62023CJ0723
ΑΠΟΦΑΣΗ ΤΟΥ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟΥ (έκτο τμήμα)
της 10ης Απριλίου 2025 (
*1
)
«Προδικαστική παραπομπή – Δικαστική συνεργασία σε αστικές υποθέσεις – Οδηγία (ΕΕ) 2019/1023 – Διαδικασίες αναδιάρθρωσης, αφερεγγυότητας και απαλλαγής από τα χρέη – Άρθρο 20 – Πρόσβαση σε απαλλαγή – Άρθρο 23, παράγραφοι 1 και 2 – Παρεκκλίσεις – Φυσικό πρόσωπο το οποίο κατέστη αφερέγγυο – Όροι πρόσβασης στην απαλλαγή από τα χρέη – Έννοια της “δόλιας ή κακόπιστης” συμπεριφοράς – Ενέργειες έναντι των πιστωτών τρίτου»
Στην υπόθεση C‑723/23 [Amilla] (
i
),
με αντικείμενο αίτηση προδικαστικής αποφάσεως δυνάμει του άρθρου 267 ΣΛΕΕ, που υπέβαλε το Juzgado de lo Mercantil no 3 de Oviedo, con sede en Gijón (3ο δικαστήριο εμπορικών διαφορών του Oviedo, μεταβατική έδρα στο Gijón, Ισπανία) με απόφαση της 13ης Οκτωβρίου 2023, η οποία περιήλθε στο Δικαστήριο στις 28 Νοεμβρίου 2023, στο πλαίσιο της δίκης
Agencia Estatal de la Administración Tributaria
κατά
VT,
UP,
ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ (έκτο τμήμα),
συγκείμενο από τους A. Kumin, πρόεδρο τμήματος, F. Biltgen (εισηγητή), πρόεδρο του πρώτου τμήματος, και S. Gervasoni, δικαστή,
γενικός εισαγγελέας: J. Richard de la Tour
γραμματέας: A. Calot Escobar
έχοντας υπόψη την έγγραφη διαδικασία,
λαμβάνοντας υπόψη τις παρατηρήσεις που υπέβαλαν:
–
ο VT και η UP, εκπροσωπούμενοι από τον I. Blanco Urizar, abogado,
–
η Ισπανική Κυβέρνηση, εκπροσωπούμενη από τον A. Ballesteros Panizo,
–
η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, εκπροσωπούμενη από τους J. L. Buendía Sierra, G. Meeßen και G. von Rintelen,
κατόπιν της αποφάσεως που έλαβε, αφού άκουσε τον γενικό εισαγγελέα, να εκδικάσει την υπόθεση χωρίς ανάπτυξη προτάσεων,
εκδίδει την ακόλουθη
Απόφαση
1
Η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως αφορά την ερμηνεία του άρθρου 20 και του άρθρου 23, παράγραφος 1, της οδηγίας (ΕΕ) 2019/1023 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 20ής Ιουνίου 2019, περί πλαισίου για την προληπτική αναδιάρθρωση, την απαλλαγή από τα χρέη και τις ανικανότητες ή την έκπτωση οφειλετών, καθώς και περί μέτρων βελτίωσης των διαδικασιών αυτών, και για την τροποποίηση της οδηγίας (ΕΕ) 2017/1132 (Οδηγία για την αναδιάρθρωση και την αφερεγγυότητα) (ΕΕ 2019, L 172, σ. 18).
2
Η αίτηση αυτή υποβλήθηκε στο πλαίσιο ένδικης διαφοράς μεταξύ του VT, φυσικού προσώπου το οποίο κατέστη αφερέγγυο, και της Agencia Estatal de la Administración Tributaria (φορολογικής αρχής, Ισπανία, στο εξής: AEAT), σχετικά με αίτηση περί απαλλαγής από τα χρέη την οποία υπέβαλε το εν λόγω φυσικό πρόσωπο στο πλαίσιο της εις βάρος του διαδικασίας αφερεγγυότητας.
Το νομικό πλαίσιο
Το δίκαιο της Ένωσης
3
Οι αιτιολογικές σκέψεις 78 έως 81 της οδηγίας για την αναδιάρθρωση και την αφερεγγυότητα διαλαμβάνουν τα εξής:
«(78)
Η πλήρης απαλλαγή από τα χρέη ή η λήξη της ανικανότητας ή της έκπτωσης εντός τριών ετών δεν ενδείκνυται πάντοτε, και μπορούν συνεπώς να θεσπιστούν δεόντως αιτιολογημένες παρεκκλίσεις για λόγους που ορίζονται στις εθνικές νομοθεσίες. Για παράδειγμα, όταν ο οφειλέτης επιδεικνύει ανέντιμη ή κακόπιστη συμπεριφορά. Σε περίπτωση που οι επιχειρηματίες δεν απολαύουν του τεκμηρίου της εντιμότητας και της καλής πίστεως κατά το εθνικό δίκαιο, το βάρος της απόδειξης της εντιμότητας και της καλής πίστεως αυτών δεν θα πρέπει να καθιστά υπερβολικά δύσκολη ή επαχθή την ένταξή τους στη διαδικασία.
(79)
Για να διακριβώσουν αν ο επιχειρηματίας επέδειξε ανέντιμη συμπεριφορά, οι δικαστικές ή διοικητικές αρχές μπορούν να λαμβάνουν υπόψη στοιχεία όπως η φύση και το ύψος των χρεών, ο χρόνος δημιουργίας των χρεών, οι προσπάθειες του επιχειρηματία να τα αποπληρώσει και να εκπληρώσει τις νόμιμες υποχρεώσεις του, συμπεριλαμβανομένων των υποχρεώσεών του για τη λήψη αδειών δημοσίας χρήσεως και την ορθή τήρηση λογιστικών στοιχείων, οι τυχόν ενέργειες του επιχειρηματία για να εμποδίσει τους πιστωτές να πετύχουν την ικανοποίηση των απαιτήσεών τους, η εκπλήρωση των καθηκόντων σε περίπτωση αφερεγγυότητας τα οποία υπέχουν οι επιχειρηματίες-μέλη του διοικητικού συμβουλίου εταιρείας, καθώς και η τήρηση της ενωσιακής και εθνικής νομοθεσίας περί ανταγωνισμού και της εργατικής νομοθεσίας. Θα πρέπει επίσης να είναι δυνατόν να προβλεφθούν παρεκκλίσεις […] στις περιπτώσεις που ο επιχειρηματίας αθετεί ορισμένες νομικές υποχρεώσεις, όπως υποχρεώσε[ις] για τη μέγιστη δυνατή ικανοποίηση των πιστωτών, οι οποίες μπορούν να λάβουν τη μορφή γενικής υποχρέωσης για τη δημιουργία εσόδων ή περιουσιακών στοιχείων. Θα πρέπει επίσης να είναι δυνατόν να προβλεφθεί ειδική παρέκκλιση αν είναι αναγκαίο να διασφαλιστεί η ισορροπία μεταξύ των δικαιωμάτων του οφειλέτη και των δικαιωμάτων ενός ή περισσοτέρων πιστωτών, όπως όταν ο πιστωτής είναι φυσικό πρόσωπο το οποίο χρήζει μεγαλύτερης προστασίας από ό,τι ο οφειλέτης.
(80)
Παρέκκλιση μπορεί, επίσης, να δικαιολογηθεί όταν το κόστος της διαδικασίας απαλλαγής από τα χρέη, συμπεριλαμβανομένων των αμοιβών των δικαστικών και διοικητικών αρχών και των διαχειριστών διαδικασιών αφερεγγυότητας, δεν καλύπτεται από τον επιχειρηματία. Μετά τη χορήγηση της απαλλαγής, τα κράτη μέλη θα πρέπει να μπορούν να προβλέπουν τη δυνατότητα, δυνάμει του εθνικού δικαίου, να ανακαλούν το ευεργέτημα της πλήρους απαλλαγής όταν, για παράδειγμα, η οικονομική κατάσταση του οφειλέτη βελτιώνεται ουσιαστικά λόγω απρόβλεπτων περιστάσεων, όπως με την απόκτηση κερδών από λαχειοφόρο αγορά ή με την απόκτηση κληρονομιάς ή δωρεάς. Δεν θα πρέπει να απαγορεύεται στα κράτη μέλη να προβλέπουν πρόσθετες παρεκκλίσεις σε πολύ συγκεκριμένες και δεόντως αιτιολογημένες περιπτώσεις.
(81)
Όταν υπάρχει δεόντως αιτιολογημένος λόγος κατά την εθνική νομοθεσία, είναι ενδεχομένως σκόπιμο να περιορίζεται η δυνατότητα απαλλαγής για ορισμένες κατηγορίες χρέους. […] Τα κράτη μέλη θα πρέπει να έχουν τη δυνατότητα να εξαιρούν επιπλέον κατηγορίες χρεών αν δικαιολογείται.»
4
Το άρθρο 20 της οδηγίας, το οποίο φέρει τον τίτλο «Πρόσβαση σε απαλλαγή», ορίζει τα ακόλουθα:
«1.   Τα κράτη μέλη μεριμνούν ώστε οι αφερέγγυοι επιχειρηματίες να έχουν πρόσβαση σε τουλάχιστον μία διαδικασία που μπορεί να οδηγεί σε πλήρη απαλλαγή από τα χρέη σύμφωνα με την παρούσα οδηγία.
[…]
2.   Τα κράτη μέλη στα οποία η πλήρης απαλλαγή από τα χρέη τελεί υπό τον όρο της μερικής αποπληρωμής των χρεών από τον επιχειρηματία διασφαλίζουν ότι η σχετική υποχρέωση αποπληρωμής βασίζεται στην ατομική κατάσταση του επιχειρηματία και, ιδίως, ότι είναι αναλογική προς το δεκτικό κατάσχεσης ή διαθέσιμο εισόδημα και τα περιουσιακά στοιχεία του επιχειρηματία κατά την περίοδο απαλλαγής και λαμβάνει υπόψη το συμφέρον των πιστωτών σύμφωνα με τους κανόνες της ευθυδικίας.
[…]»
5
Το άρθρο 23 της οδηγίας, το οποίο επιγράφεται «Παρεκκλίσεις», προβλέπει τα εξής:
«1.   Κατά παρέκκλιση από τα άρθρα 20 έως 22, τα κράτη μέλη διατηρούν ή θεσπίζουν διατάξεις που απαγορεύουν, περιορίζουν ή ανακαλούν την πρόσβαση σε απαλλαγή από τα χρέη ή προβλέπουν μεγαλύτερες περιόδους για τη χορήγηση πλήρους απαλλαγής από τα χρέη ή μεγαλύτερες περιόδους ανικανότητας ή έκπτωσης, όταν ο αφερέγγυος επιχειρηματίας ενήργησε έναντι των πιστωτών ή άλλων ενδιαφερομένων δολίως ή κακή τη πίστει, σύμφωνα με το εθνικό δίκαιο, κατά την περίοδο συσσώρευσης των χρεών του, κατά τη διαδικασία αφερεγγυότητας ή κατά την πληρωμή των χρεών, με την επιφύλαξη των εθνικών κανόνων σχετικά με το βάρος της απόδειξης.
2.   Κατά παρέκκλιση από τα άρθρα 20 έως 22, τα κράτη μέλη δύνανται να διατηρούν ή να θεσπίζουν διατάξεις που απαγορεύουν, περιορίζουν ή ανακαλούν την πρόσβαση σε απαλλαγή από τα χρέη ή προβλέπουν μεγαλύτερες περιόδους για τη χορήγηση πλήρους απαλλαγής από τα χρέη ή μεγαλύτερες περιόδους ανικανότητας ή έκπτωσης, σε συγκεκριμένες, σαφώς καθοριζόμενες περιπτώσεις και εφόσον οι παρεκκλίσεις αυτές είναι δεόντως αιτιολογημένες, όπως:
α)
όταν ο αφερέγγυος επιχειρηματίας έχει παραβεί ουσιωδώς τις υποχρεώσεις που απορρέουν από σχέδιο αποπληρωμής ή οποιανδήποτε άλλη νομική υποχρέωσή του που αποσκοπεί στη διασφάλιση των συμφερόντων των πιστωτών, συμπεριλαμβανομένης της υποχρέωσης για τη μέγιστη δυνατή ικανοποίηση των πιστωτών·
β)
όταν ο αφερέγγυος επιχειρηματίας δεν συμμορφώνεται με τις υποχρεώσεις αναφοράς ή συνεργασίας δυνάμει του ενωσιακού και του εθνικού δικαίου·
γ)
στην περίπτωση καταχρηστικών αιτήσεων για απαλλαγή από το χρέος·
δ)
στην περίπτωση νέας αίτησης για απαλλαγή εντός ορισμένης περιόδου μετά τη χορήγηση πλήρους απαλλαγής από τα χρέη στον αφερέγγυο επιχειρηματία ή μετά την άρνηση να του χορηγηθεί πλήρης απαλλαγή από τα χρέη λόγω σοβαρής παράβασης των υποχρεώσεων αναφοράς ή συνεργασίας·
ε)
στις περιπτώσεις που δεν καλύπτεται το κόστος της διαδικασίας η οποία οδηγεί στην απαλλαγή από τα χρέη· ή
στ)
όταν η παρέκκλιση είναι αναγκαία για να διασφαλιστεί η ισορροπία μεταξύ των δικαιωμάτων του οφειλέτη και των δικαιωμάτων ενός ή περισσοτέρων πιστωτών.
3.   Κατά παρέκκλιση από το άρθρο 21, τα κράτη μέλη δύνανται να προβλέπουν μεγαλύτερες περιόδους απαλλαγής στις περιπτώσεις κατά τις οποίες:
[…]
4.   Τα κράτη μέλη δύνανται να εξαιρούν συγκεκριμένες κατηγορίες χρεών από την απαλλαγή από τα χρέη ή να περιορίζουν την πρόσβαση στην απαλλαγή από τα χρέη [ή] να θεσπίζουν μεγαλύτερη περίοδο απαλλαγής στις περιπτώσεις που οι εν λόγω εξαιρέσεις, περιορισμοί ή μεγαλύτερες περίοδοι απαλλαγής αιτιολογούνται δεόντως, όπως στην περίπτωση:
α)
εμπραγμάτως ασφαλισμέν[ων] χρε[ών]·
β)
χρε[ών] που προκύπτουν από ή σε σχέση με ποινικές κυρώσεις·
γ)
χρε[ών] που προκύπτουν από αδικοπρακτική ευθύνη·
[…]».
Το ισπανικό δίκαιο
6
Η εφαρμοστέα rationae temporis νομοθεσία στη διαφορά της κύριας δίκης είναι το Real Decreto Legislativo 1/2020 por el que se aprueba el texto refundido de la Ley Concursal (βασιλικό νομοθετικό διάταγμα 1/2020 περί εγκρίσεως του αναδιατυπωμένου κειμένου του νόμου περί αφερεγγυότητας), της 5ης Μαΐου 2020 (BOE αριθ. 127, της 7ης Μαΐου 2020, σ. 31518), όπως τροποποιήθηκε με τον Ley 16/2022 de reforma del texto refundido de la Ley Concursal aprobado por el Real Decreto Legislativo 1/2020, para la transposición de la Directiva (UE) 2019/1023 [νόμο 16/2022 περί τροποποιήσεως του αναδιατυπωμένου κειμένου του νόμου περί αφερεγγυότητας, το οποίο εγκρίθηκε με το βασιλικό νομοθετικό διάταγμα 1/2020, για τη μεταφορά της οδηγίας (ΕΕ) 2019/1023 στο εσωτερικό δίκαιο], της 5ης Σεπτεμβρίου 2022 (BOE αριθ. 214, της 6ης Σεπτεμβρίου 2022, σ. 123682, στο εξής: TRLC).
7
Το προοίμιο του TRLC διαλαμβάνει τα εξής:
«[…]
[…] Οσάκις ο αφερέγγυος οφειλέτης είναι φυσικό πρόσωπο, σκοπός της διαδικασίας αφερεγγυότητας είναι ο προσδιορισμός των καλόπιστων οφειλετών και η χορήγηση σε αυτούς μερικής απαλλαγής από τα χρέη τους, ώστε να τύχουν μιας δεύτερης ευκαιρίας και να μη στραφούν προς την παραοικονομία ή να μην περιθωριοποιηθούν.
[…]
Η [οδηγία για την αναδιάρθρωση και την αφερεγγυότητα] υποχρεώνει όλα τα κράτη μέλη να θεσπίσουν μηχανισμό δεύτερης ευκαιρίας προκειμένου να αποτρέπεται το ενδεχόμενο να επιδιώκουν οι οφειλέτες τη μετεγκατάστασή τους σε άλλες χώρες στις οποίες προβλέπονται ήδη τέτοιοι μηχανισμοί, με το κόστος που αυτό συνεπάγεται τόσο για τον οφειλέτη όσο και για τους πιστωτές του. Ταυτοχρόνως, η θέσπιση ομοιόμορφων κανόνων στον συγκεκριμένο τομέα θεωρείται απαραίτητη για τη λειτουργία της ενιαίας ευρωπαϊκής αγοράς.
Μια από τις πιο ρηξικέλευθες αλλαγές που επέφερε η νέα ρύθμιση είναι ότι, αντί να εξαρτά την απαλλαγή από την εξόφληση ορισμένου είδους χρεών (όπως προέβλεπε το άρθρο 487, παράγραφος 2, του αναδιατυπωμένου κειμένου του νόμου περί αφερεγγυότητας), θεσπίζει ένα αξιολογικό σύστημα απαλλαγής, στο πλαίσιο του οποίου κάθε οφειλέτης, επιχειρηματίας ή μη, υπό την προϋπόθεση ότι πληροί την απαίτηση της καλής πίστης στην οποία βασίζεται ο συγκεκριμένος θεσμός, μπορεί να έχει πρόσβαση σε απαλλαγή από το σύνολο των χρεών του, πλην εκείνων που, κατ’ εξαίρεση και λόγω της ειδικής φύσης τους, θεωρείται ότι δεν μπορούν να αποτελέσουν νομίμως αντικείμενο απαλλαγής. Διατηρείται η δυνατότητα, την οποία ο Ισπανός νομοθέτης είχε δεχθεί το 2015, της χορήγησης της απαλλαγής σε κάθε καλόπιστο οφειλέτη φυσικό πρόσωπο, επιχειρηματία ή μη.
[…]
Η καλή πίστη του οφειλέτη παραμένει ο ακρογωνιαίος λίθος του συστήματος απαλλαγής. Σύμφωνα με τις συστάσεις των διεθνών οργανισμών, η καλή πίστη οριοθετείται σε κανονιστικό επίπεδο διά παραπομπής σε ορισμένες αντικειμενικές συμπεριφορές οι οποίες απαριθμούνται εξαντλητικά (numerus clausus), χωρίς τη χρήση ασαφών ή αόριστων προτύπων συμπεριφοράς ή προτύπων συμπεριφοράς η απόδειξη των οποίων είναι αδύνατη για τον οφειλέτη. […]
[…]
Η απαλλαγή από τα υπολειπόμενα χρέη καταλαμβάνει το σύνολο των απαιτήσεων στο πλαίσιο της διαδικασίας αφερεγγυότητας και των απαιτήσεων κατά της πτωχευτικής περιουσίας. Οι εξαιρέσεις από την απαλλαγή στηρίζονται, σε ορισμένες περιπτώσεις, στην ιδιαίτερη σημασία που έχει η ικανοποίηση των απαιτήσεων στο πλαίσιο μιας δίκαιης και αλληλέγγυας κοινωνίας η οποία βασίζεται στο κράτος δικαίου (όπως χρέη από υποχρέωση διατροφής, χρέη που απορρέουν από απαιτήσεις δημοσίου δικαίου, χρέη που απορρέουν από ποινικά αδικήματα ή χρέη που απορρέουν από αδικοπρακτική ευθύνη). Κατά συνέπεια, η απαλλαγή από τα χρέη που απορρέουν από απαιτήσεις δημοσίου δικαίου υπόκειται σε ορισμένους περιορισμούς και μπορεί να λάβει χώρα μόνον κατά την πρώτη απαλλαγή και όχι στο πλαίσιο τυχόν επόμενης απαλλαγής. Σε άλλες περιπτώσεις, η εξαίρεση δικαιολογείται από τις συνέργειες ή τις αρνητικές εξωτερικές επιδράσεις που θα μπορούσαν να προκύψουν από την απαλλαγή από ορισμένα είδη χρεών: η απαλλαγή από χρέη για δικαστικά έξοδα ή δαπάνες που προκύπτουν από τη διαδικασία διεκπεραιώσεως της ίδιας της απαλλαγής θα μπορούσε να αποθαρρύνει ορισμένους τρίτους από το να συνεργαστούν με τον οφειλέτη για τον σκοπό αυτόν (π.χ. δικηγόρους), γεγονός που θα δυσχέραινε την πρόσβαση του πτωχεύσαντος στον φάκελό του. Ομοίως, η απαλλαγή από τα εμπραγμάτως εξασφαλισμένη χρέη θα υπονόμευε, χωρίς καμία αιτιολόγηση, μία από τις βασικές προϋποθέσεις για την πρόσβαση στην πίστωση και, κατά συνέπεια, για την εύρυθμη λειτουργία των σύγχρονων οικονομιών, η οποία συνίσταται στην προστασία του εμπραγμάτως εξασφαλισμένου δανειστή από τις διακυμάνσεις του βαθμού αφερεγγυότητας ή την αθέτηση των υποχρεώσεων του οφειλέτη. Τέλος, κατ’ εξαίρεση, ο δικαστής δύναται να διατάξει την ολική ή μερική μη απαλλαγή από ορισμένα χρέη, όταν αυτό είναι αναγκαίο για να αποφευχθεί η αφερεγγυότητα του πιστωτή.
[…]»
8
Το άρθρο 486 του TRLC ορίζει τα εξής:
«Ο οφειλέτης φυσικό πρόσωπο, επιχειρηματίας ή μη, δύναται να ζητήσει την απαλλαγή από τα υπολειπόμενα χρέη υπό τους όρους και τις προϋποθέσεις που καθορίζονται με τον παρόντα νόμο, εφόσον είναι καλόπιστος οφειλέτης:
1°
μέσω της υπαγωγής του σε πρόγραμμα πληρωμών χωρίς προηγούμενη εκκαθάριση του ενεργητικού της πτωχευτικής περιουσίας, σύμφωνα με το σύστημα απαλλαγής από τα χρέη που προβλέπεται στο υποτμήμα 1 του τμήματος 3 κατωτέρω· ή
2°
μέσω της εκκαθάρισης του ενεργητικού της πτωχευτικής περιουσίας, οπότε η απαλλαγή από τα χρέη υπόκειται στο σύστημα που προβλέπεται στο υποτμήμα 2 του τμήματος 3 κατωτέρω, εάν ο λόγος περάτωσης της διαδικασίας αφερεγγυότητας είναι η λήξη του σταδίου εκκαθάρισης του ενεργητικού της πτωχευτικής περιουσίας ή η ανεπάρκεια του ενεργητικού της πτωχευτικής περιουσίας για την εξόφληση των απαιτήσεων επί της πτωχευτικής περιουσίας.»
9
Το άρθρο 487 του TRLC έχει ως ακολούθως:
«1.   Ο οφειλέτης που βρίσκεται σε μία από τις ακόλουθες καταστάσεις δεν μπορεί να επιτύχει την απαλλαγή από τα μη εξοφληθέντα χρέη:
1°
Όταν, κατά τη διάρκεια των δέκα ετών που προηγούνται της αίτησης απαλλαγής, καταδικάστηκε με αμετάκλητη δικαστική απόφαση σε ποινή φυλάκισης, έστω και ανασταλείσα ή μετατραπείσα, για εγκλήματα κατά της περιουσίας και κατά της κοινωνικοοικονομικής τάξης, για πλαστογραφία εγγράφων, για εγκλήματα κατά του Δημοσίου Ταμείου και της κοινωνικής ασφάλισης ή για προσβολές των δικαιωμάτων των εργαζομένων, υπό την προϋπόθεση ότι η ανώτατη ποινή για το έγκλημα είναι ίση ή μεγαλύτερη των τριών ετών, εκτός αν, κατά την ημερομηνία υποβολής της αίτησης απαλλαγής, η ποινική ευθύνη έχει εξαλειφθεί και έχουν εκπληρωθεί οι χρηματικές υποχρεώσεις που απορρέουν από το έγκλημα.
2°
Όταν, κατά τη διάρκεια των δέκα ετών που προηγούνται της αίτησης απαλλαγής, του έχει επιβληθεί κύρωση με διοικητική απόφαση που κατέστη απρόσβλητη για πολύ σοβαρή φορολογική παράβαση ή για παράβαση στον τομέα της κοινωνικής ασφάλισης ή του κοινωνικού δικαίου ή όταν, κατά το ίδιο χρονικό διάστημα, έχει ληφθεί απόφαση επέκτασης της ευθύνης η οποία κατέστη απρόσβλητη, εκτός εάν, κατά την ημερομηνία υποβολής της αίτησης απαλλαγής, ο ενδιαφερόμενος έχει εξοφλήσει το σύνολο των οφειλών για τις οποίες ευθύνεται.
Σε περίπτωση σοβαρών παραβάσεων, οι οφειλέτες στους οποίους έχουν επιβληθεί κυρώσεις ποσού άνω του πενήντα τοις εκατό του ποσού που είναι επιλέξιμο για απαλλαγή από την [AEAT] κατά το άρθρο 489, παράγραφος 1, σημείο 5, μπορούν να τύχουν απαλλαγής μόνον εάν, κατά την ημερομηνία υποβολής της αίτησης απαλλαγής, έχουν εξοφλήσει το σύνολο των οφειλών για τις οποίες ευθύνονται.
3°
Όταν η αφερεγγυότητα έχει κηρυχθεί δόλια. Ωστόσο, εάν η αφερεγγυότητα έχει κηρυχθεί δόλια απλώς και μόνο λόγω μη τήρησης εκ μέρους του οφειλέτη της υποχρέωσης να υποβάλει εγκαίρως αίτηση για την κήρυξη της αφερεγγυότητας, το δικαστήριο μπορεί να λάβει υπόψη τις περιστάσεις υπό τις οποίες σημειώθηκε η καθυστέρηση.
4°
Όταν, κατά τα δέκα έτη που προηγούνται της αίτησης απαλλαγής, έχει κηρυχθεί ενδιαφερόμενο πρόσωπο με απόφαση που χαρακτηρίζει την αφερεγγυότητα τρίτου ως δόλια, εκτός εάν, κατά την ημερομηνία υποβολής της αίτησης απαλλαγής, έχει εξοφλήσει το σύνολο των οφειλών για τις οποίες ευθύνεται.
[…]
2.   Στις περιπτώσεις των σημείων 3 και 4 της προηγούμενης παραγράφου, αν ο χαρακτηρισμός δεν είναι ακόμη αμετάκλητος, το δικαστήριο αναστέλλει την απόφαση περί απαλλαγής από τα χρέη έως ότου ο χαρακτηρισμός καταστεί αμετάκλητος. […]»
Η διαφορά της κύριας δίκης και τα προδικαστικά ερωτήματα
10
Ο VT και η σύζυγός του, UP, ήταν οι διαχειριστές της BLANCO Y NARANJA SL και της MALVA Y NARANJA SL. Αμφότερες οι εταιρίες υπήχθησαν σε διαδικασία αφερεγγυότητας, μετά δε το πέρας εκάστης διαδικασίας αφερεγγυότητας κηρύχθηκαν αφερέγγυες, ενώ κρίθηκε ότι η αφερεγγυότητά τους έπρεπε να χαρακτηριστεί ως «δόλια». Κατά τις δύο διαδικασίες αφερεγγυότητας, στους VT και UP, υπό την ιδιότητά τους ως εις ολόκληρον ευθυνόμενους διαχειριστές των εν λόγω εταιριών, αποδόθηκε ο χαρακτηρισμός «ενδιαφερόμενα πρόσωπα» επηρεαζόμενα από τον χαρακτηρισμό της αφερεγγυότητας των εταιριών ως δόλιας, κηρύχθηκαν δε έκπτωτοι από το δικαίωμα διαχείρισης αλλότριων περιουσιακών στοιχείων καθώς και εκπροσώπησης οιουδήποτε προσώπου επί ορισμένο χρονικό διάστημα (πενταετές για τη μία διαδικασία, επταετές για την έτερη διαδικασία). Επιπλέον, απώλεσαν κάθε είδους δικαίωμα που κατείχαν ως πιστωτές της διαδικασίας αφερεγγυότητας ή του συνόλου των ιδίων εταιριών. Περαιτέρω, τους επιβλήθηκε η υποχρέωση να καταβάλουν, αλληλεγγύως και εις ολόκληρον, το περιουσιακό έλλειμμα των δύο συγκεκριμένων εταιριών, ύψους 169085,24 ευρώ και 62035,91 ευρώ, ενώ καταδικάστηκαν και στα δικαστικά έξοδα της διαδικασίας.
11
Καθόσον αντιμετώπιζε δυσχέρειες ως προς την αποπληρωμή των ανωτέρω ποσών, ο VT κίνησε διαδικασία εξωδικαστικής ρύθμισης των οφειλών ενώπιον του Cámara Oficial de Comercio, Industria y Navegación de Gijón (εμπορικού, βιομηχανικού και ναυτικού επιμελητηρίου του Gijón, Ισπανία). Δεδομένου ότι η διαδικασία αυτή δεν κατέληξε στην επίτευξη σχετικής συμφωνίας, ο VT υπέβαλε αίτηση για την κήρυξη της αφερεγγυότητας ενώπιον του Juzgado de lo Mercantil no 3 de Oviedo, con sede en Gijón (3ου δικαστηρίου εμπορικών διαφορών του Oviedo, μεταβατική έδρα στο Gijón, Ισπανία), το οποίο είναι το αιτούν δικαστήριο.
12
Με διάταξη της 8ης Φεβρουαρίου 2021, το αιτούν δικαστήριο κήρυξε την προσωπική αφερεγγυότητα του VT και τη χαρακτήρισε ως «τυχαία».
13
Στις 2 Φεβρουαρίου 2023, στο πλαίσιο της κινηθείσας εις βάρος του διαδικασίας αφερεγγυότητας, ο VT υπέβαλε αίτηση για απαλλαγή από τα υπολειπόμενα χρέη. Η AEAT αντιτάχθηκε στην εν λόγω αίτηση ισχυριζόμενη ότι η επίμαχη αφερεγγυότητα εμπίπτει στην προβλεπόμενη στο άρθρο 487, παράγραφος 1, σημείο 4, του TRLC εξαίρεση και υπενθυμίζοντας ότι ο VT είχε κηρυχθεί «ενδιαφερόμενο πρόσωπο» στο πλαίσιο των διαδικασιών αφερεγγυότητας που μνημονεύθηκαν στη σκέψη 10 της παρούσας αποφάσεως, ότι η αφερεγγυότητα εκάστης από τις οικείες εταιρίες είχε χαρακτηριστεί ως «δόλια» και ότι ο VT δεν είχε απαλλαγεί πλήρως από την ευθύνη του.
14
Από την πλευρά του, ο VT υποστηρίζει, αφενός, ότι υπήρξε καλόπιστος οφειλέτης έναντι των «δικών του πιστωτών» και ότι το γεγονός ότι κηρύχθηκε «ενδιαφερόμενο πρόσωπο» στο πλαίσιο της διαδικασίας αφερεγγυότητας των νομικών προσώπων των οποίων ήταν εις ολόκληρον ευθυνόμενος διαχειριστής, υπό την ιδιότητά του ως εγγυητή, δεν περιορίζει την πρόσβασή του σε απαλλαγή από τα χρέη έναντι των πιστωτών του. Αφετέρου, η προβλεπόμενη στο άρθρο 487, παράγραφος 1, σημείο 4, του TRLC εξαίρεση, καθόσον καθιερώνει μη επιδεχόμενη στάθμισης αντικειμενική ευθύνη, αντίκειται στο θεσπισθέν με την οδηγία για την αναδιάρθρωση και την αφερεγγυότητα σύστημα, το οποίο επιβάλλει τη συνεκτίμηση των αντικειμενικών περιστάσεων στις οποίες ευρίσκεται ο οφειλέτης προκειμένου να διαπιστωθεί εάν αυτός επέδειξε ανέντιμη συμπεριφορά.
15
Το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει, πρώτον, ότι το άρθρο 23, παράγραφος 1, της οδηγίας αφορά την περίπτωση κατά την οποία αφερέγγυος επιχειρηματίας ενεργεί δολίως ή κακή τη πίστει έναντι των πιστωτών. Ωστόσο, δεν είναι δυνατόν να εξαχθούν σαφή συμπεράσματα για το εάν η διάταξη αυτή αφορά περίπτωση όπως η επίμαχη στην κύρια δίκη στην οποία οφειλέτης θεωρήθηκε αλληλεγγύως υπεύθυνος, ως εις ολόκληρον ευθυνόμενος διαχειριστής, έναντι των πιστωτών τρίτου. Τίθεται, επομένως, το ζήτημα εάν η παρέκκλιση όσον αφορά την πρόσβαση στην απαλλαγή από τα υπολειπόμενα χρέη οφειλέτη έναντι των δικών του πιστωτών έχει εφαρμογή στους πιστωτές τρίτου και εάν τούτο συνάδει με την έννοια των «πιστωτών», κατά την εν λόγω διάταξη.
16
Δεύτερον, το αιτούν δικαστήριο θεωρεί ότι η προβλεπόμενη στο άρθρο 487, παράγραφος 1, σημείο 4, του TRLC εξαίρεση εμποδίζει τον VT να έχει πρόσβαση σε διαδικασία δυνάμενη να οδηγήσει σε πλήρη απαλλαγή από τα χρέη του έναντι των δικών του πιστωτών. Διερωτάται εάν το άρθρο 20 της οδηγίας για την αναδιάρθρωση και την αφερεγγυότητα, το οποίο επιβάλλει στα κράτη μέλη να προβλέπουν διαδικασία που μπορεί να οδηγεί σε πλήρη απαλλαγή από τα χρέη, έχει την έννοια ότι αντιτίθεται σε τέτοιου είδους διάταξη.
17
Τρίτον, το αιτούν δικαστήριο διατηρεί αμφιβολίες ως προς το εάν η οδηγία για την αναδιάρθρωση και την αφερεγγυότητα, και ιδίως το άρθρο 20, παράγραφος 2, αυτής, επιβάλλει το εφαρμοσθέν καθεστώς πρόσβασης στην πλήρη απαλλαγή από τα χρέη να λαμβάνει υπόψη τις αντικειμενικές περιστάσεις που συντρέχουν στο πρόσωπο του οφειλέτη, δηλαδή την ατομική του κατάσταση, ή εάν τα κράτη μέλη έχουν τη δυνατότητα να διατηρήσουν σε ισχύ ή να θεσπίσουν διάταξη η οποία προβλέπει αμιγώς αντικειμενικά κριτήρια και δεν λαμβάνει υπόψη την ατομική κατάσταση του οφειλέτη, όπως είναι το άρθρο 487, παράγραφος 1, σημείο 4, του TRLC.
18
Υπό τις συνθήκες αυτές, το Juzgado de lo Mercantil no 3 de Oviedo, con sede en Gijón (3ο δικαστήριο εμπορικών διαφορών του Oviedo, μεταβατική έδρα στο Gijón) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
«1)
Πρέπει να γίνει δεκτό ότι αντιβαίνει στο άρθρο 23, παράγραφος 1, της οδηγίας [για την αναδιάρθρωση και την αφερεγγυότητα], εθνική διάταξη όπως το άρθρο 487, παράγραφος 1, σημείο 4, του [TRLC], καθόσον περιλαμβάνει στην έννοια της δόλιας και κακόπιστης συμπεριφοράς του οφειλέτη ενέργειές του που σχετίζονται με πιστωτές τρίτων, πλην εκείνων που απαριθμούνται στον κατάλογο των πιστωτών της δικής του διαδικασίας αφερεγγυότητας ως φυσικού προσώπου;
2)
Συνάδει το άρθρο 487, παράγραφος 1, σημείο 4, του [TRLC] με το άρθρο 20 της οδηγίας [για την αναδιάρθρωση και την αφερεγγυότητα], καθόσον προβλέπει, στη διαδικασία δεύτερης ευκαιρίας, παρέκκλιση η οποία θέτει εμπόδια στην πλήρη απαλλαγή από τα χρέη;
3)
Συνάδει το άρθρο 487, παράγραφος 1, σημείο 4, του [TRLC] με το άρθρο 20, παράγραφος 2, και την αιτιολογική σκέψη 79 της οδηγίας [για την αναδιάρθρωση και την αφερεγγυότητα], καθόσον δεν λαμβάνει υπόψη την ατομική κατάσταση του οφειλέτη, θεσπίζοντας παρέκκλιση αντικειμενικού χαρακτήρα, ενώ τα ισπανικά δικαστήρια δεν έχουν τη δυνατότητα να αξιολογήσουν τις υποκειμενικές περιστάσεις που συντρέχουν στο πρόσωπο του οφειλέτη που υπάγεται στη διαδικασία δεύτερης ευκαιρίας;»
Επί των προδικαστικών ερωτημάτων
Επί του πρώτου προδικαστικού ερωτήματος
19
Με το πρώτο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί εάν το άρθρο 23, παράγραφος 1, της οδηγίας για την αναδιάρθρωση και την αφερεγγυότητα έχει την έννοια ότι αντιτίθεται σε εθνική ρύθμιση η οποία αποκλείει την πρόσβαση στην απαλλαγή από τα χρέη όταν ο οφειλέτης ενήργησε δολίως ή κακή τη πίστει έναντι των πιστωτών τρίτου και κηρύχθηκε «ενδιαφερόμενο πρόσωπο» στο πλαίσιο της δικαστικής κήρυξης περί δόλιας αφερεγγυότητας του εν λόγω τρίτου.
20
Το ερώτημα αυτό ανακύπτει διότι το άρθρο 487, παράγραφος 1, σημείο 4, του TRLC προβλέπει, κατ’ ουσίαν, ότι οφειλέτης ο οποίος, κατά τα δέκα έτη που προηγούνται της αίτησης απαλλαγής από τα χρέη, έχει κηρυχθεί «ενδιαφερόμενο πρόσωπο» με απόφαση που χαρακτηρίζει την αφερεγγυότητα τρίτου ως «δόλια» μπορεί να τύχει απαλλαγής από τα χρέη μόνον εφόσον, κατά την ημερομηνία υποβολής της αίτησης απαλλαγής, έχει εξοφλήσει το σύνολο των οφειλών για τις οποίες ευθύνεται.
21
Τούτου λεχθέντος, υπενθυμίζεται ότι, σύμφωνα με τη νομολογία του Δικαστηρίου, προκειμένου να ερμηνευθεί διάταξη του δικαίου της Ένωσης, πρέπει να λαμβάνεται υπόψη όχι μόνον το γράμμα της, αλλά και το πλαίσιο στο οποίο εντάσσεται και οι σκοποί που επιδιώκονται με τη ρύθμιση της οποίας αποτελεί μέρος (απόφαση της 14ης Μαρτίου 2024, VR Bank Ravensburg‑Weingarten, C‑536/22, EU:C:2024:234, σκέψη 35 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
22
Όσον αφορά, πρώτον, το γράμμα του άρθρου 23, παράγραφος 1, της οδηγίας για την αναδιάρθρωση και την αφερεγγυότητα, η διάταξη αυτή προβλέπει ότι τα κράτη μέλη διατηρούν ή θεσπίζουν διατάξεις που απαγορεύουν, περιορίζουν ή ανακαλούν την πρόσβαση σε απαλλαγή από τα χρέη ή προβλέπουν μεγαλύτερες περιόδους για τη χορήγηση πλήρους απαλλαγής από τα χρέη ή μεγαλύτερες περιόδους ανικανότητας ή έκπτωσης, όταν ο αφερέγγυος επιχειρηματίας ενήργησε δολίως ή κακή τη πίστει, μεταξύ άλλων, «έναντι των πιστωτών […], κατά την περίοδο συσσώρευσης των χρεών του, κατά τη διαδικασία αφερεγγυότητας ή κατά την πληρωμή των χρεών».
23
Η προμνησθείσα διάταξη περιέχει μια έμμεση χρονική ένδειξη ως προς το χρονικό σημείο κατά το οποίο ο οφειλέτης πρέπει να έχει ενεργήσει δολίως ή κακή τη πίστει, ήτοι «κατά την περίοδο συσσώρευσης των χρεών του», «κατά τη διαδικασία αφερεγγυότητας» ή «κατά την πληρωμή των χρεών», όπερ θα μπορούσε να σημαίνει ότι οι «πιστωτές» στους οποίους αναφέρεται η εν λόγω διάταξη είναι εκείνοι που μπορούν να προσδιοριστούν είτε κατά το χρονικό σημείο συσσώρευσης των χρεών του οικείου οφειλέτη, είτε κατά τη διαδικασία αφερεγγυότητας, είτε κατά την πληρωμή των χρεών. Όπως επισήμανε η Ευρωπαϊκή Επιτροπή στις γραπτές παρατηρήσεις της, η συγκεκριμένη χρονική ένδειξη μπορεί να γίνει αντιληπτή υπό την έννοια ότι συνηγορεί υπέρ μιας ερμηνείας του άρθρου 23, παράγραφος 1, της οδηγίας για την αναδιάρθρωση και την αφερεγγυότητα σύμφωνα με την οποία ο όρος «πιστωτές» αφορά αποκλειστικά και μόνον τους πιστωτές έναντι των οποίων ο οικείος οφειλέτης συσσώρευσε, άμεσα και ατομικά, τα χρέη του, ήτοι τους «δικούς του» πιστωτές, και όχι εκείνους οι οποίοι, αρχικώς, ήταν πιστωτές τρίτου, κατέστησαν δε πιστωτές του οφειλέτη το πρώτον συνεπεία απόφασης με την οποία αυτός κηρύχθηκε «ενδιαφερόμενο πρόσωπο» επηρεαζόμενο από τη δόλια αφερεγγυότητα του εν λόγω τρίτου.
24
Εντούτοις, δεδομένου ότι, σε περίπτωση όπως η επίμαχη στην υπόθεση της κύριας δίκης, πρόσωπο το οποίο ενεργεί υπό την ιδιότητα του διαχειριστή εταιρίας της οποίας η αφερεγγυότητα χαρακτηρίστηκε ως «δόλια» γνωρίζει ότι, σύμφωνα με την εφαρμοστέα εθνική νομοθεσία, μπορεί να κηρυχθεί «ενδιαφερόμενο πρόσωπο», κατά την έννοια της εθνικής νομοθεσίας, και, επομένως, να καταστεί οφειλέτης των πιστωτών της εταιρίας, το συγκεκριμένο πρόσωπο δεν μπορεί ευλόγως να αγνοεί ότι οι πιστωτές έναντι των οποίων αποφασίζει να δεσμεύσει την εν λόγω εταιρία είναι εν δυνάμει και δικοί του πιστωτές. Ως εκ τούτου, σε μια τέτοια περίπτωση, τυχόν δόλια ή κακόπιστη συμπεριφορά του εν λόγω προσώπου έναντι των πιστωτών της ίδιας εταιρίας και, επομένως, έναντι των εν δυνάμει προσωπικών πιστωτών του πρέπει να εξομοιωθεί με δόλια ή κακόπιστη συμπεριφορά έναντι των δικών του πιστωτών.
25
Η ανωτέρω ερμηνεία του γράμματος του άρθρου 23, παράγραφος 1, της οδηγίας για την αναδιάρθρωση και την αφερεγγυότητα επιρρωννύεται από το γεγονός ότι στην απόδοση της διάταξης αυτής στη γαλλική γλώσσα χρησιμοποιείται ο όρος «πιστωτές» και όχι «οι πιστωτές του». Συγκεκριμένα, εάν πρόθεση του νομοθέτη της Ένωσης ήταν να περιλάβει στον κύκλο των πιστωτών στους οποίους αναφέρεται η εν λόγω διάταξη αποκλειστικά και μόνον τους πιστωτές του ίδιου του οφειλέτη, θα μπορούσε ευχερώς να το πράξει χρησιμοποιώντας το κτητικό επίθετο «(δικοί) του».
26
Συναφώς, επιβάλλεται η διαπίστωση ότι και άλλες γλωσσικές αποδόσεις του άρθρου 23, παράγραφος 1, της οδηγίας για την αναδιάρθρωση και την αφερεγγυότητα πλην της γαλλικής, ιδίως οι αποδόσεις στη γερμανική («gegenüber den Gläubigern»), στην αγγλική («towards creditors»), στη δανική («for kreditorer»), στην ισπανική («respecto a los acreedores»), στην ουγγρική («a hitelezőkkel […] szemben»), στην ιταλική («nei conparti dei creditori»), στην πορτογαλική («para com os credores»), στη ρουμανική («față de creditori») και στη σουηδική («gentemot borgenärerna»), επιβεβαιώνουν ότι ο νομοθέτης δεν χρησιμοποίησε κτητικό επίθετο.
27
Όσον αφορά, δεύτερον, το πλαίσιο στο οποίο εντάσσεται το άρθρο 23, παράγραφος 1, της οδηγίας για την αναδιάρθρωση και την αφερεγγυότητα, επισημαίνεται ότι η διάταξη αυτή αποτελεί την πρώτη κατά σειρά διάταξη ενός πλέγματος διατάξεων που εισάγουν παρεκκλίσεις από την αρχή της πρόσβασης σε διαδικασία δυνάμενη να οδηγήσει σε πλήρη απαλλαγή από τα χρέη, την οποία αρχή καθιερώνει το άρθρο 20 της οδηγίας, και ότι, ως εκ τούτου, πρέπει να ερμηνεύεται στενά.
28
Εντούτοις, όπως προκύπτει ιδίως από τις αποδόσεις της οδηγίας για την αναδιάρθρωση και την αφερεγγυότητα στην τσεχική, δανική, γερμανική, αγγλική, ιρλανδική, γαλλική, κροατική, ιταλική, λεττονική, ολλανδική, πορτογαλική, ρουμανική, σλοβακική, σλοβενική, φινλανδική και σουηδική γλώσσα, σε αντίθεση με τις παραγράφους 2, 3 και 4 του άρθρου 23, οι οποίες χρησιμοποιούν όρους ισοδύναμους, κατ’ ουσίαν, προς τον γαλλικό όρο «peuvent» («δύνανται»), ήτοι αντιστοίχως «mohou», «kan», «können», «may», «féadfaidh», «mogu», «possono», «var», «kunnen», «podem», «pot», «môžu», «lahko», «voivat» και «får», και αναγνωρίζουν ωσαύτως ορισμένο περιθώριο εκτιμήσεως στα κράτη μέλη προκειμένου, αντιστοίχως, «να διατηρούν ή να θεσπίζουν» ορισμένες παρεκκλίσεις από την αρχή αυτή, «να προβλέπουν» μεγαλύτερες περιόδους απαλλαγής και «να εξαιρούν συγκεκριμένες κατηγορίες χρεών από την απαλλαγή από τα χρέη ή να περιορίζουν την πρόσβαση στην απαλλαγή από τα χρέη [ή] να θεσπίζουν μεγαλύτερη περίοδο απαλλαγής», η παράγραφος 1 του εν λόγω άρθρου, αφενός μεν, δεν περιέχει, στις προμνησθείσες γλωσσικές αποδόσεις, παρόμοιο όρο, αφετέρου δε, επιβάλλει στα κράτη μέλη να θεσπίσουν τέτοιου είδους παρέκκλιση, καθόσον προβλέπει ότι «τα κράτη μέλη διατηρούν ή θεσπίζουν», μεταξύ άλλων, διατάξεις που απαγορεύουν ή περιορίζουν την πρόσβαση σε απαλλαγή από τα χρέη ή προβλέπουν μεγαλύτερες περιόδους για τη χορήγηση πλήρους απαλλαγής από τα χρέη ή μεγαλύτερες περιόδους ανικανότητας ή έκπτωσης, όταν ο αφερέγγυος οφειλέτης ενήργησε δολίως ή κακή τη πίστει. Η ανωτέρω διαπίστωση δεν αναιρείται από το γεγονός ότι στην απόδοση του άρθρου 23, παράγραφος 1, της οδηγίας για την αναδιάρθρωση και την αφερεγγυότητα χρησιμοποιείται ο όρος «podrán» («θα δύνανται»), δεδομένου ότι η διατύπωση που χρησιμοποιείται σε μία από τις γλωσσικές αποδόσεις μιας πράξης δεν είναι δυνατό να χρησιμεύσει ως μοναδική βάση για την ερμηνεία της πράξης αυτής, ούτε μπορεί να της δοθεί προτεραιότητα σε σχέση με τις άλλες γλωσσικές αποδόσεις (πρβλ. απόφαση της 20ής Φεβρουαρίου 2018, Βέλγιο κατά Επιτροπής, C‑16/16 P, EU:C:2018:79, σκέψεις 50 και 51 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
29
Δοθέντος ότι ο νομοθέτης της Ένωσης αποφάσισε να επιβάλει στα κράτη μέλη να διατηρήσουν ή να θεσπίσουν την παρέκκλιση αυτή από την εν λόγω αρχή και δεν αρκέστηκε στο να τους παράσχει συναφώς περιθώριο εκτιμήσεως, πρέπει να γίνει δεκτή μια ερμηνεία του άρθρου 23, παράγραφος 1, της οδηγίας για την αναδιάρθρωση και την αφερεγγυότητα η οποία να καθιστά δυνατόν, στο μέτρο του δυνατού, το να μην μπορούν να τύχουν απαλλαγής από τα χρέη οφειλέτες οι οποίοι ενήργησαν δολίως ή κακή τη πίστει έναντι των πιστωτών ή άλλων ενδιαφερομένων.
30
Ως εκ τούτου, η συστηματική ερμηνεία του άρθρου 23, παράγραφος 1, επιρρωννύει τη γραμματική ερμηνεία περί της οποίας έγινε λόγος στις σκέψεις 24 και 25 της παρούσας αποφάσεως.
31
Όσον αφορά, τρίτον, τον σκοπό του άρθρου 23, παράγραφος 1, της οδηγίας για την αναδιάρθρωση και την αφερεγγυότητα, από την αιτιολογική σκέψη 78 της οδηγίας προκύπτει ότι βούληση του νομοθέτη της Ένωσης ήταν να επιβάλει παρέκκλιση από την πρόσβαση στην απαλλαγή από τα χρέη «όταν ο οφειλέτης επιδεικνύει ανέντιμη ή κακόπιστη συμπεριφορά», χωρίς να περιορίζει περαιτέρω, στην εν λόγω αιτιολογική σκέψη, τον κύκλο των πιστωτών έναντι των οποίων ο οφειλέτης φέρεται να επέδειξε ανέντιμη ή κακόπιστη συμπεριφορά.
32
Όσον αφορά, ειδικότερα, τα στοιχεία που πρέπει να λαμβάνονται υπόψη προκειμένου να διαπιστωθεί εάν οφειλέτης επέδειξε ανέντιμη συμπεριφορά, ο νομοθέτης της Ένωσης αναφέρθηκε, στην αιτιολογική σκέψη 79 της οδηγίας, «[σ]τη φύση και το ύψος των χρεών, [στον] χρόν[ο] δημιουργίας των χρεών, [στις] προσπάθειες του επιχειρηματία να τα αποπληρώσει και να εκπληρώσει τις νόμιμες υποχρεώσεις του, συμπεριλαμβανομένων των υποχρεώσεών του για τη λήψη αδειών δημοσίας χρήσεως και την ορθή τήρηση λογιστικών στοιχείων, [στις] τυχόν ενέργειες του επιχειρηματία για να εμποδίσει τους πιστωτές να πετύχουν την ικανοποίηση των απαιτήσεών τους, [στην] εκπλήρωση των καθηκόντων σε περίπτωση αφερεγγυότητας τα οποία υπέχουν οι επιχειρηματίες-μέλη του διοικητικού συμβουλίου εταιρείας, καθώς και [στην] τήρηση της ενωσιακής και εθνικής νομοθεσίας περί ανταγωνισμού και της εργατικής νομοθεσίας».
33
Επιβάλλεται η διαπίστωση, αφενός, ότι η ανωτέρω απαρίθμηση, η οποία, αφ’ ης στιγμής εισάγεται με το επίρρημα «όπως», δεν έχει εξαντλητικό χαρακτήρα, δεν περιέχει καμία ένδειξη περί του ότι ο κύκλος των πιστωτών έναντι των οποίων ο οφειλέτης ενήργησε δολίως ή κακή τη πίστει περιορίζεται καθ’ οιονδήποτε τρόπο, ώστε να μην περιλαμβάνει τα πρόσωπα τα οποία ήταν αρχικώς πιστωτές τρίτου, κατέστησαν δε πιστωτές του συγκεκριμένου οφειλέτη σε συνέχεια της δόλιας αφερεγγυότητας του εν λόγω τρίτου. Αφετέρου, τα στοιχεία που απαριθμούνται κατ’ αυτόν τον τρόπο, και ιδίως εκείνα που αφορούν «[τη] φύση και το ύψος των χρεών», «[τον] χρόν[ο] δημιουργίας των χρεών» και «[τις] τυχόν ενέργειες του [οφειλέτη] για να εμποδίσει τους πιστωτές να πετύχουν την ικανοποίηση των απαιτήσεών τους», καλύπτουν ευρύ φάσμα καταστάσεων και είναι διατυπωμένα κατά τρόπον που να συνηγορεί υπέρ της διαπίστωσης ότι πρόθεση του νομοθέτη της Ένωσης ήταν να καταλαμβάνεται η συμπεριφορά ενός οφειλέτη έναντι τόσο των δικών του πιστωτών όσο και των πιστωτών τρίτου, όπως είναι η εταιρία της οποίας διαχειριστής ήταν ο εν λόγω οφειλέτης.
34
Επομένως, λαμβανομένου υπόψη του σκοπού που αναδείχθηκε ανωτέρω, το άρθρο 23, παράγραφος 1, της οδηγίας για την αναδιάρθρωση και την αφερεγγυότητα δεν μπορεί να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι πρόσωπο το οποίο αναγνωρίστηκε ως υπεύθυνο για τη δόλια αφερεγγυότητα εμπορικής εταιρίας μπορεί να απαλλαγεί από την εις ολόκληρον ευθύνη που υπέχει, από το εθνικό δίκαιο, έναντι των πιστωτών της εταιρίας αυτής, ζητώντας να κινηθεί προσωπική διαδικασία αφερεγγυότητας και αιτούμενος, στο πλαίσιο της διαδικασίας αυτής, πλήρη απαλλαγή από τα χρέη του.
35
Κατόπιν των προεκτεθέντων, στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι το άρθρο 23, παράγραφος 1, της οδηγίας για την αναδιάρθρωση και την αφερεγγυότητα έχει την έννοια ότι δεν αντιτίθεται σε εθνική ρύθμιση η οποία αποκλείει την πρόσβαση στην απαλλαγή από τα χρέη όταν ο οφειλέτης ενήργησε δολίως ή κακή τη πίστει έναντι των πιστωτών τρίτου και κηρύχθηκε «ενδιαφερόμενο πρόσωπο» στο πλαίσιο της δικαστικής κήρυξης περί δόλιας αφερεγγυότητας του εν λόγω τρίτου.
Επί του δευτέρου και του τρίτου προδικαστικού ερωτήματος
Επί του παραδεκτού του τρίτου προδικαστικού ερωτήματος
36
Η Ισπανική Κυβέρνηση υποστηρίζει, κατ’ ουσίαν, ότι το τρίτο προδικαστικό ερώτημα στηρίζεται στην παραδοχή ότι το TRLC δεν επιτρέπει στις ισπανικές αρχές και στα ισπανικά δικαστήρια να προβαίνουν σε υποκειμενική εκτίμηση της συμπεριφοράς προσώπου που ζητεί απαλλαγή από τα μη εξοφληθέντα χρέη. Όπως υποστηρίζει, όμως, η παραδοχή αυτή είναι εσφαλμένη. Κατ’ αυτήν, το ερώτημα αυτό δεν είναι, επομένως, λυσιτελές για την επίλυση της διαφοράς της κύριας δίκης και πρέπει, ως εκ τούτου, να κριθεί απαράδεκτο.
37
Συναφώς, υπενθυμίζεται ότι, στο πλαίσιο της θεσπισθείσας από το άρθρο 267 ΣΛΕΕ συνεργασίας μεταξύ του Δικαστηρίου και των εθνικών δικαστηρίων, εναπόκειται αποκλειστικώς στο εθνικό δικαστήριο, το οποίο έχει επιληφθεί της διαφοράς και φέρει την ευθύνη της αποφάσεως την οποία πρόκειται να εκδώσει, να εκτιμήσει, λαμβάνοντας υπόψη τις ιδιομορφίες της υποθέσεως, τόσο την αναγκαιότητα μιας προδικαστικής αποφάσεως για την έκδοση της δικής του αποφάσεως όσο και το λυσιτελές των ερωτημάτων που υποβάλλει στο Δικαστήριο. Συνεπώς, εφόσον τα υποβληθέντα ερωτήματα αφορούν την ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης, το Δικαστήριο υποχρεούται καταρχήν να απαντήσει (απόφαση της 22ας Φεβρουαρίου 2024, Consejería de Presidencia, Justicia e Interior de la Comunidad de Madrid κ.λπ., C‑59/22, C‑110/22 και C‑159/22, EU:C:2024:149, σκέψη 43 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
38
Εκ των ανωτέρω συνάγεται ότι τα ερωτήματα που αφορούν το δίκαιο της Ένωσης θεωρούνται κατά τεκμήριο λυσιτελή. Άρνηση του Δικαστηρίου να απαντήσει σε προδικαστικό ερώτημα που έχει υποβληθεί από εθνικό δικαστήριο είναι δυνατή μόνον όταν προκύπτει προδήλως ότι η ζητούμενη ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης ουδεμία σχέση έχει με το υποστατό ή με το αντικείμενο της διαφοράς της κύριας δίκης, όταν το πρόβλημα είναι υποθετικής φύσης ή ακόμη όταν το Δικαστήριο δεν έχει στη διάθεσή του τα πραγματικά και νομικά στοιχεία που του είναι αναγκαία για να δώσει χρήσιμη απάντηση στα υποβαλλόμενα ερωτήματα (απόφαση της 22ας Φεβρουαρίου 2024, Consejería de Presidencia, Justicia e Interior de la Comunidad de Madrid κ.λπ., C‑59/22, C‑110/22 και C‑159/22, EU:C:2024:149, σκέψη 44 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
39
Εν προκειμένω, επιβάλλεται η διαπίστωση, αφενός, ότι δεν προκύπτει κατά τρόπο πρόδηλο ότι οι διατάξεις του δικαίου της Ένωσης των οποίων ζητείται η ερμηνεία με το τρίτο ερώτημα ουδεμία σχέση έχουν με το αντικείμενο της διαφοράς της κύριας δίκης ή ότι το ζήτημα που τίθεται με το ερώτημα αυτό δεν είναι λυσιτελές για την επίλυση της διαφοράς της κύριας δίκης.
40
Καίτοι είναι αληθές, όπως επισήμανε η Ισπανική Κυβέρνηση, ότι από την αίτηση προδικαστικής αποφάσεως προκύπτει ότι το αιτούν δικαστήριο εκτιμά ότι το άρθρο 487, παράγραφος 1, σημείο 4, του TRLC προβλέπει παρέκκλιση από τη διαδικασία απαλλαγής από τα χρέη στηριζόμενη αποκλειστικά και μόνο σε αντικειμενικά στοιχεία και μη παρέχουσα στα ισπανικά δικαστήρια τη δυνατότητα να εκτιμήσουν τις υποκειμενικές περιστάσεις που συντρέχουν στο πρόσωπο του οφειλέτη ο οποίος υπάγεται στη διαδικασία αυτή, εντούτοις, κατά πάγια νομολογία, το αιτούν δικαστήριο είναι το μόνο αρμόδιο να ερμηνεύσει και να εφαρμόσει το εθνικό δίκαιο. Ως εκ τούτου, εναπόκειται στο Δικαστήριο να λάβει υπόψη, στο πλαίσιο της κατανομής αρμοδιοτήτων μεταξύ αυτού και των εθνικών δικαστηρίων, το κανονιστικό πλαίσιο στο οποίο εντάσσονται τα προδικαστικά ερωτήματα, όπως αυτό προσδιορίζεται στην απόφαση του αιτούντος δικαστηρίου [απόφαση της 14ης Νοεμβρίου 2024, S. (Μεταβολή της σύνθεσης δικαστικού σχηματισμού), C‑197/23, EU:C:2024:956, σκέψη 51 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία].
41
Αφετέρου, το αιτούν δικαστήριο παρέσχε, με την αίτηση προδικαστικής αποφάσεως, όλα τα αναγκαία στοιχεία προκειμένου το Δικαστήριο να είναι σε θέση να δώσει χρήσιμη απάντηση στο τρίτο ερώτημα.
42
Ως εκ τούτου, το ερώτημα αυτό είναι παραδεκτό.
Επί της ουσίας
43
Όσον αφορά το δεύτερο και το τρίτο προδικαστικό ερώτημα, τα οποία πρέπει να εξεταστούν από κοινού, επισημαίνεται ότι, στο μέτρο που τα ερωτήματα αυτά απορρέουν από την εξέταση εθνικής διατάξεως εισάγουσας παρέκκλιση βάσει της οποίας αποκλείεται, υπό ορισμένες προϋποθέσεις, η χορήγηση του πλεονεκτήματος που προβλέπεται υπό το γενικώς εφαρμοστέο καθεστώς, πρέπει να νοηθούν ως αφορώντα, κατ’ ουσίαν, την ερμηνεία του άρθρου 23, παράγραφος 2, της οδηγίας για την αναδιάρθρωση και την αφερεγγυότητα. Η διάταξη αυτή προβλέπει συγκεκριμένα, υπό ορισμένες προϋποθέσεις, τη δυνατότητα των κρατών μελών να διατηρούν ή να θεσπίζουν διατάξεις εισάγουσες παρέκκλιση που απαγορεύουν, περιορίζουν ή ανακαλούν την πρόσβαση σε απαλλαγή από τα χρέη ή προβλέπουν μεγαλύτερες περιόδους για τη χορήγηση πλήρους απαλλαγής από τα χρέη ή μεγαλύτερες περιόδους ανικανότητας ή έκπτωσης. Τα εν λόγω ερωτήματα δεν μπορούν να αφορούν το άρθρο 20 της οδηγίας αυτής, το οποίο αποτελεί βασική διάταξη επιβάλλουσα στα κράτη μέλη να μεριμνούν ώστε οι αφερέγγυοι επιχειρηματίες να έχουν πρόσβαση σε διαδικασία που μπορεί να οδηγήσει σε πλήρη απαλλαγή από τα χρέη σύμφωνα με την εν λόγω οδηγία.
44
Επομένως, πρέπει να γίνει δεκτό ότι με το δεύτερο και το τρίτο προδικαστικό ερώτημα το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί εάν το άρθρο 23, παράγραφος 2, της οδηγίας για την αναδιάρθρωση και την αφερεγγυότητα έχει την έννοια ότι αντιτίθεται σε εθνική ρύθμιση βάσει της οποίας χωρεί παρέκκλιση από την αρχή της πρόσβασης σε διαδικασία δυνάμενη να οδηγήσει σε απαλλαγή από τα χρέη μη προβλεπόμενη στη διάταξη αυτήν και βάσει της οποίας αποκλείεται η εν λόγω πρόσβαση όταν, κατά τα δέκα έτη που προηγούνται της αίτησης απαλλαγής, ο οφειλέτης έχει κηρυχθεί «ενδιαφερόμενο πρόσωπο» με απόφαση που χαρακτηρίζει την αφερεγγυότητα τρίτου ως «δόλια», εκτός εάν, κατά την ημερομηνία υποβολής της αίτησης απαλλαγής, έχει εξοφλήσει το σύνολο των οφειλών για τις οποίες ευθύνεται, δίχως τα εθνικά δικαστήρια να οφείλουν να εκτιμήσουν, από υποκειμενικής απόψεως, εάν ο οφειλέτης ενήργησε δολίως ή κακή τη πίστει.
45
Όσον αφορά, πρώτον, το ζήτημα εάν το άρθρο 23, παράγραφος 2, αντιτίθεται σε εθνική ρύθμιση η οποία αποκλείει την πρόσβαση σε διαδικασία απαλλαγής από τα χρέη υπό περιστάσεις διαφορετικές από τις προβλεπόμενες στη διάταξη αυτήν, το Δικαστήριο έχει ήδη κρίνει ότι η διάταξη αυτή έχει την έννοια ότι ο κατάλογος των περιστάσεων που περιλαμβάνονται σε αυτή δεν είναι εξαντλητικός και ότι τα κράτη μέλη διαθέτουν περιθώριο εκτιμήσεως το οποίο τους επιτρέπει να θεσπίζουν διατάξεις που απαγορεύουν ή περιορίζουν την πρόσβαση στην απαλλαγή από τα χρέη, ανακαλούν το πλεονέκτημα της απαλλαγής ή προβλέπουν μεγαλύτερες περιόδους για τη χορήγηση πλήρους απαλλαγής από τα χρέη ή μεγαλύτερες περιόδους ανικανότητας ή έκπτωσης, υπό περιστάσεις διαφορετικές από τις προβλεπόμενες στη διάταξη αυτήν, εφόσον, όπως προκύπτει από το γράμμα της ίδιας διάταξης, οι περιστάσεις αυτές είναι σαφώς καθορισμένες και οι παρεκκλίσεις αυτές είναι δεόντως αιτιολογημένες (απόφαση της 7ης Νοεμβρίου 2024, Corván και Bacigán, C‑289/23 και C‑305/23, EU:C:2024:934, σκέψη 28).
46
Όσον αφορά τις προϋποθέσεις από τις οποίες εξαρτάται η άσκηση της δυνατότητας που αναγνωρίζεται ωσαύτως στα κράτη μέλη, ήτοι ότι οι παρεκκλίσεις τις οποίες θεσπίζουν τα κράτη μέλη πρέπει να αφορούν «συγκεκριμένες, σαφώς καθοριζόμενες περιπτώσεις» και να είναι «δεόντως αιτιολογημένες», το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι, όταν ο εθνικός νομοθέτης θεσπίζει διατάξεις οι οποίες προβλέπουν τέτοιες παρεκκλίσεις, οι λόγοι που οδήγησαν στη θέσπισή τους πρέπει να πηγάζουν από το εθνικό δίκαιο ή από τη διαδικασία που κατέληξε στη θέσπισή τους και ότι με τους λόγους αυτούς πρέπει να επιδιώκεται ένας θεμιτός σκοπός δημοσίου συμφέροντος (απόφαση της 7ης Νοεμβρίου 2024, Corván και Bacigán, C‑289/23 και C‑305/23, EU:C:2024:934, σκέψη 31 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
47
Συναφώς, υπενθυμίζεται ότι, αφενός, τόσο από την αιτιολογική σκέψη 78 της οδηγίας για την αναδιάρθρωση και την αφερεγγυότητα, η οποία κάνει λόγο για «δεόντως αιτιολογημένες παρεκκλίσεις για λόγους που ορίζονται στις εθνικές νομοθεσίες», όσο και από την αιτιολογική σκέψη 81 της οδηγίας, η οποία αναφέρεται στην ύπαρξη «δεόντως αιτιολογημέν[ου] λόγ[ου] κατά την εθνική νομοθεσία», μπορεί να συναχθεί ότι, κατά την εκτίμηση του νομοθέτη της Ένωσης, αρκεί η τήρηση των προβλεπόμενων σχετικώς στα διάφορα εθνικά δίκαια λεπτομερών κανόνων (απόφαση της 7ης Νοεμβρίου 2024, Corván και Bacigán, C‑289/23 και C‑305/23, EU:C:2024:934, σκέψη 32).
48
Αφετέρου, στο πλαίσιο υπόθεσης αφορώσας διάταξη παρόμοια με την επίμαχη στην υπόθεση της κύριας δίκης, ήτοι το άρθρο 487, παράγραφος 1, σημείο 2, του TRLC, το Δικαστήριο έκρινε ότι το άρθρο 23, παράγραφος 2, της οδηγίας για την αναδιάρθρωση και την αφερεγγυότητα δεν αντιτίθεται σε εθνική ρύθμιση η οποία αποκλείει την πρόσβαση στην απαλλαγή από τα χρέη σε συγκεκριμένες, σαφώς καθοριζόμενες περιπτώσεις, όπως στην περίπτωση κατά την οποία, κατά τη διάρκεια των δέκα ετών που προηγούνται της αίτησης απαλλαγής, έχει επιβληθεί στον οφειλέτη κύρωση με διοικητική απόφαση που κατέστη απρόσβλητη για πολύ σοβαρή φορολογική παράβαση, για παράβαση στον τομέα της κοινωνικής ασφάλισης ή για παράβαση του κοινωνικού δικαίου ή όταν έχει ληφθεί εις βάρος του απόφαση επέκτασης της ευθύνης η οποία κατέστη απρόσβλητη, εκτός εάν, κατά την ημερομηνία υποβολής της αίτησης απαλλαγής, ο ενδιαφερόμενος οφειλέτης έχει εξοφλήσει πλήρως τις φορολογικές και κοινωνικοασφαλιστικές οφειλές του, εφόσον από το εθνικό δίκαιο προκύπτει ότι ο εν λόγω αποκλεισμός δικαιολογείται από την επιδίωξη θεμιτού σκοπού δημοσίου συμφέροντος, ζήτημα το οποίο εναπόκειται στο αιτούν δικαστήριο να εκτιμήσει (πρβλ. απόφαση της 7ης Νοεμβρίου 2024, Corván και Bacigán, C‑289/23 και C‑305/23, EU:C:2024:934, σκέψη 47).
49
Το ίδιο συμπέρασμα επιβάλλεται όταν πρόκειται περί εθνικής διάταξης όπως το άρθρο 487, παράγραφος 1, σημείο 4, του TRLC, το οποίο προβλέπει ότι o οφειλέτης ο οποίος, κατά τα δέκα έτη που προηγούνται της αίτησης απαλλαγής, έχει κηρυχθεί «ενδιαφερόμενο πρόσωπο» με απόφαση που χαρακτηρίζει την αφερεγγυότητα τρίτου ως «δόλια» θα μπορεί να τύχει της απαλλαγής από τα χρέη μόνον εφόσον, κατά την ημερομηνία υποβολής της αίτησης απαλλαγής, έχει εξοφλήσει το σύνολο των οφειλών για τις οποίες ευθύνεται.
50
Εν προκειμένω, όπως προκύπτει από τη σκέψη 7 της παρούσας αποφάσεως, ο Ισπανός νομοθέτης εξέθεσε, στο προοίμιο του νόμου 16/2022, με τον οποίο σκοπείται η μεταφορά της οδηγίας για την αναδιάρθρωση και την αφερεγγυότητα στο ισπανικό δίκαιο, τους λόγους που τον οδήγησαν στο να προβλέψει παρεκκλίσεις από την απαλλαγή από τα χρέη. Ο Ισπανός νομοθέτης αναφέρει στο προοίμιο ιδίως, αφενός, ότι «[η] καλή πίστη του οφειλέτη παραμένει ο ακρογωνιαίος λίθος του συστήματος απαλλαγής [από τα χρέη]» και ότι «η καλή πίστη οριοθετείται σε κανονιστικό επίπεδο διά παραπομπής σε ορισμένες αντικειμενικές συμπεριφορές οι οποίες απαριθμούνται εξαντλητικά (numerus clausus), χωρίς τη χρήση ασαφών ή αόριστων προτύπων συμπεριφοράς ή προτύπων συμπεριφοράς η απόδειξη των οποίων είναι αδύνατη για τον οφειλέτη».
51
Αφετέρου, από το εν λόγω προοίμιο προκύπτει ότι ο Ισπανός νομοθέτης θεώρησε αναγκαίο να θεσπίσει εξαιρέσεις από την αρχή σύμφωνα με την οποία ο οφειλέτης ο οποίος πληροί την απαίτηση της καλής πίστης μπορεί να έχει πρόσβαση σε πλήρη απαλλαγή από τα χρέη του, και δη για τα χρέη τα οποία, «κατ’ εξαίρεση και λόγω της ειδικής φύσης τους, θεωρείται ότι δεν μπορούν να αποτελέσουν νομίμως αντικείμενο απαλλαγής». Οι εξαιρέσεις αυτές δικαιολογούνται ιδίως από «[τ]ην ιδιαίτερη σημασία που έχει η ικανοποίηση των [εν λόγω χρεών] στο πλαίσιο μιας δίκαιης και αλληλέγγυας κοινωνίας η οποία βασίζεται στο κράτος δικαίου» ή από «τις συνέργειες ή τις αρνητικές εξωτερικές επιδράσεις που θα μπορούσαν να προκύψουν από την απαλλαγή από ορισμένα είδη χρεών».
52
Εν προκειμένω, στο αιτούν δικαστήριο εναπόκειται να εκτιμήσει, αφενός, αν οι λόγοι αυτοί συνιστούν θεμιτούς λόγους δημοσίου συμφέροντος και, αφετέρου, αν από την εθνική νομοθεσία προκύπτει ότι οι λόγοι αυτοί δικαιολόγησαν τον αποκλεισμό από την απαλλαγή από τα χρέη σε σαφώς καθοριζόμενες περιπτώσεις όπως αυτές του άρθρου 487, παράγραφος 1, σημείο 4, του TRLC.
53
Όσον αφορά, δεύτερον, το ζήτημα αν το άρθρο 23, παράγραφος 1, της οδηγίας για την αναδιάρθρωση και την αφερεγγυότητα αντιτίθεται σε εθνική ρύθμιση η οποία αποκλείει την πρόσβαση στην απαλλαγή από τα χρέη σε σαφώς καθοριζόμενες περιπτώσεις και δίχως τα εθνικά δικαστήρια να οφείλουν να εκτιμήσουν, από υποκειμενικής απόψεως, εάν ο συγκεκριμένος οφειλέτης ενήργησε δολίως ή κακή τη πίστει, διαπιστώνεται ότι, καίτοι η διάταξη αυτή αφορά ρητώς τους αφερέγγυους επιχειρηματίες που ενήργησαν «δολίως ή κακή τη πίστει», εντούτοις η παράγραφος 2 του άρθρου αυτού δεν περιέχει τέτοια μνεία. Πράγματι, το άρθρο 23, παράγραφος 2, της οδηγίας αυτής προβλέπει απλώς ότι τα κράτη μέλη δύνανται να διατηρούν ή να θεσπίζουν διατάξεις που απαγορεύουν, περιορίζουν ή ανακαλούν την πρόσβαση σε απαλλαγή από τα χρέη ή προβλέπουν μεγαλύτερες περιόδους για τη χορήγηση πλήρους απαλλαγής από τα χρέη ή μεγαλύτερες περιόδους ανικανότητας ή έκπτωσης, «σε συγκεκριμένες, σαφώς καθοριζόμενες περιπτώσεις και εφόσον οι παρεκκλίσεις αυτές είναι δεόντως αιτιολογημένες», χωρίς ωστόσο να απαιτείται η ύπαρξη «δόλιας» ή «κακόπιστης» συμπεριφοράς εκ μέρους των οικείων επιχειρηματιών (απόφαση της 7ης Νοεμβρίου 2024, Corván και Bacigán, C‑289/23 και C‑305/23, EU:C:2024:934, σκέψη 41).
54
Όπως έχει ήδη διαπιστώσει το Δικαστήριο, οι περιστάσεις που απαριθμούνται ενδεικτικώς στο άρθρο 23, παράγραφος 2, υπό τις οποίες μπορούν να προβλεφθούν παρεκκλίσεις από την απαλλαγή από τα χρέη, δεν χαρακτηρίζονται από την ύπαρξη «δόλιας» συμπεριφοράς ή «κακής πίστης» εκ μέρους των οικείων επιχειρηματιών, οι περιστάσεις δε αυτές αντιστοιχούν, κατ’ ουσίαν, σε εκείνες για τις οποίες γίνεται λόγος στις αιτιολογικές σκέψεις 79 και 80 της οδηγίας για την αναδιάρθρωση και την αφερεγγυότητα, από τις οποίες επίσης δεν προκύπτει ότι ο νομοθέτης της Ένωσης θέλησε να περιορίσει τις «σαφώς καθοριζόμενες περιπτώσεις» του ιδίου αυτού άρθρου 23, παράγραφος 2, σε περιπτώσεις στις οποίες οι οικείοι επιχειρηματίες ενήργησαν δολίως ή κακή τη πίστει (απόφαση της 7ης Νοεμβρίου 2024, Corván και Bacigán, C‑289/23 και C‑305/23, EU:C:2024:934, σκέψεις 42 και 43).
55
Αφ’ ης στιγμής το άρθρο 23, παράγραφος 2, της οδηγίας για την αναδιάρθρωση και την αφερεγγυότητα δεν αντιτίθεται, σύμφωνα με τη νομολογία του Δικαστηρίου, σε εθνική ρύθμιση η οποία αποκλείει την πρόσβαση στην απαλλαγή από τα χρέη σε σαφώς καθοριζόμενες περιπτώσεις στις οποίες ο οφειλέτης δεν ενήργησε δολίως ή κακή τη πίστει (πρβλ. απόφαση της 7ης Νοεμβρίου 2024, Corván και Bacigán, C‑289/23 και C‑305/23, EU:C:2024:934, σκέψη 44), πρέπει να γίνει δεκτό ότι η διάταξη αυτή δεν αντιτίθεται ούτε σε εθνική ρύθμιση η οποία αποκλείει την πρόσβαση στην απαλλαγή από τα χρέη υπό τέτοιες περιστάσεις, δίχως τα εθνικά δικαστήρια να οφείλουν να εκτιμήσουν, από υποκειμενικής απόψεως, εάν ο οικείος οφειλέτης ενήργησε δολίως ή κακή τη πίστει.
56
Επομένως, το άρθρο 23, παράγραφος 2, της οδηγίας για την αναδιάρθρωση και την αφερεγγυότητα έχει την έννοια ότι τα κράτη μέλη έχουν τη δυνατότητα να θεσπίζουν εθνικές διατάξεις που αποκλείουν την πρόσβαση στη διαδικασία απαλλαγής από τα χρέη σε περιπτώσεις στις οποίες δεν τίθεται ζήτημα δόλιας ή κακόπιστης συμπεριφοράς του οικείου οφειλέτη, δίχως τα εθνικά δικαστήρια να οφείλουν να εκτιμήσουν, από υποκειμενικής απόψεως, εάν ο οφειλέτης αυτός ενήργησε δολίως ή κακή τη πίστει.
57
Εντούτοις, ο νομοθέτης της Ένωσης εξάρτησε ρητώς την άσκηση της εν λόγω δυνατότητας από προϋποθέσεις κατά τις οποίες οι παρεκκλίσεις που προβλέπει η ίδια διάταξη πρέπει να αφορούν «συγκεκριμένες, σαφώς καθοριζόμενες περιπτώσεις» και να είναι «δεόντως αιτιολογημένες». Επομένως, όπως υπομνήσθηκε στη σκέψη 46 της παρούσας αποφάσεως, όταν ο εθνικός νομοθέτης θεσπίζει διατάξεις οι οποίες προβλέπουν τέτοιες παρεκκλίσεις, οι λόγοι που οδήγησαν στη θέσπισή τους πρέπει να πηγάζουν από το εθνικό δίκαιο ή από τη διαδικασία που κατέληξε στη θέσπισή τους και με τους λόγους αυτούς πρέπει να επιδιώκεται ένας θεμιτός σκοπός δημοσίου συμφέροντος. Επομένως, το εθνικό δίκαιο πρέπει να καθιστά δυνατό τον προσδιορισμό του θεμιτού σκοπού δημοσίου συμφέροντος που δικαιολογεί, στις ως άνω σαφώς καθοριζόμενες περιπτώσεις, τον αποκλεισμό από την απαλλαγή από τα χρέη.
58
Ως εκ τούτου, το άρθρο 23, παράγραφος 2, της οδηγίας για την αναδιάρθρωση και την αφερεγγυότητα δεν αντιτίθεται σε εθνική ρύθμιση η οποία αποκλείει την απαλλαγή από τα χρέη σε συγκεκριμένες, σαφώς καθοριζόμενες περιπτώσεις, όπως στην περίπτωση οφειλέτη εις βάρος του οποίου έχει ληφθεί, κατά τα δέκα έτη που προηγούνται της αίτησης απαλλαγής, απόφαση επέκτασης της ευθύνης η οποία κατέστη απρόσβλητη, εκτός εάν, κατά την ημερομηνία υποβολής της αίτησης απαλλαγής, ο ενδιαφερόμενος οφειλέτης έχει εξοφλήσει πλήρως τις φορολογικές και κοινωνικοασφαλιστικές οφειλές του, εφόσον από το εθνικό δίκαιο προκύπτει ότι ο εν λόγω αποκλεισμός δικαιολογείται από την επιδίωξη θεμιτού σκοπού δημοσίου συμφέροντος, ζήτημα το οποίο εναπόκειται στο αιτούν δικαστήριο να εκτιμήσει (απόφαση της 7ης Νοεμβρίου 2024, Corván και Bacigán, C‑289/23 και C‑305/23, EU:C:2024:934, σκέψη 47).
59
Λαμβανομένων υπόψη των ανωτέρω σκέψεων, στο δεύτερο και στο τρίτο προδικαστικό ερώτημα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι το άρθρο 23, παράγραφος 2, της οδηγίας για την αναδιάρθρωση και την αφερεγγυότητα έχει την έννοια ότι δεν αντιτίθεται σε εθνική ρύθμιση βάσει της οποίας χωρεί παρέκκλιση από την αρχή της πρόσβασης σε διαδικασία δυνάμενη να οδηγήσει σε απαλλαγή από τα χρέη μη προβλεπόμενη στη διάταξη αυτήν και βάσει της οποίας αποκλείεται η εν λόγω πρόσβαση όταν, κατά τα δέκα έτη που προηγούνται της αίτησης απαλλαγής, ο οφειλέτης έχει κηρυχθεί «ενδιαφερόμενο πρόσωπο» με απόφαση που χαρακτηρίζει την αφερεγγυότητα τρίτου ως «δόλια», εκτός εάν, κατά την ημερομηνία υποβολής της αίτησης απαλλαγής, έχει εξοφλήσει το σύνολο των οφειλών για τις οποίες ευθύνεται, δίχως τα εθνικά δικαστήρια να οφείλουν να εκτιμήσουν, από υποκειμενικής απόψεως, εάν ο οφειλέτης ενήργησε δολίως ή κακή τη πίστει, εφόσον ο αποκλεισμός από την πρόσβαση σε διαδικασία απαλλαγής αιτιολογείται δεόντως δυνάμει του εθνικού δικαίου.
Επί των δικαστικών εξόδων
60
Δεδομένου ότι η παρούσα διαδικασία έχει ως προς τους διαδίκους της κύριας δίκης τον χαρακτήρα παρεμπίπτοντος που ανέκυψε ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου, σ’ αυτό εναπόκειται να αποφανθεί επί των δικαστικών εξόδων. Τα έξοδα στα οποία υποβλήθηκαν όσοι υπέβαλαν παρατηρήσεις στο Δικαστήριο, πλην των ως άνω διαδίκων, δεν αποδίδονται.
Για τους λόγους αυτούς, το Δικαστήριο (έκτο τμήμα) αποφαίνεται:
1)
Το άρθρο 23, παράγραφος 1, της οδηγίας (ΕΕ) 2019/1023 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 20ής Ιουνίου 2019, περί πλαισίου για την προληπτική αναδιάρθρωση, την απαλλαγή από τα χρέη και τις ανικανότητες ή την έκπτωση οφειλετών, καθώς και περί μέτρων βελτίωσης των διαδικασιών αυτών, και για την τροποποίηση της οδηγίας (ΕΕ) 2017/1132 (Οδηγία για την αναδιάρθρωση και την αφερεγγυότητα),
έχει την έννοια ότι:
δεν αντιτίθεται σε εθνική ρύθμιση η οποία αποκλείει την πρόσβαση στην απαλλαγή από τα χρέη όταν ο οφειλέτης ενήργησε δολίως ή κακή τη πίστει έναντι των πιστωτών τρίτου και κηρύχθηκε «ενδιαφερόμενο πρόσωπο» στο πλαίσιο της δικαστικής κήρυξης περί δόλιας αφερεγγυότητας του εν λόγω τρίτου.
2)
Το άρθρο 23, παράγραφος 2, της οδηγίας 2019/1023
έχει την έννοια ότι:
δεν αντιτίθεται σε εθνική ρύθμιση βάσει της οποίας χωρεί παρέκκλιση από την αρχή της πρόσβασης σε διαδικασία δυνάμενη να οδηγήσει σε απαλλαγή από τα χρέη μη προβλεπόμενη στη διάταξη αυτήν και βάσει της οποίας αποκλείεται η εν λόγω πρόσβαση όταν, κατά τα δέκα έτη που προηγούνται της αίτησης απαλλαγής, ο οφειλέτης έχει κηρυχθεί «ενδιαφερόμενο πρόσωπο» με απόφαση που χαρακτηρίζει την αφερεγγυότητα τρίτου ως «δόλια», εκτός εάν, κατά την ημερομηνία υποβολής της αίτησης απαλλαγής, έχει εξοφλήσει το σύνολο των οφειλών για τις οποίες ευθύνεται, δίχως τα εθνικά δικαστήρια να οφείλουν να εκτιμήσουν, από υποκειμενικής απόψεως, εάν ο οφειλέτης ενήργησε δολίως ή κακή τη πίστει, εφόσον ο αποκλεισμός από την πρόσβαση σε διαδικασία απαλλαγής αιτιολογείται δεόντως δυνάμει του εθνικού δικαίου.
(υπογραφές)
(
*1
)	Γλώσσα διαδικασίας: η ισπανική.
(
i
)	Η ονομασία που έχει δοθεί στην παρούσα υπόθεση είναι πλασματική. Δεν αντιστοιχεί στο πραγματικό όνομα κανενός διαδίκου.