62008CC0428_MT
Opinion of the Advocate-General
Opinion of the Advocate-General
1. Il-Qorti tal-Ġustizzja kellha ftit okkażjonijiet, sa issa, biex tittratta d-direttiva dwar il-protezzjoni legali tal-invenzjonijiet bijoteknoloġiċi. Madankollu l-kawża preżenti tagħtiha l-opportunità li tippreċiża xi punti importanti rigward il-protezzjoni li għandha tingħata, fi ħdan l-Unjoni Ewropea, lil privattivi maħruġa f’dak il-qasam, li l-importanza tagħhom illum il-ġurnata hija impossibbli li tiġi sottovalutata.
I – Il-kuntest ġuridiku
A – Il-Ftehim TRIPS
2. Il-Ftehim Trips dwar aspetti tad-drittijiet ta’ proprjetà intellettwali relatati mal-kummerċ (2) (iktar ’il quddiem il-“Ftehim TRIPS”) jistipula, fl-Artikoli 27 u 30 tiegħu, kif ġej:
“L-Artikolu 27
Suġġetti li jistgħu jiġu ppatentjati
1. Il-patenti [privattivi] għandhom ikunu disponibbli għal kwalunkwe invenzjoni, jekk inhuma prodotti jew proċessi, f’kull qasam tat-teknoloġija, sakemm huma ġodda, għandhom passi inventivi u jistgħu jkunu ta’ applikazzjoni industrijali, soġġetti għad-dispożizzjonijiet tal-paragrafi 2 u 3, soġġetti għall-paragrafu 4 tal-Artikolu 65, paragrafu 8 ta’ l-Artikolu 70 u paragrafu 3 ta’ dan l-Artikolu, il-patenti għandhom ikunu disponibbli u d-drittijiet tal-patenti li jistgħu jitgawdew mingħajr diskriminazzjoni tal-post ta’ l-invenzjoni, il-qasam tat-teknoloġija u jekk il-prodotti kienux importati jew magħmula lokalment.
2. Il-Membri għandhom jeskludu mill-invenzjonijiet li jistgħu jiġu patentjati, il-prevenzjoni fit-territorji ta’ l-isfruttament kummerċjali li huwa meħtieġ għall-protezzjoni ta’ l-ordni pubbliku u l-moralità, inkluż il-protezzjoni tal-ħajja umana, ta’ l-annimali jew pjanti jew saħħa jew biex jiġi evitat preġudizzju serju għall-ambjent, sakemm li esklużjoni bħal din ma saritx minħabba li l-isfruttament hi projbita mill-liġi tagħhom.
3. Il-Membri jistgħu jeskludu milli jiġu ippatentjati:
a) Metodi ta’ dianjosi, terapewtiċi u kirurġiċi għat-trattament ta’ l-umani jew annimali;
b) pjanti u annimali li mhumiex mikro-organiżmi, u proċessi essenzalment bioloġiċi għall-produzzjoni ta’ pjanti jew annimali li mhumiex proċessi bioloġiċi jew mikrobioloġiċi. Madankollu, il-Membri għandhom jipprovdu għall-protezzjoni tal-varjetajiet tal-pjanti permezz tal-patenti jew sistema sui generis effettiva jew b’xi tagħqida tagħhom. Id-dispożizzjonijiet ta’ dan is-sottoparagrafu għandhom jiġu riveduti erba’ snin wara d-data tad-dħul fis-seħħ tal-Ftehim tal-WTO.
[…]
Artikolu 30
Eċċezzjonijiet għad-Drittijiet Mogħtija
Il-Membri jistgħu jipprovdu eċċezzjonijiet limitati għad-drittijiet mogħtija minn patent, sakemm dawn l-eċċezzjonijiet ma jkollhomx konflitt bla raġuni għall-isfruttament normali tal-patent u li ma jkunux ta’ preġudizzju ta’ bla raġuni għall-interessi leġittimi tas-sid tal-patent, billi jżommu f’moħħhom l-interessi leġittimi tal-partijiet terzi”.
B – Id-Direttiva 98/44/KE
3. Id-Direttiva 98/44/KE (3) (iktar ’il quddiem id-“direttiva”) tistipula fil-premessi tagħha, kif ġej:
“[…]
(3) Billi hija essenzjali l-protezzjoni effettiva u armonizzata ġewwa l-Istati Membri kollha sabiex jinżamm u jiġi nkoraġġat l-investiment fil-qasam tal-bijoteknoloġija;
[…]
(5) Billi jeżistu differenzi fil-protezzjoni legali ta’ l-invenzjonijiet bijoteknoloġiċi offruti mill-liġijiet u l-prattiċi ta’ l-Istati Membri differenti; billi dawn id-differenzi jistgħu joħolqu ostakoli għall-kummerċ u b’hekk jimpedixxu l-funzjonament xieraq tas-suq intern;
(6) Billi dawn id-differenzi jistgħu fil-fatt jikbru għaliex l-Istati Membri jadottaw leġislazzjoni u prattiċi amminstrattivi differenti, jew billi l-ġurisprudenza nazzjonali li tinterpreta din il-leġislazzjoni tiżviluppa b’mod differenti;
(7) Billi l-iżvilupp mhux ikkoordinat tal-liġijiet nazzjonali dwar il-protezzjoni legali ta’ l-invenzjonijiet bijoteknoloġiċi fil-Komunità jistgħu jwasslu għal iktar diżinċentivazzjoni għall-kummerċ, bi ħsara għall-iżvilupp kummerċjali ta’ dawn l-invenzjonijiet u l-operat bla tfixkil tas-suq intern;
(8) Billi l-protezzjoni legali ta’ l-invenzjonijiet bijoteknoloġiċi ma toħloqx il-ħtieġa li jinħoloq korp separat tal-liġi minflok ir-regoli tal-liġjiet nazzjonali dwar il-privattivi; billi r-regoli tal-liġijiet nazzjonali dwar il-privattivi jibqgħu il-bażi essenzjali għall-protezzjoni legali ta’ l-invenzjonijiet bijoteknoloġiċi tenut kont tal-fatt illi dawn għandhom jiġu adattati jew miżjuda f’ċerti rigwardi speċifiċi sabiex iqisu adegwatament l-iżviluppi teknoloġiċi li jinvolvu materjal bijoloġiku li wkoll iħarsu l-ħtiġiet tal-jedd għall-privattiva;
[…]
(22) Billi d-diskussjoni dwar il-jedd għall-privattiva tas-sekwenzi jew is-sekwenza parzjali tal-ġeni hija kontroversjali; billi, skond din id-direttiva, l-għotja ta’ privattiva għall-invenzjonijiet li jirrigwardaw dawn is-sekwenzi jew sekwenzi parzjali għandhom ikunu bla ħsara għall-istess kriterji tal-jedd għall-privattiva bħaż-żoni l-oħra kollha tat-teknoloġija: in-novità, il-pass inventiv u l-applikazzjoni industrijali; billi l-applikazzjoni industrijali ta’ sekwenza jew ta’ sekwenza parzjali għandha tiġi żvelata fl-applikazzjoni għall-privattiva kif inkartata;
(23) Billi sempliċement is-sekwenza ta’ DNA mingħajr indikazzjoni ta’ funzjoni ma jkun fiha l-ebda tagħrif tekniku u għalhekk hija invenzjoni mingħajr jedd għall-privattiva;
(24) Billi, sabiex jitħares il-kriterju ta’ l-applikazzjoni industrijali huwa meħtieġ fil-każijiet fejn jintużaw sekwenza jew sekwenza parzjali ta’ ġene sabiex jipproduċu proteina jew parti minn proteina, li jiġi speċifikat liema proteina jew parti ta’ proteina jiġu prodotti u liema funzjoni jwettqu;
[…]”
4. L-Artikolu 1 tad-direttiva jistipula:
“1. L-Istati Membri għandhom jipproteġu l-invenzjonijiet bijoloġiċi fil-liġijiet nazzjonali dwar il-privattivi. Għandhom, fejn meħtieġ, jaġġustaw il-liġijiet nazzjonali tagħhom dwar il-privattivi sabiex iqisu d-disposizzjonijiet ta’ din id-Direttiva.
2. Din id-Direttiva għandha tkun mingħajr preġudizzju għall-obbligi ta’ l-Istati Membru skond il-ftehimijiet internazzjonali, u b’mod partikolari il-Ftehim dwar l-TRIPS u l-Konvenzjoni dwar id-Diversità Bijoloġika”.
5. L-Artikolu 5 tad-direttiva jistipula:
“[…]
3. L-applikazzjoni industrijali ta’ sekwenza jew ta’ sekwenza parzjali ta’ ġene għandha tiġi żvelata fl-applikazzjoni għall-privattiva”.
6. L-Artikolu 9 tad-direttiva huwa fformulat kif ġej:
“Il-protezzjoni kkonferita minn privattiva rigward prodott li jkun fih jew jikkonsisti f’tagħrif ġenetiku għandha tiġi estiża għall-materjal kollu, għajr dak ipprovvdut fl-Artikolu 3(1), li fih il-prodott ikun inkorporat u li fih it-tagħrif ġenetiku jkun ikkontenut u li jwettaq il-funzjoni tiegħu”.
C – Il-liġi nazzjonali
7. Il-liġi nazzjonali Olandiża għal dawk li huma privattivi (ir-Rijksoctrooiwet 1995; iktar ’il quddiem: ir-“ROW95”), kif ġiet sussegwentement emendata: tadotta l-Artikolu 9 tad-direttiva fit-termini li ġejjin:
“Art. 53a
[…]
3 Fir-rigward ta’ privattiva għal prodott li jinkludi jew jikkonsisti f’tagħrif ġenetiku, id-dritt esklużiv jestendi għal kull materjal li fih il-prodott huwa inkorporat u li fih it-tagħrif ġenetiku jkun ikkontenut u li jwettaq il-funzjoni tiegħu, għajr dak ipprovvdut fl-Artikolu 3(1)(b)”.
II – Il-fatti, il-proċedimenti nazzjonali u d-domandi għal deċiżjoni preliminari
8. Il-kumpannija Monsanto hija proprjetarja ta’ privattiva Ewropea, maħruġa fid-19 ta’ Ġunju 1996, ta’ sekwenza ġenetika li, meta tiġi introdotta fid-DNA ta’ pjanta tas-soja, tagħmilha reżistenti għall-glifosato, erbiċida li jiġi prodott mill-istess kumpannija u kkummerċjalizzat bl-isem ta’ “Roundup”.
9. Il-pjanti tas-soja ġenetikament immodifikati (l-hekk imsejħa “soja RR”, jiġifieri “Roundup ready”) huma kkultivati f’diversi pajjiżi tad-dinja, imma mhux fit-territorju tal-Unjoni Ewropea. Il-vantaġġ fl-użu tas-soja ġenetikament immodifikata jikkonsisti għall-bdiewa, fil-possibbiltà li jiġi użat l-erbiċida Roundup biex jinqerdu l-pjanti infestati mingħajr il-biża’ li ssir ħsara lill-kultivazzjoni tas-soja.
10. Fl-Arġentina, is-soja RR hija kkultivata fuq skala kbira, u tikkostitwixxi prodott importanti għall-esportazzjoni. Min-naħa l-oħra, għal raġunijiet relatati mad-dritt intern, Monsanto ma għandhiex privattiva relatata mas-sekwenza ġenetika li tikkaraterizza l-pjanta inkwistjoni.
11. Fl-2005 u fl-2006, il-kumpanniji konvenuti fil-kawża prinċipali impurtaw diversi kunsinni ta’ dqiq tas-soja mill-Arġentina. L-analiżi tal-kampjuni tad-dqiq, imwettqa fuq talba ta’ Monsanto, indikat il-preżenza ta’ traċċi ta’ DNA li hija karatteristika tas-soja RR. Jirriżulta għalhekk li ġie aċċertat li d-dqiq impurtat, li ntaħan fil-port ta’ Amsterdam u intiż għall-produzzjoni ta’ għalf tal-annimali, ġie mmanifatturat fl-Arġentina bl-użu ta’ soja ġenetikament immodifikata li għaliha Monsanto għandha privattiva Ewropea.
12. Monsanto ressqet kawża kontra l-kumpanniji importaturi quddiem il-qorti tar-rinviju, fejn żammithom responsabbli tal-ksur tal-privattiva tagħha.
13. Il-qorti nazzjonali, wara li kkonstatat li l-interpretazzjoni tad-direttiva hija neċessarja sabiex tiġi deċiża l-kawża, issospendiet il-proċeduri u għamlet id-domandi preliminari li ġejjin lill-Qorti tal-Ġustizzja:
“1. L-Artikolu 9 tad-Direttiva Nru 98/44/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tas-6 ta’ Lulju 1998, dwar il-protezzjoni legali tal-invenzjonijiet bioteknoloġiċi (Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 13, Vol 20, p. 395) għandu jiġi interpretat fis-sens li l-protezzjoni mogħtija taħt dan l-artikolu tista’ tiġi invokata anki f’sitwazzjoni bħal dik inkwistjoni, meta l-prodott (id-DNA) jiġi inkorporat f’materjal u ma kienx jissodisfa l-funzjoni tiegħu meta seħħ il-ksur allegat, iżda li ssodisfa l-funzjoni tiegħu jew li jkun kapaċi li jerġa’ jissodisfa l-funzjoni tiegħu wara li jkun ġie iżolat minn dak il-materjal u jkun iddaħħal fiċ-ċellula ta’ organiżmu?
2. Jekk jiġi preżunt li l-preżenza tas-sekwenza ta’ DNA hekk kif deskritta fl-affermazzjoni Nru 6 tal-privattiva [Nru EP 0 546 090] fl-ikel abbażi tas-soja importat fil-Komunità minn Cefetra u ACTI, u li kieku wieħed kellu jassumi li d-DNA ġie inkorporat fl-ikel abbażi tas-sojja għal dak li jikkonċerna l-Artikolu 9 tad-Direttiva u li m’għadux jissodisfa l-funzjoni tiegħu:
il-protezzjoni ta’ privattiva dwar materjal bijoloġiku kif prevista mid-Direttiva b’mod particolari taħt l-Artikolu 9, tipprekludi leġiżlazzjoni nazzjonali dwar il-privattivi milli tagħti (fl-istess waqt) protezzjoni assoluta fuq il-prodott (id-DNA) bħala tali, irrispettivament minn jekk id-DNA jissodisfax il-funzjoni tiegħu, u l-protezzjoni mogħtija taħt l-Artikolu 9 għandha għaldaqstant titqies bħala eżawrjenti?
3. Tagħmel differenza, fir-risposta għat-tieni domanda, li l-applikazzjoni għall-privattiva [Nru EP 0 546 090] tkun saret u ngħatat ([f’dan il-każ,] fid-19 ta’ Ġunju 1996) qabel l-adozzjoni tad-Direttiva [98/44] u li din il-protezzjoni assoluta fuq il-prodott ingħatat qabel l-adozzjoni ta’ din id-Direttiva?
4. Huwa possibili, fir-risposta għad-domandi preċedenti, li jittieħed inkunsiderazzjoni l-Ftehim TRIPS, b’mod partikolari l-Artikoli 27 u 30 tiegħu?”
III – Kunsiderazzjonijiet preliminari
14. Fiċ-ċirkustanzi tal-każ preżenti, kif wieħed seta’ jara fis-sunt tal-fatti, Monsanto qed taġixxi esklużivament kontra importaturi tad-dqiq mis-soja li ġej mill-Arġentina. Dan għaliex, kif ammettiet l-istess Monsanto, f’dak l-Istat hija ma tgawdix mill-protezzjoni tal-privattivi għas-soja RR. Kuntrarjament għall-Arġentina, f’pajjiżi oħrajn li jipproduċu s-soja, bħal pereżempju l-Brażil, din il-kumpannija tirċievi kumpens għall-użu tal-invenzjoni tagħha, bis-saħħa tal-protezzjoni ggarantita tal-privattiva u tal-ftehim konkluż mal-bdiewa.
15. Madankollu, għandu jiġi rrilevat li l-għażla li l-kawżi fit-territorju tal-Unjoni Ewropea jiġu llimitati għall-prodotti li ġejjin mill-Arġentina biss tikkostitwixxi sempliċement deċiżjoni ta’ politika kummerċjali tal-kumpannija Monsanto. Fil-fatt, ladarba l-Qorti tal-Ġustizzja tkun ikkonstatat li Monsanto tista’, fit-territorju tal-Unjoni Ewropea, tinvoka d-drittijiet tagħha fir-rigward tad-dqiq li ġej mill-Arġentina, xejn ma jista’ jżommha, sussegwentement, milli tinvoka drittijiet bħal dawn fuq id-dqiq li ġej minn pajjiżi oħrajn. Fil-fatt, il-prinċipju tal-eżawriment tad-drittijiet ta’ proprjetà intellettwali jista’ jiġi applikat biss wara l-ewwel dħul ta’ prodott fit-territorju tal-Unjoni Ewropea bil-kunsens tal-proprjetarju tal-privattiva (4) .
16. Konsegwentement, l-interpretazzjoni li l-Qorti tal-Ġustizzja trid tagħti se ssib l-applikazzjoni tagħha, b’mod ġenerali, fil-każijiet kollha li fihom ikun ġie importat fit-territorju tal-Unjoni Ewropea prodott li joriġina mit-trasformazzjoni, fi Stat terz, ta’ pjanta ġenetikament immodifikata li fir-rigward tagħha teżisti privattiva valida fit-territorju tal-Unjoni Ewropea.
IV – Fuq l-ewwel domanda preliminari
A – Osservazzjonijiet preliminari
17. Bl-ewwel domanda għal deċiżjoni preliminari, il-qorti tar-rinviju titlob lill-Qorti tal-Ġustizzja tikkjarifika jekk, f’każ bħal dak fil-kawża prin ċipali, l-Artikolu 9 tad-direttiva jħarisx il-pożizzjoni ta’ Monsanto anki fejn is-sekwenza ġenetika fil-mument attwali ma twettaqx il-funzjoni proprja tagħha, imma tkun wettqitha fil-passat jew tista’ twettaqha fil-futur.
18. Mal-ewwel daqqa ta’ għajn, il-kwistjoni tista’ tiġi interpretata bħala li hija llimitata biss għall-problema tal-konjugazzjoni tal-verb użat fl-Artikolu 9 tad-direttiva, li, kif rajna, jiggarantixxi l-protezzjoni hemmhekk deskritta f’każ biss li t-tagħrif ġenetiku “jwettaq il-funzjoni tiegħu”. F’dak il-każ, ir-risposta tista’ tillimita ruħha biex tikkonstata li d-dispożizzjoni legali tuża l-verb fil-preżent, biex b’hekk huwa għal kollox irrilevanti l-fatt jekk s-sekwenza ġenetika li fuqha ħarġet il-privattiva wettqitx il-funzjoni proprja tagħha fil-passat jew tistax twettaqha fil-futur (5) . Għall-iskopijiet tal-applikazzjoni tal-Artikolu 9, kull mument għandu jiġi kkunsidrat b’mod indipendenti. Huwa biss l-eżerċizzju “preżenti” tal-funzjoni li jagħmel applikabbli id-dispożizzjoni ċċitata. F’sitwazzjoni fejn il-funzjoni ma titwettaqx ma jistax ikun hemm ksur tal-Artikolu 9: naturalment, fil-mument li fih is-sekwenza trid terġa’ tibda twettaq mill-ġdid il-funzjoni, il-protezzjoni mogħtija fl-Artikolu 9 terġa’ ssir applikabbli.
19. F’dan is-sens, huma r-risposti għall-ewwel domanda għal deċiżjoni preliminari li ġew proposti mid-diversi partijiet li ppreżentaw l-osservazzjonijiet tagħhom, bl-eċċezzjoni ta’ Monsanto. Huwa f’dan is-sens li jien nipproponi li għandha tingħata risposta lill-qorti tar-rinviju, ladarba l-Qorti tal-Ġustizzja tkun trid tiddeċiedi l-kwistjoni fit-termini restrittivi li għadni kemm indikajt.
20. Madankollu, insostni li jkun żball jekk tingħata interpretazzjoni restrittiva tal-kwistjoni, u li, biex tingħata risposta xierqa lill-qorti tar-rinviju, huwa meħtieġ li l-Artikolu 9 jiġi interpretat fil-kuntest tad-direttiva kollha kemm hija u tal-protezzjoni li din tikkonferixxi lill-privattivi għal invenzjonijiet bijoteknoloġiċi. Barra minn hekk, ma għandux jintesa li kemm fl-osservazzjonijiet bil-miktub u anki waqt is-seduta, Monsanto insistiet fuq il-fatt li, fil-fehma tagħha, il-protezzjoni tal-privattiva li hija għandha dritt tinvoka ma toħroġx mill-Artikolu 9 tad-direttiva, imma mill-protezzjoni “klassika” li, konformi mad-dritt għall-privattivi tradizzjonali u mad-direttiva nnifisha, għandha tingħata lis-sekwenza ġenetika per se . Skont Monsanto, fi kliem ieħor, hija s-sekwenza tad-DNA mifhuma bħala sustanza kimika li tikkostitwixxi s-suġġett tat-talba tagħha quddiem il-qrati fil-Pajjiżi l-Baxxi. Monsanto tiddikjara li ma hija qed tifformula l-ebda talba fir-rigward tad-dqiq: jekk id-DNA protett bi privattiva ma huwiex iktar inkluż fid-dqiq, hija ssostni li ma għandha l-ebda raġuni biex tieħu azzjoni kontra l-kumpanniji importaturi.
B – Fuq il-protezzjoni tal-privattiva bbażata fuq l-għan aħħari
21. Għaldaqstant, il-kwistjoni vera li għandha tiġi riżolta biex tingħata risposta b’mod sħiħ għad-domandi tal-qorti tar-rinviju, tirrigwarda l-eżistenza jew le, f’każ bħal dak preżenti, ta’ protezzjoni bi privattiva klassika tat-tagħrif ġenetiku per se . Fi kliem ieħor, għandu jiġi ddeterminat jekk it-tagħrif ġenetiku huwiex protett bħala element kimiku, anki f’każ li dan jinsab, bħala xi tip ta’ “residwu”, inkorporat fi prodott li huwa riżultat tat-trasformazzjoni tal-prodott bijoloġiku (f’dan il-kaz il-pjanti tas-soja) li fiha s-sekwenza wettqet il-funzjoni tagħha.
22. Wieħed jista’ jkun inklinat li jikkunsidra li din il-problema hija irrilevanti, jekk fil-każ inkwistjoni isostni li s-suġġett tal-kontroversja huwa sempliċement id-dqiq, u mhux id-DNA per se
li jinsab inkorporat fih. Madankollu, fil-fehma tiegħi din is-soluzzjoni ma hijiex sodisfaċenti: fil-fatt mil-lat fiżiku, ma hemmx dubju li d-DNA suġġett tal-privattiva jista’ jinstab ġewwa d-dqiq, u li anki dan, fil-fatt, kien oġġett li ġie impurtat fuq it-territorju tal-Unjoni Ewropea.
23. Għajr għal Monsanto u l-Gvern Taljan, il-partijiet l-oħra li għamlu l-osservazzjonijiet tagħhom ma ħadux pożizzjoni dwar din il-problema speċifika, lanqas wara li, waqt is-seduta, intalbu espliċitament biex jagħmlu dan. Dawn ikkonċentraw l-attenzjoni tagħhom kollha fuq id-dqiq.
24. Skont Monsanto, kif wieħed seta’ jara, indipendentement mill-protezzjoni possibbli tad-dqiq (li din il-kumpannija ma hijiex qed tinvoka), il-protezzjoni ggarantita mill-privattiva tkopri s-sekwenza tad-DNA per se . Din il-protezzjoni ma tirriżultax mill-Artikolu 9 tad-direttiva, imma mid-dispożizzjonijiet ġenerali tagħha, li konformi magħhom id-dritt ordinarju tal-privattivi jibqa’ validu u intatt. L-Artikolu 9 jkollu biss il-funzjoni li jestendi, f’ċerti ċirkostanzi, din il-protezzjoni bażika. Madankollu, kemm jekk l-Artikolu 9 huwa applikabbli jew le, il-protezzjoni bażika tibqa’ topera favur is-sekwenza tad-DNA per se .
25. Skont il-Gvern Taljan, għall-kuntrarju, fil-mument li fih sekwenza tad-DNA tiġi inkorporata f’materjal ieħor, il-protezzjoni tal-privattiva tispiċċa, u tkun applikabbli biss il-protezzjoni taħt l-Artikolu 9 għall-prodotti “inkorporanti”.
26. Għalkemm l-argument tal-Gvern Taljan huwa wieħed interessanti, ma nistax naqbel miegħu. Wieħed għandu josserva li d-direttiva, b’mod ġenerali, timxi pari passu
mal-liġi li kienet teżisti qabel dwar il-privattivi. Ara f’dan is-sens pereżempju l-Premessa 8. Huwa veru li d-direttiva stess, fl-Artikolu 1, tipprevedi l-possibbiltà li liġijiet nazzjonali f’materja ta’ privattivi jiġu mmodifikati biex isiru kompatibbli mad-dispożizzjonijiet speċifiċi tad-dritt Komunitarju inkwistjoni. Madankollu, l-intrepretazzjoni difiża mill-gvern Taljan ma hija kkorroborata b’ebda test. Wieħed ma għandux jinsa li, abbażi tad-dritt komuni tal-privattivi, il-fatt li invenzjoni tiġi inkorporata fi prodott ieħor b’mod ġenerali, ma jneħħix il-protezzjoni mogħtija lilha.
27. Ma hemmx dubju li l-Artikolu 9 tad-direttiva jikkostitwixxi regola li testendi l-protezzjoni tal-privattiva . Fil-fatt, dan l-artikolu jitlaq mill-presuppost li d-DNA li għandu protezzjoni bi privattiva, huwa protett per se, u jwessa’ l-protezzjoni mogħtija lilu, f’ċerti ċirkostanzi, anki għall-“materjal” li fih is-sekwenza ġenetika hija inkorporata, bil-kundizzjoni li din twettaq il-funzjoni tagħha. Peress li ma huwiex ikkontestat li, fid-dqiq tas-soja, is-sekwenza ġenetika protetta bi privattiva ma twettaq ebda funzjoni, mill-mument li din tikkostitwixxi biss residwu, il-protezzjoni addizzjonali ggarantita bl-Artikolu 9 ma tistax tiġi invokata fil-każ preżenti.
28. Madankollu, jifdal li wieħed jara jekk, kif issostni Monsanto, is-sekwenza ġenetika hijiex protetta per se, konformi mad-dispożizzjonijiet ġenerali f’materja ta’ privattivi. Il-problema speċifika li trid tiġi riżolta hija li jiġi stabbilit meta sekwenza tad-DNA protetta bi privattiva tiġi protetta bħala prodott distint.
29. Jien insostni li, skont it-test u l-iskop tad-direttiva, sekwenza ġenetika għandha tiġi kkunsidrata li hija protetta, anki bħala prodott distint, f’każ biss li din twettaq il-funzjoni li għaliha tkun ingħatat protezzjoni bil-privattiva. Fil-fehma tiegħi, fi kliem ieħor, id-direttiva tippermetti – u, effettivament, tisħaq – fuq interpretazzjoni li konformi magħha, fit-territorju tal-Unjoni Ewropea, il-protezzjoni mogħtija lis-sekwenzi ġenetiċi hija protezzjoni hekk imsejħa “ibbażata fuq l-għan aħħari” (“purpose-bound”). Għalkemm id-direttiva ma tindikax b’mod espliċitu li l-protezzjoni li għandha tiġi rrikonoxxuta għas-sekwenzi ġenetiċi trid tkun ta’ dan it-tip, bosta elementi, marbutin mas-sistemi komplessivi tal-privattivi f’materja bijoteknoloġika, huma inklinati favur din l-interpretazzjoni.
30. L-ewwel nett, diversi dispożizzjonijiet tad-direttiva jirrilevaw il-bżonn, bil-għan li tiġi miksuba privattiva għal sekwenza ġenetika, li tiġi indikata l-funzjoni speċifika li twettaq is-sekwenza. F’dan is-sens, ara l-premessi 22, 23 u 24, kif ukoll l-Artikolu 5(3). Huwa veru li dawn id-dispożizzjonijiet jittrattaw dwar il-jedd għall-privattiva, u mhux dwar il-protezzjoni tal-prodott bil-privattiva. Madankollu dawn huma referenzi ta’ ċerta importanza biex juru li, skont il-leġiżlatur tal-Unjoni, sekwenza ġenetika ma għandhiex għal dawk li huma privattivi, xi importanza, jekk ma tiġix indikata l-funzjoni li titwettaq minn din is-sekwenza.
31. L-importanza kbira li tingħata mid-direttiva għall-funzjoni li twettaq sekwenza ġenetika sintendi għandha l-għan li tkun tista’ ssir distinzjoni bejn l-“iskoperta” u l-“invenzjoni”. L-identifikazzjoni ta’ sekwenza ġenetika mingħajr indikazzjoni ta’ ebda funzjoni tammonta għal sempliċi skoperta, li bħala tali ma tistax tinħareġ privattiva fuqha. Inversament, hija l-indikazzjoni ta’ funzjoni li twettaq is-sekwenza li tittrasformaha f’invenzjoni, li mbagħad tkun tista’ tgawdi mill-protezzjoni tal-privattiva. Issa, l-interpretazzjoni li abbażi tagħha sekwenza ġenetika tgawdi mill-protezzjoni tal-privattiva “klassika”, jiġifieri minn protezzjoni estiża għall-funżjonijiet possibbli kollha tas-sekwenza nnifisha, anki għal dawk mhux magħrufin fil-mument tal-applikazzjoni għall-privattiva, tkun tfisser l-għoti ta’ privattiva għal funzjonijiet li ma jkunux magħrufin fil-mument li tkun saret l-applikazzjoni għaliha. Fi kliem ieħor, ikun biżżejjed li ssir talba għal funzjoni waħda
ta’ sekwenza ġenetika biex tinkiseb il-protezzjoni għal funzjonijiet l-oħrajn kollha possibbli
tas-sekwenza nnifisha. Fil-fehma tiegħi, din l-interpretazzjoni twassal biex tippermetti, fil-prattika, li tingħata privattiva għal sempliċi skoperta, kontra l-prinċipji bażiċi li jirregolaw il-privattivi.
32. Wieħed ma għandux jinsa wkoll li, bħala prinċipju, essenzjalment privattiva hija magħmula minn skambju veru u proprju. Minn naħa, l-inventur jagħmel pubblika l-invenzjoni tiegħu, u b’hekk jippermetti l-kollettività li tibbenefika minnha. Ta’ dan, għal perijodu limitat ta’ żmien, l-inventur igawdi minn jedd għall-privattiva fir-rigward tal-invenzjoni nnifisha. Fil-fehma tiegħi, ir-rikonoxximent ta’ protezzjoni assoluta għal invenzjoni li tikkonsisti f’sekwenza ġenetika, li għaldaqstant tagħti lill-proprjetarju ta’ privattiva il-jedd esklużiv estiż fuqha għall-użu kollu possibbli tas-sekwenza, inklużi dawk li ma humiex indikati u mhux magħrufin fil-mument li tkun saret it-talba għall-privattiva, ikun jikser dan il-prinċipju fundamentali, għax jirrikonoxxi lil proprjetarju tal-privattiva protezzjoni sproporzjonata.
33. Għandu jiġi osservat ukoll li, jekk wieħed isegwi l-argument ta’ Monsanto, l-Artikolu 9 tad-direttiva jitlef l-effett utli tiegħu bħala dispożizzjoni li testendi l-protezzjoni tal-privattiva. Fil-fatt, jekk is-sekwenza tgawdi minn protezzjoni per se
anki jekk ma teżerċitax il-funzjoni tagħha, ma nafx għal liema raġuni l-Artikolu 9 għandu jissuġġetta l-estensjoni tal-protezzjoni għall-eżerċizzju tal-funzjoni mis-sekwenza. Fil-fatt, irrispettivament minn dan, il-protezzjoni fil-prattika tkun iggarantita mill-preżenza biss tas-sekwenza, bħal fil-każ preżenti. Il-fatt li Monsanto qed titlob protezzjoni għas-sekwenza, u mhux għad-dqiq, ma jibdilx il-fatt li, fir-realtà, il-protezzjoni tipproduċi l-effetti tagħha anki fir-rigward tad-dqiq.
34. Fil-fehma tiegħi, l-interpretazzjoni sostnuta minn Monsanto twassal sabiex tikkonċedi protezzjoni wiesgħa ħafna lill-proprjetarju ta’ privattiva bijoteknoloġika. Fil-fatt, kif ġie indikat minn diversi partijiet kemm fl-osservazzjonijiet bil-miktub tagħhom u anki waqt is-seduta, mhux possibbli wieħed jgħid f’liema mument u f’liema punt fil-katina tal-ikel u tal-prodotti derivati jkunu għadhom rikonoxxibbli traċċi tad-DNA oriġinali tal-pjanta ġenetikament immodifikata. Qegħdin effettivament nittrattaw sekwenzi li ma jiżvolġux iktar l-ebda funzjoni, imma l-preżenza stess tagħhom, tissuġġetta numru indefinit ta’ prodotti derivati għall-kontroll tal-persuna li tgawdi mill-protezzjoni tal-privattiva tas-sekwenza ġenetika ta’ pjanta. Kif ġie kkonstatat mill-Gvern Arġentin b’raġunament parzjalment biss paradossali, jekk fl-istonku ta’ annimal bovina kellhom jinstabu traċċi tas-sekwenza, minħabba l-għalf tal-annimal ta’ prodotti derivati mill-pjanta ġenetikament immodifikata, anki l-importazzjoni tal-annimal bovina inkwistjoni tista’ tiġi kkunsidrata bħala ksur tad-dritt tal-proprjetarju tal-privattiva (6) .
35. Ma hemmx dubju fuq il-fatt li n-nuqqas ta’ protezzjoni tal-invenzjoni ta’ Monsanto fl-Arġentina tidher inġusta. Madankollu, bl-istess mod, u irrispettivament mir-raġunijiet wara dak in-nuqqas ta’ protezzjoni, fil-fehma tiegħi bil-mossa tagħha, Monsanto qed tipprova tagħmel użu minn sistema legali (dik tal-Unjoni) biex tirrimedja problemi li ltaqgħet magħhom f’sistema legali oħra (dik tal-Arġentina). Il-fatt li Monsanto ma tistax tikseb fl-Arġentina kumpens adegwat għall-privattiva tagħha ma jistax jiġi rimedjat billi tingħata protezzjoni estiża fl-Unjoni Ewropea.
36. Kif inhu magħruf, il-protezzjoni bbażata fuq l-għan aħħari, ma tikkostitwixxix novità assoluta f’materja ta’ bijoteknoloġija. B’mod partikolari, fil-qasam tal-materja li hija s-suġġett tad-direttiva, il-leġiżlatur Franċiż u dak Germaniż għażlu li jmorru għall-protezzjoni ta’ dan it-tip, anki jekk b’referenza għas-sekwenzi ġenetiċi rigward il-ġisem uman (7) . Il-Parlament Ewropew adotta wkoll riżoluzzjoni li ssostni li għall-privattivi rigward id-DNA uman, tingħata protezzjoni bbażata fuq l-għan aħħari (8) . Barra minn dan, fil-qasam ta’ privattivi marbuta ma’ sustanzi kimiċi, il-prattika konsolidata hija dik li tirrikonoxxi d-dritt li tingħata privattiva lil użu ġdid ta’ sustanza li fuqha tkun ingħatat privattiva b’referenza għal użu ieħor (9) .
37. F’dan l-istadju jeħtieġ issir kjarifika. Il-limitazzjoni tal-protezzjoni tal-privattiva ta’ sekwenzi ġenetiċi għall-funzjonijiet li abbażi tagħhom inkisbet il-privattiva, skont il-mudell tal-protezzjoni bbażata fuq l-għan aħħari, ma tfissirx li l-protezzjoni tiġi llimitata għall-każijiet li fihom il-ġene li għalihom inħarġet il-privattiva hija attiva. Minn aspett bijoloġiku, fil-fatt, hemm ġeni li huma attivi biss f’ċerti ċirkustanzi partikolari: pereżempju, kif irriżulta matul is-seduta, ġene li jattribwixxi lil pjanta reżistenza partikolari għan-nixfa jista’ jsir attiv f’każ biss ta’ nixfa. Huwa ċar li, għall-iskopijiet tad-direttiva, il-fatt li l-ġene “jeżerċita funzjoni” konformi mal-Artikolu 9 ma jfissirx li huwa attiv. Skont id-direttiva, tagħrif ġenetiku “jwettaq il-funzjoni tiegħu” meta dan i) ikun inkorporat f’materjal ħaj li jkun jifforma parti minnu, ii) jiġi trażmess meta l-materjal ħaj jirriproduċi ruħu u iii) jeżerċita b’mod kontinwu jew meta jseħħu ċerti ċirkustanzi, il-funzjoni li abbażi tagħha ngħata jedd għall-privattiva.
38. Barra minn dan, għandu jingħad li dak li ġie speċifikat fil-punt preċedenti huwa madankollu irrilevanti għall-każ inkwistjoni, ladarba ma huwiex ikkontestat li, fil-pjanti tas-soja RR is-sekwenza ġenetika inkwistjoni hija attiva b’mod permanenti.
C – Dwar in-natura residwali tad-DNA li jinsab fid-dqiq
39. Soluzzjoni alternattiva għal dik li spjegajt fil-punti preċedenti tista’ tkun dik li jiġi kkunsidrat li, fid-dqiq tas-soja importat, id-DNA suġġett tal-privattiva jikkostitwixxi sempliċi residwu, li jkun preżenti f’xi traċċi u għaldaqstant ma jimmeritax li jiġi protett. F’dan is-sens, it-talba ta’ Monsanto għandha fir-realtà bħala suġġett id-dqiq, u mhux is-sekwenza ġenetika. Il-protezzjoni “klassika” tas-sekwenza per se, mitluba minn Monsanto, hija biss pretest.
40. Madankollu, fil-fehma tiegħi, soluzzjoni bħal din ma hijiex prattikabbli. Fid-direttiva ma hemm l-ebda dispożizzjoni de minimis, li tillimita jew teskludi l-protezzjoni ta’ sekwenzi ġenetiċi li jkunu preżenti biss fi kwantitajiet varjabbli (u/jew estremament ridotti) fi prodott derivat ta’ materjal bijoloġiku (10) . Fi kliem ieħor, jekk tiġi segwita interpretazzjoni simili jkun ifisser li jiġi introdott element ta’ valutazzjoni kwantitattiva (xi jkun imbagħad il-livell ta’ referenza?) li ma huwiex preżenti fid-direttiva u li, fl-aħħar mill-aħħar, jirriskja li jżid l-inċertezza. Il-limitazzjoni tal-protezzjoni tas-sekwenzi ġenetiċi għall-għan aħħari li għalih ingħataw il-privattiva, fil-fehma tiegħi hija l-aħjar soluzzjoni minn kull lat.
D – Konklużjonijiet dwar l-ewwel domanda
41. Għalhekk biex nikkonkludi l-analiżi tiegħi dwar l-ewwel domanda preliminari, nipproponi li l-Qorti tal-Ġustizzja għandha tirrispondi billi tiddikjara li, fi ħdan is-sistema tad-direttiva, il-protezzjoni mogħtija lill-privattiva fir-rigward ta’ sekwenza ġenetika hija limitata għal sitwazzjonijiet fejn it-tagħrif ġenetiku jwettaq attwalment il-funzjonijiet deskritti fil-privattiva. Dan jgħodd kemm għall-protezzjoni tas-sekwenza per se
u anki għall-materjal li hija inkorporata fih.
V – Fuq it-tieni domanda preliminari
42. Bit-tieni domanda preliminari, il-qorti tar-rinviju tistaqsi essenzjalment jekk id-direttiva tipprekludix leġiżlazzjoni nazzjonali milli toffri protezzjoni permezz ta’ privattiva għall-invenzjonijiet bijoteknoloġiċi iktar wiesgħa minn dik prevista mid-direttiva nnifisha.
43. Fi kliem ieħor, jeħtieġ jiġi stabbilit jekk id-direttiva tikkontjenix regolamentazzjoni eżawrjenti jew minima tal-privattivi fil-qasam tal-bijoteknoloġija. Fl-ewwel każ, fil-fatt, leġiżlazzjoni nazzjonali li tagħti protezzjoni iktar wiesgħa minn dik prevista mid-direttiva hija illegali, filwaqt li tista’ tkun aċċettabbli fit-tieni każ.
44. Il-premessa fid-domanda, naturalment, hija li r-regolamentazzjoni nazzjonali tikkonferixxi effettivament lill-proprjetarju ta’ privattiva protezzjoni iktar wiesgħa minn dik stabbilita mid-direttiva. Din hija kwistjoni li għandha tiġi deċiża mill-qorti nazzjonali. Għalhekk, anki jekk fil-każ inkwistjoni l-leġiżlazzjoni tal-Pajjiżi l-Baxxi tidher li hija kważi identika għad-direttiva, inkluż f’dik li hija l-formulazzjoni tal-verżjonijiet lingwistiċi adottati, bil-konsegwenza li l-preżunta protezzjoni iktar wiegħsa tidher li diffiċilment tista’ tingħaraf, il-premessa li qed ssir hawnhekk għandha tiġi aċċettata.
45. Anki fir-rigward tat-tieni domanda, Monsanto hija iżolata meta mqabbla mal-partijiet l-oħra kollha li ppreżentaw l-osservazzjonijiet tagħhom. Fil-fatt, filwaqt li Monsanto ssostni li d-direttiva ma tista’ bl-ebda mod tillimita l-libertà tal-leġiżlaturi nazzjonali dwar il-punt speċifiku li jinteressana hawnhekk, il-partijiet l-oħra kollha huma inklinati li jirrikonoxxu li r-regolamentazzjoni tad-direttiva hija ta’ natura eżawrjenti.
46. L-ewwel osservazzjoni li nħoss li hija neċessarja tirrigwarda l-fatt li, minn kif inhu għalkollox evidenti, ir-regolamentazzjoni rigward il-privattivi f’materjali ta’ bijoteknoloġija skont id-direttiva ma hijiex kompluta. Hemm diversi aspetti dwar din il-materja li jitħallew għal-leġiżlatur nazzjonali. Fuq kollox, il-Premessa 8 tad-direttiva, li tikkonferma r-rwol (u, fir-realtà, ir-rwol essenzjali) tal-liġijiet nazzjonali, hija ċara fuq dan il-punt.
47. Madankollu, il-fatt li din ir-regolamentazzjoni ma hijiex kompluta ma jfissirx li ma hijiex waħda eżawrjenti. Fil-fatt, huwa perfettament possibbli, li leġiżlazzjoni tal-Unjoni ma tittrattax l-aspetti kollha ta’ settur partikolari, filwaqt li fl-oqsma li tittratta, din tistabbilixxi regolamentazzjoni eżawrjenti. F’dak il-każ, il-libertà tal-leġiżlaturi nazzjonali tkun illimitata biss għall-oqsma li fihom il-leġiżlatur tal-Unjoni ma jkunx intervjena (11) .
48. Fil-fehma tiegħi, is-sitwazzjoni rigward privattivi f’materja ta’ bijoteknoloġija taqbel eżattament mal-qafas spjegat fil-punt preċedenti. Ir-regolamentazzjoni skont id-direttiva ma hijiex kompluta, imma għandha titqies li hija eżawrjenti għall-oqsma li tittratta: bil-konsegwenza li, f’dawk l-oqsma, leġiżlazzjoni nazzjonali ma tistax tipprevedi livell ta’ protezzjoni tal-privattivi iktar wiegħsa minn dik prevista fid-direttiva.
49. Ir-raġunijiet li jsostnu din l-interpretazzjoni huma diversi.
50. L-ewwel nett, l-għan prinċipali tad-direttiva huwa dak li tippromwovi s-suq u l-kompetizzjoni, filwaqt li jiġu osservati u protetti l-investimenti li jsiru mill-proprjetarji tal-privattivi. Dan jirriżulta kemm mill-bażi legali tad-direttiva (dak li qabel kien l-Artikolu 100 A tat-Trattat, li jikkorrispondi attwalment mal-Artikolu 114 TFUE), kif ukoll mill-qari tad-direttiva nnifisha (ara pereżempju l-Premessa 5). Ma hemmx għalfejn ngħid li l-għoti ta’ drittijiet partikolarment wiegħsa lil proprjetarji ta’ privattivi jista’ potenzjalment jikkunfliġġi ma’ dan l-iskop, peress li, minnha nnifisha, privattiva tikkostitwixxi limitazzjoni għal-libertà ekonomika (12) .
51. Fuq kollox, il-qari ta’ wħud mill-premessi tad-direttiva (nirreferi, b’mod partikolari, għall-premessi 3, 5, 6 u 7) juri b’mod ċar li l-preokkupazzjoni prinċipali tal-leġislatur ma kinitx daqstant li jżid il-protezzjoni tal-invenzjonijiet bijoteknoloġiċi, imma pjuttost dik li jiġi evitat li d-differenzi leġiżlattivi eżisteni dwar il-materja jkollhom xi impatt negattiv fuq il-kummerċ fi ħdan l-Unjoni. Għalhekk, huwa evidenti li l-interpretazzjoni tad-direttiva bħala regola ta’ armonizzazzjoni minima, bil-konsegwenza possibbli li jkun hemm bejn l-Istati Membri diverġenzi leġiżlattivi sinjifikattivi, tikkunfliġġi mal-għan prinċipali. L-eżistenza, fi ħdan l-Unjoni, ta’ livelli differenti ta’ protezzjoni għall-istess privattivi, tkun fl-aħħar mill-aħħar inkonvenjent u sors ta’ inċertezza għall-istess proprjetarji tal-privattivi.
52. Għandu jiġi osservat ukoll li d-direttiva ma tinkludi l-ebda indikazzjoni espliċita li minnha wieħed jista’ jiddeduċi li l-Istati Membri huma liberi li jagħtu protezzjoni usa’ minn dik prevista fid-direttiva. Fir-regoli ta’ armonizzazzjoni minima ta’ spiss tiddaħħal klawżola ta’ dan it-tip, kif irrilevat ġustament mill-Gvern tar-Renju Unit fl-osservazzjonijiet bil-miktub tiegħu (13) .
53. Barra minn dan, id-direttivi li jimponu armonizzazzjoni minima normalment għandhom l-iskop li jiggarantixxu protezzjoni li qabel kienet ineżistenti. Hawnhekk, għall-kuntrarju, il-problema li l-leġiżlatur ipprova jsolvi, jew tal-inqas itaffi, kienet tikkonsisti fid-diverġenzi eżistenti bejn is-sistemi legali nazzjonali dwar il-materja (14) .
54. Barra minn dan, nixtieq bħala konklużjoni, nirrileva aspett importanti. B’mod ġenerali, fi kwistjonijiet ta’ privattivi l-istess idea ta’ armonizzazzjoni minima xejn ma hija prattikabbli. Fil-fatt, bħala regola, id-dispożizzjonijiet dwar armonizzazzjoni minima huma adottati l-iktar f’kuntesti li fihom xi wħud isibu rwieħom ċarament f’pożizzjoni ta’ dgħjufija jew ta’ inferjorità meta mqabbla ma’ oħrajn. Wieħed jista’ jaħseb, biex jingħataw eżempji klassiċi, għall-każijiet diġà msemmija ta’ konsumaturi li jikkonkludu kuntratti mill-bogħod, jew ta’ impjegati milqutin b’sensja kollettiva (15) . F’sitwazzjonijiet bħal dawn, huwa ċar għal xiex tista’ twassal il-protezzjoni usa’: din ma tagħmilx ħlief tiffavorixxi l-persuni l-iktar dgħajfa.
55. Għall-kuntrarju, fil-qasam tal-privattivi ma teżistix din iċ-ċarezza. In-natura tal-“iskambju” tal-privattiva bħala dritt esklużiv mogħti bi skambju tal-iżvelar ta’ tagħrif u għarfien min-naħa tal-inventur, teskludi l-possibbiltà ta’ persuna “iktar dgħajfa” jew “denja iktar ta’ protezzjoni”. Mit-tifsira tagħha stess, privattiva hija strument ġuridiku li għandha l-għan li tilħaq bilanċ bejn żewġ interessi opposti għal xulxin, dak tal-iżvelar u l-għarfien minn naħa, u dak tal-promozzjoni tal-investimenti u l-kreattività min-naħa l-oħra. Konsegwentement, lanqas ma jista’ jingħad b’ċertezza jekk id-direttiva għandhiex tinftiehem fis-sens li hija tagħti protezzjoni minima, jekk ir-regolamentazzjoni nazzjonali “iktar protettiva” għandhiex tipproteġi l-proprjetarji ta’ privattivi jew iċ-ċirkulazzjoni libera tal-ideat (u tal-merkanzija).
56. Għar-raġunijiet kollha esposti, nipproponi li l-Qorti tal-Ġustizzja tirrispondi t-tieni domanda preliminari billi tiddikjara li d-direttiva tikkostitwixxi, għall-oqsma li dwarhom tittratta, regolamentazzjoni eżawrjenti tal-protezzjoni mogħtija fit-territorju tal-Unjoni għal invenzjoni bijoteknoloġika. Konsegwentement, din tipprekludi leġiżlazzjoni nazzjonali milli tagħti lill-invenzjonijiet bijoteknoloġiċi protezzjoni iktar wiegħsa minn dik prevista fid-direttiva.
VI – Fuq it-tielet domanda preliminari
57. Bit-tielet domanda preliminari, il-qorti tar-rinviju qed tistaqsi lill-Qorti tal-Ġustizzja xi trattament għandu jingħata, wara d-dħul fis-seħħ tad-direttiva, lil privattiva mogħtija preċedentement u li ġġib magħha protezzjoni usa’ minn dik prevista fid-direttiva.
58. Anki f’dan il-każ, hija biss Monsanto li ssostni li d-data tal-ħruġ tal-privattiva tista’ tkun rilevanti sabiex tiġi definita l-portata tal-protezzjoni mogħti minnha. Madankollu, hija ssostni dan l-argument fil-kuntest tal-argumenti sussidjarji, f’każ li l-Qorti tal-Ġustizzja ma taċċettax il-pożizzjoni ta’ Monsanto dwar id-domandi preċedenti.
59. Mill-mod kif nara l-affarijiet jien, ir-risposta għal din d-domanda tissupponni żewġ premessi.
60. L-ewwel nett, bħal fil-każ tat-tieni domanda, wieħed għandu jitlaq mill-premessa, anki jekk ma nturitx b’mod ċar, li l-privattiva li ngħatat kellha effettivament, fil-mument li nħarġet, portata usa’ minn dik li tirriżulta mill-interpretazzjoni tad-direttiva.
61. It-tieni nett, anki jekk id-domanda hija fformulata f’termini pjuttost ġenerali, madankollu din għandha dejjem tinftiehem fil-kuntest tal-proċedura nazzjonali speċifika żvolta quddiem il-qorti tar-rinviju. Fi kliem ieħor, din għandha tinftiehem fis-sens li qed tirreferi għal każ li jippreżenta karatteristiċi definiti sewwa tat-tilwim bejn Monsanto, proprjetarja tal-privattiva Ewropea fuq is-sekwenza ġenetika rigward is-soja RR, u ċerti kumpanniji li jimpurtaw lejn il-Pajjiżi l-Baxxi d-dqiq tas-soja li ġej mill-Arġentina.
62. Mill-Premessa 2 li għadni kif indikajt jirriżulta element importanti ħafna. Dak pretiż minn Monsanto ma hijiex sempliċement il-protezzjoni tal-privattiva li tikkorrispondi għat-talbiet inklużi fl-applikazzjoni għall-privattiva tas-sekwenza ġenetika li tikkaratterizza is-soja RR. Fil-fatt, dawn il-talbiet jagħmlu referenza għas-sekwenza ġenetika li għandha l-għan li tirrendi l-pjanta tas-soja reżistenti għall-glifosat. Issa, ma hemm l-ebda dubju li, inkwantu s-sekwenza tiggarantixxi din ir-reżistenza (billi teżerċita għalhekk il-funzjoni tagħha), din għandha tkun tista’ tgawdi leġittimament mill-protezzjoni mogħtija mid-direttiva.
63. Fil-każ inkwistjoni, madankollu, Monsanto qed titlob il-protezzjoni anki għas-sekwenza li ma teżerċitax il-funzjoni tagħha, u li hija għall-kuntrarju inkorporata, bħala residwu, f’materja mejta (id-dqiq). Konsegwentement, kieku l-Qorti tal-Ġustizzja kellha tikkonstata li d-data tal-għoti tal-privattiva hija irrilevanti biex tiġi ddefinita l-protezzjoni li għandha tingħata lill-istess privattiva abbażi tad-direttiva, fi kwalunkwe każ ma jkun hemm l-ebda tnaqqis fil-protezzjoni tal-oġġett li dwaru qed isiru t-talbiet
(is-sekwenza li tipproduċi ċertu effett). Li tinbidel hija biss l-estensjoni tal-protezzjoni “addizzjonali” mogħtija bil-privattiva.
64. Fil-fehma tiegħi, id-data tal-għoti tal-privattiva għandha tiġi kkunsidrata, fil-każ inkwistjoni, bħala irrilevanti. Anki f’dan il-każ, bħal wara kollox għad-domandi preliminari preċedenti, ma huwiex possibbli li wieħed isib fid-direttiva risposta espliċita u mhux ambigwa. Madankollu hemm diversi elementi li jindikaw dan.
65. L-ewwel nett, id-direttiva ma tinkludi ebda regola tranżitorja. Jekk il-leġiżlatur kellu l-ħsieb li jissalvagwardja l-pożizzjoni ta’ privattivi preeżistenti, probabbilment kien jintroduċi dispożizzjonijiet speċifiċi fit-test leġiżlattiv.
66. It-tieni nett, għandha titfakkar il-ġurisprudenza kostanti tal-Qorti tal-Ġustizzja li abbażi tagħha l-obbligu li l-leġiżlazzjoni nazzjonali tiġi interpretata b’mod konformi mad-dritt tal-Unjoni jirreferi wkoll għad-dispożizzjonijiet nazzjonali anteċedenti għad-dispożizzjonijiet rilevanti tal-Unjoni(16) . Wara kollox, ma aħniex f’qasam fejn l-interpretazzjoni eventwali ta’ regoli preċedenti jista’ jkollha konsegwenzi ta’ responsabbiltà kriminali: f’tali każ, fil-fatt, din tkun operazzjoni ermenewtika li probabbilment ma tkunx aċċettabbli (17) .
67. It-tielet nett, fl-aħħar, wieħed għandu jżomm f’moħħu li kif rajna iktar ’il fuq, id-direttiva ġiet elaborata essenzjalment sabiex tippromwovi s-suq u l-kompetizzjoni fit-territorju tal-Unjoni. F’dak il-kuntest, interpretazzjoni tad-direttiva li tippermetti interpretazzjoni tal-privattivi li tvarja skont id-data tal-għoti tagħhom tidher problematika. Fil-fatt, tali qari tad-direttiva jispiċċa joħloq problemi sinjifikattivi fir-rigward tal-moviment liberu tal-merkanzija u l-ħolqien ta’ suq wieħed effiċjenti f’dan is-settur. B’mod partikolari, iċ-ċertezza legali titnaqqas sostanzjalment jekk il-portata eżatta ta’ privattiva jkollha tiġi definita mhux permezz tat-talbiet li abbażi tagħhom ingħatat, imma permezz tad-data meta nħarġet. Barra minn dan, inkwantu tali qari eventwali “estensiv” jikkostitwixxi l-iktar l-iktar partikolarità ta’ wħud biss mis-sistemi ġuridiċi tal-Istati Membri, il-fatt tar-rikonoxximent legali tagħhom konformi mad-direttiva jispiċċa biex xorta waħda jitħalla għal numru ta’ snin, jiġifieri sal-iskadenza tal-privattivi li jkunu għadhom validi matul id-dħul fis-seħħ tad-direttiva, differenzi sostanzjali bejn il-livelli ta’ protezzjoni fid-diversi Stati Membri.
68. Konsegwentement, nipproponi li l-Qorti tal-Ġustizzja għandha tirrispondi għat-tielet domanda billi tiddikjara li l-fatt li privattiva ngħatat qabel id-dħul fis-seħħ tad-direttiva ma għandu l-ebda effett fuq ir-risposta li għandha tingħata għad-domandi preliminari preċedenti.
VII – Fuq ir-raba’ domanda preliminari
69. Permezz tar-raba’ domanda preliminari tagħha, il-qorti tar-rinviju titlob lill-Qorti tal-Ġustizzja tindika jekk il-Ftehim TRIPS, u b’mod partikolari l-Artikoli 27 u 30 tiegħu, jistgħux jaffettwaw ir-risposta li għandha tingħata lit-tliet domandi preliminari.
70. Ngħidu mill-ewwel li naqbel mal-pożizzjoni espressa f’dan ir-rigward mill-partijiet kollha, bl-eċċezzjoni tal-kumpannija Monsanto, li ssostni li l-Ftehim TRIPS bl-ebda mod ma jista’ jbiddel ir-risposta li għandha tingħata għall-ewwel tliet domandi; b’mod partikolari, fil-fehma tiegħi, l-interpretazzjoni tad-direttiva li qed nissuġġerixxi bl-ebda mod ma tikkonfliġġi mal-kontenut tad-dispożizzjonijiet iċċitati iktar ’il fuq tal-Ftehim TRIPS.
71. F’kull każ, għandu jitfakkar preliminarjament, li l-Artikolu 1 tad-direttiva espliċitament jissalvagwardja l-obbligi li għandhom l-Istati Membri taħt il-Ftehim TRIPS. Konsegwentement, il-leġiżlatur qies li d-direttiva ma hija inkompatibbli xejn mat-trattat internazzjonali inkwistjoni: fi kwalunkwe każ, il-klawżola ta’ salvagwardja espliċita inkluża fl-Artikolu 1 tipprekludi li Stat Membru jkun jista’ jiġi imputat bi ksur tad-direttiva ladarba l-imġiba tiegħu jkollha l-għan li jiġu osservati l-obbligi assunti taħt il-Ftehim TRIPS.
72. Huwa ċar li, f’tali kuntest, l-għodda ermenewtiċi l-iktar effikaċi bil-għan li jiġu evitati kunflitti possibbli bejn id-direttiva u l-Ftehim TRIPS, jikkonsistu filli tingħata lil tal-ewwel, fil-limiti tal-possibbli, interpretazzjoni li tkun konformi mad-dispożizzjonijiet tat-tieni wieħed. Wara kollox, u b’mod iktar ġenerali, għandu jiġi rrilevat li l-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja, minn naħa tiskarta l-possibbiltà li tiġi kkunsidrata l-legalità ta’ regola tal-Unjoni fid-dawl tal-Ftehim tad-WTO (18), imma, min-naħa l-oħra, tisħaq fuq in-neċessità li jiġu evitati kunflitti possibbli proprju permezz tal-prinċipju ta’ interpretazzjoni konformi (19) .
73. Għalhekk wieħed għandu jistaqsi jekk l-interpretazzjoni tad-direttiva li pproponejt fil-punti preċedenti tistax tikkonfliġġi mad-dispożizzjonijiet tal-Ftehim TRIPS: fl-opinjoni tiegħi, ma teżisti ebda inkompatibbiltà bejn dawn iż-żewġ testi.
74. Xejn fid-dispożizzjonijiet tal-Ftehim TRIPS ma jipprekludi protezzjoni bbażata fuq l-għan aħħari tal-privattivi marbuta ma’ sekwenzi ġenetiċi.
75. B’mod partikolari, l-Artikolu 27 tal-Ftehim TRIPS jittratta esklużivament dwar il-jedd għall-privattivi. F’dan il-każ ma teżisti l-ebda problema dwar il-jedd għall-privattivi, billi ma huwiex ikkontestat li Monsanto hija intitolata biex tapplika, kif fil-fatt għamlet, għall-privattiva tas-sekwenza ġenetika li tikkonferixxi lis-soja r-reżistenza għall-glifosat. Il-kwistjoni li fuqha l-partijiet ma jaqblux tirrigwarda esklużivament il-portata tal-protezzjoni li għandha tingħata lill-invenzjoni.
76. Lanqas ma hemm problemi ta’ kompatibbiltà mal-Artikolu 30, li jikkonċerna l-eċċezzjonijiet possibbli għad-drittijiet mogħtija lill-proprjetarju tal-privattiva. Fil-fatt, l-ewwel nett, l-għoti ta’ protezzjoni bbażata fuq l-għan aħħari ma jfissirx li qed jiġu previsti eċċezzjonijiet għall-qasam tal-protezzjoni ta’ privattiva: min-naħa l-oħra, fil-kuntest ta’ tali protezzjoni, il- portata tal-jedd per se, li ma jingħatax għal użu differenti minn dak indikat fl-applikazzjoni għall-privattiva, għandha tkun iddefinita b’mod restrittiv. Xejn fil-Ftehim TRIPS ma jeżiġi li jeħtieġ tingħata protezzjoni “assoluta”, lis-sekwenzi ġenetiċi, jiġifieri fir-rigward tal-użu kollu possibbli, inkluż l-użu imprevist u futur.
77. Wara kollox, anki jekk wieħed isostni b’mod assurd li l-protezzjoni ibbażata fuq l-għan aħħari tal-privattivi ta’ sekwenzi ġenetiċi tammonta għal limitazzjoni tal-portata ta’ privattiva fis-sens tal-Artikolu 30 tal-Ftehim TRIPS, fil-fehma tiegħi tali limitazzjoni xorta waħda tista’ tkun perfettament ammissibbli. Fil-fatt, l-Artikolu 30 jeżiġi li l-eċċezzjonijiet ikunu “limitati” u li dawn ma jostakolawx “l-isfruttament normali” tal-invenzjoni. Tabilħaqq, il-limitazzjoni tal-protezzjoni ta’ sekwenza ġenetika għall-użu li għalih tkun inħarġet privattiva ċertament ma jostakolax l-isfruttament normali tal-invenzjoni, li huwa dak deskritt fl-applikazzjoni għall-privattiva. Fil-fatt, bħala prinċipju, huma esklużi mill-protezzjoni biss l-użu possibbli futur u imprevedibbli (li madankollu l-proprjetarju tal-ewwel privattiva jista’ min-naħa tiegħu jikseb privattiva fuqhom, jekk l-iskoperta tkun tiegħu), jew bħal f’dan il-każ, attivitajiet marbuta mat-trasformazzjoni tal-prodott oriġinali, li fil-kuntest tagħhom is-sekwenza ġenetika ma tiżvolġix iktar ebda funzjoni.
78. Għalhekk nipproponi li l-Qorti tal-Ġustizzja tirrispondi għar-raba’ domanda preliminari billi tiddikjara li d-dispożizzjonijiet tal-Ftehim TRIPS ma jikkonfliġġux mad-direttiva, kif interpretata fir-risposti għad-domandi preliminari preċedenti.
VIII – Konklużjonijiet
79. Abbażi tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti, nipproponi li l-Qorti tal-Ġustizzja għandha tirrispondi għad-domandi li saru mir-Rechtbank ‘s-Gravenhage kif ġej.
“Fis-sistema taħt id-Direttiva 98/44/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill, tas-6 ta’ Lulju 1998, dwar il-protezzjoni legali tal-invenzjonijiet bijoteknoloġiċi, il-protezzjoni mogħtija lil privattiva ta’ sekwenza genetika hija llimitata għal sitwazzjonijiet fejn it-tagħrif ġenetiku jiżvolġi attwalment il-funzjonijiet deskritti fil-privattiva. Dan jgħodd kemm għall-protezzjoni tas-sekwenza bħala tali u anki għall-protezzjoni tal-materjali li fihom hija inkorporata.
Id-direttiva tikkostitwixxi, fl-oqsma li hija tittratta, regolamentazzjoni eżawrjenti tal-protezzjoni mogħtija fit-territorju tal-Unjoni għal invenzjoni bijoteknoloġika. Konsegwentement, din tipprekludi leġiżlazzjoni nazzjonali li tagħti lill-invenzjonijiet bijoteknoloġiċi protezzjoni usa’ minn dik prevista fid-direttiva.
Il-fatt li privattiva tkun ingħatat qabel id-dħul fis-seħħ tad-direttiva ma jaffettwax ir-risposta li għandha tingħata lid-domandi preliminari preċedenti.
Id-dispożizzjonijiet tal-Ftehim TRIPS ma jikkonfliġġux mad-direttiva kif interpretata fir-risposti għad-domandi preliminari preċedenti”.
(1) .
(2)  –	Approvat bid-Deċiżjoni tal-Kunsill 94/800/KE, tat-22 ta’ Diċembru 1994, dwar il-konklużjoni f’isem il-Komunità Ewropea, fejn għandhom x’jaqsmu affarijiet fil-kompetenza tagħha, fuq il-ftehim milħuq fil-laqgħa ta’ negozjati multilaterali fl-Urugwaj (1986-1994) (Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 11, Vol 21, p. 80). It-test tal-Ftehim TRIPS huwa ppubblikat fl-istess ĠU L 336, p. 214. Il-verżjonijiet li huma bbażati fuq il-ftehim internazzjonali tal-Uruguay Round huma dawk bil-lingwa Ingliża, il-lingwa Franċiża u l-lingwa Spanjola.
(3)  –	Direttiva 98/44/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill, tas-6 ta’ Lulju 1998, dwar il-protezzjoni legali tal-invenzjonijiet bijoteknoloġiċi (Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 13, Vol 20, p. 395).
(4) –	Il-prinċipju tal-eżawriment jikkostitwixxi l-konsegwenza naturali tal-projbizzjoni ta’ restrizzjonijiet kwantitattivi u ta’ miżuri ekwivalenti stipulati fit-Trattati (attwalment l-Artikoli 34 u 35 TFUE). Konformi ma’ dak il-prinċipju, il-proprjetarju ta’ privattiva li jkun ta l-kunsens tiegħu biex jiġi introdott fis-suq prodott li l-privattiva tiegħu tkun ikkonferiet fuqu drittijiet ma jistax imbagħad joġġezzjona sussegwentement għall-kwistjonijiet legali ulterjuri (ċessjoni, eċċ) dwar l-istess prodott. Fil-fatt, fi kliem il-Qorti tal-Ġustizzja stess, “is-sustanza tal-jedd għall-privattiva essenzjalment tikkonsisti fl-għoti ta’ dritt esklussiv malli l-prodott jitqiegħed fiċ-ċirkolazzjoni għall-ewwel darba ” (sentenza tal-14 ta’ Lulju 1981, Merck, Kawża 187/80, Ġabra 2063, punt 9; il-kliem bil-korsiv huwa tiegħi). Il-validità tal-ġurisprudenza dwar il-prinċipju tal-eżawriment ġiet ikkonfermata mill-Qorti tal-Ġustizzja diversi drabi: ara, pereżempju, is-sentenza tal-5 ta’ Diċembru 1996, Merck u Beecham, (C‑267/95 u C‑268/95, Ġabra p. I‑6285). Dwar id-distinzjoni, għall-iskopijiet tal-applikazzjoni tal-prinċipju tal-eżawriment, bejn it-tqegħid fiċ-cirkolazzjoni fuq barra u fi ħdan it-territorju tal-Unjoni, ara b’analoġija, is-sentenza tal-15 ta’ Ġunju 1976, EMI Records, (51/75, Ġabra p. 811, punti 6 sa 11).
(5)  –	Fil-fatt, il-konjugazzjoni fil-preżent hija karatteristika tal-verżjonijiet lingwistiċi kollha tad-direttiva.
(6)  –	L-istess jingħad, pereżempju, fil-każ ta’ tessuti u lbies manifatturati b’fibra derivata minn pjanti tal-qoton ġenetikament immodifikati.
(7)  –	Ara l-punt 2.1 tar-Rapport COM(2005) 312 finali mill-Kummissjoni lill-Kunsill u lill-Parlament Ewropew tal-14 ta’ Lulju 2005, intitulat “Żviluppi u implikazzjonijiet tal-liġi tal-privattivi fil-qasam tal-bijoteknoloġija u l-inġinerija ġenetika”. Id-dokument inkwistjoni jikkonstata madankollu li d-direttiva tinkludi indikazzjonijiet mhux għalkollox ċari fuq dan il-punt.
(8)  –	Riżoluzzjoni tal-Parlament Ewropew tas-26 ta’ Ottubru 2005, dwar privattivi għall-invenzjonijiet bijoteknoloġiċi (ĠU C 272E, p. 440, punt 5).
(9)  –	Din hija prattika kurrenti fuq kollox fil-qasam tal-prodotti farmaċewtiċi. Peress li metodi ta’ kura per se
ma jistgħux jingħataw jedd għall-privattiva (ara pereżempju l-Artikolu 53 tal-Konvenzjoni dwar il-Privattiva Ewropea, iffirmata f’München fil-5 ta’ Ottubru 1973, fil-verżjoni emendata tagħha tas-sena 2000), bl-iskop li jiġu protetti l-interessi tal-kumpanniji attivi fil-qasam tar-riċerka medika ġie affermat il-jedd għall-privattiv ta’ prodott li jkun diġà magħruf, safejn dan ikollu bħala għan aħħari użu ġdid
(ara d-deċiżjoni tal-5 ta’ Diċembru 1984 tal-Bord Suprem tal-Appell tal-Uffiċċju Ewropew tal-Privattivi, G 1/83, G 5/83 u G 6/83, Bayer et ). Barra minn dan, l-istess approċċ ġie adottat anki barra mill-qasam farmaċewtiku (ara d-deċiżjonijiet tal-11 ta’ Diċembru 1989 tal-Bord Suprem tal-Appell tal-Uffiċċju Ewropew tal-Privattivi, G 2/88, Mobil).
(10)  –	Ara, fl-istess sens, is-sentenza tal-10 ta’ Ottubru 2007 tal-High Court tar-Renju Unit, li ċaħħdet lil Monsanto l-possibbiltà li timblokka l-importazzjoni tad-dqiq tas-soja mill-Arġentina f’kawża identika għal dik li hija attwalment pendenti quddiem il-qorti tar-rinviju: Monsanto vs Cargill (2007) EWHC 2257 (Pat) (punt 89). F’dak il-każ, it-talba ta’ Monsanto nċaħdet abbażi ta’ kunsiderazzjonijiet fir-rigward tal-estensjoni tat-talbiet dwar il-privattiva.
(11)  –	Ara s-sentenza tal-25 ta’ April 2002, Il-Kummissjoni vs Franza (C‑52/00, Ġabra p. I‑3827, punt 19).
(12)  –	Ara, għal każ simili, is-sentenza tal-15 ta’ Settembru 2005, Cindu Chemicals et
(C‑281/03 u C‑282/03, Ġabra p. I‑8069, punti 39 sa 44).
(13)  –	Ara, pereżempju, l-Artikolu 8 tad-Direttiva tal-Kunsill 85/577/KEE, tal-20 ta’ Diċembru 1985, biex tħares lill-konsumaturi rigward kuntratti nnegozjati barra mil-lok tan-negozju (Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 15, Vol. 1, p. 262) u l-Artikolu 5 tad-Direttiva tal-Kunsill 98/59/KE, tal-20 ta’ Lulju 1998, dwar l-approssimazzjoni tal-liġijiet tal-Istati Membri dwar redundancies kollettivi (Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 5, Vol. 3, p. 327). Ara wkoll is-sentenza Il-Kummissjoni vs Franza, iċċitata iktar ’il fuq (nota 11), punt 18.
(14) –	Ara s-sentenza tad-9 ta’ Ottubru 2001, Il-Pajjiżi l-Baxxi vs Il-Parlament u Il-Kunsill (C‑377/98, Ġabra p. I‑7079, punt 16). Ara wkoll il-punt 25 tal-istess sentenza, fejn il-Qorti tal-Ġustizzja tosserva li d-direttiva introduċiet numru ta’ “preċiżazzjonijiet” u pprevediet ċerti “derogi” għal-leġiżlazzjonijiet nazzjonali: dan il-fatt per se
jidher diffiċilment kompatibbli mal-idea ta’ direttiva ta’ armonizzazzjoni minima, li normalment tillimita ruħha biex tistabbilixxi limitu minimu ta’ protezzjoni, filwaqt li tħalli, għall-kumplament, l-Istati Membri fil-libertà li jilleġiżlaw.
(15)  –	Ara n-nota ta’ qiegħ il-paġna 13.
(16)  –	Ara s-sentenzi tat-13 ta’ Novembru 1990, Marleasing (C‑106/89, Ġabra p. I‑4135, punt 8); tal-4 ta’ Lulju 2006, Adeneler, et
(C‑212/04 (Ġabra p. I‑6057, punt 108), u tal-24 ta’ Ġunju 2008, Commune de Mesquer (C‑188/07 (Ġabra I‑4501, punt 84).
(17)  –	Ara s-sentenza tas-16 ta’ Ġunju 2005, Pupino, (C‑105/03, Ġabra p. I‑5285, punt 45).
(18)  –	Il-Qorti tal-Ġustizzja affermat li, biex wieħed jipproċedi għall-eżami tal-legalità ta’ att tal-Unjoni abbażi ta’ Ftehim tad-WTO, huwa neċessarju li l-Unjoni “tkun trid teżegwixxi obbligu partikolari li jkun ġie assunt fl-ambitu tad-WTO, jew [li] l-att [tal-Unjoni] jagħmel referenza espressament għal dispożizzjonijiet tal-Ftehim tad-WTO” (sentenza tat-30 ta’ Settembru 2003, Biret & Cie vs Il-Kunsill, C‑94/02 P, Ġabra p. I‑10565, punti 55 u 56, u l-ġurisprudenza ċċitata).
(19)  –	Ara s-sentenzi tal-14 ta’ Diċembru 2000, Dior et., (C‑300/98 u C‑392/98, Ġabra p. I‑11307, punt 47), u tal-11 ta’ Settembru 2007, Merck Genéricos-Produtos Farmacêuticos (C‑431/05, Ġabra p. I‑7001, punt 35.