KONKLUŻJONIJIET TAL-AVUKAT ĠENERALI
WATHELET
ippreżentati fl-4 ta’ Settembru 2014 (1)
Kawżi Magħquda C‑401/13 u C‑432/13
Vasiliki Balazs
vs
Casa Judeţeană de Pensii Cluj (C-401/13)
u
Casa Judeţeană de Pensii Cluj
vs
Attila Balazs (C 432/13)
[talbiet għal deċiżjoni preliminari mressqa mill-Curtea de Appel Cuj (ir-Rumanija)]
“Sigurtà soċjali tal-ħaddiema migranti — Benefiċċji tax-xjuħija — Applikabbiltà tal-ftehim dwar is-sigurtà soċjali bejn l-Istati Membri — Rifjut mill-awtoritajiet ta’ Stat Membru li jagħtu benefiċċju tax-xjuħija għal perjodi ta’ impjieg imwettqa fit-territorju tiegħu lil persuna rimpatrijata minn Stat Membru ieħor fuq il-bażi tal-leġiżlazzjoni tal-Unjoni”
1.        It-talbiet għal deċiżjoni preliminari mressqa mill-Curtea de Appel Cuj (ir‑Rumanija) jirrigwardaw l-interpretazzjoni tal-Artikolu 7(2)(ċ) tar-Regolament tal-Kunsill (KEE) Nru 1408/71, tal-14 ta’ Ġunju 1971, dwar l-applikazzjoni tal-iskemi tas-siġurtà soċjali għall-persuni impjegati u l-familja tagħhom li jiċċaqilqu ġewwa l-Komunità, fil-verżjoni tiegħu kif emendata u aġġornata bir-Regolament tal-Kunsill (KE) Nru 118/97, tat-2 ta’ Diċembru 1996 (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 5, Vol. 3, p. 3), kif emendat bir-Regolament tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill (KE) Nru 1992/2006, tat-18 ta’ Diċembru 2006 (2) (iktar ’il quddiem ir-“Regolament Nru 1408/71”).
2.        Dawn it-talbiet tressqu fil-kuntest ta’ tilwim bejn, minn naħa, Vasiliki Balazs u l-Casa Judeţeană de Pensii Cluj (fond dipartimentali tal-pensjonijiet ta’ Cluj fir-Rumanija, iktar ’il quddiem il-“Casa Judeţeană de Pensii”) u, min-naħa l-oħra, din tal-aħħar kontra Attila Balazs, fir-rigward tal-għoti ta’ pensjonijiet tax-xjuħija lil A. u lil V. Balazs (iktar ’il quddiem, flimkien, il-“konjuġi Balazs”).
I –    Il-kuntest ġuridiku
A –    Id-dritt tal-Unjoni
3.        Skont is-sitt premessa tar-Regolament Nru 1408/71:
“[...] d-dispożizzjonijiet għall-koordinament iridu jiggarantixxu li l-ħaddiema li jiċċaqilqu fil-Komunità u d-dipendenti tagħhom u dawk li jibqgħu warajhom iżommu d-drittijiet u l-vantaġġi li jkunu kisbu u li jkunu fi triqthom biex jiksbu”.
4.        L-Artikolu 6 tal-imsemmi regolament jipprovdi skont kif ġej:
“Suġġetti għad-dispożizzjonijiet ta’ l-Artikoli 7, 8 u 46(4) dan ir-Regolament jirrimpjazza, fejn jidħlu persuni u materji li jkopri, id-dispożizzjonijiet ta’ kwalunkwe konvenzjoni tas-sigurtà soċjali li torbot:
a)      […] żewġ Stati Membri jew iktar esklussivament;
[…]”
5.        B’deroga minn dan l-Artikolu 6, l-Artikolu 7(2)(ċ) tar-Regolament Nru 1408/71 jipprovdi:
“Id-dispożizzjonijiet ta’ l-Artikolu 6 minkejja, li dan li ġej ikompli japplika:
[…]
ċ)      ċerti dispożizzjonijiet tal-konvenzjonijiet [ftehim] dwar is-sigurtà soċjali konklużi mill-Istati Membri qabel id-data ta’ applikazzjoni ta’ dan ir-Regolament kemm-il darba jkunu aktar favorevoli għall-benefiċjarji jew jekk jinħolqu minn ċirkostanzi storiċi speċifiċi u l-effett tagħhom hu limitat fiż-żmien jekk dawn id-dispożizzjonijiet huma elenkati fl-Anness III.”
6.        L-Artikolu 45 tar-Regolament Nru 1408/71 jirregola t-teħid inkunsiderazzjoni tal-perjodi ta’ assigurazzjoni jew ta’ residenza fil-qasam tal-pensjonijiet (tax-xjuħija u tar-romol). Skont il-paragrafu 1 ta’ dan l-artikolu, “[f]ejn il-leġislazzjoni ta’ l-Istat Membru tagħmel l-akkwist, ir-retenzjoni u l-irkuprar tad-dritt tal-benefiċċji, taħt skema li mhix skema speċjali fl-ambitu tat-tifsira tal-paragrafu 2 jew 3, suġġetti għat-twettiq ta’ perjodi ta’ assigurazzjoni jew residenza, l-istituzzjoni kompetenti ta’ dak l-Istat Membru tieħu inkonsiderazzjoni, fejn meħtieġ, tal-perjodi ta’ assigurazzjoni jew residenza mwettqa taħt il-leġislazzjoni ta’ kwalunkwe Stat Membru ieħor, sew jekk taħt skema ġenerali jew taħt skema speċjali u sew jekk bħala persuna impjegata kif ukoll jekk persuna li taħdem għal rasha. Għal dan l-iskop, hija tieħu inkonsiderazzjoni dawn il-perjodi bħallikieku twettqu taħt il-leġislazzjoni tagħha”.
7.        Il-mod kif għandhom jitħallsu dawn il-benefiċċji, min-naħa l-oħra, huwa spjegat fl-Artikolu 46 tal-imsemmi regolament:
“1.      Fejn il-kondizzjonijiet meħtieġa mil-leġislazzjoni ta’ Stat Membru għall-intitolar tal-benefiċċji jkunu ġew sodisfatti mingħajr ma jkollu jkun applikat l-Artikolu 45 jew l-Artikolu 40(3), jkunu japplikaw ir-regoli li ġejjin:
a)      l-istituzzjoni kompetenti tikkalkula l-ammont tal-benefiċċji li jkunu dovuti:
i)      fuq naħa waħda, taħt id-dispożizzjonijiet biss tal-leġislazzjoni li hija tamministra;
ii)      fuq in-naħa l-oħra, insegwitu għall-paragrafu 2;
b)      l-istituzzjoni kompetenti tista’, madanakollu, twarrab il-kalkolu li jrid jitwettaq skond (a)(ii) jekk ir-riżultat ta’ din il-kalkulazzjoni, barra mid-differenzi li joħorġu mill-użu tal-figuri sħaħ, ikun ugwali għal jew inqas mir-riżultat tal-kalkulazzjoni mwettqa skond (a)(i), sakemm dik l-istituzzjoni ma tapplika ebda leġislazzjoni li jkun fiha regoli kontra l-irkib (overlapping) [kumulu] kif kien hemm riferenza fl-Artikoli 46b u 46ċ jew jekk l-istituzzjoni msemmija qabel tapplika leġislazzjoni li jkun fiha regoli kontra l-irkib (overlapping) fil-każ li kien irreferut fl-Artikolu 46ċ, basta li l-imsemmija leġislazzjoni tistipula li benefiċċji ta’ tip differenti jittieħdu inkonsiderazzjoni biss abażi tar-relazzjoni tal-perjodi ta’ assigurazzjoni jew ta’ residenza mitluba minn dik il-leġislazzjoni sabiex tikkwalifika għall-intitolament ta’ benefiċċju sħiħ.
L-Anness IV, il-Parti Ċ, tillistja għal kull Stat Membru kkonċernat il-każijiet fejn iż-żewġ kalkulazzjonijiet iwasslu għal riżultat ta’ dan it-tip.
2.      Fejn l-kondizzjonijiet mitluba mil-leġiżlazzjoni ta’ Stat Membru għall-intitolar ta’ benefiċċji jissodisfaw biss wara l-applikazzjoni ta’ l-Artikolu 45 jew ta’ l-Artikolu 40(3), japplikaw ir-regoli li ġejjin:
a)      l-istituzzjoni kompetenti tikkalkula l-ammont teoretiku tal-benefiċċju li għalih il-persuna kkonċernata tkun tista’ tagħmel it-talba basta l-perjodi kollha ta’ l-assigurazzjoni u/jew tar-residenza, li kienu mwettqa taħt il-leġislazzjoni ta’ l-Istati Membri li għalihom il-persuna impjegata jew li taħdem għal rasha kienet suġġetta, jkunu ġew imwettqa fl-Istat [Membru] inkwistjoni taħt il-leġislazzjoni li hija tamministra fil-jum tal-għoti tal-benefiċċju. Jekk, taħt din il-leġislazzjoni, l-ammont tal-benefiċċju huwa indipendenti mit-tul tal-perjodi mwettqa, l-ammont jitqies bħala li jkun l-ammont teoretiku li għalih hemm riferenza f’dan il-paragrafu;
b)      l-istituzzjoni kompetenti sussegwentement tiddetermina l-ammont attwali tal-benefiċċju abażi tal-ammont teoretiku li għalih hemm riferenza fil-paragrafu preċedenti skond il-proporzjon tat-tul taż-żmien tal-perjodi ta’ assigurazzjoni jew tar-residenza mwettqa qabel il-materjalizzazzjoni tar-riskju taħt il-leġislazzjoni li hija tamministra mat-tul taz-żmien totali tal-perjodi ta’ assigurazzjoni u tar-residenza mwettqa qabel il-materjalizzazzjoni tar-riskju taħt il-leġislazzjonijiet ta’ l-Istati Membri kollha kkonċernati.
3.      Il-persuni kkonċernati jkunu intitolati għall-ogħla ammont ikkalkulat skond il-paragrafu 1 u 2 mill-istituzzjoni kompetenti ta’ kull Stat Membru mingħajr preġudizzju għal xi applikazzjoni tad-dispożizzjonijiet rigward riduzzjoni, sospensjoni jew tneħħija pprovdut għalihom bil-leġislazzjoni taħt liema huwa dovut il-benefiċċju.
Fejn dak huwa l-każ, it-taqbil li għandu jitwettaq għandu jirrelata ma’ l-ammonti ddeterminati wara l-applikazzjoni ta’ l-imsemmija dispożizzjonijiet.
[...]”
8.        Fl-aħħar nett, l-Artikolu 94(1) u (2) tar-Regolament Nru 1408/71 jipprovdi dan li ġej:
“1.      Ebda dritt ma jkun akkwistat taħt dan ir-Regolament fejn jidħol perjodu qabel l-[1] ta’ Ottubru 1972 jew għad-data ta’ l-applikazzjoni tiegħu fit-territorju ta’ l-Istat Membru kkonċernat jew f’parti mit-territorju ta’ dak l-Istat.
2.      Il-perjodi kollha ta’ l-assigurazzjoni, fejn xieraq, il-perjodi kollha ta’ l-impjieg jew residenza mwettqa taħt il-leġislazzjoni ta’ Stat Membru qabel l-1 ta’ Ottubru 1972 jew qabel id-data ta’ applikazzjoni fit-territorju ta’ dak l-Istat Membru jew f’parti mit-territorju ta’ dak l-Istat jittieħdu inkonsiderazzjoni għad-determinazzjoni tad-drittijiet akkwistati taħt id-dispożizzjonijiet ta’ dan ir-Regolament.”
9.        Ir-Regolament tal-Kunsill (KEE) Nru 574/72, tal‑21 ta’ Marzu 1972 (3), fil-verżjoni tiegħu li tirriżulta b’mod partikolari mir-Regolament tal-Kunsill (KE) Nru 1791/2006, tal-20 ta’ Novembru 2006 (4) (iktar ’il quddiem ir-“Regolament Nru 574/72”), jiffissa l-modalitajiet għall-applikazzjoni tar-Regolament Nru 1408/71.
B –    Il-Ftehim bilaterali
10.      Il-Ftehim bilaterali bejn il-Gvern Grieg u dak Rumen, konkluż fit‑23 ta’ Frar 1996, dwar il-ħlas definittiv tal-kumpens tal-kontribuzzjonijiet tas-sigurtà soċjali tar-refuġjati politiċi Griegi rimpatrijati tar-Rumanija (iktar ’il quddiem il-“Ftehim bilaterali”) ma huwiex inkluż fl-Anness III tar-Regolament Nru 1408/71.
11.      Il-kunċetti ta’ “persuna rimpatrijata” u “perijodu ta’ assigurazzjoni” huma ddefiniti, għall-finijiet tal-Ftehim bilaterali, fl-Artikolu 1(a) u (e) tal-imsemmi ftehim, skont kif ġej:
“a)      persuna rimpatrijata: persuna ta’ oriġini Griega, stabbilita fir-Rumanija wara l-1 ta’ Jannar 1945, li jkollha l-istatus ta’ refuġjat politiku, kif ukoll il-membri tal-familja tagħha, li jkunu marru lura jew ikunu ser imorru lura l-Greċja b’mod definittiv sabiex jistabbilixxu d-domiċilju tagħhom, fi żmien sitt snin mid-data tad-dħul fis-seħħ ta’ dan il-ftehim;
[…]
e)      perijodu ta’ assigurazzjoni: perijodu li għalih ikunu tħallsu l-kontribuzzjonijiet tas-sigurtà soċjali, b’mod konformi mal-leġiżlazzjoni Rumena.” [traduzzjoni mhux uffiċjali]
12.      Skont l-Artikolu 2 tal-Ftehim bilaterali:
“1.      Il-partijiet kontraenti jirregolaw il-kumpens tal-kontribuzzjonijiet tas-sigurtà soċjali tal-persuni rimpatrijati b’mod konformi mal-paragrafi 2 u 3 ta’ dan l-artikolu u l-Artikolu 3 ta’ dan il-ftehim.
2.      Il-parti Rumena timpenja ruħha li tħallas lill-parti Griega somma f’daqqa bħala kumpens għall-ħlas tal-pensjonijiet u l-kopertura tal-perjodu ta’ assigurazzjoni tal-persuni rimpatrijati mill-parti Griega.
3.      Il-parti Griega timpenja ruħha li tħallas il-pensjonijiet tal-persuni rimpatrijati rtirati u li tirrikonoxxi l-perijodu ta’ assigurazzjoni li jkunu għamlu fir-Rumanija l-persuni rimpatrijati assigurati, b’mod konformi mal-leġiżlazzjoni Griega dwar is-sigurtà soċjali.” [traduzzjoni mhux uffiċjali]
13.      Il-kumpens imsemmi fl-Artikolu 2(2) tal-Ftehim bilaterali jammonta, konformement mal-Artikolu 3 ta’ dan il-ftehim, għal 15-il miljun dollaru Amerikan (USD).
14.      Skont l-Artikolu 5 ta’ dan il-ftehim, “[w]ara l-ħlas tas-somma ta’ USD 15‑il miljun, għandu jintemm kull obbligu mill-parti Rumena fir-rigward tad-drittijiet fil-qasam tas-sigurtà soċjali tar-refuġjati politiċi Griegi rimpatrijati”. [traduzzjoni mhux uffiċjali]
II – Il-kuntest fattwali u l-kawża prinċipali
15.      Il-konjuġi Balazs huma ċittadini Griegi, iddomiċiljati f’Tessaloniki (il‑Greċja), li għandhom il-kwalità ta’ “refuġjati politiċi Griegi rimpatrijati”.
16.      Fl-1948, A. u V. Balazs, li kellhom 7 u 9 snin rispettivament, ġew rikonoxxuti fir-Rumanija bħala rifuġjati politiċi. Huma ġew irreġistrati mas-sistema pubblika tas-sigurtà soċjali Rumena u kkontribwew rispettivament għal 34 sena, 7 xhur u 6 ijiem u għal 28 sena. Huma ġew irrimpatrijati fil-Greċja fit‑18 ta’ Awwissu 1990.
17.      Fl-1998, wara talbiet mill-konjuġi Balazs għar-rikonoxximent tal-perjodi tagħhom ta’ xogħol imwettqa fir-Rumanija, l-awtoritajiet Griegi kkunsidraw li A. u V. Balazs kienu għamlu, fir-Rumanija, perjodi ta’ xogħol li jikkorrispondu rispettivament għal 9 382 u għal 8 351 ġurnata. Fir-rigward ta’ dawn il-perjodi, dawn l-awtoritajiet irrikonoxxew 4 500 ġurnata, konformement mal-leġiżlazzjoni Griega applikabbli fil-qasam tas-sigurtà soċjali.
18.      Sussegwentement, ingħataw pensjonijiet tax-xjuħija mill-awtoritajiet Griegi lill-konjuġi Balazs.
19.      Fir-rigward ta’ V. Balazs, ġie rikonoxxut perijodu totali ta’ 6 993 ġurnata ta’ xogħol, li minnhom 4 500 ġurnata ġew rikonoxxuti abbażi tal-perjodu ta’ ħidma tagħha fir-Rumanija u 2 493 ġurnata abbażi ta’ impjieg fil-Greċja. Fuq din il-bażi, hija ngħatat, sa mill-1 ta’ April 1999, pensjoni ta’ GRD 136 910 (madwar EUR 390) fix-xahar.
20.      Fir-rigward ta’ A. Balazs, il-perjodu totali ta’ assigurazzjoni meħud inkunsiderazzjoni kien jammonta għal 7 733 ġurnata, li minnhom 4 500 ġurnata ġew rikonoxxuti abbażi tal-perjodu ta’ xogħol tiegħu fir-Rumanija u 3 233 ġurnata abbażi ta’ impjieg fil-Greċja. Fuq din il-bażi, wara li rċieva, inizjalment, pensjoni tal-invalidità, A. Balazs ingħata mill-awtoritajiet Griegi, sa mis-sena 2009, pensjoni tal-irtirar li tammonta għal ħlasijiet ta’ EUR 596.99 fix-xahar.
21.      Fil-11 ta’ Ottubru u s‑27 ta’ Novembru 2007, V. u A. Balazs ressqu azzjoni kull wieħed quddiem il‑Casa Judeţeană de Pensii sabiex jingħataw pensjoni tax-xjuħija abbażi tad-dispożizzjonijiet tar-Regolamenti Nru 1408/71 u 574/72.
22.      Dawn it-talbiet ġew miċħuda permezz ta’ deċiżjonijiet tal-5 ta’ Ottubru 2011 għar-raġuni li l-konjuġi Balazs kienu meqjusa bħala refuġjati politiċi Griegi rimpatrijati mill-awtoritajiet Griegi, waqt li l-awtoritajiet Rumeni, skont l-Artikolu 5 tal-Ftehim bilaterali, ma kellhom ebda obbligu li jagħtuhom pensjonijiet tax-xjuħija.
23.      Permezz ta’ deċiżjonijiet ċivili tas-26 ta’ Settembru 2012, it-Tribunalul Cluj annulla dawn id-deċiżjonijiet u ordna lill-Casa Judeţeană de Pensii sabiex tadotta deċiżjonijiet ġodda li jagħtu lill-konjuġi Balazs pensjonijiet tax-xjuħija konformement mar-Regolamenti Nru 1408/71 u 574/72 billi jittieħdu inkunsiderazzjoni l-perijodi totali ta’ kontribuzzjoni mwettqa mill-konjuġi fir-Rumanija. F’dan ir-rigward, dik il-qorti ppreċiżat li r-regolamenti kienu applikabbli għat-talbiet tal-konjuġi Balazs inkwantu l-Ftehim bilaterali ma jaqax taħt l-Artikolu 7(2)(ċ) tar-Regolament Nru 1408/71, peress li l-applikazzjoni tiegħu ma kinitx limitata ratione temporis, ma kienx inkluż fl-Anness III ta’ dan ir-regolament u d-dispożizzjonijiet tiegħu b’mod ċar ma setgħux jitqiesu li huma iktar favorevoli għall-benefiċjarji.
24.      B’eżekuzzjoni ta’ dawn id-deċiżjonijiet, il-Casa Judeţeană de Pensii adottat, fl‑20 u fis‑27 ta’ Frar 2013, żewġ deċiżjonijiet ġodda li permezz tagħhom, b’applikazzjoni tad-dispożizzjonijiet tar-Regolament Nru 1408/71, tat lil A. u lil V. Balazs pensjonijiet tax-xjuħija ta’ RON 405 u 500 fix-xahar rispettivament. F’dawk id-deċiżjonijiet, kien ippreċiżat li, konformement mad-dispożizzjonijiet tar-Regolament Nru 574/72, 4 500 ġurnata kienu diġà ġew irtirati mill-perjodi totali ta’ 7 733 u 6 993 ġranet ikkalkolati mill-awtoritajiet Griegi, inkwantu dawk il-ġranet kienu sovrapposti mal-perjodi ta’ assigurazzjoni obbligatorja mwettqa mill-konjuġi Balazs fir-Rumanija, bejn l-1 ta’ Ġunju 1975 u l-31 ta’ Mejju 1990.
25.      F’dawn iż-żewġ kawżi, id-deċiżjonijiet ċivili tat-Tribunalul Cluj kienu suġġetti għal appelli quddiem il-Curtea de Apel Cluj, kemm għal A. u għal V. Balazs kif ukoll għall-Casa Judeţeană de Pensii. Din tal-aħħar sostniet, essenzjalment, li d-dispożizzjonijiet tar-Regolamenti Nru 1408/71 u 574/72 kienu inapplikabbli f’dan il-każ minħabba l-eżistenza tal-Ftehim bilaterali. Issa, konformement ma’ din tal-aħħar, kull obbligu tar-Rumanija fir-rigward tar-refuġjati politiċi Griegi rimpatrijati estingwa ruħu, peress li r-Rumanija wettqet l-obbligu tagħha li tħallas USD 15-il miljun lill-Greċja. Min-naħa l-oħra, il-konjuġi Balazs talbu, fuq il-bażi tad-dispożizzjonijiet ta’ dawn l-istess regolamenti, ir-rikonoxximent tad-dritt tagħhom għal pensjoni tax-xjuħija għall-perjodi kollha li huma kienu għamlu fir-Rumanija. Huma sostnew, essenzjalment, li minħabba l-adeżjoni tar-Rumanija fl-Unjoni Ewropea, dak l-Istat Membru kien obbligat li japplika r-Regolamenti Nru 1408/71 u 574/72. Effettivament, il-Ftehim bilaterali, li huwa inqas favorevoli u ma jissemmiex fir-Regolament Nru 1408/71, ma jaqax taħt l-Artikolu 7(2)(ċ) ta’ dan ir-regolament.
26.      Huwa f’dawn iċ-ċirkustanzi li l-Curtea de Apel Cluj iddeċidiet li tissospendi l-proċeduri għal dawn iż-żewġ kawżi prinċipali u li tressaq domanda preliminari lill-Qorti tal-Ġustizzja.
III – It-talbiet għal deċiżjoni preliminari u l-proċedura quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja
27.      Permezz ta’ deċiżjonijiet tas-27 ta’ Ġunju u tat-2 ta’ Lulju 2013, li waslu quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja, rispettivament, fil-31 u fis-16 ta’ Lulju 2013, il-Curtea de Apel Cluj għaldaqstant issospendiet il-proċeduri quddiemha u għamlet lill-Qorti tal-Ġustizzja din id-domanda preliminari skont l-Artikolu 267 TFUE:
“Id-dispożizzjonijiet tal-Artikolu 7(2)(ċ) tar-Regolament (KEE) Nru 1408/71 għandhom jiġu interpretati fis-sens li ftehim bilaterali konkluż bejn żewġ Stati Membri qabel id-data tad-dħul fis-seħħ tal-imsemmi regolament, ftehim li permezz tiegħu dawn l-Istati ftiehmu dwar l-estinzjoni tal-obbligu dwar il-benefiċċji tas-sigurtà soċjali dovuti minn Stat liċ-ċittadini tal-Istat l-ieħor li kellhom l-istatus ta’ refuġjati politiċi fit-territorju tal-ewwel Stat u li ġew rimpatrijati fit-territorju tat-tieni Stat, inkambju għall-ħlas mill-ewwel Stat ta’ somma f’daqqa għall-ħlas tal-pensjonijiet u għall-kopertura tal-perijodu li matulu tħallsu l-kontribuzzjonijiet tas-sigurtà soċjali fl-ewwel Stat Membru, jaqa’ fil-kamp ta’ applikazzjoni tagħhom?”
28.      Permezz ta’ deċiżjoni tal-4 ta’ Settembru 2013, il-President tal-Qorti tal-Ġustizzja ordna li l-kawżi jiġu magħquda.
29.      Il-konjuġi Balazs, il-Gvernijiet tal-Greċja u tar-Rumanija, kif ukoll il-Kummissjoni Ewropea ppreżentaw osservazzjonijiet bil-miktub.
30.      Saret seduta fl‑4 ta’ Ġunju 2014, li matulha l-konjuġi Balazs, il-Gvernijiet tal-Greċja u tar-Rumanija, kif ukoll il-Kummissjoni ppreżentaw l-osservazzjonijiet tagħhom bil-miktub.
IV – Analiżi
A –    Is-suġġett tad-domanda preliminari
31.      Id-domanda li saret mill-qorti tar-rinviju tikkonċerna problema ta’ artikolazzjoni bejn, minn naħa, ftehim bilaterali dwar is-sigurtà soċjali konkluż f’data meta wieħed mill-Istati firmatarji kien għadu ma huwiex membru tal-Unjoni Ewropea u, min-naħa l-oħra, ir-Regolament Nru 1408/71.
32.      Il-problema tal-applikabbiltà ratione temporis tar-Regolament Nru 1408/71 hija riżolta permezz ta’ ġurisprudenza stabbilita skont liema r-regolament jidħol fis-seħħ fir-rigward ta’ Stat Membru ġdid sa mill-adeżjoni tiegħu mal-Unjoni (5). Barra minn hekk, għalkemm ir-Regolament Nru 1408/71 bħala prinċipju jgħodd biss għall-ġejjieni, madankollu jista’ japplika wkoll għall-effetti futuri ta’ sitwazzjonijiet li nħolqu taħt il-liġi l-qadima (6).
33.      Il-fatt li l-Artikolu 5 tal-Ftehim bilaterali jippreċiża li l-ħlas, mir-Rumanija, tas-somma ta’ USD 15-il miljun itemm “kull obbligu [tagħha] fir-rigward tad-drittijiet tas-sigurtà soċjali tar-refuġjati politiċi Griegi rimpatrijati” [traduzzjoni mhux uffiċjali] ma jidhirlix li jista’ jbiddel l-approċċ tal-Qorti tal-Ġustizzja li r-Regolament Nru 1408/71 daħal fis-seħħ fil-konfront tar-Rumanija sa mill-adeżjoni tagħha mal-Unjoni u japplika, għaldaqstant, għall-effetti futuri tas-sitwazzjonijiet imgħoddija.
34.      Effettivament, jekk wieħed jimxi mat-test tal-Artikoli 6 u 7 ta’ dan ir-regolament, il-prinċipju ta’ sostituzzjoni huwa indiskutibbli. Sabiex jidderoga minnu, l-Artikolu 7(2)(ċ) jimponi żewġ kundizzjonijiet kumulattivi (7). L-ewwel nett, il-ftehim internazzjonali għandu jkun iktar favorevoli għall-benefiċjarji jew jirriżulta minn ċirkustanzi storiċi u, f’dak il-każ, ikollu effett limitat ratione temporis. It-tieni nett, huwa għandu jissemma fl-Anness III tar-Regolament Nru 1408/71. F’dan il-każ, peress li l-Ftehim bilaterali ma jissemmiex fl-Anness III ta’ dan ir-regolament (8), l-eċċezzjoni ma għandhiex tapplika.
35.      Madankollu, is-sentenza Rönfeldt (C‑227/89, EU:C:1991:52) tgħallimna li l-prinċipju ta’ sostituzzjoni għandu jitwarrab favur l-applikazzjoni tal-ftehim internazzjonali, jekk dan joffri trattament iktar favorevoli lill-benefiċjarji potenzjali, u dan indipendentement mill-kwistjoni dwar jekk jissemmiex fl-Anness III tar-Regolament Nru 1408/71. Hija l-applikabbiltà ta’ din il-ġurisprudenza fil-kawża inkwistjoni li għandha għalhekk tiġi eżaminata.
B –    Is-sostituzzjoni tar-Regolament Nru 1408/71 fir-rigward tal-ġurisprudenza Rönfeldt u tal-evoluzzjoni tagħha
36.      Il-kwistjoni tal-artikulazzjoni tar-Regolament Nru 1408/71 b’konvenzjoni internazzjonali preċedenti hija rregolata espressament mill-Artikoli 6 u 7 tal-imsemmi regolament.
37.      Ir-regola hija s-sostituzzjoni tar-Regolament Nru 1408/71. Effettivament, skont l-Artikolu 6 tiegħu, dan ir-regolament “jirrimpjazza, fejn jidħlu persuni u materji li jkopri, id-dispożizzjonijiet ta’ kwalunkwe konvenzjoni tas-sigurtà soċjali li torbot […]żewġ Stati Membri jew iktar”.
38.      Huwa b’eċċezzjoni li l-Artikolu 7(2)(ċ) jistabbilixxi li “ċerti dispożizzjonijiet tal-konvenzjonijiet [ftehim] dwar is-sigurtà soċjali konklużi mill-Istati Membri qabel id-data ta’ applikazzjoni ta’ dan ir-Regolament kemm-il darba jkunu aktar favorevoli għall-benefiċjarji jew jekk jinħolqu minn ċirkostanzi storiċi speċifiċi u l-effett tagħhom hu limitat fiż-żmien jekk dawn id-dispożizzjonijiet huma elenkati fl-Anness III”.
39.      Sas-sentenza Rönfeldt (EU:C:1991:52), il-prinċipju u l-eċċezzjoni kienu applikati b’mod strett: ir-regolament jissostitwixxi ruħu għall-ftehim dwar is-sigurtà soċjali li jkunu saru bejn Stati Membri li ma jissemmewx fl-Anness III, u dan “anki jekk l-applikazzjoni ta’ dan il-ftehim tkun tinvolvi, għal min ikollu dritt għall-benefiċċji, vantaġġi superjuri għal dawk li jirriżultaw mill-imsemmi regolament” [traduzzjoni mhux uffiċjali] (9).
40.      Din is-severità hija spjegata, skont il-Qorti tal-Ġustizzja, min-natura imperattiva tal-prinċipju ta’ sostituzzjoni tar-Regolament Nru 1408/71, li “ma huwa suġġett għal ebda eċċezzjoni ħlief għall-każijiet stipulati espressament mir-Regolament” [traduzzjoni mhux uffiċjali] (10).
41.      Fis-sentenza Rönfeldt (EU:C:1991:52), waqt li tfakkar in-natura imperattiva tal-prinċipju ta’ sostituzzjoni u l-impossibbiltà li jiġu aċċettati eċċezzjonijiet mhux previsti mir-Regolament innifsu (11), il-Qorti tal-Ġustizzja madankollu tiddeċiedi li l-Artikoli 45 TFUE u 48 TFUE “jopponu t-telf tal-benefiċċji tas-sigurtà soċjali li jirriżultaw [...] min-nuqqas ta’ applikabbiltà, wara d-dħul fis-seħħ tar-Regolament tal-Kunsill Nru 1408/71, ta’ ftehim fis-seħħ bejn żewġ Stati Membri jew iktar u li jiġu integrati fid-dritt nazzjonali tagħhom” (12). [traduzzjoni mhux uffiċjali]
42.      Madankollu, fis-sentenza Thévenon (13), il-Qorti tal-Ġustizzja, waqt li tkellmet dwar “ċirkustanzi speċifiċi li, fil-kawża Rönfeldt, wassluha biex taċċetta l-eċċezzjoni tar-regola prevista fl-Artikolu 6 tar-Regolament Nru 1408/71” [traduzzjoni mhux uffiċjali] (14), ippreċiżat li l-ġurisprudenza Rönfeldt tista’ tapplika għall-ħaddiema li jkunu eżerċitaw id-dritt tagħhom ta’ moviment liberu biss wara d-dħul fis-seħħ tar-Regolament.
43.      Bħala konklużjoni, kif spjegat il-Qorti tal-Ġustizzja fil-punt 27 tas-sentenza Kaske (C‑277/99, EU:C:2002:74), “[l]-uniku skop tal-prinċipji stabbiliti fis-sentenza Rönfeldt, iċċitata iktar ’il fuq, huwa li jagħmlu perpetwu dritt miksub fil-qasam soċjali u mhux organizzat fil-kuntest tad-dritt Komunitarju fid-data meta ċ-ċittadin ta’ Stat Membru li jinvokah seta’ jibbenefika minnu. Għaldaqstant, iċ-ċirkustanza li r-Regolament Nru 1408/71 ikun sar applikabbli fl-Istat Membru tal-oriġini ta’ ċittadin fid-data tal-adeżjoni ta’ dak l-Istat Membru mal-Komunità Ewropea ma għandha ebda effett fuq id-dritt miksub tiegħu li jibbenefika minn regolamentazzjoni bilaterali li kien applikabbli għalih biss fil-mument meta huwa jkun eżerċita dritt ta’ moviment liberu. [T]ali soluzzjoni hija bbażata fuq l-idea li l-parti kkonċernata kellha dritt li jkollha aspettattiva leġittima fil-fatt li setgħet tibbenefika mid-dispożizzjonijiet tal-konvenzjoni bilaterali”. (il-korsiv huwa tiegħi).
C –    In-nuqqas ta’ applikabbiltà tal-ġurisprudenza Rönfeldt għall-każ inkwistjoni
44.      Għalkemm jirriżulta mill-ġurisprudenza Rönfeldt li l-prinċipju ta’ sostituzzjoni tar-Regolament Nru 1408/71 għandu jiġi eliminat favur l-applikazzjoni ta’ ftehim internazzjonali li joffri trattament iktar favorevoli lill-benefiċjarji potenzjali, huwa xorta waħda meħtieġ li din il-ġurisprudenza tapplika f’każ bħal dak tal-konjuġi Balazs.
45.      Ma jidhirlix li dan huwa l-każ.
1.      Il-kriterju deċiżiv huwa d-data meta jiġi eżerċitat id-dritt għal moviment liberu
46.      Inqis li l-estensjoni tal-kundizzjonijiet għall-esklużjoni tal-prinċipju ta’ sostituzzjoni tar-Regolament nru 1408/71, li jirriżulta mill-ġurisprudenza Rönfeldt, għandha tiġi interpretata b’mod restrittiv.
47.      Jidhirli li tali interpretazzjoni hija konformi mas-sentenza Rönfeldt (EU:C:1991:52) stess u mas-sentenzi li ġew warajha. F’dawn is-sentenzi, il-Qorti tal-Ġustizzja fakkret in-natura imperattiva tal-prinċipju ta’ sostituzzjoni tar-regolament għad-dispożizzjonijiet tal-ftehimiet dwar is-sigurtà soċjali li saru bejn l-Istati Membri (15).
48.      Fl-istess perspettiva restrittiva, il-Qorti tal-Ġustizzja rrifjutat din l-estensjoni tal-eċċezzjoni għall-ħaddiema li eżerċitaw id-dritt tagħhom għal moviment liberu biss wara d-dħul fis-seħħ tar-Regolament Nru 1408/71 (16).
49.      Interpretazzjoni restrittiva hija wkoll tali li tirrispondi għal parti mill-kritiki li saru mill-awturi li jidhrilhom li fis-sentenza Rönfeldt (EU:C:1991:52) kien hemm nuqqas ta’ koerenza fil-koordinazzjoni tal-iskemi tas-sigurtà soċjali u ksur tal-prinċipju ta’ supremazija tad-dritt tal-Unjoni fuq id-dritt nazzjonali, anki jekk jirriżulta minn ftehim (17).
50.      F’dan ir-rigward, sitwazzjoni bħal dik tal-konjuġi Balazs tippreżenta differenza fattwali fundamentali mill-każ ta’ applikazzjoni tal-ġurisprudenza Rönfeldt. F’dawn il-kawżi, il-benefiċjarju tal-konvenzjoni internazzjonali mhux biss kien eżerċita l-libertà ta’ moviment tiegħu qabel id-dħul fis-seħħ tar-Regolament Nru 1408/71 (kundizzjoni ppreċiżata fis-sentenza Thévenon (18)), iżda wkoll wara l-iffirmar tal-imsemmija konvenzjoni internazzjonali (19).
51.      Għall-kuntrarju, fil-każ tal-konjuġi Balazs, il-ftehim bilaterali ġie ffirmat fit-23 ta’ Frar 1996, jiġifieri wara li huma eżerċitaw id-dritt ta’ moviment liberu tagħhom. Effettivament, il-konjuġi Balazs, li huma ċittadini Griegi, stabbilixxew ruħhom fir-Rumanija fl-1948 u ġew rimpatrijati fil-Greċja fit‑18 ta’ Awwissu 1990, jiġifieri iktar minn sitt snin qabel l-iffirmar tal-ftehim bilaterali.
52.      Għalhekk ma jistax jiġi kkontestat li l-konjuġi Balazs, biex nirriproduċi fi kliem ieħor il-punt 27 tas-sentenza Kaske (EU:C:2002:74), iċċitata fil-punt 43 ta’ dawn il-konklużjonijiet, ma kellhom ebda dritt miksub biex jibbenefikaw mill-ftehim bilaterali, peress li dan ma kienx applikabbli fil-mument meta huma eżerċitaw id-dritt tagħhom ta’ moviment liberu. Fi kliem ieħor, il-konjuġi Balazs ma setax kellhom aspettattiva leġittima fil-fatt li jistgħu jibbenefikaw mid-dispożizzjonijiet ta’ konvenzjoni bilaterali, peress li din ma kinitx teżisti fil-mument meta ġie eżerċitat id-dritt ta’ moviment liberu.
53.      F’dawn iċ-ċirkustanzi, jidhirli li l-estensjoni tal-eċċezzjoni għall-prinċipju ta’ sostituzzjoni tar-Regolament Nru 1408/71 li tirriżulta mis-sentenza Rönfeldt (EU:C:1991:52) ma tistax tiġi applikata għal sitwazzjoni bħal dik fil-kawża prinċipali.
54.      Għaldaqstant nipproponi li l-Qorti tal-Ġustizzja tirrispondi għad-domanda li saret mill-qorti tar-rinviju fis-sens li ma jistax ikun hemm eċċezzjoni mill-applikazzjoni tar-Regolament Nru 1408/71, kif previst fl-Artikolu 6 tar-Regolament Nru 1408/71, meta l-ħaddiema li jaqgħu taħt il-kamp ta’ applikazzjoni ta’ konvenzjoni internazzjonali dwar is-sigurtà soċjali jkunu eżerċitaw id-dritt ta’ moviment liberu tagħhom qabel ma tkun daħlet fis-seħħ.
2.      Il-konsegwenzi tal-applikazzjoni tar-Regolament Nru 1408/71
55.      Fil-kuntest tal-kawżi prinċipali, is-sostituzzjoni tar-Regolament Nru 1408/71 bil-Ftehim bilaterali konkretament tfisser li, wara l‑1 ta’ Jannar 2007 (id-data tal-adeżjoni tar-Rumanija mal-Unjoni Ewropea), l-awtoritajiet Griegi u Rumeni għandhom japplikaw għall-konjuġi Balazs ir-regoli għat-teħid inkunsiderazzjoni tal-perjodi ta’ assigurazzjoni u ta’ għoti tal-benefiċċji kif stabbiliti mir-Regolament Nru 1408/71.
56.      Fi kliem ieħor, il-pensjonijiet dovuti lill-konjuġi Balazs wara l-1 ta’ Jannar 2007, mill-Greċja minn naħa u mir-Rumanija min-naħa l-oħra, għandhom jiġu ddeterminati konformement mal-Artikoli 45, 46 u 94(2) tar-Regolament Nru 1408/71.
57.      Kemm ir-Rumanija kif ukoll il-Greċja b’hekk għandhom jieħdu inkunsiderazzjoni, għall-finijiet tad-determinazzjoni tad-drittijiet għal benefiċċju, il-perjodi kollha ta’ assigurazzjoni, ta’ impjieg jew ta’ residenza mwettqa taħt il-leġiżlazzjoni ta’ Stat Membru qabel id-data ta’ applikazzjoni tar-Regolament fit-territorju tar-Rumanija.
58.      Fil-fatt, skont ġurisprudenza stabbilita tal-Qorti tal-Ġustizzja, mill-Artikolu 94(2) tar-Regolament Nru 1408/71 jirriżulta li Stat Membru “ma għandux dritt li jirrifjuta li jieħu inkunsiderazzjoni perijodi ta’ assigurazzjoni mwettqa fit-territorju ta’ Stat Membru ieħor, għall-finijiet tal-kostituzzjoni ta’ pensjoni tal-irtirar, għas-sempliċi raġuni li dawn ikunu twettqu qabel id-dħul fis-seħħ tar-Regolament fir-rigward tiegħu” [traduzzjoni mhux uffiċjali] (20).
59.      Għaldaqstant, dan l-artikolu għandu jiġi interpretat flimkien mal-Artikolu 2(1) tal-istess regolament fis-sens li “dawn jiggarantixxu t-teħid inkunsiderazzjoni tal-perijodi kollha ta’ assigurazzjoni, ta’ impjieg jew ta’ residenza mwettqa taħt il-leġiżlazzjoni ta’ Stat Membru qabel id-data tad-dħul fis-seħħ tal-imsemmi regolament għad-determinazzjoni tad-drittijiet miftuħa konformement mad-dispożizzjonijiet tagħha, bil-kundizzjoni li l-ħaddiem immigrant kien ċittadin ta’ wieħed mill-Istati Membri fil-mument meta twettqu” [traduzzjoni mhux uffiċjali] (21) (li huwa l-każ tal-konjuġi Balazs).
60.      Konformement mal-Artikolu 46(2) tar-Regolament Nru 1408/71, l-ammont effettiv tal-benefiċċju dovut minn kull wieħed mill-Istati Membri inkwistjoni jikkorrispondi pro rata għat-tul tal-perijodi ta’ assigurazzjoni jew ta’ residenza mwettqa mill-konjuġi Balazs fit-territorju rispettiv ta’ kull wieħed mill-imsemmija Stati Membri, qabel ma jseħħ ir-riskju, u dan taħt il-leġiżlazzjoni nazzjonali tagħhom.
61.      Fil-fatt, kif jikkonferma l-Artikolu 15(1) tar-Regolament Nru 574/72, “[f]ejn il-benefiċċji [...][tax-]xjuħija [...]huma mogħtija mill-istituzzjonijiet ta’ żewġ jew iktar Stati Membri skond id-dispożizzjonijiet ta’ l-Artikolu 46(2) tar-Regolament, kull waħda mill-istituzzjonijiet ikkonċernati twettaq aggregazzjoni separata, billi tieħu inkonsiderazzjoni il-perjodi kollha ta’ l-assigurazzjoni jew tar-residenza mwettqa mill-persuna impjegata jew li taħdem għal rasha taħt il-leġislazzjonijiet ta’ l-Istati Membri kollha li tagħhom kienet suġġetta [...]”.
62.      Fl-aħħar nett, skont l-Artikolu 46(3) tar-Regolament Nru 1408/71, il-konjuġi Balazs “[huma] intitolati għall-ogħla ammont [...] mill-istituzzjoni kompetenti ta’ kull Stat Membru” bejn l-ammont effettiv deskritt qabel u l-ammont ikkalkolat fuq il-bażi tal-leġiżlazzjoni nazzjonali biss skont l-Artikolu 46(1) tar-Regolament Nru 1408/71.
3.      Osservazzjonijiet kumplimentari dwar il-konsegwenzi tal-applikazzjoni tar-Regolament Nru 1408/71
63.      Nixtieq nikkompleta l-analiżi tiegħi b’żewġ osservazzjonijiet kumplimentari dwar il-konsegwenzi konkreti, għall-Greċja u għar-Rumanija minn naħa, u għall-konjuġi Balazs min-naħa l-oħra, tal-applikazzjoni tar-Regolament Nru 1408/71.
64.      Fl-ewwel lok, ninsab konxju mill-fatt li l-esklużjoni tal-ftehim bilaterali inkwistjoni fil-kawża prinċipali jista’ jkollha effett fuq il-portata tad-drittijiet u tal-obbligi aċċettati mill-Istati Membri li huma partijiet f’dan il-ftehim peress li, għall-perjodu wara l-1 ta’ Jannar 2007, il-benefiċċju tax-xjuħija mħallas mill-Greċja lill-konjuġi Balazs jibqa’ jikkorrispondi biss għall-pro rata għas-sempliċi perijodi ta’ assigurazzjoni mwettqa fil-Greċja.
65.      Madankollu, il-konsegwenzi ta’ tqegħid inkwistjoni tal-Ftehim bilaterali minn wieħed mill-Istati Membri li huma partijiet għalih ma jaqgħux taħt il-kompetenza tal-Qorti tal-Ġustizzja.
66.      Fit-tieni lok, nixtieq immur lura għall-argument imressaq mill-Kummissjoni li jgħid li d-deċiżjonijiet meħuda fl--20 u fis-27 ta’ Frar 2013 mill-Casa Judeţeană de Pensii, b’eżekuzzjoni tad-deċiżjonijiet tas-26 ta’ Settembru 2012 tat-Tribunalul Cluj, josservaw id-dritt tal-Unjoni billi japplikaw ir-Regolament Nru 1408/71.
67.      Il-Qorti tal-Ġustizzja staqsiet espressament lill-Kummissjoni jekk, b’din l-analiżi, hija kinitx qiegħda tiddefendi t-tielet approċċ li jikkonsisti fl-applikazzjoni konġunta tar-Regolament Nru 1408/71 (mill-awtoritajiet Rumeni, bid-deċiżjonijiet tal‑20 u s‑27 ta’ Frar 2013) u tal-Ftehim bilaterali (mill-awtoritajiet Griegi). Il-Kummissjoni wieġbet, matul is-seduta tal-4 ta’ Ġunju 2014, li l-analiżi tagħha tippermetti biss li jiġu kkonċiljati l-prinċipji stabbiliti fis-sentenzi Walder (EU:C:1973:62) u Rönfeldt (EU:C:1991:52), jiġifieri, minn naħa, is-sostituzzjoni tar-Regolament Nru 1408/71 mal-Ftehim bilaterali u, min-naħa l-oħra, il-preżervazzjoni tal-iktar elementi favorevoli li jinsabu fih.
68.      Madankollu jidhirli li din is-soluzzjoni, indipendentement mill-aspett prattiku li għandha għall-konjuġi Balazs, ġuridikament ma hijiex konformi mar-Regolament Nru 1408/71.
69.      Għall-kuntrarju, kif fakkar ir-rappreżentant tal-Gvern Rumen matul dik l-istess seduta, l-Artikolu 7 tar-Regolament Nru 1408/71 ma jawtorizzax l-applikazzjoni konġunta tiegħu u ta’ konvenzjoni internazzjonali. Iżda tgħid x’tgħid il-Kummissjoni, is-soluzzjoni li hija tipproponi twassal għal dan.
D –    Sussidjarjament, fuq il-kompetenza tal-Qorti tal-Ġustizzja biex tiddetermina l-iktar regola favorevoli
70.      Fl-ipoteżi li l-Qorti tal-Ġustizzja ma ssegwix l-interpretazzjoni tiegħi u tiddeċiedi li testendi l-ġurisprudenza Rönfeldt għall-każ tal-konjuġi Balazs tibqa’ biss il-kwistjoni tal-kriterju tal-iktar regola favorevoli.
1.      L-argumenti tal-partijiet
71.      Il-Greċja, il-Kummissjoni u l-konjuġi Balazs huma tal-fehma, fl-osservazzjonijiet bil-miktub tagħhom, li l-applikazzjoni tar-Regolament Nru 1408/71 twassal għal sitwazzjoni iktar favorevoli għall-benefiċjarji peress li tippermettilhom jiksbu pensjoni tax-xjuħija abbażi tal-perjodu sħiħ ta’ ħidma u ta’ kontribuzzjoni mwettaq fir-Rumanija.
72.      Huwa biss il-Gvern Rumen li jsostni l-kuntrarju billi jinvoka essenzjalment żewġ argumenti:
–        l-ewwel nett, huwa tal-fehma li mill-Artikoli 1(e), 2(2) u 5 tal-Ftehim bilaterali, kif ukoll mill-għan tiegħu li jirregola b’mod definittiv il-kumpens għall-kontribuzzjonijiet tas-sigurtà soċjali tar-refuġjati politiċi Griegi rimpatrijati, jirriżulta li l-Greċja impenjat ruħha li tirrikonoxxi l-perjodu sħiħ ta’ assigurazzjoni mwettaq fir-Rumanija u li tħallas il-pensjonijiet abbażi ta’ dan il-perjodu. Fi kliem ieħor, billi llimitat il-valorizzazzjoni ta’ dan il-perjodu għal ħmistax‑il sena, il-Greċja mmodifikat unilateralment l-obbligi li hija għandha tassumi skont il-Ftehim bilaterali, u
–        it-tieni nett, fir-rigward tal-kwistjoni dwar jekk id-drittijiet li jirriżultaw mill-Ftehim bilaterali humiex iktar favorevoli għall-benefiċjarji minn dawk li jirriżultaw mir-Regolament Nru 1408/71, il-Gvern Rumen josserva li l-Ftehim bilaterali sempliċement jiddetermina l-leġiżlazzjoni nazzjonali applikabbli għall-finijiet tal-għoti tal-pensjoni. Għalhekk għandu jiġi stabbilit b’mod konkret, fir-rigward taċ-ċirkustanzi ta’ kull każ, liema huwa r-reġim ġuridiku l-iktar favorevoli għall-benefiċjarji. F’dan il-każ, peress li l-ammont tal-pensjoni mħallsa mill-awtoritajiet Griegi lill-konjuġi Balazs huwa ogħla minn dak li jħallsuhom l-awtoritajiet Rumeni, l-applikazzjoni tal-Ftehim bilaterali hija iktar favorevoli għalihom, inkluż li kieku l-Qorti tal-Ġustizzja kellha tikkunsidra li l-awtoritajiet Griegi setgħu unilateralment jiffissaw il-perjodu ta’ assigurazzjoni meħud inkunsiderazzjoni.
2.      Evalwazzjoni
73.      Inqis li jekk jiġi ddeterminat liema minn bejn ir-Regolament Nru 1408/71 u l-Ftehim bilaterali huwa l-iktar vantaġġuż għall-konjuġi Balazs, dan neċessarjament iwassal biex jiġi interpretat minn qabel l-imsemmi ftehim u, possibbilment, il-liġi nazzjonali applikabbli bis-saħħa tiegħu.
a)      L-interpretazzjoni ta’ konvenzjoni internazzjonali
74.      Għalkemm nista’ nifhem l-interpretazzjoni tal-Ftehim bilaterali min-naħa tal-Gvern Rumen, ma jidhirlix li l-Qorti tal-Ġustizzja għandha tiddeċiedi dwar il-portata tal-obbligi tal-Greċja abbażi tal-Ftehim bilaterali (22).
75.      F’dan ir-rigward, madankollu għandu jiġi ppreċiżat li l-Qorti tal-Ġustizzja kkunsidrat fil-punt 37 tas-sentenza tagħha Wencel (EU:C:2013:303) “dispożizzjoni tal-Unjoni, bħall-Artikolu 7(2) [tar-] [R]egolament [Nru 1408/71] li jagħti prijorità lill-applikazzjoni ta’ konvenzjoni bilaterali ma jistax ikollha portata li tmur kontra l-prinċipji li jikkostitwixxu l-bażi tal-leġiżlazzjoni li minnha hija tifforma parti”.
76.      Kien b’hekk li l-Qorti tal-Ġustizzja diġà ddeċidiet li d-dispożizzjonijiet ta’ konvenzjoni inklużi fl-Anness III tar-Regolament Nru 1408/71 — u li konsegwentement japplikaw minflok l-imsemmi regolament — kellhom jitqiesu li huma inkompatibbli mal-Artikoli 45 TFUE u 51 TFUE (23).
77.      Għalkemm dawn il-prinċipji ġew stabbiliti mill-Qorti tal-Ġustizzja fil-kuntest tal-applikazzjoni tal-eċċezzjoni prevista fl-Artikolu 7(2) tar-Regolament Nru 1408/71, dawn japplikaw a fortiori fil-kuntest tal-eċċezzjoni ġurisprudenzjali li tirriżulta mis-sentenza Rönfeldt (EU:C:1991:52).
78.      F’dawn iċ-ċirkustanzi, huwa raġonevoli li wieħed jaħseb li, sabiex tkun kompatibbli mal-prinċipji sottostanti tar-Regolament Nru 1408/71 u l-Artikoli 45 TFUE u 51 TFUE, konvenzjoni internazzjonali bħal dik inkwistjoni fil-kawżi prinċipali għandha tiġi interpretata fis-sens li ġġiegħel lir-Repubblika Ellenika, li impenjat ruħha permezz tal-Artikolu 2(3) tal-Ftehim bilaterali “li tħallas il-pensjonijiet tal-persuni rimpatrijati rtirati u li tirrikonoxxi l-perijodu ta’ assigurazzjoni li jkunu għamlu fir-Rumanija l-persuni rimpatrijati assigurati”, biex tħallas pensjoni li tikkorrispondi għal dak il-perjodu kollu.
79.      Fi kliem ieħor, ir-riferiment għal-leġiżlazzjoni Griega fl-Artikolu 2(3) tal-Ftehim bilaterali ma jeżentax lill-awtoritajiet Griegi mill-obbligu tagħhom li jagħtu lil dak il-ftehim interpretazzjoni konformi mat-Trattat.
b)      Id-determinazzjoni tal-iktar regola favorevoli
80.      F’dak li jirrigwarda d-determinazzjoni konkreta tal-iktar regola favorevoli, jidhirli, konformement mal-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja, li “[huwa fil-kompetenza] tal-qorti tar-rinviju li tivverifika jekk l-applikazzjoni tal-konvenzjoni internazzjonali effettivament tirriżultax li hija iktar jew inqas vantaġġuża għall-ħaddiema kkonċernati mill-applikazzjoni tar-Regolament. Fl-ewwel każ, għandhom jiġu applikati, b’eċċezzjoni u konformement mal-prinċipju affermat fis-sentenza Rönfeldt, iċċitata iktar ’il fuq, ir-regoli previsti [fil-ftehim bilaterali]. F’każ kuntrarju, huma r-regoli li jinsabu fir-regolament, kif interpretati mill-Qorti tal-Ġustizzja, li għandhom jiġu applikati” [traduzzjoni mhux uffiċjali] (24).
81.      Fi kliem ieħor, huwa l-kompitu tal-qorti nazzjonali li “tevalwa jekk persuna kkonċernata effettivament tiksibx minn konvenzjoni dwar is-sigurtà soċjali [, interpretata konformement mal-prinċipji sottostanti tar-Regolament Nru 1408/71,] dritt miksub għal benefiċċju iktar favorevoli” [traduzzjoni mhux uffiċjali] (25).
82.      Sabiex tagħmel dan, il-qorti tar-rinviju jkollha tipparaguna s-sitwazzjoni tal-konjuġi Balazs b’mod li l-pensjoni tagħhom tiġi kkalkolata u llikwidata skont il-Ftehim bilaterali, interpretat b’mod konformi mad-dritt tal-Unjoni jew mar-Regolament Nru 1408/71.
83.      Sabiex jiġu ddeterminati d-drittijiet li jistgħu jippretendu l-konjuġi Balazs skont dan tal-aħħar, il-qorti nazzjonali trid bilfors tikkunsidra l-Artikoli 45, 46 u 94(2) tar-Regolament nru 1408/71 (26).
84.      F’din l-ipoteżi sussidjarja, b’hekk bl-istess mod finalment ikollu jiġi applikat wieħed biss minn dawn iż-żewġ testi ġuridiċi għall-konjuġi Balazs: ir-Regolament Nru 1408/71 jew il-Ftehim bilaterali.
E –    Fuq il-limitazzjoni ratione temporis tal-effetti tas-sentenza li ser tingħata
85.      Fl-osservazzjonijiet bil-miktub tiegħu, il-Gvern Rumen jistaqsi lill-Qorti tal-Ġustizzja, fl-ipoteżi li hija tiddeċiedi li hija r-responsabbiltà tal-awtoritajiet Rumeni li jingħataw lill-konjuġi Balazs drittijiet tal-pensjoni b’applikazzjoni tar-Regolament nru 1408/71, li jillimitaw ratione temporis l-effetti tas-sentenza tagħha.
86.      Din it-talba tagħmel sens biss jekk il-Qorti tal-Ġustizzja taċċetta l-opinjoni li jiena żviluppajt fuq bażi prinċipali jew, f’każ kuntrarju, jekk il-qorti tar-rinviju tikkonkludi li r-Regolament Nru 1408/71 huwa iktar vantaġġuż mill-Ftehim bilaterali għall-partijiet ikkonċernati.
87.      Kif jirrikonoxxi l-Gvern Rumen stess, tali limitazzjoni tista’ sseħħ biss jekk jiġu ssodisfatti żewġ kriterji, jiġifieri l-bona fede tal-partijiet u riskju ta’ diffikultajiet serji.
1.      L-argumenti tal-Gvern Rumen
88.      Fir-rigward tal-bona fede, il-Gvern Rumen josserva li l-attitudni tiegħu hija bbażata fuq il-ġurisprudenza stabbilita tal-Qorti tal-Ġustizzja, li tgħid li d-dritt tal-Unjoni jopponi t-telf ta’ vantaġġi soċjali għall-ħaddiema minħabba s-sostituzzjoni tar-Regolament Nru 1408/71 b’konvenzjoni internazzjonali.
89.      Barra minn hekk, is-sitwazzjoni tar-Rumanija hija distinta minn dik ta’ Stati Membri oħra li kkonkludew ftehim mal-Greċja u li ddeċidew li japplikaw ir-Regolament Nru 1408/71.
90.      Fir-rigward tar-riskju ta’ diffikultajiet serji, il-Gvern Rumen jinvoka l-fatt li l-kontribuzzjonijiet tal-persuni msemmija fil-Ftehim bilaterali saru bil-ħlas tas-somma f’daqqa ta’ USD 15-il miljun lill-Gvern Grieg u li għaldaqstant huwa meħtieġ, f’każ ta’ applikazzjoni tar-Regolament Nru 1408/71, li jinsabu sorsi oħrajn ta’ finanzjament.
91.      Skont l-istima tal-Casa Națională de Pensii Publice tar-Rumanija, is-somma addizzjonali li għandha titħallas tammonta għal RON 38 560 683 (madwar EUR 8 680 537). Il-Gvern Rumen jiddikjara wkoll li ġew ippreżentati kważi 800 talba oħra simili għal dawk tal-konjuġi Balazs.
2.      Evalwazzjoni
92.      Kif semmejt qabel, nista’ nifhem l-interpretazzjoni mogħtija mill-Gvern Rumen fir-rigward tal-Ftehim bilaterali u l-portata tal-obbligi ta’ kull waħda mill-partijiet f’dan il-ftehim.
93.      Madankollu, fil-kuntest tal-eżami tal-limitazzjoni ratione temporis tal-effetti ta’ sentenza tal-Qorti tal-Ġustizzja, il-kundizzjoni ta’ bona fede ma tirrigwardax l-aspettattiva ta’ Stat fl-interpretazzjoni tad-dritt nazzjonali tiegħu (inklużi l-ftehimiet internazzjonali li għalihom ikun parti) iżda fir-rigward tal-interpretazzjoni li huwa seta’ ta lid-dritt tal-Unjoni (27).
94.      Issa, f’dan il-każ, għalkemm il-portata tal-ġurisprudenza Rönfeldt tista’ possibbilment tiġi diskussa u tkun suġġetta għal interpretazzjoni, xorta jibqa’ l-fatt li r-Rumanija għandha tistenna li jiġi applikat ir-Regolament Nru 1408/71 fil-konfront tagħha sa mill-1 ta’ Jannar 2007.
95.      Fil-fatt, filwaqt li xtaqet li l-ftehim bilaterali jiġi inkluż fl-Anness III tal-imsemmi regolament, din it-talba ġiet irrifjutata mill-Greċja. F’dawn iċ-ċirkustanzi, hija l-aspettattiva fl-applikazzjoni tar-regola tal-prinċipju — jiġifieri li l-ftehim bilaterali jiġi ssostitwit bir-Regolament Nru 1408/71, bis-saħħa tal-Artikolu 6 tal-imsemmi regolament — li għandha tirbaħ.
96.      F’dawn iċ-ċirkustanzi, jidhirli li ma hemmx lok li jiġu limitati l-effetti futuri tas-sentenza għaliex meta l-kriterju ta’ bona fede ma jiġix issodisfatt, “ma huwiex neċessarju li jiġi vverifikat jekk huwiex issodisfatt it-tieni kriterju […] li jirrigwarda r-riskju ta’ diffikultajiet serji” (28).
97.      Fi kwalunkwe każ, jidhirli li r-riskju ta’ diffikultajiet serji lanqas ma ġie pprovat.
98.      Fil-fatt, skont l-istima tal-fond nazzjonali tal-pensjonijiet pubbliċi tar-Rumanija, is-somma addizzjonali li għandha titħallas fl-ipoteżi li japplika r-Regolament Nru 1408/71, minbarra l-ammont ta’ USD 15-il miljun imħallas permezz tal-Ftehim bilaterali, tammonta għal RON 38 560 683 (madwar EUR 8 680 537).
99.      Qabel kollox, fl-assenza ta’ figuri iktar preċiżi, ma jistax jiġi eskluż li l-ammont indikat mill-Gvern Rumen ikopri wkoll it-800 talba analogi għal dawk tal-konjuġi Balazs li diġà tressqu. Issa, limitazzjoni ratione temporis eventwali tal-effetti tas-sentenza ma jkollha ebda impatt fuq dawn il-proċessi (29).
100. Barra minn hekk, għandu jitfakkar li l-konsegwenzi finanzjarji li jistgħu jirriżultaw għal Stat Membru minn deċiżjoni preliminari minnhom infushom ma jiġġustifikawx li jiġu limitati l-effetti ratione temporis ta’ dik id-deċiżjoni (30). Ir-riskju ta’ riperkussjonijiet ekonomiċi gravi għandu jiġi evalwat ukoll skont in-numru ta’ rapporti ġuridiċi kkostitwiti in bona fede fuq il-bażi tar-regolamentazzjoni meqjusa li hija fis-seħħ b’mod validu (31).
101. Issa, minbarra n-natura limitata tal-ammont invokat, għandu jiġi kkonstatat li l-Gvern Rumen ma jagħti ebda informazzjoni dwar in-numru ta’ sitwazzjonijiet potenzjalment ikkonċernati.
102. F’dawn iċ-ċirkustanzi, il-kundizzjoni dwar l-eżistenza ta’ diffikultajiet serji ma tistax titqies li ġiet stabbilita.
V –    Konklużjoni
103. F’sitwazzjoni bħal dik fil-kawża prinċipali, il-persuni intitolati għall-benefiċċji eżerċitaw id-dritt ta’ moviment liberu tagħhom qabel l-iffirmar tal-konvenzjoni internazzjonali ta’ sigurtà soċjali pertinenti. Fid-dawl ta’ dan l-element partikolari, jidhirli li r-regola derogatorja stabbilita fis-sentenza Rönfeldt (EU:C:1991:52) ma hijiex applikabbli.
104. Għaldaqstant, u fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti, nipproponi li l-Qorti tal-Ġustizzja tirrispondi skont kif ġej għad-domanda preliminari li saret mill-Curtea de Apel Cuj:
1)      Ma jistax ikun hemm eċċezzjoni mill-applikazzjoni tar-Regolament tal-Kunsill (KEE) Nru 1408/71, tal-14 ta’ Ġunju 1971, dwar l-applikazzjoni tal-iskemi ta’ sigurtà soċjali għall-persuni impjegati, u l-familja tagħhom li jiċċaqilqu ġewwa l-Komunità, fil-verżjoni emendata u aġġornata bir-Regolament tal-Kunsill (KE) Nru 118/97, tat-2 ta’ Diċembru 1996, kif emendat bir-Regolament (KE) Nru 1992/2006 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill, tat-18 ta’ Diċembru 2006, meta l-ħaddiema li jaqgħu taħt il-kamp ta’ applikazzjoni ta’ konvenzjoni internazzjonali dwar is-sigurtà soċjali jkunu eżerċitaw id-dritt ta’ moviment liberu tagħhom qabel ma jkun daħal fis-seħħ.
2)      Sussidjarjament, jekk il-Qorti tal-Ġustizzja tiddeċiedi li tapplika l-ġurisprudenza Rönfeldt (C‑227/89, EU:C:1991:52), għall-kawżi prinċipali, hija l-qorti nazzjonali jkollha tevalwa jekk il-konjuġi Balazs jiksbux mill-Ftehim bilaterali bejn il-Gvern Grieg u dak Rumen, konkluż fit 23 ta’ Frar 1996, dwar il-ħlas definittiv tal-kumpens tal-kontribuzzjonijiet tas-sigurtà soċjali tar-refuġjati politiċi Griegi rimpatrijati tar-Rumanija, interpretat konformement mal-prinċipji sottostanti tar-Regolament (KEE) Nru 1408/71, fil-verżjoni emendata u aġġornata bir-Regolament Nru 118/97, kif emendat bir-Regolament Nru 1992/2006, dritt miksub għal benefiċċju iktar favorevoli minn dak li jirriżulta mill-applikazzjoni tal-Artikoli 45, 46 u 94(2) ta’ dan ir-regolament fiż-żewġ Stati.
1 – Lingwa oriġinali: il-Franċiż.
2 – ĠU L 392, p. 1.
3 – ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 5, Vol. 1, p. 83.
4 – ĠU L 352M, p. 629.
5 – Ara, f’dan is-sens, is-sentenza Wencel (C‑589/10, EU:C:2013:303, punt 30). Ara wkoll is-sentenza Duchon (C‑290/00, EU:C:2002:234, punti 21 u 22).
6 – Ara, f’dan is-sens, is-sentenza Wencel (EU:C:2013:303, punt 33).
7 – Ibidem (punt 36).
8 – Il-Gvernijiet tal-Greċja u tar-Rumanija jaqblu li l-Ftehim bilaterali ma ġiex inkluż fl-Anness III tar-Regolament Nru 1408/71 wara memorandum ippreżentat mill-awtoritajiet Griegi lill-kummissjoni amministrattiva għas-sigurtà soċjali tal-ħaddiema immigranti, li approvatu matul it-303 laqgħa tagħha li nżammet fi Brussell fit-12 u fit-13 ta’ Diċembru 2006 (minkejja talba fis-sens kuntrarju mir-Rumanija).
9 – Sentenza Walder (82/72, EU:C:1973:62, punt 8).
10 – Ibidem (punt 6).
11 – Punt 22.
12 – Punt 29.
13 – Sentenza Thévenon (C‑475/93, EU:C:1995:371, punti 26 sa 28). Ara wkoll, f’dan is-sens, is-sentenzi Thelen (C‑75/99, EU:C:2000:608, punt 16); kif ukoll Habelt et (C‑396/05, EU:C:2007:810, punt 119).
14 – Sentenza Thévenon (EU:C:1995:371, punt 27).
15 – Punt 22. Ara wkoll, f’dan is-sens, is-sentenzi Thelen (EU:C:2000:608, punt 14) u Habelt et (EU:C:2007:810, punt 118), kif ukoll il-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Mischo fil-kawża Kaske (EU:C:2001:549, punt 10).
16 – Sentenzi Thévenon (EU:C:1995:371, punti 26 sa 28); Thelen (EU:C:2000:608, punt 16); kif ukoll Habelt et (EU:C:2007:810, punt 119).
17 – Ara, b’mod partikolari, Kessler, F., “La prise en compte des droits à pension acquis en vertu d’une convention bilatérale conclue avant l’entrée en vigueur du Règlement CEE 1408/71”, Revue de droit sanitaire et social, 1991, p. 368 sa 370 u Van Raepenbusch, S., “Les rapports entre le règlement (CEE) n° 1408/71 et les conventions internationales dans le domaine de la sécurité sociale des travailleurs circulant à l’intérieur de la Communauté”, Cahiers de droit européen, 1991, p. 449 sa 466, b’mod speċjali l-punt 10. Għal opinjoni favur interpretazzjoni restrittiva, ara González-Sancho López, E., “Relaciones entre legislación comunitaria y convenios bilaterales en materia de seguridad social de migrantes: de la sentencia Rönfeldt al caso Peschiutta”, Revista de trabajo y Seguridad Social, Nru 5, Jannar-Marzu 1992, p. 81 sa 92.
18 – EU:C:1995:371, punti 26 sa 28.
19 – Fil-kawża li tat lok għas-sentenza Rönfeldt (EU:C:1991:52), il-konvenzjoni internazzjonali inkwistjoni kienet torbot lir-Repubblika Federali tal-Ġermanja u lir-Renju tad-Danimarka. Din kienet tal‑14 ta’ Awwissu 1953, u l-benefiċjarju kien ċittadin Ġermaniż li kien eżerċita l-libertà ta’ moviment tiegħu fl-1957 u kien mar lura l-Ġermanja fl-1971. Fil-kawża li tat lok għas-sentenza Thelen (EU:C:2000:608), il-konvenzjoni internazzjonali inkwistjoni kienet torbot lir-Repubblika tal-Awstrija mar-Repubblika Federali tal-Ġermanja. Din kienet tad‑19 ta’ Lulju 1978, u l-benefiċjarju kien ċittadin Ġermaniż li kien għex l-Awstrija mill-1986 sal-1996 u kien ħadem hemm mill-1991 sal-1993. Fil-kawża li tat lok għas-sentenza Kaske (EU:C:2002:74), il-konvenzjoni internazzjonali inkwistjoni kienet torbot għal darba oħra lir-Repubblika tal-Awstrija u lir-Repubblika Federali tal-Ġermanja. Din daħlet fis-seħħ fl-1 ta’ Ottubru 1979, u l-benefiċjarja kellha nazzjonalità Ġermaniża u nazzjonalità Awstrijaka. Hija kellha impjieg b’salarju fl-Awstrija mill-1972 sal-1982, fil-Ġermanja mill-1983 sa Mejju 1996 (b’mod mhux kontinwu) u kienet marret lura l-Awstrija f’Ġunju 1996. Fil-kawża li tat lok għas-sentenza Naranjo Arjona et (C‑31/96 sa C‑33/96, EU:C:1997:475), is-sitwazzjoni kienet kemmxejn differenti għaliex il-konvenzjoni internazzjonali inkwistjoni, li kienet torbot lir-Repubblika Federali tal-Ġermanja u lir-Renju ta’ Spanja, kienet daħlet fis-seħħ fl-1 ta’ Novembru 1977, waqt li l-benefiċjarju kien residenti hemmhekk. Huwa kien ċittadin Spanjol li kien eżerċita l-libertà ta’ moviment tiegħu fl-1966 u kien mar lura Spanja fl-1991. Madankollu, f’din l-ipoteżi wkoll, il-benefiċjarju seta’ jkollu aspettattiva leġittima fl-applikazzjoni tal-konvenzjoni inkwistjoni għaliex huwa baqa’ fil-pajjiż ospitanti għal erbatax-il sena u mar lura fil-pajjiż ta’ oriġini tiegħu f’mument meta l-konvenzjoni kienet għadha applikabbli.
20 – Sentenza Duchon (EU:C:2002:234, punt 23). Ara wkoll, f’dan is-sens, is-sentenzi Rönfeldt (EU:C:1991:52, punt 16); Rundgren (C‑389/99, EU:C:2001:264, punt 29); kif ukoll Kauer (C‑28/00, EU:C:2002:82, punt 22).
21 – Sentenza Belbouab (10/78, EU:C:1978:181, punt 8), il-korsiv huwa tiegħi.
22 – Ara, f’dan is-sens, is-sentenza TNT Express Nederland (C‑533/08, EU:C:2010:243, punti 58 sa 63) u d-digriet Hartmann (C‑162/98, EU:C:1998:539) fejn il-Qorti tal-Ġustizzja fakkret in-nuqqas ta’ kompetenza tagħha biex tinterpreta ftehim internazzjonali konkluż bejn diversi Stati Membri.
23 – Ara s-sentenza Habelt et (EU:C:2007:810, punti 124 u 125).
24 – Sentenza Naranjo Arjona et (C‑31/96 sa C‑33/96, EU:C:1997:475, punt 29).
25 – Sentenza Martínez Domínguez et (C‑471/99, EU:C:2002:523, punt 31).
26 – Ara l-kunsiderazzjonijiet preċedenti dwar il-konsegwenzi tal-applikazzjoni tar-Regolament Nru 1408/71.
27 – “L-ewwel kundizzjoni sabiex tiġi deċiża limitazzjoni ratione temporis ta’ sentenza preliminari hija li l-individwi affettwati u l-awtoritajiet nazzjonali għandhom ikunu inċentivati jadottaw prattiki li ma jkunux konformi mad-dritt tal-Unjoni u li jkunu spjegati minn inċertezza oġġettiva u sinjifikattiva fir-rigward tal-implikazzjonijiet tad-dispożizzjonijiet inkwistjoni tad-dritt tal-Unjoni. B’hekk, ma huwiex suffiċjenti li l-atturi jkunu aġixxew in bona fede fir-rigward tal-validità tad-dispożizzjonijiet tad-dritt tal-Unjoni jew tad-dritt nazzjonali sabiex isibu ruħhom f’kunflitt mad-dritt tal-Unjoni” [Fenger, N., u Broberg, M., Le renvoi préjudiciel à la Cour de justice de l'Union européenne, Larcier, collection Europe(s), 2013, p. 581).
28 – Sentenza Transportes Jordi Besora (C‑82/12, EU:C:2014:108, punt 47).
29 – Ara, f’dan is-sens, is-sentenza Bosman (C‑415/93, EU:C:1995:463, punt 144).
30 – Ara, f’dan is-sens, is-sentenza Nisipeanu (C‑263/10, EU:C:2011:466, punt 34).
31 – Ara, f’dan is-sens, is-sentenza Roders et (C‑367/93 sa C‑377/93, EU:C:1995:261, punt 43).