Eagrán sealadach
TUAIRIM AN ABHCÓIDE GHINEARÁLTA
ĆAPETA
arna tabhairt an 13 Samhain 2025 (1)
Cás C‑438/24
Erakond Eestimaa Rohelised
páirtithe uamtha:
Vabariigi Valimiskomisjon,
Riigikogu,
Õiguskantsler,
Justiitsminister
(Iarraidh ar réamhrialú ó Riigikohus (an Chúirt Uachtarach,
an Eastóin))
(Tarchur chun réamhrialú – Na Toghcháin Eorpacha – Ionstraim maidir le toghadh feisirí de Pharlaimint na hEorpa trí vótáil chomhchoiteann dhíreach, atá i gceangal le Cinneadh 76/787/CEGC ón gComhairle, EEC, Euratom – Toghcháin na bhFeisirí chuig Parlaimint na hEorpa – Ceanglas taisce toghcháin a íoc – Iarrthóirí áirithe a eisiamh ó sheasamh i dtoghchán mar gheall ar neamhíoc taisce – Méid na taisce atá cothrom le cúig oiread an pá míosúil íosta – Cairt um Chearta Bunúsacha an Aontais Eorpaigh – Airteagal 17(1) agus Airteagal 39(2) – Comhréireacht na héarlaise sin)
I.      Réamhrá
1.        Is léiriú coitianta é ‘cuir do chuid airgid in áit a bhfuil do bhéal’ chun fíor-intinn duine a thástáil. Ach, cá mhéad is féidir ceanglas taisce a úsáid chun measúnú a dhéanamh ar a thromchúisí atá iarrthóireacht duine chun seasamh i dtoghchán do Pharlaimint na hEorpa?
2.        Tháinig an cheist sin chun cinn i gcomhthéacs imeachtaí athbhreithnithe bunreachtúla ina bhfuil an páirtí polaitiúil Erakond Eestimaa Rohelised (Páirtí Glas na hEastóine, an Eastóin) ag cur i gcoinne bunreachtúlacht forála de dhlí toghcháin na hEastóine lena dtugtar sainordú do gach iarrthóir ar mian leo seasamh sna toghcháin Eorpacha os comhair an Riigikohus (an Chúirt Uachtarach, an Eastóin), an chúirt a rinne an tarchur sa chás seo.
3.        Go sonrach, ceanglaítear le §
29(5) de Euroopa Parlamendi valimise seadus (an Dlí maidir le toghcháin do Pharlaimint na hEorpa, ‘EPVS’) ar pháirtí polaitiúil nó ar iarrthóir neamhspleách cúig oiread an phá íosta mhíosúil sheasta a íoc le gach duine a ainmnítear lena chlárú, rud a fhágann go bhfuil 45
oiread an phá íosta sheasta mhíosúil ar liosta iomlán an pháirtí.
II.    An díospóid sna príomhimeachtaí, na ceisteanna a tharchuirtear le haghaidh réamhrialú agus an nós imeachta os comhair na Cúirte
4.        An 20 Aibreán 2024, chuir Páirtí Glas na hEastóine, an t‑iarratasóir sna príomhimeachtaí, faoi bháid an Vabariigi Valimiskomisjon (Coiste Náisiúnta Toghcháin
‘an Coiste Toghcháin’) liosta de naonúr iarrthóirí do na toghcháin do Pharlaimint na hEorpa an 9 Meitheamh 2024.
5.        Chláraigh an Coiste Toghcháin
, le cinneadh Uimh. 103 an 29 Aibreán 2024, dhá cheann de naoi n‑ainmniúchán an Pháirtí Ghlais, ach dhiúltaigh sé, le Cinneadh Uimh. 102 arna ghlacadh an lá céanna, na seacht n‑ainmniúchán eile de chuid an Pháirtí Ghlais a chlárú ar an bhforas nár chuir an páirtí isteach cóip den ordú íocaíochta lena ndeimhnítear íocaíocht na héarlaise don seachtar eile, de bhun § 29(5) de EPVS. (2)
6.        An 2 Bealtaine 2024, thionscain an t‑iarratasóir caingean i gcoinne Chinneadh Uimh. 102 os comhair an Riigikohus (an Chúirt Uachtarach), ag maíomh gur cheart don Chúirt sin: (i) §
29(5) de EPVS a dhearbhú míbhunreachtúil; (ii) Cinneadh Uimh. 102 a chur ar neamhní; agus (iii) a ordú don Choiste Toghcháin na hiarrthóirí go léir arna n‑ainmniú ag an iarratasóir a áireamh ar liosta na n‑iarrthóirí do thoghchán Pharlaimint na hEorpa. Choimeád an Coiste Toghcháin a sheasamh agus mhaígh sé gur cheart an chaingean a dhíbhe.
7.        Le hordú an 6 Bealtaine 2024, chinn an Riigikohus (an Chúirt Uachtarach) nach mór scrúdú a dhéanamh ar bhunreachtúlacht §
29(5) de EPVS, agus luaigh sí go bhféadfadh sé go mbeadh gá le scrúdú a dhéanamh ar chomhoiriúnacht na forála sin le dlí an Aontais. Chuaigh an chúirt sin i bpáirt leis an Riigikogu (Parlaimint na hEastóine), leis an Õiguskantsler (Seansailéir Dlí agus Cirt), leis an Justiitsminister (an tAire Dlí agus Cirt), leis an Aire a dhéanann ionadaíocht ar an rialtas, agus leis an gCoiste Náisiúnta Toghcháin mar pháirtithe leasmhara sna himeachtaí, agus d’iarr sí ar na páirtithe uile lena mbaineann, barúlacha a chur faoi bhráid na cúirte sin.
8.        Agus a tarchur chun réamhrialú á mhíniú aici, cuireann an chúirt a rinne an tarchur chun suntais an imthoisc gur chinn an Chúirt Bhreithiúnais, ar bhonn Airteagal 223(1) CFAE agus Airteagal 8 den Ionstraim Toghcháin, (3) go bhfuil na Ballstáit fós inniúil, i bprionsabal, chun an nós imeachta toghcháin do na toghcháin Eorpacha a rialáil. (4)
9.        Ina theannta sin, cuireann an chúirt a rinne an tarchur in iúl nach bhfuil oibleagáid maidir le héarlais a íoc i dtoghcháin do Pharlaimint na hEorpa ar neamhréir le dlí an Aontais inti féin, toisc go saothraíonn sí an aidhm dhlisteanach iarrthóireachtaí suaibhreosacha a dhíspreagadh, rud a laghdaíonn líon na vótaí a chailltear, agus a áirithíonn go mbaintear úsáid iomchuí as iontaoibh an phobail
10.      Mar sin féin, aithníonn an chúirt a rinne an tarchur nach féidir leis an gceanglas taisce a bheith chomh hiomarcach sin go mbeadh sé ina bhacainn dhosháraithe ar sheasamh i dtoghchán, ós rud é go mbeadh srian den sórt sin díréireach agus go bhféadfadh sé a bheith ina bhagairt ar theacht chun cinn fórsa polaitiúil atá ionadaíoch go leor agus/nó go bhféadfadh sé cur isteach ar phrionsabal an iolrachais. (5)
11.      I bhfianaise na mbreithnithe sin, tá amhras ar an Riigikohus (an Chúirt Uachtarach) maidir le comhréireacht an cheanglais taisce faoi §
29 de EPVS agus, dá bhrí sin, tá amhras uirthi maidir lena chomhoiriúnacht le dlí an Aontais.
12.      Sna himthosca sin, chinn an Riigikohus (an Chúirt Uachtarach) bac a chur ar na himeachtaí agus an cheist seo a leanas a tharchur chuig an gCúirt Bhreithiúnais le haghaidh réamhrialú:
‘Ar bhfuil an chéad abairt d’Airteagal 17(1) agus Airteagal 39(2), arna léamh i gcomhar le hAirteagal 52(1) den Chairt um Chearta Bunúsacha an Aontais Eorpaigh [(“an Chairt”)] go gcuirtear cosc leo ar an oibleagáid éarlais a íoc, i ndáil le rannpháirtíocht i dtoghcháin Pharlaimint na hEorpa, arb ionann í agus [5] oiread an phá íosta mhíosúil a shocraítear do gach duine atá cláraithe lena chlárú agus arb ionann é agus [45] oiread an phá íosta mhíosúil shocraithe do liosta iomlán páirtí?'
13.      Ag an am céanna, chuir an Riigikohus (an Chúirt Uachtarach) bailíocht Chinneadh Uimh. 102 ar fionraí le hordú an 14 Bealtaine 2024 go dtí go mbeidh breithiúnas críochnaitheach lena dtugtar na himeachtaí i gcrích, lena dtugtar treoir don Choiste Toghcháin athbhreithniú a dhéanamh ar chlárú na seacht n‑ainmniúchán eile de chuid an Pháirtí Ghlais.
14.      Le cinneadh Uimh. 105 uaidh an 14 Bealtaine 2024, chláraigh an Coiste Toghcháin an seachtar iarrthóirí ar diúltaíodh a gclárú ar dtús, rud a chuir ar a gcumas seasamh do na toghcháin do Pharlaimint na hEorpa an 9 Meitheamh 2024.
15.      Sna toghcháin sin, fuair liosta an Pháirtí Ghlais 0.62 % de na vótaí uile a caitheadh agus, dá bhrí sin, níor éirigh leo aon suíochán a fháil i bParlaimint na hEorpa. (6)
16.      Chuir Rialtais na hEastóine agus na hÍsiltíre, chomh maith leis an gCoimisiún Eorpach agus Parlaimint na hEorpa, barúlacha i scríbhinn faoi bhráid na Cúirte.
17.      Tionóladh éisteacht an 3 Iúil 2025, inar chuir Rialtas na hEastóine, Rialtas na Gréige agus Rialtas na hÍsiltíre, chomh maith leis an gCoimisiún Eorpach agus Parlaimint na hEorpa argóint ó bhéal i láthair.
III. Anailís
18.      Cuireadh tús leis in 1952 nuair a athainmníodh Comhthionól an Chomhphobail Eorpaigh do Ghual agus Cruach mar Thionól Parlaiminteach na hEorpa go luath, sular athraigh sé a ainm go ‘Parlaimint na hEorpa’ in 1962. Sular tugadh isteach toghcháin dhíreacha, cheap parlaimint náisiúnta gach Ballstáit Feisirí de Pharlaimint na hEorpa (‘FPEnna’). Tá athrú tagtha air sin, tar éis achtú na hIonstraime Toghcháin in 1976, lenar tugadh, agus urraim á tabhairt do phrionsabal na vótála comhchoitinne, an ceart do gach saoránach den Aontas a ionadaí nó a hionadaí a thoghadh do Pharlaimint na hEorpa. Reáchtáladh na chéad toghcháin dhíreacha i mí an Mheithimh 1979 agus tháinig méadú ó shin i leith ar thábhacht na Parlaiminte mar institiúid a dhéanann ionadaíocht ar shaoránaigh an Aontais.
19.      Inniu, is í Parlaimint na hEorpa, in éineacht leis an gComhairle,
príomhchomhlacht reachtach an Aontais, a chinntíonn go n‑urramaítear prionsabal an daonlathais ionadaíoch, a chumhdaítear in Airteagal 10 CAE, san Aontas Eorpach.
20.      Ní bhunaítear leis an Acht Toghcháin nós imeachta aonfhoirmeach chun Feisirí Eorpacha a thoghadh. (7) Ní fhoráiltear leis an Acht sin ach go dtoghfar Feisirí i ngach Ballstát ar bhonn ionadaíocht chionmhar – trí úsáid a bhaint as an gcóras liostaí nó as an gcóras vótála inaistrithe aonair, lena n‑údaraítear do gach Ballstát liostaí fabhracha a thabhairt isteach (8)
21.      Foráiltear le hAirteagal 8 den Acht Toghcháin gur faoi na Ballstáit atá sé an nós imeachta toghcháin a rialáil agus na coinníollacha a leagan síos lena rialaítear an toghchán do Pharlaimint na hEorpa, ar choinníoll nach ndéanann na forálacha náisiúnta sin difear do chineál comhréireach bunúsach an chórais vótála.
22.      Trí reachtaíocht den sórt sin a achtú, tá na Ballstáit ag cur chun feidhme a n‑oibleagáide faoi Airteagal 14(3) CAE agus Airteagal 1(3) den Ionstraim Toghcháin foráil a dhéanamh maidir le FPEnna a thoghadh ar feadh téarma 5 bliana trí vótáil chomhchoiteann dhíreach i saorbhallóid rúnda. (9)
23.      Dá bhrí sin, ba cheart reachtaíocht náisiúnta lena rialaítear an ceart chun seasamh i dtoghcháin do Pharlaimint na hEorpa a thuiscint mar chur chun feidhme dhlí an Aontais, rud a chiallaíonn go bhfuil feidhm ag an gCairt maidir leis an reachtaíocht sin, i gcomhréir le hAirteagal 51(1) de.
24.      I bhfianaise an mhéid sin, ba cheart ceist na cúirte a rinne an tarchur, a bhaineann le hAirteagal 39 den Chairt i gcomhar le hAirteagal 52(1) di, a thuiscint mar cheist a fhiafraíonn an ndéanann na rialacha náisiúnta atá i gceist, lena bhforchuirtear ceanglas taisce ar iarrthóirí ar mian leo seasamh i dtoghchán do Pharlaimint na hEorpa, sárú díréireach ar cheart shaoránaigh an Aontais seasamh i dtoghcháin do Pharlaimint na hEorpa (A). Ba cheart déileáil go leithleach leis an gcuid sin den cheist a bhaineann le hAirteagal 17(1) den Chairt — lena gcosnaítear an ceart chun maoine
(B).
A.      Sárú ar Airteagal 39 den Chairt i gcomhar le hAirteagal 52(1) di
25.      Fiafraíonn an chúirt a rinne an tarchur, go páirteach, an gá Airteagal 39 den Chairt, arna léamh i gcomhar le hAirteagal 52(1) di, a léirmhíniú sa chaoi go gcuirtear cosc leis ar fhoráil de reachtaíocht na hEastóine, lena gceanglaítear suim airgid neamhdhiomaibhseach a íoc mar choinníoll chun seasamh i dtoghcháin do Pharlaimint na hEorpa, nach bhfuil inaisíoctha ach amháin faoi choinníollacha áirithe. Go bunúsach, fiafraítear leis an gceist sin an féidir údar a thabhairt le srian ar an gceart chun seasamh i dtoghcháin arna bhforchur le reachtaíocht den sórt sin ar an bhforas go bhfuil sé comhréireach leis an aidhm iarrthóireachtaí suaibhreosacha a scagadh agus rannchuidiú le comhlacht tofa níos ionadaíche.
26.      Áitíonn an t‑iarratasóir sna príomhimeachtaí go bhfuil an ceanglas maidir le héarlais a íoc a leagtar síos i
§
29(5) de EPVS díréireach agus, dá bhrí sin, go gcuireann sé isteach ar cheart na n‑iarrthóirí seasamh i dtoghchán.
27.      Ó thaobh Pharlaimint na hEorpa de, measann sí, mar phrionsabal, go bhfuil sé contrártha le prionsabal na vótála comhchoitinne coinníoll eacnamaíoch a fhorchur chun seasamh mar iarrthóir.
28.      Murab ionann agus na seasaimh sin, agus faoi réir roinnt athruithe, tá na rialtais a rinne idiragairt os comhair na Cúirte, chomh maith leis an gCoimisiún, den tuairim nach bhfuil méid na taisce a cheanglaítear leis an reachtaíocht náisiúnta atá i gceist sna príomhimeachtaí díréireach.
1.      Teorainneacha leis an gceart chun seasamh i dtoghchán do Pharlaimint na hEorpa
29.      Le hAirteagal 39 den Chairt, cosnaítear an ceart atá ag gach saoránach den Aontas chun vótáil agus chun seasamh mar iarrthóir i dtoghcháin do Pharlaimint na hEorpa, agus aitheantas á thabhairt do stádas bunúsach na gceart sin.
30.      D’fhéadfaí an ceart chun seasamh i dtoghcháin Eorpacha a thuiscint mar léiriú ar an gceanglas go dtoghfaí Feisirí trí vótáil chomhchoiteann, dá bhforáiltear in Airteagal 14(3) CAE, agus go ndéantar arís é in Airteagal 39(2) den Chairt. (10) Ina theannta sin, is féidir le saoránaigh den Aontas na cearta sin a fheidhmiú sa Bhallstát ina bhfuil cónaí orthu, agus ní gá go mbeadh siad i mBallstát a náisiúntachta, ach níl sé sin i gceist sa chás seo. (11)
31.      Ní chuireann na rannpháirtithe sna himeachtaí sin ina choinne go bhfuil an ceart chun seasamh i dtoghchán do Pharlaimint na hEorpa srianta ag rialacha náisiúnta lena bhforchuirtear ceanglas airgid, amhail an ceann atá i gceist sa chás seo, mar choinníoll chun an ceart chun seasamh sna toghcháin sin a fheidhmiú. Dá bhrí sin, is í an cheist a ardaítear leis an gcás seo ná an féidir údar a thabhairt le teorannú den sórt sin.
32.      De réir Airteagal 52(1) den Chairt, féadfar cearta a theorannú fad a dhéantar foráil maidir leis an teorannú sin le dlí, agus inneachar sár-riachtanach an chirt atá i gceist á urramú. Chun go mbeidh teorannú den sórt sin inghlactha, ní mór cuspóirí leasa ghinearálta a shaothrú leis na rialacha lena dteorannaítear cearta, ar cuspóirí iad a aithníonn an tAontas mar chuspóirí dlisteanacha, agus ní mór na rialacha sin a bheith comhréireach leis na cuspóirí sin. (12)
33.      Sa chás seo, is léir go dtugtar isteach an teorannú atá i gceist le dlí; EPVS
34.      Thairis sin, ní chuirtear ina choinne go n‑urramaíonn an teorannú sin bunbhrí an chirt chun seasamh i dtoghchán, ós rud é nach dtarraingíonn an teorannú sin amhras ar an gceart sin ann féin.
35.      Is é an rud atá fós le measúnú ar bhealach níos mionsonraithe ná an bhfuil na cuspóirí leasa ghinearálta a thairgtear mar údar leis an teorannú atá i gceist dlisteanach ó thaobh dhlí an Aontais (2), agus an bhfuil na rialacha, mar a ceapadh iad, iomchuí (3) agus riachtanach (4) chun na cuspóirí a shaothraítear leo a bhaint amach.
2.      Aidhm dhlisteanach leasa ghinearálta
36.      Chun a mheas an bhfuil údar leis an srian ar cheart a ráthaítear faoi dhlí an Aontais — sa chás seo, an ceart chun seasamh i dtoghchán do Pharlaimint na hEorpa — is gá ar dtús a mheas an bhfuil na cuspóirí, mar a shainaithnítear iad sa dlí náisiúnta, a shaothraítear leis an srian sin dlisteanach ó thaobh dhlíchóras an Aontais de.
37.      Mar a léirigh an chúirt a rinne an tarchur, agus mar a dhearbhaigh Rialtas na hEastóine ag an éisteacht, tá an ceanglas taisce beartaithe chun iarrthóireachtaí suaibhreosacha a dhíspreagadh agus chun tuiscint níos fearr ar fhreagracht a thabhairt d’iarrthóirí Trí iarrthóireachtaí suaibhreosacha a dhíspreagadh laghdaítear líon na vótaí a chailltear i dtoghcháin agus méadaítear an comhghaol idir torthaí toghcháin agus toil iarbhír na vótálaithe. Dá bhrí sin, ráthaítear leis ceart na vótálaithe chun ionadaíocht éifeachtach agus ionadaíochas an chomhlachta ionadaíoch. Is cuspóir tánaisteach é freisin chun a áirithiú nach n‑úsáidfear go míchuí acmhainní poiblí, amhail, mar shampla, na hacmhainní sin is gá chun na costais ar an Stát a bhaineann le toghcháin a reáchtáil, na costais a bhaineann le tuairisciú ar dhíospóireachtaí sna meáin phoiblí, agus mar sin de, a chumhdach’. (13)
38.      Léiríodh sa phlé a rinneadh ag an éisteacht go bhféadfaí dhá aidhm dhlisteanacha éagsúla a aithint, ag brath ar an tuiscint atá ag duine ar an téarma ‘iarrthóir suaibhreosach’.
39.      Ar an gcéad dul síos, is féidir ‘iarrthóir suaibhreosach’ a thuiscint mar léiriú ar dhaoine
nach bhfuil rún dáiríre acu a bheith tofa chuig Parlaimint na hEorpa. Fónann toghcháin do Pharlaimint na hEorpa don fheidhm daoine a thoghadh a dhéanfaidh ionadaíocht dhílis ar thoil na dtoghthóirí agus a bhfeidhmeanna mar FPEnna á gcomhlíonadh acu agus cinntí á ndéanamh acu maidir le beartais AE. Dá bhrí sin, ní iarrthóirí ‘tromchúiseacha’ iad iarrthóirí ar mian leo seasamh i dtoghchán don institiúid sin ar chúiseanna eile, amhail tabhairt faoi fhéinfhógraíocht nó ar mhaithe le leasanna náisiúnta nó tráchtála amháin.
40.      Má thuigtear leis an téarma ‘iarrthóir suaibhreosach’ na hiarrthóirí sin nach bhfuil rún dáiríre acu, ba cheart glacadh leis mar chuspóir dlisteanach ar leibhéal an Aontais iarrthóirí den sórt sin a dhíspreagadh ó sheasamh i dtoghchán do Pharlaimint na hEorpa. Ag an am céanna, trí chosc a chur ar iarrthóirí den sórt sin seasamh i dtoghchán áirithítear nach mbaintear mí-úsáid as na cistí poiblí is gá chun na costais a bhaineann leis na toghcháin a reáchtáil a chumhdach. (14)
41.      Ar an dara dul síos, is féidir an téarma ‘iarrthóir suaibhreosach’ a thuiscint mar thagairt d’iarrthóir nach bhfuil an seans acu, ón tús, dóthain vótaí a bhuachan chun bheith tofa chuig Parlaimint na hEorpa.
42.      D’úsáid Rialtas na hÍsiltíre, agus míniú á thabhairt aige ar na cúiseanna lena chóras taiscí féin, an téarma suaibhreosach, nó neamhthromchúiseach, agus tagairt á déanamh d’iarrthóirí nach bhfuil fíor-seans ann go dtoghfar iad. Meastar gur ‘vótaí caillte’ iad na vótaí a chaitear d’iarrthóirí den sórt sin toisc nach rannchuidíonn siad le toghadh comhalta chuig an gcomhlacht ionadaíoch. Dá bhrí sin, de réir an rialtais sin, is é an toradh a bhíonn ar chóras lena n‑eisiatar iarrthóirí den sórt sin roimh ré ná comhlacht tofa atá níos ionadaíche do na toghthóirí. (15)
43.      Go deimhin, i gcórais toghcháin le hionadaíocht chionmhar trí vóta inaistrithe aonair, déantar vótaí d’iarrthóirí nach bhfaigheann tromlach leordhóthanach chun suíochán sa pharlaimint a bhuachan (ar a dtugtar ‘vótaí caillte’) a dháileadh ar iarrthóirí eile a thoghtar chun na parlaiminte ar a seal. (16)
44.      Fiú mura gcaillfear na vótaí sin ó thaobh na vótálaithe de, ós rud é gur chuir siad a roghanna polaitiúla in iúl, agus dá bhrí sin go gcuireann vótaí den sórt sin leis an tuiscint ar thimpeallacht pholaitiúil sochaí, d’fhéadfaí a mheas, mar sin féin, go bhfuil fadhbanna ag baint leo ó thaobh comhlacht tofa níos ionadaíche a tháirgeadh.
45.      Níl dóigh liom gur gá go gcuirfeadh laghdú ar líon na ‘vótaí caillte’ trí iarrthóirí a dhíothú roimh thoghcháin le torthaí toghcháin níos ionadaíche, ós rud é nach ndéanann na parlaiminteoirí tofa ionadaíocht cheart ar vótálaithe nach raibh in ann vótáil ‘d’a n‑iarrthóirí’, ach nár tugadh an deis dóibh vóta a chaitheamh ach dóibh siúd a d’fhéadfadh seasamh sna toghcháin. Vótálann siad don iarrthóir a mheasann siad a bheith ‘an dara rogha is fearr’, nó, mar a tharlaíonn go minic, vótálann siad i gcoinne na ‘rogha is measa’.
46.      Mar sin féin, ós rud é nach féidir comhlacht tofa atá go hiomlán ionadaíoch a bhaint amach thaobh na practiciúlachta de, glactar go ginearálta le hiarracht a dhéanamh líon na ‘vótaí caillte’ a laghdú mar aidhm dhlisteanach agus toghcháin á n‑eagrú.
47.      Ghlac an Chúirt Eorpach um Chearta an Duine (ECtHR) le cuspóir den sórt sin mar chuspóir dlisteanach. (17)
48.      De réir Airteagal 10 CAE, tá feidhmiú an Aontais Eorpaigh fothaithe ar choincheap an daonlathais ionadaíoch. Dá bhrí sin, tá sé i gcomhréir le ceann de luachanna bunúsacha an Aontais Eorpaigh a chinntiú go bhfuil Parlaimint na hEorpa fíor-ionadaíoch do shaoránaigh an Aontais Eorpaigh a oiread agus is féidir. Daonlathas
- mar a léirítear in Airteagal 2 CAE. (18)
49.      Dá bhrí sin, d’fhéadfaí glacadh leis an gcuspóir líon na ‘vótaí caillte’ a laghdú, trí na hiarrthóirí sin nach bhfuil tacaíocht phoiblí leordhóthanach acu a dhíspreagadh ó sheasamh i dtoghchán, chun comhlacht níos ionadaíche a bhaint amach, mar aidhm dhlisteanach san Aontas Eorpach. (19)
50.      Ina dhiaidh sin, ní mór measúnú a dhéanamh ar oiriúnacht agus riachtanas an cheanglais airgid; nach dtugtar ar ais ach amháin má shroich iarrthóir an tairseach 5 % de na vótaí uile a chaitear –
i bhfianaise gach ceann den dá aidhm dhlisteanacha a sainaithníodh: iarrthóirí neamhthromchúiseacha a dhíspreagadh agus comhlacht tofa níos ionadaíche a áirithiú trí líon na vótaí a cailleadh a laghdú.
3.      Oiriúnacht
(a)    Oiriúnacht an cheanglais taisce chun an cuspóir a bhaint amach maidir le hiarrthóirí neamh-thromchúiseacha a dhíspreagadh
51.      An modh iomchuí é an ceanglas airgid, nach dtugtar ar ais mura n‑éiríonn le liosta 5 % de na vótaí uile a chaitear a fháil, chun iarrthóirí nach bhfuil intinn thromchúiseach acu i ndáiríre a dhíothú agus iad ag seasamh i dtoghchán do Pharlaimint na hEorpa (iarrthóirí neamh-thromchúiseacha)?
52.      Dar liomsa, ní hamhlaidh atá.
53.      Cé go dtuigim gur minic go n‑úsáidtear an t‑airgead chun spriocanna áirithe a bhaint amach, ní chreidim gur féidir le forchur ceanglais airgid a bheith ina bheart iomchuí chun a thromchúisí atá iarrthóireacht ar thoghchán polaitiúil a áirithiú. Leis an gcritéar sin, déantar iarrthóirí a scagadh de réir a saibhris phearsanta nó de réir shaibhreas a bpáirtí tacaíochta nó a n‑eagraíochtaí tacaíochta, agus ní ar bhonn thromchúis a n‑iarrthóireachtaí.
54.      Tá ceanglas airgid, amhail an ceanglas a leagtar síos le dlí na hEastóine, i bhfabhar iarrthóirí saibhre agus páirtithe polaitiúla daingnithe; tá iarrthóirí nua agus gluaiseachtaí polaitiúla atá ag teacht chun cinn faoi mhíbhuntáiste ar leith, toisc nach mór dóibh costas na feachtasaíochta agus an baol go gcaillfidh siad an méid íoctha a sheasamh. Cuireann an bhacainn airgid sin bac ar theacht isteach iarrthóirí tromchúiseacha ó chúlraí beaga agus cuireann sí srian ar theacht chun cinn tuairimí polaitiúla éagsúla, rud a chinntíonn go bhfuil an réimse polaitiúil fós claonta i bhfabhar grúpaí bunaithe. Os a choinne sin, ní chuirfear cosc ar iarrthóir saibhir ach faille ó bheith faoi oibleagáid airgid den sórt sin.
55.      Léiríodh leis an gcleachtas nach gcuireann airgead cosc ar ‘iarrthóirí páipéir’ seasamh i dtoghchán: i dtoghcháin roimhe seo do Pharlaimint na hEorpa san Eastóin, mar a chuir an chúirt a rinne an tarchur in iúl, bhí iarrthóirí neamhspleácha ann nach bhfuair ach 48 nó 55 vóta, in ainneoin gur íoc siad an éarlais. (20)
56.      Dá bhrí sin, ní beart iomchuí é ceanglas airgid chun iarrthóirí neamh-thromchúiseacha a scagadh amach. Ina ionad sin, scagann sé iarrthóirí bunaithe ar shaibhreas.
57.      Ós rud é nach n‑éiríonn le dlí na hEastóine atá i gceist, dar liom, sa tástáil oiriúnachta maidir leis an gcuspóir iarrthóirí neamh-thromchúiseacha a dhíspreagadh, ní gá measúnú a dhéanamh ar a riachtanas.
(b)    Oiriúnacht an cheanglais taisce chun an cuspóir líon na ‘vótaí caillte’ a laghdú a bhaint amach
58.      Fiú mura beart iomchuí é an ceanglas airgid chun iarrthóirí neamhthromchúiseacha a scagadh amach, mar sin féin, le ceanglas den sórt sin,
díspreagfar fós roinnt iarrthóirí ‘suaibhreosacha’, go háirithe iad siúd nach gcreideann go bhfuil deis acu suíochán a bhuachan. Dá bhrí sin, d’fhéadfadh laghdú ar ‘vótaí caillte’ a bheith mar thoradh air.
59.      D’fhéadfaí glacadh leis go bhféadfaí a thuiscint gur fianaise ar leibhéal áirithe tacaíochta poiblí é an cumas airgead a chruinniú chun éarlais a íoc, go háirithe nuair a chuirtear le tairseach ísil ach fiúntach le haghaidh aisíocaíochta.
60.      Ós rud é gur minic a úsáidtear airgead inár sochaithe mar uirlis phragmatach chun tiomantas duine a thástáil, léiríonn iarrthóir nach bhfuil in ann éarlais réasúnta a bhailiú ó aon fhoinse (páirtí polaitiúil, deontóirí neamhspleácha, ardán ENRanna) easpa bunscileanna eagrúcháin, líonra nó tiomantais is gá chun feachtas tromchúiseach a chur ar bun, rud a fhágann gur dócha gur foinse ‘vótaí caillte’ é nó í, seachas iad a bheith ar an ngannchuid.
61.      Sa chomhthéacs sin, dá n‑eiseofaí iarrthóirí nach bhfuil in ann taisce a chruinniú, d’fhéadfaí líon na n‑iarrthóirí sin nach dócha go bhfaighidh siad líon leordhóthanach vótaí a laghdú.
62.      Measaim, dá bhrí sin, go bhféadfaí breathnú ar cheanglas airgid mar bheart iomchuí chun an cuspóir a bhaint amach maidir le líon na ‘vótaí caillte’ a laghdú, agus comhlacht tofa níos ionadaíche a bhaint amach chuige sin.
63.      Mar chéad chéim eile, ní mór dúinn a mheas an bhfuil gá le taisce airgid, amhail an taisce a fhorchuirtear le dlí na hEastóine atá i gceist, chun an cuspóir sin a bhaint amach.
4.      An gá atá le ceanglas taisce
64.      Ina Chód Dea-Chleachtais maidir le hÁbhair Thoghcháin, níor mheas Coimisiún na Veinéise gur modh do-ghlactha é taisce chun líon na vótaí a cailleadh a laghdú. D’áitigh sé go láidir, áfach, ‘nach mór é a bheith inaisíoctha má sháraíonn an t‑iarrthóir nó an páirtí marc áirithe; níor cheart an tsuim ná an scór a iarradh a bheith iomarcach’. (21)
65.      D’fhéadfadh sé tarlú go n‑eisiafaí iarrthóirí ó ghrúpaí imeallaithe, ó ghluaiseachtaí polaitiúla nua, nó ó dhaoine aonair ar ioncam íseal mar thoradh ar thaisce ró-ard agus/nó tairseach maidir lena bhfilleadh, ar daoine aonair iad, cé nach dócha go mbuafaidh siad suíochán, a d’fhéadfadh a bheith ina n‑éilimh pholaitiúla fhíorthábhachtacha nach bhfuil ionadaíocht á déanamh orthu agus a d’fhéadfadh líon measúil vótaí a fháil. Trí na guthanna sin atá faoi ghannionadaíocht a eisiamh, cinntíonn an córas nach gcomhairtear na vótaí sin ná nach gcuirtear in iúl iad ar an mballóid riamh.
66.      Ar an gcaoi chéanna, in ainneoin a thábhachtaí atá páirtithe polaitiúla don rannpháirtíocht dhaonlathach, (22) d’fhéadfadh ceanglas taisce ródhian cosc a chur ar theacht chun cinn páirtithe nua. Bheadh sé sin ina shárú ar bhunphrionsabal an iolrachais pholaitiúil a ráthaítear faoi dhlí an Aontais Eorpaigh.
67.      Dá bhrí sin, ní mór do Stát a fhorchuireann ceanglas taisce, mar a luaigh an Chúirt Eorpach um Chearta an Duine, cothromaíocht iomchuí a aimsiú, más íogair. (23)
68.      Dá bhrí sin, d’fhéadfaí teacht ar an gconclúid go bhféadfaí a thuiscint nach bhfuil gá le tairseach chun ionadaíochas a áirithiú, suim atá ró-iomarcach agus ró-ard.
(a)    An ndéantar foráil i reachtaíocht na hEastóine maidir le suim iomarcach agus tairseach ró-ard?
69.      Is cosúil go bhfuil ualach mór ag baint leis an méid taisce a cheanglaítear le dlí na hEastóine chun na toghcháin Eorpacha a reáchtáil.
70.      Ar an gcéad dul síos, de réir an ordaithe tarchuir, tráth a tionscnaíodh an chaingean, b’ionann an ceanglas airgid atá i gceist agus 215 % de mheán‑ollphá míosúil na hEastóine agus bhí sé 3.17 oiread an mheánphá airmheánaigh mhíosúil in aghaidh an iarrthóra.
71.      Tá leibhéal ceanglais airgid den sórt sin suntasach le haghaidh rachmas an ghnáthdhuine.
72.      Ar an dara dul síos, fiú mura bhfuil ach mionlach beag de na Ballstáit a fhorchuireann ceanglas airgid mar choinníoll chun seasamh i dtoghcháin do Pharlaimint na hEorpa, (24)féadfaidh an méid coibhneasta is gá sna Stáit sin feidhmiú mar chomparadóir chun measúnú a dhéanamh ar an ngá atá leis an méid a cheanglaítear le reachtaíocht na hEastóine atá i gceist.
73.      Chun críocha na comparáide sin, cuirfidh mé an ceanglas taisce arna fhorchur an Eastóin i gcomparáid leis an gceanglas a d’fhorchuir an Ísiltír, Ballstát a rinne idiragairt os comhair na Cúirte agus a bhfuil ceanglas airgid air freisin. Dheimhnigh Rialtas na hÍsiltíre ag an éisteacht go bhfuil na haidhmeanna dlisteanacha céanna á saothrú leis an gceanglas taisce maidir le toghcháin do Pharlaimint na hEorpa faoi dhlí na hÍsiltíre agus atá á saothrú le §
29 de EPVS, eadhon iarrthóirí suaibhreosacha a dhíspreagadh agus mí-úsáid cistí poiblí a chosc agus vótaí caillte a sheachaint. (25)
74.      Leagtar síos an ceanglas taisce le haghaidh liosta iomlán iarrthóirí do thoghchán do Pharlaimint na hEorpa san Ísiltír i Roinn
H
12 den Kieswet (Acht Toghcháin na hÍsiltíre), (26) lena gceanglaítear íocaíocht taisce EUR 11 250 le haghaidh gach liosta iarrthóirí, gan beann ar líon na n‑iarrthóirí ar an liosta sin. Faoi láthair, tá an t‑uaslíon iarrthóirí do gach liosta toghcháin do Pharlaimint na hEorpa san Ísiltír idir 50 agus 80, (27) arb ionann é, a bheag nó a mhór, agus EUR 225 in aghaidh an iarrthóra ar liosta iomlán — méid atá i bhfad níos ísle ná an EUR 4 100 is gá do gach iarrthóir ar liosta iomlán faoi §
29 de EPVS.
75.      Dá réir sin, fiú má bhí an t‑uaslíon iarrthóirí in aghaidh an liosta mar an gcéanna san Ísiltír agus atá san Eastóin, is é sin naonúr iarrthóirí, ní bheadh san éarlais iomlán ar liosta iomlán ach EUR 1 250 in aghaidh an iarrthóra, beagnach 3.5 uair níos lú ná an ceanglas taisce atá i gceist sna príomhimeachtaí.
76.      Ar an tríú dul síos, agus é os comhair na cúirte a rinne an tarchur, rinne Õiguskantsler (Seansailéir an Cheartais) comparáid idir an ceanglas airgid maidir leis an líon íosta comhaltaí de pháirtí polaitiúil san Eastóin. I bhfianaise an lín íosta comhaltaí nach mór a bheith ar pháirtí (500), chiallódh liosta iomlán go mbeadh ar gach comhalta den pháirtí EUR 73.80 a íoc.
77.      I ndáil leis sin, mar a chuireann an chúirt a rinne an tarchur in iúl, ní hé an ceanglas airgid maidir le seasamh do thoghcháin an t‑aon chostas a chaithfidh na páirtithe nó a n‑iarrthóirí a iompar, agus ní féidir a mbuiséad bliantúil iomlán a ídiú chun seasamh d’aon toghchán amháin.
78.      Ar deireadh, fiú má tá difríochtaí suntasacha i reáchtáil na dtoghchán náisiúnta agus Eorpach, (28) ba cheart a thabhairt faoi deara go bhfuil an ceanglas airgid ar iarrthóirí seasamh i dtoghchán do Pharlaimint na hEorpa san Eastóin cúig huaire níos sriantaí ná mar atá i gcás iarrthóirí ar mian leo seasamh i dtoghchán don Riigikogu (Parlaimint na hEastóine).
79.      Ba cheart measúnú a dhéanamh freisin ar an ngá atá le riail na hEastóine ó thaobh na tairsí chun an méid a íocadh a aisghabháil, fiú i gcás nach mbuafaí aon suíochán.
80.      I ndáil leis sin, tá difríocht idir toghcháin náisiúnta agus toghcháin Eorpacha. I gcás na dtoghchán Eorpach, is é 5 % de líon iomlán na vótaí a chaitear go náisiúnta an tairseach le bheith incháilithe d’aisíocaíocht na taisce ó bhuiséad an Stáit. Os a choinne sin, ag toghcháin náisiúnta, tá páirtí a dhéanann vótáil ar 2 % ar a laghad den vóta sa Riigikogu (Parlaimint na hEastóine) incháilithe do leithdháileadh buiséid Stáit do pháirtithe polaitiúla. (29) Le bheith cruinn beacht faoi níl coinníollacha ann le go n‑aisíocfar an íocaíocht bunaidh.
81.      Ní léir go bhfuil údar le tairseach chomh hard sin chun na costais rannpháirtíochta toghcháin a aisghabháil de réir mar is gá chun iarrthóirí nach gcreideann go bhfuil seans acu suíochán a bhuachan a dhíspreagadh.
82.      Mar achoimre, agus faoi réir mheasúnú iomlán na cúirte a rinne an tarchur, táim den tuairim go sáraíonn an ceanglas airgid atá i gceist sna príomhimeachtaí, arb ionann é agus cúig oiread an íosphá mhíosúil, mar aon le tairseach 5 faoin gcéad chun íocaíocht den sórt sin a aisghabháil, na teorainneacha atá riachtanach chun líon na ‘vótaí caillte’ a laghdú.
(b)    Roghanna malartacha nach bhfuil chomh sriantach céanna
83.      Cúis eile chun riail na hEastóine atá i gceist a mheas chun iarrthóirí nach bhfuil tacaíocht phoiblí leordhóthanach acu a dhíspreagadh ná an argóint go bhféadfadh roghanna eile a bheith ann a d’fhéadfadh an aidhm chéanna a bhaint amach chun cosc a chur ar iarrthóirí suaibhreosacha rith, rud nach bhfuil chomh sriantach céanna, áfach, ar an gceart chun seasamh i dtoghchán.
84.      Ag áitiú gur srian díréireach ar an gceart chun seasamh i dtoghchán é an ceanglas taisce, mhol an t‑iarratasóir sna príomhimeachtaí roinnt roghanna malartacha nach bhfuil chomh sriantach céanna chun iarrthóireachtaí suaibhreosacha a chosc. Áirítear ar na roghanna malartacha sin díolúine ó thaiscí coinníollach nó ceanglais neamhairgid a chur in ionad an ualaigh airgeadais, amhail clár polaitiúil soiléir a sholáthar nó sínithe tacaíochta a chur ar fáil chun tacaíocht an phobail a léiriú.
85.      Tá gaistí ag baint leis na roghanna malartacha seo áfach. Mar shampla, mar a d’áitigh Rialtas na hEastóine, tá ualach ó thaobh eagrúcháin agus airgeadais de ag baint le sínithe a bhailiú don Stát, agus is ceanglas deacair é freisin do roinnt de na hiarrthóirí ionchasacha. Ag an am céanna, faoi réir saincheisteanna cibearshlándála, d’fhéadfaí sínithe a bhailiú agus a fhíorú go leictreonach sa lá atá inniu ann.
86.      Ós rud é nár achtaigh an tAontas Eorpach rialacha lena rialaítear nós imeachta aonfhoirmeach do thoghcháin Pharlaimint na hEorpa sna Ballstáit uile, agus i bhfianaise na ndifríochtaí sa chultúr polaitiúil agus in imthosca eile sna Ballstáit, i mo thuairimse, ní mór lamháil mhór breithmheasa a cheadú do rialtais agus na buntáistí agus na míbhuntáistí a bhaineann le bearta éagsúla á meas acu agus cinneadh á dhéanamh acu maidir leis an réiteach is iomchuí in imthosca sonracha an Stáit atá i gceist.
87.      Mar sin féin, ní féidir rogha den sórt sin a fhágáil go hiomlán gan grinnscrúdú breithiúnach. Is faoin gcúirt náisiúnta atá sé a mheas an féidir leis an rialtas mínithe réasúnta a thabhairt maidir leis an bhfáth ar eisiadh bearta eile, nó an teaglaim de bhearta éagsúla, mar bhearta iomchuí chun an aidhm chéanna a bhaint amach.
88.      Ar an iomlán, táim den tuairim, faoi réir mheasúnú deiridh na cúirte a rinne an tarchur, gurb ionann an ceanglas airgid sna príomhimeachtaí agus srian mór ar an gceart chun seasamh i dtoghchán, i ndáil lena mhéid agus lena thairseach aisig araon, i gcás ina bhfuil roghanna malartacha féideartha ann, ar féidir iad a chomhcheangal leis an gceanglas airgid sin nó a ionadú.
89.      Dá bhrí sin, má mheasann an Chúirt gurb iomchuí le reachtaíocht na hEastóine atá i gceist líon na vótaí a cailleadh a laghdú agus, ar an gcaoi sin,
ionadaíochas níos fearr a áirithiú i bParlaimint na hEorpa, tá amhras tromchúiseach orm, mar sin féin, faoi réir chinneadh críochnaitheach na cúirte náisiúnta, go bhfuil gá leis na bearta atá i gceist chun an cuspóir sin a bhaint amach.
B.      Sárú ar an gceart chun maoine.
90.      D’fhiafraigh an chúirt a rinne an tarchur freisin an bhfuil an reachtaíocht atá i gceist i gcomhréir le hAirteagal 17(1) den Chairt.
91.      Táim den tuairim nach teorannú ar an gceart maoine é an ceanglas íocaíochta atá i gceist agus, dá bhrí sin, nach gá measúnú a dhéanamh ar chomhréireacht an teorannaithe sin.
92.      Is eol dom gur aithin ECtHR sárú féideartha ar Airteagal 1 de Phrótacal Uimh. 1 den Choinbhinsiún Eorpach um Chearta an Duine agus Saoirsí Bunúsacha i gcomhthéacs imthosca éagsúla, nach bhfuil go hiomlán inchomparáide leo siúd sna príomhimeachtaí. (30) Chaith an Chúirt leis an gceanglas maidir le híocaíocht chun seasamh sa toghchán atá i gceist sa chás sin mar thaisce, nár tugadh ar ais do pháirtí amháin a bhí i gceist.
93.      Níl an ceanglas íocaíochta sa chás seo, dar liom, ina éarlais (fiú más í sin an fhoclaíocht a úsáidtear dá cur síos), cé go bhfuil na hiarrthóirí i dteideal aisíocaíocht a fháil ar an méid a íocadh (nó ar chuid di) in imthosca áirithe.
94.      Murab ionann agus éarlais le haghaidh conradh léasa a shealbhaítear mar mhaoin an tionónta le ráthaíochtaí réadacha chun tuairisceán a fháil, cuirtear coinníollacha breise leis an reachtaíocht náisiúnta sna príomhimeachtaí, rud a chiallaíonn nach ráthaítear aiseag iarbhír. Ina ionad sin, feidhmíonn sé mar íocaíocht choinníollach, rud a chruthaíonn éileamh pearsanta ar aiseag amach anseo seachas leas maoine leanúnach dílsithe sna cistí sonracha. Dá bhrí sin, níl sa cheart dlíthiúil chun an t‑airgead a aisghabháil ach éileamh féideartha ar fhiachas agus ní thugtar go huathoibríoch an chosaint bhunúsach a fhorchoimeádtar do mhaoin.
95.      Ar na cúiseanna sin, agus mar a d’áitigh Rialtas na hÍsiltíre, measaim nach bhfuil Airteagal 17 den Chairt ábhartha sa chás seo.
IV.    Conclúid
96.      I bhfianaise an mhéid sin roimhe seo, molaim go bhfreagródh an Chúirt Bhreithiúnais na ceisteanna a tharchuir an Riigikohus (an Chúirt Uachtarach, an Eastóin) mar seo a leanas:
Ní mór Airteagal 39 den Chairt um Chearta Bunúsacha an Aontais Eorpaigh, arna léamh i gcomhar le hAirteagal 52(1),
A léirmhíniú sa chaoi nach féidir a mheas gur beart iomchuí chun an cuspóir sin a bhaint amach é, ceanglas airgid fhorchur chun seasamh o dtoghchán chuig Parlaimint na hEorpa, atá beartaithe chun iarrthóirí suaibhreosacha (neamhthromchúiseacha) a scagadh amach.
Is féidir a mheas go bhfuil ceanglas airgid iomchuí chun an cuspóir a bhaint amach maidir le líon na ‘vótaí caillte’ a laghdú agus, ar an gcaoi sin, comhlacht tofa níos ionadaíche a bhaint amach.
Níor cheart, áfach, go mbeadh ualach rómhór ag baint le méid taisce den sórt sin, ná leis an tairseach chun í a thabhairt ar ais, agus ar an gcaoi sin cosc a chur ar theacht chun cinn páirtithe agus smaointe polaitiúla nua. Is faoin gcúirt náisiúnta atá sé a mheas an bhfuil iarmhéid inghlactha bainte amach ag méid an cheanglais airgid agus ag an tairseach aiseag a fhorchuirtear leis an reachtaíocht náisiúnta.
1      Bunteanga: an Béarla.
2      Is foras gan iarrthóir a chlárú i gcomhréir le §
31(3) de EPVS é mainneachtain cóip d’ordú íocaíochta lena ndeimhnítear gur íocadh an éarlais a chur faoi bhráid an Údaráis um Thoghcháin Stáit. Cuireann an chúirt a rinne an tarchur in iúl nach bhforáiltear leis an reachtaíocht náisiúnta atá i gceist don fhéidearthacht iarrthóir a dhíolmhú ó íocaíocht na héarlaise.
3      Ionstraim a bhaineann le toghadh feisirí de Pharlaimint na hEorpa trí vótáil chomhchoiteann dhíreach, atá i gceangal le Cinneadh 76/787/CEGC ón gComhairle an 20 Mean Fómhair 1976 (IO 1976 L 278, lch. 1), arna leasú go deireanach le Cinneadh (AE, Euratom) 2018/994 ón gComhairle an 13 Iúil 2018 (IO 2018 L 178, lch. 1, ‘an Ionstraim Toghcháin’).
4      Féach breithiúnas an
19 Nollaig 2019,
Junqueras Vies (C‑502/19, ‘Junqueras Vies’, EU:C:2019:1115, mír 69).
5      Luann an chúirt a rinne an tarchur chuige sin ECtHR, breithiúnas an 28 Márta 2006,
Sukhovetskyy v. an Úcráin (CE:ECHR:2006:0328JUD001371602
6      https://ep2024.valimised.ee/et/detailed-voting-result (a ceadaíodh go deireanach an 11 Samhain 2025)
7      Tá féidearthacht den sórt sin ann, áfach, ar bhonn Airteagal 223 CFAE.
8      Airteagal 1 den Chód Toghcháin.
9      Féach, chuige sin, breithiúnas an 6 Deireadh Fómhair 2015,
Delvigne (C‑650/13, EU:C:2015:648, mír 33).
10      Féach, chuige sin, an breithiúnas in Junqueras Vies, mír 86.
11      Féach, i ndáil leis sin,
Airteagal 22(1) CFAE agus Airteagal 39(1) den Chairt. Féach breithiúnas an 19 Samhain 2024,
an Coimisiún v Poblacht na Seice (Cumas seasamh i dtoghchán agus ballraíocht páirtí pholaitiúil) (C‑808/21, EU:C:2024:962, mír 123), ‘maidir le cuspóir Airteagal 22 CFAE, féachann an tAirteagal sin […]
leis an gceart a thabhairt do shaoránaigh den Aontas a bhfuil cónaí orthu i mBallstát nach náisiúnaigh dá chuid iad páirt a ghlacadh i bpróiseas daonlathach toghcháin an Bhallstáit sin. […]
baineann an ceart sin, le rannpháirtíocht sa phróiseas sin tríd an gceart chun vótáil agus chun seasamh mar iarrthóir ar an leibhéal Eorpach agus ar an leibhéal áitiúil. Le chinneadh chomhchosúil, féach breithiúnas den lá céanna,
an Coimisiún an Pholainn (Seasamh i dtoghcháin agus ballraíocht i bpáirtí polaitíochta) (C‑814/21, EU:C:2024:963, mír 121).
12      Féach, chuige sin, Breithiúnas an 6 Deireadh Fómhair 2015,
Delvigne (C‑650/13, EU:C:2015:648, míreanna 46 go 48).
13      Féach mír 39 den achoimre Bhéarla ar an Ord tagartha agus mír 57 den leagan Fraincise den Ord tagartha.
14      Mar a thug Rialtas na hEastóine faoi deara le linn na héisteachta, agus mar is léir ón ordú tarchuir, ceanglaítear le dlí na hEastóine go dtabharfar na deiseanna céanna chun tuairimí a nochtadh do gach iarrthóir atá ag seasamh i dtoghchán. Dá bhrí sin, tá sé d’oibleagáid ar chraoltóirí seirbhíse poiblí a áirithiú go mbeidh na deiseanna céanna ag gach páirtí agus ag gach iarrthóir neamhspleách atá ag seasamh sna toghcháin do Pharlaimint na hEorpa a bpoist a mhíniú go hiomchuí agus saor in aisce.
15      Féach, i ndáil leis sin, míreanna 18 agus 19 den aighneacht i scríbhinn ó Rialtas na hÍsiltíre.
16      Is fíor sin freisin i gcás córais toghcháin chomhréireacha a úsáideann modh D’Hondt, mar chóras na hEastóine, chun ‘vótaí caillte’ a dháileadh.
17      Féach breithiúnas ECtHR an 28 Márta 2006,
Sukhovetskyy v. an Úcráin, CE:ECHR:2006:0328JUD001371602, míreanna 61 agus 62.
18      Féach i ndáil leis sin, breithiúnais an 19 Samhain 2024, an Coimisiún v Poblacht na Seice (Cumas seasamh i dtoghchán agus ballraíocht páirtí pholaitiúil) (C‑808/21, EU:C:2024:962, míreanna 114 go 116), agus an lá céanna,
an Coimisiún
v an Pholainn (Cumas seasamh i dtoghchán agus ballraíocht páirtí pholaitiúil) (C‑814/21, EU:C:2024:963, míreanna 112 go 114). Féach breithiúnas Junqueras Vies, mír 63 agus an cásdlí dá dtagraítear).
19      Mar sin féin, is cosúil dom go bhfuil fadhbanna ag baint le cosc a chur ar ‘vótaí caillte’ ar bhonn an mheasúnaithe nach bhfuil fíordheis ag cláir áirithe vótaí leordhóthanacha a bhuachan. Trí shrian a chur le ceart iarrthóra seasamh i dtoghchán bunaithe ar chlár polaitiúil a mheastar a bheith ‘suaibhreosach’ ar chúis den sórt sin, tá an baol ann go dtabharfar isteach breithiúnais a bhfuil luach treallach acu ar fhorógraí polaitiúla na bpáirtithe. Mar a thugann Parlaimint na hEorpa le fios ina barúlacha i scríbhinn, is faoi na toghthóirí ar deireadh atá an chumhacht measúnú a dhéanamh ar fhiúntas ardáin pholaitiúil.
20      Mír 22 den achoimre Bhéarla den ordú tarchuir.
21      Féach, chuige sin, Comhairle na hEorpa Coimisiún na Veinéise,
‘Cód Dea-Chleachtais maidir le hÁbhair Thoghcháin’, pointe 1.3.(vi.), le fáil ag: https://www.venice.coe.int/images/SITE%20IMAGES/Publications/Code_conduite_PREMS%20026115%20GBR.pdf.
22      Féach i ndáil leis sin, breithiúnais an 19 Samhain 2024,
an Coimisiún
v Poblacht na Seice (Cumas seasamh i dtoghchán agus ballraíocht páirtí pholaitiúil) (C‑808/21, EU:C:2024:962), agus an lá céanna,
an Coimisiún
v an Pholainn (Cumas seasamh i dtoghchán agus ballraíocht páirtí pholaitiúil) (C‑814/21, EU:C:2024:963).
23      Féach breithiúnas na Cúirte Eorpaí um Chearta an Duine an 28 Márta 2006,
Sukhovetskyy v. an Úcráin, CE:ECHR:2006:0328JUD001371602, mír 67. Sa chás sin, bhí an Chúirt Eorpach um Chearta an Duine sásta go raibh an córas taisce toghcháin a ghlac institiúidí polaitiúla na hÚcráine ag an am ábhartha ina chomhréiteach inghlactha idir na leasanna iomaíocha sin.
24      Parlaimint na hEorpa: Roinn Beartais C – Citizens’ Rights and Constitutional Affairs and Lehmann.
W.,
The European Elections: EU legislation,
national provisions and civic participation – Study for the AFCO Committee, eagrán leasaithe, 2014, lch. 17, le fáil ag: https://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/STUD/2014/493047/IPOL-AFCO_ET(2014)493047_EN.pdf; Centre virtuel de la connaissance sur l’Europe, ‘The electoral system’, le fáil ag: https://www.cvce.eu/en/education/unit‑content/-/unit/d5906df5-4f83-4603-85f7-0cabc24b9fe1/b1415258-4e3a-499a-9620-61a51b013ab6.
25      Dúirt rialtas na hÍsiltíre ag an éisteacht nach raibh i líon na ‘vótaí caillte’ le linn na sraithe deiridh de thoghcháin pharlaiminteacha ach 2 % d’iomlán na vótaí a caitheadh.
26      Luaitear san fhoráil ‘más do Theach na n‑Ionadaithe a bheidh an toghchán, íocfar taisce EUR
[11 250]
leis an Stát le haghaidh gach grúpa liostaí’. Daingnítear le Roinn Y
2 den dlí céanna sin ‘go dtoghfar Feisirí de Pharlaimint na hEorpa[…]
de bhun Chuid II a bhaineann le toghadh comhaltaí de Theach na nIonadaithe’. Tá an leagan Béarla den téacs sin le fáil anseo: https://english.kiesraad.nl/publications/publications/2019/4/english-version‑electoral-act/english-version‑electoral-act.
27      https://www.kiesraad.nl/verkiezingen/europees-parlement/kandidaatstelling/kandidaten.
28      Míníonn Rialtas na hEastóine go bhfuil bonn cirt leis an gceanglas níos airde airgid do thoghcháin do Pharlaimint na hEorpa mar gheall ar liosta níos giorra na n‑iarrthóirí agus an líon níos lú suíochán atá le leithdháileadh sna toghcháin sin.
29      Tá sé sin bunaithe ar §
127 den Erakonnaseadus (Dlí maidir le Páirtithe Polaitiúla) mar a luaitear san ord tagartha agus mar a dhearbhaigh rialtas na hEastóine ag an éisteacht.
30      Féach mar shampla, ECtHR, Breithiúnas an 11
Eanáir 2007, Russian Conservative Party of Entrepreneurs agus páirtihe eile v. an Rúis, (CE:ECHR:2007:0111JUD005506600, míreanna 94 go 97).