62022CJ0498
WYROK TRYBUNAŁU (czwarta izba)
z dnia 5 września 2024 r. (
*1
)
Odesłanie prejudycjalne – Reorganizacja i likwidacja instytucji kredytowych – Dyrektywa 2001/24/WE – Artykuły 3 i 6 – Środek służący reorganizacji zastosowany wobec instytucji kredytowej – Przeniesienie zobowiązań i odpowiedzialności tej instytucji kredytowej na „bank pomostowy” przed wytoczeniem powództwa mającego na celu uzyskanie zapłaty wierzytelności przysługującej wobec tej instytucji kredytowej – Ponowne przeniesienie na tę samą instytucję kredytową części tych zobowiązań i odpowiedzialności – Prawo państwa członkowskiego, w którym wszczęto dane postępowanie (lex concursus) – Skutki środka służącego reorganizacji w innych państwach członkowskich – Wzajemne uznawanie – Skutki naruszenia obowiązku publikacji środka służącego reorganizacji – Artykuły 17, 21, 38 i 47 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej – Prawo własności – Skuteczna ochrona sądowa – Ochrona konsumentów – Dyrektywa 93/13/EWG – Artykuł 6 ust. 1 – Nieuczciwe warunki umowne – Zasady pewności prawa oraz ochrony uzasadnionych oczekiwań – Legitymacja procesowa bierna „banku pomostowego”
W sprawach połączonych od C‑498/22 do C‑500/22
mających za przedmiot wnioski o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożone przez Tribunal Supremo (sąd najwyższy, Hiszpania) postanowieniami z dnia 19 lipca 2022 r., które wpłynęły do Trybunału w dniach 21 i 22 lipca 2022 r., w postępowaniach:
Novo Banco i in. – Sucursal en España,
Banco de Portugal,
Fundo de Resolução
przeciwko
C.F.O. (C‑498/22),
J.M.F.T.,
M.H.D.S. (C‑499/22),
Proyectos, Obras y Servicios de Badajoz, S.L. (C‑500/22),
TRYBUNAŁ (czwarta izba),
w składzie: C. Lycourgos, prezes izby, O. Spineanu‑Matei, J.‑C. Bonichot, S. Rodin i L.S. Rossi (sprawozdawczyni), sędziowie,
rzecznik generalny: J. Richard de la Tour,
sekretarz: L. Carrasco Marco, administratorka,
uwzględniając pisemny etap postępowania i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 26 października 2023 r.,
rozważywszy uwagi, które przedstawili:
–
w imieniu Novo Banco, S.A. – Sucursal en España – B. Fiestas Muñoz, N. Rodríguez Fernández i A. Suberviola Pagola, abogados,
–
w imieniu Banco de Portugalia oraz Fundo de Resolução – C. García Vega i J.M. Rodríguez Cárcamo, abogados,
–
w imieniu C.F.O. – J.M. Arroyo Lorenzo, abogado, i I.C. Covadonga Juliá Corujo, procuradora,
–
w imieniu J.M.F.T. oraz M.H.D.S. – J.A. Ballesteros Garrido, abogado,
–
w imieniu Proyectos, Obras y Servicios de Badajoz SL – J.M. Aguado Maestro, abogado,
–
w imieniu rządu hiszpańskiego – L. Aguilera Ruiz i A. Gavela Llopis, w charakterze pełnomocników,
–
w imieniu rządu portugalskiego – P. Barros da Costa, M. Esménio i A. Rodrigues, w charakterze pełnomocników, których wspierali R. Esteves de Oliveira i P. Pinheiro, advogados,
–
w imieniu Parlamentu Europejskiego – J. Etienne, P. López-Carceller i A. Tamás, w charakterze pełnomocników,
–
w imieniu Rady Unii Europejskiej – G. Rugge i A. Westerhof Löfflerová, w charakterze pełnomocników,
–
w imieniu Komisji Europejskiej – J.L. Buendía Sierra, A. Nijenhuis, N. Ruiz García i D. Triantafyllou, w charakterze pełnomocników,
po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 21 marca 2024 r.,
wydaje następujący
Wyrok
1
Wnioski o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczą wykładni art. 3 ust. 2 i art. 6 dyrektywy 2001/24/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 4 kwietnia 2001 r. w sprawie reorganizacji i likwidacji instytucji kredytowych (Dz.U. 2001, L 125, s. 15), art. 6 ust. 1 dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz.U. 1993, L 95, s. 29), art. 17, 21, 38 i 47 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej (zwanej dalej „Kartą”), a także zasad pewności prawa i ochrony uzasadnionych oczekiwań.
2
Wnioski te zostały złożone w ramach sporów pomiędzy Novo Banco SA – Sucursal en España (zwanym dalej „Novo Banco”), wspieranym przez Banco de Portugal (bank centralny Portugalii) i Fundo de Resolução (fundusz restrukturyzacji i uporządkowanej likwidacji, Portugalia), a szeregiem klientów Novo Banco w przedmiocie wpływu wywieranego na różne umowy dotyczące produktów i usług finansowych przez środki służące reorganizacji zastosowane wobec Banco Espíritu Santo SA (BES), portugalskiej instytucji kredytowej, i jego hiszpańskiego oddziału (zwanego dalej „BES Hiszpania”), którego następcą prawnym jest Novo Banco.
Ramy prawne
Prawo Unii
Dyrektywa 2001/24
3
Motywy 3, 4, 6, 7, 11, 12 i 16 dyrektywy 2001/24 mają następujące brzmienie:
„(3)
Niniejsza dyrektywa stanowi część ram legislacyjnych Wspólnoty ustanowionych na mocy dyrektywy 2000/12/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 20 marca 2000 r. odnoszącej się do podejmowania i prowadzenia działalności przez instytucje kredytowe [(Dz.U. 2000, L 126, s. 1)]. Wynika z tego, że w czasie prowadzenia działalności instytucja kredytowa i jej oddziały stanowią jeden podmiot podlegający nadzorowi właściwych władz państwa członkowskiego, jeżeli wydano zezwolenie obowiązujące na całym obszarze Wspólnoty [Europejskiej].
(4)
Niekorzystna byłaby zwłaszcza rezygnacja z tej jedności instytucji i jej oddziałów w przypadku potrzeby podjęcia środków reorganizacyjnych lub wszczęcia postępowania likwidacyjnego.
[…]
(6)
Administracyjne lub sądowe władze państwa członkowskiego pochodzenia mają wyłączne prawo decydowania i wdrażania środków reorganizacyjnych przewidzianych w prawie i zgodnych z praktyką stosowaną w danym państwie członkowskim. W związku z trudnościami w harmonizacji prawa i praktyk państw członkowskich należy umożliwić wzajemne uznawanie przez państwa członkowskie środków podejmowanych przez każde z państw członkowskich w celu przywrócenia rentowności instytucji kredytowych, które otrzymały zezwolenie wydane przez to państwo członkowskie.
(7)
Należy zagwarantować, by środki reorganizacyjne podejmowane przez władze administracyjne lub sądowe macierzystego państwa członkowskiego oraz środki podejmowane przez osoby lub organy upoważnione przez te władze do zarządzania tymi środkami reorganizacyjnymi, w tym środki obejmujące możliwość zawieszenia płatności, zawieszenia stosowania środków egzekucyjnych lub redukcji roszczeń i inne środki mogące mieć wpływ na prawa osób trzecich, obowiązywały we wszystkich państwach członkowskich.
[…]
(11)
Należy powiadomić osoby trzecie o wdrożeniu środków reorganizacyjnych w państwach członkowskich, w których znajdują się oddziały, jeżeli środki te mogą utrudnić swobodę korzystania z niektórych ich praw.
(12)
Zasada równego traktowania wierzycieli w odniesieniu do możliwości podejmowania działań wymaga od władz administracyjnych lub sądowych macierzystego państwa członkowskiego przyjęcia środków niezbędnych do tego, żeby wierzyciele z przyjmującego państwa członkowskiego mogli korzystać z prawa do podejmowania działań w ustanowionym terminie.
[…]
(16)
W celu zagwarantowania równego traktowania wierzycieli likwidacja instytucji kredytowej musi odbywać się zgodnie z zasadami jedności i powszechności, co wymaga, aby administracyjne lub sądowe władze państwa członkowskiego pochodzenia posiadały wyłączną jurysdykcję, a ich decyzja była uznawana i powodowała we wszystkich państwach członkowskich, bez dodatkowych formalności, skutki przypisane jej przez prawo państwa członkowskiego pochodzenia, chyba że niniejsza dyrektywa stanowi inaczej”.
4
Artykuł 1 ust. 1 dyrektywy 2001/24 stanowi:
„Niniejszą dyrektywę stosuje się do instytucji kredytowych i ich oddziałów w państwach członkowskich innych niż te, w których znajdują się ich zarejestrowane siedziby, zgodnie z definicją zawartą w art. 1 pkt 1 i 3 dyrektywy 2000/12/WE, z zastrzeżeniem warunków i wyjątków określonych w art. 2 ust. 3 niniejszej [wspomnianej] dyrektywy”.
5
Zgodnie z art. 2 tiret siódme dyrektywy 2001/24 „środki służące reorganizacji” są to „środki, które mają zachować lub przywrócić sytuację finansową instytucji kredytowe […] i które mogą mieć wpływ na wcześniejsze prawa osób trzecich, włączając środki obejmujące możliwość zawieszenia płatności, zawieszenia stosowania środków egzekucyjnych lub redukcji roszczeń”.
6
Tytuł II tej dyrektywy, zatytułowany „Środki reorganizacyjne”, obejmuje art. 3–8.
7
Artykuł 3 wspomnianej dyrektywy, zatytułowany „Przyjęcie środków służących reorganizacji – obowiązujące prawo”, stanowi:
„1.   Jedynie władze administracyjne lub sądowe państwa członkowskiego pochodzenia są upoważnione do podejmowania decyzji w sprawie wdrożenia […] [środka] lub […] środków służących reorganizacji w instytucji kredytowej łącznie z oddziałami w innych państwach członkowskich.
2.   Środki służące reorganizacji stosowane będą zgodnie z przepisami ustawowymi, wykonawczymi i proceduralnymi stosowanymi w państwie członkowskim pochodzenia, chyba że niniejsza dyrektywa stanowi inaczej.
Środki te będą w pełni obowiązywać zgodnie z prawem tego państwa członkowskiego w całej Wspólnocie bez żadnych dodatkowych formalności, w tym wobec osób trzecich w innych państwach członkowskich, nawet jeżeli stosowane do nich zasady przyjmującego państwa członkowskiego nie przewidują podejmowania takich środków lub uzależniają ich wdrożenie od warunków, które nie są spełnione.
Środki służące reorganizacji obowiązują w całej Wspólnocie od chwili wejścia w życie w państwie członkowskim, w którym zostały podjęte”.
8
Artykuł 6 rzeczonej dyrektywy, zatytułowany „Publikacja”, ma następujące brzmienie:
„1.   Jeżeli wdrożenie środków służących reorganizacji, w sprawie których podjęto decyzję zgodnie z art. 3 ust. 1 i 2, może naruszyć prawa osób trzecich w przyjmującym państwie członkowskim i jeżeli przeciwko decyzji o zastosowaniu tych środków w państwie członkowskim pochodzenia może zostać wniesione odwołanie, władze administracyjne lub sądowe państwa członkowskiego pochodzenia, zarządca lub inna właściwie umocowana osoba w państwie członkowskim pochodzenia opublikują wypis z decyzji w Dzienniku Urzędowym Wspólnot Europejskich oraz w dwóch dziennikach ogólnokrajowych w każdym z przyjmujących państw członkowskich, w celu umożliwienia skorzystania we właściwym czasie z prawa do odwołania.
2.   Wypis z decyzji przewidzianej w ust. 1 zostanie przekazany, przy najbliższej okazji, najwłaściwszą drogą do Urzędu ds. Publikacji Urzędowych Wspólnot Europejskich oraz do dwóch ogólnokrajowych dzienników w każdym z przyjmujących państw członkowskich.
3.   Urząd ds. Publikacji Urzędowych Wspólnot Europejskich opublikuje wypis najpóźniej w ciągu dwunastu dni od jego wysłania.
4.   Wypis z decyzji przeznaczony do publikacji będzie określać, w języku lub językach urzędowych zainteresowanych państw członkowskich, [w szczególności] cel i podstawę prawną podjętej decyzji, okres, w którym przysługuje prawo do odwołania, konkretną i zrozumiałą datę wygaśnięcia tego okresu oraz dokładny adres właściwych władz lub sądu rozpatrującego odwołanie.
5.   Środki służące reorganizacji stosuje się niezależnie od środków zalecanych w ust. 1–3 i w pełni obowiązują w stosunku do wierzycieli, chyba że władze administracyjne lub sądowe państwa członkowskiego pochodzenia lub prawo tego państwa, któremu podlegają takie środki, stanowi inaczej”.
9
Artykuł 32 dyrektywy 2001/24, zatytułowany „Sprawy sądowe w toku”, stanowi:
„Skutki środków służących reorganizacji lub postępowań likwidacyjnych na toczącą się sprawę sądową dotyczącą aktywów lub praw, których pozbawiono instytucję kredytową, podlegają wyłącznie prawu państwa członkowskiego, w którym toczy się dana sprawa”.
Dyrektywa 2014/59/UE
10
Motyw 65 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2014/59/UE z dnia 15 maja 2014 r. ustanawiającej ramy na potrzeby prowadzenia działań naprawczych oraz restrukturyzacji i uporządkowanej likwidacji w odniesieniu do instytucji kredytowych i firm inwestycyjnych oraz zmieniającej dyrektywę Rady 82/891/EWG i dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2001/24/WE, 2002/47/WE, 2004/25/WE, 2005/56/WE, 2007/36/WE, 2011/35/UE, 2012/30/UE i 2013/36/UE oraz rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1093/2010 i (UE) nr 648/2012 (Dz.U. 2014, L 173, s. 190) ma następujące brzmienie:
„Głównym celem instytucji pomostowej, jako instytucji całkowicie lub częściowo należącej do co najmniej jednego organu publicznego lub kontrolowanej przez organ ds. restrukturyzacji i uporządkowanej likwidacji, byłoby zapewnienie ciągłości świadczenia podstawowych usług finansowych na rzecz klientów instytucji będącej na progu upadłości oraz ciągłości prowadzenia podstawowej działalności finansowej. Instytucja pomostowa powinna być zarządzana tak jak rentowne przedsiębiorstwo przy założeniu kontynuowania działalności i powinna ponownie zacząć prowadzić działalność na normalnych zasadach rynkowych, gdy zaistnieją odpowiednie warunki i w terminie określonym w niniejszej dyrektywie, lub też, w przypadku gdy nie jest rentowna, powinna zostać poddana likwidacji”.
11
Artykuł 83 dyrektywy 2014/59, zatytułowany „Wymogi proceduralne w odniesieniu do organów ds. restrukturyzacji i uporządkowanej likwidacji”, stanowi:
„1.   Państwa członkowskie zapewniają, aby po podjęciu działania w ramach restrukturyzacji i uporządkowanej likwidacji organy ds. restrukturyzacji i uporządkowanej likwidacji spełniły wymogi określone w ust. 2, 3 i 4 tak szybko, jak to tylko możliwe.
[…]
4.   Organ ds. restrukturyzacji i uporządkowanej likwidacji publikuje kopię zarządzenia lub instrumentu, za pomocą którego podejmowane jest działanie w ramach restrukturyzacji i uporządkowanej likwidacji, albo obwieszczenie zawierające streszczenie skutków działania w ramach restrukturyzacji i uporządkowanej likwidacji, a w szczególności skutków dla klientów indywidualnych, oraz, w stosownych przypadkach, warunki i długość okresu zawieszenia lub ograniczenia, o których mowa w art. 69, 70 i 71, lub zapewnia taką publikację, przy użyciu następujących środków:
a)
na swojej oficjalnej stronie internetowej;
b)
na stronie internetowej właściwego organu, jeżeli nie jest to ten sam organ, i stronie internetowej [Europejskiego Urzędu Nadzoru Bankowego (EUNB)];
c)
na stronie internetowej instytucji objętej restrukturyzacją i uporządkowaną likwidacją;
d)
jeżeli akcje, inne instrumenty właścicielskie lub instrumenty dłużne instytucji objętej restrukturyzacją i uporządkowaną likwidacją są dopuszczone do obrotu na rynku regulowanym, przy użyciu środków stosowanych na potrzeby ujawniania informacji regulowanych dotyczących instytucji objętej restrukturyzacją i uporządkowaną likwidacją zgodnie z art. 21 ust. 1 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2004/109/WE [z dnia 15 grudnia 2004 r. w sprawie harmonizacji wymogów dotyczących przejrzystości informacji o emitentach, których papiery wartościowe dopuszczane są do obrotu na rynku regulowanym oraz zmieniającej dyrektywę 2001/34/WE (Dz.U. 2004, L 390, s. 38)].
[…]”.
12
Artykuł 117 dyrektywy 2014/59, zatytułowany „Zmiany w dyrektywie 2001/24/WE”, przewiduje w pkt 1 dodanie do art. 1 dyrektywy 2001/24 ust. 5, zgodnie z którym „[artykuły] 4 i 7 niniejszej dyrektywy nie mają zastosowania w przypadku, gdy ma zastosowanie art. 83 dyrektywy 2014/59/UE”.
13
Zgodnie z art. 130 ust. 1 dyrektywy 2014/59 termin jej transpozycji upływał w dniu 31 grudnia 2014 r.
14
Zgodnie z art. 131 tej dyrektywy weszła ona w życie dwudziestego dnia po jej opublikowaniu w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej, to jest w dniu 2 lipca 2014 r.
Dyrektywa 93/13
15
Artykuł 3 ust. 1 dyrektywy 93/13 stanowi:
„Warunki umowy, które nie były indywidualnie negocjowane, uznaje się za nieuczciwe, jeśli stojąc w sprzeczności z wymogami dobrej wiary, powodują znaczącą nierównowagę wynikających z umowy praw i obowiązków stron ze szkodą dla konsumenta”.
16
Artykuł 6 ust. 1 tej dyrektywy stanowi:
„Państwa członkowskie stanowią, że na mocy prawa krajowego nieuczciwe warunki w umowach zawieranych przez sprzedawców lub dostawców [przedsiębiorców] z konsumentami nie będą wiążące dla konsumenta, a umowa w pozostałej części będzie nadal obowiązywała strony, jeżeli jest to możliwe po wyłączeniu z niej nieuczciwych warunków”.
17
Z kolei art. 7 ust. 1 rzeczonej dyrektywy stanowi:
„Zarówno w interesie konsumentów, jak i konkurentów [będących przedsiębiorcami] państwa członkowskie zapewnią stosowne i skuteczne środki mające na celu zapobieganie dalszemu stosowaniu nieuczciwych warunków w umowach zawieranych przez sprzedawców lub dostawców [przedsiębiorców] z konsumentami”.
Prawo hiszpańskie
18
Na mocy Ley 6/2005 sobre saneamiento y liquidación de las entidades de crédito (ustawy 6/2005 o reorganizacji i likwidacji instytucji kredytowych) z dnia 22 kwietnia 2005 r. (BOE nr 97 z dnia 23 kwietnia 2005 r., s. 13912) dokonano transpozycji dyrektywy 2001/24 do hiszpańskiego porządku prawnego.
19
Artykuł 19 ust. 1 tej ustawy stanowi:
„W przypadku gdy wobec instytucji kredytowej posiadającej zezwolenie w państwie członkowskim Unii Europejskiej i mającej co najmniej jeden oddział lub świadczącej usługi w Hiszpanii zastosowano środek służący reorganizacji lub wszczęto postępowanie likwidacyjne, dany środek lub dane postępowanie wywołuje w pełni, bez dodatkowych formalności, skutki w Hiszpanii z chwilą, od której je wywołuje w państwie członkowskim, w którym zastosowano środek lub wszczęto postępowanie”.
Prawo portugalskie
20
Artykuły 145‑C i nast. Regime Geral das Instituições de Crédito e Sociedades Financeiras (ogólnych ram prawnych dotyczących instytucji kredytowych i finansowych), zatwierdzonych Decreto‑Lei que Aprova o Regime Geral das Instituições de Crédito e Sociedades Financeiras (dekretem z mocą ustawy w sprawie zatwierdzenia ogólnych ram prawnych dotyczących instytucji kredytowych i finansowych) z dnia 31 grudnia 1992 r. (Diário da República, seria I‑A, nr 301‑A/2012, zwanych dalej „RGICSF”) zostały wprowadzone na mocy Decreto‑Lei no 31‑A/2012 (dekretu z mocą ustawy nr 31‑A/2012) z dnia 10 lutego 2012 r. (Diário da República, seria 1, nr 30 z dnia 10 lutego 2012 r.). Artykuły te regulują środki służące reorganizacji oraz restrukturyzacji i uporządkowanej likwidacji instytucji kredytowych i finansowych.
Postępowania główne i pytania prejudycjalne
W sprawie C‑498/22
21
W dniu 11 grudnia 2006 r. C.F.O., jako konsument, zawarł z BES Hiszpania umowę kredytu hipotecznego zawierającą warunek zwany „klauzulą dolnego progu” określający minimalną stopę procentową w wysokości 2 %.
22
Wyrokiem z dnia 9 maja 2013 r. Tribunal Supremo (sąd najwyższy, Hiszpania) uznał, że warunek taki jest nieuczciwy ze względu na brak przejrzystości. C.F.O. zwrócił się zatem do BES Hiszpania z wnioskiem o odstąpienie od stosowania kwestionowanego warunku umownego. BES Hiszpania zaprzestał stosowania tego warunku od czerwca 2013 r.
23
Na podstawie RGICSF i w kontekście poważnych trudności finansowych BES zarząd Banco de Portugal w drodze decyzji z dnia 3 sierpnia 2014 r., zmienionej następnie decyzją z dnia 11 sierpnia 2014 r. (zwanej dalej „decyzją z sierpnia 2014 r.”) przyjął tzw. środki restrukturyzacji i uporządkowanej likwidacji tej instytucji kredytowej.
24
Na podstawie decyzji z sierpnia 2014 r. Banco de Portugal utworzył „bank pomostowy” czy też „instytucję pomostową” – Novo Banco SA, któremu przekazano aktywa, pasywa i inne składniki niemajątkowe BES opisane w załączniku 2 do tej decyzji.
25
We wspomnianym załączniku 2 określono pewne pasywa, które zostały jednak wyłączone z przeniesienia na Novo Banco i które w związku z tym pozostały w majątku BES. Wśród tych pasywów znajdowały się elementy wymienione w pkt 1 lit. b) ppkt (v) wspomnianego załącznika 2, czyli „wszelka odpowiedzialność lub zobowiązania warunkowe, w szczególności te wynikające z oszustwa lub naruszenia przepisów lub decyzji regulacyjnych, karnych lub administracyjnych”.
26
W następstwie przeniesienia, o którym mowa w pkt 24 niniejszego wyroku, Novo Banco stał się wierzycielem hipotecznym umowy kredytu zawartej w dniu 11 grudnia 2006 r. i zaczął pobierać od C.F.O. miesięczne raty kredytu.
27
W dniu 3 października 2014 r. Banco de España (bank centralny Hiszpanii) opublikował w Boletín del Estado komunikat, w którym wskazano, że na mocy decyzji z sierpnia 2014 r. Banco de Portugal zastosował wobec BES środek służący restrukturyzacji i uporządkowanej likwidacji, polegający na przeniesieniu części jego działalności na Novo Banco, który będzie kontynuował bez zakłóceń zwykłą działalność BES, przy czym środek ten uznano za środek służący reorganizacji w rozumieniu art. 2 dyrektywy 2001/24.
28
W dniu 29 grudnia 2015 r. Banco de Portugal przyjął dwie decyzje mające na celu zmianę i wyjaśnienie załącznika 2 do decyzji z sierpnia 2014 r. (zwane dalej „decyzjami z dnia 29 grudnia 2015 r.”).
29
W decyzjach z dnia 29 grudnia 2015 r. uściślono między innymi, że „z tym dniem w szczególności następujące pasywa BES nie zostały przeniesione na Novo Banco: […] v) wszelkie wierzytelności i odszkodowania związane z podnoszonym stwierdzeniem nieważności niektórych klauzul w umowach kredytu zawartych z BES jako kredytodawcą”.
30
W następstwie ogłoszenia wyroku z dnia 21 grudnia 2016 r., Gutiérrez Naranjo i in. (C‑154/15, C‑307/15 i C‑308/15, EU:C:2016:980) C.F.O. zażądał, w styczniu 2017 r., zwrotu kwot pobranych przez BES Hiszpania na podstawie „klauzuli dolnego progu” umieszczonej w umowie kredytu hipotecznego.
31
Pismem z dnia 21 marca 2017 r. Novo Banco odrzucił to żądanie, podnosząc, że BES Hiszpania działał w sposób całkowicie przejrzysty, jeśli chodzi o informacje odnoszące się do tej „klauzuli dolnego progu”, które przedstawiono w ofercie podpisanej w dniu 24 listopada 2006 r.
32
W dniu 4 maja 2017 r. C.F.O. wniósł przeciwko Novo Banco powództwo mające na celu, po pierwsze, stwierdzenie nieważności wspomnianej klauzuli ze względu na jej nieuczciwy charakter, a po drugie, zasądzenie od Novo Banco zwrotu na jego rzecz kwot nienależnie zapłaconych na podstawie owej klauzuli.
33
Novo Banco podniósł zarzut niedopuszczalności powództwa ze względu na brak po jego stronie legitymacji procesowej biernej, jako że wierzytelność, która mogłaby powstać na rzecz C.F.O. z tytułu zwrotu kwot pobranych przez BES Hiszpania na podstawie kwestionowanej „klauzuli dolnego progu”, nie została przeniesiona na Novo Banco na mocy środków służących reorganizacji zastosowanych przez Banco de Portugal wobec BES.
34
Zarówno sąd pierwszej instancji, jak i orzekający w postępowaniu apelacyjnym Audiencia Provincial (sąd okręgowy, Hiszpania) oddaliły zarzut podniesiony przez Novo Banco España i uwzględniły powództwo C.F.O.
35
W tej sytuacji Novo Banco wniósł skargę kasacyjną do Tribunal supremo (sądu najwyższego), będącego sądem odsyłającym, który uwzględnił wnioski Banco de Portugal oraz funduszu restrukturyzacji i uporządkowanej likwidacji o dopuszczenie do udziału w sprawie w charakterze interwenientów popierających żądania skargi kasacyjnej.
36
Sąd odsyłający zwraca uwagę, po pierwsze, że środki służące reorganizacji podjęte wobec BES wchodzą w zakres prawa Unii, jak orzekł już Trybunał w wyroku z dnia 5 maja 2022 r., BPC Lux 2 i in. (C‑83/20, EU:C:2022:346, pkt 28–30), w związku z czym sytuację rozpatrywaną w postępowaniu głównym należy uznać za charakteryzującą stosowanie tego prawa w rozumieniu art. 51 ust. 1 Karty.
37
Po drugie, przypomina on, że o ile decyzję z sierpnia 2014 r. i decyzje z dnia 29 grudnia 2015 r. uznaje się za środki służące reorganizacji w rozumieniu dyrektywy 2001/24, jak orzekł Trybunał w wyroku z dnia 29 kwietnia 2021 r., Banco de Portugal i in. (C‑504/19, EU:C:2021:335), i o ile decyzje te mogą mieć wpływ na osoby trzecie, o tyle decyzje te nie zostały w żaden sposób opublikowane, wbrew temu, czego wymaga art. 6 ust. 1–4 tej dyrektywy. Sąd odsyłający wskazuje w tym względzie, że informacje o kryzysowej sytuacji BES oraz o utworzeniu Novo Banco zamieszczone przez Banco de Portugal na jego stronie internetowej w językach angielskim i portugalskim, a także w hiszpańskich mediach, były bardzo ogólnikowe i nie pozwalały zainteresowanym klientom ustalić, jakie pasywa zostały wyłączone z przeniesienia majątku, o którym tu mowa, ani uświadomić im ograniczenia ich praw wynikającego z tego wyłączenia. Komunikaty Novo Banco skierowane do jego klientów zmierzały zresztą raczej do wykluczenia jakiejkolwiek hipotezy, zgodnie z którą rozpatrywane środki reorganizacyjne mogły mieć wpływ na tych klientów. Ponadto sąd odsyłający wskazuje, że wspomniany w pkt 27 niniejszego wyroku komunikat opublikowany przez bank centralny Hiszpanii również nie spełnia kryteriów wymaganych przez ten przepis.
38
Ten brak publikacji treści spełniającej wymogi określone w art. 6 ust. 1–4 dyrektywy 2001/24 uniemożliwił prawie wszystkim klientom banku mającym miejsce zamieszkania w Hiszpanii wniesienie odwołań od decyzji Banco de Portugal i zmusił ich do wytaczania powództw przeciwko Novo Banco, w odniesieniu do których bank ten podniósł jednakże zarzut niedopuszczalności, twierdząc, że rozpatrywane środki służące reorganizacji nie obejmowały przeniesienia zobowiązania do zwrotu kwot wpłaconych przez tych klientów w wyniku stosowania nieuczciwego warunku umowy.
39
W ocenie sądu odsyłającego art. 6 ust. 5 dyrektywy 2001/24, zgodnie z którym środki służące reorganizacji mają zastosowanie i wywierają skutki niezależnie od środków dotyczących publikacji przewidzianych w art. 6 ust. 1–3 tej dyrektywy, nie może pozwalać na długotrwały brak publikacji w przyjmującym państwie członkowskim informacji o wynikających z tych środków dla klientów danej instytucji ograniczeniach lub pozbawieniu praw ani o przysługujących tym osobom środkach zaskarżenia i zasadach korzystania z nich.
40
Sąd odsyłający ma zatem wątpliwości, czy sformułowany w art. 3 ust. 2 dyrektywy 2001/24 obowiązek uznania w przyjmującym państwie członkowskim skutków środków służących reorganizacji przyjętych w państwie członkowskim pochodzenia może być zgodny z zapisaną w art. 47 Karty z zasadą skutecznej ochrony prawnej, z zakazem wszelkiej dyskryminacji ze względu na przynależność państwową ustanowionym w jej art. 21 ust. 2, a także z zasadą pewności prawa, w sytuacji gdy środki takie nie były przedmiotem publikacji w formie wymaganej przez art. 6 ust. 1–4 tej dyrektywy.
41
Po trzecie, sąd odsyłający zauważa, że Novo Banco odpowiedział co do istoty na skierowane do niego przez C.F.O. żądanie zwrotu, podkreślając, że „bank działał w sposób całkowicie przejrzysty”. W konsekwencji C.F.O. wniósł pozew do sądu, uznając w pełnym zaufaniu, że Novo Banco, jako instytucja bankowa kontrolowana przez organ publiczny działający na podstawie prawa Unii, przejął wszystkie zobowiązania i pełną odpowiedzialność BES Hiszpania w związku z tą umową.
42
Sąd odsyłający zastanawia się zatem, czy w sytuacji, gdy konsument, który zamieszkuje w przyjmującym państwie członkowskim, mógł wywodzić swoje uzasadnione oczekiwania z postępowania banku pomostowego kontrolowanego przez organ publiczny państwa członkowskiego pochodzenia, sformułowany w art. 3 ust. 2 dyrektywy 2001/24 obowiązek uznania skutków środków służących reorganizacji jest zgodny z art. 47 Karty oraz z zasadą pewności prawa.
43
Wreszcie, po czwarte, sąd odsyłający zastanawia się nad zgodnością z prawem Unii, w szczególności w świetle art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13, „rozbicia” stosunku umownego, które wynika z rozpatrywanych w postępowaniu głównym środków służących reorganizacji. Zdaniem tego sądu podczas gdy dany konsument jest bowiem związany swoimi zobowiązaniami wobec Novo Banco, uiszczając na jego rzecz miesięczne raty z tytułu umowy kredytu hipotecznego zawartej pierwotnie z BES Hiszpania, Novo Banco jest zwolniony ze zobowiązania do zwrotu kwot pobranych przez BES Hiszpania na podstawie „klauzuli dolnego progu”, co prowadzi do tego, że ów konsument ponosi konsekwencje finansowe nieuczciwego warunku, gdyż nie może on w żadnym wypadku odzyskać tych kwot od BES ze względu na jego niewypłacalność.
44
W tym kontekście sąd odsyłający uważa, że nie jest normalne, by prawa konsumentów nie miały charakteru nadrzędnego w stosunku do stabilności systemu finansowego. W tym względzie sąd ten wskazuje, że wyroku z dnia 21 grudnia 2016 r., Gutiérrez Naranjo i in. (C‑154/15, C‑307/15 i C‑308/15, EU:C:2016:980) Trybunał uznał za sprzeczne z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 orzecznictwo Tribunal Supremo (sądu najwyższego), które w celu zapewnienia stabilności hiszpańskiego systemu finansowego, przechodzącego w tym czasie poważny kryzys, ograniczało skutki restytucyjne związane ze stwierdzeniem nieuczciwego charakteru „klauzul dolnego progu” znajdujących się w umowach kredytu hipotecznego zawartych między przedsiębiorcą a konsumentem.
45
Ponadto sąd odsyłający uważa, że uznanie skutków środków służących reorganizacji, które w praktyce nie pozwala danemu konsumentowi na skorzystanie z prawa do zwrotu kwot zapłaconych z powodu zastosowania nieuczciwego warunku, podczas gdy jednocześnie konsument ten pozostaje zobowiązany do spłaty w całości rat kredytu hipotecznego, który zaciągnął, mogłoby stanowić nieproporcjonalną ingerencję w prawo własności wspomnianego konsumenta, sprzeczną z art. 17 Karty.
46
W tych okolicznościach Tribunal Supremo (sąd najwyższy) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:
„1)
Czy wykładnia art. 3 ust. 2 dyrektywy 2001/24 oznaczająca uznanie w przyjmującym państwie członkowskim skutków decyzji właściwego organu administracji państwa członkowskiego pochodzenia, która nie została opublikowana zgodnie z wymogami określonymi w art. 6 ust. 1–4 [tej] dyrektywy, jest zgodna z prawem podstawowym do skutecznej ochrony sądowej zapisanym w art. 47 [Karty], ogólną zasadą pewności prawa i zasadą równości oraz zakazem wszelkiej dyskryminacji ze względu na przynależność państwową wynikającym z art. 21 ust. 2 Karty?
2)
Czy wykładnia art. 3 ust. 2 dyrektywy 2001/24 oznaczająca uznanie w przyjmującym państwie członkowskim skutków decyzji właściwego organu administracji państwa członkowskiego pochodzenia, w drodze której wyłączono określone zobowiązania i odpowiedzialność z przeniesienia na »bank pomostowy« zwykłej działalności i szeregu składników majątkowych banku objętego środkami służącymi reorganizacji, gdy samo późniejsze działanie »banku pomostowego«, kontrolowanego przez organ publiczny stosujący prawo Unii, stworzyło u klientów z przyjmującego państwa członkowskiego uzasadnione oczekiwanie, że bank ten przejął również pasywa związane z odpowiedzialnością i zobowiązaniami banku objętego środkami służącymi reorganizacji wobec tych klientów, jest zgodna z prawem podstawowym do skutecznej ochrony sądowej zapisanym w art. 47 Karty oraz z ogólną zasadą pewności prawa?
3)
Czy wykładnia art. 3 ust. 2 dyrektywy 2001/24 oznaczająca uznanie w przyjmującym państwie członkowskim skutków decyzji właściwego organu administracji państwa członkowskiego pochodzenia, w drodze której przeniesiono na »bank pomostowy« status wierzyciela w umowie kredytu hipotecznego, ale pozostawiono w banku będącym na progu upadłości obowiązek zwrotu kredytobiorcy będącemu konsumentem kwot wpłaconych przez niego z powodu wykorzystania nieuczciwego warunku zawartego w tej umowie, jest zgodna z podstawowym prawem własności określonym w art. 17 Karty, z zasadą wysokiego poziomu ochrony konsumentów wynikającą z art. 38 Karty, art. 6 ust. 1 dyrektywy [93/13] i z ogólną zasadą pewności prawa?”.
W sprawie C‑499/22
47
J.M.F.T. i M.H.D.S. otworzyli rachunek papierów wartościowych i zawarli z BES Hiszpania umowę o zarządzanie portfelami inwestycyjnymi.
48
W dniu 3 października 2007 r. zawarli oni z BES Hiszpania nietypową umowę finansową (zwaną dalej „CFA”), będącą złożonym produktem finansowym o wysokim ryzyku, o zmiennej stopie procentowej indeksowanej do zmian kursów akcji innych instytucji kredytowych. CFA wygasła w dniu 11 października 2014 r., kiedy to została wypowiedziana i rozliczona ze stratą przez Novo Banco, który w międzyczasie zastąpił BES Hiszpania.
49
W dniu 28 kwietnia 2008 r. J.M.F.T. i M.H.D.S. zawarli również z BES Hiszpania umowę o finansowy produkt strukturyzowany, która wygasła w dniu 28 kwietnia 2013 r. i została rozliczona ze stratą przez BES Hiszpania.
50
W sierpniu 2014 r. J.M.F.T. otrzymał od Novo Banco kilka pism zapewniających, w następstwie decyzji podjętych wobec BES przez Banco de Portugal, o ciągłości relacji bankowych między klientami BES Hiszpania a nowym podmiotem, czyli Novo Banco, jak też wyciąg dotyczący sytuacji finansowej w świetle CFA.
51
W dniu 17 kwietnia 2017 r. J.M.F.T. i M.H.D.S. pozwali Novo Banco, wnosząc tytułem żądania głównego o unieważnienie obydwu umów finansowych ze względu na wadę oświadczenia woli wywołaną błędnymi informacjami udzielonymi im przez BES Hiszpania oraz o wzajemny zwrot kwot otrzymanych przez każdą ze stron, powiększonych o odsetki liczone od daty każdej płatności. Tytułem żądania ewentualnego J.M.F.T. i M.H.D.S. wnieśli o zasądzenie od Novo Banco odszkodowania za straty poniesione w wyniku nabycia dwóch wskazanych produktów finansowych, powiększone o odsetki ustawowe liczone od dnia doręczenia pozwu.
52
Novo Banco podniósł zarzut niedopuszczalności tego powództwa, ze względu na brak po jego stronie legitymacji procesowej biernej, skoro wierzytelność o zwrot kwot wpłaconych przez J.M.F.T. i M.H.D.S. z tytułu produktów finansowych, która mogłaby powstać na ich rzecz w przypadku ewentualnej nieważności umów albo wierzytelność o odszkodowanie za straty wynikłe z tego, że owi klienci nie zostali poinformowani o ryzykach wiążących się z instrumentami finansowymi, o których mowa w postępowaniu głównym, nie została przeniesiona na Novo Banco na mocy środków służących reorganizacji zastosowanych przez Banco de Portugal wobec BES.
53
Sąd pierwszej instancji uwzględnił powództwo.
54
Audiencia Provincial (sąd okręgowy) uwzględnił apelację wniesioną przez Novo Banco w zakresie, w jakim dotyczyła ona umowy zawartej w dniu 28 kwietnia 2008 r., na tej podstawie, że umowa ta została wypowiedziana i rozliczona przez BES Hiszpania w dniu 28 kwietnia 2013 r., czyli przed utworzeniem Novo Banco w ramach środków służących reorganizacji zastosowanych wobec BES. W ocenie tego sądu przedmiotowa transakcja wyczerpała swoje skutki zanim zastosowano te środki, w związku z czym żadne zobowiązanie lub odpowiedzialność wynikające z tej umowy nie zostały przeniesione na bank pomostowy.
55
Natomiast Audiencia Provincial (sąd okręgowy) utrzymał w mocy wyrok wydany w pierwszej instancji w zakresie, w jakim dotyczył on CFA, którą zarządzał Novo Banco i którą bank ten rozliczył w październiku 2014 r. Sąd ten wskazał również, że zawarte w decyzji z sierpnia 2014 r. wyłączenie nie dotyczyło produktu strukturyzowanego takiego jak CFA, lecz instrumentów dłużnych wyemitowanych przez instytucje BES.
56
Tribunal Supremo (sąd najwyższy), do którego wniesiono skargi kasacyjne od tego wyroku, w tym skargę Novo Banco, wspieranego przez Banco de Portugal oraz fundusz restrukturyzacji i uporządkowanej likwidacji, zastanawia się nad kwestią zgodności z prawem obowiązku uznania w przyjmującym państwie członkowskim skutków środków służących reorganizacji zastosowanych w państwie członkowskim pochodzenia, który to obowiązek ustanowiono w art. 3 ust. 2 dyrektywy 2001/24, w świetle przepisów i zasad prawa Unii wymienionych w postanowieniu odsyłającym w sprawie C‑498/22, z wyjątkiem dyrektywy 93/13, oraz na podstawie względów zasadniczo analogicznych do tych, które zostały streszczone w pkt 37–42 niniejszego wyroku i które odnoszą się do tego postanowienia odsyłającego.
57
W tych okolicznościach Tribunal Supremo (sąd najwyższy) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:
„1)
Czy wykładnia art. 3 ust. 2 dyrektywy 2001/24 oznaczająca uznanie w przyjmującym państwie członkowskim skutków decyzji właściwego organu administracji państwa członkowskiego pochodzenia, która nie została opublikowana zgodnie z wymogami określonymi w art. 6 ust. 1–4 [tej] dyrektywy […], jest zgodna z prawem podstawowym do skutecznej ochrony sądowej zapisanym w art. 47 [Karty], ogólną zasadą pewności prawa i zasadą równości oraz zakazem wszelkiej dyskryminacji ze względu na przynależność państwową wynikającym z art. 21 ust. 2 Karty?
2)
Czy wykładnia art. 3 ust. 2 dyrektywy 2001/24 oznaczająca uznanie w przyjmującym państwie członkowskim skutków decyzji właściwego organu administracji państwa członkowskiego pochodzenia, w drodze której wyłączono określone zobowiązania i odpowiedzialność z przeniesienia na »bank pomostowy« zwykłej działalności i szeregu składników majątkowych banku objętego środkami służącymi reorganizacji, gdy samo późniejsze działanie »banku pomostowego«, kontrolowanego przez organ publiczny stosujący prawo Unii, stworzyło u klientów z przyjmującego państwa członkowskiego uzasadnione oczekiwanie, że bank ten przejął również pasywa związane z odpowiedzialnością i zobowiązaniami banku objętego środkami służącymi reorganizacji wobec tych klientów, jest zgodna z prawem podstawowym do skutecznej ochrony sądowej zapisanym w art. 47 Karty oraz z ogólną zasadą pewności prawa?
3)
Czy wykładnia art. 3 ust. 2 dyrektywy 2001/24 oznaczająca uznanie w przyjmującym państwie członkowskim skutków decyzji właściwego organu administracji państwa członkowskiego pochodzenia, w drodze której przeniesiono na »bank pomostowy« status wierzyciela w stosunkach umownych zawieranych przez bank objęty środkami służącymi reorganizacji, ale pozostawiono w banku będącym na progu upadłości obowiązek zwrotu klientowi wpłaconych przez niego kwot na podstawie umów unieważnionych z powodu wady oświadczenia woli spowodowanej niewystarczającą informacją przekazaną przez bank, jest zgodna z podstawowym prawem własności określonym w art. 17 Karty, z zasadą wysokiego poziomu ochrony konsumentów wynikającą z art. 38 Karty i z ogólną zasadą pewności prawa?”.
W sprawie C‑500/22
58
W dniu 17 listopada 2014 r. Proyectos, Obras y Servicios de Badajoz SL (zwana dalej „POSB”) nabyła na rynku wtórnym obligację uprzywilejowaną o nazwie „Senior Bond NB 6,875 % maturity July 2016”, wymagalną w dniu 15 lipca 2016 r., na kwotę 100000 EUR.
59
Obligacja ta została wyemitowana przez BES, lecz w chwili jej nabycia przez POSB za pośrednictwem zewnętrznego przedsiębiorstwa inwestycyjnego ten niepodporządkowany instrument dłużny stanowił część majątku Novo Banco, do którego został przeniesiony na mocy decyzji z sierpnia 2014 r.
60
W lipcu 2015 r. Novo Banco wypłacił POSB odsetki z tytułu obligacji za okres 2014–2015.
61
W dacie wymagalności wspomnianej obligacji Novo Banco ani nie wypłacił POSB odsetek z tytułu z obligacji za okres 2015–2016, ani nie zwrócił wartości nominalnej tej obligacji.
62
W odpowiedzi na złożoną przez tę spółkę reklamację Novo Banco wskazał, że zapłaty odmówiono w oparciu o decyzje z dnia 29 grudnia 2015 r., na podstawie których Banco de Portugal dokonał „zwrotnego przeniesienia” pasywów związanych z tą obligacją z Novo Banco na BES. Decyzje te przewidywały bowiem w szczególności „zwrotne przeniesienie” z Novo Banco na BES obligacji niepodporządkowanych, w tym praw i odpowiedzialności wynikających z niepodporządkowanych instrumentów dłużnych wymienionych w załączniku 2B do rzeczonych decyzji, do których należała obligacja „Senior Bond NB 6,875 % maturity July 2016”.
63
W dniu 25 czerwca 2017 r. POSB pozwała Novo Banco, żądając zapłaty odsetek z tytułu obligacji za okres rozliczeniowy 2015–2016 oraz zwrotu kwoty odpowiadającej wartości nominalnej obligacji.
64
Novo Banco podniósł zarzut niedopuszczalności tego powództwa ze względu na brak po jego stronie legitymacji procesowej biernej, ponieważ pasywa związane ze wspomnianą obligacją zostały „zwrotnie przeniesione” na BES.
65
Zarówno sąd rozpoznający sprawę w pierwszej instancji, jak i sąd rozpoznający apelację, Audiencia Provincial (sąd okręgowy), oddaliły zarzut podniesiony przez Novo Banco i uwzględniły powództwo.
66
Tribunal Supremo (sąd najwyższy), do którego Novo Banco, popierany przez Banco de Portugal oraz fundusz restrukturyzacji i uporządkowanej likwidacji, wniósł skargę kasacyjną, zastanawia się w pierwszej kolejności nad kwestią zgodności z prawem obowiązku uznania w przyjmującym państwie członkowskim skutków środków służących reorganizacji zastosowanych w państwie członkowskim pochodzenia, który to obowiązek ustanowiono w art. 3 ust. 2 dyrektywy 2001/24, w świetle art. 47 Karty, zasad pewności prawa i równości, a także zasady zakazującej wszelkiej dyskryminacji ze względu na przynależność państwową, przewidzianej w art. 21 ust. 2 Karty, ze względów zasadniczo analogicznych do tych, które zostały streszczone w pkt 37–40 niniejszego wyroku, odnoszących się do postanowienia odsyłającego w sprawie C‑498/22.
67
W drugiej kolejności sąd odsyłający wskazuje, że posiadanie niepodporządkowanego papieru wartościowego zapewnia POSB ochronę podstawowego prawa własności uznanego w art. 17 Karty. W ocenie tego sądu „zwrotne przeniesienie” na BES odpowiedzialności i zobowiązań związanych z tym instrumentem dłużnym skutkuje jednak w praktyce pozbawieniem tej spółki przysługującego jej prawa własności, ponieważ BES jest bankiem niewypłacalnym, wyzutym z aktywów.
68
Sąd odsyłający wskazuje rzeczywiście, iż jest w pełni świadomy faktu, że prawo podstawowe uznane w art. 17 Karty nie jest prawem bezwzględnym i że podmiot, któremu przysługuje takie prawo może zostać pozbawiony swojej własności w interesie publicznym w przypadkach i na warunkach przewidzianych w ustawie, za słusznym i wypłaconym we właściwym terminie odszkodowaniem za pozbawienie go tego prawa.
69
Sąd odsyłający podnosi, że jednym z tych przypadków jest przypadek akcjonariuszy i wierzycieli, których dotyczą działania w ramach restrukturyzacji i uporządkowanej likwidacji podjęte w odniesieniu do banku będącego na progu upadłości. Zauważa on jednak, że POSB nie jest ani akcjonariuszem, ani wierzycielem BES, lecz w chwili nabycia niepodporządkowanego instrumentu dłużnego stała się wierzycielem posiadającego kapitał i wypłacalnego banku, czyli Novo Banco.
70
W związku z tym sąd odsyłający uważa, że pozbawienie POSB własności bez słusznego odszkodowania wypłaconego we właściwym terminie, na podstawie uprawnień do „zwrotnego przeniesienia” przyznanych Banco de Portugal decyzją tego samego organu, która nie została opublikowana zgodnie z dyrektywą 2001/24, może stanowić naruszenie zasady pewności prawa i nieproporcjonalną ingerencję w podstawowe prawo własności ustanowione w art. 17 Karty.
71
W tych okolicznościach Tribunal Supremo (sąd najwyższy) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:
„1)
Czy wykładnia art. 3 ust. 2 dyrektywy 2001/24 oznaczająca uznanie w przyjmującym państwie członkowskim skutków decyzji właściwego organu administracji państwa członkowskiego pochodzenia, która nie została opublikowana zgodnie z wymogami określonymi w art. 6 ust. 1–4 [tej] dyrektywy […], jest zgodna z prawem podstawowym do skutecznej ochrony sądowej zapisanym w art. 47 [Karty], ogólną zasadą pewności prawa i zasadą równości oraz zakazem wszelkiej dyskryminacji ze względu na przynależność państwową wynikającym z art. 21 ust. 2 Karty?
2)
Czy wykładnia art. 3 ust. 2 dyrektywy 2001/24 oznaczająca uznanie w przyjmującym państwie członkowskim skutków decyzji właściwego organu administracji państwa członkowskiego pochodzenia, w drodze której »zwrotnie przeniesiono« na bank będący na progu upadłości, wobec którego zastosowano działania w ramach restrukturyzacji i uporządkowanej likwidacji, obowiązki wynikające z obligacji dłużnej niepodporządkowanej, która została nabyta przez osobę trzecią, gdy te obowiązki wchodziły w zakres majątku »banku pomostowego«, jest zgodna z podstawowym prawem własności określonym w art. 17 [Karty] i z ogólną zasadą pewności prawa?”.
Postępowanie przed Trybunałem
72
Zgodnie z art. 54 regulaminu postępowania przed Trybunałem postanowieniem z dnia 27 września 2022 r. prezes Trybunału połączył sprawy od C‑498/22 do C‑500/22 do celów pisemnego i ustnego etapu postępowania oraz wydania wyroku.
W przedmiocie pytań prejudycjalnych
W przedmiocie pytania pierwszego w sprawach od C‑498/22 do C‑500/22
73
Poprzez pytanie pierwsze w sprawach od C‑498/22 do C‑500/22 sąd odsyłający zmierza zasadniczo do ustalenia, czy art. 3 ust. 2 i art. 6 dyrektywy 2001/24 w związku z art. 21 ust. 2 i art. 47 akapit pierwszy Karty oraz zasadą pewności prawa należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie – w braku publikacji przewidzianej w art. 6 ust. 1 tej dyrektywy – uznaniu przez sąd państwa członkowskiego innego niż państwo członkowskie pochodzenia skutków środka służącego reorganizacji przyjętego przed wszczęciem postępowania przed tym sądem wobec instytucji kredytowej i polegającego na przeniesieniu części zobowiązań i odpowiedzialności tej instytucji na bank pomostowy.
74
Jak zauważa sąd odsyłający, bezsporne jest, że decyzja z sierpnia 2014 r. i decyzje z dnia 29 grudnia 2015 r. przyjęte przez Banco de Portugal wobec BES, na mocy których część aktywów i pasywów tej instytucji kredytowej została przeniesiona na bank pomostowy, Novo Banco, stanowią środki służące reorganizacji w rozumieniu dyrektywy 2001/24.
75
Jak wynika w szczególności z motywów 4 i 16 tej dyrektywy, opiera się ona na zasadach jedności i powszechności oraz ustanawia zasadę wzajemnego uznawania środków służących reorganizacji, jak też ich skutków (zob. podobnie wyrok z dnia 29 kwietnia 2021 r., Banco de Portugal i in., C‑504/19, EU:C:2021:335, pkt 33), nie zmierzając do harmonizacji ustawodawstw krajowych w tej dziedzinie (zob. podobnie wyrok z dnia 13 września 2022 r., Banka Slovenije, C‑45/21, EU:C:2022:670, pkt 121 i przytoczone tam orzecznictwo).
76
Zgodnie bowiem z art. 3 ust. 2 dyrektywy 2001/24 środki służące reorganizacji należy co do zasady stosować zgodnie z prawem państwa członkowskiego pochodzenia. Z jednej strony z akapitu drugiego tego przepisu wynika, że środki te w pełni obowiązują zgodnie z prawem tego państwa członkowskiego w całej Unii bez żadnych dodatkowych formalności, w tym wobec osób trzecich w innych państwach członkowskich, nawet jeżeli stosowane do nich zasady przyjmującego państwa członkowskiego nie przewidują podejmowania takich środków lub uzależniają ich wdrożenie od warunków, które nie są spełnione. Z drugiej strony zgodnie z akapitem trzecim tego przepisu środki służące reorganizacji obowiązują w całej Unii od chwili wejścia w życie w państwie członkowskim, w którym zostały przyjęte.
77
Przepisy te przewidują zatem, że co do zasady środki służące reorganizacji instytucji kredytowych oraz ich skutki podlegają prawu państwa członkowskiego wszczęcia postępowania (lex concursus), z zastrzeżeniem wyjątków wymagających, w niektórych przypadkach wyraźnie przewidzianych w dyrektywie 2001/24, nieuniknionego ograniczenia stosowania tego prawa na rzecz zasady przewidującej zastosowanie prawa państwa członkowskiego pochodzenia (zob. podobnie wyrok z dnia 29 kwietnia 2021 r., Banco de Portugal i in., C‑504/19, EU:C:2021:335, pkt 34, 35 i przytoczone tam orzecznictwo).
78
Co się tyczy publikacji takich środków służących reorganizacji, należy przede wszystkim zaznaczyć, że w myśl art. 6 ust. 1 dyrektywy 2001/24 jeżeli wdrożenie środków służących reorganizacji, w sprawie których podjęto decyzję zgodnie z art. 3 ust. 1 i 2 tej dyrektywy, może naruszyć prawa osób trzecich w przyjmującym państwie członkowskim i jeżeli przeciwko decyzji o zastosowaniu tych środków w państwie członkowskim pochodzenia może zostać wniesione odwołanie, to władze administracyjne lub sądowe państwa członkowskiego pochodzenia, zarządca lub inna właściwie umocowana osoba w państwie członkowskim pochodzenia opublikują wypis z decyzji w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej oraz w dwóch dziennikach ogólnokrajowych w każdym z przyjmujących państw członkowskich, w celu umożliwienia skorzystania we właściwym czasie z prawa do odwołania.
79
Artykuł 6 ust. 1 dyrektywy 2001/24 uzależnia zatem obowiązek opublikowania środków służących reorganizacji od spełnienia dwóch kumulatywnych przesłanek. Po pierwsze, musi istnieć możliwość, że środki te naruszą prawa osób trzecich w przyjmującym państwie członkowskim, a po drugie, w państwie członkowskim pochodzenia musi istnieć środek zaskarżenia decyzji nakazującej wspomniane środki.
80
Najwyraźniej sąd odsyłający uważa, że przesłanki te wydają się spełnione w odniesieniu do środków służących reorganizacji rozpatrywanych w postępowaniach głównych. Po pierwsze bowiem, jak potwierdza rząd portugalski w swych uwagach na piśmie i zgodnie z przepisami RGICSF, decyzja Banco de Portugal o przyjęciu takich środków może być w Portugalii przedmiotem odwołania na warunkach przewidzianych w przepisach dotyczących postępowania sądowo‑administracyjnego. Po drugie, środki te mogą wywrzeć wpływ na jednostki w sprawach rozpatrywanych w postępowaniach głównych, które to jednostki wszystkie mają miejsce zamieszkania lub siedzibę w przyjmującym państwie członkowskim, oraz na klientów instytucji kredytowej, wobec której je zastosowano.
81
W ramach rozpatrywanych odesłań prejudycjalnych nie jest zatem konieczne badanie ważności takich przesłanek w świetle art. 47 Karty.
82
Następnie, zgodnie z art. 6 ust. 4 dyrektywy 2001/24, zadaniem właściwych władz państwa członkowskiego pochodzenia jest podanie do wiadomości publicznej wypisu, celu i podstawy prawną podjętej decyzji, terminu, w którym przysługuje prawo do odwołania, a w szczególności wskazanie w sposób łatwy do zrozumienia daty upływu tego terminu oraz dokładnego adresu organu lub sądu właściwego do rozpatrzenia odwołania.
83
W zakresie, w jakim spoczywający na właściwych władzach państwa członkowskiego pochodzenia obowiązek opublikowania w szczególności informacji dotyczących terminów do wniesienia odwołania może logicznie dotyczyć jedynie odwołań, które mogą zostać wniesione w tym państwie członkowskim, należy uznać, że celem art. 6 ust. 1–4 dyrektywy 2001/24 jest uregulowanie trybu informowania wierzycieli danej instytucji kredytowej, tak aby umożliwić im skorzystanie w państwie członkowskim pochodzenia z prawa do zaskarżenia decyzji nakazujących zastosowanie wobec tej instytucji środków służących reorganizacji, z poszanowaniem zasady równego traktowania tych wierzycieli, przypomnianej w motywie 12 tej dyrektywy.
84
Należy wreszcie przypomnieć, że w myśl art. 6 ust. 5 dyrektywy 2001/24 środki służące reorganizacji stosuje się niezależnie od środków w zakresie publikacji zalecanych w ust. 1–3 tego artykułu i w pełni obowiązują one w stosunku do wierzycieli, chyba że inaczej postanowią władze administracyjne lub sądowe państwa członkowskiego pochodzenia lub inaczej stanowi prawo tego państwa członkowskiego, któremu podlegają takie środki.
85
Wynika z tego, że brak opublikowania środków służących reorganizacji przyjętych w państwie członkowskim pochodzenia zgodnie z regułami i zasadami przewidzianymi w art. 6 ust. 1–4 dyrektywy 2001/24 nie skutkuje podważeniem zasad jedności, powszechności i wzajemnego uznawania skutków tych środków w przyjmującym państwie członkowskim, które to zasady przypomniano w pkt 75 i 76 niniejszego wyroku. Taki brak publikacji nie może zatem prowadzić ani do unieważnienia tych środków, ani do niemożności powołania się na ich skutki w przyjmującym państwie członkowskim.
86
W związku z tym należy stwierdzić, że dyrektywa 2001/24 ogranicza się do wykluczenia możliwości objęcia braku publikacji środków służących reorganizacji sankcją w postaci ich unieważnienia lub niemożności powołania się na ich skutki w przyjmującym państwie członkowskim, przy czym nie przewiduje ona, a tym bardziej nie dokonuje harmonizacji innych rodzajów sankcji. W konsekwencji do wewnętrznego porządku prawnego każdego państwa członkowskiego należy określenie zasad proceduralnych mających na celu zapewnienie ochrony uprawnień, które jednostki wywodzą z prawa Unii. Zasady te nie mogą być jednak mniej korzystne niż podobne procedury o charakterze wewnętrznym (zasada równoważności) i nie mogą być ukształtowane w sposób czyniący w praktyce niemożliwym lub nadmiernie utrudnionym korzystanie z uprawnień przyznanych przez porządek prawny Unii (zasada skuteczności) (wyrok z dnia 20 września 2018 r., Rudigier, C‑518/17, EU:C:2018:757, pkt 61 i przytoczone tam orzecznictwo).
87
Należy również przypomnieć, że państwa członkowskie, wdrażając prawo Unii, są zobowiązane do zapewnienia poszanowania prawa do skutecznego środka prawnego, zapisanego w art. 47 akapit pierwszy Karty, co stanowi potwierdzenie zasady skutecznej ochrony sądowej [wyrok z dnia 15 kwietnia 2021 r., État belge (Okoliczności zaistniałe po wydaniu decyzji o przekazaniu), C‑194/19, EU:C:2021:270, pkt 43].
88
Jak wyjaśniono w pkt 83 niniejszego wyroku, celem publikacji przewidzianej w art. 6 dyrektywy 2001/24 jest zapewnienie w państwie członkowskim pochodzenia ochrony prawa zainteresowanych do zaskarżenia decyzji nakazujących zastosowanie środków służących reorganizacji instytucji kredytowej, w tym w szczególności wierzycieli tej instytucji mających siedzibę w przyjmującym państwie członkowskim.
89
Wynika z tego, że jeżeli środki służące reorganizacji nie zostały opublikowane zgodnie z wymogami przewidzianymi w art. 6 dyrektywy 2001/24, prawo państwa członkowskiego pochodzenia powinno umożliwić osobom, których uprawnienia zagwarantowane przez prawo Unii zostały naruszone przez takie środki i które mają siedzibę lub miejsce zamieszkania w przyjmującym państwie członkowskim, zaskarżenie tych środków w rozsądnym terminie od chwili, gdy osoby te zostały powiadomione o tych środkach, dowiedziały się o nich lub powinny były się o nich wiedzieć.
90
W tym względzie Trybunał uznał za zgodne z zasadą skuteczności ustalenie rozsądnych terminów do wniesienia odwołania pod rygorem prekluzji, w interesie pewności prawa, która chroni jednocześnie zainteresowanego i właściwy organ administracji (zob. podobnie wyrok z dnia24 marca 2009 r., Danske Slagterier, C‑445/06, EU:C:2009:178, pkt 32 i przytoczone tam orzecznictwo). Trybunał orzekł także, iż nie można uznać za nadmierne utrudnienie wyznaczenia terminów do wniesienia środka zaskarżenia, które rozpoczynają bieg dopiero w dniu, w którym dana osoba dowiedziała się o niekorzystnych dla niej środkach lub przynajmniej powinna była się o nich dowiedzieć (zob. podobnie wyrok z dnia 7 listopada 2019 r., Flausch i in., C‑280/18, EU:C:2019:928, pkt 55 i przytoczone tam orzecznictwo).
91
Sąd odsyłający powinien zatem w szczególności uwzględnić, po pierwsze i niezależnie od okoliczności, że – jak zauważył rzecznik generalny w pkt 77 i 86 opinii – przepisy dyrektywy 2014/59 nie mają zastosowania do sporów w postępowaniach głównych, informacje opublikowane przez organy portugalskie na podstawie art. 83 ust. 4 tej dyrektywy, a także informacje przekazane przez BES lub Novo Banco w celu określenia momentu, od którego należy przyjąć, że klienci, których dotyczą postępowania główne, zapoznali się lub powinni byli zapoznać się z decyzjami Banco de Portugal. Po drugie, sąd odsyłający będzie musiał wziąć pod uwagę uwagi rządu portugalskiego, potwierdzone w stosownym przypadku przez orzecznictwo sądów państwa członkowskiego pochodzenia, zgodnie z którymi prawo procesowe tego państwa członkowskiego gwarantuje, że w braku publikacji aktu administracyjnego, takiego jak decyzja Banco de Portugal dotycząca reorganizacji instytucji kredytowej, akt ten może być przedmiotem odwołania począwszy od chwili, w której osoby poszkodowane dowiedziały się lub powinny były wiedzieć o tym akcie lub o jego wykonaniu, w zależności od tego, które ze zdarzeń nastąpi wcześniej.
92
Ponadto art. 47 akapit pierwszy Karty nie stoi na przeszkodzie ustanowieniu rozsądnych terminów do wniesienia środka zaskarżenia w celu zakwestionowania decyzji organu krajowego wdrażającej prawo Unii, mogącej naruszać choćby jedno z uprawnień, które jednostki wywodzą z tego prawa.
93
Ponadto ani art. 47 Karty, ani zasada skuteczności nie wymagają, by przewidziane w prawie państwa członkowskiego pochodzenia odwołanie od decyzji, na mocy której organ krajowy przyjmuje środek służący reorganizacji, miało skutek zawieszający, polegający na tym, że skutki tej decyzji byłyby z mocy prawa zawieszone do czasu rozpatrzenia takiego odwołania.
94
Co się tyczy następnie zasady niedyskryminacji ze względu na przynależność państwową, zagwarantowanej w art. 21 ust. 2 Karty, nie podniesiono ani nie wykazano, że uznanie skutków środków służących reorganizacji w przyjmującym państwie członkowskim, które jest wymagane na mocy art. 3 ust. 2 dyrektywy 2001/24, stosuje się w różny sposób w zależności od przynależności państwowej danego podmiotu prawa.
95
Wreszcie w odniesieniu do zasady pewności prawa należy przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem zasada ta wymaga z jednej strony, by przepisy prawne były jasne i precyzyjne, a z drugiej strony, by ich stosowanie było przewidywalne dla podmiotów prawa, zwłaszcza wówczas, gdy mogą one powodować konsekwencje niekorzystne dla jednostek i przedsiębiorstw. W szczególności zasada ta wymaga, aby dane uregulowanie umożliwiało zainteresowanym dokładne zapoznanie się z zakresem obowiązków, jakie na nich nakłada, oraz aby mogli oni poznać jednoznacznie swoje prawa i obowiązki i podjąć w związku z tym odpowiednie działania (zob. podobnie wyrok z dnia 29 kwietnia 2021 r., Banco de Portugal i in., C‑504/19, EU:C:2021:335, pkt 51 i przytoczone tam orzecznictwo).
96
W niniejszym przypadku, po pierwsze, zgodnie z przepisami dyrektywy 2001/24 przyjmujące państwo członkowskie powinno zapewnić, bez żadnych dodatkowych formalności, uznanie na swoim terytorium skutków środków służących reorganizacji przyjętych w państwie członkowskim pochodzenia, niezależnie od okoliczności, że środki te nie były przedmiotem publikacji przewidzianej w art. 6 ust. 1 tej dyrektywy. Po drugie, należy stwierdzić, że w chwili, gdy klienci Novo Banco wnosili odpowiednie pozwy do sądów hiszpańskich w 2017 r., środki służące reorganizacji były przedmiotem różnych działań w zakresie publikacji, które zostały podjęte zarówno przez władze portugalskie, jak i przez władze hiszpańskie. Wynika z tego, że – z zastrzeżeniem weryfikacji, której dokonanie należy do sądu odsyłającego – w chwili wnoszenia odpowiednich pozwów klienci Novo Banco dysponowali wszelkimi informacjami niezbędnymi do podjęcia, przy pełnej znajomości stanu rzeczy, decyzji o ich wytoczeniu, a także do zidentyfikowania w jednoznaczny sposób podmiotu, przeciwko któremu powinny one być skierowane.
97
W świetle powyższych rozważań odpowiedź na pytania pierwsze powinna brzmieć, że art. 3 ust. 2 i art. 6 dyrektywy 2001/24 w związku z art. 21 ust. 2 i art. 47 akapit pierwszy Karty oraz zasadą pewności prawa należy interpretować w ten sposób, że nie stoją one na przeszkodzie – w braku publikacji przewidzianej w art. 6 ust. 1 tej dyrektywy – uznaniu przez sąd państwa członkowskiego innego niż państwo członkowskie pochodzenia skutków środka służącego reorganizacji przyjętego przed wszczęciem postępowania przed tym sądem wobec instytucji kredytowej i polegającego na przeniesieniu części zobowiązań i odpowiedzialności tej instytucji na bank pomostowy.
W przedmiocie pytania drugiego w sprawach C‑498/22 i C‑499/22
98
Poprzez pytanie drugie w sprawach C‑498/22 i C‑499/22 sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 3 ust. 2 dyrektywy 2001/24 w związku z art. 47 akapit pierwszy Karty oraz zasadą pewności prawa należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie uznaniu w przyjmującym państwie członkowskim skutków środka służącego reorganizacji przyjętego w państwie członkowskim pochodzenia wobec instytucji kredytowej, polegającego na przeniesieniu części zobowiązań i odpowiedzialności tej instytucji na bank pomostowy, kontrolowany przez organ publiczny stosujący prawo Unii, w sytuacji gdy klienci tego banku pomostowego twierdzą, że żywili uzasadnione oczekiwania co do tego, że ów bank pomostowy, ze względu na jego późniejsze zachowanie, przejął również pasywa odpowiadające całości zobowiązań i odpowiedzialności tej instytucji kredytowej wobec tych klientów.
99
Na wstępie należy zauważyć, że pytanie to opiera się na założeniu, że klienci banku pomostowego, takiego jak Novo Banco, którego kapitał znajdował się tymczasowo w posiadaniu organu publicznego państwa członkowskiego, a który docelowo miał zostać sprywatyzowany, mogą powoływać się na zasadę ochrony uzasadnionych oczekiwań wobec tego banku pomostowego.
100
W myśl orzecznictwa Trybunału zasada ochrony uzasadnionych oczekiwań zalicza się do podstawowych zasad Unii (wyrok z dnia 26 lipca 2017 r., Europa Way i Persidera, C‑560/15, EU:C:2017:593, pkt 79 i przytoczone tam orzecznictwo) i musi być przestrzegana przez instytucje Unii, lecz również przez państwa członkowskie, kiedy przyjmują one środki służące wdrażaniu prawa Unii, w szczególności podczas wykonywania uprawnień powierzonych im przez dyrektywy Unii (zob. podobnie wyroki: z dnia 26 lipca 2017 r., Europa Way i Persidera, C‑560/15, EU:C:2017:593, pkt 79; a także z dnia 17 listopada 2022 r., Avicarvil Farms, C‑443/21, EU:C:2022:899, pkt 38 i przytoczone tam orzecznictwo).
101
Prawo powołania się na tę zasadę przysługuje każdemu podmiotowi prawa, w którym organ administracyjny wzbudził nadzieje znajdujące poparcie w udzielanych mu przez ten organ precyzyjnych zapewnieniach (wyroki: z dnia 9 lipca 2015 r., Salomie i Oltean, C‑183/14, EU:C:2015:454, pkt 44; z dnia 20 stycznia 2022 r., Air Berlin, C‑165/20, EU:C:2022:42, pkt 51 i przytoczone tam orzecznictwo).
102
Trybunał odmówił natomiast uznania możliwości powołania się na tę zasadę wobec podmiotu prawa prywatnego w celu dochodzenia prawa do odliczenia naliczonego podatku od wartości dodanej (VAT) (zob. podobnie wyrok z dnia 21 lutego 2018 r., Kreuzmayr, C‑628/16, EU:C:2018:84, pkt 47) lub w ramach sporu toczącego się wyłącznie między krajowymi organami administracyjnymi (zob. podobnie wyrok z dnia 31 marca 2022 r., Smetna palata na Republika Bulgaria, C‑195/21, EU:C:2022:239, pkt 65 i przytoczone tam orzecznictwo), w związku z czym prawo jednostki do powoływania się na wspomnianą zasadę rozciąga się w prawie Unii wyłącznie na konkretne zapewnienia, które zostały jej udzielone przez organ władzy publicznej.
103
W niniejszej sprawie, jak zauważył rzecznik generalny w pkt 98 opinii, uznanie instytucji pomostowej, takiej jak Novo Banco, za organ administracyjny wdrażający prawo Unii, mimo że został on utworzony w formie instytucji kredytowej prawa prywatnego, której nie przysługują uprawnienia wykraczające poza prawo powszechne, przyznane w celu wykonywania zadań z zakresu usług publicznych, skutkowałoby rozszerzeniem katalogu sytuacji, w których jednostka może powoływać się na zasadę ochrony uzasadnionych oczekiwań. Okoliczność, że kapitał zakładowy tej instytucji kredytowej był tymczasowo kontrolowany przez organ publiczny, taki jak fundusz restrukturyzacji i uporządkowanej likwidacji, w celu jej prywatyzacji, nie może zmienić tego ustalenia. Sama ta okoliczność nie przekształca bowiem instytucji kredytowej działającej na konkurencyjnym rynku usług bankowych i finansowych w krajowy organ administracyjny.
104
Odpowiedź na pytanie drugie przedstawione w sprawach C‑498/22 i C‑499/22 powinna zatem brzmieć, że art. 3 ust. 2 dyrektywy 2001/24 w związku z art. 47 akapit pierwszy Karty oraz zasadą pewności prawa należy interpretować w ten sposób, że jednostki nie mogą powoływać się na zasadę ochrony uzasadnionych oczekiwań wobec banku pomostowego, będącego podmiotem prawa prywatnego, któremu nie przysługują uprawnienia wykraczające poza prawo powszechne, utworzonego w efekcie zastosowania środka służącego reorganizacji instytucji kredytowej, której jednostki te były pierwotnie klientami, w celu pociągnięcia tego banku pomostowego do odpowiedzialności z tytułu zobowiązań przedumownych i umownych związanych z umowami zawartymi wcześniej z tą instytucją kredytową. Sama okoliczność, że wspomniana instytucja kredytowa była tymczasowo kontrolowana przez organ władzy publicznej w celu dokonania jej prywatyzacji, nie może czynić z tej instytucji kredytowej, prowadzącej działalność na konkurencyjnym rynku usług bankowych i finansowych, krajowego organu administracyjnego.
W przedmiocie pytania trzeciego w sprawach C‑498/22 i C‑499/22 oraz pytania drugiego w sprawie C‑500/22
105
Poprzez pytanie trzecie w sprawach C‑498/22 i C‑499/22 oraz pytanie drugie w sprawie C‑500/22 sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 47 Karty i zasadę pewności prawa należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie uznaniu w przyjmującym państwie członkowskim skutków środków służących reorganizacji przyjętych w państwie członkowskim pochodzenia na podstawie dyrektywy 2001/24, przewidujących utworzenie banku pomostowego i utrzymanie po stronie pasywów banku, wobec którego zastosowano te środki, zobowiązania do zapłaty kwot należnych z tytułu odpowiedzialności przedumownej lub umownej. Ponadto w sprawach C‑498/22 i C‑499/22 sąd odsyłający zastanawia się nad zgodnością takiego uznania z art. 38 Karty oraz, w sprawie C‑498/22, z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13.
106
Na wstępie należy oddalić argumentację przedstawioną w szczególności przez Novo Banco, opartą na niedopuszczalności pytania trzeciego przedstawionego w sprawie C‑499/22 ze względu na to, że pytanie to dotyczy wyłącznie zasady wyrażonej w art. 38 Karty, ponieważ żaden przepis prawa wtórnego w dziedzinie ochrony konsumentów, w tym dyrektywa 93/13, nie znajduje zastosowania w niniejszej sprawie. Po pierwsze bowiem, uznanie w przyjmującym państwie członkowskim skutków środka służącego reorganizacji instytucji kredytowej przyjętego w państwie członkowskim pochodzenia, który transponuje obowiązek przewidziany w art. 3 ust. 2 dyrektywy 2001/24, stanowi stosowanie prawa Unii w rozumieniu art. 51 ust. 1 Karty. Ma ona zatem zastosowanie do sporu zawisłego przed sądem krajowym w sprawie C‑499/22, a zatem należy udzielić odpowiedzi na to pytanie co do istoty. Po drugie, z samego brzmienia tego ostatniego pytania wynika w każdym wypadku, że sąd odsyłający zwraca się do Trybunału nie tylko z pytaniem o poszanowanie zasady wyrażonej w art. 38 Karty, lecz również z pytaniem o poszanowanie prawa własności zagwarantowanego w art. 17 Karty.
107
Należy zatem zbadać kolejno, czy art. 17 Karty, zasadę pewności prawa, art. 38 Karty i art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie uznaniu skutków środków służących reorganizacji przyjętych w państwie członkowskim pochodzenia na podstawie dyrektywy 2001/24, przewidujących utworzenie banku pomostowego i utrzymanie po stronie pasywów banku, wobec którego zastosowano te środki, zobowiązania do zapłaty kwot należnych z tytułu odpowiedzialności przedumownej lub umownej.
W przedmiocie art. 17 Karty
108
Zgodnie z art. 17 ust. 1 Karty każdy ma prawo do władania, używania, rozporządzania i przekazania w drodze spadku mienia nabytego zgodnie z prawem i nikt nie może być pozbawiony swojej własności, chyba że w interesie publicznym, w przypadkach i na warunkach przewidzianych w ustawie, za słusznym odszkodowaniem za jej utratę wypłaconym we właściwym terminie. Korzystanie z mienia może podlegać regulacji ustawowej w zakresie, w jakim jest to konieczne ze względu na interes ogólny. Ponadto zgodnie z art. 52 ust. 1 Karty mogą zostać wprowadzone ograniczenia w korzystaniu z praw i wolności uznanych w Karcie, takich jak prawo własności, o ile przewidziane są one ustawą, szanują istotę tych praw i wolności oraz, z zastrzeżeniem zasady proporcjonalności, są konieczne i rzeczywiście odpowiadają celom interesu ogólnego uznawanym przez Unię lub potrzebom ochrony praw i wolności innych osób.
109
Co się tyczy w pierwszej kolejności ochrony przyznanej przez art. 17 ust. 1 Karty, zgodnie z utrwalonym orzecznictwem ochrona ta dotyczy praw o charakterze majątkowym, z których w danym porządku prawnym wynika ustalona sytuacja prawna, pozwalająca podmiotowi tych praw na samodzielne korzystanie z nich we własnym interesie (zob. podobnie wyrok z dnia 1 sierpnia 2022 r., HOLD Alapkezelő, C‑352/20, EU:C:2022:606, pkt 72 i przytoczone tam orzecznictwo). W ten sposób Trybunał przyznał, że akcje lub obligacje zbywalne na rynkach kapitałowych stanowią takie prawa mogące korzystać z ochrony zagwarantowanej w art. 17 ust. 1 Karty (zob. podobnie wyrok z dnia 5 maja 2022 r., BPC Lux 2 i in., C‑83/20, EU:C:2022:346, pkt 40, 43).
110
Konieczne jest zatem zbadanie, czy sytuacja rozpatrywana w każdej ze spraw w postępowaniu głównym dotyczy prawa o charakterze majątkowym, z którego wynika ustalona sytuacja prawna pozwalająca podmiotowi tych praw na samodzielne korzystanie z nich we własnym interesie.
111
Co się tyczy przede wszystkim obligacji uprzywilejowanej nabytej przez POSB na wtórnym rynku kapitałowym, o której mowa w postępowaniu głównym w sprawie C‑500/22, w świetle orzecznictwa przytoczonego w pkt 109 niniejszego wyroku nie ulega wątpliwości, że taka obligacja uprzywilejowana, w szczególności ze względu na to, że co do zasady jest z nią związane zobowiązanie do zapłaty rocznych odsetek z tytułu obligacji, a ostatecznie do zwrotu jej wartości nominalnej, ma charakter majątkowy i przyznaje jej posiadaczowi ustaloną sytuację prawną pozwalającą mu na samodzielne korzystanie wynikających z niej praw.
112
Następnie, co się tyczy wierzytelności, o której mowa w postępowaniu głównym w sprawie C‑498/22, z orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka dotyczącego art. 1 Protokołu dodatkowego nr 1 do europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, podpisanego w Paryżu w dniu 20 marca 1952 r., wynika, że pojęcie „mienia” może obejmować zarówno „mienie aktualne”, jak i „wartości majątkowe”, w tym wierzytelności, na podstawie których zainteresowany może twierdzić, że ma co najmniej „uzasadnione oczekiwania” co do powstania możliwości skutecznego skorzystania z prawa własności. Jeżeli dany interes majątkowy ma charakter wierzytelności, może on zostać uznany za „wartość majątkową” tylko wtedy, gdy ma wystarczającą podstawę prawną, w szczególności gdy znajduje potwierdzenie w utrwalonym orzecznictwie (zob. podobnie orzeczenie ETPC z dnia 28 września 2004 r., Kopecký przeciwko Słowacji, CE:ECHR:2004:0928JUD004491298, §§ 35, 52; a także orzeczenie ETPC z dnia 20 marca 2018 r., Radomilja i in. przeciwko Chorwacji, CE:ECHR:2018:0320JUD003768510, § 142).
113
Jak zauważył rzecznik generalny w pkt 111 opinii, wierzytelność rozpatrywana w postępowaniu głównym w sprawie C‑498/22 jest związana z leżącym u jej podstaw ciążącym na banku zobowiązaniem do zwrotu odsetek pobranych na podstawie uznanej za nieuczciwą „klauzuli dolnego progu” umieszczonej w umowie kredytu hipotecznego zawartej z konsumentem, przy czym zwrot tych odsetek nie może być ograniczony w czasie do okresu po stwierdzeniu nieuczciwego charakteru tej klauzuli, zgodnie z orzecznictwem dotyczącym wykładni art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 [zob. podobnie wyroki: z dnia 21 grudnia 2016 r., Gutiérrez Naranjo i in., C‑154/15, C‑307/15 i C‑308/15, EU:C:2016:980, pkt 61, 62; z dnia 15 czerwca 2023 r., Bank M. (Skutki uznania umowy za nieważną), C‑520/21, EU:C:2023:478, pkt 57, 58]. Wynika z tego, że posiadacz tej wierzytelności mógłby przynajmniej twierdzić, że ma „uzasadnione oczekiwania” co do uzyskania możliwości skutecznego skorzystania z prawa własności, w związku z czym może korzystać z ochrony zagwarantowanej w art. 17 ust. 1 Karty.
114
Wreszcie, co się tyczy wierzytelności, o której mowa w postępowaniu głównym w sprawie C‑499/22, a mianowicie wierzytelności związanej z wadliwością informacji przedumownej dotyczącej ryzyka związanego z instrumentem finansowym subskrybowanym przez J.M.F.T. i M.H.D.S. w BES, należy stwierdzić, że skoro wystarczający charakter informacji przedumownej powinien być przedmiotem oceny sądowej w zależności od okoliczności właściwych dla danego przypadku zarówno co do jej prawdziwości, jak i zakresu, to do sądu odsyłającego należeć będzie zbadanie, czy wierzytelność ta spełnia przesłanki przewidziane w pkt 110 niniejszego wyroku, a w szczególności czy orzecznictwo krajowe ustanawiające w stosunku do instytucji kredytowej obowiązek udzielenia informacji przed zawarciem umowy jest wystarczająco utrwalone, aby osoba powołująca się na naruszenie takiego obowiązku mogła mieć „uzasadnione oczekiwania” co do powstania możliwości skutecznego skorzystania przez nią z tej wierzytelności.
115
Co się tyczy w drugiej kolejności kwestii, czy w odniesieniu do tych wierzytelności uznanie w przyjmującym państwie członkowskim skutków środków służących reorganizacji przyjętych wobec BES zgodnie z art. 3 ust. 2 dyrektywy 2001/24 powoduje pozbawienie własności w rozumieniu art. 17 ust. 1 zdanie drugie Karty, czy też jest podobne do uregulowania dotyczącego korzystania z mienia, w rozumieniu art. 17 ust. 1 zdanie trzecie Karty, Trybunał orzekł, że przyjęcie przez państwo członkowskie pochodzenia tych środków służących reorganizacji, które przewidują w szczególności przeniesienie składników majątkowych instytucji kredytowej do instytucji pomostowej, stanowi uregulowanie korzystania z mienia w rozumieniu tego ostatniego przepisu, mogące naruszać prawo własności wierzycieli tej instytucji kredytowej, takich jak posiadacze obligacji, których wierzytelności nie zostały przeniesione do tego banku pomostowego (zob. podobnie wyrok z dnia 5 maja 2022 r., BPC Lux 2 i in., C‑83/20, EU:C:2022:346, pkt 50).
116
Okoliczność, że skutkom środków służących reorganizacji nadano moc obowiązującą w przyjmującym państwie członkowskim na podstawie obowiązku wzajemnego uznawania tych środków, jaki wynika z art. 3 ust. 2 dyrektywy 2001/24, nie zmienia tej analizy, jak wskazał w istocie rzecznik generalny w pkt 117 opinii.
117
Pozostaje zbadać, czy zgodnie z art. 17 ust. 1 zdanie trzecie w związku z art. 52 ust. 1 Karty skutki w przyjmującym państwie członkowskim środków służących reorganizacji, na mocy których wierzytelności, o których mowa w postępowaniu głównym, zostały przypisane do pasywów BES Hiszpania, są przewidziane ustawą, respektują istotę prawa własności i są proporcjonalne, przy czym poszanowanie zasady proporcjonalności przewidzianej w art. 52 ust. 1 Karty należy zapewnić w świetle interesu ogólnego, na który powołano się w celu uzasadnienia takich środków służących reorganizacji [zob. analogicznie wyrok z dnia 21 maja 2019 r., Komisja/Węgry (Prawa użytkowania gruntów rolnych), C‑235/17, EU:C:2019:432, pkt 88, 89].
118
W niniejszej sprawie przede wszystkim ograniczenia praw wierzycieli instytucji kredytowej podyktowane rozpatrywanymi środkami służącymi reorganizacji oraz uznanie skutków tych środków w przyjmującym państwie członkowskim wynikają zarówno z przepisów dyrektywy 2001/24, jak i z ustawodawstwa krajowego transponującego tę dyrektywę, czy to w Portugalii poprzez RGICSF, na podstawie których środki te zostały przyjęte, czy też w Hiszpanii poprzez ustawę 6/2005, na mocy której skutki tych środków zostały uznane w tym państwie członkowskim. Ponadto o ile prawdą jest, że jeśli chodzi o wierzytelność, o której mowa w postępowaniu głównym w sprawie C‑500/22 i której BES został pozbawiony na mocy decyzji z sierpnia 2014 r., to należy stwierdzić, że została ona ponownie przekazana z mocą wsteczną do pasywów BES na mocy decyzji z dnia 29 grudnia 2015 r., o tyle wydaje się, że możliwość zmiany z mocą wsteczną tych samych środków została wyraźnie przewidziana nie tylko w odpowiednich przepisach RGICSF, lecz również w decyzji z sierpnia 2014 r., przy czym zgodnie z orzecznictwem dyrektywa 2001/24 nie stoi na przeszkodzie takiej zmianie przez państwo członkowskie pochodzenia (zob. podobnie wyrok z dnia 29 kwietnia 2021 r., Banco de Portugal i in., C‑504/19, EU:C:2021:335, pkt 61 i przytoczone tam orzecznictwo). Wynika z tego, że ograniczenia praw wierzycieli danej instytucji kredytowej są przewidziane ustawą w rozumieniu art. 52 ust. 1 Karty.
119
Następnie należy zaznaczyć, że skoro środki służące reorganizacji danej instytucji kredytowej oraz uznanie ich skutków w przyjmującym państwie członkowskim nie stanowią pozbawienia własności, lecz, jak wskazano w pkt 115 niniejszego wyroku, regulację korzystania z mienia, to nie mogą one naruszać zasadniczej treści prawa własności ani samej jego istoty (zob. podobnie wyrok z dnia 5 maja 2022 r., BPC Lux 2 i in., C‑83/20, EU:C:2022:346, pkt 53).
120
Co więcej, należy stwierdzić, że przyjęcie w przyjmującym państwie członkowskim tych środków i uznanie ich skutków, które wynikają z dyrektywy 2001/24, odpowiadają celom interesu ogólnego uznawanym przez Unię w rozumieniu art. 17 ust. 1 zdanie trzecie i art. 52 ust. 1 Karty. Jak bowiem przyznał już Trybunał, przyjęcie takich środków w sektorze bankowym odpowiada celowi interesu ogólnego, do którego dąży Unia, a mianowicie celowi polegającemu na zapewnieniu stabilności systemu bankowego, w szczególności w strefie euro, oraz na uniknięciu ryzyka systemowego (zob. podobnie wyroki: z dnia 20 września 2016 r., Ledra Advertising i in./Komisja i EBC, od C‑8/15 P do C‑10/15 P, EU:C:2016:701, pkt 71, 72; a także z dnia 5 maja 2022 r., BPC Lux 2 i in., C‑83/20, EU:C:2022:346, pkt 54 i przytoczone tam orzecznictwo).
121
Wreszcie w odniesieniu do kwestii, czy wynikające ze środków służących reorganizacji i uznania ich skutków w przyjmującym państwie członkowskim ograniczenia w wykonywaniu praw, o których mowa w art. 17 ust. 1 Karty, wykraczają poza to, co jest niezbędne do osiągnięcia celów interesu ogólnego rozpatrywanych w postępowaniu głównym, należy przypomnieć, po pierwsze, że biorąc pod uwagę szczególny kontekst gospodarczy, państwa członkowskie dysponują szerokim zakresem uznania przy podejmowaniu decyzji w sprawach gospodarczych i to one same mogą najlepiej określić środki pozwalające zrealizować zamierzony cel (zob. podobnie wyrok z dnia 5 maja 2022 r., BPC Lux 2 in., C‑83/20, EU:C:2022:346, pkt 55 i przytoczone tam orzecznictwo).
122
W tym względzie, jak wskazał w istocie rzecznik generalny w pkt 119 opinii, środki służące reorganizacji mają sens wyłącznie wtedy, gdy przeprowadzi się selekcję w pasywach i aktywach banku znajdującego się na progu upadłości – czyli w tym wypadku BES – po to by osiągnąć cele interesu ogólnego, którym służą te środki, a mianowicie zapewnić stabilność systemu finansowego i uniknąć systemowego ryzyka.
123
Po drugie, jak wskazały w istocie rządy hiszpański i portugalski w swoich uwagach na piśmie, środki te oraz uznanie ich skutków w przyjmującym państwie członkowskim wydają się zgodne z zasadą proporcjonalności, zważywszy, że na mocy przepisów RGICSF wierzyciele, których wierzytelności nie zostały przeniesione na bank pomostowy, są uprawnieni do otrzymania kwoty nie niższej od kwoty, jaką mieliby otrzymać, gdyby dana instytucja kredytowa została zlikwidowana w ramach zwykłego postępowania upadłościowego (zob. podobnie wyrok z dnia 5 maja 2022 r., BPC Lux 2 i in., C‑83/20, EU:C:2022:346, pkt 58).
124
Należy jednak przypomnieć, że wierzytelność, o której mowa w postępowaniu głównym w sprawie C‑500/22, wynika z umowy sprzedaży zawartej nie z BES, lecz z Novo Banco, mającej za przedmiot obligację, która w dniu zawarcia tej umowy należała do majątku Novo Banco na mocy decyzji z sierpnia 2014 r., skoro pasywa związane z tą obligacją zostały włączone do pasywów BES dopiero na mocy decyzji z dnia 29 grudnia 2015 r.
125
Prawdą jest, że – jak przypomniano w pkt 118 niniejszego wyroku – dyrektywa 2001/24 nie stoi na przeszkodzie temu, aby państwo członkowskie pochodzenia zmieniło, nawet ze skutkiem wstecznym, reżim prawny mający zastosowanie do środków służących reorganizacji.
126
Jednakże nie wynika z tego automatycznie, że takie retroaktywne środki służące reorganizacji nie mogą w żadnym wypadku naruszać prawa własności zagwarantowanego w art. 17 Karty. Zgodnie bowiem z art. 52 ust. 1 Karty i jak wskazano w pkt 117 niniejszego wyroku, te środki służące reorganizacji powinny być zgodne z zasadą proporcjonalności, przy czym przestrzeganie tej zasady należy zapewnić właśnie w świetle interesu ogólnego powołanego w celu ich uzasadnienia.
127
W niniejszej sprawie do sądu odsyłającego należeć będzie zbadanie, czy ten ostatni wymóg został spełniony, z uwzględnieniem w szczególności, po pierwsze, okoliczności, że ust. 2 załącznika 2 do decyzji z sierpnia 2014 r. wyraźnie przewidywał możliwość przeniesienia lub „zwrotnego przeniesienia” niektórych aktywów i pasywów między Novo Banco i BES, a po drugie, okoliczności, że wierzyciel, którego dotyczy sprawa C‑500/22, ma status przedsiębiorcy.
W przedmiocie zasady pewności prawa
128
W odniesieniu do podnoszonego naruszenia zasady pewności prawa, której wymogi przypomniano w pkt 95 niniejszego wyroku, należy podkreślić, że zgodnie z art. 2 tiret siódme dyrektywy 2001/24 środkami służącymi reorganizacji są środki, które mają zachować lub przywrócić sytuację finansową instytucji kredytowej i które mogą mieć wpływ na wcześniejsze prawa osób trzecich, w tym środki obejmujące możliwość redukcji roszczeń. Środki te obowiązują w pełni – zgodnie z prawem tego państwa członkowskiego, w którym zostały przyjęte – w całej Unii bez żadnych dodatkowych formalności, w tym wobec osób trzecich w innych państwach członkowskich, zgodnie z art. 3 ust. 2 tej dyrektywy.
129
Ponieważ bezsporne jest, że decyzja z sierpnia 2014 r. i decyzje z dnia 29 grudnia 2015 r. są środkami służącymi reorganizacji w rozumieniu dyrektywy 2001/24, przyjętymi na podstawie RGICSF i dokonującymi selekcji w pasywach i aktywach banku znajdującego się na progu upadłości, wierzyciele w postępowaniach głównych byli w stanie spodziewać się, że pewne aspekty odpowiedzialności, takie jak odpowiedzialność za wady informacji udzielanych przez BES przed zawarciem umowy, której dotyczy postępowanie główne w sprawie C‑499/22, lub pewne rodzaje ryzyka, takie jak te będące przedmiotem sporów w postępowaniach głównych w sprawach C‑498/22 i C‑500/22, nie zostały przeniesione do banku pomostowego. Z ust. 1 lit. b) ppkt (v) załącznika 2 do decyzji z sierpnia 2014 r. wynika zresztą, że w ramach majątku BES pozostawała „wszelka odpowiedzialność lub [wszelkie] zobowiązania warunkowe, w szczególności te wynikające z oszustwa lub naruszenia przepisów lub decyzji regulacyjnych, karnych lub administracyjnych”.
130
Niemniej jednak, jak wskazano w pkt 118 niniejszego wyroku, na mocy decyzji z sierpnia 2014 r. BES został pozbawiony spornej wierzytelności w sprawie C‑500/22, ponieważ wierzytelność tę włączono z mocą wsteczną do pasywów BES dopiero na mocy decyzji z dnia 29 grudnia 2015 r., zgodnie z właściwymi przepisami RGICSF.
131
Tymczasem, jak wskazał Trybunał, zasada pewności prawa sprzeciwia się stosowaniu nowego przepisu z mocą wsteczną, chyba że wymaga tego cel interesu ogólnego, a uzasadnione oczekiwania zainteresowanych osób są należycie respektowane (wyrok z dnia 25 stycznia 2022 r., VYSOČINA WIND, C‑181/20, EU:C:2022:51, pkt 49, 59).
132
W tym względzie zmiana z mocą wsteczną tożsamości dłużnika wierzytelności, o której mowa w sprawie C‑500/22, może być racjonalnie uzasadniona celem interesu ogólnego polegającym na zapewnieniu stabilności systemu bankowego i uniknięciu ryzyka systemowego. W świetle okoliczności wymienionych w pkt 127 niniejszego wyroku nie jest wykluczone, że uzasadnione oczekiwania wierzyciela w tej sprawie były należycie respektowane, przy czym okoliczność tę powinien w każdym razie zweryfikować sąd odsyłający.
W przedmiocie art. 38 Karty i art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13
133
Należy wreszcie zbadać wyrażone w sprawach C‑498/22 i C‑499/22 wątpliwości sądu odsyłającego dotyczące zgodności rozpatrywanych środków służących reorganizacji i uznania ich skutków w przyjmującym państwie członkowskim z ochroną konsumentów.
134
Co się tyczy, po pierwsze, sprawy C‑499/22, należy zauważyć, że wątpliwości te dotyczą wyłącznie wykładni art. 38 Karty, który stanowi, że zapewnia się wysoki poziom ochrony konsumentów w politykach Unii. Sąd odsyłający nie wyjaśnia jednak, czy klienci Novo Banco, którzy doprowadzili do zainicjowania tej sprawy, mają status konsumentów w świetle aktu prawa Unii, z którego mogliby oni w stosownym wypadku wywodzić prawa.
135
W tych okolicznościach udzielenie odpowiedzi na tę część pytania trzeciego w sprawie C‑499/22 oznaczałoby przedstawienie opinii doradczej w przedmiocie pytania hipotetycznego, z naruszeniem roli przyznanej Trybunałowi w ramach współpracy sądowej ustanowionej w art. 267 TFUE (zob. podobnie wyrok z dnia 22 lutego 2022 r., Stichting Rookpreventie Jeugd i in., C‑160/20, EU:C:2022:101, pkt 84 i przytoczone tam orzecznictwo).
136
Natomiast, po drugie, inaczej jest w przypadku sporu w postępowaniu głównym w sprawie C‑498/22. Z uzasadnienia wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym wynika bowiem, że w ramach tego sporu C.F.O. domaga się, jako konsument na podstawie dyrektywy 93/13, zwrotu z mocą wsteczną kwot nienależnie zapłaconych na podstawie uznanej przez sąd za nieuczciwą „klauzuli dolnego progu” umieszczonej w umowie kredytu hipotecznego, którą pierwotnie zawarł on z BES Hiszpania i która została przeniesiona na Novo Banco na mocy uznanych w Hiszpanii środków służących reorganizacji. Ściślej rzecz ujmując, C.F.O. twierdzi, że w świetle wykładni art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 przyjętej przez Trybunał w wyroku z dnia 21 grudnia 2016 r., Gutiérrez Naranjo i in. (C‑154/15, C‑307/15 i C‑308/15, EU:C:2016:980) nieuczciwy charakter „klauzuli dolnego progu” wywołuje skutek restytucyjny w odniesieniu do całości kwot, które nienależnie zapłacił on na podstawie tej klauzuli, czego konsekwencje powinien ponieść Novo Banco.
137
W tym względzie należy przypomnieć, że wynikający z art. 38 Karty wymóg zapewnienia wysokiego poziomu ochrony konsumentów w politykach Unii ma szczególne znaczenie dla wdrażania dyrektywy 93/13 (zob. podobnie wyrok z dnia 19 grudnia 2019 r., Bondora, C‑453/18 i C‑494/18, EU:C:2019:1118, pkt 40).
138
To z uwagi na charakter i znaczenie interesu publicznego, jakim jest ochrona konsumentów, dyrektywa 93/13 zobowiązuje państwa członkowskie do zapewnienia stosownych i skutecznych środków mających na celu zapobieganie dalszemu stosowaniu nieuczciwych warunków w umowach zawieranych przez przedsiębiorców z konsumentami. W tym celu sądy odsyłające są zobowiązane, w braku sprzeciwu konsumenta, do odstąpienia od stosowania nieuczciwych warunków umowy, aby nie wywierały one wiążących wobec konsumenta skutków [wyrok z dnia 15 czerwca 2023 r., Bank M. (Skutki uznania umowy za nieważną), C‑520/21, EU:C:2023:478, pkt 56 i przytoczone tam orzecznictwo].
139
Warunek umowny uznany za nieuczciwy należy co do zasady uznać za nigdy nieistniejący, tak by nie wywoływał on skutków wobec konsumenta, którego dotyczy. W związku z tym sądowe stwierdzenie nieuczciwego charakteru takiego warunku powinno mieć co do zasady skutek w postaci przywrócenia sytuacji prawnej i faktycznej konsumenta, w jakiej znajdowałby się on w braku tego warunku [wyroki: z dnia 21 grudnia 2016 r., Gutiérrez Naranjo i in., C‑154/15, C‑307/15 i C‑308/15, EU:C:2016:980, pkt 61; a także z dnia 15 czerwca 2023 r., Bank M. (Skutki uznania umowy za nieważną), C‑520/21, EU:C:2023:478, pkt 57].
140
W tym kontekście Trybunał wyjaśnił, że spoczywający na sądzie krajowym obowiązek odstąpienia od stosowania nieuczciwego warunku umownego nakazującego zapłatę kwot, które okazują się nienależne, pociąga za sobą co do zasady odpowiedni skutek restytucyjny w odniesieniu do tych kwot, ponieważ brak takiego skutku mógłby naruszać skutek odstraszający, jaki art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 w związku z art. 7 ust. 1 tej dyrektywy zamierza przypisać stwierdzeniu nieuczciwego charakteru warunków zawartych w umowach zawieranych przez przedsiębiorcę z konsumentami [wyrok z dnia 15 czerwca 2023 r., Bank M. (Skutki uznania umowy za nieważną), C‑520/21, EU:C:2023:478, pkt 58 i przytoczone tam orzecznictwo].
141
Jednakże, pomimo tych zasadniczych stwierdzeń, Trybunał przyznał również, iż ochrona konsumenta nie jest bezwarunkowa (zob. podobnie wyrok z dnia 21 grudnia 2016 r., Gutiérrez Naranjo i in., C‑154/15, C‑307/15 i C‑308/15, EU:C:2016:980, pkt 68).
142
Ponadto Trybunał przyznał, że istnieje wyraźny interes publiczny w zapewnieniu solidnej i spójnej ochrony inwestorów i wierzycieli na terenie całej Unii, przy czym interes ten nie może w każdych okolicznościach mieć charakteru nadrzędnego względem interesu publicznego, jakim jest zapewnienie stabilności systemu bankowego [zob. podobnie wyroki: z dnia 8 listopada 2016 r., Dowling i n., C‑41/15, EU:C:2016:836, pkt 54; a także z dnia 5 maja 2022 r., Banco Santander (Restrukturyzacja i uporządkowana likwidacja Banco Popular), C‑410/20, EU:C:2022:351, pkt 36].
143
Tymczasem, jak stwierdzono w pkt 120 niniejszego wyroku, przyjęcie środków służących reorganizacji i uznanie ich skutków w przyjmującym państwie członkowskim, które wynikają z dyrektywy 2001/24, odpowiadają celowi interesu ogólnego realizowanemu przez Unię, a mianowicie celowi polegającemu na zapewnieniu stabilności systemu bankowego, a także celowi uniknięcia ryzyka systemowego.
144
W niniejszym przypadku uznanie skutków środków służących reorganizacji w przyjmującym państwie członkowskim, wynikające z dyrektywy 2001/24, oznacza utrzymanie w majątku BES odpowiedzialności i ryzyka związanego ze stosowaniem zawyżonych odsetek w okresie obowiązywania umowy kredytu hipotecznego, który poprzedzał wydanie decyzji z sierpnia 2014 r. Tymczasem wynikająca z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 ochrona konsumenta przed stosowaniem nieuczciwych warunków w umowach zawieranych z przedsiębiorcą nie może iść tak daleko, by pomijać podział odpowiedzialności majątkowej między niewypłacalną instytucją kredytową a bankiem pomostowym, który to podział został określony w ramach środków służących reorganizacji przyjętych przez państwo członkowskie pochodzenia.
145
Gdyby bowiem ochrona przyznana przez dyrektywę 93/13 miała zezwalać każdemu konsumentowi w przyjmującym państwie członkowskim, będącemu wierzycielem niewypłacalnej instytucji kredytowej, na podważenie uznania środków, za pomocą których państwo członkowskie pochodzenia postanowiło o podziale odpowiedzialności majątkowej między tą instytucją a bankiem pomostowym, interwencja organów publicznych tego państwa członkowskiego, której celem jest zapewnienie ochrony stabilności systemu bankowego, mogłaby zostać pozbawiona skuteczności (effet utile) we wszystkich państwach członkowskich, w których ta niewypłacalna instytucja kredytowa ma oddziały.
146
W tym względzie należy jeszcze uściślić, że biorąc pod uwagę, po pierwsze, realizowany przez te środki oraz przez uznanie ich skutków w innych państwach członkowskich cel polegający na uniknięciu sytuacji, w której z uwagi na silną integrację rynków bankowych w Unii upadłość instytucji kredytowej mogłaby pośrednio powodować szkody o charakterze systemowym wpływające na stabilność tych rynków, zaś w szerszym ujęciu – rynku wewnętrznego Unii, a po drugie, istnienie w niniejszej sprawie środków służących reorganizacji przyjętych przez właściwy organ portugalski w odniesieniu do BES, niniejsze sprawy wyraźnie różnią się od sprawy, w której zapadł wyrok z dnia 21 grudnia 2016 r., Gutiérrez Naranjo i in. (C‑154/15, C‑307/15 i C‑308/15, EU:C:2016:980).
147
W świetle całości powyższych rozważań na pytanie trzecie w sprawach C‑498/22 i C‑499/22 oraz na pytanie drugie w sprawie C‑500/22 należy odpowiedzieć, że art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 w świetle art. 38 Karty, jak też jej art. 17 oraz zasady pewności prawa, należy interpretować w ten sposób, że co do zasady nie stoją one na przeszkodzie uznaniu w przyjmującym państwie członkowskim skutków środków służących reorganizacji przyjętych w państwie członkowskim pochodzenia na podstawie dyrektywy 2001/24, przewidujących utworzenie banku pomostowego i utrzymanie po stronie pasywów banku, wobec którego zastosowano te środki, zobowiązania do zapłaty kwot należnych z tytułu odpowiedzialności przedumownej lub umownej.
W przedmiocie kosztów
148
Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi.
Z powyższych względów Trybunał (czwarta izba) orzeka, co następuje:
1)
Artykuł 3 ust. 2 i art. 6 dyrektywy 2001/24/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 4 kwietnia 2001 r. w sprawie reorganizacji i likwidacji instytucji kredytowych w związku z art. 21 ust. 2 i art. 47 akapit pierwszy Karty praw podstawowych Unii Europejskiej oraz zasadą pewności prawa
należy interpretować w ten sposób, że
nie stoją one na przeszkodzie – w braku publikacji przewidzianej w art. 6 ust. 1 tej dyrektywy – uznaniu przez sąd państwa członkowskiego innego niż państwo członkowskie pochodzenia skutków środka służącego reorganizacji przyjętego przed wszczęciem postępowania przed tym sądem wobec instytucji kredytowej i polegającego na przeniesieniu części zobowiązań i odpowiedzialności tej instytucji na bank pomostowy.
2)
Artykuł 3 ust. 2 dyrektywy 2001/24 w związku z art. 47 akapit pierwszy Karty praw podstawowych i ogólną zasadą pewności prawa
należy interpretować w ten sposób, że
jednostki nie mogą powoływać się na zasadę ochrony uzasadnionych oczekiwań wobec banku pomostowego, będącego podmiotem prawa prywatnego, któremu nie przysługują uprawnienia wykraczające poza prawo powszechne, utworzonego w efekcie zastosowania środka służącego reorganizacji instytucji kredytowej, której jednostki te były pierwotnie klientami, w celu pociągnięcia tego banku pomostowego do odpowiedzialności z tytułu zobowiązań przedumownych i umownych związanych z umowami zawartymi wcześniej z tą instytucją kredytową. Sama okoliczność, że wspomniana instytucja kredytowa była tymczasowo kontrolowana przez organ władzy publicznej w celu dokonania jej prywatyzacji, nie może czynić z tej instytucji kredytowej, prowadzącej działalność na konkurencyjnym rynku usług bankowych i finansowych, krajowego organu administracyjnego.
3)
Artykuł 6 ust. 1 dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich, w świetle art. 38 Karty praw podstawowych, jak też jej art. 17 oraz zasady pewności prawa,
należy interpretować w ten sposób, że
co do zasady nie stoją one na przeszkodzie uznaniu w przyjmującym państwie członkowskim skutków środków służących reorganizacji przyjętych w państwie członkowskim pochodzenia na podstawie dyrektywy 2001/24, przewidujących utworzenie banku pomostowego i utrzymanie po stronie pasywów banku, wobec którego zastosowano te środki, zobowiązania do zapłaty kwot należnych z tytułu odpowiedzialności przedumownej lub umownej.
Podpisy
(
*1
)	Język postępowania: hiszpański.