62021CJ0363
ΑΠΟΦΑΣΗ ΤΟΥ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟΥ (πρώτο τμήμα)
της 13ης Ιουλίου 2023 (
*1
)
«Προδικαστική παραπομπή – Άρθρο 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ – Υποχρέωση των κρατών μελών να προβλέψουν τα ένδικα βοηθήματα και μέσα που είναι αναγκαία για να διασφαλίζεται η αποτελεσματική δικαστική προστασία στους τομείς που διέπονται από το δίκαιο της Ένωσης – Οικονομική πολιτική – Κανονισμός (ΕΕ) 549/2013 – Ευρωπαϊκό σύστημα εθνικών και περιφερειακών λογαριασμών της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΣΛ) – Οδηγία 2011/85/ΕΕ – Απαιτήσεις για τα δημοσιονομικά πλαίσια των κρατών μελών – Εθνική ρύθμιση η οποία περιορίζει την αρμοδιότητα του δημοσιονομικού δικαστή – Αρχές της αποτελεσματικότητας και της ισοδυναμίας – Άρθρο 47 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης»
Στις συνεκδικαζόμενες υποθέσεις C‑363/21 και C‑364/21,
με αντικείμενο δύο αιτήσεις προδικαστικής αποφάσεως δυνάμει του άρθρου 267 ΣΛΕΕ, που υπέβαλε το Corte dei conti (Ελεγκτικό Συνέδριο, Ιταλία) με αποφάσεις της 3ης και της 10ης Ιουνίου 2021, οι οποίες περιήλθαν στο Δικαστήριο, αντιστοίχως, στις 9 και στις 10 Ιουνίου 2021, στο πλαίσιο των δικών
Ferrovienord SpA
κατά
Istituto Nazionale di Statistica – ISTAT (C‑363/21),
παρισταμένων των:
Procura generale della Corte dei conti,
Ministero dell’Economia e delle Finanze,
και
Federazione Italiana Triathlon
κατά
Istituto Nazionale di Statistica – ISTAT,
Ministero dell’Economia e delle Finanze (C‑364/21),
παρισταμένων των:
Procura generale della Corte dei conti,
ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ (πρώτο τμήμα),
συγκείμενο από τους A. Arabadjiev, πρόεδρο τμήματος, P G. Xuereb, T. von Danwitz, A. Kumin (εισηγητή) και I. Ziemele, δικαστές,
γενικός εισαγγελέας: M. Campos Sánchez-Bordona
γραμματέας: C. Di Bella, διοικητικός υπάλληλος,
έχοντας υπόψη την έγγραφη διαδικασία και κατόπιν της επ’ ακροατηρίου συζητήσεως της 19ης Οκτωβρίου 2022,
λαμβάνοντας υπόψη τις παρατηρήσεις που υπέβαλαν:
–
η Ferrovienord SpA και η Federazione Italiana Triathlon, εκπροσωπούμενες από τον D. Lipani, τον J. Polinari και τη F. Sbrana, avvocati,
–
η Procura generale della Corte dei conti, εκπροσωπούμενη από τον A. Canale, procuratore generale, την A. Corsetti και τον A. Iadecola, vice procuratori generali,
–
η Ιταλική Κυβέρνηση, εκπροσωπούμενη από την G. Palmieri, επικουρούμενη από τους G. De Bellis και P. Garofoli, avvocati dello Stato,
–
η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, εκπροσωπούμενη από τον C. Biz, καθώς και από τις F. Blanc, S. Delaude και F. Moro,
αφού άκουσε τον γενικό εισαγγελέα που ανέπτυξε τις προτάσεις του κατά τη συνεδρίαση της 12ης Ιανουαρίου 2023,
εκδίδει την ακόλουθη
Απόφαση
1
Οι αιτήσεις προδικαστικής αποφάσεως αφορούν την ερμηνεία του κανονισμού (ΕΕ) 549/2013 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 21ης Μαΐου 2013, για το ευρωπαϊκό σύστημα εθνικών και περιφερειακών λογαριασμών της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ 2013, L 174, σ. 1), της οδηγίας 2011/85/ΕΕ του Συμβουλίου, της 8ης Νοεμβρίου 2011, σχετικά με τις απαιτήσεις για τα δημοσιονομικά πλαίσια των κρατών μελών (ΕΕ 2011, L 306, σ. 41), των αρχών της ισοδυναμίας και της αποτελεσματικότητας, του άρθρου 19 ΣΕΕ καθώς και του άρθρου 47 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (στο εξής: Χάρτης).
2
Οι αιτήσεις αυτές υποβλήθηκαν στο πλαίσιο δύο ενδίκων διαφορών μεταξύ, αφενός, στην υπόθεση C‑363/21, της Ferrovienord SpA και της Istituto Nazionale di Statistica – ISTAT (Εθνικής Στατιστικής Υπηρεσίας, Ιταλία) και, αφετέρου, στην υπόθεση C‑364/21, της Federazione Italiana Triathlon (Ιταλικής ομοσπονδίας τριάθλου, Ιταλία) (στο εξής: FITRI) και των ISTAT και Ministero dell’Economia e delle Finanze (Υπουργείου Οικονομίας και Οικονομικών, Ιταλία), όσον αφορά την καταχώριση, για το έτος 2020, της Ferrovienord και της FITRI στον κατάλογο των φορέων της γενικής κυβέρνησης που περιλαμβάνονται στον ενοποιημένο οικονομικό λογαριασμό της γενικής κυβέρνησης (στο εξής: κατάλογος ISTAT).
Το νομικό πλαίσιο
Το δίκαιο της Ένωσης
Η οδηγία 2011/85
3
Οι αιτιολογικές σκέψεις 3, 4 και 23 της οδηγίας 2011/85 έχουν ως εξής:
«(3)
Πλήρεις και αξιόπιστες πρακτικές δημόσιας λογιστικής για όλους τους υποτομείς του δημοσίου είναι προϋπόθεση για την παραγωγή στατιστικών υψηλής ποιότητας, οι οποίες θα είναι συγκρίσιμες μεταξύ των κρατών μελών. Ο εσωτερικός έλεγχος θα πρέπει να διασφαλίζει ότι οι ισχύοντες κανόνες εφαρμόζονται σε όλους τους υποτομείς της γενικής κυβέρνησης. Ο ανεξάρτητος λογιστικός έλεγχος που διεξάγεται από δημόσια θεσμικά όργανα όπως Ελεγκτικά Συνέδρια ή [από] ιδιωτικ[ούς] ελεγκτικ[ούς] φορείς θα πρέπει να ενθαρρύνει τις βέλτιστες διεθνείς πρακτικές.
(4)
Η διαθεσιμότητα δημοσιονομικών δεδομένων έχει καίρια σημασία για την ορθή λειτουργία του πλαισίου δημοσιονομικής εποπτείας στην Ένωση. Η τακτική διάθεση αξιόπιστων δημοσιονομικών δεδομένων εγκαίρως αποτελεί το βασικό στοιχείο της κατάλληλης παρακολούθησης στον σωστό χρόνο, πράγμα το οποίο, στη συνέχεια, παρέχει τη δυνατότητα για άμεσες ενέργειες, σε περίπτωση μη αναμενόμενων δημοσιονομικών εξελίξεων. Στοιχείο καίριας σημασίας για τη διασφάλιση της ποιότητας των δημοσιονομικών δεδομένων είναι η διαφάνεια, η οποία πρέπει να συνεπάγεται τακτική δημοσίευση των δεδομένων αυτών.
[…]
(23)
Οι διατάξεις του πλαισίου δημοσιονομικής εποπτείας, που προβλέπεται στη ΣΛΕΕ, και ιδίως το [Σύμφωνο Σταθερότητας και Ανάπτυξης (ΣΣΑ)], ισχύουν για το δημόσιο στο σύνολό του που περιλαμβάνει τους υποτομείς “κεντρική διοίκηση”, “διοίκηση ομόσπονδων κρατιδίων”, “τοπική αυτοδιοίκηση” και “οργανισμοί κοινωνικής ασφάλισης”, όπως ορίζονται στον κανονισμό (ΕΚ) αριθ. 2223/96 [του Συμβουλίου, της 25ης Ιουνίου 1996, περί του ευρωπαϊκού συστήματος εθνικών και περιφερειακών λογαριασμών της Κοινότητας (ΕΕ 1996, L 310, σ. 1)].»
4
Το άρθρο 1 της οδηγίας προβλέπει τα εξής:
«Η παρούσα οδηγία καθορίζει λεπτομερείς κανόνες σχετικά με τα αναγκαία χαρακτηριστικά των δημοσιονομικών πλαισίων των κρατών μελών, προκειμένου να διασφαλίζεται ότι τα κράτη μέλη θα συμμορφώνονται προς τις υποχρεώσεις που απορρέουν από τη ΣΛΕΕ όσον αφορά την αποφυγή υπερβολικών κρατικών ελλειμμάτων.»
5
Το άρθρο 2 της οδηγίας ορίζει τα εξής:
«Για τους σκοπούς της παρούσας οδηγίας, ισχύουν οι ορισμοί των όρων “δημόσιος και δημοσιονομικός”, “έλλειμμα” και “επένδυση” που παρατίθενται στο άρθρο 2 του πρωτοκόλλου αριθ. 12 σχετικά με τη διαδικασία του υπερβολικού ελλείμματος, το οποίο προσαρτάται στη ΣΕΕ και στη ΣΛΕΕ. Εν προκειμένω ισχύει επίσης ο ορισμός των υποτομέων του δημοσίου, ως εκτίθεται στο σημείο 2.70 του παραρτήματος Α του κανονισμού [2223/96].
Επιπλέον ισχύει ο ακόλουθος ορισμός:
ως “δημοσιονομικό πλαίσιο” νοείται ένα σύνολο ρυθμίσεων, διαδικασιών, κανόνων και θεσμικών οργάνων που αποτελούν τη βάση για την άσκηση της δημοσιονομικής πολιτικής του δημοσίου […]
[…]».
6
Το άρθρο 3, παράγραφος 1, της οδηγίας 2011/85 ορίζει τα εξής:
«Όσον αφορά τα εθνικά δημόσια λογιστικά συστήματα, τα κράτη μέλη διαθέτουν δημόσια λογιστικά συστήματα τα οποία καλύπτουν συνολικά και συστηματικά όλους τους υποτομείς της γενικής κυβέρνησης και περιέχουν τις αναγκαίες πληροφορίες για την παραγωγή δεδομένων δεδουλευμένων προκειμένου να εκπονηθούν δεδομένα βάσει του [ευρωπαϊκού συστήματος εθνικών και περιφερειακών λογαριασμών της Κοινότητας, που θεσπίστηκε με τον κανονισμό 2223/96, στο εξής: ΕΣΟΛ 95]. Τα εν λόγω δημόσια λογιστικά συστήματα υπόκεινται σε εσωτερικό έλεγχο και ανεξάρτητο λογιστικό έλεγχο.»
7
Το άρθρο 5 της οδηγίας ορίζει τα εξής:
«Κάθε κράτος μέλος διαθέτει τους αντίστοιχους αριθμητικούς δημοσιονομικούς κανόνες που προωθούν αποτελεσματικά, σε ένα πολυετές πλαίσιο ολόκληρης της γενικής κυβέρνησης, τη συμμόρφωση προς τις αντίστοιχες εκ της ΣΛΕΕ υποχρεώσεις του στον τομέα της δημοσιονομικής πολιτικής. Οι εν λόγω κανόνες προωθούν συγκεκριμένα:
α)
συμμόρφωση με τις τιμές αναφοράς για το έλλειμμα και το χρέος, οι οποίες καθορίζονται σύμφωνα με τη ΣΛΕΕ·
β)
την υιοθέτηση ενός ορίζοντα πολυετούς δημοσιονομικού σχεδιασμού, που συμπεριλαμβάνει την τήρηση των μεσοπρόθεσμων δημοσιονομικών στόχων του κράτους μέλους.»
8
Το άρθρο 6, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, της οδηγίας ορίζει τα εξής:
«Υπό την επιφύλαξη των διατάξεων της ΣΛΕΕ σχετικά με το πλαίσιο δημοσιονομικής εποπτείας της Ένωσης, οι ανά χώρα αριθμητικοί δημοσιονομικοί κανόνες περιέχουν διευκρινίσεις για τα ακόλουθα στοιχεία:
[…]
β)
αποτελεσματική και έγκαιρη παρακολούθηση της συμμόρφωσης με τους κανόνες βάσει αξιόπιστης και ανεξάρτητης ανάλυσης που να διενεργείται από ανεξάρτητους φορείς ή φορείς στους οποίους εξασφαλίζεται λειτουργική αυτονομία έναντι των δημοσιονομικών αρχών των κρατών μελών».
Ο κανονισμός (ΕΕ) 473/2013
9
Το άρθρο 2, παράγραφοι 1 και 2, του κανονισμού (ΕΕ) 473/2013 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 21ης Μαΐου 2013, σχετικά με κοινές διατάξεις για την παρακολούθηση και την εκτίμηση των σχεδίων δημοσιονομικών προγραμμάτων και τη διασφάλιση της διόρθωσης του υπερβολικού ελλείμματος των κρατών μελών στη ζώνη του ευρώ (ΕΕ 2013, L 140, σ. 11), ορίζει τα εξής:
«1.   Για τους σκοπούς του παρόντος κανονισμού ισχύουν οι εξής ορισμοί:
α)
ως “ανεξάρτητοι φορείς” νοούνται φορείς που είναι διαρθρωτικώς ανεξάρτητοι ή φορείς που διαθέτουν λειτουργική αυτονομία έναντι των δημοσιονομικών αρχών του κράτους μέλους, και οι οποίοι στηρίζονται σε εθνικές νομοθετικές διατάξεις που διασφαλίζουν υψηλό βαθμό λειτουργικής αυτονομίας και λογοδοσίας
[…]
2.   Ισχύουν επίσης στον παρόντα κανονισμό οι ορισμοί του “τομέα του δημοσίου” και των “υποτομέων του τομέα του δημοσίου”, που προβλέπονται στο σημείο 2.70 του παραρτήματος Α του κανονισμού [2223/96] […]».
10
Το άρθρο 5, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, του κανονισμού ορίζει τα εξής:
«Τα κράτη μέλη μεριμνούν για τη σύσταση ανεξάρτητων φορέων που παρακολουθούν τη συμμόρφωση προς:
[…]
β)
αριθμητικούς δημοσιονομικούς κανόνες όπως αναφέρονται στο άρθρο 5 της οδηγίας [2011/85].»
Ο κανονισμός 549/2013
11
Το ευρωπαϊκό σύστημα ολοκληρωμένων οικονομικών λογαριασμών (ΕΣΟΛ ή ΕΣΛ) είναι το στατιστικό εργαλείο και η νομική πράξη που υιοθέτησε η Ευρωπαϊκή Ένωση προκειμένου να διασφαλίσει συγκρίσιμες πληροφορίες σχετικά με τη διάρθρωση των οικονομιών των κρατών μελών και την εξέλιξή τους. Το πρώτο ΕΣΛ, ήτοι το ΕΣΛ 95, θεσπίστηκε με τον κανονισμό 2223/96. Το ΕΣΛ 2010, το οποίο θεσπίστηκε με τον κανονισμό 549/2013, διαδέχθηκε το ΕΣΛ 95.
12
Οι αιτιολογικές σκέψεις 3 και 14 του κανονισμού 549/2013 έχουν ως εξής:
«(3)
Οι πολίτες της Ένωσης χρειάζονται οικονομικούς λογαριασμούς ως βασικό εργαλείο για την ανάλυση της οικονομικής κατάστασης ενός κράτους μέλους ή μιας περιφέρειας. Για λόγους συγκρισιμότητας, οι λογαριασμοί αυτοί θα πρέπει να καταρτίζονται βάσει ενός ενιαίου συνόλου αρχών που να μην επιδέχονται διαφορετικές ερμηνείες. Οι πληροφορίες που παρέχονται θα πρέπει να είναι όσο το δυνατόν πιο ακριβείς, πλήρεις και έγκαιρες, προκειμένου να εξασφαλιστεί η μέγιστη διαφάνεια σε όλους τους τομείς.
[…]
(14)
Το ΕΣΛ 2010 προορίζεται να αντικαταστήσει σταδιακά όλα τα υπόλοιπα συστήματα και να χρησιμεύσει ως πλαίσιο αναφοράς για κοινά πρότυπα, ορισμούς, ονοματολογίες και λογιστικούς κανόνες για την κατάρτιση των λογαριασμών των κρατών μελών για τους σκοπούς της Ένωσης, ώστε να παρέχονται συγκρίσιμα αποτελέσματα μεταξύ των κρατών μελών.»
13
Το άρθρο 1, παράγραφοι 1 και 2, του κανονισμού ορίζει τα εξής:
«1.   Ο παρών κανονισμός θεσπίζει το [ΕΣΛ 2010].
2.   Το ΕΣΛ 2010 προβλέπει:
α)
μεθοδολογία (παράρτημα Α) σχετικά με κοινά πρότυπα, ορισμούς, ονοματολογίες και λογιστικούς κανόνες, που θα χρησιμοποιούνται για την κατάρτιση συγκρίσιμων λογαριασμών και πινάκων για τις ανάγκες της Ένωσης, καθώς και τη λήψη αποτελεσμάτων όπως απαιτείται στο άρθρο 3·
β)
πρόγραμμα (παράρτημα Β) που ορίζει τις προθεσμίες εντός των οποίων τα κράτη μέλη διαβιβάζουν στην [Ευρωπαϊκή] Επιτροπή (Eurostat) τους λογαριασμούς και τους πίνακες που πρέπει να καταρτίζονται σύμφωνα με τη μεθοδολογία που αναφέρεται στο στοιχείο α).»
14
Το άρθρο 3 του κανονισμού ορίζει τα εξής:
«1.   Τα κράτη μέλη διαβιβάζουν στην Επιτροπή (Eurostat) τους λογαριασμούς και τους πίνακες που εκτίθενται στο παράρτημα Β εντός των προθεσμιών που ορίζονται εκεί για κάθε πίνακα.
2.   Τα κράτη μέλη διαβιβάζουν στην Επιτροπή τα δεδομένα και τα μεταδεδομένα που απαιτούνται από τον παρόντα κανονισμό σύμφωνα με καθορισμένα πρότυπα ανταλλαγής και άλλες πρακτικές ρυθμίσεις.
[…]»
15
Το κεφάλαιο 1 του παραρτήματος Α του κανονισμού, το οποίο παρουσιάζει τα γενικά χαρακτηριστικά και τις βασικές αρχές του ΕΣΛ 2010, περιλαμβάνει μεταξύ άλλων το σημείο 1.57, το οποίο προβλέπει τα εξής:
«Οι θεσμικές μονάδες είναι οικονομικές οντότητες που μπορούν να κατέχουν αγαθά και περιουσιακά στοιχεία, να αναλαμβάνουν υποχρεώσεις και να επιδίδονται σε οικονομικές δραστηριότητες και συναλλαγές με άλλες μονάδες. Για τους σκοπούς του συστήματος ΕΣΛ 2010, οι θεσμικές μονάδες ομαδοποιούνται σε πέντε αλληλοαποκλειόμενους εγχώριους θεσμικούς τομείς:
α)
μη χρηματοοικονομικές εταιρείες·
β)
χρηματοοικονομικές εταιρείες·
γ)
γενική κυβέρνηση·
δ)
νοικοκυριά·
ε)
μη κερδοσκοπικά ιδρύματα που εξυπηρετούν νοικοκυριά.
Οι πέντε αυτοί τομείς απαρτίζουν τη συνολική εγχώρια οικονομία. Επίσης, ο κάθε τομέας υποδιαιρείται σε υποτομείς. Το σύστημα ΕΣΛ 2010 επιτρέπει την κατάρτιση ενός πλήρους συνόλου λογαριασμών ροών και ισολογισμών για κάθε τομέα και κάθε υποτομέα, καθώς και για τη συνολική οικονομία. Οι μονάδες μη μόνιμοι κάτοικοι μπορούν να αλληλεπιδρούν μ’ αυτούς τους πέντε εγχώριους τομείς. Επιπλέον, παρουσιάζονται οι αλληλεπιδράσεις μεταξύ των πέντε εγχώριων τομέων και ενός έκτου θεσμικού τομέα: του τομέα της αλλοδαπής.»
16
Το παράρτημα Α του κανονισμού 549/2013 περιλαμβάνει ένα κεφάλαιο 2, το οποίο φέρει τον τίτλο «Μονάδες και ομαδοποιήσεις μονάδων» και περιέχει τα σημεία 2.111 και 2.113, τα οποία προβλέπουν τα εξής:
«2.111
Ορισμός: Ο τομέας της γενικής κυβέρνησης […] περιλαμβάνει όλες τις θεσμικές μονάδες που είναι παραγωγοί λοιπού μη εμπορεύσιμου προϊόντος των οποίων η παραγωγή προορίζεται για ατομική και συλλογική κατανάλωση και που χρηματοδοτούνται κυρίως από υποχρεωτικές πληρωμές εκ μέρους μονάδων που ανήκουν σε άλλους τομείς, καθώς και τις θεσμικές μονάδες που ασχολούνται κυρίως με την αναδιανομή του εθνικού εισοδήματος και πλούτου.
[…]
2.113
Ο τομέας της γενικής κυβέρνησης υποδιαιρείται σε τέσσερις υποτομείς:
α)
κεντρική κυβέρνηση (πλην οργανισμών κοινωνικής ασφάλισης) […]
β)
κυβέρνηση ομόσπονδου κράτους (πλην οργανισμών κοινωνικής ασφάλισης) […]
γ)
τοπική αυτοδιοίκηση (πλην οργανισμών κοινωνικής ασφάλισης) […]
δ)
οργανισμοί κοινωνικής ασφάλισης […]»
17
Στο παράρτημα A του κανονισμού περιλαμβάνεται το κεφάλαιο 20, το οποίο φέρει τον τίτλο «Οι λογαριασμοί της γενικής κυβέρνησης» και περιλαμβάνει τα σημεία 20.05 έως 20.07, τα οποία προβλέπουν τα εξής:
«20.05
Ο τομέας της γενικής κυβέρνησης […] αποτελείται από όλες τις μονάδες της γενικής κυβέρνησης και όλα τα μη εμπορικά μη κερδοσκοπικά ιδρύματα (ΜΚΙ) που ελέγχονται από μονάδες της γενικής κυβέρνησης. Περιλαμβάνει επίσης και άλλους παραγωγούς μη εμπορεύσιμων προϊόντων, όπως προσδιορίζεται παρακάτω στις παραγράφους 20.18 έως 20.39.
20.06
Οι μονάδες της γενικής κυβέρνησης είναι νομικές οντότητες που έχουν θεσπισθεί μέσω πολιτικών διαδικασιών και οι οποίες διαθέτουν νομοθετική, δικαστική ή εκτελεστική εξουσία επί άλλων θεσμικών μονάδων εντός δεδομένου χώρου. Η κυριότερη λειτουργία τους είναι η παροχή αγαθών και υπηρεσιών προς το κοινωνικό σύνολο και τα νοικοκυριά σε μη εμπορική βάση και η αναδιανομή του εισοδήματος και του πλούτου.
20.07
Μια μονάδα της γενικής κυβέρνησης έχει συνήθως την εξουσία να αντλεί κεφάλαια μέσω υποχρεωτικών μεταβιβάσεων από άλλες θεσμικές μονάδες. Για να ικανοποιεί τις βασικές απαιτήσεις της θεσμικής μονάδας, μια μονάδα της γενικής κυβέρνησης θα πρέπει να διαθέτει δικά της κεφάλαια, προερχόμενα από εισόδημα που αντλεί από άλλες μονάδες ή λαμβανόμενα ως μεταβιβάσεις από άλλες μονάδες της γενικής κυβέρνησης, και να έχει την εξουσία να δαπανήσει τα εν λόγω κεφάλαια για την επιδίωξη των στόχων της πολιτικής της. Θα πρέπει επίσης να είναι σε θέση να δανεισθεί κεφάλαια για λογαριασμό της.»
Το ιταλικό δίκαιο
Το Σύνταγμα της Ιταλικής Δημοκρατίας
18
Το άρθρο 103, δεύτερο εδάφιο, του Costituzione della Repubblica Italiana (Συντάγματος της Ιταλικής Δημοκρατίας) προβλέπει ότι το Corte dei conti (Ελεγκτικό Συνέδριο, Ιταλία) είναι αρμόδιο για θέματα δημοσίου λογιστικού.
Νόμος αριθ. 196, για το δημόσιο λογιστικό και τα δημόσια οικονομικά
19
Το άρθρο 1, παράγραφοι 1 έως 3, του legge n. 196 – Legge di contabilità e finanza pubblica (νόμου αριθ. 196, για το δημόσιο λογιστικό και τα δημόσια οικονομικά), της 31ης Δεκεμβρίου 2009 (GURI αριθ. 303, της 31ης Δεκεμβρίου 2009, τακτικό συμπλήρωμα αριθ. 245), όπως ίσχυε κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών των διαφορών των κυρίων δικών, ορίζει τα εξής:
«1.   Οι φορείς της γενικής κυβέρνησης συμβάλλουν στην επίτευξη των δημοσιονομικών στόχων που τίθενται σε εθνικό επίπεδο σύμφωνα με τις διαδικασίες και τα κριτήρια που καθορίζονται από την Ευρωπαϊκή Ένωση και μοιράζονται τις ευθύνες που απορρέουν συναφώς. Η συμμετοχή στην επίτευξη των στόχων αυτών πραγματοποιείται σύμφωνα με τις βασικές αρχές της εναρμόνισης των δημόσιων λογαριασμών και του συντονισμού των δημόσιων οικονομικών.
2.   Για τους σκοπούς της εφαρμογής των διατάξεων περί δημοσίων οικονομικών, ως φορείς της γενικής κυβέρνησης νοούνται, για το έτος 2011, οι φορείς και τα πρόσωπα που περιλαμβάνονται, για στατιστικούς σκοπούς, στον κατάλογο που κοινοποιήθηκε από την [ISTAT] στις 24 Ιουλίου 2010, ο οποίος δημοσιεύθηκε την ίδια ημέρα στην Gazzetta ufficiale della Repubblica italiana αριθ. 171, καθώς και, από το έτος 2012, οι φορείς και τα πρόσωπα που περιλαμβάνονται σε ετήσια βάση, για στατιστικούς σκοπούς, στον κατάλογο της [ISTAT] που κοινοποιήθηκε [από αυτή] στις 30 Σεπτεμβρίου 2011, ο οποίος δημοσιεύθηκε την ίδια ημέρα στην Gazzetta ufficiale della Repubblica italiana αριθ. 228, και στις μεταγενέστερες ενημερώσεις του καταλόγου αυτού, σύμφωνα με την παράγραφο 3 του παρόντος άρθρου, οι οποίες πραγματοποιούνται βάσει των ορισμών που περιέχονται στους ειδικούς κανονισμούς της Ένωσης […], οι ανεξάρτητες αρχές και, εν πάση περιπτώσει, οι διοικητικές αρχές που ορίζονται στο άρθρο 1, παράγραφος 2, του νομοθετικού διατάγματος αριθ. 165 της 30ής Μαρτίου 2001, όπως έχει τροποποιηθεί.
3.   Ο καθορισμός των κατά την παράγραφο 2 φορέων της γενικής κυβέρνησης πραγματοποιείται σε ετήσια βάση από την ISTAT με απόφασή της που δημοσιεύεται στην Gazzetta ufficiale della Repubblica italiana το αργότερο έως τις 30 Σεπτεμβρίου.»
Νόμος αριθ. 243 – Διατάξεις για την εφαρμογή της αρχής του ισοσκελισμένου προϋπολογισμού
20
Το άρθρο 2, παράγραφος 1, στοιχείο a), του legge «rinforzata» n. 243 – Disposizioni per l’attuazione del principio del pareggio di bilancio ai sensi dell’articolo 81, sesto comma, della Costituzione (βάσει ειδικής επιφυλάξεως νόμου εκδοθέντος νόμου αριθ. 243 – Διατάξεις για την εφαρμογή της αρχής του ισοσκελισμένου προϋπολογισμού κατά την έννοια του άρθρου 81, έκτο εδάφιο, του Συντάγματος), της 24ης Δεκεμβρίου 2012 (GURI αριθ. 12, της 15ης Ιανουαρίου 2013, σ. 14), ορίζει τον όρο «φορείς της γενικής κυβέρνησης» ως εξής:
«ως “φορείς της γενικής κυβέρνησης” νοούνται οι φορείς που προσδιορίζονται βάσει διαδικασιών και πράξεων που προβλέπονται από τους κανόνες για το δημόσιο λογιστικό και τα δημόσια οικονομικά και εξειδικεύονται στους υποτομείς της κεντρικής κυβέρνησης, της τοπικής αυτοδιοίκησης και των εθνικών οργανισμών κοινωνικής ασφάλισης, σύμφωνα με το δίκαιο της […] Ένωσης».
21
Το άρθρο 20 του ως άνω νόμου, το οποίο φέρει τον τίτλο «Ελεγκτικές αρμοδιότητες του Ελεγκτικού Συνεδρίου σε σχέση με τον προϋπολογισμό φορέων της γενικής κυβέρνησης», προβλέπει, μεταξύ άλλων, ότι το Corte dei conti (Ελεγκτικό Συνέδριο) διενεργεί εκ των υστέρων έλεγχο σε σχέση με τη δημοσιονομική διαχείριση των φορέων της γενικής κυβέρνησης, με σκοπό τον συντονισμό των δημόσιων οικονομικών και την ισοσκέλιση του προϋπολογισμού, σύμφωνα με τους τύπους και τις μεθόδους που ορίζει ο νόμος.
Νόμος αριθ. 161 – Διατάξεις για τη συμμόρφωση προς τις υποχρεώσεις που απορρέουν από την ιδιότητα της Ιταλίας ως μέλους της Ευρωπαϊκής Ένωσης
22
Το άρθρο 30 του legge n. 161 – Disposizioni per l’adempimento degli obblighi derivanti dall’appartenenza dell’Italia all’Unione europea – Legge europea 2013-bis (νόμου αριθ. 161 – Διατάξεις για τη συμμόρφωση προς τις υποχρεώσεις που απορρέουν από την ιδιότητα της Ιταλίας ως μέλους της Ευρωπαϊκής Ένωσης – Ευρωπαϊκός νόμος 2013-bis), της 30ής Οκτωβρίου 2014 (GURI αριθ. 261, της 10ης Νοεμβρίου 2014, τακτικό συμπλήρωμα αριθ. 83), ορίζει στην παράγραφο 1 τα εξής:
«Προκειμένου να δοθεί πλήρης ισχύς, ως προς τα μη άμεσα εφαρμοστέα μέρη, στην οδηγία [2011/85] και στον κανονισμό [473/2013], όσον αφορά ιδίως τη δραστηριότητα παρακολούθησης της συμμόρφωσης με τους δημοσιονομικούς κανόνες, το [Corte dei conti (Ελεγκτικό Συνέδριο)], στο πλαίσιο των ελεγκτικών αρμοδιοτήτων του, επαληθεύει τη συμμόρφωση των δημοσιονομικών στοιχείων των φορέων της γενικής κυβέρνησης με τους λογιστικούς κανόνες […]».
Νόμος αριθ. 228 της 24ης Δεκεμβρίου 2012
23
Το άρθρο 1 του legge n. 228 – Disposizioni per la formazione del bilancio annuale e pluriennale dello Stato (νόμου αριθ. 228 – Διατάξεις για την κατάρτιση του ετήσιου και πολυετούς κρατικού προϋπολογισμού), της 24ης Δεκεμβρίου 2012 (GURI αριθ. 302, της 29ης Δεκεμβρίου 2012, τακτικό συμπλήρωμα αριθ. 212), όριζε στην παράγραφό του 169 τα εξής:
«Κατά των πράξεων με τις οποίες η ISTAT καθορίζει σε ετήσια βάση τους φορείς της γενικής κυβέρνησης […] είναι δυνατή η άσκηση προσφυγής ενώπιον της ολομέλειας του Corte dei conti (Ελεγκτικού Συνεδρίου), που συνεδριάζει σε ειδική σύνθεση, σύμφωνα με το άρθρο 103, δεύτερο εδάφιο, του Συντάγματος.»
Ο κώδικας δημοσίου λογιστικού
24
Το άρθρο 11, παράγραφος 6, στοιχείο b), του παραρτήματος 1 του decreto legislativo n. 174 – Codice di giustizia contabile, adottato ai sensi dell’articolo 20 della legge 7 agosto 2015, n. 124 (νομοθετικού διατάγματος αριθ. 174 – Κώδικα δημοσίου λογιστικού, που θεσπίστηκε δυνάμει του άρθρου 20 του νόμου αριθ. 124 της 7ης Αυγούστου 2015), της 26ης Αυγούστου 2016 (GURI αριθ. 209, της 7ης Σεπτεμβρίου 2016, τακτικό συμπλήρωμα αριθ. 41) (στο εξής: κώδικας δημοσίου λογιστικού), προέβλεπε τα εξής:
«Η ολομέλεια του [Corte dei conti (Ελεγκτικού Συνεδρίου)], σε ειδική σύνθεση, κατά την άσκηση της αποκλειστικής αρμοδιότητάς της στον τομέα του δημοσίου λογιστικού, αποφαίνεται σε πρώτο και τελευταίο βαθμό δικαιοδοσίας επί διαφορών:
[…]
b)
σχετικά με τον χαρακτηρισμό των φορέων της γενικής κυβέρνησης στον οποίο προβαίνει η ISTAT».
Η πράξη νομοθετικού περιεχομένου αριθ. 137/2020
25
Το άρθρο 23 quater του decreto-legge n. 137 – Ulteriori misure urgenti in materia di tutela della salute, sostegno ai lavoratori e alle imprese, giustizia e sicurezza, connesse all’emergenza epidemiologica da COVID‑19 (πράξεως νομοθετικού περιεχομένου αριθ. 137 – Περί περαιτέρω επειγόντων μέτρων στον τομέα προστασίας της υγείας, ενίσχυσης εργαζομένων και επιχειρήσεων, δικαιοσύνης και ασφάλειας, που συνδέονται με την επιδημιολογική κατάσταση έκτακτης ανάγκης COVID-19), της 28ης Οκτωβρίου 2020 (GURI αριθ. 269, της 28ης Οκτωβρίου 2020), όπως τροποποιήθηκε με τον legge n. 176 (νόμο αριθ. 176), της 18ης Δεκεμβρίου 2020 (GURI αριθ. 319, της 24ης Δεκεμβρίου 2020, τακτικό συμπλήρωμα αριθ. 43) (στο εξής: πράξη νομοθετικού περιεχομένου αριθ. 137/2020), ορίζει τα εξής:
«1.   Οι φορείς που περιλαμβάνονται στον κατάλογο 1 που προσαρτάται στην παρούσα πράξη και οι οποίοι, ως μονάδες οι οποίες, σύμφωνα με τα κριτήρια που θεσπίζει το Ευρωπαϊκό Σύστημα Εθνικών και Περιφερειακών Λογαριασμών της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΣΛ 2010), που προβλέπεται στον κανονισμό [549/2013], συμβάλλουν στον προσδιορισμό του ισοζυγίου γενικής κυβέρνησης στον ενοποιημένο λογαριασμό αποτελεσμάτων της γενικής κυβέρνησης, υπόκεινται, εν πάση περιπτώσει, στις διατάξεις για τους ισοσκελισμένους προϋπολογισμούς και τη βιωσιμότητα του χρέους της γενικής κυβέρνησης […] καθώς και στις διατάξεις σχετικά με τις υποχρεώσεις κοινοποίησης στοιχείων και πληροφοριών σχετικών με τα δημόσια οικονομικά.
2.   Στο άρθρο 11, παράγραφος 6, στοιχείο b), του κώδικα δημοσίου λογιστικού, που περιλαμβάνεται στο παράρτημα 1 του νομοθετικού διατάγματος αριθ. 174, της 26ης Αυγούστου 2016, μετά τη φράση “στον οποίο προβαίνει η ISTAT”, προστίθεται η φράση: “αποκλειστικά και μόνον προς τους σκοπούς εφαρμογής της εθνικής νομοθεσίας σχετικά με τον περιορισμό των δημοσίων δαπανών”.»
Οι διαφορές των κυρίων δικών και τα προδικαστικά ερωτήματα
26
Σύμφωνα, μεταξύ άλλων, με τον κανονισμό 549/2013, η Ferrovienord και η FITRI (στο εξής από κοινού: προσφεύγουσες των κυρίων δικών) καταχωρίστηκαν από την ISTAT στον κατάλογο ISTAT, ο οποίος δημοσιεύθηκε στις 30 Σεπτεμβρίου 2020.
27
Με προσφυγές τις οποίες άσκησαν ενώπιον του Corte dei conti (Ελεγκτικού Συνεδρίου), που είναι το αιτούν δικαστήριο, οι προσφεύγουσες των κυρίων δικών προσβάλλουν την ως άνω καταχώριση για τον λόγο ότι δεν πληρούνται οι απαιτούμενες προς τούτο προϋποθέσεις.
28
Από τις διατάξεις περί παραπομπής προκύπτει ότι, μέχρι το 2012, κατά των αποφάσεων που αφορούσαν την καταχώριση ενός φορέα στον κατάλογο ISTAT ήταν δυνατή η άσκηση προσφυγής ενώπιον των διοικητικών δικαστηρίων. Εν συνεχεία, επήλθαν δύο νομοθετικές τροποποιήσεις.
29
Αφενός, το 2012, σύμφωνα με το άρθρο 1, παράγραφος 169, του νόμου αριθ. 228, της 24ης Δεκεμβρίου 2012, ανατέθηκε στο Corte dei conti (Ελεγκτικό Συνέδριο) η αρμοδιότητα να αποφαίνεται επί του βασίμου του χαρακτηρισμού φορέων ως φορέων της γενικής κυβέρνησης και της καταχωρίσεώς τους στον κατάλογο ISTAT. Ο ανωτέρω κανόνας αρμοδιότητας περιελήφθη στο άρθρο 11, παράγραφος 6, στοιχείο b), του κώδικα δημοσίου λογιστικού, το οποίο προέβλεπε ότι «[η] ολομέλεια του [Corte dei conti (Ελεγκτικού Συνεδρίου)], σε ειδική σύνθεση, κατά την άσκηση της αποκλειστικής αρμοδιότητάς της στον τομέα του δημοσίου λογιστικού, αποφαίνεται σε πρώτο και τελευταίο βαθμό δικαιοδοσίας επί διαφορών […] σχετικά με τον χαρακτηρισμό των φορέων της γενικής κυβέρνησης στον οποίο προβαίνει η ISTAT […]».
30
Το αιτούν δικαστήριο διευκρινίζει ότι ο έλεγχος τον οποίο όφειλε, κατά το χρονικό εκείνο σημείο, να διενεργήσει ο δημοσιονομικός δικαστής έπρεπε να πραγματοποιηθεί βάσει των κριτηρίων του κανονισμού 549/2013, τα οποία, σύμφωνα με την ιταλική νομοθεσία, συνιστούν τις προϋποθέσεις υπό τις οποίες ένας φορέας καταχωρίζεται στον κατάλογο ISTAT. Εξάλλου, το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι η καταχώριση αυτή συνεπάγεται συγκεκριμένες υποχρεώσεις, ιδίως λογιστικές, εις βάρος των οικείων φορέων οι οποίοι, εφόσον έχουν καταχωριστεί στον κατάλογο αυτό, συμβάλλουν στον προσδιορισμό του ισοζυγίου γενικής κυβέρνησης στον ενοποιημένο λογαριασμό αποτελεσμάτων της γενικής κυβέρνησης, βάσει του άρθρου 23 quater, παράγραφος 1, της πράξεως νομοθετικού περιεχομένου αριθ. 137/2020. Επομένως, κατά το αιτούν δικαστήριο, η επαλήθευση της ιδιότητας του φορέα της γενικής κυβέρνησης, κατά την έννοια του κανονισμού 549/2013, είναι η λογιστική πράξη που προηγείται του προσδιορισμού των ισοζυγίων βάσει των οποίων αναπτύσσονται οι οικονομικές σχέσεις μεταξύ των κρατών μελών, δυνάμει ιδίως του άρθρου 126 ΣΛΕΕ και του πρωτοκόλλου αριθ. 12 σχετικά με τη διαδικασία του υπερβολικού ελλείμματος, το οποίο προσαρτάται στις Συνθήκες (στο εξής: πρωτόκολλο αριθ. 12).
31
Αφετέρου, το 2020, η έκταση του ασκούμενου από τον δημοσιονομικό δικαστή ελέγχου όσον αφορά τη νομιμότητα μιας καταχώρισης στον κατάλογο ISTAT περιορίστηκε από το άρθρο 23 quater, παράγραφος 2, της πράξεως νομοθετικού περιεχομένου αριθ. 137/2020, που τροποποίησε το άρθρο 11, παράγραφος 6, στοιχείο b), του κώδικα δημοσίου λογιστικού, το οποίο προβλέπει πλέον, κατ’ ουσίαν, ότι η ολομέλεια του Corte dei conti (Ελεγκτικού Συνεδρίου) αποφαίνεται επί διαφορών σχετικά με τον χαρακτηρισμό φορέων ως φορέων της γενικής κυβέρνησης στον οποίο προβαίνει η ISTAT, αποκλειστικά και μόνον προς τους σκοπούς εφαρμογής της εθνικής νομοθεσίας σχετικά με τον περιορισμό των δημοσίων δαπανών.
32
Από τις αποφάσεις περί παραπομπής προκύπτει ότι οι διάδικοι των κυρίων δικών διαφωνούν ως προς την ερμηνεία που πρέπει να δοθεί στο εν λόγω άρθρο 11, παράγραφος 6, στοιχείο b), του κώδικα δημοσίου λογιστικού, όπως τροποποιήθηκε με το άρθρο 23 quater της πράξεως νομοθετικού περιεχομένου αριθ. 137/2020.
33
Στο πλαίσιο αυτό, κατά την Procura generale della Corte dei Conti (γενική εισαγγελία του Ελεγκτικού Συνεδρίου, Ιταλία), το εν λόγω άρθρο 23 quater, αν ερμηνευόταν υπό την έννοια ότι δυνατότητα ασκήσεως προσφυγής κατά του καταλόγου ISTAT υφίσταται αποκλειστικά και μόνον προς τους σκοπούς εφαρμογής της εθνικής νομοθεσίας σχετικά με τον περιορισμό των δημοσίων δαπανών, δεν θα ήταν σύμφωνο με το δίκαιο της Ένωσης –ιδίως με τον κανονισμό 549/2013, καθώς και με τις αρχές της αποτελεσματικότητας και της ισοδυναμίας– στο μέτρο που δεν θα εξασφάλιζε στους οικείους φορείς αποτελεσματική δικαστική προστασία. Πράγματι, οι οικείοι φορείς δεν θα μπορούσαν πλέον να επιτύχουν τον δικαστικό έλεγχο της καταχωρίσεώς τους ως φορέων της γενικής κυβέρνησης στον κατάλογο ISTAT. Οι προσφεύγουσες των κυρίων δικών συμμερίζονται την ως άνω άποψη.
34
Αντιθέτως, η ISTAT και το Υπουργείο Οικονομίας και Οικονομικών (στο εξής από κοινού: καθών των κυρίων δικών) φρονούν ότι το άρθρο 23 quater της πράξεως νομοθετικού περιεχομένου αριθ. 137/2020, μολονότι περιορίζει την αρμοδιότητα του Corte dei conti (Ελεγκτικού Συνεδρίου), διευρύνει συγχρόνως την αρμοδιότητα των διοικητικών δικαστηρίων, οπότε οι προσφεύγουσες των κυρίων δικών απολαύουν πλήρους δικαστικής προστασίας όσον αφορά τα συμφέροντά τους. Εν πάση περιπτώσει, κατά τις προσφεύγουσες των κυρίων δικών, ο προσδιορισμός του όρου «γενική κυβέρνηση» θα πρέπει να εμπίπτει στην αποκλειστική αρμοδιότητα του διοικητικού δικαστή, δεδομένου ότι αφορά πτυχές οι οποίες δεν περιλαμβάνονται στα ζητήματα λογιστικής φύσεως. Ως εκ τούτου, το άρθρο 23 quater της πράξεως νομοθετικού περιεχομένου αριθ. 137/2020 είναι σύμφωνο με το δίκαιο της Ένωσης.
35
Απαντώντας στα ανωτέρω επιχειρήματα, η Procura generale della Corte dei Conti (εισαγγελική αρχή του Ελεγκτικού Συνεδρίου) επισήμανε περαιτέρω ότι, ακόμη και αν γινόταν δεκτή η υποστηριζόμενη από τους καθών των κυρίων δικών ερμηνεία του άρθρου 23quater, η εν λόγω διάταξη δεν θα ήταν, εντούτοις, σύμφωνη με τις αρχές της αποτελεσματικότητας και της ισοδυναμίας των μέσων ένδικης προστασίας. Πράγματι, μια τέτοια ερμηνεία θα ενείχε τον κίνδυνο παρατάσεως των διαδικασιών και εκδόσεως αντιφατικών αποφάσεων, δεδομένου ότι οι οικείοι φορείς θα έπρεπε να ασκήσουν δύο διακριτές προσφυγές ενώπιον δύο διαφορετικών δικαστηρίων προκειμένου να ασκήσουν τα δικαιώματά τους.
36
Κατά το αιτούν δικαστήριο, η τροποποίηση του άρθρου 11, παράγραφος 6, στοιχείο b), του κώδικα δημοσίου λογιστικού συνεπάγεται πλήρη έλλειψη δικαστικής προστασίας για τους φορείς που βρίσκονται σε κατάσταση παρόμοια με εκείνη των προσφευγουσών των κυρίων δικών. Επομένως, καταρχάς, ελλείψει δικαστηρίου αρμόδιου για τη διασφάλιση της τηρήσεως του δικαίου της Ένωσης όσον αφορά την ιδιότητα του φορέα της γενικής κυβέρνησης και τις συναφείς με αυτήν υποχρεώσεις, ουδείς έλεγχος υφίσταται όσον αφορά τη συμμόρφωση του Ιταλικού Δημοσίου προς τους κανόνες του δικαίου της Ένωσης σχετικά με την εν λόγω ιδιότητα, η οποία προβλέπεται από τον κανονισμό 549/2013, και, ως εκ τούτου, όσον αφορά το ισοζύγιο γενικής κυβέρνησης, κατά την έννοια του άρθρου 126 ΣΛΕΕ, του πρωτοκόλλου αριθ. 12 καθώς και του Συμφώνου Σταθερότητας και Ανάπτυξης.
37
Εν συνεχεία, το αιτούν δικαστήριο εκτιμά ότι το γεγονός ότι οι αποφάσεις του δημοσιονομικού δικαστή έχουν αποτελέσματα «αποκλειστικά και μόνον προς τους σκοπούς εφαρμογής της εθνικής νομοθεσίας σχετικά με τον περιορισμό των δημοσίων δαπανών» έχει ως συνέπεια, στην πράξη, να καθιστά αδύνατο τον ανεξάρτητο έλεγχο, εκ μέρους του εν λόγω δικαστή, επί των αρμοδίων για τον προϋπολογισμό αρχών και επί της νομιμότητας των κανόνων υπολογισμού των ισοζυγίων γενικής κυβέρνησης οι οποίοι χρησιμοποιούνται για την επαλήθευση της τηρήσεως του μεσοπρόθεσμου δημοσιονομικού στόχου που μνημονεύεται στο άρθρο 5, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 2011/85. Επομένως, το άρθρο 23 quater της πράξεως νομοθετικού περιεχομένου αριθ. 137/2020 δεν φαίνεται να είναι σύμφωνο με τον κανόνα που προβλέπεται από τον κανονισμό 473/2013 και την οδηγία 2011/85 και ο οποίος απαιτεί τον διαχωρισμό μεταξύ των αρμοδίων για τον προϋπολογισμό αρχών και των ελεγκτικών φορέων, διευκρινιζομένου ότι ο εκ μέρους των τελευταίων έλεγχος δύναται να έχει τη μορφή δικαστικού ελέγχου.
38
Τέλος, κατά το αιτούν δικαστήριο, δεδομένου ότι η ιδιότητα του φορέα της γενικής κυβέρνησης, κατά την έννοια του δικαίου της Ένωσης, συνεπάγεται για τους οικείους φορείς υποχρεώσεις και περιορισμούς των δικαιωμάτων τους, πρέπει να τους αναγνωριστεί δικαίωμα πραγματικής προσφυγής, σύμφωνα με το άρθρο 19 ΣΕΕ και το άρθρο 47 του Χάρτη, προκειμένου να μπορούν να αμφισβητήσουν την ιδιότητα αυτή.
39
Συναφώς, το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει, πρώτον, ότι, μολονότι, σύμφωνα με την αρχή της δικονομικής αυτονομίας, απόκειται στην εσωτερική έννομη τάξη εκάστου κράτους μέλους να ορίσει τα αρμόδια δικαστήρια και να θεσπίσει τους δικονομικούς κανόνες ασκήσεως των ενδίκων βοηθημάτων, εντούτοις, η αποτελεσματικότητα της προσφυγής στην προκειμένη περίπτωση είναι περιορισμένη, δεδομένου ότι η απόφαση την οποία δύναται να εκδώσει το αιτούν δικαστήριο δεν θα μπορούσε να συνιστά πλήρη διαπίστωση του παράνομου χαρακτήρα της καταχώρισης του οικείου φορέα στον τομέα της γενικής κυβέρνησης για τους σκοπούς του δικαίου της Ένωσης. Επιπλέον, η προσφυγή, όπως προβλέπεται από το άρθρο 23 quater του νομοθετικού διατάγματος 137/2020, υπόκειται σε δικονομικούς κανόνες οι οποίοι θεσπίζουν κατ’ εξαίρεση ρύθμιση και είναι εντελώς διαφορετικοί από εκείνους οι οποίοι διέπουν τα μέσα ένδικης προστασίας που προβλέπονται από την ιταλική έννομη τάξη για παρόμοιες καταστάσεις. Συγκεκριμένα, κατά το ιταλικό δίκαιο, όλα τα ζητήματα σχετικά με την αναγνώριση μιας ιδιότητας υπόκεινται σε αυτοτελές ένδικο βοήθημα αναγνωριστικού χαρακτήρα ασκούμενο ενώπιον αρμόδιου δικαστηρίου του οποίου η απόφαση είναι δεσμευτική όσον αφορά τα αποτελέσματα που συνδέονται με την ιδιότητα αυτή. Ως εκ τούτου, το αιτούν δικαστήριο διατηρεί αμφιβολίες ως προς το κατά πόσον το άρθρο 23 quater είναι σύμφωνο με τις αρχές της αποτελεσματικότητας και της ισοδυναμίας.
40
Δεύτερον, το εν λόγω δικαστήριο φρονεί ότι, ακόμη και αν γινόταν δεκτή η ερμηνεία του άρθρου 23 quater την οποία προτείνουν οι καθών των κυρίων δικών, εντούτοις, θα εξακολουθούσαν να υφίστανται αμφιβολίες ως προς τη συμβατότητα του εν λόγω άρθρου με την αρχή της αποτελεσματικής δικαστικής προστασίας, στο μέτρο που, κατά το σύντομο χρονικό διάστημα του οικονομικού έτους στη διάρκεια του οποίου οι προσφεύγουσες των κυρίων δικών οφείλουν, μετά την καταχώρισή τους στον κατάλογο ISTAT, να συμμορφωθούν με τις υποχρεώσεις που απορρέουν από την καταχώριση αυτή, θα έπρεπε να ασκήσουν δύο χωριστά ένδικα βοηθήματα ενώπιον δύο διαφορετικών δικαστηρίων προκειμένου να ασκήσουν τα δικαιώματά τους, με κίνδυνο να θιγεί η αρχή της ασφάλειας δικαίου όσον αφορά την ιδιότητά τους. Ομοίως, αν γινόταν δεκτή η ως άνω ερμηνεία, θα εξακολουθούσαν να υφίστανται αμφιβολίες ως προς τη συμβατότητα του άρθρου 23 quater με την αρχή της ισοδυναμίας των μέσων ένδικης προστασίας, δεδομένου ότι το Σύνταγμα της Ιταλικής Δημοκρατίας προβλέπει αρμοδιότητα του δημοσιονομικού δικαστή για τον ορθό προσδιορισμό των δημοσιονομικών ισοζυγίων του Ιταλικού Δημοσίου.
41
Υπό τις συνθήκες αυτές, το Corte dei conti (Ελεγκτικό Συνέδριο) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
«1)
Έχουν ο κανόνας της άμεσης εφαρμογής του [ΕΣΛ 2010] και η αρχή της πρακτικής αποτελεσματικότητας του [κανονισμού 549/2013] και της οδηγίας [2011/85] την έννοια ότι αντιτίθενται σε εθνική ρύθμιση η οποία περιορίζει την αρμοδιότητα του εθνικού δικαστηρίου που είναι αρμόδιο για την ορθή εφαρμογή του ΕΣΛ 2010 μόνο προς τους σκοπούς της εθνικής νομοθεσίας περί περιορισμού των δημοσίων δαπανών, αποκλείοντας την κυριότερη πρακτική αποτελεσματικότητα της κανονιστικής ρύθμισης του δικαίου της Ένωσης, ήτοι την εξακρίβωση της διαφάνειας και αξιοπιστίας των δημοσιονομικών ισοζυγίων, μέσω της οποίας παρακολουθείται η σύγκλιση της [Ιταλικής Δημοκρατίας] με τον μεσοπρόθεσμο δημοσιονομικό στόχο;
2)
Έχουν ο κανόνας της άμεσης εφαρμογής του ΕΣΛ 2010 και η αρχή της πρακτικής αποτελεσματικότητας του [κανονισμού 549/2013] και της οδηγίας 2011/85, όσον αφορά τον οργανωτικό διαχωρισμό μεταξύ των αρμοδίων για τον προϋπολογισμό αρχών και των ελεγκτικών οργανισμών, την έννοια ότι αντιτίθενται σε εθνική ρύθμιση η οποία περιορίζει τα αποτελέσματα των αποφάσεων του αρμοδίου για την ορθή εφαρμογή του ΕΣΛ 2010 εθνικού δικαστηρίου μόνο προς τους σκοπούς της εθνικής νομοθεσίας περί περιορισμού των δημοσίων δαπανών, αποκλείοντας οιονδήποτε ανεξάρτητο έλεγχο επί του προσδιορισμού των οντοτήτων που εντάσσονται στους λογαριασμούς των ιταλικών φορέων της γενικής κυβέρνησης [όπως ορίζονται προς τους σκοπούς (του δικαίου της Ένωσης)], μέσω του οποίου παρακολουθείται η σύγκλιση της [Ιταλικής Δημοκρατίας] με τον μεσοπρόθεσμο δημοσιονομικό στόχο;
3)
Έχει η αρχή του κράτους δικαίου, και ειδικότερα οι αρχές της αποτελεσματικής δικαστικής προστασίας και της ισοδυναμίας των μέσων ένδικης προστασίας, την έννοια ότι αντιτίθεται σε εθνική ρύθμιση η οποία:
α)
εμποδίζει οιονδήποτε δικαστικό έλεγχο σχετικά με την ορθή εφαρμογή του ΕΣΛ 2010 από την ISTAT στο πλαίσιο της οριοθέτησης του τομέα S.13 και, επομένως, επί της ορθότητας, διαφάνειας και αξιοπιστίας των δημοσιονομικών ισοζυγίων, μέσω του οποίου παρακολουθείται η σύγκλιση της [Ιταλικής Δημοκρατίας] με τον μεσοπρόθεσμο δημοσιονομικό στόχο (παραβίαση της αρχής της αποτελεσματικότητας της δικαστικής προστασίας)·
β)
συνεπάγεται για τον προσφεύγοντα –σε περίπτωση κατά την οποία θεωρηθεί ορθή η προταθείσα από τους καθών ερμηνεία της ρύθμισης, ακόμη και μέσω νόμου περί της αυθεντικής ερμηνείας της– υποχρέωση προσφυγής ενώπιον δύο δικαστηρίων και συνακόλουθο κίνδυνο έκδοσης αντιφατικών αποφάσεων όσον αφορά τη συνδρομή των προϋποθέσεων για χαρακτηρισμό του νομικού καθεστώτος του βάσει του δικαίου [της Ένωσης], καθιστώντας de facto αδύνατη την αποτελεσματική προστασία των δικαιωμάτων του εντός της προβλεπόμενης προθεσμίας (ήτοι εντός του οικονομικού έτους) για την εκπλήρωση των υποχρεώσεων που απορρέουν [από την απόφαση με την οποία του απονέμεται το εν λόγω επίμαχο καθεστώς], και αναιρώντας την ασφάλεια δικαίου όσον αφορά τον χαρακτηρισμό του ως φορέα της γενικής κυβέρνησης;
γ)
προβλέπει ότι –σε περίπτωση κατά την οποία θεωρηθεί ορθή η προταθείσα από τους καθών ερμηνεία της ρύθμισης, ακόμη και μέσω νόμου περί της αυθεντικής της ερμηνείας– αρμόδιο να κρίνει επί της ορθότητας του καθορισμού του προϋπολογισμού είναι δικαστήριο άλλο από εκείνο το οποίο σύμφωνα με το ιταλικό Σύνταγμα έχει αρμοδιότητα επί του δημοσιονομικού δικαίου;»
Η διαδικασία ενώπιον του Δικαστηρίου
42
Με απόφαση του Προέδρου του Δικαστηρίου της 12ης Αυγούστου 2021, αποφασίστηκε η συνεκδίκαση των υποθέσεων C‑363/21 και C‑364/21 προς διευκόλυνση της έγγραφης και της προφορικής διαδικασίας και προς έκδοση κοινής αποφάσεως του Δικαστηρίου.
43
Περαιτέρω, το αιτούν δικαστήριο ζήτησε από το Δικαστήριο να εκδικάσει την υπό κρίση υπόθεση με την ταχεία διαδικασία, κατ’ εφαρμογήν του άρθρου 105, παράγραφος 1, του Κανονισμού Διαδικασίας του Δικαστηρίου.
44
Η διάταξη αυτή ορίζει ότι, κατόπιν αιτήματος του αιτούντος δικαστηρίου ή, σε εξαιρετική περίπτωση, αυτεπαγγέλτως, ο Πρόεδρος του Δικαστηρίου μπορεί, όταν η φύση της υπόθεσης επιβάλλει την εκδίκαση της υπόθεσης το συντομότερο δυνατόν, να αποφασίσει, αφού ακούσει τον εισηγητή δικαστή και τον γενικό εισαγγελέα, την υπαγωγή της προδικαστικής παραπομπής σε ταχεία διαδικασία κατά παρέκκλιση από τις διατάξεις του Κανονισμού Διαδικασίας.
45
Προς στήριξη του αιτήματός του περί υπαγωγής των υπό κρίση υποθέσεων στην ταχεία διαδικασία, το αιτούν δικαστήριο υποστηρίζει ότι τα υποβληθέντα ερωτήματα αφορούν τη δικαιοδοσία του επί δημοσιονομικών θεμάτων. Κατά το αιτούν δικαστήριο, αν η αρμοδιότητα αυτή δεν ασκηθεί εντός του χρονικού διαστήματος που αντιστοιχεί στην οικεία λογιστική περίοδο, ήτοι το έτος 2020, οι κανόνες του δικαίου της Ένωσης δεν θα έχουν πρακτική αποτελεσματικότητα. Επομένως, είναι αναγκαίο να προσδιοριστούν, πριν από τη λήξη της ως άνω λογιστικής περιόδου, οι φορείς οι οποίοι, για το έτος 2020, πρέπει να θεωρηθούν ως φορείς της γενικής κυβέρνησης και των οποίων τα αποτελέσματα πρέπει να ληφθούν υπόψη στον ενοποιημένο λογαριασμό αποτελεσμάτων των εν λόγω φορέων της γενικής κυβέρνησης.
46
Συναφώς, υπενθυμίζεται, καταρχάς, ότι από τη νομολογία του Δικαστηρίου προκύπτει ότι το γεγονός ότι το αιτούν δικαστήριο οφείλει να καταβάλει κάθε δυνατή προσπάθεια για να διασφαλίσει την ταχεία διευθέτηση της υποθέσεως της κύριας δίκης δεν αρκεί αφ’ εαυτού για να δικαιολογηθεί η προσφυγή σε ταχεία διαδικασία κατ’ εφαρμογήν του άρθρου 105, παράγραφος 1, του Κανονισμού Διαδικασίας (πρβλ. απόφαση της 13ης Οκτωβρίου 2022, Gmina Wieliszew, C‑698/20, EU:C:2022:787, σκέψη 50 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
47
Εν συνεχεία, κατά πάγια νομολογία, η επίκληση οικονομικών συμφερόντων, συμπεριλαμβανομένων εκείνων που ενδέχεται να έχουν επιπτώσεις στα δημόσια οικονομικά, δεν μπορεί να δικαιολογήσει την εφαρμογή της ταχείας διαδικασίας (απόφαση της 28ης Απριλίου 2022, Phoenix Contact, C‑44/21, EU:C:2022:309, σκέψη 15 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
48
Τέλος, το Δικαστήριο έχει διευκρινίσει ότι ο κίνδυνος να παραβιαστεί το δίκαιο της Ένωσης καθώς και ο κίνδυνος να θιγεί η πρακτική αποτελεσματικότητά του, ο οποίος υφίσταται σε πολλές από τις υποθέσεις στις οποίες υποβάλλεται αίτηση προδικαστικής αποφάσεως, δεν αρκεί για να δικαιολογήσει την προσφυγή στην ταχεία διαδικασία του άρθρου 105, παράγραφος 1, του Κανονισμού Διαδικασίας του Δικαστηρίου, λαμβανομένου υπόψη ότι η συγκεκριμένη διαδικασία εφαρμόζεται, ως εκ της φύσεώς της, κατ’ εξαίρεση (διάταξη του Προέδρου του Δικαστηρίου της 13ης Ιουλίου 2017, Ανοδική Services, C‑260/17, EU:C:2017:560, σκέψη 11).
49
Εξάλλου, το αιτούν δικαστήριο δεν διευκρινίζει αν η απάντηση του Δικαστηρίου εντός συντόμου χρονικού διαστήματος θα του επέτρεπε να αποφανθεί, επί των υποθέσεων των οποίων έχει επιληφθεί, πριν από τη λήξη του οικείου λογιστικού κύκλου.
50
Υπό τις συνθήκες αυτές, στις 12 Αυγούστου 2021 ο Πρόεδρος του Δικαστηρίου αποφάσισε, αφού άκουσε τον εισηγητή δικαστή και τον γενικό εισαγγελέα, να μην κάνει δεκτό το αίτημα που μνημονεύεται στη σκέψη 43 της παρούσας αποφάσεως, για τον λόγο ότι με βάση τις περιστάσεις που επικαλέστηκε το αιτούν δικαστήριο στο πλαίσιο των υπό κρίση υποθέσεων δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι πληρούνται οι προϋποθέσεις του άρθρου 105, παράγραφος 1, του Κανονισμού Διαδικασίας.
Επί των προδικαστικών ερωτημάτων
Επί του παραδεκτού του πρώτου και του δευτέρου προδικαστικού ερωτήματος, καθώς και του τρίτου προδικαστικού ερωτήματος, στοιχείο αʹ
51
Κατά την Ιταλική Κυβέρνηση, το πρώτο και το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα καθώς και το τρίτο προδικαστικό ερώτημα, στοιχείο αʹ, είναι απαράδεκτα, στο μέτρο που στηρίζονται στην εσφαλμένη παραδοχή ότι η νομοθετική τροποποίηση, που επήλθε με το άρθρο 23 quater της πράξεως νομοθετικού περιεχομένου αριθ. 137/2020, συνεπάγεται απουσία δικαστικού ελέγχου του βασίμου της καταχωρίσεως ενός φορέα στον κατάλογο ISTAT. Η Ιταλική Κυβέρνηση υποστηρίζει, συναφώς, ότι ο περιορισμός της αρμοδιότητας του Corte dei conti (Ελεγκτικού Συνεδρίου), ο οποίος απορρέει από την ως άνω τροποποίηση, συνοδευόταν από διεύρυνση της γενικής αρμοδιότητας των διοικητικών δικαστηρίων, τα οποία είναι ο «φυσικός» δικαστής που είναι αρμόδιος να αποφανθεί επί των πράξεων της Διοικήσεως.
52
Συναφώς υπενθυμίζεται ότι, κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, στο πλαίσιο της συνεργασίας μεταξύ του Δικαστηρίου και των εθνικών δικαστηρίων που καθιερώνεται με το άρθρο 267 ΣΛΕΕ, εναπόκειται αποκλειστικώς στο εθνικό δικαστήριο, το οποίο έχει επιληφθεί της διαφοράς και φέρει την ευθύνη της μέλλουσας να εκδοθεί δικαστικής αποφάσεως, να εκτιμήσει, λαμβάνοντας υπόψη τις ιδιομορφίες της υποθέσεως, τόσο την αναγκαιότητα της προδικαστικής αποφάσεως για την έκδοση της δικής του αποφάσεως όσο και τη λυσιτέλεια των ερωτημάτων που υποβάλλει στο Δικαστήριο. Συνεπώς, εφόσον τα υποβληθέντα ερωτήματα αφορούν την ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης, το Δικαστήριο υποχρεούται, καταρχήν, να αποφανθεί (απόφαση της 25ης Μαΐου 2023, WertInvest Hotelbetrieb, C‑575/21, EU:C:2023:425, σκέψη 29 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
53
Ως εκ τούτου, τα σχετικά με την ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης ερωτήματα τα οποία υπέβαλε το εθνικό δικαστήριο, εντός του πραγματικού και νομοθετικού πλαισίου το οποίο αυτό προσδιορίζει με δική του ευθύνη και την ακρίβεια του οποίου δεν οφείλει να ελέγξει το Δικαστήριο, τεκμαίρονται λυσιτελή. Το Δικαστήριο μπορεί να απορρίψει αίτηση εθνικού δικαστηρίου για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως μόνον όταν είναι πρόδηλο ότι η ζητούμενη ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης ουδεμία σχέση έχει με το υποστατό ή το αντικείμενο της διαφοράς της κύριας δίκης, όταν το πρόβλημα είναι υποθετικής φύσεως ή ακόμη όταν το Δικαστήριο δεν έχει στη διάθεσή του τα πραγματικά και νομικά στοιχεία που του είναι αναγκαία για να δώσει χρήσιμη απάντηση στα υποβληθέντα ερωτήματα (απόφαση της 25ης Μαΐου 2023, WertInvest Hotelbetrieb, C‑575/21, EU:C:2023:425, σκέψη 30 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
54
Περαιτέρω, υπενθυμίζεται ότι, κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, στο πλαίσιο της διαδικασίας που προβλέπει το άρθρο 267 ΣΛΕΕ, η οποία στηρίζεται σε σαφή διάκριση των αρμοδιοτήτων μεταξύ των εθνικών δικαστηρίων και του Δικαστηρίου, το Δικαστήριο δεν είναι αρμόδιο να ερμηνεύσει το εθνικό δίκαιο, μόνον δε ο εθνικός δικαστής μπορεί να διαπιστώσει και να εκτιμήσει τα πραγματικά περιστατικά της διαφοράς της κύριας δίκης και να καθορίσει το ακριβές περιεχόμενο των εθνικών νομοθετικών, κανονιστικών και διοικητικών διατάξεων (απόφαση της 28ης Απριλίου 2022, SeGEC κ.λπ., C‑277/21, EU:C:2022:318, σκέψη 21 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
55
Το Δικαστήριο είναι αρμόδιο να αποφαίνεται επί της ερμηνείας ή του κύρους διατάξεων του δικαίου της Ένωσης αποκλειστικώς και μόνον βάσει της πραγματικής και νομικής κατάστασης που εκθέτει το αιτούν δικαστήριο, χωρίς να μπορεί να την αμφισβητήσει ή να ελέγξει την ακρίβειά της (απόφαση της 9ης Σεπτεμβρίου 2021, Real Vida Seguros, C‑449/20, EU:C:2021:721, σκέψη 13 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
56
Επομένως, στο πρώτο και στο δεύτερο προδικαστικό ερώτημα καθώς και στο τρίτο προδικαστικό ερώτημα, στοιχείο αʹ, πρέπει να δοθεί απάντηση λαμβάνοντας ως αφετηρία την εκτιθέμενη στις αποφάσεις περί παραπομπής παραδοχή ότι το άρθρο 23 quater της πράξεως νομοθετικού περιεχομένου αριθ. 137/2020 είχε ως συνέπεια την έλλειψη δικαστικού ελέγχου όσον αφορά την εφαρμογή, από την ISTAT, του κανονισμού 549/2013, για τους σκοπούς του προσδιορισμού του τομέα της γενικής κυβέρνησης.
57
Τούτου λεχθέντος, από τη διατύπωση του τρίτου προδικαστικού ερωτήματος, στοιχεία βʹκαι γʹ, προκύπτει ότι το αιτούν δικαστήριο λαμβάνει υπόψη την ερμηνεία του εθνικού δικαίου την οποία προτείνουν οι καθών των κυρίων δικών. Κατά συνέπεια, τίποτε δεν εμποδίζει το Δικαστήριο να ερμηνεύσει τους σχετικούς κανόνες του δικαίου της Ένωσης λαμβάνοντας επίσης υπόψη την εν λόγω ερμηνεία του εθνικού δικαίου.
58
Πράγματι, το Δικαστήριο, καλούμενο να δώσει χρήσιμες απαντήσεις στο εθνικό δικαστήριο, είναι αρμόδιο να παράσχει, με βάση τη δικογραφία της υποθέσεως της κύριας δίκης και τις γραπτές και προφορικές παρατηρήσεις που του υποβλήθηκαν, στοιχεία που θα δώσουν στο εθνικό δικαστήριο τη δυνατότητα να αποφανθεί (πρβλ. απόφαση της 28ης Απριλίου 2022, SeGEC κ.λπ., C‑277/21, EU:C:2022:318, σκέψη 22 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
59
Υπό τις συνθήκες αυτές, το πρώτο και το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα καθώς και το τρίτο προδικαστικό ερώτημα, στοιχείο αʹ, είναι παραδεκτά.
Επί της ουσίας
60
Με το πρώτο, το δεύτερο και το τρίτο προδικαστικό ερώτημα, τα οποία πρέπει να εξεταστούν από κοινού, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν οι κανονισμοί 473/2013 και 549/2013, η οδηγία 2011/85 καθώς και το άρθρο 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ, ερμηνευόμενα υπό το πρίσμα του άρθρου 47 του Χάρτη και των αρχών της ισοδυναμίας και της αποτελεσματικότητας, έχουν την έννοια ότι αντιτίθενται σε εθνική ρύθμιση η οποία περιορίζει την αρμοδιότητα του δημοσιονομικού δικαστή να αποφαίνεται επί του βασίμου της καταχωρίσεως ενός φορέα στον κατάλογο των φορέων της γενικής κυβέρνησης.
61
Κατά το αιτούν δικαστήριο, ο περιορισμός της αρμοδιότητας τον οποίον εισάγει το άρθρο 23 quater της πράξεως νομοθετικού περιεχομένου αριθ. 137/2020, κατά τον οποίο το Corte dei conti (Ελεγκτικό Συνέδριο) δύναται να επιλαμβάνεται διαφορών σχετικά με τον χαρακτηρισμό από την ISTAT των φορέων της γενικής κυβέρνησης «αποκλειστικά και μόνον προς τους σκοπούς εφαρμογής της εθνικής νομοθεσίας σχετικά με τον περιορισμό των δημοσίων δαπανών», είχε ως συνέπεια την έλλειψη δικαστικού ελέγχου όσον αφορά το βάσιμο του χαρακτηρισμού φορέων, όπως οι προσφεύγουσες των κυρίων δικών, ως φορέων της γενικής κυβέρνησης. Επομένως, ο περιορισμός αυτός αποκλείει, στην πράξη, πρώτον, την ορθή εφαρμογή των λογιστικών και δημοσιονομικών κανόνων της Ένωσης που περιλαμβάνονται τόσο στον κανονισμό 549/2013 όσο και στην οδηγία 2011/85 και, συνακόλουθα, τη συμμόρφωση προς τις απαιτήσεις του άρθρου 126 ΣΛΕΕ και του πρωτοκόλλου αριθ. 12, δεύτερον, κάθε ανεξάρτητο έλεγχο επί των αρμόδιων για τον προϋπολογισμό εθνικών αρχών ο οποίος προβλέπεται από την ως άνω οδηγία και τον κανονισμό 473/2013, καθώς και, τρίτον, τη διασφάλιση αποτελεσματικής δικαστικής προστασίας την οποία εγγυώνται το άρθρο 19 ΣΕΕ και το άρθρο 47 του Χάρτη.
62
Επιπλέον, το αιτούν δικαστήριο διευκρινίζει ότι, ακόμη και αν γινόταν δεκτή η ερμηνεία του άρθρου 23 quater την οποία προτείνουν οι καθών των κυρίων δικών και η οποία εκτίθεται στη σκέψη 34 της παρούσας αποφάσεως, θα εξακολουθούσαν να υφίστανται αμφιβολίες ως προς τη συμβατότητα του εν λόγω άρθρου, μεταξύ άλλων, με την αρχή της αποτελεσματικής δικαστικής προστασίας, στο μέτρο που οι προσφεύγουσες των κυρίων δικών θα έπρεπε να ασκήσουν δύο χωριστά ένδικα βοηθήματα ενώπιον δύο διαφορετικών δικαστηρίων προκειμένου να ασκήσουν τα δικαιώματά τους, με κίνδυνο να θιγεί η αρχή της ασφάλειας δικαίου όσον αφορά τον προσδιορισμό της ιδιότητάς τους υπό το πρίσμα της εφαρμογής του κανονισμού 549/2013.
63
Επομένως, πρέπει να εξακριβωθεί, αφενός, αν η έλλειψη δυνατότητας αμφισβητήσεως του βασίμου της καταχωρίσεως ενός φορέα στον κατάλογο ISTAT ως φορέα της γενικής κυβέρνησης, όπως αυτή προκύπτει, κατά το αιτούν δικαστήριο, από το άρθρο 23 quater της πράξεως νομοθετικού περιεχομένου αριθ. 137/2020, προσκρούει στις επιταγές που απορρέουν από τους κανονισμούς 473/2013 και 549/2013 καθώς και από την οδηγία 2011/85 και, ως εκ τούτου, στην αποτελεσματικότητα των εν λόγω νομικών πράξεων καθώς και στην απαίτηση αποτελεσματικής δικαστικής προστασίας την οποία επιβάλλει το δίκαιο της Ένωσης. Αφετέρου, πρέπει να εξετασθεί αν το άρθρο 23 quater, όπως ερμηνεύεται από τους καθών των κυρίων δικών, είναι σύμφωνο με την απαίτηση αποτελεσματικής δικαστικής προστασίας.
64
Όσον αφορά, πρώτον, το ζήτημα αν εθνική ρύθμιση, εν προκειμένω το άρθρο 23 quater, όπως αυτό ερμηνεύεται από το αιτούν δικαστήριο, πληροί τις απαιτήσεις που απορρέουν από τον κανονισμό 549/2013, υπενθυμίζεται ότι από την αιτιολογική σκέψη 14 του εν λόγω κανονισμού προκύπτει ότι το ΕΣΛ 2010 θεσπίζει ένα πλαίσιο αναφοράς το οποίο χρησιμεύει, όσον αφορά τις ανάγκες της Ένωσης και δη τον καθορισμό και την παρακολούθηση των οικονομικών και κοινωνικών πολιτικών της Ένωσης, για την κατάρτιση των λογαριασμών των κρατών μελών. Συναφώς, κατά την αιτιολογική σκέψη 3 του εν λόγω κανονισμού, η κατάρτιση των λογαριασμών αυτών πρέπει να πραγματοποιείται βάσει ενός ενιαίου συνόλου αρχών μη επιδεχόμενων διαφορετικές ερμηνείες, ώστε να είναι δυνατή η επίτευξη συγκρίσιμων αποτελεσμάτων (απόφαση της 3ης Οκτωβρίου 2019, Fonds du Logement de la Région de Bruxelles-Capitale, C‑632/18, EU:C:2019:833, σκέψη 32).
65
Όπως προκύπτει από το άρθρο 1 του ίδιου κανονισμού, το ΕΣΛ 2010 προβλέπει μια μεθοδολογία, η οποία καθορίζεται στο παράρτημα Α και αφορά, ειδικότερα, κοινούς ορισμούς και λογιστικούς κανόνες που θα χρησιμοποιούνται για την κατάρτιση συγκρίσιμων, εθνικών και περιφερειακών, λογαριασμών καθώς και πινάκων για τις ανάγκες της Ένωσης. Σύμφωνα με το άρθρο 3 του κανονισμού 549/2013, οι λογαριασμοί αυτοί πρέπει να διαβιβάζονται από τα κράτη μέλη στην Επιτροπή (Eurostat).
66
Συναφώς, το κεφάλαιο 1, σημείο 1.57, του ως άνω παραρτήματος προβλέπει ότι κάθε θεσμική μονάδα –η οποία ορίζεται ως οικονομική οντότητα η οποία μπορεί να κατέχει αγαθά και περιουσιακά στοιχεία, να αναλαμβάνει υποχρεώσεις καθώς και να επιδίδεται σε οικονομικές δραστηριότητες και σε συναλλαγές, ιδίω ονόματι, με άλλες μονάδες– πρέπει να ταξινομείται σε έναν από τους έξι κύριους τομείς που προβλέπει το ΕΣΛ 2010, ήτοι στις μη χρηματοοικονομικές εταιρίες, στις χρηματοοικονομικές εταιρίες, στη γενική κυβέρνηση, στα νοικοκυριά, στα μη κερδοσκοπικά ιδρύματα που εξυπηρετούν νοικοκυριά ή στον τομέα της αλλοδαπής (απόφαση της 3ης Οκτωβρίου 2019, Fonds du Logement de la Région de Bruxelles-Capitale, C‑632/18, EU:C:2019:833, σκέψη 33).
67
Ο τομέας της «γενικής κυβέρνησης» ορίζεται στο παράρτημα A, κεφάλαιο 2, σημείο 2.111, καθώς και στο κεφάλαιο 20, σημεία 20.05 επ., του κανονισμού 549/2013.
68
Λαμβανομένων υπόψη των άρθρων 1 και 3 του ως άνω κανονισμού, καθώς και του επιδιωκόμενου από αυτόν σκοπού, όπως αυτός υπομνήσθηκε στη σκέψη 64 της παρούσας αποφάσεως, τα κράτη μέλη, στο πλαίσιο της καταρτίσεως των εθνικών και περιφερειακών λογαριασμών τους για τους σκοπούς της Ένωσης, οφείλουν να προσδιορίζουν τον τομέα «της γενικής κυβέρνησης» εφαρμόζοντας τον εν λόγω ορισμό.
69
Προκειμένου, ωστόσο, να διασφαλιστεί ότι, προς τον σκοπό του χαρακτηρισμού ενός φορέα ως «φορέα της γενικής κυβέρνησης», κατά την έννοια του κανονισμού 549/2013, η αρμόδια εθνική αρχή τηρεί τον σχετικό ορισμό του δικαίου της Ένωσης από τον οποίο δεσμεύεται, η απόφασή της πρέπει να μπορεί να προσβληθεί και να αποτελέσει αντικείμενο δικαστικού ελέγχου. Πράγματι, σε περίπτωση που δεν θα υφίστατο δυνατότητα αμφισβητήσεως του χαρακτηρισμού αυτού, η πρακτική αποτελεσματικότητα του δικαίου της Ένωσης δεν θα διασφαλιζόταν.
70
Επομένως, η πρακτική αποτελεσματικότητα του κανονισμού αντιτίθεται σε εθνική ρύθμιση η οποία αποκλείει, στην πράξη, κάθε δυνατότητα δικαστικού ελέγχου του βασίμου του χαρακτηρισμού ενός φορέα ως φορέα της γενικής κυβέρνησης.
71
Όσον αφορά, δεύτερον, το ζήτημα αν εθνική ρύθμιση, όπως το άρθρο 23 quater της πράξεως νομοθετικού περιεχομένου αριθ. 137/2020, πληροί τις απαιτήσεις που απορρέουν από την οδηγία 2011/85, υπενθυμίζεται ότι, σύμφωνα με το άρθρο της 1, η οδηγία καθορίζει λεπτομερείς κανόνες σχετικά με τα αναγκαία χαρακτηριστικά των δημοσιονομικών πλαισίων των κρατών μελών. Οι κανόνες αυτοί είναι αναγκαίοι προκειμένου να διασφαλίζεται ότι τα κράτη μέλη θα συμμορφώνονται προς τις υποχρεώσεις που απορρέουν από τη Συνθήκη ΛΕΕ όσον αφορά την αποφυγή υπερβολικών κρατικών ελλειμμάτων.
72
Ο όρος «δημοσιονομικό πλαίσιο» ορίζεται στο άρθρο 2 της εν λόγω οδηγίας ως ένα σύνολο ρυθμίσεων, διαδικασιών, κανόνων και θεσμικών οργάνων που αποτελούν τη βάση για την άσκηση της δημοσιονομικής πολιτικής του δημοσίου. Επιπλέον, το εν λόγω άρθρο 2 ορίζει, στο πρώτο εδάφιο, ότι ο ορισμός των υποτομέων του δημοσίου, ως εκτίθεται στο σημείο 2.70 του παραρτήματος Α του κανονισμού (ΕΚ) 2223/96 (ο οποίος είναι πανομοιότυπος με εκείνον που περιλαμβάνεται στο παράρτημα A, σημείο 2.113, του κανονισμού 549/2013), ισχύει για τους σκοπούς της οδηγίας. Συναφώς, πρέπει επίσης να διευκρινιστεί ότι, σύμφωνα με την αιτιολογική σκέψη 23 της οδηγίας 2011/85, οι διατάξεις του πλαισίου δημοσιονομικής εποπτείας, που προβλέπεται στη Συνθήκη ΛΕΕ, και ιδίως το Σύμφωνο Σταθερότητας και Ανάπτυξης, ισχύουν για το δημόσιο στο σύνολό του που περιλαμβάνει τους ως άνω υποτομείς.
73
Από τα ανωτέρω προκύπτει ότι οι απαιτήσεις για τα δημοσιονομικά πλαίσια των κρατών μελών, οι οποίες περιλαμβάνονται στην εν λόγω οδηγία, εφαρμόζονται, βάσει των εθνικών μέτρων μεταφοράς στην εσωτερική έννομη τάξη, στο δημόσιο στο σύνολό του.
74
Επιπλέον, κατά το άρθρο 5 της οδηγίας 2011/85, κάθε κράτος μέλος πρέπει να διαθέτει τους αντίστοιχους αριθμητικούς δημοσιονομικούς κανόνες που προωθούν αποτελεσματικά, σε ένα πολυετές πλαίσιο ολόκληρης της γενικής κυβέρνησης, τη συμμόρφωση προς τις αντίστοιχες εκ της Συνθήκης ΛΕΕ υποχρεώσεις του στον τομέα της δημοσιονομικής πολιτικής. Οι εν λόγω κανόνες προωθούν, συγκεκριμένα, τη συμμόρφωση με τις τιμές αναφοράς για το έλλειμμα και το χρέος, οι οποίες καθορίζονται σύμφωνα με τη Συνθήκη, καθώς και την υιοθέτηση ενός ορίζοντα πολυετούς δημοσιονομικού σχεδιασμού, που συμπεριλαμβάνει την τήρηση των μεσοπρόθεσμων δημοσιονομικών στόχων του κράτους μέλους.
75
Υπό τις συνθήκες αυτές, οι σχετικοί με τη γενική κυβέρνηση αριθμητικοί δημοσιονομικοί κανόνες συμβάλλουν στη δημοσιονομική πειθαρχία του κράτους μέλους στο οποίο ανήκει η γενική αυτή κυβέρνηση.
76
Επιπλέον, επισημαίνεται ότι η αιτιολογική σκέψη 4 της οδηγίας 2011/85 διευκρινίζει ότι η διαθεσιμότητα δημοσιονομικών δεδομένων έχει καίρια σημασία για την ορθή λειτουργία του πλαισίου δημοσιονομικής εποπτείας στην Ένωση, ότι η τακτική διάθεση αξιόπιστων δημοσιονομικών δεδομένων εγκαίρως αποτελεί το βασικό στοιχείο της κατάλληλης παρακολούθησης στον σωστό χρόνο, πράγμα το οποίο, στη συνέχεια, παρέχει τη δυνατότητα για άμεσες ενέργειες σε περίπτωση μη αναμενόμενων δημοσιονομικών εξελίξεων, και ότι στοιχείο καίριας σημασίας για τη διασφάλιση της ποιότητας των δημοσιονομικών δεδομένων είναι η διαφάνεια, η οποία πρέπει να συνεπάγεται τακτική δημοσίευση των δεδομένων αυτών.
77
Επομένως, μολονότι, όπως υπογράμμισε η Επιτροπή, η οδηγία επιβάλλει υποχρεώσεις στη γενική κυβέρνηση μόνο μέσω εθνικών μέτρων για τη μεταφορά της στην εσωτερική έννομη τάξη, εντούτοις το αντικείμενο, ο σκοπός και η πρακτική αποτελεσματικότητα της οδηγίας θα διακυβεύονταν αν, ελλείψει δυνατότητας δικαστικού ελέγχου της ιδιότητας ενός φορέα ως φορέα «της γενικής κυβέρνησης», δημοσιονομικά στοιχεία διαφόρων φορέων δημοσιεύονταν και διαβιβάζονταν στην Επιτροπή (Eurostat), αν και οι φορείς αυτοί δεν είχαν την εν λόγω ιδιότητα.
78
Κατά συνέπεια, μια ερμηνεία της οδηγίας 2011/85, η οποία να διασφαλίζει την πρακτική αποτελεσματικότητά της, αντιτίθεται σε εθνική ρύθμιση που αποκλείει κάθε δυνατότητα δικαστικού ελέγχου του βασίμου του χαρακτηρισμού ενός φορέα ως φορέα της γενικής κυβέρνησης.
79
Όσον αφορά, τρίτον, το ζήτημα αν εθνική ρύθμιση, όπως το άρθρο 23 quater της πράξεως νομοθετικού περιεχομένου αριθ. 137/2020, πληροί την απαίτηση για ανεξάρτητο έλεγχο επί των αρμόδιων για τον προϋπολογισμό αρχών του οικείου κράτους μέλους, η οποία απορρέει από τον κανονισμό 473/2013 και την οδηγία 2011/85, επισημαίνεται ότι, όπως υπογράμμισε, κατ’ ουσίαν, ο γενικός εισαγγελέας με το σημείο 80 των προτάσεών του, τα εν λόγω νομοθετήματα της Ένωσης καταλείπουν ευχέρεια στα κράτη μέλη όσον αφορά τον καθορισμό των ανεξάρτητων φορέων που είναι επιφορτισμένοι με την παρακολούθηση των εθνικών δημόσιων λογιστικών συστημάτων ή της αποτελεσματικής τηρήσεως της δημοσιονομικής πειθαρχίας που επιβάλλεται στα κράτη μέλη.
80
Στο πλαίσιο αυτό, καταρχάς, σύμφωνα με το άρθρο 3, παράγραφος 1, της οδηγίας 2011/85, σε συνδυασμό με την αιτιολογική της σκέψη 3, τα εν λόγω εθνικά συστήματα πρέπει να υπόκεινται σε εσωτερικό έλεγχο και ανεξάρτητο λογιστικό έλεγχο, ο δε τελευταίος μπορεί να διεξάγεται από ένα ή περισσότερα δημόσια θεσμικά όργανα όπως, για παράδειγμα, Ελεγκτικά Συνέδρια ή από ιδιωτικούς ελεγκτικούς φορείς. Όσον αφορά τον εσωτερικό έλεγχο, αυτός θα πρέπει να διασφαλίζει ότι οι ισχύοντες κανόνες δημόσιας λογιστικής εφαρμόζονται σε όλους τους υποτομείς της γενικής κυβέρνησης.
81
Εν συνεχεία, το άρθρο 6, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, της οδηγίας προβλέπει ότι οι ανά χώρα αριθμητικοί δημοσιονομικοί κανόνες πρέπει, μεταξύ άλλων, να περιέχουν διευκρινίσεις σχετικά με τις λεπτομέρειες που αφορούν την αποτελεσματική και έγκαιρη παρακολούθηση της συμμόρφωσης με τους εν λόγω κανόνες, βάσει αξιόπιστης και ανεξάρτητης ανάλυσης που διενεργείται από ανεξάρτητους φορείς ή φορείς στους οποίους εξασφαλίζεται λειτουργική αυτονομία έναντι των δημοσιονομικών αρχών των κρατών μελών.
82
Τέλος, ο κανονισμός 473/2013 παρέχει, στο άρθρο 2, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, έναν ορισμό του όρου «ανεξάρτητοι φορείς». Ως τέτοιοι νοούνται φορείς που είναι διαρθρωτικώς ανεξάρτητοι ή φορείς που διαθέτουν λειτουργική αυτονομία έναντι των δημοσιονομικών αρχών του κράτους μέλους, και οι οποίοι στηρίζονται σε εθνικές νομοθετικές διατάξεις που διασφαλίζουν υψηλό βαθμό λειτουργικής αυτονομίας και λογοδοσίας. Το άρθρο 5, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, του κανονισμού διευκρινίζει ότι τα κράτη μέλη μεριμνούν για τη σύσταση ανεξάρτητων φορέων που παρακολουθούν τη συμμόρφωση προς τους αριθμητικούς δημοσιονομικούς κανόνες όπως αναφέρονται στο άρθρο 5 της οδηγίας 2011/85.
83
Επομένως, η οδηγία 2011/85 και ο κανονισμός 473/2013 απαιτούν, όπως επισήμανε ο γενικός εισαγγελέας με τα σημεία 83 και 85 των προτάσεών του, τη σύσταση ανεξάρτητων οργανισμών μόνον προς τον σκοπό της συμμόρφωσης προς τους αριθμητικούς δημοσιονομικούς κανόνες της Ένωσης, αλλά καταλείπουν ευχέρεια στα κράτη μέλη να περιορίσουν την έκταση του δικαστικού ελέγχου εκ μέρους των εθνικών ελεγκτικών συνεδρίων όσον αφορά την εφαρμογή του κανονισμού 549/2013.
84
Όσον αφορά, τέταρτον, το ζήτημα αν εθνική ρύθμιση, όπως το άρθρο 23 quater της πράξεως νομοθετικού περιεχομένου αριθ. 137/2020 είναι σύμφωνο με την απαίτηση αποτελεσματικής δικαστικής προστασίας η οποία επιβάλλεται από το δίκαιο της Ένωσης, υπενθυμίζεται ότι το άρθρο 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ υποχρεώνει τα κράτη μέλη να καθιερώνουν τα ένδικα βοηθήματα και μέσα που είναι αναγκαία για να διασφαλίζεται ο σεβασμός του δικαιώματος των ιδιωτών σε αποτελεσματική δικαστική προστασία στους τομείς που διέπονται από το δίκαιο της Ένωσης (απόφαση της 21ης Δεκεμβρίου 2021, Randstad Italia, C‑497/20, EU:C:2021:1037, σκέψη 56 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
85
Το Δικαστήριο έχει επίσης διευκρινίσει ότι η αρχή της αποτελεσματικής δικαστικής προστασίας των δικαιωμάτων που παρέχονται στους ιδιώτες βάσει του δικαίου της Ένωσης, την οποία μνημονεύει η συγκεκριμένη διάταξη, συνιστά γενική αρχή του δικαίου της Ένωσης, η οποία απορρέει από τις κοινές συνταγματικές παραδόσεις των κρατών μελών, έχει κατοχυρωθεί με τα άρθρα 6 και 13 της Ευρωπαϊκής Συμβάσεως για την Προάσπιση των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και των Θεμελιωδών Ελευθεριών, που υπογράφηκε στη Ρώμη στις 4 Νοεμβρίου 1950, και είναι σήμερα κατοχυρωμένη με το άρθρο 47 του Χάρτη (απόφαση της 21ης Δεκεμβρίου 2021, Randstad Italia, C‑497/20, EU:C:2021:1037, σκέψη 57 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
86
Επιπλέον, υπενθυμίζεται ότι, κατά το άρθρο 51, παράγραφος 1, του Χάρτη, οι διατάξεις του απευθύνονται στα κράτη μέλη μόνον όταν εφαρμόζουν το δίκαιο της Ένωσης.
87
Συναφώς, επισημαίνεται ότι, όπως προκύπτει από τις σκέψεις 64 έως 78 της παρούσας αποφάσεως, η επίμαχη στις κύριες δίκες νομική κατάσταση διέπεται, από ουσιαστικής απόψεως, από τον κανονισμό 549/2013 και την οδηγία 2011/85, που επιβάλλουν στο οικείο κράτος μέλος λογιστικούς και δημοσιονομικούς κανόνες, η πλήρης τήρηση των οποίων από φορείς, όπως οι προσφεύγουσες των κυρίων δικών, πρέπει να μπορεί να είναι δικαστικώς επιδιώξιμη. Υπό τις συνθήκες αυτές, οι διατάξεις του Χάρτη έχουν εφαρμογή.
88
Τούτου λεχθέντος, ούτε ο κανονισμός ούτε η οδηγία προβλέπουν τους δικονομικούς κανόνες που διέπουν τα μέσα ένδικης προστασίας και καθιστούν δυνατή τη διασφάλιση της πρακτικής αποτελεσματικότητάς τους, δεδομένου ότι, μεταξύ άλλων, δεν διευκρινίζουν ποιο εθνικό δικαστήριο οφείλει να διασφαλίζει την αποτελεσματική δικαστική προστασία.
89
Ελλείψει σχετικών κανόνων της Ένωσης, απόκειται, δυνάμει της αρχής της δικονομικής αυτονομίας, στην εσωτερική έννομη τάξη εκάστου κράτους μέλους να θεσπίσει τους δικονομικούς κανόνες ασκήσεως των μέσων ένδικης προστασίας που μνημονεύονται στη σκέψη 84 της παρούσας απόφασης, υπό τον όρο, ωστόσο, ότι οι κανόνες αυτοί δεν είναι, στις καταστάσεις που διέπονται από το δίκαιο της Ένωσης, λιγότερο ευμενείς από τους διέποντες παρόμοιες καταστάσεις που υπόκεινται στο εσωτερικό δίκαιο (αρχή της ισοδυναμίας) και δεν καθιστούν πρακτικώς αδύνατη ή υπερβολικά δυσχερή την άσκηση των δικαιωμάτων που απονέμει το δίκαιο της Ένωσης (αρχή της αποτελεσματικότητας) (απόφαση της 21ης Δεκεμβρίου 2021, Randstad Italia, C‑497/20, EU:C:2021:1037, σκέψη 58 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
90
Η εξέταση του άρθρου 23 quater της πράξεως νομοθετικού περιεχομένου αριθ. 137/2020 υπό το πρίσμα των αρχών της ισοδυναμίας και της αποτελεσματικότητας πρέπει να πραγματοποιηθεί λαμβανομένου υπόψη ότι, όπως προκύπτει από τις σκέψεις 32 έως 35 της παρούσας αποφάσεως, η εν λόγω διάταξη ερμηνεύεται με διαφορετικό τρόπο από τους διαδίκους των κυρίων δικών, γεγονός το οποίο το αιτούν δικαστήριο επισήμανε στο πλαίσιο των προδικαστικών ερωτημάτων του. Επιπλέον, κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, η Ιταλική Κυβέρνηση υποστήριξε ότι, σύμφωνα με την εν λόγω διάταξη, το Corte dei conti (Ελεγκτικό Συνέδριο) θα μπορούσε να αποφανθεί παρεμπιπτόντως επί του κύρους των αποφάσεων της ISTAT σχετικά με την καταχώριση ενός φορέα στον κατάλογο ISTAT, αφήνοντας, ενδεχομένως, ανεφάρμοστες τις αποφάσεις της ISTAT.
91
Όσον αφορά την αρχή της ισοδυναμίας, επισημαίνεται ότι το Δικαστήριο δεν έχει στη διάθεσή του κανένα στοιχείο το οποίο να εγείρει αμφιβολίες ως προς τη συμφωνία της επίμαχης στις κύριες δίκες εθνικής νομοθεσίας προς την εν λόγω αρχή.
92
Όσον αφορά την αρχή της αποτελεσματικότητας, υπενθυμίζεται ότι το δίκαιο της Ένωσης δεν συνεπάγεται υποχρέωση των κρατών μελών να καθιερώνουν άλλα μέσα ένδικης προστασίας από εκείνα που προβλέπει το εσωτερικό δίκαιο, εκτός και αν από την οικονομία της επίμαχης εθνικής έννομης τάξης προκύπτει ότι δεν υφίσταται κανένα μέσο ένδικης προστασίας το οποίο να καθιστά δυνατή, έστω και παρεμπιπτόντως, τη διασφάλιση του σεβασμού των δικαιωμάτων που οι πολίτες αντλούν από το δίκαιο της Ένωσης ή αν το μόνο μέσο πρόσβασης στη δικαιοσύνη είναι να αναγκαστούν οι πολίτες να παραβιάσουν τον νόμο (απόφαση της 21ης Δεκεμβρίου 2021, Randstad Italia, C‑497/20, EU:C:2021:1037, σκέψη 62 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
93
Επιπροσθέτως, πρέπει να επισημανθεί ότι, σύμφωνα με τη νομολογία του Δικαστηρίου, κάθε περίπτωση στην οποία τίθεται το ζήτημα αν εθνική δικονομική διάταξη καθιστά αδύνατη ή υπερβολικά δυσχερή την εφαρμογή του δικαίου της Ένωσης πρέπει να εξετάζεται λαμβανομένης υπόψη της θέσης της διάταξης αυτής στην όλη διαδικασία ενώπιον των διαφόρων εθνικών οργάνων, της εξέλιξης της διαδικασίας και των ιδιαιτεροτήτων της. Υπό το πρίσμα αυτό, πρέπει να λαμβάνονται υπόψη, εφόσον παρίσταται ανάγκη, οι αρχές που αποτελούν τη βάση του εθνικού δικαιοδοτικού συστήματος, όπως η προστασία των δικαιωμάτων άμυνας, η αρχή της ασφάλειας δικαίου και η εύρυθμη διεξαγωγή της διαδικασίας (απόφαση της 17ης Νοεμβρίου 2022, Harman International Industries, C‑175/21, EU:C:2022:895, σκέψη 68 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
94
Εν προκειμένω, λαμβανομένης υπόψη της νομολογίας που παρατίθεται στις σκέψεις 92 και 93 της παρούσας αποφάσεως, αν το εθνικό δικαστήριο διαπιστώσει ότι η θέση σε ισχύ του άρθρου 23 quater της πράξεως νομοθετικού περιεχομένου αριθ. 137/2020 συνεπάγεται την πλήρη έλλειψη δικαστικού ελέγχου των αποφάσεων της ISTAT σχετικά με την καταχώριση φορέων στον τομέα της γενικής κυβέρνησης, όπως αυτός ορίζεται στον κανονισμό 549/2013, τότε θα πρέπει να γίνει δεκτό ότι η ως άνω διάταξη καθιστά αδύνατη ή υπερβολικά δυσχερή την εφαρμογή του εν λόγω κανονισμού και, επομένως, δεν διασφαλίζει την πρακτική αποτελεσματικότητα της οδηγίας 2011/85. Πράγματι, σε μια τέτοια περίπτωση, οι εν λόγω φορείς δεν θα είχαν τη δυνατότητα να προσφύγουν ενώπιον δικαστηρίου για τον έλεγχο των μέτρων που έλαβε η ISTAT κατ’ εφαρμογήν του ως άνω κανονισμού.
95
Αντιθέτως, αν το αιτούν δικαστήριο δεχθεί την ερμηνεία του άρθρου 23 quater της πράξεως νομοθετικού περιεχομένου αριθ. 137/2020 που υποστηρίχθηκε από τους καθών των κυρίων δικών καθώς και, κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, από την Ιταλική Κυβέρνηση, ήτοι ότι μόνον τα διοικητικά δικαστήρια είναι αρμόδια για την ακύρωση της καταχώρισης ενός φορέα στον κατάλογο ISTAT, ενώ ο δημοσιονομικός δικαστής μόνον παρεμπιπτόντως δύναται να ελέγξει τη νομιμότητα της εν λόγω καταχώρισης, όταν αποφαίνεται επί της εφαρμογής της εθνικής νομοθεσίας σχετικά με τον περιορισμό των δημοσίων δαπανών, δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι η ως άνω διάταξη παραβιάζει την αρχή της αποτελεσματικότητας ή ότι συνάγεται εξ αυτής οποιοδήποτε στοιχείο από το οποίο προκύπτει παράβαση του άρθρου 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ.
96
Συγκεκριμένα, σε μια τέτοια περίπτωση, υφίσταται μέσο ένδικης προστασίας το οποίο καθιστά δυνατό τον έλεγχο των μέτρων που λαμβάνει η ISTAT κατ’ εφαρμογήν του κανονισμού 549/2013 και της οδηγίας 2011/85.
97
Επιπλέον, όπως επισήμανε η Ιταλική Κυβέρνηση κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση και υπό την επιφύλαξη της επαληθεύσεως στην οποία οφείλει να προβεί το αιτούν δικαστήριο, οι καταχωρισμένοι στον κατάλογο ISTAT φορείς οι οποίοι επιθυμούν να προσβάλουν τον χαρακτηρισμό τους ως φορέων της γενικής κυβέρνησης δεν υποχρεούνται να ασκήσουν δύο χωριστές προσφυγές, ήτοι μια προσφυγή ενώπιον των διοικητικών δικαστηρίων και μια άλλη ενώπιον του Corte dei conti (Ελεγκτικού Συνεδρίου). Στο πλαίσιο αυτό, αφενός, θα μπορούσαν να ζητήσουν από τα διοικητικά δικαστήρια την erga omnes ακύρωση της αποφάσεως περί καταχωρίσεώς τους στον εν λόγω κατάλογο. Αφετέρου, θα μπορούσαν να προσβάλουν ενώπιον του Corte dei conti (Ελεγκτικού Συνεδρίου) τις συνέπειες της καταχωρίσεώς τους στον εν λόγω κατάλογο και, ενδεχομένως, να επιτύχουν, υποβάλλοντας παρεμπίπτον αίτημα, να μην αναπτύξει αποτελέσματα η καταχώριση αυτή.
98
Τούτου λεχθέντος, στην περίπτωση που μνημονεύεται στη σκέψη 95 της παρούσας αποφάσεως, υφίσταται ο κίνδυνος εκδόσεως αντιφατικών αποφάσεων ως προς το βάσιμο της καταχωρίσεως μιας οντότητας στον κατάλογο ISTAT, γεγονός το οποίο θα δημιουργούσε κατάσταση ανασφάλειας δικαίου. Ωστόσο, το απλό ενδεχόμενο υπάρξεως τέτοιων αποκλίσεων δεν αρκεί για να συναχθεί παράβαση του άρθρου 19 ΣΕΕ, ερμηνευόμενου υπό το πρίσμα του άρθρου 47 του Χάρτη και της αρχής της αποτελεσματικότητας, υπό την προϋπόθεση ότι φορέας ο οποίος προσβάλλει την απόφαση σχετικά με τον χαρακτηρισμό του μπορεί να περιοριστεί στην άσκηση ενός μόνον ενδίκου βοηθήματος προκειμένου να επιτύχει την εξέταση του αιτήματός του. Γεγονός παραμένει, εντούτοις, ότι απόκειται στην ιταλική έννομη τάξη να καθορίσει τους συγκεκριμένους κανόνες που διέπουν την άσκηση των μέσων ένδικης προστασίας, κατά τρόπον ώστε να μην επηρεάζεται δυσανάλογα το προβλεπόμενο στο άρθρο 47 του Χάρτη δικαίωμα πραγματικής προσφυγής (πρβλ. απόφαση της 12ης Ιανουαρίου 2023, Nemzeti Adatvédelmi és Információszabadság Hatóság, C‑132/21, EU:C:2023:2, σκέψη 51 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
99
Εξάλλου, εφόσον υφίσταται ένδικο βοήθημα ενώπιον ανεξάρτητου δικαστηρίου για την έκδοση αποφάσεως επί των διαφορών των κυρίων δικών, όπερ απόκειται στο αιτούν δικαστήριο να εξακριβώσει, δεν ασκεί επιρροή, από την άποψη του δικαίου της Ένωσης, το γεγονός ότι το αρμόδιο δικαστήριο, ήτοι, κατά τους καθών των κυρίων δικών, τα διοικητικά δικαστήρια, δεν είναι το δικαστήριο το οποίο κατά το Σύνταγμα της Ιταλικής Δημοκρατίας είναι αρμόδιο για θέματα προϋπολογισμού, όπως επισημαίνει το αιτούν δικαστήριο.
100
Κατόπιν του συνόλου των προεκτεθέντων, στο πρώτο, στο δεύτερο και στο τρίτο προδικαστικό ερώτημα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι οι κανονισμοί 473/2013 και 549/2013, η οδηγία 2011/85 καθώς και το άρθρο 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ, ερμηνευόμενα υπό το πρίσμα του άρθρου 47 του Χάρτη και των αρχών της ισοδυναμίας και της αποτελεσματικότητας, έχουν την έννοια ότι δεν αντιτίθενται σε εθνική ρύθμιση η οποία περιορίζει την αρμοδιότητα του δημοσιονομικού δικαστή να αποφαίνεται επί του βασίμου της καταχωρίσεως ενός φορέα στον κατάλογο των φορέων της γενικής κυβέρνησης, υπό την προϋπόθεση ότι διασφαλίζονται η πρακτική αποτελεσματικότητα των εν λόγω κανονισμών και της εν λόγω οδηγίας καθώς και η αποτελεσματική δικαστική προστασία η οποία επιβάλλεται από το δίκαιο της Ένωσης.
Επί των δικαστικών εξόδων
101
Δεδομένου ότι η παρούσα διαδικασία έχει ως προς τους διαδίκους των κυρίων δικών τον χαρακτήρα παρεμπίπτοντος που ανέκυψε ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου, σε αυτό εναπόκειται να αποφανθεί επί των δικαστικών εξόδων. Τα έξοδα στα οποία υποβλήθηκαν όσοι υπέβαλαν παρατηρήσεις στο Δικαστήριο, πλην των ως άνω διαδίκων, δεν αποδίδονται.
Για τους λόγους αυτούς, το Δικαστήριο (πρώτο τμήμα) αποφαίνεται:
Ο κανονισμός (ΕΕ) 473/2013 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 21ης Μαΐου 2013, σχετικά με κοινές διατάξεις για την παρακολούθηση και την εκτίμηση των σχεδίων δημοσιονομικών προγραμμάτων και τη διασφάλιση της διόρθωσης του υπερβολικού ελλείμματος των κρατών μελών στη ζώνη του ευρώ, ο κανονισμός (ΕΕ) 549/2013 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 21ης Μαΐου 2013, για το ευρωπαϊκό σύστημα εθνικών και περιφερειακών λογαριασμών της Ευρωπαϊκής Ένωσης, η οδηγία 2011/85/ΕΕ του Συμβουλίου, της 8ης Νοεμβρίου 2011, σχετικά με τις απαιτήσεις για τα δημοσιονομικά πλαίσια των κρατών μελών, και το άρθρο 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ, ερμηνευόμενα υπό το πρίσμα του άρθρου 47 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης και των αρχών της ισοδυναμίας και της αποτελεσματικότητας,
έχουν την έννοια ότι:
δεν αντιτίθενται σε εθνική ρύθμιση η οποία περιορίζει την αρμοδιότητα του δημοσιονομικού δικαστή να αποφαίνεται επί του βασίμου της καταχωρίσεως ενός φορέα στον κατάλογο των φορέων της γενικής κυβέρνησης, υπό την προϋπόθεση ότι διασφαλίζονται η πρακτική αποτελεσματικότητα των εν λόγω κανονισμών και της εν λόγω οδηγίας καθώς και η αποτελεσματική δικαστική προστασία η οποία επιβάλλεται από το δίκαιο της Ένωσης.
(υπογραφές)
(
*1
)	Γλώσσα διαδικασίας: η ιταλική.