62023CC0649
OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO
DEANA SPIELMANNA
przedstawiona w dniu 26 czerwca 2025 r. (
1
)
Sprawa C‑649/23
Institutul de Istorie şi Teorie Literară „G. Călinescu”,
Fundaţia Naţională pentru Ştiinţă şi Artă
przeciwko
HK, jako spadkobiercy TB,
VP,
GR
[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Înalta Curte de Casaţie şi Justiţie (najwyższy sąd kasacyjny, Rumunia)]
Odesłanie prejudycjalne – Prawo autorskie i prawa pokrewne – Dyrektywa 2001/29/WE – Artykuł 2 – Prawo do zwielokrotniania – Wydanie krytyczne istniejącego wcześniej utworu w celu odtworzenia rękopisu w języku łacińskim – Pojęcie „utworu” – Poszanowanie praw autorskich
Wprowadzenie
1.
Autorom nie zawsze zapewniano ochronę ich praw. O ile rozwój druku umożliwił przyznanie pierwszych praw do korzystania z utworów drukarniom na podstawie licencji (
2
), o tyle za pierwszy akt prawny chroniący interesy autorów uważa się „Statut of Anne” z dnia 10 kwietnia 1710 r. (
3
) Konstrukcja prawna prawa autorskiego jest również zakorzeniona w pewnych filozoficznych nurtach myślowych, z których wynika w szczególności, że człowiek, jako właściciel swojego utworu, może, z pewnymi zastrzeżeniami, przywłaszczyć sobie tę część rzeczy wspólnych, z którymi łączy ten utwór, i w ten sposób uczynić te rzeczy swoją własnością. W związku z tym naturalne jest, że należy mu przyznać prawa do „owoców swojej pracy” (
4
).
2.
Prawo autorskie nie jest jednak jedynym prawem, które towarzyszy życiu utworu. Prawa pokrewne prawu autorskiemu przysługują artystom wykonawcom, producentom i organizacjom nadawczym. Są one jednak nowsze niż prawo autorskie, gdyż po raz pierwszy pojawiły się w Międzynarodowej konwencji o ochronie wykonawców, producentów fonogramów oraz organizacji nadawczych, sporządzonej w Rzymie w dniu 26 października 1961 r. (
5
), w odpowiedzi na pojawienie się nowych technologii.
3.
O ile obecnie jest jasne, że autorom utworu przysługuje prawo autorskie, klasyfikacja niektórych wytworów jako „utworów” nadal budzi liczne wątpliwości. I tak w kontekście niniejszego wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym Înalta Curte de Casație și Justiție (najwyższy sąd kasacyjny, Rumunia) zastanawia się w istocie, czy zredagowane w języku łacińskim wydanie utworu literackiego w języku łacińskim, który stał się własnością publiczną, można uznać za „utwór”, którego zwielokrotnianie wymaga zezwolenia autora na podstawie art. 2 lit. a) dyrektywy 2001/29/WE (
6
).
4.
Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym został złożony w ramach sporu pomiędzy Institutul de Istorie și Teorie Literară „G. Călinescu” (instytutem historii i teorii literatury „G. Călinescu”, zwanym dalej „IITL”) i Fundația Națională pentru Știință și Artă (narodową fundacją nauki i sztuki, zwaną dalej „FNSA”) a spadkobiercami profesora Dana Slușanschiego, który opracował sporne wydanie krytyczne.
Ramy prawne
Prawo międzynarodowe
Konwencja berneńska
5.
Zgodnie z art. 2 Konwencji berneńskiej o ochronie dzieł literackich i artystycznych, podpisanej w Bernie w dniu 9 września 1886 r. (akt paryski z dnia 24 lipca 1971 r.), w brzmieniu uwzględniającym zmiany z dnia 28 września 1979 r. (zwanej dalej „konwencją berneńską”):
„1)   Określenie »dzieła literackie i artystyczne« obejmuje wszystkie dzieła literackie, naukowe i artystyczne, bez względu na sposób lub formę ich wyrażenia, takie jak książki, broszury i inne pisma; odczyty, przemówienia, kazania i inne dzieła tego rodzaju; dzieła dramatyczne lub dramatyczno‑muzyczne; dzieła choreograficzne i pantomimy; dzieła muzyczne ze słowami lub bez słów; dzieła filmowe oraz zrównane z nimi dzieła wyrażane w podobny sposób jak film; dzieła rysunkowe, malarstwo, dzieła architektoniczne, rzeźby, dzieła rytownicze i litograficzne; dzieła fotograficzne oraz zrównane z nimi dzieła wyrażane w podobny sposób jak fotografia; dzieła sztuki użytkowej, ilustracje, mapy geograficzne, plany, szkice i dzieła plastyczne dotyczące geografii, topografii, architektury lub innych nauk.
[…]
3)   Bez uszczerbku dla praw autora dzieła oryginalnego, na równi z utworami oryginalnymi podlegają ochronie tłumaczenia, adaptacje, układy muzyczne i inne opracowania dzieła literackiego lub artystycznego.
[…]”.
Traktat WIPO o prawie autorskim
6.
Traktat Światowej Organizacji Własności Intelektualnej (WIPO) o prawie autorskim, przyjęty w Genewie w dniu 20 grudnia 1996 r., został zatwierdzony decyzją Rady 2000/278/WE z dnia 16 marca 2000 r. w sprawie zatwierdzenia w imieniu Wspólnoty Europejskiej traktatu WIPO o prawach autorskich oraz traktatu WIPO o wykonaniach artystycznych i fonogramach (
7
).
7.
Artykuł 1 traktatu WIPO o prawie autorskim, zatytułowany „Stosunek do konwencji berneńskiej”, w ust. 4 stanowi, że „[u]mawiające się Strony zastosują się do artykułów l do 21 oraz załącznika do konwencji berneńskiej”.
Porozumienie TRIPS
8.
Porozumienie w sprawie handlowych aspektów praw własności intelektualnej (zwane dalej „porozumieniem TRIPS”), które stanowi załącznik 1C do Porozumienia ustanawiającego Światową Organizację Handlu (WTO), zostało sporządzone w Marrakeszu w dniu 15 kwietnia 1994 r. i zatwierdzone decyzją Rady 94/800/WE z dnia 22 grudnia 1994 r. dotyczącą zawarcia w imieniu Wspólnoty Europejskiej, w dziedzinach wchodzących w zakres jej kompetencji, porozumień, będących wynikiem negocjacji wielostronnych w ramach Rundy Urugwajskiej (1986–1994) (
8
). Stronami porozumienia TRIPS są członkowie WTO, w tym wszystkie państwa członkowskie Unii oraz sama Unia.
9.
Artykuł 9 porozumienia TRIPS stanowi:
„1.   Członkowie zastosują się do artykułów 1–21 konwencji berneńskiej […] oraz załącznika do niej. […]
2.   Ochrona w zakresie praw autorskich dotyczy wyłącznie sposobu wyrażania, a nie idei, procedur, metod działania lub koncepcji matematycznych”.
Przepisy prawa Unii
Dyrektywa 93/98
10.
Artykuł 5 dyrektywy Rady 93/98/EWG z dnia 29 października 1993 r. w sprawie harmonizacji czasu ochrony prawa autorskiego i niektórych praw pokrewnych (
9
) stanowił, że „[p]aństwa członkowskie mogą chronić publikacje krytyczne lub naukowe utworów, które stały się własnością publiczną. Maksymalny czas ochrony tych praw wynosi 30 lat licząc od dnia pierwszego opublikowania zgodnego z prawem”.
Dyrektywa 2006/116
11.
Dyrektywa 2006/116/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 12 grudnia 2006 r. w sprawie czasu ochrony prawa autorskiego i niektórych praw pokrewnych (
10
) zastąpiła dyrektywę 93/98 i weszła w życie w dniu 16 stycznia 2007 r.
12.
Motyw 19 dyrektywy 2006/116 stanowi, że „państwa członkowskie powinny mieć możliwość swobodnego decydowania o utrzymaniu lub wprowadzeniu ochrony innych praw pokrewnych, szczególnie w odniesieniu do ochrony wydań krytycznych i naukowych. W celu zapewnienia przejrzystości na poziomie wspólnotowym niezbędne jest, aby państwa członkowskie, które wprowadziły ochronę nowych praw pokrewnych, powiadamiały o tym Komisję”.
13.
Artykuł 1 dyrektywy 2006/116, zatytułowany „Czas trwania praw autorskich”, w ust. 1 stanowi, że „[p]rawa autora utworu literackiego lub artystycznego w rozumieniu art. 2 [k]onwencji berneńskiej podlegają ochronie w okresie życia autora i przez okres 70 lat licząc od dnia jego śmierci, niezależnie od daty zgodnego z prawem podania utworu do publicznej wiadomości”.
14.
Artykuł 5 dyrektywy 2006/116, zatytułowany „Publikacje krytyczne i naukowe”, stanowi, że „państwa członkowskie mogą chronić publikacje krytyczne lub naukowe utworów, które stały się własnością publiczną. Maksymalny czas ochrony tych praw wynosi 30 lat licząc od dnia pierwszego opublikowania zgodnego z prawem”.
Dyrektywa 2001/29
15.
Zgodnie z art. 2 dyrektywy 2001/29, zatytułowanym „Prawo do zwielokrotniania utworu”:
„Państwa członkowskie przewidują wyłączne prawo do zezwalania lub zabraniania bezpośredniego lub pośredniego, tymczasowego lub stałego zwielokrotniania utworu, przy wykorzystaniu wszelkich środków i w jakiejkolwiek formie, w całości lub częściowo:
a)
dla autorów – w odniesieniu do ich utworów;
[…]”.
Prawo rumuńskie
16.
Artykuł 16 Legea nr. 8/1996 privind dreptul de autor și drepturile conexe (ustawy nr 8/1996 o prawie autorskim i prawach pokrewnych) z dnia 14 marca 1996 r. w brzmieniu obowiązującym w 2001 r. (
11
) stanowi, że „[a]utorowi utworu przysługuje wyłączne prawo majątkowe do zezwalania na tłumaczenie, publikację w zbiorach, adaptację oraz wszelkie inne przekształcenie jego utworu, w wyniku którego powstaje utwór zależny”.
17.
Zgodnie z art. 8 Legea nr. 8/1996 privind dreptul de autor și drepturile conexe (ustawy nr 8/1996 o prawie autorskim i prawach pokrewnych) z dnia 14 marca 1996 r. w brzmieniu obowiązującym w 2015 r. oraz w brzmieniu aktualnym (
12
):
„Bez uszczerbku dla praw autora dzieła oryginalnego prawem autorskim są objęte również utwory zależne stworzone na podstawie jednego lub większej liczby wcześniej istniejących utworów, a mianowicie:
a)
tłumaczenia, adaptacje, adnotacje, utwory dokumentalne, opracowania muzyczne i wszelkie inne przekształcenia utworu literackiego, artystycznego lub naukowego stanowiące twórczość intelektualną;
b)
kompilacje utworów literackich, artystycznych lub naukowych, takie jak encyklopedie i antologie, zbiory lub kompilacje materiałów lub danych, chronionych lub nie, w tym bazy danych, które ze względu na wybór lub układ materiału stanowią wytwory intelektu […]”.
18.
Zgodnie z art. 23 tej ustawy „»[s]tworzenie utworu zależnego« w rozumieniu niniejszej ustawy oznacza tłumaczenie, publikację w zbiorach, adaptację, a także każde inne przekształcenie wcześniej istniejącego utworu, jeżeli stanowi to twórczość intelektualną”.
Okoliczności faktyczne, postępowanie główne, pytanie prejudycjalne i postępowanie przed Trybunałem
19.
Profesor Slușanschi opracował – zredagowane w języku łacińskim – wydanie krytyczne utworu w języku łacińskim autorstwa księcia Dimitriego Cantemira, zatytułowanego w tłumaczeniu na język rumuński Istoria creșterilor și a descreșterilor Curții Othman[n]ice sau Aliothman[n]ice de la primul început al neamului, adusă până în vremurile noastre, în trei cărți (historia powstania i upadku dworu osmańskiego lub aliosmańskiego od początków rodu do czasów współczesnych, w trzech księgach) (zwane dalej „wydaniem krytycznym Slușanschiego”). Owo wydanie krytyczne zostało po raz pierwszy opublikowane w 2001 r. przez wydawnictwo Amarcord w Timișoarze (Rumunia), a następnie w 2008 r. ukazało się drugie wydanie, zmienione i poprawione przez profesora Slușanschiego, opublikowane przez wydawnictwo Paideia (Rumunia), ze wznowieniami w 2010 i 2012 r.
20.
Rękopis tekstu w języku łacińskim autorstwa księcia Dimitriego Cantemira, na podstawie którego stworzono wydanie krytyczne Slușanschiego, został odnaleziony w 1984 r. na Uniwersytecie Harvarda (Stany Zjednoczone Ameryki). W wydaniu pierwszym profesor Slușanschi wykorzystał faksymile opublikowane w Rumunii w 1999 r. W wydaniu drugim wykorzystał kopie fotograficzne udostępnione przez Uniwersytet Harvarda.
21.
Poza wydaniem krytycznym Slușanschiego, w języku łacińskim, utwór Dimitriego Cantemira został również opublikowany w języku rumuńskim – w tłumaczeniu profesora Slușanschiego. W tym celu profesor odniósł się do tekstu łacińskiego ustalonego w wydaniu krytycznym, w zmienionej i poprawionej formie.
22.
W 2013 r., po śmierci profesora Slușanschiego, TB oraz VP, jako jego spadkobiercy, przenieśli na IITL prawo do wykorzystania transkrypcji i tłumaczeń profesora Slușanschiego w odniesieniu do różnych tekstów Dimitriego Cantemira – w tym wydania krytycznego Slușanschiego – w celu realizacji pełnego wydania dzieł zebranych Dimitriego Cantemira. Z kolei IITL udostępnił prace profesora Slușanschiego FNSA.
23.
W 2015 r. FNSA wydała utwór Dimitrie Cantemir – Istoria măririi și decăderii Curții otomane (Dimitrie Cantemir. Historia powstania i upadku dworu osmańskiego) w dwujęzycznej wersji łacińsko-rumuńskiej w dwóch tomach, która zawierała tekst w języku łacińskim wraz z uwagami krytycznymi opracowanymi przez pracowników naukowych FNSA.
24.
W dniu 8 grudnia 2015 r. TB i VP wnieśli do Tribunalul București (sądu okręgowego w Bukareszcie, Rumunia) powództwo o naruszenie praw autorskich, w którym zażądali odszkodowania za szkody majątkowe i zadośćuczynienia za szkody niemajątkowe poniesione w wyniku publikacji pełnego wydania krytycznego FNSA.
25.
W dniu 21 grudnia 2017 r. Tribunalul București (sąd okręgowy w Bukareszcie) orzekł, że wydanie krytyczne Slușanschiego z 2001 r. zostało w całości powielone w wydaniu FNSA, która wykorzystała również nieopublikowane wówczas uzupełnienia lub poprawki, które profesor Slușanschi wprowadził do własnego wydania i które zamierzał wykorzystać w przyszłości. Jednak na profesora Slușanschiego powołano się jedynie w przypisach. Tribunalul București (sąd okręgowy w Bukareszcie, Rumunia) stwierdził zatem, że IITL i FNSA naruszyły prawa osobiste profesora Slușanschiego do uznania go za autora wydania krytycznego Slușanschiego, a także autorskie prawa majątkowe przysługujące spadkobiercom.
26.
Wskutek apelacji wniesionej przez IITL i FNSA Curtea de Apel București (sąd apelacyjny w Bukareszcie, Rumunia) częściowo zmienił w dniu 7 kwietnia 2021 r. wyrok Tribunalul București (sądu okręgowego w Bukareszcie) i obniżył kwotę zadośćuczynienia za szkody niemajątkowe należnego solidarnie od IITL i FNSA, lecz utrzymał w mocy zasądzenie od nich odszkodowania za szkody majątkowe w kwocie ustalonej w owym wyroku. Sąd apelacyjny uznał między innymi, że wydanie krytyczne Slușanschiego wymagało różnych ingerencji w utwór oryginalny, wkładu intelektualnego oraz twórczego wysiłku, zatem stanowi ono „utwór zależny” w rozumieniu Legea nr. 8/1996 privind dreptul de autor și drepturile conexe (ustawy nr 8/1996 o prawie autorskim i prawach pokrewnych) i korzysta z ochrony przewidzianej w tej ustawie.
27.
IITL i FNSA złożyły skargę do Înalta Curte de Casație și Justiție (najwyższego sądu kasacyjnego), będącego sądem odsyłającym, i zakwestionowały co do istoty uznanie wydania krytycznego za „utwór zależny”. Podniosły, że w przypadku utworu o charakterze naukowym i napisanego w języku, który wyszedł z użycia i rządzi się konkretnymi zasadami dotyczącymi składni i kolejności słów we frazach, swobodne wybory twórcze autora są wykluczone, ponieważ jego jedynym celem jest wykorzystanie swoich umiejętności zawodowych do zidentyfikowania wersji tekstu najbardziej zbliżonych do intencji autora utworu oryginalnego. Podobnie niezwykle ograniczony, o ile nie żaden, jest zakres swobody autora wydania krytycznego.
28.
Sąd odsyłający zastanawia się nad uznaniem za „utwór” chroniony prawem autorskim na podstawie art. 2 lit. a) dyrektywy 2001/29, a dokładniej, nad dwiema przesłankami kumulatywnymi, które muszą zostać spełnione w tym celu, a mianowicie: (i) istnieniem oryginalnego przedmiotu, w tym znaczeniu, że konieczne i zarazem wystarczające jest to, aby stanowił on odzwierciedlenie osobowości jego autora, przejawiające się w jego swobodnych i twórczych wyborach, oraz (ii) istnieniem przedmiotu możliwego do zidentyfikowania z wystarczającym stopniem precyzji i obiektywności.
29.
W związku z tym sąd odsyłający zastanawia się, czy autor wydania krytycznego rzeczywiście dokonał „swobodnego i twórczego wyboru”, skoro jego celem jest oddanie oryginalnego utworu w formie kompletnej, zrozumiałej i jak najbardziej zbliżonej do intencji autora owego oryginalnego utworu. Sąd ten wskazuje, że w tym celu autor wydania krytycznego zapoznaje się z oryginalnym rękopisem, może wprowadzać do niego poprawki lub uzupełnienia – aby zapewnić zachowanie sensu, a także komentarze i objaśnienia dotyczące wyboru właściwych terminów. O ile nie można zrównać tej pracy z kopiowaniem lub transkrypcją faksymilów rzeczonego rękopisu, o tyle sąd odsyłający zastanawia się jednak, czy takie wybory i otaczający je aparat krytyczny odzwierciedlają kreatywność i „osobisty charakter” autora wydania krytycznego, czy też jedynie jego umiejętności zawodowe i niewątpliwy wysiłek intelektualny, które jednak, zgodnie z orzecznictwem Trybunału, nie wystarczą, aby móc stanowić oryginalny utwór chroniony prawem autorskim.
30.
Sąd odsyłający zastanawia się również, czy wydanie krytyczne można uznać za wytwór odrębny od utworu oryginalnego, czy też przeciwnie – wydanie krytyczne zlewa się z utworem oryginalnym, ponieważ celem tego wydania jest ustalenie tekstu istniejącego wcześniej utworu, lub czy – w stosownym wypadku – tylko uwagi krytyczne, komentarze i objaśnienia autora wydania krytycznego, o ile mają przedmiot możliwy do zidentyfikowania w sposób precyzyjny i obiektywny, mogłyby samodzielnie otrzymać status utworu chronionego prawem autorskim.
31.
W tych okolicznościach Înalta Curte de Casație și Justiție (najwyższy sąd kasacyjny) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującym pytaniem prejudycjalnym:
„Czy przepisy art. 2 lit. a) dyrektywy [2001/29] należy interpretować w ten sposób, że wydanie krytyczne utworu, którego celem jest ustalenie tekstu utworu pierwotnego poprzez zapoznanie się z rękopisem [i opatrzenie go] komentarzami i niezbędnym aparatem krytycznym, może zostać uznane za utwór chroniony prawem autorskim?”.
32.
Uwagi na piśmie przedłożyły rządy rumuński, francuski i włoski oraz Komisja Europejska. Ponadto IITL i Komisja przedstawiły ustnie swoje uwagi na rozprawie w dniu 19 marca 2025 r.
Analiza
Uwagi wstępne
33.
Poprzez pytanie prejudycjalne sąd odsyłający zmierza w istocie do ustalenia, czy art. 2 lit. a) dyrektywy 2001/29 należy interpretować w ten sposób, że wydanie krytyczne utworu, który stał się własnością publiczną (
13
), mające na celu odtworzenie tekstu tego utworu poprzez opatrzenie go komentarzami i niezbędnym aparatem krytycznym, może zostać uznane za utwór, którego zwielokrotnianie wymaga zezwolenia autora.
34.
Ponadto z argumentów stron i wątpliwości wyrażonych przez sąd odsyłający wynika, że pozostaje kwestia, czy w kategoriach bezwzględnych wydanie krytyczne utworu oryginalnego można uznać za „utwór chroniony” prawem autorskim na podstawie art. 2 lit. a) dyrektywy 2001/29.
35.
W tym względzie Komisja zwraca uwagę Trybunału na art. 5 dyrektywy 2006/116, który przewiduje szczególny czas ochrony dla „publikacji krytycznych lub utworów naukowych”, które stały się własnością publiczną. Uważa ona, że wydania krytycznego Slușanschiego nie można uznać za „utwór” chroniony prawem autorskim w rozumieniu art. 2 lit. a) dyrektywy 2001/29, i sugeruje, aby pytanie prejudycjalne zostało przeredagowane w celu zbadania pracy wykonanej przez profesora Slușanschiego w świetle art. 5 dyrektywy 2006/116.
36.
Uważam jednak, że nie zachodzi potrzeba przeprowadzenia takiego badania ani przeredagowania pytania prejudycjalnego, jak sugeruje to Komisja.
37.
Należy bowiem stwierdzić, że choć dyrektywa 2006/116 ma na celu harmonizację czasu ochrony prawa autorskiego i praw pokrewnych, a także określenie momentu rozpoczęcia ich biegu, to pozostawia ona państwom członkowskim uregulowanie niektórych aspektów w zakresie praw pokrewnych. I tak z art. 5 i motywu 19 tej dyrektywy wynika, że państwa członkowskie zachowują możliwość swobodnego utrzymywania lub wprowadzania ochrony praw pokrewnych prawom autorskim mającej na celu
chronić publikacje krytyczne lub naukowe utworów, które stały się własnością publiczną. Zgodnie z art. 5 zdanie drugie rzeczonej dyrektywy maksymalny czas ochrony tych praw wynosi 30 lat, licząc od dnia pierwszego opublikowania zgodnego z prawem (
14
).
38.
Wynika z tego, z jednej strony, że ochrona przyznana „publikacjom krytycznym i naukowym” utworów, które stały się własnością publiczną, w rozumieniu art. 5 dyrektywy 2006/116, dotyczy praw pokrewnych, a nie prawa autorskiego (
15
). Z drugiej strony, ta szczególna ochrona ma zastosowanie wyłącznie do publikacji objętych tym przepisem w państwach członkowskich, które ustanowiły takie prawo pokrewne.
39.
Otóż z akt niniejszej sprawy wynika, że Rumunia nie skorzystała z możliwości transpozycji art. 5 dyrektywy 2006/116 i nie przyjęła żadnych przepisów mających na celu przyznanie publikacjom krytycznym i naukowym utworów, które stały się własnością publiczną, szczególnej ochrony w ramach praw pokrewnych, co zostało potwierdzone na rozprawie (
16
).
40.
Artykuł 5 dyrektywy 2006/116 nie ma zatem zastosowania do sprawy w postępowaniu głównym.
41.
Dodam, że niezależnie od definicji „publikacji krytycznych i naukowych” utworów, które stały się własnością publiczną i które korzystają z ochrony z tytułu praw pokrewnych zgodnie z art. 5 dyrektywy 2006/116 (
17
), nie może ona obejmować prac, które można uznać za „utwory” i które korzystają z ochrony z tytułu prawa autorskiego zgodnie z art. 2 lit. a) dyrektywy 2001/29.
42.
Przyznana państwom członkowskim możliwość
swobodnego utrzymania lub wprowadzania ochrony prawa pokrewnego, która dotyczy publikacji krytycznych i naukowych w rozumieniu art. 5 dyrektywy 2006/116, pozostaje bez uszczerbku dla spoczywającego na nich obowiązku przyznania autorom wyłącznego prawa do zezwalania na zwielokrotnianie ich utworów lub do zabraniania owego zwielokrotniania na mocy art. 2 lit. a) dyrektywy 2001/29, ponieważ ten ostatni przepis stanowi środek pełnej harmonizacji materialnej treści prawa, o którym mowa w tym przepisie (
18
).
43.
W związku z tym na potrzeby niniejszej sprawy zajmę się w pierwszej kolejności otoczoną wątpliwościami kwestią, czy wydania krytyczne utworów oryginalnych można uznać za „utwory chronione”, których zwielokrotnienie wymaga zgody autora na podstawie art. 2 lit. a) dyrektywy 2001/29. W drugiej kolejności zbadam w szczególności, czy wydanie krytyczne utworu, który stał się własnością publiczną, mające na celu odtworzenie tekstu tego utworu i opatrzenie go komentarzami i niezbędnym aparatem krytycznym, można uznać za utwór chroniony w ten sposób prawem autorskim.
W przedmiocie możliwości uznania za „utwór” wydania krytycznego utworu oryginalnego
44.
Przypominam, że choć Unia nie jest stroną konwencji berneńskiej, jest mimo to zobowiązana – na mocy art. 1 ust. 4 traktatu WIPO o prawie autorskim, którego jest stroną i którego wdrożenie ma na celu dyrektywa 2001/29 – podporządkować się art. 1–21 konwencji berneńskiej (
19
).
45.
Zgodnie zaś z art. 2 ust. 1 konwencji berneńskiej dzieła literackie i artystyczne obejmują wszelkie dzieła literackie, naukowe i artystyczne, bez względu na sposób lub formę ich wyrażenia. Przepis ten stanowi ponadto w ust. 3, który dotyczy utworów zależnych, że „[b]ez uszczerbku dla praw autora dzieła oryginalnego, na równi z utworami
oryginalnymi podlegają ochronie [między innymi] tłumaczenia […] i inne opracowania dzieła literackiego lub artystycznego” (
20
).
46.
Co więcej, zgodnie z art. 2 traktatu WIPO o prawie autorskim i z art. 9 ust. 2 porozumienia TRIPS, które także stanowi część porządku prawnego Unii, to właśnie sposób wyrażenia, a nie idee, procedury, metody działania czy też koncepcje matematyczne jako takie mogą stanowić przedmiot ochrony na podstawie prawa autorskiego (
21
).
47.
Pojęcie „utworu”chronionego prawem autorskim zawarte w art. 2 lit. a) dyrektywy 2001/29 należy zatem rozumieć w ten sposób, że obejmuje ono zarówno utwory pierwotne, jak i wtórne, takie jak utwory zależne, które zostały stworzone na podstawie jednego lub większej liczby wcześniej istniejących utworów.
48.
Utwór zależny jest utworem, który czerpie z jednego lub większej liczby utworów pierwotnych, a nawet zawiera całość lub część istniejącego wcześniej utworu i przekształca go lub sam wprowadza do niego oryginalną twórczość przyznającą mu ochronę na podstawie prawa autorskiego. Taki utwór jest zatem chroniony prawem autorskim jako nowy utwór, przy czym powody tej nowej autonomicznej ochrony wynikają z oryginalności lub kreatywności, jaką autor utworu zależnego wprowadził w swoją działalność. Ochrona ta przysługuje bez uszczerbku dla praw autora oryginalnego(-ych) utworu lub utworów, z którego lub z których powstał utwór zależny (
22
).
49.
Ponadto żaden element konwencji berneńskiej nie pozwala uznać, że co do zasady wydanie krytyczne utworu oryginalnego, w tym utworu, który stał się własnością publiczną, nie może w danym przypadku spełniać przesłanek wymaganych do uznania go za „utwór zależny” korzystający z ochrony na podstawie prawa autorskiego. W systemie praw autorskich Unii brak jest jakichkolwiek podstaw prawnych umożliwiających takie ograniczenie (
23
).
50.
Taka ogólna deklaracja byłaby sprzeczna z zamiarem prawodawcy Unii, aby zapewnić wysoki poziom ochrony własności intelektualnej poprzez prawo autorskie i prawa pokrewne, które chronią i wspierają doskonalenie i sprzedaż nowych produktów i usług, mają zasadnicze znaczenie dla twórczości intelektualnej i kulturalnej oraz umożliwiają autorom, wykonawcom oraz producentom otrzymanie stosownego wynagrodzenia za korzystanie z ich utworów w celu kontynuowania ich twórczej i artystycznej pracy, co wynika wyraźnie z motywów 2, 4 i 9–11 dyrektywy 2001/29 oraz z motywu 11 dyrektywy 2006/116.
51.
Co za tym idzie, wydanie krytyczne oryginalnego utworu może być chronione prawem autorskim na podstawie art. 2 lit. a) dyrektywy 2001/29, o ile można je uznać za „utwór” w rozumieniu tej dyrektywy.
52.
W tych okolicznościach pojawia się teraz pytanie, czy wydanie krytyczne utworu, który stał się własnością publiczną, mające na celu odtworzenie tekstu tego utworu i opatrzenie go komentarzami i niezbędnym aparatem krytycznym, można uznać za utwór zależny chroniony prawem autorskim na podstawie art. 2 lit. a) dyrektywy 2001/29.
W przedmiocie wydania krytycznego utworu będącego własnością publiczną, którego celem jest odtworzenie tekstu tego utworu i opatrzenie go komentarzami i aparatem krytycznym
53.
Z brzmienia art. 2 lit. a) dyrektywy 2001/29 wynika, że przedmiotem ochrony prawnej polegającej na tym, iż autor ma prawo zezwolić na zwielokrotnianie lub tego zwielokrotniania zabronić, jest „utwór”. Ponieważ dyrektywa ta nie zawiera żadnego wyraźnego odesłania do prawa państw członkowskich w celu określenia znaczenia i zakresu pojęcia „utworu”, zatem ze względu na wymogi zarówno jednolitego stosowania prawa Unii, jak i zasady równości, pojęciu temu należy zasadniczo nadać w całej Unii autonomiczną i jednolitą wykładnię (
24
).
54.
Zgodnie z orzecznictwem Trybunału, aby dany przedmiot można było uznać za „utwór” w rozumieniu dyrektywy 2001/29, musi on spełnić dwie przesłanki mające charakter kumulatywny. Po pierwsze, dany przedmiot musi być oryginalny w tym znaczeniu, że stanowi on własną twórczość intelektualną autora. Po drugie uznanie za „utwór” w rozumieniu dyrektywy 2001/29 jest zastrzeżone dla elementów tego utworu stanowiących wyraz takiej twórczości intelektualnej w tym sensie, że oznacza to istnienie przedmiotu możliwego do zidentyfikowania z wystarczającym stopniem precyzji i obiektywności (
25
).
W przedmiocie oryginalnego charakteru
55.
Z orzecznictwa wynika, że aby przedmiot można było uznać za oryginalny, konieczne i zarazem wystarczające jest, by stanowił on odzwierciedlenie osobowości autora, przejawiające się w jego swobodnych i twórczych wyborach. Natomiast w przypadku gdy wykonanie przedmiotu jest uwarunkowane względami technicznymi, zasadami lub ograniczeniami, które nie pozostawiają miejsca na swobodę twórczą (
26
), lub gdy swoboda ta była do tego stopnia ograniczona, że doszło do zlania się samej idei i jej wyrazu (
27
), przedmiotu tego nie można postrzegać jako wykazującego oryginalność niezbędną do uznania go za utwór.
56.
W celu ustalenia, czy jest tak rzeczywiście w przypadku twórczości w dziedzinie literackiej, Trybunał orzekł, że do sądu krajowego należy zbadanie, czy w trakcie opracowywania danego przedmiotu autor mógł dokonać wolnych i twórczych wyborów zdolnych do przekazania czytelnikowi oryginalności tego przedmiotu, przy czym taka oryginalność wynika nie z samych słów rozpatrywanych oddzielnie, ale z wyboru, układu i połączenia słów, poprzez które autor wyraził swoją twórczość w sposób oryginalny i doprowadził do rezultatu stanowiącego wyraz twórczości intelektualnej, natomiast sam wysiłek intelektualny i umiejętności związane ze stworzeniem wspomnianego przedmiotu są w tym względzie pozbawione znaczenia (
28
).
57.
Ponadto, jak trafnie twierdzi sąd odsyłający, Trybunał orzekł już, że programy komputerowe, bazy danych lub fotografie mogą stanowić „utwory” chronione prawem autorskim podlegające ochronie prawa autorskiego, jeżeli są oryginalne w tym sensie, że stanowią własną twórczość intelektualną ich autora. To samo dotyczy artykułów prasowych, w przypadku których własna twórczość intelektualna ich autora wynika zwykle ze sposobu przedstawienia tematu i z użytych wyrażeń (
29
). Co się tyczy fotografii portretowej, Trybunał wskazał ponadto, że autor może dokonać swobodnych i twórczych wyborów na kilka sposobów i w różnych momentach jej realizacji, w związku z czym zakres swobody, którym rozporządza, by korzystać ze swoich twórczych możliwości, niekoniecznie jest ograniczony lub w ogóle nie istnieje (
30
).
58.
Trybunał uznał natomiast, że nie stanowią „utworów” raporty o sytuacji wojskowej, które są dokumentami czysto informacyjnymi i ich treść jest zasadniczo określana przez zawarte w nich informacje, w związku z czym owe informacje i ich wyrażenie w tych raportach zlewają się, a zatem wspomniane raporty charakteryzują się wyłącznie funkcją techniczną, wykluczającą wszelką oryginalność (
31
). Tak samo jest w przypadku stworzenia bazy danych, w przypadku której kryterium oryginalności nie jest spełnione, gdy utworzenie jest uwarunkowane względami technicznymi, zasadami lub ograniczeniami, które nie pozostawiają miejsca na swobodę twórczą; nakład pracy i umiejętności nie mogą jako takie uzasadnić bowiem ochrony prawem autorskim, jeżeli nie odznaczają się żadną oryginalnością w wyborze lub uporządkowaniu wskazanych danych (
32
).
59.
Trybunał dodał jednak, że przedmiot spełniający przesłankę oryginalności może korzystać z ochrony prawnoautorskiej, nawet jeżeli stworzenie go było uwarunkowane względami technicznymi, pod warunkiem że takie uwarunkowanie nie przeszkodziło autorowi w odzwierciedleniu w tym przedmiocie swojej osobowości, przejawiającej się w jego swobodnych i twórczych wyborach (
33
).
60.
Z orzecznictwa tego wynika, że istotne kryterium pozwalające na ustalenie, czy dany przedmiot stanowi własną twórczość intelektualną autora, dotyczy w istocie wyrażenia zdolności twórczej autora, możliwości dokonywania swobodnych i twórczych wyborów, a tym samym – odzwierciedlenia jego osobowości.
61.
W niniejszej sprawie sąd odsyłający musi zatem ustalić, czy wydanie krytyczne utworu będącego własnością publiczną, którego celem jest odtworzenie tekstu tego utworu i opatrzenie go komentarzami i niezbędnym aparatem krytycznym, stanowi twórczość intelektualną odzwierciedlającą swobodę wyboru i osobowość jego autora, tak że spełnia ono wymóg oryginalności.
62.
W tym względzie z akt sprawy wynika, że wydanie krytyczne Slușanschiego nie odpowiada zwykłej reprodukcji rękopisu Dimitriego Cantemira w języku łacińskim ani faksymilów tego rękopisu. W ramach tworzenia tego wydania krytycznego profesor Slușanschi ingerował w oryginalny tekst poprzez wprowadzanie poprawek i uzupełnień w celu odtworzenia tekstu utworu oryginalnego w formie pełnej, zrozumiałej i możliwie najbardziej zbliżonej do intencji autora rzeczonego utworu oryginalnego.
63.
Uważam, że w przypadku gdy autor próbuje odtworzyć niepełny utwór literacki w formie, którą uważa za najbardziej zbliżoną do tej, która została opracowana przez autora utworu oryginalnego, nie można z góry przyjąć, że jego działanie ogranicza się wyłącznie do pracy badawczej, umiejętności lub wysiłku intelektualnego pozbawionych jakiegokolwiek osobistego wkładu twórczego. Wręcz przeciwnie, autor może mieć możliwość wyboru spośród kilku opcji. Dokonywane przez niego wybory gramatyczne, leksykalne, literackie i stylistyczne będą najprawdopodobniej podyktowane jego wieloletnim doświadczeniem, wiedzą filologiczną, znajomością i rozumieniem epoki, w której powstał utwór oryginalny, oraz okresu historycznego, który ten utwór obejmuje, jego wiedzą o autorze utworu oryginalnego, o jego stylu i używanych przez niego wyrażeniach, a także jego interpretacją tego, co postrzega jako intencję owego autora, lub przynajmniej wymienione czynniki będą miały na owe wybory wpływ. Gdy autor wydania krytycznego odwołuje się nie tylko do swojego zawodu oraz wiedzy o autorze, języku, epoce i utworze oryginalnym, lecz także do własnej wyobraźni, intuicji i wrażliwości, aby – dążąc do zachowania wierności duchowi utworu oryginalnego – wymyślić lub odtworzyć utracone bądź niezrozumiałe elementy, wówczas wykonuje on pracę twórczą i odciska piętno swojej osobowości na cudzym utworze – w sposób, który prowadzi do stworzenia utworu zależnego.
64.
Komentarze i aparat krytyczny, jakim są notatki krytyczne i wyjaśnienia dotyczące poprawek, zamiany słów lub uzupełnień niezbędnych, by oryginalny rękopis stał się zrozumiały, jak również dotyczące różnych wersji językowych czy wariantów słów lub wyrażeń, które zostały pominięte, również stanowią własną twórczość intelektualną autora wydania krytycznego.
65.
Ponadto kryterium oryginalności może znaleźć wyraz w kompozycji wydania krytycznego, strukturze nadanej pracy, jego formie, a także układzie tekstu oryginalnego względem komentarzy i aparatu krytycznego (
34
). Autor takiego dzieła odciska w ten sposób piętno „osobistego charakteru” na stworzonym dziele i nie można uznać, że wydanie krytyczne zlewa się z utworem oryginalnym.
66.
Ponadto nawet przy założeniu, że celem wydania krytycznego jest odtworzenie oryginalnego utworu w takiej postaci, w jakiej – zdaniem osoby dokonującej tego odtworzenia – powinien on istnieć, oraz że język tego oryginalnego utworu jest językiem charakteryzującym się określonymi zasadami składni i budowy zdań, to takie ograniczenia, jak również fakt, iż opracowanie owego wydania było poddane szeregowi reguł składniowych, nie mogą same w sobie prowadzić do wyłączenia jakiejkolwiek oryginalności co do zasady.
67.
Sytuacja wyglądałaby inaczej, gdyby opracowanie takiego wydania krytycznego polegało wyłącznie na ingerencjach technicznych czy kierowało się regułami lub ograniczeniami pozbawionymi swobody twórczej. Mogłoby się wówczas wydawać, że autor wydania krytycznego ograniczył się do mechanicznego odtworzenia utworu na podstawie dokumentów wystarczająco precyzyjnych i kompletnych, by nie było potrzeby podejmowania jakiejkolwiek twórczej inicjatywy. Nakład pracy oraz umiejętności, choćby były najbardziej złożone i precyzyjne, same w sobie nie mogą uzasadniać objęcia takiego wydania ochroną prawa autorskiego, jeżeli nie odznaczają się żadną oryginalnością w wyborze lub układzie zawartych w nim informacji.
68.
W związku z tym, w zależności od okoliczności, odtworzenie utworu, który stał się własnością publiczną, może przypominać stworzenie utworu zależnego, który wykazuje oryginalność w zakresie, w jakim autor dokonał w nim zapożyczeń z wcześniej istniejących utworów lub je w nim zawarł. W tym celu należy zbadać, na czym polegała ingerencja autora wydania krytycznego w porównaniu z utworem oryginalnym (
35
). W tym względzie do sądu krajowego, do którego wniesiono sprawę, należy uwzględnienie wszystkich istotnych okoliczności sporu w postępowaniu głównym (
36
). Rodzaj danych utworów i szczególne umiejętności innych badaczy prowadzących identyczne lub podobne badania mogą w szczególności być przydatne w ustaleniu, co należy uznać za „utwór samodzielny”, chroniony niezależnie prawem autorskim, a co stanowi jedynie naukową reedycję wiedzy należącej do domeny publicznej.
W przedmiocie istnienia przedmiotu możliwego do zidentyfikowania
69.
Trybunał wyjaśnił, że pojęcie „utworu”, do którego odnosi się dyrektywa 2001/29, w sposób konieczny oznacza istnienie przedmiotu możliwego do zidentyfikowania z wystarczającym stopniem precyzji i obiektywności. Po pierwsze, organy odpowiedzialne za zapewnienie ochrony praw wyłącznych nierozerwalnie związanych z prawem autorskim powinny móc rozpoznać w sposób jasny i precyzyjny chroniony w ten sposób przedmiot. Dotyczy to także osób trzecich, wobec których autor danego przedmiotu może powoływać się na ochronę. Po drugie, konieczność wykluczenia wszelkich elementów subiektywizmu, które nie służą pewności prawnej, w procesie identyfikacji takiego przedmiotu wymaga, by przedmiot taki był wyrażony w sposób obiektywny (
37
).
70.
Uważam, że całość wydania krytycznego utworu oryginalnego może zostać precyzyjnie i obiektywnie zidentyfikowana (
38
). Nie zawsze zasadne jest rozróżnianie, z jednej strony – części odpowiadających utworowi oryginalnemu, których tekst został ewentualnie zmodyfikowany, a z drugiej strony – komentarzy, przypisów krytycznych czy objaśnień im towarzyszących – w celu ustalenia, w stosownym przypadku, które z tych prac podlegają ochronie na mocy prawa autorskiego, a które są z tej ochrony wyłączone. „Ochrona odłączalna”, która z zasady byłaby przyznawana wyłącznie komentarzom, przypisom krytycznym lub objaśnieniom, niosłaby ze sobą ryzyko rozczłonkowania utworu, który ma sens jedynie jako całość – zwłaszcza gdy tego rodzaju komentarze, przypisy lub objaśnienia uzupełniają konkretną część tekstu utworu oryginalnego, którą komentują lub analizują, lub się do takiej części odnoszą (
39
).
71.
O ile inaczej mogłoby być w przypadku przedmów, wstępów czy zakończeń, których charakter „odłączalny” od reszty utworu można łatwiej sobie wyobrazić, o tyle w każdym przypadku do sądu odsyłającego należy ustalenie, które elementy utworu stanowią wyraz twórczości intelektualnej autora i są możliwe do zidentyfikowania z wystarczającym stopniem precyzji i obiektywności – niezależnie od tego, czy tworzą one utwór jako całość, czy jedynie jego części.
Treść prawa ochronnego
72.
W przypadku gdy przedmiot wykazuje cechy przypomniane w pkt 55 i 69 niniejszej opinii, a zatem stanowi utwór, powinien on w tym charakterze korzystać z ochrony na podstawie prawa autorskiego zgodnie z dyrektywą 2001/29, przy czym należy zaznaczyć, że zakres tej ochrony nie zależy od stopnia swobody twórczej, jaką dysponuje jego autor, oraz że zakres ten nie jest w związku z tym węższy od zakresu ochrony, z której korzysta jakikolwiek utwór objęty zakresem tej dyrektywy (
40
).
73.
Dodaję, że naruszenie prawa autorskiego nie musi koniecznie polegać na pełnym zwielokrotnieniu utworu, lecz również – na jego zwielokrotnieniu częściowym. Poszczególne części utworu również podlegają ochronie na podstawie art. 2 lit. a) dyrektywy 2001/29, pod warunkiem że zawarte są w nich określone elementy stanowiące wyraz własnej twórczości intelektualnej autora tego utworu. Nie można ponadto wykluczyć, że niektóre z oderwanych zdań czy też nawet niektóre części zdań zawartych w danym tekście będą w stanie oddać oryginalność publikacji, ukazując czytelnikowi element tej publikacji, który sam w sobie stanowi wyraz własnej twórczości intelektualnej jego autora, w taki sposób, że takie zdania lub ich części mogą być przedmiotem ochrony ustanowionej w art. 2 lit. a) rzeczonej dyrektywy (
41
).
74.
Niemniej jednak nie należy pomijać ani lekceważyć obaw wyrażonych przez Komisję na rozprawie, zgodnie z którymi uznanie istnienia prawa autorskiego w odniesieniu do wydań krytycznych utworów, które stały się własnością publiczną, oznaczałoby wyłączenie z własności publicznej należących do niej utworów.
75.
Uznanie prawa autorskiego do utworu literackiego zależnego nie przywraca ponownie oryginalnych utworów do własności prywatnej i nie przyznaje autorowi tego utworu zależnego żadnego prawa wyłącznego do utworów oryginalnych. Korzystanie z utworów, które stały się własnością publiczną, jest nadal możliwe, ponieważ nie są one lub nie przestały być indywidualnie chronione prawem autorskim, w związku z czym każdy ma swobodę ich zwielokrotniania, a nawet adaptacji innej niż utwór zależny (
42
).
76.
W tym względzie wydaje mi się istotne dodanie, tytułem uzupełnienia, że z orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka wynika, iż mogą zaistnieć wyjątkowe sytuacje, w których – w zależności od rodzaju wypowiedzi lub informacji, których sprawa dotyczy – prawo autorskie powinno ustąpić miejsca prawu do wolności wypowiedzi, obejmującemu także wolność otrzymywania i przekazywania informacji, zagwarantowaną w art. 10 europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, sporządzonej w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r. Mogłoby to mieć miejsce w szczególności w przypadku, gdyby upublicznienie chronionego utworu przyczyniało się do debaty w interesie ogólnym (
43
). Wówczas konieczne jest wyważenie przeciwstawnych interesów, a mianowicie – z jednej strony – interesu ogólnego oraz potrzeby zapewnienia społeczeństwu swobodnego dostępu do utworu, który stał się własnością publiczną, bądź też prawa do otrzymywania informacji, a z drugiej strony – ochrony utworów, w tym również utworów zależnych.
77.
Podsumowując, o ile kluczowe jest, aby utwory, które stały się własnością publiczną, mogły być swobodnie wykorzystywane przez wszystkich, o tyle nie dotyczy to utworów zależnych od owych utworów, które mogą przyjmować między innymi formę wersji odtworzonych, opatrzonych komentarzem lub analizą. Nie chodzi tu jednak o ochronę pracy pozbawionej wszelkiej kreatywności, ponieważ wydanie krytyczne utworu, który stał się własnością publiczną, może podlegać ochronie prawnoautorskiej wyłącznie wtedy, gdy prowadzi do powstania oryginalnego utworu będącego przejawem działalności twórczej.
Wnioski
78.
W świetle powyższych rozważań proponuję, aby na pytanie prejudycjalne przedstawione przez Înalta Curte de Casație și Justiție (najwyższy sąd kasacyjny, Rumunia) Trybunał udzielił następującej odpowiedzi:
Artykuł 2 lit. a) dyrektywy 2001/29/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 22 maja 2001 r. w sprawie harmonizacji niektórych aspektów praw autorskich i pokrewnych w społeczeństwie informacyjnym
należy interpretować w ten sposób, że:
krytyczne wydanie utworu, który stał się własnością publiczną, mające na celu odtworzenie tekstu tego utworu i opatrzenie go komentarzem oraz niezbędnym aparatem krytycznym, może zostać uznane za utwór, którego zwielokrotnienie wymaga zgody autora, pod warunkiem że stanowi ono twórczość intelektualną autora odzwierciedlającą jego osobowość – przejawiającą się w jego swobodnych i twórczych wyborach – i posiada możliwy do zidentyfikowania z wystarczającym stopniem precyzji i obiektywizmu przedmiot. Do sądu krajowego należy każdorazowo ustalenie, czy ma to miejsce w danej sprawie.
(
1
)	Język oryginału: francuski.
(
2
)	Ograniczenia dotyczące druku zostały wprowadzone w Zjednoczonym Królestwie na mocy Licensing of the Press Act 1662 – An Act for preventing the frequent Abuses in printing seditious treasonable and unlicensed Books and Pamphlets and for regulating of Printing and Printing Presses (ustawy z 1662 r. o licencjonowaniu prasy – ustawy o zapobieganiu częstym nadużyciom przy drukowaniu obrazoburczych, wywrotowych i niedozwolonych książek i broszur oraz uregulowaniu druku i pras drukarskich).
(
3
)	An Act for the Encouragement of Learning, by Vesting the Copies of Printed Books in the Authors or Purchasers of such Copies, during the Times therein mentioned (ustawa o wspieraniu uczenia się poprzez powierzenie egzemplarzy książek drukowanych autorom lub nabywcom tych egzemplarzy w okresach tam wymienionych).
(
4
)	Zobacz w tym względzie teorię własności (lub zawłaszczenia) Johna Locke’a i Georga Wilhelma Friedricha Hegla oraz teorię prawa osobistego Immanuela Kanta. Zobacz także A. Strowel, Droit d’auteur et Copyright. Divergences et convergences. Étude de droit comparé, Bruylant 1993, s. 90–93, 98, 99, 174–190, 491; J. Hughes, Locke’s 1694 Memorandum (and More Incomplete Copyright Historiographies), Cardozo Arts & Entertainment Law Journal, vol. 27, No 167, 2010, s. 555–572; E. Fabri, De l’appropriation à la propriété: John Locke et la fécondité d’un malentendu devenu classique, Philosophiques, vol. 43, no 2, 2016, s. 343–369.
(
5
)	Zwana dalej „konwencją rzymską”.
(
6
)	Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 22 maja 2001 r. w sprawie harmonizacji niektórych aspektów praw autorskich i pokrewnych w społeczeństwie informacyjnym (Dz.U. 2001, L 167, s. 10).
(
7
)	Dz.U. 2000, L 89, s. 6 (zwany dalej „traktatem WIPO o prawach autorskich”).
(
8
)	Dz.U. 1994, L 336, s. 1.
(
9
)	Dz.U. 1993, L 290, s. 9.
(
10
)	Dz.U. 2006, L 372, s. 12.
(
11
)	Monitorul Oficial, część I, nr 60/26 z marca 1996 r.
(
12
)	Monitorul Oficial, część I, nr 489 z czerwca 2018 r.
(
13
)	Sprawa w postępowaniu głównym nie dotyczy publikacji wydania krytycznego oryginalnego utworu nadal objętego prawami autorskimi.
(
14
)	Artykuł 5 i motyw 19 dyrektywy 2006/116, których brzmienie jest w istocie identyczne z brzmieniem art. 5 i motywu 20 dyrektywy 93/98, zostały wprowadzone na wniosek Republiki Włoskiej, która była wówczas jedynym państwem członkowskim, w którym takie prawo istniało. Zobacz m.in. dokumenty Rady: „Note from Presidency to COREPER attaching consolidated text of Amended Proposal” z dnia 17 maja 1993 r., dokument nr 6614/93, s. 7; „Report from Presidency to COREPER” z dnia 7 czerwca 1993 r., dokument nr 1700/93, s. 6.
(
15
)	Dychotomia między prawem autorskim sensu stricto a prawami pokrewnymi znajduje odzwierciedlenie na poziomie międzynarodowym w odrębnej ochronie przyznanej w szczególności przez konwencję berneńską i konwencję rzymską. Zobacz opinia rzecznika generalnego A.M. Collinsa w sprawie Seven.One Entertainment Group, C‑260/22, EU:C:2023:583, przypis 12.
(
16
)	Na rozprawie Komisja wskazała, że tylko siedem państw członkowskich dokonało wyraźnej transpozycji art. 5 dyrektywy 2006/116, a mianowicie Republika Federalna Niemiec, Republika Estońska, Królestwo Hiszpanii, Republika Włoska, Rzeczpospolita Polska, Republika Portugalska i Republika Słowenii.
(
17
)	Wyjaśniam, że pojęciu „publikacji krytycznych i naukowych”, o którym mowa w art. 5 dyrektywy 2006/116, niezawierającemu żadnego wyraźnego odesłania do prawa państw członkowskich, należy, w celu określenia jego znaczenia i zakresu, zasadniczo nadać w całej Unii autonomiczną i jednolitą wykładnię (zob. podobnie między innymi wyrok z dnia 6 marca 2025 r., ONB i in., C‑575/23, EU:C:2025:141, pkt 87 i przytoczone tam orzecznictwo). Pojęcie to nie może zatem z zasady obejmować prac, które wchodzą w zakres różnych definicji „wydań krytycznych” znajdujących się w krajowych słownikach języka potocznego, które obecnie mogą obejmować różne realia.
(
18
)	Zobacz wyrok z dnia 29 lipca 2019 r., Funke Medien NRW, C‑469/17, zwany dalej wyrokiem Funke Medien NRW, EU:C:2019:623, pkt 38 i przytoczone tam orzecznictwo.
(
19
)	Zobacz wyrok z dnia 13 listopada 2018 r., Levola Hengelo, C‑310/17, zwany dalej wyrokiem Levola Hengelo, EU:C:2018:899, pkt 38 i przytoczone tam orzecznictwo.
(
20
)	Wyróżnienie moje.
(
21
)	Wyrok Levola Hengelo, pkt 39 i przytoczone tam orzecznictwo.
(
22
)	W tym względzie zob. między innymi P. Léger, La mise à l’limites au droit d’auteur par les œuvres transformatrice, w: La propriété intellectuelle par le numérique, Paris, Dalloz, 2020, s. 184; T. Margony i M. Perry, Scientific and critical editions of public domain works: an example of European Copyright Law (Dis)Harmonization, Canadian Intellectual Property Review, vol. 27, s. 164; H. Desbois, Le droit d’auteur en France, 3e éd., Paris, Dalloz, 1978, pkt 6, 22–30.
(
23
)	Pragnę zauważyć, że w opinii w sprawie Sony Music Entertainment (C‑240/07, EU:C:2008:303, pkt 51, 52) rzecznik generalny D. Ruiz-Jarabo Colomer wskazał w odniesieniu do ochrony krytycznych i naukowych wydań utworów, które stały się własnością publiczną, podobnie jak fotografii, które nie są oryginalne, że państwa członkowskie nie mają żadnego obowiązku objęcia ich ochroną w całej Wspólnocie, w związku z czym „jakakolwiek próba żądania ich ochrony w państwie członkowskim, które skorzystało z przysługującej mu możliwości nieuznania takiego prawa, zakończy się niepowodzeniem”. Moim zdaniem punktu tego nie należy rozpatrywać w oderwaniu od jego kontekstu. Po pierwsze, rzecznik generalny chciał bardzo wyraźnie podkreślić „granicę dla zamysłów harmonizacyjnych” w dziedzinie praw autorskich i praw pokrewnych. Po drugie, w świetle doktryny, do której odsyła w tym względzie, chodziło moim zdaniem o wyjaśnienie, że wejście w życie dyrektywy 2006/116 nie skutkuje powstaniem ochrony dla wydań krytycznych i naukowych, jeżeli nie były one wcześniej chronione przez prawo krajowe. Może to jednak dotyczyć wyłącznie publikacji, które nie mogą zostać uznane za samodzielne „utwory”.
(
24
)	Zobacz wyrok Levola Hengelo, pkt 33.
(
25
)	Zobacz podobnie wyroki: z dnia 4 października 2011 r., Football Association Premier League i in., C‑403/08 i C‑429/08, EU:C:2011:631, pkt 156, 159; Levola Hengelo, pkt 35–40; z dnia 12 września 2019 r., Cofemel, C‑683/17, zwany dalej wyrokiem Cofemel, EU:C:2019:721, pkt 32.
(
26
)	Zobacz wyrok Cofemel, pkt 30, 31 i przytoczone tam orzecznictwo.
(
27
)	Zobacz wyrok z dnia 11 czerwca 2020 r., Brompton Bicycle, C‑833/18, zwany dalej wyrokiem Brompton Bicycle, EU:C:2020:461, pkt 31.
(
28
)	Zobacz podobnie wyroki: z dnia 16 lipca 2009 r., Infopaq International, C‑5/08, zwany dalej wyrokiem Infopaq International, EU:C:2009:465, pkt 45, 46; z dnia 1 marca 2012 r., Football Dataco i in., C‑604/10, EU:C:2012:115, pkt 33; Funke Medien NRW, pkt 23.
(
29
)	Zobacz podobnie wyrok Infopaq International, pkt 35, 44–46.
(
30
)	Zobacz wyrok z dnia 1 grudnia 2011 r., Painer, C‑145/10, EU:C:2011:798, pkt 90–93.
(
31
)	Zobacz wyrok Funke Medien NRW, pkt 24.
(
32
)	Zobacz wyrok z dnia 1 marca 2012 r., Football Dataco i in., C‑604/10, EU:C:2012:115, pkt 39 i 42.
(
33
)	Zobacz podobnie wyrok Brompton Bicycle, pkt 26.
(
34
)	W ten sam sposób, jak wynika z motywu 13 dyrektywy 2006/116, „[u]twory zbiorowe podlegają ochronie zgodnie z art. 2 ust. 5 konwencji berneńskiej, jeśli ze względu na wybór lub układ zawartości stanowią twórczość intelektualną. Utwory te podlegają ochronie jako takie, bez uszczerbku dla prawa autorskiego do każdego utworu stanowiącego część składową utworu zbiorowego”. Dzieła zbiorowe jako samodzielne utwory przejawiają zatem oryginalność w swojej kompozycji.
(
35
)	Na rozprawie w dniu 19 marca 2025 r. przedstawiłem do dyskusji przykład muzyczny dotyczący roboczych edycji pianisty Alfreda Cortota, znanego z tego, że opatrywał partytury niektórych wielkich kompozytorów różnorodnymi komentarzami, wskazówkami, ćwiczeniami praktycznymi itd., które przerywały reprodukcje oryginalnych partytur, i uzupełniał je – w stosownym przypadku – o to, co można uznać za przypisy. W dążeniu do wspierania uczniów nie tylko w opanowaniu techniki gry, lecz także w zrozumieniu arcydzieł muzycznych Alfred Cortot dokonywał osobistych wyborów artystycznych, opierając się na własnej interpretacji tych utworów. W tym względzie zob. B. Gavoty, Alfred Cortot. Biographie, Paris, Buchet/Chastel, 2012, s. 357 (przypis opuszczony), s. 358: „Naturalnie, w obliczu sukcesu, jaki odniosła jego Metoda, Cortot wpadł na pomysł publikacji Éditions de Travail, poświęconych arcydziełom mistrzów romantyzmu: Chopina, Schumanna, Schuberta, Liszta, Webera i Mendelssohna – łącznie 76 zeszytów, zawierających rzecz jasna same utwory, z opracowanym palcowaniem i poprawkami, a na dole stron – komentarze oraz ćwiczenia mające pomóc w przezwyciężeniu największych trudności. […] Éditions de Travail zawierają bogaty komentarz estetyczny mający na celu stymulowanie wyobraźni wykonującego”. Zobacz także F. Anselmini, R. Jacobs, Alfred Cortot, Paris, Fayard, 2018, s. 285–298.
(
36
)	Zobacz w tym względzie wyrok Brompton Bicycle (pkt 38 i sentencja), w którym Trybunał sprecyzował, że chodzi o istotne okoliczności rozpatrywanego przypadku, które istniały w momencie projektowania przedmiotu, niezależnie od czynników zewnętrznych i późniejszych względem momentu stworzenia przedmiotu (pkt 37).
(
37
)	Zobacz wyrok Cofemel, pkt 32, 33 i przytoczone tam orzecznictwo.
(
38
)	Sprawa w postępowaniu głównym dotyczy dzieła literackiego. Zaznaczam jednak, że mogłoby być inaczej w przypadku dzieła artystycznego, które zostało odrestaurowane, a którego oryginał z definicji już by nie istniał, ponieważ elementy odtworzone lub przekształcone stały się nierozerwalnie związane z pierwotnym dziełem.
(
39
)	W mojej ocenie tak to wygląda w wydaniach roboczych Alfreda Cortota, o których już była mowa w przypisie 35 do niniejszej opinii. Nie sposób uznać, że jedynie różne komentarze Alfreda Cortota mogą podlegać ochronie – w odłączeniu od partytur, które uzupełniają, a bez których stałyby się niezrozumiałe.
(
40
)	Wyrok Cofemel, pkt 35 i przytoczone tam orzecznictwo.
(
41
)	Zobacz podobnie wyrok Infopaq International, pkt 38, 39, 47. Wyjaśniam, że w przypadku „odłączalnej” ochrony, która zostałaby przyznana niektórym częściom dzieła, takim jak przedmowy, wprowadzenia czy zakończenia – co było przedmiotem rozważań w pkt 71 niniejszej opinii – zwielokrotnienie fragmentu, a nawet pojedynczego zdania chronionej części lub chronionych części mogłoby stanowić naruszenie prawa autorskiego.
(
42
)	I tak, powracając do przykładu przytoczonego na rozprawie przez Komisję, pisma mężów stanu lub dzienniki polityków, które stały się własnością publiczną, mogą stać się przedmiotem wydań krytycznych, które – o ile ich autorzy dokonają swobodnych i twórczych wyborów odzwierciedlających ich osobowość – w stosownym wypadku będą korzystały z ochrony na podstawie prawa autorskiego. Natomiast autorzy tych wydań krytycznych nie będą mogli zapobiec zwielokrotnianiu oryginalnego utworu, na którym się opierali.
(
43
)	Zobacz D. Voorhoof, Freedom of expression and the right to information: Implications for copyright, w: Research handbook on human rights and intellectual property, C. Geiger (ed.), Elgar publishing, 2015, s. 331; wyrok ETPC z dnia 10 stycznia 2013 r. w sprawie Ashby Donald i in. przeciwko Francji (CE:ECHR:2013:0110JUD003676908) oraz orzeczenie ETPC z dnia 19 lutego 2013 r., Fredrik Neij i Peter Sunde Kolmisoppi przeciwko Szwecji (CE:ECHR:2013:0219DEC004039712). Zobacz także wyrok z dnia 29 lipca 2019 r., Spiegel Online, C‑516/17, EU:C:2019:625, pkt 57–59; opinia rzecznika generalnego M. Szpunara w sprawie Funke Medien NRW, C‑469/17, EU:C:2018:870, pkt 40–42.