62017CC0001(01)
KONKLUŻJONIJIET TAL-AVUKAT ĠENERALI
BOT
ippreżentati fid-29 ta’ Jannar 2019 (
1
)
Opinjoni 1/17
Talba għal opinjoni mressqa mir-Renju tal-Belġju
“Opinjoni mogħtija skont l-Artikolu 218(11) TFUE – Ftehim Ekonomiku u Kummerċjali Komprensiv bejn il-Kanada, minn naħa waħda, u l-Unjoni Ewropea u l-Istati Membri tagħha, min-naħa l-oħra (CETA) – Riżoluzzjoni ta’ tilwim bejn investituri u Stati (RTIS) – Twaqqif ta’ Tribunal u ta’ Tribunal tal-Appell – Kompatibbiltà mad-dritt primarju tal-Unjoni – Rekwiżit ta’ osservanza tal-awtonomija tal-ordinament ġuridiku tal-Unjoni u tas-sistema ġudizzjarja tagħha – Applikabbiltà tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali tal-Unjoni Ewropea għall-eżerċizzju, mill-Unjoni, tal-kompetenza tagħha li tikkonkludi ftehim internazzjonali – Artikoli 20 u 21 tal-Karta – Prinċipju ta’ ugwaljanza fit-trattament – Artikolu 47 tal-Karta – Dritt ta’ aċċess għal qorti indipendenti u imparzjali”
Werrej
I. Introduzzjoni
II. Il-kuntest li fih taqa’ t-talba għal opinjoni
III. It-talba għal opinjoni tar-Renju tal-Belġju
A. Fuq il-kompatibbiltà taċ-CETA mal-ġurisdizzjoni esklużiva tal-Qorti tal-Ġustizzja fl-interpretazzjoni definittiva tad-dritt tal-Unjoni
1. Is-sistema ġudizzjarja tal-Unjoni bħala garanzija tal-awtonomija tal-ordinament ġuridiku tal-Unjoni
2. Il-kundizzjonijiet għall-ħolqien ta’ mekkaniżmu speċifiku għar-riżoluzzjoni ta’ tilwim permezz tal-ftehimiet internazzjonali konklużi mill-Unjoni
3. Ir-rekwiżit ta’ reċiproċità fil-protezzjoni mogħtija lill-investituri ta’ kull Parti Kontraenti
4. Mekkaniżmu konsistenti mal-assenza ta’ effett dirett taċ-CETA
5. Is-sentenza Achmea ma tippreġudikax il-kompatibbiltà tas-SĠI mar-rekwiżit ta’ awtonomija tal-ordinament ġuridiku tal-Unjoni
6. Il-garanziji previsti mill-Partijiet Kontraenti sabiex tinżamm il-ġurisdizzjoni esklużiva tal-Qorti tal-Ġustizzja fl-interpretazzjoni definittiva tad-dritt tal-Unjoni
7. Is-SĠI ma taffettwax il-missjoni tal-qrati nazzjonali li jiżguraw l-applikazzjoni effettiva tad-dritt tal-Unjoni
8. Il-konsistenza mal-għanijiet tal-azzjoni esterna tal-Unjoni
9. L-introduzzjoni ta’ mekkaniżmu ta’ involviment minn qabel tal-Qorti tal-Ġustizzja u l-possibbiltà ta’ stħarriġ sħiħ tad-deċiżjonijiet mill-qrati tal-Istati Membri ma humiex meħtieġa
B. Fuq il-prinċipju ġenerali ta’ ugwaljanza fit-trattament u fuq ir-rekwiżit ta’ effettività tad-dritt tal-Unjoni
C. Fuq il-kompatibbiltà tat-Taqsima F tal-Kapitolu Tmienja taċ-CETA mad-dritt ta’ aċċess għal qorti indipendenti u imparzjali
1. Kunsiderazzjonijiet ġenerali
2. Fuq l-aċċess għat-Tribunal taċ-CETA mill-impriżi ta’ daqs żgħir u medju
3. Fuq il-kundizzjonijiet ta’ remunerazzjoni tal-Membri tat-Tribunal u tat-Tribunal tal-Appell
4. Fuq il-kundizzjonijiet dwar il-ħatra u l-eventwali revoka tal-Membri tat-Tribunal u tat-Tribunal tal-Appell
5. Fuq ir-regoli tal-etika applikabbli għall-Membri tat-Tribunal u tat-Tribunal tal-Appell
IV. Konklużjoni
I. Introduzzjoni
1.
Fit-30 ta’ Ottubru 2016, il-Kanada, minn naħa, u l-Unjoni Ewropea u l-Istati Membri tagħha, min-naħa l-oħra, iffirmaw, fi Brussell, ftehim ekonomiku u kummerċjali komprensiv (iktar ’il quddiem iċ-“CETA”), magħruf aħjar bl-akronimu “CETA”, għal “Comprehensive Economic and Trade Agreement” (
2
).
2.
Bħalma huwa, b’mod partikolari, il-ftehim li dwaru ngħatat l-Opinjoni 2/15 (Ftehim dwar kummerċ ħieles ma’ Singapor), tas-16 ta’ Mejju 2017 (
3
), iċ-CETA huwa ftehim dwar kummerċ ħieles imsejjaħ ta’ “ġenerazzjoni ġdida” sa fejn jipprevedi, minbarra d-dispożizzjonijiet tradizzjonali dwar it-tnaqqis tad-dazji doganali u tal-ostakoli mhux tariffarji li jaffettwaw il-kummerċ ta’ beni u ta’ servizzi, regoli li jikkonċernaw b’mod partikolari l-investimenti, il-kuntratti pubbliċi, il-kompetizzjoni, il-protezzjoni tal-proprjetà intellettwali u l-iżvilupp sostenibbli.
3.
Minkejja li ġie ffirmat, iċ-CETA għadu ma ġiex konkluż fis-sens tal-Artikolu 218(6) TFUE. Madankollu, huwa qiegħed jiġi applikat parzjalment b’mod provviżorju (
4
).
4.
Din il-proċedura tikkonċerna talba għal opinjoni mressqa quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja fis-7 ta’ Settembru 2017 mir-Renju tal-Belġju, skont l-Artikolu 218(11) TFUE.
5.
It-talba għal opinjoni mressqa mir-Renju tal-Belġju hija fformulata kif ġej:
“[Iċ-CETA] bejn il-Kanada, minn naħa waħda, u l-[Unjoni] u l-Istati Membri tagħha, min-naħa l-oħra, iffirmat fi Brussell fit-30 ta’ Ottubru 2016, huwa, fil-Kapitolu Tmienja tiegħu (“Investiment”), Taqsima F (“Riżoluzzjoni ta’ tilwim dwar l-investiment bejn l-investituri u l-istati”), kompatibbli mat-Trattati, inklużi d-drittijiet fundamentali?”
6.
It-Taqsima F tal-Kapitolu Tmienja taċ-CETA, li tinkludi l-Artikoli 8.18 sa 8.45 ta’ dan il-ftehim, hija intiża li tistabbilixxi mekkaniżmu għar-riżoluzzjoni ta’ tilwim bejn investituri u Stati (iktar ’il quddiem ir-“RTIS”), magħruf ukoll bl-akronimu “ISDS System”, għal “Investor State Dispute Settlement System”.
7.
Għal dan il-għan, din it-taqsima tipprevedi l-ħolqien ta’ tribunal (“iktar ’il quddiem it-“Tribunal” jew it-“Tribunal taċ-CETA”) u ta’ tribunal tal-appell (iktar ’il quddiem it-“Tribunal tal-Appell” jew it-“Tribunal tal-Appell taċ-CETA”) kif ukoll, fuq perijodu itwal ta’ żmien, il-ħolqien ta’ tribunal multilaterali dwar l-investimenti u ta’ mekkaniżmu tal-appell maħsuba sabiex joperaw minflok it-tribunali tal-ewwel. Huwa għalhekk previst li titwaqqaf “sistema ġudizzjarja tal-investimenti” (iktar ’il quddiem is-“SĠI”), magħrufa aħjar bl-isem Ingliż “Investment Court System (ICS)”, fejn it-Tribunal taċ-CETA jikkostitwixxi biss l-ewwel fażi tagħha. B’hekk, it-Tribunal ser ikun l-ewwel applikazzjoni konkreta tar-riforma tas-sistema tar-RTIS ippreżentata mill-Kummissjoni Ewropea fl-2015 (
5
), bħala reazzjoni għall-konsultazzjoni tal-pubbliku dwar il-protezzjoni tal-investimenti u r-RTIS (
6
). It-Taqsima F tal-Kapitolu Tmienja taċ-CETA tipprevedi għalhekk qafas proċedurali istituzzjonalizzat bil-għan li jiġi riżolt tilwim li jista’ jkun hemm bejn investitur ta’ Parti Kontraenti u l-Parti Kontraenti l-oħra dwar l-interpretazzjoni u l-applikazzjoni taċ-CETA, qafas maħsub sabiex jiġu rrimedjati n-nuqqasijiet identifikati fis-sistema ta’ RTIS klassika.
8.
Bl-introduzzjoni ta’ dan il-mekkaniżmu rriformat fi ħdan iċ-CETA, l-Unjoni qiegħda tipproponi riforma globali tal-mudell ta’ riżoluzzjoni ta’ tilwim bejn investituri u Stati permezz ta’ evoluzzjoni mis-sistema attwali ta’ RTIS ad hoc, ibbażata fuq il-prinċipji tal-arbitraġġ, lejn SĠI, li l-eżitu aħħari tagħha jkun il-ħolqien ta’ tribunal multilaterali permanenti (
7
).
9.
Fit-talba għal opinjoni tiegħu, ir-Renju tal-Belġju jressaq quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja d-dubji tiegħu dwar il-kompatibbiltà tat-Taqsima F tal-Kapitolu Tmienja taċ-CETA mat-Trattati. Essenzjalment, dawn id-dubji jikkonċernaw l-effetti ta’ din il-parti tal-ftehim fuq il-ġurisdizzjoni esklużiva tal-Qorti tal-Ġustizzja fir-rigward tal-interpretazzjoni definittiva tad-dritt tal-Unjoni, fuq il-prinċipju ġenerali ta’ ugwaljanza fit-trattament u fuq ir-rekwiżit ta’ effettività tad-dritt tal-Unjoni kif ukoll fuq id-dritt ta’ aċċess għal qorti indipendenti u imparzjali.
II. Il-kuntest li fih taqa’ t-talba għal opinjoni
10.
Id-dritt dwar l-investimenti internazzjonali jinkludi żewġ aspetti distinti, jiġifieri dritt sostantiv li jinkludi regoli maħsuba sabiex jipproteġu l-investimenti barranin u aspett proċedurali li jaqa’ taħt is-suġġett tal-arbitraġġ transnazzjonali.
11.
F’dan ir-rigward, is-sistema ta’ RTIS tippermetti r-riżoluzzjoni ta’ tilwim meta investitur iqis li Stat kiser l-obbligi tiegħu taħt ftehim internazzjonali dwar l-investiment. B’hekk, l-inklużjoni ta’ klawżoli dwar sistema ta’ RTIS fi ftehim internazzjonali fil-qasam tal-investimenti toffri lill-investituri barranin il-possibbiltà li jressqu tilwima bejnhom u l-Istat fejn ikun sar l-investiment quddiem qorti tal-arbitraġġ ad hoc, skont ir-regoli li għalihom jirreferi dan il-ftehim, u mhux quddiem il-qrati ta’ dan l-Istat.
12.
L-iżvilupp rapidu tal-arbitraġġ bejn investituri u Stati huwa fenomenu relattivament reċenti u huwa r-riżultat tan-nuqqasijiet li s-sistemi ġudizzjarji ta’ ċerti Stati ospitanti huma kkunsidrati li għandhom, nuqqasijiet li wasslu għal nuqqas ta’ fiduċja mill-investituri f’dawn is-sistemi. Dan il-mod ta’ riżoluzzjoni ta’ tilwim huwa għalhekk intiż li jagħti lill-investituri mezz newtrali u effikaċi sabiex tiġi riżolta tilwima, mezz li huwa maħsub sabiex jinkoraġġixxi l-investimenti billi jserraħ moħħ l-operaturi ekonomiċi li jiddeċiedu li jinvestu f’pajjiż barrani.
13.
Il-mod ta’ riżoluzzjoni ta’ tilwim li huwa l-arbitraġġ dwar l-investimenti huwa għalhekk iggwidat, u dan sa mill-oriġini tiegħu, mir-rieda tal-Partijiet Kontraenti li jesternalizzaw ir-riżoluzzjoni ta’ tilwim bejn l-investituri barranin u l-Istat ospitanti (
8
). Dan il-mod ta’ riżoluzzjoni ta’ tilwim huwa maħsub ukoll sabiex jieħu post il-protezzjoni diplomatika li biha l-Istat tan-nazzjonalità tal-investitur jipproteġi l-pretensjoni ta’ dan tal-aħħar fil-konfront tal-Istat fejn ikun sar l-investiment (
9
). Dan il-mod għalhekk jagħmel parti mill-moviment intiż li joħroġ lit-tilwim dwar l-investimenti mill-qasam politiku u diplomatiku. Ir-riżoluzzjoni ta’ tilwim bejn investituri u Stati tikkostitwixxi wkoll alternattiva għall-metodu l-ieħor ta’ riżoluzzjoni ta’ tilwim fil-qasam tal-investimenti li huwa l-arbitraġġ bejn Stati, metodu li għandu l-istess inkonvenjenti bħall-protezzjoni diplomatika, jiġifieri, mill-perspettiva tal-investitur, rabta ta’ dipendenza fil-konfront tal-Istat ta’ oriġini tiegħu u, mill-perspettiva ta’ dan l-Istat, ir-riskju li l-azzjoni meħuda tista’ taffettwa r-relazzjonijiet tiegħu ma’ Stati oħra.
14.
Fil-proċess tal-akkwist ta’ kompetenza esterna fil-qasam tal-investimenti diretti, l-Unjoni kellha tfassal mudell ta’ riżoluzzjoni ta’ tilwim marbut mal-osservanza tan-normi ta’ protezzjoni inklużi fil-ftehimiet dwar kummerċ ħieles li hija kkonkludiet ma’ Stati terzi (
10
). Fil-fatt, il-klawżoli ta’ arbitraġġ inklużi fit-trattati bilaterali ta’ investiment huma meqjusa, fid-dritt internazzjonali tal-investimenti, bħala element ċentrali tal-protezzjoni tal-investimenti barranin fl-Istat ospitanti.
15.
Madankollu, l-arbitraġġ dwar l-investimenti fil-forma klassiku tiegħu huwa s-suġġett ta’ kritika, jiġifieri, b’mod partikolari, in-nuqqas ta’ leġittimità u ta’ garanziji ta’ indipendenza tal-arbitri, in-nuqqas ta’ konsistenza u ta’ prevedibbiltà tad-deċiżjonijiet, l-assenza tal-possibbiltà ta’ reviżjoni tad-deċiżjoni mogħtija, ir-riskju ta’ “friża regolamentari” (
11
) u l-ispejjeż għolja tal-proċedura.
16.
Fid-dawl tal-kritika li huwa suġġett għaliha l-arbitraġġ dwar l-investimenti, iż-żieda fir-ritmu tan-negozjati bejn l-Unjoni u Stati terzi bil-għan li jiġu żviluppati relazzjonijiet bilaterali ta’ kummerċ ħieles li jinkludu aspett dwar l-investimenti tqajjem numru ta’ sfidi, kemm ta’ natura politika u kemm ta’ natura legali.
17.
Fost dawn l-isfidi, waħda mill-iktar importanti hija d-definizzjoni ta’ mudell li jippermetti lill-Unjoni u lill-Istati Membri tagħha jaqblu dwar prassi ta’ arbitraġġ li tikkostitwixxi r-regola fil-qasam tar-riżoluzzjoni tat-tilwim dwar il-protezzjoni tal-investimenti barranin, filwaqt li jiġi introdott titjib fil-mudell klassiku bil-għan, minn naħa, li tiġi indirizzata l-kritika dwar il-funzjonament tat-tribunali ta’ arbitraġġ kif ukoll dwar il-leġittimità ta’ mekkaniżmu ta’ arbitraġġ bejn investituri u Stati u, min-naħa l-oħra, li jkunu osservati l-prinċipji essenzjali li jirregolaw il-mekkaniżmi ta’ riżoluzzjoni ta’ tilwim fi ħdan l-ordinament ġuridiku tal-Unjoni.
18.
Il-mudell magħżul huwa kkaratterizzat, fir-rigward ta’ diversi aspetti, minn ċerti karatteristiċi oriġinali li jagħtuh natura ibrida, speċi ta’ kompromess bejn tribunal ta’ arbitraġġ u qorti internazzjonali. B’hekk, l-għażla magħmula mill-Unjoni fil-kuntest taċ-CETA hija dik ta’ istituzzjonalizzazzjoni u ta’ proċess li bih il-mekkaniżmu għar-riżoluzzjoni ta’ tilwim fil-qasam tal-investimenti jingħata xejra ġudizzjarja, għażla li tirrifletti bilanċ bejn tradizzjoni u innovazzjoni fil-qasam tal-arbitraġġ dwar l-investimenti. Għandha tiġi enfasizzata hawnhekk id-dimensjoni sperimentali, sa fejn l-Unjoni tinsab fl-ewwel linja ta’ moviment li ż-żmien ser juri jekk legalment huwiex ser jirnexxi (
12
).
19.
L-Unjoni kellha tmexxi b’mod pragmatiku n-negozjati dwar dan il-punt ma’ Stati terzi, filwaqt li tieħu inkunsiderazzjoni l-fatt li l-arbitraġġ bejn investituri u Stati huwa meqjus mill-imsieħba tagħha, kif ukoll mill-investituri stess, bħala element indispensabbli għall-protezzjoni ta’ dawn tal-aħħar (
13
). L-interess immedjat għall-Unjoni kien għalhekk li timxi ma’ dan il-mod ta’ riżoluzzjoni ta’ tilwim filwaqt li tintroduċi titjib billi timmira, fuq perijodu twil ta’ żmien, lejn żviluppi iktar sostanzjali, bħalma huwa l-proġett ta’ tribunal multilaterali dwar l-investimenti (
14
).
20.
Iċ-CETA għalhekk jinkludi mekkaniżmu għar-riżoluzzjoni ta’ tilwim li x-xejra tiegħu evolviet mal-iżvolġiment tan-negozjati sabiex, b’mod partikolari, jittieħdu inkunsiderazzjoni r-riżultati ta’ konsultazzjoni pubblika miftuħa dwar dan il-punt mill-Kummissjoni (
15
). In-natura vivaċi tad-dibattitu dwar l-opportunità u l-karatteristiċi ta’ tali mekkaniżmu hija dovuta prinċipalment għall-fatt li l-arbitraġġ fil-qasam tal-investimenti huwa lok ta’ konfrontazzjoni bejn interessi privati u interessi pubbliċi. Huwa għalhekk iqajjem neċessarjament problemi li jistgħu jkollhom impatt fuq il-politiki pubbliki.
21.
Għalissa, ir-riforma mnedija mill-Unjoni, kif espressa fiċ-CETA, hija bbażata fuq żewġ aspetti prinċipali, jiġifieri, minn naħa, ir-referenza espliċita għad-dritt tal-Partijiet Kontraenti li jadottaw miżuri regolatorji fl-interess ġenerali, marbuta ma’ normi iktar preċiżi fil-qasam tal-protezzjoni tal-investimenti sabiex jintemmu ċerti interpretazzjonijiet eċċessivi tan-normi (
16
), u, min-naħa l-oħra, ir-rieda li l-affarijiet jimxu lejn sistema ġudizzjarja kkaratterizzata, b’mod partikolari, mill-indipendenza u mill-imparzjalità tal-membri tagħha kif ukoll mit-trasparenza tal-proċeduri tagħha.
22.
Din il-proċedura għal opinjoni tikkonċerna din is-sistema tal-aħħar, fl-istat attwali tal-evoluzzjoni tagħha, li titbiegħed mill-arbitraġġ klassiku sabiex toqrob lejn sistema ġudizzjarja. Id-dispożizzjonijiet taċ-CETA dwar din is-sistema ma humiex fost dawk li qegħdin jiġu applikati b’mod provviżorju (
17
).
23.
Intitolata “Riżoluzzjoni ta’ tilwim dwar l-investiment bejn l-investituri u l-istati”, l-imsemmija sistema ma tkoprix biss il-każijiet fejn investitur ta’ Stat Membru jressaq ilment kontra l-Kanada u dawk fejn investitur Kanadiż iressaq ilment kontra Stat Membru, iżda jkopri wkoll il-każijiet fejn investitur Kanadiż iressaq ilment kontra l-Unjoni.
24.
Id-dispożizzjonijiet essenzjali dwar l-organizzazzjoni u l-implimentazzjoni tas-SĠI jinsabu fit-Taqsima F tal-Kapitolu Tmienja taċ-CETA. Madankollu, ċerti punti tħallew għal deċiżjonijiet li għandhom jittieħdu mill-Kumitat Konġunt CETA previst fl-Artikolu 26.1 ta’ dan il-ftehim.
25.
Il-karatteristika prinċipali ta’ dan il-mekkaniżmu għar-riżoluzzjoni ta’ tilwim hija l-ħolqien ta’ tribunal permanenti sabiex jittratta l-ilmenti mressqa mill-investituri kontra Parti (
18
). It-Tribunal għandu jkun kompost minn ħmistax-il Membru maħtura mill-Kumitat Konġunt CETA (
19
) għal mandat ta’ ħames snin li jista’ jiġġedded darba (
20
).
26.
Il-Membri tat-Tribunal għandu jkollhom il-kwalifiki meħtieġa fil-pajjiżi rispettivi tagħhom sabiex jinħatru f’funzjonijiet ġudizzjarji jew għandhom ikunu ġuristi li għandhom kompetenzi rrikonoxxuti, u għandhom jistabbilixxu li għandhom konoxxenzi speċjalizzati fid-dritt internazzjonali pubbliku (
21
). Il-Membri tat-Tribunal għandhom ikunu indipendenti u għandhom josservaw regoli maħsuba sabiex jiġu evitati kunflitti ta’ interessi (
22
). It-Tribunal għandu jittratta l-kawżi f’diviżjonijiet ġeneralment komposti minn tlieta mill-Membri tiegħu, li għandhom jinħatru kollha mill-President tat-Tribunal skont sistema ta’ rotazzjoni, b’tali mod li tiġi żgurata kompożizzjoni aleatorja u imprevedibbli tad-diviżjonijiet (
23
).
27.
Id-deċiżjonijiet tat-Tribunal jistgħu jkunu s-suġġett ta’ appell quddiem it-Tribunal tal-Appell permanenti (
24
). L-appelli jistgħu jkunu bbażati, b’mod partikolari, fuq żbalji ta’ liġi jew żbalji manifesti fl-evalwazzjoni tal-fatti, inkluża l-evalwazzjoni tad-dritt nazzjonali rilevanti (
25
). Il-Membri tat-Tribunal tal-Appell għandhom jinħatru mill-Kumitat Konġunt CETA (
26
). Huma għandhom ikollhom l-istess kwalifiki bħall-Membri tat-Tribunal u huma suġġetti għall-istess regoli dwar l-etika (
27
).
28.
Skont l-Artikolu 8.41(1) taċ-CETA, “[d]eċiżjoni ta’ arbitraġġ mogħtija skont din it-Taqsima għandha tkun vinkolanti bejn il-partijiet fil-kawża u fir-rigward ta’ dak il-każ partikolari”.
29.
Fir-rigward tad-dispożizzjonijiet sostantivi, l-approċċ il-ġdid jorbot il-konferma tad-dritt tal-Partijiet li jadottaw miżuri regolatorji (
28
) ma’ sforz sabiex ikun hemm preċiżjoni fid-definizzjoni tan-normi ta’ protezzjoni fundamentali (
29
).
30.
B’hekk, l-għan taċ-CETA huwa li jippromwovi l-investimenti transkonfinali bejn l-Unjoni u l-Kanada, billi jagħti lill-investituri tal-Partijiet Kontraenti l-benefiċċju ta’ livell għoli ta’ protezzjoni għall-investimenti tagħhom, filwaqt li jipproteġi s-setgħa ta’ kull Parti li tadotta miżuri regolatorji (
30
).
31.
Nispeċifika wkoll li, meta ġie ffirmat iċ-CETA, ġie stabbilit strument interpretattiv konġunt (
31
), li jipprevedi, fil-punt 6, indikazzjonijiet interpretattivi speċifiċi fir-rigward tas-SĠI. Barra minn hekk, fl-okkażjoni tal-iffirmar ta’ dan il-ftehim, il-Kummissjoni u l-Kunsill ippreżentaw id-Dikjarazzjoni Nru 36, fejn indikaw il-miżuri li kellhom jittieħdu għall-implimentazzjoni tas-SĠI.
32.
B’dawn l-elementi deskrittivi premessi, ngħid qabel kollox li, sabiex tingħata risposta għat-talba għal opinjoni mressqa mir-Renju tal-Belġju, ma inix ser nindirizza, minkejja l-importanza tagħhom, l-aspett politiku u l-aspett ekonomiku tal-kwistjoni mressqa quddiemna, u dan sa fejn huwa fil-fehma tiegħi neċessarju nenfasizza li l-għażla, fl-implimentazzjoni tal-politika kummerċjali komuni, li jissieħbu ma’ prassi ta’ arbitraġġ internazzjonali ferm stabbilita taqa’ fil-marġni ta’ diskrezzjoni tal-istituzzjonijiet tal-Unjoni.
33.
B’hekk, ma huwiex ir-rwol tiegħi li nieħu pożizzjoni dwar l-opportunità, minn perspettiva politika, li jiġi previst mod ta’ riżoluzzjoni ta’ tilwim ta’ dan it-tip fil-ftehimiet li l-Unjoni tinnegozja ma’ Stati terzi, u lanqas ma huwa r-rwol tiegħi li nieħu pożizzjoni dwar l-impatt ekonomiku li s-sistema ta’ RTIS jista’ jkollha f’termini ta’ attrazzjoni tal-investituri barranin u tal-iżvilupp tal-operazzjonijiet tagħhom. Dawn l-elementi jaqgħu taħt il-marġni ta’ diskrezzjoni wiesa’ tal-istituzzjonijiet tal-Unjoni (
32
). Barra minn hekk, dawn l-elementi huma r-riżultat ta’ dibattitu demokratiku mmexxi fi ħdan l-Unjoni u l-Istati Membri tagħha. L-unika ħaġa li għandi neżamina hija l-kwistjoni ta’ jekk, billi jissieħeb mal-prassi tal-arbitraġġ dwar l-investimenti filwaqt li jaġġustah sabiex jevolvih f’mudell ta’ natura ġudizzjarja, il-ftehim maħsub huwiex, minn perspettiva purament legali, kompatibbli mad-dritt primarju tal-Unjoni.
III. It-talba għal opinjoni tar-Renju tal-Belġju
34.
Bit-talba għal opinjoni tiegħu, ir-Renju tal-Belġju jixtieq jikkontribwixxi sabiex jiġi kkjarifikat il-kuntest ġuridiku li fih jaqa’ ċ-CETA, mingħajr ma jieħu pożizzjoni huwa stess dwar kif għandhom jitwieġbu, fil-fehma tiegħu, il-kwistjonijiet imressqa quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja.
35.
Ir-Renju tal-Belġju jindika wkoll li huwa konxju tal-fatt li għandhom jittieħdu ċerti miżuri sabiex jiġu implimentati ċ-CETA u d-Dikjarazzjoni Nru 36, fatt dan li jista’ jkollu impatt fuq l-opinjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja.
36.
It-talba għal opinjoni tikkonċentra fuq it-tliet kwistjonijiet segwenti: il-ġurisdizzjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja, il-prinċipju ta’ ugwaljanza fit-trattament u r-rekwiżit ta’ effettività tad-dritt tal-Unjoni kif ukoll id-dritt ta’ aċċess għal qorti indipendenti u imparzjali.
37.
Preliminarjament, fir-rigward tal-ammissibbiltà tat-talba tar-Renju tal-Belġju, għandha tiġi enfasizzata n-natura preventiva tal-proċedura għal opinjoni. Infakkar, f’dan ir-rigward, li, “skont l-Artikolu 218(11) TFUE, il-Parlament, il-Kunsill, il-Kummissjoni jew Stat Membru jistgħu jiksbu l-opinjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja dwar il-kompatibbiltà ta’ ftehim maħsub mad-dispożizzjonijiet tat-Trattati. L-għan ta’ din id-dispożizzjoni huwa li jiġu evitati l-kumplikazzjonijiet li jistgħu jirriżultaw minn kontestazzjonijiet legali dwar il-kompatibbiltà mat-Trattati ta’ ftehimiet internazzjonali li jorbtu lill-Unjoni” (
33
). Fil-fatt, “deċiżjoni ġudizzjarja li tikkonstata eventwalment, wara l-konklużjoni ta’ ftehim internazzjonali li jorbot lill-Unjoni, li dan il-ftehim huwa, jew minħabba l-kontenut tiegħu, jew minħabba l-proċedura adottata għall-konklużjoni tiegħu, inkompatibbli mad-dispożizzjonijiet tat-Trattati ma tistax ma toħloqx, mhux biss fuq il-livell intern tal-Unjoni iżda wkoll fuq il-livell tar-relazzjonijiet internazzjonali, diffikultajiet serji u tista’ tikkawża preġudizzju lill-partijiet ikkonċernati kollha, inklużi lill-Istati terzi” (
34
).
38.
Kif diġà indikajt, għalkemm ġie ffirmat, iċ-CETA għadu ma ġiex konkluż fis-sens tal-Artikolu 218(6) TFUE. Dan il-ftehim għalhekk għadu “maħsub” fis-sens tal-Artikolu 218(11) TFUE.
A.
Fuq il-kompatibbiltà taċ-CETA mal-ġurisdizzjoni esklużiva tal-Qorti tal-Ġustizzja fl-interpretazzjoni definittiva tad-dritt tal-Unjoni
39.
Ir-Renju tal-Belġju jfakkar li, fil-punt 246 tal-Opinjoni 2/13 tagħha, il-Qorti tal-Ġustizzja ddikkjarat il-“prinċipju ta’ ġurisdizzjoni esklużiva tal-Qorti tal-Ġustizzja fl-interpretazzjoni definittiva tad-dritt tal-Unjoni”.
40.
Dan l-Istat Membru jfakkar ukoll ir-raġunijiet li minħabba fihom il-Qorti tal-Ġustizzja qieset, fl-Opinjoni 1/09 tagħha, tat-8 ta’ Marzu 2011 (
35
), li l-abbozz ta’ ftehim internazzjonali li jistabbilixxi qorti għall-privattivi Ewropej u għall-privattivi Komunitarji kien inkompatibbli mad-dritt tal-Unjoni.
41.
Wara li jindika li l-Artikolu 8.18(1) taċ-CETA jawtorizza lit-Tribunal jeżamina jekk strument tad-dritt sekondarju tal-Unjoni huwiex kompatibbli mad-dispożizzjonijiet tat-Taqsimiet C u D tal-Kapitolu Tmienja ta’ dan il-ftehim, ir-Renju tal-Belġju josserva li, fil-kuntest ta’ dan l-eżami, dan it-Tribunal jista’ jsib quddiemu, b’mod regolari, kwistjonijiet ta’ interpretazzjoni tad-dritt tal-Unjoni. Filwaqt li jirreferi għall-Artikolu 8.31(2) taċ-CETA, ir-Renju tal-Belġju jindika li, fl-assenza ta’ interpretazzjoni dominanti, it-Tribunal ser isib ruħu f’pożizzjoni fejn ikollu jinterpreta huwa stess id-dritt tal-Unjoni.
42.
Għalkemm, skont dan l-Istat Membru, iċ-CETA huwa differenti mill-mekkaniżmu li kien is-suġġett tal-Opinjoni 1/09 sa fejn it-Tribunal ma huwiex ser jintalab direttament jaqta’ tilwima pendenti quddiemu fid-dawl tad-dritt tal-Unjoni bħala d-dritt applikabbli, u lanqas ma ser ikollu jeżamina l-validità ta’ att tal-Unjoni, is-SĠI tippermetti, mill-banda l-oħra, bħal fil-każ tal-mekkaniżmi li kienu s-suġġetti tal-Opinjonijiet 1/09 u 2/13, lit-Tribunal jeżamina l-kompatibbiltà tad-dispożizzjonijiet tad-dritt sekondarju tal-Unjoni mad-dispożizzjonijiet rilevanti taċ-CETA u jiddetermina għal dan il-għan l-interpretazzjoni tad-dritt tal-Unjoni.
43.
Sa fejn is-sistema ta’ RTIS prevista fiċ-CETA la tipprevedi l-obbligu u lanqas il-possibbiltà għat-Tribunal li jagħmel domanda preliminari lil-Qorti tal-Ġustizzja dwar l-interpretazzjoni tad-dritt tal-Unjoni (assenza ta’ mekkaniżmu ta’ involviment minn qabel), ir-Renju tal-Belġju għandu dubju dwar jekk din is-sistema, li tista’ twassal għal deċiżjonijiet definittivi, ta’ natura vinkolanti, konformement ma’ dak li jipprevedi l-Artikolu 8.41(1) ta’ dan il-ftehim, hijiex kompatibbli mal-prinċipju ta’ ġurisdizzjoni esklużiva tal-Qorti tal-Ġustizzja fl-interpretazzjoni definittiva tad-dritt tal-Unjoni.
44.
Fl-aħħar mill-aħħar, ir-Renju tal-Belġju jixtieq ikun jaf jekk iċ-CETA jiksirx jew le l-prinċipju ta’ ġurisdizzjoni esklużiva tal-Qorti tal-Ġustizzja fl-interpretazzjoni definittiva tad-dritt tal-Unjoni. B’mod iktar preċiż, huwa jixtieq li l-Qorti tal-Ġustizzja tindika jekk l-Artikolu 8.31(2) ta’ dan il-ftehim huwiex suffiċjenti sabiex tiġi ggarantita l-interpretazzjoni uniformi tad-dritt tal-Unjoni jew jekk, għall-kuntrarju, fid-dawl tan-natura vinkolanti tad-deċiżjoni, skont l-Artikolu 8.41(1) tal-imsemmi ftehim, għandux jiġi kkonstatat ksur ta’ dan ir-rekwiżit ta’ interpretazzjoni uniformi ggarantit mill-Qorti tal-Ġustizzja.
45.
Sabiex nagħti tweġiba għal dan l-aspett tat-talba għal opinjoni, ser nibda l-analiżi tiegħi fejn waqfet il-Qorti tal-Ġustizzja fl-Opinjoni 2/15 tagħha. Fil-fatt, f’dik l-opinjoni, il-Qorti tal-Ġustizzja llimitat l-eżami tagħha għat-tqassim tal-kompetenzi bejn l-Unjoni u l-Istati Membri dwar l-aspetti sostantivi u proċedurali tal-politika esterna tal-Unjoni fil-qasam tal-investimenti.
46.
F’dan ir-rigward, għandu jiġi indikat li t-Trattat ta’ Lisbona ta lill-Unjoni kompetenza esklużiva fil-qasam tal-investimenti diretti billi inkludihom fil-qasam tal-politika kummerċjali komuni, kif jirriżulta mill-Artikolu 3(1)(e) TFUE u mill-Artikolu 207(1) TFUE. Barra minn hekk, l-Unjoni għandha kompetenza kondiviża fir-rigward tal-investimenti li ma humiex investimenti diretti (
36
).
47.
Il-Qorti tal-Ġustizzja speċifikat li l-kompetenza esklużiva li għandha l-Unjoni taħt l-Artikolu 207 TFUE fil-qasam tal-investimenti barranin diretti tkopri d-dispożizzjonijiet sostantivi kollha li jinsabu normalment fi trattat bilaterali dwar l-investiment (
37
). Għall-kuntrarju, l-Unjoni tikkondividi mal-Istati Membri l-kompetenza tagħha fir-rigward tad-dispożizzjonijiet dwar ir-riżoluzzjoni ta’ tilwim bejn investituri u Stati (
38
). F’dan ir-rigward, fl-Opinjoni 2/15 tagħha, il-Qorti tal-Ġustizzja osservat li s-sistema inkwistjoni kienet “tneħħi xi tilwim mill-ġurisdizzjoni tal-qrati tal-Istati Membri” u li għalhekk din is-sistema kellha tinħoloq bil-kunsens tagħhom (
39
).
48.
Madankollu, fl-Opinjoni 2/15 tagħha, il-Qorti tal-Ġustizzja ma eżaminatx il-problema tal-kompatibbiltà mad-dritt tal-Unjoni, mill-perspettiva taż-żamma tal-ġurisdizzjoni tagħha stess, tal-mekkaniżmu għar-riżoluzzjoni ta’ tilwim previst fi ftehim dwar l-investimenti internazzjonali.
49.
Il-Qorti tal-Ġustizzja issa għandha, fir-rigward ta’ ftehim tal-istess tip mal-Kanada, tagħti deċiżjoni dwar il-possibbiltà u l-modalitajiet tal-koeżistenza ta’ tali mekkaniżmu għar-riżoluzzjoni ta’ tilwim mas-sistema ġudizzjarja tal-Unjoni.
1. Is-sistema ġudizzjarja tal-Unjoni bħala garanzija tal-awtonomija tal-ordinament ġuridiku tal-Unjoni
50.
Kif il-Qorti tal-Ġustizzja indikat fl-Opinjoni 2/13 tagħha, “[s]abiex jiġi żgurat li jinżammu l-karatteristiċi speċifiċi u l-awtonomija [tal-ordinament ġuridiku tal-Unjoni], it-Trattati stabbilixxew sistema ġudizzjarja maħsuba sabiex tiżgura l-konsistenza u l-unità fl-interpretazzjoni tad-dritt tal-Unjoni” (
40
).
51.
F’dan il-kuntest, “il-qrati nazzjonali u l-Qorti tal-Ġustizzja huma responsabbli sabiex jiggarantixxu l-applikazzjoni sħiħa tad-dritt tal-Unjoni fl-Istati Membri kollha kif ukoll il-protezzjoni ġudizzjarja tad-drittijiet li l-individwi jgawdu bis-saħħa ta’ dan id-dritt” (
41
).
52.
Il-missjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja hija li “tara li d-dritt ikun rispettat fl-interpretazzjoni u fl-applikazzjoni tat-Trattati”, konformement ma’ dak li jipprevedi l-Artikolu 19(1) TUE. Din il-funzjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja timplika r-responsabbiltà li “tiżgura l-osservanza tal-awtonomija tal-ordinament ġuridiku tal-Unjoni kif maħluqa mit-trattati” (
42
).
53.
Fl-Opinjoni 1/09 tagħha, il-Qorti tal-Ġustizzja enfasizzat li hija tikkondividi din ir-responsabbiltà mal-qrati nazzjonali. Fil-fatt, il-Qorti tal-Ġustizzja sostniet li, “[k]if jirriżulta mill-Artikolu 19(1) TUE, il-Qorti tal-Ġustizzja u l-qrati tal-Istati Membri għadhom jaraw li dan l-ordinament ġuridiku u s-sistema ġudizzjarja tal-Unjoni jkunu rrispettati” (
43
).
54.
Il-Qorti tal-Ġustizzja tinvoka wkoll l-Artikolu 4(3) TUE sabiex tindika li “l-Istati Membri, b’mod partikolari, bis-saħħa tal-prinċipju ta’ kooperazzjoni leali stabbilit fl-ewwel subparagrafu tal-Artikolu 4(3) TUE, huma responsabbli sabiex jiżguraw, fit-territorji rispettivi tagħhom, l-applikazzjoni u l-osservanza tad-dritt tal-Unjoni” (
44
).
55.
Il-Qorti tal-Ġustizzja enfasizzat ukoll li “il-qorti nazzjonali tissodisfa, flimkien mal-Qorti tal-Ġustizzja, funzjoni li ġiet attribwita lilhom b’mod komuni, fid-dawl li tiġi żgurata l-osservanza tad-dritt fl-interpretazzjoni u fl-applikazzjoni tat-trattati” (
45
).
56.
B’mod partikolari, “l-element ċentrali ta’ din is-sistema ġudizzjarja huwa l-proċedura tar-rinviju għal deċiżjoni preliminari prevista fl-Artikolu 267 TFUE li, filwaqt li tistabbilixxi djalogu bejn qorti u oħra, preċiżament bejn il-Qorti tal-Ġustizzja u l-qrati tal-Istati Membri, hija intiża li tiżgura l-unità fl-interpretazzjoni tad-dritt tal-Unjoni […], u b’hekk tippermetti li jiġu żgurati l-konsistenza ta’ dan id-dritt, l-effett sħiħ tiegħu u l-awtonomija tiegħu kif ukoll, fl-aħħar nett, in-natura partikolari tad-dritt stabbilit mit-Trattati” (
46
).
57.
F’dan is-sens, il-Qorti tal-Ġustizzja tenniet b’ċerta saħħa “l-importanza, sabiex tiġi ggarantita l-istruttura kostituzzjonali tas-sistema [ġuridika tal-Unjoni], tal-kooperazzjoni bejn qorti tal-Unjoni u qrati nazzjonali tal-Istati Membri” (
47
) [traduzzjoni libera].
58.
Din ir-relazzjoni partikolari bejn il-Qorti tal-Ġustizzja u l-qrati nazzjonali, ikkaratterizzata minn djalogu kostanti, tikkostitwixxi kemm l-espressjoni u kemm is-salvagwardja tal-ordinament ġuridiku speċifiku li huwa dak tal-Unjoni. Huwa għalhekk li l-Qorti tal-Ġustizzja għandha l-intenzjoni li tipproteġi din ir-relazzjoni minn kull element ta’ natura li jaffettwaha.
59.
B’dan premess, nenfasizza qabel kollox li ż-żamma tal-awtonomija tal-ordinament ġuridiku tal-Unjoni ma hijiex ekwivalenti għall-adozzjoni ta’ approċċ ta’ iżolazzjoni (
48
). Din iż-żamma teħtieġ biss li ma tiġix ippreġudikata l-integrità ta’ dan l-ordinament ġuridiku, li hija bbażata fil-parti l-kbira tagħha fuq il-ġurisdizzjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja li tgħid, bħala l-ogħla awtorità, dak li huwa d-dritt tal-Unjoni u fuq il-kollaborazzjoni li l-Qorti tal-Ġustizzja għandha, għal dan il-għan, mal-qrati tal-Istati Membri.
2. Il-kundizzjonijiet għall-ħolqien ta’ mekkaniżmu speċifiku għar-riżoluzzjoni ta’ tilwim permezz tal-ftehimiet internazzjonali konklużi mill-Unjoni
60.
Skont ġurisprudenza stabbilita, il-ftehimiet internazzjonali konklużi mill-Unjoni bis-saħħa tad-dispożizzjonijiet tat-Trattati jikkostitwixxu, sa fejn jikkonċernaw lill-Unjoni, atti meħuda mill-istituzzjonijiet tagħha (
49
). Bħala tali, dawn il-ftehimiet jagħmlu parti integrali, sa mid-dħul fis-seħħ tagħhom, mill-ordinament ġuridiku tal-Unjoni (
50
). Skont l-Artikolu 216(2) TFUE, “[f]tehim konkluż mill-Unjoni jorbot lill-istituzzjonijiet ta’ l-Unjoni u lill-Istati Membri”. Għalhekk, skont ġurisprudenza stabbilita tal-Qorti tal-Ġustizzja, “dawn l-akkordji jieħdu preċedenza fuq it-testi tad-dritt […] sekondarju [tal-Unjoni]” (
51
). Għaldaqstant, mill-mument li fih ser jidħol fis-seħħ, iċ-CETA ser jiġi awtomatikament integrat fl-ordinament ġuridiku tal-Unjoni, li minnu ser ikun jagħmel parti bħas-sorsi normattivi l-oħra tal-Unjoni (
52
).
61.
Barra minn hekk, mill-Artikolu 19(3)(b) TUE u mill-punt (b) tal-ewwel paragrafu tal-Artikolu 267 TFUE jirriżulta li l-“Qorti tal-Ġustizzja għandha ġurisdizzjoni sabiex tagħti deċiżjoni preliminari dwar l-interpretazzjoni u l-validità tal-atti meħuda mill-istituzzjonijiet tal-Unjoni, mingħajr ebda eċċezzjoni” (
53
), u dan jinkludi l-ftehimiet internazzjonali konklużi mill-Unjoni. Il-Qorti tal-Ġustizzja għandha wkoll ġurisdizzjoni “sabiex tagħti deċiżjoni dwar l-intepretazzjoni tad-deċiżjonijiet meħuda mill-korp imwaqqaf mill-ftehim li jkun responsabbli għall-implimentazzjoni tiegħu” (
54
).
62.
B’dan premess, għandu jitfakkar qabel kollox li l-applikabbiltà quddiem il-qorti tal-Unjoni jew quddiem il-qrati nazzjonali tal-ftehimiet konklużi mill-Unjoni tista’ tkun suġġetta għal ċerti limiti, b’mod partikolari meta l-Qorti tal-Ġustizzja tqis li dawn il-ftehimiet ma jagħtux lill-individwi drittijiet li jkunu jistgħu jinvokaw quddiem qorti. F’dan ir-rigward, il-Qorti tal-Ġustizzja jkollha teżamina n-natura u l-istruttura tal-ftehim internazzjonali inkwistjoni u jkollha tivverifika jekk, mill-perspettiva tal-kontenut tagħhom, id-dispożizzjonijiet ta’ dan il-ftehim humiex inkundizzjonati u suffiċjentement preċiżi (
55
).
63.
Fir-rigward taċ-CETA, kwalunkwe analiżi mill-Qorti tal-Ġustizzja tal-kwistjoni dwar jekk dan il-ftehim huwiex jew le ta’ natura li jipproduċi effett dirett tkun inutli sa fejn l-Artikolu 30.6 tal-imsemmi ftehim jesprimi r-rieda espliċita tal-Partijiet li jirrifjutaw tali effett dirett. Fil-fatt, dan l-artikolu jipprevedi, fil-paragrafu 1 tiegħu, li ċ-CETA ma jistax jiġi invokat “direttament […] fl-ordinamenti ġuridiċi interni tal-Partijiet” (
56
). Minn dan isegwi li, filwaqt li jkun jagħmel parti integrali mill-ordinament ġuridiku tal-Unjoni meta jidħol fis-seħħ, il-ftehim maħsub ma huwiex ser jibbenefika minn invokabbiltà diretta fi ħdan dan l-ordinament. Għaldaqstant, la l-qrati tal-Unjoni u lanqas il-qrati tal-Istati Membri ma ser ikunu jistgħu japplikaw direttament dan il-ftehim fit-tilwim li jitressaq quddiemhom. Hawnhekk hawn, għalhekk, żewġ sistemi ġuridiċi li jeżistu flimkien u li l-limiti tal-interferenzi bejniethom ġew stabbiliti b’mod volontarju.
64.
Sabiex ftehim internazzjonali konkluż mill-Unjoni jkun jagħmel parti integrali mill-ordinament ġuridiku tagħha, huwa meħtieġ li d-dispożizzjonijiet ta’ dan il-ftehim ikunu kompletament kompatibbli mad-dispożizzjonijiet tat-Trattati u mal-prinċipji kostituzzjonali li joħorġu minnhom (
57
). Sabiex tkun osservata l-awtonomija kostituzzjonali tal-ordinament ġuridiku tal-Unjoni, huwa għalhekk meħtieġ li l-ftehimiet internazzjonali konklużi minn din tal-aħħar ma’ Stati terzi ma jippreġudikawx il-bilanċ delikat bejn “l-affiljazzjoni internazzjonali u n-natura speċifika tad-dritt tal-Unjoni” (
58
) [traduzzjoni libera].
65.
F’dan id-dawl, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet diversi drabi li “ftehim internazzjonali, li jipprevedi l-ħolqien ta’ qorti li jkollha l-kompitu li tinterpreta d-dispożizzjonijiet tiegħu u li d-deċiżjonijiet tagħha jorbtu lill-istituzzjonijiet, inkluż lill-Qorti tal-Ġustizzja, ma huwiex, bħala prinċipju, inkompatibbli mad-dritt tal-Unjoni” (
59
). Fil-fatt, skont il-Qorti tal-Ġustizzja, “il-kompetenza tal-Unjoni fil-qasam tar-relazzjonijiet internazzjonali u l-kapaċità tagħha li tikkonkludi ftehimiet internazzjonali jimplikaw neċessarjament il-possibbiltà li l-Unjoni tissottometti ruħha għad-deċiżjonijiet ta’ qorti maħluqa jew innominata permezz ta’ tali ftehimiet, fir-rigward tal-interpretazzjoni u tal-applikazzjoni tad-dispożizzjonijiet tagħhom” (
60
). Fl-Opinjoni 2/15 tagħha, il-Qorti tal-Ġustizzja indikat li, bl-istess mod, il-kompetenza tal-Unjoni sabiex tikkonkludi ftehimiet internazzjonali tinkludi neċessarjament il-possibbiltà li tissuġġetta ruħha għad-deċiżjonijiet “ta’ korp li, filwaqt li ma huwiex qorti b’mod formali, essenzjalment jissodisfa funzjonijiet ġudizzjarji” (
61
).
66.
Madankollu, il-Qorti tal-Ġustizzja speċifikat li “ftehim internazzjonali jista’ jaffettwa s-setgħat tagħha biss jekk il-kundizzjonijiet essenzjali għaż-żamma tan-natura ta’ dawn is-setgħat ikunu ssodisfatti u jekk, għaldaqstant, ma tkunx qiegħda tiġi ppreġudikata l-awtonomija tal-ordinament ġuridiku tal-Unjoni” (
62
).
67.
Skont il-Qorti tal-Ġustizzja, “iż-żamma tal-awtonomija tal-ordinament ġuridiku [tal-Unjoni] teħtieġ, minn naħa, li l-kompetenzi [tal-Unjoni] u tal-istituzzjonijiet tagħha, kif previsti fit-Trattat, ma jiġux żnaturati” (
63
). Din iż-żamma timplika, min-naħa l-oħra, li l-mekkaniżmu għar-riżoluzzjoni ta’ tilwim inkwistjoni ma jkollux “l-effett li jimponi fuq [l-Unjoni] u fuq l-istituzzjonijiet tagħha, fl-eżerċizzju tal-kompetenzi interni tagħhom, interpretazzjoni partikolari tar-regoli [tad-dritt tal-Unjoni]” (
64
).
68.
B’mod partikolari, fl-Opinjoni 2/13 tagħha, il-Qorti tal-Ġustizzja osservat li “l-intervent tal-korpi mogħtija kompetenzi deċiżjonali mill-[Konvenzjoni Ewropea għall-Protezzjoni tad-Drittijiet tal-Bniedem u tal-Libertajiet Fundamentali (
65
)] kif previst fil-ftehim maħsub, ma għandux ikollu l-effett li jimponi fuq l-Unjoni u fuq l-istituzzjonijiet tagħha, fl-eżerċizzju tas-setgħat interni tagħhom, interpretazzjoni partikolari tar-regoli tad-dritt tal-Unjoni” (
66
).
69.
Kif indikat il-Qorti tal-Ġustizzja fl-Opinjoni 1/09 tagħha, hija setgħet tagħti opinjonijiet favorevoli għall-introduzzjoni, permezz ta’ ftehimiet internazzjonali, ta’ sistemi ġudizzjarja intiżi essenzjalment għar-riżoluzzjoni tat-tilwim dwar l-interpretazzjoni jew l-applikazzjoni tad-dispożizzjonijiet stess tal-ftehimiet internazzjonali inkwistjoni, u li la kienu jaffettwaw is-setgħat tal-qrati tal-Istati Membri dwar l-interpretazzjoni u l-applikazzjoni tad-dritt tal-Unjoni u lanqas il-possibbiltà, jekk mhux ukoll l-obbligu, għal dawn tal-aħħar li jagħmlu rinviju għal deċiżjoni preliminari lill-Qorti tal-Ġustizzja u l-ġurisdizzjoni ta’ din tal-aħħar li tagħti risposta (
67
). Għall-kuntrarju, il-Qorti tal-Ġustizzja oġġezzjonat għall-ħolqien ta’ qorti internazzjonali li kienet ser tkun meħtieġa tinterpreta u tapplika mhux biss id-dispożizzjonijiet tal-ftehim li jistabbilixxiha, iżda wkoll strumenti oħra tad-dritt tal-Unjoni, u li setgħet tkun meħtieġa tiddeċiedi tilwima pendenti quddiemha fid-dawl tad-drittijiet fundamentali u tal-prinċipji ġenerali tad-dritt tal-Unjoni, jekk mhux ukoll teżamina l-validità ta’ att tal-Unjoni (
68
).
70.
Għandu jiġi mistħarreġ għalhekk jekk il-ġurisdizzjoni li t-Taqsima F tal-Kapitolu Tmienja taċ-CETA tagħti lit-Tribunal taċ-CETA fir-rigward tal-interpretazzjoni u tal-applikazzjoni tad-dispożizzjonijiet tiegħu tistax twassal sabiex tiġi imposta fuq l-istituzzjonijiet tal-Unjoni u, b’mod partikolari, fuq il-Qorti tal-Ġustizzja, interpretazzjoni partikolari tar-regoli tad-dritt tal-Unjoni fl-eżerċizzju tal-kompetenzi mogħtija lilhom mit-Trattati. B’mod iktar partikolari, it-Taqsima F tal-Kapitolu Tmienja taċ-CETA tippreġudika l-“prinċipju ta’ ġurisdizzjoni esklużiva tal-Qorti tal-Ġustizzja fl-interpretazzjoni definittiva tad-dritt tal-Unjoni” (
69
)?
71.
Qabel nindirizza l-qofol ta’ din il-kwistjoni, huwa fil-fehma tiegħi meħtieġ li nispjega l-ewwel nett ir-raġunijiet li minħabba fihom ir-rekwiżit ta’ reċiproċità fil-protezzjoni mogħtija lill-investituri ta’ kull Parti Kontraenti għandu jittieħed inkunsiderazzjoni fil-kuntest tal-eżami ta’ jekk it-Taqsima F tal-Kapitolu Tmienja taċ-CETA tippreġudikax l-awtonomija tal-ordinament ġuridiku tal-Unjoni.
3. Ir-rekwiżit ta’ reċiproċità fil-protezzjoni mogħtija lill-investituri ta’ kull Parti Kontraenti
72.
Meta investiment jitwettaq minn persuna fiżika jew ġuridika fi Stat Membru tal-Unjoni, dan l-investiment ikun suġġett għall-applikazzjoni tad-dritt ta’ dan l-Istat, li tiegħu d-dritt tal-Unjoni jagħmel parti integrali. Fil-każ ta’ kontestazzjoni dwar l-applikazzjoni ta’ dan id-dritt, il-qrati tal-imsemmi Stat ikollhom jiddeċiedu t-tilwima fuq il-bażi tad-dritt li jkollhom il-funzjoni li jiżguraw l-osservanza tiegħu, jekk ikun il-każ wara li jkunu għamlu rinviju għal deċiżjoni preliminari lill-Qorti tal-Ġustizzja. Meta jressaq kawża quddiem qorti nazzjonali, l-investitur jista’ jipprova jikseb l-annullament ta’ miżura nazzjonali u/jew il-ħlas ta’ danni.
73.
B’hekk, kwalunkwe impriża Kanadiża li tinvesti fi Stat Membru tal-Unjoni hija, sa fejn huwa kkonċernat dan l-investiment, suġġetta għad-dritt ta’ dan l-Istat Membru, li jinkludi d-dritt tal-Unjoni. Huwa evidenti li investitur minn Stat terz li jixtieq jinvesti fi Stat Membru ser ikollu għad-dispożizzjoni tiegħu qafas normattiv li jipproteġi lil dan l-investiment kif ukoll rimedji sabiex jinvoka l-pretensjonijiet tiegħu. Madankollu, mingħajr ma nipponta swaba’ u mingħajr ma nimplika xi mala fide fil-konfront tal-imsieħba kummerċjali tal-Unjoni, ma jistax jitqies li huwa awtomatikament il-każ li l-investituri tal-Unjoni ser ikollhom, fl-Istati terzi li magħhom l-Unjoni tixtieq tiżviluppa relazzjonijiet fil-qasam tal-investimenti, livell ekwivalenti ta’ protezzjoni minn perspettiva sostantiva u proċedurali. Huwa għalhekk li l-Unjoni għandha, sabiex tħaddem il-politika kummerċjali tagħha, tinnegozja ma’ dawn l-Istati terzi, fuq bażi reċiproka, normi sostantivi u proċedurali dwar il-protezzjoni tal-investimenti li jitwettqu bejn iż-żewġ Partijiet Kontraenti.
74.
Għaldaqstant, l-eżistenza ta’ standards ta’ protezzjoni differenti fid-drittijiet interni tal-Partijiet Kontraenti tagħmel neċessarja l-konklużjoni ta’ ftehim bilaterali li jippermetti lill-investituri ta’ kull Parti Kontraenti tikseb protezzjoni identika meta jwettqu investiment fit-territorju tal-Parti l-oħra.
75.
Iċ-CETA ġie nnegozjat fuq bażi ta’ reċiproċità bejn il-Partijiet Kontraenti. Dan il-ftehim huwa għalhekk intiż li jagħti lill-investituri ta’ kull waħda minn dawn il-Partijiet protezzjoni sostantiva u proċedurali ekwivalenti. L-għan ta’ dan it-tip ta’ ftehimiet huwa għalhekk li l-impriżi tal-Unjoni li jinvestu fi Stati terzi, minn naħa, u l-impriżi ta’ Stati terzi li jinvestu fl-Unjoni, min-naħa l-oħra, joperaw fuq bażi ugwali. F’dan id-dawl huwa għalhekk meħtieġ li l-istandards sostantivi u proċedurali ta’ protezzjoni li jibbenefikaw minnhom l-impriżi tal-Unjoni li jinvestu fi Stati terzi jkunu ekwivalenti għal dawk li jibbenefikaw minnhom l-impriżi tal-Istati terzi li jinvestu fl-Unjoni.
76.
B’mod iktar partikolari, il-biża’ tal-investituri barranin li jkunu żvantaġġati meta mqabbla mal-investituri nazzjonali meta jiftħu kawża quddiem il-qrati nazzjonali hija riflessa għalhekk fl-għoti reċiproku tal-possibbiltà ta’ aċċess għal mekkaniżmu speċifiku ta’ riżoluzzjoni ta’ tilwim.
77.
F’dan ir-rigward, għandu jiġi enfasizzat li r-reċiproċità għandha titqies li hija wieħed mill-prinċipji ewlenin tar-relazzjonijiet esterni tal-Unjoni (
70
). L-applikazzjoni tar-reċiproċità għar-relazzjonijiet esterni tal-Unjoni li jirriżultaw minn ftehim hija ġġustifikata mill-fatt li, bħala suġġett tad-dritt internazzjonali, l-Unjoni hija suġġetta għar-regoli tad-dritt internazzjonali li bihom tkun intrabtet volontarjament, fosthom l-obbligu ta’ reċiproċità (
71
).
78.
Sa fejn iċ-CETA huwa bbażat fuq rekwiżit ta’ protezzjoni reċiproka tal-investituri ta’ kull Parti Kontraenti, in-negozjaturi ta’ dan il-ftehim qiesu li kien meħtieġ li fl-imsemmi ftehim jiġu inklużi dispożizzjonijiet, bħal dawk tat-Taqsimiet C u D tal-Kapitolu Tmienja taċ-CETA, li jobbligaw lil kull waħda mill-Partijiet Kontraenti tagħti lill-investituri tal-Parti l-oħra protezzjoni adegwata u ekwivalenti. Tali tfittxija ta’ reċiproċità ttieħdet inkunsiderazzjoni mill-Qorti tal-Ġustizzja fl-Opinjoni 2/15 tagħha meta indikat li, “fid-dawl tal-fatt li l-moviment liberu tal-kapital u tal-pagamenti bejn l-Istati Membri u l-Istati terzi, previst fl-Artikolu 63 TFUE, ma jistax jiġi invokat b’mod formali fil-konfront tal-Istati terzi, il-konklużjoni ta’ ftehimiet internazzjonali li jikkontribwixxu għall-ħolqien ta’ dan il-moviment liberu fuq bażi reċiproka tista’ tiġi kklassifikata bħala meħtieġa sabiex dan il-moviment liberu jintlaħaq bis-sħiħ, li huwa wieħed mill-għanijiet tat-Titolu IV (‘Moviment liberu tal-persuni, servizzi u kapital’) tat-Tielet Parti (‘Politika u azzjonijiet interni ta’ l-Unjoni’) tat-Trattat FUE” (
72
).
79.
Kif osservat il-Kummissjoni fid-dokument kunċettwali tagħha tal-5 ta’ Mejju 2015 (
73
), “[p]eress li [l-Unjoni] tiżgura livell għoli ta’ inkoraġġiment u ta’ protezzjoni tal-investimenti fit-territorju tagħha, hija neċessarjament tixtieq tikseb garanziji komparabbli, affidabbli u effettivi, fir-rigward tal-investimenti u tal-investituri Ewropej barra [mill-Unjoni]” (
74
) [traduzzjoni mhux uffiċjali].
80.
Għaldaqstant, il-kapaċità tal-Unjoni li tippromwovi u li tiffavorixxi l-attività tal-investituri tal-Unjoni fi Stati terzi u li tattira l-investituri barranin fit-territorju tagħha tiddependi fil-parti l-kbira tagħha mill-konklużjoni ta’ ftehimiet ma’ Stati terzi sabiex tiġi prevista protezzjoni adegwata u reċiproka ta’ dawn l-investimenti.
81.
L-adozzjoni, fil-kuntest ta’ ftehim internazzjonali bejn, minn naħa, l-Unjoni u l-Istati Membri tagħha u, min-naħa l-oħra, Stat terz, fuq bażi reċiproka, ta’ normi ta’ protezzjoni sostantiva u proċedurali fil-qasam tal-investimenti hija dovuta għall-fatt li r-relazzjonijiet bejn dawn il-Partijiet Kontraenti ma jkunux ibbażati fuq il-fiduċja reċiproka, għall-kuntrarju ta’ dak li huwa l-każ għar-relazzjonijiet bejn l-Istati Membri.
82.
Kif il-Qorti tal-Ġustizzja fakkret reċentement fis-sentenza tagħha tas-6 ta’ Marzu 2018, Achmea (
75
), “[i]d-dritt tal-Unjoni huwa għaldaqstant ibbażat fuq il-premessa fundamentali li tipprovdi li kull Stat Membru jikkondividi mal-Istati Membri l-oħrajn kollha, u jirrikonoxxi li dawn jikkondividu miegħu, sensiela ta’ valuri komuni li fuqhom hija bbażata l-Unjoni, kif jippreċiża l-Artikolu 2 TUE. Din il-premessa timplika u tiġġustifika l-eżistenza tal-fiduċja reċiproka bejn l-Istati Membri fir-rikonoxximent ta’ dawn il-valuri u, għalhekk, fl-osservanza tad-dritt tal-Unjoni li jimplementahom” (
76
). Issa, ir-relazzjonijiet li l-Unjoni tistabbilixxi ma’ Stati terzi ma humiex ibbażati fuq tali premessa. Għaldaqstant, l-istituzzjonijiet tal-Unjoni, meta jinnegozjaw ftehim bħalma huwa ċ-CETA, jipprovaw jiggarantixxu li l-investituri tal-Unjoni ser ikollhom, fl-Istati terzi, l-istess livell ta’ protezzjoni bħal dak li l-Unjoni u l-Istati Membri tagħha joffru lill-investituri barranin. F’dan is-sens, reċiproċità tiġi mfittxija fuq il-bażi ta’ standard ta’ protezzjoni nnegozjat b’mod liberu bejn il-Partijiet Kontraenti, li jipprovaw jaqblu dwar ir-regoli ta’ protezzjoni li jkunu lesti jagħtu reċiprokament lill-investituri minn kull waħda minn dawn iż-żewġ Partijiet.
83.
Id-definizzjoni ta’ tali regoli ta’ protezzjoni tal-investimenti barranin teħtieġ ukoll li jiġu ddeterminati n-natura u l-modalitajiet tal-mekkaniżmu għar-riżoluzzjoni ta’ tilwim li ser jippermetti li tiġi ggarantita l-osservanza ta’ dawn ir-regoli.
84.
Fil-fatt, kull waħda mill-Partijiet Kontraenti ma jkollhiex neċessarjament fiduċja fis-sistema ġudizzjarja tal-Parti l-oħra sabiex tiżgura l-osservanza tar-regoli previsti fil-ftehim. Għalhekk, ikun meħtieġ li dawn iż-żewġ Partijiet jaqblu dwar mekkaniżmu newtrali għar-riżoluzzjoni ta’ tilwim li, permezz tal-karatteristiċi tiegħu, ser ikun fdat minnhom kif ukoll mill-investituri. Huwa billi jserraħ moħħ l-investituri barranin dwar il-protezzjoni tal-investimenti tagħhom li l-Istat ospitanti ser ikun f’pożizzjoni li jattira investimenti ġodda. Issa, dan huwa l-għan prinċipali tal-ftehimiet fil-qasam tal-investimenti. Minn din il-perspettiva, l-istabbiliment ta’ mekkaniżmu għar-riżoluzzjoni ta’ tilwim jista’ jidher bħala l-element ċentrali tas-sistema ta’ protezzjoni implimentata.
85.
Għaldaqstant, ma tistax issir riflessjoni dwar jekk l-awtonomija tad-dritt tal-Unjoni hijiex miżmuma suffiċjentement miċ-CETA mingħajr ma tittieħed inkunsiderazzjoni din id-dimensjoni reċiproka tal-protezzjoni sostantiva u proċedurali mfittxija (
77
).
86.
Fil-kuntest ta’ din ir-riflessjoni, il-fatt li l-Parti Kontraenti l-oħra fil-ftehim maħsub hija l-Kanada, li s-sistema ġudizzjarja tagħha hija meqjusa li għandha biżżejjed garanziji, ma jidhirx li huwa determinanti, fil-fehma tiegħi, sa fejn fil-verità huwa involut mekkaniżmu standard maħsub li jiġi inkluż fi ftehimiet internazzjonali ma’ Stati terzi li jistgħu ma jkollhomx l-istess garanziji. B’hekk, l-analiżi ma għandhiex tvarja skont l-Istat terz ikkonċernat, u dan sa fejn dak li huwa involut huwa d-definizzjoni ta’ mudell li jkun konformi mal-prinċipji li jiddefinixxu l-ordinament ġuridiku tal-Unjoni u li, fl-istess ħin, ikun jista’ jiġi applikat fil-ftehimiet kummerċjali kollha bejn l-Unjoni u Stati terzi. Fi kwalunkwe każ, matul din il-proċedura deher li hemm diverġenzi fil-protezzjoni sostantiva mogħtija lill-investituri barranin f’kull waħda mill-Partijiet Kontraenti (
78
).
87.
Mill-kunsiderazzjonijiet preċedenti jirriżulta li, anki jekk jitqies li, mill-perspettiva tal-Unjoni, jista’ jidher superfluwu li fi ftehim internazzjonali fil-qasam tal-investimenti jiġu previsti normi ta’ protezzjoni tal-investituri li, minn ċerti aspetti, jistgħu jikkostitwixxu repetizzjoni ta’ normi diġà fis-seħħ fid-dritt tal-Unjoni u jistgħu jwasslu sabiex jiddaħħal inkwistjoni, bħala konsegwenza, l-istabbiliment ta’ mekkaniżmu speċifiku għar-riżoluzzjoni ta’ tilwim, għandu jiġi enfasizzat li tali raġunament ma jiħux inkunsiderazzjoni l-fatt li ma jkunx hemm neċessarjament simetrija bejn il-livell ta’ protezzjoni kemm sostantiva u kemm proċedurali eżistenti fi ħdan l-Unjoni u fi ħdan l-Istati terzi li magħhom l-Unjoni tixtieq tiżviluppa r-relazzjonijiet tagħha fil-qasam tal-investimenti. Huwa fil-fatt dan in-nuqqas potenzjali ta’ simetrija li jagħmel neċessarju n-negozjati dwar standard komuni ta’ protezzjoni sostantiva u proċedurali, li huwa l-uniku li jista’ jiggarantixxi r-reċiproċità fl-applikazzjoni tal-ftehim ikkonċernat u li jista’ jiżgura lill-investituri tal-Unjoni protezzjoni effettiva u uniformi meta jwettqu operazzjonijiet ta’ investiment fi Stati terzi.
88.
Għall-kuntrarju ta’ dak li xi drabi jiġi sostnut, l-introduzzjoni ta’ mekkaniżmu għar-riżoluzzjoni ta’ tilwim bħal dak eżaminat hawnhekk ma tikkostitwixxix, fil-fehma tiegħi, kontestazzjoni tas-sistema ġudizzjarja tal-Unjoni u tal-Istati Membri tagħha u lanqas tal-kapaċità ta’ din is-sistema li titratta b’mod effettiv, indipendenti u imparzjali r-rikorsi ppreżentati minn investituri barranin. Meta tintroduċi tali mekkaniżmu fir-relazzjonijiet bilaterali tagħha fil-qasam tal-investimenti, l-intenzjoni tal-Unjoni tkun li twieġeb għal ħtieġa ta’ newtralità u ta’ speċjalizzazzjoni fir-riżoluzzjoni ta’ tilwim bejn investituri u Stati, li minnha jibbenefikaw ukoll, ma għandniex ninsew, l-investituri Ewropej meta jwettqu operazzjonijiet fi Stat terz.
89.
Għaldaqstant, sabiex tingħata deċiżjoni dwar il-kompatibbiltà tal-mekkaniżmu għar-riżoluzzjoni ta’ tilwim previst fit-Taqsima F tal-Kapitolu Tmienja taċ-CETA mad-dritt primarju tal-Unjoni, għandha tittieħed perspettiva usa’ u għandha tittieħed inkunsiderazzjoni l-ħtieġa li jiġu protetti l-investituri tal-Unjoni meta jwettqu operazzjonijiet fi Stati terzi.
90.
Raġunament minn din il-perspettiva huwa wkoll ta’ natura li jdgħajjef b’mod kunsiderevoli l-argument li, fil-parti l-kbira, hemm koinċidenza bejn in-normi ta’ protezzjoni tal-investimenti inklużi fid-dritt tal-Unjoni u dawk previsti miċ-CETA, li skont dan l-argument tagħmel inutli l-introduzzjoni ta’ mekkaniżmu għar-riżoluzzjoni ta’ tilwim minbarra r-rikorsi possibbli quddiem il-qrati tal-Unjoni u tal-Istati Membri.
4. Mekkaniżmu konsistenti mal-assenza ta’ effett dirett taċ-CETA
91.
Infakkar li l-Qorti tal-Ġustizzja diġà ddeċidiet li “l-istituzzjonijiet tal-Unjoni li huma kompetenti sabiex jinnegozjaw u jikkonkludu [ftehim konkluż mill-Unjoni ma’ Stati terzi] huma liberi li jiftiehmu mal-Istati terzi kkonċernati dwar l-effetti li d-dispożizzjonijiet ta’ dan il-ftehim għandu jkollhom fl-ordinament intern tal-partijiet kontraenti” (
79
). Kif tosserva l-Kummissjoni fl-osservazzjonijiet tagħha, fil-prattika l-ftehimiet kollha dwar kummerċ ħieles konklużi reċentement mill-Unjoni jeskludu espliċitament l-effett dirett tagħhom. Ir-raġuni prinċipali għaliex jiġi eskluż l-effett dirett ta’ dawn il-ftehimiet hija sabiex tiġi żgurata reċiproċità effettiva bejn il-Partijiet, b’mod konsistenti mal-għanijiet tal-politika kummerċjali komuni.
92.
Fir-rigward tal-invokabbiltà tal-Ftehim li jistabbilixxi l-Organizzazzjoni Dinjija tal-Kummerċ (WTO), iffirmat f’Marrakech fil-15 ta’ April 1994, kif ukoll tal-ftehimiet li jinsabu fl-Annessi 1 sa 3 ta’ dan il-ftehim (iktar ’il quddiem, flimkien, il-“Ftehimiet WTO”) (
80
), quddiem il-qorti tal-Unjoni sabiex tiġi mistħarrġa l-konformità tad-dritt tal-Unjoni ma’ dawn il-ftehimiet, il-Qorti tal-Ġustizzja, sabiex teskludi bħala prinċipju tali invokabbiltà (
81
), adottat raġunament li jieħu inkunsiderazzjoni r-rekwiżit ta’ “reċiproċità” sabiex ma ċċaħħadx “lill-organi leġiżlattivi jew eżekuttivi tal-Unjoni mill-marġni ta’ manuvra li jgawdu minnha l-organi simili tal-isħab kummerċjali tal-Unjoni” (
82
). F’dan ir-rigward, sabiex tadotta l-pożizzjoni tagħha, il-Qorti tal-Ġustizzja tieħu inkunsiderazzjoni l-pożizzjoni meħuda minn dawn l-imsieħba dwar il-kwistjoni tal-invokabbiltà diretta tal-Ftehimiet WTO, filwaqt li tenfasizza li “wħud mill-partijiet kontraenti, inklużi l-imsieħba l-iktar importanti tal-Unjoni mil-lat kummerċjali, ikkonkludew, fid-dawl tas-suġġett u tal-iskop tal-ftehimiet tad-WTO, li dawn ma humiex fost ir-regoli li fid-dawl tagħhom il-qrati tagħhom jistħarrġu l-legalità tar-regoli tagħhom tad-dritt nazzjonali” (
83
). Il-Qorti tal-Ġustizzja tenfasizza li “[t]ali assenza ta’ reċiproċità, kieku kellha tiġi aċċettata, toħloq ir-riskju li jkun hemm żbilanċ fl-applikazzjoni tal-ftehimiet tad-WTO” (
84
). B’hekk, is-soluzzjoni magħżula hija xhieda tar-rieda tal-Qorti tal-Ġustizzja, bil-għan li żżomm ir-reċiproċità fl-applikazzjoni tal-ftehim, li ma tqegħidx lill-Unjoni fi żvantaġġ meta mqabbla mal-iktar imsieħba kummerċjali importanti tagħha, b’tali mod li b’hekk iżżomm il-pożizzjoni tal-Unjoni fuq ix-xena internazzjonali (
85
).
93.
Kif diġà indikajt, il-Partijiet Kontraenti għażlu li jirrifjutaw espliċitament li jirrikonoxxu l-effett dirett taċ-CETA (
86
).
94.
Sabiex jinżamm bilanċ bejn il-Partijiet Kontraenti fl-applikazzjoni ta’ dan il-ftehim, u għalhekk sabiex tinżamm ir-reċiproċità fl-implimentazzjoni tal-impenji meħuda bejniethom, dawn il-Partijiet iddeċiedew li jintroduċu mekkaniżmu speċifiku għar-riżoluzzjoni ta’ tilwim bejn investituri u Stati. L-esklużjoni tal-effett dirett tal-imsemmi ftehim issaħħaħ b’hekk l-utilità ta’ tali mekkaniżmu. Sa fejn il-qrati interni ta’ kull waħda mill-imsemmija Partijiet ma għandhomx il-missjoni li japplikaw l-istandards ta’ protezzjoni ddefiniti fiċ-CETA, huwa konsistenti li jiġi previst mekkaniżmu għar-riżoluzzjoni ta’ tilwim li ma jagħmilx parti mis-sistema ġudizzjarja interna tal-Partijiet Kontraenti.
5. Is-sentenza Achmea ma tippreġudikax il-kompatibbiltà tas-SĠI mar-rekwiżit ta’ awtonomija tal-ordinament ġuridiku tal-Unjoni
95.
Fil-kawża li tat lok għal din is-sentenza, il-Qorti tal-Ġustizzja kienet mistiedna tiddeċiedi jekk l-Artikoli 267 TFUE u 344 TFUE għandhomx jiġu interpretati fis-sens li jipprekludu dispożizzjoni inkluża fi ftehim internazzjonali konkluż bejn l-Istati Membri, bħalma huwa l-Artikolu 8 tal-Ftehim fuq l-Inċentivazzjoni u l-Protezzjoni Reċiproċi tal-Investimenti bejn ir-Renju tal-Pajjiżi l-Baxxi u r-Repubblika Federali Ċeka u Slovakka (iktar ’il quddiem it-“TBI”), li tipprevedi li investitur ta’ wieħed minn dawn l-Istati Membri jista’, fil-każ ta’ tilwima dwar investimenti fl-Istat Membru l-ieħor, jiftaħ proċedura kontra dan l-aħħar Stat Membru quddiem tribunal ta’ arbitraġġ, li l-kompetenza tiegħu dan l-Istat Membru huwa obbligat li jaċċetta.
96.
Fis-sentenza Achmea, il-Qorti tal-Ġustizzja rrispondiet għal din id-domanda fl-affermattiv.
97.
Sabiex waslet għal din is-soluzzjoni, hija bdiet billi fakkret li, skont ġurisprudenza stabbilita, “ftehim internazzjonali ma jistax jippreġudika s-sistema ta’ kompetenzi stabbilita permezz tat-Trattati u, għaldaqstant, l-awtonomija tas-sistema legali tal-Unjoni, li l-Qorti tal-Ġustizzja tiżgura l-osservanza tagħha. Dan il-prinċipju huwa b’mod partikolari rifless fl-Artikolu 344 TFUE, li jipprovdi li l-Istati Membri jobbligaw ruħhom li ma jippreżentawx tilwima dwar l-interpretazzjoni jew l-applikazzjoni tat-Trattati għal xi metodu ta’ soluzzjoni li ma jkunx wieħed minn dawk previsti fit-Trattati” (
87
).
98.
Il-Qorti tal-Ġustizzja kompliet billi insistiet fuq il-fatt li r-relazzjonijiet bejn l-Istati Membri huma rregolati mill-prinċipju ta’ fiduċja reċiproka fl-osservanza tad-dritt tal-Unjoni u li huwa f’dan il-kuntest li “l-Istati Membri, b’mod partikolari, bis-saħħa tal-prinċipju ta’ kooperazzjoni leali stabbilit fl-ewwel subparagrafu tal-Artikolu 4(3) TUE, huma responsabbli sabiex jiżguraw, fit-territorji rispettivi tagħhom, l-applikazzjoni u l-osservanza tad-dritt tal-Unjoni u sabiex jieħdu, għal dan l-għan, kull miżura ġenerali jew partikolari xierqa sabiex jiżguraw li jitwettqu l-obbligi li joħorġu mit-Trattati jew li jirriżultaw mill-atti tal-istituzzjonijiet tal-Unjoni” (
88
).
99.
Wara li enfasizzat ir-rwol fundamentali li l-Artikolu 19 TUE jagħti lill-qrati nazzjonali u lill-Qorti tal-Ġustizzja sabiex “jiggarantixxu l-applikazzjoni sħiħa tad-dritt tal-Unjoni fl-Istati Membri kollha kif ukoll il-protezzjoni ġudizzjarja tad-drittijiet li l-individwi jgawdu bis-saħħa ta’ dan id-dritt” (
89
) u wara li enfasizzat il-fatt li “l-element ċentrali ta’ din is-sistema ġudizzjarja huwa l-proċedura tar-rinviju għal deċiżjoni preliminari prevista fl-Artikolu 267 TFUE” (
90
), il-Qorti tal-Ġustizzja eżaminat il-karatteristiċi tal-mekkaniżmu għar-riżoluzzjoni ta’ tilwim introdott permezz tat-TBI.
100.
F’dan ir-rigward, hija kkonstatat, l-ewwel nett, li t-Tribunal Arbitrali previst fl-Artikolu 8 tat-TBI kellu, jekk ikun il-każ, “jinterpreta, saħansitra anki japplika, id-dritt tal-Unjoni u, b’mod partikolari, id-dispożizzjonijiet dwar il-libertajiet fundamentali, fosthom il-libertà ta’ stabbiliment u l-moviment liberu tal-kapital” (
91
). It-tieni nett, skont il-Qorti tal-Ġustizzja, tribunal ta’ dan it-tip “ma jistax jitqies bħala ‘qorti jew tribunal ta’ xi Stat Membru’, fis-sens tal-Artikolu 267 TFUE, u għaldaqstant ma jistax jadixxi lill-Qorti tal-Ġustizzja b’talba għal deċiżjoni preliminari” (
92
). It-tielet nett, il-Qorti tal-Ġustizzja ħadet inkunsiderazzjoni l-fatt li d-deċiżjoni arbitrali mogħtija minn tali tribunal ma hijiex suġġetta b’mod sistematiku u b’mod sħiħ għall-istħarriġ ta’ qorti ta’ Stat Membru (
93
), b’tali mod li ma huwiex iggarantit “li l-kwistjonijiet ta’ dritt tal-Unjoni li dan it-tribunal jista’ jintalab jittratta jkunu jistgħu, eventwalment, jitressqu quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja fil-kuntest ta’ talba għal deċiżjoni preliminari” (
94
).
101.
Dwar dan l-aħħar punt, il-Qorti tal-Ġustizzja għamlet distinzjoni bejn il-proċedura ta’ arbitraġġ kummerċjali, li għandha l-oriġini tagħha fl-awtonomija tar-rieda tal-partijiet inkwistjoni, u l-proċedura ta’ arbitraġġ bejn investitur u Stat Membru li tirriżulta minn trattat konkluż bejn Stati Membri.
102.
Fir-rigward tal-proċeduri ta’ arbitraġġ kummerċjali, li huma stabbiliti skont ir-rieda espressa tal-partijiet, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet, fis-sentenzi tagħha tal-1 ta’ Ġunju 1999, Eco Swiss (
95
), u tas-26 ta’ Ottubru 2006, Mostaza Claro (
96
), li “r-rekwiżiti relatati mal-effikaċja tal-proċedura arbitrali jiġġustifikaw li l-istħarriġ tad-deċiżjonijiet arbitrali eżerċitat mill-qrati tal-Istati Membri jkollu natura limitata, sakemm id-dispożizzjonijiet fundamentali tad-dritt tal-Unjoni jkunu jistgħu jiġu eżaminati fil-kuntest ta’ dan l-istħarriġ u, jekk ikun il-każ, ikunu s-suġġett ta’ rinviju għal deċiżjoni preliminari quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja” (
97
).
103.
Għall-kuntrarju, skont il-Qorti tal-Ġustizzja, tali kunsiderazzjonijiet ma japplikawx għal proċedura ta’ arbitraġġ bħal dik prevista fl-Artikolu 8 tat-TBI, sa fejn “tirriżulta minn trattat, li permezz tiegħu l-Istati Membri qablu li jneħħu mill-ġurisdizzjoni tal-qrati tagħhom stess u, għaldaqstant, mas-sistema ta’ rimedji ġudizzjarji li t-tieni subparagrafu tal-Artikolu 19(1) TUE jimponi fuqhom li jistabbilixxu fl-oqsma koperti mid-dritt tal-Unjoni […], tilwim li jista’ jirrigwarda l-applikazzjoni jew l-interpretazzjoni ta’ dan id-dritt” (
98
). Skont il-Qorti tal-Ġustizzja, dan “jista’ jeskludi l-possibbiltà li dan it-tilwim, minkejja li jista’ jirrigwarda l-interpretazzjoni jew l-applikazzjoni tad-dritt tal-Unjoni, ikun riżolt b’mod li jiggarantixxi l-effikaċja sħiħa ta’ dan id-dritt” (
99
).
104.
Għaldaqstant, il-Qorti tal-Ġustizzja qieset li l-klawżola ta’ arbitraġġ inkluża fit-TBI inkwistjoni kienet tippreġudika l-awtonomija tad-dritt tal-Unjoni (
100
). Fil-fatt, permezz ta’ ftehim bilaterali fil-qasam tal-investimenti, żewġ Stati Membri kienu qablu li jeskludu d-dritt tal-Unjoni mill-ġurisdizzjoni tal-qrati tagħhom stess u għalhekk mid-djalogu ġudizzjarju bejn dawn il-qrati u l-Qorti tal-Ġustizzja, li kien ta’ natura li jippreġudika l-uniformità u l-effettività tad-dritt tal-Unjoni.
105.
Għalhekk, fil-fehma tiegħi, is-soluzzjoni magħżula mill-Qorti tal-Ġustizzja kienet iggwidata prinċipalment mill-idea li s-sistema ġudizzjarja tal-Unjoni, sa fejn hija bbażata fuq il-fiduċja reċiproka bejn l-Istati Membri u fuq il-kooperazzjoni leali ta’ dawn tal-aħħar, hija intrinsikament inkompatibbli mal-possibbiltà li l-Istati Membri jintroduċu, fir-relazzjonijiet bilaterali tagħhom, mekkaniżmu parallel għar-riżoluzzjoni ta’ tilwim li jista’ jikkonċerna l-interpretazzjoni u l-applikazzjoni tad-dritt tal-Unjoni. F’dan id-dawl, l-Artikolu 344 TFUE ġie interpretat mill-Qorti tal-Ġustizzja fis-sens li jipprekludi tali mekkaniżmu u l-fatt li t-tilwim inkwistjoni kien bejn investituri u Stati ma kienx ostakolu f’dan ir-rigward. L-Artikolu 267 TFUE ssemma wkoll sa fejn il-proċedura ta’ rinviju għal deċiżjoni preliminari kienet neċessarjament milquta mill-operat ta’ tali mekkaniżmu.
106.
Fil-fehma tiegħi, is-soluzzjoni adottata mill-Qorti tal-Ġustizzja fis-sentenza Achmea tagħha ma tistax tiġi trasposta għall-eżami tas-SĠI peress li l-premessi li għandhom jiggwidaw ir-raġunament huma differenti.
107.
Fil-fatt, diġà indikajt li r-relazzjonijiet bejn Partijiet Kontraenti bħalma huma, minn naħa, l-Unjoni u l-Istati Membri tagħha u, min-naħa l-oħra, il-Kanada, ma humiex ibbażati fuq il-fiduċja reċiproka (
101
), u din barra minn hekk hija r-raġuni għaliex dawn il-Partijiet għandhom l-intenzjoni li jiddefinixxu, fuq bażi ta’ reċiproċità, standard ta’ protezzjoni sostantiva u proċedurali fil-ftehim maħsub.
108.
F’dan ir-rigward, dan il-ftehim la jista’ jippreġudika l-prinċipju ta’ fiduċja reċiproka bejn l-Istati Membri (
102
) u lanqas ma jista’ jippreġudika l-prinċipju ta’ kooperazzjoni leali li dawn tal-aħħar huma obbligati josservaw.
109.
B’hekk, sa fejn it-Taqsima F tal-Kapitolu Tmienja taċ-CETA tinsab fi ftehim ma’ Stat terz, maħsub li jiġi konkluż mill-Unjoni u mill-Istati Membri tagħha, li jirregola r-relazzjonijiet bejn dawn il-Partijiet Kontraenti u mhux ir-relazzjonijiet reċiproċi bejn l-Istati Membri, ir-raġunament magħmul mill-Qorti tal-Ġustizzja fis-sentenza Achmea tagħha fid-dawl tal-Artikoli 267 TFUE u 344 TFUE ma jistax, fil-fehma tiegħi, jiġi applikat għas-SĠI.
110.
Ngħid ukoll, f’dan ir-rigward, li, għall-kuntrarju ta’ dak li kien il-każ tat-TBI inkwistjoni fil-kawża li wasslet għas-sentenza Achmea, li l-klawżola tiegħu dwar id-dritt applikabbli setgħet tagħti x’tifhem li t-tribunal ta’ arbitraġġ ikkonċernat kellu kompetenza sabiex jisma’ tilwim dwar l-interpretazzjoni u l-applikazzjoni tad-dritt tal-Unjoni, iċ-CETA jispeċifika b’mod ċar, kif ser ikolli l-opportunità nargumenta iktar ’il quddiem, li d-dritt applikabbli quddiem it-Tribunal taċ-CETA huwa kkostitwit esklużivament mid-dispożizzjonijiet rilevanti ta’ dan il-ftehim, kif interpretati konformement mad-dritt internazzjonali. Id-dritt intern ta’ kull Parti Kontraenti, inkluż id-dritt tal-Unjoni fir-rigward tal-Istati Membri (
103
), ma jistax jittieħed inkunsiderazzjoni minn dan it-Tribunal ħlief bħala punt ta’ fatt, u t-tifsira mogħtija lid-dritt intern ma torbotx lill-qrati u lill-awtoritajiet tal-Parti Kontraenti konvenuta. Barra minn hekk, għall-kuntrarju ta’ dak li huwa l-każ għat-trattati bilaterali dwar l-investimenti bejn Stati Membri, bħal dak inkwistjoni fil-kawża li wasslet għas-sentenza Achmea, id-dritt tal-Unjoni ma jagħmilx parti mid-dritt internazzjonali applikabbli bejn il-Partijiet Kontraenti.
111.
Sabiex issir distinzjoni ċara bejn il-każijiet ta’ trattati bilaterali dwar l-investimenti bejn Stati Membri u l-każijiet ta’ ftehimiet fil-qasam tal-investimenti bħalma huwa ċ-CETA, il-Qorti tal-Ġustizzja barra minn hekk qagħdet attenta, fis-sentenza Achmea tagħha, li tfakkar il-ġurisprudenza stabbilita tagħha li minnha jirriżulta li “ftehim internazzjonali, li jipprevedi l-ħolqien ta’ qorti inkarigata bl-interpretazzjoni tad-dispożizzjonijiet tiegħu u li d-deċiżjonijiet tagħha jorbtu l-istituzzjonijiet, inkluża l-Qorti tal-Ġustizzja, ma huwiex, bħala prinċipju, inkompatibbli mad-dritt tal-Unjoni. Fil-fatt, il-kompetenza tal-Unjoni fil-qasam tar-relazzjonijiet internazzjonali u l-kapaċità tagħha li tikkonkludi ftehim internazzjonali jinvolvu neċessarjament il-fakultà li tissuġġetta ruħha għad-deċiżjonijiet ta’ qorti maħluqa jew innominata taħt tali ftehim, f’dak li jirrigwarda l-interpretazzjoni u l-applikazzjoni tad-dispożizzjonijiet tagħhom, kemm-il darba l-awtonomija tal-Unjoni u tal-ordinament ġuridiku tagħha jkunu osservati” (
104
).
112.
B’rabta ma’ din il-ġurisprudenza u sabiex tenfasizza sew ir-raġunijiet għaliex il-mekkaniżmu għar-riżoluzzjoni ta’ tilwim previst fit-TBI inkwistjoni kien jippreġudika l-awtonomija tal-ordinament ġuridiku tal-Unjoni, il-Qorti tal-Ġustizzja osservat li, “f’dan il-każ, minbarra l-fatt li t-tilwim li jaqa’ taħt il-ġurisdizzjoni tat-Tribunal Arbitrali msemmi fl-Artikolu 8 tat-TBI jista’ jirrigwarda l-interpretazzjoni kemm ta’ dan il-ftehim kif ukoll tad-dritt tal-Unjoni, il-possibbiltà li dan it-tilwim jiġi suġġett għal organu li ma jikkostitwixxix element tas-sistema ġudizzjarja tal-Unjoni hija prevista minn ftehim li ma ġiex konkluż mill-Unjoni, iżda minn Stati Membri. Issa, l-imsemmi Artikolu 8 huwa ta’ natura li jimmina, minbarra l-prinċipju ta’ fiduċja reċiproka bejn l-Istati Membri, il-preżervazzjoni tan-natura proprja tad-dritt stabbilit mit-Trattati, żgurat mill-proċedura tar-rinviju għal deċiżjoni preliminari prevista fl-Artikolu 267 TFUE, u għaldaqstant ma [huwiex] kompatibbli mal-prinċipju ta’ kooperazzjoni leali” (
105
).
113.
B’dawn il-preċiżjonijiet magħmula, minkejja li l-parametri ta’ analiżi ma jistgħux ikunu identiċi għal dawk imħaddna mill-Qorti tal-Ġustizzja fir-rigward ta’ trattat bilaterali dwar l-investimenti bejn Stati Membri, xorta waħda jibqa’ l-fatt li l-introduzzjoni ta’ mekkaniżmu għar-riżoluzzjoni ta’ tilwim bejn investituri u Stati permezz ta’ ftehim bejn, minn naħa, l-Unjoni u l-Istati Membri tagħha u, min-naħa l-oħra, Stat terz, għandha tosserva l-awtonomija tal-ordinament ġuridiku tal-Unjoni.
114.
F’dan id-dawl u filwaqt li nżommu f’moħħna l-elementi li għadni kemm semmejt, għandu issa jiġi vverifikat, kif stedinna nagħmlu r-Renju tal-Belġju fit-talba għal opinjoni tiegħu, jekk is-SĠI, kif prevista fit-Taqsima F tal-Kapitolu Tmienja taċ-CETA, tistax tippreġudika jew le l-awtonomija tal-ordinament ġuridiku tal-Unjoni, b’mod partikolari billi taffettwa l-ġurisdizzjoni esklużiva tal-Qorti tal-Ġustizzja li tagħti interpretazzjoni definittiva tad-dritt tal-Unjoni.
6. Il-garanziji previsti mill-Partijiet Kontraenti sabiex tinżamm il-ġurisdizzjoni esklużiva tal-Qorti tal-Ġustizzja fl-interpretazzjoni definittiva tad-dritt tal-Unjoni
115.
Fil-fehma tiegħi, il-missjoni mogħtija lill-Qorti tal-Ġustizzja u lill-qrati nazzjonali mill-Artikolu 19(1) TUE, jiġifieri li jiżguraw l-osservanza tad-dritt tal-Unjoni fi ħdan l-ordinament ġuridiku tagħha, ma hijiex affettwata mill-introduzzjoni ta’ mekkaniżmu għar-riżoluzzjoni ta’ tilwim bejn investituri u Stati, bħal dak previst fit-Taqsima F tal-Kapitolu Tmienja taċ-CETA.
116.
Fil-fatt, dan il-ftehim fih biżżejjed garanziji li jippermettu li jitħarsu, minn naħa, ir-rwol tal-Qorti tal-Ġustizzja bħala l-awtorità li għandha l-aħħar kelma fejn tidħol l-interpretazzjoni tad-dritt tal-Unjoni u, min-naħa l-oħra, il-mekkaniżmu ta’ kooperazzjoni bejn il-qrati nazzjonali u l-Qorti tal-Ġustizzja li hija l-proċedura għal deċiżjoni preliminari.
117.
B’hekk, in-negozjaturi taċ-CETA żguraw b’mod intenzjonat li r-regoli stabbiliti minn dan il-ftehim jinterferixxu bl-inqas mod possibbli mar-regoli tad-dritt tal-Unjoni.
118.
Għalhekk, fil-fehma tiegħi, it-Taqsima F tal-Kapitolu Tmienja taċ-CETA jirnexxielha tiggarantixxi bilanċ bejn, minn naħa, l-aċċettazzjoni ta’ stħarriġ estern tal-azzjoni tal-Unjoni u tal-Istati Membri tagħha fir-rigward tan-normi ta’ protezzjoni tal-investimenti inklużi f’dan il-kapitolu u, min-naħa l-oħra, iż-żamma tal-awtonomija tad-dritt tal-Unjoni.
119.
F’dan ir-rigward, huwa essenzjali li jiġi eżaminat il-punt ta’ liema huma d-dispożizzjonijiet legali koperti preċiżament mill-ġurisdizzjoni tat-Tribunal taċ-CETA u li jiġi eżaminat b’liema mod dan tal-aħħar għandu jieħu inkunsiderazzjoni d-dritt intern tal-Partijiet Kontraenti, li d-dritt tal-Unjoni jagħmel parti minnu.
120.
Nosserva li l-ġurisdizzjoni tat-Tribunal taċ-CETA hija ddelimitata b’mod ristrett. Fil-fatt, skont l-Artikolu 8.18(1) taċ-CETA, dan it-Tribunal għandu biss is-setgħa li jagħti deċiżjoni dwar ksur ta’ obbligu previst fit-Taqsima C (“Trattament nondiskriminatorju”) (
106
) jew fit-Taqsima D (“Protezzjoni ta’ investiment”) tal-Kapitolu Tmienja taċ-CETA. Din il-limitazzjoni tal-ġurisdizzjoni hija enfasizzata fl-Artikolu 8.18(5) ta’ dan il-ftehim, li jipprovdi li t-Tribunal taċ-CETA “ma jiddeċidix pretensjonijiet li jaqgħu barra mill-kamp ta’ applikazzjoni ta’ dan l-Artikolu”. Barra minn hekk, mill-formulazzjoni tal-Artikolu 8.18(1) taċ-CETA jirriżulta li investitur ma jistax jilmenta dwar miżura adottata mill-Unjoni jew minn Stat Membru ħlief meta jkun jista’ jipprova li din il-miżura kkawżatlu preġudizzju. Investitur ma jistax jikkontesta tali miżura b’mod astratt.
121.
Barra minn hekk, fir-rigward tad-dritt applikabbli u tal-interpretazzjoni tiegħu, l-Artikolu 8.31(1) taċ-CETA jipprovdi li, “[m]eta jkun qed jagħti d-deċiżjoni tiegħu t-Tribunal […] għandu japplika dan il-Ftehim kif interpretat b’konformità mal-Konvenzjoni ta’ Vjenna dwar il-Liġi tat-Trattati [konkluża fi Vjenna fit-23 ta’ Mejju 1969,] u regoli u prinċipji oħra tal-liġi internazzjonali applikabbli bejn il-Partijiet”.
122.
Minn din id-dispożizzjoni jirriżulta li, meta jagħti d-deċiżjoni tiegħu, it-Tribunal taċ-CETA għandu sempliċement japplika dan il-ftehim u r-regoli u l-prinċipji l-oħra tad-dritt internazzjonali applikabbli bejn il-Partijiet, b’tali mod li ma għandux ġurisdizzjoni sabiex japplika n-normi tad-dritt tal-Unjoni (
107
). B’hekk, id-dritt intern tal-Partijiet Kontraenti ma huwiex fost in-normi ta’ dritt applikabbli għat-tilwim li t-Tribunal taċ-CETA ser ikollu jiddeċiedi dwaru.
123.
Barra minn hekk, skont l-Artikolu 8.31(2) taċ-CETA, “[i]t-Tribunal ma għandux ġurisdizzjoni biex jiddetermina l-legalità ta’ miżura, li allegatament tikkostitwixxi ksur ta’ dan il-Ftehim, skont il-liġi domestika ta’ Parti”. Dan ifisser, fi kliem ieħor, li t-Tribunal bl-ebda mod ma għandu s-setgħa li jagħti deċiżjoni dwar il-legalità ta’ att adottat minn Stat Membru jew mill-Unjoni fir-rigward, skont il-każ, tad-dritt nazzjonali ta’ dan l-Istat jew inkella tad-dritt tal-Unjoni. Minħabba din l-esklużjoni ta’ ġurisdizzjoni, jista’ jitqies li t-Tribunal ma huwiex ser jirfes fuq il-ġurisdizzjoni tal-qrati nazzjonali u tal-Unjoni fil-qasam tal-istħarriġ tal-legalità tal-atti legali li jagħmlu parti mill-ordinamenti ġuridiċi tal-Istati Membri u mill-ordinament ġuridiku tal-Unjoni (
108
).
124.
B’hekk, għalkemm huwa minnu li l-Qorti tal-Ġustizzja enfasizzat li s-sistema ġudizzjarja tal-Unjoni hija “ġabra kompluta ta’ rimedji u proċeduri intiżi sabiex jiġi żgurat l-istħarriġ tal-legalità tal-atti tal-istituzzjonijiet” (
109
), il-mekkaniżmu għar-riżoluzzjoni ta’ tilwim introdott miċ-CETA ma jippreġudikax din is-sistema sa fejn ma huwiex intiż li jistħarreġ il-legalità tal-atti tal-Unjoni. Dan il-mekkaniżmu huwa intiż biss li jistħarreġ il-kompatibbiltà tal-atti adottati mill-Partijiet Kontraenti mad-dispożizzjonijiet rilevanti taċ-CETA, bil-għan li l-investituri leżi jingħataw kumpens fil-każ li tiġi kkonstatata inkompatibbiltà. Għaldaqstant, il-monopolju tal-funzjoni tal-istħarriġ tal-legalità tal-atti tal-Unjoni, irrikonoxxut lill-qrati tal-Unjoni mit-Trattati, ma huwiex ser jintmiss.
125.
Meta jeżerċita l-ġurisdizzjoni tiegħu sabiex jiddeċiedi dwar il-konformità maċ-CETA ta’ miżura adottata minn waħda mill-Partijiet Kontraenti, it-Tribunal taċ-CETA ma għandux is-setgħa, kif jirriżulta mill-Artikolu 8.39(1) taċ-CETA, li jagħti deċiżjoni dwar l-annullament ta’ miżura li jqis li hija kuntrarja għad-dispożizzjonijiet tal-Kapitolu Tmienja taċ-CETA, u lanqas ma għandu s-setgħa jeżiġi li din titqiegħed inkonformità magħhom (
110
). Skont din id-dispożizzjoni, it-Tribunal taċ-CETA jista’ jagħti biss il-ħlas ta’ danni pekunjarji jew, bil-kunsens tal-konvenut, ir-restitutzzjoni tal-beni li jkunu ttieħdu mill-pussess ta’ investitur (
111
). B’hekk, is-SĠI tagħmel parti mil-linja tal-kawżi tal-arbitraġġ dwar l-investimenti, li huma qabel kollox kawżi dwar kumpens.
126.
Kif osserva ġustament il-Gvern Franċiż, ma huwiex ser ikun il-kompitu tat-Tribunal taċ-CETA li jaqta’ t-tilwim bejn żewġ partijiet li kull waħda minnhom ikollha pożizzjoni differenti dwar il-validità jew l-interpretazzjoni ta’ att tad-dritt tal-Unjoni u lanqas, a fortiori, li jiddeċiedi dwar l-annullament jew li jirrakkomanda t-tqegħid inkonformità ta’ tali att. Għall-kuntrarju, it-Tribunal taċ-CETA ser ikollu biss is-setgħa li jivverifika jekk applikazzjoni partikolari tad-dritt tal-Unjoni hijiex konformi maċ-CETA, bl-istess mod bħalma d-DSB jivverifika biss jekk applikazzjoni partikolari tad-dritt tal-Unjoni hijiex konformi mal-Ftehimiet tal-WTO.
127.
B’hekk, għandu jiġi enfasizzat, fid-dawl tal-garanziji li jippermettu li jiġi eskluż ksur tal-prinċipju ta’ awtonomija tal-ordinament ġuridiku tal-Unjoni, li l-effetti li d-deċiżjonijiet mogħtija mit-Tribunal taċ-CETA jistgħu jipproduċu huma limitati. Ngħid ukoll li, f’dan id-dawl, mill-Artikolu 8.41(1) taċ-CETA jirriżulta li dawn id-deċiżjonijiet għandhom ikunu vinkolanti “bejn il-partijiet fil-kawża u fir-rigward ta’ dak il-każ partikolari”.
128.
Fil-kuntest tal-implimentazzjoni ta’ din il-ġurisdizzjoni ristretta b’dan il-mod, il-limiti tal-marġni ta’ interpretazzjoni li għandu t-Tribunal taċ-CETA huma wkoll iddefiniti.
129.
Fir-rigward tad-dritt intern ta’ kull Parti Kontraenti, l-Artikolu 8.31(2) taċ-CETA jispeċifika, fil-fatt, li “[g]ħal aktar ċertezza, fid-determinazzjoni tal-konsistenza ta’ miżura ma’ dan il-Ftehim, it-Tribunal jista’ jikkunsidra, kif xieraq, il-liġi domestika ta’ Parti bħala kwistjoni ta’ fatt”. Din id-dispożizzjoni turi l-approċċ meħud mill-Partijiet Kontraenti, fis-sens li t-Tribunal taċ-CETA għandu jinterpreta bl-inqas mod possibbli d-dritt intern ta’ kull waħda mill-Partijiet, u għandu jieħdu inkunsiderazzjoni kif ikun.
130.
Dwar dan il-punt, għandu jiġi enfasizzat li, fil-fehma tiegħi, huwa kompletament neċessarju li t-Tribunal taċ-CETA jkollu l-awtorità “jikkunsidra” d-dritt intern ta’ kull Parti Kontraenti. Fil-fatt, il-proċess li jinstab bilanċ ġdid bejn l-interessi privati tal-investituri u l-interessi pubbliċi difiżi mill-Partijiet Kontraenti jagħmel parti mil-loġika wara l-ftehimiet il-ġodda dwar kummerċ ħieles innegozjati mill-Unjoni u, b’mod iktar preċiż, wara d-dispożizzjonijiet tagħhom fil-qasam tal-investimenti internazzjonali. Dan jimplika li l-Partijiet Kontraenti jistgħu jinvokaw quddiem it-Tribunal ir-regoli interni tagħhom meta dawn jipprevedu l-protezzjoni ta’ interess pubbliku, sabiex jiġġustifikaw il-miżura jew l-aġir li bihom ikunu akkużati. Li kieku t-Tribunal ma jkunx jista’ jieħu inkunsiderazzjoni r-regoli li jinsabu fid-dritt intern tal-Partijiet Kontraenti, ikun impossibbli għalih li jikkunsidra għanijiet leġittimi ta’ interess pubbliku.
131.
Fuq il-bilanċ li għalhekk huwa espress fiċ-CETA, il-punt 6(a) tal-Istrument Interpretattiv Konġunt jindika li dan il-ftehim “jinkludi regoli moderni dwar l-investiment li jżommu d-dritt tal-gvernijiet li jirregolaw fl-interess pubbliku inkluż meta dawn ir-regolamenti jaffettwaw investiment barrani, filwaqt li jiżguraw livell għoli ta’ protezzjoni għall-investimenti u jipprevedu soluzzjoni ġusta u trasparenti għat-tilwim”. Il-punt 6(b) tal-Istrument Interpretattiv Konġunt iżid li ċ-“CETA jiċċara li l-gvernijiet jistgħu jbiddlu l-liġijiet tagħhom, irrispettivament minn jekk dan jolqotx ħażin lil xi investiment jew l-istennijiet ta’ profitt li jaf ikollu l-investitur” (
112
).
132.
Din l-idea hija mmaterjalizzata fl-Artikolu 8.9 taċ-CETA, intitolat “Miżuri ta’ investiment u regolatorji”, li, fil-paragrafu 1 tiegħu, jipprovdi li, “[g]ħall-finijiet ta’ dan il-Kapitolu, il-Partijiet jaffermaw mill-ġdid id-dritt ta’ regolamentazzjoni fit-territorji tagħhom sabiex jiksbu objettivi leġittimi ta’ politika, bħall-protezzjoni tas-saħħa pubblika, tas-sikurezza, tal-ambjent jew tal-morali pubbliċi, il-protezzjoni soċjali jew tal-konsumatur jew il-promozzjoni u l-protezzjoni tad-diversità kulturali”. L-Artikolu 8.9(2) ta’ dan il-ftehim jindika li “[g]ħal aktar ċertezza, il-fatt biss li Parti tirregola, inkluż permezz tal-modifika tal-liġijiet tagħha, b’mod li jkollu impatt negattiv fuq investiment jew jinterferixxi mal-aspettattivi ta’ investitur, inkluż l-aspettattivi ta’ profitt, ma jammontax għal ksur ta’ obbligu taħt din it-Taqsima”.
133.
Dawn id-dispożizzjonijiet huma xhieda ta’ bilanċ bejn l-interessi ekonomiċi tal-investituri u d-dritt sovran tal-Istati li jadottaw miżuri regolatorji fl-interess pubbliku. B’hekk, ir-rekwiżit imperattiv ekonomiku tal-promozzjoni u tal-protezzjoni tal-investimenti huwa bbilanċjat mal-protezzjoni ta’ għanijiet ta’ interess pubbliku.
134.
Madankollu, il-fatt li jieħu inkunsiderazzjoni d-dritt intern tal-Partijiet Kontraenti ma għandux iwassal lit-Tribunal taċ-CETA sabiex jemendah. Huwa għandu jieħdu inkunsiderazzjoni hekk kif jeżisti. Dan huwa dak li tfisser ir-regola li, meta t-Tribunal jieħu inkunsiderazzjoni d-dritt intern ta’ Parti, huwa jista’ jagħmel dan biss bħala “kwistjoni ta’ fatt”. Għandu jiġi enfasizzat, f’dan ir-rigward, li l-qrati internazzjonali li għandhom jeżaminaw jekk Stat osservax l-obbligi li joħorġu minn trattat internazzjonali u li, għal dan il-għan, għandhom jeżaminaw id-dritt ta’ dan l-Istat, tradizzjonalment jikkunsidraw it-tifsira li għandha tingħata lil dan id-dritt nazzjonali bħala punt ta’ fatt (
113
).
135.
B’hekk, huwa bħala elementi ta’ fatt li t-Tribunal taċ-CETA jista’ jieħu inkunsiderazzjoni n-normi li jagħmlu parti mid-dritt intern tal-Partijiet Kontraenti sabiex jiddeċiedi dwar il-konformità ma’ dan il-ftehim tal-aġir jew tal-miżura li jkunu s-suġġett tat-tilwima (
114
).
136.
Barra minn hekk, hemm limitazzjoni oħra, prevista fl-Artikolu 8.31(2) tal-ftehim maħsub, sabiex jiġi evitat li t-Tribunal taċ-CETA jassumi rwol kreattiv fir-rigward tad-dritt intern. Fil-fatt, meta jieħu inkunsiderazzjoni d-dritt intern ta’ Parti bħala punt ta’ fatt, it-Tribunal huwa marbut isegwi “l-interpretazzjoni prevalenti mogħtija lil-liġi domestika mill-qrati jew l-awtoritajiet tal-Parti u kwalunkwe tifsira mogħtija lil-liġi domestika mit-Tribunal għandha tkun [ma għandhiex tkun] vinkolanti fuq il-qrati jew l-awtoritajiet ta’ dik il-Parti”. Għaldaqstant, it-Tribunal taċ-CETA ma jistax jagħti interpretazzjonijiet vinkolanti tad-dritt tal-Unjoni.
137.
B’hekk, għalkemm huwa minnu li jista’ jkun il-każ li, sabiex iwettaq l-istħarriġ tiegħu, it-Tribunal ikollu jagħti ċerta interpretazzjoni tad-dritt tal-Unjoni, pereżempju jekk ikollu jiddelimita l-portata tal-aġir inkwistjoni, it-Tribunal taċ-CETA huwa madankollu marbut, skont l-Artikolu 8.31(2) taċ-CETA, li jsegwi l-interpretazzjoni li l-Qorti tal-Ġustizzja tkun, jekk ikun il-każ, tat lid-dritt tal-Unjoni, li bl-ebda mod u fl-ebda każ ma tkun marbuta mit-tifsira li t-Tribunal taċ-CETA jista’ jagħti lid-dritt tal-Unjoni. Għaldaqstant, eventwali interpretazzjoni tad-dritt intern mit-Tribunal taċ-CETA ma hijiex ser ikollha l-effett li torbot lill-awtoritajiet u lill-qrati tal-Parti Kontraenti inkwistjoni.
138.
Mill-kunsderazzjonijiet preċedenti jirriżulta li t-Tribunal taċ-CETA huwa marbut mill-interpretazzjoni tad-dritt tal-Unjoni mogħtija mill-Qorti tal-Ġustizzja, li huwa obbligat li jsegwi skont l-Artikolu 8.31(2) taċ-CETA, filwaqt li la l-Qorti tal-Ġustizzja, la l-istituzzjonijiet tal-Unjoni, la l-qrati nazzjonali u lanqas l-awtoritajiet nazzjonali ma huma marbuta mill-interpretazzjoni tad-dritt tal-Unjoni magħmula minn dan it-Tribunal.
139.
Għaldaqstant, l-Artikolu 8.31(2) taċ-CETA jiggarantixxi li jista’ jkun hemm interpretazzjoni tad-dritt tal-Unjoni mit-Tribunal taċ-CETA fil-każ biss li ma jkun hemm ebda indikazzjoni f’dan ir-rigward fl-ordinament ġuridiku tal-Unjoni u li, meta tingħata tali interpretazzjoni minn dan it-Tribunal, din tingħata biss għall-finijiet li tinqata’ t-tilwima li jkun hemm quddiemu u la tkun torbot lill-awtoritajiet u lanqas lill-qrati tal-Unjoni.
140.
B’hekk, l-Artikolu 8.31(2) taċ-CETA jinkludi biżżejjed garanziji sabiex it-Tribunal taċ-CETA jiġi prekluż milli jkun jista’ jimponi interpretazzjoni tad-dritt tal-Unjoni fi ħdan l-ordinament ġuridiku tal-Unjoni. F’dan ir-rigward, il-funzjonijiet essenzjali tal-Qorti tal-Ġustizzja ma humiex affettwati. B’mod partikolari, il-mekkaniżmu għar-riżoluzzjoni ta’ tilwim introdott permezz tat-Taqsima F tal-Kapitolu Tmienja taċ-CETA ma jaffettwax il-funzjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja li tinterpreta fl-aħħar lok u b’mod vinkolanti d-dritt tal-Unjoni.
141.
Din id-dispożizzjoni hija riflessjoni ta’ teħid inkunsiderazzjoni tal-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja li tipprovdi li l-korpi vestiti b’setgħat deċiżjonali fil-kuntest ta’ ftehim konkluż mill-Unjoni ma għandhomx ikunu jistgħu “jimpon[u] fuq l-Unjoni u fuq l-istituzzjonijiet tagħha, fl-eżerċizzju tas-setgħat interni tagħhom, interpretazzjoni partikolari tar-regoli tad-dritt tal-Unjoni” (
115
).
142.
Huwa minnu li, fl-Opinjoni 2/13 tagħha, il-Qorti tal-Ġustizzja osservat li “l-interpretazzjoni ta’ dispożizzjoni tad-dritt tal-Unjoni, inkluż tad-dritt idderivat, teżiġi, bħala prinċipju, deċiżjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja meta din id-dispożizzjoni tkun tista’ tiġi interpretata b’diversi modi plawżibbli” (
116
). Issa, skont il-Qorti tal-Ġustizzja, “jekk il-Qorti tal-Ġustizzja ma tkunx tista’ tipprovdi l-interpretazzjoni definittiva tad-dritt idderivat u jekk il-Qorti [Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem], fl-eżami tagħha tal-konformità ta’ dan id-dritt mal-KEDB, tipprovdi hija stess interpretazzjoni partikolari minn fost dawk li jkunu plawżibbli, il-prinċipju ta’ ġurisdizzjoni esklużiva tal-Qorti tal-Ġustizzja fl-interpretazzjoni definittiva tad-dritt tal-Unjoni jkun ċertament miksur” (
117
). Madankollu, dan il-prinċipju ma jkunx miksur sa fejn, sakemm tkun possibbli u effettivament implimentata mit-Tribunal taċ-CETA, l-interpretazzjoni tiegħu tad-dritt tal-Unjoni ma jkollhiex effett vinkolanti fuq l-awtoritajiet u l-qrati tal-Unjoni.
143.
Dan ma jiddaħħalx inkwistjoni mill-konstatazzjoni li, kif diġà indikajt, skont l-Artikolu 8.41(1) taċ-CETA, deċiżjoni tat-Tribunal tac-CETA ser tkun vinkolanti għall-partijiet fit-tilwima u fir-rigward tal-każ inkwistjoni. Fil-każ li t-Tribunal taċ-CETA jkollu jagħti huwa stess interpretazzjoni tad-dritt tal-Unjoni, f’sitwazzjoni fejn ma jkun hemm ebda interpretazzjoni li seta’ jieħu inkunsiderazzjoni, il-Qorti tal-Ġustizzja żżomm il-ġurisdizzjoni tagħha li tagħti interpretazzjoni definittiva tad-dritt tal-Unjoni. Id-deċiżjoni tat-Tribunal taċ-CETA tkun vinkolanti biss għall-partijiet fit-tilwima u fir-rigward tal-każ inkwistjoni. B’hekk, jekk jidhrilha li interpretazzjoni tad-dritt tal-Unjoni mit-Tribunal taċ-CETA hija inkorretta, il-Qorti tal-Ġustizzja tista’, mingħajr ma twassal għal ksur mill-Unjoni tal-obbligi internazzjonali tagħha, tinjora tali interpretazzjoni u tħaddan dik li fil-fehma tagħha tkun l-iktar adegwata.
144.
Barra minn hekk, il-marġni interpretattiv tat-Tribunal huwa ristrett mill-possibbiltà tal-Partijiet Kontraenti li “joħorġu noti ta’ interpretazzjoni li jorbtu legalment” u li jkunu intiżi li “jevitaw u jikkoreġu kull interpretazzjoni żbaljata tas-CETA mit-Tribunali” (
118
).
145.
B’hekk, l-Artikolu 8.31(3) taċ-CETA jipprevedi li, “[m]eta jirriżultaw dubji serji rigward kwistjonijiet ta’ interpretazzjoni li jista’ jkollhom impatt fuq l-investiment, il-Kumitat tas-Servizzi u l-Investiment jista’, skont l-Artikolu 8.44.3(a), jirrakkomanda lill-Kumitat Konġunt CETA l-adozzjoni ta’ interpretazzjonijiet ta’ dan il-Ftehim. Interpretazzjoni adottata mill-Kumitat Konġunt CETA għandha tkun vinkolanti fuq it-Tribunal stabbilit taħt din it-Taqsima. Il-Kumitat Konġunt CETA jista’ jiddeċiedi li interpretazzjoni jkollha effett vinkolanti minn data speċifika” (
119
).
146.
Għandu jiġi speċifikat ukoll li, konformement mal-Artikolu 26.3(3) taċ-CETA, “[i]l-Kumitat Konġunt CETA għandu jieħu d-deċiżjonijiet u jagħmel ir-rakkomandazzjonijiet tiegħu b’kunsens reċiproku”. B’analoġija ma’ dak li l-Qorti tal-Ġustizzja indikat fl-Opinjoni 1/00 tagħha, tali mod ta’ deċiżjoni jikkostitwixxi garanzija, għall-Unjoni, li ma hijiex ser tiġi imposta fuqha, fir-relazzjonijiet tagħha mal-Istati Membri jew maċ-ċittadini ta’ dawn tal-aħħar, interpretazzjoni kuntrarja għall-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja (
120
). Nindika wkoll li t-test taċ-CETA ma jipprekludix li l-pożizzjoni adottata mill-Unjoni fi ħdan il-Kumitat Konġunt tista’ tkun suġġetta, jekk ikun il-każ, għall-Qorti tal-Ġustizzja permezz tar-rimedji previsti fit-Trattat FUE (
121
).
147.
Barra minn hekk, għandu jiġi enfasizzat li, skont l-Artikolu 8.28(1) taċ-CETA, “Tribunal tal-Appell huwa b’dan stabbilit biex janalizza d-deċiżjonijiet ta’ arbitraġġ li jsiru skont din it-Taqsima”. Konformement mal-Artikolu 8.28(7) taċ-CETA, il-Kumitat Konġunt CETA għandu jadotta “deċiżjoni li tistabbilixxi l-kwistjonijiet amministrattivi u organizzattivi […] fir-rigward tal-funzjonament tat-Tribunal tal-Appell”, dwar il-punti elenkati f’din l-istess dispożizzjoni.
148.
L-eżistenza stess tat-Tribunal tal-Appell hija garanzija addizzjonali li, meta tittieħed deċiżjoni fil-kuntest tal-mekkaniżmu għar-riżoluzzjoni ta’ tilwim previst fit-Taqsima F tal-Kapitolu Tmienja taċ-CETA, id-dritt tal-Unjoni, meħud inkunsiderazzjoni bħala punt ta’ fatt, ma huwiex ser jingħata tifsira żbaljata. Fil-fatt, konformement mal-Artikolu 8.28(2)(b) taċ-CETA, it-Tribunal tal-Appell ser ikun jista’ jibdel jew jannulla deċiżjoni tat-Tribunal taċ-CETA anki fuq il-bażi ta’ “żbalji evidenti fl-evalwazzjoni tal-fatti, inkluża l-evalwazzjoni tal-liġi domestika rilevanti”. Dan ifisser li, fir-rigward tat-tifsira li għandha tingħata lid-dritt tal-Unjoni, eventwali żball mit-Tribunal taċ-CETA jkun għadu jista’ jiġi kkoreġut fil-kuntest tal-istħarriġ tad-deċiżjonijiet tiegħu mit-Tribunal tal-Appell.
149.
Skont l-Artikolu 8.28(2)(b) taċ-CETA, l-appellant li jikkontesta l-evalwazzjoni tad-dritt intern rilevanti li saret mit-Tribunal ikollu għalhekk jistabbilixxi, sabiex jissodisfa r-rekwiżit li juri li kien hemm żball manifest, li t-Tribunal għamel kunsiderazzjonijiet li b’mod manifest imorru kontra l-kontenut tad-dispożizzjonijiet tad-dritt intern inkwistjoni jew inkella ta lil dan tal-aħħar portata li manifestament ma għandux.
150.
Ir-restrizzjoni tal-istħarriġ, fl-istadju tal-appell, għall-iżbalji manifesti fl-evalwazzjoni tal-fatti hija konsistenti mal-idea li t-Tribunal għandu jinterpreta bl-inqas mod possibbli d-dritt intern tal-Partijiet Kontraenti. Għaldaqstant, għandu jiġi evitat, kemm fl-ewwel istanza u kemm fl-appell, li d-dibattitu kontenzjuż jiffoka fuq it-tifsira ta’ dan id-dritt intern.
151.
Għandu jingħad li dan l-istħarriġ fl-istadju tal-appell, kif previst fl-Artikolu 8.28(2)(b) taċ-CETA, jikkorrispondi għall-kompetenza tal-Qorti tal-Ġustizzja fil-kuntest tal-appell. F’dan ir-rigward, infakkar li, konformement ma’ ġurisprudenza stabbilita tal-Qorti tal-Ġustizzja, “il-Qorti tal-Ġustizzja hija kompetenti, fil-kuntest tal-appell, biss sabiex tivverifika jekk kienx hemm żnaturament tad-dritt nazzjonali, li għandu jidher b’mod manifest mill-atti tal-proċess” (
122
).
152.
Madankollu, l-istħarriġ tat-Tribunal tal-Appell limitat għall-iżball manifest għandu jitwettaq biss fil-każ, li wieħed jista’ jqis li huwa relattivament rari, li, fl-ordinament ġuridiku tal-Unjoni, ma jkun hemm ebda element li jippermetti li tiġi kkjarifikata t-tifsira li għandha tingħata lil dispożizzjoni tad-dritt tal-Unjoni.
153.
Għall-kuntrarju, jekk jintwera li t-Tribunal taċ-CETA ma mexiex ma’ interpretazzjoni eżistenti tad-dritt tal-Unjoni, l-evalwazzjoni tiegħu tkun tista’, fil-fehma tiegħi, tiġi ssanzjonata billi jintwera żball sempliċi ta’ liġi, skont l-Artikolu 8.28(2)(a) taċ-CETA, sa fejn f’tali każ ikun jista’ jintwera li dan it-Tribunal kiser l-Artikolu 8.31(2) taċ-CETA, li jistabbilixxu l-limiti tal-ġurisdizzjoni tiegħu.
154.
Fil-fatt, kif diġà indikajt, mill-Artikolu 8.31(2) taċ-CETA jirriżulta li t-Tribunal huwa meħtieġ, meta jieħu inkunsiderazzjoni d-dritt intern ta’ Parti bħala punt ta’ fatt, isegwi l-interpretazzjoni dominanti mogħtija lid-dritt intern mill-qrati jew mill-awtoritajiet ta’ din il-Parti. Għaldaqstant, fil-fehma tiegħi, ikun jikkostitwixxi żball fl-applikazzjoni tad-dritt applikabbli, fis-sens tal-Artikolu 8.28(2)(a) taċ-CETA, il-ksur tal-Artikolu 8.31(2) ta’ dan il-ftehim, li jista’ jiġi kkonstatat jekk it-Tribunal jiżviluppa interpretazzjoni tad-dritt tal-Unjoni li hija partikolari għalih, mingħajr ma jieħu inkunsiderazzjoni l-interpretazzjoni ta’ dan id-dritt applikata mill-istituzzjonijiet jew mill-qrati tal-Unjoni, meta din id-dispożizzjoni tal-aħħar tobbligah jibbaża ruħu fuq l-interpretazzjoni dominanti tad-dritt tal-Unjoni. Fi kliem ieħor, il-ksur ta’ dan l-obbligu jkun jikkostitwixxi żball ta’ liġi li, sabiex jiġi stabbilit, ma jeħtieġx il-konstatazzjoni ta’ natura manifesta, fis-sens tal-Artikolu 8.28(2)(b) taċ-CETA.
155.
Mill-kunsiderazzjonijiet preċedenti jirriżulta li t-Tribunal taċ-CETA għandu ġurisdizzjoni sabiex jinterpreta u jimplimenta ċ-CETA u li, minħabba li l-limiti ta’ din il-ġurisdizzjoni huma stabbiliti b’mod preċiż, huwa ma jistax jippreġudika l-għan ta’ unità ta’ interpretazzjoni tad-dritt tal-Unjoni jew il-funzjoni ta’ stħarriġ tal-legalità tal-atti tal-istituzzjonijiet li għalihom huma responsabbli l-qrati tal-Unjoni.
156.
Fid-dawl tal-garanziji li magħhom hija marbuta l-introduzzjoni tal-mekkaniżmu għar-riżoluzzjoni ta’ tilwim previst fit-Taqsima F tal-Kapitolu Tmienja taċ-CETA, inqis li l-Unjoni tinsab f’pożizzjoni li tissuġġetta ruħha għal stħarriġ estern li l-għan tiegħu jkun l-osservanza tal-istandards ta’ protezzjoni tal-investimenti previsti f’dan il-ftehim, mingħajr ma tiġi ppreġudikata l-awtonomija tal-ordinament ġuridiku tal-Unjoni.
157.
Barra minn hekk, kif osservaw diversi intervenjenti f’din il-proċedura, għandu jiġi enfasizzat li ċ-CETA la jista’ jitqabbel mal-abbozz ta’ ftehim dwar il-ħolqien taż-Żona Ekonomika Ewropea (ŻEE), fil-verżjoni tiegħu inkwistjoni fl-Opinjoni 1/91 (Ftehim ŻEE– I), tal-14 ta’ Diċembru 1991 (
123
), u lanqas mal-abbozz ta’ ftehim dwar il-ħolqien ta’ żona tal-ajru Ewropea komuni (Ftehim ECAA) inkwistjoni fl-Opinjoni 1/00 (
124
). Fil-fatt, it-Taqsimiet C u D tal-Kapitolu Tmienja taċ-CETA la għandhom l-għan u lanqas l-effett li jestendu l-acquis tal-Unjoni għall-Kanada billi jirriproduċu dispożizzjonijiet tad-dritt tal-Unjoni. Għalkemm huwa minnu li hemm elementi sostantivi li jikkoinċidu mal-protezzjoni tal-investimenti prevista fid-dritt intern tal-Unjoni, ir-regoli li jinsabu fit-Taqsimiet C u D tal-Kapitolu Tmienja taċ-CETA ma jistgħux jitqiesu li huma “identiċi”. Dawn ir-regoli jirriflettu l-istandards abitwali fil-qasam tal-protezzjoni internazzjonali tal-investimenti, filwaqt li jispeċifkawhom u jsaħħuhom. Barra minn hekk, iċ-CETA lanqas ma jinkludi l-obbligu li tiġi ggarantita interpretazzjoni uniformi tan-normi ta’ protezzjoni inklużi fih u ta’ dawk li jinsabu fid-dritt intern tal-Partijiet (
125
). Minn din il-perspettiva, ma hemmx riskju li l-interpretazzjoni tat-Taqsimiet C u D tal-Kapitolu Tmienja taċ-CETA mit-Tribunal ikollha riperkussjonijiet fuq l-interpretazzjoni tad-dritt intern tal-Unjoni, riperkussjonijiet li, fl-Opinjoni 1/91 tagħha, il-Qorti tal-Ġustizzja qieset li huma inkompatibbli mal-prinċipju ta’ awtonomija tal-ordinament ġuridiku tal-Unjoni (
126
).
158.
Fi kwalunke każ, il-punt importanti huwa li, fid-dawl tal-garanziji li elenkajt fil-kunsiderazzjonijiet preċedenti tiegħi, il-mekkaniżmu introdott permezz taċ-CETA ma għandux l-effett, lanqas fir-rigward tan-normi ta’ protezzjoni li jkunu essenzjalment identiċi, li jimponi fuq l-Unjoni u fuq l-istituzzjonijiet tagħha, fl-eżerċizzju tal-kompetenza interna tagħhom, interpretazzjoni partikolari tar-regoli tad-dritt tal-Unjoni li jistgħu jkunu espressi b’mod ekwivalenti f’dan il-ftehim, u dan sa fejn kull kategorija ta’ normi hija formalment distinta u tista’ żżomm l-interpretazzjoni partikolari tagħha (
127
).
159.
Għandha ssir distinzjoni wkoll bejn id-dispożizzjonijiet taċ-CETA dwar it-Tribunal taċ-CETA u dawk tal-abbozz ta’ ftehim dwar l-adeżjoni tal-Unjoni mal-KEDB, li kien is-suġġett tal-Opinjoni 2/13. F’din l-opinjoni tal-aħħar, il-Qorti tal-Ġustizzja enfasizzat diversi raġunijiet li kienu jiżvelaw ksur tal-awtonomija tad-dritt tal-Unjoni, inkluż b’mod partikolari l-fatt li l-ftehim maħsub seta’ jaffettwa r-relazzjonijiet reċiproċi bejn l-Unjoni u l-Istati Membri, kif ukoll it-tqassim tal-kompetenzi bejn l-Unjoni u l-Istati Membri tagħha.
160.
Issa, it-Tribunal taċ-CETA ma għandu ebda ġurisdizzjoni sabiex jagħti deċiżjoni dwar ir-relazzjonijiet reċiproċi bejn l-Unjoni u l-Istati Membri tagħha, u lanqas dwar dawk bejn l-Istati Membri stess jew bejn l-investituri ta’ Stat Membru u l-Istati Membri l-oħra. It-Tribunal taċ-CETA huwa differenti mill-qrati li kienu s-suġġett tal-Opinjoni 1/09 u tal-Opinjoni 2/13 sa fejn, li kieku l-ftehim maħsub f’kull waħda minn dawn l-opinjonijiet kien konkluż mill-Unjoni, kemm il-Qorti għall-privattivi Ewropej u għall-privattivi Komunitarji u kemm il-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem kien ikollhom ġurisdizzjoni sabiex jiddeċiedu tilwim intern għall-Unjoni. Dan ma huwiex il-każ tat-Tribunal taċ-CETA, li jista’ jieħu konjizzjoni biss ta’ tilwim bejn l-investituri ta’ Parti Kontraenti u l-Parti Kontraenti l-oħra.
161.
Barra minn hekk, it-Tribunal taċ-CETA ma huwiex ser ikollu jiddeċiedi dwar it-tqassim tal-kompetenzi bejn l-Unjoni u l-Istati Membri tagħha. Fil-fatt, fl-Artikolu 8.21 tiegħu, iċ-CETA jipprevedi modalitajiet awtomatiċi għad-determinazzjoni tal-konvenut fil-kuntest ta’ proċedura miftuħa minn investitur Kanadiż, u dan bla ħsara għar-Regolament (UE) Nru 912/2014 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tat-23 ta’ Lulju 2014 li jistabbilixxi qafas għall-ġestjoni tar-responsabbiltà finanzjarja marbuta mat-tribunali għas-soluzzjoni tat-tilwim bejn l-investitur u l-Istat stabbiliti permezz ta’ ftehimiet internazzjonali li għalihom l-Unjoni Ewropea hija Parti (
128
). B’hekk, l-Artikolu 8.21(1) taċ-CETA jipprevedi, fil-każ ta’ allegat ksur ta’ dan il-ftehim mill-Unjoni jew minn Stat Membru, li investitur li jkollu l-intenzjoni jippreżenta lment skont l-Artikolu 8.23 tal-imsemmi ftehim għandu jibgħat “lill-[Unjoni] avviż formali li jitlob determinazzjoni mill-konvenut [tal-konvenut]”. L-Unjoni għalhekk tiddetermina jekk hijiex hija stess jew wieħed mill-Istati Membri tagħha li għandhom jaġixxu bħala konvenut u għandha tinforma b’dan lill-investitur (
129
). Jekk l-investitur ma jkunx informat dwar id-determinazzjoni fil-50 jum wara t-trażmissjoni tal-avviż tiegħu li jitlob tali determinazzjoni, u jekk il-miżuri speċifikati fl-avviż ikunu esklużivament miżuri ta’ Stat Membru, dan tal-aħħar għandu jaġixxi bħala konvenut. Fil-każ li l-miżuri speċifikati fl-avviż jinkludu miżuri tal-Unjoni, l-Unjoni għandha taġixxi bħala konvenut (
130
). Din id-determinazzjoni, magħmula konformement mal-Artikolu 8.21(3) jew (4) taċ-CETA, torbot lit-Tribunal taċ-CETA (
131
).
162.
Ir-regoli li jippermettu li jiġi ddeterminat jekk l-Unjoni jew l-Istat Membru kkonċernat għandhomx jaġixxu bħala konvenut jinsabu fir-Regolament Nru 912/2014. Id-deċiżjonijiet adottati mill-Kummissjoni huma atti ta’ implimentazzjoni. Għaldaqstant, dawn huma atti li jistgħu jkunu suġġetti għal stħarriġ tal-legalità quddiem il-qrati tal-Unjoni. Kif josserva ġustament il-Kunsill, il-Qorti tal-Ġustizzja għaldaqstant għandha l-aħħar kelma dwar il-kwistjoni ta’ min għandu jaġixxi bħala konvenut.
163.
Fid-dawl ta’ dawn l-elementi, din il-proċedura hija differenti mill-Opinjoni 2/13, li fiha l-Qorti tal-Ġustizzja qieset li l-modalitajiet ta’ funzjonament tal-mekkaniżmu ta’ konvenut konġunt previsti fil-ftehim maħsub ma kinux jiggarantixxu ż-żamma tal-karatteristiċi speċifiċi tal-Unjoni u tad-dritt tagħha. Fil-fatt, dawn il-modalitajiet kienu jippreġudikaw il-ġurisdizzjoni esklużiva tal-Qorti tal-Ġustizzja sabiex tiddeċiedi dwar it-tqassim tal-kompetenzi bejn l-Unjoni u l-Istati Membri tagħha (
132
).
164.
B’hekk, sa fejn it-Tribunal taċ-CETA ma għandux is-setgħa, minħabba d-dispożizzjonijiet tal-Artikolu 8.21 ta’ dan il-ftehim, li jagħti deċiżjoni dwar it-tqassim tal-kompetenzi bejn l-Unjoni u l-Istati Membri tagħha, ma jistax jitqies li dan il-ftehim jippreġudika, minn dan l-aspett, l-awtonomija tal-ordinament ġuridiku tal-Unjoni.
7. Is-SĠI ma taffettwax il-missjoni tal-qrati nazzjonali li jiżguraw l-applikazzjoni effettiva tad-dritt tal-Unjoni
165.
It-Taqsima F tal-Kapitolu Tmienja taċ-CETA tintroduċi mekkaniżmu li jista’ jiġi deskritt bħala “kważi ġudizzjarju”, li minn ċerti aspetti baqa’ jżomm karatteristiċi tar-regoli applikabbli fil-qasam tal-arbitraġġ dwar l-investimenti u li huwa essenzjalment intiż li jirriżolvi tilwim dwar l-interpretazzjoni jew l-applikazzjoni tad-dispożizzjonijiet stess tal-ftehim internazzjonali inkwistjoni. Barra minn hekk, sa fejn jikkostitwixxi mod alternattiv ta’ riżoluzzjoni ta’ tilwim fil-qasam tal-protezzjoni tal-investimenti, li jikkonċerna l-applikazzjoni taċ-CETA, dan il-mekkaniżmu ma jaffettwax il-ġurisdizzjoni tal-qrati tal-Istati Membri dwar l-interpretazzjoni u l-applikazzjoni tad-dritt tal-Unjoni, u lanqas ma jaffettwa l-possibbiltà, jew l-obbligu, ta’ dawn il-qrati li jagħmlu rinviju għal deċiżjoni preliminari lill-Qorti tal-Ġustizzja u l-ġurisdizzjoni ta’ din tal-aħħar li tagħti risposti għad-domandi magħmula mill-imsemmija qrati (
133
).
166.
Għalkemm, bħal fil-każ tal-Qorti għall-privattivi Ewropej u għall-privattivi Komunitarji li kienet is-suġġett tal-Opinjoni 1/09, ma jaqax fil-qafas istituzzjonali u ġudizzjarju tal-Unjoni, it-Tribunal ma huwiex qiegħed jingħata, għall-kuntrarju ta’ dak li kien il-każ għal din il-qorti fir-rigward ta’ numru kbir ta’ azzjonijiet imressqa minn individwi fil-qasam tal-privattivi Komunitarji (
134
), ġurisdizzjoni esklużiva sabiex jiddeċiedi dwar l-azzjonijiet imressqa minn investituri barranin fil-qasam tal-protezzjoni tal-investimenti u lanqas sabiex jinterpreta u japplika d-dritt tal-Unjoni f’dan il-qasam.
167.
Kif indikat ġustament il-Kummissjoni fl-osservazzjonijiet tagħha, it-Tribunal taċ-CETA ma għandux il-missjoni li japplika d-dritt intern tal-Unjoni, iżda li japplika biss id-dispożizzjonijiet ta’ dan il-ftehim. Iċ-CETA joħloq protezzjonijiet addizzjonali fid-dritt internazzjonali u jipprevedi mekkaniżmu speċifiku li jippermetti lill-investituri tal-Parti l-oħra jinvokaw dawn il-protezzjonijiet. B’dan premess, iċ-CETA ma jillimitax madankollu d-dritt sostantiv li jgawdu l-investituri barranin taħt id-dritt intern tal-Unjoni. Huwa lanqas ma għandu l-effett li jillimita l-ġurisdizzjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja jew dik tal-qrati tal-Istati Membri li jisimgħu kawżi mressqa sabiex jiġi żgurat ir-rispett ta’ tali drittijiet mogħtija mid-dritt intern tal-Unjoni.
168.
B’hekk, l-introduzzjoni tas-SĠI ma tipprekludix lill-investituri barranin milli jfittxu protezzjoni tal-investimenti tagħhom billi jersqu quddiem il-qrati tal-Partijiet Kontraenti sabiex jiġi applikat id-dritt intern ta’ dawn il-Partijiet (
135
). Infakkar, f’dan ir-rigward, li, fid-dawl tal-assenza ta’ effett dirett taċ-CETA, l-investituri barranin ma humiex ser ikunu jistgħu, f’dan il-każ, jinvokaw direttament ksur ta’ dan il-ftehim quddiem il-qrati tal-Partijiet Kontraenti, iżda ser ikunu jistgħu jinvokaw biss id-dritt intern ta’ dawn il-Partijiet, sa fejn naturalment ikun jinkludi normi ta’ protezzjoni adegwati. Minbarra l-fatt li għaldaqstant huma bbażati fuq normi legali ta’ referenza differenti, iż-żewġ tipi ta’ azzjonijiet ma għandhomx neċessarjament l-istess suġġett. Fil-fatt, għall-kuntrarju ta’ dak li jkun il-każ meta lment jitressaq quddiem it-Tribunal taċ-CETA, il-kawżi li bihom ikunu aditi l-qrati interni tal-Partijiet Kontraenti jistgħu jmorru lil hinn minn sempliċi kawżi għal kumpens u jistgħu jitolbu l-annullament ta’ miżura li tagħmel parti mid-dritt intern ta’ dawn il-Partijiet. Dawn huma, għalhekk, żewġ rimedji legali komplementari li, iżda, ma jiħdux post xulxin.
169.
Il-Partijiet Kontraenti pprevedew regoli li jirregolaw l-għażla li għandhom l-investituri barranin.
170.
Skont l-Artikolu 8.22 taċ-CETA, intitolat “Rekwiżiti proċedurali u oħrajn biex titressaq pretensjoni quddiem it-Tribunal”:
“1.   Investitur jista’ biss iressaq pretensjoni skont l-Artikolu 8.23 jekk l-investitur:
[…]
(f)
jirtira jew iwaqqaf kwalunkwe proċediment eżistenti quddiem tribunal jew qorti skont il-liġi domestika jew internazzjonali fir-rigward ta’ miżura li allegatament tkun tikkostitwixxi ksur imsemmi fil-pretensjoni tiegħu; kif ukoll
(g)
jirrinunzja d-dritt tiegħu għal kull pretensjoni jew proċediment quddiem tribunal jew qorti skont il-liġi domestika jew internazzjonali fir-rigward ta’ miżura li allegatament tkun tikkostitwixxi ksur imsemmi fil-pretensjoni tiegħu.”
171.
Dawn id-dispożizzjonijiet juru li t-Tribunal taċ-CETA qiegħed jingħata biss ġurisdizzjoni alternattiva. B’hekk, kif speċifikat fil-punt 6(a) tal-Istrument Interpretattiv Konġunt, iċ-“CETA ma jipprivileġġjax ir-rikors għas-[SĠI] stabbilita mill-ftehim. L-investituri jistgħu minflok jagħżlu li jfittxu r-rikors disponibbli fil-qrati domestiċi”. Barra minn hekk, l-impossibbiltà li l-ilment jitressaq quddiem it-Tribunal taċ-CETA fl-istess ħin jew inkella wara li tinfetaħ kawża quddiem il-qrati tal-Partijiet Kontraenti jista’ jkollha l-effett li tinċentiva lill-investituri sabiex l-ewwel jersqu quddiem dawn il-qrati. B’hekk, minkejja li ma huwiex impost bħala kundizzjoni preliminari għat-tressiq tal-ilment quddiem it-Tribunal taċ-CETA, l-eżawriment tar-rimedji legali interni huwa inkoraġġut minn dawn id-dispożizzjonijiet.
172.
Fid-dawl ta’ dawn l-elementi, għandu jitqies li, anki jekk, fl-assenza ta’ effett dirett taċ-CETA, ma għandhomx il-missjoni li japplikaw dan il-ftehim, il-qrati tal-Istati Membri ma humiex madankollu mċaħħda mill-istatus tagħhom bħala qrati tad-“dritt komuni” fl-ordinament ġuridiku tal-Unjoni, inkluż ir-rwol tagħhom fit-tressiq eventwali ta’ rinviji għal deċiżjoni preliminari. Barra minn hekk, il-Qorti tal-Ġustizzja ma hijiex imċaħħda mill-ġurisdizzjoni tagħha sabiex tirrispondi, fil-kuntest ta’ rinviju għal deċiżjoni preliminari, għad-domandi magħmula mill-imsemmija qrati. Għaldaqstant, ma jista’ jiġi kkonstatat ebda żnaturament tas-setgħat li t-Trattati jagħtu lill-istituzzjonijiet tal-Unjoni u lill-Istati Membri, li huma essenzjali għaż-żamma tan-natura stess tad-dritt tal-Unjoni (
136
).
8. Il-konsistenza mal-għanijiet tal-azzjoni esterna tal-Unjoni
173.
Jiena tal-fehma li l-eżami tal-kompatibbiltà tat-Taqsima F tal-Kapitolu Tmienja taċ-CETA mal-prinċipju ta’ awtonomija tad-dritt tal-Unjoni għandu jitwettaq filwaqt li tittieħed debitament inkunsiderazzjoni l-ħtieġa li tinżamm il-kapaċità tal-Unjoni li tikkontribwixxi għat-twettiq tal-prinċipji u tal-għanijiet tal-azzjoni esterna tagħha.
174.
Kif indika ġustament il-Gvern Slovakk matul is-seduta, il-Qorti tal-Ġustizzja għandha tagħti lill-prinċipju ta’ awtonomija tad-dritt tal-Unjoni kontenut li ma jippermettix biss iż-żamma tal-karatteristiċi speċifiċi tad-dritt tal-Unjoni, iżda li jippermetti wkoll il-parteċipazzjoni tal-Unjoni fl-iżvilupp tad-dritt internazzjonali u ta’ ordinament ġuridiku internazzjonali bbażat fuq regoli.
175.
Fil-fehma tiegħi, id-dispożizzjonijiet li jinsabu fil-Kapitolu Tmienja taċ-CETA jippermettu li jintlaħaq bilanċ bejn iż-żamma tal-istruttura kostituzzjonali speċifika tal-Unjoni u l-iżvilupp tal-azzjoni esterna tagħha.
176.
Konformement mal-Artikolu 3(5) TUE, “[f]ir-relazzjonijiet tagħha mal-bqija tad-dinja, l-Unjoni għandha tafferma u tippromwovi l-valuri u l-interessi tagħha u tikkontribwixxi għall-protezzjoni taċ-ċittadini tagħha. Hija għandha tikkontribwixxi […] [għal]l-iżvilupp sostenibbli tal-pjaneta, […] [għall-]kummerċ liberu u ġust, […] kif ukoll għar-rispett sħiħ u għall-iżvilupp tad-dritt internazzjonali […]”. Dan l-għan tal-aħħar jimplika loġikament li l-Unjoni għandha tiffavorixxi l-inizjattivi u l-mekkaniżmi ta’ stħarriġ li jsaħħu l-effettività tat-trattati internazzjonali li tipparteċipa fihom (
137
).
177.
Konformement mal-Artikolu 21(2) TUE, l-azzjoni tal-Unjoni fuq il-livell internazzjonali għandha tkun intiża li tiżgura “grad għoli ta’ koperazzjoni fl-oqsma kollha tar-relazzjonijiet internazzjonali”, b’mod partikolari billi tikkonsolida u tappoġġa “l-istat tad-dritt […] u l-prinċipji tad-dritt internazzjonali” (
138
), permezz tal-“integrazzjoni tal-pajjiżi kollha fl-ekonomija dinjija, permezz tat-tneħħija progressiva tar-restrizzjonijiet fuq il-kummerċ internazzjonali” (
139
), filwaqt li tikkontribwixxi “sabiex jiġu żviluppati miżuri internazzjonali […] sabiex jiġi assigurat l-iżvilupp sostenibbli” (
140
) u permezz tal-promozzjoni ta’ “sistema internazzjonali bbażata fuq koperazzjoni multilaterali msaħħa u t-tmexxija globali tajba” (
141
). Konformement mal-Artikolu 207(1) TFUE, “[i]l-politika kummerċjali komuni għandha titwettaq fil-kuntest tal-prinċipji u l-objettivi ta’ l-azzjoni esterna ta’ l-Unjoni”.
178.
Fil-fehma tiegħi, il-Kapitolu Tmienja taċ-CETA jaqa’ kompletament taħt dawn l-għanijiet peress li jikkombina regoli dwar il-protezzjoni tal-investimenti, li jikkontribwixxu għaċ-ċertezza legali tal-investituri kif ukoll għall-iżvilupp tal-kummerċ bejn l-Unjoni u l-Kanada (
142
), u mekkaniżmu speċifiku għar-riżoluzzjoni ta’ tilwim bl-affermazzjoni espliċita tad-dritt tal-Partijiet Kontraenti li jadottaw il-leġiżlazzjoni meħtieġa sabiex iwettqu għanijiet leġittimi ta’ interess pubbliku, pereżempju fil-qasam tas-saħħa pubblika, tas-sigurtà, tal-ambjent jew tal-protezzjoni soċjali.
9. L-introduzzjoni ta’ mekkaniżmu ta’ involviment minn qabel tal-Qorti tal-Ġustizzja u l-possibbiltà ta’ stħarriġ sħiħ tad-deċiżjonijiet mill-qrati tal-Istati Membri ma humiex meħtieġa
179.
Infakkar li r-raġuni wara mekkaniżmu għar-riżoluzzjoni ta’ tilwim bħal dak previst fit-Taqsima F tal-Kapitolu Tmienja taċ-CETA hija li jiġu żgurati n-newtralità u l-awtonomija tar-riżoluzzjoni ta’ tilwim bejn investituri u Stati fil-konfront tas-sistemi ġudizzjarji tal-Partijiet Kontraenti. Skont din il-loġika, wieħed jista’ jifhem li dawn il-Partijiet la pprevedew mekkaniżmu ta’ involviment minn qabel tal-Qorti tal-Ġustizzja u lanqas li d-deċiżjonijiet mogħtija mit-Tribunal ma għandhom ikunu jistgħu jiġu suġġetti sistematikament għal stħarriġ sħiħ mill-qrati tal-imsemmija Partijiet. Il-fatt li tiġi prevista tali konnessjoni mas-sistema ġudizzjarja tal-Partijiet Kontraenti kien jikkontradixxi r-rieda ta’ dawn tal-aħħar li joħolqu mekkaniżmu għar-riżoluzzjoni ta’ tilwim li preċiżament ma jkunx jagħmel parti mis-sistemi ġudizzjarji tagħhom.
180.
Sa fejn huwa ammess li t-Taqsima F tal-Kapitolu Tmienja taċ-CETA fiha biżżejjed garanziji sabiex jiġi prekluż li dan il-mekkaniżmu jippreġudika l-ġurisdizzjoni esklużiva tal-Qorti tal-Ġustizzja li tagħti intepretazzjoni definittiva tad-dritt tal-Unjoni, l-għażla magħmula, f’dan is-sens, mill-Partijiet Kontraenti ma jidhirx, fil-fehma tiegħi, li tista’ tiġi kkontestata.
181.
B’dan premess, għandu jiġi osservat li, skont l-għażla tar-regoli ta’ arbitraġġ li skonthom jiġi ppreżentat ilment (
143
), ma huwiex eskluż, b’mod partikolari fil-każ ta’ kunflitt mal-ordni pubbliku tal-Istat Membru fejn tintalab l-eżekuzzjoni (
144
), stħarriġ mill-qrati ta’ dan l-Istat (
145
). L-eżistenza ta’ tali stħarriġ, madankollu, ma tikkundizzjonax, fil-fehma tiegħi, il-kompatibbiltà mal-prinċipju ta’ awtonomija tad-dritt tal-Unjoni tal-mekkaniżmu għar-riżoluzzjoni ta’ tilwim bejn investituri u Stati previst fit-Taqsima F tal-Kapitolu Tmienja taċ-CETA.
182.
Barra minn hekk, fir-rigward tal-idea, li mhux l-ewwel darba li tqajmet, li f’dan it-tip ta’ ftehim jiġi previst mekkaniżmu ta’ involviment minn qabel tal-Qorti tal-Ġustizzja fil-każ ta’ problema dwar l-interpretazzjoni tad-dritt tal-Unjoni, għandu jittieħed inkunsiderazzjoni, kif josservaw ġustament il-Gvern Ġermaniż u l-Kummissjoni, ir-rekwiżit ta’ reċiproċità. Fil-fatt, minbarra l-fatt li tali mekkaniżmu jkun diffiċli, jekk mhux ukoll impossibbli, li jiġi nnegozjat mal-Istati terzi (
146
), l-Unjoni, fil-każ li dawn jaċċettaw, ikollha tagħti wkoll lill-imsieħba tagħha, minħabba r-reċiproċità li tmexxi r-relazzjonijiet reċiproċi tagħhom, il-possibbiltà li jipprevedu ġurisdizzjoni preliminari tal-qrati interni tagħhom fir-rigward tal-interpretazzjoni tad-dritt intern. Mill-perspettiva tal-investituri tal-Unjoni, dan allura jmur kontra r-raġuni wara l-mekkaniżmu għar-riżoluzzjoni ta’ tilwim, jiġifieri li jkun newtrali u indipendenti mill-qrati interni tal-Parti Kontraenti l-oħra. Dan inaqqas b’mod kunsiderevoli l-interess u l-attrazzjoni ta’ tali mekkaniżmu, b’mod partikolari meta l-Unjoni tistabbilixxi relazzjonijiet ma’ Stati terzi li l-qrati interni tagħhom ma jissodisfawx, jew inkella jissodisfaw biss parzjalment, il-kriterji ta’ imparzjalità, ta’ indipendenza u ta’ ħeffa, u, fl-aħħar mill-aħħar, ikun ta’ natura li jippreġudika l-livell ta’ protezzjoni tal-investimenti magħmula f’dawn l-Istati mill-investituri tal-Unjoni.
183.
Għaldaqstant, jiena naqbel mal-pożizzjoni meħuda min-negozjaturi taċ-CETA, fejn imxew b’attenzjoni partikolari, fid-dispożizzjonijiet ta’ dan il-ftehim, sabiex il-mekkaniżmu għar-riżoluzzjoni ta’ tilwim introdott jinterferixxi bl-inqas mod possibbli fis-sistemi ġudizzjarji tal-Partijiet Kontraenti.
184.
Fid-dawl ta’ dawn il-kunsiderazzjonijiet kollha, inqis li l-mekkaniżmu għar-riżoluzzjoni ta’ tilwim bejn investituri u Stati previst fit-Taqsima F tal-Kapitolu Tmienja taċ-CETA ma jippreġudikax l-awtonomija tad-dritt tal-Unjoni u, b’mod partikolari, ma jaffettwax il-prinċipju ta’ ġurisdizzjoni esklużiva tal-Qorti tal-Ġustizzja fl-interpretazzjoni definittiva tad-dritt tal-Unjoni.
B.
Fuq il-prinċipju ġenerali ta’ ugwaljanza fit-trattament u fuq ir-rekwiżit ta’ effettività tad-dritt tal-Unjoni
185.
F’din il-parti tat-talba għal opinjoni tiegħu, ir-Renju tal-Belġju josserva, l-ewwel nett, li ċ-CETA jipprevedi rimedju ġudizzjarju privileġġat għall-investituri Kanadiżi. Fil-fatt, l-impriżi Kanadiżi li jinvestu fl-Unjoni ser ikunu jistgħu jressqu tilwima jew quddiem qorti interna tal-Unjoni jew quddiem it-Tribunal taċ-CETA, filwaqt li l-impriżi tal-Unjoni li jinvestu fl-Unjoni ma għandhomx din l-għażla.
186.
Skont ir-Renju tal-Belġju, għandu jiġi eżaminat jekk tali sitwazzjoni hijiex kompatibbli mal-Artikolu 20 tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali tal-Unjoni Ewropea (
147
), li jipprovdi li “[k]ull persuna hija ugwali f’għajnejn il-liġi”, kif ukoll mal-Artikolu 21(2) tal-Karta, li jipprovdi li “[f]il-kamp ta’ applikazzjoni tat-Trattati u mingħajr preġudizzju għal kull dispożizzjoni speċifika tagħhom, kull diskriminazzjoni minħabba n-nazzjonalità hi pprojbita”.
187.
It-tieni nett, ir-Renju tal-Belġju josserva li l-Artikolu 8.39(2)(a) taċ-CETA jipprevedi li, meta investitur Kanadiż iressaq ilment quddiem it-Tribunal taċ-CETA f’isem “intrapriża stabbilita lokalment” (jiġifieri impriża stabbilita fl-Unjoni miżmuma jew ikkontrollata direttament jew indirettament minn dan l-investitur) (
148
), id-danni eventwalment mogħtija minn dan it-Tribunal għandhom jitħallsu lil din l-impriża lokali.
188.
Huwa minnu li din ir-regola tista’ tiġi ġġustifikata mill-għan, speċifiku għall-ftehimiet internazzjonali dwar il-protezzjoni tal-investimenti, li tiġi promossa l-ekonomija tal-Parti fejn tkun stabbilita din l-impriża. Madankollu, skont ir-Renju tal-Belġju, għandha tiġi eżaminata l-kompatibbiltà tal-imsemmija regola mal-Artikoli 20 u 21 tal-Karta.
189.
Fl-aħħar nett, ir-Renju tal-Belġju għandu dubju dwar jekk, fil-każ li t-Tribunal taċ-CETA jikkonkludi li multa imposta fuq investitur Kanadiż (jew fuq impriża stabbilita lokalment) mill-Kummissjoni jew minn awtorità tal-kompetizzjoni ta’ wieħed mill-Istati Membri tmur kontra dispożizzjoni tat-Taqsima C jew D tal-Kapitolu Tmienja taċ-CETA u fil-każ li jagħti kumpens ekwivalenti għal din il-multa, il-fatt li jisfaw fix-xejn l-effetti tal-imsemmija multa jkunx kompatibbli mal-prinċipju ta’ ugwaljanza fit-trattament, kif ukoll mar-rekwiżit ta’ effettività tad-dritt tal-Unjoni.
190.
Skont ir-Renju tal-Belġju, mill-Artikolu 8.9(3) u (4) taċ-CETA jirriżulta li, meta l-Unjoni tkun iddikjarat għajnuna mill-Istat inkompatibbli mal-Artikolu 108 TFUE u tkun ordnat ir-rimbors tagħha, it-Tribunal taċ-CETA ma jistax jiddeċiedi li din id-deċiżjoni tmur kontra ċ-CETA u għalhekk lanqas ma jkun jista’ jagħti danni f’ammont ekwivalenti għal dak ta’ din l-għajnuna mill-Istat. Issa, iċ-CETA ma jinkludix regola simili maħsuba sabiex jiġu protetti d-deċiżjonijiet meħuda mill-Kummissjoni jew mill-awtoritajiet tal-kompetizzjoni tal-Istati Membri fil-kuntest tal-Artikoli 101 TFUE u 102 TFUE. Għaldaqstant, ma jistax jiġi eskluż li investitur Kanadiż jevita l-konsegwenzi finanzjarji ta’ ksur tad-dritt tal-kompetizzjoni tal-Unjoni, filwaqt li l-investituri tal-Unjoni ma jkunux jistgħu jevitawhom.
191.
Fi kliem ieħor, ir-Renju tal-Belġju jixtieq ikun jaf jekk, f’ċerti ċirkustanzi, id-deċiżjonijiet tat-Tribunal jistgħux jippreġudikaw l-Artikoli 20 u 21 tal-Karta kif ukoll ir-rekwiżit ta’ effettività tad-dritt tal-Unjoni. F’dan ir-rigward, dan l-Istat Membru jidentifika żewġ sitwazzjonijiet, jiġifieri, fl-ewwel lok, meta d-danni jingħataw lil impriża stabbilita lokalment, konformement mal-Artikolu 8.39(2)(a) taċ-CETA u, fit-tieni lok, fil-każ li t-Tribunal jista’ jagħti danni minħabba multa imposta b’applikazzjoni tad-dritt tal-kompetizzjoni tal-Unjoni.
192.
L-ewwel aspett tad-dubji mqajma mir-Renju tal-Belġju joriġina mill-fatt li, konformement mal-Artikolu 8.23(1) taċ-CETA, ilment jista’ jitressaq jew mill-investitur ta’ Parti f’ismu stess jew mill-investitur ta’ Parti f’isem impriża stabbilita lokalment miżmuma jew ikkontrollata direttament jew indirettament minnu. F’dan il-każ tal-aħħar, mill-Artikolu 8.39(2)(a) taċ-CETA jirriżulta li l-kumpens iffissat mid-deċiżjoni għandu jitħallas lill-impriża stabbilita lokalment. Fil-fehma tiegħi, din il-konstatazzjoni ma hijiex ta’ natura li toħloq diskriminazzjoni fil-konfront tal-investituri tal-Unjoni li jinvestu fl-Unjoni.
193.
F’dan id-dawl, għandu jiġi osservat li l-impriża stabbilita lokalment, kif prevista f’dawn iż-żewġ dispożizzjonijiet, tikkostitwixxi hija stess forma ta’ investiment. Fil-fatt, skont l-Artikolu 8.1 taċ-CETA, l-“investiment kopert” ikopri, fir-rigward ta’ Parti, investiment li, b’mod partikolari, ikun “bi sjieda [taħt iż-żamma] jew kontroll dirett jew indirett ta’ investitur tal-Parti l-oħra” u li “investiment” ikopri “kull kwalità ta’ assi li investitur jippossjedi jew jikkontrolla direttament jew indirettament”, u li jista’ jieħu l-forma, fost affarijiet oħra, ta’ impriża. Fid-dawl tal-kontroll eżerċitat b’dan il-mod mill-investitur ta’ Parti fuq l-impriża stabbilita lokalment fit-territorju tal-Parti l-oħra, kumpens mogħti mit-Tribunal taċ-CETA, minkejja li jitħallas lill-impriża stabbilita lokalment, fl-aħħar mill-aħħar ser ikun ta’ benefiċċju għall-investitur tal-ewwel Parti, li barra minn hekk huwa l-uniku li huwa awtorizzat, taħt l-Artikolu 8.23(1) taċ-CETA, iressaq ilment quddiem it-Tribunal.
194.
Sa fejn l-investitur ta’ Parti u l-impriża stabbilita lokalment fit-territorju tal-Parti l-oħra għandhom fil-verità jiġu assimilati (
149
), id-dubju mqajjem mir-Renju tal-Belġju huwa marbuta ma’ jekk teżistix jew le diskriminazzjoni bejn l-investituri barranin, li jgawdu minn protezzjoni sostantiva u proċedurali speċifika, u l-investituri lokali, li ma jgawdux minn tali protezzjoni.
195.
Fir-rigward ta’ din il-kwistjoni, għandu jiġi speċifikat li mit-tieni sentenza tal-Artikolu 207(1) TFUE, moqrija flimkien mal-Artikolu 21 TUE, jirriżulta li l-Unjoni għandha, fl-eżerċizzju tal-kompetenzi mogħtija lilha mit-Trattati UE u FUE, inklużi dawk fil-qasam tal-politika kummerċjali komuni, tirrispetta d-drittijeit fundamentali, fosthom il-prinċipju ta’ ugwaljanza fit-trattament (
150
). L-Unjoni hija Unjoni tad-dritt li fiha kull att tal-istituzzjonijiet tagħha huwa suġġett għal stħarriġ tal-konformità, fost oħrajn, mal-prinċipji ġenerali tad-dritt kif ukoll mad-drittijiet fundamentali (
151
). Dan jikkonċerna wkoll l-azzjoni esterna tal-Unjoni (
152
). Infakkar, f’dan ir-rigward, li, skont ġurisprudenza stabbilita, il-ftehimiet internazzjonali konklużi mill-Unjoni, “sa mid-dħul fis-seħħ tagħhom, […] jifformaw parti integrali mill-ordinament ġuridiku tal-Unjoni […]. Għalhekk, id-dispożizzjonijiet tagħhom għandhom ikunu kompletament kompatibbli mad-dispożizzjonijiet tat-Trattati u mal-prinċipji kostituzzjonali li jirriżultaw minnhom” (
153
). Dan jinkludi, naturalment, il-Karta, konformement mal-Artikolu 51 tagħha, li, skont l-Artikolu 6(1) TUE, għandha “l-istess valur legali bħat-Trattati”. Sa minn qabel ma daħlet fis-seħħ formalment il-Karta, il-Qorti tal-Ġustizzja kienet diġà stabbilixxiet il-prinċipju li t-tmexxija tar-relazzjonijiet esterni tal-Unjoni għandha tkun konformi mad-drittijiet fundamentali tal-Unjoni (
154
).
196.
Huwa minnu li, skont l-Ispjegazzjonijiet dwar il-Karta (
155
), l-Artikolu 21(2) tagħha jikkorrispondi għall-Artikolu 18(1) [TFUE] u għandu jiġi applikat b’mod konformi ma’ dak l-Artikolu”. Barra minn hekk, skont l-Artikolu 52(2) tal-Karta, id-drittijiet li din tirrikonoxxi u li huma s-suġġett ta’ dispożizzjonijiet fit-Trattati għandhom jiġu eżerċitati fil-kundizzjonijiet u fil-limiti ddefiniti minn dawn tal-aħħar. Minn dan isegwi li l-Artikolu 21(2) tal-Karta għandu jinqara bħala li għandu l-istess portata bħall-ewwel paragrafu tal-Artikolu 18 TFUE.
197.
L-ewwel paragrafu tal-Artikolu 18 TFUE jipprovdi li, “[f]il-kamp ta’ l-applikazzjoni tat-Trattati, u mingħajr preġudizzju għad-dispożizzjonijiet speċjali inklużi hemm kull diskriminazzjoni minħabba ċittadinanza għandha tiġi projbita”. Din id-dispożizzjoni tinsab fit-Tieni Parti ta’ dan it-trattat, intitolata “Non-diskriminazzjoni u ċittadinanza ta’ l-Unjoni”. Hija tikkonċerna s-sitwazzjonijiet li jaqgħu fil-kamp ta’ applikazzjoni tad-dritt tal-Unjoni u li fihom ċittadin ta’ Stat Membru jġarrab trattament diskriminatorju meta mqabbel maċ-ċittadini ta’ Stat Membru ieħor fuq il-bażi biss tan-nazzjonalità tiegħu. Għaldaqstant, skont il-Qorti tal-Ġustizzja, l-imsemmija dispożizzjoni ma hijiex intiża li tapplika fil-każ ta’ eventwali differenza fit-trattament bejn iċ-ċittadini tal-Istati Membri u dawk ta’ Stati terzi (
156
).
198.
Madankollu, fil-fehma tiegħi, dan ma jfissirx li ftehim internazzjonali bħalma huwa ċ-CETA ma huwiex meħtieġ josserva l-prinċipju ta’ ugwaljanza fit-trattament, li jikkostitwixxi prinċipju ġenerali tad-dritt tal-Unjoni, irrikonoxxut fl-Artikolu 20 tal-Karta (
157
).
199.
Ngħid ukoll, dwar dan il-punt, li l-ġurisprudenza intiża li żżomm il-kapaċità ta’ azzjoni politika fuq il-livell internazzjonali tal-istituzzjonijiet u tal-korpi tal-Unjoni, billi tippermettilhom jagħmlu differenzi fit-trattament bejn Stati terzi, ma hijiex qiegħda tiddaħħal inkwistjoni hawnhekk (
158
).
200.
Fuq il-livell tal-protezzjoni tal-investimenti, nosserva li l-punt 6(a) tal-Istrument Interpretattiv Konġunt jipprovdi li ċ-“CETA mhux ser iwassal biex investituri barranin jiġu trattati b’mod iżjed favorevoli minn investituri domestiċi”.
201.
Fir-rigward tal-verifika tal-kwistjoni ta’ jekk il-prinċipju ġenerali ta’ ugwaljanza fit-trattament huwiex osservat fil-kuntest tal-implimentazzjoni tas-SĠI, għandu jitfakkar li, skont ġurisprudenza stabbilita tal-Qorti tal-Ġustizzja, il-prinċipju ta’ ugwaljanza fit-trattament jeżiġi li sitwazzjonijiet komparabbli ma jiġux ittrattati b’mod differenti u li sitwazzjonijiet differenti ma jiġux ittrattati b’mod ugwali, sakemm tali trattament ma jkunx oġġettivament iġġustifikat (
159
).
202.
Il-parti l-kbira tal-Gvernijiet li ppreżentaw osservazzjonijiet kif ukoll il-Kunsill u l-Kummissjoni jqisu li r-Renju tal-Belġju jitlaq b’mod żbaljat mill-premessa li l-impriżi Kanadiżi li jinvestu fl-Unjoni, minn naħa, u l-impriżi tal-Unjoni li jinvestu fl-Unjoni, min-naħa l-oħra, jinsabu fl-istess sitwazzjoni.
203.
Dan ma huwiex eżattament il-każ sa fejn waħda mill-kategoriji ta’ impriżi msemmija iktar ’il fuq tagħmel investimenti internazzjonali u l-oħra tagħmel investimenti intra-Komunitarji, li ma hijiex sitwazzjoni komparabbli. L-investimenti intra-Komunitarji ser ikunu inevitabbilment suġġetti, sa ċertu punt, għal regoli differenti minn dawk li għalihom huma suġġetti l-investimenti internazzjonali. L-uniċi sitwazzjonijiet komparabbli huma dawk tal-impriżi Kanadiżi li jinvestu fl-Unjoni, minn naħa, u dawk tal-impriżi tal-Unjoni li jinvestu fil-Kanada, min-naħa l-oħra.
204.
Għaldaqstant, id-differenza li tirriżulta mill-fatt li l-impriżi Kanadiżi li jinvestu fl-Unjoni jistgħu jressqu t-tilwim quddiem it-Tribunal taċ-CETA, filwaqt li l-impriżi tal-Unjoni li jinvestu fl-Unjoni ma humiex ser ikollhom din il-possibbiltà, ma tistax titqies li hija “diskriminatorja”. F’dan id-dawl, il-partijiet interessati msemmija jirreferu, b’analoġija, għall-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja li minnha joħroġ li d-differenza fit-trattament bejn l-individwi li jibbenefikaw minn regoli stabbiliti fi ftehim konkluż bejn Stati Membri sabiex tiġi evitata t-tassazzjoni doppja, minn naħa, u l-individwi li ma jibbenefikawx minn tali regoli, min-naħa l-oħra, ma tikkostitwixxix diskriminazzjoni minħabba li s-sitwazzjonijiet ta’ dawn iż-żewġ kategoriji ta’ persuni ma humiex komparabbli (
160
).
205.
Fi kwalunkwe każ, ikun żbaljat jekk jitqies li l-impriżi Kanadiżi li jinvestu fl-Unjoni jinsabu, minħabba l-possibbiltà li jressqu lment quddiem it-Tribunal taċ-CETA, f’sitwazzjoni privileġġata meta mqabbla mal-impriżi tal-Unjoni li jinvestu fl-Unjoni. Din il-possibbiltà sempliċement tikkumpensa l-fatt li ċ-CETA ma jistax jiġi invokat direttament quddiem il-qrati interni tal-Partijiet.
206.
Bħall-parti l-kbira tal-partijiet interessati li ppreżentaw osservazzjonijiet, inqis li huma biss l-investituri ta’ kull Parti Kontraenti li jinvestu fit-territorju tal-Parti Kontraenti l-oħra li jinsabu f’sitwazzjonijiet komparabbli.
207.
Kif osserva ġustament il-Gvern Ġermaniż matul is-seduta, is-sitwazzjoni tal-investituri Kanadiżi li jinvestu fl-Unjoni ma hijiex komparabbli mas-sitwazzjoni tal-investituri Ewropej li jinvestu fiż-żona ekonomika tagħhom stess.Wieħed jista’ jqabbel l-investituri Kanadiżi jew Ewropej biss fir-rigward tal-investimenti li dawn tal-aħħar jagħmlu fit-territorju tal-Parti l-oħra. Fuq il-bażi ta’ dan it-tqabbil, l-investituri kollha li jinsabu f’sitwazzjoni komparabbli huma ttrattati b’mod komparabbli. Huwa minnu li l-investituri ta’ kull Parti Kontraenti ma għandhomx aċċess għat-Tribunal taċ-CETA fir-rigward tal-investimenti mwettqa fit-territorju tal-Parti Kontraenti li jiddependu minnha. Kif indika l-Gvern Ġermaniż, dan huwa dovut għall-fatt li dawn l-investituri ma assumewx ir-riskji u l-ispejjeż marbuta ma’ investiment f’żona ekonomika barranija u joperaw f’ambjent legali li huwa familjari għalihom.
208.
Barra minn hekk, infakkar li r-relazzjonijiet bejn Partijiet Kontraenti bħalma huma, minn naħa, l-Unjoni u l-Istati Membri tagħha u, min-naħa l-oħra, il-Kanada, ma humiex ibbażati fuq il-fiduċja reċiproka u li din hija r-raġuni għaliex dawn il-Partijiet għandhom l-intenzjoni jiddefinixxu, fuq bażi ta’ reċiproċità, standard ta’ protezzjoni sostantiva u proċedurali fil-ftehim maħsub. B’hekk, il-fatt li d-drittijiet u l-obbligi reċiproċi maħluqa miċ-CETA japplikaw biss għall-investituri li jappartjenu lil waħda miż-żewġ Partijiet Kontraenti huwa konsegwenza inerenti għan-natura bilaterali ta’ dan il-ftehim (
161
), li huwa intiż li jipproteġi lill-investituri ta’ kull Parti mill-iżvantaġġi li jistgħu jġarrbu meta jinvestu fil-Parti l-oħra. Minn dan jirriżulta li investitur tal-Unjoni ma jinsabx fl-istess sitwazzjoni bħal investitur Kanadiż fir-rigward ta’ investiment imwettaq fit-territorju tal-Unjoni.
209.
Fi kwalunkwe każ, anki jekk l-investituri Kanadiżi li jagħmlu investimenti fl-Unjoni u l-investituri tal-Unjoni li jagħmlu investimenti fl-Unjoni jitqiesu li jinsabu f’sitwazzjoni komparabbli, il-fatt li hija biss l-ewwel kategorija ta’ investituri li tista’ tibbenefika mill-mekkaniżmu għar-riżoluzzjoni ta’ tilwim bejn investituri u Stati introdott permezz taċ-CETA huwa oġġettivament iġġustifikat mill-għan li jiġu inkoraġġuti l-investimenti barranin fit-territorju ta’ kull Parti.
210.
F’dan ir-rigward, għandu jiġi indikat li, skont il-Qorti tal-Ġustizzja, “[m]eta tiġi kkonstatata differenza fit-trattament bejn żewġ sitwazzjonijiet komparabbli, il-prinċipju ta’ ugwaljanza fit-trattament ma jinkisirx jekk din id-differenza tkun debitament iġġustifikata” (
162
). Skont ġurisprudenza stabbilita tal-Qorti tal-Ġustizzja, dan ikun il-każ “meta d-differenza fit-trattament tkun relatata ma’ għan legalment ammissibbli mfittex mill-miżura li għandha l-effett li tistabbilixxi tali differenza u meta hija tkun proporzjonata ma’ dan l-għan” (
163
).
211.
Kif diġà osservajt, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li “[l]-istituzzjonijiet u l-organi tal-Unjoni għandhom, fit-tmexxija tar-relazzjonijiet esterni, grad għoli ta’ libertà ta’ deċiżjoni politika” u li “it-tmexxija tar-relazzjonijiet esterni timplika neċessarjament għażliet ta’ natura politika” (
164
). Għaldaqstant, għandu jiġi rrikonoxxut li, f’dan il-kuntest, l-istituzzjonijiet tal-Unjoni għandhom setgħa diskrezzjonali wiesgħa, b’tali mod li l-istħarriġ ġudizzjarju tal-kwistjoni ta’ jekk differenza fit-trattament hijiex marbuta ma’ għan legalment ammissibbli segwit mill-miżura li għandha l-effett li tistabbilixxi tali differenza u ta’ jekk hijiex proporzjonata ma’ dan l-għan għandu jkun limitat għal stħarriġ ta’ żball manifest (
165
).
212.
Issa, in-natura legalment ammissibbli tal-għan segwit fil-kuntest tal-introduzzjoni tas-SĠI ma tistax tiġi raġonevolment ikkontestata. F’dan ir-rigward, nirreferi għall-punti 173 sa 178 ta’ dawn il-konklużjonijiet, fejn indikajt li l-introduzzjoni tas-SĠI hija konformi mal-għanijiet li t-Trattati jagħtu lill-Unjoni fil-kuntest tal-azzjoni esterna tagħha u, b’mod partikolari, fl-implimentazzjoni tal-politika kummerċjali komuni tagħha, li jinkludu l-għan li jiġu inkoraġġuti l-investimenti barranin fuq il-bażi ta’ reċiproċità. Il-mekkaniżmu għar-riżoluzzjoni ta’ tilwim bejn investituri u Stati introdott permezz taċ-CETA jagħmel parti integrali mill-qafas ta’ protezzjoni previst minn dan il-ftehim, b’tali mod li n-negozjaturi tal-imsemmi ftehim setgħu leġittimament iqisu, fil-kuntest tal-marġni ta’ diskrezzjoni li għandu jiġi rrikonoxxut li għandhom, li, mingħajr tali mekkaniżmu, iċ-CETA ma kienx ser jilħaq b’mod daqstant effikaċi l-għan tiegħu li jinkoraġġixi u li jattira l-investimenti barranin.
213.
Mill-kunsiderazzjonijiet preċedenti jirriżulta li, fil-fehma tiegħi, l-istipulazzjonijiet tal-Kapitolu Tmienja taċ-CETA ma jiksrux il-prinċipju ġenerali ta’ ugwaljanza fit-trattament (
166
).
214.
Fir-rigward tat-tieni parti tad-dubji mqajma mir-Renju tal-Belġju, li jikkonċernaw, essenzjalment, il-kwistjoni ta’ jekk it-Tribunal taċ-CETA jistax jinnewtralizza l-effetti ta’ multa imposta mill-Kummissjoni jew minn awtorità tal-kompetizzjoni ta’ wieħed mill-Istati Membri billi jiddeċiedi li jagħti danni ta’ ammont ekwivalenti lil investitur Kanadiż, jiena nqis, bħall-parti l-kbira tal-partijiet interessati li ppreżentaw osservazzjonijiet, li diversi regoli jillimitaw ir-riskju li t-Tribunal taċ-CETA jista’ jkollu jiddeċiedi, mingħajr ma jmur lil hinn mill-ġurisdizzjoni tiegħu, li multa imposta fuq investitur Kanadiż skont id-dritt tal-kompetizzjoni tal-Unjoni tikser regola dwar il-protezzjoni tal-investimenti prevista fil-Kapitolu Tmienja taċ-CETA.
215.
F’dan is-sens, għandu jitfakkar li l-Artikolu 8.9(1) u (2) taċ-CETA jirrikonoxxi d-dritt tal-Partijiet Kontraenti li jadottaw miżuri regolatorji fit-territorji tagħhom sabiex jilħqu għanijiet leġittimi ta’ interess pubbliku. Kif josserva ġustament il-Kunsill fl-osservazzjonijiet tiegħu, dan id-dritt jinkludi d-dritt li jinżammu u li jiġi implimentati politiki maħsuba sabiex jiġi miġġieled l-aġir antikompetittiv fis-suq intern tal-Unjoni (
167
).
216.
Barra minn hekk, fil-Kapitolu Sbatax taċ-CETA, intitolat “Politika tal-kompetizzjoni”, l-Artikolu 17.2(1) jipprovdi li “[i]l-Partijiet jirrikonoxxu l-importanza ta’ kompetizzjoni ħielsa u mingħajr distorsjoni fir-relazzjonijiet kummerċjali tagħhom. Il-Partijiet jirrikonoxxu li komportament kummerċjali antikompetittiv għandu l-potenzjal li jfixkel il-funzjonament kif suppost tas-swieq u jikkomprometti l-benefiċċji tal-liberalizzazzjoni tal-kummerċ”. Barra minn hekk, l-Artikolu 17.2(2) jipprovdi li “[i]l-Partijiet għandhom jieħdu miżuri xierqa biex jipproskrivu imġiba kummerċjali antikompetittiva, filwaqt li jirrikonoxxu li tali miżuri se jsaħħu l-ksib tal-objettivi ta’ dan il-Ftehim”.
217.
Fid-dawl tad-dispożizzjonijiet li jinsabu fl-Artikolu 8.9(1) u (2) taċ-CETA, kif ukoll fil-Kapitolu Sbatax ta’ dan il-ftehim, ir-riskju li jiġu nnewtralizzati d-deċiżjonijiet meħuda mill-Partijiet Kontraenti bil-għan li jissanzjonaw aġir antikompetittiv jidher li huwa, fil-fehma tiegħi, miżmum taħt limiti stretti.
218.
Flimkien ma’ dawn il-garanziji ta’ natura sostantiva, hemm ukoll il-garanziji proċedurali, li semmejt fil-kunsiderazzjonijiet preċedenti tiegħi, li huma, minn naħa, l-obbligu tat-Tribunal taċ-CETA, taħt l-Artikolu 8.31(2) ta’ dan il-ftehim, li jsegwi l-interpretazzjoni tad-dritt intern mogħtija mill-qrati u mill-awtoritajiet tal-Parti Kontraenti kkonċernata u, minn naħa l-oħra, il-korrezzjoni, jekk tkun meħtieġa, ta’ interpretazzjoni żbaljata mogħtija minn dan it-Tribunal, permezz tal-eżistenza ta’ mekkaniżmu ta’ appell jew permezz tal-possibbiltà għall-Kumitat Konġunt li jadotta interpretazzjonijiet vinkolanti taċ-CETA.
219.
Minn dawn il-kunsiderazzjonijiet jirriżulta li r-rekwiżit ta’ effettività tad-dritt tal-kompetizzjoni tal-Unjoni ma jidhirx li huwa, fil-fehma tiegħi, affettwat mill-introduzzjoni tas-SĠI.
C.
Fuq il-kompatibbiltà tat-Taqsima F tal-Kapitolu Tmienja taċ-CETA mad-dritt ta’ aċċess għal qorti indipendenti u imparzjali
220.
Ir-Renju tal-Belġju għandu dubju dwar jekk it-Taqsima F tal-Kapitolu Tmienja taċ-CETA hijiex kompatibbli mal-Artikolu 47 tal-Karta, ikkunsidrat waħdu jew flimkien mal-prinċipju ta’ ugwaljanza fit-trattament irrikonoxxut fl-Artikoli 20 u 21 tal-Karta. F’din il-parti tat-talba għal opinjoni tiegħu, dan l-Istat Membru jirreferi wkoll għall-ġurisprudenza tal-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem dwar l-Artikolu 6 tal-KEDB.
221.
F’dan ir-rigward, ir-Renju tal-Belġju josserva, fl-ewwel lok, li s-sistema prevista f’din it-Taqsima F tista’ tagħmel eċċessivament diffiċli l-aċċess ta’ impriżi ta’ daqs żgħir u medju għat-Tribunal taċ-CETA, sa fejn l-Artikolu 8.27(14) taċ-CETA jipprevedi li l-onorarji u l-ispejjeż tal-Membri responsabbli għat-tilwima għandhom jitħallsu mill-partijiet fit-tilwima, u sa fejn l-Artikolu 8.39(5) taċ-CETA jipprovdi li kemm l-ispejjeż tal-proċedura – li jinkludu l-ispejjeż tas-Segretarjat taċ-ĊIRTI – u kemm l-ispejjeż ta’ rappreżentanza u ta’ assistenza legali għandhom jitħallsu – ħlief f’ċirkustanzi eċċezzjonali, mill-parti li titlef.
222.
Barra minn hekk, skont ir-Renju tal-Belġju, iċ-CETA ma joffrix attwalment il-possibbiltà li tingħata għajnuna legali, u dan meta t-tielet paragrafu tal-Artikolu 47 tal-Karta jirrikonoxxi espliċitament id-dritt għal tali għajnuna sa fejn din tkun meħtieġa sabiex tiġi żgurata l-effettività tal-aċċess għall-ġustizzja, dritt li fil-punt 59 tas-sentenza tagħha tat-22 ta’ Diċembru 2010, DEB (
168
), il-Qorti tal-Ġustizzja rrikonoxxiet li jestendi għall-impriżi.
223.
Ir-riskju li jkollu jbati l-ispejjeż kollha fi proċeduri li intrinsikament jinvolvu spejjeż kbar jista’ jiddiswadi lil investitur li jkollu biss riżorsi finanzjarji limitati milli jressaq ilment. B’hekk, skont ir-Renju tal-Belġju, jista’ jitqies li ċ-CETA jippreġudika d-dritt ta’ aċċess għal qorti.
224.
Fit-tieni lok, ir-Renju tal-Belġju għandu dubju dwar il-kompatibbiltà tal-kundizzjonijiet tar-remunerazzjoni tal-Membri tat-Tribunali ppjanati, kif previsti fl-Artikolu 8.27(12) sa (15) u fl-Artikolu 8.28(7)(d) taċ-CETA, mad-dritt ta’ aċċess għal “qorti indipendenti u imparzjali stabbilita minn qabel bil-liġi” dritt li huwa rrikonoxxut fit-tieni paragrafu tal-Artikolu 47 tal-Karta.
225.
Skont ir-Renju tal-Belġju, peress li dawn il-kundizzjonijiet ta’ remunerazzjoni ma humiex iffissati prinċipalment fit-test stess taċ-CETA iżda tħallew, fil-parti l-kbira tagħhom, għall-evalwazzjoni diskrezzjonali tal-Kumitat Konġunt imwaqqaf miċ-CETA, huwa permess li jkun hemm dubji dwar il-kompatibbiltà tagħhom mal-prinċipji fil-qasam tas-separazzjoni tas-setgħat.
226.
F’dan ir-rigward, ir-Renju tal-Belġju jqis li l-modalitajiet tar-remunerazzjoni tal-imħallfin għandhom jiġu stabbiliti minn qabel mil-leġiżlatur u ma jistgħux jiġu ddeterminati mill-eżekuttiv. Dan l-Istat Membru jirreferi, f’dan il-kuntest, għall-ġurisprudenza tal-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem u għall-Magna Carta tal-Imħallfin, adottata fis-17 ta’ Novembru 2010 mill-Conseil consultatif des juges européens (il-Kunsill Konsultattiv tal-Imħallfin Ewropej, iktar ’il quddiem iċ-“CCJE”).
227.
Dejjem skont ir-Renju tal-Belġju, il-fatt li ċ-CETA jipprevedi li r-remunerazzjoni tal-Membri tat-Tribunali ppjanati ma hijiex ser tikkonsisti (jew minn tal-inqas mhux għalissa) f’salarju fiss u regolari, iżda fi ħlas mensili li miegħu jiżdiedu l-onorarji skont il-ġranet ta’ xogħol iddedikati għal tilwima, jista’ wkoll ikun inkompatibbli mad-dritt ta’ aċċess għal qorti indipendenti u imparzjali.
228.
F’dan ir-rigward, ir-Renju tal-Belġju jirreferi għall-Artikolu 6.1 tal-Karta Ewropea dwar l-Istatus tal-Imħallfin, adottata mit-8 sal-10 ta’ Lulju 1998 mill-Kunsill tal-Ewropa, li jipprovdi li r-remunerazzjoni tal-imħallfin għandha tkun stabbilita “b’mod li jipproteġihom minn pressjonijiet maħsuba sabiex jinfluwenzaw id-direzzjoni tad-deċiżjonijiet tagħhom u b’mod iktar ġenerali l-aġir ġudizzjarju tagħhom, filwaqt li jaffettwaw b’hekk l-indipendenza u l-imparzjalità tagħhom” [traduzzjoni mhux uffiċjali]. Ir-Renju tal-Belġju jiċċita wkoll diversi rakkomandazzjonijiet adottati fil-kuntest tal-Kunsill tal-Ewropa, li minnhom jirriżulta li r-remunerazzjoni tal-imħallfin għandha tkun iddeterminata skont skala ġenerali u mhux skont ir-rendiment tagħhom.
229.
Mill-kundizzjonijiet ta’ remunerazzjoni attwalment previsti fiċ-CETA jirriżulta, skont ir-Renju tal-Belġju, li r-remunerazzjoni ser tkun tiddependi parzjalment min-numru ta’ tilwim imressaq mill-investituri. Għaldaqstant, l-iżvilupp ta’ ġurisprudenza li tiffavorixxi lill-investituri jista’ jkollu effett pożittiv fuq ir-remunerazzjoni.
230.
Fit-tielet lok, ir-Renju tal-Belġju għandu dubju dwar il-kompatibbiltà mat-tieni paragrafu tal-Artikolu 47 tal-Karta tal-mekkaniżmu għall-ħatra tal-Membri tat-Tribunali ppjanati, kif previst fl-Artikolu 8.27(2) u (3) u fl-Artikolu 8.28(3) u (7)(c) taċ-CETA.
231.
Huwa josserva li dawn il-Membri ser jinħatru mill-Kumitat Konġunt, jiġifieri mill-organu eżekuttiv taċ-CETA, li huwa ppresjedut b’mod konġunt mill-Ministru għall-Kummerċ Internazzjonali tal-Kanada u mill-Membru tal-Kummissjoni responsabbli għall-kummerċ (jew mis-supplenti rispettivi tagħhom) (
169
).
232.
Issa, mill-Karta Ewropea dwar l-Istatus tal-Imħallfin, li fuqha l-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem diġà bbażat ruħha u li għaliha jirreferu wkoll ir-rakkomandazzjonijiet taċ-CCJE, jirriżulta li, meta l-ħatra ta’ mħallfin issir mill-eżekuttiv, din għandha sseħħ imperattivament wara rakkomandazzjoni minn awtorità indipendenti kkostitwita minn parti sostanzjali ta’ membri tas-setgħa ġudizzjarja.
233.
Fir-raba’ lok, ir-Renju tal-Belġju għandu dubju dwar il-kompatibbiltà mat-tieni paragrafu tal-Artikolu 47 tal-Karta tal-kundizzjonijiet ta’ revoka tal-Membri tat-Tribunali ppjanati, kif previsti fl-Artikolu 8.28(4) u fl-Artikolu 8.30(4) taċ-CETA.
234.
Ir-Renju tal-Belġju josserva li dawn id-dispożizzjonijiet jippermettu li Membru, fuq l-inizjattiva konġunta tal-Partijiet u mingħajr il-possibbiltà ta’ rikors, jiġi rrevokat permezz ta’ deċiżjoni tal-Kumitat Konġunt. Issa, mill-Karta Ewropea dwar l-Istatus tal-Imħallfin u mir-rakkomandazzjonijiet taċ-CCJE jirriżulta li kwalunkwe deċiżjoni ta’ revoka ta’ mħallef għandha tinvolvi korp indipendenti, għandha tingħata skont proċedura ekwa li tirrispetta d-drittijiet tad-difiża u għandha tista’ tkun is-suġġett ta’ rikors quddiem istanza superjuri ta’ natura ġudizzjarja. Fi kwalunkwe każ, sabiex tiġi ggarantita l-indipendenza tal-imħallfin, ma għandux ikun possibbli li dawn jiġu rrevokati mill-eżekuttiv.
235.
Fil-ħames u l-aħħar lok, ir-Renju tal-Belġju għandu dubju dwar il-kompatibbiltà mat-tieni paragrafu tal-Artikolu 47 tal-Karta tar-regoli dwar l-etika li bihom ser ikunu marbuta l-Membri tat-Tribunali ppjanati skont l-Artikolu 8.28(4), l-Artikolu 8.30(1) u l-Artikolu 8.44(2) taċ-CETA.
236.
Huwa josserva li dawn id-dispożizzjonijiet jipprevedu, essenzjalment, li l-imsemmija membri ser ikollhom josservaw il-Linji gwida tal-International Bar Association (l-Assoċjazzjoni Internazzjonali tal-Avukatura, iktar ’il quddiem l-“IBA”) dwar il-kunflitti ta’ interess fl-arbitraġġ internazzjonali, approvati fit-22 ta’ Mejju 2004 mill-Kunsill tal-IBA (iktar ’il quddiem il-“Linji gwida”), fl-istennija tal-adozzjoni ta’ kodiċi ta’ kondotta mill-Kumitat tas-Servizzi u l-Investiment.
237.
Issa, mir-rakkomandazzjonijiet taċ-CCJE u mill-Magna Carta tal-Imħallfin jirriżulta li r-regoli tal-etika applikabbli għall-imħallfin għandhom jiġu stabbiliti mill-imħallfin stess. Minn tal-inqas, l-imħallfin għandu jkollhom rwol prinċipali fl-adozzjoni ta’ dawn ir-regoli.
238.
Ir-Renju tal-Belġju josserva li l-Linji gwida huma indirizzati lil arbitri u mhux lil imħallfin. Issa, l-istandards ta’ indipendenza u ta’ imparzjalità jistgħu jkunu differenti għall-arbitri, minn naħa, u għall-imħallfin, min-naħa l-oħra.
239.
Huwa jinnota wkoll li, għalkemm huwa minnu li jipprevedi, fl-Artikolu 8.30(1) tiegħu, li l-membri “għandhom jieqfu milli jaġixxu bħala konsulenti jew esperti jew xhieda maħtura minn parti f’kull kwistjoni ta’ investiment kemm pendenti kif ukoll ġdida skont dan il-ftehim jew kull ftehim internazzjonali ieħor”, iċ-CETA, għall-kuntrarju, ma jeħtieġx li dawn jiddikjaraw l-attivitajiet addizzjonali tagħhom, u lanqas ma jeħtieġ, a fortiori, li dawn l-attivitajiet jiġu suġġetti għal approvazzjoni minn qabel. Issa, l-istrumenti internazzjonali rilevanti, bħalma hija l-Karta Ewropea dwar l-Istatus tal-Imħallfin, jiddikjaraw li l-eżerċizzju ta’ attività esterna li tagħti lok għal remunerazzjoni għandu jiġi ddikjarat u għandu jkun is-suġġett ta’ awtorizzazzjoni minn qabel.
1. Kunsiderazzjonijiet ġenerali
240.
Sabiex tingħata tweġiba għad-dubji mqajma mir-Renju tal-Belġju, infakkar li, meta jkollha l-intenzjoni, fil-kuntest tal-kompetenzi tagħha, tikkonkludi ftehim internazzjonali, l-Unjoni hija suġġetta għar-rispett tad-drittijiet fundamentali (
170
), li jinkludu dawk irrikonoxxuti fl-Artikolu 47 tal-Karta. Għaldaqstant, meta l-Kunsill ikun jixtieq jikkonkludi ftehim internazzjonali li jistabbilixxi mekkaniżmu għar-riżoluzzjoni ta’ tilwim, bħal dak previst fit-Taqsima F tal-Kapitolu Tmienja taċ-CETA, huwa għandu jiżgura li l-kundizzjonijiet ta’ aċċess għal dan il-mekkaniżmu u l-modalitajiet tal-funzjonament tiegħu jkunu konformi mad-drittijiet fundamentali ggarantiti mill-Unjoni.
241.
Il-Qorti tal-Ġustizzja kellha l-opportunità tenfasizza, fir-rigward ta’ istanzi li, bħala “qrati”, fis-sens iddefinit mid-dritt tal-Unjoni, kienu jagħmlu parti mis-sistema ta’ rimedji ta’ kull Stat Membru fl-oqsma koperti mid-dritt tal-Unjoni, li “il-ħarsien tal-indipendenza tal-imsemmija istanzi huwa primordjali, kif jikkonferma t-tieni paragrafu tal-Artikolu 47 tal-Karta, li jsemmi l-aċċess għal qorti ‘indipendenti’ fost ir-rekwiżiti marbuta mad-dritt fundamentali għal rimedju effettiv” (
171
).
242.
B’dan premess, għandu jiġi enfasizzat qabel kollox li l-evalwazzjoni li r-Renju tal-Belġju jitlob lill-Qorti tal-Ġustizzja twettaq dwar diversi aspetti tal-organizzazzjoni u tal-funzjonament tas-SĠI ma tistax, fil-fehma tiegħi, tinjora l-fatt li l-mudell magħżul min-negozjaturi taċ-CETA huwa kkaratterizzat minn diversi aspetti oriġinali li jagħtuh natura ibrida, fil-forma ta’ kompromess bejn tribunal arbitrali u qorti internazzjonali. F’dan is-sens, il-mekkaniżmu għar-riżoluzzjoni ta’ tilwim introdott miċ-CETA ma jinkludix biss elementi karatteristiċi ta’ qorti iżda wkoll elementi misluta mill-arbitraġġ internazzjonali. Għalkemm fil-ftehim maħsub intużat il-kelma “Tribunal”, li tista’ tagħti x’jifhem li dan huwa qorti fil-veru sens tal-kelma, dan huwa madankollu mekkaniżmu li jibqa’ ispirat ferm mir-regoli fil-qasam tal-arbitraġġ. Għaldaqstant, fit-Taqsima F tal-Kapitolu Tmienja taċ-CETA, il-marka tar-regoli dwar l-arbitraġġ dwar l-investimenti tidher b’mod espliċitu, b’mod partikolari, fl-Artikolu 8.23, dwar it-tressiq ta’ lment quddiem it-Tribunal, fl-Artikolu 8.25, dwar il-kunsens għar-riżoluzzjoni tat-tilwima mit-Tribunal, fl-Artikolu 8.36, dwar it-trasparenza tal-proċeduri, kif ukoll fl-Artikolu 8.41, dwar l-eżekuzzjoni tad-deċiżjonijiet. Barra minn hekk, fir-rigward tar-remunerazzjoni tal-Membri tat-Tribunal u tar-regoli tal-etika, fl-Artikolu 8.27(14) u fl-Artikolu 8.30(1) taċ-CETA, rispettivament, hemm referenza għar-regoli applikabbli fil-qasam tal-arbitraġġ. Fl-aħħar nett, għandu jiġi enfasizzat li t-Tribunal taċ-CETA ma jagħtix sentenzi iżda deċiżjonijiet.
243.
Huwa minnu li hemm l-espressjoni ta’ rieda min-naħa tal-Partijiet Kontraenti li jimxu lejn sistema ġdida ispirata mis-sistemi ġudizzjarji fis-seħħ fi ħdan l-ordinamenti ġuridiċi ta’ dawn il-Partijiet (
172
). Kif indikat ġustament il-Kummissjoni matul is-seduta, il-fatt li huwa ispirat minn sistemi ġudizzjarji ma jagħmilx madankollu lil dan il-korp qorti, fil-veru sens tal-kelma, iżda lanqas ma jagħmlu sempliċi istanza arbitrali tradizzjonali.
244.
Issa, id-dubji mressqa mir-Renju tal-Belġju huma bbażati fuq il-premessa li l-mekkaniżmu għar-riżoluzzjoni ta’ tilwim bejn investituri u Stati previst fit-Taqsima F tal-Kapitolu Tmienja taċ-CETA għandu jiġi assimilat ma’ qorti fil-veru sens tal-kelma. Filwaqt li jitlaq minn din il-premessa, dan l-Istat Membru jdaħħal inkwistjoni diversi aspetti dwar l-organizzazzjoni u l-funzjonament ta’ dan il-mekkaniżmu fir-rigward tal-istandards li ġew iddefiniti sabiex japplikaw għal qrati. Madankollu, fid-dawl tan-natura ibrida tal-imsemmi mekkaniżmu, din il-premessa hija, fil-fehma tiegħi, żbaljata. Minn dan isegwi li l-istandard ta’ indipendenza u ta’ imparzjalità meħtieġ għal korp ta’ dan it-tip għandu jkun jirrifletti l-karatteristiċi speċifiċi msemmija iktar ’il fuq.
245.
F’dan il-kuntest, l-evalwazzjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja għandha, fil-fehma tiegħi, tkun iggwidata mill-konstatazzjoni li n-negozjaturi tal-ftehim maħsub waslu għal qbil dwar mudell li jintroduċi, fir-rigward ta’ diversi punti, titjib fil-konfront tar-regoli fis-seħħ fl-arbitraġġ klassiku dwar l-investimenti, kemm f’termini ta’ trasparenza tal-proċeduri u kemm f’termini ta’ indipendenza fit-trattament tal-ilmenti. Għalkemm huwa minnu li mudell ta’ dan it-tip dejjem jista’ jittejjeb, il-Qorti tal-Ġustizzja għandha, fil-fehma tiegħi, tieħu inkunsiderazzjoni l-fatt li dan huwa mudell innegozjat b’mod bilaterali fuq bażi ta’ reċiproċità u għandha tevalwa, f’dan id-dawl, jekk dan il-mudell fihx livell suffiċjenti ta’ garanziji.
246.
B’rabta ma’ dak li għadu kemm ġie espost, l-evalwazzjoni mitluba mir-Renju tal-Belġju għandha titwettaq filwaqt li jittieħed inkunsiderazzjoni wkoll il-fatt li l-mudell introdott fit-Taqsima F tal-Kapitolu Tmienja taċ-CETA huwa biss stadju lejn il-ħolqien ta’ tribunal multilaterali dwar l-investimenti u ta’ mekkaniżmu tal-appell relatat, kif turi r-rieda espressa f’dan ir-rigward mill-Partijiet Kontraenti fl-Artikolu 8.29 taċ-CETA (
173
). Għaldaqstant, fil-fehma tiegħi, għandha tittieħed inkunsiderazzjoni n-natura kemm sperimentali u kemm evoluzzjonarja tal-mekkaniżmu inkwistjoni.
247.
Barra minn hekk, għandu jiġi enfasizzat li, sabiex jiġu implimentati, id-dispożizzjonijiet proċedurali li jinsabu fit-Taqsima F tal-Kapitolu Tmienja taċ-CETA jeħtieġu, fir-rigward ta’ diversi punti, l-adozzjoni ta’ regoli mill-Kumitat Konġunt jew mill-Kumitat tas-Servizzi u l-Investiment. Fil-kuntest ta’ din il-proċedura għal opinjoni, il-Kummissjoni indikat lill-Qorti tal-Ġustizzja li hija bdiet ħidma, l-ewwel nett, dwar l-organizzazzjoni u l-funzjonament tat-Tribunal tal-Appell, it-tieni nett, dwar kodiċi ta’ kondotta obbligatorju intiż li jsaħħaħ il-garanziji ta’ imparzjalità u ta’ indipendenza tal-Membri tat-Tribunali u tal-medjaturi, u, it-tielet nett, dwar ir-regoli fil-qasam tal-medjazzjoni maħsuba sabiex jintużaw mill-partijiet fit-tilwim. Fil-fehma tiegħi, il-Qorti tal-Ġustizzja għandha tieħu inkunsiderazzjoni l-impenji meħuda mill-Partijiet Kontraenti bil-għan li jiġu speċifikati l-garanziji proċedurali previsti fit-Taqsima F tal-Kapitolu Tmienja taċ-CETA, li ma jistax ikun fiha d-dettalji kollha dwar l-organizzazzjoni u dwar il-funzjonament tas-SĠI.
248.
Barra minn hekk, sabiex inwieġeb għal punt imqajjem diversi drabi mir-Renju tal-Belġju fit-talba għal opinjoni tiegħu, fil-fehma tiegħi ma huwiex fih innifsu kritikabbli, fid-dawl tad-drittijiet stabbiliti fl-Artikolu 47 tal-Karta, il-fatt li, fil-kuntest ta’ ftehim internazzjonali bħalma huwa ċ-CETA, istanza komposta b’numru ndaqs ta’ rappreżentanti tal-Unjoni u ta’ rappreżentanti tal-Kanada, li d-deċiżjonijiet tagħha jittieħdu b’kunsens reċiproku (
174
), bħalma huwa l-Kumitat Konġunt CETA previst fl-Artikolu 26 ta’ dan il-ftehim (
175
), ikollha l-missjoni li timplimenta diversi dispożizzjonijiet dwar l-organizzazzjoni u l-funzjonament tas-SĠI, sa fejn it-Taqsima F tal-Kapitolu Tmienja taċ-CETA jistabbilixxi l-qafas ġenerali tal-mekkaniżmu billi jistabbilixxi l-karatteristiċi essenzjali ta’ dan tal-aħħar.
249.
Kif enfasizzaw diversi partijiet interessati, il-fatt li l-Kumitat Konġunt huwa kompost min-numru ndaqs ta’ membri miż-żewġ naħat, kif ukoll il-fatt li d-deċiżjonijiet jittieħdu b’kunsens reċiproku, jiffavorixxu l-adozzjoni minn dan il-kumitat ta’ deċiżjonijiet konformi mar-regoli previsti fit-Taqsima F tal-Kapitolu Tmienja taċ-CETA. Fil-fatt, sabiex deċiżjoni tiġi adottata mill-imsemmi kumitat, hija għandha tkun sostnuta, minn naħa, mill-Unjoni u mill-Istati Membri tagħha u, min-naħa l-oħra, mill-Kanada, sa fejn kull Parti Kontraenti tista’ toġġezzjona għal deċiżjoni li fil-fehma tagħha ma tonorax il-prinċipji ta’ indipendenza u ta’ imparzjalità jew id-dritt għal rimedju effettiv. F’dan ir-rigward, għandu jiġi enfasizzat li, bit-tħaddim stess tar-reċiproċità li tinsab fil-qofol tal-ftehim maħsub, kull Parti Kontraenti ser ikollha tiffavorixxi deċiżjonijiet ta’ natura li jiggarantixxu lill-investituri tagħha, meta joperaw fit-territorju tal-Parti Kontraenti l-oħra, riżoluzzjoni ta’ tilwim konformi mar-rekwiżiti ta’ ħeffa, ta’ perizja, ta’ indipendenza u ta’ imparzjalità. Dan japplika wkoll fir-rigward tal-interess ta’ kull Parti Kontraenti meta tokkupa l-pożizzjoni ta’ konvenut fil-kuntest ta’ tilwima.
250.
Inżid li l-pożizzjonijiet li l-Unjoni ser tiddefendi fi ħdan il-Kumitat Konġunt CETA għandhom jiġu adottati konformement mal-Artikolu 218(9) TFUE, li jimplika li għandhom josservaw ir-rekwiżiti tad-dritt tal-Unjoni, inklużi d-drittijiet fundamentali, u dan taħt l-istħarriġ tal-Qorti tal-Ġustizzja (
176
).
251.
Huwa fuq il-bażi ta’ dawn il-kunsiderazzjonijiet li ser nindika, fil-punti li ġejjin, liema huma l-garanziji proċedurali li, fil-fehma tiegħi, jippermettu li fir-rigward ta’ kull wieħed mill-aspetti mqajma mir-Renju tal-Belġju jiġi żgurat livell suffiċjenti ta’ protezzjoni tad-dritt ta’ aċċess għal qorti indipendenti u imparzjali, irrikonoxxut fl-Artikolu 47 tal-Karta.
2. Fuq l-aċċess għat-Tribunal taċ-CETA mill-impriżi ta’ daqs żgħir u medju
252.
Infakkar li t-Tribunal taċ-CETA ma għandux ġurisdizzjoni esklużiva sabiex jiddeċiedi l-kawżi mressqa minn investituri barranin fil-qasam tal-protezzjoni tal-investimenti. Dan it-Tribunal huwa biss mod alternattiv ta’ riżoluzzjoni ta’ tilwim f’dan il-qasam, li jikkonċerna l-applikazzjoni taċ-CETA, u li huwa rimedju addizzjonali għar-rimedji li huma disponibbli fil-Partijiet Kontraenti. B’hekk, sa fejn id-dritt intern tal-Partijiet Kontraenti jinkludi normi ta’ protezzjoni adegwati (
177
), l-introduzzjoni tas-SĠI ma tipprekludix lill-investituri barranin milli jfittxu protezzjoni tal-investimenti tagħhom billi jersqu quddiem il-qrati ta’ dawn il-Partijiet bil-għan li jiġi applikat id-dritt intern tal-imsemmija Partijiet. Dawn l-investituri jkunu jistgħu jibbenefikaw, għalhekk, mill-garanziji proċedurali, b’mod partikolari fir-rigward tal-għajnuna legali, li jeżistu quddiem il-qrati tal-Partijiet Kontraenti.
253.
Barra minn hekk, meta għall-kuntrarju l-investituri barranin jagħżlu li jersqu quddiem it-Tribunal taċ-CETA, huma jkunu qegħdin jirrinunzjaw b’mod volontarju (
178
) milli jersqu quddiem il-qrati tal-Partijiet Kontraenti u għalhekk ikunu qegħdin jirrinunzjaw għall-garanziji proċedurali li jeżistu quddiem dawn tal-aħħar.
254.
Fi kwalunkwe każ, it-tħassib espress mir-Renju tal-Belġju fir-rigward tat-teħid inkunsiderazzjoni tas-sitwazzjoni finanzjarja tal-investituri li jkunu jixtiequ jressqu lment quddiem it-Tribunal taċ-CETA, b’mod partikolari fil-każ tal-impriżi ta’ daqs żgħir u medju, ittieħed inkunsiderazzjoni mill-Partijiet Kontraenti sabiex ingħata tweġibiet li jippermettu li jiġi ggarantit aċċess effettiv għal dan il-mod ta’ riżoluzzjoni ta’ tilwim.
255.
B’hekk, għalkemm ir-regola stabbilita fl-Artikolu 8.39(5) taċ-CETA, li tipprovdi li l-ispejjeż tal-proċedura u l-ispejjeż raġonevoli l-oħra, inklużi l-ispejjeż ta’ rappreżentanza u ta’ assistenza legali, għandhom jitħallsu mill-parti li titlef it-tilwima, għandha għan leġittimu, jiġifieri li tiskoraġġixxi l-proċeduri abbużivi, din l-istess dispożizzjoni tippermetti lit-Tribunal jidderoga minn din ir-regola meta ċ-“ċirkustanzi ta’ dan il-każ” jiġġustifikaw dan, u dan jista’ jiġi interpretat, fil-fehma tiegħi, fis-sens li jinkludi s-sitwazzjoni finanzjarja tar-rikorrent (
179
). Għaldaqstant, it-Tribunal għandu ċertu marġni sabiex jaddatta applikazzjoni mekkanika, li tista’ tkun rigoruża wisq f’ċerti każijiet partikolari, tal-prinċipju li l-ispejjeż tal-proċedura u l-ispejjeż l-oħra għandhom jitħallsu mill-parti li titlef.
256.
Insemmi wkoll, bħala miżura li tippermetti li jitnaqqsu l-ispejjeż tal-proċedura, l-Artikolu 8.27(9) taċ-CETA li jippermetti lill-partijiet fit-tilwima “jaqblu li kawża tinstema’ minn Membru wieħed tat-Tribunal li jinħatar bix-xorti minn fost in-nazzjonali tal-pajjiżi terzi. Il-konvenut għandu jagħti kunsiderazzjoni xierqa lil talba li ssir mir-rikorrent biex il-kawża tinstema’ minn Membru waħdieni tat-Tribunal, b’mod partikolari meta r-rikorrent ikun intrapriża żgħira jew ta’ daqs medju […]”. Għandu jiġi enfasizzat ukoll li, kif jirriżulta mill-Artikolu 8.19 taċ-CETA, ir-riżoluzzjoni ta’ tilwim permezz ta’ ftehim bonarju huwa inkoraġġut, u hija prevista sensiela ta’ konsultazzjonijiet bejn il-partijiet b’dan l-iskop (
180
). F’dan il-kuntest, l-Artikolu 8.19(3) taċ-CETA jipprovdi li “[i]l-partijiet fil-kawża jistgħu jagħmlu l-konsultazzjonijiet permezz ta’ vidjokonferenzi jew mezzi oħra fejn xieraq, bħal fil-każ fejn l-investitur huwa intrapriża żgħira jew ta’ daqs medju”.
257.
Fl-aħħar nett, l-Artikolu 8.39(6) taċ-CETA jipprevedi li “[i]l-Kumitat Konġunt CETA għandu jikkunsidra regoli supplementali bl-għan li jnaqqsu l-piż finanzjarju fuq ir-rikorrenti li huma persuni fiżiċi jew intrapriżi ta’ daqs żgħir u medju. Dawn ir-regoli supplementali jistgħu, b’mod partikolari, jikkunsidraw ir-riżorsi finanzjarji ta’ dawn ir-rikorrenti u l-ammont tal-kumpens mitlub”.
258.
Din hija problema li ttieħdet inkunsiderazzjoni fid-Dikjarazzjoni Nru 36, li tinkludi l-impenji segwenti:
“L-aċċess għal din il-ġurisdizzjoni l-ġdida għall-utenti l-aktar dgħajfa, jiġifieri [l-impriżi ta’ daqs żgħir u medju] u l-individwi, ser jittejjeb u ser jiġi ffaċilitat. Għal dan l-għan:
–
L-adozzjoni mill-[K]umitat [K]onġunt ta’ regoli addizzjonali, prevista fl-Artikolu 8.39.6 tas-CETA, biex jitnaqqas il-piż finanzjarju fuq l-applikanti li huma persuni fiżiċi jew intrapriżi żgħar u medji, ser issir b’tali mod li dawn ir-regoli addizzjonali jkunu jistgħu jiġu adottati mill-aktar fis possibbli.
–
Irrispettivament mill-eżitu tad-diskussjonijiet fil-[K]umitat [K]onġunt, il-Kummissjoni ser tipproponi miżuri adegwati ta’ (ko)finanzjament pubbliku tal-azzjonijiet tal-intrapriżi żgħar u medji quddiem din il-qorti kif ukoll l-għoti ta’ assistenza teknika.”
259.
Fid-dawl ta’ dawn il-kunsiderazzjonijiet, inqis li t-Taqsima F tal-Kapitolu Tmienja taċ-CETA ma tippreġudikax id-dritt ta’ aċċess għal qorti, irrikonoxxut fl-Artikolu 47 tal-Karta.
3. Fuq il-kundizzjonijiet ta’ remunerazzjoni tal-Membri tat-Tribunal u tat-Tribunal tal-Appell
260.
Nosserva li l-Artikolu 8.27(12) sa (15) taċ-CETA jiffissa l-karatteristiċi essenzjali tas-sistema ta’ remunerazzjoni tal-Membri tat-Tribunal taċ-CETA, jiġifieri, inizjalment, ħlas mensili, imħallas f’partijiet ugwali miż-żewġ Partijiet, flimkien ma’ onorarji u spejjeż iddeterminati skont l-Artikolu 14(1) tar-Regolament Amministrattiv u Finanzjarju taċ-ĊIRTI, li jitqassmu mit-Tribunal bejn il-partijiet fit-tilwima, konformement mal-Artikolu 8.39(5) taċ-CETA. Dawn iż-żewġ komponenti tar-remunerazzjoni tal-Membri tat-Tribunal, li tinkludi parti fissa u parti li tiddependi mill-kwantità u mill-kumplessità tat-tilwim imressaq quddiemhom, huma konsistenti man-natura ibrida tal-mekkaniżmu għar-riżoluzzjoni ta’ tilwim introdott kif ukoll mal-fatt li, minn tal-inqas inizjalment, dawn il-Membri ma humiex ser ikunu okkupati fuq bażi full-time fi ħdan it-Tribunal. Barra minn hekk, ma jidhirlix li l-indipendenza u l-imparzjalità tal-Membri tat-Tribunal huma, bħala tali, affettwati mir-regola, prevista fl-Artikolu 8.27(12) taċ-CETA, li l-ammont tal-ħlas mensili għandu jiġi stabbilit mill-Kumitat Konġunt CETA (
181
).
261.
Dan jgħodd ukoll, fil-fehma tiegħi, għar-regola stabbilita fl-Artikolu 8.27(15) taċ-CETA, li tippermetti li tinbeda t-tieni fażi u li tipprovdi li “[i]l-Kumitat Konġunt CETA jista’, permezz ta’ deċiżjoni, jittrasforma l-ħlas regolari u ħlas ieħor f’salarju regolari, u jiddeċiedi modalitajiet u kundizzjonijiet applikabbli”. Din ir-regola tikkorrispondi mar-rieda espressa fid-Dikjarazzjoni Nru 36 li “jsir progress lejn imħallfin impjegati full-time” u tirrifletti n-natura evoluzzjonarja tal-mekkaniżmu mixtieq mill-Partijiet Kontraenti, li għandu progressivament jakkwista l-karatteristiċi ta’ qorti fil-veru sens tal-kelma.
4. Fuq il-kundizzjonijiet dwar il-ħatra u l-eventwali revoka tal-Membri tat-Tribunal u tat-Tribunal tal-Appell
262.
Il-proċedura għall-ħatra tal-Membri tat-Tribunal u tat-Tribunal tal-Appell hija prevista fl-Artikolu 8.27(2) u (3) u fl-Artikolu 8.28(3) u (7) taċ-CETA, li minnhom jirriżulta b’mod partikolari li għandhom jinħatru permezz ta’ deċiżjoni tal-Kumitat Konġunt CETA.
263.
It-Taqsima F tal-Kapitolu Tmienja taċ-CETA tinkludi r-regoli essenzjali li jipprovdu qafas għal din is-setgħa eżekuttiva fdata lill-Kumitat Konġunt CETA, bil-għan li tiġi ggarantita l-indipendenza u l-imparzjalità tal-Membri li ser jinħatru.
264.
B’hekk, mill-Artikolu 8.27(4) taċ-CETA jirriżulta li l-għażla tal-Kumitat Konġunt għandha taqa’ fuq kandidati li “jkollhom il-kwalifiki kif meħtieġa mill-pajjiżi rispettivi tagħhom għal ħatra f’kariga ġudizzjarja, jew ikunu ġuristi ta’ kompetenza rikonoxxuta”. Din l-istess dispożizzjoni tipprevedi wkoll li dawn il-kandidati “għandhom ikunu taw prova ta’ speċjalizzazzjoni fid-dritt internazzjonali pubbliku” u “[p]referibbilment għandu jkollhom kompetenzi fil-liġi internazzjonali dwar l-investiment, fil-liġi kummerċjali internazzjonali, u fir-riżoluzzjoni ta’ tilwim li jirriżulta minn ftehimiet dwar l-investiment jew dwar il-kummerċ internazzjonali” (
182
).
265.
Ladarba jinħatru, il-Membri tat-Tribunal u tat-Tribunal tal-Appell huma marbuta josservaw id-dispożizzjonijiet tal-Artikolu 8.30 taċ-CETA, intitolat “Etika”, li l-paragrafu 1 tiegħu huwa intiż, b’mod iktar partikolari, li jiggarantixxi l-indipendenza u l-imparzjalità tagħhom (
183
).
266.
Konformement mal-Artikolu 8.30(4) taċ-CETA, “[f]uq rakkomandazzjoni mmotivata tal-President tat-Tribunal, jew fuq inizjattiva konġunta tagħhom, il-Partijiet, permezz ta’ deċiżjoni tal-Kumitat Konġunt CETA, jistgħu jneħħu Membru mit-Tribunal meta l-komportament tiegħu jew tagħha jkun inkonsistenti mal-obbligi stabbiliti fil-paragrafu 1 u jkun inkompatibbli mas-sħubija kontinwata tiegħu jew tagħha fit-Tribunal”.
267.
Il-garanziji, imsemmija iktar ’il fuq, li jirriżultaw mill-fatt li l-Kumitat Konġunt huwa kompost min-numru ndaqs ta’ membri miż-żewġ naħat, kif ukoll mill-fatt li d-deċiżjonijiet tiegħu jittieħdu b’kunsens reċiproku, jippermettu, fil-fehma tiegħi, li jitqies li la l-ħatra u lanqas l-eventwali revoka ta’ Membru tat-Tribunal jew tat-Tribunal tal-Appell ma huma ser ikunu suġġetti għal kundizzjonijiet oħra għajr dawk stabbiliti rispettivament fl-Artikolu 8.27(4) u fl-Artikolu 8.30(1) taċ-CETA.
5. Fuq ir-regoli tal-etika applikabbli għall-Membri tat-Tribunal u tat-Tribunal tal-Appell
268.
Għandu jiġi kkwotat l-Artikolu 8.30(1) taċ-CETA, li jinkludi regoli speċifiċi intiżi li jiġu ggarantiti l-indipendenza u l-imparzjalità tal-Membri tat-Tribunal u tat-Tribunal tal-Appell:
“Il-Membri tat-Tribunal għandhom ikunu indipendenti. Huma ma għandhomx ikunu affiljati ma xi gvern [ (
184
)]. Huma ma għandhom jieħdu struzzjonijiet minn ebda organizzazzjoni, jew gvern fir-rigward ta’ kwistjonijiet relatati mat-tilwima. Huma ma għandhomx jipparteċipaw fil-kunsiderazzjoni ta’ tilwim li jkun joħloq kunflitt ta’ interess dirett jew indirett. Huma għandhom ikunu konformi mal-[Linji gwida] jew kull regola supplimentari adottata skont l-Artikolu 8.44.2. Barra minn hekk, mal-ħatra, huma għandhom jieqfu milli jaġixxu bħala konsulenti jew esperti jew xhieda maħtura minn parti f’kull kwistjoni ta’ investiment kemm pendenti kif ukoll ġdida skont dan il-ftehim jew kull ftehim internazzjonali ieħor.”
269.
Sabiex tiġi żgurata l-osservanza ta’ dawn ir-rekwiżiti, għandu jissemma, minbarra l-Artikolu 8.30(4) taċ-CETA, li diġà semmejt, l-Artikolu 8.30(2) ta’ dan il-ftehim, li jipprevedi l-possibbiltà għal parti f’tilwima, li tqis li Membru tat-Tribunal jinsab f’pożizzjoni fejn għandu kunflitt ta’ interessi, li “tistieden lill-President tal-Qorti Internazzjonali tal-Ġustizzja biex joħroġ deċiżjoni dwar l-oġġezzjoni għall-ħatra ta’ tali Membru”.
270.
Barra minn hekk, id-dispożizzjonijiet li jinsabu fit-Taqsima F tal-Kapitolu Tmienja taċ-CETA dwar l-indipendenza u l-imparzjalità huma intiżi li jiġu kkompletati permezz ta’ kodiċi ta’ kondotta, li l-Artikolu 8.44(2) taċ-CETA jipprovdi li għandu jiġi adottat mill-Kumitat tas-Servizzi u l-Investiment (
185
). Skont din id-dispożizzjoni, dan il-kodiċi ta’ kondotta għandu jittratta suġġetti li jinkludu l-obbligi fil-qasam tal-iżvelar, l-indipendenza u l-imparzjalità tal-Membri kif ukoll il-kunfidenzjalità. Dan il-kodiċi ta’ kondotta ser jikkontribwixxi għalhekk sabiex jiġu speċifikati u msaħħa l-garanziji li diġà jinsabu espliċitament fl-Artikolu 8.30(1) taċ-CETA, bil-għan li jiġu evitati l-kunflitti ta’ interessi, b’mod partikolari fir-rigward tal-attivitajiet esterni tal-Membri u tal-awtorizzazzjoni minn qabel tagħhom (
186
).
271.
Għar-raġunijiet preċedenti kollha u filwaqt li nieħu debitament inkunsiderazzjoni l-kunsiderazzjonijiet ġenerali li fformulajt, inqis li d-dispożizzjonijiet li jinsabu fit-Taqsima F tal-Kapitolu Tmienja taċ-CETA ma jiksrux id-dritt ta’ aċċess għal qorti indipendenti u imparzjali, irrikonoxxut fl-Artikolu 47 tal-Karta, sa fejn jiggarantixxu livell ta’ protezzjoni ta’ dan id-dritt li huwa adattat għall-karatteristiċi speċifiċi tal-mekkaniżmu għar-riżoluzzjoni ta’ tilwim bejn investituri u Stati previst f’din it-taqsima.
IV. Konklużjoni
272.
Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti kollha, nipproponi lill-Qorti tal-Ġustizzja tagħti l-opinjoni segwenti:
It-Taqsima F tal-Kapitolu Tmienja tal-Ftehim Ekonomiku u Kummerċjali Komprensiv (CETA) bejn il-Kanada, minn naħa waħda, u l-Unjoni Ewropew u l-Istati Membri tagħha, min-naħa l-oħra, li tintroduċi mekkaniżmu għar-riżoluzzjoni ta’ tilwim dwar l-investimenti bejn investituri u Stati, hija kompatibbli mat-Trattat dwar l-Unjoni Ewropea, mat-Trattat dwar il-Funzjonament tal-Unjoni Ewropea u mal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali tal-Unjoni Ewropea.
(
1
)	Lingwa oriġinali: il-Franċiż.
(
2
)	Ftehim Ekonomiku u Kummerċjali Komprensiv (CETA) bejn il-Kanada, minn naħa waħda, u l-Unjoni Ewropew u l-Istati Membri tagħha, min-naħa l-oħra (ĠU 2017, L 11, p. 23). Id-deċiżjoni tal-Kunsill tal-Unjoni Ewropea dwar l-iffirmar hija ppubblikata fil-ĠU 2017, L 11, p. 1 (Deċiżjoni tal-Kunsill (UE) 2017/37 tat-28 ta’ Ottubru 2016).
(
3
)	EU:C:2017:376, iktar ’il quddiem l-“Opinjoni 2/15”.
(
4
)	Ara d-Deċiżjoni tal-Kunsill (UE) 2017/38 tat-28 ta’ Ottubru 2016 dwar l-applikazzjoni provviżorja tal-Ftehim Ekonomiku u Kummerċjali Komprensiv (CETA) bejn il-Kanada, minn naħa waħda, u l-Unjoni Ewropea u l-Istati Membri tagħha, min-naħa l-oħra (ĠU 2017, L 11, p. 1080).
(
5
)	Ara d-dokument kunċettwali tal-Kummissjoni, tal-5 ta’ Mejju 2015, intitolat “Investment in TTIP and beyond – the path for reform. Enhancing the right to regulate and moving from current ad hoc arbitration towards an Investment Court”, li jinsab fl-indirizz tal-internet segwenti: http://trade.ec.europa.eu/doclib/docs/2015/may/tradoc_153408.PDF
(
6
)	Ara d-dokument ta’ ħidma tad-dipartimenti tal-Kummissjoni, rapport tat-13 ta’ Jannar 2015, intitolat “Online public consultation on investment protection and investor-to-state dispute settlement (ISDS) in the Transatlantic Trade and Investment Partnership Agreement (TTIP)” (SWD (2015) 3 final), disponibbli fl-indirizz tal-internet segwenti: https://ec.europa.eu/transparency/regdoc/rep/10102/2015/EN/10102-2015-3-EN-F1-1.Pdf
(
7
)	Ara, f’dan ir-rigward, direttivi ta’ negozjati għal konvenzjoni li tistabbilixxi qorti multilaterali għas-soluzzjoni ta’ tilwim dwar l-investiment. Dokument tal-Kunsill tal-20 ta’ Marzu 2018, Nru 12981/17, disponibbli fl-indirizz tal-internet segwenti: http://data.consilium.europa.eu/doc/document/ST‑12981-2017-ADD-1-DCL-1/mt/pdf.
(
8
)	Ara Jean, G-A., Le droit des investissements internationaux face à l’Union européenne, teżi ta’ dottorat difiża fit-28 ta’ Novembru 2016, punt 847.
(
9
)	Kif indika l-Gvern Ġermaniż waqt is-seduta, il-protezzjoni tal-investimenti, kif prevista fi ftehim bħalma huwa ċ-CETA, tippermetti l-emanċipazzjoni tal-investitur fil-konfront tal-Istat tiegħu. B’hekk, il-ftehimiet dwar il-protezzjoni tal-investimenti jippermettu lill-investituri jieħdu azzjoni huma stess, mingħajr ma jkunu dipendenti fuq il-bona volontà tal-Istat li tiegħu jkollhom in-nazzjonalità.
(
10
)	Waqt is-seduta, il-Kummissjoni indikat li hija kienet temmet in-negozjati dwar tliet ftehimiet oħra li jinkludu dispożizzjonijiet kważi identiċi mal-Istati Uniti tal-Messiku, mar-Repubblika ta’ Singapor u mar-Repubblika Soċjalista tal-Vjetnam, u li ftehimiet simili jinsabu taħt negozjati mar-Repubblika taċ-Ċilì, mar-Repubblika Popolari taċ-Ċina, mar-Repubblika tal-Indoneżja, mal-Ġappun, mal-Malasja, mal-Unjoni tal-Myanmar u mar-Repubblika tal-Filippini.
(
11
)	Wieħed mill-ikbar punti ta’ kritika tas-sistema ta’ RTIS huwa, fil-fatt, ir-riskju ta’ effett dissważiv indirett fuq il-politiki pubbliċi, fis-sens li, fid-dawl tar-riskju ta’ rikors, ċerti gvernijiet jistgħu jqisu li għandhom jiċċensuraw lilhom infushom fl-għażliet politiċi tagħhom sabiex jillimitaw ir-riskji li jiġu kkontestati fi proċedura ta’ arbitraġġ u li jkollhom iħallsu l-ammont tal-multi kif ukoll l-ispejjeż tal-proċeduri.
(
12
)	Ara Jean, G-A., op. cit., punt 25.
(
13
)	Ara, f’dan ir-rigward, Komunikazzjoni mill-Kummissjoni lill-Parlament Ewropew, lill-Kunsill, lill-Kumitat Ekonomiku u Soċjali Ewropew u lill-Kumitat tar-Reġjuni intitolata “Lejn politika komprensiva ta’ investiment internazzjonali Ewropew” (COM(2010) 343 final), p. 11.
(
14
)	L-Artikolu 8.29 taċ-CETA, intitolat “L-istabbiliment ta’ tribunal tal-investiment multilaterali u ta’ mekkaniżmu tal-appell”, jipprevedi li “[i]l-Partijiet għandhom isegwu flimkien ma’ sħab kummerċjali oħra l-istabbiliment ta’ tribunal tal-investiment multilaterali u ta’ mekkaniżmu tal-appell għas-soluzzjoni ta’ tilwim dwar l-investiment. Hekk kif jitwaqqaf tali mekkaniżmu multilaterali, il-Kumitat Konġunt CETA għandu jadotta deċiżjoni li tipprevedi li tilwim dwar l-investiment taħt din it-Taqsima għandu jiġi deċiż skont il-mekkaniżmu multilaterali u jagħmel arranġamenti ta’ tranżizzjoni xierqa”.
(
15
)	Ara n-nota ta’ qiegħ il-paġna 6 ta’ dawn il-konklużjonijiet.
(
16
)	B’hekk, il-preċiżjoni tal-klawżoli ta’ protezzjoni inklużi fiċ-CETA tippermetti li jiġi stabbiliti l-limiti tal-marġni ta’ interpretazzjoni relattivament wiesa’ li normalment ikollhom it-tribunali ta’ arbitraġġ: ara, Tercier, P., “Voies de recours”, f’Kessedjian, C., Le droit européen et l’arbitrage d’investissement, edizzjonijiet Panthéon-Assas, Pariġi, 2011, p. 165 à 177, li jenfasizza li, fil-preżenza ta’ “testi ta’ trattati […] li fil-parti l-kbira tal-każijiet ikunu vagi ħafna u li sempliċement jiddikjaraw xi prinċipji ġenerali”, it-tribunali tal-abitraġġ “għandhom funzjoni interpretattiva, jekk mhux ukoll kreattiva, kunsiderevoli”, u għalhekk jeżerċitaw “attività kważi normattiva” [traduzzjoni libera] (p. 171).
(
17
)	Fil-fatt, l-Artikolu 1(1)(a) tad-Deċiżjoni 2017/38 jipprevedi li, fost id-dispożizzjonijiet tal-Kapitolu Tmienja taċ-CETA, huma biss l-Artikoli 8.1 sa 8.8, 8.13, 8.15 u 8.16 li għandhom jiġu applikati, sa ċertu punt, b’mod provviżorju.
(
18
)	Artikolu 8.27 taċ-CETA.
(
19
)	Artikolu 8.27(2) taċ-CETA.
(
20
)	Artikolu 8.27(5) taċ-CETA. Madankollu, il-mandati ta’ seba’ Membri magħżula bix-xorti minn fost il-ħmistax il-Membru maħtura immedjatament wara d-dħul fis-seħħ tal-ftehim maħsub għandhom ikunu għal perijodu ta’ sitt snin.
(
21
)	Artikolu 8.27(4) taċ-CETA.
(
22
)	Artikolu 8.30 taċ-CETA, intitolat “Etika”.
(
23
)	Artikolu 8.27(6) u (7) taċ-CETA.
(
24
)	Artikolu 8.28 taċ-CETA. Mid-Dikjarazzjoni Nru 36 tal-Kummissjoni u tal-Kunsill dwar il-protezzjoni tal-investimenti u l-Qorti tal-Investiment (“ICS”) (ĠU 2017, L 11, p. 20, iktar ’il quddiem id-“Dikjarazzjoni Nru 36”) jirriżulta li l-mekkaniżmu tal-appell huwa intiż li “jiżgura bis-sħiħ il-konsistenza tad-deċiżjonijiet mogħtija fl-ewwel grad u b’hekk jikkontribwixxi għaċ-ċertezza legali”.
(
25
)	Artikolu 8.28(2) taċ-CETA.
(
26
)	Artikolu 8.28(3) taċ-CETA.
(
27
)	Artikolu 8.28(4) taċ-CETA.
(
28
)	Ara l-Artikolu 8.9 taċ-CETA.
(
29
)	Jiġifieri t-trattament nazzjonali (Artikolu 8.6 taċ-CETA), it-trattament tan-nazzjon l-iktar iffavorit (Artikolu 8.7 taċ-CETA), it-trattament ġust u ekwu (Artikolu 8.10 taċ-CETA) u l-protezzjoni fil-każ ta’ esproprjazzjoni (Artikolu 8.12 taċ-CETA).
(
30
)	Ara, fuq livell ġenerali, Bonomo, S., Les traités bilatéraux relatifs aux investissements: entre protection des investissements étrangers et sauvegarde de la souveraineté des États, Presses universitaires d’Aix-Marseille, Aix-en-Provence, 2012.
(
31
)	Strument Interpretattiv Konġunt dwar il-Ftehim Ekonomiku u Kummerċjali Komprensiv (CETA) bejn il-Kanada u l-Unjoni Ewropea u l-Istati Membri tagħha (ĠU 2017, L 11, p. 3, iktar ’il quddiem l-“Istrument Interpretattiv Konġunt”).
(
32
)	Ara, b’mod partikolari, is-sentenza tal-21 ta’ Diċembru 2016, Swiss International Air Lines (C‑272/15, EU:C:2016:993, punt 24), li fiha l-Qorti tal-Ġustizzja indikat li “[l]-istituzzjonijiet u l-organi tal-Unjoni għandhom, fit-tmexxija tar-relazzjonijiet esterni, grad għoli ta’ libertà ta’ deċiżjoni politika” u li “it-tmexxija tar-relazzjonijiet esterni timplika neċessarjament għażliet ta’ natura politika”.
(
33
)	Ara, b’mod partikolari, l-Opinjoni 2/13 (Adeżjoni tal-Unjoni mal-KEDB), tat-18 ta’ Diċembru 2014 (EU:C:2014:2454, punt 145 u l-ġurisprudenza ċċitata), iktar ’il quddiem l-“Opinjoni 2/13”.
(
34
)	Ara l-Opinjoni 2/13 (punt 146 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
35
)	EU:C:2011:123, iktar ’il quddiem l-“Opinjoni 1/09”.
(
36
)	Ara l-Opinjoni 2/15 (punt 243).
(
37
)	Ara l-Opinjoni 2/15 (punti 78 sa 109).
(
38
)	Ara l-Opinjoni 2/15 (punt 293).
(
39
)	Opinjoni 2/15 (punt 292).
(
40
)	Ara l-Opinjoni 2/13 (punt 174).
(
41
)	Ara l-Opinjoni 2/13 (punt 175 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
42
)	Opinjoni 1/09 (punt 67).
(
43
)	Opinjoni 1/09 (punt 66). Ara wkoll is-sentenza tas-27 ta’ Frar 2018, Associação Sindical dos Juízes Portugueses (C‑64/16, EU:C:2018:117, punt 32 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
44
)	Ara, b’mod partikolari, l-Opinjoni 2/13 (punt 173 u l-ġurisprudenza ċċitata). Ara wkoll is-sentenza tas-27 ta’ Frar 2018, Associação Sindical dos Juízes Portugueses (C‑64/16, EU:C:2018:117, punt 34 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
45
)	Opinjoni 1/09 (punt 69). Ara wkoll is-sentenza tas-27 ta’ Frar 2018, Associação Sindical dos Juízes Portugueses (C‑64/16, EU:C:2018:117, punt 33 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
46
)	Ara l-Opinjoni 2/13 (punt 176 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
47
)	Simon, D., “Avis négatif sur le projet de création d’une juridiction des brevets (CJUE, ass. plen., avis no 1/09, 8 mars 2011)”, Revue Europe, Nru 5, LexisNexis, Pariġi, 2011, p. 4 sa 7, punt 20.
(
48
)	Ara Lenaerts, K., “Les fondements constitutionnels de l’Union européenne dans leur rapport avec le droit international”, La Cour de justice de l’Union européenne sous la présidence de Vassilios Skouris (2003-2015): Liber amicorum Vassilios Skouris, Bruylant, Brussell, 2015, p. 367 sa 385, li jindika li l-“awtonomija kostituzzjonali tal-Unjoni ma tinkludix, fost il-karatteristiċi partikolari tagħha, vokazzjoni ta’ iżolazzjoni” (p. 369) [traduzzjoni libera].
(
49
)	Ara, b’mod partikolari, is-sentenza tas-27 ta’ Frar 2018, Western Sahara Campaign UK (C‑266/16, EU:C:2018:118, punt 45 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
50
)	Ara, b’mod partikolari, is-sentenza tas-27 ta’ Frar 2018, Western Sahara Campaign UK (C‑266/16, EU:C:2018:118, punt 46 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
51
)	Ara, b’mod partikolari, is-sentenza tal-10 ta’ Jannar 2006, IATA u ELFAA (C‑344/04, EU:C:2006:10, punt 35 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
52
)	Ara, dwar dan il-punt, Lenaerts, K., “Droit international et monisme de l’ordre juridique de l’Union”, Revue de la Faculté de droit de l’Université de Liège, Nru 4, Larcier, Brussell, 2010, p. 505 sa 519.
(
53
)	Ara, b’mod partikolari, is-sentenza tas-27 ta’ Frar 2018, Western Sahara Campaign UK (C‑266/16, EU:C:2018:118, punt 44 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
54
)	Ara, b’mod partikolari, is-sentenza tal-20 ta’ Settembru 1990, Sevince (C‑192/89, EU:C:1990:322, punt 10 u l-ġurisprudenza ċċitata). Skont il-Qorti tal-Ġustizzja, dan huwa l-każ iktar u iktar fid-dawl tal-fatt li l-Artikolu 267 TFUE huwa intiż li jiżgura l-applikazzjoni uniformi fl-Unjoni tad-dispożizzjonijiet kollha li jagħmlu parti mill-ordinament ġuridiku tal-Unjoni, sabiex jiġi evitat li l-effetti tagħhom ivarjaw skont l-interpretazzjoni mogħtija lilhom fid-diversi Stati Membri (punt 11 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
55
)	Ara, b’mod partikolari, is-sentenza tat-3 ta’ Ġunju 2008, Intertanko et (C‑308/06, EU:C:2008:312, punt 45 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
56
)	Ara wkoll l-Artikolu 30.6(2) taċ-CETA li jipprovdi li “Parti ma għandhiex tipprevedi fl-ordinament ġuridiku tagħha d-dritt ta’ azzjoni kontra l-Parti l-oħra fuq il-bażi li miżura tal-Parti l-oħra tkun inkonsistenti ma’ dan il-Ftehim”.
(
57
)	Ara, f’dan is-sens, is-sentenza tas-27 ta’ Frar 2018, Western Sahara Campaign UK (C‑266/16, EU:C:2018:118, punt 46 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
58
)	Ara Lenaerts, K., “Droit international et monisme de l’ordre juridique de l’Union”, op. cit., b’mod partikolari p. 506.
(
59
)	Ara, b’mod partikolari, l-Opinjoni 2/13 (punt 182 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
60
)	Ibidem.
(
61
)	Opinjoni 2/15 (punt 299).
(
62
)	Ara, b’mod partikolari, l-Opinjoni 2/13 (punt 183 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
63
)	Ara, b’mod partikolari, l-Opinjoni 1/00 (Ftehim dwar il-ħolqien ta’ spazju tal-arju Ewropew komuni), tat-18 ta’ April 2002 (EU:C:2002:231, punt 12 u l-ġurisprudenza ċċitata), iktar ’il quddiem l-“Opinjoni 1/00”.
(
64
)	Ara, b’mod partikolari, l-Opinjoni 1/00 (punt 13 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
65
)	Iffirmata f’Ruma fl-4 ta’ Novembru 1950, iktar ’il quddiem il-“KEDB”.
(
66
)	Ara l-Opinjoni 2/13 (punt 184 u l-ġurisprudenza ċċitata). Fl-Opinjoni 1/92 tagħha (Ftehim ŻEE– II), tal-10 ta’ April 1992 (EU:C:1992:189), il-Qorti tal-Ġustizzja qieset ukoll li ż-żamma tal-awtonomija tad-dritt tal-Unjoni timplika li l-korpi mwaqqfa mill-ftehim internazzjonali inkwistjoni ma għandhomx ikunu jistgħu jiksru n-natura vinkolanti tad-deċiżjonijiet tal-Qorti tal-Ġustizzja fl-ordinament tal-Unjoni u lanqas ma għandhom ikunu jistgħu jaffettwaw il-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja (punti 22 sa 24). Dan il-prinċipju jikkostitwixxi, skont il-Qorti tal-Ġustizzja, “garanzija essenzjali indispensabbli għall-awtonomija tal-ordinament ġuridiku [tal-Unjoni]” (punt 24).
(
67
)	Ara l-Opinjoni 1/09 (punt 77).
(
68
)	Ara l-Opinjoni 1/09 (punt 78).
(
69
)	Opinjoni 2/13 (punt 246).
(
70
)	Ara Dero, D., La réciprocité et le droit des Communautés et de l’Union européennes, Bruylant, Brussell, 2006, p. 227.
(
71
)	Ara Dero, D, op. cit., p. 230.
(
72
)	Opinjoni 2/15 (punt 240).
(
73
)	Ara n-nota ta’ qiegħ il-paġna 5 ta’ dawn il-konklużjonijiet.
(
74
)	Ara p. 1 ta’ dan id-dokument kunċettwali.
(
75
)	C‑284/16, EU:C:2018:158, iktar ’il quddiem is-“sentenza Achmea”.
(
76
)	Sentenza Achmea (punt 34 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
77
)	B’hekk, kif tosserva Dero, D., op. cit. (p. 287), ir-reċiproċità “tinsab fil-qofol tad-diskussjoni bejn awtonomizzazzjoni u subordinazzjoni tad-dritt [tal-Unjoni] fil-konfront tad-dritt internazzjonali” [traduzzjoni libera].
(
78
)	Kif indikat il-Kummissjoni matul is-seduta, u kif osservaw diversi Stati Membri, id-dritt tal-Parti Kontraenti l-oħra, f’dan il-każ id-dritt Kanadiż, ma joffrix neċessarjament protezzjoni adegwata għall-investituri Ewropej fil-qasam ta’ diskriminazzjoni jew ta’ esproprjazzjoni.
(
79
)	Ara, b’mod partikolari, is-sentenza tat-13 ta’ Jannar 2015, Il-Kunsill u Il‑Kummissjoni vs Stichting Natuur en Milieu u Pesticide Action Network Europe (C‑404/12 P u C‑405/12 P, EU:C:2015:5, punt 45 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
80
)	Ftehimiet approvati permezz tad-Deċiżjoni tal-Kunsill 94/800/KE tat-22 ta’ Diċembru 1994 dwar il-konklużjoin f’isem il-Komunità Ewropea, fejn għandhom x’jaqsmu affarijiet fil-kompetenza tagħha, fuq il-ftehim milħuq fil-Laqgħa ta’ negozjati multilaterali fl-Urugwaj (1986-1994) (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 11, Vol. 21, p. 80).
(
81
)	Ara, b’mod partikolari, is-sentenza tal-4 ta’ Frar 2016, C & J Clark International u Puma (C‑659/13 u C‑34/14, EU:C:2016:74), fejn il-Qorti tal-Ġustizzja fakkret li, “minħabba n-natura u l-istruttura tagħhom, il-ftehimiet tad-WTO bħala prinċipju ma humiex fost ir-regoli li fid-dawl tagħhom tista’ tiġi mistħarrġa l-legalità ta’ atti tal-istituzzjonijiet tal-Unjoni” (punt 85). Il-Qorti tal-Ġustizzja estendiet din il-konklużjonijiet għad-deċiżjonijiet u għar-rakkomandazzjonijiet tal-Korp ta’ Riżoluzzjoni ta’ Tilwim tal-WTO (DSB) (punti 94 sa 96).
(
82
)	Ibidem, punt 86 u l-ġurisprudenza ċċitata.
(
83
)	Ibidem. Il-Qorti tal-Ġustizzja b’hekk turi li “ir-reċiproċità fl-applikazzjoni ta’ ftehim tikkundizzjona r-rikonoxximent tal-effett dirett tad-dispożizzjonijiet tiegħu” (ara Dero, D., op. cit., p. 496) [traduzzjoni libera].
(
84
)	Ibidem.
(
85
)	Ara Dero, D., op. cit., p. 499.
(
86
)	Ara l-Artikolu 30.6(1) taċ-CETA.
(
87
)	Sentenza Achmea (punt 32 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
88
)	Sentenza Achmea (punt 34 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
89
)	Sentenza Achmea (punt 36 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
90
)	Sentenza Achmea (punt 37 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
91
)	Sentenza Achmea (punt 42).
(
92
)	Sentenza Achmea (punt 49).
(
93
)	Fil-fatt,”tali stħarriġ ġudizzjarju jista’ jiġi eżerċitat mill-imsemmija qorti biss sa fejn id-dritt nazzjonali jippermettih” (punt 53 tas-sentenza Achmea).
(
94
)	Sentenza Achmea (punt 50).
(
95
)	C‑126/97, EU:C:1999:269 (punti 35, 36 u 40).
(
96
)	C‑168/05, EU:C:2006:675 (punti 34 sa 39).
(
97
)	Sentenza Achmea (punt 54).
(
98
)	Sentenza Achmea (punt 55 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
99
)	Sentenza Achmea (punt 56).
(
100
)	Sentenza Achmea (punt 59).
(
101
)	F’dan is-sens, id-dritt tal-Unjoni ma jeħtieġx il-fiduċja fis-sistemi ġuridiċi tal-Istati terzi, u dan irrispettivament mil-livell ta’ affidabbiltà tas-sistema ġudizzjarja ta’ dawn l-Istati.
(
102
)	B’mod partikolari, b’differenza mit-TBI inkwistjoni fis-sentenza Achmea, iċ-CETA bl-ebda mod ma jippreġudika “l-fiduċja li l-Istati Membri jagħtu reċiprokament lis-sistemi legali tagħhom kif ukoll lill-istituzzjonijiet ġuridiċi tagħhom” (ara, b’mod partikolari, is-sentenza tal-10 ta’ Frar 2009, Allianz u Generali Assicurazioni Generali, C‑185/07, EU:C:2009:69, punt 30).
(
103
)	Sentenza Achmea (punt 41).
(
104
)	Sentenza Achmea (punt 57 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
105
)	Sentenza Achmea (punt 58).
(
106
)	Fir-rigward tal-espansjoni, tal-kondotta, tal-operazzjoni, tal-ġestjoni, tal-manutenzjoni, tal-użu, tat-tgawdija, u tal-bejgħ jew tad-disponiment tal-investiment kopert, u bla ħsara għal-kundizzjonijiet stabbiliti fl-Artikolu 8.18(2) taċ-CETA.
(
107
)	Hawnhekk qiegħed nirreferi għan-normi tad-dritt tal-Unjoni li ma humiex dawk inklużi fiċ-CETA, sa fejn, kif diġà indikajt, mill-mument li jidħol fis-seħħ, dan il-ftehim ser isir awtomatikament parti mill-ordinament ġuridiku tal-Unjoni, li ser ikun jagħmel parti minnu bħas-sorsi normattivi l-oħra tal-Unjoni.
(
108
)	Ara, b’kuntrast, l-Opinjoni 1/09, fejn il-Qorti tal-Ġustizzja ħadet inkunsiderazzjoni l-fatt li l-Qorti għall-privattivi Ewropej u għall-privattivi Komunitarji setgħet tkun meħtieġa teżamina l-validità ta’ att tal-Unjoni (punt 78).
(
109
)	Ara, b’mod partikolari, l-Opinjoni 1/09 (punt 70 u l-ġurisprudenza ċċitata). Mill-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja jirriżulta li “[l]-istħarriġ tal-legalità tal-atti tal-Unjoni li l-Qorti tal-Ġustizzja tiżgura skont it-trattati huwa bbażat […] fuq żewġ proċeduri ġudizzjarji kumplimentari. Fil-fatt, it-Trattat FUE, minn naħa, fl-Artikoli 263 u 277 tiegħu u, min-naħa l-oħra, fl-Artikolu 267 tiegħu, jistabbilixxi sistema sħiħa ta’ rimedji u ta’ proċeduri maħsuba sabiex jiġi żgurat l-istħarriġ tal-legalità tal-atti tal-Unjoni, billi ħallih fir-responsabbiltà tal-qorti tal-Unjoni” (ara, b’mod partikolari, is-sentenza tat-28 ta’ Marzu 2017, C‑72/15, EU:C:2017:236, punt 66 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
110
)	Ara, b’differenza, l-Opinjoni 2/13 (punt 22), li tiddeskrivi l-firxa tal-miżuri li l-Partijiet Kontraenti huma obbligati jieħdu sabiex jikkonformaw ruħhom mad-deċiżjonijiet definittivi tal-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem fit-tilwim li fih ikunu partijiet, fosthom l-emenda tad-dritt intern tagħhom.
(
111
)	Anki fit-tieni każ, il-konvenut għandu jkollu l-possibbiltà li, minflok jirrestitwixxi l-beni, iħallas kumpens korrispondenti.
(
112
)	Ara wkoll il-punt 2 tal-Istrument Interpretattiv Konġunt, li jindika li ċ-“CETA jippreserva l-abbiltà tal-[Unjoni] u l-Istati Membri tagħha u l-Kanada li jadottaw u japplikaw il-liġijiet u r-regolamenti tagħhom stess li jirregolaw l-attività ekonomika fl-interess pubbliku, biex jintlaħqu għanijiet leġittimi tal-politika pubblika […]”.
(
113
)	It-teorija li d-dritt Statali huwa biss fatt f’għajnejn id-dritt internazzjonali toħroġ mill-ġurisprudenza internazzjonali. B’hekk, skont l-espressjoni użata mil-Qorti Permanenti tal-Ġustizzja Internazzjonali, “[f]’għajnejn id-dritt internazzjonali u f’għajnejn il-Qorti li hija korp irregolat mid-dritt internazzjonali, il-liġijiet nazzjonali huma sempliċi fatti, manifestazzjonijiet tar-rieda u tal-attività tal-Istati, l-istess bħalma huma d-deċiżjonijiet ġudizzjarji jew il-miżuri amministrattivi” [traduzzjoni mhux uffiċjali] (sentenza tal-25 ta’ Mejju 1926, Kawża dwar ċerti interessi Ġermaniżi fis-Sileżja Pollakka ta’ Fuq (mertu), CPJI, Serje A, Nru 7, p. 19). Ara, f’dan ir-rigward, Santulli, C., Le statut international de l’ordre juridique étatique – Étude du traitement du droit interne par le droit international, Edizzjonijiet Pedone, Pariġi, 2001, p. 259 et seq. Ara wkoll, għal tfakkira ta’ dan il-prinċipju fil-ġurisprudenza tal-Qorti Internazzjonali tal-Ġustizzja, is-sentenza tat-12 ta’ Lulju 2005, Kawża dwar tilwim dwar il-fruntiera (Il-Benin vs In-Niġer) (Ġabra tal-2005 tal-QIĠ, p. 90, punt 28).
(
114
)	Ara, f’dan ir-rigward, Nouvel, Y., Commentaire de l’arrêt Achmea, Journal du Droit International (Clunet), LexisNexis, Pariġi, Nru 3, Lulju 2018, kummentarju 14, p. 903, li jgħid li, skont l-Artikolu 8.31(2) taċ-CETA, “l-għoti ta’ deċiżjoni dwar il-mertu tad-dritt tal-Unjoni – fi kliem ieħor, li d-dispożizzjoni legali tingħata l-konsegwenza marbuta magħha bis-saħħa tagħha – jikkostitwixxi missjoni li ma hijiex il-missjoni tat-Tribunal; għall-kuntrarju, it-teħid inkunsiderazzjoni tar-regoli tad-dritt Ewropew bħala element fattwali huwa kompitu li l-arbitri jistgħu jwettqu sa fejn dan ikun rilevanti. Meta jwettaq il-funzjoni ġudizzjarja tiegħu, it-Tribunal ta’ arbitraġġ jista’ jkollu jieħu konoxxenza ta’ stat tad-dritt Ewropew li għalhekk jagħmel parti mill-fatti tal-kawża u li l-kontenut tiegħu jkollu jiġi stabbilit bħala element sostantiv rilevanti”. [traduzzjoni libera]
(
115
)	Ara, b’mod partikolari, l-Opinjoni 2/13 (punt 184 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
116
)	Ara l-Opinjoni 2/13 (punt 245).
(
117
)	Ara l-Opinjoni 2/13 (punt 246, enfasi miżjuda minni).
(
118
)	Ara l-punt 6(e) tal-Istrument Interpretattiv Konġunt.
(
119
)	Ara wkoll l-Artikolu 26.1(5)(e) taċ-CETA li jipprevedi li l-Kumitat Konġunt CETA jista’ “jadotta interpretazzjonijiet tad-dispożizzjonijiet ta’ dan il-Ftehim, li għandhom ikunu vinkolanti fuq it-tribunali stabbiliti fit-Taqsima F tal-Kapitolu Tmienja (Soluzzjoni ta’ Tilwim bejn l-investituri u l-Istati) u l-Kapitolu Disgħa u Għoxrin (Soluzzjoni ta’ Tilwim)”. Konformement mal-Artikolu 26.1(1) taċ-CETA, il-Kumitat Konġunt CETA huwa kompost minn rappreżentanti tal-Unjoni u minn rappreżentanti tal-Kanada.
(
120
)	Ara l-Opinjoni 1/00 (punt 40).
(
121
)	Ara, b’analoġija, l-Opinjoni 1/00 (punt 39).
(
122
)	Ara, b’mod partikolari, is-sentenza tal-20 ta’ Diċembru 2017, Spanja vs Il‑Kummissjoni (C‑81/16 P, EU:C:2017:1003, punt 42 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
123
)	EU:C:1991:490 (punti 4 u 5, kif ukoll punti 41 u 42), iktar ’il quddiem l-“Opinjoni 1/91”.
(
124
)	Ara l-Opinjoni 1/00 (punt 3).
(
125
)	Għall-kuntrarju ta’ dak li kien jipprevedi l-abbozz ta’ ftehim dwar il-ħolqien taż-ŻEE, inkwistjoni fl-Opinjoni 1/91 (punti 8, 9 u 43). Ara wkoll, fir-rigward tal-Ftehim ECAA, l-Opinjoni 1/00 (punti 4, 5 u 10).
(
126
)	F’dan ir-rigward, infakkar li l-Qorti tal-Ġustizzja essenzjalment iddeċidiet li ftehim li jipprevedi l-ġurisdizzjoni ta’ qorti oħra li ma tkunx il-Qorti tal-Ġustizzja sabiex tinterpreta u tapplika d-dispożizzjonijiet tiegħu, meta dan il-ftehim jirriproduċi parti essenzjali tar-regoli, inklużi dawk tad-dritt sekondarju, li jirregolaw ir-relazzjonijiet ekonomiċi u kummerċjali fi ħdan l-Unjoni u li jikkostitwixxu, fil-parti l-kbira tagħhom, dispożizzjonijiet fundamentali tal-ordinament ġuridiku tal-Unjoni, b’tali mod li jintroduċi fl-ordinament ġuridiku tal-Unjoni grupp sħiħ ta’ regoli legali li jikkoinċidi ma’ grupp ta’ regoli tal-Unjoni li l-formulazzjoni tagħhom hija identika, kien jippreġudika l-awtonomija tal-ordinament ġuridiku tal-Unjoni (ara l-Opinjoni 1/91, punti 41 u 42).
(
127
)	Ara l-Opinjoni 1/00 (punt 41).
(
128
)	ĠU 2014, L 257, p. 121.
(
129
)	Ara l-Artikolu 8.21(3) taċ-CETA.
(
130
)	Ara l-Artikolu 8.21(4) taċ-CETA.
(
131
)	Ara l-Artikolu 8.21(7) taċ-CETA.
(
132
)	Ara l-Opinjoni 2/13 (punti 215 sa 235). Fuq dan il-punt, iċ-CETA huwa differenti wkoll mill-ftehim li ta lok għall-Opinjoni 1/91 (punti 30 sa 36).
(
133
)	Ara, f’dan ir-rigward, l-Opinjoni 1/09 (punt 77).
(
134
)	Opinjoni 1/09 (punt 89).
(
135
)	Fl-Opinjoni 2/15 tagħha, il-Qorti tal-Ġustizzja tindika, f’dan ir-rigward, li din hija “possibbiltà fid-diskrezzjoni tal-investitur rikorrent” (punt 290).
(
136
)	Opinjoni 1/09 (punt 89).
(
137
)	Ara, f’dan ir-rigward, De Witte, B., “A selfish Court? The Court of justice and the Design of International Dispute Settlement Beyond the European Union”, The European Court of Justice and external relations law: constitutional challenges, Hart Publishing, Oxford, 2014, p. 33 sa 46, b’mod partikolari p. 34.
(
138
)	Artikolu 21(2)(b) TUE.
(
139
)	Artikolu 21(2)(e) TUE.
(
140
)	Artikolu 21(2)(f) TUE.
(
141
)	Artikolu 21(2)(h) TUE.
(
142
)	Ara, f’dan is-sens, l-Opinjoni 2/15 (punt 94).
(
143
)	Ara, f’dan ir-rigward, l-Artikolu 8.23(2) taċ-CETA. Ara wkoll, fir-rigward tal-eżekuzzjoni tad-deċiżjonijiet, l-Artikolu 8.41(3) sa (6) taċ-CETA.
(
144
)	Ara, f’dan ir-rigward, l-Artikolu V tal-Konvenzjoni għar-Rikonoxximent u għall-Eżekuzzjoni ta’ Deċiżjonijiet Arbitrali Barranin, iffirmata fi New York fl-10 ta’ Ġunju 1958, li telenka ċertu numru ta’ raġunijiet limitati li jippermettu li tiġi rrifjutata l-eżekuzzjoni.
(
145
)	Għall-kuntrarju, deċiżjoni mogħtija fil-kuntest tal-Kapitolu Tmienja taċ-CETA tista’ tevadi tali stħarriġ ġudizzjarju jekk l-investitur jagħżel il-Konvenzjoni għar-Riżoluzzjoni tat-Tilwim dwar l-Investimenti bejn Stati u Ċittadini ta’ Stati oħra taċ-Ċentru Internazzjonali għar-Riżoluzzjoni tat-Tilwim dwar l-Investimenti (ĊIRTI), iffirmata f’Washington fit-18 ta’ Marzu 1965. Ara, madankollu, għal opinjoni iktar sottili dwar dan il-punt, Jean, G-A., op. cit., punti 1036 et seq.
(
146
)	Kif indikat ġustament il-Kummissjoni fl-osservazzjonijiet tagħha, ikun hemm ir-riskju li l-Istati terzi jqisu l-intervent minn qabel tal-Qorti tal-Ġustizzja bħala privileġġ unilaterali li jipperikola n-newtralità tal-mekkaniżmu għar-riżoluzzjoni ta’ tilwim.
(
147
)	Iktar ’il quddiem il-“Karta”.
(
148
)	Ara, f’dan ir-rigward, l-Artikolu 8.23(1)(b) taċ-CETA.
(
149
)	Kif tosserva l-Kummissjoni fl-osservazzjonijiet tagħha, l-impriżi stabbiliti lokalment huma estensjoni tal-investitur barrani u, għalhekk, huwa ġġustifikat li jiġu assimilati mal-investitur barrani li jżommhom jew jikkontrollahom.
(
150
)	Il-prinċipju ta’ ugwaljanza jissemma fl-Artikolu 21(1) TUE.
(
151
)	Ara, b’mod partikolari, is-sentenza tas-6 ta’ Ottubru 2015, Schrems (C‑362/14, EU:C:2015:650, punt 60 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
152
)	Ara, b’mod partikolari, is-sentenzi tad-19 ta’ Lulju 2016, H vs Il‑Kunsill u Il‑Kummissjoni (C‑455/14 P, EU:C:2016:569, punt 41), u tat-28 ta’ Marzu 2017, Rosneft (C‑72/15, EU:C:2017:236, punt 72).
(
153
)	Ara, b’mod partikolari, is-sentenza tas-27 ta’ Frar 2018, Western Sahara Campaign UK (C‑266/16, EU:C:2018:118, punt 46 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
154
)	Ara s-sentenza tat-3 ta’ Settembru 2008, Kadi u Al Barakaat International Foundation vs Il‑Kunsill u Il‑Kummissjoni (C‑402/05 P u C‑415/05 P, EU:C:2008:461, punt 285).
(
155
)	ĠU 2007, C 303, p. 17.
(
156
)	Ara, f’dan is-sens, is-sentenzi tal-4 ta’ Ġunju 2009, Vatsouras u Koupatantze (C‑22/08 u C‑23/08, EU:C:2009:344, punti 51 u 52), u tas-7 ta’ April 2011, Francesco Guarnieri & Cie (C‑291/09, EU:C:2011:217, punt 20). Ara wkoll is-sentenza tal-20 ta’ Novembru 2017, Petrov et vs Il-Parlament (T‑452/15, EU:T:2017:822, punti 39 sa 41). Għal opinjoni fis-sens li l-Artikolu 21(2) tal-Karta jista’ jiġi interpretat fis-sens li japplika għad-differenzi fit-trattament bejn ċittadini tal-Unjoni u ċittadini ta’ Stati terzi, ara Bribosia, E., Rorive, I., u Hislaire, J., “Article 21 – Non-discrimination”, Charte des droits fondamentaux de l’Union européenne, Commentaire article par article, Bruylant, Brussell, 2018, p. 489 sa 514, b’mod partikolari l-punti 10 u 11.
(
157
)	Ara, b’mod partikolari, is-sentenza tat-22 ta’ Mejju 2014, Glatzel (C‑356/12, EU:C:2014:350, punt 43).
(
158
)	Ara, b’mod partikolari, f’dan ir-rigward, is-sentenza tal-21 ta’ Diċembru 2016, Swiss International Air Lines (C‑272/15, EU:C:2016:993, punti 25
et seq.). Skont ġurisprudenza stabbilita tal-Qorti tal-Ġustizzja, “fit-Trattat FUE ma jeżistix prinċipju ġenerali li jobbliga lill-Unjoni, fir-relazzjonijiet esterni tagħha, li tagħti f’kull rigward trattament ugwali lill-pajjiżi terzi differenti” (punt 26 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
159
)	Ara, b’mod partikolari, is-sentenza tas-7 ta’ Marzu 2017, RPO (C‑390/15, EU:C:2017:174, punt 41 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
160
)	Ara s-sentenza tal-5 ta’ Lulju 2005, D. (C‑376/03, EU:C:2005:424, punti 53 sa 63).
(
161
)	Ara, f’dan ir-rigward, il-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Wathelet fil-kawża Achmea (C‑284/16, EU:C:2017:699, punt 75).
(
162
)	Ara, b’mod partikolari, is-sentenza tas-7 ta’ Marzu 2017, RPO (C‑390/15, EU:C:2017:174, punt 52 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
163
)	Ibidem (punt 53 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
164
)	Ara, b’mod partikolari, is-sentenza tal-21 ta’ Diċembru 2016, Swiss International Air Lines (C‑272/15, EU:C:2016:993, punt 24).
(
165
)	Ara, f’dan is-sens, is-sentenza tas-7 ta’ Marzu 2017, RPO (C‑390/15, EU:C:2017:174, punt 54 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
166
)	Ara, f’dan l-istess sens, id-deċiżjoni tal-Conseil constitutionnel (il-Kunsill Kostituzzjonali, Franza) Nru 2017-749-DE, tal-31 ta’ Lulju 2017, dwar il-Ftehim Ekonomiku u Kummerċjali Komprensiv (CETA) bejn il-Kanada, minn naħa waħda, u l-Unjoni Ewropew u l-Istati Membri tagħha, min-naħa l-oħra (JORF tal-11 ta’ Awwissu 2017).
(
167
)	Barra minn hekk, infakkar li l-punt 6(a) tal-Istrument Interpretattiv Konġunt jindika li ċ-CETA “jinkludi regoli moderni dwar l-investiment li jżommu d-dritt tal-gvernijiet li jirregolaw fl-interess pubbliku inkluż meta dawn ir-regolamenti jaffettwaw investiment barrani, filwaqt li jiżguraw livell għoli ta’ protezzjoni għall-investimenti u jipprevedu soluzzjoni ġusta u trasparenti għat-tilwim”. Il-punt 6(b) ta’ dan l-istrument interpretattiv konġunt iżid li ċ-“CETA jiċċara li l-gvernijiet jistgħu jbiddlu l-liġijiet tagħhom, irrispettivament minn jekk dan jolqotx ħażin lil xi investiment jew l-istennijiet ta’ profitt li jaf ikollu l-investitur”. Ara wkoll, b’mod iktar ġenerali, il-punt 2 tal-imsemmi strument interpretattiv konġunt.
(
168
)	C‑279/09, EU:C:2010:811.
(
169
)	Artikolu 26.1(1) taċ-CETA.
(
170
)	Ara l-punt 195 ta’ dawn il-konklużjonijiet.
(
171
)	Ara, b’mod partikolari, is-sentenza tal-25 ta’ Lulju 2018, Minister for Justice and Equality (Nuqqasijiet tas-sistema ġudizzjarja) (C‑216/18 PPU, EU:C:2018:586, punt 53 u l-ġurisprudenza ċċitata). Skont il-Qorti tal-Ġustizzja, f’din l-istess sentenza, ir-“rekwiżit ta’ indipendenza tal-qrati jagħmel parti mill-kontenut essenzjali tad-dritt fundamentali għal smigħ xieraq, li għandu importanza kardinali sa fejn jiggarantixxi l-protezzjoni tad-drittijiet kollha li l-individwi jgawdu taħt id-dritt tal-Unjoni u l-ħarsien tal-valuri komuni għall-Istati Membri msemmija fl-Artikolu 2 TUE, u b’mod partikolari tal-valur tal-Istat tad-dritt” (punt 48). Barra minn hekk, fis-sentenza tagħha tal-14 ta’ Ġunju 2017, Online Games et (C‑685/15, EU:C:2017:452), il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li, “[r]igward id-dritt għal proċess indipendenti u imparzjali, stabbilit mit-tieni paragrafu tal-Artikolu 47 tal-Karta, il-kunċett ta’ ‘indipendenza’, li huwa inerenti fil-missjoni tal-qorti, jinvolvi żewġ aspetti. L-ewwel aspett, estern, jissupponi li l-istanza tkun protetta minn interventi jew pressjonijiet esterni li jistgħu jipperikolaw l-indipendenza tad-deċiżjoni tal-membri tagħha fir-rigward tal-kawżi mressqa quddiemha” (punt 60). Il-Qorti tal-Ġustizzja tkompli billi tindika li “[it-tieni aspett, intern, jingħaqad mal-kunċett ta’ ‘imparzjalità’ u huwa intiż sabiex jiżgura l-ekwidistanza fir-rigward tal-partijiet fit-tilwima u tal-interessi rispettivi tagħhom fir-rigward tas-suġġett tagħha. Dan l-aspett […] jeżiġi l-osservanza tal-oġġettività u l-assenza ta’ kull interess fis-soluzzjoni tat-tilwima lil hinn mill-applikazzjoni stretta tad-dispożizzjoni legali” (punt 61). Skont il-Qorti tal-Ġustizzja, “[d]awn il-garanziji ta’ indipendenza u ta’ imparzjalità jeżiġu l-eżistenza ta’ regoli, b’mod partikolari regoli statutorji u proċedurali, li jippermettu li jiġi eskluż kull dubju leġittimu, f’moħħ l-individwi, rigward l-impermeabbiltà tal-imsemmija istanza fir-rigward ta’ elementi esterni u n-newtralità tagħha fir-rigward tal-interessi quddiemha” (punt 62).
(
172
)	Ara l-punt 6(f) tal-Istrument Interpretattiv Konġunt.
(
173
)	Ara wkoll, f’dan l-istess sens, il-punt 6(i) tal-Istrument Interpretattiv Konġunt, kif ukoll id-Dikjarazzjoni Nru 36.
(
174
)	Ara l-Artikolu 26.3(3) taċ-CETA.
(
175
)	Il-Kumitat tas-Servizzi u l-Investiment jikkostitwixxi, min-naħa tiegħu, kumitat speċjalizzat stabbilit taħt l-awspiċi tal-Kumitat Konġunt CETA (ara l-Artikolu 26.2(1)(b) taċ-CETA).
(
176
)	Ara, f’dan is-sens, l-Opinjoni 1/00 (punt 39).
(
177
)	Punt dan li ma hemmx dubju dwaru fir-rigward tal-Unjoni u tal-Istati Membri tagħha.
(
178
)	Ara, fir-rigward tal-kunsens tal-investitur li t-tilwima tiġi riżolta mit-Tribunal konformement mal-proċeduri stabbiliti fit-Taqsima F tal-Kapitolu Tmienja taċ-CETA, l-Artikolu 8.22(1)(a) ta’ dan il-ftehim. Fir-rigward tal-irtirar, tat-twaqqif jew tar-rinunzja għall-atti quddiem il-qrati tal-Partijiet Kontraenti, ara l-Artikolu 8.22(1)(f) u (g) taċ-CETA.
(
179
)	Barra minn hekk, l-Artikolu 8.39(5) taċ-CETA jipprovdi li “[f]ejn ikunu rnexxew partijiet biss mill-pretensjonijiet l-ispejjez għandhom jiġu aġġustati b’mod proporzjonali mal-għadd jew il-limitu tal-partijiet tal-pretensjonijiet li jkunu rnexxew”.
(
180
)	Fl-istess linja ta’ ideat, ara wkoll l-Artikolu 8.20 taċ-CETA, li jippermetti lill-partijiet fit-tilwima jirrikorru għall-medjazzjoni.
(
181
)	Fuq dan il-punt, nirreferi għall-kunsiderazzjonijiet ġenerali tiegħu dwar il-Kumitat Konġunt CETA (ara l-punti 248 sa 250 ta’ dawn il-konklużjonijiet). Ara wkoll, fir-rigward tar-remunerazzjoni tal-Membri tat-Tribunal tal-Appell, l-Artikolu 8.28(7)(d) taċ-CETA.
(
182
)	Ara, fir-rigward tat-Tribunal tal-Appell, l-Artikolu 8.28(4) taċ-CETA.
(
183
)	Ibidem.
(
184
)	In-nota ta’ qiegħ il-paġna li tinsab hawnhekk fit-test tispeċifika f’dan ir-rigward li “[g]ħal aktar ċertezza, il-fatt li persuna tirċievi remunerazzjoni mingħand gvern ma jfissirx fih innifsu li l-persuna mhijiex eliġibbli”. Dwar dan il-punt, il-Kummissjoni indikat, matul is-seduta, li l-kategorija li hija koperta b’mod iktar partikolari minn din il-preċiżjoni hija dik tal-professuri tal-università, li jirċievu remunerazzjoni mill-Istat, iżda li jissodisfaw ukoll il-kwalitajiet ta’ indipendenza u ta’ imparzjalità. Il-Kummissjoni semmiet ukoll il-kategorija ta’ persuni li jirċievu pensjoni tal-irtirar mill-Istat. Fi kwalunkwe każ, huwa ċar li dawn il-persuni jibqgħu suġġetti għar-regoli kollha previsti fl-Artikolu 8.30 taċ-CETA sabiex jiġi evitat u, jekk ikun il-każ, jiġi ssanzjonat eventwali kunflitt ta’ interessi li jkun ta’ natura li jaffettwa l-indipendenza tagħhom u l-imparzjalità tagħhom.
(
185
)	Skont it-tieni subparagrafu ta’ din id-dispożizzjoni, “[i]l-Partijiet għandhom jagħmlu l-aħjar sforz tagħhom biex jiżguraw li l-kodiċi ta’ kondotta jiġi adottat mhux aktar tard mill-ewwel jum tal-applikazzjoni proviżorja jew id-dħul fis-seħħ ta’ dan il-Ftehim, skont il-każ, u f’kwalunkwe każ mhux aktar tard minn sentejn wara tali data”. Ara wkoll il-punt 6(f) tal-Istrument Interpretattiv Konġunt, kif ukoll id-Dikjarazzjoni Nru 36 li tipprovdi li “[i]r-rekwiżiti etiċi għall-membri tal-Qrati [tat-Tribunali] […] ser jiġu żviluppati fid-dettall, mill-aktar fis possibbli […] f’Kodiċi ta’ Kondotta obbligatorju u vinkolanti […]”.
(
186
)	Dwar dan il-punt, il-Gvern Ġermaniż josserva, fl-osservazzjonijiet tiegħu, li r-Regola Ġenerali Nru 3 fil-Linji gwida tal-IBA, li skont l-Artikolu 8.30(1) taċ-CETA għandhom jiġu osservati mill-Membri tat-Tribunal u tat-Tribunal tal-Appell, tipprevedi obbligu ta’ żvelar wiesa’ fir-rigward tal-elementi kollha li jistgħu jaffettwaw l-imparzjalità jew l-indipendenza tal-arbitri.