62024CC0034
OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO
MANUELA CAMPOSA SÁNCHEZA-BORDONY
przedstawiona w dniu 27 marca 2025 r. (
1
)
Sprawa C‑34/24
Stichting Right to Consumer Justice,
Stichting App Stores Claims
przeciwko
Apple Distribution International Ltd,
Apple Inc.
[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez rechtbank Amsterdam (sąd rejonowy w Amsterdamie, Niderlandy)]
Odesłanie prejudycjalne – Nadużycie pozycji dominującej w związku ze sprzedażą za pośrednictwem platformy internetowej – Współpraca sądowa w sprawach cywilnych i handlowych – Wykładnia art. 7 pkt 2 rozporządzenia (UE) nr 1215/2012 – Jurysdykcja międzynarodowa – Właściwość miejscowa – Miejsce zdarzenia wywołującego szkodę – Miejsce urzeczywistnienia się szkody – Powództwa przedstawicielskie – Krajowy przepis proceduralny dotyczący łączenia postępowań przed jednym sądem
1.
Spór leżący u podstaw niniejszego odesłania prejudycjalnego dotyczy powództw wytoczonych przez dwie fundacje (
2
) z siedzibą w Niderlandach przeciwko Apple Inc. i jego europejskiej spółce zależnej Apple Distribution International Ltd (
3
).
2.
Fundacje pozywające wytoczyły powództwa przedstawicielskie (
4
) na podstawie Wet afwikkeling massaschade in collectieve actie (
5
). W ramach tych powództw wnoszą one o stwierdzenie przez sąd odsyłający, że Apple Inc. i Apple Irlandia dopuściły się działania sprzecznego z prawem konkurencji, oraz o nakazanie im zapłaty odszkodowania.
3.
Odesłanie prejudycjalne nie dotyczy istoty sporu, lecz wyłącznie właściwości sądu (lub, w stosownym przypadku, sądów) niderlandzkiego, który ma go rozstrzygnąć.
I. Ramy prawne
A.
Prawo Unii. Rozporządzenie (UE) nr 1215/2012 (
6
)
4.
Artykuł 7 pkt 2, stanowi:
„Osoba, która ma miejsce zamieszkania na terytorium państwa członkowskiego, może być pozwana w innym państwie członkowskim:
2)
w sprawach dotyczących czynu niedozwolonego lub czynu podobnego do czynu niedozwolonego – przed sądy miejsca, w którym nastąpiło lub może nastąpić zdarzenie wywołujące szkodę”.
B.
Prawo krajowe
5.
Zastosowanie mają: WAMCA, art. 305a księgi 3 Burgerlijk Wetboek (kodeksu cywilnego; zwanego dalej „BW”) i art. 1–14, art. 209, art. 220, art. 1018c ust. 3, art. 1018d ust. 1 i art. 1018e ust. 1–3 Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering (kodeksu postępowania cywilnego; zwanego dalej „Rv”).
II. Okoliczności faktyczne, postępowanie główne i pytania prejudycjalne
A.
Kontekst sporu: funkcjonowanie App Store
6.
Poniższe informacje zasadniczo zostały zaczerpnięte z postanowienia odsyłającego.
7.
Apple produkuje szereg urządzeń przenośnych (takich jak iPhone lub iPad), które działają w oparciu o preinstalowany system operacyjny (iOS). System operacyjny iOS jest rozwijany i obsługiwany przez Apple.
8.
Oprogramowanie („aplikacje”) dla urządzeń Apple korzystających z systemu iOS można kupić (
7
) w tzw. „App Store” prowadzonym przez Apple.
9.
App Store jest platformą sprzedażową aplikacji rozwijaną i obsługiwaną przez Apple. Od 2009 r. jest ona systematycznie instalowana na urządzeniach Apple wyposażonych w nowe wersje systemu iOS.
10.
W App Store dostępne są aplikacje bezpłatne i płatne. Niektóre są oryginalne, czyli zostały opracowane przez Apple, inne zaś przez podmioty trzecie (zwane dalej „deweloperami”). Spór stanowiący podstawę niniejszego odesłania prejudycjalnego dotyczy jedynie aplikacji drugiego rodzaju.
11.
Niektóre aplikacje zawierają zintegrowane produkty cyfrowe, czyli funkcje, usługi lub produkty, które można odblokować lub kupić wewnątrz aplikacji, takie jak subskrypcje, dodatki do gier i inne.
12.
Płatności w App Store za aplikacje płatne (lub produkty zintegrowane z aplikacjami) (
8
) zasadniczo odbywają się za pośrednictwem systemu płatności wprowadzonego w 2009 r. („in-app purchase”, zwanego dalej „IAP”).
13.
Aplikacje, z których można korzystać na urządzeniach Apple, są to przede wszystkim aplikacje dostępne w App Store: te pobrane z innych źródeł „nie działają, a przynajmniej nie tak dobrze” (
9
).
14.
Aby korzystać z App Store użytkownicy urządzeń Apple muszą utworzyć konto Apple (składające się z unikalnej kombinacji nazwy użytkownika i hasła), znane również jako „Apple ID”.
15.
Do korzystania z App Store oraz do zakupów dokonywanych na tej platformie zastosowanie mają zasady i warunki usług multimedialnych Apple. Wobec użytkowników europejskich dokonujących zakupów w App Store Apple Irlandia działa jako przedstawiciel dostawcy aplikacji.
16.
Dostępność aplikacji w App Store może różnić się w zależności od kraju. Dla każdego kraju App Store ma sklep internetowy, z którego można korzystać w zależności od ustawień użytkownika i który jest właściwy dla danego kraju.
17.
W związku z tym gdy użytkownik, którego Apple ID jako kraj lub region wskazuje Niderlandy, próbuje dokonać zakupu produktu w App Store, zazwyczaj zostaje przekierowany do sklepu internetowego w Niderlandach (zwanego dalej „App Store NL”) (
10
). Aby zmienić kraj powiązany z jego kontem Apple, użytkownik musi zaakceptować nowe zasady i warunki, a ponadto musi dysponować metodą płatności ważną w tym nowym kraju.
18.
App Store stanowi dla deweloperów (jedyną) możliwość oferowania ich aplikacji użytkownikom urządzeń Apple. W tym celu muszą oni zawrzeć umowę z Apple Inc. („Developer Program License Agreement”). W zamian za opłatę roczną deweloper bierze udział w programie Apple Developer Program i otrzymuje licencję na oprogramowanie iOS i jego aplikacje.
19.
Deweloperzy przedkładają swoje aplikacje Apple, które decyduje, czy umieścić je w App Store. Po ich zaakceptowaniu stają się one aplikacjami licencjonowanymi i cyfrowo podpisanymi przez Apple.
20.
Jeśli deweloper pobiera opłatę za aplikację, musi przestrzegać warunków dystrybucji – w szczególności zobowiązuje się do tego, by przy zakupie aplikacji użytkownicy korzystali z systemu płatności IAP. W tym celu zawiera odrębną umowę z Apple.
21.
Apple oferuje aplikacje wyłącznie w App Store, działając jako pośrednik deweloperów. Oznacza to, że działa na własny rachunek i zawiera umowy we własnym imieniu, ale ostatecznie działa na rzecz innych osób. Każdy deweloper pozostaje odpowiedzialny w przypadku sporu związanego z funkcjonowaniem jego aplikacji.
22.
Użytkownik uiszcza opłatę za aplikację na rzecz Apple, które pobiera ją za pośrednictwem systemu płatności IAP. Z reguły Apple pobiera prowizję w wysokości 30 % zapłaconej kwoty; jeżeli okres użytkowania produktu ulegnie wydłużeniu, stawka ta może wynieść 15 %. Po odliczeniu prowizji Apple przekazuje różnicę deweloperowi.
B.
Postępowanie przed sądem odsyłającym
23.
Fundacje pozywające działają na rzecz wszystkich użytkowników (konsumentów i użytkowników biznesowych) produktów i usług Apple, którym zaoferowano lub którzy nabyli produkty i usługi w App Store NL. Ich powództwa przedstawicielskie zostały zainicjowane w latach 2021 i 2022.
24.
W istocie wnoszą do rechtbank Amsterdam (sądu rejonowego w Amsterdamie, Niderlandy) o:
–
stwierdzenie, że spółki Apple Inc. i Apple Irlandia działały niezgodnie z prawem wobec użytkowników aplikacji i oprogramowania działających w systemie, i
–
zobowiązanie pozwanych do wspólnej zapłaty odszkodowania.
25.
Na poparcie swoich roszczeń podnoszą:
–
że Apple posiada pozycję dominującą na rynku dystrybucji aplikacji działających w systemie iOS i w systemie płatności za te aplikacje (IAP);
–
że Apple nadużywa swojej pozycji dominującej w rozumieniu art. 102 TFUE (
11
);
–
i że nadużywanie pozycji dominującej polegające na pobieraniu nadmiernych prowizji od ceny sprzedaży uzyskanej za pośrednictwem systemu płatności IAP za aplikacje w App Store stanowi naruszenie wobec użytkowników.
26.
Apple odrzuca jurysdykcję rechtbank Amsterdam (sądu rejonowego w Amsterdamie). Jego zdaniem jurysdykcja ta nie może opierać się na art. 7 pkt 2 rozporządzenia nr 1215/2012, ponieważ domniemane zdarzenie wywołujące szkodę nie miało miejsca w Niderlandach. Nie można zlokalizować tego zdarzenia w Amsterdamie, gdyż żadne konkretne zdarzenie nie miało miejsca wyłącznie, czy też w szczególności, w Amsterdamie lub w Niderlandach.
27.
Tytułem ewentualnym Apple podnosi, że sąd odsyłający posiada jurysdykcję wyłącznie w odniesieniu do użytkowników mieszkających w Amsterdamie lub kupujących w Amsterdamie za pośrednictwem App Store NL. W stosunku do roszczeń dotyczących wszystkich pozostałych użytkowników sąd ten nie posiada jurysdykcji międzynarodowej ani właściwości miejscowej zgodnie z art. 7 pkt 2 rozporządzenia nr 1215/2012.
28.
W wyroku wstępnym z dnia 16 sierpnia 2023 r. sąd odsyłający orzekł, że w odniesieniu do Apple Irlandia spór mieści się w zakresie stosowania rozporządzenia nr 1215/2012.
29.
W tym kontekście ów sąd uznał, że zgodnie z art. 7 pkt 2 rozporządzenia nr 1215/2012 sądy niderlandzkie mają jurysdykcję międzynarodową zarówno na podstawie miejsca zdarzenia wywołującego szkodę, jak i miejsca urzeczywistnienia się szkody. Nie jest jednak jasne, który z nich byłby właściwy miejscowo.
30.
W tym samym wyroku wstępnym sąd odsyłający wyraził wątpliwości co do znaczenia okoliczności, że powództwa przedstawicielskie zostały wniesione na podstawie art. 305a księgi 3 BW przez osobę prawną na mocy własnego uprawnienia (czyli nie jako pośrednik, przedstawiciel czy cesjonariusz). Nie jest on pewny, czy okoliczność ta może mieć wpływ na ustalenie właściwości miejscowej zgodnie z art. 7 pkt 2 rozporządzenia nr 1215/2012.
31.
Sąd odsyłający dodał, że gdyby należało przyjąć, iż na terytorium Niderlandów właściwość miejscowa do rozpoznania powództwa przedstawicielskiego przysługuje sądom w różnych okręgach, to sprawy nadal mogłyby zostać połączone do rozpoznania przed jednym sądem na podstawie przepisów prawa krajowego. Jednak również nie jest pewny, czy byłoby to zgodne z art. 7 pkt 2 rozporządzenia nr 1215/2012.
C.
Pytania prejudycjalne
32.
W tych okolicznościach rechtbank Amsterdam (sąd rejonowy w Amsterdamie) zwrócił się do Trybunału z następującymi pytaniami:
„Pytanie 1 (Miejsce zdarzenia wywołującego szkodę – »Handlungsort«–)
a.
Co należy uznać za miejsce [zdarzenia] wywołującego szkodę w rozumieniu art. 7 pkt 2 rozporządzenia [nr 1215/2012] w przypadku takim jak ten rozpatrywany w niniejszym postępowaniu, gdzie podnoszone nadużycie pozycji dominującej w rozumieniu art. 102 TFUE popełniono w państwie członkowskim w drodze sprzedaży za pośrednictwem zarządzanej przez Apple i przeznaczonej dla całego tego państwa członkowskiego platformy internetowej, w ramach której Apple Ireland działa w charakterze wyłącznego dystrybutora i opłacanego z prowizji pośrednika dewelopera oraz potrąca prowizję z ceny zakupu? Czy istotne jest przy tym, że ta platforma internetowa zasadniczo jest dostępna na całym świecie?
b.
Czy znaczenie ma przy tym to, że niniejsze postępowanie dotyczy powództw wytoczonych na podstawie art. 305a księgi 3 [BW] przez osobę prawną, której celem jest występowanie na mocy własnego prawa w obronie zbiorowych interesów wielu użytkowników mających siedziby na terenie obszarów właściwości różnych sądów (w przypadku Niderlandów są to arrondissementen, tj. rejony) na terytorium danego państwa członkowskiego?
c.
Jeżeli na gruncie odpowiedzi na pytanie 1a (lub 1b) wyznaczony zostaje nie jeden, lecz wiele sądów mających wewnętrznie właściwość miejscową w danym państwie członkowskim, to czy wówczas art. 7 pkt 2 rozporządzenia [nr 1215/2012] stoi na przeszkodzie zastosowaniu krajowych przepisów prawa procesowego, które pozwalają na przekazanie sprawy jednemu tylko sądowi na terenie tego państwa członkowskiego?
Pytanie 2 (Miejsce zaistnienia szkody – »Erfolgsort«–)
a.
Czy w przypadku takim jak ten rozpatrywany w niniejszym postępowaniu, gdzie podnoszona szkoda zaistniała wskutek dokonania zakupów w postaci aplikacji i cyfrowych produktów wewnątrzaplikacyjnych za pośrednictwem zarządzanej przez Apple platformy internetowej (App Store), w ramach której Apple Ireland działa w charakterze wyłącznego dystrybutora i pośrednika deweloperów oraz potrąca prowizję z ceny zakupu (i gdzie miało miejsce zarówno domniemane nadużycie pozycji dominującej w rozumieniu art. 102 TFUE, jak i podnoszone naruszenie zakazu karteli w rozumieniu art. 101 TFUE), oraz gdzie niemożliwe jest ustalenie miejsca dokonania tych zakupów, jako łącznik z miejscem zaistnienia szkody w rozumieniu art. 7 pkt 2 rozporządzenia [nr 1215/2012] może służyć wyłącznie siedziba użytkownika? Czy w takiej sytuacji istnieją też inne łączniki pozwalające na wskazanie właściwego sądu?
b.
Czy znaczenie ma przy tym to, że niniejsze postępowanie dotyczy powództw wytoczonych na podstawie art. 305a księgi 3 BW przez osobę prawną, której celem jest występowanie na mocy własnego prawa w obronie zbiorowych interesów wielu użytkowników mających siedziby na terenie obszarów właściwości różnych sądów (w przypadku Niderlandów są to arrondissementen, tj. rejony) na terytorium danego państwa członkowskiego?
c.
Jeżeli na gruncie odpowiedzi na pytanie 2a (lub 2b) wyznaczony zostaje sąd mający wewnętrznie właściwość miejscową w danym państwie członkowskim, który to sąd jest sądem właściwym w odniesieniu do powództw dotyczących tylko części użytkowników w tym państwie członkowskim, natomiast w odniesieniu do powództw dotyczących pozostałej części użytkowników właściwe miejscowo są inne sądy w tym samym państwie członkowskim, to czy art. 7 pkt 2 rozporządzenia [nr 1215/2012] stoi na przeszkodzie zastosowaniu krajowych przepisów prawa procesowego, które pozwalają na przekazanie sprawy jednemu tylko sądowi na terenie tego państwa członkowskiego?”.
III. Postępowanie przed Trybunałem
33.
Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym wpłynął do Trybunału w dniu 18 stycznia 2024 r.
34.
Uwagi na piśmie złożyły: fundacje pozywające, Apple Inc. i Apple Irlandia, rządy niderlandzki i portugalski, a także Komisja Europejska. Wszyscy, za wyjątkiem rządu portugalskiego, wzięli udział w rozprawie w dniu 10 grudnia 2024 r.
IV. Analiza
35.
Sąd odsyłający rozpatruje spór, w którym dwie fundacje broniące interesów wielu użytkowników wysuwają wobec Apple podwójne roszczenie: o stwierdzenie istnienia naruszenia z powodu nadużycia pozycji dominującej oraz o zobowiązanie przedsiębiorstw dokonujących naruszenia do zapłaty odszkodowania.
36.
Wydaje się, że sąd odsyłający orzekł już, że posiada jurysdykcję międzynarodową do rozstrzygnięcia sporu (
12
). Obecnie dąży do ustalenia, czy posiada również właściwość miejscową w rozumieniu art. 7 pkt 2 rozporządzenia nr 1215/2012.
37.
Uważam za właściwe, aby przede wszystkim przypomnieć niektóre istotne cechy tego artykułu zgodnie z jego wykładnią dokonaną przez Trybunał. Następnie udzielę odpowiedzi na pytania w świetle tych rozważań.
A.
Artykuł 7 pkt 2 rozporządzenia nr 1215/2012
38.
Artykuł 7 pkt 2 rozporządzenia nr 1215/2012 ustanawia zasadę jurysdykcji szczególnej. Na jej podstawie powód może dochodzić swoich praw z tytułu odpowiedzialności za czyn niedozwolony lub czyn podobny do czynu niedozwolonego przed sądem miejsca, w którym nastąpiło lub mogło nastąpić zdarzenie wywołujące szkodę.
39.
Wyrażenie „miejsc[e], w którym nastąpiło lub może nastąpić zdarzenie wywołujące szkodę” obejmuje „albo […] miejsc[e] wystąpienia szkody, albo […] miejsc[e] zdarzenia będącego jej przyczyną”, jeżeli nie są tożsame (
13
). W literaturze prawniczej (oraz w samym postanowieniu odsyłającym) określa się je zazwyczaj odpowiednio jako „Erfolgsort” i „Handlungsort”. Wybór pomiędzy jednym a drugim należy do powoda. Niemniej jednak sposób określenia sądu właściwego nie został zaprojektowany korzystnie dla poszkodowanego (
14
).
40.
Jako zasada szczególna owa zasada musi być interpretowana ściśle (
15
).
41.
Wykładnia zasady szczególnej musi być ponadto autonomiczna, co wyklucza odwołanie się do krajowych pojęć prawnych lub podporządkowanie określenia łącznika kryteriom oceny opartym na krajowym prawie materialnym (
16
). „Cechy charakteryzujące rodzaj powództwa przewidzianego przez właściwe prawo krajowe” (
17
) nie mają zatem znaczenia.
42.
Powody, dla których prawodawca europejski ustanowił kryterium określone w art. 7 pkt 2 rozporządzenia nr 1215/2012, przedstawiono w motywie 16 i mają one kluczowe znaczenie dla wykładni dokonanej przez Trybunał (
18
):
–
Sąd ustalony w wyniku zastosowania tego kryterium wykazuje szczególnie ścisły związek ze sporem ze względu na geograficzną bliskość do elementów obiektywnych (
19
). Te elementy będą stanowić dowód popełnienia naruszenia i jego skutków, a przez to przyczynią się do prawidłowego sprawowania wymiaru sprawiedliwości (
20
).
–
Z racji tego samego pobliskiego położenia powód będzie mógł łatwo ustalić właściwy sąd po zaistnieniu zdarzeń (
21
). Sąd jest łatwo przewidzieć również pozwanemu jeszcze przed zdarzeniami, jako że lokalizacja sądu odpowiada miejscu jego własnych działań (domniemanego naruszenia) (
22
).
43.
Z dokonanej przez Trybunał wykładni art. 7 pkt 2 rozporządzenia nr 1215/2012 wynika, że przepis ten przyznaje bezpośrednio i natychmiastowo zarówno jurysdykcję międzynarodową, jak i właściwość miejscową sądowi miejsca, w którym nastąpiło lub może nastąpić zdarzenie wywołujące szkodę (
23
).
44.
Zdaniem Trybunału państwa członkowskie „nie mogą stosować innych łączników jurysdykcyjnych” aniżeli te wynikające z art. 7 pkt 2 (
24
).
45.
Orzecznictwo to jest utrwalone, przedstawia argumenty na swoją rzecz (
25
) i wydaje się być zgodne z wolą prawodawcy. Przyjęcie, że art. 7 pkt 2 rozporządzenia nr 1215/2012 wskazuje bezpośrednio sąd posiadający jurysdykcję międzynarodową i właściwość miejscową, odpowiada w istocie zamiarowi prawodawcy w momencie przyjęcia tego przepisu. Zmiany, jakie zaszły w jego brzmieniu od tego czasu, nie podważają tego zamiaru.
B.
Pytania prejudycjalne 1a i 2a
46.
Sąd odsyłający zastanawia się, który sąd jest właściwy miejscowo ze względu na miejsce zdarzenia wywołującego szkodę (pytanie 1a) i miejsce urzeczywistnienia się szkody (pytanie 2a) w okolicznościach takich jak w niniejszej sprawie. Oba pytania pomijają na razie problemy związane ze skutkami powództw przedstawicielskich (których dotyczą pytania 1b i 2b).
1. Miejsce, w którym nastąpiło zdarzenie wywołujące (domniemaną) szkodę
a) Jakie zdarzenie spowodowało szkodę?
47.
Sąd odsyłający przyjął założenie, że szkoda poniesiona przez użytkowników (co do istnienia której oczywiście jeszcze nie orzekł) wynika z zachowania Apple, które zdaniem fundacji pozywających stanowi nadużycie pozycji dominującej w rozumieniu art. 102 TFUE.
48.
W skrócie zachowanie to miałoby polegać na tym, że Apple, wykorzystując swoją pozycję dominującą, pobiera nadmierne prowizje od deweloperów aplikacji dla App Store. Wysokość tych prowizji jest następnie przerzucana na użytkowników, powodując zwiększenie ceny, jaką muszą oni zapłacić przy pobieraniu aplikacji z App Store NL.
49.
Nie ulega wątpliwości – w ujęciu abstrakcyjnym – że zachowanie antykonkurencyjne, w ramach którego przedsiębiorstwo nadużywa swojej pozycji dominującej, może wyrządzić szkodę. Do umiejscowienia zdarzenia wywołującego tę szkodę, w kontekście powództwa o odszkodowanie z tytułu nadużycia pozycji dominującej, Trybunał odniósł się w wyroku flyLAL-Lithuanian Airlines (
26
).
50.
Zasada, zgodnie z którą decydujące zdarzenie wywołujące szkodę w rozumieniu art. 7 pkt 2 rozporządzenia nr 1215/2012 jest utożsamiane z działaniami, które stanowią nadużycie pozycji dominującej, wydaje mi się w ogólnym ujęciu słuszna; jej uszczegółowienie zależy zaś od konkretnego przypadku.
51.
Stosując to kryterium, sąd odsyłający utożsamia zdarzenie wywołujące szkodę ze sprzedażą aplikacji w App Store NL, podczas której to sprzedaży Apple działa jako wyłączny dystrybutor i pośrednik deweloperów oraz pobiera prowizję od ceny płaconej przez użytkowników (
27
).
52.
Zdaniem sądu odsyłającego jurysdykcję międzynarodową posiadają więc sądy w Niderlandach stanowiących rynek, na który miało wpływ niezgodne z prawem zachowanie, zważywszy, że sprzedaż odbywa się (również) w tym kraju.
53.
Nie jestem całkowicie przekonany, czy w okolicznościach niniejszej sprawy taki wybór zdarzenia wywołującego szkodę jest najwłaściwszy (
28
). Oprę się jednak na wyborze zdarzenia dokonanym przez sąd odsyłający jako hipotezie roboczej.
b) Gdzie miało miejsce zdarzenie wywołujące szkodę?
54.
Określenie miejsca, w którym nastąpiła sprzedaż aplikacji za pośrednictwem App Store NL, dla celów stosowania art. 7 pkt 2 rozporządzenia nr 1215/2012, nie jest pozbawione trudności. Chociaż sam sąd odsyłający uważa, że sprzedaż nastąpiła w Niderlandach, to w jednym ze swoich pytań (2a) przyznaje, że „niemożliwe jest ustalenie miejsca dokonania tych zakupów”.
55.
Na początek chciałbym wskazać, że w takiej sytuacji można by zastosować to samo rozwiązanie, które Trybunał dopuścił już w innych wyrokach. Jeżeli ustalenie miejsca zdarzenia wywołującego szkodę jest bardzo utrudnione lub niemożliwe, art. 7 pkt 2 rozporządzenia nr 1215/2012 daje powodowi możliwość polegającą na zwróceniu się do sądu właściwego ze względu na miejsce, w którym urzeczywistniła się szkoda (
29
).
56.
Nie pomijam faktu, że w innych przypadkach Trybunał wybrał inną drogę i w celu zachowania możliwości, którą daje art. 7 pkt 2 rozporządzenia nr 1215/2012, wyklucza wykładnie, które sprawiają, że określenie miejsca zdarzenia wywołującego szkodę jest dla powoda „wyjątkowo trudne” lub „niemożliwe”, i proponuje inne (
30
). Dlatego zbadam również tę drogę.
57.
Jak wskazuje sąd odsyłający:
–
w App Store NL Apple oferuje aplikacje skierowane do konsumentów i przedsiębiorstw niderlandzkich;
–
w celu nabycia aplikacji Apple przekierowuje do tego konkretnego sklepu internetowego (App Store NL) użytkowników, którzy w momencie konfiguracji swojego konta lub Apple ID wskazali swoją lokalizację w tym państwie członkowskim (
31
);
–
jednocześnie Apple ogranicza tym użytkownikom (których Apple ID umiejscawia w Niderlandach) dostęp do innych App Stores przeznaczonych dla odbiorców z innych państw.
58.
Uważam, że argumentem uzasadniającym jurysdykcję sądów niderlandzkich (lub, ogólnie rzecz biorąc, jakiegokolwiek innego państwa członkowskiego) ze względu na miejsce zdarzenia wywołującego szkodę nie jest zatem sama dostępność App Store (
32
) z terytorium tego państwa.
59.
Moim zdaniem takie przypisanie jurysdykcji wynikałoby w istocie z fikcji lokalizacji: zakłada się, że użytkownicy systemu iOS zamieszkali lub mający siedzibę, zgodnie ze swoim Apple ID, w Niderlandach nabywają w tym kraju aplikacje, gdy korzystają z App Store NL (
33
). Prowizja powodująca zawyżanie cen na niekorzyść użytkowników jest pobierana przy okazji tej sprzedaży (
34
)„zlokalizowanej” na terytorium Niderlandów.
60.
Jednakże chociaż można przyznać, że w ten sposób przestrzeń wirtualna odzwierciedla przestrzeń geograficzną państwa członkowskiego (
35
), to tym, co nie istnieje w tym mechanizmie sprzedaży (i co w rzeczywistości raczej nie mogłoby istnieć), jest unikalny łącznik, który pozwalałby na przypisanie rozpoznania powództw jednemu lub drugiemu sądowi na terytorium Niderlandów.
61.
W istocie zdaniem sądu odsyłającego:
–
Nie istnieje oczywisty łącznik, na podstawie którego powództwa można by przypisać do sądu z jednego, a nie z innego niderlandzkiego okręgu. App Store NL jest przeznaczony dla całych Niderlandów (jest dostępny na całym ich terytorium), a w przypadku sprzedaży za jego pośrednictwem nie można mówić, ściśle rzecz biorąc, o konkretnym miejscu, w którym dokonywana jest konkretna transakcja.
–
Wątpliwe jest, aby w tych okolicznościach art. 7 pkt 2 rozporządzenia nr 1215/2012 prowadził do wskazania sądu właściwego ratione locis spośród wszystkich sądów państwa członkowskiego właściwych ratione materiae.
62.
Jeżeli przyjmiemy wyżej wspomnianą fikcję lokalizacji, można by utrzymywać, że co do zasady właściwy miejscowo jest sąd niderlandzki, w którego okręgu została dokonana sprzedaż za pośrednictwem App Store NL. Przypisanie właściwości zależałoby od tego, gdzie w Niderlandach w momencie sprzedaży znajduje się urządzenie użyte do uzyskania dostępu do App Store NL (
36
).
63.
Rozwiązanie to jest jednak niepraktyczne:
–
Z jednej strony urządzenia Apple używane do dokonywania zakupów (pobierania aplikacji) będą często mobilne: ich lokalizacja jest przypadkowa, niestabilna i trudna do udowodnienia.
–
Z drugiej strony uwzględnienie miejsca każdej sprzedaży jako pojedynczego przejawu nadużycia pozycji dominującej w Niderlandach otwiera możliwość prowadzenia wielu postępowań w tym państwie (
37
).
64.
W swoich uwagach jedna z pozywających fundacji twierdzi, że zarówno ze względu na naruszenie, jak i na środek jego popełnienia (wirtualny) każdy sąd niderlandzki posiada właściwość miejscową zgodnie z art. 7 pkt 2 rozporządzenia nr 1215/2012 (
38
).
65.
Wykładnia tego przepisu jako przyznającego właściwość miejscową wszystkim sądom danego państwa członkowskiego (do którego odbiorców działalność jest skierowana) została zaproponowana w opinii rzecznika generalnego N. Jääskinena w sprawie C‑170/12 (
39
). Zaproponował on w niej, aby w celu ustalenia jurysdykcji międzynarodowej właściwej ze względu na miejsce urzeczywistnienia się szkody uwzględnić skierowanie działalności danej strony internetowej do określonego państwa członkowskiego. Trybunał nie przyjął tego kryterium umiejscowienia.
66.
Moim zdaniem paradoksalna jest taka wykładnia art. 7 pkt 2 rozporządzenia nr 1215/2012, która z punktu widzenia jurysdykcji międzynarodowej i właściwości miejscowej prowadzi do uznania wszystkich sądów danego państwa członkowskiego za zamienne. Celem tego przepisu jest właśnie ustalenie konkretnego sądu ze względu na jego geograficzny związek z okolicznościami faktycznymi istotnymi dla sporu (
40
).
67.
Sytuacja, w której jest wiele właściwych sądów (czy raczej równoczesnych postępowań w różnych sądach, mogących prowadzić do ewentualnie sprzecznych ze sobą orzeczeń) jest rozwiązaniem, którego generalnie należy unikać przy wykładni rozporządzenia nr 1215/2012, również w przypadku art. 7 pkt 2 (
41
).
68.
Z tego powodu w obliczu złożonych sytuacji faktycznych Trybunał skłaniał się do wyboru jednego sądu w szczególności jako odpowiedniego do ustalenia jurysdykcji. W ten sposób „zapobiega [to] mnożeniu jurysdykcji [, co] [j]est […] zgodne ze szczególnym charakterem jurysdykcji […] oraz z koniecznością zawężającej wykładni, przy czym umożliwia to jednocześnie lepszą przewidywalność” (
42
).
69.
Rozpatrując kwestię miejsca urzeczywistnienia się szkody, Trybunał dopuścił wielość sądów, ale jednocześnie ograniczył zakres rozpoznania sprawy przez każdy z sądów do szkody poniesionej na terytorium państwa członkowskiego siedziby sądu (
43
).
70.
Jednolitość jurysdykcji z tego samego tytułu (miejsce urzeczywistnienia się szkody) jest również rozwiązaniem przyjętym w przypadku pozwu o nadpłatę przy kupnie różnych towarów, na które wywierały wpływ praktyki antykonkurencyjne: jeżeli towary te nie zostały nabyte w obszarze właściwości jednego tylko sądu w państwie członkowskim, w którym znajduje się rynek, na który wywierały wpływ te praktyki, jurysdykcja należy do sądów miejsca zamieszkania nabywcy (
44
).
71.
Niełatwo jest jednak utrzymać tę linię argumentacji w okolicznościach takich jak w niniejszej sprawie, w których sprzedaż nie odbywa się właściwie w przestrzeni materialnej, lecz w uniwersum cyfrowym. Należałoby ponownie odwołać się do fikcji lokalizacji w celu dokonania jednolitego umiejscowienia tej sprzedaży poprzez wybranie spośród możliwych miejsc takiego, które stanowiłoby jednolite situs fictus działalności pozwanego w państwie członkowskim, w którym nadużywa on swojej pozycji dominującej.
72.
Z tej perspektywy można by ustalić, że dla użytkownika, który na podstawie swojego Apple ID jest skierowany do App Store NL, wszystkie transakcje sprzedaży za pośrednictwem App Store odbywają się w miejscu zamieszkania lub siedziby tego użytkownika w Niderlandach, niezależnie od jego rzeczywistej fizycznej lokalizacji w tym kraju w momencie dokonywania każdej sprzedaży.
73.
Dzięki temu użytkownik (lub grupa użytkowników zamieszkałych na tym samym obszarze właściwości miejscowej) mógłby wystąpić z roszczeniem, z uwagi na miejsce zdarzenia wywołującego szkodę, do sądów właściwych dla miejsca jego zamieszkania na rynku, na który wywierała wpływ praktyka antykonkurencyjna Apple, w związku z zakupami dokonanymi za pośrednictwem sklepu App Store skierowanego na ten rynek.
74.
Rozwiązanie to wiązałoby się z dopuszczeniem forum actoris, co moim zdaniem jest uzasadnione w świetle strategii handlowej Apple (
45
). Nie jest zatem nastawione na ochronę poszkodowanego (
46
).
2. Miejsce urzeczywistnienia się szkody
75.
Trudności, które właśnie opisałem, związane z ustaleniem miejsca, w którym nastąpiło zdarzenie wywołujące szkodę (przyjmując, że tym zdarzeniem jest sprzedaż aplikacji użytkownikom w App Store NL), są mniejsze w przypadku miejsca urzeczywistnienia się szkody.
76.
(Domniemana) szkoda poniesiona przez użytkownika miałaby polegać na nadpłacie, którą ów użytkownik uiszcza za pobranie aplikacji ze sklepu App Store. Cena aplikacji wzrasta, ponieważ jej deweloperzy przerzucają na użytkowników prowizję, którą nakłada na nich Apple.
77.
Sąd odsyłający pyta się, czy w celu ustalenia jurysdykcji właściwej ze względu na miejsce urzeczywistnienia się szkody, „[kiedy] niemożliwe jest ustalenie miejsca dokonania […] zakupów”, można by użyć jako łącznika miejsca zamieszkania użytkownika.
78.
Dokonując wykładni art. 7 pkt 2 rozporządzenia nr 1215/2012, Trybunał stwierdził, co następuje:
–
Szkoda wynikająca „zasadniczo z nadwyżki w zapłaconej cenie, która została sztucznie zawyżona” może zostać uznana za „szkodę bezpośrednią, umożliwiającą co do zasady uzasadnienie jurysdykcji sądów państwa członkowskiego, na którego terytorium szkoda ta się urzeczywistniła” (
47
).
–
„Jeżeli rynek, na który ma wpływ antykonkurencyjne zachowanie, znajduje się w państwie członkowskim, na którego terytorium rzekomo wystąpiła podnoszona szkoda, należy uznać, że do celów zastosowania art. [7 pkt 2 rozporządzenia nr 1215/2012] miejsce urzeczywistnienia się szkody znajduje się w tym państwie członkowskim” (
48
).
79.
Jurysdykcja opiera się zatem na zbiegu w jednym państwie członkowskim dwóch elementów: rynku, na który dane zachowanie ma wpływ, i miejsca, w którym konkretny poszkodowany doznaje szkody. W niniejszej sprawie tym rynkiem są Niderlandy.
80.
Jeśli niezgodne z prawem zachowanie (domniemane nadużycie pozycji dominującej) przełożyło się na przeniesienie wartości z majątku poszkodowanych do majątku sprawcy naruszenia poprzez uiszczenie nadpłaty w kontekście materialnym (w przeciwieństwie do wirtualnego), Trybunał przyjął jako miejsce urzeczywistnienia się szkody bądź miejsce nabycia przedmiotu obciążonego nadpłatą (
49
), bądź miejsce zamieszkania poszkodowanego (
50
). Jako miejsce nabycia rzeczy materialnych wskazał też miejsce ich dostarczenia (
51
).
81.
Podążając za tymi wytycznymi, uważam, że przy ustalaniu miejsca urzeczywistnienia się szkody w niniejszym sporze można przyjąć jako łącznik siedzibę lub miejsce zamieszkania poszkodowanego w Niderlandach, gdzie również znajduje się rynek, na który ma wpływ nadużycie pozycji dominującej.
82.
W istocie gdy szkoda polega na nadpłacie, a użytkownik nabywa produkt (o wartości mniejszej niż zapłacona cena) w środowisku wirtualnym, jako że chodzi o aplikację cyfrową pozbawioną bytu materialnego, wydaje mi się mało przydatne ustalanie sądu właściwego na podstawie miejsca jej dostarczenia (
52
).
83.
Przeciwnie, łącznik oparty na miejscu zamieszkania użytkownika jest tym bardziej właściwy, gdy – jak w niniejszej sprawie – pozwany (Apple) kształtuje swoją działalność, dzieląc na kraje rynek, na który ma wpływ jego zachowanie, i wiąże użytkowników końcowych z tym rynkiem.
84.
Na koniec należy zauważyć, że – jak stwierdził sąd odsyłający w wyroku wstępnym z dnia 16 sierpnia 2023 r. (
53
) – Apple Irlandia włącza klauzulę prorogacyjną do swych umów zawieranych z użytkownikami na korzystanie z App Store. Jeżeli użytkownik zamieszkuje w państwie członkowskim Unii Europejskiej, obowiązującym prawem i właściwą jurysdykcją są prawo i jurysdykcja kraju, w którym ten użytkownik ma swoje zwykłe miejsce zamieszkania. Fakt ten nie jest zatem nieznany Apple, które nie będzie mogło powoływać się na niemożność przewidzenia roszczeń w Niderlandach, które choć nie są objęte klauzulą wyboru sądu właściwego (mającą zastosowanie do jego odpowiedzialności umownej), wynikają bezpośrednio z zakupów w App Store NL.
85.
Nie widzę zatem żadnego problemu w tym, by szkoda wynikająca z przeniesienia nadmiernych wartości majątkowych, nieodłącznie związanego z uiszczeniem nadpłaty, była zlokalizowana wewnątrz rynku, na który ma wpływ zarzucane naruszenie, w miejscu zamieszkania poszkodowanego, który co do zasady koncentruje tam swój majątek.
86.
Jeżeli to rozwiązanie zostanie zaakceptowane, nie będzie konieczne wymaganie kolejnego łącznika, na przykład aby rachunek bankowy użytkownika, z którego pobierana jest opłata, znajdował się w tym samym okręgu sądowym. Uważam, że w opisanych okolicznościach zaproponowane rozwiązanie spełnia cele bliskości i przewidywalności zasady jurysdykcji.
C.
Pytania prejudycjalne 1b i 2b
1. Brak wpływu przedstawicielskiego charakteru powództwa
87.
Nic nie stoi na przeszkodzie wnoszeniu powództw przedstawicielskich w sytuacjach, w których występują elementy transgraniczne, takie jak te będące przedmiotem niniejszego postępowania.
88.
Jak dotąd Trybunał nie zajął się kwestią wpływu, jaki powództwa tego typu mogą mieć w takich sytuacjach (
54
).
89.
Jak już wspomniałem, w art. 7 pkt 2 rozporządzenia nr 1215/2012 ustanowiono szczególną zasadę rozgraniczania jurysdykcji w przypadku powództw dotyczących zobowiązań pozaumownych opartych na odpowiedzialności dłużnika wobec wierzyciela.
90.
Zasada ta nie jest przywilejem osobistym, który faworyzuje wyłącznie wierzyciela: mogą z niego korzystać inne osoby, w szczególności przedstawiciele wierzyciela lub jego następcy prawni (
55
). Również promotorzy interesów jednostkowych, ale wspólnych (
56
), lub interesu ogólnego (
57
).
91.
Celem art. 7 pkt 2 rozporządzenia nr 1215/2012 jest wyznaczenie jako właściwego (międzynarodowo i lokalnie) sądu, który ma szczególny związek geograficzny z miejscem zdarzenia wywołującego szkodę lub miejscem wyrządzonej szkody.
92.
W związku z tym jeżeli cesja wierzytelności lub zbiorowy charakter pozwu nie wykluczają możliwości skorzystania z tego artykułu, jurysdykcja międzynarodowa i właściwość miejscowa na jego podstawie są nadal ustalane w każdym przypadku poprzez odniesienie do działalności, która spowodowała szkodę, lub do miejsca tej szkody.
93.
Moim zdaniem stwierdzenie to odnosi się również do powództw wnoszonych przez podmiot, któremu system prawny przyznaje odrębne uprawnienie, a więc nieuzależnione od zlecenia lub cesji, w celu uzyskania odszkodowania za szkody indywidualne. Istnieją dwa argumenty, które to wspierają:
–
Po pierwsze, upoważnienie procesowe podmiotu występującego z powództwem przedstawicielskim w istocie nie zmienia przedmiotu sporu. Polega on na uzyskaniu w efekcie końcowym przez każdy bezpośrednio poszkodowany podmiot indywidualnego odszkodowania. Powództwo zbiorowe opiera się na roszczeniach indywidualnych: prawo do odszkodowania i jego wysokość muszą zostać ostatecznie ustalone osobno dla każdego z poszkodowanych (w stosownych przypadkach pod kontrolą tego samego sądu, który stwierdza istnienie tego prawa).
–
Po drugie, podobnie jak ustalenie „miejsca zdarzenia wywołującego szkodę” nie może zależeć od prawa właściwego co do istoty w zakresie odpowiedzialności cywilnej (
58
), tak samo nie może ono zależeć od konfiguracji proceduralnej, która różni się w zależności od danego państwa członkowskiego.
94.
Jurysdykcja przysługująca sądom miejsca zdarzenia wywołującego szkodę wynika z czynu niedozwolonego, który jest taki sam bez względu na to, kto jest aktualnym wierzycielem lub kto występuje w roli powoda. Roszczenie o odszkodowanie nie traci związku z miejscem, w którym nastąpiło zdarzenie wywołujące szkodę, wskutek przeniesienia roszczenia albo z tego powodu, że osoba trzecia zapewnia obronę na mocy przepisu prawnego. Zdarzenie, które spowodowało szkodę, jest również to samo, a dowody są nadal tam, gdzie zawsze były.
95.
Poszanowanie czynnika „przewidywalności” stoi na przeszkodzie temu, aby w przypadku tego samego zdarzenia wywołującego szkodę sąd właściwy mógł różnicować swoje stanowisko w zależności od tego, czy osoba zajmująca pozycję powoda jest posiadaczem praw, jego następcą prawnym czy przedstawicielem (tego posiadacza lub tych praw).
96.
Podmiot występujący z powództwami przedstawicielskimi może zatem dochodzić swoich roszczeń przed jednym sądem (zgodnie z art. 7 pkt 2 rozporządzenia nr 1215/2012) wyłącznie w przypadku, gdy zdarzenie wywołujące szkodę: a) bądź ma charakter jednorazowy i wystąpiło lub może wystąpić na obszarze właściwości miejscowej tego sądu; b) bądź wszystkie istotne zdarzenia (czyli każde ze zdarzeń, które dotyczą ostatnich posiadaczy reprezentowanego interesu) występują na tym obszarze.
97.
Przyznaję, że w obrębie jednego państwa członkowskiego taki wymóg ogranicza użyteczność mechanizmu powództw przedstawicielskich w sytuacji, gdy ustawodawca krajowy zdecydował się nie wyznaczać jednego sądu mającego jurysdykcję na całym terytorium do rozpoznawania takich powództw (
59
).
98.
Z uwagi na ograniczenia miejscowe jurysdykcji każdego sądu krajowego podmiot uprawniony musi bowiem określić zakres przedmiotowy i podmiotowy powództwa przedstawicielskiego, umiejscawiając „zdarzenie wywołujące szkodę” w rozumieniu art. 7 pkt 2 rozporządzenia nr 1215/2012 w okręgu każdego z tych sądów (
60
). Szersza obrona interesów będących przedmiotem sporu, obejmująca zdarzenia i szkody powstałe w innych okręgach sądowych tego samego państwa, wymagałaby zwielokrotnienia procesów zgodnie z tymi granicami geograficznymi.
99.
Można podnieść zarzut, że takie rozwiązanie nie wpisuje się w logikę powództw przedstawicielskich, które nie uwzględniają bliskości sporu i sądu go rozpoznającego, lecz podobieństwo bronionych interesów. Jednakże rozwiązanie to, choć może wydawać się niezadowalające, wynika z zastosowania art. 7 pkt 2 rozporządzenia nr 1215/2012 do scenariusza, którego zasady nie zostały zmienione w celu dostosowania ich do nowej rzeczywistości (powództwa przedstawicielskie).
100.
Zgodnie z obowiązującymi zasadami (
61
) uprawniony podmiot, który chciałby wytoczyć pojedyncze powództwo przedstawicielskie o odszkodowanie za naruszenia mające miejsce w różnych miejscach w Niderlandach, których skutki są odczuwalne w kilku okręgach sądowych tego kraju, i który kieruje swoje powództwo przeciwko pozwanemu mającemu miejsce zamieszkania lub siedzibę w innym państwie członkowskim, musiałby wytoczyć powództwo w tym drugim państwie (
62
).
101.
Problemy nierozerwalnie związane z powództwami przedstawicielskimi w kontekście transgranicznym nie były nieznane w momencie przekształcenia rozporządzenia nr 1215/2012 (w 2012 r.). Biorąc pod uwagę rozbieżności między obowiązującymi wówczas modelami krajowymi, ostatecznie postanowiono nie wprowadzać do niego przepisów szczególnych do czasu, aż prawo w tej dziedzinie ulegnie zmianie (
63
).
102.
Taka ewolucja już miała miejsce, aczkolwiek nie spowodowała zmian w przepisach dotyczących ustalenia jurysdykcji międzynarodowej (
64
). Jak zaznaczę poniżej, dyrektywa 2020/1828 (której przyjęcie mogłoby stanowić idealną okazję do tego) nie zmieniła rozporządzenia nr 1215/2012.
103.
Ostatecznie uważam, że na pytania prejudycjalne 1b i 2b należy odpowiedzieć, iż w obecnym stanie prawa Unii wykładnia art. 7 pkt 2 rozporządzenia nr 1215/2012 nie zmienia się w zależności od tego, czy powództwo zostało wniesione przez podmiot, który zgodnie z prawem krajowym jest uprawniony do wnoszenia we własnym imieniu powództw przedstawicielskich w obronie interesów większej liczby użytkowników.
2. Dyrektywa 2020/1828
104.
Dyrektywa 2020/1828 nie ma zastosowania w niniejszej sprawie (
65
) ani ze względów czasowych (dotyczy ona wyłącznie powództw wniesionych od dnia 25 czerwca 2023 r.), ani ze względu na przedmiot (jej zakres stosowania nie obejmuje zasadniczo powództw przedstawicielskich opartych na naruszeniu reguł konkurencji).
105.
Nie umniejszając znaczenia celu, jakim jest zwiększenie skuteczności tej dyrektywy (
66
), nie jestem przekonany, że cel ten uzasadnia wykładnię zniekształcającą szczególną zasadę jurysdykcji w opisanym zakresie.
106.
Muszę w tym względzie przypomnieć, że „zapewnienie spójności pomiędzy różnymi aktami prawa Unii nie może prowadzić do nadania przepisom rozporządzenia regulującego jurysdykcję wykładni, która nie byłaby powiązana z ustanowionym w nim systemem i jego celami” (
67
).
107.
Dyrektywa 2020/1828 nie wprowadziła żadnych zmian do rozporządzenia nr 1215/2012. Ponadto zgodnie z art. 2 ust. 3 tej dyrektywy „pozostaje [ona] bez uszczerbku dla unijnych przepisów w dziedzinie prawa prywatnego międzynarodowego, w szczególności w zakresie właściwości oraz uznawania i wykonywania orzeczeń sądowych w sprawach cywilnych i handlowych […]” (
68
).
108.
W tym samym duchu w motywie 21 dyrektywy 2020/1828 wyjaśniono, że „do mechanizmów proceduralnych powództw przedstawicielskich wymaganych na mocy niniejszej dyrektywy należy stosować istniejące instrumenty prawa Unii”.
109.
Prawodawca europejski chciał zatem poddać powództwa przedstawicielskie istniejącym zasadom jurysdykcji międzynarodowej. Ściśle rzecz biorąc, nie istnieje tu luka regulacyjna, którą dokonujący wykładni jest upoważniony wypełnić, lecz raczej celowe wykluczenie, które prawodawca chciał utrzymać.
110.
Państwa członkowskie mają obowiązek prawidłowej transpozycji dyrektywy 2020/1828. Wypełniając go, powinny były lub powinny uwzględnić fakt, że odwołuje się ona do przepisów o jurysdykcji międzynarodowej zawartych w rozporządzeniu nr 1215/2012, pozostawiając je nienaruszone.
111.
Mając świadomość konsekwencji, jakie art. 7 pkt 2 rozporządzenia nr 1215/2012 ma w sprawach takich jak niniejsza, wskazałem już, że niektóre państwa członkowskie zdecydowały się na ustanowienie jednego obszaru (i jednego właściwego sądu) dla tego rodzaju powództw (
69
).
112.
Wydaje się, że inne państwa członkowskie, takie jak Niderlandy, zdecydowały się na wprowadzenie środków zaradczych ex post, choć jedynie w odniesieniu do wniesienia kilku pozwów powiązanych. Zajmę się tą możliwością później, do której odnoszą się pytania prejudycjalne 1c i 2c.
3. Pomocniczo: uznanie wpływu przedstawicielskiego charakteru powództwa
113.
Niektóre strony i interwenienci przedstawiają alternatywne propozycje wykładni art. 7 pkt 2 rozporządzenia nr 1215/2012 w celu ułatwienia wykonywania powództw przedstawicielskich (
70
). W skrócie w owych propozycjach:
–
sugeruje się wzięcie pod uwagę siedziby podmiotu, który złożył powództwo (
71
);
–
zaleca się przyjęcie jako sądu właściwego sądu miejsca, w którym jedna lub więcej osób poszkodowanych mogą wnieść powództwo (
72
);
–
utrzymuje się, że wszystkie sądy niderlandzkie mają taką samą jurysdykcję w zakresie rozpatrywania powództw przedstawicielskich (
73
);
–
ogranicza się zakres art. 7 pkt 2 rozporządzenia nr 1215/2012 do jurysdykcji międzynarodowej z odniesieniem do prawa krajowego w celu wyznaczenia sądu właściwego miejscowo (
74
).
114.
Uważam, że w większym lub mniejszym stopniu propozycje te są sprzeczne z zasadami leżącymi u podstaw art. 7 pkt 2 rozporządzenia nr 1215/2012 i stanowiącymi podstawę jego spójnej wykładni (
75
).
115.
Przeanalizuję je oddzielnie, w pierwszym bloku uwzględniając propozycje rządu niderlandzkiego, Stichting App Stores Claims i Komisji. W drugim bloku omówię propozycje Stichting Right to Consumer Justice.
a) Siedziba podmiotu uprawnionego do wniesienia powództw przedstawicielskich oraz miejsce, w którym jedna lub więcej stron poszkodowanych może wnieść pozew
116.
Rozwiązanie polegające na uwzględnieniu siedziby podmiotu uprawnionego (do wytoczenia powództwa przedstawicielskiego) rozdziela kryteria przyznawania jurysdykcji międzynarodowej i właściwości miejscowej: siedziba ta nie uzasadnia jurysdykcji międzynarodowej w zastosowaniu art. 7 pkt 2 rozporządzenia nr 1215/2012. Przyjęcie takiej wykładni nadałoby temu przepisowi funkcję polegającą na podziale spraw między sądami tej samej jurysdykcji, niezależną i odrębną od funkcji przyznawania jurysdykcji międzynarodowej.
117.
Tak sformułowana propozycja:
–
ustanowiłaby forum actoris pozbawione jakiegokolwiek związku z okolicznościami sporu, które ponadto podmiot wnoszący powództwo mógłby strategicznie wyznaczyć dla każdego indywidualnego roszczenia. Ryzyko to jest większe, jeśli podmiot został utworzony – co czasami się zdarza – w konkretnym celu wytaczania powództw przedstawicielskich;
–
przyznałaby jurysdykcję sądowi, którego pozwany nie mógł przewidzieć przed wszczęciem postępowania (
76
) (gdyż podmiot wnoszący powództwo nie poniósł jako taki żadnej szkody) i którego bliskość do tego ostatniego (
77
) nie jest w żaden sposób zapewniona.
118.
Jeśli chodzi o propozycję Komisji (
78
), to zasugerowano w niej, aby podmiot wnoszący powództwo przedstawicielskie „mógł wybrać sąd”, przy czym wystarczy, aby sąd ten był właściwy miejscowo co najmniej dla jednej osoby lub niektórych osób wchodzących w skład grupy, której interesy ten podmiot reprezentuje.
119.
W tym ujęciu propozycja Komisji rozdziela w art. 7 pkt 2 rozporządzenia nr 1215/2012 wyznaczenie jurysdykcji międzynarodowej od aspektu terytorialnego. Ustanawia forum actoris, które podmiot wnoszący powództwo ustala według swojego uznania, bez żadnych ograniczeń poza tym, że musi to być miejsce, w którym przynajmniej jedna poszkodowana osoba lub grupa poszkodowanych osób mogłaby wnieść indywidualne roszczenie w oparciu o miejsce urzeczywistnienia się szkody.
120.
W przypadku takich elementów powództwa przedstawicielskiego, które są jednolite, nie ma większej ani mniejszej bliskości między wyznaczonym sądem a dowodami niż ta, którą mógłby mieć jakikolwiek inny sąd. W przypadku elementów, które są różnorodne, bliskość jest pewna jedynie w odniesieniu do zainteresowanej osoby pokrzywdzonej konkretnym „zdarzeniem wywołującym szkodę” stanowiącym punkt odniesienia dla ustalenia właściwości miejscowej. Te same stwierdzenia odnoszą się do przewidywalności po stronie pozwanego (
79
).
121.
Każda z tych dwóch propozycji ostatecznie pociąga za sobą głębokie przekształcenie zasady jurysdykcji szczególnej i wraz z nią zmianę równowagi interesów, jaką prawodawca Unii ustanowił w rozporządzeniu nr 1215/2012, do czego moim zdaniem dokonujący wykładni nie ma prawa (
80
).
122.
Obie propozycje, choć pozornie nie rezygnują z wyznaczenia sądu wykazującego związek ze sporem (
81
), w rzeczywistości tworzą jednak nowe kryteria ustalania właściwości miejscowej.
123.
Takie (nowe) kryteria wynikają z celu w postaci prawidłowego sprawowania wymiaru sprawiedliwości, rozumianego nie jako łatwość w uzyskiwaniu, ocenie lub przeprowadzaniu dowodów, lecz jako skuteczne zarządzanie zbieżnymi interesami w ramach prowadzonego postępowania. Jednak art. 7 pkt 2 rozporządzenia nr 1215/2012 nie dąży jako taki do tego ostatniego celu (
82
).
b) Właściwość miejscowa jakiegokolwiek sądu w Niderlandach lub odesłanie do prawa krajowego
124.
Stichting Right to Consumer Justice utrzymuje, że w okolicznościach niniejszej sprawy wszystkie sądy w Niderlandach są tak samo właściwe do rozpatrzenia powództwa przedstawicielskiego. Pomocniczo sugeruje ograniczenie roli art. 7 pkt 2 rozporządzenia nr 1215/2012 do określania właściwej jurysdykcji na szczeblu międzynarodowym.
125.
Odrzuciłem już jako paradoksalną wykładnię tego przepisu, która przyznaje bez rozróżnienia jurysdykcję międzynarodową i właściwość miejscową wszystkim sądom danego państwa członkowskiego (
83
).
126.
Bardziej interesująca jest propozycja, aby decyzję o przyznaniu właściwości miejscowej pozostawić państwom członkowskim. Jeżeli zostanie przyjęta, art. 7 pkt 2 rozporządzenia nr 1215/2012 będzie mógł być nadal stosowany (propozycja nie będzie ograniczała możliwości wyboru powoda do sądu właściwego dla miejsca zamieszkania pozwanego) w kontekście takim jak kontekst powództw przedstawicielskich, który nie jest objęty rozporządzeniem nr 1215/2012; ponadto usuwa ona przeszkodę w stosowaniu tego mechanizmu procesowego, do którego stosowania zachęca prawodawca Unii.
127.
Propozycja ta jednak zrywa ze zwykłym rozumieniem tego artykułu, popartym znaczącymi argumentami (
84
). Z tego powodu jest to możliwość, którą można rozpatrywać jedynie de lege ferenda (
85
).
D.
Pytania prejudycjalne 1c i 2c
128.
Sąd odsyłający dąży do ustalenia, czy art. 7 pkt 2 rozporządzenia nr 1215/2012 stoi na przeszkodzie „zastosowaniu krajowych przepisów prawa procesowego, które pozwalają na przekazanie sprawy jednemu tylko sądowi na terenie [danego] państwa członkowskiego” w dwóch scenariuszach:
–
kiedy „nie jeden, lecz wiele sądów [ma] wewnętrznie właściwość miejscową” w danym państwie członkowskim (pytanie 1c);
–
kiedy „wyznaczony zostaje sąd mający wewnętrznie właściwość miejscową w danym państwie członkowskim, który to sąd jest sądem właściwym w odniesieniu do powództw dotyczących tylko części użytkowników w tym państwie członkowskim, natomiast w odniesieniu do powództw dotyczących pozostałej części użytkowników właściwe miejscowo są inne sądy w tym samym państwie członkowskim” (pytanie 2c).
129.
Pytania te mogą mieć charakter hipotetyczny, biorąc pod uwagę fakt, że obie sprawy przeciwko Apple zostały wniesione do tego samego sądu (sądu odsyłającego) (
86
). Nie wykluczam jednak, że odpowiedź ta może być przydatna temu sądowi do potwierdzenia jego właściwości.
130.
Trybunał orzekł, że art. 7 pkt 2 rozporządzenia nr 1215/2012 „nie stoi na przeszkodzie temu, by państwo członkowskie postanowiło powierzyć pewien typ sporów jednemu tylko sądowi, przyznając mu w ten sposób kompetencję wyłączną, niezależnie od miejsca urzeczywistnienia się szkody na terytorium tego państwa członkowskiego” (
87
).
131.
Rozwiązanie to tłumaczy się tym, że rozporządzenie nr 1215/2012 nie wymaga tworzenia sądów w miejscach wystąpienia zdarzenia wywołującego szkodę (
88
), a także tym, że wytyczenie granic obszaru właściwości sądów krajowych należy, co do zasady, do kompetencji w zakresie organizacji systemu sądownictwa państw członkowskich (
89
).
132.
W szczególności „techniczna złożoność przepisów mających zastosowanie do powództw o odszkodowanie za naruszenia przepisów prawa konkurencji może również przemawiać za koncentracją właściwości” (
90
).
133.
W świetle tych stwierdzeń nie widzę przeszkód, aby prawo niderlandzkie stanowiło ex ante, że jeden sąd będzie rozpatrywał wszystkie powództwa przedstawicielskie o odszkodowanie wynikające z naruszenia prawa konkurencji.
134.
Z postanowienia odsyłającego jasno wynika jednak, że w Niderlandach nie ma takiego uregulowania. Artykuł 220 Rv (
91
) najwyraźniej pozwala na to, aby postępowania toczące się przed różnymi sądami, zgodnie z ich zasadami właściwości, były łączone ex post przed sądem, który będzie rozpatrywał sprawę w pierwszej kolejności.
135.
Jeżeli tak jest, zasada koncentracji nie powoduje, że sprawy są rozpatrywane przez jeden właściwy sąd w ramach organizacji sądownictwa w państwie członkowskim (który byłby również wyspecjalizowany ze względu na przedmiot sprawy), lecz przez sąd, który jako pierwszy został wezwany do rozpatrzenia sprawy spośród wielu innych.
136.
Rozporządzenie nr 1215/2012 nie ma na celu zharmonizowania prawa procesowego w państwach członkowskich, lecz dokonanie podziału właściwości sądów do rozpatrywania sporów w sprawach cywilnych i handlowych (
92
). Jednak stosowanie krajowego prawa procesowego nie może naruszać skuteczności tego rozporządzenia (
93
).
137.
Co do zasady przepis krajowy korygujący skutek zastosowania art. 7 pkt 2 rozporządzenia nr 1215/2012 poprzez skoncentrowanie ex post przed jednym organem postępowań zawisłych przed sądami właściwymi na podstawie tego przepisu nie respektowałby skuteczności tego ostatniego.
138.
Mimo że przynależność do tego samego krajowego systemu prawnego może osłabiać wpływ korekty wprowadzonej do zasady jurysdykcji, faktem jest, że sąd rozpoznający drugą i kolejne sprawy nie byłby już tym, który został wyznaczony ze względu na swój szczególny związek geograficzny z każdą z nich.
139.
Jednakże zasada koncentracji może w pewnych okolicznościach przyczynić się do prawidłowego sprawowania wymiaru sprawiedliwości rozumianego jako takie, który między innymi: a) optymalizuje prowadzenie postępowania; b) oszczędza czas i ogólne koszty; i c) zmniejsza ryzyko niespójnych lub sprzecznych z sobą decyzji (
94
). Rozporządzenie nr 1215/2012 nie jest oderwane od tych celów (
95
).
140.
Nie wykluczam, że czynniki te mogą występować, gdy w wyniku wnoszenia powództw przedstawicielskich toczą się postępowania równoległe: co do zasady w takich przypadkach ogólny interes w możliwie najbardziej racjonalnej organizacji sądownictwa bierze górę nad interesem stron sporu w każdym indywidualnym postępowaniu.
141.
Jednakże sam fakt, że postępowania równoległe zostały wszczęte na skutek powództw przedstawicielskich, nie jest wystarczający, aby uzasadnić ich koncentrację (
96
). W związku z tym w każdym konkretnym przypadku konieczne jest rozważenie wyżej wymienionych interesów, co powinien zrobić sąd krajowy, aby zweryfikować – powtórzę – czy połączenie postępowań jest najlepszym rozwiązaniem z punktu widzenia prawidłowego sprawowania wymiaru sprawiedliwości (
97
).
V. Wnioski
142.
W świetle powyższych rozważań proponuję, aby Trybunał udzielił rechtbank Amsterdam (sądowi rejonowemu w Amsterdamie, Niderlandy) następującej odpowiedzi:
Artykuł 7 pkt 2 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1215/2012 z dnia 12 grudnia 2012 r. w sprawie jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowych oraz ich wykonywania w sprawach cywilnych i handlowych
należy interpretować w ten sposób, że:
–
Uznając za zdarzenie wywołujące szkodę (w przypadku nadużycia pozycji dominującej polegającego na pobraniu prowizji od ceny aplikacji oferowanych do sprzedaży na platformie internetowej skierowanej konkretnie do całego państwa członkowskiego) sprzedaż takich aplikacji, miejscem, w którym nastąpiło to zdarzenie, może być miejsce zamieszkania użytkownika, który nabył aplikacje, na terytorium tego państwa członkowskiego.
–
Miejsce urzeczywistnienia się szkody można utożsamić ze znajdującym się na obszarze rynku, na który miało wpływ nadużycie pozycji dominującej, miejscem zamieszkania użytkownika, który poniósł konsekwencje nadużycia pozycji dominującej, uiszczając nadpłatę przy zakupie aplikacji.
–
W obecnym stanie prawa Unii wykładnia art. 7 pkt 2 rozporządzenia nr 1215/2012 nie zmienia się w zależności od tego, czy powództwo zostało wniesione przez podmiot, który zgodnie z prawem krajowym jest uprawniony do wytaczania powództw przedstawicielskich, które mogą obejmować roszczenia o odszkodowanie, w obronie interesów większej grupy użytkowników, ale nie w ich imieniu.
–
Przyznanie jurysdykcji międzynarodowej i właściwości miejscowej sądowi państwa członkowskiego wynikające z zastosowania art. 7 pkt 2 rozporządzenia nr 1215/2012 jest zgodne z przepisem krajowym pozwalającym sądowi stwierdzić brak swojej właściwości na rzecz innego sądu, który już rozpoznaje podobne powództwo, jeżeli taki przepis służy celowi w postaci prawidłowego sprawowania wymiaru sprawiedliwości, czego ustalenie należy do sądu odsyłającego.
(
1
)	Język oryginału: hiszpański.
(
2
)	Fundacje Stichting Right to Consumer Justice i Stichting App Stores Claims (zwane dalej „fundacjami pozywającymi”).
(
3
)	Odnosząc się łącznie do Apple Inc. i Apple Distribution International Ltd (zwanego dalej „Apple Irlandia”), będę po prostu używać określenia „Apple”.
(
4
)	Użyję tego określenia, ponieważ występuje ono w dyrektywie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2020/1828 z dnia 25 listopada 2020 r. w sprawie powództw przedstawicielskich wytaczanych w celu ochrony zbiorowych interesów konsumentów i uchylającej dyrektywę 2009/22/WE (Dz.U. 2020, L 409, s. 1). Jak wyjaśnię później, dyrektywa ta nie ma zastosowania do postępowania głównego.
(
5
)	Ustawa o likwidacji szkód zbiorowych w drodze pozwów przedstawicielskich (zwana dalej „WAMCA”).
(
6
)	Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 12 grudnia 2012 r. w sprawie jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowych oraz ich wykonywania w sprawach cywilnych i handlowych (Dz.U. 2012, L 351, s. 1).
(
7
)	W rzeczywistości kupujący nabywa jedynie licencje na korzystanie z aplikacji.
(
8
)	Zasadniczo w niniejszej opinii będę odnosić się do aplikacji i do zintegrowanych z nimi produktów cyfrowych, używając ogólnego terminu „aplikacje”, w ślad za sądem odsyłającym.
(
9
)	Postanowienie odsyłające, pkt 4.9.
(
10
)	Postanowienie odsyłające, pkt 4.12. Natomiast podczas rozprawy Apple podniosło, że elementem łączącym użytkownika z określonym sklepem App Store jest wybrana metoda płatności, która musi zostać autoryzowana dla tego sklepu.
(
11
)	Fundacja Stichting Right to Consumer Justice zarzuca Apple także zmowę kartelową w rozumieniu art. 101 TFUE (wertykalne ustalanie cen). Sąd odsyłający wyklucza jednak zastosowanie tego artykułu, ponieważ fundacja nie wskazała, jakie fakty pozwalają wykazać istnienie zmowy (pkt 6.10 postanowienia odsyłającego).
(
12
)	Wyrok wstępny z dnia 16 sierpnia 2023 r., pkt 6.24, 6.25 i 6.35–6.37.
(
13
)	Wyrok z dnia 30 listopada 1976 r., Bier (21/76, EU:C:1976:166, pkt 19). Podział miejsca zdarzenia wywołującego szkodę na „miejsce zdarzenia” i „miejsce szkody” jest uzasadniony tym, że w przeciwnym razie zwykła zbieżność tego pierwszego miejsca z miejscem zamieszkania pozwanego niweczyłaby skuteczność zasady jurysdykcji szczególnej. Rozróżnienie pomiędzy miejscem zdarzenia a miejscem urzeczywistnienia się szkody nie jest zatem wymagane przy wykładni art. 7 pkt 2.
(
14
)	Wyroki: z dnia 25 października 2012 r., Folien Fischer i Fofitec (C‑133/11, EU:C:2012:664, pkt 46); z dnia 16 stycznia 2014 r., Kainz (C‑45/13, EU:C:2014:7; zwany dalej „wyrokiem Kainz”, pkt 31).
(
15
)	Między innymi wyrok z dnia 22 lutego 2024 r., FCA Italy i FPT Industrial (C‑81/23, EU:C:2024:165; zwany dalej „wyrokiem FCA Italy i FPT Industrial”, pkt 23).
(
16
)	Wyroki: z dnia 19 września 1995 r., Marinari (C‑364/93, EU:C:1995:289, pkt 18); z dnia 16 maja 2013 r., Melzer (C‑228/11, EU:C:2013:305, pkt 34 i 35); z dnia 10 marca 2022 r., BMA Nederland (C‑498/20, EU:C:2022:173; zwany dalej „wyrokiem BMA Nederland”, pkt 38).
(
17
)	Wyrok BMA Nederland, pkt 38.
(
18
)	Ewentualnie kryterium to umożliwia również zbieg z prawem właściwym dla istoty sporu zgodnie z prawem Unii. Z tego zbiegu, który Trybunał przedstawia w niektórych wyrokach jako wymóg wynikający z motywu 7 rozporządzenia (WE) nr 864/2007 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 11 lipca 2007 r. dotyczącego prawa właściwego dla zobowiązań pozaumownych (Rzym II) (Dz.U. 2007, L 199, s. 40), Trybunał czyni element wykładni: zobacz wyrok z dnia 9 lipca 2020 r., Verein für Konsumenteninformation (C‑343/19, EU:C:2020:534, pkt 39); lub wyrok z dnia 15 lipca 2021 r., Volvo i in. (C‑30/20, EU:C:2021:604; zwany dalej „wyrokiem Volvo”, pkt 32). Należy jednak przypomnieć, że zbieżność pomiędzy sądem właściwym a prawem właściwym nie jest podstawowym celem wykładni rozporządzenia nr 1215/2012 i że w żadnym wypadku spójność z instrumentami prawa właściwego nie może prowadzić do wykładni jego przepisów, która nie byłaby powiązana z ustanowionym w nim systemem i jego celami: wyroki: Kainz, pkt 20; z dnia 3 października 2019 r., Petruchová (C‑208/18, EU:C:2019:825, pkt 63).
(
19
)	Czyli niedotyczących stron sporu. Inną sprawą jest to, że często miejsce zdarzenia wywołującego szkodę jest tożsame z miejscem zamieszkania pozwanego; podobnie nierzadko zdarza się, że miejsce, w którym urzeczywistnia się szkoda, jest tożsame z miejscem zamieszkania poszkodowanego, a wtedy należy dopuścić forum actoris. Gdy zasadnicze cechy zdarzenia nie mają charakteru materialnego, Trybunał w celu umiejscowienia zdarzenia wywołującego szkodę lub umiejscowienia samej szkody odwołuje się do czynników osobistych: i tak, w kontekście Internetu uwzględnił centrum interesów życiowych poszkodowanego jako miejsce zaistnienia szkody [wyrok z dnia 25 października 2011 r., eDate Advertising i in. (C‑509/09 i C‑161/10, EU:C:2011:685; zwany dalej „wyrokiem eDate Advertising i in.”)] lub miejsce siedziby sprawcy naruszenia jako miejsce zdarzenia wywołującego szkodę [wyroku z dnia 19 kwietnia 2012 r., Wintersteiger (C‑523/10, EU:C:2012:220; zwany dalej „wyrokiem Wintersteiger”)].
(
20
)	W ramach art. 7 pkt 2 rozporządzenia nr 1215/2012 utożsamianie prawidłowego sprawowania wymiaru sprawiedliwości ze sprawną organizacją postępowania (z uwagi na wynikającą z bliskości wyznaczonego sądu i sporu prawnego łatwość w uzyskaniu i ocenie dowodów wystąpienia znamion odpowiedzialności i szkody) jest utrwalone między innymi w wyrokach: Kainz, pkt 27; Wintersteiger, pkt 31–33; z dnia 24 listopada 2020 r., Wikingerhof (C‑59/19, EU:C:2020:950, pkt 37); i FCA Italy i FPT Industrial, pkt 24, 25.
(
21
)	Na przykład wyroki: eDate Advertising i in., pkt 50; z dnia 28 stycznia 2015 r., Kolassa (C‑375/13, EU:C:2015:37, pkt 56); z dnia 17 października 2017 r., Bolagsupplysningen i Ilsjan (C‑194/16, EU:C:2017:766, pkt 35); z dnia 12 maja 2021 r., Vereniging van Effectenbezitters (C‑709/19, EU:C:2021:377, pkt 33).
(
22
)	Zobacz odesłania w przypisie 21.
(
23
)	Wyrok Volvo, pkt 33.
(
24
)	Wyrok Volvo, pkt 34.
(
25
)	Podsumowane w opinii rzecznika generalnego J. Richarda de la Toura w sprawie Volvo i in. (C‑30/20, EU:C:2021:322, pkt 38–47).
(
26
)	Wyrok z dnia 5 lipca 2018 r., flyLAL-Lithuanian Airlines (C‑27/17, EU:C:2018:533; zwany dalej „wyrokiem flyLAL-Lithuanian Airlines”, pkt 51, 52).
(
27
)	Postanowienie odsyłające, pkt 6.8 i 6.9.
(
28
)	Utożsamianie nadużycia pozycji dominującej ze sprzedażą użytkownikowi końcowemu w App Store NL może być zbyt dużym uproszczeniem. Chociaż szkodliwe skutki stanowiące podstawę roszczenia występują oczywiście po stronie użytkowników, to (domniemane) nadużycie pozycji dominującej ma miejsce po stronie deweloperów w postaci jednostronnego narzucenia warunków tym, którzy chcą świadczyć usługi wykonalne w systemie iOS. Warunki te obejmują korzystanie z IAP i prowizję, którą Apple pobiera od ceny, którą użytkownicy systemu iOS zapłacą deweloperom (którą to prowizję deweloperzy przerzucą na użytkowników). Moim zdaniem można by argumentować, że dla celów ustalenia jurysdykcji takie obciążenie stanowi zdarzenie wywołujące szkodę. Przyznaję, że w zależności od okoliczności użytkownicy końcowi mogą mieć trudności z określeniem tego miejsca. Trudność ta nie wydaje mi się nie do pokonania: w tym względzie odsyłam do wyroku z dnia 21 maja 2015 r., CDC Hydrogen Peroxide (C‑352/13, EU:C:2015:335; zwanego dalej „wyrokiem CDC Hydrogen Peroxide”, pkt 44).
(
29
)	Wyrok z dnia 27 października 1998 r., Réunion européenne i in. (C‑51/97, EU:C:1998:509, pkt 33), dotyczący miejsca, w którym nastąpiło uszkodzenie towaru podczas transportu morskiego.
(
30
)	Wyrok z dnia 5 września 2019 r., AMS Neve i in. (C‑172/18, EU:C:2019:674, pkt 51), w odniesieniu do „miejsca, w którym pozwany podjął decyzje i skorzystał ze środków technicznych w celu rozpoczęcia wyświetlania […] w Internecie” określonych towarów. W wyroku Wintersteiger, pkt 34–38, przyjęto to samo kryterium, wykluczając jednak, ze względu na „jego niepewną lokalizację”, określenie go w miejscu położenia serwera, przedkładając ponad nie miejsce, w którym ma siedzibę pozwany.
(
31
)	Moim zdaniem fakt ten świadczy o tym, że Apple chce skierować się do kraju, a nie do ogólnej społeczności holenderskiej, która może być rozproszona po różnych państwach, a nawet kontynentach.
(
32
)	Jak wydaje się to wynikać z wyroku wstępnego z dnia 16 sierpnia 2023 r., pkt 6.24.
(
33
)	Są praktycznie zmuszeni tak robić ze względu na utrudnienia w zmianie raz ustalonego ID. Stosując ten model biznesowy, samo Apple dokonuje fragmentacji swojej działalności poprzez rozdzielenie rynków. W ten sam sposób ułatwia ustalenie sądu mającego jurysdykcję międzynarodową i wyznaczenie jej zakresu.
(
34
)	Z reguły aplikacja staje się dostępna w ciągu kilku chwil po uiszczeniu przez użytkownika ceny (powiększonej o prowizję).
(
35
)	Zgodność nie jest całkowita, dlatego uważam, że można mówić o fikcji lokalizacji. Nabycie on line w App Store NL jest technicznie możliwe również przez użytkowników zamieszkałych w Niderlandach, którzy konfigurując swój Apple ID, zadeklarowali to państwo członkowskie jako swój kraj, a tymczasowo przebywają poza nim. Jednocześnie jest to możliwe dla użytkowników niemających miejsca zamieszkania w Niderlandach, którzy jednak wskazali to państwo członkowskie w swoim Apple ID. Postanowienie odsyłające nie odnosi się do tych przypadków: z jego pkt 6.15 i 6.18 dotyczących miejsca urzeczywistnienia się szkody można wnioskować, że dotyczy ono użytkowników, którzy mają miejsce zamieszkania lub siedzibę („wonen oder gevestigd zijn”) w Niderlandach.
(
36
)	Urządzenie dostarczyłoby zdarzeniu wywołującemu szkodę spójności materialnej, której mu brakuje.
(
37
)	Sytuacja wielości postępowań dotyczących zdarzenia, które w istocie jest zawsze takie samo, nie różniłaby się od przypadku sprzedaży w sklepach fizycznych (Apple Stores), ale potencjalna wielość postępowań byłaby dużo mniejsza. Na przykład w Niderlandach są, jak się wydaje, tylko trzy Apple Stores. W każdym razie dane te opierają się na domysłach i nie mogą przesądzić o rozwiązaniu co do zasady.
(
38
)	Uwagi na piśmie Stichting Right to Consumer Justice, pkt 69–75. Pomocniczo w pkt 76 proponuje ona ograniczyć zakres art. 7 pkt 2 rozporządzenia nr 1215/2012, który ustalałby tylko jurysdykcję międzynarodową. W świetle trudności, jakie przedstawia stosowanie tego przepisu w okolicznościach takich jak te w niniejszej sprawie, to ostatnie rozwiązanie nie wydaje się nierozsądne. Nie jest jednak do pogodzenia z utrwalonym rozumieniem tego przepisu: zob. pkt 44 i 45 powyżej.
(
39
)	Opinia w sprawie Pinckney (C‑170/12, EU:C:2013:400, pkt 67).
(
40
)	Nie wydaje mi się, aby można było wywnioskować cokolwiek innego z wyroków, które dokonując wykładni art. 7 pkt 2 rozporządzenia nr 1215/2012 lub go poprzedzających, odnoszą się do wytoczenia powództwa przed „sądami” określonego państwa członkowskiego, jak to ma miejsce w wyroku w sprawie eDate Advertising i in. lub w wyroku Wintersteiger. Liczba mnoga jest stosowana także w przypadkach, w których wykładnia kryterium „miejsca zdarzenia wywołujące szkodę” prowadzi bez wątpienia do jednego sądu na danym terytorium, jak to ma miejsce w przypadku określenia za pomocą siedziby pozwanego lub centrum interesów życiowych poszkodowanego: zob., poza tymi samymi sprawami, wyrok z dnia 21 grudnia 2021 r., Gtflix Tv (C‑251/20, EU:C:2021:1036, pkt 30).
(
41
)	Tak jest od czasu wydania wyroku z dnia 11 stycznia 1990 r., Dumez France i Tracoba (C‑220/88, EU:C:1990:8, pkt 18).
(
42
)	Wyrok flyLAL-Lithuanian Airlines, pkt 56. Zlokalizowanie zdarzenia wywołującego szkodę w jednym miejscu jest tym bardziej uzasadnione, że sąd, który na podstawie art. 7 pkt 2 rozporządzenia nr 1215/2012 zostanie wyznaczony jako sąd miejsca tego zdarzenia, będzie miał pełną jurysdykcję, to znaczy, będzie właściwy do rozstrzygnięcia o wszystkich szkodach wynikających z niezgodnych z prawem działań i do przyjęcia środków, które ze swojej natury są niepodzielne: zob. wyrok z dnia 17 października 2017 r., Bolagsupplysningen i Ilsjan (C‑194/16, EU:C:2017:766).
(
43
)	W odróżnieniu od innych rodzajów roszczeń roszczenie o odszkodowanie jest podzielne. Pozwoliło to Trybunałowi na wypracowanie podejścia mozaikowego w świecie realnym i przeniesienie go do świata wirtualnego poprzez przyjęcie jako łącznika dostępności informacji publikowanych w Internecie: wyroki: eDate Advertising i in.; z dnia 21 grudnia 2021 r., Gtflix Tv (C‑251/20, EU:C:2021:1036).
(
44
)	Wyrok Volvo, pkt 40–42.
(
45
)	Takie umiejscowienie byłoby spójne ze strategią handlową, która skierowana jest do odbiorców z danego państwa członkowskiego. Uwzględniałoby również to, że korzystanie z App Store wymaga akceptacji zasad i warunków usług multimedialnych Apple, które sam Apple określa jako umowę i w których znajduje się klauzula przyznająca właściwość sądom miejsca zamieszkania użytkownika, do której odniosę się w dalszej części: zob. pkt 84 poniżej.
(
46
)	Rozwiązanie to mogłoby doprowadzić do odmiennego traktowania spraw w zależności od środka użytego w ramach działania powodującego szkodę. Jest jednak prawdopodobne, że dzieje się tak już w innych obszarach, jak w przypadku naruszeń dóbr osobistych. Od czasu wyroku eDate Advertising i in. w celu ustalenia miejsca urzeczywistnienia się szkody w przypadku rozpowszechniania informacji w Internecie należy wziąć pod uwagę centrum interesów życiowych poszkodowanego.
(
47
)	Wyrok z dnia 29 lipca 2019 r., Tibor-Trans (C‑451/18, EU:C:2019:635, pkt 31). Podniesiono wówczas zarzut naruszenia art. 101 TFUE.
(
48
)	Wyroki: flyLAL-Lithuanian Airlines, pkt 40; z dnia 29 lipca 2019 r., Tibor-Trans (C‑451/18, EU:C:2019:635, pkt 33).
(
49
)	Wyrok Volvo, pkt 39.
(
50
)	Wyrok CDC Hydrogen Peroxide, pkt 52; i wyrok Volvo, w przypadku, gdy towary, na które dane praktyki antykonkurencyjne wywierały wpływ, zostały nabyte na obszarach różnych okręgów sądowych (przypis 44 powyżej).
(
51
)	Wykładnia ta pierwotnie dotyczyła wprowadzania do obrotu pojazdów wyposażonych przez ich producenta w oprogramowanie manipulujące danymi dotyczącymi emisji spalin i wynika z połączenia wyroku z dnia 9 lipca 2020 r., Verein für Konsumenteninformation (C‑343/19, EU:C:2020:534), z wyrokiem FCA Italy i FPT Industrial. Ponieważ pkt 39 wyroku Volvo wyraźnie odniósł się do tego pierwszego wyroku, należy uznać, że miejscem nabycia rzeczy fizycznych obciążonych nadpłatą jest miejsce ich dostarczenia, nawet jeśli ta nadpłata nie wynika z wady rzeczy.
(
52
)	Nie można nawet mówić o „dostarczaniu” treści cyfrowych – są one udostępniane w Internecie użytkownikowi, który może je pobrać z dowolnej witryny, podłączając się do Internetu.
(
53
)	Punkty 3.8 i 6.41–6.46 wyroku wstępnego z dnia 16 sierpnia 2023 r. Analiza klauzuli prorogacyjnej zawartej w umowach Apple z użytkownikami końcowymi doprowadziła sąd odsyłający do wykluczenia zastosowania tej klauzuli do spornych powództw.
(
54
)	W wyroku z dnia 12 maja 2021 r., Vereniging van Effectenbezitters (C‑709/19, EU:C:2021:377, pkt 38, 39), Trybunał odrzucił pytanie w tym zakresie jako hipotetyczne, a co za tym idzie, niedopuszczalne. W postępowaniu zakończonym wyrokiem BMA Nederland brała udział fundacja działająca w obronie interesu zbiorowego. Trybunał uznał szkodę wyrządzoną wierzycielom za pośrednią i jako taką bez znaczenia dla celów art. 7 pkt 2 rozporządzenia nr 1215/2012. Wykluczył również jakiekolwiek znaczenie, dla tych samych celów, powództwa fundacji z uwagi na to, że była ono jedynie interwenientem.
(
55
)	Wyroki: z dnia 18 lipca 2013 r., ÖFAB (C‑147/12, EU:C:2013:490); CDC Hydrogen Peroxide.
(
56
)	Wyrok BMA Nederland.
(
57
)	Wyrok z dnia 1 października 2002 r., Henkel (C‑167/00, EU:C:2002:555).
(
58
)	Punkt 41 powyżej.
(
59
)	W Austrii ustawa regulująca powództwa przedstawicielskie [§ 620 i § 630 Verbandsklagen-Richtlinie-Umsetzungs-Novelle, BGBl. I, 85/2024] przypisała ich rozpoznanie wyłącznie jednemu sądowi. W Niderlandach tak nie jest.
(
60
)	Wśród cech definiujących grupę stron reprezentowanych należy wskazać, że w taki czy inny sposób jej członkowie są posiadaczami aktywów prawnych, które zostały poszkodowane w wyniku działalności wykonywanej lub wywołującej skutki na obszarze, na którym sąd rozpoznający powództwo ma jurysdykcję.
(
61
)	Artykuł 7 pkt 2 rozporządzenia nr 1215/2012 w powiązaniu z rozwiązaniem legislacyjnym, o którym mowa w pkt 97. Pomijam na razie możliwość wprowadzenia środków naprawczych po ustaleniu jurysdykcji międzynarodowej lub właściwości miejscowej.
(
62
)	Zgodnie z art. 4 rozporządzenia nr 1215/2012.
(
63
)	Motyw 23 wniosku dotyczącego rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowych oraz ich wykonywania w sprawach cywilnych i handlowych, COM(2010) 748 final, a także pkt 3.1 nagłówka „Aspekty prawne wniosku”; i komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego i Komitetu Regionów „W kierunku europejskich horyzontalnych ram w zakresie zbiorowego dochodzenia roszczeń”, COM(2013) 401 final, pkt 3.7.
(
64
)	Punkt 107 poniżej. Trwający obecnie przegląd rozporządzenia nr 1215/2012 mógłby wprowadzić przepisy szczególne dotyczące powództw przedstawicielskich.
(
65
)	Jak słusznie zauważyła Komisja w swoich uwagach na piśmie, pkt 10. Rząd niderlandzki, który w swoich uwagach zasugerował coś przeciwnego, poparł ten pogląd na rozprawie.
(
66
)	Powód, dla którego zajmuję się tym, pomimo braku zastosowania dyrektywy do niniejszego postępowania.
(
67
)	Wyrok z dnia 2 maja 2019 r., Pillar Securitisation (C‑694/17, EU:C:2019:345, pkt 35).
(
68
)	Ustalenie dokładnych zasad relacji między dyrektywą 2020/1828 a rozporządzeniem nr 1215/2012 wymaga również uwzględnienia aktów prawa Unii wymienionych w załączniku I do tej dyrektywy.
(
69
)	Punkt 59 powyżej.
(
70
)	Wszystkie te propozycje odnoszą się do konieczności zachowania skuteczności dyrektywy 2020/1828. Brakuje mi w nich jednak poświęcenia więcej uwagi temu, w jaki sposób współdziałałyby z rozwiązaniami zawartymi w tej dyrektywie. Przykładowo uwzględnienie siedziby podmiotu uprawnionego do wytoczenia powództwa przedstawicielskiego rodzi szereg pytań w przypadku powództw transgranicznych w rozumieniu dyrektywy 2020/1828: zob. jej art. 3 pkt 7 i art. 6.
(
71
)	Uwagi na piśmie rządu niderlandzkiego, pkt 3 i 13. Nie jest jasne, czy taka wykładnia miałaby zastosowanie do miejsca zdarzenia wywołującego szkodę, czy do miejsca urzeczywistnienia się szkody. Stichting App Stores Claims podnosi podobnie ze względu na miejsce urzeczywistnienia się szkody (uwagi na piśmie, pkt 3.1, w odpowiedzi na pytanie 2a).
(
72
)	Uwagi na piśmie Komisji, pkt 81, 83 i 88.
(
73
)	Uwagi na piśmie Stichting Right to Consumer Justice, pkt 94.
(
74
)	Uwagi na piśmie Stichting Right to Consumer Justice, pkt 95.
(
75
)	Zobacz pkt 38 i nast. powyżej. Trybunał nie stroni od fikcji lokalizacji przy wykładni art. 7 pkt 2 rozporządzenia nr 1215/2012. Wręcz przeciwnie, jak już wyjaśniłem, stosuje on ją w sytuacjach, w których trudno jest ustalić zdarzenie wywołujące szkodę ze względu na niematerialny charakter działania (zdarzenia) lub jego skutków (szkody). W tych okolicznościach wewnętrzny problem związany z charakterem łącznika określonego w tym przepisie utrudnia jego stosowanie. Trybunał posługuje się fikcją lokalizacji, kierując się zasadami wynikającymi z samego przepisu.
(
76
)	W pkt 19 swoich uwag rząd niderlandzki powołuje się na analogię z pkt 42 wyroku Volvo, aby argumentować przeciwnie. Jego zdaniem pozwany będzie znał lokalizację siedziby podmiotu, dzięki czemu będzie mógł przewidzieć możliwość złożenia powództwa do tamtejszych sądów. Ów rząd dodaje, że gdy taki podmiot zostaje utworzony w Niderlandach na potrzeby konkretnego roszczenia, musi on skonsultować się z pozwanym przed wniesieniem powództwa. Nie sądzę, aby zachodziła potrzeba wyjaśniania, że to nie jest taka przewidywalność, o której mowa w art. 7 pkt 2 rozporządzenia nr 1215/2012. Jeśli chodzi o pkt 42 wyroku Volvo, to odniesiono się w nim do jurysdykcji międzynarodowej i właściwości miejscowej przyznanej sądowi właściwemu dla miejsca zamieszkania poszkodowanego jako miejsca, w którym doznano szkody w wyniku nabycia przez poszkodowanego wielu przedmiotów materialnych w różnych miejscach. Nie widzę żadnej możliwej analogii ze stanowiskiem bronionym przez rząd niderlandzki.
(
77
)	Dokładniej rzecz biorąc, do dowodów, które ułatwią ustalenie odpowiedzialności, szkody i związku przyczynowo-skutkowego, a także ocenę szkody.
(
78
)	Podczas rozprawy rząd niderlandzki stwierdził, że może przyłączyć się też do tej wykładni.
(
79
)	Zdaniem Komisji (pkt 86 jej uwag na piśmie) przedsiębiorstwo oferujące towary i usługi na danym obszarze musi założyć, że może być pozwane na tym samym obszarze przez nabywców, którzy uważają się za poszkodowanych. Uważam jednak, że to ogólne stwierdzenie nie uzasadnia, by to przedsiębiorstwo musiało liczyć się z możliwością pozwania go o odszkodowanie za wszystkie szkody wyrządzone przez jego działalność kilku poszkodowanym stronom przed jakimkolwiek sądem zlokalizowanym na tym obszarze, wybranym przez osobę trzecią ex post: ryzyko, które należy wziąć pod uwagę, nie jest takie samo, tak jak nie jest takie samo prowadzenie postępowania.
(
80
)	Odsyłam do mojej opinii w sprawie Vereniging van Effectenbezitters (C‑709/19, EU:C:2020:1056, pkt 95).
(
81
)	Zobacz stwierdzenia przytoczone w przypisach 76 i 79. Ani rząd niderlandzki, ani Komisja nie analizują konsekwencji swoich propozycji w kontekście bliskości materiału dowodowego, tak jakby okoliczność, że wszystkie potencjalnie właściwe sądy znajdują się w tym samym państwie członkowskim, stanowiła wystarczającą gwarancję w tym względzie. Stichting App Stores Claims stwierdza jedynie, że istnieje ścisły związek między rechtbank Amsterdam (sądem rejonowym w Amsterdamie) a tą sprawą (pkt 2.13 jej uwag na piśmie).
(
82
)	Z zastrzeżeniem tego, co wskażę poniżej: zob. pkt 139 i 140.
(
83
)	Punkt 66 powyżej.
(
84
)	Punkty 44 i 45 powyżej.
(
85
)	Jest to w rzeczywistości propozycja, która ma znaczące wsparcie naukowe: zob. dokument „The Reform of the Brussels I Regulation – Academic Position Paper”, poparty przez European Association of Private International Law (EAPIL), dostępny na stronie https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=4853421, s. 13.
(
86
)	Jak Komisja odkreśliła podczas rozprawy.
(
87
)	Wyrok Volvo, pkt 35.
(
88
)	Analogicznie wyrok z dnia 18 grudnia 2014 r., Sanders i Huber (C‑400/13 i C‑408/13, EU:C:2014:2461, pkt 35).
(
89
)	Wyroki: Volvo, pkt 34; z dnia 30 czerwca 2022 r., Allianz Elementar Versicherung (C‑652/20, EU:C:2022:514, pkt 56).
(
90
)	Wyrok Volvo, pkt 37.
(
91
)	W pkt 7.13 i 7.16 postanowienie odsyłające koncentruje pytania 1c i 2c na tym przepisie Rv, dlatego odnoszę się do niego.
(
92
)	Wyroki: z dnia 15 maja 1990 r., Hagen (C‑365/88, EU:C:1990:203, pkt 17); z dnia 31 maja 2018 r., Nothartová (C‑306/17, EU:C:2018:360, pkt 28), z dnia 6 października 2021 r., TOTO i Vianini Lavori (C‑581/20, EU:C:2021:808, pkt 68).
(
93
)	Wyroki: z dnia 15 maja 1990 r., Hagen (C‑365/88, EU:C:1990:203, pkt 20); z dnia 18 grudnia 2014 r., Sanders i Huber (C‑400/13 i C‑408/13, EU:C:2014:2461, pkt 32).
(
94
)	Co do zasady sprzeczność w okolicznościach sprawy musi występować na poziomie wewnętrznym. Jednakże orzeczenie wydane w danym państwie członkowskim mogłoby, przynajmniej teoretycznie, utrudnić uznanie w innym państwie członkowskim orzeczenia wydanego w pierwszym, gdyby było niezgodne z wcześniejszym orzeczeniem wydanym w tym samym państwie, ale zawierającym przeciwne rozstrzygnięcie. Przepisy rozdziału II sekcji 9 rozporządzenia nr 1215/2012, mające na celu wspieranie „zgodnego sprawowania wymiaru sprawiedliwości”, służą zminimalizowaniu możliwości prowadzenia równoległych postępowań i zapobieganiu wydawania sprzecznych z sobą orzeczeń w państwach członkowskich (lub w niektórych przypadkach w państwach trzecich).
(
95
)	Omówiona w niniejszej opinii troska o lepsze sprawowanie wymiaru sprawiedliwości, zarówno w interesie stron, jak i społeczeństwa jako całości, znajduje swój konkretny wyraz w rozporządzeniu nr 1215/2012: zob. art. 8 i przepisy sekcji 9 rozdziału II.
(
96
)	Intuicyjnie rzecz biorąc, logiczne jest myślenie, że korzyści związane z powództwem przedstawicielskim, w porównaniu z powództwem indywidualnym, można zmaksymalizować, łącząc wszystkie pozwy odnoszące się do tych samych faktów i tego samego pozwanego lub powiązane ze sobą. W praktyce jednak nie musi tak być. W kwestii możliwych negatywnych skutków połączenia powiązanych ze sobą spraw zob. analogicznie wyrok z dnia 12 grudnia 2024 r., Rada Nadzorcza Getin Noble Bank i in. (C‑118/23, EU:C:2024:1013, pkt 74).
(
97
)	W tym kontekście można wziąć pod uwagę to, czy pozwy dotyczą spraw, w odniesieniu do których prawodawca (europejski lub krajowy) promuje korzystanie z powództw przedstawicielskich, a w szczególności, czy koncentracja postępowań wspiera ostateczne cele leżące u podstaw tego promowania.