62012CC0093_EL
Προτάσεις του γενικού εισαγγελέα
Προτάσεις του γενικού εισαγγελέα
1. Για πρώτη φορά το Δικαστήριο καλείται να αποφανθεί εάν αντιβαίνει στις αρχές της αποτελεσματικότητας και της ισοδυναμίας, και στο άρθρο 47, πρώτο εδάφιο, του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (στο εξής: Χάρτης) εθνικός δικονομικός κανόνας, ο οποίος επάγεται την εκδίκαση, από ένα μοναδικό δικαστήριο, των διαφορών που αφορούν τις αποφάσεις της εθνικής αρχής, η οποία είναι επιφορτισμένη με την καταβολή γεωργικών ενισχύσεων, κατ’ εφαρμογήν της κοινής γεωργικής πολιτικής (στο εξής: ΚΓΠ).
2. Πράγματι, το Administrativen sad Sofia-grad (Βουλγαρία) φρονεί ότι μια τέτοια εξειδίκευση στο πλαίσιο των εν λόγω διαφορών θα μπορούσε να αποθαρρύνει ή ακόμη και να παρακωλύσει την πρόσβαση των ενδιαφερομένων, δηλαδή των γεωργών, στη δικαιοσύνη, γεγονός το οποίο θα προσέβαλε το δικαίωμά τους ασκήσεως αποτελεσματικού ενδίκου βοηθήματος.
3. Με τις παρούσες προτάσεις, θα εκθέσω τους λόγους για τους οποίους φρονώ ότι το άρθρο 47, πρώτο εδάφιο, του Χάρτη έχει την έννοια ότι σ’ αυτό δεν αντιβαίνει εθνικός δικονομικός κανόνας, όπως ο επίμαχος στην υπόθεση της κύριας δίκης, ο οποίος επάγεται την εκδίκαση από το Administrativen sad Sofia-grad των διαφορών που αφορούν τις αποφάσεις της εθνικής αρχής, η οποία είναι επιφορτισμένη με την καταβολή γεωργικών ενισχύσεων κατ’ εφαρμογήν της ΚΓΠ, υπό την προϋπόθεση ότι ο κανόνας αυτός δεν παρακωλύει υπέρμετρα την πρόσβαση του πολίτη στη δικαιοσύνη, γεγονός το οποίο εναπόκειται στο εθνικό δικαστήριο να εξακριβώσει.
I – Το νομικό πλαίσιο
Η νομοθεσία της Ένωσης
4. Στις 30 Νοεμβρίου 2009 η Ευρωπαϊκή Επιτροπή εξέδωσε τον κανονισμό (ΕΚ) 1122/2009 σχετικά με τη θέσπιση λεπτομερών διατάξεων εφαρμογής του κανονισμού (ΕΚ) 73/2009 του Συμβουλίου όσον αφορά την πολλαπλή συμμόρφωση, τη διαφοροποίηση και το ολοκληρωμένο σύστημα διαχείρισης και ελέγχου, στο πλαίσιο των καθεστώτων άμεσης στήριξης για τους γεωργούς που προβλέπονται στον εν λόγω κανονισμό, καθώς και λεπτομερών διατάξεων εφαρμογής του κανονισμού (ΕΚ) 1234/2007 του Συμβουλίου όσον αφορά την πολλαπλή συμμόρφωση στο πλαίσιο του καθεστώτος στήριξης που προβλέπεται για τον αμπελοοινικό τομέα (2) .
5. Το άρθρο 58 του κανονισμού 1122/2009 προβλέπει τα εξής:
«Εάν, όσον αφορά μια καλλιεργητική ομάδα, η έκταση που έχει δηλωθεί για τους σκοπούς οποιουδήποτε καθεστώτος στρεμματικής ενίσχυσης, με εξαίρεση τις ενισχύσεις για τα γεώμηλα αμυλοποιίας και τους σπόρους προς σπορά που προβλέπονται στα τμήματα 2 και 5 του κεφαλαίου 1 του τίτλου IV του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 73/2009, υπερβαίνει την έκταση που έχει προσδιοριστεί σύμφωνα με το άρθρο 57 του παρόντος κανονισμού, η ενίσχυση υπολογίζεται με βάση την προσδιορισθείσα έκταση, μειωμένη κατά το διπλάσιο της διαπιστωθείσας διαφοράς, εάν η εν λόγω διαφορά υπερβαίνει το 3 % ή τα δύο εκτάρια, χωρίς όμως να υπερβαίνει το 20 % της προσδιορισθείσας έκτασης.
Εάν η διαφορά υπερβαίνει το 20 % της προσδιορισθείσας έκτασης, δεν χορηγείται καμία ενίσχυση βάσει της έκτασης για τη σχετική καλλιεργητική ομάδα.
Εάν η διαφορά υπερβαίνει το 50 %, ο γεωργός αποκλείεται και πάλι από τη λήψη ενισχύσεων μέχρι ποσού ίσου με εκείνο που αντιστοιχεί στη διαφορά μεταξύ της δηλωθείσας έκτασης και της προσδιορισθείσας σύμφωνα με το άρθρο 57 του παρόντος κανονισμού. Το ποσό αυτό συμψηφίζεται σύμφωνα με το άρθρο 5β του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 885/2006 της Επιτροπής. Εάν το ποσό δεν μπορεί να συμψηφιστεί εξ ολοκλήρου σύμφωνα με το εν λόγω άρθρο κατά τη διάρκεια των τριών ημερολογιακών ετών που έπονται του ημερολογιακού έτους της διαπίστωσης, το υπόλοιπο της οφειλής διαγράφεται.»
Η βουλγαρική νομοθεσία
6. Δυνάμει του άρθρου 1, παράγραφος 6, του νόμου περί γεωργικών ενισχύσεων (Zakon za podpomagane na zemedelskite proizvoditeli), ο νόμος αυτός ρυθμίζει την εφαρμογή του καθεστώτος ενιαίας ενισχύσεως με βάση την έκταση, σύμφωνα με την ΚΓΠ της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
7. Κατά το άρθρο 128 του κώδικα διοικητικής δικονομίας (Administrativnoprotsesualen kodeks, στο εξής: APK), στην αρμοδιότητα των διοικητικών δικαστηρίων εμπίπτουν όλες οι διαφορές στο πλαίσιο των οποίων ζητείται η έκδοση, η τροποποίηση, η ακύρωση ή η κήρυξη της ακυρότητας μιας διοικητικής πράξεως.
8. Το άρθρο 133, παράγραφος 1, του APK προβλέπει ότι οι διαφορές εμπίπτουν στην αρμοδιότητα του administrativen sad (διοικητικού πρωτοδικείου) στην περιφέρεια του οποίου εδρεύει η αρχή που εξέδωσε την προσβαλλόμενη διοικητική πράξη.
9. Στη Βουλγαρία, η μόνη αρμόδια αρχή για την αποδοχή ή την απόρριψη των αιτήσεων στηρίξεως δυνάμει των καθεστώτων της ΚΓΠ είναι ο Izpalnitelen direktor na Darzhaven fond «Zemedelie» (εκτελεστικός διευθυντής του εθνικού γεωργικού ταμείου, στο εξής: Direktor), ο οποίος εδρεύει στη Σόφια.
10. Το άρθρο 19 των μεταβατικών και τελικών διατάξεων του νόμου περί τροποποιήσεως και συμπληρώσεως του APK προβλέπει ότι οι ατομικές διοικητικές πράξεις που έχουν εκδοθεί βάσει του νόμου περί κυριότητας και χρήσεως γεωργικών εκτάσεων (Zakon za sobstvenostta i polzuvaneto na zemedelskite zemi) και της εκτελεστικής του νόμου αυτού κανονιστικής αποφάσεως, καθώς και η άρνηση εκδόσεως τέτοιων πράξεων, εφόσον δεν έχουν εκδοθεί από τον Υπουργό Γεωργίας και Τροφίμων (Ministar na zemedelieto i hranite), μπορούν να προσβληθούν ενώπιον του Rayonen sad (πρωτοδικείου) του τόπου εντός του οποίου κείται το ακίνητο βάσει του APK.
II – Τα πραγματικά περιστατικά της υποθέσεως της κύριας δίκης
11. Ο ET Agrokonsulting-04-Velko Stoyanov (στο εξής: Agrokonsulting) είναι από τις 23 Μαΐου 2007 εγγεγραμμένος ως γεωργός. Στις 11 Μαΐου 2010 υπέβαλε αίτηση, με την οποία ζήτησε να του χορηγηθούν δυνάμει των συστημάτων ενισχύσεων της ΚΓΠ, αφενός, η ενιαία ενίσχυση με βάση την έκταση και, αφετέρου, συμπληρωματικές εθνικές ενισχύσεις ανά εκτάριο γεωργικής γης. Οι οικείες γεωργικές εκτάσεις βρίσκονται στην περιοχή Veliko Tarnovo (Βουλγαρία), η οποία απέχει περίπου 250 χιλιόμετρα από την πόλη της Σόφιας.
12. Ο Direktor, με έγγραφο της 2ας Οκτωβρίου 2011, απέρριψε την αίτηση της Agrokonsulting, με το αιτιολογικό ότι οι εκτάσεις που είχε δηλώσει δεν πληρούσαν τις απαιτήσεις του κανονισμού 1122/2009.
13. Η Agrokonsulting άσκησε προσφυγή κατά της αποφάσεως αυτής ενώπιον του Administrativen sad-Burgas (Βουλγαρία). Στις 16 Νοεμβρίου 2011, το δικαστήριο αυτό έκρινε ότι ανέκυπτε ζήτημα συγκρούσεως αρμοδιοτήτων, ανέστειλε την ενώπιόν του διαδικασία και παρέπεμψε την υπόθεση στο Administrativen sad Sofia-grad, προκειμένου να αποφανθεί σχετικά με την αρμοδιότητά του, με το σκεπτικό ότι, δυνάμει του άρθρου 133 του APK, η διαφορά εμπίπτει στην αρμοδιότητα του διοικητικού δικαστηρίου στην περιφέρεια του οποίου βρίσκεται η έδρα του Direktor, δηλαδή στη Σόφια.
14. Το Administrativen sad Sofia-grad εκτιμά ότι το ζήτημα της συγκρούσεως αρμοδιοτήτων πρέπει να παραπεμφθεί στο Varhoven administrativen sad. Το Administrativen sad Sofia-grad έχει, εντούτοις, αμφιβολίες σχετικά με την ερμηνεία και το περιεχόμενο των αρχών της δικονομικής αυτονομίας, της αποτελεσματικότητας και της ισοδυναμίας. Κατά συνέπεια, αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο δύο προδικαστικά ερωτήματα.
III – Τα προδικαστικά ερωτήματα
15. Το αιτούν δικαστήριο υποβάλλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
«1) Παραβιάζει τη διαπλασθείσα από τη νομολογία της Ένωσης αρχή της αποτελεσματικότητας και προσβάλλει το δικαίωμα αποτελεσματικής προσφυγής στη δικαιοσύνη που κατοχυρώνει το άρθρο 47 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης εθνική δικονομική ρύθμιση, όπως το άρθρο 133, παράγραφος 1, του κώδικα διοικητικής δικονομίας, η οποία εξαρτά την αρμοδιότητα της εκδικάσεως διοικητικών διαφορών που αφορούν την εφαρμογή της κοινής γεωργικής πολιτικής της Ένωσης μόνον από την έδρα της διοικητικής αρχής, η οποία εξέδωσε την προσβαλλόμενη διοικητική πράξη, εάν συνεκτιμηθεί το γεγονός ότι η ρύθμιση αυτή δεν λαμβάνει υπόψη ούτε τον τόπο στον οποίο κείται το ακίνητο ούτε τον τόπο κατοικίας του προσφεύγοντος;
2) Παραβιάζει τη διαπλασθείσα από τη νομολογία του Δικαστηρίου αρχή της ισοδυναμίας εθνική δικονομική ρύθμιση, όπως αυτή του άρθρου 133, παράγραφος 1, του κώδικα διοικητικής δικονομίας, η οποία εξαρτά την αρμοδιότητα για την εκδίκαση διοικητικών διαφορών που αφορούν την εφαρμογή της κοινής γεωργικής πολιτικής της Ένωσης μόνον από την έδρα της διοικητικής αρχής, η οποία εξέδωσε την προσβαλλόμενη διοικητική πράξη, εάν ληφθεί υπόψη το άρθρο 19 των μεταβατικών και τελικών διατάξεων του νόμου περί τροποποιήσεως και συμπληρώσεως του κώδικα διοικητικής δικονομίας (το οποίο αφορά την αρμοδιότητα προς εκδίκαση εσωτερικών διαφορών διοικητικού δικαίου με αντικείμενο γεωργικές εκτάσεις);»
IV – Ανάλυση
16. Με τα προδικαστικά ερωτήματά του, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσία, να διευκρινιστεί εάν αντιβαίνει στις αρχές της ισοδυναμίας και της αποτελεσματικότητας, καθώς και στο άρθρο 47 του Χάρτη, εθνική δικονομική ρύθμιση, όπως αυτή του άρθρου 133, παράγραφος 1, του APK, η οποία επάγεται την εκδίκαση από το Administrativen sad Sofia-grad των διαφορών που αφορούν τις αποφάσεις της εθνικής αρχής, η οποία είναι επιφορτισμένη με την καταβολή γεωργικών ενισχύσεων, κατ’ εφαρμογήν της ΚΓΠ.
Προκαταρκτικές παρατηρήσεις
17. Με τις γραπτές παρατηρήσεις της, η Γερμανική Κυβέρνηση υποστηρίζει ότι το Δικαστήριο δεν είναι αρμόδιο να απαντήσει στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα, στο μέτρο που αυτό αφορά το άρθρο 47 του Χάρτη. Είναι της γνώμης ότι η επίμαχη ρύθμιση στην υπόθεση της κύριας δίκης δεν αφορά την εφαρμογή του δικαίου της Ένωσης.
18. Δεν συμμερίζομαι την άποψη αυτή.
19. Κατά το άρθρο 51, παράγραφος 1, του Χάρτη, οι διατάξεις του απευθύνονται στα κράτη μέλη, μόνον όταν αυτά εφαρμόζουν το δίκαιο της Ένωσης. Η παράγραφος 2 του ίδιου άρθρου προβλέπει ότι ο Χάρτης, αυτός καθαυτόν, δεν επεκτείνει το πεδίο εφαρμογής του δικαίου της Ένωσης πέραν των αρμοδιοτήτων της Ένωσης και δεν δ ημιουργεί νέες αρμοδιότητες ή νέα καθήκοντα για την Ένωση, ούτε τροποποιεί τις αρμοδιότητες και τα καθήκοντα που ορίζουν οι Συνθήκες.
20. Οι παράγραφοι 1 και 2 του άρθρου αυτού είναι άρρηκτα συνδεδεμένες μεταξύ τους. Πράγματι, η παράγραφος 1 διευκρινίζει το πεδίο εφαρμογής του, το οποίο επιβεβαιώνει η παράγραφος 2, επισημαίνοντας ότι ο Χάρτης δεν μπορεί να έχει ως αποτέλεσμα τη διεύρυνση των καθηκόντων και αρμοδιοτήτων που απονέμουν στην Ένωση οι Συνθήκες. Πρόκειται για ρητή αναφορά στις συνέπειες που απορρέουν λογικώς από την αρχή της επικουρικότητας και από το γεγονός ότι η Ένωση έχει μόνον τις αρμοδιότητες που της απονέμονται (3) .
21. Εν προκειμένω, πρέπει να υπομνησθεί το νομικό πλαίσιο στο οποίο εντάσσεται η παρούσα υπόθεση. Το άρθρο 133, παράγραφος 1, του APK προβλέπει έναν κανόνα απονομής αρμοδιότητας για την εκδίκαση, μεταξύ άλλων, των διαφορών που αφορούν την καταβολή γεωργικών ενισχύσεων δυνάμει του κανονισμού 1122/2009. Είναι αληθές ότι ο κανόνας αυτός δεν έχει ως σκοπό τη μεταφορά του εν λόγω κανονισμού στην εθνική έννομη τάξη. Εντούτοις, ασκεί αναμφισβήτητη επιρροή στο δίκαιο της Ένωσης και ειδικότερα στα δικαιώματα που αντλούν οι πολίτες από τον εν λόγω κανονισμό, στο μέτρο που αν διαπιστωθεί ότι προσβάλλει το δικαίωμα ασκήσεως αποτελεσματικού ενδίκου βοηθήματος, τα δικαιώματα αυτά ενδέχεται να τροποποιηθούν σημαντικά ή ακόμη και να καταργηθούν πλήρως.
22. Κατά συνέπεια, η Δημοκρατία της Βουλγαρίας, θεσπίζοντας τον εν λόγω κανόνα αρμοδιότητας, ενεργεί όντως εντός του πεδίου εφαρμογής του δικαίου της Ένωσης (4) .
23. Εάν γινόταν δεκτό ότι δεν πρόκειται, εν προκειμένω, για εφαρμογή του δικαίου της Ένωσης, κατά την έννοια του άρθρου 51, παράγραφος 1, του Χάρτη, για τον λόγο ότι ο σχετικός κανόνας είναι εθνικός δικονομικός κανόνας, θα αποκλειόταν κάθε δυνατότητα εξετάσεως της συμβατότητας του κανόνα αυτού με τα θεμελιώδη δικαιώματα που κατοχυρώνει ο Χάρτης.
24. Επιπροσθέτως, δεν αντιλαμβάνομαι πώς η εξέταση του προδικαστικού ερωτήματος, υπό το πρίσμα του άρθρου 47 του Χάρτη, επεκτείνει το πεδίο εφαρμογής του δικαίου της Ένωσης πέραν από τα όρια της δικαιοδοσίας της ή επάγεται νέες αρμοδιότητες και νέα καθήκοντα για την Ένωση ή ακόμη τροποποιεί τις αρμοδιότητες και τα καθήκοντα που ορίζουν οι Συνθήκες, κατά την έννοια του άρθρου 51, παράγραφος 2, του Χάρτη.
Επί των προδικαστικών ερωτημάτων
25. Στην παρούσα υπόθεση, το αιτούν δικαστήριο έχει αμφιβολίες ως προς το ζήτημα εάν η παροχή στο Administrativen sad Sofia-grad αποκλειστικής αρμοδιότητας για την εκδίκαση ορισμένων διαφορών, και δη των διαφορών που αφορούν αποφάσεις της εθνικής αρχής η οποία είναι επιφορτισμένη με την καταβολή γεωργικών ενισχύσεων κατ’ εφαρμογήν της ΚΓΠ, μπορεί να στερήσει από τους ενδιαφερομένους, εν προκειμένω από τους γεωργούς, την αποτελεσματική πρόσβαση στη δικαιοσύνη.
26. Πρέπει να υπομνησθεί συναφώς ότι, κατά πάγια νομολογία, ελλείψει ρυθμίσεως της Ένωσης επί του θέματος αυτού, εναπόκειται στην έννομη τάξη κάθε κράτους μέλους να ορίσει τα αρμόδια δικαστήρια και να ρυθμίσει το δικονομικό πλαίσιο ασκήσεως των ενδίκων βοηθημάτων που αποσκοπούν στη διασφάλιση των δικαιωμάτων που αντλούν οι πολίτες από το δίκαιο της Ένωσης (5) .
27. Πρόκειται για την αρχή της δικονομικής αυτονομίας των κρατών μελών. Εντούτοις, το εν λόγω δικονομικό πλαίσιο δεν πρέπει να είναι λιγότερο ευνοϊκό από εκείνο που ισχύει για παρόμοιες διαδικασίες του εθνικού δικαίου (αρχή της ισοδυναμίας) ούτε να καθιστά πρακτικώς αδύνατη ή υπερβολικά δυσχερή την άσκηση των δικαιωμάτων που απονέμει η έννομη τάξη της Ένωσης (αρχή της αποτελεσματικότητας) (6) .
28. Συνεπώς το αιτούν δικαστήριο ζητεί από το Δικαστήριο, υπό το πρίσμα των αρχών αυτών και του προβλεπομένου στο άρθρο 47 του Χάρτη δικαιώματος ασκήσεως αποτελεσματικού ενδίκου βοηθήματος, να αποφανθεί εάν αντιβαίνει στα ανωτέρω εθνική ρύθμιση η οποία παρέχει στο Administrativen sad Sofia-grad αποκλειστική αρμοδιότητα για την εκδίκαση διαφορών που αφορούν την καταβολή γεωργικών ενισχύσεων στον τομέα της ΚΓΠ.
29. Εντούτοις, θεωρώ σκόπιμο να εξετάσω το ζήτημα αυτό μόνον υπό το πρίσμα του άρθρου 47 του Χάρτη.
30. Πράγματι, οι απαιτήσεις για ισοδυναμία και αποτελεσματικότητα εκφράζουν τη γενική υποχρέωση των κρατών μελών να διασφαλίζουν τη δικαστική προστασία των δικαιωμάτων που αντλούν οι πολίτες από το δίκαιο της Ένωσης (7) .
31. Η αρχή της αποτελεσματικής δικαστικής προστασίας, η οποία είναι θεμελιώδες δικαίωμα, περιλαμβάνει το δικαίωμα ασκήσεως αποτελεσματικού ενδίκου βοηθήματος (8) . Το δικαίωμα αυτό κατοχυρώνεται με το άρθρο 47, πρώτο εδάφιο, του Χάρτη, βάσει του οποίου κάθε πρόσωπο του οποίου προσβάλλονται τα δικαιώματα και οι ελευθερίες που διασφαλίζονται από το δίκαιο της Ένωσης έχει το δικαίωμα αποτελεσματικής προσφυγής στη δικαιοσύνη.
32. Συνεπώς, κατόπιν των προεκτεθέντων, είμαι της γνώμης ότι η εξέταση του προδικαστικού ερωτήματος μπορεί να γίνει μόνον υπό το πρίσμα της εν λόγω διατάξεως (9) .
33. Ειδικότερα, το ζήτημα που τίθεται, εν προκειμένω, είναι εάν ο αιτών να του χορηγηθεί γεωργική ενίσχυση βάσει της ΚΓΠ παρακωλύεται στην άσκηση των δικαιωμάτων που αντλεί από το δίκαιο της Ένωσης, από το γεγονός και μόνον ότι οι διαφορές που αφορούν την καταβολή της ενισχύσεως αυτής εκδικάζονται αποκλειστικώς από το Administrativen sad Sofia-grad. Το αιτούν δικαστήριο, πράγματι, φρονεί ότι η γεωγραφική απόσταση μεταξύ του τόπου κατοικίας του αιτούντος και της έδρας του δικαστηρίου θα μπορούσε, σε ορισμένες περιπτώσεις όπως η επίμαχη στην υπόθεση της κύριας δίκης, να αποτελέσει εμπόδιο στην άσκηση του δικαιώματος αποτελεσματικής προσφυγής στη δικαιοσύνη, διότι θα παρακώλυε τη «φυσική» πρόσβαση στο δικαστήριο ή, τουλάχιστον, θα αποθάρρυνε τον εν λόγω αιτούντα από το να προσφύγει στη δικαιοσύνη. Κατά συνέπεια, θα συνέτρεχε παράβαση του άρθρου 47, πρώτο εδάφιο, του Χάρτη.
34. Στην πραγματικότητα, το κύριο ζήτημα που τίθεται, εν προκειμένω, είναι αυτό της εξειδικεύσεως του Administrativen sad Sofia-grad. Παρεμποδίζει όντως η εξειδίκευση αυτή την πρόσβαση, στην πράξη, του ενδιαφερομένου στη δικαιοσύνη ή, έστω, τον αποθαρρύνει να το πράξει;
35. Κατά την άσκηση των κυριαρχικών εξουσιών τους, τα κράτη μέλη επιλέγουν συχνά την εξειδίκευση των διαφορών στο πλαίσιο οργανώσεως του δικαιοδοτικού χάρτη τους, είτε διότι οι επίμαχες διαφορές είναι τεχνικής φύσεως είτε διότι έχουν ειδικό χαρακτήρα όπως οι διαφορές που αφορούν τα διπλώματα ευρεσιτεχνίας, τους ανηλίκους ή και την τρομοκρατία (10) .
36. Η εξειδίκευση αυτή μπορεί να λάβει διάφορες μορφές, όπως εκδίκαση των διαφορών από ένα μόνο δικαστήριο ή ακόμη και δημιουργία ειδικών τμημάτων εντός του ιδίου δικαστηρίου.
37. Το κράτος μέλος πρέπει, συνεπώς, να λαμβάνει υπόψη διάφορους παράγοντες, στο πλαίσιο οργανώσεως του δικαιοδοτικού χάρτη στο έδαφός του, όπως, μεταξύ άλλων, τη δυνατότητα προσβάσεως του ενδιαφερομένου στα μέσα μεταφοράς ώστε να έχει τη δυνατότητα αποτελεσματικής, στην πράξη, προσβάσεως στο δικαστήριο. Συνεπώς, το συμπέρασμα στο οποίο θα καταλήξουν οι εθνικές αρχές εξαρτάται από τις ιδιαιτερότητες κάθε περιοχής.
38. Κατά συνέπεια, καίτοι είναι αληθές ότι η γενική υποχρέωση των κρατών μελών να διασφαλίζουν τη δικαστική προστασία των δικαιωμάτων που οι πολίτες αντλούν από το δίκαιο της Ένωσης ισχύει και όσον αφορά τον ορισμό των αρμοδίων δικαστηρίων για την άσκηση ενδίκων βοηθημάτων που στηρίζονται στο εν λόγω δικαίωμα (11), το Δικαστήριο δεν μπορεί να υποκαταστήσει με τη δική του κρίση την κρίση των κρατών μελών σχετικά με τη βέλτιστη πολιτική στον τομέα της κατανομής αρμοδιοτήτων και της οργανώσεως του δικαιοδοτικού χάρτη στα αντίστοιχα εδάφη τους (12) . Το κράτος μέλος είναι το πλέον κατάλληλο προς τούτο, διότι είναι το μόνο που διαθέτει τις στοιχειώδεις γνώσεις για να προβεί σε μια τέτοια εκτίμηση.
39. Κατά την άποψή μου, το Δικαστήριο οφείλει, συνεπώς, να περιορισθεί στο να επισημάνει στο εθνικό δικαστήριο τα στοιχεία που πρέπει να λάβει υπόψη προκειμένου να εξετάσει εάν η εκδίκαση των διαφορών από ένα μόνο δικαστήριο παρακωλύει υπέρμετρα την πρόσβαση στη δικαιοσύνη και προσβάλλει, συνεπώς, το δικαίωμα ασκήσεως αποτελεσματικού ενδίκου βοηθήματος.
40. Συναφώς, με τη σκέψη 45 της προπαρατεθείσας αποφάσεως DEB, η οποία αφορούσε την παροχή του ευεργετήματος της πενίας, το Δικαστήριο, επαναλαμβάνοντας τη νομολογία του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου των δικαιωμάτων του ανθρώπου, επισήμανε ότι το δικαίωμα προσβάσεως στη δικαιοσύνη δεν είναι απόλυτο. Συνεπώς, το Δικαστήριο επισήμανε ότι εναπόκειται στον εθνικό δικαστή να ελέγξει αν οι προϋποθέσεις για την παροχή του ευεργετήματος πενίας συνιστούν περιορισμό του δικαιώματος προσβάσεως στη δικαιοσύνη θίγοντα τον ίδιο τον πυρήνα του δικαιώματος αυτού, αν κατατείνουν στην επίτευξη θεμιτού σκοπού και αν μεταξύ των χρησιμοποιούμενων μέσων και του επιδιωκόμενου σκοπού υφίσταται εύλογη σχέση αναλογικότητας (13) .
41. Τούτο ισχύει και στην παρούσα υπόθεση.
42. Μεταξύ άλλων, προκειμένου να καθοριστεί εάν ο επίμαχος στην υπόθεση της κύριας δίκης κανόνας απονομής αρμοδιότητας προσβάλλει το δικαίωμα προσβάσεως στη δικαιοσύνη, απαιτείται κατ’ αρχάς, όπως επισήμανε η Επιτροπή με τις παρατηρήσεις της, η απόσταση που πρέπει να διανύσει ο αιτών να αντιπαραβληθεί με την ύπαρξη μέσων μεταφοράς που να του επιτρέπουν να μεταβεί στη Σόφια. Εν προκειμένω, όπως προκύπτει από τα πραγματικά περιστατικά της υποθέσεως της κύριας δίκης, η Agrokonsulting εδρεύει στο Burgas, το οποίο απέχει περίπου 370 χιλιόμετρα από τη Σόφια. Το αιτούν δικαστήριο πρέπει να λάβει υπόψη εάν υφίσταται οδικό, αλλά και σιδηροδρομικό και αεροπορικό δίκτυο.
43. Συναφώς, ο Direktor επισήμανε, κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, ότι απαιτούνται περίπου τρεις ώρες οδικώς για τη σύνδεση των δύο πόλεων. Καίτοι είναι αληθές ότι η απόσταση αυτή μπορεί να είναι σημαντική κατά την εκτίμηση των πιο ευάλωτων πολιτών, εντούτοις, είμαι της γνώμης ότι δεν συνιστά ουσιώδες εμπόδιο, το οποίο περιορίζει υπέρμετρα την πρόσβαση στο Administrativen sad Sofia-grad.
44. Εν πάση περιπτώσει, εξετάζοντας το ζήτημα αυτό, το αιτούν δικαστήριο πρέπει να εξακριβώσει εάν ο αιτών έχει εύκολη πρόσβαση στα υφιστάμενα μέσα μεταφοράς και εάν το επαγόμενο κόστος δεν είναι απαγορευτικό σε βαθμό που να τον αποθαρρύνει από το να ασκήσει προσφυγή κατά της απορριπτικής αποφάσεως του Direktor επί της αιτήσεώς του να του χορηγηθεί γεωργική ενίσχυση. Το αιτούν δικαστήριο μπορεί, για παράδειγμα, να εκτιμήσει το κόστος αυτό υπό το πρίσμα του δυνάμενου να χορηγηθεί ποσού του ευεργετήματος της πενίας.
45. Τα στοιχεία αυτά πρέπει, επίσης, να σταθμιστούν σε σχέση με τον σκοπό που επιδιώκει ο εθνικός κανόνας απονομής αρμοδιότητας. Εν προκειμένω, το γεγονός ότι το Administrativen sad Sofia-grad εξειδικεύεται στην εκδίκαση διαφορών που αφορούν την καταβολή γεωργικής ενισχύσεως εξηγείται από τον ειδικό χαρακτήρα των εν λόγω διαφορών.
46. Πράγματι, όλοι οι μετέχοντες στη διαδικασία, τόσο με τις παρατηρήσεις που υπέβαλαν στο Δικαστήριο όσο και κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, υπογράμμισαν τον εν λόγω ειδικό χαρακτήρα των συγκεκριμένων διαφορών. Ειδικότερα, το δικαίωμα χορηγήσεως γεωργικών ενισχύσεων βάσει της ΚΓΠ αποδεικνύεται με πραγματογνώμονες που ορίζει το δικαστήριο. Ο Direktor επισήμανε ότι οι εν λόγω πραγματογνώμονες ουδέποτε διενεργούν στην πράξη επιτόπιο έλεγχο, στο μέτρο που χρησιμοποιούν την ορθοφωτογραφία, δηλαδή εικόνες από αέρος ή από δορυφόρο, τις οποίες έχουν στη διάθεσή τους από το ολοκληρωμένο σύστημα ελέγχου που βρίσκεται στη Σόφια. Στις εν λόγω διαφορές, η άμεση και προσωπική επαφή με τον αιτούντα είναι, συνεπώς, προφανώς πολύ λιγότερο αναγκαία απ’ ό_τι, για παράδειγμα, στην περίπτωση ποινικών ή οικογενειακών διαφορών.
47. Τέλος, δεν πρέπει να λησμονείται ότι η εκδίκαση ορισμένων διαφορών από το ίδιο δικαστήριο του παρέχει τη δυνατότητα να αποκτήσει ορισμένη εξειδίκευση, γεγονός το οποίο επάγεται, μεταξύ άλλων, τη συντόμευση της διάρκειας εκδικάσεως των υποθέσεων. Εν προκειμένω, η Βουλγαρική Κυβέρνηση επισήμανε, κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, ότι η εκδίκαση των υποθέσεων ενώπιον του Administrativen sad Sofia-grad διαρκεί από έξι έως οκτώ μήνες, ενώ η διάρκεια εκδικάσεως των υποθέσεων κυμαίνεται κατά κανόνα από δώδεκα έως δεκαοκτώ μήνες. Το δικαίωμα ενός προσώπου να εκδικαστεί η υπόθεσή του εντός εύλογης προθεσμίας συνιστά, επίσης, ουσιώδη πτυχή του δικαιώματος ασκήσεως αποτελεσματικού ενδίκου βοηθήματος (14) .
48. Η εξειδίκευση ενός δικαστηρίου μπορεί, συνεπώς, να συμβάλει στην ορθή απονομή της δικαιοσύνης και στην αποτελεσματική επίλυση των διαφορών προς το συμφέρον των πολιτών. Συναφώς, η Επιτροπή επισήμανε, κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, ένα στοιχείο το οποίο είναι κατά τη γνώμη μου ιδιαιτέρως σημαντικό εν προκειμένω. Πράγματι, στο πλαίσιο των καταβολών που γίνονται δυνάμει της ΚΓΠ, κατά το άρθρο 9 του κανονισμού (ΕΚ) 883/2006 (15), κάθε δαπάνη η οποία καταβάλλεται εκτός των καθορισμένων προθεσμιών αποτελεί αντικείμενο μειώσεως στο πλαίσιο των πληρωμών. Οι γεωργοί, των οποίων το αίτημα καταβολής γεωργικής ενισχύσεως έχει απορριφθεί, έχουν συνεπώς συμφέρον να εκδικαστεί η προσφυγή τους γρήγορα, διότι διαφορετικά διατρέχουν τον κίνδυνο να μειωθεί το ποσό που τους έχει χορηγηθεί.
49. Κατόπιν του συνόλου των προεκτεθέντων, είμαι της γνώμης ότι δεν αντιβαίνει στο άρθρο 47, πρώτο εδάφιο, του Χάρτη εθνική δικονομική ρύθμιση, όπως αυτή του άρθρου 133, παράγραφος 1, του APK, η οποία επάγεται την εκδίκαση από το Administrativen sad Sofia-grad των διαφορών που αφορούν τις αποφάσεις της εθνικής αρχής η οποία είναι επιφορτισμένη με την καταβολή γεωργικών ενισχύσεων κατ’ εφαρμογήν της ΚΓΠ, υπό την προϋπόθεση ότι η ρύθμιση αυτή δεν παρακωλύει υπέρμετρα την πρόσβαση του πολίτη στη δικαιοσύνη, γεγονός το οποίο εναπόκειται στο εθνικό δικαστήριο να εξακριβώσει.
V – Πρόταση
50. Κατόπιν των προεκτεθέντων, προτείνω στο Δικαστήριο να δώσει στο Administrativen sad Sofia-grad (Βουλγαρία) την ακόλουθη απάντηση:
Δεν αντιβαίνει στο άρθρο 47, πρώτο εδάφιο, του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης εθνική δικονομική ρύθμιση, όπως αυτή του άρθρου 133, παράγραφος 1, του κώδικα διοικητικής δικονομίας, η οποία επάγεται την εκδίκαση από το Administrativen sad Sofia-grad των διαφορών που αφορούν τις αποφάσεις της εθνικής αρχής η οποία είναι επιφορτισμένη με την καταβολή γεωργικών ενισχύσεων κατ’ εφαρμογήν της κοινής γεωργικής πολιτικής, υπό την προϋπόθεση ότι η ρύθμιση αυτή δεν παρακωλύει υπέρμετρα την πρόσβαση του πολίτη στη δικαιοσύνη, γεγονός το οποίο εναπόκειται στο εθνικό δικαστήριο να εξακριβώσει.
(1) .
(2)  – ΕΕ L 316, σ. 65.
(3)  –	Βλ. τις επεξηγήσεις σχετικά με τον Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων (ΕΕ 2007, C 303, σ. 17).
(4)  – Βλ. τις επεξηγήσεις που αφορούν το άρθρο 51, παράγραφος 1, του Χάρτη, με τις οποίες επισημαίνεται ότι «[ό]σον αφορά τα κράτη μέλη, από τη νομολογία του Δικαστηρίου απορρέει πέραν πάσης αμφιβολίας ότι η υποχρέωση σεβασμού των θεμελιωδών δικαιωμάτων που καθορίζονται στο πλαίσιο της Ένωσης επιβάλλεται στα κράτη μέλη μόνον όταν ενεργούν εντός του πεδίου εφαρμογής του δικαίου της Ένωσης » (η υπογράμμιση δική μου). Παρατίθενται, μεταξύ άλλων, οι αποφάσεις της 13ης Ιουλίου 1989, 5/88, Wachauf (Συλλογή 1989, σ. 2609), της 18ης Ιουνίου 1991, C-260/89, ΕΡΤ κατά DEP (Συλλογή 1991, σ. I-2925), και της 18ης Δεκεμβρίου 1997, C-309/96, Annibaldi (Συλλογή 1997, σ. I-7493). Παραπέμπω, επίσης, στα σημεία 116 έως 120 των προτάσεών μου στην υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση της 6ης Σεπτεμβρίου 2011, C-108/10, Scattolon (Συλλογή 2011, σ. Ι-7491). Για επιβεβαίωση της εν λόγω ερμηνείας, βλ., τέλος, την απόφαση της 26ης Φεβρουαρίου 2013, C-617/10, Åkerberg Fransson (σκέψεις 17 επ.).
(5)  –	Βλ. απόφαση της 15ης Απριλίου 2008, C-268/06, Impact (Συλλογή 2008, σ. I-2483, σκέψη 44 και εκεί παρατιθέμενη νομολογία).
(6)  – Βλ. απόφαση της 22ας Δεκεμβρίου 2010, C-279/09, DEB (Συλλογή 2010, σ. I-13849, σκέψη 28 και εκεί παρατιθέμενη νομολογία).
(7)  –	Βλ. απόφαση της 29ης Οκτωβρίου 2009, C-63/08, Pontin (Συλλογή 2009, σ. I-10467, σκέψη 44 και εκεί παρατιθέμενη νομολογία).
(8)  –	Βλ., συναφώς, την απόφαση της 6ης Νοεμβρίου 2012, C-199/11, Otis κ.λπ. (σκέψεις 46 και 48 καθώς και εκεί παρατιθέμενη νομολογία).
(9)  – Στην προπαρατεθείσα απόφαση DEB, το ερώτημα που υπέβαλε το αιτούν δικαστήριο αφορούσε το ζήτημα εάν παραβιάζει την αρχή της αποτελεσματικότητας εθνική κανονιστική ρύθμιση, κατά την οποία η προσφυγή στη δικαιοσύνη προϋποθέτει την προκαταβολή των εξόδων της δίκης, το δε ευεργέτημα πενίας δεν μπορεί να παρασχεθεί σε νομικό πρόσωπο που αδυνατεί να καταβάλει την εν λόγω προκαταβολή. Το Δικαστήριο αναδιατύπωσε το υποβληθέν ερώτημα προκειμένου να το εξετάσει υπό το πρίσμα του άρθρου 47 του Χάρτη (σκέψεις 27 έως 33).
(10)  – Βλ. τον ακόλουθο διαδικτυακό τόπο: https://e-justice.europa.eu
(11)  –	Βλ. προπαρατεθείσα απόφαση Impact (σκέψεις 47 και 48). Βλ., επίσης, απόφαση της 30ής Σεπτεμβρίου 2003, C-224/01, Köbler (Συλλογή 2003, σ. I-10239, σκέψη 46).
(12)  – Βλ., συναφώς, προπαρατεθείσα απόφαση Köbler (σκέψη 47 και εκεί παρατιθέμενη νομολογία).
(13)  – Προπαρατεθείσα απόφαση DEB (σκέψεις 46, 47 και 60).
(14)  – Βλ. άρθρο 47, δεύτερο εδάφιο, του Χάρτη.
(15)  – Κανονισμός της Επιτροπής της 21ης Ιουνίου 2006, σχετικά με τις λεπτομέρειες εφαρμογής του κανονισμού (ΕΚ) 1290/2005 του Συμβουλίου σε ό,τι αφορά την τήρηση των λογαριασμών των οργανισμών πληρωμών, τις δηλώσεις δαπανών και εσόδων και τους όρους επιστροφής των δαπανών στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού Γεωργικού Ταμείου Εγγυήσεων και του Ευρωπαϊκού Γεωργικού Ταμείου Αγροτικής Ανάπτυξης (ΕΕ L 171, σ. 1).