Edizzjoni Provviżorja
KONKLUŻJONIJIET TAL-AVUKAT ĠENERALI
MEDINA
ippreżentati fit‑12 ta’ Marzu 2026 (1)
Kawża C‑60/25 [Livronsa] (i)
SR
vs
FT SpA,
parti oħra fil-proċeduri:
Assoutenti
(Talba għal deċiżjoni preliminari mill-Corte d’appello di Cagliari (il-Qorti tal-Appell ta’ Cagliari, l-Italja))
“Rinviju għal deċiżjoni preliminari – Kompetizzjoni – Akkordji – Artikolu 101(2) TFUE – Regolament (KE) Nru 1/2003 – Artikolu 16(1) – Settur tad-derivattivi tar-rata tal-interessi fl-euro – Saħħa
vinkolanti tad-deċiżjoni tal-Kummissjoni Ewropea fuq qorti nazzjonali – Tilwima bejn mutwatarju u l-bank li jsellef dwar il-validità ta’ rata tal-interessi
indiċjata mal-Euribor”
I.      Introduzzjoni
1.        Dawn il-konklużjonijiet
jikkonċernaw talba għal deċiżjoni preliminari dwar l-interpretazzjoni tal-Artikolu 101(2) TFUE u l-Artikolu 16(1) tar-Regolament (KE) Nru 1/2003 (2). It-talba għal deċiżjoni preliminari
tressqet
mill-Awla Ċivili tal-Corte d’appello di Cagliari (il-Qorti tal-Appell ta’ Cagliari, l-Italja) fil-kuntest ta’ tilwima bejn il-mutwatarju, SR, u l-bank li tah self ipotekarju, FT. It-tilwima tikkonċerna l-validità ta’ klawżola li tiddetermina l-interessi pagabbli fuq dan is-self b’riferiment
għall-parametru referenzjarju tar-rata interbankarja offruta f’euro (iktar ’il quddiem l-“Euribor”).
2.        It-talba hija msejsa fuq id-deċiżjonijiet tal-Kummissjoni Ewropea tal‑4 ta’ Diċembru 2013 (3) u tas‑7 ta’ Diċembru 2016 (4), fejn din l-istituzzjoni kkonstatat li ċerti banek involuti fil-kumitat responsabbli għall-istabbiliment tal-Euribor kienu pparteċipaw f’kartell bejn Settembru 2005 u Mejju 2008 (5). B’mod iktar speċifiku, il-Kummissjoni kkonkludiet li dawn il-banek kienu kisru l-Artikolu 101(1) TFUE u l-Artikolu 53 tal-Ftehim ŻEE billi pparteċipaw fi ksur uniku u kontinwu, li kien jikkonsisti fi ftehimiet u/jew prattiki miftiehma bil-għan li joħolqu distorsjoni tal-kors normali ta’ komponenti tal-ipprezzar tad-Derivattivi tar-Rata tal-Imgħax fl-Euro (EIRD) (6).
Il-Qorti Ġenerali (7), fl-ewwel istanza, u l-Qorti tal-Ġustizzja, fl-appell (8), ikkonfermaw il-merti tal-konstatazzjonijiet tal-Kummissjoni, billi approvaw, b’mod partikolari, il-karatterizzazzjoni tal-ksur bħala restrizzjoni tal-kompetizzjoni minħabba l-għan (9).
3.        Permezz tar-rinviju tagħha, il-qorti tar-rinviju tfittex li tivverifika l-impatt tad-deċiżjonijiet dwar l-EIRD – u s-sentenza tal-Qorti tal-Ġustizzja relatata magħhom – fuq il-validità ta’ klawżola li tagħmel riferiment
għall-Euribor fi ftehim ta’ self ipotekarju konkluż bejn individwu u bank li ma pparteċipax fil-ksur ikkonstatat mill-Kummissjoni. Essenzjalment, dik il-qorti tixtieq tiddetermina, l-ewwel, jekk l-Artikolu 101(2) TFUE, li jipprevedi li l-akkordji jew deċiżjonijiet ipprojbiti bid-dispożizzjonijiet tal-Artikolu 101(1) TFUE huma awtomatikament nulli, għandux iwassal għan-nullità ta’ din il-klawżola, anki meta l-ftehim ta’ self ikkonċernat ikun konkluż barra mis-suq tal-EIRD.
It-tieni, il-qorti tar-rinviju tistaqsi jekk, u sa liema punt, il-manipulazzjoni tal-Euribor ikkonstatata mill-Kummissjoni għandhiex valur probatorju fil-kuntest ta’ proċeduri nazzjonali skont l-Artikolu 16(1) tar-Regolament Nru 1/2003.
II.    Il‑fatti, il‑proċedura u d‑domanda preliminari
4.        Fil‑15 ta’ Diċembru 2005, SR u FT iffirmaw ftehim ta’ self ipotekarju. Ir-rata tal-interessi fuq dan is-self kienet fissa għal perijodu inizjali ta’ sitt xhur. L-istess rata ġiet sussegwentement ikkalkolata mill-ġdid abbażi ta’ komponent varjabbli marbut mal-Euribor. Il-ftehim ġie nnegozjat mill-ġdid fl‑20 ta’ Frar 2015.
5.        SR fetaħ kawża quddiem it-Tribunale di Oristano (il-Qorti Distrettwali ta’
Oristano, l-Italja). Permezz ta’ dik il-kawża, huwa talab, l-ewwel, kalkolu mill-ġdid tal-ammont dovut bħala interessi fuq is-self ipotekarju u, it-tieni, dikjarazzjoni li kellu kreditu dovut lilu.
SR argumenta li ċerti klawżoli tal-ftehim, inkluż il-klawżola li tiddetermina r-rata tal-interessi b’riferiment
għall-Euribor, kienu invalidi minħabba li kienu vagi u mhux affidabbli. Bis-sentenza tagħha, dik il-qorti ddeċidiet li r-rata tal-interessi miftiehma fil-ftehim ta’ self kienet iddeterminata skont il-leġiżlazzjoni applikabbli. Hija osservat ukoll li r-rata varjabbli kienet ibbażata fuq kriterji stabbiliti minn qabel u oġġettivi li ma kinux suġġetti għad-diskrezzjoni tal-istituzzjoni li tislef, u b’hekk eskludiet kwalunkwe motiv ta’ nullità tal-ftehim.
6.        SR ippreżenta appell minn dik is-sentenza quddiem il-Corte d’appello di Cagliari (il-Qorti tal-Appell ta’
Cagliari), il-qorti tar-rinviju f’din il-kawża. Fl-appell tiegħu, huwa talab li l-klawżola fil-ftehim ta’ self li fiha r-riferiment
għall-Euribor tiġi ddikjarata invalida u li l-iskeda ta’ rimbors skont dak il-ftehim tiġi kkalkolata mill-ġdid. B’mod partikolari, SR isostni li ma setax jevalwa b’mod korrett l-applikazzjoni tal-Euribor għas-self tiegħu minħabba l-manipulazzjoni artifiċjali tiegħu, kif ikkonstatat mill-Kummissjoni fid-deċiżjonijiet tal-EIRD. Matul il-proċeduri, l-appellant talab li ssir domanda preliminari lill-Qorti tal-Ġustizzja.
7.        Il-qorti tar-rinviju tqis li huwa meħtieġ, għar-riżoluzzjoni tal-kawża prinċipali, u għal ta’ ħafna tilwim ieħor pendenti, li jiġu ċċarati l-kamp ta’ applikazzjoni tal-Artikolu 101(2) TFUE, u l-valur probatorju tad-deċiżjonijiet tal-EIRD għall-qrati nazzjonali skont l-Artikolu 16 tar-Regolament Nru 1/2003. B’mod partikolari, dik il-qorti hija inċerta dwar kif dawn id-dispożizzjonijiet għandhom jiġu interpretati għall-iskop tal-evalwazzjoni tal-validità ta’ klawżola li tinsab fi ftehim ta’ self ipotekarju li, matul il-perijodu ta’ ksur ikkonstatat mill-Kummissjoni, iddeterminat ir-rata tal-interessi ta’ dak is-self b’riferiment
għall-Euribor.
8.        F’dan ir-rigward, il-qorti tar-rinviju tindika, l-ewwel u qabel kollox, li l-ġurisprudenza tal-Corte Suprema di Cassazione (il-Qorti Suprema tal-Kassazzjoni, l-Italja) tidher li hija kkaratterizzata minn approċċi diverġenti, li d-digriet tar-rinviju jiddeskrivi fit-termini li ġejjin.
9.        Minn naħa, skont l-ewwel linja ta’ ġurisprudenza, il-manipulazzjoni tal-Euribor stabbilita fid-deċiżjonijiet tal-EIRDs għandha titqies li għandha valur probatorju msaħħaħ insostenn ta’ azzjoni intiża biex tiġi ddikjarata n-nullità ta’ klawżola kuntrattwali li tagħmel riferiment
għall-Euribor, irrispettivament minn jekk il-bank li huwa parti fil-ftehim ta’ self ikkonċernat ikunx ipparteċipa fil-ksur ikkonstatat mill-Kummissjoni.
Barra minn hekk, skont dik il-linja ta’ ġurisprudenza, fejn l-indiċi estern speċifikat fil-ftehim ta’ self ma jibqax jikkostitwixxi riflessjoni affidabbli tal-intenzjoni espressa mill-partijiet, minħabba l-manipulazzjoni illegali tiegħu, is-suġġett tal-klawżola kuntrattwali ma jistax jiġi ddeterminat.
Skont id-dritt ċivili nazzjonali, din is-sitwazzjoni timplika li l-klawżola għandha titqies bħala
parzjalment invalida għall-perijodu kopert mill-ksur. Barra minn hekk, hija biss azzjoni għal dikjarazzjoni ta’ invalidità, għall-kuntrarju ta’ azzjoni għal danni, li tista’ tiżgura protezzjoni sħiħa tal-konsumatur finali, billi tipproteġih mill-effetti tal-ftehim li jirrestrinġi l-kompetizzjoni.
10.      Min-naħa l-oħra, skont it-tieni linja ta’ ġurisprudenza, li hija iktar reċenti, id-deċiżjonijiet tal-EIRD, filwaqt li huma vinkolanti għall-qrati nazzjonali skont l-Artikolu 16(1) tar-Regolament Nru 1/2003, ma jikkostitwixxux prova ta’ valur probatorju sinjifikattiv għall-iskop li tiġi ddikjarata invalida klawżola li tiddetermina r-rata tal-interessi fi ftehim ta’ self b’riferiment
għall-Euribor. Din il-linja ta’ ġurisprudenza tirrikonoxxi li l-ksur identifikat mill-Kummissjoni f’dawn id-deċiżjonijiet kien jikkonsisti f’aġir maħsub biex inaqqas il-flussi ta’ flus kontanti li l-parteċipanti fil-kartell kienu jġarrbu taħt l-EIRD. Għalhekk, dik ir-restrizzjoni tal-kompetizzjoni tikkonċerna biss is-suq tal-EIRD u ma setgħetx ikollha effett fuq is-suq tas-self b’rata varjabbli marbut mal-Euribor.
11.      Fi kwalunkwe każ, il-qorti tar-rinviju xxaqleb lejn il-fehma li, ladarba jkun ġie kkonstatat li rata ta’ riferiment ġiet immanipulata, din il-manipulazzjoni għandha titqies bħala stabbilita fis-swieq kollha fejn tiġi applikata tali rata.
Ikun kontradittorju li jiġi kkunsidrat li l-manipulazzjoni tal-Euribor ikkonstatata mill-Kummissjoni fid-deċiżjonijiet tagħha kienet tikkonċerna esklużivament is-suq tal-EIRD u mhux swieq oħra, inkluż is-suq tas-self b’rata varjabbli. Barra minn hekk, il-qorti tar-rinviju tissuġġerixxi li interpretazzjoni li skontha l-Artikolu 101(2) TFUE ma jipproduċi l-ebda effett fuq ir-relazzjonijiet kuntrattwali li jagħmlu riferiment
għall-Euribor matul il-perijodu ta’ ksur iddgħajjef l-effett dissważiv ta’ din id-dispożizzjoni.
12.      F’dawn iċ-ċirkustanzi, il-Corte d’appello di Cagliari (il-Qorti tal-Appell ta’ Cagliari) iddeċidiet li tissospendi l-proċeduri u li tirreferi d-domanda preliminari li ġejja lill-Qorti tal-Ġustizzja:
“Fid-dawl tal-Artikolu 16(1) tar-[Regolament Nru 1/2003], il-prova tal-manipulazzjonijiet [tar-rata]
tal-Euribor, kif ikkonfermati fid-deċiżjonijiet tal-[EIRD] u fis-sentenza [HSBC Holdings et vs Il-Kummissjoni], għandha titqies li tressqet definittivament anki għall-qrati nazzjonali, u r-restrizzjoni tal-kompetizzjoni li hija s-suġġett tad-deċiżjonijiet tal-Kummissjoni u tal-Qorti tal-Ġustizzja tikkostitwixxi akkordju pprojbit mill-Artikolu 101 [TFUE] fis-suq tad-derivattivi [tar-rata tal-imgħax fl-euro] biss, jew f’kull suq fejn intuża l-parametru Euribor immanipulat?”
13.      It-talba għal deċiżjoni preliminari ġiet ippreżentata fir-Reġistru tal-Qorti tal-Ġustizzja fit‑28 ta’ Jannar 2025. L-appellant,
il-konvenut u l-intervenjent fil-kawża prinċipali kif ukoll il-Kummissjoni ppreżentaw osservazzjonijiet bil-miktub. Ma saret l-ebda seduta f’din il-kawża.
III. Evalwazzjoni
14.      Permezz tad-domanda tagħha, il-qorti tar-rinviju tistaqsi jekk l-Artikolu 16(1) tar-Regolament Nru 1/2003 għandux jiġi interpretat fis-sens li l-konstatazzjoni tal-Kummissjoni, f’deċiżjoni li tistabbilixxi ksur tal-Artikolu 101(1) TFUE, li parametru referenzjarju tar-rata tal-interessi ġie mmanipulat, għandha
titqies bħala stabbilita b’mod definittiv għall-qrati nazzjonali fi proċeduri quddiemhom. Dik il-qorti tistaqsi wkoll jekk tali konstatazzjoni timplikax li ftehim li jagħmel riferiment għal dak il-parametru referenzjarju, konkluż barra mis-suq li għalih tirrelata d-deċiżjoni tal-Kummissjoni, jikkostitwixxi
ftehim ipprojbit skont l-Artikolu 101 TFUE.
15.      Ser
nindirizza, l-ewwel nett, il-parti tad-domanda preliminari li tirrelata mal-interpretazzjoni tal-Artikolu 101 TFUE (l-ewwel parti) qabel ma ndur għall-parti tad-domanda preliminari li tirrelata mal-interpretazzjoni tal-Artikolu 16(1) tar-Regolament Nru 1/2003 (it-tieni parti).
16.      Fir-rigward tal-ewwel parti tad-domanda preliminari, mid-digriet tar-rinviju jista’ jiġi dedott li d-dubji tal-qorti tar-rinviju dwar il-kamp ta’ applikazzjoni ta’ din id-dispożizzjoni huma relatati mal-konsegwenzi legali tal-konstatazzjonijiet tad-deċiżjonijiet tal-EIRD kif ikkonfermati mis-sentenza tal-Qorti tal-Ġustizzja fil-kawża HSBC Holdings et. B’mod iktar speċifiku, il-qorti tar-rinviju tistaqsi jekk il-konstatazzjoni li parametru referenzjarju tar-rata tal-interessi ġie mmanipulat f’suq speċifiku, li wassal għal ksur tal-Artikolu 101(1) TFUE, tistax tannulla klawżola li tinsab fi ftehim konkluż f’suq differenti u li tagħmel riferiment għal dan il-parametru referenzjarju matul il-perijodu tal-ksur, skont l-Artikolu 101(2) TFUE.
17.      Skont l-Artikolu 101(2) TFUE, l-akkordji jew deċiżjonijiet ipprojbiti bid-dispożizzjonijiet tal-Artikolu 101(1) TFUE
huma awtomatikament nulli. Skont il-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja, ftehim li ma jissodisfax il-kundizzjonijiet stabbiliti fl-Artikolu 101(3) TFUE jsir null u bla effett sa fejn
l-għan jew l-effett tiegħu huma
inkompatibbli mal-projbizzjoni fl-Artikolu 101(1) TFUE (10). Barra minn hekk, peress li n-nullità msemmija fl-Artikolu 101(2) TFUE hija assoluta, ftehim li jkun null u bla effett bis-saħħa ta’ din
id-dispożizzjoni ma għandu
l-ebda effett, la fil-passat u lanqas fil-futur, bejn il-partijiet kontraenti (11). Ftehim bħal dan lanqas ma jista’ jiġi invokat kontra terzi (12).
18.      Għalhekk, il-Qorti tal-Ġustizzja ddefinixxiet il-kamp ta’ applikazzjoni tal-Artikolu 101(2) TFUE (13) billi llimitat l-applikazzjoni tiegħu għal ftehimiet li jaqgħu taħt il-projbizzjoni stabbilita fl-Artikolu 101(1) TFUE (14). Huwa minnu li, skont il-ġurisprudenza, in-nullità awtomatika ta’ ftehim ipprojbit tista’ tiġi invokata minn kulħadd u l-qrati huma marbuta biha (15). Madankollu, huma biss id-deċiżjonijiet jew l-akkordji pprojbiti mill-Artikolu 101(1) TFUE li jsiru
mhux infurzabbli, bħala prinċipju fl-intier tagħhom, sakemm l-elementi restrittivi ma jkunux jistgħu jiġu sseparati mill-bqija tal-akkordju (16). Kif iddikjarat il-Qorti tal-Ġustizzja, il-konsegwenzi tan-nullità prevista mill-Artikolu 101(2) TFUE għal dawk il-partijiet tal-akkordju li ma humiex inkompatibbli mal-Artikolu 101(1), u għal kwalunkwe ordni u kunsinni
magħmula abbażi tal-akkordju, u l-obbligi finanzjarji li jirriżultaw minnhom, ma jaqgħux fil-parametri tad-dritt tal-Unjoni (17).
19.      Il-motivazzjoni wara d-deċiżjonijiet tal-Qorti tal-Ġustizzja tista’ tiġi spjegata faċilment, fil-fehma tiegħi, b’riferiment, l-ewwel, għall-ħtieġa li jiġu evitati effetti
kumulattivi tat-tip previst mill-qorti tar-rinviju fid-digriet tar-rinviju, jiġifieri fuq relazzjonijiet kuntrattwali konklużi bejn terzi mhux implikati fil-ftehim speċifiku li l-Kummissjoni ddeċidiet li huwa pprojbit.
Din hija, b’mod partikolari, is-sitwazzjoni ta’ klawżola bħal dik inkwistjoni fil-kawża prinċipali, li tikkonċerna prodott u suq distinti minn dawk koperti mid-deċiżjonijiet tal-Kummissjoni dwar il-manipulazzjoni tal-Euribor b’rabta mal-EIRD.
L-imprevedibbiltà tal-konsegwenzi legali u ekonomiċi li jistgħu jirriżultaw minn dikjarazzjoni sistemika ta’ nullità ta’ kwalunkwe ftehim jew kwalunkwe klawżola li, bħala tali, ma tkunx ipprojbita skont l-Artikolu 101(1) TFUE tidher li tiġġustifika l-approċċ interpretattiv tal-Qorti tal-Ġustizzja fir-rigward tal-Artikolu 101(2) TFUE.
20.      It-tieni, l-interpretazzjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja tal-Artikolu 101(2) TFUE hija wkoll konsistenti, kif sostnut mill-konvenut fil-kawża prinċipali, mal-prinċipju li r-responsabbiltà għall-ksur tar-regoli tal-kompetizzjoni tal-Unjoni hija ta’ natura personali. Skont il-ġurisprudenza, hija biss l-impriża li tikser dawn ir-regoli li għandha tagħmel tajjeb għad-danni kkawżati mill-ksur (18). Għalkemm din il-ġurisprudenza nħolqot fil-kuntest ta’ sentenzi preliminari dwar azzjonijiet għal danni, loġikament isegwi li n-nullità prevista fl-Artikolu 101(2) TFUE fir-rigward ta’ akkordji u deċiżjonijiet li huma kuntrarji għall-Artikolu 101(1) ma tistax testendi għal relazzjonijiet kuntrattwali konklużi minn partijiet li ma humiex implikati fil-ksur.
21.      Huwa minnu li, fis-sentenza Allianz Hungária (19), li jsir riferiment għaliha mill-Kummissjoni fl-osservazzjonijiet bil-miktub tagħha, il-Qorti tal-Ġustizzja
ddeċidiet li ftehimiet vertikali konklużi sabiex jiġi implimentat ftehim orizzontali (ta’
diviżjoni tas-swieq) li ma huwiex konformi mal-Artikolu 101(1) TFUE jistgħu wkoll jiġu ddikjarati illegali skont din l-aħħar dispożizzjoni (20). B’mod iktar speċifiku, il-kwistjoni mqajma minn din
il-kawża
kienet jekk ftehimiet vertikali li permezz tagħhom żewġ kumpanniji tal-assigurazzjoni tal-karozzi
qablu bilateralment, jew
ma’
bejjiegħa tal-karozzi jew ma’ assoċjazzjoni professjonali li tirrappreżentahom, fuq ir-rata ta’ kull siegħa li għandha titħallas għat-tiswija ta’ vetturi assigurati, kinux jikkostitwixxu restrizzjoni minħabba l-għan tal-Artikolu 101(1) TFUE. Permezz tas-sentenza tagħha, il-Qorti tal-Ġustizzja
ddeċidiet li l-eżistenza ta’ ftehim orizzontali bejn dawn iż-żewġ impriżi, imfassal biex jaqsam is-suq, seta’
jirrendi illegali wkoll il-ftehimiet vertikali konklużi sabiex jiġi implimentat.
22.      Madankollu, is-sentenza fil-kawża Allianz Hungária ma tistax tiġi trasposta għall-kawża
preżenti. Huwa evidenti minn
din is-sentenza li l-Qorti tal-Ġustizzja ma estendietx in-nullità prevista fl-Artikolu 101(2) TFUE għal ftehimiet li ma jaqgħux taħt il-projbizzjoni stabbilita fl-Artikolu 101(1) TFUE.
Għall-kuntrarju, hija ddeċidiet li ftehimiet vertikali neċessarji għall-implimentazzjoni tal-ftehim orizzontali, li mingħajrhom dan tal-aħħar ma setax jiġi implimentat, setgħu wkoll jitqiesu bħala kuntrarji għall-Artikolu 101(1) TFUE u, għalhekk, bħala nulli fihom innifishom, suġġett għall-evalwazzjoni li għandha twettaq il-qorti tar-rinviju f’dak il-każ.
23.      F’dan ir-rigward, huwa biżżejjed li jiġi osservat li l-ftehim ta’ self inkwistjoni fil-kawża prinċipali ma jifforma parti minn ebda ksur tal-Artikolu 101(1) TFUE kkonstatat mill-Kummissjoni. Barra minn hekk, kuntrarjament għas-sitwazzjoni inkwistjoni fis-sentenza fil-kawża Allianz Hungária, dan il-ftehim ma ġiex konkluż sabiex jimplimenta jew jagħti effett lill-ftehim restrittiv ikkonstatat mill-Kummissjoni fid-deċiżjonijiet tal-EIRD. Huwa sempliċement għamel riferiment
għall-parametru referenzjarju tal-Euribor għall-finijiet tad-determinazzjoni tar-rata tal-interessi varjabbli applikabbli għal self ipotekarju mogħti lil individwu minn bank, li, a fortiori, ma kellu l-ebda relazzjoni mal-aġir illegali kkonstatat mill-Kummissjoni.
F’dan il-kuntest, huwa ċar għalija li dan il-ftehim ma jistax jitqies li huwa suġġett għall-effett preskritt mill-Artikolu 101(2) TFUE, li, skont il-ġurisprudenza ċċitata fil-punt 18 ta’ dawn il-konklużjonijiet, japplika biss għal ftehimiet li jmorru kontra l-Artikolu 101(1) TFUE.
24.      Minn dan isegwi li l-Artikolu 101(2) TFUE ma jistax jiġi interpretat fis-sens li l-konstatazzjoni tal-Kummissjoni, f’deċiżjoni li tistabbilixxi ksur tal-Artikolu 101(1) TFUE, li parametru referenzjarju tar-rata tal-interessi ġie mmanipulat għandha tannulla klawżola li tinsab fi ftehim ta’ self li tagħmel riferiment għal dan
il-parametru referenzjarju, meta tali klawżola ma tifformax parti mill-ftehim restrittiv imsemmi fid-deċiżjoni tal-Kummissjoni u, bħala tali, ma tkunx ġiet iddikjarata kuntrarja għall-Artikolu 101(1) TFUE.
25.      F’dan l-istadju, huwa importanti li wieħed jinnota li l-fatt li l-Artikolu 101(2) TFUE ma jipprovdix bażi legali biex tiġi ddikjarata nulla u bla effett klawżola li tinsab fi ftehim ta’ self li ma taqax taħt l-Artikolu 101(1) TFUE ma jfissirx li l-partijiet kontraenti ma għandhomx rimedji legali oħra disponibbli għalihom sabiex jinvokaw l-invalidità ta’ din il-klawżola (21). F’dan ir-rigward, għandu jitfakkar li, kif jirriżulta mill-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja, il-konsegwenzi li ftehim ipprojbit mill-Artikolu 101(1) TFUE jista’ jkollu għal relazzjonijiet kuntrattwali li jinvolvu terzi għandhom jiġu ddeterminati mill-qrati nazzjonali skont id-dritt nazzjonali applikabbli (22).
26.      Fil-kawża preżenti, l-informazzjoni pprovduta mill-qorti tar-rinviju f’dan ir-rigward hija pjuttost limitata. Madankollu, mid-digriet tar-rinviju jista’ jiġi dedott li l-kawża prinċipali tikkonċerna talba għal dikjarazzjoni ta’ invalidità bbażata fuq l-allegat nuqqas ta’ affidabbiltà ta’ klawżola li tiddetermina r-rata tal-interessi ta’ ftehim ta’ self b’riferiment għall-parametru referenzjarju tal-Euribor. Fid-dawl tal-ġurisprudenza ċċitata fil-punt 25 iktar ’il fuq, xejn ma jipprekludi lill-qorti tar-rinviju tevalwa l-validità u l-effetti ta’ din il-klawżola fid-dawl tad-dispożizzjonijiet nazzjonali applikabbli, fosthom dawk relatati mal-legalità tas-suġġett tal-kuntratti, iċċitat fl-ordni tar-rinviju. (23)
27.      Huwa preċiżament f’din is-sitwazzjoni li l-interpretazzjoni tal-Artikolu 16 tar-Regolament Nru 1/2003 – li għalih tirrelata t-tieni parti tad-domanda preliminari – tassumi rilevanza partikolari f’każ bħal dak fil-kawża prinċipali, b’mod partikolari fir-rigward tad-deċiżjonijiet tal-EIRD.
Permezz ta’ din il-parti, il-qorti tar-rinviju titlob, essenzjalment, li jiġi ddeterminat jekk il-manipulazzjoni kkonstatata mill-Kummissjoni f’dawn id-deċiżjonijiet għandhiex valur probatorju fil-kuntest ta’ proċeduri dwar il-validità, skont id-dritt nazzjonali, ta’ klawżola li tagħmel riferiment
għall-Euribor matul il-perijodu ta’ ksur.
28.      L-Artikolu 16 tar-Regolament Nru 1/2003, taħt it-titlu “L-applikazzjoni uniformi tal-Liġi tal-Kompetizzjoni [tal-Unjoni]”, jipprevedi li, meta l-qrati nazzjonali jiddeċiedu dwar ftehimiet, deċiżjonijiet jew prattiki skont l-Artikolu 101 TFUE jew l-Artikolu 102 TFUE li huma diġà suġġetti għal deċiżjoni tal-Kummissjoni, huma ma jistgħux jieħdu deċiżjonijiet li jmorru kontra d-deċiżjoni adottata mill-Kummissjoni (24). Din id-dispożizzjoni tikkodifika ġurisprudenza preċedenti (25), fejn il-Qorti tal-Ġustizzja kienet essenzjalment iddeċidiet li, f’sistema ta’ infurzar tal-liġi tal-kompetizzjoni mogħtija lil diversi atturi, inklużi l-qrati nazzjonali, il-prinċipji ta’ ċertezza legali u l-applikazzjoni uniformi tar-regoli tal-kompetizzjoni tal-Unjoni jeħtieġu li jiġu evitati deċiżjonijiet kunfliġġenti (26).
29.      Barra minn hekk, fil-ġurisprudenza tagħha, il-Qorti tal-Ġustizzja ddefinixxiet il-limiti tar-regola li tirriżulta mill-Artikolu 16 tar-Regolament
Nru 1/2003. Pereżempju, fil-kuntest ta’ rikors
ċivili għad-danni, li fih
iridu jiġu stabbiliti l-aġir
dannuż, id-dannu, u r-rabta diretta bejn dan l-aġir
u d-dannu, il-qorti nazzjonali hija marbuta bil-konstatazzjoni tal-Kummissjoni li ftehim huwa pprojbit u bil-klassifikazzjoni
ġuridika
ta’ dan il-ftehim (27).
Il-Qorti Ġenerali stabbilixxiet ukoll, f’ġurisprudenza li, fil-fehma tiegħi, tista’ faċilment tiġi approvata mill-Qorti tal-Ġustizzja (28), li l-qrati nazzjonali huma wkoll marbuta bil-konstatazzjonijiet tal-Kummissjoni dwar il-kamp ta’ applikazzjoni ratione temporis u ġeografiku tal-aġir eżaminat u bir-responsabbiltà jew l-assenza ta’ responsabbiltà tal-persuni investigati fir-rigward tal-aġir inkwistjoni (29).
30.      Fil-kawża preżenti, fir-rigward tad-deċiżjonijiet dwar l-EIRD, huwa importanti li jiġi enfasizzat li l-Kummissjoni kkonstatat li ċerti banek fil-kumitat tal-Euribor kienu pparteċipaw f’kartell fis-suq tal-EIRD, li essenzjalment dam minn Settembru 2005 sa Mejju 2008 (30). B’mod partikolari, il-Kummissjoni kkonstatat li, matul dan il-perijodu, il-parteċipanti fil-kartell kienu wettqu sensiela ta’ prattiki intiżi biex ifixklu l-andament normali tal-komponenti tal-prezz tal-EIRD, jiġifieri l-Euribor. Dawn il-prattiki kienu jinkludu l-iskambju ta’ informazzjoni dwar il-preferenzi tagħhom għal rati ta’ interessi mhux mibdula, baxxi jew għoljin (iffissar) għal ċerti maturitajiet tal-Euribor, skont il-pożizzjonijiet ta’ negozjar jew l-espożizzjonijiet tagħhom. Il-parteċipanti skambjaw ukoll informazzjoni kunfidenzjali dwar il-pożizzjonijiet jew l-intenzjonijiet kummerċjali tagħhom fir-rigward tas-sottomissjonijiet futuri tal-Euribor għal maturitajiet speċifiċi. F’xi waqtiet, it-traders esploraw ukoll il-possibbiltà li jallinjaw mill-inqas waħda mis-sottomissjonijiet futuri tal-Euribor tal-banek tagħhom abbażi tal-informazzjoni li rċevew mingħand parteċipanti oħra (31).
31.      Jista’ jkun utli li wieħed jiftakar li l-Euribor hija rata tal-interessi ta’ riferiment użata ħafna fis-swieq monetarji internazzjonali (32). Għandha l-għan li tirrifletti l-ispiża tas-self interbankarju ddenominat f’euro. Il-kalkolu jitwettaq fuq bażi ta’ kuljum, fuq il-bażi ta’ data minn diversi istituzzjonijiet finanzjarji fi ħdan kumitat magħżul u li tintuża għall-finijiet tal-proċess. Hija
bbażata fuq il-kwotazzjonijiet ipprovduti mill-banek fuq il-kumitat, li jistmaw ir-rati li bihom bank ipotetiku tal-ewwel klassi jsellef fondi lil bank ieħor tal-ewwel klassi. Ir-rati tal-Euribor huma riflessi fl-ipprezzar tal-EIRD, li huma prodotti finanzjarji nnegozjati globalment. Dawn il-prodotti jintużaw minn kumpanniji kbar, istituzzjonijiet finanzjarji, hedge funds u kumpanniji internazzjonali oħra biex jikkontrollaw l-espożizzjoni tagħhom għar-riskju tar-rata tal-interessi (iħħeġġjar kemm għal mutwatarji kif ukoll għal investituri) jew għal skopijiet spekulattivi (33).
32.      Kif ġustament issostni l-Kummissjoni fl-osservazzjonijiet bil-miktub tagħha, għandha tingħata attenzjoni partikolari lill-fatt li d-deċiżjonijiet tal-EIRD ma fihomx konstatazzjonijiet speċifiċi dwar l-effetti tal-ftehim restrittiv fuq il-livell tal-Euribor. B’mod partikolari, minn dawn id-deċiżjonijiet jirriżulta li l-livell tal-Euribor seta’ jiġi mmanipulat ’il fuq, ’l isfel jew jinżamm l-istess mill-banek involuti fil-kumitat, skont il-pożizzjonijiet tal-partijiet fil-kartell fis-suq tad-derivattivi (34). Għalhekk, id-deċiżjonijiet tal-EIRD ma jiddeterminawx jekk il-kartell kellux it-tendenza li jgħolli jew ibaxxi l-Euribor. Filwaqt li jista’ jkun raġonevoli li wieħed jassumi, abbażi tal-aġir
tal-banek involuti fil-ftehim ipprojbit, li l-Euribor ma segwiex il-kors normali tiegħu matul il-perijodu tal-kartell (35), il-Kummissjoni ma għamlet l-ebda konstatazzjoni definittiva dwar id-direzzjoni ġenerali li fiha ġie mmanipulat dan il-parametru referenzjarju. Bis-sentenzi rispettivi tagħhom (36), kemm il-Qorti Ġenerali kif ukoll il-Qorti tal-Ġustizzja kkonfermaw il-konstatazzjonijiet tal-Kummissjoni u kkonkludew li l-ksur inkwistjoni kien jikkostitwixxi restrizzjoni “minħabba l-għan” skont l-Artikolu 101(1) TFUE li tikkonċerna biss is-suq tal-EIRD (37).
33.      Mill-kunsiderazzjonijiet preċedenti jirriżulta li, fir-rigward tad-deċiżjonijiet tal-EIRD, l-Artikolu 16 tar-Regolament Nru 1/2003 jobbliga lill-qrati nazzjonali jqisu bħala stabbilita b’mod definittiv l-eżistenza ta’ manipulazzjoni tal-Euribor matul il-perijodu ddefinit mill-Kummissjoni. Għall-kuntrarju, peress li l-ksur inkwistjoni ġie kklassifikat bħala restrizzjoni minħabba l-għan, l-ebda effett speċifiku fuq il-livell tal-Euribor ma jista’ jiġi dedott unikament mill-azzjonijiet li l-Kummissjoni ddeċidiet li huma kuntrarji għall-Artikolu 101(1) TFUE.
34.      Fir-rigward ta’ din il-kawża, tibqa’ d-domanda dwar jekk l-Artikolu 16 tar-Regolament Nru 1/2003 jikkostitwixxix bażi legali xierqa sabiex jiġi konkluż li, f’kawża fejn qorti nazzjonali għandha tiddeċiedi dwar il-validità ta’ klawżola kuntrattwali skont il-liġi nazzjonali tagħha – b’mod partikolari dwar il-legalità tas-suġġett ta’ dik il-klawżola – il-konklużjonijiet li għamlet il-Kummissjoni f’deċiżjoni li tistabbilixxi ksur tal-Artikolu 101(1) TFUE vinkolanti għal dik il-qorti nazzjonali.
35.      F’dan ir-rigward, huwa biżżejjed li jiġi indikat li l-Artikolu 16 tar-Regolament Nru 1/2003 huwa dispożizzjoni li tirrikjedi lill-qrati nazzjonali biex ma jieħdux deċiżjonijiet li jkunu kuntrarji għal dawk adottati mill-Kummissjoni biss “meta [huma] jiddeċiedu fuq ftehim, deċiżjonijiet jew prattiċi taħt l-Artikolu [101] jew l-Artikolu [102 TFUE]”. Peress li, fil-proċeduri fil-kawża prinċipali, il-qorti nazzjonali ma tkunx, fi kwalunkwe każ, qiegħda tapplika r-regoli tal-kompetizzjoni tal-Unjoni biex issolvi t-tilwima quddiemha, ma jistax jingħad li l-Artikolu 16 tar-Regolament Nru 1/2003 jikkostitwixxi formalment bażi legali li timponi fuq qorti nazzjonali li tieħu bħala stabbiliti l-konklużjonijiet li għamlet il-Kummissjoni fid-deċiżjonijiet EIRD.
36.      F’dan il-kuntest, jista’ jsir l-argument li, meta qorti nazzjonali tkun qegħda tevalwa kawża esklużivament fid-dawl tad-dritt nazzjonali tagħha, in-natura vinkolanti tal-konstatazzjonijiet tal-Kummissjoni f’deċiżjoni li tistabbilixxi ksur tal-Artikolu 101(1) TFUE jkollha wkoll tiġi stabbilita skont dan id-dritt. Madankollu, tali approċċ ma jistax jiġi aċċettat għal żewġ raġunijiet prinċipali. L-ewwel, ma jiħux inkunsiderazzjoni l-fatt li atti adottati mill-istituzzjonijiet tal-Unjoni fil-kuntest tal-kompetenzi tagħhom ma jeżiġux rikonoxximent mill-ordinament ġuridiku nazzjonali. Minflok, jifformaw parti integrali mis-sistemi legali tal-Istati Membri u ma jistgħux għalhekk jiġi injorati fil-kuntest tal-proċeduri nazzjonali. It-tieni, tali approċċ jista’ fl-aħħar mill-aħħar jirriżulta fir-rifjut ta’ qorti nazzjonali milli tieħu inkunsiderazzjoni att tal-Unjoni li huwa validu u legali skont il-ġurisprudenza stabbilita, meta l-konstatazzjonijiet inklużi f’dak l-att ikunu, barra minn hekk, ġew ikkonfermati mill-Qorti tal-Ġustizzja fis-sentenza HSBC Holdings et.
37.      Minn dan isegwi li, għalkemm l-Artikolu 16 tar-Regolament Nru 1/2003 ma jistax jitqies li huwa applikabbli fil-proċeduri fil-kawża prinċipali, kif indikat iktar ’il fuq, wieħed mill-prinċipju li din id-dispożizzjoni tirrifletti, jiġifieri li konstatazzjoni fattwali stabbilita taħt l-ordinament ġuridiku tal-Unjoni ma tistax tiġi injorata, iwassal, essenzjalment, għal eżitu b’konsegwenzi legali simili. Qorti nazzjonali trid tieħu inkunsiderazzjoni l-konstatazzjonijiet fattwali u legali li saru f’proċedimenti tal-Unjoni meta jkunu rilevanti għal tilwimiet nazzjonali, anki meta dawn għandhom jiġu deċiżi barra mill-qafas speċifiku tad-dritt tal-Unjoni.
38.      F’din il-kawża, fil-kuntest ta’ azzjoni mressqa minn parti li titlob dikjarazzjoni li klawżola hija invalida skont id-dritt nazzjonali, il-konstatazzjoni tal-Kummissjoni fid-deċiżjonijiet tal-EIRD dwar il-manipulazzjoni tal-Euribor għandha titqies bħala stabbilita b’mod definittiv u għandha tittieħed inkunsiderazzjoni, suġġett, naturalment, kif ġie spjegat fil-punt 33 ta’ dawn il-konklużjonijiet, għat-termini konkreti stabbiliti f’dawn id-deċiżjonijiet.
39.      Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti, nikkonkludi li l-Artikolu 101(2) TFUE u l-Artikolu 16(1) tar-Regolament Nru 1/2003 għandhom jiġu interpretati fis-sens li l-konstatazzjoni tal-Kummissjoni, f’deċiżjoni li tistabbilixxi ksur tal-Artikolu 101(1) TFUE, li parametru referenzjarju tar-rata ta’ interessi ġie mmanipulat, ma tinvalidax klawżola fi ftehim ta’ self li tagħmel riferiment għal tali parametru referenzjarju, meta dik il-klawżola ma tkunx tagħmel parti mill-ftehim restrittiv imsemmi fid-deċiżjoni tal-Kummissjoni u ma tkunx ġiet, bħala tali, meqjusa bħala kuntrarja għall-Artikolu 101(1) TFUE. Madankollu, u għalkemm l-Artikolu 16 tar-Regolament Nru 1/2003 ma huwiex formalment applikabbli, il-konstatazzjoni ta’ manipulazzjoni stabbilita fid-deċiżjoni tal-Kummissjoni ma tistax tiġi injorata mill-qorti nazzjonali fil-kuntest ta’ proċedimenti dwar il-validità ta’ klawżola taħt il-liġi nazzjonali, suġġett għall-għat-termini konkreti stabbiliti f’din id-deċiżjoni.
IV.    Konklużjoni
40.      Abbażi tal-analiżi stabbilita hawn fuq, nipproponi li l-Qorti tal-Ġustizzja twieġeb id-domanda preliminari tal-Corte d’appello di Cagliari (il-Qorti tal-Appell ta’ Cagliari, l-Italja) kif ġej:
L-Artikolu 101(2) TFUE u l-Artikolu 16(1) tar-Regolament tal-Kunsill (KE) Nru 1/2003 tas‑16 ta’ Diċembru 2002 fuq l-implimentazzjoni tar-regoli tal-kompetizzjoni mniżżlin fl-Artikoli [101] u [102 TFUE] (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 8,
Vol. 2,
p. 205)
għandu jiġi interpretat fis-sens li l-konstatazzjoni mill-Kummissjoni Ewropea, f’deċiżjoni li tistabbilixxi ksur tal-Artikolu 101(1) TFUE, li parametru referenzjarju tar-rata ta’ interessi ġie mmanipulat, ma tinvalidax klawżola fi ftehim ta’ self li tagħmel riferiment għal tali parametru referenzjarju, meta dik il-klawżola ma tkunx tagħmel parti mill-ftehim restrittiv imsemmi fid-deċiżjoni tal-Kummissjoni u ma tkunx ġiet, bħala tali, meqjusa bħala kuntrarja għall-Artikolu 101(1) TFUE. Madankollu, u għalkemm l-Artikolu 16 tar-Regolament Nru 1/2003 ma huwiex formalment applikabbli, il-konstatazzjoni ta’ manipulazzjoni stabbilita fid-deċiżjoni tal-Kummissjoni ma tistax tiġi injorata mill-qorti nazzjonali fil-kuntest ta’ proċedimenti dwar il-validità ta’ klawżola taħt il-liġi nazzjonali, suġġett għall-għat-termini konkreti stabbiliti f’din id-deċiżjoni.
1      Lingwa oriġinali: l-Ingliż.
i      L-isem ta’ din il-kawża huwa fittizju. Dan l-isem ma jikkorrispondi għall-isem reali ta’ ebda waħda mill-partijiet fil-proċedura.
2      Ir-Regolament tal-Kunsill tas‑16 ta’ Diċembru 2002 fuq l-implimentazzjoni tar-regoli tal-kompetizzjoni mniżżlin fl-Artikoli [101] u [102 TFUE] (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 8,
Vol. 2,
p. 205).
3      Deċiżjoni tal-Kummissjoni C(2013) 8512 final li tirrigwarda proċediment skont l-Artikolu 101 [TFUE] u l-Artikolu 53 tal-Ftehim ŻEE (il-Każ AT.39914 — Derivattivi tar-Rati tal-Imgħax f’Euro)
(iktar ’il quddiem id-“Deċiżjoni tal‑2013”). Din id-deċiżjoni kienet indirizzata lill-banek li jappartjenu għall-gruppi Barclays, Deutsche Bank, Société Générale u Royal Bank of Scotland.
4      Deċiżjoni tal-Kummissjoni C(2016) 8530 final, li tirrigwarda proċediment skont l-Artikolu 101 TFUE u l-Artikolu 53 tal-Ftehim ŻEE (Il-Każ AT.39914 — Derivattivi tar-Rati tal-Imgħax f’Euro) (iktar ’il quddiem id-“Deċiżjoni tal‑2016”). Din id-deċiżjoni kienet indirizzata lill-banek li jappartjenu għall-gruppi Crédit Agricole, HSBC u JPMorgan Chase.
5      L-adozzjoni ta’ żewġ deċiżjonijiet separati hija attribwibbli għall-fatt li ċerti banek ikkonċernati, elenkati fil-premessa 2 tad-Deċiżjoni tal‑2013, qablu li jipparteċipaw fi proċeduri għar-riżolviment skont l-Artikolu 10(a) tar-Regolament tal-Kummissjoni (KE) Nru 773/2004 tas‑7 ta’ April 2004 dwar it-tmexxija ta’ proċeduri mill-Kummissjoni skond
l-Artikoli [101 TFUE] u [102 TFUE] (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 8, Vol. 3, p. 81). Għall-kuntrarju, banek oħra, imsemmija fil-premessi 52 sa 64 tad-deċiżjoni tal‑2016, iddeċidew li ma jipparteċipawx f’din il-proċedura u għalhekk ittieħdet deċiżjoni fir-rigward ta’ dawn il-banek skont il-proċedura standard stabbilita fl-Artikolu 7 tar-Regolament Nru 1/2003.
6      Ara, inter alia, il-premessa 67 tad-Deċiżjoni tal‑2013 u l-Artikolu 1 tagħha. Ara wkoll il-premessa 357 tad-Deċiżjoni tal‑2016, u l-Artikolu 1 tagħha.
7      Sentenza tal‑24 ta’ Settembru 2019, HSBC Holdings et vs Il‑Kummissjoni (T‑105/17, EU:T:2019:675).
8      Sentenza tat‑12 ta’ Jannar 2023, HSBC Holdings et vs Il‑Kummissjoni (C‑883/19 P, iktar ’il quddiem is-“sentenza fil-kawża HSBC Holdings et”, EU:C:2023:11)
9      Is-sentenzi tal-Qorti Ġenerali u tal-Qorti tal-Ġustizzja kienu jikkonċernaw esklużivament id-Deċiżjoni tal‑2016, u ma indirizzawx id-Deċiżjoni tal‑2013, li kienet saret finali. B’riżultat taż-żewġ sentenzi, id-Deċiżjoni tal‑2016 ġiet annullata b’mod parzjali, partikolarment fir-rigward tad-determinazzjoni tal-multa imposta mill-Kummissjoni fuq ir-rikorrenti f’dik il-kawża. Il-Qorti Ġenerali waslet għal konklużjoni simili fis-sentenzi tagħha tal‑20 ta’ Diċembru 2023, JPMorgan Chase et vs Il‑Kummissjoni (T‑106/17, EU:T:2023:832) u tal‑20 ta’ Diċembru 2023, Crédit agricole u Crédit agricole Corporate and Investment Bank vs Il‑Kummissjoni (T‑113/17, EU:T:2023:847). L-appelli minn dawn is-sentenzi fil-preżent jinsabu pendenti quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja fil-Kawżi C‑160/24 P u C‑191/24 P, rispettivament. Barra minn hekk, wara l-annullament parzjali tad-Deċiżjoni tal‑2016 dwar il-multa imposta, il-Kummissjoni adottat id-Deċiżjoni C(2021) 4600 final tat‑28 ta’ Ġunju 2021. Din id-deċiżjoni wasslet għas-sentenza tas‑27 ta’ Novembru 2024, HSBC Holdings et vs Il‑Kummissjoni (T‑561/21, EU:T:2024:869), u issa saret finali.
10      Sentenza tal‑25 ta’ Novembru 1971, Béguelin Import (22/71, EU:C:1971:113, punt 26).
11      Sentenza tas‑6 ta’ Frar 1973, Brasserie de Haecht (48/72, EU:C:1973:11, punt 26).
12      Sentenza tal‑25 ta’ Novembru 1971, Béguelin Import (22/71, EU:C:1971:113, punt 29).
13      Ara, inter alia, Jones, A., Sufrin, B. u Dunne_N., EU Competition Law: Text, Cases and Materials, Oxford University Press, 2023, p. 228; Van Bael, I. u Bellis, J.-F., Competition Law of the European Union, Wolters Kluwer, 2021, p. 77 u 78; Argenton, C., Geradin, D. u Stephan, A., EU Cartel Law and Economics, Oxford University Press, 2020, p. 69 u 70, u Meeßen, G., “Article 101 TFEU”, f’Kellerbauer, M., Klamert, M., u Tomkin, J. (edituri), The EU Treaties and the Charter of Fundamental Rights: A Commentary, 2019, Oxford University Press, p. 1034 u 1035.
14      Dawn id-deċiżjonijiet kollha għadhom rilevanti sal-lum, kif jidher, pereżempju, mis-sentenza tal‑20 ta’ April 2023, Repsol Comercial de Productos Petrolíferos (C‑25/21, EU:C:2023:298, punti 70 sa 73), u mis-sentenza tal‑25 ta’ Jannar 2024, Em akaunt BG (C‑438/22, EU:C:2024:71, punti 57 u
58),
li jagħmlu riferiment għalihom b’mod espress.
15      Ara, f’dan is-sens, is-sentenza tal‑20 ta’ Settembru 2001, Courage u Crehan (C‑453/99, EU:C:2001:465, punt 22).
16      Ara, f’dan is-sens, is-sentenza tat‑28 ta’ Frar 1991, Delimitis (C‑234/89, EU:C:1991:91, punt 40).
17      Sentenza tal‑14 ta’ Diċembru 1983, Société de vente de ciments et bétons de l’est (319/82, EU:C:1983:374, punti 11 u 12).
18      Sentenza tal‑14 ta’ Marzu 2019, Skanska Industrial Solutions et (C‑724/17, EU:C:2019:204, punt 31).
19      Sentenza tal‑14 ta’ Marzu 2013, Allianz Hungária Biztosító et (C‑32/11
iktar ’il quddiem is-“sentenza Allianz Hungária”,
EU:C:2013:160)
20      Ibid., punt 50.
21      Barra minn hekk, parti li tqis li ġiet ippreġudikata mill-manipulazzjoni ta’ parametru referenzjarju tar-rata tal-interessi tista’ tabilħaqq tiftaħ kawża għal danni skont il-liġi nazzjonali li tittrasponi d-Direttiva 2014/104/UE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tas‑26 ta’ Novembru 2014 dwar ċerti regoli li jirregolaw l-azzjonijiet għad-danni skont il-liġi nazzjonali għall-ksur tad-dispożizzjonijiet tal-liġi tal-kompetizzjoni tal-Istati Membri u tal-Unjoni Ewropea (ĠU 2014, L 349, p. 1). Min-naħa tagħha, il-qorti nazzjonali li quddiemha titressaq din il-kawża hija obbligata tissalvagwardja d-drittijiet li jirriżultaw direttament mill-Artikolu 101(1) TFUE, inkluż meta r-rikorrent ikun parti terza fil-ftehim li l-Kummissjoni kkonstatat li huwa illegali. Ara, inter alia, is-sentenza tal‑5 ta’ Ġunju 2015, Kone et (C‑557/12, EU:C:2014:1317, punt 37) u s-sentenza tal‑20 ta’ April 2023, Repsol Comercial de Productos Petrolíferos (C‑25/21, EU:C:2023:298, punti 50 sa 52 u l-ġurisprudenza ċċitata).
22      Ara, f’dan is-sens, is-sentenza tal‑14 ta’ Diċembru 1983, Société de vente de ciments et bétons de l’est (319/82, EU:C:1983:374, punt 12) u s-sentenza tat‑30
Novembru 2006, Brünsteiner and Autohaus Hilgert (C‑376/05 u C‑377/05, EU:C:2006:753, punt 48 u l-ġurisprudenza ċċitata).
23      L-ordni tar-rinviju u l-osservazzjonijiet bil-miktub tal-partijiet jindikaw, f’dan ir-rigward, l-Artikolu 1346 u l-Artikolu 1418 tal-Kodiċi Ċivili Taljan.
24      Ara wkoll is-sentenza tat‑18 ta’ April 2024, Heureka Group (Tqabbil tax-xiri online)
(C‑605/21, EU:C:2024:324, punt 74).
25      Ara l-premessa 22 tar-Regolament Nru 1/2003 u s-sentenza tal‑14
ta’ Diċembru 2000, Masterfoods u HB (C‑344/98, iktar ’il quddiem is-‘sentenza Masterfoods’, EU:C:2000:689, punt 60).
26      A. Pachev, “Jurisdiction of the Courts of the European Union Member States to apply European Union antitrust law in private disputes”, f’La justice en transition : vers une union européenne solidaire et durable, – Justice in transition: towards a united and sustainable European Union, Mélanges en l’honneur d’Alexander Arabadjiev, Bruylant, 2025, p. 573.
27      Madankollu, il-qorti nazzjonali xorta trid tevalwa l-eżistenza ta’ telf u r-rabta kawżali diretta bejn it-telf u l-ftehim jew il-prattika inkwistjoni. Anki fejn l-effetti preċiżi tal-ksur ikunu ġew iddeterminati mill-Kummissjoni fid-deċiżjoni tagħha, xorta waħda hija l-qorti nazzjonali li għandha tiddetermina individwalment it-telf ikkawżat lil kull persuna li ressqet kawża għal danni. Ara, f’dan ir-rigward, is-sentenza tas‑6 ta’ Novembru 2012, Otis et (C‑199/11, EU:C:2012:684, punti 65 u 66).
28      Sentenza tas‑16 ta’ Diċembru 2015, British Airways vs Il‑Kummissjoni (T‑48/11, EU:T:2015:988, punt 40).
Ara wkoll Joncheray, N., Article 16: Uniform application of Community competition law – Commentary, fi Prete, L., Dekeyser, K., et al. (edituri), Regulation 1/2003 and EU Antitrust Enforcement – A Systematic Guide, Wolters Kluwer, 2002, p. 399.
29      Ara wkoll Carovano, G., ‘Boosting the coherent application of EU competition law in private litigations while augmenting national courts’ independence’, European Law Journal, Vol. 31, Nru 3, 2025, p. 272 u 273.
30      Ara n-nota ta’ qiegħ il-paġna 6 ta’ dawn il-konklużjonijiet.
31      Ara, inter alia, il-premessa 32 tad-Deċiżjoni tal‑2013 u l-premessi 113 sa 115, 358 u 359 tad-Deċiżjoni tal‑2016. Ara wkoll is-sentenza HSBC Holdings et, punti 18 u 19.
32      Ara l-premessa 1 tar-Regolament (UE) 2016/1011 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tat‑8 ta’ Ġunju 2016 dwar l-indiċi użati bħala parametri referenzjarji fi strumenti finanzjarji u kuntratti finanzjarji jew dwar il-kejl tal-prestazzjoni ta’ fondi ta’ investiment u li jemenda d-Direttivi 2008/48/KE u 2014/17/UE u r-Regolament (UE) Nru 596/2014 (ĠU 2016, L 171, p. 1, rettifika fil-ĠU 2017, L 137, p. 41), u l-premessa 5 tar-Regolament ta’ Implimentazzjoni tal-Kummissjoni (UE) 2016/1368 tal‑11 ta’ Awwissu 2016 li jistabbilixxi lista ta' parametri referenzjarji ta’ importanza kritika użati fis-swieq finanzjarji skont ir-Regolament (UE) 2016/1011 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill (ĠU 2016, L 217, p. 1).
33      Ara l-premessi 5 sa 9 tad-Deċiżjoni tal‑2013 u l-premessi 20 sa 26 tad-Deċiżjoni tal‑2016. Ara wkoll il-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali
Emiliou fil-kawża HSBC Holdings et vs Il‑Kummissjoni (C‑883/19 P, EU:C:2022:384, punt 1).
34      Ara, inter alia, il-premessa 388 u
l-premessa 392(a) u (e) tad-Deċiżjoni tal‑2016.
35      Ara, inter alia, il-premessi 397 u 404 sa 408 tad-Deċiżjoni tal‑2016.
36      Ara n-noti ta’ qiegħ il-paġna 7 u 8 ta’ dawn il-konklużjonijiet.
37      Ara, inter alia, is-sentenza fil-kawża HSBC Holdings et, punti 125, 191, 206 u 208.