62019CC0697
OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO
GIOVANNIEGO PITRUZZELLI
przedstawiona w dniu 3 czerwca 2021 r. (
1
)
Sprawy od C‑697/19 P do C‑700/19 P
Sony Corporation i Sony Electronics, Inc. (C‑697/19 P),
Sony Optiarc i Sony Optiarc America (C‑698/19 P),
Quanta Storage, Inc. (C‑699/19 P),
Toshiba Samsung Storage Technology Corp.,
Toshiba Samsung Storage Technology Korea Corp. (C‑700/19 P)
przeciwko
Komisji Europejskiej
Odwołanie – Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Napędy optyczne – Decyzja stwierdzająca naruszenie art. 101 TFUE i art. 53 porozumienia EOG – Porozumienia o znamionach zmowy dotyczące przetargów organizowanych przez dwóch producentów komputerów – Jednolite i ciągłe naruszenie – Poszczególne naruszenia składające się na jednolite i ciągłe naruszenie – Obowiązek uzasadnienia – Naruszenie prawa do obrony – Ustalenie kwoty grzywien – Wytyczne z 2006 r. w sprawie metody ustalania grzywien – Zasady proporcjonalności i równego traktowania
1.
Niniejsza opinia dotyczy czterech odwołań wniesionych przez dostawców napędów optycznych (Sony Corporation, Sony Electronics, Sony Optiarc; Sony Optiarc America; Quanta Storage, Toshiba Samsung, Storage Technology Corp. i Toshiba Samsung Storage Technology Korea Corp.; zwanych dalej „wnoszącymi odwołanie”), mających na celu uchylenie czterech wyroków Sądu Unii Europejskiej (
2
), w których Sąd oddalił ich skargi na decyzję Komisji C(2015) 7135 wersja ostateczna z dnia 21 października 2015 r. dotyczącą postępowania na mocy art. 101 TFUE i art. 53 porozumienia EOG (sprawa AT. 39639 – Napędy optyczne) (zwaną dalej „sporną decyzją”) (
3
).
2.
Trybunał wyraźnie zwrócił się o szczegółowe przeanalizowanie dwóch kwestii prawnych, które są w znacznym stopniu wspólne dla wszystkich spraw, w związku z czym w niniejszej opinii skupię się na następujących konkretnych zagadnieniach: 1) przyjętej przez Komisję formule zarzucenia, oprócz jednolitego i ciągłego naruszenia, również odrębnych naruszeń, które mają stanowić takie jednolite i ciągłe naruszenie, bez podania powodów niezależnych od tych, które zostały przedstawione w celu scharakteryzowania jednolitego i ciągłego naruszenia; 2) kwestii obliczenia kary w przypadku sprzedaży w ramach kartelu lub podziału zysków.
3.
Trybunał ma okazję, po pierwsze, do zajęcia stanowiska w przedmiocie związku między jednolitym naruszeniem a indywidualnymi zachowaniami, ze szczególnym uwzględnieniem obowiązku uzasadnienia w decyzji końcowej i prawa do obrony przysługującego stronom postępowania, a po drugie, do wyjaśnienia granic uznania Komisji w odniesieniu do zasad równego traktowania i proporcjonalności w przypadku sprzedaży w ramach kartelu lub podziału zysków.
4.
Opis okoliczności faktycznych sprawy, który jest wspólny dla czterech odwołań, będzie zwięzły i ukierunkowany jedynie na analizę kwestii, które mam szczegółowo przeanalizować (
4
).
I. Okoliczności faktyczne
5.
W dniu 14 stycznia 2009 r. Komisja otrzymała wniosek o zwolnienie z grzywien na podstawie komunikatu Komisji w sprawie zwalniania z grzywien i zmniejszania grzywien w sprawach kartelowych, złożony przez Philipsa (
5
). W dniach 29 stycznia i 2 marca 2009 r. wniosek ten został uzupełniony poprzez objęcie nim, obok Philipsa, spółki Lite-On oraz ich spółki joint venture Philips & Lite-On Digital Solutions Corporation.
6.
W dniu 29 czerwca 2009 r. Komisja wystosowała żądanie udzielenia informacji do przedsiębiorstw prowadzących działalność w sektorze napędów optycznych (zwanych dalej „ODD”). W dniu 30 czerwca 2009 r. Komisja przyznała warunkowe zwolnienie z grzywien spółkom Philips, Lite-On i Philips & Lite-On Digital Solutions Corporation. W dniach 4 i 6 sierpnia 2009 r. Hitachi-LG Data Storage, Inc. i Hitachi-LG Data Storage Korea, Inc. złożyły do Komisji wniosek o obniżenie kwoty grzywny zgodnie z komunikatem.
7.
W dniu 18 lipca 2012 r. Komisja skierowała pismo w sprawie przedstawienia zarzutów (zwane dalej „pismem w sprawie przedstawienia zarzutów”) do trzynastu dostawców ODD, w tym do spółek Sony Corporation i Sony Electronics, Sony Optiarc i Sony Optiarc America, Quanta Storage, Toshiba Samsung Storage Technology i Toshiba Samsung Storage Technology Korea.
8.
Komisja stwierdziła, że spółki te naruszyły art. 101 TFUE i art. 53 Porozumienia o Europejskim Obszarze Gospodarczym (EOG) poprzez uczestnictwo w kartelu dotyczącym ODD w okresie od dnia 5 lutego 2004 r. do dnia 29 czerwca 2009 r., polegające na koordynowaniu ich zachowania w związku z przetargami organizowanymi przez dwóch producentów komputerów – spółki Dell i HP.
9.
W dniu 21 października 2015 r. Komisja przyjęła sporną decyzję.
10.
W spornej decyzji Komisja stwierdziła, że uczestnicy kartelu koordynowali swe zachowania konkurencyjne co najmniej od dnia 23 czerwca 2004 r. do dnia 25 listopada 2008 r. Komisja wskazała, że koordynacja ta miała miejsce za pomocą sieci równoległych kontaktów dwustronnych. Komisja uznała, że uczestnicy kartelu dążyli do dostosowania swych wielkości sprzedaży na rynku w taki sposób, aby ceny utrzymywały się na poziomie wyższym niż ten, który osiągnęłyby w braku owych dwustronnych kontaktów.
11.
W spornej decyzji Komisja wyjaśniła, że koordynacja między uczestnikami kartelu dotyczyła kont klientów spółek Dell i HP, dwóch najważniejszych podmiotów na światowym rynku komputerów osobistych. Zdaniem Komisji oprócz dwustronnych negocjacji z dostawcami ODD spółki Dell i HP stosowały standardowe procedury przetargowe, które przeprowadzano co najmniej raz na kwartał. Komisja stwierdziła, że członkowie kartelu wykorzystywali swą sieć kontaktów dwustronnych do manipulowania wspomnianymi procedurami przetargowymi, utrudniając w ten sposób podejmowane przez ich klientów próby stymulowania konkurencji cenowej.
12.
W celu obliczenia wysokości grzywny nałożonej na wnoszące odwołanie Komisja oparła się na wytycznych w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 23 ust. 2 lit. a) rozporządzenia nr 1/2003 (
6
) (zwanych dalej „wytycznymi w sprawie metody ustalania grzywien”).
13.
Po pierwsze, w celu ustalenia kwoty podstawowej grzywny Komisja uznała, że z uwagi na znaczne różnice w czasie trwania uczestnictwa dostawców i dla lepszego odzwierciedlenia rzeczywistego wpływu kartelu na rynek właściwe było skorzystanie ze średniej rocznej obliczonej na podstawie rzeczywistej wartości sprzedaży zrealizowanej przez przedsiębiorstwa w pełnych miesiącach kalendarzowych uczestnictwa w naruszeniu przez każde z nich. Komisja wyjaśniła zatem, że wartość sprzedaży została obliczona na podstawie sprzedaży ODD przeznaczonych do komputerów przenośnych i stacjonarnych, zafakturowanej na rzecz podmiotów HP i Dell mających siedzibę w EOG.
14.
Ponadto Komisja uznała, że ze względu na to, iż zachowanie antykonkurencyjne w stosunku do spółki HP rozpoczęło się później, oraz w celu uwzględnienia ewolucji kartelu, wartość odnośnej sprzedaży została obliczona odrębnie dla spółki HP i dla spółki Dell, i że zostały zastosowane dwa mnożniki oparte na czasie trwania naruszenia.
15.
W odniesieniu do spółek Sony Corporation, Sony Electronics, Sony Optiarc i Sony Optiarc America, ponieważ ich uczestnictwo w kontaktach ze spółką HP nie zostało wykazane, Komisja uznała odpowiedzialność tych spółek jedynie za koordynację w stosunku do spółki Dell.
16.
Po drugie, Komisja postanowiła, że ze względu na to, iż porozumienia w sprawie koordynacji cen, z uwagi na swój charakter, zaliczają się do najpoważniejszych naruszeń art. 101 TFUE i art. 53 porozumienia EOG i że kartel obejmował co najmniej EOG, współczynnik procentowy zastosowany ze względu na wagę naruszenia w niniejszej sprawie wynosi 16% dla wszystkich adresatów spornej decyzji.
17.
Co więcej, Komisja wskazała, że w świetle okoliczności niniejszej sprawy postanowiła dodać kwotę w wysokości 16% w celu osiągnięcia skutku odstraszającego.
18.
Komisja obniżyła o 3% kwotę grzywny nałożonej na spółki Sony Corporation, Sony Electronics, Sony Optiarc i Sony Optiarc America w celu uwzględnienia faktu, że nie wiedziały one o części jednolitego i ciągłego naruszenia związanej ze spółką HP, tak aby odzwierciedlić w sposób właściwy i wystarczający mniej poważny charakter ich zachowania.
19.
Komisja uznała, że skoro w roku obrotowym poprzedzającym wydanie spornej decyzji spółki Sony Corporation i Sony Electronics osiągnęły obrót w skali światowej w wysokości 59252000000 EUR, to należy zastosować do kwoty podstawowej mnożnik 1,2.
20.
Wreszcie, ze względu na to, że dostosowana kwota podstawowa grzywny nałożonej na spółki Toshiba Samsung Storage Technology i Toshiba Samsung Storage Technology Korea osiągnęła pułap 10% ich obrotu, Komisja musiała dokonać dalszego dostosowania na podstawie art. 23 ust. 2 rozporządzenia nr 1/2003.
21.
Sentencja spornej decyzji w części dotyczącej spółek, które uczestniczyły w kartelu, brzmi następująco:
„Artykuł 1
Następujące przedsiębiorstwa naruszyły art. 101 TFUE i art. 53 porozumienia EOG, uczestnicząc we wskazanych okresach w jednolitym i ciągłym naruszeniu, składającym się z różnych odrębnych naruszeń w sektorze napędów optycznych na całym EOG, które to naruszenia polegały na zawieraniu porozumień w sprawie koordynacji cen:
[…]
e)
Toshiba Samsung Storage Technology i Toshiba Samsung Storage Technology Korea od dnia 23 czerwca 2004 r. do dnia 17 listopada 2008 r., poprzez koordynowanie działań w stosunku do spółek Dell i HP;
f)
Sony Corporation i Sony Electronics od dnia 23 sierpnia 2004 r. do dnia 15 września 2006 r., poprzez koordynowanie działań w stosunku do spółki Dell;
g)
Sony Optiarc […] od dnia 25 lipca 2007 r. do dnia 29 października 2008 r., Sony Optiarc America […] od dnia 25 lipca 2007 r. do dnia 31 października 2007 r., poprzez koordynowanie działań w stosunku do spółki Dell;
h)
Quanta Storage od dnia 14 lutego 2008 r. do dnia 28 października 2008 r., poprzez koordynowanie działań w stosunku do spółek Dell i HP.
[…]
Artykuł 2
Za określone w art. 1 naruszenie zostają nałożone następujące grzywny:
[…]
e)
Toshiba Samsung Storage Technology i Toshiba Samsung Storage Technology Korea, odpowiedzialne solidarnie: 41304000 EUR;
f)
Sony Corporation i Sony Electronics, odpowiedzialne solidarnie: 21024000 EUR;
g)
Sony Optiarc […]: 9782000 EUR, z czego 5433000 EUR ponosząc odpowiedzialność solidarną ze spółką Sony Optiarc America […];
h)
Quanta Storage: 7146000 EUR”.
II. Postępowanie przed Sądem i zaskarżone wyroki
22.
Pismami złożonymi w sekretariacie Sądu, odpowiednio, w dniach 29 grudnia 2015 r., 31 grudnia 2015 r. i 5 stycznia 2016 r. wnoszące odwołanie wniosły cztery odrębne skargi, zarejestrowane jako sprawy T‑762/15, T‑763/19, T‑772/15, T‑8/16, zmierzające, tytułem żądania głównego, do stwierdzenia nieważności spornej decyzji w dotyczącym ich zakresie oraz, tytułem żądania ewentualnego, do obniżenia kwoty nałożonej na nie grzywny.
23.
W zaskarżonych wyrokach Sąd oddalił wszystkie zarzuty podniesione w skargach przez wnoszące odwołanie, a w konsekwencji oddalił skargi w całości.
III. Postępowanie przed Trybunałem i żądania stron
24.
W swoich odwołaniach wnoszące je wnoszą do Trybunału, tytułem żądania głównego, o uchylenie zaskarżonego wyroku i uwzględnienie żądań przedstawionych w pierwszej instancji oraz obciążenie Komisji kosztami postępowania. Wnoszące odwołanie wnoszą tytułem żądania ewentualnego, w razie gdyby stan postępowania nie pozwalał Trybunałowi na wydanie orzeczenia, o przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez Sąd oraz orzeczenie, że rozstrzygnięcie w przedmiocie kosztów postępowania w pierwszej instancji i postępowania odwoławczego nastąpi w orzeczeniu kończącym postępowanie w sprawie.
25.
Komisja wnosi do Trybunału o oddalenie odwołań wniesionych przez wnoszące odwołanie i obciążenie ich kosztami postępowania.
IV. Analiza (
7
)
26.
Na poparcie swoich odwołań wnoszące odwołanie w sprawach C‑697/19 P i C‑698/19 P podnoszą cztery zarzuty, których treść jest niemal identyczna, dotyczące: dokonanej przez Sąd oceny istnienia jednolitego i ciągłego naruszenia, czasu trwania jednolitego i ciągłego naruszenia, definicji jednolitego i ciągłego naruszenia oraz kwoty nałożonej grzywny.
27.
Na poparcie swojego odwołania wnosząca odwołanie w sprawie C‑699/19 P podnosi pięć zarzutów dotyczących: dokonanej przez Sąd oceny sentencji spornej decyzji, w której wskazano, że zarzucane wnoszącym odwołanie jednolite i ciągłe naruszenie składa się z kilku odrębnych naruszeń, okoliczności, że niektóre dowody zostały przeinaczone, czasu trwania uczestnictwa wnoszącej odwołanie w jednolitym i ciągłym naruszeniu, domniemanej i nieudowodnionej okoliczności, że wnosząca odwołanie wiedziała o jednolitym i ciągłym naruszeniu, oraz kwoty nałożonej grzywny.
28.
Na poparcie swojego odwołania wnoszące odwołanie w sprawie C‑700/19 P podnoszą cztery zarzuty dotyczące: dokonanej przez Sąd oceny sentencji spornej decyzji, w której wyjaśniono, że zarzucane jednolite i ciągłe naruszenie składa się z kilku odrębnych naruszeń, istnienia jednolitego i ciągłego naruszenia, naruszenia prawa do obrony oraz kompetencji Komisji.
29.
Na wstępie pragnę zauważyć, że w niektórych zarzutach czterech odwołań przedstawiono prawie takie same argumenty (
8
).
30.
Wnoszące odwołanie podzielają bowiem zarzuty dotyczące sentencji spornej decyzji, w której Komisja stwierdziła jednolite i ciągłe naruszenie, dodając sformułowanie „składające się z kilku odrębnych naruszeń”. Zdaniem wnoszących odwołanie ta „podwójna kwalifikacja” – jednolite i ciągłe naruszenie oraz odrębne naruszenia – nie została jasno wskazana w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów i nie została wystarczająco uzasadniona w spornej decyzji.
31.
Ponadto niektóre z wnoszących odwołanie zgadzają się również w kwestii obliczenia kary ze szczególnym uwzględnieniem zarzucanego naruszenia zasad proporcjonalności i równego traktowania.
32.
Zgodnie z wnioskiem Trybunału skupię się w mojej analizie, po pierwsze, na kwestii dotyczącej „podwójnej kwalifikacji”, która – jak widzieliśmy – jest wspólna dla wszystkich wnoszących odwołanie, oraz na odnoszących się do niej zarzutach odwoławczych (zob. śródtytuł A poniżej). Po drugie, przeanalizuję szczegółowo czwarty zarzut odwołania w sprawach C‑697/19 P i C‑698/19 P, dotyczący ustalenia kary (zob. śródtytuł B poniżej).
A.
W przedmiocie podwójnej kwalifikacji
1. Zwięzłe przedstawienie argumentów stron
– a) W przedmiocie naruszenia prawa do obrony
33.
Wnoszące odwołanie podnoszą, że zaskarżone wyroki naruszają prawo w zakresie, w jakim Sąd stwierdził, iż Komisja nie naruszyła ich prawa do obrony, zarzucając tymże wnoszącym odwołanie po raz pierwszy w spornej decyzji uczestnictwo w kilku odrębnych naruszeniach.
34.
W piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów wskazano, w szczególności w pkt 310, 317 i 318, istnienie jednolitego i ciągłego naruszenia. Jednakże w spornej decyzji Komisja uznała po raz pierwszy, że jednolite i ciągłe naruszenie składa się z kilku odrębnych naruszeń.
35.
Decyzja ta odbiega zatem istotnie od kwalifikacji zawartej w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów, w związku z czym przed wydaniem wspomnianej decyzji wnoszące odwołanie nie miały możliwości zakwestionowania kwalifikacji każdego z poszczególnych kontaktów jako odrębnego i niezależnego naruszenia. W ten sposób Sąd pominął wyrok z dnia 6 grudnia 2012 r., Komisja/Verhuizingen Coppens (C‑441/11 P, EU:C:2012:778), oraz wyrok Sądu z dnia 10 października 2014 r., Soliver/Komisja (T‑68/09, EU:T:2014:867).
36.
Ponadto różne kombinacje antykonkurencyjnych kontaktów, o których mowa w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów, mogły prowadzić do licznych możliwych naruszeń. W związku z tym nawet przy założeniu, że okoliczności faktyczne i związane z nimi dowody zostały już przedstawione w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów, kwalifikacja prawna, jaką Komisja zamierzała nadać tym okolicznościom faktycznym, nie została przedstawiona w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów. Wynika z tego, że wnoszące odwołanie nie mogły bronić się, ponieważ nie zrozumiały kwalifikacji przyjętej dla każdego możliwego naruszenia.
37.
W swoich uwagach Komisja przypomina na wstępie, że Sąd utrzymał w mocy sporną decyzję w zakresie dotyczącym jednolitego i ciągłego naruszenia oraz grzywny. Podniesione przez wnoszące odwołanie argumenty dotyczące tej części sentencji, w której stwierdzono incydentalnie, że jednolite i ciągłe naruszenie składa się z kilku odrębnych naruszeń, są zatem niedopuszczalne.
38.
Komisja utrzymuje ponadto, że Sąd słusznie oddalił zarzuty wnoszących odwołanie dotyczące podnoszonego naruszenia ich prawa do obrony. Po pierwsze, wnoszące odwołanie opierają swoje argumenty na błędnym założeniu co do ustaleń faktycznych. Z zaskarżonych wyroków wynika jasno, że już w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów poinformowano je o poszczególnych naruszeniach. Twierdzenie wnoszących odwołanie, zgodnie z którym Komisja nie wysłuchała ich w przedmiocie poszczególnych naruszeń, stoi w sprzeczności z jasnym sformułowaniem motywów 353, 354 i 375 pisma w sprawie przedstawienia zarzutów i opiera się na błędnej interpretacji orzecznictwa, ponieważ Trybunał orzekł już, że jeden lub więcej elementów szeregu działań lub ciągłego zachowania mogą same w sobie stanowić naruszenie art. 101 TFUE.
39.
Komisja wskazuje również, że wnoszące odwołanie zostały wysłuchane zarówno w przedmiocie jednolitego i ciągłego naruszenia, jak i w przedmiocie poszczególnych naruszeń, które się na nie składają, w związku z czym nie można uznać, że ich prawo do obrony zostało naruszone. W toku postępowania administracyjnego umożliwiono wnoszącym odwołanie zrozumienie, że zarzuca się im również pojedyncze zachowania składające się na jednolite i ciągłe naruszenie.
– b) W przedmiocie jednolitego i ciągłego naruszenia, które musi składać się z kilku odrębnych naruszeń
40.
Wnoszące odwołanie podnoszą, że Sąd naruszył prawo, uznając, iż jednolite i ciągłe naruszenie musi składać się z kilku odrębnych naruszeń.
41.
Uznawszy, że jednolite i ciągłe naruszenie musi składać się z odrębnych naruszeń, Sąd doszedł do wniosku sprzecznego z orzecznictwem Sądu (
9
) i Trybunału (
10
), w którym przyjęto jedynie możliwość, a nie konieczność, aby jednolite i ciągłe naruszenie składało się z odrębnych naruszeń.
42.
Zdaniem Komisji wnoszące odwołanie przeinaczyły treść zaskarżonych wyroków. Sąd stwierdził jedynie, że jednolite i ciągłe naruszenie zakłada „szereg zachowań”, które same w sobie mogą zostać zakwalifikowane jako odrębne naruszenia. Sąd dodał, że w niniejszej sprawie jednolite i ciągłe naruszenie rzeczywiście polegało na odrębnych naruszeniach, w odniesieniu do których wnoszące odwołanie zostały wysłuchane.
– c) W przedmiocie niewystarczającego i wewnętrznie sprzecznego uzasadnienia
43.
Wnoszące odwołanie zarzucają Sądowi, że naruszył prawo, stwierdziwszy, iż sporna decyzja jest wystarczająco uzasadniona w odniesieniu do istnienia kilku odrębnych naruszeń.
44.
Uzasadnienie nie pozwoliło na właściwe zrozumienie przyjętego środka, nie wyjaśniło związanych z nim powodów i było wewnętrznie sprzeczne (
11
).
45.
Komisja nie wyjaśniła w spornej decyzji ani charakteru i zakresu tych odrębnych naruszeń, ani ich kwalifikacji jako porozumienia lub uzgodnionej praktyki w rozumieniu art. 101 TFUE. Ponadto Sąd nie wyjaśnił powodów i dowodów na poparcie każdej kwalifikacji i nie wskazał przedsiębiorstw odpowiedzialnych za każde z poszczególnych naruszeń.
46.
Komisja uważa w swej odpowiedzi, że argumenty te powinny zostać oddalone.
47.
Wnoszące odwołanie mogły zrozumieć, zdaniem Komisji, powody decyzji i miały możliwość przedstawienia swoich argumentów w odniesieniu do każdego z przypisywanych im kontaktów antykonkurencyjnych.
48.
Komisja zauważa również, że po ustaleniu wystąpienia elementów naruszenia art. 101 ust. 1 TFUE nie ma znaczenia, czy forma zmowy zostanie zakwalifikowana jako porozumienie czy jako uzgodniona praktyka (
12
). Ponadto Komisja wskazuje, że Sąd słusznie stwierdził, iż wnoszące odwołanie błędnie uznały, że w spornej decyzji należało zakwalifikować poszczególne naruszenia jako „porozumienia” lub „uzgodnione praktyki”.
2. Ocena
49.
Kwestią prawną, na której skupię moją analizę, jest prawidłowość tej części zaskarżonego wyroku, w której uznano, że formuła przyjęta przez Komisję w sentencji decyzji w sprawach, które są przedmiotem niniejszego postępowania, jest zgodna z prawem Unii.
50.
W szczególności w ramach zarzutu trzeciego w sprawach C‑697/19 P i C‑698/19 P oraz zarzutu pierwszego w sprawach C‑699/19 P i C‑700/19 P zwrócono się do Trybunału o zbadanie, czy Sąd naruszył prawo, oddalając argumenty wnoszących odwołanie, zgodnie z którymi Komisja naruszyła ich prawo do obrony, ponieważ po raz pierwszy dopiero w spornej decyzji zarzuciła im uczestnictwo w kilku odrębnych naruszeniach.
51.
W decyzji końcowej Komisja, stwierdziwszy naruszenie art. 101 TFUE i art. 53 porozumienia EOG ze względu na udział zaangażowanych stron w jednolitym i ciągłym naruszeniu we wskazanych okresach, dodała, że to jednolite i ciągłe naruszenie „składa się” z różnych odrębnych naruszeń.
52.
Sąd, utrzymując w mocy w pierwszej instancji decyzję Komisji, stwierdził w zaskarżonym wyroku, że „[p]ojęcie jednolitego i ciągłego naruszenia zakłada szereg zachowań podejmowanych przez różne strony dążące do osiągnięcia tego samego antykonkurencyjnego celu gospodarczego” (pkt 238). Sąd stwierdził także, że „[z] samej koncepcji jednolitego i ciągłego naruszenia wynika zatem, że oznacza ona schemat zachowania. Skarżące nie mogą zatem twierdzić, że Komisja zmieniła swoje wnioski poprzez uwzględnienie, oprócz jednolitego i ciągłego naruszenia, różnych kontaktów dwustronnych, ponieważ to właśnie te kontakty dwustronne stanowią owo jednolite naruszenie” (pkt 239). „[N]ie ma zatem żadnej niespójności w motywie 352 [spornej] decyzji, ponieważ Komisja stwierdziła w nim, że kontakty stanowiły pojedyncze naruszenia i spełniały jednocześnie kryteria jednolitego i ciągłego naruszenia” (pkt 240) (
13
).
53.
Sąd wydaje się zatem popierać tezę, zgodnie z którą jednolite i ciągłe naruszenie zakłada wielość niezgodnych z prawem zachowań, i z tego względu okoliczność, że Komisja wyraźnie zarzuciła stronom w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów tylko jednolite i ciągłe naruszenie, nie stoi na przeszkodzie uznaniu w decyzji końcowej, że różne zachowania składające się na jednolite i ciągłe naruszenie są również niezgodne z prawem z punktu widzenia konkurencji.
54.
Zdaniem stron wynika z tego, że Komisja – co spotkało się z akceptacją ze strony Sądu – uznała, że zarówno jednolite i ciągłe naruszenie, jak i poszczególne zachowania, które miały miejsce między konkurencyjnymi przedsiębiorstwami we wskazanym okresie w odniesieniu do jednolitego naruszenia, stanowią naruszenia prawa konkurencji.
55.
Uważam, że w celu dokonania oceny zakresu tych zasadniczych twierdzeń należy przede wszystkim przeanalizować pojęcie jednolitego i ciągłego naruszenia w orzecznictwie Trybunału, aby ustalić, czy stwierdzenia Sądu przedstawione na poparcie prawidłowości decyzji Komisji są z nim zgodne zarówno z punktu widzenia prawa do obrony stron w postępowaniu, jak i z punktu widzenia adekwatności uzasadnienia Komisji, a ostatecznie Sądu.
56.
Zasadniczo kwestie, które należy zbadać, dotyczą: a) tego, czy dokonanie przez Komisję kwalifikacji prawnej poszczególnych zdarzeń o znamionach zmowy w przypadku jednolitego i ciągłego naruszenia jest konieczne, czy też nie; b) rzeczywistego zakresu, jaki należy przypisać różnym użytym wyrażeniom (naruszenia, zachowania, kontakty, działania); c) stopnia, w jakim decyzja końcowa Komisji może odbiegać od pisma w sprawie przedstawienia zarzutów; d) skutków, jakie użyte sformułowanie może wywoływać na płaszczyźnie nie tylko egzekwowania prawa na drodze publicznoprawnej, lecz również egzekwowania prawa na drodze prywatnoprawnej.
57.
Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem naruszenie art. 101 ust. 1 TFUE może wynikać nie tylko z pojedynczego działania, ale również z szeregu działań, a nawet z zachowania o charakterze ciągłym, nawet jeżeli jeden lub większa liczba elementów tego szeregu działań lub tego zachowania ciągłego mogłyby stanowić, same w sobie i odrębnie, naruszenie tego przepisu. W przypadku gdy poszczególne działania, z uwagi na ich identyczny cel polegający na zakłóceniu konkurencji na wspólnym rynku, wpisują się w „całościowy plan”, Komisja jest uprawniona do przypisania odpowiedzialności za te działania w zależności od udziału w naruszeniu rozpatrywanym jako całość (
14
).
58.
Przedsiębiorstwo uczestniczące w takim jednolitym i złożonym naruszeniu w drodze swoich własnych zachowań, które były objęte pojęciami porozumienia lub uzgodnionej praktyki mającej cel antykonkurencyjny w rozumieniu art. 101 ust. 1 TFUE i które miały przyczynić się do realizacji naruszenia w jego całości, może być tym samym również odpowiedzialne za zachowania innych przedsiębiorstw w ramach tego samego naruszenia przez cały okres jego udziału w owym naruszeniu. Ma to miejsce, jeżeli zostanie wykazane, że przedsiębiorstwo to zamierzało przyczynić się własnym zachowaniem do realizacji wspólnych celów wyznaczonych przez wszystkich uczestników tego porozumienia i że znało działania planowane lub wdrażane przez inne przedsiębiorstwa dla realizacji tych samych celów lub że w sposób rozsądny mogło je przewidzieć oraz że było gotowe ponieść związane z tym ryzyko (
15
).
59.
Uczestnictwo przedsiębiorstwa w jednolitym i ciągłym naruszeniu nie wymaga jego bezpośredniego udziału we wszystkich zachowaniach antykonkurencyjnych stanowiących to naruszenie ani też nie wymaga, aby wszystkie przedsiębiorstwa uczestniczące w jednolitym i ciągłym naruszeniu prowadziły działalność na tym samym rynku (
16
).
60.
Z powyższego wynika, że aby można było uznać, iż dane przedsiębiorstwo uczestniczyło w jednolitym naruszeniu prawa konkurencji Unii, należy wykazać, że: 1) przedsiębiorstwo to zamierzało przyczynić się swoim zachowaniem do wspólnych celów realizowanych przez ogół uczestników; oraz 2) było ono świadome zachowań o znamionach naruszenia planowanych lub podejmowanych przez inne przedsiębiorstwa w dążeniu do tych samych celów lub że mogło je rozsądnie przewidzieć i było gotowe zaakceptować związane z tym ryzyko (
17
).
61.
Pojęcie „jednolitego i ciągłego naruszenia” zakłada zatem istnienie „całościowego planu”, w który wpisują się różne działania ze względu na ich identyczny cel polegający na zakłóceniu konkurencji na rynku wewnętrznym, i to niezależnie od okoliczności, że jedno lub większa liczba takich działań mogą również, same w sobie i rozpatrywane odrębnie, stanowić naruszenie art. 101 TFUE.
62.
Moim zdaniem to właśnie jest kluczowa kwestia: jednolite i ciągłe naruszenie stanowi zachowanie o charakterze ciągłym, składające się z szeregu działań lub zachowań (w przypadku karteli takich jak te rozpatrywane w niniejszym postępowaniu, kontaktów między różnymi przedsiębiorstwami), ale nie jest sumą algebraiczną szeregu bezprawnych zachowań naruszających art. 101 TFUE.
63.
Niektóre zachowania, działania lub kontakty, które miały miejsce we wskazanym okresie w odniesieniu do jednolitego i ciągłego naruszenia, mogłyby same w sobie nie być niezgodne z prawem z punktu widzenia konkurencji lub mogłyby nie zostać w pełni ustalone w ich znaczeniu materialnym lub prawnym w toku postępowania.
64.
Jaka idea leży u podstaw wprowadzenia teorii jednolitego i ciągłego naruszenia?
65.
Doktryna „jednolitego i ciągłego naruszenia” wywodzi się z koncepcji szeroko rozpowszechnionej w porządkach prawnych państw członkowskich Unii Europejskiej, dotyczącej przypisania odpowiedzialności za naruszenia popełnione przez kilku sprawców w zależności od ich udziału w naruszeniu jako całości (
18
).
66.
Odgrywa ona rolę domniemania prawnego, za pomocą którego Komisja (lub krajowy organ ochrony konkurencji) może stwierdzić istnienie jednolitego naruszenia prawa konkurencji w danym okresie i w odniesieniu do określonej liczby przedsiębiorstw „nie tylko na podstawie pojedynczego działania, lecz również szeregu działań lub zachowania o charakterze ciągłym” (
19
).
67.
Niewątpliwie zastosowanie przez Komisję doktryny „jednolitego i ciągłego naruszenia” ułatwia jej rolę organu egzekwującego prawo w stosowaniu art. 101 ust. 1 TFUE, w szczególności w odniesieniu do zarzutów o zmowę między wieloma stronami.
68.
Naruszenie polegające na „jednolitym i ciągłym” schemacie zachowania w pewnym okresie stanowi odpowiedź na szereg delikatnych kwestii praktycznych, które mogą pojawić się w każdym złożonym zarzucie dotyczącym zmowy w odniesieniu do stosowania terminu przedawnienia, i zmniejsza ciężar dowodu koniecznego do wykazania w ramach kontroli sądowej, że zachowanie o znamionach zmowy trwało przez cały okres dochodzenia (
20
).
69.
Jak zauważono również w piśmiennictwie, instytucja „jednolitego i ciągłego naruszenia znacząco zmniejsza ciężar, jaki Komisja musiałaby w przeciwnym razie ponieść w celu ustalenia istnienia zmowy, w szczególności gdy kartel trwał przez długi okres, podczas którego charakter zmowy mógł się różnić między różnymi stronami lub w różnym czasie” (
21
).
70.
Zmniejszenie ciężaru dowodu w odniesieniu do konkretnych okresów i zdarzeń – i taka jest logika leżąca u podstaw tej instytucji – jest równoważone koniecznością wykazania istnienia wspólnego celu i świadomości działań innych przedsiębiorstw.
71.
Natomiast jeśli nie mamy do czynienia z jednolitym i ciągłym naruszeniem, ciężar dowodu w odniesieniu do poszczególnych zachowań (w niniejszym przypadku, na przykład kontaktów między konkurującymi przedsiębiorstwami) będzie ponownie szczególnie rygorystyczny.
72.
Jest więc z pewnością możliwe i w pełni zgodne z prawem, aby Komisja stwierdziła naruszenie art. 101 TFUE poprzez uznanie różnych zachowań za bezprawne same w sobie, a jednocześnie za stanowiące część jednej strategii o znamionach zmowy, mającej opisane powyżej cechy jednolitego i ciągłego naruszenia.
73.
Jednakże w niniejszym przypadku na Komisji spoczywa ciężar uzasadnienia i ciężar dowodu inny niż w przypadku, gdyby miała ona zakwalifikować zachowanie przedsiębiorstw wyłącznie jako jednolite i ciągłe naruszenie.
74.
Jak już bowiem wspomniano, rzeczone jednolite i ciągłe naruszenie składa się zawsze z wielu zdarzeń lub kontaktów, które, aby mogły zostać łącznie uznane za bezprawne z punktu widzenia konkurencji, muszą mieć cechy wskazane powyżej. Poszczególne zdarzenia lub kontakty w ramach ogólnego zachowania niekoniecznie muszą same w sobie kwalifikować się jako naruszenie konkurencji.
75.
Trybunał wyjaśnił w kilku orzeczeniach, że jeżeli przedsiębiorstwo uczestniczyło bezpośrednio w jednym lub większej liczbie zachowań antykonkurencyjnych stanowiących jednolite i ciągłe naruszenie, ale nie zostało wykazane, że poprzez swoje własne zachowanie zamierzało ono przyczynić się do realizacji wspólnych celów wyznaczonych przez pozostałych uczestników kartelu i że znało wszystkie zachowania stanowiące naruszenie, planowane lub wdrażane przez inne przedsiębiorstwa dla realizacji tych samych celów, lub że w sposób rozsądny mogło je przewidzieć oraz że było gotowe ponieść związane z tym ryzyko, Komisja jest uprawniona do przypisania mu odpowiedzialności jedynie za zachowania, w których uczestniczyło ono bezpośrednio, i za zachowania planowane lub wdrażane przez innych uczestników dla realizacji tych samych celów co cele tego przedsiębiorstwa, co do których wykazano, że wiedziało ono o nich lub że w sposób rozsądny mogło je przewidzieć i było gotowe ponieść związane z tym ryzyko (
22
).
76.
Nie może to jednak prowadzić do zwolnienia tego przedsiębiorstwa z odpowiedzialności za zachowania, co do których jest bezsporne, że wzięło w nich ono udział lub za które może być ono faktycznie uznane odpowiedzialnym. Fakt, że dane przedsiębiorstwo nie uczestniczyło we wszystkich elementach składowych kartelu lub że odgrywało ono nieznaczną rolę w elementach, w których uczestniczyło, nie ma bowiem znaczenia dla stwierdzenia, że popełniło ono naruszenie, gdyż te elementy składowe należy uwzględnić jedynie przy ocenie wagi naruszenia i ewentualnie określeniu grzywny (
23
).
77.
Trybunał wyjaśnił jednak, że „[p]odzielenie w ten sposób decyzji Komisji kwalifikującej cały kartel jako naruszenie jednolite i ciągłe jest jednak możliwe, jedynie jeżeli z jednej strony danemu przedsiębiorstwu umożliwiono w toku postępowania administracyjnego zrozumienie, że zarzuca mu się również każde z zachowań stanowiących ten kartel, a tym samym obronę w tym względzie, i jeżeli z drugiej strony decyzja ta jest wystarczająco jasna w tym względzie” (
24
).
78.
Jak już wspomniano, jednolite i ciągłe naruszenie zmniejsza ciężar uzasadnienia i ciężar dowodu spoczywający na Komisji, która po wykazaniu istnienia całościowego planu i wspólnego celu antykonkurencyjnego nie jest zobowiązana do wykazania niezgodności z prawem każdego z zachowań.
79.
Z tego powodu Komisja nie może jednak zasadnie uznać, że po stwierdzeniu i udowodnieniu jednolitego i ciągłego naruszenia wszystkie składające się na nie pojedyncze zdarzenia lub kontakty należy również uznać za stwierdzone i udowodnione naruszenia konkurencji.
80.
W ten sposób bowiem Komisja uzyskałaby niesłuszną korzyść polegającą na zmniejszeniu ciężaru uzasadnienia i ciężaru dowodu ze względu na zakwalifikowanie naruszenia jako jednolitego i ciągłego, lecz jednocześnie, w przypadku gdyby w wyniku kontroli sądowej przestały być spełnione przesłanki prawne dotyczące zakwalifikowania zachowania jako jednolitego i ciągłego naruszenia, decyzja mogłaby zostać „zachowana” i zostać poddana kontroli sądowej na tej podstawie, że poszczególne zachowania składające się na jednolite i ciągłe naruszenie były niezgodne z prawem.
81.
Argument Komisji, zgodnie z którym ten zarzut odwołania jest bezskuteczny, ponieważ jest on uzależniony od stwierdzenia braku jednolitego i ciągłego naruszenia, nie jest zatem przekonujący.
82.
Wbrew temu, co twierdzi Komisja w swojej odpowiedzi, przedstawione w odwołaniu argumenty dotyczące wniosku ubocznego decyzji, zgodnie z którym jednolite i ciągłe naruszenie obejmowało szereg niezależnych naruszeń, nie są bezskuteczne. Przeciwnie, mają one istotny wpływ na postępowanie i na skutki decyzji.
83.
Komisja mogłaby wprawdzie zastosować podwójną kwalifikację, ale aby było to zgodne z prawem, musiałaby to wyraźnie zaznaczyć już na etapie pisma w sprawie przedstawienia zarzutów stronom oraz ponieść związany z tym ciężar uzasadnienia i ciężar dowodu.
84.
Mimo iż w orzecznictwie Trybunału (
25
) dopuszcza się możliwość wystąpienia różnic między pismem w sprawie przedstawienia zarzutów a decyzją końcową, wynikających właśnie z kontradyktoryjności postępowania oraz dogłębnego zbadania kwestii prawnych i ekonomicznych w toku postępowania dowodowego, kwalifikacja okoliczności faktycznych i zachowań powinna być spójna od początku do końca samego postępowania.
85.
Przestrzeganie prawa do obrony w postępowaniach administracyjnych w dziedzinie konkurencji stanowi ogólną zasadę prawa Unii, której poszanowanie zapewnia Trybunał (
26
). Zasada ta wymaga, aby w toku postępowania administracyjnego umożliwić zainteresowanemu przedsiębiorstwu przedstawienie w skuteczny sposób jego stanowiska w przedmiocie prawdziwości i znaczenia dla sprawy podnoszonych faktów i okoliczności, a także w przedmiocie dokumentów uwzględnionych przez Komisję na poparcie jej twierdzenia, że doszło do naruszenia postanowień traktatu Unii (
27
).
86.
Artykuł 27 ust. 1 rozporządzenia nr 1/2003 przewiduje, że stronom wysyła się pismo w sprawie przedstawienia zarzutów. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem pismo to powinno przedstawiać w jasny sposób wszystkie istotne elementy, na których Komisja opiera się na tym etapie postępowania.
87.
Owo wskazanie może mieć jednak zwięzłą formę, a decyzja nie musi koniecznie być kopią pisma w sprawie przedstawienia zarzutów, gdyż pismo to jest dokumentem roboczym, w którym ocena faktyczna i prawna ma charakter wyłącznie tymczasowy (
28
).
88.
Niewątpliwie, jak twierdzi Sąd w zaskarżonych wyrokach, kwalifikacja prawna okoliczności faktycznych zawarta w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów może być z definicji jedynie tymczasowa, a późniejsza decyzja Komisji nie może zostać uznana za nieważną tylko z tego powodu, że ostateczne wnioski wyciągnięte z tych okoliczności faktycznych nie odpowiadają dokładnie owej tymczasowej kwalifikacji (
29
). Komisja powinna bowiem mieć możliwość doprecyzowania rzeczonej kwalifikacji w decyzji końcowej, biorąc pod uwagę informacje wynikające z postępowania administracyjnego, aby odstąpić od zarzutów lub zastrzeżeń, które okazały się bezzasadne, albo w celu dopracowania i uzupełnienia pod względem faktycznym oraz prawnym argumentów służących do poparcia zarzutów, które podtrzymuje, pod warunkiem jednak, że opiera się ona jedynie na okolicznościach faktycznych, co do których zainteresowani mieli możliwość zajęcia stanowiska, oraz że przedstawiła w toku postępowania administracyjnego elementy niezbędne do obrony (
30
).
89.
Jeżeli jednak w toku postępowania dowodowego pojawią się dowody, które przekonają Komisję do wprowadzenia rzeczywistej zmiany przedmiotu postępowania, procedura pozwala na taką zmianę, nawet istotną, za pomocą instrumentu, który jednocześnie gwarantuje również prawo stron do obrony: uzupełniające pismo w sprawie przedstawienia zarzutów.
90.
W piśmie tym Komisja powinna rozważyć analitycznie wszystkie kontakty między stronami, uzasadniając kwalifikację prawną i bezprawny charakter każdego z tych kontaktów.
91.
Umożliwiłoby to pełne skorzystanie z prawa stron do obrony i pełną kontrolę sądową każdego zachowania zarzucanego stronom, oprócz oczywiście jednolitego i ciągłego naruszenia.
92.
W niniejszej sprawie w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów przedstawiono szczegółowo zarzucane okoliczności faktyczne. Jednakże Komisja ograniczyła się do zakwalifikowania wszystkich dwustronnych kontaktów między uczestnikami kartelu jako jednolitego i ciągłego naruszenia, powołując się jedynie na możliwość zakwalifikowania każdego indywidualnego kontaktu jako odrębnego naruszenia, nie wdając się w szczegóły. W decyzji końcowej Komisja zastosowała ten sam tok rozumowania w całym swoim uzasadnieniu z tym wyjątkiem, że w sentencji dokonała podwójnej kwalifikacji.
93.
Nie można zgodzić się ze stanowiskiem Sądu, który powołuje się na argument Komisji, zgodnie z którym strony były świadome zarzucanych im poszczególnych zachowań i broniły się w odniesieniu do tych zarzutów, ponieważ jednolite i ciągłe naruszenie składa się z szeregu okoliczności faktycznych, kontaktów i zdarzeń, z których każde zostało wymienione przez Komisję i było znane stronom.
94.
W argumentacji tej pomylono samo istnienie okoliczności faktycznej lub kontaktu między stronami, jego wymienienie i przedstawienie stronom z jego kwalifikacją prawną.
95.
Moim zdaniem to właśnie w tej kwestii Sąd został wprowadzony w błąd przez argumenty Komisji.
96.
Świadczy o tym na przykład pkt 242 wyroku T‑762/15, w którym Sąd stwierdza, że, „jak utrzymuje Komisja i czemu nie zaprzeczyły skarżące, skarżące zakwestionowały każdy kontakt odrębnie i szczegółowo w odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów i udało im się przekonać Komisję, aby nie podtrzymywała swoich zarzutów dotyczących niektórych kontaktów dwustronnych”.
97.
Nie ulega wątpliwości, że z punktu widzenia stanu faktycznego już w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów Komisja odniosła się do wszystkich poszczególnych kontaktów między konkurentami jako do elementów mogących tworzyć całościowy obraz bezprawnych zmów, a strony bez wątpienia miały możliwość obrony w odniesieniu do istnienia i sposobu, w jaki odbywały się spotkania lub inne kontakty.
98.
Nieprzedstawienie przez Komisję w toku całego postępowania aż do momentu wydania decyzji końcowej wyjaśnień co do dokonanego przez nią wyboru, by dokonać kwalifikacji prawnej każdego ze wspomnianych kontaktów, nie pozwoliło przedsiębiorstwom, które wnoszą odwołanie w niniejszej sprawie, na skorzystanie w pełni z ich prawa do obrony.
99.
Co prawda dokonanie kwalifikacji każdego antykonkurencyjnego zachowania jako porozumienia lub uzgodnionej praktyki nie jest konieczne; konieczne jest jednak, aby organ, który egzekwuje prawo na drodze publicznoprawnej, zakwalifikował ten konkretny fakt jako sprzeczny z prawem i bezprawny, aby umożliwić stronom obronę nie tylko w odniesieniu do jego istnienia lub braku i dotyczących go okoliczności faktycznych, lecz również w odniesieniu do aspektów prawnych, na podstawie których uważa się, że ów fakt może zostać uznany za zachowanie naruszające art. 101 TFUE.
100.
W związku z powyższym należy zauważyć, że twierdzenie, zgodnie z którym jednolite i ciągłe naruszenie stanowi sumę wielu niezależnych naruszeń, z których każde zostało wykazane indywidualnie ze względu na fakt, iż stwierdzono istnienie jednolitego i ciągłego naruszenia, nie znajduje żadnej podstawy logicznej ani prawnej, ani też żadnego oparcia w orzecznictwie Trybunału.
101.
Można uznać, że obie strony postępowania (organ egzekwujący prawo i przedsiębiorstwa, którym zarzuca się naruszenie) mogą mieć interes w zakwalifikowaniu powtarzających się zachowań jako jednolitego i ciągłego naruszenia: organ egzekwujący prawo, ponieważ, jak już zauważono, taka kwalifikacja może zmniejszyć ciężar dowodu w odniesieniu do poszczególnych zdarzeń składających się na ciągłe naruszenie; przedsiębiorstwa, którym zarzuca się naruszenie, ponieważ kara zostanie nałożona poprzez obliczenie procentowej wartości obrotu proporcjonalnie do poszczególnych naruszeń, a uniknięcie przypisania wielu różnych zachowań mogłoby mieć swoją korzyść ekonomiczną.
102.
Ponieważ jednak, jak skutecznie podnosi się w doktrynie, zarzucenie odrębnych naruszeń niekoniecznie jest korzystniejsze dla podmiotu, któremu zarzuca się owe naruszenia, i będzie to zależało od okoliczności sprawy, „jest pewne, że domniemanie niewinności powinno odgrywać rolę w odniesieniu do okoliczności faktycznych, na podstawie których należy wykazać poszczególne naruszenia. Albo te okoliczności faktyczne są udowodnione, albo nie” (
31
).
103.
Nie ma zatem „»domniemania odrębnych naruszeń«, które ma zastosowanie w przypadku wątpliwości, przy założeniu, że taka sytuacja będzie siłą rzeczy »lepsza« dla przedsiębiorstwa. W przypadku bowiem gdy Komisja stwierdza, że doszło do odrębnych naruszeń, skarżący, którzy byliby w lepszej sytuacji, gdyby naruszenie było jednolite, mogą podważyć to stwierdzenie (co miało miejsce wielokrotnie), a Komisja będzie musiała również przekonać sąd, że doszło do odrębnych naruszeń, co świadczy o tym, że istnienie odrębnych naruszeń musi zostać sprawdzone, a nie»domniemane«” (
32
).
104.
Skutki podwójnej kwalifikacji dokonanej na zbyt późnym etapie, dopiero w decyzji końcowej, mogą być liczne nie tylko z analizowanego powyżej punktu widzenia egzekwowania prawa na drodze publicznoprawnej, lecz również z punktu widzenia egzekwowania prawa na drodze prywatnoprawnej.
105.
Stwierdzenie Komisji, które nie ogranicza się do jednolitego i ciągłego naruszenia, ale obejmuje również poszczególne zachowania w rozpatrywanym okresie, mogłoby mieć znaczący wpływ na ewentualne roszczenia odszkodowawcze wnoszone do sądów krajowych.
106.
Przypadek jednolitego i ciągłego naruszenia pozwala bowiem Komisji uznać za udowodnioną bezprawność zachowania przedsiębiorstwa przez cały rozpatrywany okres, nawet jeśli teoretycznie, w odniesieniu do niektórych okresów, choćby one nie były krótkie, nie ma rzeczywistych dowodów na kontakty między stronami lub niektórymi z nich. Powyższe opiera się na założeniu, że udowodnione zostały przesłanki uznania danego naruszenia za jednolite i ciągłe: wspólny cel oraz zaangażowanie przedsiębiorstw w ogólne zachowanie innych podmiotów w sposób opisany powyżej.
107.
Z punktu widzenia czasu trwania naruszenia jednolite i ciągłe naruszenie mogłoby zatem narażać uczestniczące w nim przedsiębiorstwa na ryzyko przypisania im bezprawnego zachowania obejmującego dłuższy okres niż w przypadku, gdyby zostały im przypisane poszczególne zachowania, które są odległe w czasie, a więc przy zachowaniu ciągłości między jednym a drugim zachowaniem.
108.
Jednakże z punktu widzenia zakresu stwierdzenia bezprawności oraz związanego z tym ciężaru dowodu tok rozumowania może być odwrotny. Innymi słowy, przedsiębiorstwa uczestniczące w naruszeniu znajdują się w sytuacji, w której – właśnie dlatego, że nie wszystkie pojedyncze kontakty lub zachowania składające się na jednolite i ciągłe naruszenie zostały uznane za bezprawne – powództwa wnoszone do sądów krajowych o naprawienie szkody spowodowanej naruszeniem konkurencji nie mogą zostać całkowicie zwolnione z obowiązku udowodnienia bezprawności pojedynczych kontaktów lub zachowań ze względu na stwierdzenie Komisji.
109.
Ma to duże znaczenie praktyczne przede wszystkim ze względu na fakt, że krąg osób uprawnionych do wystąpienia z roszczeniem odszkodowawczym przeciwko przedsiębiorstwom, których dotyczy decyzja Komisji, jest bardzo zróżnicowany, także z uwagi na najnowsze orzecznictwo Trybunału, zgodnie z którym „zarówno zapewnienie pełnej skuteczności i effet utile art. 101 TFUE, jak i skuteczna ochrona przed szkodliwymi konsekwencjami naruszenia reguł konkurencji zostałyby poważnie zagrożone, gdyby ograniczono możliwość dochodzenia odszkodowania za szkodę powstałą w wyniku działania kartelu do dostawców i nabywców na rynku, którego dotyczy kartel” (
33
).
110.
Ponieważ w przypadkach podobnych do tego, który jest przedmiotem niniejszego postępowania, chodzi o zachowania związane z postępowaniami przetargowymi, w każdym poszczególnym przetargu może być wiele podmiotów uczestniczących w naruszeniu i znaczna liczba podmiotów, które z powodu naruszenia konkurencji mogłyby żądać naprawienia szkody spowodowanej zakłóceniem konkurencji na danym rynku.
111.
Na podstawie całości powyższych rozważań uważam, że można uznać, iż Sąd naruszył prawo, uznając, że formuła przyjęta przez Komisję w decyzji końcowej, zgodnie z którą jednolite i ciągłe naruszenie składa się z różnych odrębnych naruszeń, jest prawidłowa w świetle prawa Unii.
112.
Należałoby zatem uchylić zaskarżony wyrok w zakresie, w jakim oddalono w nim zarzut drugi i zarzut czwarty podniesiony przez wnoszące odwołanie w pierwszej instancji, dotyczący podwójnej kwalifikacji kartelu.
113.
Zgodnie z art. 61 akapit pierwszy zdanie drugie statutu Trybunału w przypadku uchylenia orzeczenia Sądu Trybunał może wydać orzeczenie ostateczne w sprawie, jeśli stan postępowania na to pozwala.
114.
Moim zdaniem tak właśnie jest w niniejszej sprawie, przynajmniej w odniesieniu do tego zarzutu odwołania.
115.
Należy stwierdzić częściową nieważność decyzji Komisji w zakresie, w jakim uznano w niej, że jednolite i ciągłe naruszenie musi koniecznie składać się z odrębnych naruszeń.
116.
Prawo do obrony stron postępowania zostało bowiem częściowo ograniczone, a przyjęta formuła miała i mogłaby mieć znaczące konsekwencje ze szkodą dla przedsiębiorstw uczestniczących w naruszeniu.
117.
Jednakże moim zdaniem to naruszenie prawa nie miało wpływu na ogólną systematykę zaskarżonego wyroku i na systematykę spornej decyzji. Usuwając bowiem z sentencji formułę „podwójnej kwalifikacji”, jednolite i ciągłe naruszenie pozostaje w pełni wykazane, a – jak można zrozumieć – wysokość kary została obliczona wyłącznie na podstawie jednolitego i ciągłego naruszenia.
118.
Zgodnie z orzecznictwem Trybunału (
34
) częściowe uwzględnienie zarzutu dotyczącego analizowanej przeze mnie kwestii nie wymaga stwierdzenia nieważności całej decyzji, lecz jedynie opisanej powyżej części.
119.
Ponieważ przedmiotem decyzji Komisji stwierdzającej udział przedsiębiorstwa w kartelu z naruszeniem art. 101 TFUE jest stwierdzenie co najmniej jednego zachowania stanowiącego takie naruszenie, stwierdzenie nieważności w części nie może zmienić istoty tej decyzji.
B.
W przedmiocie ustalenia kary
1. Zwięzłe przedstawienie argumentów stron
120.
W zarzucie czwartym wnoszące odwołanie w sprawach C‑697/19 P i C‑698/19 P podnoszą, że poprzez utrzymanie w mocy kwoty nałożonej na nie grzywny na podstawie tych samych dochodów, które posłużyły do obliczenia odrębnej grzywny nałożonej odpowiednio na spółki Lite-On i Quanta, Sąd dopuścił się naruszenia prawa, naruszył zasady równego traktowania i proporcjonalności oraz uchybił obowiązkowi uzasadnienia. Ten zarzut odwołania dzieli się na trzy części.
121.
W celu ułatwienia wywodu w dalszej części przedstawię jedynie to, co wnoszące odwołanie podnoszą w odniesieniu do sprawy C‑697/19 P.
a) W przedmiocie części pierwszej zarzutu czwartego
122.
W części pierwszej wnoszące odwołanie podnoszą, że Sąd naruszył zasadę równego traktowania, która w niniejszej sprawie opiera się na przewidzianym w wytycznych w sprawie metody ustalania grzywien kryterium, zgodnie z którym wartość sprzedaży powinna odzwierciedlać gospodarcze znaczenie naruszenia oraz stopień zaangażowania każdego z uczestniczących w nim przedsiębiorstw.
123.
Sony twierdzi, że w okresie zarzucanego naruszenia spółka Lite-On produkowała ODD, które następnie były sprzedawane pod marką Sony. W ramach porozumień o podziale dochodów między wnoszącymi odwołanie a spółką Lite-On wnoszące odwołanie wypłacały na rzecz Lite-On dochody odpowiadające produktom zaprojektowanym i wytworzonym przez spółkę Lite-On. Jednakże, zamiast przypisać tę sprzedaż spółce, która ostatecznie uzyskuje obroty, to znaczy spółce Lite-On, przy określaniu wartości sprzedaży dla celów ustalenia kwoty grzywny, w decyzji potraktowano te przychody jako obroty zarówno spółki Sony, jak i spółki Lite-On. Innymi słowy, te same przychody zostały naliczone dwukrotnie w decyzji. Postępując w ten sposób, Komisja odeszła od swojej utrwalonej praktyki.
124.
Komisja uważa na wstępie, że część pierwsza zarzutu czwartego jest niedopuszczalna, ponieważ wnoszące odwołanie wnoszą o ponowne rozpatrzenie skargi wniesionej do Sądu, nie wskazują przy tym żadnego konkretnego błędu w zaskarżonym wyroku, a takie ponowne rozpatrzenie nie należy do kompetencji Trybunału (
35
).
125.
W każdym razie ta część zarzutu powinna zostać oddalona jako bezzasadna. Po pierwsze, pkt 13 wytycznych w sprawie metody ustalania grzywien odnosi się do sprzedaży bezpośrednio lub pośrednio związanej z naruszeniem, a nie do sprzedaży, na którą miało wpływ naruszenie. Oznacza to, że Komisja nie ma żadnego obowiązku ustalenia, na którą poszczególną sprzedaż naruszenie miało wpływ. Jeśli bowiem z jednej strony należy zwrócić szczególną uwagę na gospodarcze znaczenie naruszenia, to z drugiej strony aspekt ten należy wyważyć poprzez uwzględnienie konieczności zapewnienia, by grzywna umożliwiała skuteczne zastosowanie kary zgodnie z zasadami legalności i proporcjonalności.
126.
Po drugie, biorąc pod uwagę, że zachowanie wnoszących odwołanie nie różni się zasadniczo od zachowania innych adresatów spornej decyzji, obliczenie wysokości grzywny nałożonej na wnoszące odwołanie z uwzględnieniem ich sprzedaży ODD na rzecz spółki Dell, a zatem stopnia ich zaangażowania w naruszenie, jest zgodne z zasadą równego traktowania.
127.
Po trzecie, argumenty wnoszących odwołanie nie opierają się na metodzie ustalenia nałożonej na nie grzywny, lecz raczej na metodzie ustalenia grzywny nałożonej na spółkę Lite-On. Jednakże adekwatność grzywny nałożonej na spółkę Lite-On nie jest przedmiotem niniejszego postępowania i nie może stanowić obiektywnej podstawy uzasadniającej obniżenie wysokości grzywny. Po czwarte, współpraca wnoszących odwołanie ze spółką Lite-On nie umniejsza stopnia ich zaangażowania w naruszenie. Obliczenie uznane przez wnoszące odwołanie za prawidłowe prowadziłoby zatem do arbitralnej dyskryminacji pozostałych adresatów spornej decyzji, z naruszeniem zasady równego traktowania. Po piąte, w odniesieniu do okoliczności, że wnoszące odwołanie powołują się na wcześniejszą praktykę decyzyjną Komisji, Sąd słusznie zauważył, iż porównanie sytuacji adresata decyzji z sytuacją innych przedsiębiorstw nie może podważyć zgodności z prawem spornej decyzji w zakresie, w jakim stwierdzono w niej wykazane naruszenie i nałożono za nie karę (
36
).
b) W przedmiocie części drugiej zarzutu czwartego
128.
W części drugiej wnoszące odwołanie podnoszą, że Sąd naruszył obowiązek uzasadnienia, nie biorąc pod uwagę argumentu, zgodnie z którym dwukrotne naliczenie zwiększyło niezgodnie z prawem gospodarcze znaczenie zarzucanego naruszenia, a w konsekwencji nałożoną na nie grzywnę.
129.
Komisja uważa, że ta część zarzutu jest bezzasadna. Sąd potwierdził, że wartością sprzedaży uwzględnioną w spornej decyzji w celu ustalenia kwoty podstawowej grzywny była wartość sprzedaży bezpośredniej dokonanej przez wnoszące odwołanie na rzecz spółki Dell. W oparciu o orzecznictwo, o którym mowa w pkt 265–269 zaskarżonego wyroku, Sąd słusznie wziął pod uwagę wartość tej sprzedaży bezpośredniej w celu ustalenia wartości produktów w związku z naruszeniem. Wreszcie, zgodnie z zaskarżonym wyrokiem metoda, na którą powołują się wnoszące odwołanie, wiąże się z ryzykiem obejścia prawa i nierównym traktowaniem w porównaniu z innymi adresatami decyzji.
c) W przedmiocie części trzeciej zarzutu czwartego
130.
W części
trzeciej wnoszące odwołanie podnoszą, że Sąd naruszył prawo, oddalając argument wnoszących odwołanie, zgodnie z którym Komisja nie uzasadniła okoliczności, iż odeszła od swej utrwalonej praktyki.
131.
Komisja podnosi, że Sąd słusznie uznał, iż w spornej decyzji przedstawiono powody, dla których kwota grzywny nałożonej na wnoszące odwołanie została obliczona zgodnie z pkt 13 wytycznych w sprawie metody ustalania grzywien, oraz że w decyzji wyjaśniono również, dlaczego odejście od tego podejścia w odniesieniu do wnoszących odwołanie nie byłoby właściwe. W związku z tym, w zakresie, w jakim w spornej decyzji zastosowano pkt 13 wytycznych w sprawie metody ustalania grzywien w tradycyjny sposób, nie jest konieczne, aby w decyzji tej uzasadniono nieistniejące odstępstwo od owych wytycznych.
2. Ocena
132.
Przeanalizuję łącznie trzy części czwartego zarzutu odwołania, ponieważ kwestia prawna, o której dogłębne zbadanie zwrócił się do mnie Trybunał, dotyczy domniemanego naruszenia prawa, jakiego miał dopuścić się Sąd, utrzymując w mocy, jako wolną od wad, decyzję Komisji w zakresie, w jakim naliczono w niej dwukrotnie przychody spółek Sony i Lite-On, które były przedmiotem porozumienia o podziale dochodów. Zdaniem wnoszących odwołanie w ten sposób zostały naruszone zasady równego traktowania i proporcjonalności, a Sąd uchybił szczególnym obowiązkom uzasadnienia. Komisja odeszła bowiem od metody przedstawionej w wytycznych w sprawie metody ustalania grzywien, biorąc pod uwagę sprzedaż między uczestnikami kartelu i podkreślając w ten sposób gospodarcze znaczenie roli odgrywanej przez wnoszące odwołanie w kartelu.
133.
Uważam przede wszystkim, że zarzuty odwołania dotyczące ustalenia kary nie są, jak twierdzi Komisja, niedopuszczalne, ponieważ z kontekstu argumentów przedstawionych przez wnoszące odwołanie wynika w sposób dorozumiany, lecz wyraźny, odesłanie do pkt 263–276 zaskarżonego wyroku.
134.
Przechodząc teraz do kwestii będącej przedmiotem zarzutu stron, to znaczy domniemanego „podwójnego naliczenia”, zdaniem Sądu Komisja zastosowała metodę przedstawioną w wytycznych w sprawie metody ustalania grzywien, ustalając kwotę podstawową grzywny na podstawie sprzedaży napędów optycznych zafakturowanej na rzecz spółki Dell (motyw 528 spornej decyzji).
135.
Ze względu na umowę o partnerstwie zawartą z wnoszącymi odwołanie spółkami Sony spółka Lite-On nie zarejestrowała sprzedaży bezpośredniej na rzecz spółki Dell. W konsekwencji, w odniesieniu do spółki Lite-On – a nie wnoszących odwołanie – Komisja oparła swoją decyzję raczej na wartości sprzedaży spółki Lite-On na rzecz wnoszących odwołanie, a nie na (nieistniejącej) sprzedaży spółki Lite-On na rzecz spółki Dell.
136.
Sąd stwierdził w tej kwestii, że „zgodnie z wyjaśnieniami przedstawionymi przez skarżące w ramach porozumień zawartych między spółkami Lite-On i Sony Lite-On projektowała i wytwarzała produkty ODD, które następnie były sprzedawane pod marką Sony. Umowy i zlecenia klientów były formalnie zawierane ze spółką Sony i to spółka Sony otrzymywała zapłatę od klientów. W związku z tym trudno zrozumieć argumentację skarżących, zgodnie z którą Komisja dwukrotnie policzyła sprzedaż dokonaną na rzecz spółki Dell, ponieważ to spółka Sony otrzymywała przychody od spółki Dell. W każdym razie należy przypomnieć, że zgodnie z pkt 13 wytycznych w sprawie metody ustalania grzywien w celu ustalenia kwoty podstawowej grzywny Komisja uwzględni wartość sprzedaży dóbr lub usług zrealizowanych przez przedsiębiorstwo, mających bezpośredni lub pośredni związek z naruszeniem” (
37
).
137.
Ponadto „przy ustalaniu kwoty grzywien za naruszenia prawa konkurencji Komisja powinna wziąć pod uwagę nie tylko wagę naruszenia i szczególne okoliczności sprawy, lecz także kontekst, w którym naruszenie zostało popełnione, oraz zapewnić, aby jej działania miały skutek odstraszający, w szczególności w przypadku naruszeń szczególnie szkodliwych dla osiągnięcia celów Unii. Waga naruszeń musi być oceniana na podstawie wielu czynników, takich jak szczególne okoliczności sprawy, jej kontekst i odstraszający skutek grzywien, bez wiążącej lub wyczerpującej listy kryteriów, które muszą być koniecznie brane pod uwagę. Ponadto Sąd wskazał już, że Komisja nie była w żadnym razie zobowiązana do ustalenia, na które indywidualne sprzedaże miał wpływ kartel” (
38
).
138.
Sąd stwierdził, że „w niniejszej sprawie, gdy Komisja badała wartość sprzedaży dóbr, których naruszenie dotyczyło bezpośrednio lub pośrednio zgodnie z pkt 13 wytycznych w sprawie metody ustalania grzywien, logiczne było, że posłużyła się ona bezpośrednią sprzedażą skarżących na rzecz spółki Dell jako podstawą ustalenia kwoty grzywny. W tym względzie broniona przez skarżących metoda polegająca na odliczeniu od przychodów uzyskanych przez spółkę Sony od spółki Dell przychodów wypłaconych na rzecz spółki Lite-On na podstawie porozumień obowiązujących między spółkami Sony a Lite-On w odnośnym okresie w celu uniknięcia »podwójnego naliczenia«, pomimo wyjaśnienia skarżących, zgodnie z którym nie są one w stanie przedstawić dokładnych danych w tym względzie, zagraża skuteczności zakazu karteli, ponieważ wystarczyłoby, aby przedsiębiorstwa połączyły się z uczestnikiem kartelu, aby obniżyć kwotę nałożonej na nie grzywny” (
39
).
139.
Wbrew temu, co wnoszące odwołanie twierdzą w postępowaniu odwoławczym, Sąd nie ogranicza się zatem do przedstawienia ogólnych uwag w przedmiocie ustalenia kwoty grzywien (
40
), lecz odpiera pod względem faktycznym i prawnym twierdzenia podniesione przez strony już w pierwszej instancji, dotyczące domniemanego „podwójnego naliczenia”.
140.
Zasadniczo, moim zdaniem, z powodów, które wyjaśnię poniżej, Sąd przedstawił odpowiednie uzasadnienie w następujących kwestiach:
141.
Przede wszystkim Komisja przedstawiła jasny opis metody, którą zastosowała w celu obliczenia grzywien nałożonych na adresatów decyzji, i nie naruszyła zasady proporcjonalności. Prawidłowo zastosowała ona bowiem zasady wynikające z wytycznych w sprawie metody ustalania grzywien oraz uwzględniła wagę naruszeń i szczególne okoliczności sprawy przy wykonywaniu swoich technicznych uprawnień dyskrecjonalnych.
142.
Ponadto Komisja nie naruszyła zasady równego traktowania. W celu nałożenia kary na wnoszące odwołanie w niniejszej sprawie wzięła ona bowiem pod uwagę wartość sprzedaży dokonanej na rzecz spółki Dell i nie odjęła od przychodów uzyskanych przez spółkę Sony kwoty zapłaconej na rzecz spółki Lite-On. Była to jedyna prawidłowa metoda, jaką należało przyjąć, ponieważ, po pierwsze, nie przedstawiono w tym względzie żadnych dokładnych danych liczbowych, a po drugie, metoda zaproponowana przez strony zagrażałaby skuteczności decyzji z punktu widzenia zarówno stosunków między przedsiębiorstwami uczestniczącymi w kartelu, jak i koniecznego odstraszającego skutku kary.
143.
W odwołaniu strony jedynie podnoszą ponownie w tej kwestii argumenty dotyczące podwójnego naliczenia, nie przedstawiając nowych dowodów, które mogłyby pozwolić Trybunałowi na dokonanie odmiennej oceny.
144.
Jak słusznie podnosi Komisja, źródłem argumentu wnoszących odwołanie nie jest sposób, w jaki instytucja ta obliczyła kwotę nałożonej na nie grzywny, który jest identyczny ze sposobem zastosowanym wobec większości pozostałych adresatów decyzji, lecz sposób, w jaki Komisja obliczyła grzywnę nałożoną na spółkę Lite-On.
145.
Jak wskazano, Sąd przeanalizował sposób, w jaki Komisja uzasadniła sposób ustalenia grzywny, i doszedł do wniosku, iż oparła się ona w wystarczającym stopniu na zawartych w spornej decyzji danych dotyczących siły ekonomicznej wnoszących odwołanie. W ten sposób Sąd wykonał uprawnienia określone w art. 261 i 263 TFUE w sposób zgodny z wymogami dotyczącymi kontroli sprawowanej w ramach wykonywania nieograniczonego prawa orzekania, to jest przeanalizował wszystkie powołane w tym kontekście przez wnoszące odwołanie zarzuty natury prawnej czy faktycznej (
41
).
146.
Z orzecznictwa Trybunału wynika wyraźnie, że chociaż art. 23 ust. 2 rozporządzenia nr 1/2003 pozostawia Komisji pewien zakres uznania, to jednak ogranicza równocześnie to uznanie, określając obiektywne kryteria korzystania z niego, które instytucja ta powinna co do zasady stosować. Tak więc, po pierwsze, kwota grzywny, jaka może zostać nałożona na przedsiębiorstwo, ma górną granicę określoną liczbowo i w sposób bezwzględny, w związku z czym maksymalna kwota grzywny, którą można nałożyć na dane przedsiębiorstwo, może być z góry określona. Po drugie, korzystanie z tych uprawnień dyskrecjonalnych jest też ograniczone normami postępowania, jakie Komisja sama sobie narzuciła, w szczególności w wytycznych w sprawie metody ustalania grzywien (
42
).
147.
Obowiązek uzasadnienia, który pozwala na kontrolę wykonywania uprawnień dyskrecjonalnych, jest podstawowym wymogiem, który jest spełniony, jeżeli Komisja wskaże w swej decyzji elementy, które umożliwiły jej dokonanie oceny wagi i czasu trwania naruszenia. Nie wymaga on jednak od Komisji „wskazania w jej decyzji danych liczbowych dotyczących metody ustalenia grzywien” (
43
). W każdym razie Komisja „nie może bowiem, poprzez wyłącznie mechaniczne stosowanie wzorów arytmetycznych, pozbawić się przysługujących jej uprawnień dyskrecjonalnych” (
44
) i „biorąc pod uwagę kontekst oraz cel systemu kar ustanowionego [w rozporządzeniu nr 1/2003] – jest zobowiązana w każdym rozpatrywanym przypadku dokonać oceny zamierzonego wpływu sankcji na zainteresowane przedsiębiorstwo, uwzględniając w szczególności obrót tego przedsiębiorstwa odzwierciedlający jego rzeczywistą sytuację gospodarczą w okresie, w którym miało miejsce naruszenie” (
45
).
148.
Zgodnie z pkt 13 wytycznych w sprawie metody ustalania grzywien „[w] celu ustalenia kwoty podstawowej grzywny Komisja uwzględni wartość sprzedaży dóbr lub usług zrealizowanych przez przedsiębiorstwo, mających bezpośredni lub pośredni związek z naruszeniem, w danym sektorze geograficznym na terytorium EOG. Zazwyczaj Komisja będzie uwzględniać wartość sprzedaży przedsiębiorstwa za ostatni pełny rok jego udziału w naruszeniu przepisów”.
149.
Jak podkreślił Trybunał, celem pkt 13 wytycznych w sprawie metody ustalania grzywien jest przyjęcie za punkt wyjścia przy obliczaniu wysokości grzywny nałożonej na przedsiębiorstwo kwoty, która odzwierciedla gospodarcze znaczenie naruszenia i stopień zaangażowania danego przedsiębiorstwa w to naruszenie. Chociaż pojęcie „wartości sprzedaży”, o której mowa w pkt 13, nie może niewątpliwie być tak pojemne, żeby obejmowało osiągniętą przez dane przedsiębiorstwo sprzedaż niepodlegającą zakresowi zastosowania rozpatrywanego kartelu, to jednak zagrażałoby to celowi realizowanemu przez ów przepis, gdyby pojęcie to było rozumiane w ten sposób, że dotyczy ono wyłącznie obrotów osiąganych z samej sprzedaży, względem której wykazano, że miała związek z danym kartelem (
46
).
150.
Z tego punktu widzenia Trybunał uznał, że nieuwzględnienie sprzedaży dokonanej między podmiotami należącymi do tego samego przedsiębiorstwa prowadziłoby nieuchronnie do nieuzasadnionego uprzywilejowania zintegrowanych pionowo przedsiębiorstw, pozwalając im uniknąć kary proporcjonalnej do ich znaczenia na rynku w odniesieniu do produktów będących przedmiotem naruszenia. Wynika z tego, że w celu ustalenia obrotów wynikających ze sprzedaży produktów będących przedmiotem naruszenia przedsiębiorstwa zintegrowane pionowo znajdują się w sytuacji porównywalnej z sytuacją producentów niezintegrowanych pionowo. Te dwa rodzaje przedsiębiorstw muszą być zatem traktowane w ten sam sposób. Wyłączenie sprzedaży wewnętrznej z właściwego obrotu byłoby równoznaczne z uprzywilejowaniem przedsiębiorstw zintegrowanych pionowo poprzez zmniejszenie stopnia ich zaangażowania w naruszenie ze szkodą dla przedsiębiorstw niezintegrowanych pionowo na podstawie kryterium niezwiązanego z celem, jaki przyświeca ustaleniu tego obrotu, którym jest odzwierciedlenie gospodarczego znaczenia naruszenia i stopnia zaangażowania każdego z przedsiębiorstw uczestniczących w owym naruszeniu (
47
).
151.
Poprzez zastosowanie rozumowania Trybunału do wszystkich transakcji sprzedaży dokonywanych w ramach kartelu szeroka definicja „wartości sprzedaży” mogłaby pozwolić Komisji na jej zastosowanie również w przypadkach takich jak niniejszy, przyjmując zatem za punkt odniesienia dla wartości sprzedaży wszystkie transakcje sprzedaży mające bezpośredni lub pośredni związek z naruszeniem. W przeciwnym razie niektórzy uczestnicy kartelu mogliby sztucznie uniknąć grzywny, łącząc się z innym uczestnikiem kartelu.
152.
W tym względzie w pkt 271 zaskarżonego wyroku Sąd moim zdaniem słusznie wskazał, że zastosowanie metody przedstawionej przez wnoszące odwołanie zagroziłoby skuteczności zakazu karteli, ponieważ wystarczyłoby wówczas, aby przedsiębiorstwa połączyły się z jednym z uczestników kartelu, aby obniżyć kwotę nałożonej na nie grzywny.
153.
Wykładnię tę potwierdza cel przyświecający przepisom prawa konkurencji Unii. Wykładnia zaproponowana przez wnoszące odwołanie oznaczałaby bowiem, że w celu ustalenia kwoty podstawowej grzywien, jakie należy nałożyć w sprawach dotyczących karteli, Komisja byłaby w każdym przypadku zobowiązana do ustalenia indywidualnych sprzedaży będących przedmiotem kartelu. Jak słusznie podkreśla Sąd w pkt 268 zaskarżonego wyroku, taki obowiązek nigdy nie był wymagany przez sądy Unii.
154.
Ponadto zgodnie z zasadą równego traktowania grzywna nałożona na wnoszące odwołanie została obliczona w taki sam sposób jak wobec wszystkich pozostałych uczestników kartelu, którzy dokonywali bezpośredniej sprzedaży na rzecz spółek Dell lub HP. Wykorzystanie sprzedaży danego produktu przez przedsiębiorstwo na rzecz klientów stanowi tradycyjną metodę oceny gospodarczego znaczenia zachowania adresata decyzji, a metoda ta była zawsze uznawana za zgodną z zasadami prawa europejskiego.
155.
Jak przypomniał Sąd w pkt 272 zaskarżonego wyroku w odniesieniu do kontaktów dotyczących spółki Dell, zachowanie wnoszących odwołanie nie różniło się zasadniczo od zachowania innych adresatów decyzji. W związku z tym stopień ich zaangażowania w naruszenie zostaje należycie uznany poprzez uwzględnienie ich sprzedaży napędów optycznych na rzecz spółki Dell. Sąd słusznie zatem stwierdził, że logiczne jest, iż Komisja oparła grzywnę nałożoną na wnoszące odwołanie na wartości ich sprzedaży na rzecz spółki Dell w EOG (pkt 270 zaskarżonego wyroku). Takie podejście zapewnia równość traktowania z innymi uczestnikami.
156.
Okoliczność, że wnoszące odwołanie współpracowały ze spółką Lite-On w zakresie produkcji, rozwoju i sprzedaży napędów optycznych na rachunek spółki Dell, nie umniejsza stopnia ich zaangażowania w naruszenie. Niezależnie od umowy o partnerstwie wnoszące odwołanie ponoszą odpowiedzialność za własne zachowanie, zaś w decyzji uznano je za odpowiedzialne za ich własne naruszenie, niezależnie od naruszenia popełnionego przez spółkę Lite-On. Zmniejszenie wysokości grzywny nałożonej na wnoszące odwołanie z tego tylko powodu, że zwróciły one spółce Lite-On część przychodów uzyskanych ze sprzedaży napędów optycznych spółce Dell, doprowadziłoby do arbitralnej dyskryminacji innych adresatów decyzji, z naruszeniem zasady równego traktowania (a nie na jej podstawie, jak twierdzą wnoszące odwołanie).
157.
Jeśli chodzi o argument wnoszących odwołanie, zgodnie z którym w niektórych poprzednich przypadkach Komisja zastosowała metody obliczenia mające na celu uniknięcie jakiegokolwiek ryzyka podwójnego naliczenia sprzedaży dokonanej przez uczestników rozpatrywanego kartelu, wystarczy przypomnieć utrwalone orzecznictwo, zgodnie z którym praktyka decyzyjna Komisji nie stanowi ram prawnych dla grzywien w dziedzinie konkurencji, ponieważ Komisja dysponuje szerokim zakresem uznania przy ustalaniu kwoty grzywien i nie jest ona związana ocenami, jakich dokonała wcześniej (
48
).
158.
Sąd słusznie wywnioskował z tego w pkt 275 zaskarżonego wyroku, że fakt, iż wnoszące odwołanie powołały się na wcześniejszą decyzję, jest sam w sobie pozbawiony znaczenia dla sprawy, ponieważ Komisja nie była zobowiązana do dokonania oceny niniejszego przypadku w ten sam sposób.
159.
Przytoczone przez wnoszące odwołanie poprzednie sprawy również wskazują na stanowisko Komisji, które opiera się na całościowej ocenie i merytorycznej słuszności decyzji.
160.
Zasada równego traktowania przy nakładaniu kary jest bowiem „szczególnie istotna między przedsiębiorstwami uczestniczącymi w tym samym kartelu. Porównanie z innymi przypadkami jest dopuszczalne jedynie w wyjątkowych przypadkach” (
49
).
161.
Z drugiej strony, należy podkreślić, że przepisy zawarte w wytycznych w sprawie metody ustalania grzywien, w szczególności w odniesieniu do ustalania wartości sprzedaży, stanowią parametr, który musi jednak zostać skorygowany w konkretnym przypadku i dostosowany do szczególnych okoliczności.
162.
W niniejszej sprawie Komisja rozpatrywała stwierdzony kartel między podmiotami posiadającymi bardzo silną pozycję rynkową, w szczególności między wnoszącymi odwołanie spółkami Sony i Sony Optiarc, których obroty były ogromne.
163.
Ponadto jedna z dwóch stron porozumienia o udziale w zyskach, spółka Lite-On, została wyłączona z wszelkich kar dzięki programowi łagodzenia kar. Jest to zatem szczególny przypadek, dlatego zgodnie z logiką koniecznego odstraszającego skutku kary należy ocenić wszystkie szczególne elementy.
164.
Jak wynika z akt sprawy, spółka Lite-On nie sprzedawała żadnych produktów bezpośrednio spółce Dell ze względu na wcześniejsze porozumienie zawarte ze spółką Sony. Wszystkie transakcje sprzedaży bezpośredniej na rzecz spółki Dell były dokonywane przez spółkę Sony, w związku z czym zostały one w całości uwzględnione przez Komisję jako związane z naruszeniem.
165.
Przy ustalaniu wysokości kary pozycja spółki Lite-On, której wniosek o złagodzenie kary i późniejsza współpraca zostały uznane przez Komisję za rzeczywiste i szczere, nie może być nawet badana ze względu na to, że Komisja wyłączyła ją w całości z nałożenia grzywien.
166.
W każdym razie w ramach porozumienia o współpracy spółka Sony była zasadniczo odpowiedzialna za sprzedaż, natomiast spółka Lite-On była odpowiedzialna za jakość i kwestie inżynieryjne oraz uzyskiwała od klientów część przychodów ze sprzedaży ODD. Ponieważ prawie wszystkie przychody spółki Lite-On ze sprzedaży ODD na rzecz spółki Dell były generowane w ten sposób, spółka Lite-On dokonywała bardzo niewielu transakcji sprzedaży bezpośredniej na rzecz spółki Dell. Gdyby Komisja oparła grzywnę nałożoną na spółkę Lite-On wyłącznie na sprzedaży bezpośredniej na rzecz podmiotów należących do spółki Dell w EOG, jak uczyniła to w przypadku prawie wszystkich pozostałych adresatów decyzji (w tym wnoszących odwołanie), skutkowałoby to nałożeniem na spółkę Lite-On nieznacznej grzywny.
167.
Biorąc pod uwagę bezpośrednie zaangażowanie spółki Lite-On w zmowę z innymi dostawcami ODD oraz fakt, że w pełni uczestniczyła ona w kartelu, mimo iż ostatecznie została zwolniona z grzywny, wynik ten nie odzwierciedlałby odpowiednio stopnia zaangażowania spółki Lite-On w naruszenie i nie miałby wymaganego skutku odstraszającego. Dlatego też w przybliżeniu rocznej wartości sprzedaży spółki Lite-On Komisja uwzględniła sprzedaż komputerów przenośnych i komputerów stacjonarnych spółki Dell na rzecz spółki Sony, która to sprzedaż została dokonana w okresie naruszenia ustalonym dla spółki Lite-On (motyw 529 spornej decyzji).
168.
W związku z tym, z jednej strony, ewentualny sposób ustalenia kary przypadającej na spółkę Lite-On nie może być wykorzystywany jako punkt odniesienia, ponieważ kara nie została rzeczywiście nałożona, a z drugiej strony ewentualne podwyższenie całkowitej kwoty, w oparciu o którą kara ma być obliczona, zostało uznane przez Komisję, w ramach przysługujących jej technicznych uprawnień dyskrecjonalnych, za niezbędne dla zachowania koniecznego skutku odstraszającego kary wobec podmiotów, które uzyskują szczególnie wysokie obroty. W tym względzie należy przypomnieć, że zasada równego traktowania wymaga, aby podobne sytuacje nie były traktowane w odmienny sposób, a odmienne sytuacje nie były traktowane jednakowo, chyba że takie traktowanie jest obiektywnie uzasadnione (
50
).
169.
Ze względu na szczególny charakter okoliczności nie jestem zatem całkowicie przekonany, że twierdzenie wnoszących odwołanie, iż faktycznie miało miejsce (niezgodne z prawem) podwójne naliczenie, jest zgodne z prawdą.
170.
Natomiast prawdopodobne jest twierdzenie Komisji, które zostało potwierdzone przez Sąd, w szczególności gdy odczytuje się je w świetle zasad regulujących sposób obliczania kary przez Komisję.
171.
Jak już wskazano, wytyczne w sprawie metody ustalania grzywien nie odnoszą się do konkretnej sytuacji, w związku z czym należy zastosować wyrażone w nich zasady zgodnie z ich wykładnią dokonaną w orzecznictwie Trybunału.
172.
Zasady, które należy wyważyć, są następujące: z jednej strony proporcjonalność i równość traktowania, zaś z drugiej skuteczność i odstraszający charakter kary.
173.
Przy ustalaniu odpowiedniego poziomu grzywien, jakie mają zostać nałożone, Komisja musi zapewnić, biorąc pod uwagę szczególne okoliczności rozpatrywanej sprawy, aby ich działanie miało konieczny skutek odstraszający. Aby osiągnąć ten cel, Komisja powołuje się na wartość sprzedaży dóbr lub usług mających związek z naruszeniem jako podstawę ustalenia kwoty grzywny, jak również na czas trwania i wagę naruszenia. Jednakże, o ile odniesienie do tych czynników stanowi dobrą wskazówkę co do gospodarczego znaczenia naruszenia jako całości oraz stopnia zaangażowania każdego przedsiębiorstwa, o tyle nie może ono być rozumiane jako podstawa automatycznej i arytmetycznej metody obliczania.
174.
Wytyczne w sprawie metody ustalania grzywien mają na celu udostępnienie stronom i sądowi obiektywnych kryteriów, aby dokonywać oceny prawidłowości decyzji przyjętych przez Komisję, ale one same zawierają ograniczenia i wyłączenia, które wzmacniają uprawnienia dyskrecjonalne Komisji. Wystarczy przypomnieć w szczególności pkt 37 wytycznych, zgodnie z którym „[m]imo iż niniejsze wytyczne przedstawiają ogólną metodologię w zakresie ustalania grzywien, szczególne okoliczności danego przypadku lub konieczność osiągnięcia efektu [skutku] odstraszającego w pewnym przypadku mogą uzasadnić odstąpienie Komisji od wspomnianej metodologii lub pułapów ustalonych w pkt 21”.
175.
Z powyższych względów, moim zdaniem, w odniesieniu do sposobu obliczenia kar w zaskarżonych wyrokach nie można stwierdzić żadnego oczywistego naruszenia prawa z punktu widzenia zarówno obowiązku uzasadnienia, jak i zasad proporcjonalności oraz równego traktowania.
176.
Sąd uzasadnił odpowiednio wszystkie zarzuty i wykazał, że Komisja skorzystała z przyznanych jej uprawnień dyskrecjonalnych przy poszanowaniu zasad proporcjonalności i równego traktowania.
177.
Należy przypomnieć, że nie należy do Trybunału, gdy rozstrzyga on kwestie prawne w postępowaniu odwoławczym, zastępowanie ze względów słuszności własną oceną oceny dokonanej przez Sąd, który w ramach nieograniczonego prawa orzekania orzekł w przedmiocie wysokości grzywien nałożonych na niektóre przedsiębiorstwa z powodu naruszenia przez nie prawa Unii. Jedynie gdyby Trybunał uznał, że poziom kary jest nie tylko nieodpowiedni, lecz także nadmierny, wręcz nieproporcjonalny, należałoby stwierdzić, że doszło do naruszenia prawa przez Sąd ze względu na nieodpowiedni charakter wysokości grzywny (
51
).
178.
W tej kwestii należy przypomnieć, że wykonywanie nieograniczonego prawa orzekania przewidzianego w art. 261 TFUE i w art. 31 rozporządzenia nr 1/2003 nie jest równoznaczne z kontrolą z urzędu, a także, że postępowanie przed sądami Unii jest postępowaniem kontradyktoryjnym. Z wyjątkiem zarzutów o charakterze bezwzględnym, które sąd ma obowiązek rozpatrzyć z urzędu, do strony skarżącej należy podniesienie zarzutów wobec spornej decyzji i przedstawienie dowodów na ich poparcie (
52
).
179.
Ponieważ powody dotyczące sposobu obliczenia kary, które zostały przedstawione przez Komisję i potwierdzone przez Sąd, opierają się na argumentach prawnych dotyczących zasad ustalania kar, które to argumenty wydają się zgodne z przedstawionymi powyżej wytycznymi Trybunału, podczas gdy argumenty wnoszących odwołanie, w których powtórzono zarzuty podniesione już w pierwszej instancji, nie zawierają żadnych nowych elementów oceny, proponuję, aby Trybunał nie uwzględnił zarzutu dotyczącego rozpatrywanej powyżej kwestii prawnej.
V. Wnioski
180.
Na podstawie całości powyższych rozważań proponuję, aby Trybunał uwzględnił, w określonych powyżej granicach, trzeci zarzut odwołania w sprawach C‑697/19 P i C‑698/19 P oraz pierwszy zarzut odwołania w sprawach C‑699/19 P i C‑700/19 P oraz oddalił jako bezzasadny czwarty zarzut odwołania w sprawach C‑697/19 P i C‑698/19 P.
(
1
)	Język oryginału: włoski.
(
2
)	Wyroki z dnia 12 lipca 2019 r.: Sony i Sony Electronics/Komisja (T‑762/15, niepublikowany, EU:T:2019:515) (zwany dalej „zaskarżonym wyrokiem”); Sony Optiarc i Sony Optiarc America/Komisja (T‑763/15, niepublikowany, EU:T:2019:517); Quanta Storage/Komisja (T‑772/15, niepublikowany, EU:T:2019:519); Toshiba Samsung Storage Technology i Toshiba Samsung Storage Technology Korea/Komisja (T‑8/16, EU:T:2019:522) (wszystkie łącznie zwane dalej „zaskarżonymi wyrokami”).
(
3
)	Streszczenie decyzji opublikowane w: Dz.U. 2016, C 484, s. 27.
(
4
)	W celu uzyskania szczegółowego opisu odsyłam do zaskarżonych wyroków, w szczególności do pkt 1–37 wyroku T‑762/15 i T‑763/15 oraz pkt 1–32 wyroku T‑772/15 i T‑8/16.
(
5
)	Dz.U. 2006, C 298, s. 17.
(
6
)	Dz.U. 2006, C 210, s. 2.
(
7
)	Wszystkie wyróżnienia użyte w tekście są moje.
(
8
)	W zarzucie trzecim w sprawach C‑697/19 P i C‑698/19 oraz w zarzucie pierwszym w sprawach C‑699/19 P i C‑700/19 P.
(
9
)	Zobacz wyrok z dnia 10 października 2014 r., Soliver/Komisja (T‑68/09, EU:T:2014:867).
(
10
)	Zobacz wyrok z dnia 26 stycznia 2017 r., Villeroy & Boch Belgium/Komisja (C‑642/13 P, EU:C:2017:58, pkt 54).
(
11
)	Zobacz wyrok z dnia 16 grudnia 2015 r., Singapore Airlines i Singapore Airlines Cargo/Komisja (T‑43/11, niepublikowany, EU:T:2015:989).
(
12
)	Zobacz wyrok z dnia 23 listopada 2006 r., ASNEF-EQUFIAX i Administración del Estado (C‑238/05, EU:C:2006:734, pkt 30–32).
(
13
)	„Każdy aspekt zachowania wobec każdego zainteresowanego klienta (spółek Dell lub HP) lub każda grupa (lub kilka grup) kontaktów dwustronnych ma na celu ograniczenie konkurencji i w związku z tym stanowi naruszenie art. 101 ust. 1 TFUE” (motyw 352 spornej decyzji).
(
14
)	Zobacz podobnie, aczkolwiek w odniesieniu do dawnego art. 81 ust. 1 WE, wyrok z dnia 24 czerwca 2015 r., Fresh Del Monte Produce/Komisja i Komisja/Fresh Del Monte Produce (C‑293/13 P i C‑294/13 P, EU:C:2015:416, pkt 156).
(
15
)	Zobacz podobnie, aczkolwiek w odniesieniu do dawnego art. 81 ust. 1 WE, wyrok z dnia 6 grudnia 2012 r., Komisja/Verhuizingen Coppens (C‑441/11 P, EU:C:2012:778, pkt 42 i przytoczone tam orzecznictwo).
(
16
)	Zobacz wyrok z dnia 22 października 2020 r., Silver Plastics i Johannes Reifenhäuser/Komisja (C‑702/19 P, EU:C:2020:857, pkt 81, 82). Zobacz także wyrok z dnia 26 stycznia 2017 r., Villeroy & Boch/Komisja (C‑644/13 P, EU:C:2017:59, pkt 47 i przytoczone tam orzecznictwo).
(
17
)	Zobacz wyrok z dnia 24 września 2020 r., Prysmian i Prysmian Cavi e Sistemi/Komisja (C‑601/18 P, EU:C:2020:751, pkt 130). Zobacz podobnie wyrok z dnia 26 września 2018 r., Infineon Technologies/Komisja (C‑99/17 P, EU:C:2018:773, pkt 172 i przytoczone tam orzecznictwo).
(
18
)	Zobacz wyrok z dnia 8 lipca 1999 r., Komisja/Anic Partecipazioni (C‑49/92 P, EU:C:1999:356, pkt 84).
(
19
)	Zobacz wyrok z dnia 8 lipca 1999 r., Komisja/Anic Partecipazioni (C‑49/92 P, EU:C:1999:356, pkt 81).
(
20
)	Zobacz podobnie w piśmiennictwie P. Alexiadis, D.G. Swanson, A. Guerrero-Perez, Raising the EU evidentiary bar for the„single and continuous infringement”doctrine, Concurrences, 2016, s. 3.
(
21
)	M. Siragusa i C. Rizza (ed.), EU Competition law. Volume III. Cartels & Collusive Behaviour. Restrictive Agreements and Practices Between Competitors, 2012, pkt 1.7. Zobacz także I. Simonsson, Legitimacy in EU Cartel Control, Hart Publishing, Modern Studies in European Law, 2010, pkt 135.
(
22
)	Zobacz wyrok z dnia 6 grudnia 2012 r., Komisja/Verhuizingen Coppens (C‑441/11 P, EU:C:2012:778, pkt 44).
(
23
)	Zobacz wyrok z dnia 6 grudnia 2012 r., Komisja/Verhuizingen Coppens (C‑441/11 P, EU:C:2012:778, pkt 45).
(
24
)	Zobacz wyrok z dnia 6 grudnia 2012 r., Komisja/Verhuizingen Coppens (C‑441/11 P, EU:C:2012:778, pkt 46).
(
25
)	Zobacz wyrok z dnia 5 grudnia 2013 r., SNIA/Komisja (C‑448/11 P, niepublikowany, EU:C:2013:801, pkt 42–44).
(
26
)	Zobacz wyrok z dnia 3 września 2009 r., Prym i Prym Consumer/Komisja (C‑534/07 P, EU:C:2009:505, pkt 26 i przytoczone tam orzecznictwo).
(
27
)	Zobacz wyrok z dnia 7 stycznia 2004 r., Aalborg Portland i in./Komisja (C‑204/00 P, C‑205/00 P, C‑211/00 P, C‑213/00 P, C‑217/00 P i C‑219/00 P, EU:C:2004:6, pkt 66 i przytoczone tam orzecznictwo).
(
28
)	Zobacz wyrok z dnia 7 stycznia 2004 r., Aalborg Portland i in./Komisja (C‑204/00 P, C‑205/00 P, C‑211/00 P, C‑213/00 P, C‑217/00 P i C‑219/00 P, EU:C:2004:6, pkt 67 i przytoczone tam orzecznictwo).
(
29
)	Zobacz wyrok z dnia 5 grudnia 2013 r., SNIA/Komisja (C‑448/11 P, niepublikowany, EU:C:2013:801, pkt 42, 43).
(
30
)	Zobacz wyrok z dnia 5 grudnia 2013 r., SNIA/Komisja (C‑448/11 P, niepublikowany, EU:C:2013:801, pkt 44).
(
31
)	F. Castillo de la Torre, E. Gippini Fournier, Evidence, proof and judicial review in
EU competition law, Elgar, 2017, s. 92.
(
32
)	F. Castillo de la Torre, E. Gippini Fournier, Evidence, proof and judicial review in
EU competition law, Elgar, 2017, s. 92.
(
33
)	Zobacz wyrok z dnia 12 grudnia 2019 r., Otis i in. (C‑435/18, EU:C:2019:1069, pkt 27).
(
34
)	Zobacz wyroki: z dnia 31 października 2019 r., Repower/EUIPO (C‑281/18 P, EU:C:2019:916, pkt 38); z dnia 1 lipca 2010 r., Knauf Gips/Komisja (C‑407/08 P, EU:C:2010:389, pkt 28).
(
35
)	Zobacz wyrok z dnia 4 lipca 2000 r., Bergaderm i Goupil/Komisja (C‑352/98 P, EU:C:2000:361, pkt 34, 35).
(
36
)	Zobacz wyrok z dnia 28 listopada 2019 r., ABB/Komisja (C‑593/18 P, niepublikowany, EU:C:2019:1027, pkt 80–86).
(
37
)	Wyrok z dnia 12 lipca 2019 r., Sony i Sony Electronics/Komisja (T‑762/15, EU:T:2019:515, pkt 263–266).
(
38
)	Wyrok z dnia 12 lipca 2019 r., Sony i Sony Electronics/Komisja (T‑762/15, EU:T:2019:515, pkt 266–268).
(
39
)	Wyrok z dnia 12 lipca 2019 r., Sony i Sony Electronics/Komisja (T‑762/15, EU:T:2019:515, pkt 270, 271).
(
40
)	Punkt 79 odwołania w sprawie C‑697/19 P.
(
41
)	Zobacz wyrok z dnia 10 lipca 2014 r., Telefónica i Telefónica de España/Komisja (C‑295/12 P, EU:C:2014:2062, pkt 214).
(
42
)	Zobacz wyroki: z dnia 12 listopada 2014 r., Guardian Industries i Guardian Europe/Komisja (C‑580/12 P, EU:C:2014:2363, pkt 55 i przytoczone tam orzecznictwo); z dnia 18 lipca 2013 r., Schindler Holding i in./Komisja (C‑501/11 P, EU:C:2013:522, pkt 58).
(
43
)	Zobacz wyrok z dnia 19 grudnia 2013 r., Siemens/Komisja (C‑239/11 P, C‑489/11 P i C‑498/11 P, niepublikowany, EU:C:2013:866, pkt 394 i przytoczone tam orzecznictwo).
(
44
)	Zobacz wyrok z dnia 19 grudnia 2013 r., Siemens/Komisja (C‑239/11 P, C‑489/11 P i C‑498/11 P, niepublikowany, EU:C:2013:866, pkt 395 i przytoczone tam orzecznictwo).
(
45
)	Zobacz ostatnio wyrok z dnia 25 marca 2021 r., Lundbeck/Komisja (C‑591/16 P, EU:C:2021:243, pkt 185 i przytoczone tam orzecznictwo).
(
46
)	Zobacz ostatnio wyrok z dnia 25 marca 2021 r., Lundbeck/Komisja (C‑591/16 P, EU:C:2021:243, pkt 187 i przytoczone tam orzecznictwo).
(
47
)	Zobacz wyrok z dnia 1 lutego 2018 r., Kühne + Nagel International i in./Komisja (C‑261/16 P, niepublikowany, EU:C:2018:56, pkt 83 i przytoczone tam orzecznictwo).
(
48
)	Zobacz wyrok z dnia 19 marca 2009 r., Archer Daniels Midland/Komisja (C‑510/06 P, EU:C:2009:166, pkt 82).
(
49
)	Zobacz w piśmiennictwie S. Galokho, Les atteintes au principe d’égalité dans le cadre du calcul des amendes en droit européen des ententes, Revue internationale de droit économique, s. 186; L. Bernardeau i J.P. Christienne, Les amendes en droit de la concurrence. Pratique décisionnelle et contrôle juridictionnel du droit de l’Union, seria Europe(s), Bruxelles, Larcier, 2013, s. 1267. W orzecznictwie, w odniesieniu do twierdzenia, zgodnie z którym decyzje w innych przypadkach są co do zasady jedynie wskazówką istnienia dyskryminacji, porównania z innymi decyzjami Komisji mogą być istotne dla zasady równości tylko wtedy, gdy zostanie wykazane, że konkretne dane w rozpatrywanych sprawach są ściśle porównywalne, zob. wyrok z dnia 19 grudnia 2012 r., Heineken Nederland i Heineken/Komisja (C‑452/11 P, niepublikowany, EU:C:2012:829, pkt 108).
(
50
)	Zobacz wyrok z dnia 14 września 2010 r., Akzo Nobel Chemicals i Akcros Chemicals/Komisja (C‑550/07 P, EU:C:2010:512, pkt 54, 55 i przytoczone tam orzecznictwo).
(
51
)	Zobacz ostatnio wyrok z dnia 25 marca 2021 r., Lundbeck/Komisja (C‑591/16 P, EU:C:2021:243, pkt 197, 198 i przytoczone tam orzecznictwo).
(
52
)	Zobacz wyrok z dnia 22 października 2015 r., AC-Treuhand/Komisja (C‑194/14 P, EU:C:2015:717, pkt 75).