Voorlopige editie
CONCLUSIE VAN ADVOCAAT-GENERAAL
N. EMILIOU
van 15 mei 2025 (1)
Zaak C‑133/24
CD Tondela – Futebol, SAD,
Clube Desportivo Feirense – Futebol, SAD,
Liga Portuguesa de Futebol Profissional (CA/LPFP),
Académico de Viseu Futebol Clube, Futebol SAD,
Os Belenenses – Sociedade Desportiva de Futebol, SAD,
Boavista Futebol Clube, Futebol SAD,
Sporting Clube de Braga, Futebol, SAD,
Sporting Clube da Covilhã – Futebol, SDUQ, Lda,
Estoril Praia – Futebol, SAD,
Gil Vicente Futebol Clube – Futebol, SDUQ, Lda,
Leixões Sport Clube, Futebol, SAD,
Clube Desportivo de Mafra – Futebol, SDUQ, Lda,
União Desportiva Oliveirense – Futebol, SAD,
Futebol Clube de Paços de Ferreira, SDUQ, Lda,
Futebol Clube de Penafiel, SA,
Portimonense Futebol, SAD,
Rio Ave Futebol Clube – Futebol SDUQ, Lda,
Santa Clara Açores – Futebol, SAD,
Varzim Sporting Club – Futebol, SDUQ, Lda,
União Desportiva Vilafranquense, Futebol SAD,
Futebol Clube de Famalicão – Futebol SAD,
Associação Académica de Coimbra – Organismo Autónomo de Futebol, SDUQ, Lda,
Moreirense Futebol Clube – Futebol, SAD,
Marítimo da Madeira, Futebol, SAD,
Vitória Sport Clube – Futebol, SAD,
Futebol Clube do Porto, Futebol, SAD,
Sporting Clube de Portugal – Futebol, SAD,
Sport Lisboa e Benfica, Futebol, SAD
tegen
Autoridade da Concorrência
[verzoek van de Tribunal da Concorrência, Regulação e Supervisão (rechter voor mededinging, regulering en toezicht, Portugal) om een prejudiciële beslissing]
„ Prejudiciële verwijzing – Mededinging – Artikel 101 VWEU – Beroepsvoetbal – Nationale competitie – Begrippen mededingingsverstorende ‚strekking’ en ‚gevolg’ – COVID-19-pandemie – Niet-wervingsovereenkomst – Arrest Meca-Medina (C‑519/04 P) ”
I.      Inleiding
1.        In een aantal recente zaken – te weten ISU(2), Superleague(3), Royal Antwerp(4) en FIFA(5) – heeft het Hof moeten nagaan of bepaalde regelingen van internationale of nationale sportbonden verenigbaar waren met de Unierechtelijke bepalingen op het gebied van mededinging en de interne markt.
2.         De onderhavige zaak is een logisch vervolg op die zaken. Het hoofdgeding gaat namelijk over een niet-wervingsovereenkomst die de voetbalclubs van de Portugese eerste en tweede divisie tijdens de COVID-19-pandemie in afstemming met de nationale voetbalbond hebben gesloten. De verwijzende rechter heeft zijn vragen voorgelegd om de verenigbaarheid van deze overeenkomst met artikel 101 VWEU te kunnen toetsen. Hij verzoekt het Hof in essentie om nadere richtsnoeren over het begrip „mededingingsbeperking naar strekking” en over de draagwijdte van de beginselen die voortvloeien uit de „Meca-Medina-rechtspraak”(6) van het Hof.
3.        In twee andere prejudiciële verwijzingen – die in de zaken C‑209/23, RRC Sports(7), en C‑428/23, ROGON e.a.(8), waarin ik heden eveneens
conclusie neem, komen grotendeels vergelijkbare vragen aan de orde. De onderhavige conclusie moet dus in samenhang met deze andere conclusies worden gelezen. Om redenen van proceseconomie en ten dienste van de lezer zal ik proberen onnodige herhalingen in de drie conclusies te voorkomen door gebruik te maken van een aantal onderlinge verwijzingen tussen de conclusies.
II.    Feiten, procedure en prejudiciële vragen
4.        De Liga Portuguesa de Futebol Profissional (nationale voetbalbond, Portugal; hierna: „LPFP”) is een privaatrechtelijke vereniging zonder winstoogmerk die de taak heeft om de beroepsvoetbalactiviteiten in Portugal te ondersteunen en te reglementeren en waarvan de gewone leden sportclubs zijn. De LPFP organiseert beroepsvoetbalcompetities voor mannen, waaronder de Primeira Liga (eerste divisie) en de Segunda Liga (tweede divisie).
5.        In het seizoen 2019/2020 namen achttien voetbalclubs deel aan de eerste divisie en dertien aan de tweede divisie. Tijdens dat seizoen werd de uitbraak van COVID-19 op 30 januari 2020 door de Wereldgezondheidsorganisatie aangemerkt als een noodsituatie op het gebied van de volksgezondheid van internationaal belang en op 11 maart 2020 als pandemie.
6.        Op 12 maart 2020 nam de Portugese regering verschillende maatregelen om het risico van verspreiding van het virus te beperken. Diezelfde dag besloot de LPFP en maakte zij bekend dat de eerste en de tweede divisie voor onbepaalde tijd werden opgeschort, met nog tien wedstrijden te spelen.
7.        Vanwege de verslechtering van de situatie riepen de Portugese autoriteiten op 18 maart 2020 de noodtoestand uit (die uiteindelijk van kracht bleef tot 2 mei 2020).
8.        Op 21 maart 2020 richtten de LPFP en de Sindicato de Jogadores Profissionais de Futebol (vakbond van beroepsvoetballers, Portugal; hierna: „SJPF”) een comité op om de ontwikkelingen rond COVID-19 te volgen en startten zij onderhandelingen over maatregelen om de toekomstbestendigheid van de sport in sportief en financieel opzicht te waarborgen.
9.        Op 7 april 2020 brachten de LPFP en de SJPF elk een persbericht uit over de stand van hun onderhandelingen. De LPFP gaf in haar persbericht in de eerste plaats aan dat zij overeenstemming met de SJPF had bereikt over een pakket juridische aanpassingen dat zou worden doorgevoerd in de collectieve arbeidsovereenkomst voor beroepsvoetballers (hierna: „cao”), waaronder de verlenging van arbeidsovereenkomsten en uitleen- of transferovereenkomsten van spelers tot het einde van het seizoen 2019/2020, zijnde de datum waarop de laatste officiële wedstrijd van dat seizoen uiteindelijk zou worden gespeeld. Vervolgens gaf de LPFP aan dat zij en de SJPF het niet eens waren geworden over de besproken financiële kwesties; dit betrof onder meer de mogelijkheid om een salarisverlaging overeen te komen. Ook de SJPF vermeldde in zijn persbericht van dezelfde dag dat hierover geen overeenstemming was bereikt. Tot slot wees de LPFP erop dat het ontbreken van een dergelijke overeenkomst erop neerkwam dat het de clubs vrij stond om bijvoorbeeld te kiezen voor vereenvoudigde tijdelijke werkloosheid, of individuele onderhandelingen aan te gaan met hun spelers.
10.      Diezelfde dag namen de LPFP en de clubs uit de eerste divisie, die voor het merendeel werden vertegenwoordigd door hun respectieve voorzitters, deel aan een videoconferentie, waarna de LPFP een persbericht uitbracht met de titel „Voorzitters van clubs [eerste divisie] stellen regel vast voor eenzijdige opzeggingen”. In dat persbericht werd aangekondigd dat „geen enkele club een speler in dienst neemt die zijn arbeidsovereenkomst eenzijdig opzegt met een beroep op moeilijkheden als gevolg van de COVID-19 pandemie of van een buitengewoon besluit dat in verband daarmee is genomen, en in het bijzonder van de verlenging van het sportseizoen”. De volgende dag heeft een aantal clubs uit de tweede divisie in een persbericht aangekondigd dat zij voornemens waren de door de clubs uit de eerste divisie overeengekomen regel over te nemen.
11.      Op Europees niveau publiceerde de Fédération internationale de football association (hierna: „FIFA”) – die een werkgroep had ingesteld om de uit de pandemie voortvloeiende reglementaire kwesties aan te pakken – op 7 april 2020 een document met de titel „COVID-19 – Football Regulatory Issues” (COVID-19 – Reglementaire kwesties in het voetbal). In dit document gaf de FIFA onder meer aan dat de nationale voetbalbonden de bevoegdheid moesten krijgen om de data te wijzigen van hun respectieve sportseizoenen en van de inschrijvingsperioden voor spelers. De FIFA stelde ook voor om clubs en spelers aan te moedigen om afspraken met elkaar te maken over opschorting of verlaging van salarissen, of anders de overeenkomsten tussen clubs en spelers op te schorten zolang het seizoen was opgeschort.
12.      Wat de toepassing van de mededingingsregels tijdens de gezondheidscrisis betreft, heeft het Europees Mededingingsnetwerk op 23 maart 2020 een gezamenlijke verklaring uitgebracht waarin het erkende dat samenwerking tussen ondernemingen noodzakelijk kon zijn.
13.      Op 23 april 2020 maakte de Portugese regering een wetsbesluit bekend tot vaststelling van een reeks buitengewone, tijdelijke maatregelen in de sport, waaronder de bevoegdheid van Portugese sportbonden om hun reglementen tijdens en voor de duur van het seizoen 2019/2020 te wijzigen om het hoofd te bieden aan de moeilijkheden als gevolg van de COVID-19-pandemie. Vervolgens stelden de autoriteiten op 30 april 2020 een besluit vast met daarin een strategie voor het opheffen van de beperkende maatregelen, die onder andere de mogelijkheid bood tot hervatting van het seizoen 2019/2020 om de competities af te ronden.
14.      Op 4 mei 2020 zijn de LPFP, de SJPF en de Associação Nacional de Treinadores de Futebol (nationale bond van voetbaltrainers, Portugal) een memorandum van overeenstemming overeengekomen betreffende de duur van arbeidsovereenkomsten en de arbeidsverhoudingen in het beroepsvoetbal. In dit memorandum werd met name melding gemaakt van de „atypische en uitzonderlijke” situatie als gevolg van de COVID-19-pandemie en van de noodzaak om de competities in stand te houden, met inachtneming van de beginselen van integriteit en sportieve verdienste. Het memorandum bepaalde dat (i) het seizoen 2019/2020 zou eindigen op de dag volgend op de dag van de laatste officiële wedstrijd van de competities, en dat (ii) tussen clubs en spelers gesloten sportovereenkomsten die tijdens het lopende seizoen zouden aflopen, werden geacht automatisch te worden verlengd tot het einde van het seizoen. De bepalingen van het memorandum werden later opgenomen in de cao.
15.      Op 26 mei 2020 legde de Autoridade da Concorrência (mededingingsautoriteit, Portugal; hierna: „AdC”) een voorlopige maatregel op, houdende een bevel tot onmiddellijke opschorting, voor een periode van 90 dagen, van de overeenkomst om voetballers van andere clubs uit de eerste en tweede divisie die hun arbeidsovereenkomst eenzijdig hadden opgezegd, niet te werven of in dienst te nemen (hierna: „betrokken overeenkomst”). Op 2 juni 2020 verklaarden de LPFP en de betrokken clubs dat zij gehoor zouden geven aan de voorlopige maatregel.
16.      Op 28 april 2022 nam de AdC een definitief besluit in de zaak, waarbij zij de betrokken overeenkomst aanmerkte als een mededingingsverstorende overeenkomst die in strijd was met artikel 9 („Overeenkomsten, onderling afgestemde feitelijke gedragingen en besluiten van ondernemersverenigingen”) van lei n.º 19/2012, de 8 de maio, que aprova o novo regime jurídico da concorrência (wet nr. 19/2012 van 8 mei 2012 ter vaststelling van het nieuwe wetgevingskader inzake mededinging) en artikel 101 VWEU, en zij de betrokken ondernemingen financiële sancties oplegde.
17.      Achtentwintig van deze ondernemingen hebben het besluit van de AdC aangevochten voor de Tribunal da Concorrência, Regulação e Supervisão (rechter voor mededinging, regulering en toezicht, Portugal). Bijgevolg dient de nationale rechter in het kader van deze procedure met name te verifiëren of de betrokken overeenkomst(9) verboden is op grond van artikel 101, lid 1, VWEU. Aangezien deze rechter twijfels heeft over de geschikte uitlegging die aan deze bepaling moet worden gegeven, heeft hij de behandeling van de zaak geschorst en het Hof verzocht om een prejudiciële beslissing over de volgende vragen:
„1)      Vormt een overeenkomst [als die welke in het hoofdgeding aan de orde is] in de in het onderhavige verzoek om een prejudiciële beslissing beschreven omstandigheden [...] een regel die de sport betreft in de zin van de rechtspraak in de zaak Meca-Medina [...]?
2)       Kan een regel die voortvloeit uit een overeenkomst [als die welke in het hoofdgeding aan de orde is] met de in het onderhavige verzoek om een prejudiciële beslissing beschreven kenmerken, doelstellingen en omstandigheden, voor de toepassing van de in de arresten [Wouters en Meca-Medina] ontwikkelde rechtspraak, worden aangemerkt als evenredig en passend, en bijgevolg, krachtens het bepaalde in artikel 165 VWEU, verenigbaar met artikel 101, lid 1, VWEU?
3)       Verzet artikel 101, lid 1, VWEU zich tegen een uitlegging volgens welke een overeenkomst [als die welke in het hoofdgeding aan de orde is] met de in het onderhavige verzoek om een prejudiciële beslissing beschreven kenmerken, doelstellingen en omstandigheden [...] kan worden aangemerkt als een mededingingsbeperking naar strekking daar deze in voldoende mate schadelijk is voor de mededinging?”
18.      In deze zaak zijn schriftelijke opmerkingen ingediend door CD Tondela, Marítimo da Madeira, Vitória Sport Clube, Sporting Clube de Portugal, Sport Lisboa e Benfica, de AdC, de Griekse, de Poolse en de Portugese regering en de Europese Commissie. CD Tondela, Marítimo da Madeira, Vitória Sport Clube, Futebol Clube do Porto, Sporting Clube de Portugal, Sport Lisboa e Benfica, de AdC, de Portugese regering en de Commissie hebben tevens pleidooi gehouden ter terechtzitting van 13 februari 2025.
III. Analyse
19.      Met zijn drie vragen wenst de verwijzende rechter te vernemen of een overeenkomst zoals de „niet-wervings”-overeenkomst waarbij de belangrijkste voetbalclubs van de Portugese eerste en tweede divisie zich ertoe hebben verbonden om geen contracten te sluiten met beroepsvoetballers van andere clubs die hun arbeidsovereenkomst eenzijdig opzeggen op grond van uit de COVID-19-pandemie voortvloeiende kwesties of van naar aanleiding daarvan genomen buitengewone besluiten, inzonderheid de verlenging van het seizoen, (i) kan worden aangemerkt als een overeenkomst van een ondernemersvereniging die de mededinging „naar strekking” beperkt in de zin van artikel 101, lid 1, VWEU, en (ii) onder de Meca-Medina-rechtspraak valt.
20.      Ik begin mijn analyse met de derde prejudiciële vraag (A), en buig mij vervolgens over de eerste en de tweede vraag, die samen kunnen worden onderzocht (B).
A.      Derde vraag
21.      Met zijn derde vraag wenst de verwijzende rechter in essentie van het Hof te vernemen of een niet-wervingsovereenkomst die tijdens de COVID-19-pandemie door alle (of nagenoeg alle) voetbalclubs van een nationale divisie in afstemming met de nationale voetbalbond is gesloten en die de in punt 19 van deze conclusie genoemde kenmerken heeft, moet worden geacht te leiden tot een beperking „naar strekking” in de zin van artikel 101, lid 1, VWEU.
22.      Om deze vraag te beantwoorden, zal ik eerst het relevante analysekader verduidelijken (1) en vervolgens ingaan op de bijzonderheden van de vorm van overeenkomst die in het hoofdgeding aan de orde is (2).
1.      Een vrij onvatbaar analysekader eindelijk gepreciseerd
23.      Artikel 101, lid 1, VWEU verbiedt overeenkomsten tussen ondernemingen, besluiten van ondernemersverenigingen en onderling afgestemde feitelijke gedragingen welke de handel tussen lidstaten ongunstig kunnen beïnvloeden en ertoe strekken of ten gevolge hebben dat de mededinging binnen de interne markt wordt verhinderd, beperkt of vervalst.
24.      Nog maar enkele jaren geleden vond advocaat-generaal Bobek het verrassend dat een sleutelbegrip in artikel 101, lid 1, VWEU meer dan zestig jaar na de inwerkingtreding van het Verdrag van Rome nog steeds niet duidelijk was en bijgevolg nader moest worden toegelicht door de Unierechter.(10) Het valt immers nauwelijks te ontkennen dat, althans tot voor kort, het begrip „beperking naar strekking” en het verschil tussen dit begrip en het begrip „beperking naar gevolg”, vrij vaag zijn gebleven.(11)
25.      Thans zou er meer duidelijkheid moeten zijn, aangezien het Hof – in Grote kamer – hierover duidelijke richtsnoeren heeft gegeven bij zijn arresten ISU, Superleague en Royal Antwerp. Het heeft dit gedaan door de (vrij omvangrijke) rechtspraak die zijn kamers in eerdere jaren over dit onderwerp hadden ontwikkeld, grotendeels te consolideren. Het komt mij voor dat aan deze rechtspraak drie overwegingen ten grondslag liggen: (i) het vermijden van formalisme in de definitie van beperkingen „naar strekking”; (ii) het verzekeren van een restrictieve uitlegging van dit begrip, en (iii) het maken van een duidelijk onderscheid tussen beperkingen „naar strekking” en „naar gevolg”. In de volgende onderdelen van deze conclusie zal ik eerst het begrip beperking „naar strekking” definiëren (onderdeel a) en vervolgens uiteenzetten hoe dergelijke beperkingen moeten worden vastgesteld (onderdelen b en c).
a)      Wat is een beperking „naar strekking”?
26.      Het is inmiddels vaste rechtspraak dat het begrip mededingingsverstorende „strekking” strikt moet worden uitgelegd.(12) Het heeft enkel betrekking op bepaalde soorten coördinatie tussen ondernemingen, die in een zodanige mate schadelijk blijken te zijn voor de mededinging dat hun gevolgen niet hoeven te worden onderzocht. Bepaalde vormen van coördinatie tussen ondernemingen kunnen namelijk naar hun aard reeds worden geacht schadelijk te zijn voor de goede werking van de normale mededinging.(13)
27.      De uitdrukking „in een zodanige mate schadelijk” mag echter niet worden opgevat als een kwantitatieve drempel.(14) Zoals het Hof in het arrest Superleague heeft uiteengezet, omvatten beperkingen „naar strekking” niet alleen bepaalde kartelafspraken „die bijzonder schadelijk zijn voor de mededinging, zoals horizontale kartels die leiden tot prijsbepaling, beperking van de productiecapaciteit of verdeling van de klanten”, maar ook andere soorten gedrag die „niet noodzakelijkerwijs even schadelijk [zijn] voor de mededinging, maar [...] in bepaalde gevallen eveneens [kunnen] worden geacht een mededingingsverstorende strekking te hebben”.(15) Dit is onder meer het geval bij bepaalde soorten horizontale overeenkomsten die geen kartels zijn(16), of bij bepaalde soorten verticale overeenkomsten.(17)
28.      Bijgevolg moet de uitdrukking „in een zodanige mate schadelijk” aldus worden opgevat dat zij betrekking heeft op een kwalitatief kenmerk van de overeenkomst of een andere kartelafspraak. Een overeenkomst vormt een beperking „naar strekking”, wanneer zij duidelijk een mededingingsverstorende economische rationaliteit heeft. Met andere woorden, het moet duidelijk zijn dat het objectieve doel van de overeenkomst economisch gezien in strijd is met de in artikel 101 VWEU verankerde belangen.(18) In deze situaties kunnen de autoriteiten dan ook stellen dat zij over voldoende informatie beschikken om de betrokken gedraging als een inbreuk op artikel 101, lid 1, VWEU aan te merken, zonder dat zij een contrafeitelijke analyse hoeven uit te voeren om de gevolgen van deze gedraging voor de markt te bepalen.(19)
29.      De economische rationaliteit van een overeenkomst mag niet worden verward met de vraag of de betrokken ondernemingen zich ervan bewust waren dat de mededingingsregels werden overtreden, en evenmin met de vraag of zij de subjectieve bedoeling hadden om dat te doen.(20) Geen van deze twee elementen is doorslaggevend voor de vaststelling van een inbreuk op artikel 101 VWEU, hoewel er – indien het bestaan ervan wordt aangetoond – natuurlijk wel rekening mee kan worden gehouden om het mededingingsverstorende karakter van de overeenkomst te beoordelen.(21)
30.      Zoals uit het arrest BIDS blijkt, is het heel goed mogelijk dat het handelen van de betrokken ondernemingen gericht is op een bepaald einddoel dat zij als legitiem beschouwen (in die zaak: het reduceren van de overcapaciteit in de sector). Evenwel doet het zelfs niet ter zake dat een handeling goed bedoeld kan zijn, indien het doel en de middelen van de daartoe overeengekomen samenwerking er naar hun aard reeds toe strekken de mededinging te beperken (in die zaak: de toepassing van een mechanisme om de terugtrekking van concurrerende ondernemingen aan te moedigen).(22)
31.      Deze uitlegging van artikel 101, lid 1, VWEU weerspiegelt tot op zekere hoogte – voor zover ik begrijp – de oorspronkelijke keuze van de opstellers van het Verdrag, die zowel overeenkomsten hebben willen verbieden die zijn gesloten met het doel de mededinging te beperken (beperkingen „naar strekking”) als overeenkomsten die om een andere reden zijn gesloten, maar niettemin de mededinging hebben beperkt (beperkingen „naar gevolg”).(23) De huidige uitlegging bouwt dus voort op die oorspronkelijke benadering, met inachtneming van het voor de hand liggende feit dat de betrokken ondernemingen meestal rechtspersonen zijn en het bijgevolg niet altijd realistisch is, en soms ook vrij lastig, om hun (subjectieve) bedoelingen te onderzoeken.
32.      Bovendien moeten de sancties die door de autoriteiten kunnen worden opgelegd weliswaar worden gerekend tot de sfeer van het strafrecht in de zin van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie en het Europees Verdrag voor de rechten van de mens, maar gaat het niet om de harde kern van het strafrecht.(24) Om ondernemingen aansprakelijk te stellen voor de inbreuken, hoeven de autoriteiten niet aan te tonen dat het mededingingsverstorende gedrag een psychologisch bestanddeel heeft; zij moeten enkel het materiële bestanddeel vaststellen.
b)      Vaststelling van een beperking „naar strekking” (I)
33.      Het Hof heeft verduidelijkt dat, om te bepalen of een bepaalde gedraging een beperking „naar strekking” vormt, drie aspecten moeten worden onderzocht: (i) de bewoordingen van de overeenkomst, (ii) de economische en juridische context waarvan zij deel uitmaakt en (iii) haar doelstellingen.(25)
34.      Het onderzoek van de bewoordingen van de overeenkomst – dat uiteraard het uitgangspunt van de analyse vormt – ziet op het voorwerp van de door de betrokken ondernemingen tot stand gebrachte samenwerking of, met andere woorden, het door hen in het leven geroepen mechanisme. Zoals het Hof heeft overwogen, kan het noodzakelijk zijn dat „de verschillende aspecten ervan worden onderzocht om uit te maken of de betrokken afstemming zodanige kenmerken vertoont dat zij een vorm van coördinatie tussen ondernemingen oplevert die naar zijn aard moet worden geacht schadelijk te zijn voor de goede werking van de normale mededinging”.(26) Eenvoudig gezegd: hoe werkt die overeenkomst? Vormt zij een gedraging waarvan wij weten dat die doorgaans schadelijk is?
35.      Aangaande de economische en juridische context waarin het betrokken gedrag plaatsvindt, heeft het Hof geoordeeld dat „rekening [moet] worden gehouden met de aard van de betrokken goederen of diensten en met de daadwerkelijke voorwaarden voor het functioneren en de structuur van de betrokken sector(en) of markt(en)”.(27) Zowel economische factoren (bijvoorbeeld het bestaan van toetredings- en groeidrempels, marktconcentratie, de marktpositie van concurrenten, compenserende macht van leveranciers en afnemers, enzovoort) als juridische factoren (bijvoorbeeld de toepasselijke wetgeving, aanverwante regels van zelfregulerende instanties, het bestaan van soortgelijke afspraken op de markt die cumulatieve effecten kunnen hebben, enzovoort) kunnen in dit verband relevant zijn. Dit hangt voornamelijk af van de omstandigheden van het concrete geval.
36.      Zo kunnen „[b]epaalde vormen van coördinatie [...] mogelijkerwijs [...] alleen als schadelijk voor de goede werking van de normale mededinging worden beschouwd als aan bepaalde voorwaarden is voldaan”.(28) Ook is het mogelijk dat een bepaalde gedraging doorgaans schadelijk is, maar er op een bepaalde markt gewoonweg geen mededinging bestaat die kan worden beperkt.(29) Voorts moet in bepaalde gevallen worden onderzocht hoe de betrokken markt zich in de loop der tijd heeft ontwikkeld, om vast te stellen of een bepaalde handelswijze die aanvankelijk niet mededingingsverstorend bedoeld was, nadien kan zijn voortgezet om een mededingingsverstorend doel na te streven.(30)
37.       Wat de doelstellingen van het betrokken gedrag betreft – het laatste element van de analyse, dat om voor de hand liggende redenen in dit verband van cruciaal belang is – moeten de onmiddellijke en rechtstreekse doelstellingen worden bepaald die met dat gedrag worden nagestreefd ten aanzien van de mededinging.(31) Anders gezegd, de autoriteiten moeten trachten de voornaamste economische redenen voor de samenwerking tussen de betrokken ondernemingen vast te stellen.(32)
38.      Zoals ik heb vermeld in punt 29 van deze conclusie is voorts  het subjectieve oogmerk van de partijen weliswaar geen noodzakelijk element om te bepalen of een overeenkomst naar strekking beperkend is, maar kan dit element naargelang het geval wel in aanmerking worden genomen. Het zou bijvoorbeeld onredelijk zijn om geen rekening te houden met interne documenten en andere bewijzen waaruit blijkt dat medewerkers van partijen wisten dat de rechtmatigheid van de betrokken gedraging uiterst twijfelachtig was en zij zeer bedrieglijke verklaringen hebben afgelegd om de overheid te misleiden.(33)
39.      Na deze precisering rijst de volgende – meer praktische – vraag, hoe deze drie reeksen van elementen nu eigenlijk moeten worden beoordeeld om vast te stellen of een bepaalde gedraging al dan niet tot doel heeft de mededinging te beperken.
40.      Nogmaals, dit hangt af van de bijzonderheden van elk geval. Mijns inziens volgt uit recente rechtspraak dat de autoriteiten kunnen kiezen uit twee analysemethoden.
c)      Vaststelling van een beperking „naar strekking” (II)
41.      Een eerste en „traditionelere” analysemethode wordt doorgaans gevolgd wanneer de betrokken overeenkomst lijkt te behoren tot een categorie overeenkomsten waarvan de schadelijkheid algemeen bekend en aanvaard is, zoals prijsafspraken, beperking van de productie en marktverdeling. In deze gevallen bevestigt namelijk de ervaring – dat wil zeggen economisch onderzoek en de eerdere administratieve en rechterlijke praktijk – dat de overeenkomsten doorgaans mededingingsverstorend zijn.(34)
42.      Hieruit volgt dat, wanneer uit het onderzoek van de bewoordingen van de overeenkomst blijkt dat deze prima facie een (zoals dat vaak wordt genoemd) „onverbloemde beperking”(35) vormt, de juridische en economische context en de doelstellingen van de overeenkomst niet altijd even gedetailleerd hoeven te worden onderzocht.(36) Om het mededingingsverstorende karakter van de overeenkomst te bevestigen, hoeven de autoriteiten enkel na te gaan of er geen specifieke omstandigheden zijn die twijfels kunnen doen rijzen over het vermeende schadelijke karakter van de betrokken overeenkomst.(37) Met andere woorden, de autoriteiten moeten zich ervan vergewissen dat de in het kader van hun onderzoek verzamelde informatie, met inbegrip van de informatie die hun door de betrokken ondernemingen ter kennis is gebracht, bevestigt dat de betrokken overeenkomst, net als de meeste overeenkomsten van dezelfde categorie, onvermijdelijk mededingingsverstorend is.(38) Dit soort analyse biedt de mededingingsautoriteiten een duidelijk, toepasbaar, „bright-line” procedureel kader tegen gedragingen die duidelijk schadelijk zijn, waardoor deze autoriteiten administratieve kosten besparen en het risico op fouten tot een minimum wordt beperkt.(39)
43.      Een tweede soort analyse wordt verricht wanneer geen „betrouwbare” beoordeling prima facie kan worden gemaakt van het doel van een overeenkomst, bijvoorbeeld omdat zij belangrijke originele elementen bevat of tot een categorie van overeenkomsten lijkt te behoren die doorgaans niet problematisch is. In dergelijke gevallen zullen de autoriteiten normaliter de inhoud, de context en de doelstellingen van de betrokken overeenkomst grondiger moeten onderzoeken om vast te stellen of zij een mededingingsverstorende strekking heeft. Uit recente rechtspraak als die in de „pay-for-delay-zaken”(40) blijkt immers dat een mededingingsverstorende strekking niet per definitie is uitgesloten wanneer een eerdere administratieve of gerechtelijke praktijk met betrekking tot soortgelijk gedrag ontbreekt.
44.      Ook in deze gevallen kan ervaring echter bijdragen tot de vaststelling van de werkelijke strekking van een – op het eerste gezicht onschadelijke – overeenkomst. Het begrip „ervaring” kan niet beperkt en statisch worden opgevat. Het gaat erom dat de autoriteiten op basis van beproefde juridische en economische onderzoeksmethoden een duidelijk inzicht hebben verkregen in het juridische mechanisme dat door de overeenkomst in het leven wordt geroepen, en zij kennis bezitten van de waarschijnlijke economische gevolgen ervan voor de markt. Wanneer wordt doorgedrongen tot de kern van een overeenkomst, kan immers blijken dat zij een onverbloemde beperking of een andere kennelijk schadelijke praktijk verbergt dan wel dat zij daarmee vanuit economisch oogpunt gelijkstaat.(41)
45.      Bovendien is „ervaring” een begrip dat „noodzakelijkerwijs evolueert met de tijd, naarmate meer kennis en ervaring worden verworven door de bevoegde administratieve en gerechtelijke autoriteiten, meer geavanceerde onderzoeksinstrumenten worden ontwikkeld en het economische denken wordt verfijnd”.(42) Deze logica werkt uiteraard in twee richtingen: ervaring kan bepaalde gedragingen uit de categorie „strekking” halen, maar kan daar ook andere gedragingen aan toevoegen.
46.      In het licht van deze beginselen zal ik nu ingaan op de kwesties die door de in het hoofdgeding aan de orde zijnde overeenkomst worden opgeworpen.
2.      Niet-wervingsovereenkomsten en beperkingen „naar strekking”
47.      Om te beginnen moet ik erop wijzen dat in het kader van de procedure van artikel 267 VWEU, dat op een duidelijke afbakening van de taken van de nationale rechterlijke instanties en van het Hof berust, de rol van het Hof beperkt is tot het uitleggen van de Unierechtelijke bepalingen waarover een vraag wordt gesteld, in casu artikel 101, lid 1, VWEU. Bijgevolg is het niet aan het Hof, maar aan de verwijzende rechter om definitief te beoordelen of de betrokken overeenkomst ertoe strekt de mededinging te beperken, gelet op alle relevante gegevens van de situatie in het hoofdgeding en de economische en juridische context ervan. Niettemin kan het Hof in een prejudiciële beslissing op basis van de stukken waarover het beschikt, preciseringen geven om de verwijzende rechter bij zijn uitlegging te leiden, opdat die het geding kan beslechten.(43)
48.      In het licht hiervan zal ik proberen het Hof bij te staan in zijn taak om de verwijzende rechter richtsnoeren te geven door twee hoofdvragen te bespreken: ten eerste of niet-wervingsovereenkomsten in het algemeen kunnen worden geacht onvermijdelijk mededingingsverstorend te zijn en, ten tweede, of de specifieke omstandigheden rond de sluiting van de betrokken overeenkomst voor de beoordeling van belang zijn.
a)      Een mogelijke categorie beperkingen „naar strekking”
49.      Van meet af aan kan ik aangeven dat niet-wervingsovereenkomsten – overeenkomsten waarbij twee of meer ondernemingen afspreken om geen personeel van elkaar in dienst te nemen of te werven –, althans wanneer deze overeenkomsten tussen bestaande en potentiële concurrenten worden gesloten, en tenzij ze een aanvulling vormen op een rechtmatige transactie die op zich niet mededingingsverstorend is, alle kenmerken hebben om prima facie als mededingingsbeperkend „naar strekking” te worden beschouwd.
50.      Om te beginnen is het vrij duidelijk dat een niet-wervingsovereenkomst kan worden beschouwd als een vorm van het verdelen van een voorzieningsbron (in casu arbeidskracht), een gedraging die in artikel 101, lid 1, onder c), VWEU, uitdrukkelijk wordt genoemd. Bovendien lijken er in de recente praktijk van autoriteiten(44) en rechterlijke instanties(45) (zowel in de Europese Unie als elders), en in de juridische en economische wetenschap(46), voldoende en betrouwbare aanwijzingen te zijn dat niet-wervingsovereenkomsten in het algemeen kunnen worden geacht schadelijk te zijn voor de normale werking van de mededinging. In het arrest FIFA heeft het Hof er zelf op gewezen dat heimelijke afspraken die erin bestaan dat in bepaalde sectoren of op bepaalde markten, „het contracteren van talentvolle werknemers” wordt beperkt of gecontroleerd, een beperking naar strekking kunnen vormen.(47)
51.      Ik ben het hiermee eens. In plaats van te wedijveren om de beste werknemers – door hogere salarissen en/of betere arbeidsvoorwaarden en kansen te bieden – zetten de betrokken ondernemingen hun personeel „vast”, zodat hun contractvoorwaarden worden „bevroren”. De meeste doelmatig werkende ondernemingen, die een reden en de mogelijkheid hebben om het personeel aan te werven dat het beste in hun behoeften lijkt te voorzien, worden hiervan weerhouden wanneer dit personeel in dienst is bij een van de andere partijen bij de overeenkomst.
52.      Dit leidt onvermijdelijk tot een suboptimale toewijzing van personele middelen, verlies aan efficiëntie en/of innovatie en, uiteraard, lagere lonen voor het personeel. De inputmarkt (arbeidsmarkt) wordt zeker negatief beïnvloed, en vaak heeft dit ook een vergelijkbare invloed op de outputmarkt (de producten of diensten die de betrokken ondernemingen aanbieden).
53.      Ik sluit mij dan ook moeiteloos aan bij de betogen van met name de AdC, de Portugese regering en de Commissie en concludeer dat de economische rationaliteit van de meeste niet‑wervingsovereenkomsten tussen concurrenten mededingingsverstorend is.
54.      Met de vaststelling dat een bepaalde overeenkomst tot een doorgaans mededingingsbeperkende categorie overeenkomsten behoort, is de analyse echter – om de hierboven uiteengezette redenen – geenszins afgerond. De concrete inhoud, juridische en economische context en doelstellingen van de betrokken overeenkomst moeten worden onderzocht om na te gaan of er specifieke omstandigheden zijn die twijfel kunnen doen rijzen over het schadelijke karakter van de betrokken overeenkomst.
b)      Specifieke omstandigheden van het hoofdgeding
55.      Mijns inziens is er in casu een aantal elementen die lijken uit te sluiten dat de betrokken overeenkomst onvermijdelijk mededingingsverstorend is.
56.      Uit de verwijzingsbeslissing blijkt dat de voetbalclubs de betrokken overeenkomst tijdens de COVID-19-pandemie met ondersteuning van de nationale voetbalbond hebben gesloten, met het doel ervoor te zorgen dat het seizoen 2019/2020 ondanks de onderbreking en de vertragingen kon worden afgerond zonder de integriteit en het eerlijke verloop van het toernooi in gevaar te brengen.
57.      Het lijkt mij vrij duidelijk dat, wanneer er geen overeenkomst als de onderhavige was gesloten terwijl er nog tien wedstrijden moesten worden gespeeld, het voor bepaalde elftallen tamelijk eenvoudig zou zijn geweest om het goede verloop van het toernooi te verstoren. In het bijzonder hadden de rijkste clubs hun eigen bezetting kunnen versterken en tegelijkertijd hun meest directe concurrenten kunnen verzwakken door de beste spelers van die concurrenten aan te werven onder de spelers wier contract afliep of eenzijdig was opgezegd.(48) Dit zou des te waarschijnlijker zijn geweest omdat de pandemie de financiële situatie van voetbalclubs aanzienlijk had verslechterd(49), waardoor het verschil in rijkdom tussen de verschillende clubs mogelijk was vergroot, hetgeen van invloed zou zijn geweest op de mogelijkheden om nieuwe spelers te contracteren.
58.      Dit zou – volgens mij – de geloofwaardigheid van het toernooi als geheel in de ogen van, onder andere, de sponsors en supporters hebben aangetast. Een maatregel die voortvloeit uit de wens van de clubs om die laatste tien wedstrijden met een bezetting te spelen die zo weinig mogelijk afwijkt van de bezetting in het eerste deel van het seizoen, strookt dus
met de doelstelling om te zorgen voor een integere en eerlijke sportcompetitie waarin de resultaten zijn gebaseerd op verdienste en niet op opportuniteit. In het arrest FIFA heeft het Hof reeds erkend dat voetbalorganisaties „alle reden hebben om te willen zorgen voor een zekere stabiliteit in de samenstelling van de spelersbestanden die als ‚visvijver’ fungeren voor de ploegen die door deze clubs in de loop van een bepaald seizoen worden opgesteld, bijvoorbeeld door het instellen van het [...] verbod op een eenzijdige verbreking van contracten in de loop van een bepaald seizoen of zelfs jaar”.(50) Mijns inziens is een dergelijke vaststelling mutatis mutandis ook in de onderhavige zaak relevant. Met de betrokken overeenkomst werd in feite beoogd het begin van de transferperiode voor bepaalde spelers uit te stellen – een periode die, om voor de hand liggende redenen, normaal gesproken niet zo dicht op het einde van het toernooi loopt(51) – teneinde deze af te stemmen op het nieuwe tijdschema van het toernooi.
59.      Ik wil hieraan toevoegen dat ik niet word overtuigd door de bewering van de AdC en de Commissie dat de in het arrest FIFA onderzochte regeling(52), die volgens het Hof inderdaad een mededingingsverstorende strekking had, redelijk vergelijkbaar is met de overeenkomst waarop de onderhavige procedure betrekking heeft. De regeling die in het arrest FIFA aan de orde was, was in de eerste plaats „in zeer algemene en vage bewoordingen [...] geformuleerd die [...] zich lenen voor een discretionaire en dus onvoorzienbare en moeilijk te controleren toepassing”(53), en voor misbruik.(54) Elke schending van deze regels kon immers vrijwel automatisch en louter op basis van vermoedens leiden tot het opleggen van draconische sancties met langdurige gevolgen(55), waarbij aan de speler „elke mogelijkheid [werd] ontzegd om deel te nemen aan georganiseerd voetbal”(56) en de nieuwe club werd „bloot[gesteld] aan het risico om hoofdelijk aansprakelijk te worden gesteld voor de betaling van een schadevergoeding, die bijzonder hoog [kon] zijn”(57). Als zodanig leidden deze regels tot een „algehele en drastische beperking van de tussen clubs spelende grensoverschrijdende mededinging” die „zich geografisch uit[strekte] tot het gehele grondgebied van de Unie en [...] qua tijdsbestek permanent van aard [was]”.(58)
60.      Ik zie niet in welke kenmerken de twee reeksen van maatregelen gemeen hebben.
61.      Bovendien zijn de gevolgen van de onderhavige overeenkomst niet vergelijkbaar met de gevolgen van de maatregel die in het arrest Royal Antwerp is onderzocht. In die zaak heeft het Hof opnieuw bevestigd dat overeenkomsten of besluiten van ondernemersverenigingen die strekken tot „afscherming van de markten volgens de nationale grenzen, waarmee wordt beoogd de barrières tussen de nationale markten te herstellen, of overeenkomsten die de interpenetratie van de nationale markten moeilijker maken, in de weg kunnen staan aan de doelstelling van het VEU en het VWEU om die markten te integreren door de vestiging van een interne markt, en om die reden in beginsel moeten worden beschouwd als overeenkomsten die ‚ertoe strekken’ de mededinging te beperken”.(59) Een dergelijk gevolg kan in casu echter niet worden vastgesteld, aangezien de onderhavige overeenkomst niet van invloed is geweest op grensoverschrijdende transfers, in geen van beide richtingen.
62.      Ik ben dan ook van mening dat, hoewel de onderhavige overeenkomst het mededingingsvermogen van de clubs tot op zekere hoogte heeft beperkt met betrekking tot een van de belangrijkste productiemiddelen voor hun activiteit (het contracteren van spelers)(60), deze overeenkomst in de uitzonderlijke omstandigheden van de zaak en gelet op de beperkte reikwijdte ervan, moeilijk als inherent mededingingsverstorend kan worden aangemerkt.
63.      In feite zou zelfs kunnen worden betoogd dat de betrokken overeenkomst mededingingsbevorderend was. Sportcompetities werken anders dan gewone markten voor producten of diensten. De „stoutste droom” van elke club die in de competitie speelt, is niet om al zijn concurrenten van de markt te verdrijven en de facto een monopolist te worden. Dat is feitelijk onmogelijk en economisch onzinnig. Het aantal clubs is stabiel en voor hun marktprestaties (bij supporters, sponsors, zenders enz.) moet binnen de competitie een bepaalde mate van competitiviteit worden gehandhaafd.(61) Vanuit dit oogpunt is het dus niet onredelijk om aan te nemen dat de economische rationaliteit van de betrokken overeenkomst erin bestond een gezonde mededinging te handhaven en te versterken, aangezien deze overeenkomst ervoor heeft gezorgd dat binnen de competitie tot het einde van het seizoen een passende mededingingsstructuur bestond.
64.      Ik begrijp dat de voor de overeenkomst relevante markt die voor transfers van spelers is (de competitie zelf werkt niet als een markt). Evenwel bestaat er duidelijk een onderlinge afhankelijkheid tussen deze twee markten: indien de competitie haar integriteit en competitieve karakter zou verliezen, zouden supporters, sponsors en zenders waarschijnlijk minder belangstelling hebben; ook de transfermarkt voor spelers zou hieronder lijden, aangezien er minder zou worden geïnvesteerd, waardoor voor clubs en spelers een lose‑losesituatie zou ontstaan.
65.      In dit verband heeft de Commissie, toen haar ter terechtzitting werd verzocht te bekijken of de betrokken overeenkomst, om de redenen die ik zojuist heb uiteengezet, als mededingingsbevorderend kon worden beschouwd, zich beperkt tot een verwijzing naar de beperkende gevolgen die niet-wervingsovereenkomsten in het algemeen teweegbrengen, zonder zich uit te spreken over de rationaliteit van deze specifieke overeenkomst en de feitelijke context ervan. In haar dupliek ter terechtzitting heeft de Commissie in wezen zelfs aangegeven dat de context niet hoefde te worden onderzocht, aangezien de betrokken overeenkomst een beperking „naar strekking” vormde.
66.      Ik ben het daar niet mee eens. Niet alleen is het vaste rechtspraak van het Hof dat de context altijd van belang is(62), maar ook hebben verschillende arresten in de afgelopen jaren duidelijk gemaakt – zoals in punt 40 van deze conclusie is toegelicht – dat een „gedetailleerde analyse” van de context (alsmede van de bewoordingen en de doelstellingen) nodig kan zijn wanneer de zaken niet zo eenvoudig zijn.(63) Net zoals een overeenkomst die niet in een categorie van doorgaans beperkende overeenkomsten valt, op grond van de context toch als beperkend „naar strekking” kan worden aangemerkt, kan een onderzoek van de context ook tot het tegenovergestelde resultaat leiden.
67.      Ik ben dan ook enigszins verbaasd dat de AdC, de Portugese regering en de Commissie in hun pleidooien herhaaldelijk hebben verwezen naar de passage in het arrest Toshiba volgens welke „de analyse van de economische en juridische context [kan] worden beperkt tot hetgeen strikt noodzakelijk is om te kunnen besluiten dat er sprake is van een mededingingsbeperkende strekking”.(64) Zij lijken die passage aldus uit te leggen dat de autoriteiten in alle omstandigheden een vluchtige (of zelfs oppervlakkige) analyse van de context kunnen verrichten. Dit is onmiskenbaar een onjuiste uitlegging van het arrest Toshiba. Deze partijen leggen de nadruk op de woorden „beperkt” en „strikt”, terwijl zij voorbijgaan aan het woord „noodzakelijk” en zij de in het vorige punt genoemde rechtspraak buiten beschouwing laten.
68.      Mijns inziens kan zeker niet eenvoudig worden vastgesteld dat de in casu aan de orde zijnde overeenkomst een mededingingsverstorend karakter heeft. Sterker nog, de bewoordingen (de beperkte reikwijdte), de context (de COVID-19-pandemie) en de doelstelling (zorgen voor een ordelijke afronding van het sportseizoen) van de overeenkomst maken duidelijk dat de mededingingsverstorende strekking (en, indien van toepassing, de gevolgen) van de overeenkomst gedetailleerder en grondiger moet(en) worden onderzocht.
69.      Overigens had de AdC ter terechtzitting moeite om een nuttig antwoord te geven op de vraag welke schade de consument in de praktijk door de betrokken overeenkomst lijdt. Deze autoriteit verwees naar mogelijke problemen met betrekking tot de billijkheid of de eerlijkheid van de behandeling van spelers. Zoals uit de punten 49 tot en met 53 van deze conclusie blijkt, ben ik er in beginsel niet tegen om in het kader van een mededingingsanalyse rekening te houden met arbeidsrechtelijke kwesties en met de wijze waarop de praktijk van ondernemingen die markt kan raken. Het mededingingsrecht en het arbeidsrecht hebben echter verschillende doelstellingen en worden beheerst door verschillende beginselen. De arbeidsovereenkomsten van spelers met hun clubs worden in de regel immers beheerst door het nationale recht.(65) In sommige landen gelden voor bepaalde sporten ook collectieve overeenkomsten met de vakbonden. Het Unierecht – met inbegrip van het mededingingsrecht van de Unie – toont meestal begrip voor deze nationale wetgeving en die collectieve overeenkomsten.(66) Bijgevolg moet de wisselwerking tussen arbeidsrechtelijke kwesties en mededingingskwesties zorgvuldig worden toegelicht wanneer op grond van artikel 101 VWEU een procedure wordt ingeleid in verband met schade die werknemers zouden hebben geleden. Ik moet zeggen dat deze wisselwerking in deze zaak nog steeds onduidelijk is, aangezien het dus ook de specifieke schadetheorie is die ten grondslag ligt aan het besluit van de AdC.
70.      Uiteindelijk staat het evenwel aan de nationale rechter om, na een grondig onderzoek van de bewoordingen, de context en de doelstellingen van de betrokken overeenkomst, uitspraak te doen over alle hierboven onderzochte vragen.
71.      Gelet op het voorgaande geef ik het Hof in overweging om op de derde prejudiciële vraag te antwoorden dat artikel 101, lid 1, VWEU aldus moet worden uitgelegd dat een niet-wervingsovereenkomst die tijdens de COVID-19-pandemie door professionele sportclubs in afstemming met hun nationale sportbond is gesloten, niet kan worden aangemerkt als beperkend naar strekking indien aan
die overeenkomst daadwerkelijk de opzet ten grondslag lag het eerlijke verloop en de integriteit van de door de pandemie getroffen sportcompetitie te waarborgen.
IV.    Eerste en tweede vraag
72.      Met zijn eerste en tweede vraag, die samen kunnen worden onderzocht, wenst de verwijzende rechter in essentie van het Hof te vernemen of een overeenkomst als de onderhavige onder de „Meca-Medina-rechtspraak” kan vallen en om die reden als verenigbaar met artikel 101 VWEU moet worden beschouwd.
73.      Ik breng in herinnering dat dit de lijn van rechtspraak van het Hof is die haar oorsprong vindt in het arrest Wouters(67), vervolgens is toegepast op sportgerelateerde activiteiten, voor het eerst in het arrest Meca-Medina, en vervolgens, meer recentelijk, aan de orde is geweest in de arresten ISU, Superleague en Royal Antwerp, alsmede in enkele latere arresten(68). De Meca-Medina-rechtspraak maakt in wezen duidelijk dat overeenkomsten die de handelingsvrijheid van de betrokken ondernemingen beperken, niet onder het verbod van artikel 101, lid 1, VWEU vallen indien (i) zij worden gerechtvaardigd door het nastreven van een of meer legitieme doelstellingen van algemeen belang die niet mededingingsverstorend zijn; (ii) de concrete middelen waarmee die doelstellingen worden nagestreefd, daar werkelijk toe noodzakelijk zijn, en (iii) ook als die middelen er onvermijdelijk toe leiden dat de mededinging althans potentieel wordt beperkt of vervalst, dit onvermijdelijk gevolg niet verder gaat dan noodzakelijk is, wat met name wél het geval zou zijn wanneer de mededinging volledig zou worden uitgeschakeld.
74.      In de punten 21 tot en met 53 van mijn conclusie in de zaak ROGON heb ik de oorsprong, de logica en de draagwijdte van deze rechtspraak uitvoerig besproken. Omwille van de proceseconomie verwijs ik de lezers naar deze passages. Thans zal ik in het licht van de aldaar ontwikkelde overwegingen onderzoeken of de Meca-Medina-rechtspraak van toepassing is op een overeenkomst als de onderhavige. Ook wat dit betreft staat het echter aan de nationale rechter om een definitieve beslissing te geven.
75.      Om te beginnen wijs ik erop dat deze rechtspraak niet van toepassing is als de verwijzende rechter tot de conclusie zou komen dat de betrokken overeenkomst – anders dan mijn voorlopige beoordeling – mededingingsbeperkend naar strekking is. Mijn hiernavolgende analyse is dus gebaseerd op de aanname dat de definitieve toetsing van de betrokken overeenkomst door de verwijzende rechter bevestigt dat de overeenkomst geen mededingingsbeperkende strekking heeft.
76.      Zoals uit punt 70 van deze conclusie volgt, bestaat de toets die het Hof in de Meca-Medina-rechtspraak heeft ontwikkeld, in wezen uit drie opeenvolgende analysestappen die, nogmaals, niet in abstracto kunnen worden doorlopen, maar altijd moeten worden toegepast op het betreffende gedrag, dat in het licht van zijn economische en juridische context moet worden beoordeeld.(69)
77.      In de eerste plaats moet de verwijzende rechter nagaan of de betrokken overeenkomst wordt gerechtvaardigd door het nastreven van een of meer legitieme doelstellingen van algemeen belang die als zodanig niet mededingingsverstorend zijn. Nu reeds is vastgesteld dat een overeenkomst als die waarover het hier gaat geen mededingingsverstorende strekking had, moeten nog de volgende elementen worden onderzocht: de vraag of het nagestreefde doel Unierechtelijke bescherming verdiende, en vraag of de rechtssubjecten die de betrokken overeenkomst hadden gesloten, gerechtigd waren om dat te doen. Mijn voorlopige conclusie is dat beide vragen bevestigend moeten worden beantwoord.
78.      Om te beginnen staat in artikel 165, lid 2, VWEU te lezen dat de Unie „de eerlijkheid en de openheid van sportcompetities” erkent en bevordert.(70) Het Hof heeft het algemeen belang van deze waarden zelfs al uitdrukkelijk erkend voordat deze bepaling bij het Verdrag van Lissabon werd ingevoerd.(71) In recente rechtspraak is ondubbelzinnig bevestigd dat „er alle reden is om de organisatie en het verloop van internationale competities in het professionele voetbal te onderwerpen aan gemeenschappelijke regels die tot doel hebben [...] de organisatie van sportcompetities op basis van gelijkheid van kansen en verdienste te bevorderen”.(72)
79.      Meer in het bijzonder heeft het Hof in het arrest FIFA overwogen dat (i) „de doelstelling om het regelmatige verloop van sportcompetities te waarborgen een legitiem doel van algemeen belang is dat door een sportfederatie kan worden nagestreefd, bijvoorbeeld door termijnen voor transfers van spelers vast te stellen teneinde te late transfers te voorkomen, die de competitiewaarde van een team in de loop van een competitie aanzienlijk kunnen beïnvloeden, waardoor de vergelijkbaarheid van de resultaten van de verschillende aan die competitie deelnemende teams in het gedrang komt en daarmee het goede verloop van de competitie in haar geheel”, en dat (ii) „[h]et behoud van een zekere mate van stabiliteit in dat spelersbestand, en dus ook van een zekere mate van continuïteit in de contracten met de daartoe behorende spelers, moet [...] worden beschouwd als [...] een van de mogelijke middelen ter bereiking van het legitieme doel van algemeen belang dat gelegen is in de waarborging van de regelmatigheid en het goede verloop van clubvoetbalcompetities”.(73)
80.      Bovendien is steeds erkend dat „de verantwoordelijkheid op sportgebied in de eerste plaats” bij nationale sportbonden als de LPFP ligt – die de overeenkomstsluitende clubs heeft bijgestaan en met hen heeft samengewerkt – en dat zij daartoe een zekere speelruimte hebben om „hun tak van sport te organiseren en te bevorderen”(74), maar ook dat deze organisaties op sportgebied de status hebben van gesprekspartner van de autoriteiten van de lidstaten en de Unie.(75) Dit is in de rechtspraak van het Hof uitdrukkelijk erkend.(76)
81.      In de tweede plaats moet de verwijzende rechter nagaan of de concrete middelen waarmee de betrokken doelstelling wordt nagestreefd, daartoe werkelijk noodzakelijk zijn. Mijns inziens vereist dit noodzakelijkheidscriterium dat de verwijzende rechter drie strikt met elkaar verband houdende elementen onderzoekt, namelijk of de betrokken overeenkomst (i) is gesloten naar aanleiding van een objectieve behoefte om het betrokken doel te verwezenlijken; (ii) daadwerkelijk ertoe strekte dit doel op een samenhangende wijze te verwezenlijken, en (iii) geschikt was om dat doel te verwezenlijken, dat wil zeggen dat zij geschikt leek om een zinvolle bijdrage te leveren aan de verwezenlijking van dat doel.
82.      Gelet op de informatie in het procesdossier lijkt het mij dat ook deze drie vragen waarschijnlijk bevestigend moeten worden beantwoord. Door het uitzonderlijke karakter van de COVID-19-pandemie ontstond een ernstig risico dat de clubs het voetbalseizoen 2019‑2020 niet zouden kunnen afronden, of op zijn minst dat de integriteit en het eerlijke verloop van het laatste deel ervan niet konden worden gewaarborgd. Het lijkt mij nauwelijks betwistbaar dat de voetbalteams en ‑bonden „iets moesten doen”, om in dergelijke onzekere en ongekende omstandigheden „te redden wat er te redden viel”.
83.      Zoals in de punten 57, 58, 63 en 64 van deze conclusie is uiteengezet, lijkt de betrokken overeenkomst daadwerkelijk te zijn ingegeven door de wens van de voetbalclubs en de nationale bond om het seizoen eerlijk en ordelijk af te ronden, door ervoor te zorgen dat de mededingingsstructuur van het toernooi in stand bleef.
84.      Ik wijs er in dit verband op dat het begrip „werkelijke noodzaak” in de Meca-Medina-toets niet kan worden uitgelegd als „conditio sine qua non” voor het verwezenlijken van het betrokken doel. Zoals ik in de punten 41 tot en met 45 van mijn conclusie in de zaak ROGON heb uiteengezet, hebben de betrokken toezichthoudende instanties noodzakelijkerwijs een zekere speelruimte nodig bij de keuze van de maatregelen die zij passend achten om de betrokken belangen zo goed mogelijk te beschermen. Om een voorbeeld te geven: het verbod voor advocaten om hun beroep uit te oefenen in een geïntegreerd samenwerkingsverband met accountants, dat aan de orde was in de zaak die tot het arrest Wouters heeft geleid, kan niet worden beschouwd als absoluut wezenlijk en noodzakelijk om „aan de eindgebruikers van juridische diensten de nodige garantie van integriteit en ervaring [te] bieden en een goede rechtsbedeling [te] verzekeren”.(77) In dit verband is „redelijkheid” het sleutelwoord: konden de betrokken partijen redelijkerwijs aannemen dat de betrokken maatregel een zinvolle bijdrage zou leveren aan de verwezenlijking van het gestelde doel, terwijl maatregelen die de mededinging minder zouden beperken, minder doeltreffend zouden zijn?
85.      Zoals ik in de punten 35 tot en met 37 van mijn conclusie in de zaak ROGON nader heb uiteengezet, ben ik mij ervan bewust dat de in het arrest Wouters gebruikte term „redelijk” niet voorkomt in de arresten ISU, Superleague of Royal Antwerp genoemd. Het Hof heeft dit concept in punt 197 van het arrest Superleague echter eenvoudigweg anders geformuleerd. In die passage heeft het Hof aangegeven dat de rechterlijke instanties van de Unie en de lidstaten bij de toetsing van de voorwaarde dat de maatregel noodzakelijk moet zijn, dienen na te gaan of „de [...] te verwachten efficiëntieverbeteringen kunnen worden gerealiseerd met maatregelen die de mededinging minder beperken”, maar dat zij niet „uit opportuniteitsoverwegingen” tussen de verschillende beschikbare maatregelen mogen kiezen.
86.      Ten slotte moet de verwijzende rechter nagaan of de gevolgen van de betrokken overeenkomst niet verder gaan dan noodzakelijk is om het doel van de overeenkomst te bereiken, wat met name wél het geval zou zijn wanneer de mededinging volledig zou worden uitgeschakeld. Zoals ik reeds heb aangegeven had de betrokken overeenkomst slechts betrekking op één van de parameters waarop de clubs elkaar beconcurreren (het contracteren van nieuwe spelers) – zodat de mededinging tussen de clubs in elk ander opzicht onaangetast bleef – en enkel op sommige spelers, gedurende een korte periode. Dit betekent mijns inziens dat deze overeenkomst de mededinging op de betrokken markt of markten niet volledig uitschakelt.
87.      Bijgevolg lijkt er één belangrijke kwestie te zijn waarop de verwijzende rechter dit verband mogelijk zijn aandacht moet richten: of er andere maatregelen bestonden die even geschikt waren om het nagestreefde doel te bereiken, maar minder beperkend waren voor de mededinging. Dit is immers duidelijk een kwestie waarover de verwijzende rechter het best kan oordelen, aangezien hiervoor verschillende juridische en feitelijke elementen moeten worden onderzocht. Een aantal specifieke kenmerken van de betrokken overeenkomst, of van de context waarin zij is gesloten, lijkt mij evenwel van bijzonder belang.
88.      In de eerste plaats was de geografische en personele reikwijdte van de overeenkomst beperkt: zij betrof de spelers die in dienst waren van de Portugese voetbalclubs van de eerste en tweede divisie die partij waren bij de overeenkomst, en wier contracten tijdens de COVID-19-pandemie afliepen of eenzijdig werden opgezegd. De clubs bleven vrij om bijvoorbeeld spelers van clubs buiten Portugal of uit lagere Portugese divisies aan te werven. Ook ratione temporis was de reikwijdte van de overeenkomst vrij beperkt: zij liep slechts gedurende de periode die nodig was om het seizoen 2019‑2020 af te ronden en sorteerde vanaf de dag na de laatste wedstrijd van dat seizoen geen rechtsgevolgen meer.
89.      In de tweede plaats dient de verwijzende rechter, gelet op de urgentie van de zaak en de onzekerheid en ingewikkeldheid van de situatie, bij zijn onderzoek van de vraag of er alternatieve maatregelen bestonden – hetgeen de AdC dient aan te geven – enkel die maatregelen in aanmerking te nemen die redelijkerwijs beschikbaar en vrij eenvoudig van opzet en uitvoering waren. Het was in die periode uiteraard niet denkbaar om gedetailleerde studies te verrichten en uitgebreide rapporten op te stellen, of om te experimenteren. Het was immers zelfs niet mogelijk om fysiek te vergaderen, en onlineplatforms waren zeker niet de meest doeltreffende manier om lange en ingewikkelde besprekingen te houden.
90.      Ik wil in dit verband evenmin voorbijgaan aan het feit dat het Europees Mededingingsnetwerk, enkele weken voordat de betrokken overeenkomst werd gesloten, een gezamenlijke verklaring heeft uitgebracht waarin het erkende dat samenwerking tussen ondernemingen noodzakelijk kon zijn.(78) Dit zou steun kunnen bieden voor de stelling dat de voetbalclubs en de nationale bond redelijkerwijs konden aannemen dat in die periode bij uitzondering een zekere mate van samenwerking nodig was op gebieden waarop zij elkaar anders hevig zouden beconcurreren.
91.      In de derde plaats lijkt de betrokken overeenkomst vrij beperkte gevolgen te hebben gehad voor de economische activiteit van de betrokken voetballers. Het stond hun te allen tijde vrij om bij teams buiten Portugal een contract te tekenen, en vanaf de dag na de laatste wedstrijd van het seizoen konden zij dit ook bij alle ploegen in Portugal doen. Aangezien de FIFA de nationale voetbalbonden had geadviseerd om de datums van de inschrijvingsperioden voor spelers te wijzigen(79), kunnen spelers mijns inziens nauwelijks stellen dat zij door de betrokken overeenkomst belangrijke mogelijkheden zijn misgelopen om nieuwe contracten te sluiten. Bovendien had deze overeenkomst als zodanig geen invloed op de juridische looptijd van de bestaande contracten van de spelers – en kon zij dat uiteraard ook niet hebben – aangezien elke verlenging daarvan (en, in voorkomend geval, elke extra vergoeding) tussen de club en de betrokken speler moest worden overeengekomen. Het stond de spelers dus vrij om te onderhandelen, oninteressante aanbiedingen af te wijzen, en kansen in andere voetbalcompetities in overweging te nemen.
92.      De overeenkomst heeft de spelers er misschien toe gebracht om aanbiedingen te aanvaarden die lager waren dan zij hadden gewild, maar het alternatief dat deze spelers hadden (de tijdelijke werkloosheidsregeling die de Portugese regering tijdens de pandemie in het leven had geroepen), was – naar mijn begrip – voor hen financieel veel minder gunstig.
93.      Mijn voorlopige conclusie luidt derhalve dat de betrokken overeenkomst zodanig is opgesteld dat de gevolgen voor de mededinging tussen de betrokken clubs zo veel mogelijk werden beperkt, en dat alternatieve, even doeltreffende en minder beperkende maatregelen moeilijk aan te wijzen zijn. Mede gelet op het standpunt van het Europees Mededingingsnetwerk kan men stellen dat de voetbalclubs en de nationale bond er destijds redelijkerwijs van konden uitgaan dat de door de betrokken overeenkomst teweeggebrachte beperking van de mededinging noodzakelijk was voor het nastreven van een legitieme doelstelling van algemeen belang, en evenredig was aan dat doel.
94.      Gelet op het voorgaande geef ik het Hof in overweging om op de eerste en de tweede prejudiciële vraag te antwoorden dat artikel 101, lid 1, VWEU aldus moet worden uitgelegd dat een niet-wervingsovereenkomst zoals die welke aan de orde is in het hoofdgeding onder de Meca-Medina-rechtspraak valt voor zover daarmee met name daadwerkelijk werd beoogd de integriteit en het eerlijke verloop van sportcompetities te waarborgen en die overeenkomst noodzakelijk en evenredig was voor dat doel.
V.      Conclusie
95.      Concluderend geef ik het Hof in overweging om de prejudiciële vragen van de Tribunal da Concorrência, Regulação e Supervisão als volgt te beantwoorden:
„Artikel 101, lid 1, VWEU
moet aldus moet worden uitgelegd dat
een niet-wervingsovereenkomst die tijdens de COVID-19-pandemie door professionele sportclubs in afstemming met hun nationale sportbond is gesloten
–        niet kan worden aangemerkt als beperkend naar strekking indien aan die overeenkomst daadwerkelijk de opzet ten grondslag lag het eerlijke verloop en de integriteit van de door de pandemie getroffen sportcompetitie te waarborgen, en
–        onder de Meca-Medina-rechtspraak valt voor zover daarmee met name daadwerkelijk werd beoogd de integriteit en het eerlijke verloop van sportcompetities te waarborgen en die overeenkomst noodzakelijk en evenredig was voor dat doel.”
1      Oorspronkelijke taal: Engels.
2      Arrest van 21 december 2023, International Skating Union/Commissie (C‑124/21 P, EU:C:2023:1012) (hierna: „arrest ISU”).
3      Arrest van 21 december 2023, European Superleague Company (C‑333/21, EU:C:2023:1011) (hierna: „arrest Superleague”).
4      Arrest van 21 december 2023, Royal Antwerp Football Club (C‑680/21, EU:C:2023:1010) (hierna: „arrest Royal Antwerp”).
5      Arrest van 4 oktober 2024, FIFA (C‑650/22, EU:C:2024:824) (hierna: „arrest FIFA”).
6      Bedoeld is het arrest van 18 juli 2006, Meca-Medina en Majcen/Commissie (C‑519/04 P, EU:C:2006:492) (hierna: „arrest Meca-Medina”).
7      C-209/23 (hierna: „conclusie in de zaak RRC Sports”).
8      C-428/23 (hierna: „conclusie in de zaak ROGON”).
9      In de prejudiciële vragen wordt de betrokken overeenkomst aangeduid als „een overeenkomst die op 7 april 2020 langs elektronische weg via de platforms Zoom of Microsoft Teams is gesloten door alle betaaldvoetbalclubs in de hoogste divisie van een lidstaat, waarbij de meeste betaaldvoetbalclubs in de tweede divisie van die lidstaat zich de volgende dag langs diezelfde weg hebben aangesloten – in beide gevallen met medeweten van de bond die in die lidstaat tot doel heeft de activiteit van het beroepsvoetbal te waarborgen en te reglementeren – en waarbij zij zich ertoe hebben verbonden om [...] geen contracten te sluiten met beroepsvoetballers uit die divisies die hun arbeidsovereenkomst eenzijdig hebben opgezegd op grond van uit de COVID-19-pandemie voortvloeiende kwesties of van naar aanleiding daarvan genomen buitengewone besluiten, inzonderheid de verlenging van het sportseizoen”.
10      Conclusie in de zaak Budapest Bank e.a. (C‑228/18, EU:C:2019:678, punt 1) (hierna: „conclusie in de zaak Budapest Bank”).
11      Zie bijvoorbeeld Kovar, J-P., en Kovar, R., „L’objet anticoncurrentiel au sens de l’article 101, paragraphe 1, du TFUE: Un objet difficile à identifier”, Concurrences, nr. 1‑2016, artikel nr. 77266, blz. 48, en Idot, L., „La distinction restriction de concurrence par objet / restriction de concurrence par effet et l’article 101 TFUE: Un sujet de disputatio”, Concurrences, nr. 3‑2017, artikel nr. 93464, blz. 1.
12      Zie bijvoorbeeld arresten van 11 september 2014, CB/Commissie (C‑67/13 P, EU:C:2014:2204, punt 58) (hierna: „arrest CB”); 2 april 2020, Budapest Bank e.a. (C‑228/18, EU:C:2020:265, punt 54) (hierna: „arrest Budapest Bank”), en 30 januari 2020, Generics (UK) e.a. (C‑307/18, EU:C:2020:52, punt 67) (hierna: „arrest Generics”).
13      Zie het arrest Superleague, punten 161 en 162.
14      Zo ook Ibáñez Colomo, P., „Restrictions by object under Article 101(1) TFEU: From dark art to administrable framework”, Yearbook of European Law, 2024, 00, blz. 1‑37.
15      Zie het arrest Superleague, punten 163 en 164.
16      Ibidem.
17      Zie onder meer arrest van 29 juni 2023, Super Bock Bebidas (C‑211/22, EU:C:2023:529).
18      Zie, anders geformuleerd, de conclusie van advocaat-generaal Kokott in de zaak Generics (C‑307/18, EU:C:2020:28, punt 163) (hierna: „conclusie in de zaak Generics”).
19      Zie in die zin arrest van 25 maart 2021, Lundbeck/Commissie (C‑591/16 P, EU:C:2021:243, punten 139‑143) (hierna: „arrest Lundbeck”).
20      Zie mijn conclusie in de zaak HSBC Holdings e.a./Commissie (C‑883/19 P, EU:C:2022:384, punt 85).
21      Zie het arrest Superleague, punt 167. Terloops wil ik hieraan nog toevoegen dat het enkele voornemen om de mededinging te beperken op zich niet volstaat om een beperking vast te stellen. Denk bijvoorbeeld aan een overeenkomst die de mededinging duidelijk niet kan beperken. Zie over deze kwestie het arrest CB, punt 54, en de conclusie van advocaat-generaal Wahl in de zaak CB (C‑67/13 P, EU:C:2014:1958, punt 107) (hierna: „conclusie in de zaak CB”).
22      Arrest van 20 november 2008, Beef Industry Development Society en Barry Brothers (C‑209/07, EU:C:2008:643; hierna: „arrest BIDS”)
23      Zie onder meer Frumento, A., „Le regole di concorrernza fra imprese industriali nella Comunità economica europea”, Rivista Internazionale di Scienze Economiche e Commerciali, 1958, nr. 1, blz. 10; Joliet, R., „La légalité des clauses de fidélité d'approvisionnement au regard de l'article 85 du Traité de Rome”, Revue Critique De Jurisprudence Belge, 1968, blz. 157, en, meer recent en met nadere verwijzingen, Petit, N., „La rationalisation au long cours de la restriction de concurrence par « objet » dans la jurisprudence de la Cour de Justice de l’Union européenne”, AJCA, 2015, blz. 422 en 423.
24      Zie de conclusie van advocaat-generaal Sharpston in de zaak KME Germany e.a./Commissie (C‑272/09 P, EU:C:2011:63, punt 67), waarin wordt verwezen naar de baanbrekende zaak Jussila bij het Europees Hof voor de Rechten van de Mens (arrest van 23 november 2006, Jussila tegen Finland, CE:ECHR:2006:1123JUD007305301, § 43).
25      Zie het arrest Superleague, punt 165.
26      Zie bijvoorbeeld arrest van 29 juli 2024, Banco BPN/BIC Português e.a. (C‑298/22, EU:C:2024:638, punt 45 en aldaar aangehaalde rechtspraak) (hierna: „arrest BPN”).
27      Zie onder meer het arrest Superleague, punt 166.
28      Zie het arrest BPN, punt 48.
29      Zie bijvoorbeeld de conclusie van advocaat-generaal Kokott in de zaak Generics, punt 57 en aldaar aangehaalde rechtspraak. Zie ook, in de rechtsleer, Odudu, O., „The object/effect distinction”, in Charbit, N., en Ahmad, S., (red.), Richard Whish Liber Amicorum: Taking Competition Law Outside The Box, Concurrences, 2020, blz. 112 e.v.
30      Zie de conclusie in de zaak Budapest Bank, punt 61. Zie ook, in de rechtsleer, Dekeyser, K., et al. (red.), Regulation 1/2003 and EU Antitrust Enforcement – A Systematic Guide, Wolters Kluwer, 2023, blz. 85.
31      Zie het arrest Superleague, punt 167.
32      Zie het arrest BPN, punt 56.
33      Zie in die zin arrest van 6 december 2012, AstraZeneca/Commissie (C‑457/10 P, EU:C:2012:770, punten 79‑99).
34      Zie met name het arrest Budapest Bank, punten 76 en 79. Zie ook de conclusie in de zaak CB, punt 79, en in de zaak Budapest Bank, punten 65‑72. Zie over het belang van ervaring, in de rechtsleer, Bailey, D., „Restrictions of competition by object under Article 101 TFEU”, Common Market Law Review, deel 49, nr. 2, 2012, blz. 562‑566.
35      Met deze term verwijs ik naar gedragingen die voor de betrokken ondernemingen geen ander economisch belang hebben dan het beperken van de mededinging.
36      Zie in die zin arrest van 20 januari 2016, Toshiba Corporation/Commissie (C‑373/14 P, EU:C:2016:26, punt 29) (hierna: „arrest Toshiba”). Ik zal dit arrest later bespreken, in de punten 66 en 67 van deze conclusie.
37      Zie de conclusie in de zaak Budapest Bank, punten 41 en 48, waarin advocaat-generaal Bobek sprak van een „onderzoek in twee stappen”. In de rechtsleer spreekt Peeperkorn, L., „Defining restrictions ‚by object’”, Concurrences, nr. 3‑2015, artikel nr. 74812, blz. 43 en 50, mutatis mutandis van een „onderzoek op twee niveaus”.
38      Zie in dit verband arrest van 4 oktober 2011, Football Association Premier League e.a. (C‑403/08 en C‑429/08, EU:C:2011:631, punt 143).
39      Zie in die zin de conclusie in de zaak CB, punt 53. Zie in de rechtsleer bijvoorbeeld Jones, A., „Left Behind by Modernisation? Restrictions by Object Under Article 101(1)”, European Competition Journal, deel 6, nr. 3, 2010, blz. 655.
40      Zie met name de arresten Generics, punt 76, en Lundbeck, punten 129‑132, en arrest van 27 juni 2024, Servier e.a./Commissie (C‑201/19 P, EU:C:2024:552, punt 144). Zie ook de conclusie van advocaat-generaal Kokott in de zaak Lundbeck (C‑591/16 P, EU:C:2020:428, punten 155‑157).
41      Zie bijvoorbeeld het arrest Generics, punt 77, en de conclusie van advocaat-generaal Kokott in die zaak, punt 163. Zie ook Dekeyser, K., et al. (red.), voetnoot 30, blz. 84.
42      Conclusie in de zaak Budapest Bank, punt 67.
43      Zie onder meer arrest van 25 januari 2024, Em akaunt BG (C‑438/22, EU:C:2024:71, punt 26 en aldaar aangehaalde rechtspraak). Zie ook mijn conclusie in de zaak RRC Sports, punten 36‑38.
44      Zie U.S. Department of Justice and Federal Trade Commission, Antitrust Guidelines for Business Activities Affecting Workers, januari 2025 (vervangt de vorige versie van oktober 2016), en Europese Commissie, „Antitrust in Labour Markets”, Competition Policy Brief, mei 2024.
45      Zie de rechtspraak die wordt aangevoerd in Polden, D. J., „No-Poach Agreements: An overview of US, EU, and national case law”, 1 februari 2024, e-Competitions, artikel nr. 11682, en in Posner, E. A., Volpin, C., „No-poach agreements: An overview of EU and national case law”, 4 mei 2023, e-Competitions, artikel nr. 112194. Zie met betrekking tot de Unierechter bijvoorbeeld de recente conclusie van advocaat-generaal Szpunar in de zaak FIFA (C‑650/22, EU:C:2024:375, voetnoot 34) (hierna: „conclusie in de zaak FIFA”).
46      Zie onder meer Hovenkamp, H. J., Areeda, P. E., Antitrust Law: An Analysis of Antitrust Principles and Their Application, punt 352 (laatstelijk herzien in september 2024), Kluwer, 2024; Posner, E. A., „Enforcement of U.S. antitrust law in labor markets”, Journal of Antitrust Enforcement, 2023, blz. 259 (alsmede de in voetnoot 11 daarvan aangehaalde werken van economen), en Stuzt, R. M., „The evolving antitrust treatment of labor-market restraints: From theory to practice”, American Antitrust Institute, 31 juli 2018.
47      Punt 129 van het arrest FIFA, waarin wordt verwezen naar de punten 107, 109 en 110 van het arrest Royal Antwerp.
48      Zie ook arrest van 13 april 2000, Lehtonen en Castors Braine (C‑176/96, EU:C:2000:201, punt 55) (hierna: „arrest Lehtonen”): „Teams die zijn toegelaten tot play-off-wedstrijden of die zijn aangewezen om play-out-wedstrijden te spelen, zouden namelijk te late transfers kunnen benutten om hun bezetting te versterken met het oog op de finale van het kampioenschap, of zelfs voor één beslissende wedstrijd.”
49      Zie bijvoorbeeld Europese Commissie, Directoraat-generaal Onderwijs, Jongerenzaken, Sport en Cultuur, ECORYS en SportsEconAustria, Mapping study on measuring the economic impact of COVID-19 on the sport sector in the EU – Final report, Bureau voor publicaties van de Europese Unie, 2020, paragraaf 2.3.
50      Zie punten 143 en 144 van het arrest.
51      Zie andermaal het arrest Lehtonen, punt 54: „Transfers die na afloop van de gestelde termijn plaatsvinden, zouden namelijk de competitiewaarde van een team in de loop van een kampioenschap aanzienlijk kunnen beïnvloeden, waardoor de vergelijkbaarheid van de resultaten van de verschillende aan dat kampioenschap deelnemende teams in het gedrang komt en daarmee het goede verloop van het kampioenschap in zijn geheel.”
52      Deze regels, die deel uitmaakten van de FIFA-regels betreffende de status en transfer van spelers, hadden betrekking op de contractuele betrekkingen tussen spelers en clubs en voorzagen, voor het geval dat een contract zonder gerechtvaardigde reden zou zijn verbroken, in een schadevergoeding, sportsancties en de afgifte van een verplicht internationaal transfercertificaat.
53      Arrest FIFA, punten 135 en 139.
54      Ibidem, punt 141.
55      Zie de conclusie in de zaak FIFA (C‑650/22, EU:C:2024:375, punt 53).
56      Zie punt 136 van het arrest FIFA.
57      Ibidem, punten 137 en 139.
58      Ibidem, punten 138 en 140.
59      Zie het arrest Royal Antwerp, punten 95 en 96. Cursivering van mij.
60      Zie in die zin de arresten FIFA, punt 107, en Royal Antwerp, punt 107.
61      Zo ook de conclusie van advocaat-generaal Lenz in de zaak Bosman (C‑415/93, EU:C:1995:293, punten 227 en 270) en van advocaat-generaal Rantos in de zaak Superleague (C‑333/21, EU:C:2022:993, punt 166). Zie in de rechtsleer bijvoorbeeld Siekmann, R., „The specificity of sport: sporting exceptions in EU law”, The International Sports Law Journal, 2011, blz. 697.
62      Zie de in de punten 33‑38 van deze conclusie aangevoerde rechtspraak, alsook de rechtspraak die wordt aangehaald in de punten 23 en 27 van mijn conclusie in de zaak ROGON.
63      Zie het arrest Lundbeck, punt 131, en arrest van 27 juni 2024, Servier e.a./Commissie (C‑201/19 P, EU:C:2024:552, punten 87, 144, 277 en 292). Zie in die zin ook het arrest Generics, punten 84 en 85, en de conclusie van advocaat-generaal Wathelet in de zaak Toshiba (C‑373/14 P, EU:C:2015:427, punt 74).
64      Punt 27 van het arrest, cursivering van mij.
65      Zie hierover O’Leary, L., „Professional team sports and collective labour law in the European Union”, in Anderson, J., Parrish, R., en García, B. (red.), Research Handbook on EU Sports Law and Policy, Edward Elgar Publishing, 2018, blz. 410.
66      Zie bijvoorbeeld arresten van 21 september 1999, Albany (C‑67/96, EU:C:1999:430), en 4 december 2014, FNV Kunsten Informatie en Media (C‑413/13, EU:C:2014:2411).
67      Arrest van 19 februari 2002, Wouters e.a. (C‑309/99, EU:C:2002:98) (hierna: „arrest Wouters”).
68      Zie arresten van 18 januari 2024, Lietuvos notarų rūmai e.a. (C‑128/21, EU:C:2024:49, punten 97‑105), en 25 januari 2024, Em akaunt BG (C‑438/22, EU:C:2024:71, punten 21‑35 en 42‑54).
69      Zie het arrest Meca-Medina, punt 42.
70      Zie hierover mijn conclusie in de zaak RRC Sports, punten 32, 33 en 71.
71      Zie bijvoorbeeld het arrest Meca-Medina, punt 43.
72      Zie het arrest Superleague, punt 144.
73      Punten 100 en 102 van het arrest FIFA. Zie ook de conclusie van advocaat-generaal Szpunar in de zaak FIFA (C‑650/22, EU:C:2024:375, punten 61 en 62 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
74      Zie met name de verklaring van de Europese Raad over de specifieke kenmerken van de sport en de maatschappelijke functie daarvan in Europa, waarmee bij de uitvoering van het communautaire beleid rekening moet worden gehouden, van december 2000; het witboek sport van de Europese Commissie, COM(2007) 391 final, van 11 juli 2007, en de resolutie van het Europees Parlement van 23 november 2021 over het sportbeleid van de EU: beoordeling en mogelijke verdere stappen (2021/2058(INI)) (PB 2022, C 224, blz. 2).
75      Zie in dit verband de resolutie van de Raad en de vertegenwoordigers van de regeringen van de lidstaten, in het kader van de Raad bijeen, over het werkplan van de Europese Unie voor sport (1 januari 2021‑30 juni 2024) (PB 2020, C 419, blz. 1).
76      Zie bijvoorbeeld arrest van 11 april 2000, Deliège (C‑51/96 en C‑191/97, EU:C:2000:199, punten 67 en 68).
77      Punt 97 van dat arrest.
78      Zie punt 12 van deze conclusie. Dezelfde gedachte is vervolgens door de Commissie tot uitdrukking gebracht in punt 3 van haar mededeling Tijdelijk raamwerk voor de beoordeling van mededingingskwesties met betrekking tot samenwerking tussen bedrijven in respons op noodsituaties voortvloeiend uit de huidige COVID-19-uitbraak (PB 2020, C 116, blz. I/7), die slechts één dag na het sluiten van de betrokken overeenkomst werd gepubliceerd.
79      Zie punt 11 van deze conclusie.