Edizzjoni Provviżorja
SENTENZA TAL-QORTI TAL-ĠUSTIZZJA (It‑Tielet Awla)
26 ta’ Marzu 2026 (*)
“Rinviju għal deċiżjoni preliminari – Spazju ta’ libertà, sigurtà u ġustizzja – Kooperazzjoni ġudizzjarja f’materji kriminali – Artikolu 82(2) TFUE – Kompetenza leġiżlattiva tal-Unjoni – Direttiva 2012/29/UE – Standards minimi fir-rigward tad-drittijiet, tal-appoġġ u tal-protezzjoni tal-vittmi tal-kriminalità – Artikolu 2(1)(a) – Kunċett ta’ ‘vittma’ – Ġurisdizzjoni ekstraterritorjali tal-qrati kriminali ta’ Stat Membru – Inapplikabbiltà ta’ din id-direttiva”
Fil-Kawża C‑239/24 [Aurnois] (i),
li għandha bħala suġġett talba għal deċiżjoni preliminari skont l-Artikolu 267 TFUE, imressqa mill-cour d’appel de Brussell (il-Qorti tal-Appell ta’ Brussell, il-Belġju), permezz ta’ deċiżjoni tat‑12 ta’ Diċembru 2023, li waslet fil-Qorti tal-Ġustizzja fit‑2 ta’ April 2024, fil-kawża mressqa minn:
FP,
LD,
fil-preżenza tal-:
Prosekutur Federali,
IL-QORTI TAL-ĠUSTIZZJA (It‑Tielet Awla),
komposta minn C. Lycourgos, President tal-Awla, O. Spineanu‑Matei, S. Rodin, N. Piçarra (Relatur) u N. Fenger, Imħallfin,
Avukat Ġenerali: J. Kokott,
Reġistratur: A. Calot Escobar,
wara li rat il-proċedura bil-miktub,
wara li kkunsidrat l-osservazzjonijiet ippreżentati:
–        għal FP u LD, minn M. Alié, avocate,
–        għall-Prosekutur Federali, minn A. d’Oultremont, magistrat fédéral,
–        għall-Gvern Ċek, minn A. Pagáčová, M. Smolek u J. Vláčil, bħala aġenti,
–        għall-Gvern Taljan, minn S. Fiorentino, bħala aġent, assistit minn L. Fiandaca, avvocato dello Stato,
–        għall-Kummissjoni Ewropea, minn J. Hottiaux u J. Vondung, bħala aġenti,
wara li rat id-deċiżjoni meħuda, wara li nstemgħet l-Avukata Ġenerali, li taqta’ l-kawża mingħajr konklużjonijiet,
tagħti l-preżenti
Sentenza
1        It-talba għal deċiżjoni preliminari tirrigwarda l-interpretazzjoni tal-Artikolu 2(1)(a)(i) tad-Direttiva 2012/29/UE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tal‑25 ta’ Ottubru 2012 li tistabbilixxi standards minimi fir-rigward tad-drittijiet, l-appoġġ u l-protezzjoni tal-vittmi tal-kriminalità, u li tissostitwixxi d-Deċiżjoni Qafas tal-Kunsill 2001/220/ĠAI (ĠU 2012, L 315, p. 57).
2        Din it-talba tressqet fil-kuntest ta’ kawża mressqa fil-Belġju minn FP u LD kontra diversi mexxejja tar-Renju tal-Arabja Sawdija minħabba reati kontra l-umanità li twettqu kontra oħthom, SX, ċittadina Sawdija u militanti tad-drittijiet tan-nisa.
Il-kuntest ġuridiku
Id-dritt tal-Unjoni
Id-dritt primarju
3        L-Artikolu 82(2) TFUE jipprevedi:
“Fejn ikun meħtieġ sabiex jiġi faċilitat ir-rikonoxximent reċiproku tas-sentenzi u d-deċiżjonijiet ġudizzjarji, kif ukoll il-koperazzjoni tal-pulizija u ġudizzjarja f'materji kriminali ta' natura transkonfinali, il-Parlament Ewropew u l-Kunsill, li jaġixxu permezz ta’ direttivi skond il-proċedura leġislattiva ordinarja, jistgħu jistabbilixxu regoli minimi. Dawn ir-regoli minimi għandhom jieħdu kont tad-differenzi bejn it-tradizzjonijiet u s-sistemi legali ta’ l-Istati Membri.
Dawn għandhom jikkonċernaw:
a)      l-ammissibbiltà reċiproka tal-provi bejn l-Istati Membri;
b)      id-drittijiet ta’ l-individwi fil-proċedura kriminali;
c)      id-drittijiet ta’ vittmi tal-kriminalità;
d)      aspetti speċifiċi oħra tal-proċedura kriminali li l-Kunsill ikun identifika minn qabel b’deċiżjoni; għall-adozzjoni ta’ din id-deċiżjoni, il-Kunsill għandu jaġixxi b’mod unanimu wara li jkun kiseb l-approvazzjoni tal-Parlament Ewropew.
L-adozzjoni tar-regoli minimi previsti f’dan il-paragrafu m’għandhiex iżomm lill-Istati Membri milli jżommu fis-seħħ jew idaħħlu livell ogħla ta’ protezzjoni għall-individwi.”
Id-Direttiva 2012/29
4        Il-premessi 3, 4, 13 u 50 tad-Direttiva 2012/29 jistipulaw:
“(3)      L-Artikolu 82(2) tat-[TFUE] jipprevedi l-istabbiliment tar-regoli minimi applikabbli fl-Istati Membri sabiex ikunu ffaċilitati r-rikonoxximent reċiproku ta’ sentenzi u ta’ deċiżjonijiet ġudizzjarji u l-kooperazzjoni tal-pulizija u dik ġudizzjarja fi kwistjonijiet kriminali ta’ natura transkonfinali, b’mod partikolari fir-rigward tad-drittijiet tal-vittimi tal-kriminalità.
(4) [...] din id-Direttiva għandha l-għan li tirrevedi u tissupplimenta l-prinċipji stipulati fid-Deċiżjoni [Kwadru tal-Kunsill tal‑15 ta’ Marzu 2001 dwar id-drittijiet tal-vittmi fil-proċeduri kriminali (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 19, Vol. 4, p. 72)] u li jittieħdu passi ’l quddiem sinifikanti fil-livell tal-protezzjoni tal-vittmi fl-UE kollha, b’mod partikolari fil-qafas tal-proċedimenti kriminali.
[...]
(13)      Din id-Direttiva tapplika għar-reati kriminali mwettqa fl-Unjoni u għall-proċedimenti kriminali li jsiru fl-Unjoni. Hija tagħti drittijiet lill-vittmi ta’ reati extraterritorjali biss fir-rigward tal-proċedimenti kriminali li jsiru fl-Unjoni. L-ilmenti li jsiru lill-awtoritajiet kompetenti barra mill-Unjoni, bħall-ambaxxati, ma jagħtux bidu għall-obbligi stipulati f’din id-Direttiva.
[...]
(50)      L-obbligu stabbilit f’din id-Direttiva li jiġu trasmessi l-ilmenti m’għandux jaffettwa l-kompetenza tal-Istati Membri li jibdew proċedimenti u huwa bla preġudizzju għar-regoli ta’ kunflitt dwar l-eżerċizzju tal-ġurisdizzjoni kif stipulat fid-Deċiżjoni Qafas tal-Kunsill 2009/948/ĠAI tat‑30 ta’ Novembru 2009 dwar il-prevenzjoni u r-riżoluzzjoni ta’ kunflitti tal-eżerċizzju tal-ġurisdizzjoni fi proċedimenti kriminali [(ĠU 2009, L 328, p. 42)].”
5        Skont l-ewwel subparagrafu tal-Artikolu 1(1) tagħha, din id-direttiva hija intiża li tiggarantixxi li l-vittmi tal-kriminalità jirċievu informazzjoni, appoġġ u protezzjoni xierqa u jkunu jistgħu jipparteċipaw fil-proċeduri kriminali.
6        L-Artikolu 2(1) tal-imsemmija direttiva jistabbilixxi, b’mod partikolari, id-definizzjonijiet sussegwenti:
“(a)      ‘vittma’ tfisser:
(i)      persuna fiżika li ġarrbet ħsara, inkluż dannu fiżiku, mentali jew emozzjonali jew telf finanzjarju, li kien direttament ikkawżat minn reat kriminali;
(ii)      membru tal-familja ta’ persuna li l-mewt tagħha kienet ikkawżata direttament minn reat kriminali u li jkun sofra ħsara b’'riżultat tal-mewt ta’ dik il-persuna;
(b)      “membri tal-familja” tfisser wieħed mill-konjuġi, il-persuna li qed tgħix mal-vittma f’relazzjoni intima, f’ dar konġuntau impenjata fuq bażi stabbli u kontinwa, il-qraba diretti, l-aħwa, u d-dipendenti tal-vittma;”
Id-dritt Belġjan
7        L-Artikolu 10 tal-loi du 17 avril 1878 contenant le titre préliminaire du code de procédure pénale (il-Liġi tas‑17 ta’ April 1878 li tinkludi t-titolu preliminari tal-Kodiċi tal-Proċedura Kriminali (Moniteur belge tal‑25 ta’ April 1878, p. 1265, iktar ’il quddiem it-“TPKPK”), fil-verżjoni tagħha applikabbli għat-tilwima fil-kawża prinċipali, jipprovdi:
“Ħlief fil-każijiet imsemmija fl-Artikoli 6 u 7(1) jistgħu jitressqu proċeduri fil-Belġju kontra persuna barranija li tkun wettqet barra mit-territorju tar-Renju:
[...]
1 bis            ksur gravi tad-dritt internazzjonali umanitarju msemmi fit-Titolu I bis tal-Ktieb II tal-Kodiċi Kriminali, imwettaq kontra persuna li, fil-mument tal-fatti, tkun ċittadin Belġjan jew refuġjat irrikonoxxut fil-Belġju u li jkollha r-residenza abitwali tagħha hemmhekk, fis-sens tal-[Konvenzjoni dwar l-Istatus tar-Refuġjati, iffirmata f’Genève fit‑28 ta’ Lulju 1951] [Ġabra tat-Trattati tan-Nazzjonijiet Uniti, Vol. 189, p. 150, Nru 2545 (1954), li daħlet fis-seħħ fit‑22 ta’ April 1954 u li hija ssupplimentata bil-Protokoll dwar l-Istatus tar-Refuġjati, konkluż f’New York fil‑31 ta’ Jannar 1967, li daħal fis-seħħ fl‑4 ta’ Ottubru 1967], jew persuna li, għal mill-inqas tliet snin, tkun tirrisjedi effettivament, abitwalment u legalment fil-Belġju.
Il-proċeduri, inkluża l-investigazzjoni, jistgħu jinbdew biss fuq talba tal-Prosekutur Federali li jevalwa l-ilmenti eventwali.
Meta jirċievi lment b’applikazzjoni tal-paragrafi preċedenti, il-Prosekutur Federali għandu jitlob lill-qorti istruttorja tinvestiga dan l-ilment ħlief jekk:
1.      l-ilment ikun manifestament infondat; jew
2.      il-fatti msemmija fl-ilment ma jkunux jikkorrispondu għal klassifikazzjoni tar-reati msemmija fit-Titolu I bis tal-Ktieb II tal-Kodiċi Kriminali; jew
3.      azzjoni pubblika ammissibbli ma tkunx tista’ tirriżulta minn dan l-ilment; jew
[…]
Jekk il-Prosekutur Federali jkun tal-fehma li waħda jew iktar mill-kundizzjonijiet stabbiliti fil-punti 1, 2 u 3 tat-tielet paragrafu huma ssodisfatti, huwa għandu jagħmel sottomissjonijiet quddiem l-awla istruttorja tal-cour d’appel de Bruxelles (il-Qorti tal-Appell ta’ Brussell) intiżi li jiġi ddikjarat, skont il-każijiet, li ma hemmx lok li jitressqu proċeduri jew li l-azzjoni pubblika ma hijiex ammissibbli. Il-Prosekutur Federali biss għandu jinstema’.
[…]”
Il-kawża prinċipali u d-domandi preliminari
8        Fit‑2 ta’ Diċembru 2021, FP u LD (iktar ’il quddiem il-“lanjanti”) ressqu lment quddiem l-Uffiċċju tal-Prosekutur Federali kontra diversi mexxejja tar-Renju tal-Arabja Sawdija minħabba reati kontra l-umanità previsti mill-Kodiċi Kriminali Belġjan, li twettqu kontra oħthom, SX, ċittadina Sawdija u militanti tad-drittijiet tan-nisa. Il-lanjanti b’hekk joġġezzjonaw għar-repressjoni eżerċitata mir-reġim Sawdi fir-rigward mhux biss ta’ oħthom iżda wkoll ta’ diversi persuni oħra li kienu vittmi ta’ arresti u ta’ detenzjonijiet arbitrarji u illegali, ta’ torturi, ta’ trattamenti inumani, ta’ għajbien forzat u ta’ qtil.
9        Mid-deċiżjoni tar-rinviju jirriżulta li l-lanjanti jsostnu li għandhom il-kwalità mhux biss ta’ vittmi indiretti iżda wkoll ta’ vittmi diretti tal-istanzi ta’ ksur gravi tad-dritt internazzjonali umanitarju li twettqu fuq oħthom. Fil-fatt, fil-kwalità tagħhom ta’ persuni qrib ta’ persuna kkonċernata minn tali istanzi ta’ ksur, huma jistgħu jsofru dannu għall-integrità mentali jew emozzjonali tagħhom, minħabba l-impatt psikoloġiku u t-trawma kkawżati minn dawn l-istanzi ta’ ksur, kif ukoll telf materjali, b’mod partikolari fil-każ ta’ inkapaċità għax-xogħol li tirriżulta minn tali trawma.
10      Il-lanjanti jallegaw, konsegwentement, li huma “vittmi” fis-sens tal-Artikolu 2(1)(a)(i) tad-Direttiva 2012/29, u li dan il-kunċett huwa inkluż f’dak ta’ “persuna li kontriha jkun twettaq ksur gravi tad-dritt internazzjonali umanitarju ”, fis-sens tal-punt 1 bis tal-ewwel paragrafu tal-Artikolu 10 tat-TPKPK. Barra minn hekk, peress li l-fatti lmentati seħħew bejn is-snin 2018 u 2021, jiġifieri wara r-reġistrazzjoni tal-lanjanti fil-Belġju bħala residenti, dawn tal-aħħar jissodisfaw ukoll il-kriterji stabbiliti f’din l-aħħar dispożizzjoni sabiex iressqu proċeduri fil-Belġju kontra persuna li ma hijiex ċittadin nazzjonali għal fatti mwettqa barra mit-territorju nazzjonali.
11      Adit bl-ilment imsemmi fil-punt 8 ta’ din is-sentenza, il-Prosekutur Federali ppropona lill-awla istruttorja tal-cour d’appel de Bruxelles (il-Qorti tal-Appell ta’ Brussell, il-Belġju), li hija l-qorti tar-rinviju, tiddikjara li l-qrati Belġjani ma għandhomx ġurisdizzjoni u li l-azzjoni pubblika hija inammissibbli, konformement mar-raba’ paragrafu tal-Artikolu 10 tat-TPKPK. Fil-fehma tiegħu, il-kundizzjonijiet meħtieġa mill-punt 1 bis tal-ewwel paragrafu ta’ dan l-artikolu ma humiex issodisfatti fir-rigward ta’ reati mwettqa fl-Arabja Sawdija kontra oħt il-lanjanti. Il-Prosekutur Federali għalhekk irrifjuta li jirrikonoxxi lil dawn tal-aħħar il-kwalità ta’ “persuna li kontriha jkun twettaq ksur gravi tad-dritt internazzjonali umanitarju”, fis-sens tal-punt 1 bis tal-ewwel paragrafu tal-Artikolu 10 tat-TPKPK.
12      Il-qorti tar-rinviju tispjega li, skont il-punt 1 bis tal-ewwel paragrafu tal-Artikolu 10 tat-TPKPK, il-ġurisdizzjoni personali passiva tal-qrati Belġjani fir-rigward tar-reati mwettqa barra mit-territorju nazzjonali minn persuna li ma tkunx ċittadin nazzjonali tkun ammessa meta, minn naħa, il-fatti lmentati jkunu jikkostitwixxu ksur gravi tad-dritt internazzjonali umanitarju u, min-naħa l-oħra, dan il-ksur ikun twettaq kontra persuna li jkollha n-nazzjonalità Belġjana, li tkun tibbenefika mill-istatus ta’ refuġjat fil-Belġju jew li tkun tirrisjedi fil-Belġju għal mill-inqas tliet snin.
13      Din il-qorti tikkonstata li SX, oħt il-lanjanti, kienet vittma ta’ reati li setgħu jikkostitwixxu, prima facie, ksur gravi tad-dritt internazzjonali umanitarju, iżda li hija ma kellhiex, fil-mument tal-fatti, in-nazzjonalità Belġjana, ma kinitx tibbenefika mill-istatus ta’ refuġjat fil-Belġju u lanqas ma kienet tirrisjedi fit-territorju Belġjan. F’dawn iċ-ċirkustanzi, il-ġurisdizzjoni ekstraterritorjali tal-qrati Belġjani għandha tiġi eskluża b’applikazzjoni tal-punt 1 bis tal-ewwel paragrafu tal-Artikolu 10 tat-TPKPK.
14      L-imsemmija qorti tenfasizza li, sabiex jistabbilixxi l-ġurisdizzjoni ekstraterritorjali tal-qrati Belġjani, dan il-punt 1 bis tal-ewwel paragrafu tal-Artikolu 10 tat-TPKPK ma jużax il-kunċett ta’ “vittma”, diretta jew indiretta, iżda dak ta’ “persuna li kontriha jkunu twettqu l-fatti” u li, “fil-mument tal-fatti tkun ċittadin Belġjan jew refuġjat irrikonoxxut fil-Belġju u li jkollha r-residenza abitwali tagħha hemmhekk”. Hija tippreċiża li dan l-aħħar kunċett jeżiġi rabta stretta mal-Belġju sabiex jiġi prekluż it-tressiq ta’ lmenti minn persuni li jistabbilixxu ruħhom fit-territorju nazzjonali bil-għan biss li jadixxu lill-qrati ta’ dan tal-aħħar għal istanzi ta’ ksur li huma jallegaw li kienu vittmi tagħhom barra minn dan it-territorju.
15      Sa fejn il-lanjanti sostnew, minn naħa, li huma għandhom jiġu kklassifikati bħala “vittmi” fis-sens tal-Artikolu 2(1)(a) tad-Direttiva 2012/29 u, min-naħa l-oħra, li dan il-kunċett għandu jinftiehem bħala li huwa inkluż f’dak ta’ “persuna li kontriha jkun twettaq ksur gravi tad-dritt internazzjonali umanitarju ”, fis-sens tal-punt 1 bis tal-ewwel paragrafu tal-Artikolu 10 tat-TPKPK, il-qorti tar-rinviju tqis li l-interpretazzjoni ta’ dan l-Artikolu 2(1)(a) hija neċessarja sabiex tiġi ddeterminata l-portata ta’ dan l-aħħar kunċett u, għaldaqstant, sabiex tiddeċiedi jekk, f’dan il-każ, il-kundizzjonijiet għall-ftuħ ta’ azzjoni pubblika fil-Belġju humiex issodisfatti.
16      Madankollu, din il-qorti tirrileva li l-Cour de cassation (il-Qorti tal-Kassazzjoni, il-Belġju) iddeċidiet, f’sentenza tas‑17 ta’ Diċembru 2003, li ma teżisti ebda dispożizzjoni legali tad-dritt internazzjonali li tobbliga lill-Belġju jeżerċita ġurisdizzjoni universali fil-qasam tar-reati kontra l-umanità u tikkonstata, barra minn hekk, li, kemm l-Artikolu 5 tal-Konvenzjoni Kontra t-Tortura u Trattament jew Pieni Krudili, Inumani jew Degradanti oħra tal‑10 ta’ Diċembru 1984 (Ġabra tat-Trattati tan-Nazzjonijiet Uniti, Vol. 1465, p. 85, Nru 24841 (1987)) kif ukoll l-Artikolu 9 tal-Konvenzjoni Internazzjonali għall-Protezzjoni ta’ Kull Persuna Kontra l-Għajbien Sfurzat tal‑20 ta’ Diċembru 2006 (Ġabra tat-Trattati tan-Nazzjonijiet Uniti, Vol. 2716, p. 3, Nru 48088 (2010)) jipprevedu l-possibbiltà għall-Istati partijiet li jistabbilixxu l-ġurisdizzjoni passiva tagħhom biss “meta jqisu li dan ikun xieraq”.
17      F’dawn iċ-ċirkustanzi, il-cour d’appel de Bruxelles (il-Qorti tal-Appell ta’ Brussell) iddeċidiet li tissospendi l-proċeduri u li tagħmel lill-Qorti tal-Ġustizzja d-domandi preliminari li ġejjin:
“1)      L-Artikolu 2(1)(a)(i) tad-Direttiva [2012/29] għandu jiġi interpretat fis-sens li jinkludi fil-kunċett ta’ ‘vittmi’ u li jagħti aċċess għad-drittijiet stabbiliti b[’din id-d]irettiva, lill-membri tal-familja fil-viċin ta’ persuna li, fil-kuntest ta’ ksur gravi tad-dritt umanitarju internazzjonali, kienet is-suġġett ta’ għajbien furzat jew ta’ fatti ta’ tortura, fid-dawl tal-Konvenzjoni Internazzjonali għall-Protezzjoni ta’ Kull Persuna Kontra l-Għajbien Sfurzat u tal-Konvenzjoni tan-Nazzjonijiet Uniti kontra t-Tortura?
2)      L-Artikolu 2(1)(a)(i) ta[d]-Direttiva [2012/29] għandu jiġi interpretat fis-sens li jinkludi fil-kunċett ta’ ‘vittmi’ u li jagħti aċċess għad-drittijiet stabbiliti b[’din id-d]irettiva, lill-membri tal-familja li sofrew dannu għall-integrità mentali jew emozzjonali tagħhom, jew telf materjali li kien direttament ikkawżat minn ksur gravi tad-dritt umanitarju internazzjonali li prinċipalment kien jikkonċerna lil membru tal-familja fil-viċin?”
Fuq il-proċedura quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja
18      Permezz ta’ talba għal informazzjoni tad‑29 ta’ Mejju 2024, il-Qorti tal-Ġustizzja stiednet lill-qorti tar-rinviju tippreċiża r-raġunijiet li għalihom hija qieset li teżisti rabta bejn it-tilwima fil-kawża prinċipali, dwar il-ġurisdizzjoni ekstraterritorjali prevista mid-dritt Belġjan għar-reati kontra l-umanità, u d-dispożizzjonijiet tad-Direttiva 2012/29.
19      Permezz ta’ ittra li waslet fir-Reġistru tal-Qorti tal-Ġustizzja fil‑11 ta’ Lulju 2024, il-qorti tar-rinviju informat lill-Qorti tal-Ġustizzja li hija kienet iffissat seduta għat‑12 ta’ Novembru 2024 sabiex tissottometti il-mistoqsija hekk magħmula mill-Qorti tal-Ġustizzja għad-dibattitu kontradittorju bejn il-partijiet fil-kawża prinċipali, filwaqt li ppreċiżat li hija kienet ser tkun f’pożizzjoni li twieġeb għal din it-talba għal informazzjoni biss wara din is-seduta.
20      Fit‑12 ta’ Lulju 2024, il-President tal-Qorti tal-Ġustizzja, wara li nstemgħu l-Avukata Ġenerali u l-Imħallef Relatur, iddeċieda li jissospendi l-proċedura sakemm jirċievi t-tweġiba tal-qorti tar-rinviju għall-imsemmija talba għal informazzjoni.
21      Fid‑29 ta’ Jannar 2025, bi tweġiba għall-istess talba għal informazzjoni, il-qorti tar-rinviju kkomunikat lill-Qorti tal-Ġustizzja l-osservazzjonijiet bil-miktub li ppreżentawlha l-lanjanti u l-Prosekutur Federali.
22      Fil‑5 ta’ Frar 2025, il-President tal-Qorti tal-Ġustizzja, wara li nstemgħu l-Avukata Ġenerali u l-Imħallef Relatur, iddeċieda li jinkludi fil-proċess id-dokumenti ppreżentati mill-qorti tar-rinviju, li jikkomunikahom lill-partijiet fil-kawża prinċipali kif ukoll lill-persuni kkonċernati mit-talba għal informazzjoni, u li jkompli l-proċedura.
Fuq l-ammissibbiltà tat-talba għal deċiżjoni preliminari
23      Il-Prosekutur Federali jsostni li t-talba għal deċiżjoni preliminari hija inammissibbli. Il-Kummissjoni ukoll tesprimi dubji fir-rigward tal-ammissibbiltà ta’ din it-talba.
24      Skont il-Prosekutur Federali, ebda dispożizzjoni tad-Direttiva 2012/29 ma hija intiża li tirregola l-kundizzjonijiet għall-ammissibbiltà tal-azzjoni pubblika eżerċitata quddiem il-qrati nazzjonali tagħhom għal reati mwettqa barra mit-territorju nazzjonali, b’mod li l-Artikolu 2(1)(a)(i) ta’ din id-direttiva, li huwa s-suġġett tad-domandi preliminari, ma huwiex applikabbli fil-kuntest tat-tilwima fil-kawża prinċipali. F’dawn iċ-ċirkustanzi, il-kwistjoni dwar jekk din id-dispożizzjoni għandhiex tiġi interpretata fis-sens li membru tal-familja qariba ta’ vittma ta’ ksur gravi tad-dritt internazzjonali umanitarju jista’ wkoll jiġi kklassifikat bħala “vittma” u, għaldaqstant, jibbenefika mid-drittijiet iddefiniti mill-imsemmija direttiva, hija irrilevanti għas-soluzzjoni ta’ din it-tilwima.
25      Il-Kummissjoni tirrileva li d-Direttiva 2012/29 ma tinkludi ebda dispożizzjoni dwar id-determinazzjoni tal-ġurisdizzjoni tal-qrati tal-Istati Membri f’materji kriminali u li din tapplika biss għall-proċeduri kriminali li fir-rigward tagħhom tali ġurisdizzjoni tkun diġà ġiet stabbilita. B’mod ġenerali, id-dritt tal-Unjoni ma jinkludi ebda regola rilevanti għall-interpretazzjoni ta’ dispożizzjoni tad-dritt nazzjonali li tirregola l-eżerċizzju tal-ġurisdizzjoni ekstraterritorjali f’materji kriminali, bħal dik li hija s-suġġett tat-tilwima fil-kawża prinċipali.
26      Barra minn hekk, il-Kummissjoni tibbaża d-dubji tagħha dwar l-ammissibbiltà tat-talba għal deċiżjoni preliminari fuq il-fatt li, bi tweġiba għat-talba għal informazzjoni msemmija fil-punt 18 ta’ din is-sentenza, il-qorti tar-rinviju ma ddeterminatx b’mod espliċitu r-raġunijiet li għalihom hija tqis li teżisti rabta bejn it-tilwima fil-kawża prinċipali u d-dispożizzjonijiet ta’ din id-direttiva, filwaqt li sempliċement bagħtet l-osservazzjonijiet bil-miktub tal-lanjanti u tal-Prosekutur Federali f’dan ir-rigward.
27      Skont ġurisprudenza stabbilita, id-domandi dwar l-interpretazzjoni tad-dritt tal-Unjoni magħmula mill-qorti nazzjonali fil-kuntest leġiżlattiv u fattwali li hija għandha r-responsabbiltà li tiddefinixxi, u li ma huwiex il-kompitu tal-Qorti tal-Ġustizzja li tivverifika l-eżattezza tagħhom, jibbenefikaw minn preżunzjoni ta’ rilevanza. Il-Qorti tal-Ġustizzja tista’ tirrifjuta li tiddeċiedi fuq talba għal deċiżjoni preliminari mressqa minn qorti nazzjonali biss jekk ikun jidher b’mod manifest li l-interpretazzjoni mitluba tad-dritt tal-Unjoni ma jkollha ebda rabta mar-realtà jew mas-suġġett tat-tilwima fil-kawża prinċipali, meta l-problema tkun ta’ natura ipotetika jew inkella meta l-Qorti tal-Ġustizzja ma jkollhiex għad-dispożizzjoni tagħha l-punti ta’ fatt u ta’ liġi neċessarji sabiex tirrispondi b’mod utli għad-domandi li jsirulha (sentenza tal‑1 ta’ Awwissu 2025, Alace u Canpelli, C‑758/24 u C‑759/24, EU:C:2025:591, punt 38 kif ukoll il-ġurisprudenza ċċitata).
28      F’dan il-każ, il-qorti tar-rinviju tistaqsi, essenzjalment, dwar jekk il-kunċett ta’ “persuna li kontriha jkun twettaq ksur gravi tad-dritt internazzjonali umanitarju”, fis-sens tal-punt 1 bis tal-ewwel paragrafu tal-Artikolu 10 tat-TPKPK, għandux jinftiehem bħala li jinkludi dak ta’ “vittma”, iddefinit fl-Artikolu 2(1)(a) tad-Direttiva 2012/29 li hija qiegħda titlob l-interpretazzjoni tiegħu sabiex tiddeċiedi jekk il-kundizzjonijiet għall-ftuħ ta’ azzjoni pubblika fil-Belġju humiex issodisfatti. Fil-każ li l-Qorti tal-Ġustizzja tiddeċiedi li din id-direttiva hija applikabbli għat-tilwima fil-kawża prinċipali, l-interpretazzjoni ta’ dan il-kunċett ta’ “vittma” jkollha influwenza fuq is-soluzzjoni ta’ din it-tilwima.
29      Peress li ma jidhirx b’mod manifest li l-interpretazzjoni tad-Direttiva 2012/29 ma għandha ebda rabta mar-realtà jew mas-suġġett tat-tilwima fil-kawża prinċipali, l-oġġezzjoni bbażata fuq l-inapplikabbiltà ta’ din id-direttiva ma tikkonċernax l-ammissibbiltà tat-talba għal deċiżjoni preliminari iżda taqa’ taħt il-mertu tad-domandi magħmula (ara, f’dan is-sens, is-sentenzi tal‑4 ta’ Ottubru 2024, Bezirkshauptmannschaft Landeck (Tentattiv ta’ aċċess għad-data personali maħżuna fuq telefon ċellulari), C‑548/21, EU:C:2024:830, punt 67, kif ukoll tas‑17 ta’ Ottubru 2024, FA.RO. di YK & C., C‑16/23, EU:C:2024:886, punt 48).
Fuq id-domandi preliminari
30      Permezz tad-domandi tagħha, li għandhom jiġu eżaminati flimkien, il-qorti tar-rinviju tistaqsi, essenzjalment, jekk l-Artikolu 2(1)(a)(i) tad-Direttiva 2012/29 għandux jiġi interpretat fis-sens li l-kunċett ta’ “vittma”, imsemmi f’din id-dispożizzjoni, jinkludi l-membri tal-familja qariba ta’ persuna li tkun sofriet ksur gravi tad-dritt internazzjonali umanitarju jew, tal-inqas, dawk fosthom li jkunu sofrew jew dannu għall-integrità mentali jew emozzjonali tagħhom, jew telf materjali kkawżat direttament minn dan il-ksur.
31      Kif ġie rrilevat fil-punt 28 ta’ din is-sentenza, din il-qorti hija mitluba, fil-kuntest tat-tilwima li għandha quddiemha, tinterpreta dispożizzjoni tad-dritt nazzjonali, jiġifieri l-punt 1 bis tal-ewwel paragrafu tal-Artikolu 10 tat-TPKPK, li jistabbilixxi l-ġurisdizzjoni tal-qrati nazzjonali sabiex jieħdu konjizzjoni ta’ istanzi ta’ ksur gravi tad-dritt internazzjonali umanitarju mwettqa barra mit-territorju nazzjonali kontra persuna li jkollha n-nazzjonalità Belġjana, li tkun tgawdi mill-istatus ta’ refuġjat fil-Belġju jew li tkun ilha tirrisjedi fil-Belġju għal mill-inqas tliet snin. Għal dan l-għan, l-imsemmija qorti tistaqsi, essenzjalment, jekk din id-dispożizzjoni għandhiex tiġi interpretata konformement mal-Artikolu 2(1)(a)(i) tad-Direttiva 2012/29.
32      F’dan il-kuntest, għandu jiġi eżaminat, preliminarjament, jekk id-Direttiva 2012/29 hijiex applikabbli fil-kuntest ta’ tilwima li tirrigwarda l-ġurisdizzjoni tal-qrati kriminali ta’ Stat Membru sabiex jieħdu konjizzjoni ta’ fatti mwettqa barra mit-territorju tiegħu, fatt li jista’ jaffettwa l-portata ta’ dispożizzjonijiet tad-dritt nazzjonali li jipprevedu tali ġurisdizzjoni.
33      Qabel kollox, għandu jitfakkar li d-Direttiva 2012/29 ġiet adottata abbażi tal-Artikolu 82(2) TFUE. Kif jirriżulta mill-premessa 3 ta’ din id-direttiva, din id-dispożizzjoni tat-TFUE tawtorizza lil-leġiżlatur tal-Unjoni jistabbilixxi regoli minimi applikabbli fl-Istati Membri sabiex jiġi ffaċilitat ir-rikonoxximent reċiproku tas-sentenzi u tad-deċiżjonijiet ġudizzjarji, kif ukoll sabiex tiġi ffaċilitata l-kooperazzjoni tal-pulizija u ġudizzjarja f’materji kriminali b’dimensjoni transkonfinali, b’mod partikolari f’dak li jirrigwarda d-drittijiet tal-vittmi tal-kriminalità iżda wkoll id-drittijiet tal-persuni fil-proċeduri kriminali u l-ammissibbiltà reċiproka tal-provi bejn l-Istati Membri, kif previst f’dan l-Artikolu 82(2)(a) sa (c).
34      F’dan ir-rigward, għandu jiġi rrilevat li d-Direttiva 2012/29, skont it-titolu tagħha, tistabbilixxi standards minimi fir-rigward tad-drittijiet, tal-appoġġ u tal-protezzjoni tal-vittmi tal-kriminalità. Il-premessa 4 ta’ din id-direttiva tippreċiża li din hija intiża li tirrevedi u li tissupplimenta l-prinċipji ddefiniti fid-Deċiżjoni Qafas 2001/220/ĠAI u li twettaq progress sinjifikattiv fir-rigward tal-livell ta’ protezzjoni tal-vittmi fl-Unjoni kollha, b’mod partikolari fil-kuntest tal-proċeduri kriminali.
35      Skont l-ewwel subparagrafu tal-Artikolu 1(1) tad-Direttiva 2012/29, din hija intiża li tiggarantixxi li l-vittmi tal-kriminalità jirċievu informazzjoni, appoġġ u protezzjoni xierqa u jkunu jistgħu jipparteċipaw fil-proċeduri kriminali.
36      Għall-finijiet tal-applikazzjoni ta’ din id-direttiva, il-kunċett ta’ “vittma” huwa ddefinit fl-Artikolu 2(1)(a)(i) tad-Direttiva 2012/29 bħala kull persuna li tkun sofriet dannu, inkluż dannu għall-integrità fiżika, mentali jew emozzjonali tagħha jew telf finanzjarju, li kien direttament ikkawżat minn reat kriminali. Dan il-kunċett jinkludi wkoll, skont l-Artikolu 2(1)(a)(ii) tal-imsemmija direttiva, il-membri tal-familja ta’ persuna li l-mewt tagħha kien ikkawżat direttament minn reat kriminali u li jkunu sofrew dannu b’riżultat tal-mewt ta’ dik il-persuna. Barra minn hekk, l-Artikolu 2(1)(b) tal-istess direttiva jiddefinixxi lill-“membri tal-familja” bħala wieħed mill-konjuġi, il-persuna li tkun f’relazzjoni intima, stabbli u kontinwa mal-vittma u li tkun tgħix magħha, il-qraba f’linja diretta, l-aħwa, u d-dipendenti tal-vittma.
37      Id-Direttiva 2012/29 tistabbilixxi, essenzjalment, sensiela ta’ drittijiet li għandhom jibbenefikaw minnhom dawn il-vittmi fil-kuntest tal-proċeduri kriminali nazzjonali. L-ewwel nett, fil-qasam tal-informazzjoni u tal-appoġġ, din id-direttiva tistabbilixxi b’mod partikolari d-dritt li wieħed jifhem u jinftiehem, id-dritt li wieħed jirċievi informazzjoni sa mill-ewwel kuntatt ma’ awtorità kompetenti u informazzjoni dwar il-kawża. It-tieni nett, fil-qasam tal-parteċipazzjoni fil-proċeduri kriminali, l-imsemmija direttiva tipprevedi, fost oħrajn, id-dritt għal smigħ u d-dritt għall-għajnuna legali. It-tielet nett, fir-rigward tal-protezzjoni tal-vittmi, inklużi dawk bi bżonnijiet speċifiċi u t-tfal, l-istess direttiva tiggarantixxi d-dritt li jiġi evitat kuntatt bejn il-vittma u l-awtur tar-reat kif ukoll id-dritt għall-protezzjoni tal-ħajja privata.
38      Hija biss il-premessa 13 tad-Direttiva 2012/29 li tirreferi għall-“vittmi ta’ reati extraterritorjali”, billi tippreċiża li din id-direttiva twassal għall-applikazzjoni tal-obbligi stabbiliti fiha biss fil-kuntest tal-proċeduri kriminali li jseħħu fl-Unjoni. L-għoti ta’ drittijiet lil dawn il-vittmi jippreżupponi għalhekk li l-Istati Membri eżerċitaw il-ġurisdizzjoni tagħhom sabiex jibdew proċeduri kriminali. Kif irrilevaw, ġustament, il-Prosekutur Federali u l-Kummissjoni fl-osservazzjonijiet bil-miktub tagħhom, l-imsemmija direttiva tapplika biss għall-proċeduri kriminali li fir-rigward tagħhom tali ġurisdizzjoni tkun ġiet stabbilita minn qabel.
39      Din il-konstatazzjoni hija kkonfermata mill-premessa 50 tal-istess direttiva li minnha jirriżulta li din ma tippreġudikax il-kompetenza tal-Istati Membri li jibdew proċeduri kriminali u lanqas l-applikazzjoni tar-regoli ta’ kunflitt fil-qasam tal-eżerċizzju tal-ġurisdizzjoni fil-kuntest tal-proċeduri kriminali, kif iddefiniti mid-Deċiżjoni Qafas 2009/948/ĠAI.
40      Fid-dawl tal-motivi kollha preċedenti, id-Direttiva 2012/29 għandha tiġi interpretata fis-sens li ma hijiex applikabbli fil-kuntest ta’ tilwima li tirrigwarda l-ġurisdizzjoni tal-qrati kriminali ta’ Stat Membru sabiex jieħdu konjizzjoni ta’ fatti mwettqa barra mit-territorju tiegħu, u ma tistax taffettwa l-portata ta’ dispożizzjonijiet tad-dritt nazzjonali li jipprevedu tali ġurisdizzjoni.
Fuq l-ispejjeż
41      Peress li l-proċedura għandha, fir-rigward tal-partijiet fil-kawża prinċipali, in-natura ta’ kwistjoni mqajma quddiem il-qorti tar-rinviju, hija dik il-qorti li għandha tiddeċiedi fuq l-ispejjeż. L-ispejjeż sostnuti għas-sottomissjoni tal-osservazzjonijiet lill-Qorti tal-Ġustizzja, barra dawk tal-imsemmija partijiet, ma jistgħux jitħallsu lura.
Għal dawn il-motivi, Il-Qorti tal-Ġustizzja (It-Tielet Awla) taqta’ u tiddeċiedi:
Id-Direttiva 2012/29/UE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tal‑25 ta’ Ottubru 2012 li tistabbilixxi standards minimi fir-rigward tad-drittijiet, l-appoġġ u l-protezzjoni tal-vittmi tal-kriminalità, u li tissostitwixxi d-Deċiżjoni Qafas tal-Kunsill 2001/220/ĠAI,
għandha tiġi interpretata fis-sens li:
din ma hijiex applikabbli fil-kuntest ta’ tilwima li tirrigwarda l-ġurisdizzjoni tal-qrati kriminali ta’ Stat Membru sabiex jieħdu konjizzjoni ta’ fatti mwettqa barra mit-territorju tiegħu, u ma tistax taffettwa l-portata ta’ dispożizzjonijiet tad-dritt nazzjonali li jipprevedu tali ġurisdizzjoni.
Firem
*      Lingwa tal-kawża: il-Franċiż
i      L-isem ta’ din il-kawża huwa fittizju. Dan l-isem ma jikkorrispondi għall-isem reali ta’ ebda waħda mill-partijiet fil-proċedura.