62008CJ0515_PL
Strony
Motywy wyroku
Sentencja
Strony
W sprawie C‑515/08
mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 234 WE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Rechtbank van eerste aanleg te Antwerpen (Belgia) postanowieniem z dnia 3 listopada 2008 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 26 listopada 2008 r., w postępowaniu karnym przeciwko
Vítorowi Manuelowi dos Santosowi Palhocie,
Máriowi de Mourze Gonçalvesowi,
Fernandowi Luisowi das Nevesowi Palhocie,
Termiso Limitada,
TRYBUNAŁ (druga izba),
w składzie: J.N. Cunha Rodrigues, prezes izby, A. Rosas, U. Lõhmus (sprawozdawca), A. Ó Caoimh i A. Arabadjiev, sędziowie,
rzecznik generalny: P. Cruz Villalón,
sekretarz: M.A. Gaudissart, kierownik wydziału,
uwzględniając procedurę pisemną i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 25 lutego 2010 r.,
rozważywszy uwagi przedstawione:
– w imieniu V.M. dos Santosa Palhoty, M. de Moury Gonçalvesa, F.L. das Nevesa Palhoty oraz w imieniu Termiso Limitada przez K. Stappersa, advocaat,
– w imieniu rządu belgijskiego przez L. Van den Broeck, działającą w charakterze pełnomocnika, wspieraną przez V. Pertry oraz H. Gilliamsa, advocaten,
– w imieniu rządu duńskiego przez J. Beringa Liisberga oraz R. Holdgaarda, działających w charakterze pełnomocników,
– w imieniu rządu niemieckiego przez M. Lummę oraz B. Kleina, działających w charakterze pełnomocników,
– w imieniu rządu greckiego przez K. Georgiadisa oraz I. Bakopoulosa, a także przez M. Michelogiannaki, działających w charakterze pełnomocników,
– w imieniu rządu francuskiego przez G. de Bergues’a oraz A. Czubinski, działających w charakterze pełnomocników,
– w imieniu Komisji Europejskiej przez E. Traversę, W. Roelsa oraz I.V. Rogalskiego, działających w charakterze pełnomocników,
– w imieniu Urzędu Nadzoru EFTA przez B. Alterskjæra oraz O. Einarssona, działających w charakterze pełnomocników,
po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 5 maja 2010 r.,
wydaje następujący
Wyrok
Motywy wyroku
1. Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 56 TFUE i 57 TFUE.
2. Wniosek ten został złożony w ramach postępowania karnego wszczętego przez prokuraturę przeciwko V.M. dos Santosowi Palhocie, M. de Mourze Gonçalvesowi i F.L. das Nevesowi Palhocie a także spółce Termiso Limitada, z siedzibą w Portugalii (zwanymi dalej „oskarżonymi w postępowaniu przed sądem krajowym”) w przedmiocie braku sporządzenia między innymi przewidzianego w prawie belgijskim indywidualnego rozliczenia w odniesieniu do 53 pracowników portugalskich delegowanych do Belgii.
Ramy prawne
Uregulowania Unii
3. Zgodnie z art. 1 ust. 1 dyrektywy 96/71/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 16 grudnia 1996 r. dotyczącej delegowania pracowników w ramach świadczenia usług (Dz.U. 1997, L 18, s. 1):
„Niniejszą dyrektywę stosuje się do przedsiębiorstw prowadzących działalność w państwie członkowskim, które w ramach świadczenia usług poza jego granicami delegują pracowników zgodnie z ust. 3 na terytorium innego państwa członkowskiego”.
4. Artykuł 3 ust. 1 akapit pierwszy dyrektywy stanowi:
„Państwa członkowskie zapewnią, że bez względu na to, jakie prawo stosuje się w odniesieniu do stosunku pracy przedsiębiorstw, o których mowa w art. 1 ust. 1, będą gwarantowały pracownikom delegowanym na ich terytorium warunki zatrudnienia, obejmujące następujące zagadnienia, które w państwie członkowskim, gdzie wykonywana jest praca, ustalone są przez:
– przepisy prawne, rozporządzenia lub przepisy administracyjne
i/lub
– umowy zbiorowe lub orzeczenia arbitrażowe uznane za powszechnie stosowane w rozumieniu ust. 8, o ile dotyczą one rodzajów działalności wymienionych w Załączniku:
a) maksymalne okresy pracy i minimalne okresy wypoczynku;
b) minimalny wymiar płatnych urlopów rocznych;
c) minimalne stawki płacy, wraz ze stawką za nadgodziny; niniejszy podpunkt nie ma zastosowania do uzupełniających zakładowych systemów emerytalnych;
d) warunki wynajmu pracowników, w szczególności przez przedsiębiorstwa zatrudnienia tymczasowego;
e) zdrowie, bezpieczeństwo i higiena w miejscu pracy;
f) środki ochronne stosowane w odniesieniu do warunków zatrudnienia kobiet ciężarnych lub kobiet tuż po urodzeniu dziecka, dzieci i młodzieży;
g) równość traktowania mężczyzn i kobiet, a także inne przepisy w zakresie niedyskryminacji”.
Uregulowania krajowe
5. Artykuł 8 ustawy z dnia 5 marca 2002 r. dokonującej transpozycji dyrektywy 96/71 i ustanawiającej uproszczony system prowadzenia dokumentacji zabezpieczenia społecznego przez przedsiębiorstwa, które delegują swoich pracowników na terytorium Belgii ( Belgisch Staatsblad
z dnia 13 marca 2002 r., zwanej dalej „ustawą z dnia 5 marca 2002 r.”) stanowi, że pracodawca, który spełnia warunki ustanowione w art. 6b ust. 2 dekretu królewskiego nr 5 z dnia 23 października 1978 r. w sprawie prowadzenia dokumentów zabezpieczenia społecznego, ( Belgisch Staatsblad
z dnia 2 grudnia 1978 r., zwanego dalej „dekretem królewskim nr 5”), w trakcie okresu wyznaczonego we wspomnianym ustępie nie ma obowiązku sporządzania między innymi odcinka wynagrodzenia, o którym mowa w art. 15 ustawy z dnia 12 kwietnia 1965 r. o ochronie wynagrodzenia za pracę (zwanego dalej „odcinkiem wynagrodzenia”).
6. W drodze art. 9 ustawy z dnia 5 marca 2002 r. do dekretu królewskiego nr 5 dodano rozdział IIa zawierający między innymi wyżej wymieniony art. 6b, który wprowadza uproszczony system przewidziany w tej ustawie (zwany dalej „systemem uproszczonym”). Zgodnie z art. 9 ust. 1 dla celów tego ustępu pracodawcą w rozumieniu dekretu królewskiego nr 5 jest podmiot zatrudniający na terytorium belgijskim pracowników, którzy na stałe wykonują pracę na terytorium jednego lub więcej państw innych niż Królestwo Belgii bądź zostali zatrudnieni w innym państwie niż Królestwo Belgii.
7. Zgodnie z art. 9 ust. 2 pracodawcy zostali na czas trwania wyznaczonego okresu zwolnieni z obowiązku sporządzania i przechowywania dokumentacji zabezpieczenia społecznego przewidzianej w rozdziale II dekretu królewskiego nr 5, w tym indywidualnego rozliczenia, o którym mowa w jego art. 4 ust. 1 (zwanego dalej „indywidualnym rozliczeniem”), jeżeli po pierwsze, przed delegowaniem pracowników przekażą władzom belgijskim zgłoszenie delegowania (zwane dalej „uprzednim zgłoszeniem delegowania”) i po drugie będą przechowywać do dyspozycji tych władz kopie dokumentów przewidzianych przez ustawodawstwo państwa siedziby pracodawcy i równoważnych z indywidualnym rozliczeniem lub z odcinkiem wynagrodzenia (zwanych dalej „dokumentami równoważnymi”).
8. Zgodnie z art. 2 dekretu królewskiego z dnia 29 marca 2002 r. dotyczącego wykonania uproszczonego systemu tworzenia i prowadzenia dokumentacji zabezpieczenia społecznego przez przedsiębiorstwa, które delegują swoich pracowników na terytorium Belgii, i określenia rodzajów działalności w dziedzinie budownictwa, o których mowa w art. 6 ust. 2 ustawy z dnia 5 marca 2002 r. ( Belgisch Staatsblad
z dnia 17 kwietnia 2002 r., zwanego dalej „dekretem królewskim z dnia 29 marca 2002 r.”) długość okresu, o którym mowa w art. 6b ust. 2 dekretu królewskiego nr 5, ustalona została na sześć miesięcy od dnia rozpoczęcia pracy przez pierwszego pracownika delegowanego na terytorium Belgii.
9. Zgodnie z art. 3 dekretu królewskiego z dnia 29 marca 2002 r. pracodawcy zatrudniający pracowników delegowanych na terytorium Belgii powinni przed rozpoczęciem wykonywania pracy wysłać za pośrednictwem poczty, poczty elektronicznej lub faksu, stosownie do art. 4 dekretu uprzednie zgłoszenie delegowania inspekcji ds. nadzoru nad prawem zabezpieczeń społecznych. W ciągu pięciu dni roboczych od daty otrzymania tego zgłoszenia inspekcja potwierdza jego otrzymanie i prawidłowość, nadając pracodawcy numer rejestracji za pośrednictwem jednego z wyżej wskazanych środków komunikacji; rozpoczęcie zatrudnienia pracowników może mieć miejsce dopiero po poinformowaniu przez inspekcję o nadanym numerze rejestracji. W przeciwnym wypadku pracodawca nie może skorzystać z przewidzianego w uproszczonym systemie zwolnienia z obowiązku sporządzania i przechowywania dokumentacji zabezpieczenia społecznego.
10. Artykuł 4 dekretu królewskiego z dnia 29 marca 2002 r. stanowi, że zgłoszenie delegowania, które musi być zgodne ze wzorem zawartym w załączniku do dekretu, powinno zawierać następujące informacje:
„1) w odniesieniu do pracodawcy, który deleguje pracowników na terytorium Belgii: nazwisko, imię, miejsce zamieszkania lub nazwę i siedzibę przedsiębiorstwa, rodzaj prowadzonej działalności, adres, numer telefonu, numer faksu, adres poczty elektronicznej i numer identyfikacyjny lub numer rejestracji, pod którym występuje pracodawca u właściwych organów zabezpieczenia społecznego w państwie pochodzenia [;]
2) w odniesieniu do zleceniobiorcy lub pełnomocnika pracodawcy, u którego dostępne są zgodnie z art. 5 [ust. 1] dekretu dokumenty równoważne: nazwisko, imię, nazwę przedsiębiorstwa, adres, numer telefonu, faksu i adres poczty elektronicznej;
3) w odniesieniu do każdego z delegowanych do Belgii pracowników: nazwisko, imię, adres zamieszkania, datę urodzenia, stan cywilny, płeć, obywatelstwo, adres, numer telefonu, rodzaj i numer dokumentu tożsamości, datę zawarcia umowy o pracę, datę rozpoczęcia pracy na terenie Belgii i zajmowane stanowisko;
4) w odniesieniu do warunków pracy mających zastosowanie do pracowników delegowanych: tygodniowy czas pracy, rozkład czasu pracy;
5) w odniesieniu do delegowania: rodzaj świadczonych w ramach delegowania usług, datę rozpoczęcia delegowania i jego przewidywany czas trwania oraz miejsce wykonywania pracy;
6) w odniesieniu do dokumentów równoważnych: miejsce ich prowadzenia i przechowywania zgodnie z art. 5 dekretu”.
11. Artykuł 5 wspomnianego dekretu dotyczy szczegółowych zasad udostępniania i przechowywania dokumentów równoważnych podczas okresu wykonywania przez pracowników delegowanych pracy na terenie Belgii. Artykuł 5 ust. 1 stanowi, że przez okres sześciu miesięcy, o którym mowa w art. 2, kopia dokumentów równoważnych przechowywana jest do dyspozycji wyznaczonych służb inspekcji. Kopia ta przechowywana jest w miejscu pracy, do którego pracownik został delegowany na terytorium Belgii lub w belgijskim miejscu zamieszkania osoby fizycznej, która przechowuje dokumenty jako pełnomocnik lub zleceniobiorca pracodawcy. W przeciwnym wypadku pracodawca musi sporządzać i przechowywać rozliczenia indywidualne oraz odcinki wynagrodzenia. Zgodnie z art. 5 ust. 2 po zakończeniu wspomnianego okresu sześciu miesięcy pracodawca musi przechowywać kopię przez okres pięciu lat i poza tym sporządzić przewidziane w rozdziale II dekretu królewskiego nr 5 dokumenty zabezpieczenia społecznego, a także odcinki wynagrodzenia.
12. Artykuł 6 dekretu królewskiego z dnia 29 marca 2002 r. dotyczy szczegółowych zasad udostępniania i przechowywania dokumentów równoważnych po zakończeniu pracy przez pracowników delegowanych na terytorium Belgii. Stanowi on, że po zakończeniu przez nich pracy pracodawca powinien przesłać listem poleconym lub przekazać za potwierdzeniem odbioru kopię dokumentów równoważnych, a także ich listę inspekcji ds. nadzoru nad prawem zabezpieczeń społecznych.
Postępowanie przed sądem krajowym i pytanie prejudycjalne
13. Z akt sprawy i z uwag pisemnych rządu belgijskiego wynika, że spółka Termiso Limitada regularnie delegowała spawaczy i monterów portugalskich do stoczni w Antwerpii, należącej do Antwerp Shiprepair NV w celu wykonywania prac związanych ze statkami. Przy okazji kontroli tejże stoczni przeprowadzonej w dniu 12 lipca 2004 r. służby inspekcyjne ustaliły, że wykonywało tam pracę 53 pracowników portugalskich delegowanych z Termiso Limitada i że w stosunku do żadnego z nich nie dokonano uprzedniego zgłoszenia delegowania. Ponadto portugalski kierownik grupy nie był w stanie przedstawić żadnego portugalskiego dokumentu płacowego.
14. Zdaniem Rechtbank van eerste aanleg te Antwerpen służby inspekcji stwierdziły, że warunki ustanowione w ustawie z dnia 5 marca 2002 r. i w dyrektywie 96/71 nie zostały spełnione z takim skutkiem, że znajdowały zastosowanie belgijskie przepisy socjalne dotyczące przechowywania dokumentów zabezpieczenia społecznego i w szczególności rozliczeń indywidualnych. Oskarżeni w postępowaniu przed sądem krajowym (pierwszy, drugi i trzeci jako zarządcy i zleceniobiorcy spółki Termiso Limitada a spółka ta jako pracodawca i prawno‑karnie odpowiedzialna osoba prawna) zostali oskarżeni, że w okresie pomiędzy dniem 31 maja 2004 r. a dniem 13 lipca 2004 r. nie sporządzili indywidualnych rozliczeń dla wspomnianych 53 pracowników, naruszając między innymi wiele przepisów dekretu królewskiego nr 5. Zostali oni również oskarżeni o dopuszczenie się szeregu naruszeń przepisów belgijskich dotyczących minimalnego wynagrodzenia oraz wynagrodzenia za nadliczbowe godziny pracy.
15. Sąd odsyłający uważa, że możliwość wydania rozstrzygnięcia co do istoty w przedmiocie naruszeń belgijskich przepisów socjalnych zależy od okoliczności, czy ustawa z dnia 5 marca 2002 r., której nieprzestrzeganie prowadzi do obowiązku zastosowania się do wspomnianych przepisów, jest zgodna z art. 56 TFUE i 57 TFUE.
16. W tych okolicznościach Rechtbank van eerste aanleg te Antwerpen postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującym pytaniem prejudycja lnym:
„Czy art. 8 ustawy z dnia 5 marca 2002 r. oraz art. 3, 4 i 5 dekretu królewskiego z dnia 29 marca 2002 r. (dekretu wykonawczego) naruszają art. [56 TFUE] i [57 TFUE], nakładając na zagranicznych pracodawców, którzy pragną delegować pracowników, obowiązek uprzedniego przedłożenia zgłoszenia delegowania służbom inspekcji ds. nadzoru nad prawem zabezpieczeń społecznych oraz [przechowywania do ich dyspozycji] dokumentów porównywalnych z belgijskimi indywidualnymi rozliczeniami względnie odcinkami wynagrodzenia, z takim skutkiem, że ich dostęp do belgijskiego rynku pracy zostaje uniemożliwiony względnie co najmniej utrudniony?”.
W przedmiocie pytania prejudycjalnego
W przedmiocie dopuszczalności
17. Rząd belgijski uważa, że pytanie prejudycjalne jest niedopuszczalne, ponieważ opiera się na błędnym założeniu, że system uproszczony jest obowiązkowy, podczas gdy zagraniczni pracodawcy, którzy delegują pracowników na terytorium Belgii, mogą również zdecydować się na sporządzanie i przechowywanie dokumentów zabezpieczenia społecznego w zgodzie z przepisami belgijskimi.
18. W tym względzie nawet jeżeli sąd odsyłający uważa, że system uproszczony jest obowiązkowy, zgodnie z utrwalonym orzecznictwem tryb postępowania przewidziany w art. 267 TFUE opiera się na całkowitym rozdziale zadań sądów krajowych i Trybunału, gdzie wyłącznie Trybunał jest upoważniony wypowiadać się w zakresie wykładni lub ważności aktów Unii wymienionych w tym artykule. W tym kontekście do Trybunału Sprawiedliwości nie należy ocena wykładni przepisów krajowych ani rozstrzyganie, czy wykładnia dokonana przez sąd krajowy jest prawidłowa (zob. w szczególności wyrok z dnia 18 stycznia 2007 r. w sprawie C‑220/05 Auroux i in., Zb.Orz. s. I‑385, pkt 25 i przytoczone tam orzecznictwo).
19. Rządy belgijski i niemiecki podnoszą ponadto, że postanowienie o odesłaniu nie zawiera przedstawienia ram prawnych ani wyjaśnienia związku między sporem zawisłym przed sądem krajowym a przedstawionym pytaniem. W tym względzie rząd belgijski utrzymuje, że pytanie to nie dotyczy wykładni dyrektywy 96/71, której zastosowanie zostało podważone we wspomnianym sporze. Rząd ten powątpiewa również w użyteczność dokonania wykładni art. 57 TFUE, ponieważ nie zostało zakwestionowane, że działalność wykonywana na terytorium Belgii przez spółkę Termiso Limitada i jej pracowników stanowi świadczenie usług.
20. Z utrwalonego orzecznictwa wynika, że pytania dotyczące wykładni prawa Unii, z którymi zwrócił się sąd krajowy w ramach stanu faktycznego i prawnego, za którego ustalenie jest on odpowiedzialny i którego prawidłowość nie podlega ocenie przez Trybunał, korzystają z domniemania pozostawania w związku ze sprawą. Odmowa wydania orzeczenia w trybie prejudycjalnym, o które wnioskował sąd krajowy, jest możliwa tylko wtedy, gdy jest oczywiste, że wykładnia prawa Unii, o którą wnioskowano, nie ma żadnego związku ze stanem faktycznym lub przedmiotem sporu przed sądem krajowym, gdy problem jest natury hipotetycznej lub gdy Trybunał nie dysponuje elementami stanu faktycznego albo prawnego, które są konieczne do udzielenia użytecznej odpowiedzi na pytania, które zostały mu przedstawione (zob. wyroki: z dnia 15 grudnia 1995 r. w sprawie C‑415/93 Bosman,
Rec. s. I‑4921, pkt 61; a także z dnia 23 grudnia 2009 r. w sprawie C‑45/08 Spector Photo Group i Van Raemdonck, dotychczas nieopublikowany w Zbiorze, pkt 26).
21. W niniejszym przypadku, jak wynika z pkt 14 i 15 niniejszego wyroku, zawarte w postanowieniu o odesłaniu przedstawienie stanu faktycznego i ram prawnych sporu zawisłego przed sądem krajowym pozwala wywieść, że zdaniem sądu odsyłającego w przypadku braku zgodności przepisów krajowych, takich jak przepisy systemu uproszczonego z przepisami traktatu FUE dotyczącymi swobodnego świadczenia usług wobec oskarżonych w postępowaniu przed sądem krajowym nie mogłaby zostać zastosowana sankcja za niespełnienie obowiązku polegającego na sporządzaniu indywidualnych rozliczeń dla pracowników, który znajduje zastosowanie wyłącznie wtedy, gdy nie zdecydowano się na zastosowanie wspomnianego systemu. To przedstawienie, pomimo jego zwięzłości, wystarcza aby Trybunał mógł udzielić użytecznej odpowiedzi na przedstawione mu pytanie.
22. Ponadto brak wniosku o dokonanie wykładni dyrektywy 96/71 w żadnym stopniu nie wpływa na właściwość Trybunału do udzielenia odpowiedzi na pytanie prejudycjalne, ponieważ przepisy prawa Unii, o których wykładnię poproszono, mają znaczenie dla rozstrzygnięcia sporu zawisłego przed sądem krajowym.
23. Z powyższych rozważań wynika, że pytanie prejudycjalne jest dopuszczalne.
Co do istoty
24. W drodze przedstawionego pytania sąd odsyłający zmierza zasadniczo do ustalenia, czy art. 56 TFUE i 57 TFUE stoją na przeszkodzie przepisom państwa członkowskiego stanowiącym, że pracodawca mający siedzibę w innym państwie członkowskim, który deleguje pracowników na terytorium państwa, które przyjęło przepisy, ma obowiązek uprzedniego przedstawienia zgłoszenia delegowania, a także przechowywania do dyspozycji władz krajowych przez okres delegowania kopii dokumentów równoważnych z dokumentami zabezpieczenia społecznego lub pracowniczymi, takimi jak indywidualne rozliczenia i odcinki wynagrodzenia, które wymagane są przez prawo państwa, które przyjęło przepisy.
25. W swoich uwagach rząd belgijski zwrócił uwagę na to, że sąd odsyłający nie poprosił o dokonanie wykładni dyrektywy 96/71. W tym względzie należy zauważyć, że jeżeli, jak utrzymuje rząd belgijski, system uproszczony ma na celu kontrolę przestrzegania przez pracodawców, którzy delegują zagranicznych pracowników na terytorium Belgii, warunków pracy i zatrudnienia, wymienionych w art. 3 ust. 1 akapit pierwszy dyrektywy 96/71, to takie środki kontroli nie są objęte zakresem stosowania tejże dyrektywy ani nie są one przedmiotem harmonizacji na poziomie Unii Europejskiej.
26. Dyrektywa 96/71 ma bowiem na celu koordynację materialnych przepisów krajowych dotyczących warunków pracy i zatrudnienia pracowników delegowanych niezależnie od dodatkowych przepisów administracyjnych mających na celu umożliwienie weryfikacji, czy wspomniane warunki są przestrzegane.
27. Wynika z tego, że treść tych norm może być swobodnie określana przez państwa członkowskie, z poszanowaniem traktatu i zasad ogólnych prawa wspólnotowego (zob. podobnie wyroki: z dnia 18 lipca 2007 r. w sprawie C‑490/04 Komisja przeciwko Niemcom, Zb.Orz. s. I‑6095, pkt 19; a także z dnia 18 grudnia 2007 r. w sprawie C‑341/05 Laval un Partneri, Zb.Orz. s. I‑11767, pkt 60).
28. W niniejszym przypadku nie zostało zakwestionowane, że spór zawisły przed sądem krajowym dotyczy mającego siedzibę w państwie członkowskim przedsiębiorstwa, które delegowało swoich pracowników na czas określony do pracy w stoczni znajdującej się na terytorium innego państwa członkowskiego w celu świadczenia usług. Trybunał stwierdził już, że taki stan faktyczny jest objęty zakresem art. 56 TFUE i 57 TFUE (zob. wyrok z dnia 25 października 2001 r. w sprawach połączonych C‑49/98, C‑50/98, od C‑52/98 do C‑54/98 i od C‑68/98 do C‑71/98 Finalarte i in., Rec. s. I‑7831, pkt 20).
W przedmiocie ograniczenia swobodnego świadczenia usług
29. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem art. 56 TFUE wymaga nie tylko wyeliminowania wszelkiej dyskryminacji ze względu na przynależność państwową w stosunku do usługodawców z siedzibą w innym państwie członkowskim, lecz również zniesienia jakichkolwiek ograniczeń, nawet gdy obowiązują one bez różnicy zarówno w stosunku do krajowych usługodawców, jak i usługodawców z innych państw członkowskich, jeżeli są w stanie uniemożliwić, ograniczyć lub uczynić mniej atrakcyjną działalność usługodawcy mającego siedzibę w innym państwie członkowskim, w którym zgodnie z przepisami świadczy on takie same usługi (zob. w szczególności wyroki: z dnia 23 listopada 1999 r. w sprawach połączonych C‑369/96 i C‑376/96 Arblade i in., Rec. s. I‑8453, pkt 33; a także z dnia 21 września 2006 r. w sprawie C‑168/04 Komisja przeciwko Austrii, Zb.Orz. s. I‑9041, pkt 36).
30. Należy w tym kontekście zauważyć, że zdaniem rządu belgijskiego rozpatrywany w sporze przed sądem krajowym system uproszczony wprowadzony został ustawą z dnia 5 marca 2002 r. w następstwie ww. wyroku w sprawie Arblade i in. W pkt 3 sentencji tego wyroku Trybunał orzekł, iż art. 56 TFUE i 57 TFUE stoją na przeszkodzie temu, aby państwo członkowskie nakazało przedsiębiorstwu mającemu siedzibę w innym państwie członkowskim i przejściowo wykonującemu pracę w pierwszym z wymienionych państw sporządzanie dokumentów zabezpieczenia społecznego lub pracowniczych, takich jak w szczególności rozliczenie indywidualne dla każdego z delegowanych pracowników w formie wymaganej przez przepisy pierwszego z wymienionych państw, jeżeli mogąca uzasadnić taki wymóg ochrona socjalna pracowników została już zabezpieczona przez przedstawienie dokumentów zabezpieczenia społecznego lub pracowniczych przechowywanych przez wspomniane przedsiębiorstwo zgodnie z przepisami państwa członkowskiego, w którym ma ono siedzibę.
31. Ze wspomnianej ustawy i z dekretu królewskiego z dnia 29 marca 2002 r. wynika, że w okresie sześciu miesięcy liczonych od dnia rozpoczęcia pracy przez pierwszego delegowanego pracownika system uproszczony zwalnia pracodawców, którzy delegują pracowników na terytorium belgijskie, z obowiązku sporządzania między innymi rozliczeń indywidualnych i odcinków wynagrodzenia wymaganych przez belgijskie ustawodawstwo, jeżeli po pierwsze przekażą oni władzom belgijskim uprzednie zgłoszenie delegowania i po drugie będą przechowywać do dyspozycji tych władz kopię dokumentów równoważnych.
32. Jeżeli chodzi o czasowe ograniczenie stosowania tego zwolnienia, kwestia, czy ma ono charakter ograniczający, nie jest brana pod uwagę w niniejszej sprawie, ponieważ jest bezsporne, że rozpatrywane przez sąd krajowy delegowanie trwało krócej niż sześć miesięcy.
33. Co się tyczy w pierwszej kolejności uprzedniego zgłoszenia delegowania, z art. 3 dekretu królewskiego z dnia 29 marca 2002 r. i z uwag rządu belgijskiego wynika, że po pierwsze w ciągu pięciu dni roboczych od daty otrzymania tego zgłoszenia władze belgijskie muszą potwierdzić jego otrzymanie i prawidłowość, informując pracodawcę zatrudniającego delegowanych pracowników o numerze rejestracji, który został nadany zgłoszeniu. Po drugie, delegowanie pracowników może mieć miejsce dopiero po przekazaniu tej informacji, a w przeciwnym wypadku pracodawca nie może skorzystać z systemu uproszczonego.
34. Należy stwierdzić, że postępowania opisanego w poprzednim punkcie nie można uznać za zwykłą procedurę o charakterze deklaratoryjnym. Jak podkreślił rzecznik generalny w pkt 70 opinii, zwykłe przekazanie informacji organom państwa przyjmującego oraz potwierdzenie ich otrzymania może potencjalnie przekształcić się w mechanizm weryfikacji oraz uprzedniego zezwolenia na rozpoczęcie wykonywania usługi. W istocie w zakresie, w jakim wspomniane przekazanie informacji musi poprzedzać delegowanie przez pracodawcę jego pracowników i w jakim następuje ono po dokonaniu przez władze krajowe kontroli prawidłowości uprzedniego zgłoszenia delegowania, postępowanie takie należy uznać za mające charakter postępowania w przedmiocie wydania zezwolenia administracyjnego (zob. analogicznie ww. wyrok w sprawie Komisja przeciwko Austrii, pkt 41).
35. Tymczasem postępowanie poddające świadczenie usług na terytorium krajowym za pośrednictwem pracowników delegowanych przez przedsiębiorstwo mające siedzibę w innym państwie członkowskim obowiązkowi uzyskania takiego zezwolenia administracyjnego może stanowić ograniczenie swobodnego świadczenia usług w rozumieniu art. 56 TFUE (zob. analogicznie wyroki: z dnia 9 sierpnia 1994 r. w sprawie C‑43/93 Vander Elst, Rec. s. I‑3803, pkt 15; z dnia 19 stycznia 2006 r. w sprawie C‑244/04 Komisja przeciwko Niemcom, Zb.Orz. s. I‑885, pkt 34).
36. Takie postępowanie może bowiem w szczególności z powodu terminu na przekazanie informacji utrudnić planowane delegowanie i w konsekwencji prowadzenie przez pracodawcę zatrudniającego delegowanych pracowników działalności świadczenia usług, szczególnie jeżeli świadczenie, które ma zostać wykonane, wymaga podjęcia szybkich działań (zob. podobnie ww. wyroki: z dnia 19 stycznia 2006 r. w sprawie Komisja przeciwko Niemcom, pkt 35; w sprawie Komisja przeciwko Austrii, pkt 39).
37. W tym względzie oskarżeni w postępowaniu przed sądem krajowym zauważają w swoich uwagach pisemnych – co nie zostało zakwestionowane – że pilny charakter świadczeń, które mają zostać wykonane na rzecz spółki Antwerp Shiprepair NV, wymaga rozpoczęcia prac tak szybko jak to możliwe po zawarciu w tym względzie umowy. W odpowiedzi na pytanie Trybunału zadane podczas rozprawy rząd belgijski stwierdził tymczasem, że w przypadku nagłego delegowania system uproszczony nie dopuszcza jakiegokolwiek wyjątku od procedury pisemnej opisanej w pkt 33 niniejszego wyroku.
38. Nie ma wielkiego znaczenia okoliczność, że, jak również wskazał ten rząd podczas rozprawy, informacja o dokonaniu rejestracji w praktyce przekazywana jest pracodawcy zatrudniającemu delegowanych pracowników dwa lub trzy dni po otrzymaniu uprzedniego zgłoszenia delegowania z tego względu, że pracodawca nie może z góry wykluczyć, że przed rozpoczęciem delegowania trzeba będzie odczekać co najmniej pięć dni, które przewidziane zostały w systemie uproszczonym na przekazanie wspomnianej informacji o dokonaniu rejestracji. Ewentualność takiego oczekiwania może tak w przypadku pracodawcy, jak i w przypadku odbiorcy usługi polegającej na delegowaniu pracowników uczynić takie świadczenie mniej atrakcyjnym lub je ograniczyć, szczególnie jeżeli ma ono pilny charakter.
39. Ponadto postępowanie opisane w pkt 33 niniejszego wyroku jest decydującym elementem systemu uproszczonego, ponieważ jak wynika z art. 3 dekretu królewskiego z dnia 29 marca 2002 r., pracodawca, który przystępuje do delegowania na terytorium belgijskim, pomimo że nie otrzymał informacji o numerze rejestracji nadanym jego uprzedniemu zgłoszeniu delegowania, nie może w przypadku tego delegowania ograniczyć się do przechowywania dokumentów równoważnych, zgodnie z przepisami systemu uproszczonego, ale powinien sporządzać belgijskie dokumenty zabezpieczenia społecznego, takie jak rozliczenia indywidualne i odcinki wynagrodzenia.
40. Wynika z tego, że wymóg przedstawienia uprzedniego zgłoszenia delegowania, a także wymóg przekazania informacji o nadanym mu numerze rejestracji, które zostały ustanowione w ramach systemu uproszczonego, stanowią ograniczenie swobodnego świadczenia usług w rozumieniu art. 56 TFUE.
41. Wniosku tego nie może podważyć argument rządu belgijskiego, że system uproszczony ma charakter dobrowolny w takim znaczeniu, że pracodawca, który zamierza delegować pracowników na terytorium belgijskim, może zadecydować o niepoddaniu się temu systemowi i w takim przypadku powinien sporządzać i przechowywać wyżej wymienione belgijskie dokumenty zabezpieczenia społecznego. Jak przypomniano w pkt 30 niniejszego wyroku, Trybunał orzekł już w ww. wyroku w sprawie Arblade i in., że taki wymóg nie jest sam w sobie zgodny ze swobodnym świadczeniem usług. Co więcej, z akt sprawy wynika, że w przypadku rozpatrywanych przed sądem krajowym przepisów belgijskich za niezastosowanie się do tego wymogu grożą sankcje karne.
42. Co się tyczy w drugiej kolejności obowiązków nałożonych na mocy art. 5 i 6 dekretu królewskiego z dnia 29 marca 2002 r., na pracodawców zatrudniających pracowników delegowanych na terytorium belgijskim obejmujących po pierwsze przechowywanie do dyspozycji władz belgijskich kopii dokumentów równoważnych czy to w miejscu pracy na terytorium Belgii, czy też w belgijskim miejscu zamieszkania pełnomocnika lub zleceniobiorcy pracodawcy, po drugie przesłanie władzom belgijskim tej kopii wraz z listą dokumentów równoważnych po zakończeniu delegowania i wreszcie przechowywanie przez okres pięciu lat następujący po zakończeniu okresu sześciu miesięcy kopii dokumentów równoważnych do dyspozycji wspomnianych władz w jednym z wyznaczonych miejsc, nie można z góry wykluczyć, że dla przedsiębiorstw mających siedzibę w innym państwie członkowskim obowiązki te pociągają za sobą dodatkowe opłaty i koszty administracyjne i ekonomiczne z takim skutkiem, że z punktu widzenia konkurencji przedsiębiorstwa te mogą nie znajdować się w tym samym położeniu co przedsiębiorstwa zatrudniające osoby pracujące na stałe na terytorium belgijskim.
43. O ile rząd belgijski zwrócił uwagę na to, że obowiązek przechowywania kopii dokumentów równoważnych do dyspozycji jego władz przez okres pięciu lat po delegowaniu nie znajduje zastosowania do delegowania trwającego krócej niż sześć miesięcy, takiego jak delegowanie rozpatrywane w sprawie zawisłej przed sądem krajowym, o tyle nie przedstawił on żadnych argumentów w odniesieniu do dwóch pozostałych obowiązków. Rząd ten przyznał nawet, że nie można wykluczyć, iż rozpatrywane przepisy mogą stanowić ograniczenie swobodnego świadczenia usług w rozumieniu art. 56 TFUE.
44. W tych okolicznościach należy uznać, że te dwa obowiązki stanowią ograniczenie swobodnego świadczenia usług.
W przedmiocie uzasadnienia ograniczeń swobodnego świadczenia usług
45. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem przepisy krajowe, które regulują obszar niebędący przedmiotem harmonizacji na poziomie Unii i które są stosowane bez różnicy wobec wszystkich osób lub przedsiębiorstw prowadzących działalność na terytorium danego państwa członkowskiego, mogą być uzasadnione, mimo że ograniczają swobodę świadczenia usług, jeżeli odpowiadają nadrzędnym względom interesu ogólnego i jeżeli interes ten nie jest już chroniony przepisami, którym usługodawca podlega w państwie członkowskim, w którym ma siedzibę. Przepisy te jednak muszą być odpowiednie, aby zagwarantować osiągnięcie celu, do którego zmierzają, i nie wykraczać poza to, co jest konieczne do jego osiągnięcia (zob. ww. wyroki: w sprawie Arblade i in., pkt 34, 35; w sprawie Komisja przeciwko Austrii, pkt 37).
46. Jak wskazano w pkt 25 niniejszego wyroku, zdaniem rządu belgijskiego system uproszczony ma na celu kontrolę przestrzegania przez pracodawców, którzy delegują zagranicznych pracowników na terytorium Belgii między innymi warunków pracy i zatrudnienia, wymienionych w art. 3 ust. 1 dyrektywy 96/71. Tak więc system ten zmierza do celu w interesie ogólnym, na który składa się ochrona socjalna pracowników.
47. W tym względzie Trybunał wielokrotnie orzekał, że wśród względów interesu publicznego, które mogłyby uzasadnić ograniczenie swobodnego świadczenia usług, znajduje się ochrona pracowników (zob. w szczególności ww. wyroki: w sprawie Arblade i in., pkt 36; w sprawie Finalarte i in., pkt 33; a także wyrok z dnia 21 października 2004 r. w sprawie C‑445/03 Komisja przeciwko Luksemburgowi, Zb.Orz. s. I‑10191, pkt 29).
48. Podobnie Trybunał przyznał państwom członkowskim prawo kontrolowania przestrzegania przepisów krajowych i prawa Unii w dziedzinie świadczenia usług oraz uznał zasadność środków kontrolnych, które są konieczne do monitorowania przestrzegania wymogów, które same uzasadnione są względami interesu ogólnego (zob. podobnie ww. wyrok w sprawie Arblade i in., pkt 38; a także wyrok z dnia 19 stycznia 2006 r. w sprawie Komisja przeciwko Niemcom, pkt 36).
49. Należy więc zbadać, czy środki takie jak te, które wchodzą w zakres systemu uproszczonego, są odpowiednie, aby zagwarantować osiągnięcie celu obejmującego ochronę pracowników i czy nie wykraczają one poza to, co jest konieczne do jego osiągnięcia.
50. Jeżeli chodzi w pierwszej kolejności o uprzednie zgłoszenie delegowania, rząd belgijski podnosi, że pozwala ono na rzeczywiste kontrolowanie przez władze warunków wynagrodzenia i pracy w ramach delegowania pracowników na terytorium Belgii. Podczas rozprawy rząd ten uściślił, że w braku takiego zgłoszenia władze belgijskie nie byłyby w stanie sprawdzić, kiedy delegowanie na terytorium Belgii się rozpoczęło, ponieważ dokumenty równoważne nie zawierają takich informacji.
51. W tym względzie Trybunał orzekł już, że ciążący na pracodawcy mającym siedzibę w innym państwie członkowskim wymóg, aby sygnalizował on lokalnym władzom przed rozpoczęciem delegowania obecność jednego lub większej liczby oddelegowanych pracowników, przewidywany czas ich obecności, a także to, czy świadczenie usługi uzasadnia delegowanie, stanowiłby równie skuteczny a mniej restrykcyjny środek niż pozwolenie na pracę, uprzednia kontrola czy też zatwierdzenie delegowania. Z natury swojej pozwalałby on tym władzom kontrolować, czy podczas oddelegowania przestrzegane są przepisy przyjmującego państwa członkowskiego z zakresu kwestii socjalnych i wynagrodzenia, z uwzględnieniem wymogów ciążących na pracodawcy na podstawie przepisów prawa z zakresu kwestii socjalnych, które stosują się w państwie członkowskim pochodzenia (zob. ww. wyroki: w sprawie Komisja przeciwko Luksemburgowi, pkt 31; z dnia 19 stycznia 2006 r. w sprawie Komisja przeciwko Niemcom, pkt 45; w sprawie Komisja przeciwko Austrii, pkt 52).
52. Wynika z tego, że o ile przesłanie uprzedniego zgłoszenia delegowania okazuje się środkiem odpowiednim dla przekazania władzom belgijskim informacji, o których mowa w pkt 50 niniejszego wyroku, o tyle postępowanie w przedmiocie rejestracji i poinformowania o nadanym numerze, ze względu na które wspomniane zgłoszenie ma, jak zauważono w pkt 34 niniejszego wyroku, charakter postępowania w przedmiocie wydania pozwolenia administracyjnego, wykracza poza to, co jest niezbędne dla zapewnienia ochrony delegowanych pracowników.
53. Z orzecznictwa przywołanego w pkt 51 niniejszego wyroku wynika bowiem, że uprzednie zgłoszenie w zakresie, w jakim pozwala ono władzom kontrolować, czy podczas oddelegowania przestrzegane są przepisy przyjmującego państwa członkowskiego z zakresu kwestii socjalnych i wynagrodzenia, stanowi dla osiągnięcia tego celu bardziej proporcjonalny środek niż wspomniane pozwolenie lub uprzednia kontrola. W tym względzie sam rząd belgijski nie wskazuje, że system uproszczony zmierza do innych celów niż rzeczywista kontrola warunków wynagrodzenia i pracy delegowanych pracowników podczas delegowania.
54. Jednakże, aby wymóg uprzedniego zgłoszenia pozostał odpowiednim środkiem umożliwiającym przeprowadzanie niezbędnych kontroli i zapobieganie oszustwom, administracja powinna dać pracodawcy, który deleguje pracowników na terytorium belgijskie, możliwość przedstawienia dowodów na to, że dokonał on zgłoszenia zawierającego wszystkie wymagane informacje.
55. Jeżeli chodzi w drugiej kolejności o dokumenty równoważne z rozliczeniem indywidualnym i odcinkiem wynagrodzenia, rząd belgijski wyjaśnia w swoich uwagach pisemnych, że w rozliczeniu indywidualnym wymienia się świadczenia wykonane przez pracowników i związane z nimi wynagrodzenie i że w odcinku wynagrodzenia wskazuje się sposób obliczenia tegoż wynagrodzenia z uwzględnieniem czasu pracy i dni urlopu, a także dokonanych potrąceń.
56. Ponadto, jak wskazano w pkt 42 niniejszego wyroku, z art. 5 i 6 dekretu królewskiego z dnia 29 marca 2002 r. wynika, że pracodawca zatrudniający pracowników, którzy zostali delegowani na terytorium Belgii, powinien przechowywać do dyspozycji władz belgijskich kopię dokumentów równoważnych czy to w miejscu pracy na terytorium Belgii, czy też w belgijskim miejscu zamieszkania swojego pełnomocnika lub zleceniobiorcy. Kopia ta wraz z listą dokumentów równoważnych powinna zostać przesłana władzom belgijskim po zakończeniu delegowania.
57. Okazuje się, że opisane w pkt 55 niniejszego wyroku przechowywanie kopii dokumentów równoważnych jest odpowiednie, aby umożliwić władzom kontrolę przestrzegania wobec delegowanych pracowników warunków zatrudnienia wymienionych w art. 3 ust. 1 dyrektywy 96/71 i w konsekwencji zagwarantowanie ochrony tych pracowników.
58. Poza tym z utrwalonego orzecznictwa wynika, iż jako że informacje zawarte w dokumentach dotyczących delegowanych pracowników, które są wymagane przez przepisy państwa, w którym przedsiębiorstwo ma siedzibę, są jako całość wystarczające, aby umożliwić przeprowadzenie niezbędnych kontroli w przyjmującym państwie członkowskim, przedstawienie tych dokumentów lub ich kopii w rozsądnym terminie, ewentualnie przechowywanie ich do dyspozycji na budowie lub w dostępnym i wyraźnie określonym miejscu na terytorium przyjmującego państwa członkowskiego stanowi mniej restrykcyjny środek zapewnienia ochrony socjalnej wspomnianych pracowników niż sporządzanie dokumentów zgodnych z przepisami tego państwa (zob. podobnie ww. wyroki: w sprawie Arblade i in., pkt 64–66; w sprawie Finalarte i in., pkt 74).
59. Podobnie Trybunał orzekł, że wymóg przesłania po zakończeniu okresu delegowania dokumentów, które pracodawca na podstawie prawa państwa członkowskiego miejsca swojej siedziby ma obowiązek sporządzać, lub ich kopii władzom krajowym przyjmującego państwa członkowskiego, które mogłyby je skontrolować i ewentualnie zachować, stanowi mniej restrykcyjny środek kontroli przestrzegania przepisów dotyczących ochrony pracowników niż obowiązek przechowywania tych dokumentów przez pracodawcę na terytorium tego państwa po zakończeniu wspomnianego okresu (zob. podobnie ww. wyrok w sprawie Arblade i in., pkt 78).
60. Mając na uwadze powyższe, okazuje się, że takie środki są proporcjonalne do celu obejmującego ochronę pracowników.
61. Na przedstawione pytanie należy zatem odpowiedzieć, że:
– Artykuły 56 TFUE i 57 TFUE stoją na przeszkodzie przepisom państwa członkowskiego stanowiącym, że pracodawca mający siedzibę w innym państwie członkowskim, który deleguje pracowników na terytorium państwa, które przyjęło przepisy, ma obowiązek uprzedniego przesłania zgłoszenia delegowania w zakresie, w jakim rozpoczęcie planowanego delegowania jest uzależnione od przekazania pracodawcy informacji o nadaniu numeru rejestracji wspomnianemu zgłoszeniu i w jakim władze krajowe państwa, które przyjęło przepisy dysponują terminem pięciu dni roboczych rozpoczynających się w dniu otrzymania zgłoszenia na przekazanie tej informacji.
– Artykuły 56 TFUE i 57 TFUE nie stoją na przeszkodzie przepisom państwa członkowskiego stanowiącym, że pracodawca mający siedzibę w innym państwie członkowskim, który deleguje pracowników na terytorium państwa, które przyjęło przepisy, ma obowiązek przechowywania do dyspozycji władz krajowych tego państwa przez okres delegowania kopii dokumentów równoważnych z dokumentami zabezpieczenia społecznego lub pracowniczymi, które wymagane są przez prawo państwa, które przyjęło przepisy, a także przesłania ich tym władzom po zakończeniu wspomnianego okresu.
W przedmiocie kosztów
62. Dla stron postępowania przed sądem krajowym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed tym sądem, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż poniesione przez strony postępowania przed sądem krajowym, nie podlegają zwrotowi.
Sentencja
Z powyższych względów Trybunał (druga izba) orzeka, co następuje:
Artykuły 56 TFUE i 57 TFUE stoją na przeszkodzie przepisom państwa członkowskiego stanowiącym, że pracodawca mający siedzibę w innym państwie członkowskim, który deleguje pracowników na terytorium państwa, które przyjęło przepisy, ma obowiązek uprzedniego przesłania zgłoszenia delegowania w zakresie, w jakim rozpoczęcie planowanego delegowania jest uzależnione od przekazania pracodawcy informacji o nadaniu numeru rejestracyjnego wspomnianemu zgłoszeniu i w jakim władze krajowe państwa, które przyjęło przepisy dysponują terminem pięciu dni roboczych rozpoczynających się w dniu otrzymania zgłoszenia na przekazanie tej informacji.
Artykuły 56 TFUE i 57 TFUE nie stoją na przeszkodzie przepisom państwa członkowskiego stanowiącym, że pracodawca mający siedzibę w innym państwie członkowskim, który deleguje pracowników na terytorium państwa, które przyjęło przepisy, ma obowiązek przechowywania do dyspozycji władz krajowych tego państwa przez okres delegowania kopii dokumentów równoważnych z dokumentami zabezpieczenia społecznego lub pracowniczymi, które wymagane są przez prawo państwa, które przyjęło przepisy, a także przesłania ich tym władzom po zakończeniu wspomnianego okresu.