62019CC0086
KONKLUŻJONIJIET TAL-AVUKAT ĠENERALI
PITRUZZELLA
ippreżentati fil-11 ta’ Marzu 2020 (
1
)
Kawża C‑86/19
SL
vs
Vueling Airlines SA
(talba għal deċiżjoni preliminari mressqa mill-Juzgado de lo Mercantil (il-Qorti Kummerċjali, Spanja))
“Rinviju għal deċiżjoni preliminari – Trasport internazzjonali bl-ajru – Konvenzjoni ta’ Montreal – Responsabbiltà tat-trasportaturi bl-ajru fil-qasam tal-bagalji – Telf stabbilit ta’ bagalja rreġistrata – Kumpens – Kundizzjonijiet għall-għoti tal-ammont massimu ta’ kumpens – Oneru tal-prova – Livell ta’ prova meħtieġ – Natura tal-provi meħtieġa – Awtonomija proċedurali tal-Istati Membri – Prinċipji ta’ ekwivalenza u effettività”
1.
Ma huwiex diffiċli li wieħed jimmaġina d-dwejjaq u – fuq kollox – l-inkonvenjent ikkawżat lill-passiġġier meta l-kumpannija tal-ajru li magħha vvjaġġa tħabbarlu li tilfet il-bagalja li huwa kien irreġistra. Barra minn hekk, it-telf tal-bagalja tiegħu jikkostitwixxi neċessarjament l-iktar forma serja ta’ dannu kkawżat lill-bagalja li tiġġustifika, ladarba dan it-telf jiġi stabbilit, l-għoti lill-passiġġier tal-ammont massimu previst mill-Konvenzjoni għall-Unifikazzjoni ta’ Ċerti Regoli għat-Trasport Internazzjonali bl-Ajru konkluża f’Montreal fit-28 ta’ Mejju 1999 (
2
)(iktar ’il quddiem, il-“Konvenzjoni ta’ Montreal”) bħala kumpens għad-dannu mġarrab, u f’dak il-każ, il-passiġġier għandu jiġi eżentat mill-oneru tal-prova? Din hija, essenzjalment, il-kwistjoni f’dan ir-rinviju għal deċiżjoni preliminari.
I. Il-kuntest ġuridiku
A.
Il-Konvenzjoni ta’ Montreal
2.
Skont it-tielet paragrafu tal-preambolu tal-Konvenzjoni ta’ Montreal, l-Istati kontraenti “jirrikonoxxu l-importanza li tiġi assigurata l-protezzjoni ta’ l-interessi tal-konsumaturi fit-trasport internazzjonali bl-ajru u l-bżonn għal kumpens ekwu bbażat fuq il-prinċipju ta’ restituzzjoni”.
3.
Il-ħames paragrafu tal-imsemmi preambolu jindika li “l-azzjoni kollettiva mill-Istat għal armozzazzjoni u kodifikazzjoni akbar ta’ ċerti regoli li jirregolaw it-trasport internazzjonali bl-ajru permezz ta’ Konvenzjoni ġdida hija l-mezz l-aktar adegwat biex jiġi akkwistat bilanċ ekwu ta’ l-interessi”.
4.
L-Artikolu 3(3) tal-Konvenzjoni ta’ Montreal jipprovdi li “[i]t- trasportatur għandu jagħti lill-passiġġier tabella li tidentifika l-bagalja għal kull bagalja vverifikata”.
5.
Il-paragrafi 2 u 3 tal-Artikolu 17 tal-Konvenzjoni ta’ Montreal huma fformulati kif ġej:
“2.   It-trasportatur huwa responsabbli għad-danni sofferti fil-każ ta’ distruzzjoni jew telf ta’ jew dannu lil bagalji kkontrollati sakemm biss il-każ li kkawża d-distruzzjoni, it-telf jew id-dannu seħħ abbord l-inġenju ta’ l-ajru jew tul kwalunkwe perijodu li fih il-bagalji kkontrollati kienu fil-kura tat-trasportatur. Madanakollu, it-trasportatur mhuwiex responsabbli jekk, u sa fejn, il-ħsara li tirriżulta mid-difett inerenti, mill-kwalità jew problema tal-bagalja. Fil-każ ta’ bagalji mhux ivverifikati, inklużi oġġetti personali, it-trasportatur huwa responsabbli jekk id-dannu rriżulta mit-tort tiegħu jew tas-servjenti jew l-aġenti tiegħu.
3.   Jekk it-trasportatur jammetti telf tal-bagalji kkontrollati, jew jekk il-bagalji kkontrollati ma waslux fl-iskadenza ta’ 21 jum mid-data li fiha suppost waslu, il-passiġġier huwa intitolat li jġib fis-seħħ kontra t-trasportatur id-drittijiet li jemanu mill-kuntratt tat-trasport.”
6.
L-Artikolu 22 tal-Konvenzjoni ta’ Montreal huwa intitolat “Limiti tar-responsabbiltà fir-rigward ta’ demwien, bagalji u merkanzija”. Il-paragrafu 2 tal-imsemmi artikolu huwa fformulat kif ġej:
“Fil-trasport ta’ bagalji, ir-responsabbiltà f’każ ta’ distruzzjoni, telf, dannu jew dewmien hija llimitata għal 1000 Dritt Speċjali tal-Ġbid [(SDR)] għal kull passiġġier sakemm il-passiġġier m’għamilx, fil-ħin meta l-bagalji vverifikati ngħataw lit-trasportatur, dikjarazzjoni speċjali ta’ interess fil-kunsinna fid-destinazzjoni u jkun ħallas somma supplimentari jekk jitlob il-każ. F’dak il-każ it-trasportatur huwa responsabbli li jħallas somma li ma teċċedix is-somma dikjarata, sakemm ma jiġix ippruvat li s-somma hija ikbar mill-interess attwali tal-passiġġier fil-kunsinna fid-destinazzjoni”.
7.
Skont il-proċedura prevista fl-Artikolu 24 tal-Konvenzjoni ta’ Montreal, il-limitu ta’ responsabbiltà previst fl-Artikolu 22(2) tal-imsemmija konvenzjoni żdied għal 1131 SDR sa mit-30 ta’ Diċembru 2009.
B.
Id-dritt tal-Unjoni
8.
Il-Konvenzjoni ta’ Montreal ġiet approvata għan-nom tal-Komunità Ewropea permezz tad-Deċiżjoni tal-Kunsill 2001/539/KE tal-5 ta’ April 2001 dwar il-konklużjoni tal-Komunità Ewropea tal-Konvenzjoni għall-Unifikazzjoni ta’ Ċerti Regoli għat-Trasport Internazzjoni bl-Ajru (il-Konvenzjoni ta’ Montreal) (
3
) u daħlet fis-seħħ, għal dak li jirrigwarda l-Unjoni Ewropea, fit-28 ta’ Ġunju 2004.
9.
Wara d-dħul fis-seħħ tal-Konvenzjoni ta’ Montreal fl-Unjoni, ir-Regolament (KE) Nru 889/2002 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tat-13 ta’ Mejju 2002 (
4
), emenda r-Regolament tal-Kunsill (KE) Nru 2027/97 tad-9 ta’ Ottubru 1997 dwar ir-responsabbiltà ta’ trasportaturi bl-ajru fl-eventwalità ta’ inċidenti (
5
) (iktar ’il quddiem ir-“Regolament Nru 2027/97 emendat”).
10.
L-Artikolu 1 tar-Regolament Nru 2027/97 emendat jipprovdi issa li “[d]an ir-Regolament jimplimenta d-dispożizzjonijiet relevanti tal-Konvenzjoni ta’ Montreal fir-rigward tat-trasport ta’ passiġġieri u l-bagalji tagħhom bl-ajru u jistabbilixxi ċerti dispożizzjonijiet supplimentari. Jestendi wkoll l-applikazzjoni ta’ dawn id-dispożizzjonijiet għat-trasport bl-ajru fi ħdan Stat Membru wieħed”.
11.
L-Artikolu 3(1) tar-Regolament Nru 2027/97 emendat jistabbilixxi li “[i]r-responsabbiltà ta’ trasportatur bl-ajru Komunitarju fir-rigward ta’ passiġġieri u l-bagalji tagħhom tiġi regolata mid-dispożizzjonijiet kollha tal-Konvenzjoni ta’ Montreal pertinenti għal din ir-responsabbiltà”.
II. Il-kawża prinċipali, id-domanda preliminari u l-proċedura quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja
12.
Fit-18 ta’ Settembru 2017, SL ivvjaġġa bl-ajru minn Ibiza (Spanja) għal Fuerteventura (Spanja) b’inżul f’Barcelona (Spanja). It-titjira kienet assigurata mill-kumpannija Vueling Airlines SA. Din tal-aħħar tirrikonoxxi t-telf tal-bagalja debitament irreġistrata minn SL. Għalhekk, SL ippreżenta rikors intiż għall-ksib tal-ammont ta’ 1131 SDR (madwar EUR 1400) bħala kumpens għad-dannu materjali u morali mġarrab wara t-telf tal-bagalja tiegħu. Fit-talba tiegħu, SL ma jipprovdi ebda indikazzjoni dwar il-kompożizzjoni jew tat-toqol tal-bagalja mitlufa, u jinvoka biss in-neċessità li jixtri ħwejjeġ u prodotti tal-ikbar bżonn u jevalwa d-dannu tiegħu għal 1131 SDR mingħajr ma jipprovdi l-iċken prova. Minkejja li Vueling Airlines tammetti t-telf tal-bagalja, hija toffri biss EUR 250 lil SL bħala kumpens għad-dannu mhux ipprovat li ġie mġarrab.
13.
Mit-talba għal deċiżjoni preliminari jirriżulta li teżisti diverġenza ta’ perspettivi bejn il-qrati Spanjoli dwar jekk il-limitu massimu għandux jingħata b’mod awtomatiku, ladarba jiġi stabbilit it-telf tal-bagalja, mingħajr kunsiderazzjoni tal-eventwali mezzi ta’ prova pprodotti mill-passiġġier li lilu tappartjeni din il-bagalja, jew jekk, għall-kuntrarju, l-ammont mogħti lill-passiġġier għandux ikun iffissat mill-qorti skont il-provi prodotti minn dan il-passiġġier.
14.
Huwa f’dawn iċ-ċirkustanzi li l-Juzgado de lo Mercantil (il-Qorti Kummerċjali, Spanja) iddeċidiet li tissospendi l-proċedura, u permezz ta’ deċiżjoni li waslet fir-Reġistru tal-Qorti tal-Ġustizzja fis-6 ta’ Frar 2019, tagħmel lil din tal-aħħar id-domanda preliminari li ġejja:
“Meta t-telf ta’ bagalja jkun ġie stabbilit, il-kumpannija tal-ajru għandha, dejjem u f’kull każ, tikkumpensa lill-passiġġier sal-limitu massimu ta’ kumpens ta’ SDR 1131, fil-każ tas-sitwazzjoni l-iktar serja fost dawk previsti fl-Artikolu 17(2) u fl-Artikolu 22(2) tal-Kovenzjoni ta’ Montreal, jew dan huwa limitu massimu ta’ kumpens li jista’ jiġi aġġustat mill-qorti, inkluż fil-każ tat-telf tal-bagalja, skont iċ-ċirkustanzi li fihom seħħ it-telf, b’tali mod li l-ammont ta’ SDR 1131 jingħata biss jekk il-passiġġier jistabbilixxi, b’kull mod permess mil-liġi, li l-valur tal-oġġetti u tal-beni personali li huwa kellu fil-bagalja rreġistrata kif ukoll ta’ dawk li huwa kellu jixtri sabiex jissostitwixxihom kien jilħaq dan il-limitu, jew, fin-nuqqas ta’ dawn l-elementi, il-qorti tista’ wkoll tieħu inkunsiderazzjoni kriterji oħra, bħal, pereżempju, in-numru ta’ kilos li kienet tiżen il-bagalja jew jekk il-bagalja ntilfitx fil-vjaġġ ta’ tluq jew f’dak ta’ ritorn, sabiex jiġi evalwat id-dannu morali kkawżat lill-passiġġier li jirriżulta mill-inkonvenjenzi kkawżati mit-telf tal-bagalja tiegħu?”
15.
Ġew ippreżentati osservazzjonijiet bil-miktub minn Vueling Airlines, mill-Gvern Ġemaniż u dak Olandiż kif ukoll mill-Kummissjoni Ewropea.
16.
Waqt is-seduta li nżammet quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja fil-15 ta’ Jannar 2020, SL, Vueling Airlines, il-Gvern Ġermaniż u l-Kummissjoni nstemgħu permezz tas-sottomissjonijiet orali tagħhom.
III. Analiżi
17.
Id-domanda preliminari tista’ tinqasam f’żewġ partijiet. L-ewwel parti tirrigwarda l-kwistjoni dwar jekk l-ammont ta’ 1131 SDR indikat fl-Artikolu 22(2) tal-Konvenzjoni ta’ Montreal jikkostitwixxix limitu massimu ta’ kumpens, jew għall-kuntrarju, somma fissa li l-qorti għandha awtomatikament tagħti lill-passiġġier li tilef il-bagalja. It-tieni parti tirrigwarda t-tqassim tal-oneru tal-prova u l-livell ta’ prova li l-qorti tista’ teħtieġ mill-passiġġier meta dan ikollu jistabbilixxi d-dannu mġarrab wara t-telf tal-bagalja tiegħu. B’konformità mat-talba tal-Qorti tal-Ġustizzja, dawn il-konklużjonijiet ser ikunu ffokati fuq din it-tieni parti.
A.
Osservazzjonijiet preliminari
18.
Dawn l-osservazzjonijiet preliminari għandhom żewġ aspetti. Qabelxejn ser infakkar li l-Qorti tal-Ġustizzja għandha ġurisdizzjoni sabiex tinterpreta l-Konvenzjoni ta’ Montreal. Imbagħad ser nirrispondi għall-argumenti magħmula minn Vueling Airlines intiżi sabiex il-Qorti tal-Ġustizzja tikkonstata n-natura inammissibbli ta’ din it-talba għal deċiżjoni preliminari.
19.
L-ewwel nett, għal dak li jirrigwarda l-ġurisdizzjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja, għandu jitfakkar li l-Konvenzjoni ta’ Montreal ġiet iffirmata mill-Komunità Ewropea fid-9 ta’ Diċembru 1999, u mbagħad approvata għan-nom tagħha mill-Kunsill tal-Unjoni Ewropea fil-5 ta’ April 2001. Hija daħlet fis-seħħ, għal dak li jirrigwarda l-Unjoni, fit-28 ta’ Ġunju 2004. Minn ġurisprudenza stabbilita sew jirriżulta li, sa minn din id-data, l-imsemmija konvenzjoni tifforma parti integrali mill-ordinament ġuridiku tal-Unjoni, u li għaldaqstant, il-Qorti tal-Ġustizzja għandha ġurisdizzjoni sabiex tagħti deċiżjoni preliminari fuq l-interpretazzjoni tagħha (
6
). Il-Qorti tal-Ġustizzja għandha tkun iggwidata, fit-twettiq tal-interpretazzjoni tagħha, mill-provvedimenti tal-Artikolu 31 tal-Konvenzjoni ta’ Vjenna dwar id-dritt tat-trattati tat-23 ta’ Mejju 1969 li jipprovdi li trattat għandu jiġi interpretat in bona fide, billi jiġi segwit is-sens ordinarju li għandu jingħata lit-termini tiegħu fil-kuntest tagħhom, u fid-dawl tal-għan u tal-iskop tiegħu (
7
).
20.
It-tieni nett, għal dak li jirrigwarda l-ammissibbiltà tat-talba għal deċiżjoni preliminari, Vueling Airlines issostni, essenzjalment, li d-dispożizzjonijiet li l-interpretazzjoni tagħhom hija mitluba – jiġifieri l-Artikolu 17(2) u l-Artikolu 22(2) tal-Konvenzjoni ta’ Montreal – huma għalkollox ċari u li r-risposta għad-domanda magħmula mill-qorti tar-rinviju diġà tinsab fil-ġurisprudenza eżistenti tal-Qorti tal-Ġustizzja. F’dan ir-rigward, għandu jiġi kkonstatat li l-allegata eżistenza ta’ ġurisprudenza preċedenti ma hijiex motiv ta’ inammissibbiltà ta’ talba għal deċiżjoni preliminari. Fi kwalunkwe każ, kif invokajt preċedentement, id-domanda magħmula lill-Qorti tal-Ġustizzja tqajjem żewġ kwistjonijiet distinti u Vueling Airlines donnha taħbi l-fatt li dik relattiva għad-definizzjoni tal-livell ta’ prova meħtieġ tikkostitwixxi kwistjoni ġdida.
21.
Barra minn hekk, infakkar li d-domandi dwar l-interpretazzjoni tad-dritt tal-Unjoni magħmula mill-qorti nazzjonali fil-kuntest leġiżlattiv u fattwali li hija tiddefinixxi taħt ir-responsabbiltà tagħha jgawdu minn preżunzjoni ta’ rilevanza u li r-rifjut tal-Qorti tal-Ġustizzja li tiddeċiedi dwar talba għal deċiżjoni preliminari mressqa minn qorti nazzjonali huwa possibbli biss meta jkun jidher b’mod manifest li l-interpretazzjoni mitluba tad-dritt tal-Unjoni ma għandha ebda relazzjoni mar-realtà jew mas-suġġett tal-kawża prinċipali, meta l-problema tkun ta’ natura ipotetika jew inkella meta l-Qorti tal-Ġustizzja ma jkollhiex il-punti ta’ fatt u ta’ liġi neċessarji sabiex tirrispondi b’mod utli għad-domandi li jkunu sarulha (
8
). Madankollu, dan ma huwiex il-każ f’din il-kawża.
22.
Għal dawn ir-raġunijiet kollha, l-argument ta’ Vueling Airlines li jikkontesta l-ammissibbiltà ta’ din it-talba għal deċiżjoni preliminari għandu jiġi miċħud.
B.
Fuq il-fatt dwar jekk il-limitu ta’ kumpens ta’ 1131 SDR jikkostitwixxix limitu jew somma fissa
23.
SL isostni li peress li t-telf tal-bagalja tiegħu ġie stabbilit u jirrigwarda l-iktar forma serja ta’ dannu kkawżat lill-bagalji, il-qorti tar-rinviju għandha tagħtih b’mod awtomatiku l-ammont ta’ 1131 SDR li skont qari magħqud tal-Artikolu 17(2) u tal-Artikolu 22(2) tal-Konvenzjoni ta’ Montreal, għandu jitqies bħala somma fissa.
24.
Hawn hekk ser infakkar biss li mill-formulazzjoni tal-Konvenzjoni ta’ Montreal jirriżulta li, minkejja li l-prinċipju nnifsu tar-responsabbiltà tat-trasportatur bl-ajru f’każ ta’ distruzzjoni, telf jew dannu ta’ bagalji rreġistrati jirriżulta mill-Artikolu 17(2) tal-imsemmija konvenzjoni, din ir-responsabbiltà hija eżerċitata fil-“limiti” (
9
) stabbiliti mill-Artikolu 22, li l-paragrafu 2 tiegħu jipprovdi espressament li “r-responsabbiltà f’każ ta’ distruzzjoni, telf, dannu jew dewmien [fit-trasport ta’ bagalji] hija llimitata għal [1131 SDR]” (
10
). Huwa wkoll dan il-qari tal-Konvenzjoni ta’ Montreal li għamel il-leġiżlatur tal-Unjoni, li fil-premessa 12 tar-Regolament Nru 889/2002, jinvoka f’dan ir-rigward “[l]imiti uniformi ta’ responsabbiltà għat-telf ta’ ħsara jew qerda ta’ bagalji” (
11
).
25.
Barra minn hekk, il-Qorti tal-Ġustizzja diġà ddeċidiet li l-għan tal-Artikolu 22(2) tal-Konvenzjoni ta’ Montreal huwa li “[t]illimita l-obbligu ta’ responsabbiltà tat-trasporaturi bl-ajru” (
12
), u li “l-limitu ta’ kumpens li jirriżulta għandu japplika ‘għal kull passaġġier’” (
13
). Għall-Qorti tal-Ġustizzja, dan huwa limitu ċar ta’ kumpens (
14
). Hija ddeċidiet ukoll li “limitu ta’ kumpens, hekk definit, jippermetti li l-passiġġieri jiġu kkumpensati faċilment u malajr, mingħajr madankollu ma jimponi fuq it-trasportaturi bl-ajru oneru ta’ kumpens kbir wisq, li jkun diffiċli sabiex jiġi identifikat u kkalkolat, li jista’ jikkomprometti, jew saħansitra jipparalizza, l-attivitajiet ekonomiċi tagħhom” (
15
). Barra minn hekk, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li “il-limitu ta’ responsabbiltà ta’ trasportatur bl-ajru, għad-dannu li jirriżulta mit-telf tal-bagalji previst fl-imsemmi artikolu, huwa, meta ma tkun saret ebda dikjarazzjoni, limitu assolut li jkopri kemm id-danni morali kif ukoll id-danni materjali” (
16
).
26.
Finalment, l-ewwel kwistjoni mqajma mid-domanda preliminari magħmula lill-Qorti tal-Ġustizzja mill-qorti tar-rinviju ssib fuq kollox tweġiba ċara fil-punt 34 tas-sentenza Espada Sánchez et (
17
) li fih il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li “fir-rigward tal-bagalji, il-limitu previst jikkostitwixxi, skont l-Artikolu 22(2) tal-Konvenzjoni ta’ Montréal, livell massimu ta’ kumpens, li għaldaqstant ma jistax jiġi akkwistat bi dritt awtomatiku u fl-intier tiegħu minn kull passiġġier f’każ ta’ telf tal-bagalji tiegħu” (
18
).
C.
Fuq l-oneru tal-prova u l-livell ta’ prova meħtieġ
27.
Peress li l-prinċipju tal-iffissar mill-qorti tal-ammont tal-kumpens huwa stabbilit fil-limitu ta’ 1131 SDR, it-tieni parti tad-domanda preliminari tqajjem il-kwistjoni dwar skont liema modalitajiet il-qorti għandha tiddetermina l-ammont tal-kumpens u liema provi għandha teħtieġ mill-passiġġier għal dan il-għan.
28.
Il-qorti tar-rinviju tinnota kontroversja bejn il-qrati Spanjoli. Uħud minnhom jikkunsidraw li peress li t-telf tal-bagalja ġie stabbilit, l-ammont massimu jista’ jingħata lill-passiġġier mingħajr ma huwa meħtieġ li jipproduċi provi relattivi għall-kontenut reali tal-bagalja mitlufa. Fil-fatt, fil-fehma tagħhom, il-ħtieġa ta’ tali provi twassal għall-ħtieġa mill-passiġġier ta’ probatio diabolica. Qrati oħra jikkunsidraw, għall-kuntrarju, li l-pożizzjoni tal-passiġġier ma hijiex distinta minn dik ta’ applikanti oħra għad-danni. Għalhekk, it-telf tal-bagalja waħdu ma huwiex suffiċjenti sabiex jingħata l-ammont massimu u l-passiġġier għandu jipproduċi prova tan-natura u tal-valur tal-oġġetti li kienu fil-bagalja mitlufa.
29.
Fil-kuntest tal-kawża prinċipali, infakkar li SL invoka biss it-telf stabbilit tal-bagalja tiegħu mingħajr ma ddeskriva l-kontenut tagħha, mingħajr ma pproduċa dokumenti ta’ sostenn li juru l-valur tal-beni u l-oġġetti li huwa kellu jixtri sabiex jissostitwixxi l-kontenut mitluf, u mingħajr ma speċifika l-piż tal-bagalja tiegħu. F’dawn il-kundizzjonijiet, Vueling Airlines ipproponiet lil SL kumpens ta’ EUR 250.
30.
Qabel kollox, nammetti li jien pjuttost inklinat li nirrikonoxxi li ebda passiġġier raġonevolment diliġenti ma huwa ser jikkonserva l-prova tax-xiri ta’ kull element kontenut fil-bagalja tiegħu, u lanqas ma huwa ser jieħu ritratt tal-imsemmi kontenut bl-idea li tali prova tista’ sservih f’każ ta’ problemi. Mingħajr ma hija djabolika, il-prova hija bla dubju diffiċli li tiġi prodotta. Barra minn hekk, il-kumpens mogħti, anki meta dan jilħaq il-valur massimu, jista’ jirriżulta insuffiċjenti sabiex joffri lill-passiġġier kumpens sħiħ, peress li kif fakkart iktar ’il fuq, il-Konvenzjoni ta’ Montreal tipprovdi responsabbiltà limitata tat-trasportaturi bl-ajru (
19
). Dan jista’ jkun iktar minnu peress li l-kumpens huwa intiż sabiex “jikkumpensa” mhux biss id-dannu materjali iżda wkoll id-dannu morali mġarrab (
20
). Madankollu, bilfors għandu jiġi rrikonoxxut li s-sistema ta’ responsabbiltà tat-trasportaturi bl-ajru, kif iddefinita fil-Konvenzjoni ta’ Montreal, tirriżulta minn arbitraġġ mwettaq mill-awturi tagħha qabel ma ppreservaw “bilanċ ekwu ta’ l-interessi” (
21
) li ma għandniex nidħlu fih. Bilfors għandu jiġi rrikonoxxut ukoll li għandu jinstab bilanċ ġust, bejn l-obbligu tal-passiġġier li jipproduċi l-prova ta’ kull wieħed mill-elementi kontenuti fil-bagalja mitlufa u l-attitudni ta’ SL li ma pproduċa ebda bidu ta’ prova quddiem il-qorti tar-rinviju.
31.
Barra minn hekk, minkejja li l-Konvenzjoni ta’ Montreal tistabbilixxi l-prinċipju tar-responsabbiltà tat-trasportaturi bl-ajru b’mod partikolari fil-każijiet ta’ telf ta’ bagalji, hija ma tgħid xejn dwar il-kundizzjonijiet li fihom din ir-responsabbiltà għandha titfittex u tiġi stabbilita. Hija lanqas titkellem dwar il-kwistjoni tal-prova li għandha tiġi prodotta mill-passiġġier.
32.
Madankollu, minħabba l-fatt li l-Konvenzjoni ta’ Montreal tifforma parti integrali mid-dritt tal-Unjoni, iktar u iktar peress li ġiet implimentata permezz tar-Regolament Nru 2027/97 kif emendat, l-Istati Membri, waqt li min-naħa tagħhom jimplimentaw ir-regoli tagħhom, għandhom josservaw il-prinċipji l-oħra tad-dritt tal-Unjoni. Fi kliem ieħor, peress li la l-Konvenzjoni tal-Montreal u lanqas ir-Regolament Nru 2027/97 kif emendat, ma jipprovdu l-kundizzjonijiet speċifiċi li fihom ir-responsabbiltà tat-trasportaturi bl-ajru tista’ tiġi stabbilita f’każ ta’ telf ta’ bagalja, dawn il-kundizzjonijiet għandhom jitħallew għall-evalwazzjoni tal-Istati Membri f’osservanza tal-awtonomija proċedurali tagħhom (
22
). Għalhekk, huma dawn l-Istati li għandhom jirregolaw il-modalitajiet proċedurali tal-azzjoni ġudizzjarja intiża għas-salvagwardja tad-drittijiet mogħtija lill-passiġġieri mill-Konvenzjoni ta’ Montreal. Dawn il-modalitajiet ma għandhomx ikunu inqas favorevoli minn dawk li jikkonċernaw azzjonijiet simili ta’ natura interna (prinċipju ta’ ekwivalenza) u ma għandhomx jagħmlu prattikament impossibbli jew eċċessivament diffiċli l-eżerċizzju tad-drittijiet mogħtija mill-ordinament ġuridiku tal-Unjoni (prinċipju ta’ effettività) (
23
). L-osservanza ta’ dawn ir-rekwiżiti għandha tiġi analizzata billi jittieħdu inkunsiderazzjoni r-rwol tar-regoli kkonċernati fil-proċeduri kollha, l-iżvolġiment tal-imsemmija proċeduri u l-partikolaritajiet ta’ dawn ir-regoli, quddiem id-diversi istanzi nazzjonali (
24
).
33.
Fil-fehma tiegħi, fl-istat attwali tad-dritt tal-Unjoni, lanqas ma huwa possibbli li s-sistema ġuridika tal-prova tiġi llimitata fil-proċeduri li fihom il-passiġġieri jfittxu kumpens għad-dannu mġarrab wara t-telf tal-bagalja tagħhom. It-teżi ta’ SL ma għandha ebda bażi normattiv fid-dritt tal-Unjoni u l-Qorti tal-Ġustizzja stess lanqas ikkunsidrat li l-passiġġier għandu jiġi eżentat minn kull oneru fil-qasam tal-prova peress li hija diġà ddeċidiet – f’kawża fejn, ċertament, ma kinitx mistoqsija direttament dwar din il-kwistjoni – li mill-Artikolu 22(2) tal-Konvenzjoni ta’ Montreal jirriżulta li huma l-passiġġieri kkonċernati li għandhom, taħt l-istħarriġ tal-qorti nazzjonali, jistabbilixxu sal-grad rikjest mil-liġi, il-kontenut tal-bagalji mitlufa (
25
).
34.
Peress li l-fajl ma jinkludix speċifikazzjonijiet fir-rigward tar-regoli applikabbli fil-qasam tal-prova fil-kuntest tal-kawża prinċipali, hija l-qorti tar-rinviju li għandha tevalwa r-regoli ta’ proċeduri nazzjonali fid-dawl tal-prinċipji ta’ ekwivalenza u – fuq kollox – ta’ effettività mfakkra iktar ’il fuq.
35.
Madankollu wieħed jista’ jiddeduċi mill-formulazzjoni tad-domanda preliminari li l-qorti tar-rinviju tikkunsidra li l-passiġġier jista’ juri b’kull mezz legali d-dannu mġarrab. Mingħajr ma nippretendi li huwa eżawrjenti, dan jista’ madankollu jinkludi kemm il-prova dokumentali (ritratt, produzzjoni ta’ biljett jew fattura, eċċ.) u evidenza testimonjali. Hija l-qorti li għandha tevalwa is-saħħa probatorja tal-elementi kollha pprodotti quddiemha. Hija tista’ wkoll, jekk id-dritt nazzjonali jippermettilha u bil-kundizzjoni li dan ikun magħruf, tieħu inkunsiderazzjoni l-piż tal-bagalja (
26
). Bl-istess mod, għal dak li jirrigwarda l-evalwazzjoni tad-dannu morali, il-qorti tar-rinviju jidher li titlaq mill-idea li t-telf tal-bagalja jkollu konsegwenzi ikbar jekk dan iseħħ waqt it-titjira ’il barra pjuttost milli waqt it-titjira ta’ ritorn. Ċertament dan huwa element li jista’ jittieħed inkunsiderazzjoni. F’qasam daqstant każwistiku, jien madankollu nara li ma npoġġix bħala verità assoluta li l-inkonvenjenza hija ferm ikbar ’il barra milli fir-ritorn. Pereżempju, jekk jintilfu oġġetti personali ta’ valur sentimentali ċert, id-dannu morali li jirriżulta jidhirli li jkun tal-istess intensità kemm jekk iseħħ ’il barra kif ukoll fir-ritorn.
36.
Għalhekk, ir-riflessjonijiet preċedenti juru b’mod ċar n-natura kunsiderevolment każwistika tal-proċeduri li fihom il-passiġġieri jfittxu li jiġu kkumpensati għad-dannu mġarrab wara t-telf tal-bagalja tagħhom u d-diffikultajiet kollha li tiġi inkluża regola tal-prova f’kuntest iddefinit minn qabel, peress li l-każijiet jistgħu jkunu varji. Għalhekk dan għandu jitħalla għall-evalwazzjoni tal-qorti nazzjonali li hija fl-aħjar pożizzjoni sabiex tapplika r-regoli ta’ prova stabbiliti fuq livell nazzjonali filwaqt li tiżgura li ma tirrendix impossibbli jew eċċessivament diffiċli l-eżerċizzju tad-dritt għall-kumpens kif stabbilit fl-Artikolu 17(2) u fl-Artikolu 22(2) tal-Konvenzjoni ta’ Montreal.
37.
Mill-kunsiderazzjonijiet preċedenti jirriżulta li hija l-qorti nazzjonali, li f’osservanza tal-limitu massimu ta’ 1131 SDR, tiddetermina l-ammont mogħti lill-passiġġier bħala kumpens għad-dannu materjali u morali mġarrab wara t-telf tal-bagalja rreġistrata tiegħu. Minkejja li huwa l-passiġġier li għandu jressaq il-mezzi ta’ prova neċessarji għall-istabbiliment tad-dannu tiegħu, hija l-qorti nazzjonali li għandha tiżgura li r-regoli nazzjonali li japplikaw fil-qasam ma jirrendux impossibbli jew eċċessivament diffiċli l-eżerċizzju tad-dritt għall-kumpens kif stabbilit fl-Artikoli 17(2) u fl-Artikolu 22(2) tal-Konvenzjoni ta’ Montreal.
IV. Konklużjoni
38.
Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti kollha, nipproponi lill-Qorti tal-Ġustizzja tirrispondi kif ġej għad-domanda preliminari magħmula mill-Juzgada de lo Mercantil (il-Qorti Kummerċjali, Spanja):
1)
L-Artikolu 17(2) u fl-Artikolu 22(2) tal-Konvenzjoni għall-Unifikazzjoni ta’ Ċerti Regoli għat-Trasport Internazzjonali bl-Ajru konkluża f’Montreal fit-28 ta’ Mejju 1999 għandhom jiġu interpretati fis-sens li l-limitu massimu ta’ kumpens previst f’każ ta’ distruzzjoni, telf jew dannu ta’ bagalji rreġistrati jikkostitwixxi limitu ta’ kumpens, li ma jistax jiġi akkwistat ipso jure u b’rata fissa għal kull passiġġier f’każ ta’ telf tal-bagalji rreġistrati tiegħu.
2)
Hija l-qorti nazzjonali li f’osservanza tal-limitu massimu ta’ 1131 SDR, għandha tiddetermina l-ammont mogħti lill-passiġġier bħala kumpens għad-dannu materjali u morali mġarrab wara t-telf tal-bagalja rreġistrata tiegħu. Minkejja li huwa l-passiġġier li għandu jressaq il-mezzi ta’ prova neċessarji għall-istabbiliment tad-dannu tiegħu, hija l-qorti nazzjonali li għandha tiżgura li r-regoli nazzjonali li japplikaw fil-qasam ma jirrendux impossibbli jew eċċessivament diffiċli l-eżerċizzju tad-dritt għall-kumpens kif stabbilit fl-Artikolu 17(2) u fl-Artikolu 22(2) tal-Konvenzjoni ta’ Montreal.
(
1
)	Lingwa oriġinali: il-Franċiż.
(
2
)	ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti: Kapitolu 7, Vol. 5, p. 492.
(
3
)	ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti: Kapitolu 7, Vol. 5, p. 491.
(
4
)	ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti: Kapitolu 7, Vol. 6, p. 246.
(
5
)	ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti: Kapitolu 7, Vol. 3, p. 489.
(
6
)	Ara s-sentenza tat-12 ta’ April 2018, Finnair (C‑258/16, EU:C:2018:252, punt 20 u l-ġurisprudenza ċċitata). Ara wkoll is-sentenza tat-22 ta’ Novembru 2012, Espada Sánchez et (C‑410/11, EU:C:2012:747, punt 20 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
7
)	Ara s-sentenza tat-12 ta’ April 2018, Finnair (C‑258/16, EU:C:2018:252, punt 21 u l-ġurisprudenza ċċitata). Ara wkoll is-sentenza tat-22 ta’ Novembru 2012, Espada Sánchez et (C‑410/11, EU:C:2012:747, punti 20 sa 22 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
8
)	Ara fost ġurisprudenza abbondanti, is-sentenza tal-31 ta’ Jannar 2017, Lounani (C‑573/14, EU:C:2017:71, punt 56).
(
9
)	Ara t-titolu tal-Artikolu 22 tal-Konvenzjoni ta’ Montreal. Korsiv miżjud minni.
(
10
)	Korsiv miżjud minni.
(
11
)	Korsiv miżjud minni.
(
12
)	Sentenza tas-6 ta’ Mejju 2010, Walz (C‑63/09, EU:C:2010:251, punt 34). Korsiv miżjud minni.
(
13
)	Sentenza tas-6 ta’ Mejju 2010, Walz (C‑63/09, EU:C:2010:251, punt 34). Korsiv miżjud minni.
(
14
)	Ara s-sentenza tas-6 ta’ Mejju 2010, Walz (C‑63/09, EU:C:2010:251, punt 35).
(
15
)	Sentenza tas-6 ta’ Mejju 2010, Walz (C‑63/09, EU:C:2010:251, punt 36). Korsiv miżjud minni.
(
16
)	Sentenza tas-6 ta’ Mejju 2010, Walz (C‑63/09, EU:C:2010:251, punt 38). Korsiv miżjud minni.
(
17
)	Sentenza tat-22 ta’ Novembru 2012 (C‑410/11, EU:C:2012:747).
(
18
)	Korsiv miżjud minni.
(
19
)	Ħlief f’każ fejn il-passiġġier għamel, fil-ħin meta l-bagalji rreġistrati ngħataw lit-trasportatur, dikjarazzjoni speċjali ta’ interess fil-kunsinna u jkun ħallas somma supplimentari jekk jitlob il-każ: ara l-Artikolu 22(2) tal-Konvenzjoni ta’ Montreal.
(
20
)	Ara s-sentenza tas-6 ta’ Mejju 2010, Walz (C‑63/09, EU:C:2010:251, punt 39). Il-kumpens previst mill-Konvenzjoni ta’ Montreal huwa biss kumpensatorju, peress li l-konvenzjoni teskludi espliċitament il-possibbiltà li “[jingħataw] danni punitivi [jew] eżemplari jew danni oħrajn non-kompensatorji” (Artikolu 29 tal-Konvenzjoni ta’ Montreal. Ara wkoll it-tielet paragrafu tal-preambolu ta’ din il-konvenzjoni).
(
21
)	Il-ħames premessa tal-Konvenzjoni ta’ Montreal.
(
22
)	Ara b’analoġija, is-sentenza tat-12 ta’ Diċembru 2019, Aktiva Finants (C‑433/18, EU:C:2019:1074, punt 29 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
23
)	Ara b’analoġija, is-sentenza tat-12 ta’ Diċembru 2019, Aktiva Finants (C‑433/18, EU:C:2019:1074, punt 29 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
24
)	Ara b’analoġija, is-sentenza tal-11 ta’ Settembru 2019, Călin (C‑676/17, EU:C:2019:700, punt 31).
(
25
)	Ara s-sentenza tat-22 ta’ Novembru 2012, Espada Sánchez et (C‑410/11, EU:C:2012:747, punt 35).
(
26
)	Mid-dibattiti waqt is-seduta quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja donnu rriżulta li l-kumpannija tal-ajru tirreġistra l-piż individwali tal-bagalji rreġistrati. Għalhekk, preżunt li dan il-piż huwa magħruf, mill-kumpannija tal-ajru jew mill-passiġġier stess, madankollu dan ma huwiex neċessarjament determinanti, peress li finalment il-piż ta’ biċċa ħwejjeġ ma jirrifletti xejn fuq il-prezz tagħha.