62020CO0670
ΔΙΑΤΑΞΗ ΤΟΥ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟΥ (έκτο τμήμα)
της 6ης Δεκεμβρίου 2021 (
*1
)
«Προδικαστική παραπομπή – Άρθρο 99 του Κανονισμού Διαδικασίας του Δικαστηρίου – Προστασία των καταναλωτών – Οδηγία 93/13/ΕΟΚ – Καταχρηστικές ρήτρες των συμβάσεων που συνάπτονται με καταναλωτές – Σύμβαση δανείου συνομολογηθείσα σε ξένο νόμισμα – Ρήτρες που εκθέτουν τον δανειολήπτη σε συναλλαγματικό κίνδυνο – Άρθρο 4, παράγραφος 2 – Απαιτήσεις περί κατανοητού χαρακτήρα και διαφάνειας – Δεν ασκεί επιρροή η δήλωση του καταναλωτή ότι έχει πλήρη επίγνωση των δυνητικών κινδύνων που απορρέουν από τη σύναψη δανείου σε ξένο νόμισμα – Σαφής και κατανοητή διατύπωση συμβατικής ρήτρας»
Στην υπόθεση C‑670/20,
με αντικείμενο αίτηση προδικαστικής αποφάσεως δυνάμει του άρθρου 267 ΣΛΕΕ, που υπέβαλε το Ráckevei Járásbíróság (περιφερειακό δικαστήριο Ráckeve, Ουγγαρία) με απόφαση της 9ης Νοεμβρίου 2020, η οποία περιήλθε στο Δικαστήριο στις 8 Δεκεμβρίου 2020, στο πλαίσιο της δίκης
EP,
TA,
FV,
TB
κατά
ERSTE Bank Hungary Zrt.,
ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ (έκτο τμήμα),
συγκείμενο από τους L. Bay Larsen, Αντιπρόεδρο του Δικαστηρίου, προεδρεύοντα του έκτου τμήματος, N. Jääskinen (εισηγητή) και M. Safjan, δικαστές,
γενική εισαγγελέας: J. Kokott
γραμματέας: A. Calot Escobar
κατόπιν της αποφάσεως που έλαβε, αφού άκουσε τη γενική εισαγγελέα, να αποφανθεί με αιτιολογημένη διάταξη σύμφωνα με το άρθρο 99 του Κανονισμού Διαδικασίας του Δικαστηρίου,
εκδίδει την ακόλουθη
Διάταξη
1
Η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως αφορά την ερμηνεία του άρθρου 4, παράγραφος 2, της οδηγίας 93/13/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 5ης Απριλίου 1993, σχετικά με τις καταχρηστικές ρήτρες των συμβάσεων που συνάπτονται με καταναλωτές (ΕΕ 1993, L 95, σ. 29).
2
Η αίτηση αυτή υποβλήθηκε στο πλαίσιο ένδικης διαφοράς μεταξύ, αφενός, των EP, TA, FV και TB και, αφετέρου, της ERSTE Bank Hungary Zrt. (στο εξής: τράπεζα), σχετικά με τον φερόμενο ως καταχρηστικό χαρακτήρα ρήτρας η οποία περιλαμβάνεται σε σύμβαση δανείου συνομολογηθείσα σε ξένο νόμισμα και προβλέπει την αποπληρωμή του δανείου σε εθνικό νόμισμα.
Το νομικό πλαίσιο
3
Το άρθρο 4 της οδηγίας 93/13 ορίζει:
«1.   Με την επιφύλαξη του άρθρου 7, ο καταχρηστικός χαρακτήρας μιας συμβατικής ρήτρας κρίνεται, αφού ληφθούν υπόψη η φύση των αγαθών ή των υπηρεσιών που αφορά η σύμβαση και όλες οι κατά τον χρόνο της σύναψης της σύμβασης περιστάσεις που περιέβαλαν την εν λόγω σύναψη, καθώς και όλες οι υπόλοιπες ρήτρες της σύμβασης ή άλλης σύμβασης από την οποία αυτή εξαρτάται.
2.   Η εκτίμηση του καταχρηστικού χαρακτήρα των ρητρών δεν αφορά ούτε τον καθορισμό του κυρίου αντικειμένου της σύμβασης ούτε το ανάλογο ή μη μεταξύ της τιμής και της αμοιβής, αφενός, και των υπηρεσιών ή αγαθών που θα παρασχεθούν ως αντάλλαγμα, αφετέρου, εφόσον οι ρήτρες αυτές είναι διατυπωμένες κατά τρόπο σαφή και κατανοητό.»
4
Κατά το άρθρο 5 της οδηγίας αυτής:
«Στην περίπτωση συμβάσεων των οποίων όλες ή μερικές ρήτρες που προτείνονται στον καταναλωτή έχουν συνταχθεί εγγράφως, οι ρήτρες αυτές πρέπει να συντάσσονται πάντοτε με σαφή και κατανοητό τρόπο. […]»
Η διαφορά της κύριας δίκης και τα προδικαστικά ερωτήματα
5
Στις 9 Ιανουαρίου 2007, οι ενάγοντες της κύριας δίκης, οι οποίοι έχουν την ιδιότητα των καταναλωτών, συνήψαν με την τράπεζα, με συμβολαιογραφική πράξη, σύμβαση δανείου για την ανακαίνιση οικογενειακής κατοικίας. Σύμφωνα με τη σύμβαση αυτή, το ποσό του δανείου είχε συνομολογηθεί σε ελβετικά φράγκα (CHF), αλλά η αποδέσμευση και η αποπληρωμή του ποσού αυτού επρόκειτο να πραγματοποιηθεί σε ουγγρικά φιορίνια (HUF).
6
Κατά συνέπεια, κατά την ημερομηνία κάθε αποπληρωμής η τράπεζα καθόριζε το ποσό της οφειλόμενης μηνιαίας δόσεως μετατρέποντας σε ουγγρικά φιορίνια το ποσό της αποπληρωμής το οποίο είχε συμφωνηθεί ότι θα πραγματοποιούνταν σε ελβετικά φράγκα.
7
Κατά τη σύναψη της επίμαχης συμβάσεως δανείου, η τράπεζα παρέσχε στους ενάγοντες της κύριας δίκης ενημερωτικό σημείωμα σχετικά με τους γενικούς κινδύνους που συνδέονται με χρηματοδότηση σε ξένο νόμισμα. Το εν λόγω ενημερωτικό σημείωμα διευκρίνιζε, όσον αφορά τον συναλλαγματικό κίνδυνο, τα εξής:
«Εφιστούμε την προσοχή σας στο γεγονός ότι, επιλέγοντας χρηματοδότηση σε ξένο νόμισμα, μπορείτε να επωφεληθείτε από τα πλεονεκτήματα της αγοράς του επιλεγέντος νομίσματος, αλλά αναλαμβάνετε επίσης τους σχετικούς κινδύνους. Συνάπτοντας τη σύμβαση δανείου, λαμβάνετε υπόψη το γεγονός ότι το ποσό του δανείου αυτού έχει εγγραφεί στην τράπεζα στο επιλεγέν ξένο νόμισμα και δεσμεύεστε να το εξοφλήσετε στο νόμισμα που επιλέξατε. Δεδομένου ότι η συναλλαγματική ισοτιμία μεταξύ του ουγγρικού φιορινιού και του ξένου νομίσματος που επιλέξατε στη σύμβαση –η τιμή συναλλάγματος– μπορεί να ποικίλλει αναλόγως των καθημερινών διακυμάνσεων της αγοράς, εφιστούμε την προσοχή σας στο γεγονός ότι ενδεχόμενη μεταβολή ή δυσμενής αύξηση της τιμής συναλλάγματος μπορεί να οδηγήσει σε πρόσθετο για εσάς κόστος του οποίου ούτε η πραγματική επέλευση ούτε το ποσό μπορούν να προβλεφθούν.
Το πλεονέκτημα αυτού του είδους χρηματοδοτήσεως είναι ότι, αφ’ ης στιγμής η τιμή συναλλάγματος του ξένου νομίσματος στο οποίο συνομολογήθηκε η χρηματοδότηση ελαττώνεται σε σχέση με το φιορίνι, το “αντίτιμο” της χρηματοδοτήσεως σε φιορίνια μειώνεται· με άλλα λόγια, χρειάζονται λιγότερα φιορίνια για την αγορά του ξένου νομίσματος που καλύπτει τις μηνιαίες δόσεις που χρησιμεύουν για την αποπληρωμή του κεφαλαίου και των τόκων, και η αγορά αυτή σας κοστίζει, ως εκ τούτου, φθηνότερα –στην περίπτωση αυτή, η επιβάρυνση είναι, επομένως, μικρότερη, τούτο δε μπορεί ακόμη και να έχει ως συνέπεια ότι θα πρέπει να επιστρέψετε λιγότερα από αυτά που προβλέπονταν βάσει του αντιτίμου σε ουγγρικά φιορίνια όπως υπολογίστηκε κατά τη σύναψη της σύμβασης δανείου/πίστωσης.
Στην αντίθετη περίπτωση, όταν η συναλλαγματική ισοτιμία του ξένου νομίσματος στο οποίο αναγράφεται η χρηματοδότηση αυξάνει σε σχέση με το φιορίνι, το “αντίτιμο” της χρηματοδοτήσεως αυξάνεται: στην περίπτωση αυτή, απαιτείται μεγαλύτερο ποσό σε φιορίνια για την καταβολή των μηνιαίων δόσεων (αποπληρωμής) του κεφαλαίου και των τόκων, οι οποίες μετατρέπονται στο σχετικό ξένο νόμισμα· επομένως, στην περίπτωση αυτή, χρειάζονται περισσότερα φιορίνια για την εξόφληση του δανείου σε ξένο νόμισμα.
Βεβαιώνετε με την υπογραφή σας ότι έχετε σαφώς ενημερωθεί για τους κινδύνους που ενέχει η χρηματοδότηση αυτή, ότι γνωρίζετε τις συνιστώσες του κινδύνου και ότι επιθυμείτε να λάβετε την πίστωση έχοντας επίγνωση της καταστάσεως.»
8
Κατά το αιτούν δικαστήριο, το επίμαχο ενημερωτικό σημείωμα εντασσόταν στο πλαίσιο μιας κατάστασης σταθερότητας ως προς την τιμή συναλλάγματος, η οποία επικρατούσε κατά τη σύναψη της επίμαχης συμβάσεως δανείου. Το σημείωμα αυτό αναφέρει, βεβαίως, το ενδεχόμενο μείωσης της τιμής συναλλάγματος και αύξησής της, καθώς και τα πλεονεκτήματα και τα μειονεκτήματα που απορρέουν από αυτήν, αλλά δεν περιέχει πληροφορίες σχετικά με το ότι η μεταβολή των μακροοικονομικών συνθηκών και της καταστάσεως στη διεθνή χρηματαγορά θα μπορούσε να οδηγήσει σε σημαντική, αν όχι απεριόριστη, αύξηση των μηνιαίων δόσεων αποπληρωμής, αλλά ούτε και σχετικά με το γεγονός ότι η συναλλαγματική ισοτιμία μεταξύ του ουγγρικού φιορινιού και του ελβετικού φράγκου θα μπορούσε να έχει σημαντικές διακυμάνσεις, και τούτο ανεξαρτήτως του σταθερού χαρακτήρα της εν λόγω ισοτιμίας κατά το παρελθόν.
9
Κατόπιν σημαντικής μεταβολής της εν λόγω ισοτιμίας, επελθούσας κατά τη διάρκεια της εκτελέσεως της επίμαχης συμβάσεως δανείου, το ποσό των οφειλόμενων βάσει της συμβάσεως αυτής μηνιαίων δόσεων αποπληρωμής αυξήθηκε σημαντικά.
10
Δεδομένου ότι οι ενάγοντες της κύριας δίκης δεν μπόρεσαν να εκπληρώσουν την υποχρέωσή τους αποπληρωμής, η τράπεζα κατήγγειλε την επίμαχη σύμβαση δανείου το 2015.
11
Στις 10 Ιουλίου 2015, κατόπιν αιτήματος της τράπεζας, κινήθηκε διαδικασία αναγκαστικής εκτελέσεως κατά των εναγόντων της κύριας δίκης.
12
Στις 30 Σεπτεμβρίου 2016 οι τελευταίοι άσκησαν αγωγή ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου με αίτημα την παύση της αναγκαστικής εκτελέσεως για τον λόγο ότι η επίμαχη σύμβαση δανείου ήταν άκυρη. Προς στήριξη της αγωγής αυτής, οι ενάγοντες της κύριας δίκης υποστηρίζουν ότι η τράπεζα δεν τους παρέσχε επαρκείς πληροφορίες σχετικά με τους πραγματικούς κινδύνους που συνδέονται με τη σύναψη δανειακής συμβάσεως συνομολογηθείσας σε ξένο νόμισμα. Ειδικότερα, η τράπεζα παρέλειψε να επιστήσει την προσοχή τους στο γεγονός:
–
ότι οι θετικές συνέπειες και οι αρνητικές συνέπειες μιας διακύμανσης της συναλλαγματικής ισοτιμίας εξισορροπούνται μόνον υπό την προϋπόθεση ότι οι τιμές του ουγγρικού φιορινιού και του ελβετικού φράγκου κινούνται εντός ενός σταθερού και μόνιμου περιθωρίου διακύμανσης·
–
ότι μια διαρκής και σημαντική μεταβολή των μακροοικονομικών συνθηκών και της καταστάσεως στη διεθνή χρηματαγορά μπορούσε να οδηγήσει σε σημαντική, αν όχι απεριόριστη, αύξηση των μηνιαίων δόσεων αποπληρωμής, καθώς και
–
ότι το ενδεχόμενο διαρκούς αυξήσεως της τιμής του ελβετικού φράγκου σε σχέση με εκείνη του ουγγρικού φιορινιού μπορούσε να επέλθει ανά πάσα στιγμή και ότι ο ήπιος χαρακτήρας των προηγούμενων διακυμάνσεων των τιμών αυτών δεν παρείχε καμία εγγύηση όσον αφορά τη μελλοντική σταθερότητα των τιμών αυτών.
13
Η τράπεζα υποστηρίζει ότι η πληροφόρηση που παρέσχε σχετικά με τον συναλλαγματικό κίνδυνο ήταν επαρκής, δεδομένου ότι το θεωρητικό ενδεχόμενο διακυμάνσεως της συναλλαγματικής ισοτιμίας μνημονεύθηκε στο ενημερωτικό σημείωμα που αναφέρεται στη σκέψη 7 της παρούσας διάταξης. Στο πλαίσιο αυτό, έγινε λόγος για τη σχέση που υφίσταται μεταξύ της διακυμάνσεως της ισοτιμίας αυτής και της διακυμάνσεως του ποσού των μηνιαίων δόσεων εξοφλήσεως. Επομένως, κατέστη δυνατό στους καταναλωτές να αντιληφθούν ότι το ύψος των μηνιαίων δόσεων θα μπορούσε να αυξηθεί απεριόριστα, ανάλογα με τη διακύμανση της εν λόγω ισοτιμίας. Η τράπεζα παραπέμπει επίσης στη νομολογία του Kúria (Ανωτάτου Δικαστηρίου, Ουγγαρία), κατά την οποία «αυτό καθεαυτό το γεγονός ότι η εναγομένη παρέσχε πληροφορίες σχετικά με τον συναλλαγματικό κίνδυνο είναι ενδεικτικό του ότι οι ενάγοντες έπρεπε οι ίδιοι να έχουν εκλάβει τον κίνδυνο αυτόν ως ρεαλιστικό ενδεχόμενο».
14
Το αιτούν δικαστήριο παραπέμπει στην απόφαση της 20ής Σεπτεμβρίου 2017, Andriciuc κ.λπ. (C‑186/16, EU:C:2017:703), επισημαίνοντας ότι, κατά την εν λόγω απόφαση, η πληροφόρηση που παρέχει η τράπεζα σχετικά με τον συναλλαγματικό κίνδυνο πρέπει να καθιστά δυνατό στον μέσο καταναλωτή, ο οποίος έχει τη συνήθη πληροφόρηση και είναι ευλόγως επιμελής και ενημερωμένος, όχι μόνο να γνωρίζει το ενδεχόμενο ανατιμήσεως ή υποτιμήσεως του ξένου νομίσματος στο οποίο έχει συναφθεί το δάνειο, αλλά επίσης να αξιολογεί τις δυνητικά σημαντικές οικονομικές συνέπειες μιας τέτοιας ρήτρας στις οικονομικές του υποχρεώσεις.
15
Εντούτοις, το αιτούν δικαστήριο διερωτάται ως προς το περιεχόμενο της εν λόγω απαιτήσεως που έθεσε το Δικαστήριο και ζητεί να διευκρινιστεί αν οι οικονομικές αυτές συνέπειες πρέπει να προκύπτουν ρητώς από τις πληροφορίες που παρέχει η τράπεζα. Διερωτάται, ειδικότερα, αν, προκειμένου να πληρούται η εν λόγω απαίτηση, αρκεί, με την υπογραφή της δανειακής συμβάσεως, ο ενδιαφερόμενος καταναλωτής να δηλώσει γενικώς ότι γνωρίζει και αναλαμβάνει τους κινδύνους της δανειοδοτικής πράξεως, λαμβανομένης υπόψη της ενδεχόμενης μεταβολής της συναλλαγματικής ισοτιμίας, ή αν απαιτείται, επιπλέον, να παρέχει η τράπεζα ρητή ενημέρωση ως προς τον απεριόριστο χαρακτήρα του αναλαμβανομένου κινδύνου.
16
Υπό τις συνθήκες αυτές, το Ráckevei Járásbíróság (περιφερειακό δικαστήριο του Ráckeve, Ουγγαρία) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
«1)
Λαμβανομένης υπόψη της ερμηνείας του άρθρου 4, παράγραφος 2, της οδηγίας [93/13], η οποία δόθηκε με την απόφαση [της 20ής Σεπτεμβρίου 2017, Andriciuc κ.λπ. (C‑186/16, EU:C:2017:703)], μπορεί να θεωρηθεί σαφής και κατανοητή συμβατική ρήτρα περί συναλλαγματικού κινδύνου η οποία, χωρίς να ορίζει ρητώς ότι ο οφειλέτης φέρει αποκλειστικώς και εξ ολοκλήρου τον συναλλαγματικό κίνδυνο, περιλαμβάνει αποκλειστικώς δήλωση του οφειλέτη ότι ο εν λόγω οφειλέτης “έχει πλήρη συνείδηση των δυνητικών κινδύνων που απορρέουν από τη συναλλαγή, και ιδίως του γεγονότος ότι οι διακυμάνσεις της συναλλαγματικής ισοτιμίας του επίμαχου ξένου νομίσματος έναντι του ουγγρικού φιορινίου δύνανται να τροποποιήσουν, τόσο προς τα άνω όσο και προς τα κάτω, τις επιβαρύνσεις αποπληρωμής του δανείου σε ουγγρικά φιορίνια”;
2)
Συνάδει η προπεριγραφείσα συμβατική ρήτρα με την απαίτηση που έθεσε η απόφαση [της 20ής Σεπτεμβρίου 2017, Andriciuc κ.λπ. (C‑186/16, EU:C:2017:703)], κατά την οποία ο καταναλωτής πρέπει να μπορεί να αξιολογήσει, με βάση τη ρήτρα αυτή, τις δυνητικά σημαντικές οικονομικές συνέπειες της ανάληψης του συναλλαγματικού κινδύνου στις χρηματοπιστωτικές υποχρεώσεις του, λαμβανομένου υπόψη του ότι το έγγραφο που επιγράφεται “Πληροφοριακό έντυπο σχετικά με τους εν γένει κινδύνους της χρηματοδότησης σε ξένο νόμισμα”, το οποίο καλείται να υπογράψει ο καταναλωτής κατά τον χρόνο σύναψης της σύμβασης, αναφέρεται με τον ίδιο τρόπο στα θετικά και αρνητικά αποτελέσματα των διακυμάνσεων των συναλλαγματικών ισοτιμιών, υπαινισσόμενο με τον τρόπο αυτόν –στο πνεύμα των πληροφοριών που δημοσίευσε η Magyar Bankszövetség (ουγγρική ομοσπονδία τραπεζών)– την ύπαρξη τάσης χαρακτηριζόμενης από την σταθερότητα των διεθνών ισοτιμιών η οποία μακροπρόθεσμα συνεπάγεται αντιστάθμιση των θετικών και αρνητικών αποτελεσμάτων;
3)
Συνάδει η προπεριγραφείσα συμβατική ρήτρα με την απαίτηση που έθεσε η απόφαση [της 20ής Σεπτεμβρίου 2017, Andriciuc κ.λπ. (C‑186/16, EU:C:2017:703)], κατά την οποία ο καταναλωτής πρέπει να μπορεί να αξιολογήσει, με βάση τη ρήτρα αυτή, τις δυνητικά σημαντικές οικονομικές συνέπειες της ανάληψης του συναλλαγματικού κινδύνου στις χρηματοπιστωτικές υποχρεώσεις του, οσάκις ούτε η σύμβαση ούτε το πληροφοριακό έντυπο περί του συναλλαγματικού κινδύνου, το οποίο υπογράφεται κατά τη σύναψη της σύμβασης, αναφέρουν ρητώς ή υποδεικνύουν εμμέσως ότι η αύξηση των μηνιαίων δόσεων αποπληρωμής ενδέχεται να αποδειχθεί σημαντική, ή ακόμη, στην πραγματικότητα, να ανέλθει σε οποιοδήποτε επίπεδο;
4)
Λαμβανομένης υπόψη της ερμηνείας του άρθρου 4, παράγραφος 2, της οδηγίας [93/13], η οποία δόθηκε με την απόφαση [της 20ής Σεπτεμβρίου 2017, Andriciuc κ.λπ. (C‑186/16, EU:C:2017:703)], μπορεί να θεωρηθεί σαφής και κατανοητή συμβατική ρήτρα περί συναλλαγματικού κινδύνου η οποία δεν αναφέρει ρητώς ότι ο καταναλωτής φέρει αποκλειστικώς και εξ ολοκλήρου τον συναλλαγματικό κίνδυνο, οσάκις δεν προκύπτει σαφώς από τους όρους της σύμβασης ότι η αύξηση των μηνιαίων δόσεων ενδέχεται να αποδειχθεί σημαντική, ή ακόμη, στην πραγματικότητα, να ανέλθει σε οποιοδήποτε επίπεδο;
5)
Αρκεί αφ’ εαυτής σχετική δήλωση του καταναλωτή, η οποία διατυπώνεται με γενικούς όρους και περιλαμβάνεται σε τυποποιημένο συμβατικό όρο, για να θεωρηθεί ότι οι πληροφορίες σχετικά με τον συναλλαγματικό κίνδυνο είναι σύμφωνες με την απαίτηση που έθεσε η απόφαση [της 20ής Σεπτεμβρίου 2017, Andriciuc κ.λπ. (C‑186/16, EU:C:2017:703)], σύμφωνα με την οποία οι πληροφορίες πρέπει να παρέχουν στον μέσο καταναλωτή τη δυνατότητα να αξιολογήσει τις δυνητικά σημαντικές οικονομικές συνέπειες της μετάθεσης του συναλλαγματικού κινδύνου στις χρηματοπιστωτικές υποχρεώσεις του, οσάκις ούτε άλλος συμβατικός όρος ούτε το πληροφοριακό έντυπο τεκμηριώνουν το συμπέρασμα αυτό;
6)
Λαμβανομένων υπόψη των διαπιστώσεων στην απόφαση [της 20ής Σεπτεμβρίου 2017, Andriciuc κ.λπ. (C‑186/16, EU:C:2017:703)], μπορεί να θεωρηθεί ότι είναι σύμφωνη προς το άρθρο 4, παράγραφος 2, της οδηγίας [93/13], η εκ μέρους του Kúria (Ανωτάτου Δικαστηρίου, Ουγγαρία) ερμηνεία του δικαίου σύμφωνα με την οποία “αυτό καθεαυτό το γεγονός ότι ο εναγόμενος παρείχε πληροφορίες σχετικά με τον συναλλαγματικό κίνδυνο είναι ενδεικτικό του ότι ο ενάγων έπρεπε ο ίδιος να είχε εκλάβει τον κίνδυνο αυτόν ως ρεαλιστικό ενδεχόμενο”;»
Επί των προδικαστικών ερωτημάτων
17
Δυνάμει του άρθρου 99 του Κανονισμού Διαδικασίας του, το Δικαστήριο μπορεί οποτεδήποτε, κατόπιν προτάσεως του εισηγητή δικαστή και αφού ακούσει τον γενικό εισαγγελέα, να αποφανθεί με αιτιολογημένη διάταξη, όταν, μεταξύ άλλων, ερώτημα που υποβάλλεται με αίτηση προδικαστικής αποφάσεως είναι ταυτόσημο με ερώτημα επί του οποίου έχει ήδη αποφανθεί ή η απάντηση σε τέτοιο ερώτημα μπορεί να συναχθεί σαφώς από τη νομολογία.
18
Η εν λόγω διάταξη χρήζει εφαρμογής στο πλαίσιο της υπό κρίση υπόθεσης.
19
Με τα ερωτήματά του, τα οποία πρέπει να εξεταστούν από κοινού, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν το άρθρο 4, παράγραφος 2, της οδηγίας 93/13 έχει την έννοια ότι η απαίτηση διαφάνειας των ρητρών συμβάσεως δανείου συνομολογηθείσας σε ξένο νόμισμα, οι οποίες εκθέτουν τον δανειολήπτη σε συναλλαγματικό κίνδυνο, πληρούται όταν ο επαγγελματίας παρέσχε στον δανειολήπτη γενικές πληροφορίες σχετικά με τον συναλλαγματικό κίνδυνο, περιλαμβανομένων των συνεπειών των διακυμάνσεων των συναλλαγματικών ισοτιμιών στις οικονομικές του υποχρεώσεις, και ο καταναλωτής δήλωσε ότι έχει πλήρη επίγνωση των κινδύνων που απορρέουν από τη σύμβαση αυτή.
20
Προκαταρκτικώς, πρέπει να υπομνησθεί ότι απόκειται αποκλειστικώς στο αιτούν δικαστήριο να αποφανθεί επί του χαρακτηρισμού ρητρών που φέρονται ως καταχρηστικές αναλόγως των ειδικών περιστάσεων της συγκεκριμένης περιπτώσεως. Εντούτοις, το Δικαστήριο είναι αρμόδιο να συναγάγει από τις διατάξεις της οδηγίας 93/13, εν προκειμένω τις διατάξεις του άρθρου 4, παράγραφος 2, της οδηγίας αυτής, τα κριτήρια που μπορεί ή πρέπει να εφαρμόσει το αιτούν δικαστήριο κατά τον έλεγχο των συμβατικών ρητρών με γνώμονα τις διατάξεις αυτές (απόφαση της 20ής Σεπτεμβρίου 2018, OTP Bank και OTP Faktoring, C‑51/17, EU:C:2018:750, σκέψη 72 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
21
Συναφώς, κατά πάγια νομολογία σχετική με την απαίτηση διαφάνειας, η πληροφόρηση, πριν από τη σύναψη σύμβασης, σχετικά με τους συμβατικούς όρους και τις συνέπειες της εν λόγω σύναψης είναι ουσιώδους σημασίας για τον καταναλωτή. Βάσει ιδίως της πληροφόρησης αυτής ο καταναλωτής αποφασίζει αν επιθυμεί να δεσμευθεί συμβατικώς με επαγγελματία προσχωρώντας στους όρους που αυτός έχει διατυπώσει εκ των προτέρων (αποφάσεις της 10ης Ιουνίου 2021, BNP Paribas Personal Finance, C‑609/19, EU:C:2021:469, σκέψη 41, και της 10ης Ιουνίου 2021, BNP Paribas Personal Finance, C‑776/19 έως C‑782/19, EU:C:2021:470, σκέψη 62 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
22
Επομένως, η απαίτηση διαφάνειας των συμβατικών ρητρών, όπως προκύπτει από το άρθρο 4, παράγραφος 2, και το άρθρο 5 της οδηγίας 93/13, δεν μπορεί να περιορίζεται απλώς στον κατανοητό χαρακτήρα τους από τυπικής και γραμματικής απόψεως. Δεδομένου ότι το σύστημα προστασίας που θεσπίζει η εν λόγω οδηγία στηρίζεται στην αντίληψη ότι ο καταναλωτής βρίσκεται σε ασθενέστερη θέση έναντι του επαγγελματία όσον αφορά, μεταξύ άλλων, το επίπεδο πληροφόρησης, η απαίτηση αυτή περί σαφούς και κατανοητής διατύπωσης των συμβατικών ρητρών και, ως εκ τούτου, περί διαφάνειας, την οποία επιβάλλει η ίδια οδηγία, πρέπει να ερμηνεύεται ευρέως (αποφάσεις της 10ης Ιουνίου 2021, BNP Paribas Personal Finance, C‑609/19, EU:C:2021:469, σκέψη 42, και της 10ης Ιουνίου 2021, BNP Paribas Personal Finance, C‑776/19 έως C‑782/19, EU:C:2021:470, σκέψη 63 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
23
Κατά συνέπεια, η εν λόγω απαίτηση πρέπει να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι επιβάλλει όχι μόνο να είναι η οικεία ρήτρα κατανοητή για τον καταναλωτή από τυπικής και γραμματικής απόψεως, αλλά και να δύναται ο μέσος καταναλωτής, ο οποίος έχει τη συνήθη πληροφόρηση και είναι ευλόγως επιμελής και ενημερωμένος, να κατανοήσει τη συγκεκριμένη λειτουργία του τρόπου υπολογισμού της εν λόγω ρήτρας και, συνεπώς, να αξιολογήσει, βάσει σαφών και κατανοητών κριτηρίων, τις δυνητικά σημαντικές οικονομικές συνέπειες μιας τέτοιας ρήτρας για τις χρηματοπιστωτικές του υποχρεώσεις (αποφάσεις της 10ης Ιουνίου 2021, BNP Paribas Personal Finance, C‑609/19, EU:C:2021:469, σκέψη 43, και της 10ης Ιουνίου 2021, BNP Paribas Personal Finance, C‑776/19 έως C‑782/19, EU:C:2021:470, σκέψη 64 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
24
Το ζήτημα αν τηρήθηκε εν προκειμένω η απαίτηση διαφάνειας πρέπει να εξεταστεί από το αιτούν δικαστήριο υπό το πρίσμα του συνόλου των κρίσιμων πραγματικών στοιχείων, μεταξύ των οποίων καταλέγονται η διαφήμιση και η πληροφόρηση που παρασχέθηκαν, στο πλαίσιο της διαπραγμάτευσης της επίμαχης στην κύρια δίκη σύμβασης δανείου, από τον δανειστή (αποφάσεις της 10ης Ιουνίου 2021, BNP Paribas Personal Finance, C‑609/19, EU:C:2021:469, σκέψη 45, και της 10ης Ιουνίου 2021, BNP Paribas Personal Finance, C‑776/19 έως C‑782/19, EU:C:2021:470, σκέψη 66).
25
Ειδικότερα, στον εθνικό δικαστή εναπόκειται, κατά την εξέταση του συνόλου των περιστάσεων σχετικά με τη σύναψη της σύμβασης δανείου, να ελέγξει αν, στην υπό κρίση υπόθεση, ο καταναλωτής πληροφορήθηκε όλα τα στοιχεία που μπορούν να επηρεάσουν την έκταση της δέσμευσης που αναλάμβανε, ώστε να μπορεί να υπολογίσει, μεταξύ άλλων, το συνολικό κόστος του δανείου του. Στην εκτίμηση αυτή ασκούν επιρροή, αφενός, το ζήτημα αν οι ρήτρες της σύμβασης αυτής είναι διατυπωμένες κατά τρόπο σαφή και κατανοητό ώστε να παρέχουν τη δυνατότητα στον μέσο καταναλωτή, ο οποίος έχει τη συνήθη πληροφόρηση και είναι ευλόγως επιμελής και ενημερωμένος, να υπολογίσει το κόστος αυτό και, αφετέρου, η έλλειψη αναφοράς, στη σύμβαση πίστωσης, των πληροφοριών που θεωρούνται ουσιώδεις βάσει της φύσης των αγαθών ή των υπηρεσιών που αποτελούν το αντικείμενο της σύμβασης (αποφάσεις της 10ης Ιουνίου 2021, BNP Paribas Personal Finance, C‑609/19, EU:C:2021:469, σκέψη 46, και της 10ης Ιουνίου 2021, BNP Paribas Personal Finance, C‑776/19 έως C‑782/19, EU:C:2021:470, σκέψη 67 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
26
Εν προκειμένω, το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι οι ενάγοντες της κύριας δίκης έλαβαν, πριν από τη σύναψη των δανείων τους, ενημερωτικό σημείωμα το οποίο περιείχε γενικές πληροφορίες για τον συναλλαγματικό κίνδυνο. Επισημαίνει επίσης ότι το έγγραφο αυτό, το οποίο υπέγραψαν οι ενάγοντες της κύριας δίκης, εφιστούσε την προσοχή τους στο γεγονός ότι ενδεχόμενες διακυμάνσεις της ισοτιμίας μεταξύ του ουγγρικού φιορινιού και του ελβετικού φράγκου θα μπορούσαν να συνεπάγονται πρόσθετο κόστος για τον δανειολήπτη, του οποίου ούτε η πραγματική επέλευση ούτε το ποσό μπορούσαν να προβλεφθούν. Ωστόσο, ουδεμία συγκεκριμένη πληροφορία κοινοποιήθηκε στους ενάγοντες της κύριας δίκης όσον αφορά την, ενδεχομένως απεριόριστη, αύξηση των μηνιαίων δόσεων αποπληρωμής η οποία θα μπορούσε να προκληθεί από σημαντική διακύμανση των συναλλαγματικών ισοτιμιών. Συγκεκριμένα, οι πληροφορίες που δόθηκαν συναφώς στους ενάγοντες της κύριας δίκης στηρίχθηκαν στην υπόθεση ότι η εν λόγω ισοτιμία παραμένει σταθερή.
27
Όσον αφορά τις δανειακές συμβάσεις που έχουν συνομολογηθεί σε ξένο νόμισμα, όπως η επίμαχη στην υπόθεση της κύριας δίκης, το Δικαστήριο έχει διαπιστώσει ότι, για τους σκοπούς της εκτιμήσεως περί της οποίας γίνεται λόγος στη σκέψη 25 της παρούσας διάταξης, είναι κρίσιμη κάθε πληροφορία που παρέχεται από τον επαγγελματία και αποσκοπεί στο να διαφωτίσει τον καταναλωτή όσον αφορά τη λειτουργία του μηχανισμού συναλλαγματικών ισοτιμιών και τον συναφή κίνδυνο. Συνιστούν στοιχεία ιδιαίτερης σημασίας οι διευκρινίσεις σχετικά με τους κινδύνους που διατρέχει ο δανειολήπτης σε περίπτωση σοβαρής υποτίμησης του νόμιμου χρήματος του κράτους μέλους κατοικίας του και τυχόν αύξησης του επιτοκίου του ξένου νομίσματος (πρβλ. αποφάσεις της 10ης Ιουνίου 2021, BNP Paribas Personal Finance, C‑609/19, EU:C:2021:469, σκέψη 48, και της 10ης Ιουνίου 2021, BNP Paribas Personal Finance, C‑776/19 έως C‑782/19, EU:C:2021:470, σκέψη 69).
28
Συναφώς, όπως υπενθύμισε εξάλλου και το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Συστημικού Κινδύνου στη σύστασή του CERS/2011/1, της 21ης Σεπτεμβρίου 2011, σχετικά με τον δανεισμό σε ξένο νόμισμα (ΕΕ 2011, C 342, σ. 1), τα χρηματοπιστωτικά ιδρύματα πρέπει να παρέχουν στους δανειολήπτες επαρκή πληροφόρηση η οποία θα τους δίνει τη δυνατότητα να λαμβάνουν συνετές και εμπεριστατωμένες αποφάσεις, ήτοι πληροφόρηση που πρέπει να περιλαμβάνει κατ’ ελάχιστον τις επιπτώσεις που θα είχε στις δόσεις του δανείου μια σοβαρή υποτίμηση του νόμιμου χρήματος του κράτους μέλους κατοικίας του δανειολήπτη και τυχόν αύξηση του επιτοκίου του ξένου νομίσματος (Σύσταση Α – Ενημέρωση των δανειοληπτών ως προς τους κινδύνους, σημείο 1) (αποφάσεις της 10ης Ιουνίου 2021, BNP Paribas Personal Finance, C‑609/19, EU:C:2021:469, σκέψη 49, και της 10ης Ιουνίου 2021, BNP Paribas Personal Finance, C‑776/19 έως C‑782/19, EU:C:2021:470, σκέψη 70 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
29
Το Δικαστήριο επισήμανε, ειδικότερα, ότι ο δανειολήπτης πρέπει να ενημερωθεί με σαφήνεια για το ότι, συνάπτοντας σύμβαση δανείου σε ξένο νόμισμα, εκτίθεται σε ορισμένο συναλλαγματικό κίνδυνο στον οποίο ενδέχεται να δυσκολευτεί οικονομικά να αντεπεξέλθει σε περίπτωση υποτίμησης του νομίσματος στο οποίο εισπράττει τα εισοδήματά του. Επιπλέον, ο επαγγελματίας πρέπει να εκθέτει τις δυνητικές διακυμάνσεις των συναλλαγματικών ισοτιμιών και τους κινδύνους που ενέχει η σύναψη τέτοιας σύμβασης (αποφάσεις της 10ης Ιουνίου 2021_BNP Paribas Personal Finance, C‑609/19, EU:C:2021:469, σκέψη 50, και της 10ης Ιουνίου 2021, BNP Paribas Personal Finance, C‑776/19 έως C‑782/19, EU:C:2021:470, σκέψη 71 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
30
Επομένως, προκειμένου να τηρηθεί η απαίτηση διαφάνειας, οι πληροφορίες που παρέχει ο επαγγελματίας πρέπει να είναι σε θέση να παράσχουν τη δυνατότητα στον μέσο καταναλωτή, ο οποίος έχει τη συνήθη πληροφόρηση και είναι ευλόγως επιμελής και ενημερωμένος, όχι μόνο να αντιληφθεί ότι η εξέλιξη της ισοτιμίας μεταξύ του λογιστικού νομίσματος και του νομίσματος πληρωμής ενδέχεται, ανάλογα με τις διακυμάνσεις της συναλλαγματικής ισοτιμίας, να έχει δυσμενείς συνέπειες για τις χρηματοπιστωτικές του υποχρεώσεις, αλλά και να κατανοήσει, στο πλαίσιο της σύναψης δανείου συνομολογούμενου σε ξένο νόμισμα, τον πραγματικό κίνδυνο στον οποίο εκτίθεται, καθ’ όλη τη διάρκεια της σύμβασης, σε περίπτωση υποτίμησης του νομίσματος στο οποίο εισπράττει τα εισοδήματά του έναντι του λογιστικού νομίσματος (πρβλ. αποφάσεις της 10ης Ιουνίου 2021, BNP Paribas Personal Finance, C‑609/19, EU:C:2021:469, σκέψη 51, και της 10ης Ιουνίου 2021, BNP Paribas Personal Finance, C‑776/19 έως C‑782/19, EU:C:2021:470, σκέψη 72).
31
Επομένως, το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι, στο πλαίσιο σύμβασης δανείου συνομολογούμενης σε ξένο νόμισμα όπου ο καταναλωτής εκτίθεται σε συναλλαγματικό κίνδυνο, δεν είναι δυνατόν να πληροί την απαίτηση διαφάνειας η παροχή στον εν λόγω καταναλωτή πληροφοριών, έστω και πολυάριθμων, όταν αυτές στηρίζονται στην υπόθεση ότι η ισοτιμία μεταξύ του λογιστικού νομίσματος και του νομίσματος πληρωμής θα παραμείνει σταθερή καθ’ όλη τη διάρκεια ισχύος της οικείας σύμβασης. Τούτο ισχύει ιδίως όταν ο επαγγελματίας δεν έχει προειδοποιήσει τον καταναλωτή για το οικονομικό πλαίσιο που ενδέχεται να επηρεάσει τις διακυμάνσεις των συναλλαγματικών ισοτιμιών, με αποτέλεσμα να μην είναι σε θέση ο καταναλωτής να κατανοήσει συγκεκριμένα τις δυνητικά σοβαρές συνέπειες που μπορεί να έχει στη χρηματοοικονομική του κατάσταση η σύναψη δανείου σε ξένο νόμισμα (αποφάσεις της 10ης Ιουνίου 2021, BNP Paribas Personal Finance, C‑609/19, EU:C:2021:469, σκέψη 53, και της 10ης Ιουνίου 2021, BNP Paribas Personal Finance, C‑776/19 έως C‑782/19, EU:C:2021:470, σκέψη 74).
32
Ως εκ τούτου, λαμβανομένης υπόψη της υποχρέωσης πληροφόρησης την οποία υπέχει ο επαγγελματίας, η δήλωση του καταναλωτή ότι ο ίδιος έχει πλήρη επίγνωση των δυνητικών κινδύνων που απορρέουν από τη σύναψη δανείου σε ξένο νόμισμα δεν ασκεί, αυτή καθεαυτήν, επιρροή προκειμένου να εκτιμηθεί αν ο επαγγελματίας αυτός τήρησε την εν λόγω απαίτηση διαφάνειας.
33
Τέλος, μεταξύ των κρίσιμων στοιχείων για την εκτίμηση περί της οποίας γίνεται λόγος στη σκέψη 25 της παρούσας διάταξης περιλαμβάνεται και η γλώσσα που χρησιμοποιεί το χρηματοπιστωτικό ίδρυμα στα προσυμβατικά και συμβατικά έγγραφα. Ειδικότερα, η έλλειψη όρων ή διευκρινίσεων που να προειδοποιούν ρητώς τον δανειολήπτη για την ύπαρξη ειδικών κινδύνων συνδεόμενων με τις συμβάσεις δανείου οι οποίες συνομολογούνται σε ξένο νόμισμα μπορεί να επιβεβαιώσει τη μη πλήρωση της απαίτησης διαφάνειας, όπως αυτή προκύπτει ιδίως από το άρθρο 4, παράγραφος 2, της οδηγίας 93/13 (αποφάσεις της 10ης Ιουνίου 2021, BNP Paribas Personal Finance, C‑609/19, EU:C:2021:469, σκέψη 54, και της 10ης Ιουνίου 2021, BNP Paribas Personal Finance, C‑776/19 έως C‑782/19, EU:C:2021:470, σκέψη 75).
34
Λαμβανομένων υπόψη των προεκτεθέντων, στα υποβληθέντα ερωτήματα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι το άρθρο 4, παράγραφος 2, της οδηγίας 93/13 έχει την έννοια ότι η απαίτηση διαφάνειας των ρητρών συμβάσεως δανείου συνομολογηθείσας σε ξένο νόμισμα, οι οποίες εκθέτουν τον δανειολήπτη σε συναλλαγματικό κίνδυνο, πληρούται μόνον όταν ο επαγγελματίας έχει παράσχει σε αυτόν ακριβείς και επαρκείς πληροφορίες σχετικά με τον συναλλαγματικό κίνδυνο, ικανές να παράσχουν στον μέσο καταναλωτή, ο οποίος έχει τη συνήθη πληροφόρηση και είναι ευλόγως επιμελής και ενημερωμένος, τη δυνατότητα να εκτιμήσει τον κίνδυνο των δυνητικά σημαντικών αρνητικών οικονομικών συνεπειών των ρητρών αυτών στις οικονομικές του υποχρεώσεις καθ’ όλη τη διάρκεια της σύμβασης. Συναφώς, το γεγονός ότι ο καταναλωτής δηλώνει ότι έχει πλήρη επίγνωση των δυνητικών κινδύνων που απορρέουν από τη σύναψη της εν λόγω συμβάσεως δεν ασκεί, αυτό καθεαυτό, επιρροή προκειμένου να εκτιμηθεί αν ο επαγγελματίας τήρησε την εν λόγω απαίτηση διαφάνειας.
Επί των δικαστικών εξόδων
35
Δεδομένου ότι η παρούσα διαδικασία έχει ως προς τους διαδίκους της κύριας δίκης τον χαρακτήρα παρεμπίπτοντος που ανέκυψε ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου, σ’ αυτό εναπόκειται να αποφανθεί επί των δικαστικών εξόδων.
Για τους λόγους αυτούς, το Δικαστήριο (έκτο τμήμα) αποφαίνεται:
Το άρθρο 4, παράγραφος 2, της οδηγίας 93/13/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 5ης Απριλίου 1993, σχετικά με τις καταχρηστικές ρήτρες των συμβάσεων που συνάπτονται με καταναλωτές, έχει την έννοια ότι η απαίτηση διαφάνειας των ρητρών συμβάσεως δανείου συνομολογηθείσας σε ξένο νόμισμα, οι οποίες εκθέτουν τον δανειολήπτη σε συναλλαγματικό κίνδυνο, πληρούται μόνον όταν ο επαγγελματίας έχει παράσχει σε αυτόν ακριβείς και επαρκείς πληροφορίες σχετικά με τον συναλλαγματικό κίνδυνο, ικανές να παράσχουν στον μέσο καταναλωτή, ο οποίος έχει τη συνήθη πληροφόρηση και είναι ευλόγως επιμελής και ενημερωμένος, τη δυνατότητα να εκτιμήσει τον κίνδυνο των δυνητικά σημαντικών αρνητικών οικονομικών συνεπειών των ρητρών αυτών στις οικονομικές του υποχρεώσεις καθ’ όλη τη διάρκεια της σύμβασης. Συναφώς, το γεγονός ότι ο καταναλωτής δηλώνει ότι έχει πλήρη επίγνωση των δυνητικών κινδύνων που απορρέουν από τη σύναψη της εν λόγω συμβάσεως δεν ασκεί, αυτό καθεαυτό, επιρροή προκειμένου να εκτιμηθεί αν ο επαγγελματίας τήρησε την εν λόγω απαίτηση διαφάνειας.
(υπογραφές)
(
*1
)	Γλώσσα διαδικασίας: η ουγγρική.