Προσωρινό κείμενο
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ
TAMARA ĆAPETA
της 12ης Μαρτίου 2026 (1)
Υπόθεση C‑681/24
Ευρωπαϊκή Επιτροπή
κατά
Τσεχικής Δημοκρατίας
« Παράβαση κράτους μέλους – Άρθρο 258 ΣΛΕΕ – Χώρος ελευθερίας, ασφάλειας και δικαιοσύνης – Δικαστική συνεργασία σε ποινικές υποθέσεις – Οδηγία 2013/48/ΕΕ – Δικαίωμα πρόσβασης σε δικηγόρο στο πλαίσιο ποινικής διαδικασίας – Άρθρο 3, παράγραφος 3, στοιχείο βʹ – Δικαίωμα σε παρουσία δικηγόρου κατά την εξέταση – Άρθρο 3, παράγραφος 6 – Προσωρινή παρέκκλιση – Εθνική νομοθεσία που προβλέπει την εξέταση υπόπτων ή κατηγορουμένων χωρίς δικηγόρο εάν ο δικηγόρος δεν εμφανιστεί εντός καθορισμένης προθεσμίας – Mη ορθή μεταφορά στο εσωτερικό δίκαιο »
I.      Εισαγωγή
1.        Στην υπό κρίση υπόθεση, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή κίνησε διαδικασία επί παραβάσει κατά της Τσεχικής Δημοκρατίας βάσει του άρθρου 258 ΣΛΕΕ, διότι δεν εκπλήρωσε τις υποχρεώσεις που υπέχει βάσει του δικαίου της Ένωσης για την ορθή μεταφορά στην εσωτερική της έννομη τάξη ορισμένων διατάξεων της οδηγίας 2013/48/ΕΕ (2), η οποία αφορά το δικαίωμα πρόσβασης σε δικηγόρο στο πλαίσιο ποινικής διαδικασίας.
2.        Η υπό κρίση υπόθεση αφορά ουσιαστικά μια θεμελιώδη διαφωνία μεταξύ της Επιτροπής και της Τσεχικής Δημοκρατίας, καθώς και της Ουγγαρίας, η οποία παρενέβη στην υπό κρίση διαδικασία, ως προς τον τρόπο με τον οποίο πρέπει να ερμηνεύονται το δικαίωμα πρόσβασης σε δικηγόρο και οι παρεκκλίσεις από το εν λόγω δικαίωμα, όπως ορίζονται στις διατάξεις του άρθρου 3, παράγραφοι 3 και 6, της οδηγίας.
3.        Παρόμοιο ζήτημα τίθεται επίσης ενώπιον του Δικαστηρίου στην υπόθεση C‑660/24, Επιτροπή κατά Ουγγαρίας, επί της οποίας οι προτάσεις μου αναπτύσσονται την ίδια ημέρα.
II.    Το νομικό πλαίσιο
Α.      Το δίκαιο της Ένωσης
4.        Το άρθρο 3 της οδηγίας 2013/48, το οποίο φέρει τον τίτλο «Το δικαίωμα πρόσβασης σε δικηγόρο στο πλαίσιο ποινικής διαδικασίας», ορίζει τα εξής:
«1.      Τα κράτη μέλη εξασφαλίζουν το δικαίωμα των υπόπτων και κατηγορουμένων να έχουν πρόσβαση σε δικηγόρο εντός προθεσμίας και κατά τρόπο που να επιτρέπει στους ενδιαφερομένους να ασκούν τα δικαιώματα υπεράσπισής τους πρακτικά και αποτελεσματικά.
[…]
3.      Το δικαίωμα πρόσβασης σε δικηγόρο συνεπάγεται τα ακόλουθα:
α)      Τα κράτη μέλη εξασφαλίζουν ότι οι ύποπτοι ή οι κατηγορούμενοι έχουν το δικαίωμα κατ’ ιδίαν συνάντησης και επικοινωνίας με τον δικηγόρο που τους εκπροσωπεί, μεταξύ άλλων πριν από την εξέτασή τους από την αστυνομία ή άλλη αρχή επιβολής του νόμου ή δικαστική αρχή.
β)      Τα κράτη μέλη εξασφαλίζουν ότι οι ύποπτοι ή οι κατηγορούμενοι έχουν το δικαίωμα να ζητήσουν την παρουσία και τη συμμετοχή του δικηγόρου τους κατά την εξέτασή τους. Η συμμετοχή αυτή συνάδει με διαδικασίες του εθνικού δικαίου, υπό τον όρο ότι οι εν λόγω διαδικασίες δεν θίγουν την αποτελεσματική άσκηση και την ουσία του συγκεκριμένου δικαιώματος. Όταν συμμετέχει δικηγόρος κατά την εξέταση, το γεγονός ότι έλαβε χώρα αυτή η συμμετοχή σημειώνεται μέσω της διαδικασίας καταγραφής σύμφωνα με το δίκαιο του σχετικού κράτους μέλους.
[…]
6.      Σε εξαιρετικές περιστάσεις και μόνο κατά το στάδιο της προδικασίας, τα κράτη μέλη μπορούν να παρεκκλίνουν προσωρινά από την εφαρμογή των προβλεπόμενων στην παράγραφο 3 δικαιωμάτων, στον βαθμό που ειδικές περιστάσεις της υπόθεσης το δικαιολογούν, για έναν από τους ακόλουθους επιτακτικούς λόγους:
α)      όταν υπάρχει επείγουσα ανάγκη να αποτραπούν σοβαρές δυσμενείς επιπτώσεις για τη ζωή, την ελευθερία ή τη σωματική ακεραιότητα προσώπου·
β)      όταν είναι επιτακτική η ανάληψη άμεσης δράσης από τις αρχές έρευνας προς αποτροπή σημαντικού κινδύνου για την ποινική διαδικασία.»
Β.      Το τσεχικό δίκαιο
5.        Το άρθρο 76 του zákon č. 141/1961 Sb., o trestním řizení soudním (trestní řád) [νόμος
141/1961 περί ποινικής δικονομίας (κώδικας ποινικής δικονομίας)], όπως έχει τροποποιηθεί (στο εξής: κώδικας ποινικής δικονομίας), ορίζει τα εξής:
«[…]
(3)      Η αστυνομική αρχή που πραγματοποίησε τη σύλληψη ανακρίνει τον συλληφθέντα και συντάσσει έκθεση της ανάκρισης, στην οποία αναφέρει τον τόπο, την ημερομηνία και τις περιστάσεις της σύλληψης και καταγράφει τα δεδομένα προσωπικού χαρακτήρα που αφορούν τον συλληφθέντα, καθώς και τους ουσιαστικούς λόγους της σύλληψης.
(4)      Η αστυνομική αρχή που πραγματοποίησε τη σύλληψη ή στην οποία παραπέμφθηκε το πρόσωπο που συνελήφθη για αυτόφωρο αδίκημα βάσει της παραγράφου 2, οφείλει να αφήσει αμέσως ελεύθερο το εν λόγω πρόσωπο εάν διαλυθούν οι υπόνοιες ή παύσουν να υφίστανται οι λόγοι της σύλληψης. Εάν ο συλληφθείς δεν αφεθεί ελεύθερος, η αστυνομική αρχή διαβιβάζει στον εισαγγελέα την έκθεση της ανάκρισης, μαζί με αντίγραφο της διάταξης για την κίνηση ποινικής διαδικασίας και άλλα αποδεικτικά στοιχεία, ώστε ο εισαγγελέας να μπορεί, εάν χρειάζεται, να ζητήσει την προσωρινή κράτηση του προσώπου. Η αστυνομική αρχή οφείλει να υποβάλει αμελλητί το αίτημα, ώστε το πρόσωπο που συλλαμβάνεται βάσει του παρόντος νόμου να προσαχθεί ενώπιον του δικαστηρίου το αργότερο 48 ώρες μετά τη σύλληψη· διαφορετικά, ο συλληφθείς πρέπει να αφεθεί ελεύθερος.
[…]
(6)      Ο συλληφθείς ύποπτος έχει το δικαίωμα να απαιτήσει την παρουσία δικηγόρου κατά την ανάκριση, όπως προβλέπεται στο άρθρο 3, εκτός εάν δεν είναι δυνατή η επικοινωνία με τον δικηγόρο εντός της προθεσμίας που ορίζεται στην παράγραφο 4.»
III. Η προ της ασκήσεως της προσφυγής διαδικασία και η διαδικασία ενώπιον του Δικαστηρίου
6.        Στις 23 Σεπτεμβρίου 2021, η Επιτροπή απέστειλε στην Τσεχική Δημοκρατία προειδοποιητική επιστολή, σύμφωνα με το άρθρο 258 ΣΛΕΕ, θεωρώντας ότι ορισμένες διατάξεις, συμπεριλαμβανομένου του άρθρου 3, παράγραφος 6, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 2013/48, είχαν μεταφερθεί εσφαλμένα στο εθνικό δίκαιο, και κάλεσε το εν λόγω κράτος μέλος να υποβάλει τις παρατηρήσεις του εντός δύο μηνών.
7.        Στις 23 Νοεμβρίου 2021, η Τσεχική Δημοκρατία απάντησε στην εν λόγω επιστολή, αμφισβητώντας τα επιχειρήματα της Επιτροπής.
8.        Στις 28 Σεπτεμβρίου 2023, η Επιτροπή απηύθυνε αιτιολογημένη γνώμη στην Τσεχική Δημοκρατία, υποστηρίζοντας, ειδικότερα, ότι το άρθρο 3, παράγραφος 6, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 2013/48 δεν είχε ακόμη μεταφερθεί ορθώς στο εσωτερικό δίκαιο, και την κάλεσε να συμμορφωθεί προς την εν λόγω αιτιολογημένη γνώμη εντός προθεσμίας δύο μηνών από την παραλαβή της.
9.        Στις 24 Νοεμβρίου 2023, η Τσεχική Δημοκρατία απάντησε στην αιτιολογημένη γνώμη, υποστηρίζοντας ότι είχε μεταφέρει ορθώς στο εσωτερικό δίκαιο το άρθρο 3, παράγραφο 6, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 2013/48.
10.      Ως εκ τούτου, με δικόγραφο που κατέθεσε στις 15 Οκτωβρίου 2024, η Επιτροπή άσκησε ενώπιον του Δικαστηρίου την υπό κρίση προσφυγή δυνάμει του άρθρου 258 ΣΛΕΕ. Ζητεί από το Δικαστήριο:
–        –      να κρίνει ότι η Τσεχική Δημοκρατία παρέβη τις υποχρεώσεις που υπέχει βάσει του άρθρου 3, παράγραφος 6, σε συνδυασμό με το άρθρο 3, παράγραφος 3, της οδηγίας 2013/48, καθόσον δεν μετέφερε ορθώς τις ως άνω διατάξεις στο εσωτερικό της δίκαιο· και
–        να καταδικάσει την Τσεχική Δημοκρατία στα δικαστικά έξοδα.
11.      Με το υπόμνημα αντικρούσεως που κατέθεσε στις 31 Δεκεμβρίου 2024, η Τσεχική Δημοκρατία ζητεί από το Δικαστήριο:
–        (1)      να απορρίψει την υπό κρίση προσφυγή ως αβάσιμη και
–        (2)      να καταδικάσει την Επιτροπή στα δικαστικά έξοδα.
12.      Η Επιτροπή και η Τσεχική Δημοκρατία κατέθεσαν επίσης υπόμνημα απαντήσεως και ανταπαντήσεως στις 12 Φεβρουαρίου 2025 και στις 20 Μαρτίου 2025, αντίστοιχα.
13.      Στις 30 Ιανουαρίου, ο Πρόεδρος του Δικαστηρίου επέτρεψε στην Ουγγαρία να παρέμβει στην υπό κρίση υπόθεση υπέρ της Τσεχικής Δημοκρατίας.
14.      Λόγω της ομοιότητας μεταξύ της υπό κρίση υπόθεσης και της υπόθεσης C‑660/24, Επιτροπή κατά Ουγγαρίας, το Δικαστήριο διοργάνωσε, σύμφωνα με το άρθρο 77 του Κανονισμού Διαδικασίας του, κοινή επ’ ακροατηρίου συζήτηση για τις δύο αυτές υποθέσεις. Κατά την ως άνω επ’ ακροατηρίου συζήτηση, που διεξήχθη στις 10 Δεκεμβρίου 2025, ανέπτυξαν προφορικώς τις παρατηρήσεις τους η Επιτροπή, η Τσεχική Δημοκρατία και η Ουγγαρία.
IV.    Ανάλυση
15.      Η ανάλυσή μου διαρθρώνεται σε δύο κύρια μέρη. Πρώτον, κρίνω σκόπιμο να διατυπώσω ορισμένες προκαταρκτικές παρατηρήσεις σχετικά με την οδηγία 2013/48 και τη θέση της στον χώρο ελευθερίας, ασφάλειας και δικαιοσύνης (ΧΕΑΔ) (Α). Δεύτερον, θα εξετάσω το βάσιμο της αιτιάσεως που αντλείται από παράβαση του άρθρου 3, παράγραφος 6, σε συνδυασμό με το άρθρο 3, παράγραφος 3, της οδηγίας 2013/48 (Β).
16.      Βάσει της ανάλυσης αυτής, θα καταλήξω στο συμπέρασμα ότι η αιτίαση είναι βάσιμη.
Α.      Προκαταρκτικές παρατηρήσεις σχετικά με την οδηγία 2013/48 και τον ΧΕΑΔ
17.      Κατ’ αρχάς, όπως επισήμανα σε προηγούμενες προτάσεις μου (3), η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει εκδώσει μια σειρά οδηγιών που βασίζονται στην αρμοδιότητά της δυνάμει του άρθρου 82, παράγραφος 2, στοιχείο βʹ, ΣΛΕΕ όσον αφορά τη θέσπιση ελάχιστων κανόνων για τα δικαιώματα των προσώπων στην ποινική διαδικασία. Αυτή η σειρά των έξι οδηγιών περιλαμβάνει την οδηγία 2013/48 (4).
18.      Μερικές φορές αναφέρονται ως οδηγίες «οδικού χάρτη», δεδομένου ότι το ψήφισμα του Συμβουλίου του 2009 για τον οδικό χάρτη για την ενίσχυση των δικονομικών δικαιωμάτων των υπόπτων ή των κατηγορουμένων σε ποινικές διαδικασίες (5) ήταν αυτό που τις έθεσε σε εφαρμογή. Το εν λόγω ψήφισμα εγκρίθηκε από το Πρόγραμμα της Στοκχόλμης του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου για τον ΧΕΑΔ (6), το οποίο επιβεβαίωσε ότι «η προστασία των δικαιωμάτων των υπόπτων και των κατηγορουμένων σε ποινικές διαδικασίες αποτελεί θεμελιώδη αξία της Ένωσης, που έχει σημασία για τη διαφύλαξη της αμοιβαίας εμπιστοσύνης μεταξύ των κρατών μελών και της εμπιστοσύνης των πολιτών στην Ένωση (7)».
19.      Πράγματι, όπως αποτυπώνεται στις αιτιολογικές σκέψεις της οδηγίας 2013/48 (8), η αιτιολόγηση για τη θέσπιση κοινών ελάχιστων κανόνων σχετικά με τα δικονομικά δικαιώματα των προσώπων στην ποινική διαδικασία στις εν λόγω οδηγίες είναι η ενίσχυση της αμοιβαίας εμπιστοσύνης στα εθνικά συστήματα ποινικής δικαιοσύνης ως «βάση[ς] της αμοιβαίας αναγνωρίσεως, η οποία με τη σειρά της έχει αναχθεί σε ακρογωνιαίο λίθο της δημιουργίας του χώρου ελευθερίας, ασφάλειας και δικαιοσύνης (9)». Οι εν λόγω κανόνες αποσκοπούν επίσης στην άρση των εμποδίων στην ελεύθερη κυκλοφορία των πολιτών στην Ευρωπαϊκή Ένωση και στη βελτίωση των προτύπων σχετικά με το δικαίωμα αμερόληπτου δικαστηρίου ή δικαίωμα σε δίκαιη δίκη και το δικαίωμα της υπεράσπισης, τα οποία κατοχυρώνονται, ιδίως, από τα άρθρα 47 και 48, παράγραφος 2, του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (στο εξής: Χάρτης), καθώς και από αντίστοιχες διατάξεις του άρθρου 6 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης για την Προάσπιση των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και των Θεμελιωδών Ελευθεριών (στο εξής: ΕΣΔΑ (10)).
20.      Η οδηγία 2013/48 θεσπίζει κοινούς ελάχιστους κανόνες σχετικά με το δικαίωμα των υπόπτων και των κατηγορουμένων να έχουν πρόσβαση σε δικηγόρο σε όλα τα στάδια της ποινικής διαδικασίας (11). Το δικαίωμα αυτό είναι θεμελιώδες για μια δίκαιη δίκη (12), και συμβάλλει στη διασφάλιση του σεβασμού άλλων ποινικών δικονομικών δικαιωμάτων (13).
21.      Το δικαίωμα πρόσβασης σε δικηγόρο στο πλαίσιο ποινικής διαδικασίας θεσπίζεται στο άρθρο 3 της οδηγίας 2013/48.
22.      Το άρθρο 3, παράγραφος 1, της οδηγίας 2013/48 θέτει «τη θεμελιώδη αρχή» κατά την οποία οι ύποπτοι και οι κατηγορούμενοι έχουν δικαίωμα πρόσβασης σε δικηγόρο εντός προθεσμίας και κατά τρόπο που να τους επιτρέπει να ασκούν τα δικαιώματα υπεράσπισής τους πρακτικά και αποτελεσματικά (14).
23.      Η αρχή αυτή εξειδικεύεται στο άρθρο 3, παράγραφος 2, της οδηγίας 2013/48, όσον αφορά το χρονικό σημείο από το οποίο πρέπει να παρέχεται το δικαίωμα αυτό, το οποίο περιλαμβάνει την εξέταση από τις αρχές (15).
24.      Η αρχή αυτή εξειδικεύεται περαιτέρω στο άρθρο 3, παράγραφος 3, της οδηγίας 2013/48, όπου προσδιορίζεται το περιεχόμενο του δικαιώματος πρόσβασης σε δικηγόρο. Ειδικότερα, το άρθρο 3, παράγραφος 3, στοιχείο αʹ υποχρεώνει τα κράτη μέλη να εξασφαλίζουν ότι οι ύποπτοι ή οι κατηγορούμενοι έχουν το δικαίωμα κατ’ ιδίαν συνάντησης και επικοινωνίας με τον δικηγόρο που τους εκπροσωπεί, μεταξύ άλλων πριν από την εξέτασή τους (16), ενώ το άρθρο 3, παράγραφος 3, στοιχείο βʹ υποχρεώνει τα κράτη μέλη να εξασφαλίζουν ότι τα εν λόγω πρόσωπα έχουν το δικαίωμα να ζητήσουν την παρουσία και τη συμμετοχή του δικηγόρου τους κατά την εξέτασή τους (17).
25.      Σύμφωνα με το άρθρο 3, παράγραφος 6, της οδηγίας 2013/48, τα κράτη μέλη επιτρέπεται να παρεκκλίνουν προσωρινά από την εφαρμογή των προβλεπόμενων στο άρθρο 3, παράγραφο 3 δικαιωμάτων «σε εξαιρετικές περιστάσεις και μόνο κατά το στάδιο της προδικασίας» όταν «ειδικές περιστάσεις της υπόθεσης» το δικαιολογούν, για έναν από τους ακόλουθους «επιτακτικούς λόγους»: α) «όταν υπάρχει επείγουσα ανάγκη να αποτραπούν σοβαρές συνέπειες για τη ζωή, την ελευθερία ή τη σωματική ακεραιότητα προσώπου»· ή β) «όταν είναι επιτακτική η ανάληψη άμεσης δράσης από τις αρχές έρευνας προς αποτροπή σημαντικού κινδύνου για την ποινική διαδικασία». Οποιαδήποτε προσωρινή παρέκκλιση βάσει του άρθρου 3, παράγραφος 6, της οδηγίας 2013/48 πρέπει επίσης να συμμορφώνεται προς τους γενικούς όρους που προβλέπονται στο άρθρο 8 της εν λόγω οδηγίας (18).
26.      Το πρωταρχικό ζήτημα της υπό κρίση υπόθεσης έγκειται στη διαφορετική κατανόηση, αφενός, εκ μέρους της Επιτροπής και, αφετέρου, εκ μέρους της Τσεχικής Δημοκρατίας και της Ουγγαρίας, της ουσίας του δικαιώματος πρόσβασης σε δικηγόρο και των ενδεχόμενων παρεκκλίσεων από αυτό το δικαίωμα.
27.      Κατ’ ουσίαν, και προτού εξηγήσω λεπτομερέστερα τις θέσεις των διαδίκων, επισημαίνω ότι η Επιτροπή ερμηνεύει την ουσία του δικαιώματος πρόσβασης σε δικηγόρο, όπως ορίζεται στην οδηγία 2013/48, ως επιβάλλουσα, κατά κανόνα, την παρουσία δικηγόρου κατά την εξέταση, και θεωρεί ότι οι μοναδικές εξαιρέσεις από τον κανόνα αυτό (δηλαδή, όταν οι ύποπτοι ή οι κατηγορούμενοι μπορούν να εξεταστούν χωρίς την παρουσία δικηγόρου) είναι οι περιπτώσεις που περιγράφονται στο άρθρο 3, παράγραφος 6, της εν λόγω οδηγίας. Επιπλέον, τα ως άνω πρόσωπα μπορούν να παραιτηθούν από το δικαίωμα παρουσίας δικηγόρου υπό τις προϋποθέσεις που ορίζονται στο άρθρο 9 της οδηγίας. Αντιθέτως, η Τσεχική Δημοκρατία και η Ουγγαρία υποστηρίζουν ότι το δικαίωμα πρόσβασης σε δικηγόρο ασκείται όταν παρέχεται στα εν λόγω πρόσωπα η δυνατότητα να έχουν την παρουσία δικηγόρου. Για τον λόγο αυτόν, η δυνατότητα διεξαγωγής εξέτασης εάν ο δικηγόρος δεν εμφανιστεί εντός ορισμένης προθεσμίας δεν αποτελεί παρέκκλιση από το δικαίωμα πρόσβασης σε δικηγόρο.
Β.      Επί της αιτιάσεως, που αντλείται από παράβαση του άρθρου 3, παράγραφος 6, σε συνδυασμό με το άρθρο 3, παράγραφος 3, της οδηγίας 2013/48
1.      Συνοπτική έκθεση των επιχειρημάτων των διαδίκων
28.      H Επιτροπή υποστηρίζει ότι η Τσεχική Δημοκρατία μετέφερε εσφαλμένα το άρθρο 3, παράγραφος 6, σε συνδυασμό με το άρθρο 3, παράγραφος 3, της οδηγίας 2013/48, επειδή το άρθρο 76, παράγραφος 6, του κώδικα ποινικής δικονομίας (στο εξής: επίδικη τσεχική κανονιστική ρύθμιση) επιτρέπει γενικά την εξέταση υπόπτων ή κατηγορουμένων χωρίς την παρουσία του δικηγόρου τους σε περιπτώσεις στις οποίες δεν πληρούνται οι προϋποθέσεις του άρθρου 3, παράγραφος 6, της εν λόγω οδηγίας. Το εν λόγω άρθρο ορίζει ότι τα ως άνω πρόσωπα μπορούν να εξετάζονται από τις αρχές κατά την προδικασία χωρίς να έχουν πρόσβαση σε δικηγόρο εάν ο δικηγόρος δεν εμφανιστεί εντός της καθορισμένης προθεσμίας. Ως εκ τούτου, το επιτρεπτό της εξέτασης χωρίς δικηγόρο συνδέεται απλώς με το γεγονός ότι δεν είναι δυνατή η επικοινωνία με τον δικηγόρο σε δεδομένη χρονική στιγμή, χωρίς να αξιολογείται συγκεκριμένα η ανάγκη για τη διενέργεια της εν λόγω εξέτασης βάσει των επιτακτικών λόγων που προβλέπονται στο άρθρο 3, παράγραφος 6, της οδηγίας 2013/48 (19).
29.      Η Επιτροπή τονίζει, μεταξύ άλλων, ότι η θέση της Τσεχικής Δημοκρατίας –ότι, για να διασφαλιστεί το δικαίωμα πρόσβασης σε δικηγόρο, αρκεί να έχει δοθεί στον ύποπτο ή στον κατηγορούμενο η δυνατότητα να επικοινωνήσει και να επιλέξει δικηγόρο ο οποίος να μπορεί να παραστεί κατά την εξέταση– αντίκειται στο άρθρο 3, παράγραφος 3, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 2013/48, το οποίο αφορά σαφώς και τις δύο πτυχές του δικαιώματος πρόσβασης σε δικηγόρο, δηλαδή την παρουσία του δικηγόρου και την αποτελεσματική συμμετοχή του κατά την εξέταση. Από το άρθρο 3, παράγραφος 1, της οδηγίας 2013/48 συνάγεται ότι καμία εξέταση υπόπτου ή κατηγορουμένου δεν μπορεί να διενεργηθεί χωρίς την παρουσία δικηγόρου, πλην των περιπτώσεων όπου τα κράτη μέλη έχουν κάνει χρήση της προσωρινής παρέκκλισης που προβλέπεται στο άρθρο 3, παράγραφος 6, της εν λόγω οδηγίας ή το ως άνω πρόσωπο έχει παραιτηθεί από το αντίστοιχο δικαίωμα σύμφωνα με το άρθρο 9 της οδηγίας.
30.      Για την Επιτροπή, η ανάγκη ελευθερώσεως του υπόπτου ή του κατηγορουμένου εντός 48 ωρών δεν δικαιολογεί την ανάγκη διενέργειας εξέτασής του χωρίς την παρουσία δικηγόρου και, εξάλλου, τυχόν καταχρηστική διεξαγωγή της ποινικής διαδικασίας μπορεί να αντιμετωπιστεί από τις εθνικές αρχές με άλλα μέσα, όπως τον διορισμό άλλου δικηγόρου που είναι διαθέσιμος ώστε να παρέχει τη συνδρομή του στο ενδιαφερόμενο πρόσωπο κατά την εξέταση. Όπως υπογράμμισε η Επιτροπή κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, η επίδικη τσεχική κανονιστική ρύθμιση εξακολουθεί να συνιστά παράβαση της οδηγίας 2013/48, ανεξαρτήτως του κατά πόσον θεωρείται συμβατή με τη νομολογία του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (στο εξής: ΕΔΔΑ).
31.      Η Τσεχική Δημοκρατία ισχυρίζεται ότι η επίδικη τσεχική κανονιστική ρύθμιση είναι συμβατή με το άρθρο 3, παράγραφος 3, της οδηγίας 2013/48 και δεν αποτελεί παρέκκλιση βάσει του άρθρου 3, παράγραφος 6, της οδηγίας. Το άρθρο 3, παράγραφος 3, στοιχείο βʹ, της εν λόγω οδηγίας δεν επιτάσσει τα κράτη μέλη να διασφαλίζουν ότι η εξέταση των υπόπτων ή των κατηγορουμένων πρέπει πάντα να διενεργείται παρουσία δικηγόρου. Αντιθέτως, απλώς υποχρεώνει τα κράτη μέλη να διασφαλίζουν ότι τα εν λόγω πρόσωπα είχαν τη δυνατότητα να έχουν πρόσβαση σε δικηγόρο και ότι ο δικηγόρος που επέλεξαν είχε τη δυνατότητα να παραστεί κατά την εξέταση.
32.      Για την Τσεχική Δημοκρατία, η περίπτωση κατά την οποία το πρόσωπο δεν είχε τη δυνατότητα να επιλέξει δικηγόρο που θα μπορούσε να παραστεί κατά την εξέταση συνιστά παρέκκλιση βάσει του άρθρου 3, παράγραφος 6, της οδηγίας 2013/48. Ωστόσο, η περίπτωση κατά την οποία το πρόσωπο είχε τη δυνατότητα να επιλέξει δικηγόρο αλλά, για οποιονδήποτε λόγο, ο δικηγόρος δεν μπορούσε να παραστεί, δεν συνιστά τέτοια παρέκκλιση. Τούτο ακριβώς συμβαίνει με την επίδικη τσεχική κανονιστική ρύθμιση, η οποία συνάδει πλήρως με το άρθρο 3, παράγραφος 3, στοιχείο βʹ, της εν λόγω οδηγίας, δεδομένου ότι είναι οι διαδικασίες του εθνικού δικαίου που, στην εξαιρετική περίπτωση ενός συλληφθέντος προσώπου, επιτάσσουν η εξέταση να διενεργηθεί εντός 48 ωρών και παρέχουν στο πρόσωπο ευχέρεια επιλογής δικηγόρου που θα παρίσταται κατά την εξέτασή του (20).
Η Τσεχική Δημοκρατία προσθέτει ότι, ακόμη και αν θεωρηθεί ότι η εν λόγω κανονιστική ρύθμιση αποκλίνει από το άρθρο 3, παράγραφος 3, στοιχείο βʹ, είναι σύμφωνη με το άρθρο 3, παράγραφος 6, καθώς i) εφαρμόζεται μόνο σε εξαιρετικές και επείγουσες περιπτώσεις, ii) εφαρμόζεται για την αποτροπή σοβαρής απειλής για την ποινική διαδικασία και iii) απαιτεί κατά περίπτωση αξιολόγηση από τις αρμόδιες αρχές οι οποίες οφείλουν να λαμβάνουν υπόψη τις περιστάσεις της υπόθεσης.
33.      Η Τσεχική Δημοκρατία τονίζει, μεταξύ άλλων, ότι η εν λόγω κανονιστική ρύθμιση αποτελεί δικλείδα ασφαλείας για ειδικές και εξαιρετικές περιπτώσεις στις οποίες ο ύποπτος επιλέγει σκόπιμα δικηγόρο που δεν είναι διαθέσιμος και, ως εκ τούτου, καταχράται de facto το δικαίωμα επιλογής δικηγόρου ώστε να αφεθεί ελεύθερος και να διαφύγει της δικαιοσύνης.
Η θέση της συνάδει επίσης με τη νομολογία του ΕΔΔΑ (21), κατά την οποία θεωρείται προβληματική η περίπτωση στην οποία το ενδιαφερόμενο πρόσωπο δεν έχει καμία δυνατότητα επικοινωνίας με δικηγόρο και όχι η περίπτωση στην οποία συγκεκριμένη διαδικασία διεξάγεται χωρίς την παρουσία δικηγόρου, ιδίως όταν αυτό οφείλεται στην επιμονή του προσώπου να έχει δικηγόρο ο οποίος δεν είναι διαθέσιμος εκείνη τη δεδομένη στιγμή. Όπως τόνισε η Τσεχική Δημοκρατία κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, η οδηγία 2013/48 δεν αποκλείει τη διενέργεια εξέτασης υπόπτων ή κατηγορουμένων χωρίς την παρουσία δικηγόρου, με βάση το γράμμα των διατάξεών της, το ιστορικό θέσπισής της και τη σύγκριση με την οδηγία 2016/800 σχετικά με τα παιδιά, ενώ, επιπλέον, η οδηγία 2013/48 δεν βαίνει πέραν της νομολογίας του ΕΔΔΑ, καθώς οι διατάξεις της συνάδουν με την εν λόγω νομολογία και ουδόλως προκύπτει άλλως από τις προπαρασκευαστικές εργασίες.
34.      Η Ουγγαρία προσθέτει ότι, με βάση το γράμμα του άρθρου 3, παράγραφος 3, στοιχείο βʹ («συνάδει με διαδικασίες του εθνικού δικαίου»), η οδηγία 2013/48 εντάσσει στο πεδίο εφαρμογής του εθνικού δικαίου τη δυνατότητα καθορισμού και αποσαφήνισης του δικαιώματος στην παρουσία δικηγόρου, και ότι η απαίτηση αυτή πληρούται από την εθνική κανονιστική ρύθμιση η οποία διασφαλίζει ότι οι ύποπτοι ή οι κατηγορούμενοι διαθέτουν επαρκές περιθώριο ελιγμών ως προς την επιλογή δικηγόρου ο οποίος θα παρίσταται κατά την εξέταση. Η υποχρέωση διασφάλισης της πραγματικής παρουσίας δικηγόρου σε όλες τις περιπτώσεις θα μπορούσε να οδηγήσει σε καταχρήσεις και να δημιουργήσει εμπόδια κατά τη διεξαγωγή της ποινικής διαδικασίας, καθώς και να παρακωλύσει την άσκηση των δικαιωμάτων των υπόπτων και των κατηγορουμένων. Όπως επισήμανε η Ουγγαρία κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, η νομολογία του ΕΔΔΑ δεν επιβάλλει ως απόλυτη απαίτηση την παρουσία δικηγόρου.
2.      Εκτίμηση
35.      Όπως εξήγησα ήδη εν συντομία (βλ. σημεία 26 και 27 των παρουσών προτάσεων), από τα επιχειρήματα των διαδίκων προκύπτει ότι η αιτίαση αυτή αντλείται από τη διαφορετική ερμηνεία των διατάξεων της οδηγίας 2013/48.
Επομένως, η διαφορά αφορά την ερμηνεία των διατάξεων του άρθρου 3, παράγραφοι 3 και 6, της οδηγίας 2013/48 και τον τρόπο με τον οποίο πρέπει να ερμηνεύεται το δικαίωμα πρόσβασης σε δικηγόρο κατά την εξέταση, που προβλέπεται στο άρθρο 3, παράγραφος 3, στοιχείο βʹ, της εν λόγω οδηγίας. Τα ζητήματα αυτά δεν έχουν ακόμη εξεταστεί άμεσα από το Δικαστήριο.
36.      Εκτιμώ ότι, με βάση το γράμμα των διατάξεων, το ιστορικό θέσπισης, το πλαίσιο και τους στόχους της οδηγίας 2013/48, καθώς και τη νομολογία του ΕΔΔΑ, πρέπει να γίνει δεκτή η ερμηνεία της Επιτροπής σχετικά με την έννοια των διατάξεων του άρθρου 3, παράγραφοι 3 και 6, της οδηγίας 2013/48 και τη μεταξύ τους σχέση.
α)      Το γράμμα των διατάξεων
37.      Το άρθρο 3, παράγραφος 3, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 2013/48, το οποίο αποτυπώνει μία από τις συνιστώσες του δικαιώματος πρόσβασης σε δικηγόρο, όπως αυτό ορίζεται στο άρθρο 3, παράγραφος 3, της οδηγίας 2013/48, επιβάλλει ρητώς στα κράτη μέλη να εξασφαλίζουν ότι οι ύποπτοι ή οι κατηγορούμενοι έχουν «το δικαίωμα να ζητήσουν την παρουσία και τη συμμετοχή του δικηγόρου τους κατά την εξέτασή τους (22) ».
38.      Με την αιτιολογική σκέψη 25 της οδηγίας 2013/48 διαλαμβάνεται περαιτέρω ότι: «Τα κράτη μέλη θα πρέπει να εξασφαλίζουν ότι οι ύποπτοι ή οι κατηγορούμενοι έχουν το δικαίωμα να ζητούν να παρίσταται ο δικηγόρος τους και να συμμετέχει αποτελεσματικά κατά την εξέταση τους από την αστυνομία ή άλλη αρχή επιβολής του νόμου ή δικαστική αρχή, μεταξύ άλλων και κατά τη διάρκεια της ακροαματικής διαδικασίας (23).»
39.      Κατά τη γνώμη μου, και όπως επισήμανε η Επιτροπή, η παρουσία σημαίνει φυσική παρουσία, δηλαδή οι ύποπτοι ή οι κατηγορούμενοι έχουν το δικαίωμα να ζητούν να παρίσταται ο δικηγόρος τους αυτοπροσώπως όταν εξετάζονται από τις αρχές (24).
40.      Συνεπώς, το άρθρο 3, παράγραφος 3, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 2013/48 προβλέπει ένα γενικό δικαίωμα των υπόπτων ή των κατηγορουμένων να ζητούν την παρουσία του δικηγόρου τους κατά την εξέτασή τους από τις αρχές. Εντούτοις, το ως άνω δικαίωμα δεν είναι απόλυτο και, ως εκ τούτου, όπως προβλέπεται από την εν λόγω οδηγία, ενδεχομένως να επιδέχεται προσωρινές παρεκκλίσεις βάσει του άρθρου 3, παράγραφος 6, της οδηγίας ή παραίτηση βάσει του άρθρου 9.
41.      Όπως έχει αποφανθεί το Δικαστήριο, οι προσωρινές παρεκκλίσεις απαριθμούνται στην οδηγία 2013/48 κατά τρόπο εξαντλητικό (25).
42.      Όπως επισημαίνει η Επιτροπή και σε αντίθεση με τα επιχειρήματα που προέβαλε η Τσεχική Δημοκρατία, είναι καταφανές ότι η επίδικη τσεχική κανονιστική ρύθμιση δεν πληροί το σύνολο των απαιτήσεων για την προβλεπόμενη προσωρινή παρέκκλιση, σύμφωνα με το άρθρο 3, παράγραφος 6, στοιχείο βʹ, σε συνδυασμό με το άρθρο 8 της οδηγίας 2013/48. Πράγματι, είναι προφανές ότι, όπως αποδεικνύει η Επιτροπή, με την εν λόγω κανονιστική ρύθμιση θεσπίζεται κανόνας που εφαρμόζεται γενικά σε περιπτώσεις όπου ο δικηγόρος δεν εμφανίζεται εντός της καθορισμένης προθεσμίας των 48 ωρών και, ως εκ τούτου, δεν περιορίζεται σε μεμονωμένες περιπτώσεις («στον βαθμό που ειδικές περιστάσεις της υπόθεσης το δικαιολογούν») όπως επιτάσσει το άρθρο 3, παράγραφος 6, στοιχείο βʹ, της οδηγίας. Ούτε έχει αποδειχθεί, συναφώς, ότι απαιτείται η επίκληση «επιτακτικών λόγων» που αφορούν ειδικά «επείγουσα ανάγκη να αποτραπούν σοβαρές συνέπειες για τη ζωή, την ελευθερία ή τη σωματική ακεραιότητα προσώπου»· ή «επιτακτική [...] ανάληψη άμεσης δράσης από τις αρχές έρευνας προς αποτροπή σημαντικού κινδύνου για την ποινική διαδικασία».
43.      Συνεπώς, κατά τη γνώμη μου, η επίδικη τσεχική κανονιστική ρύθμιση, η οποία επιτρέπει γενικά την εξέταση υπόπτων ή κατηγορουμένων χωρίς την παρουσία του δικηγόρου τους απλώς και μόνον επειδή ο δικηγόρος δεν μπόρεσε να εμφανιστεί εντός προθεσμίας 48 ωρών, αντίκειται στις διατάξεις του άρθρου 3, παράγραφος 3, στοιχείο βʹ, σε συνδυασμό με τις διατάξεις του άρθρου 3, παράγραφος 6, της οδηγίας 2013/48 (26).
44.      Επιπλέον, όπως επισήμανε η Επιτροπή και σε αντίθεση με τα επιχειρήματα που προέβαλε η Ουγγαρία, υπογραμμίζεται ότι η παραπομπή του άρθρου 3, παράγραφος 3, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 2013/48 στο εθνικό δίκαιο αφορά την αποτελεσματική συμμετοχή του δικηγόρου και όχι την ίδια την παρουσία του δικηγόρου. Τούτο συνάγεται ήδη από το γράμμα της εν λόγω διάταξης («Η συμμετοχή αυτή συνάδει με διαδικασίες του εθνικού δικαίου») και την αιτιολογική σκέψη 25 αυτής («Αυτή η συμμετοχή θα πρέπει να είναι σύμφωνη με τις διαδικασίες που προβλέπει το εθνικό δίκαιο οι οποίες μπορούν να ρυθμίζουν τη συμμετοχή δικηγόρου κατά τη διάρκεια της εξέτασης»).
45.      Κατά τη γνώμη μου, αυτό δεν έρχεται σε αντίθεση με το γεγονός ότι το άρθρο 3, παράγραφος 3, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 2013/48 πρέπει να ερμηνεύεται υπό την έννοια ότι επιβάλλει τόσο την παρουσία όσο και την αποτελεσματική συμμετοχή. Αντιθέτως, υποδηλώνει ότι, μολονότι παρέχεται ορισμένο περιθώριο διακριτικής ευχέρειας στα κράτη μέλη βάσει της οδηγίας 2013/48 όσον αφορά τους εθνικούς κανόνες που ρυθμίζουν ορισμένες λεπτομέρειες της αποτελεσματικής συμμετοχής ενός δικηγόρου (με την προϋπόθεση ότι οι εν λόγω κανόνες δεν μπορούν να « θίγουν την αποτελεσματική άσκηση και την ουσία» αυτού του δικαιώματος), εντούτοις, δεν παρέχεται κανένα περιθώριο διακριτικής ευχέρειας όσον αφορά την παρουσία, καθώς οι ύποπτοι ή οι κατηγορούμενοι έχουν κατά κανόνα το δικαίωμα πρόσβασης σε δικηγόρο κατά την εξέταση βάσει του άρθρου 3, παράγραφος 3, στοιχείο βʹ, της εν λόγω οδηγίας. Παρουσία σημαίνει ότι
είτε ο δικηγόρος βρίσκεται εκεί είτε όχι.
46.      Το γεγονός ότι το άρθρο 3, παράγραφος 3, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 2013/48 αναφέρεται στον «δικηγόρο τους» δεν θα πρέπει να νοείται πάντοτε ως αναφερόμενο σε δικηγόρο που επιλέγεται από τους υπόπτους ή τους κατηγορουμένους. Η διατύπωση αυτή δεν αποκλείει, όπως επισήμανε η Επιτροπή, το ενδεχόμενο κατάχρησης του δικαιώματος πρόσβασης σε δικηγόρο, η οποία μπορεί να δημιουργήσει εμπόδια στη διεξαγωγή της ποινικής διαδικασίας, αλλά και να αντιμετωπιστεί από τις αρχές των κρατών μελών με την πρόβλεψη μηχανισμών για τον αυτεπάγγελτο διορισμό δικηγόρου που θα παρέχει συνδρομή κατά την εξέτασή τους αντί του δικηγόρου της επιλογής τους ο οποίος δεν μπορούσε να παραστεί. Συνεπώς, ο διορισμένος δικηγόρος είναι «ο δικηγόρος τους».
β)      Ιστορικό θέσπισης
47.      Η Τσεχική Δημοκρατία υποστήριξε κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση ότι η οδηγία 2013/48 ρυθμίζει το δικαίωμα πρόσβασης σε δικηγόρο, αλλά όχι την υποχρεωτική παρουσία δικηγόρου, και ότι από το ιστορικό της θέσπισης της εν λόγω οδηγίας προκύπτει ότι οι διατάξεις που αφορούν την υποχρεωτική παρουσία δικηγόρου είχαν προταθεί επικουρικώς, αλλά τελικά δεν συμπεριλήφθηκαν στο κείμενο. Η απόρριψη των διατάξεων σχετικά με την υποχρεωτική παρουσία δικηγόρου σημαίνει, κατά την άποψή της, ότι η οδηγία 2013/48 δεν απαιτεί την παρουσία δικηγόρου κατά την εξέταση.
48.      Κατά τη γνώμη μου, η επιχειρηματολογία που προέβαλε η Τσεχική Δημοκρατία στηρίζεται σε εσφαλμένη ερμηνεία της απαίτησης υποχρεωτικής παρουσίας δικηγόρου.
49.      Είναι αλήθεια ότι, στο πλαίσιο του ιστορικού θέσπισης της οδηγίας 2013/48 (27), προτάθηκε με την εκτίμηση επιπτώσεων της Επιτροπής μια επιλογή πολιτικής η οποία προέβλεπε, ιδίως, διατάξεις που επέβαλαν καθολικώς υποχρεωτική υπεράσπιση. Τούτο συνεπαγόταν ότι οι ύποπτοι ή οι κατηγορούμενοι θα έπρεπε πάντοτε να έχουν τη συνδρομή δικηγόρου, με την έννοια ότι η παραίτηση από αυτό το δικαίωμα θα ήταν απαράδεκτη. Με άλλα λόγια, η υποχρεωτικότητα της υπεράσπισης σημαίνει, συναφώς, ότι δεν χωρεί παραίτηση από το συγκεκριμένο δικαίωμα. Ωστόσο, η επιλογή πολιτικής που προκρίθηκε προέβλεπε τη δυνατότητα παραίτησης από το δικαίωμα πρόσβασης σε δικηγόρο, με την επιφύλαξη κοινών ελάχιστων κανόνων.
50.      Επομένως, σε αντίθεση με τα επιχειρήματα της Τσεχικής Δημοκρατίας, θα πρέπει να γίνεται διάκριση μεταξύ της έννοιας της υποχρεωτικής παρουσίας δικηγόρου και του γενικού δικαιώματος πρόσβασης σε δικηγόρο.
51.      Από τις διατάξεις της οδηγίας 2013/48 (28) προκύπτει ότι η υποχρεωτική παρουσία δικηγόρου σημαίνει ότι ο ύποπτος ή κατηγορούμενος δεν μπορεί να παραιτηθεί από το δικαίωμα πρόσβασης σε δικηγόρο και πρέπει πάντα να έχει δικηγόρο, ενώ το δικαίωμα πρόσβασης σε δικηγόρο κατά το άρθρο 3, παράγραφος 3, της εν λόγω οδηγίας σημαίνει ότι ο ύποπτος ή ο κατηγορούμενος έχει γενικό δικαίωμα να έχει δικηγόρο, και ιδίως να ζητήσει την παρουσία του δικηγόρου του κατά την εξέτασή του, βάσει του άρθρου 3, παράγραφος 3, στοιχείο βʹ, πλην όμως το εν λόγω πρόσωπο μπορεί να παραιτηθεί από το δικαίωμα αυτό, υπό την προϋπόθεση ότι πληρούνται οι απαιτήσεις του άρθρου 9 (ή μπορεί να υπάρξει προσωρινή παρέκκλιση βάσει του άρθρου 3, παράγραφος 6). Με άλλα λόγια, το γεγονός ότι δεν προβλέπεται υποχρεωτική παρουσία δικηγόρου βάσει του άρθρου 3, παράγραφος 3, στοιχείο βʹ, ουδόλως θίγει το γενικό δικαίωμα που παρέχεται στους υπόπτους ή τους κατηγορουμένους να ζητήσουν την παρουσία δικηγόρου κατά την εξέταση, εκτός εάν έχουν παραιτηθεί από το δικαίωμα αυτό σύμφωνα με το άρθρο 9.
52.      Επισημαίνεται, επ’ αυτού, ότι το ζήτημα της αναμονής μέχρι την άφιξη του δικηγόρου πριν από τη διενέργεια της εξέτασης τέθηκε πράγματι στο Συμβούλιο με προτάσεις για την αντιμετώπισή του οι οποίες διατυπώθηκαν στο κείμενο της οδηγίας και προέβλεπαν παραπομπή στα εθνικά νομικά συστήματα των κρατών μελών (29). Ωστόσο, οι εν λόγω προτεινόμενες διατάξεις διαγράφηκαν κατά την ολοκλήρωση των διαπραγματεύσεων με το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο (30).
53.      Μολονότι το ιστορικό θέσπισης δεν είναι καθοριστικής σημασίας, δεν αποκλείει την ερμηνεία κατά την οποία η πρόθεση του νομοθέτη είναι να διασφαλίσει ότι οι ύποπτοι και οι κατηγορούμενοι πρέπει κατ’ αρχήν να έχουν το δικαίωμα να ζητήσουν την παρουσία του δικηγόρου τους κατά την εξέταση.
γ)      Πλαίσιο
54.      Άλλες διατάξεις της οδηγίας 2013/48 και άλλων οδηγιών «οδικού χάρτη» φαίνεται να ενισχύουν περαιτέρω την ερμηνεία του άρθρου 3, παράγραφος 3, στοιχείο βʹ, σε συνδυασμό με το άρθρο 3, παράγραφος 6, της εν λόγω οδηγίας, την οποία υποστήριξε η Επιτροπή.
55.      Ειδικότερα, όπως εκτέθηκε στο σημείο 22 των παρουσών προτάσεων, το άρθρο 3, παράγραφος 1, της οδηγίας 2013/48 καθιστά σαφές, ως γενική αρχή, ότι τα κράτη μέλη οφείλουν να διασφαλίζουν ότι παρέχεται στους υπόπτους και στους κατηγορουμένους δικαίωμα πρόσβασης σε δικηγόρο «εντός προθεσμίας και κατά τρόπο που να τους επιτρέπει να ασκούν τα δικαιώματα υπεράσπισής τους πρακτικά και αποτελεσματικά». Σε συνδυασμό με το άρθρο 2, παράγραφος 1, της εν λόγω οδηγίας, αυτό σημαίνει ότι τα κράτη μέλη υποχρεούνται να διασφαλίζουν, χωρίς εξαιρέσεις, ότι το εν λόγω δικαίωμα ασκείται «πρακτικά και αποτελεσματικά» σε όλα τα στάδια της ποινικής διαδικασίας. Κατά τη γνώμη μου, και όπως επισήμανε η Επιτροπή, σε περίπτωση κατά την οποία o ύποπτος ή o κατηγορούμενος μπορεί να εξεταστεί από τις αρχές χωρίς να παρίσταται ο δικηγόρος του απλώς και μόνον επειδή ο δικηγόρος δεν εμφανίζεται εντός της καθορισμένης προθεσμίας, ενδέχεται να υπονομευθεί σοβαρά η πρακτική και αποτελεσματική άσκηση των δικαιωμάτων υπεράσπισης του προσώπου.
56.      Η Τσεχική Δημοκρατία υποστήριξε κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση ότι περαιτέρω τεκμήρια υπέρ του ότι η οδηγία 2013/48 δεν επιβάλλει την παρουσία δικηγόρου κατά την εξέταση μπορούν να αντληθούν από τη σύγκριση με την οδηγία 2016/800 σχετικά με τα παιδιά που είναι ύποπτοι ή κατηγορούμενοι στο πλαίσιο ποινικών διαδικασιών (βλ. σημείο 17 των παρουσών προτάσεων). Η Τσεχική Δημοκρατία επισημαίνει ότι, σύμφωνα με το άρθρο 6, παράγραφος 2, της οδηγίας 2016/800, τα κράτη μέλη πρέπει να διασφαλίζουν ότι τα παιδιά λαμβάνουν τη συνδρομή δικηγόρου και, βάσει του άρθρου 6, παράγραφος 4, στοιχείο βʹ, της εν λόγω οδηγίας, τα κράτη μέλη πρέπει να διασφαλίζουν ότι τα παιδιά έχουν τη συνδρομή δικηγόρου όταν υποβάλλονται σε εξέταση.
Κατά την άποψή της, το γεγονός ότι από τις εν λόγω διατάξεις προκύπτει σαφώς η υποχρεωτική παρουσία δικηγόρου κατά την εξέταση και ότι οι διατάξεις αυτές περιλαμβάνονται στην οδηγία 2016/800 λόγω της ευάλωτης κατάστασης των παιδιών υποδηλώνει ότι πρόκειται για παρέκκλιση από το γενικό καθεστώς που θεσπίζει η οδηγία 2013/48· λογικά, εάν η υποχρεωτική παρουσία δικηγόρου είχε καθιερωθεί ήδη από την οδηγία 2013/48, δεν θα ήταν αναγκαίο να θεσπιστεί η υποχρέωση αυτή στην οδηγία 2016/800 μόνο για ορισμένους υπόπτους ή κατηγορουμένους.
57.      Κατά τη γνώμη μου, για μια ακόμη φορά, αυτή η επιχειρηματολογία βασίζεται σε μια εσφαλμένη ερμηνεία της απαίτησης υποχρεωτικής παρουσίας δικηγόρου.
58.      Είναι αλήθεια ότι, σε αντίθεση με την οδηγία 2013/48, η οδηγία 2016/800 προβλέπει την υποχρεωτική παρουσία δικηγόρου κατά την εξέταση λόγω της ιδιαίτερης κατάστασης των παιδιών, δηλαδή δεδομένου ότι είναι ευάλωτα και δεν είναι πάντα σε θέση να κατανοήσουν πλήρως και να παρακολουθήσουν την ποινική διαδικασία (31).
Ωστόσο, όπως εκτέθηκε ήδη, η πρόβλεψη περί υποχρεωτικής παρουσίας δικηγόρου κατά την εξέταση συνεπάγεται ότι δεν επιτρέπεται καμία παραίτηση από το αντίστοιχο δικαίωμα και, ως εκ τούτου, αυτό δεν ταυτίζεται με το γενικό δικαίωμα να παρίσταται δικηγόρος κατά την εξέταση, το οποίο επιδέχεται παραίτηση.
δ)      Στόχοι
59.      Όπως σημειώθηκε παραπάνω, στο μέρος IV.A των παρουσών προτάσεων, η οδηγία 2013/48 συμβάλλει στην οικοδόμηση του ΧΕΑΔ θεσπίζοντας ένα σύνολο κοινών ελάχιστων κανόνων σχετικά με το δικαίωμα πρόσβασης σε δικηγόρο στο πλαίσιο ποινικής διαδικασίας, με σκοπό την προώθηση της αμοιβαίας εμπιστοσύνης των κρατών μελών στα συστήματα ποινικής δικαιοσύνης τους και της εμπιστοσύνης των πολιτών της Ένωσης κατά την κυκλοφορία τους σε ολόκληρη την Ευρωπαϊκή Ένωση. Λαμβανομένου υπόψη του Προγράμματος της Στοκχόλμης, η εν λόγω οδηγία προβλέπεται όχι απλώς να κωδικοποιήσει, αλλά και να ενισχύσει το δικαίωμα πρόσβασης σε δικηγόρο στο πλαίσιο της ποινικής διαδικασίας σε όλα τα κράτη μέλη.
60.      Υπό αυτό το πρίσμα, φρονώ ότι η ερμηνεία της οδηγίας 2013/48 κατά τρόπο που να επιτρέπει σε ένα κράτος μέλος να διενεργεί εξέταση υπόπτων ή κατηγορουμένων χωρίς να τους παρέχεται το δικαίωμα να παρίσταται ο δικηγόρος τους, απλώς και μόνον επειδή ο δικηγόρος δεν εμφανίστηκε εντός προθεσμίας 48 ωρών υπονομεύει τους στόχους της οδηγίας 2013/48 για τη διασφάλιση κοινού επιπέδου προστασίας των δικαιωμάτων δίκαιης δίκης για τους υπόπτους ή τους κατηγορουμένους σε ολόκληρη την Ευρωπαϊκή Ένωση.
ε)      Η νομολογία του ΕΔΔΑ
61.      Η Τσεχική Δημοκρατία και η Ουγγαρία επικαλέστηκαν τη νομολογία του ΕΔΔΑ προς υποστήριξη της θέσης τους και, ιδίως, η Τσεχική Δημοκρατία ισχυρίστηκε κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση ότι η οδηγία 2013/48 συνάδει με τις σχετικές απαιτήσεις της νομολογίας του ΕΔΔΑ.
62.      Επισημαίνεται ότι η αιτίαση αυτή ερείδεται στη φερόμενη παράβαση των διατάξεων του άρθρου 3, παράγραφοι 3 και 6, της οδηγίας 2013/48.
Συνεπώς, δεν είναι καθοριστικής σημασίας το κατά πόσον η επίδικη τσεχική κανονιστική ρύθμιση θεωρείται συμβατή με το άρθρο 6 της ΕΣΔΑ όπως ερμηνεύεται στη νομολογία του ΕΔΔΑ.
63.      Σε αυτό το πλαίσιο, όπως έχω εξηγήσει σε προηγούμενες προτάσεις μου (32), η υποχρέωση ερμηνείας των οδηγιών «οδικού χάρτη» κατά τρόπο σύμφωνο με τα θεμελιώδη δικαιώματα σημαίνει ότι τα περιεχόμενα στην εν λόγω οδηγία δικαιώματα δεν μπορούν να παρέχουν μικρότερη προστασία από αυτή που εγγυώνται ο Χάρτης και η ΕΣΔΑ, ωστόσο δεν σημαίνει ότι ο νομοθέτης της Ένωσης δεν μπορεί να αναγνωρίζει στους κατηγορουμένους πιο εκτεταμένα δικαιώματα. Με άλλα λόγια, καθώς η ΕΣΔΑ αντιπροσωπεύει το ελάχιστο επίπεδο προστασίας βάσει του άρθρου 52, παράγραφος 3, του Χάρτη (33), οποιαδήποτε ερμηνεία της συγκεκριμένης οδηγίας πρέπει να προβλέπει προστασία τουλάχιστον του ιδίου επιπέδου με εκείνη που προβλέπει η ΕΣΔΑ, ενώ η προστασία που παρέχεται από την Ευρωπαϊκή Ένωση μπορεί να είναι υψηλότερη.
64.      Συνεπώς, στην υπό κρίση υπόθεση, ανεξαρτήτως της ερμηνείας που δόθηκε στη νομολογία του ΕΔΔΑ, δεν σημαίνει κατ’ ανάγκην ότι οι διατάξεις της οδηγίας 2013/48 δεν μπορούν να ερμηνευθούν υπό την έννοια ότι επιβάλλουν ακόμη υψηλότερο επίπεδο προστασίας.
65.      Ωστόσο, σε αντίθεση με τα επιχειρήματα της Τσεχικής Δημοκρατίας και της Ουγγαρίας, από τη νομολογία του ΕΔΔΑ προκύπτει ότι, βάσει της ΕΣΔΑ, υφίσταται επίσης απαίτηση για φυσική παρουσία δικηγόρου.
66.      Το ΕΔΔΑ έκρινε ότι το δικαίωμα κάθε κατηγορουμένου να τύχει αποτελεσματικής υπεράσπισης από δικηγόρο, όπως κατοχυρώνεται από το άρθρο 6, παράγραφος 3, στοιχείο γʹ, της ΕΣΔΑ, καταλέγεται στα θεμελιώδη στοιχεία της δίκαιης δίκης στο πλαίσιο ποινικής διαδικασίας (34).
67.      Ειδικότερα, στην υπόθεση Beuze κατά Βελγίου (35), το Δικαστήριο επισήμανε ότι, όσον αφορά τους σκοπούς του εν λόγω δικαιώματος, η πρόσβαση σε δικηγόρο κατά το στάδιο της προδικασίας συμβάλλει στην αποτροπή σφαλμάτων στην απονομή της δικαιοσύνης και, πρωτίστως, στην επίτευξη των στόχων του άρθρου 6 της ΕΣΔΑ, ιδίως της ισότητας των όπλων μεταξύ των αρχών και του κατηγορουμένου· η άμεση πρόσβαση σε δικηγόρο συνιστά σημαντικό αντίβαρο στην ευάλωτη κατάσταση των υπόπτων που τελούν υπό αστυνομική κράτηση και έχει επίσης προληπτικό χαρακτήρα, καθόσον παρέχει θεμελιώδεις εγγυήσεις έναντι του εξαναγκασμού και της κακομεταχείρισης των υπόπτων από την αστυνομία. Επιπλέον, ένα από τα κύρια καθήκοντα του δικηγόρου στα στάδια της αστυνομικής κράτησης και της έρευνας είναι να διασφαλίζει τον σεβασμό του δικαιώματος της μη αυτοενοχοποίησης και της σιωπής του κατηγορουμένου, δικαιώματα που συμπληρώνουν το δικαίωμα της νομικής συνδρομής.
68.      Επιπροσθέτως, όσον αφορά το περιεχόμενο του δικαιώματος πρόσβασης σε δικηγόρο, το ΕΔΔΑ έκρινε ότι το άρθρο 6, παράγραφος 3, στοιχείο γʹ, της ΕΣΔΑ δεν προσδιορίζει τον τρόπο άσκησης του δικαιώματος πρόσβασης σε δικηγόρο ή το περιεχόμενό του. Μολονότι παρέχει στα κράτη την ευχέρεια να επιλέξουν τα μέσα που να εξασφαλίζουν την κατοχύρωσή του στα δικαστικά τους συστήματα, εντούτοις, το περιεχόμενο και το πεδίο εφαρμογής του εν λόγω δικαιώματος θα πρέπει να καθορίζονται σύμφωνα με τον στόχο των διατάξεων της ΕΣΔΑ, δηλαδή τη διασφάλιση πρακτικών και αποτελεσματικών δικαιωμάτων (36).
69.      Προκειμένου το δικαίωμα σε δίκαιη δίκη να παραμείνει αρκούντως πρακτικό και αποτελεσματικό, το άρθρο 6, παράγραφος 1, της ΕΣΔΑ ορίζει ότι, κατά κανόνα, η πρόσβαση σε δικηγόρο θα πρέπει να παρέχεται ήδη από την πρώτη ανάκριση του υπόπτου από την αστυνομία (37).
70.      Ο διορισμός συνηγόρου δεν αρκεί για να διασφαλιστεί η αποτελεσματικότητα της συνδρομής που μπορεί να παράσχει στον κατηγορούμενο και, επομένως, για τον σκοπό αυτόν, πρέπει να τηρούνται ορισμένες ελάχιστες προϋποθέσεις (38). Πρώτον, οι ύποπτοι πρέπει να είναι σε θέση να επικοινωνούν με δικηγόρο από τη στιγμή που τίθενται υπό κράτηση· συνεπώς, πρέπει να έχουν τη δυνατότητα να συμβουλεύονται τον δικηγόρο τους πριν από την εξέτασή τους (39). Δεύτερον, το ΕΔΔΑ έκρινε σε ορισμένες υποθέσεις ότι «οι ύποπτοι έχουν το δικαίωμα να ζητήσουν τη φυσική παρουσία του δικηγόρου τους κατά τη διάρκεια των αρχικών αστυνομικών ανακρίσεων και όποτε υποβάλλονται σε εξέταση κατά το στάδιο της προδικασίας. Η ως άνω φυσική παρουσία πρέπει να επιτρέπει στον δικηγόρο να παρέχει πρακτική και αποτελεσματική συνδρομή και όχι απλώς θεωρητική, και ιδίως να διασφαλίζει ότι δεν θίγονται τα δικαιώματα υπεράσπισης του εξεταζόμενου υπόπτου (40) ».
71.      Οι ως άνω διαπιστώσεις στην υπόθεση Beuze κατά Βελγίου έχουν επιβεβαιωθεί σε μεταγενέστερη νομολογία (41).
72.      Επιπλέον, στην υπόθεση Soytemiz κατά Τουρκίας (42), το ΕΔΔΑ υπογράμμισε ότι η παρουσία δικηγόρου κατά τη διάρκεια της προδικασίας, συμπεριλαμβανομένης της αστυνομικής προανάκρισης, είναι εγγενής πτυχή της προστασίας που κατοχυρώνεται στο άρθρο 6, παράγραφος 3, στοιχείο γʹ, της ΕΣΔΑ, καθώς δύσκολα μπορεί να γίνει αντιληπτή η παροχή των υπηρεσιών που συνδέονται ειδικά με τη «νομική συνδρομή», για τις οποίες γίνεται λόγος στο άρθρο 6, παράγραφος 3, στοιχείο γʹ, της ΕΣΔΑ, χωρίς την παρουσία δικηγόρου. Συνεπώς, το δικαίωμα συνδρομής από δικηγόρο απαιτεί όχι μόνο να επιτρέπεται στον δικηγόρο να παρίσταται, αλλά και να του παρέχεται η δυνατότητα να συνδράμει ενεργά τον ύποπτο κατά τη διάρκεια, μεταξύ άλλων, της εξέτασης από την αστυνομία και να παρεμβαίνει για να εξασφαλίσει τον σεβασμό των δικαιωμάτων του, καθώς το πρόσωπο που κατηγορείται για ποινικό αδίκημα πρέπει να είναι σε θέση να αποκτήσει το σύνολο των υπηρεσιών που συνδέονται ειδικά με τη νομική συνδρομή, όχι μόνο κατά τη διάρκεια της δίκης, αλλά και κατά το στάδιο της προδικασίας που έχει σημασία για την προετοιμασία της ποινικής διαδικασίας. Εξάλλου, το δικαίωμα συνδρομής από δικηγόρο ισχύει καθ’ όλη τη διάρκεια και μέχρι το τέλος της αστυνομικής προανάκρισης: «Η παρουσία του δικηγόρου και η ενεργή συνδρομή κατά την αστυνομική προανάκριση αποτελεί σημαντική διαδικαστική εγγύηση με στόχο, μεταξύ άλλων, να εμποδίζεται η συλλογή αποδείξεων μέσω μεθόδων εξαναγκασμού ή καταπίεσης ενάντια στη βούληση του υπόπτου και να προστατεύεται η ελευθερία του υπόπτου να επιλέγει αν θα καταθέσει ή θα παραμείνει σιωπηλός όταν εξεταστεί από την αστυνομία (43) ».
73.      Το ΕΔΔΑ υπενθύμισε επίσης ότι η αστυνομία υποχρεούται, κατ’ αρχήν, να αναβάλλει την προανάκριση σε περίπτωση που ένας ύποπτος ζητήσει να επικουρείται από δικηγόρο κατά τη διάρκεια της προανάκρισης μέχρις ότου παρασταθεί δικηγόρος που είναι ικανός να βοηθήσει τον ύποπτο. Το ίδιο ισχύει και στην περίπτωση που ο δικηγόρος πρέπει –ή ζητηθεί– να αναχωρήσει πριν από τη λήξη της προανάκρισης και πριν από την ανάγνωση και την υπογραφή των καταθέσεων που ελήφθησαν (44).
74.      Συνεπώς, όπως προκύπτει από την ανωτέρω νομολογία του ΕΔΔΑ, δίδεται έμφαση στο γεγονός ότι οι ύποπτοι και οι κατηγορούμενοι πρέπει να μπορούν να απολαύουν του δικαιώματος της παράστασης δικηγόρου με πραγματική φυσική παρουσία κατά την εξέτασή τους, όπως κατοχυρώνεται από το δικαίωμα πρόσβασης σε δικηγόρο βάσει του άρθρου 6, παράγραφος 1 και παράγραφος 3, στοιχείο γʹ, της ΕΣΔΑ (45). Ως εκ τούτου, σε αντίθεση με τα επιχειρήματα της Τσεχικής Δημοκρατίας και της Ουγγαρίας, από την εν λόγω νομολογία προκύπτει ότι, κατ’ αρχήν, απαιτείται η φυσική παρουσία δικηγόρου, εκτός εάν ο περιορισμός αυτού του δικαιώματος μπορεί να δικαιολογηθεί δεόντως.
75.      Μπορεί περαιτέρω να επισημανθεί ότι ορισμένη νομολογία του ΕΔΔΑ την οποία επικαλούνται η Τσεχική Δημοκρατία και η Ουγγαρία φαίνεται να είναι αλυσιτελής.
Στην υπόθεση Yoldas κατά Τουρκίας (46), το ΕΔΔΑ έκρινε ότι δεν υπήρξε παράβαση του άρθρου 6, παράγραφος 1 και παράγραφος 3, στοιχείο, γʹ, της ΕΣΔΑ σε περίπτωση όπου ο προσφύγων είχε παραιτηθεί από το δικαίωμα να λάβει συνδρομή από δικηγόρο, παραίτηση η οποία διαπιστώθηκε ότι ήταν σύμφωνη με τα απαιτούμενα διαδικαστικά εχέγγυα.
Στην υπόθεση Hovanesian κατά Βουλγαρίας (47), το ΕΔΔΑ δεν διαπίστωσε παράβαση του άρθρου 6, παράγραφος 1 και παράγραφος 3, στοιχείο γʹ, της ΕΣΔΑ σε περίπτωση όπου το δικαίωμα του προσφεύγοντος σε συνδρομή από δικηγόρο είχε περιοριστεί κατά τις πρώτες 24 ώρες της κράτησής του από την αστυνομία, περιορισμός ο οποίος κρίθηκε, υπό τις ιδιαίτερες περιστάσεις της υπόθεσης, δικαιολογημένος υπό το πρίσμα του δίκαιου χαρακτήρα της διαδικασίας στο σύνολό της.
Στην υπό κρίση υπόθεση, με την αιτίαση δεν αμφισβητούνται ούτε η παραίτηση ούτε η εφαρμογή εξαιρέσεων από το γενικό δικαίωμα πρόσβασης σε δικηγόρο. Αν μη τι άλλο, οι δύο αυτές υποθέσεις αναδεικνύουν αντιστοίχως τη σημασία ύπαρξης επαρκών απαιτήσεων για την παραίτηση από το δικαίωμα πρόσβασης σε δικηγόρο και το αυστηρό καθεστώς προσωρινών παρεκκλίσεων βάσει της οδηγίας 2013/48.
76.      Λαμβανομένων υπόψη των προεκτεθέντων, η αιτίαση της Επιτροπής είναι βάσιμη.
V.      Επί των δικαστικών εξόδων
77.      Κατά το άρθρο 138, παράγραφος 1, του Κανονισμού Διαδικασίας του Δικαστηρίου, ο ηττηθείς διάδικος καταδικάζεται στα έξοδα, εφόσον υπάρχει σχετικό αίτημα του νικήσαντος διαδίκου. Κατά το άρθρο 140, παράγραφος 1, του Κανονισμού Διαδικασίας, τα κράτη μέλη που παρεμβαίνουν στη δίκη φέρουν τα δικαστικά τους έξοδα.
Κατά συνέπεια, δεδομένου ότι η Τσεχική Δημοκρατία ηττήθηκε πρέπει να φέρει, εκτός από τα δικά της έξοδα, και τα δικαστικά έξοδα της Επιτροπής, σύμφωνα με το σχετικό αίτημα του εν λόγω θεσμικού οργάνου. Η Ουγγαρία φέρει τα δικαστικά της έξοδα.
VI.    Πρόταση
78.      Κατόπιν των προεκτεθέντων, προτείνω στο Δικαστήριο:
(1)      να κρίνει ότι η Τσεχική Δημοκρατία παρέβη τις υποχρεώσεις που υπέχει βάσει του άρθρου 3, παράγραφος 6, σε συνδυασμό με το άρθρο 3, παράγραφος 3, της οδηγίας 2013/48, του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 22ας Οκτωβρίου 2013, σχετικά με το δικαίωμα πρόσβασης σε δικηγόρο στο πλαίσιο ποινικής διαδικασίας και διαδικασίας εκτέλεσης του ευρωπαϊκού εντάλματος σύλληψης, καθώς και σχετικά με το δικαίωμα ενημέρωσης τρίτου προσώπου σε περίπτωση στέρησης της ελευθερίας του και με το δικαίωμα επικοινωνίας με τρίτα πρόσωπα και με προξενικές αρχές κατά τη διάρκεια της στέρησης της ελευθερίας, καθόσον δεν μετέφερε ορθώς τις ως άνω διατάξεις στο εσωτερικό της δίκαιο· και
(2)      να καταδικάσει την Τσεχική Δημοκρατία στα δικαστικά της έξοδα καθώς και στα έξοδα στα οποία υποβλήθηκε η Ευρωπαϊκή Επιτροπή· και
(3)      να αποφανθεί ότι η Ουγγαρία φέρει τα δικαστικά της έξοδα.
1      Γλώσσα του πρωτοτύπου: η αγγλική.
2      Οδηγία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 22ας Οκτωβρίου 2013, σχετικά με το δικαίωμα πρόσβασης σε δικηγόρο στο πλαίσιο ποινικής διαδικασίας και διαδικασίας εκτέλεσης του ευρωπαϊκού εντάλματος σύλληψης, καθώς και σχετικά με το δικαίωμα ενημέρωσης τρίτου προσώπου σε περίπτωση στέρησης της ελευθερίας του και με το δικαίωμα επικοινωνίας με τρίτα πρόσωπα και με προξενικές αρχές κατά τη διάρκεια της στέρησης της ελευθερίας (ΕΕ 2013, L 294, σ. 1).
3      Βλ. προτάσεις μου στην υπόθεση BK (Μεταβολή του νομικού χαρακτηρισμού της αξιόποινης πράξης) (C‑175/22, EU:C:2023:436, ιδίως σημεία 22 και 23), και στην υπόθεση M.S. κ.λπ. (Δικονομικά δικαιώματα ανηλίκων) (C‑603/22, EU:C:2024:157, ιδίως σημεία 26 έως 31).
4      Εκτός από την οδηγία 2013/48, οι εν λόγω οδηγίες περιλαμβάνουν επίσης: την oδηγία 2010/64/ΕΕ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 20ής Οκτωβρίου 2010, σχετικά με το δικαίωμα σε διερμηνεία και μετάφραση κατά την ποινική διαδικασία (ΕΕ 2010, L 280, σ. 1),
την οδηγία 2012/13/ΕΕ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 22ας Μαΐου 2012, σχετικά με το δικαίωμα ενημέρωσης στο πλαίσιο ποινικών διαδικασιών (ΕΕ 2012, L 142, σ. 1),
την οδηγία (ΕΕ) 2016/343 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 9ης Μαρτίου 2016, για την ενίσχυση ορισμένων πτυχών του τεκμηρίου αθωότητας και του δικαιώματος παράστασης του κατηγορουμένου στη δίκη του στο πλαίσιο ποινικής διαδικασίας (ΕΕ 2016, L 65, σ. 1),
την oδηγία (ΕΕ) 2016/1919 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 26ης Οκτωβρίου 2016, σχετικά με τη δικαστική αρωγή για υπόπτους και κατηγορουμένους στο πλαίσιο ποινικών διαδικασιών και για καταζητουμένους σε διαδικασίες εκτέλεσης του ευρωπαϊκού εντάλματος σύλληψης (ΕΕ 2016, L 297, σ. 1), και την oδηγία (ΕΕ) 2016/800 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 11ης Μαΐου 2016, σχετικά με τις δικονομικές εγγυήσεις για τα παιδιά που είναι ύποπτοι ή κατηγορούμενοι στο πλαίσιο ποινικών διαδικασιών(ΕΕ 2016, L 132, σ. 1).
5      Ψήφισμα του Συμβουλίου της 30ής Νοεμβρίου 2009 (ΕΕ 2009, C 295, σ. 1).
6      Πρβλ. αιτιολογικές σκέψεις 9 και 10 της οδηγίας 2013/48.
7      Ευρωπαϊκό Συμβούλιο, Το Πρόγραμμα της Στοκχόλμης – Μια ανοικτή και ασφαλής Ευρώπη που εξυπηρετεί και προστατεύει τους πολίτες (ΕΕ C 115, σ. 1, 2010), σημείο 2.4.
8      Βλ., ιδίως, αιτιολογικές σκέψεις 1 έως 8 και 12 της οδηγίας 2013/48.
9      Προτάσεις του γενικού εισαγγελέα Y. Bot στην υπόθεση Covaci (C‑216/14, EU:C:2015:305, σημείο 30). Βλ. επίσης, για παράδειγμα, Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Έκθεση προς το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο σχετικά με την εφαρμογή της [οδηγίας 2013/48], [COM(2019) 560 final], 26 Σεπτεμβρίου 2019, σημείο 1.1.
10      Όπως έχει αναγνωρίσει το Δικαστήριο, η θεμελιώδης αρχή της αποτελεσματικής δικαστικής προστασίας των δικαιωμάτων, η οποία επιβεβαιώνεται στο άρθρο 47 του Χάρτη, και η έννοια της «δίκαιης δίκης» κατά το άρθρο 6 της ΕΣΔΑ αποτελούνται από διάφορα στοιχεία, στα οποία καταλέγονται, μεταξύ άλλων, ο σεβασμός των δικαιωμάτων άμυνας και το δικαίωμα λήψεως νομικών συμβουλών, υπερασπίσεως και εκπροσωπήσεως. Ομοίως, ο σεβασμός των δικαιωμάτων της υπεράσπισης συνιστά, σε κάθε διαδικασία δυνάμενη να έχει ως αποτέλεσμα την επιβολή κυρώσεων, θεμελιώδη αρχή του δικαίου της Ένωσης η οποία κατοχυρώνεται στο άρθρο 48, παράγραφος 2, του Χάρτη.
Βλ., για παράδειγμα, απόφαση της 15ης Ιουλίου 2021, Επιτροπή κατά Πολωνίας  (Πειθαρχικό καθεστώς των δικαστών) (C‑791/19, EU:C:2021:596, σκέψεις 203 έως 204).
11      Βλ., μεταξύ άλλων, άρθρα 1 και 2 και αιτιολογικές σκέψεις 8, 12 και 57 της οδηγίας 2013/48.
12      Πρβλ. προτάσεις του γενικού εισαγγελέα M. Bobek στην υπόθεση VW (Δικαίωμα πρόσβασης σε δικηγόρο σε περίπτωση μη εμφάνισης) (C‑659/18, EU:C:2019:940, σημείο 2), και προτάσεις μου στην υπόθεση M.S. κ.λπ. (Δικονομικά δικαιώματα ανηλίκων) (C‑603/22, EU:C:2024:157, σημείο 63).
13      Συναφώς, το δικαίωμα πρόσβασης σε δικηγόρο έχει θεωρηθεί, για παράδειγμα, ως η «πύλη» (βλ. Sayers, D., «Article 48 (Criminal Law)»,
σε
Peers, S., Hervey, T., Kenner, J., και Ward, A. (επιμ.), EU
Charter
of
Fundamental
Rights: A
Commentary, 2η έκδ., Hart Publishing, Οξφόρδη, 2021, σ. 1413, ιδίως σ. 1450), ή ως ο «ακρογωνιαίος λίθος» (βλ. Mitsilegas, V., EU Criminal Law, 2η έκδ., Hart Publishing, Οξφόρδη, 2022, σ. 265) των δικονομικών δικαιωμάτων στην ποινική διαδικασία, καθώς επιτρέπει την άσκηση άλλων δικαιωμάτων και τα καθιστά πραγματικά και αποτελεσματικά.
14      Βλ., για παράδειγμα, αποφάσεις της 12ης Μαρτίου 2020, VW (Δικαίωμα πρόσβασης σε δικηγόρο σε περίπτωση μη εμφάνισης) (C‑659/18, EU:C:2020:201, σκέψη 31), και της 8ης Μαΐου 2025, Barało (C‑530/23, EU:C:2025:322, σκέψη 59).
15      Βλ., για παράδειγμα, αποφάσεις της 12ης Μαρτίου 2020, VW (Δικαίωμα πρόσβασης σε δικηγόρο σε περίπτωση μη εμφάνισης) (C‑659/18, EU:C:2020:201, σκέψη 31), και της 14ης Μαΐου 2024, Stachev (C‑15/24 PPU, EU:C:2024:399, σκέψη 48).
16      Βλ. επίσης αιτιολογική σκέψη 23 της οδηγίας 2013/48.
17      Βλ. επίσης αιτιολογική σκέψη 25 της οδηγίας 2013/48.
18      Βλ. επίσης αιτιολογική σκέψη 38 της οδηγίας 2013/48.
19      Η Επιτροπή διευκρίνισε κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση ότι η εν λόγω αιτίαση ερείδεται σε φερόμενη παράβαση του άρθρου 3, παράγραφοι 3 και 6, της οδηγίας 2013/48, σε συνδυασμό, και ενώ η τσεχική κανονιστική ρύθμιση θα μπορούσε να εξεταστεί υπό το πρίσμα της παρέκκλισης που ορίζεται στο άρθρο 3, παράγραφος 6, στοιχείο αʹ
ή στοιχείο βʹ, η ουγγρική κανονιστική ρύθμιση που αποτελεί αντικείμενο της υπόθεσης C‑660/24 θα μπορούσε με της σειρά της να εξεταστεί υπό το πρίσμα της παρέκκλισης που ορίζεται στο άρθρο 3, παράγραφος 6, στοιχείο βʹ. Αυτό θα εξηγούσε τον λόγο για τον οποίο η Επιτροπή διατύπωσε με διαφορετικό τρόπο τις αιτιάσεις στις δύο υποθέσεις, ωστόσο, είναι κρίσιμο ότι καθεμία από τις δύο αυτές εθνικές κανονιστικές ρυθμίσεις βαίνει σαφώς πέραν των επιτρεπόμενων από την εν λόγω οδηγία παρεκκλίσεων.
20      Η Τσεχική Δημοκρατία επισημαίνει ότι η διαδικασία με την οποία ένας ύποπτος μπορεί να επιλέξει δικηγόρο διέπεται από την pokyn policejního prezidenta č. 103/2013 (εσωτερική υπηρεσιακή οδηγία της αστυνομίας υπ’ αριθ. 103/2013), σύμφωνα με την οποία τα πρόσωπα ενημερώνονται εγκαίρως για τα δικαιώματά τους και επικουρούνται κατά την αναζήτηση δικηγόρου της επιλογής τους ή κατά την επιλογή άλλου δικηγόρου από τον κατάλογο δικηγόρων που τηρείται στον Τσεχικό Δικηγορικό Σύλλογο ή από τον τηλεφωνικό κατάλογο.
21      Η Τσεχική Δημοκρατία παραπέμπει, ειδικότερα, στην ακόλουθη νομολογία: αποφάσεις
του ΕΔΔΑ της 27ης Νοεμβρίου 2008, Salduz κατά Τουρκίας (CE:ECHR:2008:1127JUD003639102), της 23ης Φεβρουαρίου 2010, Yoldaş κατά Τουρκίας (CE:ECHR:2010:0223JUD002750304), της 21ης Δεκεμβρίου 2010, Hovanesian κατά Βουλγαρίας (CE:ECHR:2010:1221JUD003181403), και της 9ης Νοεμβρίου 2018, Beuze κατά Βελγίου (CE:ECHR:2018:1109JUD007140910).
22      Η υπογράμμιση δική μου.
23      Η υπογράμμιση δική μου.
24      Όπως επισημάνθηκε κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση –χωρίς ωστόσο να ασκεί άμεση επιρροή για την επίλυση της υπό κρίση υπόθεσης– η ανάπτυξη της τεχνολογίας καθιστά ενδεχομένως δυνατό να θεωρηθεί ως φυσική παρουσία η παρουσία δικηγόρου σε «ψηφιακή μορφή» υπό την προϋπόθεση ότι η εν λόγω παρουσία είναι εφάμιλλη της «διά ζώσης» παρουσίας ενός δικηγόρου. Συναφώς, η Επιτροπή υποστήριξε κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση ότι η παρουσία δικηγόρου μέσω εικονοδιάσκεψης μπορεί να συμβιβάζεται, σε ορισμένες περιπτώσεις, με το άρθρο 3, παράγραφος 3, στοιχείο βʹ, ωστόσο θα πρέπει να θεωρείται ως εξαίρεση και να μην υποκαθιστά τη φυσική παρουσία του δικηγόρου, υπό την προϋπόθεση ότι πληρούνται οι προϋποθέσεις που ορίζονται στην οδηγία 2013/48.
Ειδικότερα, η Επιτροπή τόνισε ότι η παρουσία και η συμμετοχή του δικηγόρου μέσω εικονοδιάσκεψης θα πρέπει να είναι δυνατή μόνον εφόσον το πρόσωπο είναι σε θέση να ασκήσει τα δικαιώματα υπεράσπισής του πρακτικά και αποτελεσματικά βάσει του άρθρου 3, παράγραφος 1, της εν λόγω οδηγίας· μόνον εφόσον υπόκειται στην εν επιγνώσει συναίνεση του προσώπου· και μόνον εφόσον λαμβάνονται υπόψη οι ανάγκες των ευάλωτων ατόμων και οι πρακτικές πτυχές. Η Ουγγαρία θεωρεί επίσης ότι είναι δυνατή η παρουσία δικηγόρου με την ως άνω μορφή της εικονοδιάσκεψης, καθώς η εξ αποστάσεως εξέταση αποτελεί εργαλείο που χρησιμοποιείται ευρέως στην ποινική διαδικασία ήδη από την πανδημία COVID‑19 και δεν είναι, αυτή καθαυτή, ασυμβίβαστη με το δικαίωμα σε δίκαιη δίκη. Ωστόσο, η Τσεχική Δημοκρατία διατείνεται ότι το ζήτημα αυτό αντιμετωπίζεται de lege ferenda και ότι εάν η χρήση της εικονοδιάσκεψης θεωρηθεί αναγκαία για την ενίσχυση των δικαιωμάτων δίκαιης δίκης, θα πρέπει να ρυθμιστεί μέσω της νομοθετικής διαδικασίας της Ένωσης.
25      Βλ. απόφαση της 12ης Μαρτίου 2020, VW (Δικαίωμα πρόσβασης σε δικηγόρο σε περίπτωση μη εμφάνισης) (C‑659/18, EU:C:2020:201, σκέψεις 42 έως 45), στην οποία το Δικαστήριο έκρινε ότι οι προσωρινές παρεκκλίσεις που τα κράτη μέλη μπορούν να προβλέψουν από το δικαίωμα πρόσβασης σε δικηγόρο απαριθμούνται στο άρθρο 3, παράγραφοι 5 και 6, της οδηγίας 2013/48 κατά τρόπο εξαντλητικό. Το Δικαστήριο έκρινε ότι ερμηνεία του άρθρου 3 της οδηγίας 2013/48 υπό την έννοια ότι επιτρέπει στα κράτη μέλη να προβλέψουν και άλλες παρεκκλίσεις πέραν εκείνων που απαριθμούνται περιοριστικά στο άρθρο αυτό θα αντέβαινε σε αυτό καθεαυτό το γράμμα της εν λόγω διατάξεως, καθώς και στους σκοπούς και στην οικονομία της οδηγίας, και θα στερούσε από το δικαίωμα αυτό την πρακτική του αποτελεσματικότητα.
26      Η άποψη αυτή υποστηρίζεται επίσης από τους επιστήμονες του κλάδου καθώς και σε εκθέσεις εμπειρογνωμόνων. Πρβλ. Ogorodova, A., και Spronken, T., «Legal advice in police custody: From Europe to a local police station», Erasmus Law Review, τόμος 7, 2014, σ. 191, ιδίως σ. 199· Hodgson, J., «Criminal procedure in Europe’s area of freedom, security and justice» στο Mitsilegas, V., Bergström, M., και Quintel, T. (επιμ.), Research Handbook on EU Criminal Law,
2η
έκδ., Edward Elgar Publishing,
Cheltenham, 2024, σ. 135, ιδίως σ. 155· Οργανισμός Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (FRA), Rights in practice: access to a lawyer and procedural rights in criminal and European arrest warrant proceedings,
Υπηρεσία Εκδόσεων της Ευρωπαϊκής Ένωσης,
Λουξεμβούργο, 2019, proposed FRA opinion 3 (πρόταση γνώμης 3) και σημείο 3.3.4.
27      Βλ. έγγραφο εργασίας των υπηρεσιών της Επιτροπής - Εκτίμηση επιπτώσεων που συνοδεύει την πρόταση οδηγίας του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου σχετικά με τα δικαιώματα πρόσβασης σε δικηγόρο και ενημέρωσης τρίτου για την κράτηση στο πλαίσιο ποινικής διαδικασίας, [SEC(2011) 686 final], της 8ης Ιουνίου 2011, ιδίως σημεία 5.3 και 6.
28      Πρβλ.
άρθρο 3, παράγραφος 4, δεύτερο εδάφιο· άρθρο 9· και αιτιολογικές σκέψεις 19, 28 και 39 έως 41 της οδηγίας 2013/48.
29      Βλ., για παράδειγμα, έγγραφο του Συμβουλίου 7337/12, 9 Μαρτίου 2012, σημείο 7 και προτεινόμενη αιτιολογική σκέψη 19α· έγγραφο του Συμβουλίου 10064/12, της 16ης Μαΐου 2012, προτεινόμενη αιτιολογική σκέψη 20.
30      Βλ., για παράδειγμα, έγγραφο του Συμβουλίου 10190/13, της 31ης Μαΐου 2013.
31      Βλ. άρθρο 6, παράγραφος 4, στοιχείο βʹ, και αιτιολογικές σκέψεις 25 και 27 της οδηγίας 2016/800. Βλ. επίσης απόφαση της 5ης Σεπτεμβρίου 2024, M.S. κ.λπ. (Δικονομικά δικαιώματα ανηλίκων) (C‑603/22, EU:C:2024:685, σκέψη 106), καθώς και προτάσεις μου στην ίδια υπόθεση (C‑603/22, EU:C:2024:157, σημεία 67 έως 71).
32      Βλ. προτάσεις μου στην υπόθεση BK (Μεταβολή του νομικού χαρακτηρισμού της αξιόποινης πράξης) (C‑175/22, EU:C:2023:436, σημεία 53 έως 76), και στην υπόθεση M.S. κ.λπ. (Δικονομικά δικαιώματα ανηλίκων) (C‑603/22, EU:C:2024:157, σημείο 62).
33      Σύμφωνα με πάγια νομολογία, κατά το άρθρο 52, παράγραφος 3, του Χάρτη, τα δικαιώματα που περιλαμβάνει ο Χάρτης έχουν την ίδια έννοια και την ίδια εμβέλεια με τα αντίστοιχα δικαιώματα που κατοχυρώνονται στην ΕΣΔΑ, γεγονός που δεν εμποδίζει την παροχή ευρύτερης προστασίας από το δίκαιο της Ένωσης. Επομένως, στο πλαίσιο της ερμηνείας των δικαιωμάτων που κατοχυρώνονται στο άρθρο 47, δεύτερο εδάφιο, και στο άρθρο 48, παράγραφος 2, του Χάρτη, το Δικαστήριο πρέπει να λαμβάνει υπόψη τα αντίστοιχα δικαιώματα που κατοχυρώνονται στο άρθρο 6 της ΕΣΔΑ, όπως έχουν ερμηνευθεί από το ΕΔΔΑ, ως όριο ελάχιστης προστασίας. Βλ., για παράδειγμα, απόφαση της 22ας Ιουνίου 2023, K.B. και F.S.  (Αυτεπάγγελτη εξέταση στον ποινικό τομέα) (C‑660/21, EU:C:2023:498, σκέψη 41).
34      Βλ. για παράδειγμα, αποφάσεις
του ΕΔΔΑ της 27ης Νοεμβρίου 2008, Salduz κατά Τουρκίας (CE:ECHR:2008:1127JUD003639102, §  51), και της 9ης Νοεμβρίου 2018, Beuze κατά Βελγίου (CE:ECHR:2018:1109JUD007140910, §  123).
35      Βλ. απόφαση του ΕΔΔΑ της 9ης Νοεμβρίου 2018, Beuze κατά Βελγίου (CE:ECHR:2018:1109JUD007140910, § 125 έως 129).
36      Βλ. αποφάσεις
του ΕΔΔΑ της 27ης Νοεμβρίου 2008, Salduz κατά Τουρκίας (:CE:ECHR:2008:1127JUD003639102, § 51), και της 9ης Νοεμβρίου 2018, Beuze κατά Βελγίου (CE:ECHR:2018:1109JUD007140910, § 131).
37      Βλ. αποφάσεις
του ΕΔΔΑ της 27ης Νοεμβρίου 2008, Salduz κατά Τουρκίας (:CE:ECHR:2008:1127JUD003639102, § 55), και της 9ης Νοεμβρίου 2018, Beuze κατά Βελγίου (CE:ECHR:2018:1109JUD007140910, § 137).
38      Βλ. απόφαση του ΕΔΔΑ της 9ης Νοεμβρίου 2018, Beuze κατά Βελγίου (CE:ECHR:2018:1109JUD007140910, § 131 και 132).
39      Βλ. απόφαση του ΕΔΔΑ της 9ης Νοεμβρίου 2018, Beuze κατά Βελγίου (CE:ECHR:2018:1109JUD007140910, § 133).
40      Απόφαση του ΕΔΔΑ της 9ης Νοεμβρίου 2018, Beuze κατά Βελγίου (CE:ECHR:2018:1109JUD007140910, § 134) (η υπογράμμιση δική μου).
41      Βλ., για παράδειγμα, απόφαση του ΕΔΔΑ της 23ης Μαΐου 2019, Doyle κατά Ιρλανδίας (CE:ECHR:2019:0523JUD005197917 § 74), στην οποία το ΕΔΔΑ αναφέρθηκε ακόμη και στις διατάξεις του άρθρου 3, παράγραφοι 1 έως 3, της οδηγίας 2013/48 ως μέρος των σχετικών στοιχείων· βλ. επίσης αποφάσεις
του ΕΔΔΑ της 4ης Ιουνίου 2019, Farrugia κατά Μάλτας (CE:ECHR:2019:0604JUD006304113, § 97), και της 18ης Ιανουαρίου 2022, Atristain Gorosabel κατά Ισπανίας (CE:ECHR:2022:0118JUD001550815, § 49).
42      Βλ. απόφαση του ΕΔΔΑ της 27ης Νοεμβρίου 2018, Soytemiz κατά Τουρκίας (CE: ECHR:2018:1127JUD005783709, § 43 και 44).
43      Βλ. απόφαση του ΕΔΔΑ της 27ης Νοεμβρίου 2018, Soytemiz κατά Τουρκίας (CE:ECHR:2018:1127JUD005783709, § 45) (η υπογράμμιση δική μου).
44      Βλ. απόφαση του ΕΔΔΑ της 27ης Νοεμβρίου 2018, Soytemiz κατά Τουρκίας (CE:ECHR:2018:1127JUD005783709, § 46) (η υπογράμμιση δική μου).
45      Πρβλ. Giannoulopoulos, D., «Strasbourg jurisprudence, law reform and comparative law: A tale of the right to custodial legal assistance in five countries», Human Rights Law Review,
τόμος 16, 2016, σ. 103.
46      Βλ. απόφαση του ΕΔΔΑ της 23ης Φεβρουαρίου 2010 (CE:ECHR:2010:0223JUD002750304, § 51 έως 55).
47      Βλ. απόφαση του ΕΔΔΑ της 21ης Δεκεμβρίου 2010 (CE:ECHR:2010:1221JUD003181403, § 32 έως 44).