62022CJ0546
ΑΠΟΦΑΣΗ ΤΟΥ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟΥ (έβδομο τμήμα)
της 4ης Οκτωβρίου 2024 (
*1
)
«Προδικαστική παραπομπή – Οργανωμένα ταξίδια και συνδεδεμένοι ταξιδιωτικοί διακανονισμοί – Οδηγία (ΕΕ) 2015/2302 – Άρθρο 12, παράγραφος 3 – Καταγγελία σύμβασης οργανωμένου ταξιδιού από τον διοργανωτή – Αναπόφευκτες και έκτακτες περιστάσεις – Εκτέλεση του ταξιδιού η οποία εμποδίστηκε λόγω τέτοιων περιστάσεων – Επίσημη σύσταση για την αποφυγή των ταξιδιών προς τη χώρα προορισμού λόγω εξάπλωσης της νόσου COVID‑19»
Στην υπόθεση C‑546/22,
με αντικείμενο αίτηση προδικαστικής αποφάσεως δυνάμει του άρθρου 267 ΣΛΕΕ, που υπέβαλε το Oberster Gerichtshof (Ανώτατο Δικαστήριο, Αυστρία) με απόφαση της 29ης Ιουνίου 2022, η οποία περιήλθε στο Δικαστήριο στις 16 Αυγούστου 2022, στο πλαίσιο της δίκης
GF
κατά
Schauinsland-Reisen GmbH,
ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ (έβδομο τμήμα),
συγκείμενο από τους F. Biltgen, πρόεδρο τμήματος, A. Prechal (εισηγήτρια), πρόεδρο του δευτέρου τμήματος, ασκούσα καθήκοντα δικαστή του εβδόμου τμήματος, και N. Wahl, δικαστή,
γενική εισαγγελέας: L. Medina
γραμματέας: A. Calot Escobar
έχοντας υπόψη την έγγραφη διαδικασία,
λαμβάνοντας υπόψη τις παρατηρήσεις που υπέβαλαν:
–
ο GF, εκπροσωπούμενος από τον A. Konrad, Rechtsanwalt,
–
η Schauinsland-Reisen GmbH, εκπροσωπούμενη από τον M. Wukoschitz, Rechtsanwalt,
–
η Ελληνική Κυβέρνηση, εκπροσωπούμενη από τις Α. Δημητρακοπούλου, Χ. Κοκκόση και Ε. Τσαούση,
–
η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, εκπροσωπούμενη από τον B.-R. Killmann και την I. Rubene,
κατόπιν της αποφάσεως που έλαβε, αφού άκουσε τη γενική εισαγγελέα, να εκδικάσει την υπόθεση χωρίς ανάπτυξη προτάσεων,
εκδίδει την ακόλουθη
Απόφαση
1
Η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως αφορά την ερμηνεία του άρθρου 12, παράγραφος 3, της οδηγίας (ΕΕ) 2015/2302 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 25ης Νοεμβρίου 2015, σχετικά με τα οργανωμένα ταξίδια και τους συνδεδεμένους ταξιδιωτικούς διακανονισμούς, η οποία τροποποιεί τον κανονισμό (ΕΚ) αριθ. 2006/2004 και την οδηγία 2011/83/ΕΕ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου και καταργεί την οδηγία 90/314/ΕΟΚ του Συμβουλίου (ΕΕ 2015, L 326, σ. 1).
2
Η αίτηση αυτή υποβλήθηκε στο πλαίσιο ένδικης διαφοράς μεταξύ του GF και της Schauinsland-Reisen GmbH σχετικά με αίτημα αποζημίωσης που υπέβαλε ο GF κατά της Schauinsland-Reisen λόγω της εκ μέρους της καταγγελίας της σύμβασης οργανωμένου ταξιδιού που είχε συναφθεί μεταξύ τους, κατόπιν της δημοσίευσης επίσημης σύστασης για αποφυγή των ταξιδιών προς τη χώρα προορισμού.
Το νομικό πλαίσιο
Το δίκαιο της Ένωσης
3
Οι αιτιολογικές σκέψεις 29 έως 32 της οδηγίας 2015/2302 έχουν ως εξής:
«(29)
Λαμβάνοντας υπόψη τις ιδιαιτερότητες των συμβάσεων οργανωμένων ταξιδιών, θα πρέπει να καθορισθούν τα δικαιώματα και οι υποχρεώσεις των συμβαλλόμενων μερών για τη χρονική περίοδο πριν και μετά την έναρξη του πακέτου, ιδίως εάν το πακέτο δεν εκτελείται σωστά ή εάν αλλάζουν ορισμένες συνθήκες.
(30)
Δεδομένου ότι τα πακέτα αγοράζονται συχνά πολύν καιρό πριν από την εκτέλεσή τους, ενδέχεται να συμβούν απρόβλεπτα γεγονότα. […]
(31)
Οι ταξιδιώτες θα πρέπει επίσης να έχουν τη δυνατότητα να λύουν τη σύμβαση οργανωμένου ταξιδιού ανά πάσα στιγμή πριν από την έναρξη του πακέτου, έναντι καταβολής εύλογης και δικαιολογημένης χρέωσης καταγγελίας, στην οποία συνυπολογίζεται η αναμενόμενη εξοικονόμηση κόστους και τα έσοδα από την εναλλακτική αξιοποίηση των ταξιδιωτικών υπηρεσιών. Θα πρέπει επίσης να έχουν το δικαίωμα να λύουν τη σύμβαση οργανωμένου ταξιδιού χωρίς χρέωση καταγγελίας όταν αναπόφευκτες και έκτακτες περιστάσεις επηρεάζουν σημαντικά την εκτέλεση του πακέτου. Αυτό μπορεί να αφορά, για παράδειγμα, πόλεμο, άλλα σοβαρά προβλήματα ασφάλειας, όπως η τρομοκρατία, σημαντικούς κίνδυνους για την ανθρώπινη υγεία, όπως η εκδήλωση κρουσμάτων σοβαρής ασθένειας στον ταξιδιωτικό προορισμό, ή φυσικές καταστροφές όπως πλημμύρες, σεισμοί ή καιρικές συνθήκες που καθιστούν αδύνατη την ασφαλή μετάβαση στον προορισμό κατά τα συμφωνηθέντα στη σύμβαση οργανωμένου ταξιδιού.
(32)
Σε συγκεκριμένες περιπτώσεις, ο διοργανωτής θα πρέπει επίσης να δικαιούται να λύσει τη σύμβαση οργανωμένου ταξιδιού πριν από την έναρξη του πακέτου, χωρίς να καταβάλει αποζημίωση […]».
4
Το άρθρο 1 της οδηγίας αυτής, το οποίο φέρει τον τίτλο «Πεδίο εφαρμογής», προβλέπει τα ακόλουθα:
«Στόχος της παρούσας οδηγίας είναι να συμβάλλει στην ορθή λειτουργία της εσωτερικής αγοράς και στην επίτευξη υψηλού και όσο το δυνατόν ομοιόμορφου επιπέδου προστασίας των καταναλωτών με την προσέγγιση ορισμένων πτυχών των νομοθετικών, κανονιστικών και διοικητικών διατάξεων των κρατών μελών όσον αφορά τις συμβάσεις μεταξύ των ταξιδιωτών και των εμπόρων ταξιδιωτικών υπηρεσιών για τα οργανωμένα ταξίδια και τους συνδεδεμένους ταξιδιωτικούς διακανονισμούς.»
5
Το άρθρο 3 της εν λόγω οδηγίας, το οποίο επιγράφεται «Ορισμοί», προβλέπει τα ακόλουθα:
«Για τους σκοπούς της παρούσας οδηγίας, ισχύουν οι ακόλουθοι ορισμοί:
[…]
12.
ως “αναπόφευκτες και έκτακτες περιστάσεις” νοούνται καταστάσεις που εκφεύγουν από τον έλεγχο του μέρους που επικαλείται τέτοια κατάσταση, και οι συνέπειες της οποίας δεν θα μπορούσαν να αποφευχθούν ακόμη και αν είχαν ληφθεί όλα τα εύλογα μέτρα·
[…]».
6
Το άρθρο 12 της οδηγίας 2015/2302, το οποίο φέρει τον τίτλο «Καταγγελία της σύμβασης οργανωμένου ταξιδιού και δικαίωμα υπαναχώρησης πριν από την έναρξη του πακέτου», προβλέπει στις παραγράφους 2 και 3 τα εξής:
«2.   […] [Ο] ταξιδιώτης έχει το δικαίωμα να καταγγείλει τη σύμβαση οργανωμένου ταξιδιού πριν από την έναρξη του πακέτου χωρίς την καταβολή οποιασδήποτε χρέωσης καταγγελίας σε περίπτωση αναπόφευκτων και έκτακτων περιστάσεων στον τόπο προορισμού ή πολύ κοντά σε αυτόν, οι οποίες επηρεάζουν σημαντικά την εκτέλεση του πακέτου ή επηρεάζουν σημαντικά τη μεταφορά των επιβατών στον προορισμό. Σε περίπτωση καταγγελίας της σύμβασης οργανωμένου ταξιδιού σύμφωνα με την παρούσα παράγραφο, ο ταξιδιώτης δικαιούται την πλήρη επιστροφή όλων των ποσών που κατέβαλε για το πακέτο, αλλά δεν δικαιούται πρόσθετη αποζημίωση.
3.   Ο διοργανωτής δύναται να καταγγείλει τη σύμβαση οργανωμένου ταξιδιού και να επιστρέψει στον ταξιδιώτη το σύνολο των ποσών που κατέβαλε για το πακέτο, αλλά δεν υποχρεούται να καταβάλει πρόσθετη αποζημίωση, εάν:
[…]
β)
ο διοργανωτής δεν είναι σε θέση να εκτελέσει τη σύμβαση λόγω αναπόφευκτων και έκτακτων περιστάσεων και κοινοποιήσει στον ταξιδιώτη την καταγγελία της σύμβασης χωρίς αδικαιολόγητη καθυστέρηση πριν από την έναρξη του πακέτου.»
7
Το άρθρο 13 της οδηγίας αυτής, το οποίο φέρει τον τίτλο «Ευθύνη για την εκτέλεση του πακέτου», ορίζει στην παράγραφο 3 τα ακόλουθα:
«Εάν κάποια από τις ταξιδιωτικές υπηρεσίες δεν εκτελείται σύμφωνα με τη σύμβαση οργανωμένου ταξιδιού, ο διοργανωτής υποχρεούται να αποκαταστήσει την έλλειψη συμμόρφωσης, εκτός εάν αυτό:
α)
είναι αδύνατον· ή
β)
συνεπάγεται δυσανάλογες δαπάνες, λαμβανομένης υπόψη της έκτασης της μη συμμόρφωσης και της αξίας των ταξιδιωτικών υπηρεσιών που θίγονται.
Εάν ο διοργανωτής, σύμφωνα με το στοιχείο α) ή β) του πρώτου εδαφίου της παρούσας παραγράφου, δεν αποκαταστήσει την έλλειψη συμμόρφωσης, τότε εφαρμόζεται το άρθρο 14.»
8
Το άρθρο 16 της ως άνω οδηγίας, το οποίο επιγράφεται «Υποχρέωση παροχής βοήθειας», ορίζει τα εξής:
«Τα κράτη μέλη διασφαλίζουν ότι ο διοργανωτής παρέχει κατάλληλη συνδρομή, χωρίς αδικαιολόγητη καθυστέρηση, στον ταξιδιώτη που αντιμετωπίζει πρόβλημα, μεταξύ άλλων και στις περιπτώσεις που προβλέπονται στο άρθρο 13 παράγραφος 7, ιδίως δε με τους εξής τρόπους:
α)
με την παροχή κατάλληλων πληροφοριών για τις υγειονομικές υπηρεσίες, τις τοπικές αρχές και την προξενική συνδρομή· και
β)
με την παροχή συνδρομής στον ταξιδιώτη για εξ αποστάσεως επικοινωνία και εξεύρεση εναλλακτικών ταξιδιωτικών διακανονισμών.
Ο διοργανωτής δύναται να επιβάλει εύλογη χρέωση για τέτοιου είδους συνδρομή σε περίπτωση που το πρόβλημα προκλήθηκε από πρόθεση του ταξιδιώτη ή λόγω αμελείας του ταξιδιώτη. Η χρέωση αυτή δεν υπερβαίνει σε καμία περίπτωση το πραγματικό κόστος που επωμίστηκε ο διοργανωτής.»
Το αυστριακό δίκαιο
9
Σύμφωνα με το άρθρο 10, παράγραφος 3, δεύτερη περίπτωση, του Bundesgesetz über Pauschalreisen und verbundene Reiseleistungen (Pauschalreisegesetz – PRG) (νόμου για τα οργανωμένα ταξίδια και τους συνδεδεμένους ταξιδιωτικούς διακανονισμούς), της 24ης Απριλίου 2017 (BGBl. I, 50/2017), όπως ίσχυε κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών της διαφοράς της κύριας δίκης, ο διοργανωτής μπορεί να καταγγείλει σύμβαση οργανωμένου ταξιδιού πριν από την έναρξη του οικείου ταξιδιού υπό τον όρο της επιστροφής του συνόλου των καταβληθέντων για το πακέτο ποσών, αλλά χωρίς να απαιτείται η καταβολή πρόσθετης αποζημιώσεως, εφόσον δεν είναι σε θέση να εκτελέσει τη σύμβαση λόγω αναπόφευκτων και έκτακτων περιστάσεων και κοινοποιήσει τη δήλωση καταγγελίας της εν λόγω σύμβασης στον ταξιδιώτη χωρίς αδικαιολόγητη καθυστέρηση και το αργότερο πριν από την έναρξη του πακέτου.
Η διαφορά της κύριας δίκης και τα προδικαστικά ερωτήματα
10
Στις 13 Μαΐου 2020 ο GF, ειδικευμένος ιατρός που εργάζεται σε ιατρείο, και η σύζυγός του συνήψαν με τη Schauinsland-Reisen σύμβαση με αντικείμενο την οργάνωση, από την εν λόγω εταιρία, οργανωμένου ταξιδιού με προορισμό τις Μαλδίβες, το οποίο επρόκειτο να πραγματοποιηθεί κατά το χρονικό διάστημα από 26 Δεκεμβρίου 2020 έως 2 Ιανουαρίου 2021. Η συνολική τιμή του πακέτου ανερχόταν σε 8620 ευρώ.
11
Λόγω των υγειονομικών κινδύνων που προκάλεσε η πανδημία COVID‑19, οι Μαλδίβες αποτέλεσαν από τον Δεκέμβριο του 2020 έναν από τους προορισμούς ως προς τους οποίους το Außenministerium (Υπουργείο Εξωτερικών, Αυστρία) εξέδωσε ταξιδιωτική προειδοποίηση ανώτατου επιπέδου κινδύνου, κατά την οποία «[συνίστατο] να αποφεύγονται όλα τα ταξίδια τουριστικού χαρακτήρα και τα μη αναγκαία ταξίδια, συμπεριλαμβανομένων των ταξιδιών αναψυχής και των ταξιδιών με σκοπό οικογενειακές επισκέψεις, προς την εν λόγω χώρα».
12
Εκείνη την περίοδο, ο δείκτης συχνότητας κρουσμάτων εντός των τελευταίων επτά ημερών στις Μαλδίβες ανερχόταν σε 34,7 νέες λοιμώξεις ανά 100000 κατοίκους και, ως εκ τούτου, ήταν χαμηλότερος από τον αντίστοιχο δείκτη στην Αυστρία, ο οποίος ανερχόταν, κατά την ημερομηνία αναφοράς της 14ης Δεκεμβρίου 2020, σε 220 νέες λοιμώξεις ανά 100000 κατοίκους.
13
Στις 3 Δεκεμβρίου 2020 η Schauinsland-Reisen κατήγγειλε τη σύμβαση οργανωμένου ταξιδιού ερειδόμενη στην ως άνω προειδοποίηση. Ο λόγος της καταγγελίας αυτής κοινοποιήθηκε στον GF το αργότερο στις 9 Δεκεμβρίου 2020 και του επεστράφη η καταβληθείσα προκαταβολή.
14
Ο GF άσκησε ενώπιον του Landesgericht für Zivilrechtssachen Graz (περιφερειακού δικαστηρίου αστικών υποθέσεων Graz, Αυστρία) αγωγή αποζημιώσεως ύψους 21821,82 ευρώ για τον ίδιο και τη σύζυγό του. Στο πλαίσιο αυτό, επικαλέστηκε τις προκληθείσες ζημίες κατόπιν της ως άνω καταγγελίας, διότι ο ίδιος και η σύζυγός του στερήθηκαν την απόλαυση των διακοπών, καθώς και λόγω διαφυγόντος κέρδους, καθότι έκλεισε το ιατρείο του εξαιτίας του προγραμματισμένου ταξιδιού, μετά δε την καταγγελία της σύμβασης ταξιδιού δεν ήταν πλέον δυνατόν να ανακαλέσει το κλείσιμο του ιατρείου σε τόσο σύντομο χρονικό διάστημα. Ζήτησε επίσης την καταβολή «κατ’ αποκοπή ποσού για έξοδα».
15
Προς τούτο, ο GF υποστηρίζει ότι η εκδοθείσα από το Υπουργείο Εξωτερικών ταξιδιωτική προειδοποίηση δεν αποτελούσε αναπόφευκτη και έκτακτη περίσταση λόγω την οποίας η Schauinsland-Reisen δεν ήταν σε θέση να εκτελέσει τη σύμβαση οργανωμένου ταξιδιού, κατά μείζονα δε λόγο διότι ο δείκτης συχνότητας κρουσμάτων εντός των τελευταίων επτά ημερών στις Μαλδίβες ήταν, κατά τον χρόνο της καταγγελίας της σύμβασης, χαμηλότερος από εκείνον στην Αυστρία, η ιατροφαρμακευτική κάλυψη ήταν επαρκής και ο ίδιος και η σύζυγός του είχαν, επιπλέον, συνάψει ταξιδιωτική ιατρική ασφάλιση.
16
Η Schauinsland-Reisen αντέτεινε ότι δεν μπορούσε ευλόγως να απαιτηθεί από αυτή να εκτελέσει τη σύμβαση οργανωμένου ταξιδιού παρά τη δημοσίευση της ως άνω προειδοποίησης, λαμβανομένων υπόψη των απρόβλεπτων συνεπειών στις οποίες θα μπορούσε να εκτεθεί λόγω της ευθύνης της ως διοργανώτριας ταξιδιών. Εξάλλου, δεδομένων των περιορισμών εξόδου που ίσχυαν στην Αυστρία από τις 26 Δεκεμβρίου 2020, δεν θα επιτρεπόταν ούτως ή άλλως στον GF να ταξιδέψει.
17
Με απόφαση της 13ης Ιουλίου 2021, το Landesgericht für Zivilrechtssachen Graz (περιφερειακό δικαστήριο αστικών υποθέσεων Graz) απέρριψε την αγωγή αποζημιώσεως του GF, κρίνοντας ότι η Schauinsland-Reisen είχε βασίμως επικαλεστεί αναπόφευκτες και έκτακτες περιστάσεις στο πλαίσιο της καταγγελίας της σύμβασης, με αποτέλεσμα να αποκλείεται κάθε δικαίωμα αποζημιώσεως του GF.
18
Με απόφαση της 27ης Ιανουαρίου 2022, το Oberlandesgericht Graz (εφετείο Graz, Αυστρία), αποφανθέν κατ’ έφεση, επικύρωσε την πρωτόδικη απόφαση. Το δικαστήριο αυτό έκρινε ότι, ακόμη και αν η ταξιδιωτική προειδοποίηση αποτελούσε ένδειξη απλώς έκτακτων εμποδίων, η Schauinsland-Reisen δεν είχε, εν πάση περιπτώσει, υποπέσει σε κανένα πταίσμα, λαμβανομένης υπόψη της αβεβαιότητας ως προς την εξέλιξη της πανδημίας COVID‑19 που επικρατούσε κατά τον χρόνο της καταγγελίας της σύμβασης οργανωμένου ταξιδιού.
19
Ο GF άσκησε αναίρεση ενώπιον του Oberster Gerichtshof (Ανωτάτου Δικαστηρίου, Αυστρία), ήτοι του αιτούντος δικαστηρίου.
20
Το δικαστήριο αυτό διευκρινίζει ότι η ταξιδιωτική προειδοποίηση, συνοδευόμενη από σύσταση προς τους πολίτες να αποφεύγουν κάθε ταξίδι αναψυχής προς τον προορισμό του προγραμματισμένου ταξιδιού, είχε δημοσιευθεί περίπου τρεις εβδομάδες πριν από την έναρξη του οικείου πακέτου. Επιπλέον, κατά το εν λόγω δικαστήριο, η Schauinsland-Reisen δεν μπορούσε να προβλέψει ούτε την εξέλιξη της πανδημίας COVID‑19 ούτε τη δημοσίευση της εν λόγω προειδοποίησης και, ως εκ τούτου, δεν θα μπορούσε να αποφύγει τις συνέπειές τους ακόμη κι αν λάμβανε εύλογα μέτρα.
21
Ωστόσο, πρώτον, τίθεται το ζήτημα αν η δημοσίευση τέτοιας προειδοποίησης αρκεί αφ’ εαυτής για να αποδειχθεί η ύπαρξη υψηλού κινδύνου ικανού να επιτρέψει στον διοργανωτή ταξιδιών να καταγγείλει την οικεία σύμβαση οργανωμένου ταξιδιού χωρίς να υποχρεούται να καταβάλει πρόσθετη αποζημίωση, λαμβανομένων ιδίως υπόψη των ενδεχόμενων υγειονομικών μέτρων που θα μπορούσαν να παρακωλύσουν την πραγματοποίηση της σύμβασης, ή αν πρέπει να απαιτείται από τον διοργανωτή να αξιολογήσει ο ίδιος τους κινδύνους, ανεξαρτήτως της προειδοποίησης αυτής, λαμβάνοντας υπόψη το σύνολο των συγκεκριμένων περιστάσεων.
22
Το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι το επιχείρημα ότι η δημόσια προειδοποίηση προς τους ταξιδιώτες εκδίδεται από ειδικευμένο και αμερόληπτο φορέα και δεν επιδέχεται αμφισβητήσεων, με αποτέλεσμα να ανταποκρίνεται στην ανάγκη σαφήνειας και ασφάλειας δικαίου του ενδιαφερόμενου κοινού, θα μπορούσε να γίνει δεκτό υπέρ της καθοριστικής σημασίας της εν λόγω προειδοποίησης. Επιπλέον, μια κρατική αρχή όπως η επίμαχη στην υπόθεση της κύριας δίκης διαθέτει, κατά κανόνα, πιο αξιόπιστα μέσα σε σχέση με μια επιχείρηση για να αξιολογήσει την κατάσταση κινδύνου στον τόπο προορισμού.
23
Εντούτοις, κατά της εν λόγω καθοριστικής σημασίας συνηγορεί το ότι, λαμβανομένης υπόψη της συνεχούς εξέλιξης της υγειονομικής κατάστασης στις διάφορες πληττόμενες περιοχές, η ταξιδιωτική προειδοποίηση που εξέδωσαν οι αρχές δεν αντικατοπτρίζει κατ’ ανάγκην με ακρίβεια τον πραγματικό κίνδυνο στη συγκεκριμένη περιοχή και κατά τον χρόνο του οικείου ταξιδιού.
24
Δεύτερον, το αιτούν δικαστήριο διερωτάται αν, σε περίπτωση ταξιδιωτικής προειδοποίησης ανώτατου επιπέδου κινδύνου, μπορεί να θεωρηθεί ότι ο διοργανωτής «δεν είναι σε θέση να εκτελέσει τη σύμβαση λόγω αναπόφευκτων και έκτακτων περιστάσεων», κατά την έννοια του άρθρου 12, παράγραφος 3, της οδηγίας 2015/2302, μολονότι δεν είναι κατ’ αρχήν αδύνατο να εκτελέσει το οικείο ταξίδι και ο πελάτης του εν λόγω διοργανωτή δηλώνει ότι αποδέχεται τον εντοπισθέντα κίνδυνο.
25
Υπό τις συνθήκες αυτές, το Oberster Gerichtshof (Ανώτατο Δικαστήριο) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
«1)
Έχει το άρθρο 12, παράγραφος 3, της οδηγίας [2015/2302] την έννοια ότι διοργανωτής ταξιδιών μπορεί να επικαλεσθεί αναπόφευκτες και έκτακτες περιστάσεις που τον εμποδίζουν να εκτελέσει τη σύμβαση ταξιδιού σε περίπτωση που η εξουσιοδοτημένη προς τούτο αρχή στο κράτος μέλος του πελάτη εξέδωσε, πριν από την έναρξη του προγραμματισμένου ταξιδιού, ταξιδιωτική προειδοποίηση ανωτάτου επιπέδου κινδύνου για τη χώρα προορισμού;
2)
Σε περίπτωση καταφατικής απάντησης στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα:
έχει το άρθρο 12, παράγραφος 3, της οδηγίας 2015/2302 την έννοια ότι δεν συντρέχουν αναπόφευκτες και έκτακτες περιστάσεις σε περίπτωση που ο ταξιδιώτης, έχοντας γνώση της ταξιδιωτικής προειδοποίησης και της αβεβαιότητας σχετικά με την περαιτέρω εξέλιξη της πανδημίας, δήλωσε εντούτοις ότι εξακολουθεί να επιθυμεί να πραγματοποιήσει το ταξίδι και η εκτέλεσή του δεν ήταν αδύνατη για τον διοργανωτή;»
Η διαδικασία ενώπιον του Δικαστηρίου
26
Με απόφαση της 3ης Μαρτίου 2023, ο Πρόεδρος του Δικαστηρίου ανέστειλε τη διαδικασία στην υπό κρίση υπόθεση μέχρι την έκδοση της απόφασης που θα περάτωνε τη δίκη στην υπόθεση C‑299/22.
27
Με απόφαση της 4ης Μαρτίου 2024, ο Πρόεδρος του Δικαστηρίου κοινοποίησε στο αιτούν δικαστήριο τις αποφάσεις της 29ης Φεβρουαρίου 2024, Tez Tour (C‑299/22, EU:C:2024:181), και της 29ης Φεβρουαρίου 2024, Kiwi Tours (C‑584/22, EU:C:2024:188), καλώντας το να διευκρινίσει αν, λαμβανομένων αυτών υπόψη, εμμένει στην αίτηση προδικαστικής αποφάσεως.
28
Με έγγραφο της 7ης Μαρτίου 2024, το οποίο κατατέθηκε στη Γραμματεία του Δικαστηρίου την επόμενη ημέρα, το αιτούν δικαστήριο δήλωσε ότι εμμένει στην ως άνω αίτηση προδικαστικής αποφάσεως. Συναφώς, επισήμανε ότι, μολονότι οι αποφάσεις που μνημονεύθηκαν στην προηγούμενη σκέψη της παρούσας απόφασης παρείχαν χρήσιμα στοιχεία για την απάντηση στα υποβληθέντα προδικαστικά ερωτήματα, καθόσον αποσαφηνίζουν την ερμηνεία της έννοιας «αναπόφευκτες και έκτακτες περιστάσεις» κατά την οδηγία 2015/2302, εντούτοις, έκρινε ότι ήταν ουσιώδες να διευκρινιστεί, επιπλέον, υπό ποιες προϋποθέσεις μπορεί να θεωρηθεί ότι ένας διοργανωτής «δεν είναι σε θέση να εκτελέσει τη σύμβαση» λόγω τέτοιων περιστάσεων, κατά το άρθρο 12, παράγραφος 3, της οδηγίας αυτής.
Επί των προδικαστικών ερωτημάτων
29
Με τα δύο προδικαστικά ερωτήματα, τα οποία πρέπει να εξεταστούν από κοινού, το αιτούν δικαστήριο ζητεί κατ’ ουσίαν να διευκρινιστεί αν το άρθρο 12, παράγραφος 3, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 2015/2302 έχει την έννοια ότι, προκειμένου να αποδείξει ο οικείος διοργανωτής ότι δεν είναι σε θέση να εκτελέσει σύμβαση οργανωμένου ταξιδιού λόγω «αναπόφευκτων και έκτακτων περιστάσεων», κατά την εν λόγω διάταξη, μπορεί απλώς να στηριχθεί στη δημοσίευση επίσημης σύστασης από τις αρμόδιες αρχές με την οποία συνιστάται στους ταξιδιώτες να αποφύγουν τη μετάβαση στην οικεία περιοχή, τούτο δε ακόμη και αν ο ταξιδιώτης δήλωσε ότι επιθυμεί παρά ταύτα να ταξιδέψει και δεν θα ήταν αντικειμενικά αδύνατο για τον διοργανωτή να εκτελέσει την ως άνω σύμβαση ταξιδιού.
30
Συναφώς, πρέπει να υπομνησθεί, προκαταρκτικώς, ότι το άρθρο 12, παράγραφος 3, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 2015/2302 προβλέπει ότι ο διοργανωτής δύναται να καταγγείλει τη σύμβαση οργανωμένου ταξιδιού και να επιστρέψει στον ταξιδιώτη το σύνολο των ποσών που κατέβαλε για το οικείο πακέτο, αλλά δεν υποχρεούται να καταβάλει πρόσθετη αποζημίωση, αν δεν είναι σε θέση να εκτελέσει την εν λόγω σύμβαση λόγω αναπόφευκτων και έκτακτων περιστάσεων και αν κοινοποιήσει στον ταξιδιώτη την καταγγελία της σύμβασης χωρίς αδικαιολόγητη καθυστέρηση πριν από την έναρξη του πακέτου.
31
Η κατά το ως άνω άρθρο έννοια των «αναπόφευκτων και έκτακτων περιστάσεων» ορίζεται στο άρθρο 3, σημείο 12, της οδηγίας 2015/2302 ως αναφερόμενη σε «καταστάσεις που εκφεύγουν από τον έλεγχο του μέρους που επικαλείται τέτοια κατάσταση, και οι συνέπειες της οποίας δεν θα μπορούσαν να αποφευχθούν ακόμη και αν είχαν ληφθεί όλα τα εύλογα μέτρα».
32
Η αιτιολογική σκέψη 31 της εν λόγω οδηγίας αποσαφηνίζει το περιεχόμενο της έννοιας αυτής, μνημονεύοντας ότι «[α]υτό μπορεί να αφορά, για παράδειγμα, πόλεμο, άλλα σοβαρά προβλήματα ασφάλειας, όπως η τρομοκρατία, σημαντικούς κίνδυνους για την ανθρώπινη υγεία, όπως η εκδήλωση κρουσμάτων σοβαρής ασθένειας στον ταξιδιωτικό προορισμό, ή φυσικές καταστροφές όπως πλημμύρες, σεισμοί ή καιρικές συνθήκες που καθιστούν αδύνατη την ασφαλή μετάβαση στον προορισμό κατά τα συμφωνηθέντα στη σύμβαση οργανωμένου ταξιδιού».
33
Από το γράμμα της διάταξης του άρθρου 12, παράγραφος 3, στοιχείο βʹ, σε συνδυασμό με εκείνο του άρθρου 3, σημείο 12, της οδηγίας 2015/2302, όπως διευκρινίζονται στην αιτιολογική σκέψη 31 της οδηγίας αυτής, προκύπτει ότι η εκ μέρους του διοργανωτή άσκηση του δικαιώματός του να καταγγείλει σύμβαση οργανωμένου ταξιδιού χωρίς να υποχρεούται να καταβάλει πρόσθετη αποζημίωση εξαρτάται αποκλειστικά από την επέλευση αντικειμενικών περιστάσεων ικανών να επηρεάσουν την εκτέλεση του συγκεκριμένου πακέτου και από την κοινοποίηση της καταγγελίας της σύμβασης αυτής στον ταξιδιώτη χωρίς αδικαιολόγητη καθυστέρηση πριν από την έναρξη του πακέτου (πρβλ. απόφαση της 29ης Φεβρουαρίου 2024, Tez Tour, C‑299/22, EU:C:2024:181, σκέψη 31).
34
Επιπλέον, αφ’ ης στιγμής η άσκηση του δικαιώματος αυτού υπόκειται, μεταξύ άλλων, στην προϋπόθεση ότι ο διοργανωτής «δεν είναι σε θέση να εκτελέσει τη σύμβαση λόγω αναπόφευκτων και έκτακτων περιστάσεων», η ως άνω προϋπόθεση πρέπει απαραιτήτως να πληρούται κατά την ημερομηνία της καταγγελίας (πρβλ. αποφάσεις της 29ης Φεβρουαρίου 2024, Kiwi Tours, C‑584/22, EU:C:2024:188, σκέψη 27, και της 29ης Φεβρουαρίου 2024, Tez Tour, C‑299/22, EU:C:2024:181, σκέψη 65).
35
Πρώτον, πρέπει να γίνει δεκτό ότι η εν λόγω προϋπόθεση, καθόσον αφορά «αναπόφευκτες και έκτακτες περιστάσεις», πληρούται εφόσον πράγματι ανέκυψαν τέτοιου είδους περιστάσεις κατά την ημερομηνία καταγγελίας της οικείας σύμβασης οργανωμένου ταξιδιού, όπερ συνεπάγεται ότι κατά την ημερομηνία αυτή υφίσταται μια κατάσταση που εμπίπτει στον ορισμό της έννοιας των «αναπόφευκτων και έκτακτων περιστάσεων», όπως αυτός περιέχεται στο άρθρο 3, σημείο 12, της οδηγίας 2015/2302 και αποτυπώνεται στην αιτιολογική σκέψη 31 της οδηγίας αυτής (πρβλ. απόφαση της 29ης Φεβρουαρίου 2024, Kiwi Tours, C‑584/22, EU:C:2024:188, σκέψη 29).
36
Αντιθέτως, το γεγονός ότι οι αρμόδιες αρχές εξέδωσαν επίσημη σύσταση με την οποία συνιστάται στους ταξιδιώτες να αποφύγουν τη μετάβαση στην οικεία περιοχή δεν αρκεί για να διαπιστωθεί αυτομάτως ότι συντρέχουν τέτοιες «αναπόφευκτες και έκτακτες περιστάσεις» (πρβλ. απόφαση της 29ης Φεβρουαρίου 2024, Tez Tour, C‑299/22, EU:C:2024:181, σκέψη 32).
37
Πράγματι, μια τέτοια αυτόματη διαπίστωση θα ερχόταν σε αντίθεση με τη φύση και τον ίδιο τον δικαιολογητικό λόγο της έκδοσης ανάλογων συστάσεων, στις οποίες επισημαίνονται, προς ενημέρωση του κοινού, αντικειμενικές περιστάσεις που δημιουργούν υγειονομικούς ή άλλους κινδύνους, δυνάμενες να εμπίπτουν στην έννοια των «αναπόφευκτων και έκτακτων περιστάσεων», κατά το άρθρο 12, παράγραφος 3, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 2015/2302, και στις οποίες υπογραμμίζεται, επομένως, κατ’ ανάγκην, μια εξελισσόμενη και μεταβλητή κατάσταση ανάλογα με τις επηρεαζόμενες περιοχές (πρβλ. απόφαση της 29ης Φεβρουαρίου 2024, Tez Tour, C‑299/22, EU:C:2024:181, σκέψη 33).
38
Ως εκ τούτου, οι ως άνω συστάσεις δεν αντικατοπτρίζουν απαραιτήτως με ακρίβεια την κατάσταση όπως αυτή παρουσιάζεται αντικειμενικά σε δεδομένο χρονικό σημείο στον τόπο όπου πρέπει να εκτελεστεί το οικείο ταξίδι, όπως επίσης τόνισε το αιτούν δικαστήριο.
39
Επομένως, μολονότι οι εν λόγω συστάσεις μπορεί να έχουν, ως εκ της φύσεώς τους, σημαντική αποδεικτική αξία όσον αφορά την επέλευση αναπόφευκτων και εκτάκτων περιστάσεων στις χώρες τις οποίες αφορούν καθώς και όσον αφορά τις συνέπειες των περιστάσεων αυτών στην εκτέλεση του οικείου πακέτου, δεν είναι ωστόσο δυνατόν να τους αποδοθεί αποδεικτική ισχύς σε τέτοιο βαθμό ώστε να συνιστούν αδιάσειστες αποδείξεις επ’ αυτού (πρβλ. απόφαση της 29ης Φεβρουαρίου 2024, Tez Tour, C‑299/22, EU:C:2024:181, σκέψη 37).
40
Η ανάλυση αυτή επιρρωννύεται από το ιστορικό θέσπισης της οδηγίας 2015/2302. Ειδικότερα, όπως υπογράμμισε η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, αντιθέτως προς την πρόταση οδηγίας του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, σχετικά με τα οργανωμένα ταξίδια (ταξιδιωτικά πακέτα) και τους εξατομικευμένους ταξιδιωτικούς διακανονισμούς, η οποία τροποποιεί τον κανονισμό (ΕΚ) αριθ. 2006/2004 και την οδηγία 2011/83/ΕΕ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου και καταργεί την οδηγία 90/314/ΕΟΚ του Συμβουλίου [COM(2013) 512 final], την οποία υπέβαλε η Επιτροπή στις 9 Ιουλίου 2013, βάσει της οποίας εξεδόθη η οδηγία 2015/2302 και της οποίας η αιτιολογική σκέψη 26, τελευταία περίοδος, ανέφερε ότι «[α]ναπόφευκτες και έκτακτες περιστάσεις θα πρέπει ιδίως να θεωρείται ότι υπάρχουν όταν αξιόπιστες και διαθέσιμες στο κοινό επίσημες πληροφορίες, όπως είναι οι συστάσεις που εκδίδονται από τις αρχές των κρατών μελών, συμβουλεύουν την αποφυγή ταξιδιών στον τόπο προορισμού», η οδηγία 2015/2302 δεν περιέχει, εν τέλει, καμία διευκρίνιση όσον αφορά την αποδεικτική αξία, ή ακόμη και την καθοριστική αποδεικτική αξία, τέτοιων συστάσεων.
41
Υπό τις συνθήκες αυτές, αφ’ ης στιγμής η οδηγία 2015/2302 δεν περιέχει διατάξεις που να διέπουν τον τρόπο απόδειξης του υποστατού των «αναπόφευκτων και έκτακτων περιστάσεων», κατά την έννοια του άρθρου της 12, παράγραφος 3, στοιχείο βʹ, εναπόκειται στην εσωτερική έννομη τάξη κάθε κράτους μέλους, σύμφωνα με την αρχή της δικονομικής αυτονομίας, και υπό την επιφύλαξη των αρχών της ισοδυναμίας και της αποτελεσματικότητας, να καθορίσει τους λεπτομερείς κανόνες διεξαγωγής των αποδείξεων, τα παραδεκτά ενώπιον του αρμοδίου εθνικού δικαστηρίου αποδεικτικά στοιχεία ή, ακόμη, τις αρχές που διέπουν την εκτίμηση, από το δικαστήριο αυτό, της αποδεικτικής ισχύος των υποβαλλόμενων στην κρίση του αποδεικτικών στοιχείων, καθώς και το απαιτούμενο επίπεδο απόδειξης (πρβλ. απόφαση της 29ης Φεβρουαρίου 2024, Tez Tour, C‑299/22, EU:C:2024:181, σκέψη 38).
42
Εντούτοις, ειδικότερα, η αρχή της αποτελεσματικότητας απαιτεί, ως προς τους δικονομικούς κανόνες άσκησης των ενδίκων βοηθημάτων που αποσκοπούν στην κατοχύρωση της προστασίας των δικαιωμάτων τα οποία οι πολίτες αντλούν από το δίκαιο της Ένωσης, να μην καθιστούν οι εν λόγω δικονομικοί κανόνες πρακτικώς αδύνατη ή υπερβολικά δυσχερή την άσκηση των δικαιωμάτων που παρέχει η έννομη τάξη της Ένωσης (απόφαση της 29ης Φεβρουαρίου 2024, Tez Tour, C‑299/22, EU:C:2024:181, σκέψη 39).
43
Πλην όμως, αν γινόταν δεκτό ότι η δημοσίευση επίσημων συστάσεων με τις οποίες συνιστάται στους ταξιδιώτες να αποφύγουν τη μετάβαση στην οικεία περιοχή αρκεί για να μπορέσει ο διοργανωτής να καταγγείλει αυτομάτως την οικεία σύμβαση ταξιδιού λόγω «αναπόφευκτων και έκτακτων περιστάσεων», κατά το άρθρο 12, παράγραφος 3, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 2015/2302, και, ως εκ τούτου, να μην υποχρεωθεί να καταβάλει πρόσθετη αποζημίωση, τούτο θα καθιστούσε αδύνατη την εκ μέρους του ταξιδιώτη άσκηση του δικαιώματός του σε τέτοια αποζημίωση, στο μέτρο που τέτοιες περιστάσεις ενδέχεται, κατά τον χρόνο της καταγγελίας, να μην υφίστανται ή να μην υφίστανται πλέον στην περιοχή αυτή παρά την έκδοση των εν λόγω συστάσεων (πρβλ. απόφαση της 29ης Φεβρουαρίου 2024, Tez Tour, C‑299/22, EU:C:2024:181, σκέψη 40).
44
Επομένως, υπό την επιφύλαξη της σημαντικής αποδεικτικής ισχύος που τα κράτη μέλη είναι ελεύθερα να αποδίδουν, δυνάμει της αρχής της δικονομικής αυτονομίας, στις εν λόγω συστάσεις όσον αφορά την ύπαρξη σοβαρού υγειονομικού κινδύνου, ο ταξιδιώτης πρέπει πάντως να έχει τη δυνατότητα να επικαλεστεί στοιχεία ικανά να αναιρέσουν την αποδεικτική αξία των συστάσεων προκειμένου να αμφισβητήσει, κατ’ αυτόν τον τρόπο, το βάσιμο της καταγγελίας της οικείας σύμβασης οργανωμένου ταξιδιού στην οποία προέβη ο διοργανωτής δυνάμει του άρθρου 12, παράγραφος 3, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 2015/2302.
45
Εν προκειμένω, στο αιτούν δικαστήριο εναπόκειται να αξιολογήσει, λαμβανομένων υπόψη των επιχειρημάτων που προέβαλε ο GF, αν η Schauinsland-Reisen μπορούσε βασίμως να εκτιμήσει, κατά τον χρόνο της καταγγελίας της σύμβασης οργανωμένου ταξιδιού, ότι βρισκόταν ενώπιον «αναπόφευκτων και έκτακτων περιστάσεων» κατά το άρθρο 12, παράγραφος 3, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 2015/2302, υπό το πρίσμα ιδίως της δημοσίευσης, από το Υπουργείο Εξωτερικών, της επίμαχης ταξιδιωτικής προειδοποίησης ανώτατου επιπέδου κινδύνου, λόγω των κινδύνων για την υγεία που προκάλεσε η πανδημία COVID‑19.
46
Δεύτερον, σε περίπτωση που το αιτούν δικαστήριο διαπιστώσει ότι όντως συνέτρεχαν, κατά τον χρόνο καταγγελίας της σύμβασης οργανωμένου ταξιδιού, «αναπόφευκτες και έκτακτες περιστάσεις» κατά το άρθρο 12, παράγραφος 3, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 2015/2302, θα πρέπει να διαπιστωθεί, στη συνέχεια, αν ο διοργανωτής «δεν [ήταν] σε θέση να εκτελέσει τη σύμβαση», κατά την έννοια της ίδιας διάταξης, λόγω των ως άνω περιστάσεων.
47
Συναφώς, επισημαίνεται, κατά πρώτον, ότι η φράση «δεν είναι σε θέση να εκτελέσει τη σύμβαση», η οποία χρησιμοποιείται στο άρθρο 12, παράγραφος 3, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 2015/2302, διαφέρει από τη φράση «[περιστάσεις] οι οποίες επηρεάζουν σημαντικά την εκτέλεση του πακέτου ή επηρεάζουν σημαντικά τη μεταφορά των επιβατών στον προορισμό», η οποία χρησιμοποιείται στο άρθρο 12, παράγραφος 2, της οδηγίας αυτής σχετικά με το δικαίωμα καταγγελίας εκ μέρους του ταξιδιώτη, διατύπωση την οποία το Δικαστήριο έχει ερμηνεύσει υπό την έννοια ότι καλύπτει όχι μόνον τις συνέπειες που αποκλείουν την ίδια τη δυνατότητα εκτέλεσης του οικείου πακέτου, αλλά και τις συνέπειες που επηρεάζουν σημαντικά τους όρους εκτέλεσης του πακέτου (απόφαση της 29ης Φεβρουαρίου 2024, Tez Tour, C‑299/22, EU:C:2024:181, σκέψη 48).
48
Ωστόσο, οι δύο αυτές διατάξεις επιδιώκουν τον σκοπό που συνίσταται στο να αναγνωρίζεται τόσο στον ταξιδιώτη όσο και στον διοργανωτή, σε περίπτωση που συντρέχουν αναπόφευκτες και έκτακτες περιστάσεις, ίδιον δικαίωμα καταγγελίας (πρβλ. απόφαση της 29ης Φεβρουαρίου 2024, Tez Tour, C‑299/22, EU:C:2024:181, σκέψη 70).
49
Υπό τις συνθήκες αυτές, πρέπει να γίνει δεκτό, σύμφωνα και με την ερμηνεία που έδωσε συναφώς το Δικαστήριο στο άρθρο 12, παράγραφος 2, της οδηγίας 2015/2302, ότι, για να διαπιστωθεί ότι ο διοργανωτής «δεν είναι σε θέση να εκτελέσει τη σύμβαση» λόγω αναπόφευκτων και έκτακτων περιστάσεων, κατά την έννοια του άρθρου 12, παράγραφος 3, στοιχείο βʹ, δεν είναι αναγκαίο να βρίσκεται, λόγω των περιστάσεων αυτών, σε αντικειμενική αδυναμία εκτέλεσης του οικείου πακέτου. Αντιθέτως, αρκεί οι προβαλλόμενες περιστάσεις να επηρεάζουν σημαντικά τους όρους εκτέλεσης του πακέτου.
50
Κατά συνέπεια, μια υγειονομική κρίση όπως η εξάπλωση της νόσου COVID‑19 μπορεί, λαμβανομένου υπόψη του σοβαρού κινδύνου που εγκυμονεί για την ανθρώπινη υγεία, να θεωρηθεί ως γεγονός εξαιτίας του οποίου ο διοργανωτής «δεν είναι σε θέση να εκτελέσει τη σύμβαση», κατά το άρθρο 12, παράγραφος 3, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 2015/2302, ανεξάρτητα από το ότι δεν είναι απαραίτητα ικανή να καταστήσει αντικειμενικώς αδύνατη την εκτέλεση του πακέτου (πρβλ. απόφαση της 29ης Φεβρουαρίου 2024, Tez Tour, C‑299/22, EU:C:2024:181, σκέψη 53).
51
Στο πλαίσιο αυτό, πρέπει επίσης να συνεκτιμηθούν τα εύλογα μέτρα τα οποία ο διοργανωτής ή και ο ίδιος ο ταξιδιώτης έλαβαν ή θα μπορούσαν ενδεχομένως να λάβουν προκειμένου να εκτελεστεί το οικείο ταξίδι παρά τους υγειονομικούς ή άλλους κινδύνους που προκαλούνται από τις αναπόφευκτες και έκτακτες περιστάσεις που επικαλείται ο διοργανωτής, υπό τη διευκρίνιση ότι δεν μπορεί να απαιτηθεί από τον διοργανωτή να φέρει, προκειμένου να πραγματοποιήσει το ταξίδι αυτό ενώ υφίστανται οι ως άνω κίνδυνοι, δυσανάλογα έξοδα, λαμβανομένης υπόψη της αξίας των οικείων ταξιδιωτικών υπηρεσιών.
52
Αντιθέτως, δεν ασκεί επιρροή το γεγονός και μόνον ότι ο ταξιδιώτης δήλωσε ότι εξακολουθεί να επιθυμεί να πραγματοποιήσει το ταξίδι παρά τους διαπιστωθέντες κινδύνους, στο μέτρο που το ζήτημα αν ο διοργανωτής δεν ήταν σε θέση να εκτελέσει το οικείο ταξίδι πρέπει να εξεταστεί αντικειμενικά και όχι βάσει αμιγώς υποκειμενικών εκτιμήσεων (πρβλ. απόφαση της 29ης Φεβρουαρίου 2024, Tez Tour, C‑299/22, EU:C:2024:181, σκέψεις 54 και 69).
53
Κατά δεύτερον, δεδομένου ότι το εμπόδιο στην εκτέλεση σύμβασης οργανωμένου ταξιδιού δεν εκδηλώνεται με οριστικό τρόπο παρά μόνον κατά τον χρόνο που πρέπει να πραγματοποιηθεί το οικείο ταξίδι και, επομένως, μετά την ημερομηνία καταγγελίας της οικείας σύμβασης ταξιδιού, η εκτίμηση του επίμαχου εμποδίου βασίζεται κατ’ ανάγκην σε πρόγνωση (πρβλ. αποφάσεις της 29ης Φεβρουαρίου 2024, Kiwi Tours, C‑584/22, EU:C:2024:188, σκέψη 30, και της 29ης Φεβρουαρίου 2024, Tez Tour, C‑299/22, EU:C:2024:181, σκέψη 66).
54
Επομένως, η εν λόγω εκτίμηση πρέπει να στηρίζεται σε πρόγνωση όσον αφορά την πιθανότητα να «[μην] είναι σε θέση να εκτελέσει τη σύμβαση» ο διοργανωτής, κατά το άρθρο 12, παράγραφος 3, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 2015/2302, λόγω των αναπόφευκτων και έκτακτων περιστάσεων που επικαλείται (πρβλ. αποφάσεις της 29ης Φεβρουαρίου 2024, Kiwi Tours, C‑584/22, EU:C:2024:188, σκέψη 31, και της 29ης Φεβρουαρίου 2024, Tez Tour, C‑299/22, EU:C:2024:181, σκέψη 67).
55
Στο πλαίσιο αυτό, δεν έχει σημασία αν, εν τέλει, η κατάσταση που επικρατούσε κατά τον χρόνο του προγραμματισμένου ταξιδιού θα επέτρεπε ή όχι την εκτέλεση της οικείας σύμβασης (πρβλ. απόφαση της 29ης Φεβρουαρίου 2024, Kiwi Tours, C‑584/22, EU:C:2024:188, σκέψη 49).
56
Εν προκειμένω, εναπόκειται στο αιτούν δικαστήριο να αξιολογήσει αν η Schauinsland-Reisen, κατά τον χρόνο της καταγγελίας της σύμβασης οργανωμένου ταξιδιού, μπορούσε ευλόγως να εκτιμήσει, ιδίως βάσει της επίμαχης στην κύρια δίκη ταξιδιωτικής προειδοποίησης, ότι πιθανότατα δεν θα ήταν σε θέση να εκτελέσει τη σύμβαση αυτή λόγω των υγειονομικών κινδύνων που προκάλεσε η πανδημία COVID‑19, καθόσον η πανδημία, χωρίς να καθιστά κατ’ ανάγκην αντικειμενικά αδύνατη την εκτέλεση της σύμβασης, θα επηρέαζε ωστόσο σημαντικά τους όρους της εκτέλεσης αυτής, και μάλιστα χωρίς η ως άνω κατάσταση να μπορεί να αντιμετωπιστεί με τη λήψη μέτρων που δεν συνεπάγονται δυσανάλογο κόστος.
57
Κατόπιν των ανωτέρω σκέψεων, στα προδικαστικά ερωτήματα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι το άρθρο 12, παράγραφος 3, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 2015/2302 έχει την έννοια ότι, προκειμένου να αποδείξει ο οικείος διοργανωτής ότι δεν είναι σε θέση να εκτελέσει σύμβαση οργανωμένου ταξιδιού λόγω αναπόφευκτων και έκτακτων περιστάσεων, κατά την εν λόγω διάταξη, μπορεί να στηριχθεί στη δημοσίευση επίσημης σύστασης από τις αρμόδιες αρχές με την οποία συνιστάται στους ταξιδιώτες να αποφύγουν τη μετάβαση στην οικεία περιοχή, τούτο δε ακόμη και αν ο ταξιδιώτης δήλωσε ότι επιθυμεί παρά ταύτα να ταξιδέψει και δεν θα ήταν αντικειμενικά αδύνατο για τον διοργανωτή να εκτελέσει την ως άνω σύμβαση ταξιδιού. Ωστόσο, μια τέτοια σύσταση δεν μπορεί να αποτελεί αδιάσειστη απόδειξη ως προς το ζήτημα αυτό.
Επί των δικαστικών εξόδων
58
Δεδομένου ότι η παρούσα διαδικασία έχει ως προς τους διαδίκους της κύριας δίκης τον χαρακτήρα παρεμπίπτοντος που ανέκυψε ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου, σ’ αυτό εναπόκειται να αποφανθεί επί των δικαστικών εξόδων. Τα έξοδα στα οποία υποβλήθηκαν όσοι υπέβαλαν παρατηρήσεις στο Δικαστήριο, πλην των ως άνω διαδίκων, δεν αποδίδονται.
Για τους λόγους αυτούς, το Δικαστήριο (έβδομο τμήμα) αποφαίνεται:
Το άρθρο 12, παράγραφος 3, στοιχείο βʹ, της οδηγίας (ΕΕ) 2015/2302 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 25ης Νοεμβρίου 2015, σχετικά με τα οργανωμένα ταξίδια και τους συνδεδεμένους ταξιδιωτικούς διακανονισμούς, η οποία τροποποιεί τον κανονισμό (ΕΚ) αριθ. 2006/2004 και την οδηγία 2011/83/ΕΕ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου και καταργεί την οδηγία 90/314/ΕΟΚ του Συμβουλίου,
έχει την έννοια ότι:
προκειμένου να αποδείξει ο οικείος διοργανωτής ότι δεν είναι σε θέση να εκτελέσει σύμβαση οργανωμένου ταξιδιού λόγω αναπόφευκτων και έκτακτων περιστάσεων, κατά την εν λόγω διάταξη, μπορεί να στηριχθεί στη δημοσίευση επίσημης σύστασης από τις αρμόδιες αρχές με την οποία συνιστάται στους ταξιδιώτες να αποφύγουν τη μετάβαση στην οικεία περιοχή, τούτο δε ακόμη και αν ο ταξιδιώτης δήλωσε ότι επιθυμεί παρά ταύτα να ταξιδέψει και δεν θα ήταν αντικειμενικά αδύνατο για τον διοργανωτή να εκτελέσει την ως άνω σύμβαση ταξιδιού. Ωστόσο, μια τέτοια σύσταση δεν μπορεί να αποτελεί αδιάσειστη απόδειξη ως προς το ζήτημα αυτό.
(υπογραφές)
(
*1
)	Γλώσσα διαδικασίας: η γερμανική.