62020CJ0613
SENTENZA TAL-QORTI TAL-ĠUSTIZZJA (Id-Disa’ Awla)
6 ta’ Ottubru 2021 (
*1
)
“Rinviju għal deċiżjoni preliminari – Trasport bl-ajru – Regolament (KE) Nru 261/2004 – Artikolu 5(3) – Regoli komuni fil-qasam tal-kumpens u tal-assistenza lill-passiġġieri fil-każ ta’ kanċellazzjoni jew dewmien twil ta’ titjira – Eżenzjoni mill-obbligu ta’ kumpens – Kunċett ta’ ‘ċirkustanzi straordinarji’ – Strajk tal-persunal tal-kumpannija tal-ajru – Strajk tal-persunal ta’ sussidjarja b’solidarjetà mal-persunal tal-kumpannija omm”
Fil-Kawża C‑613/20,
li għandha bħala suġġett talba għal deċiżjoni preliminari skont l-Artikolu 267 TFUE, imressqa mil-Landesgericht Salzburg (il-Qorti Reġjonali ta’ Salzburg, l-Awstrija), permezz ta’ deċiżjoni tal-10 ta’ Novembru 2020, li waslet fil-Qorti tal-Ġustizzja fit-18 ta’ Novembru 2020, fil-proċedura
CS
vs
Eurowings GmbH,
IL-QORTI TAL-ĠUSTIZZJA (Id-Disa’ Awla),
komposta minn N. Piçarra, President tal-Awla, D. Šváby (Relatur) u S. Rodin, Imħallfin,
Avukat Ġenerali: P. Pikamäe,
Reġistratur: A. Calot Escobar,
wara li rat il-proċedura bil-miktub,
wara li kkunsidrat l-osservazzjonijiet ippreżentati:
–
għal Eurowings GmbH, minn W. E. Bloch u Y. Pochyla, Rechtsanwälte,
–
għall-Gvern Spanjol, minn M. J. Ruiz Sánchez, bħala aġent,
–
għall-Kummissjoni Ewropea, minn G. Braun, K. Simonsson u G. Wilms, bħala aġenti,
wara li rat id-deċiżjoni, meħuda wara li nstema’ l-Avukat Ġenerali, li l-kawża tinqata’ mingħajr konklużjonijiet,
tagħti l-preżenti
Sentenza
1
It-talba għal deċiżjoni preliminari tirrigwarda l-interpretazzjoni tal-Artikolu 5(3) tar-Regolament (KE) Nru 261/2004 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tal‑11 ta’ Frar 2004 li jistabbilixxi regoli komuni dwar il-kumpens u l-assistenza għal passiġġieri fil-każ li ma jitħallewx jitilgħu u ta’ kanċellazzjoni jew dewmien twil ta’ titjiriet, u li li jħassar ir-Regolament (KEE) Nru 295/91 (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 7, Vol. 8, p. 10).
2
Din it-talba tressqet fil-kuntest ta’ kawża bejn CS u Eurowings GmbH dwar ir-rifjut ta’ din tal-aħħar li tikkumpensa lil CS minħabba l-kanċellazzjoni tat-titjira li fuqha kien irriżerva post.
Il-kuntest ġuridiku
Ir-Regolament Nru 261/2004
3
Il-premessi 1, 4, 14 u 15 tar-Regolament Nru 261/2004 jgħidu li:
“(1)
Azzjoni [tal-Unjoni] fil-qasam ta’ transport permezz ta’ l-ajru għandha jkollha l-iskop, fost affarijiet oħrajn, li tassigura livell ogħli ta’ protezzjoni għall-passiġġieri. ’Il fuq minn dan, konsiderazzjoni sħiħa għandha tiġi meħuda tal-ħtiġijiet ta’ protezzjoni tal-konsumatur b’mod ġenerali.
[…]
(4)
[L-Unjoni] għandha għalhekk togħla l-istandards ta’ protezzjoni stabbiliti [mir]-Regolament [tal-Kunsill (KEE) Nru 295/91 tal‑4 ta’ Frar 1991 li jistabbilixxi regoli komuni għal sistema ta’ kumpens għal imbark miċħud fit-trasport bl-ajru skedat (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 7, Vol. 1, p. 306)], kemm biex issaħħaħ id-drittijiet ta’ passiġġieri u biex tassigura li trasportaturi ta’ l-ajru jaħdmu taħt kondizzjonijiet armonizzati f’suq illiberalizzat.
[…]
(14)
Bħal taħt il-Konvenzjoni [għall-Unifikazzjoni ta’ Ċerti Regoli għat-Trasport Internazzjonali bl-Ajru, konkluża f’Montreal fit‑28 ta’ Mejju 1999 u approvata f’isem il-Komunità Ewropea permezz tad-Deċiżjoni tal-Kunsill 2001/539/KE tal‑5 ta’ April 2001 (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 7, Vol. 5, p. 491)], obbligazzjonijiet dwar trasportaturi ta’ l-ajru li jaħdmu għandhom ikunu limitati jew esklużi fejn xi ħaġa ġiet ikkawżata minn ċirkostanzi straordinarji li ma setgħux jiġu evitati anki jekk il-miżuri kollha raġonevoli kienu ttieħdu. Ċirkostanzi bħal dawn jistgħu, partikolarment, iseħħu f’każijiet ta’ nuqqas ta’ stabbilitá politika, kondizzjonijiet meteoroloġiċi li ma jaqblux ma’ l-operazzjoni tat-titjira in kwistjoni, riskji tas-sigurtá, nuqqasijiet mhux mistennijin fir-rigward tas-sigurtá tat-titjira u strajkijiet li jaffettaw l-operazzjoni ta’ trasportatur ta’ l-ajru li jopera.
(15)
Ċirkostanzi straordinarji għandhom jiġu meqjusin li jeżistu fejn l-impatt ta’ deċiżjoni dwar il-ġestjoni tat-traffiku ta’ l-ajru fir-rigward ta’ inġenju ta’ l-ajru partikolari fuq ġurnata partikolari tikkawża dewmien twil, dewmien ta’ matul il-lejl, jew il-kanċellazzjoni ta’ titjira waħda jew aktar titjiriet ta’ dak l-inġenju ta’ l-ajru, anki jekk il-miżuri raġonevoli kollha ttieħdu mil-trasportatur ta’ l-ajru in kwistjoni biex jiġu evitati id-dewmien jew kanċellazzjonijiet.”
4
L-Artikolu 2 ta’ dan ir-regolament, intitolat “Definizzjonijiet”, jistabbilixxi li:
“Għall-iskopijiet ta’ dan ir-Regolament:
[…]
(b)
‘trasportatur ta’ l-ajru li jopera’ ifisser trasportatur ta’ l-ajru li jwettaq jew li għandu l-ħsieb li jwettaq titjira taħt kuntratt ma’ passiġġier jew f’isem persuna oħra, legali jew naturali, li għandha kuntratt ma’ dak il-passiġġier;
[…]
(l)
‘kanċellazzjoni’ tfisser in-nuqqas ta’ operazzjoni ta’ titjira li kienet qabel ippjanata u fuq liema mill-inqas post wieħed kien irreżervat.”
5
Skont l-Artikolu 5 tal-imsemmi regolament, intitolat “Kanċellazzjoni”:
“1.   Fil-każ ta’ kanċellazzjoni ta’ titjira, il-passiġġieri in kwistjoni għandhom:
[…]
(ċ)
jkollhom id-dritt għal kumpens mil-trasportatur ta’ l-ajru li jopera skond l-Artikolu 7, kemm-il darba:
(i)
huma informati bil-kanċellazzjoni mill-inqas ġimgħatejn qabel il-ħin tat-tluq skedat; jew
(ii)
huma informati bil-kanċellazzjoni bejn ġimgħatejn u sebat ijiem qabel il-ħin tat-tluq skedat u huma offruti rotta differenti, li tħallihom jitilqu mhux aktar minn sagħtejn qabel il-ħin tat-tluq skedat u jaslu fid-destinazzjoni finali tagħhom inqas minn erba’ sigħat wara l-ħin tal-wasla skedat; jew
(iii)
huma informati bil-kanċellazzjoni inqas minn sebat ijiem qabel il-ħin tat-tluq skedat u huma offruti rotta differenti, li tħallihom jitilqu mhux aktar minn siegħa qabel il-ħin tat-tluq skedat u jaslu fid-destinazzjoni finali tagħhom inqas minn sagħtejn wara l-ħin tal-wasla skedat.
[…]
3.   Trasportatur ta’ l-ajru li jopera m’għandux ikun obbligat iħallas kumpens skond l-Artikolu 7, jekk jista’ juri li l-kanċellazzjoni hi kkawżata minn ċirkostanzi staordinarji li ma setgħux jiġu evitati anki jekk il-miżuri raġonevoli kollha ġew meħudin.
[…]”
6
L-Artikolu 7 tal-istess regolament, intitolat “Dritt għall-kumpens”, jipprevedi fil-paragrafu 1 tiegħu li:
“Fejn referenza hi magħmula għal dan l-Artikolu, passiġġieri għandhom jirċievu kumpens li jammonta għal:
(a)
EUR 250 għat-titjiriet kollha ta’ 1500 kilometru jew inqas;
(b)
EUR 400 għat-titjiriet intra-Komunitarji kollha ta’ aktar minn 1500 kilometru, u għat-titjiriet oħrajn kollha bejn 1500 u 3500 kilomentru[;]
(ċ)
EUR 600 għat-titjiriet kollha li ma jaqawx taħt (a) jew (b).
[…]”
Il-kawża prinċipali u d-domandi preliminari
7
CS kien irriżerva post fuq titjira bejn Salzburg (l-Awstrija) u Berlin (ajruport ta’ Berlin-Tegel, il-Ġermanja), fejn id-distanza tat-titjira bejn dawn iż-żewġt ibliet ma taqbiżx l-1 500 km. Din it-titjira, li kellha tiġi operata minn Eurowings fl‑20 ta’ Ottubru 2019, kellha madankollu tiġi kkanċellata minħabba strajk tal-ekwipaġġ tal-kabina ta’ dan it-trasportatur tal-ajru operattiv.
8
Dan l-istrajk ġie organizzat fuq inizjattiva tas-sindakat UFO, li huwa sindakat ta’ air hostesses u ta’ stewards. Din kienet il-konsegwenza ta’ negozjati kollettivi ma’ Lufthansa AG, li hija l-kumpannija omm ta’ Eurowings. Fit‑18 ta’ Ottubru 2019, sabiex jitħaffef il-proċess tan-negozjati u sabiex issir pressjoni ikbar fuq il-kumpannija omm tal-grupp, il-preavviż tal-istrajk tal‑14 ta’ Ottubru 2019 ġie estiż għall-impjegati ta’ diversi sussidjarji, fosthom Eurowings. Inizjalment previst sabiex jiżvolġi fl‑20 ta’ Ottubru 2019, mill-5:00 sal-11:00 ta’ filgħodu, l-imsemmi strajk ġie estiż sa nofsillejl, fl-istess jum u mingħajr preavviż. L-estensjoni tat-tul ta’ dan l-istess strajk kellha bħala konsegwenza li l-programm tat-titjiriet li kien stabbilit għal din il-ġurnata ma setax jiġi osservat. Konsegwentement, Eurowings kellha tikkanċella 158 titjira mis‑712 assenjati għall‑20 ta’ Ottubru 2019, fosthom dik ta’ CS.
9
CS jitlob il-ħlas tal-kumpens ta’ EUR 250 previst mill-Artikolu 7(1)(a) tar-Regolament Nru 261/2004. Huwa jsostni li l-istrajk tal-ekwipaġġ tal-kabina li wassal għall-kanċellazzjoni tat-titjira tiegħu ma jikkostitwixxix “ċirkustanza straordinarja”, fis-sens tal-Artikolu 5(3) ta’ dan ir-regolament, u huwa imputabbli lil Eurowings. L-istrajk jidher li jirriżulta minn miżuri ta’ ristrutturazzjoni interni għat-trasportatur tal-ajru operattiv stess u kellu jiġi evitat minnu permezz ta’ negozjati u ftehimiet korrispondenti. Barra minn hekk, il-kunflitti kollettivi huma inerenti għall-eżerċizzju tal-attività tat-trasportatur tal-ajru. Fl-aħħar nett, il-ftehim li sar sussegwentement juri li Eurowings kienet f’pożizzjoni li tirregola l-kunflitt soċjali. Għalhekk, l-istrajk jaqa’ taħt l-eżerċizzju normali tal-attività ta’ dan it-trasportatur u lanqas ma huwa lil hinn mill-isfera ta’ influwenza tiegħu.
10
Eurowings issostni, min-naħa tagħha, li huma ċirkustanzi straordinarji li taw lok għall-kanċellazzjoni tat-titjira. Il-preavviż ta’ strajk tal‑14 ta’ Ottubru 2019 kien jikkonċerna biss lil Lufthansa u ġie estiż għas-sussidjarji tagħha, fosthom Eurowings, biss fit‑18 ta’ Ottubru 2019. Barra minn hekk, l-istrajk inizjalment kellu jiżvolġi mill-5:00 sal-11:00 ta’ filgħodu. Kien biss fil-jum tal-istrajk li dan it-tul ġie estiż, spontanjament u mingħajr preavviż minn naħa tas-sindakat, sa nofsillejl. Eurowings kienet ġiet informata biss dakinhar stess fil‑5:30 ta’ filgħodu, u dan irrenda obsolet l-pjan ta’ emerġenza li hija kienet stabbilixxiet sabiex torganizza t-tul tal-istrajk inizjalment previst. Barra minn hekk, billi rrikorriet għal sub-charters fil-jum tat-titjira li kellu jieħu CS, finalment hija kienet imġiegħla tikkanċella biss 158 titjira minn total ta’ 712‑il titjira kkonċernati. Eurowings għalhekk ħadet il-miżuri kollha li setgħet tieħu sabiex tnaqqas il-konsegwenzi negattivi tal-azzjoni industrijali fuq it-titjiriet kollha normalment ipprogrammati dakinhar. Fl-aħħar nett, Lufthansa ċediet għat-talbiet fit‑18 ta’ Ottubru 2019 u ħabbret żieda fis-salarji ta’ 2 %. L-istrajk ta’ twissija fi ħdan Lufthansa għalhekk ġie abbandunat, filwaqt li l-istrajk fi ħdan Eurowings, minkejja li issa kien infondat, inżamm. Għalhekk, dan l-istrajk ma jaqax taħt l-eżerċizzju normali tal-attività ta’ trasportatur tal-ajru, u lanqas ma seta’ jiġi kkontrollat minn Eurowings, peress li l-estensjoni tiegħu u l-estensjoni tat-tul tiegħu rrappreżentaw ċirkustanza straordinarja li hija ma setgħetx tevita.
11
CS adixxa lill-Bezirksgericht Salzburg (il-Qorti Distrettwali ta’ Salzburg, l-Awstrija) b’azzjoni intiża sabiex Eurowings tiġi kkundannata tħallsu l-kumpens ta’ EUR 250 previst fl-Artikolu 7(1)(a) tar-Regolament Nru 261/2004. Din il-qorti ċaħdet it-talba ta’ CS għar-raġuni li l-azzjoni ta’ strajk inkwistjoni kellha tiġi kklassifikata bħala “ċirkustanza straordinarja”, fis-sens tal-Artikolu 5(3) ta’ dan ir-regolament. L-imsemmija qorti osservat b’mod partikolari, minn naħa, li, minkejja li Lufthansa, bħala kumpannija omm tal-grupp, wieġbet b’mod favorevoli għat-talbiet tal-persunal, l-istrajk inżamm u ġie anki estiż. Min-naħa l-oħra, bħala sussidjarja ta’ Lufthansa, Eurowings ma setgħetx tikseb ftehim li jorbot lill-kumpannija omm. Barra minn hekk, mis‑712‑il titjira previsti fil-ġurnata tal-istrajk, Eurowings setgħet tillimita l-kanċellazzjonijiet għal 158 titjira, peress li dawn kienu inevitabbli.
12
CS appella minn din is-sentenza quddiem il-qorti tar-rinviju, il-Landesgericht Salzburg (il-Qorti Reġjonali ta’ Salzburg, l-Awstrija).
13
Il-qorti tar-rinviju tosserva li l-Qorti tal-Ġustizzja għadha ma ħaditx konjizzjoni tas-sitwazzjoni li fiha l-istrajk tal-persunal ta’ trasportatur tal-ajru operattiv iseħħ fil-kuntest ta’ grupp ta’ kumpanniji. Konsegwentement, tqum il-kwistjoni dwar jekk il-fatt li impjegati tas-sussidjarja jassoċjaw ruħhom mas-sejħa għall-istrajk imnedija minn sindakat kontra l-kumpannija omm, insostenn tat-talbiet dwar il-paga mressqa mis-sindakat għall-ekwipaġġ tal-kabina tal-kumpannija omm, huwiex inerenti għall-eżerċizzju normali tal-attività tat-trasportatur tal-ajru kkonċernat, u għal kemm żmien. Din il-kwistjoni tqum iktar u iktar meta, wara l-ftehim konkluż bejn is-sindakat u l-kumpannija omm tal-grupp, l-istrajk tas-sussidjarja jsir “awtonomu”, peress li s-sindakat żamm u anki estenda l-istrajk mingħajr raġuni leġittima u li l-ekwipaġġ tal-kabina segwa din is-sejħa.
14
Il-qorti tar-rinviju tqis li huwa t-trasportatur tal-ajru operattiv li għandu jipproduċi l-prova ta’ ċirkustanza straordinarja u li għandu juri li huwa ma setax jevita, fi kwalunkwe każ, dan il-fatt permezz tat-teħid ta’ miżuri adattati għas-sitwazzjoni. F’dan ir-rigward, tqum il-kwistjoni dwar jekk huwiex biżżejjed li dan it-trasportatur isostni li, minkejja li ntlaqgħu t-talbiet sindakali mill-kumpannija omm, is-sejħa għall-istrajk inżammet mis-sindakat u ġiet anki estiża sussegwentement. Il-qorti tar-rinviju tqis li ebda rekwiżit eċċessiv ma jista’ jiġi impost fuq it-trasportatur tal-ajru operattiv fil-qasam tal-oneru tal-prova. Jekk ir-raġuni ta’ strajk tkun waqfien fin-negozjati kollettivi, iżda finalment jiġi konkluż ftehim, għandu jitqies li l-istrajk u l-estensjoni tiegħu huma infondati, sakemm il-proċedura ma turi l-ebda kawża imputabbli lill-imsemmi trasportatur.
15
Din il-qorti tosserva wkoll li, fil-każ ta’ riorganizzazzjoni meħtieġa minn strajk tal-persunal ta’ trasportatur tal-ajru operattiv, ikun ammissibbli bħala prinċipju li jiġu ffissati prijoritajiet, billi jiġi mfittex l-inqas disturb għall-passiġġieri kollha.
16
F’dawn iċ-ċirkustanzi, il-Landesgericht Salzburg (il-Qorti Reġjonali ta’ Salzburg) iddeċidiet li tissospendi l-proċeduri quddiemha u li tagħmel lill-Qorti tal-Ġustizzja d-domandi preliminari li ġejjin:
“1)
Strajk mill-impjegati ta’ trasportatur tal-ajru msejjaħ minn sindakat sabiex jiġu sostnuti talbiet dwar il-paga u/jew benefiċċji soċjali jista’ jikkostitwixxi ‘ċirkustanza straordinarja’ fis-sens tal-Artikolu 5(3) tar-Regolament (KE) Nru 261/2004?
2)
Dan għandu japplika tal-inqas,
a)
jekk l-impjegati tal-kumpannija sussidjarja juru solidarjetà mas-sejħa għall-istrajk kontra l-kumpannija omm [(Lufthansa)] sabiex isostnu t-talbiet sindakali tal-ekwipaġġ tal-kabina tal-kumpannija omm,
u
b)
b’mod partikolari, jekk l-istrajk fil-kumpannija sussidjarja ‘jassumi rwol awtonomu’ wara li jkun intlaħaq ftehim fil-kumpannija omm, sa fejn is-sindakat iżomm u anki jestendi l-istrajk għal ebda raġuni apparenti u l-ekwipaġġ tal-kabina tal-kumpannija sussidjarja jwieġeb għal tali sejħa?
3)
Hija suffiċjenti, bħala prova ta’ ċirkustanza straordinarja min-naħa tat-trasportatur tal-ajru operattiv, l-allegazzjoni li l-istrajk inżamm mis-sindakat mingħajr raġuni, minkejja li t-talbiet intlaqgħu mill-kumpannija omm, u finalment anki ġie estiż fiż-żmien, u min għandu jassumi responsabbiltà jekk iċ-ċirkustanzi fattwali f’dan ir-rigward jibqgħu mhux ċari?
4)
Strajk mill-kumpannija sussidjarja mħabbar fit‑18 ta’ Ottubru 2019 għall‑20 ta’ Ottubru 2019 mill‑5:00 sal‑11:00 ta’ filgħodu, li finalment ġie spontanjament estiż fl‑20 ta’ Ottubru 2019 fil‑5:30 ta’ filgħodu sa nofsillejl, jista’ jikkostitwixxi ċirkustanza effettivament mhux kontrollabbli?
5)
Arranġamenti fil-forma ta’ stabbiliment ta’ orarju alternattiv u ta’ rkupru ta’ titjiriet ikkanċellati minħabba assenza ta’ ekwipaġġ tal-kabina permezz ta’ sub-charters, b’mod partikolari fir-rigward tad-destinazzjonijiet marittimi u d-distinzjoni bejn titjiriet interni u intra-Ewropej, jikkostitwixxu miżuri xierqa għas-sitwazzjoni, fid-dawl, barra minn hekk, tal-fatt li, minn total ta’ 712‑il titjira li kellhom isiru dakinhar, kienu biss 158 li kellhom jiġu kkanċellati?
6)
X’inhuma r-rekwiżiti fir-rigward tal-oneru tal-prova tat-trasportatur tal-ajru operattiv sabiex juri li ħa l-miżuri raġonevoli kollha minn perspettiva teknika u ekonomika?”
Fuq id-domandi preliminari
Fuq l-ewwel sar-raba’ domanda
17
Permezz tal-ewwel sar-raba’ domanda tagħha, li għandhom jiġu eżaminati flimkien, il-qorti tar-rinviju tistaqsi, essenzjalment, jekk l-Artikolu 5(3) tar-Regolament Nru 261/2004 għandux jiġi interpretat fis-sens li azzjoni ta’ strajk intiża li jitwasslu t-talbiet tal-ħaddiema dwar il-paga u/jew benefiċċji soċjali, mibdija wara s-sejħa ta’ sindakat tal-persunal ta’ trasportatur bl-ajru operattiv b’solidarjetà ma’ dik li tnediet kontra l-kumpannija omm li tagħha dan it-trasportatur jikkostitwixxi waħda mis-sussidjarji, li hija segwita minn kategorija tal-persunal ta’ din is-sussidjarja li l-preżenza tagħha hija neċessarja sabiex titwettaq titjira u li tkompli lil hinn mit-terminu inizjalment imħabbar mis-sindakat li tkun sejħet l-istrajk minkejja li sadanittant ikun intlaħaq ftehim mal-kumpannija omm, taqa’ taħt il-kunċett ta’ “ċirkustanza straordinarja”, fis-sens ta’ din id-dispożizzjoni.
18
Qabelxejn, għandu jitfakkar li, fil-każ ta’ kanċellazzjoni ta’ titjira, l-Artikolu 5 tar-Regolament Nru 261/2004 jipprevedi li l-passiġġieri kkonċernati għandhom dritt għal kumpens mit-trasportatur tal-ajru operattiv, konformement mal-Artikolu 7(1) ta’ dan ir-regolament, sakemm ma jkunux ġew informati minn qabel b’dan l-annullament b’osservanza tat-termini previsti fil-paragrafu 1(ċ)(i) sa (iii) ta’ dan l-Artikolu 5. Madankollu, l-Artikolu 5(3) tal-imsemmi regolament jippermetti lil dan it-trasportatur li jiġi eżentat minn dan l-obbligu ta’ kumpens jekk jipprova li l-kanċellazzjoni tkun dovuta għal “ċirkustanzi straordinarji” li ma setgħux jiġu evitati anki jekk il-miżuri raġonevoli kollha kienu ttieħdu (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tat‑23 ta’ Marzu 2021, Airhelp, C‑28/20, EU:C:2021:226, punti 23 u 24 kif ukoll il-ġurisprudenza ċċitata).
19
Il-kunċett ta’ “ċirkustanzi straordinarji”, fis-sens tal-Artikolu 5(3) tar-Regolament Nru 261/2004, li għandu jiġi interpretat b’mod strett, jirreferi għal avvenimenti li, min-natura jew mill-oriġini tagħhom, ma humiex inerenti għall-eżerċizzju normali tal-attività tat-trasportatur tal-ajru kkonċernat u jaħarbu mill-kontroll effettiv tiegħu, fejn dawn iż-żewġ kundizzjonijiet huma kumulattivi u l-osservanza tagħhom għandha tkun suġġetta għal evalwazzjoni każ b’każ (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tat‑23 ta’ Marzu 2021, Airhelp, C‑28/20, EU:C:2021:226, punti 21 u 22 kif ukoll il-ġurisprudenza ċċitata).
20
Fl-ewwel lok, hekk kif jirriżulta mill-punt 28 tas-sentenza tat‑23 ta’ Marzu 2021, Airhelp (C‑28/20, EU:C:2021:226), għalkemm jinkorpora mument kunflittwali tar-relazzjonijiet bejn il-ħaddiema u l-persuna li timpjega, li huwa intiż li jipparalizza l-attività tagħha, l-istrajk xorta waħda jibqa’ wieħed mill-espressjonijiet possibbli tan-negozjati soċjali u, għaldaqstant, għandu jinftiehem bħala avveniment inerenti għall-eżerċizzju normali tal-attività tal-persuna li timpjega kkonċernata, indipendentement mill-ispeċifiċitajiet tas-suq tax-xogħol inkwistjoni jew mil-leġiżlazzjoni nazzjonali applikabbli f’dak li jikkonċerna l-implimentazzjoni tad-dritt fundamentali iggarantit fl-Artikolu 28 tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali tal-Unjoni Ewropea.
21
Tali kunsiderazzjonijiet għandhom jipprevalu wkoll meta l-persuna li timpjega tkun, bħal f’dan il-każ, trasportatur tal-ajru operattiv, peress li din tal-aħħar tista’, regolarment, tiġi kkonfrontata, fl-eżerċizzju tal-attività tagħha, b’nuqqas ta’ qbil, jew saħansitra b’kunflitti, mal-membri tal-persunal tagħha jew ma’ parti minnu (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tas‑17 ta’ April 2018, Krüsemann et, C‑195/17, C‑197/17 sa C‑203/17, C‑226/17, C‑228/17, C‑254/17, C‑274/17, C‑275/17, C‑278/17 sa C‑286/17 u C‑290/17 sa C‑292/17, EU:C:2018:258, punti 41 u 42). Issa, miżuri relatati mal-kundizzjonijiet tax-xogħol u tar-remunerazzjoni tal-persunal ta’ trasportatur tal-ajru operattiv jaqgħu taħt il-ġestjoni normali tal-attivitajiet tal-imsemmi trasportatur (sentenza tat‑23 ta’ Marzu 2021, Airhelp, C‑28/20, EU:C:2021:226, punt 29).
22
Għalhekk, strajk li l-għan tiegħu huwa limitat sabiex tinkiseb minn impriża tat-trasport bl-ajru żieda fis-salarju tal-ekwipaġġ tal-kabina jikkostitwixxi avveniment inerenti għall-eżerċizzju normali tal-attività ta’ din l-impriża, b’mod partikolari meta tali strajk ikun organizzat f’kuntest legali (sentenza tat‑23 ta’ Marzu 2021, Airhelp, C‑28/20, EU:C:2021:226, punt 30).
23
Barra minn hekk, sa fejn kemm il-politika soċjali fi ħdan kumpannija omm kif ukoll il-politika tal-grupp stabbilita minnha jista’ jkollhom effett fuq il-politika u l-istrateġija soċjali tas-sussidjarji ta’ dan l-istess grupp, strajk mibdi mill-persunal ta’ trasportatur tal-ajru operattiv b’solidarjetà ma’ dak segwit mill-persunal tal-kumpannija omm li tagħha dan it-trasportatur jikkostitwixxi sussidjarja ma jistax jitqies li huwa avveniment li ma huwiex inerenti għall-eżerċizzju normali tal-attività ta’ dan tal-aħħar. Kif osservat il-Kummissjoni Ewropea fl-osservazzjonijiet bil-miktub tagħha, la huwa mhux tas-soltu u lanqas imprevedibbli li kunflitti soċjali jestendu għal partijiet differenti ta’ grupp ta’ impriżi matul in-negozjati kollettivi.
24
Fit-tieni lok, strajk intiż li jitwasslu t-talbiet tal-ħaddiema dwar il-paga u/jew benefiċċji soċjali għandu jitqies bħala avveniment li ma huwiex kompletament lil hinn mill-kontroll effettiv tat-trasportatur tal-ajru kkonċernat (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tat‑23 ta’ Marzu 2021, Airhelp, C‑28/20, EU:C:2021:226, punt 36), inkluż meta l-istrajk ikun inbeda b’solidarjetà mal-persunal fuq strajk tal-kumpannija omm li tagħha dan it-trasportatur jikkostitwixxi waħda mis-sussidjarji.
25
Fil-fatt, l-ewwel, peress li l-istrajk jikkostitwixxi, għall-ħaddiema, dritt iggarantit mill-Artikolu 28 tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali tal-Unjoni Ewropea, il-fatt li dawn jipprevalixxu ruħhom minnu u konsegwentement tinbeda azzjoni f’dan is-sens għandu jitqies li jaqa’ taħt dak li huwa prevedibbli għal kull persuna li timpjega, iktar u iktar meta tali strajk ikun ippreċedut minn preavviż (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tat‑23 ta’ Marzu 2021, Airhelp, C‑28/20, EU:C:2021:226, punt 32)
26
Barra minn hekk, hekk kif il-Qorti tal-Ġustizzja diġà ddeċidiet, fil-punt 18 tas-sentenza tas‑7 ta’ Mejju 1991, Organisationen Danske Slagterier (C‑338/89, EU:C:1991:192), li strajk ippreċedut mill-preavviż previst mil-leġiżlazzjoni nazzjonali applikabbli u li jkun ġie ddikjarat li jista’ jestendi għal setturi li jaffettwaw l-attivitajiet ta’ impriża inizjalment mhux ikkonċernata minn dan l-istrajk ma jikkostitwixxix avveniment anormali u imprevedibbli.
27
B’analoġija, meta sindakat isejjaħ strajk tal-persunal ta’ kumpannija omm, huwa prevedibbli li l-persunal ta’ entitajiet oħra tal-grupp immexxi minn din il-kumpannija omm jingħaqad mal-azzjoni tal-istrajk b’solidarjetà jew sabiex jiddefendi, f’din l-okkażjoni, l-interessi tiegħu stess.
28
It-tieni, peress li l-okkorrenza ta’ strajk tikkostitwixxi avveniment prevedibbli għall-persuna li timpjega, din għandha, bħala prinċipju, il-mezzi sabiex tipprepara ruħha u, jekk ikun il-każ, li ttaffi l-konsegwenzi, b’tali mod li żżomm, sa ċertu punt, il-kontroll tal-avvenimenti. Peress li, kif ġie osservat fil-punt 19 ta’ din is-sentenza, il-kunċett ta’ “ċirkustanzi straordinarji”, fis-sens tal-Artikolu 5(3) tar-Regolament Nru 261/2004, għandu jiġi interpretat b’mod strett, għandu jitqies li l-għażla tal-kelma “straordinarji” tixhed ir-rieda tal-leġiżlatur tal-Unjoni li jinkludi biss f’dan il-kunċett iċ-ċirkustanzi li fuqhom it-trasportatur tal-ajru operattiv ma jkollu l-ebda kontroll. Issa, bħal kull persuna li timpjega, tali trasportatur ikkonfrontat bi strajk tal-persunal tiegħu, li huwa mmotivat minn talbiet marbuta mal-kundizzjonijiet tal-paga u/jew tal-benefiċċji soċjali, ma jistax jippretendi li ma għandu l-ebda kontroll fuq din l-azzjoni (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tat‑23 ta’ Marzu 2021, Airhelp, C‑28/20, EU:C:2021:226, punti 35 u 36) L-istess japplika meta strajk jinbeda mill-persunal ta’ trasportatur tal-ajru operattiv b’solidarjetà mal-persunal tal-kumpannija omm tiegħu.
29
Għalhekk, sabiex jiġi ggarantit l-effett utli tal-obbligu ta’ kumpens stabbilit fl-Artikolu 7(1) tar-Regolament Nru 261/2004, strajk tal-persunal ta’ trasportatur tal-ajru operattiv ma jistax jiġi kklassifikat bħala “ċirkustanza straordinarja”, fis-sens tal-Artikolu 5(3) ta’ dan ir-regolament, meta dan l-istrajk ikun marbut ma’ talbiet dwar il-paga u/jew benefiċċji soċjali tal-persunal ta’ dan it-trasportatur, li jistgħu jiġu ttrattati fil-kuntest tad-djalogu soċjali intern tal-grupp ta’ kumpanniji li lilu jappartjeni l-imsemmi trasportatur. Barra minn hekk, din il-konstatazzjoni ma tistax tiġi kkontestata min-natura eventwalment irraġonevoli jew sproporzjonata tat-talbiet imressqa mill-persuni fuq strajk peress li, fi kwalunkwe każ, id-determinazzjoni tal-livell tal-pagi jew, b’mod iktar ġenerali, tal-kundizzjonijiet tax-xogħol taqa’ taħt il-kamp tar-relazzjonijiet ta’ xogħol bejn il-persuna li timpjega u l-ħaddiema tagħha (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tat‑23 ta’ Marzu 2021, Airhelp, C‑28/20, EU:C:2021:226, punti 37 u 38)
30
It-tielet, hekk kif jirriżulta mill-punt 42 tas-sentenza tat‑23 ta’ Marzu 2021, Airhelp (C‑28/20, EU:C:2021:226), billi indika, fil-premessa 14 tar-Regolament Nru 261/2004, li ċirkustanzi straordinarji jistgħu jseħħu, b’mod partikolari, fil-każ ta’ strajkijiet li jkollhom effett fuq l-operazzjonijiet ta’ trasportatur tal-ajru operattiv, il-leġiżlatur tal-Unjoni ried jirreferi għall-istrajkijiet esterni għall-attività tat-trasportatur tal-ajru kkonċernat. Minn dan jirriżulta li jistgħu b’mod partikolari jikkostitwixxu “ċirkustanzi straordinarji”, fis-sens tal-Artikolu 5(3) ta’ dan ir-regolament, azzjonijiet ta’ strajk mibdija u segwiti mill-kontrolluri tal-ajru jew mill-persunal ta’ ajruport.
31
Għall-kuntrarju, strajk mibdi u segwit mill-membri tal-persunal ta’ trasportatur tal-ajru operattiv stess jikkostitwixxi avveniment “intern” għal din l-impriża, inkluż fil-każ ta’ strajk mibdi wara sejħa mis-sindakati, meta dawn jintervjenu fl-interess tal-ħaddiema tal-imsemmija impriża. Jekk madankollu tali strajk joriġina minn talbiet li l-awtoritajiet pubbliċi biss ikunu jistgħu jissodisfaw u li, għaldaqstant, ma jaqgħux taħt il-kontroll effettiv tat-trasportatur tal-ajru kkonċernat, dan jista’ jikkostitwixxi “ċirkustanza straordinarja”, fis-sens tal-Artikolu 5(3) tar-Regolament Nru 261/2004 (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tat‑23 ta’ Marzu 2021, Airhelp, C‑28/20, EU:C:2021:226, punti 44 u 45)
32
F’dan ir-rigward, ma jistax jitqies bħala determinanti l-fatt li strajk jestendi lil hinn mit-terminu eventwalment imsemmi fil-preavviż tal-istrajk, minkejja l-fatt li sadanittant ikun intlaħaq ftehim mal-kumpannija omm. Fil-fatt, anki jekk jitqies li, skont id-dritt nazzjonali, il-qbiż tat-tul inizjalment imħabbar mis-sindakat li jkun sejjaħ l-istrajk iwassal sabiex dan l-istrajk jiġi kklassifikat bħala illegali, din il-kunsiderazzjoni ma jistax ikollha effett fir-rigward tal-klassifikazzjoni tal-imsemmi strajk fir-rigward tal-Artikolu 5(3) tar-Regolament Nru 261/2004 (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tas‑17 ta’ April 2018, Krüsemann et, C‑195/17, C‑197/17 sa C‑203/17, C‑226/17, C‑228/17, C‑254/17, C‑274/17, C‑275/17, C‑278/17 sa C‑286/17 u C‑290/17 sa C‑292/17, EU:C:2018:258, punt 46).
33
Hekk kif il-Qorti tal-Ġustizzja diġà osservat, il-konsegwenza tal-fatt li ssir distinzjoni bejn l-istrajkijiet li, abbażi tad-dritt nazzjonali applikabbli, huma legali u dawk li ma humiex legali sabiex jiġi ddeterminat jekk dawn għandhomx jiġu kklassifikati bħala “ċirkustanzi staordinarji”, fis-sens tal-Artikolu 5(3) tar-Regolament Nru 261/2004, tkun li d-dritt għall-kumpens tal-passiġġieri jiġi suġġett għal-leġiżlazzjoni industrijali rispettiva ta’ kull Stat Membru, a skapitu, għalhekk, tal-għanijiet tar-Regolament Nru 261/2004, previsti fil-premessi 1 u 4 tiegħu, li jiġi żgurat livell ogħli ta’ protezzjoni tal-passiġġieri u kundizzjonijiet armonizzati għall-eżerċizzju tal-attivitajiet ta’ trasportatur tal-ajru fit-territorju tal-Unjoni Ewropea (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tas‑17 ta’ April 2018, Krüsemann et, C‑195/17, C‑197/17 sa C‑203/17, C‑226/17, C‑228/17, C‑254/17, C‑274/17, C‑275/17, C‑278/17 sa C‑286/17 u C‑290/17 sa C‑292/17, EU:C:2018:258, punt 47).
34
F’dawn iċ-ċirkustanzi, ir-risposta li għandha tingħata għall-ewwel sar-raba’ domanda hija li l-Artikolu 5(3) tar-Regolament Nru 261/2004 għandu jiġi interpretat fis-sens li azzjoni ta’ strajk intiża li jitwasslu t-talbiet tal-ħaddiema dwar il-paga u/jew benefiċċji soċjali, mibdija wara s-sejħa ta’ sindakat tal-persunal ta’ trasportatur bl-ajru operattiv b’solidarjetà ma’ dik li tnediet kontra l-kumpannija omm li tagħha dan it-trasportatur jikkostitwixxi waħda mis-sussidjarji, li hija segwita minn kategorija tal-persunal ta’ din is-sussidjarja li l-preżenza tagħha hija neċessarja sabiex titwettaq titjira u li tkompli lil hinn mit-terminu inizjalment imħabbar mis-sindakat li tkun sejħet l-istrajk minkejja li sadanittant ikun intlaħaq ftehim mal-kumpannija omm, ma taqax taħt il-kunċett ta’ “ċirkustanza straordinarja”, fis-sens ta’ din id-dispożizzjoni.
Fuq il-ħames u s-sitt domanda
35
Ma hemmx lok li tingħata risposta għall-ħames u għas-sitt domanda, peress li dawn huma bbażati fuq il-premessa li strajk bħal dak inkwistjoni fil-kawża prinċipali għandu jiġi kklassifikat bħala “ċirkustanza straordinarja”, fis-sens tal-Artikolu 5(3) tar-Regolament Nru 261/2004.
Fuq l-ispejjeż
36
Peress li l-proċedura għandha, fir-rigward tal-partijiet fil-kawża prinċipali, in-natura ta’ kwistjoni mqajma quddiem il-qorti tar-rinviju, hija dik il-qorti li tiddeċiedi fuq l-ispejjeż. L-ispejjeż sostnuti għas‑sottomissjoni tal-osservazzjonijiet lill-Qorti tal-Ġustizzja, barra dawk tal-imsemmija partijiet, ma jistgħux jitħallsu lura.
Għal dawn il-motivi, Il-Qorti tal-Ġustizzja (Id-Disa’ Awla) taqta’ u tiddeċiedi:
L-Artikolu 5(3) tar-Regolament (KE) Nru 261/2004 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tal‑11 ta’ Frar 2004 li jistabbilixxi regoli komuni dwar il-kumpens u l-assistenza għal passiġġieri fil-każ li ma jitħallewx jitilgħu u ta’ kanċellazzjoni jew dewmien twil ta’ titjiriet, u li li jħassar ir-Regolament (KEE) Nru 295/91, għandu jiġi interpretat fis-sens li azzjoni ta’ strajk intiża li jitwasslu t-talbiet tal-ħaddiema dwar il-paga u/jew benefiċċji soċjali, mibdija wara s-sejħa ta’ sindakat tal-persunal ta’ trasportatur bl-ajru operattiv b’solidarjetà ma’ dik li tnediet kontra l-kumpannija omm li tagħha dan it-trasportatur jikkostitwixxi waħda mis-sussidjarji, li hija segwita minn kategorija tal-persunal ta’ din is-sussidjarja li l-preżenza tagħha hija neċessarja sabiex titwettaq titjira u li tkompli lil hinn mit-terminu inizjalment imħabbar mis-sindakat li tkun sejħet l-istrajk minkejja li sadanittant ikun intlaħaq ftehim mal-kumpannija omm, ma taqax taħt il-kunċett ta’ “ċirkustanza straordinarja”, fis-sens ta’ din id-dispożizzjoni.
Firem
(
*1
)	Lingwa tal-kawża: il-Ġermaniż.