Wydanie tymczasowe
OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO
DEANA SPIELMANNA
przedstawiona w dniu 18 grudnia 2025 r.(1)
Sprawa C‑580/24 [Tsachkov](i)
Postępowanie karne
przeciwko
LY
przy udziale
Sofiyska gradska prokuratura
[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Sofiyski gradski sad (sąd dla miasta Sofia, Bułgaria)]
Odesłanie prejudycjalne – Karta praw podstawowych Unii Europejskiej – Artykuł 6 – Prawo do wolności i bezpieczeństwa osobistego – Współpraca wymiarów sprawiedliwości w sprawach karnych – Europejski nakaz aresztowania – Decyzja ramowa 2002/584/WSiSW – Artykuł 12 i art. 23 ust. 5 – Pozostawienie w areszcie osoby, której dotyczy wniosek – Artykuł 5 ust. 1 lit. f) europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności – Orzecznictwo Europejskiego Trybunału Praw Człowieka
Wprowadzenie
1.        W niniejszej sprawie Sofiyski gradski sad (sąd dla miasta Sofia, Bułgaria) wystąpił do Trybunału z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczącym wykładni decyzji ramowej Rady
2002/584/WSiSW z dnia 13 czerwca 2002 r. w sprawie europejskiego nakazu aresztowania i procedury wydawania osób między państwami członkowskimi(2), zmienionej decyzją ramową Rady 2009/299/WSiSW z dnia 26 lutego 2009(3) (zwanej dalej „decyzją ramową 2002/584”). W szczególności sąd odsyłający zastanawia się nad zgodnością – w świetle art. 12 i art. 23 ust. 5 decyzji ramowej 2002/584 – przepisów krajowych, które w sposób automatyczny i ogólny nakładają na wykonujący nakaz organ sądowy obowiązek wydania postanowienia o aresztowaniu, w areszcie, osoby, której dotyczy wniosek, od momentu wydania postanowienia o wykonaniu europejskiego nakazu aresztowania do momentu jej faktycznego przekazania wydającemu nakaz państwu członkowskiemu, bez uwzględnienia indywidualnych okoliczności.
2.        Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym został złożony w ramach wykonania europejskiego nakazu aresztowania wydanego przez właściwy organ sądowy Republiki Austrii dla celów przeprowadzenia – wobec obywatela bułgarskiego zamieszkałego w Bułgarii – postępowania karnego dotyczącego kradzieży z włamaniem. W szczególności sąd odsyłający pyta w istocie, czy wydając postanowienie o wykonaniu europejskiego nakazu aresztowania, powinien stosować prawo krajowe i jednocześnie zarządzić aresztowanie osoby, której dotyczy wniosek, czy też stoi temu na przeszkodzie prawo Unii – biorąc pod uwagę obowiązki wynikające z art. 12 decyzji ramowej 2002/584, dotyczącego utrzymania aresztu lub zwolnienia przy zastosowaniu środków zapobiegających ucieczce, oraz z art. 23 ust. 5 tej decyzji ramowej, dotyczącego zwolnienia po upływie terminów przekazania.
3.        Sprawa ta daje zatem Trybunałowi możliwość doprecyzowania zakresu uprawnień wykonującego nakaz organu sądowego w zakresie pozbawienia wolności na etapie przekazania oraz rozstrzygnięcia,
czy wymagana jest indywidualna ocena danego przypadku.
Ramy prawne
Prawo Unii
4.        Motywy 5 i 6 decyzji ramowej 2002/584 mają następujące brzmienie:
„(5) Cel Unii, jakim jest ustanowienie przestrzeni wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości, prowadzi do zniesienia ekstradycji między państwami członkowskimi i zastąpienia jej systemem przekazywania osób między organami sądowymi. W dalszej perspektywie wprowadzenie nowego, uproszczonego systemu przekazywania osób skazanych bądź podejrzanych, w celach wykonania wyroku lub wszczęcia postępowania prowadzącego do wydania wyroku w sprawach karnych, stwarza możliwość usunięcia złożoności obecnych procedur ekstradycyjnych i związanej z nimi możliwości przewlekania postępowania. Dominująca do dziś między państwami członkowskimi tradycyjna współpraca w zakresie wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości powinna zostać zastąpiona przez system swobodnego przepływu orzecznictwa sądowego w sprawach karnych, obejmujący zarówno decyzje prawomocne i jak i nieprawomocne.
(6) Europejski nakaz aresztowania przewidziany w niniejszej decyzji ramowej stanowi pierwszy konkretny środek w dziedzinie prawa karnego wprowadzający zasadę wzajemnego uznawania, którą Rada Europejska określa jako »kamień węgielny« współpracy sądowej”.
5.        Artykuł 1 decyzji, zatytułowany „Definicja europejskiego nakazu aresztowania i zobowiązania do jego wykonania”, stanowi:
„1.      Europejski nakaz aresztowania stanowi decyzję sądową wydaną przez państwo członkowskie w celu aresztowania i przekazania przez inne państwo członkowskie osoby, której dotyczy wniosek, w celu przeprowadzenia postępowania karnego lub wykonania kary pozbawienia wolności bądź środka zabezpieczającego.
2.      Państwa członkowskie wykonują każdy europejski nakaz aresztowania w oparciu o zasadę wzajemnego uznawania i zgodnie z przepisami niniejszej decyzji ramowej.
3.      Niniejsza decyzja ramowa nie skutkuje modyfikacją obowiązku poszanowania praw podstawowych i podstawowych zasad prawa zawartych w art. 6 Traktatu o Unii Europejskiej”.
6.        Zgodnie z art. 12 wspomnianej decyzji ramowej, zatytułowanym „Utrzymanie aresztu osoby, której dotyczy wniosek”:
„Kiedy osoba zostaje aresztowana na podstawie europejskiego nakazu aresztowania, wykonujący nakaz organ sądowy podejmuje decyzję, czy osoba ta powinna pozostać zatrzymana, zgodnie z prawem państwa członkowskiego wykonującego europejski nakaz aresztowania. Osoba ta może być zwolniona tymczasowo w dowolnym terminie zgodnie z prawem krajowym wykonującego nakaz państwa członkowskiego, pod warunkiem, że właściwy organ państwa członkowskiego, o którym mowa, podejmuje wszelkie środki, jakie uważa za niezbędne, aby zapobiec ucieczce tej osoby”.
7.        Artykuł 17 decyzji ramowej 2002/584, zatytułowany „Terminy i procedury podejmowania decyzji o wykonaniu europejskiego nakazu aresztowania”, stanowi:
„1.      Europejski nakaz aresztowania stosuje się i wykonuje w trybie przewidzianym dla spraw niecierpiących zwłoki.
2.      W
przypadkach gdy osoba, której dotyczy wniosek, wyraża zgodę na swoje przekazanie, ostateczna decyzja w sprawie wykonania europejskiego nakazu aresztowania zostaje podjęta w ciągu 10 dni od wyrażenia zgody.
3.      W
pozostałych przypadkach ostateczna decyzja o wykonaniu europejskiego nakazu zostaje podjęta w ciągu 60 dni po aresztowaniu osoby, której dotyczy wniosek.
4.      W
sytuacji gdy w szczególnych przypadkach europejski nakaz aresztowania nie może zostać wykonany w terminie ustanowionym w ust. 2 lub 3, wykonujący nakaz organ sądowy niezwłocznie powiadamia o tym wydający nakaz organ sądowy, podając przyczyny zwłoki. W takim przypadku terminy mogą zostać przedłużone o dalsze 30 dni.
[…]”.
8.        Zgodnie z art. 23 tej decyzji ramowej, zatytułowanym „Terminy przekazania”:
„1.      Osoba, której dotyczy wniosek, zostaje przekazana tak szybko, jak to możliwe, w dniu uzgodnionym przez zainteresowane organy.
2.      Osoba ta zostaje przekazana najpóźniej po upływie 10 dni od daty wydania prawomocnej decyzji w sprawie wykonania europejskiego nakazu aresztowania.
3.      Jeśli przekazanie osoby, której dotyczy wniosek, w terminie ustanowionym w ust. 2 udaremniają okoliczności niezależne od któregokolwiek z państw członkowskich, wykonujące i wydające nakaz organy sądowe niezwłocznie porozumiewają się ze sobą i ustalają nowy termin przekazania. W takim przypadku przekazanie ma miejsce w ciągu 10 dni od w ten sposób uzgodnionej nowej daty.
4.      Wyjątkowo przekazanie może być czasowo odroczone z ważnych przyczyn natury humanitarnej, na przykład gdy zachodzą poważne podstawy do przypuszczenia, że zagrozi to w sposób ewidentny życiu lub zdrowiu osoby, której dotyczy wniosek. Wykonanie europejskiego nakazu aresztowania ma miejsce w terminie możliwie najkrótszym po ustąpieniu tych podstaw. Wykonujący nakaz organ sądowy niezwłocznie powiadamia wydający nakaz organ sądowy o ustaleniu nowej daty przekazania. W tym przypadku przekazanie ma miejsce w ciągu 10 dni od w ten sposób uzgodnionej nowej daty.
5.      Po upłynięciu terminów określonych w ust. 2–4 osoba nadal przebywająca w areszcie powinna zostać zwolniona”.
9.        Artykuł 24
wspomnianej decyzji ramowej, zatytułowany „Przekazanie odroczone lub warunkowe”, stanowi w ust. 1:
„Wykonujący nakaz organ sądowy może, po podjęciu decyzji o wykonaniu europejskiego nakazu aresztowania, odroczyć przekazanie osoby, której dotyczy wniosek, tak że może ona być sądzona w wykonującym nakaz państwie członkowskim lub, jeśli już jest skazana, może ona odbywać na swoim terytorium karę orzeczoną na podstawie czynu innego niż wymieniony w europejskim nakazie aresztowania”.
10.      Artykuł 26 tej decyzji ramowej, zatytułowany „Zaliczenie okresu zatrzymania odbytego w wykonującym nakaz państwie członkowskim”, stanowi w ust. 1:
„Wydające nakaz państwo członkowskie zalicza wszystkie okresy zatrzymania, zaistniałe w wyniku wykonania europejskiego nakazu aresztowania, do całkowitego okresu zatrzymania, które ma się odbyć w wydającym nakaz państwie członkowskim, jako skutek orzeczenia o pozbawieniu wolności lub wydania środka zabezpieczającego”.
Prawo bułgarskie
ZEEZA
11.      Zakon za ekstraditsiata i evropeyskata zapoved za arest (ustawa o ekstradycji i europejskim nakazie aresztowania) (zwana dalej „ZEEZA”)(4) wykonuje decyzję ramową 2002/584. Artykuł 42 ust. 1 i 2 ZEEZA stanowi, że po faktycznym otrzymaniu europejskiego nakazu aresztowania, jeżeli jest on prawidłowy pod względem formalnym, należy wydać postanowienie o zatrzymaniu osoby, której dotyczy wniosek, na okres do 72 godzin.
12.      Zgodnie z art. 43 ust. 1 i 2 ZEEZA na samym początku postępowania dotyczącego wykonania europejskiego nakazu aresztowania sąd ocenia, czy osoba, której dotyczy wniosek, powinna pozostać w areszcie. Nie istnieje wymóg obligatoryjnego aresztowania tej osoby w toku tego postępowania.
13.      Zgodnie z art. 43 ust. 7 ZEEZA, jeżeli osoba, której dotyczy wniosek, została aresztowana, może ona złożyć wniosek o zwolnienie z aresztu w okresie postępowania w sprawie uznania europejskiego nakazu aresztowania. Wniosek ten zostaje uwzględniony, jeżeli aresztowanie tej osoby nie jest konieczne.
14.      Artykuł 44 ust. 7 zdanie drugie ZEEZA ma następujące brzmienie:
„W każdym przypadku, gdy zezwala on na wykonanie europejskiego nakazu aresztowania, sąd zarządza środek zapobiegawczy w formie tymczasowego aresztowania osoby, której dotyczy wniosek, do czasu jej faktycznego przekazania państwu wydającemu nakaz”.
15.      Zgodnie z art. 54 ust. 1 ZEEZA przekazanie powinno nastąpić w ciągu dziesięciu dni od momentu uprawomocnienia się postanowienia o przekazaniu. Zgodnie z art. 54 ust. 2 ZEEZA termin ten może zostać przedłużony, jeżeli istnieje obiektywna przeszkoda w przekazaniu. Zwolnienie z aresztu osoby, której dotyczy wniosek, dopuszcza się jedynie, gdy przekazanie nie może nastąpić.
ZINZS
16.      Zgodnie z art. 260 zakon za izpalnenie na nakazaniata i zadarzhaneto pod strazha (ustawy o wykonywaniu kar i tymczasowym aresztowaniu) (zwanej dalej „ZINZS”)(5):
„1.      W aresztach przebywają również osoby aresztowane w wykonaniu wniosku o przekazanie do obcego państwa […]
2.      Do czasu wykonania postanowienia o przekazaniu do obcego państwa […] osoby, o których mowa w ust. 1, korzystają z praw podejrzanych i oskarżonych na mocy niniejszej ustawy”.
Postępowanie główne, pytanie prejudycjalne oraz postępowanie przed Trybunałem
17.      Prokuratura w Eisenstadt (Austria) wystąpiła do Sofiyski gradski sad (sądu dla miasta Sofia), będącego sądem odsyłającym, z europejskim nakazem aresztowania z dnia 4 lipca 2024 r., wnosząc o przekazanie LY (zwanego dalej „osobą, której dotyczy wniosek”), obywatela Bułgarii stale zamieszkałego w Republice Bułgarii, w celu przeprowadzenia postępowania karnego dotyczącego kradzieży z włamaniem 61 pełnych kompletów kół z oponami, o wartości 150 990 EUR.
18.      Wykonując europejski nakaz aresztowania, wykonujący nakaz organ sądowy w dniu 26 lipca 2024 r. wydał nakaz aresztowania wobec osoby, której dotyczy wniosek, na terytorium Republiki Bułgarii. Została ona aresztowana w dniu 4 sierpnia 2024 r. W dniu 7 sierpnia 2024 r. sąd odsyłający uznał, że nie istnieje ryzyko ucieczki, co skłoniło go do określenia, tytułem tymczasowego środka zapobiegawczego, kaucji pieniężnej w wysokości 1000 (BGN) (około 511 EUR). Osoba, której dotyczy wniosek, została zwolniona.
19.      Osoba, której dotyczy wniosek, stawiła się osobiście ze swoim adwokatem na posiedzenia sądowe w dniach 9 sierpnia 2024 r. i 30 sierpnia 2024 r. Za pośrednictwem tego ostatniego oświadczyła, że zgodziłaby się na niezwłoczne przekazanie jej austriackim organom sądowym, precyzując, że powodem, dla którego nie złożyła takiego oświadczenia, jest ryzyko konieczności pozostawania w areszcie w oczekiwaniu na to przekazanie, które to aresztowanie może trwać przez znaczny okres. W związku z powyższym złożyła wniosek o zezwolenie na samodzielny wyjazd do Republiki Austrii – gdzie upełnomocniła adwokata – i stawienie się wraz z tym adwokatem przed organami sądowymi tego państwa członkowskiego.
20.      Sąd odsyłający wskazuje, że propozycja przedstawiona przez osobę, której dotyczy wniosek, jest sprzeczna z samą istotą mechanizmu współpracy sądowej ustanowionego w decyzji ramowej 2002/584, zgodnie z którym sąd wydaje postanowienie o przekazaniu osoby, której dotyczy wniosek, a następnie właściwe organy wykonującego nakaz państwa członkowskiego przekazują osobę, której dotyczy wniosek, właściwym organom wydającego nakaz państwa członkowskiego.
21.      Sąd odsyłający podziela argumenty obrony, zgodnie z którą aresztowanie osoby, której dotyczy wniosek, bezpośrednio po wydaniu postanowienia o przekazaniu nie może być uznane za niezbędne do jego skutecznego wykonania. Taki środek, który może trwać kilka dni, a nawet ponad tydzień, i który jest wykonywany areszcie, stanowiłby nieproporcjonalne naruszenie wolności osobistej w stosunku do zamierzonego celu.
22.      Prawo bułgarskie nakładałoby na sąd odsyłający obowiązek aresztowania – i to w areszcie – osoby, której dotyczy wniosek, z chwilą wydania przez ten sąd postanowienia o uznaniu i wykonaniu europejskiego nakazu aresztowania. Sąd odsyłający ma wątpliwości, czy ten sposób wykonania jest zgodny z decyzją ramową 2002/584.
23.      W pierwszej kolejności, jeśli chodzi o samo obligatoryjne aresztowanie, sama istota europejskiego nakazu aresztowania zakładałaby w sposób konieczny aresztowanie osoby, której dotyczy wniosek, przy czym aresztowanie byłoby odrębne od przekazania. W konsekwencji osoba, której dotyczy wniosek, powinna zostać aresztowana – przynajmniej w chwili przekazania. Jednakże żaden przepis decyzji ramowej 2002/584 nie wymaga, aby to aresztowanie odbywało się w sposób wiążący na wcześniejszym etapie postępowania przed fizycznym przekazaniem osoby, której dotyczy wniosek.
24.      Po pierwsze, w art. 12 decyzji ramowej 2002/584 zostałaby ustanowiona – jako zasada ogólna – możliwość aresztowania lub zwolnienia, przy czym wybór odpowiedniego środka zapobiegawczego zależałby od szczególnych okoliczności danej sprawy. W związku z powyższym istniałaby zatem możliwość, lecz nie obowiązek, aresztowania.
25.      Po drugie, wyrażenie „może być zwolniona tymczasowo w dowolnym terminie zgodnie z prawem krajowym wykonującego nakaz państwa członkowskiego” oznaczałoby, że krajowe przepisy transponujące powinny przewidywać możliwość zwolnienia „w dowolnym terminie”.
26.      Po trzecie, art. 23 ust. 5 decyzji ramowej 2002/584, dotyczący okresu następującego po wydaniu prawomocnego postanowienia o przekazaniu aż samego faktycznego przekazania, wskazywałby, że „[jeżeli] osoba nadal przebyw[a] w areszcie”, co oznaczałoby możliwość niearesztowania w tym okresie osoby, której dotyczy wniosek.
27.      Z tych względów, uwzględniając mające zastosowanie orzecznictwo Trybunału, sąd odsyłający uważa, że art. 44 ust. 7 zdanie drugie ZEEZA narusza art. 12 i 23 ust. 5 decyzji ramowej 2002/584, zważywszy, że te ostatnie przepisy sprzeciwiają się obligatoryjnemu aresztowaniu osoby, której dotyczy wniosek, w okresie po wydaniu orzeczenia sądowego o przekazaniu aż do samego fizycznego przekazania – jeśli od samego początku nie istnieje ryzyko ucieczki i udaremnienia przekazania. W takim przypadku, aresztowanie to byłoby obiektywnie konieczne dopiero w momencie przekazania.
28.      W drugiej kolejności, jeśli chodzi o aresztowanie w areszcie, to zgodnie z prawem bułgarskim, jeżeli sąd odsyłający wydaje postanowienie o aresztowaniu osoby, której dotyczy wniosek, powinna ona zostać umieszczona w areszcie do czasu jej faktycznego przekazania. Spędziłaby ona tam zatem kilka dni, tygodni lub więcej czasu i podlegałaby temu samemu reżimowi prawnemu co osoby aresztowane zgodnie z art. 5 ust. 1 lit. c) europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności(6). Powstałoby pytanie, czy umieszczenie w areszcie jest zgodne z istotą aresztowania dopuszczoną w art. 12 i art. 23 ust. 5 decyzji ramowej 2002/584.
29.      Niezależnie od powyższych uwag sąd odsyłający uważa, że istnieją również argumenty przemawiające za zgodnością prawa bułgarskiego z decyzją ramową 2002/584.
30.      W szczególności zdaniem sądu odsyłającego można by uznać, że obligatoryjne aresztowanie w chwili wydania postanowienia o uznaniu i wykonaniu europejskiego nakazu aresztowania stanowi wykonanie aresztowania zarządzonego na mocy krajowego nakazu aresztowania dla celów przeprowadzenia postępowania karnego w wydającym nakaz państwie członkowskim. Europejski nakaz aresztowania opierałby się bowiem na krajowym nakazie aresztowania i byłby jedynie środkiem technicznym służącym wykonaniu krajowego nakazu aresztowania na terytorium innego państwa członkowskiego. Ten krajowy nakaz aresztowania, za pośrednictwem europejskiego nakazu aresztowania
– i związanego z nim mechanizmu współpracy sądowej ustanowionego w decyzji ramowej 2002/584
– byłby przedmiotem ograniczonej kontroli zgodności z prawem przez wykonujący nakaz organ sądowy.
31.      W ramach systemu decyzji ramowej 2002/584 ustanowiona zostałaby procedura przekazywania osób, których dotyczy wniosek – do celów przeprowadzenia wobec nich postępowania karnego – która byłaby odmienna pod względem jakościowym od tradycyjnej ekstradycji, w zakresie, w jakim opierałaby się ona na wzajemnym zaufaniu i wzajemnym uznawaniu orzeczeń sądowych dotyczących aresztowania. Wynikałaby z tego zasada określona w art. 1 ust. 2 przedmiotowej decyzji ramowej, zgodnie z którą każdy europejski nakaz aresztowania podlega wykonaniu, chyba że istnieją wyliczone w sposób wyczerpujący podstawy odmowy wykonania nakazu, które należałoby interpretować zawężająco. Taka zasada nie istniałaby w przypadku ekstradycji.
32.      Z powyższych argumentów wynikałoby, że po wydaniu przez wykonujący nakaz organ sądowy orzeczenia dotyczącego uznania europejskiego nakazu aresztowania i przekazania osoby, której dotyczy wniosek, normalne i logiczne byłoby zarówno obligatoryjne aresztowanie tej osoby, jak i umieszczenie jej w areszcie.
33.      W tych okolicznościach Sofiyski gradski sad (sąd dla miasta Sofia) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującym pytaniem prejudycjalnym:
„Czy zgodne z art. 12 i art. 23 ust. 5 [decyzji ramowej 2002/584] jest prawo krajowe przewidujące, że przy przyjmowaniu przez wykonujący nakaz organ sądowy postanowienia o uznaniu europejskiego nakazu aresztowania do celów przeprowadzenia postępowania karnego i przekazania osoby, której dotyczy wniosek, obligatoryjnie musi on również wydać postanowienie o jej aresztowaniu – przy czym osoba, której dotyczy wniosek, pozostanie aresztowana w areszcie do czasu jej przekazania?”
34.      Uwagi na piśmie zostały przedstawione przez rządy bułgarski i węgierski oraz przez Komisję Europejską. Rządy bułgarski, czeski i węgierski oraz Komisja przedstawiły swoje stanowiska ustnie na rozprawie w dniu 2 października 2025 r.
Analiza
Uwagi wstępne
35.      Należy zauważyć, że sąd odsyłający przedstawia jedno pytanie, które zawiera zasadniczo dwie części, nawet jeśli nie rozróżnia ich wyraźnie. Pytanie to dotyczy przede wszystkim automatycznego charakteru aresztowania osoby, której dotyczy wniosek. Dodatkowo sąd krajowy precyzuje, że automatyczność ta skutkowałaby aresztowaniem tej osoby w areszcie. Takie sprecyzowanie sugeruje, że aresztowanie w środowisku penitencjarnym stanowi bezpośrednią konsekwencję automatycznego charakteru utrzymania aresztu, innymi słowy stanowi dodatkowy skutek wynikający z nałożonego na sąd obowiązku wydania postanowienia o pozbawieniu wolności z chwilą wydania postanowienia o wykonaniu europejskiego nakazu aresztowania.
36.      W tym zakresie, a także ponieważ sąd odsyłający wydaje się traktować pobyt w areszcie jako niezbędny skutek tego obowiązku, wydaje mi się możliwe podzielenie tej kwestii na dwie części: pierwszą, dotyczącą automatycznego umieszczenia w areszcie; drugą, dotyczącą zgodności, w świetle decyzji ramowej 2002/584, aresztowania w areszcie do czasu faktycznego przekazania osoby, której dotyczy wniosek.
W przedmiocie części pierwszej zadanego pytania
37.      Sąd odsyłający zastanawia się nad zgodnością przepisu krajowego – który automatycznie zobowiązuje do aresztowania osoby, której dotyczy wniosek, z chwilą wydania postanowienia o wykonaniu europejskiego nakazu aresztowania do momentu jej faktycznego przekazania – z art. 12 oraz z art. 23 ust. 5 decyzji ramowej 2002/584 w świetle Karty praw podstawowych Unii Europejskiej (zwanej dalej „Kartą”) oraz art. 5 EKPC.
38.      Przede wszystkim należy przypomnieć sytuację osoby, której dotyczy wniosek – w aspekcie wykonania europejskiego nakazu aresztowania – jaka wynika z postępowania głównego, w celu znalezienia właściwych przepisów decyzji ramowej 2002/584. Osoba, której dotyczy wniosek, obywatel Bułgarii, była objęta europejskim nakazem aresztowania wydanym przez Republikę Austrii do celów przeprowadzenia postępowania karnego
dotyczącego kradzieży z włamaniem. Najpierw została zatrzymana w Bułgarii, a następnie zwolniona za kaucją, ponieważ sąd odsyłający uznał, że nie istnieje ryzyko ucieczki.
39.      Właściwe prawo krajowe, w tym przypadku art. 44 ust. 7 ZEEZA, nakłada na sąd odsyłający obowiązek zarządzenia zatrzymania i aresztowania osoby, której dotyczy wniosek, z chwilą wydania postanowienia o wykonaniu europejskiego nakazu aresztowania do czasu jej faktycznego przekazania do wydającego nakaz państwa członkowskiego. Innymi słowy, zgodnie z prawem krajowym postanowienie o przekazaniu pociąga za sobą automatycznie zatrzymanie i aresztowanie osoby, której dotyczy wniosek. Sąd odsyłający zastanawia się zatem nad zgodnością – z art. 12 i art. 23 ust. 5 decyzji ramowej 2002/584 – takiego obowiązku zatrzymania, obejmującego okres począwszy od wydania postanowienia o wykonaniu aż do faktycznego przekazania.
40.      Skoro wykonanie europejskiego nakazu aresztowania przez organy bułgarskie wiąże się nieuchronnie z aresztowaniem osoby, której dotyczy wniosek(7), to przepisem mającym przede wszystkim zastosowanie jest art. 12 decyzji ramowej 2002/584, który reguluje sytuację tej osoby po jej zatrzymaniu(8). Uzupełniająco należy również uwzględnić art. 23 ust. 5 tej decyzji ramowej w zakresie, w jakim reguluje on areszt po wydaniu postanowienia o wykonaniu europejskiego nakazu aresztowania.
41.      Już teraz proponuję udzielić odpowiedzi negatywnej na część pierwszą pytania zadanego przez sąd odsyłający.
42.      Moim zdaniem decyzja ramowa 2002/584 wymaga indywidualnej kontroli sądowej każdego pozbawienia wolności na etapie wykonania europejskiego nakazu aresztowania. Taka jest bowiem wykładnia wynikająca z art. 12 i art. 23 ust. 5 tej decyzji ramowej, zgodnie z wykładnią językową, systemową i teleologiczną. Przeciwne podejście odbiegałoby od wymogów wynikających z orzecznictwa Trybunału i Europejskiego Trybunału Praw Człowieka (zwanego dalej „ETPC”).
43.      Zbadam kolejno powody, dla których moim zdaniem wniosek ten wynika w sposób oczywisty z wykładni, najpierw językowej, a następnie systemowej i wreszcie teleologicznej, wyżej wymienionych przepisów.
44.      W pierwszej kolejności, co się tyczy wykładni językowej, art. 12 decyzji ramowej 2002/584 przewiduje, że w przypadku gdy dana osoba zostaje aresztowana na podstawie europejskiego nakazu aresztowania, „wykonujący nakaz organ sądowy podejmuje decyzję, czy osoba ta powinna pozostać zatrzymana, zgodnie z prawem państwa członkowskiego wykonującego europejski nakaz aresztowania”(9), przy czym osoba ta „może być” zwolniona tymczasowo „w dowolnym terminie”. Uważam, że odpowiedź na część pierwszą pytania zadanego przez sąd odsyłający wynika jasno z tego brzmienia. Termin „podejmuje decyzję”, bezpośrednio powiązany z „wykonującym nakaz organem sądowym”(10), wyraźnie powierza temu organowi orzekanie w kwestii utrzymania aresztu. Czasownik „podejmuje decyzję” oznacza zatem prawdziwy margines swobody sędziowskiej.
45.      Jest prawdą, jak podkreśla w szczególności rząd bułgarski, że art. 12 decyzji ramowej 2002/584 wyraźnie przewiduje, że wykonujący nakaz organ sądowy podejmuje decyzję, czy należy wobec danej osoby utrzymać areszt zgodnie z prawem państwa członkowskiego wykonującego nakaz.  Czy ze zdania tego można by wywnioskować, że decyzja ramowa 2002/584 pozostawia uznaniu państw członkowskich wybór, czy powierzyć organowi sądowemu ocenę konieczności aresztowania, czy też wprowadzić na mocy prawa automatyzm?
Moim zdaniem – nie.
46.      Odesłanie do prawa wykonującego nakaz państwa członkowskiego nie może być bowiem interpretowane, wbrew tezie bronionej w szczególności przez rząd bułgarski, jako przyznające temu państwu uprawnienie do wprowadzenia automatycznego aresztowania bez skutecznej kontroli sądowej. Przeciwnie, oznacza to, że ocena konieczności i zasad aresztowania należy do organu sądowego, który działa zgodnie z warunkami i procedurami określonymi w prawie krajowym. Każda inna interpretacja pozbawiłaby znaczenia wyrażenie „podejmuje decyzję” umieszczone przed sformułowaniem „zgodnie z prawem państwa członkowskiego wykonującego europejski nakaz aresztowania”. Systematyka art. 12 decyzji ramowej 2002/584 prowadzi zatem do uznania, że interwencja sądu pozostaje, w każdym przypadku, niezbędna, nawet jeśli – jak wskazała Komisja na rozprawie – jest ona wykonywana zgodnie z kryteriami i procedurą przewidzianymi w prawie krajowym.
47.      Wnioskuję z tego, że zgodnie z literalnym brzmieniem art. 12 decyzji ramowej 2002/584 prawodawca Unii nakłada na organ sądowy bezwzględny obowiązek oceny, czy należy utrzymać areszt osoby, której dotyczy wniosek, na etapie postępowania pomiędzy zatrzymaniem a przekazaniem do wydającego nakaz państwa członkowskiego.
48.      W drugiej kolejności,
co się tyczy wykładni art. 12 decyzji ramowej 2002/584, osadzonej w jego kontekście, uważam, że jej ogólna systematyka, jak również odpowiednie orzecznictwo Trybunału, potwierdzają znaczenie roli organu sądowego w ocenie konieczności utrzymania aresztu wobec danej osoby przez cały czas trwania postępowania w sprawie wykonania europejskiego nakazu aresztowania.
49.      Po pierwsze, jak podkreśla sąd odsyłający, wykładni art. 12 decyzji ramowej 2002/584 należy dokonywać w związku z jej art. 23 ust. 5. Przypominam, że oba te przepisy znajdują się w rozdziale zatytułowanym „Procedura przekazywania”, który reguluje etap przekazania osoby, której dotyczy wniosek, wydającemu nakaz państwu członkowskiemu. Artykuł 23 ust. 5 stanowi zaś, że po upływie terminów określonych w ust. 2–4 „osoba nadal przebywająca w areszcie powinna zostać zwolniona”(11). Wynika z tego jasno, że w tym okresie przejściowym areszt nie ma charakteru obowiązkowego:
prawodawca Unii wyraźnie przyznaje, że dana osoba może, w zależności od okoliczności, pozostać w areszcie lub zostać zwolniona.
50.      Ten przepis wpisuje się w logikę art. 12 decyzji ramowej 2002/584. Przyjmując chronologiczną interpretację przebiegu postępowania, składa się ono z trzech następujących po sobie etapów: najpierw, aresztowanie osoby, której dotyczy wniosek, po którym ma miejsce podjęcie przez właściwy organ sądowy decyzji w kwestii konieczności aresztowania; następnie ten sam organ może w dowolnym terminie nakazać zwolnienie tej osoby; wreszcie, jeżeli osoba ta pozostaje aresztowana, art. 23 ust. 5 rzeczonej decyzji ramowej przewiduje, zgodnie z art. 12, że po upływie wymienionych terminów, „jeżeli osoba ta nadal przebywa w areszcie”, powinna zostać zwolniona.
51.      Po drugie, znaczenie kontroli sądowej utrzymania aresztu wynika z orzecznictwa Trybunału. Przede wszystkim w wyroku w sprawie Lanigan(12) Trybunał orzekł, że przekroczenie przez państwo członkowskie wykonujące nakaz terminów określonych w art. 17 decyzji ramowej 2002/584 nie zakazuje samo w sobie pozostawienia w areszcie osoby, której dotyczy wniosek. Przypomniał jednak wymóg wynikający z art. 6 Karty, dotyczący skutecznej kontroli sądowej będącej gwarancją, że okres pozbawienia wolności nie stanie się nadmierny w świetle zaawansowania postępowania(13).
52.      Podejście to jest potwierdzone wyrokiem
Vilkas(14). Trybunał precyzuje w nim, że art. 23 ust. 3 decyzji ramowej 2002/584 nie nakłada na organ sądowy w sposób konieczny obowiązku zwolnienia, jeżeli z powodu siły wyższej przekazanie nie może nastąpić w ciągu dziesięciu dni od nowo uzgodnionej daty. Jednakże, w odniesieniu do art. 12 decyzji ramowej 2002/584, to wykonujący nakaz organ sądowy ma obowiązek ocenić, czy dana osoba powinna pozostać tymczasowo aresztowana zgodnie z prawem krajowym(15).
53.      Wyrok w sprawie TC(16) również ilustruje kluczową rolę sądu w ocenie utrzymania aresztu w świetle 90-dniowego terminu określonego w art. 17 ust. 3 i 4 decyzji ramowej 2002/584. W nawiązaniu do wyroku w sprawie Lanigan Trybunał stwierdził w nim, że postępowanie w dotyczące wykonania europejskiego nakazu aresztowania może być kontynuowane po upływie terminu określonego w decyzji ramowej 2002/584. Uważa, że ogólny i bezwarunkowy obowiązek zwolnienia tymczasowego na tym etapie podważałby skuteczność mechanizmu przekazania(17). Trybunał podkreśla jednak, że dalsze utrzymanie aresztowania po upływie tego terminu należy pogodzić z gwarancjami przewidzianym w art. 6 Karty i art. 5 EKPC. Odnosząc się do pkt 57–59 wyroku Lanigan, Trybunał wyjaśnia, że przedłużenie aresztu może odbyć się wyłącznie „pod pewnymi warunkami”, przy założeniu konkretnej, nieprzerwanej i uzasadnionej kontroli – sprawowanej przez wykonujący nakaz organ sądowy – w przedmiocie konieczności i proporcjonalności środka polegającego na pozbawieniu wolności(18). Z wyroku TC wynika zatem, że wymóg indywidualnej sądowej oceny utrzymania aresztu obowiązuje przez całą fazę wykonywania i wymaga, na każdym etapie, skutecznego sprawdzenia zasadności pozbawienia wolności.
54.      Podejście to potwierdza wyrok CJ, w którym Trybunał orzekł, że decyzja o odroczeniu przekazania osoby, której dotyczy wniosek, zgodnie z art. 24 decyzji ramowej 2002/584, w celu umożliwienia albo przeprowadzenia postępowania karnego, albo wykonania kary w państwie członkowskim wykonania, leży w wyłącznej kompetencji wykonującego nakaz organu sądowego, jak wyraźnie przewiduje to art. 24 ust. 1 tej decyzji ramowej(19).
55.      Z całości tego orzecznictwa wynika, że art. 12 decyzji ramowej 2002/584 wprowadza wymóg indywidualnej, uzasadnionej i podlegającej kontroli oceny konieczności dalszego przetrzymywania w areszcie. Ocena ta musi opierać się na konkretnych okolicznościach postępowania, z uwzględnieniem możliwości zastosowania mniej restrykcyjnych środków. Ustawodawstwo krajowe, które uznaje aresztowanie za automatyczną konsekwencję postanowienia o wykonaniu europejskiego nakazu aresztowania, naruszałoby w ten sposób systematykę decyzji ramowej 2002/584 i pozbawiłoby art. 12 tej decyzji ramowej jego istoty.
56.      W trzeciej i ostatniej kolejności wniosek wynikający z wykładni systemowej art. 12 wspomnianej decyzji ramowej, w świetle orzecznictwa Trybunału, znajduje potwierdzenie w teleologicznej wykładni tego artykułu, która podkreśla właściwy cel mechanizmu ustanowionego decyzją ramową 2002/584(20).
57.      Z punktu widzenia teleologicznego należy przypomnieć, że wykładnię art. 12 decyzji ramowej 2002/584 i jej zastosowanie w postępowaniu głównym należy rozumieć w świetle wewnętrznej równowagi, na której opiera się europejski nakaz aresztowania: z jednej strony – szybkość i prostota procedury, gwarantowane zasadą wzajemnego uznawania; z drugiej strony – skuteczna ochrona praw podstawowych i gwarancji sądowych(21).
58.      Co się tyczy pierwszego aspektu, motyw 5 decyzji ramowej 2002/584 podkreśla, że zmierza ona do wprowadzenia uproszczonego systemu przekazywania osób między organami sądowymi, mającego na celu usunięcie złożoności wcześniejszych procedur ekstradycyjnych i związanego z nimi przewlekania postępowania(22). To właśnie w tym kontekście, zgodnie z zasadą wzajemnego uznawania, kamieniem węgielnym współpracy sądowej w sprawach karnych(23), art. 1 ust. 2 decyzji ramowej 2002/584 ustanawia jako zasadę automatyczne uznawanie i wykonywanie europejskich nakazów aresztowania wydanych przez inne państwo członkowskie(24).
59.      Jednak tej zasadzie wzajemnego zaufania odpowiada jako kluczowa konsekwencja obowiązek poszanowania praw podstawowych. Artykuł 1 ust. 3 decyzji ramowej 2002/584 wyraźnie stanowi, że nie skutkuje ona modyfikacją obowiązku poszanowania praw podstawowych i ogólnych zasad prawa zawartych w art. 6 TUE(25). Prawa te obejmują przede wszystkim prawo do wolności zagwarantowane w art. 6 Karty, w świetle którego należy interpretować art. 12 decyzji ramowej 2002/584(26). Zgodnie z art. 52 ust. 1 Karty wszelkie ograniczenia tego prawa muszą być konieczne, proporcjonalne do zamierzonego celu i obwarowane skutecznymi gwarancjami kontroli.
60.      Ponadto zgodnie z art. 52 ust. 3 Karty zawartym w niej prawom, które odpowiadają prawom zagwarantowanym w EKPC, należy nadać takie samo znaczenie i taki sam zakres jak w EKPC. Artykuł 53 Karty potwierdza, że nie można jej interpretować jako ograniczającej prawa uznane w EKPC. Zaś europejski nakaz aresztowania wpisuje się w sytuację, o której mowa w art. 5 ust. 1 lit. f) EKPC, dotyczącą zgodnego z prawem aresztowania osoby, wobec której toczy się postępowanie o wydalenie lub ekstradycję(27).
61.      Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem ETPC każde pozbawienie wolności musi być „zgodne z prawem”, co oznacza nie tylko to, że musi mieć podstawę prawną, ale również to, że prawo musi być dostępne, precyzyjne i przewidywalne w zakresie jego stosowania, tak aby uniknąć wszelkiego ryzyka arbitralności(28).
62.      W szczególności art. 5 ust. 1 lit. f) EKPC dotyczy pozbawienia wolności osoby albo w celu zapobieżenia nielegalnemu wkroczeniu na terytorium, albo w celu przygotowania wydalenia lub ekstradycji.
63.      W sytuacji, o której mowa w art. 5 ust. 1 lit. f) EKPC, zbliżonej do rozpatrywanej, ETPC sprawuje ograniczoną kontrolę co do zasadności podstawy aresztowania, a mianowicie istnienia postępowania w sprawie wydalenia lub ekstradycji. Stoi on natomiast na straży ścisłego przestrzegania gwarancji materialnych i proceduralnych, które powinny regulować takie pozbawienie wolności, w szczególności zasady proporcjonalności. Jak ETPC przypomniał w sprawie dotyczącej konkretnie wykonywania europejskiego nakazu aresztowania „w kwestii »zgodności z prawem« aresztowania, w tym spełnienia przesłanki »trybu ustalonego przez prawo«, [ETPC] odsyła co do zasady do obowiązku przestrzegania norm materialnych i proceduralnych prawa krajowego, ale wymaga ponadto, aby każde pozbawienie wolności było zgodne z celem art. 5: ochroną jednostki przed arbitralnością(29)”.
64.      W szczególności, zgodnie z orzecznictwem ETPC art. 5 ust. 1 lit. f) EKPC nie wymaga, aby aresztowanie zostało w sposób racjonalny uznane za konieczne, na przykład w celu zapobieżenia popełnieniu przestępstwa lub ryzyku ucieczki. ETPC wyjaśnił, że art. 5 ust. 1 lit. f) zapewnia poziom ochrony inny niż przewidziany w art. 5 ust. 1 lit. c)(30): wszystko, co jest wymagane na mocy lit. f) to „podjęcie środków w celu wydalenia lub ekstradycji”. W konsekwencji ETPC wielokrotnie orzekał, że na potrzeby stosowania tego przepisu bez znaczenia pozostaje, czy leżąca u podstaw decyzja o wydaleniu lub ekstradycji może być uzasadniona w świetle prawa krajowego lub EKPC(31).
65.      Tym niemniej, w odniesieniu do art. 5 ust. 1 lit. f) EKPC ETPC sprawuje szczególną, choć nie wyczerpującą, kontrolę proporcjonalności. W konsekwencji ETPC uznaje, że aresztowanie na podstawie art. 5 ust. 1 lit. f) musi być przeprowadzane w dobrej wierze, musi pozostawać w ścisłym związku z przywołaną podstawą aresztowania, miejsce i warunki aresztowania muszą być odpowiednie, a czas trwania tego środka nie może przekraczać rozsądnego okresu niezbędnego do osiągnięcia zamierzonego celu(32).
Ponadto aresztowanie jest uzasadnione tylko tak długo, jak długo postępowanie w sprawie wydalenia lub ekstradycji jest prowadzone z należytą starannością; z chwilą, gdy organy stają się bierne, pozbawienie wolności przestaje być objęte tym przepisem(33).
66.      Wreszcie ETPC podkreśla – co ma istotne znaczenie dla pytania zadanego w sprawie głównej – że EKPC przewiduje również gwarancje proceduralne umożliwiające osobie zainteresowanej zakwestionowanie legalności i czasu trwania jej aresztowania, a tym samym zapobiegające wszelkiemu ryzyku arbitralności(34).
67.      W konsekwencji rola sądu pozostaje fundamentalna – nawet w ramach art. 5 ust. 1 lit. f) EKPC, który nie wymaga przeprowadzania intensywnej kontroli proporcjonalności – ponieważ to właśnie kontrola sądowa pozwala ustalić, czy aresztowanie zarządzone w celu wykonania postanowienia o ekstradycji lub wydalenia jest zgodne z wymogami wynikającymi z tego przepisu.
68.      Przejdźmy teraz do kontekstu sprawy głównej oraz kwestii, czy rozpatrywane przepisy krajowe spełniają wymogi wynikające z art. 6 Karty, który należy interpretować w świetle art. 5 ust. 1 lit. f) EKPC. Nie można zaprzeczyć, że przepis ustawowy o charakterze generalnym, taki jak rozpatrywany w niniejszej sprawie, wydaje się spełniać wymogi jasności, przewidywalności i dostępności(35).
Niemniej uważam, że ograniczenia prawa do wolności, które ustanawia, nie można uznać za proporcjonalne do zamierzonego celu.
69.      Aby bowiem zatrzymanie było proporcjonalne do zamierzonego celu, procedura przekazania musi być prowadzona z należytą starannością, ograniczenie wolności musi być ściśle konieczne do osiągnięcia tego celu, a organy przed zastosowaniem aresztu powinny rozważyć mniej dolegliwe środki.
Zaś spełnienie tych wymogów zagwarantować może tylko skuteczna kontrola sądowa, która jako jedyna jest w stanie zapewnić danej osobie rzeczywiste stosowanie zasady proporcjonalności.
70.      Innymi słowy, przepis krajowy, który powoduje, że „sąd ma związane ręce” i sprawia, że utrzymanie aresztu stanowi konsekwencję automatyzmu, nie może – z samej swej natury – być zgodny z zasadą proporcjonalności. Taki przepis wyklucza jakiekolwiek badanie elementów niezbędnych do ustalenia, czy aresztowanie jest proporcjonalne do celu, któremu służy przekazanie oraz decyzja ramowa 2002/584.
71.      Konkludując, wykładnia systemowa, a tym bardziej teleologiczna decyzji ramowej 2002/584 prowadzi do stwierdzenia, że nawet przy założeniu, że art. 12 w niej nie występuje, przepis krajowy taki jak ten będący przedmiotem postępowania głównego nie mógłby w żadnym wypadku zostać uznany za zgodny z zasadą proporcjonalności. Innymi słowy, szybkości i skuteczności współpracy sądowej nie można osiągnąć za cenę automatyzacji pozbawienia wolności.
72.      W tym względzie należy odrzucić argument podniesiony w szczególności przez rząd czeski podczas rozprawy, zgodnie z którym pozbawienie wolności „jako zasada” byłoby uzasadnione krótkimi terminami wykonania europejskiego nakazu aresztowania, jak również argument wysunięty przez rządy bułgarski i węgierski, oparty na konieczności zapewnienia przekazania osoby, której dotyczy wniosek. Moim zdaniem żadne pozbawienie wolności nigdy nie jest per se zgodne z prawem. Jest takie wyłącznie pod warunkiem, że podlega w każdej chwili kontroli oraz że jest ograniczone do niezbędnego minimum, gdy żaden mniej dolegliwy środek nie pozwala osiągnąć zamierzonego celu.
73.      Niewątpliwie gwarancje proceduralne przewidziane w decyzji ramowej 2002/584, o których wspomniały w szczególności rządy bułgarski, węgierski i czeski w swoich uwagach, takie jak krótkie terminy określone w art. 17 decyzji ramowej 2002/584 dotyczące postanowienia o wykonaniu, obowiązek zwolnienia przewidziany w art. 23 ust. 5 tej decyzji ramowej, czy też zaliczenie przez wydające nakaz państwo członkowskie okresu zatrzymania w wykonującym nakaz państwie członkowskim, stanowią istotne gwarancje. Niemniej z powodów już przedstawionych nie są one w stanie zrekompensować braku skutecznej sądowej kontroli utrzymania aresztu wobec danej osoby. Jedynie zindywidualizowana ocena dokonana przez sąd pozwala nadać pełną skuteczność art. 12 decyzji ramowej 2002/584 oraz zapewnić faktyczne zastosowanie zasady proporcjonalności poprzez sprawdzenie, czy aresztowanie jest rzeczywiście konieczne.
74.      Podsumowując, uważam, że art. 12 i art. 23 ust. 5 decyzji ramowej 2002/584, interpretowane w świetle art. 6 Karty oraz art. 5 EKPC, stoją na przeszkodzie prawu krajowemu, które nakłada na wykonujący nakaz organ sądowy – gdy orzeka on o uznaniu europejskiego nakazu aresztowania i zarządza jego wykonanie – obowiązek automatycznego wydania postanowienia o aresztowaniu osoby, której dotyczy wniosek, aż do jej faktycznego przekazania, bez zindywidualizowanego badania okoliczności danego przypadku.
W przedmiocie części drugiej zadanego pytania
75.      Należy ustalić, czy decyzja ramowa 2002/584 zezwala na aresztowanie w areszcie do czasu przekazania zainteresowanej osoby w ramach wykonania europejskiego nakazu aresztowania.
76.      Uważam, że na to pytanie zadane przez sąd odsyłający należy odpowiedzieć twierdząco.
77.      W pierwszej kolejności, w przeciwieństwie do innych aktów prawa Unii(36), żadne z postanowień decyzji ramowej 2002/584 nie przewiduje, że aresztowanie w celu wykonania europejskiego nakazu aresztowania musi odbywać się w ośrodku innego typu niż areszt.
78.      W drugiej kolejności z pkt 10 niniejszej opinii wynika, że zgodnie z art. 26 ust. 1 decyzji ramowej 2002/584 wydające nakaz państwo członkowskie zalicza wszystkie okresy zatrzymania, zaistniałe w wyniku wykonania europejskiego nakazu aresztowania, do całkowitego okresu zatrzymania, które ma się odbyć w wydającym nakaz państwie członkowskim, jako skutek orzeczenia o pozbawieniu wolności lub wydania polegającego na pozbawieniu wolności środka zabezpieczającego. Sugeruje to moim zdaniem, że aresztowanie w wykonującym nakaz państwie członkowskim – w celu jego wykonania – jest porównywalne do aresztowania w areszcie wydającego nakaz państwa członkowskiego w celu wykonania kary pozbawienia wolności.
79.      W trzeciej kolejności należy przypomnieć, jak wskazano w pkt 60 powyżej, że w zakresie, w jakim Karta zawiera prawa, które odpowiadają prawom gwarantowanym przez EKPC, art. 52 ust. 3 Karty stanowi, że ich znaczenie i zakres są takie same jak praw przyznanych przez tę konwencję. Dla celów wykładni art. 6 Karty należy zatem uwzględnić art. 5 ust. 1 EKPC.
80.      Orzecznictwo ETPC potwierdza bowiem linię rozumowania przedstawioną w pkt 77 i 78 powyżej(37).
Oczywiście, jak przypomniano w pkt 65 niniejszej opinii, w ramach art. 5 ust. 1 lit. f) EKPC miejsce i warunki aresztowania danej osoby muszą być „odpowiednie” do zamierzonego celu. Wymóg ten wpisuje się w orzecznictwo, które, w szczególności w dziedzinie wydalenia, podkreśla, że środek dotyczy cudzoziemców, którzy nie są zatrzymani za przestępstwo, a którzy często uciekli z kraju z obawy o własne życie(38).
81.      Czy należy jednak z tego wywodzić, że umieszczenie w areszcie jest co do zasady zabronione? Ja tak nie uważam. Orzecznictwo ETPC nakłada raczej wymóg, aby system aresztowania odzwierciedlał niekarny charakter środka i był dostosowany do jego administracyjnego celu, co zakłada zapewnienie godziwych warunków materialnych oraz uwzględnienie ewentualnego niekorzystnego położenia danej osoby(39).
82.      Orzecznictwo ETPC potwierdza zresztą, że stwierdzone naruszenia dotyczą przede wszystkim konkretnych warunków aresztowania, takich jak przeludnienie, higiena, dostęp do opieki zdrowotnej, dostęp do świeżego powietrza lub utrzymywanie więzi rodzinnych, a także z niewystarczających gwarancji proceduralnych, a nie z kwalifikacji prawnej mającego zastosowanie sytemu. Na przykład w wyroku w sprawie Suso Musa przeciwko Malcie ETPC, badając przedłużające się zatrzymanie osoby ubiegającej się o azyl, stwierdził, że naruszenie wynikało z nieuzasadnionego okresu zatrzymania i niepokojących warunków materialnych stwierdzonych w kilku międzynarodowych raportach, nie kwestionując jednak charakteru ośrodka, w którym zatrzymano zainteresowaną osobę(40).
83.      Ponadto w orzeczeniu w sprawie Zaloilo przeciwko Niderlandom z dnia 12 czerwca 2018 r. ETPC potwierdził to funkcjonalne podejście. Trybunał stwierdził, że w czasie istotnym dla sprawy w Niderlandach istniały trzy ośrodki przeznaczone specjalnie do zatrzymania cudzoziemców, jednak prawo krajowe dopuszczało – w razie potrzeby – umieszczenie ich w zwykłym zakładzie karnym. W rozpatrywanej sprawie komisja odwoławcza uznała, że przeniesienie skarżącego było uzasadnione względami operacyjnymi związanymi z jego zachowaniem, ponieważ dalsze przebywanie w ośrodku w Rotterdamie nie było możliwe, przy jednoczesnym zapewnieniu, aby uwzględniono jego status osoby zatrzymanej z powodów imigracyjnych. W tych okolicznościach ETPC nie stwierdził żadnych oznak arbitralności(41).
84.      Z orzecznictwa ETPC wynika, że umieszczenie w placówce podlegającej administracji penitencjarnej nie jest samo w sobie sprzeczne z EKPC. Dla tego sądu istotna jest zgodność środka z jego celem, jakim jest wydalenie, warunki materialne przetrzymywania oraz należyta staranność organów w prowadzeniu postępowania. Podkreśla się zatem konieczność realnej zgodności administracyjnego charakteru pozbawienia wolności z zasadami jego wykonania.
85.      W świetle całości powyższych rozważań uważam, że decyzja ramowa 2002/584 nie stoi na przeszkodzie umieszczeniu osoby, której dotyczy wniosek, w areszcie do czasu jej przekazania do wydającego nakaz państwa członkowskiego. Niemniej organy wykonującego nakaz państwa członkowskiego są zobowiązane do przestrzegania obowiązków wynikających z art. 4 Karty w związku z art. 3 EKPC, czuwając nad tym, by aresztowanie odbywało się z poszanowaniem godności ludzkiej i zgodnie z niekarnym charakterem środka.
Wnioski
86.      Mając na względzie powyższe rozważania, proponuję, aby Trybunał udzielił następującej odpowiedzi na pytanie prejudycjalne zadane przez Sofijski gradski syd (sąd dla miasta Sofia, Bułgaria):
Decyzję ramową Rady
2002/584/WSiSW z dnia 13 czerwca 2002 r. w sprawie europejskiego nakazu aresztowania i procedury wydawania osób między państwami członkowskimi, zmienioną decyzją ramową Rady 2009/299/WSiSW z dnia 26 lutego 2009 r., w świetle art. 6 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej i art. 5 europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności,
należy interpretować w ten sposób, że:
–        stoi ona na przeszkodzie prawu krajowemu, które nakłada na wykonujący nakaz organ sądowy – gdy orzeka on o uznaniu europejskiego nakazu aresztowania i zarządza jego wykonanie – obowiązek automatycznego wydania postanowienia o aresztowaniu osoby, której dotyczy wniosek, aż do jej faktycznego przekazania, bez zindywidualizowanego badania okoliczności danego przypadku;
–        nie stoi ona na przeszkodzie umieszczeniu osoby, której dotyczy wniosek, w areszcie do czasu jej przekazania do wydającego nakaz państwa członkowskiego. Niemniej organy wykonującego nakaz państwa członkowskiego są zobowiązane do przestrzegania obowiązków wynikających z art. 4 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej w związku z art. 3 europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, czuwając nad tym, by aresztowanie odbywało się z poszanowaniem godności ludzkiej i zgodnie z niekarnym charakterem środka.
1      Język oryginału: francuski.
i      Niniejszej sprawie została nadana fikcyjna nazwa. Nie odpowiada ona rzeczywistej nazwie ani rzeczywistemu nazwisku żadnej ze stron postępowania.
2      Dz.U. 2002, L 190, s. 1.
3      Dz.U. 2009, L 81, s. 24.
4      DV nr 46 z dnia 3 czerwca 2005 r., w ostatnim brzmieniu opublikowanym w DV nr 18 z dnia 1 marca 2024 r.
5      DV nr 25 z dnia 3 kwietnia 2009 r., w brzmieniu opublikowanym w DV nr 84 z dnia 6 października 2023 r.
6      Podpisanej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 r. (zwanej dalej „EKPC”). Zgodnie z art. 5 pkt 1 lit. c) EKPC „[k]ażdy ma prawo do wolności i bezpieczeństwa osobistego. Nikt nie może być pozbawiony wolności, z wyjątkiem następujących przypadków i w trybie ustalonym przez prawo:
[…]
c) zgodnego z prawem zatrzymania lub aresztowania w celu postawienia przed właściwym organem, jeżeli istnieje uzasadnione podejrzenie popełnienia czynu zagrożonego karą, lub jeśli jest to konieczne w celu zapobieżenia popełnieniu takiego czynu lub uniemożliwienia ucieczki po jego dokonaniu”.
7      Zobacz art. 1 ust. 1 decyzji ramowej 2002/584.
8      Zobacz w tym zakresie S. Bot, Le mandat d’arrêt européen, Larcier, Bruksela, 2009, w szczególności s. 427, nr 551, gdzie podano kilka przykładów transpozycji tego przepisu do prawa krajowego.
9      Wyróżnienie moje.
10      Wyróżnienie moje.
11      Wyróżnienie moje.
12      Wyrok z dnia 16 lipca 2015 r., Lanigan (C‑237/15 PPU, zwany dalej „wyrokiem Lanigan”, EU:C:2015:474).
13      Wyrok Lanigan (pkt 54, 58).
14      Wyrok z dnia 25 stycznia 2017 r., Vilkas (C‑640/15, zwany dalej „wyrokiem Vilkas”, EU:C:2017:39).
15      Wyrok Vilkas (pkt 41, 42).
16      Wyrok z dnia 12 lutego 2019 r., TC (C‑492/18 PPU, zwany dalej „wyrokiem TC”, EU:C:2019:108).
17      Wyrok
TC (pkt 49, 50).
18      Wyrok TC (pkt 64).
19      Wyrok z dnia 8 grudnia 2022 r., CJ (Decyzja o odroczeniu przekazania w związku z postępowaniem karnym) (C‑492/22 PPU, zwany dalej „wyrokiem CJ”, EU:C:2022:964). Odwołując się do pkt 43 wyroku w sprawie Vilkas, Trybunał uważa, że zgodnie z art. 6 Karty wykonujący nakaz organ sądowy powinien przeprowadzić konkretną kontrolę spornej sytuacji, aby upewnić się, że „postępowanie dotyczące przekazania było prowadzone z wystarczającą starannością, a w konsekwencji okres pozbawienia wolności nie jest nadmierny” (pkt 82).
20      Jak zauważyli
K. Lenaerts i J.-A. Gutiérrez-Fons, w Les méthodes d’interprétation de la Cour de justice de l’Union européenne, Bruylant, Bruksela, 2020, s. 55, nr 58: „wykładnia teleologiczna i wykładnia systemowa są często ze sobą ściśle powiązane, przy czym ta ostatnia pomaga w ustaleniu celu danego przepisu prawa Unii. Innymi słowy, to ogólna systematyka traktatu (lub danego aktu prawa wtórnego) pozwala Trybunałowi wyjaśnić, jaki cel ma on osiągnąć”.
21      W kwestii poszanowania praw podstawowych przy wykonywaniu europejskiego nakazu aresztowania zob. S. Bot, Le mandat d’arrêt européen, Larcier, Bruksela, 2009, s. 410–433.
22      Zobacz w tym względzie wyrok Vilkas (pkt 31).
23      Zobacz motyw 6 decyzji ramowej 2002/584.
24      Zobacz wyrok Lanigan (pkt 36 i przytoczone tam orzecznictwo).
25      Zobacz wyrok CJ (pkt 87), w którym Trybunał zauważył, że chociaż brzmienie art. 24 ust. 1 decyzji ramowej 2002/584 nie nakłada żadnego dodatkowego warunku przy skorzystaniu – przez wykonujący nakaz organ sądowy – z uprawnienia do podjęcia decyzji o odroczeniu przekazania (poza warunkiem, że celem tej decyzji jest umożliwienie przeprowadzenia postępowania karnego lub wykonania kary za czyn inny niż wymieniony w europejskim nakazie aresztowania), ta decyzja ramowa powinna być interpretowana zgodnie z prawami podstawowymi.
26      Zobacz wyrok Lanigan (pkt 53, 54).
27      Zobacz wyroki: z dnia 28 stycznia 2021 r., Spetsializirana prokuratura (Pouczenie o prawach) (C‑649/19, EU:C:2021:75, pkt 55); z dnia 30 czerwca 2022 r., Spetsializirana prokuratura (Informacje na temat krajowego orzeczenia o aresztowaniu) (C‑105/21, EU:C:2022:511, pkt 55, 56); a także CJ (pkt 80).
28      Zobacz wyrok TC (pkt 58). Zobacz także wyrok ETPC z dnia 19 maja 2016 r., J.N. przeciwko Zjednoczonemu Królestwu (CE:ECHR:2016:0519JUD003728912, § 77). Ogólnie, w przedmiocie art. 5 EKPC zob. D. von Arnim, Artikel 5. Recht auf Freiheit und Sicherheit, w: Frowein/Peukert, Europäische MenschenRechtsKonvention. EMRK-Kommentar, N.P. Engel Verlag, Kehl am Rhein, 2024, wyd. 4., s. 181–287.
29      Zobacz wyrok ETPC z dnia 17 kwietnia 2018 r., Pirozzi przeciwko Belgii (CE:ECHR:2018:0417JUD002105511, § 45).
30      W odniesieniu do treści tego artykułu zob. przypis 6 do pkt 28 niniejszej opinii.
31      Zobacz ETPC z dnia 15 listopada 1996 r., Chahal przeciwko Zjednoczonemu Królestwu [GC] (CE:ECHR:1996:1115JUD002241493, § 112), i ETPC z dnia 23 października 2008 r., Soldatenko przeciwko Ukrainie (CE:ECHR:2008:1023JUD000244007, § 109).
32      Zobacz ETPC z dnia 20 grudnia 2011 r., Yoh-Ekale Mwanje przeciwko Belgii (CE:ECHR:2011:1220JUD001048610, § 117–119), oraz ETPC z dnia 9 kwietnia 2024 r., Lazăr przeciwko Rumunii (CE:ECHR:2024:0409JUD002018321, § 108–111).
33      Zobacz ETPC z dnia 15 grudnia 2016 r., Khlaifia i inni przeciwko Włochom [GC] (CE:ECHR:2016:1215JUD001648312, § 90), oraz ETPC z dnia 24 stycznia 2022 r., Sy przeciwko Włochom (CE:ECHR:2022:0124JUD001179120, § 79) (sprawa dokładnie dotyczyła aresztowania w wykonaniu europejskiego nakazu aresztowania).
34      Zobacz w szczególności ETPC z dnia 17 lipca 2014 r., Kim przeciwko Rosji (CE:ECHR:2014:0717JUD004426013, § 53). Sprawa dotyczyła aresztowania w oczekiwaniu na wydalenie bezpaństwowca, urodzonego w Uzbeckiej Radzieckiej Republice Socjalistycznej, mimo braku realnych perspektyw wykonania wydalenia oraz braku należytej staranności organów w prowadzeniu postępowania. ETPC uznał w szczególności, że już od samego początku organy rosyjskie były zobowiązane zbadać, czy aresztowanie w celu wydalenia było – lub pozostawało – uzasadnione. Obowiązek ten miał szczególne znaczenie w przypadku skarżącego, bezpaństwowca bez środków do życia, znajdującego się w bardzo niekorzystnym położeniu. Nie dysponował on jednak żadnym skutecznym środkiem prawnym pozwalającym zaskarżyć legalność lub czas trwania swojego aresztowania, a nie przewidziano żadnych gwarancji prawnych ani praktycznych zapobiegających ryzyku arbitralności. System rosyjski nie przewidywał tym samym żadnego mechanizmu kontroli sądowej, który mógłby zapobiec arbitralnemu aresztowaniu, podczas gdy środek określany jako „zapobiegawczy” okazał się surowszy niż maksymalna kara 30 dni przewidziana za dany czyn zabroniony.
35      Zobacz analogicznie wyroki: z dnia 15 marca 2017 r., Al Chodor (C‑528/15, EU:C:2017:213, pkt 43); z dnia 12 lutego 2019 r., TC (pkt 61, 66); a także z dnia 10 marca 2022 r.
Landkreis Gifhorn (C‑519/20, EU:C:2022:178, pkt 62).
36      Zobacz na przykład wyrok z dnia 10 marca 2022 r., Landkreis Gifhorn (C‑519/20, EU:C:2022:178, pkt 34, 36 i 45), w którym Trybunał zauważył, że art. 16 ust. 1 zdanie pierwsze dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/115/WE z dnia 16 grudnia 2008 r. w sprawie wspólnych norm i procedur stosowanych przez państwa członkowskie w odniesieniu do powrotów nielegalnie przebywających obywateli państw trzecich (Dz.U. 2008, L 348, s. 98), ustanawia zasadę, zgodnie z którą przetrzymywanie w celu wydalenia obywateli państw trzecich przebywających nielegalnie odbywa się w specjalnych ośrodkach detencyjnych. Trybunał orzekł, że takie ośrodki różnią się od zakładów karnych, co oznacza, że aby system ten mógł być uznany za adekwatny do sytuacji prawnej tych obywateli, warunki przetrzymywania w tych ośrodkach muszą wykazywać pewne szczególne cechy w stosunku do zwykłych warunków wykonywania kar pozbawienia wolności w zakładach karnych. W szczególności warunki przetrzymywania mające zastosowanie w takim ośrodku muszą być takie, aby w miarę możliwości pozwalały zapobiec temu, by przetrzymywanie tego obywatela było zbliżone do zamknięcia w środowisku więziennym, odpowiednim dla osadzenia w celu odbycia kary.
37      W przedmiocie orzecznictwa ETPC dotyczącego art. 5 ust. 1 lit. f) EKPC, zob. w szczególności D. von Arnim, D., Artikel 5. Recht auf Freiheit und Sicherheit, w: Frowein/Peukert, Europäische MenschenRechtsKonvention. EMRK-Kommentar, N.P. Engel Verlag, Kehl am Rhein, 2024, wyd. 4., s. 236–238, nr 151-158.
38      Zobacz wyroki ETPC: z dnia 29 stycznia 2008 r. w sprawie Saadi przeciwko Zjednoczonemu Królestwu [GC] (CE:ECHR:2006:0711JUD001322903, § 74); z dnia 23 lipca 2013 r., Suso Musa przeciwko Malcie (CE:ECHR:2013:0723JUD004233712, § 93); z dnia 4 kwietnia 2017 r., Thimothawes przeciwko Belgii (CE:ECHR:2017:0404JUD003906111, § 64); z dnia 25 stycznia 2018, J.R. i in. przeciwko Grecji (CE:ECHR:2018:0125JUD002269616, § 110).
39      Zobacz wyrok ETPC z dnia 4 kwietnia 2017 r., Thimothawes przeciwko Belgii (CE:ECHR:2017:0404JUD003906111, § 73, 79, 80).
40      Wyrok ETPC z dnia 23 lipca 2013 r., Suso Musa przeciwko Malcie (CE:ECHR:2013:0723JUD004233712, § 101).
41      Wyrok ETPC z dnia 12 czerwca 2018 r., Zaloilo przeciwko Niderlandom (CE:ECHR:2018:0612DEC006003512, § 39–41).