62019CC0930
CONCLUSIE VAN ADVOCAAT-GENERAAL
M. SZPUNAR
van 22 maart 2021 (
1
)
Zaak C‑930/19
X
tegen
Belgische Staat
[verzoek van de Raad voor Vreemdelingenbetwistingen (België) om een prejudiciële beslissing]
„Prejudiciële verwijzing – Burgerschap van de Unie – Recht van vrij verkeer en vrij verblijf op het grondgebied van de lidstaten – Richtlijn 2004/38/EG – Artikel 13, lid 2 – Verblijfsrecht van familieleden van een Unieburger – Huwelijk tussen een Unieburger en een derdelander – Behoud van het verblijfsrecht van een derdelander die slachtoffer van huiselijk geweld is in geval van beëindiging van het huwelijk – Verplichting om het bestaan van toereikende bestaansmiddelen aan te tonen – Ontbreken van een dergelijke verplichting in richtlijn 2003/86/EG – Geldigheid – Handvest van de grondrechten van de Europese Unie – Artikelen 20 en 21 – Gelijke behandeling – Discriminatie op grond van de nationaliteit van de gezinshereniger”
Inhoud
I. Inleiding
II. Toepasselijke bepalingen
A. Unierecht
1. Handvest
2. Richtlijn 2004/38
3. Richtlijn 2003/86
B. Belgisch recht
III. Feiten van het hoofdgeding, prejudiciële vraag en procedure bij het Hof
IV. Analyse
A. Bevoegdheid van het Hof
B. Toepasselijkheid van artikel 13, lid 2, eerste alinea, onder c), van richtlijn 2004/38
1. Noodzaak tot analyse van de toepasselijkheid van artikel 13, lid 2, eerste alinea, onder c), van richtlijn 2004/38
2. Draagwijdte van de rechtspraak van het Hof inzake artikel 13, lid 2, eerste alinea, onder a) en c), van richtlijn 2004/38
a) Arrest Singh e.a.
1) Analyse van de redenering in het arrest Singh e.a.
i) Begrip „vertrek van de Unieburger uit het gastland”: ongeschiktheid van de gecombineerde uitlegging van de artikelen 12 en 13 van richtlijn 2004/38
ii) Verlies van het afgeleide verblijfsrecht van de echtgenoot-derdelander als gevolg van het „vertrek” van de Unieburger uit het gastland in de zin van artikel 12 van richtlijn 2004/38
2) Beperking van de draagwijdte van het arrest Singh e.a.
b) Arrest NA
1) Arrest NA: voortbouwend op de uit het arrest Singh e.a. voortvloeiende logica
2) Noodzaak van de actualisering van het arrest NA
i) Bewoordingen van artikel 13, lid 2, eerste alinea, onder c), van richtlijn 2004/38
ii) Doel, context en ontstaansgeschiedenis van artikel 13, lid 2, eerste alinea, onder c), van richtlijn 2004/38
3. Tussenconclusie met betrekking tot de toepasselijkheid van richtlijn 2004/38
4. Recente ontwikkelingen in de regelgeving van de Unie en van de lidstaten op het gebied van de bescherming van slachtoffers van huiselijk geweld: in aanmerking te nemen rechtsontwikkelingen
C. Prejudiciële vraag
1. Non-discriminatiebeginsel en artikel 21 van het Handvest
2. Beginsel van gelijke behandeling en artikel 20 van het Handvest
a) Vergelijkbaarheid van de situatie van een derdelander die gehuwd is met een Unieburger in het kader van richtlijn 2004/38 met de situatie van een derdelander die gehuwd is met een andere derdelander in het kader van richtlijn 2003/86
1) Burgerschap van de Unie en gemeenschappelijk beleid inzake het immigratierecht: twee verschillende gebieden met onderscheiden beginselen en doelstellingen
2) Richtlijnen 2003/86 en 2004/38: twee van elkaar verschillende regelingen die op onderscheiden doelstellingen zijn gebaseerd
i) Bij richtlijn 2003/86 vastgestelde regeling
ii) Bij richtlijn 2004/38 vastgestelde regeling
b) Tussenconclusie
V. Conclusie
I. Inleiding
1.
Het onderhavige verzoek om een prejudiciële beslissing betreft de geldigheid van artikel 13, lid 2, van richtlijn 2004/38/EG (
2
) in het licht van de artikelen 20 en 21 van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie (hierna: „Handvest”) (
3
).
2.
Dit verzoek is ingediend in het kader van een geding tussen verzoeker in het hoofdgeding, een derdelander die tijdens zijn huwelijk het slachtoffer is geweest van huiselijk geweld door een Unieburger van wie hij is gescheiden, en de Belgische Staat over het behoud van zijn verblijfsrecht in die lidstaat.
3.
Meer in het bijzonder wenst de verwijzende rechter te vernemen of artikel 13, lid 2, van richtlijn 2004/38 ongeldig is omdat deze bepaling in geval van scheiding, ontbinding of nietigverklaring van het huwelijk of beëindiging van een geregistreerd partnerschap het behoud van het verblijfsrecht van de met een Unieburger gehuwde derdelander die het slachtoffer is geweest van huiselijk geweld afhankelijk stelt van met name de voorwaarde dat hij over toereikende bestaansmiddelen beschikt, terwijl artikel 15, lid 3, van richtlijn 2003/86/EG (
4
) in geval van echtscheiding of scheiding geen dergelijke voorwaarde stelt voor het behoud van het verblijfsrecht van een derdelander die het recht op gezinshereniging heeft genoten.
4.
Door het Hof in de gelegenheid te stellen uitspraak te doen over de geldigheid van artikel 13, lid 2, van richtlijn 2004/38, biedt de onderhavige zaak het Hof de mogelijkheid om de draagwijdte van de arresten Singh e.a. (
5
) en NA (
6
) te preciseren in de context van de recente ontwikkelingen in de Unie- en nationale regelgeving op het gebied van de bescherming van slachtoffers van huiselijk geweld.
II. Toepasselijke bepalingen
A. Unierecht
1.
Handvest
5.
Artikel 20 van het Handvest, „Gelijkheid voor de wet”, bepaalt dat „[e]enieder [...] gelijk [is] voor de wet”.
6.
Artikel 21 van het Handvest, „Non-discriminatie”, bepaalt in de leden 1 en 2:
„1.   Iedere discriminatie, met name op grond van geslacht, ras, kleur, etnische of sociale afkomst, genetische kenmerken, taal, godsdienst of overtuiging, politieke of andere denkbeelden, het behoren tot een nationale minderheid, vermogen, geboorte, een handicap, leeftijd of seksuele gerichtheid, is verboden.
2.   Binnen de werkingssfeer van de Verdragen en onverminderd de bijzondere bepalingen ervan, is iedere discriminatie op grond van nationaliteit verboden.”
2.
Richtlijn 2004/38
7.
Artikel 13 van richtlijn 2004/38, met als opschrift „Behoud van het verblijfsrecht van familieleden in geval van scheiding, ontbinding of nietigverklaring van het huwelijk of van beëindiging van het geregistreerd partnerschap”, bepaalt in lid 2:
„Onverminderd het bepaalde in de tweede alinea, leiden scheiding, ontbinding of nietigverklaring van het huwelijk of beëindiging van geregistreerd partnerschap als bedoeld in artikel 2, punt 2, onder b), niet tot verlies van het verblijfsrecht van de familieleden die niet de nationaliteit van een lidstaat bezitten:
a)
indien het huwelijk of het geregistreerd partnerschap als bedoeld in artikel 2, punt 2, onder b), bij de aanvang van de gerechtelijke procedure tot scheiding, ontbinding of nietigverklaring van het huwelijk of bij de beëindiging van het geregistreerd partnerschap als bedoeld in artikel 2, punt 2, onder b), ten minste drie jaar heeft geduurd, waarvan één jaar in het gastland, of
[...]
c)
indien bijzonder schrijnende situaties zulks rechtvaardigen, bijvoorbeeld wanneer een familielid tijdens het huwelijk of het geregistreerd partnerschap het slachtoffer is geweest van huiselijk geweld, [...]
[...]
Alvorens het duurzame verblijfsrecht te verwerven, blijft hun recht van verblijf onderworpen aan de voorwaarde dat is aangetoond dat zij werknemer of zelfstandige zijn, of voor zichzelf en hun familieleden over toereikende bestaansmiddelen beschikken om te voorkomen dat zij tijdens hun verblijf ten laste komen van de socialebijstandsregeling van het gastland, dat zij een ziektekostenverzekering voor alle risico’s in het gastland hebben afgesloten, of dat zij lid zijn van de reeds in het gastland gevormde familie van een persoon die aan deze voorwaarden voldoet. De ‚toereikende bestaansmiddelen’ zijn omschreven in artikel 8, lid 4.
Deze familieleden behouden hun verblijfsrecht op uitsluitend persoonlijke basis.”
3.
Richtlijn 2003/86
8.
Artikel 15, leden 3 en 4, van richtlijn 2003/86 luidt:
„3.   In geval van weduwnaar- of weduwschap, echtscheiding, scheiding, of van overlijden van eerstegraads bloedverwanten in rechtstreekse opgaande of neergaande lijn, kan, indien zulks vereist is op aanvraag, een autonome verblijfstitel worden verleend aan personen die uit hoofde van gezinshereniging zijn toegelaten. De lidstaten stellen bepalingen vast om te waarborgen dat in geval van buitengewoon moeilijke omstandigheden een autonome verblijfstitel wordt verleend.
4.   De voorwaarden betreffende de verlening en de geldigheidsduur van de autonome verblijfstitel worden in het nationale recht vastgesteld.”
B. Belgisch recht
9.
Uit de verwijzingsbeslissing blijkt dat artikel 13, lid 2, van richtlijn 2004/38 in Belgisch recht is omgezet bij artikel 42 quater van de wet betreffende de toegang tot het grondgebied, het verblijf, de vestiging en de verwijdering van vreemdelingen van 15 december 1980 (
7
) (hierna: „wet van 15 december 1980”).
10.
Artikel 42 quater, § 1, eerste alinea, 4°, en derde alinea, van de wet van 15 december 1980, in de op de feiten van het hoofdgeding toepasselijke versie, bepaalt:
„§ 1.   In de volgende gevallen kan er door de minister of zijn gemachtigde binnen vijf jaar na de erkenning van hun recht op verblijf een einde gesteld worden aan het verblijfsrecht van de familieleden van een burger van de Unie die zelf geen burger van de Unie zijn en die verblijven in de hoedanigheid van familielid van de burger van de Unie:
[...]
4o het huwelijk met de burger van de Unie die zij begeleid of vervoegd hebben, wordt ontbonden, het geregistreerd partnerschap [...] wordt beëindigd, of er is geen gezamenlijke vestiging meer;
[...]
Bij de beslissing om een einde te stellen aan het verblijf houdt de minister of zijn gemachtigde rekening met de duur van het verblijf van de betrokkene in het Rijk, diens leeftijd, gezondheidstoestand, gezins- en economische situatie, sociale en culturele integratie in het Rijk en de mate waarin hij bindingen heeft met zijn land van oorsprong.” (
8
)
11.
Artikel 42 quater, § 4, eerste alinea, 4°, en tweede alinea, van deze wet bepaalt:
„§ 4.   Onder voorbehoud van het bepaalde in § 5 is het in § 1, eerste [alinea], 4°, bedoelde geval niet van toepassing:
4° [...] indien bijzonder schrijnende situaties dit rechtvaardigen, bijvoorbeeld indien het familielid aantoont tijdens het huwelijk of het geregistreerd partnerschap als bedoeld in artikel 40 bis, § 2, eerste [alinea], 1° of 2° het slachtoffer te zijn geweest van geweld in de familie alsook van geweld zoals bedoeld in de artikelen 375, 398 tot 400, 402, 403 of 405, van het Strafwetboek;
en voor zover betrokkenen aantonen werknemer of zelfstandige te zijn in België, of voor zichzelf en hun familieleden te beschikken over voldoende bestaansmiddelen, bedoeld in artikel 40, § 4, tweede [alinea], om te voorkomen dat zij tijdens hun verblijf ten laste vallen van het socialebijstandsstelsel van het Rijk en beschikken over een ziektekostenverzekering die alle risico’s in België dekt, of lid zijn van een in het Rijk gevormde familie van een persoon die aan deze voorwaarden voldoet.”
12.
Uit de verwijzingsbeslissing blijkt dat artikel 15, lid 3, van richtlijn 2003/86 in Belgisch recht is omgezet bij artikel 11, § 2, van de wet van 15 december 1980.
13.
Artikel 11, § 2, eerste alinea, 2°, en tweede, vierde en vijfde alinea, van de wet van 15 december 1980 bepaalt:
„§ 2.   De minister of zijn gemachtigde kan beslissen dat de vreemdeling die op grond van artikel 10 toegelaten werd tot een verblijf in het Rijk in een van de volgende gevallen niet meer het recht heeft om in het Rijk te verblijven:
[...]
2° de vreemdeling en de vreemdeling die vervoegd werd, onderhouden niet of niet meer een werkelijk huwelijks- of gezinsleven;
[...].
De op het punt [...] 2° [...] gebaseerde beslissing mag enkel getroffen worden gedurende de eerste vijf jaar na de afgifte van de verblijfstitel of, in de gevallen bedoeld in artikel 12 bis, §§ 3 of 4, na de afgifte van het document dat bewijst dat de aanvraag werd ingediend.
[...]
De minister of zijn gemachtigde kan, op basis van [de] eerste [alinea], [...] 2°, [...] geen einde maken aan het verblijf van de vreemdeling die aantoont het slachtoffer te zijn geweest tijdens het huwelijk of het partnerschap van een feit als bedoeld in de artikelen 375, 398 tot 400, 402, 403 of 405 van het Strafwetboek. [...]
Bij de beslissing om een einde te stellen aan het verblijf op basis van [de] eerste [alinea], [...] 2° [...], houdt de minister of zijn gemachtigde rekening met de aard en de hechtheid van de gezinsband van de betrokken persoon en met de duur van zijn verblijf in het Rijk, alsmede met het bestaan van familiebanden of culturele of sociale banden met zijn land van herkomst.”
III. Feiten van het hoofdgeding, prejudiciële vraag en procedure bij het Hof
14.
Op 26 september 2010 is verzoeker in het hoofdgeding, die de Algerijnse nationaliteit bezit, in Algiers (Algerije) in het huwelijk getreden met een Franse onderdaan. Op 22 februari 2012 heeft hij zich met een visum voor kort verblijf naar België begeven om zich bij zijn in die lidstaat wonende echtgenote te voegen.
15.
Op 20 april 2012 is de echtgenote van verzoeker in het hoofdgeding bevallen van hun eerste kind, dat de Franse nationaliteit heeft.
16.
Op 7 mei 2013 heeft verzoeker in het hoofdgeding in zijn hoedanigheid van echtgenoot van een Franse onderdaan een aanvraag ingediend voor een verblijfskaart als familielid van een Unieburger. Deze kaart, geldig tot 3 december 2018, heeft hij op 13 december 2013 verkregen.
17.
In de loop van 2015, na bijna vijf jaar huwelijk en twee jaar samenwonen in België, was verzoeker in het hoofdgeding, die het slachtoffer is geweest van huiselijk geweld door zijn echtgenote, gedwongen de echtelijke woning te verlaten. In eerste instantie kon hij in een opvangcentrum terecht en vervolgens is hij op 22 mei 2015 in een woning te Doornik (België) gaan wonen. Op 2 maart 2015 heeft verzoeker in het hoofdgeding een klacht ingediend wegens huiselijk geweld.
18.
Naar aanleiding van een verslag van samenwoonst van 30 oktober 2015, waarin werd geconcludeerd dat verzoeker in het hoofdgeding en zijn echtgenote niet samenwonen aangezien deze laatste met hun dochter sinds 10 september 2015 in Frankrijk woont, heeft de Belgische regering bij beslissing van 2 maart 2016 het verblijfsrecht voor meer dan drie maanden van verzoeker in het hoofdgeding beëindigd, met het bevel om het grondgebied te verlaten. Deze beslissing is echter bij arrest van 16 september 2016 van de Raad voor Vreemdelingenbetwistingen (België) nietig verklaard.
19.
Bij brief van 10 maart 2017 heeft verwerende partij in het hoofdgeding verzoeker in het hoofdgeding om aanvullende informatie verzocht, met name het bewijs dat hij over toereikende bestaansmiddelen beschikt en een ziektekostenverzekering heeft afgesloten. Op 2 mei 2017 heeft verzoeker in het hoofdgeding verwerende partij in het hoofdgeding ervan in kennis gesteld dat hij het slachtoffer was geweest van huiselijk geweld door zijn echtgenote, en verzocht om behoud van zijn verblijfsrecht krachtens artikel 42 quater, § 4, eerste alinea, punten 1, 3 en 4, van de wet van 15 december 1980.
20.
Bij beslissing van 14 december 2017 heeft verwerende partij het verblijfsrecht van verzoeker in het hoofdgeding – zonder bevel om het grondgebied te verlaten – beëindigd op grond dat hij met name niet had aangetoond dat hij over eigen bestaansmiddelen beschikte. Op 26 januari 2018 heeft verzoeker in het hoofdgeding beroep tegen deze beslissing ingesteld bij de Raad voor Vreemdelingenbetwistingen.
21.
De verwijzende rechter merkt op dat artikel 42 quater, § 4, van de wet van 15 december 1980, waarbij artikel 13, lid 2, van richtlijn 2004/38 in Belgisch recht is omgezet, bepaalt dat in geval van echtscheiding of beëindiging van de gezamenlijke vestiging van de echtgenoten voor het behoud van het verblijfsrecht van een derdelander die tijdens het huwelijk het slachtoffer is geweest van huiselijk geweld door zijn echtgenote-Unieburger voldaan moet zijn aan bepaalde voorwaarden, met name dat deze derdelander over voldoende bestaansmiddelen en een ziektekostenverzekering beschikt. De verwijzende rechter wijst er ook op dat artikel 11, § 2, van de wet van 15 december 1980, waarbij artikel 15, lid 3, van richtlijn 2003/86 in Belgisch recht is omgezet, in dezelfde omstandigheden de verlening van een zelfstandig verblijfsrecht aan de echtgenoot-derdelander die het recht op gezinshereniging met een legaal in België verblijvende derdelander heeft genoten, afhankelijk stelt van het enkele bewijs van het bestaan van huiselijk geweld.
22.
De verwijzende rechter merkt op dat derdelanders die het slachtoffer zijn geweest van huiselijk geweld door hun echtgenote verschillend worden behandeld naargelang zij gezinshereniging met een Unieburger dan wel met een derdelander hebben genoten, en dat een dergelijk verschil in behandeling zijn oorsprong vindt in de bepalingen van de richtlijnen 2004/38 en 2003/86.
23.
In die omstandigheden heeft de Raad voor Vreemdelingenbetwistingen bij arrest van 13 december 2019, ingekomen ter griffie van het Hof op 20 december 2019, de behandeling van de zaak geschorst en het Hof verzocht om een prejudiciële beslissing over de volgende vraag:
„Levert artikel 13, lid 2, van [richtlijn 2004/38] schending op van de artikelen 20 en 21 van het [Handvest], voor zover daarin is bepaald dat scheiding, ontbinding of nietigverklaring van het huwelijk of beëindiging van geregistreerd partnerschap niet leiden tot verlies van het verblijfsrecht van de familieleden van een Unieburger die niet de nationaliteit van een lidstaat bezitten, met name indien bijzonder schrijnende situaties zulks rechtvaardigen, bijvoorbeeld wanneer een familielid tijdens het huwelijk of het geregistreerd partnerschap slachtoffer is geweest van huiselijk geweld, maar alleen op voorwaarde dat de betrokkenen aantonen dat zij werknemer of zelfstandige zijn, of voor zichzelf en hun familieleden over toereikende bestaansmiddelen beschikken om te voorkomen dat zij tijdens hun verblijf ten laste komen van de socialebijstandsregeling van het gastland, dat zij een ziektekostenverzekering voor alle risico’s in het gastland hebben afgesloten, of dat zij lid zijn van de reeds in het gastland gevormde familie van een persoon die aan deze voorwaarden voldoet, terwijl artikel 15, lid 3, van [richtlijn 2003/86], dat in diezelfde mogelijkheid van behoud van het verblijfsrecht voorziet, daarvoor die voorwaarde niet oplegt?”
24.
Schriftelijke opmerkingen zijn ingediend door verzoeker in het hoofdgeding, de Belgische regering, het Europees Parlement, de Raad van de Europese Unie en de Europese Commissie.
25.
Ter terechtzitting van 7 december 2020 zijn mondelinge opmerkingen bij het Hof ingediend namens verzoeker in het hoofdgeding, de Belgische regering, het Parlement, de Raad en de Commissie.
IV. Analyse
26.
Hieronder zal ik, gelet op het door de Belgische regering in dit verband aangevoerde argument, eerst onderzoeken of het Hof bevoegd is om de prejudiciële vraag te beantwoorden (deel A). Aangezien dit mijns inziens het geval is, zal ik vervolgens de toepasselijkheid van artikel 13, lid 2, van richtlijn 2004/38 onderzoeken om elke twijfel over de ontvankelijkheid van de prejudiciële vraag in het onderhavige geval weg te nemen (deel B). Ten slotte zal ik de geldigheid van deze bepaling onderzoeken (deel C).
A. Bevoegdheid van het Hof
27.
De Belgische regering betoogt in haar schriftelijke opmerkingen dat het Hof niet bevoegd is om de vraag van de verwijzende rechter te beantwoorden. In de eerste plaats heeft de verwijzende rechter niet in het licht van een Unierechtelijke regel, maar in het licht van een nationale regel die de Belgische wetgever heeft vastgesteld in het kader van de hem bij artikel 15, leden 2 en 3, van richtlijn 2003/86 verleende bevoegdheid, twijfels over de geldigheid van artikel 13, lid 2, van richtlijn 2004/38. In de tweede plaats doet de niet-naleving van de bij artikel 13, lid 2, van richtlijn 2004/38 vastgestelde voorwaarden afbreuk aan de regels inzake de verdeling van de bevoegdheden tussen de Unie en de lidstaten. In de derde plaats tot slot kunnen de bepalingen van het Handvest geen afbreuk doen aan de bevoegdheden van de lidstaten, zoals die betreffende de voorwaarden voor verblijf van derdelanders die geen familielid van een Unieburger zijn.
28.
In dit verband wil ik in herinnering roepen dat artikel 19, lid 3, onder b), VEU en artikel 267, eerste alinea, onder b), VWEU bepalen dat het Hof bevoegd is om, zonder enige uitzondering, bij wijze van prejudiciële beslissing uitspraak te doen over de uitlegging van het Unierecht en de geldigheid van handelingen die zijn vastgesteld door de instellingen van de Unie. (
9
) Deze handelingen moeten volledig verenigbaar zijn met de bepalingen van de Verdragen, de daaruit voortvloeiende constitutionele beginselen en de bepalingen van het Handvest. (
10
)
29.
In casu is de verwijzende rechter van oordeel dat de Uniewetgever in artikel 13, lid 2, van richtlijn 2004/38 en artikel 15, lid 3, van richtlijn 2003/86 – met name in (echt)scheidingssituaties – de voorwaarden voor het behoud van het verblijfsrecht van een derdelander die het slachtoffer is geweest van gewelddaden van zijn echtgenote, op verschillende wijze heeft geregeld naargelang deze laatste een Unieburger dan wel een derdelander is. De verwijzende rechter is van oordeel dat de Uniewetgever daarmee een verschil in behandeling op grond van de nationaliteit van de gezinsherenigende echtgenoot heeft ingevoerd en aldus de artikelen 20 en 21 van het Handvest heeft geschonden. Deze rechter is van oordeel dat de regeling van artikel 13, lid 2, van richtlijn 2004/38 voor derdelanders die gehuwd zijn met een Unieburger ongunstiger is dan die van artikel 15, lid 3, van richtlijn 2003/86 voor derdelanders die gehuwd zijn met een andere derdelander, en verzoekt het Hof de geldigheid van artikel 13, lid 2, van richtlijn 2004/38 te toetsen aan de artikelen 20 en 21 van het Handvest.
30.
In deze omstandigheden ben ik van mening dat de bezwaren van de Belgische regering met betrekking tot de bevoegdheid van het Hof moeten worden afgewezen.
B. Toepasselijkheid van artikel 13, lid 2, eerste alinea, onder c), van richtlijn 2004/38
31.
Met zijn prejudiciële vraag verzoekt de verwijzende rechter het Hof zich uit te spreken over de geldigheid van artikel 13, lid 2, eerste alinea, onder c), van richtlijn 2004/38.
32.
Ik merk om te beginnen op dat alvorens de geldigheid van deze bepaling te onderzoeken, moet worden nagegaan of deze vraag ontvankelijk is. Daartoe moet worden onderzocht of artikel 13, lid 2, eerste alinea, onder c), van die richtlijn in de onderhavige zaak van toepassing is.
33.
De Commissie betwijfelt namelijk of artikel 13, lid 2, eerste alinea, onder c), van richtlijn 2004/38 van toepassing is op een situatie als die welke in het hoofdgeding aan de orde is. Haar twijfels berusten op het feit dat de verwijzende rechter geen enkele aanwijzing geeft over de scheiding of de ontbinding of nietigverklaring van het huwelijk van verzoeker in het hoofdgeding. In dit verband merk ik op dat uit het arrest NA (
11
) volgt dat de toepassing van artikel 13, lid 2, van die richtlijn onderstelt dat de scheiding, ontbinding of nietigverklaring van het huwelijk tussen de betrokken derdelander en de betrokken Unieburger is uitgesproken, of dat daartoe op zijn minst een procedure is ingeleid voordat de Unieburger het gastland verlaat.
34.
Partijen in het hoofdgeding en de andere interveniënten betwisten daarentegen niet dat deze bepaling van toepassing is. Hetzelfde geldt voor de verwijzende rechter die zijn betoog in het kader van zijn prejudiciële vraag heeft gebaseerd op de toepasselijkheid van die bepaling.
35.
Ik zal deze vraag onderzoeken teneinde elke mogelijke twijfel weg te nemen met betrekking tot het feit dat de toetsing van de geldigheid van die bepaling mogelijk geen verband houdt met een reëel geschil of met het voorwerp van het hoofdgeding. (
12
) Alvorens over te gaan tot het onderzoek van de prejudiciële vraag zal ik dus nagaan of artikel 13, lid 2, eerste alinea, onder c), van richtlijn 2004/38 van toepassing is op een persoon die zich in een situatie als die van verzoeker in het hoofdgeding bevindt.
1.
Noodzaak tot analyse van de toepasselijkheid van artikel 13, lid 2, eerste alinea, onder c), van richtlijn 2004/38
36.
Wat de toepassingsvoorwaarden van artikel 13, lid 2, van richtlijn 2004/38 betreft, breng ik in herinnering dat het Hof in het arrest NA (
13
) heeft geoordeeld „dat voor toepassing van deze bepaling, waaronder begrepen het aan artikel 13, lid 2, eerste alinea, onder c), van richtlijn 2004/38 ontleende recht, vereist is dat de belanghebbenden zijn gescheiden”. In dit verband heeft het Hof geoordeeld dat wanneer een derdelander tijdens het huwelijk het slachtoffer is geweest van huiselijk geweld dat is gepleegd door een Unieburger van wie hij is gescheiden, deze Unieburger overeenkomstig artikel 7, lid 1, van richtlijn 2004/38 tot de datum van de aanvang van de gerechtelijke procedure tot scheiding in de gastlidstaat dient te verblijven, opdat de derdelander zich op artikel 13, lid 2, eerste alinea, onder c), van deze richtlijn kan beroepen. (
14
)
37.
De doorslaggevende factor in het hoofdgeding is dus de datum van de aanvang van de echtscheidingsprocedure. In dit verband heeft de verwijzende rechter in antwoord op een verzoek om inlichtingen van het Hof aangegeven dat het echtscheidingsverzoek op 5 juli 2018 is ingediend en dat de echtscheiding op 24 juli 2018 is uitgesproken, met ingang van 2 oktober 2018. (
15
)
38.
Gelet op de uit het arrest NA (
16
) voortvloeiende rechtspraak zou artikel 13, lid 2, eerste alinea, onder c), van richtlijn 2004/38, dus niet op verzoeker in het hoofdgeding van toepassing zijn aangezien de echtscheidingsprocedure is aangevangen na de datum waarop de echtgenote van verzoeker in het hoofdgeding het Belgische grondgebied heeft verlaten. (
17
)
39.
Ik ben echter van mening dat die bepaling wel op verzoeker in het hoofdgeding van toepassing is.
40.
Hieronder zal ik uitleggen waarom ik ervan overtuigd ben dat de in het hoofdgeding aan de orde zijnde bepaling van toepassing is op het onderhavige geval en waarom een diepgaande analyse van de draagwijdte van de uit het arrest NA (
18
) voortvloeiende rechtspraak noodzakelijk is. Voorts kan aan de hand van deze analyse de betekenis van die bepaling worden vastgesteld alvorens de geldigheid ervan te onderzoeken. Uit de rechtspraak van het Hof blijkt dat volgens een algemeen uitleggingsbeginsel een handeling van de Unie immers zoveel mogelijk aldus moet worden uitgelegd dat de geldigheid ervan niet wordt aangetast en het gehele primaire recht in acht wordt genomen. (
19
)
41.
Ik zal dus beginnen met het onderzoek van de draagwijdte van de rechtspraak van het Hof inzake artikel 13, lid 2, van richtlijn 2004/38. Rekening houdend met dit onderzoek zal ik vervolgens een uitlegging van artikel 13, lid 2, eerste alinea, onder c), van deze richtlijn voorstellen die niet alleen strookt met de bewoordingen, de context, het doel en de ontstaansgeschiedenis van deze bepaling, maar het ook mogelijk maakt om de algehele samenhang van het rechtsstelsel van de Unie en haar beleid inzake de bescherming van slachtoffers van huiselijk geweld te behouden.
2.
Draagwijdte van de rechtspraak van het Hof inzake artikel 13, lid 2, eerste alinea, onder a) en c), van richtlijn 2004/38
42.
Ofschoon het arrest NA (
20
) het enige arrest is waarin het Hof artikel 13, lid 2, eerste alinea, onder c), van richtlijn 2004/38 heeft uitgelegd, volgt het niettemin de logica van het arrest Singh e.a. (
21
). Mijn analyse zal dus betrekking hebben op deze twee arresten.
a)
Arrest Singh e.a.
43.
De zaak die aanleiding heeft gegeven tot het arrest Singh e.a. (
22
) betrof drie derdelanders die na hun huwelijk met Unieburgers die in Ierland woonden en werkten, in die lidstaat een verblijfsrecht hadden verworven op grond van artikel 7, lid 2, van richtlijn 2004/38, als echtgenoten die de Unieburger begeleiden of zich in het gastland bij hem voegen. In de drie gevallen was de echtscheidingsprocedure ingeleid nadat de echtgenotes van de derdelanders het Ierse grondgebied hadden verlaten.
44.
Met zijn eerste prejudiciële vraag wenste de verwijzende rechter in die zaak met name te vernemen of het verblijfsrecht in Ierland van de drie echtgenoten-derdelanders kon worden gehandhaafd op grond van artikel 13, lid 2, eerste alinea, onder a), van richtlijn 2004/38. Het Hof heeft deze vraag als volgt geherformuleerd: „Met zijn eerste vraag wenst de verwijzende rechter in wezen te vernemen of artikel 13, lid 2, van richtlijn 2004/38 aldus moet worden uitgelegd dat een derdelander die gescheiden is van een burger van de Unie en wiens huwelijk bij de aanvang van de gerechtelijke procedure tot scheiding ten minste drie jaar heeft geduurd, waarvan één jaar in het gastland, zijn verblijfsrecht in die lidstaat op grond van die bepaling behoudt, wanneer de echtgenoot, die burger van de Unie is, uit die lidstaat is vertrokken voordat de echtscheiding is uitgesproken.” (
23
)
45.
Na in herinnering te hebben gebracht dat derdelanders die familieleden van een Unieburger zijn, het verblijfsrecht alleen kunnen inroepen in de lidstaat waar die burger woont en niet in een andere lidstaat (
24
), heeft het Hof verklaard dat indien de Unieburger de lidstaat waar zijn echtgenoot, die derdelander is, woont vóór de aanvang van de gerechtelijke procedure tot scheiding verlaat om zich in een andere lidstaat of in een derde land te vestigen, het afgeleide verblijfsrecht dat de derdelander krachtens artikel 7, lid 2, van richtlijn 2004/38 geniet, vervalt bij het vertrek van de Unieburger en het dus niet meer kan worden behouden op grond van artikel 13, lid 2, eerste alinea, onder a), van die richtlijn. (
25
) Volgens het Hof moet de Unieburger die de echtgenoot van een derdelander is, overeenkomstig artikel 7, lid 1, van richtlijn 2004/38 namelijk in het gastland verblijven tot op de datum van aanvang van de gerechtelijke procedure tot scheiding opdat die derdelander recht heeft op het behoud van zijn verblijfsrecht in die lidstaat op grond van artikel 13, lid 2, van die richtlijn. (
26
) Op basis van deze redenering heeft het Hof geoordeeld dat artikel 13, lid 2, van richtlijn 2004/38 aldus moet worden uitgelegd dat „een derdelander die gescheiden is van een burger van de Unie en wiens huwelijk bij de aanvang van de gerechtelijke procedure tot scheiding, ten minste drie jaar heeft geduurd, waarvan één jaar in het gastland, zijn verblijfsrecht in die lidstaat op grond van die bepaling niet behoudt, wanneer de echtgenoot, die burger van de Unie is, vóór de aanvang van de gerechtelijke procedure tot scheiding uit die lidstaat is vertrokken.” (
27
)
1) Analyse van de redenering in het arrest Singh e.a.
46.
Het antwoord op de eerste prejudiciële vraag in het arrest Singh e.a. lijkt mij op zijn minst betwistbaar (
28
), en wel om de volgende drie redenen.
47.
In de eerste plaats moet bij lezing van artikel 13, lid 2, eerste alinea, onder a), van richtlijn 2004/38 worden vastgesteld dat de Uniewetgever de toepassing van deze bepaling op grond waarvan echtgenoten die derdelanders zijn, hun verblijfsrecht kunnen behouden, niet afhankelijk heeft gesteld van de voorwaarde dat de Unieburger in het gastland verblijft tot op de datum van aanvang van de gerechtelijke procedure tot echtscheiding. Deze bepaling verwijst namelijk enkel naar de voorwaarde dat „het huwelijk of het geregistreerd partnerschap [...] bij de aanvang van de gerechtelijke procedure tot scheiding, ontbinding of nietigverklaring van het huwelijk of bij de beëindiging van het geregistreerd partnerschap [...] ten minste drie jaar heeft geduurd, waarvan één jaar in het gastland”. (
29
)
48.
In de tweede plaats is het van wezenlijk belang op te merken dat, ofschoon in de zaak die aanleiding heeft gegeven tot het arrest Singh e.a. de eerste prejudiciële vraag betrekking had op artikel 13, lid 2, eerste alinea, onder a), van richtlijn 2004/38, het Hof deze vraag heeft geherformuleerd met een verwijzing naar artikel 13, lid 2, van deze richtlijn. (
30
) Bijgevolg beperkt het door het Hof gegeven antwoord zich niet tot het geval bedoeld in artikel 13, lid 2, eerste alinea, onder a), van genoemde richtlijn, maar ziet het op alle in artikel 13, lid 2, van die richtlijn bedoelde gevallen. (
31
)
49.
Hieruit volgt dat het antwoord van het Hof op de aldus geherformuleerde vraag niet enkel is gebaseerd op de voorwaarden die de Uniewetgever voor de toepassing van artikel 13, lid 2, eerste alinea, onder a), van richtlijn 2004/38 heeft opgelegd, maar ook op een nieuwe voorwaarde. Met andere woorden, door te eisen dat de echtgenoot-Unieburger tot op de datum van aanvang van de gerechtelijke procedure tot scheiding in het gastland verblijft, heeft het Hof een bijkomende voorwaarde gesteld naast die van artikel 13, lid 2, eerste alinea, onder a), van deze richtlijn. Deze voorwaarde is dus via de rechtspraak toegevoegd bij de uitlegging van artikel 13, lid 2, van die richtlijn in zijn geheel (
32
).
50.
In de derde plaats begrijp ik weliswaar volledig de logica van de redenering van het Hof in het arrest Singh e.a. (
33
) en ben ik het in beginsel eens met zijn analyse in de punten 50 tot en met 57 van dat arrest, maar ben ik het oneens met de uit die analyse getrokken conclusie in punt 67 van dat arrest. Het Hof heeft namelijk eerst verklaard dat in omstandigheden als die welke in de hoofdgedingen aan de orde zijn, „met het vertrek van de burger van de Unie het verblijfsrecht van de in het gastland achterblijvende echtgenoot reeds vervallen [is]”. Vervolgens heeft het Hof gepreciseerd dat „[e]en later verzoek tot echtscheiding [...] niet tot gevolg [kan] hebben dat het verblijfsrecht herleeft, aangezien artikel 13 van richtlijn 2004/38 enkel spreekt van het ‚behoud’ van een bestaand verblijfsrecht”. (
34
)
51.
In dit stadium lijkt het mij nuttig erop te wijzen dat het Hof, door de lijn te volgen die advocaat-generaal Kokott heeft uitgezet, deze verklaring heeft gebaseerd op een „gecombineerde toepassing” van de artikelen 12 en 13 van richtlijn 2004/38. (
35
)
52.
Ik heb echter niet alleen twijfels over de geschiktheid van een dergelijke gecombineerde toepassing van deze twee artikelen (
36
), maar ook over de gevolgen van deze toepassing, namelijk ten eerste dat – in het kader van artikel 12 van richtlijn 2004/38 – het vertrek van de echtgenoot-Unieburger kan leiden tot het automatische verlies van het afgeleide verblijfsrecht van de echtgenoot-derdelander, en ten tweede dat – in het kader van artikel 13 van deze richtlijn – het vertrek van de echtgenoot-Unieburger tot gevolg kan hebben dat de echtgenoot-derdelander de door artikel 13, lid 2, van de richtlijn geboden bescherming verliest en dat deze bepaling wordt uitgehold en van haar nuttig effect wordt beroofd.
i) Begrip „vertrek van de Unieburger uit het gastland”: ongeschiktheid van de gecombineerde uitlegging van de artikelen 12 en 13 van richtlijn 2004/38
53.
Zoals ik in punt 51 van deze conclusie heb opgemerkt, is de verklaring van het Hof dat „met het vertrek van de burger van de Unie het verblijfsrecht van de in het gastland achterblijvende echtgenoot reeds [is] vervallen” (
37
), gegrond op de gecombineerde uitlegging van de artikelen 12 en 13 van richtlijn 2004/38. Ik ben evenwel van mening dat een dergelijke uitlegging niet passend is, en wel om de volgende redenen.
54.
In de eerste plaats herinner ik eraan dat de Uniewetgever in richtlijn 2004/38 twee duidelijk onderscheiden situaties heeft vastgesteld waarin het verblijfsrecht van de familieleden van een Unieburger behouden blijft, namelijk het in artikel 12 van deze richtlijn genoemde vertrek van een Unieburger uit het gastland (of zijn overlijden), en de in artikel 13 daarvan genoemde scheiding, ontbinding of nietigverklaring van het huwelijk of beëindiging van het geregistreerd partnerschap.
55.
Enerzijds houdt het vertrek in de zin van artikel 12 van richtlijn 2004/38 geen verband met scheiding, ontbinding of nietigverklaring van het huwelijk of met beëindiging van het geregistreerd partnerschap. Zoals de Commissie in antwoord op een vraag van het Hof ter terechtzitting heeft benadrukt, wordt het begrip „vertrek” in de zin van deze bepaling namelijk opgevat als een „eenvoudig vertrek”, dat wil zeggen een daadwerkelijk vertrek zonder voornemen om naar het gastland terug te keren en zonder dat dit vertrek is ingegeven door de bedoeling te scheiden, het huwelijk te doen nietig verklaren of te doen ontbinden, of een geregistreerd partnerschap te beëindigen.
56.
Anderzijds verwijst artikel 13 van richtlijn 2004/38 nergens naar het vertrek, maar uitsluitend naar scheiding, ontbinding of nietigverklaring van het huwelijk of beëindiging van een geregistreerd partnerschap. Wanneer de echtgenoot-Unieburger het gastland verlaat en in zijn of haar lidstaat van herkomst een scheidingsprocedure inleidt, is het vertrek dus noodzakelijkerwijs een vertrek met het oog op scheiding, ontbinding of nietigverklaring van het huwelijk of beëindiging van een geregistreerd partnerschap. (
38
) Daarbij komt dat, gesteld al dat in datzelfde geval de Unieburger met het minderjarige kind van de echtgenoten vertrekt zonder dat deze een overeenkomst ter zake hebben gesloten, de toepassing van artikel 12, lid 3, van richtlijn 2004/38 noodzakelijkerwijs onderstelt dat een rechter het definitieve gezag over het kind in het kader van scheiding of beëindiging van het partnerschap aan de derdelander heeft toegewezen, in welk geval sprake zou zijn van de situatie waarop artikel 13, lid 2, eerste alinea, onder b), van de richtlijn van toepassing is.
57.
Gelet op deze overwegingen kan het begrip „vertrek” in de zin van artikel 12 van richtlijn 2004/38 niet aldus worden uitgelegd dat het gelijkstaat met een vertrek met het oog op scheiding, ontbinding of nietigverklaring van het huwelijk of beëindiging van een geregistreerd partnerschap in het kader van artikel 13 van deze richtlijn, zodat dit begrip in de context van elk van deze artikelen anders moet worden uitgelegd, aangezien deze bepalingen verschillende doelstellingen nastreven.
58.
In de tweede plaats heeft de Commissie in antwoord op een vraag van het Hof ter terechtzitting terecht opgemerkt dat, gelet op het feit dat uit overweging 15 van richtlijn 2004/38 duidelijk blijkt dat artikel 13 beoogt dat „familieleden [...] rechtsbescherming [wordt] geboden in geval van [...] scheiding”, het gelijkstellen van een vertrek met het oog op scheiding met een daadwerkelijk vertrek zonder voornemen om naar het gastland terug te keren in de zin van artikel 12 van deze richtlijn zou betekenen dat de echtgenoot van de Unieburger de in artikel 13, lid 2, van de richtlijn neergelegde rechtsbescherming – bestaande in het behoud van het afgeleide verblijfsrecht – wordt ontzegd, hetgeen kennelijk strijdig zou zijn met het doel van laatstgenoemde bepaling. (
39
)
ii) Verlies van het afgeleide verblijfsrecht van de echtgenoot-derdelander als gevolg van het „vertrek” van de Unieburger uit het gastland in de zin van artikel 12 van richtlijn 2004/38
59.
Wijzigt het vertrek van de echtgenoot-Unieburger van de ene op de andere dag de rechtspositie van de echtgenoot-derdelander, met als onmiddellijke consequentie dat het afgeleide verblijfsrecht automatisch verloren gaat?
60.
Mijns inziens kan niet worden gesteld dat elk vertrek van een Unieburger automatisch tot gevolg heeft dat de echtgenoot-derdelander – zelfs in het kader van artikel 12 van richtlijn 2004/38 – het afgeleide verblijfsrecht verliest, en wel om de volgende redenen.
61.
In de eerste plaats wil ik in het algemeen preciseren dat de hoedanigheid van „begunstigde” in de zin van artikel 3, lid 1, van richtlijn 2004/38, voor zover zij is verkregen door het huwelijk van een derdelander met een Unieburger die gebruikmaakt van zijn recht van vrij verkeer in de gastlidstaat waar zij samen verblijven, in beginsel kan worden verloren wanneer de Unieburger het grondgebied van die lidstaat verlaat.
62.
Situaties waarin niet aan de in artikel 12, lid 3, van richtlijn 2004/38 vastgelegde voorwaarden wordt voldaan – zoals bij een daadwerkelijk vertrek van een Unieburger uit de gastlidstaat zonder het voornemen hiernaar terug te keren en zonder dat dit vertrek is ingegeven door een scheiding, ontbinding of nietigverklaring van het huwelijk of beëindiging van een geregistreerd partnerschap, terwijl zijn echtgenoot-derdelander in de gastlidstaat wenst te blijven waar zij samen verbleven zonder dat hij een ten laste komend kind heeft (
40
) –, moeten mijns inziens evenwel worden onderscheiden van situaties van tijdelijke aard, waarbij dient te worden geoordeeld dat de Unieburger en zijn echtgenoot-derdelander nog steeds de hoedanigheid van „begunstigden” in de zin van artikel 3, lid 1, van richtlijn 2004/38 hebben. Wanneer de Unieburger gedwongen is om terug te keren naar de lidstaat waarvan hij de nationaliteit bezit of aldaar tijdelijk te verblijven, of zich – vanwege naar behoren gerechtvaardigde redenen (
41
) – naar een andere lidstaat verplaatst en aldaar tijdelijk verblijft, moet zijn in de gastlidstaat achterblijvende echtgenoot-derdelander – met name met het oog op het behoud van een baan of het voortzetten van een studie of beroepsopleiding – zolang als nodig is om een andere baan te vinden of de studie af te ronden onder het begrip „begunstigde” in de zin van artikel 3, lid 1, van richtlijn 2004/38 (
42
) blijven vallen.
63.
Ik herinner eraan dat hoe dan ook uit artikel 16, lid 3, van richtlijn 2004/38 voortvloeit dat het ononderbroken karakter van het verblijf niet wordt beïnvloed door tijdelijke afwezigheden van niet meer dan zes maanden per jaar, door afwezigheden van langere duur voor de vervulling van militaire verplichtingen, door één afwezigheid van ten hoogste twaalf achtereenvolgende maanden om belangrijke redenen, zoals zwangerschap en bevalling, ernstige ziekte, studie of beroepsopleiding, noch door uitzending om werkzaamheden te verrichten in een andere lidstaat of een derde land.
64.
In de tweede plaats is het duidelijk dat de tweede, derde of vierde verplaatsing van een Unieburger naar een andere lidstaat – ook al gaat het om een verplaatsing voor een beperkte periode – net als de eerste verplaatsing naar de betrokken gastlidstaat onder het recht van vrij verkeer valt. Het recht van vrij verkeer van de Unieburgers mag niet worden gekoppeld aan de wijze waarop de echtgenoten het samenleven wensen te organiseren, door van hen te verlangen dat zij samenwonen in omstandigheden die dit niet rechtvaardigen. (
43
) Met name de economische of beroepssituatie van het huishouden kan de echtgenoot-Unieburger ertoe brengen tijdelijk een betrekking in een andere lidstaat te aanvaarden. (
44
)
65.
In de derde plaats zou de erkenning dat de echtgenoot-derdelander automatisch het afgeleide verblijfsrecht kan verliezen in situaties waarin de Unieburger zijn recht van vrij verkeer uitoefent, niet alleen ingaan tegen de doelstellingen van richtlijn 2004/38, maar tevens een belemmering vormen voor het recht van vrij verkeer waarover elke burger van de Unie krachtens artikel 21 VWEU beschikt. Een dergelijk automatisch verlies zou de echtgenoot-Unieburger namelijk ervan kunnen weerhouden zijn recht van vrij verkeer uit te oefenen en hem bijvoorbeeld ertoe kunnen brengen een arbeidsaanbod in een andere lidstaat te weigeren.
66.
In de vierde plaats, ten slotte, verzet het in artikel 7 van het Handvest neergelegde recht op eerbiediging van het privéleven en het familie- en gezinsleven zich tegen het automatische verlies van het verblijfsrecht. In een geval waarin een Unieburger zich om naar behoren gemotiveerde redenen naar een andere lidstaat begeeft en daar tijdelijk verblijft en de echtgenoot-derdelander hierdoor automatisch zijn afgeleide verblijfsrecht verliest, zou namelijk inbreuk worden gemaakt op het recht op eerbiediging van het privéleven en het familie- en gezinsleven in samenhang met de vrijheid van verkeer van de betrokken Unieburger. (
45
) Uit het oogpunt van artikel 7 van het Handvest zou dit tot gevolg kunnen hebben dat het verblijfsrecht van een nog steeds gehuwde derdelander moet worden behouden. (
46
)
67.
In deze omstandigheden mag het verlies van het afgeleide verblijfsrecht van een echtgenoot-derdelander niet worden geacht in alle gevallen automatisch plaats te vinden, en hangt dit af van het onderzoek van het concrete geval.
68.
Na deze overwegingen hervat ik de analyse van het arrest Singh e.a.
2) Beperking van de draagwijdte van het arrest Singh e.a.
69.
Uit het voorgaande volgt dat, zonder de analyse van het Hof in de punten 50 tot en met 57 van het arrest Singh e.a. (
47
) ter discussie te willen stellen en anders dan uit punt 67 van dit arrest volgt, niet kan worden gesteld dat het vertrek van de echtgenoot-Unieburger uit het gastland met het oog op scheiding, ontbinding of nietigverklaring van het huwelijk of beëindiging van een partnerschap tot gevolg heeft dat het verblijfsrecht van de echtgenoot-derdelander vervalt.
70.
In de eerste plaats was in de zaak die heeft geleid tot het arrest Singh e.a. (
48
) voldaan aan de in artikel 13, lid 2, eerste alinea, onder a), van richtlijn 2004/38 gestelde voorwaarden inzake de duur van het huwelijk of het geregistreerd partnerschap. Het is voor mij dan ook duidelijk dat deze bepaling in een dergelijke situatie van toepassing is tussen het tijdstip waarop de echtgenoten besluiten wettelijk te scheiden, met wederzijds goedvinden te scheiden of een echtscheidingsprocedure in te leiden, en het tijdstip waarop de echtscheiding wordt uitgesproken, zulks ongeacht de datum van vertrek van de Unieburger, met name met het oog op scheiding. In dit verband herinner ik eraan dat in sommige nationale wetgevingen een voorafgaande feitelijke scheiding of een bedenktijd is vereist voordat de echtgenoten een overeenkomst kunnen ondertekenen of om echtscheiding kunnen verzoeken. (
49
)
71.
Bovendien lijkt het mij van belang erop te wijzen dat het Hof heeft verklaard dat „het huwelijk niet als ontbonden kan worden beschouwd, zolang de echtscheiding niet door de bevoegde instantie is uitgesproken”. Het heeft tevens gepreciseerd dat „dit niet het geval is bij echtgenoten die enkel gescheiden leven, ook wanneer zij voornemens zijn zich later van echt te laten scheiden”. (
50
)
72.
Het zou mijns inziens dan ook paradoxaal zijn te oordelen dat – enerzijds – wanneer de echtgenoten een daadwerkelijke echtelijke levensgemeenschap hebben de echtgenoot-derdelander bij vertrek van de Unieburger uit het gastland in het kader van artikel 12 van richtlijn 2004/38 automatisch zijn afgeleide verblijfsrecht verliest, terwijl hem met name op grond van het huwelijk dit verblijfsrecht werd verleend, en dat – anderzijds – wanneer de echtgenoten gedurende de ononderbroken verblijfperiode van vijf jaar hebben besloten uit elkaar te gaan en met andere partners zijn gaan samenleven, de echtgenoot-derdelander in het kader van artikel 16 van deze richtlijn een duurzaam verblijfsrecht kan verwerven. (
51
)
73.
Wat in de tweede plaats artikel 13, lid 2, eerste alinea, onder a), van richtlijn 2004/38 betreft, benadruk ik dat de Commissie in haar toelichting bij artikel 13, lid 2 (
52
), heeft verklaard dat „de ontbinding van het huwelijk noodzakelijkerwijs, om redenen van rechtszekerheid, de onherroepelijk uitgesproken echtscheiding impliceert; in geval van feitelijke scheiding wordt het verblijfsrecht van de echtgenoot helemaal niet aangetast (
53
)”.
74.
In dit verband moet, zoals blijkt uit de punten 53 tot en met 58 van deze conclusie, om te beginnen worden vastgesteld of het vertrek van de echtgenoot-Unieburger een „eenvoudig vertrek” is (artikel 12 van richtlijn 2004/38), dat wil zeggen een daadwerkelijk vertrek zonder voornemen om naar het gastland terug te keren en zonder dat dit vertrek is ingegeven door een scheiding, ontbinding of nietigverklaring van het huwelijk of beëindiging van het geregistreerd partnerschap, dan wel een „vertrek met het oog op scheiding, ontbinding of nietigverklaring van het huwelijk of beëindiging van een partnerschap” (artikel 13 van deze richtlijn).
75.
In het licht van het voorgaande ben ik ervan overtuigd dat, anders dan voortvloeit uit punt 67 van het arrest Singh e.a. (
54
), het vertrek van de Unieburger met het oog op een scheiding, ontbinding of nietigverklaring van het huwelijk of beëindiging van een partnerschap niet tot gevolg heeft dat het afgeleide verblijfsrecht van de echtgenoot-derdelander verloren gaat indien is voldaan aan de voorwaarden van artikel 13, lid 2, van die richtlijn. Hoe dan ook moeten de bevoegde autoriteiten het concrete geval onderzoeken voordat het afgeleide verblijfsrecht definitief verloren gaat. (
55
)
b)
Arrest NA
1) Arrest NA: voortbouwend op de uit het arrest Singh e.a. voortvloeiende logica
76.
De zaak die aanleiding heeft gegeven tot het arrest NA (
56
) betrof een Pakistaanse staatsburger die gehuwd was met een Duitse staatsburger. Het echtpaar woonde in het Verenigd Koninkrijk, waar de echtgenoot de status van werknemer en van zelfstandige had verkregen. De echtgenote, die een aantal keer slachtoffer van huiselijk geweld was – de laatste keer in oktober 2006, toen zij meer dan vijf maanden zwanger was – had in 2008, na het vertrek van haar echtgenoot uit het Verenigd Koninkrijk in december 2006, in die lidstaat een echtscheidingsprocedure ingeleid en had het exclusieve ouderlijke gezag over hun twee kinderen gekregen. (
57
) Deze kinderen, die weliswaar de Duitse nationaliteit hadden, waren in het Verenigd Koninkrijk geboren, waar zij sinds 2009 respectievelijk 2010 naar school gingen. (
58
)
77.
Wat het verblijfsrecht van de echtgenote in het Verenigd Koninkrijk betreft, heeft het Hof er allereerst aan herinnerd dat volgens artikel 13, lid 2, eerste alinea, onder c), van richtlijn 2004/38 scheiding niet leidde tot het verlies van het verblijfsrecht van de familieleden van een Unieburger die niet de nationaliteit van een lidstaat bezitten, indien bijzonder schrijnende situaties zulks rechtvaardigen, bijvoorbeeld wanneer een familielid het slachtoffer is geweest van huiselijk geweld. (
59
) Onder verwijzing naar het arrest Singh e.a. heeft het Hof evenwel herhaald dat een Unieburger die de echtgenoot van een derdelander is, overeenkomstig artikel 7, lid 1, van richtlijn 2004/38 in het gastland moet verblijven tot op de datum van de aanvang van de gerechtelijke procedure tot scheiding, opdat die derdelander zich kan beroepen op het behoud van zijn verblijfsrecht in die lidstaat op grond van artikel 13, lid 2, eerste alinea, onder c), van die richtlijn. (
60
) Dit was in die zaak evenwel niet het geval. Het Hof heeft geoordeeld dat artikel 13, lid 2, eerste alinea, onder c), van richtlijn 2004/38 aldus moet worden uitgelegd dat een derdelander die gescheiden is van een Unieburger en gedurende het huwelijk het slachtoffer is geweest van huiselijk geweld, op grond van deze bepaling geen recht heeft op het behoud van zijn verblijfsrecht in het gastland, indien de echtgenoot, die Unieburger is, deze lidstaat voor de aanvang van de gerechtelijke procedure tot scheiding heeft verlaten. (
61
)
78.
Allereerst wil ik erop wijzen dat de logica van het arrest Singh e.a. (
62
) in het kader van de zaak die tot het arrest NA (
63
) heeft geleid, kon worden toegepast op de uitlegging van artikel 13, lid 2, eerste alinea, onder c), van richtlijn 2004/38 omdat het Hof de eerste prejudiciële vraag in het arrest Singh e.a. (
64
) had geherformuleerd. Zoals ik heb aangegeven (
65
), heeft de verwijzing door het Hof naar artikel 13, lid 2, van richtlijn 2004/38 (
66
) het in het algemeen mogelijk gemaakt dat de uitlegging van deze bepaling door het Hof van toepassing is op alle in artikel 13, lid 2, eerste alinea, van deze richtlijn genoemde gevallen, met inbegrip van de aanvullende voorwaarde dat de Unieburger tot op de datum van aanvang van de gerechtelijke procedure tot scheiding in het gastland verblijft. (
67
)
79.
Mijns inziens was deze herformulering echter niet noodzakelijk, aangezien het antwoord op de door de nationale rechter gestelde vraag voor deze laatste voldoende nuttig zou zijn geweest om het bij hem aanhangige geding te beslechten. (
68
)
80.
Na deze precisering zal ik, gelet op mijn voorstel om de draagwijdte van het arrest Singh e.a. te beperken, thans uiteenzetten waarom ik van mening ben dat het arrest NA moet worden geactualiseerd. (
69
)
2) Noodzaak van de actualisering van het arrest NA
i) Bewoordingen van artikel 13, lid 2, eerste alinea, onder c), van richtlijn 2004/38
81.
Wat de uitlegging van artikel 13, lid 2, eerste alinea, onder c), van richtlijn 2004/38 betreft, blijkt ten eerste uit de tekst van artikel 13, lid 2, eerste alinea, van deze richtlijn duidelijk dat scheiding niet leidt tot verlies van het verblijfsrecht van de familieleden van een Unieburger die niet de nationaliteit van een lidstaat bezitten, wanneer een van de feitelijke situaties waarnaar deze bepaling verwijst, in het verleden heeft plaatsgevonden, te weten met name indien „het huwelijk [...] bij de aanvang van de gerechtelijke procedure tot scheiding [...] ten minste drie jaar heeft geduurd, waarvan één jaar in het gastland” [onder a)], of indien bijzonder schrijnende situaties zulks rechtvaardigen, bijvoorbeeld „wanneer een familielid tijdens het huwelijk [...] het slachtoffer is geweest van huiselijk geweld” [onder c)]. (
70
)
82.
Ten tweede wijzen de bewoordingen van deze bepaling en het gebruik van het disjunctieve voegwoord „of” na de formulering van elk geval dat leidt tot het behoud van het verblijfsrecht [onder a)‑d)] duidelijk op de wil van de Uniewetgever om te voorzien in alternatieve gevallen (
71
) waarin scheiding niet tot het verlies van het verblijfsrecht van de echtgenoot-derdelander leidt.
83.
In dit verband lijkt het mij van belang hieraan toe te voegen dat de Commissie in de toelichting bij artikel 13 van het voorstel voor richtlijn 2004/38 heeft uitgelegd dat de in artikel 13, lid 2, eerste alinea, onder a) en c), van richtlijn 2004/38 vastgelegde voorwaarden verschillende doelstellingen nastreefden, namelijk respectievelijk „pogingen te vermijden de bepalingen inzake het verblijfsrecht te omzeilen via schijnhuwelijken” (
72
) en „met name situaties van gezinsgeweld te bestrijken”. (
73
)
ii) Doel, context en ontstaansgeschiedenis van artikel 13, lid 2, eerste alinea, onder c), van richtlijn 2004/38
84.
Ik wijs erop dat blijkens de rechtspraak van het Hof de bepalingen van richtlijn 2004/38, gelet op de context en de doelstellingen van die richtlijn, niet restrictief mogen worden uitgelegd en deze in geen geval hun effectiviteit mag worden ontnomen. (
74
)
85.
Uit overweging 15 van richtlijn 2004/38 blijkt dat deze richtlijn, en meer in het bijzonder artikel 13, lid 2, eerste alinea, onder c), ervan tot doel heeft „[d]e familieleden [...] rechtsbescherming [te bieden] in geval van [...] scheiding”. In deze overweging wordt uitdrukkelijk verwezen naar de „eerbiediging van het familieleven en de menselijke waardigheid”, door erop te wijzen dat „[h]et [...] onder bepaalde voorwaarden ter voorkoming van misbruik [nodig is] maatregelen te nemen om ervoor te zorgen dat familieleden die al op het grondgebied van het gastland verblijven, hun verblijfsrecht in dergelijke gevallen op uitsluitend persoonlijke basis behouden”. (
75
)
86.
Is het dan ook niet paradoxaal om te stellen dat de met artikel 13, lid 2, eerste alinea, onder c), van richtlijn 2004/38 aan deze personen geboden rechtsbescherming – die erin bestaat hun verblijfsrecht op uitsluitend persoonlijke basis te behouden wanneer tijdens het huwelijk gewelddaden hebben plaatsgevonden – kan afhangen van het enkele besluit van de Unieburger die deze gewelddadigheden heeft gepleegd, om het grondgebied van het gastland te verlaten?
87.
In dit verband benadruk ik dat de Commissie bij haar toelichting bij artikel 13, lid 2, (
76
) heeft aangegeven dat met deze bepaling „wordt beoogd een zekere rechtsbescherming te bieden voor deze personen wier verblijfsrecht samenhangt met de familieband die door het huwelijk bestaat, en die hierdoor het slachtoffer zouden kunnen worden van chantage in het kader van de echtscheiding”.
88.
Artikel 13, lid 2, van deze richtlijn beoogt inderdaad een dergelijke chantage bij echtscheiding te voorkomen. Indien deze bepaling evenwel in samenhang met artikel 12 van die richtlijn zou worden toegepast, zou zij het mogelijk maken dat deze personen (
77
), wier verblijfsrecht samenhangt met de familieband die door het huwelijk bestaat, niet alleen het slachtoffer zouden kunnen worden van chantage in het kader van de echtscheiding, maar ook van chantage in het kader van het vertrek (
78
).
89.
Zoals ik reeds heb gesteld (
79
), is de gecombineerde uitlegging van de artikelen 12 en 13 van richtlijn 2004/38 mijns inziens ongeschikt, aangezien het gelijkstellen van het „vertrek met het oog op scheiding” met een „vertrek” in de zin van artikel 12 van deze richtlijn zou betekenen dat de echtgenoot van de Unieburger de in artikel 13, lid 2, van die richtlijn bedoelde rechtsbescherming wordt ontzegd, namelijk het behoud van het verblijfsrecht in de in die bepaling genoemde gevallen, en bijgevolg kennelijk in strijd zou zijn met het doel van die bepaling. Aldus is het voor mij duidelijk dat wanneer huiselijk geweld aan de scheiding is voorafgegaan, artikel 13, lid 2, eerste alinea, onder c), van richtlijn 2004/38 volledig van toepassing is en dat het afgeleide verblijfsrecht van de echtgenoot-derdelander dus moet blijven bestaan tussen het tijdstip waarop het huiselijk geweld heeft plaatsgevonden en het tijdstip waarop de echtscheiding wordt uitgesproken.
90.
Verder breng ik in herinnering dat, enerzijds, de in artikel 12, lid 3, van richtlijn 2004/38 bedoelde bescherming betrekking heeft op het behoud, onder bepaalde voorwaarden, van het verblijfsrecht van de familieleden in geval van „vertrek”in het algemeen van de Unieburger (daadwerkelijk vertrek zonder voornemen tot terugkeer) en, anderzijds, artikel 13, lid 2, van deze richtlijn specifieke situaties regelt waarin de Unieburger kan besluiten het gastland te verlaten in het kader van een scheiding, ontbinding of nietigverklaring van het huwelijk of beëindiging van een partnerschap (vertrek met het oog op scheiding). Gelet op de verschillende aard van deze twee soorten vertrek, kan worden betoogd dat artikel 13, lid 2, eerste alinea, onder c), van richtlijn 2004/38 een lex specialis vormt ten opzichte van artikel 12, lid 3, van deze richtlijn, gelet op de verschillende aard van het vertrek van de Unieburger in deze twee bepalingen. Het is dus duidelijk dat in geval van vertrek van de echtgenoot-Unieburger met het oog op scheiding artikel 13, lid 2, eerste alinea, onder c), van richtlijn 2004/38 als bijzondere bepaling moet worden toegepast. Deze bepaling heeft namelijk voorrang boven de algemene regel van artikel 12 van richtlijn 2004/38 in situaties die artikel 13, lid 2, eerste alinea, onder c), van deze richtlijn specifiek beoogt te regelen, te weten met name situaties waarin de echtgenoot-Unieburger huiselijk geweld heeft gepleegd en het gastland nadien verlaat.
91.
Mijns inziens was advocaat-generaal Wathelet dus terecht van mening dat „de in artikel 13, lid 2, eerste alinea, van richtlijn 2004/38 genoemde omstandigheden elk apart [moeten] worden beschouwd als een factor die leidt tot het behoud van het verblijfsrecht van de derdelander die gehuwd is met een Unieburger. Indien die echtgenoot het gastland verlaat voordat een van deze omstandigheden zich voordoet, kan artikel 13 niet resulteren in het ‚behoud’ van het verblijfsrecht[ (
80
)], [maar] [a]ls het vertrek bedoeld in artikel 12, lid 3, [...] plaatsvindt na een van deze gebeurtenissen – en niet de echtscheidingsuitspraak stricto sensu – op grond waarvan het verblijfsrecht krachtens artikel 13, lid 2, eerste alinea, behouden blijft, heeft het latere vertrek van de Unieburger geen enkele invloed” (
81
).
3.
Tussenconclusie met betrekking tot de toepasselijkheid van richtlijn 2004/38
92.
In het licht van het voorgaande ben ik van mening dat het arrest NA moet worden geactualiseerd, niet enkel gelet op de bewoordingen, de context, de doelstelling en de ontstaansgeschiedenis van artikel 13, lid 2, eerste alinea, onder c), van richtlijn 2004/38, maar ook op de recente ontwikkelingen in de Unieregelgeving op het gebied van de bescherming van slachtoffers van strafbare feiten, met name slachtoffers van huiselijk geweld.
93.
Mede gelet op deze precisering ben ik derhalve van mening dat een persoon in een situatie als die van verzoeker in het hoofdgeding binnen de werkingssfeer van richtlijn 2004/38 valt. Derhalve dient te worden vastgesteld dat de prejudiciële vraag ontvankelijk is.
4.
Recente ontwikkelingen in de regelgeving van de Unie en van de lidstaten op het gebied van de bescherming van slachtoffers van huiselijk geweld: in aanmerking te nemen rechtsontwikkelingen
94.
Bij de uitlegging van artikel 13, lid 2, eerste alinea, onder c), van richtlijn 2004/38 mag het juridische, politieke en sociale belang van de erkenning van de ernst van de problematiek van huiselijk geweld niet worden onderschat. Een standpunt dat erin bestaat te oordelen dat huiselijk geweld geen invloed mag hebben op de toepassing van deze bepaling, strookt niet met het rechtsstelsel van de Unie in zijn geheel en is bijzonder moeilijk te verdedigen bij de huidige stand van het beleid van de Unie op het gebied van de bescherming van slachtoffers van huiselijk geweld.
95.
In de eerste plaats is de Unieregelgeving geëvolueerd wat betreft de erkenning van de rechten, de ondersteuning en de bescherming van slachtoffers van strafbare feiten, met inbegrip van slachtoffers van huiselijk geweld.
96.
In dit verband dient te worden benadrukt dat richtlijn 2012/29/EU (
82
) heeft bijgedragen tot de versterking van de rechten van slachtoffers van strafbare feiten (
83
) en, wat bijzonder kwetsbare personen betreft (
84
), specifiek naar slachtoffers van huiselijk geweld verwijst (
85
). Zo wordt in overweging 18 van deze richtlijn met name uiteengezet dat geweld in hechte relaties een ernstig en vaak verborgen sociaal probleem is en dat slachtoffers van geweld in hechte relaties daarom behoefte kunnen hebben aan bijzondere beschermingsmaatregelen. (
86
) In het bijzonder wordt in respectievelijk de eerste en de tweede alinea van artikel 1, lid 1, van richtlijn 2012/29 bepaalt dat deze richtlijn „tot doel [heeft] ervoor te zorgen dat slachtoffers van strafbare feiten passende informatie, ondersteuning en bescherming krijgen en aan de strafprocedure kunnen deelnemen” en dat „[d]e in deze richtlijn opgenomen rechten [...] jegens slachtoffers op niet-discriminerende wijze [worden] toegepast, mede wat hun verblijfsstatus betreft”.
97.
Het is juist dat in overweging 10 van richtlijn 2012/29 wordt vermeld dat deze richtlijn „geen betrekking [heeft] op de voorwaarden voor het verblijf van slachtoffers van strafbare feiten op het grondgebied van de lidstaten” en dat „[d]e aangifte van een strafbaar feit en de deelname aan een strafprocedure [...] geen rechten [scheppen] met betrekking tot de verblijfsstatus van het slachtoffer”. (
87
) Ik ben nochtans van mening dat deze richtlijn – in het bijzonder gelet op de algehele samenhang van het rechtsstelsel van de Unie en op haar beleid op het gebied van de bescherming van slachtoffers van huiselijk geweld – bij de uitlegging van artikel 13, lid 2, eerste alinea, onder c), van richtlijn 2004/38 niet geheel buiten beschouwing mag worden gelaten.
98.
Laat mij deze opvatting toelichten.
99.
In overweging 57 van richtlijn 2012/29 staat te lezen dat „[s]lachtoffers van [...] geweld in hechte relaties [...] vaak [dreigen] te worden blootgesteld aan secundaire en herhaalde victimisatie, aan intimidatie en aan vergelding”.
100.
Hoe kan in dergelijke omstandigheden artikel 13, lid 2, eerste alinea, onder c), van richtlijn 2004/38 (
88
) aldus worden uitgelegd dat het de echtgenoot van een Unieburger, die derdelander is, duidelijk in strijd met het doel van deze richtlijn (
89
) wordt belet de door die bepaling geboden rechtsbescherming te genieten, terwijl richtlijn 2012/29 van de lidstaten verlangt dat zij „met speciale aandacht [beoordelen] of slachtoffers van dergelijke strafbare feiten het risico van dergelijke victimisatie, intimidatie en vergelding lopen” en dat „er een sterke veronderstelling [moet] zijn dat de betrokken slachtoffers baat zullen hebben bij bijzondere beschermingsmaatregelen” (
90
)?
101.
In de tweede plaats bepaalt artikel 1 van het Handvest, met als opschrift „Menselijke waardigheid”, dat „[d]e menselijke waardigheid [...] onschendbaar [is]. Zij moet worden geëerbiedigd en beschermd.” Voorts bevestigt de verklaring ad artikel 8 VWEU (
91
) – ondanks het feit dat deze verklaring rechtskracht ontbeert – dat bij de lidstaten de politieke wil bestaat om alle vormen van huiselijk geweld te bestrijden.
102.
In de derde plaats erkennen de lidstaten, zowel nationaal als internationaal (
92
), steeds meer het belang van regelgeving op het gebied van huiselijk geweld en geweld in de familie.
103.
In dit verband herinner ik eraan dat artikel 59, lid 1, van het Verdrag van Istanboel (
93
) bepaalt dat „[d]e partijen [...] de wetgevende of andere maatregelen [nemen] die nodig zijn om te waarborgen dat slachtoffers van wie de verblijfstitel afhangt van die van hun echtgenoot of van een volgens het nationale recht als zodanig erkende partner bij beëindiging van het huwelijk of de relatie, wanneer zich zeer moeilijke omstandigheden voordoen, op verzoek een eigen verblijfsvergunning krijgen ongeacht de duur van het huwelijk of de relatie. De voorwaarden voor de toekenning en duur van de zelfstandige verblijfsvergunning worden vastgesteld in het nationale recht” (
94
).
104.
Het is juist dat uit deze bepaling volgt dat de verlening van een verblijfsvergunning aan slachtoffers van huiselijk geweld niet automatisch geschiedt en afhankelijk kan worden gesteld van voorwaarden die met name door de wetgevers van de lidstaten overeenkomstig hun nationale recht (
95
), of, in geval van toetreding van de Unie tot dat verdrag, door de Uniewetgever moeten worden vastgesteld. Uit die bepaling blijkt echter ook dat de nationale wetgevers de verlening van een dergelijke verblijfsvergunning niet afhankelijk mogen stellen van een voorwaarde die is gebaseerd op de duur van het huwelijk of de relatie.
105.
Artikel 59, lid 3, van dat verdrag bepaalt dat aan slachtoffers een verlengbare verblijfsvergunning wordt verleend indien de bevoegde autoriteit van oordeel is dat hun verblijf noodzakelijk is hetzij vanwege hun persoonlijke situatie, hetzij met het oog op hun samenwerking met de bevoegde autoriteiten bij het onderzoek of de strafrechtelijke procedure. Volgens de toelichting bij het verdrag ziet deze bepaling met name op de gevallen waarin de persoonlijke situatie van het slachtoffer van dien aard is dat redelijkerwijs niet kan worden verlangd dat het slachtoffer het grondgebied verlaat. Volgens deze toelichting moet het criterium van de persoonlijke situatie van het slachtoffer worden beoordeeld aan de hand van verschillende factoren, zoals de veiligheid van het slachtoffer, zijn gezondheidstoestand, zijn gezinssituatie of de situatie in zijn land van herkomst. (
96
)
106.
Uit deze summiere behandeling van artikel 59 van het Verdrag van Istanboel blijkt dat de bevoegdheid die de partijen in het kader van dit verdrag hebben om de voorwaarden voor de verlening van een zelfstandige verblijfsvergunning vast te stellen, gepaard gaat met de verplichting om bij de concrete toepassing van deze voorwaarden rekening te houden met de specifieke situatie van het slachtoffer en een verblijfsvergunning af te geven wanneer deze situatie daartoe noodzaakt.
107.
Ofschoon het Verdrag van Istanboel vooralsnog (
97
) geen directe impact heeft op de uitlegging van artikel 13, lid 2, eerste alinea, onder c), van richtlijn 2004/38, is zulks wel het geval voor de rechtsontwikkelingen die het meebrengt, waardoor een impuls wordt gegeven aan politieke en sociale veranderingen met betrekking tot de bescherming van slachtoffers van huiselijk geweld. Aangezien artikel 59, lid 1, van voornoemd verdrag het voor slachtoffers mogelijk maakt om de nodige bescherming van de autoriteiten te verkrijgen zonder te hoeven vrezen dat de dader als vergelding het genot van het verblijfsrecht waarover hij controle heeft, intrekt of dreigt in te trekken (
98
), lijkt het mij – ongeacht of de Unie tot dat verdrag toetreedt (
99
) – immers niet coherent om bij de uitlegging van artikel 13, lid 2, eerste alinea, onder c), van richtlijn 2004/38 geen rekening te houden met het risico op „chantage in het kader van de echtscheiding” of „chantage in het kader van het vertrek”. Als hiermee geen rekening wordt gehouden, zou dat bovendien tot gevolg hebben dat slachtoffers de door die bepaling geboden bescherming wordt ontzegd, terwijl het doel ervan juist is om de echtgenoot-derdelander die met name „tijdens het huwelijk of het geregistreerd partnerschap het slachtoffer is geweest van huiselijk geweld” te beschermen door zijn verblijfsrecht in de gastlidstaat in stand te houden.
108.
Bij wijze van conclusie dient te worden vastgesteld dat het verzoek om een prejudiciële beslissing ontvankelijk is. Ik zal dus nu de geldigheidsvraag onderzoeken.
C. Prejudiciële vraag
109.
Met zijn vraag verzoekt de verwijzende rechter het Hof in wezen de geldigheid van artikel 13, lid 2, van richtlijn 2004/38 te onderzoeken in het licht van de artikelen 20 en 21 van het Handvest.
110.
Zoals blijkt uit de bewoordingen zelf van de prejudiciële vraag en de toelichting daarbij in het verzoek om een prejudiciële beslissing wenst de verwijzende rechter in het bijzonder te vernemen of deze bepaling ongeldig is voor zover zij in geval van scheiding, ontbinding of nietigverklaring van het huwelijk of beëindiging van een geregistreerd partnerschap het behoud van het verblijfsrecht van de met een Unieburger gehuwde derdelander die het slachtoffer is geweest van huiselijk geweld afhankelijk stelt van met name de voorwaarde dat hij over toereikende bestaansmiddelen beschikt, terwijl artikel 15, lid 3, van richtlijn 2003/86 in geval van echtscheiding of scheiding geen dergelijke voorwaarde stelt voor het behoud van het verblijfsrecht van een derdelander die het recht op gezinshereniging heeft genoten. Dit zou een schending vormen van het in de artikelen 20 en 21 van het Handvest neergelegde beginsel van gelijke behandeling.
1.
Non-discriminatiebeginsel en artikel 21 van het Handvest
111.
Ik heb twijfels over de relevantie van artikel 21 van het Handvest wanneer het, zoals in de onderhavige zaak, erom gaat te onderzoeken of de regeling van artikel 13, lid 2, van richtlijn 2004/38 voor derdelanders die gehuwd zijn met een Unieburger ongunstiger is dan die van artikel 15, lid 3, van richtlijn 2003/86 voor derdelanders die gehuwd zijn met een andere derdelander.
112.
Wat artikel 21, lid 1, van het Handvest betreft, merk ik op dat er geen verband bestaat tussen de situatie waarvan in de onderhavige zaak sprake is en de open lijst van gronden die in deze bepaling worden genoemd. (
100
) Zoals de Commissie terecht heeft opgemerkt, is artikel 13, lid 2, tweede alinea, van richtlijn 2004/38 immers van toepassing op elke derdelander die familielid van een Unieburger is, zonder enig onderscheid op de in artikel 21, lid 1, van het Handvest genoemde gronden. Aangezien het verschil in behandeling dat artikel 13, lid 2, van richtlijn 2004/38 zou invoeren, gegrond is op nationaliteit, volgt dus uit de bewoordingen van artikel 21, lid 1, van het Handvest dat die bepaling in casu irrelevant is.
113.
Artikel 21 lid, 2, van het Handvest komt volgens de toelichting bij het Handvest (
101
) overeen met artikel 18, eerste alinea, VWEU en moet overeenkomstig deze bepaling van het VWEU worden toegepast. (
102
) Zoals het Hof reeds heeft gepreciseerd, is artikel 18, eerste alinea, VWEU echter niet van toepassing op een eventueel verschil in behandeling tussen de onderdanen van de lidstaten en onderdanen van derde staten. (
103
) Bijgevolg is artikel 21, lid 2, van het Handvest eveneens irrelevant bij het onderzoek – zoals dat waar de verwijzende rechter om verzoekt – naar de rechtmatigheid van een verschil in behandeling tussen derdelanders die gehuwd zijn met een Unieburger in het kader van richtlijn 2004/38 en derdelanders die gehuwd zijn met een andere derdelander in het kader van gezinshereniging op grond van richtlijn 2003/86.
114.
Daarentegen moet worden vastgesteld dat de werkingssfeer van artikel 20 van het Handvest bijzonder ruim is. Dit artikel, dat bepaalt dat eenieder gelijk is voor de wet, voorziet namelijk niet in een uitdrukkelijke beperking van de werkingssfeer ervan en is derhalve van toepassing in alle door het Unierecht beheerste situaties (
104
), zoals die welke binnen de werkingssfeer van artikel 13, lid 2, van richtlijn 2004/38 vallen. Ik ben dan ook van mening dat de geldigheid van artikel 13, lid 2, van richtlijn 2004/38 uitsluitend aan artikel 20 van het Handvest moet worden getoetst.
2.
Beginsel van gelijke behandeling en artikel 20 van het Handvest
115.
Volgens vaste rechtspraak van het Hof is de in artikel 20 van het Handvest verwoorde gelijkheid voor de wet een algemeen Unierechtelijk beginsel dat verlangt dat vergelijkbare situaties niet verschillend en verschillende situaties niet gelijk worden behandeld, tenzij een dergelijke behandeling objectief gerechtvaardigd is. (
105
) Uit dezelfde rechtspraak volgt dat met het oog op de vaststelling of er sprake is van schending van het beginsel van gelijke behandeling, de betrokken situaties vergelijkbaar moeten zijn met betrekking tot alle kenmerken daarvan, en met name tegen de achtergrond van het voorwerp en het doel van de handeling die het betrokken onderscheid invoert, waarbij rekening moet worden gehouden met de beginselen en doelstellingen van het gebied waaronder die handeling valt. (
106
) Voor zover de situaties niet met elkaar vergelijkbaar zijn, is een verschil in behandeling van de betrokken situaties namelijk niet in strijd met het in artikel 20 van het Handvest neergelegde recht op gelijkheid voor de wet. (
107
)
116.
Juist de vergelijkbaarheid van de situaties in de onderhavige zaak zal ik thans onderzoeken.
a)
Vergelijkbaarheid van de situatie van een derdelander die gehuwd is met een Unieburger in het kader van richtlijn 2004/38 met de situatie van een derdelander die gehuwd is met een andere derdelander in het kader van richtlijn 2003/86
117.
In de onderhavige zaak rijst de vraag of – wat de voorwaarden voor het behoud van het afgeleide verblijfsrecht betreft – een onder artikel 13, lid 2, eerste alinea, onder c), van richtlijn 2004/38 vallende derdelander die tijdens het huwelijk het slachtoffer is geweest van huiselijk geweld door een echtgenoot-Unieburger zich in een situatie bevindt die vergelijkbaar is met die van een onder artikel 15, lid 3, van richtlijn 2003/86 vallende derdelander die tijdens het huwelijk het slachtoffer is geweest van dergelijke handelingen door een echtgenoot-derdelander.
118.
Verzoeker in het hoofdgeding stelt in zijn opmerkingen dat de in het onderhavige geval aan de orde zijnde situaties vergelijkbaar zijn gelet op het voorwerp en het gemeenschappelijke doel van de twee voornoemde bepalingen. De Belgische regering, het Parlement, de Raad en de Commissie verdedigen het tegenovergestelde standpunt.
119.
Om uit te maken of deze twee situaties vergelijkbaar zijn, moeten de beginselen en doelstellingen van de gebieden waaronder richtlijnen 2004/38 en 2003/86 vallen, worden onderzocht.
1) Burgerschap van de Unie en gemeenschappelijk beleid inzake het immigratierecht: twee verschillende gebieden met onderscheiden beginselen en doelstellingen
120.
Ik zal kort herinneren aan de verschillen inzake de verdeling van de bevoegdheden tussen de Unie en de lidstaten zoals die voortvloeit uit de rechtsgrondslagen in de Verdragen voor de vaststelling van wetgevingshandelingen ter bepaling van de status van derdelanders, enerzijds, en de status van Unieburgers, anderzijds.
121.
Allereerst beschikt de Unie volgens artikel 4, lid 2, onder j), VWEU op het gebied van de ruimte van vrijheid, veiligheid en recht (
108
) over een met de lidstaten gedeelde bevoegdheid. De doelstellingen en de wijze van uitoefening van die bevoegdheid zijn omschreven in titel V van het derde deel van het VWEU. Artikel 67, lid 2, VWEU bepaalt dat de Unie ervoor zorgt dat aan de binnengrenzen geen personencontroles worden verricht en dat zij in het bijzonder een gemeenschappelijk beleid op het gebied van immigratie en controle aan de buitengrenzen ontwikkelt dat is gebaseerd op solidariteit tussen de lidstaten en dat billijk is ten aanzien van derdelanders. Bovendien bepaalt artikel 79, lid 1, VWEU dat het gemeenschappelijk immigratiebeleid erop gericht is te zorgen voor een efficiënt beheer van de migratiestromen, een billijke behandeling van onderdanen van derde landen die legaal op het grondgebied van de lidstaten verblijven, en een preventie en intensievere bestrijding van illegale immigratie en mensenhandel. Aldus geldt de gewone wetgevingsprocedure voor de vaststelling van alle in artikel 79, lid 2, VWEU bedoelde maatregelen.
122.
Voorts is de bevoegdheid van de Unie op het gebied van immigratie een bevoegdheid tot harmonisatie. Bijgevolg varieert het gevolg van de prioriteit of voorrang van de uitoefening ervan op de bevoegdheid van de lidstaten naargelang van de precieze omvang en de mate van tussenkomst van de Unie. (
109
) Aldus worden gemeenschappelijke regels vastgesteld aan de hand van richtlijnen (
110
) die de lidstaten moeten omzetten, maar mogen de lidstaten zaken die niet door het Unierecht worden bestreken, bij wet regelen, en kunnen zij tevens van de gemeenschappelijke regels afwijken voor zover het Unierecht dat toestaat. In deze omstandigheden behouden de lidstaten in beginsel hun bevoegdheden op het gebied van het immigratierecht.
123.
Dit is daarentegen niet het geval op het gebied van het burgerschap van de Unie en het vrije verkeer van personen. Waar het gaat om het recht van vrij verkeer en verblijf op het grondgebied van alle lidstaten dat de Unieburgers rechtstreeks aan artikel 20, lid 2, onder a), en artikel 21, lid 1, VWEU ontlenen, mogen de lidstaten hun beoordelingsmarge ter zake van immigratie namelijk niet op zodanige wijze aanwenden dat afbreuk wordt gedaan aan de toepassing van de bepalingen inzake Unieburgerschap of vrij verkeer, zelfs als die bepalingen niet alleen de situatie van Unieburgers betreffen, maar ook die van derdelanders die familielid van die burger zijn. Anders zou dat duidelijk onverenigbaar zijn met de totstandbrenging van een interne markt die „[meebrengt] dat de voorwaarden voor binnenkomst en verblijf van een burger van de Unie in een lidstaat waarvan hij niet de nationaliteit bezit, in alle lidstaten gelijk dienen te zijn” (
111
).
124.
Tot slot is het van belang in herinnering te brengen dat de rechtspositie van derdelanders uit hoofde van richtlijnen die uit het gemeenschappelijk beleid inzake het immigratierecht voortvloeien en de status van Unieburgers en derdelanders die familielid van hen zijn, van elkaar verschillen en een verschillende juridische logica volgen. (
112
) Gelet op het beginsel van bevoegdheidstoedeling is de omvang van de door het afgeleide Unierecht geboden dekking en bescherming voor beide rechtsposities namelijk niet dezelfde: op het gebied van het immigratierecht van de Unie geniet een derdelander niet dezelfde rechten als een Unieburger (
113
). Dit onderscheid heeft ook gevolgen voor de rechtspositie van de familieleden van deze twee categorieën rechtssubjecten, met name in het kader van de regelingen van de richtlijnen 2003/86 en 2004/38.
125.
In dit verband wordt in de rechtsleer de opvatting gehuldigd dat het onderscheid dat in de Verdragen wordt gemaakt tussen Unieburgers en derdelanders meer dan semantisch is, aangezien hieruit blijkt dat er sprake is van een „fundamentele constitutionele kloof in de kern van het Europese project” doordat een fundamenteel onderscheid wordt gemaakt tussen, enerzijds, de rechten van vrij verkeer van de Unieburgers en hun familieleden en, anderzijds, het ontbreken van gelijkwaardige waarborgen in de Verdragen voor derdelanders (
114
) in het kader van het gemeenschappelijk immigratiebeleid.
126.
Uit deze verschillen inzake de beginselen en doelstellingen van de betrokken gebieden blijkt dat de aan de orde zijnde situaties in beginsel niet vergelijkbaar zijn. Om het onderzoek van de vergelijkbaarheid van deze situaties af te ronden, dien ik nu echter een analyse van het voorwerp en het doel van richtlijn 2003/86, respectievelijk van richtlijn 2004/38 te verrichten.
2) Richtlijnen 2003/86 en 2004/38: twee van elkaar verschillende regelingen die op onderscheiden doelstellingen zijn gebaseerd
i) Bij richtlijn 2003/86 vastgestelde regeling
127.
Richtlijn 2003/86 past in het kader van de bij artikel 79 VWEU aan de Unie opgedragen taak. (
115
) Meer bepaald is deze richtlijn vastgesteld op basis van artikel 63, punt 3, onder a), EG-Verdrag [thans, sinds de inwerkingtreding van het Verdrag van Lissabon, artikel 79, lid 2, onder a), VWEU], dat betrekking heeft op het gemeenschappelijk immigratiebeleid. Volgens artikel 1 van richtlijn 2003/86 is het doel van deze richtlijn de voorwaarden te bepalen voor de uitoefening van het recht op gezinshereniging door onderdanen van derde landen die wettig op het grondgebied van de lidstaten verblijven. (
116
) Verder blijkt uit overweging 4 van die richtlijn dat de algemene doelstelling ervan is de integratie van derdelanders in de lidstaten te bevorderen door via gezinshereniging een gezinsleven mogelijk te maken. (
117
)
128.
In dit verband herinner ik er allereerst aan dat het recht op gezinshereniging in het kader van richtlijn 2003/86 is onderworpen aan strikte voorwaarden met betrekking tot zowel de gezinshereniger als de echtgenoot. Zo is deze richtlijn overeenkomstig artikel 3, lid 1, van toepassing wanneer de gezinshereniger houder is van een door een lidstaat afgegeven verblijfstitel met een geldigheidsduur van één jaar of langer en reden heeft om te verwachten dat hem een permanent verblijfsrecht zal worden toegekend. In dat geval bepaalt artikel 4, lid 1, onder a), van richtlijn 2003/86 dat de lidstaten uit hoofde van deze richtlijn, en op voorwaarde dat aan de in hoofdstuk IV en artikel 16 van genoemde richtlijn gestelde voorwaarden is voldaan, toestemming tot toegang en verblijf geven aan de echtgenoot van de gezinshereniger.
129.
Wat vervolgens de vereisten voor de gezinshereniger betreft, moet in herinnering worden gebracht dat de betrokken lidstaat bij de indiening van het verzoek tot gezinshereniging de persoon die het verzoek heeft ingediend kan verzoeken het bewijs te leveren dat de gezinshereniger beschikt over huisvesting, een ziektekostenverzekering alsook stabiele en regelmatige inkomsten die volstaan om hemzelf en zijn gezinsleden te onderhouden zonder een beroep te doen op het stelsel voor sociale bijstand van de betrokken lidstaat. (
118
) In dit verband kan de bevoegde autoriteit van de betrokken lidstaat met name de verblijfstitel van een gezinslid met als doel gezinshereniging intrekken wanneer de gezinshereniger niet meer over stabiele, regelmatige en toereikende inkomsten in de zin van artikel 7, lid 1, onder c), van richtlijn 2003/86 beschikt. (
119
) Voorts mogen de lidstaten van de gezinshereniger een periode van ten hoogste twee jaar legaal verblijf op hun grondgebied eisen, voordat zijn gezinsleden zich bij hem voegen (
120
) en mogen zij verlangen dat de gezinshereniger over voldoende inkomsten beschikt om zijn gezin te onderhouden tijdens de gehele duur van het verblijf van dat gezin op hun grondgebied, dat wil zeggen totdat de gezinsleden in aanmerking komen voor een zelfstandige verblijfstitel, onafhankelijk van die van de gezinshereniger (
121
).
130.
Tot slot kunnen de lidstaten wat betreft de vereisten
voor de gezinsleden voor wie om gezinshereniging wordt verzocht, krachtens artikel 7, lid 2, van richtlijn 2003/86 van derdelanders verlangen dat zij overeenkomstig het nationale recht aan integratievoorwaarden voldoen. (
122
)
131.
Wat meer bepaald artikel 15 van richtlijn 2003/86 betreft, merk ik op dat uit overweging 15 van deze richtlijn blijkt dat dit artikel beoogt de integratie te bevorderen van derdelanders die gehuwd zijn met een andere derdelander in geval van echtscheiding. In dit verband bepaalt artikel 15, lid 3, van die richtlijn dat met name in geval van echtscheiding of scheiding, indien zulks vereist is op aanvraag, een autonome verblijfstitel kan worden verleend aan personen die uit hoofde van gezinshereniging zijn toegelaten. Dit artikel voorziet er tevens in dat de lidstaten bepalingen vaststellen om te waarborgen dat in geval van buitengewoon moeilijke omstandigheden een autonome verblijfstitel wordt verleend. In dit verband moet worden gepreciseerd dat volgens artikel 15, lid 4, van deze richtlijn de voorwaarden betreffende de verlening en de geldigheidsduur van de autonome verblijfstitel in het nationale recht worden vastgesteld. Het Hof heeft namelijk reeds geoordeeld dat de Uniewetgever, door in artikel 15, lid 4, van richtlijn 2003/86 te verwijzen naar het nationale recht, te kennen heeft gegeven dat hij het aan de lidstaten zelf wilde laten om te bepalen onder welke voorwaarden een autonome verblijfstitel moet worden afgegeven aan een derdelander. (
123
) Mijns inziens betreft deze discretionaire bevoegdheid de afgifte van een autonoom verblijfsrecht in de in artikel 15, lid 3, van die richtlijn bedoelde situaties.
132.
Voorts is het van belang erop te wijzen dat artikel 16, lid 1, onder b), van richtlijn 2003/86 de lidstaten toestaat het verzoek tot toegang en verblijf met het oog op gezinshereniging af te wijzen of, in voorkomend geval, de verblijfstitel van een gezinslid in te trekken of te weigeren te verlengen „wanneer de gezinshereniger geen werkelijk huwelijks- of gezinsleven (meer) onderhoudt met het gezinslid of de gezinsleden (
124
)”.
133.
De intrekking of weigering van verlenging kan echter niet automatisch plaatsvinden. Het Hof heeft namelijk geoordeeld dat uit het gebruik van de woorden „kunnen [...] intrekken” in die bepaling volgt dat de lidstaten beschikken over een beoordelingsvrijheid aangaande die intrekking. Overeenkomstig artikel 17 van richtlijn 2003/86 moet de betrokken lidstaat bovendien de situatie van het betrokken gezinslid vooraf individueel onderzoeken en daarbij een evenwichtige en redelijke beoordeling van alle in het geding zijnde belangen verrichten. (
125
) Voorts moeten de maatregelen tot intrekking van een verblijfstitel in overeenstemming zijn met de grondrechten, met name met het recht op eerbiediging van het privé- en gezinsleven, dat wordt gewaarborgd door artikel 7 van het Handvest. (
126
)
134.
Aldus zijn de lidstaten verplicht het evenredigheidsbeginsel alsook de door de Uniewetgever nagestreefde doelstellingen in acht te nemen. (
127
) Dit betekent, zoals de Commissie terecht heeft benadrukt, dat de nationale autoriteiten, zelfs wanneer zij de verlening van een autonome titel – in de in artikel 15, lid 3, van richtlijn 2003/86 bedoelde gevallen – aan wezenlijke voorwaarden onderwerpen, deze voorwaarden moeten versoepelen of zelfs buiten toepassing laten indien de naleving van het evenredigheidsbeginsel of de vereiste inachtneming van de doelstellingen van artikel 15 van deze richtlijn daartoe in de concrete omstandigheden van het geval noodzaakt. (
128
)
135.
Uit het voorgaande volgt dat het niet de bedoeling van de Uniewetgever was om derdelanders een afgeleid verblijfsrecht te waarborgen, maar om hun de mogelijkheid te bieden om een verblijfstitel aan te vragen waarvan de afgifte en het behoud worden beheerst door regels houdende vaststelling van gemeenschappelijke voorschriften voor de uitoefening van het recht op gezinshereniging. Aldus heeft de Uniewetgever de onderlinge aanpassing van de nationale regelingen op immigratiegebied verzekerd op grond van de bij artikel 79 VWEU toegekende bevoegdheid.
ii) Bij richtlijn 2004/38 vastgestelde regeling
136.
Richtlijn 2004/38 is vastgesteld op grond van de artikelen 12, 18, 40, 44 en 52 EG-Verdrag (thans respectievelijk de artikelen 18, 21, 46, 50 en 59 VWEU) en beoogt de uitoefening van het door artikel 21, lid 1, VWEU rechtstreeks aan alle Unieburgers verleende fundamentele en individuele recht van vrij verkeer en verblijf op het grondgebied van de lidstaten te vergemakkelijken en dit recht te versterken. In overweging 5 van deze richtlijn wordt beklemtoond dat genoemd recht, om onder objectieve voorwaarden van waardigheid te kunnen worden uitgeoefend, ook moet worden toegekend aan familieleden van deze burgers, ongeacht hun nationaliteit. (
129
) In het bijzonder kan het afgeleide verblijfsrecht van de echtgenoot-derdelander voortvloeien uit het enkele feit dat hij gehuwd is met een Unieburger die gebruik heeft gemaakt van zijn recht van vrij verkeer. (
130
)
137.
In dit verband regelt het bij richtlijn 2004/38 vastgestelde stelsel de uitoefening van het recht van vrij verkeer van een Unieburger en zijn familieleden vanaf het moment van aankomst in de gastlidstaat en, in voorkomend geval, tot aan hun vertrek uit die lidstaat. Het verblijfsrecht in de gastlidstaat is in deze richtlijn dus progressief geregeld en resulteert in het duurzame verblijfsrecht. (
131
) Om te beginnen geldt het in artikel 6 van richtlijn 2004/38 bedoelde verblijfsrecht voor maximaal drie maanden zonder andere voorwaarden of formaliteiten dan de verplichting in het bezit te zijn van een geldige identiteitskaart of een geldig paspoort. (
132
) Vervolgens is het verblijfsrecht voor meer dan drie maanden afhankelijk gesteld van de in artikel 7, lid 1, van deze richtlijn genoemde voorwaarden. (
133
) Ten slotte voorziet artikel 16 van genoemde richtlijn in een duurzaam verblijfsrecht (
134
) voor burgers van de Unie en hun familieleden die gedurende een ononderbroken periode van vijf jaar legaal op het grondgebied van het gastland hebben verbleven (
135
).
138.
In dit verband dient erop te worden gewezen dat noch artikel 21, lid 1, VWEU, noch de bepalingen van richtlijn 2004/38 enig zelfstandig recht aan derdelanders verleent. De eventuele rechten die de Unierechtelijke bepalingen inzake het burgerschap van de Unie aan hen verlenen, zijn rechten die zijn afgeleid uit de uitoefening van het recht van vrij verkeer door een burger van de Unie. (
136
) In de artikelen 12 en 13 van die richtlijn heeft de Uniewetgever evenwel geregeld dat het verblijfsrecht van de familieleden van een Unieburger behouden blijft in twee verschillende situaties (
137
), namelijk respectievelijk bij overlijden of vertrek van de Unieburger en bij scheiding, ontbinding of nietigverklaring van het huwelijk of beëindiging van een geregistreerd partnerschap. (
138
) Deze situaties tasten het verblijfsrecht van de familieleden van de Unieburger die de nationaliteit van een lidstaat bezitten weliswaar niet aan (
139
), maar dat is niet het geval voor de familieleden van een Unieburger die derdelanders zijn en die aan bepaalde specifieke voorwaarden moeten voldoen om hun afgeleide verblijfsrecht te behouden.
139.
Blijkens artikel 13, lid 2, van richtlijn 2004/38 gelden voor een derdelander die met een Unieburger gehuwd is met name in geval van scheiding specifieke voorwaarden. Zoals ik reeds heb gepreciseerd, moet deze derdelander zich immers in een van de in artikel 13, lid 2, eerste alinea, van deze richtlijn genoemde alternatieve situaties bevinden om zijn verblijfsrecht te kunnen behouden. (
140
) In de tweede alinea van deze bepaling heeft de Uniewetgever vastgelegd dat, indien de derdelander nog geen duurzaam verblijfsrecht heeft verworven, diens verblijfsrecht – op uitsluitend persoonlijke basis – enkel wordt behouden indien hij voldoet aan de in deze alinea gestelde voorwaarden, waaronder de voorwaarde dat hij over toereikende bestaansmiddelen beschikt. Deze voorwaarden komen immers overeen met die waaraan de echtgenoot van een Unieburger die de nationaliteit van een lidstaat bezit, overeenkomstig artikel 13, lid 1, tweede alinea, van richtlijn 2004/38 moet voldoen tot wanneer hij het duurzame verblijfsrecht verwerft. (
141
)
140.
Met betrekking tot de voorwaarden van artikel 13, lid 2, van richtlijn 2004/38 heeft de Commissie in haar opmerkingen terecht benadrukt dat het evenwel mogelijk is dat de nationale autoriteiten in specifieke gevallen – met name wanneer vanwege daden van huiselijk geweld door een Unieburger tegen zijn echtgenoot-derdelander bij toepassing van deze voorwaarden de door deze bepaling beoogde doelstellingen niet zouden kunnen worden verwezenlijkt of die toepassing in strijd zou zijn met het evenredigheidsbeginsel – gehouden zijn de voorwaarden van deze bepaling te versoepelen of in voorkomend geval zelfs buiten toepassing te laten. Een zekere flexibiliteit is dus toegestaan teneinde het hoofd te bieden aan situaties waarin de echtgenoot-derdelander die het slachtoffer is geweest van huiselijk geweld, de voor het vinden van werk noodzakelijke kwalificaties moet verwerven.
141.
Ik herinner er in dit verband aan dat de lidstaten krachtens artikel 37 van richtlijn 2004/38 wettelijke en bestuursrechtelijke bepalingen kunnen toepassen die gunstiger zijn voor de personen waarop deze richtlijn betrekking heeft. Zoals ook de Commissie heeft gepreciseerd, kan een nationale bepaling of administratieve praktijk die toestaat dat in een specifiek, concreet geval waarin de omstandigheden daartoe noodzaken, de voorwaarden van artikel 13, lid 2, tweede alinea, van richtlijn 2004/38 – met name de voorwaarde, over toereikende bestaansmiddelen te beschikken – worden versoepeld of buiten toepassing gelaten, niet worden geacht strijdig te zijn met de doelstelling van deze richtlijn. Tevens zij eraan herinnerd dat overweging 15 preciseert dat deze bepaling beoogt rechtsbescherming te bieden aan derdelanders die gehuwd zijn met een Unieburger en het slachtoffer zijn geweest van huiselijk geweld, met name in geval van scheiding.
142.
Uit deze overwegingen volgt dat het, gelet op de constitutionele aard van het rechtstreeks door de Verdragen verleende recht van vrij verkeer en verblijf van de Unieburgers op het grondgebied van de lidstaten – welk recht over versterkte waarborgen beschikt en in het kader van het bij richtlijn 2004/38 ingevoerde stelsel duurzaam moet worden – niet alleen coherent maar ook legitiem is dat een derdelander die gehuwd is met een Unieburger, in geval van scheiding, teneinde zijn afgeleide verblijfsrecht te behouden, overeenkomstig artikel 13, lid 2, tweede alinea, van richtlijn 2004/38 ten minste aan dezelfde voorwaarden moet voldoen als die welke gelden voor een echtgenoot van een Unieburger die de nationaliteit van een lidstaat bezit.
143.
Gelet op de verschillen die zijn vastgesteld, enerzijds, tussen de regelingen van de richtlijnen 2003/86 en 2004/38 – die andere rechtsgrondslagen en doelstellingen hebben die de verschillende rechtsposities van derdelanders die met Unieburgers gehuwd zijn en derdelanders die met andere derdelanders gehuwd zijn, rechtvaardigen –, en, anderzijds, tussen de doelstellingen van artikel 13, lid 2, van richtlijn 2004/38 en die van artikel 15, lid 3, van richtlijn 2003/86, dient derhalve te worden geoordeeld dat de betrokken situaties niet vergelijkbaar zijn.
b)
Tussenconclusie
144.
Uit het onderzoek naar de vergelijkbaarheid van de aan de orde zijnde situaties blijkt dat deze duidelijk van elkaar verschillen. Zo is de rechtspositie van derdelanders die met Unieburgers gehuwd zijn, afgeleid van een recht dat op grondwettelijk niveau door de Verdragen wordt gewaarborgd en is deze onderworpen aan de door richtlijn 2004/38 gestelde voorwaarden die de lidstaten in acht moeten nemen. Daarentegen is de rechtspositie van derdelanders die met andere derdelanders gehuwd zijn, gebaseerd op een bevoegdheid tot harmonisatie, hetgeen impliceert dat de lidstaten over een beoordelingsmarge beschikken met betrekking tot de door richtlijn 2003/86 gestelde voorwaarden. Bijgevolg zijn de rechten die worden ontleend aan de bij deze twee richtlijnen vastgestelde regelingen, verschillend.
145.
Op grond van deze overwegingen kan worden geconcludeerd dat de twee aan de orde zijnde situaties niet vergelijkbaar zijn. Bijgevolg vormt een verschil in behandeling van derdelanders die het slachtoffer zijn geweest van huiselijk geweld door hun echtgenoot naargelang zij gezinshereniging met een Unieburger dan wel met een derdelander hebben genoten, geen schending van het in artikel 20 van het Handvest neergelegde recht op „gelijkheid voor de wet” van derdelanders op wie de ene dan wel de andere situatie van toepassing is.
V. Conclusie
146.
Gelet op een en ander geef ik het Hof in overweging de prejudiciële vraag van de Raad voor Vreemdelingenbetwistingen te beantwoorden als volgt:
„Bij het onderzoek van de prejudiciële vraag is niet gebleken van feiten of omstandigheden die de geldigheid van artikel 13, lid 2, van richtlijn 2004/38/EG van het Europees Parlement en de Raad van 29 april 2004 betreffende het recht van vrij verkeer en verblijf op het grondgebied van de lidstaten voor de burgers van de Unie en hun familieleden, tot wijziging van verordening (EEG) nr. 1612/68 en tot intrekking van richtlijnen 64/221/EEG, 68/360/EEG, 72/194/EEG, 73/148/EEG, 75/34/EEG, 75/35/EEG, 90/364/EEG, 90/365/EEG en 93/96/EEG (PB 2004, L 158, blz. 77, met rectificaties in PB 2004, L 229, blz. 35, en PB 2005, L 197, blz. 34) kunnen aantasten in het licht van de artikelen 20 en 21 van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie.”
(
1
)	Oorspronkelijke taal: Frans.
(
2
)	Richtlijn van het Europees Parlement en de Raad van 29 april 2004 betreffende het recht van vrij verkeer en verblijf op het grondgebied van de lidstaten voor de burgers van de Unie en hun familieleden, tot wijziging van verordening (EEG) nr. 1612/68 en tot intrekking van richtlijnen 64/221/EEG, 68/360/EEG, 72/194/EEG, 73/148/EEG, 75/34/EEG, 75/35/EEG, 90/364/EEG, 90/365/EEG en 93/96/EEG (PB 2004, L 158, blz. 77, met rectificaties in PB 2004, L 229, blz. 35, en PB 2005, L 197, blz. 34).
(
3
)	PB 2016, C 202, blz. 389.
(
4
)	Richtlijn van de Raad van 22 september 2003 inzake het recht op gezinshereniging (PB 2003, L 251, blz. 12).
(
5
)	Arrest van 16 juli 2015 (C‑218/14, EU:C:2015:476).
(
6
)	Arrest van 30 juni 2016 (C‑115/15, EU:C:2016:487).
(
7
)	Belgisch Staatsblad van 31 december 1980, blz. 14584.
(
8
)	Artikel 42 quater, § 1, derde alinea, van de wet van 15 december 1980 lijkt artikel 28 van richtlijn 2004/38 om te zetten.
(
9
)	Arresten van 13 december 1989, Grimaldi (C‑322/88, EU:C:1989:646, punt 8); 13 juni 2017, Florescu e.a. (C‑258/14, EU:C:2017:448, punt 30), en 27 februari 2018, Western Sahara Campaign UK (C‑266/16, EU:C:2018:118, punt 44).
(
10
)	Arrest van 14 mei 2019, M e.a. (Intrekking van de vluchtelingenstatus) (C‑391/16, C‑77/17 en C‑78/17, EU:C:2019:403, punt 71).
(
11
)	Arrest van 30 juni 2016 (C‑115/15, EU:C:2016:487).
(
12
)	Arrest van 22 december 2010, Gowan Comércio Internacional e Serviços (C‑77/09, EU:C:2010:803, punt 25). Zie ook arrest van 28 maart 2017, Rosneft (C‑72/15, EU:C:2017:236, punt 50).
(
13
)	Arrest van 30 juni 2016 (C‑115/15 P, EU:C:2016:487, punt 48).
(
14
)	Arrest van 30 juni 2016, NA (C‑115/15, EU:C:2016:487, punt 50).
(
15
)	Bij vonnis van de tribunal de première instance de Tournai (rechtbank van eerste aanleg Doornik, België).
(
16
)	Arrest van 30 juni 2016 (C‑115/15, EU:C:2016:487).
(
17
)	In dat geval zou verzoeker in het hoofdgeding niet in aanmerking komen voor het behoud van het afgeleide verblijfsrecht op grond van deze bepaling, los van de vraag of hij al dan niet kan aantonen dat hij vóór de verwerving van het duurzame verblijfsrecht voldoet aan de in artikel 13, lid 2, tweede alinea, van die richtlijn gestelde voorwaarde dat hij over toereikende bestaansmiddelen beschikt, welke voorwaarde de kern vormt van de door de verwijzende rechter gestelde prejudiciële vraag over de geldigheid.
(
18
)	Arrest van 30 juni 2016 (C‑115/15, EU:C:2016:487).
(
19
)	Zie met name arresten van 16 september 2010, Chatzi (C‑149/10, EU:C:2010:534, punt 43), en 31 januari 2013, McDonagh (C‑12/11, EU:C:2013:43, punt 44).
(
20
)	Arrest van 30 juni 2016 (C‑115/15, EU:C:2016:487).
(
21
)	Arrest van 16 juli 2015 (C‑218/14, EU:C:2015:476).
(
22
)	Arrest van 16 juli 2015 (C‑218/14, EU:C:2015:476).
(
23
)	Arrest van 16 juli 2015, Singh e.a. (C‑218/14, EU:C:2015:476, punt 48). Cursivering van mij.
(
24
)	Arrest van 16 juli 2015, Singh e.a. (C‑218/14, EU:C:2015:476, punt 55). Het Hof verwijst hierbij naar het arrest van 8 november 2012, Iida (C‑40/11, EU:C:2012:691), waarbij moet worden opgemerkt dat de omstandigheden van de zaak die tot dat arrest hebben geleid, verschillen van die welke aanleiding hebben gegeven tot het arrest Singh e.a., in dier voege dat Iida niet in de gastlidstaat van zijn echtgenote woonde, maar in de lidstaat van herkomst van die echtgenote, zodat hem geen verblijfsrecht kon worden toegekend op grond van richtlijn 2004/38.
(
25
)	Arrest van 16 juli 2015, Singh e.a. (C‑218/14, EU:C:2015:476, punt 62).
(
26
)	Zie in die zin arrest van 16 juli 2015, Singh e.a. (C‑218/14, EU:C:2015:476, punt 66).
(
27
)	Arrest van 16 juli 2015, Singh e.a. (C‑218/14, EU:C:2015:476, punt 70 en dictum). In punt 68 van dat arrest heeft het Hof eraan herinnerd dat het nationale recht in een dergelijk geval niettemin een ruimere bescherming aan derdelanders kan bieden opdat zij op het grondgebied van de gastlidstaat zouden kunnen blijven.
(
28
)	Zie voor een kritische beschouwing van dit arrest Strumia, F., „Divorce immediately, or leave. Rights of third country nationals and family protection in the context of EU citizens’ free movement: Kuldip Singh and Others”, Common Market Law Review, 2016, deel 53(5), blz. 1373-1393.
(
29
)	Cursivering van mij. Ik merk op dat die bepaling niet preciseert gedurende welk van de drie jaar die het huwelijk vóór de aanvang van de gerechtelijke procedure of de beëindiging van het geregistreerd partnerschap moet hebben geduurd, een derdelander in de gastlidstaat moet hebben verbleven.
(
30
)	Arrest van 16 juli 2015, Singh e.a. (C‑218/14, EU:C:2015:476, punt 48). Zie punt 44 van deze conclusie.
(
31
)	Dit aspect is van belang voor een goed begrip van de draagwijdte van het arrest van 30 juni 2016, NA (C‑115/15, EU:C:2016:487), en van de redenen waarom ik van mening ben dat de aan dat arrest ontleende rechtspraak moet worden geactualiseerd.
(
32
)	Dat wil zeggen, met inbegrip van de punten a)‑d).
(
33
)	Arrest van 16 juli 2015 (C‑218/14, EU:C:2015:476).
(
34
)	Arrest van 16 juli 2015, Singh e.a. (C‑218/14, EU:C:2015:476, punt 67). Cursivering van mij.
(
35
)	Zie conclusie van advocaat-generaal Kokott in de zaak Singh e.a. (C‑218/14, EU:C:2015:306, punten 25 en 26): „Volgens de bewoordingen van artikel 13 van richtlijn 2004/38 is het [...] niet vereist dat de burger van de Unie en zijn echtgenoot tot na afsluiting van de echtscheidingsprocedure in het gastland verblijven, en ook niet dat de echtscheidingsprocedure in deze staat wordt gevoerd en afgesloten.” Vervolgens preciseert advocaat-generaal Kokott evenwel dat „[i]ndien men artikel 12 en artikel 13 van richtlijn 2004/38 niet afzonderlijk, maar in onderling verband beziet, [...] artikel 13 van de richtlijn bij een strikt letterlijke uitlegging niet als grondslag voor het voortbestaan van het verblijfsrecht van gescheiden derdelanders [kan] dienen”. Cursivering van mij. Zie dienaangaande Briddick, C., „Combatting or Enabling Domestic Violence? Evaluating the Residence Rights of migrant Victims of Domestic Violence in Europe”, International and Comparative Law Quarterly, deel 69(4), 2020, blz. 1013‑1034, met name blz. 1021, en van dezelfde auteur, „Secretary of State for the Home Department v NA”, Journal of Immigration Asylum and Nationality Law, 2016, deel 30(4), blz. 368-374.
(
36
)	Ik zal deze kwestie nader behandelen in het kader van de analyse van het arrest van 30 juni 2016, NA (C‑115/15, EU:C:2016:487). Zie de punten 53-58 van deze conclusie.
(
37
)	Arrest van 16 juli 2015, Singh e.a. (C‑218/14, EU:C:2015:476, punt 67).
(
38
)	Ik begrijp het „vertrek met het oog op scheiding, ontbinding of nietigverklaring van het huwelijk of beëindiging van een geregistreerd partnerschap” in die zin dat de echtgenoot-Unieburger onmiddellijk nadat hij het gastland heeft verlaten een procedure tot scheiding, ontbinding of nietigverklaring van het huwelijk of beëindiging van een partnerschap in de lidstaat van herkomst of in een andere lidstaat aanvangt (tenzij het op de scheiding, de ontbinding of nietigverklaring van het huwelijk of de beëindiging van een partnerschap toepasselijke recht vereist dat – alvorens de scheiding wordt uitgesproken – een bedenktijd in acht wordt genomen dan wel een periode gedurende welke niet langer van samenleving sprake is). Het kan ook worden opgevat als een vertrek dat verband houdt met bepaalde feiten die de scheiding, ontbinding of nietigverklaring van het huwelijk of de beëindiging van een partnerschap rechtvaardigen, zoals met name het feit „het slachtoffer van huiselijk geweld te zijn geweest tijdens het huwelijk of het geregistreerd partnerschap”. Een vertrek dat verband houdt met dergelijke feiten moet dus worden beschouwd als een vertrek met het oog op scheiding, ontbinding of nietigverklaring van het huwelijk of beëindiging van een partnerschap.
(
39
)	Zie dienaangaande Strumia, F., op. cit., blz. 1381. Zie ook punt 87 van deze conclusie.
(
40
)	Dat was ook zo bij Chenchooliah in de zaak die heeft geleid tot het arrest van 10 september 2019, Chenchooliah (C‑94/18, EU:C:2019:693, punt 43). Uit de door de verwijzende rechter uiteengezette feiten blijkt dat „[deze] burger van de Unie is teruggekeerd naar de lidstaat waarvan hij de nationaliteit bezit, in casu om er een gevangenisstraf uit te zitten”.
(
41
)	Met name om een aantoonbare medische behandeling te ondergaan of om tijdelijk te zorgen voor een familielid dat aan een ernstige ziekte lijdt.
(
42
)	Zie met betrekking tot het behoud van de verblijfskaart in geval van tijdelijke afwezigheden artikel 11, lid 2, van richtlijn 2004/38.
(
43
)	Zie punten 62 en 63 alsmede voetnoot 41 van deze conclusie.
(
44
)	In haar conclusie in de zaak Singh e.a. (C‑218/14, EU:C:2015:306, punt 48) spreekt advocaat-generaal Kokott over het geval waarin echtgenoten in verschillende lidstaten wonen en werken, waarbij zij opmerkt dat „[e]r [...] evenwel een incoherentie in het systeem van richtlijn 2004/38 [rest]. Na het vertrek van de burger van de Unie kan diens uit een derde land afkomstige echtgenoot namelijk, als hij de burger van de Unie bijvoorbeeld om beroepsmatige redenen niet begeleidt en ook niet voor een gemeenschappelijk kind zorgt, zijn verblijfsrecht in het huidige gastland verliezen, zelfs als het huwelijk stand houdt, terwijl de derdelander bij een stukgelopen huwelijk, indien hij zich tijdig kan laten scheiden, overeenkomstig artikel 13 van richtlijn 2004/38 zijn verblijfsrecht in het gastland behoudt.” Cursivering van mij.
(
45
)	In dit verband heeft advocaat-generaal Bot in zijn conclusie in de zaak Ogieriakhi (C‑244/13, EU:C:2014:323, punt 42) als volgt overwogen: „Van de betrokken personen eisen dat zij duurzaam onder hetzelfde dak leven is mijns inziens een inmenging in hun privé- en gezinsleven die strijdig is met artikel 7 van het [Handvest]. Het is niet de rol van de overheid om een opvatting over het leven als koppel of enige bijzondere manier van leven op te leggen aan onderdanen van andere landen en hun familieleden, temeer niet omdat een dergelijk vereiste niet bestaat voor hun eigen onderdanen” (cursivering van mij). Hoewel deze overwegingen van advocaat-generaal Bot betrekking hebben op het vereiste om in eenzelfde woning samen te leven in het kader van de uitlegging van artikel 10 van verordening (EEG) nr. 1612/68 betreffende het vrije verkeer van werknemers binnen de Gemeenschap (PB 1968, L 257, blz. 2), ben ik van mening dat uit het oogpunt van het fundamentele recht op eerbiediging van het privé- en gezinsleven dergelijke overwegingen ook gelden in situaties waarin de echtgenoten gescheiden leven, met name om beroepsredenen, gezondheidsredenen of andere soortgelijke redenen.
(
46
)	Zie in die zin conclusie van advocaat-generaal Kokott in de zaak Singh e.a. (C‑218/14, EU:C:2015:306, punt 49).
(
47
)	Arrest van 16 juli 2015 (C‑218/14, EU:C:2015:476).
(
48
)	Arrest van 16 juli 2015 (C‑218/14, EU:C:2015:476).
(
49
)	Volgens het Poolse recht berust de uitspraak van de echtscheiding met name op de vaststelling dat het huwelijk definitief en duurzaam is ontwricht, waarbij deze twee voorwaarden cumulatief zijn [artikel 56, lid 1, van het wetboek familierecht en voogdij (WFV)]. Naar Frans recht kan een echtgenoot om echtscheiding wegens definitieve ontwrichting van de huwelijksband verzoeken in geval van beëindiging van de levensgemeenschap sinds twee jaar op de datum van de echtscheidingsdagvaarding, hetgeen onderstelt dat er geen sprake is van samenleven en dat er een wil tot verbreking bestaat. Naar Fins recht hebben echtgenoten recht op echtscheiding na een bedenktijd van zes maanden, maar kan deze termijn buiten beschouwing worden gelaten wanneer de echtgenoten op de datum van indiening van het echtscheidingsverzoek sinds twee jaar niet meer samenleven. Naar Duits recht [artikel 1566 van het Bürgerliches Gesetzbuch (burgerlijk wetboek)] geldt voor de rechter een onweerlegbaar vermoeden dat het huwelijk is stukgelopen na een bepaalde periode van scheiding, wanneer beide echtgenoten echtscheiding vorderen en reeds sinds een jaar gescheiden leven, dan wel wanneer een van de echtgenoten echtscheiding vordert en de andere echtgenoot daarmee instemt, en beiden reeds sinds een jaar gescheiden leven, of wanneer een van de echtgenoten echtscheiding vordert en de andere daarmee niet instemt, maar beiden reeds sinds drie jaar gescheiden leven. Krachtens artikel 1565, lid 2, van het burgerlijk wetboek kan het huwelijk, indien de echtgenoten nog niet gedurende een jaar gescheiden leven, slechts in bepaalde uitzonderlijke gevallen worden ontbonden, bijvoorbeeld wanneer de voortzetting van het huwelijk voor de echtgenoot die om echtscheiding verzoekt niet aanvaardbaar is om redenen die zijn toe te schrijven aan de persoon van de andere echtgenoot (bijvoorbeeld fysieke mishandeling door de andere echtgenoot). Zie voor andere nationale regelingen ook „Echtscheiding”, Europees e-justitieportaal, op https://e-justice.europa.eu/content_divorce-45-nl.do (laatste update op 26 oktober 2020).
(
50
)	Arresten van 13 februari 1985, Diatta (267/83, EU:C:1985:67, punt 20), en 10 juli 2014, Ogieriakhi (C‑244/13, EU:C:2014:2068, punt 37).
(
51
)	Zie in die zin, in het kader van de uitlegging van artikel 10 van verordening nr. 1612/68, arrest van 10 juli 2014, Ogieriakhi (C‑244/13, EU:C:2014:2068, punt 47 en dictum).
(
52
)	Zie voorstel voor een richtlijn van het Europees Parlement en de Raad betreffende het recht van de burgers van de Unie en hun familieleden zich op het grondgebied van de lidstaten vrij te verplaatsen en er vrij te verblijven [COM(2001) 257 definitief, PB 2001, C 270 E, blz. 150].
(
53
)	Cursivering van mij.
(
54
)	Arrest van 16 juli 2015 (C‑218/14, EU:C:2015:476).
(
55
)	Gelet op de lange duur van bepaalde nationale procedures tot scheiding van tafel en bed, echtscheiding, ontbinding of nietigverklaring van het huwelijk of beëindiging van het geregistreerd partnerschap, staat het aan de nationale rechter om bijvoorbeeld te beoordelen of een echtscheidingsprocedure die enige tijd na het vertrek van de Unieburger uit het gastland is ingeleid, kan worden beschouwd als een vertrek met het oog op scheiding in de zin van artikel 13, lid 2, van richtlijn 2004/38. Zie voetnoot 38 van deze conclusie.
(
56
)	Arrest van 30 juni 2016 (C‑115/15, EU:C:2016:487, punten 48 en 49).
(
57
)	De verwijzende rechter had uiteengezet: „Op 5 december 2006 verzocht KA het UK Border Agency (Britse immigratiedienst) NA’s verblijfsvergunning in te trekken op grond van het feit dat hij voorgoed naar Pakistan was verhuisd, en verzocht hij te worden geïnformeerd over het intrekken van de verblijfsvergunning van zijn vrouw.”
(
58
)	NA had tevens een aanvraag ter verkrijging van een duurzaam verblijfsrecht in het Verenigd Koninkrijk ingediend, maar deze aanvraag was door de bevoegde nationale autoriteit afgewezen. Zie in die zin arrest van 30 juni 2016, NA (C‑115/15, EU:C:2016:487, punten 15‑22).
(
59
)	Arrest van 30 juni 2016, NA (C‑115/15, EU:C:2016:487, punt 32).
(
60
)	Zie in die zin arrest van 30 juni 2016, NA (C‑115/15, EU:C:2016:487, punt 36).
(
61
)	Arrest van 30 juni 2016, NA (C‑115/15, EU:C:2016:487, punt 51).
(
62
)	Arrest van 16 juli 2015 (C‑218/14, EU:C:2015:476).
(
63
)	Arrest van 30 juni 2016 (C‑115/15, EU:C:2016:487).
(
64
)	Arrest van 16 juli 2015 (C‑218/14, EU:C:2015:476).
(
65
)	Zie de punten 44, 48 en 49 van deze conclusie.
(
66
)	Arrest van 16 juli 2015, Singh e.a. (C‑218/14, EU:C:2015:476, punt 48). Zie punt 44 van deze conclusie.
(
67
)	Zie punt 47 van deze conclusie.
(
68
)	Zie met name arrest van 1 februari 2017, Município de Palmela (C‑144/16, EU:C:2017:76, punt 20 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
(
69
)	Dit is overigens de wijdverbreide opvatting in de rechtsleer. Zie met name Gazin, F., „Maintien d’un droit de séjour d’un ressortissant d’un État tiers avec un citoyen européen en présence d’enfants et en cas de divorce et de violence domestique commise pendant le mariage: la Cour confirme son interprétation sévère de l’article 13 de la directive 2004/38/CE verrouillant l’accès au droit de séjour à titre individuel des ressortissants de pays tiers mais accepte de reconnaître audits ressortissants un droit de séjour dérivé sur le fondement de l’article 12 du règlement (CEE) no 1612/68 et de l’article 21 TFUE”, Europe, nr. 8-9 van september 2016, blz. 28 en 29; Peers, S., „Domestic violence and free movement of EU citizens: a shameful CJEU ruling”, 2016, beschikbaar op http://eulawanalysis.blogspot.com/2016/07/domestic-violence-and-free-movement-of.html; Barbou des Places, S., „Le droit de séjour des ressortissants d’États tiers ayant la garde effective d’enfants citoyens de l’Union”, Revue critique de droit international privé, 2017, nr. 1, blz. 45; Oosterom-Staples, H., „Residence Rights for Caring Parents who are also Victims of Domestic Violence”, European Journal of Migration and Law, 2017, deel 19(4), blz. 396‑424, en Gyeney, L., „Sensitive Issues before the European Court of Justice – The Right of Residence of Third Country Spouses Who Became Victims of Domestic Violence, as Well as Same-Sex Spouses in the Scope of Application of the Free Movement Directive (Legal Analysis of the NA and Coman Cases)”, Hungarian Yearbook of International Law and European Law, 2017, nr. 1, blz. 211‑256.
(
70
)	Cursivering van mij. Zoals advocaat-generaal Wathelet heeft benadrukt in zijn conclusie in de zaak NA (C‑115/15, EU:C:2016:259, punt 66), „is [er] dus noodzakelijkerwijs sprake van een tijdsverschil tussen het huiselijk geweld – de factor die tot toepasselijkheid van deze bepaling leidt – en de scheiding”.
(
71
)	In het voorstel voor een richtlijn van het Europees Parlement en de Raad betreffende het recht van de burgers van de Unie en hun familieleden zich op het grondgebied van de lidstaten vrij te verplaatsen en er vrij te verblijven [COM(2001) 257 definitief, blz. 150] valt het volgende te lezen: „Het door deze bepaling toegekende recht gaat gepaard met drie alternatieve voorwaarden, te weten: a) ofwel de duur [...], b) of de oppas van kinderen [...], c) of [het feit dat] de ontbinding van het huwelijk het gevolg is van bijzonder moeilijke situaties.” (Eén enkele is al voldoende voor het behoud van het verblijfsrecht). Advocaat-generaal Wathelet heeft het alternatieve karakter van deze voorwaarden benadrukt in zijn conclusie in de zaak NA (C‑115/15, EU:C:2016:259, punt 60).
(
72
)	Zie punt 73 van deze conclusie.
(
73
)	In dit verband heeft de Commissie gepreciseerd dat „[de] in [artikel 13, lid 2, eerste alinea, onder c)] gebruikte formulering [...] vaag [is] en [...] erop [is] gericht met name situaties van gezinsgeweld te bestrijken” [COM (2001) 257 definitief, blz. 150].
(
74
)	Arrest van 25 juli 2008, Metock e.a. (C‑127/08, EU:C:2008:449, punt 84), en 18 december 2014, McCarthy e.a. (C‑202/13, EU:C:2014:2450, punt 32).
(
75
)	Cursivering van mij.
(
76
)	Zie voorstel voor een richtlijn van het Europees Parlement en de Raad betreffende het recht van de burgers van de Unie en hun familieleden zich op het grondgebied van de lidstaten vrij te verplaatsen en er vrij te verblijven [COM(2001) 257 definitief, blz. 150]. Cursivering van mij.
(
77
)	Tenzij zij de exclusieve voogdij hebben over een minderjarig kind (zie artikel 12, lid 3, van richtlijn 2004/38).
(
78
)	In dit verband heeft advocaat-generaal Wathelet in zijn conclusie in de zaak NA (C‑115/15, EU:C:2016:259, punt 70) gewezen op het volgende: „Een dergelijk risico van ‚chantage in het kader van de echtscheiding’ of weigering van medewerking aan echtscheiding lijkt mij zeer reëel in het geval van huiselijk geweld. Het feit dat de echtgeno(o)t(e), onderdaan van een derde land, zijn of haar afgeleide verblijfsrecht verliest wanneer de Unieburger vertrekt, kan immers als pressiemiddel worden gebruikt om medewerking aan de scheiding te weigeren, terwijl dergelijke omstandigheden op zich al van dien aard zijn dat zij kunnen leiden tot een psychische inzinking bij het slachtoffer of op zijn minst tot angstgevoelens ten opzichte van de pleger van de gewelddadigheden.”
(
79
)	Zie de punten 53-58 van deze conclusie.
(
80
)	In de gevallen waarin de echtgenoot het gastland verlaat voordat een van de in artikel 13, lid 2, van richtlijn 2004/38 genoemde omstandigheden zich voordoet, leidt het tijdelijke vertrek van de Unieburger voor de echtgenoot-derdelander niet tot het verlies van het afgeleide verblijfsrecht in de in artikel 16, lid 3, van deze richtlijn opgesomde gevallen. Zie dienaangaande de punten 61-63 van deze conclusie.
(
81
)	Zie de conclusie van advocaat-generaal Wathelet in de zaak NA (C‑115/15, EU:C:2016:259, punten 61 en 62). Cursivering van mij.
(
82
)	Richtlijn van het Europees Parlement en de Raad van 25 oktober 2012 tot vaststelling van minimumnormen voor de rechten, de ondersteuning en de bescherming van slachtoffers van strafbare feiten, en ter vervanging van kaderbesluit 2001/220/JBZ (PB 2012, L 315, blz. 57). De datum van omzetting van deze richtlijn in nationaal recht was vastgesteld op uiterlijk 16 november 2015. Ik herinner eraan dat deze richtlijn „ernaar streeft slachtoffers van misdrijven een centrale plaats te geven in het strafrechtstelsel, en tot doel heeft de rechten van slachtoffers van misdrijven te versterken zodat slachtoffers, ongeacht de lidstaat waar het misdrijf heeft plaatsgevonden, hun nationaliteit of verblijfsstatus, dezelfde rechten genieten”. Resolutie van het Europees Parlement van 30 mei 2018 over de tenuitvoerlegging van richtlijn 2012/29, 2016/2328(INI). Deze resolutie van het Europees Parlement is beschikbaar op https://www.europarl.europa.eu/doceo/document/TA-8‑2018‑0229_NL.html. Cursivering van mij.
(
83
)	In artikel 2, lid 1, onder a), i), van richtlijn 2012/29 wordt het begrip „slachtoffer” gedefinieerd als „een natuurlijke persoon die als rechtstreeks gevolg van een strafbaar feit schade, met inbegrip van lichamelijke, geestelijke of emotionele schade of economisch nadeel, heeft geleden”.
(
84
)	Zoals kinderen (overweging 14), vrouwen die het slachtoffer zijn van gendergerelateerd geweld (overwegingen 6 en 17), personen met een handicap (overweging 15), slachtoffers van terrorisme (overweging 16), LHBTI’ers of slachtoffers van mensenhandel (overweging 17). Overweging 17 van richtlijn 2012/29 luidt als volgt: „Geweld dat zich richt tegen een persoon wegens het geslacht, de genderidentiteit of de genderexpressie van die persoon of waaronder personen van een bepaald geslacht in onevenredige mate te lijden hebben, wordt aangemerkt als gendergerelateerd geweld. Het kan resulteren in lichamelijke, seksuele, emotionele of psychologische schade, dan wel economisch nadeel voor het slachtoffer. Gendergerelateerd geweld wordt aangemerkt als een vorm van discriminatie en als een schending van de fundamentele vrijheden van het slachtoffer, en omvat geweld in hechte relaties, [...].” (cursivering van mij).
(
85
)	Zie overwegingen 17 en 18 van richtlijn 2012/29. Zie ook verslag van het Europees Parlement over de tenuitvoerlegging van richtlijn 2012/29 [...] van 14 mei 2018, A8‑0168/2018, blz. 14, punt 13: „[Het Europees Parlement] herinnert de lidstaten eraan dat slachtoffers die zich in een irreguliere verblijfssituatie bevinden ook toegang moeten hebben tot rechten en diensten [...], zoals juridische bescherming en psychosociale en financiële steun van de lidstaten, zonder angst om te worden uitgezet; [...] moedigt de lidstaten aan om wetgeving in te voeren waardoor slachtoffers die een afhankelijke verblijfsstatus hebben een uitweg kunnen vinden uit situaties van misbruik, door hun de mogelijkheid te bieden een onafhankelijke verblijfsstatus te verkrijgen [...]”. Beschikbaar op https://www.europarl.europa.eu/doceo/document/A-8‑2018‑0168_NL.pdf.
(
86
)	Overweging 18 van richtlijn 2012/29 is als volgt geformuleerd: „Waar geweld in een hechte relatie wordt gepleegd, wordt het gepleegd door een persoon die de huidige of voormalige echtgeno(o)t(e) of partner of een ander familielid van het slachtoffer is, ongeacht of de dader een woning met het slachtoffer deelt of heeft gedeeld. Achter dergelijk geweld kan lichamelijk, seksueel, psychologisch of economisch geweld schuilgaan en het kan resulteren in lichamelijk of geestelijk letsel, emotionele schade of economisch nadeel. Geweld in hechte relaties is een ernstig en vaak verborgen sociaal probleem, dat een systematisch psychologisch en lichamelijk trauma kan veroorzaken dat ernstige gevolgen heeft, omdat de dader een persoon is in wie het slachtoffer vertrouwen moet kunnen stellen. [...]” Ofschoon dit soort geweld zowel mannen als vrouwen treft, wordt in overweging 18 opgemerkt dat „[v]rouwen [...] onevenredig vaak het slachtoffer [zijn] van dit soort geweld, en de situatie [...] nog [kan] worden verergerd als de vrouw economisch, sociaal of met betrekking tot haar recht op verblijf afhankelijk is van de dader”. Cursivering van mij.
(
87
)	Daarentegen is bij richtlijn 2004/81/EG van de Raad van 29 april 2004 betreffende de verblijfstitel die in ruil voor samenwerking met de bevoegde autoriteiten wordt afgegeven aan onderdanen van derde landen die het slachtoffer zijn van mensenhandel of hulp hebben gekregen bij illegale immigratie (PB 2004, L 261, blz. 1), „voor slachtoffers van mensenhandel of, indien de lidstaten de werkingssfeer van de richtlijn wensen te verruimen, voor onderdanen van derde landen die hulp hebben gekregen bij illegale immigratie een verblijfstitel ingesteld die voor de betrokkenen een voldoende prikkel moet zijn om samen te werken met de bevoegde autoriteiten en waaraan, om misbruik te voorkomen, bepaalde voorwaarden zijn verbonden”. Zie overweging 9 van deze richtlijn.
(
88
)	Arresten van 25 juli 2008, Metock e.a. (C‑127/08, EU:C:2008:449, punt 84), en 18 december 2014, McCarthy e.a. (C‑202/13, EU:C:2014:2450, punt 32). Zie ook punt 84 van deze conclusie.
(
89
)	Dit doel bestaat erin om rechtsbescherming te bieden, met name aan slachtoffers van huiselijk geweld wier verblijfsrecht samenhangt met de familieband die door het huwelijk (of het partnerschap) bestaat en die hierdoor het slachtoffer zouden kunnen worden van chantage in het kader van de echtscheiding of het vertrek. Zie overweging 15 van richtlijn 2004/38, COM(2001) 257 definitief, blz. 150, en punten 82-88 van deze conclusie.
(
90
)	Zie overweging 57 van richtlijn 2012/29.
(
91
)	Verklaring nr. 19 gehecht aan de slotakte van de Intergouvernementele Conferentie die het Verdrag van Lissabon heeft aangenomen, ondertekend op 13 december 2007 (PB 2008, C 115, blz. 345, en PB 2012, C 326, blz. 347).
(
92
)	Zie met name de artikelen 2, 3 en 14 van het Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens en de fundamentele vrijheden, ondertekend te Rome op 4 november 1950, en arrest van het EHRM van 9 juni 2009, Opuz/Turkije (ECHR:2009:0609JUD003340102, § 132): „Huiselijk geweld is een fenomeen dat uiteenlopende vormen kan aannemen – fysieke aanvallen, psychisch geweld, belediging – [...]. Het gaat hier om een algemeen probleem waarmee alle lidstaten te maken hebben en dat niet altijd voor het voetlicht komt omdat het zich vaak voordoet in het kader van persoonlijke relaties of in besloten verband, en dat niet uitsluitend vrouwen raakt. Ook mannen kunnen het slachtoffer van huiselijk geweld zijn, alsook kinderen, die vaak direct of indirect het slachtoffer van dit geweld zijn [...].” Cursivering van mij. Bovendien hebben alle lidstaten het VN-verdrag betreffende de afschaffing van alle vormen van discriminatie van de vrouw bekrachtigd, dat op 18 december 1979 door de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties is aangenomen en op 3 september 1981 in werking is getreden (United Nations Treaty Series, deel 1249, blz. 13). De Unie is geen partij bij dit verdrag.
(
93
)	Verdrag van de Raad van Europa inzake het voorkomen en bestrijden van geweld tegen vrouwen en huiselijk geweld (Verdrag van Istanboel) van 11 mei 2011, Council of Europe Treaty Series nr. 210. Over de mogelijke toetreding van de Unie tot dit verdrag, zie Advies 1/19 (Verdrag van Istanboel), aanhangig bij het Hof.
(
94
)	Zie ook de punten 1 en volgende van de toelichting bij het Verdrag van Istanboel, Council of Europe Treaties Series nr. 210, beschikbaar op https://rm.coe.int/16800d38c9: „Geweld tegen vrouwen, met inbegrip van huiselijk geweld, vormt in Europa een van de ernstigste gendergerelateerde schendingen van de mensenrechten die in stilzwijgen wordt gehuld. Huiselijk geweld – tegen andere slachtoffers zoals kinderen, mannen en ouderen – is eveneens een miskend fenomeen dat te veel gezinnen raakt om te kunnen worden genegeerd.” Cursivering van mij.
(
95
)	Punt 303 van de toelichting bij het Verdrag van Istanboel luidt: „De auteurs hebben er de voorkeur aan gegeven dat de partijen overeenkomstig hun nationale recht bepalen onder welke voorwaarden en voor welke duur de slachtoffers op verzoek een eigen verblijfsvergunning kunnen verkrijgen. Dit onderstelt dat wordt vastgesteld welke autoriteiten bevoegd zijn om te bepalen of de ontbinding van de relatie het gevolg is van de door het slachtoffer ondergane gewelddaden en welke bewijsstukken moeten worden verstrekt. Het kan bijvoorbeeld gaan om processen-verbaal van de politie, een veroordeling door een rechter, een verbodsbeschikking of een beschermingsbevel, medisch bewijs, een echtscheidingsbeschikking, signaleringen van sociale diensten of rapporten van ngo’s [...] om er slechts enkele te noemen.”
(
96
)	Zie punt 307 van de toelichting bij het Verdrag van Istanboel.
(
97
)	Dat zou kunnen veranderen indien de Unie tot dit verdrag toetreedt.
(
98
)	Zie punt 304 van de toelichting bij het Verdrag van Istanboel.
(
99
)	Hoewel dit verdrag in casu niet van toepassing is omdat de Unie niet is toegetreden, kan het niettemin dienen als inspiratiebron voor de uitlegging van artikel 13, lid 2, eerste alinea, onder c), van richtlijn 2004/38.
(
100
)	Bij gebreke van een dergelijk verband verwijst de rechtsleer naar een „subsidiariteitsverhouding” van de artikelen 20 en 21 van het Handvest, zie Bribosia, E., Rorive, I., en Hislaire, J., „Article 20 – Égalité en droit”, in F. Picod, C. Rizcallah, en S. Van Drooghenbroeck (red.), Charte des droits fondamentaux de l’Union européenne. Commentaire article par article, 2e druk, Brussel, Bruylant, 2019, blz. 533: „[...] L’article 20 pourrait être mobilisé pour vérifier la cohérence et la rationalité, au regard de l’objectif poursuivi, de toute différence de traitement, quel que soit son fondement.” [Artikel 20 kan worden gemobiliseerd om de samenhang en de rationaliteit van elk verschil in behandeling te onderzoeken in het licht van de erdoor nagestreefde doelstelling, ongeacht de grond voor dat verschil in behandeling]. Zie ook Bell, M., „Article 20 – Equality before the Law”, in S. Peers, T. Hervey, J. Kenner en A. Ward. (red.), The EU Charter of Fundamental Rights – A Commentary, Oxford, Hart Publishing, 2014, blz. 563, met name blz. 577.
(
101
)	PB 2007, C 303, blz. 17.
(
102
)	Advies 1/17 (CETA EU-Canada) van 30 april 2019 (EU:C:2019:341, punt 168).
(
103
)	Advies 1/17 (CETA EU-Canada) van 30 april 2019 (EU:C:2019:341, punt 169), en arrest van 4 juni 2009, Vatsouras en Koupatantze (C‑22/08 en C‑23/08, EU:C:2009:344, punt 52).
(
104
)	Advies 1/17 (CETA EU-Canada) van 30 april 2019 (EU:C:2019:341, punt 171 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
(
105
)	Arresten van 11 juli 2006, Franz Egenberger (C‑313/04, EU:C:2006:454, punt 33), en 17 oktober 2013, Schaible (C‑101/12, EU:C:2013:661, punt 76). Zie ook beschikking van 26 maart 2020, Luxaviation (C‑113/19, EU:C:2020:228, punt 36).
(
106
)	Zie met name arresten van 16 december 2008, Arcelor Atlantique en Lorraine e.a. (C‑127/07, EU:C:2008:728, punt 26); 7 maart 2017, RPO (C‑390/15, EU:C:2017:174, punt 42), en 22 januari 2019, Cresco Investigation (C‑193/17, EU:C:2019:43, punt 42).
(
107
)	Zie met name arrest van 22 mei 2014, Glatzel (C‑356/12, EU:C:2014:350, punt 84).
(
108
)	Dienaangaande heeft het Hof reeds geoordeeld dat „de op de Schengenruimte toepasselijke voorschriften uitdrukkelijk bepalen dat zij geen afbreuk doen aan het vrije verkeer van Unieburgers en de familieleden die hen begeleiden of zich bij hen voegen, dat is gewaarborgd door met name richtlijn 2004/38” (arrest van 18 juni 2020, Ryanair Designated Activity Company, C‑754/18, EU:C:2020:478, punt 40).
(
109
)	In protocol nr. 25 betreffende de uitoefening van de gedeelde bevoegdheden (PB 2012, C 326, blz. 307), gehecht aan het VEU en het VWEU, staat te lezen: „Wanneer de Unie [...] op een bepaald gebied optreedt, heeft deze uitoefening van bevoegdheden enkel betrekking op de door de betrokken handeling van de Unie geregelde materie en niet op het gehele gebied.”
(
110
)	Dat is met name het geval bij richtlijn 2003/86.
(
111
)	Zie in die zin arrest van 25 juli 2008, Metock e.a. (C‑127/08, EU:C:2008:449, punt 68).
(
112
)	Zie mijn conclusie in de zaak Ryanair Designated Activity Company (C‑754/18, EU:C:2020:131, punt 34).
(
113
)	Er zij evenwel aan herinnerd dat derdelanders zich op het gebied van het immigratierecht met name kunnen beroepen op het Handvest voor zover dit binnen de werkingssfeer van het Unierecht van toepassing is. Zie met betrekking tot richtlijn 2003/86 in dit verband met name arrest van 14 maart 2019, Y. Z. e.a. (Fraude bij gezinshereniging) (C‑557/17, EU:C:2019:203, punt 53).
(
114
)	Thym, D., „Legal Framework for EU Entry and Border Control Policies”, in Hailbronner, K., en Thym, D. (red.), EU Immigration and Asylum Law. Commentary, 2e druk, München/Oxford/Baden-Baden, C.H. Beck/Hart/Nomos, 2016, blz. 272, met name blz. 285. Zie in hetzelfde werk ook Hailbronner, K. en Thym, D., „Introduction EU Immigration and Asylum Law: Constitutional Framework and Principles for Interpretation”, op. cit., met name blz. 4: „De conceptuele autonomie van de ruimte van vrijheid, veiligheid en recht bevestigt dat het Europees immigratie- en asielrecht de mobiliteitsregeling voor de burgers van de Unie niet overneemt. Integendeel, het immigratie- en asielrecht wordt thans gekenmerkt door een geheel van verschillende bij het Verdrag van Lissabon ingevoerde en in de Unieverdragen vastgelegde doelstellingen.”
(
115
)	Zie punt 121 van deze conclusie.
(
116
)	Volgens artikel 3, lid 3, van richtlijn 2003/86 is deze richtlijn niet van toepassing op gezinsleden van een Unieburger.
(
117
)	Arrest van 14 maart 2019, Y. Z. e.a. (Fraude bij gezinshereniging) (C‑557/17, EU:C:2019:203, punt 47 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
(
118
)	Zie artikel 7, lid 1, van richtlijn 2003/86.
(
119
)	Arrest van 21 april 2016, Khachab (C‑558/14, EU:C:2016:285, punt 38 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
(
120
)	Zie artikel 8, eerste alinea, van richtlijn 2003/86.
(
121
)	Zie artikel 16, lid 1, van richtlijn 2003/86. Zie ook de conclusie van advocaat-generaal Mengozzi in de zaak Khachab (C‑558/14, EU:C:2015:852, punt 31).
(
122
)	Zie met betrekking tot de verplichting om een inburgeringsexamen af te leggen arrest van 9 juli 2015, K en A (C‑153/14, EU:C:2015:453).
(
123
)	Arrest van 7 november 2018, C en A (C‑257/17, EU:C:2018:876, punt 49).
(
124
)	Cursivering van mij. Dit is echter niet het geval bij een derdelander die gehuwd is met een Unieburger. Zie dienaangaande arresten van 13 februari 1985, Diatta (267/83, EU:C:1985:67, punt 20), en 10 juli 2014, Ogieriakhi (C‑244/13, EU:C:2014:2068, punt 37). Zie ook punt 71 van deze conclusie.
(
125
)	Zie in die zin arrest van 14 maart 2019, Y. Z. e.a. (Fraude bij gezinshereniging) (C‑557/17, EU:C:2019:203, punt 51 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
(
126
)	Zie arrest van 14 maart 2019, Y. Z. e.a. (Fraude bij gezinshereniging) (C‑557/17, EU:C:2019:203, punt 53 en aldaar aangehaalde rechtspraak). Zie ook overweging 2 van richtlijn 2003/86.
(
127
)	Zie in die zin arrest van 7 november 2018, C en A (C‑257/17, EU:C:2018:876, punt 51).
(
128
)	Zie overweging 15 van richtlijn 2003/86. Zie ook punt 131 van deze conclusie.
(
129
)	Arresten van 14 november 2017, Lounes (C‑165/16, EU:C:2017:862, punt 31), en 18 december 2014, McCarthy e.a. (C‑202/13, EU:C:2014:2450, punten 31 en 32).
(
130
)	Zie artikel 2, punt 2, en artikel 3, lid 1, van richtlijn 2004/38.
(
131
)	Zie dienaangaande arresten van 21 december 2011, Ziolkowski en Szeja (C‑424/10 en C‑425/10, EU:C:2011:866, punt 38); 16 januari 2014, Onuekwere (C‑378/12, EU:C:2014:13, punt 30), en 17 april 2018, B en Vomero (C‑316/16 en C‑424/16, EU:C:2018:256, punt 51).
(
132
)	Volgens artikel 14, lid 1, van deze richtlijn blijft dit recht behouden zolang de burgers van de Unie of hun familieleden geen onredelijke belasting vormen voor het socialebijstandsstelsel van het gastland.
(
133
)	Volgens artikel 14, lid 2, van richtlijn 2004/38 hebben burgers van de Unie en hun familieleden dit verblijfsrecht immers zolang zij voldoen aan de voorwaarden van met name artikel 7 van deze richtlijn, die beogen te voorkomen dat zij een onredelijke belasting vormen voor het socialebijstandsstelsel van het gastland.
(
134
)	Meer in het bijzonder is blijkens artikel 16, lid 1, van richtlijn 2004/38 het duurzame verblijfsrecht niet onderworpen aan de voorwaarden van hoofdstuk III van deze richtlijn.
(
135
)	In afwijking van artikel 16 van richtlijn 2004/38 wordt echter vóór het verstrijken van deze ononderbroken periode van vijf jaar verblijf voorzien in een duurzaam verblijfsrecht voor werknemers die hun werkzaamheid in het gastland hebben gestaakt en hun familieleden die voldoen aan de voorwaarden van artikel 17 van deze richtlijn.
(
136
)	Arrest van 18 december 2014, McCarthy e.a. (C‑202/13, EU:C:2014:2450, punt 34 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
(
137
)	Zie de punten 54-58 van deze conclusie.
(
138
)	Volgens artikel 18 van richtlijn 2004/38 verwerven de in het artikel 12, lid 2, en het artikel 13, lid 2, van die richtlijn bedoelde familieleden van een Unieburger die voldoen aan de voorwaarden van deze bepalingen, het duurzaam verblijfsrecht na vijf jaren ononderbroken rechtmatig verblijf in het gastland. Zie betreffende de artikelen 12 en 13 van die richtlijn mijn analyse inzake de toepasselijkheid van artikel 13, lid 2, eerste alinea, onder c), van diezelfde richtlijn in de punten 53‑58 van deze conclusie.
(
139
)	Onverminderd artikel 12, lid 1, tweede alinea, van richtlijn 2004/38, dat bepaalt dat „[a]lvorens het duurzame verblijfsrecht te verkrijgen, [...] de betrokkenen zelf aan de in artikel 7, lid 1, onder a), b), c) of d), genoemde voorwaarden [dienen] te voldoen”, en artikel 13, lid 1, tweede alinea, van deze richtlijn, dat bepaalt dat „[de betrokkenen,] [t]ot wanneer zij het duurzame verblijfsrecht verwerven [...] aan de voorwaarden van artikel 7, lid 1, onder a), b), c) of d) [moeten voldoen]”.
(
140
)	Ik herinner eraan dat uit mijn analyse inzake de toepasselijkheid van artikel 13, lid 2, eerste alinea, onder a), van richtlijn 2004/38 volgt dat een persoon in een situatie als die van verzoeker in het hoofdgeding binnen de werkingssfeer van deze richtlijn valt. Zie de punten 36‑93 van deze conclusie.
(
141
)	Niettemin benadruk ik, voor zover dienstig, dat de situatie van een derdelander die gehuwd is met een Unieburger, die het slachtoffer is geweest van huiselijk geweld en die het gastland moet verlaten en naar zijn land van oorsprong moet terugkeren omdat hij niet beschikt over toereikende bestaansmiddelen en geen ziektekostenverzekering heeft, in beginsel niet vergelijkbaar is met die van een Unieburger die gehuwd is met een Unieburger, die het slachtoffer is geweest van huiselijk geweld en die in dezelfde omstandigheden het gastland moet verlaten en moet terugkeren naar de lidstaat waarvan hij de nationaliteit heeft. Het staat namelijk buiten kijf dat het vertrek van een derdelander die het slachtoffer is geweest van huiselijk geweld naar een derde land, in termen van verbreking van de banden met het gastland, veel ingrijpender gevolgen heeft dan het vertrek van een Unieburger die het slachtoffer is geweest van huiselijk geweld naar de lidstaat waarvan hij de nationaliteit heeft of naar een andere lidstaat.