OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO
MACIEJA SZPUNARA
przedstawiona w dniu 12 czerwca 2025 r.(1)
Sprawa C‑286/24
Meliá Hotels International, S.A.
przeciwko
Associação Ius Omnibus
[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Supremo Tribunal de Justiça (sąd najwyższy, Portugalia)]
Odesłanie prejudycjalne – Powództwa o odszkodowanie przewidziane w prawie krajowym za naruszenia przepisów prawa konkurencji państw członkowskich i Unii Europejskiej – Specjalne powództwo o przedstawienie dokumentów – Uprawdopodobnienie szkód – Naruszenie interesów konsumentów zamieszkałych w Portugalii – Wykonywanie prawa do wniesienia skargi powszechnej
I.      Wprowadzenie
1.        Niniejsza sprawa stwarza Trybunałowi okazję do udzielenia wskazówek odnośnie do egzekwowania prawa konkurencji na drodze prywatnoprawnej, objętego obecnie dyrektywą 2014/104/UE(2).
2.        Pytania zadane przez Supremo Tribunal de Justiça (sąd najwyższy, Portugalia) dotyczą w istocie, po pierwsze, kwestii, czy wniosek o ujawnienie dowodów złożony przed wniesieniem powództwa o odszkodowanie podlega wymogom wynikającym z art. 5 ust. 1 dyrektywy 2014/104 w zakresie, w jakim przepis ten dotyczy wymogu uprawdopodobnienia roszczenia odszkodowawczego przez stronę powodową, który to wymóg powinna ona spełnić, aby wniosek o ujawnienie dowodów mógł zostać uwzględniony, a po drugie, stopnia uprawdopodobnienia wymaganego przez ten przepis.
3.        Zgodnie z wytycznymi Trybunału w niniejszej opinii ograniczę się do analizy tego drugiego zagadnienia.
II.    Ramy prawne
A.      Prawo Unii
4.        Artykuł 16 ust. 2 rozporządzenia (WE) nr 1/2003(3) stanowi:
„Jeżeli organy ochrony konkurencji państw członkowskich orzekają w sprawie porozumień, decyzji lub praktyk na mocy art. [101] lub [102 TFUE], które już są przedmiotem decyzji Komisji, nie mogą wydawać decyzji sprzecznych z decyzją przyjętą przez Komisję”.
5.        Artykuł 5 dyrektywy 2014/104 przewiduje w ust. 1–3:
„1.      Państwa członkowskie zapewniają, by w postępowaniu o odszkodowanie w Unii na wniosek powoda przedstawiającego uzasadnienie zawierające racjonalnie dostępne fakty i dowody, które są wystarczające do uprawdopodobnienia jego roszczenia odszkodowawczego, sądy krajowe miały możliwość nakazać pozwanemu lub osobie trzeciej ujawnienie istotnych dowodów, które znajdują się w ich dyspozycji – zgodnie z warunkami określonymi w niniejszym rozdziale. Państwa członkowskie zapewniają, aby sądy krajowe miały możliwość, na wniosek pozwanego, nakazać powodowi lub osobie trzeciej ujawnienie istotnych dowodów.
[…]
2.      Państwa członkowskie zapewniają, by sądy krajowe miały możliwość nakazać ujawnienie dokładnie określonych środków dowodowych lub istotnych kategorii dowodów jak najdokładniej i jak najwęziej określonych w oparciu o racjonalnie dostępne fakty przedstawione w uzasadnieniu.
3.      Państwa członkowskie zapewniają, by sądy krajowe ograniczały ujawnianie dowodów, tak by było ono proporcjonalne. Ustalając, czy ujawnienie dowodów, o które wnioskuje strona, jest proporcjonalne, sądy krajowe biorą pod uwagę uzasadnione interesy wszystkich zainteresowanych stron i osób trzecich. W szczególności biorą one pod uwagę:
a)      stopień, w jakim roszczenie lub argumentacja strony pozwanej są potwierdzone dostępnymi faktami i dowodami uzasadniającymi wniosek o ujawnienie dowodów;
b)      zakres i koszt ujawnienia dowodów, szczególnie dla zainteresowanych osób trzecich, w tym by zapobiec ogólnemu wyszukiwaniu informacji, które prawdopodobnie nie byłyby istotne dla stron postępowania;
c)      to, czy w dowodach, które mają zostać ujawnione, znajdują się informacje poufne, szczególnie dotyczące osób trzecich, oraz sposób ochrony takich informacji poufnych”.
B.      Prawo portugalskie
6.        Dyrektywa 2014/104 została transponowana do prawa portugalskiego przez Lei n.o 23/2018, referente ao Direito a indemnização por infração ao direito da concorrência (ustawę nr 23/2018 o prawie do odszkodowania z tytułu naruszenia prawa konkurencji) z dnia 5 czerwca 2018 r.(4) (zwaną dalej „ustawą nr 23/2018”)(5).
7.        Artykuł 12 ustawy nr 23/2018, zatytułowany „Ujawnianie dowodów w ramach powództwa o odszkodowanie”, stanowi w ust. 1–4:
„1.      Sąd może, na wniosek każdej ze stron postępowania wszczętego powództwem o odszkodowanie, nakazać drugiej stronie lub osobie trzeciej, w tym podmiotom publicznym, ujawnienie dowodów znajdujących się w ich posiadaniu, z zastrzeżeniem ograniczeń określonych w niniejszym rozdziale.
2.      Wniosek, o którym mowa w poprzednim ustępie, opiera się na racjonalnie dostępnych faktach i dowodach wystarczających do uprawdopodobnienia roszczenia odszkodowawczego lub obrony przed tym roszczeniem oraz wskazuje fakty, które mają zostać udowodnione.
3.      Wniosek określa w sposób możliwie najbardziej precyzyjny i ścisły dowody lub kategorie dowodów, o których ujawnienie się wnosi, na podstawie danych faktycznych, na których jest on oparty.
4.      Sąd nakazuje ujawnienie dowodów, jeżeli uzna to za proporcjonalne i istotne dla rozstrzygnięcia sprawy, przy czym oddala się wnioski zmierzające do bezkrytycznego wyszukiwania informacji”.
8.        Artykuł 13 tej ustawy, zatytułowany „Dostęp do dowodów przed wytoczeniem powództwa o odszkodowanie”, przewiduje:
„1.      Kto, zgodnie z brzmieniem i do celów art. 573–576 kodeksu cywilnego, pragnie uzyskać informacje lub dowody, w tym te, których osoba znajdująca się w ich posiadaniu nie chce mu ujawnić, może, uzasadniając konieczność zastosowania tego środka i z zastrzeżeniem innych ograniczeń określonych w niniejszym rozdziale, zwrócić się do właściwego sądu o wezwanie osoby, która odmówiła ich ujawnienia, do ich przedstawienia w dniu, o godzinie i w miejscu wyznaczonych przez sąd, na warunkach przewidzianych w art. 1045–11047 kodeksu postępowania cywilnego.
2.      Przepisy ust. 2–9 poprzedniego artykułu stosuje się odpowiednio do wniosków o udzielenie dostępu, o których mowa w poprzednim ustępie”.
III. Okoliczności faktyczne leżące u podstaw sporu w postępowaniu głównym, postępowanie przed Trybunałem i pytania prejudycjalne
9.        W decyzji z dnia 21 lutego 2020 r.(6) Komisja stwierdziła, że spółka Meliá Hotels International, S.A. (zwana dalej „spółką Meliá”), będąca adresatem tej decyzji, naruszyła art. 101 TFUE i art. 53 porozumienia o Europejskim Obszarze Gospodarczym (EOG) w okresie od dnia 1 stycznia 2014 r. do dnia 31 grudnia 2015 r., wprowadzając w życie w drodze umowy praktyki wertykalne, które różnicują konsumentów w zależności od ich przynależności państwowej lub państwa zamieszkania. Praktyki te ograniczyły czynną i bierną sprzedaż miejsc noclegowych w hotelach spółki Meliá konsumentom krajowym lub konsumentom mającym miejsce zamieszkania w innych państwach członkowskich. Ze względu na współpracę spółka Meliá skorzystała z obniżenia kwoty nałożonej na nią grzywny. Decyzja ta nie została zaskarżona i stała się ostateczna.
10.      Ius Omnibus, stowarzyszenie ochrony interesów konsumentów, wniosło do właściwego sądu pierwszej instancji specjalne powództwo o przedstawienie dokumentów znajdujących się w posiadaniu spółki Meliá, które uważa ono za niezbędne do ustalenia i udowodnienia z jednej strony zakresu i skutków stwierdzonej przez Komisję praktyki antykonkurencyjnej, a z drugiej strony szkody wyrządzonej konsumentom w wyniku stosowania tej praktyki i ze względu na jej skalę. Powództwo to poprzedza ewentualne wytoczenie pozwu zbiorowego o odszkodowanie. Ius Omnibus podkreśliło bowiem, że zamierza postąpić w ten sposób, korzystając z prawa do wniesienia skargi powszechnej w imieniu poszkodowanych konsumentów zamieszkałych w Portugalii, w przypadku gdyby na podstawie żądanych dokumentów stowarzyszenie to mogło wykazać naruszenie powszechnych interesów chronionych konstytucyjnie w Portugalii oraz jednorodnych indywidualnych interesów konsumentów zamieszkałych w Portugalii w wyniku stwierdzonej przez Komisję antykonkurencyjnej praktyki spółki Meliá.
11.      Sąd pierwszej instancji uwzględnił specjalne powództwo stowarzyszenia Ius Omnibus. Po rozpatrzeniu apelacji wniesionej przez spółkę Meliá Tribunal da Relação (sąd apelacyjny, Portugalia) utrzymał w mocy, w całości, wyrok wydany w pierwszej instancji.
12.      Spółka Meliá wniosła rewizję nadzwyczajną do Supremo Tribunal de Justiça (sądu najwyższego), który rewizję tę uwzględnił.
13.      W tych okolicznościach Supremo Tribunal de Justiça (sąd najwyższy) postanowieniem z dnia 4 marca 2024 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 23 kwietnia 2024 r., postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:
„1)      Czy art. 5 ust. 1 [dyrektywy 2014/104] ma zastosowanie do pozwu o udzielenie dostępu do dowodów przed wytoczeniem powództwa o odszkodowanie w rozumieniu art. 2 ust. 4 tej dyrektywy?
W przypadku odpowiedzi twierdzącej na powyższe pytanie:
2)      Czy wymóg uprawdopodobnienia szkody wynikający z art. 5 ust. 1 [dyrektywy 2014/104] zawsze wymaga od powoda wykazania, że w danej sprawie bardziej prawdopodobne jest wyrządzenie szkody reprezentowanym konsumentom, w tym przypadku zamieszkałym w Portugalii, niż odwrotnie?
3)      Czy sądy krajowe mogą opierać kryterium uprawdopodobnienia szkody w rozumieniu art. 5 ust. 1 [dyrektywy 2014/104] wyłącznie na istnieniu decyzji właściwych organów ochrony konkurencji? W szczególności, jaki wpływ na tę ocenę ma fakt, że chodzi o decyzję wydaną w postępowaniu ugodowym dotyczącą wertykalnego naruszenia europejskiego prawa konkurencji ze względu na cel?”.
14.      Uwagi na piśmie przedstawiły strony w postępowaniu głównym, rząd portugalski oraz Komisja. Nie przeprowadzono rozprawy.
IV.    Analiza
A.      Uwagi wstępne
15.      Zanim przejdę do kwestii prawnych podniesionych w pytaniach prejudycjalnych drugim i trzecim, zbadam, po pierwsze, dopuszczalność wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym [zob. śródtytuł 1 poniżej], a po drugie, przesłankę związaną z pytaniem pierwszym, na której opierają się pytania drugie i trzecie [zob. śródtytuł 2 poniżej](7).
1.      Dopuszczalność wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym
16.      Ius Omnibus wskazuje, że wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym jest niedopuszczalny, ponieważ nie zostały spełnione wymogi określone w art. 94 regulaminu postępowania przed Trybunałem. Zdaniem tego stowarzyszenia przedstawienie przez sąd odsyłający wszystkich istotnych okoliczności faktycznych, treści przepisów prawa portugalskiego, powodów, dla których powziął on wątpliwości w przedmiocie wykładni przepisów prawa Unii, a także związku, jaki dostrzega on między tymi przepisami a sporem w postępowaniu głównym, jest niewystarczające. Co więcej, sąd ten nie przedstawił argumentów uzasadniających znaczenie pytań drugiego i trzeciego. Niemniej jednak Ius Omnibus zwraca się do Trybunału o uznanie odesłania prejudycjalnego w niniejszej sprawie za dopuszczalne.
17.      Nie podzielam argumentów stowarzyszenia Ius Omnibus dotyczących niespełnienia przez wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym w niniejszej sprawie wymogów określonych w art. 94 regulaminu postępowania. Jak wykażę, wniosek ten zawiera wszystkie elementy niezbędne do tego, aby Trybunał mógł orzec w jego przedmiocie.
18.      Ponadto, chociaż sąd odsyłający nie przedstawia wyraźnie ani powodów, które skłoniły go do przedstawienia pytań prejudycjalnych drugiego i trzeciego, ani znaczenia odpowiedzi na te pytania dla postępowania głównego, to jednak przedstawione przezeń uzasadnienie jest oczywiste w świetle brzmienia owych pytań. Sąd ten zmierza bowiem do ustalenia, poprzez pytanie drugie, czy uprawdopodobnienie roszczenia odszkodowawczego jest zależne od tego, czy „bardziej prawdopodobne jest wyrządzenie szkody […] konsumentom […] niż odwrotnie”, a poprzez pytanie trzecie – czy można ustalić stopień uprawdopodobnienia wymagany na podstawie decyzji organu ochrony konkurencji, takiej jak decyzja z dnia 21 lutego 2020 r.
19.      Wobec powyższego pytania drugie i trzecie są dopuszczalne.
2.      Złożenie wniosku o ujawnienie dowodów przed wytoczeniem powództwa co do istoty
20.      Pytania drugie i trzecie – do których analizy ograniczę się w niniejszej opinii, zgodnie z wnioskiem Trybunału – zostały zadane na wypadek udzielenia przez Trybunał odpowiedzi twierdzącej na pytanie pierwsze. Moja analiza tych pytań powinna zatem opierać się na założeniu, że na pytanie pierwsze należy udzielić odpowiedzi twierdzącej.
21.      W trosce o kompletność wywodu oraz z uwagi na fakt, iż odpowiedź na pytanie pierwsze stanowi punkt wyjścia dla analizy kolejnych pytań, przedstawię kilka krótkich uwag w przedmiocie problematyki, której dotyczy to pytanie.
22.      Zgodnie z brzmieniem pytania pierwszego sąd odsyłający dąży do ustalenia, czy art. 5 ust. 1 dyrektywy 2014/104 ma zastosowanie do wniosku o ujawnienie dowodów złożonego przed wytoczeniem powództwa o odszkodowanie. Pytanie to wydaje się dotyczyć w rzeczywistości kwestii, czy wymogi przewidziane w tym przepisie, dotyczące uprawdopodobnienia roszczenia odszkodowawczego przez powoda, mają zastosowanie do tego wniosku o ujawnienie dowodów.
23.      Należy uściślić, że pytania pierwszego nie należy rozumieć w ten sposób, iż sąd odsyłający dąży do ustalenia, czy zgodnie z art. 5 ust. 1 dyrektywy 2014/104 państwo członkowskie jest zobowiązane przewidzieć możliwość złożenia wniosku o ujawnienie dowodów przed wytoczeniem powództwa o odszkodowanie. Możliwość taka została bowiem przewidziana przez ustawodawcę portugalskiego.
24.      Ponadto wydaje się, że ustawodawca portugalski zinterpretował tę dyrektywę w ten sposób, że zobowiązuje ona państwa członkowskie do zapewnienia możliwości złożenia wniosku o ujawnienie dowodów, o którym mowa w art. 5 wspomnianej dyrektywy, wyłącznie w ramach powództwa o odszkodowanie. Przepis ten został transponowany do portugalskiego porządku prawnego w drodze art. 12 ustawy nr 23/2018.
25.      Zgodnie z interpretacją dyrektywy 2014/104 dokonaną przez ustawodawcę portugalskiego państwo członkowskie może jednak przewidzieć możliwość wystąpienia z takim wnioskiem przed wniesieniem powództwa co do istoty. Jak zauważył rząd portugalski, ustawodawca tego państwa członkowskiego skorzystał z tego uprawnienia i przewidział tę możliwość w art. 13 ustawy nr 23/2018. Wydaje się, że postępowanie główne dotyczy właśnie takiego wniosku.
26.      W tym względzie w opinii w sprawie PACCAR i in.(8) omówiłem problematykę wniosków o ujawnienie dowodów złożonych przed wytoczeniem powództwa co do istoty w kontekście analizy zakresu stosowania dyrektywy 2014/104. Zbadałem mianowicie, czy dyrektywa ta mogła mieć zastosowanie w owym postępowaniu głównym, aby rozwiać wszelkie ewentualne wątpliwości co do właściwości Trybunału do udzielenia odpowiedzi na pytania prejudycjalne dotyczące wykładni przepisów tej dyrektywy.
27.      Pragnę podkreślić, że we wskazanej sprawie sąd odsyłający nie podniósł tej problematyki. Z postanowienia odsyłającego nie wynikało jednak jasno, czy wniosek o ujawnienie dowodów złożono w ramach powództwa o odszkodowanie, czy też przed wytoczeniem tego powództwa. Zbadałem zatem, czy – a jeśli tak, to pod jakimi warunkami – wniosek ten wchodzi w zakres stosowania dyrektywy 2014/104.
28.      Analiza tego pytania skłoniła mnie do stwierdzenia w odniesieniu do wniosków o ujawnienie dowodów, że nawet przy założeniu, iż dyrektywa 2014/104 dotyczy wyłącznie wniosków złożonych w ramach powództwa o odszkodowanie, taki wniosek, złożony technicznie przed wytoczeniem powództwa o odszkodowanie, może być objęty zakresem stosowania tej dyrektywy. Można by bowiem uznać, przynajmniej w niektórych przypadkach, że tego rodzaju wniosek został złożony w ramach powództwa o odszkodowanie lub zobowiązuje w sposób warunkowy do wniesienia takiego powództwa. Uznałem, że jest tak w przypadku, gdy powództwo o odszkodowanie musi zostać wniesione, pod rygorem sankcji, w krótkim terminie po złożeniu wniosku o ujawnienie dowodów, w ramach którego uprawdopodobniono roszczenie odszkodowawcze, lub, ewentualnie, w krótkim terminie od daty uwzględnienia tego wniosku.
29.      Jeżeli wniosek o ujawnienie dowodów wykazuje takie cechy, to, po pierwsze, mają do niego zastosowanie wymogi przewidziane w art. 5 ust. 1 dyrektywy 2014/104, a po drugie, Trybunał jest właściwy do udzielenia odpowiedzi na pytanie dotyczące wykładni tego przepisu zadane przez sąd, do którego wpłynął taki wniosek.
30.      Nie wydaje się, aby przewidziane w prawie portugalskim powództwo zmierzające do udzielenia dostępu do dowodów miało cechy wymienione w pkt 28 niniejszej opinii. Wymogi przewidziane w art. 5 ust. 1 dyrektywy 2014/104 mogą jednak mieć zastosowanie do tego powództwa, a Trybunał jest właściwy do udzielenia odpowiedzi na pytanie dotyczące wykładni tego przepisu.
31.      W art. 5 ust. 8 dyrektywy upoważniono bowiem państwa członkowskie do przyjęcia – bez uszczerbku dla art. 5 ust. 4 i 7 oraz art. 6 owej dyrektywy – przepisów prowadzących do szerszego ujawnienia dowodów. Państwo członkowskie mogłoby zatem przewidzieć możliwość złożenia wniosku o ujawnienie dowodów przed wniesieniem powództwa o odszkodowanie, a nawet mogłoby poddać ten wniosek w całości(9) wymogom ustanowionym w art. 5 tej dyrektywy.
32.      W takim przypadku Trybunał byłby właściwy do udzielenia odpowiedzi na pytania prejudycjalne dotyczące art. 5 ust. 8 dyrektywy 2014/104, zadane przez sąd, do którego wpłynął taki wniosek, zgodnie z jego orzecznictwem dotyczącym sytuacji, w których przepisy prawa Unii mają zastosowanie w sporze na podstawie bezpośredniego i bezwarunkowego odesłania zawartego w prawie krajowym, skutkującego rozszerzeniem zakresu stosowania prawa Unii(10).
33.      W tym względzie jest prawdopodobne, że ustawodawca portugalski chciał objąć powództwo zmierzające do udzielenia dostępu do dowodów, wniesione przed wytoczeniem powództwa co do istoty, reżimem ustanowionym w art. 5 dyrektywy 2014/104. Zgodnie bowiem z art. 13 ust. 2 ustawy nr 23/2018 zasady przewidziane w jej art. 12, a tym samym w art. 5 tej dyrektywy, stosuje się odpowiednio do powództw, o których mowa w art. 13 tej ustawy.
34.      Niezależnie od cech przewidzianego w prawie portugalskim powództwa zmierzającego do ujawnienia dowodów Trybunał jest zatem właściwy do udzielenia odpowiedzi na pytania prejudycjalne dotyczące art. 5 ust. 1 dyrektywy 2014/104, zadane przez sąd krajowy rozpatrujący takie powództwo na podstawie art. 13 ustawy nr 23/2018.
B.      Co do istoty
35.      Na wstępie pragnę zaznaczyć, że pytania drugie i trzecie odnoszą się na płaszczyźnie językowej do uprawdopodobnienia szkody, o którym mowa w art. 5 ust. 1 dyrektywy 2014/104. Tymczasem zgodnie z tym przepisem powód może uzyskać od sądu krajowego skierowany do pozwanego lub osoby trzeciej nakaz ujawnienia istotnych dowodów, pod warunkiem uprawdopodobnienia swojego roszczenia odszkodowawczego poprzez przedstawienie faktów i wystarczających racjonalnie dostępnych dowodów(11).
36.      W tym względzie pragnę przypomnieć, że istnienie szkody stanowi jedną z przesłanek odpowiedzialności za naruszenie prawa konkurencji. Powstanie tej odpowiedzialności jest uzależnione od łącznego spełnienia trzech przesłanek, a mianowicie: rzeczywistego charakteru szkody, związku przyczynowego między szkodą a domniemanym zachowaniem oraz bezprawności zarzucanego zachowania(12). Odpowiedzialność tę można egzekwować w drodze powództwa o odszkodowanie. Artykuł 5 ust. 1 dyrektywy 2014/104 należy zatem interpretować w ten sposób, że powód jest zobowiązany do uprawdopodobnienia tych trzech przesłanek.
37.      Niemniej, pomimo rozbieżności między z jednej strony brzmieniem pytań drugiego i trzeciego, a z drugiej strony brzmieniem art. 5 ust. 1 dyrektywy 2014/104, pytania te dotyczą uprawdopodobnienia trzech przesłanek odpowiedzialności za naruszenie prawa konkurencji. Potwierdza to w szczególności pytanie drugie, w którym sąd odsyłający dąży do ustalenia, czy wymagany stopień uprawdopodobnienia należy ustalić na podstawie kryterium, czy „bardziej prawdopodobne jest wyrządzenie szkody […] konsumentom […] niż odwrotnie”. Kryterium to dotyczy zarówno szkody, jak i związku między szkodą a zarzucanym zachowaniem. Proponuję zatem przeformułować pytanie drugie w ten sposób, że poprzez to pytanie sąd odsyłający dąży do ustalenia, czy w celu uprawdopodobnienia roszczenia odszkodowawczego zgodnie z art. 5 ust. 1 dyrektywy 2014/104 należy wykazać, iż bardziej prawdopodobne jest to, że spełnione są przesłanki odpowiedzialności za naruszenie prawa konkurencji niż to, że nie są one spełnione.
38.      Również tytułem uwag wstępnych pragnę zaznaczyć, że należy odwrócić kolejność analizy pytań drugiego i trzeciego.
39.      Poprzez pytanie drugie sąd odsyłający dąży do ustalenia, czy art. 5 ust. 1 dyrektywy 2014/104 należy interpretować w ten sposób, że zgodnie z tym przepisem wymagany stopień uprawdopodobnienia określa się na podstawie kryterium, w myśl którego bardziej prawdopodobne jest to, że spełnione są przesłanki odpowiedzialności za naruszenie prawa konkurencji niż to, że nie są one spełnione, zaś poprzez pytanie trzecie – czy przepis ten należy interpretować w ten sposób, że roszczenie odszkodowawcze może zostać uprawdopodobnione wyłącznie na podstawie decyzji Komisji stwierdzającej naruszenie.
40.      Pytanie drugie ma charakter bardziej ogólny niż pytanie trzecie, a odpowiedź twierdząca na pytanie trzecie eliminuje konieczność udzielenia odpowiedzi na pytanie drugie. Rozpocznę zatem moją analizę od pytania trzeciego.
1.      W przedmiocie pytania trzeciego
41.      Poprzez pytanie trzecie sąd odsyłający dąży zasadniczo do ustalenia, czy decyzja stwierdzająca naruszenie prawa konkurencji jest wystarczająca do uprawdopodobnienia roszczenia odszkodowawczego dotyczącego szkody wynikającej z tego naruszenia. W szczególności sąd ten zastanawia się nad możliwością uprawdopodobnienia takiego roszczenia w świetle art. 5 ust. 1 dyrektywy 2014/104 wyłącznie na podstawie istnienia decyzji właściwych organów ochrony konkurencji [zob. śródtytuł a) poniżej]. Ponadto sąd ten dąży do ustalenia, czy okoliczność, że taka decyzja dotyczy ograniczenia wertykalnego ze względu na cel [ zob. śródtytuł b) poniżej] i została wydana w ramach postępowania ugodowego [zob. śródtytuł c) poniżej], ma wpływ na odpowiedź, jakiej należy udzielić na to pytanie.
a)      Czy decyzja stwierdzająca naruszenie wystarczy do uprawdopodobnienia roszczenia odszkodowawczego?
42.      Pytanie trzecie dotyczy w istocie kwestii, czy art. 5 ust. 1 dyrektywy 2014/104 należy interpretować w ten sposób, że sąd krajowy, do którego wpłynął wniosek o ujawnienie dowodów, może ocenić, czy roszczenie odszkodowawcze zostało uprawdopodobnione, wyłącznie w oparciu o decyzję Komisji stwierdzającą naruszenie prawa konkurencji.
43.      Na wstępie zaznaczę, że moim zdaniem decyzja stwierdzająca naruszenie nie jest wystarczająca do uprawdopodobnienia roszczenia odszkodowawczego.
44.      Jak wynika z art. 16 ust. 2 rozporządzenia nr 1/2003, sąd krajowy nie może wydawać orzeczeń sprzecznych z decyzją Komisji stwierdzającą naruszenie art. 101 TFUE. Ponadto sąd krajowy orzekający w przedmiocie naruszenia identycznego z tym, o którym mowa w decyzji z dnia 21 lutego 2020 r., musi uznać istnienie tego naruszenia. Natomiast istnienie szkody i bezpośredniego związku między tą szkodą a danym naruszeniem podlega ocenie sądu krajowego(13).
45.      W konsekwencji, w sytuacji gdy istnieje decyzja stwierdzająca naruszenie prawa konkurencji sąd, do którego wpłynął wniosek o ujawnienie dowodów, nie jest już zobowiązany do badania, czy w świetle dostępnych okoliczności faktycznych i dowodów uprawdopodobniono istnienie naruszenia. Jednakże bezprawność zarzucanego zachowania stanowi tylko jedną z przesłanek odpowiedzialności za naruszenie prawa konkurencji. Jak już wskazałem(14), uprawdopodobnienie roszczenia odszkodowawczego sprowadza się do wykazania wymaganego stopnia uprawdopodobnienia w odniesieniu do trzech przesłanek powstania tej odpowiedzialności. W konsekwencji samo przyznanie, że naruszenie zaistniało, nie wystarcza do uprawdopodobnienia takiego roszczenia.
b)      Decyzja dotycząca praktyki wertykalnej ograniczającej konkurencję ze względu na cel
46.      Sąd odsyłający zwraca się do Trybunału o ustalenie, czy okoliczność, że decyzja stwierdzająca naruszenie prawa konkurencji dotyczy ograniczenia wertykalnego ze względu na cel, może w istotny sposób zmienić odpowiedź, jakiej należy udzielić na pytanie trzecie.
47.      Uważam, że tak nie jest i że sąd krajowy nie może opierać swojej oceny uprawdopodobnienia roszczenia odszkodowawczego wyłącznie na istnieniu takiej decyzji.
48.      W pierwszej kolejności pragnę zaznaczyć w tym względzie, że art. 17 ust. 2 dyrektywy 2014/104 ustanawia domniemanie wzruszalne, zgodnie z którym naruszenia popełnione w ramach kartelu wyrządzają szkodę. To przewidziane przez prawodawcę Unii domniemanie nie obejmuje jednak wertykalnych ograniczeń konkurencji.
49.      Zgodnie bowiem z motywem 47 dyrektywy 2014/104 należy ograniczyć wzruszalne domniemanie przewidziane w art. 17 ust. 2 tej dyrektywy do karteli z uwagi na ich tajny charakter, który zwiększa asymetrię w dostępie do informacji i utrudnia powodom uzyskanie dowodów niezbędnych do dowiedzenia szkody. Ponadto w art. 2 pkt 14 tej dyrektywy zdefiniowano pojęcie „kartelu” zasadniczo jako porozumienie lub uzgodnione praktyki co najmniej dwóch konkurentów zmierzające do koordynowania działań konkurencyjnych na rynku lub do wpływania na istotne czynniki konkurencji poprzez takie praktyki. Definicja ta nie odpowiada definicji praktyki wertykalnej, która obejmuje przedsiębiorstwa działające na różnych poziomach łańcucha produkcji lub dystrybucji i niebędące w związku z tym konkurentami.
50.      Ponadto, jak wynika z dociekań doktrynalnych(15), art. 17 ust. 2 dyrektywy 2014/104 był przedmiotem rozbieżnych transpozycji w poszczególnych państwach członkowskich. Niektóre z nich postanowiły bowiem nadać pojęciu „kartelu” definicję szerszą niż definicja przewidziana w art. 2 pkt 14 dyrektywy 2014/104, bądź wyraźnie rozszerzyć zakres stosowania tego domniemania na wertykalne ograniczenia konkurencji. Ta niejednolita transpozycja w poszczególnych państwach członkowskich, których część wyraźnie zmierza do rozszerzenia definicji pojęcia „kartelu” przewidzianej w tej dyrektywie, potwierdza wykładnię, zgodnie z którą omawiane domniemanie, przewidziane przez prawodawcę Unii, obejmuje wyłącznie kartele odpowiadające definicji przewidzianej w art. 2 pkt 14 rzeczonej dyrektywy.
51.      Również w tym kontekście pragnę zauważyć, że do sądu odsyłającego należy ustalenie, czy portugalski ustawodawca postanowił, że domniemanie przewidziane w art. 17 ust. 2 dyrektywy 2014/104 ma zastosowanie do ograniczeń wertykalnych. Nic nie wskazuje na to, by tak było.
52.      W drugiej kolejności okoliczność, że decyzja stwierdzająca naruszenie prawa konkurencji dotyczy nie ograniczenia wertykalnego ze względu na skutek, lecz ograniczenia wertykalnego ze względu na cel, również nie pozwala podważyć stwierdzenia, zgodnie z którym sąd krajowy nie może oprzeć ustalenia, że spełnione jest kryterium uprawdopodobnienia roszczenia odszkodowawczego zgodnie z art. 5 ust. 1 dyrektywy 2014/104, wyłącznie na istnieniu tej decyzji.
53.      Unijne prawo konkurencji wprowadza wyraźne rozróżnienie pomiędzy pojęciami „ograniczenia ze względu na cel” i „ograniczenia ze względu na skutek”, wobec czego każde z nich podlega odrębnym regułom dowodowym(16). W ramach tego pierwszego ograniczenia nie ma już potrzeby badania ograniczających skutków danej praktyki(17). Stwierdzenie takiego ograniczenia nie oznacza jednak, że szkoda została wyrządzona konkretnej osobie ani że istnieje związek przyczynowy między tym ograniczeniem a tą szkodą. Te przesłanki powstania odpowiedzialności za naruszenie prawa konkurencji muszą zostać wykazane przed sądem rozpoznającym powództwo o odszkodowanie.
54.      W tym duchu, jeśli chodzi o wniosek o ujawnienie dowodów, o którym mowa w art. 5 ust. 1 dyrektywy 2014/104, wymagany stopień uprawdopodobnienia powinien również zostać osiągnięty przez powoda w odniesieniu do tych dwóch przesłanek, a mianowicie istnienia szkody i bezpośredniego związku przyczynowego między tą szkodą a danym naruszeniem.
55.      Dla pełności wywodu pragnę zauważyć, że ani okoliczność, iż ograniczenia wertykalne nie są objęte domniemaniem przewidzianym w art. 17 ust. 2 dyrektywy 2014/104(18), ani fakt, że ograniczenia ze względu na cel nie podlegają szczególnemu trybowi dowodowemu w odniesieniu do trzech przesłanek powstania odpowiedzialności za naruszenie prawa konkurencji(19), nie oznaczają, że decyzja stwierdzająca istnienie ograniczenia wertykalnego ze względu na cel jest pozbawiona jakiegokolwiek znaczenia dla oceny uprawdopodobnienia roszczenia odszkodowawczego.
56.      Z jednej strony bowiem sąd krajowy, do którego wpłynął wniosek o ujawnienie dowodów, jest zobowiązany uznać istnienie naruszenia prawa konkurencji, o którym mowa w tej decyzji, wobec czego jedna z przesłanek powstania odpowiedzialności jest nie tylko uprawdopodobniona, ale również wykazana(20).
57.      Z drugiej strony pojęcie „ograniczenia konkurencji ze względu na cel” dotyczy zachowań, których stopień szkodliwości dla konkurencji, to znaczy bezpośrednia lub pośrednia szkoda, jaką mogą one wyrządzić użytkownikom i konsumentom w różnych badanych sektorach lub na różnych badanych rynkach, jest istotny(21). Stopień szkody, jaką może spowodować takie zachowanie, jest, w połączeniu z innymi racjonalnie dostępnymi dla powoda faktami i dowodami, istotny dla uprawdopodobnienia roszczenia odszkodowawczego zgodnie z art. 5 ust. 1 dyrektywy 2014/104.
c)      Decyzja wydana w ramach postępowania ugodowego
58.      Sąd odsyłający zauważa, że decyzja z dnia 21 lutego 2020 r. została wydana w ramach postępowania ugodowego, i zwraca się do Trybunału o wyjaśnienie, czy okoliczność ta może mieć wpływ na odpowiedź, jakiej należy udzielić na pytanie trzecie.
59.      Jestem zdania, że tak nie jest.
60.      Decyzja z dnia 21 lutego 2020 r., wydana w ramach postępowania ugodowego, stanowi bowiem decyzję końcową na podstawie art. 7 lub 23 rozporządzenia nr 1/2003(22). W odróżnieniu od decyzji dotyczącej zobowiązań przyjętej na podstawie art. 9 tego rozporządzenia(23) decyzja wydana w ramach postępowania ugodowego zawiera stwierdzenie naruszenia art. 101 TFUE lub art. 102 TFUE. Okoliczność, że przedsiębiorstwo, którego dotyczy ta decyzja, może skorzystać z obniżenia kwoty grzywny, nie zmienia charakteru stwierdzenia dotyczącego tego naruszenia.
61.      W konsekwencji okoliczność, że decyzja Komisji stwierdzająca naruszenie prawa konkurencji została wydana w ramach postępowania ugodowego, nie ma wpływu – w świetle rozważań przedstawionych w pkt 45 niniejszej opinii – na kwestię, czy sąd krajowy może uznać, że kryterium uprawdopodobnienia szkody zgodnie z art. 5 ust. 1 dyrektywy 2014/104 jest spełnione, opierając się wyłącznie na istnieniu decyzji właściwego organu ochrony konkurencji.
d)      Wniosek częściowy
62.      Odpowiedź na pytanie trzecie powinna brzmieć: art. 5 ust. 1 dyrektywy 2014/104 należy interpretować w ten sposób, że decyzja stwierdzająca naruszenie prawa konkurencji nie jest wystarczająca do uprawdopodobnienia roszczenia odszkodowawczego. Stwierdzenia tego nie podważa okoliczność, że decyzja ta dotyczy ograniczenia wertykalnego ze względu na cel i została wydana w ramach postępowania ugodowego.
2.      W przedmiocie pytania drugiego
a)      Znaczenie pytania drugiego
63.      Poprzez pytanie drugie sąd odsyłający zwraca się w istocie do Trybunału o ustalenie, czy w celu uprawdopodobnienia roszczenia odszkodowawczego zgodnie z art. 5 ust. 1 dyrektywy 2014/104 należy wykazać, że bardziej prawdopodobne jest to, że przesłanki powstania odpowiedzialności za naruszenie prawa konkurencji są spełnione, niż to, że przesłanki te nie są spełnione.
64.      Sąd ten nie wyjaśnia, na czym polega kryterium opisane w pytaniu drugim. Co więcej, kryterium przyjęte w niższych instancjach postępowania głównego również nie jest jasne.
65.      Zdaniem stowarzyszenia Ius Omnibus nie można wykluczyć, że sąd odsyłający pominął kryterium zastosowane w niższych instancjach i uznał, że może uchylić zaskarżony wyrok z powodu braku uzasadnienia. Sąd odsyłający zwraca się zatem o udzielenie wskazówek, jakie kryterium należy zastosować, aby można było wyjaśnić je sądom niższych instancji w wyroku, który ma zostać wydany.
66.      Alternatywnie odesłanie prejudycjalne można by rozumieć w ten sposób, że spółka Meliá kwestionuje kryterium przyjęte przez sądy niższych instancji i twierdzi, że powinny one były zastosować surowsze kryterium opisane w pytaniu drugim. W takim przypadku, jak wskazało stowarzyszenie Ius Omnibus, pytanie drugie należałoby rozumieć jako zmierzające do ustalenia, czy art. 5 ust. 1 dyrektywy 2014/104 należy interpretować w ten sposób, że przy dokonywaniu jego transpozycji do prawa krajowego państwo członkowskie nie może ustanowić kryterium mniej rygorystycznego niż kryterium opisane w tym pytaniu.
67.      Wyrokiem wydanym w pierwszej instancji i utrzymanym w mocy w postępowaniu odwoławczym sądy niższych instancji nakazały bowiem spółce Meliá ujawnienie dokumentów żądanych przez stowarzyszenie Ius Omnibus. Sąd odsyłający orzeka w przedmiocie rewizji nadzwyczajnej wniesionej przez spółkę Meliá w stosunku do tego wyroku.
68.      Spółka Meliá podnosi w swoich uwagach na piśmie, że art. 5 ust. 1 dyrektywy 2014/104 określa stopień prawdopodobieństwa, który wykracza poza samą możliwość istnienia szkody. Ściślej rzecz ujmując, spółka Meliá uważa, że przepis ten należy interpretować w ten sposób, iż nie odnosi się on do samej możliwości istnienia szkody lecz raczej do rzeczywistego prawdopodobieństwa jej wystąpienia, a mianowicie przewiduje, że w świetle rozpatrywanego kontekstu faktycznego, prawnego i gospodarczego zaistnienie szkody musi być bardziej prawdopodobne niż jej brak, lub przynajmniej musi ono wiązać się z poważnym, to znaczy uzasadnionym prawdopodobieństwem.
69.      Ponadto spółka Meliá zwraca uwagę, że w innych sprawach z zakresu ogólnego prawa cywilnego sądy portugalskie uznały, iż pojęcie uprawdopodobnienia oznacza stopień pewności wyższy niż 50 %, a zatem wykraczający poza samą sferę możliwości.
70.      Uwaga ta została częściowo potwierdzona przez stowarzyszenie Ius Omnibus, które wskazuje, że w portugalskim porządku prawnym niektórzy bronią również stanowiska, zgodnie z którym ogólnym kryterium dowodowym w postępowaniu cywilnym jest kryterium, wedle którego coś „jest bardziej prawdopodobne niż nieprawdopodobne”. Stowarzyszenie Ius Omnibus utrzymuje jednak, że kryterium to należy dostosować w zależności od kontekstu, w jakim ma ono zastosowanie. Takiego dostosowania wymaga się w art. 13 ust. 2 ustawy nr 23/2018, zgodnie z którym warunki określone w art. 12 ust. 2–9 tej ustawy stosuje się mutatis mutandis do wniosku o ujawnienie dowodów złożonego przed wytoczeniem powództwa o odszkodowanie.
71.      Niezależnie od niuansów sytuacji, z którą ma do czynienia sąd odsyłający(24), cel tego sądu jest jasny: ustalić, czy art. 5 ust. 1 dyrektywy 2014/104 ustanawia kryterium wiążące się ze stopniem uprawdopodobnienia opisanym w pytaniu drugim, a mianowicie kryterium, zgodnie z którym bardziej prawdopodobne jest to, że przesłanki powstania odpowiedzialności za naruszenie prawa konkurencji są spełnione, niż to, że przesłanki te nie są spełnione.
72.      Należy dodać w tym względzie, że wymagany stopień uprawdopodobnienia, o którym mowa w art. 5 ust. 1 dyrektywy 2014/104, jest najwyższy, jakiego można wymagać. Zgodnie z art. 5 ust. 8 tej dyrektywy państwo członkowskie może wprowadzić – bez uszczerbku dla art. 5 ust. 4 i 7 oraz art. 6 owej dyrektywy – przepisy prowadzące do szerszego ujawnienia dowodów. W celu ułatwienia dostępu do dowodów państwo członkowskie może podjąć decyzję o ustaleniu stopnia uprawdopodobnienia na poziomie niższym niż wymagany na mocy art. 5 ust. 1 rzeczonej dyrektywy. Natomiast państwo członkowskie nie może ustanowić kryterium wiążącego się z wyższym stopniem uprawdopodobnienia niż kryterium ustanowione przez prawodawcę Unii.
73.      Aby udzielić odpowiedzi na pytanie drugie, należy zatem ustalić, czy dyrektywa 2014/104 ustanawia wiążące się ze stopniem uprawdopodobnienia kryterium, w myśl którego bardziej prawdopodobne jest to, że przesłanki powstania odpowiedzialności są spełnione, niż to, że nie są one spełnione, czy też na gruncie wskazanej dyrektywy wystarczający jest stopień uprawdopodobnienia niższy niż opisany w tym pytaniu.
b)      Ocena
74.      Kryterium opisane w pytaniu drugim najwyraźniej opiera się na wyważeniu prawdopodobieństwa. Zgodnie z rzeczonym kryterium, rozumianym w ten sposób, do wnioskodawcy należy wykazanie, że bardziej prawdopodobne jest to, że reprezentowani konsumenci, w niniejszym przypadku konsumenci zamieszkali w Portugalii, ponieśli szkodę, niż to, że jej nie ponieśli.
75.      Jestem zdania, że standard dowodowy wymagany w art. 5 ust. 1 dyrektywy 2014/104 w celu uzasadnienia wniosku o ujawnienie dowodów jest niższy od standardu takiego wyważenia prawdopodobieństwa.
76.      W pierwszej kolejności bowiem nie wydaje się, aby sformułowania użyte w różnych wersjach językowych art. 5 ust. 1 dyrektywy 2014/104 wymagały przyjęcia zbyt rygorystycznych wymogów. Jak zauważyła Komisja, terminy użyte w wersjach tej dyrektywy w języku portugalskim („plausibilidade”), niemieckim („Plausibilität”), angielskim („Plausibility”) i francuskim („plausibilité”), do których dodam wersję polską („uprawdopodobnienie”), zgodnie z ich definicjami leksykalnymi odnoszą się do sytuacji, w której dane twierdzenie jest lub wydaje się rozsądne czy akceptowalne(25). Sformułowania te sugerują zatem, iż konieczne jest przekonanie sądu orzekającego w przedmiocie wniosku o ujawnienie dowodów, że hipoteza, zgodnie z którą spełnione są trzy kumulatywne przesłanki powstania odpowiedzialności, jest w rozpatrywanej przez ten sąd sprawie racjonalnie akceptowalna.
77.      W drugiej kolejności należy zauważyć, że oprócz leksykalnych definicji pojęć użytych w różnych wersjach językowych art. 5 ust. 1 dyrektywy 2014/104 transpozycje krajowe tego przepisu kierują się, przynajmniej w niektórych porządkach prawnych państw członkowskich, tą samą logiką. Jest tak w szczególności w prawie niemieckim(26) i polskim(27). Przepisy transponujące obowiązujące w tych państwach członkowskich przewidują jedynie, w odniesieniu do wymaganego stopnia uprawdopodobnienia, racjonalnie akceptowalne prawdopodobieństwo.
78.      W trzeciej kolejności nie można zapominać, że możliwość uzyskania dostępu do dokumentów jest funkcjonalnie związana z wykonywaniem prawa do pełnego naprawienia szkody spowodowanej naruszeniem prawa konkurencji.
79.      Za taką wykładnią przemawiają motywy dyrektywy 2014/104.
80.      W motywie 14 tej dyrektywy, szczególnie pouczającym w odniesieniu do ratio legis jej art. 5 ust. 1(28), wskazano bowiem, że „[d]owody niezbędne do udowodnienia zasadności roszczenia [odszkodowawczego] często są w posiadaniu wyłącznie strony przeciwnej lub osób trzecich i nie są w wystarczającym stopniu znane ani dostępne powodowi”, co oznacza, że nie mogą być stawiane „surowe wymogi prawne nakazujące powodowi szczegółowe przedstawienie na początku postępowania wszystkich faktycznych okoliczności sprawy oraz przedłożenie dokładnie określonych środków dowodowych [stanowiących poparcie jego roszczenia]” bez nadmiernego utrudnienia skutecznego korzystania z prawa do naprawienia szkody zagwarantowanego w traktacie FUE. Ponadto w motywie 15 tej dyrektywy wskazano, że aby zaradzić asymetrii w dostępie do informacji między zainteresowanymi stronami, „należy zapewnić powodom prawo skutecznego żądania ujawnienia dowodów dotyczących ich sprawy, bez konieczności wskazywania przez nich konkretnych materiałów dowodowych”.
81.      Zagwarantowana w art. 5 ust. 1 dyrektywy 2014/104 możliwość uzyskania dostępu do dowodów dotyczących naruszenia prawa konkurencji ma zatem na celu zaradzenie asymetrii w dostępie do informacji istniejącej między stronami powództw, o których mowa w tej dyrektywie. Usunięcie tej asymetrii nie jest jednak celem samym w sobie. Uzyskanie dowodu powinno umożliwić poszkodowanemu skuteczne skorzystanie z przysługującego jej prawa do żądania naprawienia szkody, a zatem przyczynia się ono pośrednio do maksymalnej skuteczności reguł konkurencji(29).
82.      W związku z tym, po pierwsze, nie można mylić standardu dowodowego wymaganego do uwzględnienia powództwa co do istoty ze standardem dotyczącym osiągnięcia stopnia uprawdopodobnienia, jaki jest wymagany do nakazania ujawnienia dowodów. Po drugie, stopień uprawdopodobnienia wymagany w art. 5 ust. 1 dyrektywy 2014/104 nie może być zbyt restrykcyjny, ponieważ osłabiłoby to skuteczność reguł konkurencji.
83.      W tym kontekście pragnę zaznaczyć, podobnie jak uczyniła to Komisja, że kryterium oparte na ważeniu prawdopodobieństwa wydaje się odpowiadać kryterium mającemu zastosowanie w postępowaniach cywilnych w systemach common law(30). O ile w jednej z jurysdykcji common law stosujących dyrektywę 2014/104, a mianowicie w Zjednoczonym Królestwie, uznano, że wyważenie prawdopodobieństwa ma zastosowanie do powództw o odszkodowanie, o tyle nie było ono powszechnie stosowane w kontekście wniosków o ujawnienie dowodów(31).
84.      W czwartej kolejności należy zaznaczyć, iż z art. 5 ust. 1 dyrektywy 2014/104 wynika, że aby uzyskać od sądu krajowego skierowany do pozwanego lub osoby trzeciej nakaz ujawnienia istotnych dowodów, powód musi uprawdopodobnić swe roszczenie odszkodowawcze poprzez przedstawienie faktów i wystarczających racjonalnie dostępnych dowodów(32). W typowej sytuacji powód powinien zatem być w stanie uprawdopodobnić swe roszczenie odszkodowawcze na podstawie faktów i dowodów, którymi dysponuje lub które może uzyskać bez nadmiernych kosztów lub trudności. Moim zdaniem prawodawca opracował kryterium uprawdopodobnienia ustanowione w tym przepisie, wychodząc siłą rzeczy z tego założenia. Co do zasady kryterium to powinno zatem być możliwe do spełnienia nawet w oparciu o informacje częściowe lub niekompletne.
85.      Wreszcie, w piątej kolejności, wydaje się, że zastosowanie kryterium dotyczącego wyważenia prawdopodobieństwa nakłada na sąd rozpatrujący wniosek o ujawnienie dowodów obowiązek ustalenia i porównania dwóch hipotez: hipotezy, że roszczenie odszkodowawcze jest prawdopodobne, i hipotezy, że nie jest ono prawdopodobne.
86.      Wskazane w pytaniu drugim kryterium, które wymaga przeprowadzenia takiej analizy tych dwóch hipotez, nie wydaje się dostosowane do roli, jaką odgrywa prawo do uzyskania ujawnienia istotnych dowodów zagwarantowane w art. 5 ust. 1 dyrektywy 2014/104. Ocena dokonana przez sąd krajowy w celu nakazania ujawnienia dowodów na początkowym etapie postępowania, a nawet przed jego wszczęciem, powinna bowiem ze swej natury mieć uproszczony charakter. Ponadto, skoro nawet informacje częściowe lub niekompletne mogą pozwolić powodowi na uprawdopodobnienie jego powództwa o odszkodowanie(33), to sąd rozpatrujący sprawę powinien skoncentrować swoją analizę na uprawdopodobnieniu tylko jednej z hipotez, a mianowicie tej, która zakłada, że przesłanki powstania odpowiedzialności są spełnione.
87.      W tych okolicznościach należy uznać, że aby osiągnąć stopień uprawdopodobnienia wymagany w art. 5 ust. 1 dyrektywy 2014/104, powód musi przekonać sąd, że teza, zgodnie z którą trzy kumulatywne przesłanki powstania odpowiedzialności są spełnione, jest w rozpatrywanej sytuacji racjonalnie akceptowalna. Odpowiedź na pytanie drugie powinna zatem brzmieć: kryterium przewidziane w art. 5 ust. 1 dyrektywy 2014/104 wiąże się ze stopniem uprawdopodobnienia niższym niż ten wymagany w ramach kryterium, w myśl którego bardziej prawdopodobne powinno być to, że przesłanki powstania odpowiedzialności są spełnione, niż to, że nie są one spełnione.
V.      Wnioski
88.      W świetle całości powyższych rozważań proponuję, aby Trybunał odpowiedział na pytania drugie i trzecie przedstawione przez Supremo Tribunal de Justiça (sąd najwyższy, Portugalia) w następujący sposób:
1)      Artykuł 5 ust. 1 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2014/104/UE z dnia 26 listopada 2014 r. w sprawie niektórych przepisów regulujących dochodzenie roszczeń odszkodowawczych z tytułu naruszenia prawa konkurencji państw członkowskich i Unii Europejskiej, objęte przepisami prawa krajowego
należy interpretować w ten sposób, że:
decyzja stwierdzająca naruszenie prawa konkurencji nie jest wystarczająca do uprawdopodobnienia roszczenia odszkodowawczego. Stwierdzenia tego nie podważa okoliczność, że decyzja ta dotyczy ograniczenia wertykalnego ze względu na cel i została wydana w ramach postępowania ugodowego.
2)      Kryterium przewidziane w art. 5 ust. 1 dyrektywy 2014/104 wiąże się ze stopniem uprawdopodobnienia niższym niż ten wymagany w ramach kryterium, w myśl którego bardziej prawdopodobne powinno być to, że przesłanki powstania odpowiedzialności są spełnione, niż to, że nie są one spełnione.
1      Język oryginału: francuski.
2      Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 26 listopada 2014 r. w sprawie niektórych przepisów regulujących dochodzenie roszczeń odszkodowawczych z tytułu naruszenia prawa konkurencji państw członkowskich i Unii Europejskiej, objęte przepisami prawa krajowego (Dz.U. 2014, L 349, s. 1).
3      Rozporządzenie Rady z dnia 16 grudnia 2002 r. w sprawie wprowadzenia w życie reguł konkurencji ustanowionych w art. 81 i 82 Traktatu (Dz.U. 2003, L 1, s. 1).
4      Diário da República, seria I, nr 107 z dnia 5 czerwca 2018 r.
5      Pragnę zauważyć, że sąd odsyłający ograniczył się do wskazania właściwych przepisów tej ustawy i nie przedstawił ich tekstu we wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym. Natomiast tekst ten znajduje się w uwagach na piśmie rządu portugalskiego i Komisji Europejskiej.
6      Decyzja Komisji C(2020) 893 final dotycząca postępowania przewidzianego w art. 101 [TFUE] oraz art. 53 Porozumienia EOG [Sprawa AT.40528 – Meliá (Holiday Pricing)], której streszczenie zostało opublikowane w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej z dnia 2 czerwca 2020 r. (Dz.U. 2020, C 182, s. 9) (zwana dalej „decyzją z dnia 21 lutego 2020 r.”).
7      Zobacz pkt 20 niniejszej opinii.
8      C‑163/21, EU:C:2022:286.
9      W takim wypadku wniosek o ujawnienie dowodów zostałby w konsekwencji poddany nie tylko wymogom przewidzianym w art. 5 ust. 4 i 7 dyrektywy 2014/104, ale wszystkim wymogom określonym w tym artykule.
10      Zobacz niedawny wyrok z dnia 22 października 2024 r., Kolin Inşaat Turizm Sanayi ve Ticaret (C‑652/22, EU:C:2024:910, pkt 53).
11      Zobacz wyrok z dnia 10 listopada 2022 r., PACCAR i in. (C‑163/21, EU:C:2022:863, pkt 43).
12      Zobacz w szczególności wyrok z dnia 20 kwietnia 2023 r., Repsol Comercial de Productos Petrolíferos (C‑25/21, EU:C:2023:298, pkt 39).
13      Zobacz podobnie wyrok z dnia 6 listopada 2012 r., Otis i in. (C‑199/11, EU:C:2012:684, pkt 65).
14      Zobacz pkt 44 niniejszej opinii.
15      Aby zapoznać się z badaniem porównawczym, zob. L. Hornkohl, The Presumption of Harm in EU Private Enforcement of Competition Law – Effectiveness vs overcompensation, EU and Comparative Law Issues and Challenges Series, 2021, s. 34–36; J. Malinauskaite, C. Cauffman, The Transposition of the Antitrust Damages Directive in the Small Member States of the EU – A Comparative perspective, Journal of European Competition Law & Practice, 2018, vol. 9, nº 8, s. 509, 511.
16      Zobacz wyrok z dnia 30 stycznia 2020 r., Generics (UK) i in. (C‑307/18, EU:C:2020:52, pkt 63).
17      Zobacz, a contrario, wyrok z dnia 18 listopada 2021 r., Visma Enterprise (C‑306/20, EU:C:2021:935, pkt 71).
18      Zobacz pkt 50 niniejszej opinii.
19      Zobacz pkt 53 niniejszej opinii.
20      Zobacz pkt 44 niniejszej opinii.
21      Zobacz podobnie wyrok z dnia 4 października 2024 r., FIFA (C‑650/22, EU:C:2024:824, pkt 150).
22      Zobacz analogicznie pkt 28 obwieszczenia Komisji w sprawie prowadzenia postępowań ugodowych w związku z przyjęciem decyzji na mocy art. 7 i 23 rozporządzenia Rady (WE) nr 1/2003 w sprawach kartelowych (Dz.U. 2008, C 167, s. 1).
23      Zobacz podobnie wyroki: z dnia 29 czerwca 2010 r., Komisja/Alrosa (C‑441/07 P, EU:C:2010:377, pkt 48); z dnia 28 stycznia 2025 r., ASG 2 (C‑253/23, EU:C:2025:40, pkt 44).
24      Zobacz pkt 65, 66 niniejszej opinii.
25      Jest tak również w przypadku terminu użytego w polskiej wersji językowej („uprawdopdobnienie”), który oznacza, zgodnie ze Słownikiem języka polskiego PWN (Polskie Wydawnictwo Naukowe), https://sjp.pwn.pl/slowniki/uprawdopodobnienie, „sprawić, że coś staje się prawdopodobne”.
26      Przepis ten został transponowany do prawa niemieckiego poprzez § 33g ust. 1 Gesetz gegen Wettbewerbsbeschränkungen (ustawy o zwalczaniu ograniczeń konkurencji) z dnia 26 czerwca 2013 r. (BGBl. 2013 I, s. 1750), zgodnie z którym wnioskodawca musi wykazać, że jego roszczenie odszkodowawcze jest prawdopodobne („der glaubhaft macht, einen solchen Schadensersatzanspruch zu haben”). W wyroku z dnia 4 kwietnia 2023 r., KZR 20/21, Bundesgerichtshof (federalny trybunał sprawiedliwości, Niemcy) wyjaśnił, że wystarczy istnienie pewnego prawdopodobieństwa, opartego na konkretnych dowodach, iż wnioskodawca będzie uprawniony do wytoczenia powództwa o odszkodowanie, i że nie jest wymagane najwyższe prawdopodobieństwo.
27      Przepis ten został transponowany do prawa polskiego poprzez art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 21 kwietnia 2017 r. o roszczeniach o naprawienie szkody wyrządzonej przez naruszenie prawa konkurencji. Ustanowiono w nim kryterium prawdopodobieństwa („uprawdopodobnienia”) roszczenia odszkodowawczego. Przedstawiciele doktryny zauważyli, że ustawa ta odsyła do ogólnych zasad postępowania cywilnego. Kryterium przyjęte w tym przepisie należy interpretować w ten sposób, że aby takie roszczenie zostało uznane za uprawdopodobnione, stwierdzenie jego istnienia powinno być racjonalnie akceptowalne, a jego wiarygodność w świetle przedstawionych dowodów nie może być znikoma. Ocena tego roszczenia jest uproszczona i opiera się raczej na ocenie prima facie niż na szczegółowej analizie. Zobacz w tym względzie P. Machnikowski, w: K. Lis-Zarrias, P. Machnikowski (red.), Ustawa o roszczeniach o naprawienie szkody wyrządzonej przez naruszenie prawa konkurencji. Komentarz, Warszawa, CH BECK, 2018, pkt 16.
28      Zobacz wyrok z dnia 10 listopada 2022 r., PACCAR i in.. (C‑163/21, EU:C:2022:863, pkt 44).
29      Zobacz podobnie wyrok z dnia 16 lutego 2023 r., Tráficos Manuel Ferrer (C‑312/21, EU:C:2023:99, pkt 42–44).
30      Zobacz M. Smith, Civil liability and the 50 %+ standard of proof, The International Journal of Evidence & Proof, 2021, vol. 25, nr 3, s. 183.
31      Zobacz B. Rodger, United Kingdom, w: B. Rodger, M. Sousa Ferro, F. Marcos (éd.), The EU Antitrust Damages Directive: Transposition in the Member States, op.cit., s. 382.
32      Zobacz wyrok z dnia 10 listopada 2022 r., PACCAR i in. (C‑163/21, EU:C:2022:863, pkt 43).
33      Zobacz pkt 84 niniejszej opinii.