OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO
JEANA RICHARDA DE LA TOURA
przedstawiona w dniu 4 września 2025 r.(1)
Sprawa C‑43/24 [Shipov](i)
K.M.H.
przeciwko
Obshtina Stara Zagora
[Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Varhoven kasatsionen sad (najwyższy sąd kasacyjny, Bułgaria)]
Odesłanie prejudycjalne – Obywatelstwo Unii – Artykuł 21 ust. 1 TFUE – Artykuły 7 i 45 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej – Prawo do swobodnego przemieszczania się i pobytu na terytorium państw członkowskich – Przeszkody – Wniosek o zmianę danych osoby transpłciowej w rejestrze stanu cywilnego – Brak procedur krajowych – Brak aktu sporządzonego w innym państwie członkowskim – Obowiązek państwa członkowskiego pochodzenia uznania i wpisania do aktu urodzenia zmiany tożsamości płciowej oraz wynikających z niej zmian – Dyrektywa 2004/38/CE – Artykuł 4 – Obowiązek wydania dokumentów tożsamości zgodnych z tożsamością płciową doświadczaną w trakcie życia
I.      Wprowadzenie
1.        Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym został złożony w ramach postępowania wszczętego przez K.M.H. przeciwko Obshtina Stara Zagora (gminie Stara Zagora, Bułgaria) w celu uzyskania wyroku stwierdzającego zmianę jej płci poprzez nakazanie zmiany jej nazwiska(2) oraz uwidocznienie tej zmiany w jej akcie urodzenia.
2.        Przedmiotowe odesłanie prejudycjalne dotyczy zatem uznania i wpisania do rejestru stanu cywilnego – przez organy państwa członkowskiego właściwe do zmiany aktu urodzenia osoby będącej obywatelem tego państwa członkowskiego – jej tożsamości transpłciowej. Mimo że osoba ta skorzystała ze swobody przemieszczania się i pobytu w innym państwie członkowskim, jej wniosek nie ma na celu uznania zmiany elementu jej tożsamości nabytej zgodnie z prawem w innym państwie członkowskim.
3.        Zaś w zakresie wpisu do rejestru stanu cywilnego, do czasu wydania wyroku z dnia 4 października 2024 r., Mirin(3), orzecznictwo Trybunału rozwinęło się wyłącznie w ramach uznawania przez państwo członkowskie skutków aktu lub orzeczenia uzyskanego w innym państwie członkowskim, głównie na podstawie określonego w art. 21 TFUE prawa obywateli Unii do swobodnego przemieszczania się i przebywania na terytorium państw członkowskich, przy jednoczesnym przypomnieniu, że prawo Unii nie narusza kompetencji tych państw w dziedzinie stanu cywilnego.
4.        Ponadto w tej linii orzeczniczej w odniesieniu do uznawania więzi prawnych, Trybunał dołożył starań, aby wyraźnie wyjaśnić, że uznanie przez państwo członkowskie sytuacji prawnej ustalonej zgodnie z prawem w innym państwie członkowskim nie zobowiązuje pierwszego państwa członkowskiego, w którym sytuacja ta wywołuje skutki przewidziane w prawie Unii, do zmiany jego przepisów dotyczących stanu cywilnego(4). Również w innych dziedzinach Trybunał podkreślił kompetencje państw członkowskich w dziedzinie prawnego uznawania tożsamości płciowej(5).
5.        W sprawie, w której zapadł wyrok Mirin, w państwie członkowskim, którego obywatelem była dana osoba, istniała krajowa procedura zmiany tożsamości płciowej(6). Nie jest tak w niniejszej sprawie, ponieważ państwo członkowskie, którego dana osoba jest obywatelem, zdecydowanie sprzeciwia się uznaniu zmian tożsamości płciowej.
6.        We wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym zwrócono się zatem do Trybunału o orzeczenie w przedmiocie zgodności z prawem Unii uregulowania państwa członkowskiego, zgodnie z jego wykładnią dokonaną przez sąd krajowy, który nie uznaje ani zmiany tożsamości płciowej jednego ze swych obywateli, ani jej skutków, jeżeli ta zmiana tożsamości płciowej nie została stwierdzona zgodnie z prawem w innym państwie członkowskim(7). Kwestia ta ma zasadnicze znaczenie, ponieważ dotyczy kompetencji państw członkowskich w zakresie stanu cywilnego.
7.        Trybunał będzie musiał zatem ustalić, w jaki sposób sytuacja rozpatrywana w postępowaniu głównym wchodzi w zakres stosowania prawa Unii, jaka jest przeszkoda w wykonywaniu praw, na które może powołać się zainteresowana osoba i czy przeszkoda ta może być uzasadniona.
8.        Przedstawię powody, dla których Trybunał mógłby uznać, w świetle niektórych przepisów prawa Unii, że państwo członkowskie jest zobowiązane do usunięcia przeszkód w swobodzie przemieszczania się i pobytu, które to przeszkody wynikają z braku prawnego uznania w tym państwie członkowskim tożsamości płciowej doświadczanej przez jednego z jego obywateli w trakcie życia, poprzez zmianę jego aktu urodzenia oraz dokumentów tożsamości, nawet w braku urzędowego stwierdzenia zmiany tożsamości płciowej uzyskanego w innym państwie członkowskim.
II.    Ramy prawne
A.      Przepisy prawa Unii
9.        W ramach niniejszej opinii odniosę się do art. 20 i art. 21 ust. 1 TFUE, art. 7 i 45 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej(8) oraz art. 4 ust. 3 dyrektywy 2004/38/WE(9).
B.      Prawo bułgarskie
1.      Ustawa o rejestracji stanu cywilnego
10.      Zgodnie z art. 1 ust. 2 ustawy o rejestracji stanu cywilnego, w brzmieniu mającym zastosowanie do postępowania głównego:
„Wpis do rejestru stanu cywilnego polega na wpisaniu urodzenia, małżeństwa albo zgonu do rejestrów akt stanu cywilnego oraz wpisaniu osób do ewidencji ludności”.
11.      Artykuł 2 ust. 1 tej ustawy stanowi:
„Wpis osób do rejestru stanu cywilnego w Republice Bułgarii opiera się na danych zawartych w ich aktach stanu cywilnego oraz na danych zawartych w innych aktach prawnych wskazanych w ustawie”.
12.      Artykuł 3 wspomnianej ustawy stanowi:
„1.      W rejestrach aktów stanu cywilnego wpisuje się zdarzenia, o których mowa w art. 1 ust. 2, dotyczące wszystkich osób, które w chwili wystąpienia zdarzenia są obywatelami bułgarskimi, oraz osób, które nie są obywatelami Bułgarii, ale w chwili wystąpienia zdarzenia znajdują się na terytorium Republiki Bułgarii.
2.      Do ewidencji ludności wpisuje się:
1.      wszystkich obywateli bułgarskich;
[…] [(10)]”.
13.      Zgodnie z art. 8 ust. 1 tej samej ustawy głównymi danymi podlegającymi wpisowi do rejestru stanu cywilnego osób są ich nazwisko, data i miejsce urodzenia, płeć, obywatelstwo i osobisty numer identyfikacyjny.
14.      Artykuł 9 ust. 1 ustawy o rejestracji stanu cywilnego stanowi:
„Nazwisko obywatela bułgarskiego urodzonego na terytorium Republiki Bułgarii składa się z imienia, nazwiska ojcowskiego oraz nazwiska rodzinnego. Trzy części nazwiska wpisuje się do aktu urodzenia”.
15.      Artykuł 13 tej ustawy stanowi:
„Nazwisko ojcowskie każdej osoby składa się imienia ojca i jest zapisywane z sufiksem -ov lub -ev oraz z końcówką zależną od płci dziecka, chyba że imię ojca nie pozwala na użycie tych końcówek lub są one sprzeczne z tradycjami rodzinnymi, etnicznymi lub religijnymi rodziców”.
16.      Artykuł 14 ust. 1 omawianej ustawy stanowi:
„Nazwisko rodzinne każdej osoby jest nazwiskiem rodzinnym lub nazwiskiem ojcowskim ojca, wraz z sufiksem -ov lub -ev oraz końcówką w zależności od płci dziecka, chyba że zgodnie z tradycją rodzinną, etniczną lub religijną rodziców konieczny jest inny zapis”.
17.      Artykuł 19 ust. 1 tej ustawy ma następujące brzmienie:
„Sąd na podstawie pisemnego wniosku zainteresowanej osoby zezwala na zmianę imienia, nazwiska ojcowskiego lub nazwiska rodzinnego, jeżeli jest ono ośmieszające, uwłaczające lub społecznie nieakceptowalne lub gdy przemawiają za tym ważne okoliczności””.
18.      Zgodnie z art. 45 ust. 1 pkt 6–8 ustawy o rejestracji stanu cywilnego akt urodzenia zawiera nazwisko noworodka, osobisty numer identyfikacyjny dziecka (tylko dla obywateli bułgarskich), a także płeć i obywatelstwo.
19.      Artykuł 73 tej ustawy stanowi, że zmiana danych dotyczących stanu cywilnego osób, które figurują w sporządzonych aktach stanu cywilnego następuje w trybie sądowym lub administracyjnym.
20.      Zgodnie z art. 76 ust. 5 wspomnianej ustawy zmiany nazwiska lub płci dokonuje się w trybie sądowym.
21.      Zgodnie z art. 100 tej samej ustawy jednolity system rejestracji stanu cywilnego i usług administracyjnych dla ludności (ESGRAON) jest krajowym systemem rejestracji w aktach stanu cywilnego osób fizycznych w Republice Bułgarii oraz źródłem danych osobowych dotyczących tych osób.
22.      Zgodnie z art. 101 pkt 1–4 ustawy o rejestracji stanu cywilnego:
„Funkcjami ESGRAON są:
1.       utworzenie i prowadzenie rejestrów aktów stanu cywilnego;
2.       utworzenie i prowadzenie krajowego elektronicznego rejestru aktów stanu cywilnego;
3.       utworzenie i prowadzenie ewidencji ludności;
4.       utworzenie systemu generowania i nadawania osobistego numeru identyfikacyjnego (osobisty numer identyfikacyjny) osób fizycznych oraz utworzenie i prowadzenie rejestru osobistych numerów identyfikacyjnych”.
2.      Ustawa o bułgarskich dokumentach tożsamości
23.      Zgodnie z art. 4 ust. 1 Zakon za bulgarskite lichni dokumenti (ustawy o bułgarskich dokumentach tożsamości)(11) z dnia 1 kwietnia 1999 r., w brzmieniu mającym zastosowanie do sporu w postępowaniu głównym, każdy obywatel bułgarski ma prawo do dokumentu tożsamości.
24.      Artykuł 9 ust. 1 tej ustawy stanowi:
„W przypadku zmiany nazwiska, osobistego numeru identyfikacyjnego (numer osobisty/numer osobisty cudzoziemca), płci, obywatelstwa lub istotnej i trwałej zmiany wyglądu osoba jest zobowiązana wystąpić o nowe bułgarskie dokumenty tożsamości w terminie nieprzekraczającym 30 dni”.
25.      Artykuł 13 ust. 1 wspomnianej ustawy wymienia rodzaje dokumentów tożsamości. Należą do nich dowód tożsamości, paszport i prawo jazdy.
26.      Zgodnie z art. 16 ust. 1 tejże ustawy w dokumentach tożsamości należy uwidocznić nazwiska, datę urodzenia, osobisty numer identyfikacyjny, płeć i przynależność państwową osoby zainteresowanej. W ust. 2 i 6 tego artykułu doprecyzowano, że paszport i dowód tożsamości muszą zawierać również dane biometryczne.
27.      W ust. 1 pkt 16 przepisów uzupełniających do ustawy o bułgarskich dokumentach tożsamości dodano, że dane biometryczne to wizerunek twarzy obywatela i jego odciski palców.
III. Okoliczności faktyczne w postępowaniu głównym i pytania prejudycjalne
28.      K.M.H. jest osobą urodzoną w dniu 7 sierpnia 1990 r. w Bułgarii i została zarejestrowana w chwili urodzenia jako osoba płci męskiej z nazwiskiem składającym się z imienia, nazwiska ojcowskiego i nazwiska rodzinnego(12)_odpowiadającym tej płci. Nadano jej również osobisty numer identyfikacyjny i wydano dokument tożsamości, które również identyfikują ją jako osobę płci męskiej. Jednakże K.M.H. twierdzi, że „zawsze czuła się ona(13) kobietą pod względem wyglądu zewnętrznego i zachowania, światopoglądu, emocjonalności i manier”(14), i to od dzieciństwa.
29.      Obecnie osoba ta zamieszkuje na stałe we Włoszech wraz z włoskim partnerem(15), który ją utrzymuje. Poddała się terapii hormonalnej, dzięki której wygląda jak kobieta i chce poddać się chirurgicznej operacji zmiany płci, co zakładałoby także zmianę statusu osobistego. Rozbieżność między wyglądem oraz zachowaniem osoby płci żeńskiej, z jednej strony, a posiadaniem oficjalnych dokumentów tożsamości, w tym dowodu tożsamości osoby płci męskiej, z drugiej strony, powoduje dla niej codzienne niedogodności i problemy, w szczególności przy znalezieniu pracy.
30.      Dlatego też w 2017 r., na podstawie art. 19 ust. 1 ustawy o rejestracji stanu cywilnego, K.M.H. wystąpiła do Rayonen sad Stara Zagora (sądu rejonowego w Stara Zagora, Bułgaria) o stwierdzenie, że jest osobą płci żeńskiej poprzez nakazanie zmiany jej nazwiska z K.M.H. (imię, nazwisko ojcowskie i nazwisko rodzinne rodzaju męskiego) na K.M.H. (imię, nazwisko ojcowskie i nazwisko rodzinne rodzaju żeńskiego) oraz uwidocznienie tej zmiany w wydanym dla niej akcie urodzenia.
31.      Sąd ten, który dysponował różnymi opiniami lekarskimi oraz ekspertyzą sądową potwierdzającymi oświadczenia K.M.H., dotyczące postulowanej tożsamości płciowej, oddalił jej wniosek w dniu 28 lutego 2018 r. Przyznał on, że K.M.H. jest osobą transpłciową i stwierdził, że wniosek zmierzający do uznania zmiany jej tożsamości płciowej(16) wynika z wolnej woli i świadomego wyboru. Uznał jednak, że nie zostało spełnione kryterium prawne pozwalające na uwzględnienie wspomnianego wniosku na podstawie art. 73 ustawy o rejestracji stanu cywilnego w związku z art. 19 tej ustawy. Stwierdził, że bułgarskie prawo obiektywne nie przewiduje możliwości zmiany, ze względów psychologicznych, okoliczności faktycznych ustalonych w akcie stanu cywilnego.
32.      Orzeczenie to zostało utrzymane w mocy w postępowaniu apelacyjnym przez Okrazhen sad Stara Zagora (sąd okręgowy w Starej Zagorze, Bułgaria) w dniu 15 czerwca 2018 r., i uzasadnione tym, że, przede wszystkim, bułgarski ustawodawca przewidział rejestrację płci ustalonej w chwili narodzin na podstawie pierwotnych cech płciowych. Zezwolić na zmianę płci można tylko wówczas, gdy jest to wymagane w wyniku modyfikacji ciała. Dodatkowo przepisy ustawy o rejestracji stanu cywilnego są całkowicie jasne i nie pozostawiają żadnej możliwości odmiennej wykładni. Jednocześnie to do państwa jako ustawodawcy należy podjęcie środków w celu poszanowania życia prywatnego i rodzinnego obywateli, zgodnie z zasadą ustanowioną w art. 8 europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności(17), która ma bezpośrednie zastosowanie.
33.      W wyniku skargi kasacyjnej dopuszczonej postanowieniem z dnia 7 lutego 2019 r. Varhoven kasatsionen sad (najwyższy sąd kasacyjny, Bułgaria) orzeczeniem z dnia 28 czerwca 2019 r. orzekł, że niezależnie od braku uregulowań prawnych w prawie krajowym, zasada poszanowania prawa do życia prywatnego i rodzinnego nakłada na sąd obowiązek dokonania, w zależności od przypadku, oceny, czy spełnione zostały materialne przesłanki zmiany tożsamości płciowej danej osoby – jako warunek prawnej zmiany danych dotyczących stanu cywilnego wpisanych w akcie urodzenia – w celu osiągnięcia niezbędnej sprawiedliwej równowagi między interesem publicznym a interesem jednostki, w świetle art. 8 EKPC. Sąd ten postanowił przekazać sprawę do ponownego rozpoznania Okrazhen sad Stara Zagora (sądowi okręgowemu w Starej Zagorze) w celu zgromadzenia nowych dowodów dotyczących sytuacji medycznej K.M.H.
34.      Orzeczeniem z dnia 21 listopada 2019 r. sąd ten, który dysponował drugą ekspertyzą potwierdzającą, że K.M.H. jest osobą transpłciową, ponownie oddalił jej wniosek o zmianę aktów stanu cywilnego powtarzając uzasadnienie swojego pierwszego orzeczenia opartego na braku procedury umożliwiającej wpisanie do aktu urodzenia „płci psychicznej”.
35.      K.M.H. wniosła skargę kasacyjną na to orzeczenie do Varhoven kasatsionen sad (najwyższego sądu kasacyjnego). Skarga ta została dopuszczona w dniu 26 czerwca 2023 r. z powodu niezgodności tegoż orzeczenia z wyrokiem z dnia 30 kwietnia 1996 r., X./P.(18), na który powołuje się K.M.H. w odniesieniu do następujących kwestii prawnych, będących przedmiotem sporu, które sąd odsyłający streścił następująco: „Czy osoby fizyczne mają prawo do określenia swojej własnej tożsamości, w tym przynależności do określonej płci? Czy odmowa zezwolenia przez sąd na wpisanie zmiany płci, nazwiska oraz osobistego numeru identyfikacyjnego w aktach stanu cywilnego wnioskodawcy, który twierdzi, że jest transpłciowy, stanowi odmienne traktowanie?”
36.      Postępowanie to zostało wznowione po tym, jak zgromadzenie ogólne izby cywilnej Varhoven kasatsionen sad (najwyższego sądu kasacyjnego) wydało uchwałę interpretacyjną nr 2/2020 z dnia 20 lutego 2023 r.(19), która jest wiążąca dla wszystkich organów państwa i wszystkich sądów, w tym dla składów orzekających Wyrchowen kasacionen syd (najwyższego sądu kasacyjnego). W odpowiedzi na pytanie, czy warunki wstępne do dokonania zmiany danych w aktach stanu cywilnego osoby, która twierdzi, że jest transpłciowa, wynikają z art. 8 EKPC, orzeczono(20), przede wszystkim, że prawo materialne obowiązujące w Bułgarii, w takim przypadku, nie przewiduje możliwości zmiany widniejących w aktach stanu cywilnego danych dotyczących płci, nazwiska i osobistego numeru identyfikacyjnego. Dodatkowo inny wniosek nie wynika z prawa Unii, ponieważ przepisy dotyczące stanu cywilnego osób należą do kompetencji państw członkowskich. Wreszcie uchwała ta opiera się na wyroku nr 15 Konstitutsionen sad (trybunału konstytucyjnego, Bułgaria) z dnia 26 października 2021 r., z którego wynika, że termin „płeć” w Konstytucji można rozumieć wyłącznie w jego znaczeniu biologicznym i że interes publiczny przeważa nad interesem osób transpłciowych ze względu na moralne lub religijne normy i zasady leżące u podstaw koncepcji i wartości ustanowionych w społeczeństwie, którego stabilność i trwałość należy zapewnić. W tym względzie w wyroku tym podkreślono wpływ zmiany aktu urodzenia osoby, która twierdzi, że jest „transseksualna” na status cywilny innych osób, w tym osób małoletnich i nieposiadających zdolności do czynności prawnych, takich jak dzieci tej osoby, a także jej małżonka.
37.      Varhoven kasatsionen sad (najwyższy sąd kasacyjny) wyraża jednak wątpliwości co do wykładni przyjętej w uchwale interpretacyjnej. Po pierwsze, powołuje się on na art. 8 EKPC i art. 9 TUE, wskazując, że w rozumieniu tych przepisów doszłoby do dyskryminacji, gdyby zakres stosowania prawa krajowego zakazującego dyskryminacji ze względu na płeć był ograniczony jedynie do osób interseksualnych i do innych osób z określonych przyczyn medycznych. Wskazuje on również na identyczne lub podobne przypadki, które w innych państwach członkowskich były traktowane inaczej, co ma pokazać naruszenie prawa bułgarskich osób transpłciowych do rzetelnego procesu.
38.      Po drugie, sąd ten zadaje pytanie, czy zakaz prawnej zmiany danych zawartych w akcie urodzenia nie narusza zasad równości obywateli Unii i swobodnego przemieszczania się, o których mowa w art. 8 i 21 TFUE „potwierdzon[ych] art. 7 Karty […] i art. 8 [EKPC]”, ponieważ zainteresowane osoby nie są w stanie udowodnić swojej tożsamości za pomocą dokumentów tożsamości, w których figurują jako osoba odmiennej płci.
39.      Dodatkowo sąd ten uważa, że do Trybunału należy ocena, czy wiążąca wykładnia konstytucji – dokonana w orzeczeniu Konsitutsionen sad (trybunału konstytucyjnego), zgodnie z którym pojęcie „płci” należy rozumieć jedynie w jego sensie biologicznym – jest zgodna z wymogami prawa Unii i czy może to stanowić przeszkodę prawną dla uwzględnienia tożsamości płciowej w aktach stanu cywilnego.
40.      W tych okolicznościach Varhoven kasatsionen sad (najwyższy sąd kasacyjny) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:
„1)       Czy ustanowione w art. 9 TUE oraz w art. 8 i 21 [TFUE] zasady równości obywateli Unii i swobodnego przemieszczania się – potwierdzone w art. 7 [Karty] i w art. 8 [EKPC]– dopuszczają przepisy krajowe państwa członkowskiego wykluczające jakąkolwiek możliwość dokonania zmiany już wpisanych danych dotyczących płci, nazwiska i jednolitego [osobistego] numeru identyfikacyjnego (EGN) w aktach stanu cywilnego wnioskodawcy, który twierdzi, że jest [osobą transpłciową]?
2)       Czy ustanowione w art. 9 TUE oraz w art. 8 i 21 [TFUE] zasady równości obywateli Unii i swobodnego przemieszczania się – a także ustanowiony w art. 10 TFUE zakaz wszelkiej dyskryminacji ze względu na płeć, rasę lub pochodzenie etniczne, religię lub światopogląd, niepełnosprawność, wiek lub orientację seksualną, potwierdzone w art. 7 Karty i art. 8 EKPC, oraz zasada przyznająca prawo do skutecznego środka prawnego – dopuszczają określenie orzecznictwa krajowego (w niniejszym przypadku w uchwale interpretacyjnej […]), zgodnie z którym przyjmuje się, że obiektywne prawo materialne obowiązujące na terytorium danego państwa członkowskiego Unii nie przewiduje możliwości zmiany płci, nazwiska i jednolitego [osobistego] numeru identyfikacyjnego w aktach stanu cywilnego wnioskodawcy, który twierdzi, że jest [osobą transpłciową], podczas gdy w ten sposób stawia się tego wnioskodawcę w sytuacji odmiennej od sytuacji, w jakiej znalazłby się on w innym państwie członkowskim, w którego orzecznictwie krajowym przyjęto przeciwne rozstrzygnięcia?
Czy dopuszczalne jest również orzecznictwo krajowe, w którym, ze względu na wartości religijne i normy moralne, nie dopuszczono zmiany tożsamości płciowej, z wyjątkiem przypadków konieczności z przyczyn medycznych wyłącznie w odniesieniu do określonych osób – a mianowicie osób interseksualnych?
Czy dopuszczalne jest orzecznictwo krajowe, w którym przyjęto, że zmiana płci jest możliwa jedynie w określonych przypadkach, ze względu na wartości religijne i normy moralne, oraz z przyczyn medycznych jedynie w odniesieniu do określonych osób (osób interseksualnych) – lecz nie w pozostałych przypadkach zmiany tożsamości płciowej z innych przyczyn, odmiennych od przyczyn medycznych?
3)       Czy ustanowiony w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej w związku ze stosowaniem dyrektywy [2004/38] i art. 21 ust. 1 TFUE [zgodnie z wyrokami: z dnia 5 czerwca 2018 r., Coman i in. (C‑673/16, EU:C:2018:385); Pancharevo] obowiązek państwa członkowskiego Unii Europejskiej uznania stanu cywilnego osób zamieszkałych w innym państwie członkowskim, zgodnie z prawem tego ostatniego państwa, obowiązuje również w odniesieniu do płci jako jednego z podstawowych elementów stanu cywilnego i wymaga – w przypadku ustalenia w innym państwie członkowskim zmiany płci osoby, która jest również obywatelem bułgarskim – dokonania wpisu tej okoliczności w odpowiednich rejestrach w Republice Bułgarii?
4)       Czy dopuszczalne jest – biorąc pod uwagę prawo do rzetelnego procesu sądowego wynikające z Karty i z EKPC – przyjęcie wiążącej wykładni Konstitucijata (konstytucji) w orzeczeniu Konstitucionen syd (trybunału konstytucyjnego), zgodnie z którym pojęcie „płci” jest rozumiane jedynie w jego sensie biologicznym [?] [C]zy jest to zgodne z wymogami prawa Unii i czy może to stanowić przeszkodę prawną dla zarejestrowania zmiany płci [w aktach stanu cywilnego]?”
41.      Odpowiedzi na żądanie informacji ze strony Trybunału sąd odsyłający udzielił w dniu 27 maja 2024 r.
42.      Uwagi na piśmie złożyły K.M.H., rządy estoński, węgierski, niderlandzki i portugalski oraz Komisja Europejska. K.M.H., rządy bułgarski i niderlandzki oraz Komisja wzięły udział w rozprawie, która odbyła się w dniu 22 maja 2025 r., podczas której odpowiadały także ustnie na pytania zadane przez Trybunał.
IV.    Analiza
43.      Na wstępie pragnę zauważyć, że o ile przedmiotem pierwszego pytania prejudycjalnego jest uregulowania krajowe, które wykluczają wpis tożsamości transpłciowej do rejestru stanu cywilnego, o tyle pozostałe pytania dotyczą orzecznictwa krajowego, zgodnie z którym wykładnia tych uregulowania nie zezwala na zmianę aktów stanu cywilnego osoby transpłciowej.
44.      W tym kontekście sąd odsyłający zmierza zasadniczo do ustalenia, czy przepisy prawa Unii dotyczące: równości obywateli Unii, ich swobody przemieszczania się i pobytu na terytorium państw członkowskich, niedyskryminacji i skutecznej ochrony sądowej, które to prawa zostały wpisane do Karty, stoją na przeszkodzie temu, by uregulowaniom krajowym zgodnie z ich wykładnią dokonaną przez sądy krajowe, które nie zezwalają na „zmianę tożsamości płciowej”(21) obywatela bułgarskiego do celów wpisania jej do aktu urodzenia tego obywatela oraz do jego dokumentów tożsamości, w tym także w sytuacji, gdy nie doszło do chirurgicznej korekty płci.
45.      Ponieważ ten wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym wpisuje się w ramy sporu między obywatelem bułgarskim a organem bułgarskim właściwym w sprawach rejestracji stanu cywilnego, którego przedmiotem nie jest uznanie aktu lub orzeczenia zarejestrowanego w innym państwie członkowskim, należy wyjaśnić co uzasadnia właściwość Trybunału(22).
46.      Moim zdaniem wystarczy stwierdzić, że sytuacja K.M.H. jest objęta zakresem stosowania art. 21 ust. 1 TFUE(23). Jako obywatelka bułgarska K.M.H(24). skorzystała bowiem z prawa do swobodnego przemieszczania się do innego państwa członkowskiego, a mianowicie do Republiki Włoskiej. Pragnie tam przebywać i pracować oraz swobodnie przemieszczać się po terytorium państw członkowskich posługując się tożsamością wynikającą z prawnego uznania jej tożsamości płciowej w państwie członkowskim jej pochodzenia, a także by zagwarantować sobie życie rodzinne z partnerem włoskim. Republika Bułgarii posiada wyłączną kompetencję do wydania K.M.H. dowodu tożsamości lub paszportu wskazującego jej obywatelstwo.
47.      K.M.H. może zatem powoływać się, w szczególności na podstawowe i indywidualne prawo do swobodnego przemieszczania się i pobytu na terytorium państw członkowskich, nadane każdemu obywatelowi Unii na podstawie art. 20 ust. 2 lit. a) i art. 21 ust. 1 TFUE, z zastrzeżeniem – co wynika z tego ostatniego przepisu – ograniczeń i warunków określonych w traktatach oraz w przepisach przyjętych w celu ich wykonania(25). W tym względzie dyrektywa 2004/38 ma w szczególności na celu określenie warunków regulujących korzystanie z tych praw oraz ich ograniczeń(26). W szczególności przewiduje ona w art. 4 ust. 3 wydanie dowodu tożsamości lub paszportu.
48.      Co się tyczy pytań sądu odsyłającego, a przede wszystkim dwóch pierwszych, pragnę zauważyć, że sąd ten skierował swój wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym i swoją odpowiedź na żądanie informacji sformułowane przez Trybunał jeszcze przed wydaniem wyroku Mirin dotyczącego wpisania do aktu urodzenia obywatela Unii zmiany jego imienia i tożsamości płciowej przez właściwy organ państwa członkowskiego, którego obywatel ten jest obywatelem. Trybunał orzekł, że „art. 20 i art. 21 ust. 1 TFUE w związku z art. 7 i 45 Karty należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie uregulowaniu państwa członkowskiego niezezwalającemu na uznanie i wpisanie w akcie urodzenia obywatela tego państwa członkowskiego zmiany imienia i tożsamości płciowej uzyskanej zgodnie z prawem w innym państwie członkowskim w trakcie korzystania ze swobody przemieszczania się i pobytu, co w konsekwencji wymusza na nim wszczęcie w tym pierwszym państwie członkowskim nowego postępowania o charakterze sądowym w sprawie zmiany tożsamości płciowej, które pomija tę zmianę uzyskaną już zgodnie z prawem w tym innym państwie członkowskim”(27).
49.      Istnieje jednak istotna różnica między sprawą, w której wydano wyrok Mirin a niniejszą sprawą, a mianowicie brak w niniejszej sprawie zmiany tożsamości płciowej uzyskanej zgodnie z prawem w innym państwie członkowskim. W związku z tym pytania prejudycjalne pierwsze i drugie pozostają istotne dla sprawy.
50.      Następnie, chociaż wyrok w sprawie Mirin pozwala rozwiać wątpliwości sądu odsyłającego wyrażone w trzecim pytaniu prejudycjalnym, pytanie to jest niedopuszczalne, ponieważ nie jest to przedmiot sporu, a zatem jest hipotetyczne. Jak wynika z odpowiedzi sądu odsyłającego na żądanie informacji przez Trybunał, K.M.H. nie uzyskała bowiem we Włoszech, gdzie przebywa żadnego orzeczenia sądowego ani decyzji administracyjnej.
51.      Wreszcie, wydaje mi się, że czwarte pytanie prejudycjalne można rozumieć w ten sposób, że zmierza ono do ustalenia czy sąd odsyłający znajduje się w sytuacji, w której nie może dokonać wykładni przepisu prawa krajowego zgodnie z prawem Unii z tego tylko powodu, że Konsitutsionen sad (trybunał konstytucyjny) dokonał wykładni tego przepisu w sposób niezgodny z tym prawem. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału należy udzielić odpowiedzi przeczącej.
52.      Trybunał orzekł bowiem, po pierwsze, że sąd krajowy, który skorzystał z uprawnienia przyznanego mu w art. 267 akapit drugi TFUE, powinien w danym wypadku pominąć ocenę sądu krajowego wyższej instancji, jeżeli w świetle wykładni dokonanej przez Trybunał uzna, że ocena ta nie jest zgodna z prawem Unii, w razie potrzeby poprzez odstąpienie od stosowania przepisu krajowego zobowiązującego go do zastosowania się do orzeczeń tego sądu wyższej instancji. Po drugie, rozwiązanie to znajduje zastosowanie w szczególności w sytuacji, gdy sąd powszechny jest związany orzeczeniem krajowego trybunału konstytucyjnego, które w jego ocenie jest sprzeczne z prawem Unii(28).
53.      W związku z tym proponuję Trybunałowi, żeby moją analizę skoncentrować na pierwszym i drugim pytaniu prejudycjalnym w zakresie, w jakim opierają się one na art. 21 TFUE i art. 7 Karty i zbadać je łącznie.
54.      Ponieważ K.M.H. może powołać się na art. 21 ust. 1 TFUE, można moim zdaniem pominąć niektóre podstawy, na które powołuje się sąd odsyłający, a mianowicie przepisy dotyczące równości (art. 9 TUE i art. 8 TFUE), niedyskryminacji (art. 10 TFUE) i prawa do skutecznego środka prawnego (art. 47 Karty).
55.      Proponuję zatem przeformułować pierwsze i drugie pytanie prejudycjalne. Ponadto w ramach ustanowionej w art. 267 TFUE procedury współpracy między sądami krajowymi a Trybunałem, aby udzielić sądowi odsyłającemu użytecznej odpowiedzi do celów rozstrzygnięcia zawisłego przed nim sporu, Trybunał może wziąć pod rozwagę normy prawa Unii, do których sąd krajowy w swoim pytaniu nie nawiązał(29).
56.      Należałoby zatem uznać, w świetle celu wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym(30), że sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 20 i art. 21 ust. 1 TFUE oraz art. 7 i art. 45 ust. 1 Karty w związku z art. 4 ust. 3 dyrektywy 2004/38 należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie uregulowaniom krajowym, zgodnie z ich wykładnią dokonaną przez sądy krajowe, które nie zezwalają na prawne uznanie i wpisanie do ich aktów urodzenia zmiany tożsamości płciowej jego obywateli – w tym także w sytuacji, gdy nie doszło do chirurgicznej korekty płci – oraz zmiany ich nazwiska oraz osobistego numeru identyfikacyjnego, podczas gdy od tego wpisu zależy zmiana danych zawartych w ich dokumentach tożsamości.
57.      W kwestii stanu cywilnego i prawnego uznawania tożsamości transpłciowej Trybunał wypowiedział się już w przedmiocie obowiązków państw członkowskich wynikających z prawa Unii w szczególnych okolicznościach, a mianowicie w przypadku zmiany tożsamości płciowej uzyskanej zgodnie z prawem w innym państwie członkowskim(31). Logika leżąca u podstaw tego orzecznictwa jest identyczna z logiką dotyczącą nazwiska. Opiera się ona na stwierdzeniu, że wykonywanie praw przyznanych przez art. 20 i art. 21 ust. 1 TFUE jest utrudnione, gdy uznana w państwie członkowskim tożsamość obywatela Unii „korzystającego z prawa do swobodnego przemieszczania się” różni się od tożsamości zarejestrowanej w państwie członkowskim, którego jest obywatelem(32).
58.      Trudność ta uzasadnia ograniczenie kompetencji państw członkowskich w dziedzinie stanu cywilnego. Zgodnie bowiem z utrwalonym orzecznictwem Trybunału w obecnym stanie prawa Unii stan cywilny i wiążące się z nim normy dotyczące zmiany imienia, nazwiska i tożsamości płciowej danej osoby, jest dziedziną należącą do kompetencji państw członkowskich i prawo Unii nie narusza tej kompetencji. Jednakże każde państwo członkowskie powinno wykonywać tę kompetencję zgodnie z prawem Unii, a w szczególności zgodnie z postanowieniami traktatu FUE dotyczącymi swobody przemieszczania się i przebywania na terytorium państw członkowskich przyznanej każdemu obywatelowi Unii, uznając w tym celu stan cywilny ustalony w innym państwie członkowskim zgodnie z prawem tego państwa(33).
59.      Niemniej jednak – w braku aktu lub decyzji uzyskanej zgodnie z prawem w państwie członkowskim innym niż państwo, którego obywatelem jest zainteresowany – nie chodzi już o rozwiązanie trudności związanych ze stanem cywilnym osoby, który różni się w poszczególnych państwach członkowskich tylko dlatego, że osoba ta skorzystała ze swobody przemieszczania się i pobytu w państwie członkowskim.
60.      Bezprecedensowa kwestia, z którą zwrócono się do Trybunału, dotyczy tego, w jaki sposób zapewnić skuteczność korzystania z tej swobody, w przypadku gdy tożsamość płciowa doświadczana w trakcie życia przez obywatela Unii różni się od tożsamości płciowej wynikającej z płci zapisanej w jego akcie urodzenia, która to tożsamość zostaje przepisana do jego dowodu tożsamości lub paszportu. W tym konkretnym przypadku, co podnosi K.M.H. przed sądami krajowymi, nie posiada ona dokumentów tożsamości, które umożliwiałyby jej przemieszczanie się i pobyt oraz pracę na terytorium państw członkowskich, bez konieczności podniesienia wątpliwości wywołanych niezgodnością między, z jednej strony, wskazaniem jej płci w tych dokumentach zgodnie z informacją zawartą w akcie urodzenia, a z drugiej strony, jej tożsamością płciową doświadczaną przez nią w trakcie życia.
61.      Powstaje zatem pytanie, jaka może być w prawie Unii podstawa obowiązku państw członkowskich prawnego uznania zmiany tożsamości płciowej jednego z ich obywateli urodzonych na ich terytorium.
62.      Wydaje mi się, że nie można rozszerzyć zakresu stosowania artykułu 21 ust. 1 TFUE – w rozumieniu nadanym mu w wykładni dotyczącej tożsamości obywateli Unii „korzystających z prawa do swobodnego przemieszczania się”, gdy tożsamość ta jest różna w zależności od danych państw członkowskich – na sytuację, w której brak jest aktu lub decyzji wydanej w innym państwie członkowskim. Podjęcie decyzji na tej tylko podstawie, nawet w świetle art. 7 Karty, że państwo członkowskie ma obowiązek prawnego uznania tożsamości płciowej, prowadziłoby w konsekwencji do podważenia zasady kompetencji państw członkowskich w dziedzinie statusu osobistego, a w konsekwencji stanu cywilnego. Taka decyzja prowadziłaby w ostatecznym rozrachunku do nieograniczonego uznania praw związanych z obywatelstwem Unii, mimo że żaden przepis traktatów tego nie przewiduje. Ponadto wykładnia oparta na art. 45 ust. 1 Karty jest ograniczona przez art. 51 ust. 2 Karty.
63.      Dlatego uważam – podobnie jak Komisja, która wyraziła się w tym duchu podczas rozprawy – że odpowiedź oparta na art. 21 ust. 1 TFUE w związku z art. 4 ust. 3 dyrektywy 2004/38 wydaje się rozwiązaniem bardziej właściwym.
64.      Ma ona zasadniczą zaletę polegającą na tym, że pozostaje w granicach i warunkach wykonywania przez obywateli Unii ich prawa do swobodnego przemieszczania się i pobytu, przewidzianych w art. 21 ust. 1 TFUE, które zostały określone w dyrektywie 2004/38(34). Ponadto odpowiedź ta może znaleźć oparcie w trzech orzeczeniach Trybunału, a mianowicie, po pierwsze, w wyroku Direcţia pentru Evidenţa Persoanelor şi Administrarea Bazelor de Date, dotyczącym warunków wydawania dowodu tożsamości mającego moc dokumentu podróży w Unii Europejskiej, a także, po drugie, w wyrokach Mirin i Deldits odnoszących się do wpisu tożsamości transpłciowej do rejestrów publicznych.
65.      Trybunał wyjaśnił bowiem, że w realizację przestrzeni bez granic wewnętrznych, zapewnianej przez Unię swoim obywatelom, wpisuje się prawo, przyznane bezpośrednio każdemu z nich na mocy art. 20 ust. 2 lit. a) i art. 21 ust. 1 TFUE, do swobodnego przemieszczania się i pobytu na terytorium państw członkowskich, przy czym dyrektywa 2004/38 – zgodnie z utrwalonym orzecznictwem – ma na celu ułatwienie korzystania z tego prawa(35).
66.      Tak więc dowody osobiste i paszporty, które zawierają w szczególności wizerunek twarzy ich posiadaczy, służą identyfikacji obywateli Unii(36), w szczególności w celu potwierdzenia ich statusu osób korzystających z prawa do swobodnego przemieszczania się i przebywania na terytorium państw członkowskich, a zatem w celu wykonywania tego prawa(37).
67.      W konsekwencji, jeżeli dowody osobiste i paszporty wydane przez dane państwo członkowskie zawierają oznaczenie dotyczące płci ich posiadacza wynikające z aktu urodzenia, to powinna również tam widnieć tożsamość płciowa doświadczana przez niego w trakcie życia, jeżeli różni się ona od tej przypisanej mu przy urodzeniu(38). To samo dotyczy imienia, nazwiska oraz, w stosownych przypadkach, osobistego numeru identyfikacyjnego zgodnych ze zmianą tożsamości płciowej. W tym względzie należy przypomnieć, że oznaczenie płci ma skutki psychospołeczne(39), ponieważ określa tożsamość płciową jako męską lub żeńską. W związku z tym, jeżeli w konkretnej sytuacji wskazanie to nie odpowiada tożsamości płciowej doświadczanej w trakcie życia przez daną osobę(40), dokument przedstawiany celem wykazania tożsamości (dowód tożsamości lub paszport) nieuchronnie budzi wątpliwości co do jego autentyczności lub prawdziwości(41).
68.      W odniesieniu do tego aspektu, jeśli chodzi o oznaczenie płci w dowodach tożsamości lub paszportach, wydaje mi się, że wskazane jest podanie kilku zasadniczych wyjaśnień.
69.      Należy rozróżnić przepisy europejskie dotyczące, z jednej strony, wydawania paszportów, a z drugiej strony, dowodów tożsamości. Pierwsze są uregulowane w rozporządzeniu (WE) 2252/2004(42). Do drugich zastosowanie ma obecnie rozporządzenie 2025/1208.
70.      Chociaż w obu przypadkach rozporządzenia te odsyłają do zaleceń Organizacji Międzynarodowego Lotnictwa Cywilnego (ICAO)(43), a w szczególności do zaleceń zawartych w dokumencie 9303 dotyczącym dokumentów podróży nadających się do odczytu maszynowego, należy podkreślić różnice(44).
71.      W odniesieniu do paszportów, w części 4 dokumentu 9303, zatytułowanej „Specyfikacje dla paszportów nadających się do odczytu maszynowego (PLM) i innych DVLM [(45)] w formacie TD3 [(46)]”(47), w strefie II, zawierającej”[o]bowiązkowe i opcjonalne elementy danych osobowych”, pole 11 wskazujące płeć posiadacza paszportu, przewidziano w następującej formie w języku francuskim: F (kobieta), M (mężczyzna) lub X (płeć nieokreślona)”(48). I tak, zgodnie z tą normą, państwa członkowskie mają obowiązek umieszczenia pola przeznaczonego do umieszczenia w nim danych dotyczących płci. Mogą oni jednak zostać zwolnieni z obowiązku podawania tej informacji(49).
72.      W odniesieniu do dowodów tożsamości, takie same wymogi dotyczące wskazania płci widnieją w części 5 dokumentu 9303, zatytułowanej „Specyfikacje dla urzędowych dokumentów podróży nadających się do odczytu maszynowego (DVOLM) w formacie TD1 [(50)]”(51).
73.      Jednakże w odniesieniu do dowodów tożsamości obywateli Unii, państwa członkowskie mogą odstąpić od tych wymogów, zgodnie z art. 3 ust. 2 akapit drugi rozporządzenia 2025/1208 w związku z jego motywem 25. I tak, w odniesieniu do tych dowodów tożsamości prawodawca Unii wybrał:
–        posłużyć się terminem „płeć kulturowa” (genre) [gender] zamiast terminu „płeć” (sexe) użytego w dokumencie nr 9303 w celu oznaczenia tej danej, która ma zostać umieszczona w polu dowodu tożsamości, oraz
–        uczynić fakultatywnym wskazywanie przez państwa członkowskie „płci kulturowej” (w rozumieniu „płci” według dokumentu nr 9303) danej osoby w jej dowodzie tożsamości. Innymi słowy, państwa członkowskie nie mają obowiązku umieszczenia w dowodzie osobistym pola związanego z płcią kulturową (lub płcią)(52).
74.      W celu kontynuowania analizy dotyczącej warunków, na jakich obywatelowi Unii będącemu osobą transpłciową należy wydać dowód tożsamości zgodny z jego tożsamością płciową doświadczaną przez niego w trakcie życia, należy zatem przyjąć założenie, że państwo członkowskie, którego jest on obywatelem, wskazuje w dowodach tożsamości płeć kulturową (lub płeć).
75.      W takim przypadku, jak w niniejszej sprawie w Bułgarii(53), przeszkoda w wykonywaniu prawa do swobodnego przemieszczania się i pobytu na terytorium państw członkowskich, której doświadczył transpłciowy obywatel Unii, wynika z wydania przez jedyny właściwy organ, a mianowicie organ jego państwa członkowskiego pochodzenia, dowodu tożsamości zawierającego obowiązkowe oznaczenie jego płci, widniejącej w jego akcie urodzenia, podczas gdy to oznaczenie nie odpowiada już tożsamości płciowej doświadczanej przez niego w trakcie życia. W tych okolicznościach ów dokument tożsamości nie jest zgodny z ze swoim celem. Przypominam, że jego celem jest umożliwienie identyfikacji jego posiadacza bez możliwości podważania autentyczności przedstawianych przez niego dokumentów ani prawdziwości zawartych w nich danych(54).
76.      Stwierdzenie to powinno zatem skłonić Trybunał do wskazania nowej formy przeszkody w wykonywaniu przez obywatela Unii praw zagwarantowanych w art. 21 TFUE i art. 45 ust. 1 Karty w związku z jej art. 7. Przeszkoda ta nie wynika z istnienia dwóch rozbieżnych aktów z zakresu stanu cywilnego dotyczących tej samej osoby, lecz z obowiązkowego oznaczenia w dowodzie tożsamości płci wynikającej z aktu urodzenia bez możliwości umieszczenia w nim innej tożsamości płciowej, a mianowicie doświadczanej w trakcie życia.
77.      Trybunał mógłby wówczas przyjąć, że w takiej sytuacji państwo członkowskie nie może powoływać się na brak w swoim prawie krajowym procedury prawnego uznania tożsamości transpłciowej, aby przeszkodzić prawu do uzyskania dokumentu tożsamości, który ułatwia korzystanie z prawa do swobodnego przemieszczania się i pobytu na terytorium państw członkowskich danego obywatela Unii(55).
78.      Moim zdaniem należy również oddalić argument podniesiony na rozprawie przez rząd bułgarski, zgodnie z którym ze względu na to, że dokument tożsamości odzwierciedla akt urodzenia, może on zawierać jedynie oznaczenie płci zarejestrowanej przy narodzinach danej osoby. Prawdą jest, że akt urodzenia stanowi podstawę, na której sporządza(56) się dokumenty tożsamości ze względu na ich wspólny cel dowodowy w zakresie tożsamości, przy czym treść pierwszego z nich jest wyczerpująca, a treść drugiego stanowi syntezę(57).
79.      W akcie urodzenia zamieszcza się bowiem urzędowe stwierdzenie, a mianowicie urodzenia osoby, zazwyczaj z oznaczeniem jej płci, oraz nadanej jej tożsamości (nazwisko, imię), a także więzi z jednym lub obojgiem rodziców. Informacje dotyczące płci, imienia i nazwiska służą identyfikacji osoby, której urodzenie zostało zarejestrowane. Zdaniem państw członkowskich informacje te mogą być ze sobą powiązane w różnym stopniu, niezależnie od tego, czy są socjologiczne, na przykład przy wyborze imienia, czy prawne, na przykład w Bułgarii, w odniesieniu do nazwiska(58) lub na Węgrzech, zgodnie z uwagami na piśmie przedstawionymi przez rząd węgierski, w odniesieniu do imienia.
80.      Ponadto wybór aktu urodzenia jako dokumentu referencyjnego, w którym odnotowuje się zmiany zawartych w nim danych do celów dowodowych, w szczególności w związku z wydawaniem dokumentów tożsamości, wchodzi w zakres wykonywania przez państwa członkowskie ich kompetencji w zakresie zarówno stanu cywilnego(59), jak i wydawania dokumentów tożsamości(60).
81.      Jednakże realizując tę kompetencję w tych dwóch dziedzinach, państwa członkowskie powinny czynić to z poszanowaniem prawa Unii, w szczególności postanowień traktatu FUE dotyczących przyznanej wszystkim obywatelom Unii swobody przemieszczania się i przebywania na terytorium państw członkowskich(61).
82.      W związku z tym w systemie prawnym, w którym akt urodzenia jest jedynym dokumentem referencyjnym przez całe życie danej osoby, wydanie dowodu tożsamości osobie transpłciowej z oznaczeniem tożsamości płciowej doświadczanej przez nią w trakcie życia, a która to tożsamość płciowa w związku z tym nie jest zgodna z oznaczeniem płci w jej akcie urodzenia może – zważywszy na rygorystyczne wymogi nadające dowodowi tożsamości jego wartość dowodową(62) na potrzeby wykonywania prawa do swobodnego przemieszczania się i pobytu na terytorium państw członkowskich – nastąpić wyłącznie dopiero po urzędowym zarejestrowaniu zmiany tożsamości. Innymi słowy, to fakt, że dokument tożsamości zawiera oznaczenie płci, a informacja ta pochodzi wyłącznie z aktu urodzenia osoby, sporządzonego zgodnie z prawem w państwie członkowskim właściwym ze względu na jej obywatelstwo, powoduje, iż ze względu na cel dokumentu tożsamości, na tym państwie ciąży obowiązek prawnego uznania tożsamości płciowej doświadczanej w trakcie życia i wpisania jej do tego aktu(63).
83.      W tych okolicznościach uregulowania krajowe, zgodnie z ich wykładnią dokonaną przez sądy krajowe, które nie zezwalają osobie transpłciowej, w braku uznania jej tożsamości płciowej, na korzystanie z prawa chronionego przez prawo Unii, takiego jak w niniejszym przypadku, prawa do posiadania dokumentu tożsamości umożliwiającego jej swobodne korzystanie z prawa do swobodnego przemieszczania się i pobytu na terytorium państw członkowskich, stanowi ograniczenie prawa do swobodnego przemieszczania się i pobytu przewidzianego w art. 21 ust. 1 TFUE(64).
84.      Ponadto Trybunał orzekł, że „takie ograniczenie należy również stwierdzić w odniesieniu do prawa ustanowionego w art. 45 ust. 1 Karty”(65).
85.      Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem uregulowanie krajowe, które potencjalnie ogranicza wykonywanie tego prawa ustanowionego w art. 21 TFUE, może być uzasadnione jedynie wtedy, gdy jest oparte na obiektywnych względach i jest proporcjonalne do uzasadnionego celu realizowanego przez prawo krajowe(66).
86.      Ponadto uregulowanie krajowe stojące stoi na przeszkodzie temu, aby osoba transpłciowa, z uwagi na brak uznania jej tożsamości płciowej mogła spełnić warunek konieczny do skorzystania z prawa chronionego przez prawo Unii, należy uznać co do zasady za niezgodne z prawem Unii(67).
87.      W niniejszej sprawie sąd odsyłający powołuje się na wyrok Konstitutsionen sad (trybunału konstytucyjnego) nr 15 z dnia 26 października 2021 r., na którym opiera się uchwała interpretacyjna(68); podstawą tej uchwały jest po pierwsze zasada, zgodnie z którą w akcie urodzenia wpisuje się wyłącznie „płeć biologiczną”, a po drugie także wartości religijne i normy moralne w związku z konsekwencjami zmiany stanu cywilnego osoby transpłciowej dla członków jej rodziny(69).
88.      Na rozprawie rząd bułgarski nie przedstawił szczególnego uzasadnienia. Twierdził, że prawne uznanie tożsamości płciowej należy do wyłącznej kompetencji państw członkowskich, która musi być przestrzegana w Unii.
89.      Nawet przy założeniu, że uregulowania krajowe, zgodnie z ich wykładnią dokonaną przez Konstitutsionen sad (trybunał konstytucyjny) i przez pełen skład izb cywilnych Varhoven kasatsionen sad (najwyższego sądu kasacyjnego) w uchwale interpretacyjnej, realizują zgodny z prawem cel, można je w każdym razie uznać za uzasadnione tylko wtedy, gdy są one zgodne z gwarantowanymi w Karcie prawami podstawowymi, nad których przestrzeganiem czuwa Trybunał, a w szczególności z prawem do poszanowania życia prywatnego, o którym mowa w art. 7 Karty(70).
90.      Ponieważ prawa zagwarantowane w art. 7 Karty mają, zgodnie z art. 52 ust. 3 Karty, takie samo znaczenie i zakres jak prawa zagwarantowane w art. 8 EKPC, przy czym EKPC stanowi minimalny próg ochrony(71), należy pamiętać, że z orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka wynika(72), iż na mocy pozytywnych obowiązków wynikających dla nich z art. 8 EKPC(73), państwa są zobowiązane uznać zmianę tożsamości płciowej w dokumentach urzędowych poprzez między innymi umożliwienie zainteresowanym zmiany danych dotyczących ich stanu cywilnego wraz z wynikającymi z tego konsekwencjami(74) w sposób szybki, przejrzysty i dostępny.
91.      Ponadto w wyroku P.H. przeciwko Bułgarii ETPC odniósł się do wyroku z dnia 9 lipca 2020 r. w sprawie Y.T. przeciwko Bułgarii(75), podkreślając, że stwierdził on, iż „odmawiając prawnego uznania korekty płci skarżącego bez przedstawienia wystarczającego i istotnego uzasadnienia oraz bez wyjaśnienia, dlaczego w innych sprawach rozstrzygniętych przez sądy krajowe taka korekta została uznana, organy wewnętrzne w sposób nieuzasadniony naruszyły prawo skarżącego do poszanowania jego życia prywatnego”(76).
92.      Następnie orzekł on w tym samym duchu, stwierdzając, że „[b]rak wyważenia indywidualnych interesów skarżącej z interesem publicznym, w kontekście rozbieżnej praktyki najwyższego organu sądowego Bułgarii, wykazuje – podobnie jak w sprawie [zakończonej wyrokiem] Y.T. przeciwko Bułgarii […] – sztywność rozumowania w kwestii uznania tożsamości płciowej. W niniejszej sprawie ta sztywność postawiła skarżącą, przez nieuzasadniony i nieprzerwany okres, w destabilizującej sytuacji, która niepotrzebnie wzbudzała w niej poczucie zagrożenia, upokorzenia i niepokoju (zob., mutatis mutandis, [wyroki z dnia: 11 lipca 2002 r.,] Christine Goodwin przeciwko Zjednoczonemu Królestwu [CE:ECHR:2002:0711JUD002895795], §§ 77–78 […]; Y.T. przeciwko Bułgarii […], § 72)”(77).
93.      Ponadto, również w wyroku w sprawie P.H. przeciwko Bułgarii, ETPC, poinformowany o toczącym się w chwili orzekania postępowaniu dotyczącym uchwały interpretacyjnej(78), przypomniał o „konieczność odwołania się do zaleceń wydanych przez organy międzynarodowe, w szczególności Komitet Ministrów i Zgromadzenie Parlamentarne Rady Europy, a także Wysokiego Komisarza Narodów Zjednoczonych ds. Praw Człowieka, w przedmiocie środków mających na celu zwalczanie dyskryminacji ze względu na orientację seksualną lub tożsamość płciową, wśród których znajduje się skierowane do państw zalecenie dotyczące umożliwienia zmiany nazwiska i płci w dokumentach urzędowych w sposób szybki, przejrzysty i dostępny”(79).
94.      W tym kontekście proponuję, aby Trybunał uznał, że co do zasady do sądu odsyłającego należy – bez oczekiwania na zmianę kwestionowanych uregulowań krajowych w drodze ustawodawczej lub w jakimkolwiek innym trybie konstytucyjnym – zapewnienie pełnej skuteczności obowiązku, o którym mowa w pkt 82 niniejszej opinii, poprzez dokonanie wykładni tych przepisów w świetle prawa Unii, a w szczególności przepisów dotyczących swobody przemieszczania się i pobytu, poszanowania życia prywatnego oraz wydawania dokumentów tożsamości, lub – w razie potrzeby – przez ich niezastosowanie(80). Uważam jednak, że oznaczenie dotyczące płci osoby zainteresowanej, widniejące w jej akcie urodzenia od chwili jego sporządzenia, nie byłoby kwestionowane ani traktowane jako błąd wymagający sprostowania(81).
95.      W tym względzie, po pierwsze, powtórzenie w wyroku P.H. przeciwko Bułgarii dotychczasowego nurtu orzeczniczego sprzed wydania uchwały interpretacyjnej, zgodnie z którym „prawo krajowe dopuszczało prawne uznanie korekty płci”(82), a także zdanie odrębne wyrażone przez wielu sędziów przy przyjmowaniu tej uchwały, którą przyjęto niewielką większością głosów(83), mają doniosłe znaczenie(84), jeśli chodzi o wykazanie, że uregulowania krajowe nie były, w sposób jednolity, interpretowane w sposób, który nie jest zgodny z prawem Unii.
96.      Po drugie, należy podkreślić, że w wyroku z dnia 17 lutego 2022 r., Y przeciwko Polsce(85), ETPC wziął pod uwagę fakt, że system aktów urodzenia ma charakter historyczny i że odniesienie do płci przypisanej przy urodzeniu może w pewnych sytuacjach być w niektórych sytuacjach konieczne dla udowodnienia pewnych faktów poprzedzających tranzycję [korektę płci], nawet jeśli mogłoby to wywołać u osoby zainteresowanej pewne cierpienie(86).
97.      Ponadto, niezależnie od procedury przyjętej przez dane państwo członkowskie, zasadne wydaje się przypomnienie, po pierwsze, że ETPC orzekł, iż „zachowanie zasady braku możliwości swobodnego dysponowania statusem osobistym, zagwarantowanie wiarygodności i spójności aktów stanu cywilnego, a szerzej – wymogu pewności prawa, leży w interesie ogólnym i uzasadnia wprowadzenie rygorystycznych procedur, mających w szczególności w celu weryfikację rzeczywistych motywów wniosku o prawną zmianę tożsamości (zob. mutatis mutandis, [wyroki: z dnia 6 kwietnia 2017 r.,] A.P., Garçon i Nicot przeciwko Francji, [CE:ECHR:2017:0406JUD007988512], § 142; [z dnia 11 października 2018 r.,] S.V. przeciwko Włochom, [CE:ECHR:2018:1011JUD005521608], § 69 […]; i Y.T przeciwko Bułgarii […], § 70)”(87).
98.      Po drugie, chociaż to do państw członkowskich należy określenie warunków prawnego uznania zmiany płci danej osoby(88), należy wskazać, w związku z informacjami przekazanymi przez rząd bułgarski podczas rozprawy, że uzależnianie wykonania przez osobę transpłciową jej prawa – do wpisania do rejestru stanu cywilnego swojej transpłciowości w celu uzyskania dowodu tożsamości lub paszportu odpowiadającego jej tożsamości płciowej – od przedstawienia dowodów przeprowadzenia chirurgicznej korekty płci nie jest dopuszczalne.
99.      Trybunał orzekł bowiem, że taki wymóg dowodowy naruszałby istotę praw podstawowych zagwarantowanych w Karcie, a w szczególności istotę prawa człowieka do integralności i prawa do poszanowania życia prywatnego, o których mowa, odpowiednio, w jej art. 3 i 7(89). Ponadto przypomniał on, że ETPC orzekł, iż uznanie tożsamości płciowej osoby transpłciowej nie może być uzależnione od przeprowadzenia zabiegu chirurgicznego, którego osoba ta sobie nie życzy(90), a zaświadczenie lekarskie, w tym uprzednia diagnoza psychologiczna, może stanowić istotny i wystarczający dowód w tym względzie(91).
100. W związku z tym wszelkie procedury prowadzące do uzupełnienia w rejestrze stanu cywilnego danych osoby transpłciowej w celu uzyskania zgodnego z nimi dokumentu tożsamości i nie może być uzależnione od przedstawienia dowodów chirurgicznej korekty płci.
101. Z całości tych rozważań wynika, że należy przewidzieć – w razie potrzeby w drodze wykładni sądowej przepisów krajowych – odpowiednią procedurę w zakresie stanu cywilnego, tak aby obywatelom bułgarskim mogły być wydawane dokumenty tożsamości odpowiadające tożsamości płciowej doświadczanej przez nich w trakcie życia.
V.      Wnioski
102. W świetle całości powyższych rozważań proponuję, aby na pytania prejudycjalne przedstawione przez Varhoven kasatsionen sad (najwyższy sąd kasacyjny, Bułgaria) Trybunał udzielił następującej odpowiedzi:
Artykuł 20 i art. 21 ust. 1 TFUE oraz art. 7 i art. 45 ust. 1 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej w związku z art. 4 ust. 3 dyrektywy 2004/38/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie prawa obywateli Unii i członków ich rodzin do swobodnego przemieszczania się i pobytu na terytorium państw członkowskich, zmieniającej rozporządzenie (EWG) nr 1612/68 i uchylającej dyrektywy 64/221/EWG, 68/360/EWG, 72/194/EWG, 73/148/EWG, 75/34/EWG, 75/35/EWG, 90/364/EWG, 90/365/EWG i 93/96/EWG,
należy interpretować w ten sposób, że:
stoją one na przeszkodzie uregulowaniom krajowym, zgodnie z ich wykładnią dokonaną przez sądy krajowe, które nie zezwalają na to, żeby zmiana tożsamości płciowej jego obywateli, w tym także w sytuacji, gdy nie doszło do chirurgicznej korekty płci, a także zmiana ich nazwiska i osobistego numeru identyfikacyjnego były prawnie uznane i wpisane do ich aktu urodzenia, podczas gdy od tego wpisu zależy zmiana danych widniejących w ich dokumentach tożsamości.
1      Język oryginału: francuski.
i      Niniejszej sprawie została nadana fikcyjna nazwa. Nie odpowiada ono rzeczywistemu nazwisku żadnej ze stron postępowania.
2      Termin „nazwisko” jest tutaj używany w rozumieniu art. 9 ust. 1 Zakon za grazhdanskata registratsia (ustawy o rejestracji stanu cywilnego) z dnia 27 lipca 1999 r. (DV nr 67 z dnia 27 lipca 1999 r.). Zobacz punkty 14 i 30 niniejszej opinii, odpowiednio w celu przypomnienia tego przepisu oraz szczegółowego przedstawienia przedmiotu wniosku.
3      C‑4/23, zwanego dalej „wyrokiem Mirin”, EU:C:2024:845.
4      Zobacz, w przedmiocie małżeństw osób tej samej płci: wyrok z dnia 5 czerwca 2018 r., Coman i in. (C‑673/16, EU:C:2018:385, pkt 45, 46); a także, w przedmiocie pochodzenia dziecka od osób tej samej płci, wyrok z dnia 14 grudnia 2021 r., Stolichna obshtina, rayon „Pancharevo” (C‑490/20, zwany dalej „wyrokiem Pancharevo”, EU:C:2021:1008, pkt 57).
5      Zobacz wyroki: z dnia 26 czerwca 2018 r., MB (Zmiana płci a emerytura) (C‑451/16, EU:C:2018:492, pkt 29); z dnia 13 marca 2025 r., Deldits (C‑247/23, zwany dalej „wyrokiem Deldits”, EU:C:2025:172, pkt 37).
6      Zobacz wyrok Mirin (pkt 67–70). Ponownie zauważam [zob. moja opinia w sprawie Mirin (C‑4/23, EU:C:2024:385, pkt 73)], że 25 z 27 państw członkowskich przewiduje postępowania w sprawie zmiany aktów stanu cywilnego mające na celu zmianę tożsamości prawnej w chwili urodzenia na skutek indywidualnego wyboru dotyczącego płci.
7      W przeciwnym przypadku zob. wyrok Mirin (pkt 57).
8      Zwanej dalej „Kartą”.
9      Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie prawa obywateli Unii i członków ich rodzin do swobodnego przemieszczania się i pobytu na terytorium państw członkowskich, zmieniająca rozporządzenie (EWG) nr 1612/68 i uchylająca dyrektywy 64/221/EWG, 68/360/EWG, 72/194/EWG, 73/148/EWG, 75/34/EWG, 75/35/EWG, 90/364/EWG, 90/365/EWG i 93/96/EWG (Dz.U. 2004, L 158, s. 77; sprostowania: Dz.U. 2004, L 229, s. 35; Dz.U. 2005, L 197, s. 34).
10      Zgodnie z art. 93 ust. 4 ustawy o rejestracji stanu cywilnego, przytoczonym w wyroku z dnia 16 maja 2024 r._Toplofikatsia Sofia (Pojęcie miejsca zamieszkania pozwanego) (C‑222/23, EU:C:2024:405, pkt 12), „[o]bywatele bułgarscy mieszkający za granicą, którzy nie są wpisani do ewidencji ludności i nie mogą podać stałego adresu w Bułgarii, są wpisani z urzędu do ewidencji ludności okręgu »Sredets« miasta Sofia”.
11      DV nr 93 z dnia 11 sierpnia 1998 r. Tytuł tej ustawy został zmieniony przez DV nr 82 z dnia 16 października 2009 r.
12      Zobacz pkt 14 niniejszej opinii.
13      Proponuję, aby Trybunał używał zaimka [form] rodzaju żeńskiego zgodnie z intencją wyrażoną przez skarżącą w jej uwagach.
14      Zobacz pkt 3 wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym.
15      Zgodnie z wyjaśnieniami udzielonymi przez sąd odsyłający w odpowiedzi na wniosek o udzielenie informacji skierowany przez Trybunał.
16      Nie będę tu powtarzał wyrażeń zawartych w niektórych motywach wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym w języku francuskim, takich jak „transsexexuel” (transseksualny), „transsexualité” (transseksualizm) lub „changer de sexe civil” („zmienić płeć cywilną”) czy też „changer le sexe inscrit dans l’acte de naissance” (zmienić płeć wpisaną w akcie cywilnym), a posłużę się jedynie wyrażeniem „tożsamość płciowa”, które zostało użyte przez sąd odsyłający w uzasadnieniu jego wniosku o interpretację (zob. pytanie prejudycjalne drugie, a także pkt 79, 80 tego wniosku). Odnoszę się również do uwag na piśmie przedstawionych przez K.M.H. Nie chodzi bowiem o sprostowanie oznaczenia płci w akcie urodzenia, które miałoby zostać uznane za błędne. Chodzi o żądanie zarejestrowania w aktach stanu cywilnego oświadczenia o tożsamości płciowej, to znaczy potwierdzenia poświadczonego opiniami lekarskimi przekonania o przynależności do płci (genre) odmiennej niż płeć wpisana przy urodzeniu. W tej kwestii terminologicznej moja opinia w sprawie Mirin (C‑4/23, EU:C:2024:385, przypis 4), a także wyroki: Mirin (pkt 2) oraz Deldits (pkt 2, 39).
17      Podpisanej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 r., zwanej dalej „EKPC”.
18      C‑13/94, EU:C:1996:170.
19      Zwanej dalej „uchwałą interpretacyjną”.
20      W pkt 22 wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, sąd odsyłający przedstawia również zdanie odrębne 21 z 44 sędziów sądu najwyższego, którzy uczestniczyli w wydaniu tego orzeczenia opartego na braku kolizji między art. 8 EKPC a Konstitutsiyą (konstytucją). Podnoszą oni, że możliwa jest odmienna wykładnia w szczególności art. 76 ust. 5 ustawy o rejestracji stanu cywilnego i art. 1 pkt 17 przepisów uzupełniających do Zakon za zashtita ot diskriminatsia (ustawy o ochronie przed dyskryminacją), obowiązującej od dnia 1 stycznia 2004 r. (DV nr 86 z dnia 30 września 2003 r.; tytuł tej ustawy został zmieniony przez DV nr 68 z dnia 22 sierpnia 2006 r.).
21      Wyrażenie to zaczerpnięto z drugiego pytania prejudycjalnego.
22      Na podstawie tych okoliczności, rząd bułgarski podniósł na rozprawie, że wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym jest niedopuszczalny.
23      Zobacz podobnie wyrok Mirin (pkt 41).
24      W przedmiocie stwierdzenia, że status obywatela Unii wynika automatycznie ze statusu obywatela państwa członkowskiego, zob. wyrok z dnia 29 kwietnia 2025 r., Komisja/Malta (Obywatelstwo dla inwestorów) (C‑181/23, EU:C:2025:283, pkt 92). Zobacz także tytułem przypomnienia zasady, zgodnie z którą status obywatela Unii stanowi, po pierwsze, podstawowy status obywateli państw członkowskich, a po drugie, z tym statusem wiążą się prawa, wyroki: Mirin (pkt 51, 52 i przytoczone tam orzecznictwo); z dnia 29 kwietnia 2025 r., Komisja/Malta (Obywatelstwo dla inwestorów) (C‑181/23, EU:C:2025:283, pkt 92 i przytoczone tam orzecznictwo).
25       Zobacz wyrok Mirin (pkt 52).
26      Zobacz wyrok z dnia 22 lutego 2024 r., Direcţia pentru Evidenţa Persoanelor şi Administrarea Bazelor de Date(C‑491/21, zwany dalej „wyrokiem Direcţia pentru Evidenţa Persoanelor şi Administrarea Bazelor de Date”, EU:C:2024:143, pkt 27).
27      Zobacz wyrok Mirin (pkt 71).
28      Zobacz wyroki: z dnia 15 stycznia 2013 r., Križan i in. (C‑416/10, EU:C:2013:8, pkt 71); z dnia 26 września 2024 r., Energotehnica (C‑792/22, EU:C:2024:788, pkt 61, 62 i przytoczone tam orzecznictwo).
29      Zobacz w szczególności wyroki: z dnia 20 marca 1986 r., Tissier (35/85, EU:C:1986:143, pkt 9); a także z dnia 24 czerwca 2025 r., GR REAL (C‑351/23, EU:C:2025:474, pkt 61).
30      Zobacz pkt 38 niniejszej opinii.
31       Zobacz wyrok Mirin (pkt 71).
32      Zobacz wyrok Mirin (pkt 52–57). Ogólniej rzecz ujmując, w przedmiocie uznawania stanu cywilnego, ustalonego w innym państwie członkowskim zgodnie z prawem tego państwa, opartym na swobodzie przemieszczania się i przebywania na terytorium państw członkowskich przyznanej każdemu obywatelowi Unii, zob. wyrok Pancharevo (pkt 52 i przytoczone tam orzecznictwo).
33      Zobacz wyroki: Mirin (pkt 53) et Deldits (pkt 37).
34      W wyroku Direcţia pentru Evidenţa Persoanelor şi Administrarea Bazelor de Date (pkt 27), Trybunał podkreślił, że „[t]akie ograniczenia i warunki zostały przewidziane w dyrektywie 2004/38, która ma w szczególności na celu określenie warunków regulujących korzystanie z tych praw oraz ich ograniczeń”.
35      Zobacz wyrok z dnia 29 kwietnia 2025 r., Komisja/Malta (Obywatelstwo w zamian za inwestycje) (C‑181/23, EU:C:2025:283, pkt 84–86 i przytoczone tam orzecznictwo).
36      W odniesieniu do dowodu tożsamości zob. motywy 17, 18, 21, 29 i 33 oraz art. 3 ust. 5 rozporządzenia Rady (UE) 2025/1208 z dnia 12 czerwca 2025 r. w sprawie poprawy zabezpieczeń dowodów osobistych obywateli Unii i dokumentów pobytowych wydawanych obywatelom Unii i członkom ich rodzin korzystającym z prawa do swobodnego przemieszczania się (Dz.U. L 2025/1208), które weszło w życie w dniu 10 lipca 2025 r. (zob. art. 16 tego rozporządzenia). Zastępuje ono rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/1157 z dnia 20 czerwca 2019 r. w sprawie poprawy zabezpieczeń dowodów osobistych obywateli Unii i dokumentów pobytowych wydawanych obywatelom Unii i członkom ich rodzin korzystającym z prawa do swobodnego przemieszczania się (Dz.U. 2019, L 188, s. 67), którego skutki zostały utrzymane w mocy na warunkach określonych przez Trybunał w wyroku stwierdzającym nieważność [zob. wyrok z dnia 21 marca 2024 r., Landeshauptstadt Wiesbaden (C‑61/22, EU:C:2024:251, pkt 128)]. Zobacz także, w odniesieniu do umieszczania danych biometrycznych, a mianowicie dwóch odcisków palców i wizerunku twarzy, w dowodach osobistych, przy czym te pierwsze uzupełniają ten drugi, wyrok z dnia 21 marca 2024 r., Landeshauptstadt Wiesbaden (C‑61/22, EU:C:2024:251, pkt 91, 98, 99).
37      Zobacz wyrok z dnia 21 marca 2024 r., Landeshauptstadt Wiesbaden (C‑61/22, EU:C:2024:251, pkt 51). Zobacz także art. 11 ust. 6 rozporządzenia 2025/1208.
38      Zobacz analogicznie wyrok Deldits (pkt 32).
39      Zobacz moja opinia w sprawie Mirin (C‑4/23, EU:C:2024:385, przypis 4).
40      W przedmiocie definicji „tożsamości płciowej” zob. Yogyakarta principles (zasady z Jogjakarty) plus 10 (Dodatkowe zasady i zobowiązania państw w zakresie stosowania międzynarodowego prawa o prawach człowieka w odniesieniu do orientacji seksualnej, tożsamości płciowej, ekspresji płciowej i cech płciowych w celu uzupełnienia zasad z Jogjakarty), przyjęte w listopadzie 2017 r. (zob. https://yogyakartaprinciples.org/introduction-pj10/), s. 6, przypis 2. Zobacz także, w odniesieniu do faktu, że tożsamość osobista, której elementem składowym jest tożsamość płciowa, może zostać zdefiniowana jako „ogół wyobrażeń i uczuć, jakie osoba rozwija o sobie samej” lub jako „to co pozwala pozostać sobą, realizować siebie i stawać się sobą w określonym społeczeństwie i kulturze oraz w relacjach z innymi”, A. Husser, La situation personnelle dans la jurisprudence de la Cour de justice de l’Union européenne [sytuacja osobista w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej], praca doktorska obroniona w dniu 1 grudnia 2023 r., Bruylant, Bruksela, 2024, s. 153, pkt 217 i przypis 536.
41       Zobacz wyrok Mirin (pkt 56).
42      Rozporządzenie Rady z dnia 13 grudnia 2004 r. w sprawie norm dotyczących zabezpieczeń i danych biometrycznych w paszportach i dokumentach podróży wydawanych przez państwa członkowskie (Dz.U. 2004, L 385, s. 1), zmienione rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 444/2009 z dnia 28 maja 2009 r. (Dz.U. 2009, L 142, s. 1; sprostowanie Dz.U. 2009, L 188, s. 127) (zwane dalej „rozporządzeniem nr 2252/2004”).
43      Konwencja o międzynarodowym lotnictwie cywilnym, podpisana w Chicago dnia 7 grudnia 1944 r. (Zbiór Traktatów Organizacji Narodów Zjednoczonych, vol. 15 nr 102) ustanowiła ICAO (w języku angielskim „International Civil Aviation Organization”). Unia nie jest stroną tej konwencji (zob. https://transport.ec.europa.eu/transport-modes/air/international-aviation/european-union-icao_en, w szczególności „The Status of the EU at ICAO”), w przeciwieństwie do ogółu swoich państw członkowskich (zob. listę państw będących stronami ICAO pod następującym adresem internetowym: https://www.icao.int/secretariat/legal/List%20of%20Parties/Chicago_FR.pdf).
44      W odniesieniu do rozporządzenia nr 2252/2004 zob. art. 1 i załącznik, przytoczone w wyroku z dnia 2 października 2014 r., U (C‑101/13, EU:C:2014:2249, pkt 4, 5). Jeżeli chodzi o rozporządzenie 2025/1208, zob. art. 3. Ostatnie wydanie tego dokumentu 9303, czyli ósme, jest datowane na 2021 r. (zwany dalej „dokumentem 9303”).
45      „DVLM” oznacza „dokument podróży nadający się do odczytu maszynowego”.
46      „TD3” oznacza „dokument podróży nadający się do odczytu maszynowego w formacie 3”.
47      Dostępne pod następującym adresem internetowym: https://www.icao.int/publications/Documents/9303_p4_cons_fr.pdf.
48      Zobacz dokument 9303, część 4, s. 14.
49      Zobacz dokument 9303, część 4, pkt 4.1.1.1, dotyczący wykazu elementów danych z obszaru kontroli wzrokowej (ZIV), a także przypis p) do pkt 4.2.2.2 (s. 14, 22): „Jeżeli państwo wydające lub organ wydający nie chce określać płci, w tym polu [obszaru odczytu maszynowego (ZLA)] używany będzie znak wypełniający (<), zaś w polu ZIV używany będzie znak X”.”
50      „TD1” oznacza „urzędowy dokument podróży nadający się do odczytu maszynowego w formacie 1”.
51      Dostępne pod następującym adresem internetowym: https://www.icao.int/publications/Documents/9303_p5_cons_fr.pdf. Zobacz dokument 9303, część 5, pkt 4.1.1.1, dotyczący wykazu elementów danych ZIV, a także przypis f) do pkt 4.2.2.3 (s. 11, 16): „Jeżeli państwo wydające lub organ wydający nie chce określać płci, w tym polu ZLA używany będzie znak wypełniający (<), zaś w polu ZIV używany będzie znak X”.”
52      Ponadto zauważam, że dana ta nie figuruje wśród danych uznawanych przez ICAO za dane identyfikujące w jej przewodniku dotyczącym dowodów tożsamości, dostępnym pod następującym adresem internetowym: ICAO Guide on Evidence of Identity.pdf (zob. pkt 2.5).
53      Zobacz pkt 26 niniejszej opinii.
54      Zobacz pkt 57, 60, 66, 67 niniejszej opinii.
55      Zobacz podobnie wyroki: Mirin (pkt 60 i przytoczone tam orzecznictwo); a także Deldits (pkt 37 i przytoczone tam orzecznictwo).
56      Zobacz podobnie wyrok z dnia 14 października 2008 r., Grunkin i Paul (C‑353/06, EU:C:2008:559, pkt 25, 26). Zobacz także, w odniesieniu do wcześniejszego stwierdzenia dotyczącego przepisów bułgarskich, wyrok Pancharevo Pancharevo (pkt 44, 45). Zobacz także przewodnik ICAO przytoczony w przypisie 52 do niniejszej opinii (pkt 2.5, 2.5.1).
57      Na przykład w przypadku zmiany nazwiska lub imienia.
58      Zobacz pkt 15 i 16 niniejszej opinii.
59      Zobacz pkt 58 niniejszej opinii.
60      Zobacz pkt 69 i n. niniejszej opinii. W niektórych systemach prawnych samo prawne uznanie tożsamości płciowej doświadczanej w trakcie życia może wystarczyć do wydania dowodu tożsamości wskazującego tożsamość płciową. Zobacz w szczególności wyrok Mirin (pkt 27). W takim przypadku wydanie zaświadczenie o tożsamości płciowej oznaczało pełne uznanie, pod każdym względem, płci nabytej przez daną osobę. Świadectwo nie może być jednak używane jako środek identyfikacji. Zobacz moja opinia w sprawie Mirin (C‑4/23, EU:C:2024:385, pkt 16).
61      Zobacz odpowiednio wyroki: Direcţia pentru Evidenţa Persoanelor şi Administrarea Bazelor de Date(pkt 38); a także Deldits (pkt 37 i przytoczone tam orzecznictwo).
62      Zobacz w tym względzie wyrok z dnia 21 marca 2024 r., Landeshauptstadt Wiesbaden (C‑61/22, EU:C:2024:251, pkt 91).
63      W tym sensie sytuację tę należy odróżnić od sytuacji, na podstawie której rozwinęło się orzecznictwo dotyczące równego traktowania w przypadku zmiany płci. Ta sytuacja dotyczy skutków tej zmiany, oderwanych od kwestii stanu cywilnego. Zobacz wyroki: z dnia 7 stycznia 2004 r., K.B. (C‑117/01, EU:C:2004:7, pkt 12); z dnia 27 kwietnia 2006 r., Richards (C‑423/04, EU:C:2006:256, pkt 28); z dnia 26 czerwca 2018 r., MB (Zmiana płci i emerytura) (C‑451/16, EU:C:2018:492, pkt 22, 35), w których Trybunał uznaje wspomnianą zmianę za nabytą, ponieważ pojęcie „płci” nie ogranicza się do płci biologicznej. Zobacz w tym względzie A. Husser, op.cit., s. 155, pkt 222. Zobacz ponadto wyrok z dnia 30 kwietnia 1996 r., P./S. (C‑13/94, EU:C:1996:170, pkt 19, 20), w którym Trybunał przypomina, że jest zobowiązany zapewnić poszanowanie prawa do niedyskryminowania ze względu na płeć, które stanowi jedno z podstawowych praw człowieka, i przyjmuje podejście uwzględniające poczucie przynależności do płci odmiennej niż płeć urodzenia.
64      Zobacz podobnie wyroki: Direcţia pentru Evidenţa Persoanelor şi Administrarea Bazelor de Date(pkt 48); Mirin (pkt 57).
65       Zobacz wyrok Mirin (pkt 58). Zobacz także wyrok Direcţia pentru Evidenţa Persoanelor şi Administrarea Bazelor de Date(pkt 49–51).
66      Zobacz Mirin (pkt 59 i przytoczone tam orzecznictwo).
67      Zobacz wyroki: Mirin (pkt 60) et Deldits (pkt 37).
68      Zobacz pkt 36 niniejszej opinii.
69      Zobacz niemal identyczne uzasadnienia wyroku ETPC z dnia 27 września 2022 r. w sprawie P.H. przeciwko Bułgarii, CE:ECHR:2022:0927JUD004650920, § 4 in fine, § 15), zwany dalej „wyrokiem w sprawie P.H. przeciwko Bułgarii”.
70      Zobacz wyrok Mirin (pkt 62 i przytoczone tam orzecznictwo).
71      Zobacz w szczególności wyroki: Mirin (pkt 63 i przytoczone tam orzecznictwo); a także Deldits (pkt 46).
72      Zwany dalej „ETPC”.
73      Zobacz wyrok w sprawie P.H. przeciwko Bułgarii [§ 12, w którym wyjaśniono, że ogólne zasady mające zastosowanie do oceny pozytywnych obowiązków państwa w tej dziedzinie zostały streszczone w wyroku ETPC z dnia 16 lipca 2014 r. w sprawie Hämäläinen przeciwko Finlandii (CE:ECHR:2014:0716JUD003735909, §§ 65–67)].
74      Zobacz podobnie wyrok ETPC z dnia 16 lipca 2014 r. w sprawie Hämäläinen przeciwko Finlandii (CE:ECHR:2014:0716JUD003735909, § 68 i przytoczone tam orzecznictwo). Pozytywny obowiązek wyrażony w tym wyroku został następnie rozszerzony na przypadki osób transseksualnych, które nie poddały się chirurgicznej korekcie płci [zob. na przykład, wyrok ETPC z dnia 19 stycznia 2021 r., X i Y przeciwko Rumunii, (CE:ECHR:2021:0119JUD000214516, § 165 et 168)]. Zobacz także orzecznictwo przytoczone w pkt 64–66 wyroku w sprawie Mirin. Należy przypomnieć w szczególności, że „art. 8 EKPC chroni tożsamość seksualną danej osoby jako element konstytutywny i jeden z najbardziej intymnych aspektów jej życia prywatnego” (wyrok Mirin, pkt 64). To orzecznictwo ETPC różni się od orzeczenia dotyczącego małżeństwa [zob. w tym względzie moja opinia w sprawie Wojewoda Mazowiecki (C‑713/23, EU:C:2025:235, pkt 48 tiret pierwsze)] lub pochodzenie dziecka, w zakresie, w jakim dopuszcza ona jedynie ograniczony zakres uznania.
75      CE:ECHR:2020:0709JUD004170116, zwany dalej „wyrokiem w sprawie Y.T. przeciwko Bułgarii”.
76      Wyrok P.H. przeciwko Bułgarii (§ 12 i przytoczone tam orzecznictwo).
77      Wyrok P.H. przeciwko Bułgarii (§ 17).
78      Zobacz wyrok P.H. przeciwko Bułgarii (§ 6). Zobacz także pkt 36 niniejszej opinii.
79      Zobacz wyrok P.H. przeciwko Bułgarii (§ 18 i przytoczone tam orzecznictwo).
80      Zobacz analogicznie wyrok z dnia 21 stycznia 2021 r., Whiteland Import Export (C‑308/19, EU:C:2021:47, pkt 58 i przytoczone tam orzecznictwo).
81      Pragnę zauważyć, że w ramach rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z dnia 27 kwietnia 2016 r. w sprawie ochrony osób fizycznych w związku z przetwarzaniem danych osobowych i w sprawie swobodnego przepływu takich danych oraz uchylenia dyrektywy 95/46/WE (ogólnego rozporządzenia o ochronie danych) (Dz.U. 2016, L 119, s. 1) art. 5 ust. 1 lit. d) i art. 16 zdanie drugie tego rozporządzenia przewidują prawo żądania uzupełnienia danych osobowych w ramach ich aktualizacji.
82      Wyrok w sprawie P.H. przeciwko Bułgarii [§ 6, który odsyła się do streszczenia bułgarskiego orzecznictwa w dziedzinie zmiany płci w wyroku Y.T. przeciwko Bułgarii, (§ 24–30)].
83      Zobacz w odniesieniu do tego zdania odrębnego przypis 20 do niniejszej opinii.
84      Na rozprawie wspomniano o skutkach orzeczeń ETPC dla zainteresowanych osób oraz o stosowaniu art. 9 ust. 1 ustawy o bułgarskich dokumentach tożsamości. Zobacz pkt 24 niniejszej opinii. Należy również zwrócić uwagę na przepisy, o których mowa w wyroku Y.T. przeciwko Bułgarii (zob. § 19 tego wyroku). Chodzi o art. 20 ust. 2 pkt 5 i art. 22 ust. 7 pkt 3 Pravilnik za izdavane na bulgarskite lichni dokumenti (rozporządzenia w sprawie wydawania bułgarskich dokumentów tożsamości) Rady Ministrów z dnia 8 lutego 2010 r. (DV nr 12 z dnia 12 lutego 2010 r.), zgodnie z którym w przypadku zmiany płci, jeżeli zmiana ta nie została odnotowana w krajowej bazie danych „Ludność”, do wniosku o wydanie nowego dokumentu tożsamości (paszportu lub dowodu osobistego) należy dołączyć urzędowy dokument wydany przez właściwe organy. Taki dokument należy załączyć również w przypadku istotnych i trwałych zmian twarzy (art. 20 ust. 1 pkt 2 i art. 22 ust. 6 pkt 4 tego rozporządzenia).
85      CE:ECHR:2022:0217JUD007413114.
86      Zobacz wyrok ETPC z dnia 17 lutego 2022 r. w sprawie Y przeciwko Polsce (CE:ECHR:2022:0217JUD007413114, § 79).
87      Wyrok w sprawie P.H przeciwko Bułgarii (§ 14).
88      Zobacz wyrok z dnia 27 kwietnia 2006 r., Richards (C‑423/04, EU:C:2006:256, pkt 21 i przytoczone tam orzecznictwo).
89      Zobacz wyrok Deldits (pkt 45).
90      Zobacz wyrok Deldits (pkt 48 i przytoczone tam orzecznictwo).
91      Zobacz wyrok Deldits (pkt 49 i przytoczone tam orzecznictwo). W niniejszej sprawie, zgodnie z informacjami przekazanymi przez sąd odsyłający, K.M.H. spełnia przesłanki natury fizycznej, społecznej i psychologicznej dla celów prawnego uznania zmiany tożsamości płciowej.