί ότι το Vrijheidsfonds χρησιμοποίησε σημεία σε πλαίσιο παρεμφερές με εκείνο των εμπορικών συναλλαγών. Πράγματι, σε παρόμοια περίπτωση, στην απόφαση Verein Radetzky-Orden (41), το Δικαστήριο επέστησε την προσοχή στο γεγονός ότι διάφοροι τύποι ενώσεων οι οποίες δεν επιδιώκουν κερδοσκοπικό σκοπό και οι οποίες, εκ πρώτης όψεως, παρέχουν δωρεάν τις υπηρεσίες τους, στην πραγματικότητα χρηματοδοτούνται με επιχορηγήσεις ή λαμβάνουν αμοιβές υπό διάφορες μορφές.
60.      Λαμβανομένου υπόψη ότι το Vrijheidsfonds αναγνωρίζει ότι διεξήγαγε την πολιτική εκστρατεία εξ ονόματος και για λογαριασμό του Vlaams Belang, τίθεται πλέον το ζήτημα εάν η χρήση σήματος θεωρείται ότι γίνεται «στις συναλλαγές» και όταν τρίτος χρησιμοποιεί σημείο πανομοιότυπο ή παρόμοιο με σήμα όχι προς ίδιον όφελος, αλλά προς όφελος άλλου προσώπου.
β)      Χρήση σημείου στο όνομα και για λογαριασμό τρίτου
61.      Όσον αφορά το ζήτημα αν μπορεί να γίνει δεκτό ότι ο ενδιαφερόμενος χρησιμοποίησε ο ίδιος σημείο πανομοιότυπο προς σήμα ενώ ενεργούσε προς το οικονομικό συμφέρον τρίτου, το Δικαστήριο έχει διευκρινίσει ότι προκειμένου να διαπιστωθεί χρήση στις συναλλαγές, δεν ασκεί επιρροή η κυριότητα των προϊόντων επί των οποίων έχει τεθεί το σήμα (42).
62.      Εφόσον, λαμβανομένων υπόψη των εκτιμήσεων που εξέθεσα στο σημείο 57 των παρουσών προτάσεων, το χαρακτηριζόμενο ως «οικονομικό» συμφέρον τρίτου μπορεί να συνίσταται στη δημιουργία ή τη διατήρηση δυνατοτήτων πωλήσεως προϊόντων ή υπηρεσιών που δεν αποφέρουν κέρδος, το γεγονός ότι το Vrijheidsfonds χρησιμοποίησε τα επίμαχα σημεία για να προσδώσει έμφαση στο μήνυμα ενός πολιτικού κόμματος και να το διακρίνει από το μήνυμα άλλων κομμάτων δεν επιτρέπει, αφ’ εαυτού, να θεωρηθεί ότι δεν πρόκειται για χρήση στο πλαίσιο των συναλλαγών.
63.      Επισημαίνεται ότι το Δικαστήριο ακολούθησε την ίδια συλλογιστική με εκείνη που εκτέθηκε στο σημείο 61 των παρουσών προτάσεων προς στήριξη της ερμηνείας κατά την οποία η χρήση ενός σημείου από τρίτον θεωρείται ότι γίνεται «για προϊόντα ή υπηρεσίες», κατά την έννοια των διατάξεων του δικαίου των σημάτων, ακόμη και όταν ο τρίτος ενεργεί για λογαριασμό άλλου προσώπου στο οποίο ανήκουν τα οικεία προϊόντα ή υπηρεσίες (43).
64.      Το ζήτημα αυτό με οδηγεί στην εξέταση της προϋπόθεσης εφαρμογής του άρθρου 10, παράγραφος 2, της οδηγίας 2015/2436 και του άρθρου 9, παράγραφος 2, του κανονισμού 2017/1001 που αφορά τη χρήση σημείου για προϊόντα ή υπηρεσίες. Πράγματι, θα μπορούσε να τεθεί το ζήτημα αν η χρήση σημείου για τη διάδοση ενός πολιτικού μηνύματος μπορεί να θεωρηθεί ότι γίνεται «για προϊόντα ή υπηρεσίες», κατά την έννοια των διατάξεων του δικαίου των σημάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
γ)      Χρήση σημείου για πολιτικούς σκοπούς
65.      Η χρήση κατά της οποίας δύναται ο δικαιούχος να προβάλει αντιρρήσεις βάσει του δικαίου του σήματος πρέπει να γίνεται όχι μόνο στο πλαίσιο των συναλλαγών, αλλά και για προϊόντα ή υπηρεσίες.
66.      Η προϋπόθεση που αφορά τη χρήση σημείου για προϊόντα ή υπηρεσίες προβλέπεται ρητώς στο εισαγωγικό μέρος του άρθρου 10, παράγραφος 2, της οδηγίας 2015/2436 και του άρθρου 9, παράγραφος 2, του κανονισμού 2017/1001 (44). Λόγω του γενικού χαρακτήρα της, η εν λόγω προϋπόθεση ισχύει και για τα σήματα που χαίρουν φήμης, η δε ιδιαιτερότητα της προστασίας που παρέχεται στα σήματα αυτά έγκειται στο γεγονός ότι ο δικαιούχος τους δικαιούται να απαγορεύει τη χρήση σημείου πανομοιότυπου ή παρόμοιου με το σήμα του και για προϊόντα ή υπηρεσίες τελείως διαφορετικά από τα προϊόντα ή υπηρεσίες για τα οποία έχει καταχωριστεί το συγκεκριμένο σήμα. Περαιτέρω, η ως άνω προϋπόθεση προκύπτει από τη σύγκριση των πεδίων εφαρμογής του άρθρου 10, παράγραφος 2, στοιχείο γʹ, και του άρθρου 10, παράγραφος 6, της εν λόγω οδηγίας. Ειδικότερα, για τον προσδιορισμό του πεδίου εφαρμογής των δύο αυτών διατάξεων καθοριστική σημασία έχει το αν το σήμα χρησιμοποιείται με σκοπό τη διάκριση των οικείων προϊόντων ή υπηρεσιών ως προερχομένων από συγκεκριμένη επιχείρηση, δηλαδή αν χρησιμοποιείται ως σήμα ή αν χρησιμοποιείται για άλλους σκοπούς (45).
67.      Επιπλέον, όπως επισημάνθηκε (46), ένα σημείο θεωρείται επίσης ότι χρησιμοποιείται «στις συναλλαγές» όταν χρησιμοποιείται δημοσίως από μη κερδοσκοπική ένωση και με σκοπό τη δημιουργία ή τη διατήρηση δυνατοτήτων πώλησης για ένα προϊόν ή υπηρεσία ενός τρίτου. Επομένως, όσον αφορά τον χαρακτηρισμό της χρήσης από μη κερδοσκοπικό φορέα, φαίνεται ότι οι δύο προϋποθέσεις εφαρμογής που προβλέπονται στο άρθρο 10, παράγραφος 2, της οδηγίας 2015/2436 και στο άρθρο 9, παράγραφος 2, του κανονισμού 2017/1001 αλληλεπικαλύπτονται εν μέρει.
68.      Όσον αφορά την εκτίμηση περί του εάν η χρήση γίνεται «για προϊόντα ή υπηρεσίες», από τη νομολογία που μνημονεύθηκε στο σημείο 63 των παρουσών προτάσεων προκύπτει ότι η χρήση σημείου πανομοιότυπου ή παρόμοιου με σήμα για προϊόντα ή υπηρεσίες τρίτου ή του προσώπου για λογαριασμό του οποίου ενεργεί ο τρίτος συνιστά συμπεριφορά στην οποία ο δικαιούχος του σήματος μπορεί να αντιταχθεί, δυνάμει του άρθρου 10, παράγραφος 2, της οδηγίας 2015/2436 και του άρθρου 9, παράγραφος 2, του κανονισμού 2017/1001 (47).
69.      Εξάλλου, από την απόφαση Google France και Google (48) προκύπτει ότι οι απαριθμούμενες στο άρθρο 10, παράγραφος 3, της οδηγίας 2015/2436 και στο άρθρο 9, παράγραφος 3, του κανονισμού 2017/1001 χρήσεις στις οποίες μπορεί να αντιταχθεί ο δικαιούχος σήματος αποτελούν χρήσεις «για προϊόντα ή υπηρεσίες». Η ως άνω απόφαση αφορούσε τα νομοθετήματα που είχαν προηγηθεί της εν λόγω οδηγίας και του εν λόγω κανονισμού, στα οποία, μεταξύ των χρήσεων στις οποίες μπορεί να αντιταχθεί ο δικαιούχος, προβλεπόταν μόνον η επίθεση του σημείου σε προϊόντα ή στη συσκευασία τους, η προσφορά των προϊόντων προς πώληση ή η προσφορά παροχής υπηρεσιών υπό το σημείο, η εισαγωγή ή η εξαγωγή υπό το σημείο, η χρησιμοποίηση του σημείου σε επαγγελματικό έντυπο υλικό και η διαφήμιση.
70.      Υπό το καθεστώς των εν ισχύι επί του παρόντος νομοθετημάτων, η μη εξαντλητική απαρίθμηση των χρήσεων ενός σημείου που μπορεί να απαγορεύσει ο δικαιούχος περιλαμβάνει πλέον, μεταξύ άλλων, και τη χρήση «ως εμπορικής ή εταιρικής επωνυμίας». Εκ πρώτης όψεως, η προσθήκη της συγκεκριμένης χρήσης θα μπορούσε να οδηγήσει στη σκέψη ότι βούληση του νομοθέτη ήταν να περιορίσει τη λυσιτέλεια της προϋπόθεσης που αφορά τη χρήση ενός σημείου «για προϊόντα ή υπηρεσίες». Ωστόσο, από τις αιτιολογικές σκέψεις των ως άνω νομοθετημάτων (49) προκύπτει σαφώς ότι με τη συγκεκριμένη προσθήκη κατοχυρώνεται η νομολογία του Δικαστηρίου κατά την οποία η χρήση εταιρικής ή εμπορικής επωνυμίας ή διακριτικού τίτλου που περιορίζεται στον προσδιορισμό μιας εταιρίας ή στην επισήμανση μιας επιχείρησης δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι συνιστά χρήση «για προϊόντα ή υπηρεσίες». Αντιθέτως, συντρέχει χρήση «για προϊόντα ή υπηρεσίες» όταν ο τρίτος χρησιμοποιεί το εν λόγω σημείο κατά τρόπον ώστε να συσχετίζεται το σημείο που αποτελεί την εταιρική ή εμπορική επωνυμία ή τον διακριτικό τίτλο του τρίτου με τα προϊόντα που εμπορεύεται ή τις υπηρεσίες που παρέχει ο τρίτος (50). Επομένως, ένα σημείο θεωρείται ότι χρησιμοποιείται «για προϊόντα ή υπηρεσίες» όχι μόνοn όταν χρησιμοποιείται άμεσα και προφανώς με σκοπό τον προσδιορισμό ή την προώθηση των προϊόντων ή των υπηρεσιών ενός τρίτου, αλλά και όταν χρησιμοποιείται εμμέσως σε συσχέτιση με τα οικεία προϊόντα ή υπηρεσίες.
71.      Εκ των ανωτέρω συνάγεται ότι η χρήση ενός σημείου το οποίο ουδόλως συσχετίζεται με τα προϊόντα ή τις υπηρεσίες προσώπου άλλου από τον δικαιούχο δεν μπορεί να θεωρηθεί χρήση «για προϊόν ή υπηρεσία» (51). Ως εκ τούτου, αφενός, όταν ένα σημείο πανομοιότυπο ή παρόμοιο με ένα σήμα χρησιμοποιείται αποκλειστικά σε συσχέτιση με τα προϊόντα ή τις υπηρεσίες του δικαιούχου του σήματος αυτού, ακόμη και για να επικριθεί ο εν λόγω δικαιούχος ή τα προϊόντα ή οι υπηρεσίες του, η συγκεκριμένη χρήση δεν πραγματοποιείται υπό περιστάσεις που παρέχουν στον εν λόγω δικαιούχο τη δυνατότητα να αντιταχθεί στην εν λόγω χρήση σύμφωνα με τις διατάξεις του δικαίου των σημάτων. Αφετέρου, ακόμη και η χρήση ενός σημείου πανομοιότυπου ή παρόμοιου με σήμα με σκοπό την
παρωδία
θεωρείται ότι συνιστά χρήση «για προϊόντα ή υπηρεσίες» εφόσον πραγματοποιείται σε συσχέτιση με τα προϊόντα ή τις υπηρεσίες προσώπου άλλου από τον δικαιούχο.
72.      Εν προκειμένω, είμαι της γνώμης, όπως παρατήρησε και η IKEA κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, ότι δεν υφίσταται καμία συσχέτιση μεταξύ του σήματος του οποίου η IKEA είναι δικαιούχος και της χρήσεώς του. Εξάλλου, φρονώ ότι δεν χωρεί καμία αμφιβολία περί του ότι τα επίμαχα σημεία δεν χρησιμοποιήθηκαν ως έναυσμα συζήτησης σχετικά με την IKEA ή τα προϊόντα της, αλλά προς όφελος ενός πολιτικού κόμματος, προκειμένου να προωθηθεί το πολιτικό του μήνυμα και να διακριθεί από εκείνο άλλων βελγικών κομμάτων.
73.      Τίθεται, συνεπώς, το ζήτημα εάν το Vrijheidsfonds προέβη σε χρήση σημείου για προϊόν ή υπηρεσία.
74.      Συναφώς, είναι αληθές ότι η διοργάνωση πολιτικών συγκεντρώσεων, η οποία ορίζεται ως «η διοργάνωση συνάθροισης προσώπων για διαφόρους πολιτικούς σκοπούς ή για τη συζήτηση σχετικών ζητημάτων», συνιστά υπηρεσία εμπίπτουσα στην κλάση 45 της Διεθνούς Ταξινόμησης της Νίκαιας υπό τον κωδικό αριθμό 450238, οι δε κλάσεις αυτές περιγράφουν τα προϊόντα και τις υπηρεσίες για τα οποία μπορεί να ζητηθεί η προστασία ενός σήματος στις συναλλαγές. Γενικότερα, η κλάση 45 περιλαμβάνει προσωπικές και κοινωνικές υπηρεσίες που παρέχονται από τρίτους με σκοπό την ικανοποίηση αναγκών των ατόμων, οπότε η υποκατηγορία 450238 φαίνεται να αφορά υπηρεσία σχετική με τη διοργάνωση και την υλικοτεχνική υποστήριξη πολιτικών συναθροίσεων, η οποία παρέχεται σε πρόσωπο που επιθυμεί να τις οργανώσει ή να συμμετάσχει σε αυτές. Εντούτοις, εν προκειμένω, τα σήματα των οποίων η IKEA είναι δικαιούχος δεν χρησιμοποιήθηκαν για υπηρεσία συνιστάμενη στη διοργάνωση συνέντευξης Τύπου, αλλά για την προώθηση του προγράμματος πολιτικού κόμματος το οποίο, στο πλαίσιο μιας τέτοιας εκδήλωσης, προβλήθηκε υπό σημεία πανομοιότυπα ή παρόμοια με τα εν λόγω σήματα.
75.      Ένα πολιτικό πρόγραμμα δεν συνιστά αφ’ εαυτού ούτε προϊόν ούτε υπηρεσία. Επιτελεί ενημερωτική λειτουργία, καθόσον περιγράφει τους στόχους και το σχέδιο δράσης του φορέα που το έχει συντάξει ή το έχει εγκρίνει. Το γεγονός ότι το σημείο υπό το οποίο δημοσιοποιείται το πρόγραμμα αυτό μπορεί, στην αντίληψη του κοινού, να συσχετίζεται με τον εν λόγω φορέα, δεν συνεπάγεται ότι το συγκεκριμένο σημείο χρησιμοποιείται «για προϊόντα ή υπηρεσίες» (52).
76.      Αντιθέτως, όταν η χρήση σημείου γίνεται υπό περιστάσεις που καταδεικνύουν συσχέτιση με τα προϊόντα ή τις υπηρεσίες του εν λόγω φορέα, η χρήση αυτή πρέπει να χαρακτηρισθεί ως χρήση «για προϊόντα ή υπηρεσίες». Ενδεικτικά, μια τέτοια χρήση για προϊόντα μπορεί να συνίσταται στην επίθεση του σημείου υπό το οποίο προβάλλεται ένα πρόγραμμα σε αντικείμενα που διανέμονται στους υποστηρικτές ενός πολιτικού κόμματος, η δε χρήση για υπηρεσίες μπορεί να συνίσταται στη διοργάνωση μιας εκδήλωσης υπό το ίδιο σημείο. Η χρήση ενός σημείου σε διαφημιστική ενέργεια που πραγματοποιείται από φορέα ή για λογαριασμό φορέα ο οποίος διανέμει τέτοια αντικείμενα ή οργανώνει τέτοιες εκδηλώσεις συνιστά επίσης, κατά τη γνώμη μου, χρήση «για προϊόντα ή υπηρεσίες».
77.      Στο αιτούν δικαστήριο εναπόκειται να εξακριβώσει αν το Vrijheidsfonds προέβη στη χρήση σημείων πανομοιότυπων ή παρόμοιων με σήματα που χαίρουν φήμης «στις συναλλαγές» και «για προϊόντα ή υπηρεσίες». Σε περίπτωση καταφατικής απάντησης, τούτο θα συνεπαγόταν ότι το άρθρο 10, παράγραφος 2, στοιχείο γʹ, της οδηγίας 2015/2436 και το άρθρο 9, παράγραφος 2, στοιχείο γʹ, του κανονισμού 2017/1001 έχουν, κατ’ αρχήν, εφαρμογή στη διαφορά της κύριας δίκης. Αντιθέτως, αν το αιτούν δικαστήριο κρίνει ότι η χρήση αυτή δεν πληροί τις γενικές προϋποθέσεις εφαρμογής των ως άνω διατάξεων, θα πρέπει να εξετάσει την αγωγή της κύριας δίκης υπό το πρίσμα, μεταξύ άλλων, της διάταξης της Σύμβασης Μπενελούξ που αφορά τις προσβολές κατά το άρθρο 10, παράγραφος 6, της εν λόγω οδηγίας.
78.      Στην περίπτωση αυτή, θα εναπόκειται στο αιτούν δικαστήριο να εξακριβώσει εν συνεχεία κατά πόσον η IKEA αποδεικνύει ότι η χωρίς τη συγκατάθεσή της χρήση των σημάτων των οποίων είναι δικαιούχος από το Vrijheidsfonds συμβάλλει στην εξασθένηση ή την υποβάθμιση των σημάτων αυτών ή συνιστά πράξη παρασιτισμού.
79.      Εν προκειμένω, το αιτούν δικαστήριο δεν ζητεί από το Δικαστήριο την ερμηνεία του άρθρου 10, παράγραφος 2, στοιχείο γʹ, της οδηγίας 2015/2436 και του άρθρου 9, παράγραφος 2, στοιχείο γʹ, του κανονισμού 2017/1001, καθόσον οι εν λόγω διατάξεις προσδιορίζουν τους τύπους προσβολών στις οποίες μπορεί να αντιταχθεί ο δικαιούχος σήματος το οποίο χαίρει φήμης. Περαιτέρω, από την απόφαση περί παραπομπής και τις γραπτές παρατηρήσεις του Vrijheidsfonds προκύπτει ότι το τελευταίο, προκειμένου να δικαιολογήσει τη χρήση των σημάτων των οποίων δικαιούχος είναι η IKEA, προβάλλει την ελευθερία της έκφρασης ως «εύλογη αιτία», η εκτίμηση περί συνδρομής της οποίας πραγματοποιείται αφού διαπιστωθεί κάποια από τις προσβολές που προβλέπονται στις προαναφερθείσες διατάξεις. Δεδομένου ότι το επιχείρημα αυτό δεν δύναται να επηρεάσει την εν λόγω διαπίστωση, η ανάλυσή μου θα επικεντρωθεί στην ερμηνεία της έννοιας της «εύλογης αιτίας».
80.      Ανεξαρτήτως του συμπεράσματος στο οποίο θα καταλήξει το αιτούν δικαστήριο, η ερμηνεία της έννοιας της «εύλογης αιτίας» θα αποδειχθεί χρήσιμη για την επίλυση της διαφοράς της οποίας έχει επιληφθεί, καθόσον η συγκεκριμένη έννοια απαντά σε όλες τις προαναφερθείσες διατάξεις.
3.      Επί της συνδρομής «εύλογης αιτίας»
α)      Το περιεχόμενο του προδικαστικού ερωτήματος
81.      Όσον αφορά το πρώτο σκέλος του προδικαστικού ερωτήματος, το οποίο άπτεται της ελευθερίας της έκφρασης, η IKEA υποστηρίζει ότι είναι διατυπωμένο κατά τρόπο ιδιαιτέρως γενικό και προτείνει να αναδιατυπωθεί ώστε να αφορά μόνον την περίπτωση κατά την οποία τρίτος κάνει χρήση σήματος αποκλειστικά με σκοπό να εκμεταλλευθεί τη φήμη του προκειμένου να προσδώσει έμφαση σε ένα πολιτικό μήνυμα. Όσον αφορά το δεύτερο σκέλος του προδικαστικού ερωτήματος, η IKEA θεωρεί ότι πρέπει επίσης να αναδιατυπωθεί, για τον λόγο ότι μνημονεύονται σε αυτό ορισμένα κριτήρια για την εκτίμηση περί συνδρομής «εύλογης αιτίας» τα οποία, κατά την ίδια, δεν είναι λυσιτελή, ενώ παραλείπονται άλλα, λυσιτελή κριτήρια.
82.      Συναφώς, πρέπει να υπομνησθεί ότι δυνατότητα καθορισμού των ερωτημάτων που πρέπει να υποβληθούν στο Δικαστήριο έχει μόνον το εθνικό δικαστήριο, οι δε διάδικοι δεν μπορούν να τροποποιήσουν το περιεχόμενό τους (53).
83.      Εξάλλου, ανεξαρτήτως του γενικού χαρακτήρα του, το πρώτο σκέλος του προδικαστικού ερωτήματος δεν στερείται ενδιαφέροντος όσον αφορά την απάντηση που πρέπει να δοθεί στο δεύτερο σκέλος. Πράγματι, δεν είναι σαφές εάν –και, σε καταφατική περίπτωση, σε ποιον βαθμό– τα επιχειρήματα που βασίζονται στην άσκηση της ελευθερίας της έκφρασης πρέπει να λαμβάνονται υπόψη κατά την εκτίμηση περί συνδρομής «εύλογης αιτίας.
84.      Τούτου λεχθέντος, λαμβανομένου υπόψη του δεύτερου σκέλους του προδικαστικού ερωτήματος και προκειμένου να δοθεί χρήσιμη απάντηση στο αιτούν δικαστήριο, θα επικεντρώσω την ανάλυσή μου στο ζήτημα της χρήσης ορισμένου σημείου με σκοπό τη διάδοση και προώθηση ενός πολιτικού προγράμματος. Συγκεκριμένα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί να διευκρινιστεί ποια είναι τα κρίσιμα κριτήρια προκειμένου να επιτευχθεί ισορροπία –στο πλαίσιο της εκτίμησης περί συνδρομής «εύλογης αιτίας»– μεταξύ του δικαιώματος ιδιοκτησίας και της ελευθερίας της έκφρασης, επιπλέον δε, όπως θα καταδείξω, το γεγονός ότι η εν λόγω ελευθερία ασκείται σε πολιτικό πλαίσιο δεν στερείται σημασίας για τη στάθμιση των διακυβευομένων θεμελιωδών δικαιωμάτων.
β)      Το δίκαιο των σημάτων και η ελευθερία της έκφρασης
85.      Με το πρώτο σκέλος του προδικαστικού ερωτήματος, το αιτούν δικαστήριο ζητεί να διευκρινιστεί κατά πόσον η επίκληση της έννοιας της «εύλογης αιτίας», κατά το άρθρο 9, παράγραφος 2, στοιχείο γʹ, του κανονισμού 2017/1001 και το άρθρο 10, παράγραφος 2, στοιχείο γʹ, της οδηγίας 2015/2436, μπορεί να λειτουργήσει ως μηχανισμός μέσω του οποίου καθίσταται δυνατή η ικανοποίηση των απαιτήσεων περί προστασίας της ελευθερίας της έκφρασης, όπως κατοχυρώνεται στο άρθρο 11 του Χάρτη, στον τομέα του δικαίου των σημάτων.
86.      Συναφώς, στα νομοθετήματα του δικαίου της Ένωσης στον τομέα των σημάτων δεν ορίζεται η έννοια της «εύλογης αιτίας», οπότε η υπό εξέταση έννοια πρέπει να ερμηνεύεται λαμβανομένων υπόψη της γενικής οικονομίας και των σκοπών του συστήματος όπου εντάσσεται (54).
87.      Το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι η συγκεκριμένη έννοια αποτελεί έκφραση του γενικού σκοπού τον οποίο επιδιώκουν τα νομοθετήματα στον τομέα των σημάτων και ο οποίος συνίσταται στην επίτευξη ισορροπίας μεταξύ, αφενός, του συμφέροντος του δικαιούχου ενός σήματος να διαφυλάττει τη βασική λειτουργία του σήματός του και, αφετέρου, του συμφέροντος ενός τρίτου να χρησιμοποιεί στις συναλλαγές ένα τέτοιο σημείο για τον προσδιορισμό των προϊόντων και υπηρεσιών που εμπορεύεται (55).  Κατά συνέπεια, η έννοια «εύλογη αιτία» δεν καταλαμβάνει μόνον αντικειμενικώς επιτακτικούς λόγους, αλλά μπορεί κάλλιστα να σχετίζεται και με τα ατομικά συμφέροντα ενός τρίτου (56).
88.      Το ζήτημα που τίθεται είναι αν η χρήση ενός σημείου προκειμένου να προσδοθεί έμφαση σε ένα πολιτικό μήνυμα μπορεί να θεωρηθεί ότι συνιστά «εύλογη αιτία», καθώς και αν η ελευθερία της έκφρασης παρέχει ένα κατάλληλο πλαίσιο ανάλυσης για να διαπιστωθεί ότι υφίσταται τέτοια αιτία.
89.      Το εν λόγω ζήτημα συνδέεται με το ότι τόσο η προστασία των δικαιωμάτων που απορρέουν από το σήμα όσο και η συνεκτίμηση, ως «εύλογη αιτία», του συμφέροντος ενός τρίτου έχουν εμπορική διάσταση. Επιβάλλεται η διαπίστωση ότι, a priori, το νομικό πλαίσιο του δικαίου των σημάτων δεν είναι το πλέον κατάλληλο για την επίλυση των εντάσεων μεταξύ της ελεύθερης διεξαγωγής του πολιτικού διαλόγου και των δικαιωμάτων ενός τρίτου προσώπου που δεν επιθυμεί να συμμετέχει στην «αγορά» των ιδεών. Ωστόσο, το εν λόγω νομικό πλαίσιο πρέπει να εφαρμόζεται όταν η δραστηριότητα ενός τρίτου βασίζεται στη χρήση σημείου που αντιστοιχεί σε σήμα το οποίο χαίρει φήμης και προσβάλλει το σήμα αυτό.
90.      Συναφώς, τα δικαιώματα του δικαιούχου σήματος προστατεύονται από το άρθρο 17 του Χάρτη, το οποίο μνημονεύει ρητώς, στην παράγραφο 2, τη διανοητική ιδιοκτησία. Ομοίως, το άρθρο 1 του πρωτοκόλλου αριθ. 1 της ΕΣΔΑ κατοχυρώνει το δικαίωμα στην προστασία της ιδιοκτησίας, η προστασία δε αυτή ισχύει και για τα δικαιώματα διανοητικής ιδιοκτησίας, συμπεριλαμβανομένων των σημάτων (57).
91.      Επιπλέον, το άρθρο 10 της ΕΣΔΑ και το άρθρο 11 του Χάρτη κατοχυρώνουν την ελευθερία της έκφρασης για «κάθε πρόσωπο», χωρίς διάκριση με βάση τη φύση, κερδοσκοπική ή μη, του επιδιωκόμενου σκοπού. Συνεπώς, οι διατάξεις αυτές δεν έχουν εφαρμογή μόνο σε ορισμένα είδη πληροφοριών, ιδεών ή τρόπων έκφρασης πολιτικής φύσεως, αλλά και σε πληροφορίες εμπορικής φύσεως (58). Ανεξαρτήτως αν το σημείο χρησιμοποιείται στο πλαίσιο πολιτικής εκστρατείας ως σήμα, φρονώ ότι δεν υπάρχει λόγος να θεωρηθεί ότι μια συμπεριφορά που αποσκοπεί στη διάδοση και προώθηση ενός πολιτικού μηνύματος δεν μπορεί να τύχει της προστασίας που κατοχυρώνουν οι εν λόγω διατάξεις. Επιπλέον, όσον αφορά τις ιδέες και τις πληροφορίες που εκφράζονται, το άρθρο 11 του Χάρτη δεν προστατεύει μόνον το περιεχόμενό τους, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο εκφράζονται, οπότε η επιλογή ενός συγκεκριμένου ύφους ή συμβολισμού στο πλαίσιο της πολιτικής ζωής εμπίπτει επίσης στο πεδίο προστασίας της εν λόγω διάταξης.
92.      Σε περίπτωση αντιπαράθεσης πλειόνων θεμελιωδών δικαιωμάτων απαιτείται στάθμισή τους με γνώμονα τις απαιτήσεις του άρθρου 52, παράγραφος 1, του Χάρτη (59).
93.      Η επιδίωξη της εξισορρόπησης αυτής εντάσσεται επίσης στον μηχανισμό προστασίας της ελευθερίας της έκφρασης που προβλέπει η ΕΣΔΑ, το άρθρο 10, παράγραφος 2, της οποίας ορίζει ότι η άσκηση της εν λόγω ελευθερίας είναι δυνατόν να υπόκειται σε ορισμένους περιορισμούς προβλεπόμενους από τον νόμο, οι οποίοι αποτελούν αναγκαία μέτρα σε μια δημοκρατική κοινωνία, μεταξύ άλλων για «την προστασία της υπολήψεως ή των δικαιωμάτων των τρίτων». Το ΕΔΔΑ αναγνωρίζει ότι, όταν εξετάζεται η αναγκαιότητα επέμβασης στο πλαίσιο μιας δημοκρατικής κοινωνίας με σκοπό την «προστασία της υπολήψεως ή των δικαιωμάτων των τρίτων», μπορεί να χρειαστεί να εξακριβωθεί κατά πόσον οι εθνικές αρχές εξασφάλισαν δίκαιη εξισορρόπηση κατά την προστασία δύο αξιών που κατοχυρώνονται από τη Σύμβαση και οι οποίες ενδέχεται να συγκρούονται μεταξύ τους σε ορισμένες υποθέσεις (60).
94.      Επομένως, προκειμένου να πληρούνται οι απαιτήσεις περί προστασίας των θεμελιωδών δικαιωμάτων, το δίκαιο της Ένωσης πρέπει να διασφαλίζει μια δίκαιη εξισορρόπηση μεταξύ των διακυβευομένων δικαιωμάτων και ελευθεριών. Ωστόσο, το δίκαιο των σημάτων δεν προβλέπει ρητώς τη δυνατότητα περιορισμού των δικαιωμάτων που παρέχει το σήμα προς το συμφέρον τρίτων που επιθυμούν να ασκήσουν την ελευθερία της έκφρασης.
95.      Συγκεκριμένα, το άρθρο 10 της οδηγίας 2015/2436 και το άρθρο 9 του κανονισμού 2017/1001, περιγράφοντας κατ’ ουσίαν τις συμπεριφορές τρίτων κατά των οποίων μπορεί να αντιταχθεί ο δικαιούχος σήματος, οριοθετούν το αποκλειστικό δικαίωμα του δικαιούχου, ενώ στο άρθρο 14 εκάστου των ως άνω νομοθετημάτων προβλέπονται οι περιορισμοί των αποτελεσμάτων του σήματος.
96.      Η ιδέα να συμπληρωθεί ο κατάλογος των περιορισμών των αποτελεσμάτων του σήματος με την πρόβλεψη περιορισμού υπέρ ορισμένων μορφών άσκησης της ελευθερίας της έκφρασης είχε προταθεί κατά τις προπαρασκευαστικές εργασίες της οδηγίας 2015/2436 (61) και του κανονισμού 2017/1001 (62),
πλην όμως η συγκεκριμένη πρόταση δεν έγινε δεκτή. Επομένως, σε αντίθεση με το δίκαιο της πνευματικής ιδιοκτησίας, έναν τομέα στον οποίο το άρθρο 5, παράγραφος 3, στοιχείο ιαʹ, της οδηγίας 2001/29/ΕΚ (63) προβλέπει εξαίρεση από την αρχή της προστασίας του έργου για λόγους σάτιρας, παρωδίας και μίμησης, στο παρόν στάδιο εξελίξεως του δικαίου της Ένωσης, το εφαρμοστέο στα σήματα νομικό πλαίσιο δεν περιέχει παρόμοια διάταξη.
97.      Κατ’ αρχάς, πρέπει να επισημανθεί ότι η ίδια η οριοθέτηση, μέσω των γενικών προϋποθέσεων εφαρμογής του άρθρου 10, παράγραφος 2, της οδηγίας 2015/2436 και του άρθρου 9, παράγραφος 2, του κανονισμού 2017/1001, της έκτασης του αποκλειστικού δικαιώματος που παρέχει το σήμα, ιδίως σήμα που χαίρει φήμης, απορρέει από την επιδίωξη δίκαιης εξισορρόπησης μεταξύ των δικαιωμάτων των δικαιούχων σημάτων και των δικαιωμάτων των τρίτων, συμπεριλαμβανομένης της ελευθερίας της έκφρασης. Υπό το πρίσμα αυτό, οι γενικές προϋποθέσεις που προβλέπουν ότι το αποκλειστικό δικαίωμα του δικαιούχου καλύπτει μόνον τη χρήση ενός σημείου «στις συναλλαγές» και «για προϊόντα και υπηρεσίες» καθιστούν δυνατή την εξαίρεση από το πεδίο εφαρμογής του δικαίου των σημάτων ορισμένων χρήσεων σημείων στο πλαίσιο των οποίων διακυβεύεται η ελευθερία της έκφρασης. Ωστόσο, λαμβανομένης υπόψη της τάσης να ερμηνεύονται οι εν λόγω προϋποθέσεις κατά τρόπο λειτουργικό (64), υπάρχουν πολλές περιπτώσεις στις οποίες διακυβεύεται η ελευθερία της έκφρασης και οι οποίες εμπίπτουν στο εν λόγω πεδίο εφαρμογής.
98.      Εκ πρώτης όψεως, θα μπορούσε επίσης να υποστηριχθεί ότι τα επιχειρήματα που σχετίζονται με την άσκηση της ελευθερίας της έκφρασης δεν δύνανται να προβληθούν προς δικαιολόγηση της χρήσης σημάτων που χαίρουν φήμης, διότι ο νομοθέτης της Ένωσης, παρέχοντας στα εν λόγω σήματα ενισχυμένη προστασία, αυστηρώς οριοθετούμενη ώστε να περιλαμβάνει μόνον τους τρεις προβλεπόμενους τύπους προσβολής, έχει ήδη προβεί σε στάθμιση μεταξύ των δικαιωμάτων των δικαιούχων των σημάτων αυτών και της ελευθερίας της έκφρασης.
99.      Εντούτοις, κατά πρώτον, επιβάλλεται η διαπίστωση ότι κάτι τέτοιο δεν ισχύει, καθόσον η έννοια της «εύλογης αιτίας» καθιστά δυνατή την κατά περίπτωση αξιολόγηση των ατομικών συμφερόντων τρίτων, γεγονός που ενισχύει κατά μείζονα λόγο τον σκοπό της ως μηχανισμού προστασίας των θεμελιωδών δικαιωμάτων.
100. Κατά δεύτερον, η οδηγία 2015/2436 και ο κανονισμός 2017/1001 αναγνωρίζουν την ανάγκη στάθμισης, κατά την εφαρμογή τους, των δικαιωμάτων που παρέχει το σήμα με τα θεμελιώδη δικαιώματα και ελευθερίες, ιδίως δε με την ελευθερία της έκφρασης (65). Στο πνεύμα αυτό, το Δικαστήριο έχει ρητώς απορρίψει την άποψη ότι «στον τομέα της τέχνης, του πολιτισμού και της λογοτεχνίας, υπάρχει διαρκής φροντίδα για τη διαφύλαξη της ελευθερίας της έκφρασης, η οποία δεν υφίσταται στον τομέα των σημάτων» (66) και έχει κρίνει ότι η ελευθερία της έκφρασης πρέπει να λαμβάνεται υπόψη κατά την εφαρμογή ενός από τους λόγους απαραδέκτου της καταχώρισης σήματος.
101. Κατά τρίτον, εκτός της έννοιας της «εύλογης αιτίας», το δίκαιο των σημάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης δεν προβλέπει μηχανισμό ικανό να καλύψει την ανάγκη στάθμισης μεταξύ των δικαιωμάτων που παρέχει ένα σήμα που χαίρει φήμης και της ελευθερίας της έκφρασης.
102. Πράγματι, στο άρθρο 14, παράγραφος 1, στοιχείο γʹ, τόσο της οδηγίας 2015/2436 όσο και του κανονισμού 2017/1001 μνημονεύεται, μεταξύ των περιορισμών των αποτελεσμάτων του σήματος, ο περιορισμός που αφορά τη χρήση του σήματος στις εμπορικές συναλλαγές για τον σκοπό του προσδιορισμού ή της μνείας προϊόντων ή υπηρεσιών όπως είναι εκείνα του δικαιούχου του εν λόγω σήματος. Περαιτέρω, από την παράγραφο 2 των εν λόγω άρθρων προκύπτει ότι ο δικαιούχος δεν δύναται να απαγορεύσει τη συγκεκριμένη χρήση εφόσον αυτή είναι σύμφωνη με τα χρηστά συναλλακτικά ήθη στη βιομηχανία ή στο εμπόριο.
103. Πρέπει να σημειωθεί, συναφώς, ότι, σύμφωνα με τη θεωρία, ορισμένες μορφές άσκησης της ελευθερίας έκφρασης ενδέχεται να εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής του ως άνω περιορισμού (67).
Κατ’ αρχάς, εφόσον τα επιχειρήματα που σχετίζονται με την άσκηση της εν λόγω ελευθερίας μπορούν να προβληθούν προς επίκληση του ως άνω περιορισμού, δεν καθίσταται αναγκαίο να παρέχεται στους τρίτους η δυνατότητα επίκλησης των ίδιων αυτών επιχειρημάτων υπό τη μορφή της «εύλογης αιτίας».
104. Συναφώς, το άρθρο 14, παράγραφος 1, στοιχείο γʹ, τόσο της οδηγίας 2015/2436 όσο και του κανονισμού 2017/1001 αφορούν τη λεγόμενη «δηλωτική του προορισμού λειτουργία» του σήματος («για τον προσδιορισμό ή την αναφορά σε προϊόντα ή υπηρεσίες όπως εκείνα/-ες του δικαιούχου»), χωρίς ωστόσο να καλύπτουν ευρύτερη κατηγορία συμπεριφορών που συνίστανται στη χρήση ενός σημείου αποκλειστικά σε σχέση με τα προϊόντα ή τις υπηρεσίες τρίτου.
105. Όσον αφορά τέτοιες συμπεριφορές, η έλλειψη ρήτρας περιορίζουσας τα δικαιώματα που παρέχει το σήμα προς διασφάλιση του σεβασμού της ελευθερίας της έκφρασης δεν φαίνεται να εγείρει ιδιαίτερες αμφιβολίες όταν πρόκειται για συνήθη σήματα των οποίων η προστασία εξαρτάται, μεταξύ άλλων, από τη διττή ταυτότητα (σημείου και προϊόντων) ή από τον κίνδυνο σύγχυσης, διότι οι απαιτήσεις αυτές περιορίζουν την έκταση του αποκλειστικού δικαιώματος του δικαιούχου και καταλείπουν επαρκές περιθώριο χειρισμού για τον συγκερασμό των συγκρουόμενων δικαιωμάτων. Ωστόσο, οι εν λόγω απαιτήσεις καθίστανται άνευ σημασίας στο πλαίσιο της ενισχυμένης προστασίας των σημάτων που χαίρουν φήμης. Κατά συνέπεια, η απόρριψη της ερμηνείας κατά την οποία τα επιχειρήματα που βασίζονται στην άσκηση της ελευθερίας της έκφρασης μπορούν να συνιστούν «εύλογη αιτία» θα απέκλειε κάθε δυνατότητα στάθμισης μεταξύ της συγκεκριμένης ελευθερίας και των δικαιωμάτων των δικαιούχων σημάτων που χαίρουν φήμης.
106. Ως εκ τούτου, ελλείψει άλλων διατάξεων που να καθιστούν δυνατό τον συγκερασμό των δικαιωμάτων που παρέχει ένα σήμα το οποίο χαίρει φήμης με την ελευθερία της έκφρασης, όταν το σήμα δεν χρησιμοποιείται για τον προσδιορισμό των προϊόντων ή των υπηρεσιών του δικαιούχου του, η
έννοια της «εύλογης αιτίας» πρέπει να χρησιμεύει ως μηχανισμός διασφάλισης των απαιτήσεων προστασίας των θεμελιωδών δικαιωμάτων που διακυβεύονται.
107. Συναφώς, πρέπει να διευκρινιστεί ότι η άσκηση της ελευθερίας της έκφρασης δεν συνιστά,
αυτή καθεαυτήν, «εύλογη αιτία». Αντιθέτως, οι ίδιες εκείνες αιτιολογικές βάσεις που επιβάλλουν να δοθεί προτεραιότητα στην προστασία της εν λόγω ελευθερίας κατά τη στάθμισή της έναντι των δικαιωμάτων τρίτων μπορούν βασίμως να θεωρηθούν «εύλογη αιτία».
108. Ως εκ τούτου, προτείνω να δοθεί στο πρώτο σκέλος του προδικαστικού ερωτήματος η απάντηση ότι η χρήση της έννοιας της «εύλογης αιτίας», κατά το άρθρο 9, παράγραφος 2, στοιχείο γʹ, του κανονισμού 2017/1001 και το άρθρο 10, παράγραφος 2, στοιχείο γʹ, της οδηγίας 2015/2436, δύναται να λειτουργήσει ως μηχανισμός για τη διασφάλιση της ικανοποίησης των απαιτήσεων προστασίας της ελευθερίας της έκφρασης, όπως αυτή κατοχυρώνεται στο άρθρο 11 του Χάρτη, στον τομέα του δικαίου των σημάτων.
109. Κατόπιν της ως άνω διαπίστωσης, θα εξετάσω τα κριτήρια εκτιμήσεως της συνδρομής «εύλογης αιτίας» βασιζόμενης στην ελευθερία της έκφρασης.
γ)      Κριτήρια για την εκτίμηση της συνδρομής «εύλογης αιτίας»
110. Με το δεύτερο σκέλος του προδικαστικού ερωτήματος, το αιτούν δικαστήριο ζητεί κατ’ ουσίαν από το Δικαστήριο να διευκρινίσει τα κριτήρια βάσει των οποίων μπορεί να διαπιστωθεί η συνδρομή «εύλογης αιτίας», κατά την έννοια του άρθρου 9, παράγραφος 2, στοιχείο γʹ, του κανονισμού 2017/1001 και του άρθρου 10, παράγραφος 2, στοιχείο γʹ, της οδηγίας 2015/2436, η οποία θα υποχρέωνε τον δικαιούχο ενός σήματος που χαίρει φήμης να ανεχθεί τη χωρίς τη συγκατάθεσή του χρήση του εν λόγω σήματος από τρίτο με σκοπό τη διάδοση και προώθηση πολιτικού προγράμματος.
111. Τα οκτώ κριτήρια για την εκτίμηση περί της συνδρομής «εύλογης αιτίας» που απαριθμούνται στο προδικαστικό ερώτημα φαίνεται να παρατίθενται ενδεικτικώς, καθόσον ορισμένα από αυτά δεν αντιστοιχούν στα πραγματικά περιστατικά της διαφοράς της κύριας δίκης (68), το δε προδικαστικό ερώτημα έχει ευρεία διατύπωση («και/ή, εφόσον υπάρχουν, επιπρόσθετα κριτήρια»). Ως εκ τούτου, θα επικεντρωθώ στα πλέον συναφή και κρίσιμα κριτήρια για την επίλυση του τιθέμενου
ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου διλήμματος.
112. Κατ’ αρχάς, η νομολογία του Δικαστηρίου παρέχει χρήσιμα ερείσματα όσον αφορά τα κριτήρια για την εκτίμηση περί συνδρομής «εύλογης αιτίας».
113. Στην απόφαση Interflora και Interflora British Unit (69), το Δικαστήριο, κατόπιν εξέτασης της χρήσης λέξεων-κλειδιών για αντιστοίχιση στο Διαδίκτυο, έκρινε ότι,
σε περίπτωση κατά την οποία διαφήμιση εμφανιζόμενη στο Διαδίκτυο μέσω λέξεως-κλειδιού η οποία αντιστοιχεί σε σήμα που χαίρει φήμης αποτελεί εναλλακτική πρόταση σε σχέση με τα προϊόντα ή τις υπηρεσίες του δικαιούχου του σήματος που χαίρει φήμης, χωρίς να συνίσταται απλώς
σε απομίμηση των προϊόντων ή των υπηρεσιών του δικαιούχου του σήματος, χωρίς να θίγει τη φήμη του σήματος ή τον διακριτικό του χαρακτήρα και χωρίς, άλλωστε, να ενέχει προσβολή των λειτουργιών του εν λόγω σήματος, μια τέτοια χρήση συνιστά κατ’ αρχήν υγιή και θεμιτό ανταγωνισμό στον τομέα των επίμαχων προϊόντων ή υπηρεσιών και, ως εκ τούτου, γίνεται για «εύλογη αιτία».
114. Στο ίδιο πνεύμα, στην απόφαση Leidseplein Beheer και De Vries το Δικαστήριο υπογράμμισε ότι, προκειμένου να κριθεί εάν η προγενέστερη της καταχώρισης φημισμένου σήματος χρήση από τρίτο ενός σημείου παρόμοιου με το σήμα αυτό μπορεί να συνιστά «εύλογη αιτία», πρέπει να ληφθεί υπόψη, ιδίως, η πρόθεση του χρήστη του εν λόγω σημείου και να προσδιοριστεί αν το σημείο χρησιμοποιήθηκε καλόπιστα (70). Συναφώς, το Δικαστήριο έκρινε ότι πρέπει να εξεταστεί κατά πόσον η χρήση του σημείου δεν συνιστά προσπάθεια άντλησης οφέλους από τη φήμη του οικείου σήματος, αλλά εντάσσεται στο πλαίσιο πραγματικής προέκτασης του φάσματος των προϊόντων και των υπηρεσιών ενός τρίτου ο οποίος ήδη χρησιμοποιούσε το εν λόγω σημείο προγενέστερα (71).
115. Από την ανωτέρω νομολογία μπορούν να συναχθούν δύο συμπεράσματα.
116. Κατά πρώτον, η πρόθεση ενός τρίτου να επιτύχει το αποτέλεσμα που σκοπούν να αποτρέψουν οι διατάξεις των οποίων την ερμηνεία ζητεί το αιτούν δικαστήριο, ήτοι τη χρήση σημείου προκειμένου να «αντληθεί αθέμιτα όφελος» από τον διακριτικό χαρακτήρα του σήματος ή από τη φήμη του ή την προσβολή του διακριτικού χαρακτήρα του σήματος ή της φήμης του, δεν μπορεί να συνιστά «εύλογη αιτία». Πράγματι, η διαπίστωση της ύπαρξης μιας εκ των ανωτέρω προσβολών αποτελεί προϋπόθεση για τη δυνατότητα εφαρμογής των ως άνω διατάξεων και, συνεπώς, δεν μπορεί να παράσχει σε τρίτον τη δυνατότητα να παρακάμψει την προστασία που αυτές προβλέπουν. Επομένως, η χρήση σημείου με σκοπό την εκμετάλλευση της φήμης ενός χαίροντος φήμης σήματος δεν μπορεί, ελλείψει άλλης βάσιμης δικαιολόγησης, να συνιστά εύλογη αιτία.
117. Κατά δεύτερον, η ύπαρξη ενός τέτοιου βάσιμου δικαιολογητικού λόγου μπορεί να γίνει δεκτή, μεταξύ άλλων, όταν η χρήση του σημείου επιβάλλεται από αντικειμενικώς επιτακτικούς λόγους ή από ατομικά συμφέροντα του τρίτου, συμπεριλαμβανομένης της οικονομικής ή εμπορικής σημασίας της χρήσης αυτής. Εντούτοις, δεν απαιτείται να πρόκειται για απόλυτη αναγκαιότητα, αλλά για λόγο ο οποίος, συνεκτιμώμενος με βάση το συμφέρον του δικαιούχου και λαμβανομένων υπόψη των γενικώς αποδεκτών κανόνων συμπεριφοράς στον τομέα εντός του οποίου δραστηριοποιείται ο τρίτος, δικαιολογεί την υποχρέωση του δικαιούχου να ανεχθεί τη χρήση σημείου πανομοιότυπου ή παρόμοιου με το σήμα του.
118. Ομοίως, όπως προαναφέρθηκε (72), η εκτίμηση περί συνδρομής «εύλογης αιτίας» βασιζόμενης στην άσκηση της ελευθερίας της έκφρασης, προϋποθέτει τη στάθμιση μεταξύ της εν λόγω ελευθερίας και των δικαιωμάτων του δικαιούχου σήματος που χαίρει φήμης.
119. Κατά τη νομολογία του ΕΔΔΑ σχετικά με τη στάθμιση μεταξύ του δικαιώματος ιδιοκτησίας και της ελευθερίας της έκφρασης, ιδιαίτερα κρίσιμο κριτήριο αποτελεί το εάν, και σε ποιο βαθμό, η επίμαχη έκφραση συμβάλλει σε διάλογο γενικού ενδιαφέροντος (73). Στη νομολογία του σχετικά με τον πολιτικό λόγο και το δημόσιο διάλογο, το ΕΔΔΑ έχει επίσης επισημάνει τη σημασία της μορφής της έκφρασης και του ενδεχομένως σατιρικού χαρακτήρα της (74).
120. Συναφώς, το προδικαστικό ερώτημα μνημονεύει, μεταξύ άλλων, την ελευθερία της έκφρασης πολιτικών απόψεων καθώς και την πολιτική παρωδία, όπερ μπορεί να υποδηλώνει ότι το Vrijheidsfonds χρησιμοποίησε τις συγκεκριμένες μορφές έκφρασης.
121. Από πάγια νομολογία του ΕΔΔΑ προκύπτει ότι, μολονότι το άρθρο 10, παράγραφος 2, της ΕΣΔΑ καταλείπει ελάχιστο περιθώριο για την επιβολή περιορισμών στην ελευθερία της έκφρασης στον τομέα του πολιτικού λόγου και των ζητημάτων γενικού ενδιαφέροντος, εντούτοις τα συμβαλλόμενα κράτη διαθέτουν ευρύ περιθώριο εκτιμήσεως κατά τη ρύθμιση της ελευθερίας της έκφρασης στον εμπορικό τομέα, εξυπακουομένου ότι η έκταση της εκτιμήσεως πρέπει να διευκρινίζεται ειδικώς όταν το αντικείμενο της έκφρασης ενός ατόμου δεν είναι αμιγώς «εμπορικό», αλλά συνδέεται με τη συμμετοχή του σε διάλογο που αφορά ζητήματα γενικού ενδιαφέροντος (75).
122. Συναφώς, είναι αληθές ότι το πολιτικό πρόγραμμα που διαδόθηκε μέσω της χρήσης των σημάτων των οποίων δικαιούχος είναι η IKEA άπτεται ενός ιδιαιτέρως ευαίσθητου ζητήματος, ήτοι της πολιτικής ασύλου και μετανάστευσης σε ένα από τα κράτη μέλη, ζήτημα το οποίο ενδιαφέρει θεμιτώς την κοινή γνώμη.
123. Ωστόσο, η αγωγή της IKEA δεν αφορά το περιεχόμενο του εν λόγω πολιτικού προγράμματος, αλλά τη διάδοση του προγράμματος υπό τα σήματά της. Κατά συνέπεια, η εκτίμηση στην οποία οφείλει να προβεί το εθνικό δικαστήριο προκειμένου να διαπιστώσει την συνδρομή «εύλογης αιτίας» στο πλαίσιο της διαφοράς της κύριας δίκης δεν αφορά αυτό καθεαυτό το πολιτικό πρόγραμμα, αλλά τη χρήση σημείου πανομοιότυπου ή παρόμοιου με τα χαίροντα φήμης σήματα προς ενίσχυση της προβολής του εν λόγω προγράμματος και του πολιτικού κόμματος που το προτείνει.
124. Υπό το ανωτέρω πρίσμα, και με την επιφύλαξη των εξακριβώσεων στις οποίες οφείλει να προβεί το αιτούν δικαστήριο, η χρήση των σημάτων των οποίων δικαιούχος είναι η IKEA δεν κρίνεται δικαιολογημένη από την άποψη της συμβολής σε δημόσιο διάλογο γενικού ενδιαφέροντος. Συγκεκριμένα, ο δημόσιος διάλογος σχετικά με την πολιτική ασύλου και μετανάστευσης ουδόλως αφορά τα επίμαχα σήματα, τον δικαιούχο τους ή τα προϊόντα του. Επιπλέον, ο συγκεκριμένος διάλογος φαίνεται να αφορά ζήτημα το οποίο, όπως υποστήριξε η IKEA κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, αντίκειται στην αρχή της περί πολιτικής ουδετερότητας. Πρέπει συναφώς να επισημανθεί ότι εναπόκειται στον τρίτο που επικαλείται τη συνδρομή «εύλογης αιτίας» να αποδείξει ότι τυχόν έκφραση βασιζόμενη στη χρήση ενός σημείου στο πλαίσιο του πολιτικού λόγου ή του δημόσιου διαλόγου αφορά το σήμα, τον δικαιούχο ή τα προϊόντα ή τις υπηρεσίες του ή ότι ο δικαιούχος, με προγενέστερη συμπεριφορά του, έχει εμπλακεί ο ίδιος στον επίμαχο διάλογο για ζήτημα γενικού ενδιαφέροντος.
125. Όσον αφορά τη σχέση ανταγωνισμού μεταξύ του δικαιούχου ενός χαίροντος φήμης σήματος και του τρίτου που χρησιμοποιεί σημείο πανομοιότυπο ή παρόμοιο με το σήμα αυτό, η οποία περιλαμβάνεται μεταξύ των κριτηρίων που αναφέρει το αιτούν δικαστήριο, εκτιμώ ότι οι περιορισμοί της ελευθερίας της έκφρασης στο πλαίσιο του δημοσίου διαλόγου μεταξύ των διαφόρων παραγόντων της πολιτικής σκηνής πρέπει να εξετάζονται με τη μεγαλύτερη δυνατή επιφύλαξη. Πράγματι, ο ανταγωνισμός μεταξύ των πολιτικών κομμάτων αποτελεί εγγενές  στοιχείο του δημοκρατικού βίου και εκδηλώνεται μέσω της άσκησης κριτικής στις θέσεις των αντιπάλων. Αντιθέτως, φρονώ ότι είναι δυσχερέστερο να αναγνωριστεί το ίδιο επίπεδο προστασίας σε ενέργειες πολιτικού φορέα που επιδιώκει να εμπλέξει μια πολιτικά ουδέτερη οντότητα στον δημόσιο διάλογο, προκειμένου να προσδώσει έμφαση στο δικό του μήνυμα.
126. Η φήμη του προβαλλόμενου σήματος, την οποία επίσης μνημονεύει το αιτούν δικαστήριο, δεν δύναται να κλονίσει τη συλλογιστική αυτή. Είναι αληθές ότι, κατά τη νομολογία του ΕΔΔΑ, στην οποία παραπέμπει το Vrijheidsfonds, οι μεγάλες επιχειρήσεις εκτίθενται αναπόφευκτα και εκουσίως σε ενδελεχή έλεγχο των πράξεών τους, τα δε όρια της επιτρεπόμενης κριτικής είναι ευρύτερα ως προς αυτές. Ωστόσο, αφενός, η εν λόγω νομολογία αφορά την περίπτωση κατά την οποία ορισμένες δηλώσεις απευθύνονται προς
συγκεκριμένη μεγάλη επιχείρηση. Αφετέρου, το ΕΔΔΑ αναγνωρίζει επίσης την ύπαρξη αντίρροπου συμφέροντος που συνίσταται στην προστασία της εμπορικής επιτυχίας και της οικονομικής βιωσιμότητας των επιχειρήσεων προς όφελος των ατόμων και της οικονομίας εν γένει (76). Συνεπώς, η φήμη ενός σήματος, η οποία είναι αποτέλεσμα της επιχειρηματικής προσπάθειας του δικαιούχου, δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως επιχείρημα για την αποδυνάμωση της προστασίας που παρέχεται στο συγκεκριμένο σήμα.
127. Υπό τις συνθήκες αυτές, μια ενδεχόμενη συμβολή στον δημόσιο διάλογο μέσω έκφρασης βασιζόμενης στη χρήση σημείων πανομοιότυπων ή παρόμοιων με σήματα τα οποία χαίρουν φήμης, με σκοπό τη διάδοση πολιτικού προγράμματος που δεν αφορά τα εν λόγω σήματα, τον δικαιούχο τους ή τα προϊόντα και τις υπηρεσίες του, δεν μπορεί, λαμβανομένου υπόψη του συμφέροντος του εν λόγω δικαιούχου, να κατισχύσει του γεγονότος ότι η εν λόγω χρήση πρέπει να εκληφθεί ως προσπάθεια εκμετάλλευσης της φήμης σήματος με σκοπό την προώθηση ιδίων συμφερόντων. Μια τέτοια μορφή έκφρασης δεν δύναται να τύχει της ενισχυμένης προστασίας που παρέχεται στην ελευθερία της έκφρασης όταν αυτή συμβάλλει στον δημόσιο διάλογο και, ελλείψει άλλης βάσιμης δικαιολόγησης, δεν μπορεί να θεωρηθεί χρήση βασιζόμενη σε εύλογη αιτία.
128. Τέλος, όσον αφορά την έννοια της «πολιτικής παρωδίας» και τη σημασία του ενδεχομένως σατιρικού χαρακτήρα της χρήσης ενός σημείου, πρέπει να διευκρινιστεί ότι η συγκεκριμένη έννοια έχει περιγραφικό χαρακτήρα και δεν συνιστά αυτοτελή νομική έννοια. Ειδικότερα, η έννοια της «πολιτικής παρωδίας» φαίνεται να αφορά τη χρήση ενός σημείου, αφενός, υπό μορφή παρωδίας και, αφετέρου, στο πλαίσιο πολιτικού διαλόγου.
129. Συναφώς, πρώτον, όπως προκύπτει από τη νομολογία του ΕΔΔΑ όσον αφορά την ελευθερία της έκφρασης (77) καθώς και από τη νομολογία του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης στο δίκαιο της πνευματικής ιδιοκτησίας (78), η παρωδία έχει δύο βασικά χαρακτηριστικά: αφενός, παραπέμπει σε προϋπάρχον έργο, παρουσιάζοντας ωστόσο αισθητές διαφορές σε σχέση με αυτό, και_αφετέρου, αποτελεί μορφή χιουμοριστικής ή σατιρικής έκφρασης. Επομένως, στο αιτούν δικαστήριο εναπόκειται να εξακριβώσει εάν τα σημεία που χρησιμοποίησε το Vrijheidsfonds παρουσιάζουν αισθητές διαφορές σε σχέση με τα σήματα της IKEA, καθώς και αν ο προβαλλόμενος χιουμοριστικός χαρακτήρας τους οφείλεται είτε στις ενέργειες του ίδιου του φορέα είτε στο πλαίσιο εντός του οποίου τα ενέταξε, ή εάν, αντιθέτως, σκοπός του Vrijheidsfonds ήταν να διατυπώσει σατιρική γνώμη για την εν λόγω εταιρία ή τα προϊόντα της.
130. Δεύτερον, πρέπει να ληφθεί υπόψη ότι, όσον αφορά τα διακυβευόμενα αντιπαρατιθέμενα δικαιώματα, ακόμη και δηλώσεις που συμβάλλουν σε έναν δημόσιο διάλογο πρέπει να τηρούν την απαίτηση περί δέουσας μετριοπάθειας. Ωστόσο, ο παρωδιακός χαρακτήρας των εν λόγω δηλώσεων μπορεί να δικαιολογήσει τη χρήση της υπερβολής ή της διαστρέβλωσης της πραγματικότητας. Υπό το πρίσμα αυτό, το κριτήριο του ενδεχόμενου σατιρικού χαρακτήρα της χρήσης ενός σημείου είναι δευτερεύον έναντι του κριτηρίου της συμβολής στον δημόσιο διάλογο: η έκφραση υπό μορφή παρωδίας που βασίζεται στη χρήση ορισμένου σημείου και συμβάλλει πράγματι στον δημόσιο διάλογο μπορεί να νομιμοποιήσει ορισμένο βαθμό υπερβολής ως προς τη συγκεκριμένη έκφραση.
131. Για λόγους πληρότητας, επισημαίνεται ότι τα λοιπά κριτήρια που μνημονεύει το αιτούν δικαστήριο, ήτοι η έκταση της χρήσης του σημείου και ο βαθμός βλαπτικότητάς του, δεν αφορούν την συνδρομή «εύλογης αιτίας», αλλά την ύπαρξη προσβολής του σήματος και, ως εκ τούτου, εξετάζονται σε προγενέστερα στάδια της ανάλυσης.
132. Λαμβανομένων υπόψη των προεκτεθέντων, προτείνω να δοθεί στο δεύτερο σκέλος του προδικαστικού ερωτήματος η απάντηση ότι ο δικαιούχος σήματος που χαίρει φήμης δεν δύναται να υποχρεωθεί, κατ’ επίκληση «εύλογης αιτίας», να ανεχθεί, ελλείψει άλλης βάσιμης δικαιολόγησης, την εκ μέρους τρίτου χρήση σημείου πανομοιότυπου ή παρόμοιου με το σήμα του, σε περίπτωση κατά την οποία ενδεχόμενη συμβολή της χρήσης του σήματος στον δημόσιο διάλογο δεν μπορεί να αντισταθμίσει το γεγονός ότι η συγκεκριμένη χρήση
πρέπει να θεωρηθεί προσπάθεια εκμετάλλευσης της φήμης του
σήματος με σκοπό τη διάδοση ή την προώθηση ενός πολιτικού προγράμματος. Τούτο ισχύει ιδίως όταν στο εν λόγω πρόγραμμα δεν μνημονεύονται ζητήματα που σχετίζονται με το εν λόγω σήμα, τον δικαιούχο του ή τα προϊόντα και τις υπηρεσίες του δικαιούχου.
V.      Πρόταση
133. Λαμβανομένων υπόψη των προεκτεθέντων, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στο προδικαστικό ερώτημα του Nederlandstalige Ondernemingsrechtbank Brussel (ολλανδόφωνου πρωτοδικείου επιχειρηματικών διαφορών Βρυξελλών, Βέλγιο) ως εξής:
Η χρήση της έννοιας της «εύλογης αιτίας», κατά το άρθρο 10, παράγραφος 2, στοιχείο γʹ, της οδηγίας (ΕΕ) 2015/2436 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 16ης Δεκεμβρίου 2015, για την προσέγγιση των νομοθεσιών των κρατών μελών περί σημάτων, καθώς και κατά το άρθρο 9, παράγραφος 2, στοιχείο γʹ, του κανονισμού (ΕΕ) 2017/1001 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 14ης Ιουνίου 2017, για το σήμα της Ευρωπαϊκής Ένωσης, δύναται να λειτουργήσει ως μηχανισμός για τη διασφάλιση της ικανοποίησης των απαιτήσεων προστασίας της ελευθερίας της έκφρασης, όπως αυτή κατοχυρώνεται στο άρθρο 11 του Χάρτη, στον τομέα του δικαίου των σημάτων.
Ο δικαιούχος σήματος που χαίρει φήμης δεν δύναται να υποχρεωθεί, κατ’ επίκληση «εύλογης αιτίας», να ανεχθεί, ελλείψει άλλης βάσιμης δικαιολόγησης, την εκ μέρους τρίτου χρήση σημείου πανομοιότυπου ή παρόμοιου με το σήμα του, σε περίπτωση κατά την οποία ενδεχόμενη συμβολή της χρήσης του σήματος στον δημόσιο διάλογο δεν μπορεί να αντισταθμίσει το γεγονός ότι η συγκεκριμένη χρήση πρέπει να θεωρηθεί προσπάθεια εκμετάλλευσης της φήμης του σήματος με σκοπό τη διάδοση ή την προώθηση ενός πολιτικού προγράμματος. Τούτο ισχύει ιδίως όταν στο εν λόγω πρόγραμμα δεν μνημονεύονται ζητήματα που σχετίζονται με το εν λόγω σήμα, τον δικαιούχο του ή τα προϊόντα και τις υπηρεσίες του δικαιούχου.
1      Γλώσσα του πρωτοτύπου: η γαλλική.
2      Οδηγία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 16ης Δεκεμβρίου 2015, για την προσέγγιση των νομοθεσιών των κρατών μελών περί σημάτων (ΕΕ 2015, L 336, σ. 1).
3      Κανονισμός του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 14ης Ιουνίου 2017, για το σήμα της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ 2017, L 154, σ. 1).
4      Οδηγία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 12ης Δεκεμβρίου 2006, για την παραπλανητική και τη συγκριτική διαφήμιση (ΕΕ 2006, L 376, σ. 21).
5      Σύμβαση της 25ης Φεβρουαρίου 2005, υπογραφείσα στη Χάγη από το Βασίλειο του Βελγίου, το Μεγάλο Δουκάτο του Λουξεμβούργου και το Βασίλειο των Κάτω Χωρών.
6      Από τις γραπτές παρατηρήσεις του Vrijheidsfonds προκύπτει ότι το εν λόγω πολιτικό κόμμα αποτελεί εν τοις πράγμασι ένωση χωρίς νομική προσωπικότητα, λόγος για τον οποίο η αγωγή της κύριας δίκης ασκήθηκε, μεταξύ άλλων, και κατά των φυσικών προσώπων που εκπροσωπούν όλα τα μέλη της εν λόγω ενώσεως χωρίς νομική προσωπικότητα.
7      Μολονότι το αιτούν δικαστήριο δεν επισήμανε τα στοιχεία του εγγράφου στο οποίο μνημονεύεται η ως άνω πρόταση, επισημαίνω, πάντως, ότι από τo νομοθετικό ψήφισμα του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου της 25ης Φεβρουαρίου 2014 σχετικά με την πρόταση οδηγίας του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου για την προσέγγιση των νομοθεσιών των κρατών μελών περί σημάτων (ΕΕ 2017, C 285, σ. 262) προκύπτει ότι το Κοινοβούλιο, κατόπιν πρώτης αναγνώσεως, είχε προτείνει να τροποποιηθεί το άρθρο 14, το οποίο έφερε τον τίτλο «Περιορισμός των αποτελεσμάτων του σήματος», προκειμένου να περιληφθεί, μεταξύ των εξαιρέσεων από το αποκλειστικό δικαίωμα του δικαιούχου του σήματος, η εκ μέρους τρίτου χρήση «για σκοπούς διακωμώδησης, καλλιτεχνικής έκφρασης, κριτικής ή σχολιασμού».
8      Απόφαση της 6ης Φεβρουαρίου 2014, Leidseplein Beheer και de Vries (C‑65/12, EU:C:2014:49, σκέψεις 45 και 46).
9      Απόφαση της 14ης Οκτωβρίου 2019 (υπόθεση A 2018/1).
10      Διάταξη της 24ης Μαρτίου 2009 (C‑525/06, EU:C:2009:179, σκέψεις 10 και 11).
11      Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 16ης Δεκεμβρίου 2008, Cartesio (C‑210/06, EU:C:2008:723, σκέψη 89 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
12      Διάταξη της 24ης Μαρτίου 2009 (C‑525/06, EU:C:2009:179, σκέψεις 10 και 11).
13      Διάταξη της 24ης Μαρτίου 2009, Nationale Loterij (C‑525/06, EU:C:2009:179, σκέψεις 8 και 9).
14      Πρβλ. απόφαση της 6ης Φεβρουαρίου 2014, Leidseplein Beheer και de Vries (C‑65/12, EU:C:2014:49, σκέψη 43).
15      Πρβλ. απόφαση της 22ας Σεπτεμβρίου 2011, Interflora και Interflora British Unit (C‑323/09, EU:C:2011:604, σκέψεις 37 και 38).
16      Βλ. απόφαση της 6ης Φεβρουαρίου 2014, Leidseplein Beheer και de Vries (C‑65/12, EU:C:2014:49, σκέψη 39).
17      Πρβλ. απόφαση της 18ης Ιουνίου 2009, L’Oréal κ.λπ. (C‑487/07, EU:C:2009:378), σκέψεις 39 έως 41).
18      Πρβλ. απόφαση της 6ης Φεβρουαρίου 2014, Leidseplein Beheer και de Vries (C‑65/12, EU:C:2014:49, σκέψεις 41 έως 43).
19      Βλ. απόφαση της 6ης Φεβρουαρίου 2014, Leidseplein Beheer και de Vries (C‑65/12, EU:C:2014:49, σκέψη 44).
20      Βλ. σημεία 63 και 67 των παρουσών προτάσεων.
21      Βλ. Bochaczewski, M., «Conflicts Between Trade Mark Rights and Freedom of Expression Under EU Trade Mark Law: Reality or Illusion?», International Review of Intellectual Property and Competition Law, 2020, σ. 858. Πρβλ. επίσης, Todorski, T., «The Concept of “due Cause” and its Role in Safeguarding Fundamental Rights under EU Trade Mark Law: How Should the CJEU rule in IKEA, C‑298/23?», Journal of Intellectual Property Law and Practice, 2024, τ. 19, αριθ. 11, σ. 814. Ο εν λόγω νομικός, χωρίς να αμφισβητεί το γεγονός ότι η προϋπόθεση εφαρμογής που αφορά τη χρήση ενός σημείου στις συναλλαγές μπορεί να συμβάλει στη στάθμιση των δικαιωμάτων της ιδιοκτησίας και της ελευθερίας της έκφρασης, θεωρεί ωστόσο ότι η συμβολή αυτή είναι ανεπαρκής
για την επίλυση όλων των σχετικών ζητημάτων.
22      Βλ. Bochaczewski, M., «Conflicts Between Trade Mark Rights and Freedom of Expression Under EU Trade Mark Law: Reality or Illusion?», όπ.π., σ. 861 έως 867, και Jacques, S., «The EU Trade Mark System’s lost Sense of Humour», Intellectual Property Quaterly, 2024, αριθ. 1, σ. 20.
23      Από την απόφαση περί παραπομπής προκύπτει ότι η επίμαχη αγωγή θεμελιώνεται επίσης στις εθνικές διατάξεις περί αστικής ευθύνης και αθέμιτου ανταγωνισμού, καθώς και στο άρθρο 9, παράγραφος 2, στοιχείο γʹ, και στο άρθρο 17, παράγραφος 2, του κανονισμού 2017/1001. Σύμφωνα με την τελευταία αυτή διάταξη, ο εν λόγω κανονισμός δεν αποκλείει την άσκηση αγωγών σχετικά με το σήμα της ΕΕ βάσει του δικαίου των κρατών μελών, ιδίως περί αστικής ευθύνης και αθέμιτου ανταγωνισμού.
24      Κατά την εν λόγω αιτιολογική σκέψη, «[η οδηγία 2015/2436] δεν θα πρέπει να αποκλείει την εφαρμογή επί των σημάτων των νομικών διατάξεων των κρατών μελών, εκτός από το δίκαιο των σημάτων, όπως είναι οι διατάξεις σχετικά με τον αθέμιτο ανταγωνισμό, την αστική ευθύνη ή την προστασία των καταναλωτών».
25      Πρβλ. απόφαση της 21ης Νοεμβρίου 2002, Robelco (C‑23/01, EU:C:2002:706, σκέψη 31). Βλ. επίσης προτάσεις του γενικού εισαγγελέα D. Ruiz-Jarabo Colomer στην υπόθεση Robelco (C‑23/01, EU:C:2002:212, σημείο 34).
26      Πρβλ. απόφαση της 21ης Νοεμβρίου 2002, Robelco (C‑23/01, EU:C:2002:706, σκέψεις 34 και 35).
27      Πρβλ. απόφαση της 19ης Νοεμβρίου 2019, TSN και AKT (C‑609/17 και C‑610/17, EU:C:2019:981, σκέψη 53).
28      Βλ. σημείο 121 των παρουσών προτάσεων.
29      Βλ. επίσης, όσον αφορά την εν λόγω ένωση και το εν λόγω πολιτικό κόμμα, απόφαση της 3ης Σεπτεμβρίου 2014, Deckmyn και Vrijheidsfonds (C‑201/13, EU:C:2014:2132, σκέψη 7).
30      Απόφαση της 16ης Ιουλίου 2015, TOP Logistics κ.λπ. (C‑379/14, EU:C:2015:497, σκέψη 43).
31      Απόφαση της 30ής Απριλίου 2020, A (Προσβολή σήματος λόγω εισαγωγής ένσφαιρων τριβέων) (C‑772/18, EU:C:2020:341, σκέψη 23).
32      Αποφάσεις της 12ης Ιουλίου 2011, L’Oréal κ.λπ. (C‑324/09, EU:C:2011:474, σκέψη 54), και της 30ής Απριλίου 2020, A (Προσβολή σήματος λόγω εισαγωγής ένσφαιρων τριβέων) (C‑772/18, EU:C:2020:341, σκέψη 23).
33      Απόφαση της 9ης Δεκεμβρίου 2008 (C‑442/07, EU:C:2008:696).
34      Βλ. άρθρο 19, παράγραφος 1, της οδηγίας 2015/2436 και άρθρο 18, παράγραφος 1, του κανονισμού 2017/1001.
35      Βλ. σημείο 59 των παρουσών προτάσεων.
36      Απόφαση της 9ης Δεκεμβρίου 2008, Verein Radetzky-Orden (C‑442/07, EU:C:2008:696, σκέψη 24).
37      Απόφαση της 9ης Δεκεμβρίου 2008, Verein Radetzky-Orden (C‑442/07, EU:C:2008:696, σκέψεις 16 και 17).
38      Απόφαση της 9ης Δεκεμβρίου 2008, Verein Radetzky-Orden (C‑442/07, EU:C:2008:696, σκέψη 19).
39      Πρβλ. απόφαση της 19ης Δεκεμβρίου 2012, Leno Merken (C‑149/11, EU:C:2012:816, σκέψη 29).
40      Βλ. σημείο 55 των παρουσών προτάσεων.
41      Πρβλ. απόφαση της 9ης Δεκεμβρίου 2008, Verein Radetzky-Orden (C‑442/07, EU:C:2008:696, σκέψη 18).
42      Βλ. απόφαση της 30ής Απριλίου 2020, A (Προσβολή σήματος λόγω εισαγωγής ένσφαιρων τριβέων) (C‑772/18, EU:C:2020:341, σκέψη 27).
43      Bλ. διάταξη της 19ης Φεβρουαρίου 2009, UDV North America (C‑62/08, EU:C:2009:111, σκέψεις 47 έως 51), καθώς και αποφάσεις της 12ης Ιουλίου 2011, L’Oréal κ.λπ. (C‑324/09, EU:C:2011:474, σκέψη 91), και της 15ης Δεκεμβρίου 2011, Frisdranken Industrie Winters (C‑119/10, EU:C:2011:837, σκέψη 32).
44      Μολονότι η συγκεκριμένη προϋπόθεση δεν προβλεπόταν ρητώς στα νομοθετήματα που προηγήθηκαν της οδηγίας 2015/2436 και του κανονισμού 2017/1001, εισήχθη δε, υπό τη σημερινή μορφή της, με τον κανονισμό 2015/2424, εντούτοις είχε εφαρμογή και υπό το κράτος των εν λόγω νομοθετημάτων. Ως προς το τελευταίο αυτό ζήτημα, βλ., μεταξύ άλλων, διάταξη της 19ης Φεβρουαρίου 2009, UDV North America (C‑62/08, EU:C:2009:111, σκέψη 42).
45      Απόφαση της 23ης Φεβρουαρίου 1999, BMW (C‑63/97, EU:C:1999:82, σκέψη 20).
46      Βλ. σημείο 58 των παρουσών προτάσεων.
47      Πρβλ. επίσης απόφαση της 12ης Ιουνίου 2008, O2 Holdings και O2 (UK) (C‑533/06, EU:C:2008:339, σκέψη 34).
48      Βλ. απόφαση της 23ης Μαρτίου 2010 (C‑236/08 έως C‑238/08, EU:C:2010:159, σκέψεις 61 και 65).
49      Βλ. αιτιολογική σκέψη 19 της οδηγίας 2015/2436 και αιτιολογική σκέψη 13 του κανονισμού 2017/1001.
50      Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 11ης Σεπτεμβρίου 2007, Céline (C‑17/06, EU:C:2007:497, σκέψεις 22 και 23).
51      Η περίπτωση αυτή δεν μπορεί να εξομοιωθεί με εκείνη κατά την οποία διαφημιζόμενος, στο πλαίσιο συγκριτικής διαφήμισης που αποβλέπει στην προώθηση των ιδίων του προϊόντων ή υπηρεσιών, χρησιμοποιεί σημείο ταυτόσημο ή παρόμοιο με το σήμα ανταγωνιστή προς εξατομίκευση προϊόντων ή υπηρεσιών που προσφέρει ο τελευταίος. Πράγματι, η περίπτωση αυτή πρέπει να εκτιμάται ως χρήση του σημείου για τα ίδια τα προϊόντα και τις υπηρεσίες του διαφημιζομένου. Βλ. απόφαση της 12ης Ιουνίου 2008, O2 Holdings και O2 (UK) (C‑533/06, EU:C:2008:339, σκέψεις 35 και 36).
52      Βλ. σημείο 70 των παρουσών προτάσεων.
53      Πρβλ. απόφαση της 6ης Οκτωβρίου 2015, T-Mobile Czech Republic και Vodafone Czech Republic (C‑508/14, EU:C:2015:657, σκέψη 28).
54      Βλ. απόφαση της 6ης Φεβρουαρίου 2014, Leidseplein Beheer και de Vries (C‑65/12, EU:C:2014:49, σκέψη 28).
55      Βλ. απόφαση της 30ής Μαΐου 2018, Tsujimoto κατά EUIPO (C‑85/16 P και C‑86/16 P, EU:C:2018:349, σκέψη 90).
56      Βλ. απόφαση της 6ης Φεβρουαρίου 2014, Leidseplein Beheer και de Vries (C‑65/12, EU:C:2014:49, σκέψη 45).
57      Απόφαση του ΕΔΔΑ της 11ης Ιανουαρίου 2007, Anheuser-Busch Inc. κατά Πορτογαλίας (CE:ECHR:2007:0111JUD007304901).
58      Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση του ΕΔΔΑ της 24ης Φεβρουαρίου 1994, Coca κατά Ισπανίας (CE:ECHR:1994:0224JUD001545089, § 35).
59      Πρβλ. απόφαση της 19ης Δεκεμβρίου 2019, Deutsche Umwelthilfe (C‑752/18, EU:C:2019:1114, σκέψη 45). Δεν προκύπτει με σαφήνεια εάν, πέραν της σχέσεως μεταξύ του δικαιούχου και του σήματός του, η φήμη και ο διακριτικός χαρακτήρας ενός σήματος προστατεύονται επίσης από το άρθρο 17, παράγραφος 2, του Χάρτη. Εντούτοις, από το άρθρο 10, παράγραφος 2, της ΕΣΔΑ προκύπτει ότι, κατά τη στάθμιση των εννόμων συμφερόντων που διακυβεύονται, η ελευθερία της έκφρασης πρέπει να συμβιβάζεται με τα «δικαιώματα των τρίτων», τα οποία δεν πρέπει κατ’ ανάγκην να προστατεύονται ως θεμελιώδη δικαιώματα.
60      Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση του ΕΔΔΑ της 7ης Φεβρουαρίου 2012, Axel Springer AG κατά Γερμανίας (CE:ECHR:2012:0207JUD003995408, § 78 έως 84).
61      Από το νομοθετικό ψήφισμα της 25ης Φεβρουαρίου 2014 προκύπτει ότι το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, μετά την πρώτη του ανάγνωση, πρότεινε την τροποποίηση του άρθρου 14, με τίτλο «Περιορισμός των αποτελεσμάτων του σήματος», προκειμένου να περιληφθεί, μεταξύ των εξαιρέσεων από το αποκλειστικό δικαίωμα του δικαιούχου του σήματος, η χρήση του από τρίτους «για σκοπούς διακωμώδησης, καλλιτεχνικής έκφρασης, κριτικής ή σχολιασμού».
62      Βλ. νομοθετικό ψήφισμα του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου της 25ης Φεβρουαρίου 2014 σχετικά με την πρόταση κανονισμού του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου για την τροποποίηση του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 207/2009 του Συμβουλίου για το κοινοτικό σήμα [COM(2013) 161 – C7‑0087/2013 – 2013/0088(COD)]. Ο εν λόγω περιορισμός αφορούσε τη χρήση του σήματος για τον προσδιορισμό ή την αναφορά σε προϊόντα ή υπηρεσίες όπως
εκείνα/-ες του δικαιούχου του σήματος, ιδίως όταν η χρήση αυτή «πραγματοποιείται για σκοπούς διακωμώδησης, καλλιτεχνικής έκφρασης, κριτικής ή σχολιασμού».
63      Οδηγία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 22ας Μαΐου 2001, για την εναρμόνιση ορισμένων πτυχών του δικαιώματος του δημιουργού και συγγενικών δικαιωμάτων στην κοινωνία της πληροφορίας (ΕΕ 2001, L 167, σ. 1).
64      Βλ. σημεία 58 και 70 των παρουσών προτάσεων.
65      Βλ. αιτιολογική σκέψη 21 του κανονισμού 2017/1001 και αιτιολογική σκέψη 27 της οδηγίας 2015/2436.
66      Βλ. απόφαση της 27ης Φεβρουαρίου 2020, Constantin Film Produktion κατά EUIPO (C‑240/18 P, EU:C:2020:118, σκέψη 56).
67      Βλ., μεταξύ άλλων, τη συμβολή του Sosnitza, O., στο
Hildebrandt, U., Sosnitza, O. (επιμ.), EU
Trade
Mark
Regulation: Article-by-Article
Commentary, Μόναχο, 2023, Beck‑Hart, σ. 316.
68      Ενδεικτικά, όσον αφορά το κριτήριο της «ιδίας πρωτοτυπίας», τα σημεία που χρησιμοποίησε το Vrijheidsfonds δεν παρουσίαζαν αντιληπτές διαφορές σε σχέση με τα σήματα των οποίων η ΙΚΕΑ είναι δικαιούχος.
69      Πρβλ. απόφαση της 22ας Σεπτεμβρίου 2011, Interflora και Interflora British Unit (C‑323/09, EU:C:2011:604, σκέψη 91).
70      Απόφαση της 6ης Φεβρουαρίου 2014, Leidseplein Beheer και de Vries (C‑65/12, EU:C:2014:49, σκέψεις 53 έως 56 και 60).
71      Πρβλ. απόφαση της 6ης Φεβρουαρίου 2014, Leidseplein Beheer και de Vries (C‑65/12, EU:C:2014:49, σκέψεις 58 και 59).
72      Βλ. σημείο 92 των παρουσών προτάσεων.
73      Βλ. αποφάσεις του ΕΔΔΑ της 10ης Ιανουαρίου 2013, Ashby Donald κ.λπ. κατά Γαλλίας (CE:ECHR:2013:0110JUD003676908, § 39 έως 42), και της 19ης Φεβρουαρίου 2013, Neij και Sunde Kolmisoppi κατά Σουηδίας (CE:ECHR:2013:0219DEC004039712).
Πρβλ., όσον αφορά τη συγκεκριμένη νομολογία, Spielmann, D., «Copyright in a ‘human rights context’», σε Edward, D.,  Komninos, A., και MacLennan, J., Ian S. Forrester – A Scot without Borders – Liber Amicorum, vol. 1, Concurrences Review, New York, 2015, σ. 264 έως 267 και 269.
74      Ο χαρακτηρισμός μιας μορφής έκφρασης ως παρωδίας είναι ιδιαιτέρως σημαντικός στο πλαίσιο της νομολογίας του ΕΔΔΑ σχετικά με τους επιτρεπτούς περιορισμούς στην ελευθερία της έκφρασης. Κατά το εν λόγω δικαστήριο, η γελοιογραφία και η παρωδία συνιστούν μορφές καλλιτεχνικής έκφρασης και κοινωνικού σχολιασμού οι οποίες, μέσω της υπερβολής και της παραμόρφωσης της πραγματικότητας, έχουν εκ φύσεως σκοπό να προκαλούν και να εγείρουν προβληματισμό. Για τον λόγο αυτόν, κάθε επέμβαση στο δικαίωμα ενός καλλιτέχνη –ή
οποιουδήποτε άλλου προσώπου– να εκφράζεται διά των μέσων αυτών πρέπει να εξετάζεται με ιδιαίτερη προσοχή. Πρβλ. αποφάσεις του ΕΔΔΑ της 14ης Μαρτίου 2013, Eon κατά Γαλλίας (ECLI:CE:ECHR:2013:0314JUD002611810, § 58 έως 60), και της 22ας Νοεμβρίου 2016, Grebneva και Alisimchik κατά Ρωσίας (CE:ECHR:2016:1122JUD000891805, § 64).
75      Βλ. απόφαση του ΕΔΔΑ της 10ης Ιανουαρίου 2013, Ashby Donald κ.λπ. κατά Γαλλίας (CE:ECHR:2013:0110JUD003676908, § 39).
76      Βλ. απόφαση του ΕΔΔΑ της 15ης Φεβρουαρίου 2005, Steel και Morris κατά Ηνωμένου Βασιλείου (CE:ECHR:2005:0215JUD006841601, § 94).
77      Ενδεικτικά, στην απόφαση της 3ης Δεκεμβρίου 2024, Yevstifeyev κατά Ρωσίας (CE:ECHR:2024:1203JUD000022618, § 55 και 56), το ΕΔΔΑ χαρακτήρισε ως «παρωδία» μια μορφή έκφρασης η οποία αναπαρήγαγε ουσιώδη δομικά στοιχεία ενός βίντεο και η οποία, μέσω της σάτιρας, διακωμωδούσε το μήνυμα του εν λόγω βίντεο.
78      Βλ. απόφαση της 3ης Σεπτεμβρίου 2014, Deckmyn και Vrijheidsfonds (C‑201/13, EU:C:2014:2132, σκέψη 20).