62020CJ0405_RES
Υπόθεση C‑405/20
EB κ.λπ.
κατά
Versicherungsanstalt öffentlich Bediensteter, Eisenbahnen und Bergbau (BVAEB)
[αίτηση του Verwaltungsgerichtshof (Αυστρία) για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως]
Απόφαση του Δικαστηρίου (πρώτο τμήμα) της 5ης Μαΐου 2022
«Προδικαστική παραπομπή – Κοινωνική πολιτική – Άρθρο 157 ΣΛΕΕ – Πρωτόκολλο (αριθ. 33) – Ίση μεταχείριση ανδρών και γυναικών σε θέματα εργασίας και απασχόλησης – Οδηγία 2006/54/ΕΚ – Άρθρο 5, στοιχείο γʹ, και άρθρο 12 – Απαγόρευση των έμμεσων διακρίσεων λόγω φύλου – Επαγγελματικό σύστημα κοινωνικής ασφάλισης που εφαρμόζεται στους δημοσίους υπαλλήλους μετά από την ημερομηνία που ορίζουν οι διατάξεις αυτές – Συντάξεις δημοσίων υπαλλήλων – Εθνική ρύθμιση περί ετήσιας αναπροσαρμογής των συντάξεων – Αναπροσαρμογή με αντιστρόφως προοδευτική αύξηση από την οποία εξαιρούνται εξ ολοκλήρου οι συντάξεις που υπερβαίνουν ορισμένο ανώτατο όριο – Δικαιολογητικοί λόγοι»
Κοινωνική πολιτική – Άνδρες και γυναίκες εργαζόμενοι – Ισότητα αμοιβών – Αμοιβή – Έννοια – Συντάξεις γήρατος των δημοσίων υπαλλήλων οι οποίες χορηγούνται στο πλαίσιο της υπηρεσιακής σχέσης τους – Εμπίπτουν
(Άρθρο 157 ΣΛΕΕ)
(βλ. σκέψη 30)
Κοινωνική πολιτική – Άνδρες και γυναίκες εργαζόμενοι – Πρόσβαση σε απασχόληση και όροι εργασίας – Ίση μεταχείριση – Οδηγία 2006/54 – Πεδίο εφαρμογής – Σύστημα συνταξιοδοτικής ασφάλισης των δημοσίων υπαλλήλων το οποίο χορηγεί συντάξεις στο πλαίσιο της υπηρεσιακής σχέσης – Εμπίπτει
(Οδηγία 2006/54 του Συμβουλίου, άρθρο 2 § 1, στοιχείο στʹ)
(βλ. σκέψη 31)
Κοινωνική πολιτική – Άνδρες και γυναίκες εργαζόμενοι – Ισότητα αμοιβών – Άρθρο 157 ΣΛΕΕ – Αρχή που περιλαμβάνεται στις βάσεις της Ένωσης
(Άρθρο 3 § 3, εδ. 2, ΣΕΕ· άρθρο 157 ΣΛΕΕ· Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, άρθρο 23)
(βλ. σκέψη 39)
Κοινωνική πολιτική – Άνδρες και γυναίκες εργαζόμενοι – Ίση μεταχείριση στα επαγγελματικά συστήματα κοινωνικής ασφάλισης – Περιορισμός της διαχρονικής ισχύος ο οποίος προβλέπεται από τις διατάξεις του πρωτοκόλλου αριθ. 33 και του άρθρου 12 της οδηγίας 2006/54 – Μη εφαρμογή του περιορισμού αυτού όσον αφορά εθνική ρύθμιση περί ετήσιας αναπροσαρμογής των συντάξεων γήρατος, η οποία εφαρμόζεται μετά από την ημερομηνία που ορίζεται στις διατάξεις αυτές
(Άρθρο 157 ΣΛΕΕ· πρωτόκολλο αριθ. 33 που προσαρτάται στις Συνθήκες ΕΕ και ΛΕΕ· Οδηγία 2006/54 του Συμβουλίου, άρθρο 12)
(βλ. σκέψεις 33-37, 42, 43, διατακτ.1)
Κοινωνική πολιτική – Άνδρες και γυναίκες εργαζόμενοι – Ίση μεταχείριση στα επαγγελματικά συστήματα κοινωνικής ασφάλισης – Εθνική ρύθμιση η οποία προβλέπει ετήσια αναπροσαρμογή των συντάξεων των δημοσίων υπαλλήλων, με αντιστρόφως προοδευτικό συντελεστή αύξησης, ανάλογα με το ποσό της σύνταξης – Μη αναπροσαρμογή των συντάξεων που υπερβαίνουν ένα ορισμένο ανώτατο όριο – Άνδρες συνταξιούχοι οι οποίοι θίγονται σε σημαντικά μεγαλύτερο βαθμό σε σχέση με τις γυναίκες συνταξιούχους – Έμμεση διάκριση – Επιτρεπτό – Προϋποθέσεις – Δικαιολόγηση αντλούμενη από την επιδίωξη θεμιτών σκοπών – Αναλογικότητα
(Άρθρο 157 ΣΛΕΕ· οδηγία 2006/54 του Συμβουλίου, άρθρα 3 και 5, στοιχείο γʹ)
(βλ. σκέψεις 51, 57, 58, 61-63, 67-69, διατακτ. 2)
Σύνοψη
Οι EB, DP και JS, άνδρες ομοσπονδιακοί δημόσιοι υπάλληλοι συνταξιοδοτήθηκαν μεταξύ του 2000 και του 2013. Το 2017 το ακαθάριστο μηνιαίο ποσό της σύνταξής τους ανερχόταν σε 6872,43, 5713,22 και 4678,48 ευρώ, αντιστοίχως.
Ζήτησαν από τον Versicherungsanstalt öffentlich Bediensteter, Eisenbahnen und Bergbau (ασφαλιστικό φορέα των δημοσίων υπαλλήλων και του λοιπού προσωπικού του Δημοσίου, των σιδηροδρόμων και του μεταλλευτικού τομέα, Αυστρία, στο εξής: BVAEB) την αναπροσαρμογή του ποσού των συντάξεών τους από την 1η Ιανουαρίου 2018.
Ο BVAEB απέρριψε τις αιτήσεις του EB και του DP για τον λόγο ότι, βάσει του αυστριακού νόμου περί κοινωνικής ασφαλίσεως ο οποίος εφαρμόζεται μεταξύ άλλων και στους ομοσπονδιακούς δημοσίους υπαλλήλους (
1
), δεν προβλεπόταν αύξηση του ποσού της σύνταξης για το 2018, εάν το ποσό της υπερέβαινε το ανώτατο όριο των 4980 ευρώ μηνιαίως. Δεδομένου ότι η σύνταξη του JS δεν υπερέβαινε το όριο αυτό, το ποσό της αυξήθηκε κατά 0,2989 % βάσει της ίδιας ρύθμισης, η οποία προβλέπει προσαρμογή των συντάξεων με αντιστρόφως προοδευτική αύξηση ανάλογα με το ποσό της σύνταξης.
Οι αναιρεσείοντες της κύριας δίκης προσέφυγαν ενώπιον της Αυστριακής δικαιοσύνης, υποστηρίζοντας ότι η ρύθμιση αυτή ενείχε έμμεση διάκριση λόγω φύλου εις βάρος τους, επικαλούμενοι στατιστική ανάλυση κατά την οποία στην κατηγορία των συνταξιούχων που λαμβάνουν σύνταξη η οποία υπερβαίνει το εν λόγω όριο εμφανίζεται μεγαλύτερη αναλογία ανδρών.
Κατόπιν απορρίψεως των προσφυγών τους, άσκησαν αναίρεση ενώπιον του Verwaltungsgerichtshof (Ανώτατου Διοικητικού Δικαστηρίου, Αυστρία). Το εν λόγω δικαστήριο αποφάσισε να υποβάλει στο Δικαστήριο ερωτήματα σχετικά με την ερμηνεία, μεταξύ άλλων, του πρωτοκόλλου αριθ. 33 (
2
) προκειμένου να κρίνει αν οι αναιρεσείοντες μπορούν να επικαλεστούν την αρχή της ίσης μεταχείρισης ανδρών και γυναικών και αν η αρχή αυτή (
3
) αντιτίθεται σε ετήσια αναπροσαρμογή των συντάξεων, όπως η προβλεπόμενη από την επίμαχη αυστριακή ρύθμιση.
Στο ως άνω πλαίσιο, το Δικαστήριο κρίνει ότι ο περιορισμός της αναδρομικής ισχύος της εν λόγω αρχής δεν έχει εφαρμογή στην ως άνω ρύθμιση, καθόσον αυτή επιδιώκει, κατά τρόπο συνεπή και συστηματικό, σκοπούς διασφάλισης της βιώσιμης χρηματοδότησης των συντάξεων και μείωσης των αποκλίσεων μεταξύ των επιπέδων των χρηματοδοτούμενων από το κράτος συντάξεων, χωρίς να υπερβαίνει το αναγκαίο για την επίτευξη των σκοπών αυτών μέτρο.
Εκτίμηση του Δικαστηρίου
Κατά πρώτον, το Δικαστήριο κρίνει ότι ο προβλεπόμενος στις διατάξεις του πρωτοκόλλου αριθ. 33 και του άρθρου 12 της οδηγίας για την ίση μεταχείριση ανδρών και γυναικών περιορισμός της αναδρομικής ισχύος της αρχής της ίσης μεταχείρισης ανδρών και γυναικών δεν έχει εφαρμογή σε ετήσια αναπροσαρμογή των συντάξεων γήρατος, κατά το μέτρο που, όπως εν προκειμένω, ο μηχανισμός αυτός δεν συνεπάγεται αμφισβήτηση κεκτημένων δικαιωμάτων ή ποσών που έχουν καταβληθεί πριν από την ημερομηνία αναφοράς που ορίζουν οι εν λόγω διατάξεις.
Ως προς το ζήτημα αυτό, το Δικαστήριο λαμβάνει ιδίως υπόψη το γράμμα των ως άνω διατάξεων, το γεγονός ότι ο περιορισμός της αναδρομικής ισχύος αποτελεί παρέκκλιση από τον γενικό κανόνα ο οποίος προβλέπεται από τη Συνθήκη ΛΕΕ και πρέπει να ερμηνεύεται στενά, την προφανή σχέση μεταξύ του γράμματος του πρωτοκόλλου και της απόφασης Barber (
4
), καθώς και τις επιτακτικές ανάγκες ασφαλείας του δικαίου που επιβάλλουν να μην επανεξετάζονται νομικές καταστάσεις που εξάντλησαν στο παρελθόν τα αποτελέσματά τους, ενώ σε μια τέτοια περίπτωση θα κινδύνευε να διαταραχθεί αναδρομικά η οικονομική ισορροπία πολλών συνταξιοδοτικών συστημάτων. Εν προκειμένω, ο περιορισμός της αναδρομικής ισχύος δεν μπορεί να αντιταχθεί στους αναιρεσείοντες που συνταξιοδοτήθηκαν μετά την 1η Ιανουαρίου 1994, η οποία είναι η ημερομηνία αναφοράς που ισχύει για τη Δημοκρατία της Αυστρίας, δυνάμει του άρθρου 12, παράγραφος 3, της οδηγίας για την ίση μεταχείριση ανδρών και γυναικών.
Κατά δεύτερον, το Δικαστήριο κρίνει ότι το άρθρο 157 ΣΛΕΕ και το άρθρο 5, στοιχείο γʹ, της οδηγίας για την ίση μεταχείριση ανδρών και γυναικών δεν αντιτίθενται σε τέτοια εθνική ρύθμιση.
Πράγματι, μολονότι από τις στατιστικές που έχουν προσκομιστεί ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου μπορεί να προκύψει η ύπαρξη έμμεσης διάκρισης λόγω φύλου, εφόσον η αναλογία των ανδρών συνταξιούχων που θίγονται από τη ρύθμιση αυτή είναι σημαντικά μεγαλύτερη σε σχέση με εκείνη των γυναικών συνταξιούχων, η διάκριση αυτή μπορεί να δικαιολογηθεί από θεμιτούς σκοπούς κοινωνικής πολιτικής που συνίστανται στη διασφάλιση της βιώσιμης χρηματοδότησης των συντάξεων και στη μείωση της διαφοράς μεταξύ των επιπέδων τους.
Επιπλέον, το Δικαστήριο επισημαίνει ότι η επίμαχη ρύθμιση εφαρμόζεται κατά τρόπο συνεπή και συστηματικό, κατά το μέτρο που η ετήσια αναπροσαρμογή των συντάξεων εφαρμόζεται σε όλους τους συνταξιούχους του Δημοσίου, όπερ εναπόκειται εντούτοις στο αιτούν δικαστήριο να εξακριβώσει.
Λαμβανομένου υπόψη του ευρέος περιθωρίου εκτιμήσεως που διαθέτουν τα κράτη μέλη κατά την επιλογή των μέτρων που είναι πρόσφορα για την υλοποίηση των σκοπών της κοινωνικής πολιτικής τους, η συνεπής εφαρμογή της επίμαχης ρύθμισης δεν μπορεί να αμφισβητηθεί λόγω του γεγονότος ότι υπάρχουν ήδη άλλοι ειδικοί μηχανισμοί κοινωνικής πολιτικής με σκοπό την υποστήριξη των ατόμων με χαμηλά εισοδήματα ή ότι το ίδιο μέτρο αναπροσαρμογής δεν εφαρμόστηκε ούτε στις συντάξεις που χορηγούνται στο πλαίσιο των ιδιωτικών επαγγελματικών συστημάτων κοινωνικής ασφαλίσεως ούτε στους μισθούς των εν ενεργεία δημοσίων υπαλλήλων.
Τέλος, η επίμαχη ρύθμιση δεν υπερβαίνει κατά τα φαινόμενα το μέτρο που είναι αναγκαίο για την επίτευξη των επιδιωκόμενων σκοπών, λαμβανομένου υπόψη ότι στο πλαίσιό της συνεκτιμάται η φοροδοτική ικανότητα των ενδιαφερομένων, δεδομένου ότι οι περιορισμοί στην αύξηση των συντάξεων κλιμακώνονται ανάλογα με το ποσό της σύνταξης και αποκλείεται η αύξηση μόνο των υψηλότερων συντάξεων.
(
1
)	Άρθρο 711, παράγραφος 1, σημείο 4 και τελευταία περίοδος, του Allgemeines Sozialversicherungsgesetz (γενικού νόμου περί κοινωνικής ασφαλίσεως), σε συνδυασμό με το άρθρο 41, παράγραφος 4, του Pensionsgesetz 1965 (νόμου περί συντάξεων του 1965), όπως ίσχυαν κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών της κύριας δίκης.
(
2
)	Το πρωτόκολλο αριθ. 33 σχετικά με το άρθρο 157 ΣΛΕΕ, που προσαρτάται στη Συνθήκη ΛΕΕ (στο εξής: πρωτόκολλο αριθ. 33), προβλέπει ότι, για την εφαρμογή του άρθρου 157 ΣΛΕΕ, οι δυνάμει επαγγελματικού συστήματος κοινωνικών ασφαλίσεων παροχές δεν θεωρούνται ως αποδοχές εφόσον αντιστοιχούν σε περιόδους απασχόλησης πριν από τις 17 Μαΐου 1990. Το άρθρο 12, παράγραφος 1, της οδηγίας 2006/54/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 5ης Ιουλίου 2006, για την εφαρμογή της αρχής των ίσων ευκαιριών και της ίσης μεταχείρισης ανδρών και γυναικών σε θέματα εργασίας και απασχόλησης (ΕΕ 2006, L 204, σ. 23) (στο εξής: οδηγία για την ίση μεταχείριση ανδρών και γυναικών), ορίζει επίσης ότι τα μέτρα για την εφαρμογή του τίτλου της ΙΙ, κεφάλαιο 2, όσον αφορά την ίση μεταχείριση στα επαγγελματικά συστήματα κοινωνικής ασφάλισης, καλύπτουν όλες τις παροχές στο πλαίσιο των συστημάτων αυτών που οφείλονται σε περιόδους απασχόλησης μεταγενέστερες της εν λόγω ημερομηνίας.
(
3
)	Όπως κατοχυρώνεται από το άρθρο 157 ΣΛΕΕ και το άρθρο 5 της οδηγίας για την ίση μεταχείριση ανδρών και γυναικών, η αρχή αυτή απαγορεύει κάθε άμεση ή έμμεση διάκριση λόγω φύλου κατά τον υπολογισμό των παροχών στο πλαίσιο των επαγγελματικών συστημάτων κοινωνικής ασφαλίσεως.
(
4
)	Απόφαση της 17ης Μαΐου 1990, Barber (C‑262/88, EU:C:1990:209), σύμφωνα με την οποία δεν μπορεί να γίνει επίκληση του αμέσου αποτελέσματος του άρθρου 119 της Συνθήκης ΕΟΚ (μετέπειτα, κατόπιν τροποποιήσεως, άρθρου 141 ΕΚ και νυν άρθρου 157 ΣΛΕΕ), προκειμένου να ζητηθεί η εφαρμογή της ίσης μεταχειρίσεως στον τομέα των επαγγελματικών συντάξεων παρά μόνον ως προς τις παροχές που οφείλονται βάσει περιόδων απασχολήσεως οι οποίες έχουν διανυθεί μετά τις 17 Μαΐου 1990, ημερομηνία εκδόσεως της απόφασης αυτής.