62009CJ0098_MT
Partijiet
Motivi tas-sentenza
Parti operattiva
Partijiet
Fil-Kawża C‑98/09,
li għandha bħala suġġett talba għal deċiżjoni preliminari skont l-Artikolu 234 KE, imressqa mit-Tribunale di Trani (l-Italja), permezz ta’ deċiżjoni tad-9 ta’ Ġunju 2008, li waslet fil-Qorti tal-Ġustizzja fis-6 ta’ Marzu 2009, fil-kawża
Francesca Sorge
vs
Poste Italiane SpA,
IL-QORTI TAL-ĠUSTIZZJA (Ir-Raba’ Awla),
komposta minn J. -C. Bonichot, President tal-Awla, C. Toader, K. Schiemann, P. Kūris (Relatur) u L. Bay Larsen, Imħallfin,
Avukat Ġenerali: N. Jääskinen,
Reġistratur: C. Strömholm, Amministratur,
wara li rat il-proċedura bil-miktub u wara s-seduta tal-4 ta’ Marzu 2010,
wara li kkunsidrat l-osservazzjonijiet ippreżentati:
– għal F. Sorge, minn V. Martire u V. De Michele, avvocati,
– għal Poste Italiane SpA, minn R. Pessi, L. Fiorillo u A. Maresca, avvocati,
– għall-Gvern Taljan, minn G. Palmieri, bħala aġent, assistita minn P. Gentili, avvocato dello Stato,
– għall-Gvern Olandiż, minn C. M. Wissels u M. Noort, bħala aġenti,
– għall-Kummissjoni Ewropea, minn M. van Beek u C. Cattabriga, bħala aġenti,
wara li semgħet il-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali, ippreżentati fis-seduta tat-22 ta’ April 2010,
tagħti l-preżenti
Sentenza
Motivi tas-sentenza
1. It-talba għal deċiżjoni preliminari tirrigwarda l-interpretazzjoni tal-klawżola 8(3) tal-Ftehim Qafas dwar xogħol għal terminu fiss [żmien determinat], konkluż fit-18 ta’ Marzu 1999 (iktar ’il quddiem il-“Ftehim Qafas”), u li jinsab anness mad-Direttiva tal-Kunsill 1999/70/KE, tat-28 ta’ Ġunju 1999, dwar il-ftehim qafas dwar xogħol għal żmien fiss [determinat] konkluż mill-ETUC [CES], mill-UNICE u mis-CEEP (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 5, Vol. 3, p. 368).
2. Din it-talba ġiet ippreżentata fil-kuntest ta’ kawża bejn F. Sorge u l-impriża li timpjegaha, Poste Italiane SpA (iktar ’il quddiem “Poste Italiane”), dwar il‑legalità tal-klawżola dwar in-natura determinata taż-żmien tal-kuntratt ta’ xogħol tal-persuna kkonċernata mingħajr ma jissemma la l-isem tal-ħaddiem issostitwit u lanqas ir-raġunijiet għaliex dan tal-aħħar kien assenti.
Il-kuntest ġuridiku
Il-leġiżlazzjoni tal-Unjoni
3. Id-Direttiva 1999/70 hija bbażata fuq l-Artikolu 139(2) KE u hija intiża, skont l‑Artikolu 1 tagħha, li “li [ġ]ġib fis-seħħ il-ftehim qafas [...] konkluż [...] bejn l‑organizzazzjonijiet ġenerali ta’ l-industrija (ETUC [CES], UNICE u CEEP) annessi hawn”, f’dan il-każ il-Ftehim Qafas dwar xogħol għal terminu fiss [żmien determinat], konkluż fit-18 ta’ Marzu 1999, bejn dawn l-organizzazzjonijiet sindakali.
4. Skont il-premessa 3 ta’ din id-direttiva:
– “Il-Punt 7 tal-Karta Komunitarja dwar id-drittijiet Fondamentali Soċjali tal-Ħaddiema jipprovdi, inter alia, li "l-kompletazzjoni tas-suq għandha twassal għal titjib fil-kondizzjonijiet ta’ l-għixien u tax-xogħol tal-ħaddiema fil-Komunità Ewropea. Dan il-proċess għandu jirriżulta minn approssimazzjoni ta’ dawn il-kondizzjonijiet waqt li jinżamm it-titjib, fir-rigward ta’ forom partikolari ta’ impjieg [xogħol] ta’ xort’ oħra minn impjieg b’kuntratti mingħajr terminu fiss [xogħol għal żmien indeterminat], bħal kuntratti għal terminu fiss [xogħol għal żmien determinat], xogħol part–time, xogħol temporanju u xogħol staġjonali”.
5. It-tieni paragrafu tal-preambolu tal-Ftehim Qafas jipprevedi:
“Il-partijiet għal dal-ftehim jirrikonoxxu li l-kuntratti għal żmien indefinit [indeterminat] huma, u jibqgħu ikunu, il-forma ġenerali ta’ relazzjoni ta’ impjieg [tar-relazzjonijiet ta’ xogħol] bejn min jimpjega u l-ħaddiema. Huma jirrikonoxxu wkoll li l-kuntratti ta’ impjieg għal żmien fiss [determinat] jirrispondu, f’ċerti sitwazzjonijiet, għall-ħtiġiet ta’ kemm min jimpjega u l-ħaddiema.”
6. Skont it-tielet paragrafu tal-preambolu, il-Ftehim Qafas jistipula l-prinċipji ġenerali u r-rekwiżiti minimi għal xogħol għal żmien determinat, billi jistabbilixxi, b’mod partikolari, qafas ġenerali intiż biex ikun żgurat trattament ugwali għall-ħaddiema għal żmien determinat waqt li jkunu protetti mid-diskriminazzjoni u għall-użu ta’ kuntratti ta’ xogħol għal żmien determinat fuq bażi aċċettabbli għal min jimpjega u għall-ħaddiema
7. Il-punt 7 tal-Kunsiderazzjonijiet Ġenerali tal-Ftehim Qafas jipprevedi:
“Billi l-użu ta’ kuntratti ta’ l-impjieg [tax-xogħol] għal terminu fiss [żmien determinat] ibbażati fuq raġunijiet oġġettivi huwa mod kif jiġi pprevenut l-abbuż;”
8. Il-klawżola 2 tal-Ftehim Qafas tipprovdi:
“1. Dan il-ftehim japplika għal ħaddiema għal terminu fiss [żmien determinat], li għandhom kuntratt ta’ impjieg [xogħol] jew relazzjoni ta’ impjieg kif definit fil-liġi, fil-ftehim kollettiv jew fil-prattika f’ kull Stat Membru.
2.
L-Istati Membri wara konsultazzjoni ma’ l-imsieħba soċjali u/jew l-imsieħba soċjali jistgħu jipprovdu li dan il-ftehim ma japplikax għal:
(a) relazzjonijiet ta’ taħriġ professjonali u skemi ta’ apprendistat tal-bidu;
(b) kuntratti u relazzjonijiet ta’ impjieg li kienu konklużi fil-qafas ta’ programm speċifiku pubbliku jew bl-appoġġ tal-pubbliku ta’ taħriġ, integrazzjoni u taħriġ professjonali mill-ġdid.”
9. Il-klawżola 3 tal-istess Ftehim Qafas tipprovdi:
“Għall-iskop ta’ dan il-ftehim, il-kliem:
1. “ħaddiem għal terminu fiss [żmien determinat]” ifisser persuna li jkollha kuntratt jew relazzjoni ta’ l-impjieg [xogħol] dirett bejn min jimpiega u ħaddiem meta l‑aħħar tal-kuntratt jew tar-relazzjoni ta’ l-impjieg hu ddeterminat b’kundizzjonijiet oġġettivi bħal li jilħaq data speċifika, ilesti xogħol speċifiku, jew it-twettiq ta’ każ speċifiku;
2. “ħaddiem kumparabbli permanenti” ifisser ħaddiem b’kuntratt jew relazzjoni ta’ impjieg għal żmien indefinit, fl-istess stabbiliment, ingaġġat fl-istess xogħol jew xogħol/impjieg simili, wara li tingħata attenzjoni xierqa lill-kwalifiki/kapaċitajiet. Meta ma jkun hemm ebda ħaddiem kumparabbli permanenti fl-istess stabbiliment, il-paragun għandu jsir b’referenza għall-ftehim kollettiv applikabbli, jew meta ma jkun hemm ebda ftehim kollettiv applikabbli, skond il-liġi nazzjonali, il-ftehim kollettiv jew il-prattika.”
10. Il-klawżola 5 tal-Ftehim Qafas tipprovdi:
“1. Sabiex jiġi ipprevenut l-abbuż ikkawżat mill-użu ta’ kuntratti jew relazzjonijiet suċċessivi ta’ impjieg [xogħol] għal terminu fiss [żmien determinat], wara konsultazzjoni ma’ l-imsieħba soċjali skond il-liġi nazzjonali, il-ftehim kollettiv jew il-prattika, u/jew l-imsieħba soċjali, għandhom, meta ma hemm ebda miżuri ekwivalenti legali biex jipprevjenu l-abbuż, jintroduċu b’mod li jieħu kont tal-ħtiġiet tas-setturi u/jew kategoriji speċifiċi ta’ ħaddiema, waħda jew iktar mill-miżuri li ġejjin:
(a) raġunijiet oġġettivi li jiġġustifikaw it-tiġdid ta’ dawn il-kuntratti jew relazzjonijiet;
(b) iż-żmien massimu totali ta’ kuntratti jew relazzjonijiet suċċessivi ta’ impjieg għal terminu fiss;
(ċ) in-numru ta’ tiġdid ta’ dawn il-kuntratti jew relazzjonijiet.
2. L-Istati Membri wara konsultazzjoni ma’ l-imsieħba soċjali u/jew l-imsieħba soċjali għandhom, meta approprjat, jiddeterminaw taħt liema kondizzjonijiet il-kuntratti jew ir-relazzjonijiet ta’ impjieg għal terminu fiss:
(a) għandhom jitqiesu bħala “suċċessivi”;
(b) għandhom jitqiesu bħala kuntratti jew relazzjonijiet għal żmien indefinit [indeterminat].”
11. Il-klawżola 8 tal-Ftehim Qafas tipprovdi:
“1. L-Istati Membri u/jew l-imsieħba soċjali jistgħu jżommu jew jintroduċu dispożizzjonijiet iktar favorevoli għal ħaddiema milli kif stabbilit f’dan il-ftehim.
[…]
3. L-implimentazzjoni ta’ dan il-ftehim m’għandhiex tikkostitwixxi bażijiet validi għat-tnaqqis tal-livell ġenerali ta’ protezzjoni mogħti lill-ħaddiema fil-qasam tal-ftehim.
[…]
5. Il-prevenzjoni u s-soluzzjoni ta’ kwisjonijiet u lmenti ikkawżati mill-applikazzjoni ta’ dan il-ftehim għandhom iseħħu skond il-liġi nazzjonali, il-ftehim kolletiv u l-prattika.
[…]”
Il-leġiżlazzjoni nazzjonali
Il-leġiżlazzjoni abrogata
12. L-Artikolu 1 tal-Liġi Nru 230, li tirregola l-kuntratti ta’ xogħol għal żmien determinat (legge n. 230, disciplina del contratto di lavoro a tempo determinato), tat-18 ta’ April 1962, (GURI Nru 125, tas-17 ta’ Mejju 1962, iktar ’il quddiem il-“Liġi Nru 230/1962”), kienet tipprovdi:
“Il-kuntratt ta’ xogħol għandu jiġi kkunsidrat bħala kuntratt għal żmien indeterminat, bla ħsara għall-eċċezzjonijiet imsemmija iktar ’l isfel.
Jista’ jiġi stabbilit perijodu għat-tul tal-kuntratt:
[…]
b) meta r-reklutaġġ isir bil-għan li jiġu ssostitwiti ħaddiema assenti li jkollhom id-dritt iżommu l-pożizzjoni tagħhom, kemm-il darba fil-kuntratt ta’ xogħol għal żmien determinat jissemmew isem il-ħaddiem issostitwit kif ukoll ir-raġuni għas-sostituzzjoni;
[…]
L-istipulazzjoni tat-terminu ma għandha ebda effett jekk din ma tkunx irreġistrata bil-miktub.
Min iħaddem għandu jagħti kopja tal-att bil-miktub lill-impjegat.
[…]”
Il-leġiżlazzjoni applikabbli għall-kawża prinċipali
13. L-Artikolu 11 tad-Digriet Leġiżlattiv Nru 368, dwar l-implementazzjoni tad-Direttiva 1999/70/KE dwar il-ftehim qafas dwar xogħol għal żmien determinat konkluż mill-CES, mill-UNICE u mis-CEEP (decreto legislativo n. 368, attuazione della direttiva 1999/70/CE relativa all’accordo quadro sul lavoro a tempo determinato concluso dall’UNICE, dal CEEP e dal CES), tas-6 ta’ Settembru 2001 (GURI Nru 235, tad-9 ta’ Ottubru 2001, p. 4, iktar ’il quddiem id-“Digriet Leġiżlattiv 368/2001”), implementat permezz tal-Liġi Nru 422, dwar dispożizzjonijiet għall-eżekuzzjoni tal-obbligi li jirriżultaw mis-sħubija tal-Italja għall-Komunitajiet Ewropej – Liġi Komunitarja 2000 (legge n. 422, disposizioni per l’adempimento di obblighi derivanti dall’appartenenza dell’Italia alle Comunità europee – legge comunitaria 2000), tad-29 ta’ Diċembru 2000 (Suppliment Normali għall-GURI Nru 16, tal-20 ta’ Jannar 2001), abroga l-Liġi Nru 230/1962 mill-24 ta’ Otturbru 2001.
14. L-Artikolu 1 ta’ dan id-digriet leġiżlattiv jipprevedi:
“1. Il-kuntratt ta’ xogħol ta’ ħaddiem jista’ jinkludi data li fiha jintemm il‑kuntratt għal raġunijiet ta’ natura teknika, jew għal raġunijiet
ta’ produzzjoni, ta’ organizzazzjoni jew ta’ sostituzzjoni ta’ ħaddiema.
2. L-indikazzjoni ta’ data li fiha jintemm il-kuntratt ma għandha ebda effett jekk din ma tirriżultax direttament jew indirettament minn att bil-miktub li jispeċifika r-raġunijiet imsemmija fil-paragrafu 1.
[…]”
Il-kawża prinċipali u d-domandi preliminari
15. Mid-deċiżjoni tar-rinviju jirriżulta li F. Sorge kienet ġiet irreklutata minn Poste Italiane permezz ta’ kuntratt ta’ xogħol għal żmien determinat konkluż fid-29 ta’ Settembru 2004.
Skont il-kuntratt dan ir-reklutaġġ sar “għal raġunijiet ta’ sostituzzjoni, marbuta mal-ħtieġa speċifika li jkun sostitwit il-persunal assenti tad-dipartiment tad-distribuzzjoni fiċ-ċentru postali tal-Puglia u tal-Basilicata, bejn l-1 ta’ Ottubru 2004 u l-15 ta’ Jannar 2005”.
16. Fit-18 ta’ Frar 2008, F. Sorge fetħet kawża kontra Poste Italiane, sabiex tiġi kkonstatata l-illegalità tal-klawżola li tistabbilixxi żmien determinat f’dan il-kuntratt, minħabba li l-isem tal-ħaddiem ssostitwit u r-raġuni għas-sostituzzjoni tiegħu ma kinux espressament indikati hemmhekk.
17. Poste Italiane tikkontesta l-obbligu li din l-informazzjoni tiġi indikata billi tinvoka l-fatt li l-Artikolu 1(2)(b) tal-Liġi 230/1962 kien ġie abrogat bl-Artikolu 11(1) tad-Digriet Leġiżlattiv 368/2001.
18. Il-qorti tar-rinviju tirrileva li l-kuntratt inkwistjoni fil-kawża prinċipali huwa rregolat mid-Digriet Leġiżlattiv Nru 368/2001, li huwa intiż għat-traspożizzjoni tad-Direttiva 1999/70.
Dan id-digriet abroga l-Liġi Nru 230/1962 kif ukoll l‑emendi li kienu sarulha, inkluż l-Artikolu 1(2)(b) tagħha
19. Minn dan jirriżulta li l-każ tas-sostituzzjoni ta’ ħaddiem huwa minn issa ’il quddiem irregolat bl-Artikolu 1(1) tad-Digriet Leġiżlattiv Nru 368/2001, li jillimita ruħu jippermetti li “l-kuntratt ta’ xogħol ikun konkluż għal żmien determinat għal raġunijiet […] ta’ sostizzjoni ta’ ħaddiema”, mingħajr ma jeżiġi li fih jissemmew isem il-ħaddiem issostitwit u r-raġuni għas-sostituzzjoni tiegħu.
Tali emenda tikkostitwixxi tnaqqis tal-protezzjoni mogħtija lill-ħaddiema
20.
F’dan iċ-ċirkustanzi t-Tribunale di Tr ani ddeċieda li jissospendi l-proċeduri quddiemu u li jagħmel id-domandi preliminari li ġejjin lill-Qorti tal-Ġustizzja:
“1) Il-klawżola 8 tal-Ftehim Qafas li jinsab fid-Direttiva 1999/70/[…] għandha tiġi interpretata fis-sens li tipprekludi regoli domestiċi (bħal dawk stabbiliti mill-Artikoli 11 u 1 tad-Digriet Leġiżlattiv Nru 368/2001) li, b’implementazzjoni tad-Direttiva 1999/70/[…], abrogaw l-Artikolu 1(2)(b) tal-Liġi 230/1962, li kien jipprovdi li kien ‘permess li jiġi impost limitu temporali fuq it-tul tal-kuntratt meta r-reklutaġġ seħħ sabiex jissostitwixxi ħaddiema assenti’ li ‘żammew id-dritt għal post tagħhom, bil-kundizzjoni li fil-kuntratt għal perijodu [żmien] determinat’ ‘ingħatat informazzjoni dwar l-isem tal-ħaddiem sostitwit u r-raġunijiet għas-sostituzzjoni tiegħu’, u li ssostitwewh b’dispożizzjoni li ma tipprovdix iżjed l-obbligu li tingħata tali informazzjoni?
2) Jekk ir-risposta għall-ewwel domanda tkun fl-affermattiv, il-qorti nazzjonali hija marbuta li ma tapplikax il-leġiżlazzjoni nazzjonali li tmur kontra d-dritt Komunitarju?”
Fuq l-ammissibbiltà tat-talba għal deċiżjoni preliminari
21. Poste Italiane tinvoka n-nuqqas ta’ rilevanza tad-domandi rrinvijati u, għaldaqstant, l-inammissibbiltà tagħhom.
22. Fir-rigward tal-ewwel domanda, Poste Italiane tqis li din kienet is-suġġett ta’ risposta fis-sentenza tat-23 ta’ April 2009, Angelidaki et (C‑378/07 sa C‑380/07, Ġabra p. I-3071). Minn din is-sentenza jirriżulta li l-Qorti tal-Ġustizzja tħalli f’idejn il-qorti nazzjonali biex tivverifika b’mod indipendenti l-konformità tad-dritt intern mal-prinċipji stipulati fil-klawżola 8(3) tal-Ftehim Qafas.
23. Fir-rigward tat-tieni domanda, u billi tibbaża ruħha fuq il-punti 208 sa 212 tas-sentenza Angelidaki et, iċċitata iktar ‘il fuq, Poste Italiane tikkunsidra li d-Digriet Leġiżlattiv Nru 368/2001 f’ebda waħda mid-dispożizzjonijiet tiegħu ma ta lok għal evoluzzjoni sfavorevoli tar-regoli applikabbli għall-ħaddiema kkonċernati.
Min-naħa tagħha, il-Qorti tal-Ġustizzja rrifjutat li tikkunsidra li l-klawżola 8(3) tal-Ftehim Qafas jista’ jkollha effetti diretti.
Minn dan jirriżulta li l-qorti nazzjonali ma tistax twarrab l-applikazzjoni tar-regoli nazzjonali, anki jekk huma inkompatibbli mad-dritt tal-Unjoni, iżda
jista’ biss tagħtihom interpretazzjoni konformi mad-dispożizzjonijiet ta’ dan id-dritt.
24. Għandu jiġi mfakkar li, skont il-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja, fil-kuntest tal-kooperazzjoni bejn il-Qorti tal-Ġustizzja u l-qrati nazzjonali stabbilita fl-Artikolu 234 KE, hija l-qorti nazzjonali adita bil-kawża – li hija biss għandha għarfien dirett tal-fatti li wasslu għaliha u li għandha tieħu r-responsabbiltà għad-deċiżjoni ġudizzjarja li għandha tingħata – li għandha, fir-rigward tal-karatteristiċi partikolari tal-kawża, tevalwa kemm-il ħtieġa għal deċiżjoni preliminari biex tkun tista’ tagħti s-sentenza tagħha kif ukoll ir-rilevanza tad-domandi li hija għamlet lill-Qorti tal-Ġustizzja. Għaldaqstant, meta dawn jirrigwardaw l-interpretazzjoni tad-dritt tal-Unjoni, il-Qorti tal-Ġustizzja għandha, fil-prinċipju, tagħti deċiżjoni (ara, b’mod partikolari, is-sentenzi tat-22 ta’ Novembru 2005, Mangold, C‑144/04, Ġabra p. I‑9981, punti 34 u 35; tal-4 ta’ Lulju 2006, Adeneler et, C‑212/04, Ġabra p. I‑6057, punt 41, kif ukoll id-digriet tat-12 ta’ Ġunju 2008, Vassilakis et, C‑364/07, punt 42 u l-ġurisprudenza ċċitata).
25. F’dan ir-rigward għandu jiġi kkonstatat li l-kwistjonijiet dwar jekk il-klawżola 8 tal-Ftehim Qafas tipprekludix leġiżlazzjoni nazzjonali bħad-Digriet Leġiżlattiv Nru 368/2001 u, fl-istess każ, liema konsegwenzi jistgħu jirriżultaw minn tali inkompatibblità, ma humiex relatati mas-suġġett tal-kawża prinċipali u jikkonċernaw l-interpretazzjoni tad-dritt tal-Unjoni.
26. Fid-dawl ta’ dawn il-kunsiderazzjonjiet, it-talba għal deċiżjoni preliminari għandha tiġi kkunsidrata bħala ammissibbli.
Fuq id-domandi preliminari
Fuq l-ewwel domanda
27. Permezz tal-ewwel domanda tagħha, il-qorti tar-rinviju tistaqsi jekk il-klawżola 8(3) tal-Ftehim Qafas għandhiex tiġi interpretata fis-sens li din tipprekludi leġiżlazzjoni nazzjonali bħad-Digriet Leġiżlattiv Nru 368/2001, li, fil-mument tat-traspożizzjoni fid-dritt intern tad-Direttiva 1999/70 u tal-Ftehim Qafas, neħħa l‑obbligu ta’ min iħaddem li jindika fil-kuntratt għal żmien determinat konkluż bil-għan li jiġu ssostitwiti ħaddiema assenti isem dawn il-ħaddiema u r-raġunijiet għas-sostituzzjoni tagħhom.
28. Skont l-imsemmija qorti, id-Digriet Leġiżlattiv Nru 368/2001 jikkostitwixxi “tnaqqis” tal-livell ġenerali ta’ protezzjoni mogħti lill-ħaddiema għal żmien determinat skont il-klawżola 8(3) tal-Ftehim Qafas, minħabba li l-ħaddiem ma jistax iktar jeżiġi, waqt il-firma tal-kuntratt, li tingħata ċerta informazzjoni li qabel kienet obligatorja u li kienet tippermettilu jevalwa minn qabel il-ġenwità u l-eżistenza effettiva tal-kawża tal-kuntratt, li jkollu informazzjoni kompluta u, fl-aħħar, li jiddeċiedi dwar il-possibbiltà li jressaq kawża quddiem qorti.
29. Sabiex tingħata deċiżjoni dwar id-domanda preliminari, għandu, l-ewwel nett, jiġi eżaminat jekk il-konklużjoni tal-ewwel kuntratt għal żmien determinat taqax taħt il-kamp ta’ applikazzjoni tal-Ftehim Qafas u, it-tieni nett, jekk l-emenda tal-leġiżlazzjoni nazzjonali li saret mid-Digriet Leġiżlattiv  Nru 368/2001 maħsub biex jittrasponi d-Direttiva 1999/70 u l-Ftehim Qafas, tistax titqies, minn naħa, bħala marbuta mal-“implimentazzjoni” ta’ dan il-ftehim u, min-naħa l-oħra, li tirrigwarda l-“livell ġenerali ta’ protezzjoni” mogħti lill-ħaddiema fis-sens tal-klawżola 8(3) tiegħu (ara s-sentenza Angelidaki et,
iċċitata iktar ‘il fuq punt 130).
Fuq il-kamp ta’ applikazzjoni tal-Ftehim Qafas
30. Skont il-kliem stess tal-klawżola 2 tal-Ftehim Qafas, dan japplika għal kull ħaddiem għal żmien determinat li jkollu kuntratt jew relazzjoni ta’ xogħol iddefinit mil-leġiżlazzjoni, mill-ftehim kollettivi jew mill-prattiċi fis-seħħ f’kull Stat Membru (sentenza Angelidaki et, iċċitata iktar ‘il fuq punt 114).
31. Taħt il-klawżola 3 ta’ dan il-ftehim qafas, il-kunċett ta’ “ħaddiem għal terminu fiss [żmien determinat]” ikopri “persuna li jkollha kuntratt jew relazzjoni ta’ l-impjieg [xogħol] dirett bejn min jimpjiega u ħaddiem meta l-aħħar tal-kuntratt jew tar-relazzjoni ta’ l‑impjieg hu ddeterminat b’kondizzjonijiet oġġettivi bħal li jilħaq data speċifika, ilesti xogħol speċifiku, jew it-twettiq ta’ każ speċifiku”(sentenza Angelidaki et, iċċitata iktar ’il fuq punt 115).
32. Fl-aħħar il-klawżola 8 tal-Ftehim Qafas tipprevedi li l-implimentazzjoni tiegħu mill-Istati Membri jew mill-imsieħba soċjali ma tistax tikkostitwixxi
“bażijiet validi għat-tnaqqis tal-livell ġenerali ta’ protezzjoni mogħti lill-ħaddiema” fil-qasam li dan ikopri.
33. Konsegwentement, jirriżulta b’mod ċar kemm mill-għan imfittex mid-Direttiva 1999/70 u mill-Ftehim Qafas kif ukoll mill-kliem tad-dispożizzjonijiet rilevanti tiegħu li, kuntrarjament għal dak li essenzjalment isostni l-Gvern Taljan, il-qasam kopert minn dan il-ftehim ma huwiex limitat biss għall-ħaddiema li kkonkludew kuntratti ta’ xogħol għal żmien determinat suċċessivi, iżda b’mod kuntrarju l-imsemmi ftehim japplika għall-ħaddiema kollha li jipprovdu servizzi bi ħlas fil-kuntest ta’ relazzjoni ta’ impjieg partikolari li jorbothom ma’ min iħaddimhom u dan, ikun xi jkun in-numru ta’ kuntratti għal żmien determinat konklużi minn dawn il‑ħaddiema (sentenza Angelidaki et, iċċitata iktar ’il fuq punt 116, u l‑ġurisprudenza ċċitata).
34. Barra minn hekk, mill-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja jirriżulta, minn naħa li, fid-dawl tal-għanijiet tagħha, il-klawżola 8(3) tal-Ftehim Qafas ma tistax tiġi interpretata b’mod restrittiv (sentenza Angelidaki et, iċċitata iktar ’il fuq punt 113) u, min-naħa l-oħra li l-evalwazzjoni tal-eżistenza ta’ “tnaqqis” fis-sens ta’ din il‑klawżola 8(3), għandha sseħħ fir-rigward tad-dispożizzjonijiet kollha tad-dritt intern ta’ Stat Membru dwar il-protezzjoni mogħtija lill-ħaddiema fil-qasam tal-kuntratti għal żmien determinat (sentenza Angelidaki et, iċċitata iktar ’il fuq punt 120).
35. Minn dan il-Qorti tal-Ġustizzja kkonkludiet li l-imsemmija klawżola 8(3) għandha tiġi interpretata fis-sens li t-“tnaqqis” previst minnha għandu jiġi evalwat fir-rigward tal-livell ġenerali ta’ protezzjoni li kien applikabbli, fl-Istat Membru kkonċernat, kemm għall-ħaddiema li kkonkludew kuntratti għal żmien determinat suċċessivi, kif ukoll għall-ħaddiema li kkonkludew l-ewwel jew l‑uniku kuntratt għal żmien determinat (sentenza Angelidaki et, iċċitata iktar ’il fuq punt 121).
Fuq l-interpretazzjoni tal-klawżola 8(3) tal-Ftehim Qafas
36. Qabel kollox għandu jiġi ppreċiżat li peress li huma esklużivament il-qrati nazzjonali li għandhom jinterpretaw id-dritt nazzjonali, huma dawn li għandhom jistabbilixxu safejn l-emendi msemmija iktar ’il fuq, introdotti mid-Digriet Leġiżlattiv Nru 368/2001 fir-rigward tad-dritt nazzjonali preċedenti, hekk kif jirriżulta mil-Liġi Nru 230/1962, wasslu għal tnaqqis tal-protezzjoni mogħtija lill-ħaddiema li kkonkludew kuntratt ta’ xogħol għal żmien determinat, billi jipparagunaw, għal dan il-għan, il-livell ta’ protezzjoni mogħti rispettivament minn kull waħda minn dawn id-dispożizzjonijiet tad-dritt nazzjonali.
37. Min-naħa l-oħra, jekk ikun il-każ, hija l-Qorti tal-Ġustizzja li għandha, billi tiddeċiedi fuq talba għal deċiżjoni preliminari, tagħti indikazzjonijiet lill-qorti tar-rinviju bil-għan li tgħinha fl-evalwazzjoni tagħha dwar jekk dan it-tnaqqis eventwali tal-protezzjoni mogħtija lill-ħaddiema li kkonkludew kuntratt ta’ xogħol għal żmien determinat jammontax għal “tnaqqis” fis-sens tal-klawżola 8(3) tal-Ftehim Qafas. Għal dan il-għan, għandu jiġi evalwat sa fejn l-emendi introdotti mil-leġiżlazzjoni nazzjonali intiżi sabiex jittrasponu d-Direttiva 1999/70 u l-Ftehim Qafas jistgħu jitqiesu, minn naħa, bħala marbuta mal-“implementazzjoni” ta’ dan il-ftehim u, min-naħa l-oħra, li jirrigwardaw il-“livell ġenerali ta’ protezzjoni” mogħti lill-ħaddiema fis-sens tal-klawżola 8(3) tiegħu (sentenza Angelidaki et, iċċitata iktar ’il fuq punt 130).
38. F’dak li jikkonċerna, fl-ewwel lok, l-implementazzjoni tal-Ftehim Qafas, għandu jiġi kkonstatat li l-għan stess tad-Digriet Leġiżlattiv Nru 368/2001 huwa li jittrasponi d-Direttiva 1999/70 u li din tal-aħħar kienet ġiet adottata b’eżekuzzjoni tal-Liġi Nru 422, tad-29 ta’ Diċembru 2000.
39. Għaldaqstant, ma jistax jiġi eskluż li l-emendi introdotti mid-Digriet Leġiżlattiv Nru 368/2001 fir-rigward tad-dritt intern preċedenti huma marbuta mal-implementazzjoni tal-Ftehim Qafas peress li, skont id-deċiżjoni tar-rinviju, il‑ħaddiema għal żmien determinat kienu jibbenefikaw, fil-mument tal-adozzjoni tad-Direttiva 1999/70 u ta’ dan il-ftehim qafas, mill-miżuri ta’ protezzjoni previsti mil-Liġi Nru 230/1962 u dan irrispettivament mill-fatt li l-kontenut tal-Artikolu 1 ta’ dan id-digriet leġiżlattiv ma jikkonċernax dispożizzjoni speċifika tal-Ftehim Qafas.
40. Sabiex issir tali evalwazzjoni, il-qorti tar-rinviju għandha tivverifika jekk it‑tneħħija tal-obbligu, għal min iħaddem, li jindika fil-kuntratt għal żmien determinat konkluż bil-għan li jiġu ssostitwiti ħaddiema assenti isem dawn il‑ħaddiema u r-raġunijiet għas-sostituzzjoni tagħhom tikkostitwixxix emenda tas-sistema legali tal-kuntratti ta’ xogħol għal żmien determinat li tirriżulta mir-rieda tal-leġiżlatur nazzjonali li joħloq ekwilibriju ġdid fir-relazzjonijiet bejn min iħaddem u l-ħaddiema f’dan il-qasam, fid-dawl tal-garanziji l-ġodda stabbiliti mill-Ftehim Qafas, jew li tirriżulta minn għan identifikat b’mod ċar u differenti.
Il-qorti nazzjonali għandha b’mod partikolari teżamina l-kwistjoni dwar jekk it-tneħħija tar-rekwiżit previst mil-Liġi Nru 230/1962 tistax tiġi kkunsidrata bħala li tirriżulta mir-rieda li jiġu kkumpensati, bil-għan li jsiru iktar flessibbli l-obbligi li għandhom dawk li jħaddmu, ir-regoli ta’ protezzjoni mogħtija lill-ħaddiema introdotti permezz tad-Digriet Leġiżlattiv Nru 368/2001 fid-dawl tal-implementazzjoni tal-Ftehim Qafas.
41. Madankollu jista’ diġà jiġi rrilevat li mid-deċiżjoni tar-rinviju ma jirriżultax li, billi introduċa l-emendi inkwistjoni fil-kawża prinċipali, il-leġiżlatur nazzjonali
ried jilħaq għan distint mill-implementazzjoni tal-Ftehim Qafas, fatt li madankollu għandu wkoll jiġi vverifikat mill-qorti tar-rinviju.
42. Fit-tieni lok, f’dak li jirrigwarda l-kundizzjoni li abbażi tagħha dan it-tnaqqis għandu jirrigwarda l-“livell ġenerali ta’ protezzjoni” mogħti lill-ħaddiema għal żmien determinat, din timplika li biss tnaqqis ta’ daqs tali li jaffettwa globalment il‑leġiżlazzjoni nazzjonali dwar il-kuntratti għal żmien determinat jista’ jaqa’ taħt il-klawżola 8(3) tal-Ftehim Qafas (sentenza Angelidaki et, iċċitata iktar ’il fuq punt 140, kif ukoll id-digriet tal-24 ta’ April 2009, Koukou,
C‑519/08, Ġabra p. I‑65, punt 119).
43. F’dan il-każ, għandu jiġi kkonstatat li l-emendi introdotti mid-Digriet Leġiżlattiv Nru 368/2001 fir-rigward tad-dritt nazzjonali preċedenti ma jaffettwawx lill-ħaddiema kollha li kkonkludew kuntratt ta’ xogħol għal żmien determinat iżda biss lil dawk li kkonkludew tali kuntratt sabiex jissostitwixxu ħaddiem ieħor, peress li l‑possibbiltà li jintużaw tali kuntratti hija waħda minn dawk imsemmija fl-Artikolu 1(1) ta’ dan id-digriet leġiżlattiv.
44.
Sa fejn dawn il-ħaddiema ma jirrappreżentawx parti sinjifikattiva tal-ħaddiema impjegati għal żmien determinat fl-Istat Membru kkonċernat, fatt li għandu jiġi vverifikat mill-qorti tar-rinviju, it-tnaqqis tal-protezzjoni li tibbenefika minnu tali kategorija limitata ta’ ħaddiema ma jistax, fih innfisu, jaffettwa globalment il-livell ta’ protezzjoni applikabbli fis-sistema legali interna għall-ħaddiema marbuta b’kuntratt ta’ xogħol għal żmien determinat.
45. Barra minn hekk, għandu jiġi rrilevat li, skont l-Artikolu 1(2) tad-Digriet Leġiżlattiv Nru 368/2001, il-kuntratt għal żmien determinat għandu jkun bil-miktub u għandu jindika r-raġunijiet li għalihom intuża dan il-kuntratt.
Fin-nuqqas ta’ dan, l-indikazzjoni tad-data tat-tmiem tal-kuntratt tkun bla effett.
Il‑Liġi Nru 230/1962 kienet tillimita ruħha tipprevedi li t-tul tal-kuntratt kellu jissemma bil-miktub, mingħajr ma hija indikata r-raġuni oġġettiva tal-konklużjoni ta’ dan il-kuntratt, ħlief fil-każ ta’ sostituzzjoni ta’ ħaddiem.
46. Fl-aħħar, hekk kif irrileva l-Avukat Ġenerali fil-punt 54 tal-konklużjonijiet tiegħu, l-emenda tal-leġiżlazzjoni nazzjonali inkwistjoni għandha tkun evalwata fid-dawl tal-garanziji l-oħra kollha li din tipprevedi biex tiżgura l-protezzjoni mogħtija lill-ħaddiema impjegati b’kuntratt għal żmien determinat, bħall-miżuri li jipprevjenu l-użu abbużiv minn kuntratti għal żmien determinat suċċessivi u dawk li għandhom l-għan li jipprojbixxu d-diskriminazzjonijiet li jsiru kontra l‑ħaddiema li kkonkludew tali kuntratti.
47. F’dawn iċ-ċirkustanzi, għandu jiġi kkonstatat li emendi li saru minn leġiżlazzjoni nazzjonali bħal dawk inkwistjoni fil-kawża prinċipali ma jikkostitwux “tnaqqis” tal-livell ġenerali ta’ protezzjoni mogħti lill-ħaddiema għal żmien determinat fis-sens tal-klawżola 8(3) tal-Ftehim Qafas, sa fejn dawn jirrigwardaw kategorija limitata ta’ ħaddiema li kkonkludew kuntratt ta’ xogħol għal żmien determinat jew huma mpaċjija bl-adozzjoni ta’ garanziji jew ta’ miżuri oħrajn ta’ protezzjoni għall-ħaddiema li kkonkludew tali kuntratti, fatt li għandha tivverifikah il-qorti tar-rinviju.
48. Għaldaqstant ir-risposta għall-ewwel domanda għandha tkun li l-klawżola 8(3) tal-Ftehim Qafas għandha tiġi interpretata fis-sens li din ma tipprekludix leġiżlazzjoni nazzjonali, bħal dik inkwistjoni fil-kawża prinċipali, li neħħiet l‑obbligu li min iħaddem jispeċifika, fil-kuntratti għal żmien determinat li għandhom l-għan li jissostitwixxu ħaddiema assenti l-ismijiet ta’ dawn il‑ħaddiema u r-raġunijiet għas-sostituzzjoni tagħhom, u li tipprevedi biss li tali kuntratti għal żmien determinat għandhom ikunu bil-miktub u għandhom jindikaw ir-raġunijiet li għalihom intużaw dawn il-kuntratti, sa fejn dawn il‑kundizzjonijiet il-ġodda huma mpaċija bl-adozzjoni ta’ garanziji jew ta’ miżuri oħrajn ta’ protezzjoni jew sa fejn jaffettwaw biss kategorija limitata ta’ ħaddiema li kkonkludew kuntratt ta’ xogħol għal żmien determinat, fatt li għandha tivverifikah l-imsemmija qorti tar-rinviju.
Fuq it-tieni domanda
49. Bit-tieni domanda tagħha, il-qorti tar-rinviju tistaqsi jekk essenzjalment hijiex obbligata, skont id-dritt tal-Unjoni, tinjora l-applikazzjoni ta’ leġiżlazzjoni nazzjonali, bħad-Digriet Leġiżlattiv Nru 368/2001, fil-każ fejn din ma tkunx konformi mad-dispożizzjonijiet tal-Ftehim Qafas u, f’każ ta’ risposta affermettiva, jekk hija għandhiex tapplika l-Artikolu 1 tal-Liġi Nru 230/1962.
50. F’dan ir-rigward, hemm lok li jiġi mfakkar li l-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li l‑klawżola 8(3) tal-Ftehim Qafas
ma tissodisfax il-kundizzjonijiet meħtieġa biex tipproduċi effett dirett.
Fil-fatt, minn naħa, din il-klawżola tirrigwarda biss l‑“implementazzjoni” ta’ dan il-ftehim mill-Istati Membri u/jew l-imsieħba soċjali, li għandhom l-obbligu jittrasponuh fis-sistema legali interna, billi tipprojbixxi lil dawn tal-aħħar milli jiġġustifikaw, matul din it-traspożizzjoni, tnaqqis tal-livell ġenerali ta’ protezzjoni mogħti lill-ħaddiema minn neċessità tal-implementazzjoni tal-imsemmi ftehim qafas.
Minn naħa l-oħra, din il-klawżola, billi tillimita ruħha tipprojbixxi, skont il-kliem tagħha stess, it-“tnaqqis tal-livell ġenerali ta’ protezzjoni mogħti lill-ħaddiema fil-qasam tal-[Ftehim Qafas]”, timplika li huwa biss tnaqqis ta’ ċertu daqs li jista’ jolqot globalment il‑leġiżlazzjoni nazzjonali dwar il-kuntratti ta’ xogħol għal żmien determinat li jista’ jaqa’ fil-kamp ta’ applikazzjoni tagħha. Issa, minn tali projbizzjoni, l-individwi ma jistgħu jiddeduċu l-ebda dritt li l-kontenut tiegħu jkun ċar, preċiż u ikkundizzjonat bizzejjed (sentenza Angelidaki et, iċċitata iktar ’il fuq punti 209 sa 211, u d-digriet Koukou, iċċitat iktar ’il fuq, punt 128).
51. Madankollu, il-qrati nazzjonali huma obbligati jinterpretaw id-dritt intern, sa fejn huwa possibbli, fid-dawl tat-test u tal-għan tad-direttiva inkwistjoni sabiex jintlaħaq ir-riżultat previst minnha u, b’hekk, li jikkonformaw ruħhom mat-tielet paragrafu tal-Artikolu 288 TFUE. Dan l-obbligu ta’ interpretazzjoni konformi jirrigwarda d-dispożizzjonijiet kollha tad-dritt nazzjonali, kemm preċedenti kif ukoll sussegwenti għall-Ftehim Qafas inkwistjoni (ara, b’analoġija, is-sentenzi Adeneler et, iċċitata iktar ’il fuq, punt 108, u tad-19 ta’ Jannar 2010, Kücükdeveci, C‑555/07, Ġabra p. I-365, punt 48).
52. Żgur li l-obbligu għall-qorti nazzjonali li tirreferi għall-kontenut ta’ ftehim qafas meta tinterpreta u tapplika r-regoli rilevanti tad-dritt intern huwa limitat mill-prinċipji ġenerali tad-dritt, b’mod partikolari dawk ta’ ċertezza legali kif ukoll ta’ nuqqas ta’ retroattività, u dan l-obbligu ma jistax iservi ta’ bażi għal interpretazzjoni contra legem
tad-dritt nazzjonali (ara, b’analoġija, is-sentenza Adeneler et, iċċitata iktar ’il fuq, punt 110).
53. Il-prinċipju ta’ interpretazzjoni konformi madankollu jirrikjedi li l-qrati nazzjonali jagħmlu dak kollu li huw a fil-ġurisdizzjoni tagħhom, billi jieħdu inkunsiderazzjoni d-dritt intern kollu u billi japplikaw metodi ta’ interpretazzjoni rikonoxxuti minnha, sabiex jiggarantixxu l-effettività sħiħa tal-ftehim qafas inkwistjoni u sabiex jaslu għal soluzzjoni konformi mal-għan imfittex minnu (ara, b’analoġija, is-sentenza Adeneler et, iċċitata iktar ’il fuq, punt 111).
54. Barra minn hekk, hekk kif irrileva l-Avukat Ġenerali fil-punt 68 tal-konklużjonijiet tiegħu, dan il-prinċipju ta’ interpretazzjoni konformi ma jistax iwassal biex regoli tad-dritt nazzjonali li ma humiex formalment validi u rilevanti, kemm ratione materiae
kif ukoll ratione temporis, isiru applikabbli għall-kawża pendenti quddiem il-qorti tar-rinviju.
55. Għaldaqstant ir-risposta għat-tieni domanda għandha tkun li, peress li l-klawżola 8(3) tal-Ftehim Qafas ma għandhiex effett dirett, fil-każ fejn il-qorti tar-rinviju jkollha tikkonstata li l-leġiżlazzjoni nazzjonali inkwistjoni fil-kawża prinċipali hija inkompatibbli mad-dritt tal-Unjoni, hija ma għandhiex twarrab l‑applikazzjoni tagħha, imma għandha tagħtiha sa fejn ikun possibbli, intepretazzjoni konformi mad-Direttiva 1999/70 u mal-għan finali li l-Ftehim Qafas irid jilħaq.
Fuq l-ispejjeż
56. Peress li l-proċedura għandha, fir-rigward tal-partijiet fil-kawża prinċipali, in‑natura ta’ kwistjoni mqajma quddiem il-qorti tar-rinviju, hija din il-qorti li tiddeċiedi fuq l-ispejjeż. L-ispejjeż sostnuti għas-sottomissjoni tal-osservazzjonijiet lill-Qorti tal-Ġustizzja, barra dawk tal-imsemmija partijiet, ma jistgħux jitħallsu lura.
Parti operattiva
Għal dawn il-motivi, Il-Qorti tal-Ġustizzja (Ir-Raba’ Awla) taqta’ u tiddeċiedi:
1) Il-klawżola 8(3) tal-Ftehim Qafas dwar xogħol għal terminu fiss [żmien determinat], konkluż fit-18 ta’ Marzu 1999, u li jinsab anness mad-Direttiva tal-Kunsill 1999/70/KE, tat-28 ta’ Ġunju 1999, dwar il-ftehim qafas dwar xogħol għal żmien fiss [determinat] konkluż mill-ETUC [CES], mill-UNICE u mis-CEEP għandha tiġi interpretata fis-sens li din ma tipprekludix leġiżlazzjoni nazzjonali, bħal dik inkwistjoni fil-kawża prinċipali, li neħħiet l-obbligu li min iħaddem jispeċifika, fil-kuntratti għal żmien determinat li għandhom l-għan li jissostitwixxu ħaddiema assenti l-ismijiet ta’ dawn il-ħaddiema u r-raġunijiet għas-sostituzzjoni tagħhom, u li tipprevedi biss li tali kuntratti għal żmien determinat għandhom ikunu bil-miktub u għandhom jindikaw ir-raġunijiet li għalihom intużaw dawn il‑kuntratti, sa fejn dawn il-kundizzjonijiet il-ġodda huma mpaċjija bl-adozzjoni ta’ garanziji jew ta’ miżuri oħrajn ta’ protezzjoni jew sa fejn jaffettwaw biss kategorija limitata ta’ ħaddiema li kkonkludew kuntratt ta’ xogħol għal żmien determinat, fatt li għandha tivverifikah l-imsemmija qorti tar-rinviju.
2) Peress li l-klawżola 8(3) ta’ dan il-ftehim qafas ma għandhiex effett dirett, fil-każ fejn il-qorti tar-rinviju jkollha tikkonstata li l‑leġiżlazzjoni nazzjonali inkwistjoni fil-kawża prinċipali hija inkompatibbli mad-dritt tal-Unjoni, hija ma għandhiex twarrab l‑applikazzjoni tagħha, imma għandha tagħtiha sa fejn ikun possibbli, intepretazzjoni konformi mad-Direttiva 1999/70 u mal-għan finali li dan il-ftehim qafas irid jilħaq.