Προσωρινό κείμενο
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ
MANUEL CAMPOS SÁNCHEZ-BORDONA
της 23ης Απριλίου 2026 (1)
Υπόθεση C‑321/25 [Gidzhinov] (i)
Ποινική δίκη
κατά
А,
B,
V,
G,
D,
παρισταμένης της:
Sofiyska gradska prokuratura
[αίτηση του Sofiyski gradski sad (πρωτοβάθμιου δικαστηρίου Σόφιας, Βουλγαρία) για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως]
« Προδικαστική παραπομπή – Χώρος ελευθερίας, ασφάλειας και δικαιοσύνης – Δικαστική συνεργασία σε ποινικές υποθέσεις – Καταπολέμηση του οργανωμένου εγκλήματος – Προστασία των οικονομικών συμφερόντων της Ένωσης – Άρθρο 325, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ – Σύμβαση ΠΟΣ – Απόφαση-πλαίσιο 2008/841/ΔΕΥ – Υποχρέωση καταπολέμησης της απάτης που θίγει τα οικονομικά συμφέροντα της Ένωσης με αποτρεπτικά και αποτελεσματικά μέτρα – Υποχρέωση θέσπισης ποινικών κυρώσεων – Σοβαρή απάτη στον τομέα του ΦΠΑ – Ανώτατα όρια ποινών – Αρχή της αναλογικότητας – Προθεσμία παραγραφής »
1.        Στο πλαίσιο ποινικής δίκης κατά προσώπων που κατηγορούνται για διεύθυνση εγκληματικής οργάνωσης ή συμμετοχή σε εγκληματική οργάνωση με σκοπό την απάτη στον τομέα του φόρου προστιθέμενης αξίας (ΦΠΑ), το Sofiyski gradski sad (πρωτοβάθμιο δικαστήριο Σόφιας, Βουλγαρία) υποβάλλει στο Δικαστήριο δύο σαφώς διακριτά προδικαστικά ερωτήματα, εκ των οποίων το πρώτο αφορά την απόλυτη προθεσμία παραγραφής της ποινικής δίωξης και το δεύτερο τη σχέση μεταξύ των ποινών που επιβάλλονται για τις συμφωνίες τέλεσης αξιόποινης πράξης και των ποινών που επιβάλλονται για την αξιόποινη πράξη.
2.        Οι κανόνες του δικαίου της Ένωσης των οποίων η ερμηνεία ζητείται με τα προδικαστικά ερωτήματα είναι το άρθρο 325, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, η Σύμβαση σχετικά με την οικονομική προστασία των οικονομικών συμφερόντων των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων (2) και η απόφαση-πλαίσιο 2008/841/ΔΕΥ (3).
I.      Το νομικό πλαίσιο
Α.      Το δίκαιο της Ένωσης
1.      Η Σύμβαση ΠΟΣ
3.        Το άρθρο 1 («Γενικότητες») ορίζει τα εξής:
«1.      Για τους σκοπούς της παρούσας σύμβασης, απάτη εις βάρος των οικονομικών συμφερόντων [της Ένωσης] συνιστά:
[…]
β)      όσον αφορά τα έσοδα, κάθε εκ προθέσεως πράξη ή παράλειψη σχετικά με:
–        τη χρήση ή την υποβολή πλαστών, ανακριβών ή ελλιπών δηλώσεων ή εγγράφων, με αποτέλεσμα την παράνομη μείωση των πόρων του γενικού προϋπολογισμού [της Ένωσης] ή των προϋπολογισμών των οποίων η διαχείριση ασκείται από [την Ένωση] ή για λογαριασμό [της],
–        την αποσιώπηση πληροφοριών κατά παράβαση ειδικής υποχρέωσης, με τα αυτά αποτελέσματα,
–        τη μη κατά προορισμόν χρήση ενός νόμιμα αποκτηθέντος πλεονεκτήματος με τα αυτά αποτελέσματα.
[…]»
4.        Το άρθρο 2 («Κυρώσεις») ορίζει τα εξής:
«1.      Κάθε κράτος μέλος λαμβάνει τα αναγκαία μέτρα ώστε οι αναφερόμενες στο άρθρο 1 συμπεριφορές, καθώς και η συνέργεια, η ηθική αυτουργία και η απόπειρα που συνδέονται με αυτές να επισύρουν αποτελεσματικές, αναλογικές και αποτρεπτικές ποινικές κυρώσεις, που να περιλαμβάνουν, τουλάχιστον στις περιπτώσεις βαρείας απάτης, στερητικές της ελευθερίας ποινές για τις οποίες χωρεί ενδεχομένως έκδοση. Ως βαρεία θεωρείται κάθε απάτη που αφορά ένα συγκεκριμένο ελάχιστο ποσό, οριζόμενο από τα κράτη μέλη και μη δυνάμενο να υπερβεί τα 50 000 [ευρώ].
[…]»
2.      Η απόφαση-πλαίσιο 2008/841
5.        Το άρθρο 1 («Ορισμοί») διαλαμβάνει τα εξής:
«1.      Για τους σκοπούς της παρούσας απόφασης-πλαισίου, ως “εγκληματική οργάνωση” νοείται η εγκαθιδρυμένη επί ένα χρονικό διάστημα και διαρθρωμένη ένωση περισσοτέρων των δύο προσώπων, που δρουν από κοινού προκειμένου να τελέσουν αξιόποινες πράξεις οι οποίες επισύρουν ποινή στερητική της ελευθερίας ή μέτρο ασφαλείας στερητικό της ελευθερίας μεγίστης διαρκείας τουλάχιστον τεσσάρων ετών, ή βαρύτερη ποινή, με σκοπό να προσπορισθούν, άμεσα ή έμμεσα, οικονομικό ή άλλο υλικό όφελος.
2.      Ως “διαρθρωμένη ένωση” νοείται η ένωση που δεν συγκροτείται τυχαία για την άμεση τέλεση μιας αξιόποινης πράξης, ούτε χρειάζεται να έχει επίσημα καθορισμένους ρόλους για τα μέλη της, συνέχεια στη συμμετοχή των μελών αυτών ή ανεπτυγμένη διάρθρωση.»
6.        Το άρθρο 2 («Αξιόποινες πράξεις σχετικές με συμμετοχή σε εγκληματική οργάνωση») ορίζει τα εξής:
«Κάθε κράτος μέλος λαμβάνει τα αναγκαία μέτρα ώστε μία ή και οι δύο συμπεριφορές που έχουν σχέση με εγκληματική οργάνωση να θεωρούνται αξιόποινες πράξεις:
α)      η συμπεριφορά προσώπου, το οποίο εκ προθέσεως και εν γνώσει, είτε του σκοπού και της εν γένει δραστηριότητας της εγκληματικής οργάνωσης, είτε της πρόθεσής της να τελέσει τις εν λόγω αξιόποινες πράξεις, συμμετέχει ενεργά στις εγκληματικές δραστηριότητές της, περιλαμβανομένης της παροχής πληροφοριών ή υλικών μέσων, της στρατολόγησης νέων μελών, καθώς και κάθε μορφής χρηματοδότησης των δραστηριοτήτων της, ενώ γνωρίζει ότι η συμμετοχή του θα συμβάλλει στην τέλεση των εγκληματικών δραστηριοτήτων της οργάνωσης·
β)      η συμπεριφορά προσώπου η οποία συνίσταται σε συμφωνία με ένα ή περισσότερα πρόσωπα ότι θα αναπτυχθεί δραστηριότητα η οποία, αν υλοποιηθεί, θα συνίσταται στην τέλεση αξιόποινων πράξεων που αναφέρονται στο άρθρο 1, ακόμη και αν το εν λόγω πρόσωπο δεν συμμετέχει στην εκτέλεση της δραστηριότητας αυτής.»
7.        Το άρθρο 3 («Κυρώσεις») έχει ως εξής:
«1.      Κάθε κράτος μέλος λαμβάνει τα αναγκαία μέτρα ώστε:
α)      η αξιόποινη πράξη την οποία αναφέρει το στοιχείο α) του άρθρου 2 να τιμωρείται με μέγιστη ποινή στερητική της ελευθερίας τουλάχιστον μεταξύ δύο και πέντε ετών· ή
β)      οι αξιόποινες πράξεις τις οποίες αναφέρει το στοιχείο β) του άρθρου 2 να τιμωρούνται με την ίδια μέγιστη στερητική της ελευθερίας ποινή την οποία επισύρει και η αξιόποινη πράξη που αποτελούσε το αντικείμενο της συμφωνίας [(4)], ή με ποινή στερητική της ελευθερίας το μέγιστο ύψος της οποίας είναι τουλάχιστον μεταξύ δύο και πέντε ετών.
2.      Κάθε κράτος μέλος λαμβάνει τα αναγκαία μέτρα ώστε το γεγονός ότι οι αξιόποινες πράξεις που αναφέρονται από το άρθρο 2, όπως τις ορίζει το εν λόγω κράτος μέλος, έχουν τελεσθεί στα πλαίσια εγκληματικής οργάνωσης, να μπορεί να θεωρηθεί επιβαρυντική περίσταση.»
Β.      Το βουλγαρικό δίκαιο
1.      Ο Nakazatelen kodeks (ποινικός κώδικας)
8.        Το άρθρο 23, παράγραφος 1, ορίζει τα εξής:
«Εάν με την ίδια πράξη τελούνται πλείονα εγκλήματα ή εάν ένα πρόσωπο τέλεσε πλείονα διακριτά εγκλήματα προτού καταδικαστεί για οποιοδήποτε εξ αυτών με τελεσίδικη δικαστική απόφαση, το δικαστήριο, αφού επιμετρήσει την ποινή για κάθε επιμέρους έγκλημα, επιβάλλει τη βαρύτερη από τις εν λόγω ποινές.»
9.        Κατά το άρθρο 80:
«1.      Η ποινική ευθύνη παραγράφεται εάν δεν ασκηθεί εντός:
[…]
2)      δεκαπέντε ετών, για τις αξιόποινες πράξεις που επισύρουν στερητική της ελευθερίας ποινή άνω των δέκα ετών·
3)      δέκα ετών, για τις αξιόποινες πράξεις που επισύρουν στερητική της ελευθερίας ποινή άνω των τριών ετών·
[…]
3.      Η προθεσμία παραγραφής της ποινικής ευθύνης
εκκινεί από την τέλεση του εγκλήματος· σε περίπτωση απόπειρας ή προετοιμασίας της τέλεσης του εγκλήματος, από την ημέρα κατά την οποία τελέστηκε η τελευταία πράξη και, σε περίπτωση συνεχών και διαρκών εγκλημάτων, από την παύση της αξιόποινης πράξης.»
10.      Το άρθρο 81 προβλέπει τα εξής:
«1.      Η παραγραφή αναστέλλεται, όταν η άσκηση ή η συνέχιση της ποινικής δίωξης εξαρτάται από την κρίση επί προκαταρκτικού ζητήματος με δικαστική απόφαση με ισχύ δεδικασμένου.
2.      Η παραγραφή διακόπτεται από οποιαδήποτε πράξη των αρμόδιων αρχών η οποία πραγματοποιείται με σκοπό την ποινική δίωξη και μόνον σε σχέση με το πρόσωπο το οποίο αφορά η ποινική δίωξη. Όταν περατώνεται η πράξη λόγω της οποίας διεκόπη η παραγραφή, εκκινεί νέα προθεσμία παραγραφής.
3.      Ανεξαρτήτως της αναστολής ή της διακοπής της παραγραφής, η ποινική δίωξη αποκλείεται εάν έχει παρέλθει χρονικό διάστημα το οποίο υπερβαίνει κατά το ήμισυ την προβλεπόμενη στο προηγούμενο άρθρο προθεσμία.»
11.      Το άρθρο 93 ορίζει τα εξής:
«Στον παρόντα κώδικα, οι όροι και οι φράσεις που παρατίθενται κατωτέρω έχουν την ακόλουθη έννοια:
[…]
20.      “οργανωμένη εγκληματική ομάδα”: η διαρκής και διαρθρωμένη ένωση τριών ή περισσότερων προσώπων που έχει ως σκοπό την από κοινού τέλεση, στην ημεδαπή ή στην αλλοδαπή, αξιόποινων πράξεων που επισύρουν στερητική της ελευθερίας ποινής άνω των τριών ετών. Η ένωση θεωρείται ως διαρθρωμένη ακόμη και ελλείψει επίσημης κατανομής ρόλων μεταξύ των συμμετεχόντων, ελλείψει διαρκούς συμμετοχής ή ελλείψει ανεπτυγμένης διάρθρωσης.
[…]»
12.      Κατά το άρθρο 255:
«1.      Όποιος αποφεύγει τη βεβαίωση ή την καταβολή φορολογικών οφειλών μεγάλης αξίας, μέσω:
[…]
7)      αδικαιολόγητης έκπτωσης του καταβληθέντος φόρου εισροών,
[…] τιμωρείται με στερητική της ελευθερίας πηγή ενός έως έξι ετών και πρόστιμο έως 2 000 [βουλγαρικών λεβ (BGN)].
[…]
3.      Όταν η φορολογική οφειλή είναι ιδιαιτέρως μεγάλης αξίας, επιβάλλεται στερητική της ελευθερίας ποινή τριών έως οκτώ ετών και κατάσχεται το σύνολο ή μέρος της περιουσίας του δράστη.
[…]»
13.      Κατά το άρθρο 321:
«1.      Η σύσταση ή η διεύθυνση οργανωμένης εγκληματικής ομάδας τιμωρείται με στερητική της ελευθερίας ποινή τριών έως δέκα ετών.
2.      Η συμμετοχή σε τέτοια ομάδα τιμωρείται με στερητική της ελευθερίας ποινή ενός έως έξι ετών.
3.      Όταν η ομάδα συστήνεται […] προς τον σκοπό προσπορισμού περιουσιακού οφέλους, […] η ποινή είναι:
1)      για τα εγκλήματα της παραγράφου 1: στερητική της ελευθερίας ποινή πέντε έως δεκαπέντε ετών·
2)      για τα αδικήματα της παραγράφου 2: στερητική της ελευθερίας ποινή τριών έως δέκα ετών.
[…]»
2.      Ο Grazhdanski protsesualen kodeks (κώδικας ποινικής δικονομίας)
14.      Το άρθρο 24 ορίζει:
«1.      Η διαδικασία δεν εκκινεί, ή η υπόθεση τίθεται στο αρχείο εάν η διαδικασία κινήθηκε, όταν:
[…]
3)      η ποινική ευθύνη έχει εξαλειφθεί λόγω παρέλευσης της προβλεπόμενης από τον νόμο προθεσμίας παραγραφής·
[…]
2.      Στις περιπτώσεις που προβλέπονται στην παράγραφο 1, σημεία 2, 3 και 9, η ποινική διαδικασία δεν περατώνεται εάν το ζητήσει ο κατηγορούμενος ή ο παραπεμφθείς ενώπιον του δικαστηρίου. Η αμνηστία ή η παραγραφή δεν εμποδίζουν την επανάληψη της ποινικής διαδικασίας εάν το ζητήσει ο καταδικασθείς ή εάν η εισαγγελική αρχή υποβάλει πρόταση απαλλαγής.
[…]»
15.      Κατά το άρθρο 258:
«1.      Η υπόθεση εκδικάζεται από τον ίδιο δικαστικό σχηματισμό από την αρχή έως το πέρας της επ’ ακροατηρίου διαδικασίας.
Εάν μέλος του δικαστηρίου αδυνατεί να συνεχίσει να μετέχει στην εκδίκαση της υπόθεσης και πρέπει να αντικατασταθεί, η δίκη επαναλαμβάνεται εξαρχής.»
16.      Το άρθρο 289 έχει ως εξής:
«1.      Το δικαστήριο περατώνει την ποινική διαδικασία στις περιπτώσεις που προβλέπονται στο άρθρο 24, παράγραφος 1, σημεία 2 έως 10, και παράγραφος 5.
2.      Όταν οι λόγοι που μνημονεύονται στο άρθρο 24, παράγραφος 1, σημεία 2 και 3, ανακύπτουν κατά την επ’ ακροατηρίου διαδικασία και ο κατηγορούμενος ζητεί τη συνέχιση της δίκης, το δικαστήριο αποφαίνεται με ποινική απόφαση.
[…]»
II.    Τα πραγματικά περιστατικά, η ένδικη διαφορά και τα προδικαστικά ερωτήματα
17.      Το 2015 κινήθηκε στη Βουλγαρία ποινική διαδικασία κατά πέντε προσώπων για την τέλεση διαφόρων αξιόποινων πράξεων στον τομέα του ΦΠΑ. Στο πλαίσιο της διαδικασίας αυτής:
–        οι A και B κατηγορήθηκαν ότι διεύθυναν οργανωμένη εγκληματική ομάδα, κατά την έννοια του άρθρου 321, παράγραφος 3, του ποινικού κώδικα, στο διάστημα από τον Μάρτιο του 2011 έως τον Νοέμβριο του 2012. Η συμπεριφορά αυτή τιμωρείται με στερητική της ελευθερίας ποινή πέντε έως δεκαπέντε ετών·
–        οι V, G και D κατηγορήθηκαν ότι συμμετείχαν, κατά το ίδιο διάστημα, στην εγκληματική ομάδα που οργάνωσαν οι A και B Η συμπεριφορά αυτή τιμωρείται με στερητική της ελευθερίας ποινή τριών έως δέκα ετών.
18.      Στα ανωτέρω πρόσωπα απαγγέλθηκαν επίσης κατηγορίες για τις αξιόποινες πράξεις που προβλέπονται στο άρθρο 255, παράγραφος 3, του ποινικού κώδικα, οι οποίες τιμωρούνται με στερητική της ελευθερίας ποινή τριών έως οκτώ ετών και κατάσχεση του συνόλου ή μέρους της περιουσίας τους, ως εξής:
–        τρεις αξιόποινες πράξεις ψευδούς δήλωσης ΦΠΑ, για ποσό 633 525 ευρώ·
–        δεκατέσσερις αξιόποινες πράξεις εικονικών τιμολογίων, για ποσό 1 130 568 ευρώ·
–        φορολογική απάτη, για ποσό 1 022 583 ευρώ·
–        παράνομες εκπτώσεις φόρου, για συνολικό ποσό 1 244 274 ευρώ.
19.      Η υπόθεση ανατέθηκε αρχικώς σε δικαστήριο απαρτιζόμενο από έναν δικαστή και δύο ενόρκους, το οποίο συνεδρίασε σαράντα οκτώ φορές στο διάστημα από το 2015 έως το 2021. Το 2021 η διαδικασία επαναλήφθηκε εξ υπαρχής, λόγω διορισμού νέου δικαστή σε αντικατάσταση του αρχικού δικαστή, ο οποίος έπαυσε να ασκεί τα καθήκοντά του.
20.      Το νέο δικαστήριο, απαρτιζόμενο από τον δεύτερο δικαστή και δύο άλλους ενόρκους, συνεδρίασε δεκαοκτώ φορές στο διάστημα από το 2022 έως το 2025: στις περισσότερες περιπτώσεις η συνεδρίαση αναβλήθηκε και δεν λήφθηκε κανένα μέτρο διεξαγωγής αποδείξεων.
21.      Η διαδικασία επαναλήφθηκε για τρίτη φορά, λόγω συνταξιοδότησης του δεύτερου δικαστή. Η υπόθεση ανατέθηκε σε τρίτο δικαστή και δύο νέους ενόρκους, οι οποίοι απαρτίζουν το αιτούν δικαστήριο.
22.      Υπό τις συνθήκες αυτές, το αιτούν δικαστήριο εκθέτει τις ακόλουθες παρατηρήσεις:
–        «[…] είναι αντικειμενικώς αδύνατη η ενώπιον τριών βαθμών δικαιοδοσίας διεξαγωγή ποινικής διαδικασίας πριν από τις ανωτέρω ημερομηνίες, κατά τις οποίες συμπληρώνεται η απόλυτη προθεσμία παραγραφής για την ποινική δίωξη των περισσότερων αδικημάτων (όχι εκείνων που άπτονται της διεύθυνσης εγκληματικής οργάνωσης). Ακόμη και αν το αιτούν δικαστήριο κατόρθωνε να αποφανθεί επί της ουσίας πριν από την παρέλευση της προθεσμίας, η συμπλήρωση της απόλυτης προθεσμίας παραγραφής θα επερχόταν μετά βεβαιότητος προτού εκδοθεί απόφαση επί των ενδίκων μέσων στον δεύτερο ή στον τρίτο βαθμό δικαιοδοσίας» (5).
–        Η ποινική δίωξη δύο εκ των κατηγορουμένων, για τη διεύθυνση εγκληματικής οργάνωσης, επισύρει μέγιστη στερητική της ελευθερίας ποινή δεκαπέντε ετών. Επομένως, η απόλυτη προθεσμία παραγραφής είναι 22 έτη και 6 μήνες και λήγει στις 14 Μαΐου 2035. Η προθεσμία αυτή για την εκδίκαση της υπόθεσης των προσώπων που κατηγορούνται για τη διεύθυνση της εγκληματικής οργάνωσης αρκεί για την περάτωση της ποινικής διαδικασίας, ακόμη και ενώπιον τριών βαθμών δικαιοδοσίας.
–        Σε σχέση με τις ποινές που προβλέπονται για τις προσαπτόμενες συμπεριφορές, ο κανόνας δυνάμει του οποίου «[…] η συμφωνία για τη διάπραξη αξιόποινης πράξης τιμωρείται αυστηρότερα από την πραγματική τέλεση της αξιόποινης πράξης […] έρχεται σε αντίθεση προς την αρχή της αναλογικότητας, δεδομένου ότι […] ο εγκληματικός χαρακτήρας της συμφωνίας απορρέει αποκλειστικά από τον εγκληματικό χαρακτήρα των αξιόποινων πράξεων στην τέλεση των οποίων αποσκοπεί η εν λόγω συμφωνία και οι οποίες θα μπορούσαν να διαπραχθούν στο μέλλον» (6).
23.      Υπό τις συνθήκες αυτές, το Sofiyski gradski sad (πρωτοβάθμιο δικαστήριο Σόφιας) αποφάσισε να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
«1)      Αντίκειται στο άρθρο 325 [ΣΛΕΕ] και στο άρθρο 2, παράγραφος 1, της Σύμβασης [ΠΟΣ] εθνικός νόμος ο οποίος, για πράξεις στρεφόμενες κατά των οικονομικών συμφερόντων της Ένωσης, προβλέπει παραγραφή της ποινικής ευθύνης σύμφωνα με την οποία ο χρόνος παραγραφής καθορίζεται αποκλειστικά με βάση την ανώτερη ποινή που προβλέπεται για αξιόποινη πράξη και όχι με βάση την πραγματική και νομική πολυπλοκότητα της υπόθεσης και ο οποίος δεν λαμβάνει υπόψη το ενδεχόμενο τυχαίου συμβάντος, συνεπεία του οποίου επιβάλλεται η εκ νέου εκκίνηση της ποινικής διαδικασίας, με αποτέλεσμα η εφαρμογή του εθνικού νόμου να δύναται να οδηγήσει σε ατιμωρησία;
2)      Αντίκειται στο άρθρο 3, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, της απόφασης-πλαισίου 2008/841 εθνικός νόμος, σύμφωνα με τον οποίο η αξιόποινη πράξη κατά το άρθρο 2, στοιχείο βʹ, της απόφασης-πλαισίου επισύρει στερητική της ελευθερίας ποινή της οποίας το ανώτατο όριο υπερβαίνει εκείνο που προβλέπεται για την αξιόποινη πράξη που αποτελεί το αντικείμενο της συμφωνίας του άρθρου 2, στοιχείο βʹ, της απόφασης-πλαισίου;»
III. Η διαδικασία ενώπιον του Δικαστηρίου
24.      Η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως περιήλθε στη Γραμματεία του Δικαστηρίου στις 8 Μαΐου 2025.
25.      Γραπτές παρατηρήσεις υπέβαλαν ο/η V, η Αυστριακή Κυβέρνηση και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή.
26.      Το Δικαστήριο δεν έκρινε αναγκαία τη διεξαγωγή επ’ ακροατηρίου συζητήσεως.
IV.    Ανάλυση
27.      Το αιτούν δικαστήριο υποβάλλει δύο διακριτά προδικαστικά ερωτήματα.
–        Αντικείμενο του πρώτου προδικαστικού ερωτήματος είναι το καθεστώς παραγραφής της ποινικής ευθύνης το οποίο θεσπίστηκε από τον Βούλγαρο νομοθέτη και η καταλληλότητά του για τη διασφάλιση αποτελεσματικής καταστολής της απάτης στον τομέα του ΦΠΑ.
–        Το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα αφορά τον δικαιολογητικό λόγο, υπό το πρίσμα της αρχής της αναλογικότητας, εθνικής ρύθμισης η οποία, υπό συγκεκριμένες περιστάσεις, κολάζει αυστηρότερα τα πρόσωπα που συμφωνούν να τελέσουν αξιόποινη πράξη από τα πρόσωπα που τελούν πραγματικά την αξιόποινη πράξη.
Α.      Επί του πρώτου προδικαστικού ερωτήματος
28.      Το αιτούν δικαστήριο ζητεί από το Δικαστήριο να διευκρινίσει αν το άρθρο 325 ΣΛΕΕ και το άρθρο 2, παράγραφος 1, της Σύμβασης ΠΟΣ αντιτίθενται σε εθνική ρύθμιση δυνάμει της οποίας «ο χρόνος παραγραφής καθορίζεται αποκλειστικά με βάση την ανώτερη ποινή που προβλέπεται για αξιόποινη πράξη και όχι με βάση την πραγματική και νομική πολυπλοκότητα της υπόθεσης και ο οποίος δεν λαμβάνει υπόψη το ενδεχόμενο τυχαίου συμβάντος, συνεπεία του οποίου επιβάλλεται η εκ νέου εκκίνηση της ποινικής διαδικασίας». Το αιτούν δικαστήριο διευκρινίζει περαιτέρω ότι ο ανωτέρω εθνικός νόμος μπορεί να «οδηγήσει σε ατιμωρησία».
29.      Όπως υπενθύμισε η Επιτροπή (7), η προστασία των οικονομικών συμφερόντων της Ένωσης μέσω της επιβολής ποινικών κυρώσεων αποτελεί συντρέχουσα αρμοδιότητα της Ένωσης και των κρατών μελών κατά την έννοια του άρθρου 4, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ. Στο μέτρο που οι προθεσμίες παραγραφής και οι κανόνες σχετικά με τη διακοπή και την αναστολή της δεν αποτελούν αντικείμενο λεπτομερούς εναρμόνισης στο επίπεδο της Ένωσης, η ρύθμισή τους απόκειται, κατ’ αρχήν, στα κράτη μέλη (8).
30.      Το άρθρο 325, παράγραφος 1,
ΣΛΕΕ επιβάλλει στα κράτη μέλη να καταπολεμούν την απάτη και οποιαδήποτε άλλη παράνομη δραστηριότητα εις βάρος των οικονομικών συμφερόντων της Ένωσης, λαμβάνοντας αποτελεσματικά και αποτρεπτικά μέτρα (9).
31.      Ειδικότερα, τα κράτη μέλη οφείλουν να λαμβάνουν τα αναγκαία μέτρα για την πραγματική και πλήρη είσπραξη των ιδίων πόρων, συμπεριλαμβανομένων των εσόδων που προκύπτουν από την εφαρμογή ενιαίου συντελεστή όσον αφορά την εναρμονισμένη βάση του ΦΠΑ (10).
32.      Τα κράτη μέλη διαθέτουν ασφαλώς ελευθερία επιλογής όσον αφορά τις κυρώσεις που επιβάλλουν, οι οποίες μπορούν να προσλαμβάνουν τη μορφή διοικητικών ή ποινικών κυρώσεων ή συνδυασμό των δύο, προκειμένου να εξασφαλίζουν την είσπραξη του συνόλου των εσόδων από ΦΠΑ και, κατ’ επέκταση, την προστασία των οικονομικών συμφερόντων της Ένωσης. Οι ποινικές κυρώσεις ενδέχεται να είναι αναγκαίες για την καταπολέμηση κατά τρόπο αποτελεσματικό και αποτρεπτικό ορισμένων περιπτώσεων βαρείας απάτης στον τομέα του ΦΠΑ (11).
33.      Οι επίδικες στην υπόθεση της κύριας δίκης συμπεριφορές μπορεί να στοιχειοθετούν αξιόποινες πράξεις φορολογικής απάτης και σύστασης εγκληματικής οργάνωσης σε σχέση με τον ΦΠΑ. Τα ποσά του ΦΠΑ που αφορά η διαδικασία της κύριας δίκης ανέρχονται συνολικά σε περίπου 4 000 000 ευρώ, ήτοι υπερβαίνουν κατά πολύ το κατώτατο ποσό που προβλέπεται στο άρθρο 2, παράγραφος 1, της Σύμβασης ΠΟΣ για τον χαρακτηρισμό πράξης ως «βαρείας» απάτης εις βάρος των οικονομικών συμφερόντων της Ένωσης.
34.      Επομένως, οι επίδικες στην υπόθεση της κύριας δίκης συμπεριφορές εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 325, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ και του άρθρου 2, παράγραφος 1, της Σύμβασης ΠΟΣ.
35.      Το Δικαστήριο έχει αποφανθεί ότι ο αποτελεσματικός και αποτρεπτικός χαρακτήρας των μέτρων που λαμβάνουν τα κράτη μέλη για τη διασφάλιση της προστασίας των οικονομικών συμφερόντων της Ένωσης δεν εξαρτάται μόνον από την έκταση των ποινικών κυρώσεων με τις οποίες κολάζουν τις συμπεριφορές που θίγουν τα εν λόγω συμφέροντα, αλλά επίσης από το καθεστώς παραγραφής που εφαρμόζουν.
36.      Εξάλλου, στον εθνικό νομοθέτη «εναπόκειται να διασφαλίσει ότι το εθνικό καθεστώς για την παραγραφή στο ποινικό δίκαιο δεν θα οδηγήσει στην ατιμωρησία μεγάλου αριθμού περιπτώσεων σοβαρής απάτης στον τομέα του ΦΠΑ» (12).
37.      Υπογραμμίζεται ότι στην υπό κρίση υπόθεση:
–        δεν αμφισβητείται (το αιτούν δικαστήριο δεν διατηρεί καμία αμφιβολία συναφώς) ότι το βουλγαρικό δίκαιο προβλέπει αποτελεσματικές και αποτρεπτικές ποινικές κυρώσεις για τις αξιόποινες πράξεις που θίγουν τα οικονομικά συμφέροντα της Ένωσης·
–        δεν αμφισβητείται επίσης ότι, γενικά, οι προθεσμίες παραγραφής της ποινικής ευθύνης που προβλέπονται στη βουλγαρική νομοθεσία είναι επαρκείς, ήτοι δεν θίγουν τον αποτελεσματικό και αποτρεπτικό χαρακτήρα των σχετικών κυρώσεων. Οι εν λόγω προθεσμίες υπερβαίνουν τις ελάχιστες προθεσμίες που προβλέπονται στο άρθρο 12 της οδηγίας (ΕΕ) 2017/1371 (13), μολονότι η συγκεκριμένη οδηγία δεν τυγχάνει εφαρμογής, ratione temporis, σε αξιόποινες πράξεις που τελέστηκαν τα έτη 2011 και 2012.
38.      Η αμφιβολία του αιτούντος δικαστηρίου αφορά το καθεστώς παραγραφής της ποινικής δίωξης το οποίο εφαρμόζεται, αυτομάτως, μετά την παρέλευση ορισμένου αριθμού ετών από την τέλεση των επίδικων πράξεων. Η συγκεκριμένη απόλυτη προθεσμία παραγραφής καθορίζεται σε συνάρτηση προς τη μέγιστη ποινή που προβλέπεται για την προσαπτόμενη αξιόποινη πράξη και δεν μπορεί να παραταθεί σε καμία περίπτωση.
39.      Το Δικαστήριο έχει αποφανθεί επί του καθορισμού εύλογων προθεσμιών παραγραφής σε σχέση με την επιβολή κυρώσεων από τις εθνικές αρχές, όταν πρόκειται περί τομέων στους οποίους έχει εφαρμογή το δίκαιο της Ένωσης (14). Συναφώς, το Δικαστήριο έχει αποφανθεί ως εξής:
–        «οι εθνικοί κανόνες που καθορίζουν τις προθεσμίες παραγραφής πρέπει να έχουν διαμορφωθεί κατά τρόπον ώστε να επιτυγχάνεται ισορροπία μεταξύ, αφενός, των σκοπών της κατοχύρωσης της ασφάλειας δικαίου και της διασφάλισης της εξέτασης των υποθέσεων εντός εύλογης προθεσμίας, ως γενικών αρχών του δικαίου της Ένωσης, και, αφετέρου, της πραγματικής και αποτελεσματικής εφαρμογής [του δικαίου της Ένωσης]» (15)·
–        «[π]ροκειμένου να προσδιοριστεί αν το εθνικό καθεστώς παραγραφής επιτυγχάνει τέτοια ισορροπία, πρέπει να αξιολογείται το σύνολο των στοιχείων του καθεστώτος αυτού […], μεταξύ των οποίων μπορεί να περιλαμβάνεται η ημερομηνία από την οποία αρχίζει η παραγραφή, η διάρκειά της, καθώς και οι κανόνες αναστολής ή διακοπής της» (16)·
–        επομένως, ο περίπλοκος χαρακτήρας της ανάλυσης που απαιτείται στην υπόθεση μπορεί να γίνει δεκτός ως κρίσιμο στοιχείο (17).
40.      Λαμβανομένων υπόψη των ανωτέρω παραδοχών, πρέπει κατ’ αρχάς να αρθούν οι αμφιβολίες όσον αφορά το κύρος της απόλυτης προθεσμίας παραγραφής αυτής καθεαυτήν. Το συγκεκριμένο είδος παραγραφής προβλέπεται, για παράδειγμα, στον κανονισμό (ΕΚ, Ευρατόμ) 2988/95 (18), ο οποίος αφορά την προστασία των οικονομικών συμφερόντων της Ένωσης.
41.      Το άρθρο 3, παράγραφος 1, τέταρτο εδάφιο, του κανονισμού 2988/95 θεσπίζει «απόλυτη προθεσμία παραγραφής [η οποία] ενισχύει την ασφάλεια δικαίου των επιχειρήσεων, εμποδίζοντας την επ’ αόριστον παράταση […] της παραγραφής διώξεων που αφορούν μια παρατυπία». (19)
42.      Συντάσσομαι με την άποψη της Επιτροπής ότι, ελλείψει λεπτομερέστερης εναρμόνισης, η απουσία και μόνον στην εθνική ρύθμιση κανόνα ο οποίος να εξαρτά τη δυνατότητα εφαρμογής της απόλυτης προθεσμίας παραγραφής της ποινικής ευθύνης από την περιπλοκότητα της ποινικής διαδικασίας δεν παραβιάζει το δίκαιο της Ένωσης.
43.      Βεβαίως, η προθεσμία αυτή θα πρέπει να είναι αρκούντως μεγάλη ώστε η προσαπτόμενη συμπεριφορά να μπορεί να εκτιμηθεί από το δικαστήριο, λαμβανομένης ειδικότερα υπόψη της μέσης διάρκειας των ποινικών διαδικασιών (20).
44.      Κατά τη γνώμη μου, απόλυτη προθεσμία παραγραφής δεκαπέντε ετών, όπως η προβλεπόμενη από το βουλγαρικό δίκαιο, είναι εύλογη και επαρκής. Τούτο δε μολονότι υπολογίζεται από την κίνηση της ποινικής διαδικασίας έως την έκδοση της τελεσίδικης δικαστικής απόφασης, ήτοι περιλαμβάνει όλους τους βαθμούς δικαιοδοσίας (21). Διάστημα δεκαπέντε ετών αρκεί για την περάτωση ποινικής διαδικασίας για αξιόποινες πράξεις όπως οι προσαπτόμενες στην υπόθεση της κύριας δίκης. Όπως επισημαίνει η Επιτροπή, η εν λόγω προθεσμία παραγραφής υπερβαίνει κατά πολύ την αντίστοιχη προθεσμία παραγραφής η οποία προβλέπεται στην οδηγία 2017/137 (22).
45.      Πάντως, μολονότι γίνεται γενικά δεκτός ο εύλογος χαρακτήρας της προθεσμίας, πρέπει να διασφαλιστεί ότι η πρακτική εφαρμογή της δεν ευνοεί την ατιμωρησία και, κατ’ επέκταση, δεν θίγει την αποτελεσματικότητα και την αποτρεπτικότητα των μέτρων που πρέπει να διασφαλίζουν την προστασία των οικονομικών συμφερόντων της Ένωσης.
46.      Στο πνεύμα αυτό, το Δικαστήριο έχει αξιολογήσει αν η εφαρμογή των εθνικών διατάξεων στον τομέα της ποινικής παραγραφής έχει ως αποτέλεσμα, σε μεγάλο αριθμό υποθέσεων, πράξεις που συνιστούν βαρεία απάτη να μην τιμωρούνται. Τούτο μπορεί να συμβεί εάν, κατά κανόνα, οι πράξεις παραγράφονται πριν επιβληθεί η νομοθετικώς προβλεπόμενη ποινή με δικαστική απόφαση μη δυνάμενη πλέον να προσβληθεί. Σε τέτοια περίπτωση, τα μέτρα που προβλέπει το εθνικό δίκαιο για την καταπολέμηση της απάτης και κάθε άλλης παράνομης δραστηριότητας θίγουσας τα οικονομικά συμφέροντα της Ένωσης μπορεί να μην είναι αποτελεσματικά ούτε αποτρεπτικά (23).
47.      Εντούτοις, τίποτε δεν καταδεικνύει ότι η επίμαχη στην υπόθεση της κύριας δίκης προθεσμία παραγραφής έχει, κατά κανόνα, ως αποτέλεσμα την πραγματική ατιμωρησία σε μεγάλο αριθμό ποινικών υποθέσεων που εκδικάζονται από τα βουλγαρικά δικαστήρια και αφορούν αξιόποινες πράξεις εις βάρος των οικονομικών συμφερόντων της Ένωσης.
48.      Αντιθέτως, όλα τα στοιχεία καταδεικνύουν ότι στην υπό κρίση υπόθεση η παραγραφή της ποινικής δίωξης θα αφορά μόνον ορισμένες από τις συμπεριφορές που έχουν υποβληθεί στην κρίση του αιτούντος δικαστηρίου (24) και ότι η ενδεχόμενη ατιμωρησία (μέρους) των εν λόγω συμπεριφορών συνδέεται με ιδιαίτερους παράγοντες, οι οποίοι ανάγονται σε συγκυριακά προβλήματα και δυσχέρειες που αφορούν το ίδιο το αιτούν δικαστήριο.
49.      Συγκεκριμένα, από την προμνησθείσα αλληλουχία των συμβάντων που εκτίθενται στη διάταξη περί παραπομπής (25) συνάγεται ότι η καθυστέρηση στη διεξαγωγή της ποινικής δίκης οφείλεται, όπως υποστηρίζει η Επιτροπή, σε κάποιον βαθμό, σε «συστημική αναποτελεσματικότητα» του ίδιου του δικαστηρίου (26).
50.      Η δικογραφία δεν περιέχει στοιχεία από τα οποία να συνάγεται ότι, γενικά, τα βουλγαρικά δικαστήρια –ή έστω μεγάλος αριθμός βουλγαρικών δικαστηρίων– που επιλαμβάνονται ποινικών υποθέσεων τέτοιου είδους θεωρούν ότι το καθεστώς παραγραφής της ποινικής ευθύνης συνιστά προερχόμενο από την ίδια τη λειτουργία του συστήματος εμπόδιο για την έκδοση τελεσίδικων αποφάσεων σε υποθέσεις που αφορούν συμπεριφορές που θίγουν τα οικονομικά συμφέροντα της Ένωσης.
51.      Υπό τις συνθήκες αυτές, δεν πληρούνται, κατά τη γνώμη μου, οι προϋποθέσεις που απαιτούνται από τη νομολογία του Δικαστηρίου για τη διαπίστωση της ύπαρξης συστημικού κινδύνου ατιμωρησίας σε σχέση με τα εγκλήματα σοβαρής απάτης εις βάρος των οικονομικών συμφερόντων της Ένωσης. Επομένως, στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα πρέπει να δοθεί αρνητική απάντηση.
Β.      Επί του δεύτερου προδικαστικού ερωτήματος
52.      Το αιτούν δικαστήριο διατηρεί αμφιβολίες σχετικά με το αν το άρθρο 3, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, της απόφασης-πλαισίου 2008/841 επιτρέπει η «συμφωνία» για την τέλεση αξιόποινης πράξης, κατά την έννοια του άρθρου 2, στοιχείο βʹ, της ίδιας απόφασης-πλαισίου, να κολάζεται αυστηρότερα (στερητική της ελευθερίας ποινή έως δεκαπέντε ετών) από την τέλεση του εγκλήματος που αποτελεί αντικείμενο της εν λόγω συμφωνίας (στερητική της ελευθερίας ποινή έως οκτώ ετών).
53.      Υπενθυμίζεται ότι στην ποινική δίκη που διεξάγεται ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου εξετάζεται η ποινική ευθύνη:
–        των A και B, οι οποίοι κατηγορούνται για διεύθυνση εγκληματικής οργάνωσης συσταθείσας με σκοπό τη διάπραξη απάτης στον τομέα του ΦΠΑ, συμπεριφορά η οποία επισύρει στερητική της ελευθερίας ποινή πέντε έως δεκαπέντε ετών·
–        των V, G και D, οι οποίοι κατηγορούνται για συμμετοχή στην εν λόγω εγκληματική οργάνωση, συμπεριφορά η οποία επισύρει στερητική της ελευθερίας ποινή τριών έως δέκα ετών.
54.      Στους πέντε κατηγορουμένους προσάπτεται, επιπλέον, η διάπραξη φορολογικής απάτης, η οποία επισύρει στερητική της ελευθερίας ποινή τριών έως οκτώ ετών.
55.      Το άρθρο 2 της απόφασης-πλαισίου 2008/841 επιβάλλει στα κράτη μέλη την υποχρέωση να θεωρούν ως αξιόποινες πράξεις μία ή και τις δύο από τις ακόλουθες συμπεριφορές που έχουν σχέση με εγκληματική οργάνωση:
–        την ενεργό συμμετοχή στις εγκληματικές δραστηριότητες της οργάνωσης·
–        τη συμφωνία «με ένα ή περισσότερα πρόσωπα ότι θα αναπτυχθεί δραστηριότητα η οποία, αν υλοποιηθεί, θα συνίσταται στην τέλεση αξιόποινων πράξεων που αναφέρονται στο άρθρο 1 [της ίδιας απόφασης-πλαισίου] […]». Οι εν λόγω αξιόποινες πράξεις είναι οι πράξεις που «επισύρουν ποινή στερητική της ελευθερίας […] μεγίστης διαρκείας τουλάχιστον τεσσάρων ετών, ή βαρύτερη ποινή […]» (27).
56.      Εξάλλου, το άρθρο 3, παράγραφος 1, της απόφασης-πλαισίου 2008/841 απαιτεί από τα κράτη μέλη να λαμβάνουν τα αναγκαία μέτρα ώστε:
–        η αξιόποινη πράξη που μνημονεύεται στο άρθρο 2, στοιχείο αʹ, να τιμωρείται με μέγιστη στερητική της ελευθερίας ποινή «τουλάχιστον μεταξύ δύο και πέντε ετών»·
–        οι αξιόποινες πράξεις που μνημονεύονται στο άρθρο 2, στοιχείο βʹ, να τιμωρούνται «με την ίδια μέγιστη στερητική της ελευθερίας ποινή την οποία επισύρει και η αξιόποινη πράξη που αποτελούσε το αντικείμενο της συμφωνίας, ή με ποινή στερητική της ελευθερίας το μέγιστο ύψος της οποίας είναι τουλάχιστον μεταξύ δύο και πέντε ετών».
57.      Ο Βούλγαρος νομοθέτης προέκρινε τη δεύτερη από τις δυνατότητες τις οποίες παρέχει το άρθρο 3, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ: η μέγιστη στερητική της ελευθερίας ποινή που προβλέπεται στον ποινικό κώδικα για την απάτη στον τομέα του ΦΠΑ είναι οκτώ έτη, ενώ η μέγιστη ποινή που προβλέπεται για τη σύσταση ή τη διεύθυνση εγκληματικής ομάδας με σκοπό τη διάπραξη απάτης στον τομέα του ΦΠΑ ανέρχεται σε δεκαπέντε έτη.
58.      Ούτως εχόντων των πραγμάτων, τίθεται το ακόλουθο διττό ζήτημα:
–        αφενός, αν το άρθρο 3, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, της απόφασης-πλαισίου 2008/841 επιτρέπει η συμφωνία για τη διάπραξη απάτης στον τομέα του ΦΠΑ να τιμωρείται με στερητική της ελευθερίας ποινή (δεκαπέντε έτη) μεγαλύτερη από την προβλεπόμενη για την τέλεση της συγκεκριμένης αξιόποινης πράξης στον τομέα του ΦΠΑ (οκτώ έτη)·
–        αφετέρου, αν, εν πάση περιπτώσει, η εθνική ρύθμιση μπορεί να κολάζει την εν λόγω συμφωνία με μέγιστη στερητική της ελευθερίας ποινή άνω των πέντε ετών, δεδομένου ότι, στη δεύτερη εναλλακτική δυνατότητα που προβλέπεται στο άρθρο 3, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, γίνεται λόγος για ποινή στερητική της ελευθερίας το μέγιστο ύψος της οποίας είναι «τουλάχιστον μεταξύ δύο και πέντε ετών».
1.      Επί της στερητικής της ελευθερίας ποινής «το μέγιστο ύψος της οποίας είναι τουλάχιστον μεταξύ δύο και πέντε ετών» κατά το άρθρο 3, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, της απόφασης-πλαισίου 2008/841
59.      Η απόφαση-πλαίσιο 2008/841 καταλέγεται στις πράξεις που θεσπίστηκαν βάσει του άρθρου 31, παράγραφος 1, ΣΕΕ, του οποίου οι διατάξεις περιλαμβάνονται πλέον στο άρθρο 83, παράγραφος 1, πρώτο εδάφιο,
ΣΛΕΕ. Η εν λόγω απόφαση-πλαίσιο περιέχει ελάχιστες διατάξεις σχετικά με τις ποινές που επιβάλλονται για αξιόποινες πράξεις στον τομέα του οργανωμένου εγκλήματος (28).
60.      Στο παρόν στάδιο εξέλιξης του δικαίου της Ένωσης, το ποινικό δίκαιο των κρατών μελών δεν αποτελεί αντικείμενο γενικών μέτρων εναρμόνισης. Συγκεκριμένα, η εκτίμηση της σοβαρότητας της αξιόποινης πράξης «πρέπει να πραγματοποιείται λαμβανομένων υπόψη των επιλογών που έγιναν, στο πλαίσιο του ποινικού συστήματος του οικείου κράτους μέλους, όσον αφορά τον προσδιορισμό των εγκλημάτων που θίγουν στον μεγαλύτερο βαθμό την έννομη τάξη της κοινωνίας» (29).
61.      Η Αυστριακή Κυβέρνηση επισήμανε τις δυσχέρειες που ανέκυψαν κατά τις συζητήσεις στους κόλπους του Συμβουλίου σχετικά με πλείονες νομοθετικές πράξεις της Ένωσης στον τομέα του ουσιαστικού ποινικού δικαίου λόγω των διαφορών μεταξύ των εθνικών νομικών παραδόσεων και ποινικών συστημάτων (30). Στις δυσχέρειες αυτές ανάγεται η θέση αρχής που διατύπωσε το Συμβούλιο με το «Συμπεράσματα [...] σχετικά με την προσέγγιση η οποία πρέπει να ακολουθηθεί όσον αφορά την εναρμόνιση των ποινών» (31).
62.      Κατά το ανωτέρω έγγραφο, στο οποίο καταγράφεται επίσημα η προσέγγιση που εφάρμοσε το Συμβούλιο σε διάφορες αποφάσεις-πλαίσια προγενέστερες της Συνθήκης της Λισσαβώνας:
–        η προσέγγιση των κυρώσεων δεν θα πρέπει να εμποδίσει τα κράτη μέλη να διατηρήσουν τη συνοχή των εθνικών συστημάτων τους (32)·
–        εάν οι προτάσεις (μελλοντικών) νομικών πράξεων περιέχουν διατάξεις οι οποίες καθορίζουν τα ελάχιστα στοιχεία που στοιχειοθετούν τις αξιόποινες πράξεις, πρέπει να εξεταστεί η δυνατότητα καθορισμού ελάχιστου ορίου για τις μέγιστες ποινές που επιβάλλονται στις αξιόποινες πράξεις κατά το εθνικό δίκαιο (33).
63.      Προς τούτο, το Συμβούλιο καθόρισε ένα σύστημα επιπέδων κυρώσεων (34), επισημαίνοντας ότι επρόκειτο περί ελάχιστων επιπέδων και ότι τίποτε δεν εμποδίζει τα κράτη μέλη να τα υπερβούν στην εθνική νομοθεσία τους (35).
64.      Όπως υποστηρίζει η Επιτροπή (36), το Συμβούλιο έχει εφαρμόσει σε πλείονες αποφάσεις-πλαίσια (37) το ανωτέρω σύστημα ελάχιστων ορίων για τις μέγιστες ποινές, το οποίο, ανταποκρίνεται στην αρχή της ελάχιστης προσέγγισης, συμφώνως προς το άρθρο 83, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ. Από το πνεύμα και την πρακτική εφαρμογή του συστήματος συνάγεται ότι τα κράτη μέλη μπορούν να θεσπίζουν ελεύθερα, στα αντίστοιχα εθνικά συστήματά τους, μέγιστες ποινές υψηλότερες από τις προβλεπόμενες στην απόφαση-πλαίσιο 2008/841.
65.      Εντούτοις, οφείλω να επισημάνω ότι η διατύπωση που χρησιμοποίησε ο νομοθέτης δεν είναι ιδιαιτέρως εύστοχη.
66.      Συγκεκριμένα, η φράση «ποινή στερητική της ελευθερίας το μέγιστο ύψος της οποίας είναι τουλάχιστον μεταξύ δύο και πέντε ετών» (38), στο άρθρο 3, παράγραφος 1, της απόφασης-πλαισίου 2008/841, δεν είναι ευχερώς κατανοητή, όπως καταδεικνύεται από τον προβληματισμό του αιτούντος δικαστηρίου (39).
67.      Ο καθορισμός του «μέγιστου ύψους» της στερητικής της ελευθερίας ποινής υπό την επιφύλαξη της τήρησης ελάχιστου ορίου («τουλάχιστον») αφήνει ανοικτή την επέκτασή της ποινής ultra limen κατά τρόπο ώστε να μη μπορεί να συνιστά μέγιστη ποινή. Κατά συνέπεια, τα κράτη μέλη μπορούν να επεκτείνουν την ποινή.
68.      Μολονότι η επιφύλαξη («τουλάχιστον») προσδιορίζεται αμέσως διά παραπομπής, όχι σε συγκεκριμένο χρονικό όριο, αλλά σε χρονικό εύρος εντός του οποίου πρέπει να περιλαμβάνεται η επέκταση της ποινής, η ποινή δεν μπορεί να επεκταθεί πέραν του ανώτατου ορίου του εύρους, το οποίο συνιστά επομένως (όσον αφορά την ποινή) το ανώτατο επιτρεπόμενο όριο. Κατά συνέπεια, τα κράτη μέλη μπορούν να καθορίσουν την επέκταση της ποινής μόνον εντός των ακραίων τιμών του εύρους, χωρίς να υπερβούν το ανώτατο όριο.
69.      Εντούτοις, πρέπει να θεωρηθεί, όπως υποστήριξε η Αυστριακή Κυβέρνηση (40), ότι το ελάχιστο όριο που τίθεται στη μέγιστη ποινή υπολογίζεται στο διάστημα που καλύπτει το εύρος («μεταξύ δύο και πέντε ετών») και ότι, επομένως, η ποινή μπορεί να επεκταθεί πέραν του χρονικού αυτού διαστήματος. Τα κράτη μέλη μπορούν, επομένως, να επεκτείνουν τη μέγιστη ποινή προσθέτοντας μεγαλύτερα χρονικά διαστήματα.
70.      Η ανωτέρω ερμηνεία, η οποία είναι αναμφίβολα περίπλοκη, είναι η ερμηνεία που συνάδει περισσότερο με την αρχή της ελάχιστης προσέγγισης του δικαίου της Ένωσης στον τομέα του ποινικού δικαίου. Είναι επίσης, τρόπον τινά, η ερμηνεία η οποία δικαιολογεί καλύτερα τη δυνατότητα που παρέχεται στα κράτη μέλη να αποφασίζουν, τελικώς, για το ανώτατο όριο των ποινών που επιθυμούν να θεσπίσουν.
71.      Το δίκαιο της Ένωσης επιτρέπει στα κράτη μέλη να εκπληρώσουν την υποχρέωση που υπέχουν να καθορίσουν ανώτατο όριο παρέχοντάς τους τη δυνατότητα το εν λόγω ανώτατο όριο να είναι, στην προκειμένη περίπτωση, δύο μόνον έτη ή άλλη διάρκεια έως πέντε έτη. Επομένως, το δίκαιο της Ένωσης δεν περιορίζει τη δυνατότητα των κρατών μελών να αποφασίσουν να καθορίσουν οποιαδήποτε άλλη διάρκεια η οποία υπερβαίνει το εύρος «μεταξύ δύο και πέντε ετών».
72.      Ως εκ τούτου, κατά τη γνώμη μου, το άρθρο 3, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, της απόφασης-πλαισίου 2008/841 δεν αντιτίθεται σε εθνική ρύθμιση η οποία κολάζει τη συμφωνία που μνημονεύεται στο άρθρο 2, στοιχείο βʹ, της ίδιας απόφασης-πλαισίου με μέγιστη στερητική της ελευθερίας ποινή μεγαλύτερη από την ποινή που προβλέπεται για την αξιόποινη πράξη η οποία αποτελεί αντικείμενο της επίμαχης συμφωνίας.
73.      Εν πάση περιπτώσει, θα πρέπει να ληφθεί υπόψη η πάγια νομολογία του Δικαστηρίου: το εθνικό δικαστήριο δεν υποχρεούται να αφήνει ανεφάρμοστη διάταξη του εθνικού δίκαιου η οποία δεν είναι συμβατή προς τις διατάξεις απόφασης-πλαισίου οι οποίες στερούνται άμεσου αποτελέσματος (41).
2.      Επί της διαφοράς μεταξύ των κυρώσεων που επιβάλλονται, αφενός, στη συμφωνία τέλεσης αξιόποινης πράξης και, αφετέρου, στην τέλεση της αξιόποινης πράξης που αποτελεί αντικείμενο της συμφωνίας. Αναλογικότητα
74.      Τέλος, πρέπει να εξακριβωθεί αν το άρθρο 3, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, της απόφασης-πλαισίου 2008/841 επιτρέπει η συμφωνία για τη διάπραξη απάτης στον τομέα του ΦΠΑ να τιμωρείται, στο βουλγαρικό δίκαιο, με στερητική της ελευθερίας ποινή (δεκαπέντε έτη) μεγαλύτερη από την προβλεπόμενη για την τέλεση της συγκεκριμένης αξιόποινης πράξης στον τομέα του ΦΠΑ (οκτώ έτη).
75.      Το αιτούν δικαστήριο εκτιμά ότι καταφατική απάντηση στο ανωτέρω προδικαστικό ερώτημα θα παραβιάζει την αρχή της αναλογικότητας (42).
76.      Δεν συμμερίζομαι την άποψη αυτή.
77.      Είναι αληθές ότι, εκ πρώτης όψεως, μπορεί να φαίνεται δυσανάλογο μέτρο η συμφωνία για την τέλεση αξιόποινης πράξης (νοούμενη ως προπαρασκευαστική πράξη της μεταγενέστερης αξιόποινης πράξης) να τιμωρείται αυστηρότερα από την πραγματική τέλεση της αξιόποινης πράξης (43).
78.      Εντούτοις, το άρθρο 2, στοιχείο βʹ, της απόφασης-πλαισίου 2008/841, που αφορά το φαινόμενο του οργανωμένου εγκλήματος, κάνει λόγο για «συμφωνία […] ότι θα αναπτυχθεί δραστηριότητα η οποία, αν υλοποιηθεί, θα συνίσταται στην τέλεση αξιόποινων πράξεων» (44).
79.      Στο πλαίσιο της καταπολέμησης του οργανωμένου εγκλήματος, ο οποίος είναι –επαναλαμβάνω– ο σκοπός της απόφασης-πλαισίου 2008/841, είναι εύλογο να κολάζεται αυστηρότερα η σύσταση οργανωμένων δομών με σκοπό τη συστηματική άσκηση εγκληματικών δραστηριοτήτων.
80.      Περιστασιακή συμφωνία για την τέλεση μίας και μόνης αξιόποινης πράξης δεν μπορεί να εξομοιωθεί με τη συμφωνία για τη διάπραξη εγκλημάτων, κατά τρόπο σταθερό και οργανωμένο, μέσω διαρθρωμένης ένωσης πλειόνων προσώπων κατά τη διάρκεια ορισμένου χρονικού διαστήματος.
81.      Χωρίς να απαιτείται να «συμμετέχει στην εκτέλεση της [αξιόποινης] δραστηριότητας», κατά τα προβλεπόμενα στο άρθρο 2, στοιχείο βʹ, της απόφασης-πλαισίου 2008/841, πρόσωπο το οποίο συμφωνεί να συστήσει, με άλλα πρόσωπα, εγκληματική οργάνωση:
–        μπορεί να ευθύνεται για τις αξιόποινες πράξεις που τελούνται από άλλους στο πλαίσιο της οργάνωσης αυτής, είτε έμμεσα είτε ως ηθικός αυτουργός των πράξεων·
–        εν πάση περιπτώσει, ευθύνεται, άμεσα και κυρίως, για την αξιόποινη πράξη που συνίσταται στη σύσταση δομής που έχει ως σκοπό να διευκολύνει την πραγματική τέλεση εγκλημάτων τα οποία ενδεχομένως δεν θα μπορούσαν να τελεστούν, εάν οι φυσικοί αυτουργοί τους δεν διέθεταν την προστασία της εγκληματικής οργάνωσης.
82.      Επομένως, εκτιμώ ότι, γενικά, η συμφωνία για τη σύσταση εγκληματικής οργάνωσης μπορεί να έχει μεγαλύτερη ποινική απαξία από την απαξία της τέλεσης των συγκεκριμένων αξιόποινων πράξεων στο πλαίσιο της εν λόγω οργάνωσης.
83.      Η απόφαση καθορισμού της έκτασης της εν λόγω ποινικής απαξίας επαφίεται στον εθνικό νομοθέτη, εντός των προεκτεθέντων ορίων. Η εκτίμηση του εθνικού νομοθέτη σχετικά με την αναλογικότητα μεταξύ αξιόποινης πράξης και ποινής πρέπει να υπερισχύει, εκτός εάν υπερβαίνει προδήλως τα όρια του ευλόγου.
84.      Εν πάση περιπτώσει, συντάσσομαι με την άποψη της Επιτροπής ότι η αναλογικότητα συγκεκριμένης κύρωσης πρέπει να εκτιμάται υπό το πρίσμα των ειδικών περιστάσεων κάθε περίπτωσης (45).
85.      Απόκειται στο αιτούν δικαστήριο να εξακριβώσει αν, λαμβανομένων υπόψη, αφενός, των χαρακτηριστικών της εγκληματικής οργάνωσης που συστάθηκε με τη συμφωνία μεταξύ A και B, και, αφετέρου, του μέτρου στο οποίο η ύπαρξη της εν λόγω οργάνωσης υπήρξε αναγκαία προϋπόθεση για την τέλεση των αξιόποινων πράξεων που προσάπτονται στους V, G και D, η συμπεριφορά των A και B επισύρει αυστηρότερη ποινική κύρωση από την κύρωση που προβλέπεται για τους τρεις άλλους κατηγορουμένους. Εξάλλου, κατά την εκτίμηση αυτή, δεν μπορεί να μη ληφθεί υπόψη ότι στους A και B προσάπτεται επίσης η διεύθυνση της εγκληματικής οργάνωσης η οποία συστάθηκε με τη μεταξύ τους συμφωνία.
V.      Πρόταση
86.      Λαμβανομένων υπόψη των προεκτεθέντων, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στο Sofiyski gradski sad (πρωτοβάθμιο δικαστήριο Σόφιας, Βουλγαρία) ως εξής:
«1)      Το άρθρο 325 ΣΛΕΕ και το άρθρο 2, παράγραφος 1, της Σύμβασης σχετικά με την προστασία των οικονομικών συμφερόντων των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων
έχουν την έννοια ότι:
δεν αντιτίθενται σε εθνικό νόμο ο οποίος, για αξιόποινες πράξεις εις βάρος των οικονομικών συμφερόντων της Ένωσης, προβλέπει απόλυτη προθεσμία παραγραφής της ποινικής ευθύνης η οποία καθορίζεται αποκλειστικά με βάση την ανώτερη ποινή που προβλέπεται για την οικεία αξιόποινη πράξη, ήτοι δεκαπέντε έτη για τις πράξεις που επισύρουν στερητική της ελευθερίας ποινή άνω των δέκα ετών και δέκα έτη για τις πράξεις που επισύρουν στερητική της ελευθερίας ποινή άνω των τριών ετών.
2)      Το άρθρο 3, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, της απόφασης-πλαισίου 2008/841/ΔΕΥ του Συμβουλίου, της 24ης Οκτωβρίου 2008, για την καταπολέμηση του οργανωμένου εγκλήματος,
έχει την έννοια ότι:
δεν αντιτίθεται σε εθνικό νόμο δυνάμει του οποίου η συμπεριφορά προσώπου που συνίσταται σε συμφωνία ότι θα αναπτυχθεί δραστηριότητα η οποία, εάν υλοποιηθεί, θα στοιχειοθετεί τις αξιόποινες πράξεις του άρθρου 1 της προμνησθείσας απόφασης-πλαισίου επισύρει στερητική της ελευθερίας ποινή της οποίας το ανώτατο όριο υπερβαίνει το ανώτατο όριο της ποινής που προβλέπεται για την τέλεση οποιασδήποτε από τις εν λόγω αξιόποινες πράξεις.»
1      Γλώσσα του πρωτοτύπου: η ισπανική.
i      Η ονομασία που έχει δοθεί στην παρούσα υπόθεση είναι πλασματική. Δεν αντιστοιχεί στο πραγματικό όνομα κανενός διαδίκου.
2      Καταρτίστηκε με πράξη του Συμβουλίου της 26ης Ιουλίου 1995 βάσει του άρθρου K.3 της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση (ΕΕ 1995, C 316, σ. 48). Στο εξής: Σύμβαση ΠΟΣ.
3      Απόφαση-πλαίσιο του Συμβουλίου, της 24ης Οκτωβρίου 2008, για την καταπολέμηση του οργανωμένου εγκλήματος (ΕΕ 2008, L 300, σ. 42).
4      Ο όρος «conspiración» που χρησιμοποιείται στο κείμενο στην ισπανική γλώσσα δεν αντιστοιχεί στον όρο που χρησιμοποιείται σε άλλες γλωσσικές αποδόσεις τις οποίες εξέτασα. Σε αυτές χρησιμοποιούνται οι όροι «accord» (στη γαλλική γλώσσα), «agreement» (στην αγγλική γλώσσα), «entesa» (στην ιταλική γλώσσα), «acordo» (στην πορτογαλική γλώσσα), «acordul» (στη ρουμανική γλώσσα), «Vereinbarung» (στη γερμανική γλώσσα), «overeengekomen» (στην ολλανδική γλώσσα). Επομένως, όσον αφορά το κείμενο στην ισπανική γλώσσα ο όρος «conspiración» πρέπει να νοείται ως «συμφωνία», κατά τον όρο που χρησιμοποιείται στο άρθρο 2, στοιχείο βʹ, της απόφασης-πλαισίου 2008/841.
5      Σημείο 29 της διατάξεως περί παραπομπής.
6      Σημείο 52 της διατάξεως περί παραπομπής.
7      Σημείο 9 των γραπτών παρατηρήσεων της Επιτροπής.
8      Κατά την άσκηση της συντρέχουσας αρμοδιότητας, τα κράτη μέλη υποχρεούνται να τηρούν τις υποχρεώσεις που υπέχουν από το δίκαιο της Ένωσης. Πρβλ. απόφαση της 26ης Φεβρουαρίου 2019, Rimšēvičs και ΕΚΤ κατά Λεττονίας (C‑202/18 και C‑238/18, EU:C:2019:139, σκέψη 57).
9      Απόφαση της 21ης Δεκεμβρίου 2021, Euro Box Promotion κ.λπ. (C‑357/19, C‑379/19, C‑547/19, C‑811/19 και C‑840/19, EU:C:2021:1034, σκέψη 181 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
10      Απόφαση της 5ης Δεκεμβρίου 2017, M. A. S. και M. B. (C‑42/17, EU:C:2017:936, σκέψεις 31 και 32 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
11      Απόφαση της 8ης Σεπτεμβρίου 2015, Taricco κ.λπ. (C‑105/14, σκέψη 39 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
12      Απόφαση της 5ης Δεκεμβρίου 2017, M. A. S. και M. B. (C‑42/17, EU:C:2017:936, σκέψη 41).
13      Οδηγία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 5ης Ιουλίου 2017, σχετικά με την καταπολέμηση, μέσω του ποινικού δικαίου, της απάτης εις βάρος των οικονομικών συμφερόντων της Ένωσης (ΕΕ 2017, L 198, σ. 29).
14      Απόφαση της 21ης Ιανουαρίου 2021, Whiteland Import Export (C‑308/19, στο εξής: απόφαση Whiteland Import Export, EU:C:2021:47, σκέψη 48). Η υπόθεση εκείνη αφορούσε παράβαση των κανόνων του δικαίου του ανταγωνισμού.
15      Απόφαση Whiteland Import Export (σκέψη 49).
16      Απόφαση Whiteland Import Export (σκέψη 50).
17      Απόφαση Whiteland Import Export (σκέψη 51).
18      Κανονισμός του Συμβουλίου, της 18ης Δεκεμβρίου 1995, σχετικά με την προστασία των οικονομικών συμφερόντων των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων (ΕΕ 1995, L 312, σ. 1).
19      Απόφαση της 6ης Φεβρουαρίου 2025, Εμπορική Σερρών ΑΕ – Εμπορίας και Διάθεσης Αγροτικών Προϊόντων (C‑42/24, EU:C:2025:56, σκέψη 40 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
20      Σημείο 17 των γραπτών παρατηρήσεων της Επιτροπής.
21      Σημείο 18 των γραπτών παρατηρήσεων της Επιτροπής.
22      Σημείο 19 των γραπτών παρατηρήσεων της Επιτροπής.
23      Απόφαση της 8ης Σεπτεμβρίου 2015, Taricco κ.λπ. (C‑105/14, EU:C:2015:555, σκέψη 47).
24      Κατά το αιτούν δικαστήριο, ο εναπομένων χρόνος παραγραφής (έως το 2035) αρκεί για την εκδίκαση σε τρεις βαθμούς δικαιοδοσίας της υπόθεσης που αφορά τους κατηγορουμένους για τη διεύθυνση της εγκληματικής οργάνωσης.
25      Σημεία 19 έως 21 των παρουσών προτάσεων.
26      Γραπτές παρατηρήσεις της Επιτροπής (σημείο 20).
27      Αντιθέτως προς τη γνώμη του αιτούντος δικαστηρίου (σημεία 47 και 48 της διατάξεως περί παραπομπής), η Επιτροπή θεωρεί ότι αντικείμενο της «συμφωνίας» του άρθρου 2, στοιχείο βʹ, της απόφασης-πλαισίου 2008/841 είναι η τέλεση αξιόποινων πράξεων και όχι, οπωσδήποτε, η σύσταση εγκληματικής οργάνωσης (σημείο 30 των γραπτών παρατηρήσεων της Επιτροπής). Σε τέτοια περίπτωση, η συμπεριφορά των A και B θα είναι μάλλον η προβλεπόμενη στο άρθρο 2, στοιχείο αʹ, της απόφασης-πλαισίου 2008/841 και, επομένως, δεν θα συντρέχει περίπτωση εφαρμογής του άρθρου 3, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, της ίδιας απόφασης-πλαισίου, του οποίου η ερμηνεία αποτελεί αντικείμενο του δεύτερου προδικαστικού ερωτήματος. Κατά τη γνώμη μου, ανεξαρτήτως του αν, όπως δέχεται η Επιτροπή, η «συμφωνία» μπορεί επίσης να έχει ως αντικείμενο τη σύσταση εγκληματικής οργάνωσης, σημασία έχει ότι, είτε μέσω του άρθρου 2, στοιχείο αʹ, είτε μέσω του άρθρου 2, στοιχείο βʹ, της απόφασης-πλαισίου 2008/841, το άρθρο 3, παράγραφος 1, στοιχεία αʹ και βʹ, επιτρέπει να κολάζεται αυστηρότερα η συμφωνία για τη σύσταση εγκληματικής οργάνωσης, ή για την τέλεση αξιόποινης πράξης, από την τέλεση της αξιόποινης πράξης που αποτελεί αντικείμενο της συμφωνίας.
28      Απόφαση της 28ης Νοεμβρίου 2024, PT (Συμφωνία μεταξύ εισαγγελέα και δράστη αξιόποινης πράξης) (C‑432/22, EU:C:2024:987, σκέψη 38).
29      Υπ’ αυτή την έννοια, απόφαση της 6ης Ιουλίου 2023, Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid (Ιδιαίτερα σοβαρό έγκλημα) (C‑402/22, EU:C:2023:543, σκέψη 38).
30      Σημείο 24 των γραπτών παρατηρήσεων της Αυστριακής Κυβέρνησης.
31      Έγγραφο αριθ. 9141/02 του Συμβουλίου, της 27ης Μαΐου 2002 (στο εξής: συμπεράσματα του Συμβουλίου).
32      Σημείο 3, τέταρτο εδάφιο, των συμπερασμάτων του Συμβουλίου: «[κ]ατά την εξέταση του τρόπου προσέγγισης των ποινικών κυρώσεων σε ορισμένους τομείς πρέπει να λαμβάνονται υπόψη οι διαφορετικές νομικές παραδόσεις των κρατών μελών. Χρειάζεται κάποια ευελιξία κατά την εναρμόνιση των ποινικών κυρώσεων προκειμένου να
μπορέσουν τα κράτη μέλη να διατηρήσουν τη συνοχή των εθνικών συστημάτων επιβολής
ποινών».
33      Σημείο 3, πέμπτο εδάφιο, των συμπερασμάτων του Συμβουλίου: «[ε]φόσον οι προτάσεις νομοθετημάτων που πρόκειται να εγκριθούν δυνάμει του Τίτλου VI της ΣΕΕ περιέχουν διατάξεις, οι οποίες καθορίζουν ελάχιστα στοιχεία που στοιχειοθετούν αξιόποινες πράξεις, εξετάζεται η ενδεχόμενη ανάγκη καθορισμού ελαχίστου ορίου για τη μέγιστη ποινή ως προς τις αντίστοιχες αξιόποινες πράξεις στο εθνικό δίκαιο».
34      Το σύστημα αυτό, το οποίο παρατίθεται στο σημείο 3, όγδοο εδάφιο, των συμπερασμάτων του Συμβουλίου, διαρθρώνεται σε τέσσερα επίπεδα:
Επίπεδο 1: μέγιστη ποινή φυλάκισης τουλάχιστον μεταξύ 1 και 3 ετών.
Επίπεδο 2: μέγιστη ποινή φυλάκισης τουλάχιστον μεταξύ 2 και 5 ετών.
Επίπεδο 3: μέγιστη ποινή κάθειρξης τουλάχιστον μεταξύ 5 και 10 ετών.
Επίπεδο 4: μέγιστη ποινή κάθειρξης τουλάχιστον 10 ετών (περιπτώσεις όπου
απαιτούνται πολύ σοβαρές ποινές).
35      Σημείο 3, ένατο εδάφιο, των συμπερασμάτων του Συμβουλίου: «[σ]ημειωτέον ότι τα αναφερόμενα επίπεδα αποτελούν ελάχιστα όρια και τίποτα δεν εμποδίζει τα κράτη μέλη να τα υπερβούν στην εθνική τους νομοθεσία».
36      Σημείο 34 των γραπτών παρατηρήσεων της Επιτροπής.
37      Μεταξύ των πολλών διατάξεων που μνημονεύει η Αυστριακή Κυβέρνηση στην υποσημείωση 37 των γραπτών παρατηρήσεών της, επισημαίνονται το άρθρο 4, παράγραφος 2, της απόφασης-πλαισίου 2003/568/ΔΕΥ του Συμβουλίου, της 22ας Ιουλίου 2003, για την καταπολέμηση της δωροδοκίας στον ιδιωτικό τομέα (ΕΕ 2003, L 192, σ. 54), και το άρθρο 3, παράγραφος 2, της απόφασης-πλαισίου 2008/913/ΔΕΥ του Συμβουλίου, της 28ης Νοεμβρίου 2008, για την καταπολέμηση ορισμένων μορφών και εκδηλώσεων ρατσισμού και ξενοφοβίας μέσω του ποινικού δικαίου (ΕΕ 2008, L 328, σ. 55).
38      Η διατύπωση αυτή, μολονότι έχει νόημα όσον αφορά τον καθορισμό ελάχιστων ποινών, δεν είναι, κατά τη γνώμη μου, η πλέον ενδεδειγμένη, όσον αφορά μέγιστες ποινές.
39      Σημεία 56 έως 74 της διατάξεως περί παραπομπής.
40      Σημείο 32 των γραπτών παρατηρήσεων της Αυστριακής Κυβέρνησης.
41      Απόφαση της 24ης Ιουνίου 2019, Poplawski (C‑573/17, EU:C:2019:530, σημείο 2 του διατακτικού).
42      Σημείο 52 της διατάξεως περί παραπομπής, το οποίο παρατέθηκε στο σημείο 22 των παρουσών προτάσεων.
43      Η συμφωνία για την τέλεση αξιόποινης πράξης επισύρει, γενικά, ποινή μικρότερη από την ποινή που επισύρει η ίδια η αξιόποινη πράξη. Πρέπει, όμως, να γίνει διαφοροποίηση μεταξύ, αφενός, της συμφωνίας για τη συγκεκριμένη τέλεση αξιόποινης πράξης και, αφετέρου, της αξιόποινης πράξης που συνίσταται στη σύσταση ή στη διεύθυνση ένωσης, με σκοπό τη διάπραξη εγκλημάτων, η οποία διαθέτει οργάνωση σε κάποιον βαθμό συνεκτική και μόνιμη.
44      Η υπογράμμιση δική μου.
45      Σημείο 39 των γραπτών παρατηρήσεων της Επιτροπής.