WYROK TRYBUNAŁUz dnia 15 grudnia 1995 r.(*)W sprawie C‑415/93mającej
za przedmiot skierowany do Trybunału, na podstawie art. 177
traktatu EWG, przez cour d’appel de Liège (Belgia), wniosek
o wydanie, w ramach zawisłych przed tym sądem sporów międzyUnion royale belge des sociétés de football association ASBLaJeanem-Markiem Bosmanemoraz międzyRoyal club liégeois SAaJeanem-Markiem BosmanemSA d’économie mixte sportive de l’union sportive du littoral de Dunkerque, Union royale belge des sociétés de football association ASBL_Europejską Federacją Piłki Nożnej (UEFA)_oraz międzyEuropejską Federacją Piłki Nożnej (UEFA)aJeanem-Markiem Bosmanemorzeczenia w trybie prejudycjalnym w przedmiocie wykładni art. 48, 85 i 86 traktatu EWG_TRYBUNAŁ_w
składzie: G. C. Rodríguez Iglesias, Prezes,
C. N. Kakouris, D. A. O. Edward
i G. Hirsch, prezesi izb, G. F. Mancini
(sprawozdawca), J. C. Moitinho de Almeida,
P. J. G. Kapteyn, C. Gulmann,
J. L. Murray, P. Jann i H. Ragnemalm,
sędziowie_rzecznik generalny: C. O. Lenz_sekretarze: R. Grass, sekretarz, i D. Louterman-Hubeau, główny administrator_rozważywszy uwagi na piśmie przedstawione:–        w
imieniu Union royale belge des sociétés de football association ASBL
przez adwokatów G. Vandersandena i J.‑P. Hordiesa,
członków izby adwokackiej w Brukseli, oraz adwokatów R. Rasira
i F. Moïsesa, członków izby adwokackiej w Liège_–        w
imieniu Europejskiej Federacji Piłki Nożnej (UEFA) przez
I. S. Forrestera, QC_–        w
imieniu J.‑M. Bosmana przez adwokatów L. Missona,
J.‑L. Duponta, M.‑A. Lucasa i M. Franchimonta,
członków izby adwokackiej w Liège_–        w
imieniu rządu francuskiego przez H. Duchêne, sekretarz ds.
zagranicznych w dyrekcji ds. prawnych ministerstwa spraw
zagranicznych, i C. de Salins, zastępcę dyrektora w tej
samej dyrekcji_–        w
imieniu rządu włoskiego przez prof. L. Ferrariego Brava, dyrektora
departamentu sporów dyplomatycznych w ministerstwie spraw
zagranicznych, wspieranego przez D. Dela Gaiza, avvocato dello
Stato_–        w
imieniu Komisji Wspólnot Europejskich przez F. E. Gonzáleza
Díaza, członka służby prawnej Komisji, G. de Bergues’a, urzędnika
państwowego oddelegowanego do służby prawnej, i adwokata
Th. Margellosa, członka izby adwokackiej w Atenach_uwzględniając sprawozdanie na rozprawę_po
wysłuchaniu uwag przedstawionych przez: Union royale belge des sociétés
de football association ASBL, reprezentowaną przez adwokatów
F. Moïsesa, J.‑P. Hordiesa i G. Vandersandena;
Europejską Federację Piłki Nożnej (UEFA), reprezentowaną przez
I. S. Forrestera i E. Jakhiana, członka izby
adwokackiej w Brukseli; J.‑M. Bosmana, reprezentowanego przez
L. Missona i J.‑L. Duponta; rządu duńskiego,
reprezentowanego przez P. Bieringa, kontorchefa
w ministerstwie spraw zagranicznych, działającego
w charakterze pełnomocnika; rządu niemieckiego, reprezentowanego
przez E. Rödera, Ministerialrat w federalnym ministerstwie
gospodarki; rządu francuskiego, reprezentowanego przez C. de Salins
i P. Martineta, sekretarza ds. zagranicznych w dyrekcji
ds. prawnych ministerstwa spraw zagranicznych, działających
w charakterze pełnomocników; rządu włoskiego, reprezentowanego
przez D. Dela Gaiza; i Komisji Wspólnot Europejskich,
reprezentowanej przez F. E. Gonzáleza Díaza, G. de
Bergues’a, i M. Wolfcarius, członka służby prawnej, na
rozprawie w dniu 20 czerwca 1995 r._po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 20 września 1995 r._wydaje następującyWyrok1        Postanowieniem
z dnia 1 października 1993 r., które wpłynęło do
Trybunału w dniu 6 października 1993 r., cour d’appel
de Liège skierował do Trybunału, na podstawie art. 177
traktatu EWG, pytania prejudycjalne w przedmiocie wykładni
art. 48, 85 i 86 tego traktatu.2        Pytania
te zostały podniesione w ramach różnych sporów: po pierwsze między
Union royale belge des sociétés de football association ASBL (zwanym
dalej „URBSFA”) a J.‑M. Bosmanem, po drugie między Royal club
liégeois SA (zwanym dalej „RCL”) a J.‑M. Bosmanem, SA
d’économie mixte sportive de l’union sportive du littoral de Dunkerque
(zwaną dalej „klubem z Dunkierki”), URBSFA i Europejską
Federacją Piłki Nożnej (UEFA) (zwaną dalej „UEFA”) oraz po trzecie
między UEFA a J.‑M. Bosmanem. Reguły dotyczące organizacji gry w piłkę nożną3        Gra
w piłkę nożną, potocznie zwana futbolem, amatorska lub zawodowa,
jest grą zorganizowaną w kluby, które w każdym z państw
członkowskich należą do związków krajowych zwanych również federacjami
krajowymi. Jedynie w Zjednoczonym Królestwie działa kilka związków
krajowych, konkretnie cztery, zrzeszających odpowiednio kluby
z Anglii, Walii, Szkocji i Irlandii Północnej. W Belgii
związkiem krajowym jest URBSFA. Związkom krajowym podlegają związki
niższego szczebla, odpowiedzialne za organizację gry w piłkę nożną
w pewnych sektorach czy w pewnych regionach. Związki
organizują mistrzostwa krajowe, z podziałem na ligi, do których
należą kluby w zależności od osiąganych przez nie wyników
sportowych.4        Związki
krajowe należą do Międzynarodowej Federacji Piłki Nożnej (zwanej dalej
„FIFA”), stowarzyszenia prawa szwajcarskiego, która odpowiada za
organizację gry w piłkę nożną na poziomie światowym. FIFA dzieli
się na federacje kontynentalne, których regulaminy zatwierdza. Federacją
odpowiedzialną za organizację gry w piłkę nożną w Europie
jest UEFA, która jest również stowarzyszeniem prawa szwajcarskiego.
Zrzesza ona około pięćdziesięciu związków, w tym zwłaszcza związki
krajowe z państw członkowskich, które zgodnie ze statutem UEFA,
zobowiązały się do przestrzegania zarówno jej statutu, jak i jej
regulaminów i decyzji.5        Każdy
mecz piłki nożnej organizowany pod egidą związku krajowego jest
rozgrywany między dwoma klubami należącymi do tego związku lub do
zrzeszonych w nim związków niższego szczebla. Zawodnicy,
z których składa się drużyna wystawiana przez klub, muszą być
uprawnieni przez związek krajowy do gry w tym klubie. Każdy
zawodnik profesjonalny winien być zgłoszony jako taki w związku
krajowym i figurować jako obecny bądź były pracownik konkretnego
klubu. Reguły dotyczące transferów6        Zgodnie
z regulaminem URBSFA z 1983 r., który miał zastosowanie
w odniesieniu do okoliczności faktycznych będących przedmiotem
postępowań przed sądem krajowym, należy wyodrębnić trzy relacje:
przynależności do związku, która wiąże zawodnika ze związkiem krajowym,
przynależności klubowej, która łączy zawodnika z klubem, oraz
uprawnienia, która jest warunkiem koniecznym uczestnictwa zawodnika
w oficjalnych rozgrywkach. Transfer określany jest jako operacja,
w wyniku której zawodnik należący do związku krajowego zmienia
przynależność klubową. W przypadku transferu czasowego zawodnik
nadal przynależy do klubu odstępującego, ale jest uprawniony do gry
w innym klubie.7        Zgodnie
z tym regulaminem okres obowiązywania wszystkich umów zawieranych
przez piłkarzy zawodowych na okres od roku do pięciu lat upływa
w dniu 30 czerwca. Przed wygaśnięciem umowy, najpóźniej do
dnia 26 kwietnia, klub powinien zaproponować zawodnikowi zawarcie
nowej umowy, w braku której zawodnik uważany jest do celów
transferu za amatora, a zatem objęty jest innymi postanowieniami
regulaminu. Zawodnik może przyjąć lub odrzucić tę propozycję.8        Jeśli
ją odrzuca, zostaje umieszczony na liście zawodników, którzy
w okresie od dnia 1 do 31 maja mogą zostać objęci transferem
„przymusowym”, tj. transferem odbywającym się bez zgody klubu, do
którego należy zawodnik, lecz w zamian za przekazanie przez klub
pozyskujący klubowi odstępującemu opłaty, zwanej „ekwiwalentem za
wyszkolenie”, której wysokość stanowi iloczyn rocznego dochodu brutto
zawodnika oraz współczynnika, wynoszącego od 14 do 2 w zależności
od wieku zawodnika.9        W
dniu 1 czerwca rozpoczyna się okres tzw. „wolnych” transferów,
odbywających się za porozumieniem obu klubów i zawodnika,
dotyczącym w szczególności wysokości ekwiwalentu, który klub
pozyskujący zobowiązany jest przekazać klubowi odstępującemu pod groźbą
sankcji mogących doprowadzić nawet do wykreślenia klubu pozyskującego
z listy klubów z racji posiadanych długów.10      Jeżeli
nie przeprowadzono żadnego transferu, klub do którego należy zawodnik
powinien zaproponować mu nową umowę na jeden sezon, na takich samych
warunkach, jakie zostały mu zaproponowane przed dniem 26 kwietnia.
Jeżeli zawodnik odmówi, to do dnia 1 sierpnia klub ma prawo
zawiesić zawodnika, a jeśli tego nie uczyni, zawodnik zostaje
ponownie uprawniony do gry jako amator. Zawodnik, który nadal odmawia
podpisania proponowanych mu przez jego klub umów, może zostać objęty
transferem jako amator, bez zgody klubu, po dwóch sezonach przerwy
w grze.11      Regulaminy
UEFA i FIFA nie mają bezpośrednio zastosowania do zawodników, ale
ich postanowienia są uwzględnione w regulaminach związków
krajowych, które jako jedyne są uprawnione do ich stosowania
i regulowania stosunków między klubami i zawodnikami.12      UEFA,
URBSFA i RCL podniosły przed sądem krajowym, że przepisy
obowiązujące w okresie, kiedy miały miejsce okoliczności faktyczne
będące przedmiotem sporów, w odniesieniu do transferów między
klubami różnych państw członkowskich lub między klubami należącymi
w obrębie tego samego państwa członkowskiego do różnych związków
krajowych zawarte były w dokumencie zatytułowanym „Zasady
współpracy między związkami należącymi do UEFA i ich klubami”,
zatwierdzonym przez Komitet Wykonawczy UEFA w dniu 24 maja
1990 r., obowiązującym od dnia 1 lipca 1990 r.13      Dokument
ten przewiduje, że po wygaśnięciu umowy zawodnik może zawrzeć nową
umowę z wybranym przez siebie klubem. Klub pozyskujący winien
o tym natychmiast poinformować klub odstępujący, który z kolei
informuje związek krajowy, który powinien wystawić międzynarodowy
certyfikat transferowy. Jednakże klub odstępujący ma prawo do uzyskania
od klubu pozyskującego ekwiwalentu za promocję lub wyszkolenie, którego
wysokość zostanie określona, w przypadku braku porozumienia, przez
komisję utworzoną przez UEFA, na podstawie skali współczynników,
wynoszących od 12 do 1 w zależności od wieku zawodnika, mnożonych
przez jego dochód brutto z poprzedniego roku, do maksymalnej
wysokości 5 000 000 CHF.14      Dokument
wskazuje, że relacje finasowe między dwoma klubami związane
z przekazaniem ekwiwalentu za promocję lub wyszkolenie nie mają
wpływu na działalność zawodnika, który może grać w nowym klubie.
Jednakże jeżeli klub pozyskujący nie przekaże natychmiast tego
ekwiwalentu klubowi odstępującemu, komisja kontrolno-dyscyplinarna UEFA
rozpatrzy tę sprawę i przedstawi swoją decyzję danemu związkowi
krajowemu, który również będzie mogł nałożyć sankcję na dopuszczający
się zwłoki klub.15      Sąd
krajowy uważa, że w przypadku będącym przedmiotem sporów
w postępowaniu przed sądem krajowym URBSFA i RCL nie
zastosowały regulaminu UEFA, lecz regulamin FIFA.16      W
okresie, kiedy miały miejsce okoliczności faktyczne będące przedmiotem
sporów, ten ostatni regulamin przewidywał w szczególności, że
zawodnik profesjonalny nie mógł opuścić związku krajowego, do którego
przynależał, dopóki był związany umową i regulaminami swojego
klubu, jak i swojego związku krajowego, bez względu na to jak
rygorystyczne były te przepisy. Transfer zagraniczny był uzależniony od
wystawienia przez odstępujący związek krajowy certyfikatu transferowego,
potwierdzającego, że wszystkie zobowiązania finansowe, włączając
w to zapłatę kosztów transferu, zostały spełnione.17      W
okresie późniejszym w stosunku do czasu, kiedy miały miejsce
okoliczności faktyczne będące przedmiotem sporów przed sądem krajowym,
UEFA rozpoczęła rozmowy z Komisją Wspólnot Europejskich.
W kwietniu 1991 r. zobowiązała się w szczególności do
wprowadzenia do wszystkich umów zawodników profesjonalnych klauzuli
umożliwiającej im, po wygaśnięciu umowy, zawarcie nowej umowy
z wybranym przez nich klubem i natychmiastowe występowanie
w jego barwach. Postanowienia tego rodzaju zostały uwzględnione
w „Zasadach współpracy między związkami należącymi do UEFA
i ich klubami” przyjętych w grudniu 1991 r.
i obowiązujących od dnia 1 lipca 1992 r.18      W
kwietniu 1991 r. FIFA przyjęła również nowy regulamin
w sprawie statusu i transferu zawodników. Dokument ten,
z późniejszymi zmianami wprowadzonymi w grudniu 1991 r. i
w grudniu 1993 r., przewiduje, że zawodnik może zawrzeć umowę
z nowym klubem, jeśli umowa, która wiąże go z obecnym klubem,
dobiegła końca, została rozwiązana lub wygasa w ciągu następnych
sześciu miesięcy.19      Szczególne
zasady zostały ponadto opracowane w odniesieniu do zawodników
„nieamatorów”, określanych jako zawodnicy, którzy z tytułu gry
w piłkę nożną lub wszelkiej działalności z nią związanej
uzyskiwali ryczałt w kwocie przewyższającej wysokość kosztów
poniesionych w związku z wykonywaniem tej działalności, chyba
że uzyskali oni ponownie status amatora.20      W
przypadku transferu zawodnika nieamatora albo zawodnika, który uzyskuje
status nieamatora w okresie trzech lat od dokonania transferu,
klub odstępujący ma prawo do ekwiwalentu za promocję lub wyszkolenie,
którego wysokość powinny ustalić kluby między sobą. W przypadku
braku porozumienia spór należy przedłożyć FIFA lub właściwej federacji.21      Zasady
te uzupełnił regulamin UEFA „w sprawie określenia wysokości
ekwiwalentów za transfer”, który przyjęty w czerwcu 1993 r.
i obowiązujący od dnia 1 sierpnia 1993 r., zastąpił
„Zasady współpracy między związkami należącymi do UEFA i ich
klubami” z 1991 r. Ten nowy regulamin utrzymuje zasadę,
zgodnie z którą relacje finansowe między dwoma klubami nie wpływają
w żaden sposób na działalność sportową zawodnika, który może
występować w barwach klubu, z którym podpisał nową umowę.
Przewiduje on ponadto, że w przypadku braku porozumienia między
zainteresowanymi klubami wysokość ekwiwalentu za promocję lub
wyszkolenie określi właściwa komisja UEFA. W odniesieniu do
zawodników nieamatorów jest ona obliczana na podstawie dochodu brutto
uzyskanego przez zawodnika w okresie ostatnich dwunastu miesięcy
lub stałego dochodu rocznego zagwarantowanego w nowej umowie,
podwyższonego o 20% w przypadku zawodników, którzy wystąpili
co najmniej dwa razy w pierwszej reprezentacji narodowej swego
kraju, pomnożonego przez współczynnik, wynoszący od 12 do 0
w zależności od wieku zawodnika.22      Z
dokumentów przedstawionych Trybunałowi przez UEFA wynika, że regulacje
obowiązujące w pozostałych państwach członkowskich zawierają
również przepisy zobowiązujące klub pozyskujący, w przypadku
transferu zawodnika w ramach dwóch klubów należących do tego samego
związku krajowego, do przekazania na rzecz klubu odstępującego
ekwiwalentu za transfer, wyszkolenie lub promocję na warunkach
określonych przez te regulacje.23      W
Hiszpanii i we Francji można żądać ekwiwalentu, jedynie jeśli
zawodnik transferowany ma poniżej 25 lat lub odpowiednio, jeśli klub
odstępujący jest klubem, z którym ten zawodnik podpisał pierwszą
umowę jako zawodnik profesjonalny. Chociaż w Grecji klub
pozyskujący nie jest w sposób wyraźny zobowiązany do zapłaty
jakiegokolwiek ekwiwalentu, to jednak umowa, którą zawodnik zawiera
z klubem, może uzależnić odejście tego zawodnika z klubu od
przekazania pewnej kwoty, którą zgodnie z informacjami UEFA, płaci
w rzeczywistości klub pozyskujący.24      Reguły
mające w tym zakresie zastosowanie mogą wynikać, w zależności
od przypadku, z przepisów prawa krajowego, regulaminów krajowych
związków piłki nożnej lub też z układów zbiorowych. Klauzule obywatelstwa25      Począwszy
od lat sześćdziesiątych, wiele krajowych związków piłki nożnej
wprowadziło reguły, które ograniczały rekrutację czy też wystawianie
w rozgrywkach zawodników posiadających obce obywatelstwo (zwane
dalej „klauzulami obywatelstwa”). Do celu stosowania tych klauzul
obywatelstwo zawodnika określane jest w oparciu o to, czy dany
zawodnik może zostać uprawniony do gry w drużynie narodowej czy
reprezentacji danego kraju.26      W
1978 r. UEFA zobowiązała się wobec członka Komisji Wspólnot
Europejskich E. Davignona, z jednej strony, do zniesienia
ograniczeń w liczbie umów zawieranych przez poszczególne kluby
z zawodnikami z innych państw członkowskich,
a z drugiej strony, do przyjęcia zasady, że w każdym
meczu mogło brać udział dwóch zawodników z innych państw
członkowskich. To ostatnie ograniczenie nie miało zastosowania do
zawodników zamieszkałych od ponad pięciu lat w danym państwie
członkowskim.27      W
1991 r., w wyniku kolejnych spotkań
z wiceprzewodniczącym Komisji M. Bangemannem UEFA przyjęła
zasadę zwaną zasadą „3 + 2”, pozwalającą każdemu związkowi krajowemu na
ograniczenie do trzech liczby zawodników posiadających obce
obywatelstwo, których klub może wystawić do gry w przypadku meczów
pierwszoligowych w mistrzostwach krajowych, plus dwóch zawodników,
którzy grają w państwie tego związku krajowego przez nieprzerwany
okres pięciu lat, włączając w to trzy lata gry w drużynie
juniorów. To ograniczenie ma również zastosowanie w odniesieniu do
meczów drużyn klubowych w ramach rozgrywek organizowanych przez
UEFA. Stan faktyczny w postępowaniach przed sądem krajowym28      J.‑M. Bosman,
belgijski piłkarz zawodowy, był zatrudniony począwszy od 1988 r.
w RCL, belgijskim klubie pierwszoligowym, na mocy umowy wygasającej
w dniu 30 czerwca 1990 r., na podstawie której pobierał
miesięczne wynagrodzenie w wysokości 120 000 BEF
z uwzględnieniem premii.29      W
dniu 21 kwietnia 1990 r. RCL zaproponował
J.‑M. Bosmanowi nową umowę, na okres jednego sezonu, zmniejszającą
jego miesięczne wynagrodzenie do 30 000 BEF, tj. kwoty
minimalnej przewidzianej przez regulamin federalny URBSFA. Ponieważ
J.‑M. Bosman odmówił podpisania umowy, wpisano go na listę
transferów przymusowych. Na podstawie regulaminu wysokość ekwiwalentu za
wyszkolenie ustalono na kwotę 11 743 000 BEF.30      Z
uwagi na to, iż żaden z klubów nie wyraził zainteresowania
transferem przymusowym, J.‑M. Bosman nawiązał kontakt
z drugoligowym klubem francuskim z Dunkierki, w wyniku
czego został zatrudniony za miesięczną pensję rzędu 100 000 BEF
i premię z tytułu zatrudnienia w wysokości około
900 000 BEF.31      W
dniu 27 lipca 1990 r. doszło również do podpisania umowy
między RCL i klubem z Dunkierki przewidującej transfer czasowy
J.‑M. Bosmana na okres roku, w zamian za zapłatę RCL przez
klub z Dunkierki ekwiwalentu w wysokości 1 200 000
BEF, wymagalnego po otrzymaniu przez Francuską Federację Piłki Nożnej
(zwaną dalej „FFF”) certyfikatu transferowego wystawionego przez URBSFA.
Na mocy tej umowy przyznano również klubowi z Dunkierki
nieodwołalne prawo pierwszeństwa odnośnie do ostatecznego transferu
zawodnika za kwotę 4 800 000 BEF.32      Obie
umowy: z jednej strony między klubem z Dunkierki a RCL,
a z drugiej strony między klubem z Dunkierki
a J-M.Bosmanem, zawarte zostały pod warunkiem zawieszającym,
zgodnie z którym certyfikat transferowy powinien zostać przekazany
FFF przez URBSFA przed pierwszym meczem w sezonie, który miał się
odbyć w dniu 2 sierpnia 1990 r.33      Mając
wątpliwości co do wypłacalności klubu z Dunkierki, RCL nie zwrócił
się do URBSFA o przekazanie omawianego certyfikatu do FFF.
W rezultacie żadna z tych dwóch umów nie doszła do skutku.
W dniu 31 lipca 1990 r. RCL zawiesił również
J.‑M. Bosmana, uniemożliwiając mu w ten sposób grę
w całym sezonie.34      W
dniu 8 sierpnia 1990 r. J.‑M. Bosman wniósł powództwo
przeciwko RCL do tribunal de première instance de Liège. Równocześnie
z tym powództwem złożył on wniosek o zastosowanie środków
tymczasowych, domagając się, po pierwsze, aby RCL i URBSFA
wypłaciły mu zaliczkę w kwocie 100 000 BEF miesięcznie do
czasu znalezienia przez niego nowego pracodawcy, po drugie, aby pozwanym
zabroniono stawiania przeszkód w jego zatrudnieniu,
w szczególności poprzez żądanie ekwiwalentu za transfer, oraz po
trzecie, aby skierowano pytanie prejudycjalne do Trybunału
Sprawiedliwości.35      Postanowieniem
z dnia 9 listopada 1990 r. sędzia właściwy
w przedmiocie zarządzenia środków tymczasowych zasądził od RCL
i URBSFA na rzecz J.‑M. Bosmana zapłatę zaliczki w kwocie
30 000 BEF miesięcznie i nakazał im, by nie stawiały
przeszkód w zatrudnieniu J.‑M. Bosmana. Ponadto skierował do
Trybunału pytanie prejudycjalne (sprawa C‑340/90) w przedmiocie
wykładni art. 48 traktatu w odniesieniu do przepisów
regulujących transfery zawodników profesjonalnych (zwanych dalej
„regułami dotyczącymi transferów”).36      W
międzyczasie J.‑M. Bosman został zatrudniony w październiku
1990 r. przez drugoligowy klub francuski z Saint-Quentin, pod
warunkiem zawieszającym, że jego wniosek o zastosowanie środków
tymczasowych zostanie rozpatrzony pozytywnie. Jednak umowa z nim
została rozwiązana pod koniec pierwszego sezonu. W lutym
1992 r. J.‑M. Bosman podpisał nową umowę z francuskim
klubem Saint-Denis de la Réunion, która została również rozwiązana. Po
poszukiwaniu innych ofert w Belgii i we Francji,
J.‑M. Bosman został ostatecznie zatrudniony przez trzecioligowy
klub belgijski Olympic Charleroi.37      W
opinii sądu krajowego istnieją poważne i spójne przypuszczenia
pozwalające na stwierdzenie, że mimo statusu „wolności” przyznanego mu
postanowieniem w sprawie zastosowania środków tymczasowych,
J.‑M. Bosman stał się objektem bojkotu ze strony wszystkich klubów
europejskich, które były w stanie go zatrudnić.38      W
dniu 28 maja 1991 r. cour d’appel de Liège uchylił
postanowienie w sprawie zastosowania środków tymczasowych wydane
przez tribunal de première instance de Liège w części dotyczącej
skierowania przez niego pytania prejudycjalnego do Trybunału. Podtrzymał
je jednak w części dotyczącej zasądzenia od RCL zapłaty
miesięcznej zaliczki na rzecz J.‑M. Bosmana oraz nakazał RCL
i URBSFA oddanie J.‑M. Bosmana do dyspozycji każdego klubu,
który chciałby korzystać z jego usług, bez możliwości domagania się
zapłaty jakiegokolwiek ekwiwalentu. Postanowieniem z dnia
19 czerwca 1991 r. sprawa C‑340/90 została wykreślona
z rejestru Trybunału.39      URBSFA,
które w przeciwieństwie do tego co miało miejsce w trakcie
postępowania w sprawie zastosowania środków tymczasowych, nie
zostało przypozwane w ramach powództwa głównego wniesionego do
tribunal de première instance de Liège, przystąpiło w dniu
3 czerwca 1991 r. do sprawy w charakterze interwenienta.
W dniu 20 sierpnia 1991 r. J.‑M. Bosman wezwał UEFA
do udziału w charakterze interwenienta w sporze, który
prowadził z RCL i URBSFA, a także wniósł bezpośrednio
przeciwko UEFA powództwo, powołując się na jej odpowiedzialność
z tytułu wprowadzenia regulaminów, które naraziły go na szkodę.
W dniu 5 grudnia 1991 r. na wniosek RCL do sporu
przystąpił w charakterze interwenienta klub z Dunkierki,
w celu zabezpieczenia się przed zasądzeniem od niego jakiejkolwiek
kwoty. Odpowiednio w dniu 15 października 1991 r.
i w dniu 27 grudnia 1991 r. Union nationale des
footballeurs professionnels (francuski związek piłkarzy zawodowych,
zwany dalej „UNFP”) oraz stowarzyszenie prawa holenderskiego Vereniging
van contractspelers (zwane dalej „VVCS”) przystąpiły do sprawy
w charakterze interwenientów.40      Przedkładając
nowe żądania w dniu 9 kwietnia 1992 r.,
J.‑M. Bosman zmienił swój pierwszy pozew przeciwko RCL, wniósł
o zastosowanie nowych środków o charakterze zabezpieczającym
przeciwko URBSFA oraz rozbudował swoje roszczenie wobec UEFA.
W ramach tychże postępowań domagał się on stwierdzenia, że reguły
dotyczące transferów i klauzule obywatelstwa nie mają wobec niego
zastosowania, a także zasądzenia na jego rzecz od RCL, URBSFA
i UEFA, z racji ich zawinionego postępowania w momencie,
kiedy nie powiódł się jego transfer do klubu w Dunkierce,
z jednej strony kwoty 11 368 350 BEF, która odpowiadała
szkodzie poniesionej przez J.‑M. Bosmana począwszy od dnia
1 sierpnia 1990 r. do końca jego kariery, oraz z drugiej
strony, kwoty 11 743 000 BEF odpowiadającej utracie dochodów
od początku jego kariery, wynikającej ze stosowania reguł dotyczących
transferów. Ponadto domagał się on, aby zostało skierowane do Trybunału
pytanie prejudycjalne.41      Wyrokiem
z dnia 11 czerwca 1992 r. tribunal de première instance
de Liège uznał swą właściwość do merytorycznego rozpoznania spraw. Poza
tym uznał on za dopuszczalne żądania J.‑M. Bosmana wobec RCL,
URBSFA i UEFA, zmierzające w szczególności do stwierdzenia, że
reguły dotyczące transferów i klauzule obywatelstwa nie mają wobec
niego zastosowania, oraz do ukarania trzech organizacji za ich
postępowanie. Sąd natomiast oddalił wniesiony przez RCL wniosek
o włączenie do sporu w charakterze interwenienta
i gwaranta klubu z Dunkierki, ponieważ nie przedstawiono
dowodów mogących świadczyć o tym, by ten ostatni klub nie wywiązał
się ze swych zobowiązań. Wreszcie uznając, że rozpoznanie roszczeń
J.‑M. Bosmana wobec UEFA i URBSFA wymagało rozpatrzenia
kwestii zgodności reguł dotyczących transferów z traktatem, sąd
krajowy zwrócił się do Trybunału z pytaniami prejudycjalnymi
w przedmiocie wykładni art. 48, 85 i 86 traktatu (sprawa
C‑269/92).42      URBSFA,
RCL i UEFA wniosły odwołanie od tego wyroku. Ponieważ odwołania te
mają skutek zawieszający, postępowanie przed Trybunałem zostało
zawieszone. Postanowieniem z dnia 8 grudnia 1993 r.
sprawa C‑269/92 została ostatecznie wykreślona z rejestru
w następstwie wydania nowego orzeczenia przez cour d’appel de
Liège, które jest podstawą niniejszego postępowania.43      Nie
złożono żadnego odwołania wobec UNFP i VVCS, które nie ponowiły
swych interwencji w drugiej instancji.44      W
postanowieniu w sprawie wydania orzeczenia w trybie prejudycjalnym
cour d’appel de Liège podtrzymał wyrok wydany w pierwszej
instancji w części dotyczącej uznania właściwości tribunal de
première instance de Liège i dopuszczalności powództw oraz
w części, w której stwierdzał on, że rozpoznanie roszczeń
J.‑M. Bosmana wobec UEFA i URBSFA wymagało zbadania zgodności z
prawem reguł dotyczących transferów. Ponadto uznał za niezbędne
zbadanie zgodności z prawem klauzul obywatelstwa z uwagi na to, że
roszczenie J.‑M. Bosmana w tym względzie opierało się na
art. 18 belgijskiego kodeksu sądowego, który dopuszcza wniesienie
powództwa „w celu zapobieżenia naruszeniu poważnie zagrożonego prawa”.
W jego opinii J.‑M. Bosman przedstawił materiał dowodowy
pozwalający sądzić, że szkoda, jakiej się obawia, polegająca na tym, że
klauzule obywatelstwa utrudnią jego karierę, rzeczywiście wystąpi.45      Sąd
krajowy stwierdził w szczególności, że art. 48 traktatu,
podobnie jak art. 30, może zakazywać nie tylko wszelkich form
dyskryminacji, ale również stosowania barier o charakterze
niedyskryminacyjnym w swobodnym przepływie pracowników, jeżeli nie
można ich uzasadnić względami nadrzędnymi.46      W
odniesieniu do art. 85 traktatu uznał on, że regulacje FIFA, UEFA
i URBSFA mogły stanowić decyzje związków przedsiębiorstw, za pomocą
których kluby ograniczają konkurencję w zakresie pozyskiwania
zawodników. Po pierwsze, w jego opinii ekwiwalenty za transfer
odgrywają rolę zniechęcającą i ich skutkiem jest ograniczenie
wysokości wynagrodzeń zawodowych sportowców. Po drugie, klauzule
obywatelstwa zabraniają korzystania z usług oferowanych przez
zawodników zagranicznych, jeżeli ich liczba przekracza pewien limit.
Wreszcie ograniczenie mobilności zawodników wpływa na wymianę handlową
między państwami członkowskimi.47      Ponadto
cour d’appel rozważa, czy URBSFA nie zajmuje pozycji dominującej lub
czy kluby piłkarskie nie zajmują zbiorowej pozycji dominującej
w rozumieniu art. 86 traktatu, skoro ograniczenia konkurencji
podniesione w kontekście art. 85 mogą stanowić nadużycie
pozycji dominującej zabronione przez art. 86.48      Cour
d’appel oddalił żądania UEFA zmierzające do tego, by tenże sąd zwrócił
się do Trybunału o rozstrzygnięcie, czy odpowiedź na pytanie
dotyczące transferów byłaby inna w kontekście uregulowań
umożliwiających zawodnikowi grę w nowym klubie, nawet jeśli klub
ten nie zapłacił klubowi odstępującemu ekwiwalentu za transfer.
W tym względzie sąd podkreślił w szczególności, że
z uwagi na surowe sankcje grożące klubom, które nie zapłaciłyby
ekwiwalentu za transfer, możliwość podjęcia przez zawodnika gry
w nowym klubie pozostaje uzależniona od relacji finansowych
panujących między klubami.49      Uwzględniając
powyższe, cour d’appel de Liège postanowił zawiesić postępowanie
i zwrócić się do Trybunału Sprawiedliwości z wnioskiem
o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym
w przedmiocie następujących pytań:„Czy
art. 48, 85 i 86 traktatu rzymskiego z dnia
25 marca 1957 r. należy interpretować w taki sposób, iż
zabraniają one:-      klubowi
piłkarskiemu domagania się i pobierania kwot pieniężnych
z tytułu zatrudnienia jednego z jego zawodników, któremu kończy się
umowa, przez inny klub;-
krajowym i międzynarodowym
związkom czy federacjom sportowym wprowadzania w swoich
regulaminach przepisów, które ograniczają dostęp do organizowanych przez
nie rozgrywek zawodników zagranicznych będących obywatelami Wspólnoty
Europejskiej?”.50      W
dniu 3 czerwca 1994 r. URBSFA wniosła kasację od wyroku
wydanego przez cour d’appel, domagając się, aby wyrokiem tym zostały
objęte RCL, UEFA i klub z Dunkierki. Pismem z dnia
6 października 1994 r. prokurator przy belgijskim Cour de
cassation poinformował Trybunał, że w niniejszej sprawie kasacja
nie ma skutku zawieszającego.51      Wyrokiem
z dnia 30 marca 1995 r. Cour de cassation oddalił
kasację i orzekł, że oddalenie to czyni bezprzedmiotowymi wnioski
o objęcie wyrokiem innych podmiotów. Cour de cassation przekazał
kopię tego wyroku Trybunałowi Sprawiedliwości. W przedmiocie wniosku o przeprowadzenie środków dowodowych52      Pismem,
które wpłynęło do sekretariatu Trybunału w dniu 16 listopada
1995 r., UEFA złożyła do Trybunału wniosek o nakazanie
przeprowadzenia środków dowodowych stosownie do art. 60 regulaminu
w celu uzupełnienia informacji na temat roli, jaką odgrywały
ekwiwalenty za transfer w finansowaniu małych lub średnich klubów
piłki nożnej, mechanizmów regulujących podział dochodów w obrębie
istniejących struktur piłki nożnej, jak również istnienia bądź też braku
mechanizmów alternatywnych w sytuacji, gdyby system ekwiwalentów
za transfer został zlikwidowany.53      Po
ponownym zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego Trybunał
uznaje, że wniosek ten należy oddalić. W istocie złożono go
w momencie, w którym stosownie do art. 59 § 2
regulaminu procedura ustna została zamknięta. Natomiast
z orzecznictwa Trybunału wynika (zob. wyrok z dnia
16 czerwca 1971 r. w sprawie 77/70 Prelle przeciwko
Komisji, Rec. str. 561, pkt 7), że taki wniosek może zostać
uwzględniony jedynie wtedy, gdy dotyczy on okoliczności faktycznych,
które mogłyby mieć decydujący wpływ i na które zainteresowany nie
mógł się powołać przed zamknięciem procedury ustnej.54      W
niniejszej sprawie wystarczy podkreślić, że UEFA mogła złożyć swój
wniosek przed zamknięciem procedury ustnej. Ponadto kwestia, czy cel,
jakim jest utrzymanie równowagi finansowej i równowagi we
współzawodnictwie między klubami, a w szczególności
zapewnienie środków finansowych dla małych klubów, można osiągnąć za
pomocą innych środków, takich jak redystrybucja części dochodów
z gry w piłkę nożną, została w szczególności podniesiona
przez J.‑M. Bosmana w jego uwagach pisemnych. W przedmiocie właściwości Trybunału w zakresie udzielenia odpowiedzi na pytania prejudycjalne55      URBSFA,
UEFA, niektóre rządy, które przedstawiły uwagi, oraz Komisja
w trakcie procedury pisemnej kwestionowały z różnych powodów
właściwość Trybunału do rozpoznania wszystkich lub części pytań
postawionych przez sąd krajowy.56      Po
pierwsze, UEFA i URBSFA podnoszą, że sprawy przed sądem krajowym
stanowią narzędzia proceduralne zmierzające do tego, by Trybunał wydał
orzeczenie w trybie prejudycjalnym w przedmiocie pytań,
których rozstrzygnięcie nie jest w żaden obiektywny sposób
niezbędne dla rozwiązania sporów. W istocie ich zdaniem regulamin
UEFA nie był zastosowany w momencie nieudanego transferu
J.‑M. Bosmana do klubu z Dunkierki, a ponadto nawet gdyby
został zastosowany, transfer ten nie wiązał się z wypłatą
ekwiwalentu za transfer, a zatem mógł się odbyć. Stąd wykładnia
prawa wspólnotowego, o którą ubiega się sąd krajowy, nie ma żadnego
związku ze stanem faktycznym lub przedmiotem sporów przed sądem
krajowym i zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunał nie jest
właściwy do udzielenia odpowiedzi na zadane pytania.57      Po
drugie, URBSFA, UEFA, rządy duński, francuski i włoski, jak
również Komisja w uwagach przedstawionych na piśmie, utrzymywały,
że pytania w przedmiocie klauzul obywatelstwa nie mają związku ze
sporami, które odnoszą się wyłącznie do stosowania reguł dotyczących
transferów. W istocie przeszkody dla rozwoju jego kariery, które
w opinii J.‑M. Bosmana wyniknęłyby z tych klauzul, są
czysto hipotetyczne i nie uzasadniają tego, by Trybunał
wypowiedział się w tym względzie na temat wykładni traktatu.58      Po
trzecie, URBSFA i UEFA podniosły na rozprawie, że zgodnie
z orzeczeniem belgijskiego Cour de cassation z dnia
30 marca 1995 r., cour d’appel de Liège uznał za
niedopuszczalne wnioski złożone przez J.‑M.Bosmana, w których
domagał się on stwierdzenia, że zawarte w regulaminie URBSFA
klauzule obywatelstwa nie mają do niego zastosowania. W tych
okolicznościach spory przed sądem krajowym nie dotyczą ich zdaniem
stosowania klauzul obywatelstwa i Trybunał nie powinien odpowiadać
na pytania postawione w tym zakresie. Rząd francuski zgodził się
z tym stanowiskiem, pod warunkiem, że weryfikacji zostanie poddany
zakres wyroku wydanego przez Cour de cassation.59      W
tym względzie należy przypomnieć, że w ramach określonej
w art. 177 traktatu współpracy Trybunału i sądów
krajowych wyłącznie do sądu krajowego, przed którym wytoczono powództwo
i który musi wziąć odpowiedzialność za wydane w następstwie
tego orzeczenie, należy ocena, w świetle okoliczności konkretnej
sprawy, zarówno konieczności wydania orzeczenia w trybie
prejudycjalnym, w celu umożliwienia mu wydania orzeczenia, jak również
znaczenia pytań, które przedkłada on Trybunałowi. W konsekwencji
w sytuacji, gdy postawione pytania dotyczą wykładni prawa
wspólnotowego, Trybunał jest, co do zasady, zobowiązany do wydania
orzeczenia (zob. w szczególności wyrok z dnia
5 października 1995 r. w sprawie C‑125/94 Aprile, Rec.
str. I‑2919, pkt 16 i 17).60      Jednakże
Trybunał uznał, iż aby określić swoją właściwość w tej sprawie,
powinien poddać analizie okoliczności, w jakich zwrócił się do
niego sąd krajowy. W istocie atmosfera współpracy, na której
powinno opierać się postępowanie w trybie prejudycjalnym, wymaga,
aby sąd krajowy uwzględnił ze swej strony rolę, jaka została powierzona
Trybunałowi, która polega na wspieraniu funkcjonowania wymiaru
sprawiedliwości w państwach członkowskich, a nie na
formułowaniu doradczych opinii w odniesieniu do pytań
o charakterze ogólnym czy hipotetycznym (zob. w szczególności
wyrok z dnia 16 lipca 1992 r. w sprawie C‑83/91
Meilicke, Rec. str. I‑4871, pkt 25).61      To
właśnie uwzględniając tę rolę Trybunał uznał, iż nie jest władny
rozstrzygać w przedmiocie pytania prejudycjalnego postawionego
przez sąd krajowy, jeżeli widać w sposób wyraźny, że wykładnia czy
ocena ważności przepisu prawa wspólnotowego, o które wnosi sąd
krajowy, nie ma żadnego związku ze stanem faktycznym czy przedmiotem
głównego sporu (zob. w szczególności wyrok z dnia
26 października 1995 r. w sprawie C‑143/94 Furlanis
costruzioni generali, Rec. str. I‑3653, pkt 12) lub też gdy
problem ma charakter hipotetyczny, a Trybunał nie dysponuje
informacjami w zakresie stanu faktycznego lub prawnego niezbędnymi
do udzielenia przydatnej odpowiedzi na pytania, które zostały mu
postawione (zob. w szczególności ww. wyrok w sprawie Meilicke,
pkt 32).62      W
tym przypadku należy najpierw zauważyć, że rozpatrywane jako całość
spory przed sądem krajowym nie mają charakteru hipotetycznego i że
sąd krajowy przedstawił Trybunałowi ich dokładne ramy faktyczne
i prawne, jak również powody, które doprowadziły go do uznania, iż
orzeczenie w przedmiocie postawionych pytań prejudycjalnych jest
niezbędne dla wydania przez niego wyroku.63      Następnie
nawet jeśli, jak utrzymują URBSFA i UEFA, regulamin UEFA nie był
zastosowany w momencie nieudanego transferu J.‑M. Bosmana do
klubu z Dunkierki, to jednak nie oznacza to, że nie był on brany
pod uwagę przy działaniach zapobiegawczych jakie podjął
J.‑M. Bosman wobec URBSFA i UEFA (zob. pkt 40 powyżej)
i że wykładnia Trybunału w zakresie zgodności systemu
transferów wprowadzonego regulaminem UEFA z prawem wspólnotowym nie
mogłaby okazać się przydatna dla sądu krajowego.64      W
odniesieniu w szczególności do pytań dotyczących klauzul
obywatelstwa wydaje się, że wnioski przedstawione w tym zakresie
w ramach postępowań przed sądem krajowym zostały uznane za
dopuszczalne na podstawie krajowego przepisu proceduralnego, który
zezwala na wniesienie powództwa, chociażby o ustalenie, aby zapobiec
naruszeniu poważnie zagrożonego prawa. Jak wynika z jego wyroku,
sąd krajowy uznał, że stosowanie klauzul obywatelstwa mogłoby
rzeczywiście stanowić przeszkodę dla kariery J.‑M. Bosmana,
ograniczając jego szanse na zatrudnienie lub wystawienie do rozgrywek
przez klub z innego państwa członkowskiego. Sąd ten wywnioskował
z tego, że przedstawione przez J.‑M. Bosmana żądania mające na
celu stwierdzenie, że omawiane klauzule obywatelstwa nie mają do niego
zastosowania, spełniają warunki określone w tym przepisie.65      Do
Trybunału nie należy, w ramach niniejszego postępowania,
podważenie tej oceny. O ile prawdą jest, że powództwa przed sądem
krajowym są powództwami o ustalenie i że zmierzając do zapobieżenia
naruszeniu zagrożonego prawa, muszą z konieczności opierać się na
niesprawdzonych przewidywaniach, to jednak dopuszcza je prawo krajowe,
zgodnie z jego wykładnią dokonaną przez sąd krajowy. W tych
okolicznościach udzielenie odpowiedzi na pytania postawione przez ten
sąd jest obiektywnie konieczne dla rozstrzygnięcia sporów, które do
niego wpłynęły.66      Wreszcie
z wyroku Cour de cassation z dnia 30 marca 1995 r.
nie wynika, by klauzule obywatelstwa nie miały związku ze sporami przed
sądem krajowym. Cour de cassation uznał jedynie, że kasacja wniesiona
przez URBSFA od wyroku wydanego przez cour d’appel opierała się na złej
wykładni tego orzeczenia. W swoim odwołaniu URBSFA twierdziło, że
tenże sąd uznał za dopuszczalny wniosek J.‑M. Bosmana,
w którym domaga się on, by klauzule obywatelstwa zawarte
w tych regulaminach nie miały do niego zastosowania. Natomiast
z wyroku Cour de cassation wynika, że w opinii cour d’appel
wniosek J.‑M. Bosmana miał na celu zapobieżenie przeszkodom
w jego karierze, które mogłyby wyniknąć nie z zastosowania
klauzul obywatelstwa zawartych w regulaminie URBSFA, które to
klauzule dotyczyły zawodników nieposiadających obywatelstwa
belgijskiego, lecz podobnych klauzul przewidzianych regulaminami UEFA
i innych związków krajowych należących do tej federacji, które
mogłyby go dotyczyć jako zawodnika posiadającego obywatelstwo
belgijskie.67      Z
powyższego wynika, że Trybunał jest właściwy do udzielenia odpowiedzi
na pytania zadane przez cour d’appel de Liège. W przedmiocie wykładni art. 48 traktatu w odniesieniu do reguł dotyczących transferów68      Zadając
pytanie pierwsze, sąd krajowy zmierza zasadniczo do ustalenia, czy
postanowienia art. 48 traktatu stoją na przeszkodzie stosowaniu
ustanowionych przez stowarzyszenia sportowe reguł, zgodnie
z którymi piłkarz zawodowy będący obywatelem jednego z państw
członkowskich może, po wygaśnięciu umowy z klubem, do którego
przynależy, być zatrudniony przez klub w innym państwie
członkowskim jedynie wtedy, gdy klub pozyskujący przekazał klubowi
odstępującemu ekwiwalent za transfer, wyszkolenie lub promocję. W przedmiocie stosowania art. 48 do reguł ustanowionych przez stowarzyszenia sportowe69      W
tej kwestii należy na wstępie przeanalizować niektóre
z argumentów, jakie zostały przedstawione w odniesieniu do
zastosowania tego przepisu do reguł określonych przez stowarzyszenia
sportowe.70      URBSFA
utrzymywało, że tylko najważniejsze kluby europejskie mogą być uważane
za przedsiębiorstwa, podczas gdy kluby takie jak RCL wykonują
działalność gospodarczą jedynie w niewielkim zakresie. Co więcej,
w jego opinii pytanie postawione przez sąd krajowy odnoszące się do
reguł dotyczących transferów nie dotyczy stosunków pracy między
zawodnikami a klubami, lecz relacji finansowych między klubami, jak
również konsekwencji, jakie pociąga za sobą wolność zrzeszania się
w federacji sportowej. Artykuł 48 traktatu nie miałby zatem
zastosowania do omawianego przypadku.71      Ze
swej strony UEFA podnosi w szczególności, że władze wspólnotowe
zawsze respektowały niezależność ruchu sportowego, że rozróżnienie
aspektów ekonomicznych od aspektów sportowych gry w piłkę nożną
jest bardzo trudne oraz że orzeczenie Trybunału dotyczące sytuacji
sportowców zawodowych może poddać w wątpliwość całą organizację gry
w piłkę nożną. Stąd nawet jeśli art. 48 winien mieć
zastosowanie do zawodników profesjonalnych, to niezbędne jest zachowanie
pewnego stopnia elastyczności ze względu na specyfikę sportu.72      Rząd
niemiecki podkreślił w pierwszej kolejności, że w większości
przypadków sport taki jak piłka nożna nie jest działalnością
o charakterze gospodarczym. Następnie podniósł on, że sport
w ogólności posiada pewne analogie z kulturą
i przypomniał, że stosownie do postanowień art. 128
ust. 1 traktatu WE, Wspólnota szanuje narodową
i regionalną różnorodność kultur państw członkowskich. Wreszcie
powołał się on na wolność zrzeszania się i autonomię, jaką
posiadają w prawie krajowym federacje sportowe, oraz na koniec
stwierdził, że na mocy zasady pomocniczości, uznawanej za zasadę ogólną,
interwencja władz publicznych, a w szczególności Wspólnoty,
w tych dziedzinach musi być ograniczona jedynie do tego, co
niezbędne.73      W
odpowiedzi na te argumenty należy przypomnieć, że z uwagi na cele
Wspólnoty uprawianie sportu jest dziedziną, która jest objęta prawem
wspólnotowym, w zakresie w jakimi stanowi ona działalność
gospodarczą w rozumieniu art. 2 traktatu (zob. wyrok
z dnia 12 grudnia 1974 r. w sprawie 36/74 Walrave,
Rec. str. 1405, pkt 4). Ma to miejsce w przypadku
działalności piłkarzy zawodowych lub półzawodowych, w sytuacji gdy
świadczą oni pracę lub świadczą usługi za wynagrodzeniem (zob. wyrok
z dnia 14 lipca 1976 r. w sprawie 13/76 Donà, Rec.
str. 1333, pkt 12).74      Należy
ponadto zauważyć, że w każdym razie dla celów stosowania przepisów
prawa wspólnotowego dotyczących swobodnego przepływu pracowników
pracodawca niekoniecznie musi posiadać status przedsiębiorstwa,
a jedynym wymaganym elementem jest istnienie stosunku pracy lub
chęć nawiązania takiego stosunku.75      Stosowania
postanowień art. 48 traktatu nie wyklucza również fakt, że reguły
dotyczące transferów regulują raczej relacje finansowe między klubami
niż stosunki pracy pomiędzy klubami a zawodnikami. W istocie
okoliczność, że kluby będące pracodawcami zobowiązane są do opłacenia
ekwiwalentu przy okazji zatrudnienia zawodnika pochodzącego
z innego klubu, wpływa na możliwości znalezienia zatrudnienia przez
tych zawodników, jak również na warunki, na jakich oferowane jest to
zatrudnienie.76      W
odniesieniu do trudności związanych z rozróżnieniem aspektów
ekonomicznych i aspektów sportowych gry w piłkę nożną Trybunał
uznał w ww. wyroku w sprawie Donà, pkt 15–16, że
przepisy prawa wspólnotowego w zakresie swobodnego przepływu
pracowników i usług nie wykluczają stosowania regulaminów lub
praktyk uzasadnionych względami o charakterze niegospodarczym,
związanych ze specyficznym charakterem niektórych meczów. Jednakże
podkreślił on, że to ograniczenie zakresu stosowania omawianych
przepisów powinno być zawężone do jego celu. A zatem nie można się
na nie powoływać w celu wyłączenia wszelkiej działalności sportowej
z zakresu stosowania traktatu.77      W
odniesieniu do ewentualnych konsekwencji niniejszego wyroku dla całości
organizacji gry w piłkę nożną – zgodnie z utrwalonym
orzecznictwem – o ile praktyczne konsekwencje każdego orzeczenia
sądowego winny być rozważane z ostrożnością, to jednak nie należy
się posuwać aż do osłabienia obiektywnego charakteru prawa
i zagrożenia jego stosowania z powodu reperkusji, jakie może
spowodować dane orzeczenie sądowe. Reperkusje te mogą być co najwyżej
uwzględniane przy podejmowaniu decyzji co do tego, czy w danym
wypadku należałoby w sposób wyjątkowy ograniczyć skutki danego
wyroku w czasie (zob. w szczególności wyrok z dnia
16 lipca 1992 r. w sprawie C‑163/90 Legros i in.,
Rec. str. I‑4625, pkt 30).78      Nie
można również podtrzymać argumentu wynikającego z istniejącej
w opinii jednej ze stron analogii między sportem a kulturą,
w sytuacji gdy pytanie sędziego krajowego nie dotyczy przesłanek
wykonywania kompetencji wspólnotowych o ograniczonym zakresie,
takich jak kompetencje wynikające z postanowień art. 128
ust. 1, lecz zakresu swobodnego przepływu pracowników,
zagwarantowanego przez art. 48, który ustanawia podstawową wolność
w systemie Wspólnot (zob. w szczególności wyrok z dnia
31 marca 1993 r. w sprawie C‑19/92 Kraus, Rec.
str. I‑1663, pkt 16).79      W
odniesieniu do argumentów wynikających z wolności zrzeszania się
należy uznać, że ta zasada, potwierdzona w art. 11
europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka
i podstawowych wolności oraz wynikająca ze wspólnych dla wszystkich
państw członkowskich tradycji konstytucyjnych stanowi część praw
podstawowych, które są, zgodnie z utrwalonym orzecznictwem
Trybunału, potwierdzonym ponadto w preambule Jednolitego aktu
europejskiego i art. F ust. 2 Traktatu o Unii
Europejskiej, chronione we wspólnotowym porządku prawnym.80      Jednakże
nie można uznać, że reguły ustanowione przez stowarzyszenia sportowe,
które przywołuje sąd krajowy, są niezbędne do tego, aby zagwarantować
wykonywanie tej wolności przez powyższe stowarzyszenia, przez kluby lub
przez zawodników, czy też że stanowią one jej nieodłączną konsekwencję.81      Wreszcie
zasada pomocniczości, w wykładni, jaką nadaje jej rząd niemiecki,
a mianowicie, że działanie władz publicznych,
a w szczególności władz wspólnotowych powinno w tym
zakresie ograniczać się do niezbędnego minimum, nie może skutkować tym,
że niezależność, jaką dysponują stowarzyszenia prywatne w zakresie
przyjmowania regulaminów sportowych, ogranicza wykonywanie uprawnień
przyznanych jednostkom na podstawie traktatu.82      Po
oddaleniu zastrzeżeń związanych ze stosowaniem postanowień art. 48
traktatu w odniesieniu do działalności sportowej, takiej jak
działalność wykonywana przez piłkarzy zawodowych, należy przypomnieć, że
jak Trybunał orzekł w ww. wyroku w sprawie Walrave,
pkt 17, artykuł ten reguluje nie tylko działalność władz
publicznych, ale obejmuje również przepisy o innym charakterze,
zmierzające do uregulowania w sposób zbiorowy pracy najemnej.83      Trybunał
uznał w istocie, że zniesienie przeszkód między państwami
członkowskimi w zakresie swobodnego przepływu osób byłoby
zagrożone, jeśli bariery, które początkowo nakładało państwo, mogłyby
zostać zastąpione przez przeszkody, jakie wynikają z wykonywania
uprawnień w zakresie niezależności prawnej przez stowarzyszenia
i instytucje, które nie podlegają prawu publicznemu (zob. ww. wyrok
w sprawie Walrave, pkt 18).84      Ponadto
zauważył on, że warunki pracy są uregulowane w różnych państwach
członkowskich albo w drodze przepisów ustawowych lub wykonawczych, albo w
drodze konwencji czy innych aktów zawartych lub przyjętych przez osoby
prawa prywatnego. Wobec tego jeżeli art. 48 traktatu ograniczałby
się do aktów przyjętych przez władzę publiczną, mogłyby z tego
wyniknąć nierówności w zakresie jego stosowania (zob. ww. wyrok
w sprawie Walrave, pkt 19). Ryzyko to jest tym większe, że jak
podkreślono w pkt 24 niniejszego wyroku, w przypadku
takim jak będący przedmiotem sprawy przed sądem krajowym,
reguły
dotyczące transferów zostały ustanowione przez poszczególne jednostki
lub przy zastosowaniu różnych technik w poszczególnych państwach
członkowskich.85      UEFA
podnosi zarzut, że taka wykładnia czyni postanowienia art. 48
traktatu bardziej rygorystycznymi w stosunku do jednostek niż do
państw członkowskich, ponieważ jedynie państwa członkowskie mogą
powoływać się na ograniczenia uzasadnione względami porządku
publicznego, bezpieczeństwa publicznego i zdrowia publicznego.86      Argument
ten opiera się na niedokładnej przesłance. W istocie nic nie stoi
na przeszkodzie temu, aby jednostki powoływały się na względy porządku
publicznego, bezpieczeństwa publicznego i zdrowia publicznego.
Charakter publiczny lub prywatny rzeczonej regulacji nie ma żadnego
wpływu na zakres bądź treść przywoływanych względów uzasadniających.87      W
tej sytuacji należy stwierdzić, że art. 48 traktatu ma
zastosowanie do ustanowionych przez stowarzyszenia sportowe takie jak
URBSFA, FIFA lub UEFA reguł, które określają warunki świadczenia pracy
przez zawodowych sportowców. W kwestii tego, czy sytuacja, którą opisuje sąd krajowy, ma charakter wyłącznie wewnętrzny88      UEFA
uważa, że spory toczące się przed sądem krajowym odnoszą się do
sytuacji czysto wewnętrznej państwa belgijskiego, która nie jest objęta
zakresem stosowania art. 48 traktatu. W istocie w jej
opinii dotyczą one zawodnika belgijskiego, którego transfer zakończył
się niepowodzeniem w wyniku postępowania klubu belgijskiego
i związku belgijskiego.89      Z utrwalonego
orzecznictwa wynika oczywiście (zob. w szczególności wyroki
z dnia 28 marca 1979 r. w sprawie 175/78 Saunders,
Rec. str. 1129, pkt 11; z dnia 28 czerwca
1984 r. w spraiwe 180/83 Moser, Rec. str. 2539,
pkt 15; z dnia 28 stycznia 1992 r. w sprawie
C‑332/90 Steen, Rec. str. I‑341, pkt 9, oraz ww. wyrok
w sprawie Kraus, pkt 15), że postanowienia traktatu
w zakresie swobodnego przepływu pracowników,
a w szczególności art. 48 nie mogą mieć zastosowania
w odniesieniu do sytuacji czysto wewnętrznych danego państwa
członkowskiego, to znaczy sytuacji, gdy brakuje czynnika łączącego je
z jakąkolwiek sytuacją przewidzianą przez prawo wspólnotowe.90      Jednakże
z okoliczności faktycznych, jakie zostały ustalone przez sąd
krajowy wynika, że J.‑M. Bosman zawarł umowę o pracę
z klubem w innym państwie członkowskim w celu świadczenia
pracy na terytorium tego państwa. Jak słusznie podniósł zainteresowany,
czyniąc to, odpowiedział on na faktycznie otrzymaną w rozumieniu
art. 48 ust. 3 lit. a) ofertę zatrudnienia.91      Z
uwagi na to, iż sytuacji będącej przedmiotem sporów przed sądem
krajowym nie można uznać za sytuację czysto wewnętrzną, należy oddalić
argument wysunięty przez UEFA. W przedmiocie istnienia przeszkód w swobodnym przepływie pracowników92      Należy
zatem sprawdzić, czy reguły dotyczące transferów stanowią przeszkodę
w swobodnym przepływie pracowników, zakazaną przez art. 48
traktatu.93      Jak
Trybunał stwierdził już wielokrotnie, swobodny przepływ pracowników
stanowi jedną z podstawowych zasad Wspólnoty, a postanowienia
traktatu, które gwarantują tę swobodę, mają skutek bezpośredni od
zakończenia okresu przejściowego.94      Trybunał
uznał również, że ogół postanowień traktatu dotyczących swobodnego
przepływu osób ma na celu ułatwienie obywatelom Wspólnoty wykonywania
każdego rodzaju działalności zawodowej na terytorium Wspólnoty
i stoi na przeszkodzie stosowaniu środków, które mogłyby stawiać
w mniej korzystnym położeniu tych obywateli, którzy chcieliby
wykonywać działalność gospodarczą na terytorium innego państwa
członkowskiego (zob. wyrok z dnia 7 lipca 1988 r.
w sprawie 143/87 Stanton, Rec., str. 3877, pkt 13,
i z dnia 7 lipca 1992 r. w sprawie C‑370/90
Singh, Rec., str. I‑4265, pkt 16).95      W
tym kontekście obywatele państw członkowskich dysponują
w szczególności wynikającym bezpośrednio z traktatu prawem
opuszczenia swego kraju pochodzenia i udania się do innego państwa
członkowskiego oraz przebywania tam w celu wykonywania działalności
gospodarczej (zob. w szczególności wyrok z dnia 5 lutego
1991 r. w sprawie C‑363/89 Roux, Rec., str. I‑273,
pkt 9, oraz ww. wyrok w sprawie Singh, pkt 17).96      Przepisy,
które uniemożliwiają obywatelowi państwa członkowskiego opuszczenie
kraju pochodzenia i wykonywanie prawa swobodnego przepływu osób lub
zniechęcają go do tego, stanowią zatem przeszkody w wykonywaniu
tej swobody, nawet jeśli mają one zastosowanie niezależnie od
obywatelstwa
danych pracowników (zob. w szczególności wyrok
z dnia 7 marca 1991 r. w sprawie C‑10/90 Masgio,
Rec. str. I‑1119, pkt 18 i 19).97      Ponadto
Trybunał wskazał w wyroku z dnia 27 września
1988 r. w sprawie 81/87 Daily Mail and General Trust, Rec.
str. 5483, pkt 16, że pomimo iż postanowienia traktatu
dotyczące swobody przedsiębiorczości zmierzają w szczególności do
zapewnienia traktowania narodowego w przyjmującym państwie
członkowskim, to sprzeciwiają się one również temu, aby państwo
pochodzenia utrudniało wykonywanie działalności w innym państwie
członkowskim swemu obywatelowi lub spółce utworzonej zgodnie
z prawem tego państwa i objętej ponadto zakresem definicji
zawartej w art. 58. Prawa zagwarantowane w art. 52
i nast. byłyby pozbawione znaczenia, gdyby państwo pochodzenia
mogło zabronić przedsiębiorstwom opuszczania jego terytorium w celu
wykonywania działalności w innym państwie członkowskim. Te same
względy mają zastosowanie w odniesieniu do art. 48 traktatu w
stosunku do reguł ograniczających swobodny przepływ obywateli jednego
państwa członkowskiego, którzy chcieliby świadczyć pracę w innym
państwie członkowskim.98      Natomiast
prawdą jest, że omawiane reguły dotyczące transferów, będące
przedmiotem sporów przed sądem krajowym, mają zastosowanie również
w odniesieniu do zawodników klubów należących do różnych związków
krajowych w obrębie tego samego państwa członkowskiego, i że
analogiczne reguły regulują transfery pomiędzy klubami należącymi do
tego samego związku krajowego.99      Jednakże,
jak zauważyli J.‑M. Bosman, rząd duński oraz rzecznik generalny
w pkt 209–210 opinii, reguły te mogą ograniczać swobodę
przepływu zawodników, którzy chcieliby wykonywać działalność
w innym państwie członkowskim, uniemożliwiając im opuszczenie
klubu, do którego przynależą, lub zniechęcając ich do tego, nawet po
wygaśnięciu umowy o pracę, która wiąże ich z tymi klubami.100    W
istocie w sytuacji gdy reguły te przewidują, że piłkarz zawodowy
nie może wykonywać działalności w klubie pozyskującym znajdującym
się w innym państwie członkowskim, jeżeli klub ten nie przekazał
klubowi odstępującemu ekwiwalentu za transfer, którego wysokość została
ustalona między tymi klubami lub określona zgodnie z regulaminami
stowarzyszeń sportowych, to reguły te stanowią przeszkodę
w swobodnym przepływie pracowników.101    Jak
słusznie podkreślił sąd krajowy, na to stwierdzenie nie ma wpływu
okoliczność, iż przyjęte przez UEFA w 1990 r reguły dotyczące
transferów przewidywały, że relacje finansowe między dwoma klubami nie
będą miały wpływu na działalność zawodnika, który będzie mógł grać
w klubie pozyskującym. W istocie ten ostatni klub jest nadal
zobowiązany do zapłaty ekwiwalentu, pod groźbą sankcji, która może nawet
pociągać za sobą wykluczenia go z listy klubów z powodu
posiadanych długów, co uniemożliwia mu w równie skuteczny sposób
zatrudnienie zawodnika pochodzącego z klubu znajdującego się
w innym państwie członkowskim bez uiszczenia kwoty należnej
z tytułu tego ekwiwalentu.102    Wnioskowania
tego nie podważa również przywoływane przez URBSFA i UEFA
orzecznictwo Trybunału, które wyklucza, by art. 30 traktatu miał
zastosowanie w odniesieniu do przepisów, które ograniczają niektóre
sposoby sprzedaży bądź ich zakazują, o ile tylko obowiązują one
wszystkie zainteresowane podmioty gospodarcze prowadzące działalność na
terytorium krajowym i dotyczą w ten sam sposób,
z prawnego i faktycznego punktu widzenia, obrotu produktami
krajowymi i produktami pochodzącymi z innych państw
członkowskich (zob. wyrok z dnia 24 listopada 1993 r.
w sprawach połączonych C‑267/91 i C‑268/91 Keck
i Mithouard, Rec. str. I‑6097, pkt 16).103    W
istocie wystarczy podkreślić, że mimo iż reguły będące przedmiotem
spraw przed sądem krajowym mają również zastosowanie w odniesieniu
do transferów pomiędzy klubami należącymi do różnych związków krajowych
w obrębie tego samego państwa członkowskiego i są one
analogiczne do reguł obowiązujących w odniesieniu do transferów
pomiędzy klubami należącymi do tego samego związku krajowego, to nie
zmienia to faktu, że warunkują one bezpośrednio dostęp zawodników do
rynku pracy w pozostałych państwach członkowskich i mogą
w ten sposób utrudniać swobodny przepływ pracowników. Nie mogą być
one zatem równoznaczne z regulacjami dotyczącymi sposobów sprzedaży
towarów, które zgodnie z wyrokiem w sprawie Keck
i Mithouard uważa się za wyłączone z zakresu stosowania
art. 30 traktatu (zob. również w zakresie swobody świadczenia
usług wyrok z dnia 10 maja 1995 r. w sprawie
C‑384/93 Alpine Investments, Rec. str. I‑1141, pkt 36–38).104    W
konsekwencji reguły dotyczące transferów stanowią przeszkodę
w swobodnym przepływie pracowników, co do zasady zakazaną przez
art. 48 traktatu. Inaczej byłoby jedynie wtedy, gdyby reguły te
służyły realizacji słusznego celu, zgodnego z traktatem,
i były uzasadnione nadrzędnymi względami interesu ogólnego.
W takim jednak przypadku konieczne byłoby, aby stosowanie tych
reguł było właściwe dla zagwarantowania realizacji danego celu
i nie wykraczało poza to, co jest niezbędne dla jego osiągnięcia
(zob. w szczególności ww. wyrok w sprawie Kraus, pkt 32,
i wyrok z dnia 30 listopada 1995 r. w sprawie
C‑55/94 Gebhard, Rec. str. I‑4165, pkt 37). W przedmiocie istnienia względów uzasadniających105    Początkowo
URBSFA, UEFA oraz rządy francuski i włoski utrzymywały, że reguły
dotyczące transferów uzasadnione są potrzebą utrzymania równowagi
finansowej i równowagi we współzawodnictwie między klubami oraz
wspierania poszukiwania talentów i szkolenia młodych zawodników.106    Z
uwagi na duże społeczne znaczenie sportu, a w szczególności
piłki nożnej we Wspólnocie, należy uznać, iż cele polegające na
utrzymaniu równowagi między klubami poprzez zachowanie pewnego stopnia
równości szans i niepewności co do rezultatów, jak również na
zachęcaniu do rekrutacji i szkolenia młodych zawodników, są celami
słusznymi.107    W
odniesieniu do pierwszego z wymienionych celów J.‑M. Bosman
słusznie podkreślił, że stosowanie reguł dotyczących transferów nie
stanowi adekwatnego środka dla zapewnienia utrzymania równowagi
finansowej i równowagi we współzawodnictwie w świecie
piłkarskim. Reguły te nie uniemożliwiają najbogatszym klubom
pozyskiwania najlepszych zawodników ani nie stoją na przeszkodzie temu,
by dostępne środki finansowe były decydującym czynnikiem we
współzawodnictwie sportowym, co poważnie narusza równowagę
w stosunkach między klubami.108    W
odniesieniu do drugiego celu należy przyznać, że perspektywa pobierania
ekwiwalentów za transfer, promocję lub wyszkolenie jest
w rzeczywistości czynnikiem wspierającym poszukiwanie talentów
przez kluby i szkolenie młodych zawodników.109    Jednakże
z uwagi na to, iż nie można dokładnie przewidzieć przyszłości
sportowej młodych zawodników, oraz z powodu ograniczonej liczby
zawodników, którzy podejmują działalność zawodową, ekwiwalenty te mają
charakter niepewny i losowy i w każdym przypadku są
niezależne od rzeczywistych kosztów poniesionych przez kluby zarówno na
wyszkolenie przyszłych zawodników profesjonalnych jak i tych,
którzy nigdy nimi nie zostaną. W tych okolicznościach perspektywa
pobierania takich ekwiwalentów nie może być decydującym elementem
zachęcającym do rekrutacji i szkolenia młodych zawodników ani
odpowiednim środkiem dla finansowania tej działalności,
w szczególności w przypadku małych klubów.110    Ponadto,
jak podniósł rzecznik generalny w pkt 226 i następnych
opinii, te same cele można osiągnąć w co najmniej równie skuteczny
sposób za pomocą innych środków, które nie stanowią przeszkody
w swobodnym przepływie pracowników.111    Następnie
argumentowano, że reguły dotyczące transferów są niezbędne dla ochrony
światowej organizacji gry w piłkę nożną.112    W
tym względzie należy podkreślić, że niniejsze postępowanie dotyczy
stosowania tych reguł w obrębie Wspólnoty i nie dotyczy
relacji między związkami krajowymi państw członkowskich a związkami
z krajów trzecich. Ponadto stosowanie różnych reguł
w odniesieniu do transferów między klubami należącymi do związków
krajowych we Wspólnocie i do transferów pomiędzy tymi klubami
a klubami należącymi do związków krajowych z państw trzecich
nie powinno stwarzać szczególnych problemów. W istocie jak wynika
z pkt 22–23 powyżej, zasady, które do tego momentu regulowały
transfery w obrębie związków krajowych niektórych państw
członkowskich, różnią się od zasad stosowanych na płaszczyźnie
międzynarodowej.113    Wreszcie
nie można zaakceptować argumentu, że omawiane reguły są niezbędne dla
wyrównania kosztów, które kluby musiały ponieść w związku
z wypłatą ekwiwalentów w momencie rekrutacji zawodników, skoro
argument ten zmierza do uzasadnienia utrzymania barier w swobodnym
przepływie pracowników jedynie w oparciu o to, że podobne
reguły mogły istnieć w przeszłości.114    W
konsekwencji należy odpowiedzieć na pytanie pierwsze, że art. 48
traktatu stoi na przeszkodzie stosowaniu ustanowionych przez
stowarzyszenia sportowe reguł, zgodnie z którymi piłkarz zawodowy
będący obywatelem jednego z państw członkowskich nie może po
wygaśnięciu umowy z klubem zostać zatrudniony przez klub innego
państwa członkowskiego, o ile klub pozyskujący nie zapłaci klubowi
odstępującemu ekwiwalentu za transfer, wyszkolenie lub promocję. W przedmiocie wykładni art. 48 traktatu w odniesieniu do klauzul obywatelstwa115    Zadając
pytanie drugie sąd krajowy zmierza zasadniczo do ustalenia, czy
art. 48 stoi na przeszkodzie stosowaniu ustanowionych przez
stowarzyszenia sportowe reguł, zgodnie z którymi kluby piłkarskie
mogą w meczach rozgrywanych w organizowanych przez nie
zawodach wystawić do gry na boisku tylko ograniczoną liczbę zawodników
profesjonalnych będących obywatelami innego państwa członkowskiego. W przedmiocie istnienia przeszkody w swobodnym przepływie pracowników116    Jak
Trybunał stwierdził w pkt 87 powyżej, postanowienia
art. 48 traktatu mają zastosowanie do ustanowionych przez
stowarzyszenia sportowe reguł, które określają warunki świadczenia pracy
przez zawodowych sportowców. Należy zatem dokonać analizy, czy klauzule
obywatelstwa stanowią przeszkodę w swobodnym przepływie
pracowników, zabronioną przez art. 48 traktatu.117    Artykuł
48 ust. 2 wyraźnie stanowi, że swobodny przepływ pracowników
obejmuje zniesienie wszelkiej dyskryminacji ze względu na przynależność
państwową między pracownikami państw członkowskich w zakresie
zatrudnienia, wynagrodzenia i innych warunków pracy.118    Postanowienie
to zostało w szczególności wprowadzone w życie art. 4
rozporządzenia Rady (EWG) nr 1612/68 z dnia 15 października
1968 r. w sprawie swobodnego przepływu pracowników wewnątrz
Wspólnoty (Dz.U. L 257, str. 2), na podstawie którego przepisy
ustawowe, wykonawcze lub administracyjne państw członkowskich, które
ograniczają liczbowo lub procentowo zatrudnienie cudzoziemców
w przedsiębiorstwie, branży, regionie lub w skali kraju, nie
mają zastosowania do obywateli innych państw członkowskich.119    Ta
sama zasada wyklucza, by klauzule zapisane w regulaminach
stowarzyszeń sportowych ograniczały prawo obywateli innych państw
członkowskich do uczestnictwa w meczach piłki nożnej
w charakterze zawodników profesjonalnych (zob. ww. wyrok
w sprawie Donà, pkt 19).120    W
tym względzie okoliczność, że klauzule te nie dotyczą zatrudnienia tych
zawodników, które nie podlega ograniczeniu, lecz możliwości ich
wystawiania w meczach oficjalnych przez kluby, jest nieistotna.
Ponieważ udział w tych meczach stanowi główny przedmiot
działalności zawodnika profesjonalnego, jest sprawą oczywistą, że reguła
która udział ten ogranicza, ogranicza również możliwość zatrudnienia
tego zawodnika. W przedmiocie istnienia względów uzasadniających121    Po
ustaleniu w ten sposób istnienia przeszkody, należy sprawdzić, czy
można ją uzasadnić w świetle art. 48 traktatu.122    URBSFA,
UEFA, jak również rządy niemiecki, francuski i włoski podnoszą, że
klauzule obywatelstwa są uzasadnione względami o charakterze
niegospodarczym, związanymi jedynie ze sportem jako takim.123    W
istocie w ich opinii, po pierwsze, służą one utrzymaniu
tradycyjnych związków między klubem a jego krajem, co stanowi
czynnik o dużym znaczeniu, umożliwiający publiczności utożsamianie
się z ulubioną drużyną i zapewniający, że kluby biorące udział
w rozgrywkach międzynarodowych skutecznie reprezentują swoje
kraje.124    Po
drugie, klauzule te są niezbędne do zapewnienia wystarczającej liczby
zawodników rezerwowych, aby umożliwić drużynom narodowym wystawienie
zawodników najwyższej klasy mogących grać na wszystkich pozycjach na
boisku.125    Po
trzecie, pomagają one w utrzymaniu równowagi we współzawodnictwie
między klubami poprzez zapobieganie pozyskiwaniu najlepszych zawodników
przez najbogatsze kluby.126    Wreszcie
UEFA podkreśla, że reguła „3 + 2” została wypracowana wspólnie
z Komisją i powinna być regularnie weryfikowana
w zależności od zmiany polityki wspólnotowej.127    W
tym kontekście należy przypomnieć, że w ww. wyroku w sprawie
Donà, pkt 14 i 15, Trybunał uznał, że postanowienia traktatu
w zakresie swobodnego przepływu osób nie stoją na przeszkodzie
stosowaniu regulaminów lub praktyk wykluczających zawodników
zagranicznych z uczestnictwa w niektórych meczach ze względów
o charakterze niegospodarczym, związanych ze specyficznym
charakterem niektórych meczów, a więc związanych wyłącznie ze
sportem jako takim, podobnie jak ma to miejsce w odniesieniu do
meczów pomiędzy drużynami narodowymi z różnych krajów. Jednakże
podkreślił on, że to ograniczenie zakresu stosowania omawianych
postanowień powinno być zawężone do jego celu.128    W
tym przypadku klauzule obywatelstwa nie dotyczą szczególnych meczów,
w których rywalizują ze sobą reprezentacje poszczególnych krajów,
ale mają one zastosowanie w odniesieniu do ogółu międzyklubowych
meczów oficjalnych, a zatem do podstawowej działalności wykonywanej
przez zawodników profesjonalnych.129    W
tych okolicznościach nie można uznać klauzul obywatelstwa za zgodne
z postanowieniami art. 48 traktatu bez jednoczesnego
pozbawienia tego przepisu jego skuteczności (effet utile)
i zniweczenia podstawowego prawa swobodnego dostępu do
zatrudnienia, które przepis ten przyznaje indywidualnie każdemu
pracownikowi ze Wspólnoty (zob. w odniesieniu do tego ostatniego
punktu wyrok z dnia 15 października 1987 r.
w sprawie 222/86 Heylens, Rec. str. 4097, pkt 14).130    Żaden
z argumentów podniesionych przez stowarzyszenia sportowe
i przez rządy, które przedstawiły swoje uwagi, nie podważa takiego
wniosku.131    Po
pierwsze należy podnieść, że związek między klubem piłkarskim
a państwem członkowskim, w którym klub prowadzi działalność,
nie może być uznany za nieodłącznie związany z działalnością
sportową, podobnie jak związek, który łączy ten klub z daną
dzielnicą, miastem czy regionem lub w przypadku Zjednoczonego
Królestwa z terytorium działania każdej z czterech federacji.
Mimo iż w trakcie mistrzostw krajowych rywalizują ze sobą kluby
z różnych regionów, różnych miast lub różnych dzielnic, żadna
reguła nie ogranicza prawa klubów do wystawiania w meczach
zawodników z innych regionów, miast lub dzielnic.132    Ponadto
w rozgrywkach międzynarodowych uczestniczą wyłącznie kluby, które
uzyskały pewne wyniki sportowe w poszczególnych krajach niezależnie
od obywatelstwa zawodników, którzy w nich grają.133    Po
drugie należy zauważyć, że mimo iż w drużynach narodowych mogą
grać wyłącznie zawodnicy posiadający obywatelstwo danego kraju, to
zawodnicy ci niekoniecznie muszą być uprawnieni do gry w klubach
tego kraju. Ponadto stosownie do regulaminów stowarzyszeń sportowych
kluby, które zatrudniają zawodników zagranicznych, zobowiązane są do
umożliwienia im udziału w niektórych meczach drużyny narodowej ich
kraju.134    Poza
tym o ile skutkiem swobodnego przepływu pracowników w związku
z otwarciem rynku pracy danego państwa członkowskiego dla
obywateli pozostałych państw członkowskich jest ograniczenie szans
znalezienia zatrudnienia na terytorium tego państwa jego obywatelom,
o tyle oferuje on w zamian nowe perspektywy zatrudnienia tym
samym pracownikom w pozostałych państwach członkowskich. Te względy
mają zastosowanie oczywiście także w odniesieniu do piłkarzy
zawodowych.135    Po
trzecie w kwestii utrzymania równowagi we współzawodnictwie należy
zauważyć, że klauzule obywatelstwa, które uniemożliwiłyby najbogatszym
klubom zatrudnienie najlepszych zawodników zagranicznych, nie mogą
spełnić tego celu w sytuacji, gdy żadna reguła nie ogranicza
możliwości rekrutowania przez te kluby najlepszych zawodników krajowych,
co w równej mierze zaburza tę równowagę.136    Wreszcie
w odniesieniu do argumentu wynikającego z udziału Komisji
w opracowywaniu reguły „3 + 2” należy przypomnieć, że poza
przypadkami, w których takie kompetencje przyznano Komisji
w sposób wyraźny, nie jest ona upoważniona do udzielania gwarancji
dotyczących zgodności określonego postępowania z traktatem (zob.
również wyrok z dnia 27 maja 1981 r. w sprawach
połączonych 142/80 i 143/80 Essevi i Salengo, Rec.
str. 1413, pkt 16). W żadnym wypadku nie jest ona
uprawniona do wyrażenia zgody na postępowanie niezgodne
z traktatem.137    Z
powyższego wynika, że art. 48 stoi na przeszkodzie stosowaniu
ustanowionych przez stowarzyszenia sportowe reguł, zgodnie
z którymi w meczach rozgrywanych w organizowanych przez
nie zawodach kluby piłkarskie mogą wystawić do gry na boisku jedynie
ograniczoną liczbę piłkarzy zawodowych będących obywatelami innych
państw członkowskich. W przedmiocie wykładni art. 85 i 86 traktatu138    Z
uwagi na to, iż dwa rodzaje reguł, o których mowa w pytaniach
prejudycjalnych, są sprzeczne z postanowieniami art. 48,
rozstrzygnięcie kwestii wykładni art. 85 i 86 traktatu nie
jest konieczne. W przedmiocie skutków niniejszego wyroku w czasie139    W
przedstawionych ustnie i sformułowanych na piśmie uwagach UEFA
i URBSFA zwróciły uwagę Trybunału na poważne konsekwencje, które
mogłyby wyniknąć z jego wyroku dla całej organizacji gry
w piłkę nożną, w przypadku gdyby Trybunał uznał, że reguły
dotyczące transferów i klauzule obywatelstwa są niezgodne
z traktatem.140    Ze
swej strony J.‑M. Bosman, zauważając, że takie rozwiązanie nie
jest konieczne, wspomniał o możliwości ograniczenia w czasie
skutków wyroku wydanego przez Trybunał w części odnoszącej się do
reguł dotyczących transferów.141    Zgodnie
z utrwalonym orzecznictwem, wykładnia, jaką nadaje przepisowi prawa
wspólnotowego Trybunał w wykonaniu właściwości powierzonej mu na
podstawie art. 177 traktatu, wyjaśnia i precyzuje, gdy
zachodzi taka potrzeba, znaczenie i zakres takiego przepisu,
określając sposób, w jaki winien być on rozumiany i stosowany
od momentu jego wejścia w życie. Wynika z tego, iż w ten
sposób interpretowany przepis może i winien być stosowany przez
sądy również w odniesieniu do stosunków prawnych powstałych przed
wydaniem wyroku rozstrzygającego w przedmiocie wniosku
o dokonanie wykładni, jeżeli ponadto spełnione są wszystkie
przesłanki pozwalające na wnoszenie do właściwych sądów spraw
dotyczących stosowania tego przepisu (zob. w szczególności wyrok
z dnia 2 lutego 1988 r. w sprawie 24/86 Blaizot,
Rec. str. 379, pkt 27).142    Jedynie
wyjątkowo Trybunał może, stosując nieodłącznie związaną ze wspólnotowym
porządkiem prawnym ogólną zasadę pewności prawa, ograniczyć możliwość
powołania się przez każdą osobę zainteresowaną, w celu
zakwestionowania stosunków prawnych ustanowionych w dobrej wierze,
na przepis, którego wykładni Trybunał dokonał. Tego rodzaju ograniczenie
może być wprowadzone wyłącznie przez Trybunał w samym wyroku,
który rozstrzyga w kwestii wykładni, o którą się do niego
zwrócono (zob. w szczególności ww. wyrok w sprawie Blaizot,
pkt 28, oraz ww. wyrok w sprawie Legros i in.,
pkt 30).143    W
niniejszej sprawie szczególne cechy reguł ustanowionych przez
stowarzyszenia sportowe w odniesieniu do transferów zawodników
pomiędzy klubami z różnych państw członkowskich, jak również
okoliczność, że te same lub analogiczne reguły mają zastosowanie zarówno
do transferów między klubami należącymi do tego samego związku
krajowego, jak i do transferów między klubami należącymi do różnych
związków krajowych w tym samym państwie członkowskim, mogły
wytworzyć stan niepewności w zakresie zgodności tychże reguł
z prawem wspólnotowym.144    W
tych okolicznościach nadrzędne względy pewności prawa stoją na
przeszkodzie temu, by kwestionowano sytuacje prawne, których skutki
wygasły w przeszłości. Należy jednak przewidzieć wyjątek na rzecz
osób, które we właściwym czasie podjęły kroki w celu ochrony swych
praw. Należy wreszcie uściślić, iż ograniczenie skutków tej wykładni
może być dopuszczone jedynie w odniesieniu do ekwiwalentów za
transfer, wyszkolenie lub promocję, które w dniu wydania
niniejszego wyroku zostały już zapłacone lub są należne w wykonaniu
zobowiązania powstałego przed tą datą.145    W
konsekwencji należy orzec, że nie można powoływać się na bezpośrednią
skuteczność art. 48 traktatu przy dochodzeniu roszczeń związanych
z ekwiwalentem za transfer, wyszkolenie lub promocję, który
w dniu wydania niniejszego wyroku został już zapłacony lub jest
należny w wykonaniu zobowiązania powstałego przed tą datą,
z wyłączeniem podmiotów prawa, które przed tą datą skierowały
sprawę do sądu lub podniosły równoważne żądanie zgodnie
z obowiązującym prawem krajowym.146    Natomiast
nie można ograniczyć w czasie skutków niniejszego wyroku
w odniesieniu do klauzul obywatelstwa. W świetle ww. wyroków
w sprawie Walrave i w sprawie Donà podmioty prawa nie
mogłyby w istocie w sposób racjonalny uważać, iż dyskryminacja
wynikająca z tych klauzul jest zgodna z postanowieniami
art. 48 traktatu. W przedmiocie kosztów147    Koszty
poniesione przez rządy duński, niemiecki, francuski i włoski oraz
przez Komisję Wspólnot Europejskich, które przedstawiły swe uwagi
Trybunałowi, nie podlegają zwrotowi. Dla stron postępowania przed sądem
krajowym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy
bowiem kwestii podniesionej przed tym sądem; do niego zatem należy
rozstrzygnięcie o kosztach.Z powyższych względówTRYBUNAŁ_rozstrzygając
w przedmiocie pytań przedłożonych mu przez cour d’appel de Liège
postanowieniem z dnia 1 października 1993 r., orzeka, co
następuje:1)      Artykuł 48
traktatu EWG stoi na przeszkodzie stosowaniu ustanowionych przez
stowarzyszenia sportowe reguł, zgodnie z którymi piłkarz zawodowy
będący obywatelem jednego z państw członkowskich nie może po
wygaśnięciu umowy z klubem zostać zatrudniony przez klub innego
państwa członkowskiego, o ile klub pozyskujący nie zapłaci klubowi
odstępującemu ekwiwalentu za transfer, wyszkolenie lub promocję.2)      Artykuł 48
traktatu EWG stoi na przeszkodzie stosowaniu
ustanowionych przez
stowarzyszenia sportowe reguł, zgodnie z którymi w meczach
rozgrywanych w organizowanych przez nie zawodach kluby piłkarskie
mogą wystawić do gry na boisku jedynie ograniczoną liczbę piłkarzy
zawodowych będących obywatelami innych państw członkowskich3)      Nie
można powoływać się na bezpośrednią skuteczność art. 48
traktatu EWG przy dochodzeniu roszczeń związanych
z ekwiwalentem za transfer, wyszkolenie lub promocję, który
w dniu wydania niniejszego wyroku został już zapłacony lub jest
należny w wykonaniu zobowiązania powstałego przed tą datą,
z wyłączeniem podmiotów prawa, które przed tą datą skierowały
sprawę do sądu lub podniosły równoważne żądanie zgodnie
z obowiązującym prawem krajowym.Rodríguez IglesiasKakouris      EdwardHirschManciniMoitinho de AlmeidaKapteynGulmannMurray            JannRagnemalmOgłoszono na posiedzeniu jawnym w Luksemburgu w dniu 15 grudnia 1995 r.Sekretarz       PrezesR. Grass        G. C. Rodríguez Iglesias* Język postępowania: francuski.