62024CJ0429
WYROK TRYBUNAŁU (dziewiąta izba)
z dnia 30 kwietnia 2025 r. (
*1
)
Odesłanie prejudycjalne – Ochrona konsumentów – Dyrektywa 2011/83/UE – Pojęcie „konsumenta” – Artykuł 2 pkt 1 – Pojęcie „umowy o świadczenie usług” – Artykuł 2 pkt 6 – Umowy o kształcenie dotyczące nauki szkolnej dzieci w wieku, w którym podlegają one obowiązkowi szkolnemu – Nauczanie prywatne – Artykuł 27 – Niezamówiona dostawa usług – Przedmioty obowiązkowe zgodnie z państwowymi standardami edukacyjnymi
W sprawie C‑429/24
mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Sofiyski rayonen sad (sąd rejonowy w Sofii, Bułgaria) postanowieniem z dnia 3 czerwca 2024 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 18 czerwca 2024 r., w postępowaniu:
St. Kliment Ohridski Primary Private School EOOD
przeciwko
QX,
TRYBUNAŁ (dziewiąta izba),
w składzie: N. Jääskinen, prezes izby, M. Condinanzi i R. Frendo (sprawozdawczyni), sędziowie,
rzecznik generalny: A. Biondi,
sekretarz: A. Calot Escobar,
uwzględniając pisemny etap postępowania,
rozważywszy uwagi, które przedstawili:
–
w imieniu St. Kliment Ohridski Primary Private School EOOD – S.A. Logofetova,
–
w imieniu rządu czeskiego – S. Šindelková, M. Smolek i J. Vláčil, w charakterze pełnomocników,
–
w imieniu rządu niemieckiego – J. Möller i N. Scheffel, w charakterze pełnomocników,
–
w imieniu Komisji Europejskiej – G. Koleva i I. Rubene, w charakterze pełnomocników,
podjąwszy, po wysłuchaniu rzecznika generalnego, decyzję o rozstrzygnięciu sprawy bez opinii,
wydaje następujący
Wyrok
1
Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 2 pkt 1 i 6 oraz art. 27 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2011/83/UE z dnia 25 października 2011 r. w sprawie praw konsumentów, zmieniającej dyrektywę Rady 93/13/EWG i dyrektywę 1999/44/WE Parlamentu Europejskiego i Rady oraz uchylającej dyrektywę Rady 85/577/EWG i dyrektywę 97/7/WE Parlamentu Europejskiego i Rady (Dz.U. 2011, L 304, s. 64).
2
Wniosek ten złożono w ramach sporu pomiędzy St. Kliment Ohridski Primary Private School EOOD (zwaną dalej „St. Kliment Ohridski”), prywatną placówką oświatową, a QX, osobą fizyczną, w przedmiocie zapłaty przez QX kary umownej z tytułu jednostronnego rozwiązania umów o kształcenie, które zawarła ona z tą placówką w celu nauki szkolnej jej dzieci podlegających obowiązkowi szkolnemu.
Ramy prawne
Prawo Unii
Dyrektywa 93/13
3
Artykuł 2 dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz.U. 1993, L 95, s. 29) przewiduje:
„Do celów niniejszej dyrektywy:
[…]
b)
»konsument« oznacza każdą osobę fizyczną, która w umowach objętych niniejszą dyrektywą działa w celach niezwiązanych z handlem, przedsiębiorstwem lub zawodem;
c)
»sprzedawca lub dostawca [przedsiębiorca]« oznacza każdą osobę fizyczną lub prawną, która w umowach objętych niniejszą dyrektywą działa w celach dotyczących handlu, przedsiębiorstwa lub zawodu, bez względu na to, czy należy do sektora publicznego czy prywatnego”.
Dyrektywa 2011/83
4
Motyw 60 dyrektywy 2011/83 przewiduje:
„Ponieważ praktyka niezamówionych świadczeń, polegająca na dostarczaniu konsumentom niezamówionych towarów lub świadczeniu na ich rzecz niezamówionych usług, jest zakazana na mocy dyrektywy 2005/29/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 11 maja 2005 r. dotyczącej nieuczciwych praktyk handlowych stosowanych przez przedsiębiorstwa wobec konsumentów na rynku wewnętrznym [oraz zmieniającej dyrektywę Rady 84/450/EWG, dyrektywy 97/7/WE, 98/27/WE i 2002/65/WE Parlamentu Europejskiego i Rady oraz rozporządzenie (WE) nr 2006/2004 Parlamentu Europejskiego i Rady] (»dyrektywa o nieuczciwych praktykach handlowych«) [Dz.U. 2005, L 149, s. 22], lecz nie przewidziano w niej umownych środków ochrony, konieczne jest wprowadzenie w niniejszej dyrektywie umownych środków ochrony zwalniających konsumenta z obowiązku jakiejkolwiek zapłaty z tytułu dostarczania takich niezamówionych towarów lub świadczenia takich niezamówionych usług”.
5
Artykuł 2 dyrektywy 2011/83, zatytułowany „Definicje”, stanowi:
„Na użytek niniejszej dyrektywy stosuje się następujące definicje:
1)
»konsument« oznacza każdą osobę fizyczną, która w umowach objętych niniejszą dyrektywą działa w celach niezwiązanych z działalnością handlową, gospodarczą, rzemieślniczą ani wykonywaniem wolnego zawodu;
2)
»przedsiębiorca« oznacza każdą osobę fizyczną lub każdą osobę prawną, niezależnie od tego, czy jest to podmiot publiczny czy prywatny, która działa – w tym również za pośrednictwem każdej innej osoby działającej w jej imieniu lub na jej rzecz – w celach związanych z jej działalnością handlową, gospodarczą, rzemieślniczą lub wykonywaniem wolnego zawodu, w związku z umowami objętymi zakresem niniejszej dyrektywy;
[…]
5)
»umowa sprzedaży« oznacza każdą umowę, na mocy której przedsiębiorca przenosi lub zobowiązuje się do przeniesienia własności towarów na konsumenta, a konsument płaci lub zobowiązuje się do zapłacenia ich ceny, w tym również każdą umowę, której przedmiotem są zarówno towary, jak i usługi;
6)
»umowa o świadczenie usług« oznacza każdą umowę inną niż umowa sprzedaży, na mocy której przedsiębiorca świadczy lub zobowiązuje się do świadczenia usługi na rzecz konsumenta, a konsument płaci lub zobowiązuje się do zapłacenia jej ceny;
[…]”.
6
Artykuł 3 tej dyrektywy, zatytułowany „Zakres zastosowania”, stanowi w ust. 1 i 5:
„1.   Niniejsza dyrektywa ma zastosowanie do każdej umowy zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem, na warunkach i w zakresie określonym w jej przepisach. […]
[…]
5.   Niniejsza dyrektywa nie może wpływać na krajowe ogólne prawo umów, między innymi, na przepisy dotyczące ważności, zawierania lub skutków umowy, w zakresie, w jakim aspekty ogólnego prawa umów nie są regulowane w niniejszej dyrektywie”.
7
Artykuł 27 tej dyrektywy, zatytułowany „Niezamówione świadczenia”, ma następujące brzmienie:
„Konsument jest zwolniony z obowiązku jakiejkolwiek zapłaty w przypadkach niezamówionego dostarczania towarów, wody, gazu, energii elektrycznej, dostarczania centralnego ogrzewania lub dostarczania treści cyfrowych, lub niezamówionego świadczenia usług, zakazanych na mocy art. 5 ust. 5 i pkt 29 załącznika I do dyrektywy 2005/29/WE. W takich przypadkach brak odpowiedzi konsumenta na takie niezamówione dostarczanie towarów lub takie niezamówione świadczenie usług, nie stanowi zgody”.
Prawo bułgarskie
Ustawa o edukacji przedszkolnej i szkolnej
8
Artykuł 8 Zakon za preduchilishtnonto i uchilishtnoto obrazovanie (ustawy o edukacji przedszkolnej i szkolnej, DV nr 79 z dnia 13 października 2015 r.), w brzmieniu mającym zastosowanie w sporze w postępowaniu głównym (zwanej dalej „ZPUO”), przewiduje w ust. 2:
„Edukacja w szkole jest obowiązkowa do ukończenia 16. roku życia i rozpoczyna się w roku szkolnym rozpoczynającym się w roku, w którym dziecko kończy 7 lat”.
9
Artykuł 29 ust. 3 ZPUO stanowi:
„Prywatne przedszkola i szkoły prywatne uzyskują status osoby prawnej na warunkach i w trybie określonych w Targovski zakon (ustawie – prawo handlowe) [DV nr 48 z dnia 18 czerwca 1991 r.], Zakon za yuridicheskite litsa s nestopanska tsel (ustawie o osobach prawnych nienastawionych na zysk) [DV nr 81 z dnia 6 października 2000 r.], Zakon za kooperatsiite (ustawie o spółdzielniach) [DV nr 113 z dnia 28 grudnia 1991 r.] lub w ustawodawstwie innego państwa członkowskiego”.
10
Zgodnie z art. 301 ust. 1 i 2 ZPUO:
„1.   Zajęcia, poza zajęciami finansowanymi przez państwo na podstawie art. 10 ust. 3, które są prowadzone za wynagrodzeniem przez prywatne przedszkola lub szkoły prywatne, są określane w regulaminie danego prywatnego przedszkola lub danej szkoły prywatnej.
2.   Warunki i tryb płatności za zajęcia, o których mowa w ust. 1, oraz wysokość opłaty określa się w umowie zawieranej między prywatnym przedszkolem lub szkołą prywatną a rodzicem dziecka lub ucznia”.
Ustawa o ochronie konsumentów
11
Paragraf 13 przepisów uzupełniających Zakon za zashtita na potrebitelite (ustawy o ochronie konsumentów, DV nr 99 z dnia 9 grudnia 2005 r.), w brzmieniu mającym zastosowanie w sporze w postępowaniu głównym, transponuje do prawa bułgarskiego, w niemal identycznym brzmieniu, art. 2 dyrektywy 2011/83.
Postępowanie główne i pytania prejudycjalne
12
QX zawarła ze St. Kliment Ohridski dwie umowy o całodzienne kształcenie jej dzieci w roku szkolnym 2022/2023 w zamian za uiszczenie rocznego czesnego.
13
Dzieci te były w wieku, w którym podlegały obowiązkowi szkolnemu zgodnie z prawem bułgarskim.
14
Obie umowy zawierały warunek, zgodnie z którym QX mogła rozwiązać je jednostronnie za jednomiesięcznym pisemnym wypowiedzeniem, z zastrzeżeniem zapłaty kary umownej. Ów warunek przewidywał, że gdyby QX nie zapłaciła ostatniej raty umownej w chwili powiadomienia o rozwiązaniu umowy, należna kara umowna odpowiadałaby kwocie tej ostatniej niezapłaconej raty w dniu powiadomienia o tym rozwiązaniu.
15
W dniu 4 kwietnia 2023 r. obie wspomniane umowy zostały rozwiązane, a dzieci QX przeniosły się do nowej placówki oświatowej.
16
St. Kliment Ohridski wniosła do Sofiyski rayonen sad (sądu rejonowego w Sofii, Bułgaria), będącego sądem odsyłającym, powództwo przeciwko QX, żądając zasądzenia od QX zapłaty zastrzeżonej kary umownej ze względu na to, że rozwiązała ona jednostronnie rzeczone umowy poprzez wypisanie swoich dzieci z tej placówki.
17
Sąd odsyłający wskazuje, że strony w postępowaniu głównym są zgodne co do tego, iż ostatnia rata wynikająca z umów rozpatrywanych w postępowaniu głównym nie została zapłacona. Strony nie kwestionują też wysokości tej ostatniej raty ani wysokości wspomnianej kary umownej.
18
QX kwestionuje jednak ważność rzeczonej kary umownej, twierdząc, że jest ona sprzeczna z dobrymi obyczajami, ponieważ prowadzi do bezpodstawnego wzbogacenia. Podnosi ona, że wspomniana kara umowna wykracza poza realizowany przez nią cel prewencyjny, kompensacyjny i represyjny.
19
W tych okolicznościach sąd odsyłający zastanawia się w pierwszej kolejności, czy można uznać QX za konsumenta w sytuacji, gdy jest ona prawnie zobowiązana do posyłania swoich dzieci do szkoły, aby były tam kształcone.
20
W tym względzie ów sąd zauważa, że w Bułgarii kształcenie jest obowiązkowe dla uczniów do ukończenia 16. roku życia. W zależności od sposobu finansowania bułgarskie placówki oświatowe mogą być publiczne lub prywatne. Podczas gdy publiczne placówki oświatowe oferują bezpłatną edukację, prywatne placówki oświatowe wymagają uiszczania czesnego, które obciąża rodziców uczniów. Ponadto w prywatnych placówkach oświatowych kształcenie odbywa się na podstawie umowy o kształcenie zawartej między daną placówką a rodzicami ucznia uczęszczającego do szkoły.
21
Wspomniany sąd wyjaśnia, że nie ma żadnej różnicy między publicznymi i prywatnymi placówkami oświatowymi w odniesieniu do przedmiotów, których nauczanie jest obowiązkowe, liczby godzin nauczania tych przedmiotów oraz treści tego nauczania. W obu przypadkach kształcenie odbywa się zgodnie z państwowymi standardami edukacyjnymi określonymi w rozporządzeniach wydawanych przez ministra edukacji i nauki.
22
W tym kontekście ów sąd zauważa, że St. Kliment Ohridski jest prywatną placówką oświatową zarejestrowaną jako spółka handlowa. Owa placówka nie otrzymuje żadnych środków finansowych od państwa lub gminy i finansuje swoją działalność wyłącznie z czesnego, darowizn i innych źródeł dochodów. Ponadto wspomniana placówka nie prowadzi działalności o celu niezarobkowym ani nie działa jako spółdzielnia, lecz wykonuje działalność gospodarczą.
23
W związku z tym zdaniem sądu odsyłającego, po pierwsze, umowy będące przedmiotem postępowania głównego zostały zawarte w ramach działalności gospodarczej prowadzonej przez St. Kliment Ohridski, a po drugie, QX działała w celach niezwiązanych z jej działalnością handlową, gospodarczą, rzemieślniczą lub wykonywaniem wolnego zawodu.
24
Ponadto w zakresie, w jakim dany rodzic zawarł umowy o kształcenie, aby jego dzieci korzystały z usług edukacyjnych, ów sąd zastanawia się, czy dzieci te mogą zostać uznane za konsumentów w ramach tych umów.
25
W drugiej kolejności wspomniany sąd zastanawia się, czy umowa o kształcenie przez placówkę prywatną, podczas gdy nauka w szkole jest obowiązkowa, stanowi „umowę o świadczenie usług” w rozumieniu art. 2 pkt 6 dyrektywy 2011/83.
26
W tym względzie ów sąd zauważa, że okoliczność, iż usługa ta może być świadczona zarówno przez publiczne, jak i prywatne placówki oświatowe, budzi wątpliwości co do tej kwalifikacji. W tych okolicznościach sąd ten ma wątpliwości co do tego, czy całą rozpatrywaną umowę należy zakwalifikować jako „umowę o świadczenie usług”, zważywszy, że nauka w szkole jest obowiązkowa, a kształcenie jest prowadzone zgodnie z państwowymi standardami edukacyjnymi, czy też wspomniana kwalifikacja powinna mieć zastosowanie wyłącznie do świadczeń określonych w tej umowie, lecz nieobjętych dziedziną obowiązkowego kształcenia, takich jak zapewnienie posiłków, transport lub zajęcia pozalekcyjne.
27
W trzeciej kolejności, na wypadek gdyby umowę o kształcenie zawartą z placówką prywatną należało uznać za umowę zawartą z konsumentem, sąd odsyłający zastanawia się, czy należy zastosować art. 27 dyrektywy 2011/83 przewidujący zwolnienie z obowiązku zapłaty za świadczenie niezamówionych usług.
28
Sąd ten zastanawia się bowiem, czy rodzice lub uczniowie mogą argumentować, że nie zwrócili się o to, aby niektóre przedmioty były nauczane w wymiarze godzin nauczania przewidzianym dla przedmiotów obowiązkowych lub opcjonalnych. Dokładniej rzecz ujmując, ów sąd zastanawia się, czy możliwe jest ograniczenie odpowiedzialności konsumenta za uiszczenie czesnego ze względu na to, że dane dziecko nie zwróciło się o nauczanie danego przedmiotu w wymaganym wymiarze godzin nauczania.
29
Na zakończenie sąd odsyłający podkreśla znaczenie, jakie będzie miało wyjaśnienie kwestii podniesionych w tych trzech pytaniach, zważywszy, że w sporach z zakresu prawa ochrony konsumentów sąd krajowy może zastosować z urzędu bezwzględnie obowiązujący przepis prawa w celu ochrony odnośnego konsumenta.
30
W tych okolicznościach Sofiyski rayonen sad (sąd rejonowy w Sofii) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:
„1)
Czy pojęcie »konsumenta« w rozumieniu art. 2 pkt 1 dyrektywy [2011/83] należy interpretować w ten sposób, że oznacza ono rodzica, który zawarł umowę o kształcenie ze szkołą prywatną, o przedmiocie umowy: kształcenie na obowiązkowym etapie edukacji jego dzieci, a która to szkoła jest zarejestrowana jako spółka handlowa?
2)
Czy pojęcie »konsumenta« w rozumieniu art. 2 pkt 1 dyrektywy [2011/83] należy interpretować w ten sposób, że jest nim uczeń uczący się na obowiązkowym etapie edukacji w szkole prywatnej, zgodnie z umową o kształcenie za wynagrodzeniem zawartą między rodzicem a szkołą prywatną, która to szkoła jest zarejestrowanym przedsiębiorcą?
3)
Czy pojęcie »umowy o świadczenie usług« w rozumieniu art. 2 pkt 6 dyrektywy [2011/83] należy interpretować w ten sposób, że oznacza ona kształcenie uczniów na obowiązkowym etapie edukacji, na podstawie umowy zawartej między rodzicem a szkołą prywatną, która to szkoła jest zarejestrowanym przedsiębiorcą, zgodnie z którą to umową finansowanie jest realizowane przez rodzica poprzez zapłatę opłat za kształcenie?
4)
Na wypadek udzielenia odpowiedzi twierdzącej na którekolwiek z poprzednich trzech pytań, należy zadać pytanie, czy art. 27 dyrektywy [2011/83] należy interpretować w ten sposób, że uczeń lub jego rodzic może zostać zwolniony z opłaty za kształcenie, jeżeli nie ubiegał się o kształcenie w zakresie danego przedmiotu nauczania lub nie jest usatysfakcjonowany sposobem jego nauczania, a ów przedmiot nauczania jest obowiązkowy, zgodnie z państwowymi standardami edukacyjnymi?”.
W przedmiocie pytań prejudycjalnych
W przedmiocie pytań pierwszego i drugiego
31
Poprzez pytania pierwsze i drugie, które należy rozpatrzyć łącznie, sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 2 pkt 1 dyrektywy 2011/83 należy interpretować w ten sposób, że rodzic, który sam zawarł umowę o kształcenie z prywatną placówką oświatową zarejestrowaną jako spółka handlowa w celu posyłania do szkoły swoich dzieci w wieku, w którym podlegają one obowiązkowi szkolnemu, lub uczeń uczęszczający do tej placówki w ramach takiej umowy, są objęci zakresem pojęcia „konsumenta” w rozumieniu tego przepisu.
32
Na wstępie należy przypomnieć, że zgodnie z art. 3 ust. 1 dyrektywy 2011/83 ma ona zastosowanie do każdej umowy zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem, na warunkach i w zakresie określonym w jej przepisach, z wyjątkiem umów, o których mowa w art. 3 ust. 3 owej dyrektywy. Ponieważ umowy o kształcenie zawarte z prywatnymi placówkami oświatowymi nie są objęte tym ust. 3, należy uznać, że wchodzą one, ze względu na ich przedmiot, w zakres stosowania dyrektywy 2011/83.
33
Zgodnie z art. 2 pkt 1 dyrektywy 2011/83 pojęcie „konsumenta” oznacza każdą osobę fizyczną, która w umowach objętych tą dyrektywą działa w celach niezwiązanych z działalnością handlową, gospodarczą, rzemieślniczą ani wykonywaniem wolnego zawodu.
34
W celu zagwarantowania poszanowania celów realizowanych przez prawodawcę Unii w dziedzinie umów zawieranych z udziałem konsumentów, jak również spójności prawa Unii, należy uwzględnić pojęcie konsumenta występujące w innych uregulowaniach prawa Unii [wyrok z dnia 8 czerwca 2023 r., YYY. (Pojęcie konsumenta), C‑570/21, EU:C:2023:456, pkt 40 i przytoczone tam orzecznictwo].
35
W szczególności w celu dokonania wykładni art. 2 pkt 1 dyrektywy 2011/83 należy wziąć pod uwagę dokonaną już przez Trybunał w ramach dyrektywy 93/13 wykładnię pojęcia „konsumenta”.
36
Poza okolicznością, że art. 2 dyrektywy 2011/83, która zmieniła dyrektywę 93/13, definiuje pojęcie „konsumenta” w sposób zasadniczo równoważny pojęciu zawartemu w art. 2 dyrektywy 93/13, dyrektywa 2011/83 realizuje ten sam cel co dyrektywa 93/13. Dyrektywa 2011/83 dotyczy bowiem praw konsumentów w odniesieniu do umów zawieranych z przedsiębiorcami i ma na celu zapewnienie wysokiego poziomu ochrony konsumentów poprzez zagwarantowanie im dostępu do informacji i bezpieczeństwa w transakcjach z przedsiębiorcami [zob. podobnie wyrok z dnia 8 czerwca 2023 r., YYY. (Pojęcie konsumenta), C‑570/21, EU:C:2023:456, pkt 42 i przytoczone tam orzecznictwo].
37
W kontekście dyrektywy 93/13 Trybunał orzekł, że posiadanie przez daną osobę statusu „konsumenta” należy ustalić w świetle kryterium funkcjonalnego, polegającego na ocenie, czy dany stosunek umowny wpisuje się w ramy działalności niezwiązanej z wykonywaniem zawodu. Trybunał miał ponadto okazję wyjaśnić, że pojęcie „konsumenta” w rozumieniu art. 2 lit. b) tej dyrektywy ma charakter obiektywny i jest niezależne od konkretnego zasobu wiedzy, jaki może mieć dana osoba, czy też od posiadanych przez nią w rzeczywistości informacji (wyrok z dnia 24 października 2024 r., Zabitoń, C‑347/23, EU:C:2024:919, pkt 25 i przytoczone tam orzecznictwo).
38
Mając na uwadze to, co Trybunał orzekł w odniesieniu do art. 2 lit. b) dyrektywy 93/13, należy uznać, że owa wykładnia ma zastosowanie również do dyrektywy 2011/83. Bezwzględnie wiążący charakter przepisów zawartych w dyrektywie 2011/83 i związane z nimi szczególne wymogi ochrony konsumenta wymagają, aby szeroka wykładnia pojęcia „konsumenta” w rozumieniu art. 2 pkt 1 tej dyrektywy była uprzywilejowana w celu zapewnienia skuteczności tej dyrektywy (wyrok z dnia 24 października 2024 r., Zabitoń, C‑347/23, EU:C:2024:919, pkt 28 i przytoczone tam orzecznictwo).
39
W niniejszej sprawie z wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym wynika w pierwszej kolejności, że QX zawarła z St. Kliment Ohridski dwie umowy o całodzienne kształcenie jej dzieci w roku szkolnym 2022/2023 w zamian za uiszczenie czesnego rocznego. Z tego wniosku wynika również, że owa placówka, finansowana ze środków prywatnych, jest zarejestrowana jako spółka handlowa.
40
Wydaje się zatem, że zawarcie rozpatrywanych w postępowaniu głównym umów o kształcenie nie miało dla QX celu związanego z działalnością zawodową, lecz służyło wyłącznie zapewnieniu nauki jej dzieci w prywatnej placówce oświatowej.
41
Oceny tej nie może podważyć fakt, że umowy te zostały zawarte na okres, w którym na mocy ustawodawstwa bułgarskiego istnieje obowiązek szkolny. Po pierwsze, definicja pojęcia „konsumenta” zawarta w art. 2 pkt 1 dyrektywy 2011/83, które – jak przypomniano w pkt 37 niniejszego wyroku – jest pojęciem obiektywnym, nie zawiera bowiem żadnego wymogu ani warunku dotyczącego przedmiotu umowy, o ile jest ona objęta zakresem stosowania tej dyrektywy. W szczególności względy, które skłoniły daną osobę do zawarcia tej umowy, również wówczas, gdy wynikają one z konieczności spełnienia obowiązku prawnego, nie mają znaczenia dla ustalenia, czy osoba ta jest objęta pojęciem konsumenta. Po drugie, obowiązkowy charakter nauki nie wymaga w żaden sposób zawarcia umowy z prywatną placówką oświatową. Innymi słowy, mimo że dany rodzic jest zobowiązany do zapisania swojego dziecka do placówki oświatowej, zachowuje on pełną swobodę wyboru, czy powierzyć edukację tego dziecka placówce publicznej czy prywatnej.
42
W drugiej kolejności zgodnie z informacjami przekazanymi przez sąd odsyłający umowy rozpatrywane w postępowaniu głównym zostały zawarte wyłącznie między QX a wspomnianą placówką, w związku z czym zobowiązania umowne wiążą QX, a nie jej dzieci. Ponieważ nie są one stronami tych umów, nie można uznać, że działały one w rozumieniu art. 2 pkt 1 dyrektywy 2011/83, a zatem nie są objęte zakresem pojęcia „konsumenta” zgodnie z tym przepisem.
43
Z powyższych względów na pytania pierwsze i drugie należy odpowiedzieć, że art. 2 pkt 1 dyrektywy 2011/83 należy interpretować w ten sposób, iż:
–
rodzic, który sam zawarł umowę o kształcenie z prywatną placówką oświatową zarejestrowaną jako spółka handlowa w celu posyłania do szkoły swoich dzieci w wieku, w którym podlegają one obowiązkowi szkolnemu, jest objęty zakresem pojęcia „konsumenta” w rozumieniu tego przepisu, zaś
–
uczeń uczęszczający do tej placówki w ramach takiej umowy nie jest objęty zakresem tego pojęcia.
W przedmiocie pytania trzeciego
44
Poprzez pytanie trzecie sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 2 pkt 6 dyrektywy 2011/83 należy interpretować w ten sposób, że umowa o kształcenie dotycząca nauki szkolnej dzieci w wieku, w którym podlegają one obowiązkowi szkolnemu, zawarta między rodzicem a prywatną placówką oświatową zarejestrowaną jako spółka handlowa w zamian za uiszczanie czesnego przez tego rodzica wchodzi w zakres pojęcia „umowy o świadczenie usług” w rozumieniu tego przepisu.
45
W tym względzie należy przypomnieć, że pojęcie „umowy o świadczenie usług”, o którym mowa w art. 2 pkt 6 tej dyrektywy, jest zdefiniowane w sposób szeroki jako obejmujące „każdą umowę inną niż umowa sprzedaży, na mocy której przedsiębiorca świadczy lub zobowiązuje się do świadczenia usługi na rzecz konsumenta, a konsument płaci lub zobowiązuje się do zapłacenia jej ceny”. Z brzmienia tego przepisu wynika, że pojęcie to należy rozumieć jako obejmujące wszystkie umowy, które nie wchodzą w zakres pojęcia „umowy sprzedaży” (wyrok z dnia 21 grudnia 2023 r., BMW Bank i in., C‑38/21, C‑47/21 i C‑232/21, EU:C:2023:1014, pkt 154 i przytoczone tam orzecznictwo).
46
Umowy o kształcenie, takie jak umowy rozpatrywane w postępowaniu głównym, na mocy których prywatna instytucja oświatowa zobowiązuje się do świadczenia na rzecz dzieci rodzica usług edukacyjnych zgodnie z państwowymi standardami edukacyjnymi, a także usług dodatkowych w zamian za uiszczanie przez tego rodzica rocznego czesnego, nie dotyczą przeniesienia własności towarów w rozumieniu art. 2 pkt 5 dyrektywy 2011/83. W konsekwencji umowy te, z zastrzeżeniem ustaleń, których powinien dokonać sąd odsyłający, wchodzą w zakres pojęcia „umowy o świadczenie usług” w rozumieniu art. 2 pkt 6 owej dyrektywy.
47
W świetle powyższych rozważań na pytanie trzecie należy odpowiedzieć, że art. 2 pkt 6 dyrektywy 2011/83 należy interpretować w ten sposób, iż umowa o kształcenie dotycząca nauki szkolnej dzieci w wieku, w którym podlegają one obowiązkowi szkolnemu, zawarta między rodzicem a prywatną placówką oświatową zarejestrowaną jako spółka handlowa w zamian za uiszczanie czesnego przez tego rodzica wchodzi w zakres pojęcia „umowy o świadczenie usług” w rozumieniu tego przepisu.
W przedmiocie pytania czwartego
48
Poprzez pytanie czwarte sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 27 dyrektywy 2011/83 należy interpretować w ten sposób, że w ramach umowy o kształcenie zawartej między rodzicem a prywatną placówką oświatową rodzic ten może być zwolniony z obowiązku uiszczenia czesnego określonego w tej umowie ze względu na to, że on sam lub jego dziecko nie zwrócili się o nauczanie tego dziecka określonego przedmiotu, jeżeli nauczanie to jest obowiązkowe zgodnie z państwowymi standardami edukacyjnymi, lub wspomniany rodzic lub jego dziecko nie są zadowoleni z jakości usług edukacyjnych świadczonych w ramach wspomnianej umowy.
49
Należy zauważyć, że zgodnie z art. 27 dyrektywy 2011/83 konsument jest zwolniony z obowiązku jakiejkolwiek zapłaty w przypadkach niezamówionego dostarczania towarów, wody, gazu, energii elektrycznej, dostarczania centralnego ogrzewania lub dostarczania treści cyfrowych, lub niezamówionego świadczenia usług, zakazanych na mocy art. 5 ust. 5 i pkt 29 załącznika I do dyrektywy 2005/29, zaś brak odpowiedzi konsumenta w takich przypadkach nie stanowi zgody.
50
Niezamówione świadczenia zostały zdefiniowane w motywie 60 dyrektywy 2011/83 jako „dostarczani[e] konsumentom niezamówionych towarów lub świadczeni[e] na ich rzecz niezamówionych usług”. Trybunał orzekł w tym względzie, że „niezamówioną dostawę” w rozumieniu pkt 29 załącznika I do dyrektywy 2005/29, do którego odsyła art. 27 dyrektywy 2011/83, stanowi w szczególności zachowanie przedsiębiorcy polegające na żądaniu od danego konsumenta zapłaty za produkt lub usługę, które zostały dostarczone temu konsumentowi, przy czym konsument ten ich nie zamówił (wyrok z dnia 5 grudnia 2019 r., EVN Bulgaria Toplofikatsia i Toplofikatsia Sofia, C‑708/17 i C‑725/17, EU:C:2019:1049, pkt 64 i przytoczone tam orzecznictwo).
51
Artykuł 27 dyrektywy 2011/83 ma zatem na celu uniemożliwienie przedsiębiorcy narzucania danemu konsumentowi stosunku umownego, na który nie wyraził on dobrowolnie zgody (wyrok z dnia 5 grudnia 2019 r., EVN Bulgaria Toplofikatsia i Toplofikatsia Sofia, C‑708/17 i C‑725/17, EU:C:2019:1049, pkt 65).
52
W niniejszej sprawie z informacji przekazanych przez sąd odsyłający wynika, że umowy rozpatrywane w postępowaniu głównym dotyczą całodziennego kształcenia dzieci QX w zamian za uiszczenie przez nią czesnego rocznego. Kształcenie to odbywa się zgodnie z państwowymi standardami edukacyjnymi określonymi w rozporządzeniach ministra edukacji i nauki.
53
Wydaje się zatem, z zastrzeżeniem ustaleń, których powinien dokonać sąd odsyłający, że zgodnie z tymi standardami państwowymi w ramach umów o kształcenie zawartych między rodzicem a prywatną placówką oświatową ów rodzic swobodnie subskrybuje jedną ogólną usługę, bez możliwości wyboru nauczanych przedmiotów lub zmiany wymiaru godzin nauczania. Z akt sprawy, którymi dysponuje Trybunał, nie wynika, by wymagana była dodatkowa opłata za niezamówione usługi. W związku z tym nie może być mowy o świadczeniu usługi bez zwrócenia się o jej świadczenie przez tego rodzica.
54
W tych okolicznościach obowiązkowego nauczania zgodnie z państwowymi standardami edukacyjnymi nie można uznać za „niezamówioną dostawę” usług w rozumieniu art. 27 dyrektywy 2011/83.
55
Co się tyczy sytuacji, w której rodzic lub jego dziecko są niezadowoleni z jakości usług edukacyjnych świadczonych w ramach tych umów, należy przypomnieć, że – jak wynika z art. 3 ust. 5 dyrektywy 2011/83 – dyrektywa ta nie ma wpływu na krajowe ogólne prawo umów, między innymi na przepisy dotyczące ważności, zawierania lub skutków umowy, w zakresie, w jakim aspekty ogólnego prawa umów nie są regulowane w tej dyrektywie. W związku z tym sytuację tę należy oceniać zgodnie z krajowym prawem umów.
56
W świetle powyższych rozważań na pytanie czwarte należy odpowiedzieć, że art. 27 dyrektywy 2011/83 należy interpretować w ten sposób, iż w ramach umowy o kształcenie zawartej między rodzicem a prywatną placówką oświatową:
–
rodzic ten nie może być zwolniony z obowiązku uiszczenia czesnego określonego w tej umowie ze względu na to, że on sam lub jego dziecko nie zwrócili się o nauczanie tego dziecka określonego przedmiotu, jeżeli nauczanie to jest obowiązkowe zgodnie z państwowymi standardami edukacyjnymi;
–
artykuł ten nie ma zastosowania do sytuacji, w której wspomniany rodzic lub jego dziecko nie są zadowoleni z jakości usług edukacyjnych świadczonych w ramach wspomnianej umowy, ponieważ sytuacja ta podlega krajowemu prawu umów.
W przedmiocie kosztów
57
Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi.
Z powyższych względów Trybunał (dziewiąta izba) orzeka, co następuje:
1)
Artykuł 2 pkt 1 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2011/83/UE z dnia 25 października 2011 r. w sprawie praw konsumentów, zmieniającej dyrektywę Rady 93/13/EWG i dyrektywę 1999/44/WE Parlamentu Europejskiego i Rady oraz uchylającej dyrektywę Rady 85/577/EWG i dyrektywę 97/7/WE Parlamentu Europejskiego i Rady
należy interpretować w ten sposób, że:
–
rodzic, który sam zawarł umowę o kształcenie z prywatną placówką oświatową zarejestrowaną jako spółka handlowa w celu posyłania do szkoły swoich dzieci w wieku, w którym podlegają one obowiązkowi szkolnemu, jest objęty zakresem pojęcia „konsumenta” w rozumieniu tego przepisu;
–
uczeń uczęszczający do tej placówki w ramach takiej umowy nie jest objęty zakresem tego pojęcia.
2)
Artykuł 2 pkt 6 dyrektywy 2011/83
należy interpretować w ten sposób, że:
umowa o kształcenie dotycząca nauki szkolnej dzieci w wieku, w którym podlegają one obowiązkowi szkolnemu, zawarta między rodzicem a prywatną placówką oświatową zarejestrowaną jako spółka handlowa w zamian za uiszczanie czesnego przez tego rodzica wchodzi w zakres pojęcia „umowy o świadczenie usług” w rozumieniu tego przepisu.
3)
Artykuł 27 dyrektywy 2011/83
należy interpretować w ten sposób, że:
w ramach umowy o kształcenie zawartej między rodzicem a prywatną placówką oświatową
–
rodzic ten nie może być zwolniony z obowiązku uiszczenia czesnego określonego w tej umowie ze względu na to, że on sam lub jego dziecko nie zwrócili się o nauczanie tego dziecka określonego przedmiotu, jeżeli nauczanie to jest obowiązkowe zgodnie z państwowymi standardami edukacyjnymi;
–
artykuł ten nie ma zastosowania do sytuacji, w której wspomniany rodzic lub jego dziecko nie są zadowoleni z jakości usług edukacyjnych świadczonych w ramach wspomnianej umowy, ponieważ sytuacja ta podlega krajowemu prawu umów.
Podpisy
(
*1
)	Język postępowania: bułgarski.