Edizzjoni Provviżorja
SENTENZA TAL-QORTI TAL-ĠUSTIZZJA (Il-Ħames Awla)
5 ta’ Marzu 2026 (*)
“Rinviju preliminari – Protezzjoni tal-konsumaturi – Direttiva 2011/83/UE – Kuntratt mill-bogħod konkluż bejn konsumatur u kummerċjant – Kunċett ta’ ‘konsumatur’ – Stabbiliment tal-kuntatt bejn il-konsumatur u l-kummerċjant minn kummerċjant ieħor ingaġġat mill-konsumatur – Il-punt 7 tal-Artikolu 2 – Dritt ta’ rtirar tal-konsumatur – Artikolu 9(1) – Abbuż ta’ dritt”
Fil-Kawża C‑564/24,
li għandha bħala suġġett talba għal deċiżjoni preliminari skont l-Artikolu 267 TFUE, imressqa mill-Kammergericht Berlin (il-Qorti Reġjonali Superjuri ta’ Berlin, il-Ġermanja), permezz ta’ deċiżjoni tad‑9 ta’ April 2024, li waslet fil-Qorti tal-Ġustizzja fl‑20 ta’ Awwissu 2024, fil-proċedura
Eisenberger Gerüstbau GmbH
vs
JK,
IL-QORTI TAL-ĠUSTIZZJA (Il-Ħames Awla),
komposta minn M. L. Arastey Sahún (Relatriċi), Presidenta tal-Awla, J. Passer, E. Regan, D. Gratsias u B. Smulders, Imħallfin,
Avukat Ġenerali: A. Biondi,
Reġistratur: A. Calot Escobar,
wara li rat il-proċedura bil-miktub,
wara li kkunsidrat l-osservazzjonijiet ippreżentati:
–        għall-Gvern Ċek, minn M. Smolek, S. Šindelková u J. Vláčil, bħala aġenti,
–        għall-Kummissjoni Ewropea, minn P. Kienapfel u I. Rubene, bħala aġenti,
wara li semgħet il-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali, ippreżentati fis-seduta tat‑18 ta’ Settembru 2025,
tagħti l-preżenti
Sentenza
1        It-talba għal deċiżjoni preliminari tirrigwarda l-interpetazzjoni tal-punt 7 tal-Artikolu 2, tal-Artikolu 9(1) u tal-Artikolu 14(4)(a) u (5) tad-Direttiva 2011/83/UE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tal‑25 ta’ Ottubru 2011 dwar drittijiet tal-konsumatur, li temenda d-Direttiva tal-Kunsill 93/13/KEE u d-Direttiva 1999/44/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill u li tħassar id-Direttiva tal-Kunsill 85/577/KEE u d-Direttiva 97/7/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill (ĠU 2011, L 304, p. 64, rettifika fil-ĠU L, 2024/90093, 9.2.2024).
2        Din it-talba tressqet fil-kuntest ta’ tilwima bejn, minn naħa, Eisenberger Gerüstbau GmbH, impriża rregolata mid-dritt Ġermaniż, u, min-naħa l-oħra, JK, dwar il-ħlas ta’ remunerazzjoni għall-provvista u għall-armar ta’ scaffolding minn din l-impriża.
Il-kuntest ġuridiku
Id-dritt tal-Unjoni
3        Il-premessi 4, 5, 7, 14, 17, 20 u 57 tad-Direttiva 2011/83 jipprovdu:
“(4)      [...] L-armonizzazzjoni ta’ ċerti aspetti tal-kuntratti tal-konsumatur mill-bogħod u lil hinn mill-post tan-negozju hija meħtieġa għall-promozzjoni ta’ suq intern realment tal-konsumatur li jsib l-aħjar bilanċ bejn livell għoli ta’ protezzjoni tal-konsumatur u l-kompetittività tal-impriżi, filwaqt li jiżgura r-rispett għall-prinċipju ta’ sussidjarjetà.
(5)      [...] [l]-armonizzazzjoni sħiħa tal-informazzjoni tal-konsumatur u d-dritt ta’ reċess [rtirar] f’kuntratt mill-bogħod u dawk li jseħħu lil hinn mill-post tan-negozju se jikkontribwixxu għal livell għoli ta’ protezzjoni tal-konsumatur u għat-tħaddim aħjar tas-suq intern tan-negozju dirett lejn il-konsumatur.
[...]
(7)      L-armonizzazzjoni sħiħa ta’ wħud mill-aspetti regolatorji ewlenin għandha żżid konsiderevolment iċ-ċertezza legali kemm għall-konsumaturi kif ukoll għall-kummerċjanti. [...] Barra dan il-konsumaturi għandhom igawdu minn livell komuni għoli ta’ protezzjoni madwar l-Unjoni [Ewropea]
kollha.
[...]
(14)      Din id-Direttiva ma għandhiex taffettwa l-liġi nazzjonali fil-qasam tal-liġi kuntrattwali għal aspetti tal-liġi kuntrattwali li mhumiex regolati b'din id-Direttiva. Għaldaqstant, din id-Direttiva għandha tkun bla ħasara għal-liġi nazzjonali li jirregola, pereżempju, il-konklużjoni jew il-validità ta’ kuntratt (pereżempju fil-każ ta’ nuqqas ta’ kunsens). Bl-istess mod„ din id-Direttiva ma għandhiex taffettwa l-liġi nazzjonali rigward ir-rimedji kuntrattwali leġali ġenerali, ir-regoli dwar l-ordni ekonomiku pubbliku, pereżempju r-regoli dwar prezzijiet eċċessivi jew esaġerati, u r-regoli dwar tranżazzjonijiet legali mhux etiċi.
[...]
(17)      Id-definizzjoni ta’ konsumatur għandha tkopri l-persuni fiżiċi li mhumiex qed jaġixxu fil-kummerċ, negozju, sengħa jew professjoni tagħhom. Madankollu, fil-każ ta’ kuntratti għal żewġ għanijiet, fejn il-kuntratt huwa konkluż għal skopijiet parzjalment fl-ambitu jew parzjalment barra mill-ambitu tal-kummerċ ta’ persuna u l-iskop ta’ kummerċ tant huwa limitat li mhuwiex predominanti fil-kuntest kumplessiv tal-kuntratt, dik il-persuna wkoll għandha titqies bħala konsumatur.
[...]
(20)      [...] Il-kunċett ta’ skema ta’ bejgħ mill-bogħod organizzat jew skema ta’ forniment ta’ servizzi għandhu jinkludi dawk l-iskemi offruti minn parti terza li ma tkunx il-kummerċjant iżda użati mill-kummerċjant, bħal pjattaforma online. Madankollu, m’ għandhux jkopri każijiet li fihom is-siti web joffru biss informazzjoni dwar il-kummerċjant, il-oġġetti u/jew is-servizzi tiegħu u id-dettalji ta’ kuntatt tiegħu.
[...]
(57)      Hu meħtieġ li Stati Membri jistabbilixxu penali għal ksur ta’ din id-Direttiva u jridu jiżguraw li jiġu infurzati. Il-penali għandhom ikunu effettivi, proporzjonati u dissważivi.”
4        L-Artikolu 1 ta’ din id-direttiva huwa fformulat kif ġej:
“L-għan ta’ din id-Direttiva huwa, permezz tal-ksib ta’ livell għoli ta’ protezzjoni tal-konsumaturi, li tikkontribwixxi għat-tħaddim tajjeb tas-suq intern billi tagħmel approssimazzjoni ta’ ċerti aspetti tal-liġijiet, ir-regolamenti u d-dispożizzjonijiet amministrattivi tal-Istati Membri dwar kuntratti konklużi bejn konsumaturi u kummerċjanti.”
5        L-Artikolu 2 tal-imsemmija direttiva jipprevedi:
“Għall-għan ta’ din id-Direttiva, għandhom japplikaw id-definizzjonijiet li ġejjin:
(1)      ‘konsumatur’, tfisser kwalunkwe persuna fiżika li, f’kuntratti koperti minn din id-Direttiva, tkun qiegħda taġixxi għal skopijiet li jkunu lil hinn mis-sengħa, in-negozju jew il-professjoni tagħha;
(2)      ‘kummerċjant’ tfisser kwalunkwe persuna fiżika jew kwalunkwe persuna ġuridika, indipendentement mill-fatt li tkun suġġett pubbliku jew privat, li taġixxi, anki permezz ta’ persuna li tkun qed taġixxi f'isimha jew għall-interessi tagħha, għall-iskopijiet relatati mal-kummerċ, in-negozju, is-sengħa jew il-professjoni tagħha fil-kuntatti koperti minn din id-Direttiva;
[...]
(6)      ‘kuntratt ta’ servizz’ tfisser kwalunkwe kuntratt li mhuwiex kuntratt ta’ bejgħ li abbażi tiegħu l-kummerċjant iforni jew jimpenja ruħu li jforni servizz lill-konsumatur u l-konsumatur iħallas jew jimpenja ruħu li jħallas il-prezz ta’ dan;
(7)      ‘kuntratt mill-bogħod’ tfisser kwalunkwe kuntratt konkluż bejn il-kummerċjant u il-konsumatur fil-qafas ta’ skema ta’ bejgħ mill-bogħod organizzat jew skema ta’ forniment ta’ servizzi, mingħajr il-preżenza simultanja u fiżika tal-kummerċjant u l-konsumatur, bl-użu esklużiv ta’ mezz wieħed jew iktar tal-komunikazzjoni mill-bogħod, sal-konklużjoni tal-kuntratt, inkluża l-konklużjoni tal-kuntratt stess;
(8)      ‘kuntratt lil hinn mill-post tan-negozju’, tfisser kwalunkwe kuntratt bejn il-kummerċjant u il-konsumatur:
(a)      konkluż fil-preżenza simultanja u fiżika tal-kummerċjant u l-konsumatur, f’post li mhuwiex dak tan-negozju tal-kummerċjant;
(b)      li saret offerta għalih mill-konsumatur f’ċirkostanzi simili kif imsemmi fil-punt (a);
(c)      konkluż fil-post tan-negozju tal-kummerċjant iżda permezz ta’ kwalunkwe mezz ta’ komunikazzjoni mill-bogħod immedjatament wara li l-konsumatur ġie avviċinat personalment u individwalment f’post differenti minn dak tan-negozju tal-kummerċjant, fil-preżenza fiżika tal-kummerċjant u l-konsumatur simultanjament; jew
(d)      konkluż waqt vjaġġ promozzjonali organizzat mill-kummerċjant bil-għan u bl-effett li jippromwovi u jbigħ il-oġġetti jew is-servizzi lill-konsumatur;
[...]
15)      ‘kuntratt anċillari’ tfisser kuntratt li bih il-konsumatur jakkwista oġġetti jew servizzi relatati ma’ kuntratt mill-bogħod jew kuntratt lil hinn mill-post tan-negozju u fejn dawk l-oġġetti jiġu pprovduti jew is-servizzi jiġu fornuti mill-kummerċjant jew minn parti terza fuq il-bażi ta’ arranġament bejn dik il-parti terza u l-kummerċjant.”
6        L-Artikolu 3(5) tal-istess direttiva jipprovdi:
“Din id-Direttiva ma għandhiex taffettwa l-liġi kuntrattwali ġenerali nazzjonali, bħar-regoli dwar il-validità, il-formazzjoni jew l-effett ta’ kuntratt, sakemm l-aspetti relatati mal-liġi kuntrattwali ġenerali mhumiex regolati minn din id-Direttiva.”
7        Skont l-Artikolu 4 tad-Direttiva 2011/83:
“L-Istati Membri m’ għandhomx jippreservaw jew jintroduċu, fil-liġi nazzjonali tagħhom, dispożizzjonijiet diverġenti minn dawk stipulati f’din id-Direttiva, inklużi dispożizzjonijiet iktar jew inqas strinġenti biex jiżguraw livell differenti ta’ protezzjoni tal-konsumatur, sakemm din id-Direttiva ma tipprovdix mod ieħor.”
8        L-Artikolu 6(1) ta’ din id-direttiva huwa fformulat kif ġej:
“Qabel ma l-konsumatur jintrabat b’ kuntratt mill-bogħod jew lil hinn mill-post tan-negozju, jew bi kwanlunkwe offerta korrispondenti, il-kummerċjant għandu jipprovdi lill-konsumatur l-informazzjoni li ġejja b’mod ċar u komprensibbli:
[...]
(h)      f'każ li jeżisti dritt ta’ reċess [irtirar], il-kundizzjonijiet, it-termini u l-proċeduri għall-eżerċizzju ta’ tali dritt skont l-Artikolu 11(1), kif ukoll il-formola standard ta’ reċess stabbilita fl-Anness I(B);
[...]”
9        Skont l-Artikolu 9 tal-imsemmija direttiva:
“1.      Ħlief fejn japplikaw l-eċċezzjonijiet previsti fl-Artikolu 16, il-konsumatur għandu jkollu perjodu ta’ 14-il jum biex jirreċedi minn kuntratt mill-bogħod jewlil hinn mill-post tan-negozju, mingħajr ma jagħti raġuni, u mingħajr ma jġarrab spejjeż differenti minn dawk previsti fl-Artikolu 13(2) u l-Artikolu 14.
2.      Bla ħsara għall-Artikolu 10, il-perjodu ta’ reċess imsemmi fil-paragrafu 1 ta’ dan l-Artikolu għandu jiskadi wara 14-il jum li jiddekorru:
(a)      fil-każ ta’ kuntratti ta’ servizz, mill-jum tal-konklużjoni tal-kuntratt;
[...]
3.      L-Istati membri ma għandhomx jipprojbixxu l-partijiet kuntrattwali milli jwettqu l-obbligi kuntrattwali tagħhom matul il-perjodu ta’ reċess. [...]”
10      L-Artikolu 10 tal-istess direttiva jipprovdi:
“1.      Jekk kummerċjant ma pprovdiex lill-konsumatur bl-informazzjoni tad-dritt ta’ reċess kif rikjest mill-punt (h) tal-Artikolu 6(1), il-perjodu ta’ reċess għandu jiskadi tnax-il xahar mit-tmiem tal-perjodu ta’ reċess inizjali, kif determinat skont l-Artikolu 9(2).
2.      Jekk il-kummerċjant ikun ipprovda lill-konsumatur bl-informazzjoni msemmija fil-paragrafu 1 ta’ dan l-Artikolu fi żmien 12-il xahar mill-jum li hemm riferiment għalih fl-Artikolu 9(2), id-dritt ta’ reċess għandu jiskadi 14-il jum ikkalkolat mill-jum li fih il-konsumatur jirċievi dik l-informazzjoni.”
11      Skont l-Artikolu 11(1) tad-Direttiva 2011/83.
“Qabel ma jiskadi l-perjodu tad-dritt ta’ reċess, il-konsumatur għandu jinforma lill-kummerċjant bid-deċiżjoni ta’ reċess mill-kuntratt. Għal dan il-għan, il-konsumatur jista’:
(a)      juża formola standard ta’ reċess kif stipulata fl-Anness I(B); jew
(b)      jagħmel kwalunkwe dikjarazzjoni espliċita oħra tad-deċiżjoni tiegħu li jirreċedi mill-kuntratt.
L-Istati Membri ma għandhomx jipprovdu l-ebda rekwiżit formali applikabbli għall-formola standard ta’ reċess differenti minn dawk stabbiliti fl-Anness I(B)”.
12      L-Artikolu 12 ta’ din id-direttiva jipprovdi:
“L-eżerċizzju tad-dritt ta’ reċess [irtirar] għandu jittermina l-obbligi tal-partijiet:
(a)      li jwettqu l-kuntratt mill-bogħod jew lil hinn mill-post tan-negozju; jew
(b)      li jikkonkludu l-kuntratt mill-bogħod jewlil hinn mill-post tan-negozju, f'każijiet fejn l-offerta saret mill-konsumatur.”
13      L-ewwel subparagrafu tal-Artikolu 13(1) tal-imsemmija direttiva huwa fformulat kif ġej:
“Il-kummerċjant għandu jagħti rimbors għall-pagamenti kollha li rċieva mingħand il-konsumatur, inklużm jekk ikun il-każ, l-ispejjeż tal-kunsinna mingħajr dewmien mhux dovut u f'kull każ mhux aktar tard minn 14-il jum minn dak li fih ikun infurmat bid-deċiżjoni tal-konsumatur li jirreċedi mill-kuntratt skont l-Artikolu 11”.
14      Skont l-Artikolu 14 tal-istess direttiva:
“[...]
4.      Il-konsumatur ma għandu jeħel l-ebda spiża għal:
(a)      twettiq ta’ servizzi, jew il-provvista ta’ ilma, gass u elettriku, meta mhumiex għall-bejgħ f’volum limitat jew fi kwantità fissa, jew it-tisħin distrettwali, mpletament jew parzjalment, matul il-perjodu ta’ reċess, meta:
(i)      il-kummerċjant naqas milli jipprovdi l-informazzjoni f’konformità mal-Artikolu 6(1), punti (h) u (j); jew
(ii)      il-kummerċjant ma talabx espressament li l-eżekuzzjoni tibda matul il-perjodu ta’ reċess f’konformità mal-Artikolu 7(3) u mal-Artikolu 8(8); jew
[...]
5.      Ħlief kif dispost fl-Artikolu 13(2) u f'dan l-Artikolu, l-eżerċizzju tad-dritt ta’ reċess ma twassal għal ebda responsabbiltà għall-konsumatur.”
15      L-Artikolu 15 tad-Direttiva 2011/83 jipprovdi:
“1.      Bla ħsara għall-Artikolu 15 tad-Direttiva 2008/48/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tat-23 ta’ April 2008 dwar ftehim ta’ kreditu għall-konsumatur [u li tħassar id-Direttiva tal-Kunsill 87/102/KEE (ĠU 2008, L 133, p. 66)], jekk il-konsumatur jeżerċita d-dritt tiegħu ta’ reċess minn kuntratt mill-bogħod jewlil hinn mill-post tan-negozju skont l-Artikoli 9 sa 14 ta’ din id-Direttiva, kull kuntratt anċillari għandu jintemm awtomatikament, mingħajr ebda spiża għall-, ħlief kif previst fl-Artikolu 13(2) u fl-Artikolu 14 ta’ din id-Direttiva.
2.      L-Istat Membri se jistipulaw regoli dettaljati dwar it-tmiem ta’ kuntratti bħal dawn.”
16      L-Artikolu 24(1) ta’ din id-direttiva huwa fformulat kif ġej:
“L-Istati Membri għandhom jistabbilixxu r-regoli dwar il-penali applikabbli għall-ksur tad-dispożizzjonijiet nazzjonali adottati skont din id-Direttiva u għandhom jieħdu l-miżuri kollha meħtieġa biex jiżguraw li dawn jiġu implimentati. Il-penali previsti jrid ikunu effikaċi, proporzjonati u dissważivi.”
Id-dritt Ġermaniż
17      L-Artikolu 242 tal-Bürgerliches Gesetzbuch (il-Kodiċi Ċivili, iktar ’il quddiem, il-“BGB”) jipprevedi:
“Id-debitur huwa marbut jeżegwixxi l-obbligu in bona fide, filwaqt li jikkunsidra l-użu kummerċjali.”
18      L-Artikolu 312c tal-BGB jipprovdi:
“(1)      ‘Kuntratti mill-bogħod’ tfisser kuntratti fejn il-kummerċjant, jew persuna li taġixxi f’ismu jew għall-interessi tiegħu, u l-konsumatur jużaw esklużivament mezzi ta’ komunikazzjoni mill-bogħod għan-negozjar u l-konklużjoni tal-kuntratt, ħlief meta l-konklużjoni tal-kuntratt ma ssirx taħt skema organizzata ta’ bejgħ mill-bogħod jew ta’ provvista ta’ servizzi.
(2)      Mezz ta’ komunikazzjoni mill-bogħod fis-sens ta’ dan il-Kodiċi huwa kull mezz ta’ komunikazzjoni li jista’ jintuża biex isiru t-tħejjijiet għal jew jiġi konkluż kuntratt mingħajr il-preżenza simultanja u fiżika tal-kontraenti tal-kuntratt, bħalma huma ittri, katalgi, telefonati, faksijiet, posta elettronika, messaġġi mibgħuta permezz tas-servizz tat-telefon ċellulari (SMS) kif ukoll permezz tax-xandir jew televiżjoni.”
19      L-Artikolu 357 tal-BGB huwa fformulat kif ġej:
“(1)      Il-benefiċċji rċevuti għandhom jingħataw lura sa mhux iktar tard minn 14-il jum.
[...]
(8)      Meta l-konsumatur jirtira minn kuntratt ta’ provvista ta’ servizzi [...], il-konsumatur għandu jħallas kumpens għas-servizz ipprovdut sal-irtirar, jekk il-konsumatur ikun talab espressament lill-kummerċjant sabiex jibda jeżegwixxi s-servizz qabel l-iskadenza tat-terminu ta’ rtirar. Id-dritt li jirriżulta mill-ewwel sentenza jeżisti biss jekk il-kummerċjant ikun informa skont ir-regola lill-konsumatur, skont il-punti 1 u 3 tal-ewwel sentenza tat-tieni paragrafu tal-ewwel taqsima tal-Artikolu 246a tal-[Einführungsgesetz zum Bürgerlichen Gesetzbuch (il-Liġi Introduttiva tal-Kodiċi Ċivili)]. [...] Fil-kalkolu tal-kumpens, wieħed għandu jibbaża ruħu fuq il-prezz totali miftiehem. Jekk il-prezz totali miftiehem huwa eċċessivament għoli, il-kumpens għandu jiġi kkalkolat abbażi tal-valur tas-suq tas-servizz ipprovdut.
[...]”
Il-kawża prinċipali u d-domandi preliminari
20      Eisenberger Gerüstbau tikri scaffolding, b’mod professjonali, li hija tarma u mbagħad iżżarma għall-klijenti tagħha. JK, li hija uffiċjal federali fil-Ġermanja, hija proprjetarja ta’ art f’Berlin li fuqha hija mibnija proprjetà immobbli residenzjali fuq diversi sulari.
21      Matul is-sena 2020, JK iddeċidiet li ttella’ l-kamra tal-bejt ta’ din il-proprjetà immobbli għal finijiet residenzjali personali tagħha, billi żiedet żewġ sulari ġodda li kienu jinkludu b’kollox erba’ unitajiet residenzjali. Għal dan l-għan, hija qabbdet lil perit għall-ippjanar u għat-tmexxija tax-xogħlijiet, li kien inkarigat ukoll li jfassal listi tas-servizzi għat-twettiq tax-xogħlijiet neċessarji f’dan ir-rigward, li jiġbor offerti mingħand impriżi speċjalizzati u, fl-aħħar nett, li jipparteċipa fil-konklużjoni tal-kuntratti permezz tat-tfassil tal-abbozzi ta’ kuntratti (iktar ’il quddiem il-“perit”). Fil-kuntest ta’ dawn il-funzjonijiet, dan il-perit bagħat b’mod partikolari lil Eisenberger Gerüstbau l-ispeċifikazzjoni tal-kuntratt għall-provvista u għall-armar ta’ scaffolding, filwaqt li talabha tibgħat kwotazzjoni fuq din il-bażi. Din l-impriża aċċettat dawn l-ispeċifikazzjonijiet tal-kuntratt, filwaqt li indikat prezzijiet unitarji kif ukoll prezz totali stmat tal-ammont ta’ EUR 45 663.18 gross, iffirmat l-imsemmija speċifikazzjonijiet tal-kuntratt fl‑24 ta’ April 2020 u bagħtet kollox lura lill-imsemmi perit.
22      Il-perit għażel lil Eisenberger Gerüstbau bħala impriża speċjalizzata sabiex twettaq ix-xogħlijiet ta’ provvista u armar tal-iscaffolding. Konsegwentement, huwa fassal abbozz ta’ kuntratt, li kien ibbażat fuq l-offerta tal‑24 ta’ April 2020, u bagħat dan l-abbozz liż-żewġ partijiet, jiġifieri lil Eisenberger Gerüstbau u lil JK, permezz ta’ posta elettronika fl‑14 ta’ Diċembru 2020. Fl-imsemmi abbozz ma kien hemm ebda indikazzjoni li JK kellha d-dritt li tirtira mill-kuntratt. Eisenberger Gerüstbau iffirmat l-abbozz tal-kuntratt fl‑14 ta’ Diċembru 2020, mingħajr ebda emenda għalih, u bagħtitu lil JK. Din tal-aħħar iffirmat ukoll dan l-abbozz, fil‑15 ta’ Diċembru 2020, u bagħtet id-dokument iffirmat miż-żewġ partijiet lil Eisenberger Gerüstbau bil-posta (iktar ’il quddiem il-“kuntratti inkwistjoni”.)
23      Fl‑1 ta’ Jannar 2021, Eisenberger Gerüstbau ssottomettiet lil JK, permezz ta’ posta elettronika, proposta ta’ ftehim addizzjonali għall-kuntratt inkwistjoni li tirrigwarda żewġ pjattaformi mobbli addizzjonali għal ammont ta’ EUR 7 730 gross għall-armar, għaż-żarmar u għall-manutenzjoni ta’ dan l-apparat matul erba’ ġimgħat u kera addizzjonali ta’ ammont ta’ EUR 517.65 gross fil-ġimgħa, dovut mill-ħames ġimgħa ta’ tqegħid għad-dispożizzjoni tiegħu. JK iffirmat, min-naħa tagħha, il-proposta ta’ ftehim addizzjonali u bagħtitha lura lil Eisenberger Gerüstbau permezz ta’ posta elettronika fit‑22 ta’ Jannar 2021. Matul Jannar 2021, Eisenberger Gerüstbau bdiet tarma’ l-iscaffolding.
24      Fis‑26 ta’ Jannar 2021, Eisenberger Gerüstbau qiegħdet l-iscaffolding għad-dispożizzjoni ta’ JK għall-eżekuzzjoni tax-xogħlijiet ta’ kostruzzjoni previsti fuq il-proprjetà immobbli inkwistjoni. Fl-aħħar ta’ Mejju 2021, JK kienet ħallset lil Eisenberger Gerüstbau, abbażi ta’ fatturi ta’ ħlasijiet akkont maħruġa minn din tal-aħħar, ammont totali ta’ EUR 95 937.84.
25      Permezz ta’ ittra tas‑7 ta’ Diċembru 2021, JK indikat lil Eisenberger Gerüstbau li hija kienet qiegħda tirrevoka d-dikjarazzjonijiet tar-rieda tagħha li tikkonkludi l-kuntratt inkwistjoni kif ukoll il-ftehim addizzjonali, li hija kienet qiegħda tirrifjuta li tagħmel ħlasijiet oħra f’dan ir-rigward u talbet ir-rimbors tal-ħlasijiet akkont magħmula sa dan l-ammont. Matul Diċembru 2021, tlestew ix-xogħlijiet kollha ta’ kostruzzjoni previsti minn JK u li għalihom l-iscaffolding kien indispensabbli. Fuq talba ta’ JK, l-iscaffolding ġie żarmat fl‑20 ta’ Diċembru 2021.
26      Eisenberger Gerüstbau ħarrket lil JK quddiem il-Landgericht Berlin (il-Qorti Reġjonali ta’ Berlin, il-Ġermanja) għall-ħlas ta’ dak li hija qieset li kienet ir-remunerazzjoni li kienet għada ma tħallsitx fid-data ta’ din it-taħrika, jiġifieri ammont ekwivalenti għal EUR 101 000.25, dovut abbażi tal-kuntratt ta’ armar tal-iscaffolding Fil-kuntest tal-istess proċedura, JK ressqet kontrotalba intiża sabiex jinkseb ir-rimbors tas-somom imħallsa li jammontaw għal EUR 95 937.84.
27      Permezz ta’ sentenza tad‑19 ta’ Mejju 2023, il-Landgericht Berlin (il-Qorti Reġjonali ta’ Berlin) ċaħdet ir-rikors u laqgħet il-kontrotalba kollha kemm hi.
28      Eisenberger Gerüstbau appellat minn din is-sentenza quddiem il-Kammergericht Berlin (il-Qorti Reġjonali Superjuri ta’ Berlin, il-Ġermanja), li hija l-qorti tar-rinviju.
29      Din il-qorti tqis li l-kuntratt inkwistjoni konkluż permezz tal-perit, li aġixxa bħala intermedjarju għan-negozjati, ma jaqax fil-kamp ta’ applikazzjoni tal-Artikolu 312c(1) tal-BGB, li jittrasponi l-punt 7 tal-Artikolu 2 tad-Direttiva 2011/83 fid-dritt Ġermaniż.
30      F’dan ir-rigward, l-imsemmija qorti tippreċiża li, ċertament, sal-konklużjoni ta’ dan il-kuntratt, Eisenberger Gerüstbau, minn naħa, u JK u l-perit, min-naħa l-oħra, kienu jikkomunikaw esklużivament permezz ta’ mezzi ta’ komunikazzjoni mill-bogħod, jiġifieri bil-posta jew bil-posta elettronika. Madankollu, l-ingaġġ minn JK tal-perit, li huwa kummerċjant, għat-tfassil tal-kuntratt jeskludi l-applikabbiltà tal-protezzjoni prevista fl-Artikolu 312c tal-BGB.
31      Konformement max-xogħlijiet preparatorji tal-Artikolu 312c tal-BGB kif ukoll mal-ġurisprudenza tal-Bundesgerichtshof (il-Qorti Federali tal-Ġustizzja, il-Ġermanja), l-għan ta’ din id-dispożizzjoni, li hija bbażata wkoll fuq il-premessa 37 tad-Direttiva 2011/83, huwa li tipproteġi lill-konsumatur li ma jistax jeżamina l-oġġett jew is-servizz inkwistjoni qabel il-konklużjoni tal-kuntratt u li ma jistax jikseb informazzjoni addizzjonali f’dan ir-rigward.
32      Issa, ma hemmx nuqqas ta’ informazzjoni lill-konsumatur f’każ, bħal dak li bih hija adita l-qorti tar-rinviju, fejn dan il-konsumatur jingaġġa lil kummerċjant bħala intermedjarju għan-negozjati, li għandu għarfien suffiċjenti dwar is-servizzi li huma s-suġġett tal-kuntratt u jżomm ruħu għad-dispożizzjoni ta’ dan il-konsumatur sabiex iwieġeb għal eventwali mistoqsijiet f’dan ir-rigward.
33      Fi kwalunkwe każ, il-konsumatur ma jibbenefikax minn dritt ta’ rtirar fil-kuntest ta’ kuntratt meta kummerċjant li jaġixxi bħala intermedjarju għan-negozjati jiddefinixxi s-suġġett tal-provvista tas-servizzi u jidħol f’kuntatt mal-kummerċjant li huwa l-parti l-oħra tal-kuntratt ma’ dan il-konsumatur biss sabiex jiċċara ċerti kundizzjonijiet kuntrattwali.
34      Jekk il-konsumatur ma għandux id-dritt li jirrevoka d-dikjarazzjoni ta’ rieda tiegħu intiża għall-konklużjoni tal-kuntratt prinċipali, dan id-dritt lanqas ma jista’ jiġi rrikonoxxut fir-rigward tal-ftehimiet komplementari jew addizzjonali li jirrigwardaw dan il-kuntratt.
35      Fil-każ li d-dritt ta’ JK li tirtira mill-kuntratt inkwistjoni jiġi, madankollu, irrikonoxxut f’dan il-każ, il-qorti tar-rinviju tqis li Eisenberger Gerüstbau ma jkollhiex id-dritt li tirċievi remunerazzjoni għas-servizz ipprovdut u, konformement mal-Artikolu 357(8) tal-BGB u mal-Artikolu 14(4)(a) u (5) tad-Direttiva 2011/83, lanqas ma jkollha dritt għal kumpens.
36      Din il-qorti tqis li r-rifjut ta’ konsumatur li rtira minn kuntratt, f’ċirkustanzi bħal dawk tal-kawża li hija adita biha, li jħallas kumpens lill-kummerċjant li miegħu kien marbut b’dak il-kuntratt jista’ jitqies bħala kuntrarju għall-obbligu tal-bona fide.
37      Madankollu, l-imsemmija qorti tistaqsi dwar il-konformità ta’ din l-evalwazzjoni mas-sentenza tas‑17 ta’ Mejju 2023, DC (Irtirar wara l-eżekuzzjoni tal-kuntratt) (C‑97/22, EU:C:2023:413), li fiha l-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li l-Artikolu 14(4)(a) u (5) tad-Direttiva 2011/83 kellhom jiġu interpretati fis-sens li jeżentaw lil konsumatur minn kull obbligu li jħallas is-servizzi pprovduti b’eżekuzzjoni ta’ kuntratt lil hinn mill-post tan-negozju, meta l-kummerċjant ikkonċernat ma jkunx bagħatlu l-informazzjoni msemmija fl-Artikolu 14(4)(a)(i) ta’ din id-direttiva u meta dan il-konsumatur ikun eżerċita d-dritt ta’ rtirar tiegħu wara l-eżekuzzjoni ta’ dan il-kuntratt.
38      F’dawn iċ-ċirkustanzi, il-Kammergericht Berlin (il-Qorti Reġjonali Superjuri ta’ Berlin) iddeċidiet li tissospendi l-proċeduri quddiemha u li tagħmel lill-Qorti tal-Ġustizzja d-domandi preliminari li ġejjin:
“1)      Hemm ukoll kuntratt mill-bogħod fis-sens tal-punt 7 tal-Artikolu 2 tad-Direttiva [2011/83] li l-konsumatur jista’ jirtira minnu bis-saħħa tal-Artikolu 9(1) ta’ din id-direttiva, meta huwa jkun assistit minn kummerċjant, qabel jew matul il-konklużjoni tal-kuntratt, li huwa inkarigat indipendentement mill-fornitur tas-servizz?
2)      Fil-każ li l-Qorti tal-Ġustizzja tirrispondi l-ewwel domanda fl-affermattiv:
Hemm ukoll kuntratt mill-bogħod fis-sens tal-punt 7 tal-Artikolu 2 tad-Direttiva 2011/83 li l-konsumatur jista’ jirtira minnu bis-saħħa tal-Artikolu 9(1) ta’ din id-direttiva jekk tiġi ssodisfatta waħda mill-kundizzjonijiet addizzjonali li ġejjin?
a)      Ikun il-kummerċjant li jassisti lill-konsumatur li jkun ta bidu għall-kuntatt bejn il-konsumatur u l-fornitur tas-servizz.
b)      Il-kummerċjant li jassisti lill-konsumatur jinfluwenza partijiet essenzjali mill-kontenut tal-kuntratt qabel dan jiġi konkluż (pereżempju, il-ħolqien ta’ lista ta’ servizzi jew il-provvista ta’ abbozz ta’ kuntratt).
3)      Fil-każ li fl-opinjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja ma jkun hemm l-ebda kuntratt mill-bogħod li l-konsumatur jista’ jirtira minnu fil-każijiet imsemmija fl-ewwel domanda u fil-punt a jew b tat-tieni domanda:
meta, wara l-konklużjoni ta’ dan il-kuntratt, u għal darb’oħra bl-użu esklussiv ta’ mezzi ta’ komunikazzjoni mill-bogħod, il-partijiet jidħlu fi ftehim ieħor li jirrigwarda servizzi addizzjonali pprovduti mill-fornitur tas-servizz li huma ta’ importanza sekondarja meta mqabbla mal-ewwel kuntratt:
dan il-ftehim supplimentari fih innifsu huwa kuntratt mill-bogħod fis-sens tal-punt 7 tal-Artikolu 2 tad-Direttiva 2011/83 li l-konsumatur jista’ jirtira minnu bis-saħħa tal-Artikolu 9(1) ta’ din id-direttiva jew, bħall-kuntratt prinċipali li huwa jissupplimenta, ma huwiex kuntratt mill-bogħod li l-konsumatur jista’ jirtira minnu?
4)      Fil-każ li l-konsumatur ikun eżerċita d-dritt tiegħu ta’ rtirar, fil-kuntest ta’ kuntratt mill-bogħod li l-konsumatur jista’ jirtira minnu, wara li l-parti kontraenti l-oħra tkun diġà pprovdiet servizzi:
minkejja l-Artikolu 14(4)(a) u (5) tad-Direttiva 2011/83, il-konsumatur jista’ jkun obbligat jirrimborsa b’mod xieraq lill-kummerċjant il-valur tas-servizz ipprovdut minnu jekk soluzzjoni differenti tkun abbuż ta’ dritt jew aġir b’mala fide fid-dawl taċ-ċirkustanzi kollha tal-każ speċifiku?”
Fuq id-domandi preliminari
Fuq l-ewwel u t-tieni domanda
39      Permezz tal-ewwel u tat-tieni domanda tagħha, li għandhom jiġu eżaminati flimkien, il-qorti tar-rinviju tistaqsi, essenzjalment, jekk il-punt 7 tal-Artikolu 2 tad-Direttiva 2011/83 għandux jiġi interpretat fis-sens li l-fatt li konsumatur ikun assistit, qabel u matul il-konklużjoni ta’ kuntratt bejn dan il-konsumatur u kummerċjant, minn kummerċjant ieħor tal-għażla tiegħu li huwa responsabbli għall-konklużjoni tal-kuntratt bejn il-konsumatur u l-ewwel kummerċjant u li influwenza elementi essenzjali tal-kontenut ta’ dan il-kuntratt, huwa rilevanti sabiex l-imsemmi kuntratt jiġi kklassifikat bħala “kuntratt mill-bogħod”, fis-sens ta’ din id-dispożizzjoni.
40      Preliminarjament, għandu jitfakkar li, skont l-imsemmija dispożizzjoni, sabiex kuntratt ikun jista’ jiġi kklassifikat bħala kuntratt mill-bogħod, tliet kundizzjonijiet għandhom jiġu ssodisfatti b’mod kumulattiv. L-ewwel nett, dan il-kuntratt għandu jiġi konkluż bejn konsumatur u kummerċjant, fis-sens tad-definizzjonijiet previsti rispettivament fil-punti 1 u 2 tal-Artikolu 2 tad-Direttiva 2011/83. It-tieni nett, dan għandu jiġi konkluż fil-kuntest ta’ skema organizzata ta’ bejgħ jew ta’ provvista ta’ servizz mill-bogħod. It-tielet nett, il-konklużjoni tal-imsemmi kuntratt għandha ssir mingħajr il-preżenza fiżika simultanja tal-kummerċjant u tal-konsumatur u r-relazzjoni kuntrattwali bejn il-partijiet għandha tiġi stabbilita bl-użu esklużiv ta’ mezz wieħed jew iktar ta’ komunikazzjoni mill-bogħod, sal-mument, u inkluż il-mument, meta jiġi konkluż l-istess kuntratt.
41      Ċertament, mid-deċiżjoni tar-rinviju ma jirriżultax b’mod inekwivoku liema minn dawn il-kundizzjonijiet il-qorti tar-rinviju għandha dubji dwarhom. Madankollu, din il-qorti ppreċiżat li, sal-konklużjoni tal-kuntratt, JK u l-perit, minn naħa, u Eisenberger Gerüstbau, min-naħa l-oħra, ikkomunikaw esklużivament permezz ta’ mezzi ta’ komunikazzjoni mill-bogħod, jiġifieri bil-posta jew bil-posta elettronika, li jfisser li hija tqis li t-tielet waħda mill-imsemmija kundizzjonijiet hija ssodisfatta. Għaldaqstant, għandhom jiġu eżaminati biss l-ewwel żewġ kundizzjonijiet.
42      Fl-ewwel lok, għandu jiġi vverifikat jekk persuna bħal JK, li hija proprjetarja ta’ art li fuqha hija mibnija proprjetà immobbli residenzjali fuq diversi sulari u li ngaġġat lil kummerċjant, jiġifieri Eisenberger Gerüstbau, sabiex jinbnew żewġ sulari ġodda, li kienu jinkludu b’kollox erba’ unitajiet residenzjali, għandhiex tiġi kklassifikata bħala “konsumatur” fir-rigward tal-kuntratt inkwistjoni.
43      F’dan ir-rigward, għandu jitfakkar li, skont il-punt 1 tal-Artikolu 2 tad-Direttiva 2011/83, hija kklassifikata bħala “konsumatur” kull persuna fiżika li, fil-kuntratti koperti minn din id-direttiva, taġixxi għal finijiet li ma jaqgħux fil-kuntest tal-attività kummerċjali, industrijali, artiġjanali jew professjonali tagħha.
44      Skont ġurisprudenza stabbilita, id-Direttiva 2011/83 hija intiża sabiex tiżgura livell għoli ta’ protezzjoni tal-konsumaturi li jinsabu f’pożizzjoni ta’ inferjorità fir-rigward tal-kummerċjanti, sa fejn dawn għandhom jitqiesu li huma inqas informati, ekonomikament iktar dgħajfa u ġuridikament b’inqas esperjenza mill-kontraenti tagħhom (ara, f’dan is-sens, is-sentenzi tas‑27 ta’ Marzu 2019, slewo, C‑681/17, EU:C:2019:255, punt 32, u tal‑14 ta’ Mejju 2020, NK (Proġett ta’ dar individwali (detached)) C‑208/19, EU:C:2020:382 punt 39).
45      Il-kunċett ta’ “konsumatur”, fis-sens tal-Artikolu 2(b) tad-Direttiva tal-Kunsill 93/13/KEE tal‑5 ta’ April 1993 dwar klawżoli inġusti f’kuntratti mal-konsumatur (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 15, Vol. 2, p. 288, rettifika fil-ĠU 2023, L 17, p. 100), li jikkorrispondi għall-kunċett ta’ “konsumatur”, fis-sens tal-punt 1 tal-Artikolu 2 tad-Direttiva 2011/83, għandu natura oġġettiva u huwa indipendenti mill-għarfien konkret li l-persuna kkonċernata jista’ jkollha, jew mill-informazzjoni li din il-persuna jkollha realment (ara, f’dan is-sens, is-sentenzi tat‑3 ta’ Settembru 2015, Costea, C‑110/14, EU:C:2015:538, punt 21, u tat‑8 ta’ Mejju 2025, Pielatak, C‑410/23, EU:C:2025:325, punt 36).
46      Sabiex jiġi stabbilit jekk il-persuna kkonċernata tistax tiġi kklassifikata bħala “konsumatur” fis-sens ta’ din id-dispożizzjoni, il-qorti nazzjonali trid tieħu inkunsiderazzjoni ċ-ċirkustanzi kollha tal-każ, u b’mod partikolari n-natura tal-oġġett jew tas-servizz li jkun jikkostitwixxi l-għan tal-kuntratt inkwistjoni, li jkunu jistgħu juru għal liema għan dan il-prodott jew servizz qiegħed jiġi akkwistat (sentenza tat‑8 ta’ Ġunju 2023, YYY(Kunċett ta’ “konsumatur”), C‑570/21, EU:C:2023:456, punt 55 u l-ġurisprudenza ċċitata).
47      Mill-ispjegazzjonijiet ipprovduti mill-qorti tar-rinviju jirriżulta li hija tistaqsi dwar il-kwistjoni ta’ jekk il-fatt li JK kienet assistita minn kummerċjant ieħor tal-għażla tagħha, f’dan il-każ perit, li influwenza elementi essenzjali tal-kontenut tal-kuntratt inkwistjoni, huwiex rilevanti jew le għall-finijiet tal-klassifikazzjoni ta’ JK bħala konsumatriċi.
48      F’dan ir-rigward, minn naħa, kif irrileva essenzjalment l-Avukat Ġenerali fil-punt 29 tal-konklużjonijiet tiegħu, il-fatt li, bħal fil-kawża prinċipali, konsumatur kien assistit minn kummerċjant, f’dan il-każ perit, fil-kuntest tan-negozjati u tal-konklużjoni ta’ kuntratt bejn dan il-konsumatur u kummerċjant ieħor, ma jistax jikkontesta l-pożizzjoni ta’ inferjorità, imsemmija fil-punt 44
ta’ din is-sentenza, ta’ dan il-konsumatur fir-rigward ta’ dan l-aħħar kummerċjant, u dan minkejja li l-kummerċjant li assista lill-imsemmi konsumatur kien responsabbli għall-konklużjoni tal-kuntatt bejn il-konsumatur u l-kummerċjant l-ieħor u li huwa influwenza il-kontenut ta’ dan il-kuntratt.
49      Min-naħa l-oħra, kif tfakkar fil-punt 45 ta’ din is-sentenza, għandha tingħata interpretazzjoni tal-kunċett ta’ “konsumatur”, fis-sens tal-punt 1 tal-Artikolu 2 tad-Direttiva 2011/83, li tkun ta’ natura oġġettiva u tkun indipendenti mill-għarfien konkret li l-persuna kkonċernata jista’ jkollha, jew mill-informazzjoni li din il-persuna realment għandha. Għalhekk, il-fatt li tali persuna ġiet assistita minn kummerċjant la jista’ jqiegħed f’dubju l-kwalità tagħha ta’ konsumatur, u lanqas ma jimplika li l-kuntratt ikkonċernat għandu għan professjonali (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tat‑3 ta’ Settembru 2015, Costea, C‑110/14, EU:C:2015:538, punti 21 u 25 sa 27).
50      Fil-każ li l-qorti tar-rinviju tqis li JK għandha tiġi kklassifikata bħala konsumatur għall-finijiet tal-kuntratt inkwistjoni fil-kawża prinċipali, għandu, fit-tieni lok, jiġi eżaminat jekk, fid-dawl tal-elementi fattwali esposti minn din il-qorti fid-deċiżjoni tar-rinviju tagħha dwar il-modalitajiet ta’ konklużjoni ta’ dan il-kuntratt bejn JK u Eisenberger Gerüstbau u l-assistenza mogħtija f’dan il-kuntest mill-perit li JK ingaġġat, tali kuntratt għandux jitqies li ġie konkluż fil-kuntest ta’ skema organizzata ta’ bejgħ jew ta’ provvista ta’ servizzi mill-bogħod, fis-sens tal-punt 7 tal-Artikolu 2 tad-Direttiva 2011/83.
51      F’dan ir-rigward, il-premessa 20 ta’ din id-direttiva tistabbilixxi li l-kunċett ta’ skema organizzata ta’ bejgħ jew ta’ provvista ta’ servizzi mill-bogħod għandu jinkludi l-iskemi offruti minn parti terza għajr il-kummerċjant, iżda użati minn dan tal-aħħar, pereżempju pjattaforma online, iżda ma għandux ikopri l-każijiet fejn siti web joffru biss informazzjoni dwar il-kummerċjant, il-prodotti u/jew is-servizzi tiegħu kif ukoll id-dettalji ta’ kuntatt tiegħu.
52      F’dan il-każ, għandu jiġi kkonstatat, kif irrileva wkoll l-Avukat Ġenerali fil-punt 33 tal-konklużjonijiet tiegħu, li l-atti tal-proċess quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja ma jinkludu ebda element dwar skema organizzata ta’ bejgħ jew ta’ provvista ta’ servizz mill-bogħod li ġiet stabbilita minn Eisenberger Gerüstbau. Madankollu, l-elementi fattwali esposti mill-qorti tar-rinviju jindikaw li l-kuntratt inkwistjoni ma ġiex konkluż fil-kuntest ta’ tali skema. Fil-fatt, minn dawn l-elementi jirriżulta li dan il-kuntratt ġie konkluż abbażi ta’ abbozz ta’ kuntratt imfassal taħt ir-responsabbiltà esklużiva ta’ JK u li jispeċifika s-servizzi preċiżi li hija xtaqet tafda lil Eisenberger Gerüstbau, peress li dan l-abbozz intbagħat, permezz ta’ posta elettronika, lil din l-impriża għal firma, liema abbozz hija ffirmat mingħajr emendi. Għaldaqstant, anki li kieku kellu jitqies li l-imsemmija impriża kellha skema organizzata ta’ bejgħ jew ta’ provvista ta’ servizz mill-bogħod, ma jidhirx li l-kuntratt inkwistjoni fil-kawża prinċipali kien ġie konkluż permezz ta’ tali skema, fatt li madankollu għandu jiġi vverifikat mill-qorti tar-rinviju.
53      Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet kollha preċedenti, ir-risposta għall-ewwel u għat-tieni domanda għandha tkun li il-punt 7 tal-Artikolu 2 tad-Direttiva 2011/83 għandu jiġi interpretat fis-sens li l-fatt li konsumatur ikun assistit, qabel u matul il-konklużjoni ta’ kuntratt bejn dan il-konsumatur u kummerċjant, minn kummerċjant ieħor tal-għażla tiegħu li huwa responsabbli għall-konklużjoni tal-kuntratt bejn il-konsumatur u l-ewwel kummerċjant u li influwenza elementi essenzjali tal-kontenut ta’ dan il-kuntratt, ma huwiex rilevanti sabiex l-imsemmi kuntratt jiġi kklassifikat bħala “kuntratt mill-bogħod”, fis-sens ta’ din id-dispożizzjoni.
Fuq it-tielet domanda
54      Permezz tat-tielet domanda tagħha, il-qorti tar-rinviju tistaqsi, essenzjalment, jekk il-punt 7 tal-Artikolu 2 tad-Direttiva 2011/83 għandux jiġi interpretat fis-sens li, meta l-partijiet għal kuntratt li ma jistax jiġi kklassifikat bħala “kuntratt mill-bogħod”, fis-sens ta’ din id-dispożizzjoni, jikkonkludu, bl-użu esklużivament ta’ mezzi ta’ komunikazzjoni mill-bogħod, ftehim addizzjonali għal dan il-kuntratt dwar servizzi komplementari ta’ importanza sekondarja meta pparagunati mas-servizzi previsti mill-imsemmi kuntratt, dan il-ftehim addizzjonali jikkostitwixxi “kuntratt mill-bogħod”, fis-sens tal-imsemmija dispożizzjoni.
55      Sabiex tingħata risposta għal din id-domanda, għandu, preliminarjament, jitfakkar li l-punt 15 tal-Artikolu 2 tad-Direttiva 2011/83 jiddefinixxi l-“kuntratt anċillari” bħala kuntratt li permezz tiegħu l-konsumatur jakkwista oġġetti jew servizzi relatati ma’ kuntratt mill-bogħod jew ma’ kuntratt lil hinn mill-post tan-negozju, fejn dawn il-prodotti jew servizzi jiġu pprovduti mill-kummerċjant jew minn terz abbażi ta’ ftehim konkluż bejn dan tal-aħħar u l-kummerċjant.
56      F’dan ir-rigward, l-Artikolu 15 ta’ din id-direttiva jiddetermina l-effetti tal-eżerċizzju tad-dritt ta’ rtirar ta’ kuntratt mill-bogħod jew ta’ kuntratt lil hinn mill-post tan-negozju fuq il-kuntratti anċillari.
57      Madankollu, l-imsemmija direttiva ma tipprevedix regoli speċifiċi dwar il-klassifikazzjoni legali, bħala kuntratt mill-bogħod, ta’ ftehim li jemenda kuntratt ieħor li l-klassifikazzjoni legali tiegħu bħala kuntratt mill-bogħod ġiet eskluża.
58      F’dawn iċ-ċirkustanzi, sabiex jiġi vverifikat jekk il-kuntratt li jemenda kuntratt ieħor għandux jitqies bħala “kuntratt mill-bogħod”, fis-sens tal-punt 7 tal-Artikolu 2 tad-Direttiva 2011/83, il-qorti tar-rinviju għandha teżamina jekk il-kundizzjonijiet imsemmija fil-punt 40 ta’ din is-sentenza humiex issodisfatti fir-rigward tal-kuntratt ta’ emenda, f’dan il-każ, ta’ dan il-ftehim addizzjonali għall-kuntratt inkwistjoni.
59      Għaldaqstant, ir-risposta għat-tielet domanda għandha tkun li l-punt 7 tal-Artikolu 2 tad-Direttiva 2011/83 għandu jiġi interpretat fis-sens li, meta partijiet għal kuntratt li ma jistax jiġi kklassifikat bħala “kuntratt mill-bogħod”, fis-sens ta’ din id-dispożizzjoni, jikkonkludu, bl-użu esklużivament ta’ mezzi ta’ komunikazzjoni mill-bogħod, ftehim addizzjonali għal dan il-kuntratt li jirrigwarda servizzi komplementari ta’ importanza sekondarja meta pparagunati mas-servizzi previsti mill-imsemmi kuntratt, dan il-ftehim addizzjonali jikkostitwixxi “kuntratt mill-bogħod”, fis-sens tal-imsemmija dispożizzjoni, sakemm il-kundizzjonijiet previsti minnha jkunu ssodisfatti.
Fuq ir-raba’ domanda
60      Permezz tar-raba’ domanda tagħha, il-qorti tar-rinviju tistaqsi, essenzjalment, jekk id-Direttiva 2011/83 għandhiex tiġi interpretata fis-sens li, fil-każ fejn konsumatur ikun irtira minn kuntratt mill-bogħod fi tmiem it-terminu għall-irtirar, kif estiż konformement mal-Artikolu 10(1) ta’ din id-direttiva, u f’mument meta s-servizzi li huma s-suġġett ta’ dan il-kuntratt u li ma humiex restitwibbli kienu diġà ġew ipprovduti, il-kummerċjant jista’ validament isostni li dan il-konsumatur eżerċita d-dritt ta’ rtirar b’mod abbużiv.
61      F’dan ir-rigward, l-Artikolu 6(1)(h) tad-Direttiva 2011/83 jipprovdi li, qabel ma l-konsumatur ikun marbut b’kuntratt mill-bogħod, il-kummerċjant għandu jipprovdilu, f’forma ċara u li tinftiehem, l-informazzjoni dwar il-kundizzjonijiet, it-terminu u l-modalitajiet għall-eżerċizzju tad-dritt ta’ rtirar konformement mal-Artikolu 11(1) ta’ din id-direttiva kif ukoll il-formola standard ta’ rtirar li tinsab fil-punt B tal-Anness I tal-imsemmija direttiva.
62      Barra minn hekk, skont l-Artikolu 9(1) tad-Direttiva 2011/83, ħlief fil-każijiet fejn japplikaw l-eċċezzjonijiet previsti fl-Artikolu 16 tagħha, il-konsumatur għandu għalhekk terminu ta’ erbatax-il jum sabiex jirtira minn kuntratt mill-bogħod jew minn kuntratt konkluż lil hinn mill-post tan-negozju, mingħajr ma jkollu jimmotiva d-deċiżjoni tiegħu u mingħajr ma jġarrab spejjeż oħra minbarra dawk previsti fl-Artikolu 13(2) u fl-Artikolu 14 ta’ din id-direttiva.
63      Barra minn hekk, skont l-Artikolu 9(2) (a) tad-Direttiva 2011/83, bla ħsara għall-Artikolu 10 tagħha, it-terminu ta’ rtirar imsemmi fil-paragrafu 1 ta’ dan l-Artikolu 9 jiskadi, fir-rigward tal-kuntratti ta’ servizz, wara perijodu ta’ erbatax-il jum mill-ġurnata tal-konklużjoni tal-kuntratt.
64      Madankollu, in-nuqqas ta’ provvista tal-informazzjoni msemmija fl-Artikolu 6(1)(h) ta’ din id-direttiva jwassal, konformement mal-Artikolu 10(1) tagħha, għal estensjoni ta’ tnax-il xahar tat-terminu ta’ rtirar inizjali, b’effett mit-tmiem ta’ dan tal-aħħar.
65      Barra minn hekk, l-Artikolu 14(4)(a)(i) tal-imsemmija direttiva jipprevedi li l-konsumatur ma għandu jħallas ebda spiża għall-provvista ta’ servizzi meta l-kummerċjant ikun naqas milli jipprovdi l-informazzjoni msemmija fl-Artikolu 6(1)(h) jew (j) tal-istess direttiva.
66      Barra minn hekk, konformement mal-Artikolu 14(5) tad-Direttiva 2011/83, sakemm ma jkunx previst mod ieħor fl-Artikolu 13(2) ta’ din id-direttiva u fl-Artikolu 14 tagħha, il-konsumatur ma jġarrab l-ebda responsabbiltà minħabba l-eżerċizzju tad-dritt ta’ rtirar.
67      Preliminarjament, għandu jiġi kkonstatat li d-domanda magħmula hija bbażata fuq il-premessa li JK tissodisfa l-kundizzjonijiet li jirregolaw l-eżerċizzju tad-dritt ta’ rtirar previst fl-Artikolu 9 tad-Direttiva 2011/83, moqri flimkien mal-Artikolu 10(1) ta’ din id-direttiva.
68      Għaldaqstant, għandu jiġi eżaminat jekk, fil-każ fejn il-konsumatur jirtira, bħalma għamlet JK, minn kuntratt mill-bogħod matul it-terminu ta’ rtirar, kif estiż konformement mal-Artikolu 10(1) tad-Direttiva 2011/83, meta s-servizzi, ta’ natura mhux restitwibbli, ikunu diġà ġew ipprovduti mill-kummerċjant abbażi ta’ dan il-kuntratt, dan il-kummerċjant jistax jeċċepixxi n-natura abbużiva tal-eżerċizzju, minn dan il-konsumatur, tad-dritt ta’ rtirar.
69      F’dan ir-rigward, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li l-applikazzjoni tal-leġiżlazzjoni tal-Unjoni ma tistax tiġi estiża sabiex tkopri t-tranżazzjonijiet li jitwettqu bil-għan li jibbenefikaw b’mod frawdolenti jew abbużiv mill-vantaġġi previsti mid-dritt tal-Unjoni (sentenza tal‑21 ta’ Diċembru 2023, BMW Bank et, C‑38/21, C‑47/21 u C‑232/21, EU:C:2023:1014, punt 282).
70      Il-prova ta’ prattika abbużiva teħtieġ, minn naħa, numru ta’ ċirkustanzi oġġettivi li minnhom joħroġ li, minkejja osservanza formali tal-kundizzjonijiet previsti fil-leġiżlazzjoni tal-Unjoni, l-għan imfittex minn din il-leġiżlazzjoni ma ntlaħaqx u, min-naħa l-oħra, element suġġettiv li jikkonsisti fir-rieda li jinkiseb vantaġġ li jirriżulta mill-imsemmija leġiżlazzjoni bil-ħolqien artifiċjali tal-kundizzjonijiet meħtieġa sabiex jinkiseb (sentenza tal‑21 ta’ Diċembru 2023, BMW Bank et, C‑38/21, C‑47/21 u C‑232/21, EU:C:2023:1014, punt 285).
71      Il-verifika tal-eżistenza ta’ prattika abbużiva teżiġi li l-qorti tar-rinviju tieħu inkunsiderazzjoni l-fatti u ċ-ċirkustanzi kollha tal-każ, inkluż dawk li seħħew wara t-tranżazzjoni li hija allegatament abbużiva (sentenza tal‑21 ta’ Diċembru 2023, BMW Bank et, C‑38/21, C‑47/21 u C‑232/21, EU:C:2023:1014, punt 286).
72      Għaldaqstant, il-qorti tar-rinviju għandha tivverifika, konformement mar-regoli probatorji tad-dritt nazzjonali, sakemm ma tiġix ippreġudikata l-effettività tad-dritt tal-Unjoni, jekk l-elementi kostituttivi ta’ prattika abbużiva, kif imfakkra fil-punt 70 ta’ din is-sentenza, humiex issodisfatti fil-kawżi prinċipali. Madankollu, il-Qorti tal-Ġustizzja, meta tkun qiegħda tiddeċiedi dwar rinviju għal deċiżjoni preliminari, tista’, jekk meħtieġ, tagħmel preċiżjonijiet bil-għan li tiggwida lill-qorti nazzjonali fl-interpretazzjoni tagħha (sentenza tal‑21 ta’ Diċembru 2023, BMW Bank et, C‑38/21, C‑47/21 u C‑232/21, EU:C:2023:1014, punt 287).
73      Fir-rigward tal-eżistenza ta’ element oġġettiv li jiżvela prattika abbużiva, imsemmi fil-punt 70 ta’ din is-sentenza, għandu jiġi rrilevat li, kif jirriżulta mill-Artikolu 1 tad-Direttiva 2011/83, moqri fid-dawl tal-premessi 4, 5 u 7 tagħha, l-imsemmija direttiva hija intiża li tiżgura livell għoli ta’ protezzjoni tal-konsumaturi billi tiggarantixxi l-informazzjoni u s-sigurtà tagħhom fit-tranżazzjonijiet mal-kummerċjanti. L-istess direttiva hija intiża sabiex il-konsumaturi jibbenefikaw minn protezzjoni estiża, billi jingħataw ċertu drittijiet fil-qasam, b’mod partikolari, ta’ kuntratti mill-bogħod, inkluż id-dritt ta’ rtirar. L-għan tal-leġiżlatur tal-Unjoni huwa li jevita li l-użu ta’ mezzi ta’ komunikazzjoni mill-bogħod iwassal għal tnaqqis tal-informazzjoni pprovduta lill-konsumatur (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tat‑23 ta’ Jannar 2019, Walbusch Walter Busch, C‑430/17, EU:C:2019:47, punti 34 u 35).
74      B’mod partikolari, l-Artikolu 9 tad-Direttiva 2011/83 huwa intiż li jippermetti lill-konsumatur jagħżel il-kuntratt li huwa l-iktar adattat għall-bżonnijiet tiegħu u għalhekk li jirrinunzja għall-effetti ta’ kuntratt li, wara l-konklużjoni tiegħu, jirriżulta, fit-terminu ta’ riflessjoni previst għall-eżerċizzju tad-dritt ta’ rtirar, li ma jkunx xieraq għal tali bżonnijiet. F’dan il-kuntest, l-għan tal-Artikolu 10(1) ta’ din id-direttiva huwa li jiżgura li l-konsumatur jirċievi l-informazzjoni dwar il-kundizzjonijiet, it-terminu u l-modalitajiet għall-eżerċizzju tad-dritt ta’ rtirar, kif ukoll il-mudell tal-formola ta’ rtirar, u li jippenalizza lill-kummerċjant li ma jgħaddilux din l-informazzjoni. (ara, b’analoġija, is-sentenza tal‑21 ta’ Diċembru 2023, BMW Bank et, C‑38/21, C‑47/21 u C‑232/21, EU:C:2023:1014, punt 288).
75      Kif jirrileva, essenzjalment, l-Avukat Ġenerali fil-punti 54 sa 56 tal-konklużjonijiet tiegħu, l-istess għanijiet huma segwiti wkoll mill-Artikolu 14(4)(a)(i) tad-Direttiva 2011/83, moqri flimkien mal-Artikolu 14(5) tagħha, li jeskludi li l-konsumatur li ma jkunx irċieva l-informazzjoni msemmija fl-Artikolu 6(1)(h) ta’ din id-direttiva jġarrab spejjeż minħabba l-eżerċizzju tad-dritt ta’ rtirar tiegħu.
76      F’dan ir-rigward, ċertament, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet, fir-rigward tad-dritt ta’ rtirar previst fl-Artikolu 14(1) tad-Direttiva 2008/48, li, sabiex il-kummerċjant jiġi skoraġġut milli jikser l-obbligi tiegħu konformement ma’ din id-direttiva, fil-konfront tal-konsumatur, meta dan il-kummerċjant ma jkunx bagħat l-informazzjoni msemmija fl-Artikolu 10 tal-imsemmija direttiva u meta dan il-konsumatur jiddeċiedi li jirtira mill-kuntratt ta’ kreditu lil hinn mit-terminu ta’ erbatax-il jum wara l-konklużjoni tiegħu, l-imsemmi kummerċjant ma jistax jilmenta li l-imsemmi konsumatur eżerċita b’mod abbużiv id-dritt ta’ rtirar tiegħu, anki jekk iż-żmien li għadda bejn il-konklużjoni ta’ dan il-kuntratt u l-irtirar mill-konsumatur ikun kunsiderevoli (sentenzi tad‑9 ta’ Settembru 2021, Volkswagen Bank et, C‑33/20, C‑155/20 u C‑187/20, EU:C:2021:736, punti 126 u 127, kif ukoll tal‑21 ta’ Diċembru 2023, BMW Bank et, C‑38/21, C‑47/21 u C‑232/21, EU:C:2023:1014, punti 289 u 290).
77      Għal raġunijiet simili, ma jistax jitqies li s-sempliċi fatt, għall-konsumatur, li jeżerċita d-dritt ta’ rtirar tiegħu previst fl-Artikolu 9(1) tad-Direttiva 2011/83, lejn it-tmiem tat-terminu ta’ rtirar kif estiż skont l-Artikolu 10(1) ta’ din id-direttiva, huwa biżżejjed, fih innifsu, sabiex juri tali element oġġettiv.
78      Madankollu, f’dan il-każ, mhux biss il-konsumatur eżerċita d-dritt ta’ rtirar tiegħu lejn it-tmiem tat-terminu, kif estiż bi tnax-il xahar mit-tmiem tat-terminu ta’ rtirar inizjali, iżda wkoll, kif ġie rrilevat fil-punt 52 ta’ din is-sentenza u kif enfasizza wkoll, essenzjalment, l-Avukat Ġenerali fil-punt 61 tal-konklużjonijiet tiegħu, il-kuntratt ġie konkluż abbażi ta’ abbozz imfassal taħt ir-responsabbiltà esklużiva tal-konsumatur permezz ta’ intermedjarju tal-għażla tiegħu, u konformement mal-indikazzjonijiet ifformulati minn dan tal-aħħar sa fejn għandhom x’jaqsmu s-servizzi speċifiċi mistennija mill-kummerċjant, liema abbozz dan il-kummerċjant imbagħad iffirma mingħajr emendi.
79      Issa, f’tali każ, ma jidhirx li huwa eskluż li l-eżerċizzju mill-konsumatur tad-dritt tiegħu ta’ rtirar ma jikkorrispondix għall-għanijiet imsemmija fil-punt 73 ta’ din is-sentenza.
80      Dawn iċ-ċirkustanzi jimmilitaw favur il-konstatazzjoni, li hija fl-aħħar lok il-qorti tar-rinviju li għandha tagħmel, li jeżisti element oġġettiv li tirrifletti prattika abbużiva min-naħa tal-konsumatur li jirtira mill-kuntratt mill-bogħod, f’dan il-każ JK.
81      Jekk dan ikun il-każ, il-qorti tar-rinviju għandha tivverifika l-eżistenza, għall-konsumatur, ta’ element suġġettiv li, minkejja d-dubji espressi minn din il-qorti, jikkostitwixxi kundizzjoni neċessarja sabiex prattika tiġi kklassifikata bħala abbużiva fis-sens tal-ġurisprudenza mfakkra fil-punti 69 u 70 ta’ din is-sentenza. F’dan ir-rigward, jistgħu jkunu rilevanti elementi li jindikaw li l-mument meta ġie eżerċitat dan id-dritt ġie espressament deċiż mill-konsumatur bl-uniku għan li jkun jista’ jikseb il-benefiċċju sħiħ tas-servizz ipprovdut kollu, jew kważi kollu, mill-kummerċjant, filwaqt li jevita li jħallas kwalunkwe rimbors bħala korrispettiv għalih.
82      Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet kollha preċedenti, ir-risposta għar-raba’ domanda għandha tkun li d-Direttiva 2011/83 għandha tiġi interpretata fis-sens li, fil-każ fejn konsumatur ikun irtira minn kuntratt mill-bogħod fi tmiem it-terminu għall-irtirar, kif estiż konformement mal-Artikolu 10(1) ta’ din id-direttiva, u f’mument meta s-servizzi li huma s-suġġett ta’ dan il-kuntratt u li ma humiex restitwibbli jkunu diġà ġew ipprovduti, il-kummerċjant jista’ validament isostni li dan il-konsumatur, minħabba l-aġir tiegħu stess, eżerċita d-dritt ta’ rtirar b’mod abbużiv, jekk miċ-ċirkustanzi kollha jirriżulta li, minn naħa, l-eżerċizzju mill-konsumatur tad-dritt ta’ rtirar tiegħu ma jikkorrispondix mal-għanijiet imfittxija mill-imsemmija direttiva dwar l-informazzjoni tal-konsumatur u s-sigurtà fit-tranżazzjonijiet mal-kummerċjant u, min-naħa l-oħra, il-konsumatur għandu l-intenzjoni, bl-aġir tiegħu stess, li jikseb b’mod abbużiv vantaġġ għad-detriment tal-kummerċjant.
Fuq l-ispejjeż
83      Peress li l-proċedura għandha, fir-rigward tal-partijiet fil-kawża prinċipali, in-natura ta’ kwistjoni mqajma quddiem il-qorti tar-rinviju, hija dik il-qorti li għandha tiddeċiedi fuq l-ispejjeż. L-ispejjeż sostnuti għas-sottomissjoni tal-osservazzjonijiet lill-Qorti tal-Ġustizzja, barra dawk tal-imsemmija partijiet, ma jistgħux jitħallsu lura.
Għal dawn il-motivi, Il-Qorti tal-Ġustizzja (Il-Ħames Awla) taqta’ u tiddeċiedi:
1)      Il-punt 7 tal-Artikolu 2 tad- Direttiva 2011/83/UE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tal‑25 ta’ Ottubru 2011 dwar drittijiet tal-konsumatur, li temenda d-Direttiva tal-Kunsill 93/13/KEE u d-Direttiva 1999/44/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill u li tħassar id-Direttiva tal-Kunsill 85/577/KEE u d-Direttiva 97/7/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill,
għandu jiġi interpretat fis-sens li:
il-fatt li konsumatur ikun assistit, qabel u matul il-konklużjoni ta’ kuntratt bejn dan il-konsumatur u kummerċjant, minn kummerċjant ieħor tal-għażla tiegħu li huwa responsabbli għall-konklużjoni tal-kuntratt bejn il-konsumatur u l-ewwel kummerċjant u li influwenza elementi essenzjali tal-kontenut ta’ dan il-kuntratt, ma huwiex rilevanti sabiex l-imsemmi kuntratt jiġi kklassifikat bħala “kuntratt mill-bogħod”, fis-sens ta’ din id-dispożizzjoni.
2)      Il-punt 7 tal-Artikolu 2 tad-Direttiva 2011/83
għandu jiġi interpretat fis-sens li:
meta partijiet għal kuntratt li ma jistax jiġi kklassifikat bħala “kuntratt mill-bogħod”, fis-sens ta’ din id-dispożizzjoni, jikkonkludu, bl-użu esklużivament ta’ mezzi ta’ komunikazzjoni mill-bogħod, ftehim addizzjonali għal dan il-kuntratt li jirrigwarda servizzi komplementari ta’ importanza sekondarja meta pparagunati mas-servizzi previsti mill-imsemmi kuntratt, dan il-ftehim addizzjonali jikkostitwixxi “kuntratt mill-bogħod”, fis-sens tal-imsemmija dispożizzjoni, sakemm il-kundizzjonijiet previsti minnha jkunu ssodisfatti.
3)      Id-Direttiva 2011/83
għandu jiġi interpretat fis-sens li:
fil-każ fejn konsumatur ikun irtira minn kuntratt mill-bogħod fi tmiem it-terminu għall-irtirar kif estiż konformement mal-Artikolu 10(1) ta’ din id-direttiva u f’mument meta s-servizzi li huma s-suġġett ta’ dan il-kuntratt u li ma humiex restitwibbli jkunu diġà ġew ipprovduti, il-kummerċjant jista’ validament isostni li dan il-konsumatur, minħabba l-aġir tiegħu stess, eżerċita d-dritt ta’ rtirar b’mod abbużiv, jekk miċ-ċirkustanzi kollha jirriżulta li, minn naħa, l-eżerċizzju mill-konsumatur tad-dritt ta’ rtirar tiegħu ma jikkorrispondix mal-għanijiet imfittxija mill-imsemmija direttiva dwar l-informazzjoni tal-konsumatur u s-sigurtà fit-tranżazzjonijiet mal-kummerċjant u, min-naħa l-oħra, il-konsumatur għandu l-intenzjoni, bl-aġir tiegħu stess, li jikseb b’mod abbużiv vantaġġ għad-detriment tal-kummerċjant.
Firem
*      Lingwa tal-kawża: il-Ġermaniż.