62020CJ0501_RES
Zaak C‑501/20
MPA
tegen
LCDNMT
(verzoek van de Audiencia Provincial de Barcelona om een prejudiciële beslissing)
Arrest van het Hof (Derde kamer) van 1 augustus 2022
„Prejudiciële verwijzing – Justitiële samenwerking in burgerlijke zaken – Bevoegdheid, erkenning en tenuitvoerlegging van beslissingen in huwelijkszaken en inzake ouderlijke verantwoordelijkheid – Verordening (EG) nr. 2201/2003 – Artikelen 3, 6 tot en met 8 en 14 – Begrip ‚gewone verblijfplaats’ – Bevoegdheid, erkenning en tenuitvoerlegging van beslissingen en samenwerking op het gebied van onderhoudsverplichtingen – Verordening (EG) nr. 4/2009 – Artikelen 3 en 7 – Onderdanen van twee verschillende lidstaten die in een derde staat wonen als arbeidscontractant bij de delegatie van de Europese Unie in die derde staat – Vaststelling van de bevoegdheid – Forum necessitatis”
Justitiële samenwerking in burgerlijke zaken – Bevoegdheid, erkenning en tenuitvoerlegging van beslissingen in huwelijkszaken en inzake ouderlijke verantwoordelijkheid – Verordening nr. 2201/2003 – Bevoegdheid, toepasselijk recht, erkenning en tenuitvoerlegging van beslissingen op het gebied van onderhoudsverplichtingen – Verordening nr. 4/2009 – Begrip „gewone verblijfplaats” – Beoordelingscriteria – Echtgenoten die beweerdelijk de diplomatieke status genieten als arbeidscontractanten die zijn tewerkgesteld bij de delegatie van de Unie in een derde staat – Geen invloed
[Haags Protocol van 23 november 2007, art. 3; verordeningen van de Raad nr. 2201/2003, art. 3, lid 1, a), en nr. 4/2009, overweging 8 en art. 3, a) en b)]
(zie punten 41‑47, 49, 53, 66, dictum 1)
Justitiële samenwerking in burgerlijke zaken – Bevoegdheid, erkenning en tenuitvoerlegging van beslissingen in huwelijkszaken en inzake ouderlijke verantwoordelijkheid – Verordening nr. 2201/2003 – Bevoegdheid inzake ouderlijke verantwoordelijkheid – Begrip „gewone verblijfplaats van het kind” – Beoordelingscriteria – Nationaliteit van de moeder en haar verblijfplaats vóór het huwelijk in de lidstaat van het aangezochte gerecht – Geen invloed – Minderjarige kinderen die in die lidstaat zijn geboren en de nationaliteit van die lidstaat bezitten – Ontoereikende omstandigheid
(Verordening nr. 2201/2003 van de Raad, overweging 12 en art. 8, lid 1)
(zie punten 71, 72, 75‑78, dictum 2)
Justitiële samenwerking in burgerlijke zaken – Bevoegdheid, erkenning en tenuitvoerlegging van beslissingen in huwelijkszaken en inzake ouderlijke verantwoordelijkheid – Verordening nr. 2201/2003 – Residuele bevoegdheid – Omvang – Verweerder in het hoofdgeding die onderdaan is van een andere lidstaat dan die van het aangezochte gerecht – Residuele bevoegdheid van dat gerecht uitgesloten voor huwelijkszaken – Geen invloed op de ouderlijke verantwoordelijkheid
(Verordening nr. 2201/2003 van de Raad, art. 3‑6, 7, lid 1, en art. 8‑14)
(zie punten 81‑85, 89‑91, 96, dictum 3)
Justitiële samenwerking in burgerlijke zaken – Bevoegdheid, toepasselijk recht, erkenning en tenuitvoerlegging van beslissingen op het gebied van onderhoudsverplichtingen – Verordening nr. 4/2009 – Bevoegdheid inzake onderhoudsverplichtingen – Forum necessitatis – Toepasselijkheid – Voorwaarden
(Handvest van de grondrechten van de Europese Unie, art. 24, lid 2; Haags Verdrag van 23 november 2007; verordening nr. 4/2009 van de Raad, overweging 16 en art. 3‑7)
(zie punten 99, 101, 105‑111, 113, dictum 4)
Samenvatting
Het Hof verduidelijkt de rechterlijke bevoegdheid inzake echtscheiding, ouderlijke verantwoordelijkheid en onderhoudsverplichtingen
Het specificeert bovendien het criterium van de
„gewone verblijfplaats
”, dat bepaalt welke rechter bevoegd is in burgerlijke zaken
In 2015 zijn twee arbeidscontractanten van de Europese Commissie, die voorheen in Guinee-Bissau woonden, met hun minderjarige kinderen naar Togo verhuisd omdat zij waren aangesteld bij de delegatie van de Europese Unie in dat derde land. Aangezien de moeder de Spaanse nationaliteit heeft en de vader de Portugese, hebben de in Spanje geboren kinderen zowel de Spaanse als de Portugese nationaliteit. Na hun scheiding van tafel en bed in juli 2018 is de moeder met haar kinderen in de echtelijke woning in Togo blijven wonen en heeft de echtgenoot zijn intrek genomen in een hotel in dat land.
In 2019 heeft de moeder bij een Spaanse rechter een echtscheidingsverzoek ingediend, waarin zij onder meer verzocht om vaststelling van de regeling betreffende de uitoefening van de zorg en de ouderlijke verantwoordelijkheid voor de kinderen en betreffende de onderhoudsbijdrage. Dit gerecht heeft zich echter territoriaal onbevoegd verklaard omdat partijen hun gewone verblijfplaats niet in Spanje hadden.
De moeder heeft hoger beroep ingesteld bij de Audiencia Provincial de Barcelona (rechter in tweede aanleg provincie Barcelona, Spanje). Die rechter heeft het Hof een aantal prejudiciële vragen gesteld om uitspraak te kunnen doen over de vraag of de Spaanse gerechten op grond van de verordeningen nr. 2201/2003 (
1
) en nr. 4/2009 (
2
) bevoegd zijn, gelet op de bijzondere situatie van de echtgenoten en hun kinderen.
In zijn arrest licht het Hof toe welke elementen relevant zijn om te bepalen waar partijen hun gewone verblijfplaats hebben. Die plaats wordt in voornoemde verordeningen namelijk als bevoegdheidscriterium gebruikt. Het Hof verduidelijkt ook onder welke voorwaarden een aangezocht gerecht zich bevoegd kan verklaren ter zake van echtscheiding, ouderlijke verantwoordelijkheid en onderhoudsverplichtingen wanneer geen enkel gerecht van een lidstaat normalerwijs bevoegd is.
Beoordeling door het Hof
Het begrip „gewone verblijfplaats” van de echtgenoten – dat wordt vermeld als een van de alternatieve aanknopingspunten voor bevoegdheid in artikel 3, lid 1, onder a), van verordening nr. 2201/2003 – moet op autonome en eenvormige wijze worden uitgelegd. Kenmerkend voor dit begrip is niet alleen dat de betrokkene het gewone centrum van zijn leven op een bepaalde plaats wil vestigen, maar ook dat hij op voldoende bestendige wijze aanwezig is op het grondgebied van de lidstaat in kwestie. Dezelfde definitie geldt tevens voor het begrip „gewone verblijfplaats” op het gebied van onderhoudsverplichtingen in de zin van de bevoegdheidscriteria van artikel 3, onder a) en b), van verordening nr. 4/2009. Dit begrip moet voldoen aan dezelfde beginselen en moet dezelfde kenmerken hebben als in het Haagse Protocol inzake het recht dat van toepassing is op onderhoudsverplichtingen. Dat de betrokken echtgenoten als arbeidscontractanten bij een delegatie van de Unie in een derde staat zijn aangesteld en daar naar eigen zeggen, zoals in deze zaak, de diplomatieke status genieten, kan geen invloed hebben op de uitlegging die moet worden gegeven aan het begrip „gewone verblijfplaats” in de zin van voornoemde bepalingen.
Ook de gewone verblijfplaats van het kind in de zin van artikel 8, lid 1, van verordening nr. 2201/2003 inzake de ouderlijke verantwoordelijkheid is een autonoom begrip. Dit begrip vereist dat het kind op zijn minst fysiek – en zeker niet tijdelijk of incidenteel – aanwezig is in een bepaalde lidstaat. Uit deze aanwezigheid moet blijken dat het kind er tot op zekere hoogte geïntegreerd is in een sociale en familiale omgeving. De nationaliteit van de moeder en haar verblijfplaats vóór haar huwelijk in de lidstaat van het gerecht waarbij een verzoek inzake de ouderlijke verantwoordelijkheid aanhangig is gemaakt, zijn niet relevant voor de erkenning van de bevoegdheid van dat gerecht, en het feit dat de minderjarige kinderen in die lidstaat geboren zijn en de nationaliteit van die lidstaat bezitten, kan evenmin volstaan om die bevoegdheid te erkennen.
Deze uitlegging van het begrip „gewone verblijfplaats” zou ertoe kunnen leiden dat in het licht van de omstandigheden van het voorliggende geval geen enkel gerecht van een lidstaat op grond van de algemene bevoegdheidsregels van verordening nr. 2201/2003 bevoegd is om uitspraak te doen over een verzoek tot ontbinding van de huwelijksband en inzake de ouderlijke verantwoordelijkheid. In een dergelijk geval zouden de artikelen 7 en 14 van deze verordening een aangezocht gerecht kunnen toestaan om de bevoegdheidsregels van het nationale recht toe te passen op respectievelijk het ene en het andere gebied, zij het met een verschillende draagwijdte. In huwelijkszaken is een dergelijke residuele bevoegdheid van het gerecht van de lidstaat waarbij de zaak aanhangig is gemaakt uitgesloten wanneer de verweerder onderdaan is van een andere lidstaat, zonder dat dit evenwel belet dat de gerechten van die andere lidstaat op grond van het nationale recht ervan bevoegd zijn. Inzake ouderlijke verantwoordelijkheid verhindert het feit dat de verweerder onderdaan is van een andere lidstaat daarentegen niet dat het gerecht van de lidstaat waarbij een zaak aanhangig is gemaakt zich bevoegd verklaart.
Voor onderhoudsverplichtingen geldt een andere regeling wanneer niet alle partijen bij het geding hun gewone verblijfplaats in een lidstaat hebben. In dat geval kan een gerecht van een lidstaat waarbij de zaak aanhangig is gemaakt bij wijze van uitzondering zijn noodbevoegdheid („forum necessitatis”) vaststellen indien is voldaan aan de vier cumulatieve voorwaarden die zijn gesteld in artikel 7 van verordening nr. 4/2009. Ten eerste moet het aangezochte gerecht vaststellen dat geen enkel gerecht van een lidstaat bevoegd is op grond van de artikelen 3 tot en met 6 van verordening nr. 4/2009. Ten tweede moet het geding in kwestie nauw verbonden zijn met een derde staat, wat het geval is wanneer alle partijen daar hun gewone verblijfplaats hebben. Ten derde vereist de voorwaarde dat de procedure in die derde staat redelijkerwijs niet aanhangig kan worden gemaakt of kan worden gevoerd, of daar onmogelijk blijkt, dat, gelet op het concrete geval, de toegang tot de rechter in de derde staat rechtens of feitelijk wordt belemmerd, meer bepaald door procedurevoorwaarden die discriminerend zijn of haaks staan op een eerlijk proces. Tot slot moet het geschil voldoende nauw verbonden zijn met de lidstaat waar de zaak aanhangig wordt gemaakt. Dat kan met name blijken uit de nationaliteit van een van de partijen.
(
1
)	Verordening (EG) nr. 2201/2003 van de Raad van 27 november 2003 betreffende de bevoegdheid en de erkenning en tenuitvoerlegging van beslissingen in huwelijkszaken en inzake de ouderlijke verantwoordelijkheid, en tot intrekking van verordening (EG) nr. 1347/2000 (PB 2003, L 338, blz. 1).
(
2
)	Verordening (EG) nr. 4/2009 van de Raad van 18 december 2008 betreffende de bevoegdheid, het toepasselijke recht, de erkenning en de tenuitvoerlegging van beslissingen, en de samenwerking op het gebied van onderhoudsverplichtingen (PB 2009, L 7, blz. 1).