Voorlopige editie
CONCLUSIE VAN ADVOCAAT‑GENERAAL
J. KOKOTT
van 16 april 2026 (1)
Zaak C‑154/25
Europese Commissie
tegen
Franse Republiek
„ Niet‑nakoming – Richtlijn (EU) 2020/2184 – Kwaliteit van voor menselijke consumptie bestemd water – Overschrijding van de parameterwaarde voor nitraat – Herstelmaatregelen ter beëindiging van de overtreding – Andere herstelmaatregelen – Wijziging van bepalingen tijdens de precontentieuze procedure ”
I.      Inleiding
1.        Met het onderhavige beroep verzoekt de Commissie om vast te stellen dat Frankrijk bij in totaal 107 drinkwaterdistributie‑eenheden de derde drinkwaterrichtlijn(2) niet is nagekomen vanwege te hoge nitraatgehaltes in het drinkwater.
2.        Voor nitraat in drinkwater geldt al sinds de eerste drinkwaterrichtlijn(3), dus sinds 1985, een parameterwaarde van 50 mg/l. Dit komt overeen met een richtwaarde die sinds 1993 door de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) wordt bekendgemaakt.(4)
3.        Volgens de WHO zijn de meest voorkomende bronnen van nitraat in water landbouwactiviteiten (anorganische meststoffen en gier), afvalwaterzuivering, stikstofhoudende afvalproducten en afvalwater van industriële processen en motorvoertuigen.(5) De WHO ziet vooral risico’s voor de gezondheid van mensen in het feit dat nitraat (NO3) wordt omgezet in nitriet (NO2), wat kan leiden tot methemoglobinemie, een oxidatie van de rode bloedcellen die dan geen zuurstof meer kunnen transporteren. Dit risico geldt vooral voor baby’s die tot zes maanden oud zijn en flesvoeding krijgen. Bovendien bestaat er voor zwangere vrouwen en zuigelingen een risico op nadelige effecten op de schildklier. Daarnaast is er mogelijk een verband tussen het risico op kanker en endogene nitrosering als gevolg van een hoge inname van nitraat en nitroseerbare verbindingen.(6)
4.        Het staat vast dat de parameterwaarde is overschreden, maar partijen zijn het oneens over de vraag of Frankrijk in bepaalde gevallen tijdig heeft aangetoond dat de overtreding is beëindigd en of voldoende op de overtredingen is gereageerd.
5.        Bovendien heeft de Commissie deze procedure nog tijdens de geldigheidsduur van de tweede drinkwaterrichtlijn(7) ingeleid en daarom de aanmaningsbrief overeenkomstig artikel 258, eerste alinea, VWEU op deze oudere regeling gebaseerd. Dit roept de vraag op of het beroep, dat op de derde drinkwaterrichtlijn is gebaseerd, ontvankelijk is.
II.    Toepasselijke bepalingen
6.        Overeenkomstig artikel 24, lid 1, van de derde drinkwaterrichtlijn moest deze richtlijn uiterlijk op 12 januari 2023 zijn omgezet.
7.        De Commissie heeft de precontentieuze procedure echter ingeleid op basis van de tweede drinkwaterrichtlijn, die op haar beurt in de plaats is gekomen van de eerste drinkwaterrichtlijn.
8.        Het nitraatgehalte van drinkwater, waar het in de eerste grief om gaat, mag volgens alle drie de richtlijnen sinds 17 juli 1985 de parameterwaarde van 50 mg/l niet overschrijden.(8) Wat andere bepalingen betreft, verschillen de tweede en de derde richtlijn echter van elkaar.
A.      Derde drinkwaterrichtlijn
9.        De Commissie baseert de tweede en de derde grief op artikel 14, leden 2 en 3, van de derde drinkwaterrichtlijn. Artikel 14 bepaalt welke maatregelen de lidstaten moeten nemen wanneer de parameterwaarden worden overschreden:
„2.             Wanneer voor menselijke consumptie bestemd water, ondanks de met het oog op naleving van de verplichtingen van artikel 4, lid 1, genomen maatregelen, niet aan de overeenkomstig artikel 5 vastgestelde parameterwaarden voldoet, en onverminderd artikel 6, lid 2, zorgen de betrokken lidstaten ervoor dat zo spoedig mogelijk de nodige herstelmaatregelen worden getroffen om de kwaliteit van dat water weer op peil te brengen en geven zij voorrang aan de handhaving daarvan, waarbij onder meer wordt gelet op de mate waarin de parameterwaarde in kwestie is overschreden en op het daaraan verbonden mogelijke gevaar voor de gezondheid van de mens.
[...]
3.       Ongeacht of al dan niet aan de parameterwaarden wordt voldaan, zorgen de lidstaten ervoor dat de levering van voor menselijke consumptie bestemd water dat gevaar kan opleveren voor de gezondheid van de mens, wordt verboden of dat het gebruik van dergelijk water wordt ingeperkt en dat alle andere herstelmaatregelen worden genomen die nodig zijn om de gezondheid van de mens te beschermen.
De lidstaten beschouwen een geval van niet‑naleving van de in bijlage I, delen A en B, vastgestelde minimumvereisten voor de parameterwaarden als een potentieel gevaar voor de gezondheid van de mens, behalve wanneer de bevoegde autoriteiten de niet‑naleving van de parameterwaarden onbeduidend achten.
4.       In de in de leden 2 en 3 beschreven gevallen nemen de lidstaten, zodra de niet‑naleving van de parameterwaarden wordt beschouwd als een potentieel gevaar voor de gezondheid van de mens, zo spoedig mogelijk alle volgende maatregelen:
a)      alle getroffen verbruikers in kennis stellen van het potentiële gevaar voor de gezondheid van de mens en de oorzaak daarvan, van de overschrijding van een parameterwaarde en de genomen herstelmaatregelen, met inbegrip van verboden of gebruiksbeperkingen of andere maatregelen;
b)      de nodige adviezen aan de verbruikers geven, en die adviezen regelmatig actualiseren, over de voorwaarden voor consumptie en gebruik van het water, waarbij met name rekening wordt gehouden met bevolkingsgroepen met verhoogde watergerelateerde gezondheidsrisico’s, en
c)      de verbruikers op de hoogte stellen zodra is vastgesteld dat er geen potentieel gevaar voor de gezondheid van de mens meer is, en hen ervan op de hoogte stellen dat de drinkwatervoorziening weer normaal verloopt.
5.       De bevoegde autoriteiten of andere betrokken instanties besluiten welke maatregelen krachtens lid 3 moeten worden genomen en houden daarbij tevens rekening met de risico’s die onderbreking van de levering of beperking van het gebruik van voor menselijke consumptie bestemd water zouden opleveren voor de gezondheid van de mens.”
10.      De afwijkende regeling van artikel 9 van de tweede drinkwaterrichtlijn is niet overgenomen in de derde richtlijn, maar artikel 26 van deze richtlijn heeft de voortzetting van reeds toegestane afwijkingen geregeld:
„Door de lidstaten overeenkomstig artikel 9, lid 1, van richtlijn 98/83/EG toegestane afwijkingen die op 12 januari 2023 nog steeds van toepassing zijn, blijven van toepassing tot de afloop van hun toepassingsduur. Zij mogen uitsluitend worden verlengd overeenkomstig artikel 15 van deze richtlijn indien er nog geen tweede afwijking is toegestaan. Het recht de Commissie te verzoeken om een derde afwijking overeenkomstig artikel 9, lid 2, van richtlijn 98/83/EG blijft van toepassing voor tweede afwijkingen die op 12 januari 2021 nog steeds van toepassing zijn.”
B.      Tweede drinkwaterrichtlijn
11.      De weergegeven bepalingen van artikel 14 van de derde drinkwaterrichtlijn waren deels al opgenomen in artikel 8 van de tweede drinkwaterrichtlijn:
„(2)      [Komt grotendeels overeen met artikel 14, lid 2, van de derde drinkwaterrichtlijn.]
(3)      [De eerste volzin komt grotendeels overeen met artikel 14, lid 3, eerste alinea, van de derde drinkwaterrichtlijn.] In dat geval worden de verbruikers zo spoedig mogelijk over de situatie geïnformeerd en van het nodige advies voorzien.
(4)      [Komt grotendeels overeen met artikel 14, lid 5, van de derde drinkwaterrichtlijn].”
12.      In artikel 9 van de tweede drinkwaterrichtlijn waren afwijkingen van de parameterwaarden geregeld:
„1.       De lidstaten kunnen tot een door hen vast te stellen maximumwaarde voorzien in afwijkingen van de parameterwaarden van bijlage I, deel B, of die welke zijn vastgesteld overeenkomstig artikel 5, lid 3, indien de afwijking geen gevaar kan opleveren voor de volksgezondheid en de levering van voor menselijke consumptie bestemd water in het betrokken gebied op geen enkele andere redelijke manier kan worden verzekerd. Afwijkingen moeten worden gebonden aan een zo kort mogelijke termijn die niet langer mag zijn dan drie jaar. Aan het einde van deze termijn wordt een evaluatie gemaakt om na te gaan of de situatie voldoende verbeterd is. Lidstaten die een tweede maal een afwijking willen toestaan, zenden de evaluatie en de redenen waarop hun besluit omtrent die afwijking is gebaseerd, toe aan de Commissie. Deze tweede afwijking geldt voor maximaal drie jaar.
2.      In uitzonderlijke gevallen kunnen de lidstaten de Commissie verzoeken om een derde afwijking van maximaal drie jaar. De Commissie neemt binnen drie maanden een besluit over een dergelijk verzoek.”
III. Precontentieuze procedure en conclusies van partijen
13.      Op 30 oktober 2020 heeft de Commissie Frankrijk een brief gestuurd overeenkomstig artikel 258, eerste alinea, VWEU, met het verzoek om opmerkingen te maken over het verwijt dat, als gevolg van de verontreiniging van drinkwater met nitraat in verschillende gemeenten in zes regio’s, artikel 4, lid 1, juncto bijlage I, alsmede artikel 8, leden 2, 3 en 7, van de tweede drinkwaterrichtlijn niet zijn nagekomen.
14.      Het met redenen omkleed advies van 15 februari 2023 heeft de Commissie daarentegen gebaseerd op artikel 4, lid 1, juncto bijlage I, en artikel 14, leden 2 en 3, van de derde drinkwaterrichtlijn. In dit advies heeft de Commissie Frankrijk tot 15 april 2023 de tijd gegeven om een einde te maken aan de verweten inbreuken.
15.      Op 21 februari 2025 heeft de Commissie het onderhavige beroep ingesteld, waarin zij verzoekt:
1)      vast te stellen dat:
–      door met betrekking tot de 107 in het verzoekschrift genoemde drinkwaterdistributie‑eenheden niet de nodige maatregelen te hebben genomen om ervoor te zorgen dat voor menselijke consumptie bestemd water voldoet aan de minimumeisen inzake de parameterwaarde voor nitraat,
–      door met betrekking tot deze 107 drinkwaterdistributie‑eenheden niet zo spoedig mogelijk herstelmaatregelen te hebben genomen om de kwaliteit van het voor menselijke consumptie bestemde water weer op peil te brengen, en door geen voorrang te geven aan de handhaving daarvan, daarbij onder meer lettend op de mate waarin de parameterwaarde in kwestie was overschreden en op het daaraan verbonden mogelijke gevaar voor de gezondheid van de mens, en
–      door het gebruik van voor menselijke consumptie bestemd water dat de parameterwaarde voor nitraat chronisch overschrijdt, niet te hebben beperkt of door niet alle andere maatregelen te hebben genomen die nodig zijn voor de bescherming van de gezondheid van de mens, en door de verbruikers onvoldoende te hebben geïnformeerd,
de Franse Republiek de verplichtingen niet is nagekomen die op haar rusten krachtens artikel 4, lid 1, van, in samenhang met bijlage I, deel B, bij, en artikel 14, leden 2 en 3, van de derde drinkwaterrichtlijn;
2)      de Franse Republiek in de kosten te verwijzen.
16.      De Franse Republiek verzoekt het Hof het beroep te verwerpen en de Europese Commissie in de kosten te verwijzen.
17.      Partijen hebben schriftelijke opmerkingen ingediend en mondelinge opmerkingen gemaakt ter terechtzitting van 4 februari 2026.
IV.    Juridische beoordeling
18.      De Commissie voert drie grieven aan. Ten eerste
is Frankrijk in 107 drinkwaterdistributie‑eenheden artikel 4, lid 1, juncto bijlage I, deel B, van de derde drinkwaterrichtlijn niet nagekomen, aangezien deze lidstaat niet de nodige maatregelen heeft genomen om ervoor te zorgen dat voor menselijke consumptie bestemd water voldoet aan de minimumvereisten inzake de parameterwaarde voor nitraat van 50 mg/l. Ten tweede heeft deze lidstaat daar niet zo spoedig mogelijk herstelmaatregelen genomen om de kwaliteit van het voor menselijke consumptie bestemde water weer op peil te brengen, en geen voorrang gegeven aan de handhaving daarvan, hetgeen niet‑nakoming van artikel 14, lid 2, oplevert. En ten derde heeft Frankrijk, in strijd met artikel 14, lid 3, het gebruik van voor menselijke consumptie bestemd water dat de parameterwaarde voor nitraat chronisch overschreed, niet beperkt, geen andere herstelmaatregelen genomen die nodig zijn ter bescherming van de gezondheid van de mens en de verbruikers onvoldoende geïnformeerd.
A.      Ontvankelijkheid van het beroep in zijn geheel
19.      De Commissie heeft de uitnodiging om overeenkomstig artikel 258, eerste alinea, VWEU opmerkingen te maken gebaseerd op de tweede drinkwaterrichtlijn, terwijl het met redenen omkleed advies daarentegen betrekking had op de derde drinkwaterrichtlijn, waarvan de omzettingstermijn inmiddels is verstreken. Daarom moet om te beginnen ambtshalve worden nagegaan of het beroep ontvankelijk is.(9)
20.      Het verzoekschrift mag in beginsel niet meer omvatten dan de in de aanmaningsbrief gestelde inbreuken. Het regelmatige verloop van de precontentieuze procedure vormt immers een door het Verdrag gewilde wezenlijke waarborg ter bescherming van de rechten van de aangesproken lidstaat, alsook om te verzekeren dat in de eventuele procedure voor het Hof het onderwerp van het geding duidelijk is omschreven.(10) Niettemin kan de Commissie in haar beroep verzoeken om vaststelling van een niet‑nakoming van verplichtingen die voortvloeien uit de oorspronkelijke versie van een later gewijzigde of ingetrokken richtlijn, indien die verplichtingen in de nieuwe bepalingen zijn gehandhaafd.(11)
21.      De ontvankelijkheid van de eerste twee grieven wordt dan ook niet ter discussie gesteld, aangezien de Commissie deze baseert op bepalingen van de derde drinkwaterrichtlijn, die met dezelfde inhoud reeds in de tweede drinkwaterrichtlijn waren opgenomen.
22.      Daarentegen mag het voorwerp van het geding niet worden uitgebreid tot verplichtingen die voortvloeien uit nieuwe bepalingen die niet hun tegenhanger vinden in de oorspronkelijke versie van de betrokken handeling, daar dit schending zou opleveren van de wezenlijke vormvoorschriften waaraan de niet‑nakomingsprocedure dient te voldoen.(12)
23.      De grondslagen van de derde grief wijken echter af van de betrokken bepalingen van de tweede drinkwaterrichtlijn.
24.      De eerste twee grieven zijn derhalve ontvankelijk. De ontvankelijkheid van de derde grief zal ik daarentegen hieronder (onder D) in samenhang met de gegrondheid ervan onderzoeken.
B.      Naleving van de parameterwaarde voor nitraat (eerste grief)
25.      Met de eerste grief betoogt de Commissie dat de parameterwaarde van 50 mg/l voor nitraat als vastgelegd in artikel 4, lid 1, en bijlage I, deel B, van de derde drinkwaterrichtlijn wordt overschreden in 107 drinkwaterdistributie‑eenheden, die zijn opgenomen in bijlage A.8 bij het verzoekschrift.
26.      Krachtens artikel 4, lid 1, van, in samenhang met bijlage I, deel B, bij de derde drinkwaterrichtlijn zijn de lidstaten verplicht de parameterwaarde van 50 mg/l na te leven wat betreft de maximaal toegestane concentratie nitraat in drinkwater. Partijen zijn het erover eens dat dit een resultaatsverplichting inhoudt.(13)
27.      Wat 65 van deze drinkwaterdistributie‑eenheden betreft, erkent Frankrijk de inbreuk zonder voorbehoud.
28.      Wat betreft 34 andere drinkwaterdistributie‑eenheden deelt Frankrijk het Hof mee dat de naleving van de parameterwaarde daar inmiddels is gewaarborgd. Deze lidstaat betwist echter niet dat voor de beoordeling van het beroep de situatie bij het verstrijken van de termijn in het met redenen omklede advies van de Commissie doorslaggevend is(14), dus de situatie op 15 april 2023, en dat de parameterwaarde op dat moment nog niet werd nageleefd in deze drinkwaterdistributie‑eenheden.
29.      Derhalve vormt de naleving van de parameterwaarde voor nitraat in 8 drinkwaterdistributie‑eenheden nog het enige voorwerp van geschil. Deze worden hieronder nader bekeken.
1.      Drinkwaterdistributie‑eenheid Chevregny (002000143), Aisne, Hauts‑de‑France
30.      Op het net van de drinkwaterdistributie‑eenheid Chevregny (002000143) in het departement Aisne in de regio Hauts‑de‑France zijn 185 verbruikers aangesloten. Volgens de onbetwiste stelling van Frankrijk dateert de laatste vastgestelde overschrijding van de parameterwaarde van 19 oktober 2022. De zes meetwaarden tussen 3 november 2022 en 6 april 2023 en alle sindsdien gemeten waarden lagen daarentegen onder de parameterwaarde. Frankrijk is dan ook van mening dat deze drinkwaterdistributie-eenheid op 15 april 2023 aan de parameterwaarde heeft voldaan.
31.      De Commissie heeft in dupliek aangevoerd dat de bij het verstrijken van de termijn beschikbare meetwaarden nog niet aantoonden dat de parameterwaarde blijvend werden nageleefd. Zij beroept zich daarbij op een arrest waarin wordt geoordeeld dat een eventuele incidentele naleving van de parameterwaarden het voortdurende karakter van de betwiste inbreuk in haar geheel niet in twijfel trekt, indien latere metingen aantonen dat deze waarden na het einde van de in het met redenen omkleed advies gestelde termijn nog steeds werden overschreden.(15) Zoals Frankrijk terecht aanvoert, gaat dit argument echter niet op met betrekking tot de drinkwaterdistributie‑eenheid Chevregny, aangezien de parameterwaarde daar, volgens de beschikbare gegevens, na het verstrijken van deze termijn niet meer is overschreden.
32.      Tijdens de mondelinge behandeling heeft de Commissie daarentegen aangevoerd dat alleen op basis van meetgegevens over een heel jaar kan worden erkend dat een overschrijding van de parameterwaarde voor nitraat definitief is beëindigd. De nitraatbelasting van het drinkwater hangt namelijk met name af van de landbouw en de weersomstandigheden.
33.      Dit betoog is in beginsel overtuigend en wordt door Frankrijk niet betwist. Zowel het weer als de landbouw doorloopt een jaarlijkse cyclus, die tot gevolg kan hebben dat de drinkwaterbronnen op bepaalde momenten hogere nitraatwaarden vertonen. Wordt er geen ander bewijsmateriaal overgelegd, dan moet de drinkwaterkwaliteit gedurende ten minste één jaar worden gecontroleerd om vast te stellen of de oorzaak van de verhoogde nitraatwaarden daadwerkelijk is weggenomen.
34.      Deze redenering heeft echter geen betrekking op de beëindiging van de inbreuk als zodanig, maar uitsluitend op het bewijs dat deze is beëindigd.
35.      Hoewel de drinkwaterrichtlijn een resultaatsverplichting oplegt om de parameterwaarden na te komen, is deze niet zo geformuleerd dat de lidstaten steeds moeten aantonen dat deze waarden het afgelopen jaar zijn nageleefd.
36.      De inbreuk is evenwel beëindigd wanneer de lidstaat de oorzaak van de overschrijding heeft weggenomen. Zo zou men drinkwater uit een andere, minder verontreinigde bron kunnen gebruiken of technische maatregelen kunnen nemen om het nitraat te verwijderen. Indien deze maatregelen voldoende doeltreffend zijn, zullen de parameterwaarden in de toekomst worden nageleefd en zou de lidstaat zijn verplichtingen volledig zijn nagekomen.
37.      Aan deze nakoming van de verplichtingen wordt niet afgedaan door het feit dat de lidstaat dit aan het einde van de in het met redenen omkleed advies gestelde termijn nog niet volledig kan aantonen. Bij aansluiting op een nieuwe bron zou het voor dit bewijs echter niet nodig moeten zijn om een volledige daaropvolgende jaarcyclus van naleving van de parameter over te leggen. Het zou veeleer voldoende moeten zijn om deze aansluiting en de kwaliteit van de nieuwe bron in het verleden aan te tonen.
38.      Mocht het echter, bij gebrek aan ander bewijs, noodzakelijk zijn om meetgegevens over een volledig volgend jaar over te leggen, dan moet het mogelijk zijn dit bewijs in de gerechtelijke procedure aan te voeren om het verwijt van de Commissie te weerleggen.
39.      Het Hof heeft met betrekking tot de overschrijding van de parameterwaarde reeds bewijsmateriaal van de Commissie uit de periode na het einde van de in het met redenen omkleed advies gestelde termijn aanvaard. Deze latere overschrijdingen toonden ten eerste aan dat bij het verstrijken van de termijn nog niet alle maatregelen waren genomen die nodig waren om de inbreuk te beëindigen. Ten tweede toonden zij aan dat de lidstaat voortdurend heeft nagelaten („défaut persistant”) de maatregelen te nemen die nodig zijn om de inbreuk te beëindigen.(16) Ter staving van dergelijke systematische en voortdurende inbreuken kan de Commissie bewijsmateriaal aanvoeren dat betrekking heeft op de periode na het verstrijken van de termijn.(17)
40.      Indien de Commissie aan de hand van dergelijk bewijsmateriaal inbreuken kan aantonen, dan moet evenwel ook de betrokken lidstaat dergelijk bewijsmateriaal kunnen overleggen om zich te verdedigen. Dit vloeit voort uit het beginsel van „equality of arms”, dat een noodzakelijke voorwaarde is voor een eerlijk proces en onder meer is neergelegd in artikel 47 van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie(18), en dat tot doel heeft het evenwicht tussen de procespartijen te waarborgen.(19) Volgens dit beginsel moet elke partij, alsook de lidstaten en organen(20), een redelijke mogelijkheid worden geboden om haar zaak, daaronder begrepen haar bewijzen, onder zodanige omstandigheden voor te dragen dat zij niet wezenlijk wordt benadeeld ten opzichte van de tegenpartij.(21)
41.      De toelaatbaarheid van bewijsmateriaal uit de periode na het verstrijken van de in het met redenen omkleed advies gestelde termijn heeft in de procedure van artikel 258 VWEU echter geen invloed op het relevante tijdstip voor de vaststelling van een inbreuk, aangezien de informatie uit latere perioden alleen wordt gebruikt om conclusies te trekken over de situatie op dat tijdstip.
42.      Voor de drinkwaterdistributie‑eenheid Chevregny volgt in ieder geval uit het feit dat de parameterwaarde sinds 3 november 2022 wordt nageleefd, dat de oorzaak van de overschrijding van de parameterwaarde voor nitraat daar was weggenomen bij het verstrijken van de in het met redenen omkleed advies gestelde termijn.
2.      Drinkwaterdistributie‑eenheid Wanquetin (062000861), Pas‑de‑Calais, Hauts‑de‑France
43.      Op het net van de drinkwaterdistributie‑eenheid Wanquetin (062000861), in het departement Pas‑de‑Calais in de regio Hauts‑de‑France zijn 727 verbruikers aangesloten. Vóór 14 april 2023 lagen drie opeenvolgende meetwaarden onder de parameterwaarde, maar op 5 juni, 5 oktober en 18 december van dat jaar werd de parameterwaarde opnieuw overschreden.
44.      Deze drinkwaterdistributie‑eenheid is dan ook een voorbeeld van een slechts tijdelijke naleving van de parameterwaarde, waaruit juist niet kan blijken dat Frankrijk de oorzaak van de overschrijdingen definitief had weggenomen bij het verstrijken van de in het met redenen omkleed advies gestelde termijn.
45.      Bijgevolg moet worden vastgesteld dat de eerste grief met betrekking tot de drinkwaterdistributie‑eenheid Wanquetin gegrond is.
3.      Drinkwaterdistributie‑eenheid Arconcey (021000666), Côte‑d’Or, Bourgogne‑Franche‑Comté
46.      Op het net van de drinkwaterdistributie‑eenheid Arconcey (021000666) in het departement Côte‑d’Or in de regio Bourgogne‑Franche‑Comté zijn 223 verbruikers aangesloten. Volgens het betoog van Frankrijk dateert de laatste vastgestelde overschrijding van de parameterwaarde van 9 februari 2023. De meetwaarden lagen daarvoor gedurende meerdere jaren op een piek tussen 60 en 70 mg/l nitraat. Sinds 12 april 2023 liggen de meetwaarden daarentegen duidelijk onder de parameterwaarde, meestal tussen 30 en 40 mg/l. Dit komt mogelijk doordat deze drinkwaterdistributie‑eenheid in maart 2023 op een ander drinkwaternetwerk is aangesloten.
47.      De meetresultaten bevestigen dus dat de oorzaak van de overschrijding van de parameterwaarde voor nitraat in de drinkwaterdistributie‑eenheid Arconcey definitief was weggenomen bij het verstrijken van de in het met redenen omkleed advies gestelde termijn.
4.      Drinkwaterdistributie‑eenheid Charencey (021000834), Côte‑d’Or, Bourgogne‑Franche‑Comté
48.      Op het net van de drinkwaterdistributie‑eenheid Charencey (021000834) in het departement Côte‑d’Or in de regio Bourgogne‑Franche‑Comté zijn 36 verbruikers aangesloten. Volgens het betoog van Frankrijk liggen de meetwaarden sinds 8 december 2022 duidelijk onder de parameterwaarde, meestal onder 20 mg/l. De reden hiervoor ligt waarschijnlijk in de aansluiting op een ander drinkwaternet in januari 2023. Voorheen waren er af en toe duidelijke overschrijdingen.
49.      Ook in dit geval bevestigen de recentere meetresultaten dat de oorzaak van de overschrijding van de parameterwaarde voor nitraat in de drinkwaterdistributie‑eenheid Charencey definitief was weggenomen bij het verstrijken van de in het met redenen omkleed advies gestelde termijn.
5.      Drinkwaterdistributie‑eenheid Saint‑Seine‑l’Abbaye (021001229), Côte‑d’Or, Bourgogne‑Franche‑Comté
50.      Op het net van de drinkwaterdistributie‑eenheid Saint‑Seine‑l’Abbaye (021001229) van het departement Côte‑d’Or in de regio Bourgogne‑Franche‑Comté zijn 307 verbruikers aangesloten. Volgens de stelling van Frankrijk liggen de meetwaarden sinds 6 maart 2023, met een dalende tendens, onder de parameterwaarde.
51.      Uit de recentere meetresultaten blijkt dus dat de oorzaak van de overschrijding van de parameterwaarde voor nitraat in de drinkwaterdistributie‑eenheid van Saint‑Seine‑l’Abbaye eveneens definitief was weggenomen bij het verstrijken van de in het met redenen omkleed advies gestelde termijn.
6.      Drinkwaterdistributie‑eenheid Turcey (021001767), Côte‑d’Or, Bourgogne‑Franche‑Comté
52.      Op het net van de drinkwaterdistributie‑eenheid Turcey (021001767) in het departement Côte‑d’Or in de regio Bourgogne‑Franche‑Comté zijn 177 verbruikers aangesloten. Volgens het betoog van Frankrijk lagen de meetwaarden tussen 2 januari en 25 september 2023 onder de parameterwaarde, maar op 29 november 2023 vond er een aanzienlijke overschrijding plaats en ook op 24 januari 2024 werd de parameterwaarde opnieuw overschreden. Sindsdien zijn de meetwaarden onder de parameterwaarde gebleven.
53.      Uit de genoemde overschrijdingen blijkt dat de oorzaak van de overschrijding van de parameterwaarde voor nitraat in de drinkwaterdistributie‑eenheid Turcey nog niet definitief was weggenomen bij het verstrijken van de in het met redenen omkleed advies gestelde termijn.
7.      Drinkwaterdistributie‑eenheid Charmes (052001856), Haute‑Marne, Grand Est
54.      Op het net van de drinkwaterdistributie‑eenheden Charmes (052001856) in het departement Haute‑Marne in de regio Grand Est zijn 148 verbruikers aangesloten. De laatste overschrijding van de parameterwaarde dateert van 28 oktober 2022. Sindsdien liggen de meetwaarden onder deze waarde, met de laatste tijd een dalende trend.
55.      Uit deze meetresultaten kan worden geconcludeerd dat de oorzaak van de overschrijding van de parameterwaarde voor nitraat in de drinkwaterdistributie‑eenheid Charmes was weggenomen bij het verstrijken van de in het met redenen omkleed advies gestelde termijn.
8.      Drinkwaterdistributie‑eenheid Fays (052000917), Haute‑Marne, Grand Est
56.      Op het net van de drinkwaterdistributie‑eenheid Fays (052000917) in het departement Haute‑Marne in de regio Grand Est zijn 65 verbruikers aangesloten. Sinds 10 februari 2023 liggen de meetwaarden, met uitzondering van 28 augustus 2023, onder de parameterwaarde, maar niet met een grote marge.
57.      Uit de genoemde overschrijding en het kleine verschil tussen de meetwaarden en de parameterwaarde blijkt dat de oorzaak van de overschrijding van de parameterwaarde voor nitraat in de drinkwaterdistributie‑eenheid Fays nog niet was weggenomen bij het verstrijken van de in het met redenen omkleed advies gestelde termijn.
9.      Tussenconclusie
58.      Frankrijk is derhalve de verplichtingen niet nagekomen die op deze lidstaat rusten krachtens artikel 4, lid 1 van, in samenhang met bijlage I, deel B, bij de derde drinkwaterrichtlijn, door met betrekking tot de 107 drinkwaterdistributie‑eenheden die in bijlage A.8 bij het verzoekschrift zijn opgenomen, met uitzondering van de distributie‑eenheden Chevregny, Arconcey, Charencey, Saint‑Seine‑l’Abbaye en Charmes, niet de nodige maatregelen te hebben genomen om ervoor te zorgen dat voor menselijke consumptie bestemd water voldoet aan de minimumeisen inzake de parameterwaarde voor nitraat van 50 mg/l.
C.      Herstelmaatregelen van de drinkwaterkwaliteit (tweede grief)
59.      Met de tweede grief voert de Commissie aan dat Frankrijk, met betrekking tot de 107 drinkwaterdistributie‑eenheden die in bijlage A.8 bij het verzoekschrift zijn opgenomen, artikel 14, lid 2, van de derde drinkwaterrichtlijn niet is nagekomen.
60.      Overeenkomstig artikel 14, lid 2, eerste alinea, van de derde drinkwaterrichtlijn worden zo spoedig mogelijk de nodige herstelmaatregelen getroffen om de kwaliteit van het voor menselijke consumptie bestemde water weer op peil te brengen, indien dit water niet voldoet aan de parameterwaarden van bijlage I, deel B. Bovendien wordt voorrang gegeven aan de handhaving daarvan, waarbij onder meer wordt gelet op de mate waarin de parameterwaarde in kwestie is overschreden en op het daaraan verbonden potentiële gevaar voor de gezondheid van de mens.
61.      Deze verplichting houdt, net als artikel 4, lid 1, van, in samenhang met bijlage I, deel B, bij de derde drinkwaterrichtlijn, voor de lidstaten een resultaatsverplichting(22) in om te waarborgen dat aan de parameterwaarden wordt voldaan. Hieraan is een verplichting tot spoed verbonden, aangezien de maatregelen volgens artikel 14, lid 2, „zo spoedig mogelijk” en met „voorrang” moeten worden genomen.(23)
62.      De Commissie stelt dat reeds niet‑nakoming van deze verplichting voortvloeit uit het enkele feit dat de overschrijdingen in de distributie‑eenheden tussen de 6 en 36 jaar hebben geduurd.
1.      Ontvankelijkheid van de grief met betrekking tot de 5 drinkwaterdistributie‑eenheden waarvoor de overschrijding van de parameterwaarde is beëindigd
63.      Frankrijk is van mening dat er voor de 8 drinkwatergebieden waar volgens deze lidstaat op het relevante tijdstip geen overschrijding van de parameterwaarde voor nitraat kon worden vastgesteld, ook geen sprake is van niet‑nakoming van artikel 14, lid 2, van de derde drinkwaterrichtlijn.
64.      Dit argument moet echter worden verworpen, los van de uitkomst van de beoordeling van de eerste grief. Het is juist dat Frankrijk bij het verstrijken van de in het met redenen omkleed advies gestelde termijn niet langer verplicht was om verdere herstelmaatregelen te nemen voor de 5 distributie‑eenheden waarin de inbreuk was beëindigd. Dit belet het Hof echter niet vast te stellen dat Frankrijk de maatregelen die hiervoor nodig waren niet zo spoedig mogelijk en met voorrang heeft genomen.
65.      Dit blijkt bijzonder duidelijk uit het geval van de drinkwaterdistributie‑eenheid van Chevregny, want volgens de door Frankrijk niet betwiste stelling van de Commissie duurde de niet‑nakoming daar van 1997 tot 2022, dus 25 jaar. Deze niet‑nakoming is kennelijk niet zo spoedig mogelijk en met voorrang beëindigd.
66.      Het klopt dat het Hof op het gebied van overheidsopdrachten beroepen van de Commissie niet‑ontvankelijk heeft verklaard wanneer alle rechtsgevolgen van de aankondiging van de opdracht of van de betwiste overeenkomsten reeds waren vervallen bij het verstrijken van de in het met redenen omkleed advies gestelde termijn.(24) Hieraan zou men kunnen denken met betrekking tot de distributie‑eenheden, waarbij de inbreuk op het relevante tijdstip reeds was beëindigd.(25)
67.      Ik vat de genoemde rechtspraak echter op als een uitzondering op het beginsel dat de Commissie in een niet‑nakomingsprocedure geen specifiek procesbelang behoeft aan te tonen.(26) Dit beginsel houdt niet in dat er geen procesbelang nodig is, maar alleen dat dit belang in een niet‑nakomingsprocedure wordt vermoed. Een vermoeden kan echter bij wijze van uitzondering worden weerlegd, wat in de genoemde zaken betreffende overheidsopdrachten is gebeurd.
68.      In de onderhavige zaak bestaat er echter nog steeds voldoende belang bij de vaststelling dat Frankrijk in alle 107 eenheden niet zo spoedig mogelijk en met voorrang herstelmaatregelen heeft genomen.
69.      Ten eerste betwist Frankrijk de niet‑nakoming met betrekking tot alle 107 distributie‑eenheden. Alleen al daarom heeft de Commissie een procesbelang bij het feit dat het Hof dit meningsverschil ook oplost met betrekking tot de 5 eenheden waar de niet‑nakoming reeds is beëindigd.(27)
70.      Ten tweede is er in de onderhavige zaak ook belang bij de vaststelling van de niet‑nakoming omdat het beroep betrekking heeft op talrijke soortgelijke gevallen waarin een dergelijke niet‑nakoming voortduurt. Hieruit blijkt dat er een zeker risico op herhaling bestaat, hetgeen een procesbelang kan funderen.(28)
71.      Ten derde zou een veroordeling van Frankrijk met betrekking tot de 5 distributie‑eenheden in de onderhavige zaak van belang kunnen zijn, mocht het in de toekomst noodzakelijk worden om een dwangsom en/of een forfaitair bedrag op grond van artikel 260, lid 2, tweede volzin, VWEU op te leggen wegens ontoereikende uitvoering van het arrest. Deze vaststelling zou een aanwijzing zijn dat voor het effectief voorkomen van een toekomstige herhaling van soortgelijke niet‑nakomingen van het Unierecht vereist is een afschrikkende maatregel vast te stellen(29), omdat deze het gewicht van de onderhavige niet‑nakoming zou benadrukken.
72.      Bijgevolg is de tweede grief ontvankelijk met betrekking tot alle 107 drinkwaterdistributie‑eenheden die in bijlage A.8 bij het verzoekschrift zijn opgenomen.
2.      Gegrondheid van de grief
73.      Ten gronde is Frankrijk van mening niet nalatig te zijn geweest bij het nemen van herstelmaatregelen, aangezien de overschrijdingen bij 52 distributie‑eenheden minder dan 10 jaar hebben geduurd.
74.      Het doet er hier niet toe of Frankrijk daarmee impliciet de niet‑nakoming door de overige distributie‑eenheden erkent, aangezien dit argument voorbijgaat aan de gevolgen van het temporele en procedurele kader dat met name artikel 9 van de tweede drinkwaterrichtlijn voor herstelmaatregelen voorschreef.
75.      Artikel 9, lid 1, van de tweede drinkwaterrichtlijn stond de lidstaten toe om tot 3 jaar af te wijken van de in bijlage I, deel B, genoemde parameterwaarden, indien de afwijking geen gevaar kon opleveren voor de volksgezondheid en de levering van voor menselijke consumptie bestemd water in het betrokken gebied op geen enkele andere redelijke manier kon worden verzekerd. Een tweede afwijking voor maximaal 3 jaar was volgens deze bepaling toegestaan indien de lidstaat de Commissie hiervan in kennis stelde. En volgens artikel 9, lid 2, eerste volzin, kon een lidstaat in uitzonderlijke omstandigheden een verzoek om een derde afwijking voor een periode van maximaal 3 jaar indienen bij de Commissie, die daarover moest beslissen. Artikel 9, lid 3, bepaalde dat de lidstaat bij het verlenen van een afwijking bepaalde gegevens moest verstrekken. Voor afwijkingen van maximaal 30 dagen voorzag artikel 9, lid 4, daarentegen in een vereenvoudigde vergunning.
76.      Deze bepalingen waren in het onderhavige geval in beginsel van toepassing, omdat de omzettingstermijn van de derde drinkwaterrichtlijn pas op 12 januari 2023 was verstreken, dus kort voor het met redenen omkleed advies van 15 februari 2023, en omdat volgens artikel 26, lid 2, van deze richtlijn de op dat moment krachtens de tweede richtlijn toegestane afwijkingen geldig bleven.
77.      Ten eerste zouden de respijttermijnen volgens deze bepaling alleen van toepassing zijn geweest als Frankrijk daar ook gebruik van had gemaakt. Frankrijk beroept zich in de onderhavige procedure echter niet op afwijkingen. Zonder toepassing van de afwijkende regeling is het echter uitgesloten om bij vertragingen van meerdere jaren, zonder aanwijzingen dat er reeds maatregelen zijn genomen, te aanvaarden dat zo spoedig mogelijk en met voorrang herstelmaatregelen zijn uitgevoerd.
78.      Ten tweede blijkt uit de afwijkingsregels dat de oorzaken van een overschrijding volgens de wetgever in de regel binnen 3 jaar moeten worden weggenomen. Een termijn van nog eens 3 jaar vereiste de inkennisstelling van de Commissie die daarmee in staat werd gesteld om na te gaan of aan de voorwaarden voor een afwijking was voldaan. De Commissie had de naleving van de voorwaarden kunnen afdwingen via een niet‑nakomingsprocedure. Voor een verlenging van de termijn met nog eens 3 jaar waren uitzonderlijke omstandigheden vereist, die door de Commissie moesten worden erkend.
79.      Ten derde is het twijfelachtig of aan de voorwaarden van de afwijkende regeling kan worden voldaan wanneer de parameterwaarde voor nitraat wordt overschreden. Frankrijk erkent namelijk dat het overschrijden van de parameterwaarde voor nitraat een gevaar vormt voor de gezondheid van zuigelingen jonger dan zes maanden en van zwangere vrouwen. Bijgevolg vormde de overschrijding een potentieel gevaar voor de gezondheid van de mens. Dit zou kunnen betekenen dat dergelijke overschrijdingen binnen een aanzienlijk kortere termijn dan de 3 jaar van een toegestane afwijking moeten worden verholpen.
80.      Hiermee vervalt in beginsel ook het argument van Frankrijk inzake de beoordelingsmarge die zou voortvloeien uit het feit dat volgens artikel 14, lid 2, van de derde drinkwaterrichtlijn onder meer wordt gelet op de mate waarin de parameterwaarden in kwestie worden overschreden en op het daaraan verbonden mogelijke gevaar voor de gezondheid van de mens, wanneer herstelmaatregelen voorrang krijgen. Deze beoordelingsmarge kan de termijn voor het nemen van herstelmaatregelen immers niet wezenlijk verlengen en maakt het niet mogelijk de afwijkende regeling van artikel 9 van de tweede drinkwaterrichtlijn te omzeilen.
81.      Daarnaast moet worden opgemerkt dat uit de duur van de overschrijdingen in veel gevallen blijkt dat geen rekening lijkt te zijn gehouden met de omvang ervan of met de capaciteit van de betrokken distributie‑eenheden. Het is waar dat het vaak gaat om zeer kleine eenheden met enkele honderden of zelfs minder dan honderd verbruikers. Voor zulke kleine eenheden kan het wegwerken van de overschrijding een aanzienlijke economische last vormen, vooral wanneer de kosten over de weinige verbruikers worden verdeeld. Maar juist in veel van de grotere eenheden, waar meer dan duizend of zelfs enkele duizenden mensen betrokken zijn, duren de overschrijdingen al bijzonder lang. Zo wordt de parameterwaarde in de grootste eenheid Berck‑sur‑Mer (062000460), departement Pas‑de‑Calais, regio Hauts‑de‑France, met 20 611 verbruikers al 26 jaar overschreden. En in bijlage A.8 bij het verzoekschrift zijn nog 8 andere eenheden met meer dan duizend verbruikers te vinden, waar de overschrijdingen al langer dan 20 jaar voortduren.(30) Daar is geen spoor van voorrang of een uitgebreide belangenafweging.
82.      Bijgevolg is Frankrijk artikel 14, lid 2, eerste volzin, van de derde drinkwaterrichtlijn niet nagekomen, door niet zo spoedig mogelijk herstelmaatregelen te hebben genomen om de kwaliteit van voor menselijke consumptie bestemd water met betrekking tot de in bijlage A.8 bij het verzoekschrift opgenomen 107 drinkwaterdistributie‑eenheden weer op peil te brengen en door geen voorrang te geven aan de handhaving daarvan, daarbij onder meer lettend op de mate waarin de parameterwaarde in kwestie is overschreden en op het daaraan verbonden mogelijke gevaar voor de gezondheid van de mens.
D.      Andere herstelmaatregelen die nodig zijn ter bescherming van de gezondheid van mens (derde grief)
83.      Met de derde grief verwijt de Commissie Frankrijk het gebruik van water voor menselijke consumptie dat de parameterwaarde voor nitraat chronisch overschreed, niet te hebben beperkt of niet alle andere maatregelen te hebben genomen die nodig zijn voor de bescherming van de gezondheid van de mens, en de verbruikers ook onvoldoende te hebben geïnformeerd.
84.      Het is juist dat deze grief, in tegenstelling tot de twee andere grieven, niet uitdrukkelijk betrekking heeft op alle 107 drinkwaterdistributie‑eenheden waar het in casu om gaat. Uit de motivering ervan blijkt evenwel dat de Commissie deze grief op alle eenheden toepast.
85.      Ook met betrekking tot deze grief stelt Frankrijk dat er geen sprake meer is van een inbreuk voor de eenheden waarvoor bij het verstrijken van de in het met redenen omkleed advies gestelde termijn geen overschrijding meer kon worden vastgesteld. Dit argument moet echter ook hier om de reeds uiteengezette redenen(31) worden verworpen.
86.      Allereerst moet worden nagegaan in hoeverre de argumenten van de Commissie met betrekking tot deze grief ontvankelijk zijn, waarna de gegrondheid ervan moet worden onderzocht.
1.      Ontvankelijkheid
87.      Over de ontvankelijkheid rijzen twijfels vanwege de verschillen tussen de tweede en de derde drinkwaterrichtlijn, aangezien de Commissie bij het inleiden van de precontentieuze procedure in de aanmaningsbrief van 30 oktober 2020 nog naar de tweede richtlijn verwees, maar vanaf het met redenen omkleed advies en met name in het verzoekschrift de derde richtlijn aanvoert.
88.      In een niet‑nakomingsprocedure die de Commissie heeft ingeleid op basis van de oorspronkelijke versie van een later gewijzigd of ingetrokken handeling van de Unie en die zij voortzet onder verwijzing naar de nieuwe handeling van de Unie, kan de Commissie zich namelijk – zoals reeds uiteengezet(32) – alleen baseren op de bepalingen die in de nieuwe handeling zijn gehandhaafd.
89.      Voor de vraag of het argument van de Commissie ontvankelijk is, is het van belang dat artikel 14, lid 3, tweede alinea [zie onder a)], en lid 4 [zie onder c)], van de derde drinkwaterrichtlijn niet in de tweede richtlijn waren opgenomen. Bovendien moet worden ingegaan op een subtiele wijziging van artikel 14, lid 3, eerste alinea [zie onder b)].
a)      Artikel 14, lid 3, tweede alinea, van de derde drinkwaterrichtlijn
90.      De Commissie baseert de derde grief uitdrukkelijk op beide alinea’s van artikel 14, lid 3, van de derde drinkwaterrichtlijn. Overeenkomstig de eerste alinea van deze bepaling zorgen de lidstaten ervoor, ongeacht of al dan niet aan de parameterwaarden wordt voldaan, dat de levering van voor menselijke consumptie bestemd water dat gevaar kan opleveren voor de gezondheid van de mens, wordt verboden of dat het gebruik van dergelijk water wordt ingeperkt en dat alle andere herstelmaatregelen worden genomen die nodig zijn om de gezondheid van de mens te beschermen. Ingevolge de tweede alinea van deze bepaling beschouwen de lidstaten een geval van niet‑naleving van de in bijlage I, delen A en B, vastgestelde minimumvereisten voor de parameterwaarden als een potentieel gevaar voor de gezondheid van de mens, behalve wanneer de bevoegde autoriteiten de niet‑naleving van de parameterwaarden niet van betekenis achten.
91.      Evenwel was enkel de eerste alinea (grotendeels(33)) opgenomen als artikel 8, lid 3, in de tweede drinkwaterrichtlijn, waarop de Commissie zich in de aanmaningsbrief bij de inleiding van de precontentieuze procedure heeft beroepen.
92.      Het vermoeden in artikel 14, lid 3, tweede alinea, van de derde drinkwaterrichtlijn, dat niet‑naleving van de minimumvereisten voor de parameterwaarden als een potentieel gevaar voor de gezondheid van de mens moet worden beschouwd, komt daarentegen niet voor in de overeenkomstige bepaling van de tweede drinkwaterrichtlijn. In overweging 27 van de tweede richtlijn stond veeleer te lezen dat in geval van niet‑naleving van een parameter met een indicatorfunctie de betrokken lidstaat dient te onderzoeken of daardoor een risico voor de volksgezondheid ontstaat.
93.      De Commissie kan zich in de onderhavige procedure dan ook niet baseren op het vermoeden dat de overschrijding van de parameterwaarde voor nitraat een potentieel gevaar voor de gezondheid van de mens vormt. Het betoog hieromtrent is niet‑ontvankelijk.
94.      Daarentegen is er in beginsel niets dat Frankrijk belet zich erop te beroepen dat volgens artikel 14, lid 3, tweede alinea, van de derde drinkwaterrichtlijn een potentieel gevaar voor de gezondheid van de mens kan worden uitgesloten wanneer de bevoegde autoriteit de niet‑naleving van de parameterwaarde niet van betekenis acht. Dit inmiddels bestaande verweermiddel kan Frankrijk immers niet worden ontzegd louter omdat de Commissie de aanmaningsbrief te vroeg heeft verzonden. De daarmee ontstane speelruimte mag echter niet verder reiken dan de oorspronkelijk volgens overweging 27 van de tweede drinkwaterrichtlijn bestaande onderzoeksbevoegdheid van de lidstaten.
b)      Handelingsmogelijkheden op grond van artikel 14, lid 3, eerste alinea, van de derde drinkwaterrichtlijn
95.      Hoewel artikel 14, lid 3, eerste alinea, van de derde drinkwaterrichtlijn op het eerste gezicht al in artikel 8, lid 3, van de tweede drinkwaterrichtlijn was opgenomen, doet de toepassing ervan in de onderhavige zaak toch een probleem van ontvankelijkheid rijzen. De twee bepalingen komen namelijk alleen in de Duitse en de Griekse taalversie grotendeels overeen, terwijl alle andere taalversies van artikel 14, lid 3, eerste alinea, van de derde drinkwaterrichtlijn ten opzichte van artikel 8, lid 3, eerste volzin, van de tweede drinkwaterrichtlijn subtiel zijn gewijzigd. De Commissie beroept zich althans impliciet op deze gewijzigde versie.
96.      Artikel 8, lid 3, eerste volzin, van de tweede richtlijn voorzag in opties bij mogelijke gevaren voor de volksgezondheid: ten eerste een verbod van de levering van het water, ten tweede een inperking van het gebruik en ten derde andere maatregelen die nodig zijn ter bescherming van de volksgezondheid. Alle drie de opties waren, net als in de Duitse en de Griekse taalversie van artikel 14, lid 3, eerste alinea, van de derde richtlijn, met „of” verbonden. De bevoegde instanties konden dus een van de drie opties kiezen.
97.      Alle andere taalversies van artikel 14, lid 3, eerste alinea, van de derde drinkwaterrichtlijn bepalen daarentegen dat (hetzij) de levering wordt verboden, hetzij het gebruik wordt ingeperkt, en dat (bovendien) alle andere maatregelen die nodig zijn worden genomen. De handelingsruimte wordt bijgevolg teruggebracht van drie naar twee opties, namelijk het verbod of de inperking, en daarnaast kan het nodig zijn om andere maatregelen te nemen.
98.      Deze wijziging van „of” in „en” staat al in het voorstel van de Commissie, die deze wel heeft aangegeven maar niet heeft toegelicht.(34) De Duitse en de Griekse taalversie van het voorstel hebben deze wijziging echter niet overgenomen.
99.      Niettemin wijst, los van deze verschillen in de taalversies, met name artikel 14, lid 5, van de derde drinkwaterrichtlijn erop dat de wetgever van de Unie de lidstaten de keuze tussen alle drie de opties wilde blijven bieden. Uiteindelijk kan deze vraag in de onderhavige zaak echter open blijven, want ook op dit punt geldt dat de Commissie haar grieven slechts op de nieuwe regeling kan baseren, voor zover deze de oude regeling handhaaft.
100. Daarom is het argument van de Commissie in de onderhavige zaak, namelijk dat Frankrijk bij een potentieel gevaar voor de gezondheid van de mens had moeten kiezen tussen een verbod op levering en een inperking van het gebruik, niet ontvankelijk. Frankrijk kan daarentegen aanvoeren dat de bevoegde autoriteiten in beginsel alle drie de opties ter beschikking stonden.
c)      Artikel 14, lid 4, van de derde drinkwaterrichtlijn
101. Ook bestaat twijfel over de ontvankelijkheid van het argument van de Commissie inzake de concretisering in artikel 14, lid 4, van de derde drinkwaterrichtlijn, van de informatieverplichtingen bij overschrijding van de parameterwaarde voor nitraat, aangezien dit artikel deze verplichtingen vrij gedetailleerd regelt. Daarentegen bepaalde de tweede richtlijn in artikel 8, lid 3, tweede volzin, slechts dat in de gevallen die thans worden geregeld door artikel 14, lid 3, eerste alinea, van de derde drinkwaterrichtlijn, de verbruikers zo spoedig mogelijk over de situatie worden geïnformeerd en van het nodige advies worden voorzien. Bovendien bepaalde artikel 8, lid 7, dat indien er herstelmaatregelen worden genomen, de verbruikers op de hoogte worden gebracht, behalve wanneer de bevoegde autoriteiten oordelen dat de overschrijding van de parameterwaarden niet van betekenis is.
102. Artikel 14, lid 4, van de derde drinkwaterrichtlijn handhaaft de in artikel 8, lid 3, tweede volzin, en lid 7, van de tweede richtlijn opgenomen verplichting om verbruikers bij overschrijding van parameterwaarden die een mogelijk gevaar voor de menselijke gezondheid vormt, in kennis te stellen en adviezen te verstrekken en hen op de hoogte te stellen van de genomen maatregelen.
103. De lidstaten beschikten bij het vaststellen van de omvang van deze informatie en adviezen op grond van artikel 8, lid 3, tweede volzin, van de tweede richtlijn echter over een grotere speelruimte dan op grond van artikel 14, lid 4, van de derde drinkwaterrichtlijn. Met deze grotere speelruimte moet in de onderhavige zaak rekening worden gehouden bij de beoordeling of Frankrijk aan zijn informatieverplichtingen heeft voldaan.
104. Bovendien kan de Commissie niet eisen dat Frankrijk in grotere mate informatie of advies verstrekt dan op grond van artikel 14, lid 4, van de derde richtlijn vereist zou zijn, zelfs indien op grond van de omstandigheden van het geval aanvullende informatie of advies noodzakelijk leek op grond van artikel 8, lid 3, tweede volzin, van de tweede richtlijn. Frankrijk was op het relevante tijdstip namelijk uitsluitend onderworpen aan de vereisten van artikel 14, lid 4, en dat is ook vandaag nog steeds het geval.(35)
d)      Voorlopige conclusie
105.  Bijgevolg is het betoog van de Commissie met betrekking tot de derde grief niet‑ontvankelijk, voor zover zij zich beroept op de wijzigingen in artikel 14, leden 3 en 4, van de derde drinkwaterrichtlijn ten opzichte van artikel 8, lid 3, van de tweede drinkwaterrichtlijn. Dit betreft het vermoeden volgens artikel 14, lid 3, tweede alinea, van de derde richtlijn dat een overschrijding van de parameterwaarde voor nitraat een potentieel gevaar voor de gezondheid van de mens vormt, de wijziging van artikel 14, lid 3, eerste alinea, met betrekking tot de verschillende handelingsopties en de concretisering van de informatieverplichtingen door artikel 14, lid 4.
2.      Gegrondheid – inachtneming van artikel 14, lid 3, eerste alinea, van de derde drinkwaterrichtlijn
106. Om de gegrondheid van de derde grief aan te tonen, namelijk niet‑nakoming van artikel 14, lid 3, eerste alinea, van de derde drinkwaterrichtlijn, moet de Commissie derhalve eerst laten blijken dat de overschrijding van de parameterwaarde voor nitraat een potentieel gevaar voor de gezondheid van de mens vormt. Pas op basis daarvan kan worden beoordeeld of Frankrijk de nodige herstelmaatregelen heeft genomen.
a)      Potentieel gevaar voor de gezondheid van de mens
107. Hoewel de Commissie geen beroep kan doen op het vermoeden van een potentieel gevaar overeenkomstig artikel 14, lid 3, tweede alinea, van de derde drinkwaterrichtlijn, is deze kwestie in de onderhavige zaak relatief onproblematisch.
108. Frankrijk erkent namelijk dat een overschrijding van de parameterwaarde voor nitraat een gevaar vormt voor de gezondheid van zwangere vrouwen en zuigelingen jonger dan zes maanden. Dit vormt een potentieel gevaar voor de gezondheid van de mens.
109. Partijen zijn het echter oneens over de vraag of er nog andere potentiële gevaren voor de gezondheid van de mens bestaan. De Commissie beroept zich in dit verband op het voorzorgsbeginsel, maar zonder verdere verduidelijking kan op basis van dit beginsel niet zomaar worden uitgegaan van potentiële gevaren.
110. De Commissie geeft een dergelijke verduidelijking met betrekking tot het risico op kanker. De WHO vermeldt dit risico in een document waarnaar beide partijen verwijzen.(36) Ook het Franse Anses(37) concludeert in een door Frankrijk in de procedure ingebracht rapport dat er een positief verband bestaat tussen de nitraatbelasting van het drinkwater en het risico op darmkanker, en dat er een vermoeden bestaat van een verband met eierstok‑ en nierkanker.(38) De Franse afwijzende houding ten aanzien van kankerrisico’s als mogelijk gevaar voor de menselijke gezondheid is daarom tegenstrijdig en moet dus worden verworpen. Deze kankerrisico’s funderen veeleer een bijkomend potentieel gevaar voor de gezondheid van de mens.
b)      Herstelmaatregelen
111. De vraag rijst dan ook of Frankrijk de herstelmaatregelen heeft genomen die op grond van artikel 14, lid 3, eerste alinea, van de derde drinkwaterrichtlijn nodig waren vanwege de potentiële gevaren voor de gezondheid van zwangere vrouwen en zuigelingen en vanwege de kankerrisico’s.
112. Zoals reeds uiteengezet, kan Frankrijk in de onderhavige zaak in beginsel niet worden verweten dat de bevoegde autoriteiten een keuze hebben gemaakt tussen de drie soorten herstelmaatregelen waarin artikel 8, lid 3, van de tweede drinkwaterrichtlijn voorziet. Deze zijn ten eerste het verbod op de levering van water voor menselijke consumptie, ten tweede de inperking van het gebruik ervan en ten derde andere maatregelen die nodig zijn.
113. Volgens de Commissie hadden er, gezien het potentiële gevaar voor de gezondheid van de mens, voor alle drinkwaterdistributie‑eenheden waar de parameterwaarden werden overschreden, inperkingen of zelfs verboden moeten worden opgelegd.
114. Het lijkt echter uitgesloten dat de nitraatverontreiniging van het leidingwater in de onderhavige gevallen een verbod op de levering van leidingwater kan rechtvaardigen. Zoals Frankrijk terecht opmerkt, is de levering alleen al daarom geboden omdat de watervoorziening, ondanks de nitraatverontreiniging, noodzakelijk en zonder gevaar mogelijk is voor andere doeleinden dan voeding, bijvoorbeeld voor persoonlijke hygiëne, voor reinigingsdoeleinden of voor de besproeiing van tuinen.
115. Een inperking van het gebruik van leidingwater voor voedingsdoeleinden zou echter denkbaar zijn. Men zou kunnen twijfelen aan de doeltreffendheid van een dergelijke inperking, aangezien handhaving in particuliere huishoudens praktisch ondenkbaar is. Controle in restaurants en kantines lijkt echter niet uitgesloten. Bovendien zou een dergelijk overheidsbesluit de ernst van het potentiële gevaar voor de gezondheid van de mens duidelijker maken dan louter aanwijzingen daarover. Bijgevolg moet de inperking van het gebruik in ieder geval als optie worden overwogen.
116. Het belangrijkste alternatief voor een inperking van het gebruik zou zijn om de verbruikers alleen te informeren. Deze informatie hoeft weliswaar niet noodzakelijkerwijs te voldoen aan de eisen van artikel 14, lid 4, van de derde drinkwaterrichtlijn, maar bepaalde gegevens lijken onontbeerlijk en zouden ook in het kader van een inperking van het gebruik moeten worden verstrekt.
117. Dit geldt met name voor het overschrijden van de parameterwaarde op zich en de daaruit voortvloeiende potentiële gevaren voor de gezondheid van de mens. Beide gegevens zijn onmisbaar om verbruikers in staat te stellen adequaat te reageren.
118. Bovendien waren de lidstaten op grond van artikel 8, lid 3, tweede volzin, van de tweede drinkwaterrichtlijn reeds verplicht om „advies” te geven. Zij moesten de verbruikers dus op zijn minst adviezen geven over hoe zij, in het licht van de potentiële gevaren, met het verontreinigde leidingwater moesten omgaan.
119. Artikel 8, lid 7, van de tweede richtlijn schreef bovendien voor dat de verbruikers op de hoogte moesten worden gesteld van herstelmaatregelen, behalve wanneer de bevoegde autoriteiten oordeelden dat de overschrijding van de parameterwaarden niet van betekenis was. Aangezien Frankrijk op zijn minst erkent dat de overschrijding van de parameterwaarde voor nitraat een potentieel gevaar voor de gezondheid van zwangere vrouwen en zuigelingen vormt, zou het tegenstrijdig zijn indien de bevoegde autoriteiten de overschrijding als niet van betekenis hadden beschouwd. Bijgevolg had er ook informatie over herstelmaatregelen moeten worden verstrekt.
120. Een aanvullende maatregel die in ieder geval overwogen moet worden, is een alternatieve voorziening van schoon water. In dit verband lijkt vooral de levering van gebotteld water praktisch haalbaar. Een dergelijke voorziening zou weliswaar nuttig zijn voor de betrokkenen en zou er bij een inperking van het gebruik toe kunnen bijdragen dat zij zich hieraan houden, maar in de regel zouden verbruikers in staat moeten zijn om zich bij hun reguliere boodschappen voor voedingsdoeleinden zelf te voorzien van gebotteld water. Tegelijkertijd valt te vrezen dat de kosten voor een dergelijke voorziening, juist in de kleinere distributie‑eenheden, niet in verhouding zouden staan tot de voordelen. Daarom lijkt een alternatieve voorziening van schoon water bij overschrijding van de parameterwaarde voor nitraat volgens het Unierecht in beginsel niet dwingend vereist. In individuele gevallen kan dit anders zijn, bijvoorbeeld vanwege bijzondere economische behoeftigheid of beperkte mobiliteit, maar dat zou dienovereenkomstig moeten worden aangetoond om een verplichting te funderen.
121. Welke maatregelen moeten worden genomen, wordt overeenkomstig artikel 14, lid 5, van de derde drinkwaterrichtlijn (artikel 8, lid 4, van de tweede drinkwaterrichtlijn) bepaald door de bevoegde autoriteiten of andere betrokken instanties. Zij moesten dus kiezen tussen een inperking van het gebruik van het verontreinigde leidingwater en het louter informeren van de verbruikers. Zij moesten daarbij tevens rekening houden met de risico’s die inperking van het gebruik van voor menselijke consumptie bestemd water zou opleveren voor de gezondheid van de mens.
122. De Commissie had derhalve moeten nagaan om welke redenen de bevoegde autoriteiten of andere betrokken instanties hebben afgezien van inperkingen of bepaalde informatie, en uiteenzetten waarom deze beoordeling niet klopt.
123. De Commissie baseert zich op gegevens van Frankrijk die in tabellen in de bijlage bij het antwoord op de aanmaningsbrief(39) de voor elke drinkwaterdistributie‑eenheid genomen maatregelen gedetailleerd weergeven. Zij stelt in algemene zin dat in de informatie geen rekening wordt gehouden met mogelijke gevaren van een overschrijding van de parameterwaarde voor nitraat. De informatie voor de bevolking zou namelijk uitleg moeten bevatten over de mogelijke gevolgen van deze overschrijding voor de gezondheid van de mens.
124. Uit de tabellen in de bijlage bij het antwoord op de aanmaningsbrief blijkt echter dat in bijna alle betrokken drinkwaterdistributie‑eenheden het gebruik van het water voor de voeding van zwangere vrouwen en zuigelingen verboden was of dat deze groepen in ieder geval werd afgeraden het water te gebruiken.
125. Volgens de gegevens in deze tabellen is in slechts drie eenheden, die ook in bijlage A.8 bij het verzoekschrift worden genoemd, geen waarschuwing gegeven aan deze groepen. Het gaat daarbij om Cohons (052001829), Charmes (052001856) en Fays [052000917 (5200106 in bijlage A.8 bij het verzoekschrift)], die zich allemaal in het departement Haute‑Marne in de regio Grand Est bevinden.
126. Of de beperkingen en informatie met betrekking tot het risico voor zwangere vrouwen en zuigelingen in de overige gevallen toereikend waren, zou per geval moeten worden beoordeeld, wat de Commissie echter niet heeft gedaan.
127. Daarentegen is er geen informatie beschikbaar waaruit blijkt dat de Franse autoriteiten de kankerrisico’s überhaupt aan de verbruikers hebben gemeld of zich daar zelfs maar over hebben gebogen. Ook in de onderhavige zaak doet Frankrijk hierover geen uitspraken. Bijgevolg moet worden aangenomen dat zij met betrekking tot dit potentieel gevaar voor de gezondheid van de mens niet de maatregelen hebben genomen die nodig zijn.
128. Frankrijk is daarom, doordat het, gezien het potentiële gevaar voor de gezondheid van zwangere vrouwen en zuigelingen in de drinkwatervoorzieningsgebieden Cohons, Charmes en Fays, alsmede gezien het kankerrisico voor alle verbruikers in alle in bijlage A.8 bij het verzoekschrift opgenomen drinkwatervoorzieningsgebieden, niet de nodige waarschuwingen heeft gegeven, de verplichtingen die op deze lidstaat rusten krachtens artikel 14, lid 3, eerste alinea, van de derde drinkwaterrichtlijn niet nagekomen.
129. Voor het overige moet deze grief worden afgewezen.
V.      Kosten
130. Volgens artikel 138, lid 3, van het Reglement voor de procesvoering draagt elke partij haar eigen kosten indien beide partijen – zoals in casu – deels in het gelijk en deels in het ongelijk worden gesteld.
VI.    Conclusie
131. Derhalve geef ik het Hof in overweging om te beslissen als volgt:
„1)      De Franse Republiek is
a)      door met betrekking tot de 107 drinkwaterdistributie‑eenheden die in bijlage A.8 bij het verzoekschrift zijn vermeld, met uitzondering van de distributie‑eenheden Chevregny, Arconcey, Charencey, Saint‑Seine‑l’Abbaye en Charmes, niet de nodige maatregelen te hebben genomen om ervoor te zorgen dat voor menselijke consumptie bestemd water voldoet aan de minimumeisen inzake de parameterwaarde van 50 mg/l voor nitraat, de verplichtingen niet nagekomen die op haar rusten krachtens artikel 4, lid 1, van, in samenhang met bijlage I, deel B, bij richtlijn (EU) 2020/2184 van het Europees Parlement en de Raad van 16 december 2020 betreffende de kwaliteit van voor menselijke consumptie bestemd water,
b)      door met betrekking tot de 107 drinkwaterdistributie‑eenheden die in bijlage A.8 bij het verzoekschrift zijn opgenomen, niet zo spoedig mogelijk herstelmaatregelen te hebben genomen om de kwaliteit van het voor menselijke consumptie bestemde water weer op peil te brengen, en door geen voorrang te hebben gegeven aan de handhaving daarvan, daarbij onder meer lettend op de mate waarin de parameterwaarde in kwestie was overschreden en op het daaraan verbonden mogelijke gevaar voor de gezondheid van de mens, de verplichtingen die op haar rusten krachtens artikel 14, lid 2, van richtlijn 2020/2184 niet nagekomen, en
c)      door met betrekking tot het potentiële gevaar voor de gezondheid van zwangere vrouwen en zuigelingen in de drinkwatervoorzieningsgebieden Cohons, Charmes en Fays, alsmede met betrekking tot het risico van kanker dat bestaat voor alle verbruikers in alle in bijlage A.8 bij het verzoekschrift opgenomen drinkwatervoorzieningsgebieden, niet de nodige waarschuwingen en adviezen te hebben gegeven, de verplichtingen die op haar rusten krachtens artikel 14, lid 3, eerste alinea, van richtlijn 2020/2184 niet nagekomen.
2)      Het beroep wordt verworpen voor het overige.
3)      De Europese Commissie en de Franse Republiek dragen hun eigen kosten.”
1      Oorspronkelijke taal: Duits.
2      Richtlijn
(EU) 2020/2184 van het Europees Parlement en de Raad van 16 december 2020 betreffende de kwaliteit van voor menselijke consumptie bestemd water (PB 2020, L 455, blz. 1, met rectificatie in PB L, 2025/90313, blz. 1).
3      Richtlijn 80/778/EEG van de Raad van 15 juli 1980 betreffende de kwaliteit van voor menselijke consumptie bestemd water (PB 1980, L 229, blz. 11).
4      WHO, History of Guideline Development, Nitrate and nitrite.
5      WHO, Nitrate and Nitrite in Drinking‑water, 2016 (WHO/FWC/WSH/16.52, blz. 1).
6      WHO, Nitrate and Nitrite in Drinking‑water, 2016 (WHO/FWC/WSH/16.52, blz. 11 e.v.).
7      Richtlijn
98/83/EG van de Raad van 3 november 1998 betreffende de kwaliteit van voor menselijke consumptie bestemd water (PB 1998, L 330, blz. 32).
8      Artikel 4, lid 1, onder b), artikel 5, lid 1, van de eerste drinkwaterrichtlijn en bijlage I, deel C, punt 20, erbij, artikel 4, lid 1, onder b), artikel 5, lid 1, van de tweede drinkwaterrichtlijn en bijlage I, deel B, erbij, alsook artikel 4, lid 1, onder b), artikel 5, lid 1, van de derde drinkwaterrichtlijn en bijlage I, deel B, erbij.
9      Zie arrest van 24 mei 2011, Commissie/Portugal (C‑52/08, EU:C:2011:337, punt 39).
10      Arrest van 9 november 1999, Commissie/Italië (C‑365/97, EU:C:1999:544, punten 35 en 36).
11      Arresten van 9 november 1999, Commissie/Italië (C‑365/97, EU:C:1999:544, punt 36), en 24 mei 2011, Commissie/Portugal (C‑52/08, EU:C:2011:337, punt 42).
12      Arresten van 10 september 2009, Commissie/Griekenland (C‑416/07, EU:C:2009:528, punt 28); 24 mei 2011, Commissie/Portugal (C‑52/08, EU:C:2011:337, punt 42), en 14 mei 2020, Commissie/Verenigd Koninkrijk (Btw – Regeling voor termijnmarkten) (C‑276/19, niet gepubliceerd, EU:C:2020:368, punt 39).
13      Zie met betrekking tot de eerder geldende drinkwaterrichtlijnen arrest van 14 november 2002, Commissie/Ierland (C‑316/00, EU:C:2002:657, punt 37), en 25 januari 2024, Commissie/Ierland (Trihalomethanen in het drinkwater) (C‑481/22, EU:C:2024:85, punt 65).
14      Arresten van 7 september 2023, Commissie/Italië (Parameterwaarden – Arseen en fluoride) (C‑197/22, EU:C:2023:642, punt 51), en 25 januari 2024, Commissie/Ierland (Trihalomethanen in het drinkwater) (C‑481/22, EU:C:2024:85, punt 43).
15      Arrest van 7 september 2023, Commissie/Italië (Parameterwaarden – Arseen en fluoride) (C‑197/22, EU:C:2023:642, punt 65).
16      Arresten van 22 juni 2022, Commissie/Slowakije (Bescherming van het auerhoen) (C‑661/20, EU:C:2022:496, punten 94‑97); 7 september 2023, Commissie/Italië (Parameterwaarden – Arseen en fluoride) (C‑197/22, EU:C:2023:642, punt 55), en 25 januari 2024, Commissie/Ierland (Trihalomethanen in het drinkwater) (C‑481/22, EU:C:2024:85, punt 81).
17      Arresten van 26 april 2005, Commissie/Ierland (C‑494/01, EU:C:2005:250, punt 37), en 5 april 2017, Commissie/Bulgarije (C‑488/15, EU:C:2017:267, punt 42).
18      Arrest van 12 juli 2022, Nord Stream 2/Parlement en Raad (C‑348/20 P, EU:C:2022:548, punt 128).
19      Zie arresten van 26 juni 2007, Orde van Franstalige en Duitstalige balies e.a. (C‑305/05, EU:C:2007:383, punt 31), en 28 juli 2016, Ordre des barreaux francophones et germanophone e.a.
(C‑543/14, EU:C:2016:605, punt 40).
20      Zie in die zin arresten van 2 december 2009, Commissie/Ierland e.a. (C‑89/08 P, EU:C:2009:742, punt 53); 21 september 2010, Zweden e.a./API en Commissie (C‑514/07 P, C‑528/07 P en C‑532/07 P, EU:C:2010:541, punt 89), en 10 september 2020, Roemenië/Commissie (C‑498/19 P, EU:C:2020:686, punt 75).
21      Zie arresten van 28 juli 2016, Ordre des barreaux francophones et germanophone e.a.
(C‑543/14, EU:C:2016:605, punt 40); 16 mei 2017, Berlioz Investment Fund (C‑682/15, EU:C:2017:373, punt 96), en 12 juli 2022, Nord Stream 2/Parlement en Raad (C‑348/20 P, EU:C:2022:548, punt 128).
22      Arrest van 7 september 2023, Commissie/Italië (Parameterwaarden – Arseen en fluoride) (C‑197/22, EU:C:2023:642, punt 95).
23      Arresten van 7 september 2023, Commissie/Italië (Parameterwaarden – Arseen en fluoride) (C‑197/22, EU:C:2023:642, punt 96), en 25 januari 2024, Commissie/Ierland (Trihalomethanen in het drinkwater) (C‑481/22, EU:C:2024:85, punt 108).
24      Arresten van 31 maart 1992, Commissie/Italië (C‑362/90, EU:C:1992:158, punten 11 en 13), en 11 oktober 2007, Commissie/Griekenland (C‑237/05, EU:C:2007:592, punt 29).
25      Zie punt 58 hierboven.
26      Arresten van 4 april 1974, Commissie/Frankrijk (167/73, EU:C:1974:35, punt 15); 10 april 2003, Commissie/Duitsland (C‑20/01 en C‑28/01, EU:C:2003:220, punt 29), en 18 november 2020, Commissie/Duitsland (Teruggaaf van de btw – Facturen) (C‑371/19, niet gepubliceerd, EU:C:2020:936, punt 45).
27      Zie arrest van 10 maart 1987, Commissie/Italië (199/85, EU:C:1987:115, punten 8 en 9).
28      Arresten van 6 maart 1979, Simmenthal/Commissie (92/78, EU:C:1979:53, punt 32); 7 juni 2007, Wunenburger/Commissie (C‑362/05 P, EU:C:2007:322, punt 50), en 6 september 2018, Bank Mellat/Raad (C‑430/16 P, EU:C:2018:668, punt 64).
29      Zie arresten van 9 december 2008, Commissie/Frankrijk (C‑121/07, EU:C:2008:695, punt 69); 17 november 2011, Commissie/Italië (C‑496/09, EU:C:2011:740, punt 89), en 27 maart 2025, Commissie/Italië (Behandeling van stedelijk afvalwater) (C‑515/23, EU:C:2025:209, punt 93).
30      Verton (062000461), Pas‑de‑Calais, Hauts‑de‑France: 1 947 verbruikers, 26 jaar, Wavignies (060001115), Oise, Hauts‑de‑France: 1 200 verbruikers, 25 jaar, CCSSOM Secteur Villiers Conflans (051001447), Marne, Grand Est: 1 861 verbruikers, 36 jaar, Pars‑lès‑Romilly‑Gélannes Reseau (010000235), Aube, Grand Est: 3 122 verbruikers, 15 jaar, Marigny‑Saint‑Flavy Reseau (010000239), Aube, Grand Est: 4 032 verbruikers, 25 jaar, Villiers‑Saint‑Georges (077001446), Seine‑et‑Marne, Île‑de‑France: 1 214 verbruikers, 28 jaar, Méréville (091000168), Essonne, Île‑de‑France: 3 271 verbruikers, 21 jaar, Argent‑sur‑Sauldre (018000133), Cher, Centre‑Val de Loire: 2 285 verbruikers, 25 jaar, en Dammarie (028000808), Eure‑et‑Loir, Centre‑Val de Loire: 1 551 verbruikers, 24 jaar.
31      Zie hierboven de punten 63‑70.
32      Zie hierboven punt 20.
33      Zie dienaangaande de punten 95 e.v. hieronder.
34      Artikel 12 van het voorstel voor een richtlijn van het Europees Parlement en de Raad betreffende de kwaliteit van voor menselijke consumptie bestemd water (herschikking) [COM(2017) 753 final].
35      Zie punt 94 hierboven.
36      Zie punt 3 hierboven.
37      Agence nationale de sécurité sanitaire de l’alimentation, de l’environnement et du travail (nationaal agentschap voor voedsel, milieu en veiligheid en gezondheid op het werk, Frankrijk).
38      Évaluation des risques liés à la consommation de nitrates et nitrites (juli 2022), blz. 194.
39      Bijlage A.2 bij het verzoekschrift bevat verschillende bijlagen bij het antwoord op de aanmaningsbrief. De tweede bijlage, blz. 138-152, somt de maatregelen van de gezondheidsautoriteiten in detail op, terwijl de derde bijlage, blz. 153-169, informatie en adviezen bevat.