62024CJ0038_RES
Sprawa C‑38/24 [Bervidi] (
i
)
G.L.
przeciwko
AB SpA,
(wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Corte suprema di cassazione)
Wyrok Trybunału (pierwsza izba) z dnia 11 września 2025 r.
Odesłanie prejudycjalne – Polityka społeczna – Konwencja Narodów Zjednoczonych o prawach osób niepełnosprawnych – Artykuły 2, 5 i 7 – Artykuły 21, 24 i 26 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej – Dyrektywa 2000/78/WE – Równość traktowania w zakresie zatrudnienia i pracy – Artykuł 1 – Artykuł 2 ust. 1 i art. 2 ust. 2 lit. b) – Zakaz dyskryminacji ze względu na niepełnosprawność – Dyskryminacja pośrednia – Odmienne traktowanie pracownika, który choć sam nie ma niepełnosprawności, sprawuje opiekę nad swoim dzieckiem z niepełnosprawnością – Artykuł 5 – Obowiązek wprowadzenia przez pracodawcę racjonalnych usprawnień
Polityka społeczna – Równość traktowania w zakresie zatrudnienia i pracy – Dyrektywa 2000/78 – Zakres stosowania – Warunki zatrudnienia i pracy – Pojęcie – Dostosowanie godzin pracy – Włączenie
[dyrektywa Rady 2000/78, art. 3 ust. 1 lit. a), c)]
(zob. pkt 41–44)
Polityka społeczna – Równość traktowania w zakresie zatrudnienia i pracy – Dyrektywa 2000/78 – Zakaz dyskryminacji pośredniej ze względu na niepełnosprawność – Zakres – Dyskryminacja pracownika sprawującego opiekę nad dzieckiem z niepełnosprawnością – Włączenie
[art. 13 WE, art. 19 TFUE; Karta praw podstawowych Unii Europejskiej, art. 21, 24, 26; konwencja Narodów Zjednoczonych o prawach osób niepełnosprawnych, art. 2, 5, 7; dyrektywa Rady 2000/78, motyw 12, art. 1, art. 2 ust. 1, art. 2 ust. 2 lit. a), b)]
(zob. pkt 48–58, 61–66; pkt 1 sentencji)
Prawa podstawowe – Karta praw podstawowych – Zasada niedyskryminacji – Zapisanie zarówno w Karcie praw podstawowych, jak i w europejskiej konwencji praw człowieka – Identyczne znaczenie i zakres – Poziom ochrony zapewniany przez Kartę nienaruszający poziomu ochrony zagwarantowanego w tej konwencji
(Karta praw podstawowych Unii Europejskiej, art. 21 ust. 1, art. 52 ust. 3)
(zob. pkt 59)
Polityka społeczna – Równość traktowania w zakresie zatrudnienia i pracy – Dyrektywa 2000/78 – Racjonalne usprawnienia dla osób udzielających pomocy dziecku z niepełnosprawnością – Pojęcie – Przeniesienie na inne stanowisko pracy – Włączenie – Przesłanka – Brak nieproporcjonalnie wysokich obciążeń po stronie pracodawcy
[Karta praw podstawowych Unii Europejskiej, art. 24, 26; konwencja Narodów Zjednoczonych o prawach osób niepełnosprawnych, art. 2, art. 7 ust. 1; dyrektywa Rady 2000/78, motyw 21, art. 2 ust. 2 lit. b), art. 5]
(zob. pkt 70–80; pkt 2 sentencji)
Streszczenie
Trybunał, do którego Corte suprema di cassazione (sąd kasacyjny, Włochy) zwrócił się z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, rozwinął swoje orzecznictwo dotyczące pojęcia dyskryminacji ze względu na niepełnosprawność „opartej na więzi” w rozumieniu dyrektywy 2000/78 (
1
), precyzując zarówno zakres tego pojęcia, jak i obowiązki pracodawcy w celu zapewnienia przestrzegania zasady równości pracowników i zakazu dyskryminacji pośredniej w przypadku pracownika, który udziela pomocy swojemu dziecku z niepełnosprawnością.
G.L. pracowała na rzecz spółki AB jako „operator stacji” i odpowiadała za nadzór i kontrolę nad stacją metra.
G.L. wielokrotnie zwracała się do spółki AB o trwałe przeniesienie jej na stanowisko pracy ze stałymi godzinami pracy, dzięki czemu miałaby możliwość sprawowania opieki nad swoim małoletnim synem, który jest dotknięty poważną niepełnosprawnością i potrzebuje otrzymywać świadczenia opieki zdrowotnej o stałych porach.
Spółka AB nie uwzględniła tych wniosków, niemniej czasowo dostosowała niektóre warunki pracy G.L, co polegało między innymi na wyznaczeniu jej stałego miejsca pracy i przyznaniu preferencyjnych godzin pracy w stosunku do innych operatorów stacji.
W dniu 5 marca 2019 r. G.L. wniosła przeciwko swojemu pracodawcy powództwo do Tribunale di Roma (sądu w Rzymie, Włochy), domagając się stwierdzenia, że odmowa uwzględnienia przez niego jej wniosku o trwałe dostosowanie jej warunków pracy miała charakter dyskryminacyjny. Po oddaleniu tego powództwa zarówno w pierwszej instancji, jak i w postępowaniu apelacyjnym, G.L. wniosła skargę kasacyjną do sądu odsyłającego.
Sąd ten, powołując się na zasady wynikające z wyroku Coleman (
2
), postanowił zwrócić się do Trybunału z pytaniem, czy pracownik, który sam nie ma niepełnosprawności, może powołać się przed sądem na przewidzianą w dyrektywie 2000/78 ochronę przed wszelką dyskryminacją pośrednią ze względu na niepełnosprawność z uwagi na pomoc, jakiej udziela swojemu dziecku z niepełnosprawnością. W przypadku odpowiedzi twierdzącej sąd odsyłający zmierza ponadto do ustalenia, czy pracodawca takiej osoby jest zobowiązany do wprowadzenia w stosunku do niej racjonalnych usprawnień w rozumieniu dyrektywy 2000/78 w celu wyeliminowania wszelkich przejawów takiej dyskryminacji.
Ocena Trybunału
W pierwszej kolejności Trybunał uznał, w szczególności w świetle wyroku Coleman, że przewidziany w dyrektywie 2000/78 zakaz dyskryminacji obejmuje również przejawy dyskryminacji pośredniej ze względu na niepełnosprawność „opartej na więzi”. Zakaz ten ma wobec tego zastosowanie do pracownika, który choć sam nie ma niepełnosprawności, to doświadcza takiej dyskryminacji uwagi na pomoc, jakiej udziela swojemu dziecku z niepełnosprawnością i która pozwala temu dziecku otrzymać niezbędną opiekę stosowną do jego stanu.
Trybunał oparł swą analizę również na ustaleniu, że w dziedzinie zatrudnienia i pracy celem dyrektywy 2000/78 jest walka z wszelkimi formami dyskryminacji ze względu na niepełnosprawność. Zasada równego traktowania, do której odnosi się ta dyrektywa, stosuje się bowiem nie do określonej kategorii osób, lecz w zależności od przyczyn, o których mowa w art. 1 dyrektywy.
Ponadto zgodnie z motywem 12 i art. 2 ust. 1 wspomnianej dyrektywy „jakiekolwiek formy bezpośredniej lub pośredniej dyskryminacji” ze względu na niepełnosprawność powinny być zakazane, przy czym brzmienie art. 13 WE, stanowiącego podstawę prawną dyrektywy 2000/78, przyznaje Unii, podobnie jak art. 19 TFUE, który zastąpił tamten artykuł, kompetencję do podejmowania środków niezbędnych w celu zwalczania wszelkiej dyskryminacji między innymi ze względu na niepełnosprawność.
Ponadto dyrektywę 2000/78 należy interpretować w świetle art. 21, 24 i 26 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej (zwanej dalej „Kartą”). Tymczasem ogólna zasada niedyskryminacji ustanowiona w art. 21 ust. 1 Karty dotyczy również dyskryminacji pośredniej ze względu na niepełnosprawność „opartej na więzi”. Zasada ta zakazuje bowiem „wszelkich form dyskryminacji” między innymi ze względu na niepełnosprawność, zapewniając w ten sposób szerokie stosowanie tej podstawowej gwarancji.
Dodatkowo art. 21 ust. 1 Karty ustanawia co najmniej te same gwarancje co gwarancje przewidziane w art. 14 europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (
3
), które zgodnie z art. 52 ust. 3 Karty należy przyjąć jako minimalny próg ochrony.
Ponadto zgodnie z postanowieniami konwencji ONZ (
4
), które, podobnie jak postanowienia Karty, mogą stanowić wskazówkę przy dokonywaniu wykładni dyrektywy 2000/78, państwa-strony tej konwencji zakazują „jakiejkolwiek” dyskryminacji ze względu na niepełnosprawność. Państwa te gwarantują osobom z niepełnosprawnością jednakową dla wszystkich i skuteczną ochronę prawną przed „dyskryminacją z jakichkolwiek względów” oraz podejmują wszelkie niezbędne środki w celu zapewnienia pełnego korzystania przez dzieci z niepełnosprawnością ze wszystkich praw człowieka i podstawowych wolności, na zasadzie równości z innymi dziećmi, z uwzględnieniem najlepszego interesu dziecka z niepełnosprawnością, we wszystkich działaniach dotyczących takich dzieci.
W drugiej kolejności Trybunał zbadał, czy w celu zagwarantowania poszanowania zasady równego traktowania pracowników i zakazu dyskryminacji pośredniej, o którym mowa w art. 2 ust. 2 lit. b) dyrektywy 2000/78, po stronie pracodawcy istnieje obowiązek wprowadzenia racjonalnych usprawnień w rozumieniu art. 5 tej dyrektywy w odniesieniu do pracownika, takiego jak w niniejszej sprawie, który choć sam nie ma niepełnosprawności, udziela pomocy swojemu dziecku z niepełnosprawnością, pozwalającą mu otrzymać niezbędną opiekę stosowną do jego stanu.
Aby wykładnia art. 5 dyrektywy 2000/78 była zgodna z Kartą, Trybunał przypomniał, iż art. 24 i 26 Karty przewidują w szczególności, po pierwsze, że dzieci mają prawo do ochrony i opieki, jaka jest konieczna dla ich dobra, oraz, po drugie, że Unia uznaje i szanuje prawo osób niepełnosprawnych do korzystania ze środków mających zapewnić im samodzielność, integrację społeczną i zawodową oraz udział w życiu społeczności.
Ponadto racjonalne usprawnienia, o których mowa w art. 2 konwencji ONZ, nie ograniczają się do potrzeb osób z niepełnosprawnością w miejscu pracy, lecz w stosownym wypadku powinny zostać przyznane pracownikowi, który udziela takiej osobie pomocy pozwalającej jej otrzymać niezbędną opiekę stosowną do jej stanu. Ponadto z art. 7 ust. 1 konwencji ONZ wynika, że pracownik musi być w stanie zapewnić dziecku z niepełnosprawnością pomoc, jakiej to dziecko potrzebuje, co nakłada na pracodawcę obowiązek dostosowania warunków pracy tego pracownika.
Trybunał stwierdził, że w braku takiego obowiązku zakaz dyskryminacji pośredniej „opartej na więzi” zostałby w znacznym stopniu pozbawiony skuteczności (effet utile).
W związku z tym pracodawca jest zobowiązany do wprowadzenia racjonalnych usprawnień w rozumieniu art. 5 dyrektywy 2000/78 w odniesieniu do pracownika, który choć sam nie ma niepełnosprawności, udziela swojemu dziecku z niepełnosprawnością pomocy pozwalającej temu dziecku otrzymać niezbędną opiekę stosowną do jego stanu, pod warunkiem że wprowadzenie takich usprawnień nie nakłada na pracodawcę nieproporcjonalnie wysokich obciążeń. Co się tyczy rodzajów racjonalnych usprawnień wymaganych od pracodawcy takiego opiekuna osoby z niepełnosprawnością, Trybunał uściślił, że zmniejszenie wymiaru czasu pracy lub, w pewnych okolicznościach, przeniesienie na inne stanowisko, może stanowić jeden ze środków usprawniających, o których mowa w art. 5 dyrektywy 2000/78. Aby ustalić, czy przyjęcie takich środków nie wiąże się powstaniem po stronie pracodawcy nieproporcjonalnie wysokiego obciążenia, należy uwzględnić w szczególności związane z tym koszty finansowe, rozmiar i zasoby finansowe danej organizacji lub danego przedsiębiorstwa oraz możliwość pozyskania środków publicznych lub jakiejkolwiek innej pomocy.
(
i
)	Niniejszej sprawie została nadana fikcyjna nazwa. Nie odpowiada ona rzeczywistej nazwie ani rzeczywistemu nazwisku żadnej ze stron postępowania.
(
1
)	Dyrektywa Rady 2000/78/WE z dnia 27 listopada 2000 r. ustanawiająca ogólne warunki ramowe równego traktowania w zakresie zatrudnienia i pracy (Dz.U. 2000, L 303, s. 16).
(
2
)	Wyrok z dnia 17 lipca 2008 r., Coleman (C‑303/06, EU:C:2008:415) (zwany dalej „wyrokiem Coleman”). W tym wyroku Trybunał orzekł w szczególności, że wykładni dyrektywy 2000/78, a w szczególności jej art. 1 oraz art. 2 ust. 1 i art. 2 ust. 2 lit. a), należy dokonywać w ten sposób, iż zakaz dyskryminacji bezpośredniej, jaki przewidują, nie ogranicza się tylko do osób, które same są niepełnosprawne (pkt 56 i pkt 1 sentencji).
(
3
)	Konwencja podpisana w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 r.
(
4
)	Konwencja Narodów Zjednoczonych o prawach osób niepełnosprawnych, sporządzona w Nowym Jorku w dniu 13 grudnia 2006 r., która weszła w życie w dniu 3 maja 2008 r. (zwana dalej „konwencją ONZ”).