62021TJ0386
WYROK SĄDU (piąta izba w składzie powiększonym)
z dnia 6 listopada 2024 r. (
*1
)
Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Sektor obligacji ponadnarodowych, obligacji skarbowych i obligacji komunalnych denominowanych w dolarach amerykańskich – Decyzja stwierdzająca naruszenie art. 101 TFUE i art. 53 porozumienia EOG – Koordynacja cen i działalności transakcyjnej w zakresie obrotu obligacjami – Wymiana szczególnie chronionych informacji handlowych – Jednolite i ciągłe naruszenie – Ograniczenie konkurencji ze względu na cel – Obliczanie kwoty grzywny – Kwota podstawowa – Wartość zastępcza wartości sprzedaży – Skarga o stwierdzenie nieważności – Nieograniczone prawo orzekania
W sprawach T‑386/21 i T‑406/21
Crédit agricole SA, z siedzibą w Montrouge (Francja),
Crédit agricole Corporate and Investment Bank, z siedzibą w Montrouge,
które reprezentowali D. Beard, Barrister-at-Law, C. Hutton, C. Peacock i J. Parkinson, solicitors,
strona skarżąca w sprawie T‑386/21,
UBS Group AG, która wstąpiła w prawa Credit Suisse Group AG, z siedzibą w Zurychu (Szwajcaria),
Credit Suisse Securities (Europe) Ltd, z siedzibą w Londynie (Zjednoczone Królestwo),
które reprezentowali R. Wesseling, F. ten Have i F. Brouwer, adwokaci,
strona skarżąca w sprawie T‑406/21,
przeciwko
Komisji Europejskiej, którą reprezentowali, w sprawie T‑386/21, T. Franchoo, M. Farley i B. Cullen, w charakterze pełnomocników, oraz, w sprawie T‑406/21, A. Boitos, M. Farley, T. Franchoo i C. Vang, w charakterze pełnomocników,
strona pozwana,
SĄD (piąta izba w składzie powiększonym),
w składzie: J. Svenningsen (sprawozdawca), prezes, V. Tomljenović, C. Mac Eochaidh, J. Martín y Pérez de Nanclares i M. Stancu, sędziowie,
sekretarz: I. Kurme, administratorka,
uwzględniając pisemny etap postępowania,
po przeprowadzeniu rozprawy w dniach 15 i 16 czerwca 2023 r.,
wydaje następujący
Wyrok
1
W skardze opartej na art. 263 TFUE skarżące w sprawie T‑386/21, Crédit agricole SA i Crédit agricole Corporate and Investment Bank (zwane dalej łącznie „Crédit agricole”) wnoszą, po pierwsze, o stwierdzenie nieważności decyzji Komisji C(2021) 2871 final z dnia 28 kwietnia 2021 r. dotyczącej postępowania na podstawie art. 101 TFUE i art. 53 porozumienia EOG (sprawa AT.40346 – SSA Bonds (zwanej dalej „zaskarżoną decyzją”) w zakresie, w jakim dotyczy ona skarżących, a po drugie, o obniżenie kwoty grzywny, która została na nie nałożona w tej decyzji.
2
W skardze opartej na art. 263 TFUE skarżące w sprawie T‑406/21, UBS Group AG, która wstąpiła w prawa Credit Suisse Group AG, i Credit Suisse Securities (Europe) Ltd (zwane dalej łącznie „Credit Suisse”), wnoszą zasadniczo o stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji w zakresie, w jakim dotyczy ona skarżących.
I. Okoliczności powstania sporu
A. W przedmiocie sektora SSA
3
Sporne zachowania dotyczą obligacji ponadnarodowych (supra-sovereign bonds), obligacji skarbowych (sovereign bonds) i obligacji komunalnych [agency (sub-sovereign) bonds], denominowanych w dolarach amerykańskich (zwanych dalej „SSA”). SSA są dłużnymi papierami wartościowymi umożliwiającymi ich emitentowi pozyskanie funduszy na finansowanie niektórych wydatków lub inwestycji.
4
Ich emitent może zatem emitować obligacje do zaciągania pożyczek (kwota referencyjna) od inwestora (posiadacza) na czas określony, który może być krótki (na przykład 2 lata) lub długi (na przykład 10 lub 30 lat) na z góry określoną, stałą lub zmienną stopą procentową. Posiadacz obligacji pobiera odsetki (kupon) od emitenta w regularnych odstępach czasu oraz uzyskuje zwrot kwoty referencyjnej w uzgodnionym terminie.
5
SSA są klasyfikowane w zależności od tożsamości ich emitenta. Obligacje ponadnarodowe są emitowane przez instytucje ponadnarodowe, takie jak Europejski Bank Inwestycyjny (EBI) lub Międzynarodowy Bank Odbudowy i Rozwoju (BIRD). Obligacje skarbowe są emitowane przez rządy centralne i mogą być denominowane w ich walucie krajowej i podlegać ich prawu krajowemu lub być denominowane w walucie innej niż ich waluta krajowa i podlegać innemu prawu niż ich prawo krajowe. Wreszcie obligacje komunalne są emitowane przez jednostki niższego rzędu niż państwo lub przez instytucje wspierane w sposób dorozumiany lub wyraźny przez organy władzy publicznej, takie jak Caisse d’amortissement de la dette sociale (kasa na rzecz redukcji zadłużenia systemu zabezpieczenia społecznego, CADES, Francja) lub Kreditanstalt für Wiederaufbau (KfW, instytut kredytowy na rzecz odbudowy, Niemcy). Obligacje te mogą być emitowane albo w walucie krajowej, albo w walucie obcej.
6
SSA są oferowane do sprzedaży po raz pierwszy przez ich emitenta lub w jego imieniu na rynku pierwotnym. Następnie są one przedmiotem obrotu „poza rynkiem regulowanym” (over-the-counter) między inwestorami na rynku wtórnym, bez giełdy centralnej.
7
Zachowania zarzucane w zaskarżonej decyzji nie dotyczą rynku pierwotnego, lecz wyłącznie późniejszych transakcji przeprowadzonych na rynku wtórnym.
8
Funkcjonowanie tego ostatniego rynku, opisane w motywach 10–64 zaskarżonej decyzji, zostało zwięźle przedstawione poniżej na potrzeby niniejszego wyroku.
1.
Cena SSA na rynku wtórnym
a)
Ustalanie ceny na rynku wtórnym
9
Po emisji obligacji na rynku pierwotnym są one następnie przedmiotem obrotu między inwestorami na rynku wtórnym. W okresie między momentem emisji a terminem zapadalności tej obligacji jej cena ulega zmianie i może odbiegać od ceny emisyjnej w wyniku różnych czynników, takich jak zmiany w otoczeniu gospodarczym (np. ogólna zmiana stóp procentowych na rynku) lub czynniki właściwe dla emitenta (np. ponoszone ryzyko, płynność lub dostępność nowszych emisji).
10
Obligacje są zazwyczaj przedmiotem obrotu w odniesieniu do ich rentowności z okresu zapadalności (yield), która jest ustalana jako procent ich kwoty referencyjnej. Rentowność ta jest rentownością, jaką inwestor może uzyskać, jeśli kupi te obligacje dzisiaj po określonej cenie i zachowa je do terminu zapadalności, a zatem zależy od kuponu i zysku osiągniętego przy pierwotnym zakupie poniżej kwoty referencyjnej lub straty poniesionej przy pierwotnym zakupie powyżej kwoty referencyjnej.
11
Na rynku wtórnym cena obligacji jest zazwyczaj określana w odniesieniu do rentowności i pod wpływem różnych czynników, takich jak dostępna ilość i cena, a także dostępność porównywalnych obligacji. Zmiana rynkowych stóp procentowych lub zmiana ratingu emitenta mogą mieć również wpływ na cenę, po jakiej obligacje są przedmiotem obrotu na rynku.
b)
Dwukierunkowe ceny oferowane przez animatorów rynku
12
„Animator rynku” (market maker) to instytucja lub osoba, która jest skłonna nabywać lub zbywać produkty finansowe na rynku w sposób ogólny i ciągły, a nie na transakcja po transakcji, po cenach, które sama określa.
13
Rola animatora rynku polega na zapewnianiu ciągłej wyceny obligacji, za pomocą dwukierunkowych cen – a mianowicie „kursu kupna” (bid price) i „kursu sprzedaży” (ask price) – niezależnie od sytuacji na rynku, w celu ułatwienia obrotu tymi obligacjami. Poprzez udostępnianie wolumenów obligacji i ich ciągłą wycenę, animator rynku sprzyja płynności rynku, to znaczy możliwości szybkiego zakupu lub sprzedaży obligacji przez inwestorów.
14
Chociaż na rynku SSA nie ma oficjalnych animatorów rynku, niektóre instytucje finansowe – jak skarżące w niniejszej sprawie – decydują się pełnić funkcję animatora rynku w tym znaczeniu, że podają dwukierunkowe ceny.
15
W przypadku gdy banki działają na rynku wtórnym, dążą one do wygenerowania dochodów w wyniku różnicy uzyskanej między kursem kupna a kursem sprzedaży. Różnica między tymi dwoma kursami jest nazywana „spreadem”, który stanowi dochód banku, gdy transakcja kupna i odsprzedaży jest rozpatrywana w całości (zwana dalej „całkowitą transakcją kupna-sprzedaży”). W ramach takiej transakcji „uśredniona cena” (mid price lub mid), która stanowi punkt środkowy między kursem kupna a kursem sprzedaży i która jest wyrażona w centach (z dokładnością do dwóch miejsc po przecinku), jest ważnym punktem odniesienia, ponieważ jej znajomość umożliwia traderom i inwestorom wydedukowanie kursów kupna i sprzedaży. Uśrednione ceny nie są wyświetlane na ekranach maklerów (brokers) ani nie są podawane do wiadomości inwestorów i innych kontrahentów.
16
Wreszcie traderzy opierają swoje decyzje dotyczące cen oraz inne decyzje strategiczne na różnych źródłach informacji. Na kurs kupna i kurs sprzedaży rzeczywiście praktykowany przez bank może mieć zatem wpływ tożsamość drugiej strony umowy (np. ważnego dla banku inwestora) czy też dana wielkość transakcji kupna lub sprzedaży.
2.
Pozycje tradingowe i ryzyko negocjacyjne
17
Po dokonaniu transakcji zakupu obligacji trader znajduje się w „pozycji długiej” (long position) w tym znaczeniu, że posiada w swoim portfelu obligacje do momentu „zamknięcia” tej pozycji, to znaczy odsprzedania obligacji, o ile to możliwe, po cenie wyższej od ceny, po jakiej je kupił. Trader może podjąć decyzję o utrzymaniu pozycji długiej przez określony czas, co stanowi pewne ryzyko (lub „ekspozycję”). Jeżeli bowiem wartość obligacji spadnie, trader będzie posiadał w swoim portfelu obligacje, których wartość jest niższa od ceny, po jakiej je nabył.
18
Natomiast po dokonaniu transakcji sprzedaży obligacji trader może znaleźć się w „pozycji krótkiej” (short position), jeżeli sprzedał obligacje, których nie posiadał, zazwyczaj w przypadku gdy sprzedał większą ilość obligacji niż ta, którą posiadał. Musi on zatem pozyskać te obligacje u innego tradera w celu zamknięcia swojej pozycji. Taka pozycja krótka oznacza potencjalną korzyść, jeżeli cena zakupu w celu nabycia wspomnianych obligacji jest niższa od ceny sprzedaży uzyskanej przez tradera, ale może prowadzić do potencjalnej straty, jeżeli cena zakupu jest wyższa od wspomnianej ceny sprzedaży. Trader może podjąć decyzję o zajęciu pozycji krótkiej w szczególności dlatego, że spodziewa się obniżenia ceny obligacji (a tym samym osiągnięcia zysku równego różnicy między ich ceną sprzedaży a ceną zakupu) lub aby sprostać potrzebom ze strony dużego klienta.
19
W związku z tym w odniesieniu do danych obligacji trader może zajmować pozycję długą lub pozycję krótką. Trader może podjąć decyzję o utrzymaniu tej pozycji, z zastrzeżeniem „granic ryzyka” (risk limits) narzuconych przez pracodawcę. Trader może kupować lub odsprzedać obligacje inwestorom końcowym lub za pośrednictwem brokera w celu ograniczenia lub zrekompensowania swojej ekspozycji. Taki sposób zmniejszenia ryzyka stanowi formę „zabezpieczenia” (hedging) ryzyka, które może nastąpić w drodze kupna lub sprzedaży albo tych samych, albo innych wysoce płynnych obligacji, takich jak amerykańskie obligacje skarbowe o podobnym kuponie lub terminie zapadalności.
3.
Wymiana informacji między bankami za pośrednictwem brokerów
20
Brokerzy są pośrednikami finansowymi, którzy ułatwiają transakcje między bankami i otrzymują zazwyczaj wynagrodzenie w postaci prowizji stanowiącej procent transakcji kupna lub sprzedaży.
21
Brokerzy zarządzają platformami elektronicznymi, które wyświetlają w czasie rzeczywistym oferty zakupu i sprzedaży banków. Platformy takie wskazują nazwę, kupon i termin zapadalności obligacji, wolumen (tj. kwotę referencyjną, zazwyczaj wyrażoną w milionach waluty) ofert kupna lub sprzedaży, a niekiedy spread rentowności w stosunku do obligacji referencyjnych. Kursy kupna i sprzedaży wyświetlane w danym momencie są najlepszymi dostępnymi kursami, to znaczy najbardziej konkurencyjnymi w tym momencie.
22
Trader banku, który widzi ofertę kupna (bid) lub sprzedaży (ask lub offer) na platformie transakcyjnej brokera, może podjąć decyzję, odpowiednio, o „przebiciu” (hit) oferty zakupu (sprzedając w ten sposób obligacje) lub o wycofaniu (lift) oferty sprzedaży (kupując w ten sposób obligacje), w którym to przypadku akceptuje transakcję na warunkach wyświetlanych na platformie. Na głównych platformach transakcyjnych, gdy tak się dzieje, kurs kupna lub sprzedaży zaakceptowany dla tej transakcji jest widoczny dla wszystkich traderów, ale tożsamość kontrahentów nie jest ujawniana.
23
Trader zainteresowany ofertą znajdującą się na platformie transakcyjnej brokera może zadzwonić do brokera w celu uzyskania dodatkowych informacji, takich jak dostępność dodatkowych wolumenów. Traderzy często prowadzą ciągłe rozmowy online (czaty) z wieloma brokerami na Bloombergu lub na innych komunikatorach internetowych.
24
Jeżeli trader jest zainteresowany, poza platformą odbywa się krótka negocjacja (przez telefon lub komunikator internetowy), podczas której broker będzie działał jako pośrednik między obiema stronami w celu osiągnięcia porozumienia w sprawie ostatecznej ceny i wolumenu transakcji.
25
Brokerzy nie ujawniają tożsamości traderów uczestniczących w danej transakcji, co gwarantuje anonimowość traderów i uniemożliwia im uzyskanie informacji dotyczących pozycji lub zamiarów danego tradera, a także wykorzystanie tych informacji na swoją korzyść. Korzystanie z usług brokera gwarantuje również rzetelną realizację transakcji. Powszechnie przyjmuje się, że korzyści dla traderów wynikające z korzystania z usług brokera przeważają nad kosztami pośrednictwa.
B. W przedmiocie postępowania zakończonego wydaniem zaskarżonej decyzji
26
W następstwie wniosku złożonego w dniu 4 sierpnia 2015 r. Komisja Europejska przyznała Deutsche Bank AG w dniu 4 grudnia 2015 r. warunkowe zwolnienie z grzywny na podstawie pkt 8 lit. a) obwieszczenia Komisji w sprawie zwalniania z grzywien i zmniejszania grzywien w sprawach kartelowych (Dz.U. 2006, C 298, s. 17). Bank ten kontynuował współpracę i w trakcie całego dochodzenia dostarczał Komisji dodatkowe informacje i dowody dotyczące spornego naruszenia.
27
W dniach 4 grudnia 2015 r., 6 września 2016 r., 15 marca 2017 r. i 12 listopada 2019 r. Komisja skierowała na podstawie art. 18 ust. 2 rozporządzenia Rady (WE) nr 1/2003 z dnia 16 grudnia 2002 r. w sprawie wprowadzenia w życie reguł konkurencji ustanowionych w art. [101 i 102 TFUE] (Dz.U. 2003, L 1, s. 1) żądania udzielenia informacji do Bank of America Corporation i Merrill Lynch International (zwanych dalej łącznie „BofA”), Crédit agricole, Credit Suisse i innych banków.
28
W dniach 21–24 listopada 2016 r. Komisja przeprowadziła zapowiedziane kontrole w pomieszczeniach BofA i Credit Suisse w Londynie (Zjednoczone Królestwo).
29
W dniach 20 i 21 grudnia 2018 r. Komisja, po pierwsze, wszczęła postępowanie w celu przyjęcia decyzji na podstawie rozdziału III rozporządzenia nr 1/2003 zgodnie z art. 2 ust. 1 i art. 10 ust. 1 rozporządzenia Komisji (WE) nr 773/2004 z dnia 7 kwietnia 2004 r. odnoszącego się do prowadzenia przez Komisję postępowań zgodnie z art. [101 i 102 TFUE] (Dz.U. 2004, L 123, s. 18), a po drugie, skierowała do Deutsche Bank, Credit Suisse, Crédit agricole i BofA pismo w sprawie przedstawienia zarzutów (zwane dalej „pismem w sprawie przedstawienia zarzutów”).
30
Wszystkim adresatom pisma w sprawie przedstawienia zarzutów przyznano dostęp do akt dochodzenia Komisji. Zgodnie z art. 10 ust. 2 rozporządzenia nr 773/2004 wszyscy przedstawili pisemne wnioski w przedmiocie tego pisma. Przedstawili również swoje argumenty podczas przesłuchania ustnego, które odbyło się w dniach 10–11 lipca 2019 r.
31
W dniu 6 listopada 2020 r. Komisja wystosowała do każdego z adresatów pisma w sprawie przedstawienia zarzutów pismo zawierające dodatkowe wyjaśnienia dotyczące metody zaproponowanej przez Komisję w celu ustalenia wartości zastępczej wartości sprzedaży (proxy for the value of sales) do celów obliczenia kwoty grzywny (zwane dalej „pismem w sprawie grzywien”). W odpowiedzi Deutsche Bank przedstawił swoje uwagi w dniu 4 grudnia 2020 r., a Crédit agricole, Credit Suisse i BofA w dniu 8 stycznia 2021 r.
C. W przedmiocie zaskarżonej decyzji
1.
W przedmiocie stwierdzenia spornego naruszenia
32
W zaskarżonej decyzji Komisja powołała się na liczne rozmowy między traderami zainteresowanych banków prowadzone w stałych lub niestałych chatroomach oraz za pośrednictwem dwustronnych rozmów drogą elektroniczną lub telefoniczną, które miały miejsce w okresie od 19 stycznia 2010 r. do 24 marca 2015 r. (motywy 90–92 zaskarżonej decyzji).
33
W tym kontekście Komisja uznała, że ogólnym celem współpracy między zainteresowanymi traderami było uzyskanie przewagi konkurencyjnej wobec ich klientów i konkurentów poprzez koordynację cen i działalności transakcyjnej, a także wymianę szczególnie chronionych rynkowych informacji handlowych dotyczących ich działalności transakcyjnej, cen oraz strategii tradingowych i cenowych w sektorze SSA (motywy 102, 638 zaskarżonej decyzji).
34
Komisja doszła na tej podstawie do wniosku, że zainteresowane banki świadomie zastąpiły ryzyko związane z konkurencją praktyczną współpracą między sobą, ze szkodą dla innych uczestników rynku i ich klientów. Zdaniem tej instytucji szereg spornych rozmów można podzielić na pięć kategorii porozumień lub uzgodnionych praktyk, które są ściśle ze sobą powiązane i częściowo się pokrywają (motywy 613, 638, 643 i 758 zaskarżonej decyzji).
35
Jak wynika z motywów 103 i 613 zaskarżonej decyzji, na te pięć kategorii składają się odpowiednio:
–
po pierwsze, koordynacja cen oferowanych kontrahentom (zwana dalej „kategorią 1”);
–
po drugie, koordynacja cen podawanych do ogólnej wiadomości na rynku (zwana dalej „kategorią 2”);
–
po trzecie, wymiana aktualnych lub perspektywicznych szczególnie chronionych informacji handlowych na temat ich działalności transakcyjnej i przepływów handlowych na rynku wtórnym (zwana dalej „kategorią 3”);
–
po czwarte, wymiana, potwierdzanie oraz dostosowywanie ich strategii tradingowych i cenowych (zwana dalej „kategorią 4”);
–
po piąte, koordynacja ich działalności transakcyjnej (zwana dalej „kategorią 5”).
36
Co się tyczy kwalifikacji prawnej spornych zachowań, Komisja stwierdziła, że były one sprzeczne z art. 101 ust. 1 TFUE ze względu na to, że polegały na porozumieniach lub uzgodnionych praktykach mających na celu ograniczenie lub zakłócenie konkurencji w sektorze SSA w Europejskim Obszarze Gospodarczym (EOG), jak wynika to z art. 1 zaskarżonej decyzji.
37
Aby dojść do tego wniosku, w pierwszej kolejności Komisja postanowiła uznać, że sporne zachowania miały wszystkie cechy porozumień lub uzgodnionych praktyk w rozumieniu art. 101 ust. 1 TFUE (zob. sekcja 5.2.1, a w szczególności motywy 620 i 621 zaskarżonej decyzji).
38
W drugiej kolejności Komisja uznała, że ze względu na ich treść, cele oraz kontekst gospodarczy lub prawny, w jakim miały one miejsce, wspomniane zachowania miały na celu ograniczenie lub zakłócenie konkurencji poprzez uzgadnianie cen, podział klientów, podział rynków oraz wymianę szczególnie chronionych informacji handlowych zmniejszających niepewność panującą na rynku. W tym względzie Komisja uznała również, że te zachowania zakłóciły również konkurencję poprzez stworzenie asymetrii informacji między uczestnikami rynku, dając zainteresowanym bankom przewagę konkurencyjną, która była tym bardziej znacząca, że dotyczyła rynku nieregulowanego, charakteryzującego się znaczną niepewnością (zob. sekcja 5.2.2, a w szczególności motywy 739, 741 i 742 zaskarżonej decyzji).
39
W trzeciej kolejności Komisja uznała, że sporne zachowania stanowiły jednolite i ciągłe naruszenie, ponieważ stanowiły część ogólnego planu realizującego ten sam antykonkurencyjny cel. W tym względzie Komisja wskazała w szczególności, że zachowania te dotyczyły jednorodnych produktów, którymi obrót przebiegał na tych samych zasadach, że wprowadzony w życie mechanizm był taki sam, że rozpatrywane banki były zasadniczo te same i zmieniały się tylko wtedy, gdy jeden z traderów uczestniczących w spornych zachowaniach przechodził z jednego banku do drugiego (zob. sekcja 5.2.3.2, a w szczególności motywy 757–763 zaskarżonej decyzji).
40
W czwartej kolejności sporne zachowania dotyczyły SSA emitowanych przez władze i instytucje mające siedzibę w EOG i były przedmiotem znaczącego wolumenu transakcji między państwami członkowskimi, jak również między Unią Europejską i państwami należącymi do EOG. W konsekwencji zdaniem Komisji sporne zachowania mogły mieć wpływ na handel między państwami członkowskimi oraz między umawiającymi się stronami porozumienia EOG (Dz.U. 1994, L 1, s. 3) (zob. sekcja 5.2.4.2 zaskarżonej decyzji).
41
W piątej kolejności Komisja uznała, że art. 101 ust. 3 TFUE i art. 53 ust. 3 porozumienia EOG nie mają zastosowania w niniejszej sprawie (zob. sekcja 5.3 zaskarżonej decyzji).
2.
W przedmiocie nałożenia grzywien
42
Komisja stwierdziła, że ustaliła wysokość nałożonych grzywien zgodnie z wytycznymi w sprawie metody ustalania grzywien nakładanymi na mocy art. 23 ust. 2 lit. a) rozporządzenia nr 1/2003 (Dz.U. 2006, C 210, s. 2, zwanymi dalej „wytycznymi”) (zob. sekcja 8.2 zaskarżonej decyzji). Niemniej jednak, biorąc pod uwagę specyfikę sektora finansowego, a w szczególności fakt, że produkty finansowe takie jak SSA nie generują sprzedaży w zwykłym znaczeniu tego słowa, Komisja, zamiast posłużyć się „wartością sprzedaży” związaną z obrotem SSA w celu określenia punktu wyjścia do obliczenia grzywny, uznała za właściwe ustalenie wartości zastępczej wartości sprzedaży (zwanej dalej „wartością zastępczą”), w oparciu, po pierwsze, o kwotę referencyjną SSA będących przedmiotem obrotu w odpowiednich okresach uczestnictwa zainteresowanych banków w spornym naruszeniu, a po drugie, o spready między kursami kupna i sprzedaży tych SSA (zob. sekcja 8.2.3 zaskarżonej decyzji).
43
W pozostałym zakresie Komisja ustaliła kwotę grzywny nałożonej na każdy bank, ustalając kwotę podstawową, obliczoną na podstawie wagi i czasu trwania naruszenia, oraz dostosowując tę kwotę podstawową do parametrów właściwych dla każdego banku.
3.
W przedmiocie sentencji
44
Sentencja zaskarżonej decyzji ma następujące brzmienie:
„Artykuł 1
Następujące przedsiębiorstwa naruszyły art. 101 [TFUE] i art. 53 porozumienia EOG, uczestnicząc we wskazanych okresach w jednolitym i ciągłym naruszeniu dotyczącym [SSA] obejmującym cały EOG, które polegało na porozumieniach lub uzgodnionych praktykach mających na celu ograniczenie lub zakłócenie konkurencji w sektorze [SSA]:
a)
DB Group Services (UK) Ltd i Deutsche Bank AG uczestniczyły od dnia 19 stycznia 2010 r. do dnia 28 marca 2014 r.; w tym okresie Deutsche Securities Inc. uczestniczyła od dnia 22 marca 2010 r. do dnia 25 lutego 2013 r.
b)
[BofA] uczestniczyła po raz pierwszy od dnia 19 stycznia 2010 r. do dnia 23 października 2012 r.; i ponownie od dnia 22 lipca 2014 r. do dnia 27 stycznia 2015 r.;
c)
[Crédit agricole] uczestniczyła od dnia 10 stycznia 2013 r. do dnia 24 marca 2015 r.;
d)
[Credit Suisse] uczestniczyła od dnia 21 czerwca 2010 r. do dnia 24 marca 2015 r.;
Artykuł 2
Za naruszenie wskazane w art. 1 nakłada się następujące grzywny:
a)
[Deutsche Bank]: 0 EUR
b)
[BofA]: 12642000 EUR
c)
[Crédit agricole]: 3993000 EUR
d)
[Credit Suisse]: 11859000 EUR
[…]
Artykuł 3
Przedsiębiorstwa wymienione w art. 1 niezwłocznie zaprzestają naruszeń, o których mowa w tym artykule, o ile jeszcze tego nie uczyniły.
Powstrzymują się one od powtarzania wszelkich działań lub zachowań, o których mowa w art. 1, jak również od wszelkich działań lub zachowań mających podobny cel lub skutek.
[…]”.
II. Żądania stron
45
W sprawie T‑386/21 Crédit agricole wnosi do Sądu o:
–
stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji, a w szczególności jej art. 1 lub, tytułem żądania ewentualnego, stwierdzenie nieważności niektórych części tej decyzji na podstawie art. 263 TFUE;
–
uchylenie grzywny lub, tytułem żądania ewentualnego, obniżenie kwoty grzywny, w szczególności obniżenie grzywny do zera na podstawie art. 261 TFUE;
–
nakazanie Komisji podjęcia niezbędnych działań w celu zastosowania się do wyroku Sądu zgodnie z art. 266 TFUE;
–
obciążenie Komisji kosztami postępowania.
46
W sprawie T‑406/21 Credit Suisse wnosi do Sądu o:
–
stwierdzenie w całości lub w części nieważności art. 1 lit. d) zaskarżonej decyzji;
–
tytułem żądania ewentualnego, stwierdzenie częściowo nieważności art. 1 lit. d) tej decyzji w zakresie, w jakim stwierdzono w nim, że wymiana informacji dotyczących ustalania cen ogranicza konkurencję ze względu na cel lub że Credit Suisse uczestniczyła w jednolitym i ciągłym naruszeniu przez cały okres wskazany w tym artykule;
–
stwierdzenie nieważności art. 2 lit. d) tej decyzji;
–
tytułem żądania ewentualnego, stwierdzenie w części nieważności art. 2 lit. d) zaskarżonej decyzji;
–
obciążenie Komisji kosztami postępowania lub, tytułem żądania ewentualnego, ich odpowiednią częścią.
47
W sprawie T‑386/21 i w sprawie T‑406/21 Komisja wnosi do Sądu o:
–
oddalenie skargi w całości;
–
obciążenie skarżących kosztami postępowania.
III. Co do prawa
48
Po wysłuchaniu stron Sąd postanowił połączyć sprawy T‑386/21 i T‑406/21 do celów wydania niniejszego wyroku zgodnie z art. 68 § 1 regulaminu postępowania przed Sądem.
A. W przedmiocie wniosków o pominięcie pewnych danych wobec opinii publicznej
49
W toku postępowania Crédit agricole, Credit Suisse i Komisja wniosły zasadniczo o pominięcie pewnych danych wobec opinii publicznej w niniejszym wyroku na podstawie art. 66 i 66a regulaminu postępowania.
50
W tym względzie należy przypomnieć, że godząc jawność orzeczeń sądowych z prawem do ochrony danych osobowych i tajemnicy handlowej, sąd powinien dążyć w okolicznościach każdego przypadku do właściwej równowagi, mając również na względzie prawo opinii publicznej do dostępu do orzeczeń sądowych zgodnie z zasadami określonymi w art. 15 TFUE (zob. wyrok z dnia 27 kwietnia 2022 r., Sieć Badawcza Łukasiewicz – Port Polski Ośrodek Rozwoju Technologii/Komisja, T‑4/20, EU:T:2022:242, pkt 29 i przytoczone tam orzecznictwo).
51
Ponadto poufność danych nie jest uzasadniona na przykład w przypadku informacji, które zostały już upublicznione lub do których dostęp może mieć szeroki krąg odbiorców lub niektóre wyspecjalizowane środowiska; informacji zawartych również w innych fragmentach lub elementach akt, w odniesieniu do których strona pragnąca zachować poufność danych informacji nie dochowała staranności w zakresie wystąpienia z wnioskiem w tym zakresie; informacji, które nie są wystarczająco specyficzne lub precyzyjne, by ujawnić poufne dane; czy też informacji, które można w znacznym stopniu wywieść lub które wynikają z innych informacji zgodnie z prawem dostępnych zainteresowanym (zob. postanowienie z dnia 14 marca 2022 r., Bulgarian Energy Holding i in./Komisja, T‑136/19, EU:T:2022:149, pkt 9 i przytoczone tam orzecznictwo).
52
Ponadto informacje, które były tajne lub poufne, lecz pochodzą sprzed pięciu lub więcej lat, należy z uwagi na upływ czasu uznać co do zasady za historyczne i za takie, które utraciły z tego powodu swój tajny lub poufny charakter, chyba że na zasadzie wyjątku strona powołująca się na taki charakter wykaże, iż pomimo ich dawności informacje te stanowią nadal zasadnicze elementy jej strategii handlowej czy też strategii handlowej osób trzecich, których dotyczą (zob. wyrok z dnia 19 czerwca 2018 r., Baumeister, C‑15/16, EU:C:2018:464, pkt 54 i przytoczone tam orzecznictwo).
53
W świetle powyższego Sąd postanowił w niniejszej sprawie, w odniesieniu do jawnej wersji niniejszego wyroku, dokonać anonimizacji nazwisk osób fizycznych wymienionych w zaskarżonej decyzji. Sąd postanowił również pominąć pewne dane dotyczące współczynnika korygującego przyjętego przez Komisję wobec Crédit agricole i Credit Suisse przy obliczaniu nałożonych na te spółki kwoty grzywien, i które Komisja utajniła w zaskarżonej decyzji zarówno wobec banków uczestniczących w spornym naruszeniu, jak i wobec opinii publicznej.
54
Natomiast zrozumiałość uzasadnienia niniejszego wyroku, upływ czasu, stereotypowe uzasadnienie wniosków o pominięcie pewnych danych, informacje już publicznie dostępne, a także istotne zmiany, które zaszły po marcu 2015 r. w działalności Crédit agricole i Credit Suisse związanej z sektorem SSA, uzasadniają podanie przez Sąd do wiadomości publicznej pewnych danych dotyczących zastrzeżeń podniesionych przez te banki, a w szczególności przyjętej przez Komisję metodologii obliczania nałożonych na nie grzywien.
55
I tak, po pierwsze, Sąd postanowił w szczególności nie utajniać w jawnej wersji niniejszego wyroku informacji zawartych w tabelach 2–4 załącznika do zaskarżonej decyzji, przekazanych Crédit agricole, a także niektórych informacji zawartych w tabeli 5 tego załącznika.
56
Po drugie, co się tyczy Credit Suisse, Sąd postanowił w szczególności nie utajniać w jawnej wersji niniejszego wyroku informacji zawartych w tabeli 5 załącznika do zaskarżonej decyzji przekazanej temu bankowi, średniego czasu oddzielającego jego dzienne transakcje kupna i sprzedaży dla transakcji „częściowo zrównoważonych”, odsetka, jaki stanowią transakcje „częściowo zrównoważone” lub transakcje „całkowicie zrównoważone” w stosunku do całkowitej liczby transakcji przeprowadzonych przez ten bank oraz odsetka, jaki stanowią transakcje zakupu płynności w stosunku do całkowitej liczby transakcji przeprowadzonych przez ten bank.
B. Co do przedmiotu skarg Crédit agricole i Credit Suisse
1.
W przedmiocie skargi Crédit agricole
57
Przede wszystkim należy przypomnieć, że nawet jeśli decyzję przyjętą na podstawie art. 101 TFUE względem wielu przedsiębiorstw sporządzono i opublikowano w formie pojedynczej decyzji, należy ją analizować jako zbiór indywidualnych decyzji stwierdzających w odniesieniu do każdego z przedsiębiorstw będących adresatami tej decyzji, jakie naruszenie lub naruszenia popełniło, i nakładających na nie grzywnę (wyrok z dnia 16 września 2013 r., Galp Energia España i in./Komisja, T‑462/07, niepublikowany, EU:T:2013:459, pkt 90).
58
Wynika z tego, że wnosząc skargę o stwierdzenie nieważności takiej decyzji, każdy adresat tej decyzji może podnieść przed sądem Unii jedynie te aspekty decyzji, które go dotyczą, podczas gdy te, które dotyczą innych adresatów, nie mogą co do zasady wchodzić w zakres przedmiotu sporu, który podlega rozstrzygnięciu przez sąd Unii (zob. podobnie wyrok z dnia 15 lipca 2015 r., Emesa-Trefilería i Industrias Galycas/Komisja, T‑406/10, EU:T:2015:499, pkt 117).
59
Orzecznictwo to nie pozbawia jednak wszystkich adresatów takiej decyzji możliwości zakwestionowania w ramach ich poszczególnych skarg wszystkich okoliczności faktycznych, na których oparła się Komisja, w szczególności w celu stwierdzenia, że sporne zachowania należy zakwalifikować jako „jednolite i ciągłe naruszenie” lub „ograniczenie ze względu na cel”, bez względu na fakt, że adresat, który je kwestionuje, nie brał w nich udziału.
60
W konsekwencji Crédit agricole nie przysługuje legitymacja do żądania stwierdzenia nieważności art. 1 i 2 zaskarżonej decyzji w całości. Spółka ta może co najwyżej żądać stwierdzenia nieważności części tych artykułów, które jej dotyczą.
61
Należy zatem rozumieć żądanie stwierdzenia nieważności art. 1 zaskarżonej decyzji lub żądanie uchylenia grzywny jako dotyczące wyłącznie art. 1 lit. c) i art. 2 lit. c) tej decyzji.
62
Następnie, w żądaniach pierwszym i drugim, stosownie do ich interpretacji przedstawionej w poprzednim punkcie, Crédit agricole wnosi w istocie do Sądu o stwierdzenie nieważności art. 1 lit. c) i art. 2 lit. c) zaskarżonej decyzji oraz, tytułem żądania ewentualnego, o obniżenie kwoty grzywny przewidzianej w tym ostatnim artykule.
63
Sąd powinien zatem, na podstawie art. 263 TFUE, dokonać oceny zgodności z prawem zaskarżonej decyzji w zakresie, w jakim dotyczy ona Crédit agricole – z jednej strony w odniesieniu do stwierdzenia naruszenia dokonanego w odniesieniu do tej spółki w art. 1 lit. c) zaskarżonej decyzji, a z drugiej strony w odniesieniu do grzywny nałożonej na nią w art. 2 lit. c) tej decyzji, a także skorzystać z nieograniczonego prawa orzekania przyznanego mu na podstawie art. 261 TFUE i art. 31 rozporządzenia nr 1/2003 w odniesieniu do kwoty grzywny nałożonej na ten bank.
64
Wreszcie, w żądaniu trzecim Crédit agricole wnosi również do Sądu o nakazanie Komisji podjęcia niezbędnych działań w celu zastosowania się do przyszłego wyroku Sądu zgodnie z art. 266 TFUE.
65
Tymczasem w ramach kontroli zgodności z prawem opartej na art. 263 TFUE Sąd nie jest właściwy do wydawania nakazów wobec instytucji, organów i jednostek organizacyjnych Unii, nawet dotyczących zasad wykonywania jego wyroków (postanowienia: z dnia 22 września 2016 r., Gaki/Komisja, C‑130/16 P, niepublikowane, EU:C:2016:731, pkt 14; z dnia 19 lipca 2016 r., Trajektna luka Split/Komisja, T‑169/16, niepublikowane, EU:T:2016:441, pkt 13). To samo dotyczy wykonywania przez Sąd prawa nieograniczonego orzekania.
66
Wynika z tego, że należy odrzucić już teraz żądanie trzecie Crédit agricole ze względu na brak właściwości.
2.
W przedmiocie skargi Credit Suisse
67
W żądaniach pierwszym i drugim, trzecim i czwartym, przedstawionych wyłącznie na podstawie art. 263 TFUE, Credit Suisse żąda zasadniczo stwierdzenia nieważności art. 1 lit. d) zaskarżonej decyzji w całości lub w części, a także „uchylenia” całości lub, tytułem żądania ewentualnego, części grzywny nałożonej na tę spółkę w art. 2 lit. d) tej decyzji.
68
W odpowiedzi na środek organizacji postępowania Credit Suisse wyraźnie potwierdziła, że nie zwraca się do Sądu o skorzystanie z nieograniczonego prawa orzekania przewidzianego w art. 261 TFUE i w art. 31 rozporządzenia nr 1/2003 oraz że w odniesieniu do nałożonej na nią grzywny ogranicza się ona do zwrócenia się do Sądu, na podstawie art. 263 TFUE, o przeprowadzenie kontroli zgodności z prawem niektórych jej elementów oraz metody obliczania, która leży u jej podstaw.
69
W związku z tym, co się tyczy Credit Suisse, Sąd powinien dokonać oceny zgodności z prawem zaskarżonej decyzji wyłącznie na podstawie art. 263 TFUE, w tym również w odniesieniu do nałożonej tą decyzją grzywny.
C. Co do przedmiotu naruszenia stwierdzonego w zaskarżonej decyzji
70
W ramach zarzutów pierwszego i drugiego, opartych na błędach w kwalifikacji spornych zachowań, odpowiednio, jako „ograniczenia ze względu na cel” i „jednolitego i ciągłego naruszenia”, Crédit agricole podnosi wielokrotnie, że w art. 1 zaskarżonej decyzji Komisja stwierdziła jednolite i ciągłe naruszenie składające się z pięciu „autonomicznych” naruszeń odpowiadających pięciu kategoriom zachowań, o których mowa w motywach 103 i 613 tej decyzji (zob. pkt 35 powyżej).
71
Crédit agricole wywodzi z tego, że w zaskarżonej decyzji Komisja powinna była wykazać, iż „każda z pięciu kategorii zarzucanych zachowań stanowi naruszenie ze względu na cel” i że „jeżeli nie zostanie wykazana w odniesieniu [do niej] jedna z pięciu kategorii zachowań, należy odrzucić jednolite i ciągłe naruszenie zdefiniowane przez Komisję”.
72
Komisja kwestionuje tę interpretację zaskarżonej decyzji zasadniczo ze względu na to, że stwierdziła w niej jedno „jednolite i ciągłe naruszenie”, bez uprzedniego lub równoczesnego zidentyfikowania odrębnych naruszeń odpowiadających zachowaniom należącym do jednej z pięciu kategorii, o których mowa w motywach 103 i 613 tej decyzji.
73
Należy zauważyć, że dokładne określenie zakresu i liczby naruszeń stwierdzonych w zaskarżonej decyzji ma zasadnicze znaczenie dla oceny zgodności z prawem tej decyzji. Ma ono zasadnicze znaczenie również w celu ustalenia skuteczności niektórych argumentów podniesionych przez Crédit agricole, w szczególności tych, które dotyczą błędów w zaklasyfikowaniu niektórych zachowań do jednej z kategorii, o których mowa w motywach 103 i 613 rzeczonej decyzji, czy też błędów w kwalifikacji naruszenia jako jednolitego i ciągłego naruszenia oraz uczestnictwa tego banku w naruszeniu, a także błędów w kwalifikacji jednej z tych pięciu kategorii jako „ograniczenia ze względu na cel”.
74
W tym względzie Trybunał orzekł, że o ile zbiór zachowań można zakwalifikować jako „jednolite i ciągłe naruszenie”, o tyle nie można z tego wywnioskować, że każde z tych zachowań, samo w sobie i rozpatrywane oddzielnie, należy koniecznie zakwalifikować jako odrębne naruszenie. Taka sytuacja może mieć miejsce tylko wtedy, gdy w danej decyzji Komisja postanowiła zidentyfikować i zakwalifikować jako takie naruszenie każde ze wspomnianych zachowań, a następnie przedstawić dowód uczestnictwa danego przedsiębiorstwa, któremu owe zachowania są przypisywane (zob. podobnie wyrok z dnia 16 czerwca 2022 r., Sony Corporation i Sony Electronics/Komisja, C‑697/19 P, EU:C:2022:478, pkt 67).
75
Co więcej, dokonując wykładni danej decyzji, Sąd powinien czuwać nad tym, aby nie pomylić pojęcia „zachowania” z pojęciem „naruszenia”, gdyż w przeciwnym razie doszłoby do naruszenia prawa (zob. podobnie wyrok z dnia 16 czerwca 2022 r., Sony Corporation i Sony Electronics/Komisja, C‑697/19 P, EU:C:2022:478, pkt 78).
76
W niniejszym przypadku należy zatem ustalić, czy w zaskarżonej decyzji Komisja stwierdziła istnienie jednego jednolitego i ciągłego naruszenia mającego antykonkurencyjny cel, czy też przeciwnie – jak utrzymuje Crédit agricole – istnienie jednolitego i ciągłego naruszenia składającego się z pięciu odrębnych i niezależnych naruszeń, z których każde ma taki cel.
77
W tym względzie prawdą jest, że w zaskarżonej decyzji Komisja w pierwszej kolejności dokonała oceny antykonkurencyjnego celu spornych zachowań lub kategorii spornych zachowań wskazanych w motywach 103 i 613 (motywy 622–749), a dopiero w drugiej kolejności stwierdziła istnienie jednolitego i ciągłego naruszenia (motywy 750–828).
78
W ten sposób, oceniając od razu antykonkurencyjny cel spornych zachowań lub kategorii rozpatrywanych zachowań, Komisja zdefiniowała reguły dowodowe dotyczące naruszenia [zob. podobnie wyrok z dnia 30 stycznia 2020 r., Generics (UK) i in., C‑307/18, EU:C:2020:52, pkt 63, 104], zanim jeszcze określiła granice tego naruszenia.
79
Taka struktura zaskarżonej decyzji może sugerować, że Komisja zamierzała wcześniej i oddzielnie ocenić szkodliwość dla konkurencji każdego ze spornych zachowań lub każdej z kategorii spornych zachowań, a tym samym stwierdzić istnienie tylu ograniczeń ze względu na cel, ile zidentyfikowanych zachowań lub kategorii, i to jeszcze przed stwierdzeniem istnienia jednolitego i ciągłego naruszenia.
80
Jednakże lektura całości zaskarżonej decyzji nie przemawia za takim wnioskiem.
81
Po pierwsze, art. 1 zaskarżonej decyzji ogranicza się bowiem do stwierdzenia w odniesieniu do Crédit agricole, że bank ten „naruszy[ł] art. 101 [TFUE] i art. 53 porozumienia EOG, uczestnicząc we wskazanych okresach w jednolitym i ciągłym naruszeniu dotyczącym [SSA] obejmującym cały EOG, które polegało na porozumieniach lub uzgodnionych praktykach mających na celu ograniczenie lub zakłócenie konkurencji w sektorze [SSA]”.
82
Tak więc w odróżnieniu od art. 1 decyzji będącej przedmiotem sprawy, w której zapadł wyrok z dnia 16 czerwca 2022 r., Sony Corporation i Sony Electronics/Komisja (C‑697/19 P, EU:C:2022:478), i który wspominał o jednolitym i ciągłym naruszeniu składającym się z kilku odrębnych naruszeń, art. 1 zaskarżonej decyzji nie wspomina o żadnym innym naruszeniu, które mogłoby odpowiadać zachowaniom określonym w ramach pięciu kategorii zachowań, o których mowa w motywach 103 i 613 tej decyzji i wymienionych w pkt 35 powyżej.
83
Po drugie, taka wykładnia brzmienia art. 1 zaskarżonej decyzji znajduje potwierdzenie w uzasadnieniu tej decyzji, w świetle którego należy w razie potrzeby dokonać wykładni jej sentencji (wyrok z dnia 15 maja 1997 r., TWD/Komisja, C‑355/95 P, EU:C:1997:241, pkt 21).
84
I tak w motywie 827 zaskarżonej decyzji wskazano jedynie, że „wszystkie zachowania o znamionach zmowy między stronami stanowią jednolite i ciągłe naruszenie art. 101 ust. 1 [TFUE], za które każda ze stron ponosi odpowiedzialność”.
85
W konsekwencji motyw ten nie przewiduje, że zachowania należące do jednej z pięciu kategorii, o których mowa w motywach 103 i 613 zaskarżonej decyzji, można również uznać, w sposób odrębny i autonomiczny, za naruszenia art. 101 ust. 1 TFUE, co potwierdzają zresztą motywy 757–827 tej decyzji.
86
Ponadto w motywie 104 zaskarżonej decyzji Komisja wyraźnie wskazała, że różne kategorie zachowań, które zidentyfikowała, zostały opisane do celów analitycznych oraz że są one ze sobą powiązane i często się pokrywają.
87
Tak więc argument Crédit agricole oparty na okoliczności, że Komisja stwierdziła istnienie pięciu „autonomicznych” naruszeń odpowiadających pięciu kategoriom zachowań, o których mowa w motywach 103 i 613 zaskarżonej decyzji, i zakwalifikowanych jako „ograniczenie ze względu na cel”, wynika z błędnego zrozumienia tej decyzji. Argument ten należy zatem oddalić.
88
To samo dotyczy krytyki wysuniętej przez Crédit agricole i opartej na okoliczności, że w ramach niniejszej skargi Komisja usiłowała dokonać reinterpretacji swojej decyzji, aby skłonić Sąd do stwierdzenia, że nie dokonała ona w sposób autonomiczny oceny pięciu kategorii zachowań, o których mowa w motywach 103 i 613 zaskarżonej decyzji.
89
Z tej błędnej interpretacji zaskarżonej decyzji wynika również, że zarzuty sformułowane przez Crédit agricole i dotyczące błędów w zaklasyfikowaniu spornych zachowań do jednej z pięciu kategorii zachowań, o których mowa w motywach 103 i 613 zaskarżonej decyzji, jak również ich wpływu na kwalifikację spornych zachowań jako „jednolitego i ciągłego naruszenia”, a także „ograniczenia ze względu na cel”, a także dotyczące błędów w kwalifikacji jednej z tych pięciu kategorii zachowań jako „ograniczenia ze względu na cel”, są bezskuteczne, a zatem należy je oddalić.
90
Jednakże argumenty przedstawione przez Crédit agricole w odniesieniu do konkretnych rozmów zostaną wzięte pod uwagę na późniejszym etapie w celu ustalenia, czy Komisja mogła, nie popełniając błędu, zakwalifikować rozpatrywane rozmowy, rozpatrywane jako całość, jako jednolite i ciągłe naruszenie mające antykonkurencyjny cel.
D. W przedmiocie dopuszczalności zastrzeżeń dotyczących interpretacji rozmów analizowanych w zaskarżonej decyzji
91
W sekcji 4.2 zaskarżonej decyzji, a dokładniej w jej motywach 112–577, Komisja przedstawiła chronologię zdarzeń na podstawie posiadanych przez siebie dowodów. Prezentacja ta przybrała formę analizy i interpretacji transkrypcji ponad 120 rozmów, które miały miejsce między traderami zainteresowanych banków w okresie od stycznia 2010 r. do marca 2015 r., głównie w chatroomach platformy Bloomberg. To właśnie na podstawie tej analizy i tej interpretacji Komisja oceniła następnie istnienie porozumień lub uzgodnionych praktyk, istnienie ograniczenia konkurencji oraz istnienie jednolitego i ciągłego naruszenia, a także jego antykonkurencyjny cel.
92
W niniejszej sprawie Komisja utrzymuje zasadniczo, że niektóre zastrzeżenia sformułowane odpowiednio przez Crédit agricole i Credit Suisse są niedopuszczalne, ponieważ nie dotyczą interpretacji przez Komisję treści konkretnych rozmów, o których mowa w zaskarżonej decyzji, lecz rozmów, które są rozważane w sposób ogólny i które nie są przedmiotem żadnej konkretnej krytyki. Podobnie zastrzeżenia dotyczące rozmów wskazanych lub omówionych w załącznikach do pism procesowych złożonych przez te dwa banki są niedopuszczalne. Wreszcie należy uznać za niepodważalne okoliczności faktyczne i dowody, które nie zostały zakwestionowane lub nie zostały skutecznie zakwestionowane przez te dwa banki.
93
W tym względzie należy przypomnieć, że zgodnie z art. 21 statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej i art. 76 lit. d) regulaminu postępowania skarga powinna zawierać przedmiot sporu oraz zwięzłe przedstawienie powołanych zarzutów.
94
Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem informacje te powinny być wystarczająco jasne i precyzyjne, aby umożliwić stronie pozwanej przygotowanie obrony, a Sądowi rozstrzygnięcie sprawy (zob. wyrok z dnia 25 stycznia 2018 r., BSCA/Komisja, T‑818/14, EU:T:2018:33, pkt 95 i przytoczone tam orzecznictwo).
95
I tak, aby skarga, zarzut, zarzut szczegółowy lub argument wniesione do Sądu były dopuszczalne, konieczne jest, by istotne okoliczności faktyczne i prawne, na których została oparta, wynikały, choćby w sposób zwięzły, lecz spójny i zrozumiały, z samej treści skargi. O ile prawdą jest, że treść skargi może zostać wsparta lub uzupełniona, w przypadku kwestii szczególnych, odesłaniami do poszczególnych fragmentów dokumentów do niej załączonych, ogólne odesłanie do innych dokumentów, nawet załączonych do skargi, nie może zastąpić braku istotnych elementów argumentacji prawnej, które zgodnie z przepisami przypomnianymi w pkt 93 powyżej muszą być zawarte w samej skardze (zob. podobnie wyrok z dnia 13 czerwca 2013 r., Versalis/Komisja, C‑511/11 P, EU:C:2013:386, pkt 115).
96
Załączniki mogą zatem zostać uwzględnione tylko w takim zakresie, w jakim wspierają lub uzupełniają zarzuty, zarzuty szczegółowe lub argumenty wyraźnie podniesione przez stronę skarżącą w treści jej pism procesowych i w jakim możliwe jest dokładne określenie, które elementy w nich zawarte wspierają lub uzupełniają wspomniane zarzuty, zarzuty szczegółowe lub argumenty (zob. wyrok z dnia 9 września 2015 r., Samsung SDI i in./Komisja, T‑84/13, niepublikowany, EU:T:2015:611, pkt 33 i przytoczone tam orzecznictwo). Ponadto nie do Sądu należy poszukiwanie i odnajdywanie w załącznikach zarzutów, zarzutów szczegółowych i argumentów, które mogłyby być podstawą skargi, albowiem załączniki spełniają funkcję wyłącznie dowodową i dokumentacyjną (zob. wyrok z dnia 17 września 2007 r., Microsoft/Komisja, T‑201/04, EU:T:2007:289, pkt 94 i przytoczone tam orzecznictwo).
97
Zasady przypomniane w pkt 93–96 powyżej wykluczają zatem, by w ramach skargi na decyzję Komisji wydaną na podstawie art. 101 TFUE, w ramach której instytucja ta zarzuca danym przedsiębiorstwom określoną liczbę konkretnych i określonych zachowań, przedsiębiorstwa te ograniczały się w treści swoich pism procesowych do zakwestionowania w sposób konkretny i poparty dowodami tylko niektórych z tych zachowań, a w przypadku pozostałych, albo pozostawiały Sądowi wywiedzenie z jego wniosków dotyczących tych pierwszych zachowań w jaki sposób należy potraktować te inne zachowania, nawet jeśli zostały one zidentyfikowane lub przywołane w załączniku, albo odsyłały Sąd do załącznika, w ramach którego ich zastrzeżenia zostały rozwinięte po raz pierwszy.
98
Zastrzeżenia sformułowane wyłącznie w załączniku i odnoszące się do zachowań, które nie zostały ani przywołane, ani tym bardziej nie były przedmiotem krytyki w treści pism procesowych strony skarżącej, nie mogą bowiem zostać uznane za argumenty przedstawione przez tę stronę w treści tych pism.
99
To w świetle tych rozważań należy zbadać zarzuty niedopuszczalności podniesione przez Komisję w odniesieniu, odpowiednio, do zastrzeżeń podniesionych przez Crédit agricole i Credit Suisse.
1.
W przedmiocie zarzutów niedopuszczalności odnoszących się do zastrzeżeń Crédit agricole
100
W ramach zarzutu pierwszego, dotyczącego kwalifikacji spornych zachowań jako „ograniczenia ze względu na cel” Crédit agricole wskazuje, że kwestionuje antykonkurencyjny cel wszystkich rozmów zaliczonych do pięciu kategorii wymienionych w pkt 35 powyżej. W tym względzie Crédit agricole wymienia jedenaście różnych rozmów jako „przykłady”, a mianowicie jedną rozmowę w ramach kategorii 1 (z dnia 12 marca 2015 r.), cztery rozmowy w ramach kategorii 2 (z dnia 31 stycznia, 15 lutego, 21 marca i 10 lipca 2013 r.), trzy rozmowy w ramach kategorii 3 (z dnia 19 marca, 24 maja i 25 lipca 2013 r.), trzy rozmowy w ramach kategorii 4 (z dnia 19 marca i 3 czerwca 2013 r. oraz z dnia 6 sierpnia 2014 r.) oraz trzy rozmowy w ramach kategorii 5 (z dnia 18 stycznia i 10 lipca 2013 r. oraz z dnia 12 marca 2015 r.).
101
W ramach zarzutu trzeciego Crédit agricole zarzuca również Komisji, że błędnie przyjęła, do celów zakwalifikowania spornych zachowań jako „jednolitego i ciągłego naruszenia”, że Crédit agricole wiedziała o wymianie informacji w omawianych chatroomach. Na poparcie swojej argumentacji bank ten powołuje się tytułem „przykładów” na trzy rozmowy, a mianowicie rozmowy z dnia 10 i 31 stycznia oraz z dnia 11 października 2013 r.
102
Komisja uważa, że Crédit agricole nie zakwestionowała większości pozostałych zarzucanych jej rozmów, czemu bank ten zaprzecza w replice. W tym celu wspomniany bank odsyła do załączonej do skargi odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów. Komisja utrzymuje, że to ogólne odesłanie jest niedopuszczalne.
103
W tym względzie, co się tyczy podniesionych przez Crédit agricole zarzutów pierwszego i trzeciego, z rozważań przedstawionych w pkt 93–98 powyżej wynika, że wobec braku konkretnych i popartych dowodami zastrzeżeń sformułowanych w skardze choćby zwięzły w sposób, zastrzeżenia, które bank ten sformułował w odniesieniu do rozmów innych niż te, o których mowa w pkt 100 i 101 powyżej, i które są zawarte w treści pism procesowych, należy uznać za niedopuszczalne. Ponadto temu brakowi skargi nie może zaradzić zawarte przez Crédit agricole w replice ogólne odesłanie do odpowiedzi tej spółki na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów załączonej do skargi.
104
Wbrew temu, co twierdzi Crédit agricole, taka ocena nie narusza prawa tego banku do skutecznego środka prawnego, zagwarantowanego w art. 47 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej, z uwagi zasadniczo na to, że bank ten był jakoby zmuszony zakwestionować tylko niektóre z omawianych rozmów ze względu na obowiązujące wymogi dotyczące objętości składanych przez tę spółkę pism procesowych przed Sądem.
105
Prawdą jest bowiem, że z pkt 105 praktycznych przepisów wykonawczych do regulaminu postępowania wynika, iż w odniesieniu do skarg bezpośrednich wniesionych na podstawie art. 263 TFUE maksymalna liczba stron pisma procesowego wynosi 50 stron dla skargi i 25 stron dla repliki. Należy jednak stwierdzić, że skarga Crédit agricole liczy mniej niż 43 strony i że bank ten nie wnosił o dopuszczenie przekroczenia tych limitów, mimo że zezwala na to pkt 106 praktycznych przepisów wykonawczych do regulaminu postępowania.
106
Z powyższego wynika, że oceny dokonane przez Komisję w zaskarżonej decyzji w odniesieniu do rozmów podważonych przez Crédit agricole na podstawie ogólnych i niepopartych dowodami rozważań lub rozmów podważonych przez ten bank na podstawie odesłania do jego odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów należy uznać za wiążące, a zatem za ostateczne (zob. analogicznie wyrok z dnia 7 listopada 2019 r., Campine i Campine Recycling/Komisja, T‑240/17, niepublikowany, EU:T:2019:778, pkt 105).
107
Natomiast wystarczająco konkretne i poparte dowodami zastrzeżenia sformułowane w odniesieniu do rozmów, o których mowa w pkt 100 i 101 powyżej, są dopuszczalne i zostaną przeanalizowane na podstawie czasowego oznakowania zawartego w transkrypcji tych rozmów przedstawionych przez Crédit agricole lub przez Komisję.
2.
W przedmiocie zarzutów niedopuszczalności odnoszących się do zastrzeżeń Credit Suisse
108
W ramach części drugiej zarzutu pierwszego Credit Suisse twierdzi, że Komisja naruszyła art. 101 TFUE, stwierdzając, że „wymiana informacji dotyczących ustalania cen” ograniczała konkurencję ze względu na cel. W tym kontekście spółka ta ogranicza się do wskazania, że wyrażenie to oznacza „wymianę zawierającą informacje na temat (i) wartości godziwej obligacji, (ii) strategii handlowej kontrahentów, (iii) pozycji inwentarza animatorów rynku oraz (iv) przepływu zleceń.
109
W odpowiedzi na zarzut niedopuszczalności, w którym Komisja podniosła, że nieprecyzyjność wyrażenia „wymiana informacji dotyczących ustalania cen” powinna pociągnąć za sobą niedopuszczalność części drugiej zarzutu pierwszego podniesionego przez Credit Suisse, bank ten przedstawił w załączniku do repliki tabelę zawierającą wykaz 25 rozmów, które Komisja określa jako „wymianę informacji dotyczących ustalania cen”. Tabela ta precyzuję datę każdej z tych rozmów, odsyłający do niej motyw zaskarżonej decyzji, oraz odesłanie do niej w aktach sprawy Komisji.
110
W tym względzie z rozważań przedstawionych w pkt 93–98 powyżej wynika, że wobec braku popartych dowodami i konkretnych zastrzeżeń sformułowanych w skardze choćby w zwięzły sposób lub nawet w replice i w załączniku do niej, zastrzeżenia, które bank ten, jak twierdzi, sformułował w odniesieniu do dokonanej przez Komisję interpretacji treści 25 rozmów, o których mowa w pkt 109 powyżej, należy uznać za niedopuszczalne.
111
Z powyższego wynika, że oceny dokonane przez Komisję w zaskarżonej decyzji w odniesieniu do rozmów podważonych przez Credit Suisse na podstawie ogólnych i niepopartych dowodami rozważań lub rozmów podważonych przez ten bank na podstawie odesłania do załącznika do repliki należy uznać za wiążące, a zatem za ostateczne (zob. analogicznie wyrok z dnia 7 listopada 2019 r., Campine i Campine Recycling/Komisja, T‑240/17, niepublikowany, EU:T:2019:778, pkt 105).
112
Natomiast wystarczająco konkretne i poparte dowodami zastrzeżenia sformułowane w ramach innych części zarzutów lub innych zarzutów i skierowane przeciwko dokonanej przez Komisję interpretacji treści rozmów analizowanych w zaskarżonej decyzji są dopuszczalne i zostaną przeanalizowane na podstawie czasowego oznakowania zawartego w transkrypcji tych rozmów przedstawionych przez Credit Suisse lub przez Komisję.
113
Jest tak w przypadku zastrzeżeń dotyczących antykonkurencyjnego charakteru niektórych rozmów, a dokładniej zastrzeżeń dotyczących interpretacji treści rozmów z dnia 28 września 2010 r., z dnia 8 lutego 2012 r. i z dnia 10 stycznia 2013 r., wspomnianych pokrótce w ramach części pierwszej zarzutu pierwszego, oraz interpretacji treści rozmów z dnia 12 marca 2015 r. i wiadomości elektronicznej z dnia 24 marca 2015 r., wspomnianych w ramach części czwartej zarzutu drugiego. Jest tak również w przypadku zastrzeżeń sformułowanych w ramach części drugiej zarzutu drugiego, które nie dotyczą antykonkurencyjnego charakteru niektórych rozmów, lecz ocen dokonanych w motywie 808 zaskarżonej decyzji na temat zakresu wiedzy Credit Suisse o zachowaniach antykonkurencyjnych, na podstawie treści rozmów z dnia 25 lipca i 22 października 2013 r. oraz 9 stycznia 2014 r.
E. W przedmiocie żądań stwierdzenia nieważności Crédit agricole i Credit Suisse
114
Na poparcie swoich skarg skarżące podnoszą zarzuty, które w znacznym stopniu pokrywają się i które należy rozpatrzyć łącznie, jednocześnie ustosunkowując się do konkretnych argumentów podniesionych przez każdą ze skarżących.
115
Zasadniczo ich zarzuty skupiają się na trzech kategoriach zastrzeżeń, które należy zbadać kolejno i które dotyczą, po pierwsze, błędów w kwalifikacji spornych zachowań jako „jednolitego i ciągłego naruszenia”, a także zakresu ich uczestnictwa w tym naruszeniu (zarzut drugi zarówno Crédit agricole, jak i Credit Suisse), po drugie, błędów w kwalifikacji tego jednolitego i ciągłego naruszenia jako „ograniczenia ze względu na cel” (zarzut pierwszy zarówno Crédit agricole, jak i Credit Suisse), i po trzecie, błędów w ustaleniu wysokości kwoty nałożonej na te spółki grzywny (zarzut czwarty Crédit agricole i zarzut trzeci Credit Suisse).
116
Jednakże na wstępie należy zbadać zarzut trzeci Crédit agricole, dotyczący naruszenia zasady domniemania niewinności ze względu na to, że Komisja niesłusznie założyła, iż traderzy z zainteresowanych banków mieli wiedzę o informacjach wymienianych w chatroomach tylko dlatego, że byli do nich zalogowani.
1.
W przedmiocie zarzutu trzeciego Crédit agricole, opartego na naruszeniu zasady domniemania niewinności
117
W zarzucie trzecim Crédit agricole zarzuca Komisji, że do celów kwalifikacji spornych zachowań na podstawie art. 101 ust. 1 TFUE przyjęła domniemanie, że „gdy dany trader nie uczestniczył w grupie dyskusyjnej ani w wymianie informacji, [zainteresowani] traderzy [a w szczególności trader skarżącej] mieli wiedzę o wszystkich informacjach wymienianych w chatroomie”.
118
Na poparcie tego zarzutu Crédit agricole powołuje się na wyrok z dnia 21 stycznia 2016 r., Eturas i in. (C‑74/14, EU:C:2016:42, pkt 45, 50), zgodnie z którym „domniemanie niewinności stoi na przeszkodzie temu, by […] samo wysłanie informacji mogło stanowić wystarczający dowód w celu wykazania, że jej adresaci musieli bezwzględnie zapoznać się z jej treścią” i zgodnie z którym, jeżeli nie można wykazać, że przedsiębiorstwo zapoznało się z daną informacją, muszą istnieć „inne obiektywne i spójne poszlaki, że [przedsiębiorstwo] to wraziło milczącą zgodę na działanie antykonkurencyjne”. Ponadto bank ten podnosi, że orzecznictwo dotyczące wymiany informacji w ramach osobistych spotkań nie ma zastosowania do wymiany informacji w ramach chatroomów.
119
W związku z tym w niniejszej sprawie Komisja nie mogła zasadnie uznać, że przekazanie informacji „nieaktywnym uczestnikom” chatroomu wystarczy, aby uznać, że ci ostatni je otrzymali i się z nimi zapoznali, w szczególności z przedstawionego w motywie 587 zaskarżonej decyzji powodu, że mieli oni możliwość powrotu do wcześniejszych rozmów. Wynika to również z faktu, że trader z Crédit agricole był członkiem ponad 100 chatroomów i uzyskiwał informacje z wielu innych źródeł, które pojawiły się przed nim na sześciu do ośmiu ekranach.
120
W szczególności Komisja nie może uznać za bezpośrednio obciążające rozmów z dnia 10 i 31 stycznia 2013 r. oraz z dnia 11 października 2013 r., ponieważ w przypadku pierwszej z nich trader z Crédit agricole zalogował się do przedmiotowego chatroomu dopiero po wymianie informacji, na której oparła się Komisja, a w przypadku kolejnych, mimo, że zalogował się do danego chatroomu, nie uczestniczył aktywnie w krytykowanej wymianie informacji.
121
Ponadto Komisja nie wykazała, że trader z Crédit agricole miał interes w poszukiwaniu rozpatrywanych informacji lub że działał na podstawie tych informacji. Co więcej, nieznajomość tych informacji spowodowała, że trader z Crédit agricole nie mógł publiczne się do nich zdystansować.
122
Komisja uważa, że argumenty Crédit agricole są bezpodstawne i że zastrzeżenia dotyczące rozmów z dnia 10 i 31 stycznia 2013 r. oraz z dnia 11 października 2013 r. są bezskuteczne, ponieważ bank ten nie zakwestionował pozostałych zarzucanych mu rozmów.
123
Na wstępie należy oddalić podniesione przez Komisję twierdzenie, że zastrzeżenia dotyczące rozmów z dnia 10 i 31 stycznia 2013 r. oraz z dniu 11 października 2013 r. są bezskuteczne.
124
Nawet bowiem jeśli – jak wskazano w pkt 103 powyżej – nie można uznać, że Crédit agricole podważyła w sposób dopuszczalny w ramach zarzutu trzeciego rozmowy inne niż te trzy rozmowy, nie zmienia to faktu, że niepodważenie w dopuszczalny sposób większości krytykowanych przez Komisję zachowań nie może prowadzić – automatycznie i bez indywidualnej analizy kwestionowanych rozmów – do stwierdzenia, że zachowania stwierdzone przez Komisję, rozpatrywane jako całość, zostały słusznie zakwalifikowane jako jednolite i ciągłe naruszenie mające cel antykonkurencyjny.
125
Co do istoty, należy zauważyć, że zastrzeżenia przedstawione przez Crédit agricole dotyczą dwóch odrębnych kwestii.
126
Co się tyczy w pierwszej kolejności kwestii, czy Komisja może uznać za dowód antykonkurencyjnego zachowania rozmowy prowadzone w ramach chatroomu, do którego dane przedsiębiorstwo było zalogowane, ale w których aktywnie nie uczestniczyło, należy przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem bierne formy uczestnictwa w naruszeniu, takie jak obecność przedsiębiorstwa na spotkaniach, w trakcie których zawarte zostały porozumienia mające antykonkurencyjny cel, bez wyraźnego sprzeciwienia się tym porozumieniom, sprowadzają się do pomocnictwa, które może rodzić odpowiedzialność w ramach art. 101 ust. 1 TFUE, w sytuacji gdy milcząca akceptacja niezgodnej z prawem inicjatywy, bez otwartego zdystansowania się od jej treści czy zawiadomienia o niej organów administracji, skutkuje zachęceniem do kontynuacji naruszenia i udaremnieniem jego wykrycia (zob. wyrok z dnia 22 października 2015 r., AC-Treuhand/Komisja, C‑194/14 P, EU:C:2015:717, pkt 31 i przytoczone tam orzecznictwo).
127
Prawdą jest, że orzecznictwo to zostało wypracowane w odniesieniu do spotkań odbywających się w obecności przedstawicieli zainteresowanych przedsiębiorstw. Jednakże nie ma powodu, by sądzić, że nie należy stosować go w drodze analogii do rozmów prowadzonych w internetowych chatroomach, do których dane przedsiębiorstwo jest zalogowane.
128
Wniosku tego nie podważają pkt 45 i 50 wyroku z dnia 21 stycznia 2016 r., Eturas i in. (C‑74/14, EU:C:2016:42), przywołane przez Crédit agricole.
129
Wyrok z dnia 21 stycznia 2016 r., Eturas i in. (C‑74/14, EU:C:2016:42), nie dotyczył bowiem, jak w niniejszej sprawie, stałego chatroomu, w którym wiadomości uczestników są dostarczane w czasie rzeczywistym wszystkim osobom, które są do niego zalogowane, i które się z nimi natychmiast zapoznają lub przynajmniej mogą się z nimi natychmiast zapoznać. Jak wynika wyraźnie z pkt 7 wspomnianego wyroku, dotyczył on systemu działającego w ten sam sposób co poczta elektroniczna, w ramach której wiadomości były dostarczane jako wiadomości e-mail i, aby zostały odczytane, musiały one zostać wcześniej otwarte przez ich adresata, do którego należało zatem podjęcie aktywnych kroków w celu skutecznego zapoznania się z treścią skierowanej do niego wiadomości.
130
W związku z tym okoliczność, że w kontekście wyroku z dnia 21 stycznia 2016 r., Eturas i in. (C‑74/14, EU:C:2016:42) Trybunał orzekł zasadniczo, iż znajomość treści wiadomości wysłanej za pomocą narzędzia porównywalnego z pocztą elektroniczną nie może zostać wywiedziona z samego faktu, że wiadomość ta została wysłana, nie może oznaczać, że w kontekście wiadomości przesyłanych w ramach stałego chatroomu, które są dostarczane w czasie rzeczywistym wszystkim osobom, które są do niego zalogowane, Komisja powinna wykazać, że podnoszona wobec przedsiębiorstwa wiadomość została faktycznie przeczytana przez pracownika tego przedsiębiorstwa.
131
Tak więc w niniejszej sprawie Komisja miała prawo uznać, że Crédit agricole wiedziała o rozmowach prowadzonych w stałych chatroomach, do których był zalogowany jej trader, nawet jeśli nie uczestniczył on aktywnie w tych rozmowach lub nawet jeśli miał do dyspozycji wiele innych równoległych źródeł informacji.
132
Inaczej mogłoby być tylko wtedy, gdyby Crédit agricole wykazała za pomocą pewnych i dokładnie oznakowanych czasowo dowodów, że jej trader w rzeczywistości nie zapoznał się z kwestionowaną informacją lub informacjami.
133
Tymczasem Crédit agricole nie przedstawiła takiego dowodu, w szczególności w odniesieniu do rozmowy, która miała miejsce w dniu 31 stycznia 2013 r. między godz. 11:02:08 a godz. 11:05:38 w chatroomie PCHAT‑0x2000001313671, do którego trader z tego banku był zalogowany od godz. 7:16 tego samego dnia. Można ponadto zauważyć, że ten sam trader, chociaż nie brał czynnie udziału w rozmowie, zareagował na omawianą rozmowę o godz. 11:29:08 w wiadomości, która pojawiła się cztery wiersze po wiadomości z godziny 11:05:38.
134
To samo dotyczy rozmowy, która odbyła się w dniu 11 października 2013 r. między godz. 9:18:25 a godz. 9:19:15 w chatroomie CHAT-fs:5257AB6D 02E00121, do którego trader z tego banku był zalogowany od godz. 8:44:58 tego samego dnia.
135
W drugiej kolejności, w odniesieniu do odrębnej kwestii, czy Komisja mogła uznać za dowód antykonkurencyjnego zachowania Crédit agricole, które zapoczątkowało jej uczestnictwo w spornym naruszeniu, rozmowę z dnia 10 stycznia 2013 r., która miała miejsce w ramach stałego chatroomu w momencie, gdy trader z tego banku jeszcze nigdy się w nim nie zalogował przy użyciu danych identyfikacyjnych wspomnianego banku, Komisja wskazała – w ramach uwag przedstawionych w następstwie środka organizacji postępowania – że nie oparła się na fakcie, że trader z tego banku po dołączeniu do chatroomu dowiedział się lub mógł się dowiedzieć o antykonkurencyjnej rozmowie, która miała miejsce wcześniej w tym samym dniu, przeglądając historię rozmów.
136
W tym względzie Komisja wyjaśniła, co następuje:
„Crédit agricole ponosi odpowiedzialność za całość jednolitego i ciągłego naruszenia za cały okres swego zaangażowania, ponieważ brała czynny udział we wszystkich zachowaniach objętych jednolitym i ciągłym naruszeniem […]. Nawet jeśli Komisja powinna była wykazać wiedzę Crédit agricole (quod non), to nie jest ona zobowiązana do wykazania, że [bank ten] wiedział o każdej wymianie informacji ani że jego trader rzeczywiście przeczytał całą wymianę informacji w chatroomie. Wystarczy, że Komisja wykaże, iż Crédit agricole wiedziała o zachowaniu stanowiącym naruszenie, które zostało zaplanowane lub wprowadzone w życie przez innych uczestników kartelu w dążeniu do wspólnego celu, lub że mogła je rozsądnie przewidzieć i że była gotowa podjąć związane z tym ryzyko”.
137
Jednakże wobec braku wymiany informacji o charakterze antykonkurencyjnym, która miałaby miejsce w tym samym dniu, a po pierwszym zalogowaniu się tradera z Crédit agricole do omawianego chatroomu, samo to pierwsze zalogowanie się nie jest wystarczające do ustalenia, że początek uczestnictwa tego banku w spornym naruszeniu przypada na dzień 10 stycznia 2013 r., nawet jeśli ze względu na wcześniejszy stosunek pracy łączący go z BofA trader ten wiedział o tym, że wymiana informacji w tym chatroomie może mieć antykonkurencyjny charakter.
138
Po pierwsze bowiem, z motywów 43 i 662 zaskarżonej decyzji wynika w szczególności, że tworzenie chatroomów i uczestnictwo w nich nie jest samo w sobie antykonkurencyjne. Dlatego też Komisja nie zarzuciła uczestnikom, że w takich chatroomach prowadzili rozmowy, które miały cele towarzyskie lub miały na celu zbadanie możliwości transakcji dwustronnych czy też wymianę informacji na temat znanego już wszystkim koloru rynku, mimo że rozmowy te miały miejsce w okresie trwania naruszenia.
139
Antykonkurencyjny charakter rozmów zarzucanych przez Komisję jest zatem związany wyłącznie z ich przedmiotem tych rozmów, a nie z kontekstem, w którym rozmowy te miały miejsce.
140
Po drugie, rozmowa z dnia 10 stycznia 2013 r. jest pierwszą antykonkurencyjną rozmową zidentyfikowaną w odniesieniu do Crédit agricole i stanowi dla Komisji początek uczestnictwa tego banku w spornym naruszeniu.
141
Tymczasem, aby przyjąć dzień 10 stycznia 2013 r. za datę początku uczestnictwa Crédit agricole w spornym naruszeniu, Komisja nie mogła oprzeć się wyłącznie na okoliczności, że bank ten – za pośrednictwem swojego tradera – zalogował się do rozpatrywanego chatroomu mając pełną świadomość faktu, że w chatroomie tym w przeszłości miały miejsce antykonkurencyjne rozmowy, oraz mając zamiar kontynuowania uczestnictwa w takich rozmowach, jak sugeruje to Komisja w przypisie 891 do zaskarżonej decyzji.
142
Do instytucji tej należało jeszcze wykazanie, że w dniu 10 stycznia 2013 r., po tym, jak trader z Crédit agricole po raz pierwszy zalogował się do spornego chatroomu, bank ten brał czynny lub co najmniej bierny udział w antykonkurencyjnej rozmowie, tak że mógł przekazać lub uzyskać szczególnie chronione informacje handlowe, które mogłyby wywrzeć wpływ na zachowanie aktualnego lub potencjalnego konkurenta na rynku bądź ujawnić takiemu konkurentowi postępowanie, które Crédit agricole zdecydowała się realizować na rynku lub które Crédit agricole planowała realizować na tym rynku (zob. podobnie wyrok z dnia 26 stycznia 2017 r., Duravit i in./Komisja, C‑609/13 P, EU:C:2017:46, pkt 72).
143
Tymczasem w niniejszej sprawie ani z zaskarżonej decyzji, ani z akt sprawy, którymi dysponuje Sąd, nie wynika, by w dniu 10 stycznia 2013 r. w omawianym chatroomie doszło do wymiany informacji o charakterze antykonkurencyjnym po tym, jak trader z Crédit agricole po raz pierwszy zalogował się do tego chatroomu.
144
Komisja zatem nie mogła, nie popełniając błędu, a w szczególności nie naruszając zasady domniemania niewinności mającej zastosowanie do postępowań prowadzonych na podstawie art. 101 TFUE (zob. podobnie wyrok z dnia 21 stycznia 2016 r., Eturas i in., C‑74/14, EU:C:2016:42, pkt 38 i przytoczone tam orzecznictwo), uznać, że w dniu 10 stycznia 2013 r. Crédit agricole uczestniczyła w zachowaniu antykonkurencyjnym poprzez samo zalogowanie się do omawianego chatroomu, i stwierdzić, że dzień ten należy uznać za początek uczestnictwa tego banku w naruszeniu.
145
W świetle powyższego należy uwzględnić zarzut trzeci Crédit agricole w zakresie, w jakim dotyczy on rozmowy z dnia 10 stycznia 2013 r., a w pozostałym zakresie oddalić go jako bezzasadny.
146
Jednakże wpływ błędu Komisji dotyczącego tej rozmowy z dnia 10 stycznia 2013 r. na zgodność z prawem zaskarżonej decyzji zostanie zbadany w pkt 550 i 551, a także w pkt 981–986 poniżej, w kontekście czasu trwania naruszenia zarzucanego Crédit agricole oraz w kontekście obliczenia grzywny nałożonej na ten bank.
2.
W przedmiocie zarzutu drugiego Crédit agricole i zarzutu drugiego Credit Suisse, dotyczących błędów w kwalifikacji spornych zachowań jako jednolitego i ciągłego naruszenia
a)
Uwagi wstępne
147
W przypadku sporu co do istnienia naruszenia reguł konkurencji na Komisji spoczywa ciężar dowodu na okoliczność naruszeń, które stwierdza, oraz przedstawienia środków dowodowych mogących wykazać w stopniu wystarczającym w świetle wymogów prawa okoliczności faktyczne wskazujące na takie naruszenie (zob. podobnie wyroki: z dnia 31 marca 1993 r., Ahlström Osakeyhtiö i in./Komisja, C‑89/85, C‑104/85, C‑114/85, C‑116/85, C‑117/85 i od C‑125/85 do C‑129/85, EU:C:1993:120, pkt 126, 127; z dnia 17 grudnia 1998 r., Baustahlgewebe/Komisja, C‑185/95 P, EU:C:1998:608, pkt 58; z dnia 6 stycznia 2004 r., BAI i Komisja/Bayer, C‑2/01 P i C‑3/01 P, EU:C:2004:2, pkt 62).
148
Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem naruszenie art. 101 ust. 1 TFUE może wynikać nie tylko z pojedynczego działania, ale również z szeregu działań, a nawet z zachowania o charakterze ciągłym, nawet jeżeli jeden lub większa liczba elementów tego szeregu działań lub tego zachowania ciągłego mogłyby stanowić, same w sobie i rozpatrywane odrębnie, naruszenie tego przepisu. Tym samym jeżeli różne działania wpisują się w „plan ogólny” ze względu na ich identyczny cel zakłócający konkurencję na rynku wewnętrznym, Komisja jest uprawniona do przypisania odpowiedzialności za te działania w zależności od udziału w naruszeniu rozpatrywanym w całości (zob. wyrok z dnia 6 grudnia 2012 r., Komisja/Verhuizingen Coppens, C‑441/11 P, EU:C:2012:778, pkt 41 i przytoczone tam orzecznictwo).
149
Przedsiębiorstwo, które uczestniczyło w takim jednolitym i ciągłym naruszeniu w drodze swoich własnych zachowań, które były objęte pojęciami porozumienia lub praktyki uzgodnionej mającej cel antykonkurencyjny w rozumieniu art. 101 ust. 1 TFUE i które miały przyczynić się do realizacji naruszenia w jego całości, może być tym samym również odpowiedzialne za zachowania innych przedsiębiorstw w ramach tego samego naruszenia przez cały okres jego udziału w tym naruszeniu. Ma to miejsce, jeżeli zostanie wykazane, że przedsiębiorstwo to zamierzało własnym zachowaniem przyczynić się do realizacji wspólnych celów wyznaczonych przez wszystkich uczestników tego porozumienia i że znało działania planowane lub wdrażane przez inne przedsiębiorstwa dla realizacji tych samych celów lub że w sposób rozsądny mogło je przewidzieć oraz że było gotowe ponieść związane z tym ryzyko (zob. wyrok z dnia 6 grudnia 2012 r., Komisja/Verhuizingen Coppens, C‑441/11 P, EU:C:2012:778, pkt 42 i przytoczone tam orzecznictwo; zob. także podobnie wyrok z dnia 16 czerwca 2011 r., Team Relocations i in./Komisja, T‑204/08 i T‑212/08, EU:T:2011:286, pkt 36, 37).
150
Może więc wystąpić sytuacja, w której przedsiębiorstwo uczestniczyło bezpośrednio we wszystkich zachowaniach antykonkurencyjnych stanowiących naruszenie jednolite i ciągłe, kiedy to Komisja jest uprawniona do przypisania mu odpowiedzialności za wszystkie te zachowania, a tym samym za to naruszenie w całości. Przedsiębiorstwo mogło również uczestniczyć bezpośrednio jedynie w części zachowań antykonkurencyjnych stanowiących naruszenie jednolite i ciągłe, lecz mieć wiedzę o wszystkich pozostałych zachowaniach stanowiących naruszenie planowanych lub wdrażanych przez innych uczestników kartelu dla realizacji tych samych celów, lub mogło w sposób rozsądny je przewidzieć i było gotowe ponieść związane z tym ryzyko. W takiej sytuacji Komisja jest również uprawniona do przypisania temu przedsiębiorstwu odpowiedzialności za wszystkie zachowania antykonkurencyjne stanowiące takie naruszenie i w konsekwencji za to naruszenie w całości (wyroki: z dnia 6 grudnia 2012 r., Komisja/Verhuizingen Coppens, C‑441/11 P, EU:C:2012:778, pkt 43; z dnia 24 czerwca 2015 r., Fresh Del Monte Produce/Komisja i Komisja/Fresh Del Monte Produce, C‑293/13 P i C‑294/13 P, EU:C:2015:416, pkt 158).
151
Jeżeli natomiast przedsiębiorstwo uczestniczyło bezpośrednio w jednym lub większej liczbie zachowań antykonkurencyjnych stanowiących naruszenie jednolite i ciągłe, ale nie zostało wykazane, że poprzez swoje własne zachowanie zamierzało ono przyczynić się do realizacji wspólnych celów wyznaczonych przez pozostałych uczestników kartelu i że znało wszystkie zachowania stanowiące naruszenie, planowane lub wdrażane przez inne przedsiębiorstwa dla realizacji tych samych celów, lub że w sposób rozsądny mogło je przewidzieć oraz że było gotowe ponieść związane z tym ryzyko, Komisja jest uprawniona do przypisania mu odpowiedzialności jedynie za zachowania, w których uczestniczyło ono bezpośrednio, i za zachowania planowane lub wdrażane przez innych uczestników dla realizacji tych samych celów co cele tego przedsiębiorstwa, co do których wykazano, że wiedziało ono o nich lub że w sposób rozsądny mogło je przewidzieć i było gotowe ponieść związane z tym ryzyko (wyroki: z dnia 6 grudnia 2012 r., Komisja/Verhuizingen Coppens, C‑441/11 P, EU:C:2012:778, pkt 44; z dnia 24 czerwca 2015 r., Fresh Del Monte Produce/Komisja i Komisja/Fresh Del Monte Produce, C‑293/13 P i C‑294/13 P, EU:C:2015:416, pkt 159).
152
Wynika stąd, że stwierdzenie istnienia jednolitego i ciągłego naruszenia różni się od kwestii, czy odpowiedzialność za to naruszenie w całości można przypisać przedsiębiorstwu (zob. podobnie wyrok z dnia 26 września 2018 r., Infineon Technologies/Komisja, C‑99/17 P, EU:C:2018:773, pkt 174).
153
Jak wynika z orzecznictwa przytoczonego w pkt 148–151 powyżej, dla ustalenia udziału danego przedsiębiorstwa w jednolitym i ciągłym naruszeniu decydujące są trzy elementy. Pierwszy z nich dotyczy samego istnienia jednolitego i ciągłego naruszenia, a mianowicie tego, że poszczególne sporne zachowania powinny wpisywać się w „całościowy plan” realizujący jednolity antykonkurencyjny cel. Elementy drugi i trzeci dotyczą możliwości przypisania przedsiębiorstwu jednolitego i ciągłego naruszenia. W tym względzie, z jednej strony przedsiębiorstwo to powinno mieć zamiar przyczynić się swoim zachowaniem do osiągnięcia wspólnych celów realizowanych przez wszystkich uczestników. Z drugiej strony powinno ono było wiedzieć o stanowiących naruszenie zachowaniach, planowanych lub wdrażanych przez inne przedsiębiorstwa w dążeniu do tych samych celów lub mogło je rozsądnie przewidzieć oraz było gotowe zaakceptować związane z nimi ryzyko.
154
W niniejszej sprawie w zarzucie drugim Crédit agricole utrzymuje, że Komisja „nie przedstawiła odpowiedniego dowodu lub uzasadnienia wskazującego, że uczestniczyła ona w jednolitym i ciągłym naruszeniu”. W części pierwszej zarzutu drugiego spółka ta podnosi, że „nie przyczyniła się do realizacji całościowego planu”. W części drugiej tego zarzutu Crédit agricole powołuje się na brak ciągłego charakteru stwierdzonego naruszenia.
155
W tym względzie, po pierwsze, w zakresie, w jakim Crédit agricole w samym tytule zarzutu drugiego zarzuca Komisji, że ta nie przedstawiła „odpowiedniego” uzasadnienia, należy podkreślić, że analiza motywów 750–828 zaskarżonej decyzji, poświęconych wykazaniu istnienia jednolitego i ciągłego naruszenia, w którym ten bank uczestniczył i które zawierają między innymi odesłania do innych motywów rzeczonej decyzji oraz odpowiedzi na argumenty banków uczestniczących w naruszeniu, umożliwiły temu bankowi zapoznanie się z uzasadnieniem przyjętego środka w celu obrony swoich praw i umożliwiły Sądowi przeprowadzenie kontroli zgodności z prawem zaskarżonej decyzji. Ponadto prawidłowość uzasadnienia zawartego w zaskarżonej decyzji zostanie zbadana w ramach odpowiedzi na różne argumenty podniesione przez ten bank w celu podważenia zasadności ocen Komisji.
156
Po drugie, z brzmienia części pierwszej zarzutu drugiego podniesionego przez Crédit agricole wynika, że w ramach tej części – i jak Komisja podniosła na rozprawie – Crédit agricole nie kwestionuje istnienia całościowego planu realizującego jednolity antykonkurencyjny cel, lecz jedynie swój udział w tym całościowym planie, a zatem swój udział w stwierdzonym jednolitym i ciągłym naruszeniu.
157
Jeśli chodzi o Credit Suisse, w częściach pierwszej i trzeciej zarzutu drugiego bank ten kwestionuje istnienie jednolitego i ciągłego naruszenia. Ponadto w częściach drugiej i czwartej tego zarzutu bank ten kwestionuje swoją odpowiedzialność za to naruszenie w okresie przyjętym w zaskarżonej decyzji.
158
W świetle rozważań zawartych w pkt 148–153 powyżej należy zbadać argumenty Crédit agricole i Credit Suisse dokonując z jednej strony rozróżnienia między argumentami skierowanymi przeciwko stwierdzeniu istnienia jednolitego i ciągłego naruszenia, a z drugiej strony argumentami skierowanymi przeciwko stwierdzeniu, zgodnie z którym można im przypisać odpowiedzialność za to naruszenie przez pewien okres.
159
Należy jednak zauważyć, że w ramach swoich skarg Crédit agricole i Credit Suisse wskazują na związek między kwestiami podniesionymi w zarzutach drugich a argumentami, które podnoszą w ramach zarzutów pierwszych, opartych zasadniczo na tym, że stwierdzając istnienie ograniczenia „ze względu na cel” Komisja naruszyła art. 101 TFUE.
160
W konsekwencji przed zbadaniem argumentów wymienionych w pkt 158 powyżej konieczne jest przeanalizowanie niektórych ustaleń faktycznych i niektórych ocen dokonanych przez Komisję, a związanych z istnieniem porozumień lub uzgodnionych praktyk o charakterze antykonkurencyjnym, które zostały zawarte w motywach 593–621 zaskarżonej decyzji. Te ustalenia i oceny mogą bowiem mieć wpływ na zasadność wniosków Komisji dotyczących, po pierwsze, istnienia jednolitego i ciągłego naruszenia, a po drugie, możliwości przypisania odpowiedzialności za to naruszenie Crédit agricole i Credit Suisse.
b)
W przedmiocie istnienia porozumień lub uzgodnionych praktyk o charakterze antykonkurencyjnym
161
W ramach oceny antykonkurencyjnego charakteru stwierdzonych przez siebie zachowań Komisja przedstawiła i zinterpretowała treść ponad stu rozmów. Credit Suisse i Crédit agricole skutecznie podważyły jednak tylko niektóre z dotyczących ich rozmów, co oznacza, że rozmowy, które nie zostały skutecznie podważone, należy uznać za udowodnione, a zatem za ostateczne, podobnie jak ich interpretację dokonaną przez Komisję (zob. pkt 91–113 powyżej).
162
Tak więc w odniesieniu do Crédit agricole należy stwierdzić, w świetle konkretnych, precyzyjnych i popartych dowodami zastrzeżeń zawartych w zarzucie pierwszym, że dopuszczalne jest podważanie przez ten bank antykonkurencyjnego charakteru jedynie rozmów z dnia 18 i 31 stycznia 2013 r., 15 lutego 2013 r., 19 i 21 marca 2013 r., 24 maja 2013 r., 3 czerwca 2013 r., 10 i 25 lipca 2013 r., 6 sierpnia 2014 r. i 12 marca 2015 r. (zob. pkt 103 powyżej).
163
Co się tyczy Credit Suisse, należy stwierdzić, w świetle konkretnych, precyzyjnych i popartych dowodami zastrzeżeń zawartych w części pierwszej zarzutu pierwszego i w części czwartej zarzutu drugiego, że dopuszczalne jest podważanie przez ten bank antykonkurencyjnego charakteru jedynie rozmów z dnia 28 września 2010 r., 8 lutego 2012 r., 10 stycznia 2013 r. i 12 marca 2015 r. oraz wiadomości elektronicznej wysłanej przez tradera z tego banku do tradera z Crédit agricole w dniu 24 marca 2015 r. (zob. pkt 112 i 113 powyżej).
164
Ponieważ w celu zbadania istnienia jednolitego i ciągłego naruszenia oraz istnienia ograniczenia ze względu na cel należy wziąć pod uwagę antykonkurencyjny charakter zachowań stwierdzonych przez Komisję, a dokładniej interpretację treści rozmów analizowanych w zaskarżonej decyzji, w pierwszej kolejności należy przypomnieć treść rozmów, których antykonkurencyjny charakter został ostatecznie stwierdzony, a w drugiej kolejności – ocenić antykonkurencyjny charakter rozmów, których podważanie przez Crédit agricole i Credit Suisse jest dopuszczalne, przy czym te dwa banki nie kwestionują ani istnienia rozmów analizowanych w zaskarżonej decyzji, ani treści tych rozmów, a w szczególności języka używanego przez traderów.
1) W przedmiocie rozmów, których antykonkurencyjny charakter został wykazany
165
W motywie 613 zaskarżonej decyzji Komisja zidentyfikowała do celów analizy pięć kategorii zachowań przypomnianych w pkt 35 powyżej i zilustrowała zachowania, o których mowa, w szczególności w motywach 614–616 tej decyzji.
166
W motywie 614 zaskarżonej decyzji Komisja przywołała liczne rozmowy, w których uczestnicy wypowiedzieli się na temat swoich cen w następujący sposób: „gonna show the same..fck him” (rozmowa z dnia 1 lutego 2010 r., przywołana w motywie 127); „ok i will [s]how [him] the same” (rozmowy z dnia 8 lutego 2010 r. i 23 lutego 2012 r., przywołane, odpowiednio, w motywach 129 i 377); „yeah cool…I am going 28/25 in libl” (rozmowa z dnia 24 lutego 2010 r., przywołana w motywie 131); „lets both bid same level” (rozmowa z dnia 10 marca 2010 r., przywołana w motywie 143); „where shall we show[?]” (rozmowa z dnia 11 marca 2010 r., przywołana w motywie 148); „I will bid the same” (rozmowy z dnia 25 marca 2010 r., z dnia 1 i 14 czerwca 2011 r., przywołane, odpowiednio, w motywach 157, 298 i 301); „where you want to bid/show?” (rozmowy z dnia 6 kwietnia 2010 r. i z dnia 25 kwietnia 2012 r., przywołane, odpowiednio, w motywach 169 i 403); „lets both bid 41?… and split the trade?” (rozmowa z dnia 6 kwietnia 2010 r., przywołana w motywie 173); „being asked to offer 20mm… you might see it in a sec so lets sh[]ow at the same level… 50?” (rozmowa z dnia 19 kwietnia 2010 r., przywołana w motywie 174); „ok cool will show same level… and wont improve” (rozmowa z dnia 2 czerwca 2010 r., przywołana w motywie 190); „just seen the same effing enquiry… I’ll bid 44 tooo” (rozmowa z dnia 12 sierpnia 2010 r., przywołana w motywie 215); „Let’s just keep that price up because I am not going to improve from there. Because they are just going to try and play one place against another” (rozmowa z dnia 13 października 2010 r., przywołana w motywie 236); „140 is fine man… will show that” (rozmowa z dnia 25 stycznia 2011 r., przywołana w motywie 271); „will offer to miss” (rozmowa z dnia 11 lutego 2011 r., przywołana w motywie 277); „shall we switch prices etc at the same level?” (rozmowa z dnia 9 marca 2011 r., przywołana w motywie 283); „in case he comes to [you].. maybe worth showing same level.. so we can max the dough” (rozmowa z dnia 19 maja 2011 r., przywołana w motywie 294); „tell him you see them like 20/17 or something” (rozmowa z dnia 15 lipca 2011 r., przywołana w motywie 309); „perfect… I’ll show the same” (rozmowa z dnia 6 października 2011 r., przywołana w motywie 337); „will show a worse price” (rozmowa z dnia 25 kwietnia 2012 r., przywołana w motywie 403); „lets leave it up there for 100mm?”, „then move it back a bps after that” (rozmowa z dnia 31 maja 2012 r., przywołana w motywie 418).
167
Również w innych motywach zaskarżonej decyzji podkreślono fakt, że uczestnicy wypowiedzieli się w przedmiocie swoich cen w następujący sposób: „show them cheaper or whatever” (rozmowa telefoniczna z dnia 25 września 2013 r., przywołana w motywie 528); „hey mate… I’m showing some 7–10yr ideas out to someone so was just that up. Where u wanna show out? 39 your level?” (rozmowa z dnia 5 lutego 2014 r., przywołana w motywie 539).
168
W motywie 615 zaskarżonej decyzji Komisja przywołała liczne rozmowy, w których uczestnicy wymieniali się informacjami w następujący sposób: „just got an order from custy to sell 100mm germs… where do you see correct bidside”, „what the right bidside”, „where [you] got them marked?” (rozmowy z dnia 19 stycznia 2010 r., przywołane w motywach 116, 121 i 124); „where u buy cades 10/14… i was aske those” (rozmowa z dnia 24 lutego 2010 r., przywołana w motywie 131); „being asked to offer 20mm eib 2.75 15… where are these things at?” (rozmowa z dnia 6 kwietnia 2010 r., przywołana w motywie 165); „where you show? i have those as well” (rozmowa z dnia 19 maja 2010 r., przywołana w motywie 185); „that’s what client is telling me they’ve seen away” (rozmowa z dnia 27 sierpnia 2010 r., przywołana w motywie 222); „where u gonna be bidding kfw 20’s if asked?” (rozmowa z dnia 31 sierpnia 2010 r., przywołana w motywie 228); „where you bidding the spain? seeing ti now as well” (rozmowa z dnia 7 lipca 2011 r., przywołana w motywie 304); „i think they must be sellers” (rozmowa z dnia 18 stycznia 2012 r., przywołana w motywie 351); „is he the one that hit you[?]” (rozmowa z dnia 7 marca 2012 r., przywołana w motywie 388); „where [you] guys marking these now?” (rozmowa z dnia 25 kwietnia 2012 r., przywołana w motywie 400); „oh yeah…that scumbag. Cool, thks for headsup” (rozmowa z dnia 28 sierpnia 2012 r., przywołana w motywie 434); „where would u bid that just out of interest” (rozmowa z dnia 12 lipca 2013 r., przywołana w motywie 507); „I showed 70, but he’s looking for 71” (rozmowa z dnia 14 marca 2014 r., przywołana w motywie 547).
169
Również w innych motywach zaskarżonej decyzji podkreślono fakt, że uczestnicy wymieniali się informacjami w następujący sposób: „what level these pups trading at[?]” (rozmowa z dnia 11 stycznia 2013 r., przywołana w motywie 452 zaskarżonej decyzji); „where you marking cades 04/17?”, „i am close to buying 200mm eib 06/18…got a buyer already in the wings… and they were trading at lib+5 a short while back… still only at lib+18… can easily come in another 5–7 bps… guy wants 33.5… for 275mm…hes also thinking about selling me 250mm eib 03/18… but wants 23.5 for them”, „that my bid in the cades 01/18… in icap… and cantors… so going cheaper offer aint gonna help!”, „i just sold 73mm eib 03/20 in cantors… on a no post at 44.5”, „i just traded eib 03/20 at 44.5… now they going up at 44… and guy might even pay 43.5… must have been a retail bu[y]er i guess” (rozmowa z dnia 2 lipca 2013 r., przywołana w motywie 495 zaskarżonej decyzji); „we showed that switch out to them earlier…can’t believe they’re comping us..lol”, „i bid +12 and getting chiselled…showd nibs out at -1” (rozmowa z dnia 9 sierpnia 2013 r., przywołana w motywie 515 zaskarżonej decyzji).
170
Wreszcie, w motywie 616 zaskarżonej decyzji Komisja przywołała liczne rozmowy, w których uczestnicy wypowiedzieli się na temat swojej działalności transakcyjnej w następujący sposób: „I’ll remove my offer” (rozmowa z dnia 24 lutego 2010 r., przywołana w motywie 131); „i’m gonna show this 215 bid a 200 offer if that doesn’t get in the way of what you’re doing” (rozmowa z dnia 12 sierpnia 2010 r., przywołana w motywie 211); „you want me to kill the bid?” (rozmowa z dnia 26 sierpnia 2010 r., przywołana w motywie 216); „ok I will show the same” (rozmowa z dnia 8 lutego 2010 r., przywołana w motywie 129); „where you want me to show” (rozmowa z dnia 8 marca 2010 r., przywołana w motywie 139); „shall i kill me 144 offer” (rozmowa z dnia 24 września 2010 r., przywołana w motywie 230); „take it out for now man…don’t want [to] have to pay 15!” (rozmowa z dnia 20 października 2010 r., przywołana w motywie 243); „can i lift them first and cover my short?”, „no worries…let me know when you’re done” (rozmowa z dnia 9 listopada 2010 r., przywołana w motywie 248); „i’ll stay out of it for a while until u’re done” (rozmowa z dnia 30 listopada 2010 r., przywołana w motywie 260); „don’t worry man i#ll look after your posis while away” (rozmowa z dnia 13 grudnia 2010 r., przywołana w motywie 262); „can show them tighter if it helps” (rozmowa z dnia 21 września 2011 r., przywołana w motywie 322); „i can kill it if u want” (rozmowa z dnia 2 listopada 2011 r., przywołana w motywie 341); „want me to show cheaper?” (rozmowa z dnia 19 stycznia 2012 r., przywołana w motywie 356); „can u do me a favour and kill the bid if possible” (rozmowa z dnia 12 marca 2012 r., przywołana w motywie 392); „i told him I’d sell once you’re out the way” (rozmowa z dnia 17 lipca 2012 r., przywołana w motywie 430); „can [you] kill that bid in the 08/15 pls” (rozmowa z dnia 28 sierpnia 2012 r., przywołana w motywie 434); „kill it for now if you can… just while i get the bid in” (rozmowa z dnia 15 października 2012 r., przywołana w motywie 440); „can you just stay out of it for the moment…as in don’t bid them up…and i will add your 5mm wherever i get mine back?…cool?” (rozmowa z dnia 23 stycznia 2013 r., przywołana w motywie 461); „get yours down to a managable position and then i’ll worry about mine” (rozmowa z dnia 13 marca 2013 r., przywołana w motywie 475); „I can kill the offer if u like” (rozmowa z dnia 14 sierpnia 2013 r., przywołana w motywie 519); „let me kill offer” (rozmowa z dnia 4 marca 2014 r., przywołana w motywie 541).
171
Również w innych motywach zaskarżonej decyzji podkreślono fakt, że uczestnicy wypowiedzieli się w następujący sposób na temat swojej działalności transakcyjnej: „[yo] short kfw 10/22? i am short aswell. but told icap to give you all of them as i am not that keen to [co]ver them” (rozmowa z dnia 11 stycznia 2013 r., przywołana motywie 452); „sorry I didnt realised kbn 19 in tullets was you…i went better bid can kill it if you wanty…we are short 10 mm” (rozmowa z dnia 22 lipca 2014 r., przywołana motywie 558).
172
W niniejszej sprawie, po pierwsze, Crédit agricole i Credit Suisse nie kwestionują wniosku Komisji, zgodnie z którym rozmowy te świadczyły o istnieniu praktyk, które miały wszelkie cechy porozumienia lub uzgodnionej praktyki w rozumieniu art. 101 ust. 1 TFUE.
173
Po drugie, zgodnie z utrwalonym orzecznictwem z postanowień traktatu dotyczących konkurencji wynika, że każdy podmiot gospodarczy winien określać w sposób autonomiczny politykę, jaką zamierza realizować na rynku wewnętrznym (zob. wyrok z dnia 23 listopada 2006 r., Asnef-Equifax i Administración del Estado, C‑238/05, EU:C:2006:734, pkt 52 i przytoczone tam orzecznictwo).
174
O ile taki wymóg autonomii nie wyłącza prawa podmiotów gospodarczych do przystosowywania się w sprawny sposób do stwierdzonego lub spodziewanego zachowania konkurentów, o tyle jednak stoi on na przeszkodzie wszelkim kontaktom między tymi podmiotami gospodarczymi, zarówno bezpośrednim, jak i pośrednim, które mogłyby wywrzeć wpływ na zachowanie aktualnego lub potencjalnego konkurenta na rynku bądź ujawnić temu konkurentowi postępowanie, które ten podmiot sam zdecydował się lub planuje realizować na rynku, jeżeli celem lub skutkiem tych kontaktów jest doprowadzenie do warunków konkurencji, które nie odpowiadają normalnym warunkom konkurencji na rynku właściwym, przy uwzględnieniu charakteru produktów lub świadczonych usług, znaczenia i liczby przedsiębiorstw, jak również rozmiaru wspomnianego rynku (zob. wyrok z dnia 19 marca 2015 r., Dole Food i Dole Fresh Fruit Europe/Komisja, C‑286/13 P, EU:C:2015:184, pkt 120 i przytoczone tam orzecznictwo).
175
Tymczasem, po pierwsze, treść rozmów, które miały miejsce między traderami zainteresowanych banków, wskazuje na to, że koordynowali oni swoje ceny (zob. pkt 166 i 167 powyżej). Jak wynika bowiem z cytatów takich jak „gonna show the same”; „ok i will [s]how the same” lub „let both bid same level” uczestnicy porozumiewali się co do cen swoich ofert kierowanych do konkretnych klientów, a także co do cen podanych do wiadomości na rynku w odniesieniu do konkretnych SSA.
176
Treść rozmów, które miały miejsce między traderami zainteresowanych banków, wskazuje również na to, że koordynowali oni swoją działalność transakcyjną (zob. pkt 170 i 171 powyżej). W szczególności, jak wynika z cytatów takich jak „I’ll remove my offer”; „I’ll stay out for a while” lub „i can kill it if u want” traderzy uzgadniali, że powstrzymają się od licytowania, złożenia oferty a nawet wycofają ofertę z rynku, a w szczególności z platformy brokera, jeżeli taka oferta zaszkodziłaby jednemu ze wspomnianych uczestników. Zachowanie to mogło następnie prowadzić do podziału (splitu) rozpatrywanych obligacji między traderów.
177
Koordynacja cen stosowanych wobec określonych klientów lub wobec rynku, a także koordynacja działalności transakcyjnej stały zatem na przeszkodzie temu, by traderzy z zainteresowanych banków określali w sposób autonomiczny politykę, jaką zamierzali realizować na rynku. To w szczególności w świetle tych rozważań Komisja słusznie uznała, że współpraca między zainteresowanymi traderami i przestrzeganie przez nich interesów innych traderów były niekiedy tak ścisłe, że działali tak, jakby handlowali tym samym portfelem obligacji na rachunek jednego i tego samego przedsiębiorstwa.
178
Po drugie, z fragmentów przytoczonych w pkt 168 i 169 powyżej, jak również z innych rozmów przeanalizowanych chronologicznie w sekcji 4 zaskarżonej decyzji wynika, że podczas swoich rozmów traderzy ujawniali spontanicznie lub na żądanie szczególnie chronione informacje handlowe, które mogły zostać wykorzystane przez innych traderów w celu prowadzenia ich działalności transakcyjnej lub określania strategii tradingowej bądź ustalania cen.
179
Dokładniej rzecz ujmując, uczestnicy wymieniali informacje na temat prowadzonej przez siebie działalności transakcyjnej lub swoich przyszłych strategii, takich jak, po pierwsze, transakcje, które właśnie przeprowadzili, które były w trakcie realizacji lub które zamierzali zrealizować, po drugie, swoje osobiste notowania cen obligacji („where do you se bone bidside”, „where [you] got them marked?”, „where you show?”), po trzecie, swoje pozycje tradingowe, po czwarte, stan swoich obligacji oraz, po piąte, nazwiska klientów, którzy się do nich zwrócili, złożone przez nich dyspozycje oraz zaoferowane im ceny. Wymieniane informacje dotyczyły zatem zaangażowanych banków, były niedostępne publicznie i wyraźnie identyfikujące, a przez to szczególnie chronione. Wrażliwy charakter tych informacji znajduje w szczególności potwierdzenie w rozmowie z dnia 15 listopada 2011 r., wspomnianej w motywie 343 zaskarżonej decyzji, pomiędzy trzema głównymi zaangażowanymi traderami, czyli w tamtym czasie traderem z Deutsche Bank, traderem z BofA i traderem z Credit Suisse. W trakcie tej rozmowy jeden z nich bowiem wyjaśnił: „this has to stay between us”.
180
Ponadto ta wymiana informacji odbywała się wyłącznie w ograniczonym kręgu traderów, którzy znali się nawzajem. Wymiana ta umożliwiała danym traderom koordynowanie w sposób oportunistyczny ich zachowań w zakresie cen i warunków handlowych oraz unikanie sprzedaży po niższej cenie lub złożenie lepszej oferty niż inni zaangażowani traderzy. Wymiana ta stworzyła zatem korzystną asymetrię informacji, zwiększając przejrzystość między zainteresowanymi traderami i znacznie ograniczając na ich korzyść normalną niepewność właściwą dla rynku, co w konsekwencji prowadziło do uzyskania prze nich przewagi nad klientami i konkurującymi traderami. Wymiana ta miała zatem charakter dyskryminujący.
181
Ponadto, biorąc pod uwagę ich przedmiot, informacje wymieniane między uczestnikami umożliwiały każdemu z nich dokładne zapoznanie się z działalnością transakcyjną oraz strategiami cenowymi lub tradingowymi ich konkurentów w odniesieniu do konkretnego klienta lub konkretnych obligacji.
182
Wreszcie wymiana stwierdzona przez Komisję dotyczyła niedawnych, aktualnych lub przyszłych informacji, takich jak transakcje, które właśnie miały miejsce, były w toku lub były planowane w perspektywie krótkoterminowej.
183
Wymiana informacji stwierdzona przez Komisję w niniejszej sprawie nie była zatem porównywalna z wymianą informacji rozpatrywaną w sprawie, w której zapadł wyrok z dnia 23 listopada 2006 r., Asnef-Equifax i Administración del Estado (C‑238/05, EU:C:2006:734), która skłoniła Trybunał do uznania, że system wymiany informacji między instytucjami finansowymi, taki jak rejestr informacji o wypłacalności klientów zawierający zanonimizowane informacje dostępne w sposób niedyskryminacyjny dla wszystkich podmiotów działających na rynku, nie skutkował zasadniczo ograniczeniem konkurencji w rozumieniu art. 101 ust. 1 TFUE.
184
Rozpatrywana w niniejszej sprawie wymiana informacji zwiększyła bowiem przejrzystość wyłącznie między uczestnikami spornego naruszenia. W konsekwencji wymiana ta zmniejszyła niepewność istniejącą na rynku, co Credit Suisse przyznała na rozprawie, utrzymując jednocześnie, że w nietypowym kontekście rynku SSA taka wymiana nie miała typowych skutków wymiany aktualnych szczególnie chronionych informacji handlowych. Zmniejszenie niepewności spowodowane wymianą informacji stwierdzonej przez Komisję przyniosło korzyść zainteresowanym bankom, w szczególności dlatego, że mogły one przewidzieć zachowanie innych uczestników, ze szkodą w szczególności dla ich klientów i innych konkurujących traderów.
185
W konsekwencji, w celu zbadania zarzutu drugiego podniesionego przez Crédit agricole i zarzutu drugiego podniesionego przez Credit Suisse, które są związane z istnieniem jednolitego i ciągłego naruszenia, a także w celu zbadania zarzutu pierwszego podniesionego przez każdy z tych banków i związanego z istnieniem ograniczenia ze względu na cel, należy uwzględnić antykonkurencyjny charakter rozmów, których interpretacja jest ostateczna i ustalona.
2) W przedmiocie antykonkurencyjnego charakteru rozmów, których podważanie przez Crédit agricole i Credit Suisse jest dopuszczalne
186
Z orzecznictwa wynika, że w sytuacji gdy Komisja, w celu ustalenia naruszenia art. 101 TFUE, opiera się na dowodach z dokumentów, do zainteresowanych przedsiębiorstw należy nie tylko przedstawienie alternatywy wobec tezy Komisji, ale również wykazanie niewystarczającej mocy dowodowej dowodów, na których oparła się Komisja w zaskarżonej decyzji w celu wykazania istnienia naruszenia. Podobnie, gdy Komisja opiera się na dowodach bezpośrednich, to zainteresowane przedsiębiorstwa winny wykazać, że dowody te są niewystarczające (zob. podobnie wyrok z dnia 8 września 2016 r., Goldfish i in./Komisja, T‑54/14, EU:T:2016:455, pkt 91 i przytoczone tam orzecznictwo).
187
To w świetle tych rozważań należy zbadać kolejno rozmowy, których podważanie przez Crédit agricole i Credit Suisse jest dopuszczalne.
i) W przedmiocie rozmów, których podważanie przez Crédit agricole jest dopuszczalne
– W przedmiocie rozmowy z dnia 18 stycznia 2013 r.
188
Co się tyczy rozmowy z dnia 18 stycznia 2013 r., która została zaliczona do kategorii 3, 4 i 5, i o której mowa w motywach 456–460, a następnie 674, 678, 686 i 746 zaskarżonej decyzji, Crédit agricole nie przedstawia żadnego konkretnego i szczegółowego argumentu dotyczącego treści, a także antykonkurencyjnego charakteru tej rozmowy. Crédit agricole podnosi natomiast, że wniosła jedynie wkład niemający związku krytykowaną wymianą informacji.
189
W tym względzie z transkrypcji przedmiotowej rozmowy, w której uczestniczyli traderzy z Deutsche Bank, Crédit agricole i Credit Suisse, wynika, że między godz. 8:10:06 a godz. 8:11:01 trader z Credit Suisse ujawnił pewne transakcje, które przeprowadził lub których nie przeprowadził poprzedniej nocy, a dokładniej obligacje i wolumeny, którymi obracał („saw some biz last night….seller of 50mm bng 17s, 25mm bng 23s and bought 50mm kfw 19s and sold 25mm…missed the bng 17s”). Ponadto w odpowiedzi na pytanie tradera z Crédit agricole („nice what kind of a/c…all US?”) trader z Credit Suisse ujawnił pochodzenie klientów („US seller of bng, Asian buyer of kfw”). Trader z Crédit agricole przesłał zatem podziękowania.
190
Tak więc trader z Crédit agricole, który wszedł do chatroomu o godz. 7:12:8, otrzymał od tradera z Credit Suisse między godz. 8:10:06 a godz. 8:11:01 informacje dotyczące ostatnich transakcji związanych z określonymi SSA, ich wolumenu i pochodzenia geograficznego jego klientów.
191
Crédit agricole nie wykazała zatem, że Komisja popełniła błąd, uznając w motywach 456–460 i 746 zaskarżonej decyzji, że rozmowa z dnia 18 stycznia 2013 r. umożliwiła traderom z Deutsche Bank, Crédit agricole i Credit Suisse wymianę informacji na temat transakcji i klientów, a zatem miała charakter antykonkurencyjny.
192
Kilka minut później, między godz. 8:18:16 a godz. 8:46:58, trader z Credit Suisse i trader z Deutsche Bank wymienili informacje między innymi na temat ofert, które złożyli w odniesieniu do konkretnych obligacji (BNG 17s). Credit Suisse pozwoliła następnie traderowi z Deutsche Bank sprzedać obligacje („you wanna hit the bid?”, „nah, crack on man”).
193
W tym względzie okoliczność, że trader z Crédit agricole nie uczestniczył aktywnie w tej wymianie, nie umniejsza jej antykonkurencyjnego charakteru, którego zresztą bank ten nie kwestionuje.
194
Ponadto Crédit agricole nie twierdzi – i nic w aktach sprawy na to nie wskazuje – że jej trader opuścił chatroom podczas wymiany informacji między traderem z Credit Suisse a traderem z Deutsche Bank, że nie był obecny podczas rozmów prowadzonych między tymi dwoma innymi traderami lub że poinformował innych traderów, iż uczestniczy w rozmowie w innym aniżeli oni celu. W świetle orzecznictwa przypomnianego w pkt 126 powyżej obecność tradera z Crédit agricole podczas drugiej części rozmowy z dnia 18 stycznia 2013 r. sprowadza się zatem do pomocnictwa, które może rodzić odpowiedzialność tej spółki w ramach art. 101 ust. 1 TFUE.
195
W konsekwencji Crédit agricole nie wykazała, że Komisja popełniła błąd, uznając w motywach 456–460, następnie 674, 678, 686 i 746 zaskarżonej decyzji, że w wyniku rozmowy z dnia 18 stycznia 2013 r. doszło do zachowań antykonkurencyjnych ze strony uczestniczących w niej banków.
– W przedmiocie rozmowy z dnia 31 stycznia 2013 r.
196
Co się tyczy rozmowy z dnia 31 stycznia 2013 r., która została zaliczona do kategorii 2, 3 i 4, i o której mowa w motywach 464–467, a następnie 655, 674 i 678 zaskarżonej decyzji, Crédit agricole nie przedstawia żadnego konkretnego i szczegółowego argumentu dotyczącego treści wymiany informacji między traderem z Credit Suisse a traderem z Deutsche Bank, a także antykonkurencyjnego charakteru tej wymiany. Crédit agricole podnosi natomiast, że nie brała w niej udziału.
197
W tym względzie z transkrypcji omawianej rozmowy wynika, że między godz. 11:02:08 a godz. 11:05:38 traderzy z Deutsche Bank i z Credit Suisse wymieniali się informacjami na temat cen i koordynowali swoje ceny dla konkretnych obligacji (eib 09/20) wyświetlanych na ekranie brokera („i just went 41 offered eib 09/20…i am still short…but these look too tight i think…icap told me you were about to stick up a 41 offer aswell”, „i just pt it up at the same time…i’m flat, but same thing…i think they look wrong”, „they gone 47 bid…will go 42 offered…I am still short…but just see whats out there”, „cool…would offer there too…lets see what they say”).
198
Ponadto z transkrypcji omawianej rozmowy wynika, że trader z Crédit agricole, który wszedł do chatroomu o godz. 7:16, był na nim obecny w momencie krytykowanej wymiany informacji i mógł zapoznać się z wymienianymi informacjami. Co więcej, trader z Crédit agricole zareagował na tę wymianę informacji o godz. 11:29:08, czyli – jak wskazała Komisja w motywie 467 zaskarżonej decyzji – mniej niż dwa minuty po ostatnich wypowiedziach tradera z Deutsche Bank na temat obligacji, które doprowadziły do kwestionowanych zachowań.
199
Ponadto argument Crédit agricole, zgodnie z którym Komisja założyła, że bank ten wiedział o informacjach wymienionych podczas rozmowy w dniu 31 stycznia 2013 r., należy oddalić z tych samych powodów, które zostały wskazane w pkt 133 powyżej.
200
W konsekwencji Crédit agricole nie wykazała, że Komisja popełniła błąd, uznając w motywach 464–467, następnie 655, 674 i 678 zaskarżonej decyzji, że rozmowa z dnia 31 stycznia 2013 r. umożliwiła traderom z Deutsche Bank i z Credit Suisse wymianę szczególnie chronionych informacji handlowych i koordynowanie ich cen obligacji EIB 09/20 w obecności tradera z Crédit agricole, a tym samym, że rozmowa ta miała charakter antykonkurencyjny.
– W przedmiocie rozmowy z dnia 15 lutego 2013 r.
201
Co się tyczy rozmowy z dnia 15 lutego 2013 r., która została zaliczona do kategorii 2, 3 i 4, i o której mowa w motywach 468–472, a następnie 655, 674, 678 i 746 zaskarżonej decyzji, Crédit agricole podnosi, że nie prowadziła ona do koordynacji, ponieważ dotyczyła zakupu obligacji CADES 01/18 przez Deutsche Bank, który następnie odsprzedał połowę z nich Crédit agricole.
202
W tym względzie z transkrypcji omawianej rozmowy wynika, że na początku trader z Deutsche Bank zwrócił się do tradera z Crédit agricole z pytaniem, czy ten ostatni chce mu sprzedać obligacje CADES 01/18 („you wann sell any cades 01/18?”). Trader z Crédit agricole był otwarty na sprzedaż, ale alternatywnie zaproponował koordynację wspólnego zakupu („u want me to sell mine?…or go with you on the buyside?”), która polegała na tym, że trader z Deutche Bank dokonywał pierwszej transakcji, a następnie odsprzedawał część zakupionego wolumenu traderowi Crédit agricole („i’ll take whatever u don’t want”). Zgadzając się co do zasady, obaj traderzy porozumieli się następnie na piśmie i podczas rozmowy telefonicznej co do ceny („ok do it”; „ok lifted 65”), wolumenu („50 mm each…yeah?”) i najkorzystniejszej chwili („lets wit a bit”; „[o]k”; „like 10mins or so”) w celu zakupu przedmiotowych obligacji.
203
Po pierwsze, jak podnosi Crédit agricole, prawdą jest, że transakcja między traderami z Deutsche Bank i z Crédit agricole nastąpiła po rozmowie w dniu 15 lutego 2013 r. Niemniej jednak transakcja ta jest następstwem, jak stwierdziła Komisja w motywie 471 zaskarżonej decyzji i jak potwierdziła w istocie Crédit agricole, koordynacji zakupów między tymi dwoma bankami, prowadzącej do tego, że obaj traderzy pomagali sobie nawzajem w swojej działalności i dzielili się między sobą wynikiem. Ze względu na omawianą rozmowę trader z Crédit agricole nie złożył konkurencyjnej oferty i obaj traderzy działali zatem jak jeden trader w celu zakupu obligacji po uzgodnionej między sobą cenie.
204
Tymczasem, o ile taka transakcja może okazać się zgodna z interesem dwóch zainteresowanych banków, o tyle nie może ona być zgodna z wymogiem, zgodnie z którym każdy podmiot gospodarczy winien określać w sposób autonomiczny politykę, jaką zamierza realizować na rynku wewnętrznym [zob. wyrok z dnia 30 stycznia 2020 r., Generics (UK) i in., C‑307/18, EU:C:2020:52, pkt 78 i przytoczone tam orzecznictwo], jak wskazała w istocie Komisja w motywie 472 zaskarżonej decyzji,
205
Po drugie, w zakresie, w jakim Crédit agricole powołuje się na podobną rozmowę z dnia 23 maja 2013 r., która nie została uwzględniona w stosunku do banku trzeciego, argument ten nie może zostać uwzględniony.
206
Po pierwsze bowiem, w przypadku gdy przedsiębiorstwo swoim zachowaniem naruszyło art. 101 TFUE, nie może ono podważyć stwierdzenia takiego naruszenia, powołując się na okoliczność, że inny podmiot gospodarczy nie był adresatem decyzji stwierdzającej to samo naruszenie (zob. podobnie wyrok z dnia 25 marca 2021 r., Xellia Pharmaceuticals i Alpharma/Komisja, C‑611/16 P, EU:C:2021:245, pkt 166 i przytoczone tam orzecznictwo).
207
Po drugie, z wyjątkiem rozmowy z dnia 23 maja 2013 r. i rozmowy z dnia 30 maja 2013 r. (zob. pkt 242 poniżej) Crédit agricole nie przedstawia żadnego innego dowodu mogącego świadczyć o tym, że jego sytuacja była porównywalna z sytuacją banku trzeciego, o którym mowa w pkt 205 powyżej, w odniesieniu do spornego jednolitego i ciągłego naruszenia.
208
W konsekwencji Crédit agricole nie wykazała, że Komisja popełniła błąd, uznając w motywach 468–472, następnie 655, 674, 678 i 746 zaskarżonej decyzji, że rozmowa z dnia 15 lutego 2013 r. umożliwiła traderom z Deutsche Bank i z Crédit agricole skoordynowanie ich strategii tradingowych, w tym ich poziomu cen i momentu składania przez nich ofert, a zatem że rozmowa ta miała charakter antykonkurencyjny.
– W przedmiocie rozmowy z dnia 19 marca 2013 r.
209
Co się tyczy rozmowy z dnia 19 marca 2013 r., która została zaliczona do kategorii 3 i 4, i o której mowa w motywach 477–479, a następnie 674 i 678 zaskarżonej decyzji, z jej transkrypcji wynika, że w ciągu kilku godzin trader z Crédit agricole i trader z Credit Suisse omówili szereg obligacji.
210
Wymiana ta dotyczyła, po pierwsze, obligacji kbn/03/18s („just bid on kbn 03/18…25–50 mm…bid +38 and missed”; „I just got hit in 10 mm at 38 on the system…and then got hit at 38.5 in gfi”, po drugie, obligacji EIB 04/16s („I covered up some shorts today…was short 100 mm of these eib 04/16…bought most back…got some at 19 just now”), a po trzecie, obligacji KFW 16s („decent purchase. I covered some kfw 16s… smallish at 17”).
211
Podczas tej samej wymiany traderzy ujawnili również cenę, po której wycenili obligacje Netherlands 09/15 („getting checked nther 09/15… seller”; „where u marking 8/4?”; „i had them marked at 6”; „ok i showed 8/4 2 way indiction to the guy… not come back [yet]”) oraz obligacje COE 04/17 („got hit in a few COE bits btw…coe 04/17 and coe 02/15…in case u short”; „small long 4/17s…where u got them marked?.. i like that bond…have them +53 bid here”; „got them 51 middle…so yeah same area”).
212
Z wymiany informacji, która miała miejsce w dniu 19 marca 2013 r., wynika zatem, że traderzy wymienili informacje na temat cen ofertowych niektórych obligacji, danych wolumenów, swoich pozycji inwentarza i cen, po jakich wyceniali obligacje.
213
Wymieniane informacje dotyczyły niedawno przeprowadzonych transakcji oraz niedawnych cen lub porównania osobistych i aktualnych ocen ceny obligacji, które nie były publicznie dostępne.
214
Nic nie wskazuje na to, by traderzy badali możliwość wspólnego zawarcia transakcji. Ponadto, co się tyczy szczególnego rodzaju obligacji (COE 04/17), traderzy wymieniali informacje na temat cen tych obligacji („have them +53 bid here”; „got them 51 middle”) mimo że wiedzieli, iż transakcja między nimi nie jest możliwa, ponieważ każdy z nich znajdował się w pozycji długiej, a zatem posiadał już takie obligacje („got hit in a few COE bits BTW…coe 04/17 and coe 02/15 in case u short”; „small long 4/17s”).
215
Wynika z tego, że wymiana ta dotyczyła szczególnie chronionych informacji handlowych i przyczyniła się do zwiększenia przejrzystości między traderami oraz do zmniejszenia niepewności panującej na rynku. Wymiana ta umożliwiła zatem uczestnikom dostosowanie ich odpowiednich strategii.
216
W konsekwencji Crédit agricole nie wykazała, że Komisja popełniła błąd, uznając w motywach 477–479, a następnie 674 i 678 zaskarżonej decyzji, że rozmowa z dnia 19 marca 2013 r. miała charakter antykonkurencyjny, ponieważ umożliwiła traderom z Deutsche Bank i z Crédit agricole wymianę aktualnych lub perspektywicznych szczególnie chronionych informacji handlowych na temat ich działalności transakcyjnej i wymianę informacji na temat ich strategii tradingowej i ustalania cen.
– W przedmiocie rozmowy z dnia 21 marca 2013 r.
217
Co się tyczy rozmowy z dnia 21 marca 2013 r., która została zaliczona do kategorii 2, 3 i 4, i o której mowa w motywach 480–487, a następnie 674 i 678 zaskarżonej decyzji, Komisja wskazała cztery wymiany informacji, które miały miejsce o różnych porach dnia (między godz. 8:08:22 a godz. 8:18:40, między godz. 11:29:22 a godz. 12:26:04, między godz. 14:43:55 a godz. 14:51:28 oraz między godz. 15:25:38 a godz. 15:34:26).
218
Crédit agricole twierdzi, że informacje wymieniane w trakcie tej rozmowy były legalne. Ponadto skarżąca kwestionuje fakt zaliczenia przez Komisję rozmowy z dnia 21 marca 2013 r. do kategorii 2. W tej kwestii, dokładniej rzecz ujmując skarżąca tytułem przykładu przywołuje pierwszą i czwartą wymianę informacji.
219
W tym względzie, po pierwsze, należy podkreślić, że wbrew temu, co sugeruje argumentacja Crédit agricole, z zaskarżonej decyzji nie wynika, że Komisja uznała, że pierwsza, trzecia i czwarta wymiana informacji, o której mowa w motywach 480, 484 i 485 zaskarżonej decyzji, stanowiła dowód koordynacji. Z motywów 674 i 678 zaskarżonej decyzji wynika bowiem, że Komisja uznała, iż te trzy wymiany stanowiły wymianę informacji mającą antykonkurencyjny charakter.
220
Po drugie, co się tyczy drugiej wymiany informacji, która miała miejsce w dniu 21 marca 2013 r. i została przedstawiona w motywie 482 zaskarżonej decyzji, z motywu 655 tej decyzji wynika, że Komisja zaklasyfikowała tę wymianę do przypadków ogólnej koordynacji cen na rynku.
221
Podczas tej wymiany trader z Crédit agricole zwrócił się do tradera z Deutsche Bank z pytaniem, czy dokument, który otrzymał inną drogą, stanowi listę zainteresowań („axe sheet”) wspomnianego tradera z Deutsche Bank („is that [your] axe sheet?”) a mianowicie listę, w której trader ten ujął informacje na temat cen i ilości obligacji, którymi był gotowy handlować. Trader z Deutsche Bank odpowiedział, że ta lista zainteresowań jest rzeczywiście jego. Następnie obaj traderzy omówili sposób, w jaki Crédit agricole uzyskała ten dokument. Trader z Crédit agricole wspomniał o wysłaniu przez pomyłkę i o zaniepokojeniu swojego przełożonego oraz o „bałaganie”, jaki to spowodowało („he sent the sheet by mistake […] what a mess”). Trader z Deutsche Bank odpowiedział, że porozmawia o tym w swoim biurze sprzedaży („will speak to my sales”). Następnie traderzy odnieśli się do osoby, która miała popełnić rozpatrywany błąd, a trader z Crédit agricole wyjaśnił, śmiejąc się, że „on” nie powinien był się tym przejmować, ponieważ w każdym razie zna interesy tradera z Deutsche Bank („he shouldnt have bothered as i know your axes any[way] lol”), na co ten ostatni odpowiedział, śmiejąc się, że to prawda („lol…yeah exactly”).
222
W tym względzie prawdą jest, że wbrew temu, co zostało wskazane w motywie 655 zaskarżonej decyzji, ta wymiana informacji nie odzwierciedla koordynacji cen podawanych ogólnie do wiadomości na rynku, należącej do kategorii 2. Z wymiany tej wynika bowiem, że wysłanie listy zainteresowań tradera z Deutsche Bank do Crédit agricole wynika z błędu popełnionego przez pracownika Deutsche Bank.
223
Niemniej jednak druga wymiana informacji, która miała miejsce podczas rozmowy w dniu 21 marca 2013 r., świadczy o tym, że pracownik Deutsche Bank wysłał listę zainteresowań jednego z traderów tego banku do innego banku, a mianowicie Crédit agricole. Ponadto ta druga wymiana informacji pokazuje, że odnośni traderzy wymieniali informacje szczególnie chronione z tym skutkiem, że trader z Crédit agricole wiedział „w każdym razie” o zainteresowaniach tradera z Deutsche Bank. Wynika z tego, że ta druga wymiana informacji potwierdza ocenę Komisji, zgodnie z którą rozmowa z dnia 21 marca 2013 r. miała charakter antykonkurencyjny.
224
Po trzecie, błąd w ocenie popełniony przez Komisję w odniesieniu do zaliczenia rozmowy z dnia 21 marca 2013 r. do kategorii 2 nie może podważyć stwierdzenia, że rozmowa ta, rozpatrywana jako całość, miała charakter antykonkurencyjny i że uczestniczył w niej trader z Crédit agricole.
225
Podczas pierwszej wymiany informacji, która miała miejsce w dniu 21 marca 2013 r., obaj traderzy wymienili bowiem informacje na temat cen transakcji, które właśnie przeprowadzili w odniesieniu do obligacji KFW („just bought 35mm kfw 04/16 and sold 100 mm kfw 01/14”, „i am showing them at +2”, „sold them… 100.89”, „i sold at 100.9125”) oraz tożsamości klienta („this is a [central bank] u delaing with right”). W trakcie trzeciej wymiany informacji, która miała miejsce tego samego dnia, wspomniani traderzy wymieniali się również, w odniesieniu do obligacji EIB 03/20, informacjami na temat swoich pozycji („long 75 mm”), cen („where u marking”, „38/35”, „i bid 41”) oraz klienta tradera w Crédit agricole („[Central bank] seller?”, „no [Asset Manager]”). Czwarta wymiana informacji dotyczyła obligacji CDC 09/13 i traderzy wymieniali się informacjami na temat swoich pozycji tradingowych („you need any cdc 09/13?…got 3 mm”, „nah scrappy long myself”) oraz cen („where you marking these cdc?”, „100.40/50”, „perfect…sold my cdc…at 100.40…in canotrs…made a 100.40”).
226
Tak więc w świetle treści pierwszej, trzeciej i czwartej wymiany informacji, która miała miejsce w dniu 21 marca 2013 r., Komisja miała podstawy, by stwierdzić w motywie 487 zaskarżonej decyzji, że podczas tej rozmowy trader z Crédit agricole i trader z Deutsche Bank wymieniali informacje na temat ostatnich transakcji, tożsamości niektórych klientów, swoich aktualnych pozycji i aktualnej ceny obligacji, które to informacje mogły pomóc traderom w zmniejszeniu niepewności na rynku i ocenie ich zamiarów cenowych w odniesieniu do różnych obligacji.
227
W konsekwencji Crédit agricole nie wykazała, że Komisja popełniła błąd, uznając w motywach 480–487, a następnie 674 i 678 zaskarżonej decyzji, że rozmowa z dnia 21 marca 2013 r. miała charakter antykonkurencyjny, ponieważ umożliwiła traderom z Deutsche Bank i z Crédit agricole wymianę aktualnych lub perspektywicznych szczególnie chronionych informacji handlowych na temat ich działalności transakcyjnej i wymianę informacji na temat ich strategii tradingowej i ustalania cen.
– W przedmiocie rozmowy z dnia 24 maja 2013 r.
228
Co się tyczy rozmowy z dnia 24 maja 2013 r., która została zaliczona do kategorii 3, i o której mowa w motywach 488–491, a następnie 674 zaskarżonej decyzji, Crédit agricole twierdzi zasadniczo, że biorąc pod uwagę szybkość rynku nie ma ona antykonkurencyjnego charakteru.
229
Transkrypcja tej rozmowy pokazuje jednak, że trader z Crédit agricole i trader z Credit Suisse wymieniali szczególnie chronione informacje handlowe na temat ofert, które złożyli kilka minut wcześniej klientowi zwanemu „the sprayer” dla obligacji EIB 08/16 („just bid eib 08/16…50mm… sprayer”; „ditto… i bid 99.80”; „s[a]me… he got.82 away”).
230
Komisja słusznie zatem uznała, że traderzy nie koordynowali swoich początkowych ofert, lecz wymieniali ostatnie lub bieżące informacje na temat cen w kontekście ich interakcji z tym samym klientem w odniesieniu dla tych samych obligacji. Wymiana ta przyczyniła się do zwiększenia przejrzystości, a tym samym do zmniejszenia niepewności między traderami, w wyniku czego traderzy mogli wziąć pod uwagę wymieniane informacje, gdyby dany klient miał do nich powrócić w najbliższym czasie.
231
Ponadto w motywach 659 i 716 zaskarżonej decyzji Komisja wyjaśniła powody, dla których informacje na temat ostatnich transakcji mogły mieć znaczenie dla traderów, a ocenę tę potwierdzają wyjaśnienia przedstawione przez Crédit agricole w pkt 2.15 skargi, zgodnie z którymi „trader, aby być konkurencyjnym, musi […] rozumieć, w jaki sposób ceny zmieniały się w przeszłości, aby wiedzieć, co musi zrobić, aby pozyskać klientów”.
232
W konsekwencji Crédit agricole nie wykazała, że Komisja popełniła błąd, uznając w motywach 488–491, a następnie 674 zaskarżonej decyzji, że rozmowa z dnia 24 maja 2013 r. doprowadziła do wymiany szczególnie chronionych informacji handlowych, a zatem że rozmowa ta miała charakter antykonkurencyjny.
– W przedmiocie rozmowy z dnia 3 czerwca 2013 r.
233
Co się tyczy rozmowy z dnia 3 czerwca 2013 r., która została zaliczona do kategorii 4, i o której mowa w motywach 492–494, a następnie 678 zaskarżonej decyzji, Crédit agricole twierdzi zasadniczo, że Komisja błędnie odrzuciła jej interpretację, zgodnie z którą trader z Deutsche Bank zwrócił się do tradera skarżącej o ocenę obligacji prawdopodobnie w celu przeprowadzenia „back-to-back negociation”, czyli negocjacji, w ramach których jeden z dwóch traderów zgadza się nabyć obligacje od osoby trzeciej przed odsprzedażą części tych obligacji drugiemu traderowi. W związku z tym Komisja niesłusznie wykluczyła możliwość, że Deutsche Bank starał się pozyskać środki płynne.
234
W tym względzie należy podkreślić, że interpretacja proponowana przez Crédit agricole została przedstawiona przez sam ten bank jako zwykła „możliwość”. Ponadto z transkrypcji rozpatrywanej rozmowy wynika, że z inicjatywy tradera z Deutsche Bank („where you marking kfw 08/21?”) on i trader z Crédit agricole wymienili się swoimi osobistymi ocenami ceny obligacji i z zadowoleniem stwierdzili podobieństwo obligacji („sec…ct10–1/-5”, „yeah per[f]ect…i quoted +1/-4”). Wreszcie z rozmowy tej wynika, że trader z Deutsche Bank przeprowadzał transakcję z osobą trzecią, gdy zwrócił się o ocenę tradera z Crédit agricole („not a regular guy”). W rozmowie tej nie przewidziano żadnej późniejszej transakcji z traderem z Crédit agricole. Natomiast trader z Crédit agricole otrzymał informację na temat oceny tradera z Deutsche Bank, którą mógł wykorzystać, gdyby owa osoba trzecia zdecydowała się do niego zwrócić.
235
W konsekwencji Crédit agricole nie wykazała, że Komisja popełniła błąd, uznając w motywach 492–494, a następnie 678 zaskarżonej decyzji, że rozmowa z dnia 3 czerwca 2013 r. doprowadziła do wymiany szczególnie chronionych informacji handlowych dotyczących ustalania cen przez traderów w ramach trwających transakcji, co doprowadziło do zwiększenia przejrzystości i zmniejszenia niepewności na rynku, a tym samym, że rozmowa ta miała charakter antykonkurencyjny.
– W przedmiocie rozmowy z dnia 10 lipca 2013 r.
236
Co się tyczy rozmowy z dnia 10 lipca 2013 r., która została zaliczona do kategorii 2, 3, 4 i 5, i o której mowa w motywach 501–506, a następnie 655, 674, 678, 686 i 715 zaskarżonej decyzji, Crédit agricole podnosi, że rozmowa ta niewątpliwie skłoniła jej tradera do wskazania traderowi z Deutsche Bank, że zamierza złożyć ofertę po takiej samej cenie, jak ta, którą wcześniej mu zakomunikował, a która dotyczyła obligacji ASIA 10/18. Jednakże trader z Deutsche Bank nie podtrzymał tej oferty i obniżył swoją, co wyklucza jakąkolwiek koordynację. Ponadto rozmowa ta świadczy o tym, że Crédit agricole jest małym graczem na rynku, którego zachowania nie mogą mieć wpływu na rynek.
237
W ten sposób Crédit agricole krytykuje jedynie pierwszą część rozmowy, o której mowa w motywach 501–503 zaskarżonej decyzji (między godz. 10:30:22 a godz. 10:36:35), a nie drugą, o której mowa w motywach 504–506 (między godz. 10:52:39 a godz. 10:58:13).
238
W odniesieniu do krytykowanej części rozmowy należy zauważyć, że trader z Crédit agricole, zanim dowiedział się, że trader z Deutsche Bank obniżył cenę swojej oferty, zwrócił się do tradera z Deutsche Bank z pytaniem, czy nie przeszkadza mu cena oferty, jaką rozważa przedstawić na podstawie informacji, które właśnie otrzymał od tego tradera („gonna go 23 offered? do u mind…dont want to do in your face”). Trader z Deutsche Bank odpowiedział przecząco („nah its cool…i am 24 offered in cantors”).
239
Z rozmowy tej wynika, że trader z Crédit agricole zwrócił się do tradera z Deutsche Bank o zgodę na złożenie oferty na dane obligacje po określonej cenie i uzyskał ją. Trader z Crédit agricole nie podjął zatem decyzji o zaproponowaniu ceny w następstwie indywidualnej i niezależnej oceny. Obaj traderzy wspólnie ustalili cenę oferty przedstawionej przez jednego z nich. Rozmowa ta wskazuje zatem na koordynację zachowań traderów w kwestii, która powinna była być przedmiotem indywidualnej oceny.
240
Ponadto w każdym wypadku, jeśli chodzi o argument Crédit agricole oparty na okoliczności, że trader z Deutsche Bank ostatecznie obniżył cenę swojej oferty, Sąd miał już okazję orzec, że sporadyczne i odosobnione przypadki oszustw lub niewprowadzania w życie kartelu przez jednego z jego uczestników, zwłaszcza w przypadku, gdy dotyczą długotrwałego kartelu, nie mogą same w sobie dowodzić niewprowadzenia go w życie przez tego uczestnika lub przyjęcia przez niego prokonkurencyjnej postawy (wyrok z dnia 13 września 2013 r., Total Raffinage Marketing/Commission, T‑566/08, EU:T:2013:423, pkt 254).
241
Ponadto okoliczność, że Crédit agricole jest tylko małym graczem na rynku SSA, nie może podważyć antykonkurencyjnego charakteru rozpatrywanej rozmowy.
242
Wreszcie, jeśli chodzi o argument dotyczący tego, że Komisja nie potraktowała w podobny sposób banku trzeciego w świetle rozmowy z dnia 30 maja 2013 r., w której bank ten uczestniczył, należy go oddalić z powodów przyjętych w pkt 206 i 207 powyżej.
243
W konsekwencji Crédit agricole nie wykazała, że Komisja popełniła błąd, uznając w motywach 501–506, a następnie 655, 674, 678, 686 i 715 zaskarżonej decyzji, że rozmowa z dnia 10 lipca 2013 r. doprowadziła do wymiany szczególnie chronionych informacji handlowych i koordynacji cen, a tym samym, że rozmowa ta miała charakter antykonkurencyjny pomimo faktu, że trader z Deutsche Bank ostatecznie obniżył swoją ofertę.
– W przedmiocie rozmowy z dnia 25 lipca 2013 r.
244
Co się tyczy rozmowy z dnia 25 lipca 2013 r., która została zaliczona do kategorii 3 i 4, i o której mowa w motywach 510–514, a następnie 674 i 678 zaskarżonej decyzji, Crédit agricole twierdzi, że nie dotyczy ona informacji prognostycznych.
245
W tym względzie, z transkrypcji tej rozmowy wynika, że w jej trakcie traderzy z Crédit agricole i z Deutsche Bank ujawnili wolumen transakcji, które przeprowadzili w związku z nową emisją obligacji KFW tego ranka. W istocie, trader z Crédit agricole wskazał, że jego oferta sprzedaży tych obligacji została przyjęta w wolumenie 50 mln („got lifted in the new one this morn… 50 mm”). Trader z Deutsche Bank odpowiedział, że sprzedał te obligacje w wolumenie 500 mln („i sold 500 mm of them this morning”). Ponadto trader z Deutsche Bank ujawnił rodzaj nabywcy („asia”), któremu sprzedał wspomniane obligacje w wolumenie 500 mln i cenę sprzedaży temu nabywcy („+10”). Traderzy z Crédit agricole i Deutsche Bank również wymienili się informacjami o swoich aktualnych pozycjach. W tym względzie trader z Crédit agricole wskazał: „had 100 on the book”; „still got 50”. Ze swej strony trader z Deutsche Bank wyjaśnił, że od czasu sprzedaży, której dokonał rano, udało mu się odzyskać swoją pozycję krótką po wykupieniu obligacji z różnych źródeł po jednej cenie („i had zero…on the book”; „i lifted 14.5 everywhere…i got 150 mm in creditex…on a no post…100 mm in icao… about 50 mm in cantors…and rest in house”).
246
Kilka minut później tego samego dnia, trader z Deutsche Bank zapytał tradera z Crédit agricole, na jakim poziomie oszacował cenę obligacji CADES 18 („where are those cades 18? … seen anything in them?”). Następnie obaj traderzy przedstawili swoje aktualne pozycje, a mianowicie, że są „flat”, czyli w pozycji neutralnej lub zerowej. Wreszcie w odpowiedzi na kolejne pytanie tradera z Deutsche Bank („but i am mean where are they now”) trader z Crédit agricole przedstawił swoją aktualną wycenę ceny tych obligacji („50/48 probs”).
247
I tak podczas rozmowy w dniu 25 lipca 2013 r. trader z Crédit agricole i trader z Deutsche Bank przeprowadzili wymianę informacji dotyczących ilości, ceny i pochodzenia klienta w odniesieniu do niedawnej transakcji. Ponadto wspomniani traderzy dwukrotnie wymieniali informacje na temat ich pozycji inwentarza odnośnie do konkretnych obligacji. Wreszcie wspomniani traderzy wymienili informacje o aktualnej wycenie przez jednego z nich pewnych obligacji, a mianowicie obligacji CADES 18.
248
W konsekwencji Crédit agricole nie wykazała, że Komisja popełniła błąd, uznając w motywach 510–514, a następnie 674 i 678 zaskarżonej decyzji, że rozmowa z dnia 25 lipca 2013 r. doprowadziła do wymiany szczególnie chronionych informacji handlowych dotyczących niedawnej działalności transakcyjnej oraz aktualnych cen i pozycji uczestników, a zatem że rozmowa ta miała charakter antykonkurencyjny.
– W przedmiocie rozmowy z dnia 6 sierpnia 2014 r.
249
Co się tyczy rozmowy z dnia 6 sierpnia 2014 r., która została zaliczona do kategorii 4, i o której mowa w motywach 563 i 564, a następnie 678 zaskarżonej decyzji, Crédit agricole twierdzi zasadniczo, że Komisja błędnie odrzuciła koncepcję, zgodnie z którą mogła ona stanowić uzasadnione zapytanie o cenę w kontekście poszukiwania płynności finansowej.
250
W tym względzie z zapisu tej rozmowy wynika, że w jej trakcie trader z BofA zwrócił się do tradera z Crédit agricole, na ile wycenia obligacje KBN 03/18 („where [you] marking kbn 03.18?”). Ten ostatni wskazał „48–45”, na co trader z BofA odpowiedział: „sounds about right”.
251
Tak więc podczas rozmowy w dniu 6 sierpnia 2014 r. traderzy wymienili dokładne informacje na temat własnej aktualnej wyceny obligacji, co mogło zmniejszyć ich niepewność.
252
Interpretacja Crédit agricole, zgodnie z którą w istocie chodzi o uzasadnione zapytanie o cenę w kontekście poszukiwania płynności finansowej, nie jest wiarygodna i bank ten nie wykazał, że dowody bezpośrednie, którymi dysponowała Komisja w przedmiocie rozmowy z dnia 6 sierpnia 2014 r., były niewystarczające.
253
Przede wszystkim bowiem nic w rozmowie, która miała miejsce przez cały dzień 6 sierpnia 2014 r., między godz. 6:53:53 a godz. 16:30:5, nie wskazuje na to, że zapytanie tradera z BofA było motywowane chęcią zawarcia transakcji z traderem z Crédit agricole.
254
Następnie, gdyby trader z BofA rozważał transakcję z traderem z Crédit agricole, nie zapytałby o niezróżnicowaną wycenę („where [you] marking kbn 03.18?”), lecz wyjaśniłby, że jego zapytanie dotyczy ceny aukcyjnej lub ceny oferty sprzedaży.
255
Wreszcie, jak wynika z rozmów, o których mowa w motywie 723 zaskarżonej decyzji, rozmowa z dnia 6 sierpnia 2014 r. była poprzedzona innymi rozmowami tego samego rodzaju, które nie zostały skutecznie podważone przez Crédit agricole, z których wynika, że tego rodzaju rozmowy odbywały się w ramach transakcji między jednym z traderów a osobą trzecią i miały na celu sprawdzenie, czy wycena przewidziana w kontekście tej transakcji była prawidłowa.
256
W konsekwencji Crédit agricole nie wykazała, że Komisja popełniła błąd, uznając w motywach 563–564, a następnie 678 zaskarżonej decyzji, że rozmowa z dnia 6 sierpnia 2014 r. doprowadziła do wymiany informacji na temat strategii cenowej, a zatem że rozmowa ta miała charakter antykonkurencyjny.
– W przedmiocie rozmowy z dnia 12 marca 2015 r.
257
Co się tyczy rozmowy z dnia 12 marca 2015 r., która została zaliczona do kategorii 1, 3, 4 i 5, i o której mowa w motywach 573–575, a następnie 674, 678, 686, 715, 746 i 848 zaskarżonej decyzji, Crédit agricole przyznaje się, że doszło do wymiany informacji, ale wyklucza, by rozmowa ta mogła należeć do kategorii 1 i 5, ponieważ rozmowa ta „prawdopodobnie” miała na celu sprawdzenie, czy trader z Crédit agricole mógł nabyć obligacje BNG 23 od tradera z Credit Suisse. Ponieważ taka interpretacja jest prawdopodobna, Komisja nie mogła zatem zakwalifikować rozmowy z dnia 12 marca 2015 r. jako zmowy, a zatem jako „ograniczenia ze względu na cel”.
258
Zgodnie z transkrypcją tej rozmowy trader z Crédit agricole zwrócił się do tradera z Credit Suisse z pytaniem, czy nadal ma on obligacje BNG 23 („u still got BNG 23”). Trader z Credit Suisse odpowiedział twierdząco, ale podkreślił, że zwrócono się do niego również o złożenie oferty („yeah…but being asked to price up too”). Trader z Credit Suisse wyjaśnił, że uważa, iż chodzi o tego samego klienta („same guy i think”). Jednocześnie przesłał on traderowi z Crédit agricole wyciąg z wymiany informacji, którą właśnie przeprowadził z tym klientem i który zawierał zaoferowany mu wolumen i cenę („14:14:36 50 mm BNG 2.5 JAN23 @ ct7 + 34.5”). Trader z Crédit agricole zareagował wskazując, że klient robi rundę („man this dude gets arou[nd] lol”). Dodał, że nie ma problemu i że zostawia klienta traderowi z Credit Suisse („[no problem] man u crack on”). Czterdzieści minut później trader z Crédit agricole zwrócił się do tradera z Credit Suisse z pytaniem, czy przeprowadził transakcję („u get lifted?”).
259
Tak więc, po pierwsze, rozmowa ta wyraźnie wskazuje na wymianę bardzo dokładnych i aktualnych informacji na temat ceny i wolumenu oferty złożonej zidentyfikowanemu klientowi w ramach trwającej transakcji z tym klientem. Rozmowa ta doprowadziła zatem do wymiany szczególnie chronionych informacji handlowych oraz do wymiany informacji na temat strategii tradingowych i ustalania cen. Wymiana ta zwiększyła przejrzystość między traderami i zmniejszyła ich niepewność.
260
Po drugie, z rozmowy tej wynika również, że w następstwie tej wymiany informacji trader z Crédit agricole powstrzymał się od złożenia oferty klientowi, który się z nim skontaktował i który skontaktował się również z traderem z Credit Suisse („[no problem] man u crack on”).
261
Wolumen i cena ostatecznie zaproponowane danemu klientowi przez tradera z Credit Suisse, a także okoliczność, że tylko ten trader złożył wspomnianemu klientowi propozycję, nie wynikają zatem z autonomicznego wyboru obu traderów, lecz z koordynacji, która była możliwa dzięki rozpatrywanej rozmowie. Rozmowa ta doprowadziła bowiem do wspólnego ustalenia tradera, który miał złożyć przedmiotową ofertę po cenie znanej uczestnikom. W ten sposób trader z Crédit agricole zrezygnował z złożenia oferty konkretnemu klientowi i pozostawił klienta traderowi z Credit Suisse. Interpretację tę potwierdza okoliczność, że trader z Crédit agricole zwrócił się kilkadziesiąt minut później do swojego rozmówcy, czy przeprowadził transakcję.
262
Interpretacji tej, przyjętej przez Komisję, nie podważa interpretacja zaproponowana przez Crédit agricole, zgodnie z którą rozmowa ta stanowi w rzeczywistości próbę zgodnej z prawem wymiany informacji, która nie powiodła się.
263
Zgodnie z samą argumentacją Crédit agricole rozmowa z dnia 12 marca 2015 r. miała jedynie „prawdopodobnie” na celu sprawdzenie, czy trader z Crédit agricole mógł nabyć odpowiednie SSA w celu posiadania wystarczających zapasów, aby następnie odsprzedać SSA osobie trzeciej, co mógł zrobić tylko wtedy, gdyby był w stanie nabyć wspomniane SSA. Tak więc argumentacja Crédit agricole świadczy o tym, że nawet ten bank nie jest w stanie z całą pewnością ustalić prawdziwości zaproponowanej przez siebie alternatywnej interpretacji.
264
Ponadto wymiana informacji między traderami znacznie wykraczała poza to, co było konieczne do oceny, czy trader z Credit Suisse miał płynność finansową i czy można było przeprowadzić domniemaną transakcję między dwoma traderami. Trader z Credit Suisse wyjaśnił bowiem, że chodzi o tego samego klienta i przedstawił wolumen i cenę oferty złożonej temu klientowi w ramach trwającej transakcji.
265
Wreszcie, biorąc pod uwagę treść poprzedzającej ją wymiany informacji, wiadomości „[no problem] man u crack on” nie można racjonalnie rozumieć w ten sposób, że wyraża niemożność złożenia oferty przez tradera z Crédit agricole lub zaoferowania lepszej ceny niż trader z Credit Suisse, o której to cenie nie powinien był zresztą wiedzieć. Zrzeczenie się przez tradera z Crédit agricole złożenia oferty nastąpiło zaledwie kilka sekund po tym, jak trader z Credit Suisse ujawnił mu swoją ofertę wspomnianemu klientowi. Trader z Crédit agricole nie starał się zatem, jak miałoby to miejsce w normalnych warunkach konkurencji, znaleźć alternatywnego rozwiązania, aby móc złożyć ofertę zainteresowanemu klientowi. Natomiast czterdzieści minut później zwrócił się do tradera z Credit Suisse z pytaniem, czy dokonał on transakcji.
266
Tak więc interpretacja zaproponowana przez Crédit agricole nie jest wiarygodna, a w każdym razie nie spełnia standardu dowodowego wymaganego do podważenia interpretacji Komisji, jak wymaga tego orzecznictwo przypomniane w pkt 186 powyżej.
267
W konsekwencji Crédit agricole nie wykazała, że Komisja popełniła błąd, uznając w motywach 573–575, a następnie 674, 678, 686, 715, 746 i 848 zaskarżonej decyzji, że rozmowa z dnia 12 marca 2015 r. doprowadziła do wymiany szczególnie chronionych informacji handlowych oraz do koordynacji cen i działalności transakcyjnej, a zatem że rozmowa ta miała charakter antykonkurencyjny.
268
Wynika z tego, że argumenty podniesione przez Crédit agricole w celu wykazania braku antykonkurencyjnego charakteru rozmów z dnia 18 i 31 stycznia 2013 r., 15 lutego 2013 r., 19 i 21 marca 2013 r., 24 maja 2013 r., 3 czerwca 2013 r., 10 i 25 lipca 2013 r., 6 sierpnia 2014 r. i 12 marca 2015 r. zostają oddalone.
ii) W przedmiocie rozmów, których podważanie przez Credit Suisse jest dopuszczalne
– W przedmiocie rozmowy z dnia 28 września 2010 r.
269
Co się tyczy rozmowy z dnia 28 września 2010 r., która została zaliczona do kategorii 3, 4 i 5, i o której mowa w motywach 232–235, a następnie 674, 678, 686 i 746 zaskarżonej decyzji, Credit Suisse utrzymuje, że podczas tej rozmowy jej trader zaproponował wycofanie ceny podanej na ekranie brokera, aby zamiast tego dokonać transakcji z traderem z Deutsche Bank po tej samej cenie co cena podana na ekranie brokera.
270
W tym względzie należy zauważyć, że Credit Suisse kwestionuje jedynie pierwszą część rozmowy z dnia 28 września 2010 r., a mianowicie wymianę informacji, która miała miejsce między godz. 5:46:31 a godz. 5:48:17. Skarżąca nie kwestionuje w istocie drugiej części tej rozmowy, która miała miejsce między godz. 11:23:57 a godz. 11:29:54, i która zdaniem Komisji polegała na łączeniu (pooling) informacji na rynku (market intelligence) na temat preferencji transakcyjnych i przyszłej działalności konkretnego klienta znanego uczestnikom.
271
W trakcie pierwszej części tej rozmowy trader z Deutsche Bank, jak wskazała Komisja w motywie 233 zaskarżonej decyzji, „prawdopodobnie” zapytał tradera z Credit Suisse, czy jest on nabywcą czy sprzedawcą włoskich obligacji 09/13 („wahts you better way ITALY 09/13”). W tym kontekście trader z Deutsche Bank uściślił, że próbuje handlować z osobą trzecią („trying to get a block out”). W odpowiedzi trader z Credit Suisse wyjaśnił, że właśnie podał dwukierunkową cenę na ekranie brokera BGC, i zwrócił się do tradera z Deutsche Bank z pytaniem, czy powinien wycofać tę cenę („cool…I’ve just gone 146/143 in bgc…shall i kill it?”). Trader z Credit Suisse wyjaśnił, że pracuje nad „switch trade” z „osobą, którą zna” („i’m working [on] an order to sell Italy 13s to buy Spain 12s with u know who”). Nie otrzymawszy odpowiedzi od tradera z Deutsche Bank, trader z Credit Suisse ponownie zwrócił się do swojego rozmówcy z pytaniem, czy powinien wycofać swoją cenę („so will need to buy at 146ish to print it…shall i kill price?”). Trader z Deutsche Bank odpowiedział wówczas zasadniczo, że nie jest to konieczne, że nie ma pewności co do tego, czy potencjalny klient przyjdzie, czy też nie, oraz że próbował szczęścia („nah its cool…not sure if this guy will sell or not… but trying him now”).
272
Tak więc, po pierwsze, z transkrypcji rozpatrywanej rozmowy wynika, że podczas tej rozmowy trader z Credit Suisse zaproponował wycofanie swojej ceny z rynku po tym, jak dowiedział się, że trader z Deutsche Bank handlował z osobą trzecią. Propozycja ta doprowadziła do tego, że trader z Credit Suisse nie konkurował z traderem z Deutsche Bank i zwiększyła w ten sposób szanse tego tradera na transakcję z osobą trzecią.
273
Po drugie, w wymienionych uwagach nie ma nic, co pozwala twierdzić – jak czyni to Credit Suisse – że jej trader zaproponował wycofanie ceny podanej na ekranie brokera, aby zamiast tego dokonać transakcji z traderem z Deutsche Bank po tej samej cenie co cena podana na ekranie brokera.
274
W tym względzie interpretacja Credit Suisse, zgodnie z którą trader z Deutsche Bank dążył do uzyskania od tradera z Credit Suisse środków płynnych w celu wykonania następnie większego zlecenia klienta, które dotyczyło tych obligacji, nie jest wiarygodna. Ponadto bank ten nie wykazał, że dowody bezpośrednie, którymi dysponowała Komisja w przedmiocie rozmowy z dnia 28 września 2010 r., były niewystarczające.
275
Trader z Credit Suisse podał bowiem traderowi z Deutsche Bank dwukierunkową cenę, którą właśnie wyświetlił na ekranie brokera BGC, i poinformował go również, że negocjuje sprzedaż przedmiotowych obligacji włoskich zidentyfikowanej osobie trzeciej („i’m working [on] an order to sell Italy 13s to buy Spain 12s with u know who”).
276
Ponieważ trader z Credit Suisse był już w trakcie negocjowania sprzedaży włoskich obligacji osobie trzeciej, jest mało prawdopodobne, by propozycja tradera z Credit Suisse dotycząca wycofania jego ceny z ekranu brokera była motywowana zamiarem zawarcia transakcji z traderem z Deutsche Bank.
277
Najbardziej prawdopodobna interpretacja jest taka, że trader z Credit Suisse zaproponował wycofanie swojej ceny z ekranu brokera BGC w celu ograniczenia zakresu możliwej konkurencji i uniknięcia jakiegokolwiek ryzyka, że cena ta będzie kolidować z wolą tradera z Deutsche Bank, aby dokonać sprzedaży pakietowej na rzecz osoby trzeciej. Interpretację tę potwierdza zresztą niepodważona konkretnie przez Credit Suisse rozmowa, która odbyła się kilka dni wcześniej, a mianowicie w dniu 24 września 2010 r., podczas której trader z Deutsche Bank zaproponował wycofanie swojej oferty z ekranu brokera Tullets, aby nie ingerować w strategię tradingową tradera z Credit Suisse (zob. motyw 230 zaskarżonej decyzji).
278
W konsekwencji Credit Suisse nie wykazała, że Komisja popełniła błąd, uznając w motywach 232–235, a następnie 674, 678, 686 i 746 zaskarżonej decyzji, że rozmowa z dnia 28 września 2010 r. doprowadziła do wymiany szczególnie chronionych informacji handlowych, do wymiany informacji dotyczących strategii tradingowej i ustalania cen, a także do koordynacji działalności transakcyjnej, a zatem, że rozmowa ta miała charakter antykonkurencyjny.
– W przedmiocie rozmowy z dnia 8 lutego 2012 r.
279
Credit Suisse podnosi, że wymiana informacji na temat pozycji inwentarza animatorów rynku ułatwia znalezienie okazji do zawarcia transakcji między traderami. Tytułem przykładu wymienia ona rozmowę z dnia 8 lutego 2012 r., zaliczoną do kategorii 3 i 4, o której mowa w motywach 367–376, a następnie 674 i 678 zaskarżonej decyzji.
280
W tym względzie należy podkreślić, że Credit Suisse odnosi się wyłącznie do pierwszej części rozmowy, która miała miejsce między traderami z Deutsche Bank i BofA w dniu 8 lutego 2012 r. między godz. 2:58:5 a godz. 3:10:51. Credit Suisse nie wysuwa bowiem żadnych konkretnych argumentów przeciwko pozostałym częściom tej rozmowy, które miały miejsce później w ciągu dnia i które, zdaniem Komisji, doprowadziły do wymiany informacji na temat zapytań klientów i bieżących transakcji.
281
Co się tyczy pierwszej części rozmowy, która miała miejsce w dniu 8 lutego 2012 r., z transkrypcji tej rozmowy wynika, że trader z Deustche Bank i trader z BofA omawiali kolejno transakcje, które przeprowadzali lub które zamierzali przeprowadzić z tym samym klientem w związku z szeregiem obligacji.
282
Przy okazji tej wymiany traderzy omówili bieżące transakcje dotyczące obligacji BNG 10/16 („just about to lose 50mm bng 10/16”; „getting [check]ed on that too”; „just sold them…50mm”). Następnie trader z BofA ujawnił cenę, jaką pokazał klientowi za obligacje BNG 10/16 („i showed +127 fyi”), a trader z Deutsche Bank odpowiedział mu, że jest to cena, po której właśnie zawarł transakcję z tym klientem („same…thats where i have been lifted”).
283
Ponadto traderzy wymienili informacje na temat zachowania klienta w odniesieniu do innych obligacji („same guy checking me on 100mm new neds”; „anyone got any ned 06/16”; „flat”; „i have some but about to get lifted”; „same guy?”; „y[ea]h”; „hes lifting all the cheap names… think he [might] lift me in 100mm coe17”).
284
Tak więc pierwsza część rozmowy z dnia 8 lutego 2012 r. polega nie tylko na wymianie informacji na temat pozycji inwentarza traderów. Traderzy wymienili informacje, które nie były publicznie dostępne i które dotyczyły ilości konkretnych obligacji, które sprzedali lub które zamierzali sprzedać jednemu i temu samemu określonemu klientowi. Ponadto, co się tyczy obligacji określonego rodzaju, traderzy wymienili się informacjami na temat ceny, po której sprzedali lub zamierzali sprzedać rzeczone obligacje. Omawiana rozmowa odzwierciedla zatem komentarze w czasie rzeczywistym na temat działalności traderów, które doprowadziły do wymiany szczególnie chronionych informacji handlowych.
285
Credit Suisse nie wykazała zatem, że Komisja popełniła błąd, uznając, iż pierwsza część rozmowy z dnia 8 lutego 2012 r. polegała na dzieleniu się informacjami, które umożliwiało traderom ocenę zamiarów określonego klienta i aktualnych transakcji, a w konsekwencji działanie na rynku z mniejszą niepewnością.
286
W konsekwencji Credit Suisse nie wykazała, że Komisja popełniła błąd, uznając w motywach 367–376, a następnie 674 i 678 zaskarżonej decyzji, że rozmowa z dnia 28 września 2010 r. doprowadziła do wymiany szczególnie chronionych informacji handlowych oraz do wymiany informacji dotyczących strategii tradingowej i ustalania cen, a zatem, że rozmowa ta miała charakter antykonkurencyjny.
– W przedmiocie rozmowy z dnia 10 stycznia 2013 r.
287
Podczas rozmowy w dniu 10 stycznia 2013 r., która została zaliczona do kategorii 3, 4 i 5, i o której mowa w motywach 446–450, a następnie 674, 678 i 686 zaskarżonej decyzji, trader z Credit Suisse zapytał, czy oferta zakupu obligacji KFW, którą widział (prawdopodobnie na ekranie jednego lub kilku brokerów) jest ofertą tradera z Deutsche Bank („is that your bid in KFW 4.375 18?”), na co ten ostatni odpowiedział twierdząco. Trader z Credit Suisse wyjaśnił następnie, że przeprowadzał z osobą trzecią „switch trade”, w ramach której to transakcji nabył owe KFW a jednocześnie sprzedał inny rodzaj obligacji („I’m being checked on these vs the kommun”). Następnie trader z Deutsche Bank odpowiedział, że jest w pozycji krótkiej, że potrzebuje tych obligacji i jest gotów zapłacić każdą cenę („i am short 50mm… badly need them…will pay whatever”). Następnie zwrócił się on do tradera z Credit Suisse, po pierwsze, z pytaniem, czy chce, aby wycofał swoją ofertę widoczną na ekranie brokera („you want me to kill the bid?”), a po drugie, czy może pozyskać dla niego obligacje („if you can get these for me will pay whatever man”). Trader z Credit Suisse odpowiedział przecząco, wyjaśniając, że uczyni co w jego mocy, ale może to być strata czasu („nah, thats cool… i’ll do my best, but could just be time wasting”). Trader ten podkreślił również, że nie prowadził zbyt wielu interesów z tym klientem i że nie jest pewnie, czy będzie w stanie sfinalizować transakcję („guy who we dont do anything with, so not really sure”). Trader z Deutsche Bank ponownie zaproponował zatem usunięcie swojej oferty z ekranu brokera („you want me to kill the bid?”), na co trader z Credit Suisse odpowiedział, że klient nie szuka najlepszej oferty („not shopping it around”).
288
Credit Suisse podnosi, że podczas tej rozmowy trader z Deutsche Bank zaproponował „pozbycie się” swojej oferty, ponieważ miał nadzieję, że trader z Credit Suisse będzie handlował za niego i że w związku z tym nie ma potrzeby pokrywania swojej pozycji krótkiej na ekranie brokera. Odpowiedź tradera z Credit Suisse, a mianowicie „nie, spoko, zrobię co w mojej mocy, ale to może być strata czasu”, oznacza, że trader z Deutsche Bank nie musiał odwoływać swojej oferty, ponieważ negocjowanie transakcji z osobą trzecią nie było na tyle zaawansowane, aby mógł na niej polegać i zrezygnować z wyszukiwania obligacji na ekranie brokera.
289
Jednakże interpretacja dokonana przez Credit Suisse nie jest wiarygodna w świetle uwag wymienionych podczas rozmowy w dniu 10 stycznia 2013 r., a bank ten nie wykazał, że dowody bezpośrednie, którymi dysponowała Komisja w przedmiocie tej rozmowy, były niewystarczające.
290
Okoliczność, że trader z Credit Suisse nie zażądał wycofania oferty tradera z Deutsche Bank dlatego że nie sądził, iż klient „szukał najlepszej oferty”, świadczy bowiem o tym, że trader z Credit Suisse zinterpretował propozycję wycofania oferty jako chęć ze strony tradera z Deutsche Bank, aby nie przedstawiać konkurencyjnej oferty kupna, a tym samym nie ingerować w bieżącą transakcję tradera z Credit Suisse. Ponadto niezależny konkurent, który tak jak trader z Deutsche Bank potrzebował obligacji do tego stopnia, że był gotowy zapłacić dowolną cenę, starałby się zmaksymalizować swoje szanse na znalezienie sprzedawcy za pomocą wielu różnych kanałów, i dlatego nie zaproponowałby wycofania swojej oferty zakupu na ekranie brokera.
291
Jedynym wiarygodnym wyjaśnieniem propozycji złożonej przez tradera z Deutsche Bank dotyczącej wycofania jego oferty zakupu jest zatem chęć udzielenia traderowi z Credit Suisse pomocy w transakcji z osobą trzecią.
292
W każdym wypadku należy podkreślić, że nawet jeśli trader z Deutsche Bank ostatecznie nie wycofał swojej oferty, obaj traderzy wyrazili wspólną wolę koordynowania swojego zachowania, a następnie wspólnie zdecydowali, że oferta Deutsche Bank może zostać utrzymana na ekranie brokera.
293
Tymczasem, jak podnosi Komisja, okoliczność, że trader z Deutsche Bank był potencjalnie zainteresowany późniejszą transakcją z traderem z Credit Suisse, gdyby zawarł on transakcję z osobą trzecią, nie uzasadnia takiego uzgodnienia między konkurentami, ponieważ każdy z nich powinien zaproponować niezależną, konkurencyjną ofertę w celu zawarcia transakcji z osobą trzecią.
294
Ponadto rozmowa z dnia 10 stycznia 2013 r. doprowadziła do wymiany szczególnie chronionych informacji handlowych na temat potencjalnej transakcji, która mogła być przedmiotem zainteresowania obu traderów, a w szczególności na temat zachowania klienta. Trader z Deutsche Bank przekazał również informacje na temat swojej sytuacji. Informacja ta wzmocniła tradera z Credit Suisse w przekonaniu, że będzie miał nabywcę, który byłby gotowy zapłacić dowolną kwotę za obligacje, które zakupiłby u swojego klienta, co trader z Credit Suisse mógł brać pod uwagę, aby ustalić swoją cenę dla klienta.
295
W konsekwencji Credit Suisse nie wykazała, że Komisja popełniła błąd, uznając w motywach 446–450, a następnie 674, 678 i 686 zaskarżonej decyzji, że rozmowa z dnia 10 stycznia 2013 r. doprowadziła do wymiany szczególnie chronionych informacji handlowych, do wymiany informacji dotyczących strategii tradingowej i ustalania cen, a także do koordynacji działalności transakcyjnej, a zatem, że rozmowa ta miała charakter antykonkurencyjny.
– W przedmiocie rozmowy z dnia 12 marca 2015 r.
296
Co się tyczy dwustronnej rozmowy, która miała miejsce między traderem z Credit Suisse a traderem z Crédit agricole w dniu 12 marca 2015 r., również bezskutecznie zakwestionowanej przez Crédit agricole i wspomnianej w pkt 257–267 powyżej, argumenty wysunięte przez Credit Suisse nie mogą podważyć oceny, zgodnie z którą rozmowa ta miała charakter antykonkurencyjny.
297
Po pierwsze, rozmowa, która miała miejsce w dniu 12 marca 2015 r., wskazuje bowiem nie tylko na wymianę bardzo dokładnych i aktualnych informacji na temat oferty złożonej klientowi w ramach trwającej transakcji. Rozmowa ta wskazuje również na koordynację zachowań, która doprowadziła do tego, że trader z Crédit agricole, po konsultacji z traderem z Credit Suisse, nie złożył oferty potencjalnemu klientowi, który się z nim skontaktował (zob. pkt 259–261 powyżej).
298
Po drugie, przedstawiona przez Credit Suisse alternatywa, zgodnie z którą trader z Crédit agricole próbował pozyskać środki płynne od tradera z Credit Suisse, nie jest wiarygodna, a bank ten nie wykazał, że dowody bezpośrednie, którymi dysponowała Komisja, były niewystarczające w rozumieniu orzecznictwa przytoczonego w pkt 186 powyżej.
299
Gdyby bowiem, jak utrzymuje Credit Suisse, trader z Crédit agricole usiłował pozyskać środki płynne, nie miałoby sensu, aby ci dwaj traderzy wymieniali się szczególnie chronionymi informacjami handlowymi na temat strategii klienta, tożsamości tego klienta oraz oferty cenowej zaproponowanej temu klientowi przez Credit Suisse. W istocie wystarczyłoby, aby trader z Credit Suisse od razu wyjaśnił traderowi z Crédit agricole, że nie może z nim negocjować obligacji ani przedstawić mu oferty cenowej.
300
W konsekwencji Credit Suisse nie wykazała, że Komisja popełniła błąd, uznając w motywach 573–575, a następnie 674, 678, 686, 715, 746 i 848 zaskarżonej decyzji, że rozmowa z dnia 12 marca 2015 r. doprowadziła do wymiany szczególnie chronionych informacji handlowych oraz do koordynacji cen i działalności transakcyjnej, a zatem że rozmowa ta miała charakter antykonkurencyjny.
– W przedmiocie wiadomości elektronicznej z dnia 24 marca 2015 r.
301
Jeżeli chodzi o wiadomość elektroniczną tradera z Credit Suisse z dnia 24 marca 2015 r. skierowaną do tradera z Crédit agricole, która została zaliczona do kategorii 4, i o której mowa w motywach 576 i 577, a następnie 678 zaskarżonej decyzji, Credit Suisse utrzymuje, że ułatwia ona identyfikację możliwości handlowych między traderami, co jest szczególnie ważne pod koniec miesiąca i kwartału, gdy zakłada się, że animatorzy rynku wyrównają swoje portfele.
302
W tym względzie należy podkreślić, że rozpatrywana wiadomość elektroniczna została wysłana przez tradera z Credit Suisse do tradera w Crédit agricole w trybie ukrytej kopii, i była zatytułowana „CS US$ SSA BID AXES – month end: offer side bids”. Wiadomość ta zawierała listę zainteresowań, a mianowicie listę, w której trader ujął informacje na temat cen i ilości obligacji, którymi był gotowy handlować.
303
Z motywu 53 zaskarżonej decyzji wynika, że dana lista zainteresowań wskazuje na zainteresowanie tradera z danego banku zakupem lub sprzedażą na rynku pewnych obligacji i jest skierowana do biura sprzedaży tego banku lub do brokera.
304
Wysyłając taką listę bezpośrednio do konkurencyjnego tradera, trader z Credit Suisse poinformował zatem konkurencyjnego tradera, a mianowicie tradera z Crédit agricole, o cenach, które proponował on swoim klientom za szereg obligacji.
305
Tymczasem taka informacja stanowi szczególnie chronioną informację handlową. Tego wrażliwego pod względem handlowym charakteru nie podważa fakt, że lista dotyczyła jedynie ograniczonej liczby obligacji lub że ceny były jedynie orientacyjne.
306
Ponadto Credit Suisse nie przedstawia żadnego dowodu na to, że jego trader próbował wykorzystać przekazaną w ten sposób listę zainteresowań w celu zawarcia transakcji z traderem z Crédit agricole, a tym samym w celu „wyrównania swojego portfela”. Credit Suisse nie przedstawia również dowodów na to, że trader z Crédit agricole próbował zaopatrzyć się w środki płynne u Credit Suisse w związku z jedną z 21 obligacji wymienionych na omawianej liście.
307
Fakt, że taka lista nie powinna być skierowany do konkurencyjnego tradera, potwierdza rozmowa z dnia 21 marca 2013 r. między traderem z Crédit agricole a traderem z Deutsche Bank zbadana w pkt 220–223 powyżej. Z rozmowy tej wynika bowiem, po pierwsze, że wysłanie listy zainteresowań przez członka Deutsche Bank traderowi z Crédit agricole zostało uznane za pomyłkę, a po drugie, że wysłanie to spowodowało „bałagan” w Crédit agricole.
308
W konsekwencji Credit Suisse nie wykazała, że Komisja popełniła błąd, uznając w motywach 576 i 577, a następnie 678 zaskarżonej decyzji, że wiadomość elektroniczna z dnia 24 marca 2015 r. miała charakter antykonkurencyjny.
309
Wynika z tego, że argumenty wysunięte przez Credit Suisse w celu wykazania braku antykonkurencyjnego charakteru rozmów z dnia 28 września 2010 r., 8 lutego 2012 r., 10 stycznia 2013 r. i 12 marca 2015 r. oraz wiadomości elektronicznej z dnia 24 marca 2015 r. zostają oddalone.
3) Wnioski dotyczące rozmów analizowanych w zaskarżonej decyzji
310
Z całości powyższych rozważań wynika, że Crédit agricole i Credit Suisse nie wykazały, iż Komisja popełniła błąd, uznając, że analizowane przez nią rozmowy wskazywały na istnienie porozumień lub uzgodnionych praktyk w rozumieniu art. 101 TFUE mających antykonkurencyjny charakter, a dokładniej na istnienie, po pierwsze, antykonkurencyjnej koordynacji cen i działalności transakcyjnej, a po drugie, wymiany szczególnie chronionych informacji handlowych.
311
Wniosek zawarty w pkt 310 powyżej nie przesądza jednak o odpowiedzi, jakiej należy udzielić na zarzut pierwszy podniesiony przez Crédit agricole i na zarzut pierwszy podniesiony przez Credit Suisse – oba oparte zasadniczo na tym, że Komisja naruszyła art. 101 TFUE, uznając, że stwierdzone porozumienia lub uzgodnione praktyki ograniczały konkurencję „ze względu na cel”. Antykonkurencyjny charakter tych zachowań niekoniecznie oznacza bowiem, że zachowania te automatycznie stanowią ograniczenie ze względu na cel.
312
Aby stanowić ograniczenie konkurencji „ze względu na cel”, ograniczenie musi nie tylko mieć charakter antykonkurencyjny, ale także musi wykazywać wystarczający stopień szkodliwości z punktu widzenia konkurencji [zob. wyrok z dnia 30 stycznia 2020 r., Generics (UK) i in., C‑307/18, EU:C:2020:52, pkt 67 i przytoczone tam orzecznictwo].
313
Argumenty Crédit agricole i Credit Suisse zmierzające do zakwestionowania istnienia ograniczenia „ze względu na cel” zostaną zatem zbadane na późniejszym etapie, w ramach odpowiedzi na zarzut pierwszy każdej z tych spółek.
c)
W przedmiocie istnienia jednolitego i ciągłego naruszenia
314
W części drugiej zarzutu drugiego Crédit agricole kwestionuje ciągły charakter naruszenia stwierdzonego przez Komisję.
315
Natomiast Credit Suisse w ramach zarzutu drugiego powołuje się zasadniczo na brak dowodu i niewystarczające uzasadnienie, po pierwsze, jednolitego charakteru naruszenia stwierdzonego przez Komisję (część pierwsza), a po drugie, ciągłego charakteru tego naruszenia (część trzecia). Jak stwierdzono w protokole z rozprawy, Credit Suisse wycofał swoje twierdzenie dotyczące niewystarczającego uzasadnienia jednolitego i ciągłego charakteru spornego naruszenia, które zostało pierwotnie podniesione w ramach zarzutu drugiego.
316
Należy zbadać argumenty Crédit agricole i Credit Suisse, dokonując rozróżnienia między z jednej strony argumentami kwestionującymi jednolity charakter naruszenia stwierdzonego przez Komisję (część pierwsza zarzutu drugiego Credit Suisse), a z drugiej strony argumentami kwestionującymi jego ciągły charakter (część druga zarzutu drugiego Crédit agricole i część trzecia zarzutu drugiego Credit Suisse).
1) W przedmiocie jednolitego charakteru stwierdzonego naruszenia
317
W motywach 757 i 758 zaskarżonej decyzji Komisja uznała, że szereg porozumień lub uzgodnionych praktyk, które wcześniej zidentyfikowała, stanowi część całościowego planu realizującego wspólny antykonkurencyjny cel. Celem tym była dla zainteresowanych banków maksymalizacja ich przychodów przy jednoczesnym ograniczaniu strat, jakie mogły wyniknąć z niepewności związanej z zachowaniami innych traderów, a to poprzez koordynację cen i działalności transakcyjnej oraz wymianę szczególnie chronionych informacji handlowych dotyczących SSA będących przedmiotem obrotu na rynku wtórnym. Zainteresowane banki zmierzały zatem do ograniczenia lub zakłócenia konkurencji, zastępując konkurencję między sobą wzajemną pomocą w celu poprawy swoich przychodów z obrotu SSA na tym rynku, w związku z czym niekiedy sytuacja wyglądała tak, że traderzy z zainteresowanych banków wydawali się raczej handlować w imieniu jednego przedsiębiorstwa, a nie jako konkurenci.
318
Ponadto w motywach 759–764 zaskarżonej decyzji Komisja zasadniczo przedstawiła cztery „obiektywne elementy”, które jej zdaniem potwierdzały, że „kontakty noszące znamiona zmowy miały powiązany i komplementarny charakter”.
319
Po pierwsze, rozpatrywane produkty, czyli SSA, były jednorodne i były przedmiotem tego samego obrotu (motyw 760). Po drugie, ten sam był mechanizm stosowany przez traderów, a mianowicie wykorzystywanie stałej komunikacji w zastrzeżonych dla nich chatroomach (motyw 761). Po trzecie, były to te same zainteresowane przedsiębiorstwa, a mianowicie Deutsche Bank, BofA, Credit Suisse i Crédit agricole, a zmiana następowała wyłącznie w przypadku zmiany pracodawcy przez jednego z zaangażowanych traderów (którzy tworzyli zgraną grupę składającą się z tych samych osób na przestrzeni czasu) (motyw 762). Po czwarte, sporne zachowania opierały się na tym samym „schemacie”. W szczególności traderzy z zainteresowanych banków byli w pewnych okresach w codziennym kontakcie i przez cały dzień utrzymywali otwarte kanały komunikacji. Wymieniali się swobodnie informacjami na temat swojej bieżącej działalności transakcyjnej w formie komentowania wydarzeń w czasie rzeczywistym, co pozwalało im identyfikować i wykorzystywać okazje w celu skoordynowania swoich zachowań (motywy 763 i 764).
320
W części pierwszej zarzutu drugiego Credit Suisse utrzymuje, że Komisja nie wykazała istnienia całościowego planu realizującego jednolity antykonkurencyjny cel, łączącego zachowania sprzed lutego 2013 r. i po tej dacie.
321
Należy ocenić – bez potrzeby rozważania dokładnego zakresu zarzutu Credit Suisse, a dokładniej kwestii, czy bank ten zakwestionował istnienie całościowego planu realizującego jednolity antykonkurencyjny cel w całym okresie naruszenia stwierdzonym przez Komisję, a konkretnie przed i w lutym 2013 r., co nie wynika jasno ze skargi – czy Komisja wykazała, po pierwsze, istnienie takiego całościowego planu przed lutym 2013 r. i w trakcie tego miesiąca, a po drugie, kontynuację tego całościowego planu po lutym 2013 r.
i) W przedmiocie istnienia całościowego planu realizującego jednolity antykonkurencyjny cel przed lutym 2013 r. i w trakcie tego miesiąca
322
Jak wynika z rozmów, które miały miejsce przed lutym i w trakcie lutego 2013 r., i o których mowa w pkt 166, 168–171, 188–208 i 269–295 powyżej, ustalenia dokonane przez Komisję w niniejszej sprawie pozwoliły wykazać, że w tym okresie cel, któremu służyły zachowania uczestników, a mianowicie wymiana szczególnie chronionych informacji handlowych oraz koordynacja ich cen i działalności transakcyjnej, był antykonkurencyjny.
323
Dokładniej rzecz ujmując, z ustaleń dokonanych przez Komisję wynika, że praktyki stosowane przez traderów zainteresowanych banków miały na celu wymianę szczególnie chronionych informacji handlowych i wykorzystanie możliwości płynących z koordynacji zachowań gdy pojawiała się taka okazja, zwłaszcza wtedy gdy uczestnicy wyrazili wspólne zainteresowanie co najmniej jednymi lub kilkoma konkretnymi SSA lub gdy zwrócił się do nich ten sam klient w sprawie tych samych SSA. Zachowania te, które polegały na zastąpieniu normalnych warunków konkurencji wzajemną pomocą, prowadziły do zwiększenia przejrzystości, a zatem do zmniejszenia niepewności i ryzyka, a czasami do zarządzania odpowiednimi portfelami uczestników, tak jakby były one jednym portfelem. Uczestnicy mogli zatem czerpać korzyści ze swoich antykonkurencyjnych zachowań wobec klientów i konkurentów.
324
Tak więc Komisja słusznie uznała, że jednolitym antykonkurencyjnym celem, do którego zmierzają zachowania zainteresowanych banków, była maksymalizacja ich przychodów przy jednoczesnym ograniczaniu strat.
325
Cel ten znajduje zresztą odzwierciedlenie między innymi w pewnych wyraźnych stwierdzeniach, jakie zapadły podczas rozmów, o których mowa w pkt 166, 168 i 170 powyżej, takich jak „ok cool will show same level…and wont improve” (rozmowa z dnia 2 czerwca 2010 r., przywołąna w motywie 190); „where u gonna be bidding kfw 20’s if asked?” (rozmowa z dnia 31 sierpnia 2010 r., przywołana w motywie 228); „Let’s just keep that price up because I am not going to improve from there. Because they are just going to try and play one place against another” (rozmowa z dnia 13 października 2010 r., przywołana w motywie 236); „take it out for now man… don’t want [to] have to pay 15!” (rozmowa z dnia 20 października 2010 r., przywołana w motywie 243); „in case he comes to [you]… maybe worth showing same level… so we can max the dough” (rozmowa z dnia 19 maja 2011 r., przywołana w motywie 294).
326
Ponadto rozmowy przeprowadzone przed lutym i w lutym 2013 r., o których mowa w pkt 166, 168–170, 188–208 i 269–295 powyżej, potwierdzają dokonane w zaskarżonej decyzji oceny, zgodnie z którymi przed lutym i w lutym 2013 r. inne obiektywne elementy potwierdzały, że antykonkurencyjne zachowania uczestników miały powiązany i komplementarny charakter, oraz że zachowania te poprzez wzajemne interakcje przyczyniały się do realizacji całościowego planu realizującego antykonkurencyjny cel opisany przez Komisję.
327
Po pierwsze bowiem, wszystkie antykonkurencyjne zachowania zidentyfikowane przez Komisję dotyczyły SSA, które pomimo swojej różnorodności były przedmiotem obrotu w ten sam sposób i przez tych samych traderów w tych samych działach handlowych zainteresowanych banków. Ocenę tę ilustruje szereg rozmów analizowanych przez Komisję w zaskarżonej decyzji, z których wynika, że w tym samym dniu owi traderzy dokonali wymiany informacji lub skoordynowali swoje zachowania w odniesieniu do różnych SSA (zob. na przykład rozmowa z dnia 8 lutego 2012 r., o której mowa w pkt 279–286 powyżej, a także rozmowa z dnia 18 stycznia 2013 r., o której mowa w pkt 188–195 powyżej).
328
Po drugie, sporne zachowania miały miejsce zgodnie z tym samym mechanizmem, a mianowicie od początku 2010 r. w postaci regularnych rozmów w stałych wielostronnych chatroomach, uzupełnianych rozmowami dwustronnymi. Rozmowy te odbywały się w ramach małej zgranej grupy traderów, którzy wymieniali się przez cały dzień informacjami na temat różnych SSA (zob. na przykład rozmowa z dnia 28 września 2010 r., o której mowa w pkt 269–278 powyżej, a także z dnia 31 stycznia 2013 r., o której mowa w pkt 196–200 powyżej).
329
Po trzecie, zachowania te obejmowały stałą grupę przedsiębiorstw, a mianowicie Deutsche Bank, BofA i Credit Suisse. Ta grupa przedsiębiorstw zmieniła się dopiero po tym, jak w styczniu 2013 r. trader z BofA zmienił pracodawcę i podjął obowiązki w Crédit agricole, co doprowadziło do zaangażowania tego ostatniego banku.
330
Po czwarte, rozpatrywane zachowania były zgodne z tym samym schematem, który przybierał formę dzielenia się informacjami lub szczerych rozmów na temat niedawnych, aktualnych lub przyszłych zachowań, które umożliwiały traderom z zainteresowanych banków wykorzystanie możliwości płynących z koordynacji lub wymiany informacji, a tym samym realizację jednolitego antykonkurencyjnego celu, o którym mowa w pkt 317 powyżej.
331
Istnienie całościowego planu realizującego jednolity antykonkurencyjny cel przed lutym 2013 r. i w trakcie tego miesiąca potwierdzają zresztą inne dowody zawarte w aktach sprawy zgromadzone przez Komisję.
332
Podczas rozmowy w dniu 2 czerwca 2010 r., o której mowa w motywie 190 zaskarżonej decyzji, trader z BofA poinformował bowiem tradera z Deutsche Bank o cenie, po której sprzedał obligacje konkretnemu klientowi. Trader z Deutsche Bank zaproponował następnie temu klientowi tę samą cenę i poinformował tradera z BofA, że sprzedał te same obligacje i że wszystko poszło jak z płatka („worked out a dream”).
333
Podobnie w motywie 810 zaskarżonej decyzji Komisja wspomniała o rozmowach, z których wynika, że każdy z trzech głównie zaangażowanych traderów sam przyznał, że należy do dyskretnego „klubu” („telling you man…just like you, me and [Credit Suisse’s trader] have a chatroom…all these accounts mst be in one chatroom as well”; „we should defo include him in the club…”.
334
Wreszcie po zakończeniu pełnienia obowiązków w BofA i podjęciu obowiązków w Crédit agricole jeden z traderów zaangażowanych w sporne zachowania badane przez Komisję poprosił w dniu 10 stycznia 2013 r. o ponowne przyjęcie go do domu („to be added back in the house!”), czyli stałego chatroomu, którego członkami byli trader z Deutsche Bank i trader z Credit Suisse.
335
Tak więc, ponieważ Komisja dysponowała wystarczającymi informacjami, aby stwierdzić istnienie całościowego planu realizującego jednolity antykonkurencyjny cel przed lutym 2013 r. i w trakcie tego miesiąca, nie było wymagane, wbrew temu, co twierdzi Credit Suisse, aby Komisja wykazała, że uczestnicy wyraźnie uprzednio przystąpili do ogólnego porozumienia definiującego ich działania na rynku lub, bardziej ogólnie, sformalizowali wcześniej swój zamiar antykonkurencyjnego zachowania.
336
W świetle powyższych rozważań i przy założeniu, że zamiarem Credit Suisse było podważenie istnienia całościowego planu w okresie od stycznia 2010 r. do lutego 2013 r., Credit Suisse nie wykazała, że Komisja popełniła błąd, uznając, iż zachowania traderów zainteresowanych banków w tym okresie wpisywały się w całościowy plan realizujący jednolity antykonkurencyjny cel, tak jak został on zdefiniowany w sposób przypomniany zasadniczo w pkt 317 powyżej.
ii) W przedmiocie kontynuacji całościowego planu realizującego jednolity antykonkurencyjny cel po lutym 2013 r.
337
Jak wynika z motywów 94, 766, 767, 822, 823 i 847 zaskarżonej decyzji, pod koniec lutego 2013 r. Deutsche Bank zakazał swoim traderom korzystania ze stałych wielostronnych chatroomów („persistent multilateral chatrooms”).
338
Credit Suisse utrzymuje, że zakaz ten stanowi „podstawową okoliczność”, która uniemożliwiła rozmowy w takich chatroomach z tym skutkiem, że rozmowy między traderami zainteresowanych banków stały się rzadsze, a nawet sporadyczne. Ze względu na tę zmianę okoliczności zachowania praktykowane przez traderów po lutym 2013 r. nie opierały się już na tym samym „mechanizmie” i nie były już zgodne z tym samym „schematem”. W tych okolicznościach po lutym 2013 r. realizowanie jednolitego antykonkurencyjnego celu określonego przez Komisję nie było już możliwe.
339
Komisja przyznaje, że nastąpił względny spadek częstotliwości rozmów antykonkurencyjnych w wyniku zakazu, o którym mowa w pkt 337 powyżej, ale odrzuca twierdzenie Credit Suisse, że spadek ten był znaczący i nagły.
340
W niniejszej sprawie należy podkreślić, że skierowany przez Deutsche Bank do jego traderów zakaz korzystania ze stałych wielostronnych chatroomów nie może podważyć ustaleń Komisji dotyczących istnienia całościowego planu realizującego jednolity antykonkurencyjny cel.
341
Po pierwsze, należy bowiem zauważyć, że Credit Suisse nie kwestionuje obiektywnych elementów, które zostały przypomniane w pkt 319 powyżej i które są związane, po pierwsze, z jednorodnym charakterem rozpatrywanych produktów, a mianowicie SSA, a po drugie, z okolicznością, że zaangażowane były te same banki, z wyjątkiem sytuacji gdy jeden z uczestniczących traderów zmienił bank.
342
Po drugie, zakaz, o którym mowa w pkt 337 powyżej, wywołał reakcję traderów z Deutsche Bank, która została zilustrowana rozmowami między dwoma traderami z tego banku w dniu 25 lutego 2013 r. i wspomniana w motywach 473 i 761 zaskarżonej decyzji.
343
Podczas tej rozmowy pierwszy trader z Deutsche Bank, uczestniczący w spornym naruszeniu, powiedział jednemu ze swoich współpracowników z tego samego banku, że wspomniany zakaz rzeczywiście w nich ugodzi („that’s gonna really hinder us”), ponieważ nie będą już mieli na bieżąco dostępu do informacji wymienianych między traderami z Crédit agricole i Credit Suisse („we not gonna know what flows are going on with [Crédit agricole’s trader] and [Credit Suisse’s trader]”).
344
Drugi trader z Deutsche Bank wyjaśnił wówczas: „what i do with [another trader] is we open a new room every day… as long as its not permanent chat, its ok”, na co jego rozmówca, zaangażowany w sporne naruszenie, odpowiedział: „ah ok… gonna have to do that then”.
345
Tak więc w następstwie skierowanego do traderów z Deutsche Bank zakazu korzystania ze stałych wielostronnych chatroomów, traderzy z banków uczestniczących w spornym naruszeniu zastąpili rozmowy prowadzone w ramach stałych wielostronnych chatroomów rozmowami prowadzonymi w ramach niestałych dwustronnych chatroomów.
346
W tym względzie, po pierwsze, bezsporne jest, że do sierpnia 2013 r. traderzy z Credit Suisse i z Crédit agricole kontynuowali dwustronne rozmowy w tym samym stałym chatroomie co trader z Deutsche Bank przed lutym 2013 r. i w trakcie tego miesiąca, a mianowicie chatroomie PCHAT‑0x2000001313671 zwanym „DB/CA/CS $ CHAT”. Po drugie, jak wyraźnie wynika z rozmowy z dnia 25 lutego 2013 r., przytoczonej w pkt 344 powyżej, zakaz korzystania ze stałych wielostronnych chatroomów nie uniemożliwiał traderom z Deutsche Bank korzystania z niestałych dwustronnych chatroomów.
347
Ponadto traderzy z zainteresowanych banków mieli w zwyczaju prowadzić również rozmowy dwustronne, ponieważ, pomijając korzystanie ze wspomnianych wielostronnych chatroomów, prowadzili takie rozmowy przed lutym 2013 r. i w trakcie tego miesiąca, co nie jest kwestionowane.
348
Traderzy z zainteresowanych banków starali się zatem obejść nałożony na traderów z Deutsche Bank zakaz korzystania z wielostronnych chatroomów za pomocą sieci rozmów dwustronnych. Okoliczność ta wskazuje na zamiar kontynuowania, po lutym 2013 r., antykonkurencyjnego celu, który był realizowany od stycznia 2010 r.
349
Po trzecie, rozmowy między traderami z zainteresowanych banków były rzeczywiście kontynuowane po lutym 2013 r. Analiza rozmów prowadzonych po lutym 2013 r. pokazuje, że wspomniane rozmowy miały antykonkurencyjną treść podobną do treści rozmów poprzedzających rozmowy sprzed lutego 2013 r.
350
Przede wszystkim bowiem traderzy nadal koordynowali swoje ceny, jak ilustrują to na przykład fragmenty rozmów dwustronnych, które miały miejsce po lutym 2013 r., wspomniane w pkt 167 powyżej, dwustronne rozmowy z dnia 10 lipca 2013 r. (zob. pkt 236–243 powyżej) i z dnia 12 marca 2015 r. (zob. pkt 257–267, a następnie 296–300 powyżej), jak również wiadomość elektroniczna z dnia 24 marca 2015 r. (zob. pkt 301–308 powyżej).
351
Następnie traderzy nadal ujawniali, spontanicznie lub na żądanie, informacje, które mogły zostać wykorzystane przez innych traderów do prowadzenia działalności transakcyjnej lub określania strategii tradingowej lub ustalania cen, jak ilustrują to na przykład fragmenty dwustronnych rozmów po lutym 2013 r., o których mowa w pkt 168 powyżej, a także dwustronne rozmowy z dnia 19 i 21 marca 2013 r. (zob. pkt 209–216 i 217–227 powyżej), z dnia 24 maja 2013 r. (zob. pkt 228–232 powyżej), z dnia 25 lipca 2013 r. (zob. pkt 244–248 powyżej), i z dnia 12 marca 2015 r. (zob. pkt 257–267 i 296–300 powyżej).
352
Wreszcie traderzy nadal koordynowali swoją działalność transakcyjną, jak ilustrują to na przykład fragmenty dwustronnych rozmów po lutym 2013 r., o których mowa w pkt 170 i 171 powyżej, a także dwustronne rozmowy z dnia 10 lipca 2013 r. (zob. pkt 236–243 powyżej) i rozmowa z dnia 12 marca 2015 r. (zob. pkt 257–268, a następnie 296–300 powyżej).
353
W związku z tym po lutym 2013 r. traderzy z zainteresowanych banków byli zaangażowani w tego samego rodzaju koordynację, wymieniali między sobą taki sam rodzaj szczególnie chronionych informacji handlowych i realizowali antykonkurencyjny cel identyczny z celem realizowanym przed tą datą.
354
Po czwarte, argumentacja Credit Suisse dotycząca tego, że skierowany do traderów z Deutsche Bank zakaz korzystania ze stałych wielostronnych chatroomów doprowadził do drastycznej zmiany „mechanizmu” i „schematu” zarzucanego jednolitego naruszenia, nie pozwala na podważenie stwierdzenia, zgodnie z którym antykonkurencyjny cel realizowany przez całościowy plan został utrzymany po lutym 2013 r.
355
Jednolity charakter naruszenia wynika bowiem z jednolitości celu realizowanego przez uczestników kartelu, a nie ze sposobu wprowadzenia go w życie (zob. podobnie wyroki: z dnia 15 marca 2000 r., Cimenteries CBR i in./Komisja, T‑25/95, T‑26/95, od T‑30/95 do T‑32/95, od T‑34/95 do T‑39/95, od T‑42/95 do T‑46/95, T‑48/95, od T‑50/95 do T‑65/95, od T‑68/95 do T‑71/95, T‑87/95, T‑88/95, T‑103/95 i T‑104/95, EU:T:2000:77, pkt 4127; z dnia 8 lipca 2008 r., Lafarge/Komisja, T‑54/03, niepublikowany, EU:T:2008:255, pkt 482).
356
Orzeczono również, że ponieważ cel tych antykonkurencyjnych praktyk nie uległ zmianie, to okoliczność, że pewne cechy charakterystyczne czy intensywność tych praktyk zmieniły się, jest pozbawiona znaczenia dla kwestii dalszego istnienia rozpatrywanego kartelu (zob. podobnie wyrok z dnia 24 marca 2011 r., Aalberts Industries i in./Komisja, T‑385/06, EU:T:2011:114, pkt 105).
357
Ponadto, wbrew temu, co sugeruje Credit Suisse, jednolity antykonkurencyjny cel stwierdzony w zaskarżonej decyzji nie zależał od organizowania codziennych rozmów. Jak wynika bowiem z motywów 607–611 i 763 zaskarżonej decyzji, traderzy z zainteresowanych banków dążyli do osiągnięcia tego celu poprzez swobodną wymianę informacji na temat swojej bieżącej działalności transakcyjnej. Wymiana ta przybierała formę komentowania wydarzeń w czasie rzeczywistym, co umożliwiało im identyfikację i wykorzystanie możliwości koordynacji. Traderzy ci dążyli zatem do osiągnięcia tego celu w ramach antykonkurencyjnych rozmów dotyczących konkretnych transakcji lub co najwyżej dotyczących informacji istotnych dla danych okresów. Prowadzenie stałych lub codziennych rozmów nie było więc konieczne, aby realizować rozpatrywany antykonkurencyjny cel.
358
Ponadto nawet w okresie przed lutym 2013 r. rozmowy antykonkurencyjne niekoniecznie odbywały się codziennie, jak wynika z chronologii wydarzeń przedstawionej w sekcji 4.2 zaskarżonej decyzji.
359
Wreszcie prawdą jest, że zakaz stałych wielostronnych chatroomów mógł utrudniać traderom z zainteresowanych banków identyfikację możliwości koordynacji lub wymiany szczególnie chronionych informacji handlowych, w szczególności ze względu na to, że trudniej im było utrzymywać „komentarze w czasie rzeczywistym”.
360
Credit Suisse nie kwestionuje jednak, że niestałe dwustronne chatroomy funkcjonowały w ten sam sposób, co stałe wielostronne chatroomy. Podobnie jak stałe wielostronne chatroomy, niestałe dwustronne chatroomy umożliwiały zalogowanym traderom wymianę informacji poprzez natychmiastowe wysyłanie wiadomości. Ponadto, podobnie jak stałe wielostronne chatroomy, niestałe chatroomy umożliwiały zalogowanym traderom komentowanie wydarzeń przez cały dzień i w czasie rzeczywistym. W rzeczywistości różnica między tymi dwoma rodzajami chatroomów polegała zasadniczo na liczbie uczestników i na potrzebie otwarcia nowego chatroomu każdego dnia.
361
W konsekwencji, bez konieczności oceny innych uzasadnień przedstawionych przez Komisję w zaskarżonej decyzji w odpowiedzi na argumenty przedstawione przez zaangażowane banki w celu wyjaśnienia względnego spadku częstotliwości rozmów antykonkurencyjnych, nie można uwzględnić argumentacji Credit Suisse dotyczącej tego, że po lutym 2013 r. nie było już możliwe osiągnięcie jednolitego antykonkurencyjnego celu określonego w zaskarżonej decyzji.
362
Część pierwsza zarzutu drugiego podniesionego przez Credit Suisse zostaje zatem oddalona.
363
Z kolei ze względu na to, że Crédit agricole kwestionuje w sposób incydentalny i rozproszony, jednolity charakter spornego naruszenia, twierdzenia tego banku również należy oddalić.
364
Po pierwsze, Crédit agricole nie ma podstaw, by twierdzić na końcu zarzutu pierwszego i w części wprowadzającej zarzutu drugiego, że kwalifikacja jako „jednolitego i ciągłego naruszenia” byłaby nieprawidłowa, gdyby Sąd uznał, że Komisja błędnie zakwalifikowała jedno z pięciu odrębnych porozumień lub uzgodnionych praktyk jako naruszenie „ze względu na cel”. Argumentacja ta opiera się bowiem na błędnym założeniu, że Komisja zidentyfikowała w zaskarżonej decyzji pięć odrębnych naruszeń (zob. pkt 70–89 powyżej).
365
Po drugie, Crédit agricole równie bezzasadnie sugeruje w ramach części pierwszej zarzutu drugiego, opartej na braku wkładu w całościowy plan, że jednolity antykonkurencyjny cel określony przez Komisję w odniesieniu do rozpatrywanego jednolitego i ciągłego naruszenia został zdefiniowany w sposób zbyt ogólny, ponieważ każdy bank dąży do zmniejszenia swoich strat. O ile bowiem prawdą jest, że jednolity antykonkurencyjny cel przedstawiony przez Komisję obejmuje cel polegający na maksymalizacji dochodów i zmniejszeniu strat poprzez uczestnictwo w spornym naruszeniu, o tyle z pkt 317 powyżej wynika, że instytucja ta wyjaśniła również, iż zainteresowane banki dążyły do osiągnięcia tego celu poprzez koordynację swoich zachowań w zakresie cen i działalności transakcyjnej, a także wymieniając szczególnie chronione informacje handlowe dotyczące SSA będących przedmiotem obrotu na rynku wtórnym. W ten sposób zaangażowane banki dążyły, poprzez wzajemną pomoc, a zatem za pomocą praktyk, które nie wchodziły w zakres normalnych warunków konkurencji, do maksymalizacji swoich przychodów i minimalizowania swoich strat w większym stopniu niż banki, które nie były zaangażowane w rozpatrywane zachowania.
2) W przedmiocie ciągłego charakteru stwierdzonego naruszenia
366
W motywie 789 zaskarżonej decyzji, zatytułowanym „Ciągły charakter naruszenia”, Komisja uznała, że zachowania opisane przez nią w sekcji 4 jej decyzji stanowiły część ciągłego procesu przebiegającego zgodnie ze wspólnym planem i że zachowania te nie stanowiły odosobnionych lub sporadycznych zdarzeń. Zdaniem Komisji poszczególne elementy naruszenia, które realizowały ten sam antykonkurencyjny cel, zostały opracowane w kontekście licznych i częstych rozmów między traderami zainteresowanych banków.
367
W części drugiej zarzutu drugiego Crédit agricole powołuje się na „brak ciągłości naruszenia”. W odpowiedzi na pytanie zadane przez Sąd na rozprawie Crédit agricole wskazała, że w ramach pkt 3.16–3.31 tej części zarzutu kwestionuje ciągły charakter swojego uczestnictwa w naruszeniu, ale że przerwy w jej uczestnictwie oraz w uczestnictwie innych banków powinny również mieć wpływ na ciągły charakter spornego naruszenia jako całości.
368
W części trzeciej zarzutu drugiego Credit Suisse utrzymuje, że Komisja nie wykazała ciągłego charakteru spornego naruszenia po lutym 2013 r.
369
Należy zbadać kolejno część trzecią zarzutu drugiego podniesionego przez Credit Suisse i część drugą zarzutu drugiego podniesionego przez Crédit agricole w zakresie, w jakim ta część druga zmierza do wykazania, że sporne naruszenie nie miało charakteru ciągłego.
i) W przedmiocie części trzeciej zarzutu drugiego Credit Suisse, dotyczącej braku dowodu na ciągły charakter spornego naruszenia po lutym 2013 r.
370
W części trzeciej zarzutu drugiego Credit Suisse utrzymuje, że Komisja nie wykazała, iż sporne naruszenie miało charakter ciągły po lutym 2013 r., kiedy to doszło do istotnej zmiany tego naruszenia.
371
Na wstępie Credit Suisse podnosi, że w niniejszej sprawie kanał komunikacyjny istniejący między rozpatrywanymi traderami nie był potajemny i że wymiana była w pełni odnotowywana, w związku z czym brak dowodów na komunikację w odniesieniu do danego okresu stanowi faktyczny dowód na to, że zachowanie zostało przerwane w tym okresie. Tak więc Komisja niesłusznie próbuje utrzymywać, że słabość wykazania przez nią ciągłego charakteru naruszenia wynika z fragmentarycznych i niekompletnych dowodów.
372
Zdaniem Credit Suisse, biorąc pod uwagę dynamikę rynku właściwego i chronologię zdarzeń, które miały miejsce po lutym 2013 r., Komisja powinna była przedstawić dowody odnoszące się do faktów wystarczająco zbliżonych w czasie. Tymczasem po lutym 2013 r. było wiele długich przerw, w tym przerw wahających się od 49 do 82 dni. Jeśli wziąć pod uwagę dwustronne rozmowy między traderami innymi niż traderzy z Credit Suisse, było dziesięć okresów braku aktywności wynoszących co najmniej 28 dni.
373
W tym kontekście Credit Suisse utrzymuje przede wszystkim, że okoliczność, iż zachowania rozpatrywanych banków służyły osiągnięciu wspólnego celu, nie wystarcza do wykazania ciągłości naruszenia w przypadku istnienia dowodów lub poszlak świadczących o przerwaniu tego naruszenia. Argumenty te pozwalają co najwyżej na poparcie twierdzenia o istnieniu jednolitego i „powtarzalnego” naruszenia. Podobnie Komisja dokonała jedynie dedukcji opartych na zbiorze dowodów rozpatrywanych jako całość, co nie dowodzi w sposób wymagany prawem ciągłości naruszenia.
374
Następnie Credit Suisse podkreśla, że Komisja nie wyjaśniła, w jaki sposób można powiązać ze sobą przerwy, o których mowa w pkt 372 powyżej, skoro wymieniane informacje szybko się dezaktualizowały, i że instytucja ta próbowała przedłużyć skutki kilku sporadycznych rozmów zidentyfikowanych po lutym 2013 r.
375
Wreszcie, zdaniem Credit Suisse, okoliczności sprawy i funkcjonowanie rynku w rzeczywistości wymagały „pozytywnych działań” i rozmów prowadzonych z pewną regularnością i w relatywnie krótkich odstępach czasu. Komisji nie udało się obalić tego argumentu.
376
W tym względzie na wstępie należy oddalić argument Credit Suisse, zgodnie z którym kanał komunikacyjny istniejący między traderami zainteresowanych banków nie był potajemny, a wymiana informacji była w pełni odnotowywana, w związku z czym brak dowodu na prowadzenie komunikacji w danym okresie stanowi faktyczny dowód na to, że zachowanie zostało przerwane w tym okresie.
377
Po pierwsze, argumentowi temu przeczą pewne wyjaśnienia zawarte w zaskarżonej decyzji. W motywie 777 tej decyzji Komisja wskazała bowiem, że w następstwie zakazania przez Deutsche Bank wykorzystywania stałych wielostronnych chatroomów jest rzeczą normalną, że dowody świadczące o rozmowach dwustronnych były bardziej rozproszone w sytuacji gdy traderzy wiedzieli, że muszą zaprzestać korzystania z wielostronnych chatroomów i że w związku z tym muszą „ukrywać swoje rozmowy przed wewnętrznym monitoringiem zgodności”. Ponadto w motywach 82 i 778 tej decyzji Komisja wyjaśniła, że w toku dochodzenia została poinformowana o fakcie, iż nagrania głosowe rozmów telefonicznych tradera z BofA za okres od 29 listopada 2014 r. do 3 września 2015 r. zostały usunięte i że jedyna informacja, jaką dysponowała, a mianowicie spis połaczeń wychodzących, świadczy o tym, że w okresie od listopada 2014 r. do marca 2015 r. między traderem z BofA a traderem z Crédit agricole odbyło się czternaście rozmów telefonicznych. Komisja dodała, że tylko jedna z tych rozmów figurowała w systemie Crédit agricole, a mianowicie rozmowa telefoniczna z dnia 10 grudnia 2014 r.
378
Ponadto fakt, że sporne naruszenie nie objawiało się w danym okresie, nie może być automatycznie interpretowany jako przerwanie tego naruszenia w tym okresie.
379
Nawet jeśli bowiem kartel przejawia działalność z dłuższymi lub krótszymi przerwami, Komisja może w ramach oceny ciągłego charakteru naruszenia rozciągającego się na kilka lat uznać, że naruszenie to nie zostało przerwane, po pierwsze, gdy poszczególne działania, które składają się na to naruszenie, służą osiągnięciu tego samego celu i mogą wpisywać się w ramy naruszenia o jednolitym charakterze, a po drugie, gdy żadna poszlaka lub dowód nie świadczy o tym, że naruszenie nie było kontynuowane w trakcie tych okresów (zob. podobnie wyroki: z dnia 18 marca 2021 r., Pometon/Komisja, C‑440/19 P, EU:C:2021:214, pkt 112, 114; z dnia 17 maja 2013 r., Trelleborg Industrie i Trelleborg/Komisja, T‑147/09 i T‑148/09, EU:T:2013:259, pkt 61, 63).
380
Zasada pewności prawa wymaga jednak, aby Komisja przedstawiła przynajmniej dowody odnoszące się do faktów wystarczająco zbliżonych w czasie, tak aby można było rozsądnie przyjąć, że naruszenie to trwało nieprzerwanie między dwiema konkretnymi datami [zob. podobnie wyrok z dnia 29 września 2021 r., Nichicon Corporation/Komisja, T‑342/18, EU:T:2021:635, pkt 365 (niepublikowany) i przytoczone tam orzecznictwo].
381
Chociaż okres dzielący dwa przejawy zachowania stanowiącego naruszenie jest znaczącym kryterium dla ustalenia ciągłego charakteru naruszenia, kwestia, czy okres ten jest, czy nie jest wystarczająco długi, aby stanowić przerwanie naruszenia, nie może być jednak analizowana w sposób abstrakcyjny. Przeciwnie, należy ocenić ją w kontekście funkcjonowania rozpatrywanego kartelu [zob. wyrok z dnia 29 września 2021 r., Nichicon Corporation/Komisja, T‑342/18, EU:T:2021:635, pkt 366 (niepublikowany) i przytoczone tam orzecznictwo].
382
W niniejszej sprawie, w pierwszej kolejności, z pkt 317–362 powyżej wynika, że w całym okresie trwania naruszenia zachowania uczestników wpisywały się w ramy całościowego planu realizującego jednolity antykonkurencyjny cel.
383
Wynika z tego, że Komisja mogła uznać, iż sporne naruszenie miało ciągły charakter przez cały okres trwania naruszenia przyjęty w zaskarżonej decyzji, chyba że należałoby stwierdzić przerwanie tego naruszenia (zob. pkt 379–381 powyżej).
384
W drugiej kolejności realizowany antykonkurencyjny cel polegał na maksymalizowaniu przychodów zainteresowanych banków przy jednoczesnym ograniczaniu ich strat, które mogły powstać z powodu niepewności co do sposobu zachowania się innych traderów. Praktykowane zachowania dotyczyły różnych SSA i nie polegały wyłącznie na koordynacji cen lub wymianie informacji na temat cen. Zachowania te dotyczyły bowiem, szerzej rzecz ujmując, działalności transakcyjnej zainteresowanych banków.
385
Jak wynika z pkt 323 i 357 powyżej, realizacja jednolitego antykonkurencyjnego celu stwierdzonego w zaskarżonej decyzji nie zależała, wbrew temu, co sugeruje Credit Suisse, od organizowania codziennych rozmów. Rozmowy między zainteresowanymi traderami miały bowiem na celu zidentyfikowanie i wykorzystanie możliwości koordynacji lub wymianę szczególnie chronionych informacji handlowych.
386
Ponadto, i biorąc pod uwagę powyższe rozważania, do funkcjonowania spornego naruszenia nie było konieczne bardzo częste uczestnictwo w kontaktach noszących znamiona zmowy, ponieważ obrót SSA był niezależny. Ewentualny sukces danego kontaktu o znamionach zmowy nie zależał bowiem od uczestnictwa w szeregu kontaktów dotyczących innych transakcji.
387
Wreszcie rozmowy, które miały miejsce po lutym 2013 r., dotyczyły tych samych traderów, którzy zapoczątkowali utworzenie w 2010 r. stałych wielostronnych chatroomów. Traderzy ci spotykali się często podczas wydarzeń towarzyskich i tworzyli bardzo zgraną grupę dobrze znaną wśród traderów w londyńskim centrum finansowym (City).
388
W trzeciej kolejności Komisja oparła się na dowodach odnoszących się do faktów wystarczająco zbliżonych w czasie, a przerwy, na które powołuje się Credit Suisse między dwoma przejawami naruszenia lub pomiędzy dwoma rozmowami, które Komisja jest w stanie udowodnić, nie pozwalają uznać, że wspomniane naruszenie zostało przerwane w okresie, który nastąpił po lutym 2013 r.
389
W tym względzie, po pierwsze, należy podkreślić, że Credit Suisse nie powołuje się na przerwanie naruszenia przed lutym 2013 r., mimo że przed tą datą, a dokładniej w 2012 r., można stwierdzić kilka ponadmiesięcznych przerw między niektórymi rozmowami.
390
Po drugie, w motywie 534 zaskarżonej decyzji Komisja wymieniła szereg dokumentów, z których wynika, że w latach 2014 i 2015 traderzy postrzegali rynek SSA jako coraz trudniejszy i mniej lukratywny („no money in SSA anymore”, „no flows in SSA”, „no money in SSA”, „SSA is dead”). Zjawisko to wyjaśniało, dlaczego zainteresowani traderzy w coraz większym stopniu handlowali innymi instrumentami finansowymi – aby zrekompensować spadek działalności na tym rynku. Ten spadek działalności, niezależny od woli uczestników jednolitego naruszenia, przyczynił się do zmniejszenia możliwości koordynacji lub wymiany szczególnie chronionych informacji handlowych.
391
Po trzecie, analiza, po pierwsze, rozmów poprzedzających przerwy, na które powołuje się Credit Suisse, a po drugie, rozmów, które nastąpiły po tych przerwach, wskazuje, że rozmowy te nie zawierają niczego, co mogłoby świadczyć o tym, iż traderzy z zainteresowanych banków wyrazili najpierw wolę położenia kresu jednolitemu naruszeniu, a następnie wolę ponownego wprowadzenia go w życie. Przeciwnie, ton stosowany przez traderów jest wyjątkowo swobodny, a rozmowy spontaniczne. W szczególności rozmowy antykonkurencyjne, które następują po przerwach, na które powołuje się Credit Suisse, nie zawierają żadnego wstępnego stwierdzenia, które świadczyłyby o konieczności przywrócenia kontaktu, a nawet zaufania między uczestnikami, które zostało wcześniej zerwane. Rozmowy te świadczą zatem o niezmiennej i stałej woli uczestniczących traderów do postępowania w sposób, który przyczynia się do realizacji całościowego planu realizującego jednolity antykonkurencyjny cel, który został zdefiniowany przez Komisję w zaskarżonej decyzji.
392
Dokładniej rzecz ujmując, co się tyczy 64-dniowej przerwy między, z jednej strony, rozmową z dnia 21 marca 2013 r. między traderem z Crédit agricole a traderem z Deutsche Bank, a z drugiej strony, rozmową z dnia 24 maja 2013 r. między traderem z Crédit agricole a traderem z Credit Suisse, należy zauważyć, że chociaż obligacje, których dotyczyły te rozmowy, były różne, treść rozmów była taka sama. Zainteresowani traderzy wymieniali bowiem szczególnie chronione informacje handlowe na temat swojej bieżącej lub niedawnej działalności transakcyjnej, a w szczególności na temat swoich cen i klientów (zob. pkt 217–227 i 228–232 powyżej). Ponadto wypowiedzi, jakie padły podczas tych rozmów, są wyjątkowo swobodne, a zachowanie traderów – naturalne. W rozmowach tych nie wspomina się o niczym, co mogłoby sugerować, że zamiar traderów wprowadzania naruszenia życie ustał pomiędzy tymi dwoma przejawami tego naruszenia.
393
Co się tyczy 60-dniowej przerwy pomiędzy dwoma rozmowami z dnia 11 października 2013 r. i z dnia 10 grudnia 2013 r. między traderem z Credit Suisse a traderem z Deutsche Bank, należy zauważyć, że te dwie rozmowy dotyczyły różnych obligacji, ale treść wspomnianych rozmów była podobna. Podczas pierwszej z tych rozmów trader z Credit Suisse wycofał zlecenie sprzedaży z platformy brokera („killed it”), po tym jak trader z Deutsche Bank zasugerował to wycofanie ze względu na swoją długą pozycję („i am long bro…if ok to scarp it that would be better”). Podczas drugiej z tych rozmów to trader z Deutsche Bank zasugerował wycofanie swojej oferty kupna („ah sorry bro…will kill it”), po tym jak dowiedział się o pozycji krótkiej tradera z Credit Suisse („i’m small short”). Okoliczność, że trader z Deutsche Bank ostatecznie zrezygnował z wycofania swojej oferty po uzyskaniu opinii tradera z Credit Suisse, nie podważa oceny, zgodnie z którą rozmowy wykazują ciągłość w swojej treści i formę wzajemności w czasie w odniesieniu do wycofania i propozycji wycofania oferty, która mogłaby zaszkodzić innemu uczestnikowi kartelu. Ponadto w rozmowach tych nie wspomina się o niczym, co mogłoby sugerować, że między tymi dwoma przejawami naruszenia ustała chęć wprowadzenia w życie naruszenia przez traderów. Pierwsza z tych rozmów, a mianowicie ta z dnia 11 października 2013 r., podczas której byli obecni traderzy z trzech zaangażowanych banków, świadczy zresztą o woli zaplanowania spotkania o charakterze towarzyskim podczas podróży służbowej do Nowego Jorku (Stany Zjednoczone Ameryki) w następnym tygodniu.
394
Co się tyczy 55-dniowej przerwy pomiędzy dwoma rozmowami z dnia 10 grudnia 2013 r. i z dnia 3 lutego 2014 r. między traderem z Credit Suisse a traderem z Deutsche Bank, należy zauważyć, że te dwie rozmowy dotyczyły różnych obligacji, ale treść wspomnianych rozmów była podobna. Podczas pierwszej z tych rozmów trader z Deutsche Bank zasugerował wycofanie swojej oferty, po tym jak dowiedział się o pozycji krótkiej tradera z Credit Suisse (zob. pkt 393 powyżej). Podczas drugiej z tych rozmów trader z Deutsche Bank powstrzymał się od skorzystania z oferty złożonej przez Credit Suisse na platformie brokera, a zatem od sprzedaży mu obligacji po wymianie informacji między dwoma traderami. Obie rozmowy są bezpośrednie i spontaniczne i nie zawierają niczego, co wskazywałaby na to, że w okresie między tymi dwoma przejawami naruszenia wola obu traderów przyczynienia się do spornego naruszenia ustała.
395
Co się tyczy 82-dniowej przerwy między z jednej strony rozmową z dnia 1 maja 2014 r. między traderem z Crédit agricole a traderem z Credit Suisse, a z drugiej strony rozmową z dnia 22 lipca 2014 r. między traderem z Credit Suisse a traderem z BofA, należy podkreślić, że podczas pierwszej z tych rozmów trader z Crédit agricole i trader z Credit Suisse rozmawiali o cenie konkretnych obligacji (KFW 5 1/8 03/16). Trader z Crédit agricole zapytał bowiem „where u ma[rk]ing that sh1t[?]”. Trader z Credit Suisse wyjaśnił „got them marked +2 on the bid (2/-2)”, na co trader z Crédit agricole odpowiedział „perfect”. Wymiana ta umożliwiła zatem traderowi z Crédit agricole sprawdzenie swoich cen z traderem z Credit Suisse. Podczas drugiej z tych rozmów trader z BofA, który, gdy pracował dla Deutsche Bank, wcześniej uczestniczył w rozmowach z innymi traderami, zaproponował traderowi z Credit Suisse, aby wycofał swoją ofertę na inne obligacje. Trader z BofA wspomniał również o swojej pozycji tradingowej („sorry I didn’t realised kbn 19 in tullets was you… i went better bid… can kill it if you wanty… we are short 10mm…”).
396
Podczas tej 82-dniowej przerwy ów były trader z Deutsche Bank przebywał od dnia 1 kwietnia na urlopie oczekując na opuszczenie tego banku w czerwcu 2014 r. i dołączenie do BofA. Zdarzenie to nie spowodowało przerwania naruszenia, ponieważ w dniu 1 maja 2014 r. trader z Crédit agricole i trader z Credit Suisse rozmawiali na temat ceny obligacji (zob. pkt 395 powyżej). Natomiast urlop tradera z Deutsche Bank, poprzedzający zmianę pracodawcy, przyczynił się do tymczasowego zmniejszenia możliwości koordynacji lub wymiany szczególnie chronionych informacji handlowych między trzema głównie zaangażowanymi traderami.
397
Były trader z Deutsche Bank podjął następnie swoje obowiązki w BofA w dniu 16 lipca 2014 r. Okoliczność, że ów trader odbył sześć dni później, a mianowicie w dniu 22 lipca 2014 r., dwustronną rozmowę z traderem z Credit Suisse w celu zaproponowania wycofania oferty („can kill it if you wanty”) i przedstawienia swojej pozycji tradingowej („we are short 10 mm”), świadczy o nieprzerwanej woli praktykowania zachowań objętych ogólnym planem realizującym jednolity antykonkurencyjny cel określony przez Komisję. Tę ciągłą wolę ilustruje również bezpośredni ton używany przez obu uczestników i spontaniczność wymiany przez nich informacji.
398
Co się tyczy podniesionej przez Credit Suisse 67-dniowej przerwy między rozmową, która miała mieć miejsce w dniu 24 sierpnia 2014 r., a rozmową z dnia 29 października 2014 r., należy podkreślić, że argument, który Credit Suisse stara się na niej oprzeć, jest bezzasadny, ponieważ w dniu 24 sierpnia 2014 r. nie została zidentyfikowana żadna dwustronna rozmowa. Rozmowa, do której odnosi się Credit Suisse, pochodzi w rzeczywistości z dnia 24 września 2014 r., a zatem przerwa, na którą się powołuje, wynosi 37 dni. W każdym wypadku, rozmowy te nie świadczą o żadnym przerwaniu naruszenia, a wręcz przeciwnie, świadczą o tym, że przy tych dwóch okazjach trader z Crédit agricole i trader z BofA w dalszym ciągu wymieniali się informacjami na temat swojej strategii cenowej, a tym samym wykazali się niezmienną i stałą wolą wpisania się w ramy jednolitego naruszenia stwierdzonego przez Komisję w zaskarżonej decyzji.
399
Co się tyczy 70-dniowej przerwy między z jednej strony, rozmową z dnia 29 października 2014 r. między traderem z Crédit agricole a traderem w BofA, a z drugiej strony, rozmową z dnia 7 stycznia 2015 r. między traderem z Crédit agricole a traderem z Credit Suisse, nic w treści pierwszej z tych rozmów nie wskazuje na wolę przerwania spornego naruszenia ze strony jej uczestników, podczas gdy nic w treści drugiej z tych rozmów nie świadczy o woli ponownego wprowadzenia w życie naruszenia, które zostało przerwane. Te dwie rozmowy wskazują na wymianę informacji na temat cen. Rozmowy te ilustrują zatem wspólną i trwałą wolę dalszego wdrażania całościowego planu określonego przez Komisję w zaskarżonej decyzji.
400
Wreszcie, co się tyczy 45-dniowej przerwy między z jednej strony, rozmową z dnia 27 stycznia 2015 r. między traderem z BofA a traderem z Crédit agricole, a z drugiej strony rozmową z dnia 12 marca 2015 r. między traderem z Crédit agricole a traderem z Credit Suisse, należy zauważyć, że treść rozmowy z dnia 27 stycznia 2015 r. świadczy o wymianie informacji na temat cen konkretnych obligacji. Podczas tej rozmowy trader z BofA zwrócił się do swojego rozmówcy z zapytaniem, jak wycenia wspomniane obligacje, a trader z Crédit agricole udzielił mu na nie odpowiedzi. Rozmowa ta nie zawiera żadnej wskazówki świadczącej o tym, że traderzy z BofA i Crédit agricole zamierzali położyć kres swoim zachowaniu w przyszłości.
401
W tym względzie okoliczność, że rozmowa z dnia 27 stycznia 2015 r. była ostatnią rozmową antykonkurencyjną zarzucaną BofA i że wyznacza ona koniec udziału tego banku w spornym naruszeniu, nie może być interpretowana jako przerwanie jednolitego naruszenia wprowadzanego w życie przez dwóch pozostałych uczestniczących traderów, a mianowicie tradera z Crédit agricole i tradera z Credit Suisse. Tak więc treść rozmowy z dnia 12 marca 2015 r. między traderem z Crédit agricole a traderem z Credit Suisse świadczy o wymianie bardzo dokładnych i aktualnych informacji na temat oferty złożonej klientowi, ale także o koordynacji cen i działalności transakcyjnej traderów (zob. pkt 257–267, a następnie 296–300 powyżej). Ta wymiana informacji i koordynacja nie są poprzedzone żadnym wstępnym stwierdzeniem, które sugerowałoby, że jednolite naruszenie zostało wcześniej przerwane. Przeciwnie, wymiana informacji i koordynacja miały miejsce kilka sekund po wejściu uczestników do niestałego chatroomu.
402
Oceny zawarte w pkt 391 powyżej mają zastosowanie również do innych przerw, które zostały zidentyfikowane przez Credit Suisse i które oddzielają pozostałe rozmowy, które miały miejsce po lutym 2013 r.
403
Z powyższego wynika, że kontekst funkcjonowania stwierdzonego kartelu, który trwał około pięciu lat i dwóch miesięcy w okresie od 19 stycznia 2010 r. do 24 marca 2015 r., przemawia za wnioskiem, zgodnie z którym jednolite naruszenie miało charakter ciągły pomimo przerw, na które powołuje się Credit Suisse.
404
Po pierwsze bowiem, traderzy z zainteresowanych banków realizowali antykonkurencyjny cel ustalony przez Komisję w zaskarżonej decyzji poprzez swobodną wymianę informacji na temat swojej bieżącej działalności transakcyjnej. Wymiana ta przybrała formę ciągłego opisu wydarzeń w czasie rzeczywistym, co umożliwiało im identyfikację i wykorzystanie możliwości koordynacji i wymianę szczególnie chronionych informacji handlowych, gdy pojawiała się taka okazja, zwłaszcza wtedy gdy owi uczestniczący traderzy wyrazili wspólne zainteresowanie co najmniej jednymi lub kilkoma konkretnymi SSA. W ten sposób wspomniani traderzy dążyli do osiągnięcia wspomnianego antykonkurencyjnego celu w ramach antykonkurencyjnej wymiany informacji dotyczącej konkretnych i niezależnych od siebie transakcji, tudzież w ramach antykonkurencyjnej wymiany informacji dotyczącej informacji istotnych dla danych okresów. Prowadzenie stałych lub codziennych rozmów nie było więc konieczne, aby realizować rozpatrywany antykonkurencyjny cel.
405
Po drugie, szereg wydarzeń, które miały miejsce począwszy od lutego 2013 r., mogło było wpłynąć na wolę wszystkich uczestniczących traderów do przystąpienia do całościowego planu realizującego jednolity antykonkurencyjny cel, a mianowicie, po pierwsze, skierowany do traderów z Deutsche Bank zakaz wykorzystywania stałych wielostronnych chatroomów w kontekście zwiększonego nadzoru w sektorze bankowości inwestycyjnej, po drugie, wielomiesięczny urlop tradera z Deutsche Bank poprzedzający podjęcie przez niego obowiązków w BofA, a po trzecie, spadek działalności na rynku SSA.
406
Jednakże pomimo tych wydarzeń rozmowy zidentyfikowane przez Komisję nie świadczą o żadnym zakwestionowaniu kartelu, a w szczególności o żadnych wątpliwościach ze strony uczestniczących traderów co do ich woli kontynuowania antykonkurencyjnych zachowań. Traderzy z zainteresowanych banków kontynuowali bowiem, wprawdzie rzadziej, ale regularnie, rozmowy o charakterze antykonkurencyjnym dotyczące konkretnych i niezależnych od siebie transakcji.
407
Reakcja tych traderów wynika z faktu, że antykonkurencyjny cel, do którego dążyli, opierał się na ich wspólnym zrozumieniu, że udzielali sobie wzajemnej pomocy w celu osiągnięcia obopólnych korzyści na przestrzeni czasu. Na tej podstawie trader mógł zatem powstrzymać się od działania w ramach konkretnej transakcji lub podzielić się transakcją z innym traderem, a tym samym zrezygnować z natychmiastowego zysku. Trader mógł również wymieniać informacje z innymi traderami, czyli ze swoimi konkurentami, i w ten sposób zrezygnować z czerpania wyłącznych i natychmiastowych korzyści z tych informacji. Trader rezygnował bowiem z działania, dzielił się transakcją lub wymieniał szczególnie chronione informacje handlowe, ponieważ oczekiwał, że inni traderzy zachowają się w ten sam sposób w przyszłości. W kontekście funkcjonowania rozpatrywanego kartelu zachowania stwierdzone przez Komisję oraz, bardziej ogólnie, całościowy plan, w który wpisywały się te zachowania, opierały się zatem na wzajemnych oczekiwaniach, które były karmione przez każdą antykonkurencyjną rozmowę i których celem było uzyskanie z tego tytułu trwałej korzyści względem klientów i konkurencyjnych traderów, a w ostatecznym rozrachunku maksymalizacja przychodów uczestniczących w nich traderów przy jednoczesnym ograniczaniu strat (zob. podobnie motywy 643, 744, 746, 781 i 810 zaskarżonej decyzji).
408
W tych okolicznościach szybkość, z jaką wymieniane informacje stawały się nieaktualne, na którą powołuje się Credit Suisse, nie wymagała od Komisji wyjaśnienia, w jaki sposób zostały wypełnione przerwy stwierdzone między dwoma przejawami naruszenia. Ponadto ta szybkość nie może podważyć wniosku Komisji, zgodnie z którym rozpatrywane jednolite naruszenie miało charakter ciągły.
409
W świetle powyższego nie można uwzględnić argumentów Credit Suisse opartych zasadniczo na tym, że Komisja nie przedstawiła dowodu na istnienie faktów wystarczająco zbliżonych w czasie, aby stwierdzić istnienie ciągłego naruszenia.
410
Wniosku tego nie podważa wyrok z dnia 10 listopada 2017 r., Icap i in./Komisja (T‑180/15, EU:T:2017:795), na który powołuje się Credit Suisse.
411
Przede wszystkim należy bowiem podkreślić, że w sprawie, w której zapadł wyrok z dnia 10 listopada 2017 r., Icap i in./Komisja (T‑180/15, EU:T:2017:795), Sąd ocenił ciągły charakter uczestnictwa konkretnego przedsiębiorstwa w naruszeniu, a nie ciągły charakter naruszenia w całości.
412
Następnie przedmiot kartelu i jego funkcjonowanie różniły się od przedmiotu i funkcjonowania spornego naruszenia. W wyroku z dnia 10 listopada 2017 r., Icap i in./Komisja (T‑180/15, EU:T:2017:795), Sąd uwzględnił bowiem, w kontekście funkcjonowania rozpatrywanych naruszeń, codzienny charakter ustalania referencyjnych stóp procentowych odzwierciedlanych we wskaźniku JPY LIBOR, a mianowicie całość referencyjnych stóp procentowych, które były stosowane w odniesieniu do licznych instrumentów finansowych wyrażonych w jenach japońskich. W tym kontekście Sąd uznał, że Komisja powinna była wskazać określone działania podejmowane, jeśli nie codziennie, to przynajmniej w wystarczająco krótkich odstępach czasu.
413
Dla porównania, w niniejszej sprawie, biorąc pod uwagę kontekst funkcjonowania kartelu, a dokładniej okoliczność, że kartel ten opierał się na powtarzającej się współpracy w zakresie konkretnych SSA, nie było konieczne, aby Komisja wskazywała na „określone działania” podejmowane przez uczestników kartelu tak często jak w sprawie, w której zapadł wyrok z dnia 10 listopada 2017 r., Icap i in./Komisja (T‑180/15, EU:T:2017:795).
414
W każdym razie należy zauważyć, że sytuacji uczestników spornego naruszenia nie można porównywać z sytuacją przedsiębiorstwa Icap w sprawie zakończonej wyrokiem z dnia 10 listopada 2017 r., Icap i in./Komisja (T‑180/15, EU:T:2017:795). Przedsiębiorstwo Icap odgrywało bowiem rolę „pomocnika” kartelu między bankami, a jego działalność gospodarcza nie była taka sama jak działalność tych banków. W szczególności Sąd wskazał, że Komisja oparła się na ustaleniu, że przedsiębiorstwo Icap wprowadzało w życie naruszenia, o których za każdym razem decydowały dwa banki, i że funkcjonowanie kartelu utrudniało Komisji wykazanie, iż przedsiębiorstwo Icap powinno było racjonalnie wywnioskować z zapytań kierowanych do niego przez jeden z banków, że wpisują się one w kontekst zmowy z innym bankiem. W niniejszej sprawie Komisja stwierdziła, że zaangażowane banki uczestniczyły bezpośrednio co najmniej w niektórych aspektach stwierdzonego jednolitego naruszenia.
415
Podobnie, biorąc pod uwagę różnice charakteryzujące kontekst funkcjonowania spornego naruszenia i kontekst funkcjonowania kartelu, którego dotyczyła sprawa zakończona wyrokiem z dnia 7 listopada 2019 r., Campine i Campine Recycling/Komisja (T‑240/17, niepublikowanym, EU:T:2019:778), w szczególności w odniesieniu do rozpatrywanego produktu i znaczenia czynnika cenowego, oceny dokonane przez Sąd w tym ostatnim wyroku nie mogą zostać przeniesione na grunt niniejszej sprawy.
416
Wreszcie w zakresie, w jakim Credit Suisse powołuje się na wyrok z dnia 14 stycznia 2021 r., Kilpailu- ja kuluttajavirasto (C‑450/19, EU:C:2021:10), a także na opinię rzecznika generalnego G. Pitruzzelli w sprawie Kilpailu- ja kuluttajavirasto (C‑450/19, EU:C:2020:698), należy podkreślić, że wspomniany wyrok miał na celu ustalenie daty zakończenia jednolitego i ciągłego naruszenia, aby umożliwić sądowi krajowemu rozpoznającemu sprawę w postępowaniu głównym ustalenie początku biegu terminu przedawnienia. Sprawa, w której zapadł ten wyrok, nie dotyczyła zatem ustalenia ewentualnego tymczasowego przerwania jednolitego naruszenia i oceny ciągłego charakteru tego naruszenia. Ponadto z orzecznictwa przytoczonego w pkt 379–381 powyżej, które odnosi się w szczególności do kontekstu funkcjonowania kartelu, nie wynika, że chroniony interes prawny powinien – jak utrzymuje Credit Suisse na podstawie wyroku z dnia 14 stycznia 2021 r., Kilpailu- ja kuluttajavirasto (C‑450/19, EU:C:2021:10) – być brany pod uwagę przy ocenie, czy doszło do tymczasowego przerwania jednolitego naruszenia.
417
Część trzecia zarzutu drugiego podniesionego przez Credit Suisse zostaje zatem oddalona.
ii) W przedmiocie części drugiej zarzutu drugiego Crédit agricole w zakresie, w jakim zmierza ona do wykazania braku ciągłego charakteru stwierdzonego naruszenia
418
Crédit agricole twierdzi, że Komisja nie uwzględniła odpowiednio zmiany charakteru i częstotliwości rozmów pod koniec 2013 r. i na początku 2014 r. Komisja próbowała to wyjaśnić, powołując się na spadek rentowności rynku SSA i zastąpienie stałych wielostronnych chatroomów rozmowami dwustronnymi, co miałoby wyjaśniać, dlaczego dostępnych było mniej dowodów. Niemniej jednak zdaniem Crédit agricole zastąpienie to powinno było prawdopodobnie doprowadzić do zgromadzenia większej ilości dowodów, ponieważ jeden wielostronny chatroom został zastąpiony kilkoma dwustronnymi chatroomami. Ponadto zainteresowane banki, inne niż wnioskujący o zwolnienie z grzywny, przedstawiły również dowody z dokumentów pochodzących z okresu powstania naruszenia, tak że spadek ilości dowodów odzwierciedla po prostu wyraźne zmniejszenie liczby rozmów począwszy od października 2013 r. Zmniejszenie to wynika w szczególności z długiego okresu nieobecności tradera z Deutsche Bank, po którym w dniu 12 marca 2015 r. miał miejsce pojedynczy przypadek „koordynacji”, który to przypadek jest zresztą błędnym zinterpretowaniem przez Komisję wymiany informacji z udziałem Credit Suisse.
419
Na wstępie, ze względów przedstawionych w pkt 376–381 powyżej, należy oddalić argument Crédit agricole oparty na tym, że przerwy między antykonkurencyjnymi rozmowami stanowią okresy, w których rozpatrywane zachowanie nie miało miejsca.
420
Po pierwsze, co się tyczy ciągłego charakteru naruszenia, należy zaznaczyć, że – z możliwym wyjątkiem argumentów oddalonych w pkt 363 i 364 powyżej – Crédit agricole nie zakwestionowała ustaleń Komisji dotyczących istnienia całościowego planu realizującego jednolity antykonkurencyjny cel.
421
Co więcej, Crédit agricole rzeczywiście podniosła, że rozmowy antykonkurencyjne były jeszcze rzadsze po październiku 2013 r., w szczególności ze względu na to, że Deutsche Bank zakazała korzystania ze stałych wielostronnych chatroomów. Crédit agricole nie twierdzi jednak, że okoliczność ta uzasadniała zakwestionowanie rozpatrywanego całościowego planu lub obiektywnych elementów świadczących o istnieniu tego planu.
422
W każdym wypadku, wspomniany zakaz i przejście do sieci rozmów dwustronnych nie podważają wspólnego mechanizmu i schematu rozmów antykonkurencyjnych wpisujących się w sporne naruszenie (zob. pkt 357–360 powyżej).
423
Mówiąc bardziej ogólnie, Komisja nie popełniła błędów dotyczących istnienia całościowego planu realizującego jednolity antykonkurencyjny cel do marca 2015 r. i identyfikacja pięciu kategorii zachowań nie może podważyć istnienia tego całościowego planu (zob. pkt 70–89 i 364 powyżej).
424
Wynika z tego, że Komisja mogła uznać, iż sporne naruszenie miało ciągły charakter przez cały okres trwania naruszenia przyjęty w zaskarżonej decyzji, chyba że należałoby stwierdzić przerwanie tego naruszenia (zob. pkt 379–381 powyżej).
425
Po drugie, jeśli chodzi o inne kwestie omawiane przez strony, należy zaznaczyć, że chociaż Crédit agricole powołała się na uzasadnienie Komisji oparte na spadku rentowności rynku SSA, przedstawione w szczególności w motywie 534 zaskarżonej decyzji, w celu zakwestionowania jego znaczenia dla sprawy, bank ten nie zakwestionował prawdziwości tej okoliczności. Co więcej, mimo że Crédit agricole wspomina o ograniczonym uczestnictwie tradera z Deutsche Bank w spornym naruszeniu przez pewien okres, to nie kwestionuje, że było to wynikiem jego „garden leave”, czyli okresu, w którym przed dołączeniem do BofA trader ten był nadal zatrudniony przez Deutsche Bank, lecz nie pracował. Crédit agricole również nie zakwestionowała, że rzeczony trader wznowił udział w antykonkurencyjnych rozmowach wkrótce po dołączeniu do BofA (zob. pkt 396, 397 powyżej, a także motywy 534, 557, 558 zaskarżonej decyzji).
426
W świetle powyższego i wobec braku przeciwnych dowodów lub poszlak – chociaż możliwe jest, że sporne naruszenie miało mniejszą intensywność, dowody przedstawione przez Crédit agricole nie są w stanie wpłynąć na ciągły charakteru tego naruszenia, a zatem nie pozwalają na wyciągnięcie wniosku, że nastąpiło przerwanie realizacji spornego naruszenia.
427
Stwierdzenia tego nie podważają rozważania zawarte w zaskarżonej decyzji i dotyczące „stałej komunikacji” (motywy 95, 96 i 761). Z jednej strony bowiem bezsporne jest, że traderzy z zainteresowanych banków byli stosunkowo blisko na płaszczyźnie osobistej i często ze sobą rozmawiali, niezależnie od antykonkurencyjnego charakteru tych rozmów. Z drugiej strony Crédit agricole nie kwestionuje tego, że przynajmniej w niektórych okresach poprzedzających październik 2013 r. antykonkurencyjne rozmowy były częste.
428
Po trzecie, pozostałe argumenty przedstawione przez Crédit agricole nie są w stanie podważyć ciągłego charakteru jednolitego naruszenia stwierdzonego przez Komisję.
429
Z jednej strony bowiem pozostała część argumentacji przedstawionej przez Crédit agricole opiera się bowiem na podmiotowej sytuacji skarżącej. Dokładniej rzecz ujmując, pozostała część argumentacji tego banku opiera się na długości okresów oddzielających rozmowy, w których ów bank uczestniczył i które Komisja uznała za antykonkurencyjne lub które Crédit agricole uznaje, na potrzeby własne tej części swojej argumentacji, za antykonkurencyjne.
430
Argumentacja przedstawiona przez Crédit agricole nie uwzględnia zatem w znacznej mierze rozmów, które zdaniem Komisji stanowią część jednolitego naruszenia i w których uczestniczyli traderzy z dwóch pozostałych zainteresowanych banków. W szczególności podniesione przez Crédit agricole przerwy pomiędzy dwoma przejawami naruszenia nie uwzględniają zachowania pozostałych uczestników.
431
Z drugiej strony Crédit agricole nie wykazała, że brak jej udziału w jednolitym naruszeniu w niektórych okresach może podważyć ciągły charakter tego naruszenia w całości.
432
Tak więc argumentacja Crédit agricole, w zakresie, w jakim opiera się na długości okresów dzielących jedyne rozmowy, w których uczestniczyła, nie może podważyć wniosku Komisji, zgodnie z którym stwierdzone w zaskarżonej decyzji jednolite naruszenie miało charakter ciągły. Ta sama argumentacja może natomiast wykazać przerwanie „uczestnictwa” Crédit agricole w tym jednolitym naruszeniu i dlatego właśnie w tym kontekście wspomniana argumentacja zostanie zbadana w dalszej kolejności.
433
Część druga zarzutu drugiego Crédit agricole zostaje zatem oddalona w zakresie, w jakim zmierza ona do wykazania braku ciągłego charakteru jednolitego naruszenia stwierdzonego przez Komisję.
d)
W przedmiocie uczestnictwa Crédit agricole i Credit Suisse w stwierdzonym jednolitym i ciągłym naruszeniu
434
Należy przypomnieć, że stwierdzenie istnienia jednolitego i ciągłego naruszenia różni się od kwestii, czy odpowiedzialność za to naruszenie w całości można przypisać przedsiębiorstwu. Ponadto możliwość przypisania przedsiębiorstwu odpowiedzialności za jednolite i ciągłe naruszenie w całości należy oceniać w świetle dwóch elementów, a mianowicie, po pierwsze, celowego przyczyniania się tego przedsiębiorstwa do realizacji wspólnych celów realizowanych przez wszystkich uczestników, a po drugie, jego wiedzy na temat noszących znamiona naruszenia zachowań, planowanych lub wdrażanych przez inne przedsiębiorstwa w dążeniu do tych samych celów, lub okoliczności, że przedsiębiorstwo to mogło je rozsądnie przewidzieć i było gotowe ponieść związane z tym ryzyko (zob. pkt 148–153 powyżej).
435
W motywach 780–787 zaskarżonej decyzji Komisja przedstawiła powody, dla których uznała, że zainteresowane banki celowo przyczyniały się do realizacji całościowego planu. W szczególności wyjaśniła ona, że z dowodów przedstawionych w sekcji 4.2 zaskarżonej decyzji, poświęconej chronologicznemu przedstawieniu wyboru ponad 200 rozmów, które miały miejsce w okresie od 19 stycznia 2010 r. do 12 marca 2015 r., jasno wynika, że każdy z zainteresowanych banków celowo przyczyniał się do realizacji całościowego planu realizującego jednolity antykonkurencyjny cel poprzez działania swoich pracowników w jednym lub kilku danych okresach.
436
W motywach 807–826 zaskarżonej decyzji Komisja przedstawiła powody, dla których uznała, że każdy z zainteresowanych banków wiedział o antykonkurencyjnych zachowaniach pozostałych banków. Co się tyczy w szczególności okresu po lutym 2013 r., czyli po tym, jak Deutsche Bank zakazała swoim traderom korzystania ze stałych wielostronnych chatroomów, Komisja zauważyła zasadniczo, że traderzy z zainteresowanych banków nadal wymieniali się informacjami korzystając z sieci dwustronnych chatroomów, za pomocą których w ramach prowadzonych rozmów dwustronnych dwóch traderów z zainteresowanych banków, którzy byli obecni, przekazywało sobie informacje uzyskane od trzeciego tradera, który był nieobecny. Dodała ona, że wspomniane informacje były tego samego rodzaju informacjami co informacje wymieniane w trakcie rozmów w wielostronnych chatroomach.
437
Część pierwsza zarzutu drugiego podniesionego przez Crédit agricole jest formalnie oparta na braku przyczyniania się przez ten bank do realizacji całościowego planu.
438
Credit Suisse utrzymuje ze swej strony w ramach części drugiej swojego zarzutu drugiego, że Komisja nie wykazała bezpośredniego udziału tego banku w dwustronnych rozmowach, które miały miejsce między innymi bankami po lutym 2013 r., ani że bank ten o nich wiedział lub mógł je rozsądnie przewidzieć.
1) W przedmiocie części pierwszej zarzutu drugiego podniesionego przez Crédit agricole, formalnie opartej na braku przyczyniania się przez ten bank do realizacji całościowego planu
439
Część pierwsza zarzutu drugiego podniesionego przez Crédit agricole jest formalnie oparta na braku przyczyniania się przez ten bank do realizacji całościowego planu. Jednakże w ramach tej części zarzutu skarżąca powołuje się również na swą niewiedzę na temat pewnych zachowań praktykowanych przez inne zainteresowane banki.
440
Należy zbadać argumenty Crédit agricole, rozróżniając z jednej strony jej celowe przyczynianie się do realizacji całościowego planu, a z drugiej strony jej wiedzę o wszystkich zachowaniach wdrażanych lub planowanych przez inne zainteresowane banki.
i) W przedmiocie celowego przyczyniania się Crédit agricole do realizacji całościowego planu
441
Po pierwsze, Crédit agricole zaprzecza, jakoby miała zamiar przyczyniać się do realizacji całościowego planu realizującego wspólny cel, ponieważ nie dążyła do maksymalizacji swoich przychodów, lecz raczej do zdobycia renomy na rynku wtórnym SSA.
442
Po drugie, Crédit agricole utrzymuje, że ze względu na to, iż nie uczestniczyła w niektórych kategoriach zachowań stanowiących jednolite i ciągłe naruszenie, o którym mowa, Komisja była zobowiązana wykazać, że wiedziała ona lub powinna była wiedzieć, iż jej udział w innych kategoriach zachowań był częścią szerszego planu. Zdaniem Crédit agricole rozmowy zidentyfikowane w odniesieniu do niej przez Komisję świadczą w rzeczywistości o zgodnych z prawem próbach znalezienia płynności finansowej, poszukiwania cen i dokonywania transakcji. W tej kwestii Crédit agricole odsyła do argumentów podniesionych przez siebie w zarzucie pierwszym. Crédit agricole dodaje, że nawet jeśli przyjąć kwalifikację „rozmowy koordynacyjnej”, Komisja nie wykazała, że skarżąca uczestniczyła w pierwszej kategorii koordynacji, a mianowicie koordynacji cen proponowanych konkretnym klientom.
443
W tym względzie w pierwszej kolejności należy zauważyć, że Crédit agricole nie wyjaśniła, na czym polegał jej cel, jakim było zdobycie „reputacji” na rynku wtórnym SSA, ani nie wyjaśniła, w jaki sposób cel ten miałby być niezgodny z celem innych traderów z zainteresowanych banków, polegającym na zmniejszeniu niepewności co do zachowań, jakie odpowiednio przyjmowaliby w ramach konkretnych transakcji w drodze koordynacji i wymiany informacji (motyw 757 zaskarżonej decyzji).
444
Ponadto należy stwierdzić, że Crédit agricole nie zakwestionowała ustaleń dokonanych w motywach 780 i 781 zaskarżonej decyzji, dotyczących zamiaru przyczynienia się przez zainteresowane banki do realizacji całościowego planu, a w szczególności ustaleń dotyczących aktywnego udziału traderów z tych banków w wielostronnych i dwustronnych chatroomach. Crédit agricole nie zakwestionowała również faktu, że jej trader dołączył do wielostronnego chatroomu krótko po swoim przybyciu do tego banku w następstwie zakończenia pełnienia obowiązków w BofA (motyw 784 zaskarżonej decyzji i przypis 891 do tej decyzji).
445
W drugiej kolejności argumentacja Crédit agricole jest przede wszystkim bezskuteczna w zakresie, w jakim zmierza ona do zakwestionowania jej celowego przyczyniania się do realizacji całościowego planu na podstawie błędnego założenia, zgodnie z którym Komisja stwierdziła pięć odrębnych naruszeń odpowiadających pięciu kategoriom zachowań określonym przez Komisję w zaskarżonej decyzji (zob. pkt 87 i 89 powyżej).
446
Następnie Komisja miała prawo uznać, że Crédit agricole wiedziała o rozmowach z dnia 31 stycznia i 11 października 2013 r., które odbyły się w jej obecności i w których zatemuczestniczyła (zob. pkt 133, 134 oraz 196–200 powyżej). Komisja nie mogła natomiast skutecznie powołać się na rozmowę z dnia 10 stycznia 2013 r. względem tego banku (zob. pkt 145 powyżej).
447
Wreszcie, jak wynika, po pierwsze, z rozmów, których podważanie przez Crédit agricole nie jest dopuszczalne, i po drugie, z rozmów, których podważanie przez ten bank jest dopuszczalne, i które zostały zbadane w pkt 188–268 powyżej, trader z tego banku uczestniczył w około trzydziestu antykonkurencyjnych rozmowach w okresie od 11 stycznia 2013 r. do 24 marca 2015 r., a w szczególności w rozmowie z dnia 12 marca 2015 r., która wskazuje na istnienie zachowania należącego do kategorii 1, a mianowicie koordynacji cen przekazywanych konkretnym kontrahentom.
448
Po trzecie, przyczynianie się tradera z Crédit agricole do realizacji antykonkurencyjnego celu realizowanego przez wszystkich uczestników kartelu miało celowy charakter. Zachowania antykonkurencyjne, w których uczestniczył trader z Crédit agricole, przybrały bowiem formę koordynacji cen i działalności tradingowej. W tym kontekście udzielał on pomocy konkurencyjnym traderom lub korzystał z pomocy ze strony zainteresowanych traderów we wspólnym interesie wszystkich uczestników.
449
Ponadto trader z Crédit agricole uczestniczył w antykonkurencyjnej wymianie informacji. W tym względzie trader z Crédit agricole musiał wiedzieć, że w ramach zwykłych transakcji handlowych ujawnienie konkurencyjnym traderom informacji na temat jego cen, klientów lub bieżących transakcji mogłoby osłabić jego pozycję. Jednakże w niniejszym przypadku rzeczony trader miał pewność, że informacje, które przekazywał innym traderom, nie zostaną wykorzystane ku jego szkodzie i że wymiana informacji, w której uczestniczył, przyniesie mu korzyść i umożliwi mu koordynowanie jego działalności z innymi traderami.
450
W konsekwencji Crédit agricole nie wykazała, że Komisja popełniła błąd, uznając, iż trader z tego banku celowo przyczyniał się do realizacji jednolitego antykonkurencyjnego celu realizowanego przez wszystkich uczestników, oraz że rozmowy te obejmowały wszystkie kategorie zachowań określonych przez Komisję.
ii) W przedmiocie wiedzy Crédit agricole o wszystkich innych zachowaniach wdrażanych lub planowanych przez inne zainteresowane banki
451
Crédit agricole utrzymuje, że nie mogła wiedzieć o zachowaniach należących do kategorii 1. W celu wykazania wiedzy na temat zachowań związanych z tą kategorią Komisja poprzestała bowiem na przedstawieniu niejasnych twierdzeń, zgodnie z którymi traderzy z zainteresowanych banków znali się i powinni byli zatem wiedzieć o tych zachowaniach.
452
Ponadto niektóre fragmenty pism procesowych Crédit agricole sugerują, że kwestionuje ona, bardziej ogólnie, swoją wiedzę o zachowaniach innych zainteresowanych banków oraz fakt, że mogła je rozsądnie przewidzieć, w szczególności po tym, jak traderzy z Deutsche Bank zrezygnowali z korzystania ze stałych wielostronnych chatroomów w lutym 2013 r.
453
W tym względzie, w pierwszej kolejności, w zakresie, w jakim Crédit agricole podnosi, że nie wiedziała o istnieniu zachowań należących do kategorii 1 ze względu na to, iż zachowania te różnią się od innych rozpatrywanych zachowań, wystarczy przypomnieć, że Komisja nie stwierdziła pięciu odrębnych naruszeń odpowiadających każdej z pięciu kategorii zachowań określonych w zaskarżonej decyzji (zob. pkt 70–89 powyżej).
454
Komisja nie musiała zatem wykazywać, że Crédit agricole mała dokładną wiedzę na temat każdej z pięciu kategorii zachowań rozpatrywanych odrębnie.
455
W każdym wypadku z pkt 257–268 powyżej wynika, że trader z Crédit agricole uczestniczył bezpośrednio w rozmowie z dnia 12 marca 2015 r., która wskazuje na istnienie zachowania należącego do kategorii 1, a mianowicie koordynacji cen przekazywanych konkretnym kontrahentom.
456
W drugiej kolejności, przy założeniu, że w ramach swoich argumentów Crédit agricole zaprzeczyła, iż wiedziała lub mogła rozsądnie przewidzieć wszystkie zachowania innych zainteresowanych banków, należące w szczególności do kategorii 1, należy poczynić następujące uwagi.
457
Po pierwsze, w ramach wykonywania swoich obowiązków w Crédit agricole trader z tego banku bezpośrednio uczestniczył w antykonkurencyjnych rozmowach, które miały miejsce między dwoma lub trzema traderami w stałych wielostronnych chatroomach w dniach 11, 18, 23 i 31 stycznia 2013 r. oraz w dniu 15 lutego 2013 r. W wyniku tych rozmów doszło do zachowań, które zdaniem Komisji należały do kategorii 2, 3, 4 i 5. Tymczasem zastrzeżenia Crédit agricole dotyczące ocen dokonanych przez Komisję w przedmiocie rozmów w dniach 18 i 31 stycznia 2013 r. oraz rozmowy z dnia 15 lutego 2013 r. zostały oddalone w pkt 188–208 powyżej. Ponadto oceny Komisji, zgodnie z którymi Crédit agricole uczestniczyła w szeregu innych antykonkurencyjnych rozmów, należy uznać za ostateczne, ponieważ rozmowy te nie zostały należycie podważone przez ten bank.
458
Po drugie, Crédit agricole nie kwestionuje, że wiedziała o tym, iż zaprzestanie korzystania przez traderów z Deutsche Bank ze stałych wielostronnych chatroomów wynikało z zakazu nałożonego na nich przez ich pracodawcę w lutym 2013 r.
459
Po trzecie, Crédit agricole bezpośrednio uczestniczyła w antykonkurencyjnej dwustronnej wymianie informacji po lutym 2013 r. z innymi zainteresowanymi bankami. Wymiana ta obejmowała wszystkie zachowania zidentyfikowane przez Komisję, a w szczególności zachowania kategorii 1.
460
Po pierwsze bowiem, trader z Crédit agricole uczestniczył w antykonkurencyjnych dwustronnych rozmowach z traderem z Deutsche Bank, a następnie z BofA w dniach 21 marca, 3 czerwca, 2, 10, 12 i 25 lipca oraz 4 września 2013 r., 6 sierpnia, 24 września i 29 października 2014 r. oraz 7 i 27 stycznia 2015 r.
461
Po drugie, trader z Crédit agricole uczestniczył w antykonkurencyjnych dwustronnych rozmowach z traderem z Credit Suisse w dniach 19 marca, 24 maja, 9 i 14 sierpnia 2013 r., 4, 7 i 14 marca, 1 maja i 4 sierpnia 2014 r. oraz 12 i 24 marca 2015 r. Do sierpnia 2013 r. traderzy z Crédit agricole i Credit Suisse nadal korzystali ze stałego wielostronnego chatroomu, z którego przed lutym 2013 r. i w trakcie tego miesiąca korzystały wszystkie zainteresowane banki. Wreszcie w dniu 24 marca 2015 r. trader z Crédit agricole otrzymał listę zainteresowań tradera z Credit Suisse.
462
Po czwarte, w dniu 11 października 2013 r. trader z Deutsche Bank zaprosił tradera z Crédit agricole do chatroomu, w którym uczestniczyli ów trader z Deutsche Bank i trader z Credit Suisse. Podczas wymiany informacji, w której uczestniczył trader z Crédit agricole, trader z Credit Suisse wycofał ofertę sprzedaży (sale order) złożoną u brokera (broker), po tym jak trader z Deutsche Bank zasugerował mu, aby to zrobił („i am long bro…if ok to scarp it that would be better”).
463
Tymczasem, jak wynika z pkt 134 powyżej, Crédit agricole nie wykazała, że jej trader nie zapoznał się z treścią antykonkurencyjnych rozmów, które miały miejsce w dniu 11 października 2013 r. między godz. 9:18:25 a godz. 9:19:15 w chatroomie CHAT-fs:5257AB6D 02E00121, na którym trader z tego banku był zalogowany od godz. 8:44:58 tego samego dnia.
464
Po piąte, inne rozmowy wspomniane przez Komisję w zaskarżonej decyzji świadczą o tym, że trader z Crédit agricole wiedział o istnieniu rozmów między traderem z Deutsche Bank a traderem z Credit Suisse oraz o tym, że rozmowy te dotyczyły w szczególności ich działalności transakcyjnej.
465
Podczas rozmowy w dniu 10 lipca 2013 r. trader z Deutsche Bank poinformował bowiem tradera w Crédit agricole o sytuacji tradera z Credit Suisse („[Credit Suisse’s trader] also been hit”) (motyw 501 zaskarżonej decyzji).
466
Podobnie, podczas rozmowy w dniu 22 października 2013 r., o której mowa w motywie 823 zaskarżonej decyzji, trader z Crédit agricole zwrócił się do tradera z Deutsche Bank z pytaniem, czy nadal ma obligacje „ifc 18” („u got any ifc 18 left”). Trader z Deutsche Bank odpowiedział przecząco i wyjaśnił, że sprzedał ostatnią część traderowi z Credit Suisse, który powinien je jeszcze mieć („nope…all sold…sold last piece to [Credit Suisse’s trader]…he might still have them”). Trader z Crédit agricole odpowiedział, że go o to zapyta („ok will ask him”).
467
Tak więc ze względu na swój udział w stałych wielostronnych chatroomach przed dniem 25 lutego 2013 r. Crédit agricole wiedziała, że przed tą datą traderzy z Deutsche Bank i Credit Suisse porozumiewali się ze sobą. Ponadto, biorąc pod uwagę, że po tej dacie trader z Crédit agricole uczestniczył w antykonkurencyjnych dwustronnych rozmowach z każdym z tych dwóch traderów i że Komisja dysponowała dowodami mogącymi świadczyć o istnieniu po dniu 25 lutego 2013 r. sieci dwustronnych rozmów, w ramach której trzej traderzy kontynuowali dyskusje na temat swojej działalności transakcyjnej, należy uznać, że ów trader z Crédit agricole mógł przynajmniej rozsądnie przewidzieć, że dwaj pozostali traderzy prowadzili dwustronne rozmowy, które miały charakter antykonkurencyjny.
468
Również inne dowody potwierdzają stwierdzenie, zgodnie z którym Crédit agricole mogła przynajmniej rozsądnie przewidzieć wszystkie zachowania innych banków, a w szczególności koordynację cen przekazywanych niektórym kontrahentom.
469
Po pierwsze, z jednej strony należy przypomnieć, że pracownik wypełnia swoje obowiązki na rzecz i pod kierownictwem przedsiębiorstwa, z którym łączy go stosunek pracy, a tym samym jest uważany za zintegrowanego ze strukturą jednostki gospodarczej, którą stanowi to przedsiębiorstwo (zob. wyrok z dnia 21 lipca 2016 r., VM Remonts i in., C‑542/14, EU:C:2016:578, pkt 23 i przytoczone tam orzecznictwo).
470
Wiedzę zdobytą przez pracownika przed podjęciem przez niego pracy w nowym przedsiębiorstwie, którą faktycznie udostępnia temu nowemu pracodawcy, może zatem uznać za wiedzę udostępnianą przez nowego pracodawcę.
471
Po drugie, zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Komisja może oprzeć się na kontaktach poprzedzających okres naruszenia lub po nim następujących w celu stworzenia całościowego obrazu i ukazania etapów przygotowawczych kartelu, a także w celu potwierdzenia interpretacji niektórych dowodów (zob. podobnie wyroki: z dnia 8 lipca 2008 r., Lafarge/Komisja, T‑54/03, niepublikowany, EU:T:2008:255, pkt 428; z dnia 2 lutego 2012 r., Denki Kagaku Kogyo i Denka Chemicals/Komisja, T‑83/08, niepublikowany, EU:T:2012:48, pkt 188; z dnia 27 czerwca 2012 r., Coats Holdings/Komisja, T‑439/07, EU:T:2012:320, pkt 60).
472
Komisja ma zatem prawo wykorzystać wiedzę zdobytą przez pracownika przed podjęciem przez niego pracy w nowym przedsiębiorstwie, którą faktycznie udostępnia temu nowemu pracodawcy, jeżeli wiedza ta potwierdza inne dowody, którymi Komisja dysponuje.
473
W niniejszej sprawie przed podjęciem swoich obowiązków w Crédit agricole trader z tego banku, uczestniczył bezpośrednio, w charakterze tradera z BofA, w zachowaniach, które miały miejsce w stałych wielostronnych chatroomach i podczas rozmów dwustronnych. Ponadto zachowania praktykowane przez tradera z Crédit agricole w ramach jego wcześniejszych obowiązków należały do wszystkich kategorii określonych przez Komisję, a w szczególności do kategorii 1 dotyczącej koordynacji cen przekazywanych niektórym kontrahentom.
474
Wiedza uzyskana przez tradera z Crédit agricole w ramach pełnienia poprzednich obowiązków może zatem potwierdzać inne dowody uwzględnione przez Komisję w celu stwierdzenia, że Crédit agricole mogła przynajmniej rozsądnie przewidzieć wszystkie zachowania innych banków.
475
Po drugie, Komisja stwierdziła, że trader z Crédit agricole należał do wąskiego kręgu traderów szczególnie zaangażowanych w sporne naruszenie. Traderzy ci utrzymywali kontakty zawodowe i towarzyskie i byli postrzegani jako grupa (zob. motywy 425, 807, 809 i 810 zaskarżonej decyzji).
476
Po trzecie, jak wskazała Komisja w motywie 809 i w przypisie 931 do zaskarżonej decyzji, z dwóch równoległych rozmów z dnia 23 maja 2013 r., przedstawionych przez Komisję w wykonaniu środka dowodowego i przeprowadzonych z jednej strony między traderem z Crédit agricole i traderem z Credit Suisse a z drugiej strony między traderem z Credit Suisse i traderem z Deutsche Bank, wynika, że traderzy z zainteresowanych banków byli postrzegani jako „gang”, również po lutym 2013 r.
477
Podczas rozmowy z traderem z Crédit agricole trader z Credit Suisse wspomniał bowiem, że spotkał się z osobą, która zapytała go, czy należy do „gangu”, na co ten ironicznie odpowiedział, że nic nie mówi traderom z Deutsche Bank i Crédit agricole („met that […] girl last night… told her we should chat/help each other out etc. She turned around and said »but your part of the ‘gang’, can I trust you?« she says, everyone talks about [our tight-knit group]… lol… I told her, I don’t tell [Deutsche Bank’s trader] or [Crédit agricole’s trader] anything…trust me!!”). Trader z Crédit agricole odpowiedział śmiechem.
478
Kilka minut później, w ramach równoległej rozmowy z traderem z Deutsche Bank, trader z Credit Suisse wyjaśnił, że właśnie rozmawiał z traderem z Crédit agricole, i odtworzył treść wiadomości, którą wysłał do tego ostatniego o swoim spotkaniu z poprzedniego dnia. Trader z Deutsche Bank odpowiedział śmiechem.
479
Tak więc Komisja słusznie uznała, że Crédit agricole mogła przynajmniej rozsądnie przewidzieć wszystkie zachowania wdrażane lub planowane przez inne zainteresowane banki, a w szczególności okoliczność, że zachowania te dotyczyły wszystkich kategorii zachowań opisanych przez Komisję w zaskarżonej decyzji. W szczególności Komisja słusznie uznała, że Crédit agricole mogła przynajmniej rozsądnie przewidzieć dwustronne rozmowy z dnia 25 września 2013 r. i z dnia 5 lutego 2014 r. z udziałem banków innych niż Crédit agricole, a mianowicie Credit Suisse i Deutsche Bank, które należą do kategorii 1 (zob. motywy 528 i 529, a także 539 i 540 zaskarżonej decyzji).
480
W konsekwencji Crédit agricole nie ma podstaw, by twierdzić, że nie mogła rozsądnie przewidzieć wszystkich zachowań innych traderów.
481
Część pierwsza zarzutu drugiego podniesionego przez Crédit agricole zostaje zatem oddalona.
2) W przedmiocie części drugiej zarzutu drugiego Credit Suisse, dotyczącej błędów co do wiedzy tego banku o dwustronnych rozmowach między traderami z innych banków lub co do tego, że bank ten mógł je rozsądnie przewidzieć
482
Credit Suisse kwestionuje stwierdzenie jej odpowiedzialności dokonane przez Komisję w zakresie, w jakim odpowiedzialność ta opiera się, po pierwsze, na bezpośrednim udziale tego banku we wszystkich zachowaniach składających się na sporne naruszenie, a po drugie, na okoliczności, że wspomniany bank wiedział o dwustronnych rozmowach z udziałem traderów z innych banków lub że mógł je rozsądnie przewidzieć i był gotowy zaakceptować związane z tym ryzyko. Oba te założenia są bowiem błędne.
483
W pierwszej kolejności Credit Suisse podnosi, że nawet przy założeniu, iż wykazano, że brała ona udział w każdym „rodzaju” zachowań, nie może to wystarczyć do wykazania jej udziału w każdej antykonkurencyjnej rozmowie ani do obciążenia jej odpowiedzialnością za rozmowy, w które nie była bezpośrednio zaangażowana.
484
W drugiej kolejności, biorąc pod uwagę fakt, że zdaniem Credit Suisse rozmowy dwustronne, które miały miejsce po lutym 2013 r., nie mogły realizować tego samego wspólnego celu co rozmowy prowadzone przed tą datą, błędem jest uznanie, że bank ten mógł być świadomy lub mógł rozsądnie przewidzieć kontynuację „tego samego” naruszenia przez inne zainteresowane banki. Byłoby tak również w przypadku, gdyby należało uznać, że te późniejsze rozmowy wchodziły w zakres tego samego całościowego planu i tego samego wspólnego celu co wspomniane wcześniejsze rozmowy.
485
Zdaniem Credit Suisse uzasadnienie przedstawione przez Komisję w zaskarżonej decyzji pozwala niewątpliwie wykazać, że jego trader wiedział o tym, że inni zaangażowani traderzy, których bliska znajomość była powszechnie znana, kontynuowali rozmowy. Natomiast wspomniane uzasadnienie w żaden sposób nie dowodzi, że Credit Suisse mogła wiedzieć o antykonkurencyjnym charakterze lub celu dwustronnych rozmów pomiędzy innymi traderami z zainteresowanych banków.
486
Na wstępie należy przypomnieć, że argumenty Credit Suisse dotyczące braku całościowego planu realizującego jednolity antykonkurencyjny cel zostały oddalone w pkt 322–362 powyżej. Argumentacja Credit Suisse, w zakresie w jakim opiera się na braku całościowego planu, w szczególności po lutym 2013 r., nie może zatem zostać uwzględniona.
487
Co się tyczy pozostałej części argumentacji Credit Suisse, po pierwsze, należy zauważyć, że bank ten nie kwestionuje, iż bezpośrednio uczestniczył w licznych rozmowach zbadanych przez Komisję w zaskarżonej decyzji i mających miejsce w stałych wielostronnych chatroomach w okresie od czerwca 2010 r. do lutego 2013 r.
488
Po drugie, z jednej strony z pkt 110 powyżej wynika, że zastrzeżenia sformułowane zdaniem Credit Suisse w odniesieniu do 25 rozmów wymienionych w tabeli przedstawionej w załączniku do repliki są niedopuszczalne w odniesieniu do części drugiej zarzutu pierwszego, dotyczącego tego, że Komisja naruszyła art. 101 TFUE, uznając, że „wymiana informacji dotyczących ustalania cen” stanowi „ograniczenie ze względu na cel”.
489
Z drugiej strony argumenty Credit Suisse zmierzające do wykazania braku antykonkurencyjnego charakteru rozmów z dnia 28 września 2010 r., z dnia 8 lutego 2012 r. i z dnia 10 stycznia 2013 r. zostały oddalone w pkt 269–295 powyżej.
490
Po trzecie, zostało ustalone, że Credit Suisse uczestniczyła bezpośrednio lub przynajmniej wiedziała o istnieniu przed lutym 2013 r. antykonkurencyjnej dwustronnej wymiany informacji. Komisja odniosła się bowiem do antykonkurencyjnych dwustronnych rozmów prowadzonych w niestałych chatroomach między traderem z Credit Suisse a traderem z Deutsche Bank w dniach 19 i 20 maja 2011 r. (motywy 294 i 297) oraz w dniu 17 grudnia 2012 r. (motyw 444), których treść nie jest kwestionowana przez Credit Suisse.
491
Po czwarte, Credit Suisse nie kwestionuje, że wiedziała o tym, iż zaniechanie korzystania przez traderów z Deutsche Bank ze stałych wielostronnych chatroomów wynikało z wprowadzonego przez ich pracodawcę w lutym 2013 r. zakazu korzystania z takich chatroomów, a nie z jakiegokolwiek zamiaru zaprzestania uczestnictwa w naruszeniu przez traderów z Deutsche Bank (zob. w szczególności motywy 94, 766, 767, 822, 823 i 847).
492
Po piąte, Credit Suisse bezpośrednio uczestniczyła w antykonkurencyjnej dwustronnej wymianie informacji po lutym 2013 r. z innymi zainteresowanymi bankami.
493
Otóż trader z Credit Suisse uczestniczył najpierw w antykonkurencyjnych dwustronnych rozmowach z traderem z Deutsche Bank, a następnie z traderem z BofA w dniach 13 marca, 27 sierpnia, 25 września i 10 grudnia 2013 r., a także w dniach 3 i 5 lutego, 28 marca i 22 lipca 2014 r.
494
Następnie trader z Credit Suisse uczestniczył w antykonkurencyjnych dwustronnych rozmowach z traderem z Crédit agricole w dniach 19 marca, 24 maja, 9 i 14 sierpnia 2013 r., jak również 4, 7 i 14 marca, 1 maja i 4 sierpnia 2014 r. Jak wynika z pkt 296–308 powyżej, trader z Credit Suisse uczestniczył również w antykonkurencyjnej wymianie informacji z traderem z Crédit agricole w dniach 12 i 24 marca 2015 r. Do sierpnia 2013 r. traderzy z Credit Suisse i Crédit agricole nadal korzystali, do prowadzenia rozmów, ze stałego wielostronnego chatroomu, z którego przed lutym 2013 r. korzystali wszyscy uczestnicy.
495
Wreszcie analiza dwustronnych rozmów przeprowadzonych po lutym 2013 r. między traderem z Credit Suisse a traderami z innych zainteresowanych banków świadczy o tym, że bank ten uczestniczył w różnych rodzajach zachowań składających się na jednolite i ciągłe naruszenie.
496
Po szóste, jak Credit Suisse potwierdził na rozprawie, bank ten nie kwestionuje, że jego trader był świadomy istnienia równoległych rozmów między traderami z Deutsche Bank i Crédit agricole. Natomiast Credit Suisse kwestionuje fakt, że jej trader wiedział o antykonkurencyjnym charakterze rozmów między dwoma innymi traderami.
497
W tym względzie, co się tyczy rozmów z dnia 25 lipca i 22 października 2013 r. oraz z dnia 9 stycznia 2014 r., o których mowa w motywach 808 i 823 zaskarżonej decyzji, prawdą jest, że – jak podnosi Credit Suisse – rozmowy te same w sobie nie pozwalają na wykazanie, że bank ten wiedział, za pośrednictwem swojego tradera, o antykonkurencyjnym charakterze dwustronnej wymiany informacji między traderem z Crédit agricole i traderem z Deutsche Bank, a następnie z BofA.
498
Jednakże rozmowy te potwierdzają ocenę zawartą w motywie 808 zaskarżonej decyzji, zgodnie z którą w kontekście skierowanego do traderów z Deutsche Bank zakazu korzystania ze stałych wielostronnych chatroomów traderzy nadal przekazywali sobie informacje za pośrednictwem sieci dwustronnych chatroomów i nadal ujawniali, na zasadzie dwustronnej, informacje uzyskane od trzeciego tradera i dotyczące pewnych aspektów, które były zwykle omawiane w wielostronnych chatroomach.
499
W istocie, podczas dwustronnej rozmowy w dniu 25 lipca 2013 r. trader z Credit Suisse poinformował tradera z Deutsche Bank, że trader z Crédit agricole „got lifted this am too”. W ten sposób trader z Credit Suisse ujawnił w ramach dwustronnych rozmów z traderem z Deutsche Bank informacje, które uzyskał w ramach odrębnej dwustronnej rozmowy z traderem Crédit agricole na temat jego działalności transakcyjnej. Ujawnienie to miało miejsce w ramach rozmowy, podczas której trader z Deutsche Bank stwierdził: „i sold some kfw 09/15 aswell”, a następnie „thats me lifting 14.5 and 15 this morning” i „still looking for those if you see any”. Z kolei trader z Credit Suisse wyjaśnił traderowi z Deutsche Bank, że: „i shorted those kfw 15s this am to my syndicate actually. probably a bit stupid for a short date, but should be ok”, a następnie ujawnił operację przeprowadzoną przez tradera z Crédit agricole. Spontaniczny, naturalny i szczery charakter tej rozmowy świadczy o tym, że zarówno dla tradera z Credit Suisse, jak i tradera z Deutsche Bank było normalne, że wymieniali się dokładnymi i aktualnymi informacjami dotyczącymi nie tylko ich samych, ale także tradera z Crédit agricole. Zachowanie tradera z Credit Suisse podczas rozmowy w dniu 25 lipca 2013 r. świadczy o atmosferze wzajemnego zaufania między traderami z Deutsche Bank, Crédit agricole i Credit Suisse. Zachowanie to stanowi zatem element potwierdzający ocenę zawartą w motywie 808 zaskarżonej decyzji w przedmiocie istnienia sieci dwustronnych rozmów, w ramach której trzej traderzy dyskutowali o swojej działalności transakcyjnej, a więc przemawiający za tym, że trader z Credit Suisse mógł racjonalnie zakładać, że dwaj pozostali traderzy wymieniali informacje szczególnie chronione, w szczególności na temat ich działalności transakcyjnej.
500
Ponadto okoliczność, że trader z Deutsche Bank otrzymał identyczne informacje od samego tradera z Crédit agricole podczas późniejszej dwustronnej rozmowy w tym samym dniu, czyli w dniu 25 lipca 2013 r., nie podważa tej oceny i potwierdza ustalenie, zgodnie z którym traderzy z zainteresowanych banków wymieniali się informacjami na temat tych samych obligacji i poruszali te same tematy w ramach równoległych dwustronnych rozmów.
501
Co się tyczy rozmowy z dnia 9 stycznia 2014 r., podczas której trader z Credit Suisse poinformował tradera z Crédit agricole, że właśnie rozmawiał z traderem z Deutsche Bank („[was] just chatting to [Deutsche Bank’s trader]”), faktycznie nie wspomina się w niej o dwustronnych rozmowach dotyczących działalności transakcyjnej ani a fortiori o rozmowach dotyczących szczególnie chronionych informacji handlowych lub, bardziej ogólnie, o antykonkurencyjnym charakterze takich rozmów. Potwierdza on jednak, że trader z Credit Suisse bez wahania ujawnił jednemu z traderów, że ma kontakty z trzecim z nich.
502
Co się tyczy wspomnianej w pkt 466 powyżej dwustronnej rozmowy między traderem z Crédit agricole a traderem z Deutsche Bank z dnia 22 października 2013 r., prawdą jest, że nie ma dowodów wskazujących na to, iż w następstwie tej rozmowy trader z Crédit agricole zwrócił się do tradera z Credit Suisse. Jednakże po rozmowie z traderem z Deutsche Bank trader z Crédit agricole napisał: „ok will ask him”. Rozmowa z dnia 22 października 2013 r. pokazuje zatem, że ujawnienie informacji dotyczących trzeciego tradera, w tym przypadku tradera z Credit Suisse, było tak samo naturalne między tymi dwoma traderami, jak między traderem z Credit Suisse a traderem z Deutsche Bank, jak wskazano w pkt 499 powyżej. Rozmowa ta potwierdza zatem ocenę zawartą w motywie 808 zaskarżonej decyzji w przedmiocie istnienia sieci rozmów dwustronnych.
503
Po siódme, należy zauważyć, że w dniu 11 października 2013 r. Credit Suisse przeprowadziła antykonkurencyjną rozmowę z traderem z Deutsche Bank, podczas której trader z Crédit agricole był „obecny” (zob. pkt 462 i 463 powyżej). Rozmowa ta, określona przez Credit Suisse jako „wielostronna”, podczas której obecni byli dwaj pozostali traderzy, stanowi dodatkową wskazówkę mogącą świadczyć o tym, że trader z Credit Suisse mógł mieć świadomość istnienia antykonkurencyjnych dwustronnych rozmów między dwoma pozostałymi traderami.
504
Tak więc ze względu na swój udział w stałych wielostronnych chatroomach przed dniem 25 lutego 2013 r. Credit Suisse wiedziała, że przed tą datą traderzy z Deutsche Bank i Crédit agricole porozumiewali się ze sobą. Ponadto, biorąc pod uwagę, że przed tą datą i po tej dacie trader z Credit Suisse uczestniczył w antykonkurencyjnych dwustronnych rozmowach z każdym z tych dwóch traderów i że Komisja dysponowała dowodami mogącymi świadczyć o istnieniu po dniu 25 lutego 2013 r. sieci dwustronnych rozmów, w ramach której trzej traderzy kontynuowali dyskusje na temat swojej działalności transakcyjnej, należy uznać, że ów trader z Credit Suisse mógł przynajmniej rozsądnie przewidzieć, że dwaj pozostali traderzy prowadzili dwustronne rozmowy, które miały charakter antykonkurencyjny.
505
W tym względzie ani okoliczność, że Credit Suisse nie znała szczegółowo rozmów, w których jej trader nie uczestniczył, ani okoliczność, że nie wiedziała ona o istnieniu niektórych z tych rozmów, nie mogą podważyć stwierdzenia Komisji, zgodnie z którym spółka ta uczestniczyła w jednolitym naruszeniu i może zostać uznana za odpowiedzialną za całość tego naruszenia (zob. analogicznie wyrok z dnia 14 grudnia 2006 r., Raiffeisen Zentralbank Österreich i in./Komisja, od T‑259/02 do T‑264/02 i T‑271/02, EU:T:2006:396, pkt 193).
506
Również inne dowody potwierdzają stwierdzenie, zgodnie z którym Credit Suisse mogła przynajmniej rozsądnie przewidzieć wszystkie zachowania innych banków.
507
Przede wszystkim Komisja stwierdziła bowiem, że trader z Credit Suisse należał do wąskiego kręgu traderów szczególnie zaangażowanych w sporne naruszenie. Traderzy ci utrzymywali kontakty zawodowe i towarzyskie, w tym po lutym 2013 r., i byli postrzegani jako grupa (zob. motywy 425, 807, 809 i 810 zaskarżonej decyzji).
508
W tym względzie dwustronna rozmowa między traderem z Crédit agricole a traderem z Credit Suisse z dnia 8 marca 2013 r., której istnienia i treści Credit Suisse nie kwestionuje, świadczy o tym, że wspomniani traderzy i trader z Deutsche Bank nadal utrzymywali regularne kontakty i organizowali spotkania o charakterze towarzyskim.
509
Podobnie, z rozmowy z dnia 23 maja 2013 r. między traderem z Credit Suisse a traderem z Deutsche Bank wynika, że traderzy z banków, których dotyczy naruszenie, byli postrzegani przez innych traderów jako „gang” (zob. pkt 478 powyżej).
510
Wreszcie rozmowa między traderem z Credit Suisse a traderem z Deutsche Bank z dnia 11 października 2013 r. (motyw 530), podczas której był obecny trader z Crédit agricole, dowodzi, że trzej traderzy zamierzali się spotkać się podczas podróży służbowych do Nowego Jorku w następnym tygodniu (zob. pkt 393 powyżej).
511
W ramach analizy wszystkich dowodów okoliczność ta ma znaczenie dla ustalenia, czy Credit Suisse wiedziała lub mogła racjonalnie przewidzieć antykonkurencyjną treść dwustronnych rozmów, które miały miejsce po lutym 2013 r. i do dnia zakończenia jej udziału w spornym naruszeniu, czyli do dnia 24 marca 2015 r.
512
Biorąc pod uwagę całość powyższych rozważań, Credit Suisse nie ma podstaw, by twierdzić, że „zebrane przez Komisję dowody są niewystarczające, aby wywieść z nich, że którykolwiek z traderów miał wystarczającą wiedzę na temat treści wymiany informacji, w której nie uczestniczył, [i] pomocniczo, że Credit Suisse nie może ponosić odpowiedzialności za dwustronne rozmowy między dwoma innymi traderami po lutym 2013 r.”.
513
Część druga zarzutu drugiego Credit Suisse zostaje zatem oddalona.
e)
W przedmiocie czasu trwania uczestnictwa Crédit agricole i Credit Suisse w jednolitym i ciągłym spornym naruszeniu
514
W ramach części drugiej zarzutu drugiego Crédit agricole kwestionuje ciągły charakter swojego uczestnictwa w spornym jednolitym naruszeniu (zob. pkt 428–432 powyżej).
515
W części czwartej zarzutu drugiego Credit Suisse podnosi błędy dotyczące jej udziału w naruszeniu po sierpniu 2014 r.
1) W przedmiocie części drugiej zarzutu drugiego Crédit agricole, w zakresie, w jakim zmierza ona do wykazania braku ciągłego charakteru jej uczestnictwa w stwierdzonym naruszeniu
516
W motywie 790 zaskarżonej decyzji Komisja stwierdziła, że zainteresowane banki należy uznać za odpowiedzialne za całe jednolite i ciągłe naruszenie w odniesieniu do odpowiednich okresów ich uczestnictwa w tym naruszeniu. W motywie 842 tej decyzji Komisja uznała, że Crédit agricole uczestniczyła w naruszeniu od dnia 10 stycznia 2013 r. do dnia 24 marca 2015 r., czyli przez okres 804 dni lub 2,20 lat.
517
Crédit agricole twierdzi, że Komisja opiera się wyłącznie na 31 rozmowach z jej udziałem w celu wykazania ciągłego naruszenia w okresie 26 miesięcy, a mianowicie między styczniem 2013 r. a marcem 2015 r., przy czym dwie trzecie tych rozmów miały miejsce w ciągu pierwszych dziesięciu miesięcy tego okresu, czyli w okresie od stycznia do października 2013 r. Okoliczności te podważają ustalenia, zgodnie z którymi, po pierwsze, rozmowy między traderem z Crédit agricole a traderami z innych zainteresowanych banków były „ciągłe”, a po drugie, bank ten uczestniczył w naruszeniu ciągłym, przynajmniej w odniesieniu do okresu następującego po październiku 2013 r.
518
Ściślej rzecz ujmując, w pierwszej kolejności Crédit agricole podkreśla, że tylko jedna rozmowa potwierdza stwierdzenie, zgodnie z którym uczestniczyła ona w zachowaniach należących do kategorii 1. Zdaniem tego banku ta jedyna rozmowa nie może wystarczyć do ustalenia koordynacji cen oferowanych konkretnym kontrahentom w okresie dłuższym niż dwa lata. Podobnie, jeśli chodzi o zachowania należące do kategorii 2, Komisja oparła się wyłącznie na czterech rozmowach w celu wykazania istnienia naruszenia trwającego ponad dwa lata.
519
W drugiej kolejności w domniemanym uczestnictwie Crédit agricole występowały znaczne przerwy w czasie, nawet jeśli uwzględnić wszystkie 31 rozmów wskazanych przez Komisję.
520
Biorąc pod uwagę korzystanie z chatroomów na platformie Bloomberg, a zatem dostępność dowodów, przerwy te są siłą rzeczy przerwami bez zachowań stanowiących naruszenie, a nie okresami, w odniesieniu do których Komisja nie dysponuje dowodami.
521
Podobnie, po pierwsze, Komisja starała się odwrócić ciężar dowodu, opierając się na okoliczności, że Crédit agricole nie zdystansowała się publicznie od spornych zachowań. Po drugie, Komisja niesłusznie powołała się na wiedzę tego banku o zachowaniach innych zainteresowanych banków, czemu wspomniany bank zaprzecza w ramach innego zarzutu.
522
W tym względzie z argumentacji Crédit agricole wynika, że głównym elementem, jaki przedstawia ona na poparcie swojego twierdzenia, jest długość przerw między rozmowami, w których uczestniczył jej trader, w szczególności gdyby niektóre z tych rozmów miały zostać pominięte.
523
W pierwszej kolejności należy przede wszystkim zaznaczyć, że Komisja nie popełniła błędu w odniesieniu do istnienia całościowego planu realizującego jednolity antykonkurencyjny cel. Ponadto zidentyfikowanie w zaskarżonej decyzji pięciu kategorii zachowań nie jest w stanie podważyć istnienia tego całościowego planu (zob. pkt 364 powyżej).
524
W konsekwencji nie można przychylić się do stanowiska Crédit agricole, która w celu stwierdzenia rzekomego przerwania jej uczestnictwa w spornym naruszeniu dokonuje rozróżnienia między kategoriami zachowań określonymi przez Komisję w zaskarżonej decyzji i nie uwzględnia pewnych rozmów.
525
Innymi słowy nie można oceniać ciągłego charakteru uczestnictwa Crédit agricole w spornym jednolitym naruszeniu poprzez badanie, kategoria po kategorii, zachowań zidentyfikowanych przez Komisję w odniesieniu do skarżącej. Ów ciągły charakter należy oceniać w świetle wszystkich spornych zachowań, w których uczestniczył trader z tego banku, o których wiedział lub które mógł rozsądnie przewidzieć, niezależnie od kategorii, do której należą te zachowania. Tak więc brak ciągłego uczestnictwa Crédit agricole w zachowaniach należących wyłącznie do kategorii 1 lub 2 lub brak wiedzy o zachowaniach innych uczestników należących do tych kategorii – przy założeniu, że zostały one wykazane, co nie ma to miejsca – nie mogą same w sobie podważyć ustaleń Komisji co do ciągłego uczestnictwa tego banku w naruszeniu.
526
Następnie Crédit agricole bezzasadnie powołuje się na przerwy na tej podstawie, że należałoby uwzględnić jej zarzut trzeci. Zarzut trzeci podniesiony przez Crédit agricole został bowiem uwzględniony wyłącznie w odniesieniu do rozmowy z dnia 10 stycznia 2013 r., czyli chronologicznie pierwszej rozmowy zidentyfikowanej w odniesieniu do niej przez Komisję.
527
Wreszcie w zakresie, w jakim Crédit agricole podnosi, że w celu obliczenia długości przerw dzielących dwa przejawy spornego naruszenia należy nie uwzględnić rozmów należących do niektórych z pięciu kategorii zachowań ze względu na to, że kategorie te nie wchodzą w zakres „ograniczenia ze względu na cel” lub dlatego, że niektóre rozmowy stanowiły działania „zgodne z prawem”, z pkt 165–268 powyżej wynika, że bez uszczerbku dla kwestii, czy stanowią one ograniczenia ze względu na cel, wszystkie zachowania zaliczone przez Komisję do pięciu kategorii, w których uczestniczyła Crédit agricole, w tym wymiana informacji, miały charakter antykonkurencyjny. W szczególności skutecznie podniesione przez Crédit agricole zastrzeżenia wobec niektórych rozmów, w których uczestniczyła i które należały do pięciu kategorii wskazanych przez Komisję, zostały oddalone w pkt 188–268 powyżej.
528
Wynika z tego, że w celu dokonania oceny, czy przerwy między dwoma przejawami zachowania Crédit agricole stanowiącego naruszenie mogą świadczyć o przerwaniu uczestnictwa tego banku w naruszeniu, nie można wykluczyć żadnej z rozmów, które zostały zidentyfikowane względem tego banku, i w których ten bank bezpośrednio uczestniczył, z wyjątkiem rozmowy z dnia 10 stycznia 2013 r.
529
W drugiej kolejności, w zakresie, w jakim Crédit agricole powołuje się na pięciomiesięczną lukę w materiale dowodowym między wrześniem 2013 r. a marcem 2014 r., należy podkreślić, że luka ta nie uwzględnia obecności jej tradera podczas rozmowy w dniu 11 października 2013 r., a zatem udziału skarżącej w tej rozmowie (zob. pkt 134 powyżej).
530
Tak więc, jak przyznaje Komisja, maksymalna przerwa między dwoma bezpośrednimi udziałami tradera z Crédit agricole w spornym naruszeniu wynosi około czterech i pół miesiąca i miała miejsce w okresie od 11 października 2013 r. do 4 marca 2014 r.
531
W tym względzie, po pierwsze, należy przypomnieć, że kwestię, czy czas trwania tych przerw jest czy też nie jest wystarczająco długi, aby stanowić przerwanie naruszenia, należy oceniać w kontekście funkcjonowania spornego naruszenia (zob. pkt 381 powyżej).
532
Tymczasem w niniejszej sprawie do funkcjonowania spornego naruszenia nie było konieczne bardzo częste uczestnictwo w kontaktach noszących znamiona zmowy, ponieważ obrót SSA był niezależny. Ewentualny sukces danego kontaktu o znamionach zmowy nie zależał od uczestnictwa w szeregu kontaktów dotyczących innych transakcji (zob. pkt 384–386 powyżej).
533
Po drugie, lata 2014 i 2015 charakteryzowały się spadkiem działalności na rynku SSA, niezależnym od woli uczestników spornego jednolitego naruszenia, co przyczyniło się do zmniejszenia możliwości koordynacji lub wymiany szczególnie chronionych informacji handlowych (zob. pkt 390 powyżej).
534
Po trzecie, z analizy rozmowy z dnia 11 października 2013 r. i rozmowy z dnia 4 marca 2014 r. wynika, że nie zawierają one niczego, co mogłoby świadczyć o tym, iż trader z Crédit agricole wyraził najpierw wolę zakończenia swojego uczestnictwa w jednolitym i ciągłym naruszeniu, a następnie wolę ponownego uczestnictwa w tym naruszeniu. W szczególności ton i spontaniczność rozmowy z dnia 4 marca 2014 r. wskazują na niezmienną wolę tradera z Crédit agricole, aby nadal postępować w sposób, który przyczynia się do realizacji całościowego planu realizującego jednolity antykonkurencyjny cel, który został zdefiniowany przez Komisję w zaskarżonej decyzji.
535
Podobnej oceny można dokonać w odniesieniu do rozmów poprzedzających każdą z przerw w uczestnictwie tradera z Crédit agricole w naruszeniu oraz w odniesieniu do rozmów następujących po tych przerwach.
536
Po czwarte, zmiana pracodawcy jednego z trzech głównych traderów uczestniczących w naruszeniu mogła również przyczynić się do zaistnienia niektórych przerw między dwoma przejawami uczestnictwa tradera z Crédit agricole w spornym naruszeniu (zob. pkt 396 powyżej).
537
Po piąte, jak wynika z pkt 451–481 powyżej, trader z Crédit agricole mógł przynajmniej rozsądnie przewidzieć istnienie antykonkurencyjnych rozmów między dwoma pozostałymi traderami, nawet w braku bezpośredniego udziału z jego strony w tych rozmowach.
538
Tak więc przede wszystkim przerwy między dwoma przejawami uczestnictwa Crédit agricole w spornym naruszeniu nie pozwalają na wyciągnięcie wniosku o przerwaniu tego uczestnictwa.
539
Następnie Crédit agricole nie kwestionuje tego, że nie zdystansowała się publicznie od kartelu.
540
Wreszcie Crédit agricole nie powołuje się na inne okoliczności, które mogłyby świadczyć o przerwaniu jej uczestnictwa w spornym naruszeniu, takie jak na przykład zakończenie pełnienia obowiązków przez tradera, który uczestniczył w antykonkurencyjnym zachowaniu, poprzedzające przerwę między dwoma przejawami uczestnictwa tego banku w tym naruszeniu, oraz podjęcie obowiązków przez nowego tradera, który ponownie przyczynił się do naruszenia w okresie następującym po tej przerwie.
541
W konsekwencji, biorąc pod uwagę, po pierwsze, łączny czas trwania uczestnictwa Crédit agricole w naruszeniu, który przekroczył dwa lata, po drugie, informacje, którymi dysponował ten bank w odniesieniu do kontekstu funkcjonowania kartelu, oraz przerwy dzielące dwa przejawy uczestnictwa tradera z Crédit agricole w stwierdzonym naruszeniu, po trzecie, brak publicznego zdystansowania się ze strony Crédit agricole, oraz po czwarte, niepowołanie się przez ten bank na inne okoliczności w celu wykazania przerwania swojego uczestnictwa w spornym naruszeniu, Komisja słusznie uznała, nie odwracając przy tym ciężaru dowodu, że uczestnictwo Crédit agricole w naruszeniu nie zostało przerwane między dniem 11 stycznia 2013 r. – dniem, w którym miała miejsce rozmowa, która nie została należycie podważona przez ten bank – a dniem 24 marca 2015 r. (pkt 144 i 447 powyżej).
542
Część druga zarzutu drugiego Crédit agricole zostaje zatem oddalona w zakresie, w jakim zmierza do wykazania braku ciągłego charakteru jej uczestnictwa w stwierdzonym jednolitym naruszeniu.
2) W przedmiocie części czwartej zarzutu drugiego Credit Suisse, opartej na tym, że Komisja nie udowodniła jej udziału w jakimkolwiek bezprawnym zachowaniu po sierpniu 2014 r.
543
W motywie 842 zaskarżonej decyzji Komisja uznała, że Credit Suisse uczestniczyła w spornym jednolitym i ciągłym naruszeniu w okresie od 21 czerwca 2010 r. do 24 marca 2015 r., czyli w okresie 1738 dni lub 4,75 lat. Ponadto w motywach 846–849 zaskarżonej decyzji Komisja odrzuciła podniesiony przez Credit Suisse argument oparty na tym, że nie udowodniła ona udziału tego banku w naruszeniu w okresie od sierpnia 2014 r. do marca 2015 r.
544
W części czwartej zarzutu drugiego Credit Suisse utrzymuje, że Komisja nie wykazała jego udziału w spornym naruszeniu po sierpniu 2014 r. W tym względzie zaskarżona decyzja powołuje się jedynie na sześć rozmów po tej dacie i wykorzystuje je do przedłużenia tego uczestnictwa do dnia 24 marca 2015 r. Tymczasem Credit Suisse nie uczestniczyła w czterech pierwszych rozmowach; bank ten kwestionuje antykonkurencyjny charakter dwóch ostatnich rozmów, a mianowicie rozmowy z dnia 12 marca 2015 r. między jego traderem a traderem z Crédit agricole oraz wiadomość elektroniczną wysłaną przez jego tradera do tradera z Crédit agricole w dniu 24 marca 2015 r.
545
W tym względzie, po pierwsze, argumentacja Credit Suisse, w ramach której bank ten zakwestionował, że wiedział o antykonkurencyjnych rozmowach dwustronnych z udziałem innych banków po lutym 2013 r. i do końca okresu swojego udziału w naruszeniu, przyjętego w zaskarżonej decyzji, lub że mógł je racjonalnie przewidzieć, została oddalona w pkt 482–513 powyżej.
546
Po drugie, i nade wszystko, z pkt 296–308 powyżej wynika, że Credit Suisse nie wykazała, że Komisja popełniła błąd, uznając, że rozmowa z dnia 12 marca 2015 r. i wiadomość elektroniczna z dnia 24 marca 2015 r. miały charakter antykonkurencyjny.
547
Credit Suisse bezzasadnie podnosi zatem, że Komisja nie wykazała jej udziału w spornym naruszeniu po sierpniu 2014 r.
548
Część czwarta zarzutu drugiego podniesionego przez Credit Suisse zostaje zatem oddalona.
f)
Wnioski w przedmiocie zarzutu drugiego Crédit agricole i zarzutu drugiego Credit Suisse
549
W związku z powyższym zarzut drugi podniesiony przez Credit Suisse zostaje oddalony.
550
Co się tyczy Crédit agricole, z analizy zarzutu drugiego podniesionego przez ten bank wynika, że nie wykazał on, iż Komisja popełniła błąd w ocenie, uznając, że bank ten uczestniczył w jednolitym i ciągłym naruszeniu do dnia 24 marca 2015 r. Należy natomiast przypomnieć, że Komisja nie mogła skutecznie powołać się względem Crédit agricole na rozmowę z dnia 10 stycznia 2013 r., która miała miejsce przed pierwszym zalogowaniem się jej tradera do odnośnego chatroomu.
551
Wynika stąd, że Komisja popełniła błąd, uznając w art. 1 lit. c) zaskarżonej decyzji, że Crédit agricole uczestniczyła w jednolitym i ciągłym naruszeniu od dnia 10 stycznia 2013 r., a nie od dnia 11 stycznia 2013 r. Zarzut drugi podniesiony przez ten bank należy zatem uwzględnić tylko w tym zakresie.
3.
W przedmiocie zarzutu pierwszego Crédit agricole i zarzutu drugiego Credit Suisse, dotyczących błędów w kwalifikacji spornych zachowań jako ograniczenia ze względu na cel
552
W motywach 739–749 zaskarżonej decyzji Komisja stwierdziła, że sporne zachowania miały antykonkurencyjny cel, podkreślając w szczególności, co następuje:
„(747)
W drodze wszystkich wyżej wymienionych praktyk uczestniczący w nich traderzy świadomie zastąpili normalną konkurencję zmową, w zakresie w jakim czasami działali tak, jakby handlowali tymi samymi pozycjami lub tym samym »portfelem«. Jednakże bez względu na formę, jaką zmowa mogła przybrać w konkretnym przypadku, ich głównym celem było zwiększenie swoich własnych dochodów. Traderzy dążyli do osiągnięcia tego celu poprzez koordynację cen, wymianę szczególnie chronionych informacji na temat działalności transakcyjnej, dostosowywanie swoich strategii tradingowych i ustalanie cen, a także koordynację swojej działalności transakcyjnej. W ten sposób zmniejszali oni niepewność i ryzyko, przeprowadzali transakcje na korzystnych dla siebie warunkach, dzielili się rynkami i klientami, a także utrzymali przewagę konkurencyjną w stosunku do klientów i innych uczestników rynku.
(748)
Uczestniczący traderzy działali na rynku (rynku [SSA]), który, podobnie jak inne zaawansowane rynki papierów dłużnych, zwykle charakteryzował się konkurencyjnymi cenami i innymi warunkami handlowymi. Uczestniczące banki były uznanymi uczestnikami rynku w sektorze mającym na celu ułatwienie skutecznej i konkurencyjnej emisji i obrotu kapitałem pożyczkowym.
(749)
W związku z powyższym stwierdza się, że porozumienia lub uzgodnione praktyki opisane w sekcji 4.2 mają na celu ograniczenie lub zakłócenie konkurencji w rozumieniu art. 101 ust. 1 [TFUE] i art. 53 ust. 1 porozumienia EOG”.
553
Crédit agricole i Credit Suisse, każda w ramach swojego zarzutu pierwszego, zarzucają Komisji, że błędnie zakwalifikowała sporne zachowania jako „ograniczenie ze względu na cel”.
a)
Uwagi wstępne dotyczące przedmiotu i podstawy zastrzeżeń sformułowanych przez skarżące
1) W przedmiocie zastrzeżeń Crédit agricole
554
W ramach swojego zarzutu pierwszego, podzielonego na dwie części, Crédit agricole podnosi, że Komisja nie przedstawiła dowodów i wystarczającego uzasadnienia jej uczestnictwa w ograniczeniu ze względu na cel.
555
W części pierwszej zarzutu Crédit agricole powołuje się na „naruszenia prawa i błędy dotyczące okoliczności faktycznych w ramach stwierdzenia, że kategorie dotyczące wymiany informacji stanowią ograniczenia ze względu na cel, które mogą stanowić część [stwierdzonego] jednolitego i ciągłego naruszenia”.
556
W tym względzie podnosi ona, po pierwsze, że wymiana informacji, o której mowa w kategorii 3 („Wymiana aktualnych lub perspektywicznych szczególnie chronionych informacji handlowych na temat ich działalności transakcyjnej i przepływów handlowych na rynku wtórnym”) nie miała wystarczającego stopnia szkodliwości dla konkurencji, aby można ją było zakwalifikować jako „ograniczenie ze względu na cel”, a po drugie, że zachowania objęte kategorią 4 („Wymiana, potwierdzenie i harmonizacja strategii tradingowej i ustalanie cen”) nie stanowiły wymiany, potwierdzenia i dostosowywania strategii tradingowych i cen, ale w rzeczywistości wymianę informacji, które również nie miały takiego wystarczającego stopnia szkodliwości.
557
W części drugiej zarzutu pierwszego Crédit agricole zarzuca Komisji „nieprzeprowadzenie analizy wymaganej do uzasadnienia stwierdzenia ograniczenia ze względu na cel w odniesieniu do którejkolwiek z kategorii [stwierdzonych] zachowań koordynacyjnych”, a mianowicie kategorii 1 („Koordynacja cen przekazywanych niektórym kontrahentom”), 2 („Koordynacja cen podawanych ogólnie do wiadomości na rynku”) i 5 („Koordynacja działalności transakcyjnej”).
558
Na wstępie należy zaznaczyć, że argumentacja Crédit agricole dotycząca braku jednolitego i ciągłego naruszenia oraz braku jej uczestnictwa w tym naruszeniu została oddalona w pkt 550 powyżej, z zastrzeżeniem daty rozpoczęcia tego naruszenia, a zatem nie musi być badana w ramach niniejszego zarzutu.
559
Należy również zaznaczyć, że w argumentacji streszczonej w pkt 555 i 557 powyżej Crédit agricole krytykuje Komisję za to, że stwierdziła, iż każdą z pięciu kategorii, o których mowa w motywie 613 zaskarżonej decyzji, należy uznać za „ograniczenie ze względu na cel”, mimo że zachowania należące do kategorii 3 i 4 nie są wystarczająco szkodliwe dla konkurencji i że w odniesieniu do zachowań należących do kategorii 1, 2 i 5 nie przeprowadziła ona wymaganej analizy.
560
Tymczasem w pkt 87 powyżej stwierdzono już, że argumentacja ta wynika z błędnego zrozumienia zaskarżonej decyzji i z tego względu należy ją oddalić jako bezzasadną.
561
Co więcej, w pkt 106 i 107 powyżej stwierdzono, że w ramach zarzutu pierwszego Crédit agricole podważyła w sposób konkretny, precyzyjny i poparty dowodami jedynie rozmowy z dnia 18 i 31 stycznia, 15 lutego, 19 i 21 marca, 24 maja, 3 czerwca i 10 i 25 lipca 2013 r. oraz 6 sierpnia 2014 r. i 12 marca 2015 r. oraz że w związku z tym oceny dokonane przez Komisję w odniesieniu do rozmów innych niż te rozmowy należy obecnie uznać za ostatecznie wiążące.
562
Niemniej jednak, biorąc pod uwagę fakt, że Sąd nie może ograniczyć się do zbadania argumentów podniesionych przez strony wyłącznie w ramach zarzutu, części zarzutu lub zarzutu szczegółowego, na których poparcie zostały one formalnie podniesione, lecz powinien je również ocenić na poparcie innego zarzutu, innej części zarzutu lub innego zarzutu szczegółowego, jeżeli argumenty te są również istotne na ich poparcie (zob. podobnie wyrok z dnia 21 września 2023 r., Fachverband Spielhallen i LM/Komisja, C‑831/21 P, EU:C:2023:686, pkt 46–49), zarzut pierwszy Crédit agricole należy interpretować w ten sposób, że, po pierwsze, Komisja nie dokonała oceny kontekstu gospodarczego spornego naruszenia jako całości lub dokonała błędnej oceny tego kontekstu, a po drugie, Komisja niesłusznie uznała, że jedenaście rozmów, o których mowa w pkt 561 powyżej, mogło uzasadniać wniosek, zgodnie z którym stwierdzone przez tę instytucję jednolite i ciągłe naruszenie miało antykonkurencyjny cel.
2) W przedmiocie zastrzeżeń Credit Suisse
563
W ramach zarzutu pierwszego, podzielonego na trzy części, Credit Suisse podnosi, że „Komisja naruszyła art. 101 TFUE i niewystarczająco uzasadniła swój wniosek, zgodnie z którym bank ten dopuścił się zachowania mającego na celu ograniczenie lub zakłócenie konkurencji”.
564
W części pierwszej zarzutu pierwszego, przedstawionej tytułem głównym i składającej się z czterech punktów, Credit Suisse krytykuje Komisję ze względu na to, że do celów oceny wszystkich rozmów instytucja ta „nie uwzględniła dostatecznie kontekstu faktycznego i prawnego rynku SSA i nie wywiązała się z ciążącego na niej obowiązku udowodnienia, że sporne zachowania ograniczały konkurencję ze względu na cel”.
565
W części drugiej zarzutu pierwszego, przedstawionej posiłkowo i składającej się z 24 punktów, Credit Suisse krytykuje Komisję za „stwierdzenie […], iż wymiana informacji dotyczących ustalania cen ograniczała konkurencję ze względu na cel”, głównie ze względu na to, że taka wymiana „mogła być korzystna dla konkurencji”.
566
W części trzeciej zarzutu pierwszego Credit Suisse utrzymuje, że przy badaniu prokonkurencyjnych skutków tej wymiany informacji dotyczących ustalania cen Komisja naruszyła reguły dowodowe i prawo do obrony skarżącej, stosując do spornych zachowań nie reguły mające zastosowanie do dowodu na antykonkurencyjny cel zachowania, lecz reguły mające zastosowanie do dowodu na akcesoryjny charakter ograniczenia w rozumieniu pkt 89 wyroku z dnia 11 września 2014 r., MasterCard i in./Komisja (C‑382/12 P, EU:C:2014:2201).
567
W odniesieniu do tej argumentacji należy przypomnieć, po pierwsze, że w motywie 749 zaskarżonej decyzji Komisja stwierdziła, iż sporne zachowania opisane w sekcji 4.2 tej decyzji należy zakwalifikować jako „ograniczenie ze względu na cel”, po tym jak stwierdziła w motywie 104 tej decyzji, że różne kategorie zachowań, które zidentyfikowała, zostały opisane wyłącznie do celów analitycznych oraz że są one ze sobą powiązane i często się pokrywają.
568
Tak więc kwalifikacja tej nie przyjęto ani w odniesieniu do każdej z omawianej kategorii ani w odniesieniu do każdego z rozpatrywanych zachowań. Nie ma ona zatem racji bytu w odniesieniu do 25 rozmów zgrupowanych w ramach kategorii określonej przez Credit Suisse pod tytułem „wymiana informacji dotyczących ustalania cen”, i których daty zostały wskazane w załączniku C.1 do repliki tego banku.
569
Po drugie, jak wynika z pkt 110 powyżej, ponieważ zastrzeżenia odnoszące się konkretnie do 25 rozmów zaliczonych przez Credit Suisse do tej kategorii zatytułowanej „wymiana informacji dotyczących ustalania cen” nie zostały sformułowane w sposób choćby zwięzły w skardze lub w odpowiedzi na skargę, są one niedopuszczalne.
570
Wynika z tego, że część drugą zarzutu pierwszego Credit Suisse, opartą na błędnej kwalifikacji wymiany informacji dotyczących ustalania cen jako „ograniczenia ze względu na cel”, należy oddalić.
571
Niemniej jednak argumenty podniesione przez Credit Suisse na poparcie części drugiej zarzutu pierwszego i dotyczące domniemanego prokonkurencyjnego skutku rozmów dotyczących ustalania cen należy zbadać w ramach części pierwszej zarzutu pierwszego w zakresie, w jakim służą one uzasadnieniu zastrzeżeń tego banku dotyczących błędów popełnionych przez Komisję przy kwalifikacji spornych zachowań, rozpatrywanych jako całość, jako „ograniczenia ze względu na cel”, w szczególności ze względu na niedostateczne uwzględnienie kontekstu prawnego i gospodarczego spornego naruszenia.
572
Tym samym należy uwzględnić argumenty mogące podważyć kwalifikację spornych zachowań jako „ograniczenia ze względu na cel”, mimo że zostały one wprawdzie formalnie przedstawione na poparcie części drugiej zarzutu pierwszego, która została oddalona, ale są równie istotne dla oceny części pierwszej tego zarzutu (zob. analogicznie wyrok z dnia 21 września 2023 r., Fachverband Spielhallen i LM/Komisja, C‑831/21 P, EU:C:2023:686, pkt 48).
b)
W przedmiocie kwalifikacji spornych zachowań jako „ograniczenia ze względu na cel”
1) Uwagi wstępne
573
Należy przypomnieć, że zakazowi przewidzianemu w art. 101 ust. 1 TFUE podlega praktyka o znamionach zmowy, której „celem lub skutkiem jest” zapobieżenie, ograniczenie lub odczuwalne zakłócenie konkurencji wewnątrz rynku wewnętrznego [wyrok z dnia 30 stycznia 2020 r., Generics (UK) i in., C‑307/18, EU:C:2020:52, pkt 62].
574
Wynika z tego, że wskazany przepis, zgodnie z wykładnią Trybunału, wprowadza wyraźne rozróżnienie pomiędzy pojęciami ograniczenia ze względu na cel i ograniczenia ze względu na skutek, wobec czego każde z nich podlega odrębnym regułom dowodowym [wyrok z dnia 30 stycznia 2020 r., Generics (UK) i in., C‑307/18, EU:C:2020:52, pkt 63].
575
Otóż co się tyczy praktyk uznawanych za „ograniczenie ze względu na cel”, nie ma potrzeby badania ani tym bardziej wykazywania ich skutków dla konkurencji celem zakwalifikowania ich jako „ograniczenia konkurencji” w rozumieniu art. 101 ust. 1 TFUE, ponieważ z doświadczenia wynika, że tego rodzaju zachowania skutkują obniżeniem wielkości produkcji i zwyżką cen, pociągając za sobą ostatecznie nieprawidłowy podział zasobów, czego szkodliwe konsekwencje ponoszą w szczególności konsumenci. Jeśli o nie chodzi, wymagane jest jedynie wykazanie, że faktycznie można je zakwalifikować jako „ograniczenie ze względu na cel”, przy czym zwykłe niepoparte dowodami twierdzenia nie są wystarczające w tym względzie [wyrok z dnia 30 stycznia 2020 r., Generics (UK) i in., C‑307/18, EU:C:2020:52, pkt 64, 65].
576
Jeśli natomiast nie ustalono antykonkurencyjnego celu porozumienia, decyzji związku przedsiębiorstw lub praktyki uzgodnionej, należy zbadać ich skutki celem przedstawienia dowodu na faktyczne zapobieżenie, ograniczenie lub zakłócenie konkurencji w odczuwalny sposób [zob. wyrok z dnia 30 stycznia 2020 r., Generics (UK) i in., C‑307/18, EU:C:2020:52, pkt 66 i przytoczone tam orzecznictwo].
577
Z orzecznictwa Trybunału, przypomnianego w istocie w motywach 623–626 zaskarżonej decyzji, wynika również, że pojęcie „ograniczenia ze względu na cel” należy interpretować w sposób ścisły i można je stosować tylko do niektórych praktyk o znamionach zmowy między przedsiębiorstwami, które same w sobie i ze względu na treść swych postanowień, cele, do których zmierzają, a także kontekst gospodarczy i prawny, w jaki się wpisują, są szkodliwe dla konkurencji w stopniu wystarczającym do tego, aby można było uznać, iż nie ma konieczności badania ich skutków, jako że pewne rodzaje współpracy między przedsiębiorstwami można z uwagi na sam ich charakter uznać za szkodliwe dla prawidłowego funkcjonowania normalnej konkurencji. W ramach oceny tego kontekstu należy wziąć pod uwagę charakter dóbr lub usług, których dane porozumienie dotyczy, jak również rzeczywiste warunki funkcjonowania i struktury rozpatrywanego rynku lub rynków [zob. podobnie wyrok z dnia 30 stycznia 2020 r., Generics (UK) i in., C‑307/18, EU:C:2020:52, pkt 67, 68 i przytoczone tam orzecznictwo].
2) W przedmiocie stopnia szkodliwości dla konkurencji wymaganego do zakwalifikowania danego zachowania jako „ograniczenia ze względu na cel”
578
Crédit agricole uważa, że orzecznictwo wyznacza „niezwykle wysoki próg” pozwalający stwierdzić, że wymiana informacji może zostać uznana za „ograniczenie ze względu na cel”, co znajduje potwierdzenie w pkt 72–74 wytycznych w sprawie stosowania art. 101 [TFUE] do horyzontalnych porozumień kooperacyjnych (Dz.U. 2011, C 11, s. 1) oraz w wyroku z dnia 24 września 2019 r., HSBC Holdings i in./Komisja (T‑105/17, EU:T:2019:675, pkt 184).
579
Credit Suisse sugeruje również, że dane zachowanie można uznać za „ograniczenie ze względu na cel” tylko wtedy, gdy nabyte doświadczenie i teoria ekonomiczna wykazują „wyraźnie”, że zachowanie to jest szkodliwe dla konkurencji.
580
W tym względzie z pkt 573–577 powyżej wynika, że do celów zakwalifikowania spornych zachowań jako „ograniczenia ze względu na cel” do Komisji nie należy wykazanie, iż zachowania te – niezależnie od tego, czy chodzi o wymianę informacji, czy o inne rodzaje zachowań antykonkurencyjnych – cechuje „niezwykle wysoki próg” szkodliwości dla konkurencji, jak podnosi Crédit agricole, lecz jedynie – jak przypomniał Trybunał w wyroku z dnia 12 stycznia 2023 r., HSBC Holdings i in./Komisja (C‑883/19 P, EU:C:2023:11, pkt 106) – wystarczający stopień szkodliwości dla konkurencji.
581
Wniosku tego, zgodnie z którym Komisja nie musi ustalać „niezwykle wysokiego progu” szkodliwości dla konkurencji w celu zakwalifikowania zachowań jako „ograniczenia ze względu na cel”, nie podważają pkt 72–74 wytycznych w sprawie stosowania art. 101 [TFUE] do horyzontalnych porozumień kooperacyjnych.
582
Okoliczność, że wytyczne te stanowią, iż „jest mniej prawdopodobne, że z powodów prokonkurencyjnych odbywa się wymiana informacji dotyczących przyszłych zamiarów, niż wymiana danych faktycznych” może oczywiście pokazywać, że wymiana informacji dotyczących przyszłych zachowań jest a priori bardziej problematyczna niż wymiana informacji dotyczących danych faktycznych. Jednakże wspomniane wytyczne nie mogą w żadnym wypadku prowadzić do wniosku, że wymiany aktualnych informacji nie można zakwalifikować jako „ograniczenia ze względu na cel” lub że taka kwalifikacja wymaga wyższego standardu dowodowego w zakresie jej szkodliwości dla konkurencji niż ten przyjęty w orzecznictwie przypomnianym w pkt 580 powyżej.
583
Podobnie Credit Suisse niesłusznie podnosi, że nabyte doświadczenie i teoria ekonomiczna powinny „wyraźnie” wykazać szkodliwość dla konkurencji, a tym samym z natury antykonkurencyjny charakter zachowań, które Komisja kwalifikuje jako „ograniczenie ze względu na cel”.
584
Po pierwsze, niezależnie od przywołanego przez ten bank pkt 76 wyroku z dnia 2 kwietnia 2020 r., Budapest Bank i in. (C‑228/18, EU:C:2020:265), Trybunał wyraźnie orzekł, po wydaniu tego wyroku, że nie istnieje żaden wymóg, aby do uznania danego zachowania za ograniczenie konkurencji ze względu na cel konieczne było, by ten sam rodzaj zachowania co zachowanie, co do kwalifikacji którego Komisja ma się w danej sprawie wypowiedzieć, został już negatywnie oceniony przez tę instytucję (zob. podobnie wyrok z dnia 25 marca 2021 r., Xellia Pharmaceuticals i Alpharma/Komisja, C‑611/16 P, EU:C:2021:245, pkt 119).
585
Po drugie, co się tyczy argumentu opartego na teorii ekonomicznej, należy stwierdzić, że Credit Suisse nie przedstawia żadnego dowodu na jego poparcie, ani też nie określa jego dokładnego zakresu. Ponadto w replice skarżąca wskazała, że nie utrzymuje, iż twierdzenia zawarte w literaturze ekonomicznej są decydujące dla ustalenia, czy dane zachowanie miało antykonkurencyjny cel, ani nie próbuje nałożyć na Komisję ciężaru uzyskania literatury ekonomicznej, która pozwoliłaby dojść do wniosku, że dane zachowanie ogranicza konkurencję ze względu na cel.
586
Ponadto z orzecznictwa w żaden sposób nie wynika, że – jak podnosi Crédit agricole – wystarczający stopień szkodliwości zachowania dla konkurencji, pozwalający na zakwalifikowanie go jako „ograniczenia ze względu na cel”, powinien być oceniany indywidualnie i oddzielnie dla każdego przedsiębiorstwa uczestniczącego w tym zachowaniu.
587
Przeciwnie, oceny tej – która określa system dowodowy mające zastosowanie do rozpatrywanego zachowania jako całości [zob. podobnie wyrok z dnia 30 stycznia 2020 r., Generics (UK) i in., C‑307/18, EU:C:2020:52, pkt 63] – należy dokonywać w świetle obiektywnych cech tego zachowania i bez względu na szczególną sytuację każdego uczestniczącego w nim przedsiębiorstwa.
588
Tak więc – jak Crédit agricole przyznała na rozprawie – niewielka rola danego przedsiębiorstwa w kartelu nie może wpłynąć na kwalifikację tego kartelu jako „ograniczenia ze względu na cel” w odniesieniu do wszystkich uczestniczących w nim przedsiębiorstw.
589
Z tych samych względów Crédit agricole nie może skutecznie powoływać się w celu zakwestionowania kwalifikacji spornych zachowań jako „ograniczenia ze względu na cel” na okoliczność, że nie uczestniczyła ona w niektórych rozmowach, takich jak rozmowy z dnia 18 lub 31 stycznia 2013 r., ani też na fakt, że Komisja powołała się w stosunku do niej tylko na jeden przykład rozmów zaliczonych do kategorii 1.
3) W przedmiocie dokonanej przez Komisję oceny spornych zachowań
590
Jak wynika z pkt 554–557 i 563–566 powyżej, Crédit agricole i Credit Suisse zarzucają w istocie Komisji błędy w ocenie kontekstu gospodarczego spornych zachowań, w ocenie ich szkodliwości dla konkurencji oraz w ocenie ich charakteru, zasadniczo „uzasadnionego”.
i) W przedmiocie zastrzeżeń dotyczących dokonanej przez Komisję oceny kontekstu gospodarczego spornych zachowań
591
W ramach zastrzeżeń opartych na błędnej kwalifikacji spornych zachowań jako „ograniczenia ze względu na cel” Crédit agricole i Credit Suisse zarzucają Komisji, razem bądź osobno, zarówno brak uzasadnienia, jak i błędne uzasadnienie zaskarżonej decyzji w odniesieniu do uwzględnienia kontekstu gospodarczego spornego naruszenia.
– W przedmiocie zastrzeżeń Crédit agricole dotyczących braku oceny kontekstu gospodarczego spornego naruszenia
592
W części drugiej zarzutu pierwszego Crédit agricole zarzuca Komisji w szczególności „nieprzeprowadzenie analizy wymaganej do uzasadnienia stwierdzenia naruszenia ze względu na cel”.
593
Argumentacja ta, którą należy rozumieć jako zarzucającą Komisji naruszenie ciążącego na niej obowiązku uzasadnienia w odniesieniu do kontekstu gospodarczego spornego naruszenia, jest pozbawiona podstaw.
594
Z motywów 3–65 zaskarżonej decyzji wynika bowiem, że Komisja zadbała o szczegółowe przedstawienie rozpatrywanych produktów, uczestników i funkcjonowania rynku wtórnego SSA, a także praktyk handlowych na tym rynku. W szczególności przedstawiła ona szczególną rolę animatorów rynku, których obowiązki przypomniała w motywie 19 tej decyzji.
595
Ponadto w odpowiedzi na argumenty przedstawione przez zainteresowane banki w toku postępowania administracyjnego Komisja przedstawiła w motywach 690–734 zaskarżonej decyzji powody, dla których ani funkcja animatora rynku pełniona dobrowolnie przez te banki, ani użyteczność ustalania cen (price discovery) nie podważają jej oceny antykonkurencyjnego celu spornych zachowań.
596
W tym kontekście Komisja wskazała w motywach 690–703 zaskarżonej decyzji, że zainteresowane banki pełniły istotną funkcję animatora rynku, co uzasadniało, jak wskazała w motywie 662 tej decyzji, niekrytykowanie ich za rozmowy dotyczące wyłącznie negocjacji i realizacji transakcji dwustronnych oraz kompensowania ryzyka na rynku międzytransakcyjnym (zob. analogicznie wyrok z dnia 24 września 2019 r., HSBC Holdings i in./Komisja, T‑105/17, EU:T:2019:675, pkt 152).
597
Komisja odrzuciła jednak, podając uzasadnienie, argumenty dotyczące wykonywania tej funkcji animatora rynku, wskazując w motywie 695 zaskarżonej decyzji, że jest oczywiste, iż rola zainteresowanych banków jako podmiotów gospodarczych nie polegała jedynie na „promowaniu płynności finansowej w celu wspierania swoich klientów pragnących handlować SSA”, jak podnosiły skarżące w toku postępowania administracyjnego. W równie uzasadniony sposób wskazała ona, że rozpatrywane rozmowy wykraczały poza zasadne poszukiwanie płynności w celu ograniczenia ryzyka, w szczególności w zakresie, w jakim prowadziły do tego, że traderzy porozumiewali się ze sobą się bez wiedzy swoich klientów, co ograniczało tym klientom możliwości korzystania z cen ustalanych w sposób autonomiczny i konkurencyjny. Podobnie traderzy współpracowali ze sobą dzieląc się między sobą wiedzą na temat podejścia swoich klientów, a to w celu przeprowadzania z nimi transakcji, które odpowiadały ich wspólnym interesom (motyw 703 zaskarżonej decyzji).
598
W motywach 704–713 zaskarżonej decyzji Komisja wyjaśniła również powody, dla których należy odrzucić argumenty oparte na konieczności ustalania cen, wynikającej z asymetrii informacji na korzyść niektórych inwestorów i na niekorzyść zainteresowanych banków. Komisja wskazała zatem w motywie 709 zaskarżonej decyzji, że traderzy SSA specjalizowali się w pewnej kategorii papierów wartościowych i że można było oczekiwać, iż będą dobrze poinformowani o istotnych wydarzeniach zewnętrznych. W motywie 710 tej decyzji wskazała ona również, że zainteresowani traderzy nie zadowolili się wymianą informacji w celu zniechęcenia „inteligentnych” klientów (smart-money clients), lecz wymieniali szczególnie chronione informacje handlowe na temat wszystkich rodzajów klientów. Ponadto Komisja wyjaśniła powody, dla których odmówiła uwzględnienia twierdzenia dotyczącego prokonkurencyjnych skutków rozpatrywanej wymiany informacji (motyw 713 zaskarżonej decyzji).
599
W motywach 714–719 zaskarżonej decyzji Komisja odrzuciła wreszcie argument Crédit agricole oparty na publicznym lub szybko dezaktualizującym się charakterze wymienianych danych, wskazując w szczególności na użyteczność informacji dotyczących ostatnich transakcji do oceny tendencji rynkowych i przyszłych możliwości handlowych.
600
W świetle powyższego Crédit agricole nie może zasadnie utrzymywać, że Komisja uchybiła ciążącemu na niej obowiązkowi uzasadnienia w odniesieniu do opisu kontekstu gospodarczego spornego naruszenia.
601
Wobec powyższego część drugą zarzutu pierwszego należy oddalić jako bezzasadną.
– W przedmiocie zastrzeżeń Crédit agricole i Credit Suisse opartych na błędnej ocenie kontekstu gospodarczego spornego naruszenia
602
Crédit agricole i Credit Suisse, każda w ramach części pierwszej swojego zarzutu pierwszego, zarzucają Komisji, że w niewystarczającym stopniu uwzględniła charakterystykę rynku SSA. W szczególności Komisja nie zbadała, czy rynek ten był oligopolistyczny, czy wręcz przeciwnie – atomistyczny, mimo że koncentracja rynku właściwego stanowi czynnik mający znaczenie dla oceny szkodliwości wymiany informacji dla konkurencji.
603
Po drugie, Komisja błędnie oceniła funkcjonowanie rynku wtórnego SSA, głównie ze względu na to, że nie uwzględniła należycie funkcji animatora rynku pełnionej przez zainteresowane banki, co doprowadziło ją niesłusznie do uznania, że niektóre ze spornych zachowań można uznać za potwierdzające antykonkurencyjny cel spornego jednolitego i ciągłego naruszenia.
604
I tak, Komisja nie uwzględniła należycie faktu, że świadczenie usług natychmiastowych przez animatorów rynku wiąże się z dokonywaniem między nimi transakcji oraz stałym i dogłębnym szukaniem cen („koloru rynku”) i źródeł płynności finansowej, ale także faktu, że istniał między nimi pewien stopień współpracy oraz regularny przepływ szczególnie chronionych informacji handlowych. W tym względzie Crédit agricole podnosi, że „trader[zy] mus[zą] rozumieć, w jaki sposób ceny zmieniały się w przeszłości, aby wiedzieć, co mus[zą] zrobić, aby pozyskać klientów”.
605
Po trzecie, zdaniem Credit Suisse Komisja uchybiła ciążącemu na niej obowiązkowi wykazania, że nie zachodzą żadne szczególne okoliczności, które mogłyby wzbudzić wątpliwości co do domniemanego szkodliwego charakteru danego porozumienia, jak tego wymaga pkt 48 opinii rzecznika generalnego M. Bobeka w sprawie Budapest Bank i in. (C‑228/18, EU:C:2019:678).
606
Jeśli chodzi, po pierwsze, o zastrzeżenia oparte na niewystarczającym uwzględnieniu charakterystyki rynku SSA, Komisja podnosi, że Trybunał miał już okazję orzec, iż w przypadku porozumień, które stanowią szczególnie poważne naruszenia konkurencji, analiza kontekstu gospodarczego i prawnego, w jaki wpisuje się dana praktyka, może ograniczyć się do tego, co jest ściśle konieczne w celu stwierdzenia ograniczenia konkurencji ze względu na cel (zob. wyrok z dnia 27 kwietnia 2017 r., FSL i in./Komisja, C‑469/15 P, EU:C:2017:308, pkt 107 i przytoczone tam orzecznictwo).
607
Niemniej jednak uwzględnienie wszystkich elementów, o których mowa w pkt 577 powyżej, powinno pokazać w każdym razie dokładne powody, dla których rozpatrywane zachowanie wykazuje wystarczający stopień szkodliwości dla konkurencji, uzasadniający wniosek, że jego celem jest zapobieżenie, ograniczenie lub zakłócenie konkurencji (zob. podobnie wyroki: z dnia 11 września 2014 r., CB/Komisja, C‑67/13 P, EU:C:2014:2204, pkt 69; z dnia 21 grudnia 2023 r., European Superleague Company, C‑333/21, EU:C:2023:1011, pkt 168).
608
Ponadto w kontekście takim jak kontekst rynku SSA Komisja nie może powoływać się na orzecznictwo przypomniane w pkt 606 powyżej.
609
Wynika to w szczególności z faktu, że na złożonym rynku, takim jak w niniejszej sprawie, charakteryzującym się stałym i znacznym przepływem informacji między różnymi uczestnikami, ustalenie wystarczającego stopnia szkodliwości spornych zachowań wymaga szczegółowej analizy rozmów, jakie miały miejsce między traderami z zainteresowanych banków. W tym względzie Komisja sama przyznała w motywach 46 i 662 zaskarżonej decyzji, że niektórych rozmów – mających cele towarzyskie lub mających na celu zbadanie możliwości transakcji dwustronnych lub wymianę informacji na temat znanego już wszystkim koloru rynku – decyzja ta nie dotyczy.
610
Należy jednak stwierdzić, jak wskazano w pkt 594–599 powyżej, że Komisja wzięła pod uwagę w szczególności charakter rozpatrywanych produktów, a także funkcje pełnione przez zainteresowane banki.
611
W związku z tym, wbrew temu, co twierdzi Credit Suisse, instytucja ta nie ograniczyła się do założenia, powołując się na wymianę informacji na innych rynkach lub rynkach finansowych innych niż rynek SSA, że sporne zachowania znacznie zmniejszyło normalną niepewność panującą na rynku SSA z korzyścią dla zainteresowanych banków i ze szkodą dla innych podmiotów na rynku.
612
O ile prawdą jest, że w zaskarżonej decyzji Komisja nie uwzględniła wyraźnie koncentracji rynku SSA, o tyle nie można jej skutecznie zarzucić takiego zaniechania.
613
Abstrahując bowiem od faktu, że skarżące nie wskazują, iż w ramach postępowania administracyjnego podniosły konieczność uwzględnienia tego elementu do celów zakwalifikowania spornych zachowań jako „ograniczenia ze względu na cel”, zastrzeżenia oparte na tym braku analizy koncentracji rynku SSA opierają się zasadniczo na ogólnych odesłaniach do wcześniejszego orzecznictwa i w związku z tym nie uwydatniają znaczenia takiej analizy w niniejszym przypadku.
614
Skarżące nie wykazały zatem, w jakim zakresie analiza ta miałaby znaczenie w odniesieniu do zarzucanych im zachowań, a mianowicie koordynacji cen, podziału rynku lub klientów czy też wymiany szczególnie chronionych informacji handlowych.
615
Co się tyczy tych ostatnich zachowań, należy ponadto zaznaczyć, że nawet jeśli Trybunał mógł początkowo brać pod uwagę oligopolistyczny charakter rynku, na którym miała miejsce wymiana szczególnie chronionych informacji handlowych (zob. podobnie wyrok z dnia 28 maja 1998 r., Deere/Komisja, C‑7/95 P, EU:C:1998:256, pkt 75, 88–90), w szczególności z wyroku z dnia 19 marca 2015 r., Dole Food i Dole Fresh Fruit Europe/Komisja (C‑286/13 P, EU:C:2015:184), wynika, że sąd Unii mógł uznać antykonkurencyjny cel takiej wymiany bez uwzględniania oligopolistycznego charakteru rynku produktowego, na którym wymiana ta miała miejsce [zob. podobnie wyrok z dnia 29 września 2021 r., Nichicon Corporation/Komisja, T‑342/18, EU:T:2021:635, pkt 105–112 (niepublikowane)], a nawet w braku takiej koncentracji rynku (zob. podobnie wyrok z dnia 14 marca 2013 r., Dole Food i Dole Germany/Komisja, T‑588/08, EU:T:2013:130, pkt 334).
616
Po drugie, jeśli chodzi o zastrzeżenia oparte na błędnej ocenie funkcjonowania rynku SSA, z jednej strony należy zauważyć, że argumenty przedstawione przez Crédit agricole i Credit Suisse nie pozwalają na podważenie ustaleń dokonanych przez Komisję w motywach 19 oraz 690–697 zaskarżonej decyzji, zgodnie z którymi zainteresowane banki pełniły funkcję animatora rynku na zasadzie dobrowolności, nie będąc przy tym związanymi obowiązkami właściwymi dla wyznaczonych animatorów rynku, a ich rola polegała nie tylko na promowaniu płynności finansowej w celu wspierania swoich klientów pragnących handlować SSA.
617
Z sześciu rozmów wskazanych przez Komisję na poparcie tych ustaleń (motywy 693 i 696 zaskarżonej decyzji) i niezakwestionowanych przez skarżące wynika bowiem, że o ile banki te rzeczywiście pełniły funkcję animatora rynku, o tyle ich działalność transakcyjna nie ograniczała się wyłącznie do tej funkcji i miała również na celu maksymalizację ich zysków.
618
Z drugiej strony, pomimo braku funkcji animatora rynku oficjalnie powierzonej zainteresowanym bankom, Komisja zadbała jednak o uwzględnienie w zaskarżonej decyzji wykonywania tej funkcji.
619
I tak Komisja dokonała rozróżnienia pomiędzy działalnością transakcyjną prowadzoną między animatorami rynku a inwestorami końcowymi (end-investors) a działalnością prowadzoną między animatorami rynku, w szczególności w celu poszukiwania płynności finansowej (liquidity sourcing).
620
W tym względzie wskazała ona w motywach 42 i 43 zaskarżonej decyzji, że niniejsza sprawa nie dotyczy rozmów między zainteresowanymi podmiotami w normalnym toku ich działalności, dotyczących kwestii takich jak dostarczanie niezbędnych informacji mających na celu zbadanie możliwości transakcji między nimi jako potencjalnymi kontrahentami lub potencjalnymi klientmi, ani komentarzy na temat koloru rynku, co Komisja potwierdziła w motywach 661–663 i 699 zaskarżonej decyzji, wskazując, że nie kwestionuje informacji wymienianych w ramach negocjacji umownych między traderami z zainteresowanych banków.
621
Wobec tego Komisja mogła, w szczególności w motywach 649 i 650 zaskarżonej decyzji, zasadnie uznać, że Crédit agricole i Credit Suisse nie mogły skutecznie powoływać się na swoją funkcję animatora rynku, ponieważ ich zachowania wykraczały poza to, czego zwykle oczekuje się od takich animatorów rynku.
622
Co się tyczy, po trzecie, zastrzeżeń opartych na pkt 48 opinii rzecznika generalnego M. Bobeka w sprawie Budapest Bank i in. (C‑228/18, EU:C:2019:678), należy stwierdzić, że – jak wynika w szczególności z pkt 616–621 powyżej – Komisja słusznie i w każdym wypadku odrzuciła argumenty skarżących oparte na szczególnych okolicznościach właściwych rynkowi SSA, a w szczególności na funkcji animatorów rynku zainteresowanych banków.
623
W konsekwencji argumenty Crédit agricole i Credit Suisse dotyczące błędnej oceny rynku SSA – a w szczególności ich funkcji animatorów rynku – należy oddalić jako bezzasadne.
624
Niezależnie jednak od tego, że w zaskarżonej decyzji Komisja nie stwierdziła tylu naruszeń, ile jest kategorii wskazanych w motywach 103 i 613 zaskarżonej decyzji (pkt 87, 364 i 445 powyżej), wniosek ten nie przesądza o tym, że Komisja mogła, w odniesieniu do każdego rodzaju spornego zachowania, a nawet w odniesieniu do każdej krytykowanej rozmowy, dokonać błędnej oceny tego, czy były one wystarczająco szkodliwe dla konkurencji, żeby przyczynić się do zakwalifikowania spornych zachowań, jako całości, jako „ograniczenia ze względu na cel”, co należy zbadać poniżej.
ii) W przedmiocie zastrzeżeń Crédit agricole i Credit Suisse opartych na niewystarczająco szkodliwym dla konkurencji charakterze spornych zachowań
625
W ramach zastrzeżeń opartych na błędnej kwalifikacji spornych zachowań jako „ograniczenia ze względu na cel” Crédit agricole i Credit Suisse zarzucają Komisji, że błędnie uznała, iż są one szkodliwe dla konkurencji w stopniu wystarczającym do uznania ich za „ograniczenie ze względu na cel”.
626
Zdaniem Crédit agricole wymiana informacji zaliczonych do kategorii 3 i 4 nie dotyczyła przyszłych cen lub informacji prognostycznych, lecz cen z przeszłości, potencjalnych transakcji lub kwestii pozacenowych dotyczących konkretnych klientów. Ponadto nie wpisuje się ona w ramy systematycznej wymiany informacji Taka wymiana informacji – jak ta z dnia 19 marca, 24 maja i 25 lipca 2013 r., zaliczona do kategorii 3 oraz ta z dnia 19 marca i 3 czerwca 2013 r. i z dnia 6 sierpnia 2014 r., zaliczona do kategorii 4 – nie może być zatem brana pod uwagę do celów zakwalifikowania spornych zachowań jako „ograniczenia ze względu na cel”, ponieważ „istnieje z całą pewnością wiarygodna, inna jej interpretacja niż interpretacja Komisji”. Ponadto uwzględniona przez Komisję okoliczność, że rozpatrywana wymiana informacji spowodowała asymetrię informacji na korzyść zainteresowanych banków, nie ma znaczenia, ponieważ rynek SSA z samej swej natury cierpi z powodu asymetrii informacji. Wreszcie Komisja nie zbadała, czy wymiana informacji pozwoliła na złagodzenie lub wyeliminowanie poziomu niepewności w zakresie funkcjonowania rynku SSA.
627
Zachowania zaliczone do kategorii 1, 2 i 5 również nie mogą zostać uznane za szkodliwe dla konkurencji w stopniu wystarczającym, aby mogły zostać uwzględnione przy kwalifikacji rozpatrywanych zachowań jako „ograniczenia ze względu na cel”, ponieważ rozmowy z dnia 18 i 31 stycznia, 15 lutego, 21 marca i 10 lipca 2013 r. oraz 12 marca 2015 r. nie świadczą o koordynacji między zainteresowanymi bankami.
628
Zdaniem Credit Suisse nie można uznać za naganne „usunięcia ceny” przez animatorów rynku podanej na ekranie brokera, aby dokonać transakcji bezpośrednio między sobą, tak jak miało to miejsce podczas rozmów w dniach 28 września 2010 r. i 10 stycznia 2013 r. Jak wynika z pkt 178 wyroku z dnia 24 września 2019 r., HSBC Holdings i in./Komisja (T‑105/17, EU:T:2019:675), nie można również uznać za naganną wymianę między animatorami rynku informacji na temat ich pozycji inwentarza (długich lub krótkich), ponieważ ułatwia ona znalezienie okazji do zawarcia transakcji między traderami.
629
Na wstępie należy zaznaczyć, że Sąd stwierdził już w pkt 185–310 powyżej, iż Komisja słusznie stwierdziła, że zachowania te miały charakter antykonkurencyjny.
630
W konsekwencji w ramach badania zastrzeżeń skarżących, o których mowa w pkt 626–628 powyżej, należy jedynie ocenić, czy zachowania te wykazują wystarczający stopień szkodliwości dla konkurencji, aby można je było uznać jako całość za „ograniczenie ze względu na cel”.
631
W tym względzie należy przypomnieć, po pierwsze, że Komisja zarzuciła zainteresowanym bankom jednolite i ciągłe naruszenie składające się z ponad 200 rozmów, o których mowa w załączniku 1 do pisma w sprawie przedstawienia zarzutów, do którego odsyła przypis 118 do zaskarżonej decyzji, z których ponad 120 przeanalizowano w treści tej decyzji i z których – w ramach zarzutów pierwszych każdej ze skarżących – jedynie jedenaście zostało należycie podważonych przez Crédit agricole (zob. pkt 100–107 i 625–627 powyżej) i trzy przez Credit Suisse (zob. pkt 108–113 i 628 powyżej).
632
Po drugie, Komisja zakwalifikowała te rozmowy, rozpatrywane jako całość, jako „ograniczenie ze względu na cel”, nie przyjmując tej kwalifikacji ani dla każdej z tych rozmów, ani dla każdej z pięciu kategorii, do których zostały one zaliczone.
633
W motywach 614–616 zaskarżonej decyzji Komisja uznała jednak, dla zilustrowania, że rozmowy zaliczone do kategorii 1 i 2 wskazują na „koordynację cen” między zainteresowanymi bankami, że rozmowy zaliczone do kategorii 3 i 4 wskazują na „ujawnienie informacji szczególnie chronionych z własnej inicjatywy traderów lub na żądanie, aby inni traderzy mogli wykorzystać je jako informacje na temat działalności transakcyjnej oraz strategii tradingowych i ustalania cen” oraz że rozmowy zaliczone do kategorii 5 wskazują na „koordynację działalności transakcyjnej”.
634
Wynika z tego, że należy ustalić, czy zastrzeżenia Crédit agricole i Credit Suisse, rozpatrywane łącznie z czternastoma zasadnie przez nie skrytykowanymi rozmowami, mogą podważyć przyjętą przez Komisję kwalifikację jako „ograniczenia ze względu na cel”, która jest już poparta ocenami dotyczącymi ponad 120 rozmów, które nie zostały podważone lub nie zostały należycie podważone przez te banki i które z tego względu należy uznać za ostatecznie ustalone, podobnie jak wnioski, które Komisja wyciągnęła na tej podstawie.
635
Na wstępie należy zaznaczyć, jak już wskazano w pkt 186 powyżej, że w sytuacji gdy Komisja, w celu ustalenia naruszenia art. 101 TFUE, opiera się na dowodach z dokumentów, do zainteresowanych przedsiębiorstw należy nie tylko przedstawienie alternatywy wobec tezy Komisji, ale również wykazanie niewystarczającej mocy dowodowej dowodów, na których oparła się Komisja w zaskarżonej decyzji w celu wykazania istnienia naruszenia.
636
Co się tyczy w pierwszej kolejności zachowań polegających na koordynacji cen – niezależnie od tego, czy były one praktykowane w odniesieniu do konkretnych kontrahentów czy też ogólnie rynku – a także zachowań polegających na koordynacji działalności transakcyjnej, zgodnie z utrwalonym orzecznictwem stopień szkodliwości takich zachowań dla konkurencji jest wystarczający do tego, aby ze względu na sam ich charakter można było uznać je za szkodliwe dla prawidłowego funkcjonowania normalnej konkurencji.
637
Pierwsze zachowania, o których mowa w poprzednim punkcie, należy rozumieć jako horyzontalne ustalania cen przez konkurentów, które można uznać za mające tak wysokie prawdopodobieństwo wywołania negatywnych skutków dla, w szczególności, cen, ilości czy jakości towarów i usług, iż dla celów zastosowania art. 101 ust. 1 TFUE można uznać, że nie ma potrzeby wykazania, iż wywołują one konkretne skutki na rynku (zob. wyrok z dnia 2 kwietnia 2020 r., Budapest Bank i in., C‑228/18, EU:C:2020:265, pkt 36 i przytoczone tam orzecznictwo).
638
Jak słusznie wskazała Komisja w motywach 645, 648 i 653 zaskarżonej decyzji, zainteresowane banki porozumiewały się zatem co do cen, jakie każdy z nich oferował klientowi, albo ustalając identyczne ceny dla tego klienta, albo uzgadniając, że jeden z nich zaoferuje cenę bardziej konkurencyjną niż drugi. Wspólnie omawiały one również i ustalały swoje ceny obligacji, które przedstawiały na rynku za pośrednictwem swoich biur sprzedaży lub brokerów, co przybierało formę składania ofert zakupu lub sprzedaży brokerom po uzgodnionych cenach lub wysyłania list zainteresowań lub list porównawczych („comps lists”), to znaczy list sporządzonych przez tradera w związku z nową emisją obligacji, pokazujących ceny podobnych obligacji o porównywalnych cechach (termin zapadalności, rentowność) do obligacji z nowej emisji (motyw 54 zaskarżonej decyzji), do ich odpowiednich biur sprzedaży po uzgodnionych cenach.
639
Drugie zachowania, o których mowa w pkt 636 powyżej, należy rozumieć jako zachowania polegające na podziale rynku lub klientów, które mają same w sobie cel polegający na ograniczeniu konkurencji (wyrok z dnia 19 grudnia 2013 r., Siemens i in./Komisja, C‑239/11 P, C‑489/11 P i C‑498/11 P, niepublikowany, EU:C:2013:866, pkt 218), jak zasadniczo wskazała Komisja w motywach 646 i 681 zaskarżonej decyzji.
640
Tego rodzaju zachowania miały ten skutek, że zainteresowane banki powstrzymywały się od składania ofert kupna lub sprzedaży, usuwały (kill) oferty kupna lub sprzedaży z rynku, gdy istniało ryzyko, że będą one ze sobą konkurować lub kolidować, a także dzieliły się transakcjami i łączyły lub zmniejszały odpowiednio swoje pozycje, aby sprostać potrzebom konkretnego klienta (ujawnionego między sobą), co między innymi ograniczało siłę negocjacyjną klientów tych banków, jak wskazała zasadniczo Komisja w motywie 703 zaskarżonej decyzji.
641
Ponadto Crédit agricole i Credit Suisse nie mogą skutecznie podnosić, że rozmowy z dnia 28 września 2010 r., 10, 18 i 31 stycznia, 15 lutego, 21 marca i 10 lipca 2013 r. oraz z dnia 12 marca 2015 r. zostały niesłusznie uwzględnione do celów zakwalifikowania spornych zachowań jako całości jako „ograniczenia ze względu na cel”.
642
Co się tyczy rozmów z dnia 18 i 31 stycznia 2013 r., w pkt 188–200 wskazano już, że Komisja nie popełniła żadnego błędu co do antykonkurencyjnego charakteru tej wymiany informacji. Ponadto argumenty podniesione przez Crédit agricole nie dotyczą w istocie oceny szczególnej szkodliwości spornych zachowań dla konkurencji.
643
Co się tyczy rozmów z dnia 28 września 2010 r., a także z dnia 10 stycznia 2013 r., i jak wynika z pkt 269–278 i 287–295 powyżej, wskazują one co najmniej na koordynację działalności transakcyjnej traderów z Credit Suisse i Deutsche Bank – polegającej na tym, że jeden z nich zaproponował drugiemu wycofanie ceny podanej na ekranie brokera podczas gdy ten przeprowadzał transakcję z osobą trzecią – przy czym banki te nie były w stanie wykazać, że przedstawione przez Komisję dowody świadczące o antykonkurencyjnym charakterze tych rozmów były niewystarczające.
644
Co się tyczy rozmowy z dnia 15 lutego 2013 r. i jak wynika z pkt 201–208 powyżej, wskazuje ona co najmniej na koordynację cen, w ramach której Crédit agricole i Deutsche Bank wspólnie omawiały i ustalały swoje ceny obligacji, które przedstawiały klientowi, i to bez względu na fakt, że bankowi trzeciemu nie zarzucono prowadzenia rozmowy, którą Crédit agricole uważa za podobną.
645
Jeśli chodzi o rozmowę z dnia 21 marca 2013 r. i jak wynika z pkt 217–227 powyżej, nie można jej niewątpliwie uznać za odzwierciedlającą koordynację cen. Należy jednak stwierdzić, że Crédit agricole nie twierdzi ani tym bardziej nie wykazuje, że wymiana informacji, która miała miejsce w trakcie tej rozmowy, została niesłusznie uznana za stanowiącą wymianę szczególnie chronionych informacji handlowych wykazujących stopień szkodliwości dla konkurencji wystarczający do tego, aby przyczynić się do zakwalifikowania spornych zachowań jako „ograniczenia ze względu na cel” (zob. analogicznie wyrok z dnia 12 stycznia 2023 r., HSBC Holdings i in./Komisja, C‑883/19 P, EU:C:2023:11, pkt 151).
646
Co się tyczy rozmowy z dnia 10 lipca 2013 r. i jak wynika z pkt 236–243 powyżej, wskazuje ona co najmniej na koordynację cen oraz na koordynację działalności transakcyjnej Crédit agricole i Deutsche Bank, która skłoniła tradera z tego pierwszego banku do poinformowania tradera z tego drugiego banku, że złoży ofertę po tej samej cenie, którą ten ostatni mu wcześniej przekazał.
647
Wreszcie, co się tyczy rozmowy z dnia 12 marca 2015 r. i jak wynika z pkt 257–267 powyżej, wskazuje ona co najmniej na zachowanie zmierzające do podziału rynku, ponieważ trader z Crédit agricole powstrzymał się od złożenia oferty klientowi, który się z nim skontaktował, i który skontaktował się również z traderem z Credit Suisse. Ponadto stwierdzenia tego nie może podważyć argument Crédit agricole oparty na okoliczności, że owa rozmowa zainicjowana przez tradera z Credit Suisse była „prawdopodobnie motywowana tym, że ten sam klient już wcześniej pytał tradera z [Crédit agricole] o cenę obligacji”, jak wynika z orzecznictwa przypomnianego w pkt 186 powyżej.
648
W drugiej kolejności, jeśli chodzi o rozpatrywaną wymianę informacji, po pierwsze, należy stwierdzić, że dotyczy ona informacji, które z jednej strony nie są publicznie dostępne, a z drugiej strony są szczególnie chronione z handlowego punktu widzenia, wbrew temu, co w sposób doraźny i bezpodstawny utrzymuje Crédit agricole.
649
Publicznie niedostępny charakter tych informacji został wykazany przez Komisję w sposób wymagany prawem w motywach 714–719 zaskarżonej decyzji, zgodnie z którymi jedynie niektóre z tych informacji mogły być częściowo dostrzegalne (discernible) za pośrednictwem ekranów traderów lub platform brokerów, ale w każdym razie nie umożliwiały one ustalenia tożsamości ostatecznych kontrahentów.
650
Zdaniem Crédit agricole traderzy „stale i dogłębnie szukają cen i źródeł płynności finansowej [w celu] ustalenia, gdzie mogą kupować i sprzedawać obligacje i po jakiej cenie”, co uzasadnia rozpatrywaną wymianę informacji. Tymczasem z jednej strony, jak słusznie wskazała Komisja w motywach 43 i 663 zaskarżonej decyzji, informacje wymieniane między stronami dotyczące obecnie oferowanych lub przewidywanych cen znacznie wykraczają poza to, co było konieczne do ustalania cen w celu negocjowania transakcji dwustronnych, a z drugiej strony, gdyby wymieniane informacje były rzeczywiście publicznie dostępne, ich wymiana byłaby bezużyteczna.
651
W tym względzie, jeśli chodzi o rozmowę z dnia 10 lipca 2013 r., na którą powołuje się Crédit agricole, należy zauważyć, że bank ten nie przedstawił żadnego dowodu – innego niż zwykłe twierdzenie – mogącego podważyć stwierdzenie, że informacje wymienione podczas tej rozmowy – podczas której trader z Crédit agricole poinformował tradera z Deutsche Bank, że zamierza złożyć ofertę na obligacje po tej samej cenie, którą ten trader wcześniej mu przekazał – nie były publicznie dostępne.
652
Szczególnie chroniony z handlowego punktu widzenia charakter wymienianych informacji został również wykazany przez Komisję w sposób wymagany prawem w odniesieniu zarówno do informacji dotyczących aktualnych i przyszłych transakcji, jak i dotyczących ostatnich transakcji. W tym względzie Komisja wskazała w szczególności w motywach 658 i 663 zaskarżonej decyzji, że wymieniane informacje dotyczyły działalności klientów aktywnych na rynku w danym dniu, ich zainteresowań i preferencji handlowych wyrażonych wobec każdego z zainteresowanych banków, w tym dotyczących obligacji, które klient może posiadać lub poszukiwać, oraz ich wolumenu (volume), kwestii, czy klient będzie nadal kupował lub sprzedawał, oraz poziomu cen, po których klient chciał zawrzeć lub zawarł ostatnie transakcje.
653
W odniesieniu do informacji dotyczących ostatnich transakcji Komisja wskazała również w motywie 716 zaskarżonej decyzji, że mogą one być przydatne do oceny przyszłych tendencji rynkowych i możliwości handlowych, ponieważ wiedza na temat wyników osiągniętych w przeszłości stanowiła bardzo istotną informację dla traderów, zarówno do celów monitorowania, jak i w perspektywie przyszłych umów, powołując się na pkt 127 (niepublikowany) wyroku z dnia 12 lipca 2019 r., Sony i Sony Electronics/Komisja (T‑762/15, EU:T:2019:515).
654
O ile, biorąc pod uwagę specyfikę sektora SSA, odesłanie do sprawy, która miała miejsce w zupełnie innym sektorze, okazuje się mało istotne, o tyle Komisja w pełni podkreśliła w zaskarżonej decyzji, w szczególności w jej motywie 659, że informacje dotyczące ostatnich transakcji miały charakter szczególnie chroniony z handlowego punktu widzenia, wbrew temu, co twierdzi Crédit agricole.
655
Co więcej, ten szczególnie chroniony z handlowego punktu widzenia charakter znajduje potwierdzenie zarówno w sprawozdaniu Compass Lexecon z dnia 29 marca 2019 r., zatytułowanym „The Economic Context of Price Discussions and the Exchange of »Sensitive Commercial Information« between Market Makers in SSA Bonds” (Ekonomiczny kontekst rozmów na temat cen i wymiany „szczególnie chronionych informacji handlowych” między animatorami rynku obligacji SSA, zwanym dalej „pierwszym sprawozdaniem Compass Lexecon”), przedstawionym przez Credit Suisse i wskazanym w motywie 705 zaskarżonej decyzji, jak i przez Crédit agricole w jej pismach procesowych. W tym względzie ten ostatni bank wyraźnie wskazuje, że „trader, aby być konkurencyjnym, musi […] rozumieć, w jaki sposób ceny zmieniały się w przeszłości, aby wiedzieć, co musi zrobić, aby pozyskać klientów”.
656
W tym względzie Credit Suisse nie może skutecznie powoływać się na pkt 185–191 wyroku z dnia 24 września 2019 r., HSBC Holdings i in./Komisja (T‑105/17, EU:T:2019:675), w których Sąd odmówił uznania za „ograniczenie ze względu na cel” rozmowy przeprowadzonej między dwoma traderami działającymi na rynku instrumentów pochodnych stopy procentowej w euro i dotyczącej pozycji tradingowych.
657
Z punktów tych wynika bowiem jasno, że powodem, dla którego Sąd odmówił uznania, że rozmowa dotycząca pozycji tradingowych miała antykonkurencyjny cel, nie jest to, że taka rozmowa nie ma co do zasady wystarczającego stopnia szkodliwości dla konkurencji, aby można ją było uznać za „ograniczenie ze względu na cel”, ale to, że w sprawie tej Komisja nie wykazała w sposób wystarczający pod względem prawnym, że wspomniana rozmowa zapewniła traderom korzyść w zakresie informacji, która mogła pozwolić im na dostosowanie w konsekwencji ich strategii tradingowych.
658
Tymczasem w niniejszej sprawie z pkt 653–655 powyżej wynika, że w zaskarżonej decyzji Komisja przedstawiła taki dowód.
659
Ponadto należy zaznaczyć, że w motywie 665 zaskarżonej decyzji Komisja zadbała o odróżnienie wymiany informacji dotyczących ostatnich transakcji od wymiany „o mniejszej wartości” dotyczącej informacji bardziej historycznych.
660
Po drugie, ani Crédit agricole, ani Credit Suisse nie kwestionują, że rozpatrywana wymiana informacji miała miejsce między niewielką liczbą podmiotów działających na rynku SSA.
661
W tym względzie Credit Suisse wskazała zresztą w swoich pismach procesowych, że cała korzyść spornych zachowań dla zainteresowanych banków polegała na tym, że miały one miejsce w ramach „zamkniętej grupy”, umożliwiając tym bankom „oferowanie sobie nawzajem spreadów niższych niż te, które oferowałyby innym animatorom rynku, w przewidywaniu wzajemności ze strony zaufanego kontrahenta”.
662
Dlatego też, jak słusznie podniosła Komisja, w szczególności w motywach 658, 659, 668–670, 672, 680 i 740–742 zaskarżonej decyzji, rozpatrywana wymiana informacji doprowadziła do zmniejszenia niepewności na rynku na korzyść zainteresowanych banków, a tym samym do asymetrii informacji, umożliwiającej im korzystanie z „znacznie większej ilości informacji [niż te], które mogłyby normalnie uzyskać”.
663
Tymczasem zgodnie z utrwalonym orzecznictwem wymiana informacji mogąca złagodzić lub wyeliminować niepewność zainteresowanych co do daty, zakresu i warunków dostosowania zachowania na rynku, którego dane przedsiębiorstwa miałyby dokonać, jest wystarczająco szkodliwa dla konkurencji, aby uzasadnić stwierdzenie, że nie ma potrzeby badania jej skutków (zob. podobnie wyrok z dnia 12 stycznia 2023 r., HSBC Holdings i in./Komisja, C‑883/19 P, EU:C:2023:11, pkt 115, 116 i przytoczone tam orzecznictwo).
664
W tym względzie z pkt 279–286, 209–216, 228–232, 233–235, 244–248 i 249–256 powyżej wynika, że tym cechują się rozmowy takie jak rozmowy z dnia 8 lutego 2012 r., 19 marca, 24 maja, 3 czerwca i 25 lipca 2013 r., a także 6 sierpnia 2014 r.
665
Ponadto Trybunał orzekł, że wymianę informacji mogącą wyeliminować niepewność zainteresowanych co do daty, zakresu i warunków dostosowania zachowania na rynku, którego dane przedsiębiorstwa miałoby dokonać, należy uznać za wystarczająco szkodliwą dla konkurencji, niezależnie od bezpośredniego wpływu na ceny płacone przez konsumentów końcowych (zob. podobnie wyrok z dnia 12 stycznia 2023 r., HSBC Holdings i in./Komisja, C‑883/19 P, EU:C:2023:11, pkt 203, 204).
666
Komisja słusznie zatem uznała, że na rynku SSA wymiana szczególnie chronionych informacji handlowych między zainteresowanymi bankami miała wystarczająco szkodliwy wpływ na konkurencję, aby przyczynić się do zakwalifikowania spornych zachowań, jako całości, jako „ograniczenia ze względu na cel”.
667
Wniosek ten zachowuje swoją ważność w szczególności w zakresie, w jakim w motywie 661 i w przypisie 740 do zaskarżonej decyzji Komisja wskazała, że rynek SSA jest rynkiem, na którym zarządzanie ryzykiem i niepewnością jest jednym z kluczowych parametrów konkurencji, czego skarżące nie kwestionują, i słusznie powołała się na fakt, że wymiana informacji między konkurentami na temat danych mających znaczenie dla ustalenia cen, gdy owe dane nie są powszechnie znane, ma tym bardziej delikatny z punktu widzenia konkurencji charakter w sytuacji, gdy odbywa się między traderami działającym w charakterze „animatorów rynku” (zob. podobnie wyrok z dnia 24 września 2019 r., HSBC Holdings i in./Komisja, T‑105/17, EU:T:2019:675, pkt 145).
668
Ponadto wbrew temu, co twierdzi Crédit agricole, stwierdzenie wystarczająco szkodliwego dla konkurencji charakteru wymiany szczególnie chronionych informacji handlowych nie jest uzależnione od tego, czy jest ona „systematyczna”, jak wynika z orzecznictwa przypomnianego w pkt 663 powyżej.
669
Podobnie nie można uwzględnić twierdzenia Crédit agricole, opartego zasadniczo na okoliczności, że rynek SSA jest rynkiem, na którym istnieje znaczna asymetria informacji między animatorami rynku, co oznacza, że wzrost tej istniejącej wcześniej asymetrii ze względu na rozpatrywaną wymianę informacji nie jest wystarczająco szkodliwy dla konkurencji.
670
Względna nieprzejrzystość rynku SSA, prowadząca do tego, że animatorzy rynku mogą napotykać trudności w ustalaniu właściwej ceny obligacji, nie oznacza bowiem, że między tymi animatorami rynku istnieje asymetria informacji, ponieważ wszyscy oni mają do czynienia z tą nieprzejrzystością. W każdym wypadku – przy założeniu, że taka asymetria informacji istnieje – argumentacji Crédit agricole sprzeciwia się skuteczność (effet utile), jaką należy zapewnić pojęciu „ograniczenia ze względu na cel”, a szerzej art. 101 TFUE, ponieważ prowadzi ona do relatywizacji obiektywnej wagi zachowania, podczas gdy zachowanie to miejsce na rynku szczególnie wrażliwym na zachowania przedsiębiorstw, które nie określają w sposób autonomiczny polityki, jaką zamierzają realizować na rynku.
671
Wreszcie Credit Suisse nie może skutecznie powoływać się na wyrok z dnia 23 listopada 2006 r., Asnef-Equifax i Administración del Estado (C‑238/05, EU:C:2006:734), aby pozbawić Komisję możliwości uwzględnienia rozpatrywanej wymiany szczególnie chronionych informacji handlowych w celu zakwalifikowania spornych zachowań, jako całości, jako „ograniczenia ze względu na cel”.
672
Jak bowiem wskazano już w pkt 183 powyżej, wymiana informacji, która doprowadziła do wydania wyroku z dnia 23 listopada 2006 r., Asnef-Equifax i Administración del Estado (C‑238/05, EU:C:2006:734), znacznie różniła się od wymiany informacji, która została stwierdzona i ukarana w zaskarżonej decyzji, w szczególności ze względu na to, że dotyczyła informacji zanonimizowanych i dostępnych w sposób niedyskryminacyjny dla wszystkich podmiotów działających na rynku.
673
W świetle powyższego Crédit agricole i Credit Suisse niesłusznie zarzucają Komisji, że nieprawidłowo oceniła szkodliwość spornych zachowań, aby dojść do wniosku, że mogły one przyczynić się do zakwalifikowania spornych zachowań, jako całości, jako „ograniczenia ze względu na cel”.
iii) W przedmiocie zastrzeżeń opartych zasadniczo na „uzasadnionym” charakterze spornych zachowań
674
Z powyższego wynika, że sporne zachowania, rozpatrywane jako całość, wykazują wystarczający stopień szkodliwości dla konkurencji, aby umożliwić Komisji zakwalifikowanie ich jako „ograniczenia ze względu na cel”.
675
Należy jednak zbadać, czy ustalenie to mogą podważyć argumenty Crédit agricole i Credit Suisse dotyczące „uzasadnionego” charakteru spornych zachowań.
676
W tym względzie należy zaznaczyć, że Crédit agricole utrzymywała w ogólny sposób, iż zarzucane jej rozmowy były „konieczne”, „zgodne z prawem”, „prokonkurencyjne” czy też „nieodłączne i istotne dla prawidłowego funkcjonowania rynku i szerszej obsługi klientów”.
677
Natomiast na poparcie twierdzenia o błędnej ocenie kontekstu gospodarczego spornego naruszenia Credit Suisse podniósł w ogólny sposób, że rozpatrywane rozmowy były „zgodne z prawem” lub „prokonkurencyjne”.
678
Biorąc pod uwagę niejednoznaczne sformułowania użyte przez te dwa banki, Sąd wezwał je w ramach środka organizacji postępowania do wyjaśnienia, czy ich argumentacja opiera się na pkt 103 wyroku z dnia 30 stycznia 2020 r., Generics (UK) i in. (C‑307/18, EU:C:2020:52), a jeśli nie, o sprecyzowanie konceptualnej lub orzeczniczej podstawy ich argumentacji.
679
W odpowiedzi Crédit agricole wskazała, że jej „główna argumentacja nie opiera się na [tym] pkt [103]”, ponieważ „uchybienie Komisji wykracza poza brak uwzględnienia skutków prokonkurencyjnych”. Niemniej jednak „zachowania jej tradera […] miały pozytywne skutki, w tym skutki prokonkurencyjne, co Komisja powinna była wziąć pod uwagę”.
680
W swojej odpowiedzi Credit Suisse wskazała, że jej argument dotyczący okoliczności, iż rozpatrywane rozmowy nie wykazywały wystarczającego stopnia szkodliwości dla konkurencji, aby można je było uznać za „ograniczenia ze względu na cel”, „znajduje potwierdzenie w rozważaniach Trybunału dokonanych [w tym] pkt 103 […], jednak nie opiera się on na tym punkcie”. Niemniej jednak na rozprawie, w odpowiedzi na pytanie Sądu, Credit Suisse wskazała, że faktycznie opierała się na wspomnianym pkt 103.
681
W tym kontekście argumentację Crédit agricole i Credit Suisse należy rozumieć jako opartą głównie na prokonkurencyjnym charakterze spornych zachowań, a dodatkowo na ich „koniecznym”, „zgodnym z prawem”, „pozytywnym” lub „nieodłącznym i istotnym charakterze”.
– W przedmiocie zastrzeżeń Crédit agricole i Credit Suisse opartych na prokonkurencyjnych skutkach spornych zachowań
682
W ramach swoich zastrzeżeń opartych na prokonkurencyjnych skutkach spornych zachowań Credit Suisse podnosi, że uprzywilejowane stosunki między traderami banków uczestniczących w spornym naruszeniu pozwalały im nie tylko na poprawę jakości informacji wymienianych między nimi, ale także na pozyskanie dla sobie i swoich klientów środków płynnych po lepszych cenach.
683
Na poparcie swojej argumentacji Credit Suisse powołuje się na pierwsze sprawozdanie Compass Lexecon, zgodnie z którym wymiana informacji dotycząca ustalania cen wzmacnia konkurencję między animatorami rynku a traderami, zachęcając ich do podawania lepszych cen w celu przyciągnięcia przepływów zleceń, a następnie zmniejszania kosztów transakcji i spreadów.
684
Wynika z tego, że Komisja nie mogła zasadnie uznać w motywach 155, 376, 381, 603, 619, 658, 659 i 660 zaskarżonej decyzji, że wymiana informacji dotycząca ustalania cen pozwalała zainteresowanym bankom oceniać, jak konkurencyjne były ich własne ceny lub też oceniać, czy prawidłowo interpretowały rynek, a to ze względu na wzrost przejrzystości rynku i zmniejszenie panującej na nim niepewności. Komisja nie mogła również zasadnie uznać, że ta wymiana informacji pozwalała im, w sposób dla nich korzystny, na dostosowanie i określenie ich strategii wobec rynku i innych traderów, jak również na stworzenie asymetrii rynku.
685
W konsekwencji zdaniem Credit Suisse Komisja nie mogła dojść do wniosku, że wymiana informacji dotycząca ustalania cen była ze swej natury i w znacznym stopniu antykonkurencyjna, ani, in fine, że sporne zachowania należało zakwalifikować jako „ograniczenie ze względu na cel”, w szczególności ze względu na to, że zainteresowane banki posiadały łącznie niewielkie udziały w rynku, a rynek SSA jest wysoce konkurencyjny.
686
Crédit agricole powołała się również na prokonkurencyjny skutek spornych zachowań. W tym względzie ograniczyła się ona do wskazania w pkt 2.16 skargi, że „Komisja […] nie przyznała, że rodzaj informacji przekazywanych między traderami przynosi szereg korzyści, ułatwiając transakcje z partnerami, zapewnianie płynności finansowej i umożliwiając ustalanie lepszych (bardziej konkurencyjnych) cen, w szczególności na rzecz klientów”.
687
Co się tyczy uwzględnienia podnoszonych prokonkurencyjnych skutków zachowania, z wyroków z dnia 30 czerwca 1966 r., LTM (56/65, EU:C:1966:38, s. 359) i z dnia 26 listopada 2015 r., Maxima Latvija (C‑345/14, EU:C:2015:784, pkt 16, 17) wynika, że przy ocenie kontekstu gospodarczego i prawnego, w jaki wpisuje się rozpatrywane zachowanie, nie jest w żaden sposób konieczne badanie, a tym bardziej wykazanie skutków tego zachowania dla konkurencji, niezależnie od tego, czy są one rzeczywiste, czy potencjalne, lub też negatywne, czy pozytywne (wyrok z dnia 21 grudnia 2023 r., European Superleague Company, C‑333/21, EU:C:2023:1011, pkt 166).
688
Wynika z tego, że skutki prokonkurencyjne podnoszone przez skarżące nie powinny być jako takie brane pod uwagę na etapie kwalifikacji spornych zachowań jako „ograniczenia ze względu na cel”.
689
W każdym wypadku, zakładając, że podnoszone „korzystne” skutki tych zachowań mogą lub powinny być brane pod uwagę w takim czy innym zakresie do celów ich zakwalifikowania jako „ograniczenia ze względu na cel”, należy poczynić poniższe uwagi.
690
Ograniczając się do podniesienia bez dalszych wyjaśnień argumentu przedstawionego w pkt 686 powyżej, Crédit agricole nie może zapobiec uznaniu spornych zachowań za „ograniczenie ze względu na cel”.
691
Podobnie Credit Suisse nie może skutecznie podnosić, po pierwsze, że mogła ograniczyć się do wykazania „wiarygodności prima facie”„korzystnych” skutków swoich zachowań, a po drugie, że Komisja naruszyła jej prawo do obrony, stosując wobec niej nieodpowiednie reguły dowodowe.
692
Co się tyczy znaczenia „korzystnych” skutków, na które podnosi Credit Suisse, należy stwierdzić, że bank ten powołuje się na „korzystne” skutki związane, wyłącznie lub zasadniczo, z 25 rozmowami dotyczącymi ustalania cen, które – jak już przypomniano w pkt 110 i 569 powyżej – nie są poparte dowodami, a zatem niedopuszczalne.
693
Należy zatem zbadać, czy „korzystne” skutki takich rozmów – przy założeniu ich wykazania – mogą stać na przeszkodzie zakwalifikowaniu wszystkich spornych zachowań jako „ograniczenia ze względu na cel”, które – jak wynika z zaskarżonej decyzji – mają formę wymiany mających szczególne znaczenie informacji handlowych, ale również koordynacji cen i koordynacji działalności transakcyjnej (motywy 614 i 616 zaskarżonej decyzji).
694
W tym względzie nie można uwzględnić argumentacji Credit Suisse, która opiera się zasadniczo na pierwszym sprawozdaniu Compass Lexecon, przedstawionym przez ten bank w toku postępowania administracyjnego.
695
Po pierwsze, należy zauważyć, że zgodnie z pkt 96 wyroku z dnia 14 września 2022 r., Google i Alphabet/Komisja (Google Android) (T‑604/18, odwołanie w toku, EU:T:2022:541), wartość dowodową oświadczeń lub sprawozdań przedstawionych na wniosek jednej ze stron w celu poparcia jej twierdzeń przez osobę trzecią powołującą się na status biegłego należy oceniać z uwzględnieniem szeregu czynników. Po pierwsze, ich autor powinien zadbać o przedstawienie swoich kwalifikacji i doświadczenia oraz wyjaśnić, dlaczego są one istotne przy wydawaniu opinii w rozpatrywanej kwestii. Po drugie, treść tej opinii powinna przedstawiać powody, dla których zasługuje ona na uwzględnienie, niezależnie od tego, czy chodzi o wiarygodność zastosowanej metodologii, czy o znaczenie dla niniejszej sprawy odpowiedzi udzielonej na określone pytanie. Sąd zbadał rzeczone dokumenty w niniejszej sprawie właśnie w świetle tych zasad i uwag przedstawionych przez strony w tym względzie.
696
Tymczasem w odniesieniu do drugiej z tych przesłanek należy stwierdzić, że pomimo wezwania Credit Suisse przez Sąd do wskazania powodów, dla których pierwsze sprawozdanie Compass Lexecon zasługiwało na uwzględnienie, bank ten nie przedstawił żądnych wyjaśnień.
697
Ponadto można zauważyć, że opisowi sektora SSA dokonanemu w pkt 3.4–3.24 tego sprawozdania nie towarzyszy prawie żadne odniesienie do dokumentów mogących potwierdzić zasadność tego opisu. Podobnie, jeśli chodzi o opis roli animatora rynku, pkt 3.32 i 3.33 tego sprawozdania wskazują na ich centralną rolę, przyjmując za przykład rynek obligacji korporacyjnych (corporate bonds) i odwołując się do tekstu Komisji, który wyraźnie podkreśla różnicę między rynkiem obligacji korporacyjnych a rynkiem SSA.
698
Po drugie, wnioski, do jakich dochodzi się w pierwszym sprawozdaniu Compass Lexecon, nie są w stanie wykazać, że wymiana informacji dotyczących ustalania cen wywołuje udowodnione „korzystne” skutki, a tym bardziej, że wszystkie sporne zachowania, które nie ograniczają się do takiej wymiany informacji, wywołują udowodnione „korzystne” skutki.
699
W sprawozdaniu tym bowiem w żaden sposób nie stwierdza się, że wymiana informacji dotycząca ustalania cen ma udowodnione „korzystne” skutki.
700
Przeciwnie, z pkt 4.1 i 4.4 rzeczonego sprawozdania wynika, że ogranicza się on do wskazania – jednocześnie stwierdzając, iż ta wymiana informacji jest w stanie doprowadzić do koordynacji cen – że „umożliwiając uczestnikom rynku skuteczniejsze ustalanie cen obligacji, rozmowy na temat cen i wymiana »szczególnie chronionych informacji handlowych« pomiędzy animatorami rynku mogą być neutralne z punktu widzenia konkurencji lub nawet sprzyjające konkurencji”.
701
Ponadto pkt 4.27 i 4.47 pierwszego sprawozdania Compass Lexecon oraz pkt A.39 tego sprawozdania warunkują ewentualne neutralne lub „korzystne” skutki wymiany informacji dotyczących ustalania cen od tego, czy „uczestnicy rynku mają porównywalny dostęp do informacji na temat rzeczywistych warunków rynkowych” lub od tego, czy „istnieje wystarczający odsetek poinformowanych uczestników rynku”.
702
W pierwszym sprawozdaniu Compass Lexecon mowa jest zasadniczo o możliwych neutralnych lub „korzystnych” skutkach wymiany informacji dotyczących ustalania cen (odrębnych od tych mających na celu koordynację zachowań) wyłącznie wtedy, gdy taka wymiana informacji czyni rynek przejrzystym lub bardziej przejrzystym dla przynajmniej wystarczającej liczby podmiotów działających na rynku SSA.
703
Tymczasem w niniejszym przypadku, jak słusznie wskazała Komisja w motywie 742 zaskarżonej decyzji, sporne zachowania spowodowały powstanie istotnej asymetrii informacji między, z jednej strony, czterema bankami uczestniczącymi w spornym naruszeniu z jednej strony a, z drugiej strony, innymi bankami działającymi na rynku SSA. Stwierdziła ona zatem asymetrię wynikającą z faktu, że każdy z banków uczestniczących w spornym naruszeniu był świadomy cen, które zainteresowane banki będą publikować, a także przepływów handlowych i konkretnych preferencji klientów, których banki konkurencyjne, nieuczestniczące w spornym naruszeniu, były całkowicie nieświadome.
704
Stwierdzenie to, oznaczające brak „korzystnych” skutków wymiany informacji dotyczących ustalania cen, zostało ostatecznie wreszcie również potwierdzone przez Crédit agricole i Credit Suisse.
705
Powołując się bowiem na fakt, że banki uczestniczące w spornym naruszeniu stanowiły jedynie niewielką część animatorów rynku działających na rynku SSA, przyznają one w sposób dorozumiany, że warunki wymagane w pierwszym sprawozdaniu Compass Lexecon, aby wymiana informacji dotyczących ustalania cen mogła ewentualnie wywołać neutralne lub „korzystne” skutki, nie zostały spełnione w niniejszym przypadku.
706
Ponieważ „korzystne” skutki tej wymiany informacji nie zostały wykazane, to samo dotyczy „korzystnych” skutków innych spornych zachowań, których Crédit agricole i Credit Suisse nie podniosły w sposób poparty dowodami, a zatem nie wykazały, że miały one takie skutki.
707
W tych okolicznościach należy stwierdzić, że Credit Suisse – i a fortiori Crédit agricole – nie wykazały, że sporne zachowania rozpatrywane jako całość – podobnie jak zachowania mające związek wyłącznie z „wymianą informacji dotyczących ustalania cen” – miały „korzystne” skutki, które mogłyby podważyć kwalifikację „ograniczenia ze względu na cel”.
708
W motywie 713 zaskarżonej decyzji Komisja słusznie zatem odrzuciła argumentację opartą na prokonkurencyjnych lub korzystnych skutkach spornych zachowań.
– W przedmiocie zastrzeżeń Crédit agricole i Credit Suisse opartych na „koniecznym”, „zgodnym z prawem”, „pozytywnym” lub „nieodłącznym i istotnym” charakterze spornych zachowań
709
Jak wskazano w pkt 678 powyżej, w ramach środka organizacji postępowania Crédit agricole i Credit Suisse zostały wezwane do sprecyzowania koncepcyjnej lub orzeczniczej podstawy swoich twierdzeń dotyczących w szczególności „koniecznego”, „zgodnego z prawem”, „pozytywnego” lub „nieodłącznego i istotnego” charakteru spornych zachowań.
710
Odpowiedzi na te środki organizacji postępowania, podobnie jak rozprawy, nie pozwoliły Sądowi na dokładne określenie podstaw tych zastrzeżeń.
711
To w tym kontekście należy zbadać argumenty Crédit agricole i Credit Suisse, na wypadek gdyby miały one pozwolić na podważenie kwalifikacji spornych zachowań jako „ograniczenia ze względu na cel”.
712
W zakresie, w jakim Crédit agricole i Credit Suisse powołują się na „konieczny” charakter spornych zachowań, a zatem prawdopodobnie na wyjątek ograniczeń akcesoryjnych (ancillary restraints) względem operacji głównej, należy przypomnieć, że jeżeli określona operacja lub działalność nie jest objęta zasadą zakazu przewidzianą w art. 101 ust. 1 TFUE z powodu jej neutralności lub pozytywnego wpływ na konkurencję, ograniczenie autonomii handlowej jednego lub większej liczby uczestników tej operacji lub działalności także nie jest objęte wspomnianą zasadą zakazu, jeżeli ograniczenie to jest obiektywnie konieczne do realizacji wspomnianej operacji lub działalności oraz proporcjonalne do celów jednej lub drugiej (zob. wyrok z dnia 11 września 2014 r., MasterCard i in./Komisja, C‑382/12 P, EU:C:2014:2201, pkt 89 i przytoczone tam orzecznictwo).
713
Tak więc należy przede wszystkim dowiedzieć się, czy realizacja rozpatrywanej operacji byłaby niemożliwa w braku danego ograniczenia (wyrok z dnia 11 września 2014 r., MasterCard i in./Komisja, C‑382/12 P, EU:C:2014:2201, pkt 91).
714
Tymczasem w niniejszej sprawie Crédit agricole i Credit Suisse w żaden sposób nie wykazały, że obrót SSA lub nawet działalność animatora rynku SSA byłaby niemożliwa w braku spornych zachowań (zob. analogicznie wyrok z dnia 24 września 2019 r., HSBC Holdings i in. przeciwko Komisji, T‑105/17, EU:T:2019:675, pkt 155).
715
Sam fakt podnoszony przez Credit Suisse, że ze względu na niepłynny i nieprzejrzysty charakter rynku SSA świadczenie usług natychmiastowych wymaga pewnego stopnia współpracy oraz regularnego przepływu szczególnie chronionych informacji handlowych między animatorami rynku, nie może podważyć tego stwierdzenia.
716
Przeciwnie, po pierwsze, Credit Suisse sama przyznaje, że w szczególności wymiana informacji na temat pozycji inwentarza animatorów rynku „ułatwia” znalezienie okazji do zawarcia transakcji między traderami, co świadczy o tym, że przynajmniej w odniesieniu do tego rodzaju zachowań wymiana informacji nie była obiektywnie konieczna do prowadzenia przez banki działalności w sektorze SSA.
717
W tym względzie należy również przypomnieć, że okoliczność, iż dana operacja staje się po prostu trudniejsza do zrealizowania czy wręcz mniej korzystna w braku danego ograniczenia, nie może być traktowana jako przyznająca temu ograniczeniu charakter „obiektywnie konieczny” wymagany do tego, by mogło ono zostać uznane za akcesoryjne (wyrok z dnia 11 września 2014 r., MasterCard i in./Komisja, C‑382/12 P, EU:C:2014:2201, pkt 91).
718
Po drugie, jak wskazano już w pkt 703–705 powyżej, sporne zachowania były praktykowane przez ograniczoną liczbę banków działających w sektorze SSA, co pozwala wywnioskować z wystarczającą pewnością, że wszystkie banki działające w tym sektorze były w stanie prowadzić swoją działalność bez uciekania się do takich zachowań.
719
W zakresie, w jakim Crédit agricole i Credit Suisse powołują się na „zgodny z prawem”, „pozytywny” lub „nieodłączny i istotny dla prawidłowego funkcjonowania rynku i szerszej obsługi klienta” charakter, należy zauważyć, że zakładając, iż argumentacja ta różni się od argumentacji dotyczącej „korzystnych” lub koniecznych skutków całości lub części spornych zachowań, wydaje się, że można ją rozumieć jako odwołującą się do rozwiązania przyjętego przez Trybunał w wyroku z dnia 19 lutego 2002 r., Wouters i in. (C‑309/99, EU:C:2002:98, pkt 97).
720
Jednakże Crédit agricole nie przedstawia dowodów mogących wykazać, że rozumowanie przedstawione we wspomnianym wyroku powinno zostać przeniesione na grunt niniejszej sprawy [zob. analogicznie wyrok z dnia 27 lutego 2020 r., Komisja/Belgia (Księgowi), C‑384/18, EU:C:2020:124, pkt 49].
721
W tym względzie podniesiona przez Credit Suisse i odrzucona przez Komisję w motywach 707–713 zaskarżonej decyzji okoliczność, że na niepłynnym i nieprzejrzystym rynku SSA zainteresowane banki systematycznie znajdowały się w niekorzystnej sytuacji pod względem informacyjnym w porównaniu z kontrahentami, którzy nie byli stale obecni na rynku (smart money clients), i że w rezultacie musiały rekompensować ten deficyt informacji, poszukując informacji z pewnej liczby źródeł, w szczególności od traderów z innych banków, nie może stać na przeszkodzie kwalifikacji jako „ograniczenia ze względu na cel”, nawet przy założeniu, że zostanie ona wykazana.
722
Jak wynika bowiem z pkt 124, 127 i 128 wyroku z dnia 25 marca 2021 r., Lundbeck/Komisja (C‑591/16 P, EU:C:2021:243), i jak zostało to wskazane w istocie w motywie 737 zaskarżonej decyzji, nie można dopuścić do tego, by przedsiębiorstwa próbowały zniwelować zbyt niekorzystne ich zdaniem skutki sytuacji faktycznych, takich jak ewentualna asymetria ryzyka istniejącego pomiędzy uczestnikami rynku, poprzez praktyki o znamionach zmowy mające na celu skorygowanie tych niekorzystnych skutków. Takie sytuacje faktyczne nie mogą bowiem uzasadniać naruszenia art. 101 TFUE, a tym bardziej – zachowania, które zostało uznane za wystarczająco szkodliwe dla konkurencji, by można je było uznać za „ograniczenie ze względu na cel”.
723
Jest tak tym bardziej, że w niniejszej sprawie, po pierwsze, sporne zachowania wyrządziły szkodę wszystkim rodzajom klientów zainteresowanych banków, a nie tylko „inteligentnym” klientom (smart money clients), jak wynika z motywu 710 zaskarżonej decyzji, i co nie jest kwestionowane przez Credit Suisse.
724
Po drugie, jak podnosi Komisja w motywie 709 zaskarżonej decyzji, czego Credit Suisse nie kwestionuje, czynnikami zewnętrznymi wpływającymi na ceny SSA są wydarzenia polityczne i gospodarcze wpływające na ryzyko kredytowe związane z danym krajem, regionem lub sektorem, jak również prawdopodobieństwo nowej emisji obligacji przez tego samego emitenta. Ponadto nie ma powodu, dla którego w obecnej erze informacji natychmiastowych i komunikacji elektronicznej określona grupa inwestorów miałaby mieć lepszy dostęp do tych informacji. Wreszcie zdecydowana większość inwestorów zarządza szeregiem aktywów, w tym akcjami, obligacjami i walutami, podczas gdy traderzy SSA specjalizują się w jednej kategorii papierów wartościowych i oczekuje się, że będą dobrze poinformowani o istotnych wydarzeniach zewnętrznych.
725
Po trzecie, zainteresowane banki nie działały na rynku SSA wyłącznie jako animatorzy rynku, i jest jasne, że ich rola jako podmiotów gospodarczych polegała nie tylko na „promowaniu płynności finansowej w celu wspierania swoich klientów pragnących handlować SSA”, jak słusznie stwierdziła Komisja w motywach 690–697 zaskarżonej decyzji.
726
Ten ostatni powód, wraz z okolicznością, o której mowa w motywie 19 zaskarżonej decyzji, że na rynku SSA nie było oficjalnie wyznaczonych animatorów rynków, a zatem że zainteresowane banki prowadziły tę działalność dobrowolnie, nie podlegając obowiązkowi kwotowania cen dwukierunkowych i handlowania z kontrahentami, uzasadnia również to, że zainteresowane banki nie mogą powoływać się na swoją rolę animatora rynku i związane z nią ryzyko, aby wykluczyć kwalifikację „ograniczenia ze względu na cel”, jak słusznie stwierdziła Komisja w motywach 712 i 713 zaskarżonej decyzji.
727
Ponadto orzecznictwo przytoczone w pkt 719 powyżej nie znajduje zastosowania w przypadku zachowań, które nie dość, że przynoszą nieodłączny „skutek” w postaci ograniczenia konkurencji, przynajmniej potencjalnie, poprzez zmniejszenie swobody działania niektórych przedsiębiorstw, to jeszcze wykazują w odniesieniu do tej konkurencji stopień szkodliwości uzasadniający stwierdzenie, że zapobieżenie, ograniczenie lub zakłócenie konkurencji jest nawet ich „celem”. A zatem tylko wtedy, gdy po zbadaniu rozpatrywanego w danej sprawie zachowania okaże się, że zachowanie to nie ma na celu zapobieżenia, ograniczenia lub zakłócenia konkurencji, należy ustalić następnie, czy rzeczone zachowanie może być objęte tym orzecznictwem (zob. podobnie wyroki: z dnia 28 lutego 2013 r., Ordem dos Técnicos Oficiais de Contas, C‑1/12, EU:C:2013:127, pkt 69; z dnia 4 września 2014 r., API i in., od C‑184/13 do C‑187/13, C‑194/13, C‑195/13 i C‑208/13, EU:C:2014:2147, pkt 49; z dnia 23 listopada 2017 r., CHEZ Elektro Bulgaria i FrontEx International, C‑427/16 i C‑428/16, EU:C:2017:890, pkt 51, 53, 56, 57; z dnia 21 grudnia 2023 r., European Superleague Company, C‑333/21, EU:C:2023:1011, pkt 186).
728
Stwierdzenia tego nie może podważyć dokonane przez Credit Suisse odesłanie, bez dalszych wyjaśnień, do całego wyroku z dnia 31 marca 1993 r., Ahlström Osakeyhtiö i in./Komisja (C‑89/85, C‑104/85, C‑114/85, C‑116/85, C‑117/85 i od C‑125/85 do C‑129/85, EU:C:1993:120), ani też do pkt 137 wyroku z dnia 12 grudnia 2014 r., Eni/Komisja (T‑558/08, EU:T:2014:1080).
729
Credit Suisse nie może zatem skutecznie powoływać się na okoliczność, że sporne zachowania miały na celu umożliwienie czterem bankom będącym adresatami zaskarżonej decyzji oraz ich klientom pozyskanie środków płynnych po lepszej cenie.
730
W tym względzie należy również przypomnieć, że art. 101 TFUE ma na celu, na wzór innych przepisów prawa konkurencji zawartych w traktacie, ochronę nie tylko bezpośrednich interesów konkurentów lub konsumentów, lecz również struktury rynku i w ten sposób – konkurencji jako takiej (zob. analogicznie wyrok z dnia 19 marca 2015 r., Dole Food i Dole Fresh Fruit Europe/Komisja, C‑286/13 P, EU:C:2015:184, pkt 125 i przytoczone tam orzecznictwo).
731
Tymczasem w niniejszym przypadku, jak wskazała w istocie Komisja w motywie 742 zaskarżonej decyzji, nie ulega wątpliwości, że o ile cztery banki będące adresatami zaskarżonej decyzji, a za ich pośrednictwem ich klienci, miały wyraźny interes w spornych zachowaniach, to zachowania te były szkodliwe nie tylko dla konkurentów zainteresowanych banków na rynku SSA, ale również dla konkurencji jako takiej.
732
Tak więc w motywach 704–713, a także 735–737 zaskarżonej decyzji Komisja słusznie odrzuciła argumenty Crédit agricole i Credit Suisse dotyczące „koniecznego”, „zgodnego z prawem”, „pozytywnego” lub „nieodłącznego i istotnego” charakteru spornych zachowań, które miały uniemożliwić kwalifikację wspomnianych zachowań jako „ograniczenia ze względu na cel”.
4) Wnioski w przedmiocie kwalifikacji spornych zachowań jako „ograniczenia ze względu na cel”
733
Po dokonaniu oceny spornych zachowań z należytym uwzględnieniem ich treści, zamierzonych celów i kontekstu gospodarczego, w jaki się wpisują, Komisja słusznie stwierdziła w motywie 749 zaskarżonej decyzji, że porozumienia lub uzgodnione praktyki opisane w sekcji 4.2 zaskarżonej decyzji należy uznać za „ograniczenie ze względu na cel” i że nie należy do niej zatem wykazanie ich antykonkurencyjnych skutków, w szczególności skutków dotyczących poziomu niepewności istniejącego na rynku SSA i wynikającego z omawianej wymiany szczególnie chronionych informacji handlowych.
734
W związku z tym zarzut pierwszy Crédit agricole i zarzut pierwszy Credit Suisse należy w części odrzucić jako niedopuszczalne, a w części oddalić jako bezzasadne.
4.
W przedmiocie zarzutu czwartego Crédit agricole i zarzutu trzeciego Credit Suisse, dotyczących niewystarczającego uzasadnienia oraz błędów przy ustalaniu kwoty grzywny nałożonej na każdy z tych banków
735
W ramach ustalania kwoty grzywien nałożonych na każdy z zainteresowanych banków Komisja wskazała w pierwszej kolejności, że banki te naruszyły art. 101 TFUE umyślnie lub przynajmniej w wyniku zaniedbania, co upoważnia tę instytucję do nałożenia na nie grzywny na podstawie art. 23 ust. 2 rozporządzenia nr 1/2003 (motywy 874–886 zaskarżonej decyzji).
736
W drugiej kolejności, w ramach stosowania wytycznych, a w szczególności przy ustalaniu wartości sprzedaży, która służy za punkt wyjścia do obliczenia kwoty podstawowej grzywien (pkt 13–18 wytycznych), Komisja stwierdziła, co nie zostało zakwestionowane przez skarżące, że produkty finansowe takie jak SSA nie generowały sprzedaży w zwykłym znaczeniu tego słowa i że w konsekwencji w niniejszej sprawie właściwe było obliczenie wartości zastępczej wartości sprzedaży (motywy 889, 890 zaskarżonej decyzji).
737
W trzeciej kolejności Komisja obliczyła dla każdego z zainteresowanych banków kwotę podstawową grzywny, po pierwsze, przyjmując 16 % ich wartości zastępczej z tytułu wagi spornego naruszenia (zwanej dalej „współczynnikiem wagi naruszenia”) (pkt 1–23 wytycznych) (sekcja 8.2.4.1; motywy 939–949 zaskarżonej decyzji), mnożąc ją przez współczynnik czasu trwania naruszenia właściwy dla każdego z nich (zwany dalej „współczynnikiem czasu trwania naruszenia”) (pkt 24 wytycznych) (sekcja 8.2.4.2; motywy 950, 951), i dodając na koniec kwotę dodatkową w wysokości 16 % w celu zapewnienia skutku odstraszającego (pkt 24 wytycznych) (sekcja 8.2.4.3; motywy 952–954).
738
W czwartej kolejności Komisja dokonała dostosowania kwoty podstawowej obliczonej dla każdego z zainteresowanych banków (pkt 27–35 wytycznych). Z tego tytułu nie uwzględniła ona okoliczności obciążających ani okoliczności łagodzących w odniesieniu do żadnego z tych banków. Komisja pomnożyła natomiast kwotę podstawową dla BofA i Crédit agricole przez szczególny współczynnik służący zapewnieniu skutku odstraszającego wynoszący, odpowiednio, 1,3 i 1,2 (zwany dalej „szczególnym współczynnikiem służącym zapewnieniu skutku odstraszającego”) (pkt 30 i 31 wytycznych) (motywy 955–966 zaskarżonej decyzji).
739
Skarżące – Crédit agricole w ramach części pierwszej, trzeciej, czwartej i piątej zarzutu czwartego oraz Credit Suisse w ramach zarzutu trzeciego składającego się z czterech części – kwestionują kwotę podstawową grzywien, które zostały na nie nałożone, i to zasadniczo z pięciu powodów.
740
Po pierwsze, w ramach części pierwszej zarzutu trzeciego Credit Suisse zarzuca Komisji naruszenie ciążącego na niej obowiązku uzasadnienia w odniesieniu do danych wykorzystanych do obliczenia wartości zastępczej.
741
Po drugie, skarżące – Crédit agricole w ramach części trzeciej zarzutu czwartego oraz Credit Suisse w ramach części drugiej zarzutu trzeciego – zarzucają Komisji naruszenie wytycznych w odniesieniu do sposobu ustalania wartości zastępczej.
742
Po trzecie, w ramach części pierwszej zarzutu czwartego Crédit agricole zarzuca Komisji naruszenie pkt 13 wytycznych, zasady dobrej administracji oraz obowiązku uzasadnienia z powodu decyzji o nieuwzględnieniu roku 2014 – ostatniego pełnego roku uczestnictwa tego banku w spornym naruszeniu – jako okresu odniesienia do celów obliczenia wartości zastępczej.
743
Po czwarte, skarżące – Crédit agricole w ramach części czwartej zarzutu czwartego oraz Credit Suisse w ramach części trzeciej zarzutu trzeciego – zarzucają Komisji popełnienie błędów w ocenie przy ustalaniu współczynnika wagi naruszenia.
744
Po piąte, skarżące – Crédit agricole w ramach części piątej zarzutu czwartego oraz Credit Suisse w ramach części czwartej zarzutu trzeciego – zarzucają Komisji popełnienie błędów w ocenie przy ustalaniu współczynnika czasu trwania naruszenia.
745
Ponadto w ramach części drugiej i czwartej zarzutu czwartego Crédit agricole kwestionuje dokonane przez Komisję dostosowania kwoty podstawowej nałożonej na nią grzywny.
746
Ściślej rzecz ujmując, bank ten zarzuca Komisji, że ta, po pierwsze, naruszyła zasadę równego traktowania przy określaniu szczególnego mnożnika służącego zapewnieniu skutku odstraszającego, a po drugie, popełniła błędy w ocenie przy badaniu okoliczności łagodzących, z których skarżąca powinna była skorzystać.
747
Zastrzeżenia te zostaną zbadane kolejno i w kolejności, o której mowa w pkt 739–746 powyżej, zgodnie z metodologią określoną w wytycznych. I tak w pierwszej kolejności zostanie zbadane ustalenie kwoty podstawowej grzywny, a w drugiej kolejności – jej dostosowania.
a)
W przedmiocie zastrzeżeń dotyczących kwoty podstawowej grzywien nałożonych na Crédit agricole i Credit Suisse
1) W przedmiocie zastrzeżeń dotyczących kwoty wartości zastępczej
748
Jak przypomniano w pkt 736 powyżej, Komisja uznała, że w celu ustalenia kwoty grzywny każdego z zainteresowanych banków należy obliczyć wartość zastępczą.
749
Biorąc pod uwagę szczególny charakter SSA, Komisja wskazała w motywie 892 zaskarżonej decyzji, że za punkt wyjścia przy obliczaniu wartości zastępczej należy przyjąć ilość i kwotę referencyjną (zwane dalej „kwotami referencyjnymi”) SSA, którymi zainteresowane banki handlowały w trakcie ich indywidualnego okresu uczestnictwa w spornym naruszeniu.
750
W tym celu Komisja wykorzystała uśrednione do okresu roku kwoty referencyjne SSA będących przedmiotem obrotu każdego z zainteresowanych banków w transakcjach z kontrahentami znajdującymi się w EOG w okresie jego udziału w spornym naruszeniu zgodnie z następującą metodą: „[R]eferencyjne kwoty wprowadzane do obrotu w okresie indywidualnego uczestnictwa w kartelu są uśredniane do okresu roku za pomocą współczynnika zależnego od czasu trwania indywidualnego uczestnictwa, poprzez podzielenie ich całkowitej kwoty przez liczbę pełnych miesięcy uczestnictwa, a następnie pomnożenie tej średniej miesięcznej przez 12”. Komisja postanowiła zatem nie uwzględniać kwot referencyjnych za ostatni pełny rok uczestnictwa każdego z zainteresowanych banków w spornym naruszeniu i odeszła od pkt 13 wytycznych (motywy 893, 894 zaskarżonej decyzji).
751
W motywie 896 zaskarżonej decyzji Komisja wskazała następnie, że SSA były wymieniana na rynku wtórnym po cenie wyrażonej w procentach ich kwoty referencyjnej. Na tej podstawie Komisja wywnioskowała, że dochód z tych transakcji został odzwierciedlony w różnicy między ceną zakupu a ceną sprzedaży każdej SSA nabytej, a następnie odsprzedanej przez traderów (bid-ask spread) i że należało uwzględnić ten spread przy obliczaniu wartości zastępczej.
752
W tym celu Komisja uznała, że należy pomnożyć uśrednione do okresu roku kwoty referencyjne przyjęte dla każdego z zainteresowanych banków przez współczynnik oparty na tym spreadzie (zwany dalej „współczynnikiem korygującym”), a mianowicie średni spread specyficzny dla każdego banku i pomniejszony o połowę w celu uwzględnienia faktu, że każda transakcja kupna lub sprzedaży dokonana przez dany bank stanowiła jedynie połowę całkowitej transakcji kupna-sprzedaży danej SSA (motywy 897–899 zaskarżonej decyzji).
753
W celu skonstruowania współczynnika korygującego właściwego dla każdego banku, po pierwsze, Komisja postanowiła wykorzystać 33 kategorie reprezentatywnych SSA wyemitowanych przez ośmiu emitentów i podzielonych na pięć przedziałów zapadalności (od 0 do 3 lat, od 3 do 5 lat, od 5 do 7 lat, od 7 do 10 lat i powyżej 10 lat), uwzględniając uwagi przedstawione przez zainteresowane banki w następstwie pisma w sprawie grzywien (motywy 902, 931 zaskarżonej decyzji).
754
Po drugie, w odniesieniu do każdego banku i każdego dnia jego uczestnictwa w naruszeniu Komisja odtworzyła dzienny spread, zgodnie z metodą wskazaną w motywie 901 zaskarżonej decyzji, w następujący sposób:
755
Ten dzienny spread dla każdego zainteresowanego banku był zatem średnim dziennym spreadem dla każdej z 33 wybranych kategorii SSA, ważonej w zależności od referencyjnych kwot obrotu tego banku, według emitenta i terminu zapadalności.
756
W celu ustalenia spreadu dla każdej reprezentatywnej kategorii SSA Komisja wykorzystała publiczne dane pochodzące z platformy Bloomberg, które uznała za odpowiednie i możliwe do zweryfikowania (motywy 903, 926 i 927 zaskarżonej decyzji).
757
Platforma ta pozwala zapoznać się, dla każdej z kategorii reprezentatywnych SSA, ze średnim spreadem rynkowym na koniec każdego dnia (end-of-day spread), obliczonym na podstawie „Bloomberg BGN composite price source” (dalej: „dane BGN”), w oparciu o wykonalne i orientacyjne kwotowania od wielu brokerów (motyw 903 i przypis 1060 do zaskarżonej decyzji).
758
Po trzecie, Komisja obliczyła dla każdego zainteresowanego banku ostateczny spread, jako prostą średnią dziennych spreadów, odpowiadającą dniom jego uczestnictwa w spornym naruszeniu (804 dni, czyli 574 dni roboczych w przypadku Crédit agricole i 1738 dni, czyli 1242 dni roboczych w przypadku Credit Suisse), zgodnie z metodą wskazaną w motywie 900 zaskarżonej decyzji, w następujący sposób:
759
W motywach 904 i 905 zaskarżonej decyzji Komisja przyjęła zatem w odniesieniu do Crédit agricole ostateczny spread na poziomie [0,120 % – 0,140 %], a zatem współczynnik korygujący wynoszący [0,060 % – 0,070 %] (kwota pomniejszona o połowę), zaokrąglony w dół do trzeciego miejsca po przecinku, odpowiadający wartości zastępczej wynoszącej 6501321 EUR. W odniesieniu do Credit Suisse przyjęła ona ostateczny spread na poziomie [0,190 % – 0,210 %], a zatem współczynnik korygujący wynoszący [0,095 % – 0,105 %] (kwota pomniejszona o połowę), zaokrąglony w dół do trzeciego miejsca po przecinku, odpowiadający wartości zastępczej wynoszącej 12890852 EUR.
760
Szczegóły tych obliczeń przedstawiono w poufnym załączniku do zaskarżonej decyzji, właściwym dla każdego zainteresowanego banku i doręczonym wyłącznie temu bankowi.
761
To właśnie w tym kontekście, po pierwsze, Credit Suisse zarzuca Komisji, że naruszyła ciążący na niej obowiązek uzasadnienia, nie przedstawiając skarżącej informacji pozwalających jej ocenić, czy metoda obliczania grzywny była obarczona błędem, a po drugie, Crédit agricole i Credit Suisse zarzucają zasadniczo Komisji naruszenie wytycznych ze względu na to, że dane uwzględnione przez tę instytucję nie stanowiły „najbardziej wiarygodnych dostępnych danych” w rozumieniu pkt 15 wytycznych, a zatem nie odzwierciedlały gospodarczego znaczenia spornego naruszenia.
i) W przedmiocie zastrzeżenia Credit Suisse dotyczącego braku uzasadnienia obliczenia grzywny
762
W ramach części pierwszej zarzutu trzeciego Credit Suisse zarzuca Komisji naruszenie ciążącego na niej obowiązku uzasadnienia w zakresie, w jakim „zaskarżona decyzja nie dostarcza [jej] wystarczających informacji do odtworzenia obliczenia współczynnika korygującego”.
763
Instytucja ta, po pierwsze, nie przekazała skarżącej danych BGN dotyczących wybranych reprezentatywnych SSA, a po drugie, nie zaktualizowała kodów International Securities Identification Number (ISIN) tych SSA, które zostały zmienione po wysłaniu pisma w sprawie grzywien.
764
Ponadto Credit Suisse podnosi, że usiłowała odtworzyć obliczenia Komisji i ustaliła współczynnik korygujący nie na poziomie [0,095 % – 0,105 %] – jak przyjęła Komisja – lecz na poziomie [0,095 % – 0,105 %] (o jedną tysięczną punktu procentowego mniej).
765
Credit Suisse zarzuca zasadniczo Komisji w niniejszej części pierwszej zarzutu, że ta nie dostarczyła danych niezbędnych do tego, aby skarżąca mogła ustalić czy zaskarżona decyzja – a w szczególności jej część dotycząca obliczenia współczynnika korygującego – była obarczona wadą mogącą podważyć prawidłowość obliczenia nałożonej na nią grzywny.
766
Co się tyczy w pierwszej kolejności twierdzenia Credit Suisse dotyczącego braku wskazania w zaskarżonej decyzji zaktualizowanych kodów ISIN, należy na wstępie zauważyć, że Komisja nie może skutecznie utrzymywać, iż „orzecznictwo – [a mianowicie] wyrok z dnia 15 lipca 2021 r._Komisja/Landesbank Baden-Württemberg i SRB (C‑584/20 P i C‑621/20 P, EU:C:2021:601, pkt 105) – nie wymaga, aby zaskarżona decyzja zawierała informacje umożliwiające Credit Suisse odtworzenie [jej] obliczeń”.
767
Pomijając bowiem fakt, że pkt 105 wyroku z dnia 15 lipca 2021 r., Komisja/Landesbank Baden-Württemberg i SRB (C‑584/20 P i C‑621/20 P, EU:C:2021:601), jest bardziej zniuansowany niż sugeruje Komisja, Trybunał wielokrotnie orzekał, że chociaż instytucja ta nie jest zobowiązana do wskazania wszystkich danych liczbowych dotyczących każdego z pośrednich etapów metody obliczania grzywny nałożonej na podstawie art. 101 TFUE, to jednak powinna ona wyjaśnić to, jak wyważała i oceniała ona wzięte przez nią pod uwagę elementy sprawy (zob. wyrok z dnia 10 lipca 2019 r., Komisja/Icap i in., C‑39/18 P, EU:C:2019:584, pkt 31 i przytoczone tam orzecznictwo).
768
Podobnie w kontekście analogicznym do kontekstu niniejszej sprawy Sąd orzekł, że zasadnicze znaczenie miało to, by uzasadnienie zaskarżonej decyzji umożliwiało skarżącej sprawdzenie, czy wybrana przez Komisję wartość zastępcza była ewentualnie obarczona wadą pozwalającą zakwestionować jej ważność (wyrok z dnia 24 września 2019 r., HSBC Holdings i in./Komisja, T‑105/17, EU:T:2019:675, pkt 346).
769
Należy jednak stwierdzić, że w zaskarżonej decyzji, a w szczególności w załączniku do niej, Komisja umożliwiła Credit Suisse dokładne określenie reprezentatywnych SSA wziętych pod uwagę przy obliczaniu współczynnika korygującego, nawet jeśli nie wspomniała ona o zaktualizowanych kodach ISIN tychże SSA.
770
Z załącznika do zaskarżonej decyzji, zatytułowanego „Annex to Decision AT.40346 SSA bonds (Credit Suisse) (confidential data)”, wynika bowiem jasno, że Komisja umożliwiła Credit Suisse sprawdzenie zasadności dokonanych przez siebie obliczeń, wskazując, oprócz rocznej kwoty referencyjnej transakcji tego banku (tabela 1), elementy składowe współczynnika korygującego, a mianowicie ważenie według emitenta (tabela 2), ważenie według terminu zapadalności (tabela 3) oraz macierz ważenia (tabela 4).
771
Ponadto, co się tyczy określenia obligacji reprezentatywnych wybranych do obliczenia współczynnika korygującego Credit Suisse, Komisja przedstawiła tabelę dla każdej z 33 kategorii SSA (tabele 5–12) w następującej formie:
772
Dla każdej z tych 33 kategorii SSA Komisja zidentyfikowała w nich kilka konkretnych SSA obejmujących różne okresy spornego naruszenia, co doprowadziło ją do określenia 88 konkretnych SSA, jak wskazała Credit Suisse.
773
Jak słusznie podniosła Komisja, taka prezentacja umożliwia określenie z wystarczającą dokładnością emitenta danej SSA, stopy kuponowej i terminu zapadalności dla każdego okresu spornego naruszenia zidentyfikowanego wraz z datą jego rozpoczęcia i datą zakończenia, co zresztą Credit Suisse wyraźnie przyznała w pkt 82 repliki.
774
W związku z tym nie można skutecznie zarzucać Komisji, że uchybiła ciążącemu na niej obowiązkowi uzasadnienia, nie wymieniając lub nie aktualizując w zaskarżonej decyzji kodów ISIN reprezentatywnych SSA wybranych do obliczenia współczynnika korygującego.
775
Ponadto można zauważyć, że ze sprawozdania Compass Lexecon z dnia 7 lipca 2021 r., załączonego do skargi Credit Suisse i zatytułowanego „Economic report on the calculation of Credit Suisse’s bid-ask spread adjustement factor” (Sprawozdanie ekonomiczne w sprawie obliczenia współczynnika korygującego spreadu bid-ask Credit Suisse), wynika, że za pomocą zaskarżonej decyzji i załącznika do niej lub pisma w sprawie grzywien bank ten był w stanie określić z całą pewnością kod ISIN 85 z 88 reprezentatywnych SSA wybranych do obliczenia współczynnika korygującego.
776
Jeżeli chodzi o pozostałe trzy reprezentatywne SSA, Credit Suisse wskazuje w tym samym sprawozdaniu, że każda z nich mogła otrzymać dwa identyfikatory ISIN. Podnosi ona jednak, że „dla każdej z nich istniał tylko jeden kod ISIN, który odpowiadał jednej obligacji, dla której dane dotyczące cen zakupu i sprzedaży były dostępne w BGN”.
777
Wynika z tego, że Credit Suisse mogła bez trudności zrozumieć, że Komisja, która wskazała, iż wyodrębniła dane przyjęte do obliczenia współczynnika korygującego z danych BGN, wykorzystała te SSA, dla których dane były dostępne.
778
Ponadto ze sprawozdania Compass Lexecon z dnia 11 lutego 2022 r., zatytułowanego „The inability to replicate the calculation of Credit Suisse’s bid-ask spread adjustement factor” (Niemożność odtworzenia obliczenia współczynnika korygującego spreadu bid-ask Credit Suisse) wynika, że „niezależnie od poniższej kombinacji kodów ISIN użytych w odniesieniu do tych reprezentatywnych obligacji, ogólny średni spread, który wyliczamy, jest zawsze [taki sam]”.
779
W konsekwencji, pomimo ewentualnych nieścisłości zaskarżonej decyzji i załącznika do niej lub pisma w sprawie grzywien, które, jak Credit Suisse sama przyznaje, że nie zmieniają wyniku jej obliczenia, bank ten był w stanie określić wszystkie reprezentatywne SSA wybrane przez Komisję w celu obliczenia współczynnika korygującego oraz sprawdzić jego prawidłowość i zasadność.
780
Co się tyczy w drugiej kolejności twierdzenia Credit Suisse dotyczącego braku w zaskarżonej decyzji danych uwzględnionych przy obliczaniu współczynnika korygującego – a mianowicie danych BGN reprezentatywnych SSA wybranych do obliczenia tego współczynnika – okoliczność ta również nie pozwala na stwierdzenie uchybienia przez Komisję ciążącemu na niej obowiązkowi uzasadnienia zaskarżonej decyzji.
781
W tym względzie należy przypomnieć, że nie ma wymogu, by uzasadnienie aktu Unii wyszczególniało wszystkie istotne okoliczności faktyczne i prawne, ponieważ, po pierwsze, ocena, czy uzasadnienie aktu jest wystarczające, winna nie tylko opierać się na jego brzmieniu, ale także uwzględniać okoliczności jego wydania, jak również całość przepisów prawa regulujących daną dziedzinę, a po drugie, okoliczność, że niekorzystny akt został wydany w okolicznościach znanych jego adresatowi, winna być należycie uwzględniona (zob. podobnie wyrok z dnia 15 lipca 2021 r., Komisja/Landesbank Baden-Württemberg i SRB, C‑584/20 P i C‑621/20 P, EU:C:2021:601, pkt 104 i przytoczone tam orzecznictwo).
782
Tymczasem w niniejszym przypadku w pkt 774 powyżej stwierdzono już, że w zaskarżonej decyzji wskazano w wystarczająco dokładny sposób reprezentatywne SSA uwzględnione przy obliczaniu współczynnika korygującego.
783
Ponadto, jak wynika z motywu 927 zaskarżonej decyzji i co nie zostało zakwestionowane przez Credit Suisse, dane BGN stanowią dane publiczne, a zatem są dostępne dla Credit Suisse.
784
W związku z tym Komisja nie musiała wymieniać w zaskarżonej decyzji wszystkich dziennych danych BGN dotyczących wszystkich reprezentatywnych SSA wykorzystanych do obliczenia współczynnika korygującego.
785
Ponadto okoliczność, że Credit Suisse nie była w stanie odtworzyć obliczenia Komisji dotyczącego współczynnika korygującego, nie może w niniejszej sprawie dowodzić, że zaskarżona decyzja jest w tym względzie niewystarczająco uzasadniona.
786
W duplice Komisja wskazała bowiem w sposób bardzo szczegółowy – czemu Credit Suisse nie zaprzeczyła na rozprawie – że odmienny wynik uzyskany przez ten bank wynikał z dwóch błędów popełnionych przezeń w obliczeniach, dotyczących błędnego zastosowania tabel 5 i 8 załącznika do zaskarżonej decyzji, dotyczących kategorii SSA wyemitowanych, odpowiednio, przez EBI i BNG.
787
Wreszcie, zakładając, że wbrew zarówno tytułowi, jak i brzmieniu części pierwszej zarzutu trzeciego Credit Suisse powołuje się na okoliczność, że Komisja nie przekazała jej w toku postępowania administracyjnego danych BGN reprezentatywnych SSA wybranych do obliczenia współczynnika korygującego oraz zaktualizowanych kodów ISIN, taka krytyka nie ma związku z brakiem uzasadnienia zaskarżonej decyzji podniesionym w ramach niniejszej części zarzutu.
788
W świetle powyższego część pierwszą zarzutu trzeciego Credit Suisse należy oddalić jako bezzasadną.
ii) W przedmiocie zastrzeżeń Crédit agricole i Credit Suisse opartych na naruszeniach wytycznych
789
W ramach zastrzeżeń Crédit agricole i Credit Suisse opartych na naruszeniach wytycznych przy ustalaniu wartości zastępczej, te dwa banki, razem lub osobno, zarzucają Komisji, po pierwsze, że oparła się na zbiorze reprezentatywnych SSA, a tym samym nie zastosowała metodologii obliczania spreadu opartej na danych pochodzących z ich własnych transakcji (argument drugi części trzeciej zarzutu czwartego Crédit agricole i argument drugi części drugiej zarzutu trzeciego Credit Suisse); po drugie, że dokonała stałego ważenia wybranych SSA w odniesieniu do całego okresu trwania naruszenia i wszystkich zainteresowanych banków w celu obliczenia ostatecznego spreadu każdego z tych banków (argument pierwszy części trzeciej zarzutu czwartego Crédit agricole), i po trzecie, że uwzględniła dane BGN, które zawyżają spready SSA (argument trzeci części trzeciej zarzutu czwartego Crédit agricole i argument pierwszy części drugiej zarzutu trzeciego Credit Suisse). Posiłkowo Credit Suisse zarzuca Komisji przypisanie mu kwot referencyjnych innych banków (argument trzeci części drugiej zarzutu trzeciego).
790
Te cztery zastrzeżenia zostaną zbadane po kolei.
– W przedmiocie zastrzeżeń Crédit agricole i Credit Suisse dotyczących odmowy zastosowania przez Komisję metodologii obliczania spreadu opartej na danych pochodzących z ich własnych transakcji
791
Na wstępie należy przypomnieć, jak wskazano już w pkt 748–760 powyżej, że w zaskarżonej decyzji Komisja uznała za właściwe, w celu określenia kwoty podstawowej grzywny, zastosowanie wartości zastępczej ustalonej poprzez pomnożenie uśrednionych do okresu roku kwot referencyjnych SSA będących przedmiotem obrotu przez każdy z zainteresowanych banków w okresie jego uczestnictwa w spornym naruszeniu, przez współczynnik korygujący, obliczony poprzez przyjęcie 50 % ostatecznego spreadu specyficznego dla każdego z tych banków, obliczonego poprzez zastosowanie prostej średniej dziennego spreadu 33 kategorii reprezentatywnych SSA będących przedmiotem obrotu w okresie jego udziału w tym naruszeniu.
792
Z motywu 902 zaskarżonej decyzji w związku z pkt 18–22 pism w sprawie grzywien skierowanych do Crédit agricole i Credit Suisse, do których motyw ten odsyła, wynika, że Komisja wybrała próbę 33 kategorii SSA wyemitowanych przez ośmiu emitentów, należących do pierwszej dziesiątki emitentów pod względem referencyjnych kwot obrotu dla co najmniej trzech banków i podzielonych na pięć transz zapadalności. Komisja wyjaśnia ten wybór względami opartymi na znacznej liczbie emitentów SSA na rynku, których znaczenie jest bardzo ograniczone, i względami praktycznymi, wskazując jednocześnie, że w każdym dniu okresu naruszenia wybrane reprezentatywne SSA są takie same dla wszystkich banków i pochodzą z podziału referencyjnych kwot obrotu według terminu zapadalności i emitenta dostarczonego przez banki.
793
W motywach 930 i 931 zaskarżonej decyzji Komisja wskazała również, że dostosowała ważenie emitentów i terminów zapadalności przyjętych w swojej próbie do ważenia, jakie pierwotnie przyjęła w każdym z pism w sprawie grzywien, aby uwzględnić uwagi przedstawione przez BofA, Crédit agricole i Credit Suisse w odniesieniu do tych pism.
794
W tym względzie, jeśli chodzi o Crédit agricole, Komisja wskazała, że uwzględniła podział według emitentów i terminów zapadalności SSA posiadanych przez ten bank zgodnie z przekazanymi przez niego informacjami. Podział ten został przedstawiony w tabelach 2 i 3 załącznika do spornej decyzji, który nie został przekazany przez ten bank w załączniku do skargi, lecz przez Komisję jako załącznik do odpowiedzi na skargę. Te dwie tabele, zatytułowane „Weight per issuer (Crédit agricole)” i „Weight per maturity (Crédit agricole)”, przedstawiają się następująco:
795
Dane zawarte w tych tabelach 2 i 3 zostały zestawione przez Komisję w celu określenia macierzy do obliczenia współczynnika korygującego, przedstawionej w tabeli 4 załącznika do zaskarżonej decyzji i do której zastosowano dane BGN za każdy dzień uczestnictwa Crédit agricole w spornym naruszeniu.
796
Ponadto Komisja wskazała w załączniku do spornej decyzji, że nie uwzględniła w próbie SSA wyemitowanych przez Agence française de développement (francuską agencję rozwoju, AFD), która jest obecna tylko wśród 10 największych emitentów Crédit agricole, ale nie innych uczestników.
797
Jeśli chodzi o Credit Suisse Komisja przedstawiła wyjaśnienia analogiczne do tych, o których mowa w pkt 794 i 795 powyżej, przy czym bank ten nie zakwestionował ich w ramach swojej skargi.
798
W ramach argumentu drugiego części trzeciej zarzutu czwartego Crédit agricole utrzymuje, że Komisja odeszła od pkt 15 wytycznych, ponieważ nie wykorzystała „najbardziej wiarygodnych dostępnych danych”, posługując się próbą 33 kategorii SSA, którą uważa za reprezentatywną, lecz w odniesieniu do której nie wyjaśnia, dlaczego jest rzeczywiście reprezentatywna dla SSA będących przedmiotem obrotu przez ten bank.
799
Tak więc zdaniem Crédit agricole blisko 99 % SSA wybranych przez Komisję „nie było przedmiotem obrotu przez [ten bank] w żadnym momencie w okresie jego uczestnictwa w zarzucanym naruszeniu lub nie było przedmiotem obrotu w dniu, w którym miały być one reprezentatywne”, w związku z czym SSA uwzględnione w stosunku do skarżącej nie odzwierciedlały jej rzeczywistej działalności transakcyjnej.
800
W konsekwencji Komisja powinna była wykorzystać SSA będące rzeczywiście przedmiotem obrotu przez Crédit agricole w okresie jej uczestnictwa w spornym naruszeniu, tym bardziej że dysponowała szczegółami na ich temat, a takie działanie nie wymagałoby dużo więcej obliczeń. Alternatywnie Komisja mogła po prostu wybrać obligacje będące najczęściej przedmiotem obrotu przez Crédit agricole w okresie jej uczestnictwa w spornym naruszeniu, co również stanowiło stosunkowo niewielką dodatkową pracę i doprowadziłoby do znacznie bardziej reprezentatywnego wyniku.
801
Podobnie, w ramach argumentu drugiego części drugiej zarzutu trzeciego Credit Suisse utrzymuje, że Komisja powinna była oprzeć obliczenie jej ostatecznego spreadu na danych dotyczących jej własnych transakcji zgodnie z alternatywną metodologią zawartą w sprawozdaniu Compass Lexecon z dnia 8 stycznia 2021 r., zatytułowanym „Economic response to the EC’s Letter” (Odpowiedź ekonomiczna na pismo Komisji, zwana dalej „drugim sprawozdaniem Compass Lexecon”), przedstawionym przez ten bank w toku postępowania administracyjnego i załączonym do skargi.
802
Metodologia ta, którą Komisja odrzuciła w motywach 923 i 924 zaskarżonej decyzji, odzwierciedla nieregulowany charakter rynku SSA, a także fakt, że spready Credit Suisse są węższe niż te wynikające z danych BGN.
803
Alternatywna metodologia zaproponowana przez Credit Suisse była bowiem oparta na danych dotyczących transakcji tego banku, które w danym okresie były przedmiotem przynajmniej jednego zakupu i jednej sprzedaży, a zatem dotyczących albo transakcji „doskonale zrównoważonych”, w których teoretyczne kwoty transakcji kupna i sprzedaży były takie same, albo transakcji „częściowo zrównoważonych”, w których kwoty te były różne. Na podstawie tych danych Credit Suisse obliczyła dla każdej SSA i każdego horyzontu czasowego średnią cenę zakupu i średnią cenę sprzedaży w oparciu o średnią ważoną cen wszystkich całkowicie lub częściowo zrównoważonych transakcji. Ponadto wzięła pod uwagę różnicę między średnimi cenami zakupu i sprzedaży w celu oszacowania spreadu, który mogłaby faktycznie uzyskać.
804
Ponadto zdaniem Credit Suisse jej alternatywna metodologia nie miała słabości wspomnianych przez Komisję w motywach 923 i 924 zaskarżonej decyzji. Po pierwsze, średni czas wynoszący 107 minut między dziennymi transakcjami kupna i sprzedaży dla transakcji „częściowo zrównoważonych” nie jest wystarczający, aby uczynić jej metodologię obliczeniową mniej odpowiednią niż metodologia zastosowana przez Komisję. Po drugie, okoliczność, że transakcje „częściowo zrównoważone” nie dotyczą tych samych kwot, nie prowadzi do zniekształconej miary. Spready między transakcjami „zrównoważonymi” i „częściowo zrównoważonymi” są bowiem bardzo podobne, co prowadzi do niewielkich zniekształceń. Po trzecie, twierdzenie Komisji, zgodnie z którym „zrównoważone transakcje” nie stanowią reprezentatywnej próby, jest nieprawidłowe, biorąc pod uwagę podobieństwo spreadów, o których mowa w zdaniu poprzednim, i nie ma znaczenia z tego względu, że „średnie ceny uzyskane z danych BGN są bardzo zbliżone do średnich cen uzyskanych z danych dotyczących rzeczywistych transakcji Credit Suisse”. Po czwarte, w swojej wcześniejszej praktyce decyzyjnej Komisja korzystała już z danych dotyczących rzeczywistej sprzedaży, preferując je od publicznie dostępnych danych.
805
Za pomocą wszystkich argumentów przedstawionych w pkt 798–804 powyżej Crédit agricole i Credit Suisse zarzucają w istocie Komisji zasadę wykorzystania próby SSA jako punktu odniesienia do celów obliczenia współczynnika korygującego grzywien nałożonych w zaskarżonej decyzji, oraz, w przypadku Crédit agricole – nieuzasadniony i niewłaściwy charakter próby 33 kategorii SSA wybranych przez tę instytucję.
806
W tym względzie należy od razu zaznaczyć, że pkt 15 wytycznych nakłada na Komisję obowiązek wykorzystania „najbardziej wiarygodnych dostępnych danych” w celu ustalenia wartości sprzedaży przedsiębiorstwa, określonej w pkt 13 tych wytycznych, z zastrzeżeniem pkt 16 wspomnianych wytycznych.
807
W związku z tym w kontekście niniejszej sprawy, w której Komisja postanowiła odstąpić od pkt 13 wytycznych i w związku z tym zrezygnowała z ustalenia kwoty podstawowej grzywny na podstawie wartości sprzedaży dóbr lub usług dokonanej przez przedsiębiorstwo w bezpośrednim lub pośrednim związku z naruszeniem, pkt 15 tych wytycznych nie może być stosowany bezpośrednio.
808
Ponadto z utrwalonego orzecznictwa wynika, że przy wyborze metody obliczania grzywien w przypadku naruszenia reguł konkurencji Unii Komisja korzysta z szerokich uprawnień dyskrecjonalnych (wyrok z dnia 10 lipca 2019 r., Komisja/Icap i in., C‑39/18 P, EU:C:2019:584, pkt 25).
809
Chociaż Komisja, przyjmując wytyczne, dokonała samoograniczenia w zakresie wykonywania tego swobodnego uznania, ma ona jednak możliwość odstąpienia od nich pod warunkiem podania powodów (zob. podobnie wyrok z dnia 10 lipca 2019 r., Komisja/Icap i in., C‑39/18 P, EU:C:2019:584, pkt 29 i przytoczone tam orzecznictwo).
810
W tym względzie Trybunał orzekł, że metoda opisana w wytycznych, która opiera się na uwzględnieniu wartości sprzedaży danych produktów w związku z naruszeniem w celu ustalenia kwoty podstawowej nakładanych grzywien, może czasami okazać się niedostosowana do szczególnych okoliczności danej sprawy i że w takiej sytuacji Komisja ma prawo zastosować metodę obliczania inną niż opisana w wytycznych (zob. podobnie wyrok z dnia 10 lipca 2019 r., Komisja/Icap i in., C‑39/18 P, EU:C:2019:584, pkt 27).
811
Wynika z tego, że Komisja nie może zostać pozbawiona możliwości, w celu określenia kwoty podstawowej grzywny, zastosowania metody uwzględniającej reprezentatywne próby działalności zainteresowanych przedsiębiorstw, pod warunkiem że nie tylko uzasadni swój wybór, lecz także uzasadni go w sposób wystarczający pod względem prawnym.
812
Okoliczność, że dane pochodzące z tych reprezentatywnych prób nie są identyczne z danymi pochodzącymi z analizy ich własnych transakcji, jest nierozłącznie związana z przyjętą metodą i nie może stać na przeszkodzie zastosowaniu przez Komisję takiej metody obliczeniowej, jeżeli uwzględnione próby rzeczywiście są reprezentatywne.
813
W tym względzie należy zaznaczyć, że w orzecznictwie przyjmuje się, iż wartość sprzedaży, o której mowa w pkt 13 wytycznych, ani nie jest, ani nie powinna być idealnie dokładnym obrazem skali danego naruszenia, co dotyczy również wartości zastępczej wartości sprzedaży.
814
Potwierdzając bowiem metodologię określoną przez Komisję w pkt 13 wytycznych, Trybunał przyznał, po pierwsze, że część obrotu pochodząca z towarów lub usług będących przedmiotem naruszenia może jedynie stanowić wskazówkę co do zakresu tego naruszenia i odzwierciedlać jego znaczenie gospodarcze, a po drugie, że nie należy jej przypisywać nieproporcjonalnie dużego znaczenia (zob. podobnie wyrok z dnia 19 marca 2009 r., Archer Daniels Midland/Komisja, C‑510/06 P, EU:C:2009:166, pkt 74, 76 i przytoczone tam orzecznictwo).
815
Podobnie Sąd orzekł, że ustalenie grzywny na podstawie art. 101 TFUE nie jest ścisłym działaniem arytmetycznym (wyroki: z dnia 5 października 2011 r., Romana Tabacchi/Komisja, T‑11/06, EU:T:2011:560, pkt 266; z dnia 15 lipca 2015 r., SLM i Ori Martin/Komisja, T‑389/10 i T‑419/10, EU:T:2015:513, pkt 436).
816
Jednakże w sytuacji gdy Komisja, korzystając z przysługującego jej szerokiego zakresu uznania w odniesieniu do metodologii obliczania grzywny, postanowiła odejść od wytycznych nie w całości – jak zezwala na to pkt 37 – lecz jedynie, jak w niniejszym przypadku, od pkt 13 tych wytycznych, nie może ona odejść od zasad przewodnich oraz od logiki leżącej u podstaw tych wytycznych (zob. podobnie wyrok z dnia 24 września 2019 r., HSBC Holdings i in./Komisja, T‑105/17, EU:T:2019:675, pkt 324, 345), a w szczególności zasady wyrażonej w pkt 15 tych wytycznych.
817
Tak więc przy stosowaniu określonej przez siebie metodologii do Komisji należy w szczególności czuwanie nad uwzględnieniem najbardziej wiarygodnych dostępnych danych, pod pogłębioną kontrolą pod względem prawnym i faktycznym sądu Unii (zob. podobnie wyroki: z dnia 8 grudnia 2011 r., Chalkor/Komisja, C‑386/10 P, EU:C:2011:815, pkt 62; z dnia 24 września 2019 r., HSBC Holdings i in./Komisja, T‑105/17, EU:T:2019:675, pkt 348).
818
To w tym kontekście należy ocenić, czy Komisja uzasadniła w sposób wystarczający pod względem prawnym fakt odstąpienia od metodologii przewidzianej w pkt 13 wytycznych i zastąpienia jej metodologią prowadzącą do obliczenia wartości zastępczej poprzez pomnożenie uśrednionych do okresu roku kwot referencyjnych każdego z zainteresowanych banków przez współczynnik korygujący obliczony na podstawie próby 33 kategorii SSA opisanej w motywie 902 zaskarżonej decyzji.
819
W tym względzie w pierwszej kolejności należy stwierdzić, że w motywach 887–890 zaskarżonej decyzji Komisja wyjaśniła, co nie zostało zakwestionowane przez skarżące, powody, dla których posłużyła się wartością zastępczą jako punktem wyjścia przy ustalaniu kwoty podstawowej grzywny.
820
Jeśli chodzi o posłużenie się próbą 33 kategorii SSA wyemitowanych przez ośmiu emitentów, o których mowa w motywie 902 zaskarżonej decyzji, z pkt 792–796 powyżej wynika, że Komisja spełniła ciążący na niej obowiązek uzasadnienia nie tylko w odniesieniu do powodów, dla których wybrała tych ośmiu emitentów SSA i wykluczyła niektórych innych emitentów, w szczególności tych z pierwszej dziesiątki Crédit agricole, ale także w odniesieniu do powodów, dla których wybrała terminy zapadalności SSA wyemitowanych przez tych ośmiu emitentów.
821
W drugiej kolejności, co się tyczy zasadności wyboru 33 kategorii SSA wybranych przez Komisję, a tym samym ich reprezentatywności, należy zauważyć, że Credit Suisse ich nie kwestionuje. Ze swej strony Crédit agricole nie podważa reprezentatywności tej próby w odniesieniu do wszystkich banków uczestniczących w spornym naruszeniu, lecz utrzymuje, że próba ta nie jest reprezentatywna dla jej własnej działalności.
822
Tymczasem, po pierwsze, z kolumny „Selected issuers” tabeli 2 załącznika do zaskarżonej decyzji, przedstawionej w pkt 794 powyżej i niezakwestionowanej przez Crédit agricole, wynika, że wyłonieni przez Komisję emitenci odpowiadają 78,8 % emitentów SSA znajdujących się w portfelu tego banku.
823
Po drugie, należy zaznaczyć, że tabele 3 i 4 załącznika do zaskarżonej decyzji, przytoczone w pkt 794 i 795 powyżej, których Crédit agricole również nie kwestionuje, wskazują, że macierz obliczeniowa przyjęta przez Komisję doprowadziła ją do zastosowania wobec ośmiu emitentów SSA wybranych dla wszystkich zainteresowanych banków ważenia terminów zapadalności specyficznego dla każdego z tych banków i określonego na podstawie danych przekazanych przez te banki w toku postępowania administracyjnego.
824
W związku z tym przyjęta przez Komisję próba 33 kategorii SSA jest wystarczająco reprezentatywna w szczególności w odniesieniu do działalności Crédit agricole, tym bardziej że na innych etapach obliczania grzywny Komisja dodatkowo zindywidualizowała wartość zastępczą przyjętą dla każdego banku.
825
Współczynnik korygujący przyjęty dla każdego banku jest bowiem mnożony przez uśrednione do okresu roku kwoty referencyjne specyficzne dla każdego banku, które obejmują wszystkie SSA, które były przedmiotem ich obrotu, a nie tylko kwoty referencyjne 33 kategorii reprezentatywnych SSA wybranych przez Komisję w celu obliczenia współczynnika korygującego.
826
Ponadto stwierdzenia, że 33 kategorie SSA wybrane przez Komisję były wystarczająco reprezentatywne, nie podważa twierdzenie Crédit agricole, zgodnie z którym prawie 99 % tych SSA „nie było przedmiotem obrotu przez [ten bank] w żadnym momencie w okresie jego uczestnictwa w zarzucanym naruszeniu lub nie było przedmiotem obrotu w dniu, w którym miały być one reprezentatywne”.
827
Należy bowiem stwierdzić, że twierdzenie to nie jest poparte żadnym dowodem, w szczególności danymi liczbowymi, który umożliwiłby Sądowi ocenę jego zasadności.
828
Jeżeli za pomocą tego argumentu Crédit agricole powołuje się na – niewykazany – fakt, że nie handlowała lub handlowała w niewielkim stopniu każdą z konkretnych 86 – a nie, jeśli o nią chodzi 88 – SSA uwzględnionych w ramach każdej z 33 kategorii reprezentatywnych SSA, o których mowa w pkt 771 i 772 powyżej, to należy zauważyć, że bank ten nie wykazał, w jaki sposób ceny kupna lub sprzedaży różnych konkretnych SSA wybranych dla każdej z tych 33 kategorii reprezentatywnych SSA różniły się od ceny zakupu lub sprzedaży innych SSA wyemitowanych przez tego samego emitenta o takim samym terminie zapadalności, jak te wybrane dla każdej z tych 33 kategorii.
829
Ponadto, biorąc pod uwagę informacje, którymi dysponuje Sąd, a w szczególności tabele 2–4 w załączniku do zaskarżonej decyzji, które zostały sporządzone na podstawie danych liczbowych przekazanych przez samą Crédit agricole w toku postępowania administracyjnego i których bank ten nie kwestionuje, zasadność krytyki Crédit agricole jest tym mniej oczywista, że reprezentatywny charakter SSA oznacza, iż jeden bank mógł handlować innymi SSA, co nie może podważać metody zastosowanej przez Komisję.
830
W trzeciej kolejności, co się tyczy alternatywnych metodologii obliczania zaproponowanych przez Crédit agricole i Credit Suisse, należy stwierdzić, że te dwa banki krytykują Komisję za nieprzyjęcie metodologii obliczania współczynnika korygującego opartej na ich własnych transakcjach, oraz że, tytułem ewentualnym, Crédit agricole zarzuca tej instytucji, że nie przyjęła metodologii opartej na SSA będących najczęściej przedmiotem obrotu przez ten bank w okresie jego uczestnictwa w spornym naruszeniu.
831
Po pierwsze, metodologia oparta na transakcjach Crédit agricole i Credit Suisse doprowadziłaby Komisję, jak słusznie wskazała ona w motywie 923 zaskarżonej decyzji, do obliczenia średniego spreadu na podstawie transakcji kupna-sprzedaży lub sprzedaży-kupna, które nie są porównywalne pod co najmniej dwoma względami.
832
Z pkt 2.10 i 2.12 drugiego sprawozdania Compass Lexecon wynika bowiem, że alternatywna metodologia zaproponowana przez Credit Suisse opiera się głównie na częściowo zrównoważonych transakcjach (partially balanced trades), które są definiowane jako transakcje dotyczące obligacji, które w określonym okresie (jednego dnia, tygodnia lub miesiąca) zostały jednocześnie zakupione i sprzedane przez traderów z Credit Suisse.
833
Tymczasem, po pierwsze, sam Credit Suisse przyznaje w ramach argumentacji dotyczącej wykorzystania przez Komisję danych BGN, że ważne jest uwzględnienie wolumenów obrotu, które mogą mieć wpływ na spready SSA będących przedmiotem obrotu.
834
W związku z tym porównanie transakcji kupna‑sprzedaży o różnych kwotach może zniekształcić obliczenie spreadu, której to wady nie ma metodologia Komisji, zgodnie z którą porównuje ona kwoty zagregowane przez platformę Bloomberg, jak wynika z przypisu 1084 do zaskarżonej decyzji.
835
Po drugie, jak podnosi zasadniczo Komisja w motywie 923 zaskarżonej decyzji, biorąc pod uwagę wahania kursów SSA, które przyznaje Credit Suisse, porównanie kursów SSA, które może dzielić „dzień, tydzień lub miesiąc” (zgodnie z definicją transakcji częściowo zrównoważonych podaną w drugim sprawozdaniu Compass Lexecon), może zniekształcić obliczenie spreadu.
836
W tym względzie podkreślany przez Credit Suisse fakt, że średni czas pomiędzy transakcjami kupna i sprzedaży częściowo zrównoważonych codziennych transakcji wynosi 107 minut, nie jest wystarczający, aby zrekompensować tę słabość.
837
Nie pozwala on bowiem na ustalenie, jaki jest średni czas dla transakcji tygodniowych lub miesięcznych uwzględnianych również w transakcjach częściowo zrównoważonych, ani jaki jest odsetek transakcji dziennych częściowo zrównoważonych w stosunku do transakcji tygodniowych i częściowo zrównoważonych miesięcznych.
838
Tymczasem metodologia Komisji nie posiada również i tej wady. Prowadzi ona bowiem do porównania kwot dotyczących cen zakupu i sprzedaży SSA, zagregowanych przez platformę Bloomberg i obliczonych w tym samym momencie, a mianowicie na koniec dnia, jak wynika to z motywu 921 zaskarżonej decyzji i nie jest kwestionowane przez Credit Suisse.
839
Po drugie, zaproponowana przez Crédit agricole i Credit Suisse metodologia oparta na ich własnych transakcjach prowadziłaby Komisję do oparcia się na próbie transakcji, której reprezentatywność nie została wykazana.
840
Z wypowiedzi Crédit agricole przytoczonych w motywie 926 zaskarżonej decyzji wynika bowiem, że bank ten nie jest w stanie dysponować wszystkimi cenami swoich transakcji. W toku postępowania administracyjnego skarżąca powołała się zatem na okoliczność, że „w braku rzeczywistych cen transakcyjnych pozwalających na obliczenie spreadu należy zastosować indeksy różnic cenowych (takie jak BGN), które są jednocześnie specyficzne dla obligacji i specyficzne dla danego okresu”.
841
Podobnie z pkt 2.12 drugiego sprawozdania Compass Lexecon wynika, że w zależności od okresu, częściowo zrównoważone transakcje Credit Suisse, przyjęte za punkt odniesienia przy sporządzaniu tego sprawozdania, stanowiły jedynie 14,2–59,2 % transakcji tego banku, przy czym w pełni zrównoważone transakcje stanowiły jedynie 1–2 %.
842
Credit Suisse nie może jednak skutecznie powoływać się na alternatywną metodologię obliczeniową opartą na danych, które w pewnych momentach jej uczestnictwa w spornym naruszeniu dotyczą transakcji, które są reprezentatywne jedynie dla około 15 % wszystkich transakcji tego banku.
843
Credit Suisse nie ma również podstaw, by twierdzić, że jeżeli transakcje częściowo zrównoważone obejmują znaczną część wszystkich transakcji („od 14,2 % do 59,2 %” zgodnie z pkt 2.27 drugiego sprawozdania Compass Lexecon), może ona zakładać, że wszystkie transakcje, dla których obliczono spready, są reprezentatywne dla wszystkich odnośnych transakcji.
844
W tym względzie natomiast metodologia Komisji nie posiada tej wady, ponieważ, jak wynika z motywu 903 zaskarżonej decyzji, Komisja przyjęła próbę SSA reprezentatywnych dla portfela każdego banku, zarówno w odniesieniu do ich emitentów, jak i terminów zapadalności. Tak więc metodologia ta przedstawia całość działalności ukaranych banków, a nie tylko ich częściowo zrównoważone transakcje.
845
Po trzecie, metodologia oparta na danych dotyczących transakcji Crédit agricole i Credit Suisse pozbawiłaby Komisję możliwości utrzymania jednolitości jej metody obliczania wartości zastąpienia między wszystkimi zainteresowanymi bankami – a mianowicie próby 33 kategorii reprezentatywnych SSA mającej zastosowanie bez rozróżnienia do wszystkich tych banków – podczas gdy kwota podstawowa grzywny ma odzwierciedlać nie tylko gospodarcze znaczenie spornego naruszenia, lecz również stopień zaangażowania każdego z przedsiębiorstw uczestniczących w spornym naruszeniu, jak wynika to z pkt 6 wytycznych.
846
Po czwarte, metodologia oparta na danych dotyczących transakcji zainteresowanych banków zakładałaby również dokonanie obliczeń o znacznie większym stopniu złożoności niż już złożone obliczenia dokonane w niniejszej sprawie, podczas gdy reprezentatywny charakter wybranych SSA, stwierdzony w pkt 824 powyżej, gwarantuje właśnie, że uwzględnione dane zachowają istotny charakter przy obliczaniu grzywny i pozwolą na odzwierciedlenie gospodarczego znaczenia spornego naruszenia w stopniu wymaganym przez orzecznictwo przypomniane w pkt 813 powyżej.
847
Metodologia oparta na danych dotyczących transakcji zainteresowanych banków sprowadzałaby się bowiem do nałożenia na Komisję obowiązku określenia i zastosowania indywidualnie, w odniesieniu do każdego zainteresowanego banku, spreadu rentowności specyficznego dla każdej transakcji zidentyfikowanej dla każdego dnia uczestnictwa tego banku w spornym naruszeniu, o czym świadczy propozycja Crédit agricole dotycząca przyjęcia „metodologii […] opartej na danych dotyczących transakcji [tego banku] dotyczącej obligacji, które w danym okresie były przedmiotem przynajmniej jednego zakupu i jednej sprzedaży”.
848
Ponadto nakładałaby ona na Komisję obowiązek wskazania, w odniesieniu do każdego z zainteresowanych banków i każdej transakcji, odpowiadających sobie transakcji kupna i sprzedaży, które umożliwiłyby jej obliczenie reprezentatywnego spreadu, w kontekście, w którym – jak wskazano w pkt 833 i 835 powyżej – kwota transakcji ma wpływ na ich cenę, a wahania cen SSA w ciągu dnia utrudnia, a nawet uniemożliwia jakąkolwiek korelację między transakcjami mającymi miejsce w różnym czasie.
849
Otóż taka metodologia – o ile nie czyniłaby nadmiernie trudnym, jeśli nie niemożliwym, obliczenie współczynnika korygującego – nakładałaby na Komisję nieproporcjonalne obciążenie administracyjne (zob. analogicznie opinia rzecznik generalnej J. Kokott w sprawie Pilkington Group i in./Komisja, C‑101/15 P, EU:C:2016:258, pkt 37).
850
Po piąte, okoliczność, że w sprawie, w której wydano decyzję C(2016) 8530 final z dnia 7 grudnia 2016 r. dotyczącą postępowania na podstawie art. 101 [TFUE] i art. 53 porozumienia EOG [sprawa AT.39914 – Instrumenty pochodne stopy procentowej nominowanej w euro (EIRD)], Komisja mogła wykorzystać dane odnośnych banków, nie może oznaczać, że ma ona obowiązek posłużenia się nimi w zaskarżonej decyzji. Pomijając różnice między tymi dwiema sprawami, wskazane przez Komisję w motywie 924 zaskarżonej decyzji, z utrwalonego orzecznictwa wynika, że instytucja ta nie jest związana swoją wcześniejszą praktyką administracyjną (zob. podobnie wyrok z dnia 19 marca 2009 r., Archer Daniels Midland/Komisja, C‑510/06 P, EU:C:2009:166, pkt 82 i przytoczone tam orzecznictwo).
851
W odniesieniu do metody pomocniczej zaproponowanej przez Crédit agricole należy zauważyć, że opiera się ona na selekcji SSA, co zdaniem samej Crédit agricole naruszałoby pkt 15 wytycznych. Ponadto, pomijając okoliczność, że Crédit agricole nie wskazuje SSA, które uważa za reprezentatywne, metoda ta miałaby te same wady co wady, które zostały wskazane w pkt 831–850 powyżej.
852
Wybierając zatem próbę 33 kategorii reprezentatywnych SSA, o której mowa w motywie 902 zaskarżonej decyzji, w celu ustalenia wartości zastępczej służącej za podstawę do obliczenia grzywien nałożonych na zainteresowane banki, Komisja nie przekroczyła zakresu uznania przyznanego jej przy określaniu metody obliczania grzywien, w kontekście, w którym – co nie zostało zakwestionowane przez skarżące – wartość sprzedaży nie stanowiła odpowiedniego wskaźnika dla celów obliczenia wspomnianej kwoty podstawowej.
853
Jak słusznie wskazała Komisja w motywie 933 zaskarżonej decyzji, metodologia opisana w motywach 889–905 zaskarżonej decyzji jest jasna i spójna oraz pozwala na przejrzyste i wykonalne określenie wartości zastępczej. Można ją stosować spójnie do wszystkich stron, a poziom szczegółowości właściwy dla każdego elementu jest odpowiedni do celów skutecznego, wiarygodnego i zrozumiałego obliczenia wartości zastępczej.
854
Ponadto, jak Komisja również słusznie uznała w motywie 936 zaskarżonej decyzji, alternatywne metodologie zaproponowane przez Crédit agricole i Credit Suisse nie mogą być bardziej odpowiednie niż metoda przyjęta przez Komisję w zaskarżonej decyzji.
855
W świetle powyższego argument drugi części trzeciej zarzutu czwartego Crédit agricole oraz argument drugi części drugiej zarzutu trzeciego Credit Suisse należy oddalić jako bezzasadne.
– W przedmiocie zastrzeżenia Crédit agricole, opartego na zastosowaniu stałego ważenia wybranych SSA w odniesieniu do całego okresu trwania naruszenia i w odniesieniu do wszystkich zainteresowanych banków w celu obliczenia ostatecznego spreadu każdego z tych banków
856
W ramach argumentu pierwszego części trzeciej zarzutu czwartego, tak jak został on przedstawiony w skardze, Crédit agricole zarzuca Komisji, że „obliczyła [ostateczny] spread, stosując stałe ważenie we wszystkich rozpatrywanych okresach dla wszystkich banków, a nie tylko w rozpatrywanym okresie mającym zastosowanie do [Crédit agricole]” i „[z] tego względu nie uwzględniła zmian w modelu transakcji, zarówno w ujęciu ogólnym, jak i w odniesieniu do transakcji samej [Crédit agricole]”.
857
To zastrzeżenie Crédit agricole, skierowane zasadniczo przeciwko motywowi 933 zaskarżonej decyzji, wynika z błędnego zrozumienia przyjętej i zastosowanej przez Komisję metodologii, która wynika w szczególności z motywów 902 i 903 zaskarżonej decyzji.
858
Jak wynika z motywu 903 zaskarżonej decyzji, prawdą jest, że Komisja przyjęła tę samą próbę składającą się z 33 reprezentatywnych kategorii SSA w celu obliczenia wartości zastępczej dla wszystkich zainteresowanych banków i że podział SSA według emitenta i terminu zapadalności dla tego samego banku pozostawał taki sam przez cały okres jego uczestnictwa w spornym naruszeniu. Jednakże z tego samego motywu 903 wynika, że dla każdej strony i każdego dnia roboczego w okresie ich odpowiedniego okresu naruszenia, Komisja obliczyła dzienny spread na podstawie średniej ważonej tych 33 kategorii reprezentatywnych SSA.
859
Co się tyczy w szczególności Crédit agricole, ustalenie to wynika również jasno z kolumny „Rescaled weights” tabeli 2 załącznika do zaskarżonej decyzji w związku z tabelami 3 i 4 tego załącznika, przytoczonymi w pkt 794 i 795 powyżej.
860
Tabele te podkreślają fakt, że chociaż referencyjne SSA były takie same dla wszystkich zainteresowanych banków przez cały okres trwania naruszenia i chociaż podział SSA według emitenta i terminu zapadalności dla tego samego banku pozostawał taki sam dla całego okresu jego uczestnictwa w spornym naruszeniu, to podział ten był specyficzny dla każdego banku i stanowił podstawę do określenia dziennego spreadu, który był zatem również dla niego specyficzny i który w związku z tym uwzględniał specyfikę jego działalności transakcyjnej.
861
Ponadto w zakresie, w jakim Crédit agricole wskazuje w replice, że jej argumentacja miała na celu krytykę nieuwzględnienia przez Komisję „ważenia śróddziennego”, należy stwierdzić, że argument ten – przy założeniu, że mógłby zostać uznany za dopuszczalny pomimo jego spóźnionego przedstawienia – nie może zostać uwzględniony.
862
W ramach tej argumentacji Crédit agricole ogranicza się bowiem, na podstawie – jak sama to określa – „hipotetycznego” przykładu, do wskazania, że w przypadku znacznej zmiany natężenia obrotu danego banku z dnia na dzień metoda przyjęta przez Komisję miałaby tendencję do przeszacowywania działalności banków. Tymczasem wspomniany bank nie przedstawił żadnego dowodu mogącego wykazać, że jego działalność miała takie cechy w okresie jego uczestnictwa w spornym naruszeniu.
863
W świetle powyższego argument pierwszy części trzeciej zarzutu czwartego Crédit agricole należy oddalić jako bezzasadny.
– W przedmiocie zastrzeżeń Crédit agricole i Credit Suisse opartych na wykorzystaniu danych BGN
864
W motywie 903 zaskarżonej decyzji i w przypisie 1060, do którego odsyła ten motyw, Komisja wskazała, że „dane dotyczące spreadów […] w odniesieniu do 33 [kategorii] reprezentatywnych obligacji zostały zebrane na podstawie źródła cen złożonych Bloomberg BGN [opisanego jako] złożona cena w czasie rzeczywistym obligacji korporacyjnych i obligacji państwowych”.
865
W motywie 918 zaskarżonej decyzji Komisja uzasadniła wykorzystanie danych BGN w następujący sposób:
„Jeśli chodzi o źródło informacji na temat spreadów, w piśmie [w sprawie grzywien] wyjaśniono, że po analizie […] »dane zawarte w aktach sprawy nie stanowią próby, która sama w sobie wystarczyłaby do zapewnienia proporcjonalnego reprezentowania wszystkich terminów zapadalności i wszystkich odpowiednich emitentów zgłoszonych przez strony w odpowiedziach na wystosowane przez Komisję żądania udzielenia informacji« oraz że Komisja zgromadziła zatem dane dotyczące spreadów między kursami kupna i sprzedaży od źródła cen złożonych Bloomberg BGN w ujęciu dziennym w odniesieniu do reprezentatywnych obligacji. Innymi słowy, Komisja, po wstępnym zaplanowaniu wykorzystania zarówno danych zawartych w aktach sprawy, jak i danych publicznych, oraz po ustaleniu, że dane zawarte w aktach sprawy nie były wystarczająco reprezentatywne, wybrała najwłaściwsze źródło danych w celu obliczenia obowiązujących spreadów”.
866
W przypisie 1084 do motywu 921 zaskarżonej decyzji Komisja wskazała, że „chociaż w odniesieniu do cen bieżących ceny Bloomberg BGN są cenami w czasie rzeczywistym i są obliczane w ciągu dnia w miarę napływu nowych kwotowań […], w przypadku cen historycznych dostępne są jedynie cena zakupu i cena sprzedaży na koniec dnia”.
867
W przypisie 1085 do tego samego motywu zaskarżonej decyzji Komisja dodała, co następuje:
„Komisja wykorzystała wyłącznie kursy kupna i sprzedaży Bloomberg BGN w celu obliczenia dziennych spreadów. Kursy kupna i sprzedaży Bloomberg BGN są szacowane w tym samym czasie (na koniec dnia). W związku z tym obliczenie spreadu dokonane poprzez odjęcie kursu kupna Bloomberg BGN od kursu sprzedaży Bloomberg BGN nie jest obarczone przesunięciem czasowym, które mogłoby zniekształcić wynik. Jednakże ten spread na koniec dnia nie może być stosowany do cen w ciągu dnia […]. Natomiast podejście Komisji polega na wykorzystaniu średniego spreadu na koniec dnia dla konkretnej reprezentatywnej obligacji w całym okresie uczestnictwa w naruszeniu i na zastosowaniu go do referencyjnych kwot obrotu”.
868
Skarżące – Crédit agricole w ramach argumentu trzeciego części trzeciej zarzutu czwartego oraz Credit Suisse w ramach argumentu pierwszego części drugiej zarzutu trzeciego – zarzucają Komisji, że przyjęła dane BGN, które są nieadekwatne do obliczenia wartości zastępczej. Dane te zawyżają cenę, po której zainteresowane banki rzeczywiście realizowały transakcje, a tym samym współczynnik korygujący obliczony na ich podstawie.
869
W tym względzie Crédit agricole wskazuje w szczególności, że na „ograniczonej próbie” transakcji faktycznie uzyskane spready są około czterokrotnie niższe od spreadów na koniec dnia wynikających z danych BGN. Stanowi to dowód na to, że spready te są sztucznie wyższe niż rzeczywiste spready. W tych okolicznościach Komisja powinna była wziąć pod uwagę te „najbardziej wiarygodne dostępne dane”, nawet jeśli mogły one zostać wykorzystane jedynie orientacyjnie, w szczególności „zmniejszając ostateczny spread o odpowiedni współczynnik”.
870
Z kolei Credit Suisse krytykuje Komisję za wykorzystanie danych BGN, które opierają się na nieprecyzowanej i nieprzejrzystej „zastrzeżonej metodologii”. Ponadto dane te wydają się odzwierciedlać raczej początkowe notowania i szacunki cen niż spready przeprowadzonych transakcji, co pozwala jedynie na dostarczenie maksymalnych spreadów, jakich bank ten może oczekiwać w ramach transakcji z klientami, jak wynika to z drugiego sprawozdania Compass Lexecon. Dane BGN są również niekompletne, ponieważ nie uwzględniają wolumenu potencjalnych transakcji, które mogą mieć wpływ na spready. Co więcej, zawyżają one spready uzyskane w przypadku, gdy Credit Suisse przeprowadza transakcje z innymi animatorami rynku, jak wynika to również z drugiego sprawozdania Compass Lexecon. Ponadto Credit Suisse uważa, że Komisja nie może pominąć najbardziej odpowiedniego źródła danych na tej podstawie, że inna strona kartelu nie może przedstawić tych samych danych.
871
Jak wskazano w pkt 807 powyżej, pkt 15 wytycznych nie ma bezpośredniego zastosowania w niniejszej sprawie, ponieważ Komisja odeszła od metody obliczania grzywien przewidzianej w pkt 13 tych wytycznych.
872
Jednakże w sytuacji gdy Komisja, korzystając z przysługującego jej szerokiego zakresu uznania co do metody obliczania grzywny – w niniejszym przypadku słusznie – określiła metodę obliczania grzywien alternatywną w stosunku do metody przewidzianej w pkt 13 tych wytycznych, to musi ona jednak, wdrażając tę metodologię, zapewnić uwzględnienie najbardziej wiarygodnych dostępnych danych.
873
Należy zatem ustalić, czy dane BGN wykorzystane przez Komisję w celu ustalenia ostatecznego spreadu stanowiły najbardziej wiarygodne dostępne dane w ramach wdrożenia określonej przez nią metodologii.
874
W tym kontekście i biorąc pod uwagę uzasadnienie przedstawione przez Komisję w zaskarżonej decyzji (motywy 903 i 918), a w szczególności uzasadnienie, w którym odrzuciła ona argumenty podniesione przez zainteresowane banki w toku postępowania administracyjnego (motywy 919–929), banki te nie mogą ograniczyć się do stwierdzenia, że dane wykorzystane przez Komisję są obarczone jedną lub kilkoma wadami, lecz przeciwnie, muszą one wykazać, że w ramach metodologii, którą instytucja ta określiła w sposób zgodny z prawem, rzeczywiście istnieją lepsze dane niż dane uwzględnione przez tę instytucję i że dane te są rzeczywiście dostępne (zob. analogicznie wyrok z dnia 24 września 2019 r., HSBC Holdings i in./Komisja, T‑105/17, EU:T:2019:675, pkt 324).
875
W tym względzie należy zauważyć, że Crédit agricole podnosi zasadniczo, iż w świetle badania, którego nie przedstawiła ona przed Sądem i co do którego sama przyznaje, że dotyczy „ograniczonej próby” transakcji, Komisja powinna była uprzywilejować nie dane BGN, lecz rzeczywiste spready, po jakich transakcje były realizowane przez ten bank i które powinny były zostać obliczone „orientacyjnie” na podstawie wspomnianej „ograniczonej próby”, w celu określenia „odpowiedniego” współczynnika zmniejszenia spreadu.
876
Otóż takie nieprecyzyjne i niewystarczające dowody nie są w stanie wykazać, że dostępny był zbiór pełnych i spójnych danych, inny niż ten, na który składają się dane BGN wykorzystane przez Komisję, ani tym bardziej, że był on lepszy od tego ostatniego zbioru.
877
Wręcz przeciwnie, fakt, że Crédit agricole oparła swoją krytykę wyłącznie na „ograniczonej próbie” danych, świadczy raczej o tym, że Crédit agricole – a tym bardziej Komisja – nie była w stanie zidentyfikować i dokładnie udokumentować przeprowadzonych przez siebie transakcji.
878
W tym względzie Sąd nie może nie zauważyć, jak wynika z motywu 926 zaskarżonej decyzji, że w toku postępowania administracyjnego Crédit agricole wskazała zresztą, że „w braku rzeczywistych cen transakcyjnych pozwalających na obliczenie spreadu należy zastosować indeksy różnic cenowych (takie jak BGN), które są jednocześnie specyficzne dla obligacji i specyficzne dla danego okresu”, że „[o]dpowiednim źródłem tych danych jest dostawca danych Bloomberg, który zapewnia dla każdej obligacji i dla każdego dnia kurs kupna i kurs sprzedaży na koniec dnia” oraz że „[r]óżnica między tymi kursami kupna i sprzedaży dostarcza dla każdej obligacji i dla każdego dnia spread na koniec dnia, który jest specyficzny dla każdej obligacji”, czego bank ten nie kwestionuje.
879
Ponadto, chociaż analiza, do której odnosi się Crédit agricole, pokrywa się z argumentami podniesionymi przez ten bank w toku postępowania administracyjnego, z motywu 925 zaskarżonej decyzji wynika, że Komisja słusznie odrzuciła je zasadniczo ze względu na to, że w ramach metodologii zaproponowanej przez ten bank, ze względu na wahania cen w ciągu dnia, cena zakupu obligacji nie może być porównywana z ceną zakupu transakcji odwrotnej wykonanej w tym samym dniu.
880
Wreszcie, jeżeli Crédit agricole zamierzała oprzeć swą argumentację na analizie ekonomicznej przedstawionej w załączniku A.10 do skargi, to powinna była wskazać jej konkretne punkty, które służyły poparciu niniejszej argumentacji, a nie ograniczyć się do zasygnalizowania jej istnienia we wstępie do skargi pod nagłówkiem „Kontekst skargi” i odnieść się do niej w replice w ramach zastrzeżenia dotyczącego błędu popełnionego przez Komisję w odniesieniu do okresu odniesienia uwzględnionego przy obliczaniu nałożonej na nią grzywny (część pierwsza zarzutu czwartego).
881
Podobnie jak Crédit agricole, Credit Suisse podnosi, że w celu ustalenia współczynnika korygującego Komisja powinna była wykorzystać nie dane BGN, lecz rzeczywiste spready, po jakich transakcje były realizowane przez ten bank.
882
Na poparcie swojego twierdzenia Credit Suisse podnosi różne zastrzeżenia pod adresem danych BGN, które należy kolejno zbadać.
883
Na wstępie należy oddalić zastrzeżenie oparte na okoliczności, że Komisja wykluczyła rzeczywiste spready, po jakich transakcje były realizowane przez ten bank na rzecz danych BGN, ze względu na to, że inna strona kartelu nie mogła przedstawić tych samych danych.
884
Zastrzeżenie to wynika z błędnego rozumienia motywu 918 zaskarżonej decyzji. Motyw ten wyjaśnia, że wykorzystanie danych BGN jest uzasadnione tym, że dane zawarte w aktach Komisji nie dostarczają próby, która sama w sobie wystarczyłaby do zapewnienia proporcjonalnej reprezentacji wszystkich odpowiednich terminów zapadalności i wszystkich odpowiednich emitentów zgłoszonych przez strony w ich odpowiedziach na żądania udzielenia informacji wystosowane przez Komisję.
885
Należy również oddalić zastrzeżenie Credit Suisse dotyczące tego, że sposób opracowania danych BGN jest nieznany, przez co nie było jasne, jakie należy nadać im znaczenie.
886
Prawdą jest, jak podnosi Credit Suisse i jak wynika z dokumentów opracowanych przez platformę Bloomberg, że sposób opracowania danych BGN jest częściowo nieznany. Jednakże okoliczność taka nie może pozbawić Komisji możliwości wykorzystania tych danych w niniejszym przypadku.
887
Z jednej strony bowiem, jak wynika z motywów 33, 220 lub 725 zaskarżonej decyzji, dane dostarczone przez tę platformę stanowią dane, do których traderzy przywiązują znaczną wagę, ponieważ, jak wskazuje Credit Suisse, platformy takie jak Bloomberg gromadzą informacje rynkowe, aby następnie przekazywać je wszystkim uczestnikom rynku.
888
Z drugiej strony, jak wynika z przypisu 1060 do zaskarżonej decyzji, który dotyczy dokumentu opracowanego przez platformę Bloomberg, dane BGN stanowią źródło, które opiera się na wykonalnych i orientacyjnych cenach wielu uczestników rynku i które wskazuje dostępne ceny w celu osiągnięcia konsensusu i które – jak podnosi Komisja – jest opracowywane przez podmiot trzeci względem postępowania.
889
W związku z tym nie można skutecznie podnosić, że ze względu na częściowo nieznany sposób ich opracowania dane referencyjne, jakimi są dane BGN, nie mogą być wykorzystywane przez Komisję, zwłaszcza że Credit Suisse w żaden sposób nie powołała się na platformy rynkowe dostarczające dokładniejszych lub bardziej istotnych informacji niż platforma Bloomberg.
890
Należy również oddalić zastrzeżenie Credit Suisse, które opiera się na brzmieniu pkt 1.8 drugiego sprawozdania Compass Lexecon i zgodnie z którym dane BGN „wydają się bardziej odzwierciedlać wstępne kwotowania i szacunki cenowe niż spready transakcyjne”.
891
Ze sprawozdania tego nie wynika bowiem z dostateczną pewnością, że rzeczywistym przedmiotem danych BGN jest przedmiot przywołany przez autorów tego sprawozdania, w szczególności bez odniesienia bibliograficznego i wbrew definicji przyjętej przez Komisję na podstawie dokumentu opracowanego przez platformę Bloomberg.
892
Ponadto należy zauważyć, że twierdzeniu zaczerpniętemu przez Credit Suisse ze wspomnianego sprawozdania towarzyszy następujące zastrzeżenie redakcyjne: „as such, we understand that” znacznie ograniczające wartość dowodową tego twierdzenia, które nie jest poparte żadnymi innymi dowodami.
893
Co się tyczy wreszcie zastrzeżeń dotyczących okoliczności, że dane BGN nie uwzględniają wpływu wolumenu obrotu na ceny SSA lub zawyżają spready uzyskane przez Credit Suisse przy przeprowadzaniu transakcji z innymi animatorami rynku, należy stwierdzić, że nie wydają się one bezpodstawne.
894
Jednakże stwierdzenie to nie może w niniejszej sprawie pozbawić Komisji możliwości wykorzystania danych BGN i tym samym unieważnić kwoty współczynnika korygującego obliczonego przy ich wykorzystaniu.
895
Po pierwsze, nie można bowiem krytykować Komisji za to, że posłużyła się danymi, które nie odzwierciedlały dokładnie rzeczywistych spreadów, po jakich transakcje były realizowane przez Credit Suisse, jeżeli właśnie ta instytucja nie dysponowała dokładnymi danymi, które byłyby wystarczająco reprezentatywne, jak wynika z motywu 918 zaskarżonej decyzji, którego Credit Suisse nie zakwestionowała, i w konsekwencji była ona zmuszona do zastosowania metodologii opartej na danych alternatywnych, z konieczności mniej precyzyjnych, w celu odtworzenia wartości zastępczej.
896
To zresztą w tym kontekście pkt 16 wytycznych przewiduje, że „[j]eżeli udostępnione przez przedsiębiorstwo dane nie są kompletne lub są niewiarygodne, Komisja może ustalić wartość sprzedaży tego przedsiębiorstwa na podstawie danych częściowych, którymi dysponuje i/lub wszelkich innych informacji, które uzna za stosowne”.
897
Po drugie, z pkt 831–850, a także 854 powyżej wynika, że metodologia oparta na danych dotyczących transakcji zainteresowanych banków nie może być bardziej odpowiednia niż metodologia przyjęta przez Komisję w zaskarżonej decyzji.
898
W związku z tym w ramach metodologii ustanowionej przez Komisję, której zgodność z prawem została potwierdzona w pkt 852 powyżej, dane BGN należy uznać za najbardziej wiarygodne dostępne dane, w szczególności w świetle oświadczeń Crédit agricole w przedmiocie wiarygodności tych danych do celów obliczenia współczynnika korygującego, o których mowa w motywie 926 zaskarżonej decyzji i które zostały przypomniane w pkt 878 powyżej.
899
W konsekwencji należy oddalić argument trzeci części trzeciej zarzutu czwartego Crédit agricole oraz argument pierwszy części drugiej zarzutu trzeciego Credit Suisse.
– W przedmiocie zastrzeżenia Credit Suisse dotyczącego zawyżenia jej wartości zastępczej ze względu na uwzględnienie wobec niej kwot referencyjnych innych banków
900
W ramach argumentu trzeciego części drugiej zarzutu trzeciego, podniesionego tytułem ewentualnym na wypadek, gdyby Sąd uznał, że Komisja miała prawo wykorzystać dane BGN, Credit Suisse zarzuca Komisji, że zawyżyła przyjęte wobec niej kwoty referencyjne, błędnie przypisując jej kwoty będące przedmiotem obrotu przez inne banki, i odrzuciła argumenty skarżącej w tym zakresie w motywach 928 i 929 zaskarżonej decyzji.
901
Włączenie do kwot referencyjnych Credit Suisse transakcji, w ramach których bank ten nabywa środki płynne (liquidity sourcing) (poprzez zapłatę ceny innemu animatorowi rynku), prowadzi do przypisania jej transakcji, z tytułu których nie mogła ona uzyskać żadnych dochodów. Animator rynku otrzymuje bowiem marżę wyłącznie od transakcji z klientem. Credit Suisse wskazuje w tym względzie, że cena zapłacona dostawcy przez odsprzedawcę nie jest dodawana do obliczenia wartości sprzedaży.
902
Co więcej, takie uwzględnienie w kwotach referencyjnych operacji zakupu środków pieniężnych, które stanowią 37,8–41 % wszystkich operacji Credit Suisse, prowadziłoby do dwukrotnego zaksięgowania tej samej transakcji, w przypadku gdy transakcje są przeprowadzane między dwoma bankami uczestniczącymi w spornym naruszeniu.
903
W ramach niniejszego argumentu Credit Suisse zarzuca w istocie Komisji, że włączyła do kwot referencyjnych (a nie przy obliczaniu współczynnika korygującego), które zostały wobec niej uwzględnione, transakcje dotyczące zakupu środków płynnych stanowiące zdaniem Credit Suisse transakcje dostawy, które nie powinny być brane pod uwagę przy obliczaniu wartości sprzedaży.
904
O ile prawdą jest, że w ramach ustalania „wartości sprzedaży” w rozumieniu pkt 13 wytycznych w celu określenia kwoty podstawowej grzywny należy uwzględnić jedynie wartość sprzedaży danego przedsiębiorstwa, a zatem całkowitą cenę zafakturowaną przez to przedsiębiorstwo swoim klientom na danym rynku towarów lub usług (zob. podobnie wyrok z dnia 1 lutego 2018 r., Kühne + Nagel International i in./Komisja, C‑261/16 P, niepublikowany, EU:C:2018:56, pkt 66, 67), nie ma to jednak miejsca w niniejszej sprawie, biorąc pod uwagę metodologię przyjętą przez Komisję w celu ustalenia współczynnika korygującego.
905
W ramach metodologii przyjętej przez Komisję, przypomnianej w pkt 748–759 powyżej, instytucja ta określiła bowiem współczynnik korygujący odpowiadający połowie średniego spreadu specyficznego dla każdego banku w celu uwzględnienia okoliczności, że każda transakcja kupna lub sprzedaży dokonana przez dany bank stanowiła jedynie połowę całkowitej transakcji kupna-sprzedaży danej SSA (motywy 897–899 zaskarżonej decyzji).
906
W konsekwencji, jak wynika w szczególności z pkt 11 pisma w sprawie grzywien i z przypisu 1054 do zaskarżonej decyzji, ze względu na specyfikę obrotu SSA Komisja zamierzała określić wartość zastępczą nie poprzez przyjęcie wobec sprzedającego całego spreadu dla każdej transakcji sprzedaży SSA – co uniemożliwiłoby jej włączenie do kwot referencyjnych zainteresowanych banków operacji związanych z zakupami SSA – lecz poprzez przyjęcie połowy spreadu transakcji wobec sprzedającego i połowę spreadu transakcji wobec kupującego.
907
W związku z tym, stosując taką metodologię, której ważność została stwierdzona w pkt 852 powyżej, Komisja nie miała innego wyboru niż włączenie do kwot referencyjnych każdego z zainteresowanych banków nie tylko jego transakcji sprzedaży, ale również jego transakcji zakupu, w tym transakcji kupna środków pieniężnych, które zresztą zasadniczo, jeśli nie w całości, doprowadzą do późniejszej transakcji sprzedaży.
908
Co więcej, z księgowego punktu widzenia fakt, że Komisja zastosowała połowę średniego spreadu zastosowanego do całkowitej kwoty transakcji, jest równoznaczny z przyjęciem całkowitego średniego spreadu zastosowanego do połowy kwoty transakcji, co wyklucza jakiekolwiek podwójne zaksięgowanie kwoty referencyjnej tej transakcji, po pierwsze, u kupującego, a po drugie, u sprzedającego.
909
Wreszcie w zakresie, w jakim Credit Suisse podnosi, że transakcje zakupu środków płynnych przeprowadzone z bankami uczestniczącymi w spornym naruszeniu nie powinny były być uwzględnione w ramach jej kwot referencyjnych, należy przypomnieć, że zgodnie z wytycznymi pojęcie „wartości zastępczej”, podobnie jak pojęcie „wartości sprzedaży”, ma na celu przyjęcie za punkt wyjścia, przy obliczaniu grzywny nałożonej na przedsiębiorstwo, kwoty odzwierciedlającej gospodarcze znaczenie spornego naruszenia i stopień zaangażowania tego przedsiębiorstwa w to naruszenie (zob. podobnie wyrok z dnia 9 lipca 2015 r., InnoLux/Komisja, C‑231/14 P, EU:C:2015:451, pkt 50 i przytoczone tam orzecznictwo).
910
Wynika z tego, że ustalenie wartości zastępczej wymaga uwzględnienia wszystkich transakcji przeprowadzonych na rynku, którego dotyczy naruszenie, podobnie jak przy ustalaniu wartości sprzedaży [zob. podobnie wyrok z dnia 1 lutego 2018 r., Panalpina World Transport (Holding) i in./Komisja, C‑271/16 P, niepublikowany, EU:C:2018:59, pkt 30 i przytoczone tam orzecznictwo], i to w odniesieniu do każdego z przedsiębiorstw, które uczestniczyły w spornym naruszeniu, jak wynika to z pkt 10 wytycznych.
911
Tymczasem, biorąc pod uwagę metodologię przyjętą przez Komisję, przypomnianą w pkt 748–759 powyżej, na podstawie której ustaliła ona dla każdego z zainteresowanych banków wartość zastępczą, mnożąc jego kwoty referencyjne przez współczynnik korygujący ustalony na podstawie połowy jego średniego specyficznego dla niego spreadu, logiczne jest, że w przypadku transakcji zakupu środków płynnych dokonanej przez bank uczestniczący w spornym naruszeniu od innego banku, który również uczestniczył w tym naruszeniu, Komisja uwzględniła kwoty referencyjne odpowiadające tej transakcji w odniesieniu do każdego z tych banków, podobnie jak uczyniła to w przypadku każdej transakcji nabycia środków płynnych dokonanej przez bank, który uczestniczył w tym naruszeniu, od innego banku, który nie uczestniczył w tym naruszeniu.
912
Metodologia ta prowadzi z pewnością do uwzględnienia kwoty referencyjnej będącej przedmiotem obrotu w ramach danej transakcji zakupu środków płynnych zarówno dla sprzedającego SSA, jak i dla ich nabywcy.
913
Jednakże to podwójne uwzględnienie wynika z samych zasad regulujących ustalanie grzywien na podstawie wytycznych, a w szczególności z ich pkt 10, zastosowanego w szczególnym kontekście niniejszej sprawy, w której Komisja ustaliła wartość zastępczą nie tylko w odniesieniu do transakcji sprzedaży, lecz również w odniesieniu do transakcji zakupu.
914
Ponadto wyłączenie z obliczenia wartości zastępczej części transakcji, które niewątpliwie mieszczą się w ramach wprowadzania w życie kwestionowanego kartelu, skutkowałoby sztucznym zminimalizowaniem znaczenia gospodarczego spornego naruszenia, naruszając w ten sposób cel polegający na ściganiu i skutecznym karaniu naruszeń art. 101 TFUE (zob. analogicznie wyrok z dnia 11 lipca 2013 r., Team Relocations i in./Komisja, C‑444/11 P, niepublikowany, EU:C:2013:464, pkt 77).
915
Komisja słusznie zatem uznała w motywie 929 zaskarżonej decyzji, że w ramach metodologii, którą zdefiniowała zgodnie z prawem i która miała na celu określenie wartości zastępczej reprezentatywnej dla całej działalności zainteresowanych banków, a w szczególności działalności Credit Suisse, powinna ona włączyć do kwot referencyjnych przyjętych wobec tego banku transakcje dotyczące zakupów środków płynnych, w tym transakcje dokonane między bankami uczestniczącymi w spornym naruszeniu.
916
W związku z tym argument trzeci części drugiej zarzutu trzeciego Credit Suisse należy oddalić jako bezzasadny.
2) W przedmiocie zastrzeżenia Crédit agricole dotyczącego decyzji Komisji o nieuwzględnieniu roku 2014 jako okresu odniesienia do celów obliczenia wartości zastępczej
917
Zgodnie z pkt 13 wytycznych „[w] celu ustalenia kwoty podstawowej grzywny […] zazwyczaj Komisja będzie uwzględniać wartość sprzedaży przedsiębiorstwa za ostatni pełny rok jego udziału w naruszeniu przepisów”.
918
W motywach 894 i 935 zaskarżonej decyzji Komisja postanowiła jednak, w celu obliczenia wartości zastępczej, odstąpić od pkt 13 wytycznych.
919
W tym względzie Komisja wskazała, że „bardziej właściwe jest oparcie rocznej wartości zastępczej na wartości sprzedaży rzeczywiście zrealizowanej przez [zainteresowane banki] w miesiącach odpowiadających ich uczestnictwu w naruszeniu” i że „[p]onieważ kwoty referencyjne będące przedmiotem obrotu w okresie ich indywidualnego uczestnictwa w kartelu zostały uśrednione do okresu roku w zależności od czasu trwania uczestnictwa każdego z nich, poprzez podzielenie sumy [kwot referencyjnych będących przedmiotem obrotu przez bank w okresie jego uczestnictwa w spornym naruszeniu] przez liczbę pełnych miesięcy uczestnictwa w tym naruszeniu, a następnie pomnożenie tej średniej miesięcznej przez 12”.
920
Komisja uzasadniła ten wybór trzema względami, a mianowicie zmienną wielkością rynku SSA, dużymi wahaniami spreadów w okresie naruszenia oraz różnymi okresami, w których zainteresowane banki uczestniczyły w spornym naruszeniu.
921
Ponadto w motywie 895 zaskarżonej decyzji Komisja wskazała, że uśrednione do okresu roku referencyjne kwoty obrotu odzwierciedlają gospodarcze znaczenie spornego naruszenia i stopień zaangażowania każdego przedsiębiorstwa w to naruszenie, niezależnie od okresu ich indywidualnego uczestnictwa.
922
W ramach części pierwszej zarzutu czwartego Crédit agricole utrzymuje, że przyjmując średnią roczną kwot referencyjnych SSA będących przedmiotem obrotu przez ten bank w okresie jego uczestnictwa w spornym naruszeniu, a nie tylko kwoty referencyjne będące przedmiotem obrotu przez ten bank w 2014 r. – ostatnim pełnym roku uczestnictwa tego banku w spornym naruszeniu – Komisja naruszyła pkt 13 wytycznych, zasadę dobrej administracji oraz ciążący na niej obowiązek uzasadnienia.
923
Na poparcie tej części zarzutu Crédit agricole podnosi w skardze, że w zaskarżonej decyzji Komisja nie wyjaśniła ani charakteru, ani zakresu dużych wahań spreadów. Nie wyjaśniła ona również, dlaczego zastosowanie średniej rocznej kwot referencyjnych SSA będących przedmiotem obrotu było konieczne w niniejszej sprawie, w szczególności w odniesieniu do uczestnictwa skarżącej, które rozpoczęło się po okresie dużych wahań w 2011 r. Ponadto Crédit agricole uważa, że duże wahania spreadów, na które powołuje się Komisja, nie uzasadniały odejścia od pkt 13 wytycznych. Jest tak tym bardziej, że w przypadku Crédit agricole różnica między uśrednionymi do okresu roku kwotami referencyjnymi z jednej strony a kwotami referencyjnymi będącymi przedmiotem obrotu w 2014 r. z drugiej strony wynosiła jedynie 10 %.
924
W replice Crédit agricole dodaje, że uzasadnienie Komisji oparte na różnych okresach uczestnictwa poszczególnych banków w spornym naruszeniu jest absurdalne i sprzeczne z praktyką decyzyjną tej instytucji.
925
Przede wszystkim, jeśli chodzi o argument, zgodnie z którym zaskarżona decyzja nie zawiera uzasadnienia dotyczącego decyzji Komisji o odstąpieniu od pkt 13 wytycznych, należy stwierdzić, że motywy 894 i 935 zaskarżonej decyzji, których treść została przypomniana w pkt 918–921 powyżej, przedstawiają w sposób jasny i jednoznaczny powody tej decyzji, umożliwiając tym samym zainteresowanym bankom zapoznanie się ze względami uzasadniającymi podjęcie tej decyzji, a Sądowi przeprowadzenie kontroli (zob. podobnie wyrok z dnia 23 listopada 2021 r., Rada/Hamas, C‑833/19 P, EU:C:2021:950, pkt 74 i przytoczone tam orzecznictwo).
926
Prawdą jest, jak podnosi Crédit agricole, że w zaskarżonej decyzji Komisja nie wykazała ani charakteru ani zakresu dużych wahań spreadów, na które się powołuje.
927
Jednakże przesadne byłoby wymaganie szczegółowego uzasadnienia dla każdego elementu ilościowego, na którym opiera się rozumowanie Komisji, jeżeli jest ono, jak stwierdzono w pkt 765–788 powyżej, jasne i jednoznaczne (zob. analogicznie wyrok z dnia 1 lipca 2008 r., Chronopost i La Poste/UFEX i in., C‑341/06 P i C‑342/06 P, EU:C:2008:375, pkt 108, 111 i przytoczone tam orzecznictwo).
928
W niniejszym przypadku jest tak tym bardziej, że, po pierwsze, Crédit agricole podniosła przed Sądem różne argumenty podważające duże wahania spreadów, na których oparła się Komisja, i że Komisja była w stanie podać uzasadnienie w ramach dochodzenia w niniejszej sprawie (zob. analogicznie wyrok z dnia 1 lipca 2008 r., Chronopost i La Poste/UFEX i in., C‑341/06 P i C‑342/06 P, EU:C:2008:375, pkt 110).
929
Po drugie, nie można racjonalnie uznać, że brak wyjaśnień dotyczących charakteru i zakresu wahań spreadów SSA pozbawił Crédit agricole, który jest uczestnikiem rynku SSA, możliwości samodzielnej oceny, czy obiektywne stwierdzenie zawarte w motywach 894, 899 i 935 zaskarżonej decyzji i dotyczące dużych wahań na rynku SSA w okresie naruszenia, było prawdziwe, czy też przeciwnie – błędne.
930
W związku z tym Crédit agricole nie może skutecznie powoływać się na brak uzasadnienia zaskarżonej decyzji w odniesieniu do powodów, które uzasadniały decyzję Komisji o odejściu od pkt 13 wytycznych i przyjęciu nie kwot referencyjnych będących przedmiotem obrotu przez ten bank w 2014 r., lecz średniej rocznej kwot referencyjnych będących przedmiotem obrotu przez ten bank w trakcie całego okresu jego uczestnictwa w spornym naruszeniu.
931
Następnie, jeśli chodzi o zasadność wyboru dokonanego przez Komisję, należy przypomnieć, że pkt 13 wytycznych zezwala Komisji na odstąpienie od zasady, zgodnie z którą do celów obliczenia kwoty grzywny uwzględnia się sprzedaż zrealizowaną przez dane przedsiębiorstwo w ostatnim pełnym roku jego uczestnictwa w spornym naruszeniu, pod warunkiem że instytucja ta uzasadni to odstępstwo w sposób wymagany prawem (zob. podobnie wyrok z dnia 17 grudnia 2014 r., Pilkington Group i in./Komisja, T‑72/09, niepublikowany, EU:T:2014:1094, pkt 212, 213 i przytoczone tam orzecznictwo).
932
W niniejszym przypadku w motywach 894 i 935 zaskarżonej decyzji Komisja uzasadniła swój wybór odstąpienia od zasady określonej w pkt 13 wytycznych trzema powodami, przypomnianymi w pkt 920 powyżej.
933
Tymczasem, jak wynika z pkt 923 powyżej, aby zakwestionować uzasadniony charakter odstępstwa od pkt 13 wytycznych Komisji Crédit agricole ograniczyła się w skardze do zakwestionowania drugiego powodu przedstawionego przez Komisję, a mianowicie powodu dotyczącego dużych wahań spreadów SSA w okresie naruszenia.
934
Wynika z tego, że powody pierwszy i trzeci, dotyczące zmieniającej się wielkości rynku SSA w okresie naruszenia i różnych okresów uczestnictwa zainteresowanych banków w naruszeniu, należy uznać za ostatecznie ustalone i mające znaczenie dla uzasadnienia w niniejszej sprawie odstępstwa od pkt 13 wytycznych.
935
W tym względzie należy zauważyć, że w replice Crédit agricole co prawda zakwestionowała trzeci powód podniesiony przez Komisję.
936
Jednakże ze względu na to, że nie została ona przedstawiona w ramach skargi, taka argumentacja, która ma nowy charakter i nie opiera się na okolicznościach faktycznych lub prawnych ujawnionych dopiero w toku postępowania i której nie można rozumieć w ten sposób, że stanowi rozszerzenie jej argumentacji dotyczącej dużych wahań spreadów SSA, jest spóźniona, a zatem niedopuszczalna na podstawie art. 84 § 1 regulaminu postępowania (zob. podobnie wyrok z dnia 14 maja 2019 r., Commune de Fessenheim i in./Komisja, T‑751/17, EU:T:2019:330, pkt 60).
937
Po wyjaśnieniu powyższego należy stwierdzić, że z dowodów przekazanych przez Komisję w następstwie środka organizacji postępowania, które dotyczą próby SSA (EBI i CADES) z terminem zapadalności od 0 do 3 lat i od 7 do 10 lat, wynika, że SSA rzeczywiście cechowały się, w okresie naruszenia, dużymi spreadami, w szczególności między końcem 2011 r. a końcem 2013 r.
938
Okoliczność ta, w połączeniu z bezspornym faktem, że wielkość rynku SSA zmieniała się w okresie trwania naruszenia, świadczy o tym, że uśrednienie do okresu roku kwot referencyjnych – prowadzące do uwzględnienia, w celu obliczenia kwoty podstawowej grzywny, całego okresu trwania naruszenia każdego zainteresowanego banku – było konieczne do odzwierciedlenia gospodarczego znaczenia tego naruszenia, jak podnosi Komisja w motywie 895 zaskarżonej decyzji.
939
Uwzględnienie jedynie ostatniego roku uczestnictwa każdego banku w spornym naruszeniu doprowadziłoby bowiem Komisję do zaniżenia znaczenia gospodarczego tego naruszenia, nie uwzględniając w żaden sposób lat 2012 i 2013, w których wpływ tego naruszenia był największy, w szczególności ze względu na duże wahania spreadów.
940
Wniosku tego nie może podważyć argument Crédit agricole oparty zasadniczo na okoliczności, że jej uczestnictwo w naruszeniu – które rozpoczęło się w dniu 11 stycznia 2013 r. i zakończyło się w dniu 24 marca 2015 r. – nastąpiło w okresie podlegającym mniejszym wahaniom spreadów, co powinno było skłonić Komisję do nieodstępowania od pkt 13 wytycznych.
941
Rezygnacja z uśrednienia do okresu roku kwot referencyjnych w stosunku do Crédit agricole doprowadziłaby bowiem do tego, że Komisja nie przyjęłaby tego samego okresu odniesienia do obliczenia kwoty podstawowej grzywny nałożonej na ten bank co okres przyjęty dla pozostałych zainteresowanych banków, co uniemożliwiłoby jej nałożenie grzywien odzwierciedlających względną wagę każdego z zainteresowanych banków w spornym naruszeniu, jak wynika zasadniczo z motywu 895 zaskarżonej decyzji.
942
Ponadto, biorąc pod uwagę fakt, że rok 2013 lub nawet początek 2014 r. charakteryzowały się wahaniami spreadów, które wprawdzie były znacznie niższe niż w latach 2012 i 2013, lecz były wyższe niż w okresie rozpoczynającym się wraz z 2014 r., obliczenie podstawowej kwoty grzywny Crédit agricole na podstawie kwot referencyjnych będących przedmiotem obrotu przez tę spółkę w trakcie samego roku 2014 doprowadziłoby, ze szkodą dla innych banków uczestniczących w spornym naruszeniu, do naruszenia zasady równego traktowania.
943
W takim przypadku Crédit agricole byłby jedynym bankiem, którego kwota podstawowa grzywny zostałaby obliczona na podstawie roku podlegającego niewielkim wahaniom spreadów, i to pomimo tego, że uczestniczył on w spornym naruszeniu również w 2013 r., który charakteryzował się znacznymi wahaniami spreadów SSA.
944
Wreszcie Crédit agricole nie przedstawia żadnego dowodu, który pozwalałby wykazać, że uśrednione do okresu roku kwoty referencyjne nie stanowią, z przyczyn leżących po stronie tego banku, wskazówki co do jej prawdziwego rozmiaru i siły gospodarczej ani zakresu popełnionego przez nią naruszenia (zob. podobnie wyrok z dnia 11 lipca 2014 r., Esso i in./Komisja, T‑540/08, EU:T:2014:630, pkt 96 i przytoczone tam orzecznictwo).
945
W tym względzie nie może wystarczyć podkreślany przez Crédit agricole fakt, że przyjęta w odniesieniu do niej roczna wartość zastępcza różni się jedynie o 10 % od kwot referencyjnych będących przedmiotem obrotu przez ten bank w 2014 r.
946
Komisja mogła zatem, nie popełniając błędu, odstąpić w niniejszej sprawie od pkt 13 wytycznych w celu obliczenia kwoty podstawowej grzywien nałożonych na zainteresowane banki, a w szczególności na Crédit agricole.
947
Wreszcie, jeśli chodzi o zarzut naruszenia zasady dobrej administracji, podniesiony przez Crédit agricole, należy stwierdzić, że nie zostało on poparty argumentami niezależnymi od tych, które zostały przedstawione w celu zakwestionowania decyzji Komisji o nieuwzględnieniu roku 2014 jako okresu odniesienia do celów obliczenia wartości zastępczej, w związku z czym należy go oddalić z tych samych powodów, które zostały przedstawione w pkt 931–946 powyżej.
948
W świetle powyższego należy oddalić część pierwszą zarzutu czwartego Crédit agricole.
3) W przedmiocie zastrzeżeń dotyczących współczynnika wagi naruszenia (pkt 20–23 wytycznych)
949
W motywach 940 i 941 zaskarżonej decyzji Komisja przyjęła współczynnik wagi naruszenia wynoszący 16 %.
950
Uzasadniła ona ten współczynnik wagi naruszenia zasadniczo okolicznością, że sporne naruszenie obejmowało cały EOG i przybrało formę porozumień cenowych, wymiany informacji o znamionach zmowy, podziału rynku i podziału klientów, które to zachowania zaliczają się do najpoważniejszych ograniczeń konkurencji.
951
Skarżące – Crédit agricole w ramach części czwartej zarzutu czwartego oraz Credit Suisse w ramach części trzeciej zarzutu trzeciego – kwestionują przyjęty przez Komisję współczynnik wagi naruszenia w wysokości 16 %.
952
Po pierwsze, jeśli chodzi o Crédit agricole, bank ten podnosi, że Komisja nie miała prawa przyjąć współczynnika wagi naruszenia wspólnego dla wszystkich banków uczestniczących w spornym naruszeniu i powinna była przyjąć w stosunku do niego „bardziej odpowiedni” współczynnik wagi naruszenia.
953
Zdaniem Crédit agricole, w celu przestrzegania zasady równego traktowania oraz w celu zastosowania się do wyroków: z dnia 7 czerwca 1983 r., Musique Diffusion française i in./Komisja (od 100/80 do 103/80, EU:C:1983:158, pkt 129); z dnia 8 lipca 1999 r., Komisja/Anic Partecipazioni (C‑49/92 P, EU:C:1999:356, pkt 90), należało zastosować zindywidualizowany i niższy współczynnik wagi naruszenia. Zgodnie z tymi wyrokami przy ustalaniu współczynnika wagi naruszenia Komisja jest zobowiązana do uwzględnienia czasu trwania spornego naruszenia, ewentualnie nieznaczącego zachowania zainteresowanych przedsiębiorstw, ich roli w wykazaniu tego naruszenia, osiągniętych przez nie korzyści i ich wielkości.
954
Tymczasem Crédit agricole uczestniczyła w naruszeniu krócej niż inne banki i nie przyczyniła się do jego wykazania. Co więcej, jej trader był mniej aktywny niż traderzy z innych banków. Wreszcie Crédit agricole jest jedynie „bardzo małym graczem” na rynku SSA, na który wszedł dopiero w latach 2012/2013.
955
W tym względzie należy na wstępie wskazać, że Crédit agricole nie może skutecznie powoływać się na wyroki z dnia 7 czerwca 1983 r., Musique Diffusion française i in./Komisja (od 100/80 do 103/80, EU:C:1983:158, pkt 129), i z dnia 8 lipca 1999 r., Komisja/Anic Partecipazioni (C‑49/92 P, EU:C:1999:356, pkt 90), ponieważ nie zostały one wydane w ramach skarg na decyzje wydane w czasie, gdy obliczanie grzywien nakładanych na podstawie art. 101 TFUE było regulowane przez wytyczne, w których Komisja dokonała samoograniczenia w zakresie wykonywania przysługującego jej zakresu uznania.
956
Jak bowiem wyraźnie wynika z wyroków z dnia 7 czerwca 1983 r., Musique Diffusion française i in./Komisja (od 100/80 do 103/80, EU:C:1983:158), i z dnia 8 lipca 1999 r., Komisja/Anic Partecipazioni (C‑49/92 P, EU:C:1999:356), dotyczą one obliczania grzywien na podstawie art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17: pierwszego rozporządzenia wprowadzającego w życie art. [101] i [102 TFUE] (Dz.U. 1962, 13, s. 204) – który został zasadniczo powtórzony w art. 23 rozporządzenia nr 1/2003, a nie na podstawie wytycznych, a w szczególności ich pkt 20–23 (zob. podobnie wyrok z dnia 16 czerwca 2011 r., Team Relocations i in./Komisja, T‑204/08 i T‑212/08, EU:T:2011:286, pkt 87).
957
Wynika stąd, że wyroki z dnia 7 czerwca 1983 r., Musique Diffusion française i in./Komisja (od 100/80 do 103/80, EU:C:1983:158), i z dnia 8 lipca 1999 r., Komisja/Anic Partecipazioni (C‑49/92 P, EU:C:1999:356), nie mogą nakładać na Komisję, na etapie ustalania współczynnika wagi naruszenia (pkt 20–23 wytycznych), obowiązku uwzględnienia elementów innych niż waga samego spornego naruszenia, którą w każdym wypadku, i jak przewiduje orzecznictwo (zob. podobnie wyrok z dnia 16 czerwca 2011 r., Team Relocations i in./Komisja, T‑204/08 i T‑212/08, EU:T:2011:286, pkt 87), Komisja należycie uwzględniła na innych etapach obliczania grzywny nałożonej na ten bank.
958
Ponadto należy przypomnieć, że o ile w ramach obliczania grzywien nakładanych na podstawie art. 101 TFUE Komisja nie może odstąpić od przestrzegania zasady równego traktowania (zob. podobnie wyrok z dnia 14 maja 1998 r., BPB de Eendracht/Komisja, T‑311/94, EU:T:1998:93, pkt 309), zarówno z pkt 22 wytycznych, jak i z odnoszącego się do niego orzecznictwa wynika, że współczynnik wagi naruszenia odzwierciedla co do zasady wagę spornego naruszenia, a nie względną wagę udziału w tym naruszeniu każdego z zainteresowanych przedsiębiorstw [zob. podobnie, pod rządami wytycznych w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 [EWWiS] (Dz.U. 1998, C 9, s. 3), wyrok z dnia 12 listopada 2009 r., Carbone-Lorraine/Komisja, C‑554/08 P, niepublikowany, EU:C:2009:702, pkt 27, 29; pod rządami wytycznych, wyroki: z dnia 12 grudnia 2012 r., Novácke chemické závody/Komisja, T‑352/09, EU:T:2012:673, pkt 58; z dnia 14 maja 2014 r., Reagens/Komisja, T‑30/10, niepublikowany, EU:T:2014:253, pkt 240].
959
Tak więc oceny indywidualnych okoliczności dokonuje się co do zasady nie w ramach oceny wagi naruszenia, to znaczy przy ustalaniu kwoty podstawowej grzywny, lecz w ramach dostosowania kwoty podstawowej w zależności od okoliczności łagodzących i obciążających (zob. podobnie wyrok z dnia 11 lipca 2013 r., Team Relocations i in./Komisja, C‑444/11 P, niepublikowany, EU:C:2013:464, pkt 103).
960
To zresztą dlatego pkt 19–22 wytycznych przewidują określenie współczynnika wagi naruszenia w odniesieniu do danego naruszenia, a nie w odniesieniu do każdego przedsiębiorstwa, które w nim uczestniczyło.
961
W niniejszym przypadku, współczynnika wagi naruszenia w wysokości 16 % za naruszenie takie jak stwierdzone w zaskarżonej decyzji nie można uznać za niewłaściwy lub nieproporcjonalny.
962
Jak bowiem słusznie wskazała Komisja w motywach 939–941 zaskarżonej decyzji, sporne naruszenie obejmowało cały EOG i przybrało formę porozumień cenowych, wymiany informacji o znamionach zmowy, podziału rynku i podziału klientów, które to zachowania zaliczają się do najpoważniejszych ograniczeń konkurencji.
963
Ponadto współczynnik wagi naruszenia wynoszący 16 % jest znacznie niższy niż górna granica widełek, o których mowa w pkt 21 i 23 wytycznych dla ograniczeń konkurencji przyjmujących taką postać.
964
Komisja wskazała bowiem w pkt 21 i 23 wytycznych, że co do zasady uwzględnia część, która może wynosić do 30 % wartości sprzedaży, ale że w przypadku naruszeń takich jak porozumienia horyzontalne dotyczące ustalania cen i podziału rynku – kwalifikacja przyjęta w zaskarżonej decyzji – uwzględniona część znajdować się będzie zazwyczaj „w górnym przedziale powyższej skali”.
965
Co więcej, wbrew temu, co twierdzi Crédit agricole, przyjęty w odniesieniu do niej współczynnik wagi naruszenia nie wskazuje na żadne naruszenie zasady równego traktowania.
966
Specyfika tego banku oraz istotne cechy jego uczestnictwa w spornym naruszeniu zostały bowiem należycie uwzględnione na innych etapach obliczania grzywny, zgodnie z ciążącym na Komisji obowiązkiem uwzględnienia indywidualnego zachowania danego przedsiębiorstwa (zob. podobnie wyrok z dnia 11 lipca 2013 r., Team Relocations i in./Komisja, C‑444/11 P, niepublikowany, EU:C:2013:464, pkt 99, 100, 105, 106).
967
Tak więc krótszy czas trwania uczestnictwa Crédit agricole w spornym naruszeniu, podobnie jak okoliczność, że Crédit agricole nie brała udziału w jego wykazaniu – która to okoliczność jest ściśle związana z czasem trwania jej uczestnictwa w tym naruszeniu – skłoniły Komisję do przyjęcia względem niej współczynnika czasu trwania wynoszącego 2,20 lat, podczas gdy w przypadku BofA wynosił on 3,28 lat, w przypadku Credit Suisse 4,75 lat i 4,18 lat w przypadku Deutsche Bank, jak wynika z motywu 951 zaskarżonej decyzji.
968
Podobnie mniejszy rozmiar tego banku został uwzględniony z tytułu wartości zastępczej, która – jak wynika z motywu 905 zaskarżonej decyzji – z uwagi na mniejszy wolumen kwot referencyjnych będących przedmiotem obrotu przez ten bank okazała się znacznie niższa od wartości zastępczej innych banków.
969
Wreszcie okoliczność, że w trakcie spornego naruszenia trader z Crédit agricole był mniej aktywny niż traderzy z innych banków, nie była okolicznością, który Komisja powinna wziąć pod uwagę w niniejszej sprawie.
970
Abstrahując bowiem od faktu, że Crédit agricole nie twierdzi ani tym bardziej nie wykazuje, iż spełniła przesłanki określone w pkt 29 tiret trzecie wytycznych, z utrwalonego orzecznictwa wynika, że bierne formy uczestnictwa w naruszeniu, takie jak obecność przedsiębiorstwa na spotkaniach, w trakcie których zawarte zostały porozumienia o celu antykonkurencyjnym, bez wyrażenia w sposób oczywisty sprzeciwu, jest wyrazem współudziału, który może być podstawą uznania odpowiedzialności tego przedsiębiorstwa w ramach art. 101 TFUE, gdyż milcząca zgoda na niedozwoloną inicjatywę bez otwartego zdystansowania się wobec jej treści lub zawiadomienia o niej organów administracyjnych zachęca do kontynuowania naruszenia i utrudnia jego wykrycie (zob. wyrok z dnia 21 stycznia 2016 r., Eturas i in., C‑74/14, EU:C:2016:42, pkt 28 i przytoczone tam orzecznictwo).
971
W związku z tym Komisja mogła, nie popełniając błędu, przyjąć w szczególności w odniesieniu do Crédit agricole współczynnik wagi naruszenia wynoszący 16 %.
972
Wniosek ten odnosi się również do Credit Suisse i nie podważa go argument tego banku, w ramach którego ogranicza się on do podniesienia, w jednym tylko punkcie skargi, że „grzywna, [która została na niego] nałożona […], znacznie zawyża wagę naruszenia [z tego powodu, że] Komisja nie wykazała, że wymiana informacji dotyczących ustalania cen jest antykonkurencyjna ze względu na cel (część druga zarzutu pierwszego)”, że „nie istniał całościowy plan realizujący ten sam wspólny cel przed lutym 2013 r. i po tej dacie (część pierwsza zarzutu drugiego)”, że „nie wiedział [on] o istnieniu – i nie mógł rozsądnie przewidzieć – tego rodzaju dwustronnej, jakoby antykonkurencyjnej, wymiany informacji, której się oddały inne banki po lutym 2013 r. (część druga zarzutu drugiego)”; oraz że „Komisja nie udowodniła w sposób wystarczający pod względem prawnym, że zachowanie po lutym 2013 r. miało charakter ciągły (część trzecia zarzutu drugiego)”.
973
Te cztery zastrzeżenia odpowiadają bowiem dokładnie zastrzeżeniom sformułowanym przez Credit Suisse i oddalonym przez Sąd w ramach części drugiej zarzutu pierwszego oraz części pierwszej, drugiej i trzeciej zarzutu drugiego, do których zresztą bank ten wyraźnie odsyła.
974
Wynika z tego, że część czwartą zarzutu czwartego Crédit agricole i część trzecią zarzutu trzeciego Credit Suisse należy oddalić jako bezzasadne.
4) W przedmiocie zastrzeżeń dotyczących współczynnika czasu trwania naruszenia (pkt 24 wytycznych)
975
W motywach 950 i 951 zaskarżonej decyzji Komisja wskazała, że obliczyła współczynnik czasu trwania naruszenia przewidziany w pkt 24 wytycznych na podstawie liczby dni uczestnictwa każdego z zainteresowanych banków w spornym naruszeniu, określonej w motywie 842 tej decyzji.
976
Komisja przyjęła zatem w odniesieniu do Crédit agricole współczynnik czasu trwania naruszenia wynoszący 2,20 lat ze względu na okres jej uczestnictwa w spornym naruszeniu wynoszący 804 dni oraz współczynnik czasu trwania naruszenia wynoszący 4,75 lat w odniesieniu do Credit Suisse ze względu na okres jej uczestnictwa w spornym naruszeniu wynoszący 1738 dni.
977
Skarżące – Crédit agricole w ramach części piątej zarzutu czwartego oraz Credit Suisse w ramach części czwartej zarzutu trzeciego – kwestionują przyjęty w odniesieniu do nich współczynnik czasu trwania naruszenia.
i) W przedmiocie zastrzeżeń dotyczących współczynnika czasu trwania naruszenia wynoszącego 2,20 lat przyjętego w odniesieniu do Crédit agricole
978
W części piątej zarzutu czwartego Crédit agricole zarzuca Komisji przyjęcie współczynnika czasu trwania naruszenia wynoszącego 2,20 lat ze względu na to, że bank ten uczestniczył w spornym naruszeniu od dnia 10 stycznia 2013 r. do dnia 24 marca 2015 r.
979
Tymczasem, jak skarżąca wykazała w ramach zarzutów pierwszego i drugiego, jej uczestnictwo w spornym naruszeniu po zakończeniu 2013 r. lub najpóźniej po rozpoczęciu roku 2014 nie zostało wykazane.
980
Komisja zignorowała bowiem lub pominęła szereg elementów mających decydujące znaczenie dla czasu trwania naruszenia. Po pierwsze, zmniejszenie liczby dowodów dostępnych od końca października 2013 r. wskazuje na zaprzestanie spornego naruszenia na długo przed datą przyjętą przez Komisję, co potwierdza brak rozmów między traderem z Crédit agricole a traderem z BofA po przejściu tego tradera z Deutsche Bank do BofA w pierwszej połowie 2014 r. Po drugie, zarzucane zachowania – a przynajmniej wymiana informacji – nie miały celu antykonkurencyjnego i były zbyt oddalone od siebie w czasie w 2013 r. i na początku 2014 r.
981
W tym względzie należy od razu zaznaczyć, że współczynnik czasu trwania naruszenia zastosowany do ustalenia kwoty grzywny nałożonej na podstawie art. 101 TFUE nie ma związku z wagą, a zatem antykonkurencyjnym charakterem naruszenia ze względu na cel lub skutek, który uzasadnia nałożenie tej grzywny.
982
W związku z tym argument Crédit agricole oparty na braku antykonkurencyjnego celu spornych zachowań – który zresztą został oddalony powyżej – należy oddalić.
983
W pozostałym zakresie należy stwierdzić, że argumenty Crédit agricole dotyczące braku ciągłego charakteru spornego naruszenia oraz błędu Komisji co do daty zakończenia uczestnictwa tego banku w tym naruszeniu zostały już oddalone w ramach odpowiedzi na zarzut drugi.
984
Niemniej jednak w pkt 145 powyżej stwierdzono, że Komisja nie mogła skutecznie oprzeć się na rozmowie z dnia 10 stycznia 2013 r. i że w związku z tym początek uczestnictwa Crédit agricole w spornym naruszeniu powinien zostać przesunięty na dzień 11 stycznia 2013 r.
985
Tymczasem, biorąc pod uwagę fakt, że obliczony przez Komisję współczynnik czasu trwania naruszenia został zaokrąglony w dół do drugiego miejsca po przecinku (w szczególności w przypadku Credit Suisse i Deutsche Bank) oraz że skrócenie o jeden dzień czasu trwania uczestnictwa Crédit agricole w spornym naruszeniu – z 804 do 803 dni – pociąga za sobą zmniejszenie tego mnożnika z 2,20 do 2,19, należy stwierdzić błąd w obliczeniu współczynnika czasu trwania naruszenia zastosowanego wobec tego banku.
986
Należy zatem uwzględnić część piątą zarzutu czwartego Crédit agricole.
ii) W przedmiocie zastrzeżeń dotyczących współczynnika czasu trwania naruszenia wynoszącego 4,75 lat przyjętego w odniesieniu do Credit Suisse
987
W części czwartej zarzutu trzeciego Credit Suisse zarzuca Komisji przyjęcie współczynnika czasu trwania naruszenia wynoszącego 4,75 lat ze względu na to, że bank ten uczestniczył w spornym naruszeniu od dnia 21 czerwca 2010 r. do dnia 24 marca 2015 r. Tymczasem, jak skarżąca wykazała w ramach części czwartej zarzutu drugiego, jej uczestnictwo w naruszeniu po sierpniu 2014 r. nie został wykazane.
988
Ponieważ część czwarta zarzutu drugiego Credit Suisse została oddalona, to samo musi dotyczyć części czwartej zarzutu trzeciego.
b)
W przedmiocie zastrzeżeń dotyczących dostosowania kwoty podstawowej grzywny nałożonej na Crédit agricole
989
Co się tyczy dokonanego przez Komisję na podstawie sekcji 2 wytycznych dostosowania kwoty podstawowej grzywny Crédit agricole, bank ten zarzuca Komisji, odpowiednio, we fragmencie części czwartej zarzutu czwartego i w części drugiej zarzutu czwartego, po pierwsze, popełnienie błędów w ocenie przy badaniu okoliczności łagodzących, a po drugie, naruszenie zasady równego traktowania poprzez określenie zastosowanego wobec niego szczególnego współczynnika służącego zapewnieniu skutku odstraszającego (pkt 30 wytycznych).
990
Należy jednak stwierdzić, że w części czwartej zarzutu czwartego Crédit agricole nie przedstawia żadnego argumentu na poparcie twierdzenia o błędach w ocenie popełnionych przy badaniu okoliczności łagodzących i ogranicza się do krytyki dokonanej przez Komisję oceny współczynnika wagi spornego naruszenia przyjętego w motywie 941 tej decyzji.
991
W związku z tym, zgodnie z art. 76 lit. d) regulaminu postępowania, argument ten, oparty na błędach w ocenie przy badaniu okoliczności łagodzących, przedstawiony w części czwartej zarzutu czwartego, należy odrzucić jako niedopuszczalny.
992
W konsekwencji w kontekście zakwestionowania dostosowań kwoty podstawowej grzywny zbadane zostaną jedynie zastrzeżenia Crédit agricole dotyczące dostosowania dokonanego z tytułu szczególnego współczynnika służącego zapewnieniu skutku odstraszającego (pkt 30 wytycznych) i oparte na naruszeniu zasady równego traktowania.
993
Na poparcie swojego twierdzenia Crédit agricole podnosi, że w motywie 964 zaskarżonej decyzji Komisja nie mogła, nie naruszając zasady równego traktowania, zastosować wobec niej oraz wobec BofA szczególnego współczynnika służącego zapewnieniu skutku odstraszającego – odpowiednio 1,2 i 1,3 – na podstawie pkt 30 wytycznych ze względu na wielkość ich obrotów wynoszących, odpowiednio, około 55 i 73 mld EUR w 2020 r., jednocześnie rezygnując z niego w odniesieniu do Credit Suisse, która w tym samym roku osiągnęła jednak znaczny obrót w wysokości około 21 mld EUR.
994
W tym względzie Trybunał orzekł już, że – jak wynika z pkt 30 wytycznych, którego niezgodność z prawem nie jest zresztą podnoszona przez Crédit agricole – okoliczność, iż obroty danego przedsiębiorstwa są szczególnie wysokie w porównaniu z obrotami innych przedsiębiorstw, które uczestniczyły w kartelu, uzasadnia, w celu zapewnienia odstraszającego skutku grzywny, jej podwyższenie w zależności od siły gospodarczej danego przedsiębiorstwa (zob. podobnie wyrok z dnia 17 czerwca 2010 r., Lafarge/Komisja, C‑413/08 P, EU:C:2010:346, pkt 102; postanowienie z dnia 2 lutego 2012 r., Elf Aquitaine/Komisja, C‑404/11 P, niepublikowane, EU:C:2012:56, pkt 86 i przytoczone tam orzecznictwo).
995
Ponadto, o ile w danej decyzji Komisja nie może odstąpić od przestrzegania zasady równego traktowania przy określaniu szczególnych współczynników służących zapewnieniu skutku odstraszającego (zob. podobnie wyrok z dnia 13 grudnia 2012 r., Versalis i Eni/Komisja, T‑103/08, niepublikowany, EU:T:2012:686, pkt 324), zainteresowane przedsiębiorstwa nie mogą jednak krytykować ustalenia tych współczynników ze względu na brak dokładnej proporcjonalności między tymi współczynnikami a obrotem różnych zainteresowanych przedsiębiorstw (zob. podobnie wyroki: z dnia 18 lipca 2013 r., Dow Chemical i in./Komisja, C‑499/11 P, EU:C:2013:482, pkt 88, 91; z dnia 19 grudnia 2013 r., Siemens i in./Komisja, C‑239/11 P, C‑489/11 P i C‑498/11 P, niepublikowany, EU:C:2013:866, pkt 302, 303).
996
W niniejszym przypadku z motywu 964 zaskarżonej decyzji wyraźnie wynika, że szczególne współczynniki służące zapewnieniu skutku odstraszającego przyjęte przez Komisję w odniesieniu do BofA i Crédit agricole zostały określone na podstawie względnej wielkości obrotów tych przedsiębiorstw.
997
Co więcej, Crédit agricole nie kwestionuje tego, że w 2020 r. obroty Credit Suisse, co prawda niewymienione we wspomnianym motywie 964, lecz o którym Crédit agricole poinformowała w skardze, były znacznie niższe od jej własnych obrotów, jak i obrotów BofA.
998
Obroty Credit Suisse były bowiem 3,38 razy niższe od obrotów BofA i 2,62 razy niższe od obrotów Crédit agricole, co oznacza, że wśród banków, które uczestniczyły w spornym naruszeniu, Credit Suisse miała znacznie mniejszą siłę gospodarczą niż te banki.
999
Wynika z tego, że w celu zapewnienia skutku odstraszającego grzywny w stosunku do BofA i Crédit agricole Komisja miała prawo zastosować wobec tych banków szczególny współczynnik służący zapewnieniu skutku odstraszającego i – nie naruszając zasady równego traktowania – nie zastosować takiego współczynnika względem Credit Suisse.
1000
Należy zatem oddalić część drugą zarzutu czwartego Crédit agricole jako bezzasadną.
1001
W świetle powyższego zarzut czwarty Crédit agricole i zarzut trzeci Credit Suisse zostają w części odrzucone jako niedopuszczalne, a w części oddalone jako bezzasadne.
5.
Wnioski w przedmiocie zarzutów mających na celu stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji
1002
Z całości powyższych rozważań wynika, że pierwszy zarzut nieważności podniesiony przez Crédit agricole w sprawie T‑386/21 oraz wszystkie zarzuty nieważności podniesione przez Credit Suisse w sprawie T‑406/21 zostają oddalone.
1003
W związku z tym w sprawie T‑406/21 żądania pierwsze i drugie podniesione przez Credit Suisse, zmierzające w istocie do stwierdzenia w całości lub w części art. 1 lit. d) zaskarżonej decyzji, a także uchylenia całości lub, tytułem żądania ewentualnego, części grzywny nałożonej na ten bank w art. 2 lit. d) tej decyzji, należy oddalić.
1004
W zakresie, w jakim Credit Suisse nie wnosi do Sądu o skorzystanie z nieograniczonego prawa orzekania przewidzianego w art. 261 TFUE i art. 31 rozporządzenia nr 1/2003 (zob. pkt 46, 67–69 powyżej) skargę wniesioną przez ten bank w sprawie T‑406/21 należy oddalić w całości.
1005
Natomiast z analizy zarzutów drugiego i trzeciego podniesionych przez Crédit agricole wynika, że jej uczestnictwo w jednolitym i ciągłym naruszeniu stwierdzonym w zaskarżonej decyzji zostało wykazane dopiero od dnia 11 stycznia 2013 r. i że Komisja popełniła zatem błąd, uznając w art. 1 lit. c) tej decyzji, że przedsiębiorstwo to uczestniczyło w jednolitym i ciągłym naruszeniu począwszy od dnia 10 stycznia 2013 r.
1006
W konsekwencji, jak wynika z analizy zarzutu czwartego, Komisja naruszyła art. 23 ust. 3 rozporządzenia nr 1/2003, uznając, do celów obliczenia kwoty grzywny nałożonej w art. 2 lit. c) zaskarżonej decyzji, że naruszenie popełnione przez Crédit agricole trwało 2,20 lat.
1007
Wynika z tego, że należy uwzględnić częściowo żądania pierwsze i drugie podniesione przez Crédit agricole, i że, po pierwsze, należy stwierdzić nieważność art. 1 lit. c) zaskarżonej decyzji w zakresie, w jakim Komisja stwierdza w tym przepisie, że Crédit agricole uczestniczyła w jednolitym i ciągłym naruszeniu począwszy od dnia 10 stycznia 2013 r., a po drugie, należy stwierdzić nieważność art. 2 lit. c) tej decyzji w zakresie, w jakim ustala się w nim kwotę grzywny, którą Crédit agricole jest zobowiązana uiścić, na 3993000 EUR.
1008
W związku z tym, że naruszenia prawa stwierdzone w sprawie T‑386/21 mają wpływ na ustalenie kwoty grzywny, oraz w związku z tym, że Crédit agricole wnosi w ramach żądania drugiego o obniżenie kwoty nałożonej na nią grzywny, Sąd, w ramach przysługującego mu nieograniczonego prawa orzekania, powinien zbadać konsekwencje, jakie należy wyciągnąć z tych naruszeń prawa.
F. W przedmiocie żądań Crédit agricole w wykonaniu nieograniczonego prawa orzekania
1009
W ramach żądania drugiego podniesionego tytułem ewentualnym Crédit agricole wnosi do Sądu o skorzystanie z przysługującego mu nieograniczonego prawa orzekania w celu obniżenia kwoty nałożonej na nią grzywny.
1010
Sąd Unii, w przypadku gdy wykonuje on nieograniczone prawo orzekania przewidziane w art. 261 TFUE i art. 31 rozporządzenia nr 1/2003, ma prawo, poza przeprowadzaniem zwykłej kontroli zgodności kary z prawem, zastąpić własną oceną – w celu określenia kwoty tej kary – ocenę Komisji, autora aktu, w którym kwota ta została pierwotnie ustalona (zob. wyrok z dnia 21 stycznia 2016 r., Galp Energía España i in./Komisja, C‑603/13 P, EU:C:2016:38, pkt 75 i przytoczone tam orzecznictwo) i w konsekwencji uchylić, obniżyć lub podwyższyć kwotę nałożonej grzywny.
1011
Aby określić kwotę grzywny nałożonej na przedsiębiorstwo w ramach przysługującego mu nieograniczonego prawa orzekania, sąd Unii musi dokonać oceny okoliczności danej sprawy i rodzaju rozpatrywanego naruszenia. Zadanie to oznacza, na podstawie art. 23 ust. 3 rozporządzenia nr 1/2003, uwzględnienie w odniesieniu do każdego ukaranego przedsiębiorstwa wagi rozpatrywanego naruszenia i czasu jego trwania, z poszanowaniem zasad w szczególności uzasadnienia, proporcjonalności, indywidualizacji kar i równego traktowania, bez związywania sądu Unii wskazówkami określonymi przez Komisję w jej wytycznych, mimo że sąd ten może się nimi kierować (zob. podobnie wyrok z dnia 21 stycznia 2016 r., Galp Energía España i in./Komisja, C‑603/13 P, EU:C:2016:38, pkt 89, 90).
1012
W tym względzie należy zauważyć, że Sąd stwierdził w pkt 145, 551, 984 i 1005 powyżej, iż Komisja błędnie przyjęła dzień 10 stycznia 2013 r. jako datę rozpoczęcia uczestnictwa Crédit agricole w spornym naruszeniu, co oznacza, że data ta powinna zostać przesunięta na dzień 11 stycznia 2013 r. Niemniej jednak, z zastrzeżeniem wpływu tego stwierdzenia na czas trwania uczestnictwa tego banku w spornym naruszeniu oraz na zastosowany wobec niego współczynnik czasu trwania naruszenia, Sąd oddalił jako bezzasadne zastrzeżenia podniesione przez wspomniany bank i skierowane przeciwko innym elementom związanym z ustaleniem kwoty nałożonej na niego grzywny, w szczególności tym związanym z wagą spornego naruszenia.
1013
W tym kontekście Sąd uważa, że w ramach wykonywania przysługującego mu nieograniczonego prawa orzekania może przyjąć prawnie uzasadnione oceny dokonane przez Komisję w motywach 868–949 i 952–971 zaskarżonej decyzji.
1014
Do Sądu należy jednak ustalenie, czy, biorąc pod uwagę metodologię obliczania wartości zastępczej, skrócenie czasu trwania uczestnictwa Crédit agricole w spornym naruszeniu z 574 dni roboczych do 573 dni roboczych wymaga zmiany kwoty grzywny nałożonej na ten bank.
1015
Obniżenie to oznacza bowiem nie tylko obniżenie przyjętych przez Komisję uśrednionych do okresu roku kwot referencyjnych, lecz również ocenę wpływu usunięcia danych dotyczących dnia 10 stycznia 2013 r. na obliczenie ostatecznego spreadu tego banku, od którego bezpośrednio zależy przyjęty w stosunku do niego współczynnik korygujący.
1016
Do Sądu należy również zbadanie, czy współczynnik czasu trwania naruszenia zastosowany do Crédit agricole, o którym mowa w pkt 985 powyżej, wymaga zmiany kwoty grzywny nałożonej na ten bank.
1017
Jednakże, biorąc pod uwagę w szczególności zasadę zaokrąglania w dół do trzeciego miejsca po przecinku przyjętą przez Komisję w celu obliczenia współczynnika korygującego (zob. pkt 759 powyżej), ale również czas trwania – nawet nieznacznie skrócony – uczestnictwa Crédit agricole w spornym naruszeniu i wagę tego naruszenia, Sąd uważa, że nie ma potrzeby zmiany kwoty grzywny nałożonej na ten bank za jednolite i ciągłe naruszenie, o którym mowa w art. 1 tej decyzji, w odniesieniu do okresu od dnia 11 stycznia 2013 r. do dnia 24 marca 2015 r.
1018
W konsekwencji kwotę grzywny nałożonej na Crédit agricole należy ustalić na 3993000 EUR.
IV. W przedmiocie kosztów
1019
Zgodnie z art. 134 § 1 regulaminu postępowania kosztami zostaje obciążona, na żądanie strony przeciwnej, strona przegrywająca sprawę.
1020
Ponieważ żądania Crédit agricole niemal w całości nie zostały uwzględnione, należy – zgodnie z żądaniem Komisji – obciążyć ją kosztami postępowania w sprawie T‑386/21.
1021
Ponieważ Credit Suisse przegrała sprawę w całości, należy, zgodnie z żądaniem Komisji, obciążyć ją kosztami postępowania w sprawie T‑406/21.
Z powyższych względów
SĄD (piąta izba w składzie powiększonym)
orzeka, co następuje:
1)
Sprawy T‑386/21 i T‑406/21 zostają połączone do celów wydania wyroku.
2)
W sprawie T‑386/21:
–
stwierdza się nieważność art. 1 lit. c) decyzji Komisji C(2021) 2871 final z dnia 28 kwietnia 2021 r. dotyczącej postępowania na podstawie art. 101 TFUE i art. 53 porozumienia EOG (sprawa AT.40346 – SSA Bonds) w zakresie, w jakim stwierdza się w nim, że Crédit agricole SA i Crédit agricole Corporate and Investment Bank uczestniczyły w naruszeniu od dnia 10 stycznia 2013 r. do dnia 24 marca 2015 r., a nie od dnia 11 stycznia 2013 r. do dnia 24 marca 2015 r.;
–
stwierdza się nieważność art. 2 lit. c) decyzji C(2021) 2871 final w zakresie, w jakim ustala się w nim kwotę grzywny nałożonej solidarnie na Crédit agricole Corporate and Investment Bank i Crédit agricole na 3993000 EUR;
–
kwota grzywny nałożonej na Crédit agricole Corporate and Investment Bank i na Crédit agricole w art. 2 lit. c) decyzji C(2021) 2871 final zostaje ustalona na 3993000 EUR;
–
w pozostałym zakresie skarga zostaje oddalona;
–
Crédit agricole i Crédit agricole Corporate and Investment Bank zostają obciążone kosztami postępowania.
3)
W sprawie T‑406/21:
–
skarga zostaje oddalona;
–
UBS Group AG i Credit Suisse Securities (Europe) Ltd zostają obciążone kosztami postępowania.
Svenningsen
Tomljenović
Mac Eochaidh
Martín y Pérez de Nanclares
Stancu
Wyrok ogłoszono na posiedzeniu jawnym w Luksemburgu w dniu 6 listopada 2024 r.
Podpisy
Spis treści
I. Okoliczności powstania sporu
A. W przedmiocie sektora SSA
1. Cena SSA na rynku wtórnym
a) Ustalanie ceny na rynku wtórnym
b) Dwukierunkowe ceny oferowane przez animatorów rynku
2. Pozycje tradingowe i ryzyko negocjacyjne
3. Wymiana informacji między bankami za pośrednictwem brokerów
B. W przedmiocie postępowania zakończonego wydaniem zaskarżonej decyzji
C. W przedmiocie zaskarżonej decyzji
1. W przedmiocie stwierdzenia spornego naruszenia
2. W przedmiocie nałożenia grzywien
3. W przedmiocie sentencji
II. Żądania stron
III. Co do prawa
A. W przedmiocie wniosków o pominięcie pewnych danych wobec opinii publicznej
B. Co do przedmiotu skarg Crédit agricole i Credit Suisse
1. W przedmiocie skargi Crédit agricole
2. W przedmiocie skargi Credit Suisse
C. Co do przedmiotu naruszenia stwierdzonego w zaskarżonej decyzji
D. W przedmiocie dopuszczalności zastrzeżeń dotyczących interpretacji rozmów analizowanych w zaskarżonej decyzji
1. W przedmiocie zarzutów niedopuszczalności odnoszących się do zastrzeżeń Crédit agricole
2. W przedmiocie zarzutów niedopuszczalności odnoszących się do zastrzeżeń Credit Suisse
E. W przedmiocie żądań stwierdzenia nieważności Crédit agricole i Credit Suisse
1. W przedmiocie zarzutu trzeciego Crédit agricole, opartego na naruszeniu zasady domniemania niewinności
2. W przedmiocie zarzutu drugiego Crédit agricole i zarzutu drugiego Credit Suisse, dotyczących błędów w kwalifikacji spornych zachowań jako jednolitego i ciągłego naruszenia
a) Uwagi wstępne
b) W przedmiocie istnienia porozumień lub uzgodnionych praktyk o charakterze antykonkurencyjnym
1) W przedmiocie rozmów, których antykonkurencyjny charakter został wykazany
2) W przedmiocie antykonkurencyjnego charakteru rozmów, których podważanie przez Crédit agricole i Credit Suisse jest dopuszczalne
i) W przedmiocie rozmów, których podważanie przez Crédit agricole jest dopuszczalne
– W przedmiocie rozmowy z dnia 18 stycznia 2013 r.
– W przedmiocie rozmowy z dnia 31 stycznia 2013 r.
– W przedmiocie rozmowy z dnia 15 lutego 2013 r.
– W przedmiocie rozmowy z dnia 19 marca 2013 r.
– W przedmiocie rozmowy z dnia 21 marca 2013 r.
– W przedmiocie rozmowy z dnia 24 maja 2013 r.
– W przedmiocie rozmowy z dnia 3 czerwca 2013 r.
– W przedmiocie rozmowy z dnia 10 lipca 2013 r.
– W przedmiocie rozmowy z dnia 25 lipca 2013 r.
– W przedmiocie rozmowy z dnia 6 sierpnia 2014 r.
– W przedmiocie rozmowy z dnia 12 marca 2015 r.
ii) W przedmiocie rozmów, których podważanie przez Credit Suisse jest dopuszczalne
– W przedmiocie rozmowy z dnia 28 września 2010 r.
– W przedmiocie rozmowy z dnia 8 lutego 2012 r.
– W przedmiocie rozmowy z dnia 10 stycznia 2013 r.
– W przedmiocie rozmowy z dnia 12 marca 2015 r.
– W przedmiocie wiadomości elektronicznej z dnia 24 marca 2015 r.
3) Wnioski dotyczące rozmów analizowanych w zaskarżonej decyzji
c) W przedmiocie istnienia jednolitego i ciągłego naruszenia
1) W przedmiocie jednolitego charakteru stwierdzonego naruszenia
i) W przedmiocie istnienia całościowego planu realizującego jednolity antykonkurencyjny cel przed lutym 2013 r. i w trakcie tego miesiąca
ii) W przedmiocie kontynuacji całościowego planu realizującego jednolity antykonkurencyjny cel po lutym 2013 r.
2) W przedmiocie ciągłego charakteru stwierdzonego naruszenia
i) W przedmiocie części trzeciej zarzutu drugiego Credit Suisse, dotyczącej braku dowodu na ciągły charakter spornego naruszenia po lutym 2013 r.
ii) W przedmiocie części drugiej zarzutu drugiego Crédit agricole w zakresie, w jakim zmierza ona do wykazania braku ciągłego charakteru stwierdzonego naruszenia
d) W przedmiocie uczestnictwa Crédit agricole i Credit Suisse w stwierdzonym jednolitym i ciągłym naruszeniu
1) W przedmiocie części pierwszej zarzutu drugiego podniesionego przez Crédit agricole, formalnie opartej na braku przyczyniania się przez ten bank do realizacji całościowego planu
i) W przedmiocie celowego przyczyniania się Crédit agricole do realizacji całościowego planu
ii) W przedmiocie wiedzy Crédit agricole o wszystkich innych zachowaniach wdrażanych lub planowanych przez inne zainteresowane banki
2) W przedmiocie części drugiej zarzutu drugiego Credit Suisse, dotyczącej błędów co do wiedzy tego banku o dwustronnych rozmowach między traderami z innych banków lub co do tego, że bank ten mógł je rozsądnie przewidzieć
e) W przedmiocie czasu trwania uczestnictwa Crédit agricole i Credit Suisse w jednolitym i ciągłym spornym naruszeniu
1) W przedmiocie części drugiej zarzutu drugiego Crédit agricole, w zakresie, w jakim zmierza ona do wykazania braku ciągłego charakteru jej uczestnictwa w stwierdzonym naruszeniu
2) W przedmiocie części czwartej zarzutu drugiego Credit Suisse, opartej na tym, że Komisja nie udowodniła jej udziału w jakimkolwiek bezprawnym zachowaniu po sierpniu 2014 r.
f) Wnioski w przedmiocie zarzutu drugiego Crédit agricole i zarzutu drugiego Credit Suisse
3. W przedmiocie zarzutu pierwszego Crédit agricole i zarzutu drugiego Credit Suisse, dotyczących błędów w kwalifikacji spornych zachowań jako ograniczenia ze względu na cel
a) Uwagi wstępne dotyczące przedmiotu i podstawy zastrzeżeń sformułowanych przez skarżące
1) W przedmiocie zastrzeżeń Crédit agricole
2) W przedmiocie zastrzeżeń Credit Suisse
b) W przedmiocie kwalifikacji spornych zachowań jako „ograniczenia ze względu na cel”
1) Uwagi wstępne
2) W przedmiocie stopnia szkodliwości dla konkurencji wymaganego do zakwalifikowania danego zachowania jako „ograniczenia ze względu na cel”
3) W przedmiocie dokonanej przez Komisję oceny spornych zachowań
i) W przedmiocie zastrzeżeń dotyczących dokonanej przez Komisję oceny kontekstu gospodarczego spornych zachowań
– W przedmiocie zastrzeżeń Crédit agricole dotyczących braku oceny kontekstu gospodarczego spornego naruszenia
– W przedmiocie zastrzeżeń Crédit agricole i Credit Suisse opartych na błędnej ocenie kontekstu gospodarczego spornego naruszenia
ii) W przedmiocie zastrzeżeń Crédit agricole i Credit Suisse opartych na niewystarczająco szkodliwym dla konkurencji charakterze spornych zachowań
iii) W przedmiocie zastrzeżeń opartych zasadniczo na „uzasadnionym” charakterze spornych zachowań
– W przedmiocie zastrzeżeń Crédit agricole i Credit Suisse opartych na prokonkurencyjnych skutkach spornych zachowań
– W przedmiocie zastrzeżeń Crédit agricole i Credit Suisse opartych na „koniecznym”, „zgodnym z prawem”, „pozytywnym” lub „nieodłącznym i istotnym” charakterze spornych zachowań
4) Wnioski w przedmiocie kwalifikacji spornych zachowań jako „ograniczenia ze względu na cel”
4. W przedmiocie zarzutu czwartego Crédit agricole i zarzutu trzeciego Credit Suisse, dotyczących niewystarczającego uzasadnienia oraz błędów przy ustalaniu kwoty grzywny nałożonej na każdy z tych banków
a) W przedmiocie zastrzeżeń dotyczących kwoty podstawowej grzywien nałożonych na Crédit agricole i Credit Suisse
1) W przedmiocie zastrzeżeń dotyczących kwoty wartości zastępczej
i) W przedmiocie zastrzeżenia Credit Suisse dotyczącego braku uzasadnienia obliczenia grzywny
ii) W przedmiocie zastrzeżeń Crédit agricole i Credit Suisse opartych na naruszeniach wytycznych
– W przedmiocie zastrzeżeń Crédit agricole i Credit Suisse dotyczących odmowy zastosowania przez Komisję metodologii obliczania spreadu opartej na danych pochodzących z ich własnych transakcji
– W przedmiocie zastrzeżenia Crédit agricole, opartego na zastosowaniu stałego ważenia wybranych SSA w odniesieniu do całego okresu trwania naruszenia i w odniesieniu do wszystkich zainteresowanych banków w celu obliczenia ostatecznego spreadu każdego z tych banków
– W przedmiocie zastrzeżeń Crédit agricole i Credit Suisse opartych na wykorzystaniu danych BGN
– W przedmiocie zastrzeżenia Credit Suisse dotyczącego zawyżenia jej wartości zastępczej ze względu na uwzględnienie wobec niej kwot referencyjnych innych banków
2) W przedmiocie zastrzeżenia Crédit agricole dotyczącego decyzji Komisji o nieuwzględnieniu roku 2014 jako okresu odniesienia do celów obliczenia wartości zastępczej
3) W przedmiocie zastrzeżeń dotyczących współczynnika wagi naruszenia (pkt 20–23 wytycznych)
4) W przedmiocie zastrzeżeń dotyczących współczynnika czasu trwania naruszenia (pkt 24 wytycznych)
i) W przedmiocie zastrzeżeń dotyczących współczynnika czasu trwania naruszenia wynoszącego 2,20 lat przyjętego w odniesieniu do Crédit agricole
ii) W przedmiocie zastrzeżeń dotyczących współczynnika czasu trwania naruszenia wynoszącego 4,75 lat przyjętego w odniesieniu do Credit Suisse
b) W przedmiocie zastrzeżeń dotyczących dostosowania kwoty podstawowej grzywny nałożonej na Crédit agricole
5. Wnioski w przedmiocie zarzutów mających na celu stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji
F. W przedmiocie żądań Crédit agricole w wykonaniu nieograniczonego prawa orzekania
IV. W przedmiocie kosztów
(
*1
)	Język postępowania: angielski.