62021CJ0472_RES
Zaak C‑472/21
Monz Handelsgesellschaft lnternational mbH & Co. KG
tegen
Büchel GmbH & Co. Fahrzeugtechnik KG
(verzoek om een prejudiciële beslissing, ingediend door het Bundesgerichtshof)
Arrest van het Hof (Vijfde kamer) van 16 februari 2023
„Prejudiciële verwijzing – Intellectuele eigendom – Model – Richtlijn 98/71/EG – Artikel 3, leden 3 en 4 – Beschermingsvoorwaarden voor een onderdeel van een samengesteld voortbrengsel – Begrippen ‚zichtbaarheid’ en ‚normaal gebruik’ – Zichtbaarheid van een onderdeel van een samengesteld voortbrengsel bij normaal gebruik van dat voortbrengsel door de eindgebruiker”
Harmonisatie van de wetgevingen – Modellen – Richtlijn 98/71 – Beschermingsvoorwaarden – Model dat een onderdeel van een samengesteld voortbrengsel vormt – Nieuw onderdeel met een eigen karakter – Onderdeel dat zichtbaar moet blijven bij normaal gebruik van dat voortbrengsel – Zichtbaarheid van het onderdeel – Beoordelingscriteria
(Richtlijn 98/71 van het Europees Parlement en de Raad, art. 3, lid 3)
(zie punten 38‑46)
Harmonisatie van de wetgevingen – Modellen – Richtlijn 98/71 – Beschermingsvoorwaarden – Model dat een onderdeel van een samengesteld voortbrengsel vormt – Nieuw onderdeel met een eigen karakter – Onderdeel dat zichtbaar moet blijven bij normaal gebruik van dat voortbrengsel – Normaal gebruik van het voortbrengsel – Begrip
(Richtlijn 98/71 van het Europees Parlement en de Raad, art. 3, leden 3 en 4)
(zie punten 49, 52‑55 en dictum)
Samenvatting
Monz, een vennootschap naar Duits recht, is houder van het model dat de onderkant van een fiets- of motorfietszadel weergeeft en sinds 2011 is ingeschreven bij het Deutsche Patent- und Markenamt (Duits octrooi‑ en merkenbureau; hierna: „DPMA”).
Op 27 juli 2016 heeft Büchel, een vennootschap naar Duits recht, het DPMA verzocht om dat model nietig te verklaren omdat het niet zou voldoen aan de voorwaarden voor het verkrijgen van modelbescherming (
1
). Dit model, dat is toegepast op een zadel, te weten een onderdeel van een samengesteld voortbrengsel zoals een fiets of een motorfiets, is volgens haar namelijk niet zichtbaar bij normaal gebruik van dat voortbrengsel.
Het DPMA heeft de vordering tot nietigverklaring afgewezen, omdat er geen grond was om het betrokken model van bescherming uit te sluiten. Volgens het DPMA blijft het onderdeel waarop het model is toegepast zichtbaar bij normaal gebruik van het samengestelde voortbrengsel. Dit normale gebruik omvat ook het demonteren en opnieuw monteren van het zadel omvat anders dan voor onderhoud, service of reparatie.
Het Bundespatentgericht (hoogste federale rechter in octrooizaken, Duitsland), waarbij tegen deze beslissing beroep is ingesteld, heeft het model nietig verklaard omdat het niet voldeed aan de vereisten inzake nieuwheid en eigen karakter. Volgens deze rechter voldoet een onderdeel dat enkel zichtbaar is wanneer het wordt gescheiden van een samengesteld voortbrengsel niet aan de voorwaarde van zichtbaarheid en kan het dus niet in aanmerking komen voor modelbescherming. Bovendien is deze rechter van oordeel dat alleen het berijden van een fiets en het op- en afstappen ervan als normaal gebruik kan worden beschouwd. De onderkant van het zadel is bij dergelijk gebruik niet zichtbaar.
In deze context vraagt het Bundesgerichtshof (hoogste federale rechter in burgerlijke en strafzaken, Duitsland), waarbij Monz hoger beroep heeft ingesteld, het Hof in essentie of het vereiste van zichtbaarheid van modellen die zijn toegepast op of verwerkt in een voortbrengsel dat een onderdeel van een samengesteld voortbrengsel vormt, moet worden beoordeeld op basis van bepaalde omstandigheden waarin het samengestelde voortbrengsel wordt gebruikt, dan wel louter op basis van de objectieve mogelijkheid om het model te herkennen dat is toegepast op het onderdeel zoals dat is verwerkt in het samengestelde voortbrengsel. Voorts vraagt hij zich in wezen af welke criteria relevant zijn voor de beoordeling van het normale gebruik van een samengesteld voortbrengsel door de eindgebruiker.
Met zijn prejudiciële beslissing verduidelijkt het Hof, ten eerste, het vereiste van zichtbaarheid waaraan dient te zijn voldaan opdat een model dat is toegepast op of verwerkt in een voortbrengsel dat een onderdeel van een samengesteld voortbrengsel vormt, modelbescherming kan genieten en, ten tweede, de criteria voor de beoordeling van het begrip „normaal gebruik” van dit voortbrengsel in de zin van artikel 3, leden 3 en 4, van richtlijn 98/71.
Beoordeling door het Hof
In de eerste plaats richt het Hof zich op de kwestie van de zichtbaarheid van een onderdeel wanneer het in een samengesteld voortbrengsel is verwerkt. Om te beginnen herinnert het eraan dat artikel 3, lid 3, van richtlijn 98/71 een bijzondere regel vaststelt die specifiek betrekking heeft op modellen die zijn toegepast op of verwerkt in een voortbrengsel dat een onderdeel van een samengesteld voortbrengsel vormt. Het Hof benadrukt in dit verband dat de verschijningsvorm van een voortbrengsel of een deel daarvan als model beschermd wordt.
Met betrekking tot de vereisten waaraan moet zijn voldaan opdat de verschijningsvorm van een onderdeel van een samengesteld voortbrengsel als model kan worden beschermd, verwijst het Hof naar zijn eerdere rechtspraak volgens welke dit onderdeel zichtbaar en afgebakend moet zijn door kenmerken die de bijzondere verschijningsvorm ervan uitmaken, wat veronderstelt dat dit onderdeel niet volledig opgaat in het voortbrengsel als geheel. Het Hof benadrukt dat deze rechtspraak, die is ontwikkeld in de context van de door verordening nr. 6/2002 (
2
)geboden modelbescherming, ook van toepassing is op het stelsel van modelbescherming waarin richtlijn 98/71voorziet.
Wanneer het onderdeel in het samengestelde voortbrengsel is verwerkt, kan het slechts modelbescherming genieten indien het bij normaal gebruik van dit voortbrengsel zichtbaar blijft. Hieruit volgt dat een abstracte beoordeling van de zichtbaarheid van een in een samengesteld voortbrengsel verwerkt onderdeel, zonder verband met enige concrete situatie waarin dat voortbrengsel wordt gebruikt, niet volstaat opdat een dergelijk onderdeel bescherming kan genieten. Artikel 3, lid 3, van richtlijn 98/71 vereist evenwel niet dat een in een samengesteld voortbrengsel verwerkt onderdeel te allen tijde in zijn geheel zichtbaar blijft wanneer dit voortbrengsel wordt gebruikt.
Bijgevolg kan de zichtbaarheid van een onderdeel dat is verwerkt in een samengesteld voortbrengsel niet uitsluitend worden beoordeeld uit het oogpunt van de eindgebruiker van dat voortbrengsel, maar dient ook rekening te worden gehouden met de zichtbaarheid ervan voor een externe waarnemer.
In de tweede plaats onderzoekt het Hof het begrip „normaal gebruik” van een dergelijk voortbrengsel door de eindgebruiker in de zin van artikel 3, lid 4, van richtlijn 98/71. Wat ten eerste de vraag betreft of normaal gebruik van een samengesteld voortbrengsel overeenkomt met het door de producent van het onderdeel beoogde gebruik, met het door de producent van het samengestelde voortbrengsel beoogde gebruik, of met het gangbare gebruik van dit voortbrengsel door de eindgebruiker, stelt het Hof vast dat deze bepaling ziet op normaal gebruik van het samengestelde voortbrengsel door de eindgebruiker.
Het Hof verduidelijkt in dit verband dat het normale of gangbare gebruik van een samengesteld voortbrengsel door de eindgebruiker in de regel overeenkomt met gebruik dat beantwoordt aan het doel dat de producent of de ontwerper van dat voortbrengsel daarmee voor ogen had. De Uniewetgever heeft evenwel willen verwijzen naar het gangbare gebruik van het samengestelde voortbrengsel door de eindgebruiker teneinde het gebruik van dit voortbrengsel in andere handelsstadia uit te sluiten en aldus een omzeiling van de voorwaarde van zichtbaarheid te voorkomen. Bijgevolg kan de beoordeling van het normale gebruik van een samengesteld voortbrengsel niet uitsluitend worden gebaseerd op de bedoeling van de producent van het onderdeel of het samengestelde voortbrengsel.
Wat ten tweede de vraag betreft welk gebruik van een samengesteld voortbrengsel door de eindgebruiker een „normaal gebruik” in de zin van artikel 3, lid 4, van richtlijn 98/71 vormt, oordeelt het Hof dat het feit dat deze bepaling niet preciseert welk soort gebruik van een dergelijk voortbrengsel onder dit begrip valt en in het algemeen verwijst naar het gebruik van een dergelijk voortbrengsel door de eindgebruiker, pleit voor een ruime uitlegging van dat begrip. Gelet op het feit dat gebruik van een voortbrengsel volgens de hoofdfunctie ervan in de praktijk vaak verschillende handelingen vergt die kunnen worden verricht voordat of nadat het voortbrengsel deze hoofdfunctie vervult, is het Hof van oordeel dat normaal gebruik van een samengesteld voortbrengsel al deze handelingen dekt, met uitzondering van die welke uitdrukkelijk zijn uitgesloten, te weten handelingen in verband met onderhoud, service en reparatie.
Bijgevolg moet het begrip „normaal gebruik” de handelingen omvatten die verband houden met het gangbare gebruik van een voortbrengsel alsmede andere handelingen die redelijkerwijs kunnen worden verricht bij een dergelijk gebruik en die uit het oogpunt van de eindgebruiker gangbaar zijn, daaronder begrepen handelingen die kunnen worden verricht voordat of nadat het voortbrengsel zijn hoofdfunctie vervult, zoals het stallen en vervoeren ervan.
Gelet op deze overwegingen verklaart het Hof voor recht dat het vereiste van zichtbaarheid dat geldt voor modellen die zijn toegepast op of verwerkt in een voortbrengsel dat een onderdeel van een samengesteld voortbrengsel vormt, moet worden beoordeeld in het licht van een situatie van normaal gebruik van het samengestelde voortbrengsel, in die zin dat het betrokken onderdeel na de verwerking ervan in dat voortbrengsel zichtbaar blijft bij een dergelijk gebruik. Daartoe moet de zichtbaarheid van een onderdeel van een samengesteld voortbrengsel bij normaal gebruik van dat voortbrengsel door de eindgebruiker worden beoordeeld uit het oogpunt van die gebruiker en uit dat van een externe waarnemer. Dit normale gebruik moet de handelingen omvatten die worden verricht bij het hoofdgebruik van een samengesteld voortbrengsel alsmede de handelingen die gewoonlijk door de eindgebruiker in het kader van een dergelijk gebruik moeten worden verricht, met uitzondering van onderhoud, service en reparatie.
(
1
)	In de zin van § 4 van het Gesetz über den rechtlichen Schutz von Design (wet inzake de rechtsbescherming van modellen) van 24 februari 2014 (BGBl. 2014 I, blz. 122), waarbij richtlijn 98/71/EG van het Europees Parlement en de Raad van 13 oktober 1998 inzake de rechtsbescherming van modellen (PB 1998, L 289, blz. 28) in nationaal recht is omgezet.
(
2
)	Verordening (EG) nr. 6/2002 van de Raad van 12 december 2001 betreffende gemeenschapsmodellen (PB 2002, L 3, blz. 1).