Προσωρινό κείμενο
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ
MACIEJ SZPUNAR
της 10ης Ιουλίου 2025 (1)
Υπόθεση
C‑797/23
Meta Platforms Ireland Limited
κατά
Autorità per le Garanzie nelle Comunicazioni,
παρισταμένων
των:
Federazione Italiana Editori Giornali (FIEG),
Società italiana degli autori ed editori (SIAE),
Gedi Gruppo Editoriale SpA
[αίτηση του Tribunale Amministrativo Regionale per il Lazio(διοικητικού
πρωτοδικείου
περιφέρειας
Λατίου, Ιταλία)για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως]
« Προδικαστική παραπομπή – Διανοητική ιδιοκτησία – Δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας και συγγενικά δικαιώματα – Οδηγία (ΕE) 2019/790 – Άρθρο 15 – Προστασία των εκδόσεων τύπου σχετικά με τις επιγραμμικές χρήσεις – Εθνική νομοθεσία προβλέπουσα την καταβολή δίκαιης αποζημίωσης – Υποχρεώσεις που επιβάλλονται στους φορείς παροχής υπηρεσιών της κοινωνίας της πληροφορίας – Εξουσίες που ανατίθενται σε ανεξάρτητη διοικητική αρχή – Στάθμιση των θεμελιωδών δικαιωμάτων – Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης – Άρθρο 17, παράγραφος 2 – Θεμελιώδες δικαίωμα προστασίας της διανοητικής ιδιοκτησίας – Άρθρο 16 – Επιχειρηματική ελευθερία – Άρθρο 11 – Ελευθερία έκφρασης και πληροφόρησης »
Εισαγωγή
1.        Μεταξύ των τομέων της οικονομίας που επηρεάζονται από την ψηφιακή επανάσταση και την εμφάνιση του διαδικτύου, και είναι λίγοι αυτοί που δεν επηρεάζονται, ο τομέας των μέσων ενημέρωσης, ιδίως ο τομέας του γραπτού τύπου, κατέχει ιδιαίτερη θέση. Πράγματι, ο τομέας αυτός αντιμετωπίζει σημαντικές ανακατατάξεις. Οι ανακατατάξεις αυτές οφείλονται, πρώτον, στην εξέλιξη των συνηθειών των χρηστών, οι οποίοι όχι μόνο αντικαθιστούν τον έντυπο τύπο με επιγραμμικό περιεχόμενο, αλλά διαφοροποιούν επίσης τις πηγές του περιεχομένου αυτού, δεδομένου ότι οι επιλογές τους είναι σχεδόν απεριόριστες στο ψηφιακό περιβάλλον. Δεύτερον, προκαλούνται από την εμφάνιση υπηρεσιών επισκόπησης τύπου, που προσφέρονται συχνά από τις μεγάλες επιγραμμικές πλατφόρμες. Οι υπηρεσίες αυτές δημιουργούν «αποτέλεσμα υποκατάστασης», παρέχοντας στους χρήστες τη δυνατότητα να λαμβάνουν γνώση, έστω και επιφανειακά, του δημοσιογραφικού περιεχομένου χωρίς πρόσβαση στις αρχικές πηγές, δηλαδή τις ιστοσελίδες εφημερίδων και περιοδικών. Τρίτον, αφορούν τον ανταγωνισμό που ασκείται έναντι των παραδοσιακών μέσων ενημέρωσης από τους νέους διαύλους διανομής πληροφοριών που καθίστανται εφικτοί μέσω του διαδικτύου, ιδίως των «μέσων κοινωνικής δικτύωσης».
2.        Οι ανακατατάξεις αυτές οδήγησαν σε δραστική μείωση των εσόδων των εκδοτών τύπου, οι οποίοι δεν είναι πλέον σε θέση να επωμιστούν το κόστος που συνδέεται με το παραδοσιακό επιχειρηματικό τους μοντέλο. Η μείωση οφείλεται τόσο στην κατάρρευση των πωλήσεων έγχαρτων τευχών εφημερίδων και περιοδικών όσο και στην απώλεια διαφημιστικών εσόδων, τα οποία εισπράττουν πλέον, ιδίως, οι μεγάλες επιγραμμικές πλατφόρμες.
3.        Ωστόσο, οι συνέπειες της κρίσης των παραδοσιακών μέσων ενημέρωσης δεν είναι μόνο οικονομικές. Τα μέσα ενημέρωσης διαδραματίζουν θεμελιώδη ρόλο στη λειτουργία των δημοκρατικών κοινωνιών: αποτελούν την κύρια αξιόπιστη πηγή πληροφόρησης για το ευρύ κοινό και, ταυτόχρονα, το πλέον αποτελεσματικό εργαλείο διασφάλισης του ελέγχου της συμπεριφοράς των πολιτικών παραγόντων από την κοινή γνώμη. Η αποδυνάμωση και η αντικατάστασή τους από νέους παράγοντες, των οποίων η ποιότητα της πληροφόρησης τουλάχιστον ποικίλλει, συμβάλλουν σημαντικά σε σοβαρά κοινωνικά και πολιτικά προβλήματα.
4.        Για τον λόγο αυτόν, έχουν αναληφθεί πρωτοβουλίες νομοθετικής παρέμβασης υπέρ των εκδοτών τύπου σε τρίτες χώρες (2), αλλά και σε κράτη μέλη, ήτοι στη Γερμανία και την Ισπανία. Ωστόσο, τα τελευταία αυτά μέτρα δεν έχουν ανταποκριθεί στις υποσχέσεις τους λόγω προβλημάτων που συνδέονται τόσο με τη νομιμότητα όσο και με την αναποτελεσματικότητά τους (3).
5.        Πράγματι, η κατάσταση των εκδοτών τύπου έναντι των επιγραμμικών πλατφορμών δεν είναι τόσο απλή όσο φαίνεται εκ πρώτης όψης. Μολονότι οι πλατφόρμες βλάπτουν τα συμφέροντα των εκδοτών, ιδίως λόγω του «αποτελέσματος υποκατάστασης» και του ανταγωνισμού που δημιουργούν, παράγουν επίσης θετικό «αποτέλεσμα επέκτασης» προσελκύοντας νέο κοινό. Συναφώς, αποδεικνύεται ότι οι συνήθειες των χρηστών έχουν αλλάξει σε τέτοιο βαθμό ώστε πολύ σημαντικό μέρος τους να αποκτά σήμερα πρόσβαση σε δημοσιογραφικό περιεχόμενο αποκλειστικά μέσω των διαφόρων πλατφορμών. Ως εκ τούτου, οι εκδότες εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από τις πλατφόρμες για να εξασφαλίσουν νέους πελάτες, γεγονός που καθιστά απαραίτητη την παρουσία του περιεχομένου τους σε αυτές. Αντιθέτως, δεν ισχύει το αντίστροφο: η παρουσία αυτού του περιεχομένου δεν είναι ζωτικής σημασίας για τις επιγραμμικές πλατφόρμες. Ως εκ τούτου, οι εκδότες βρίσκονται σε ευάλωτη θέση έναντι των πλατφορμών, γεγονός που καθιστά τις προσπάθειες αντιμετώπισης της κατάστασης με τη χορήγηση νέων δικαιωμάτων διανοητικής ιδιοκτησίας στους εκδότες ελάχιστα αποτελεσματικές. Επιπλέον, δεν επηρεάζονται όλοι οι εκδότες τύπου με τον ίδιο τρόπο: ενώ οι μεγάλοι τίτλοι επηρεάζονται περισσότερο από το αποτέλεσμα υποκατάστασης, οι μικροί εκδότες, ιδίως οι τοπικοί, επωφελούνται περισσότερο από το αποτέλεσμα επέκτασης, αποκτώντας πρόσβαση σε κοινό το οποίο δεν θα μπορούσαν να έχουν προσεγγίσει με τα παραδοσιακά μέσα.
6.        Επομένως, δεν προκαλεί έκπληξη το γεγονός ότι οι διατάξεις του δικαίου της Ένωσης που αποτελούν το αντικείμενο της υπό κρίση υπόθεσης, οι οποίες καθιερώνουν νέο δικαίωμα διανοητικής ιδιοκτησίας για τους εκδότες, επικρίθηκαν τόσο κατά τη διαδικασία θέσπισής τους όσο και μετά την έναρξη ισχύος τους (4). Η κατάσταση συγκρίθηκε μάλιστα με εκείνη του διάσημου παραμυθιού του Χανς Κρίστιαν Άντερσεν «Τα καινούργια ρούχα του αυτοκράτορα» (5).
7.        Εντούτοις, κατά τη μεταφορά των επίμαχων διατάξεων του δικαίου της Ένωσης στην εσωτερική έννομη τάξη, ορισμένα κράτη μέλη έλαβαν μέτρα, όπως τα επίμαχα στην κύρια δίκη ιταλικά μέτρα, προκειμένου να ενισχύσουν τη διαπραγματευτική θέση των εκδοτών τύπου και να ντύσουν επομένως τον αυτοκράτορα με πραγματικά ρούχα. Η αποστολή του Δικαστηρίου συνίσταται τώρα στο να καθορίσει τα όρια που επιβάλλει το δίκαιο της Ένωσης και τα οποία δεν πρέπει να υπερβαίνουν τα εν λόγω μέτρα.
Το νομικό πλαίσιο
Το δίκαιο της Ένωσης
8.        Το άρθρο 15 της οδηγίας (ΕΕ) 2019/790 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 17ης Απριλίου 2019, για τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας και τα συγγενικά δικαιώματα στην ψηφιακή ενιαία αγορά και την τροποποίηση των οδηγιών 96/9/ΕΚ και 2001/29/ΕΚ (6), ορίζει, μεταξύ άλλων, τα εξής:
«1.      Τα κράτη μέλη παρέχουν στους εκδότες τύπου που είναι εγκατεστημένοι σε κράτος μέλος τα δικαιώματα που προβλέπονται στο άρθρο 2 και στο άρθρο 3 παράγραφος 2 της οδηγίας 2001/29/ΕΚ [(7)]
για την επιγραμμική χρήση των εκδόσεών τους από παρόχους υπηρεσιών της κοινωνίας της πληροφορίας.
Τα δικαιώματα που προβλέπονται στο πρώτο εδάφιο δεν έχουν εφαρμογή σε ιδιωτικές ή μη εμπορικές χρήσεις εκδόσεων τύπου από μεμονωμένους χρήστες.
Η προστασία που χορηγείται βάσει του πρώτου εδαφίου δεν έχει εφαρμογή σε πράξεις τοποθέτησης υπερσυνδέσμων.
[…]
4.      Τα δικαιώματα που προβλέπονται στην παράγραφο 1 λήγουν δύο έτη μετά τη δημοσίευση της έκδοσης τύπου. Η περίοδος αυτή υπολογίζεται από την 1η Ιανουαρίου του έτους που έπεται της ημερομηνίας δημοσίευσης της εν λόγω έκδοσης τύπου.
[...]»
Το ιταλικό δίκαιο
9.        Το άρθρο 43-bis του legge n. 633 – Protezione del diritto d’autore e di altri diritti connessi al suo esercizio (νόμου 633 σχετικά με την προστασία του δικαιώματος πνευματικής ιδιοκτησίας και άλλων συναφών με την άσκησή του δικαιωμάτων), της 22ας Απριλίου 1941 (8), όπως ίσχυε κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών της διαφοράς της κύριας δίκης (στο εξής: νόμος 633/1941), προβλέπει, μεταξύ άλλων, τα εξής:
«1.      Στους εκδότες τύπου, είτε μεμονωμένα είτε υπό μορφή ένωσης ή κοινοπραξίας, χορηγούνται, για την επιγραμμική χρήση των εκδόσεων τύπου τους, από τους παρόχους υπηρεσιών της κοινωνίας της πληροφορίας [...], συμπεριλαμβανομένων των εταιριών παρακολούθησης μέσων ενημέρωσης και επισκόπησης τύπου, τα αποκλειστικά δικαιώματα αναπαραγωγής και επικοινωνίας των άρθρων 13 και 16.
[…]
6.      Τα δικαιώματα που προβλέπονται στην παράγραφο 1 δεν ισχύουν για ιδιωτικές ή μη εμπορικές χρήσεις εκδόσεων τύπου από μεμονωμένους χρήστες ούτε για πράξεις τοποθέτησης υπερσυνδέσμων ούτε για τη χρήση μεμονωμένων λέξεων ή πολύ σύντομων αποσπασμάτων έκδοσης τύπου.
[…]
8.      Για την επιγραμμική χρήση εκδόσεων τύπου, οι πάροχοι υπηρεσιών της κοινωνίας της πληροφορίας καταβάλλουν στα πρόσωπα της παραγράφου 1 δίκαιη αποζημίωση. Εντός εξήντα ημερών από την ημερομηνία έναρξης ισχύος της παρούσας διάταξης, η Autorità per le Garanzie nelle Comunicazioni [(Ρυθμιστική αρχή επικοινωνιών, Ιταλία, στο εξής: AGCOM)] εκδίδει κανονιστική πράξη για τη θέσπιση των κριτηρίων αναφοράς για τον καθορισμό της δίκαιης αποζημίωσης που προβλέπεται στο πρώτο εδάφιο, λαμβάνοντας υπόψη, μεταξύ άλλων, τον αριθμό των διαδικτυακών προβολών του άρθρου, τα έτη δραστηριότητας και το μερίδιο των αναφερόμενων στην παράγραφο 3 εκδοτών στην αγορά και τον αριθμό των απασχολούμενων δημοσιογράφων, καθώς και το κόστος των επενδύσεων σε τεχνολογίες και υποδομές από αμφότερα τα μέρη και τα οικονομικά οφέλη που προκύπτουν, για αμφότερα τα μέρη, από τη δημοσίευση όσον αφορά την προβολή και τα έσοδα από διαφημίσεις.
9.      Η διαπραγμάτευση, με σκοπό τη σύναψη σύμβασης για τη χρήση των δικαιωμάτων που προβλέπονται στην παράγραφο 1, μεταξύ των παρόχων υπηρεσιών της κοινωνίας της πληροφορίας, συμπεριλαμβανομένων των εταιριών παρακολούθησης μέσων ενημέρωσης και τύπου, και των εκδοτών που μνημονεύονται στην παράγραφο 3, πραγματοποιείται επίσης λαμβανομένων υπόψη των κριτηρίων που ορίζονται στην κανονιστική πράξη της παραγράφου 8. Κατά τη διάρκεια της διαπραγμάτευσης, οι πάροχοι υπηρεσιών της κοινωνίας της πληροφορίας δεν περιορίζουν την προβολή του περιεχομένου των εκδοτών στα αποτελέσματα αναζήτησης. Ο αδικαιολόγητος περιορισμός του περιεχομένου κατά το στάδιο της διαπραγμάτευσης μπορεί να εκτιμηθεί στο πλαίσιο της εξακρίβωσης της τήρησης της υποχρέωσης καλής πίστης που προβλέπεται στο άρθρο 1337 του αστικού κώδικα.
10.      Με την επιφύλαξη του δικαιώματος προσφυγής στο τακτικό δικαστήριο της παραγράφου 11, εάν, εντός τριάντα ημερών από την υποβολή αιτήματος για έναρξη διαπραγματεύσεων από ένα από τα ενδιαφερόμενα μέρη, δεν επιτευχθεί συμφωνία σχετικά με το ποσό της αποζημίωσης, κάθε μέρος μπορεί να ζητήσει από την [AGCOM] τον καθορισμό της δίκαιης αποζημίωσης, διατυπώνοντας σαφώς στο αίτημα τη δική του οικονομική πρόταση. Εντός εξήντα ημερών από το αίτημα του ενδιαφερόμενου μέρους, συμπεριλαμβανομένης της περίπτωσης κατά την οποία μέρος, αν και κλητεύθηκε δεόντως, δεν παρουσιάστηκε, η [AGCOM] προσδιορίζει, βάσει των κριτηρίων που ορίζονται στην κανονιστική πράξη της παραγράφου 8, ποιες από τις υποβληθείσες οικονομικές προτάσεις πληρούν τα ανωτέρω κριτήρια ή, εάν κρίνει ότι καμία από τις προτάσεις δεν τα πληροί, προσδιορίζει αυτεπαγγέλτως το ποσό της δίκαιης αποζημίωσης.
11.      Εάν, κατόπιν του καθορισμού της δίκαιης αποζημίωσης από την [AGCOM], τα μέρη δεν συνάψουν τη σύμβαση, κάθε μέρος μπορεί να προσφύγει στο αρμόδιο γιατις εταιρικές διαφορές τμήμα του τακτικού δικαστηρίου [...], μεταξύ άλλων, με σκοπό την άσκηση της αγωγής του άρθρου 9 του νόμου 192 της 18ης Ιουνίου 1998.
12.      Οι πάροχοι υπηρεσιών της κοινωνίας της πληροφορίας, συμπεριλαμβανομένων των εταιριών παρακολούθησης των μέσων ενημέρωσης και επισκόπησης τύπου, υποχρεούνται να παρέχουν, κατόπιν αιτήματος του ενδιαφερομένου, περιλαμβανομένων των αιτημάτων μέσω των οργανισμών συλλογικής διαχείρισης ή των ανεξάρτητων οντοτήτων διαχείρισης [...], εφόσον είναι εξουσιοδοτημένες, ή της [AGCOM], τα στοιχεία που απαιτούνται για τον καθορισμό του ποσού της δίκαιης αποζημίωσης. Η εκπλήρωση της υποχρέωσης του πρώτου εδαφίου δεν απαλλάσσει τους αναφερόμενους στην παράγραφο 3 εκδότες από την τήρηση του απορρήτου των εμπορικών, βιομηχανικών και χρηματοοικονομικών πληροφοριών που έχουν περιέλθει σε γνώση τους. Η [AGCOM] εποπτεύει την εκπλήρωση της υποχρέωσης πληροφόρησης που υπέχουν οι πάροχοι υπηρεσιών. Σε περίπτωση μη παροχής των εν λόγω στοιχείων εντός τριάντα ημερών από την υποβολή του αιτήματος σύμφωνα με το πρώτο εδάφιο, η Αρχή επιβάλλει στην οντότητα που αθετεί τις υποχρεώσεις της διοικητικό πρόστιμο ύψους έως και ένα τοις εκατό του κύκλου εργασιών που πραγματοποιήθηκε κατά το τελευταίο οικονομικό έτος που έληξε πριν από την κοινοποίηση της καταγγελίας [...]
[…]
14.      Τα δικαιώματα που προβλέπονται στο παρόν άρθρο αποσβέννυνται δύο έτη μετά τη δημοσίευση της έκδοσης τύπου [...]».
10.      Η delibera n. 3/23/CONS (απόφαση αριθ. 3/23/CONS), η οποία εκδόθηκε από την AGCOM στις 19 Ιανουαρίου 2023 και της οποίας το παράρτημα A περιέχει τη
regolamento in materia di individuazione dei criteri di riferimento per la determinazione dell’equo compenso per l’utilizzo online di pubblicazioni di carattere Giornalistico di cui all’articolo 43-bis della Legge 22 aprile 1941, n. 633 (κανονιστική πράξη περί θέσπισης κριτηρίων αναφοράς για τον καθορισμό της δίκαιης αποζημίωσης για την επιγραμμική χρήση εκδόσεων τύπου που αναφέρονται στο άρθρο 43-bis του νόμου 633/1941):
–        θεσπίζει τα κριτήρια για τον καθορισμό του ποσού της δίκαιης αποζημίωσης, στα οποία περιλαμβάνεται ο ορισμός βάσης υπολογισμού στηριζόμενης στα έσοδα των παρόχων υπηρεσιών της κοινωνίας της πληροφορίας από διαφημίσεις που προκύπτουν από την επιγραμμική χρήση των εκδόσεων τύπου του εκδότη, αφαιρουμένων των εσόδων του εκδότη που προκύπτουν από την ανακατεύθυνση της κίνησης στην ιστοσελίδα του (άρθρο 4)·
–        καθορίζει συντελεστή έως 70 % που πρέπει να εφαρμόζεται στο βασικό ποσό για τον καθορισμό του ποσού της δίκαιης αποζημίωσης, βάσει ορισμένων συμπληρωματικών κριτηρίων που ορίζονται στο άρθρο 4, παράγραφος 2·
–        απαριθμεί τις υποχρεώσεις διάθεσης των δεδομένων, καθορίζει τις εξουσίες ελέγχου της AGCOM και προβλέπει την επιβολή διοικητικού προστίμου στην οντότητα που αθετεί τις υποχρεώσεις της, ύψους έως και 1 % του κύκλου εργασιών που πραγματοποιήθηκε στην εθνική αγορά κατά το τελευταίο οικονομικό έτος που έληξε πριν από την κοινοποίηση της καταγγελίας (άρθρο 5)·
–        ρυθμίζει τη διαδικασία υποβολής αιτήματος στην AGCOM περί καθορισμού του ποσού της δίκαιης αποζημίωσης και των κανόνων της σχετικής διαδικασίας, με δυνατότητα της AGCOM να καθορίσει μονομερώς το ποσό αυτό (άρθρα 8 έως 12).
Η διαφορά της κύριας δίκης, η διαδικασία και τα προδικαστικά ερωτήματα
11.      Η εταιρία Meta Platforms Ireland Limited (στο εξής: Meta), με έδρα την Ιρλανδία, παρέχει υπηρεσίες της κοινωνίας της πληροφορίας, ιδίως ως φορέας εκμετάλλευσης του ηλεκτρονικού μέσου κοινωνικής δικτύωσης Facebook.
12.      Με δικόγραφο που κατέθεσε ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου, ήτοι του Tribunale Amministrativo Regionale per il Lazio (διοικητικού πρωτοδικείου περιφέρειας Λατίου, Ιταλία), η Meta άσκησε προσφυγή με αίτημα την ακύρωση της απόφασης 3/23/CONS καθώς και των παραρτημάτων της.
13.      Προς στήριξη της προσφυγής της, η Meta υποστηρίζει, μεταξύ άλλων, ότι το άρθρο 43-bis του νόμου 633/1941 και η επίδικη απόφαση αντιβαίνουν στο άρθρο 15 της οδηγίας 2019/790, το οποίο δεν κατοχυρώνει δικαιώματα αμοιβής, αλλά αποκλειστικά δικαιώματα. Επιπλέον, λόγω των υποχρεώσεων που επιβάλλονται στους παρόχους υπηρεσιών της κοινωνίας της πληροφορίας, των σημαντικών περιορισμών της συμβατικής ελευθερίας των οικονομικών φορέων καθώς και του ρόλου και των εξουσιών που ανατίθενται στην AGCOM, η ρύθμιση αυτή αντιβαίνει επίσης στην επιχειρηματική ελευθερία, η οποία κατοχυρώνεται στο άρθρο 16 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (στο εξής: Χάρτης), και, ειδικότερα, στην αρχή του ελεύθερου ανταγωνισμού. Η Meta επισημαίνει, ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου, την έλλειψη αναλογικότητας και καταλληλότητας των μέτρων που έλαβε ο Ιταλός νομοθέτης, τα οποία εμποδίζουν ή, τουλάχιστον, καθιστούν σαφώς λιγότερο ελκυστική, στην Ιταλία, την παροχή υπηρεσιών από εταιρίες εγκατεστημένες σε άλλα κράτη μέλη.
14.      Υπό τις συνθήκες αυτές, το Tribunale Amministrativo Regionale per il Lazio (διοικητικό πρωτοδικείο περιφέρειας Λατίου) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
«1)       Έχει το άρθρο 15 της [οδηγίας 2019/790] την έννοια ότι αντιτίθεται στη θέσπιση εθνικών διατάξεων – όπως οι προβλεπόμενες στο άρθρο 43-bis του νόμου [633/1941] και στην απόφαση 3/23/CONS της [AGCOM]– στο μέτρο που:
α)      προβλέπονται υποχρεώσεις αμοιβής (δίκαιης αποζημίωσης), επιπλέον των αποκλειστικών δικαιωμάτων που αναφέρονται στο άρθρο 15 της οδηγίας 2019/790, εις βάρος [των παρόχων υπηρεσιών της κοινωνίας της πληροφορίας (ISSP)] υπέρ των εκδοτών·
β)      καθορίζονται οι εξής υποχρεώσεις για τους [ISSP]:
–        έναρξης διαπραγματεύσεων με τους εκδότες,
–        παροχής στους εκδότες και στην [AGCOM] των αναγκαίων πληροφοριών για τον καθορισμό της δίκαιης αποζημίωσης,
–        μη περιορισμού της προβολής του περιεχομένου του εκδότη στα αποτελέσματα αναζήτησης εν αναμονή της ολοκλήρωσης των διαπραγματεύσεων·
γ)      χορηγείται στην [AGCOM]:
–        εξουσία εποπτείας και επιβολής κυρώσεων,
–        εξουσία θέσπισης των κριτηρίων αναφοράς για τον καθορισμό της δίκαιης αποζημίωσης,
–        εξουσία καθορισμού, ελλείψει συμφωνίας μεταξύ των μερών, του ακριβούς ποσού της δίκαιης αποζημίωσης;
2)      Αντιτίθεται το άρθρο 15 της οδηγίας 2019/790 σε εθνικές διατάξεις, όπως οι μνημονευθείσες στο πρώτο ερώτημα, οι οποίες επιβάλλουν στους [ISSP] υποχρέωση γνωστοποίησης στοιχείων, υπό την εποπτεία της [AGCOM], η μη τήρηση της οποίας έχει ως συνέπεια την επιβολή διοικητικών κυρώσεων;
3)      Αντιτίθενται οι αρχές της επιχειρηματικής ελευθερίας, κατά τα άρθρα 16 και 52 του [Χάρτη], του ελεύθερου ανταγωνισμού, κατά το άρθρο 109 ΣΛΕΕ, και της αναλογικότητας, σύμφωνα με το άρθρο 52 του [Χάρτη], σε εθνικές διατάξεις, όπως οι προαναφερθείσες, με τις οποίες:
α)      θεσπίζονται δικαιώματα αμοιβής επιπλέον των αποκλειστικών δικαιωμάτων που αναφέρονται στο άρθρο 15 της οδηγίας 2019/790, η εφαρμογή των οποίων συνοδεύεται από την ήδη προαναφερθείσα υποχρέωση των [ISSP] να διαπραγματευθούν με τους εκδότες, την υποχρέωση να παρέχουν στους εκδότες και/ή στην [AGCOM] τις αναγκαίες πληροφορίες για τον καθορισμό δίκαιης αποζημίωσης, και την υποχρέωση να μην περιορίζουν την προβολή του περιεχομένου του εκδότη στα αποτελέσματα αναζήτησης εν αναμονή των εν λόγω διαπραγματεύσεων·
β)      χορηγείται στην [AGCOM]:
–        εξουσία εποπτείας και επιβολής κυρώσεων,
–        εξουσία θέσπισης των κριτηρίων αναφοράς για τον καθορισμό της δίκαιης αποζημίωσης,
–        εξουσία καθορισμού, ελλείψει συμφωνίας μεταξύ των μερών, του ακριβούς ποσού της δίκαιης αποζημίωσης;»
15.      Η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως περιήλθε στο Δικαστήριο στις 21 Δεκεμβρίου 2023. Γραπτές παρατηρήσεις κατέθεσαν η Meta, η Federazione Italiana Editori Giornali (FIEG), η Βελγική, η Δανική, η Γαλλική και η Ιταλική Κυβέρνηση, καθώς και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Στην επ’ ακροατηρίου συζήτηση της 10ης Φεβρουαρίου 2025 παρέστησαν η Meta, η FIEG, η Società italiana degli autori ed editori (SIAE, ιταλική εταιρία δημιουργών και εκδοτών), η Gedi Gruppo Editoriale SpA, η Ιταλική, η Γαλλική και η Πολωνική Κυβέρνηση, καθώς και η Επιτροπή.
Ανάλυση
16.      Στην υπό κρίση υπόθεση, το αιτούν δικαστήριο υποβάλλει τρία προδικαστικά ερωτήματα. Τα δύο πρώτα προδικαστικά ερωτήματα, τα οποία θα εξετάσω από κοινού, αφορούν τη συμβατότητα με το άρθρο 15 της οδηγίας 2019/790 διαφόρων μέτρων που θέσπισε ο Ιταλός νομοθέτης σχετικά με τη φύση της αμοιβής που οφείλεται στους εκδότες τύπου, τις υποχρεώσεις που υπέχουν οι πάροχοι υπηρεσιών της κοινωνίας της πληροφορίας (στο εξής: ISSP) οι οποίοι χρησιμοποιούν εκδόσεις τύπου, καθώς και τις εξουσίες της AGCOM. Το τρίτο προδικαστικό ερώτημα αφορά τη συμβατότητα των μέτρων αυτών με τα άρθρα 16 και 52 του Χάρτη, καθώς και με το άρθρο 109 ΣΛΕΕ.
17.      Ως προκαταρκτική παρατήρηση όσον αφορά το σύνολο των υποβληθέντων ερωτημάτων, επισημαίνω ότι τόσο από τη διαφορά της κύριας δίκης όσο και από την αίτηση προδικαστικής αποφάσεως καθώς και από τις παρατηρήσεις που κατατέθηκαν στο πλαίσιο της παρούσας διαδικασίας προκύπτει έντονη διαφωνία μεταξύ των ενδιαφερομένων ως προς την ερμηνεία που πρέπει να δοθεί στις διατάξεις του ιταλικού δικαίου που αποτελούν αντικείμενο της κύριας δίκης. Στο πλαίσιο της διαφωνίας αυτής αντιπαρατίθενται, αφενός, η Meta, την ερμηνεία της οποίας φαίνεται να συμμερίζεται το αιτούν δικαστήριο, και, αφετέρου, η Ιταλική Κυβέρνηση, οι οργανώσεις των παρεμβαινόντων εκδοτών, καθώς και, σύμφωνα με τις πληροφορίες που παρέσχε η Επιτροπή, η AGCOM. Αφορά, αφενός, τη φύση της αμοιβής των εκδοτών τύπου την οποία προβλέπουν οι εν λόγω διατάξεις και, αφετέρου, τον δεσμευτικό χαρακτήρα των υποχρεώσεων που επιβάλλονται στους ISSP καθώς και των εξουσιών που απονέμονται στην AGCOM. Στο πλαίσιο της διαδικασίας έκδοσης προδικαστικής αποφάσεως, το Δικαστήριο μπορεί μόνον να καθορίσει τις προϋποθέσεις υπό τις οποίες οι διατάξεις αυτές μπορούν να θεωρηθούν σύμφωνες με το δίκαιο της Ένωσης, δεδομένου ότι η ερμηνεία των διατάξεων του εσωτερικού δικαίου υπάγεται στην αποκλειστική αρμοδιότητα των εθνικών δικαστηρίων. Θα υπογραμμίσω την αρχή αυτή στις παρούσες προτάσεις υπενθυμίζοντας συγχρόνως στο αιτούν δικαστήριο την υποχρέωση που υπέχει κάθε δικαστήριο κράτους μέλους να ερμηνεύει το εθνικό του δίκαιο, στο μέτρο του δυνατού, κατά τρόπο σύμφωνο προς το δίκαιο της Ένωσης.
Επί του πρώτου και του δευτέρου προδικαστικού ερωτήματος
18.      Με τα δύο πρώτα προδικαστικά ερωτήματα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί να διευκρινιστεί η συμβατότητα με το άρθρο 15 της οδηγίας 2019/790: 1) της υποχρέωσης δίκαιης αμοιβής των εκδοτών τύπου η οποία φέρεται να επιβάλλεται στους ISSP (πρώτο ερώτημα, υπό αʹ), 2) άλλων υποχρεώσεων που επιβάλλονται στους ISSP (πρώτο ερώτημα, υπό βʹ) και 3) των εξουσιών της AGCOM στο πλαίσιο των διαπραγματεύσεων μεταξύ των ISSP και των εκδοτών τύπου (πρώτο ερώτημα, υπό γʹ, και δεύτερο ερώτημα). Πριν προβώ στην ανάλυση των διαφόρων αυτών πτυχών, θα ήθελα να διατυπώσω ορισμένες γενικές παρατηρήσεις σχετικά με το άρθρο 15 της οδηγίας 2019/790.
Επί του άρθρου 15 της οδηγίας 2019/790
19.      Κατά πρώτον, όσον αφορά τη φύση των δικαιωμάτων που απονέμει στους εκδότες τύπου το άρθρο 15 της οδηγίας 2019/790, η παράγραφος 1, πρώτο εδάφιο, του άρθρου μνημονεύει τα «δικαιώματα που προβλέπονται στο άρθρο 2 και στο άρθρο 3 παράγραφος 2 της οδηγίας [2001/29]». Υπενθυμίζεται ότι οι τελευταίες αυτές διατάξεις απονέμουν, αντιστοίχως, το αποκλειστικό δικαίωμα να επιτρέπουν ή να απαγορεύουν κάθε μορφή αναπαραγωγής του αντικειμένου προστασίας (το δικαίωμα αναπαραγωγής) και το αποκλειστικό δικαίωμα να διαθέτουν στο κοινό αντικείμενα προστασίας κατά τρόπο ώστε οποιοσδήποτε να έχει πρόσβαση σε αυτά, όπου και όταν ο ίδιος επιλέγει (το δικαίωμα διάθεσης στο κοινό).
20.      Κατά τη Meta, η διατύπωση του άρθρου 15 της οδηγίας 2019/790, το οποίο παραπέμπει στις διατάξεις της οδηγίας 2001/29, συνεπάγεται ότι τα δικαιώματα των εκδοτών τύπου έχουν ακριβώς την ίδια φύση με τα συγγενικά δικαιώματα που προβλέπει η οδηγία, δηλαδή τα αποκλειστικά δικαιώματα που παρέχουν στους δικαιούχους τη δυνατότητα να απαγορεύουν ή να επιτρέπουν, ενδεχομένως έναντι αμοιβής, τη χρήση των αντικειμένων προστασίας σε πρόσωπα που επιθυμούν να τα χρησιμοποιήσουν, βάσει της συμβατικής ελευθερίας αμφοτέρων των μερών και χωρίς καμία παρέμβαση των δημοσίων αρχών.
21.      Ωστόσο, δεν είμαι πεπεισμένος ότι το άρθρο 15 της οδηγίας 2019/790 πρέπει να ερμηνευθεί κατ’ αυτόν τον τρόπο. Συγκεκριμένα, αν ο σκοπός του νομοθέτη της Ένωσης ήταν απλώς να δημιουργήσει υπέρ των εκδοτών τύπου νέα δικαιώματα συγγενικά προς την πνευματική ιδιοκτησία, θα αρκούσε να διευρύνει τους καταλόγους των δικαιούχων που περιλαμβάνονται στο άρθρο 2 και στο άρθρο 3, παράγραφος 2, της οδηγίας 2001/29 και να προσαρμόσει ενδεχομένως τη διάρκεια της προστασίας των αποκλειστικών δικαιωμάτων που προβλέπονται στην οδηγία 2006/116/ΕΚ (9). Ωστόσο, κατά τη γνώμη μου, ο σκοπός του άρθρου 15 δεν περιορίζεται σε αυτό.
22.      Πράγματι, η οδηγία 2019/790 έχει ως σκοπό, όπως προκύπτει, μεταξύ άλλων, από την αιτιολογική σκέψη 3, να συμπληρώσει το δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας της Ένωσης σε πλείονα επιμέρους σημεία, με σκοπό την επίλυση συγκεκριμένων προβλημάτων που συνδέονται, μεταξύ άλλων, με τις ραγδαίες τεχνολογικές και οικονομικές εξελίξεις στο ψηφιακό περιβάλλον. Όσον αφορά, ειδικότερα, τους λόγους θέσπισης του άρθρου 15 της οδηγίας, αυτοί εκτίθενται, ιδίως, στις αιτιολογικές σκέψεις 54 και 55, σύμφωνα με τις οποίες πρωταρχικό μέλημα του νομοθέτη της Ένωσης ήταν να αντιμετωπίσει τις δυσχέρειες που μνημονεύθηκαν στην εισαγωγή των παρουσών προτάσεων.
23.      Είναι ασφαλώς αληθές ότι, προς τούτο, ο νομοθέτης της Ένωσης επέλεξε να χορηγήσει στους εκδότες τύπου αποκλειστικά δικαιώματα αναπαραγωγής και διάθεσης στο κοινό και ότι, κατά την αιτιολογική σκέψη 57 της οδηγίας 2019/790, τα δικαιώματα αυτά πρέπει «να έχουν το ίδιο πεδίο εφαρμογής με τα [αντίστοιχα] δικαιώματα που προβλέπονται στην οδηγία [2001/29]». Το τελευταίο επιχείρημα αντικρούεται, ωστόσο, από το ίδιο το γράμμα του άρθρου 15 της οδηγίας.
24.      Πράγματι, αν το δικαίωμα αναπαραγωγής, κατά την έννοια του άρθρου 2 της οδηγίας 2001/29, αφορά «την άμεση ή έμμεση, προσωρινή ή μόνιμη αναπαραγωγή με οποιοδήποτε μέσο και μορφή, εν όλω ή εν μέρει» του αντικειμένου προστασίας και αν το δικαίωμα διάθεσης στο κοινό, κατά την έννοια του άρθρου 3, παράγραφος 2, της ως άνω οδηγίας, περιλαμβάνει κάθε πράξη διάθεσης στο κοινό του αντικειμένου προστασίας κατά τρόπο ώστε οποιοσδήποτε να έχει πρόσβαση σε αυτό όπου και όταν ο ίδιος επιλέγει, τα δικαιώματα των εκδοτών τύπου, τα οποία προβλέπονται στο άρθρο 15 της οδηγίας 2019/790, έχουν πολύ πιο περιορισμένο περιεχόμενο. Επομένως, τα δικαιώματα αυτά αφορούν αποκλειστικά την επιγραμμική χρήση από ISSP
των εκδόσεων των εκδοτών τύπου. Εξαιρούνται ρητά οι ιδιωτικές ή μη εμπορικές χρήσεις από μεμονωμένους χρήστες των εν λόγω υπηρεσιών, καθώς και οι «πράξεις τοποθέτησης υπερσυνδέσμων» (10). Επιπλέον, τα δικαιώματα των εκδοτών τύπου δεν έχουν εφαρμογή στις χρήσεις μεμονωμένων λέξεων ή πολύ σύντομων αποσπασμάτων των εκδόσεών τους, περιορισμός ο οποίος δεν φαίνεται να ισχύει για άλλα δικαιώματα συγγενικά προς την πνευματική ιδιοκτησία (11). Αντιθέτως, όλες οι εξαιρέσεις και οι περιορισμοί που ισχύουν δυνάμει του άρθρου 5 της οδηγίας 2001/29 ισχύουν και για τα δικαιώματα των εκδοτών τύπου. Τέλος, η διετής διάρκεια προστασίας των δικαιωμάτων αυτών είναι σαφώς βραχύτερη από εκείνη άλλων συγγενικών δικαιωμάτων, τα οποία προστατεύονται κατ’ αρχήν επί πενήντα έτη (12).
25.      Επομένως, τα δικαιώματα των εκδοτών τύπου δεν έχουν τον γενικό χαρακτήρα των δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας ή άλλων συγγενικών δικαιωμάτων, αλλά αποσκοπούν στην επίτευξη του σκοπού του άρθρου 15 της οδηγίας 2019/790. Ο σκοπός αυτός δεν συνίσταται απλώς στην παροχή στους εκδότες τύπου της δυνατότητας να αντιταχθούν στη χρήση των εκδόσεών τους από τους ISSP χωρίς οικονομικό αντάλλαγμα, διότι τούτο θα ήταν δυνητικά περισσότερο επιζήμιο για τους εκδότες παρά για τους ISSP, αλλά στον καθορισμό των προϋποθέσεων υπό τις οποίες πράγματι χρησιμοποιούνται οι εκδόσεις αυτές, παρέχοντας παράλληλα στους εκδότες τη δυνατότητα να εισπράττουν δίκαιο τμήμα των εσόδων που αποκομίζουν οι ISSP από την εν λόγω χρήση. Κατά συνέπεια, μολονότι τα δικαιώματα παραμένουν, κατ’ ουσίαν, αποκλειστικά και προληπτικά δικαιώματα έγκρισης ή απαγόρευσης, είμαι της γνώμης ότι τα κράτη μέλη πρέπει να διαθέτουν, κατά την εφαρμογή τους, ευρύ περιθώριο εκτίμησης που να τους παρέχει τη δυνατότητα να λαμβάνουν υπόψη τον σκοπό του άρθρου 15 της οδηγίας 2019/790, με όλες τις δυσχέρειες που συνδέονται με την υλοποίησή του, και να προβλέπουν μέτρα που βαίνουν πέραν αυτού που συνήθως προβλέπεται για την άσκηση των δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας και των συγγενικών δικαιωμάτων, ιδίως από την οδηγία 2004/48/ΕΚ (13).
26.      Κατά δεύτερον, θεωρώ χρήσιμο να προβώ σε ορισμένες διευκρινίσεις όσον αφορά τη δυνατότητα εφαρμογής του άρθρου 15 της οδηγίας 2019/790 στους ISSP όπως η Meta, δηλαδή στους παρόχους των λεγόμενων «μέσων κοινωνικής δικτύωσης». Πράγματι, η συζήτηση επί του ζητήματος αυτού, κατόπιν ερώτησης που έθεσε το Δικαστήριο στους μετέχοντες στην επ’ ακροατηρίου συζήτηση, νομίζω ότι αποκάλυψε ορισμένες παρανοήσεις. Μολονότι είναι αληθές, όπως υπογραμμίζει η Επιτροπή, ότι η διαδικασία της κύριας δίκης δεν αφορά περίπτωση συγκεκριμένης εφαρμογής των διατάξεων του ιταλικού δικαίου που θεσπίστηκαν για την εφαρμογή του άρθρου 15 της οδηγίας, αλλά τον αφηρημένο έλεγχο της νομιμότητάς τους, φρονώ ότι οι διευκρινίσεις αυτές θα καταστήσουν δυνατή την καλύτερη κατανόηση του περιεχομένου του άρθρου αυτού, καθώς και των συνεπειών που συνδέονται με την εφαρμογή του.
27.      Συναφώς, είναι ασφαλώς σαφές ότι η υπηρεσία κοινωνικής δικτύωσης όπως το Facebook, την οποία προσφέρει η Meta, ανταποκρίνεται στον ορισμό της «υπηρεσίας της κοινωνίας των πληροφοριών», ο οποίος περιέχεται στο άρθρο 2, σημείο 5, της οδηγίας 2019/790, σε συνδυασμό με το άρθρο 1, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, της οδηγίας (ΕΕ) 2015/1535 (14). Ωστόσο, το μοντέλο λειτουργίας της υπηρεσίας αυτής βασίζεται στις αναφορτώσεις χρηστών. Το άρθρο 15, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, της οδηγίας 2019/790 εξαιρεί από το πεδίο εφαρμογής των δικαιωμάτων των εκδοτών τύπου τις ιδιωτικές ή μη εμπορικές χρήσεις των εκδόσεών τους από τους χρήστες υπηρεσιών της κοινωνίας της πληροφορίας. Στο πλαίσιο αυτό, τίθεται το ζήτημα κατά πόσον η χρήση των εκδόσεων τύπου στο πλαίσιο μέσου κοινωνικής δικτύωσης πρέπει να θεωρηθεί ότι καλύπτεται από τα δικαιώματα που προβλέπονται στο άρθρο 15 της οδηγίας.
28.      Οι χρήστες των μέσων κοινωνικής δικτύωσης είναι πιθανό να κοινοποιούν εκδόσεις τύπου στους λογαριασμούς τους. Όταν αυτό γίνεται ιδιωτικά (δηλαδή όταν το περιεχόμενο είναι ορατό μόνο σε περιορισμένο κύκλο αποδεκτών που μπορούν να χαρακτηριστούν ως ιδιωτικοί) ή μη εμπορικά (δηλαδή όταν δεν συνδέεται με κερδοσκοπική δραστηριότητα του οικείου χρήστη), οι πράξεις αυτές δεν εμπίπτουν στα αποκλειστικά δικαιώματα των εκδοτών τύπου, δυνάμει του άρθρου 15, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, της οδηγίας 2019/790.
29.      Ωστόσο, όπως υπογράμμισαν πολλοί από τους μετέχοντες στην επ’ ακροατηρίου συζήτηση, το Facebook δεν αποτελεί απλώς παθητικό χώρο ανταλλαγής περιεχομένου μεταξύ χρηστών. Με τη βοήθεια εξελιγμένων αλγορίθμων, προσφέρει στους χρήστες συγκεκριμένο περιεχόμενο ανάλογα με τα υποτιθέμενα ενδιαφέροντά τους, χωρίς οι χρήστες να έχουν ζητήσει το περιεχόμενο αυτό ή να τους το έχουν προτείνει άλλοι χρήστες. Ως εκ τούτου, το Facebook είναι πραγματικός πάροχος αυτοτελούς περιεχομένου, η ιδιαιτερότητα του οποίου συνίσταται στο ότι το περιεχόμενο ούτε δημιουργείται ούτε αγοράζεται από αυτό: αναφορτώνεται από τους χρήστες και στη συνέχεια το Facebook αναλαμβάνει να προσφέρει το περιεχόμενο στους χρήστες. Μια τέτοια χρήση δεν μπορεί, κατά τη γνώμη μου, να αποδίδεται στους χρήστες, αλλά πρέπει να θεωρείται ότι πραγματοποιείται από τη Meta ως ISSP και, κατά συνέπεια, στο μέτρο που αφορά εκδόσεις τύπου, εμπίπτει στα αποκλειστικά δικαιώματα των εκδοτών.
30.      Αντιθέτως, όταν οι εκδότες τύπου κοινοποιούν οι ίδιοι τις εκδόσεις τους σε μέσο κοινωνικής δικτύωσης όπως το Facebook, δεν μπορούν να αξιώνουν καμία αμοιβή για τα δικαιώματα που προβλέπονται στο άρθρο 15 της οδηγίας 2019/790, συμπεριλαμβανομένων των μεταγενέστερων χρήσεων των εκδόσεων αυτών από το μέσο κοινωνικής δικτύωσης στο πλαίσιο που προβλέπεται στους όρους παροχής της επίμαχης υπηρεσίας. Τούτο προκύπτει από τη φύση των δικαιωμάτων αυτών ως αποκλειστικών δικαιωμάτων. Πράγματι, ο δικαιούχος ενός τέτοιου δικαιώματος ο οποίος θέτει ο ίδιος στη διάθεση του κοινού το αντικείμενο προστασίας σε μέσο κοινωνικής δικτύωσης ή μέσω οποιασδήποτε άλλης υπηρεσίας της κοινωνίας της πληροφορίας πρέπει να θεωρείται ότι έχει χορηγήσει άδεια για τις χρήσεις του αντικειμένου αυτού οι οποίες πληρούν τους όρους παροχής της επίμαχης υπηρεσίας (15).
Επί του δικαιώματος δίκαιης αποζημίωσης
31.      Με το πρώτο προδικαστικό ερώτημα, υπό αʹ, το αιτούν δικαστήριο ζητεί να διευκρινιστεί αν το άρθρο 15 της οδηγίας 2019/790 αντιτίθεται στη χορήγηση στους εκδότες εντύπων του δικαιώματος σε «δίκαιη αποζημίωση» συμπληρωματικά προς το αποκλειστικό δικαίωμα που προβλέπει το εν λόγω άρθρο ή σε αντικατάσταση αυτού. Συγκεκριμένα, η Meta, με την προσφυγή της κύριας δίκης καθώς και με τις παρατηρήσεις της εν προκειμένω, υποστηρίζει ότι τέτοιο δικαίωμα θεσπίστηκε με τις διατάξεις του ιταλικού δικαίου που υιοθετήθηκαν για τη μεταφορά του άρθρου αυτού στην εσωτερική έννομη τάξη. Το αιτούν δικαστήριο φαίνεται να συμμερίζεται την άποψη αυτή. Αντιθέτως, η Ιταλική Κυβέρνηση υποστηρίζει ότι η ερμηνεία αυτή των επίμαχων εθνικών διατάξεων είναι εσφαλμένη, δεδομένου ότι η «δίκαιη αποζημίωση» περί της οποίας γίνεται λόγος είναι απλώς το αποτέλεσμα των διαπραγματεύσεων που διεξήχθησαν μεταξύ των εκδοτών τύπου και των ISSP σχετικά με τη χρήση των εκδόσεων τύπου από τους τελευταίους.
32.      Είναι αληθές ότι η χρήση του όρου «δίκαιη αποζημίωση» στο άρθρο 43‑bis, παράγραφος 8, του νόμου 633/1941 δεν είναι δόκιμη, στο μέτρο που ο όρος δεν παραπέμπει σε αποκλειστικό δικαίωμα προληπτικού χαρακτήρα, όπως το θεσπιζόμενο στο άρθρο 15 της οδηγίας 2019/790, αλλά σε απλό δικαίωμα αμοιβής ή αποζημίωσης, χωρίς να παρέχεται στον δικαιούχο η δυνατότητα να αντιτάσσεται στη χρήση του αντικειμένου προστασίας (16). Κατά πάγια πλέον νομολογία, οι δικαιούχοι αποκλειστικού δικαιώματος προληπτικού χαρακτήρα, ανεξαρτήτως του αν αυτό εμπίπτει στο δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας ή στα συγγενικά δικαιώματα, δεν μπορούν να στερούνται, έστω και έναντι οικονομικού ανταλλάγματος, τη δυνατότητα να χορηγούν ή όχι την άδειά τους πριν από οποιαδήποτε χρήση των αντικειμένων προστασίας, υπό την επιφύλαξη των εξαιρέσεων και των περιορισμών του δικαιώματος αυτού που προβλέπονται από τις σχετικές διατάξεις του δικαίου της Ένωσης (17). Ενώ οι όροι της άδειας μπορούν να ρυθμίζονται, μεταξύ άλλων μέσω της συλλογικής διαχείρισης δικαιωμάτων ή (μαχητών) τεκμηρίων, η αρχή της προηγούμενης συγκατάθεσης εξακολουθεί να ισχύει (18). Επομένως, στο μέτρο που τα δικαιώματα των εκδοτών τύπου, τα οποία προβλέπονται στο άρθρο 15 της οδηγίας 2019/790, είναι αποκλειστικά δικαιώματα προληπτικού χαρακτήρα, η μετατροπή των δικαιωμάτων αυτών σε απλό δικαίωμα δίκαιης αποζημίωσης για τη χρήση των εκδόσεων των εκδοτών από τους ISSP, χωρίς να παρέχεται στους εκδότες η δυνατότητα να αντιτάσσονται στη χρήση αυτή, θα αντέβαινε προς την εν λόγω διάταξη.
33.      Εξάλλου, όπως και άλλες διατάξεις του δικαίου της Ένωσης που θεσπίζουν δικαιώματα συγγενικά προς την πνευματική ιδιοκτησία, το άρθρο 15 της οδηγίας 2019/790 πρέπει, κατά τη γνώμη μου, να ερμηνευθεί ως μέτρο πλήρους εναρμόνισης του ουσιαστικού περιεχομένου των δικαιωμάτων που απονέμονται με αυτό (19). Επομένως, τα κράτη μέλη δεν έχουν την ευχέρεια να προβλέπουν το δικαίωμα δίκαιης αποζημίωσης συμπληρωματικά με τα δικαιώματα αυτά. Μεταξύ άλλων, οι ISSP δεν μπορούν να υποχρεωθούν να καταβάλλουν τέτοια αποζημίωση όταν δεν χρησιμοποιούν εκδόσεις τύπου που προστατεύονται βάσει της διάταξης αυτής.
34.      Τέλος, στην αιτιολογική σκέψη 82 της οδηγίας 2019/790 αναφέρεται ότι καμία διάταξη της οδηγίας δεν θα πρέπει να ερμηνεύεται υπό την έννοια ότι εμποδίζει τους δικαιούχους δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας και συγγενικών δικαιωμάτων από το να επιτρέπουν τη χρήση των έργων τους ή άλλων αντικειμένων προστασίας άνευ ανταλλάγματος. Ακόμη και αν υποτεθεί ότι τούτο ισχύει και για τα δικαιώματα που προβλέπονται στο άρθρο 15 της οδηγίας, το εν λόγω άρθρο θα πρέπει να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι οι εκδότες τύπου είναι ελεύθεροι να χορηγούν άδειες για τη χρήση των εκδόσεών τους χωρίς να απαιτούν χρηματική αποζημίωση. Τούτο είναι σύμφυτο με την ίδια τη φύση ενός αποκλειστικού δικαιώματος, το οποίο δεν περιλαμβάνει αναπαλλοτρίωτο δικαίωμα αμοιβής.
35.      Εντούτοις, η παράγραφος 8 του άρθρου 43-bis του νόμου 633/1941 πρέπει να ερμηνεύεται υπό το πρίσμα όλων των διατάξεων του άρθρου αυτού, καθώς και των εκτελεστικών διατάξεων. Όσον αφορά το σύστημα που καθιερώνουν οι διατάξεις αυτές, φαίνεται ότι απαιτείται προηγούμενη άδεια των εκδοτών τύπου για τη χρήση των εκδόσεών τους από τους ISSP, η δε άδεια πρέπει να δίδεται κατά το πέρας των ελεύθερων, έστω και επικουρούμενων, διαπραγματεύσεων των μερών. Εξάλλου, το εν λόγω άρθρο δεν φαίνεται να εμποδίζει, μεταξύ άλλων, τους εκδότες να αρνηθούν να χορηγήσουν την άδειά τους ούτε να τη χορηγήσουν άνευ ανταλλάγματος. Όσον αφορά την υποχρέωση των ISSP να συνάπτουν σύμβαση με τους εκδότες τύπου, αυτή φαίνεται να συνδέεται με την πραγματική χρήση των εκδόσεων τύπου από τους ISSP ή, τουλάχιστον, με την πρόθεση τέτοιας χρήσης. Επομένως, δεν πρόκειται για πληρωμή χωρίς χρήση.
36.      Κατά συνέπεια, από την ερμηνεία των επίμαχων ιταλικών διατάξεων φαίνεται να προκύπτει ότι με τον όρο «δίκαιη αποζημίωση» νοείται, σύμφωνα με όσα υποστηρίζει η Ιταλική Κυβέρνηση, η αμοιβή που μπορούν να λάβουν οι εκδότες τύπου από τους ISSP για τη χρήση των εκδόσεών τους που καλύπτονται από τα δικαιώματα που προστατεύονται δυνάμει του άρθρου 15 της οδηγίας 2019/790. Συγκεκριμένα, ο Ιταλός νομοθέτης στηρίχθηκε στην αρχή ότι η αμοιβή αυτή πρέπει να είναι δίκαιη.
37.      Εν πάση περιπτώσει, το άρθρο 15 της οδηγίας 2019/790 έχει την έννοια ότι δεν αντιτίθεται σε εσωτερικές διατάξεις κράτους μέλους οι οποίες προβλέπουν το δικαίωμα των εκδοτών τύπου να λαμβάνουν δίκαιη αμοιβή έναντι της άδειάς τους για τη χρήση των εκδόσεών τους από τους ISSP, υπό την επιφύλαξη ότι οι διατάξεις αυτές, αφενός, δεν στερούν από τους εκδότες τη δυνατότητα να αρνηθούν να παράσχουν την άδειά τους ή να την παράσχουν άνευ ανταλλάγματος και, αφετέρου, δεν επιβάλλουν στους ISSP καμία πληρωμή μη συνδεόμενη με πραγματική ή σχεδιαζόμενη χρήση των εκδόσεων τύπου. Στο αιτούν δικαστήριο απόκειται να εξακριβώσει αν πληρούνται οι προϋποθέσεις αυτές, λαμβάνοντας υπόψη την υποχρέωση που υπέχει κάθε δικαστήριο κράτους μέλους να ερμηνεύει το εθνικό του δίκαιο, στο μέτρο του δυνατού, κατά τρόπο σύμφωνο προς το δίκαιο της Ένωσης.
Επί των υποχρεώσεων που υπέχουν οι ISSP
38.      Με το πρώτο προδικαστικό ερώτημα, υπό βʹ, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν το άρθρο 15 της οδηγίας 2019/790 έχει την έννοια ότι αντιτίθεται στην υποχρέωση των ISSP να διαπραγματεύονται με τους εκδότες, να παρέχουν την αναγκαία πληροφόρηση για τον καθορισμό της οφειλόμενης αμοιβής και να μην περιορίζουν την προβολή του περιεχομένου των εκδοτών κατά τη διάρκεια των διαπραγματεύσεων. Οι αμφιβολίες του αιτούντος δικαστηρίου πηγάζουν από το γεγονός ότι ο Ιταλός νομοθέτης υπερέβη το κανονιστικό περιεχόμενο της διάταξης αυτής και εισήγαγε μηχανισμούς δημόσιας παρέμβασης σε τομέα ο οποίος, κατά την άποψή του, θα πρέπει να διέπεται αποκλειστικώς από τη βούληση των ενδιαφερόμενων μερών η οποία εκφράζεται κατά τη διάρκεια ελεύθερων διαπραγματεύσεων.
39.      Εντούτοις, φρονώ ότι τούτο δεν αρκεί για να συναχθεί το συμπέρασμα ότι η ιταλική νομοθεσία δεν συνάδει με το άρθρο 15 της οδηγίας 2019/790.
40.      Πράγματι, μολονότι, όπως προανέφερα, οι διατάξεις του δικαίου της Ένωσης περί πνευματικής ιδιοκτησίας που θεσπίζουν προστατευόμενα δικαιώματα, όπως το άρθρο 15 της οδηγίας 2019/790, πρέπει να θεωρηθούν ως μέτρο πλήρους εναρμόνισης του ουσιαστικού περιεχομένου των δικαιωμάτων αυτών (20), δεν ισχύει το ίδιο για τα μέτρα εφαρμογής των εν λόγω δικαιωμάτων. Πράγματι, οι οδηγίες δεσμεύουν τα κράτη μέλη όσον αφορά το αποτέλεσμα που πρέπει να επιτευχθεί, αφήνοντας τον τύπο και τα μέσα στην αρμοδιότητά τους.
41.      Επομένως, αν τα κράτη μέλη το κρίνουν αναγκαίο, έχουν την ευχέρεια να ρυθμίζουν την άσκηση των αποκλειστικών δικαιωμάτων κατά τρόπο που να εξασφαλίζει την αποτελεσματικότητά τους. Τούτο ισχύει, μεταξύ άλλων, για τα δικαιώματα που θεσπίζει το άρθρο 15 της οδηγίας 2019/790, σκοπός του οποίου είναι να καθορίσει τις προϋποθέσεις υπό τις οποίες οι εκδότες τύπου μπορούν να λαμβάνουν αμοιβή για τις επιγραμμικές χρήσεις των εκδόσεών τους (21). Λαμβανομένης υπόψη της σημαντικής ανισορροπίας που υπάρχει στην αγορά μεταξύ των εκδοτών και των ISSP, τα κράτη μέλη δύνανται να λαμβάνουν μέτρα για την αντιμετώπισή της επιβάλλοντας, μεταξύ άλλων, στους παρόχους συγκεκριμένες υποχρεώσεις όσον αφορά τη συνέχιση των διαπραγματεύσεων για τη λήψη άδειας χρήσης των εν λόγω εκδόσεων.
42.      Επομένως, τέτοιες πρόσθετες υποχρεώσεις δεν αντιβαίνουν προς το άρθρο 15 της οδηγίας 2019/790, υπό την προϋπόθεση ότι δεν θίγουν, μεταξύ άλλων, τον χαρακτήρα των δικαιωμάτων που θεσπίζει η διάταξη αυτή ως αποκλειστικών δικαιωμάτων προληπτικού χαρακτήρα. Φρονώ ότι οι υποχρεώσεις που επιβάλλονται στους ISSP, οι οποίες εκτίθενται στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα, υπό βʹ, δεν αντιβαίνουν στην προϋπόθεση αυτή.
43.      Επομένως, η υποχρέωση έναρξης διαπραγματεύσεων με τους εκδότες τύπου, η οποία, κατά τη Meta, απορρέει από την ερμηνεία του άρθρου 43-bis, παράγραφοι 8 έως 10, του νόμου 633/1941, φαίνεται να ισχύει μόνο στην περίπτωση πραγματικής ή σχεδιαζόμενης χρήσης των εκδόσεων τύπου από έναν ISSP. Στο μέτρο που το άρθρο 15 της οδηγίας 2019/790 παρέχει στους εκδότες αποκλειστικά δικαιώματα για τέτοιες χρήσεις, είναι φυσικό οι ISSP να πρέπει να λαμβάνουν προηγούμενη άδεια από τους εκδότες, οι όροι χορήγησης της οποίας πρέπει να αποτελούν αντικείμενο διαπραγμάτευσης μεταξύ των ενδιαφερομένων.
44.      Αντιθέτως, η διάταξη αυτή του εθνικού δικαίου δεν μπορεί να ερμηνευθεί σύμφωνα με το άρθρο 15 της οδηγίας 2019/790, υπό την έννοια ότι επιβάλλει στους ISSP να διαπραγματευθούν την άδεια των εκδοτών τύπου για χρήσεις τις οποίες οι ISSP δεν σχεδιάζουν ή να χρησιμοποιούν τις εκδόσεις των εκδοτών όταν δεν το επιθυμούν.
45.      Μια τέτοια υποχρέωση δεν φαίνεται, μεταξύ άλλων, να προκύπτει από την απαγόρευση που επιβάλλεται στους ISSP, κατά τις επίμαχες διαπραγματεύσεις, να αποκρύπτουν τις εκδόσεις των εκδοτών τύπου από τα αποτελέσματα αναζήτησης. Συγκεκριμένα, κατά πρώτον, αν πρόκειται για εκδόσεις που προβάλλονται στα αποτελέσματα αναζήτησης, τεκμαίρεται ότι χρησιμοποιούνται υπό τις προϋποθέσεις του άρθρου 15 της οδηγίας 2019/790. Κατά δεύτερον, δεδομένου ότι η απαγόρευση εφαρμόζεται στο πλαίσιο των διαπραγματεύσεων μεταξύ των παρόχων και των εκδοτών, οι διαπραγματεύσεις αυτές φαίνεται να αποτελούν προϋπόθεση της ενεργοποίησης της εν λόγω απαγόρευσης. Επομένως, δεν τίθεται ζήτημα γενικής υποχρέωσης των ISSP να χρησιμοποιούν τις εκδόσεις τύπου κατά τρόπο που εμπίπτει στα αποκλειστικά δικαιώματα που προβλέπει το εν λόγω άρθρο.
46.      Επομένως, η απαγόρευση φαίνεται να αποσκοπεί αποκλειστικά στην πρόληψη κάθε καταχρηστικής συμπεριφοράς των ISSP οι οποίοι, λόγω της δεσπόζουσας θέσης τους στην αγορά, θα μπορούσαν να επιχειρήσουν να ασκήσουν πίεση στους εκδότες ή να αποκρύψουν την οικονομική αξία που αντιπροσωπεύει γι’ αυτούς η χρήση των εκδόσεων τύπου.
47.      Τέλος, η υποχρέωση γνωστοποίησης ορισμένων πληροφοριών έχει σαφώς ως σκοπό να γεφυρώσει την ανισορροπία, από την άποψη αυτή, μεταξύ των εκδοτών τύπου και των ISSP. Πράγματι, μόνον οι ISSP διαθέτουν πληροφόρηση που καθιστά δυνατή την εκτίμηση της οικονομικής αξίας που αντιπροσωπεύει η επιγραμμική χρήση των εκδόσεων τύπου. Σε μια αγορά, όμως, στην οποία ο αμιγής μηχανισμός της προσφοράς και της ζήτησης δεν μπορεί να εκπληρώσει τον ρόλο του, λόγω της οιονεί μονοπωλιακής θέσης των σημαντικότερων ISSP και της εξάρτησης των εκδοτών από τους παρόχους αυτούς, η διαφάνεια όσον αφορά την πρόσβαση στην εν λόγω πληροφόρηση φαίνεται απαραίτητη προκειμένου να διασφαλιστεί ο δίκαιος χαρακτήρας των διαπραγματεύσεων σχετικά με την άδεια των εκδοτών για τη χρήση των εκδόσεών τους.
48.      Αντιθέτως, μια τέτοια υποχρέωση ουδόλως αντιτίθεται προς τον αποκλειστικό και προληπτικό χαρακτήρα των δικαιωμάτων που απονέμει στους εκδότες τύπου το άρθρο 15 της οδηγίας 2019/790. Πράγματι, το γεγονός ότι οι δικαιούχοι είναι ελεύθεροι να επιτρέπουν τη χρήση των αντικειμένων προστασίας και οι δυνητικοί χρήστες είναι ελεύθεροι να ζητούν τέτοια άδεια δεν εμποδίζει τον νομοθέτη να λάβει μέτρα για τη διασφάλιση του δίκαιου χαρακτήρα των διαπραγματεύσεων, αφ’ ης στιγμής τα ενδιαφερόμενα μέρη αποφασίσουν να τις εκκινήσουν.
49.      Εν κατακλείδι, το άρθρο 15 της οδηγίας 2019/790 έχει την έννοια ότι δεν αντιτίθεται στις διάφορες υποχρεώσεις που επιβάλλουν στους ISSP οι επίδικες στην κύρια δίκη ιταλικές διατάξεις, υπό την επιφύλαξη της τήρησης των προϋποθέσεων που μνημονεύονται στο σημείο 37 των παρουσών προτάσεων.
Επί των εξουσιών της AGCOM
50.      Με το πρώτο προδικαστικό ερώτημα, υπό γʹ, καθώς και με το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν το άρθρο 15 της οδηγίας 2019/790 έχει την έννοια ότι αντιτίθεται σε εθνικές διατάξεις οι οποίες, στο πλαίσιο διαπραγματεύσεων για τη χορήγηση, από τους εκδότες τύπου, άδειας για τη χρήση των εκδόσεών τους από τους ISSP, απονέμουν σε δημόσιο φορέα όπως η AGCOM ορισμένες αρμοδιότητες, ήτοι την εξουσία εποπτείας και επιβολής κυρώσεων, την εξουσία καθορισμού των κριτηρίων αναφοράς για τον καθορισμό της αμοιβής που οφείλουν οι ISSP στους εκδότες, την εξουσία καθορισμού του ακριβούς ποσού μιας τέτοιας αποζημίωσης σε περίπτωση μη επίτευξης συμφωνίας μεταξύ των μερών και, τέλος, την εξουσία επιβολής κυρώσεων σε περίπτωση μη τήρησης από έναν ISSP της υποχρέωσης γνωστοποίησης πληροφοριών.
51.      Όπως και στο πλαίσιο του ζητήματος των υποχρεώσεων που επιβάλλονται στους ISSP, το αιτούν δικαστήριο διατηρεί αμφιβολίες ως προς τη συμβατότητα μιας τέτοιας εξουσίας παρέμβασης δημόσιου φορέα με την αρχή των ελεύθερων διαπραγματεύσεων μεταξύ των μερών η οποία απορρέει, κατά την άποψή του, από τον αποκλειστικό και προληπτικό χαρακτήρα των δικαιωμάτων που απονέμονται στους εκδότες τύπου με το άρθρο 15 της οδηγίας 2019/790.
52.      Και πάλι, φρονώ ότι μια τέτοια εξουσία επέμβασης δεν μπορεί να θεωρηθεί αντίθετη προς την ανωτέρω διάταξη. Συγκεκριμένα, γενικώς, λόγω της ευρείας διακριτικής ευχέρειας που διαθέτουν τα κράτη μέλη κατά τη μεταφορά στην εσωτερική έννομη τάξη των διατάξεων οδηγίας, όπως το άρθρο 15 της οδηγίας 2019/790, μπορούν να προβλέπουν μέτρα δημόσιας παρέμβασης σχετικά με τις διαπραγματεύσεις για τη χορήγηση αδειών χρήσης, υπό την προϋπόθεση ότι η παρέμβαση αυτή δεν στερεί από τα μέρη την ελευθερία να ζητούν, να χορηγούν και να καθορίζουν τους όρους χορήγησης των αδειών αυτών. Κατά συνέπεια, προκειμένου οι επίδικες στην κύρια δίκη εθνικές διατάξεις να είναι συμβατές με το άρθρο αυτό, πρέπει να ερμηνεύονται υπό την έννοια ότι απονέμουν στη δημόσια αρχή –εν προκειμένω στην AGCOM– όχι αρμοδιότητες καταναγκασμού όσον αφορά τη σύναψη της σύμβασης και τους όρους της, αλλά μόνον αρμοδιότητες συνδρομής των μερών και, ενδεχομένως, ελέγχου της εκ μέρους τους τήρησης των υποχρεώσεων που υπέχουν.
53.      Ειδικότερα, φρονώ ότι τα κριτήρια που θέτει η AGCOM για τον καθορισμό του ποσού της αμοιβής που πρέπει να καταβάλλουν οι ISSP, καθώς και του ποσού που μπορεί ενδεχομένως να καθοριστεί αυτεπαγγέλτως από την εν λόγω αρχή ελλείψει συμφωνίας μεταξύ των μερών, δεν είναι δεσμευτικά για τα μέρη, τα οποία παραμένουν ελεύθερα να συνάψουν ή όχι τη σύμβαση βάσει των προτάσεων αυτών ή να καθορίσουν διαφορετικό ποσό για την αμοιβή. Φρονώ ότι μια τέτοια δημόσια παρέμβαση, περιοριζόμενη σε μέτρα συνδρομής προς τα μέρη, είναι δικαιολογημένη, δεδομένου ότι πρόκειται για νεοπαγή δικαιώματα, των οποίων η αξία στην αγορά δεν έχει συνεπώς ακόμη προσδιορισθεί σαφώς, και για αγορά στην οποία υφίσταται σχέση δεσπόζουσας θέσης και εξάρτησης μεταξύ των επιχειρήσεων. Επιπλέον, στο μέτρο που τα μέρη παραμένουν ελεύθερα να καθορίζουν κατά τρόπο οριστικό τους όρους των σχέσεών τους, φρονώ ότι η παρέμβαση αυτή δεν είναι ασύμβατη προς τον αποκλειστικό και προληπτικό χαρακτήρα των δικαιωμάτων που απονέμονται στους εκδότες τύπου με το άρθρο 15 της οδηγίας 2019/790.
54.      Όσον αφορά την εξουσία ελέγχου και επιβολής κυρώσεων της AGCOM σε σχέση με την τήρηση της υποχρέωσης γνωστοποίησης πληροφοριών που υπέχουν οι ISSP, υπενθυμίζω (22) ότι, κατά τη γνώμη μου, η υποχρέωση αυτή συνάδει προς το άρθρο 15 της οδηγίας 2019/790. Κατά συνέπεια, η εξουσία ελέγχου της τήρησης της υποχρέωσης αυτής από δημόσια αρχή, συνοδευόμενη από ενδεχόμενες κυρώσεις σε περίπτωση μη τήρησής της, δεν μπορεί να θεωρηθεί αντίθετη προς τη διάταξη αυτήν, υπό την επιφύλαξη της τήρησης της αρχής της αναλογικότητας.
55.      Επομένως, το άρθρο 15 της οδηγίας 2019/790 έχει την έννοια ότι, όπως και στην περίπτωση των υποχρεώσεων που επιβάλλονται στους ISSP, δεν αντιτίθεται στις εξουσίες της AGCOM που προβλέπονται από τις επίδικες στην κύρια δίκη ιταλικές διατάξεις, δεδομένου ότι αυτές δεν στερούν από τα ενδιαφερόμενα μέρη την ελευθερία να ζητούν και να χορηγούν άδεια για την επιγραμμική χρήση εκδόσεων τύπου καθώς και να καθορίζουν το ποσό ενδεχόμενης αμοιβής για την άδεια αυτή.
Τελικές παρατηρήσεις σχετικά με το άρθρο 15 της οδηγίας 2019/790 και απάντηση στα ερωτήματα
56.      Φρονώ ότι είναι αναγκαίες δύο παρατηρήσεις προκειμένου να ολοκληρωθεί η ανάλυση του άρθρου 15 της οδηγίας 2019/790.
57.      Αφενός, επισημαίνω ότι, δυνάμει του άρθρου 43-bis, παράγραφος 11, του νόμου 633/1941, όταν τα μέρη δεν κατορθώνουν να καταλήξουν σε συμφωνία ακόμη και με βάση το ποσό της αμοιβής που καθορίζει η AGCOM, έκαστο των μερών μπορεί να ασκήσει αγωγή. Δεδομένου ότι το ζήτημα αυτό δεν τέθηκε από το αιτούν δικαστήριο, το αντικείμενο μιας τέτοιας αγωγής δεν είναι απολύτως σαφές. Είναι αληθές ότι η διάταξη αφορά μια ειδική αγωγή του ιταλικού δικαίου η οποία, κατά την κυβέρνηση του εν λόγω κράτους μέλους, καθιστά δυνατή μόνον τη διαπίστωση κατάχρησης εκ μέρους ενός εκ των μερών της οικονομικής εξάρτησης του έτερου μέρους. Ωστόσο, της μνείας αυτής προηγείται η λέξη «συμπεριλαμβανομένης» (23), πράγμα που θα μπορούσε να υποδηλώνει ότι είναι επίσης δυνατή η άσκηση αγωγής με άλλα αντικείμενα.
58.      Κατά τη γνώμη μου, όμως, θα ήταν προβληματικό αν ένα από τα ενδιαφερόμενα μέρη, και ειδικότερα ένας ISSP, μπορούσε να υποχρεώσει, διά της δικαστικής οδού, το έτερο μέρος να συνάψει σύμβαση και να παράσχει την άδειά του για τη χρήση εκδόσεων τύπου. Πράγματι, μια τέτοια δυνατότητα θα ερχόταν σε αντίθεση προς τον αποκλειστικό χαρακτήρα των δικαιωμάτων που απονέμονται στους εκδότες τύπου με το άρθρο 15 της οδηγίας 2019/790. Επομένως, για να είναι σύμφωνο προς τη διάταξη αυτήν, το εσωτερικό δίκαιο κράτους μέλους πρέπει να ερμηνεύεται υπό την έννοια ότι αποκλείει τέτοια δυνατότητα.
59.      Αφετέρου, η Meta υποστηρίζει με τις παρατηρήσεις της ότι τα μέτρα που έλαβε ο Ιταλός νομοθέτης για την εφαρμογή του άρθρου 15 της οδηγίας 2019/790 αποκλίνουν σε τέτοιο βαθμό από το γράμμα του άρθρου αυτού, καθώς και από τα μέτρα που έχουν ληφθεί προς τούτο από άλλα κράτη μέλη, ώστε να καταλήγουν σε κατακερματισμό της εσωτερικής αγοράς όσον αφορά τα δικαιώματα των εκδοτών τύπου, θέτοντας κατ’ αυτόν τον τρόπο σε κίνδυνο τον σκοπό εναρμόνισης που επιδιώκει ο νομοθέτης της Ένωσης.
60.      Εντούτοις, φρονώ ότι ο κατακερματισμός της εσωτερικής αγοράς είναι εγγενής στα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας και στα συγγενικά δικαιώματα, εν πάση περιπτώσει στο παρόν στάδιο εξέλιξης του δικαίου της Ένωσης στον τομέα αυτόν. Πράγματι, η χορήγηση αδειών εκμετάλλευσης των προστατευόμενων αντικειμένων γίνεται συνήθως για ένα συγκεκριμένο κράτος μέλος και η συλλογική διαχείριση των δικαιωμάτων αυτών οργανώνεται σε εθνικό επίπεδο. Ως εκ τούτου, η εναρμόνιση στον τομέα αυτόν αφορά κυρίως το περιεχόμενο των προστατευόμενων δικαιωμάτων (24), ενώ οι όροι εκμετάλλευσης των δικαιωμάτων αυτών εξακολουθούν να διέπονται από τα εθνικά νομικά συστήματα και, ως εκ τούτου, μπορεί να διαφέρουν από το ένα κράτος μέλος στο άλλο.
61.      Τα δικαιώματα των εκδοτών τύπου, τα οποία προβλέπονται στο άρθρο 15 της οδηγίας 2019/790, δεν αποτελούν εν προκειμένω εξαίρεση. Οι άδειες για τη χρήση εκδόσεων τύπου πρέπει να αποτελούν αντικείμενο διαπραγμάτευσης και να χορηγούνται σύμφωνα με τους ισχύοντες σε κάθε κράτος μέλος κανόνες, οι οποίοι κατ’ ανάγκη διαφέρουν από εκείνους άλλων κρατών μελών. Φρονώ ότι τούτο δεν θίγει τον σκοπό εναρμόνισης του άρθρου, ο οποίος αφορά το περιεχόμενο των δικαιωμάτων των εκδοτών. Εξάλλου, εξ όσων γνωρίζω, η Ιταλική Δημοκρατία δεν είναι το μόνο κράτος μέλος που έχει θεσπίσει κανόνες που βαίνουν πέραν της απλής κατοχύρωσης των αποκλειστικών δικαιωμάτων υπέρ των εκδοτών τύπου (25).
62.      Επομένως, στο πρώτο και στο δεύτερο προδικαστικό ερώτημα προτείνω να δοθεί η απάντηση ότι το άρθρο 15 της οδηγίας 2019/790 έχει την έννοια ότι δεν αντιτίθεται σε εθνικές διατάξεις κράτους μέλους οι οποίες
–        προβλέπουν το δικαίωμα των εκδοτών τύπου να λαμβάνουν δίκαιη αμοιβή έναντι της άδειας για τη χρήση των εκδόσεών τους από τους ISSP,
–        επιβάλλουν στους ISSP που επιθυμούν να χρησιμοποιήσουν τέτοιες εκδόσεις ορισμένες υποχρεώσεις όσον αφορά τις διαπραγματεύσεις με τους εκδότες, τη γνωστοποίηση πληροφοριών και την καλή πίστη κατά τη διάρκεια των διαπραγματεύσεων,
–        αναθέτουν σε δημόσιο φορέα την εξουσία ρύθμισης, ελέγχου και επιβολής κυρώσεων, συμπεριλαμβανομένης της δυνατότητας να προτείνει κριτήρια για τον καθορισμό της αμοιβής που οφείλεται στους εκδότες ή του ποσού της αμοιβής,
υπό την επιφύλαξη ότι οι διατάξεις αυτές δεν στερούν από τους εκδότες τη δυνατότητα να αρνηθούν να χορηγήσουν την άδεια ή να τη χορηγήσουν άνευ ανταλλάγματος, δεν επιβάλλουν στους ISSP καμία πληρωμή που δεν συνδέεται με την πραγματική ή σχεδιαζόμενη χρήση των εκδόσεων και δεν περιορίζουν κατά τρόπο δεσμευτικό τη συμβατική ελευθερία των μερών. Στο αιτούν δικαστήριο εναπόκειται να εξακριβώσει αν πληρούνται οι προϋποθέσεις αυτές, λαμβάνοντας υπόψη την υποχρέωση που υπέχει κάθε δικαστήριο κράτους μέλους να ερμηνεύει το εθνικό του δίκαιο, στο μέτρο του δυνατού, κατά τρόπο σύμφωνο προς το δίκαιο της Ένωσης.
Επί του τρίτου προδικαστικού ερωτήματος
63.      Με το τρίτο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν τα άρθρα 16 και 52 του Χάρτη, καθώς και «[η] αρχή [...] του ελεύθερου ανταγωνισμού κατά το άρθρο 109 ΣΛΕΕ» έχουν την έννοια ότι αντιτίθενται σε εθνικές διατάξεις, όπως αυτές που περιγράφονται στο σημείο 62 των παρουσών προτάσεων, οι οποίες θεσπίστηκαν για τη μεταφορά του άρθρου 15 της οδηγίας 2019/790 στην εσωτερική έννομη τάξη.
64.      Επισημαίνεται εκ προοιμίου ότι το άρθρο 109 ΣΛΕΕ δεν περιλαμβάνει τέτοια αρχή, διότι αφορά τις αρμοδιότητες των θεσμικών οργάνων της Ένωσης να λαμβάνουν μέτρα εκτέλεσης των άρθρων 107 και 108 ΣΛΕΕ, τα οποία αφορούν τις κρατικές ενισχύσεις. Αντιθέτως, στο σκεπτικό της απόφασής του, το αιτούν δικαστήριο παραπέμπει, μεταξύ άλλων, στο άρθρο 119 ΣΛΕΕ ως πηγή της αρχής αυτής. Η Meta παραπέμπει ομοίως, με τις παρατηρήσεις της, στην τελευταία αυτή διάταξη. Εντούτοις, μολονότι είναι αληθές ότι το άρθρο 119 ΣΛΕΕ κάνει λόγο, δύο φορές, για «οικονομία της ανοιχτής αγοράς με ελεύθερο ανταγωνισμό», εντούτοις περιλαμβάνεται στο εισαγωγικό μέρος του τίτλου VIII, με τίτλο «Οικονομική και νομισματική πολιτική», της Συνθήκης ΛΕΕ και ρυθμίζει τον τρόπο με τον οποίο τα κράτη μέλη οφείλουν να συντονίζουν τις οικονομικές πολιτικές τους. Επομένως, το άρθρο αυτό δεν είναι εφαρμοστέο στον έλεγχο των μέτρων που λαμβάνουν τα κράτη μέλη για τη μεταφορά διατάξεων εναρμόνισης σε έναν τομέα όπως εκείνος των δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας.
65.      Δεδομένου ότι ούτε το άρθρο 119 ΣΛΕΕ ούτε, κατά μείζονα λόγο, το άρθρο 109 ΣΛΕΕ είναι κρίσιμα για τον έλεγχο της συμβατότητας των επίμαχων στην κύρια δίκη εθνικών διατάξεων, θα περιορίσω την ανάλυση του τρίτου προδικαστικού ερωτήματος μόνο στις διατάξεις του Χάρτη.
66.      Το άρθρο 16 του Χάρτη ορίζει ότι «[η] επιχειρηματική ελευθερία αναγνωρίζεται σύμφωνα με το δίκαιο της Ένωσης και τις εθνικές νομοθεσίες και πρακτικές» (26). Το Δικαστήριο είχε ήδη την ευκαιρία να επισημάνει ότι, λαμβανομένου υπόψη του γράμματος της ως άνω διάταξης, το οποίο διαφέρει από εκείνο των λοιπών θεμελιωδών ελευθεριών που κατοχυρώνονται στον τίτλο II του Χάρτη, ενώ προσομοιάζει με εκείνο ορισμένων διατάξεων του τίτλου IV του Χάρτη, η επιχειρηματική ελευθερία μπορεί να υπόκειται σε ευρύ φάσμα παρεμβάσεων της δημόσιας αρχής δυνάμενων να θέτουν, προς το γενικό συμφέρον, περιορισμούς στην άσκηση της οικονομικής δραστηριότητας και πρέπει να λαμβάνεται υπόψη σε σχέση με τη λειτουργία της εντός του κοινωνικού πλαισίου. Το γεγονός αυτό αντανακλάται, μεταξύ άλλων, στον τρόπο με τον οποίο πρέπει να τίθεται σε εφαρμογή η αρχή της αναλογικότητας δυνάμει του άρθρου 52, παράγραφος 1, του Χάρτη (27). Εξάλλου, πρέπει να διασφαλίζεται ορθή ισορροπία μεταξύ της επιχειρηματικής ελευθερίας και άλλων θεμελιωδών δικαιωμάτων, ιδίως της προστασίας της διανοητικής ιδιοκτησίας κατά το άρθρο 17, παράγραφος 2, του Χάρτη (28).
67.      Όσον αφορά το περιεχόμενο της επιχειρηματικής ελευθερίας, το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι αυτή περιλαμβάνει, μεταξύ άλλων, την ελευθερία άσκησης οικονομικής ή εμπορικής δραστηριότητας, τη συμβατική ελευθερία και τον ελεύθερο ανταγωνισμό (29).
68.      Επομένως, οι περιορισμοί της επιχειρηματικής ελευθερίας που εισάγονται για σκοπό γενικού συμφέροντος μπορούν να θεωρηθούν αντίθετοι προς την ελευθερία αυτή μόνον κατ’ εξαίρεση, δηλαδή όταν είναι προδήλως δυσανάλογοι ή θίγουν το ουσιαστικό περιεχόμενό της (30).
69.      Κατά τη γνώμη μου, τούτο δεν ισχύει στην περίπτωση των επίδικων στην υπό κρίση υπόθεση εθνικών μέτρων, όπως αυτά περιγράφονται στο σημείο 62 των παρουσών προτάσεων, δεδομένου ότι πληρούν τις προϋποθέσεις που απαριθμούνται σε αυτό. Τα μέτρα ελήφθησαν προς εξυπηρέτηση του σκοπού γενικού συμφέροντος, τον οποίο αναγνώρισε ο νομοθέτης της Ένωσης κατά την έκδοση της οδηγίας 2019/790, να ενισχυθεί η θέση των εκδοτών τύπου, σημαντικών παραγόντων σε κάθε δημοκρατική κοινωνία, έναντι των ISSP. Στο μέτρο που οι ιταλικές διατάξεις δεν επιβάλλουν στους ενδιαφερομένους την υποχρέωση να συνάπτουν εμπορικές σχέσεις υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις, δεν αντιλαμβάνομαι με ποιον τρόπο θίγουν την ουσία της ελευθερίας άσκησης οικονομικής δραστηριότητας ή της συμβατικής ελευθερίας. Φρονώ ότι οι διάφορες υποχρεώσεις που επιβάλλονται στους ISSP, καθώς και οι εξουσίες που διαθέτει η AGCOM, δεν είναι προδήλως δυσανάλογες λαμβανομένων υπόψη των δυσχερειών που αντιμετωπίζουν οι εκδότες τύπου κατά την είσπραξη των εσόδων που οφείλονται από την επιγραμμική χρήση των εκδόσεών τους.
70.      Όσον αφορά τον ελεύθερο ανταγωνισμό, στοιχείο της επιχειρηματικής ελευθερίας που μνημονεύει η Meta και το αιτούν δικαστήριο, επισημαίνεται ότι αυτός περιλαμβάνει, μεταξύ άλλων, την απαγόρευση της κατάχρησης δεσπόζουσας θέσης στην αγορά, η οποία κατοχυρώνεται στο δίκαιο της Ένωσης με το άρθρο 102 ΣΛΕΕ. Εν προκειμένω, οι ISSP διαδραματίζουν διττό ρόλο έναντι των εκδοτών τύπου: είναι τόσο οι προμηθευτές τους, όσον αφορά τις διάφορες υπηρεσίες επιγραμμικής επικοινωνίας, όσο και οι ανταγωνιστές τους, τόσο στην αγορά διάδοσης πληροφόρησης όσο και στην αγορά διαφήμισης. Επομένως, υπό τη διττή αυτήν ιδιότητα, οι ISSP είναι ιδιαίτερα πιθανό να καταχρώνται την ενδεχόμενη δεσπόζουσα θέση τους σε διάφορες αγορές στις οποίες δραστηριοποιούνται επίσης οι εκδότες τύπου. Επομένως, τα μέτρα που αποσκοπούν στην ενίσχυση της διαπραγματευτικής ισχύος των εκδοτών δεν πρέπει να θεωρούνται ότι θίγουν τον ελεύθερο ανταγωνισμό, αλλά ότι τον ευνοούν.
71.      Κατά συνέπεια, είμαι της γνώμης ότι το άρθρο 16, καθώς και το άρθρο 52 του Χάρτη, το οποίο απλώς επιβεβαιώνει την εγγενή στην επιχειρηματική ελευθερία δυνατότητα πρόβλεψης περιορισμών στα δικαιώματα που κατοχυρώνονται στον Χάρτη, έχουν την έννοια ότι δεν αντιτίθενται σε εθνικές διατάξεις όπως αυτές περιγράφονται στο σημείο 62 των παρουσών προτάσεων, υπό την επιφύλαξη των προϋποθέσεων που απαριθμούνται σε αυτό.
Πρόταση
72.      Λαμβανομένου υπόψη του συνόλου των προεκτεθέντων, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στα προδικαστικά ερωτήματα που υπέβαλε το Tribunale Amministrativo Regionale per il Lazio (διοικητικό πρωτοδικείο περιφέρειας Λατίου, Ιταλία) ως εξής:
Το άρθρο 15 της οδηγίας (ΕΕ) 2019/790 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 17ης Απριλίου 2019, για τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας και τα συγγενικά δικαιώματα στην ψηφιακή ενιαία αγορά και για την τροποποίηση των οδηγιών 96/9/ΕΚ και 2001/29/ΕΚ, καθώς και τα άρθρα 16 και 52 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ένωσης
έχουν την έννοια ότι:
δεν αντιτίθενται σε διατάξεις του εσωτερικού δικαίου κράτους μέλους οι οποίες
–        προβλέπουν το δικαίωμα των εκδοτών τύπου να λαμβάνουν δίκαιη αμοιβή έναντι της άδειας για τη χρήση των εκδόσεών τους από τους παρόχους υπηρεσιών της κοινωνίας της πληροφορίας,
–        επιβάλλουν στους παρόχους υπηρεσιών της κοινωνίας της πληροφορίας που επιθυμούν να χρησιμοποιήσουν τέτοιες εκδόσεις ορισμένες υποχρεώσεις όσον αφορά τις διαπραγματεύσεις με τους εκδότες, τη γνωστοποίηση πληροφοριών και την καλή πίστη κατά τη διάρκεια των διαπραγματεύσεων,
–        αναθέτουν σε δημόσιο φορέα την εξουσία ρύθμισης, ελέγχου και επιβολής κυρώσεων, συμπεριλαμβανομένης της δυνατότητας να προτείνει κριτήρια για τον καθορισμό της αμοιβής που οφείλεται στους εκδότες ή του ποσού της αμοιβής,
υπό την επιφύλαξη ότι οι διατάξεις αυτές δεν στερούν από τους εκδότες τύπου τη δυνατότητα να αρνηθούν να χορηγήσουν την άδεια ή να τη χορηγήσουν άνευ ανταλλάγματος, δεν επιβάλλουν στους παρόχους υπηρεσιών της κοινωνίας της πληροφορίας καμία πληρωμή που δεν συνδέεται με την πραγματική ή σχεδιαζόμενη χρήση των εκδόσεων και δεν περιορίζουν κατά τρόπο δεσμευτικό τη συμβατική ελευθερία των μερών.
1      Γλώσσα του πρωτοτύπου: η γαλλική.
2      Το παράδειγμα του News Media Bargaining Code της Αυστραλίας παρατίθεται συχνά ως σημείο αναφοράς.
3      Βλ., μεταξύ άλλων, Rosati, E., «Neighbouring Rights for Publishers: are National and (possible) EU Initiatives Lawful?», International review of intellectual property and competition law, 2016, τόμος 47(5), σ. 569. Εξάλλου, οι γερμανικές διατάξεις αποτέλεσαν το αντικείμενο ένδικης διαδικασίας λόγω της μη κοινοποίησής τους ως κανόνων σχετικά με τις υπηρεσίες (βλ. απόφαση της 12ης Σεπτεμβρίου 2019, VG Media, C‑299/17, EU:C:2019:716). Αντιθέτως, οι Ισπανοί εκδότες αντιμετώπισαν τον εκβιασμό που ασκούσε ο φορέας εκμετάλλευσης της μεγαλύτερης μηχανής αναζήτησης στο διαδίκτυο, ο οποίος έπαυσε να συμπεριλαμβάνει τις εκδόσεις τους στην υπηρεσία συγκέντρωσης που διαθέτει.
4      Βλ., μεταξύ
άλλων, IVIR Institute for Information Law, Academics Against Press Publishers’ Right,
ανοικτή
επιστολή
της 24ης
Απριλίου 2018 (https://www.ivir.nl/academics-against-press-publishers-right)· Geiger, Ch., Bulayenko, O., Frosio, G. F., «The Introduction of a Neighbouring Right for Press Publishers at EU Level: the Unneeded (and unwanted) Reform», European Intellectual Property Review, 2017, τόμος 39(4), σ. 202· Colangelo, G., Torti, V., «Copyright, Online News Publishing and aggregators: a Law and Economics Analysis of the EU Reform», International Journal of Law and Information Technology, 2019, τόμος 27(1), σ. 75· Sganga, C., Contardi, M., «When Harmonisation leads to Fragmentation (and Potential Invalidity Claims): Snapshots from the Implementation of the New Press Publishers’ Right», European Intellectual Property Review, 2022, τόμος 44(8), σ. 472, καθώς
και, προσφάτως, Balasingham, B., Kozak, M., Ruiz Palacios, T. A., «Fair P(l)ay in the Digital Arena – In Search of a Balanced Relationship Between Press Publishers and Digital News Aggregators», International Review of Intellectual Property and Competition Law, 6 Μαΐου 2025.
5      Furgał, U., «The Emperor Has No Clothes: How the Press Publishers’ Right Implementation Exposes Its Shortcomings», GRUR International, 2023, τόμος 72(7), σ. 650.
6      ΕΕ 2019, L 130, σ. 92.
7      Οδηγία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 22ας Μαΐου 2001, για την εναρμόνιση ορισμένων πτυχών του δικαιώματος του δημιουργού και συγγενικών δικαιωμάτων στην κοινωνία της πληροφορίας (ΕΕ 2001, L 167, σ. 10).
8      GURI αριθ. 166, της 16ης Ιουλίου 1941.
9      Οδηγία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 12ης Δεκεμβρίου 2006, για τη διάρκεια προστασίας του δικαιώματος πνευματικής ιδιοκτησίας και ορισμένων συγγενικών δικαιωμάτων (ΕΕ 2006, L 372, σ. 12).
10      Χωρίς να διευκρινίζεται αν πρόκειται επίσης για υπερσυνδέσμους οι οποίοι, δυνάμει της απόφασης της 8ης Σεπτεμβρίου 2016, GS Media (C‑160/15, EU:C:2016:644), συνιστούν πράξεις παρουσίασης στο κοινό, κατά την έννοια του άρθρου 3 της οδηγίας 2001/29.
11      Βλ. απόφαση της 29ης Ιουλίου 2019, Pelham κ.λπ. (C‑476/17, EU:C:2019:624, σημείο 1 του διατακτικού).
12      Άρθρο 3 της οδηγίας 2006/116.
13      Οδηγία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 29ης Απριλίου 2004, σχετικά με την επιβολή των δικαιωμάτων διανοητικής ιδιοκτησίας (ΕΕ 2004, L 157, σ. 45).
14      Οδηγία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 9ης Σεπτεμβρίου 2015, για την καθιέρωση μιας διαδικασίας πληροφόρησης στον τομέα των τεχνικών προδιαγραφών και των κανόνων σχετικά με τις υπηρεσίες της κοινωνίας των πληροφοριών (κωδικοποιημένο κείμενο) (ΕΕ 2015, L 241, σ. 1).
15      Βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 16ης Νοεμβρίου 2016, Soulier και Doke (C‑301/15, EU:C:2016:878, σκέψεις 35 επ.).
16      Σύμφωνα με ορισμένους συγγραφείς της θεωρίας, αυτή η «ορολογική μετατόπιση» εξηγείται από τη συσχέτιση με την αποζημίωση λόγω της εξαίρεσης της ιδιωτικής αντιγραφής. Βλ. Sganga, C., Contardi, M., «The new Italian Press Publishers’ Right: Creative, Fairness-orioried... and Invalid?», Journal of Intellectual Property Law &
Practice, 2022, αριθ. 5, σ. 421 έως 428). Συγκεκριμένα, η «δίκαιη αποζημίωση» μνημονεύεται στο άρθρο 16 της οδηγίας 2019/790, το οποίο προβλέπει ότι οι εκδότες τύπου έχουν το δικαίωμα να εισπράττουν μέρος της αποζημίωσης που καταβάλλεται για τα έργα για τα οποία οι εκδότες αυτοί έχουν αποκτήσει τα δικαιώματα χρήσης.
17      Βλ., προσφάτως, απόφαση της 6ης Μαρτίου 2025, ONB κ.λπ. (C‑575/23, EU:C:2025:141, σκέψεις 105 και 106 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
18      Βλ. απόφαση της 14ης Νοεμβρίου 2019, Spedidam (C‑484/18, EU:C:2019:970, σκέψεις 42 και 43).
19      Βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 29ης Ιουλίου 2019, Pelham κ.λπ. (C‑476/17, EU:C:2019:624, σημείο 5 του διατακτικού).
20      Απόφαση της 29ης Ιουλίου 2019, Pelham κ.λπ. (C‑476/17, EU:C:2019:624, σημείο 5 του διατακτικού).
21      Βλ. σημείο 25 των παρουσών προτάσεων.
22      Βλ. σημεία 47 και 48 των παρουσών προτάσεων.
23      Υπενθυμίζεται ότι, κατά τη διάταξη αυτήν, «εάν, κατόπιν του καθορισμού της δίκαιης αποζημιώσεως από την [AGCOM], τα μέρη δεν συνάψουν τη σύμβαση, κάθε μέρος μπορεί να προσφύγει στο ειδικευμένο στις εταιρικές διαφορές τμήμα του τακτικού δικαστηρίου [...], συμπεριλαμβανομένης της άσκησης της αγωγής του άρθρου 9 του νόμου 192 της 18ης Ιουνίου 1998».
24      Καθώς και, σε μικρότερο βαθμό, την προστασία και τη συλλογική τους διαχείριση.
25      Μέτρα προς την κατεύθυνση αυτή έχουν ληφθεί, μεταξύ άλλων, στο Βέλγιο, τη Γαλλία και την Ισπανία (βλ. Furgał, U., όπ.π.).
26      Η υπογράμμιση δική μου.
27      Απόφαση της 22ας Ιανουαρίου 2013, Sky Österreich (C‑283/11, EU:C:2013:28, σκέψεις 45 έως 47).
28      Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 15ης Σεπτεμβρίου 2016, Mc Fadden (C‑484/14, EU:C:2016:689, σκέψεις 81 έως 83).
29      Απόφαση της 2ας Ιουνίου 2022, Skeyes (C‑353/20, EU:C:2022:423, σκέψη 48).
30      Πρβλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 21ης Δεκεμβρίου 2016, AΓΕΤ Ηρακλής (C‑201/15, EU:C:2016:972, σκέψεις 82 έως 88).