Προσωρινό κείμενο
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ
LAILA MEDINA
της 4ης Σεπτεμβρίου 2025 (1)
Υπόθεση C‑150/24 [Aroja] (i)
A
κατά
Rikoskomisario B
[αίτηση του Korkein oikeus (Ανωτάτου Δικαστηρίου, Φινλανδία) για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως]
« Προδικαστική παραπομπή – Άσυλο και μετανάστευση – Οδηγία 2008/115/ΕΚ – Επιστροφή των παρανόμως διαμενόντων υπηκόων τρίτων χωρών – Κράτηση ενόψει απομάκρυνσης – Άρθρο 15, παράγραφοι 5 και 6 – Παράταση της κράτησης πέραν του αρχικού ανωτάτου ορίου που καθορίζεται από το άρθρο 15, παράγραφος 5 – Παράταση του αρχικού ανωτάτου ορίου κράτησης – Υπολογισμός του ήδη διανυθέντος χρονικού διαστήματος κράτησης – Συνυπολογισμός προγενέστερων περιόδων κράτησης – Περιστάσεις που πρέπει να λαμβάνονται υπόψη – Άρθρο 15, παράγραφος 3, δεύτερη περίοδος – Επανεξέταση της αποφάσεως παράτασης της περιόδου κράτησης – Έλεγχος από δικαστική αρχή – Εθνική νομοθετική ρύθμιση η οποία εξαρτά τη διενέργεια τέτοιου ελέγχου από την υποβολή αιτήσεως από τον κρατούμενο – Χρόνος και αποτελεσματικότητα του δικαστικού ελέγχου – Απουσία έγκαιρου δικαστικού ελέγχου – Απόλυση του κρατούμενου υπηκόου τρίτης χώρας »
1.        Με τα τρία προδικαστικά του ερωτήματα, το Korkein oikeus (Ανώτατο Δικαστήριο, Φινλανδία) ζητεί από το Δικαστήριο να του παρασχεθούν διευκρινίσεις επί της ερμηνείας του άρθρου 15 της οδηγίας 2008/115/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 16ης Δεκεμβρίου 2008, σχετικά με τους κοινούς κανόνες και διαδικασίες στα κράτη μέλη για την επιστροφή των παρανόμως διαμενόντων υπηκόων τρίτων χωρών (2), ιδίως όσον αφορά τον υπολογισμό του ανωτάτου ορίου κράτησης των υπηκόων τρίτων χωρών και τις δικονομικές εγγυήσεις που ισχύουν για τις παρατεταμένες περιόδους κράτησης.
2.        Η υπό κρίση αίτηση προδικαστικής αποφάσεως υποβλήθηκε στο πλαίσιο της ένδικης διαφοράς μεταξύ του A, υπηκόου τρίτης χώρας ο οποίος διαμένει παρανόμως στη Φινλανδία, και του Rikoskomisario B (αστυνομικού επιθεωρητή Β) σχετικά με τη νομιμότητα της τρίτης περιόδου κράτησης κατά τη διάρκεια της οποίας ο συγκεκριμένος υπήκοος της τρίτης χώρας τέθηκε υπό κράτηση ενόψει της επιστροφής του στη χώρα καταγωγής του.
3.        Η υπό κρίση υπόθεση παρουσιάζει την ιδιαιτερότητα ότι ο ενδιαφερόμενος τέθηκε τέσσερις φορές υπό κράτηση στη Φινλανδία ενόψει της απομάκρυνσής του στη χώρα καταγωγής του, το Μαρόκο. Πιο συγκεκριμένα, παρέμεινε υπό κράτηση από τις 10 Σεπτεμβρίου έως τις 23 Νοεμβρίου 2022, από τις 5 Δεκεμβρίου 2022 έως τις 15 Μαρτίου 2023 (στο εξής: δεύτερη περίοδος κράτησης), από τις 11 Σεπτεμβρίου 2023 έως τις 18 Ιανουαρίου 2024 (στο εξής: τρίτη περίοδος κράτησης) και από τις 7 Φεβρουαρίου 2024 έως τις 13 Μαρτίου 2024. Το ζήτημα που εγείρεται ενώπιον του Korkein oikeus (Ανωτάτου Δικαστηρίου), ήτοι του αιτούντος δικαστηρίου, αφορά τη νομιμότητα της τρίτης περιόδου κράτησης, η οποία έχει πλέον λήξει, και τη νομιμότητα της αποφάσεως που εξέδωσαν οι αστυνομικές αρχές στις 11 Σεπτεμβρίου 2023 (3).
4.        Η υπό κρίση υπόθεση αναδεικνύει τις προκλήσεις τις οποίες αντιμετωπίζει το Δικαστήριο κατά τη στάθμιση δύο αντικρουόμενων στόχων: αφενός, της διασφάλισης της μη βάναυσης μεταχείρισης και των ατομικών δικαιωμάτων των μεταναστών και, αφετέρου, της εξασφάλισης της αποτελεσματικής απομάκρυνσής τους. Η σύγκρουση των δύο αυτών στόχων παραμένει ανεπίλυτη και ο συγκερασμός τους συνιστά ένα εγγενώς δύσκολο εγχείρημα (4).
I.      Νομικό πλαίσιο
Α.      Το δίκαιο της Ένωσης
1.      Η οδηγία 2008/115
5.        Για την υπό κρίση υπόθεση κρίσιμες είναι οι αιτιολογικές σκέψεις 2, 4, 9, 13 και 16, καθώς και το άρθρο 15 της οδηγίας 2008/115.
6.        Το άρθρο 15 της οδηγίας 2008/115, το οποίο επιγράφεται «Κράτηση», ορίζει τα εξής:
«1.      Εκτός εάν στη συγκεκριμένη περίπτωση δύνανται να εφαρμοσθούν αποτελεσματικά άλλα επαρκή αλλά λιγότερο αναγκαστικά μέτρα, τα κράτη μέλη μπορούν να θέτουν απλώς υπό κράτηση υπήκοο τρίτης χώρας υποκείμενο σε διαδικασίες επιστροφής, για την προετοιμασία της επιστροφής και/ή τη διεκπεραίωση της διαδικασίας απομάκρυνσης, ιδίως όταν:
α)      υπάρχει κίνδυνος διαφυγής, ή
β)      ο συγκεκριμένος υπήκοος τρίτης χώρας αποφεύγει ή παρεμποδίζει την προετοιμασία της επιστροφής ή τη διαδικασία απομάκρυνσης.
Οιαδήποτε κράτηση έχει τη μικρότερη δυνατή διάρκεια και διατηρείται μόνον καθόσον χρόνο η διαδικασία απομάκρυνσης εξελίσσεται και εκτελείται με τη δέουσα επιμέλεια.
2.      Η κράτηση διατάσσεται από τις διοικητικές ή δικαστικές αρχές.
Η κράτηση διατάσσεται εγγράφως και συνοδεύεται από πραγματική και νομική αιτιολόγηση.
Όταν η διαταγή κράτησης εκδίδεται από διοικητικές αρχές, τα κράτη μέλη:
α)      είτε προβλέπουν την ταχεία δικαστική επανεξέταση της νομιμότητας της κράτησης που αποφασίζεται το συντομότερο δυνατό μετά την έναρξη της κράτησης,
β)      είτε χορηγούν στον συγκεκριμένο υπήκοο τρίτης χώρας το δικαίωμα να κινήσει διαδικασία για την ταχεία δικαστική επανεξέταση της νομιμότητας της κράτησής του που αποφασίζεται το συντομότερο δυνατό μετά την έναρξη της σχετικής διαδικασίας· εν τοιαύτη περιπτώσει, τα κράτη μέλη ενημερώνουν αμέσως τους ενδιαφερομένους υπηκόους τρίτων χωρών σχετικά με τη δυνατότητα διεξαγωγής τέτοιας διαδικασίας.
Ο
συγκεκριμένος υπήκοος τρίτης χώρας απολύεται αμέσως εάν η κράτηση δεν είναι νόμιμη.
3.      Εν πάση περιπτώσει, η απόφαση κράτησης επανεξετάζεται ανά εύλογα χρονικά διαστήματα είτε κατ’ αίτηση του συγκεκριμένου υπηκόου τρίτης χώρας είτε αυτεπαγγέλτως. Σε περίπτωση παραταθείσας διάρκειας κράτησης, η επανεξέταση εποπτεύεται από δικαστική αρχή.
4.      Οσάκις καθίσταται πρόδηλο ότι δεν υφίσταται πλέον λογικά προοπτική απομάκρυνσης για νομικούς ή άλλους λόγους ή όταν παύουν να ισχύουν οι όροι της παραγράφου 1, η κράτηση παύει να δικαιολογείται και το συγκεκριμένο πρόσωπο απολύεται αμέσως.
5.      Η κράτηση εξακολουθεί καθ’ όλη τη χρονική περίοδο κατά την οποία πληρούνται οι όροι της παραγράφου 1 και είναι αναγκαία για να διασφαλισθεί η επιτυχής απομάκρυνση. Κάθε κράτος μέλος καθορίζει περιορισμένη περίοδο κράτησης, η οποία δεν μπορεί να υπερβαίνει το εξάμηνο.
6.      Τα κράτη μέλη δεν μπορούν να παρατείνουν το χρονικό διάστημα που αναφέρεται στην παράγραφο 5 παρά μόνο για περιορισμένο χρόνο που δεν υπερβαίνει τους δώδεκα μήνες σύμφωνα με το εθνικό δίκαιο σε περιπτώσεις κατά τις οποίες, παρ’ όλες τις εύλογες προσπάθειές τους, η επιχείρηση απομάκρυνσης είναι πιθανόν να διαρκέσει περισσότερο επειδή:
α)      ο συγκεκριμένος υπήκοος της τρίτης χώρας αρνείται να συνεργασθεί, ή
β)      καθυστερεί η λήψη αναγκαίων εγγράφων από τρίτες χώρες.»
2.      Ο κανονισμός Δουβλίνο III
7.        Το άρθρο 17 του κανονισμού (ΕΕ) 604/2013 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 26ης Ιουνίου 2013, για τη θέσπιση των κριτηρίων και μηχανισμών για τον προσδιορισμό του κράτους μέλους που είναι υπεύθυνο για την εξέταση αιτήσεως διεθνούς προστασίας που υποβάλλεται σε κράτος μέλος από υπήκοο τρίτης χώρας ή από απάτριδα (5) (στο εξής: κανονισμός Δουβλίνο III), το οποίο επιγράφεται «Ρήτρες διακριτικής ευχέρειας», ορίζει τα εξής:
«Κατά παρέκκλιση από το άρθρο 3 παράγραφος 1, κάθε κράτος μέλος δύναται να αποφασίζει να εξετάζει αίτηση διεθνούς προστασίας που έχει κατατεθεί από υπήκοο τρίτης χώρας ή από απάτριδα, ακόμη και αν δεν είναι υπεύθυνο για την εξέταση δυνάμει των κριτηρίων που ορίζονται στον παρόντα κανονισμό.
Το κράτος μέλος που αποφασίζει να εξετάσει αίτηση διεθνούς προστασίας σύμφωνα με την παρούσα παράγραφο καθίσταται το υπεύθυνο κράτος μέλος και αναλαμβάνει τις υποχρεώσεις που συνδέονται με αυτήν την ευθύνη. […]
[…]».
8.        Το άρθρο 24, παράγραφος 3, του κανονισμού Δουβλίνο III αφορά την υποβολή αιτήματος εκ νέου ανάληψης από το κράτος μέλος στο έδαφος του οποίου διαμένει το ενδιαφερόμενο πρόσωπο χωρίς τίτλο διαμονής και στο οποίο δεν έχει υποβληθεί νέα αίτηση διεθνούς προστασίας. Κατά τη διάταξη αυτή, «[ό]ταν το αίτημα εκ νέου ανάληψης δεν υποβάλλεται εντός των προθεσμιών της παραγράφου 2, το κράτος μέλος στο έδαφος του οποίου διαμένει το ενδιαφερόμενο πρόσωπο χωρίς τίτλο διαμονής παρέχει στο εν λόγω πρόσωπο τη δυνατότητα να υποβάλει νέα αίτηση».
Β.      Το φινλανδικό δίκαιο
9.        Το άρθρο 117a του ulkomaalaislaki (301/2004) (νόμου 301/2004 περί αλλοδαπών) της 30ής Απριλίου 2004, όπως ίσχυε κατά τον χρόνο της διαφοράς της κύριας δίκης (νόμος 813/2015) (στο εξής: νόμος περί αλλοδαπών), ορίζει τα εξής:
«Γενικές προϋποθέσεις για τη λήψη προληπτικών μέτρων
Εις βάρος των αλλοδαπών υπηκόων μπορούν να επιβληθούν προληπτικά μέτρα δυνάμει των άρθρων 118 έως 122 του παρόντος νόμου, εφόσον τούτο κρίνεται αναγκαίο προκειμένου:
1)      να εξακριβωθούν οι συνθήκες εισόδου ή παραμονής τους στη χώρα, ή
2)      να προετοιμαστεί ή να διασφαλιστεί η εκτέλεση αποφάσεως απομάκρυνσής τους ή να εποπτευθεί η αναχώρησή τους από τη χώρα καθ’ οιονδήποτε άλλον τρόπο.
[…]
Εφόσον δεν προβλέπεται διαφορετικά, το προληπτικό μέτρο παραμένει σε ισχύ μέχρις ότου εξακριβωθούν οι συνθήκες εισόδου ή παραμονής στη χώρα, μέχρις ότου εκτελεστεί η απόφαση απομάκρυνσης από τη χώρα ή μέχρις ότου η υπόθεση περατωθεί καθ’ οιονδήποτε άλλον τρόπο. Ωστόσο, το προληπτικό μέτρο αίρεται αμέσως μόλις παύσει να είναι αναγκαίο για τη διασφάλιση της έκδοσης της αποφάσεως ή την εκτέλεσή της.»
10.      Το άρθρο 121 του νόμου περί αλλοδαπών ορίζει τα εξής:
«Προϋποθέσεις κράτησης
Εάν τα αναφερόμενα στα άρθρα 118 έως 120 προληπτικά μέτρα δεν επαρκούν, ο αλλοδαπός μπορεί να τεθεί υπό κράτηση βάσει ατομικής αξιολόγησης εφόσον:
1)      λαμβανομένης υπόψη της προσωπικής κατάστασης του αλλοδαπού ή άλλων περιστάσεων, συντρέχουν βάσιμες υπόνοιες ότι αυτός είναι πιθανό να εξαφανιστεί, να διαφύγει ή να παρεμποδίσει καθ’ οιονδήποτε άλλον σημαντικό τρόπο την έκδοση της αποφάσεως που τον αφορά ή την εκτέλεση της αποφάσεως απομάκρυνσης,
2)      η κράτηση είναι αναγκαία προκειμένου να εξακριβωθεί η ταυτότητα του αλλοδαπού,
3)      ο αλλοδαπός έχει τελέσει ή είναι ύποπτος τέλεσης αξιόποινων πράξεων και η κράτηση είναι αναγκαία για τη διασφάλιση της προετοιμασίας της εκτέλεσης της αποφάσεως απομάκρυνσης,
4)      κατά τη διάρκεια της κράτησής του, ο αλλοδαπός υπέβαλε νέα αίτηση διεθνούς προστασίας κυρίως με σκοπό να καθυστερήσει ή να αποτρέψει την εκτέλεση της αποφάσεως απομάκρυνσης,
[…]».
11.      Το άρθρο 123 του νόμου περί αλλοδαπών ορίζει ποιες διοικητικές αρχές είναι αρμόδιες να αποφασίσουν την κράτηση. Το άρθρο 124, παράγραφοι 1 και 2, του ίδιου νόμου προβλέπει την υποχρέωση των μεν αρμόδιων διοικητικών αρχών να γνωστοποιούν αμελλητί στο käräjäoikeus (περιφερειακό δικαστήριο) την κράτηση, του δε δικαστηρίου αυτού να εξετάζει την υπόθεση κράτησης εντός τεσσάρων ημερών από την έναρξη της κράτησης. Κατά το άρθρο 126, παράγραφος 1, του νόμου περί αλλοδαπών, στην περίπτωση που δεν πληρούνται οι προϋποθέσεις κράτησης, το käräjäoikeus (περιφερειακό δικαστήριο) διατάσσει την άμεση απόλυση του τεθέντος υπό κράτηση αλλοδαπού.
12.      Το άρθρο 127 του νόμου περί αλλοδαπών, το οποίο επιγράφεται «Απόλυση κρατουμένου», ορίζει τα εξής:
«Η αρχή που έχει επιληφθεί της υποθέσεως υποχρεούται να διατάξει την απόλυση του κρατουμένου αμέσως μόλις παύσουν να πληρούνται οι προϋποθέσεις της κράτησης. Το πρόσωπο που τελεί υπό κράτηση πρέπει να απολυθεί το αργότερο εντός έξι μηνών από την ημερομηνία εκδόσεως της αποφάσεως κράτησης. Ωστόσο, η περίοδος κράτησης μπορεί να παραταθεί, χωρίς όμως να υπερβεί τους 12 μήνες, εάν το πρόσωπο που τελεί υπό κράτηση δεν συνεργάζεται για την εκτέλεση της αποφάσεως επιστροφής ή εάν δεν έχουν παραληφθεί από την τρίτη χώρα τα αναγκαία για την επιστροφή έγγραφα και η εκτέλεση της αποφάσεως απομακρύνσεως καθυστερεί εξ αυτών των λόγων.
[…]»
13.      Το άρθρο 128 του ίδιου νόμου ορίζει τα εξής:
«Εάν δεν διαταχθεί η απόλυση του τελούντος υπό κράτηση αλλοδαπού, το käräjäoikeus (περιφερειακό δικαστήριο) στην κατά τόπον αρμοδιότητα του οποίου υπάγεται ο τόπος κράτησης υποχρεούται, κατόπιν αιτήσεως του ενδιαφερομένου, να προβεί στην επανεξέταση της υποθέσεως που αφορά την κράτησή του […]. Η υπόθεση εκδικάζεται αμελλητί και το αργότερο εντός τεσσάρων ημερών από την κατάθεση της αιτήσεως. Ωστόσο, δεν απαιτείται η επανεξέταση της υποθέσεως πριν από τη συμπλήρωση δύο εβδομάδων από την έκδοση της αποφάσεως του käräjäoikeus (περιφερειακού δικαστηρίου) με την οποία διατάχθηκε η παράταση της κράτησης του ενδιαφερομένου στον οικείο τόπο κράτησης. Για τον υπολογισμό των προθεσμιών της παρούσας παραγράφου, δεν εφαρμόζεται το άρθρο 5 του laki säädettyjen määräaikain laskemisesta (νόμου 150/1930 περί υπολογισμού των προθεσμιών).
Κατόπιν αιτήσεως του τελούντος υπό κράτηση προσώπου, το käräjäoikeus (περιφερειακό δικαστήριο) υποχρεούται να προβεί στην επανεξέταση της υποθέσεως ακόμη και πριν από τη συμπλήρωση της προθεσμίας που αναφέρεται στην παράγραφο 1, εφόσον τούτο επιβάλλεται λόγω της επελεύσεως πραγματικού περιστατικού το οποίο έγινε γνωστό κατόπιν της προαναφερθείσας εξετάσεως. Η αρχή που έχει επιληφθεί της υποθέσεως υποχρεούται να ενημερώσει πάραυτα το πρόσωπο που τελεί υπό κράτηση και τον πληρεξούσιό του για οποιαδήποτε αξιοσημείωτη μεταβολή των περιστάσεων που δικαιολογούν την επανεξέταση της υποθέσεως, εκτός εάν για τον κατηγορούμενο εκδόθηκε απόφαση απολύσεως δυνάμει του άρθρου 127, παράγραφος 1.
[…]»
II.    Η διαφορά της κύριας δίκης, τα προδικαστικά ερωτήματα και η διαδικασία ενώπιον του Δικαστηρίου
14.      Ο Α, Μαροκινός υπήκοος, αφίχθη παρανόμως στη Φινλανδία στις 10 Σεπτεμβρίου 2022. Κατά τον χρόνο εκείνο ίσχυε εις βάρος του απαγόρευση εισόδου στον χώρο Σένγκεν, η οποία επιβλήθηκε με απόφαση που είχε εκδοθεί από το Βασίλειο των Κάτω Χωρών κατόπιν της εξαφάνισής του κατά τη διάρκεια της διαδικασίας ασύλου την οποία είχε κινήσει ο ίδιος εκεί. Πριν από την άφιξή του στη Φινλανδία, ο συγκεκριμένος υπήκοος τρίτης χώρας είχε επίσης υποβάλει αιτήσεις ασύλου στη Σουηδία και στην Ελβετία.
15.      Την ημέρα της άφιξής του τέθηκε υπό κράτηση στη Φινλανδία για τους λόγους που απαριθμούνται στο άρθρο 121, παράγραφος 1, σημεία 1 έως 3, του νόμου περί αλλοδαπών, με το οποίο μεταφέρθηκε στην εθνική έννομη τάξη το άρθρο 15, παράγραφος 1, της οδηγίας 2008/115. Αυτή η περίοδος κράτησης έληξε στις 23 Νοεμβρίου 2022.
16.      Με απόφαση που εκδόθηκε στις 25 Οκτωβρίου 2022, η Maahanmuuttovirasto (υπηρεσία μετανάστευσης, Φινλανδία, στο εξής: υπηρεσία μετανάστευσης) διέταξε την επιστροφή του ενδιαφερομένου στο Μαρόκο.
17.      Στις 29 Οκτωβρίου 2022 ο εν λόγω υπήκοος τρίτης χώρας υπέβαλε αίτηση ασύλου στη Φινλανδία. Στις 24 Νοεμβρίου 2022, η υπηρεσία μετανάστευσης απέρριψε την ως άνω αίτηση ως προδήλως αβάσιμη, διέταξε την επιστροφή του στο Μαρόκο και του επέβαλε διετή απαγόρευση εισόδου στη χώρα.
18.      Στις 5 Δεκεμβρίου 2022 ο ενδιαφερόμενος τέθηκε υπό κράτηση για δεύτερη φορά και η συγκεκριμένη περίοδος κράτησης έληξε στις 15 Μαρτίου 2023.
19.      Με διάταξη που εκδόθηκε στις 5 Ιανουαρίου 2023, το Turun hallinto-oikeus (διοικητικό δικαστήριο Turku, Φινλανδία) απέρριψε την αίτησή του για αναστολή της εκτέλεσης της αποφάσεως με την οποία είχε διαταχθεί η απομάκρυνσή του.
20.      Στις 11 Σεπτεμβρίου 2023 ο συγκεκριμένος υπήκοος τρίτης χώρας τέθηκε υπό κράτηση για τρίτη φορά. Σύμφωνα με απόφαση του αστυνομικού επιθεωρητή B της 11ης Σεπτεμβρίου 2023, με την οποία διατάχθηκε η τρίτη αυτή περίοδος κράτησης, ο ενδιαφερόμενος είχε, κατά την ημερομηνία εκείνη και λαμβανομένων υπόψη των προγενέστερων περιόδων κράτησής του, ήδη παραμείνει υπό κράτηση για συνολικό χρονικό διάστημα 5 μηνών και 23 ημερών· ωστόσο, οι προϋποθέσεις υπό τις οποίες χωρεί υπέρβαση του αρχικού ανωτάτου ορίου των έξι μηνών δεν πληρούνταν, δεδομένου ότι η εκτέλεση της αποφάσεως επιστροφής είχε καθυστερήσει λόγω της άρνησης συνεργασίας εκ μέρους του συγκεκριμένου υπηκόου τρίτης χώρας στην εκτέλεση της αποφάσεως επιστροφής και του γεγονότος ότι δεν είχαν παραληφθεί από το Βασίλειο του Μαρόκου τα αναγκαία για την επιστροφή έγγραφα. Ακολούθως, οι αστυνομικές αρχές άσκησαν προσφυγή ενώπιον του Helsingin käräjäoikeus (περιφερειακού δικαστηρίου Ελσίνκι, Φινλανδία) με αίτημα την εξέταση των προϋποθέσεων κράτησης και προσκόμισαν την προαναφερθείσα απόφαση της 11ης Σεπτεμβρίου 2023. Βάσει των πληροφοριακών στοιχείων που περιλαμβάνονται στο έγγραφο αυτό, η επίμαχη απόφαση είχε κοινοποιηθεί και στον ενδιαφερόμενο υπήκοο της τρίτης χώρας. Η ακροαματική διαδικασία ενώπιον του ως άνω δικαστηρίου έλαβε χώρα στις 15 Σεπτεμβρίου 2023.
21.      Η τρίτη αυτή περίοδος κράτησης εξετάστηκε εκ νέου στις 7 Δεκεμβρίου 2023 από το Etelä-Karjalan käräjäoikeus (περιφερειακό δικαστήριο νότιας Καρελίας, Φινλανδία), το οποίο συνεδρίασε αυτεπαγγέλτως όταν διεφάνη ότι η κράτηση έχει ενδεχομένως υπερβεί το αρχικό ανώτατο όριο των έξι μηνών. Με την απόφασή του, η οποία εκδόθηκε αυθημερόν, το δικαστήριο αυτό έκρινε, πρώτον, ότι τα χρονικά διαστήματα των διαφόρων περιόδων κράτησης πρέπει να υπολογιστούν σωρευτικά, καθόσον σκοπός των κρατήσεων ήταν η διασφάλιση της εκτέλεσης της ίδιας αποφάσεως επιστροφής. Δεύτερον, έκρινε ότι πληρούνταν οι προϋποθέσεις υπέρβασης του ορίου των έξι μηνών καθώς και όλες οι λοιπές ουσιαστικές προϋποθέσεις για την παράταση της κράτησης. Τρίτον, έκρινε ότι ο ενδιαφερόμενος δεν έπρεπε να απολυθεί αποκλειστικώς και μόνον επειδή η ακροαματική διαδικασία διεξήχθη αυτεπαγγέλτως μόνο μετά τη συμπλήρωση του συνολικού ορίου κράτησης των έξι μηνών. Ως εκ τούτου, κατέληξε στο συμπέρασμα ότι ο συγκεκριμένος υπήκοος τρίτης χώρας πρέπει να παραμείνει υπό κράτηση.
22.      Tην ίδια ημέρα, ο εν λόγω υπήκοος της τρίτης χώρας άσκησε έφεση κατά της ως άνω αποφάσεως ενώπιον του Itä-Suomen hovioikeus (εφετείου ανατολικής Φινλανδίας, Φινλανδία), η οποία απορρίφθηκε με απόφαση που εκδόθηκε στις 19 Δεκεμβρίου 2023, για τον λόγο, μεταξύ άλλων, ότι σύμφωνα με το άρθρο 128 του νόμου περί αλλοδαπών, η επανεξέταση υποθέσεως κράτησης από το käräjäoikeus (περιφερειακό δικαστήριο) διεξάγεται κατόπιν αιτήσεως του τελούντος υπό κράτηση και ότι, μολονότι η απόφαση των αστυνομικών αρχών της 11ης Σεπτεμβρίου 2023 αναφέρεται στις προϋποθέσεις που ισχύουν για την υπέρβαση της εξάμηνης περιόδου κράτησης, ο ενδιαφερόμενος δεν είχε υποβάλει σχετική αίτηση επανεξέτασης. Επομένως, το Itä-Suomen hovioikeus (εφετείο ανατολικής Φινλανδίας) έκρινε ότι ο συγκεκριμένος υπήκοος τρίτης χώρας δεν έπρεπε να απολυθεί αποκλειστικά και μόνον για τον λόγο ότι το käräjäoikeus (περιφερειακό δικαστήριο) δεν είχε αποφανθεί αυτεπαγγέλτως επί των προϋποθέσεων αυτών πριν από τη συμπλήρωση του ανωτάτου ορίου κράτησης των έξι μηνών.
23.      Ο ενδιαφερόμενος άσκησε αίτηση αναιρέσεως ενώπιον του Korkein oikeus (Ανωτάτου Δικαστηρίου), προσβάλλοντας τη νομιμότητα της κράτησης αποκλειστικά και μόνο για τον λόγο ότι το ζήτημα της ενδεχόμενης υπέρβασης του ανωτάτου ορίου κράτησης δεν εξετάστηκε σύμφωνα με τη διαδικασία. Ο αστυνομικός επιθεωρητής B υποστηρίζει ότι η αναίρεση πρέπει να απορριφθεί. Ισχυρίζεται ότι, λαμβανομένης υπόψη της εξέλιξης της υπόθεσης, η τρίτη περίοδος κράτησης, η οποία ξεκίνησε στις 11 Σεπτεμβρίου 2023, συνιστά νέα περίοδο και, συνεπώς, στην υπό κρίση υπόθεση δεν συντρέχει καν υπέρβαση του αρχικού ανωτάτου ορίου των έξι μηνών, οπότε ο συγκεκριμένος υπήκοος τρίτης χώρας δεν πρέπει να απολυθεί για τους λόγους που προβάλλει, εφόσον, εν πάση περιπτώσει, πληρούνται οι προϋποθέσεις κράτησης.
24.      Η τρίτη αυτή περίοδος κράτησης συνεχίστηκε μέχρι τις 18 Ιανουαρίου 2024, ήτοι την ημερομηνία κατά την οποία ο ενδιαφερόμενος διέφυγε στη Δανία.
25.      Στις 7 Φεβρουαρίου 2024, κατόπιν της επιστροφής του από τη Δανία στη Φινλανδία δυνάμει του κανονισμού Δουβλίνο III, τέθηκε υπό κράτηση για τέταρτη φορά. Απολύθηκε στις 13 Μαρτίου 2024, κατόπιν σχετικής αποφάσεως του αστυνομικού επιθεωρητή.
26.      Το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει, κατ’ αρχάς, ότι η ενώπιόν του διαφορά αφορά τη νομιμότητα μόνον της τρίτης περιόδου κράτησης. Ακολούθως, αναφέρει ότι όλες οι περίοδοι κράτησης του συγκεκριμένου υπηκόου τρίτης χώρας ερείδονται στην ανάγκη διασφάλισης της προετοιμασίας για την απομάκρυνση ή της εκτέλεσης της αποφάσεως απομάκρυνσης, κατά την έννοια του
άρθρου 121, παράγραφος 1, σημεία 1 και 3, του νόμου περί αλλοδαπών, καθώς επίσης και στην ανάγκη εξακρίβωσης της ταυτότητάς του, σύμφωνα με τα όσα προβλέπει το σημείο 2 της ως άνω διάταξης. Το αιτούν δικαστήριο προσθέτει ότι, για τις περιόδους κράτησης μεταξύ της 29ης Οκτωβρίου 2022 ημερομηνία κατά την οποία υποβλήθηκε η αίτηση ασύλου και της 5ης Ιανουαρίου 2023 ημερομηνία κατά την οποία εκδόθηκε η διάταξη του Turun hallinto-oikeus (διοικητικού δικαστηρίου Turku) με την οποία απορρίφθηκε η αίτηση του ενδιαφερομένου για αναστολή της εκτέλεσης της αποφάσεως με την οποία διατασσόταν η απομάκρυνσή του η κράτηση θεμελιώθηκε επίσης στην ανάγκη διασφάλισης της εξέτασης της αιτήσεως
ασύλου, σύμφωνα με τα όσα ορίζει το
άρθρο 121, παράγραφος 1, του νόμου περί αλλοδαπών.
27.      Το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι μεταξύ των στοιχείων που προέβαλαν οι αστυνομικές αρχές προς αιτιολόγηση της κράτησης του συγκεκριμένου υπηκόου τρίτης χώρας περιλαμβάνονται η διαφυγή του σε πλείονα κράτη μέλη, συμπεριλαμβανομένης της Φινλανδίας, κατά τη διάρκεια της διαδικασίας ασύλου, η αρνητική του στάση έναντι της επιστροφής του στο Μαρόκο, οι αξιόποινες πράξεις τις οποίες τέλεσε κατά τη διάρκεια της διαμονής του στη Φινλανδία, η ψευδής δήλωσή του όσον αφορά την ηλικία και την ταυτότητά του κατά την άφιξή του στη Φινλανδία και η μη συμμόρφωσή του προς την υποχρέωση εμφάνισης στις αρχές κατά το θέρος του 2023, ως μέτρο που του είχε επιβληθεί αντί της κράτησης. Το δικαστήριο αυτό υπογραμμίζει ότι ορισμένοι από τους προαναφερθέντες λόγους ανέκυψαν μετά το πέρας της δεύτερης περιόδου κράτησης και, ως εκ τούτου, συνιστούν νέους λόγους οι οποίοι δικαιολογούν την τρίτη περίοδο κράτησης, η οποία ξεκίνησε στις 11 Σεπτεμβρίου 2023. Ωστόσο, κατά την άποψή του, οι προϋποθέσεις υπέρβασης του ανωτάτου ορίου κράτησης των έξι μηνών υπό το πρίσμα των προσκομισθέντων αποδεικτικών στοιχείων ούτε εξετάστηκαν κατά την ακροαματική διαδικασία που διεξήχθη στις 15 Σεπτεμβρίου 2023 ενώπιον του Helsingin käräjäoikeus (περιφερειακού δικαστηρίου Ελσίνκι), ούτε μνημονεύονται στην απόφαση που εξέδωσε το εν λόγω δικαστήριο.
28.      Στο πλαίσιο αυτό, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, πρώτον, να του παρασχεθούν διευκρινίσεις σχετικά με τον τρόπο υπολογισμού των ανωτάτων ορίων κράτησης βάσει του άρθρου 15, παράγραφοι 5 και 6, της οδηγίας 2008/115. Δεύτερον, διερωτάται εάν το άρθρο 15, παράγραφος 3, δεύτερη περίοδος, της οδηγίας 2008/115 επιτρέπει εθνική ρύθμιση που προβλέπει ότι ο δικαστικός έλεγχος της τυχόν υπέρβασης του αρχικού ανωτάτου ορίου κράτησης των έξι μηνών πρέπει να κινηθεί κατόπιν αιτήσεως του υπηκόου τρίτης χώρας που τελεί υπό κράτηση. Εκθέτει επίσης τον προβληματισμό του όσον αφορά το ποιο είναι το κατάλληλο
χρονικό
σημείο
για τη διενέργειας του προαναφερθέντος ελέγχου, και ιδίως το αν πρέπει να διενεργείται πριν από τη συμπλήρωση του ορίου των έξι μηνών ή εάν μπορεί να διενεργείται ακόμη και μετά την παράταση της περιόδου κράτησης. Τέλος, στην περίπτωση που γίνει δεκτό ότι υπήρξε παράνομη υπέρβαση του ορίου των έξι μηνών χωρίς τη διενέργεια του κατάλληλου δικαστικού ελέγχου, το αιτούν δικαστήριο ζητεί να αποσαφηνιστεί ποιες είναι οι έννομες συνέπειες δυνάμει του δικαίου της Ένωσης, ιδίως στην περίπτωση κατά την οποία το εθνικό δικαστήριο θα έπρεπε να είχε αποφασίσει την αυτόματη απόλυση του συγκεκριμένου υπηκόου τρίτης χώρας, παρά το γεγονός ότι εξακολουθούσαν να πληρούνται οι ουσιαστικές προϋποθέσεις για την κράτησή του. Το αιτούν δικαστήριο τονίζει ότι η υπό κρίση υπόθεση αφορά παράβαση διάταξης αμέσου αποτελέσματος, η οποία ενδέχεται να περιορίσει τη δικαστική διακριτική ευχέρεια σε υποθέσεις διαδικαστικών πλημμελειών.
29.      Υπ’ αυτές τις περιστάσεις, το Korkein oikeus (Ανώτατο Δικαστήριο) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
«1. α)      Έχει το άρθρο 15, παράγραφοι 5 και 6, της οδηγίας 2008/115/EΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 16ης Δεκεμβρίου 2008, σχετικά με τους κοινούς κανόνες και διαδικασίες στα κράτη μέλη για την επιστροφή των παρανόμως διαμενόντων υπηκόων τρίτων χωρών, την έννοια ότι όλες οι προγενέστερες περίοδοι κράτησης πρέπει να λαμβάνονται υπόψη κατά τον υπολογισμό των ανώτατων ορίων κράτησης που μνημονεύονται στην εν λόγω διάταξη; Εάν τέτοια υποχρέωση δεν υφίσταται σε κάθε περίπτωση, ποιες πτυχές πρέπει να ληφθούν υπόψη προκειμένου να εξακριβωθεί αν η διάρκεια της προγενέστερης περιόδου κράτησης πρέπει να ληφθεί υπόψη κατά τον υπολογισμό των ανώτατων ορίων κράτησης;
β)      Ειδικότερα, πώς πρέπει να εκτιμηθεί η κατάσταση υπό περιστάσεις όπως οι επίμαχες στην υπό κρίση υπόθεση, όπου, αφενός, η κύρια νομική βάση της κράτησης, ήτοι η διασφάλιση της απομάκρυνσης παρανόμως διαμένοντος υπηκόου τρίτης, παρέμεινε κατ’ ουσίαν αμετάβλητη, αφετέρου, όμως, προβλήθηκαν εν μέρει νέοι πραγματικοί και νομικοί ισχυρισμοί προς στήριξη της νέας κράτησης, ο ενδιαφερόμενος μετέβη, μεταξύ των περιόδων κράτησης, σε άλλο κράτος μέλος από όπου επιστράφηκε στη Φινλανδία και μεσολάβησαν επίσης πλείονες μήνες από τη λήξη της προγενέστερης περιόδου κράτησης έως τη νέα κράτηση;
2. α)      Αντιβαίνει στο άρθρο 15, παράγραφος 3, δεύτερη περίοδος, της [οδηγίας 2008/115/ΕΚ] εθνική ρύθμιση η οποία εξαρτά τη διενέργεια δικαστικού ελέγχου της υπέρβασης του ανωτάτου ορίου κράτησης των έξι μηνών από την υποβολή σχετικής αιτήσεως του προσώπου που τελεί υπό κράτηση;
β)      Πρέπει να γίνει δεκτό ότι ο δικαστικός έλεγχος του άρθρου 15, παράγραφος 3, δεύτερη περίοδος, της [οδηγίας 2008/115/ΕΚ], που έχει ως αντικείμενο την απόφαση διοικητικής αρχής να υπερβεί το ανώτατο όριο της αρχικής κράτησης των έξι μηνών, πρέπει να διενεργείται πριν από τη συμπλήρωση του εν λόγω ανωτάτου ορίου κράτησης και, σε περίπτωση αρνητικής απάντησης, πρέπει να διενεργείται, εν πάση περιπτώσει, ο δικαστικός έλεγχος χωρίς καθυστέρηση μετά την έκδοση της αποφάσεως της διοικητικής αρχής;
3.      Πρέπει να γίνει δεκτό ότι η μη διενέργεια δικαστικού ελέγχου κατά το άρθρο 15, παράγραφος 3, δεύτερη περίοδος, της [οδηγίας 2008/115/ΕΚ] σε περίπτωση υπέρβασης του ανωτάτου ορίου κράτησης των έξι μηνών του άρθρου 15, παράγραφος 5, συνεπάγεται την υποχρέωση απόλυσης του προσώπου που τελεί υπό κράτηση, ακόμη και αν, κατά τον χρόνο διενέργειας του καθυστερημένου δικαστικού ελέγχου, διαπιστώνεται ότι πληρούνται όλες οι ουσιαστικές προϋποθέσεις της κράτησης και ότι, επομένως, η εξέταση της υπόθεσης είναι σύννομη από διαδικαστικής απόψεως; Εάν δεν υφίσταται υποχρέωση αυτόματης απόλυσης σε τέτοια περίπτωση, ποιες πτυχές πρέπει να ληφθούν υπόψη, από την άποψη του δικαίου της Ένωσης, προκειμένου να εξακριβωθούν οι συνέπειες δικαστικού ελέγχου που διενεργήθηκε με καθυστέρηση, ειδικότερα υπό περιστάσεις όπως οι επίμαχες στην υπό κρίση υπόθεση;»
30.      Γραπτές παρατηρήσεις κατέθεσαν στο Δικαστήριο η Φινλανδική, η Τσεχική και η Ολλανδική Κυβέρνηση καθώς και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση που διεξήχθη στις 30 Απριλίου 2025, ανέπτυξαν προφορικώς τις παρατηρήσεις τους ο αναιρεσίβλητος της κύριας δίκης αστυνομικός επιθεωρητής B, η Φινλανδική Κυβέρνηση και η Επιτροπή.
III. Ανάλυση
Α.      Το πρώτο προδικαστικό ερώτημα
31.      Με το πρώτο προδικαστικό του ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί εάν το άρθρο 15, παράγραφοι 5 και 6, της οδηγίας 2008/115 έχει την έννοια ότι, προκειμένου να κριθεί εάν συμπληρώθηκε το ανώτατο όριο κράτησης, πρέπει να ληφθούν υπόψη αθροιστικώς όλες οι προηγούμενες περίοδοι κατά τις οποίες ο ενδιαφερόμενος κρατήθηκε δυνάμει του άρθρου 15, ενόψει της εκτέλεσης της ίδιας αποφάσεως επιστροφής. Σε περίπτωση που τούτο δεν ισχύει, το αιτούν δικαστήριο διερωτάται αν, προκειμένου να διαπιστωθεί εάν πρέπει να ληφθούν υπόψη προγενέστερες περίοδοι κράτησης, ασκεί επιρροή το γεγονός ότι προς αιτιολόγηση της νέας περιόδου κράτησης προβάλλονται νέοι νομικοί και πραγματικοί λόγοι, όπως ότι ο ενδιαφερόμενος διέφυγε σε άλλο κράτος μέλος από το οποίο επιστράφηκε στη Φινλανδία καθώς και ότι μεταξύ της λήξης της προηγούμενης περιόδου κράτησης και της νέας κράτησης μεσολάβησε χρονικό διάστημα αρκετών μηνών.
32.      Ειδικότερα, το αιτούν δικαστήριο διερωτάται εάν επιμέρους περίοδοι κράτησης που διακόπτονται από χρονικά διαστήματα κατά τα οποία ο ενδιαφερόμενος δεν τελούσε υπό κράτηση πρέπει να αθροίζονται αυτομάτως ή εάν ορισμένες προγενέστερες περίοδοι κράτησης πρέπει να εξαιρούνται. Κατά το δικαστήριο αυτό, μολονότι η υφιστάμενη νομολογία, και ιδίως η απόφαση της 30ής Νοεμβρίου 2009, Kadzoev (6), συνηγορεί υπέρ της υιοθέτησης μιας ενιαίας προσέγγισης, το Δικαστήριο δεν έχει αποφανθεί οριστικά επί του συγκεκριμένου ζητήματος (7).
1.      Πρέπει να υπολογίζονται αθροιστικά όλες ανεξαιρέτως οι περίοδοι κράτησης που αφορούν την ίδια απόφαση επιστροφής δυνάμει του άρθρου 15 της οδηγίας 2008/115;
33.      Κατά το άρθρο 15, παράγραφος 1, της οδηγίας 2008/115, η κράτηση υπηκόου τρίτης χώρας που διαμένει παρανόμως στο έδαφος κράτους μέλους μπορεί, ελλείψει άλλων λιγότερο αναγκαστικών μέτρων δυνάμενων να εφαρμοστούν αποτελεσματικά, να δικαιολογηθεί μόνο για την προετοιμασία της επιστροφής του και/ή τη διεκπεραίωση της διαδικασίας απομάκρυνσης, ιδίως όταν υπάρχει κίνδυνος διαφυγής ή ο ενδιαφερόμενος αποφεύγει ή παρεμποδίζει την προετοιμασία της επιστροφής ή τη διαδικασία απομάκρυνσης (8).
34.      Επιπλέον, από το άρθρο 15, παράγραφος 1, τελευταίο εδάφιο, και το άρθρο 15, παράγραφος 4, της οδηγίας 2008/115 προκύπτει ότι η κράτηση παρανόμως διαμένοντος υπηκόου τρίτης χώρας πρέπει να έχει τη μικρότερη δυνατή διάρκεια και να διατηρείται μόνον καθόσον χρόνο η διαδικασία απομάκρυνσης είναι εν εξελίξει και εκτελείται με τη δέουσα επιμέλεια (9), όπερ σημαίνει ότι, όταν καθίσταται πρόδηλο ότι δεν υφίσταται πλέον λογικά προοπτική απομάκρυνσης ή όταν παύουν να συντρέχουν οι προϋποθέσεις που δικαιολογούν τη θέση υπό κράτηση, η κράτηση παύει να δικαιολογείται και ο ενδιαφερόμενος πρέπει να απολύεται αμέσως (10).
35.      Επιπροσθέτως, κατά το άρθρο 15, παράγραφοι 5 και 6, της εν λόγω οδηγίας, κάθε κράτος μέλος πρέπει να προβλέψει περιορισμένη διάρκεια κράτησης, η οποία δεν μπορεί να υπερβαίνει το εξάμηνο και δεν μπορεί να παραταθεί παρά μόνον για περιορισμένο χρόνο που δεν υπερβαίνει, σε καμία περίπτωση, τους 12 επιπλέον μήνες και μόνον σε περιπτώσεις στις οποίες, παρά τις εύλογες προσπάθειες των εθνικών αρχών, η επιχείρηση απομάκρυνσης είναι πιθανόν να διαρκέσει περισσότερο επειδή ο υπήκοος της τρίτης χώρας αρνείται να συνεργαστεί ή καθυστερεί η λήψη αναγκαίων εγγράφων από τρίτες χώρες (11). Συνεπώς, σύμφωνα με το άρθρο 15, παράγραφοι 1 και 6, της οδηγίας 2008/115, προβλέπονται διαφορετικοί λόγοι για την κράτηση και την παράτασή της. Κατά την παράγραφο 1, κράτηση διατάσσεται είτε όταν υπάρχει κίνδυνος διαφυγής είτε όταν το πρόσωπο αποφεύγει ή παρεμποδίζει τη διαδικασία απομάκρυνσης. Εάν η απομάκρυνση δεν πραγματοποιηθεί εντός εξαμήνου, η παράγραφος 6 επιτρέπει την παράταση της κράτησης –έως 18 μήνες συνολικά κατ’ ανώτατο όριο– σε περίπτωση άρνησης συνεργασίας από το ενδιαφερόμενο πρόσωπο ή σε περίπτωση καθυστέρησης παραλαβής εγγράφων από την τρίτη χώρα. Στην απόφαση Kadzoev, το Δικαστήριο υπογράμμισε ότι το άρθρο 15, παράγραφος 6, της οδηγίας 2008/115 δεν επιτρέπει σε καμία περίπτωση την υπέρβαση του ανωτάτου χρονικού ορίου που καθορίζεται στην ίδια διάταξη (12).
36.      Ειδικότερα, το άρθρο 15, παράγραφος 2, τελευταίο εδάφιο, της οδηγίας 2008/115 ορίζει ότι «[ο] συγκεκριμένος υπήκοος τρίτης χώρας απολύεται αμέσως εάν η κράτηση δεν είναι νόμιμη». Η αυτόματη απόλυση του ενδιαφερομένου προβλέπεται επίσης από το άρθρο 15, παράγραφος 4, της εν λόγω οδηγίας όταν η κράτηση παύει να δικαιολογείται, δηλαδή «[ο]σάκις καθίσταται πρόδηλο ότι δεν υφίσταται πλέον λογικά προοπτική απομάκρυνσης για νομικούς ή άλλους λόγους ή όταν παύουν να ισχύουν οι όροι της παραγράφου 1». Κατά συνέπεια, ο κρατούμενος πρέπει να απολυθεί αμέσως μόλις συμπληρωθεί το ανώτατο όριο κράτησης των 18 μηνών ή το εθνικό ανώτατο όριο (στην υπό κρίση υπόθεση, το ανώτατο όριο κράτησης στη Φινλανδία είναι 12 μήνες) (13).
37.      Ως εκ τούτου, το Δικαστήριο έκρινε ότι το άρθρο 15, παράγραφοι 1, και 4 έως 6, της οδηγίας 2008/115 αντιτίθενται σε ρύθμιση κράτους μέλους η οποία, αφενός, δεν προβλέπει ότι η κράτηση παρανόμως διαμένοντος υπηκόου τρίτης χώρας θεωρείται αυτομάτως παράνομη μετά την παρέλευση ανώτατου χρονικού ορίου 18 μηνών, και, αφετέρου, δεν διασφαλίζει ότι η κράτηση αυτή διατηρείται μόνον καθόσον χρόνο η διαδικασία απομάκρυνσης είναι εν εξελίξει και εκτελείται με τη δέουσα επιμέλεια (14).
38.      Η ως άνω ερμηνεία απορρέει ευθέως από το γεγονός ότι το ανώτατο όριο κατά το άρθρο 15, παράγραφοι 5 και 6, της οδηγίας 2008/115, όπως αποσαφήνισε το Δικαστήριο με την απόφαση El Dridi (15), αποσκοπεί στον περιορισμό της στέρησης της ελευθερίας των υπηκόων τρίτων χωρών σε περίπτωση αναγκαστικής απομάκρυνσής τους. Πράγματι, δεδομένου ότι η κράτηση των εν λόγω προσώπων, ιδίως εντός του πλαισίου της οδηγίας 2008/115, κατά τη διαδικασία επιστροφής κατόπιν της παράνομης διαμονής τους, συνιστά σοβαρή προσβολή του θεμελιώδους δικαιώματος στην ελευθερία, το οποίο κατοχυρώνεται στο άρθρο 6 του Χάρτη των Θεμελιωδών δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (στο εξής: Χάρτης) (16), η εξουσία που απονέμεται στις αρμόδιες εθνικές αρχές σχετικά με την κράτηση υπηκόων τρίτων χωρών ρυθμίζεται αυστηρώς από τις διατάξεις του κεφαλαίου IV της οδηγίας 2008/115, ώστε να διασφαλίζεται, πρώτον, η τήρηση της αρχής της αναλογικότητας όσον αφορά τα χρησιμοποιούμενα μέσα και τους επιδιωκόμενους σκοπούς καθώς και, δεύτερον, ο σεβασμός των θεμελιωδών δικαιωμάτων των υπηκόων τρίτων χωρών.
39.      Συνακόλουθα, από πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, ιδίως δε από την απόφαση Politsei- ja Piirivalveamet (17), συνάγεται ότι μέτρο κράτησης δυνάμει του
άρθρου 15 της οδηγίας 2008/115 μπορεί να διαταχθεί μόνο στην περίπτωση που η συμπεριφορά του ενδιαφερομένου είναι ικανή να θέσει σε κίνδυνο την εκτέλεση της αποφάσεως επιστροφής και το μέτρο αυτό πρέπει να έχει ως μόνο σκοπό να διασφαλίσει την αποτελεσματικότητα της διαδικασίας επιστροφής (18), σε πλήρη συμμόρφωση προς την αρχή της αναλογικότητας (19). Κατά συνέπεια, όταν διατάσσεται ενόψει απομάκρυνσης, η κράτηση του παρανόμως διαμένοντος υπηκόου τρίτης χώρας δεν έχει οποιονδήποτε τιμωρητικό σκοπό (20). Επιπλέον, όπως επισημάνθηκε από τον συγκεκριμένο υπήκοο της τρίτης χώρας, λόγω της σοβαρότητας της επέμβασης στα δικαιώματα των ενδιαφερομένων, η κράτηση υπόκειται στην τήρηση αυστηρών εγγυήσεων, συμπεριλαμβανομένης της προβλεψιμότητας και της προστασίας έναντι της αυθαιρεσίας (21).
40.      Εν κατακλείδι, τόσο η αρχή της αναλογικότητας, η οποία κατοχυρώνεται στο δίκαιο της Ένωσης, όσο και οι αρχές της κράτησης ως ύστατου μέτρου και της απαγόρευσης της αυθαίρετης στέρησης της ελευθερίας, υπογραμμίζουν την εξαιρετική φύση της κράτησης δυνάμει του άρθρου 15 της οδηγίας 2008/115. Μολονότι από μόνες τους αυτές οι αρχές δεν προβλέπουν ρητώς συγκεκριμένη μέθοδο υπολογισμού των περιόδων κράτησης, το συνδυαστικό τους αποτέλεσμα –ερμηνευόμενο με βάση την απαίτηση ότι η κράτηση πρέπει να αποσκοπεί αποκλειστικά και μόνον στη διασφάλιση της αποτελεσματικότητας της διαδικασίας επιστροφής– υποδηλώνει ότι η μέθοδος υπολογισμού πρέπει να αντικατοπτρίζει και να διαφυλάττει τις θεμελιώδεις αυτές εγγυήσεις. Μόνον η σωρευτική προσέγγιση είναι ικανή να διασφαλίσει ότι το συνολικό χρονικό διάστημα στέρησης της ελευθερίας περιορίζεται αυστηρώς σε αυτό που είναι αναγκαίο και αναλογικό σε κάθε μεμονωμένη περίπτωση. Οποιαδήποτε άλλη εναλλακτική προσέγγιση, η οποία δεν συνυπολογίζει τις προγενέστερες περιόδους κράτησης ενέχει κίνδυνο καταστρατήγησης των χρονικών ορίων που επιβάλλονται από το άρθρο 15, παράγραφοι 5 και 6, της εν οδηγίας 2008/115 και υπονομεύει, συνακόλουθα, τις τρεις προαναφερθείσες αρχές. Στην πράξη, εάν οι διαδοχικές περίοδοι κράτησης στο πλαίσιο της ίδιας διαδικασίας επιστροφής δεν προσμετρηθούν αθροιστικά, τούτο παρέχει στα κράτη μέλη τη δυνατότητα να υπερβούν το ανώτατο όριο των 18 μηνών υπολογίζοντας εκ νέου την κράτηση με βάση την ίδια απόφαση επιστροφής. Η πρακτική αυτή θα είχε ως αποτέλεσμα την επιβολή επ’ αόριστον κράτησης, η οποία ουδόλως συνάδει με τις προαναφερθείσες αρχές. Συνεπώς, περίοδοι κράτησης οι οποίες αφορούν την ίδια διαδικασία επιστροφής πρέπει, κατ’ αρχήν, να συνυπολογίζονται αθροιστικά προκειμένου να υπάρχει συμμόρφωση προς τα αυστηρά χρονικά όρια που θέτει η οδηγία 2008/115.
2.      Η σημασία των πραγματικών περιστατικών κατά τον υπολογισμό των περιόδων κράτησης
α)      Διακοπές μεταξύ των περιόδων κράτησης
41.      Το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι, στην υπό κρίση υπόθεση, πριν από την τρίτη περίοδο κράτησης, ο συγκεκριμένος υπήκοος τρίτης χώρας είχε αποφυλακιστεί για σχεδόν έξι μήνες κατά τη διάρκεια των οποίων δεν συμμορφώθηκε προς τον λιγότερο αυστηρό περιοριστικό όρο που του είχε επιβληθεί –δηλαδή, την υποχρέωση εμφάνισης σε αστυνομικό τμήμα– διέφυγε από τη Φινλανδία στη Σουηδία και, ακολούθως, επιστράφηκε στη Φινλανδία από το εν λόγω κράτος μέλος.
42.      Κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, ο αστυνομικός επιθεωρητής B υποστήριξε ότι, εάν έχει παρέλθει εύλογο χρονικό διάστημα από την τελευταία κράτηση, εάν προβάλλονται νέοι νομικοί ισχυρισμοί ή εάν προέκυψαν νέα πραγματικά περιστατικά, και εφόσον δεν μπορεί να θεωρηθεί πιθανή η επιτυχής επιστροφή του ενδιαφερομένου, πρέπει να είναι δυνατή η έναρξη νέας περιόδου κράτησης ανεξαρτήτως ενδεχόμενων προγενέστερων κρατήσεων. Οποιαδήποτε άλλη ερμηνεία θα μπορούσε να έχει ως συνέπεια μια κατάσταση στην οποία θα καθίστατο αδύνατη η εφαρμογή των μέτρων επιστροφής κατά τη διάρκεια της ζωής του ενδιαφερομένου. Τούτο θα ήταν αντίθετο προς την αποτελεσματική επιδίωξη των σκοπών της οδηγίας 2008/115.
43.      Ως εκ τούτου, το ζήτημα που εγείρεται είναι εάν η επί μακρόν διακοπή, η οποία συνοδεύεται από την παράνομη αναχώρηση του ενδιαφερομένου υπηκόου της τρίτης χώρας από το κράτος μέλος που εξέδωσε την απόφαση περί επιστροφής, συνιστά νομική βάση για τον μηδενισμό και τον επανυπολογισμό της σχετικής περιόδου.
44.      Συναφώς, όπως προαναφέρθηκε, κατά το άρθρο 15, παράγραφος 1, της οδηγίας 2008/115, οιαδήποτε κράτηση πρέπει να έχει τη μικρότερη δυνατή διάρκεια και να διατηρείται μόνο καθόσον χρόνο η διαδικασία απομάκρυνσης εξελίσσεται και εκτελείται με τη δέουσα επιμέλεια. Κατά το άρθρο 15, παράγραφος 4, της ίδιας οδηγίας, η κράτηση παύει να δικαιολογείται και ο ενδιαφερόμενος απολύεται αμέσως μόλις καταστεί πρόδηλο ότι δεν υφίσταται πλέον λογικά προοπτική απομάκρυνσης για νομικούς ή άλλους λόγους ή όταν παύουν να ισχύουν οι όροι της παραγράφου 1 (22). Επιπροσθέτως, από την απόφαση Kadzoev συνάγεται ότι το άρθρο 15, παράγραφος 6, της οδηγίας 2008/115 δεν επιτρέπει σε καμία περίπτωση την υπέρβαση του προβλεπόμενου ανωτάτου ορίου κράτησης (23).
Οι παραδοχές της προαναφερθείσας αποφάσεως επιβεβαιώνουν ότι το άρθρο 15 της ως άνω οδηγίας επιτάσσει να συνυπολογίζονται όλες οι περίοδοι κράτησης που συνδέονται με μια διαδικασία επιστροφής κατά την εξέταση της τήρησης του ανωτάτου ορίου (24). Η υποκείμενη λογική, όπως προκύπτει από τη νομολογία αυτή, συνίσταται στο ότι τα μέτρα κράτησης αποτελούν μέρος μιας ενιαίας διαδικασίας επιστροφής και πρέπει να αντιμετωπίζονται ως ένα ενιαίο σύνολο για τους σκοπούς υπολογισμού της επιτρεπόμενης μέγιστης διάρκειας. Συνεπώς, όταν η κράτηση συνδέεται με την ίδια διαδικασία επιστροφής που καλύπτεται από την οδηγία 2008/115, ο εκ του μηδενός υπολογισμός της επιτρεπόμενης περιόδου κράτησης κατόπιν μιας διακοπής είναι αντίθετος προς τον αθροιστικό χαρακτήρα της προθεσμίας που τάσσει η εν λόγω διάταξη.
45.      Η ερμηνεία αυτή ενισχύεται έτι περαιτέρω από την απόφαση John κατά Ελλάδας (25), στην οποία το ΕΔΔΑ έκρινε ότι η συνεχιζόμενη κράτηση του προσφεύγοντος, ακόμη και κατόπιν της τυπικής απόλυσης και εκ νέου κράτησής του, ισοδυναμεί με αυθαίρετη στέρηση της ελευθερίας του κατά παράβαση του άρθρου 5, παράγραφος 1, της ΕΣΔΑ. Στην απόφαση αυτή, το ΕΔΔΑ έκρινε ότι η νέα απόφαση απέλασης περιοριζόταν στην επανάληψη των λόγων που διαλαμβάνονταν στην προηγούμενη και δεν περιείχε κανένα νέο επιχείρημα που να δικαιολογεί την εκ νέου κράτηση (26). Με άλλα λόγια, η δεύτερη περίοδος κράτησης δεν ήταν πραγματικά χωριστή, καθόσον στηριζόταν στους ίδιους λόγους απέλασης, στερούνταν νέας αιτιολογίας και εκτελέστηκε με κατ’ επίφαση νόμιμο τρόπο.
46.      Εξ αυτού συνάγεται, κατά τη γνώμη μου, ότι ο υπολογισμός των περιόδων κράτησης δεν μπορεί να «υπόκειται σε επανεκκίνηση» κατά τη διάρκεια της εκτέλεσης της αποφάσεως επιστροφής εντός του πλαισίου μιας ενιαίας διαδικασίας απομάκρυνσης εάν ο υποκείμενος σκοπός και το διαδικαστικό πλαίσιο παραμένουν αμετάβλητα. Εφόσον η απόφαση επιστροφής παραμένει σε ισχύ, ενδεχόμενη διακοπή της κράτησης –ανεξάρτητα από τη διάρκειά της– δεν δικαιολογεί την επανεκκίνηση του υπολογισμού της περιόδου κράτησης από μηδενικής βάσεως.
47.      Η κατάσταση διαφοροποιείται όταν η κράτηση στηρίζεται σε νέα απόφαση επιστροφής ή απομάκρυνσης, η οποία έχει εκδοθεί βάσει εντελώς νέων λόγων, είναι ανεξάρτητη από την αρχική απόφαση επιστροφής και υπόκειται σε δικαστικό έλεγχο. Στην περίπτωση αυτή, η κράτηση μπορεί να αντιμετωπιστεί ως μέρος μιας χωριστής διαδικασίας απομάκρυνσης. Ειδάλλως, θα πρέπει να γίνει δεκτό ότι η κράτηση αποτελεί μέρος της ίδιας διαδικασίας απομάκρυνσης και ότι ο χρόνος που έχει ήδη διανύσει υπό κράτηση ο ενδιαφερόμενος πρέπει να προσμετρηθεί έναντι του συνολικού ανωτάτου ορίου όπως αυτό προκύπτει από το άρθρο 15, παράγραφοι 5 και 6, της οδηγίας 2008/115. Για παράδειγμα, εάν η διαδικασία απομάκρυνσης εγκαταλείφθηκε πραγματικά και οριστικά και ο υπήκοος της τρίτης χώρας εισήλθε εκ νέου στο κράτος μέλος αρκετά χρόνια αργότερα, η νέα αυτή είσοδος συνεπάγεται ένα νέο σύνολο νομικών και πραγματικών περιστατικών, όπως η παράνομη παραμονή του ιδιώτη στο έδαφος του κράτους μέλους χωρίς άδεια διαμονής ή χωρίς οποιαδήποτε νομική βάση παραμονής. Οι περιστάσεις αυτές ενδέχεται να δικαιολογούν την έκδοση νέας αποφάσεως επιστροφής δυνάμει του άρθρου 6 της οδηγίας 2008/115 και, συνεπώς, την κίνηση μιας νέας διαδικασίας επιστροφής. Τυχόν μέτρα κράτησης τα οποία θα έχουν ως έρεισμα τη νέα αυτή απόφαση αφορούν μια χωριστή και διακριτή διαδικασία και δεν αποτελούν συνέχεια της προηγούμενης. Ωστόσο, η υποθετική αυτή περίπτωση προϋποθέτει την πραγματική εγκατάλειψη της αρχικής διαδικασίας κατόπιν της παρατεταμένης απουσίας του ενδιαφερομένου προσώπου και, ως εκ τούτου, την αδράνεια εκ μέρους των αρχών, η οποία, κατά κανόνα, διαρκεί αρκετά έτη και όχι κάποιους μήνες. Ειδάλλως, δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι η διαδικασία επιστροφής εγκαταλείφθηκε οριστικά. Με άλλα λόγια, προκειμένου να κινηθεί μια νέα διαδικασία, οι περιστάσεις θα πρέπει να είναι πολύ πιο διαφορετικές από μια απλή διαδικαστική καθυστέρηση ή προσωρινά εμπόδια.
48.      Κατά συνέπεια, το γεγονός ότι ο υπήκοος της τρίτης χώρας εγκατέλειψε, ενδεχομένως, το έδαφος του κράτους μέλους που είναι υπεύθυνο για την επιστροφή του ή δεν συμμορφώθηκε προς λιγότερο επαχθή μέτρα δεν διακόπτει τη συνέχεια της διαδικασίας εκτός και εάν αποδειχθεί ότι η διαδικασία εγκαταλείφθηκε πραγματικά και οριστικά από τις αρμόδιες αρχές.
49.      Στην υπό κρίση υπόθεση, η Φινλανδική Κυβέρνηση δήλωσε κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση ότι δεν έχει ληφθεί ουδεμία επίσημη απόφαση η οποία να ορίζει ότι εγκαταλείπεται η διαδικασία επιστροφής· αντιθέτως, η υπόθεση παραμένει εκκρεμής μέχρις ότου επιτευχθεί η απομάκρυνση του συγκεκριμένου υπηκόου τρίτης χώρας ενώ οι αρμόδιες αρχές επιδιώκουν ενεργώς την απομάκρυνσή του καθ’ όλο αυτό το χρονικό διάστημα. Ως εκ τούτου, ελλείψει πραγματικής και οριστικής εγκατάλειψης της διαδικασίας επιστροφής και λαμβανομένων υπόψη των συνεχών προσπαθειών των αρχών για την απομάκρυνση του συγκεκριμένου υπηκόου τρίτης χώρας, πρέπει να γίνει δεκτό ότι τα μέτρα κράτησης συνδέονται με μία ενιαία και εν εξελίξει διαδικασία επιστροφής. Εξ αυτού συνάγεται ότι ο υπολογισμός του ανωτάτου ορίου της κράτησης δυνάμει του άρθρου 15 της οδηγίας 2008/115 δεν μπορεί να επανεκκινήσει από μηδενικής βάσεως με την εκ νέου κράτηση, στον βαθμό που ο υποκείμενος σκοπός και το διαδικαστικό πλαίσιο της διαδικασίας απομάκρυνσης παραμένουν αμετάβλητα. Το γεγονός ότι ο συγκεκριμένος υπήκοος τρίτης χώρας εγκατέλειψε προσωρινά το έδαφος του κράτους μέλους που είναι υπεύθυνο για την επιστροφή –είτε νομίμως είτε παρανόμως– ή δεν συμμορφώθηκε προς λιγότερο επαχθή μέτρα, δεν διακόπτει τη συνέχεια της διαδικασίας επιστροφής εκτός εάν αποδειχθεί ότι η διαδικασία εγκαταλείφθηκε πραγματικά και οριστικά από τις αρμόδιες αρχές.
β)      Ενέργειες προς παρακώλυση της επιστροφής
50.      Όπως προαναφέρθηκε (27), το γεγονός ότι ο υπήκοος της τρίτης χώρας ενδέχεται να εγκατέλειψε προσωρινά το έδαφος του αρμόδιου για την επιστροφή κράτους μέλους ή να μη συμμορφώθηκε προς λιγότερο επαχθή μέτρα δεν είναι ικανό να διακόψει τη συνέχεια της διαδικασίας επιστροφής, εκτός εάν αποδειχθεί ότι η διαδικασία εγκαταλείφθηκε πραγματικά και οριστικά από τις αρμόδιες αρχές.
51.      Καίτοι οι μετακινήσεις χωρίς άδεια ή η μη συμμόρφωση προς τα ληφθέντα μέτρα δικαιολογούν, ενδεχομένως, την επιβολή νέας κράτησης επί τη βάσει μιας νέας εξέτασης δυνάμει του άρθρου 15, παράγραφος 1, της οδηγίας 2008/115, εντούτοις δεν δικαιολογούν τον εκ νέου υπολογισμό της περιόδου κράτησης από μηδενικής βάσεως. Νέος υπολογισμός θα μπορούσε να δικαιολογηθεί μόνο στην περίπτωση που η διαδικασία επιστροφής εγκαταλείφθηκε πραγματικά και οριστικά και ακολούθως κινήθηκε εκ νέου, για παράδειγμα, μέσω μιας νέας αποφάσεως επιστροφής (28). Τούτο θα πρέπει να αποδεικνύεται με σαφήνεια προκειμένου να υπάρχει συμμόρφωση προς την αρχή της περιορισμένης και αναλογικής κράτησης, όπως αυτή απορρέει από την οδηγία και τη νομολογία, αλλά και να αποτρέπεται η αυθαίρετη κράτηση (29) και, συνεπώς, οι αυθαίρετες παρατάσεις των περιόδων κράτησης.
52.      Ως εκ τούτου, όπως προαναφέρθηκε, εφόσον υπήρξε επί μακρόν διακοπή στην εκτέλεση της αποφάσεως επιστροφής, το βασικό στοιχείο προκειμένου να κριθεί εάν απαιτείται η έκδοση νέας αποφάσεως επιστροφής συνίσταται στο κατά πόσον έχει εγκαταλειφθεί πραγματικά και οριστικά η διαδικασία επιστροφής (30). Σε αντίθετη περίπτωση, όλες οι προγενέστερες περίοδοι κράτησης συνεχίζουν να προσμετρώνται έναντι της συμπλήρωσης του ανωτάτου ορίου κράτησης που επιτρέπεται δυνάμει της οδηγίας 2008/115.
53.      Επιπλέον, μολονότι οι ενέργειες του ενδιαφερομένου υπηκόου της τρίτης χώρας κατά τη διάρκεια της διαδικασίας επιστροφής πρέπει να λαμβάνονται υπόψη, ιδίως ως ενδείξεις πιθανού κινδύνου διαφυγής δυνάμει του άρθρου 15, παράγραφος 1, της οδηγίας 2008/115, η συμπεριφορά αυτή δεν μπορεί από μόνη της να δικαιολογήσει ούτε την αρχική κράτηση ούτε την παράτασή της κατά το άρθρο 15, παράγραφος 6, της οδηγίας αυτής. Συναφώς, η κράτηση για τους σκοπούς της επιστροφής πρέπει να περιορίζεται αυστηρά στην εξυπηρέτηση του σκοπού διευκόλυνσης της επιστροφής ή της απομάκρυνσης και πρέπει να είναι αναλογική και χρονικώς οριοθετημένη (31).
54.      Ακόμη πιο σημαντικό είναι ότι, όταν η απομάκρυνση δεν είναι πλέον εφικτή από ρεαλιστικής άποψης –για παράδειγμα, λόγω της παρατεταμένης αδράνειας της τρίτης χώρας– η συνεχιζόμενη κράτηση ενός προσώπου καθίσταται παράνομη, ανεξαρτήτως της συμπεριφοράς που επιδεικνύει το πρόσωπο αυτό σε σχέση με την εκτέλεση της αποφάσεως επιστροφής. Στις περιπτώσεις αυτές, η συμπεριφορά του ενδιαφερομένου, ακόμη και εάν χαρακτηρίζεται από έλλειψη συνεργασίας, δεν είναι δυνατόν να βαρύνει περισσότερο από την απαίτηση να συνδέεται η κράτηση οπωσδήποτε με μια
ρεαλιστική προοπτική απομάκρυνσης.
55.      Επ’ αυτού, κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, τέθηκε ενώπιον του Δικαστηρίου το νομικό ζήτημα εάν μπορούν να ληφθούν μέτρα μετά την ανεπιτυχή ολοκλήρωση της διαδικασίας επιστροφής, το οποίο ήταν το αντικείμενο της αποφάσεως
JZ (32),
κατ’ εφαρμογήν της αποφάσεως
Achughbabian (33), στην οποία το Δικαστήριο έκρινε, κατ’ ουσίαν, ότι η οδηγία 2008/115 επιτρέπει στα κράτη μέλη να επιβάλλουν ποινικές κυρώσεις, όπως στερητικές της ελευθερίας ποινών, μετά την ολοκλήρωση της διαδικασίας επιστροφής και την ανεπιτυχή απομάκρυνση, συμπεριλαμβανομένων των περιπτώσεων στις οποίες υπήρξε παρεμπόδιση εκ μέρους του ενδιαφερομένου προσώπου (34).
Πρέπει όμως να υπογραμμίσω ότι η απόφαση JZ (35) δεν αντίκειται στην άποψη ότι οι διαδοχικές περίοδοι κράτησης που συνδέονται με την ίδια διαδικασία επιστροφής πρέπει να υπολογίζονται αθροιστικά δυνάμει του άρθρου 15 της οδηγίας 2008/115, αλλά αντιθέτως εξετάζει ένα διαφορετικό νομικό ζήτημα: αφορά την κατάσταση που διαμορφώνεται μετά την ανεπιτυχή ολοκλήρωση της διαδικασίας επιστροφής· δηλαδή, τις περιπτώσεις στις οποίες ο ενδιαφερόμενος δεν έχει απομακρυνθεί από το έδαφος του κράτους μέλους παρά τη λήξη της διαδικασίας επιστροφής και τη συμπλήρωση του ανωτάτου ορίου κράτησης. Κατά τη διάρκεια της εκτέλεσης της αποφάσεως επιστροφής, ενόσω παραμένει εφαρμοστέα η εν λόγω οδηγία, θα πρέπει να εξακολουθεί να εφαρμόζεται η αρχή του αθροιστικού υπολογισμού των περιόδων κράτησης.
56.      Στην υπό κρίση υπόθεση, ουδεμία ένδειξη υπάρχει ότι η τρίτη περίοδος κράτησης του συγκεκριμένου υπηκόου της τρίτης χώρας είναι ανεξάρτητη από τις δύο προηγούμενες περιόδους. Κατά συνέπεια, η περίοδος της κράτησης που επιβλήθηκε μετά από το συνολικό διάστημα των 5 μηνών και 23 ημερών δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι συνιστά νέα περίοδο η οποία «μηδενίζει το ρολόι» στην κράτησή του, εκτός εάν θεωρηθεί ότι η διαδικασία επιστροφής ολοκληρώθηκε νομίμως και ουσιαστικώς λόγω πραγματικής και οριστικής εγκατάλειψής της και κινήθηκε μια νέα διαδικασία επιστροφής επί νέας νομικής βάσεως και υπό το πρίσμα νέων περιστάσεων, οι οποίες υπερβαίνουν κατά πολύ τις διαδικαστικές καθυστερήσεις ή τα προσωρινά εμπόδια. Οποιαδήποτε διαφορετική απόφαση θα καταστρατηγούσε τόσο τα όρια όσο και τον προστατευτικό σκοπό της οδηγίας 2008/115. Το αιτούν δικαστήριο θα πρέπει να ελέγξει εάν η απόφαση επιστροφής εξακολουθούσε να ισχύει και παρέμενε εκτελεστή μετά τη λήξη των προγενέστερων περιόδων κράτησης.
γ)      Άρνηση της τρίτης χώρας να συνεργαστεί
57.      Κατά το άρθρο 15, παράγραφος 6, της οδηγίας 2008/115, η απουσία απάντησης από την τρίτη χώρα (όπως η μη έκδοση ταξιδιωτικών εγγράφων) δύναται να δικαιολογήσει την παράταση της κράτησης, υπό την προϋπόθεση ότι το κράτος μέλος μπορεί να αποδείξει ότι έχει καταβάλει εύλογες προσπάθειες προκειμένου να διασφαλίσει την επιστροφή. Εάν η καθυστέρηση δεν μπορεί να αποδοθεί αποκλειστικά στην αδράνεια της τρίτης χώρας και το κράτος μέλος δεν έχει επίσης επιδιώξει ενεργώς άλλες εναλλακτικές λύσεις ούτε έχει συνεχίσει ή κλιμακώσει τις προσπάθειές του, ενδέχεται να μην πληρούται το κριτήριο των «ευλόγων προσπαθειών» και η παράταση της κράτησης να καταστεί παράνομη. Το ζήτημα αυτό συνδέεται στενά με την αποτελεσματικότητα και τη δέουσα επιμέλεια που απαιτούνται βάσει του άρθρου 15, παράγραφοι 1 και 4, της οδηγίας 2008/115.
58.      Όπως προαναφέρθηκε, άπαξ και δεν υφίσταται πλέον λογικά προοπτική απομάκρυνσης, η κράτηση πρέπει να έχει τη μικρότερη δυνατή διάρκεια και αίρεται με τη συμπλήρωση των χρονικών ορίων που τάσσει το άρθρο 15, παράγραφοι 5 και 6, της οδηγίας 2008/115. Ως εκ τούτου, απλώς και μόνον η απουσία απάντησης από μια τρίτη χώρα δεν δίνει, από μόνη της, το ελεύθερο για την απεριόριστη παράταση της κράτησης. Το κράτος μέλος οφείλει να αποδείξει ότι συνέχισε να ενεργεί επιμελώς και να αναλαμβάνει πρωτοβουλίες –για παράδειγμα, μέσω επαναλαμβανόμενων επικοινωνιών, χρήσης των προξενικών αρχών ή συμφωνιών συνεργασίας– προκειμένου να διασφαλίσει την επιστροφή του συγκεκριμένου υπηκόου της τρίτης χώρας.
59.      Συνεπώς, στην υπό κρίση υπόθεση, καίτοι οι καθυστερήσεις στην παραλαβή των εγγράφων από τις αρχές της τρίτης χώρας θα μπορούσαν, κατά το άρθρο 15, παράγραφος 6, της οδηγίας 2008/115, να δικαιολογήσουν την παράταση της κράτησης πέραν της αρχικής περιόδου των έξι μηνών, η παράταση αυτή εξακολουθεί να υπόκειται αυστηρώς στην προϋπόθεση ότι οι αρμόδιες φινλανδικές αρχές κατέβαλαν κάθε εύλογη προσπάθεια προκειμένου να διασφαλίσουν την απομάκρυνση του υπηκόου της τρίτης χώρας. Εφόσον καταστεί πρόδηλο ότι η επίμαχη τρίτη χώρα δεν συνεργάζεται εντός ευλόγου χρονικού διαστήματος ή στην περίπτωση που δεν υφίσταται πλέον λογικά προοπτική απομάκρυνσης, η κράτηση πρέπει να παύσει σύμφωνα με το άρθρο 15, παράγραφος 4, της οδηγίας 2008/115 και την αρχή της αναλογικότητας (36).
60.      Τέλος, οφείλω να παρατηρήσω ότι, στη γενικότερη οικονομία της οδηγίας 2008/115 (37), ερμηνευόμενης υπό το πρίσμα της αρχής της αναλογικότητας, η κράτηση δεν επιβάλλεται αυτομάτως ή προληπτικώς αλλά πρέπει να αποτελεί ύστατο μέτρο, το οποίο χρησιμοποιείται μόνο όταν δεν υπάρχει άλλη εναλλακτική λύση η οποία να μπορεί να διασφαλίσει την αποτελεσματικότητα της διαδικασίας επιστροφής (38). Λαμβανομένου υπόψη ότι η διαδικασία επιστροφής ενδέχεται να συνεπάγεται καθυστερήσεις για τις οποίες δεν ευθύνεται ο συγκεκριμένος υπήκοος της τρίτης χώρας –όπως η άρνηση συνεργασίας από την τρίτη χώρα ή διπλωματικά εμπόδια– τα κράτη μέλη πρέπει να εξετάζουν εάν είναι κατάλληλη η λήψη λιγότερο επαχθών μέτρων, τουλάχιστον ενόσω η διαδικασία ασύλου εκκρεμεί ή η απομάκρυνση δεν είναι ακόμη πρακτικά εφικτή. Ειδάλλως, υπάρχει ο κίνδυνος να εξαντληθεί πρόωρα η περιορισμένη επιτρεπόμενη διάρκεια της κράτησης, με συνέπεια να θιγεί ενδεχομένως η αποτελεσματικότητα της απομάκρυνσης όταν αυτή καταστεί τελικά εφικτή.
61.      Συναφώς, όσον αφορά την απουσία πραγματικής προοπτικής απομάκρυνσης, παρατηρώ ότι η οδηγία 2008/115 ουδεμία αναφορά κάνει στην κατάσταση των μη δυνάμενων να επιστραφούν υπηκόων τρίτων χωρών –δηλαδή, εκείνων που δεν μπορούν να απελαθούν για πρακτικούς λόγους, πλην όμως δεν τους χορηγείται οποιοδήποτε νομικό καθεστώς από τα κράτη μέλη (39). Συνακόλουθα, τα ως άνω πρόσωπα παραμένουν σε μια κατάσταση νομικού αποκλεισμού (40). Το κενό αυτό υπονομεύει τόσο την αποτελεσματικότητα της πολιτικής επιστροφής όσο και την προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων των υπηκόων τρίτων χωρών. Σε αυτή την υποθετική περίπτωση, οι υπήκοοι των τρίτων χωρών είναι εκτεθειμένοι σε επαναλαμβανόμενες κρατήσεις.
3.      Νομιμότητα της κράτησης στην περίπτωση που οι προϋποθέσεις εφαρμογής της οδηγίας 2008/115 δεν πληρούνταν αρχικώς και πρόωρη χρήση των διαδικασιών επιστροφής
62.      Όσον αφορά τη νομική βάση στην οποία στηρίζεται η κράτηση, το Δικαστήριο έκρινε, στην απόφαση Kadzoev (41), ότι η κράτηση ενόψει της απομάκρυνσης, που διέπεται από την οδηγία 2008/115, και η κράτηση των αιτούντων διεθνή προστασία, ιδίως κατ’ εφαρμογήν της οδηγίας 2013/33/ΕΕ (42), εντάσσονται σε διαφορετικές νομικές ρυθμίσεις. Η περίοδος κατά την οποία ένα πρόσωπο τέλεσε υπό κράτηση βάσει αποφάσεως που ελήφθη δυνάμει των διατάξεων του δικαίου της Ένωσης για τη διεθνή προστασία δεν λογίζεται ως κράτηση ενόψει της απομάκρυνσης κατά την έννοια του άρθρου 15 της οδηγίας 2008/115.
63.      Ωστόσο, χαρακτηριστικό της επίμαχης στην υπόθεση της κύριας δίκης κατάστασης, όπως προκύπτει με σαφήνεια από τις διευκρινίσεις που παρατίθενται στη διάταξη περί παραπομπής (43), είναι ότι όλες οι προγενέστερες περίοδοι κράτησης βασίζονταν στο άρθρο 15 της οδηγίας 2008/115 και είχαν ως στόχο την εκτέλεση της ίδιας αποφάσεως επιστροφής. Ειδικότερα, το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι δεν εγείρει με την αίτηση προδικαστικής αποφάσεως το ζήτημα του τρόπου υπολογισμού του ανωτάτου ορίου κράτησης στην περίπτωση κατά την οποία η κράτηση θεμελιώνεται τόσο στην οδηγία 2008/115 όσο και σε διαφορετικούς νομικούς λόγους (είτε ταυτοχρόνως είτε διαδοχικά) (44). Με άλλα λόγια, το αιτούν δικαστήριο υπογραμμίζει ότι επέλεξε να μην υποβάλει ερώτημα στο Δικαστήριο σχετικά με το εάν ή με ποιον τρόπο μπορούν αυτές οι αλληλεπικαλυπτόμενες ή μικτές νομικές βάσεις να επηρεάσουν τον υπολογισμό της περιόδου κράτησης, διότι η κράτηση του συγκεκριμένου υπηκόου της τρίτης χώρας στηρίχθηκε –τουλάχιστον κατά κύριο λόγο και για τον περισσότερο χρόνο– αποκλειστικά στην οδηγία 2008/115. Εξ αυτού συνάγεται, κατά την εκτίμηση του αιτούντος δικαστηρίου, ότι το ζήτημα των μικτών νομικών βάσεων ουδεμία πρακτική σημασία έχει για την υπό κρίση υπόθεση.
64.      Συνεπώς, δεδομένου ότι το αιτούν δικαστήριο έχει εξαιρέσει ρητώς το συγκεκριμένο ζήτημα από την αίτηση προδικαστικής αποφάσεως, το Δικαστήριο θα πρέπει να το κρίνει ως αλυσιτελές ή υποθετικό, λαμβανομένου ιδίως υπόψη ότι η κράτηση φαίνεται να στηρίχθηκε κατά κύριο λόγο στην οδηγία 2008/115.
65.      Εντούτοις, στην υπό κρίση υπόθεση εγείρεται ένα διαφορετικό ζήτημα: το κατά πόσον ήταν έγκυρη η εφαρμογή της οδηγίας 2008/115 όσον αφορά την περίοδο κράτησης από τις 10 Σεπτεμβρίου έως τις 29 Οκτωβρίου 2022, ιδίως υπό το πρίσμα των διαδικαστικών εγγυήσεων που προβλέπονται από το άρθρο 24, παράγραφος 3, του κανονισμού Δουβλίνο III.
66.      Κατά το άρθρο 24, παράγραφος 3, του κανονισμού Δουβλίνο III, στην περίπτωση που υπήκοος τρίτης χώρας στον οποίον δεν έχει χορηγηθεί διεθνής προστασία σε άλλα κράτη μέλη εισέλθει στο έδαφος νέου κράτους μέλους χωρίς να υποβάλει νέα αίτηση ασύλου και το αίτημα εκ νέου ανάληψης δεν υποβάλλεται εντός των προθεσμιών που τάσσει το άρθρο 24, παράγραφος 2, του ίδιου κανονισμού, το τελευταίο κράτος μέλος (εν προκειμένω, η Δημοκρατία της Φινλανδίας) οφείλει να παράσχει στον ενδιαφερόμενο τη δυνατότητα να υποβάλει νέα αίτηση διεθνούς προστασίας στο κράτος μέλος στο έδαφος του οποίου διαμένει παρανόμως (45). Για τον λόγο αυτό, δεν χωρεί επιστροφή του στη χώρα καταγωγής του μέχρις ότου του δοθεί πραγματικά η ως άνω δυνατότητα.
67.      Στην υπό κρίση υπόθεση, όσον αφορά την περίοδο κράτησης από τις 10 Σεπτεμβρίου έως τις 29 Οκτωβρίου 2022, το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι, πριν από την άφιξή του στη Φινλανδία, ο συγκεκριμένος υπήκοος τρίτης χώρας είχε επίσης υποβάλει αίτηση ασύλου στις Κάτω Χώρες, τη Σουηδία και την Ελβετία. Τα αιτήματα εκ νέου ανάληψης που υποβλήθηκαν από τη φινλανδική υπηρεσία μετανάστευσης στα λοιπά κράτη μέλη απορρίφθηκαν και το Turun Hallinto-oikeus (διοικητικό δικαστήριο, Turku) έκρινε ότι η εθνική αυτή αρχή μπορούσε να θεωρήσει ότι είναι αρμόδια για την εξέταση της αιτήσεως ασύλου δυνάμει του άρθρου 17 του κανονισμού Δουβλίνο III.
68.      Καθόσον, κατά τα φαινόμενα, ο συγκεκριμένος υπήκοος τρίτης χώρας είχε το δικαίωμα να υποβάλει νέα αίτηση δυνάμει του άρθρου 24, παράγραφος 3, του κανονισμού Δουβλίνο III και δεν επιτρεπόταν να επιστραφεί στη χώρα καταγωγής του προτού του δοθεί η δυνατότητα αυτή, είναι πιθανόν η κράτηση που του επιβλήθηκε δυνάμει του άρθρου 15 της οδηγίας 2008/115 να μην έπρεπε να διαταχθεί για το χρονικό διάστημα από τις 10 Σεπτεμβρίου έως τις 29 Οκτωβρίου 2022, γεγονός το οποίο πρέπει να αποσαφηνιστεί από το αιτούν δικαστήριο. Συναφώς, υπενθυμίζεται ότι στην απόφαση της 8ης Νοεμβρίου 2022, Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid (Αυτεπάγγελτη εξέταση της κρατήσεως) (46), το Δικαστήριο έκρινε ότι οι δικαστικές αρχές που εξετάζουν την κράτηση δυνάμει της οδηγίας 2008/115 οφείλουν να ελέγχουν αυτεπαγγέλτως εάν πληρούνται οι προϋποθέσεις νομιμότητας της κράτησης, ακόμη και εάν αυτές δεν αμφισβητούνται από τον κρατούμενο.
69.      Τούτου λεχθέντος, εάν η κράτηση στηρίχθηκε εσφαλμένως στις διατάξεις της οδηγίας 2008/115, η σχετική περίοδος (ή τα αντίστοιχα τμήματα της περιόδου αυτής) πρέπει να λαμβάνεται υπόψη για τον υπολογισμό του ανωτάτου ορίου κράτησης για το οποίο γίνεται λόγος
στο άρθρο 15, παράγραφοι 5 και 6, της ως άνω οδηγίας. Πράγματι, το ανώτατο όριο κράτησης που καθορίζεται στις προαναφερθείσες παραγράφους ισοδυναμεί με απόλυτο χρονικό περιορισμό της στέρησης της ελευθερίας δυνάμει της εν λόγω οδηγίας για τους σκοπούς της απομάκρυνσης. Εάν δεν συνυπολογιζόταν τυχόν χρόνος κράτησης που στηρίχθηκε εσφαλμένως στις διατάξεις της οδηγίας 2008/115, τα κράτη μέλη θα μπορούσαν να καταστρατηγούν τα ανώτατα αυτά όρια προβαίνοντας σε εκ νέου χαρακτηρισμό ή επανεξέταση της νομικής βάσεως εκ των υστέρων, πράγμα το οποίο θα υπονόμευε την αποτελεσματικότητα (effet utile) του άρθρου 15 οδηγίας 2008/115 και θα αντέβαινε στις διαδικαστικές εγγυήσεις που προβλέπονται για τους συγκεκριμένους υπηκόους τρίτων χωρών. Εξ αυτού συνάγεται ότι, στην περίπτωση που η κράτηση είναι παράνομη λόγω επιλογής εσφαλμένης νομικής βάσεως –για παράδειγμα, διότι δεν εκκρεμούσε ακόμη η διαδικασία επιστροφής λόγω της ύπαρξης δικαιώματος υποβολής νέας αιτήσεως ασύλου– η περίοδος αυτή πρέπει να συμπεριλαμβάνεται στον υπολογισμό της συνολικής διάρκειας που επιτρέπεται δυνάμει του άρθρου 15, παράγραφοι 5 και 6, της οδηγίας 2008/115.
4.      Ενδιάμεσο συμπέρασμα
70.      Λαμβανομένων υπόψη των ανωτέρω, εκτιμώ ότι το άρθρο 15, παράγραφοι 5 και 6, της οδηγίας 2008/115 έχει την έννοια ότι, προκειμένου να κριθεί εάν έχει συμπληρωθεί το προβλεπόμενο από τις ανωτέρω διατάξεις ανώτατο όριο κράτησης, πρέπει να λαμβάνονται υπόψη όλες οι περίοδοι κατά τις οποίες ο συγκεκριμένος υπήκοος της τρίτης χώρας είχε τεθεί υπό κράτηση στο παρελθόν δυνάμει του άρθρου 15 της οδηγίας αυτής, ενόψει της εκτέλεσης της ίδιας αποφάσεως επιστροφής. Εφόσον η απόφαση επιστροφής παραμένει σε ισχύ και η διαδικασία απομάκρυνσης δεν έχει εγκαταλειφθεί πραγματικά και οριστικά, οποιαδήποτε διακοπή της κράτησης δεν δικαιολογεί την επανεκκίνηση του υπολογισμού των περιόδων κράτησης από μηδενικής βάσεως. Τούτο ισχύει ακόμη και εάν ο ενδιαφερόμενος αφέθηκε ελεύθερος μεταξύ των περιόδων κράτησής του ή διέφυγε προσωρινώς από την επικράτεια προς άλλο κράτος μέλος. Επιπλέον, στην προκειμένη περίπτωση, θα πρέπει να εξεταστεί εάν, λαμβανομένων υπόψη του άρθρου 17 και του άρθρου 24, παράγραφος 3, του κανονισμού Δουβλίνο III, ήταν νόμιμη η κράτηση δυνάμει του άρθρου 15 της οδηγίας 2008/115, για το χρονικό διάστημα που μεσολάβησε από τις 10 Σεπτεμβρίου έως τις 29 Οκτωβρίου 2022.
Β.      Το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα
71.      Με το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα, το οποίο χωρίζεται σε δύο σκέλη, το αιτούν δικαστήριο διερωτάται, κατ’ ουσίαν, (i) εάν το άρθρο 15, παράγραφος 3, δεύτερη περίοδος, της οδηγίας 2008/115 έχει την έννοια ότι αντιτίθεται σε εθνική νομοθεσία η οποία εξαρτά τη διενέργεια δικαστικού ελέγχου της υπέρβασης του αρχικού ανωτάτου ορίου κράτησης που προβλέπεται στην παράγραφο 5 του ίδιου άρθρου από την υποβολή σχετικής αιτήσεως του τελούντος υπό κράτηση και (ii) σε ποια χρονική στιγμή πρέπει να διενεργείται ο μνημονευόμενος στη δεύτερη περίοδο της παραγράφου 3 δικαστικός έλεγχος, σε περίπτωση που αφορά την απόφαση της αρμόδιας διοικητικής αρχής για παράταση της κράτησης πέραν του αρχικού ανωτάτου ορίου
72.      Κατόπιν αιτήματος του Δικαστηρίου, η ανάλυσή μου θα επικεντρωθεί στο δεύτερο σκέλος του δευτέρου προδικαστικού ερωτήματος (47), με το οποίο εγείρεται το ζήτημα του προβλεπόμενου στο άρθρο 15, παράγραφος 3, δεύτερη περίοδος, της οδηγίας 2008/115 δικαστικού ελέγχου της παράτασης της περιόδου κράτησης πέραν των έξι μηνών.
73.      Το άρθρο 15, παράγραφος 2, της οδηγίας 2008/115 ορίζει ότι η νομιμότητα της κράτησης πρέπει να ελέγχεται δικαστικώς το συντομότερο δυνατό μετά την έναρξη της κράτησης. Εφόσον η κράτηση παραταθεί πέραν των έξι μηνών, κατ’ εφαρμογήν του άρθρου 15, παράγραφος 6, της οδηγίας 2008/115, η παράταση αυτή πρέπει να στηρίζεται σε ειδικούς λόγους, όπως η άρνηση συνεργασίας από τον συγκεκριμένο υπήκοο της τρίτης χώρας ή ύπαρξη καθυστερήσεων στη λήψη αναγκαίων εγγράφων από τρίτες χώρες.
74.      Η νομολογία του Δικαστηρίου αναγνωρίζει ότι τόσο η αρχική κράτηση όσο και η παράτασή της είναι ανάλογες ως προς τη φύση τους, υπό την έννοια ότι
αμφότερες έχουν ως αποτέλεσμα τη στέρηση της ελευθερίας του ενδιαφερόμενου υπηκόου της τρίτης χώρας προκειμένου να προετοιμαστεί η επιστροφή του ή/και να πραγματοποιηθεί η απομάκρυνσή του (48). Κατά συνέπεια, η απόφαση για παράταση της κράτησης πρέπει να υπόκειται στις ίδιες διαδικαστικές εγγυήσεις με εκείνες που ισχύουν για την αρχική κράτηση δυνάμει του άρθρου 15, παράγραφοι 2 και 3, της οδηγίας 2008/115 (49). Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονται το δικαίωμα εποπτείας από δικαστική αρχή και η τήρηση της αρχής της αναλογικότητας, καθώς και η απαίτηση να είναι αναγκαία η κράτηση στη συγκεκριμένη περίπτωση.
75.      Τούτου λεχθέντος, η παράταση της κράτησης συνιστά συνέχιση μιας σοβαρής επέμβασης στο δικαίωμα του ατόμου στην ελευθερία του (50) και, δεδομένου ότι επιμηκύνει την επέμβαση αυτή πέραν της αρχικής περιόδου που δικαιολογείται βάσει του άρθρου 15, παράγραφος 5, της οδηγίας 2008/115, απαιτεί μια νέα δικαστική εκτίμηση προκειμένου να διασφαλιστεί ότι εξακολουθεί να είναι νόμιμη, αναγκαία και αναλογική υπό το πρίσμα των ειδικών λόγων που μνημονεύονται στο άρθρο 15, παράγραφος 6, της ίδιας οδηγίας (51).
Μέσω των εγγυήσεων αυτών υλοποιούνται τα θεμελιώδη δικαιώματα που κατοχυρώνονται στα άρθρα 6 και 47 του Χάρτη, δηλαδή το δικαίωμα στην ελευθερία και το δικαίωμα πραγματικής προσφυγής (52).
76.      Ειδικότερα, κατά το
άρθρο 15, παράγραφος 2, της οδηγίας 2008/115, με το οποίο εξειδικεύεται το κατοχυρωμένο στο άρθρο 47 του Χάρτη δικαίωμα αποτελεσματικής δικαστικής προστασίας, κάθε κράτος μέλος πρέπει να προβλέπει, όταν η κράτηση διατάσσεται από διοικητική αρχή, την «ταχεία» δικαστική επανεξέταση, είτε αυτεπαγγέλτως είτε κατόπιν αιτήσεως του ενδιαφερομένου, της νομιμότητας της κράτησης αυτής (53). Δεδομένου ότι η αρχική απόφαση κράτησης πρέπει να υπόκειται σε δικαστικό έλεγχο, για οποιαδήποτε παράταση της κράτησης αυτής –η οποία ισοδυναμεί με ακόμη σοβαρότερη προσβολή του θεμελιώδους δικαιώματος στην ελευθερία–
επιβάλλεται οπωσδήποτε να διενεργηθεί ο ίδιος, αν όχι αυστηρότερος, δικαστικός έλεγχος. Δικαστική επανεξέταση η οποία καθυστερεί αδικαιολογήτως δεν μπορεί να λειτουργήσει ως αποτελεσματικός έλεγχος της νομιμότητας της συνεχιζόμενης στέρησης της ελευθερίας. Ως εκ τούτου, ο έλεγχος αυτός πρέπει να διενεργείται χωρίς καμία αδικαιολόγητη καθυστέρηση και το συντομότερο δυνατό (54).
77.      Συναφώς, όπως προαναφέρθηκε, κάθε κράτος μέλος πρέπει να προβλέπει, όταν η κράτηση διατάσσεται από διοικητική αρχή, την «ταχεία» δικαστική επανεξέταση της νομιμότητάς της, είτε αυτεπαγγέλτως είτε κατόπιν αιτήσεως του ενδιαφερομένου (55).
Επομένως, συνάδει με την οικονομία και τους σκοπούς του άρθρου 15 της οδηγίας 2008/115 το να πρέπει ο δικαστικός αυτός έλεγχος της παράτασης της κράτησης πέραν των έξι μηνών να διενεργείται, κατ’ αρχήν, πριν από τη συμπλήρωση της αρχικής περιόδου, προκειμένου να διασφαλίζεται η αποτελεσματική προστασία του δικαιώματος στην ελευθερία. Η προσέγγιση αυτή συμβάλλει στο να εξασφαλιστεί ότι το ανώτατο όριο το οποίο προβλέπεται από το άρθρο 15, παράγραφος 5, της οδηγίας αυτής διατηρεί, στην πράξη, την αποτελεσματικότητά του και ότι οι εξαιρετικές περιστάσεις που περιγράφονται στην παράγραφο 6 του άρθρου αυτού υπόκεινται σε ουσιαστικό έλεγχο.
78.      Ωστόσο, πρέπει να επισημανθεί ότι η οδηγία 2008/115 δεν επιβάλλει ρητώς τη διενέργεια της δικαστικής επανεξέτασης της παράτασης της κράτησης πριν από τη συμπλήρωση του αρχικού ορίου των έξι μηνών. Το άρθρο 15, παράγραφος 3, δεύτερη περίοδος, προβλέπει απλώς ότι η παράταση της κράτησης υπόκειται σε δικαστικό έλεγχο, χωρίς να καθορίζει συγκεκριμένο χρονοδιάγραμμα ή διαδικασία. Σύμφωνα με την αρχή της διαδικαστικής αυτονομίας, τα κράτη μέλη διατηρούν τη διακριτική ευχέρεια καθορισμού των διαδικαστικών αυτών ρυθμίσεων. Συνεπώς, έλεγχος που διενεργείται ακόμη και μετά τη συμπλήρωση της αρχικής περιόδου ενδέχεται να συνάδει με την οδηγία, υπό την προϋπόθεση ότι διενεργείται με ταχύτητα και αποτελεσματικότητα, ώστε να παρέχονται επαρκείς εγγυήσεις έναντι της αυθαίρετης κράτησης. Παρά ταύτα, λαμβανομένης υπόψη της σοβαρότητας που συνεπάγεται τυχόν συνέχιση της κράτησης, ο καθυστερημένος έλεγχος θα πρέπει να διενεργηθεί υπό τον χαρακτήρα του κατεπείγοντος προκειμένου να κατοχυρωθεί ο σεβασμός του δικαιώματος στην ελευθερία (56).
79.      Στην υπό κρίση υπόθεση, το αιτούν δικαστήριο αναφέρει ότι οι περιστάσεις που δικαιολογούσαν την παράταση της κράτησης δεν εξετάστηκαν υπό το πρίσμα των προσκομισθέντων αποδεικτικών στοιχείων, ούτε μνημονεύονται στην απόφαση την οποία εξέδωσε το Helsingin käräjäoikeus (περιφερειακό δικαστήριο Ελσίνκι). Ως εκ τούτου, το αιτούν δικαστήριο φαίνεται να εκτιμά ότι μόνο μετά την αυτεπάγγελτη μεταγενέστερη επέμβαση μιας άλλης δικαστικής αρχής, ήτοι του Etelä-Karjalan käräjäoikeus (περιφερειακού δικαστηρίου νότιας Καρελίας) στις 7 Δεκεμβρίου 2023, διενεργήθηκε πραγματικά ο δικαστικός έλεγχος που απαιτείται κατά το άρθρο 15, παράγραφος 3, δεύτερη περίοδος της οδηγίας 2008/115. Σημειωτέον ότι ο συγκεκριμένος υπήκοος τρίτης χώρας ισχυρίστηκε κατά την ακροαματική διαδικασία ότι είχε ήδη υπάρξει υπέρβαση του ορίου των έξι μηνών κατά 2 μήνες και 19 ημέρες πριν από τη διενέργεια οποιουδήποτε δικαστικού ελέγχου της νομιμότητας της παράτασης της κράτησής του.
80.      Ελλείψει κανόνων του δικαίου της Ένωσης σχετικών με διαδικαστικές λεπτομέρειες όσον αφορά τις προθεσμίες του δικαστικού ελέγχου που απαιτείται βάσει του άρθρου 15, παράγραφος 3, δεύτερη περίοδος, της οδηγίας 2008/115, τα κράτη μέλη εξακολουθούν να έχουν την αρμοδιότητα, σύμφωνα με την αρχή της διαδικαστικής αυτονομίας, να ρυθμίσουν το ζήτημα αυτό (57).
Υπό το πρίσμα δε της σοβαρότητας της επέμβασης στο θεμελιώδες δικαίωμα στην ελευθερία, το οποίο κατοχυρώνεται στο άρθρο 6 του Χάρτη, το χρονικό διάστημα των 2 μηνών και 19 ημερών κατά το οποίο δεν είχε διενεργηθεί κατάλληλος δικαστικός έλεγχος της κράτησης παρίσταται προδήλως υπερβολικό. Η καθυστέρηση αυτή ενέχει κίνδυνο υπονόμευσης της δικαστικής προστασίας που απαιτείται δυνάμει του άρθρου 15, παράγραφος 3, δεύτερη περίοδος, της οδηγίας 2008/115, το οποίο επιβάλλει στα κράτη μέλη την υποχρέωση να διασφαλίζουν ότι, σε περιπτώσεις παρατεταμένων περιόδων κράτησης, η επανεξέταση της κράτησης, η οποία πρέπει να πραγματοποιείται ανά εύλογα χρονικά διαστήματα, εποπτεύεται από δικαστική αρχή (58).
81.      Υπό το πρίσμα των ανωτέρω, εκτιμώ ότι, σε περίπτωση που η απόφαση παράτασης της περιόδου κράτησης λαμβάνεται από διοικητική αρχή, ο δικαστικός έλεγχος ο οποίος απαιτείται βάσει του άρθρου 15, παράγραφος 3, δεύτερη περίοδος, της οδηγίας 2008/115, πρέπει να διενεργείται, κατ’ αρχήν, πριν από την έναρξη της περιόδου παράτασης. Ωστόσο, εάν ο δικαστικός έλεγχος πραγματοποιηθεί μετά τη συμπλήρωση της αρχικής περιόδου κράτησης, τότε θα πρέπει, λαμβανομένης υπόψη της σοβαρότητας οποιασδήποτε
επέμβασης στο θεμελιώδες δικαίωμα του ατόμου στην ελευθερία του, να διενεργηθεί το συντομότερο δυνατόν, σύμφωνα με την απαίτηση του
άρθρου 15, παράγραφοι 2 και 3, της οδηγίας αυτής, για έγκαιρο έλεγχο της νομιμότητας της κράτησης.
Γ.      Τρίτο προδικαστικό ερώτημα
82.      Παρατηρώ ευθύς εξαρχής ότι, κατά τα φαινόμενα, το αιτούν δικαστήριο ερωτά γενικότερα το Δικαστήριο σχετικά με τα κρίσιμα στοιχεία του δικαίου της Ένωσης που πρέπει να ληφθούν υπόψη προκειμένου να καθοριστούν οι επιπτώσεις της καθυστερημένης δικαστικής επανεξέτασης. Ωστόσο, κατά τη γνώμη μου, η απάντηση σε ένα τόσο ευρύ ερώτημα βαίνει πέραν των στοιχείων που το δικαστήριο αυτό χρειάζεται προκειμένου να αποφανθεί επί της διαφοράς της υποθέσεως της κύριας δίκης.
83.      Για αυτόν ακριβώς τον λόγο, προτείνω την αναδιατύπωση του συγκεκριμένου ερωτήματος προκειμένου να περιοριστεί το πεδίο εφαρμογής του, ώστε να ερωτάται εάν είναι αναγκαίο να καθοριστεί εάν το άρθρο 15, παράγραφος 3, δεύτερη περίοδος, της οδηγίας 2008/115 έχει την έννοια ότι η απουσία έγκαιρου δικαστικού ελέγχου της διοικητικής αποφάσεως με την οποία παρατείνεται η κράτηση του κρατουμένου πέραν του αρχικού ανωτάτου ορίου που προβλέπεται από το άρθρο 15, παράγραφος 5, συνεπάγεται την υποχρέωση άμεσης απόλυσης του προσώπου αυτού, ακόμη και εάν κατά τον χρόνο διενέργειας της καθυστερημένης δικαστικής επανεξέτασης πληρούται το σύνολο των ουσιαστικών όρων που δικαιολογούν την κράτηση όπως προβλέπεται από το άρθρο 15 της εν λόγω οδηγίας. Στην περίπτωση που αυτό δεν ισχύει, το αιτούν δικαστήριο ζητεί να αποσαφηνιστεί ποια ακριβώς είναι τα κρίσιμα στοιχεία προκειμένου να διαπιστωθεί εάν, υπό τις περιστάσεις αυτές, ο κρατούμενος πρέπει να απολυθεί πάραυτα.
84.      Συναφώς, παρατηρώ ότι στην απόφαση FMS κ.λπ., το Δικαστήριο έκρινε ότι το άρθρο 15 της οδηγίας 2008/115 είναι απαλλαγμένο αιρέσεων και αρκούντως ακριβές και έχει, επομένως, άμεσο αποτέλεσμα (59). Επιπλέον, η διάταξη αυτή πρέπει να ερμηνεύεται υπό το πρίσμα του άρθρου 47 του Χάρτη, το οποίο κατοχυρώνει το δικαίωμα αποτελεσματικής δικαστικής προστασίας (60).
Ειδικότερα, το Δικαστήριο έχει αποφανθεί ότι κάθε κράτος μέλος πρέπει να προβλέπει, στην περίπτωση που η κράτηση διατάσσεται από διοικητική αρχή, την «ταχεία» δικαστική επανεξέταση της νομιμότητάς της είτε αυτεπαγγέλτως είτε κατόπιν αιτήσεως του ενδιαφερομένου (61). Ως εκ τούτου, η απουσία δικαστικού ελέγχου ή η σημαντική καθυστέρηση του ελέγχου αυτού θίγει την ουσία του άρθρου 47 του Χάρτη και, συνεπώς, συνιστά παράβαση του δικαίου της Ένωσης (62). Συνεπώς, σε περίπτωση απουσίας διενέργειας έγκαιρου και αποτελεσματικού δικαστικού ελέγχου, η κράτηση καθίσταται αντίθετη προς το άρθρο 15, παράγραφοι 2 και 3, της οδηγίας 2008/115 και το άρθρο 47 του Χάρτη, ανεξαρτήτως εάν πληρώθηκαν ενδεχομένως μεταγενέστερα οι ουσιαστικοί όροι της.
85.      Επιπλέον, το Δικαστήριο έχει αποφανθεί ρητώς ότι, όταν η κράτηση κρίνεται παράνομη, ο ενδιαφερόμενος πρέπει να απολύεται αμέσως (63) και ότι τα εθνικά δικαστήρια πρέπει να είναι σε θέση να υποκαταστήσουν τις αποφάσεις των διοικητικών αρχών και να διατάξουν την απόλυση του ενδιαφερόμενου (64). Το Δικαστήριο έχει επιβεβαιώσει ότι τα εθνικά δικαστήρια μπορούν να διατάξουν απευθείας την απόλυση, εάν δεν υφίσταται άλλο αρμόδιο δικαστήριο, όταν η κράτηση επιβάλλεται κατά παράβαση του δικαίου της Ένωσης (65).
86.      Σημειωτέον δε ότι το Δικαστήριο διακρίνει μεταξύ των περιπτώσεων στις οποίες η κράτηση εξακολουθεί να είναι μη νόμιμη και εκείνων στις οποίες η κράτηση ήταν απλώς μη νόμιμη σε προγενέστερη περίοδο. Στην περίπτωση που η κράτηση στερείται νομίμου βάσεως κατά τον χρόνο του δικαστικού ελέγχου, ο ενδιαφερόμενος πρέπει, κατ’ αρχήν, να απολύεται πάραυτα, όπως επιβεβαιώνει η απόφαση FMS κ.λπ. (66). Εντούτοις, στην περίπτωση που η κράτηση ενός προσώπου ήταν αρχικώς μη νόμιμη αλλά εν συνεχεία κατέστη δικαιολογημένη δυνάμει νέων, αυτοτελών νομικών ερεισμάτων, όπως κρίθηκε με την απόφαση Bouskoura (67), δεν απαιτείται άμεση απόλυση. Στο πλαίσιο της αποφάσεως εκείνης εξετάστηκε ειδικώς η μεταβολή του νομικού καθεστώτος, από κράτηση δυνάμει του κανονισμού Δουβλίνο III σε κράτηση δυνάμει της οδηγίας 2008/115, η οποία αφορούσε δύο διακριτές νομικές βάσεις. Στις περιπτώσεις αυτές, ο υπήκοος της τρίτης χώρας μπορεί, ενδεχομένως, να δικαιούται αποζημίωση για την προηγούμενη μη νόμιμη στέρηση της ελευθερίας του (68).
Κατ’ αντιδιαστολή, η υπό κρίση υπόθεση αφορά διαδοχικές περιόδους κράτησης οι οποίες επιβλήθηκαν δυνάμει του ίδιου νομικού καθεστώτος, ήτοι του άρθρου 15 της οδηγίας 2008/115. Συναφώς, εναπόκειται στις εθνικές αρχές να δικαιολογήσουν κάθε νέα περίοδο, ιδίως δε τυχόν παρατάσεις δυνάμει του άρθρου 15, παράγραφος 6, της οδηγίας αυτής.
87.      Φρονώ ότι οι αρχές της νομολογίας του Δικαστηρίου, οι οποίες μνημονεύονται στα σημεία 84 και 85 των παρουσών προτάσεων, ισχύουν εξίσου και για τον δικαστικό έλεγχο των αποφάσεων παράτασης της κράτησης δυνάμει του άρθρου 15, παράγραφος 6, της οδηγίας 2008/115, ο οποίος έπεται της αρχικής κράτησης που διατάχθηκε δυνάμει μέτρου ληφθέντος βάσει του άρθρου 15, παράγραφος 1, της οδηγίας αυτής, καθόσον ενδεχόμενη στέρηση της ελευθερίας δυνάμει του άρθρου 15 της εν λόγω οδηγίας πρέπει να συνοδεύεται από αποτελεσματικό και έγκαιρο δικαστικό έλεγχο.
88.      Εξ αυτού συνάγεται ότι, εάν ο δικαστικός έλεγχος έχει καθυστερήσει αδικαιολογήτως και η παράταση της κράτησης πέραν του αρχικού ορίου των έξι μηνών, δυνάμει του άρθρου 15, παράγραφος 6, της οδηγίας 2008/115, επέρχεται χωρίς τη διενέργεια έγκαιρου δικαστικού ελέγχου, η κράτηση αυτή πρέπει να θεωρείται παράνομη. Η διαδικαστική εγγύηση έγκαιρου δικαστικού ελέγχου, η οποία κατοχυρώνεται στο άρθρο 15, παράγραφος 2, της εν λόγω οδηγίας, αποτελεί ουσιαστική προϋπόθεση νομιμότητας για τη συνέχιση της κράτησης. Τυχόν μεταγενέστερη διαπίστωση ότι πληρούνται οι ουσιαστικοί όροι της κράτησης δεν δύναται να θεραπεύσει την ως άνω παράβαση. Επομένως, σε περίπτωση παράβασης της διαδικαστικής αυτής απαίτησης, ο υπήκοος της τρίτης χώρας πρέπει να απολύεται πάραυτα, ανεξαρτήτως εάν κατά τον χρόνο του καθυστερημένου δικαστικού ελέγχου πληρούνταν οι ουσιαστικές προϋποθέσεις κράτησης.
IV.    Πρόταση
89.      Λαμβανομένου υπόψη του συνόλου των προεκτεθέντων, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στα προδικαστικά ερωτήματα που του υποβλήθηκαν από το Korkein oikeus (Ανώτατο Δικαστήριο, Φινλανδία), ως ακολούθως:
Το άρθρο 15, παράγραφοι 3, 5 και 6, της οδηγίας 2008/115/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 16ης Δεκεμβρίου 2008, σχετικά με τους κοινούς κανόνες και διαδικασίες στα κράτη μέλη για την επιστροφή των παρανόμως διαμενόντων υπηκόων τρίτων χωρών, ερμηνευόμενο υπό το πρίσμα των άρθρων 6 και 47 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης,
έχει
την
έννοια
ότι:
–        Προκειμένου να κριθεί εάν έχει συμπληρωθεί το ανώτατο όριο κράτησης κατά το άρθρο 15, παράγραφοι 5 και 6, της οδηγίας αυτής, απαιτείται να λαμβάνονται υπόψη όλες οι προγενέστερες περίοδοι κατά τις οποίες ο συγκεκριμένος υπήκοος της τρίτης χώρας τέλεσε υπό κράτηση δυνάμει της εν λόγω διάταξης, ενόψει της εκτέλεσης της ίδιας αποφάσεως επιστροφής. Εφόσον η απόφαση επιστροφής παραμένει σε ισχύ και η διαδικασία απομάκρυνσης δεν έχει εγκαταλειφθεί πραγματικά και οριστικά, η διακοπή του χρόνου κράτησης δεν δικαιολογεί την επανεκκίνηση του υπολογισμού της κράτησης από μηδενικής βάσεως. Τούτο ισχύει ακόμη και εάν ο συγκεκριμένος υπήκοος της τρίτης χώρας αφέθηκε ελεύθερος μεταξύ των περιόδων κράτησης ή διέφυγε προσωρινώς προς άλλο κράτος μέλος.
–        Ο δικαστικός έλεγχος που απαιτείται βάσει του άρθρου 15, παράγραφος 3, δεύτερη περίοδος, της οδηγίας 2008/115, όταν πρόκειται να παραταθεί η περίοδος κράτησης, πρέπει να διενεργείται, κατ’ αρχήν, πριν από την έναρξη της περιόδου παράτασης. Εάν όμως ο δικαστικός έλεγχος πραγματοποιηθεί μετά τη συμπλήρωση της αρχικής περιόδου κράτησης, τότε θα πρέπει, λαμβανομένης υπόψη της σοβαρότητας οποιασδήποτε
επέμβασης στο θεμελιώδες δικαίωμα του ατόμου στην ελευθερία του, να διενεργηθεί το συντομότερο δυνατόν, σύμφωνα με την απαίτηση του άρθρου 15, παράγραφοι 2 και 3, της οδηγίας αυτής, για έγκαιρο έλεγχο της νομιμότητας της κράτησης.
–        Εάν υπάρχει αδικαιολόγητη καθυστέρηση της δικαστικής επανεξέτασης και η παράταση της κράτησης πέραν του αρχικού ορίου των έξι μηνών, κατ’ εφαρμογήν του άρθρου 15, παράγραφος 6, της οδηγίας 2008/115, επέλθει χωρίς τη διενέργεια έγκαιρου δικαστικού ελέγχου, η συγκεκριμένη κράτηση πρέπει να θεωρείται παράνομη. Η διαδικαστική εγγύηση της ταχείας δικαστικής επανεξέτασης, όπως κατοχυρώνεται στο άρθρο 15, παράγραφος 2, της εν λόγω οδηγίας, συνιστά ουσιώδη προϋπόθεση της νομιμότητας της συνεχιζόμενης κράτησης. Τυχόν μεταγενέστερη διαπίστωση ότι πληρούνται οι ουσιαστικοί όροι της κράτησης δεν μπορεί να θεραπεύσει αναδρομικώς τη σχετική παράβαση. Ως εκ τούτου, στην περίπτωση που διαπιστώνεται παράβαση της συγκεκριμένης διαδικαστικής απαίτησης, ο υπήκοος της τρίτης χώρας πρέπει να απολύεται πάραυτα, ανεξαρτήτως εάν κατά τον χρόνο διενέργειας του καθυστερημένου δικαστικού ελέγχου πληρούνται οι ουσιαστικοί όροι της κράτησης.
1      Γλώσσα του πρωτοτύπου: η αγγλική.
i      Η ονομασία που έχει δοθεί στην παρούσα υπόθεση είναι πλασματική. Δεν αντιστοιχεί στο πραγματικό όνομα κανενός διαδίκου.
2      ΕΕ 2008,
L 348, σ. 98.
3      Ειδικότερα, το
αιτούν
δικαστήριο
δεν καλείται, κατά τα φαινόμενα, να
αποφανθεί
επί
της
νομιμότητας
της
αποφάσεως
που
εξέδωσε
η
αστυνομία
στις
11 Σεπτεμβρίου 2023, με
την
οποία
ο
συγκεκριμένος υπήκοος τρίτης χώρας τέθηκε υπό κράτηση για τρίτη φορά, αλλά, αντιθέτως, επί του ζητήματος της παράτασης της κράτησής του πέραν του ανωτάτου ορίου των έξι μηνών που προβλέπεται από το άρθρο 15, παράγραφος 5, της οδηγίας 2008/115. Η αίτηση αναιρέσεως που ασκήθηκε ενώπιον του δικαστηρίου αυτού στρέφεται κατά της αποφάσεως του Itä-Suomen hovioikeus (εφετείου ανατολικής Φινλανδίας, Φινλανδία) με την οποία απορρίφθηκε η έφεση που είχε ασκήσει ο ενδιαφερόμενος κατά της αποφάσεως του Etelä-Karjalan käräjäoikeus (περιφερειακού δικαστηρίου νότιας Καρελίας, Φινλανδία) της 7ης Δεκεμβρίου 2023, με την οποία κρίθηκε, μεταξύ άλλων, ότι απλώς και μόνον το γεγονός ότι η ακροαματική διαδικασία διεξήχθη αυτεπαγγέλτως μόνον όταν διεφάνη πλέον ότι η συνολική περίοδος κράτησης είχε (ενδεχομένως) υπερβεί τους έξι μήνες, δεν αρκεί για να δικαιολογηθεί η απόλυσή του.
4      Σύμφωνα με τον Peers, S., μολονότι η οδηγία 2008/115 προοριζόταν αρχικώς να λειτουργήσει ως ένα αυστηρό μέσο για την κράτηση και την απομάκρυνση των παρανόμως διαμενόντων μεταναστών, έχει εξελιχθεί μέσω της νομολογίας του Δικαστηρίου ώστε να εκφράζει μια πιο ισορροπημένη προσέγγιση (βλ. Peers, S., «Irregular migrants: Can humane treatment be balanced against efficient removal?», European Journal of Migration and Law, 2015, τεύχος
17, αριθ. 4, σ. 289 έως 304).
5      ΕΕ 2013,
L 180, σ. 31.
6      Απόφαση C‑357/09 PPU (στο
εξής: απόφαση
Kadzoev,
EU:C:2009:741).
7      Απαντώντας σε σχετική ερώτηση που
τέθηκε από το Δικαστήριο, το αιτούν δικαστήριο διευκρίνισε ότι, όσον αφορά την εφαρμογή του άρθρου 127 του νόμου περί αλλοδαπών, σε σχέση με την οδηγία 2008/115, παραμένει ασαφές εάν οι επιμέρους περίοδοι κράτησης πρέπει να υπολογίζονται αθροιστικά ή να αντιμετωπίζονται χωριστά κατά τον υπολογισμό του ανωτάτου ορίου κράτησης. Λόγω της απουσίας πάγιας εθνικής νομολογίας, οι αποφάσεις για την απόλυση των τελούντων υπό κράτηση εξαρτώνται επί του παρόντος από τον τρόπο με τον οποίο ερμηνεύουν τη νομοθεσία οι αστυνομικές αρχές ή τα δικαστήρια σε κάθε μεμονωμένη υπόθεση.
8      Πρβλ. απόφαση της 14ης Μαΐου 2020, Országos Idegenrendészeti Főigazgatóság Dél-alföldi Regionális Igazgatóság (C‑924/19 PPU και C‑925/19 PPU, στο εξής: απόφαση FMS κ.λπ., EU:C:2020:367, σκέψη 268). Συνεπώς, στόχος της οδηγίας 2008/115 είναι η ευθυγράμμιση με τη νομολογία του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (στο εξής: ΕΔΔΑ), κατά την οποία η κράτηση στο πλαίσιο διαδικασίας απέλασης ή έκδοσης δεν υπόκειται στην προϋπόθεση το μέτρο αυτό να είναι «αναγκαίο, παραδείγματος χάριν για την αποτροπή κινδύνου διαφυγής» [βλ. μεταξύ άλλων, αποφάσεις του ΕΔΔΑ της 15ης Νοεμβρίου 1996, Chahal κατά Ηνωμένου Βασιλείου (CE:ECHR:1996:1115JUD002241493, § 112 και 113), της 10ης Ιουλίου 2014, Rakhimov κατά Ρωσίας (CE:ECHR:2014:0710JUD005055213, § 119 και 120) και της 27ης Νοεμβρίου 2014, Khomullo κατά Ουκρανίας (CE:ECHR:2014:1127JUD004759310, § 52)].
9      Απόφαση
της 28ης
Απριλίου 2011, El Dridi (C‑61/11 PPU, στο εξής: απόφαση El Dridi,
EU:C:2011:268, σκέψη 40).
10      Πρβλ. απόφαση
FMS κ.λπ. (σκέψη 278).
11      Βλ., ιδίως, απόφαση
της 5ης
Ιουνίου 2014, Mahdi (C‑146/14 PPU, EU:C:2014:1320, σκέψη 58), όπου
το
Δικαστήριο
έκρινε
ότι
η
παράταση
που
χορηγείται
δυνάμει
του
άρθρου 15, παράγραφος 6, της
οδηγίας 2008/115
πρέπει να αποφασίζεται σύμφωνα με τα οριζόμενα στο εθνικό δίκαιο και σε καμία περίπτωση δεν μπορεί να υπερβαίνει τους δώδεκα επιπλέον μήνες.
12      Βλ. σκέψη 69
της
προαναφερθείσας αποφάσεως, η
οποία
παραπέμπει
στις
σκέψεις 37, 54 και 61 της ίδιας αποφάσεως. Βλ. επίσης σημείο 15.4 της σύστασης (ΕΕ) 2017/2338 της Επιτροπής, της 16ης Νοεμβρίου 2017, για την καθιέρωση κοινού «εγχειριδίου περί επιστροφής» προς χρήση από τις αρμόδιες αρχές των κρατών μελών κατά την εκτέλεση σχετικών με την επιστροφή καθηκόντων (ΕΕ 2017, L 339, σ. 83).
13      Βλ., μεταξύ
άλλων, απόφαση
FMS κ.λπ. (σκέψεις 279
και 280 και
εκεί
μνημονευόμενη
νομολογία).
14      Όπ.π. (σκέψη 280).
15      Στην απόφαση El Dridi (σκέψη 43), το Δικαστήριο προσέθεσε ότι επιδίωξη της οδηγίας 2008/115 είναι να λαμβάνεται υπόψη τόσο η νομολογία του ΕΔΔΑ, κατά την οποία η αρχή της αναλογικότητας επιτάσσει να μην παρατείνεται για δυσανάλογο χρονικό διάστημα η κράτηση προσώπου εναντίον του οποίου εκκρεμεί διαδικασία απελάσεως ή εκδόσεως, ήτοι να μην υπερβαίνει το χρονικό διάστημα που απαιτείται για την επίτευξη του επιδιωκόμενου σκοπού (βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση του ΕΔΔΑ της 29ης Ιανουαρίου 2008, Saadi κατά Ηνωμένου Βασιλείου, CE:ECHR:2008:0129JUD001322903, § 72 έως 74), όσο και η όγδοη από τις «Είκοσι κατευθυντήριες αρχές σχετικά με την αναγκαστική επιστροφή», τις οποίες υιοθέτησε η Επιτροπή Υπουργών του Συμβουλίου της Ευρώπης στις 4 Μαΐου 2005 και στις οποίες παραπέμπει η οδηγία 2008/115 με την τρίτη αιτιολογική της σκέψη. Κατά την αρχή αυτή, κάθε κράτηση πριν την απομάκρυνση πρέπει να είναι όσο το δυνατόν πιο σύντομη. Για
έναν
σχολιασμό
της
αποφάσεως
El Dridi, βλ. Raffaelli, R., «Criminalizing irregular immigration and the returns directive: An analysis of the El Dridi case», European Journal of Migration and Law, 2011, τεύχος 13, αριθ. 4, σ. 467 έως 489 και Mitselegas, V., The Criminalisation of Migration in Europe - Challenges for Human Rights and the Rule of Law, Springer, Cham, 2015, σ. 57 έως 76.
16      Βλ. αποφάσεις
της 8ης
Νοεμβρίου 2022, Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid (Αυτεπάγγελτη εξέταση της κρατήσεως) (C‑704/20 και C‑39/21, EU:C:2022:858, σκέψη 72 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία), και της 4ης Οκτωβρίου 2024, Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid (C‑387/24 PPU, στο
εξής: απόφαση
Bouskoura, EU:C:2024:868, σκέψη 41). Δεδομένου ότι η κράτηση συνιστά σοβαρή επέμβαση στο δικαίωμα των υπηκόων τρίτων χωρών στην ελευθερία, το οποίο κατοχυρώνεται στο άρθρο 6 του Χάρτη, υπόκειται στην τήρηση αυστηρών εγγυήσεων, συμπεριλαμβανομένης της προβλεψιμότητας και της προστασίας κατά της αυθαιρεσίας (πρβλ. απόφαση της 15ης Μαρτίου 2017, Al Chodor, C‑528/15, EU:C:2017:213, σκέψη 40).
17      Απόφαση της 6ης Οκτωβρίου 2022, Politsei- ja Piirivalveamet (Θέση υπό κράτηση – Κίνδυνος τέλεσης ποινικού αδικήματος)
(C‑241/21, EU:C:2022:753, σκέψεις 30 έως 33 και 40 έως 43).
18      Πρβλ. απόφαση
FMS κ.λπ. (σκέψεις 268 και 269).
19      Για
μια
κριτική
της
νομολογίας
του
Δικαστηρίου
επί
της
οδηγίας 2008/115, βλ.
Molnár, T., «The place and role of international human rights law in the EU Return Directive and in the related CJEU case law: Approaches worlds apart?», σε
Carrera, S. κ.λπ. (επιμ.), EU External Migration Policies in an Era of Global Mobilities: Intersecting Policy Universes, Brill Nijhoff, Leiden, 2018, σ. 105 έως
124.
20      Πρβλ. απόφαση
της 10ης
Μαρτίου 2022, Landkreis Gifhorn (C‑519/20, EU:C:2022:178, σκέψη 38).
21      Πρβλ. απόφαση
της 15ης
Μαρτίου 2017, Al Chodor (C‑528/15, EU:C:2017:213, σκέψη 40). Βλ.
επίσης
απόφαση
ΕΔΔΑ
της 19ης
Φεβρουαρίου 2009, A. κ.λπ. κατά Ηνωμένου Βασιλείου (CE:ECHR:2009:0219JUD000345505, § 164).
22      Η έννοια της «λογικής προοπτικής [απομάκρυνσης]» ερμηνεύθηκε, μεταξύ άλλων, στην απόφαση Kadzoev (σκέψεις 64 έως 66), στην οποία το Δικαστήριο έκρινε ότι δεν υπάρχει λογικά προοπτική απομάκρυνσης όταν δεν φαίνεται πιθανό να γίνει ο ενδιαφερόμενος δεκτός σε τρίτη χώρα εντός των προβλεπόμενων χρονικών ορίων. Βλ. επίσης απόφαση FMS κ.λπ. (σκέψη 278).
23      Βλ. σημείο 35
των
παρουσών
προτάσεων.
24      Βλ. σημεία 37 έως 40 των παρουσών προτάσεων.
25      Απόφαση του ΕΔΔΑ της 10ης Μαΐου 2007 (CE:ECHR:2007:0510JUD000019905).
26      Όπ.π.
(§ 33 και 34).
27      Βλ. σημεία 44
έως 47 των παρουσών προτάσεων.
28      Βλ. σημεία 46 και 47 των παρουσών προτάσεων.
29      Βλ. σημείο 39 των παρουσών προτάσεων.
30      Βλ. σημείο 46 των παρουσών προτάσεων.
31      Βλ., μεταξύ άλλων, αποφάσεις
Kadzoev (σκέψη 37) και της 6ης Οκτωβρίου 2022, Politsei- ja Piirivalveamet (Θέση υπό κράτηση – Κίνδυνος τέλεσης ποινικού αδικήματος) (C‑241/21, EU:C:2022:753, σκέψεις 40 έως 42).
32      Απόφαση
της
17ης Σεπτεμβρίου 2020,
JZ (Ποινή φυλακίσεως σε περίπτωση απαγορεύσεως εισόδου) (C‑806/18, EU:C:2020:724, σκέψεις 27
έως 29 και
εκεί
μνημονευόμενη
νομολογία).
33      Απόφαση
της 6ης
Δεκεμβρίου 2011, Achughbabian (C‑329/11, EU:C:2011:807, σκέψεις 46, 48 και 50).
34      Απόφαση
της
της
17ης Σεπτεμβρίου 2020,
JZ (Ποινή φυλακίσεως σε περίπτωση απαγορεύσεως εισόδου) (C‑806/18, EU:C:2020:724, σκέψεις 27
έως 29 και
εκεί
μνημονευόμενη
νομολογία).
35      Όπ.π.
36      Βλ. απόφαση Kadzoev (σκέψεις 63 έως 67). Στη σκέψη 65 της ίδιας αποφάσεως, το Δικαστήριο συνδέει ευθέως την αναλογικότητα με τη λογική προοπτική απομάκρυνσης, κρίνοντας ότι η κράτηση ενός προσώπου ενόψει της απομάκρυνσής του δεν πρέπει να παρατείνεται πέραν του απολύτως αναγκαίου χρόνου για την εξασφάλιση της επιτυχούς απομάκρυνσης. Εφόσον διαφαίνεται ότι δεν υφίσταται πλέον λογικά προοπτική απομάκρυνσης, η κράτηση παύει να δικαιολογείται και ο ενδιαφερόμενος πρέπει να απολυθεί πάραυτα.
37      Βλ. άρθρο 15, παράγραφοι 1
και 4, της
οδηγίας 2008/115.
38      Βλ. άρθρο 8, παράγραφος 4, της
οδηγίας 2008/115, κατά
το
οποίο «[ε]φόσον τα κράτη μέλη εφαρμόζουν –ως
έσχατη λύση– αναγκαστικά μέτρα για την εκτέλεση της αποφάσεως απομάκρυνσης υπηκόου τρίτης χώρας, ο οποίος ανθίσταται σε αυτήν, τα εν λόγω μέτρα πρέπει να είναι αναλογικά και οιοσδήποτε χρησιμοποιούμενος καταναγκασμός να μην υπερβαίνει εύλογη ισχύ. Τα μέτρα αυτά εφαρμόζονται κατά τα προβλεπόμενα από την εθνική νομοθεσία, σύμφωνα με τα θεμελιώδη δικαιώματα και με τον δέοντα σεβασμό της αξιοπρέπειας και της σωματικής ακεραιότητας του συγκεκριμένου υπηκόου τρίτης χώρας». Βλ., επίσης, Peers, S., όπ.π. την υποσημείωση
4 των
παρουσών
προτάσεων, σ. 89 έως 304.
39      Majcher, I. και Strik, T., «Legislating without evidence: The recast of the EU Return Directive», European Journal of Migration and Law, τεύχος 23, αριθ, 2, 2021, σ. 103 έως 126.
40      Όπ.π.
41      Σκέψη 45. Βλ. επίσης
απόφαση
Bouskoura (σκέψη 46).
42      Οδηγία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 26ης Ιουνίου 2013, σχετικά με τις απαιτήσεις για την υποδοχή των αιτούντων διεθνή προστασία (ΕΕ 2013, L 180, σ. 96). Η
οδηγία 2013/33/ΕΕ
αντικατέστησε
την
οδηγία 2003/9/ΕΚ
του
Συμβουλίου, της 27ης Ιανουαρίου 2003, σχετικά με τις ελάχιστες απαιτήσεις για την υποδοχή των αιτούντων άσυλο στα κράτη μέλη (ΕΕ 2003, L 31, σ. 18).
43      Από
τη
σκέψη 22
της
διάταξης
περί
παραπομπής
προκύπτει
με
σαφήνεια
ότι
η
πρόβλεψη
του ανωτάτου ορίου κράτησης των έξι μηνών που καθορίζεται από το άρθρο 127, παράγραφος 1, του νόμου περί αλλοδαπών, το οποίο αντιστοιχεί στο άρθρο 15, παράγραφος 5, της οδηγίας 2008/115, εφαρμόζεται σε κάθε κράτηση αλλοδαπού υπηκόου, ανεξαρτήτως εάν η νομική βάση για την κράτηση ερείδεται στο δίκαιο της Ένωσης ή στο εθνικό δίκαιο. Στη σκέψη 23 της διάταξης περί παραπομπής επισημαίνεται ότι «από τα στοιχεία της δικογραφίας προκύπτει ότι η κράτηση του [συγκεκριμένου υπηκόου της τρίτης χώρας] βασίστηκε, πάντοτε ή σχεδόν πάντοτε, τουλάχιστον κατά κύριο λόγο, στο καθεστώς της [οδηγίας 2008/115]».
44      Η
κράτηση
ενόψει
απομάκρυνσης
δυνάμει της οδηγίας 2008/115 και η κράτηση αιτούντος διεθνή προστασία υπόκεινται σε διαφορετικά νομικά καθεστώτα. Βλ. σημείο 62
των
παρουσών
προτάσεων.
45      Όσον
αφορά
τις
διαφορές
μεταξύ
των
καθεστώτων
κράτησης
δυνάμει
της
οδηγίας 2008/115 και του κανονισμού Δουβλίνο III, βλ. απόφαση Bouskoura (σκέψεις 46 έως 50).
46      Απόφαση C‑704/20 και
C‑39/21 (EU:C:2022:858, σκέψεις 83, 84, 88 και 92).
47      Από πάγια
νομολογία
του
Δικαστηρίου, και ιδίως
από
τις
αποφάσεις της 10ης Σεπτεμβρίου 2013,
G. και R. (C‑383/13 PPU, EU:C:2013:533),
και
της 5ης Ιουνίου 2014, Mahdi (C‑146/14 PPU, EU:C:2014:1320), συνάγεται
ότι
ο
δικαστικός
έλεγχος
που
απαιτείται
κατά το
άρθρο 15, παράγραφος 3, δεύτερη
περίοδος, της οδηγίας 2008/115 πρέπει να διενεργείται αυτεπαγγέλτως, χωρίς να είναι απαραίτητη η υποβολή σχετικής αιτήσεως από το πρόσωπο που τελεί υπό κράτηση. Η
ερμηνεία
αυτή
διασφαλίζει
την
αποτελεσματική
προστασία
του
δικαιώματος
στην
ελευθερία
και
την
ασφάλεια, το οποίο κατοχυρώνεται στο άρθρο 6 του Χάρτη.
48      Βλ. αποφάσεις της 5ης Ιουνίου 2014, Mahdi (C‑146/14 PPU, EU:C:2014:1320, σκέψη 44), και της 10ης Μαρτίου 2022, Landkreis Gifhorn (C‑519/20, EU:C:2022:178, σκέψη 59).
49      Πρβλ. απόφαση
της 10ης
Μαρτίου 2022, Landkreis Gifhorn (C‑519/20, EU:C:2022:178, σκέψη 59 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
50      Βλ. υποσημείωση 17 των παρουσών προτάσεων.
51      Πρβλ. απόφαση της 5ης Ιουνίου 2014, Mahdi (C‑146/14 PPU, EU:C:2014:1320, σκέψη 44), στην οποία το Δικαστήριο έκρινε, κατ’ ουσίαν, ότι ενδεχόμενη παράταση της κράτησης, κατ’ εφαρμογήν του άρθρου 15, παράγραφος 6, απαιτεί μια νέα, εξατομικευμένη εξέταση και δεν μπορεί να είναι αυτόματη (σκέψεις 44 έως 46). Επιπλέον, το δικάζον δικαστήριο οφείλει να εξετάσει τις προϋποθέσεις που δικαιολογούν την παράταση και δεν μπορεί να στηριχθεί απλώς και μόνο στα συμπεράσματα της διοικητικής αρχής (σκέψη 60).
52      Το
Δικαστήριο
έχει
κρίνει
ότι
η
απουσία
δικαστικού
ελέγχου
του
ζητήματος
εάν
η
απόφαση
με
την
οποία
διατάσσεται η κράτηση δυνάμει της οδηγίας 2008/115 σέβεται τα δικαιώματα και τις ελευθερίες που εγγυάται το δίκαιο της Ένωσης στους παρανόμως διαμένοντες υπηκόους τρίτων χωρών στο έδαφος κρατών μελών, αντιτίθεται στο ουσιώδες περιεχόμενο του δικαιώματος αποτελεσματικής δικαστικής προστασίας, το οποίο κατοχυρώνεται στο άρθρο 47 του Χάρτη (πρβλ. απόφαση FMS κ.λπ., σκέψη 290).
53      Πρβλ. απόφαση
της 8ης
Νοεμβρίου 2022, Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid (Αυτεπάγγελτη εξέταση της κρατήσεως) (C‑704/20 και
C‑39/21, EU:C:2022:858, σκέψη 83
και
εκεί
μνημονευόμενη
νομολογία).
54      Βλ. άρθρο 15, παράγραφος 2, της οδηγίας 2008/115, το οποίο ορίζει ρητώς ότι η κράτηση υπόκειται σε δικαστικό έλεγχο «το συντομότερο δυνατό μετά την έναρξη της κράτησης» και ότι οι παρατάσεις ελέγχονται από τις δικαστικές αρχές. Από
τη
συστημική
λογική
της
οδηγίας
συνάγεται
ότι, καθόσον
η
κράτηση
πρέπει
να
είναι
αναγκαία, αναλογική
και
χρονικώς
οριοθετημένη, ο
έλεγχος
της
συνεχιζόμενης
κράτησης
δυνάμει
του
άρθρου 15, παράγραφος 3, δεύτερη
περίοδος της οδηγίας αυτής πρέπει να υπόκειται στις ίδιες δικαστικές εγγυήσεις με εκείνες που ισχύουν για την αρχική κράτηση, συμπεριλαμβανομένης της απαίτησης ταχείας διενέργειεας.
55      Απόφαση
της 8ης
Νοεμβρίου 2022, Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid (Αυτεπάγγελτη εξέταση της κρατήσεως) (C‑704/20 και
C‑39/21, EU:C:2022:858, σκέψη 83).
56      Η ερμηνεία αυτή ενισχύεται έτι περαιτέρω από το άρθρο 15, παράγραφος 4, της οδηγίας 2008/115, το οποίο προβλέπει ότι η κράτηση αίρεται αμέσως μόλις παύσουν να ικανοποιούνται πλέον οι όροι που καθορίζονται στο άρθρο 15, παράγραφος 1, της οδηγίας 2008/115. Η αυτόματη ή καθυστερημένη επιβολή παράτασης ουδόλως συνάδει με τη διάταξη αυτή.
57      Βλ. απόφαση
της 8ης
Μαΐου 2014, N. (C‑604/12, EU:C:2014:302, σκέψη 41).
58      Βλ. απόφαση
FMS κ.λπ. (σκέψη 276).
59      Πρβλ. απόφαση
FMS κ.λπ. (σκέψη 288
και
εκεί
μνημονευόμενη
νομολογία).
60      Όπ.π. (σκέψη 289).
61      Απόφαση
της 8ης
Νοεμβρίου 2022, Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid (Αυτεπάγγελτη εξέταση της κρατήσεως) (C‑704/20 και
C‑39/21, EU:C:2022:858, σκέψη 83).
62      Όπ.π. (σκέψη 79).
63      Πρβλ. απόφαση
FMS κ.λπ. (σκέψη 292).
64      Όπ.π. (σκέψη 293), η
οποία
παραπέμπει
στην
απόφαση
της 5ης
Ιουνίου 2014, Mahdi (C‑146/14 PPU, EU:C:2014:1320, σκέψη 62). Βλ. επίσης
απόφαση
της 8ης
Νοεμβρίου 2022, Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid (Αυτεπάγγελτη εξέταση της κρατήσεως) (C‑704/20 και C‑39/21, EU:C:2022:858, σκέψη 79), και απόφαση Bouskoura (σκέψη 44).
65      Βλ. απόφαση
FMS κ.λπ. (σκέψη 294).
66      Όπ.π. (σκέψη 278).
67      Βλ. απόφαση
Bouskoura (σκέψεις 58
έως 61).
68      Όπ.π.