61997CC0237_EL
Προτάσεις του γενικού εισαγγελέα
Προτάσεις του γενικού εισαγγελέα
1 Εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της κοινοτικής οδηγίας «οργανωμένα ταξίδια» η διαμονή των σπουδαστών στο εξωτερικό; Τούτο είναι κατ' ουσίαν το ερώτημα στο οποίο καλείται να απαντήσει στην παρούσα υπόθεση το Δικαστήριο κατόπιν αιτήσεως του Korkein hallinto-oikeus.
Η κοινοτική νομοθεσία
2 Η οδηγία 90/314/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 13ης Ιουνίου 1990, για τα οργανωμένα ταξίδια και τις οργανωμένες διακοπές και περιηγήσεις (1) (στο εξής: οδηγία), έχει σκοπό, όπως επισημαίνεται στο άρθρο 1, την προσέγγιση των νομοθετικών, κανονιστικών και διοικητικών διατάξεων των κρατών μελών σχετικά με τα οργανωμένα ταξίδια και τις οργανωμένες διακοπές και περιηγήσεις που πωλούνται ή προσφέρονται προς πώληση στο έδαφος της Κοινότητας.
3 Υπό την έννοια του άρθρου 2, παράγραφος 1, ως «οργανωμένο ταξίδι» νοείται ο προκαθορισμένος συνδυασμός τουλάχιστον δύο από τα ακόλουθα στοιχεία: μεταφορά, διαμονή και άλλες τουριστικές υπηρεσίες, μη συμπληρωματικές της μεταφοράς ή της διαμονής, που αντιπροσωπεύουν σημαντικό τμήμα του οργανωμένου ταξιδίου. Η ίδια διάταξη διευκρινίζει ότι η χωριστή τιμολόγηση διαφόρων στοιχείων ενός και του αυτού οργανωμένου ταξιδίου δεν απαλλάσσει τον διοργανωτή ή τον πωλητή από τις υποχρεώσεις της οδηγίας. Ο συνδυασμός αυτός πρέπει να πωλείται ή να προσφέρεται προς πώληση σε μία συνολική τιμή· πρέπει εξάλλου να πρόκειται για παροχή υπερβαίνουσα τις 24 ώρες ή περιλαμβάνουσα διανυκτέρευση.
4 Οι επόμενες παράγραφοι του άρθρου 2 της οδηγίας περιλαμβάνουν άλλους ορισμούς σχετικά με τα πρόσωπα που λαμβάνουν μέρος στη συμβατική σχέση. Ως «διοργανωτής» νοείται «το πρόσωπο το οποίο, κατά τρόπο μη ευκαιριακό, οργανώνει ορισμένα ταξίδια και τα πωλεί ή τα προσφέρει προς πώληση απευθείας μέσω πωλητή». Ο «πωλητής» είναι «το πρόσωπο που πωλεί ή προσφέρει προς πώληση το οργανωμένο ταξίδι που έχει προγραμματίσει ο διοργανωτής». Τέλος, ο «καταναλωτής» είναι «το πρόσωπο που αγοράζει ή αναλαμβάνει να αγοράσει το οργανωμένο ταξίδι ("κύριος συμβαλλόμενος"), ή κάθε πρόσωπο εξ ονόματος του οποίου ο κύριος συμβαλλόμενος αναλαμβάνει να αγοράσει το οργανωμένο ταξίδι ("άλλοι δικαιούχοι"), ή κάθε άλλο πρόσωπο στο οποίο ο κύριος συμβαλλόμενος ή ένας από τους άλλους δικαιούχους εκχωρεί το οργανωμένο ταξίδι ("εκδοχεύς")».
5 Οι επόμενες διατάξεις διευκρινίζουν το περιεχόμενο των αντιστοίχων δικαιωμάτων και υποχρεώσεων που έχουν τα συμβαλλόμενα μέρη κατά τη σύναψη της συμβάσεως που έχει ως αντικείμενο οργανωμένο ταξίδι, καθώς και την υποχρέωση πληροφορήσεως με την οποία επιφορτίζεται ο πωλητής ή ο διοργανωτής κατά την προσυμβατική φάση. Πρόκειται γενικώς για διατάξεις που απευθύνονται στο «ισχυρό» μέρος της συμβάσεως (τον πωλητή και/ή τον διοργανωτή του οργανωμένου ταξιδίου) και οι οποίες σκοπούν την προστασία του καταναλωτή. Για τον σκοπό της παρούσας υποθέσεως, ενδείκνυται ειδικότερα να μνημονευθούν οι διατάξεις του άρθρου 4, παράγραφος 1, στοιχείο ββ, περίπτωση iii, και του άρθρου 4, παράγραφος 3. Η πρώτη διάταξη προβλέπει ότι, προκειμένου για ταξίδια και διαμονή ανηλίκων στο εξωτερικό, ο διοργανωτής και/ή ο πωλητής πρέπει να παρέχει στον καταναλωτή, γραπτώς ή υπό άλλη ενεδειγμένη μορφή, σε εύθετο χρόνο πριν από την έναρξη του ταξιδίου, πληροφορίες που του επιτρέπουν να έρθει απευθείας σε επαφή με τον ανήλικο ή τον επί τόπου υπεύθυνο για τη διαμονή του. Η δεύτερη διάταξη προβλέπει ότι, σε περίπτωση που ο καταναλωτής κωλύεται να συμμετάσχει στο οργανωμένο ταξίδι, μπορεί να εκχωρήσει την κράτησή του, αφού προηγουμένως ενημερώσει τον διοργανωτή ή τον πωλητή σε εύλογο χρονικό διάστημα πριν την αναχώρηση, σε πρόσωπο που πληροί όλους τους απαιτούμενους όρους για το οργανωμένο ταξίδι.
6 Στη συνέχεια πρέπει να παρατεθεί το άρθρο 7 της οδηγίας, σύμφωνα με το οποίο «ο διοργανωτής ή/και ο πωλητής, που είναι συμβαλλόμενα μέρη στη σύμβαση, αποδεικνύουν ότι διαθέτουν επαρκείς εγγυήσεις κατάλληλες να εξασφαλίσουν, σε περίπτωση αφερεγγυότητας ή πτωχεύσεως, την επιστροφή των καταβληθέντων και τον επαναπατρισμό του καταναλωτή» (2).
7 Τέλος, το άρθρο 9 υποχρεώνει τα κράτη μέλη να θέσουν σε ισχύ τα αναγκαία μέτρα για να συμμορφωθούν με την οδηγία το αργότερο στις 31 Δεκεμβρίου 1992. Στην περίπτωση της Φινλανδικής Δημοκρατίας και σύμφωνα με τη Συνθήκη Προσχωρήσεως, η τελευταία ημερομηνία για τη θέση σε ισχύ της οδηγίας ήταν η 1η Ιανουαρίου 1995. Η οδηγία μεταφέρθηκε στη φινλανδική έννομη τάξη εμπροθέσμως - και, καθόσον μπορώ να κρίνω, πιστά - μέσω δύο διαφορετικών μέτρων: τον νόμο 1079/94 περί των οργανωμένων ταξιδίων (valmismatkalaki) και τον νόμο 1080/94 περί των διοργανωτών οργανωμένων ταξιδίων (valmismatkaliikelaki).
Τα πραγματικά περιστατικά και τα προδικαστικά ερωτήματα
8 Η εκκρεμής ενώπιον του εθνικού δικαστηρίου υπόθεση υποβλήθηκε από την AFS Intercultural Programs Finland ry, ένωση μη κερδοσκοπικού σκοπού συσταθείσα σύμφωνα με τη φινλανδική νομοθεσία (στο εξής: ένωση). Σύμφωνα με το καταστατικό της, το αντικείμενό της συνίσταται στην προώθηση της διεθνούς πολιτιστικής συνεργασίας και ανταλλαγών. Προς τον σκοπό αυτό, η ένωση, καθώς και οι αντίστοιχοι οργανισμοί που δρουν σε άλλα κράτη, διοργανώνει προγράμματα ανταλλαγών σπουδαστών σε διεθνές επίπεδο και ασχολείται με την τοποθέτηση των Φινλανδών σπουδαστών στο εξωτερικό και αλλοδαπών σπουδαστών στη Φινλανδία. Οι σπουδαστές που μετέχουν στο πρόγραμμα αυτό είναι ηλικίας 16 έως 18 ετών. Η διάρκεια της διαμονής στο εξωτερικό ποικίλλει από 6 έως 11 μήνες.
9 Η ένωση διοργανώνει το ταξίδι των σπουδαστών στη χώρα προορισμού με τακτικές αεροπορικές γραμμές. Οι σπουδαστές διαμένουν σε οικογένειες, επιλεγείσες από την ένωση, οι οποίες τους φιλοξενούν δωρεάν. Η ένωση διοργανώνει επίσης σύντομα μαθήματα προετοιμασίας και, ορισμένες φορές, κοινά προγράμματα για τους νέους που μετέχουν στα μαθήματα. Κατά τη διάρκεια της διαμονής τους, οι σπουδαστές φοιτούν σε σχολείο. Επιτόπιοι εθελοντές είναι υπεύθυνοι για οργανωτικά ζητήματα στη χώρα υποδοχής.
10 Όσον αφορά το καθεστώς των οικονομικών σχέσεων μεταξύ των συμβαλλομένων, παρατηρείται ότι, όταν γίνουν δεκτοί στο πρόγραμμα ανταλλαγών, δηλαδή περίπου 10 μήνες πριν από την αναχώρησή τους, οι σπουδαστές υποχρεούνται να καταβάλουν το 10 % του συνολικώς απαιτουμένου ποσού. Το υπόλοιπο καταβάλλεται στη συνέχεια σε τρεις δόσεις πριν από την έναρξη του ταξιδίου. Κατά την αναχώρησή του, ο σπουδαστής παραλαμβάνει προπληρωμένο αεροπορικό εισιτήριο για το ταξίδι επιστροφής.
11 Η εκκρεμής ενώπιον του εθνικού δικαστηρίου διαφορά ανέκυψε από το αίτημα, που απηύθυνε προς την ένωση η Kuluttajavirasto (υπηρεσία καταναλωτών), εγγραφής στο μητρώο διοργανωτών ταξιδίων, που έχει θεσπιστεί από τον προαναφερθέντα φινλανδικό νόμο περί των διοργανωτών οργανωμένων ταξιδίων. Ο νόμος (που εκδόθηκε, όπως ανέφερα, για να θέσει σε ισχύ την οδηγία) προβλέπει ότι η δραστηριότητα του διοργανωτή μπορεί να ασκείται μόνον από φυσικά ή νομικά πρόσωπα ή από θυγατρικές αλλοδαπής εταιρίας ή ιδρύματος, που έχουν άδεια να δρουν στη Φινλανδία· προς τον σκοπό αυτό, οι διοργανωτές υποχρεούνται να εγγράφονται σε μητρώα ad hoc. Το άρθρο 2 του νόμου διευκρινίζει ότι η εν λόγω δραστηριότητα καλύπτει τη διοργάνωση, την προσφορά ή την προσφορά προς πώληση των οργανωμένων ταξιδίων. Ο νόμος επιφορτίζει την υπηρεσία καταναλωτών να εξακριβώνει αν τα πρακτορεία που ασκούν δραστηριότητες στην εθνική επικράτεια τηρούν τις προβλεπόμενες από τον νόμο υποχρεώσεις. Μεταξύ των υποχρεώσεων αυτών, περιλαμβάνεται η υποχρέωση να προβλέπονται οι κατάλληλες εγγυήσεις ώστε να παρέχονται διασφαλίσεις στους καταναλωτές οργανωμένων ταξιδίων για την επιστροφή των καταβληθέντων ποσών και την επιστροφή τους σε περίπτωση αφερεγγυότητας ή πτωχεύσεως του διοργανωτή (3). Σύμφωνα με τον φινλανδικό νόμο, η υπηρεσία καταναλωτών μπορεί εξάλλου να απαγορεύσει την εξακολούθηση της δραστηριότητας σε πρόσωπο που δεν έχει εγγραφεί στο μητρώο και το οποίο συνεπώς δεν έχει προβλέψει τις απαιτούμενες εγγυήσεις και μπορεί να επιβάλλει πρόστιμα σε περίπτωση μη τηρήσεως της υποχρεώσεως εγγραφής.
12 Κατ' εφαρμογήν των προαναφερθεισών διατάξεων, η υπηρεσία καταναλωτών ζήτησε από την ένωση να εγγραφεί στο μητρώο διοργανωτών οργανωμένων ταξιδίων. Πράγματι, σύμφωνα με την υπηρεσία αυτή, η συνολική παροχή που προσφέρεται στους σπουδαστές, η οποία αποτελείται από το ταξίδι, τη διαμονή στη φιλοξενούσα οικογένεια και άλλες συμπληρωματικές υπηρεσίες, μεταξύ των οποίων η προετοιμασία του σπουδαστή για τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της χώρας υποδοχής, συνιστά «πακέτο» που συνεπάγεται την εφαρμογή των σχετικών με τα οργανωμένα ταξίδια διατάξεων.
13 Η ένωση δεν συμμορφώθηκε προς το αίτημα εγγραφής. Για τον λόγο αυτό, με απόφαση της 14ης Οκτωβρίου 1996, η υπηρεσία καταναλωτών της επέβαλε την αναστολή των δραστηριοτήτων διοργανωτή οργανωμένων ταξιδίων, με την απειλή επιβολής προστίμου 100 000 φινλανδικών μάρκων σε περίπτωση μη συμμορφώσεως με την απόφαση.
14 Κατόπιν τούτου, η ένωση άσκησε προσφυγή ενώπιον του Korkein hallinto-oikeus για να επιτύχει την ακύρωση της αποφάσεως. Η ένωση υποστήριξε, αφενός, ότι δεν ασκεί δραστηριότητα διοργανωτή οργανωμένων ταξιδίων, στο μέτρο που η ανταλλαγή σπουδαστών δεν εμπίπτει στα οργανωμένα ταξίδια όπως καθορίζονται με την οδηγία 90/314 και την εθνική νομοθεσία μεταφοράς της οδηγίας και, αφετέρου, ότι δεν παρέχει σε μία συνολική τιμή τη μεταφορά και τη διαμονή ή τη μεταφορά και άλλες τουριστικές υπηρεσίες, οπότε οι προβλεπόμενες στο άρθρο 2 της οδηγίας και στις αντίστοιχες εθνικές διατάξεις προϋποθέσεις δεν πληρούνται εν προκειμένω.
15 Με αφετηρία την αρχή ότι ο εθνικός νόμος πρέπει να ερμηνεύεται και να εφαρμόζεται σύμφωνα με τις διατάξεις της οδηγίας, το Korkein hallinto-oikeus υπέβαλε στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
«1) Εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 90/314/ΕΟΚ του Συμβουλίου, για τα οργανωμένα ταξίδια και τις οργανωμένες διακοπές και περιηγήσεις, πλήρως ή κατά ένα μέρος, οι διαρκείας ημίσεος ή ενός περίπου έτους ανταλλαγές σπουδαστών, σκοπός των οποίων δεν είναι ο τουρισμός ή το ταξίδι, αλλά η παρακολούθηση μαθημάτων στη χώρα προορισμού και η γνωριμία των ανθρώπων και του πολιτισμού της μέσω της διαμονής χωρίς αντάλλαγμα σε φιλοξενούσα οικογένεια, ως εάν ο σπουδαστής αποτελούσε μέλος της οικογενείας αυτής; Έχουν σημασία, συναφώς, οι λεπτομέρειες διοργανώσεως των ανταλλαγών, από τις οποίες προκύπτει ο μη εμπορικός χαρακτήρας τους, όπως το γεγονός ότι ο συμμετέχων πρέπει να καταβάλει μέρος μόνον του κόστους του ταξιδίου, ότι η ανταλλαγή βασίζεται στη συνεργασία μεταξύ ενώσεων μη κερδοσκοπικού σκοπού διαφόρων χωρών και κατά μεγάλο μέλος σε εθελοντική εργασία, καθώς και ότι παρέχεται υποστήριξη εκ μέρους του κράτους μέσω επιδοτήσεων που προέρχονται από τον επί των πολιτιστικών προϋπολογισμό;
2) Σε περίπτωση που οι ανωτέρω περιγραφόμενες ανταλλαγές σπουδαστών εμπίπτουν στο γενικό πεδίο εφαρμογής της οδηγίας, πρέπει να δοθεί απάντηση στα ακόλουθα ερωτήματα, σχετικά με την ακριβή ερμηνεία του άρθρου 2 της οδηγίας:
α) Πρέπει να θεωρείται ως διαμονή υπό την έννοια του άρθρου 2, σημείο 1, στοιχείο ββ, η διαμονή μακράς διαρκείας και χωρίς αντάλλαγμα σε οικογένεια, όπου ο σπουδαστής αντιμετωπίζεται ως μέλος της οικογένειας ως εάν ήταν και ο ίδιος τέκνο της οικογένειας αυτής;
β) Πρέπει να θεωρούνται ως άλλες τουριστικές υπηρεσίες, υπό την έννοια του άρθρου 2, σημείο 1, στοιχείο γγ, η προετοιμασία του σπουδαστή και των γονέων του, η επιλογή της οικογενείας υποδοχής και του εκπαιδευτικού ιδρύματος της χώρας προορισμού καθώς και η προετοιμασία των σχετικών με τη χώρα αυτή εγγράφων;»
Επί του πρώτου προδικαστικού ερωτήματος
16 Το πρώτο προδικαστικό ερώτημα αφορά το πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 90/314. Το αιτούν δικαστήριο αναφέρει τα περιστατικά τα οποία, κατά την άποψή του, δύνανται να δημιουργήσουν αμφιβολία αν οι παρεχόμενες από τη φινλανδική ένωση παροχές είναι οργανωμένα ταξίδια υπό την έννοια του νόμου περί των διοργανωτών ταξιδίων, που έχει εκδοθεί για να θέσει σε εφαρμογή την οδηγία. Συγκεκριμένα, πρόκειται για τα ακόλουθα περιστατικά: πρώτον, η διάρκεια του ταξιδίου, που ποικίλλει από έξι μήνες έως ένα έτος. Δεύτερον, ο σκοπός του ταξιδίου, το οποίο πραγματοποιείται όχι τόσο για τουρισμό ή διακοπές, αλλά για φοίτηση σε εκπαιδευτικό ίδρυμα αλλοδαπής χώρας και γνωριμία του τρόπου ζωής των πολιτών της χώρας αυτής. Επιπλέον, η δραστηριότητα αυτή ασκείται από διοργανωτή που δεν επιδιώκει κερδοσκοπικό σκοπό. Τέλος, η καταβολή από τον σπουδαστή μέρους μόνον του κόστους του προγράμματος και η συνεισφορά του κράτους στην κάλυψη του κόστους αυτού με τη χρησιμοποίηση ποσών που προορίζονται για πολιτιστικές δραστηριότητες.
17 Θα αναφέρω κατ' αρχάς ότι τα στοιχεία που μόλις υπενθύμισα δεν δύνανται κατά την άποψή μου να αποκλείσουν τα επίδικα ταξίδια από το πεδίο εφαρμογής της οδηγίας. Προς απόδειξη αυτού, θα λάβω πριν απ' όλα υπόψη τα «αντικειμενικά» στοιχεία σχετικά με τις ιδιαιτερότητες της υπηρεσίας που προσφέρεται προς πώληση από την ένωση, για να εξετάσω, στη συνέχεια, τα υποκειμενικά στοιχεία, που αφορούν την ίδια την ένωση.
18 Όσον αφορά τις ιδιαιτερότητες της παροχής, πρέπει κατ' αρχάς να ληφθεί υπόψη η ένσταση, που προέβαλε η ένωση στην επί της ουσίας απόφαση και με την οποία συντάχθηκε, μεταξύ άλλων,
ενώπιον του Δικαστηρίου η Κυβέρνηση του Ηνωμένου Βασιλείου, ότι η διαμονή σπουδαστών, που συμμετέχουν σε πρόγραμμα ανταλλαγών και συνεπώς χαρακτηρίζονται, αφενός, από τη μακρά διάρκειά τους και, αφετέρου, από σκοπούς που δεν είναι τυπικώς τουριστικοί αλλά μορφωτικοί υπό ευρεία έννοια, δεν εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας. Με άλλα λόγια, το πεδίο εφαρμογής της οδηγίας πρέπει να περιορίζεται σε συγκεκριμένη κατηγορία οργανωμένων ταξιδίων, δηλαδή στα ταξίδια ο τουριστικός σκοπός των οποίων τονίζεται σαφώς, ενώ τα ταξίδια που προορίζονται για παρακολούθηση μαθημάτων σε εκπαιδευτικό ίδρυμα αλλοδαπής χώρας, και επομένως για τη γνωριμία του πολιτισμού και του τρόπου ζωής της χώρας αυτής, αποκλείονται εξ ορισμού. Προς επιβεβαίωση της ερμηνείας αυτής, οι προαναφερθέντες διάδικοι παρατηρούν ότι στο προοίμιο της οδηγίας αναφέρεται πλειστάκις ο «τουριστικός τομέας» (4) και η ανάγκη να τεθεί σε εφαρμογή μια «κοινοτική πολιτική τουρισμού» (5). Σύμφωνα με τους διαδίκους αυτούς, τα στοιχεία αυτά καταδεικνύουν τη βούληση των συντακτών της οδηγίας να περιορίσουν το πεδίο εφαρμογής της και, επομένως, την προστασία που προσφέρεται στους καταναλωτές οργανωμένων ταξιδίων μόνο στα ταξίδια που πραγματοποιούνται για τουριστικούς σκοπούς.
19 Νομίζω ότι τα στοχεία που μόλις ανέφερα δεν επαρκούν για να συνταχθώ με την υποστηριχθείσα από την ένωση και την Κυβέρνηση του Ηνωμένου Βασιλείου άποψη. Πρέπει να ληφθεί υπόψη ότι η ερμηνεία των διατάξεων της επίδικης οδηγίας πρέπει να διαπνέεται από ένα γενικής εφαρμογής κριτήριο, δυνάμει του οποίου, εν αμφιβολία, οι διατάξεις της οδηγίας πρέπει να νοούνται κατά τον ευνοϋκότερο δυνατό τρόπο για τον αποδέκτη της προστασίας, δηλαδή τον καταναλωτή των παροχών οργανωμένων ταξιδίων (6). Βάσει συστηματικής αναλύσεως του κειμένου και των σκοπών της οδηγίας, ιδίως υπό το φως του προοιμίου της (7), καταλήγουμε στο συμπέρασμα αυτό. Οι διατάξεις που καθορίζουν συναφώς το πεδίο εφαρμογής πρέπει επομένως να νοούνται κατά τον ευρύτερο δυνατό τρόπο, για να περιορίζεται έτσι ο κίνδυνος παρακάμψεως της προστασίας που σκοπεί να διασφαλίσει η οδηγία στους καταναλωτές των εν λόγω παροχών.
20 Πάντως, από τους σκοπούς της οδηγίας, το κείμενο και τις προπαρασκευαστικές εργασίες (8) δεν προκύπτει κανένα στοιχείο από το οποίο να μπορεί να συναχθεί ότι το πεδίο εφαρμογής της οδηγίας περιορίζεται αποκλειστικά σε παροχές υπηρεσιών τουριστικού χαρακτήρα. Προκειμένου για μέτρο εναρμονίσεως των εθνικών νομοθεσιών που έχει ως κύριο σκοπό την προστασία του αδυνάτου μέρους της συμβάσεως ταξιδίου, είναι προφανές ότι όλες οι παροχές «οργανωμένων ταξιδίων» που πωλούνται στο έδαφος της Κοινότητας υπόκεινται σ' αυτές της απαιτήσεις προστασίας του καταναλωτή που δικαιολογούν την εφαρμογή των προστατευτικών διατάξεων της οδηγίας. Όσον αφορά τα στοιχεία του κειμένου, από τον τίτλο της οδηγίας και μόνον προκύπτει ήδη ότι η οδηγία εφαρμόζεται στα οργανωμένα ταξίδια και τις οργανωμένες διακοπές και περιηγήσεις, πράγμα το οποίο σημαίνει σαφώς ότι υπάρχουν ταξίδια εμπίπτοντα στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας, που δεν έχουν ως αντικείμενο τις διακοπές υπό στενή έννοια. Εξάλλου, το άρθρο 2, παράγραφος 4, της οδηγίας, που περιλαμβάνει τον ορισμό του «καταναλωτή», συνηγορεί υπέρ της ευρείας ερμηνείας του πεδίου εφαρμογής της. Όπως παρατήρησε η Φινλανδική Κυβέρνηση, η διάταξη αυτή περιορίζεται πράγματι στο να αναφέρει ότι ως «καταναλωτής» νοείται το πρόσωπο που αγοράζει ή αναλαμβάνει την υποχρέωση να αγοράσει παροχή οργανωμένου ταξιδίου (9), όπως καθορίζονται στο άρθρο 2, χωρίς να λαμβάνονται καθόλου υπόψη οι σκοποί του ταξιδίου, και τούτο αντίθετα με ό,τι προκύπτει από το κείμενο άλλων οδηγιών που σκοπούν την προστασία του καταναλωτή, στις οποίες η έννοια του «καταναλωτή» καθορίζεται ρητώς ως «κάθε φυσικό πρόσωπο το οποίο, κατά τις συμβάσεις που καλύπτει η παρούσα οδηγία, ενεργεί για σκοπούς οι οποίοι είναι άσχετοι με τις επαγγελματικές του δραστηριότητες» (10).
21 Περαιτέρω, ακόμη και αν γίνει δεκτό ότι η οδηγία σκοπεί μόνον τις υπηρεσίες τουριστικού (11) τύπου, δεν νομίζω ότι τούτο δικαιολογεί, εν πάση περιπτώσει, το συμπέρασμα που προέτεινε η προσφεύγουσα της κύριας δίκης και η Κυβέρνηση του Ηνωμένου Βασιλείου. Πράγματι, τίθεται πάραυτα το πρόβλημα καθορισμού της έννοιας του τουρισμού, πράγμα το οποίο αποδεικνύεται εξαιρετικά δυσχερές. Η έννοια αυτή μπορεί προφανώς να μη συμπίπτει με την έννοια των διακοπών. Πράγματι, μπορεί να υπάρχει τουρισμός πολιτιστικού χαρακτήρα, κοινωνικού χαρακτήρα, φυσιολατρικού χαρακτήρα κ.λπ. (12)· επιπλέον, το ίδιο ταξίδι μπορεί να παρουσιάζεται συγχρόνως, γι' αυτόν που το πραγματοποιεί, ως διακοπές ή ως ένα είδος, παραδείγματος χάρη, πολιτιστικού εμπλουτισμού. Συνεπώς, είναι προφανώς εντελώς αυθαίρετο να προβούμε σε καθορισμό των τουριστικών υπηρεσιών βάσει των σκοπών του οργανωμένου ταξιδίου· συνεπώς, δεν μπορεί να δικαιολογηθεί ο περιορισμός της προστασίας που η οδηγία σκοπεί να εξασφαλίσει σε όλους τους καταναλωτές υπηρεσιών οργανωμένων ταξιδίων μόνο στις υπηρεσίες που προσφέρονται στους ευρισκόμενους σε διακοπές ταξιδιώτες.
22 Συνεπώς, το πεδίο εφαρμογής της οδηγίας δεν μπορεί να οριοθετηθεί αναλόγως του σκοπού του ταξιδίου. Δεν μπορεί να γίνει επίκληση κανενός στοιχείου του κειμένου ή συνδεδεμένου με τους σκοπούς της οδηγίας για να συναχθεί ότι μόνον τα ταξίδια «αναψυχής» προστατεύονται από τις ουσιαστικές διατάξεις της οδηγίας, ενώ τα ταξίδια με διαφορετικούς σκοπούς (εργασία, συνέδρια, οικογενειακές επισκέψεις, σπουδές, για να αναφέρω μόνον ορισμένα παραδείγματα) αποκλείονται εξ ορισμού και, επομένως, δεν υπάγονται στις προστατευτικές για τους καταναλωτές διατάξεις της οδηγίας. Εκτός των προδήλων δυσχερειών που συνδέονται με τον καθορισμό των προθέσεων του προσώπου που συνάπτει σύμβαση οργανωμένου ταξιδίου, η προαναφερθείσα προϋπόθεση αποφυγής του κινδύνου παρακάμψεως της προστασίας που η οδηγία σκοπεί να εξασφαλίσει συνηγορεί υπέρ της μη λυσιτέλειας των σκοπών του ταξιδίου.
23 Νομίζω ότι προς επίρρωση της λύσεως αυτής μπορεί επωφελώς να υπομνησθεί το άρθρο 4, παράγραφος 1, της οδηγίας. Η διάταξη αυτή αφορά τις υποχρεώσεις πληροφορήσεως που ενέχει ο διοργανωτής και/ή ο πωλητής του οργανωμένου ταξιδίου. Το σημείο ββ, στοιχείο iii, αναφέρεται ρητώς στα ταξίδια και στη διαμονή ανηλίκων στο εξωτερικό, υποχρεώνοντας τους προαναφερθέντες επιχειρηματίες να παρέχουν «πληροφορίες που επιτρέπουν την απευθείας επαφή με τον ανήλικο ή τον επί τόπου υπεύθυνο για τη διαμονή του». Επ' αυτού, παρατηρείται πρώτον ότι η διάταξη αυτή αφορά τη «διαμονή» ανηλίκων στο εξωτερικό, διαμονή η οποία, όπως αποδεικνύει η πρακτική, πραγματοποιείται ακριβώς για λόγους σπουδών (του πολιτισμού της φιλοξενούσας χώρας, της γλώσσας κ.λπ.) και, δεύτερον, ότι η συμπεριφορά που η διάταξη αυτή επιβάλλει γενικώς στον διοργανωτή της παροχής περιλαμβάνει, ενδεικτικώς, ακριβώς τις υποχρεώσεις που η ένωση αναλαμβάνει εθελοντικά έναντι των σπουδαστών που γίνονται δεκτοί στο πρόγραμμα ανταλλαγών.
24 Το ουσιαστικό πεδίο εφαρμογής της οδηγίας μπορεί συνεπώς να καθορισθεί μόνο βάσει των διατάξεων των άρθρων 1 και 2. Επομένως, πρόκειται, πρώτον, για υπηρεσίες «που πωλούνται ή προσφέρονται προς πώληση στο έδαφος της Κοινότητας» (άρθρο 1). Δεύτερον, η υπηρεσία πρέπει να αφορά οργανωμένο ταξίδι, υπό την έννοια ότι η προσφερόμενη στον καταναλωτή παροχή πρέπει να περιλαμβάνει τουλάχιστον δύο από τα ακόλουθα στοιχεία: τη μεταφορά, τη διαμονή, άλλες τουριστικές υπηρεσίες μη συμπληρωματικές των δύο πρώτων, οι οποίες όμως συνιστούν σημαντικό τμήμα του οργανωμένου ταξιδίου. Τρίτον, τα στοιχεία αυτά πρέπει να έχουν συνδυαστεί προηγουμένως από τον διοργανωτή της επίδικης υπηρεσίας και αυτός ο «προκαθορισμένος συνδυασμός» πρέπει να πωλείται ή να προσφέρεται προς πώληση σε μία συνολική τιμή. Τέλος, η προσφερόμενη προς πώληση παροχή πρέπει, από απόψεως απαιτήσεων ελάχιστης διάρκειας, να διαρκεί 24 ώρες ή να περιλαμβάνει μία διανυκτέρευση. Αν τα στοιχεία αυτά υφίστανται στην υπηρεσία που προσφέρει η ένωση στους σπουδαστές - στο εθνικό δικαστήριο εναπόκειται να προβεί στην εξακρίβωση αυτή -, η προσφερόμενη από την οδηγία προστασία πρέπει συνεπώς να εξασφαλίζεται στους καταναλωτές, που είναι τα αδύνατα μέρη της συμβάσεως, χωρίς να μπορούν να ασκήσουν επιρροή άλλα στοιχεία όπως οι σκοποί του ταξιδιού και η διάρκεια της διαμονής.
25 Προκειμένου για τα στοιχεία που είναι σχετικά με τις ιδιαιτερότητες του διοργανωτή της διαμονής για λόγους σπουδών στο εξωτερικό, τα οποία υπενθυμίζει το αιτούν δικαστήριο στη διάταξη περί παραπομπής προς το Δικαστήριο, φρονώ ότι δεν μπορούν να δικαιολογήσουν τον αποκλεισμό των εν λόγω υπηρεσιών από το πεδίο εφαρμογής της οδηγίας. Πριν απ' όλα, εννοώ τον μη εμπορικό χαρακτήρα της ασκουμένης από την ένωση δραστηριότητας. Το αιτούν δικαστήριο παρατηρεί συναφώς ότι η ένωση δεν δρα με κερδοσκοπικό σκοπό και ότι τα πρόσωπα που μετέχουν στο πρόγραμμα ανταλλαγών καταβάλλουν μέρος μόνον του κόστους, στο μέτρο που οι ανταλλαγές χρηματοδοτούνται ιδίως χάρη στις ενισχύσεις που χορηγεί το κράτος για τις πολιτιστικές δραστηριότητες.
26 Επ' αυτού, πρέπει κατ' αρχάς να ληφθεί υπόψη το γεγονός ότι ο ορισμός του «διοργανωτή» οργανωμένων ταξιδίων του άρθρου 2, παράγραφος 2, δεν περιλαμβάνει καμία μνεία του εμπορικού ή μη χαρακτήρα της ασκουμένης δραστηριότητας (13). Συνεπώς, η προϋπόθεση αυτή δεν ασκεί καμία επιρροή για να καθοριστούν οι επιχειρηματίες στους οποίους ο οδηγία σκοπεί να τύχει εφαρμογής.
27 Οι προπαρασκευαστικές της οδηγίας εργασίες επιβεβαιώνουν την ερμηνεία που πρότεινα. Ο ορισμός του «διοργανωτή», που περιλαμβάνεται στο τελικό κείμενο της οδηγίας, προκύπτει επειδή ελήφθη υπόψη μια τροποποίηση της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής στην κοινή θέση του Συμβουλίου. Το αρχικό κείμενο της προτάσεως της Επιτροπής καθόριζε πράγματι τον «διοργανωτή» ως «το πρόσωπο το οποίο, στο πλαίσιο της εμπορικής του δραστηριότητας, διοργανώνει το οργανωμένο ταξίδι και το προτείνει στο κοινό μέσω διαφημιστικών φυλλαδίων ή κάθε άλλης μορφής διαφημίσεως» (14). Στην προαναφερθείσα γνωμοδότηση, που εκδόθηκε στις 23 Φεβρουαρίου 1989, η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή είχε αντιθέτως προτείνει την επανεξέταση του ορισμού αυτού, κρίνοντας ότι ο ορισμός που υπήρχε στο κείμενο της Επιτροπής δεν ήταν ικανοποιητικός, ακριβώς στο μέτρο που, αναφερόμενος στην άσκηση της δραστηριότητας, «δεν περιλαμβάνει τους μη επαγγελματίες διοργανωτές όπως οι ιδιωτικοί όμιλοι» (15).
28 Εφόσον γίνει δεκτό ότι ο εμπορικός ή μη χαρακτήρας της δραστηριότητας δεν έχει καμία σημασία για τους σκοπούς της εφαρμογής της οδηγίας, έπεται ότι οι προϋποθέσεις, που αναφέρει το αιτούν δικαστήριο, σχετικά με τη δωρεάν διαμονή ή με το γεγονός ότι το πρόσωπο που μετέχει στα προγράμματα που έχει προετοιμάσει η ένωση υποχρεούται να καταβάλει μέρος μόνον του σχετικού κόστους, δεν μπορούν περαιτέρω να επηρεάσουν τη λύση που προτείνω. Έχω ήδη προτείνει παρεμφερή λύση με τις προτάσεις μου στην υπόθεση Rechberger κ.λπ. (16), όπου προτείνω ότι η υπηρεσία οργανωμένου ταξιδίου εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας, ακόμη και όταν ο καταναλωτής δεν υποχρεούται να πληρώσει τιμή αντιστοιχούσα στην οικονομική αξία της αντιπαροχής, ή ακόμη όταν η απαιτούμενη οικονομική συνεισφορά του καταναλωτή αφορά ένα μόνον από τα στοιχεία του οργανωμένου ταξιδίου. Για τους ίδιους λόγους, ούτε η προϋπόθεση ότι η δραστηριότητα της ενώσεως στηρίζεται εν μέρει σε εθελοντική εργασία ασκεί επιρροή για τον καθορισμό του «προσωπικού» πεδίου εφαρμογής της οδηγίας. Τελικά, αυτό που είναι σημαντικό είναι μόνον η ύπαρξη των προϋποθέσεων που αφορά ρητά η οδηγία: ο διοργανωτής είναι το πρόσωπο το οποίο, κατά μη ευκαιριακό τρόπο, διοργανώνει οργανωμένα ταξίδια και τα πωλεί ή τα προσφέρει προς πώληση απευθείας ή μέσω ενός πωλητή.
29 Επομένως, καταλήγω στο ότι εμπίπτει επίσης στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας ταξίδι το οποίο πραγματοποιείται στο πλαίσιο προγράμματος ανταλλαγής σπουδαστών, διάρκειας μεταξύ έξι μηνών και ενός έτους, που πραγματοποιείται με την πρόθεση φοιτήσεως σε εκπαιδευτικό ίδρυμα και γνωριμίας της κοινωνίας και του πολιτισμού άλλης χώρας, με διαμονή σε οικογένεια της χώρας αυτής. Ο μη εμπορικός χαρακτήρας της ασκουμένης από τον διοργανωτή της παροχής δραστηριότητας και, μεταξύ άλλων, η προϋπόθεση ότι οι ανταλλαγές αποτελούν αντικείμενο συμφωνίας στο πλαίσιο συνεργασίας μεταξύ ενώσεων μη κερδοσκοπικού σκοπού διαφόρων κρατών και χρηματοδοτούνται χάρη στις ενισχύσεις που χορηγεί το κράτος για τις πολιτιστικές δραστηριότητες δεν έχουν καμία σημασία για τον σκοπό αυτό. Ομοίως, δεν ασκεί επιρροή το ότι ο δικαιούχος του προγράμματος πρέπει να καταβάλει μέρος μόνον του κόστους.
Επί του δευτέρου προδικαστικού ερωτήματος
30 Μετά το συμπέρασμα στο οποίο κατέληξα ανωτέρω, μπορώ συνεπώς να προβώ στην εξέταση του δευτέρου προδικαστικού ερωτήματος που υπέβαλε το φινλανδικό δικαστήριο. Το αιτούν δικαστήριο ζητεί από το Δικαστήριο να αποφανθεί ως προς την ερμηνεία συγκεκριμένης διατάξεως της οδηγίας (το άρθρο 2, παράγραφος 1), η οποία θεσπίζει τα στοιχεία που συνιστούν το οργανωμένο ταξίδι τα οποία πρέπει να λαμβάνονται υπόψη για τον σκοπό εφαρμογής της οδηγίας.
31 Όπως επισήμανα ανωτέρω, οργανωμένο ταξίδι, υπό την έννοια του άρθρου 2, παράγραφος 1, νοείται ο προκαθορισμένος συνδυασμός τουλάχιστον δύο από τα ακόλουθα στοιχείων: της μεταφοράς, της διαμονής και άλλων τουριστικών υπηρεσίων, μη συμπληρωματικών της μεταφοράς ή της διαμονής, που αντιπροσωπεύουν εντούτοις σημαντικό τμήμα του οργανωμένου ταξιδίου. Το εθνικό δικαστήριο επιθυμεί επομένως να μάθει αν πληρούνται οι προϋποθέσεις αυτές παρά τις ιδιαιτερότητες της συγκεκριμένης υποθέσεως.
32 Πριν απ' όλα πρέπει να εξεταστεί συναφώς η γενικού χαρακτήρα ένσταση που προέβαλε η Επιτροπή. Η Επιτροπή αμφισβητεί ότι υφίσταται εν προκειμένω «προκαθορισμένος συνδυασμός» των συνισταμένων του οργανωμένου ταξιδίου. Η Επιτροπή φρονεί ότι δεν συντρέχει το στοιχείο αυτό, στο μέτρο που οι οργανωμένες από την ένωση διαμονές βασίζονται σε ατομική επιλογή των φοιτητών που γίνονται δεκτοί, ενόψει των προσωπικών τους ιδιοτήτων. Πράγματι, η συμμετοχή στα προγράμματα ανταλλαγών εξαρτάται από την αξιολόγηση της προσωπικότητας του σπουδαστή και των ικανοτήτων του προσαρμογής στον τόπο διεξαγωγής του προγράμματος και στην οικογένεια που πρόκειται να τον φιλοξενήσει.
33 Έτσι, κατά την Επιτροπή, η συμμετοχή στη διαμονή για λόγους σπουδών δεν στηρίζεται σε αντικειμενικά στοιχεία. Επομένως, δεν μπορεί να τύχει εφαρμογής, εν προκειμένω, η διάταξη του άρθρου 4, παράγραφος 3, της οδηγίας, δυνάμει της οποίας ο καταναλωτής έχει το δικαίωμα, όταν κωλύεται να συμμετάσχει στο ήδη οργανωμένο ταξίδι, να εκχωρεί την κράτησή του σε πρόσωπο που πληροί όλους τους απαιτούμενους όρους για το εν λόγω οργανωμένο ταξίδι.
34 Η συλλογιστική της Επιτροπής δεν πείθει. Κατά την άποψή μου, το ίδιο το κείμενο της προαναφερθείσας διατάξεως απαιτεί διαφορετική ανάγνωση. Το δικαίωμα εκχωρήσεως της εκ της συμβάσεως αξιώσεώς του, που αναγνωρίζεται από την οδηγία στον καταναλωτή, ασκείται μόνον υπέρ «προσώπου που πληροί όλους τους απαιτούμενους όρους για το οργανωμένο ταξίδι». Η ίδια η οδηγία αναγνωρίζει συνεπώς ότι η τήρηση ορισμένων συγκεκριμένων προϋποθέσεων, σχετικών ιδίως με τις προσωπικές ιδιότητες, μπορεί να συνιστά sine qua non προϋπόθεση για τη συμμετοχή σε ορισμένα οργανωμένα ταξίδια. Πράγματι, υπάρχουν ταξίδια - ιδίως αυτά που θεωρούνται τυπικώς «αναψυχής» -, τα οποία διοργανώνονται για τα μέλη μιας επαγγελματικής κατηγορίας ή ενώσεως, για τους σπουδαστές ενός σχολείου, για πρόσωπα μιας ορισμένης ηλικίας κ.λπ. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι, γι' αυτό το είδος ταξιδίων «με κράτηση», το δικαίωμα εκχωρήσεως της συμβατικής αξιώσεως του άρθρου 4, παράγραφος 3, της οδηγίας δεν είναι απόλυτο, αλλά μπορεί να ασκείται μόνον υπέρ προσώπων που πληρούν τις απαιτούμενες προϋποθέσεις για τη συμμετοχή στο εν λόγω ταξίδι. Τούτο σημαίνει ότι, σε όλες τις περιπτώσεις, ο διοργανωτής υποχρεούται να δεχθεί την υποκατάσταση μόνον στην περίπτωση συγκεκριμένων προσώπων. Αντιθέτως, δεν νομίζω ότι μπορεί να υποστηριχθεί ορθώς ότι η προβλεπόμενη από την οδηγία προστασία υπέρ των καταναλωτών των οργανωμένων ταξιδίων - ιδίως αυτή που αφορά τις εγγυήσεις επιστροφής των καταβληθέντων και του επαναπατρισμού - πρέπει να αποκλείεται, για τον λόγο μόνον ότι ο καταναλωτής δεν μπορεί να εκχωρήσει σε οποιονδήποτε τη συμβατική του αξίωση για συγκεκριμένο ταξίδι. Πράγματι, τούτο θα περιόριζε αδικαιολόγητα το πεδίο προστασίας, πράγμα το οποίο δεν συμβιβάζεται με τη ratio της οδηγίας, η οποία αντιθέτως επιβάλλει ευρεία ερμηνεία των διατάξεων που καθορίζουν συναφώς το πεδίο εφαρμογής, όπως επισήμανα προηγουμένως.
35 Αφού καταδειχθεί ότι το δικαίωμα που αναγνωρίζεται στον καταναλωτή βάσει του άρθρου 4, παράγραφος 3, της οδηγίας είναι εντελώς σχετικό, είναι σαφές ότι τούτο απορρέει από το ίδιο το γράμμα της προαναφερθείσας διατάξεως, και μπορούμε συνεπώς να συναγάγουμε επίσης ότι, για ορισμένα οργανωμένα ταξίδια, τα κριτήρια συμμετοχής είναι τόσο περιοριστικά και «αποκλειστικά» ώστε δεν επιτρέπουν υποκατάσταση, ή ότι την επιτρέπουν σε πραγματικά εξαιρετικές περιπτώσεις, χωρίς τούτο να επηρεάζει καθόλου τη γενική εφαρμογή της οδηγίας. Στην περίπτωσή μας, η εκχώρηση μπορεί να γίνει δεκτή μόνον υπέρ προσώπων τα οποία έχουν επιλεγεί από την ένωση για να μετάσχουν στο πρόγραμμα ανταλλαγών, προφανώς όμως, λαμβανομένης υπόψη της φύσεως της παροχής και της intuitu personae σχέσεως που δημιουργείται με τη φιλοξενούσα οικογένεια, απαιτείται τουλάχιστον η συναίνεση της οικογένειας αυτής. Την εξαιρετική δυσχέρεια, αν όχι αδυναμία εφαρμογής διατάξεως της οδηγίας σε συγκεκριμένο είδος οργανωμένων ταξιδίων, που εξάλλου αντιμετωπίζεται σιωπηρώς από το ίδιο το κείμενο της οδηγίας, δεν συνιστούν βέβαια οι δυνάμενες να αποκλείσουν τα ταξίδια αυτά απλώς από το πεδίο εφαρμογής της οδηγίας προϋποθέσεις και τούτο, προφανώς όταν, κατά τα λοιπά, τα οργανωμένα αυτά ταξίδια πληρούν τις τεθείσες από τις διατάξεις της οδηγίας προϋποθέσεις.
36 Αποδειχθέντος ότι η προϋπόθεση του «προκαθορισμένου συνδυασμού» των στοιχείων που συνιστούν το οργανωμένο ταξίδι δεν αδρανοποιείται λόγω της ειδικής σχέσεως που δημιουργείται μεταξύ της ενώσεως, του σπουδαστή και της φιλοξενούσας οικογένειας, πρέπει τώρα να εξετάσω εγγύτερα το περιεχόμενο του δευτέρου προδικαστικού ερωτήματος. Με το ερώτημα αυτό, το δικαστήριο ερωτά κατ' ουσίαν να διευκρινιστεί αν η δωρεάν και μακράς διάρκειας διαμονή σε οικογένεια, κατά τη διάρκεια της οποίας ο σπουδαστής αντιμετωπίζεται ως τέκνο της οικογένειας, πρέπει να θεωρείται ως εμπίπτουσα στην έννοια της «διαμονής» του άρθρου 2, παράγραφος 1, στοιχείο ββ, της οδηγίας.
37 Κατά τη γνώμη μου, πρέπει να δοθεί καταφατική απάντηση στο ερώτημα. Παρατήρησα ήδη ότι η διάρκεια του οργανωμένου ταξιδίου και η εν μέρει δωρεάν παροχή του δεν ασκούν καμία απολύτως επιρροή για τον καθορισμό του πεδίου εφαρμογής της οδηγίας. Πράγματι, για τον σκοπό αυτό αρκεί ότι το οργανωμένο ταξίδι πωλείται ή προσφέρεται προς πώληση σε τιμή που αφορά το σύνολο του «πακέτου». Ο καθορισμός της «διαμονής» καλύπτει, προφανώς, κάθε είδους διαμονή, είτε πρόκειται για ξενοδοχείο, οικογένεια, ξενώνα νεότητας, κ.λπ. Η διάρκειά του δεν έχει καμία σημασία για την οικονομία της οδηγίας η οποία, από αυτήν την άποψη, περιορίζεται στην απαίτηση ενός ελαχίστου ορίου: το σύνολο της παρεχόμενης στον καταναλωτή παροχής δεν πρέπει να έχει διάρκεια κατώτερη των 24 ωρών ή πρέπει τουλάχιστον να περιλαμβάνει μια διανυκτέρευση. Υπό το ίδιο πρίσμα, το γεγονός ότι ο σπουδαστής φιλοξενείται ως τέκνο στη φιλοξενούσα οικογένεια δεν έχει καμία σημασία.
38 Εφόσον απέδειξα ότι τα δύο «τυπικά» στοιχεία του οργανωμένου ταξιδίου, δηλαδή η μεταφορά και η διαμονή, απαντώνται στις παρεχόμενες από την ένωση παροχές, το πρόσθετο υποβληθέν στο Δικαστήριο ερώτημα από το εθνικό δικαστήριο ως προς την ερμηνεία του άρθρου 2, παράγραφος 1, στοιχείο γγ, της οδηγίας καθίσταται αλυσιτελές. Επομένως, τονίζω μόνον ότι ορισμένες από τις αναφερθείσες στη διάταξη περί παραπομπής παροχές, μεταξύ των
οποίων η προετοιμασία τεκμηριώσεως που αφορά τη φιλοξενούσα χώρα ή η παρακολούθηση συντόμου μαθήματος προετοιμασίας για τη διαμονή στο εξωτερικό, μπορούν κατ' αρχήν να εμπίπτουν στον ορισμό των «άλλων τουριστικών υπηρεσιών» που αφορά η προαναφερθείσα διάταξη, καθόσον αντιπροσωπεύουν σημαντικό τμήμα του συνόλου των παροχών που συνιστούν το οργανωμένο ταξίδι. Στο εθνικό δικαστήριο εναπόκειται να εξακριβώσει αν η προϋπόθεση αυτή πληρούται στην πράξη.
Πρόταση
39 Λαμβανομένων υπόψη των προεκτεθέντων, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει ως εξής στα υποβληθέντα από το Korkein hallinto-oikeus ερωτήματα:
«1) Ταξίδι που πραγματοποιείται στο πλαίσιο προγράμματος ανταλλαγών σπουδαστών διαρκείας από έξι μηνών μέχρι ενός έτους, με σκοπό την παρακολούθηση μαθημάτων σε εκπαιδευτικό ίδρυμα και τη γνωριμία με την κοινωνία και τον πολιτισμό της χώρας υποδοχής μέσω διαμονής σε οικογένεια της χώρας αυτής, εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 90/314/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 13ης Ιουνίου 1990, για τα οργανωμένα ταξίδια και τις οργανωμένες διακοπές και περιηγήσεις. Η μη εμπορική φύση της δραστηριότητας που ασκεί ο διοργανωτής ταξιδίου και το ότι ο συμμετέχων στο πρόγραμμα ανταλλαγών πρέπει να καταβάλει μέρος μόνο του κόστους είναι αντιθέτως απολύτως αλυσιτελή.
2) 2.1. "Διαμονή" υπό την έννοια του άρθρου 2, παράγραφος 1, στοιχείο ββ, της οδηγίας πρέπει να θεωρείται η δωρεάν διαμονή μακράς διάρκειας, ακόμη και αν πρόκειται για διαμονή σε οικογένεια που αντιμετωπίζει τον δικαιούχο της διαμονής ως ίδιον τέκνο.
2.2. Μολονότι κατ' αρχήν η προετοιμασία σχετικών με τη φιλοξενούσα χώρα εγγράφων, καθώς και η πραγματοποίηση συντόμου μαθήματος προετοιμασίας για τη διαμονή στο εξωτερικό, μπορούν να θεωρηθούν ως "άλλες τουριστικές υπηρεσίες" υπό την έννοια του άρθρου 2, παράγραφος 1, στοιχείο γγ, της οδηγίας, εναπόκειται στο εθνικό δικαστήριο να κρίνει αν τα στοιχεία αυτά αποτελούν σημαντικό τμήμα του οργανωμένου ταξιδίου.»
(1) - ΕΕ L 158, σ. 59.
(2) - Μέχρι σήμερα, το Δικαστήριο έχει αποφανθεί επί της ερμηνείας του άρθρου 7 της οδηγίας στις αποφάσεις της 8ης Οκτωβρίου 1996, C-178/94 έως C-190/94, Dillenkofer κ.λπ. (Συλλογή 1996, σ. I-4845), και της 14ης Μαου 1998, C-364/96, Verein fόr Konsumenteninformation, Συλλογή 1998, σ. I-2949). Η ερμηνεία της ίδιας διατάξεως αποτελεί αντικείμενο της υποθέσεως C-140/97, Rechberger κ.λπ., που εκκρεμεί ενώπιον του Δικαστηρίου, επί της οποίας ανέπτυξα τις προτάσεις μου στις 25 Ιουνίου 1998.
(3) - Πρόκειται για τα δικαιώματα των καταναλωτών που αφορά το άρθρο 7 της οδηγίας, προαναφερθείσα στο σημείο 6.
(4) - Βλ. την πρώτη αιτιολογική σκέψη που διευκρινίζει ότι «ένας από τους κύριους στόχους της Κοινότητας είναι η ολοκλήρωση της εσωτερικής αγοράς, σημαντικό στοιχείο της οποίας είναι ο τουριστικός τομέας»· εξάλλου η έβδομη αιτιολογική σκέψη διευκρινίζει ότι «ο τουρισμός παίζει έναν όλο και σημαντικότερο ρόλο στις οικονομίες των κρατών μελών» και ότι «τα οργανωμένα ταξίδια αποτελούν ουσιαστικό τμήμα του τουρισμού».
(5) - Βλ. την πέμπτη αιτιολογική σκέψη: «εκτιμώντας ότι το Συμβούλιο, στο ψήφισμα της 10ης Απριλίου 1984 για μια κοινοτική πολιτική στον τομέα του τουρισμού, επικροτεί την πρωτοβουλία της Επιτροπής να επιστήσει την προσοχή στη σπουδαιότητα του τουρισμού και σημειώνει τις πρώτες κατευθύνσεις της Επιτροπής για μια κοινοτική πολιτική στον τομέα του τουρισμού».
(6) - Βλ. την απόφαση Dillenkofer κ.λπ., προαναφερθείσα στην υποσημείωση 2, σκέψεις 33 έως 39, και τις προτάσεις του γενικού εισαγγελέα Tesauro, παράγραφοι 11 έως 14. Νομίζω ότι η αρχή της κατά το δυνατόν ευνοϋκότερης για τους καταναλωτές ερμηνείας επιβεβαιώθηκε επίσης με την προαναφερθείσα απόφαση Verein fόr Konsumenteninformation, μεταξύ άλλων στο σημείο όπου, στις σκέψεις 18 έως 23, το Δικαστήριο ερμήνευσε διασταλτικώς το πεδίο εφαρμογής του δικαιώματος των καταναλωτών στην επιστροφή των καταβληθέντων και τον επαναπατρισμό, «λαμβανομένων υπόψη των σκοπών της οδηγίας, και ιδίως του άρθρου 7» (προαναφερθείσα στην υποσημείωση 2 απόφαση, σκέψη 20).
(7) - Όσον αφορά την έκθεση των διατάξεων της οδηγίας που επιτρέπουν να συναχθεί η επίδικη ερμηνευτική αρχή, παραπέμπω στις προαναφερθείσες προτάσεις, που αναπτύχθηκαν στην υπόθεση Rechberger κ.λπ., σημείο 17 και υποσημειώσεις 5 έως 7.
(8) - Βλ. την κατατεθείσα από την Επιτροπή προς το Συμβούλιο πρόταση της 23ης Μαρτίου 1988 (ΕΕ C 96, σ. 5) και τις αιτιολογικές σκέψεις της στο έγγραφο COM(88) 41 τελικό· τη γνωμοδότηση της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής της 23ης Φεβρουαρίου 1989 (ΕΕ C 102, σ. 27)· τις γνωμοδοτήσεις του Ευρωπαϋκού Κοινοβουλίου, σε πρώτη ανάγνωση, της 15ης Φεβρουαρίου 1989 (ΕΕ C 69, σ. 95) και, σε δεύτερη ανάγνωση, της 16ης Μαου 1990 (ΕΕ C 149, σ. 86).
(9) - Καθώς και κάθε πρόσωπο για λογαριασμό του οποίου ο κύριος συμβαλλόμενος αναλαμβάνει την υποχρέωση να αγοράσει το οργανωμένο ταξίδι ή κάθε πρόσωπο στο οποίο ο κύριος συμβαλλόμενος ή ένας από τους άλλους δικαιούχους εκχωρεί το οργανωμένο ταξίδι.
(10) - Βλ. την οδηγία 85/577/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 20ής Δεκεμβρίου 1985, για την προστασία των καταναλωτών κατά τη σύναψη συμβάσεων εκτός εμπορικού καταστήματος (ΕΕ L 372, σ. 31), άρθρο 2, παράγραφος 1· την οδηγία 87/102/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 22ας Δεκεμβρίου 1986, για την προσέγγιση των νομοθετικών, κανονιστικών και διοικητικών διατάξεων των κρατών μελών που διέπουν την καταναλωτική πίστη (ΕΕ 1987, L 42, σ. 48), άρθρο 1, παράγραφος 2, στοιχείο αα· την οδηγία 93/13/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 5ης Απριλίου 1993, σχετικά με τις καταχρηστικές ρήτρες των συμβάσεων που συνάπτονται με καταναλωτές (ΕΕ L 95, σ. 29), άρθρο 2, στοιχείο ββ· την οδηγία 94/47/ΕΚ του Ευρωπαϋκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 26ης Οκτωβρίου 1994, περί της προστασίας των αγοραστών ως προς ορισμένες πλευρές των συμβάσεων που αφορούν την απόκτηση δικαιώματος χρήσης ακινήτων υπό καθεστώς χρονομεριστικής μισθώσεως (ΕΕ L 280, σ. 83), άρθρο 2, και την οδηγία 97/7/ΕΚ του Ευρωπαϋκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 20ής Μαου 1997, για την προστασία των καταναλωτών κατά τις εξ αποστάσεως συμβάσεις - δήλωση της Επιτροπής σχετικά με το άρθρο 3, παράγραφος 1, πρώτη περίπτωση (ΕΕ L 144, σ. 19), άρθρο 2, παράγραφος 2.
(11) - Επ' αυτού, πρέπει να παρατηρηθεί ότι, σύμφωνα με ορισμένες γλωσσικές αποδόσεις της οδηγίας, το κείμενο του άρθρου 2, παράγραφος 1, στοιχείο γγ, αναφέρεται σε «άλλες τουριστικές υπηρεσίες» μη συμπληρωματικές της μεταφοράς ή της διαμονής. Η προσφεύγουσα της κύριας δίκης και η Κυβέρνηση του Ηνωμένου Βασιλείου φρονούν ότι τούτο καταδεικνύει ότι, για να μπορεί να εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας το οργανωμένο ταξίδι, τα άλλα δύο στοιχεία που αποτελούν η μεταφορά και η διαμονή πρέπει επίσης να προσφέρονται στον καταναλωτή στο πλαίσιο υπηρεσίας τουριστικού τύπου. Επ' αυτού, εκτός αυτών που θα αναφέρω στο κείμενο ως προς τον ίδιο τον ορισμό της «τουριστικής υπηρεσίας», πρέπει να παρατηρηθεί ότι όλες οι γλωσσικές διατυπώσεις δεν αντιστοιχούν στη γαλλική, αγγλική και ιταλική απόδοση. Π.χ., στο φινλανδικό κείμενο αναφέρονται «άλλες υπηρεσίες ταξιδίου», έννοια που αποδεικνύεται πολύ ευρύτερη της έννοιας των «άλλων τουριστικών υπηρεσιών».
(12) - Βλ., συναφώς, την απόφαση 92/421/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 13ης Ιουλίου 1992, σχετικά με σχέδιο κοινοτικών δράσεων υπέρ του τουρισμού (ΕΕ L 231, σ. 26). Το παράρτημα της αποφάσεως αφορά τη δράση της Κοινότητας στους τομείς του πολιτιστικού τουρισμού, του αγροτικού τουρισμού, του κοινωνικού τουρισμού και του τουρισμού των νέων. Στον τελευταίο αυτό τομέα, στο παράρτημα διευκρινίζεται ότι «στόχος της δράσης της Κοινότητας στον τομέα αυτόν είναι, προς υποστήριξη των υφισταμένων κοινοτικών πολιτικών, να προαχθεί η καλύτερη γνώση του πολιτισμού και του τρόπου ζωής στα κράτη μέλη από την πλευρά της νεολαίας, και να διευκολυνθούν οι διακοπές των νέων». Επομένως, το κείμενο αυτό υπογραμμίζει τη δυνατότητα συνδυασμού, στην ίδια δράση τουριστικού τύπου, στοιχείων αναψυχής και άλλων στοιχείων μορφωτικού και πολιτιστικού περιεχομένου.
(13) - Πράγματι, η αναφερόμενη στο κείμενο διάταξη απαιτεί μόνον η δραστηριότητα να μην ασκείται με ευκαιριακό τρόπο. Νομίζω ότι η προϋπόθεση αυτή τηρείται στην περίπτωση που αποτελεί το αντικείμενο της κατ' ουσίαν υποθέσεως.
(14) - Βλ. το άρθρο 2 της προτάσεως, προαναφερθείσας στην υποσημείωση 8.
(15) - Γνωμοδότηση της 23ης Φεβρουαρίου 1989, προαναφερθείσα στην υποσημείωση 8, σημείο 2.2. Περαιτέρω είναι ενδεικτικό να παρατηρηθεί ότι το Συμβούλιο δεν δέχθηκε τροποποίηση του Ευρωπαϋκού Κοινοβουλίου, σχετικά με τον ορισμό του διοργανωτή, σύμφωνα με την οποία «η παρούσα οδηγία δεν εφαρμόζεται στις μη εμπορικές οργανωμένες περιηγήσεις που διοργανώνονται από πραγματικά εθελοντικούς συλλόγους σε κράτος μέλος» (βλ. τη γνωμοδότηση του Ευρωπαϋκού Κοινοβουλίου σε πρώτη ανάγνωση, προαναφερθείσα στην υποσημείωση 8, τροποποίηση υπ' αριθ. 5).
(16) - Προαναφερθείσα στην υποσημείωση 2. Βλ., συγκεκριμένα, τις παραγράφους 18 και 20.