62019CO0399
ΔΙΑΤΑΞΗ ΤΟΥ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟΥ (δέκατο τμήμα)
της 29ης Απριλίου 2020 (
*1
)
«Προδικαστική παραπομπή – Άρθρο 99 του Κανονισμού Διαδικασίας του Δικαστηρίου – Δίκτυα και υπηρεσίες ηλεκτρονικών επικοινωνιών – Οδηγία 2002/20/ΕΚ – Άρθρο 12 – Διοικητικές επιβαρύνσεις που επιβάλλονται στις επιχειρήσεις οι οποίες παρέχουν υπηρεσία ή δίκτυο ηλεκτρονικών επικοινωνιών – Διοικητικές δαπάνες της εθνικής ρυθμιστικής αρχής δυνάμενες να καλυφθούν από επιβαρύνσεις – Ετήσια ανασκόπηση των διοικητικών δαπανών και του συνολικού ποσού των επιβαρύνσεων που συγκεντρώνονται»
Στην υπόθεση C‑399/19,
με αντικείμενο αίτηση προδικαστικής αποφάσεως δυνάμει του άρθρου 267 ΣΛΕΕ, που υπέβαλε το Consiglio di Stato (Συμβούλιο της Επικρατείας, Ιταλία) με απόφαση της 11ης Απριλίου 2019, η οποία περιήλθε στο Δικαστήριο στις 22 Μαΐου 2019, στο πλαίσιο της δίκης
Autorità per le Garanzie nelle Comunicazioni
κατά
BT Italia SpA,
Basictel SpA,
BT Enia Telecomunicazioni SpA,
Telecom Italia SpA,
Postepay Spa, πρώην PosteMobile SpA,
Vodafone Italia SpA,
παρισταμένων των:
Telecom Italia SpA,
Fastweb Spa,
Wind Tre SpA,
Sky Italia SpA,
Vodafone Omnitel BV,
Vodafone Italia SpA,
ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ (δέκατο τμήμα),
συγκείμενο από τους I. Jarukaitis (εισηγητή), πρόεδρο τμήματος, E. Juhász και Κ. Λυκούργο, δικαστές,
γενικός εισαγγελέας: M. Campos Sánchez‑Bordona
γραμματέας: Α. Calot Escobar
έχοντας υπόψη την έγγραφη διαδικασία,
λαμβάνοντας υπόψη τις παρατηρήσεις που υπέβαλαν:
–
οι BT Italia SpA, Basictel SpA και BT Enia Telecomunicazioni SpA, εκπροσωπούμενες από τους R. Caiazzo και S. Fienga και την F. Costantini, avvocati,
–
η Telecom Italia SpA, εκπροσωπούμενη από τους F. Cardarelli, F. Lattanzi και F. S. Cantella, avvocati,
–
οι Postepay SpA και Fastweb SpA, εκπροσωπούμενες από τους F. Pacciani και V. Mosca, avvocati,
–
η Vodafone Italia SpA, εκπροσωπούμενη από τους V. Cerulli Irelli και M. Libertini, avvocati,
–
η Wind Tre SpA, εκπροσωπούμενη από τους B. Caravita di Toritto και R. Santi και την S. Fiorucci, avvocati,
–
η Sky Italia SpA, εκπροσωπούμενη από τους O. Grandinetti, D. Majori και A. A. Di Todaro, avvocati,
–
η Ιταλική Κυβέρνηση, εκπροσωπούμενη από την G. Palmieri, επικουρούμενη από την R. Guizzi καθώς και τους S. Fiorentino και P. G. Marrone, avvocati dello Stato,
–
η Βελγική Κυβέρνηση, εκπροσωπούμενη από τους P. Cottin και J.‑C. Halleux, καθώς και από την C. Pochet, επικουρούμενους από τους P. Vernet, S. Depré και M. Lambert de Rouvroit, avocats,
–
η Λιθουανική Κυβέρνηση, εκπροσωπούμενη από τους K. Dieninis και R. Dzikovič,
–
η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, εκπροσωπούμενη από τους L. Malferrari και G. Braun, καθώς και την L. Nicolae,
κατόπιν της αποφάσεως που έλαβε, αφού άκουσε τον γενικό εισαγγελέα, να αποφανθεί με αιτιολογημένη διάταξη σύμφωνα με το άρθρο 99 του Κανονισμού Διαδικασίας του Δικαστηρίου,
εκδίδει την ακόλουθη
Διάταξη
1
Η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως αφορά την ερμηνεία του άρθρου 12 της οδηγίας 2002/20/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 7ης Μαρτίου 2002, για την αδειοδότηση δικτύων και υπηρεσιών ηλεκτρονικών επικοινωνιών (οδηγία για την αδειοδότηση) (ΕΕ 2002, L 108, σ. 21), όπως τροποποιήθηκε με την οδηγία 2009/140/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 25ης Νοεμβρίου 2009 (ΕΕ 2009, L 337, σ. 37, και διορθωτικό ΕΕ 2013, L 241, σ. 8) (στο εξής: οδηγία για την αδειοδότηση).
2
Η αίτηση αυτή υποβλήθηκε στο πλαίσιο ένδικης διαφοράς μεταξύ, αφενός, της Autorità per le Garanzie nelle Comunicazioni (εποπτικής αρχής επικοινωνιών, Ιταλία) (στο εξής: εποπτική αρχή) και, αφετέρου, της BT Italia SpA, της Basictel SpA, της BT Enia Telecomunicazioni SpA, της Telecom Italia SpA, της Postepay SpA, πρώην PosteMobile SpA, και της Vodafone Italia SpA, με αντικείμενο την εισφορά την οποία οφείλουν στην εν λόγω αρχή οι επιχειρήσεις που δραστηριοποιούνται στον τομέα των ηλεκτρονικών επικοινωνιών και υπηρεσιών οπτικοακουστικών μέσων και την καταβολή της οποίας ζήτησε η εποπτική αρχή από τις εταιρίες αυτές για τα έτη 2014 έως 2016.
Το νομικό πλαίσιο
Το δίκαιο της Ένωσης
3
Το άρθρο 3, παράγραφος 3α, της οδηγίας 2002/21/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 7ης Μαρτίου 2002, σχετικά με κοινό κανονιστικό πλαίσιο για δίκτυα και υπηρεσίες ηλεκτρονικών επικοινωνιών (οδηγία πλαίσιο) (ΕΕ 2002, L 108, σ. 33), όπως τροποποιήθηκε με την οδηγία 2009/140 (στο εξής: οδηγία‑πλαίσιο), ορίζει τα εξής:
«Υπό την επιφύλαξη των διατάξεων των παραγράφων 4 και 5, οι εθνικές ρυθμιστικές αρχές που είναι υπεύθυνες για την εκ των προτέρων κανονιστική ρύθμιση των αγορών ή για την επίλυση των διαφορών μεταξύ επιχειρήσεων σύμφωνα με το άρθρο 20 ή 21 της παρούσας οδηγίας ενεργούν ανεξάρτητα και δεν ζητούν ούτε λαμβάνουν οδηγίες από κανέναν άλλον φορέα σε σχέση με την εκτέλεση των καθηκόντων αυτών που τους έχουν ανατεθεί βάσει εθνικών νομοθετικών ρυθμίσεων που υλοποιούν την [ενωσιακή] νομοθεσία […].
[…]»
4
Το άρθρο 16 της οδηγίας‑πλαισίου ορίζει τα εξής:
«1.   Οι εθνικές ρυθμιστικές αρχές διεξάγουν ανάλυση των σχετικών αγορών βασιζόμενες στις αγορές που ταυτοποιούνται στη σύσταση και λαμβάνοντας ιδιαιτέρως υπόψη τους τις κατευθυντήριες γραμμές. Τα κράτη μέλη μεριμνούν ώστε η ανάλυση αυτή να διεξάγεται, κατά περίπτωση, σε συνεργασία με τις εθνικές αρχές ανταγωνισμού.
2.   Όταν εθνική ρυθμιστική αρχή, δυνάμει των παραγράφων 3 ή 4 του παρόντος άρθρου, του άρθρου 17 της οδηγίας 2002/22/ΕΚ (οδηγία για την καθολική υπηρεσία) ή του άρθρου 8 της οδηγίας 2002/19/ΕΚ (οδηγία για την πρόσβαση), πρέπει να καθορίσει εάν θα επιβληθούν, θα διατηρηθούν, θα τροποποιηθούν ή θα αρθούν υποχρεώσεις επιχειρήσεων, καθορίζει, με βάση την ανάλυση αγοράς κατά την παράγραφο 1 του παρόντος άρθρου, κατά πόσον μια σχετική αγορά είναι όντως ανταγωνιστική.
[…]»
5
Η αιτιολογική σκέψη 30 της οδηγίας για την αδειοδότηση έχει ως εξής:
«Είναι δυνατόν να επιβάλλονται διοικητικές επιβαρύνσεις σε παρόχους υπηρεσιών ηλεκτρονικών επικοινωνιών για τη χρηματοδότηση των δραστηριοτήτων της εθνικής κανονιστικής αρχής όσον αφορά τη διαχείριση του συστήματος αδειοδότησης και για τη χορήγηση δικαιωμάτων χρήσης. Αυτές οι επιβαρύνσεις θα πρέπει να περιορίζονται στην κάλυψη των πραγματικών διοικητικών δαπανών για τις εν λόγω δραστηριότητες. Για τον σκοπό αυτό, θα πρέπει να υπάρχει διαφάνεια όσον αφορά τα έσοδα και τις δαπάνες των εθνικών κανονιστικών αρχών με την υποβολή ετήσιων εκθέσεων σχετικά με το συνολικό ποσό των επιβαρύνσεων που συγκεντρώνονται και των πραγματοποιηθεισών διοικητικών δαπανών. Αυτό θα επιτρέπει στις επιχειρήσεις να επαληθεύουν εάν οι διοικητικές δαπάνες και οι επιβαρύνσεις είναι ισορροπημένες.»
6
Το άρθρο 3 της οδηγίας αυτής καθιερώνει τη γενική άδεια δικτύων και υπηρεσιών ηλεκτρονικών επικοινωνιών. Το άρθρο 2, παράγραφος 2, της οδηγίας ορίζει τη «γενική άδεια» ως «νομικό πλαίσιο που θεσπίζεται από τα κράτη μέλη και εξασφαλίζει δικαιώματα για την παροχή δικτύων ή υπηρεσιών ηλεκτρονικών υπηρεσιών και θεσπίζει ειδικές υποχρεώσεις ανά τομέα που είναι δυνατόν να εφαρμόζονται σε όλους ή συγκεκριμένους τύπους δικτύων και υπηρεσιών ηλεκτρονικών υπηρεσιών, σύμφωνα με την παρούσα οδηγία».
7
Δυνάμει του άρθρου 5 της ίδιας οδηγίας, τα κράτη μέλη μπορούν να χορηγούν ατομικά δικαιώματα χρήσης ραδιοσυχνοτήτων και αριθμών, όταν τούτο κρίνεται αναγκαίο για ορισμένους σκοπούς.
8
Κατά το άρθρο 6, παράγραφος 2, της οδηγίας για την αδειοδότηση:
«Οι ειδικές υποχρεώσεις οι οποίες ενδεχομένως επιβάλλονται στους φορείς παροχής δικτύων και υπηρεσιών ηλεκτρονικών επικοινωνιών, δυνάμει του άρθρου 5 παράγραφοι 1 και 2, και των άρθρων 6 και 8 της οδηγίας 2002/19/ΕΚ (οδηγία για την πρόσβαση) και του άρθρου 17 της οδηγίας 2002/22/ΕΚ (οδηγίας για την καθολική υπηρεσία) ή στους εντεταλμένους να παρέχουν καθολική υπηρεσία βάσει της εν λόγω οδηγίας, είναι νομικά διακριτές από τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις βάσει της γενικής άδειας. Για να επιτυγχάνεται διαφάνεια για τις επιχειρήσεις, τα κριτήρια και οι διαδικασίες για την επιβολή των εν λόγω ειδικών υποχρεώσεων σε επιμέρους επιχειρήσεις, αναφέρονται στη γενική άδεια.»
9
Το άρθρο 12 της οδηγίας για την αδειοδότηση, με τίτλο «Διοικητικές επιβαρύνσεις», ορίζει τα εξής:
«1.   Κάθε διοικητική επιβάρυνση που επιβάλλεται στις επιχειρήσεις οι οποίες παρέχουν δίκτυο ή υπηρεσία βάσει γενικής άδειας ή στις οποίες έχει χορηγηθεί δικαίωμα χρήσης:
α)
συνολικά, καλύπτει μόνον τις διοικητικές δαπάνες που θα προκύψουν από τη διαχείριση, τον έλεγχο και την επιβολή του συστήματος γενικών αδειών και των δικαιωμάτων χρήσης και των ειδικών υποχρεώσεων που αναφέρονται στο άρθρο 6 παράγραφος 2, οι οποίες μπορούν να περιλαμβάνουν δαπάνες για διεθνή συνεργασία, εναρμόνιση και τυποποίηση, ανάλυση αγοράς, παρακολούθηση της συμμόρφωσης και άλλους ελέγχους της αγοράς, καθώς και κανονιστικές εργασίες που περιλαμβάνουν την εκπόνηση και την επιβολή παράγωγου δικαίου και διοικητικών αποφάσεων, όπως αποφάσεων για την πρόσβαση και τη διασύνδεση και
β)
επιβάλλεται στις επιμέρους επιχειρήσεις κατά αντικειμενικό, διαφανή και αναλογικό τρόπο, ώστε να ελαχιστοποιούνται οι πρόσθετες διοικητικές δαπάνες και οι συναφείς δαπάνες.
2.   Όταν οι εθνικές κανονιστικές αρχές επιβάλλουν διοικητικές επιβαρύνσεις, δημοσιεύουν ετήσια ανασκόπηση των διοικητικών δαπανών τους και του συνολικού ποσού των επιβαρύνσεων που συγκεντρώνονται. Ανάλογα με τη διαφορά μεταξύ του συνολικού ποσού των επιβαρύνσεων και των διοικητικών δαπανών, γίνονται κατάλληλες αναπροσαρμογές.»
10
Το άρθρο 5, παράγραφοι 1 και 2, της οδηγίας 2002/19/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 7ης Μαρτίου 2002, σχετικά με την πρόσβαση σε δίκτυα ηλεκτρονικών επικοινωνιών και συναφείς ευκολίες, καθώς και με τη διασύνδεσή τους (οδηγία για την πρόσβαση) (ΕΕ 2002, L 108, σ. 7), όπως τροποποιήθηκε με την οδηγία 2009/140 (στο εξής: οδηγία για την πρόσβαση), προβλέπει τα εξής:
«1.   Οι εθνικές ρυθμιστικές αρχές, ενεργώντας με γνώμονα την επίτευξη των στόχων του άρθρου 8 της [οδηγίας‑πλαισίου], ενθαρρύνουν και, κατά περίπτωση, εξασφαλίζουν, σύμφωνα με τις διατάξεις της παρούσας οδηγίας, την κατάλληλη πρόσβαση και διασύνδεση, καθώς και τη διαλειτουργικότητα των υπηρεσιών, ασκώντας τις αρμοδιότητές τους κατά τρόπο ο οποίος εξασφαλίζει οικονομική απόδοση, βιώσιμο ανταγωνισμό, αποδοτική επένδυση και καινοτομία, και παρέχει το μέγιστο όφελος στους τελικούς χρήστες.
Ειδικότερα, και με την επιφύλαξη των μέτρων που μπορούν να ληφθούν για τις επιχειρήσεις με σημαντική ισχύ στην αγορά, σύμφωνα με το άρθρο 8, οι εθνικές κανονιστικές αρχές πρέπει να μπορούν να επιβάλλουν:
α)
στο βαθμό που αυτό είναι απαραίτητο για να εξασφαλισθεί η δυνατότητα τελικής διασύνδεσης, υποχρεώσεις σε επιχειρήσεις που ελέγχουν την πρόσβαση στους τελικούς χρήστες, συμπεριλαμβανομένης, σε δικαιολογημένες περιπτώσεις, της υποχρέωσης να διασυνδέουν τα δίκτυά τους όταν αυτό δεν συμβαίνει ήδη·
αβ)
σε δικαιολογημένες περιπτώσεις και στο βαθμό που αυτό είναι απαραίτητο, υποχρεώσεις σε επιχειρήσεις που ελέγχουν την πρόσβαση στους τελικούς χρήστες να καθιστούν τις υπηρεσίες τους διαλειτουργικές·
β)
στο βαθμό που αυτό είναι απαραίτητο για να εξασφαλίζεται η δυνατότητα πρόσβασης των τελικών χρηστών σε υπηρεσίες ψηφιακών ραδιοτηλεοπτικών εκπομπών που προσδιορίζει το κράτος μέλος, υποχρεώσεις σε φορείς εκμετάλλευσης να παρέχουν πρόσβαση στις λοιπές ευκολίες οι οποίες αναφέρονται στο παράρτημα Ι, μέρος ΙΙ, υπό δίκαιες, εύλογες και αμερόληπτες προϋποθέσεις.
2.   Οι υποχρεώσεις και οι προϋποθέσεις που επιβάλλονται σύμφωνα με την παράγραφο 1, είναι αντικειμενικές, διαφανείς, αναλογικές και αμερόληπτες, και εφαρμόζονται με τη διαδικασία των άρθρων 6, 7 και 7α της [οδηγίας‑πλαισίου].»
11
Το άρθρο 6 της οδηγίας για την πρόσβαση αφορά τις υποχρεώσεις οι οποίες επιβάλλονται στους φορείς εκμετάλλευσης όσον αφορά το σύστημα υπό όρους πρόσβασης και λοιπές ευκολίες, ενώ το άρθρο 8 αυτής ρυθμίζει τα σχετικά με την επιβολή, την τροποποίηση και την άρση των υποχρεώσεων.
12
Το άρθρο 17 της οδηγίας 2002/22/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 7ης Μαρτίου 2002, για την καθολική υπηρεσία και τα δικαιώματα των χρηστών όσον αφορά δίκτυα και υπηρεσίες ηλεκτρονικών επικοινωνιών (οδηγία καθολικής υπηρεσίας) (ΕΕ 2002, L 108, σ. 51), όπως τροποποιήθηκε με την οδηγία 2009/136/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 25ης Νοεμβρίου 2009 (ΕΕ 2009, L 337, σ. 11) (στο εξής: οδηγία για την καθολική υπηρεσία), έχει ως αντικείμενο τον ρυθμιστικό έλεγχο των επιχειρήσεων οι οποίες κατέχουν σημαντική ισχύ στην αγορά λιανικών υπηρεσιών.
Το ιταλικό δίκαιο
13
Το άρθρο 1, παράγραφος 65, του Legge n. 266 – Disposizioni per la formazione del bilancio annuale e pluriennale dello Stato (legge finanziaria 2006) [νόμου 266, για την κατάρτιση του ετήσιου και πολυετούς κρατικού προϋπολογισμού (δημοσιονομικός νόμος του 2006)], της 23ης Δεκεμβρίου 2005 (τακτικό συμπλήρωμα στην GURI, αριθ. 302, της 29ης Δεκεμβρίου 2005), ορίζει τα εξής:
«Από το έτος 2007 οι λειτουργικές δαπάνες […] της [εποπτικής αρχής] χρηματοδοτούνται, κατά το μέρος που δεν καλύπτεται από τον κρατικό προϋπολογισμό, από την οικεία αγορά, κατά τους όρους που προβλέπει το ισχύον ρυθμιστικό πλαίσιο, ενώ το ύψος της εισφοράς καθορίζεται με απόφαση [της αρχής αυτής], εντός των ανώτατων νομοθετικώς προβλεπόμενων ορίων και οι εισφορές καταβάλλονται απευθείας [στην αρχή αυτή] […]».
14
Το άρθρο 1, παράγραφος 66, του νόμου αυτού προβλέπει ότι, για το έτος 2006, η επιβάρυνση των δραστηριοποιούμενων στον τομέα των επικοινωνιών επιχειρήσεων ορίζεται σε ποσοστό 1,5 τοις χιλίοις επί των εσόδων που εμφανίζονται στον τελευταίο πριν από την έναρξη ισχύος του εν λόγω νόμου εγκριθέντα ισολογισμό και ότι, για τα επόμενα έτη, η εποπτική αρχή δύναται ενδεχομένως να μεταβάλει το ύψος και τους όρους καταβολής της επιβαρύνσεως μέχρι ποσού το οποίο δεν υπερβαίνει το 2 τοις χιλίοις επί των εσόδων που εμφανίζονται στον τελευταίο πριν από την έκδοση της αποφάσεως εγκριθέντα ισολογισμό.
15
Το άρθρο 34 του decreto legislativo n. 259 – Codice delle comunicazioni elettroniche (νομοθετικού διατάγματος 259 περί κώδικα ηλεκτρονικών επικοινωνιών), της 1ης Αυγούστου 2003 (τακτικό συμπλήρωμα στην GURI αριθ. 214, της 15ης Σεπτεμβρίου 2003), όπως ίσχυε κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών της υποθέσεως της κύριας δίκης (στο εξής: κώδικας ηλεκτρονικών επικοινωνιών), προβλέπει τα εξής:
«1.   Πέραν των εισφορών του άρθρου 35, είναι δυνατόν να επιβληθούν σε όσες επιχειρήσεις παρέχουν δίκτυο ή υπηρεσία βάσει γενικής άδειας ή στις οποίες έχει χορηγηθεί δικαίωμα χρήσεως διοικητικές επιβαρύνσεις καλύπτουσες αποκλειστικώς τις συνολικές διοικητικές δαπάνες που προκύπτουν από τη διαχείριση, τον έλεγχο και την επιβολή του συστήματος γενικών αδειών και των δικαιωμάτων χρήσεως και των ειδικών υποχρεώσεων του άρθρου 28, παράγραφος 2, οι οποίες μπορούν να περιλαμβάνουν δαπάνες για διεθνή συνεργασία, εναρμόνιση και τυποποίηση, ανάλυση αγοράς, παρακολούθηση της συμμορφώσεως και άλλους ελέγχους της αγοράς, καθώς και δαπάνες σχετικές με κανονιστικές εργασίες που περιλαμβάνουν την εκπόνηση και την εφαρμογή παραγώγου δικαίου και διοικητικών αποφάσεων, όπως αποφάσεων για την πρόσβαση και τη διασύνδεση. Οι διοικητικές επιβαρύνσεις κατανέμονται στις επιμέρους επιχειρήσεις κατά αντικειμενικό, διαφανή και σύμφωνο με την αρχή της αναλογικότητας τρόπο, ώστε να ελαχιστοποιούνται οι πρόσθετες διοικητικές δαπάνες και οι συναφείς επιβαρύνσεις.
2.   Για την κάλυψη των διοικητικών δαπανών που προκύπτουν από τις δραστηριότητες της αρμοδιότητας του υπουργείου, το ύψος των διοικητικών επιβαρύνσεων που αναφέρονται στην παράγραφο 1 καθορίζεται στο παράρτημα 10.
2bis.   Για την κάλυψη του συνολικού ποσού των διοικητικών δαπανών που ανακύπτουν κατά την άσκηση των καθηκόντων ρυθμίσεως, εποπτείας, επιλύσεως διαφορών και επιβολής κυρώσεων, που ανατίθενται στην [εποπτεύουσα αρχή] από τον νόμο στους τομείς που αναφέρονται στην παράγραφο 1, το ύψος των διοικητικών επιβαρύνσεων που αναφέρονται στην ίδια παράγραφο 1 καθορίζεται, σύμφωνα με το άρθρο 1, παράγραφοι 65 και 66, του νόμου 266, της 23ης Δεκεμβρίου 2005, κατ’ αναλογία των εσόδων που πραγματοποίησαν οι επιχειρήσεις στο πλαίσιο δραστηριοτήτων που καλύπτονται από τη γενική άδεια ή από την παραχώρηση δικαιωμάτων χρήσεως.
2ter.   Το Υπουργείο, κατόπιν σύμφωνης γνώμης του Υπουργείου Οικονομίας και Οικονομικών, και η [εποπτική αρχή] δημοσιεύουν σε ετήσια βάση τις διοικητικές δαπάνες που ανέκυψαν στο πλαίσιο των δραστηριοτήτων που αναφέρονται στην παράγραφο 1 και το συνολικό ποσό των επιβαρύνσεων που εισπράχθηκαν κατά την έννοια των παραγράφων 2 και 2bis. Ανάλογα με τη διαφορά μεταξύ του συνολικού ποσού των επιβαρύνσεων και των διοικητικών δαπανών, γίνονται κατάλληλες αναπροσαρμογές.»
Η διαφορά της κύριας δίκης και τα προδικαστικά ερωτήματα
16
Με αποφάσεις της 31ης Ιανουαρίου, της 13ης Φεβρουαρίου, της 1ης και της 17ης Μαρτίου 2017, το Tribunale amministrativo regionale per il Lazio (διοικητικό πρωτοδικείο της περιφέρειας Λατίου, Ιταλία) έκανε δεκτές τις προσφυγές που είχαν ασκήσει:
–
η BT Italia, η Basictel και η BT Enia Telecomunicazioni κατά της αποφάσεως 567/14 της εποπτικής αρχής, της 6ης Νοεμβρίου 2014, περί καθορισμού του ύψους και του τρόπου καταβολής της οφειλόμενης στην αρχή αυτή εισφοράς για το έτος 2015 και κατά της αποφάσεως 87/15 της εν λόγω αρχής, σχετικά με τη θέσπιση του εντύπου τηλεματικής και των οδηγιών για την καταβολή της εισφοράς αυτής·
–
η PosteMobile κατά της αποφάσεως 547/13 της εποπτικής αρχής, περί καθορισμού του ύψους και του τρόπου καταβολής της οφειλόμενης στην αρχή αυτή εισφοράς για το έτος 2014, κατά της αποφάσεως 71/14 της εν λόγω αρχής, σχετικά με τη θέσπιση του εντύπου τηλεματικής και των οδηγιών για την καταβολή της εισφοράς αυτής για το έτος 2015, καθώς και κατά εγγράφου της ίδιας αρχής με το οποίο αυτή ζητούσε την καταβολή συμπληρωματικού ποσού της εν λόγω εισφοράς για το έτος 2014,
–
η PosteMobile κατά των αποφάσεων 567/14 και 87/15 της εποπτικής αρχής και κατά εγγράφου με το οποίο η αρχή αυτή ζητούσε την καταβολή συμπληρωματικού ποσού της οφειλόμενης στην αρχή εισφοράς για το έτος 2015,
–
η Telecom Italia κατά της αποφάσεως 605/15 της εποπτικής αρχής, της 5ης Νοεμβρίου 2015, περί καθορισμού του ύψους και του τρόπου καταβολής της οφειλόμενης εισφοράς στην αρχή αυτή για το έτος 2016 και κατά της αποφάσεως 34/16 της εν λόγω αρχής, της 24ης Φεβρουαρίου 2015, σχετικά με την έκδοση του εντύπου τηλεματικής και των οδηγιών για την καταβολή της εν λόγω εισφοράς για το έτος 2016, και
–
η Vodafone Italia κατά των αποφάσεων 605/15 και 34/16 της εποπτικής αρχής.
17
Το εν λόγω δικαστήριο, δεχόμενο τα επιχειρήματα των ως άνω εταιριών, εξέδωσε πέντε αποφάσεις με τις οποίες ακύρωσε τις μνημονευθείσες στην προηγούμενη σκέψη αποφάσεις της εποπτικής αρχής, κρίνοντας ότι η μέθοδος που χρησιμοποίησε η εν λόγω αρχή για τον καθορισμό της βάσεως υπολογισμού του ποσού της οφειλόμενης στην αρχή εισφοράς ήταν εσφαλμένη, καθόσον αναφέρεται σε όλες τις δραστηριότητες τις οποίες καλείται να ασκήσει η εποπτική αρχή σύμφωνα με το ρυθμιστικό πλαίσιο και λαμβάνει υπόψη όλα τα έσοδα των υπόχρεων επιχειρήσεων, με αποτέλεσμα να συνυπολογίζονται και δαπάνες μη δυνάμενες να συμπεριληφθούν. Στο πλαίσιο αυτό, το εν λόγω δικαστήριο έκρινε ότι το άρθρο 34, παράγραφος 2bis, του κώδικα ηλεκτρονικών επικοινωνιών, το οποίο θεσπίστηκε το 2015, δεν είχε εφαρμογή στις υποθέσεις της κύριας δίκης, αφού αποτελεί νέα διάταξη, χωρίς αναδρομική ισχύ. Ως εκ τούτου, έκρινε ότι, σύμφωνα με την απόφαση της 18ης Ιουλίου 2013, Vodafone Omnitel κ.λπ. (C‑228/12 έως C‑232/12 και C‑254/12 έως C‑258/12, EU:C:2013:495), σκοπός της οφειλόμενης στην εποπτική αρχή εισφοράς έπρεπε να είναι η αντιστάθμιση μόνον του συνόλου των εξόδων στα οποία υποβάλλεται η αρχή αυτή στο πλαίσιο άσκησης της ρυθμιστικής της δραστηριότητας, με τη διευκρίνιση ότι πρόκειται για έξοδα, περιοριστικώς οριζόμενα, τα οποία αφορούν τη χορήγηση, τη διαχείριση, τον έλεγχο και την εφαρμογή του συστήματος γενικών αδειών.
18
Επιπροσθέτως, το Tribunale amministrativo regionale per il Lazio (διοικητικό πρωτοδικείο της περιφέρειας Λατίου) δέχθηκε την αιτίαση που προβλήθηκε ενώπιόν του και αφορούσε τη μη κατάρτιση της προβλεπόμενης στο άρθρο 12, παράγραφος 2, της οδηγίας για την αδειοδότηση ετήσιας ανασκόπησης για το έτος 2014, εκτιμώντας ότι η δημοσίευση της εν λόγω ανασκόπησης έπρεπε να είχε προηγηθεί της προσκλήσεως για την καταβολή της οφειλόμενης στην εποπτική αρχή εισφοράς.
19
Η εποπτική αρχή προσέβαλε τις ανωτέρω αποφάσεις ενώπιον του Consiglio di Stato (Συμβουλίου της Επικρατείας, Ιταλία). Το δικαστήριο αυτό επισημαίνει ότι το άρθρο 34, παράγραφος 2bis, του κώδικα ηλεκτρονικών επικοινωνιών θεσπίστηκε προκειμένου να αποφευχθεί, στο πλαίσιο κινηθείσας από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή διαδικασίας λόγω παραβάσεως, η άσκηση προσφυγής λόγω πλημμελούς μεταφοράς στο εσωτερικό δίκαιο των άρθρων 6 και 12 της οδηγίας για την αδειοδότηση. Εντούτοις, το πρωτοβάθμιο δικαστήριο, κρίνοντας ότι η νέα αυτή διάταξη δεν είχε αναδρομική ισχύ, δεν εξέτασε τη συμβατότητά της με το άρθρο 12 της οδηγίας, μολονότι η διάταξη αυτή είχε εφαρμογή ratione temporis τουλάχιστον όσον αφορά την οφειλόμενη στην εποπτική αρχή εισφορά για το έτος 2016.
20
Το αιτούν δικαστήριο εκτιμά ότι το ζήτημα της συμβατότητας με το δίκαιο της Ένωσης των εθνικών κανόνων, οι οποίοι τέθηκαν σε ισχύ πριν και μετά τη θέσπιση του εν λόγω άρθρου 34 παράγραφος 2bis, είναι αμφιλεγόμενο. Επισημαίνει ότι, κατόπιν της αποφάσεως της 18ης Ιουλίου 2013, Vodafone Omnitel κ.λπ. (C‑228/12 έως C‑232/12 και C‑254/12 έως C‑258/12, EU:C:2013:495), το Tribunale amministrativo regionale per il Lazio (διοικητικό πρωτοδικείο της περιφέρειας Λατίου), το οποίο επιλήφθηκε του ζητήματος της οριοθετήσεως των δραστηριοτήτων από τις οποίες προκύπτουν διοικητικές δαπάνες δυνάμενες να ληφθούν υπόψη για τη χρηματοδότηση της εποπτικής αρχής, συνήγαγε από την ανωτέρω απόφαση το συμπέρασμα ότι το Δικαστήριο εξομοίωσε τις απαριθμούμενες στο άρθρο 12 της οδηγίας για την αδειοδότηση δραστηριότητες με τη ρυθμιστική και μόνο δραστηριότητα την οποία ασκεί η εθνική ρυθμιστική αρχή (στο εξής: ΕΡΑ), ενώ, κατά την άποψή του, τέτοια εξομοίωση δεν συνάγεται ούτε από τη συγκεκριμένη διάταξη ούτε και από την εν λόγω απόφαση. Το αιτούν δικαστήριο εκτιμά ότι, στην απόφαση αυτή, το Δικαστήριο δεν εξέτασε το ουσιώδες στη διαφορά της κύριας δίκης ζήτημα της «ρυθμιστικής δραστηριότητας ex ante» και ότι η νομολογία του Δικαστηρίου δεν χαρακτηρίζεται από σαφήνεια όσον αφορά το πεδίο των σχετικών δραστηριοτήτων της ΕΡΑ.
21
Πέραν τούτου, το αιτούν δικαστήριο απασχολεί το ζήτημα της συμβατότητας του άρθρου 34, παράγραφος 2ter, του κώδικα ηλεκτρονικών επικοινωνιών με το άρθρο 12, παράγραφος 2, της οδηγίας για την αδειοδότηση.
22
Στο πλαίσιο αυτό, το Consiglio di Stato (Συμβούλιο της Επικρατείας) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
«1)
Έχει το άρθρο 12, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, της οδηγίας [για την αδειοδότηση] την έννοια ότι αντιτίθεται σε εθνική ρύθμιση βάσει της οποίας οι αδειοδοτημένοι πάροχοι, κατά την έννοια της οδηγίας αυτής, βαρύνονται με το σύνολο των διοικητικών δαπανών στις οποίες έχει προβεί η [ΕΡΑ] για την οργάνωση και την εκτέλεση του συνόλου των καθηκόντων της, συμπεριλαμβανομένων εκείνων της ρυθμίσεως, της εποπτείας, της επιλύσεως διαφορών και επιβολής κυρώσεων, τα οποία έχουν ανατεθεί στην [ΕΡΑ] δυνάμει του ευρωπαϊκού πλαισίου των ηλεκτρονικών επικοινωνιών […], ή έχουν οι δραστηριότητες που περιγράφονται στο άρθρο 12, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, της οδηγίας [για την αδειοδότηση] την έννοια ότι περιορίζονται στην “ρυθμιστική δραστηριότητα ex ante” που ασκεί η [ΕΡΑ];
2)
Έχει το άρθρο 12, παράγραφος 2, της οδηγίας [για την αδειοδότηση] την έννοια ότι η ετήσια ανασκόπηση των διοικητικών δαπανών της [ΕΡΑ] και των επιβαρύνσεων που συγκεντρώνονται:
α)
μπορεί να δημοσιευτεί μετά τη λήξη του οικονομικού έτους στο οποίο εισπράχθηκαν οι διοικητικές επιβαρύνσεις, σύμφωνα με τα οριζόμενα στην εθνική νομοθεσία περί δημοσίου λογιστικού,
β)
παρέχει στην ΕΡΑ τη δυνατότητα να προβεί στις “κατάλληλες αναπροσαρμογές”, ακόμα και όσον αφορά μη διαδοχικά οικονομικά έτη;»
Επί των προδικαστικών ερωτημάτων
Επί του παραδεκτού
23
Η Postepay, η Fastweb SpA, η Wind Tre SpA και η Sky Italia SpA υποστηρίζουν, κατ’ ουσίαν, ότι τα υποβληθέντα ερωτήματα είναι απαράδεκτα υπό το πρίσμα του άρθρου 94 του Κανονισμού Διαδικασίας του Δικαστηρίου, δεδομένου ότι στην απόφαση περί παραπομπής δεν εκτίθενται οι λόγοι που οδήγησαν το αιτούν δικαστήριο να θέσει ζήτημα ερμηνείας διατάξεων του δικαίου της Ένωσης, ενώ το Δικαστήριο έχει ήδη υποδείξει με μεγάλη σαφήνεια τις δραστηριότητες της ΕΡΑ οι οποίες μπορούν να χρηματοδοτηθούν από εισφορές των οικείων επιχειρήσεων και έχει ήδη σε δύο περιπτώσεις αποφανθεί επί των διατάξεων της ιταλικής νομοθεσίας, με την απόφαση της 18ης Ιουλίου 2013, Vodafone Omnitel κ.λπ. (C‑228/12 έως C‑232/12 και C‑254/12 έως C‑258/12, EU:C:2013:495), και την απόφαση της 28ης Ιουλίου 2016, Autorità per le Garanzie nelle Comunicazioni (C‑240/15, EU:C:2016:608).
24
Επιπλέον, το δεύτερο σκέλος του πρώτου ερωτήματος, το οποίο αφορά τη «ρυθμιστική δραστηριότητα ex ante», θέτει ζήτημα το οποίο άπτεται, κατά βάση, πραγματικών περιστατικών. Το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, από το Δικαστήριο να αποφανθεί επί των λεπτομερειών εφαρμογής του άρθρου 12 της οδηγίας για την αδειοδότηση στο συγκεκριμένο κράτος μέλος, πράγμα το αποτελεί καθήκον του ίδιου του αιτούντος δικαστηρίου. Όσον αφορά το δεύτερο ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο δεν παρέχει κανένα πραγματικό στοιχείο σχετικά με την κατάρτιση και το περιεχόμενο των επίμαχων ετήσιων ανασκοπήσεων, ούτε διευκρινίζει τους λόγους για τους οποίους προβάλλεται ότι το άρθρο 34, παράγραφος 2ter, του κώδικα ηλεκτρονικών επικοινωνιών δεν είναι συμβατό με το άρθρο 12, παράγραφος 2, της οδηγίας αυτής. Επιπλέον, τα δύο ερωτήματα δεν παρουσιάζουν συγκεκριμένη και πρακτική χρησιμότητα για την επίλυση της διαφοράς της κύριας δίκης.
25
Συναφώς, υπενθυμίζεται, αφενός, ότι, κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, στο πλαίσιο της συνεργασίας μεταξύ του Δικαστηρίου και των εθνικών δικαστηρίων, την οποία καθιερώνει το άρθρο 267 ΣΛΕΕ, προϋπόθεση για να παρασχεθεί χρήσιμη ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης είναι να έχει τηρήσει αυστηρά το εθνικό δικαστήριο τις σχετικές με το περιεχόμενο της αίτησης προδικαστικής αποφάσεως απαιτήσεις που προβλέπονται ρητώς στο άρθρο 94 του Κανονισμού Διαδικασίας. Ειδικότερα, είναι απολύτως αναγκαίο, όπως ορίζει το άρθρο 94, στοιχείο γʹ, του κανονισμού αυτού, η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως να εκθέτει τους λόγους που οδήγησαν το αιτούν δικαστήριο να υποβάλει ερωτήματα ως προς την ερμηνεία ή το κύρος συγκεκριμένων διατάξεων του δικαίου της Ένωσης (πρβλ. απόφαση της 19ης Απριλίου 2018, Consorzio Italian Management και Catania Multiservizi, C‑152/17, EU:C:2018:264, σκέψεις 21 και 22 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
26
Αφετέρου, στο πλαίσιο της συνεργασίας αυτής, εναπόκειται αποκλειστικώς στο εθνικό δικαστήριο που έχει επιληφθεί της διαφοράς και φέρει την ευθύνη της δικαστικής αποφάσεως που πρόκειται να εκδώσει να εκτιμήσει, λαμβάνοντας υπόψη τις ιδιαιτερότητες της υποθέσεως, τόσο την αναγκαιότητα μιας προδικαστικής αποφάσεως για την έκδοση της δικής του αποφάσεως όσο και τη λυσιτέλεια των ερωτημάτων που υποβάλλει στο Δικαστήριο. Συνεπώς, εφόσον τα υποβληθέντα ερωτήματα αφορούν την ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης, το Δικαστήριο υποχρεούται καταρχήν να απαντήσει (απόφαση της 13ης Νοεμβρίου 2018, Čepelnik, C‑33/17, EU:C:2018:896, σκέψη 20).
27
Από τα ανωτέρω έπεται ότι τα σχετικά με την ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης ερωτήματα που υποβάλλονται από το εθνικό δικαστήριο, εντός του πραγματικού και νομικού πλαισίου το οποίο αυτό προσδιορίζει με δική του ευθύνη και την ακρίβεια του οποίου δεν οφείλει να ελέγξει το Δικαστήριο, θεωρούνται κατά τεκμήριο λυσιτελή. Το Δικαστήριο μπορεί να απορρίψει αίτηση εθνικού δικαστηρίου μόνον όταν είναι πρόδηλο ότι η ζητούμενη ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης ουδεμία σχέση έχει με το υποστατό ή το αντικείμενο της διαφοράς της κύριας δίκης, όταν το ζήτημα είναι υποθετικής φύσεως ή ακόμη όταν το Δικαστήριο δεν έχει στη διάθεσή του τα πραγματικά και νομικά στοιχεία που του είναι αναγκαία για να δώσει χρήσιμη απάντηση στα υποβληθέντα ερωτήματα (απόφαση της 13ης Νοεμβρίου 2018, Čepelnik, C‑33/17, EU:C:2018:896, σκέψη 21).
28
Εν προκειμένω, από την αίτηση προδικαστικής αποφάσεως προκύπτει ότι, όσον αφορά το πρώτο υποβληθέν ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο δεν βρίσκει στη νομολογία του Δικαστηρίου και, συγκεκριμένα, στην απόφαση της 18ης Ιουλίου 2013, Vodafone Omnitel κ.λπ. (C‑228/12 έως C‑232/12 και C‑254/12 έως C‑258/12, EU:C:2013:495), τις διευκρινίσεις που χρειάζεται για να αποφανθεί επί της διαφοράς της κύριας δίκης όσον αφορά τις δραστηριότητες εκείνες της ΕΡΑ, οι δαπάνες των οποίων μπορούν να καλυφθούν από διοικητικές επιβαρύνσεις δυνάμει του άρθρου 12 της οδηγίας για την αδειοδότηση, και, ειδικότερα, επί του ζητήματος αν οι δραστηριότητες αυτές αντιστοιχούν στη «ρυθμιστική δραστηριότητα ex ante» και μόνο. Όσον αφορά το δεύτερο ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο εκθέτει ότι, στην υπόθεση της κύριας δίκης, το πρωτοβάθμιο δικαστήριο έκανε δεκτή την αιτίαση που προέβαλαν ενώπιόν του οι προσφεύγουσες, κρίνοντας ότι η δημοσίευση της ετήσιας ανασκόπησης πρέπει να προηγείται της προσκλήσεως προς καταβολή των οφειλόμενων στην εποπτική αρχή εισφορών, πράγμα το οποίο αμφισβητεί η τελευταία με τα ένδικα μέσα που άσκησε.
29
Υπό τις συνθήκες αυτές, πρέπει να γίνει δεκτό ότι το αιτούν δικαστήριο εξέθεσε επαρκώς τους λόγους για τους οποίους υπέβαλε τα προδικαστικά ερωτήματα στο Δικαστήριο και ότι η ερμηνεία που ζητεί δεν είναι άσχετη προς το αντικείμενο της διαφοράς της κύριας δίκης.
30
Επομένως, τα υποβληθέντα προδικαστικά ερωτήματα είναι παραδεκτά.
Επί της ουσίας
31
Δυνάμει του άρθρου 99 του Κανονισμού Διαδικασίας, το Δικαστήριο, κατόπιν προτάσεως του εισηγητή δικαστή και αφού ακούσει τον γενικό εισαγγελέα, μπορεί οποτεδήποτε να αποφανθεί με αιτιολογημένη διάταξη όταν, μεταξύ άλλων, η απάντηση σε ερώτημα που υποβάλλεται με αίτηση προδικαστικής αποφάσεως μπορεί να συναχθεί σαφώς από τη νομολογία ή όταν δεν υπάρχει καμία εύλογη αμφιβολία ως προς την απάντηση που προσήκει στο υποβληθέν ερώτημα.
32
Η διάταξη αυτή πρέπει να εφαρμοστεί στην υπό κρίση υπόθεση.
Επί του πρώτου ερωτήματος
33
Με το πρώτο ερώτημά του, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν το άρθρο 12, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, της οδηγίας για την αδειοδότηση έχει την έννοια ότι οι δαπάνες που δύνανται να καλυφθούν από επιβάρυνση επιβαλλόμενη δυνάμει της διατάξεως αυτής στις επιχειρήσεις που παρέχουν υπηρεσία ή δίκτυο ηλεκτρονικών επικοινωνιών συνίστανται στο σύνολο των διοικητικών δαπανών στις οποίες υποβάλλεται η ΕΡΑ για την άσκηση όλων των δραστηριοτήτων της, συμπεριλαμβανομένων των καθηκόντων που αφορούν τη ρύθμιση, την εποπτεία, την επίλυση των διαφορών και την επιβολή κυρώσεων, ή μόνο σε εκείνες που προκύπτουν από τη ρυθμιστική δραστηριότητα ex ante.
34
Συναφώς, πρέπει να υπομνησθεί ότι, απαντώντας σε ανάλογο ερώτημα, το οποίο τέθηκε από το Tribunale amministrativo regionale per il Lazio (διοικητικό πρωτοδικείο της περιφέρειας Λατίου), ενώπιον του οποίου ασκήθηκε προσφυγή με την οποία αμφισβητήθηκε το ύψος της επιβαρύνσεως που επιβλήθηκε στις προσφεύγουσες της υποθέσεως εκείνης δυνάμει της εθνικής ρυθμίσεως που εξετάζεται και στην κύρια δίκη, με την αιτιολογία ότι η επιβάρυνση αυτή κάλυπτε θέσεις δαπανών μη σχετιζόμενες ευθέως με τις δαπάνες στις οποίες υποβάλλεται η ΕΡΑ με σκοπό την ex ante ρύθμιση της αγοράς, το Δικαστήριο, με την απόφαση της 18ης Ιουλίου 2013, Vodafone Omnitel κ.λπ. (C‑228/12 έως C‑232/12 και C‑254/12 έως C‑258/12, EU:C:2013:495), έκρινε ότι το άρθρο 12 της οδηγίας για την αδειοδότηση έχει την έννοια ότι δεν αντιτίθεται σε ρύθμιση κράτους μέλους δυνάμει της οποίας οι επιχειρήσεις που παρέχουν δίκτυο ή υπηρεσία ηλεκτρονικών επικοινωνιών οφείλουν να καταβάλλουν διοικητική επιβάρυνση προοριζόμενη να καλύψει το σύνολο των δαπανών στις οποίες υποβάλλεται η ΕΡΑ και οι οποίες δεν χρηματοδοτούνται από το Δημόσιο, το ύψος της οποίας καθορίζεται βάσει των εσόδων των εν λόγω επιχειρήσεων, υπό την προϋπόθεση ότι η εν λόγω επιβάρυνση προορίζεται να καλύψει αποκλειστικώς τις δαπάνες που σχετίζονται με τις δραστηριότητες που αναφέρονται στην παράγραφο 1, στοιχείο αʹ, της εν λόγω διατάξεως, ότι το σύνολο των εσόδων που αποφέρει στα κράτη μέλη η είσπραξη της εν λόγω επιβαρύνσεως δεν υπερβαίνει το σύνολο των σχετικών με τις προαναφερθείσες δραστηριότητες δαπανών και ότι η συγκεκριμένη επιβάρυνση κατανέμεται στις επιμέρους επιχειρήσεις κατά αντικειμενικό, διαφανή και σύμφωνο με την αρχή της αναλογικότητας τρόπο.
35
Στη σκέψη 38 της εν λόγω αποφάσεως, το Δικαστήριο επισήμανε ότι από το άρθρο 12, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, της οδηγίας για την αδειοδότηση προκύπτει ότι τα κράτη μέλη μπορούν να επιβάλλουν στις επιχειρήσεις οι οποίες παρέχουν δίκτυο ή υπηρεσία βάσει γενικής άδειας ή στις οποίες έχει χορηγηθεί δικαίωμα χρήσεως ραδιοσυχνοτήτων ή αριθμών μόνο διοικητικές επιβαρύνσεις οι οποίες καλύπτουν συνολικά τις διοικητικές δαπάνες που θα προκύψουν από τη διαχείριση, τον έλεγχο και την εφαρμογή του συστήματος γενικών αδειών, των δικαιωμάτων χρήσεως και των ειδικών υποχρεώσεων που αναφέρονται στο άρθρο 6, παράγραφος 2, της οδηγίας αυτής, οι οποίες μπορούν να περιλαμβάνουν δαπάνες για διεθνή συνεργασία, εναρμόνιση και τυποποίηση, ανάλυση αγοράς, παρακολούθηση της συμμορφώσεως και άλλους ελέγχους της αγοράς, καθώς και ρυθμιστικές παρεμβάσεις που αφορούν την εκπόνηση και την εφαρμογή παραγώγου δικαίου και διοικητικών αποφάσεων, όπως αποφάσεις για την πρόσβαση και τη διασύνδεση.
36
Στις σκέψεις 39 και 40 της αποφάσεως της 18ης Ιουλίου 2013, Vodafone Omnitel κ.λπ. (C‑228/12 έως C‑232/12 και C‑254/12 έως C‑258/12, EU:C:2013:495), το Δικαστήριο υπενθύμισε ότι οι εν λόγω διοικητικές επιβαρύνσεις μπορούν να καλύπτουν μόνον τις δαπάνες που σχετίζονται με τις δραστηριότητες που αναφέρθηκαν στην προηγούμενη σκέψη της παρούσας διατάξεως, οι οποίες δεν μπορούν να περιλαμβάνουν δαπάνες αφορώσες άλλα καθήκοντα και, συνεπώς, οι επιβαλλόμενες δυνάμει του άρθρου 12 της οδηγίας για την αδειοδότηση επιβαρύνσεις δεν προορίζονται να καλύπτουν τις πάσης φύσεως διοικητικές δαπάνες στις οποίες υποβάλλεται η ΕΡΑ. Διευκρίνισε, στη σκέψη 41 της εν λόγω αποφάσεως, ότι από το άρθρο 12, παράγραφος 2, της οδηγίας αυτής, ερμηνευόμενο σε συνδυασμό με την αιτιολογική της σκέψη 30, προκύπτει ότι οι εν λόγω επιβαρύνσεις πρέπει να καλύπτουν τις πραγματικές διοικητικές δαπάνες που προκύπτουν από τις δραστηριότητες αυτές και ότι οι διοικητικές δαπάνες και οι επιβαρύνσεις αυτές πρέπει να είναι ισορροπημένες. Επομένως, το σύνολο των εσόδων που αποφέρει στα κράτη μέλη η είσπραξη της εν λόγω επιβαρύνσεως δεν μπορεί να υπερβαίνει το σύνολο των σχετικών με τις δραστηριότητες αυτές δαπανών.
37
Τον ίδιο συλλογισμό ανέπτυξε το Δικαστήριο και στις αποφάσεις της 28ης Ιουλίου 2016, Autorità per le Garanzie nelle Comunicazioni (C‑240/15, EU:C:2016:608, σκέψεις 45 και 46), και της 30ής Ιανουαρίου 2018, X και Visser (C‑360/15 και C‑31/16, EU:C:2018:44, σκέψη 64).
38
Στη σκέψη 22 της αποφάσεως της 27ης Ιουνίου 2013, Vodafone Malta και Mobisle Communications (C‑71/12, EU:C:2013:431), το Δικαστήριο επισήμανε επίσης ότι οι διοικητικές επιβαρύνσεις κατά την έννοια του άρθρου 12 της οδηγίας για την αδειοδότηση έχουν ανταποδοτικό χαρακτήρα δεδομένου ότι, αφενός, είναι δυνατή η επιβολή τους μόνο για διοικητικές υπηρεσίες των ΕΡΑ προς τους παρόχους υπηρεσιών ηλεκτρονικών επικοινωνιών στο πλαίσιο, ιδίως, της γενικής άδειας ή του δικαιώματος χρήσεως ραδιοσυχνοτήτων ή αριθμών και, αφετέρου, πρέπει να καλύπτουν τις διοικητικές δαπάνες που προκύπτουν από τις εν λόγω υπηρεσίες.
39
Τόσο από το γράμμα του άρθρου 12, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, της οδηγίας για την αδειοδότηση όσο και από την ερμηνεία του στις αποφάσεις που μνημονεύονται στις σκέψεις 34 έως 38 της παρούσας διατάξεως προκύπτει ότι οι δαπάνες της ΕΡΑ, οι οποίες δύνανται να καλυφθούν από επιβάρυνση που επιβάλλεται δυνάμει της διατάξεως αυτής, δεν συνίστανται στο σύνολο των λειτουργικών δαπανών της ΕΡΑ, αλλά στις συνολικές διοικητικές δαπάνες που αφορούν τις τρεις κατηγορίες δραστηριοτήτων στις οποίες αναφέρεται η εν λόγω διάταξη, οι οποίες είναι οι εξής:
–
πρώτον, οι δραστηριότητες στους τομείς της διαχειρίσεως, του ελέγχου και της εφαρμογής του συστήματος γενικών αδειών που προβλέπεται στο άρθρο 3 της οδηγίας για την αδειοδότηση, το οποίο περιλαμβάνει τους όρους οι οποίοι απαριθμούνται στο μέρος Α του παραρτήματος της οδηγίας αυτής και οι οποίοι δύνανται να συνοδεύουν γενικές άδειες,
–
δεύτερον, οι δραστηριότητες στους τομείς της διαχειρίσεως, του ελέγχου και της άσκησης των δικαιωμάτων χρήσεως ραδιοσυχνοτήτων και αριθμών που προβλέπονται στο άρθρο 5 της οδηγίας για την αδειοδότηση και των όρων που απαριθμούνται στα μέρη Β και Γ του παραρτήματος της οδηγίας αυτής και δύνανται να συνοδεύουν τα δικαιώματα αυτά, και
–
τρίτον, οι δραστηριότητες στους τομείς της διαχειρίσεως, του ελέγχου και της εφαρμογής των ειδικών υποχρεώσεων που προβλέπονται στο άρθρο 6, παράγραφος 2, της οδηγίας για την αδειοδότηση, οι οποίες περιλαμβάνουν τις υποχρεώσεις που μπορούν να επιβληθούν στους παρόχους δικτύων και υπηρεσιών ηλεκτρονικών επικοινωνιών σύμφωνα με το άρθρο 5, παράγραφοι 1 και 2, και τα άρθρα 6 και 8, της οδηγίας για την πρόσβαση ή δυνάμει του άρθρου 17 της οδηγίας για την καθολική υπηρεσία, καθώς και τις υποχρεώσεις που μπορούν να επιβληθούν στους φορείς παροχής καθολικής υπηρεσίας σύμφωνα με την τελευταία αυτή οδηγία.
40
Στις συνολικές διοικητικές δαπάνες που αφορούν τις τρεις αυτές κατηγορίες δραστηριοτήτων δύνανται να συμπεριληφθούν δαπάνες για διεθνή συνεργασία, εναρμόνιση και τυποποίηση, ανάλυση αγοράς, παρακολούθηση της συμμόρφωσης και άλλους ελέγχους της αγοράς, καθώς και κανονιστικές εργασίες που περιλαμβάνουν την εκπόνηση και την εφαρμογή παραγώγου δικαίου και διοικητικών αποφάσεων, όπως αποφάσεων για την πρόσβαση και τη διασύνδεση.
41
Όσον αφορά τις αρμοδιότητες της ΕΡΑ που αφορούν τη ρύθμιση, την εποπτεία, την επίλυση των διαφορών και την επιβολή κυρώσεων, στις οποίες αναφέρεται το αιτούν δικαστήριο, επισημαίνεται ότι αυτές απορρέουν από δραστηριότητες διαχειρίσεως, ελέγχου και εφαρμογής του συστήματος γενικών αδειών, των δικαιωμάτων χρήσεως ή των ειδικών υποχρεώσεων, οπότε οι δαπάνες που προκύπτουν από αυτές δύνανται να καλυφθούν από τις διοικητικές επιβαρύνσεις που επιβάλλονται σύμφωνα με το άρθρο 12, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, της οδηγίας για την αδειοδότηση.
42
Όσον αφορά τη «ρυθμιστική δραστηριότητα ex ante», για την οποία κάνει λόγο το αιτούν δικαστήριο, επιβάλλεται η παρατήρηση ότι το εν λόγω δικαστήριο δεν αναφέρει τι εννοεί με τον όρο αυτόν, ο οποίος δεν απαντάται στην οδηγία για την αδειοδότηση, στην οδηγία‑πλαίσιο, στην οδηγία για την πρόσβαση και στην οδηγία για την καθολική υπηρεσία. Αντιθέτως, η εκ των προτέρων κανονιστική ρύθμιση των αγορών, για την οποία είναι υπεύθυνη η ΕΡΑ, όπως αναφέρεται στο άρθρο 3, παράγραφος 3α, της οδηγίας‑πλαισίου, συνίσταται στην επιβολή στους παρόχους δικτύων ή υπηρεσιών ηλεκτρονικών επικοινωνιών υποχρεώσεων, όπως αυτές που προβλέπονται στο άρθρο 5, παράγραφοι 1 και 2, ή στο άρθρο 6 της οδηγίας για την πρόσβαση και αυτές που επιβάλλονται, σύμφωνα με το άρθρο 8 της οδηγίας αυτής ή σύμφωνα με το άρθρο 17 της οδηγίας για την καθολική υπηρεσία, στις επιχειρήσεις που θεωρούνται ότι έχουν σημαντική ισχύ στην αγορά κατόπιν διεξαγωγής της ανάλυσης της αγοράς που προβλέπεται στο άρθρο 16 της οδηγίας‑πλαισίου. Επιβάλλεται η διαπίστωση ότι η εκ των προτέρων κανονιστική ρύθμιση της αγοράς αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της τρίτης κατηγορίας δραστηριοτήτων της ΕΡΑ, η οποία μνημονεύεται στη σκέψη 39 της παρούσας διατάξεως, καθώς και ορισμένων καθηκόντων τα οποία μνημονεύονται στη σκέψη 40 αυτής. Κατά συνέπεια, οι δαπάνες οι οποίες δύνανται να καλυφθούν από τις διοικητικές επιβαρύνσεις που επιβάλλονται σύμφωνα με το άρθρο 12 παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, της οδηγίας για την αδειοδότηση δεν μπορεί να περιορίζονται σε αυτές που προκύπτουν από την δραστηριότητα εκ των προτέρων κανονιστικής ρυθμίσεως της αγοράς.
43
Κατόπιν των ανωτέρω συλλογισμών, στο πρώτο ερώτημα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι το άρθρο 12, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, της οδηγίας για την αδειοδότηση έχει την έννοια ότι οι δαπάνες οι οποίες δύνανται να καλυφθούν από επιβάρυνση επιβαλλόμενη δυνάμει της διατάξεως αυτής στις επιχειρήσεις οι οποίες παρέχουν υπηρεσία ή δίκτυο ηλεκτρονικών επικοινωνιών συνίστανται αποκλειστικά στις δαπάνες που αφορούν τις τρεις κατηγορίες δραστηριοτήτων της ΕΡΑ οι οποίες μνημονεύονται στη συγκεκριμένη διάταξη, συμπεριλαμβανομένων των καθηκόντων που αφορούν τη ρύθμιση, την εποπτεία, την επίλυση των διαφορών και την επιβολή κυρώσεων, χωρίς να περιορίζονται στις δαπάνες που προκύπτουν από τη δραστηριότητα της εκ των προτέρων κανονιστικής ρυθμίσεως της αγοράς.
Επί του δευτέρου ερωτήματος
44
Με το δεύτερο ερώτημά του, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν το άρθρο 12, παράγραφος 2, της οδηγίας για την αδειοδότηση έχει την έννοια ότι αντιτίθεται σε ρύθμιση κράτους μέλους δυνάμει της οποίας, αφενός, η ετήσια ανασκόπηση που προβλέπεται στη διάταξη αυτή δημοσιεύεται μετά τη λήξη του οικονομικού έτους εντός του οποίου εισπράχθηκαν οι διοικητικές επιβαρύνσεις και, αφετέρου, οι κατάλληλες αναπροσαρμογές πραγματοποιούνται εντός οικονομικού έτους το οποίο δεν είναι το αμέσως επόμενο εκείνου εντός του οποίου εισπράχθηκαν οι εν λόγω επιβαρύνσεις.
45
Συναφώς, επισημαίνεται ότι, όπως υπομνήσθηκε στη σκέψη 36 της παρούσας διατάξεως, από το άρθρο 12 παράγραφος 2, της οδηγίας για την αδειοδότηση, ερμηνευόμενο υπό το πρίσμα της αιτιολογικής σκέψεως 30 αυτής, προκύπτει ότι οι διοικητικές επιβαρύνσεις οι οποίες δύνανται να επιβληθούν σύμφωνα με το άρθρο 12 της οδηγίας αυτής πρέπει να καλύπτουν τις πραγματικές διοικητικές δαπάνες που προκύπτουν από τις δραστηριότητες που απαριθμούνται στην παράγραφο 1, στοιχείο αʹ, του άρθρου αυτού και να βρίσκονται σε ισορροπία με τις δαπάνες αυτές. Επομένως, το σύνολο των εσόδων που αποκομίζουν τα κράτη μέλη από την επίμαχη επιβάρυνση δεν μπορεί να υπερβαίνει το σύνολο των δαπανών που σχετίζονται με τις δραστηριότητες αυτές.
46
Η ετήσια ανασκόπηση που προβλέπεται στο άρθρο 12, παράγραφος 2, της οδηγίας για την αδειοδότηση σκοπεί, όπως προκύπτει από την αιτιολογική σκέψη 30 της οδηγίας αυτής, στη διασφάλιση της διαφάνειας όσον αφορά τα έσοδα και τις δαπάνες των ΕΡΑ, παρέχοντας με τον τρόπο αυτό τη δυνατότητα στις οικείες επιχειρήσεις να επαληθεύουν την ύπαρξη ισορροπίας μεταξύ των διοικητικών δαπανών και των επιβαλλόμενων επιβαρύνσεων.
47
Όπως επισήμανε το Δικαστήριο στη σκέψη 41 της αποφάσεως της 18ης Ιουλίου 2013, Vodafone Omnitel κ.λπ. (C‑228/12 έως C‑232/12 και C‑254/12 έως C‑258/12, EU:C:2013:495), η οδηγία για την αδειοδότηση δεν προβλέπει ούτε τον τρόπο καθορισμού του ύψους των διοικητικών επιβαρύνσεων οι οποίες μπορούν να επιβληθούν δυνάμει του άρθρου 12 της εν λόγω οδηγίας ούτε τους όρους εισπράξεως των συγκεκριμένων επιβαρύνσεων.
48
Επομένως, εναπόκειται στα κράτη μέλη να καθορίζουν τις λεπτομέρειες σχετικά με τη δημοσίευση της ετήσιας ανασκοπήσεως και την εφαρμογή των κατάλληλων αναπροσαρμογών που προβλέπει το άρθρο 12, παράγραφος 2, της οδηγίας για την αδειοδότηση, μεριμνώντας συγχρόνως για τη διασφάλιση της διαφάνειας, κατά τρόπον ώστε οι οικείες επιχειρήσεις να είναι σε θέση να επαληθεύουν την ύπαρξη ισορροπίας μεταξύ διοικητικών δαπανών και επιβαρύνσεων.
49
Πάντως, ούτε η δημοσίευση της ετήσιας ανασκοπήσεως μετά τη λήξη του οικονομικού έτους εντός του οποίου εισπράχθηκαν οι διοικητικές επιβαρύνσεις ούτε η πραγματοποίηση των κατάλληλων αναπροσαρμογών εντός οικονομικού έτους το οποίο δεν είναι το αμέσως επόμενο εκείνου κατά το οποίο οι επιβαρύνσεις αυτές εισπράχθηκαν φαίνεται να εμποδίζουν, αφ’ εαυτών, την ικανοποίηση της απαιτήσεως αυτής.
50
Κατά συνέπεια, στο δεύτερο ερώτημα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι το άρθρο 12, παράγραφος 2, της οδηγίας για την αδειοδότηση έχει την έννοια ότι δεν αντιτίθεται σε ρύθμιση κράτους μέλους δυνάμει της οποίας, αφενός, η ετήσια ανασκόπηση που προβλέπεται στη διάταξη αυτή δημοσιεύεται μετά τη λήξη του οικονομικού έτους εντός του οποίου εισπράχθηκαν οι διοικητικές επιβαρύνσεις και, αφετέρου, οι κατάλληλες αναπροσαρμογές πραγματοποιούνται εντός οικονομικού έτους το οποίο δεν είναι το αμέσως επόμενο εκείνου εντός του οποίου εισπράχθηκαν οι εν λόγω επιβαρύνσεις.
Επί των δικαστικών εξόδων
51
Δεδομένου ότι η παρούσα διαδικασία έχει ως προς τους διαδίκους της κύριας δίκης τον χαρακτήρα παρεμπίπτοντος που ανέκυψε ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου, σ’ αυτό εναπόκειται να αποφανθεί επί των δικαστικών εξόδων. Τα έξοδα στα οποία υποβλήθηκαν όσοι υπέβαλαν παρατηρήσεις στο Δικαστήριο, πλην των ως άνω διαδίκων, δεν αποδίδονται.
Για τους λόγους αυτούς, το Δικαστήριο (δέκατο τμήμα) αποφαίνεται:
1)
Το άρθρο 12, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2002/20/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 7ης Μαρτίου 2002, για την αδειοδότηση δικτύων και υπηρεσιών ηλεκτρονικών επικοινωνιών (οδηγία για την αδειοδότηση), όπως τροποποιήθηκε με την οδηγία 2009/140/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 25ης Νοεμβρίου 2009, έχει την έννοια ότι οι δαπάνες οι οποίες δύνανται να καλυφθούν από επιβάρυνση επιβαλλόμενη δυνάμει της διάταξης αυτής στις επιχειρήσεις οι οποίες παρέχουν υπηρεσία ή δίκτυο ηλεκτρονικών επικοινωνιών συνίστανται αποκλειστικά στις δαπάνες που αφορούν τις τρεις κατηγορίες δραστηριοτήτων της εθνικής ρυθμιστικής αρχής οι οποίες μνημονεύονται στη συγκεκριμένη διάταξη, συμπεριλαμβανομένων των καθηκόντων που αφορούν τη ρύθμιση, την εποπτεία, την επίλυση των διαφορών και την επιβολή κυρώσεων, χωρίς να περιορίζονται στις δαπάνες που προκύπτουν από τη δραστηριότητα της εκ των προτέρων κανονιστικής ρυθμίσεως της αγοράς.
2)
Το άρθρο 12, παράγραφος 2, της οδηγίας 2002/20/ΕΚ, όπως τροποποιήθηκε με την οδηγία 2009/140, έχει την έννοια ότι δεν αντιτίθεται σε ρύθμιση κράτους μέλους δυνάμει της οποίας, αφενός, η ετήσια ανασκόπηση που προβλέπεται στη διάταξη αυτή δημοσιεύεται μετά τη λήξη του οικονομικού έτους εντός του οποίου εισπράχθηκαν οι διοικητικές επιβαρύνσεις και, αφετέρου, οι κατάλληλες αναπροσαρμογές πραγματοποιούνται εντός οικονομικού έτους το οποίο δεν είναι το αμέσως επόμενο εκείνου εντός του οποίου εισπράχθηκαν οι εν λόγω επιβαρύνσεις.
(υπογραφές)
(
*1
)	Γλώσσα διαδικασίας: η ιταλική.