62010CP0149_PL
Opinion of the Advocate-General
Opinion of the Advocate-General
I – Wprowadzenie
1. Niniejszy wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni Porozumienia ramowego dotyczącego urlopu rodzicielskiego wprowadzonego w życie dyrektywą 96/34/WE(2) .
2. Kwestia, którą należy wyjaśnić, dotyczy zakresu urlopu rodzicielskiego, który państwa członkowskie mają obowiązek przyznać w przypadku narodzin bliźniąt. Czy istnieje obowiązek przyznania odrębnego urlopu rodzicielskiego na każde z bliźniąt? Czy też dla spełnienia wymogów porozumienia ramowego wystarczy, aby narodziny bliźniąt traktować na równi z narodzinami jednego dziecka i przyznawać tylko jeden urlop rodzicielski?
II – Ramy prawne
A – Prawo Unii
3. Dyrektywa 96/34/WE wdraża Porozumienie ramowe dotyczące urlopu rodzicielskiego, które zostało zawarte w dniu 14 grudnia 1995 r. przez europejskich partnerów społecznych [Europejską Unię Konfederacji Przemysłowych i Pracodawców (UNICE), Europejskie Centrum Przedsiębiorstw Publicznych (CEEP) i Europejską Konfederację Związków Zawodowych (ETUC)] i stanowi załącznik do dyrektywy.
4. Celem Porozumienia ramowego dotyczącego urlopu rodzicielskiego jest ustalenie minimalnych wymagań dotyczących urlopu rodzicielskiego z tego względu, że europejscy partnerzy społeczni uznają to za ważny środek służący pogodzeniu życia zawodowego i rodzinnego oraz wspieraniu równych szans i równego traktowania mężczyzn i kobiet(3) .
5. Przy tym porozumienie ramowe oparte jest na założeniu, że wspólnotowa Karta socjalnych praw podstawowych pracowników stanowi w pkt 16, że powinny zostać określone środki umożliwiające mężczyznom i kobietom pogodzenie ich obowiązków pracowniczych i rodzinnych(4) .
6. Klauzula 2 porozumienia ramowego stanowi, co następuje:
„1. Niniejsze porozumienie, z zastrzeżeniem klauzuli 2.2, przyznaje pracownikom, mężczyznom i kobietom indywidualne prawo do urlopu rodzicielskiego z powodu urodzenia lub przysposobienia dziecka, aby umożliwić im opiekę nad dzieckiem, przez co najmniej trzy miesiące, do czasu osiągnięcia przez dziecko określonego wieku, maksymalnie 8 lat, zgodnie z ustaleniami państw członkowskich i/lub partnerów społecznych.
2. W celu popierania równych szans i równego traktowania kobiet i mężczyzn strony niniejszego porozumienia uważają, że prawo do urlopu rodzicielskiego przewidziane w klauzuli 2.1 powinno być zasadniczo przyznawane bez możliwości jego przenoszenia.
3. Wymagania niniejszego porozumienia, warunki korzystania z urlopu rodzicielskiego i szczegółowe zasady występowania o niego są określone przez przepisy prawa i/lub układy zbiorowe pracy w państwach członkowskich [przy poszanowaniu minimalnych wymogów]. Państwa członkowskie i/lub [partnerzy społeczni] mogą w szczególności:
a) zadecydować, czy urlop rodzicielski jest przyznawany na zasadach pełnego czy niepełnego wymiaru czasu pracy, w częściach czy w formie »systemu kredytu czasowego;
b) uzależnić przyznanie prawa do urlopu rodzicielskiego w zależności od kwalifikującego okresu zatrudnienia, i/lub stażu pracy, przy czym okres ten nie może przekroczyć jednego roku;
c) dostosować warunki udzielania i szczegółowe zasady stosowania urlopu rodzicielskiego do szczególnego przypadku, jakim jest przysposobienie;
[…]”.
7. Klauzula 4 pkt 1 porozumienia ramowego stanowi:
„Państwa członkowskie mogą stosować lub wprowadzić przepisy korzystniejsze niż te ustanowione w niniejszym porozumieniu”.
8. W odniesieniu do wykładni porozumienia ramowego klauzula 4 pkt 6 stanowi:
„Nie ograniczając roli Komisji, sądów krajowych i Trybunału Sprawiedliwości, każda kwestia dotycząca wykładni niniejszego porozumienia na szczeblu europejskim powinna w pierwszej instancji być przedstawiona przez Komisję stronom sygnatariuszom, które następnie wydadzą opinię”.
B – Prawo krajowe
9. Przepisy dyrektywy 96/34/WE zostały transponowane do prawa greckiego dotyczącego osób zatrudnionych w służbie publicznej poprzez przyjęcie art. 53 („Udogodnienia dla urzędników, na których ciążą obowiązki rodzinne”) nowego kodeksu dotyczącego regulaminu pracowniczego urzędników administracji i urzędników zatrudnionych w osobach prawnych prawa publicznego (ustawa 3528/2007), który stanowi między innymi:
„[…] 2. Czas pracy urzędnika będącego rodzicem ulega skróceniu o 2 godziny, jeżeli ma on dzieci w wieku do 2 lat, i o 1 godzinę, jeżeli ma on dzieci w wieku od 2 do 4 lat. W razie nieskorzystania z opcji skróconego czasu pracy, o którym mowa w poprzednim akapicie, urzędnikowi będącemu rodzicem przysługuje prawo do płatnego urlopu rodzicielskiego w celu wychowania dziecka w wymiarze 9 miesięcy. W przypadku rodzica wychowującego samotnie, rodzica owdowiałego, rozwiedzionego lub rodzica będącego inwalidą w co najmniej 67% skrócony czas pracy, o którym mowa w akapicie pierwszym, lub urlop, o którym mowa w akapicie drugim, ulega przedłużeniu o sześć miesięcy względnie o jeden miesiąc. Po urodzeniu czwartego dziecka okres, przez który przysługuje prawo do skróconego czasu pracy, wydłuża się o kolejne dwa lata. […]”.
10. Zgodnie z informacjami sądu odsyłającego w prawie krajowym brak jest przepisów szczególnych dotyczących przyznania urlopu rodzicielskiego w przypadku narodzin bliźniąt.
III – Okoliczności faktyczne i postępowanie przed sądem krajowym
11. Skarżąca w postępowaniu przed sądem krajowym Z. Chatzi jest urzędnikiem w urzędzie skarbowym nr 1 w Salonikach. W dniu 21 maja 2007 r. urodziła ona bliźnięta. Z powodu narodzin dziecka pracodawca skarżącej przyznał jej przewidziany w prawie greckim dotyczącym osób zatrudnionych w służbie publicznej urlop rodzicielski w wymiarze dziewięciu miesięcy, który przysługiwał od dnia 20 września 2007 r.
12. W dniu 30 stycznia 2009 r. Z. Chatzi złożyła wniosek o przyznanie drugiego takiego urlopu rodzicielskiego od dnia 1 marca 2009 r. Zwróciła ona uwagę na okoliczność, że w związku z narodzinami bliźniąt powinien przysługiwać jej jeden urlop rodzicielski na każde dziecko. Wniosek ten został oddalony w dniu 14 maja 2009 r. Na tę odmowną decyzję Z. Chatzi wniosła skargę do Dioikitiko Efeteio Thessalonikis(5), czyli sądu odsyłającego.
13. Sąd odsyłający zwraca uwagę na to, że w odniesieniu do rodzeństwa niebędącego bliźniętami Symvoulio tis Epikrateias(6) dokonuje takiej wykładni greckich uregulowań dotyczących urlopu rodzicielskiego, że rodzicom przysługuje odrębny dziewięciomiesięczny urlop rodzicielski na każde dziecko. W nawiązaniu do tej wykładni dwa apelacyjne sądy administracyjne(7) rozstrzygnęły, że w obliczu braku szczególnych uregulowań ustawowych również w przypadku narodzin bliźniąt należy przyznać odrębny urlop rodzicielski na każde z dzieci. Jednakże grecka Rada Państwa nie podzieliła tej opinii.
IV – Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym i postępowanie przed Trybunałem
14. Postanowieniem z dnia 17 lutego 2010 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 29 marca 2010 r., sąd odsyłający zawiesił postępowanie i skierował do Trybunału następujące pytania:
„1) Czy można uznać, że w drodze klauzuli 2 pkt 1 porozumienia ramowego dotyczącego urlopu rodzicielskiego – interpretowanej w świetle art. 24 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej dotyczącego praw dziecka i przy wzięciu pod uwagę, że poziom ochrony tych praw uległ podwyższeniu w związku ze wspomnianą kartą – ustanowione zostało prawo do urlopu rodzicielskiego również na rzecz dziecka w taki sposób, że przyznanie jednego urlopu rodzicielskiego w przypadku narodzin bliźniąt stanowi naruszenie art. 21 Karty praw podstawowych z powodu dyskryminacji ze względu na urodzenie oraz niezgodne z zasadą proporcjonalności ograniczenie praw bliźniąt?
2) W razie udzielenia na pytanie pierwsze odpowiedzi przeczącej, czy pojęcie urodzenia zawarte w klauzuli 2 pkt 1 porozumienia ramowego dotyczącego urlopu rodzicielskiego należy interpretować w ten sposób, że na rzecz rodziców będących pracownikami ustanowione zostało podwójne prawo do urlopu rodzicielskiego, którego podstawą jest okoliczność, że ciąża bliźniacza kończy się dwoma następującymi po sobie narodzinami (dwoje bliźniąt), czy też w ten sposób, że urlop rodzicielski przyznany został tylko w odniesieniu do jednych narodzin niezależnie od liczby dzieci, które przyszły na świat, co nie prowadzi jednak do naruszenia równości wobec prawa ustanowionej w art. 20 Karty praw podstawowych?”.
15. Postanowieniem z dnia 12 maja 2010 r. prezes Trybunału uwzględnił wniosek sądu odsyłającego o zastosowanie trybu przyspieszonego zgodnie z art. 62 lit. a) regulaminu postępowania przed Trybunałem. W postępowaniu przed Trybunałem uwagi na piśmie, a podczas rozprawy w dniu 7 lipca 2010 r. uwagi ustne, przedstawiły rządy Estonii, Grecji, Polski, Czech, Zjednoczonego Królestwa i Komisja Europejska. Ponadto uwagi na piśmie przedstawiły rządy Niemiec i Cypru.
V – Ocena prawna
A – Uwagi wstępne
1. Zakres przysługującej Trybunałowi właściwości do dokonywania wykładni
16. Tytułem wstępu należy pokrótce przedstawić zakres przysługującej Trybunałowi właściwości do dokonywania wykładni przedmiotowego porozumienia ramowego. Rząd niemiecki podkreśla, że w ramach wykładni porozumienia ramowego należy uwzględnić w szczególności wolę partnerów społecznych, jako że w przeciwnym wypadku naruszone byłyby prawa przysługujące im na mocy art. 28 Karty praw podstawowych i art. 155 TFUE.
17. Znaczenie partnerów społecznych w ramach dokonywania wykładni porozumienia ramowego znajduje swój wyraz także w klauzuli 4 pkt 6 tego porozumienia. Określono w niej, że „każda kwestia dotycząca wykładni niniejszego porozumienia na szczeblu europejskim powinna w pierwszej instancji być przedstawiona przez Komisję stronom sygnatariuszom, które następnie wydadzą opinię”.
18. Jednakże nie prowadzi to do żadnego ograniczenia właściwości Trybunału do dokonywania wykładni w sytuacji, gdy brak jest takiej opinii sygnatariuszy porozumienia ramowego.
19. Zgodnie z art. 267 TFUE do Trybunału należy dokonywanie wykładni dyrektyw w ramach orzekania w trybie prejudycjalnym. Wprawdzie porozumienie ramowe zawarte w załączniku do dyrektywy 96/34 jest wynikiem negocjacji partnerów społecznych, to jednak na mocy art. 1 dyrektywy 96/34 stało się ono jej integralną częścią składową i ma taki sam charakter prawny(8) . Także klauzula 4 pkt 6 porozumienia ramowego wyraźnie precyzuje, że znajduje ono zastosowanie, „[n]ie ograniczając roli […] Trybunału Sprawiedliwości”. Zatem zakres właściwości Trybunału do dokonywania wykładni porozumienia ramowego nie różni się od przysługującej mu ogólnej kompetencji do dokonywania wykładni innych przepisów zawartych w dyrektywach. Ponadto ta wynikająca z prawa pierwotnego właściwość Trybunału do dokonywania wykładni i tak nie mogłaby być ograniczona na mocy przepisu takiego jak klauzula 4 pkt 6 porozumienia ramowego, który zawarty jest w dyrektywie.
2. Możliwość stosowania dyrektywy 96/34 wobec urzędników
20. Ponadto w obliczu tego, że skarżąca w postępowaniu przed sądem krajowym jest urzędniczką, należy na wstępie stwierdzić, że urzędnicy państwowi także mogą być objęci podmiotowym zakresem stosowania dyrektywy 96/34 i załączonego do niej porozumienia ramowego.
21. Zgodnie z treścią klauzuli 1 pkt 2 porozumienia ramowego ma ono zastosowanie do wszystkich pracowników, co mogłoby wykluczać urzędników. Jednakże ani dyrektywa, ani porozumienie ramowe nie zawierają żadnych wskazówek pozwalających stwierdzić, że ich zakres stosowania ogranicza się do umów o pracę zawieranych przez pracowników i pracodawców sektora prywatnego, a zatem dyrektywa i porozumienie ramowe znajdują zastosowanie również w odniesieniu do służby publicznej(9) . Trybunał dokonał rozszerzającej wykładni pojęcia pracownika zawartego w art. 141 WE (obecnie art. 157 TFUE, równość wynagrodzeń pracowników płci męskiej i żeńskiej) i jego zakresem objął również urzędników(10) . Przy tym Trybunał oparł się na założeniu, że określona tam zasada równości wynagrodzeń stanowi jeden z fundamentów Wspólnoty, a zatem z zakresu stosowania tego pojęcia nie można wyłączać służby publicznej. Podobnie Trybunał orzekł w przedmiocie dyrektyw 76/207/EWG(11) i 75/117/EWG(12) z tego względu, że mają one zasięg ogólny, co odpowiada określonej w nich zasadzie równego traktowania kobiet i mężczyzn(13) . Jako że również dyrektywa 96/34 m a na celu wspieranie równego traktowania kobiet i mężczyzn(14), również w jej przypadku pojęcie pracownika należy interpretować rozszerzająco i objąć nim także urzędników.
B – Pierwsze pytanie prejudycjalne
22. W drodze pierwszego pytania prejudycjalnego sąd odsyłający zmierza do ustalenia, czy klauzula 2 pkt 1 porozumienia ramowego ustanawia indywidualne prawo do urlopu rodzicielskiego na rzecz dzieci i czy w konsekwencji odmowa przyznania drugiego urlopu rodzicielskiego w przypadku narodzin bliźniąt stanowi naruszenie praw tychże bliźniąt.
23. Wszyscy uczestnicy postępowania słusznie zaprzeczają tej tezie. Brzmienie porozumienia ramowego nie zawiera żadnych okoliczności, które wskazywałyby na to, że dziecku przysługuje indywidualne prawo. Porozumienie ramowe ustanawia indywidualne prawo do urlopu rodzicielskiego jedynie na rzecz rodziców. Wynika to wyraźnie z treści klauzuli 2 pkt 1 porozumienia ramowego, w której wyrażone jest expressis verbis, że pracownicy, mężczyźni i kobiety, mają indywidualne prawo do urlopu rodzicielskiego.
24. Za taką językową wykładnią przemawia również wykładnia celowościowa. Zgodnie z preambułą i klauzulą 1 pkt 1 porozumienia ramowego celem urlopu rodzicielskiego jest ułatwienie pogodzenia obowiązków rodzicielskich i zawodowych pracujących rodziców oraz wspieranie równego traktowania kobiet i mężczyzn. W tym celu w porozumieniu ramowym przyznane zostało indywidualne prawo do urlopu rodzicielskiego na rzecz pracujących rodziców i w ten sposób zawarte są w nim uregulowania dotyczące stosunku między rodzicami i ich pracodawcami(15) . Istnienie osobistego prawa dziecka do urlopu rodzicielskiego nie jest również niezbędne dla realizacji celu lepszego pogodzenia pracy i życia rodzinnego.
25. Odmienna wykładnia porozumienia ramowego nie wynika również z art. 24 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej, na którą powołuje się sąd odsyłający. Artykuł ten stanowi, że dzieci mają prawo do takiej ochrony i opieki, jaka jest konieczna dla ich dobra. Jednakże dla realizacji tego prawa do ochrony i opieki nie jest niezbędne, aby dzieciom przysługiwało osobiste roszczenie o przyznanie ich rodzicom urlopu rodzicielskiego. Wystarczy przyznanie takiego prawa samym rodzicom, którzy przecież decydują o rodzaju i sposobie opieki nad dziećmi, a także mogą zapewnić opiekę i zadbać o dobro dzieci w inny sposób niż poprzez skorzystanie z urlopu rodzicielskiego.
C – Drugie pytanie prejudycjalne
26. W drodze drugiego pytania prejudycjalnego sąd odsyłający zmierza zasadniczo do ustalenia, czy na mocy porozumienia ramowego należy przyznać osobiste prawo do urlopu rodzicielskiego w odniesieniu do każdego z bliźniąt, czy też dla spełnienia wymogów porozumienia ramowego wystarczy, by narodziny bliźniąt traktowano na równi z narodzinami jednego dziecka i przyznawano tylko jeden urlop rodzicielski.
27. Powyższa kwestia powstaje również w przypadku porodu mnogiego (narodziny trojaczków, czworaczków itd.). Jako że przedmiotem postępowania przed sądem krajowym są narodziny bliźniąt, poniższe uwagi dotyczą tego przypadku.
1. Wykładnia klauzuli 2 pkt 1 porozumienia ramowego
28. Zgodnie z klauzulą 2 pkt 1 porozumienia ramowego pracownicy, mężczyźni i kobiety, mają „indywidualne prawo do urlopu rodzicielskiego z powodu urodzenia lub przysposobienia dziecka, aby umożliwić im opiekę nad dzieckiem przez przynajmniej trzy miesiące […]”. Podobnie sformułowany jest art. 33 ust. 2 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej, który stanowi m.in., że „[w] celu pogodzenia życia rodzinnego z zawodowym każdy ma prawo do […] urlopu wychowawczego po urodzeniu lub przysposobieniu dziecka”.
29. Poniższe uwagi poświęcone rozumieniu tego przepisu dotyczą w pierwszej kolejności jedynie ustanowionego w dyrektywie minimalnego trzymiesięcznego okresu urlopu rodzicielskiego. Dopiero w następnej kolejności zostanie wyjaśnione, jakie konsekwencje niesie ze sobą ustanowienie przez państwo członkowskie dłuższego urlopu rodzicielskiego.
30. Rządy Zjednoczonego Królestwa i Cypru słusznie zwracają uwagę na to, że zastosowanie liczby pojedynczej („urodzenia dziecka ”, „opiekę nad dzieckiem ”) przemawia za istnieniem odrębnego prawa do urlopu rodzicielskiego na każde dziecko(16) . Niemniej jednak porozumienie ramowe nie mówi w sposób ogólny, że urlop rodzicielski ma służyć „opiece nad dzieckiem”, lecz indywidualizuje prawo do urlopu w odniesieniu do określonego dziecka, a mianowicie „tego dziecka”, z którego narodzinami jest ono związane. Należy to interpretować w ten sposób, że urodzenie każdego dziecka skutkuje powstaniem odrębnego prawa do przynajmniej trzymiesięcznego urlopu rodzicielskiego.
31. Tak więc treść porozumienia ramowego skłania ku takiej interpretacji, że również w przypadku narodzin bliźniąt powstaje odrębne prawo do urlopu rodzicielskiego na każde dziecko.
32. Nie jest przekonujące stanowisko pozostałych uczestników postępowania, zgodnie z którym prawo do urlopu rodzicielskiego jest związane z faktem „urodzenia” niezależnie od liczby narodzonych dzieci. Moim zdaniem podstawą takiej interpretacji nie może być klauzula 2 pkt 1 porozumienia ramowego. W klauzuli tej nie ma mowy ogólnie o urlopie rodzicielskim po narodzinach, lecz o narodzeniu „dziecka” w celu umożliwienia opieki nad „tym dzieckiem”. Tekst tego przepisu koncentruje się zatem nie na narodzinach, lecz na każdym dziecku, i opiera się na zasadzie, że urlop rodzicielski przysługuje na każde dziecko.
33. Powyższą interpretację, zgodnie z którą klauzula 2 pkt 1 przypisuje decydujące znaczenie nie narodzinom niezależnie od liczby narodzonych dzieci, lecz narodzonym dzieciom, potwierdza wyrok Trybunału w sprawie Komisja przeciwko Luksemburgowi(17) . W wyroku tym Trybunał wyraźnie stwierdził w kontekście temporalnej możliwości stosowania dyrektywy dotyczącej urlopu rodzicielskiego, że prawo do urlopu rodzicielskiego przysługuje również wówczas, gdy dziecko narodziło się jeszcze przed wejściem w życie tej dyrektywy. W ramach uzasadnienia Trybunał stwierdził, że dla powstania prawa do urlopu rodzicielskiego decydujące znaczenie mają nie narodziny i ich data, lecz wyłącznie okoliczność, że dziecko istnieje w momencie złożenia wniosku(18) . Natomiast w przypadku gdy za kryterium oceny przyjmie się dziecko, a nie narodziny, niedopuszczalne jest ustanowienie zasady, zgodnie z którą w przypadku każdych narodzin przysługiwałoby jedynie jedno prawo do urlopu rodzicielskiego niezależnie od liczby narodzonych dzieci. Za podstawę oceny należy przyjąć raczej bliźnięta, co z kolei prowadziłoby do uznania dwóch odrębnych praw do urlopu rodzicielskiego.
34. W ramach dotychczasowych wniosków należy zatem stwierdzić, że klauzula 2 pkt 1 porozumienia ramowego, jak wynika z jej brzmienia, przewiduje odrębne prawo do urlopu rodzicielskiego w przypadku narodzin każdego dziecka. Z brzmienia porozumienia ramowego nie wynika, że w odniesieniu do narodzin bliźniąt stosuje się inne zasady.
2. Wykładnia celowościowa
35. Cel porozumienia ramowego nie przemawia za ograniczeniem wykładni językowej.
36. Celem porozumienia ramowego jest wspieranie pogodzenia obowiązków rodzicielskich i zawodowych poprzez umożliwienie rodzicom wykonywania samodzielnej opieki nad dzieckiem przez określony czas bez ryzyka poniesienia uszczerbku w karierze(19) . Rodzice powinni mieć możliwość pełnienia tak obowiązków pracowniczych, jak i rodzinnych(20) . W kontekście zmian demograficznych celem porozumienia jest również wywarcie pozytywnego wpływu na współczynnik urodzeń(21) . Jednocześnie urlop rodzicielski służy wspieraniu udziału kobiet w życiu zawodowym oraz równego traktowania obu płci(22) .
37. Wniosek wyprowadzony w oparciu o wykładnię językową, zgodnie z którym na każde z bliźniąt przysługuje odrębne prawo do urlopu rodzicielskiego, jest szczególnie odpowiednim środkiem wspierania realizacji wyżej wymienionych celów porozumienia ramowego. Odrębne prawo do trzymiesięcznego urlopu rodzicielskiego na każde z bliźniąt najlepiej służy pogodzeniu obowiązków rodzinnych i zawodowych rodziców szczególnie obciążonych opieką nad bliźniętami. Ponadto może ono stworzyć bodziec dla rodzica opiekującego się bliźniętami, którym w rzeczywistości najczęściej wciąż jest matka, do nierezygnowania z aktywności zawodowej w obliczu wyzwań wynikających z narodzin bliźniąt.
38. Jednakże niektórzy uczestnicy postępowania podnoszą, że bliźnięta wymagają jednoczesnej opieki i z tego względu przyznanie rodzicom bliźniąt tylko jednego urlopu rodzicielskiego uwzględnia w wystarczający sposób cel porozumienia ramowego.
39. Powyższy argument nie może zostać uwzględniony. Wykładnia uwzględniająca wchodzącą w skład prawa Unii zasadę równego traktowania nie pozwala na przyznanie tylko jednego urlopu rodzicielskiego w przypadku narodzin bliźniąt.
40. W tym względzie należy co prawda przyznać, że opieka nad bliźniętami wywołuje synergiczne skutki. Niemniej jednak opieka nad bliźniętami wiąże się ze znacznie większym nakładem pracy, który nie jest porównywalny z opieką nad jednym dzieckiem. Ze względu na ten sam wiek bliźnięta mają wprawdzie co do zasady te same potrzeby, jednakże po pierwsze muszą być one zaspokajane w podwójnym zakresie, a po drugie wcale nie jest powiedziane, że bliźnięta przykładowo zawsze w tym samym czasie są głodne lub śpią. Przyznanie rodzicom bliźniąt tylko jednego urlopu rodzicielskiego, tak jak rodzicom jednego dziecka, nie uwzględniałoby tej różnicy, a zatem odmienne sytuacje byłyby w niedopuszczalny sposób traktowane jednakowo.
41. Poniżej przedstawię dwa przykłady, których celem jest zilustrowanie, że przyznanie tylko jednego urlopu rodzicielskiego na rzecz bliźniąt jest sprzeczne z zasadą równego traktowania.
42. Komisja słusznie wskazuje, że zgodnie z koncepcją porozumienia ramowego urlop rodzicielski nie musi następować bezpośrednio po urlopie macierzyńskim, lecz może być wykorzystany w okresie późniejszym. Klauzula 2 pkt 1 stanowi, że okres, w jakim państwa członkowskie mogą przyznać urlop rodzicielski, trwa do osiągnięcia przez dziecko wieku ośmiu lat. Wynika z tego, że w przypadku rodzeństwa w różnym wieku urlop rodzicielski przysługujący na pierwsze dziecko można wykorzystać dopiero po narodzinach drugiego dziecka.
43. Niemniej jednak również w powyższej sytuacji rodzice wykorzystujący urlop rodzicielski przyznany na jedno z dzieci mogą opiekować się dwójką dzieci, przy czym porozumienie ramowe nie stanowi w tym względzie podstawy odebrania prawa do urlopu rodzicielskiego przypadającego na drugie dziecko. Rozumując analogicznie, argument dotyczący możliwości jednoczesnego wykonywania opieki nad bliźniętami nie może powodować tego, że prawo do urlopu ogranicza się do tylko jednego urlopu rodzicielskiego.
44. Poniższy przykład również sprzeciwia się przyznaniu tylko jednego prawa do urlopu rodzicielskiego w przypadku bliźniąt. Biorąc pod uwagę koncepcję porozumienia ramowego przyjmującego ośmioletni okres, w którym możliwe jest wykorzystanie urlopu rodzicielskiego, należy stwierdzić, że rodzice rodzeństwa mogą zdecydować się na wykorzystanie urlopu rodzicielskiego na jedno z dzieci w okresie niemowlęctwa, aby w bardziej intensywny sposób doświadczyć tej fazy rozwoju, a urlop rodzicielski przysługujący na drugie dziecko mogą wykorzystać na przykład w okresie rozpoczęcia nauki w szkole z myślą o zapewnieniu dziecku szczególnego wsparcia. Przyznanie rodzicom bliźniąt tylko jednego urlopu rodzicielskiego pozbawiłoby rodziców takiej elastyczności. Również to stanowiłoby niedopuszczalny brak równego traktowania.
45. Jeżeli chodzi o to, że w trakcie rozprawy rząd grecki podkreślił, iż konieczność intensywnej opieki kończy się jednocześnie i zatem należy przyznać tylko jeden urlop rodzicielski, należy zwrócić uwagę na to, że zgodnie z uregulowaniami greckimi urlop rodzicielski może być wykorzystany do ukończenia czwartego roku życia. Tak więc również ustawodawca grecki przyjmuje długi okres, w którym rodzice mogą wykorzystać urlop rodzicielski. Przyznanie rodzicom bliźniąt tylko jednego urlopu rodzicielskiego pozbawiłoby ich tej możliwości.
46. W ramach poniższych uwag należy jeszcze nawiązać do argumentu podniesionego przez rząd niemiecki. Rząd ten zauważa, że dopiero nowa wersja porozumienia ramowego dotyczącego urlopu rodzicielskiego(23) określa szczególną sytuację dzieci niepełnosprawnych i dotkniętych długotrwałą chorobą. W tym zakresie klauzula 3 pkt 3 stanowi, że państwa członkowskie lub partnerzy społeczni powinni ocenić potrzebę dostosowania warunków udzielania i zasad korzystania z urlopu rodzicielskiego do potrzeb rodziców dzieci niepełnosprawnych lub dotkniętych długotrwałą chorobą. Z faktu, że nowa wersja nie odnosi się do szczególnej sytuacji jednoczesnych narodzin kilkorga dzieci, rząd niemiecki wywodzi, że sytuacja ta nie jest uregulowana w starej ani w nowej wersji dyrektywy. W związku z tym może ona zostać uregulowana przez partnerów społecznych co najwyżej na przyszłość.
47. Powyższy argument mnie nie przekonuje. Dokładnie w ten sposób można bowiem posłużyć się faktem pominięcia przypadku jednoczesnych narodzin kilkorga dzieci w nowej wersji porozumienia ramowego jako argumentem przemawiającym za tym, że jednoczesne narodziny kilkorga dzieci objęte są zakresem ogólnego przepisu dotyczącego urlopu rodzicielskiego zawartego w klauzuli 2 pkt 1 pierwotnej wersji porozumienia ramowego, co moim zdaniem jest słuszne. W takiej sytuacji nie ma potrzeby przyjęcia odrębnego przepisu, na poparcie czego można by z kolei przywołać argument, że ta kwestia została pominięta w nowej wersji porozumienia ramowego z 2010 r.
48. Niektórzy uczestnicy postępowania odsyłają ponadto do wniosku Komisji(24) w sprawie zmiany dyrektywy 92/85/EWG(25) dotyczącej urlopu macierzyńskiego. Istnieje propozycja jej zmiany w takim zakresie, że państwa członkowskie będą miały obowiązek przyjęcia niezbędnych środków w celu zapewnienia, że między innymi w razie jednoczesnego urodzenia kilkorga dzieci przyznawany będzie dodatkowy urlop macierzyński. Jednakże z okoliczności, że planowane jest jedynie przedłużenie, a nie przyznanie dwa razy dłuższego urlopu, nie można wyprowadzać wniosków mających wpływ na wykładnię porozumienia ramowego w sprawie urlopu rodzicielskiego. Jak słusznie podkreśliła Komisja w trakcie rozprawy, obie dyrektywy mają odmienne cele. Dyrektywa dotycząca urlopu macierzyńskiego ma bowiem na celu przede wszystkim zapewnienie ochrony biologicznej kondycji kobiety oraz szczególnych relacji między nią a jej dzieckiem(26), natomiast dyrektywa w sprawie urlopu rodzicielskiego dotyczy opieki nad dzieckiem w perspektywie pogodzenia pracy i życia rodzinnego. Podczas gdy już przedłużenie urlopu macierzyńskiego może w wystarczającym stopniu służyć ochronie biologicznej kondycji kobiety po urodzeniu bliźniąt, nie można tego analogicznie odnieść do wymogów dotyczących urlopu rodzicielskiego, który służy innym celom.
49. Ponadto uczestnicy postępowania powołali się na orzecznictwo Trybunału, zgodnie z którym urlop gwarantowany przez prawo wspólnotowe nie może wpływać na prawo do skorzystania z innego urlopu gwarantowanego przez to prawo(27) . Przytoczone wyroki dotyczyły jednak urlopów służących różnym celom, przykładowo w wyroku w sprawie Merino Gómez urlopu macierzyńskiego i rocznego(28) . Natomiast w niniejszej sprawie nie mamy do czynienia z odmiennymi rodzajami urlopów. Niemniej można by zastanowić się na tym, czy mimo to przedmiotowe prawa do urlopu nie służą jednak realizacji odmiennych celów. W tym zakresie można by przytoczyć argument, że jedno prawo do urlopu służy opiece nad pierwszym bliźniakiem, a drugie – opiece nad drugim bliźniakiem. Także w tym zakresie prawa te mogłyby mieć odmienne cele. Rozstrzygające byłoby to, czy pojęcie „odmiennego celu” interpretowane byłoby w sposób zawężający, czy też rozszerzający. Nie twierdzę jednak, że niezbędne jest definitywne wyjaśnienie kwestii analogicznego stosowania do niniejszej sprawy przytoczonego na wstępie orzecznictwa, ponieważ istnieją argumenty dostatecznie przemawiające za tym, że klauzulę 2 pkt 1 porozumienia ramowego należy interpretować w ten sposób, że na każde dziecko przysługuje odrębne prawo do urlopu rodzicielskiego, niezależnie od tego, czy narodziły się bliźnięta, czy jedno dziecko.
50. Podsumowując, należy jeszcze poruszyć kompetencję państw członkowskich do swobodnego ustalania długości okresu, w którym można skorzystać z urlopu rodzicielskiego, w ramach przewidzianego w porozumieniu ramowym okresu ośmiu lat. Ta kompetencja wynika z klauzuli 2 pkt 1 porozumienia ramowego. Niemiecka wersja ostatniego zdania tego punktu brzmi: „Die genauen Bestimmungen sind von den Mitgliedstaaten und/oder Sozialpartnern festzulegen” („[Z]godnie z ustaleniami państw członkowskich i/lub partnerów społecznych”.). Prima facie niemieckie brzmienie porozumienia nie precyzuje, do czego odnosi się to zda nie. Jednakże pomocą służy porównanie z innymi wersjami językowymi porozumienia ramowego. W wersjach tych po ustanowieniu ośmioletniej granicy wieku w miejscu tego zdania występuje zdanie poboczne, które zobowiązuje państwa członkowskie do ustalenia granicy wieku, w ramach której można wykorzystać urlop rodzicielski(29) . Zatem precyzyjne określenie przez państwa członkowskie lub partnerów społecznych dotyczy okresu nieprzekraczającego ośmiu lat, w którym można skorzystać z urlopu rodzicielskiego.
51. Opierając się na tej kompetencji państw członkowskich do określania konkretnego maksymalnego wieku dziecka, do którego ukończenia można skorzystać z urlopu rodzicielskiego, można sobie wyobrazić, że przyjęte zostaje, iż urlop rodzicielski można wykorzystać tylko w okresie trzech miesięcy po zakończeniu urlopu macierzyńskiego. W takim przypadku teoretycznie istniałoby wprawdzie odrębne prawo w odniesieniu do każdego dziecka, jednak faktycznie rodzicom przysługiwałby tylko jeden urlop rodzicielski, ponieważ musieliby oni skorzystać z niego jednocześnie w przypadku obojga bliźniąt. W ramach określania możliwości korzystania z urlopu rodzicielskiego państwa członkowskie i/lub partnerzy społeczni dysponują szerokim zakresem swobodnego uznania w odniesieniu do ustalenia momentu skorzystania z urlopu rodzicielskiego. Jednakże w ramach wykonywania tych kompetencji uznaniowych państwa członkowskie muszą czuwać nad tym, aby praktyczna skuteczność porozumienia ramowego nie została naruszona. Zatem określenie konkretnego zakresu czasowego nie może prowadzić do tego, że w konsekwencji przysługujące rodzicom bliźniąt dwa odrębne trzymiesięczne urlopy rodzicielskie nie mogą zostać przyznane.
52. W ramach dotychczasowych wniosków należy zatem stwierdzić, że zgodnie z porozumieniem ramowym rodzicom bliźniąt należy przyznać dwa odrębne prawa do co najmniej trzymiesięcznego urlopu rodzicielskiego.
3. W przedmiocie czasu trwania urlopu rodzicielskiego przekraczającego okres minimalny
53. Dotychczasowe rozważania opierały się na założeniu – jak wyjaśniłam na wstępie – że minimalny czas trwania urlopu rodzicielskiego ustanowiony w porozumieniu ramowym wynosi trzy miesiące.
54. Należy jeszcze wyjaśnić, jakie konsekwencje wywołuje powyższa wykładnia w sytuacji, gdy państwo członkowskie przyznaje urlop rodzicielski trwający dłużej niż okres minimalny. Urlopy rodzicielskie przyjęte w państwach członkowskich znacznie różnią się czasem ich trwania: przykładowo uregulowania Zjednoczonego Królestwa przewidują urlop rodzicielski wynoszący 13 tygodni, w ustawodawstwie greckim zatrudnionym w służbie publicznej przyznaje się urlop wynoszący dziewięć miesięcy, w innych państwach członkowskich trzy lata (np. w Niemczech, Francji, na Litwie, w Hiszpanii i w Czechach(30) ).
55. W związku z tym powstaje kwestia, czy w przypadku narodzin bliźniąt należy podwoić czas trwania urlopu rodzicielskiego ustanowionego w ustawodawstwie krajowym w odniesieniu do jednego dziecka.
56. Punktem wyjścia dla wyjaśnienia tej kwestii jest w pierwszym rzędzie twierdzenie, że porozumienie ramowe ustanawia jedynie wymogi minimalne(31) . Porozumienie ramowe określa jedynie wymóg, aby państwo członkowskie ustanowiło co najmniej trzymiesięczny urlop rodzicielski w odniesieniu do jednego dziecka. W ramach podejmowania decyzji o przyznaniu dłuższego urlopu rodzicielskiego państwo członkowskie dysponuje szeroką swobodą działania. Niemniej jednak urlop dłuższy od urlopu o minimalnym czasie trwania powinien być przyznawany co do zasady na takich samych warunkach wszystkim osobom objętym podmiotowym zakresem stosowania dyrektywy, chyba że odmienne traktowanie może być obiektywnie uzasadnione(32) .
57. W przypadku gdy państwo członkowskie ustanawia dłuższy urlop rodzicielski, jego swobodny zakres działania nie dotyczy jedynie ścisłego określenia dłuższego czasu trwania urlopu rodzicielskiego przypadającego na jedno dziecko. W ramach określania dłuższego czasu trwania urlopu rodzicielskiego państwo to może nawet przyjąć przepisy dotyczące jednoczesnego korzystania z urlopów rodzicielskich przysługujących w odniesieniu do różnych dzieci. Wynika to już z celu porozumienia ramowego, jakim jest ułatwienie pogodzenia obowiązków rodzicielskich i zawodowych. W tym zakresie odmienne traktowanie narodzin jednego dziecka może być obiektywnie uzasadnione. Odpowiednio również rząd Zjednoczonego Królestwa podniósł w trakcie rozprawy, że w przypadku dłuższego urlopu rodzicielskiego odmienne traktowanie mogłoby być uzasadnione, co w pierwszym rzędzie powinno podlegać ocenie państw członkowskich.
58. W szczególności w przypadku dłuższego urlopu rodzicielskiego, jak słusznie podniosły rządy estoński i niemiecki, kilkakrotne przyznanie tego urlopu w pełnym wymiarze może prowadzić do tak długiego nieprzerwanego okresu urlopu rodzicielskiego, że urlop ten przestaje służyć realizowanemu celowi powrotu do życia zawodowego, a nawet wywiera skutek odwrotny lub w każdym razie istotnie utrudnia ten powrót. W tym zakresie również pkt 6 przesłanek ogólnych porozumienia ramowego podkreśla, że środki mające na celu pogodzenie życia zawodowego i rodzinnego powinny uwzględniać potrzeby zarówno przedsiębiorstw, jak i pracowników.
59. Ponadto nie jest ewidentne, że szczególne obciążenie związane z opieką nad bliźniętami nawet wówczas wymaga wydłużenia urlopu rodzicielskiego, gdy już w odniesieniu do jednego dziecka przysługuje urlop o wiele dłuższy od minimalnego trzymiesięcznego okresu urlopu wynikającego z prawa Unii. W takiej sytuacji szczególnego znaczenia może nabrać to, że opieka nad bliźniętami wywołuje synergiczne skutki. Im dłuższy jest dany urlop rodzicielski przysługujący na jedno dziecko, tym bardziej neutralizuje on skutki dodatkowego obciążenia związanego z opieką nad bliźniętami, które i tak są trudne do zrekompensowania w minimalnym okresie trzech miesięcy.
60. W związku z powyższym należy stwierdzić, że również w przypadku gdy państwo członkowskie przyjęło dłuższy urlop rodzicielski niż minimalny okres trzech miesięcy ustanowiony w porozumieniu ramowym, rodzicom bliźniąt przysługuje co do zasady prawo do urlopu rodzicielskiego na każde dziecko z osobna. Jednakże zasada równego traktowania nie wymaga schematycznego podwojenia czasu trwania urlopu rodzicielskiego dłuższego niż minimalny okres trzech miesięcy, lecz w obliczu celów porozumienia ramowego może być uzasadnione przyjęcie przepisów dotyczących wzajemnego zaliczania okresów urlopu prowadzących do ograniczenia podwójnego czasu trwania urlopu rodzicielskiego. Do państwa członkowskiego należy dokonanie niezbędnego wyważenia z uwzględnieniem celu porozumienia ramowego, jakim jest ułatwienie pogodzenia życia rodzinnego i zawodowego.
61. Grecki ustawodawca nie ustanowił wyraźniej zasady wzajemnego zaliczania okresów urlopu w odniesieniu do narodzin bliźniąt. Do sądu odsyłającego należy zbadanie, czy taką zasadę, która spełnia wskazane powyżej kryteria, można w drodze wykładni wywieść z prawa krajowego. W sytuacji gdy jest to niemożliwe, słuszne jest co do zasady podwojenie czasu trwania urlopu rodzicielskiego, które wynika z dyrektywy.
VI – Wnioski
62. W kontekście powyższych rozważań proponuję Trybunałowi, aby na pytania Dioikitiko Efeteio Thessalonikis udzielił następujących odpowiedzi:
1. Klauzuli 2 pkt 1 porozumienia ramowego dotyczącego urlopu rodzicielskiego zawartego w dniu 14 grudnia 1995 r. i stanowiącego załącznik do dyrektywy Rady 96/34/WE z dnia 3 czerwca 1996 r. w sprawie porozumienia ramowego dotyczącego urlopu rodzicielskiego zawartego przez UNICE, CEEP oraz ETUC w brzmieniu zmienionym dyrektywą Rady 97/75/WE z dnia 15 grudnia 1997 r. nie można interpretować w ten sposób, że na jej mocy dziecku zostaje przyznane indywidualne prawo do urlopu rodzicielskiego.
2. Klauzulę 2 pkt 1 porozumienia ramowego dotyczącego urlopu rodzicielskiego zawartego w dniu 14 grudnia 1995 r. i stanowiącego załącznik do dyrektywy Rady 96/34/WE z dnia 3 czerwca 1996 r. w sprawie porozumienia ramowego dotyczącego urlopu rodzicielskiego zawartego przez UNICE, CEEP oraz ETUC w brzmieniu zmienionym dyrektywą Rady 97/75/WE z dnia 15 grudnia 1997 r. należy interpretować w ten sposób, że mężczyznom i kobietom będącym pracownikami przysługuje na każde z bliźniąt indywidualne prawo do co najmniej trzymiesięcznego urlopu rodzicielskiego.
(1) .
(2)  –	Dyrektywa Rady 96/34/WE z dnia 3 czerwca 1996 r. w sprawie porozumienia ramowego dotyczącego urlopu rodzicielskiego zawartego przez UNICE, CEEP oraz ETUC (Dz.U. L 145, s. 4) zmieniona dyrektywą Rady 97/75/WE z dnia 15 grudnia 1997 r. (Dz.U. L 10, s. 24), zwana dalej „dyrektywą 96/34” lub „dyrektywą w sprawie urlopu rodzicielskiego”. Dyrektywa Rady 2010/18/UE z dnia 8 marca 2010 r. w sprawie wdrożenia zmienionego porozumienia ramowego dotyczącego urlopu rodzicielskiego zawartego przez BUSINESSEUROPE, UEAPME, CEEP i ETUC oraz uchylająca dyrektywę 96/34/WE podlega transpozycji do dnia 8 marca 2012 r., a zatem nie znajduje zastosowania do niniejszej sprawy. Zresztą nie zawiera ona żadnych istotnych zmian, które miałyby znaczenie dla udzielenia odpowiedzi na pytania przedstawione w niniejszej sprawie.
(3)  –	Zobacz akapit pierwszy preambuły do porozumienia ramowego.
(4)  –	Punkt 4 przesłanek ogólnych porozumienia ramowego.
(5)  –	Apelacyjny sąd administracyjny w Salonikach.
(6)  –	Rada Państwa.
(7)  –	Dioikitiko Efeteio Athinon i Dioikitiko Efeteio Thessalonikis.
(8)  –	Zobacz wyrok z dnia 15 kwietnia 2008 r. w sprawie C‑268/06 Impact, Zb.Orz. s. I‑2483, pkt 58, odsyłający do mojej opinii w tej sprawie przedstawionej w dniu 9 stycznia 2008 r., pkt 87.
(9)  –	Zobacz podobnie wyroki: z dnia 4 lipca 2006 r. w sprawie C‑212/04 Adeneler, Zb.Orz. s. I‑6057, pkt 54 i nast.; z dnia 7 września 2006 r. w sprawie C‑180/04 Vassallo, Zb.Orz. s. I‑7251, pkt 32.
(10)  –	Zobacz w szczególności wyroki: z dnia 29 listopada 2001 r. w sprawie C‑366/99 Griesmar, Rec. s. I‑9383, pkt 31; z dnia 23 października 2003 r. w sprawach połączonych C‑4/02 i C‑5/02 Schönheit i Becker, Rec. s. I‑12575, pkt 60.
(11)  –	Dyrektywa Rady 76/207/EWG z dnia 9 lutego 1976 r. w sprawie wprowadzenia w życie zasady równego traktowania kobiet i mężczyzn w zakresie dostępu do zatrudnienia, kształcenia i awansu zawodowego oraz warunków pracy, Dz.U. L 39, s. 40.
(12)  –	Dyrektywa Rady 75/117/EWG z dnia 10 lutego 1975 r. w sprawie zbliżenia ustawodawstw państw członkowskich dotyczących stosowania zasady równości wynagrodzeń dla mężczyzn i kobiet, Dz.U. L 45, s. 19.
(13)  –	Wyrok z dnia 21 maja 1985 r. w sprawie 248/83 Komisja przeciwko Niemcom, Rec. s. 1459, pkt 16.
(14)  –	Punkty 4 i 7 przesłanek ogólnych porozumienia ramowego i akapit pierwszy preambuły do porozumienia ramowego.
(15)  –	Wyrok z dnia 14 kwietnia 2005 r. w sprawie C‑519/03 Komisja przeciwko Luksemburgowi, Zb.Orz. s. I‑3067, pkt 46.
(16)  –	Francuska wersja językowa brzmi „naissance d'un enfant / pour pouvoir s'occuper de cet enfant”, angielska wersja językowa: „the birth of a child / to enable them to take care of that child”, grecka wersja językowa: „λόγω γέννησης ή υιοθεσίας παιδιού / ώστε να μπορέσουν να ασχοληθούν με το παιδί αυτό”.
(17)  –	Wyżej wymieniony w przypisie 15.
(18)  –	Wyżej wymieniony w przypisie 15.
(19)  –	Zobacz klauzula 1 pkt 1 porozumienia ramowego.
(20)  –	Punkt 4 przesłanek ogólnych porozumienia ramowego.
(21)  –	Zobacz pkt 7 przesłanek ogólnych porozumienia ramowego.
(22)  –	Punkty 4 i 7 przesłanek ogólnych porozumienia ramowego oraz akapit pierwszy preambuły do porozumienia ramowego.
(23)  –	Stanowiącego załącznik do ww. w przypisie 2 dyrektywy 2010/18/UE.
(24)  –	COM(2008) 637 wersja ostateczna.
(25)  –	Dyrektywa Rady 92/85/EWG z dnia 19 października 1992 r. w sprawie wprowadzenia środków służących wspieraniu poprawy w miejscu pracy bezpieczeństwa i zdrowia pracownic w ciąży, pracownic, które niedawno rodziły, i pracownic karmiących piersią (dziesiąta dyrektywa szczegółowa w rozumieniu art. 16 ust. 1 dyrektywy 89/391/EWG, Dz.U. L 348, s. 1, zwana dalej „dyrektywą dotyczącą urlopu macierzyńskiego”.
(26)  –	Zobacz podobnie ww. w przypisie 15 wyrok w sprawie Komisja przeciwko Luksemburgowi, pkt 32.
(27)  –	Wyroki: z dnia 20 stycznia 2009 r. w sprawach połączonych C‑350/06 i C‑520/06 Schultz-Hoff, Zb.Orz., s. I‑179, pkt 26; z dnia 18 marca 2004 r. w sprawie C‑342/01 Merino Gómez, Rec. s. I‑2605, pkt 32, 33; ww. w przypisie 15 wyrok w sprawie Komisja przeciwko Luksemburgowi, pkt 33; wyrok z dnia 20 września 2007 r. w sprawie C‑116/06 Kiiski, Zb.Orz. s. I‑7643, pkt 56.
(28)  –	Wyżej wymieniony w przypisie 27.
(29)  –	Zobacz przykładowo francuską („[…] au moins trois mois jusqu'à un âge déterminé pouvant aller jusqu'à huit ans, à définir par les États membres et/ou les partenaires sociaux”), angielską („[…] for at least three months, until a given age up to 8 years to be defined by Member States and/or management and labour”) lub grecką wersję językową („[…] τουλάχιστον επί τρεις μήνες, μέχρι μιας ορισμένης ηλικίας, η οποία μπορεί να φθάσει μέχρι τα 8 έτη και προσδιορίζεται από τα κράτη μέλη ή/και τους κοινωνικούς εταίρους”).
(30)  –	W Niemczech na rzecz każdego z rodziców do czasu ukończenia przez dziecko trzeciego roku życia, w pozostałych wymienionych państwach członkowskich – wspólnie na rzecz obu rodziców.
(31)  –	Zobacz motyw 10 dyrektywy 96/34.
(32)  –	Zobacz opinię rzecznika generalnego A. Tizzana z dnia 18 stycznia 2005 r. w sprawie C‑519/03 Komisja przeciwko Luksemburgowi, Zb.Orz. s. I‑3067, pkt 49.