62018CJ0542_RES
Gevoegde zaken C-542/18 RX-II en C-543/18 RX-II
Erik Simpson
tegen
Raad van de Europese Unie
en
HG
tegen
Europese Commissie
Arrest van het Hof (Grote kamer) van 26 maart 2020
„Heroverweging van de arresten van het Gerecht van de Europese Unie Simpson/Raad (T‑46/16 P) en HG/Commissie (T-693/16 P) – Openbare dienst – Samenstelling van de rechtsprekende formatie die de arresten in eerste aanleg heeft gewezen – Procedure voor de benoeming van een rechter in het Gerecht voor ambtenarenzaken van de Europese Unie – Artikel 47 van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie – Bij wet ingesteld gerecht – Incidentele rechtmatigheidstoetsing – Aantasting van de eenheid of de samenhang van het Unierecht”
Recht van de Europese Unie – Beginselen – Grondrechten – Door de Unierechter verzekerde eerbiediging – Beginsel van de bij wet aangewezen rechter – Onregelmatigheid in de procedure voor de benoeming van een rechter in het Gerecht voor ambtenarenzaken – Door de Unierechter ambtshalve verricht onderzoek
(Handvest van de grondrechten van de Europese Unie, art. 47)
(zie punten 55-58)
Gerecht voor ambtenarenzaken – Procedure voor de benoeming van een rechter in dat Gerecht – Beoordelingsbevoegdheid van de Raad – Grenzen – Inachtneming van de voorwaarden die in de openbare oproep tot kandidaatstelling zijn gesteld en van de procedureregels die voor de uitoefening van de beoordelingsvrijheid zijn vastgesteld
(Art. 257, vierde alinea, VWEU; Statuut van het Hof van Justitie, bijlage I, art. 3)
(zie punten 61, 68)
Recht van de Europese Unie – Beginselen – Recht op effectieve rechterlijke bescherming – Beginsel van onafhankelijkheid van de rechters – Draagwijdte
(Handvest van de grondrechten van de Europese Unie, art. 47, tweede alinea)
(zie punten 71, 73, 74, 80)
Grondrechten – Recht op effectieve rechterlijke bescherming – Erkenning van dit recht in artikel 47, tweede alinea, van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie en in artikel 6, lid 1, van het Europees Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens – Identieke inhoud en reikwijdte – Door het Handvest gewaarborgd niveau van bescherming dat niet in strijd is met de bescherming die door dat verdrag wordt geboden
(Handvest van de grondrechten van de Europese Unie, art. 47, tweede alinea, art. 52, lid 3, en art. 53).
(zie punt 72)
Recht van de Europese Unie – Beginselen – Grondrechten – Door de Unierechter verzekerde eerbiediging – Beginsel van de bij wet aangewezen rechter – Onregelmatigheid in de procedure voor de benoeming van een rechter in het Gerecht voor ambtenarenzaken – Schending van dat beginsel – Geen
(Handvest van de grondrechten van de Europese Unie, art. 47, tweede alinea)
(zie punten 75, 77-79, 81-83)
Heroverweging – Vaststelling van een aantasting van de eenheid of de samenhang van het Unierecht – Beoordelingscriteria – Consequenties die daaruit moeten worden getrokken – Vernietiging van het arrest en terugverwijzing van de zaak naar de rechterlijke instantie in hogere voorziening
(Statuut van het Hof van Justitie, art. 62 ter, eerste alinea)
(zie punten 84-87, 89, 90)
Samenvatting
In het arrest van 26 maart 2020, Heroverweging Simpson/Raad en HG/Commissie (gevoegde zaken C-542/18 RX II en C-543/18 RX II), heeft de Grote kamer van het Hof de arresten van het Gerecht van de Europese Unie van 19 juli 2018, Simpson/Raad (T-646/16 P) en HG/Commissie (T-693/16 P) (
1
) (hierna: „te heroverwegen arresten”), heroverwogen. (
2
)Het Hof heeft geoordeeld dat het Gerecht de eenheid en de samenhang van het Unierecht heeft aangetast door vast te stellen dat de onregelmatigheid in de procedure voor de benoeming van een rechter in het Gerecht voor ambtenarenzaken had geleid tot schending van het beginsel van de bij wet aangewezen rechter. (
3
) Hoewel het Hof erkent dat er sprake is van een onregelmatigheid in de benoemingsprocedure in kwestie, heeft het geoordeeld dat deze onregelmatigheid op zichzelf geen rechtvaardiging vormde voor de vernietiging van de beslissingen van de rechtsprekende formatie van het Gerecht voor ambtenarenzaken waaraan de betrokken rechter was toegevoegd. De te heroverwegen arresten zijn vernietigd en de zaken zijn terugverwezen naar het Gerecht.
In casu was in het vooruitzicht van het verstrijken van het mandaat van twee rechters in het Gerecht voor ambtenarenzaken, de heren Van Raepenbusch en Kreppel, een openbare oproep tot kandidaatstelling gelanceerd op 3 december 2013. Na deze oproep had het selectiecomité (
4
) een lijst van zes kandidaten opgesteld. In het vooruitzicht van het verstrijken van het mandaat van een derde rechter in het Gerecht voor ambtenarenzaken, mevrouw Rofes i Pujol, was geen openbare oproep tot kandidaatstelling bekendgemaakt.
De Raad van de Europese Unie heeft op 22 maart 2016 drie rechters in het Gerecht voor ambtenarenzaken benoemd, te weten de heren Van Raepenbusch, Sant’Anna en Kornezov. Voor de benoeming in deze drie rechterlijke ambten heeft de Raad de na de openbare oproep tot kandidaatstelling van 3 december 2013 opgestelde lijst gebruikt, ook voor het vacante ambt dat voorheen werd bekleed door mevrouw Rofes i Pujol (hierna: „derde ambt”), terwijl die openbare oproep tot kandidaatstelling geen betrekking had op dat ambt. De heren Sant’Anna en Kornezov zijn aan de Tweede kamer van het Gerecht voor ambtenarenzaken toegevoegd voor de periode van 14 april 2016 tot en met 31 augustus 2016.
Nadat bij het Gerecht hogere voorzieningen waren ingesteld, zijn twee beslissingen van de Tweede kamer van het Gerecht voor ambtenarenzaken (
5
) (hierna: „bestreden beslissingen”) bij de te heroverwegen arresten vernietigd op grond dat de rechtsprekende formatie niet regelmatig was samengesteld. Bij beslissingen van 17 september 2018 (
6
) heeft de Kamer van heroverweging van het Hof geoordeeld dat die arresten moesten worden heroverwogen teneinde vast te stellen of zij de eenheid of de samenhang van het Unierecht aantasten.
In de eerste plaats heeft het Hof gepreciseerd dat het Gerecht het middel betreffende de onregelmatigheid in de samenstelling van de rechtsprekende formatie die de bestreden beslissingen had gewezen, ambtshalve moet onderzoeken. De waarborgen voor toegang tot een onafhankelijk, onpartijdig en vooraf bij wet ingesteld gerecht – met name de waarborgen die zowel voor dat begrip als voor de samenstelling van een dergelijk gerecht bepalend zijn – vormen namelijk de hoeksteen van het recht op een eerlijk proces. Dit recht impliceert dat elke rechterlijke instantie moet nagaan of zij, gelet op haar samenstelling, een gerecht in vorenbedoelde zin is, wanneer er op dit punt ernstige twijfel rijst. Van dergelijke twijfel was in casu wel degelijk sprake, aangezien de onregelmatigheid van de rechtsprekende formatie was vastgesteld in een eerder arrest van het Gerecht. (
7
) Bijgevolg heeft het Gerecht geen blijk gegeven van een onjuiste rechtsopvatting door in de te heroverwegen arresten ambtshalve te onderzoeken of die rechtsprekende formatie regelmatig was samengesteld.
In de tweede plaats heeft het Hof vastgesteld dat de onregelmatigheid in de benoemingsprocedure uitsluitend voortkwam uit het feit dat de Raad de openbare oproep tot kandidaatstelling van 3 december 2013 met voeten had getreden. In dit verband heeft het Hof bevestigd dat de Raad zich niet had gehouden aan het door hem te eerbiedigen rechtskader dat hij voor zichzelf had vastgesteld door die oproep tot kandidaatstelling bekend te maken. Voor het overige was het gebruik van de lijst van kandidaten voor de benoeming in het derde ambt evenwel kennelijk in overeenstemming met de regels inzake de procedure voor de benoeming van rechters in het Gerecht voor ambtenarenzaken. Met name bedroeg het aantal kandidaten op de betreffende lijst wel degelijk het dubbele van het aantal rechters dat op basis van deze lijst is benoemd. Bovendien is er geen reden om te betwijfelen dat voldaan was aan het vereiste dat de rechters in het Gerecht voor ambtenarenzaken werden gekozen uit personen die alle waarborgen voor onafhankelijkheid bieden en die bekwaam zijn om rechterlijke ambten te bekleden, alsmede aan het vereiste dat de lijst de kandidaten met de meest passende ervaring op hoog niveau vermeldde. Daarbij komt dat op basis van de onregelmatigheid in kwestie geenszins kan worden geoordeeld dat de benoeming van de rechter in het derde ambt heeft geleid tot een samenstelling die onevenwichtig was uit het oogpunt van geografische spreiding of vertegenwoordiging van de nationale rechtsstelsels binnen het Gerecht voor ambtenarenzaken.
In de derde plaats heeft het Hof geoordeeld dat die onregelmatigheid geen schending oplevert van het beginsel van de bij wet aangewezen rechter dat is neergelegd in artikel 47, tweede alinea, eerste volzin, van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie. In dit verband zij opgemerkt dat een onregelmatigheid die binnen het gerechtelijke systeem in kwestie is begaan bij de benoeming van de rechters, een schending van dat beginsel oplevert, met name wanneer die onregelmatigheid door haar aard en ernst het reële risico doet ontstaan dat andere onderdelen van de overheid, in het bijzonder de uitvoerende macht, een onbehoorlijke discretionaire bevoegdheid kunnen uitoefenen waardoor het benoemingsproces tot oneerlijke resultaten zou kunnen leiden en aldus bij de justitiabelen legitieme twijfel zou kunnen ontstaan over de onafhankelijkheid en onpartijdigheid van de betrokken rechter of rechters.
De benoeming van een rechter in het derde ambt heeft evenwel plaatsgevonden met inachtneming van de fundamentele regels die golden voor de benoeming van rechters in het Gerecht voor ambtenarenzaken. In zoverre is de omstandigheid dat de Raad uit de na de openbare oproep tot kandidaatstelling van 3 december 2013 opgestelde lijst heeft geput om het derde ambt te begeven, op zichzelf niet voldoende voor de vaststelling dat er sprake was van een zodanige schending van een fundamentele regel van de procedure voor de benoeming van rechters in het Gerecht voor ambtenarenzaken dat de aard en de ernst van die schending met zich meebrachten dat deze het reële risico deed ontstaan dat de Raad zijn bevoegdheden op een ongerechtvaardigde wijze zou gebruiken waardoor het benoemingsproces tot oneerlijke resultaten zou kunnen leiden en aldus legitieme twijfel zou kunnen ontstaan over de onafhankelijkheid en onpartijdigheid van de in het derde ambt benoemde rechter of zelfs van de kamer waaraan hij werd toegevoegd. Bijgevolg heeft het Gerecht blijk gegeven van een onjuiste rechtsopvatting door de bestreden beslissingen te vernietigen met als enige grondslag de onregelmatigheid in de benoemingsprocedure in kwestie.
In de vierde en laatste plaats heeft het Hof vastgesteld dat de onjuiste rechtsopvatting waarvan het Gerecht in de te heroverwegen arresten blijk heeft gegeven, de eenheid en de samenhang van het Unierecht aantast. Die arresten kunnen namelijk precedentwerking hebben voor andere zaken waarin de benoeming van een lid van een rechtsprekende formatie ter discussie wordt gesteld en waarin, meer in het algemeen, het recht op een onafhankelijk, onpartijdig en vooraf bij wet ingesteld gerecht aan de orde wordt gesteld. Dat recht heeft een fundamenteel en overkoepelend karakter in de rechtsorde van de Unie, waarvan de uitlegging en de samenhang moeten worden gewaarborgd door het Hof.
(
1
)	Arresten van het Gerecht van 19 juli 2018, Simpson/Raad (T-646/16 P, niet gepubliceerd, EU:T:2018:493) en HG/Commissie (T-693/16 P, niet gepubliceerd, EU:T:2018:492).
(
2
)	Op voorstel van de eerste advocaat-generaal kunnen de beslissingen die het Gerecht van de Europese Unie heeft gewezen naar aanleiding van een hogere voorziening die was ingesteld tegen een beslissing van het Gerecht voor ambtenarenzaken, bij wijze van uitzondering door het Hof worden overwogen wanneer er een ernstig risico bestaat dat de eenheid of de samenhang van het Unierecht wordt aangetast. De heroverwegingsprocedure wordt geregeld in artikel 256, lid 2, VWEU en in de artikelen 62 e.v. van het Statuut van het Hof van Justitie van de Europese Unie.
(
3
)	Het beginsel van de bij wet aangewezen rechter is neergelegd in artikel 47, tweede alinea, eerste volzin, van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie. Daarin is bepaald dat eenieder recht heeft op een eerlijke en openbare behandeling van zijn zaak, binnen een redelijke termijn, door een onafhankelijk en onpartijdig gerecht dat vooraf bij wet is ingesteld.
(
4
)	Het selectiecomité is het comité dat werd genoemd in artikel 3, lid 3, van bijlage I bij het Statuut van het Hof van Justitie van de Europese Unie. Het had tot taak advies te geven over de geschiktheid van de kandidaten voor de uitoefening van het ambt van rechter in het Gerecht voor ambtenarenzaken en om bij dit advies een lijst van de kandidaten met de meest passende ervaring te voegen.
(
5
)	Beschikking van het Gerecht voor ambtenarenzaken van 24 juni 2016, Simpson/Raad (F-142/11 RENV, EU:F:2016:136), en arrest van het Gerecht voor ambtenarenzaken van 19 juli 2016, HG/Commissie (F-149/15, EU:F:2016:155).
(
6
)	Beslissingen van het Hof van 17 september 2018, Heroverweging Simpson/Raad (C-542/18 RX, EU:C:2018:763) en Heroverweging HG/Commissie (C-543/18 RX, EU:C:2018:764).
(
7
)	Arrest van het Gerecht van 23 januari 2018, FV/Raad (T-639/16 P, EU:T:2018:22).