Wydanie tymczasowe
OPINIA RZECZNICZKI GENERALNEJ
LAILI MEDINY
przedstawiona w dniu 12 marca 2026 r.(1)
Sprawa C‑60/25 [Livronsa](i)
SR
przeciwko
FT SpA
przy udziale:
Assoutenti
[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Corte d’appello di Cagliari (sąd apelacyjny w Cagliari, Włochy)]
Odesłanie prejudycjalne – Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Artykuł 101 ust. 2 TFUE – Rozporządzenie (WE) nr 1/2003 – Artykuł 16 ust. 1 – Sektor instrumentów pochodnych stopy procentowej nominowanych w euro – Moc wiążąca dla sądu krajowego decyzji Komisji Europejskiej – Spór między kredytobiorcą a bankiem udzielającym kredytu dotyczący ważności stopy oprocentowania indeksowanej według Euribor
I.      Wprowadzenie
1.        Niniejsza opinia dotyczy wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym w sprawie wykładni art. 101 ust. 2 TFUE i art. 16 ust. 1 rozporządzenia (WE) nr 1/2003(2). Z wnioskiem tym wystąpiła izba cywilna Corte d’appello di Cagliari (sądu apelacyjnego w Cagliari, Włochy) w kontekście sporu między SR, będącym kredytobiorcą, a FT, będącym bankiem, który udzielił mu kredytu hipotecznego. Przedmiotem tego sporu jest ważność warunku określającego stopę odsetek od tego kredytu poprzez odniesienie do wskaźnika referencyjnego Euro Interbank Offered Rate (Euribor).
2.        Rozpatrywany wniosek ma swoje źródło w decyzjach Komisji z dni 4 grudnia 2013 r.(3) i 7 grudnia 2016 r.(4), w których instytucja ta stwierdziła, że w okresie od września 2005 r. do maja 2008 r. niektóre banki będące uczestnikami panelu odpowiedzialnego za ustalanie stopy Euribor uczestniczyły w kartelu(5). Dokładniej rzecz ujmując, Komisja doszła do wniosku, że banki te naruszyły art. 101 ust. 1 TFUE i art. 53 porozumienia EOG, ponieważ uczestniczyły w jednolitym i ciągłym naruszeniu, które polegało na porozumieniach lub uzgodnionych praktykach mających na celu zakłócenie normalnego procesu ustalania składników cen w sektorze instrumentów pochodnych stopy procentowej nominowanych w euro (zwanych dalej „EIRD”, z ang. Euro Interest Rate Derivatives)(6). Sąd, w postępowaniu w pierwszej instancji(7), oraz Trybunał, w postępowaniu odwoławczym(8), potwierdził zasadność ustaleń Komisji i zaaprobował w szczególności dokonaną przez nią kwalifikację naruszenia jako ograniczenia konkurencji ze względu na cel(9).
3.        W odesłaniu prejudycjalnym sąd odsyłający zapytuje, jaki jest wpływ decyzji dotyczących EIRD – i związanego z nimi wyroku Trybunału – na ważność odsyłającego do stopy Euribor warunku znajdującego się w umowie kredytu hipotecznego zawartej między osobą fizyczną a bankiem, który nie uczestniczył w naruszeniu stwierdzonym przez Komisję. Po pierwsze, sąd ten pragnie dowiedzieć się, czy art. 101 ust. 2 TFUE, który stanowi, że wszelkie porozumienia lub decyzje zakazane na mocy art. 101 ust. 1 TFUE są nieważne z mocy prawa, powinien skutkować nieważnością tego warunku, nawet jeżeli dana umowa kredytu została zawarta poza rynkiem EIRD. Po drugie, sąd odsyłający zastanawia się, czy i w jakim zakresie stwierdzenie przez Komisję manipulacji stopą Euribor ma moc dowodową w postępowaniu krajowym zgodnie z art. 16 ust. 1 rozporządzenia nr 1/2003.
II.    Okoliczności faktyczne, postępowanie i pytanie prejudycjalne
4.        W dniu 15 grudnia 2005 r. SR i FT zawarli umowę kredytu hipotecznego. Stopę oprocentowania tego kredytu uzgodniono na okres początkowy wynoszący sześć miesięcy. Stopa ta została następnie ustalona ponownie na podstawie części zmiennej powiązanej ze stopą Euribor. Umowę kredytu renegocjowano w dniu 20 lutego 2015 r.
5.        SR wytoczył powództwo przed Tribunale di Oristano (trybunałem w Oristano, Włochy). Domagał się on w nim, po pierwsze, ponownego ustalenia kwoty należnej z tytułu odsetek od kredytu hipotecznego oraz, po drugie, stwierdzenia istnienia wierzytelności wzajemnej na jego rzecz wobec kredytodawcy. SR twierdził, że niektóre warunki umowy, w tym warunek określający stopę oprocentowania poprzez odniesienie do stopy Euribor, są nieważne ze względu na to, iż są nieokreślone i niewiarygodne. W wydanym wyroku sąd ten stwierdził, że uzgodniona w umowie kredytu stopa oprocentowania została określona zgodnie z obowiązującymi przepisami. Zauważył on również, że zmienna stopa oprocentowania opierała się na wcześniej ustalonych i obiektywnych kryteriach, które są wyłączone z zakresu uznania instytucji kredytującej, a tym samym wykluczył istnienie jakichkolwiek podstaw nieważności umowy.
6.        SR wniósł apelację od tego wyroku do Corte d’appello di Cagliari (sądu apelacyjnego w Cagliari), który jest sądem odsyłającym w niniejszej sprawie. W apelacji SR wniósł o stwierdzenie nieważności warunku umowy kredytu zawierającego odniesienie do stopy Euribor oraz o ponowne ustalenie harmonogramu spłaty kredytu wynikającego z tej umowy. W szczególności SR utrzymuje, że nie był w stanie prawidłowo ocenić zastosowania stopy Euribor do zaciągniętego przez siebie kredytu, a to ze względu na sztuczne manipulowanie tą stopą, które zostało stwierdzone przez Komisję w decyzjach dotyczących EIRD. W toku postępowania wnoszący odwołanie zwrócił się o wystąpienie do Trybunału z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym.
7.        Sąd odsyłający uważa za konieczne, w celu rozstrzygnięcia sprawy w postępowaniu głównym, a także wielu innych zawisłych sporów, uzyskanie wyjaśnień w przedmiocie zakresu stosowania art. 101 ust. 2 TFUE oraz mocy dowodowej dla sądów krajowych decyzji dotyczących EIRD na podstawie art. 16 rozporządzenia nr 1/2003. W szczególności sąd ten nie jest pewien, jak należy interpretować te normy na potrzeby oceny ważności zawartego w umowie kredytu hipotecznego warunku, który, w okresie stwierdzonego przez Komisję naruszenia, określał stopę oprocentowania tego kredytu poprzez odniesienie do stopy Euribor.
8.        W tym względzie sąd odsyłający wskazuje przede wszystkim, że wydaje się, iż orzecznictwo Corte Suprema di Cassazione (sądu kasacyjnego, Włochy) charakteryzuje rozbieżność podejść, które w postanowieniu odsyłającym opisano w zaprezentowany poniżej sposób.
9.        Z jednej strony, zgodnie z pierwszą linią orzeczniczą, stwierdzenie manipulacji stopą Euribor w decyzjach dotyczących EIRD należy traktować jako mające szczególną moc dowodową umożliwiającą poparcie zawartego w powództwie żądania stwierdzenia nieważności warunku umownego odsyłającego do stopy Euribor, niezależnie od tego, czy bank będący stroną danej umowy kredytu uczestniczył w naruszeniu stwierdzonym przez Komisję. Ponadto w myśl tej linii orzeczniczej, w przypadku gdy wskazany w umowie kredytu wskaźnik zewnętrzny nie odzwierciedla już w wiarygodny sposób woli stron ze względu na to, że podlega bezprawnym manipulacjom, określenie przedmiotu warunku umownego jest niemożliwe. Zgodnie z przepisami krajowego prawa cywilnego w takiej sytuacji ów warunek należy uznać za częściowo nieważny w odniesieniu do okresu, którego dotyczy naruszenie. Co więcej, jedynie powództwo o stwierdzenie nieważności, w odróżnieniu od powództwa o odszkodowanie, jest w stanie w pełni zapewnić ochronę konsumenta końcowego, zabezpieczając go przed skutkami porozumienia ograniczającego konkurencję.
10.      Z drugiej strony, w myśl drugiej i nowszej linii orzeczniczej, decyzje dotyczące EIRD są wprawdzie wiążące dla sądów krajowych zgodnie z art. 16 ust. 1 rozporządzenia nr 1/2003, lecz nie stanowią dowodu o szczególnej mocy dowodowej na potrzeby stwierdzenia nieważności zawartego w umowie kredytu warunku określającego stopę oprocentowania poprzez odniesienie do stopy Euribor. W ramach tej linii orzeczniczej przyjmuje się, że naruszenie zidentyfikowane przez Komisję w owych decyzjach polegało na działaniach mających na celu zmniejszenie płatności, których uczestnicy kartelu musieliby w innych przypadkach dokonać z tytułu EIRD. W związku z tym to ograniczenie konkurencji dotyczy wyłącznie rynku EIRD i nie mogło mieć żadnego wpływu na rynek powiązanych ze stopą Euribor kredytów hipotecznych o zmiennym oprocentowaniu.
11.      W każdym wypadku sąd odsyłający skłania się ku przyjęciu stanowiska, że gdy zostanie uznane, iż dokonywano manipulacji wskaźnikiem referencyjnym, należy przyjąć, iż ta manipulacja została wykazana na wszystkich rynkach, na których wskaźnik ten jest stosowany. Wewnętrznie sprzeczne byłoby założenie, że stwierdzone przez Komisję w odnośnych decyzjach manipulacje stopą Euribor dotyczą wyłącznie rynku EIRD, natomiast nie dotyczą innych rynków, w tym rynku kredytów o zmiennym oprocentowaniu. Ponadto sąd odsyłający sugeruje, że wykładnia, zgodnie z którą art. 101 ust. 2 TFUE nie wywołuje skutków w stosunkach umownych obejmujących odniesienie do stopy Euribor w okresie naruszenia, osłabiłaby skutek odstraszający tego postanowienia.
12.      W tych okolicznościach Corte d’appello di Cagliari (sąd apelacyjny w Cagliari) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującym pytaniem prejudycjalnym:
„Czy w świetle przepisów art. 16 [ust. 1] [rozporządzenia nr 1/2003] manipulacje stopą referencyjną Euribor stwierdzone w […] decyzjach [dotyczących EIRD] oraz w wyroku [HSBC Holdings i in.] należy uznać za prawomocnie wykazane również w odniesieniu do sądów krajowych, a także, czy ograniczenie konkurencji będące przedmiotem [tych] decyzji Komisji i [tego orzeczenia] Trybunału stanowi porozumienie zakazane na mocy art. 101 [TFUE] wyłącznie na rynku instrumentów pochodnych [stopy procentowej nominowanych w euro], czy też na jakimkolwiek rynku, na którym stosowano zmanipulowan[ą] [stopę] Euribor?”.
13.      Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym wpłynął do sekretariatu Trybunału w dniu 28 stycznia 2025 r. Wnoszący odwołanie, druga strona postępowania apelacyjnego, interwenient w postępowaniu głównym oraz Komisja przedstawili uwagi na piśmie. W niniejszej sprawie nie przeprowadzono rozprawy.
III. Ocena
14.      Poprzez swoje pytanie sąd odsyłający zmierza do ustalenia, czy art. 16 ust. 1 rozporządzenia nr 1/2003 należy interpretować w ten sposób, że ustalenie przez Komisję, w decyzji stwierdzającej naruszenie art. 101 ust. 1 TFUE, iż referencyjna stopa oprocentowania była przedmiotem manipulacji, należy uznać za ostatecznie wykazane dla sądów krajowych w toczących się przed nimi postępowaniach. Sąd ten zastanawia się również, czy takie ustalenie oznacza, że umowa zawierająca odniesienie do tego wskaźnika referencyjnego, zawarta poza rynkiem, do którego odnosi się decyzja Komisji, stanowi porozumienie zakazane na mocy art. 101 TFUE.
15.      Najpierw odniosę się do tej części pytania prejudycjalnego, która dotyczy wykładni art. 101 TFUE (część pierwsza), a następnie przeanalizuję tę jego część, która dotyczy wykładni art. 16 ust. 1 rozporządzenia nr 1/2003 (część druga).
16.      Co się tyczy części pierwszej pytania prejudycjalnego, z odesłania prejudycjalnego można wywnioskować, że wątpliwości, jakie sąd odsyłający powziął odnośnie do zakresu stosowania tego postanowienia, mają związek ze skutkami prawnymi ustaleń zawartych w decyzjach dotyczących EIRD, które zostały potwierdzone w wydanym przez Trybunał wyroku HSBC Holdings i in. Dokładniej rzecz ujmując, sąd odsyłający zastanawia się, czy ustalenie, że na określonym rynku manipulowano referencyjną stopą oprocentowania, co spowodowało naruszenie art. 101 ust. 1 TFUE, może skutkować nieważnością warunku umowy zawartej na innym rynku, który to warunek odnosi się do tego wskaźnika referencyjnego w okresie naruszenia, zgodnie z art. 101 ust. 2 TFUE.
17.      Artykuł 101 ust. 2 TFUE stanowi, że porozumienia lub decyzje zakazane na mocy art. 101 ust. 1 TFUE są nieważne z mocy prawa. Zgodnie z orzecznictwem Trybunału porozumienie, które nie spełnia przesłanek określonych w art. 101 ust. 3 TFUE, jest nieważne w zakresie, w jakim jego cel lub skutek nie dają się pogodzić z zakazem ustanowionym w art. 101 ust. 1 TFUE(10). Ponadto, ponieważ nieważność przewidziana w art. 101 ust. 2 TFUE jest bezwzględna, porozumienie nieważne na mocy tego postanowienia nie wywołuje, ani w przeszłości, ani w przyszłości, skutków między stronami porozumienia(11). Na takie porozumienie nie można się też powoływać wobec osób trzecich(12).
18.      Trybunał wyznaczył zatem zakres stosowania art. 101 ust. 2 TFUE(13) w ten sposób, że ograniczył jego stosowanie do porozumień objętych zakazem ustanowionym w art. 101 ust. 1 TFUE(14). Prawdą jest, że z orzecznictwa wynika, iż nieważność z mocy prawa porozumienia zakazanego, na którą mogą powołać się wszyscy, wiąże sąd(15). Niemniej jednak to jedynie decyzja lub porozumienie należące do zakresu stosowania art. 101 ust. 1 TFUE stają się bezskuteczne, co do zasady w całości, chyba że elementy o charakterze ograniczającym mogą zostać oddzielone od pozostałej części porozumienia(16). Trybunał orzekł, że skutki nieważności przewidzianej w art. 101 ust. 2 TFUE dla tych części porozumienia, które nie są niezgodne z art. 101 ust. 1, oraz dla wszystkich zamówień i dostaw dokonywanych na podstawie tego porozumienia, a także wynikających z nich zobowiązań finansowych, nie są objęte zakresem prawa Unii(17).
19.      Moim zdaniem przyjęcie przez Trybunał w tych orzeczeniach takiego toku rozumowania można łatwo wyjaśnić, po pierwsze, potrzebą niedopuszczenia do zaistnienia skutku kaskadowego w rodzaju rozważanego przez sąd odsyłający w postanowieniu odsyłającym, który wystąpiłby w stosunkach umownych między osobami trzecimi, które nie uczestniczyły w konkretnym porozumieniu uznanym przez Komisję za zakazane. Jest tak w szczególności w przypadku warunku takiego jak ten, który jest badany w postępowaniu głównym i który odnosi się do produktu oraz rynku innych niż te objęte decyzjami Komisji dotyczącymi manipulowania stopą Euribor w związku z EIRD. Wydaje mi się, że względem uzasadniającym przyjęte przez Trybunał podejście do wykładni art. 101 ust. 2 TFUE jest nieprzewidywalność skutków prawnych i gospodarczych, jakie mogłyby wyniknąć z systemowego stwierdzania nieważności dowolnej umowy lub dowolnego warunku, które jako takie nie zostały uznane za zakazane na mocy art. 101 ust. 1 TFUE.
20.      Po drugie, dokonana przez Trybunał wykładnia art. 101 ust. 2 TFUE jest także spójna, jak twierdzi druga strona postępowania apelacyjnego, z zasadą, w myśl której odpowiedzialność za naruszenia reguł konkurencji Unii ma charakter osobisty. Zgodnie z orzecznictwem odpowiedzialność za naruszenie ponosi wyłącznie przedsiębiorstwo, które dopuszcza się naruszenia tych reguł(18). Chociaż to orzecznictwo wykształciło się w kontekście orzeczeń w trybie prejudycjalnym dotyczących powództw o odszkodowanie, logiczne jest, że przewidziana w art. 101 ust. 2 TFUE nieważność porozumień i decyzji sprzecznych z art. 101 ust. 1 TFUE nie może obejmować stosunków umownych między stronami nieuczestniczącymi w naruszeniu.
21.      Prawdą jest, że w wyroku Allianz Hungária(19), na który Komisja powołała się w uwagach na piśmie, Trybunał orzekł, iż porozumienia wertykalne zawarte w celu wdrożenia porozumienia horyzontalnego (o podziale rynku) sprzecznego z art. 101 ust. 1 TFUE również można uznać za bezprawne na podstawie tego postanowienia(20). Konkretniej rzecz ujmując, kwestia podniesiona w tej sprawie dotyczyła tego, czy porozumienia wertykalne, na mocy których dwa zakłady ubezpieczeń komunikacyjnych uzgodniły dwustronnie z koncesjonariuszami samochodowymi lub z reprezentującym je stowarzyszeniem stawkę godzinną, jaka ma być zapłacona za naprawę ubezpieczonych samochodów, stanowią ograniczenie art. 101 ust. 1 TFUE ze względu na cel. W tym wyroku Trybunał orzekł, że istnienie porozumienia horyzontalnego między tymi dwoma przedsiębiorstwami, które miało na celu podział rynku, mogło pociągać za sobą również bezprawność porozumień wertykalnych zawartych w celu wdrożenia tego porozumienia.
22.      Przeniesienie wyroku Allianz Hungária na grunt niniejszej sprawy nie jest jednak możliwe. Z tego wyroku wynika, że Trybunał nie objął sankcją nieważności, o której mowa w art. 101 ust. 2 TFUE, porozumień, które nie wchodzą w zakres stosowania zakazu przewidzianego w art. 101 ust. 1 TFUE. Wprost przeciwnie – orzekł on, że porozumienia wertykalne niezbędne do wdrożenia porozumienia horyzontalnego, bez których niemożliwe byłoby zrealizowanie tego drugiego porozumienia, również mogą zostać uznane za sprzeczne z art. 101 ust. 1 TFUE, a tym samym za same w sobie nieważne, z zastrzeżeniem oceny, której miał dokonać sąd odsyłający w tej sprawie.
23.      W tym względzie wystarczy zauważyć, że umowa kredytu rozpatrywana w postępowaniu głównym nie stanowi elementu żadnego stwierdzonego przez Komisję naruszenia art. 101 ust. 1 TFUE. Ponadto, inaczej niż miało to miejsce w sytuacji analizowanej w wyroku Allianz Hungária, umowa ta nie została zawarta z myślą o wdrożeniu lub wprowadzeniu w życie porozumienia ograniczającego konkurencję, które zostało zidentyfikowane przez Komisję w decyzjach dotyczących EIRD. Odsyłała ona do wskaźnika referencyjnego Euribor jedynie w celu ustalenia zmiennej stopy oprocentowania kredytu hipotecznego udzielonego konsumentowi przez bank, który a fortiori w żaden sposób nie uczestniczył w niezgodnym z prawem zachowaniu stwierdzonym przez Komisję. W tym kontekście wydaje mi się oczywiste, że nie można uznać, iż ta umowa podlega skutkom przewidzianym w art. 101 ust. 2 TFUE, które to postanowienie, zgodnie z orzecznictwem przytoczonym w pkt 18 niniejszej opinii, ma zastosowanie wyłącznie do porozumień niezgodnych z art. 101 ust. 1 TFUE.
24.      Wynika stąd, że art. 101 ust. 2 TFUE nie należy interpretować w ten sposób, iż uznanie przez Komisję, w decyzji stwierdzającej naruszenie art. 101 ust. 1 TFUE, że referencyjna stopa oprocentowania była przedmiotem manipulacji, musi skutkować nieważnością zawartego w umowie kredytu warunku odsyłającego do tego wskaźnika referencyjnego, jeżeli warunek ten nie stanowi części porozumienia ograniczającego konkurencję, o którym mowa w decyzji Komisji, i nie został, jako taki, uznany za sprzeczny z art. 101 ust. 1 TFUE.
25.      Na tym etapie wypada zauważyć, że okoliczność, iż art. 101 ust. 2 TFUE nie stanowi podstawy prawnej stwierdzenia nieważności warunku zawartego w umowie kredytu nieobjętej zakresem stosowania art. 101 ust. 1 TFUE, nie oznacza, że strony tej umowy nie dysponują innymi środkami ochrony prawnej umożliwiającymi im dochodzenie stwierdzenia nieważności tego warunku(21). W tym względzie należy przypomnieć, że – jak wynika z orzecznictwa Trybunału – skutki, jakie porozumienie zakazane na mocy art. 101 ust. 1 TFUE może wywoływać dla stosunków prawnych z udziałem osób trzecich, są określane przez sądy krajowe zgodnie z ich własnym prawem(22).
26.      W niniejszej sprawie sąd odsyłający przedstawił w tym względzie dość ograniczone informacje. Niemniej jednak z postanowienia odsyłającego można wywnioskować, że postępowanie główne dotyczy powództwa o stwierdzenie nieważności opartego na podnoszonej niewiarygodności warunku określającego stopę oprocentowania kredytu poprzez odesłanie do wskaźnika referencyjnego Euribor. W świetle orzecznictwa przytoczonego w pkt 25 niniejszej opinii nic nie stoi na przeszkodzie, aby sąd odsyłający ocenił ważność i skutki tego warunku na podstawie obowiązujących norm prawa krajowego, na przykład przepisów regulujących kwestię zgodności z prawem przedmiotu umów, które zostały przywołane w postanowieniu odsyłającym(23).
27.      To właśnie w takiej sytuacji wykładnia art. 16 rozporządzenia nr 1/2003, której dotyczy część druga pytania prejudycjalnego, nabiera szczególnego znaczenia w sprawie takiej jak ta rozpatrywana w postępowaniu głównym, zwłaszcza w kontekście decyzji dotyczących EIRD. W ramach tej części sąd odsyłający zmierza zasadniczo do ustalenia, czy stwierdzenie przez Komisję manipulacji w tych decyzjach ma moc dowodową w postępowaniu w przedmiocie ważności, na gruncie prawa krajowego, warunku odsyłającego do stopy Euribor w okresie naruszenia.
28.      Artykuł 16 rozporządzenia nr 1/2003, zatytułowany „Jednolite stosowanie [unijnego] prawa konkurencji” stanowi, że jeżeli sądy krajowe orzekają w sprawie porozumień, decyzji lub praktyk na mocy art. 101 TFUE lub art. 102 TFUE, które są już przedmiotem decyzji Komisji, nie mogą wydawać decyzji sprzecznych z decyzją wydaną przez Komisję(24). Przepis ten kodyfikuje dotychczasowe orzecznictwo(25), w którym Trybunał wskazywał zasadniczo, że w systemie, w którym odpowiedzialność za egzekwowanie prawa konkurencji została powierzona wielu podmiotom, w tym sądom krajowym, zasady pewności prawa i jednolitego stosowania reguł konkurencji Unii wymagają unikania wydawania sprzecznych rozstrzygnięć(26).
29.      Ponadto Trybunał określił w orzecznictwie granice zasady wynikającej z art. 16 rozporządzenia nr 1/2003. Na przykład w kontekście cywilnego powództwa o odszkodowanie, w ramach którego należy wykazać wyrządzające szkodę zachowanie, szkodę oraz bezpośredni związek przyczynowy między tym zachowaniem a tą szkodą, sąd krajowy jest związany stwierdzeniem przez Komisję, że porozumienie jest zakazane, oraz kwalifikacją prawną tego porozumienia(27). Ponadto Sąd, w swoim orzecznictwie, które moim zdaniem mogłoby bez wahania zostać przyjęte przez Trybunał(28), orzekł, że sądy krajowe są również związane ustaleniami Komisji co do czasowego i geograficznego zakresu badanego zachowania oraz co do odpowiedzialności lub braku odpowiedzialności osób objętych dochodzeniem dotyczącym analizowanego zachowania(29).
30.      W niniejszej sprawie, jeżeli chodzi o decyzje dotyczące EIRD, należy zaznaczyć, że Komisja stwierdziła, iż niektóre banki będące uczestnikami panelu Euribor uczestniczyły w kartelu na rynku EIRD, który istniał zasadniczo od września 2005 r. do maja 2008 r.(30). W szczególności Komisja ustaliła, że w tym okresie uczestnicy kartelu dopuścili się szeregu praktyk mających na celu zakłócenie normalnego procesu ustalania składników cen w sektorze EIRD, mianowicie stopy Euribor. Praktyki te obejmowały wymianę informacji na temat preferencji dotyczących wyboru niezmienionych, niskich lub wysokich stóp procentowych w odniesieniu do niektórych okresów Euribor, które to preferencje zależały od ich pozycji tradingowych lub ekspozycji. Uczestnicy kartelu wymieniali również informacje poufne w przedmiocie ich pozycji tradingowych lub intencji co do przyszłych propozycji Euribor w odniesieniu do niektórych okresów. W pewnych przypadkach traderzy badali także możliwość dostosowania co najmniej jednej z przyszłych propozycji Euribor pochodzących od ich banków na podstawie informacji uzyskanych od innych uczestników(31).
31.      Warto przypomnieć, że Euribor to referencyjna stopa oprocentowania, która jest powszechnie stosowana na międzynarodowych rynkach finansowych(32). Ma ona w zamierzeniu odzwierciedlać koszty pożyczek międzybankowych denominowanych w euro. Stopa Euribor jest obliczana codziennie, przy czym na potrzeby tego procesu wykorzystywane są dane pochodzące od różnych instytucji finansowych wchodzących w skład wyznaczonego panelu. Jej podstawą są kwotowania dostarczane przez banki panelowe, które szacują stawki, według których hipotetyczny bank pierwszej klasy udzieliłby pożyczki innemu bankowi pierwszej klasy. Stopy Euribor są odzwierciedlone w cenach EIRD, które stanowią produkty finansowe będące przedmiotem handlu na całym świecie. Są one wykorzystywane przez korporacje, instytucje finansowe, fundusze hedgingowe i inne przedsiębiorstwa międzynarodowe do zarządzania ich ekspozycją na ryzyko stopy procentowej [zabezpieczenie (hedging) zarówno po stronie pożyczkobiorców, jak i inwestorów] lub w celach spekulacyjnych(33).
32.      Jak słusznie podnosi Komisja w uwagach na piśmie, należy zwrócić szczególną uwagę na fakt, że decyzje dotyczące EIRD nie zawierają żadnych konkretnych ustaleń w przedmiocie wpływu porozumienia ograniczającego konkurencję na poziom stopy Euribor. W szczególności z decyzji tych wynika, że banki panelowe mogły manipulować poziomem stopy Euribor poprzez jego zawyżanie, zaniżanie lub niezmienianie, w zależności od pozycji zajmowanych przez uczestników kartelu na rynku instrumentów pochodnych(34). W decyzjach dotyczących EIRD nie określono zatem, czy kartel miał tendencję do podwyższania, czy też do obniżania stopy Euribor. O ile można racjonalnie założyć, w oparciu o działania banków uczestniczących w zakazanym porozumieniu, że w okresie funkcjonowania kartelu stopa Euribor nie kształtowała się w sposób normalny(35), o tyle Komisja nie dokonała żadnych ostatecznych ustaleń co do ogólnego kierunku manipulacji tym wskaźnikiem referencyjnym. W wydanych wyrokach(36) zarówno Sąd, jak i Trybunał potwierdziły ustalenia Komisji i doszły do wniosku, że przedmiotowe naruszenie stanowiło ograniczenie „ze względu na cel” w rozumieniu art. 101 ust. 1 TFUE, które dotyczyło wyłącznie rynku EIRD(37).
33.      Z powyższych rozważań wynika, że – jeżeli chodzi o decyzje dotyczące EIRD – art. 16 rozporządzenia nr 1/2003 zobowiązuje sądy krajowe do uznania istnienia manipulacji stopą Euribor w okresie ustalonym przez Komisję za ostatecznie wykazane. Z kolei, z racji tego, że rozpatrywane naruszenie zostało zakwalifikowane jako ograniczenie ze względu na cel, z samych tylko działań, które Komisja uznała za sprzeczne z art. 101 ust 1 TFUE, nie można wyciągnąć żadnego konkretnego wniosku w przedmiocie wpływu na poziom stopy Euribor.
34.      W kontekście niniejszej sprawy nierozstrzygnięta pozostaje jeszcze kwestia, czy art. 16 rozporządzenia nr 1/2003 stanowi właściwą podstawę prawną pozwalającą skonstatować, że w przypadku gdy sąd krajowy ma rozstrzygnąć o ważności warunku umowy na podstawie własnego prawa krajowego – w szczególności w odniesieniu do zgodności z prawem przedmiotu tego warunku – ustalenia poczynione przez Komisję w decyzji stwierdzającej naruszenie art. 101 ust. 1 TFUE są wiążące dla tego sądu krajowego.
35.      W tym względzie wystarczy zauważyć, że art. 16 rozporządzenia nr 1/2003 jest przepisem, który zobowiązuje sądy krajowe do wstrzymania się od wydawania rozstrzygnięć, które są sprzeczne z decyzjami wydanymi przez Komisję, jedynie wówczas, gdy „orzekają [one] w sprawie porozumień, decyzji lub praktyk na mocy art. [101] lub [102 TFUE]”. Z racji faktu, że w sprawie takiej jak ta w postępowaniu głównym sąd krajowy w każdym wypadku nie będzie stosował reguł konkurencji Unii do rozstrzygnięcia zawisłego przed nim sporu, nie można przyjąć, iż art. 16 rozporządzenia nr 1/2003 stanowi formalnie podstawę prawną spoczywającego na sądzie krajowym obowiązku uznania za wykazane ustaleń poczynionych przez Komisję w decyzjach dotyczących EIRD.
36.      W tym kontekście można by argumentować, że w przypadku gdy sąd krajowy bada sprawę wyłącznie w świetle własnego prawa krajowego, o wiążącym charakterze ustaleń Komisji zawartych w decyzji stwierdzającej naruszenie art. 101 ust. 1 TFUE również należy rozstrzygać zgodnie z przepisami tego prawa. Tego podejścia nie można jednak zaakceptować z dwóch zasadniczych powodów. Po pierwsze, nie uwzględnia ono faktu, że akty przyjmowane przez instytucje Unii w zakresie należącym do ich właściwości nie wymagają uznania w krajowym porządku prawnym. Stanowią one bowiem integralną część systemów prawnych państw członkowskich, a zatem nie mogą być pomijane w toku postępowań krajowych. Po drugie, to podejście mogłoby ostatecznie doprowadzić do odmowy wzięcia pod uwagę przez sąd krajowy aktu Unii, który w świetle utrwalonego orzecznictwa jest zgodny z prawem oraz ważny, a zawarte w nim ustalenia zostały jeszcze potwierdzone przez Trybunał w wyroku HSBC Holdings i in.
37.      Wynika stąd, że nawet jeżeli nie można uznać, iż art. 16 rozporządzenia nr 1/2003 znajduje zastosowanie w postępowaniu głównym, jak zauważono powyżej, jedna z zasad, której przepis ten stanowi wyraz – mianowicie, że nie można pomijać ustalenia, które zostało wykazane na gruncie porządku prawnego Unii – prowadzi zasadniczo do rezultatu mającego podobne skutki prawne. Sąd krajowy powinien wziąć pod uwagę ustalenia faktyczne i prawne poczynione w toku postępowania na szczeblu Unii, gdy są one istotne dla sporów krajowych, nawet jeżeli są one rozstrzygane poza konkretnymi ramami prawa Unii.
38.      W niniejszym przypadku, w kontekście powództwa wytoczonego przez stronę domagającą się stwierdzenia nieważności warunku umownego na gruncie prawa krajowego, poczynione przez Komisję w decyzjach dotyczących EIRD ustalenie odnoszące się do manipulowania stopą Euribor należy uznać za ostatecznie wykazane, a ponadto należy je odpowiednio uwzględnić, oczywiście z zastrzeżeniem – jak wyjaśniono w pkt 33 niniejszej opinii – konkretnych sformułowań zawartych w tych decyzjach.
39.      W świetle powyższych rozważań stwierdzam, że art. 101 ust. 2 TFUE i art. 16 ust. 1 rozporządzenia nr 1/2003 należy interpretować w ten sposób, iż uznanie przez Komisję, w decyzji stwierdzającej naruszenie art. 101 ust. 1 TFUE, że referencyjna stopa oprocentowania była przedmiotem manipulacji, nie skutkuje nieważnością zawartego w umowie kredytu warunku, który odsyła do tego wskaźnika referencyjnego, jeżeli warunek ten nie stanowi części porozumienia ograniczającego konkurencję, o którym mowa w decyzji Komisji, i nie został, jako taki, uznany za sprzeczny z art. 101 ust. 1 TFUE. Niemniej jednak, nawet jeżeli art. 16 rozporządzenia nr 1/2003 nie ma formalnie zastosowania, wykazane w decyzji Komisji ustalenie dotyczące istnienia manipulacji nie może zostać pominięte przez sąd krajowy w postępowaniu w przedmiocie ważności warunku na gruncie prawa krajowego, z zastrzeżeniem konkretnych sformułowań zawartych w tej decyzji.
IV.    Wnioski
40.      Na podstawie powyższej analizy proponuję Trybunałowi, by na pytanie przedstawione przez Corte d’appello di Cagliari (sąd apelacyjny w Cagliari, Włochy) odpowiedział następująco:
Artykuł 101 ust. 2 TFUE i art. 16 ust. 1 rozporządzenia Rady (WE) nr 1/2003 z dnia 16 grudnia 2002 r. w sprawie wprowadzenia w życie reguł konkurencji ustanowionych w art. [101] i [102 TFUE] (Dz.U. 2003, L 1, s. 1)
należy interpretować w ten sposób, że uznanie przez Komisję Europejską, w decyzji stwierdzającej naruszenie art. 101 ust. 1 TFUE, iż referencyjna stopa oprocentowania była przedmiotem manipulacji, nie skutkuje nieważnością zawartego w umowie kredytu warunku, który odsyła do tego wskaźnika referencyjnego, jeżeli warunek ten nie stanowi części porozumienia ograniczającego konkurencję, o którym mowa w decyzji Komisji, i nie został, jako taki, uznany za sprzeczny z art. 101 ust. 1 TFUE. Niemniej jednak, nawet jeżeli art. 16 rozporządzenia nr 1/2003 nie ma formalnie zastosowania, wykazane w decyzji Komisji ustalenie dotyczące istnienia manipulacji nie może zostać pominięte przez sąd krajowy w postępowaniu w przedmiocie ważności warunku na gruncie prawa krajowego, z zastrzeżeniem konkretnych sformułowań zawartych w tej decyzji.
1      Język oryginału: angielski.
i      Niniejszej sprawie została nadana fikcyjna nazwa. Nie odpowiada ona rzeczywistej nazwie ani rzeczywistemu nazwisku żadnej ze stron postępowania.
2      Rozporządzenie Rady z dnia 16 grudnia 2002 r. w sprawie wprowadzenia w życie reguł konkurencji ustanowionych w art. [101] i [102 TFUE] (Dz.U. 2003, L 1, s. 1).
3      Decyzja Komisji C(2013) 8512 final dotycząca postępowania na podstawie art. 101 [TFUE] i art. 53 porozumienia EOG (sprawa AT.39914 – Euro Interest Rate Derivatives (EIRD) (Settlement)) (zwana dalej „decyzją z 2013 r.”). Ta decyzja była skierowana do banków należących do grup Barclays, Deutsche Bank, Société Générale i Royal Bank of Scotland.
4      Decyzja Komisji C(2016) 8530 final dotycząca postępowania na podstawie art. 101 [TFUE] i art. 53 porozumienia EOG [sprawa AT.39914 – Euro Interest Rate Derivatives (EIRD)] (zwana dalej „decyzją z 2016 r.”). Ta decyzja była skierowana do banków należących do grup Crédit Agricole, HSBC i JPMorgan Chase.
5      Przyjęcie dwóch odrębnych decyzji wynikało z faktu, że niektóre z zainteresowanych banków, wymienione w motywie 2 decyzji z 2013 r., zgodziły się wziąć udział w postępowaniu ugodowym na podstawie art. 10a rozporządzenia Komisji (WE) nr 773/2004 z dnia 7 kwietnia 2004 r. odnoszącego się do prowadzenia przez Komisję postępowań zgodnie z art. [101] i art. [102 TFUE] (Dz.U. 2004, L 123, s. 18). Z kolei inne banki, wymienione w motywach 52–64 decyzji z 2016 r., postanowiły nie brać udziału w tym postępowaniu, w związku z czym dotycząca ich decyzja została wydana w standardowym postępowaniu administracyjnym uregulowanym w art. 7 rozporządzenia nr 1/2003.
6      Zobacz w szczególności: motyw 67 decyzji z 2013 r.; art. 1 tej decyzji. Zobacz także: motyw 357 decyzji z 2016 r.; art. 1 tej decyzji.
7      Wyrok z dnia 24 września 2019 r., HSBC Holdings i in./Komisja, T‑105/17, EU:T:2019:675.
8      Wyrok z dnia 12 stycznia 2023 r., HSBC Holdings i in./Komisja, C‑883/19 P, EU:C:2023:11 (zwany dalej „wyrokiem HSBC Holdings i in.”).
9      Wyroki Sądu i Trybunału dotyczyły wyłącznie decyzji z 2016 r. i nie odniesiono się w nich do decyzji z 2013 r., która stała się ostateczna. Wskutek wydania obu tych wyroków stwierdzono częściową nieważność decyzji z 2016 r., w szczególności w odniesieniu do określenia grzywny nałożonej przez Komisję na skarżące w tej sprawie. Sąd doszedł do podobnego wniosku w wyrokach: z dnia 20 grudnia 2023 r., JPMorgan Chase i in./Komisja (T‑106/17, EU:T:2023:832); z dnia 20 grudnia 2023 r., Crédit agricole i Crédit agricole Corporate and Investment Bank/Komisja (T‑113/17, EU:T:2023:847). Odwołania od tych wyroków są obecnie rozpatrywane przez Trybunał odpowiednio w sprawach o sygnaturze C‑160/24 P oraz C‑191/24 P. Ponadto w następstwie stwierdzenia częściowej nieważności decyzji z 2016 r. w odniesieniu do nałożonej grzywny Komisja przyjęła decyzję C(2021) 4600 final z dnia 28 czerwca 2021 r. Ta decyzja doprowadziła do wydania wyroku z dnia 27 listopada 2024 r., HSBC Holdings i in./Komisja (T‑561/21, EU:T:2024:869), i stała się już ostateczna.
10      Wyrok z dnia 25 listopada 1971 r., Béguelin Import, 22/71, EU:C:1971:113, pkt 26.
11      Wyrok z dnia 6 lutego 1973 r., Brasserie de Haecht, 48/72, EU:C:1973:11, pkt 26.
12      Wyrok z dnia 25 listopada 1971 r., Béguelin Import, 22/71, EU:C:1971:113, pkt 29.
13      Zobacz w szczególności: A. Jones, B. Sufrin, N. Dunne, EU Competition Law: Text, Cases and Materials, Oxford University Press 2023, s. 228; I. Van Bael, J.‑F. Bellis, Competition Law of the European Union, Wolters Kluwer 2021, s. 77, 78; C. Argenton, D. Geradin, A. Stephan, EU Cartel Law and Economics, Oxford University Press 2020, s. 69, 70; G. Meeßen, Article 101 TFEU, w: The EU Treaties and the Charter of Fundamental Rights – A Commentary, ed. M. Kellerbauer, M. Klamert, J. Tomkin, Oxford University Press 2019, s. 1034, 1035.
14      Wszystkie te orzeczenia pozostają aktualne po dziś dzień, o czym świadczą chociażby wyroki: z dnia 20 kwietnia 2023 r., Repsol Comercial de Productos Petrolíferos (C‑25/21, EU:C:2023:298, pkt 70–73); z dnia 25 stycznia 2024 r., Em akaunt BG (C‑438/22, EU:C:2024:71, pkt 57, 58), w których wyraźnie się do nich odwołano.
15      Zobacz podobnie wyrok z dnia 20 września 2001 r., Courage i Crehan, C‑453/99, EU:C:2001:465, pkt 22.
16      Zobacz podobnie wyrok z dnia 28 lutego 1991 r., Delimitis, C‑234/89, EU:C:1991:91, pkt 40.
17      Wyrok z dnia 14 grudnia 1983 r., Société de vente de ciments et bétons de l’est, 319/82, EU:C:1983:374, pkt 11, 12.
18      Wyrok z dnia 14 marca 2019 r., Skanska Industrial Solutions i in., C‑724/17, EU:C:2019:204, pkt 31.
19      Wyrok z dnia 14 marca 2013 r., Allianz Hungária Biztosító i in., C‑32/11, EU:C:2013:160 (zwany dalej wyrokiem „Allianz Hungária”).
20      Ibidem, pkt 50.
21      Ponadto strona, która uważa, że została poszkodowana wskutek manipulowania referencyjną stopą oprocentowania, może wnieść powództwo o odszkodowanie na podstawie uregulowania krajowego transponującego dyrektywę Parlamentu Europejskiego i Rady 2014/104/UE z dnia 26 listopada 2014 r. w sprawie niektórych przepisów regulujących dochodzenie roszczeń odszkodowawczych z tytułu naruszenia prawa konkurencji państw członkowskich i Unii Europejskiej, objęte przepisami prawa krajowego (Dz.U. 2014, L 349, s. 1). Sąd krajowy rozpoznający takie powództwo jest zobowiązany do ochrony praw wywodzonych bezpośrednio z art. 101 ust. 1 TFUE, w tym w przypadku gdy powód jest osobą trzecią względem porozumienia, którego niezgodność z prawem została stwierdzona przez Komisję. Zobacz w szczególności wyroki: z dnia 5 czerwca 2014 r., Kone i in., C‑557/12, EU:C:2014:1317, pkt 37; z dnia 20 kwietnia 2023 r., Repsol Comercial de Productos Petrolíferos, C‑25/21, EU:C:2023:298, pkt 50–52 i przytoczone tam orzecznictwo.
22      Zobacz podobnie wyroki: z dnia 14 grudnia 1983 r., Société de vente de ciments et bétons de l’est, 319/82, EU:C:1983:374, pkt 12; z dnia 30 listopada 2006 r., Brünsteiner i Autohaus Hilgert, C‑376/05 i C‑377/05, EU:C:2006:753, pkt 48 i przytoczone tam orzecznictwo.
23      W postanowieniu odsyłającym i w uwagach na piśmie przedstawionych przez uczestników wspomniano w tym względzie o art. 1346 i art. 1418 włoskiego kodeksu cywilnego.
24      Zobacz także wyrok z dnia 18 kwietnia 2024 r., Heureka Group (Internetowe porównywarki cen), C‑605/21, EU:C:2024:324, pkt 74.
25      Zobacz: motyw 22 rozporządzenia nr 1/2003; wyrok z dnia 14 grudnia 2000 r., Masterfoods i HB, C‑344/98, EU:C:2000:689, pkt 60 (zwany dalej „wyrokiem Masterfoods”).
26      A. Pachev, Jurisdiction of the Courts of the European Union Member States to apply European Union antitrust law in private disputes, w: La justice en transition: vers une union européenne solidaire et durable – Justice in transition: towards a united and sustainable European Union – Mélanges en l’honneur d’Alexander Arabadjiev, Bruylant 2025, s. 573.
27      Niemniej jednak sąd krajowy musi w dalszym ciągu ocenić istnienie szkody i bezpośredniego związku przyczynowego między szkodą a danym porozumieniem lub daną praktyką. Nawet jeżeli dokładne skutki naruszenia zostały określone przez Komisję w jej decyzji, do sądu krajowego nadal należy określenie w sposób indywidualny szkody spowodowanej w stosunku do każdej z osób, które wniosły powództwo o jej naprawienie. Zobacz podobnie wyrok z dnia 6 listopada 2012 r., Otis i in., C‑199/11, EU:C:2012:684, pkt 65, 66.
28      Wyrok z dnia 16 grudnia 2015 r., British Airways/Komisja, T‑48/11, EU:T:2015:988, pkt 40. Zobacz także N. Joncheray, Article 16: Uniform application of Community competition law – Commentary, w: Regulation 1/2003 and EU Antitrust Enforcement – A Systematic Guide, (eds) L. Prete, K. Dekeyser i in., Wolters Kluwer 2002, s. 399.
29      Zobacz także G. Carovano, Boosting the coherent application of EU competition law in private litigations while augmenting national courts’ independence, European Law Journal, vol. 31, 2025, No 3, s. 272, 273.
30      Zobacz przypis 6 niniejszej opinii.
31      Zobacz w szczególności: motyw 32 decyzji z 2013 r.; motywy 113–115, 358, 359 decyzji z 2016 r. Zobacz także wyrok HSBC Holdings i in., pkt 18, 19.
32      Zobacz: motyw 1 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/1011 z dnia 8 czerwca 2016 r. w sprawie indeksów stosowanych jako wskaźniki referencyjne w instrumentach finansowych i umowach finansowych lub do pomiaru wyników funduszy inwestycyjnych i zmieniającego dyrektywy 2008/48/WE i 2014/17/UE oraz rozporządzenie (UE) nr 596/2014 (Dz.U. 2016, L 171, s. 1); motyw 5 rozporządzenia wykonawczego Komisji (UE) 2016/1368 z dnia 11 sierpnia 2016 r. ustanawiającego wykaz kluczowych wskaźników referencyjnych stosowanych na rynkach finansowych na podstawie rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/1011 (Dz.U. 2016, L 217, s. 1).
33      Zobacz: motywy 5–9 decyzji z 2013 r.; motywy 20–26 decyzji z 2016 r. Zobacz także opinia rzecznika generalnego N. Emiliou w sprawie HSBC Holdings i in./Komisja (C‑883/19 P, EU:C:2022:384, pkt 1).
34      Zobacz w szczególności motyw 388, motyw 392 lit. a) i e) decyzji z 2016 r.
35      Zobacz w szczególności motywy 397, 404–408 decyzji z 2016 r.
36      Zobacz przypisy 7, 8 niniejszej opinii.
37      Zobacz w szczególności wyrok HSBC Holdings i in., pkt 125, 191, 206, 208.