Προσωρινό κείμενο
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ
DEAN SPIELMANN
της 22ας Ιανουαρίου 2026 (1)
Υπόθεση C‑877/24 [Shamsi] (i)
X,
Minister van Asiel en Migratie, πρώην Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid,
παρισταμένου του:
Y
[αίτηση
του Raad van State(Συμβουλίου
της
Επικρατείας, Κάτω
Χώρες)για
την
έκδοση
προδικαστικής
αποφάσεως]
« Προδικαστική παραπομπή – Μεταναστευτική πολιτική – Οδηγία
2008/115/ΕΚ – Άρθρα 6, 8 και 9 – Απόφαση επιστροφής εκδοθείσα σε βάρος παρανόμως διαμενόντων υπηκόων τρίτων χωρών, οι οποίοι εκτίουν ισόβια ή πολυετή στερητική της ελευθερίας ποινή – Αντικειμενική αδυναμία συμμόρφωσης προς την υποχρέωση επιστροφής στο εγγύς μέλλον – Αρχή της αναλογικότητας »
Εισαγωγή
1.        Η υπό κρίση υπόθεση παρέχει στο Δικαστήριο την ευκαιρία να διευκρινίσει το περιεχόμενο της οδηγίας 2008/115/ΕΚ σχετικά με τους κοινούς κανόνες και διαδικασίες στα κράτη μέλη για την επιστροφή των παρανόμως διαμενόντων υπηκόων τρίτων χωρών (2) σε μια ιδιαίτερη περίπτωση, και συγκεκριμένα στην περίπτωση (παρανόμως διαμενόντων) υπηκόων τρίτων χωρών οι οποίοι έχουν καταδικαστεί, στο οικείο κράτος μέλος, σε μακροχρόνιες στερητικές της ελευθερίας ποινές ή ακόμη και σε ισόβια κάθειρξη για εγκλήματα που δεν σχετίζονται με τον παράνομο χαρακτήρα της διαμονής τους. Ειδικότερα, ζητείται να προσδιοριστεί εάν, και υπό ποιες προϋποθέσεις, ένα κράτος μέλος εξακολουθεί να υποχρεούται να εκδώσει σε βάρος τους απόφαση επιστροφής καίτοι, λόγω της εκτίσεως των ποινών αυτών, δεν θα μπορεί να πραγματοποιηθεί στο προσεχές μέλλον ούτε οικειοθελής
αναχώρηση ούτε αναγκαστική απομάκρυνσή τους.
2.        Από τις απαντήσεις του Δικαστηρίου στα προδικαστικά ερωτήματα που υπέβαλε το αιτούν δικαστήριο, ήτοι το Raad van State (Συμβούλιο της Επικρατείας, Κάτω Χώρες), αναμένεται να αποσαφηνιστεί, μεταξύ άλλων, η σχέση μεταξύ της υποχρεώσεως για την έκδοση αποφάσεως επιστροφής σε περίπτωση παράνομης διαμονής, την οποία επιβάλλει το άρθρο 6 της οδηγίας 2008/115, και της απαιτήσεως, που απορρέει από το άρθρο 8 της εν λόγω οδηγίας, για πραγματοποίηση της απομακρύνσεως «εντός του συντομότερου δυνατού χρόνου» (3), στις περιπτώσεις που η έκτιση στερητικών της ελευθερίας ποινών συνιστά διαρκές κώλυμα για την εκτέλεση της απομακρύνσεως. Η υπό κρίση υπόθεση παρέχει επίσης την ευκαιρία να διευκρινιστεί η λειτουργία του άρθρου 9, παράγραφος 2, της οδηγίας 2008/115 ως μηχανισμού αναβολής της απομακρύνσεως, καθώς και ο ρόλος της αρχής της αναλογικότητας στο πλαίσιο αυτό.
Το νομικό πλαίσιο
Το δίκαιο της Ένωσης
3.        Οι αιτιολογικές σκέψεις 2 και 4 της οδηγίας 2008/115 έχουν ως εξής:
«(2)      Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο των Βρυξελλών της 4ης και 5ης Νοεμβρίου 2004 ζήτησε την καθιέρωση μιας αποτελεσματικής πολιτικής απομάκρυνσης και επαναπατρισμού, με βάση κοινούς κανόνες, ώστε οι ενδιαφερόμενοι να επιστρέφουν με ανθρώπινους όρους και με πλήρη σεβασμό των θεμελιωδών δικαιωμάτων και της αξιοπρέπειάς τους.
[...]
(4)      Θα πρέπει να θεσπισθούν σαφείς, διαφανείς και δίκαιοι κανόνες για τη χάραξη μιας αποτελεσματικής πολιτικής περί επιστροφής, απαραίτητο στοιχείο για την καλή διαχείριση της μεταναστευτικής πολιτικής.»
4.        Το άρθρο 2, παράγραφος 2, στοιχείο βʹ, της εν λόγω οδηγίας προβλέπει τα εξής:
«Τα κράτη μέλη μπορούν να αποφασίσουν να μην εφαρμόσουν την παρούσα οδηγία στους υπηκόους τρίτων χωρών, οι οποίοι:
[...]
β)      υπόκεινται σε απόφαση επιστροφής ως ποινική κύρωση ή ως συνέπεια ποινικής κύρωσης, σύμφωνα με το εθνικό δίκαιο, ή υπόκεινται σε διαδικασίες έκδοσης.»
5.        Το άρθρο 5 της προμνησθείσας οδηγίας ορίζει τα εξής:
«Κατά την εφαρμογή της παρούσας οδηγίας, τα κράτη μέλη λαμβάνουν δεόντως υπόψη:
α)      τα βέλτιστα συμφέροντα του παιδιού,
β)      την οικογενειακή ζωή,
γ)      την κατάσταση της υγείας του συγκεκριμένου υπηκόου τρίτης χώρας,
και τηρούν την αρχή της μη επαναπροώθησης.»
6.        Το άρθρο 6, παράγραφοι 1 έως 5, της οδηγίας 2008/115 προβλέπει τα ακόλουθα:
«1.      Τα κράτη μέλη εκδίδουν απόφαση επιστροφής για υπηκόους τρίτης χώρας που διαμένουν παράνομα στο έδαφός τους, με την επιφύλαξη των εξαιρέσεων που προβλέπονται στις παραγράφους 2 έως 5.
2.      Οι υπήκοοι τρίτων χωρών, οι οποίοι διαμένουν παρανόμως στο έδαφος κράτους μέλους και διαθέτουν έγκυρο τίτλο διαμονής ή άλλη άδεια που παρέχει δικαίωμα παραμονής και έχει εκδοθεί από άλλο κράτος μέλος, υποχρεούνται να μεταβαίνουν αμέσως στο έδαφος αυτού του άλλου κράτους μέλους. Σε περίπτωση μη συμμόρφωσης του υπηκόου τρίτης χώρας με την παρούσα απαίτηση ή όταν η άμεση αναχώρηση του υπηκόου τρίτης χώρας απαιτείται από λόγους εθνικής ασφάλειας ή δημόσιας τάξης, εφαρμόζεται η παράγραφος 1.
3.      Τα κράτη μέλη μπορούν να μην εκδίδουν απόφαση επιστροφής για υπήκοο τρίτης χώρας που διαμένει παρανόμως στο έδαφός τους, εφόσον άλλο κράτος μέλος αναλαμβάνει τον εν λόγω υπήκοο τρίτης χώρας δυνάμει διμερών συμφωνιών ή διευθετήσεων που ισχύουν κατά την ημερομηνία έναρξης ισχύος της παρούσας οδηγίας. Στην περίπτωση αυτή, το κράτος μέλος που αναλαμβάνει τον συγκεκριμένο υπήκοο τρίτης χώρας εφαρμόζει την παράγραφο 1.
4.      Τα κράτη μέλη μπορούν να αποφασίσουν, ανά πάσα στιγμή, να χορηγήσουν αυτ[οτελή] άδεια διαμονής ή άλλη άδεια που παρέχει δικαίωμα παραμονής για λόγους φιλευσπλαχνίας, ανθρωπιστικούς ή άλλους λόγους, σε υπήκοο τρίτης χώρας ο οποίος διαμένει παράνομα στο έδαφός τους. Στην περίπτωση αυτή, δεν εκδίδεται απόφαση περί επιστροφής. Εφόσον η απόφαση επιστροφής έχει ήδη εκδοθεί, τότε αυτή ανακαλείται ή αναστέλλεται για τη διάρκεια ισχύος του τίτλου διαμονής ή άλλης άδειας που παρέχει δικαίωμα παραμονής.
5.      Εφόσον εκκρεμεί διαδικασία ανανέωσης τίτλου διαμονής ή οποιασδήποτε άλλης άδειας που παρέχει δικαίωμα παραμονής σε υπήκοο τρίτης χώρας, ο οποίος διαμένει παράνομα στο έδαφος κράτους μέλους, τότε το εν λόγω κράτος μέλος εξετάζει το ενδεχόμενο να μην εκδώσει απόφαση επιστροφής έως ότου ολοκληρωθεί η εκκρεμούσα διαδικασία, με την επιφύλαξη της παραγράφου 6.»
7.        Το άρθρο 8, παράγραφοι 1 έως 3, της εν λόγω οδηγίας προβλέπει τα εξής:
«1.      Τα κράτη μέλη λαμβάνουν όλα τα αναγκαία μέτρα για να εκτελέσουν την απόφαση επιστροφής, εάν δεν έχει χορηγηθεί χρονικό διάστημα οικειοθελούς αναχώρησης σύμφωνα με το άρθρο 7, παράγραφος 4, ή εάν ο συγκεκριμένος υπήκοος δεν έχει συμμορφωθεί με την υποχρέωση επιστροφής εντός της προθεσμίας οικειοθελούς αναχώρησης που έχει χορηγηθεί σύμφωνα με το άρθρο 7.
2.      Εάν το κράτος μέλος έχει χορηγήσει χρονικό διάστημα οικειοθελούς αναχώρησης σύμφωνα με το άρθρο 7, η απόφαση επιστροφής μπορεί να εκτελείται μόνο μετά τη λήξη του χρονικού διαστήματος, εκτός εάν, κατά τη διάρκεια αυτού του χρονικού διαστήματος, ανακύψει οιοσδήποτε από τους κινδύνους που ορίζονται στο άρθρο 7, παράγραφος 4.
3.      Τα κράτη μέλη μπορούν να εκδίδουν χωριστή διοικητική ή δικαστική απόφαση ή πράξη με την οποία διατάσσεται η απομάκρυνση.»
8.        Το άρθρο 9 της προμνησθείσας οδηγίας ορίζει τα εξής:
«1.      Τα κράτη μέλη αναβάλλουν την απομάκρυνση:
α)      όταν αυτή παραβιάζει την αρχή της μη επαναπροώθησης, ή
β)      ενόσω παρέχεται ανασταλτικό αποτέλεσμα σύμφωνα με το άρθρο 13, παράγραφος 2.
2.      Τα κράτη μέλη μπορούν να αναβάλουν την απομάκρυνση για εύλογο χρονικό διάστημα, λαμβάνοντας υπόψη τις ειδικές περιστάσεις της συγκεκριμένης περίπτωσης. Τα κράτη μέλη λαμβάνουν ιδίως υπόψη:
α)      τη φυσική ή διανοητική κατάσταση του υπηκόου τρίτης χώρας,
β)      τεχνικούς λόγους, όπως η απουσία μέσων μεταφοράς ή η έλλειψη δυνατότητας απομάκρυνσης λόγω αδυναμίας διαπίστωσης της ταυτότητας.
3.      Εάν αναβληθεί η απομάκρυνση κατά τα προβλεπόμενα από τις παραγράφους 1 και 2, μπορεί να επιβάλλονται στον υπήκοο τρίτης χώρας οι υποχρεώσεις που ορίζονται στο άρθρο 7, παράγραφος 3.»
Το δίκαιο των Κάτω Χωρών
9.        Το άρθρο 64 του Vreemdelingenwet 2000 (νόμου του 2000 περί αλλοδαπών) (4), της 23ης Νοεμβρίου 2000, ορίζει τα εξής:
«Η απέλαση αναβάλλεται ενόσω ο αλλοδαπός δεν είναι σε θέση να ταξιδέψει λόγω της καταστάσεως της υγείας του ιδίου ή μέλους της οικογένειάς του.»
10.      Το άρθρο 6.1 b του Vreemdelingenbesluit 2000 (διατάγματος του 2000 περί αλλοδαπών) (5), της 23ης Νοεμβρίου 2000, ορίζει τα εξής:
«Εάν ο αλλοδαπός οφείλει να εγκαταλείψει αμέσως την επικράτεια [...] ή δεν την εγκατέλειψε εντός της ταχθείσας προθεσμίας, η απέλαση δύναται να αναβληθεί. Για την αναβολή λαμβάνεται εν πάση περιπτώσει υπόψη η σωματική ή διανοητική κατάσταση του αλλοδαπού και τεχνικοί λόγοι, όπως η απουσία μέσων μεταφοράς ή η έλλειψη δυνατότητας απομακρύνσεως λόγω αδυναμίας διαπίστωσης της ταυτότητας.
[...]»
Οι διαφορές των κυρίων δικών, τα προδικαστικά ερωτήματα και η διαδικασία ενώπιον του Δικαστηρίου
11.      Η κύρια δίκη έχει ως αντικείμενο δύο αποφάσεις επιστροφής τις οποίες εξέδωσε ο minister van Asiel en Migratie (Υπουργός Ασύλου και Μετανάστευσης, Κάτω Χώρες, στο εξής: Υπουργός) σε βάρος δύο υπηκόων τρίτων χωρών, των X και Y.
12.      Ο X, υπήκοος Αζερμπαϊτζάν, καταδικάστηκε αμετακλήτως από ολλανδικό δικαστήριο στις 19 Ιανουαρίου 2015 σε ποινή ισόβιας κάθειρξης για ανθρωποκτονίες εκ προθέσεως που διέπραξε κατά συρροή τον Μάιο του 2011. Λόγω της καταδίκης αυτής, ο Υπουργός, με απόφαση της 20ής Σεπτεμβρίου 2018, ανακάλεσε αναδρομικώς από τις 12 Μαΐου 2011 την άδεια διαμονής του Χ και, παράλληλα, του επέβαλε την υποχρέωση να εγκαταλείψει αμέσως το έδαφος της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Περαιτέρω, επέβαλε σε βάρος του δεκαετή απαγόρευση εισόδου. Με απόφαση του Υπουργού της 27ης Ιουλίου 2020 απορρίφθηκε η διοικητική ένσταση που άσκησε ο Χ κατά της αποφάσεως της 20ής Σεπτεμβρίου 2018.
13.      Ο Χ άσκησε προσφυγή κατά της αποφάσεως του Υπουργού της 27ης Ιουλίου 2020 ενώπιον του rechtbank Den Haag, zittingsplaatsen
’s‑Hertogenbosch en Amsterdam (πρωτοδικείου Χάγης, μεταβατικές έδρες ’s‑Hertogenbosch  και Άμστερνταμ, Κάτω Χώρες). Με απόφαση της 14ης Ιανουαρίου 2022, το εν λόγω δικαστήριο απέρριψε την προσφυγή με το σκεπτικό, μεταξύ άλλων, ότι ο Υπουργός όφειλε να εκδώσει απόφαση επιστροφής βάσει του άρθρου 6, παράγραφος 1, της οδηγίας 2008/115. Ειδικότερα, κατά το ίδιο δικαστήριο, λόγω της ανακλήσεως της άδειας διαμονής του, ο Χ διέμενε παρανόμως στις Κάτω Χώρες και η έκδοση αποφάσεως επιστροφής ήταν αναγκαία προκειμένου να διασφαλιστεί η απομάκρυνσή του σε περίπτωση που αυτός αποφυλακιζόταν. Μια τέτοια απόλυση θα μπορούσε όντως να λάβει χώρα κατόπιν συμπληρώσεως εικοσιπενταετούς κράτησης (6).
14.      Ο X άσκησε έφεση κατά της αποφάσεως αυτής ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου.
15.      Εν τω μεταξύ, ο Y, Αφγανός υπήκοος, εισήλθε στις Κάτω Χώρες από τη Γερμανία στις 31 Αυγούστου 2018, αφού η αίτηση ασύλου που είχε υποβάλει στη Γερμανία είχε τελεσιδίκως απορριφθεί. Στις 16 Νοεμβρίου 2020 καταδικάστηκε αμετακλήτως, από ολλανδικό δικαστήριο, σε ποινή κάθειρξης 25 ετών για δύο απόπειρες ανθρωποκτονίας εκ προθέσεως στο πλαίσιο τρομοκρατικής δράσης, στις οποίες προέβη κατά την ημερομηνία εισόδου του στις Κάτω Χώρες. Έκτοτε, τελεί υπό κράτηση δυνάμει ποινικής καταδίκης. Επιπλέον, ο Y ουδέποτε είχε δικαίωμα διαμονής στις Κάτω Χώρες.
16.      Με απόφαση της 25ης Απριλίου 2023, ο Υπουργός διαπίστωσε ότι ο Y δεν διέμενε νομίμως στις Κάτω Χώρες και τον υποχρέωσε να εγκαταλείψει αμέσως το έδαφος της Ένωσης, επέβαλε δε σε βάρος του απαγόρευση εισόδου διάρκειας 20 ετών.
17.      Ο Y άσκησε προσφυγή κατά της ως άνω αποφάσεως ενώπιον του rechtbank Den Haag, zittingsplaatsen
’s‑Hertogenbosch en Amsterdam (πρωτοδικείου Χάγης, μεταβατικές έδρες ’s-Hertogenbosch και Άμστερνταμ). Με απόφαση της 22ας Δεκεμβρίου 2023, το εν λόγω δικαστήριο έκανε δεκτή την προσφυγή και ακύρωσε την προαναφερθείσα απόφαση, κρίνοντας ότι ο Υπουργός δεν μπορούσε νομίμως να εκδώσει απόφαση επιστροφής σε μια περίπτωση κατά την οποία δεν θα ήταν σε θέση να προβεί στην απομάκρυνση του ενδιαφερομένου λόγω της εκτίσεως μακροχρόνιας στερητικής της ελευθερίας ποινής. Το εν λόγω δικαστήριο συνήγαγε το συμπέρασμα αυτό, μεταξύ άλλων, από τις αποφάσεις του Δικαστηρίου της 14ης Ιανουαρίου 2021, Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid (Επιστροφή ασυνόδευτου ανηλίκου) (7),
και της 24ης Φεβρουαρίου 2021, M κ.λπ. (Απομάκρυνση προς κράτος μέλος) (8).
18.      Ο Υπουργός άσκησε έφεση κατά της αποφάσεως αυτής ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου.
19.      Το αιτούν δικαστήριο διαπιστώνει ότι συνομολογείται ότι οι X και Y διαμένουν παρανόμως στις Κάτω Χώρες, ότι δεν επικαλέστηκαν τις αρχές που απαριθμούνται στο άρθρο 5 της οδηγίας 2008/115 και ότι δεν εμπίπτουν στις εξαιρέσεις από την υποχρέωση εκδόσεως αποφάσεως επιστροφής που προβλέπονται στο άρθρο 6, παράγραφοι 2 έως 5, της εν λόγω οδηγίας.
20.      Οι διάδικοι της κύριας δίκης διαφωνούν, ωστόσο, στο πλαίσιο αυτό, ως προς τη δυνατότητα του Υπουργού να εκδώσει απόφαση επιστροφής σε βάρος των X και Y, καθόσον οι τελευταίοι, λόγω του εγκλεισμού τους, αδυνατούν να συμμορφωθούν οικειοθελώς προς την υποχρέωση επιστροφής τους, ο δε Υπουργός κωλύεται να εκτελέσει την απομάκρυνσή τους.
21.      Συναφώς, το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει, πρώτον, ότι, μολονότι το άρθρο 6, παράγραφος 1, της οδηγίας 2008/115 φαίνεται να επιβάλλει την υποχρέωση να εκδίδεται απόφαση επιστροφής σε περίπτωση όπως η επίμαχη στις κύριες δίκες, εντούτοις, η οδηγία δεν καθορίζει με σαφήνεια πώς συσχετίζεται η υποχρέωση αυτή με το γεγονός ότι, σε μια τέτοια περίπτωση, αποκλείεται εν τοις πράγμασι οποιαδήποτε δυνατότητα επιστροφής για μεγάλο χρονικό διάστημα. Επιπλέον, δεν είναι σαφές, κατά το αιτούν δικαστήριο, αν είναι δυνατή η αναβολή της απομακρύνσεως των X και Y, βάσει του άρθρου 9, παράγραφος 2, της εν λόγω οδηγίας, δεδομένου ότι η συγκεκριμένη διάταξη φαίνεται να καλύπτει περιπτώσεις αναβολής περιορισμένης χρονικής διάρκειας. Άλλωστε, η μεταφορά της ως άνω διατάξεως στο ολλανδικό δίκαιο δεν επιτρέπει, κατά το ίδιο δικαστήριο, την αναβολή της απομακρύνσεως λόγω της εκτίσεως στερητικής της ελευθερίας ποινής (9).
22.      Το αιτούν δικαστήριο εκτιμά, περαιτέρω, ότι ούτε από την ανάλυση της νομολογίας του Δικαστηρίου, από την οποία προκύπτει ιδίως η υποχρέωση διενέργειας της απομακρύνσεως «εντός του συντομότερου δυνατού χρόνου», καθίσταται δυνατή η επίλυση της υπό εξέταση ερμηνευτικής δυσχέρειας ως προς την οδηγία 2008/115.
23.      Κατά δεύτερον, σε περίπτωση που κριθεί ότι ο Υπουργός δεν είχε το δικαίωμα να εκδώσει απόφαση επιστροφής στις υποθέσεις των κύριων δικών, το αιτούν δικαστήριο ζητεί να διευκρινιστεί εάν στην περίπτωση αυτή υφίστατο υποχρέωση, βάσει της οδηγίας 2008/115, χορήγησης στους X και Y άδειας διαμονής, προς αποφυγήν της επ’ αόριστον διατηρήσεως μιας καταστάσεως κατά την οποία, αφενός, δεν θα είναι μεν δυνατό να κινηθεί σε βάρος τους διαδικασία επιστροφής, αφετέρου δε, αυτοί θα διαμένουν νομίμως στο έδαφος του οικείου κράτους μέλους.
24.      Κατά τρίτον, το αιτούν δικαστήριο διερωτάται εάν είναι δυνατή η επίκληση της αρχής της αναλογικότητας προκειμένου να αποκλειστεί η έκδοση αποφάσεως επιστροφής.
25.      Υπό τις συνθήκες αυτές, το Raad van State (Συμβούλιο της Επικρατείας) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
«1)      Αντιβαίνει στην οδηγία [2008/115], και ιδίως στα άρθρα 6, 8 και 9 αυτής, η έκδοση αποφάσεως επιστροφής σε βάρος αλλοδαπού ο οποίος, λόγω της εκτίσεως ποινής πολυετούς ή ισόβιας στερητικής της ελευθερίας ποινής, δεν δύναται να συμμορφωθεί επί μακρόν προς την υποχρέωση επιστροφής του, ούτε μπορεί, για τον ίδιο λόγο, να απομακρυνθεί από το έδαφος της Ευρωπαϊκής Ένωσης;
2)      Σε περίπτωση καταφατικής απάντησης στο πρώτο ερώτημα, υποχρεούται το κράτος μέλος στην περίπτωση αυτή να χορηγήσει σε αλλοδαπό αυτόνομη άδεια διαμονής ή άλλη άδεια που παρέχει δικαίωμα παραμονής ενόσω αυτός εκτίει πολυετή ή ισόβια στερητική της ελευθερίας ποινή, ενδεχομένως, σύμφωνα με το άρθρο 6, παράγραφος 4, της οδηγίας [2008/115];
3)      Είναι δυνατόν, στο πλαίσιο του άρθρου 6, παράγραφος 1, της οδηγίας [2008/115], πέραν των εξαιρέσεων που προβλέπονται στις παραγράφους 2 έως 5, καθώς και των αρχών και συμφερόντων που μνημονεύονται στο άρθρο 5 της οδηγίας αυτής, να διενεργηθεί εξατομικευμένος έλεγχος αναλογικότητας σε συγκεκριμένη περίπτωση;»
26.      Γραπτές παρατηρήσεις υπέβαλαν οι διάδικοι της κύριας δίκης, X και Y, η Ολλανδική, η Βελγική, η Τσεχική και η Γερμανική Κυβέρνηση, καθώς και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή.
Ανάλυση
27.      Διαπιστώνεται προκαταρκτικώς ότι τα προδικαστικά ερωτήματα διαρθρώνονται σε δύο σκέλη. Στο μεν πρώτο σκέλος εμπίπτουν το πρώτο και το τρίτο προδικαστικό ερώτημα, με τα οποία το Δικαστήριο καλείται να κρίνει αν συμβιβάζεται με την οδηγία 2008/115 η έκδοση αποφάσεως επιστροφής σε βάρος υπηκόων τρίτων χωρών οι οποίοι πρόκειται να εκτίσουν προηγουμένως μακροχρόνιες στερητικές της ελευθερίας ποινές ή ακόμη και ποινές ισόβιας κάθειρξης. Το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα αποτελεί το δεύτερο σκέλος. Υπό την παραδοχή ότι στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα θα δοθεί καταφατική απάντηση, το συγκεκριμένο προδικαστικό ερώτημα αφορά την ενδεχόμενη υποχρέωση του οικείου κράτους μέλους να χορηγήσει στον ενδιαφερόμενο, κατά τον χρόνο εκτίσεως της ποινής του και μέχρι την εκτέλεση της απομακρύνσεώς του, άδεια διαμονής στο έδαφός του. Θα προηγηθεί κατ’ αρχάς η από κοινού εξέταση του πρώτου και του τρίτου προδικαστικού ερωτήματος και, στη συνέχεια, θα ακολουθήσει η εξέταση του δεύτερου.
Επί του πρώτου και του τρίτου προδικαστικού ερωτήματος
Προκαταρκτικές παρατηρήσεις
28.      Όσον αφορά το πρώτο προδικαστικό ερώτημα, το οποίο συνδέεται άρρηκτα με το τρίτο, κρίνεται απαραίτητο να προσδιοριστεί το επίκεντρο του προβληματισμού του αιτούντος δικαστηρίου. Στις υποθέσεις των κύριων δικών, το αιτούν δικαστήριο καλείται να εφαρμόσει την οδηγία 2008/115 υπό συνθήκες όπου παρατηρείται σημαντική χρονική απόσταση μεταξύ, αφενός, της εκδόσεως της αποφάσεως επιστροφής και, αφετέρου, της εκτελέσεως του μέτρου της απομακρύνσεως των ενδιαφερομένων. Κατ’ άλλη διατύπωση, το ερώτημα του αιτούντος δικαστηρίου αναδεικνύει μια εγγενή σύγκρουση μεταξύ του άρθρου 6 της οδηγίας 2008/115, το οποίο επιβάλλει την έκδοση αποφάσεως επιστροφής σε βάρος του παρανόμως διαμένοντος υπηκόου τρίτης χώρας, και της απορρέουσας από το άρθρο 8 της ίδιας οδηγίας υποχρεώσεως απομακρύνσεως του ενδιαφερομένου, δεδομένου μάλιστα ότι τα δύο αυτά στάδια της διαδικασίας επιστροφής πρέπει, κατά τη νομολογία του Δικαστηρίου, να διαδέχονται το ένα το άλλο «εντός του συντομότερου δυνατού χρόνου» (10).
29.      Προκειμένου να δοθεί απάντηση στο πρώτο σκέλος των υποβληθέντων προδικαστικών ερωτημάτων, θα πρέπει να εξεταστεί, αφενός, πώς συνδυάζονται οι σχετικές διατάξεις της οδηγίας 2008/115 με τους σκοπούς που αυτή επιδιώκει, όπως οι σκοποί αυτοί συνάγονται από την όλη οικονομία της εν λόγω οδηγίας, και, αφετέρου, ο τρόπος με τον οποίο οι διατάξεις αυτές αλληλεπιδρούν με άλλους κανόνες που ενδέχεται να έχουν εφαρμογή στην υπό κρίση υπόθεση, ιδίως δε με το άρθρο 9 της εν λόγω οδηγίας, το οποίο ρυθμίζει την αναβολή της απομακρύνσεως.
30.      Συνεπώς, πρέπει να εξεταστούν διαδοχικά τα ακόλουθα ζητήματα: πρώτον, επιβάλλει η οδηγία 2008/115 την έκδοση αποφάσεως επιστροφής πάραυτα μόλις διαπιστωθεί ότι υπήκοος τρίτης χώρας διαμένει παράνομα στο έδαφος κράτους μέλους; Δεύτερον, ποιος είναι ο συσχετισμός μεταξύ της εκτελέσεως μιας τέτοιας αποφάσεως και της κινήσεως ποινικής διώξεως από το εν λόγω κράτος μέλος, ανεξαρτήτως του εάν η δίωξη αυτή σχετίζεται με την παράνομη διαμονή; Τέλος, προκειμένου να διαπιστωθεί εάν, υπό το πρίσμα της οδηγίας 2008/115, χωρεί διακοπή στη διαδικασία επιστροφής, ποιο είναι το εύρος εφαρμογής του άρθρου 9 της εν λόγω οδηγίας, στο οποίο απαριθμούνται οι περιπτώσεις αναβολής της απομακρύνσεως;
Η υποχρέωση εκδόσεως αποφάσεως επιστροφής
31.      Η οδηγία 2008/115 επιβάλλει στις αρχές του οικείου κράτους μέλους μια διττή απαίτηση. Αφενός, σύμφωνα με το άρθρο 6, παράγραφος 1, της οδηγίας, οι εθνικές αρχές οφείλουν, με την επιφύλαξη των εξαιρέσεων που προβλέπονται στις παραγράφους 2 έως 5 της εν λόγω διατάξεως, να εκδίδουν απόφαση επιστροφής μόλις διαπιστωθεί ο παράνομος χαρακτήρας της διαμονής υπηκόου τρίτης χώρας (11). Αφετέρου, οι εθνικές αρχές οφείλουν να μεριμνούν για την αποτελεσματική και επιμελή εκτέλεση της αποφάσεως επιστροφής, σύμφωνα με το άρθρο 8 της εν λόγω οδηγίας, διασφαλίζοντας ότι τα ληφθέντα μέτρα κατατείνουν πράγματι στην απομάκρυνση του ενδιαφερομένου. Για τον λόγο αυτόν, το Δικαστήριο έχει ρητώς κρίνει ότι «η
υποχρέωση την οποία επιβάλλει το άρθρο 8 της οδηγίας αυτής στα κράτη μέλη να προβαίνουν, στις προβλεπόμενες στην παράγραφο 1 του άρθρου αυτού περιπτώσεις, στην απομάκρυνση πρέπει να εκπληρώνεται εντός του συντομότερου δυνατού χρόνου» (12).
32.      Η διττή αυτή απαίτηση, δηλαδή η έκδοση αποφάσεως επιστροφής σε περίπτωση παράνομης διαμονής και, εν συνεχεία, η εκτέλεσή της με την επιβαλλόμενη επιμέλεια, αντανακλά τον ίδιο τον σκοπό της οδηγίας 2008/115, ο οποίος συνίσταται στην οργάνωση μιας αποτελεσματικής πολιτικής απομακρύνσεως και επαναπατρισμού με βάση κοινούς κανόνες, που να διασφαλίζει ότι
οι ενδιαφερόμενοι επιστρέφουν με ανθρώπινους όρους και με πλήρη σεβασμό των θεμελιωδών δικαιωμάτων και της αξιοπρέπειάς τους (13). Όπως έχει παγίως επισημανθεί από το Δικαστήριο, τα κράτη μέλη δεν δύνανται, κατά την εφαρμογή των μέτρων που προβλέπει η οδηγία 2008/115, να υιοθετούν πρακτικές που να «παρακωλύ[ουν] ενδεχομένως την επίτευξη του σκοπού που επιδιώκει η εν λόγω οδηγία, ήτοι την καθιέρωση μιας αποτελεσματικής πολιτικής απομακρύνσεως και επαναπατρισμού των παρανόμως διαμενόντων υπηκόων τρίτων χωρών (14).
33.      Εκ των ανωτέρω συνάγεται ότι οι αρχές του οικείου κράτους μέλους δεν διαθέτουν απλώς διακριτική ευχέρεια, αλλά, κατ’ αρχήν, υποχρεούνται (15) να εκδώσουν απόφαση επιστροφής μόλις διαπιστωθεί η παράνομη διαμονή του ενδιαφερομένου. Πράγματι, παρέκκλιση από την υποχρέωση αυτή χωρεί μόνο στις περιπτώσεις που ρητώς προβλέπονται στις παραγράφους 2 έως 5 του άρθρου 6 (16) της οδηγίας 2008/115 ή στην περίπτωση κατά την οποία οι περιοριστικώς απαριθμούμενες στο άρθρο 5 της εν λόγω οδηγίας απαιτήσεις κωλύουν την έκδοση μιας τέτοιας αποφάσεως.
Η εφαρμογή της οδηγίας 2008/115 και η ποινική αρμοδιότητα των κρατών μελών
34.      Επιβάλλεται να εξεταστεί ο τρόπος με τον οποίο η διαδικασία επιστροφής συναρθρώνεται με την ποινική αρμοδιότητα του οικείου κράτους μέλους να ασκεί ποινικές διώξεις για πράξεις σχετιζόμενες ή μη με την παράνομη διαμονή. Συναφώς, θεωρώ απαραίτητο να γίνει μια διπλή διάκριση. Αφενός, υπάρχουν οι περιπτώσεις που έχουν ήδη εξεταστεί από το Δικαστήριο στη νομολογία του και αφορούν αξιόποινες πράξεις που σχετίζονται άμεσα με την παράνομη είσοδο ή διαμονή υπηκόου τρίτης χώρας. Αφετέρου, υπάρχουν οι διώξεις και οι καταδίκες για αξιόποινες πράξεις άσχετες προς το γεγονός και μόνο της παράνομης διαμονής, όπως ακριβώς συμβαίνει στην επίμαχη στην κύρια δίκη περίπτωση. Πράγματι, φρονώ ότι η φύση της επίμαχης ποινικής κύρωσης αποτελεί το κρίσιμο κριτήριο για τη διάκριση μεταξύ των δύο αυτών κατηγοριών.
35.      Όσον αφορά την πρώτη κατηγορία, το Δικαστήριο έχει οριοθετήσει επακριβώς το συγκεκριμένο ζήτημα, δίνοντας απαντήσεις οι οποίες ευθυγραμμίζονται, κατά την κρίση του, με τον προαναφερθέντα στο σημείο 32 ανωτέρω σκοπό που επιδιώκει η οδηγία 2008/115 (17). Προκύπτει, πράγματι, από τη νομολογία αυτήν ότι το Δικαστήριο επιδιώκει να συμβιβάσει, αφενός, την πρακτική αποτελεσματικότητα της οδηγίας για την επιστροφή και, αφετέρου, την ποινική αρμοδιότητα των κρατών μελών. Συνεπώς, η επιβολή ποινικής κυρώσεως που σχετίζεται με την παράνομη διαμονή στο έδαφος κράτους μέλους δεν μπορεί να έχει ως αποτέλεσμα τον περιορισμό της πρακτικής αποτελεσματικότητας της οδηγίας 2008/115 ούτε, ειδικότερα, να θέτει σε κίνδυνο την αποτελεσματική και ταχεία εκτέλεση της αποφάσεως επιστροφής.
36.      Το Δικαστήριο έκρινε, επομένως, στην απόφαση  El Dridi ότι η ποινική κύρωση δεν είναι συμβατή με την οδηγία 2008/115 όταν έχει ως συνέπεια να εξαιρεί τον παρανόμως διαμένοντα υπήκοο τρίτης χώρας από τη διαδικασία επιστροφής (18). Εκκινώντας από τις παραδοχές της εν λόγω αποφάσεως, το Δικαστήριο έχει επίσης κρίνει ότι ποινικά μέτρα που αφορούν αποκλειστικά την παράνομη διαμονή δεν μπορούν να παρεμβάλλονται, πριν ή κατά τη διάρκεια της εφαρμογής της διαδικασίας επιστροφής, εφόσον παρακωλύουν την εκτέλεσή της και υπονομεύουν την αποτελεσματικότητά της (19). Τέτοια είναι ιδίως η περίπτωση της κατ’ οίκον κράτησης (20) ή ακόμη της αντικατάστασης της υποχρεώσεως επιστροφής με πρόστιμο (21), μέτρα τα οποία δεν είναι συμβατά με την οδηγία 2008/115. Αντιθέτως, όταν η ποινική κύρωση δεν παρακωλύει την πραγματική επιστροφή, επί παραδείγματι επειδή πρόκειται για κύρωση χρηματικής φύσεως, παραμένει συμβατή με την οδηγία 2008/115 (22).
37.      Όσον αφορά τη δεύτερη κατηγορία, δηλαδή την περίπτωση κατά την οποία ο υπήκοος τρίτης χώρας διαπράττει ποινικό αδίκημα άλλο από την απλή παράνομη διαμονή, πρέπει κατ’ αρχάς να υπομνησθεί ότι, κατά το άρθρο 2, παράγραφος 2, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 2008/115, «[τ]α κράτη μέλη μπορούν να αποφασίσουν να μην εφαρμόσουν την παρούσα οδηγία στους υπηκόους τρίτων χωρών, οι οποίοι [...] υπόκεινται σε απόφαση επιστροφής ως ποινική κύρωση ή ως συνέπεια ποινικής κύρωσης, σύμφωνα με το εθνικό δίκαιο, ή υπόκεινται σε διαδικασίες έκδοσης». Σε μια τέτοια περίπτωση, ο ενδιαφερόμενος μπορεί να εξαιρεθεί από το πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 2008/115 και τα κράτη μέλη δύνανται, κατά συνέπεια, να επιβάλουν σε βάρος του ποινική κύρωση λόγω του παράνομου χαρακτήρα της διαμονής του χωρίς να υποχρεούνται να ακολουθήσουν τη λογική της νομολογίας που απορρέει από την απόφαση El Dridi.
38.      Το Δικαστήριο προέβη στην υπόμνηση αυτή με την απόφαση  Achughbabian, όπου έκρινε ότι «οι υπήκοοι τρίτης χώρας οι οποίοι, πέραν του πλημμελήματος της παράνομης διαμονής, έχουν διαπράξει ένα ή πλείονα άλλα πλημμελήματα, μπορούν, ενδεχομένως, δυνάμει του άρθρου 2, παράγραφος 2, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 2008/115, να εξαιρεθούν από το πεδίο εφαρμογής της» (23). Η προσέγγιση αυτή διευκρινίστηκε εν συνεχεία στην απόφαση Affum (24), στην οποία το Δικαστήριο επισήμανε ότι «η οδηγία 2008/115 δεν αποκλείει την ευχέρεια των κρατών μελών να τιμωρούν με ποινή φυλακίσεως την τέλεση άλλων αδικημάτων από εκείνα που στηρίζονται μόνο στην παράνομη είσοδο, συμπεριλαμβανομένων των περιπτώσεων κατά τις οποίες δεν έχει ακόμη ολοκληρωθεί η εν λόγω διαδικασία» (25).
39.      Φρονώ ότι η εκτίμηση αυτή του Δικαστηρίου είναι ιδιαιτέρως σημαντική στο πλαίσιο της υπό κρίση υποθέσεως, δεδομένου ότι το Δικαστήριο επιλέγει τον όρο «να τιμωρούν/καταστέλλουν» (réprimer) [όρος που περιλαμβάνει και την καταστολή, το στάδιο σωφρονισμού], και όχι τον στενότερο όρο «να επιβάλλουν» (prononcer) μια ποινή. Κατά τη γνώμη μου, η έννοια του «κολασμού/καταστολής» (répression) (26) περιλαμβάνει όχι μόνο την ποινικοποίηση της πράξης και την πρόβλεψη της ποινής, αλλά επίσης, κατ’ αρχήν, και την εκτέλεσή της. Εάν το Δικαστήριο σκοπούσε να περιοριστεί αποκλειστικά στην εξουσία χαρακτηρισμού μιας πράξης ως αξιόποινης ή στην επιβολή της ποινής, δεν θα είχε επιλέξει έναν τόσο ευρύ όρο όσο αυτόν του «κολασμού/καταστολής» (répression). Άλλωστε, εφόσον το Δικαστήριο δέχεται ότι οι δύο διαδικασίες, η ποινική διαδικασία και η διαδικασία επιστροφής του ενδιαφερομένου, μπορούν να εξελίσσονται παράλληλα, είναι αυτονόητο ότι τούτο ισχύει κατά μείζονα λόγο όταν η ποινική καταδίκη έχει ήδη λάβει χώρα πριν από την έκδοση της αποφάσεως επιστροφής, όπως συμβαίνει στις υποθέσεις των κύριων δικών.
40.      Από το σύνολο των ανωτέρω σκέψεων συνάγεται ότι η οδηγία 2008/115 δεν αποσκοπεί στον γενικό περιορισμό της ποινικής αρμοδιότητας των κρατών μελών να τιμωρούν/καταστέλλουν αξιόποινες πράξεις πέραν εκείνων που αφορούν την παράνομη είσοδο ή διαμονή ούτε συνεπάγεται έναν τέτοιον περιορισμό. Συνεπώς, τα κράτη μέλη διατηρούν τη δυνατότητα να επιβάλλουν στερητικές της ελευθερίας ποινές για τη διάπραξη αδικημάτων που δεν σχετίζονται με την παράνομη διαμονή και, κατ’ επέκταση, να διαπιστώνουν τον παράνομο χαρακτήρα της διαμονής αυτής. Συναφώς, επισημαίνεται ότι στις υποθέσεις των κύριων δικών ούτε ο Χ ούτε ο Υ αμφισβητούν ότι η διαμονή τους στο έδαφος του οικείου κράτους μέλους είναι παράνομη.
41.      Δεδομένου ότι, όπως υπομνήσθηκε, τα κράτη μέλη δεν διαθέτουν απλώς διακριτική ευχέρεια, αλλά υποχρεούνται, κατ’ αρχήν, να εκδίδουν απόφαση επιστροφής μόλις διαπιστωθεί παράνομη διαμονή, πρέπει να εξεταστεί εάν η ίδια η οδηγία 2008/115 παρέχει τη βάση για μια εναρμονισμένη ερμηνεία των άρθρων της 6 και 8.
Ο συμβιβασμός των υποχρεώσεων που απορρέουν από τα άρθρα 6 και 8 μέσω του άρθρου 9 της οδηγίας 2008/115
42.      Ακολούθως, θα εξετασθεί αν η εγγενής ένταση μεταξύ των άρθρων 6 και 8 της οδηγίας 2008/115 μπορεί να αμβλυνθεί υπό το πρίσμα της νομολογίας του Δικαστηρίου ή μέσω μιας συστηματικής ερμηνείας των διατάξεων αυτών, ιδίως διά της συσχετίσεώς τους με το άρθρο 9 της εν λόγω οδηγίας.
43.      Το Δικαστήριο έχει διαμορφώσει, στην πρόσφατη νομολογία του, μια «αντίστροφη» συσχέτιση μεταξύ των άρθρων 6 και 8 της οδηγίας 2008/115, υπό την έννοια ότι η υποχρέωση εκδόσεως αποφάσεως επιστροφής βάσει του άρθρου 6 δεν επιβάλλεται αυτομάτως, αλλά προϋποθέτει μια προκαταρκτική εκτίμηση σχετικά με το εάν η απομάκρυνση είναι όντως δυνατή κατά την έννοια του άρθρου 8. Από τη νομολογία αυτήν προκύπτει ότι για να εκδοθεί μια απόφαση επιστροφής πρέπει να συνεκτιμώνται εξαρχής οι αναμενόμενες συνθήκες εκτελέσεώς της, καθόσον η έκδοση μιας τέτοιας αποφάσεως ενδέχεται να στερείται εγκυρότητας όταν η απομάκρυνση είναι στην πράξη ανέφικτη.
44.      Αυτό είναι το δίδαγμα που συνάγεται από τις αποφάσεις της 22ας Νοεμβρίου 2022, Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid (Απομάκρυνση – Θεραπευτική κάνναβη) (27),
TQ και M. Στη μεν πρώτη, το Δικαστήριο έκρινε ότι δεν μπορεί να εκδοθεί απόφαση επιστροφής όταν ο παρανόμως διαμένων ενδιαφερόμενος, ο οποίος πάσχει από σοβαρή ασθένεια, διατρέχει πραγματικό κίνδυνο σημαντικής μείωσης του προσδόκιμου ζωής του ή ταχείας σημαντικής και μη αναστρέψιμης επιδείνωσης της κατάστασης της υγείας λόγω της μη διαθεσιμότητας της κατάλληλης περίθαλψης στη χώρα προορισμού. Στη δεύτερη απόφαση, το Δικαστήριο έκρινε, μεταξύ άλλων, για την περίπτωση ασυνόδευτου ανηλίκου, ότι πρέπει να προσδιορίζεται κατάλληλη λύση υποδοχής στη χώρα επιστροφής πριν ακόμη εκδοθεί απόφαση επιστροφής, άλλως δεν μπορεί να ληφθεί τέτοια απόφαση. Στην υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση M, το Δικαστήριο έκρινε, κατ’ ουσίαν, ότι σε υπήκοο τρίτης χώρας στον οποίο έχει χορηγηθεί το καθεστώς πρόσφυγα από άλλο κράτος μέλος δεν μπορεί να εκδοθεί, στο κράτος στο οποίο διαμένει παρανόμως, απόφαση επιστροφής στη χώρα καταγωγής του, λόγω της αρχής της μη επαναπροωθήσεως (28).
45.      Εντούτοις, δεν θεωρώ ότι χωρεί κατ’ αναλογίαν εφαρμογή της ως άνω νομολογίας
στην επίμαχη στην κύρια δίκη περίπτωση. Πράγματι, στις προαναφερθείσες υποθέσεις, το κώλυμα για την απομάκρυνση έγκειται κυρίως στην κατάσταση που θα αντιμετωπίσει ο ενδιαφερόμενος στο κράτος προορισμού (κίνδυνος απάνθρωπης ή εξευτελιστικής μεταχείρισης, έλλειψη κατάλληλης λύσης υποδοχής, παραβίαση της αρχής της μη επαναπροώθησης) (29). Αντιθέτως, στην περίπτωση μακροχρόνιων στερητικών της ελευθερίας ποινών ή ισόβιας κάθειρξης, όπως στις υποθέσεις της κύριας δίκης, το κώλυμα στην απομάκρυνση απορρέει από το εσωτερικό δίκαιο του ίδιου του κράτους μέλους εκτέλεσης, και συγκεκριμένα από την ανάγκη εκτίσεως της ποινής που επέβαλαν τα ποινικά δικαστήριά του.
46.      Συνεπώς, το ζήτημα εάν μπορεί να εκδοθεί απόφαση επιστροφής όταν η απομάκρυνση κωλύεται λόγω της εκτίσεως στερητικής της ελευθερίας ποινής πρέπει να εξεταστεί στη βάση μιας διαφορετικής συλλογιστικής, εντασσόμενης στην όλη οικονομία της οδηγίας 2008/115.
47.      Συναφώς, κρίσιμη θεωρώ τη διάταξη του άρθρου 9, παράγραφος 2, της οδηγίας 2008/115. Η κατάσταση προσώπου καταδικασθέντος σε στερητική της ελευθερίας ποινή δύναται να εξετασθεί υπό το πρίσμα της εν λόγω διατάξεως, η οποία ρυθμίζει ακριβώς τις περιπτώσεις κατά τις οποίες η εκτέλεση της αποφάσεως επιστροφής δεν μπορεί να λάβει χώρα άμεσα. Η παράγραφος 2 του εν λόγω άρθρου προβλέπει ότι τα κράτη μέλη μπορούν να αναβάλουν την απομάκρυνση «για εύλογο χρονικό διάστημα», λαμβάνοντας υπόψη «τις ειδικές περιστάσεις της συγκεκριμένης περίπτωσης», εφόσον συντρέχουν, μεταξύ άλλων, τεχνικοί λόγοι ή λόγοι που αφορούν την κατάσταση του ενδιαφερομένου. Κατά τη γνώμη μου, σε αυτό ακριβώς το πλαίσιο μπορεί να ενταχθεί η αναβολή της απομακρύνσεως κατά τον χρόνο εκτίσεως στερητικής της ελευθερίας ποινής.
48.      Πρώτον, μολονότι είναι αληθές ότι το γράμμα του άρθρου 9, παράγραφος 2, της οδηγίας 2008/115 μνημονεύει, προς δικαιολόγηση της αναβολής, ιατρικούς ή τεχνικούς λόγους, όπως «τη φυσική ή διανοητική κατάσταση του υπηκόου τρίτης χώρας» ή ακόμη «τεχνικούς λόγους, όπως η απουσία μέσων μεταφοράς ή η έλλειψη δυνατότητας απομάκρυνσης λόγω αδυναμίας διαπίστωσης της ταυτότητας», η απαρίθμηση αυτή δεν είναι εξαντλητική. Προβλέποντας ότι τα κράτη μέλη, προκειμένου να αποφασίσουν την αναβολή της απομακρύνσεως «για εύλογο χρονικό διάστημα», «λαμβάνουν ιδίως υπόψη» (30) τις συγκεκριμένες περιπτώσεις, ο νομοθέτης της Ένωσης προσέδωσε, κατά τη γνώμη μου, στην παράγραφο 2 του άρθρου 9 της οδηγίας 2008/115 έναν πιο ευέλικτο και, ούτως ειπείν, πιο λειτουργικό ρόλο σε σχέση με την παράγραφο 1 του εν λόγω άρθρου, στην οποία απαριθμούνται κατά τρόπο εξαντλητικό οι περιπτώσεις στις οποίες η αναβολή της απομακρύνσεως είναι υποχρεωτική.
49.      Καθοριστική σημασία ενέχει συναφώς η λέξη «ιδίως». Υποδηλώνει ότι οι απαριθμούμενοι δικαιολογητικοί λόγοι είναι απλώς ενδεικτικοί και όχι εξαντλητικοί (31).
Κατ’ άλλη διατύπωση, η οδηγία 2008/115 αναγνωρίζει ρητώς ότι υφίστανται και άλλες περιπτώσεις κατά τις οποίες η απομάκρυνση δεν μπορεί, de facto ή de jure, να εκτελεστεί αμέσως, ακόμη και αν έχει εκδοθεί απόφαση επιστροφής και η υποχρέωση διενέργειας της απομακρύνσεως «εντός του συντομότερου δυνατού χρόνου» εξακολουθεί, κατ’ αρχήν, να βαρύνει το κράτος μέλος (32).
50.      Πράγματι, μια στερητική της ελευθερίας ποινή που επιβάλλεται για αδικήματα άσχετα προς την παράνομη διαμονή δημιουργεί, ως εκ της φύσεώς της, μια πραγματική αδυναμία απομακρύνσεως του ενδιαφερομένου πριν από την απόλυσή του. Πρόκειται για ένα αντικειμενικό κώλυμα, ανεξάρτητο από τη βούληση του ενδιαφερομένου, το οποίο εμπίπτει, κατά τη γνώμη μου, στις «ειδικές περιστάσεις της συγκεκριμένης περιπτώσεως», κατά την έννοια του άρθρου 9, παράγραφος 2, της οδηγίας 2008/115, και δικαιολογεί, ως εκ τούτου, την αναβολή στην εκτέλεση της αποφάσεως επιστροφής.
51.      Δεύτερον, η ίδια η οικονομία του άρθρου 9, παράγραφος 2, της οδηγίας 2008/115 ενισχύει την άποψη ότι η συγκεκριμένη διάταξη μπορεί να αποτελέσει το έρεισμα για την αναβολή της απομακρύνσεως κατά το χρονικό διάστημα της εκτίσεως μιας μακροχρόνιας στερητικής της ελευθερίας ποινής. Η έννοια του «εύλογου χρονικού διαστήματος» δεν ταυτίζεται απαραιτήτως με ένα «σύντομο» ή «αυστηρά περιορισμένο» χρονικό διάστημα· αναφέρεται στον χρόνο που είναι αναγκαίος και αναλογικός προς τον λόγο της αναβολής.
52.      Κατ’ άλλη διατύπωση, η αναβολή δεν μπορεί να είναι ούτε αόριστη ούτε στατική. Πρέπει να περιορίζεται στον χρόνο που είναι απολύτως απαραίτητος μέχρι να εκλείψει ο λόγος ο οποίος παρακωλύει αντικειμενικώς την απομάκρυνση και ο οποίος συνίσταται στη στερητική της ελευθερίας ποινή. Επιπλέον, η αναβολή πρέπει να υπόκειται σε τακτικούς ελέγχους, ώστε να συνεκτιμάται οποιαδήποτε μεταβολή των περιστάσεων μετά την έκδοση της αποφάσεως επιστροφής η οποία θα μπορούσε να επηρεάσει σημαντικά την εκτίμηση της καταστάσεως του ενδιαφερομένου υπό το πρίσμα της οδηγίας 2008/115, ιδίως δε του άρθρου της 5 (33). Συγκεκριμένα, οι αρμόδιες αρχές του οικείου κράτους μέλους οφείλουν να εξετάζουν ανά τακτά διαστήματα κατά πόσον η απομάκρυνση μπορεί εύλογα να υλοποιηθεί, ιδίως όταν πλησιάζει ο χρόνος της υφ’ όρον απολύσεως ή της επαναξιολογήσεως της καταγνωσθείσας ποινής. Όταν η ημερομηνία απόλυσης καθίσταται πλέον προσδιορίσιμη, οι εν λόγω αρχές οφείλουν να επανεξετάσουν τη διαδικασία επιστροφής λαμβάνοντας υπόψη τις εγγυήσεις που προβλέπονται στο άρθρο 5 της οδηγίας 2008/115 (34).
53.      Τρίτον, εάν γινόταν δεκτό ότι η επιβολή μιας μακροχρόνιας ποινής κωλύει την ίδια την έκδοση της αποφάσεως επιστροφής, αυτό θα συνεπαγόταν αναπόφευκτα ότι θα έπρεπε να οριστεί ένα αφηρημένο χρονικό όριο πέραν του οποίου το κράτος μέλος θα όφειλε να απέχει από την έκδοσή της. Ωστόσο, από κανένα στοιχείο της οδηγίας 2008/115 δεν μπορεί να συναχθεί ένα τέτοιο κατώτατο όριο. Ούτε το άρθρο 6, το οποίο επιβάλλει κατ’ αρχήν την έκδοση αποφάσεως επιστροφής σε περίπτωση παράνομης διαμονής, ούτε τα άρθρα 8 και 9 που διέπουν την εκτέλεση και την αναβολή της προβαίνουν σε διάκριση μεταξύ «βραχυχρόνιων» και «μακροχρόνιων» ποινών, ούτε προβλέπουν ειδικό καθεστώς για τις περιπτώσεις της ισόβιας κάθειρξης.
54.      Φρονώ ότι η εισαγωγή, διά της ερμηνευτικής οδού, ενός άκαμπτου χρονικού κριτηρίου (ένα, πέντε, δέκα ή τριάντα έτη κρατήσεως;) θα ισοδυναμούσε με προσθήκη στην οδηγία 2008/115 μιας προϋποθέσεως η οποία δεν προβλέπεται σε αυτήν. Επιπλέον, η ποικιλομορφία των εθνικών ποινικών συστημάτων, των συστημάτων υφ’ όρον απόλυσης και των τρόπων εκτίσεως των ποινών θα οδηγούσε κατά λογική αναγκαιότητα σε διαφορετικά όρια μεταξύ των κρατών μελών, με κίνδυνο να υπονομευθεί η ασφάλεια δικαίου, να κατακερματιστεί το σύστημα επιστροφής και να μειωθεί, εν τέλει, η πρακτική αποτελεσματικότητα της οδηγίας 2008/115.
55.      Τέταρτον, και όπως ιδίως επισημάνθηκε από την Ολλανδική Κυβέρνηση, ένα κριτήριο βασιζόμενο αποκλειστικά στη χρονική διάρκεια της ποινής θα οδηγούσε σε παράδοξα αποτελέσματα σε σχέση με τον σκοπό της οδηγίας 2008/115. Οι μεν αυτουργοί των ειδεχθέστερων εγκλημάτων, οι οποίοι καταδικάζονται σε πολύ βαριές ποινές ή σε ισόβια κάθειρξη, όπως οι ενδιαφερόμενοι στις υποθέσεις των κύριων δικών, θα εξαιρούνταν από την έκδοση αποφάσεως επιστροφής κατά την απαγγελία της ποινικής καταδίκης τους, με το αιτιολογικό ότι η απομάκρυνσή τους θα μπορούσε να πραγματοποιηθεί μόνο σε πολύ μακρινό χρονικό ορίζοντα, ενώ αντιθέτως τα πρόσωπα στα οποία επιβάλλονται ελαφρύτερες ποινές θα δεσμεύονταν αμέσως και πλήρως από τις διατάξεις της εν λόγω οδηγίας.
56.      Μια τέτοια προσέγγιση θα εισήγαγε, κατά τη γνώμη μου, μια δυσχερώς δικαιολογήσιμη διακριτική μεταχείριση. Όσο μεγαλύτερη είναι η βαρύτητα του αδικήματος, τόσο περισσότερο το ενδιαφερόμενο πρόσωπο θα εμφανιζόταν, στην πράξη, «προστατευμένο» έναντι της εκδόσεως, κατά την απαγγελία της ποινικής καταδίκης του, αποφάσεως που θα διαπίστωνε τον παράνομο χαρακτήρα της διαμονής του και θα συνεπαγόταν την απομάκρυνσή του. Όμως, το Δικαστήριο έχει επανειλημμένως κατ’ ουσίαν τονίσει ότι η οδηγία 2008/115 αποσκοπεί ακριβώς στην αποφυγή παραλλήλων συστημάτων διαχειρίσεως της παράνομης διαμονής, θεσπίζοντας ένα ενιαίο πλαίσιο για την έκδοση και την εκτέλεση των αποφάσεων επιστροφής (35). Συνεπώς, η διάρκεια της ποινής δεν μπορεί να λειτουργεί ως στοιχείο
από το οποίο να εξαρτάται η ίδια η έκδοση της αποφάσεως επιστροφής.
57.      Πέμπτον, η προσέγγιση αυτή συνάδει με τον σκοπό της αποτελεσματικότητας που επιδιώκει η οδηγία 2008/115. Όπως επισήμαναν, μεταξύ άλλων, η Επιτροπή καθώς και η Γερμανική και η Ολλανδική Κυβέρνηση, όταν η απόφαση επιστροφής εκδίδεται κατά τη διάρκεια εκτίσεως της ποινής, οι αρχές διαθέτουν τον απαραίτητο χρόνο για να προετοιμάσουν, εγκαίρως, τις πρακτικές λεπτομέρειες της απομακρύνσεως, ώστε αυτή να μπορεί να υλοποιηθεί εντός του συντομότερου δυνατού χρόνου, κατά την έννοια του άρθρου 8, παράγραφος 1, της οδηγίας 2008/115, αμέσως μόλις ολοκληρωθεί η έκτιση της επιβληθείσας ποινής. Επιπλέον, όπως παρατήρησαν η Βελγική και η Ολλανδική Κυβέρνηση, με την προσέγγιση αυτή διασφαλίζεται η δυνατότητα εφαρμογής των διεθνών κειμένων σχετικά με τη μεταγωγή των καταδίκων (36), τα οποία προϋποθέτουν την ύπαρξη ήδη ληφθέντος μέτρου απομακρύνσεως, χωρίς η οδηγία 2008/115 να έχει ως σκοπό να παρεμποδίσει μια τέτοια εφαρμογή εφόσον βεβαίως τηρούνται οι εγγυήσεις που η ίδια κατοχυρώνει.
58.      Έκτον, η σχέση μεταξύ αποφάσεως επιστροφής και στερητικών της ελευθερίας ποινών μπορεί να αποσαφηνιστεί περαιτέρω υπό το πρίσμα της αποφάσεως Gnandi (37). Στην απόφαση αυτή, το Δικαστήριο έκρινε ότι, μετά την απόρριψη σε πρώτο βαθμό αιτήσεως διεθνούς προστασίας, η διαμονή του ενδιαφερομένου καθίσταται παράνομη κατά την έννοια της οδηγίας 2008/115, με αποτέλεσμα να μπορεί να εκδοθεί απόφαση επιστροφής ή ακόμη και να ενσωματωθεί σε μία ενιαία πράξη με την απόφαση που τερματίζει τη νόμιμη διαμονή. Προσέθεσε, ωστόσο, ότι, όταν η προσφυγή κατά της αποφάσεως επιστροφής έχει ανασταλτικό αποτέλεσμα, όλες οι έννομες συνέπειες της εν λόγω αποφάσεως πρέπει να αναστέλλονται μέχρι την οριστική έκβαση της διαδικασίας προσφυγής, ο δε ενδιαφερόμενος διατηρεί, εν τω μεταξύ, τα δικαιώματα που είναι αναγκαία προς διασφάλιση της αρχής της μη επαναπροωθήσεως. Το Δικαστήριο αναγνώρισε, κατά τον τρόπο αυτόν, ότι είναι δυνατή η συνύπαρξη τριών στοιχείων: της παράνομης διαμονής, μιας ήδη εκδοθείσας αποφάσεως επιστροφής και της νομικής αδυναμίας εκτελέσεως της απομακρύνσεως για ορισμένο χρονικό διάστημα. Κατά το Δικαστήριο, η οδηγία 2008/115 δεν αντιτίθεται στη συνύπαρξη αυτήν, αλλά οργανώνει τη διάρθρωση των στοιχείων
αυτών μέσω ενός οριοθετημένου πλαισίου αναστολής.
59.      Mutatis mutandis, η ανωτέρω συλλογιστική δύναται να εφαρμοσθεί αναλογικά στην περίπτωση υπηκόου τρίτης χώρας ο οποίος έχει καταδικασθεί σε μακροχρόνια στερητική της ελευθερίας ποινή ή σε ισόβια κάθειρξη με δυνατότητα υφ’ όρον απόλυσης (38). Άπαξ και διαπιστωθεί ο παράνομος χαρακτήρας της διαμονής, το κράτος μέλος οφείλει, κατ’ αρχήν, να εκδώσει απόφαση επιστροφής βάσει του άρθρου 6 της οδηγίας 2008/115. Το αντικειμενικό κώλυμα του εγκλεισμού δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται με την αποχή από την έκδοση οποιασδήποτε αποφάσεως, αλλά με την αναβολή της εκτελέσεώς της για «εύλογο χρονικό διάστημα» κατά την έννοια του άρθρου 9, παράγραφος 2, της εν λόγω οδηγίας.
60.      Τέλος, έβδομον, η περίπτωση των ποινών ισόβιας κάθειρξης χρήζει, κατά τη γνώμη μου, διακριτής προσεγγίσεως. Όταν η ισόβια κάθειρξη είναι μειώσιμη, δηλαδή επιδέχεται μετατροπής, περιοδικών επανεξετάσεων ή υφ’ όρον απολύσεως, εξακολουθεί να υφίσταται η προοπτική της αποφυλακίσεως, έστω και απομακρυσμένη. Στο πλαίσιο αυτό, η αναβολή της εκτελέσεως της αποφάσεως επιστροφής παραμένει συμβατή με την οδηγία 2008/115, εφόσον βασίζεται σε μια προσδιορίσιμη προοπτική απομακρύνσεως και υπόκειται σε επανεξέταση ανά τακτά χρονικά διαστήματα. Όπως επισημάνθηκε στα σημεία 51 και 52 ανωτέρω, η έννοια του «εύλογου χρονικού διαστήματος» δύναται στην περίπτωση αυτή να καλύπτει ένα σημαντικό χρονικό διάστημα, υπό την επιφύλαξη ότι οι αρχές ελέγχουν ανά τακτά διαστήματα εάν, και σε ποιον χρονικόν ορίζοντα, μπορεί να υλοποιηθεί στην πράξη η απομάκρυνση, αναλόγως της εξελίξεως της σωφρονιστικής καταστάσεως του ενδιαφερομένου.
61.      Αντιθέτως, εάν η ποινή ισόβιας κάθειρξης δεν είναι μειώσιμη, εάν δηλαδή δεν προβλέπεται κανένας μηχανισμός αποφυλακίσεως ή μετατροπής της ποινής και δεν υφίσταται καμία προοπτική απολύσεως στο εσωτερικό δίκαιο (39), φρονώ ότι η ίδια η λογική της οδηγίας 2008/115 υπερβαίνει τα όριά της όσον αφορά την υποχρέωση εκδόσεως αποφάσεως επιστροφής. Η έννοια του «εύλογου χρονικού διαστήματος» δεν θα μπορούσε να διευρυνθεί σε τέτοιο βαθμό ώστε να καλύπτει μια επ’ αόριστον αναστολή, η οποία θα ισοδυναμούσε, στην πράξη, με μια sine die αναβολή της απομακρύνσεως. Μια τέτοια απεριόριστη αναβολή θα προσέκρουε στην απαίτηση για μια πραγματική προοπτική απομακρύνσεως (40) και θα αντέβαινε στον σκοπό της εν λόγω οδηγίας, ο οποίος συνίσταται στη θέσπιση μιας αποτελεσματικής πολιτικής απομακρύνσεως και επαναπατρισμού των παρανόμως διαμενόντων υπηκόων τρίτων χωρών, όπως υπομνήσθηκε στο σημείο 32 ανωτέρω.
62.      Η διάκριση αυτή μεταξύ μειώσιμων και μη μειώσιμων ποινών
οδηγεί, τέλος, στην εξέταση της εφαρμογής της αρχής της αναλογικότητας(41)όσον αφορά την οδηγία 2008/115. Όπως έχει παγίως επισημανθεί στη νομολογία σε σχέση με τη συγκεκριμένη οδηγία, η εν λόγω αρχή πρέπει να τηρείται σε όλα τα στάδια της διαδικασίας επιστροφής (42). Όσον αφορά τον διαχωρισμό μεταξύ της λήψεως της αποφάσεως επιστροφής και της απομακρύνσεως του υπηκόου τρίτης χώρας, επιβάλλεται μια διαβαθμισμένη προσέγγιση. Αφενός, όσον αφορά την υποχρέωση που απορρέει από το άρθρο 6, παράγραφος 1, της οδηγίας 2008/115 για την έκδοση αποφάσεως επιστροφής σε βάρος παρανόμως διαμένοντος υπηκόου τρίτης χώρας, εκτιμώ ότι, πέραν των εξαιρέσεων που προβλέπονται στις παραγράφους 2 έως 5 της συγκεκριμένης διατάξεως και των συμφερόντων που μνημονεύονται στο άρθρο 5 της εν λόγω οδηγίας, η αρχή της αναλογικότητας δεν δύναται να αναγάγει τη χρονική διάρκεια της ποινής σε κριτήριο από το οποίο εξαρτάται η ίδια η έκδοση της αποφάσεως.
63.      Αφετέρου, η αρχή της αναλογικότητας επιτάσσει η απόφαση επιστροφής να εκδίδεται και να διατηρείται σε ισχύ μόνον εφόσον συναρτάται με μια ρεαλιστική προοπτική απομακρύνσεως. Ως εκ τούτου, μόνον όλως εξαιρετικές περιπτώσεις, οι οποίες χαρακτηρίζονται από την οριστική απουσία οποιασδήποτε προοπτικής απομακρύνσεως, όπως συμβαίνει στην περίπτωση των ποινών ισόβιας κάθειρξης χωρίς δυνατότητα αποφυλάκισης, δύνανται να οδηγήσουν στο συμπέρασμα ότι μια απόφαση επιστροφής «καταδικασμένη» να παραμείνει επ’ αόριστον ανεκτέλεστη δεν ανταποκρίνεται πλέον στον σκοπό της οδηγίας 2008/115 και, κατά συνέπεια, η έκδοση μιας τέτοιας αποφάσεως θα προσέκρουε στις επιταγές του δικαίου της Ένωσης.
64.      Εν κατακλείδι, φρονώ ότι τα άρθρα 6 και 8 της οδηγίας 2008/115 έχουν την έννοια ότι δεν αντιτίθενται στην έκδοση αποφάσεως επιστροφής σε βάρος παρανόμως διαμένοντος υπηκόου τρίτης χώρας ο οποίος εκτίει μακροχρόνια στερητική της ελευθερίας ποινή, στην περίπτωση που η απομάκρυνσή του πρόκειται να πραγματοποιηθεί μετά την ολοκλήρωση της έκτισης της εν λόγω ποινής, υπό την προϋπόθεση ότι οι αρχές επανεξετάζουν ανά τακτά χρονικά διαστήματα εάν η απομάκρυνση μπορεί να υλοποιηθεί στην πράξη, αναλόγως του πώς εξελίσσεται η έκτιση της ποινής του ενδιαφερομένου. Αντιθέτως, οι εν λόγω διατάξεις, εξεταζόμενες υπό το πρίσμα της αρχής της αναλογικότητας, αντιτίθενται στην έκδοση αποφάσεως επιστροφής στην περίπτωση που, λόγω της επιβολής ποινής ισόβιας κάθειρξης χωρίς δυνατότητα υφ’ όρον απόλυσης, παύει να υφίσταται οποιαδήποτε προοπτική απομακρύνσεως, καθόσον η τελευταία καθίσταται πλέον εκ των πραγμάτων ανέφικτη.
Επί του δεύτερου προδικαστικού ερωτήματος
65.      Με το δεύτερο προδικαστικό ερώτημά του, το αιτούν δικαστήριο ζητεί κατ’ ουσίαν να διευκρινιστεί εάν η οδηγία 2008/115, και ιδίως το άρθρο της
6, παράγραφος 4, έχει την έννοια ότι επιβάλλει σε κράτος μέλος, το οποίο αποφασίζει τον εγκλεισμό παρανόμως διαμένοντος υπηκόου τρίτης χώρας για μακρό χρονικό διάστημα, και το οποίο δεν δύναται να εκδώσει απόφαση επιστροφής σε βάρος του, την υποχρέωση να του χορηγήσει άδεια διαμονής, έστω και προσωρινή.
66.      Όπως επισήμανε το αιτούν δικαστήριο, το συγκεκριμένο προδικαστικό ερώτημα υποβάλλεται υπό την αίρεση ότι στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα θα δοθεί η απάντηση ότι η οδηγία 2008/115 αντιτίθεται, υπό τις ανωτέρω περιστάσεις, στην έκδοση αποφάσεως επιστροφής σε βάρος του οικείου υπηκόου. Μόνο στην περίπτωση αυτή, κατά την οποία η διαδικασία επιστροφής θα παρέμενε ανενεργή, ανακύπτει το ζήτημα εάν το κράτος μέλος υποχρεούται να «νομιμοποιήσει» την παρουσία του ενδιαφερομένου στο έδαφός του παρέχοντάς του δικαίωμα διαμονής.
67.      Σε περίπτωση που κριθεί αναγκαίο να δοθεί απάντηση στο δεύτερο προδικαστικό ερώτημα, πρέπει να υπομνησθεί, κατ’ αρχάς, το πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 2008/115. Κατά πάγια νομολογία, σκοπός της εν λόγω οδηγίας δεν είναι η εξαντλητική εναρμόνιση των κανόνων των κρατών μελών σχετικά με τη διαμονή των υπηκόων τρίτων χωρών. Αντιθέτως, θεσπίζει κοινούς κανόνες και διαδικασίες που αφορούν αποκλειστικά την έκδοση αποφάσεων επιστροφής
και την εκτέλεση των αποφάσεων αυτών (43). Στο ίδιο πνεύμα, το Δικαστήριο έχει διευκρινίσει ότι η οδηγία 2008/115 δεν αποσκοπεί στη ρύθμιση των προϋποθέσεων νόμιμης διαμονής υπηκόων τρίτων χωρών σε βάρος των οποίων δεν μπορεί να εκδοθεί απόφαση επιστροφής, και ως εκ τούτου τα κράτη μέλη παραμένουν αρμόδια να καθορίζουν, τηρουμένων των επιταγών του δικαίου της Ένωσης, το καθεστώς που διέπει την παρουσία τους στο έδαφός τους (44).
68.      Εξάλλου, το άρθρο 6, παράγραφος 4, της οδηγίας 2008/115 προβλέπει ότι τα κράτη μέλη δύνανται, ανά πάσα στιγμή, να αποφασίσουν να χορηγήσουν άδεια διαμονής ή άλλη άδεια που παρέχει δικαίωμα διαμονής για λόγους φιλευσπλαχνίας, ανθρωπιστικούς ή άλλους λόγους, ακόμη και όταν η απόφαση επιστροφής έχει ήδη εκδοθεί, οπότε στην περίπτωση αυτή η εν λόγω απόφαση ανακαλείται ή αναστέλλεται. Όπως έχει επισημάνει το Δικαστήριο, η δυνατότητα αυτή δεν περιορίζεται στους ρητώς προβλεπόμενους λόγους, αλλά παρέχει στα κράτη μέλη τη δυνατότητα να βασιστούν σε οποιονδήποτε άλλο λόγο που κρίνουν σκόπιμο (45). Ωστόσο, το εν λόγω άρθρο 6, παράγραφος 4, περιορίζεται στην αναγνώριση ενός περιθωρίου εκτιμήσεως στα κράτη μέλη· δεν θεσπίζει, αντιστρόφως, μια θετική υποχρέωση για τη χορήγηση άδειας διαμονής σε περιπτώσεις κατά τις οποίες η οδηγία δεν επιτρέπει ή δεν καθιστά πλέον δυνατή την έκδοση αποφάσεως επιστροφής (46).
69.      Υπό τις συνθήκες αυτές, εκτιμώ ότι η οδηγία 2008/115 δεν επιβάλλει στο οικείο κράτος μέλος την υποχρέωση να χορηγήσει άδεια διαμονής σε παρανόμως διαμένοντα υπήκοο τρίτης χώρας ενόσω αυτός εκτίει στο εν λόγω κράτος μέλος τη στερητική της ελευθερίας ποινή που του έχει επιβληθεί.
Πρόταση
70.      Λαμβανομένων υπόψη των ανωτέρω, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στα προδικαστικά ερωτήματα του Raad van State (Συμβουλίου της Επικρατείας, Κάτω Χώρες) ως εξής:
1)      Τα άρθρα 6 και 8 της οδηγίας 2008/115/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 16ης Δεκεμβρίου 2008, σχετικά με τους κοινούς κανόνες και διαδικασίες στα κράτη μέλη για την επιστροφή των παρανόμως διαμενόντων υπηκόων τρίτων χωρών,
έχουν την έννοια ότι:
δεν αντιτίθενται στην έκδοση αποφάσεως επιστροφής σε βάρος παρανόμως διαμένοντος υπηκόου τρίτης χώρας ο οποίος εκτίει μακροχρόνια στερητική της ελευθερίας ποινή, στην περίπτωση που η απομάκρυνσή του πρόκειται να πραγματοποιηθεί μετά την ολοκλήρωση της έκτισης της εν λόγω ποινής, υπό την προϋπόθεση ότι οι αρχές επανεξετάζουν ανά τακτά χρονικά διαστήματα εάν η απομάκρυνση μπορεί να υλοποιηθεί στην πράξη, αναλόγως του πώς εξελίσσεται η έκτιση της ποινής
του ενδιαφερομένου. Αντιθέτως, οι εν λόγω διατάξεις, εξεταζόμενες υπό το πρίσμα της αρχής της αναλογικότητας, αντιτίθενται στην έκδοση αποφάσεως επιστροφής στην περίπτωση που, λόγω της επιβολής ποινής ισόβιας κάθειρξης χωρίς δυνατότητα υφ’ όρον απόλυσης, παύει να υφίσταται οποιαδήποτε προοπτική απομακρύνσεως, καθόσον η τελευταία καθίσταται πλέον εκ των πραγμάτων ανέφικτη.
2)      Η οδηγία 2008/115
έχει την έννοια ότι:
δεν επιβάλλει στο οικείο κράτος μέλος την υποχρέωση να χορηγήσει άδεια διαμονής σε παρανόμως διαμένοντα υπήκοο τρίτης χώρας ενόσω αυτός εκτίει στο εν λόγω κράτος μέλος τη στερητική της ελευθερίας ποινή που του έχει επιβληθεί.
1      Γλώσσα του πρωτοτύπου: η γαλλική.
i      Η ονομασία που έχει δοθεί στην παρούσα υπόθεση είναι πλασματική. Δεν αντιστοιχεί στο πραγματικό όνομα κανενός διαδίκου.
2      Οδηγία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 16ης Δεκεμβρίου 2008 (ΕΕ 2008, L 348, σ. 98).
3      Βλ., μεταξύ άλλων, αποφάσεις της 23ης Απριλίου 2015, Zaizoune (C‑38/14, EU:C:2015:260, σκέψη 34), και της 20ής Οκτωβρίου 2022, Centre public d’action sociale de Liège (Ανάκληση ή αναστολή αποφάσεως επιστροφής) (C‑825/21, EU:C:2022:810, σκέψη 50).
4      Stb. 2000, αριθ. 495.
5      Stb. 2000, αριθ. 497.
6      Σύμφωνα με το Besluit Adviescollege levenslang gestraften (διάταγμα περί της συμβουλευτικής επιτροπής για τους καταδικασθέντες σε ισόβια κάθειρξη), το ζήτημα της απονομής χάριτος σε κρατούμενο που εκτίει ποινή ισόβιας κάθειρξης εξετάζεται εν πάση περιπτώσει μετά την παρέλευση 25 ετών κρατήσεως.
7      C‑441/19 (στο εξής: απόφαση TQ, EU:C:2021:9).
8      C‑673/19 (στο εξής: απόφαση M, EU:C:2021:127).
9      Βλ. άρθρο 64 του νόμου του 2000 περί αλλοδαπών και άρθρο 6.1 b, παράγραφος 1, του διατάγματος του 2000 περί αλλοδαπών.
10      Βλ. σημείο 2 των παρουσών προτάσεων και εκεί μνημονευόμενη νομολογία.
11      Όπως υπενθύμισε το Δικαστήριο στη σκέψη 31 της αποφάσεως της 6ης Δεκεμβρίου 2011, Achughbabian (C‑329/11, στο εξής: απόφαση Achughbabian, EU:C:2011:807), «οι αρμόδιες αρχές υποχρεούνται, προκειμένου να μη διακυβεύεται ο σκοπός της οδηγίας 2008/115 [...], να ενεργούν επιμελώς και να λαμβάνουν αμελλητί θέση επί του παρανόμου ή μη χαρακτήρα της διαμονής του ενδιαφερομένου προσώπου. Εφόσον διαπιστώνουν το παράνομο της διαμονής, οι εν λόγω αρχές οφείλουν, δυνάμει του άρθρου 6, παράγραφος 1, της εν λόγω οδηγίας και υπό την επιφύλαξη των εξαιρέσεων που προβλέπει η οδηγία αυτή, να εκδίδουν απόφαση περί επιστροφής». Το ίδιο ισχύει και για τα μέτρα κράτησης που προβλέπονται, μεταξύ άλλων, στην οδηγία 2008/115. Τα μέτρα αυτά δεν πρέπει να θέτουν σε κίνδυνο την επίτευξη των επιδιωκόμενων σκοπών: «[σ]κοπός [...] των μέτρων κράτησης, κατά την έννοια της οδηγίας 2008/115, δεν είναι η δίωξη ή η καταστολή ποινικών αδικημάτων, αλλά η επίτευξη των σκοπών που επιδιώκει η οδηγία αυτή όσον αφορά την επιστροφή» (βλ. απόφαση της 4ης Σεπτεμβρίου 2025, Adrar, C‑313/25 PPU, EU:C:2025:647, σκέψη 50).
12      Βλ. σημείο 2 των παρουσών προτάσεων και εκεί μνημονευόμενη νομολογία.
13      Βλ. αιτιολογικές σκέψεις 2 και 4 της οδηγίας 2008/115.
14      Βλ. αποφάσεις της 28ης Απριλίου 2011, El Dridi (C‑61/11 PPU, στο εξής: απόφαση El Dridi, EU:C:2011:268, σκέψη 59), και Achughbabian (σκέψη 43). Βλ., επίσης, απόφαση της 5ης Ιουνίου 2014, Mahdi (C‑146/14 PPU, EU:C:2014:1320, σκέψη 38), κατά την οποία: «κατά το άρθρο 79, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ, σκοπός της οδηγίας 2008/115 είναι, όπως προκύπτει από τις αιτιολογικές σκέψεις 2 και 11 αυτής, η καθιέρωση μιας αποτελεσματικής πολιτικής απομακρύνσεως και επαναπατρισμού, με βάση κοινούς κανόνες και ενιαίες νομικές εγγυήσεις, ώστε οι ενδιαφερόμενοι να επαναπατρίζονται με ανθρώπινους όρους και με πλήρη σεβασμό των θεμελιωδών δικαιωμάτων και της αξιοπρέπειάς τους». Βλ., επίσης, αποφάσεις της 14ης Μαΐου 2020, Országos Idegenrendészeti Főigazgatóság Dél-alföldi Regionális Igazgatóság (C‑924/19 PPU και C‑925/19 PPU, EU:C:2020:367, σκέψη 121), και TQ (σκέψη 70).
15      Πρβλ. απόφαση της 3ης Ιουνίου 2021, Westerwaldkreis (C‑546/19, EU:C:2021:432, σκέψη 55). Πρέπει, ωστόσο, να διευκρινιστεί ότι, όπως θα αναλυθεί στο σημείο 44 των παρουσών προτάσεων, από τη νομολογία προκύπτει σαφώς ότι η έκδοση αποφάσεως επιστροφής συνεπάγεται ότι οι αρχές του οικείου κράτους μέλους λαμβάνουν εξαρχής υπόψη τις προβλέψιμες συνθήκες εκτελέσεώς της, οπότε μια τέτοια απόφαση δεν μπορεί να εκδοθεί εγκύρως όταν, λαμβανομένων υπόψη των περιστάσεων της συγκεκριμένης υποθέσεως, δεν μπορεί ευλόγως να εξεταστεί το ενδεχόμενο απομακρύνσεως στην πράξη. Επιπλέον, θεωρώ χρήσιμο να επισημάνω ότι στο έγγραφο της Επιτροπής με τίτλο «Πρόταση οδηγίας του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου σχετικά με τους κοινούς κανόνες και διαδικασίες για την επιστροφή των παρανόμως διαμενόντων υπηκόων τρίτων χωρών» [COM(2005) 391 final], η δυνατότητα «να αναβάλουν την εκτέλεση απόφασης επιστροφής για εύλογο χρονικό διάστημα, λαμβάνοντας υπόψη τις ειδικές περιστάσεις της συγκεκριμένης περίπτωσης» περιλαμβανόταν στο άρθρο 8, παράγραφος 1. Στο τελικό κείμενο, η ευχέρεια αυτή περιλαμβάνεται στο άρθρο 9, παράγραφος 2, επικεντρώνεται όμως πλέον στο στάδιο της «απομάκρυνσης» αυτό καθεαυτό. Η μετατόπιση αυτή αντανακλά, κατά τη γνώμη μου, τη βούληση του νομοθέτη να διαφυλάξει τον υποχρεωτικό και συστηματικό χαρακτήρα της έκδοσης απόφασης επιστροφής, καταλείποντας ταυτοχρόνως στα κράτη μέλη περιθώριο εκτιμήσεως ώστε να προσαρμόζουν χρονικά την εκτέλεση της απομάκρυνσης αναλόγως των ιδιαίτερων περιστάσεων κάθε συγκεκριμένης περιπτώσεως.
16      Όπως προκύπτει από την απόφαση περί παραπομπής, καμία από τις εξαιρέσεις αυτές δεν έχει εφαρμογή στις υποθέσεις των κύριων δικών.
17      Βλ. Lebœuf, L., «La Cour de justice à la poursuite d’une conciliation entre la compétence pénale des États membres et l’effet utile de la directive retour. CJUE, 1er octobre 2015, Celaj, aff. C‑290/14, EU:C:2015:640», Revue des affaires européennes – Law & European affairs, 2015/4, σ. 749.
18      Απόφαση El Dridi (σκέψεις 58 έως 62).
19      Βλ. απόφαση Achughbabian (σκέψεις 42 έως 45).
20      Βλ. απόφαση της 6ης Δεκεμβρίου 2012, Sagor (C‑430/11, στο εξής: απόφαση Sagor, EU:C:2012:777, σκέψη 45). Το Δικαστήριο επισημαίνει, ειδικότερα, ότι «κίνδυνος υπονομεύσεως της διαδικασίας επιστροφής υφίσταται ιδίως σε περίπτωση που η εφαρμοστέα ρύθμιση δεν προβλέπει ότι πρέπει να παύει η εκτέλεση ποινής κατ’ οίκον κρατήσεως που έχει επιβληθεί σε παρανόμως διαμένοντα υπήκοο τρίτης χώρας μόλις καθίσταται δυνατή η απομάκρυνση του εν λόγω ατόμου».
21      Βλ. απόφαση της 23ης Απριλίου 2015, Zaizoune (C‑38/14, EU:C:2015:260, σκέψη 37).
22      Βλ. απόφαση Sagor (σκέψη 36).
23      Απόφαση Achughbabian (σκέψη 41).
24      Απόφαση της 7ης Ιουνίου 2016 (C‑47/15, στο εξής: απόφαση Affum, EU:C:2016:408).
25      Απόφαση Affum (σκέψη 65). Η υπογράμμιση δική μου.
26      Το γαλλικό λεξικό Le Robert ορίζει τον όρο «répression» (κολασμός/καταστολή) ως εξής: «Η ενέργεια του réprimer: τιμωρία, ποινή. Ο κολασμός ενός εγκλήματος. Καταστολή και πρόληψη», διαθέσιμο διαδικτυακά στην ακόλουθη διεύθυνση: https://dictionnaire.lerobert.com/definition/repression.
27      C‑69/21 (EU:C:2022:913).
28      Απόφαση M (σκέψεις 38 έως 42).
29      Πρέπει συναφώς να σημειωθεί ότι, στην απόφαση TQ, το Δικαστήριο έκρινε, μεταξύ άλλων, ότι αντιβαίνει στο άρθρο 8 της οδηγίας 2008/115 πρακτική των αρχών του οικείου κράτους μέλους συνιστάμενη στο να εκδίδουν αποφάσεις επιστροφής σε βάρος ασυνόδευτων ανηλίκων και να καθυστερούν την απομάκρυνσή τους έως ότου οι ανήλικοι συμπληρώσουν το 18ο έτος της ηλικίας τους. Παρά την ομοιότητα που έγκειται στη χρονική απόσταση μεταξύ της αποφάσεως επιστροφής και της εκτελέσεώς της, φρονώ ότι η λύση που έγινε δεκτή στην απόφαση TQ δεν μπορεί να εφαρμοστεί στις υποθέσεις των κύριων δικών. Η απόφαση TQ αφορούσε ασυνόδευτους ανηλίκους και στηλίτευε την έλλειψη επιμέλειας των εθνικών αρχών κατά τη διενέργεια των ελέγχων που απαιτεί το άρθρο 10 της οδηγίας 2008/115 υπέρ μιας ιδιαιτέρως ευάλωτης ομάδας. Οι υπό κρίση υποθέσεις αφορούν, αντιθέτως, ενηλίκους οι οποίοι έχουν καταδικαστεί σε μακροχρόνιες στερητικές της ελευθερίας ποινές ή ακόμη και σε ισόβια κάθειρξη, η δε εν τοις πράγμασι αναστολή της απομακρύνσεως οφείλεται αποκλειστικά στην έκτιση των ποινών αυτών.
30      Η υπογράμμιση δική μου.
31      Κατά τη γνώμη μου, οι δύο λόγοι που παρατίθενται ενδεικτικά στη δεύτερη παράγραφο του άρθρου 9 της οδηγίας 2008/115 αναδεικνύουν ένα κοινό κριτήριο. Συγκεκριμένα, πρόκειται για περιπτώσεις στις οποίες η απομάκρυνση καθίσταται προσωρινά ανέφικτη ή άνευ νοήματος λόγω αντικειμενικού κωλύματος. Είναι αληθές ότι το τελικό κείμενο οριοθετεί την εν λόγω ευχέρεια με μεγαλύτερη ακρίβεια σε σχέση με το άρθρο 8, παράγραφος 1, της αρχικής προτάσεως της Επιτροπής, το οποίο ήταν διατυπωμένο με πιο γενικό τρόπο (βλ. υποσημείωση 15 ανωτέρω). Ωστόσο, θεωρώ ότι η διατήρηση της ίδιας βασικής λογικής στο άρθρο 9, παράγραφος 2, δηλαδή της αναβολής για εύλογο χρονικό διάστημα, ανάλογα με τις περιστάσεις της συγκεκριμένης περιπτώσεως, καταδεικνύει τη βούληση του νομοθέτη να διατηρήσει αυτό το περιθώριο εκτιμήσεως, εντάσσοντάς το ταυτόχρονα σε ένα πιο δομημένο πλαίσιο. Όταν όμως ένας υπήκοος τρίτης χώρας καταδικάζεται σε μακροχρόνια στερητική της ελευθερίας ποινή την οποία και οφείλει να εκτίσει, το κράτος μέλος τελεί, de facto και de jure, σε αντικειμενική αδυναμία απομακρύνσεώς του ενόσω αυτός βρίσκεται υπό κράτηση. Συνεπώς, μια τέτοια κατάσταση εμπίπτει στην ίδια λογική με τις εξαιρέσεις που προβλέπονται στο άρθρο 9, παράγραφος 2.
32      Επιπλέον, δεν είναι άσκοπο να υπομνησθεί, όπως διευκρίνισε το Δικαστήριο στη σκέψη 45 της αποφάσεως Achughbabian, ότι ο σκοπός της απομακρύνσεως «εντός του συντομότερου δυνατού χρόνου» θα διακυβευόταν «όταν, αφού έχει διαπιστώσει την παράνομη διαμονή του υπηκόου τρίτης χώρας στο έδαφός του, το ενδιαφερόμενο κράτος μέλος, προτού προβεί στην εκτέλεση της αποφάσεως περί επιστροφής ή προτού καν λάβει την απόφαση αυτή, προβαίνει σε ποινική δίωξη ακολουθούμενη, ενδεχομένως, από ποινή φυλακίσεως. Μια τέτοια διαδικασία καθυστερεί την απομάκρυνση [...] και δεν περιλαμβάνεται, άλλωστε, μεταξύ των δικαιολογητικών λόγων της αναβολής της απομακρύνσεως τους οποίους προβλέπει το άρθρο 9 της οδηγίας 2008/115» (η υπογράμμιση δική μου). Εντούτοις, η ως άνω σκέψη πρέπει να ερμηνευθεί υπό το πρίσμα της σκέψεως 44 της ίδιας αποφάσεως, στην οποία το Δικαστήριο απάντησε στον ισχυρισμό ότι «τα άρθρα 8, 15 και 16 της οδηγίας 2008/115 [...] δεν εμποδίζουν ένα κράτος μέλος να επιβάλλει, σε παρανόμως διαμένοντα υπήκοο τρίτης χώρας, ποινή φυλακίσεως προτού προβεί στην απομάκρυνση του προσώπου αυτού κατά τον τρόπο που προβλέπει η οδηγία». Καθίσταται σαφές από τα ως άνω συμφραζόμενα ότι το Δικαστήριο αναφερόταν σε ποινικές διώξεις σχετικές με την παράνομη διαμονή και όχι σε καταδίκες για άλλα ανεξάρτητα ποινικά αδικήματα.
33      Βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 19ης Δεκεμβρίου 2024, Kaduna (C‑244/24 και C‑290/24, EU:C:2024:1038, ιδίως σκέψη 143).
34      Πρέπει επίσης να επισημανθεί ότι, κατόπιν της αποφάσεως TQ (σκέψη 81), το Δικαστήριο απαιτεί μια επικαιροποιημένη αξιολόγηση των κινδύνων επαναπροωθήσεως και των επιπτώσεων της απομακρύνσεως στην οικογενειακή ζωή.
35      Πρβλ., μεταξύ άλλων, αποφάσεις El Dridi (σκέψεις 31 και 55),
Achughbabian (σκέψη 43),
Sagor (σκέψη 32) και Affum (σκέψεις 61, 82 και 86), όπου υπενθυμίζεται κατ’ ουσίαν ότι η οδηγία 2008/115 αποσκοπεί στη θέσπιση μιας αποτελεσματικής πολιτικής επιστροφής που βασίζεται σε «κοινούς κανόνες και διαδικασίες».
36      Βλ., μεταξύ άλλων, άρθρο 3 του συμπληρωματικού πρωτοκόλλου της Συμβάσεως για τη μεταγωγή των καταδίκων.
37      Απόφαση της 19ης Ιουνίου 2018 (C‑181/16, στο εξής: απόφαση Gnandi, EU:C:2018:465).
38      Εντούτοις, η προταθείσα αναλογία προς την απόφαση Gnandi πρέπει να αντιμετωπίζεται με επιφυλακτικότητα. Κατά πρώτον, το κώλυμα στην απομάκρυνση δεν είναι της ίδιας φύσεως. Στην απόφαση Gnandi, το κώλυμα απέρρεε από το δίκαιο της Ένωσης: την άσκηση προσφυγής κατά της απορρίψεως της αιτήσεως διεθνούς προστασίας, η οποία έχει ανασταλτικό αποτέλεσμα, και το συνακόλουθο δικαίωμα παραμονής που απορρέει από αυτήν. Η αδυναμία απομακρύνσεως προέκυπτε, ως εκ τούτου, απευθείας από την ανάγκη διασφαλίσεως αποτελεσματικής δικαστικής προστασίας και σεβασμού της αρχής της μη επαναπροωθήσεως. Στις υπό κρίση υποθέσεις το κώλυμα είναι αποκλειστικά ποινικής φύσεως και άπτεται του εσωτερικού δικαίου. Συγκεκριμένα, πρόκειται για την έκτιση μιας μακροχρόνιας στερητικής της ελευθερίας ποινής ή μιας ποινής ισόβιας κάθειρξης σε ένα ασφαλές κράτος μέλος, χωρίς σύνδεση με δικαίωμα διαμονής που απορρέει από το δίκαιο της Ένωσης. Κατά δεύτερον, ο χρονικός ορίζοντας διαφέρει ριζικά. Η αναστολή στην απόφαση Gnandi περιορίζεται στον χρόνο της εκδίκασης της προσφυγής, ενώ εν προκειμένω το κώλυμα δύναται να διαρκέσει δέκα, δεκαπέντε ή είκοσι έτη, ή ακόμη και διά βίου. Επομένως, το σχήμα που υιοθετήθηκε στην απόφαση Gnandi (διαπίστωση παράνομης διαμονής, έκδοση αποφάσεως επιστροφής, αλλά αναστολή της εκτελέσεώς της εντός συγκεκριμένου νομικού πλαισίου) μπορεί να προβληθεί μόνον κατ’ αναλογίαν και όχι ως λύση που μπορεί να μεταφερθεί αυτούσια.
39      Θεωρώ σημαντικό να υπογραμμιστεί ότι μια τέτοια περίπτωση είναι σε μεγάλο βαθμό θεωρητική, καθόσον μια τέτοια κατάσταση θα προσέκρουε, κατά πάσα πιθανότητα, στο άρθρο 3 της Ευρωπαϊκής Συμβάσεως για την Προάσπιση των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και των Θεμελιωδών Ελευθεριών, που υπογράφηκε στη Ρώμη στις 4 Νοεμβρίου 1950 (στο εξής: ΕΣΔΑ), όπως αυτό ερμηνεύεται από το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου. Ειδικότερα, σύμφωνα με το δικαιοδοτικό αυτό όργανο, η ΕΣΔΑ δεν απαγορεύει, κατ’ αρχήν, την επιβολή της ποινής της ισόβιας κάθειρξης. Ωστόσο, για να είναι συμβατή με το άρθρο 3 της ΕΣΔΑ, η ποινή πρέπει να είναι επιδεκτική μειώσεως, de jure και de facto, δηλαδή πρέπει να παρέχει ταυτόχρονα μια προοπτική αποφυλακίσεως και μια δυνατότητα επανεξετάσεως [βλ. απόφαση του ΕΔΔΑ της 9ης Ιουλίου 2013, Vinter κ.λπ. κατά Ηνωμένου Βασιλείου (Τμήμα Ευρείας Σύνθεσης) (§ 110 και 122)]. Βλ. επίσης, επί του ίδιου ζητήματος, αποφάσεις του ΕΔΔΑ της 26ης Απριλίου 2016, Murray κατά Κάτω Χωρών (Τμήμα Ευρείας Σύνθεσης) (CE:ECHR:2016:0426JUD001051110, § 101 έως 104), της 17ης Ιανουαρίου 2017, Hutchinson κατά Ηνωμένου Βασιλείου (Τμήμα Ευρείας Σύνθεσης) (CE:ECHR:2017:0117JUD005759208, § 42), και της 13ης Ιουνίου 2019, Marcello Viola κατά Ιταλίας (αριθ. 2) (CE:ECHR:2019:0613JUD007763316, § 136): «η ανθρώπινη αξιοπρέπεια, η οποία ευρίσκεται στο επίκεντρο του συστήματος που καθιέρωσε η Σύμβαση, καθιστά ανεπίτρεπτη τη στέρηση της ελευθερίας ενός προσώπου διά καταναγκασμού, χωρίς παράλληλα να καταβάλλεται προσπάθεια για την κοινωνική του επανένταξη και χωρίς να του παρέχεται η προοπτική να ανακτήσει κάποτε την ελευθερία του» (βλ., γενικά επί του ζητήματος αυτού, Maierhöfer, C., «Artikel 3. Verbot des Folter», σε Frowein/Peukert, Europäische MenschenRechtsKonvention. EMRK-Kommentar, N. P. Engel Verlag, Kehl am Rhein, 2024, 4η
έκδ., σ. 130 επ.). Εξάλλου, πρέπει να σημειωθεί ότι, όπως επισημάνθηκε στο σημείο 13 των παρουσών προτάσεων, στην περίπτωση του X της κύριας δίκης, το ζήτημα της απονομής χάριτος θα εξεταστεί εν πάση περιπτώσει μετά την συμπλήρωση
25 ετών κρατήσεως.
40      Αναφερόμενος στην έλλειψη «πραγματικής προοπτικής απομακρύνσεως», συντάσσομαι με την έννοια της «εύλογης προοπτικής απομακρύνσεως» του άρθρου 15, παράγραφος 2, της οδηγίας 2008/115, όπως ερμηνεύθηκε από το Δικαστήριο με την απόφαση της 30ής Νοεμβρίου 2009, Kadzoev (C‑357/09 PPU, EU:C:2009:741). Ωστόσο, η παραπομπή αυτή αφορά μια διαφορετική προβληματική, και συγκεκριμένα εκείνη της κρατήσεως με σκοπό την επιστροφή, και όχι αυτήν που ανακύπτει στις υποθέσεις των κύριων δικών.
41      Υπενθυμίζεται ότι, όσον αφορά την ΕΣΔΑ, η συμβατότητα με το άρθρο 3 της ΕΣΔΑ μιας ποινής ισόβιας κάθειρξης που είναι μη μειώσιμη de jure και de facto θα ετίθετο εν αμφιβόλω (βλ. υποσημείωση 39 των παρουσών προτάσεων).
42      Βλ. αποφάσεις El Dridi (σκέψη 41) και της 11ης Ιουνίου 2015, Zh. και O. (C‑554/13, EU:C:2015:377, σκέψη 49).
43      Όπως προκύπτει, μεταξύ άλλων, από την απόφαση M (σκέψη 43).
44      Βλ. απόφαση M (σκέψεις 44 και 45). Υπενθυμίζεται ότι, στην υπόθεση εκείνη, η αδυναμία εκδόσεως αποφάσεως επιστροφής απέρρεε, μεταξύ άλλων, από την εφαρμογή της αρχής της μη επαναπροωθήσεως.
45      Πρβλ. απόφαση της 20ής Οκτωβρίου 2022, Centre public d’action sociale de Liège (Ανάκληση ή αναστολή αποφάσεως επιστροφής) (C‑825/21, EU:C:2022:810, σκέψη 43). Το Δικαστήριο επισήμανε, συναφώς, ότι η εξουσία εκτιμήσεως που παρέχει ο νομοθέτης της Ένωσης στα κράτη μέλη είναι «ευρύτατη» (σκέψη 44 της εν λόγω αποφάσεως).
46      Συνεπώς, στην απόφαση της 22ας Νοεμβρίου 2022, Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid (Απομάκρυνση – Θεραπευτική κάνναβη) (C‑69/21, EU:C:2022:913, σκέψη 86), το Δικαστήριο έκρινε ότι η οδηγία 2008/115 «απλώς επιτρέπει στα κράτη μέλη να παρέχουν, για λόγους φιλευσπλαχνίας ή ανθρωπιστικούς λόγους, δικαίωμα διαμονής βάσει του εθνικού τους δικαίου, και όχι βάσει του δικαίου της Ένωσης, σε υπηκόους τρίτων χωρών οι οποίοι διαμένουν παρανόμως στο έδαφός τους».