62005CC0331_MT
Opinion of the Advocate-General
Opinion of the Advocate-General
Werrej
I –	Introduzzjoni
II –	Il-kuntest ġuridiku
III –	Il-fatti u l-proċedura
A –	Il-fatti li wasslu għall-kawża
B –	Il-proċedura quddiem il-Qorti tal-Prim’Istanza u d-digriet kkontestat.
C –	Proċedura quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja u t-talbiet tal-partijiet
D –	Il-motivi ta’ appell u l-argumenti tal-partijiet
IV –	Analiżi legali
A –	Eżami tal-motivi ta’ l-appell
1.	L-ewwel motiv: Ġbir lura ta’ l-ispejjeż legali permezz ta’ rikors għal kumpens għad-danni
a)	Il-leġiżlazzjoni Komunitarja fil-qasam ta’ l-ispejjeż
i)	Ir-regoli fuq l-ispejjeż fil-proċeduri quddiem il-qrati tal-Komunità
ii)	In-nuqqas ta’ leġiżlazzjoni fuq l-ispejjeż fil-proċeduri quddiem l-Ombudsman Ewropew
–	Id-differenzi fir-rigward tal-ġurisdizzjoni Komunitarja
–	Nuqqas ta’ ħtieġa li tirreferi għal konsulenza legali
b)	Ir-responsabbiltà mhux kuntrattwali tal-Komunità
2.	It-tieni motiv: evalwazzjoni żbaljata tal-ġurisprudenza tal-qrati Komunitarji
a)	Is-sentenza Herpels
b)	Is-sentenza AFCon Management Consultants et vs Il-Kummissjoni
3.	It-tielet motiv: rabta kawżali
B –	Konklużjoni ta’ l-analiżi
V –	Fuq l-ispejjeż
VI –	Konklużjoni
I – Introduzzjoni
1. Din il-kawża tirrigwarda appell kontra digriet tal-Qorti tal-Prim’Istanza tal-Komunitajiet Ewropej (iktar ’il-quddiem il-“Qorti tal-Prim’Istanza”) mogħti fil-11 ta’ Lulju 2005(2), li permezz tiegħu l-Qorti tal-Prim’Istanza ċaħdet, inkwantu manifestament infondat, rikors għal danni bbażat fuq responsabbiltà mhux kuntrattwali skond it-tieni subparagrafu ta’ l-Artikolu 288 KE minn rikorrenti mhux privileġġjata kontra l-Komunità.
2. Il-parti li qed tressaq l-appell u rikorrenti fil-kawża prinċipali (iktar ’il quddiem ir-“rikorrenti”) hija organizzazzjoni mhux governattiva (NGO) taħt il-liġi Ġermaniża li tgħin lir-refuġjati kif ukoll lill-vittmi tal-gwerer u tal-katastrofi. Fir-rikors oriġinali tagħha, hija talbet li tiġbor lura l-ispejjeż legali li batiet fil-kuntest ta’ tliet proċeduri kontra l-Kummissjoni li żvolġew quddiem l-Ombudsman Ewropew. Hija tgħid li dawn l-ispejjeż jammontaw għal EUR 54 037. Ir-rikorrenti issa qed titlob lill-Qorti tal-Ġustizzja tal-Komunitajiet Ewropej tagħmel stħarriġ ġuridiku fir-rigward tad-deċiżjoni ta’ l-ewwel istanza.
II – Il-kuntest ġuridiku
3. It-tieni subparagrafu ta’ l-Artikolu 288 KE jistabbilixxi:
“Fil-każ ta’ responsabbiltà mhux kontrattwali, il-Komunità għandha, skond il-prinċipji ġenerali komuni għal sistemi legali ta’ l-Istati Membri, tagħmel tajjeb għal kull dannu kkaġunat mill-istituzzjonijiet tagħha jew mill-impjegati tagħha fit-twettiq ta’ dmirijiethom.”
4. Skond it-tieni subparagrau ta’ l-Artikolu 21 KE, kull ċittadin ta’ l-Unjoni jista’ jressaq rikors quddiem l-Ombudsman stabbilit skond l-Artikolu 195 KE.
5. L-Artikolu 195(1) KE jgħid hekk:
“1. Il-Parlament Ewropew għandu jaħtar Ombudsman bis-setgħa li jilqa’ l-ilmenti ta’ kull ċittadin ta’ l-Unjoni jew ta’ kull persuna, kemm fiżika kif ukoll legali li toqgħod jew ikollha l-uffiċċju reġistrat fi Stat Membru, li jinvolvu każijiet ta’ amministrazzjoni ħażina fl-attivitajiet ta’ l-istituzzjonijiet jew korpi tal-Komunità, bl-eċċezzjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja u l-Qorti tal-Prim’ Istanza fil-kompetenza ġudizzjarja tagħhom.
Konformi mal-missjoni tiegħu, l-Ombudsman għandu jagħmel stħarriġ li jaħseb li jkun ġustifikat, sew fuq inizjattiva tiegħu stess sew abbażi ta’ lmenti li jaslu direttament għandu jew permezz ta’ xi membru tal-Parlament Ewropew, ħlief meta l-fatti allegati mressqa jkunu jew kienu suġġetti għal proċeduri legali. Meta l-Ombudsman jistabbilixxi każ ta’ amministrazzjoni ħażina, għandu jirreferi l-każ lill-istituzzjoni interessata, li għandu jkollha perijodu ta’ tlett xhur biex tinfurmah bir-raġunijiet tagħha. L-Ombudsman għandu mbagħad iressaq rapport lill-Parlament Ewropew u lill-istituzzjoni interessata. Il-persuna li tkun ressqet l-ilment, għandha tiġi informata bir-riżultat ta’ dak l-istħarriġ.
L-Ombudsman għandu jippreżenta rapport annwali lill-Parlament Ewropew fuq l-eżitu ta’ kull stħarriġ li jagħmel.”
6. Fid-9 ta’ Marzu 1994 il-Parlament Ewropew, skond l-Artikolu 194(4) KE li kien fis-seħħ dakinhar, adotta d-Deċiżjoni 94/262/KEFA, KE, Euratom rigward ir-regolamenti u l-kundizzjonijiet ġenerali li jirregolaw it-twettiq ta’ l-obbligi ta’ l-Ombudsman(3) .
7. Skond l-Artikolu 2(6) tad-Deċiżjoni 94/262 l-ilmenti sottomessi lill-Ombudsman ma jaffettwawx it-terminu għal appell fi proċeduri amministrattivi jew proċedurali. Barra minn dan, skond l-Artikolu 2(7) tad-Deċiżjoni, meta l-Ombudsman, minħabba proċeduri ġudizzjarji li għadhom għaddejjin jew konklużi li jikkonċernaw il-fatti li ġew imressqa, għandu jiddikjara l-ilment inammissibbli jew itemm il-kunsiderazzjoni tiegħu, l-eżitu ta’ kwalunkwe inkjesta li għamel sa dak il-punt tkun irreġistrata mingħajr iktar azzjoni.
III – Il-fatti u l-proċedura
A – Il-fatti li wasslu għall-kawża
8. Fl-oriġini tal-kwistjoni hemm sensiela ta’ talbiet għal kofinanzjament ta’ xi proġetti ta’ għajnuna, li r-rikorrenti ppreżentat lill-Kummissjoni. Bejn l-1993 u l-1997 hija ppreżentat kumplessivament lill-Kummissjoni sitt talbiet għal kofinanzjament ta’ proġetti.
9. Meta eżaminaw l-ewwel talbiet, is-servizzi tal-Kummissjoni ddeċidew li r-rikorrenti ma kellhiex dritt għall-għajnuna mogħtija lill-NGOs għax ma ssodisfatx il-kundizzjonijiet ġenerali għall-kofinanzjament ta’ proġetti. Il-kundizzjonijiet ġenerali tal-Kummissjoni għal kofinanzjament ta’ proġetti mwettqa mill-NGOs Ewropej f’pajjiżi li qed jiżviluppaw jistabbilixxu l-kriterji ta’ l-eliġibbiltà ta’ l-NGO’s u tal-proġetti biex jirċievu għajnuna, fihom regoli konkreti dwar preżentazzjoni tat-talbiet u fihom spjegazzjonijiet dettaljati dwar il-proċeduri ta’ finanzjament(4) . Ir-rikorrenti ġiet informata b’dan b’ittra tat-12 ta’ Ottubru 1993. B’ittra tat-29 ta’ Lulju 1996 il-Kummissjoni spjegat il-motivi prinċipali li wassluha biex tiddeċiedi li r-rikorrenti ma kinitx NGO ammessa biex tibbenefika mill-finanzjamenti.
10. Fil-5 ta’ Diċembru 1996 ir-rikorrenti ppreżentat proġett ġdid lill-Kummissjoni. Verżjoni emendata ta’ dan il-proġett ġiet ippreżentata lill-Kummissjoni b’talba ġdida f’Settembru 1997. Il-Kummissjoni ma ddeċidietx fuq dawn it-talbiet ġodda għal kofinanzjament, billi sostniet li d-deċiżjoni tat-12 ta’ Ottubru 1993 dwar in-nuqqas ta’ eliġibbiltà tar-rikorrenti biex tibbenefika mill-finanzjamenti baqgħet dejjem valida.
11. Għalhekk ir-rikorrenti ppreżentat tliet ilmenti lill-Ombudsman, waħda fl-1998 u tnejn fl-2000. Dawn l-ilmenti kienu jirrigwardaw essenzjalment żewġ aspetti, jiġifieri l-kwistjoni ta’ l-aċċess għall-inkartament u l-kwistjoni dwar jekk il-Kummissjoni kinitx eżaminat id-domandi tar-rikorrenti b’mod korrett.
12. Għal dak li jirrigwarda l-aċċess għall-inkartament, l-Ombudsman ikkunsidra, b’deċiżjoni tat-30 ta’ Novembru 2001, li l-lista tad-dokumenti proposti mill-Kummissjoni lir-rikorrenti għal konsultazzjoni ma kinitx kompluta, li l-Kummissjoni kienet mingħajr raġuni naqset li teżebixxi xi dokumenti u li, konsegwentement, b’dan l-aġir tal-Kummissjoni seta’ kien hemm każ ta’ amministrazzjoni ħażina. L-Ombudsman ippropona lill-Kummissjoni li tagħti aċċess xieraq għad-dokumenti ta’ l-inkartament. Dan l-aċċess seħħ fil-bini tal-Kummissjoni fis-26 ta’ Ottubru 2001. Minbarra dan l-Ombudsman ikkonstata każ ta’ amministrazzjoni ħażina fil-fatt li r-rikorrenti ma kellhiex l-opportunità li tinstema’ formalment fuq il-mertu ta’ l-informazzjoni li l-Kummissjoni kienet kisbet minn terzi, informazzjoni li mbagħad intużat għall-finijiet ta’ l-għoti tad-deċiżjoni kontra tagħha.
13. Għal dak li għandu x’jaqsam mal-kwistjoni jekk it-talbiet tar-rikorrenti kinux ġew eżaminati b’mod korrett, b’deċiżjoni oħra adottata wkoll fit-30 ta’ Novembru 2001 rigward il-kunsiderazzjoni mill-Kummissjoni dwar ċerta informazzjoni li ġiet minn terzi, l-Ombudsman afferma li dan l-eżami ma kienx sar. Fid-deċiżjoni tiegħu tal-11 ta’ Lulju 2000 l-Ombudsman ikkritika l-fatt li l-Kummissjoni ħalliet li jgħaddi żmien eċċessiv qabel ma indikat bil-miktub il-motivi li wassluha fl-1993 tiddeċiedi li r-rikorrenti ma kinitx eliġibbli biex tibbenefika mill-finanzjamenti. Fl-aħħar nett, dwar il-fatt li l-Kummissjoni ma kinitx ħadet deċiżjonijiet formali dwar id-domandi ppreżentati mir-rikorrenti f’Diċembru 1996 u f’Settembru 1997, l-Ombudsman, fid-deċiżjoni tiegħu tad-19 ta’ Lulju 2001, irrakkomanda lill-Kummissjoni tiddeċiedi fuq dawn it-talbiet sal-31 ta’ Ottubru 2001.
14. Biex tikkonforma mar-rakkomandazzjonijiet ta’ l-Ombusman, il-Kummissjoni bagħtet lir-rikorrenti ittra bid-data tas-16 ta’ Ottubru 2001 fejn ċaħdet iż-żewġ proġetti ppreżentati f’Diċembru 1996 u f’Settembru 1997 minħabba nuqqas ta’ eliġibbiltà tar-rikorrenti sabiex tibbenefika mill-kofinanzjament.
15. Fil-15 ta’ Diċembru 2001, ir-rikorrenti ressqet rikors kontra dik l-ittra quddiem il-Qorti tal-Prim’Istanza. B’sentenza tat-18 ta’ Settembru 2003, kawża T‑321/01(5), il-Qorti tal-Prim’Istanza annullat id-deċiżjoni tal-Kummissjoni tas-16 ta’ Ottubru 2001 fejn kienu ġew miċħuda t-talbiet għal kofinanzjament tar-rikorrenti ta’ Diċembru 1996 u ta’ Settembru 1997 u kkundannat lill-konvenuta tbati l-ispejjeż.
16. Ir-rikorrenti kienet talbet ukoll, fir-rikors tagħha fil-kawża T‑321/01, li tiġbor lura, mingħand il-konvenuta, l-ispejjeż li batiet matul il-proċedura quddiem l-Ombudsman. Fis-sentenza tagħha l-Qorti tal-Prim’Istanza ddikjarat li l-ispejjeż relatati mal-proċeduri quddiem l-Ombudsman ma jistgħux jitqiesu li huma spejjeż indispensabbli skond l-Artikolu 91(b) tar-Regoli tal-Proċedura tal-Qorti tal-Prim’Istanza u li b’hekk, ma jistgħux jinġabru.
B – Il-proċedura quddiem il-Qorti tal-Prim’Istanza u d-digriet ikkontestat.
17. B’rikors ippreżentat fir-Reġistru tal-Qorti tal-Prim’Istanza fit-23 ta’ Lulju 2004, ir-rikorrenti ressqet rikors ġdid, din id-darba abbażi tat-tieni subparagrafu ta’ l-Artikolu 288 KE sabiex il-Komunità tiġi ordnata tbati l-ħlas ta’ EUR 54 037 għad-dannu materjalment subit.
18. Permezz tad-deċiżjoni tagħha tal-11 ta’ Lulju 2005 fil-forma ta’ digriet, il-Qorti tal-Prim’Istanza ċaħdet ir-rikors bħala manifestament infondat, peress li ma kienx hemm responsabbiltà mhux kuntrattwali tal-Komunità.
19. Il-Qorti tal-Prim’Istanza bbażat id-deċiżjoni tagħha fuq sensiela ta’ argumenti li sostanzjalment iwasslu għal motiv wieħed: tonqos ir-rabta meħtieġa ta’ kawżalità bejn l-aġir ta’ l-istituzzjoni Komunitarja u d-dannu allegat, billi ma kienx meħtieġ li wieħed jirrikorri għall-għajnuna ta’ avukat fil-proċedura quddiem l-Ombudsman Ewropew.
20. Il-Qorti tal-Prim’Istanza ċaħdet ir-rikors bħala manifestament infondat, għar-raġuni li l-ispejjeż ta’ proċedura quddiem l-Ombudsman ma jistgħux jitiesu li huma spejjeż indispensabbli skond l-Artikolu 91(b) tar-Regoli tal-Proċedura tal-Qorti tal-Prim’Istanza u għalhekk ma jistgħux jinġabru lura. Skond il-Qorti tal-Prim’Istanza, minn din id-dispożizzjoni jirriżulta li l-ispejjeż li jistgħu jinġabru huma limitati esklużivament għal dawk esposti fil-proċedura quddiem il-Qorti tal-Prim’Istanza u li huma indispensabbli għal dan il-għan.
21. Fir-rigward tal-proċedura quddiem l-Ombudsman, il-Qorti tal-Prim’Istanza affermat li din, kuntrarjament għall-proċeduri quddiem il-qrati Komunitarji, hija maħsuba b’mod li ma hemmx bżonn li wieħed iqabbad avukat. Għalhekk ikun biżżejjed li jiġu ppreżentati l-fatti fl-ilment, mingħajr il-bżonn li jsiru argumenti ta’ dritt. Fid-dawl ta’ dan, l-għażla libera taċ-ċittadin li jiġi rrappreżentat minn avukat fil-kuntest tal-proċedura quddiem l-Ombudsman ifisser li huwa jkollu personalment iġorr il-piż ta’ l-ispejjeż. Huwa preċiżament minħabba r-raġuni ta’ nuqqas ta’ libertà ta’ għażla fil-proċeduri quddiem il-qrati Komunitarji fejn il-preżenza ta’ avukat hija obbligatorja li l-proċedura ġuridika tinkludi deċiżjoni dwar l-iżpejjeż inklużi dawk ta’ l-avukati.
22. Il-Qorti tal-Prim’Istanza fakkret ukoll kif il-Qorti tal-Ġustizzja, fis-sentenza tagħha tad-9 ta’ Marzu 1978, fil-kawża 54/77(6), kienet iddikjarat li l-ispejjeż tal-konsulenza ta’ avukat fl-istadu ta’ l-ilmenti amministrattivi fil-kuntest tal-proċedura prekontenzjuża, irregolata mill-Artikolu 90 tar-Regoli tal-Persunal ta’ l-Uffiċjali tal-Komunitajiet Ewropej, m’għandhomx jitħalltu ma’ l-onorarji mħallsin lill-avukati matul il-proċedura kontenzjuża. Anki jekk f’każ simili ċertament min hu kkonċernat ma jistax jiġi pprojbit milli jikkonsulta avukat f’dan l-istadju, l-istituzzjoni konvenuta ma tistax tkun responsabbli għal din l-għażla. Il-Qorti tal-Ġustizzja għalhekk affermat li taħt l-aspett legali tonqos kull rabta kawżali bejn id-dannu allegat, jiġifieri l-ispejjeż legali sostnuti matul il-proċedura prekontenzjuża, u l-aġir tal-Komunità, u b’hekk talba għall-ħlas lura f’każ bħal dan mhux biss għandha tiġi miċħuda iżda anke għandha tiġi kkunsidrata wkoll infondata fi dritt u għalhekk vessatorja, u dan irid eventwalment jiġi kkunsidrat fid-deċiżjoni dwar l-ispejjeż.
23. Abbażi tal-kunsiderazzjonijiet imsemmijin iktar ’il fuq, il-Qorti tal-Prim’Istanza ddikjarat li l-ispejjeż legali sostnuti quddiem l-Ombudsman ma kinux jistgħu jinġabru lura bħala dannu fil-kuntest ta’ rikors għal danni.
24. Fir-rigward tal-ħtiġijiet ulterjuri ta’ talba għal ħlas lura ta’ danni kontra l-Komunità għal responsabbiltà mhux kuntrattwali, il-Qorti tal-Prim’Istanza sostniet fl-aħħar nett li r-rikorrenti ma rnexxilhiex tagħti prova dwar l-eżistenza ta’ rabta kawżali diretta bejn l-aġir illegali li attribwiet lill-konvenuta u d-dannu li għalih talbet kumpens. Fakkret mill-ġdid li l-proċedura quddiem l-Ombudsman ma titlobx neċessarjament l-għajnuna ta’ avukat. Fid-dawl ta’ dan, l-għażla libera min-naħa taċ-ċittadin li jmur quddiem l-Ombudsman u li jiġi rrappreżentat minn avukat ma tistax titqies bħala konsegwenza meħtieġa u diretta ta’ każijiet ta’ amministrazzjoni ħażina li eventwalment huma imputabbli lill-istituzzjonijiet tal-Komunità.
C – Proċedura quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja u t-talbiet tal-partijiet
25. Internationaler Hilfsfonds eV ippreżentat dan l-appell b’rikors li jġib id-data tat-2 ta’ Settembru 2005, irreġistrat fir-Reġistru tal-Qorti tal-Ġustizzja fis-6 ta’ Settembru 2005.
26. Ir-rikorrenti qed titlob:
– l-annullament tad-digriet tal-Qorti tal-Prim’Istanza tal-11 ta’ Lulju 2005 u li l-kawża tintbgħat lura lill-Qorti tal-Prim’Istanza jew li l-konvenuta tiġi ordnata tħallas EUR 54 037 lir-rikorrenti.
kif ukoll
– li l-Kummissjoni tiġi kkundannata tbati l-ispejjeż.
27. B’nota tad-9 ta’ Novembru 2005, irreġistrata fir-Reġistru tal-Qorti tal-Ġustizzja fl-10 ta’ Novembru 2005, il-Kummissjoni ppreżentat risposta li fiha titlob lill-Qorti tal-Ġustizzja,
– tiċħad l-appell;
u
– tikkundanna lir-rikorrenti tbati l-ispejjeż tal-proċedura.
28. Wara l-proċedura bil-miktub fis-16 ta’ Novembru 2006, saret seduta li matulha nstemgħu l-osservazzjonijiet orali tal-partijiet.
D – Il-motivi ta’ appell u l-argumenti tal-partijiet
29. Internationaler Hilfsfonds e.V. tibbaża l-appell tagħha fuq tliet motivi, diretti kontra t-tliet argumenti prinċipali li għamlet il-Qorti tal-Prim’Istanza fid-digriet mogħti fl-ewwel istanza.
30. Permezz ta’ l-ewwel motiv hija tiċħad il-konstatazzjoni tal-Qorti tal-Prim’Istanza li l-ispejjeż għall-proċedura quddiem l-Ombudsman ma jistgħux jinġabru skond l-Artikolu 91(b) tar-Regoli tal-Proċedura tal-Qorti tal-Prim’Istanza, billi ssostni li dan huwa irrilevanti għall-finijiet ta’ l-evalwazzjoni tal-kwistjoni dwar jekk l-ispejjeż imsemmijin jistgħux jintalbu bħala danni fil-kuntest ta’ rikors għal kumpens skond it-tieni subparagrafu ta’ l-Artikolu 288 KE.
31. Minbarra dan, ir-rikorrenti tikkontesta l-evalwazzjoni tal-Qorti tal-Prim’Istanza li l-proċedura quddiem l-Ombudsman, b’mod differenti mill-proċeduri quddiem l-qrati Komunitarji, hija maħsuba b’mod li ma jkunx hemm bżonn ta’ avukat. Ir-rikorrenti ssostni li wieħed ma jistax jasal għal din il-konklużjoni kemm mill-Istatut ta’ l-Ombudsman kif ukoll minn dispożizzjonijiet ta’ eżekuzzjoni ta’ dan l-Istatut.
32. Fir-risposta tagħha l-Kummissjoni ammettiet li d-dritt biex jinġabru lura l-ispejjeż tal-proċedura u d-dritt għal kumpens tad-danni huma suġġetti għal diversi ħtiġijiet li huma indipendenti wieħed mill-ieħor. Iżda dan ma jeskludix paragun bejn iż-żewġ drittijiet fejn dawn ikunu suġġetti għal ħtiġijiet analogi. Fil-fatt il-kwistjoni dwar l-“indispensabbiltà” ta’ l-ispejjeż ta’ avukat tqum, skond il-Kummissjoni, kemm fil-kuntest tad-dritt għar-rimborż ta’ l-ispejjeż tal-proċedura kif ukoll fil-kuntest ta’ dritt eventwali għal kumpens, safejn dan il-kriterju huwa importanti sabiex jiddetermina l-eżistenza ta’ rabta kawżali jew għall-finjiet ta’ evalwazzjoni ta’ l-obbligu li d-dannu subit jiġi limitat.
33. Hija tqis li huwa kontradittorju li, fil-kuntest ta’ l-eżami ta’ l-ispejjeż ta’ proċedura, l-ispejjeż esposti ma jiġu kkunsidrati indispensabbli filwaqt li fl-istess ħin, fil-kuntest ta’ eżami tad-dritt għal kumpens għal danni wieħed għandu jassumi li r-rikorrent kien kostrett li jidħol għal dawk l-ispejjeż.
34. Dejjem skond il-Kummissjoni, paragun juri li l-liġi, meta tirrikonoxxi u tipprevedi l-ħtieġa ta’ għajnuna legali, tipprovdi wkoll li l-ispejjeż relatati esposti jiġu koperti. Madankollu, fil-proċedura quddiem l-Ombudsman, il-liġi kienet preċiżament ċaħdet tali indispensabbiltà.
35. Permezz tat-tieni motiv tagħha, ir-rikorrenti tilmenta dwar l-interpretazzjoni żbaljata jew in-nuqqas ta’ teħid in kunsiderazzjoni tal-ġurisprudenza Komunitarja min-naħa tal-Qorti tal-Prim’Istanza.
36. L-ewwel nett hija tikkontesta r-rilevanza tad-deċiżjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja mogħtija fil-kawża Herpels vs Il-Kummissjoni(7) fir-rigward tad-drittijiet li ġew mitluba fir-rikors tagħha, billi spejgat li s-sentenza in kwistjoni setgħet tinqara biss fid-dawl tar-relazzjoni ta’ servizz eżistenti bejn il-Komunità u l-persunal tagħha, b’mod li ebda konklużjoni ma setgħet tiġi dedotta fir-rigward ta’ dan il-każ.
37. Barra minn dan, ma ġietx ikkunsidrata s-sentenza tal-Qorti tal-Prim’Istanza tas-17 ta’ Marzu 2005, AFCon Management Consultants et vs Il-Kummissjoni(8), fejn il-Kummissjoni kienet ġiet ordnata tħallas id-dannu minħabba irregolaritajiet fl-għoti ta’ appalt. Fil-fatt id-dannu f’din il-kawża kien jinkludi, fost l-oħrajn, anki l-ispejjeż legali li batiet ir-rikorrenti fl-ambitu ta’ proċedura ta’ lment quddiem l-Ombudsman. Ir-rikorrenti titlob lill-Qorti tal-Ġustizzja biex tikkritika l-fatt li s-sentenza msemmija ma ġietx ikkunsidrata mill-Qorti tal-Prim’Istanza u li ma sarx paragun ma’ dan il-każ.
38. Bil-kontra, il-Kummissjoni hija tal-fehma li d-deċiżjoni fil-kawża Herpels tista’ tiġi applikata kollha kemm hi għall-fatti ta’ dan il-każ. Huwa irrilevanti li f’dik il-kawża kien hemm kwistjoni dwar l-impjiegi, kif inhi irrilevanti wkoll iċ-ċirkustanza li bejn il-Kummissjoni u l-impjegati tagħha hemm relazzjoni kuntrattwali. Minflok, huwa determinanti l-fatt li fiż-żewġ każijiet kien tqajjem id-dritt għal kumpens għad-danni għall-istess spejjeż, jiġifieri għall-ispejjeż ta’ rappreżentanza legali fil-kuntest ta’ proċedura extra ġudizzjarja. Bl-istess mod huwa rilevanti l-fatt li fiż-żewġ każijiet kienet saret proċedura extra ġudizzjarja fejn mhuwiex previst l-obbligu ta’ għajnuna legali u li, għalhekk, ir-rikorrenti kienet ħadet id-deċiżjoni tagħha liberament, filwaqt li bbażat l-evalwazzjoni tagħha fuq l-indispensabbiltà li tqabbad avukat.
39. Il-Kummissjoni mbagħad tenfasizza li n-nuqqas li titqies deċiżjoni preċedenti mogħtija fl-istess istanza ma jirrappreżentax minnu nnifsu żball ta’ dritt, peress li s-sistema ġuridika tal-Komunità mhijiex ibbażata fuq il-prinċipju tal-preċedent, fejn ir-rispett lejh ikun jikkostitwixxi obbligu legali.
40. Fit-tielet lok, ir-rikorrenti teċċepixxi li l-Qorti tal-Prim’Istanza żbaljat meta ma rrikonoxxietx ir-rabta kawżali bejn l-aġir illegali tal-Kummissjoni u d-dannu subit mir-rikorrenti. Ir-rikorrenti ssostni li r-rabta kawżali bejn att illegali u d-dannu dejjem tkun teżisti meta huwa komunement aċċettat li l-att maħsub huwa normalment ta’ natura li joħloq dannu bħal dak li jkun sar. Dan jiġi mit-teorija ta’ kawżalità adegwata, rikonoxxuta fil-kuntest ġuridiku Ġermaniż kif ukoll mill-qrati Komunitarji.
41. Fl-aħħar nett, ir-rikorrenti ssostni li l-prinċipju ta’ l-equality of arms jagħmel indispensabbli fil-każ konkret li wieħed iqabbad avukat biex jiddefendi l-interessi tiegħu, peress li l-Kummissjoni, fl-ilmenti msemmijin iktar ’il fuq, dejjem irreferiet għall-għajnuna tas-servizz legali tagħha fil-proċeduri quddiem l-Ombudsman.
42. Il-Kummissjoni tfakkar li, skond il-ġurisprudenza, id-dannu jrid jirriżulta direttament mill-aġir akkużat. Dan il-kriterju jikkoinċidi mal-ħtieġa ta’ kawżalità adegwata li qajmet ir-rikorrenti. Fil-fehma tagħha, minn dan wieħed jista’ jikkonkludi li ma teżistix rabta kawżali diretta meta d-dannu li jseħħ ma jkunx inevitabbli, iżda jkun ibbażat fuq deċiżjoni libera ta’ din il-persuna li tkun sofriet. Fi proċedura ta’ lment maħsuba b’mod li r-rikorrenti m’għandhiex għalfejn tagħmel argumenti legali u l-kwistjonijiet ta’ fatt u dritt huma eventwalment suġġett ta’ riċerka min-naħa ta’ l-Ombudsman stess, id-deċiżjoni li jitqabbad avukat hija deċiżjoni diskrezzjonali.
43. Minħabba din l-istruttura tal-proċedura ta’ lment, l-argument rigward l-equality of arms huwa żbaljat ukoll, peress li b’appoġġ għall-persuna kkonċernata hemm l-istess Ombudsman.
IV – Analiżi legali
44. Skond l-Artikolu 225 KE, il-proċedura ta’ appell quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja hija limitata għal punt ta’ dritt. Peress li r-rikorrenti tilmenta sostanzjalment ksur tad-dritt Komunitarju minħabba digriet maħruġ fl-ewwel istanza, l-appell tagħha jissodisfa dan ir-rekwiżit ta’ ammissibbiltà.
45. Ir-rikorrenti tibbaża l-appell tagħha fuq tliet motivi differenti, li għandhom jiġu eżaminati fir-rigward tal-fondatezza tagħhom fl-ordini mogħtija lilhom.
A – Eżami tal-motivi ta’ l-appell
1. L-ewwel motiv: Ġbir lura ta’ l-ispejjeż legali permezz ta’ rikors għal kumpens għad-danni
46. Fl-ewwel lok ir-rikorrenti tikkontesta l-argument adottat mill-Qorti tal-Prim’Istanza li r-rikonoxximent ta’ dawn l-ispejjeż bħala danni jmur kontra l-ġurisprudenza ta’ l-istess Qorti tal-Prim’Istanza fir-rigward ta’ l-ispejjeż imsemmijin ma jistgħux jinġabru. Ir-rikorrenti tqis li l-metodu tal-Qorti tal-Prim’Istanza huwa żbaljat meta hija tqabbel il-kumpens ta’ danni invokat minnha mal-kwistjoni tal-ġbir lura ta’ l-ispejjeż tal-proċedura.
47. Ma nistax naqbel ma’ din il-pożizzjoni. Anzi nsostni li l-Qorti tal-Ġustizzja kkunsidrat f’dan il-kuntest aspett sostanzjali li m’għandux jitwarrab fis-soluzzjoni ta’ din il-kwistjoni. Bażikament il-kwistjoni għandha x’taqsam mal-kontrapożizzjoni bejn id-dritt proċedurali biex jinġabru l-ispejjeż u dritt sostanzjali għal kumpens ta’ danni, kif ukoll mad-domanda jekk dan id-dritt ta’ l-aħħar jistax jeċċedi dak li r-regoli proċedurali jistgħu jikkonċedu lil rikorrenti. Biex nispjega l-argument tiegħi rrid l-ewwel nett nagħmel xi kunsiderazzjonijiet ġenerali dwar ir-relazzjoni bejn il-leġiżlazzjoni Komunitarja fir-rigward ta’ l-ispejjeż u dik dwar il-kumpens tad-danni.
a) Il-leġiżlazzjoni Komunitarja fil-qasam ta’ l-ispejjeż
i) Ir-regoli fuq l-ispejjeż fil-proċeduri quddiem il-qrati tal-Komunità
48. Prinċipju dwar il-leġiżlazzjoni fuq l-ispejjeż fil-proċeduri quddiem il-qrati Komunitarji huwa l-hekk imsejħa responsabbiltà fil-każ ta’ min jitlef, fejn bħala prinċipju, il-parti li titlef għandha tbati l-ispejjeż tal-proċedura, jiġifieri l-ispejjeż indispensabbli li kellha tagħmel il-kontroparti. Jekk tkun saret talba għalihom, il-parti li titlef tiġi ordnata tbati l-ispejjeż, skond l-Artikolu 69(2) tar-Regoli tal-Proċedura tal-Qorti tal-Ġustizzja jew skond l-Artikolu 87(2) tar-Regoli tal-Proċedura tal-Qorti tal-Prim’ Istanza.
49. Madankollu, ma’ dan l-hekk imsejjaħ dritt proċedurali biex jinġabru lura l-ispejjeż, rikonoxxut għall-parti li tirbaħ mir-regoli dwar l-ispejjeż, il-liġi tagħmel limiti kwantitattivi li bl-istess mod joriġinaw minn evalwazzjoni tal-leġiżlatur.
50. L-Artikolu 73(b) tar-Regoli tal-Proċedura tal-Qorti tal-Ġustizzja per eżempju jintegra l-Artikolu 69 billi jispeċifika li l-ispejjeż li jistgħu jinġabru lura mill-partijiet huma dawk indispensabbli għall-finijiet tal-kawża, quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja, partikolarment l-ispejjeż ta’ l-ivvjaġġar u ta’ l-alloġġ u r-remunerazzjoni ta’ l-avukati. F’dan il-kuntest wieħed għandu sostanzjalment jikkunsidra biss l-ispejjeż iddeterminati mill-kawża. Fil-fatt, skond ġurisprudenza stabbilita tal-Qorti, bil-kelma “kawża” l-Artikolu 73(b) tar-Regoli tal-Proċedura tal-Qorti tal-Ġustizzja jindika biss il-proċedura quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja stess, jiġifieri l-fażi kontenzjuża, ħlief għall-fażi ta’ qabilha(9) . L-istess jgħodd għall-Qorti tal-Prim’Istanza skond l-Artikolu 91(b) tar-Regoli tal-Proċedura tagħha.
51. Dan ifisser li l-ispejjeż li batew il-partijiet fi proċedura amministrattiva preċedenti mhumiex inklużi fid-deċiżjoni dwar l-ispejjeż(10) .
52. Fl-aħħar nett, jirriżulta mill-ġurisprudenza li, għal dak li jirrigwarda l-perijodu ta’ qabel il-preżentazzjoni tar-rikors, wieħed jista’ jitlob li jiġbor lura l-ispejjeż sostnuti għall-preżentazzjoni ta’ l-istess rikors(11) . Bil-kontra, l-ispejjeż u l-onorarji mogħtijin għall-iżvilupp ta’ pariri fuq il-possibbiltà ta’ suċċess u fuq l-ammissibbiltà tar-rikors minn avukati mhumiex spejjeż li jistgħu jinġabru lura(12) .
53. Fid-digriet ikkontestat, il-Qorti tal-Prim’Istanza enfasizzat ġustament li l-proċedura ta’ lment quddiem l-Ombudsman tikkostitwixxi rimedju alternattiv għal rikors quddiem qorti Komunitarja li t-Trattat joffri liċ-ċittadini ta’ l-Unjoni għad-difiża ta’ l-interessi tagħhom. Dan ir-rimedju alternattiv extraġudizzjarju għandu ċerti kriterji speċifiċi u m’għandux neċessarjament l-istess skop ta’ rikors ġudizzjarju. Minbarra dan, il-Qorti tal-Prim’Istanza wasslet għall-konklużjoni korretta meta interpretat l-Artikolu 195(1) KE u l-Artikolu 2(6) u (7) tad-Deċiżjoni 94/262 jiġifieri li dawn iż-żewġ rimedji ma jistgħux jintalbu b’mod parallel.
54. Jiena tal-fehma li l-kontribut meritevoli tad-deċiżjoni ta’ l-ewwel istanza jikkonsisti f’li ċċarat li l-proċedura ta’ lment quddiem l-Ombudsman assolutament mhijiex proċedura obbligatorja qabel il-proċedura quddiem il-qrati Komunitarji, li bilfors li għandha ssir qabel il-bidu ta’ rikors ġudizzjarju. Jista’ jiġi konkluż minn din id-deċiżjoni li l-proċedura ta’ lment quddiem l-Ombudsman mhijiex parti minn azzjoni ġudizzjarja li nħolqot mil-leġiżlatur biex jiggarantixxi l-protezzjoni legali quddiem il-qrati Komunitarji lill-individwi milqutin minn azzjoni ta’ l-istituzzjonijiet Komunitarji li tmur kontra d-dritt tal-Komunità. B’hekk wieħed jista’ jifhem li d-dispożizzjonijiet fuq l-ispejjeż fir-Regoli tal-Proċedura tal-Qorti tal-Ġustizzja u l-Qorti tal-Prim’Istanza lanqas għandhom regoli fuq l-irkupru ta’ l-ispejjeż li eventwalment jinħarġu fil-kuntest ta’ proċedura ta’ lment.
ii) In-nuqqas ta’ leġiżlazzjoni fuq l-ispejjeż fil-proċeduri quddiem l-Ombudsman Ewropew
55. Fin-nuqqas ta’ rabta interna mal-ġurisdizzjoni Komunitarja tqum il-kwistjoni għalhekk jekk jeżistux regoli partikolari dwar l-ispejjeż ta’ proċeduri ta’ lment quddiem l-Ombudsman, li japplikaw b’mod partikolari f’dawn is-sitwazzjonijiet. Dritt proċedurali tar-rikorrenti għar-rimborż ta’ l-ispejjeż għandu jkun ibbażat prinċipalment fuq bażi ġuridika xierqa. Madankollu ma teżistix regola bħal din fil-qasam ta’ l-ispejjeż, ħaġa li, fid-dawl ta’ analiżi aktar attenta, hija spjegabbli kemm minħabba s-sens u l-għan tal-proċedura ta’ lment kif ukoll mir-rwol mogħti lill-Ombudsman mill-Artikolu 195(1) KE fil-kuntest istituzzjonali Ewropea.
– Id-differenzi fir-rigward tal-ġurisdizzjoni Komunitarja
56. Kif diġà ġie sostnut mill-Avukat Ġenerali Geelhoed fil-konklużjonijiet tiegħu fil-kawża Lamberts(13), l-istituzzjoni ta’ l-Ombudsman hija waħda mill-istrumenti li permezz tagħha t-Trattat ta kontenut għaċ-ċittadinanza ta’ l-Unjoni. Iċ-ċittadin ta’ l-Unjoni għandu d-dritt li jirrikorri għand l-Ombudsman biex jilmenta dwar każijiet ta’ amministrazzjoni ħażina tal-korpi u ta’ l-istituzzjonijiet Komunitarji. B’dan il-mod l-Ombudsman għandu rwol fid-difiża tad-drittijiet taċ-ċittadin. Anki mill-bidu ta’ l-istituzzjoni ta’ l-Ombudsman joħroġ ċar li dan l-organu twaqqaf bħala strument għall-ħarsien tad-drittijiet individwali taċ-ċittadin Ewropew. Madankollu, fil-fehma tiegħi l-Avukat Ġenerali Geelhoed enfasizza wkoll, ġustament, li l-proċedura ta’ lment quddiem l-Ombudsman, anki jekk għandha l-għan li tiddefendi d-drittijiet taċ-ċittadin, ma tistabbilixxix protezzjoni ġuridika analoga bħal dik assigurata minn organu ġuridiku(14) .
57. B’hekk jidher li l-proċedura ta’ lment quddiem l-Ombudsman ma toffrix proċedura kontradittorja li tixbah proċedura ġuridika, li fiha r-rikorrenti u l-istituzzjoni Komunitarja kkonċernata jopponu lil xulxin bħala partijiet opposti billi jirriferu s-soluzzjoni tal-kwistjoni għal terz imparzjali. Fil-fatt, la l-Artikolu 3(5) tar-regolamenti u l-kundizzjonijiet ġenerali li jirregolaw it-twettiq ta’ l-obbligi ta’ l-Ombudsman(15), u lanqas l-Artikolu 6 tad-dispożizzjonijiet ta’ implementazzjoni(16) ma jeżiġu li l-Ombudsman għandu jkollu rwol ta’ intermedjarju bejn il-partijiet. Mid-dispożizzjonijiet imsemmijin jirriżulta pjuttost li l-Ombudsman jimpenja ruħu, safejn huwa possibbli, flimkien ma’ l-organu jew l-istituzzjoni interessata biex isib soluzzjoni li tista’ telimina l-każ ta’ amministazzjoni ħażina u jagħti eżitu pożittiv għall-ilment ippreżentat, li jqarreb iktar l-Ombudsman ma’ l-amministrazzjoni (17) .
58. Differenza oħra mal-prinċipju ta’ proċedura kontenzjuża tirriżulta mill-fakultà mogħtija lill-Ombudsman, skond l-Artikolu 3(1) tar-regolament u l-kundizzjonijiet ġenerali għat-twettiq ta’ l-obbligi tiegħu, li permezz tagħha huwa jista’ jagħmel fuq inizjattiva tiegħu stess, kull inkjesta li tidhirlu ġustifikabbli sabiex jiġi aċċertat preżunt każ ta’ amministrazzjoni ħażina ta’ l-istituzzjonijiet jew ta’ l-organi Komunitarji.
59. Id-differenzi fir-rigward tal-ġurisdizzjoni Komunitarja huma manifesti anki f’dawk il-każijiet fejn l-Ombudsman Ewropew jaġixxi wara lment. Per eżempju l-possibbiltà li jiġu ppreżentati lmenti lill-Ombudsman hija mfassla b’mod anqas restrittiv għall-persuni fiżiċi jew legali minn dak stabbilit għar-rikorsi quddiem il-qrati Komunitarji. Il-leġittimazzjoni biex wieħed jaġixxi, li hija kundizzjoni biex ikunu jistgħu jibdew proċeduri ġuridiċi, għandha l-għan li timpedixxi l- action popularis, u għalhekk li tiggarantixxi l-ammissibbiltà esklużivament ta’ rikorsi ta’ dawk li huma effettivament u direttament milquta minn azzjoni illegali ta’ l-organi Komunitarji(18) . Filwaqt li, per eżempju, skond l-Artikolu 230(4) KE, il-preżentazzjoni ta’ rikors għal annullament min-naħa ta’ persuna fiżika jew legali kontra att Komunitarju illegali mhux indirizzat lilha hija marbuta mal-ħtieġa li dan jirrigwarda direttament u individwalment lir-rikorrent ikkonċernat, ilment quddiem l-Ombudsman mhuwiex suġġett għal ħtieġa partikolari ta’ ammissibbiltà. Għalhekk anki l-persuni li mhumiex milqutin minn każ ta’ amministrazzjoni ħażina fl-attivitajiet tal-korpi u l-istituzzjonijiet għandhom il-fakultà li jippreżentaw ilment quddiem l-Ombudsman(19) .
60. Jeħtieġ jiġi enfasizzat, bħala partikolarità oħra ta’ l-uffiċċju ta’ l-Ombudsman, il-fatt li dan għandu obbligu biss li jeżerċita attenzjoni u diliġenza, huwa totalment indipendenti, u sabiex jaqdi l-funzjonijiet tiegħu, jibbenefika minn marġini wiesgħa ta’ diskrezzjoni(20) . Għalhekk huwa għandu għad-dispożizzjoni tiegħu firxa wiesgħa ta’ strumenti biex isolvi disputi bejn iċ-ċittadin u l-istituzzjoni Komunitarja kkonċernata. Fejn jikkunsidra li hemm każ ta’ amministrazzjoni ħażina, l-Ombudsman jara kif, safejn huwa possibbli, juża mezzi xierqa biex joffri mezz ta’ rimedju u ta’ sodisfazzjon lir-rikorrent permezz ta’ ftehim bonarju. Fejn l-Ombudsman jikkunsidra li ma jkunx possibbli ftehim bonarju jew jekk l-isforz biex dan jintlaħaq ma jkollux eżitu pożittiv, huwa jagħlaq il-każ permezz ta’ deċiżjoni mmotivata, li jista’ jkollha wkoll rimarki kritiċi, jew inkella jħejji rapport li jkollu miegħu rakkomandazzjonijiet. Iżda l-miżuri kollha li huwa jagħmel huma kkaratterizzati min-natura mhux vinkolanti tagħhom, peress li huwa ma jistax jobbliga legalment lill-amministrazzjoni li tbiddel l-aġir tagħha. Dan jispjega wkoll għaliex id-deċiżjonijiet ta’ l-Ombudsman adottati fil-kuntest tal-proċedura ta’ lment jistgħu jkunu s-suġġett ta’ rikors quddiem il-qrati Komunitarji f’kundizzjonijiet partikolari biss. L-uniku mezz li għandu biex iġiegħel lill-korpi u l-istituzzjonijiet jibdlu l-aġir tagħhom huwa bis-saħħa ta’ l-argumenti tiegħu u bil-pressjoni pubblika li jista’ jeżerċita billi jakkuża l-każijiet ta’ amministrazzjoni ħażina fir-rapporti tiegħu (21) .
61. F’każijiet ta’ irregolarità ta’ daqs limitat, dan il-poter wiesa’ diskrezzjonali jista’ jwasslu wkoll biex jieqaf għal kollox milli jipproċedi kontra l-istituzzjoni interessata, ħaġa li mhijiex permessa lill-qrati Komunitarji minħabba d-dritt għal protezzjoni ġuridika effettiva stabblita mil-leġiżlazzjoni(22) . Fir-rigward tar-rikorrenti, dan ifisser b’mod konkret li l-Ombudsman ma jistax jiggarantilu riżultat partikolari(23) .
62. Dawn id-differenzi fundamentali jikkjarifikaw li fil-proċedura ta’ lment quddiem l-Ombudsman, l-enfażi mhijiex fuq il-protezzjoni legali tal-persuni.
63. Billi l-isforzi ta’ l-Ombudsman huma kkonċentrati fuq il-funzjonament tajjeb ta’ l-amministrazzjoni Komunitarja u mhux fuq il-protezzjoni legali tal-persuni, huwa loġiku li ma jkunx hemm leġiżlazzjoni rigward l-ispejjeż għall-proċedura ta’ lment. Jidher li huwa pjuttost ġust u ekwu li l-ispejjeż ibatihom min ikun inqeda bil-fakultà li jippreżenta lment. Dan ir-riżultat jaqbel ma’ l-għan aħħari tal-leġiżlatur li jqiegħed għad-dispożizzjoni taċ-ċittadin soluzzjoni ftit oneruża sabiex tinġibed l-attenzjoni ta’ l-opinjoni tal-pubbliku fuq att illegali ta’ l-amministrazzjoni (24) .
64. Għalhekk ir-rikorrenti ma tista’ tinvoka l-ebda regola dwar l-ispejjeż sabiex tibbaża fuqha t-talba tagħha għall-ħlas lura ta’ l-ispejjeż legali li hija kienet ħarġet
– Nuqqas ta’ ħtieġa li tirreferi għal konsulenza legali
65. Fin-nuqqas ta’ dispożizzjoni leġiżlattiva li tipprovdi espressament għal obbligu ta’ għajnuna legali tal-persuni fiżiċi jew legali fil-proċedura quddiem l-Ombudsman b’mod simili kif previst fit-tielet subparagrafu ta’ l-Artikolu 19 ta’ l-Istatut tal-Qorti tal-Ġustizzja, il-konklużjoni hija li għajnuna ta’ dan it-tip mhijiex stabbilita.
66. L-użu tas-servizzi ta’ avukat jiġi kkunsidrat biss għal kwistjonijiet legali(25) . Fil-fatt il-kompitu ewlieni ta’ avukat jikkonsisti li jiċċara lill-klijenti tiegħu r-regoli legali rilevanti għal problema legali tagħhom u jiggarantixxi li jiġbor il-provi inkwantu kundizzjoni prinċipali tar-rikonoxximent ta’ kull dritt.
67. Fil-konklużjonijiet tiegħu fil-kawża Lamberts, l-Avukat Ġenerali Geelhoed kien irrifera għall-ġurisprudenza stabbilita tal-Qorti tal-Ġustizzja dwar il-kunċett ta’ korp ġuridiku skond l-Artikolu 234 KE, meta qal li l-proċedura ta’ lment ma tissodisfax il-ħtiġijiet kollha ta’ proċedura ġuridika(26) . Inqis li l-kwistjoni ta’ l-indispensabbiltà ta’ għajnuna legali tiddependi sostanzjalment mir-risposta għad-domanda jekk is-soluzzjoni għal problemi legali hijiex il-punt ċentrali tal-proċedura ta’ lment quddiem l-Ombudsman. Hemm bżonn li jiġi diskuss il-kunċett ta’ “każ ta’ amministrazzjoni ħażina” skond l-Artikolu 195(1) KE inkwantu dan jiddetermina l-kompetenza oġġettiva ta’ l-Ombudsman.
68. Id-definizzjoni li kien issuġġerixxa l-Ombudsman ta’ dak iż-żmien, Jacob Södermann, fin-nuqqas ta’ definizzjoni legali fid-dritt primarju, fir-rapport annwali tiegħu lill-Parlament Ewropew ta’ l-1997 u li ġiet użata minn dakinhar, hija f'dan is-sens, “ikun hemm amministrazzjoni ħażina meta korp pubbliku ma jaġixxix skond regola jew prinċipju li huma minnhom infushom vinkolanti”. Minn din id-definizzjoni wieħed għandu jiddeduċi li, bħala prinċipju għandu jiġi kkunsidrat bħala każ ta’ amministrazzjoni ħażina mhux biss il-ksur ta’ regoli legali vinkolanti, iżda wkoll kull illegalità kontra dawk il-prinċipji ta’ prassi amministrattiva korretta li, għalkemm ma jkunux legalment vinkolanti, huma normalment ikkunsidrati bħala soft law . Din id-definizzjoni hija konformi mad-dispożizzjonijiet ta’ l-Artikolu 195 KE u ta’ l-Artikolu 2 (7) tad-Deċiżjoni 94/262 li jillimitaw il-kompetenza ta’ l-Ombudsman fir-rigward tal-ġurisdizzjoni u jippresupponu impliċitament li dan jista’ jieħu ħsieb ukoll, għalkemm mhux esklużivament, ta’ kwistjonijiet legali(27) .
69. Hi kemm hi diffiċli li ssir distinzjoni f’każ partikolari għar-rikorrent li ma jafx id-dritt, din il-limitazzjoni fil-prattika m'għandhiex importanza għalih, tant li l-Ombudsman mhux biss irid jiċċara l-fatti waħdu bl-għajnuna tar-rikorrent u tal-korpi jew l-istituzzjonijiet, imma, skond il-bżonn għandu jeżamina anki kwistjonijiet eventwali ta’ dritt. Meta jagħmel hekk l-Ombudsman jeħles lir-rikorrent mill-piż li jissalvagwarda l-interessi tiegħu li jistħoqilhom protezzjoni.
70. Rigward l-argument tar-rikorrenti li l-intervent ta’ avukat huwa meħtieġ biex jiggarantixxi l-equality of arms, peress li l-Kummissjoni Ewropea, biex tiddefendi lilha nnifisha tuża’ s-servizz legali tagħha, irid jingħad kontra dan li, minkejja l-ħtieġa ta’ eżami legali tal-każ rispettiv, mhux bilfors li jiżvolġi l-istess funzjoni bħal dak ta’ proċedura quddiem il-qrati Komunitarji. Trid iżżomm f’moħħha, per eżempju, tal-fatt li l-impenn ta’ l-Ombudsman u l-Kummissjoni fil-kuntest ta’ proċedura ta’ lment, skond id-dispożizzjonijiet iċċitati diġà, għandu l-għan ta’ soluzzjoni bonarja. Ma dan jiżdied li mhux l-ilmenti kollha kontra l-Kummissjoni jirrigwardaw kwistjonijiet legali. Is-servizz legali għandu l-obbligu li jaħseb għal tfassil ta’ soluzzjoni bonarja u jagħtiha forma legali xierqa(28) . F’dawn il-limiti, għandu jiġi kkunsidrat id-dritt tar-rikorrent għal proċedura li hija konformi ma’ l-Istat tad-dritt
71. Nikkunsidra li la huwa stabbilit u lanqas indispensabbli li jitqabbad avukat minħabba d-differenzi murija hawnhekk għar-rigward tal-proċedura quddiem il-qrati Komunitarji, partikolarment b’referenza għan-natura extra ġudizzjarja u fil-biċċa l-kbira mhux legali tal-proċedura ta’ lment, kif ukoll meta jiġi kkunsidrat ir-rwol speċjali mogħti lill-Ombudsman.
b) Ir-responsabbiltà mhux kuntrattwali tal-Komunità
72. Is-sistema legali awtonoma tal-Komunità hija bbażata fuq it-tradizzjonijiet ġuridiċi ta’ l-Istati Membri, li, min-naħa tagħhom, skond l-Artikolu 6(2) tat-Trattat ta’ l-Unjoni Ewropea huma marbutin li jirrispettaw il-prinċipju ta’ l-Istat tad-dritt. Għalhekk, l-impenn għal Stat tad-dritt jagħmel parti wkoll mill-prinċipji ġenerali tad-dritt Komunitarju. Aspett importanti ta’ dan il-prinċipju huwa r-respon sabbiltà ta’ l-amministrazzjoni pubblika(29), li fl-Istati ta’ l-Unjoni Ewropea jiggarantixxi l-ħlas lura f’każ ta’ dannu inġust ikkaġunat mill-awtoritajiet amministrattivi(30) . Ir-regola ċentrali dwar ir-responsabbiltà ta’ l-amministrazzjoni pubblika hija rrappreżentata mit-tieni subparagrafu ta’ l-Artikolu 288 KE, li bis-saħħa tiegħu l-Komunità, f’kwistjoni ta’ responsabbiltà mhux kuntrattwali, għandha, skond il-prinċipji ġenerali komuni għal sistemi legali ta’ l-Istati Membri, tagħmel tajjeb għal kull dannu kkaġunat mill-istituzzjonijiet tagħha jew mill-impjegati tagħha fit-twettiq ta’ dmirijiethom. Minħabba n-natura miftuħa tad-dispożizzjoni msemmija, il-Qorti tal-Ġustizzja ħasbet biex telabora sistema awtonoma ta’ responsabbiltà fid-dritt Komunitarju(31) .
73. Ikun hemm biss responsabbiltà mhux kuntrattwali tal-Komunità skond it-tieni subparagrafu ta’ l-Artikolu 288 KE meta jeżistu kumulativament tliet kundizzjonijiet, jiġifieri aġir illegali tal-Komunità, dannu reali u ċert u rabta kawżali bejn l-aġir illegali u d-dannu allegat(32) . Dawn il-partikolaritajiet fundamentali ta’ responsabbiltà ġew ippreċiżati ulterjorment u elaborati fil-ġurisprudenza mill-qrati Komunitarji(33), fis-sens li attività ta’ istituzzjoni tista’ tiġi kkunsidrata li tmur kontra d-dritt Komunitarju biss jekk il-ksur huwa suffiċjentement serju. Għalhekk mhux il-ksur kollu tad-dritt Komunitarju jwassal għal responsabbiltà amministrattiva skond it-tieni subparagrafu ta’ l-Artikolu 288 KE (34) .
74. Fejn waħda mill-kundizzjonijiet biex ikun hemm ir-responsabbiltà ma teżistix, ir-rikors għandu jiġi miċħud kollu kemm hu mingħajr ma jkun meħtieġ li jiġu eżaminati rekwiżiti oħrajn meħtieġa għar-responsabbiltà mhux kuntrattwali tal-Komunità(35) .
75. Il-kunċett ġuridiku ta’ dannu jinkludi telf patrimonjali f’sens strett kif ukoll tnaqqis fil-patrimonju dovut, per eżempju għan-nuqqas ta’ żieda fil-patrimonju li kien ikun hemm kieku ma seħħx il-fatt dannuż. Il-kumpens għal dannu huwa intiż sabiex iqiegħed il-patrimonju tal-persuna li ssubixxiet dannu fl-istat li kienet tinsab fiha kieku ma seħħx il-fatt dannuż, jew ta’ l-anqas sabiex iressaqha qrib is-sitwazzjoni li kienet tkun fiha mingħajr l-illegalità. Dawn il-prinċipji ġenerali mhumiex limitati għas-settur tad-dritt ċivili, iżda huma validi wkoll għar-responsabbiltà ta’ persuni li għandhom setgħat pubbliċi, u b’mod partikolari, għar-responsabbiltà mhux kuntrattwali tal-Komunità(36) .
76. Ikkunsidrata biss formalment u mingħajr ma wieħed jidħol fil-fond fuq l-aspetti, li jieħtieġu eżami bir-reqqa u aktar preċiż, tal-kawżalità u tar-responsabbiltà legali, it-telf finanzjarju subit mir-rikorrenti bħala spejjeż legali fil-kuntest ta’ proċedura ta’ lment quddiem l-Ombudsman jista’ jissodisfa oġettivament il-kkundizzjonijiet ta’ tnaqqis naturali ta’ patrimonju. Iżda hija kwistjoni differenti jekk dan it-telf finanzjarju jista’ jiġi kkunsidrat fid-dawl tad-dritt Komunitarju, speċjalment tad-dritt proċedurali, bħala dannu skond ir-regoli tar-responsabbiltà. F’dan il-kuntest fejn it-talba tar-rikorrenti tinsab f’kuntrast mar-regoli Komunitarji dwar l-ispejjeż, għandi r-riżervi tiegħi li nirrikonoxxilha, permezz tar-regoli tal-ħlas lura għal danni, dritt ta’ natura sostanzjali intiż għall-istess għan.
77. Kif diġà wrejt, id-dritt proċedurali Komunitarju jagħti dritt għal kumpens li jinkludi biss spejjeż iddeterminati tajjeb, li solitament jiġu sostnuti biex isiru atti proċedurali. Id-dritt proċedurali għall-ħlas lura ta’ l-ispejjeż fil-fatt fih evalwazzjoni mil-leġiżlatur, maħsuba bħala limitazzjoni tar-responsabbiltà, fis-sens li l-protezzjoni ta’ dritt f’fażi prekontenzjuża hija fost l-obbligi tipiċi ta’ parti fil-kawża. Għalhekk, mir-regoli tad-dritt proċedurali joħroġ l-obbligu tal-parti li tħallas personalment għall-protezzjoni extra ġudizzjarja tad-drittijiet. Dan huwa riskju li huwa inerenti għat-tmexxija ta’ kawża li l-parti għandha l-obbligu li ġġorr.
78. Ir-rikonoxximent ta’ dritt aktar wiesa’, jiġifieri ta’ dritt sostanzjali għall-ħlas lura ta’ l-ispejjeż skond ir-regoli Komunitarji tar-responsabbiltà, li jaqbeż fil-kwantità dak li jingħata lil parti mid-dritt proċedurali għall-finijiet ta’ kumpens, fil-fehma tiegħi jista’ jwassal għar-riskju li l-evalwazzjoni tal-leġiżlatur li hija fil-bażi tal-leġiżlazzjoni dwar l-ispejjeż titneħħilha kull sinjifikat. Rikors ibbażat fuq responsabbiltà mhux kuntrattwali tal-Komunità, intiż sabiex jikseb il-ħlas lura ta’ l-ispejjeż li, de lege lata, ma jitħallsux lura, jista’ jkollu bħala effett biss li jdur mad-dispożizzjonijiet fis-seħħ(37) .
79. B’hekk il-Qorti tal-Prim’Istanza ġustament eżaminat, fil-paragrafu 50 tad-digriet tagħha, ir-regoli fil-qasam ta’ l-ispejjeż u, b’referenza għall-ġurisprudenza, ċaħdet li hemm dritt proċedurali biex jinġabru lura l-ispejjeż legali bbażati fuq dawn ir-regoli, u mbagħad sostniet, fil-punt 51, li kien ikun hemm evalwazzjoni kuntradittorja jekk jiġi rikonoxxut dritt għal ħlas lura ta’ danni ta’ l-istess marġni.
80. Il-kunsiderazzjonijiet tal-Qorti tal-Prim’Istanza fuq is-sustanza tal-proċedura ta’ lment quddiem l-Ombudsman huma ġġustifikati mill-isforz biex jiġu enfasizzati d-differenzi bejnha u l-proċedura quddiem il-qrati Komunitarji. Dawn għandhom l-għan li jiċċaraw li din mhijiex proċedura preliminari li tagħmel parti mill-proċedura quddiem il-qrati. Il-Qorti tal-Prim’Istanza, waqt li tindika wkoll kif il-proċedura ta’ lment hija maħsuba b’mod li ma jkunx hemm għalfejn jitqabbad avukat, tirriferi mill-ġdid għall-kundizzjoni ta’ l-indispensabbiltà meħtieġa mir-regoli fuq l-ispejjeż.
81. Dan jindika li l-Qorti tal-Prim’Istanza rrikonoxxiet b’mod korrett il-kuntrast bejn dritt biex jinġabru lura l-ispejjeż ta’ tip proċedurali u wieħed ta’ tip sostanzjali u, waqt li ċaħdet dan ta’ l-aħħar, sabet soluzzjoni li tikkonforma mar-rieda preżunta tal-leġiżlatur u li tiggarantixxi l-koerenza meħtieġa tad-dritt Komunitarju. Billi l-Qorti tal-Prim’Istanza ma kkommettietx żball ta’ dritt, l-ewwel motiv għandu jiġi miċħud.
2. It-tieni motiv: evalwazzjoni żbaljata tal-ġurisprudenza tal-qrati Komunitarji
a) Is-sentenza Herpels(38)
82. Għall-oġġezzjoni tar-rikorrenti dwar ir-referenza li għamlet il-Qorti tal-Prim’Istanza għas-sentenza Herpels japplika l-istess argument. Apparti r-rilevanza tagħha għar-regoli dwar ir-relazzjonijiet fl-impjiegi ta’ l-impjegati Komunitarji, minn din id-deċiżjoni huwa possibbli li jinħarġu kriterji utli anki għas-soluzzjoni ta’ din il-kawża. Fil-punti 45 u 49, din id-deċiżjoni tagħmel enfasi fuq il-proċedura prekontenzjuża rregolata mill-Artikolu 90 tar-Regoli tal-Persunal ta’ l-Uffiċjali, li ma jistabbilixxi l-ebda rekwiżit formali speċifiku, wisq anqas obbligu legali għall-impjegat li jiġi rrappreżentat minn avukat. Huwa possibbli li l-Qorti tal-Prim’Istanza ppruvat issib f’dan il-punt analoġija mal-proċedura ta’ lment quddiem l-Ombudsman li, kif intqal, m’hemm bżonn ta’ l-ebda għajnuna legali.
83. Billi ma jeżistix l-obbligu li wieħed jiġi rrappreżentat minn avukat fil-proċedura prekontenzjuża, il-Qorti tal-Prim’Istanza tagħmilha ċara li din hija deċiżjoni tar-rikorrenti u għandha tassumi r-responsabbiltà tagħha. Dan jidher ċar fir-rigward tat-tentattiv li jiġi introdott, fid-definizzjoni tar-responsabbiltà fid-dritt Komunitarju, element ta’ imputabbiltà, li diġà ġie diskuss fir-rigward tar-regoli dwar l-ispejjeż u li jeħtieġ eżami f’aktar dettall fil-kuntest tal-kawżalità għall-finijiet ta’ fehim aħjar.
b) Is-sentenza AFCon Management Consultants et vs Il-Kummissjoni(39)
84. Meta r-rikorrenti taħseb li mis-sentenza AFCon Management Consultants et vs Il-Kummissjoni tista’ tislet konsegwenzi ġuridiċi għal din il-kawża, hemm bżonn tagħraf li din is-sentenza ma tistax tobbliga la lill-Qorti tal-Prim’Istanza u lanqas lill-Qorti tal-Ġustizzja li jagħtu interpretazzjoni partikolari tad-dritt Komunitarju. Bħala korpi indipendenti ġuridiċi fis-sistema istituzzjonali ta’ l-Unjoni Ewropea, dawn huma suġġetti biss għad-dritt. Dan jirriżulta mill-Artikolu 220 KE, li abbażi tiegħu l-qrati Komunitarji jassiguraw fl-ambitu tal-kompetenzi rispettivi tagħhom, l-osservanza tal-liġi fl-interpretazzjoni u l-applikazzjoni ta’ dan it-Trattat. Il-kunċett ta’ “liġi” skond id-dispożizzjoni msemmija jinkludi r-regoli vinkolanti kollha miktubin u mhux miktubin tad-dritt Komunitarju jiġifieri d-dritt ta’ l-Unjoni. Fost dawn wieħed għandu jinkludi, flimkien mad-dritt primarju u dak sekondarju, anki l-prinċipji ġenerali u d-dritt konswetudinarju(40) . Fost is-sorsi tad-dritt tal-Komunità mhemmx elenkati s-sentenzi tal-qrati Komunitarji. Is-sentenzi huma l-espressjoni ta’ l-interpretazzjoni mogħtija mill-qrati Komunitarji għad-dritt, iżda m'għandhomx jiġu konfużi mad-dritt stess (41) .
85. Il-valur tal-preċedent tas-sentenzi mhuwiex karatteristika intrinsika fil-ġurisdizzjoni ta’ l-Unjoni(42) . Għalkemm il-qrati Komunitarji huma impenjati, fl-interess taċ-ċertezza tad-dritt u ta’ l-interpretazzjoni uniformi tad-dritt Komunitarju, li jagħtu sostanzjalment interpretazzjoni koerenti tad-dritt, l-istruttura ġenerali kemm tas-sistema legali Komunitarja kif ukoll tal-ġurisdizzjoni ma tħallix li l-qrati Komunitarji jkunu marbutin mal-ġurisprudenza preċedenti tagħhom. Storikament dan huwa spjegabbli bil-fatt li l-Komunità oriġinarjament twaqqfet minn Stati li kienu ġejjin mill-isfera legali tas- civil law, bil-konsegwenza li s-sistema legali sovranazzjonali maħluqa minnhom għandha pożizzjoni korrispondenti(43) . Minbarra hekk, dan għandu jwassal għall-fatt li l-Qorti tal-Ġustizzja oriġinarjament ġiet stabbilita bħala qorti ta’ l-ewwel u l-aħħar istanza, qabel ma kien hemm korp ġuridiku ieħor permezz tad-Deċiżjoni tal-Kunsill li tistabbilixxi l-Qorti tal-Prim’Istanza(44) . Li kieku s-sentenzi ngħatatilhom l-effettività ta’ preċedent fit-tifsira tal- common law din kienet tkun inopportuna peress li l-bdil tas-sentenzi tal-Qorti tal-Ġustizzja li għaddew f’ġudikat kien ikun possibbli biss b’emenda tat-trattati istituttivi. Minħabba l-ostakoli ta’ natura kostituzzjonali li dan kien iġib għall-Istati Membri, il-Qorti tal-Ġustizzja kellha titpoġġa f’pożizzjoni li f’ċirkustanza partikolari twarrab mill-ġurisprudenza tagħha preċedenti u tindirizza l-iżvilupp tad-dritt Komunitarju f'direzzjoni oħra(45) .
86. Dawn il-prinċipji japplikaw ukoll għall-Qorti tal-Prim’Istanza, li ġiet stabbilita wara. Għalhekk il-Qorti tal-Prim’Istanza ma tistax tinżamm milli tbiddel il-ġurisprudenza preċedenti tagħha(46) . Dan huwa minnu billi f’każ kuntrarju, rabta riġida ma’ sentenza preċedenti tagħmel superfluwu appell quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja. Fejn jirriżulta li jkun hemm diverġenza fil-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Prim’Istanza, bħal f’din il-kawża, dan jista’ jiġi interpretat biss bħala stedina lill-Qorti tal-Ġustizzja biex tieħu deċiżjoni li torbot u definittiva fuq kwistjoni legali li jkollha bżonn tiġi ċċarata.
87. Għal dawn ir-raġunijiet, motiv ta’ appell ma jistax ikun ibbażat esklużivament fuq il-fatt li l-Qorti tal-Prim’Istanza ma mxietx ma’ sentenza preċedenti. Għalhekk anki t-tieni motiv għandu jiġi miċħud.
3. It-tielet motiv: rabta kawżali
88. Skond ġurisprudenza kostanti, hija biss rabta diretta ta’ kawża fuq effett bejn l-allegat aġir illegali ta’ l-istituzzjoni kkonċernata u d-dannu invokat li tista’ tiddetermina responsabbiltà mhux kuntrattwali tal-Komunità skond it-tieni subparagrafu ta’ l-Artikolu 288 KE. Ir-rikorrenti għandha l-obbligu li tagħti prova jekk teżistix din ir-rabta kawżali(47) .
89. Meta r-rikorrenti tqajjem ksur serju, l-eżistenza tiegħu ma tistax tkun miċħuda. Fis-sentenza tagħha tat-18 ta’ Settembru 2003, li issa għaddiet f’ġudikat, il-Qorti tal-Prim’Istanza ddeċidiet li l-Kummissjoni kienet kisret l-obbligu li kellha li tiddeċiedi b’mod regolari fuq it-talbiet ta’ kofinanzjament tal-proġetti għall-1996 u l-1997, billi naqqset li tivverifika jekk ir-rikorrenti kinitx issodisfat ir-rekwiżiti meħtieġa ta’ eliġibbiltà(48) . Minflok, il-Kummissjoni kompliet tistrieħ fuq l-informazzjoni li kisbet minn terzi dwar l-attività tar-rikorrenti, mingħajr ma tatha l-possibbiltà tesprimi formalment l-osservazzjonijiet tagħha. Dan il-ksur tad-dritt tar-rikorrenti biex tinstema’ kien ġie kkritikat mill-Ombudsman bħala każ ta’ amministrazzjoni ħażina(49) . Għalhekk huwa ċar li l-proċeduri quddiem l-Ombudsman u l-Qorti tal-Prim’Istanza kienu konsegwenza ta’ l-aġir illegali tal-Kummissjoni.
90. Jistgħu jiġu kkunsidrati kawżali dawk l-azzjonijiet biss li komunement u tipikament huma ta’ natura li jikkawżaw dannu bħal dak li seħħ. Dan mhuwiex il-każ meta d-dannu, bħala konsegwenza ta’ l-att, kien improbabbli ħafna, safejn ħadd ma seta’ jipprevedieh. L-aġir illegali tal-korp ikkonċernat għandu jirrappreżenta l-kawża diretta u fuq kollox determinanti ta’ dan id-dannu(50), li jfisser li konsegwenzi remoti ma jistgħux jiġu imputati lill-Komunità(51) .
91. Huwa stabbilit li m’hemmx rabta kawżali bejn l-att illegali ta’ l-organu Komunitarju u d-dannu jekk kienet il-persuna kkonċernata stess li kkontribwiet sabiex ikun hemm id-dannu(52) . Fil-fatt din għandha l-obbligu li tieħu dawk il-passi kollha għad-dispożizzjoni tagħha fl-ambitu tagħha biex tevita jew tnaqqas dannu. Jiġi kkumpensat biss dak id-dannu li seta’ jseħħ lil persuna reġonevolment avżata(53) . Meta l-persuna ma turix id-diliġenza meħtieġa, il-Komunità mhijiex responsabbli għad-dannu jew tkun biss parzjalment hekk responsabbli(54) .
92. F’dan il-każ partikolari r-rikorrenti ressqet proċedura ta’ lment quddiem l-Ombudsman u qabbdet avukat, għalkemm dan, kif diġà ġie osservat, ma kienx legalment obbligatorju jew meħtieġ. Għalhekk din l-inizjattiva kienet ġejja minn deċiżjoni libera, li għaliha l-Komunità ma tistax tinżamm responsabbli b’mod retroattiv. Il-Qorti tal-Ġustizzja fis-sentenza Herpels, li rriferiet għaliha wkoll il-Qorti tal-Prim’Istanza fid-digriet tagħha, issemmi b’mod ċar l-istess kunsiderazzjoni bażika meta tispjega li ċertament ħadd ma jista’ jwaqqaf lil xi ħadd milli jikseb konsulenza legali fil-proċedura prekontenzjuża, imma din hija għażla individwali li ma tistax, fi kwalunkwe każ, tiġi imputata lill-istituzzjoni kkonċernata. Fil-kawża Herpels, il-Qorti tal-Ġustizzja kkonkludiet li f’każ bħal dan tonqos, mil-lat legali, kull rabta kawżali bejn id-dannu allegat u l-aġir tal-Kummissjoni(55) .
93. Fil-fatt, is-sistema legali tal-Komunità bħas-sistemi legali ta’ l-Istati Membri tagħha hija bbażata fuq l-idea tal-libertà u tar-responsabbiltà personali ta’ l-individwu. Element komuni tagħhom huwa li titħalla f’idejn l-individwu d-deċiżjoni fuq kif jipproteġi l-aħjar dawk l-interessi tiegħu li ħaqqhom protezzjoni. Konsegwenza ta’ din il-libertà fil-ħarsien ta’ l-interessi ta’ l-individwu huwa l-prinċipju “dispożittiv”, bħala korollarju proċedurali ta’ l-awtonomija privata tad-dritt sostantiv. Skond dan il-prinċipju msemmi iktar ’il fuq, li huwa rikonoxxut ukoll fid-dritt proċedurali ta’ l-Unjoni Ewropea, huma l-partijiet li għandhom jibdew u jtemmu kawża, kif ukoll li jimmodifikaw is-suġġett tagħha(56) . Din il-libertà għandha tapplika aktar u aktar fi proċedura prekontenzjuż.
94. Is-sistema legali Komunitarja timponi fuq iċ-ċittadin quddiem l-għażla jekk jibdiex azzjoni legali quddiem il-qrati Komunitarji jew jibdiex proċedura ta’ lment quddiem l-Ombudsman. Bħala prinċipju wieħed jista’ jistenna li ċ-ċittadin jinforma ruħu minn qabel dwar id-dettalji ta’ kull proċedura, bħal per eżempju l-obbligu ta’ assistenza ta’ avukat u jikkunsidrahom tajjeb. Iċ-ċittadin għalhekk għandu jassumi personalment il-konsegwenzi ta’ ksur ta’ dan id-dmir ta’ diliġenza. Għall-finijiet ta’ l-għażla ta’ proċedura adattata huwa dejjem deċiżiv l-għan li jrid jintlaħaq. Meta ċittadin irid jara li jiġi impost obbligu legalment vinkolanti fuq istituzzjoni Komunitarja, huwa għandu jidher quddiem qorti Komunitarja u jitlob protezzjoni hemmhekk (57) . Bil-kontra, il-proċedura quddiem l-Ombudsman hija intiża essenzjalment biex tagħti possibbiltà liċ-ċittadin li jikseb sodisfazzjon fil-każijiet fejn mhux possibbli jintalab rimedju mill-qorti jew meta dan ma jkollu l-ebda riżultat utli. Il-proċedura quddiem l-Ombudsman b’hekk hija forma ta’ integrazzjoni tal-ħarsien tad-drittijiet vera u proprja (58) .
95. Għalhekk ma teżisti l-ebda rabta kawżali bejn l-azzjoni tal-Kummissjoni u l-ispejjeż tar-rikorrenti f’forma ta’ spejjeż legali għall-proċedura quddiem l-Ombudsman. Mil-lat tar-regoli applikabbli, dawn l-ispejjeż għandhom pjuttost jiġu imputati lilha. Għalhekk il-Qorti tal-Prim’Istanza ġustament ċaħdet l-eżistenza ta’ rabta kawżali. B’hekk, it-tielet motiv għandu wkoll jiġi miċħud.
96. Din il-konklużjoni, wara l-analiżi li saret fuq ir-responsabbiltà, hija konformi mad-dritt proċedurali tal-Komunità u r-regoli dwar l-ispejjeż u hija, fil-fehma tiegħi, l-unika soluzzjoni aċċettabbli f'din il-kawża taħt il-prinċipju ta’ l-unità tas-sistema legali Komunitarja. Anki mil-lat istituzzjonali, rikonoxximent ta’ ħlas lura ta’ danni jwassal biex jitwarrbu r-regoli fundamentali, peress li ċ-ċittadin jista’ jiġi mħajjar jagħmel proċedura ta’ lment quddiem l-Ombudsman qabel ma jmur quddiem il-qrati Komunitarji biex ikollu istanza ta’ stħarriġ ulterjuri. Huwa ma jkollux riskju li jkollu jħallas l-ispejjeż, peress li jkun jista’ jitlob l-ispejjeż li normalment ma jitħallsux lura peremzz ta’ rikors għal responsabbiltà amministrattiva. B’dan il-mod din il-proċedura ta’ lment tinbidel f’forma ta’ proċedura preliminari li titressaq quddiem il-qorti Komunitarja, ħaġa li ma tikkorrispondix ma’ l-intenzjoni tal-leġiżlatur ta’ l-Unjoni Ewropea.
B – Konklużjoni ta’ l-analiżi
97. Abbażi tal-konklużjonijiet preċedenti, il-konklużjoni hija li l-Qorti tal-Prim’Istanza ċaħdet ġustament, peress li huwa manifestament infondat, ir-rikors għal ħlas lura ta’ danni mressaq minn Internationaler Hilfsfonds e. V. kontra l-Komunità. L-appell għandu għalhekk jiġi miċħud.
V – Fuq l-ispejjeż
98. Skond l-Artikolu 122 tar-Regoli tal-Proċedura, meta l-appell ikun fondat u l-Qorti tal-Ġustizzja taqta’ l-kawża definittivament hija stess, hija għandha tiddeċiedi dwar l-ispejjeż. Skond l-Artikolu 69(2) ta’ l-istess Regolament, applikabbli għall-proċedura ta’ appell skond l-Artikolu 118 ta’ dawn ir-Regoli, il-parti li titlef il-kawża għandha tbati l-ispejjeż, jekk dawn ikunu ġew mitluba. Billi r-rikorrenti tilfet, hemm lok li tiġi ordnata tbati l-ispejjeż, kif mitlub mill-Kummissjoni.
VI – Konklużjoni
99. Fid-dawl ta’ dak li ġie espost iktar ‘il fuq, nissuġġerixxi li l-Qorti tal-Ġustizzja:
– tiċħad l-appell;
– tikkundanna lil Internationaler Hilfsfonds e.V. tbati l-ispejjeż.
(1) .
(2)
–	Internationaler Hilfsfonds vs Il-Kummissjoni (T‑294/04, Ġabra p. II‑2719).
(3)
–	ĠU L 113 p. 15.
(4)  –	Verżjoni ġdida tal-kundizzjonijiet ġenerali ġiet adottata fl-2000. Il-kundizzjonijiet ġenerali mhumiex ippubblikati fil-Ġurnal Uffiċjali, imma jistgħu jintalbu mingħand il-Kummissjoni.
(5)
–	Sentenza Internationaler Hilfsfonds vs Il-Kummissjoni, Ġabra p. II‑3225.
(6)  –	Sentenza Herpels vs Il-Kummissjoni (Ġabra p. 585, punti 45 sa 50).
(7)  –	Iċċitata fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 6.
(8)  –	Kawża T‑160/03, Ġabra p. II‑981.
(9)
–	Ara d-digrieti tal-Qorti tal-Ġustizzja tas-6 ta’ Jannar 2004, J.M. Mulder et vs Il-Kunsill u Il-Kummissjoni (C‑104/89 DEP, Ġabra p. I‑1, punt 45); tal-15 ta’ Marzu 1994, ENU vs Il-Kummissjoni (C‑107/91, għadha ma ġietx ippubblikata fil-Ġabra, punt 21), u tat-30 ta’ Novembru 1994, British Aerospace vs Il-Kummissjoni (C‑294/90 DEP, Ġabra p. I‑5423, punt 12).
(10)  –	Bl-istess mod ma jistgħux jinġabru lura l-ispejjeż sostnuti mill-partijiet għat-taħditiet mas-servizzi tal-Kummissjoni wara l-adozzjoni tad-deċiżjoni kkontestata fil-kawża prinċipali u qabel il-preżentazzjoni tar-rikors (ara d-digriet tas-7 ta’ Diċembru 2004, Lagardère SCA u Canal+ SA vs Il-Kummissjoni, T‑251/00 DEP, Ġabra p. II‑4217, punt 22). L-istess jgħodd għall-iżvolġiment tal-laqgħat ma’ l-awtoritajiet amministrattivi, indipendentement mill-fatt li l-laqgħa in kwistjoni kellha bħala għan li tevita kawża quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja (ara d-digriet Lagardère SCA u Canal+ SA vs Il-Kummissjoni, iċċitata iktar ’il fuq, punt 22). Il-Qorti tal-Prim’Istanza stabbiliet ukoll li m’hemm l-ebda dritt biex jinġabru lura l-ispejjeż li batiet ir-rikorrenti matul il-proċedura amministrattiva jew fi proċedura prekontenzjuża (ara f’dan ir-rigward is-sentenza tal-Qorti tal-Ġustizzja tal-15 ta’ Marzu 2000, Cimenteries CBR et vs Il-Kummissjoni, T‑25/95 et, Ġabra p. II‑491, punti 5133 u 5134).
(11)
–	Digriet tal-25 ta’ Ġunju 1998, Altmann et vs Il-Kummissjoni (T‑177/94, T‑377/94 e T‑99/95, Ġabra FP p. IA-00299 ; p. II-00883, punt 21).
(12)
–	Digriet tat-23 ta’ Ottubru 1998, Arbeitsgemeinschaft Deutscher Luftfahrt‑Unternehmen u Hapag‑Lloyd Fluggesellschaft vs Il-Kummissjoni (T‑25/96, għadha ma ġietx ippubblikata fil-Ġabra, punt 34).
(13)  –	Konklużjonijiet ippreżentati fit-3 ta’ Lulju 2003 (C‑234/02 P, Ġabra p. I‑2803, punt 55).
(14)
–	Konklużjonijiet ta’ l-Avukat Ġenerali Geelhoed ippreżentati fil-kawża Lamberts, iċċitati iktar ’il fuq, punt 56.
(15)  –	Id-Deċiżjoni tal-Parlament Ewropew tad-9 ta’ Marzu 1994 rigward ir-regolamenti u l-kundizzjonijiet ġenerali li jirregolaw it-twettiq ta’ l-obbligi ta’ l-Ombudsman (ĠU L 113, p. 15), emendata sabiex tħassar l-Artikoli 12 u 16, permezz tad-Deċiżjoni ta’ l-14 ta’ Marzu 2002 (ĠU L 92, p. 3).
(16)  –	Deċiżjoni ta’ l-Ombudsman Ewropew dwar l-adozzjoni ta’ dispożizzjonijiet ta’ eżekuzzjoni, adottata fit-8 ta’ Lulju 2002 u emendata permezz tad-Deċiżjoni ta’ l-Ombudsman tal-5 ta’ April 2004 (tinstab fuq is-sit ta’ l-Internet ta’ l-Ombudsman, fl-indirizz http://www.ombudsman.europa.eu/lbasis/mt/provis.htm).
(17)  –	Konklużjonijiet ta’ l-Avukat Ġenerali Geelhoed ippreżentati fil-kawża Lamberts, iċċitati iktar ’il fuq, punt 63.
(18)  –	Ara Borowski, M., Die Nichtigkeitsklage gem. Art. 230 Abs. 4 EGV, Europarecht, faxxiklu 6, p. 893. Ara wkoll il-konklużjonijiet magħquda ta’ l-Avukat Ġenerali Lagrange, ippreżentati fl-20 ta’ Novembru 1962, Confédération nationale des producteurs de fruits et légumes et vs Il-Kunsill (16/62 u 17/62) u Fédération nationale de la boucherie en gros et du commerce en gros des viandes et vs Il-Kunsill (19/62 sa 22/62, Ġabra p. 901).
(19)  –	Ara Cadeddu, S., The proceedings of the European Ombudsman, Law and contemporary problems, Volum 68 (2004), Nru 1, paġni 165, 166; Karkowska, U., Concept, Function and Effectiveness of the European Ombudsman (l-Ewwel Parti), Human Rights within the European Union, Berlin, 2004, p. 192; Rzeznik, J., Concept, Function and Effectiveness of the European Ombudsman (it-Tieni Parti), Human Rights within the European Union, Berlin, 2004, p. 199, e Chiti, M. P., Il mediatore europeo e la buona ammistrazione communitaria, Rivista italiana di diritto pubblico comunitario, L-Għaxar Sena 2000), Nru 2, p. 323, iqabblu l-proċedura ta’ lment quddiem l-Ombudsman ma’ l- actio popularis .
(20)  –	Sentenza tat-23 ta’ Marzu 2004, Lamberts (C‑234/02 P, Ġabra p. I‑2803, punt 50).
(21)  –	Ara Rzeznik, J., Concept, Function and Effectiveness of the European Ombudsman (it-Tieni Parti), Human Rights within the European Union, Berlin, 2004, p. 215.
(22)  –	Ara Cadeddu, S., iċċitata fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 19, p. 169. L-aċċess għall-ġustizzja jitqies fost wieħed mid-drittijiet fundamentali universalment irrikonoxxuti. L-istess jingħad dwar il-projbizzjoni, magħmula fid-dritt internazzjonali, taċ-ċaħda ta’ protezzjoni legali (denial of trial). Skond is-sentenza tal-Qorti Ewropea tad-Dirittijiet tal-Bniedem tal-21 ta’ Frar 1975 mogħtija fil-kawża Golder vs Ir-Renju Unit, Rikors Nru 4451/70, Serje A, nru 18, punt 35, l-Artikolu 6(1) tal-Konvenzjoni Ewropea għall-Protezzjoni tad-Drittijiet tal-Bniedem u tal-Libertajiet Fundamentali għandu jiġi interpretat fid-dawl ta’ dawn il-prinċipji. Il-Komunità Ewropea stabbiliethom bħala prinċipju ġenerali tad-dritt Komunitarju taħt il-froma tad-dritt għal protezzjoni ġuridika effettiva. Ara, fl-aħħar nett, il-konklużjonijiet ppreżentati mill-Avukat Ġenerali Stix‑Hackl, ippreżetnati fl-14 ta’ Jannar 2003 fil-kawża Ministero delle Finanze (C‑467/01, Ġabra p. I‑6471, punt 52), u l-konklużjonijiet ppreżentati mill-Avukat Ġenerali Léger, ippreżentati fit-8 ta’ April 2003 fil-kawża Gerhard Köbler vs ir-Repubblika ta’ l-Awstrija (C‑224/01, Ġabra p. I‑10239, punt 67).
(23)  –	Ara Garzón Clariana, G., Holding the administration accountable in respect of its discretionary powers: the roles and approaches of the Court, the Parliament and the European Ombudsman, The European Ombudsman – Origins, establishment, evolution, Commemorative volume published on the occasion of the 10 th
anniversary of the institution, Kapitolu 12, p. 209.
(24)  –	Söderman, J., The Citizen, the Administration and Community Law ‑ General report prepared by The European Ombudsman for the 1998 FIDE congress in Stockholm, Sweden, it-3 ta’ Ġunju 1998: “Access to the Ombudsman is normally easy to obtain, direct and free of costs” (p. 28), “It should be obvious that the judiciary is the basic upholder of Community law at the national as well as at the Community level. Court proceedings are normally the first choice when a company or business wants to obtain its rights under Community law. The situation for a citizen who has a problem with the national administration in a Community law issue is different. Court proceedings can be time consuming and costly and are not a practical possibility in many cases” (p. 35); Garzón Clariana, G., iċċitata fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 23, p. 209. Ir-rikorrenti esponiet, matul is-seduta, li n-natura ta’ ftit oneruża tal-proċedura quddiem l-Ombudsman kienet waħda mir-raġunijiet deċiżivi sabiex tindirizza lilu pjuttost milli l-qrati Komunitarji.
(25)  –	Konklużjonijiet ta’ l-Avukat Ġenerali Stix‑Hackl, ippreżentati fil-11 ta’ Mejju 2006 fil-kawża Il-Kummissjoni vs Il-Lussemburgu (C‑193/05, għadha ma ġietx ippubblikata fil-Ġabra, punt 64). Skond l-Artikolu 3 tal-Bundesrechtsanwaltordnung (Leġiżlazzjoni federali fuq il-professjoni ta’ avukat BGBl. I 1959, 565, kif l-aħħar emendat bl-Artikolu. 42 G tal-Liġi Nru 866 tad-19 ta’ April 2006, l-avukat huwa “il-konsulent indipendenti u r-rappreżentant awtorizzat fil-kwistjonijiet legali kollha”. Skond il-Kodiċi ta’ Etika ta’ l-Avukati ta’ l-Unjoni Ewropea (inizjalment adottat fl-Assemblea Plenarja tal-Kunsill ta’ l-Avukati tal-Komunità Ewropea tat-28 ta’ Ottubru 1988, emendat matul l-Assembleji Plenarji tat-28 ta’ Novembru 1998 u tas-6 ta’ Diċembru 2002), “fi Stat ta’ Dritt, l-avukat huwa indispensabbli kemm għall-ġustizzja kif ukoll għal dawk il-persuni li d-drittijiet u l-libertajiet tagħhom huwa mistenni li jiddefendi”.
(26)  –	Konklużjonijiet ta’ l-Avukat Ġenerali Geelhoed, iċċitati iktar ’il fuq, punti 57 sa 61.
(27)  –	Ara Chiti, M. P., iċċitata fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 19), p. 314, jikkonkludi li s-setgħa ta’ kontroll ta’ l-Ombudsman Ewropew jestendi għall-“azzjonijiet illegali ta’ l-amministrazzjoni”, kif ukoll għal dawk l-atti tal-korpi u l-istituzzjonijiet tal-Komunità li żgur li huma konformi mad-dritt, iżda li, minħabba n-natura tagħhom, jistgħu jiġu kkwalifikati bħala “azzjoni amministrattiva inopportuna”.
(28)  –	Ara Eeckhout, J.‑C./Godts, P., The European Commission’s Internal Procedure for Dealing with the European Ombudsman’s Inquiries, The European Ombudsman – Origins, establishment, evolution, Commemorative volume published on the occasion of the 10 th
anniversary of the institution, Kapitolu 10, p. 176.
(29)  –	Ara V. Bogdandy, A., Die außervertragliche Haftung der Europäischen Gemeinschaften, Juristische Schulung, 1990, faxxiklu 1, p. 872; ta’ l-istess awtur, fi: Grabitz/Hilf, Das Recht der Europäischen Union, Artikolu 288 EGV, punt 14 (Ergänzungslieferung Januar 2001); Borchardt, Handbuch des EU‑Wirtschaftsrechts/Manfred Dauses (Hrsg.), P I. punt 221; Ruffert, M., Kommentar zum EUV/EGV, l-ewwel edizzjoni (1999), Artikolu 288(1). Sentenza tal-5 ta’ Marzu 1996, Brasserie du Pêcheur SA u Factortame et (C‑46/93 u C‑48/93, I‑1029, punti 29 u 30).
(30)  –	F’xi Stati Membri ta’ l-Unjoni Ewropea, ir-responsabbiltà ta’ l-Istat għal żbalji amministrattivi ta’ l-organi u l-aġenti tagħha, hija stabbilita fil-livell kostituzzjonali, per eżempju l-Artikolu 26 tal-Kostituzzjoni Slovena, fl-Artikolu 34 tal-Liġi fundamentali Ġermaniża, l-Artikolu 9(3) tal-Kostituzzjoni Spanjola u l-Artikolu 7 tal-Kostituzzjoni Bulgara. Skond l-Artikolu 23(1) tal-liġi Kostituzzjonali Awstrijaka, l-Istat Federali, il-Länder, id-distretti, il-komuni, kif ukoll il-korpi u l-istituzzjonijiet tad-dritt pubbliku oħrajn huma responsabbli għad-dannu li l-organi tagħhom ikunu kkawżaw, fl-eżekuzzjoni tal-liġijiet, minn persuna kemm minħabba negliġenza jew minħabba att illeċitu. Din ir-regola ta’ livell kostituzzjonali hija implementata permezz ta’ regoli ta’ liġi ordinarja fil-kuntest tar-responsabbiltà ta’ l-amministrazzjoni pubblika (Amtshaftungsgesetz (Artikolu 1(1)) u tal-liġi fuq ir-responsabbiltà tal-korpi pubbliċi (Artikolu 1(1) [fuq id-dritt tar-responsabbiltà ta’ l-amministrazzjoni pubblika, ara Ossenbühl, F., Staatshaftungsrecht, il-ħames edizzjoni, Munich 1998, p. 10; García de Enterría, E., La responsabilidad patrimonial del Estado legislador en el Derecho español, Cizur Menor 2005, p. 71; Schrameyer, K., Die Amtshaftung des bulgarischen Staates, Osteuropa‑Recht, 51 sena (2005), faxxiklu 2, p. 167; Schwarzenegger, P., Staatshaftung – Gemeinschaftsrechtliche Vorgaben und ihre Auswirkungen auf nationales Recht, Vjenna 2001, paġni 245 u segwenti). F’ ċerti Stati oħrajn fl-isfera tal- common law, japplikaw ir-regoli ġenerali dwar ir-responsabbiltà, bħal fir-Renju Unit (Fairgrieve, D., State liability in tort – A comparative law study, Oxford 2003, p. 16; Gromitsaris, A., Die methodologische Herausforderung des Europarechts: Zum Verhältnis von Rechtsdogmatik, Rechtsgeschichte, Rechtsvergleichung und Rechtstheorie am Beispiel des Staatshaftungsrechts, Theorie des Rechts und der Gesellschaft: Festschrift für Werner Krawietz zum 70. Geburtstag. 2003, p. 20). F’ċerti sistemi legali oħra, bħal per eżempju fi Franza, japplikaw prinċipji ġuridiċi jew liġijiet speċjali li jiddeterminaw ir-responsabbiltà ta’ l-Istat (Braibant, G./Stirn, B., Le droit administratif français, is-Sitt edizzjoni, Pariġi 2002, paġni 315 sa 363).
(31)  –	Kif irrileva Lenaerts, K., Arts, D./Maselis, I. (Procedural Law of the European Union, it-tieni edizzjoni, Londra 2006, punt 11-001), il-Qorti tal-Ġustizzja tikkunsidra dawn il-prinċipji legali ġenerali biss bħala sors ta’ ispirazzjoni bil-għan li tiżviluppa dritt dwar ir-responsabbiltà Komunitarja; ara wkoll Schockweiler, F./Wivenes, G./Godart, J. M., Le régime de la responsabilité extra‑contractuelle du fait d´actes juridiques dans la Communauté européenne, Revue trimestrielle de droit européenne, Jannar sa Marzu 1990, p. 74; Gellermann, M., EUV/EGV/Rudolf Streinz (Hrsg.), Munich 2003, p. 2397, punti 1, 8, u Baratta, R., Trattati dell'Unione Europea e della Comunità Europea (Antonio Tizzano, editur), Milan 2004, p. 1291.
(32)  –	Lenaerts, K., Arts, D. u Maselis, I., iċċitatati iktar ’il fuq, punt 11‑024; Schütz, H.J. Bruha, T./König, D., Casebook Europarecht, Munich 2004, p. 377. Ara l-konklużjonijiet ippreżentati mill-Avukat Ġenerali Poiares Maduro fis-7 ta’ Settembru 2006 fil-kawża Agraz, SA et vs Il-Kummissjoni (C‑243/05 P, Ġabra p. I‑0000, punt 1).
(33)  –	Sentenzi tal-Qorti tal-Ġustizzja, Cato vs Il-Kummissjoni (C‑55/90, Ġabra p. I‑2533, punt 18); tal-5 ta’ Marzu 1996, Brasserie du pêcheur u Factortame et, iċċitata iktar 'il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 29; ta’ l-4 ta’ Lulju 2000, Bergaderm u Goupil vs Il-Kummissjoni (C‑352/98 P, Ġabra p. I‑5291, punt 41 u 42); ta’ l-10 ta’ Diċembru 2002, Il-Kummissjoni vs Camar u Tico (C‑312/00 P, Ġabra p. I‑11355, punt 53); ta’ l-10 ta’ Lulju 2003, Il-Kummissjoni vs Fresh Marine Company (C‑472/00 P, Ġabra p. I‑7541, punt 25); tat-23 ta’ Marzu 2004, Lamberts, iċċitata iktar ’il fuq, punt 49, u tad-9 ta’ Novembru 2006, Agraz et vs Il-Kummissjoni (C‑243/05 P, għadha ma ġietx ippubblikata fil-Ġabra, punt 26). Lenaerts, K., Arts, D. u Maselis, I., iċċitati fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 31, puny 11‑024, u Schwarzenegger, P., iċċitata iktar ’il fuq, paġni 90 u segwenti, isegwu l-iżvilupp fil-ġurisprudenza li wassal għat-twessigħ tad-definizzjoni bażika tar-responsabbiltà.
(34)  –	Għaljekk, id-dispożizzjoni ta’ dritt Komunitarju primarju jew sekonkarju miksura ma kinitx intiża biss għall-protezzjoni tal-kollettività, iżda taffettwa – ta’ l-anqas – l-interessi tar-rikorrenti. Ara s-sentenza Bergaderm u Goupil vs Il-Kummissjoni, iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 33, punt 42. Koenig, C., Pechstein, M. u Sander, C., EU‑/EG‑Prozessrecht, it-tieni edizzjoni, Tübingen 2002, punt 727, jirreferu għall-funzjoni ta’ din il-ħtieġa li ssir limitazzjoni tar-responsabbiltà; Lenaerts, K., Arts, D. u Maselis, I. (iċċitati fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 31, punt 11‑037), jirrikonoxxu elaborazzjoni ta’ din it-teorija, żviluppata fid-dritt Ġermaniż, tar-regola ta’ protezzjoni (“Schutznormtheorie”), li wieħed illum issib ukoll fis-sistemi legali ta’ xi Stati Membri oħra ta’ l-Unjoni Ewropea, bħad-Danimarka, il-Greċja, l-Italja, il-Portugal u l-Olanda. Fir-rigward tal-kriterju tal-ksur suffiċjentement serju (“sufficiently serious breach”), fil-fehma ta’ dawn l-awturi jeżisti dan il-ksur meta l-istituzzjoni Komunitarja kkonċernata tkun qabżet il-limiti imposti fuq id-diskrezzjoni tagħha b’mod manifest u kunsiderevoli (punt 11‑039).
(35)  –	Sentenza ta’ l-14 ta’ Ottubru 1999, Atlanta et vs Il-Kummissjoni (C‑104/97 P, Ġabra p. I‑6983, punt 65).
(36)  –	Konklużjonijiet ippreżentati mill-Avukat Ġenerali Capotorti fit-12 ta’ Settembru 1979 fil-kawża Ireks‑Arkady vs Il-Kunsill u Il-Kummissjoni (C-238/78, Ġabra p. 2955, paġni 2998 u 2999).
(37)  –	Skond l-Artikolu 91 tal-Kodiċi tal-Proċedura Ċivili Ġermaniż [Zivilprozessordnung – ZPO, fil-verżjoni tal-komunikazzjoni tal-5 ta’ Diċembru 2005 (BGBl. I, p. 3202, emendat l-aħħar mil-liġi tat-22 ta’ Diċembru 2006 BGBl. I, p. 3416), il-parti li titlef il-kawża għandha tħallas l-ispejjeż tal-proċedura, safejn dawn kienu neċessarju għall-eżerċizzju effettiv ta’ l-azzjoni jew tad-difiża. L-ispejjeż legali u l-onorarji dovuti lill-avukat tal-parti li tirbaħ il-kawża għandhom jinġabru lura fil-proċessi kollha, filwaqt li l-ispejjeż ta’ l-ivvjaġġar ta’ avukat li ma jittrattax il-kawża fil-qorti u li ma jirrisjedix fil-post fejn tinstema’ l-kawża madankollu jinġabru biss safejn l-assistenza tiegħu kienet neċessarja biex imexxi ’l quddiem l-azzjoni jew id-difiża. Bħal fil-proċedura quddiem il-qrati Komunitarji, l-ispejjeż legali jistgħu jinġabru lura safejn dawn ikunu “indispensabbli”. Il-miżuri prekontenzjużi huma bħala prinċipju esklużi mill-obbligu li jinġabru l-ispejjeż, kif jirriżulta mill-użu tal-kelma “kawża”, li tinkludi l-proċedura sa mill-preżentazzjoni ta’ rikors jew tat-talba u n-notifika ta’ sentenza, tad-digriet jew kull deċiżjoni oħra li ttemm il-proċedura. Skond ġurisprudenza stabbilita tal-Bundesgerichtshof, minbarra d-dritt proċedura għal ħlas lura ta’ l-ispejjeż, jeżisti dritt materjali awtonomu li jista’ jimponi fuq jew imur lil hinn mill-ewwel dritt fis-sens li jista’ eċċezzjonalment japplika għall-ispejjeż sostnuti fil-fażi prekontenzjuża, inklużi l-ispejjeż legali. Dawn ta’ l-aħħar jistgħu jintalbu sakemm l-għajnuna ta’ avukat kienet neċessarja fir-rigward tan-natura tal-kawża. Wara din il-ġurisprudenza hemm opinjoni legali ġenerali li l-persuni li jikkawżaw dannu m’għandhomx l-obbligu li jirrimborżaw purament u sempliċement l-ispejjeż legali kollha li t-twettiq ta’ dan id-dannu fisser għall-vittma, iżda sempliċement l-ispejjeż li, mill-punt ta’ din ta’ l-aħħar, kienu neċessarji u xierqa sabiex issostni d-drittijiet tagħha u, fuq kollox, li twaqqaf id-dannu (Sammlung zivilrechtlicher Entscheidungen des Bundesgerichtshofs, Volum 127, p. 350). Il-kriterju min-naħa tal-vittma huwa ddeterminat b’referenza għal persuna li hija avżata raġonevolment fi kwistjonijiet finanzjarji [Sammlung zivilrechtlicher Entscheidungen des Bundesgerichtshofs, BGHZ, Volum 111, p. 178]. Din l-evalwazzjoni sostnuta mill-Bundesgerichtshof hija bbażata fuq opinjoni li dan il-kunċett tas-suq li jagħmel parti mill-prinċipju li dawn l-isforzi fid-difiża ta’ drittijiet ta’ parti joħorġu, fi stadju mhux ġudizzjarju, essenzjalment mill-obbligi tagħha stess (BGHZ, Volum 66, p. 114). Skond dan ir-raġunament, f’kawżi sempliċi, ir-rikors għal avukat jista’ jiġi kkunsidrat bħala li ma jitħallsux lura. Madankollu, in-nuqqas ta’ esperjenza ta’ parti jew xi marda jistgħu jbiddlu din l-evalwazzjoni.
(38)  –	Iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna numru 6.
(39)  –	Sentenza tas-17 ta’ Marzu 2005 (T‑160/03, Ġabra p. II‑981). F’din is-sentenza, il-Qorti ta’ Prim’Istanza rrikonoxxiet lir-rikorrenti l-ħlas tad-dannu li sofrew fil-kuntest ta’ deċiżjoni illegali tal-Kummissjoni fil-kuntest ta’ sejħa għal offerti. Ir-rikorrenti kienu talbu l-ħlas tad-dannu li kien jikkonsisti fit-telf li sostnew minħabba l-parteċipazzjoni tagħhom f’din il-proċedura. Aktar preċiżament, f’dan il-każ kien hemm l-ispejjeż tal-preżentazzjoni ta’ l-offerta minn AFCon, li kienu għamlu għalxejn, kif ukoll l-ispejjeż marbutin ma’ l-ilmenti lill-Kummissjoni u lill-Ombudsman. Il-Qorti tal-Prim’Istanza kkunsidrat l-ispejjeż legali li rriżultaw mill-proċedura ta’ lment bħala parti mill-ispejjeż inerenti għall-kontestazzjoni ta’ l-illegalità tal-proċedura ta’ sejħa għal offerti.
(40)  –	Ara Rengeling, H.‑W./Middeke, A. u Gellermann, M., Handbuch des Rechtsschutzes in der Europäischen Union, Monaco 2003, punt 4, p. 38.
(41)  –	V. Arnull, A., Interpretation and Precedent in European Community Law, European Community Law in the English Courts (Andenas, M. u Jacobs, F., edituri), Oxford 1998, p. 130.
(42)  –	Arnull, A., iċċitat iktar ’il fuq, p. 126; ta’ l-istess awtur, Owning up to fallibility: precedent and the Court of Justice, Common Market Law Review, Volum 30, 1993, p. 248.
(43)  –	Stone Sweet, A. McCown, M., Discretion and Precedent in European Law, Judicial Discretion in European Perspective ( Ola Wiklund, editur), Stockholm 2003, p. 109.
(44)  –	Deċiżjoni tal-Kunsill 88/591/KEFA, KEE, Euratom, ta’ l-24 ta’ Ottubru 1988, li tistabblixxi l-Qorti ta’ Prim’Istanza tal-Komunitajiet Ewropej (ĠU L 319, paġni 1 sa 8 u ĠU L 241, 1989, p. 4). Bit-Trattat ta’ Nizza, il-Qorti ta’ Prim’Istanza ngħata, permezz ta’ emendi ta’ l-Artikoli 220, 224, 225 u 225 A KE, pożizzjoni ġdida stabbilita fid-dritt primarju.
(45)  –	Colneric, N., [Auslegung des Gemeinschaftsrechts und gemeinschaftsrechtskonforme Auslegung, Zeitschrift für europäisches Privatrecht, 13-il sena (2005), faxxiklu 2, p. 229] jirriferi għall-prattika tal-Qorti tal-Ġustizzja li tiċċita l-ġurisprudenza preċedenti tagħha fl-interess taċ-ċertezza legali u l-applikazzjoni uniformi tad-dritt. Skond hija, huwa madankollu inevitabbli li l-Qorti tal-Ġustizzja jkollha, skond il-każ, tikkoreġi l-ġurisprudenza tagħha stess. Dan il –pass jista’ jsir biss f’każ ta’ motivi ser ji. Il-Qorti tal-Ġustizzja llum-il-ġurnata tindika bil-miftuħ il-bidliet fil-ġurisprudenza. Arnull, A., iċċitat fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 41, p. 126; ta’ l-istess awtur, Owning up to fallibility: precedent and the Court of Justice, iċċitata fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 43), p. 248. Barceló, J. [Precedent in European Community Law, Interpreting precedents – A comparative study (Mac Cormick, N. u Summers, R.), Vermont 1997, p. 420], jenfasizza li hemm kunsens wiesgħa fid-duttrina dwar il-fatt li l-Qorti tal-Ġustizzja mhijiex marbuta bid-deċiżjonijiet tagħha stess. Huwa żgur li hija tirreferi għall-ġurisprudenza preċedenti tagħha, iżda hija mhijiex legalment obbligata tagħmel dan.
(46)  –	Skond Arnull, A., [Owning up to fallibility: precedent and the Court of Justice, iċċitata fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 45, p. 262] ma jistax ikun hemm dubju li l-Qorti tal-Prim’Istanza mhijiex marbuta mid-deċiżjonijiet preċedenti tagħha. Dan japplika wkoll għad-deċiżjonijiet kkonfermati mill-Qorti tal-Ġustizzja. Ma teżisti l-ebda regola miktuba li tistabbilixxi dan l-obbligu u jkun sorprendenti li qorti, li l-membri tagħha fil-maġġoranza tagħhom huma ġejjin mill-ambitu ġuridiku tad-dritt ċivili, tkun marbuta li ssegwi deċiżjoni li ma twassalhiex għal soluzzjoni korretta fil-każ konkret.
(47)  –	Sentenza tas-17 ta’ Diċembru 1981, Ludwigshafener Walzmühle Erling KG et vs Il-Kunsill u Il-Kummissjoni (197 sa 200, 243, 245 u 247/80, Ġabra. p. 3211, punti 51 sa 56); sentenza tal-15 ta’ Marzu 1984, Ente Italiano di Servizio sociale vs Il-Kummissjoni (310/81, Ġabra p. 1341, punti 16 u 17); digriet tas-17 ta’ Diċembru 2003, Krikorian et vs Il-Kunsill u Il-Kummissjoni (T‑346/03, Ġabra p. II‑6037, punt 23).
(48)  –	Sentenza Internationaler Hilfsfonds eV vs Il-Kummissjoni (T‑321/01, Ġabra p. II‑3225, punt 61).
(49)  –	Idem, punt 13).
(50)  –	Digrieti tal-15 ta’ Ġunju 2000, Aduanas Pujol Rubio et vs Il-Kunsill u Il-Kummissjoni (T‑614/97, Ġabra p. II‑2387, punt 19); is-16 ta’ Ġunju 2000, Transfluvia et vs Il-Kunsill u Il-Kummissjoni (T‑611/97, T‑619/97 u T‑627/97, Ġabra p. II‑2405, punt 17), u tat-12 ta’ Diċembru 2000, Royal Olympic Cruises et vs Il-Kunsill u Il-Kummissjoni (T‑201/99, Ġabra p.II‑4005, punt 26), ikkonfermata fl-appell mid-digriet tal-15 ta’ Jannar 2002, Royal Olympic Cruises et vs Il-Kunsill u Il-Kummissjoni (C-49/01 P, għadha ma ġietx ippubblikata fil-Ġabra). Ruffert, M., Kommentar zum EUV/EGV, l-ewwel edizzjoni (1999), Artikolu 288, punt 20.
(51)  –	Sentenzi tad-19 ta’ Mejju 1982, Dumortier frères et vs Il-Kunsill (64/76 u 113/76, 167/78 u 239/78, 27/79, 28/79 u 45/79, Ġabra p. 1733, punt 19 u segwenti); tat-8 ta’ Ottubru 1986, Leussink‑Brummelhuis vs Il-Kummissjoni (169/83 u 136/84, Ġabra p. 2801, punt 22), u tas-16 ta’ Settembru 1997, Blackspur DIY Ltd et vs Il-Kunsill u Il-Kummissjoni (C‑362/95 P, Ġabra p. I‑4775, punt 43).
(52)  –	Sentenza tal-21 ta’ April 2005, Holcim vs Il-Kummissjoni (T‑28/03, Ġabra p. II‑1357, punt 123). Sentenzi tad-29 ta’ Settembru 1982, S.A. Oleifici Mediterranei vs Il-Komunità Economika Ewropea (26/81, Ġabra p. 3057, punt 24), u ta’ l-4 ta’ Frar 1975, Compagnie Continentale (169/73, Ġabra p. 117, punti 22 u segwenti). Diversi awturi jenfasizzaw li r-rabta kawżali bejn l-att illegali ta’ l-istituzzjoni Komunitarja u d-dannu subit jista’ jiġi interrott għal kollox jew parzalment b’aġir (ta’ ħtija) tal-vittma. M’għandhiex tiġi rikonoxxuta rabta kawżali l-aktar f’każijiet meta d-dannu huwa kkawżat, ta’ l-anqas minn parti, min-nuqqas ta’ diliġenza u, fir-rigward ta’ l-informazzjoni disponibbli, minħabba nuqqas ta’ previżjoni, żbalji fil-kalkoli jew, b’mod ġenerali, minn imprudenza jew amministrazzjoni ħażina ta’ l-operatur fuq is-suq. Din il-konklużjoni hija bbażata fuq il-kunsiderazzjoni li riskju ekonomiku, peress li huwa meħud b’għarfien tal-każ, ma jistax jiġi purament u sempliċement imputat fuq il-Komunità meta jkun preżenti (ara fir-rigward, Toth, A. G., The concepts of damage and causality as elements of non‑contractual liability, The Action for Damages in Community Law, fl-Aja 1997, p. 193. Arnull, A., Dashwood, A., Dougan, M., Ross, M., Spaventa, E., Wyatt, D., Wyatt and Dashwood's European Union law, ir-raba’ edizzjoni, Londra 2000, p. 496; Craig, P./De Búrca, G., EU law: text, cases, and materials, it-tielet edizzjoni, p. 569; Gellermann, M., EUV/EGV / Rudolf Streinz (editur), Munich 2003, p. 2397, punt 27; Berg W., EU‑Kommentar/ Jürgen Schwarze (editur), Baden‑Baden 2000, p. 2299, punt 64; Gilsdorf, P./Niejahr, Kommentar zum Vertrag über die Europäische Union und zur Gründung der Europäischen Gemeinschaft, Baden‑Baden 2004, Artikolu 288 EG, punti 76 u 81; Bieber, R./Epiney, A. u Haag, M., Die Europäische Union – Europarecht und Politik, is-sitt edizzjoni, Baden‑Baden 2004, punti 119 u 120, Lenaerts, K., Arts D., Maselis, I., iċċitati fin-nota ta’ qiegħ il-paġna nota ta’ qiegħ il-paġna 31, punt 11‑059; Baratta, R., Trattati dell´Unione Europea e della Comunità Europea, Antonio Tizzano (editur), Milan 2004, p. 1293; Borchardt, Handbuch des EU‑Wirtschaftsrechts / Manfred Dauses (editur), P. I. punt 255).
(53)  –	Sentenza tas-16 ta’ Diċembru 1963, Société des Aciéries du Temple vs L-Awtorità Għolja (36/62, Ġabra p. 585).
(54)  –	Sentenzi tat-13 ta’ Lulju 1961, Meroni et vs L-Awtorità Għolja (14/60, 16/60, 17/60, 20/60, 24/60, 26/60, 27/60 u 1/61, Ġabra p. 347); tat-12 ta’ Diċembru 1967, Müller vs Il-Kummissjoni (4/67, Ġabra p. 499); ta’ l-4 ta’ Frar 1975, Compagnie Continentale vs Il-Kunsill (169/73, Ġabra p. 117, punti 22 u 23); Sentenzi tas-6 ta’ Lulju 1993, Odigitria vs Il-Kunsill u Il-Kummissjoni (T-572/93, Ġabra p. II‑2025), u tal-15 ta’ Marzu 1995, Cobrecaf vs Il-Kummissjoni (T‑514/93, Ġabra p. II‑621). Ara Toth, A. G., The concepts of damage and causality as elements of non‑contractual liability, The Action for Damages in Community Law, The Hague 1997, p. 195.
(55)  –	Sentenza Herpels, iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 6, punti 45 sa 49.
(56)  –	Lennarz, T., Die Rechtsprechung des Europäischen Gerichtshofs und des Gerichts erster Instanz zu prozessualen Fragen des Verfügungsgrundsatzes und der Fristen, Frankfurt am Main, 2004, p. 21.
(57)  –	Diamandouros, N., Reflections on the Future Role of the Ombudsman in a Changing Europe, The European Ombudsman – Origins, establishment, evolution, Commemorative volume published on the occasion of the 10th anniversary of the institution, kapitolu 14: “The right to seek a judicial remedy is fundamental and wherever the rule of law exists, the courts are its most essential guarantors. Where ombudsmen also exist, citizens can choose the non-judicial ombudsman remedy as an alternative to going to court. It is important to underline that this does not involve duplication of roles, nor the possibility of inconsistent interpretation and application of the law, primarily because the decisions and recommendations of ombudsmen are not legally binding” (p. 236).
(58)  –	Konklużjonijiet ta’ l-Avukat Ġenerali Geelhoed ippreżentati fil-kawża Lamberts, iċċitata iktar ’il fuq, punt 65.