62024CJ0490_RES
Υπόθεση C‑490/24
Stichting Koskea, ενεργούν υπό την ιδιότητα του δικαστικού συμπαραστάτη του ED
κατά
Nationale Nederlanden Schadeverzekering Maatschappij NV, ενεργούσας υπό την εμπορική επωνυμία Reaal Schadeverzekering NV
Απόφαση του Δικαστηρίου (τέταρτο τμήμα) της 12ης Φεβρουαρίου 2026
«Προδικαστική παραπομπή – Υποχρεωτική ασφάλιση της αστικής ευθύνης που προκύπτει από την κυκλοφορία αυτοκινήτων οχημάτων – Οδηγία 2009/103/ΕΚ – Άρθρο 12, παράγραφος 1 – Υποχρέωση ασφαλιστικής κάλυψης της αστικής ευθύνης για σωματικές βλάβες όλων των επιβατών, πλην του οδηγού, που προκύπτουν από την κυκλοφορία ενός οχήματος – Περιεχόμενο – Τροχαίο ατύχημα στο οποίο εμπλέκεται ένα και μόνον όχημα – Ζημίες τις οποίες υπέστη ο οδηγός του οχήματος λόγω της παρέμβασης επιβάτη στην οδήγηση του οχήματος»
Προσέγγιση των νομοθεσιών – Ασφάλιση αστικής ευθύνης που προκύπτει από την κυκλοφορία αυτοκινήτων οχημάτων – Οδηγία 2009/103 – Υποχρέωση ασφάλισης των οχημάτων – Υποχρέωση κάλυψης των σωματικών βλαβών όλων των επιβατών, πλην του οδηγού – Έννοια – Υποχρέωση κάλυψης των ζημιών που υπέστη ο οδηγός οχήματος εμπλεκομένου σε τροχαίο ατύχημα – Δεν υφίσταται – Ζημίες που προκλήθηκαν από την παρέμβαση επιβάτη στην οδήγηση του οχήματος – Δεν ασκούν επιρροή
(Οδηγία 2009/103 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, άρθρα 1, σημείο 1, 3, εδ. 1, 2 και 4, 12 §§ 1 έως 3 και 13 §§ 1 και 3)
(βλ. σκέψεις 25-44 και διατακτ.)
Σύνοψη
Επιληφθέν αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως την οποία υπέβαλε το Hoge Raad der Nederlanden (Ανώτατο Δικαστήριο των Κάτω Χωρών), το Δικαστήριο αποσαφηνίζει την έννοια του «οδηγού» στο πλαίσιο της υποχρεωτικής ασφάλισης της αστικής ευθύνης που προκύπτει από την κυκλοφορία αυτοκινήτων οχημάτων, όπως προβλέπεται στην οδηγία 2009/103 (
1
). Το Δικαστήριο αποφαίνεται ότι η ασφάλιση αυτή δεν απαιτείται να καλύπτει τις ζημίες τις οποίες υπέστη ο οδηγός του μοναδικού οχήματος που εμπλέκεται σε τροχαίο ατύχημα λόγω της παρέμβασης επιβάτη στην οδήγηση του οχήματος.
Στα τέλη του 2016 ο ED ενεπλάκη σε τροχαίο ατύχημα ενώ οδηγούσε ένα μικρό λεωφορείο ιδιοκτησίας ποδοσφαιρικού συλλόγου, στο οποίο επέβαινε ένας πρώην προπονητής του συλλόγου. Ενώ το μικρό λεωφορείο κινείτο με ταχύτητα περίπου 70 km/h, ο προπονητής, ο οποίος καθόταν στο πίσω δεξί μέρος, τράβηξε αιφνιδίως το χειρόφρενο του οχήματος. Το μικρό λεωφορείο εξήλθε της πορείας του και προσέκρουσε σε κολώνες. Ο ED τραυματίστηκε σοβαρά και υπέστη μόνιμες και πολύ σοβαρές βλάβες από το ατύχημα.
Για την αποκατάσταση των ζημιών που υπέστη ο ED λόγω του ατυχήματος, το ίδρυμα που διαχειρίζεται την περιουσία του και υπερασπίζεται τα συμφέροντά του ζήτησε την κάλυψή των ζημιών από την ασφάλιση ατυχήματος επιβατών και οδηγού την οποία είχε συνάψει ο ποδοσφαιρικός σύλλογος. Ο ασφαλιστής απέρριψε το αίτημα, υποστηρίζοντας ότι ο ED οδηγούσε το μικρό λεωφορείο υπό την επήρεια αλκοόλ. Ο ED ενημερώθηκε επίσης ότι δεν καλυπτόταν ούτε από την υποχρεωτική ασφάλιση αστικής ευθύνης, καθόσον αυτή δεν καλύπτει τις ζημίες που υφίσταται ο οδηγός.
Στο πλαίσιο αυτό, το ίδρυμα, ενεργώντας εξ ονόματος και για λογαριασμό του ED, άσκησε αγωγή ενώπιον του πρωτοβάθμιου δικαστηρίου. Το δικαστήριο αυτό έκρινε ότι ο ED κακώς αποκλείστηκε από την προβλεπόμενη από την οδηγία 2009/103 υποχρεωτική ασφάλιση της αστικής ευθύνης, διότι, ακόμη και αν κατά τον χρόνο του ατυχήματος βρισκόταν στη θέση του οδηγού, δεν μπορούσε πλέον να θεωρηθεί οδηγός, καθόσον ο πρώην προπονητής, τραβώντας το χειρόφρενο, είχε συμπεριφερθεί ως οδηγός. Κατόπιν αποδοχής της αγωγής του ED, ο ασφαλιστής άσκησε έφεση ενώπιον του δευτεροβάθμιου δικαστηρίου, το οποίο εξαφάνισε την πρωτόδικη απόφαση με το σκεπτικό ότι η ενεργοποίηση του χειρόφρενου από τον πρώην προπονητή δεν είχε ως συνέπεια να απολέσει ο ED την ιδιότητα του οδηγού.
Το ίδρυμα που εκπροσωπεί τον ED άσκησε αναίρεση ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου, το οποίο διατηρεί, στο πλαίσιο αυτό, αμφιβολίες ως προς την ερμηνεία διάταξης της οδηγίας 2009/103 η οποία αποκλείει τον οδηγό από την κάλυψη της υποχρεωτικής ασφάλισης της αστικής ευθύνης. Συγκεκριμένα, επισημαίνει ότι, αφενός, το Δικαστήριο ανέκαθεν υπογράμμιζε τη σημασία της προστασίας των επιβατών, θυμάτων τροχαίου ατυχήματος, καθώς και τον σκοπό να διασφαλιστεί ότι η ασφάλιση αυτή παρέχει τη δυνατότητα σε όλους τους επιβάτες να αποζημιωθούν για τις ζημίες που υπέστησαν. Αφετέρου, η οδηγία 2009/103 διακρίνει τον οδηγό από τους λοιπούς επιβάτες, χωρίς ωστόσο να ορίζει την έννοια του «οδηγού».
Εκτίμηση του Δικαστηρίου
Κατά πρώτον, το Δικαστήριο υπενθυμίζει ότι, δυνάμει του άρθρου 12, παράγραφος 1, της οδηγίας 2009/103, η υποχρεωτική ασφάλιση της αστικής ευθύνης που προκύπτει από την κυκλοφορία αυτοκινήτων οχημάτων καλύπτει την αστική ευθύνη για σωματικές βλάβες όλων των επιβατών, πλην του οδηγού. Ειδικότερα, διευκρινίζει ότι, πρώτον, ελλείψει ορισμού των εννοιών του «οδηγού» και του «επιβάτη» στην οδηγία, το περιεχόμενο των όρων αυτών πρέπει να προσδιορίζεται σύμφωνα με το σύνηθες νόημά τους στην καθημερινή γλώσσα. Δεύτερον, ο όρος «οδηγός» αναφέρεται συνήθως στο πρόσωπο που χειρίζεται τα όργανα ελέγχου του οχήματος ή βρίσκεται στο τιμόνι και είναι υπεύθυνο για την οδήγησή του, ενώ ο όρος «επιβάτης» αναφέρεται σε πρόσωπο το οποίο βρίσκεται σε άλλη θέση μέσα στο όχημα και δεν το οδηγεί. Στο πλαίσιο αυτό, επισημαίνει ότι μέσα σε ένα όχημα ενδέχεται να υπάρχουν πολλοί επιβάτες, πλην του οδηγού, αλλά, κατ’ αρχήν, ένας μόνον οδηγός μπορεί να υπάρχει κάθε φορά. Τρίτον, το άρθρο 12, παράγραφος 1, της οδηγίας 2009/103 δεν περιλαμβάνει στην κάλυψη της υποχρεωτικής ασφάλισης της αστικής ευθύνης που προκύπτει από την κυκλοφορία αυτοκινήτων οχημάτων τις ζημίες που υφίσταται ο οδηγός οχήματος.
Κατά δεύτερον, όσον αφορά το πλαίσιο στο οποίο εντάσσεται το άρθρο 12, παράγραφος 1, της οδηγίας 2009/103, το Δικαστήριο υπογραμμίζει, λαμβανομένου υπόψη του ορισμού της έννοιας του «οχήματος» κατά την οδηγία, ότι κάθε όχημα που βρίσκεται σε κυκλοφορία έχει, κατ’ αρχήν, οδηγό καθώς και θέση οδηγού και ότι ο οδηγός αυτός είναι το πρόσωπο το οποίο, στο εσωτερικό του οχήματος, ενεργοποιεί ή είναι σε θέση να ενεργοποιήσει, καθήμενος στη θέση του οδηγού, τη μηχανική δύναμη του οχήματος προκειμένου να το θέσει σε κίνηση. Ειδικότερα, όπως και η διάταξη αυτή, πολλές άλλες διατάξεις της οδηγίας 2009/103 (
2
) διακρίνουν τον οδηγό του οχήματος από τα λοιπά πρόσωπα που ενδεχομένως επέβαιναν στο όχημα, καθώς και από τους λοιπούς χρήστες του οδικού δικτύου που δεν επέβαιναν στο όχημα, αλλά ενδέχεται να έχουν επηρεαστεί από αυτοκινητικό ατύχημα. Επομένως, οι κατηγορίες θυμάτων ατυχήματος καθορίζονται, κατ’ ουσίαν, σε αντιδιαστολή με τον οδηγό του εμπλεκόμενου οχήματος.
Επιπλέον, το Δικαστήριο υπογραμμίζει τη διάκριση μεταξύ, αφενός, της υποχρέωσης κάλυψης, μέσω της υποχρεωτικής ασφάλισης αστικής ευθύνης δυνάμει της οδηγίας 2009/103, των ζημιών που προκαλούνται σε τρίτους και, αφετέρου, της έκτασης της αποζημίωσης των τρίτων βάσει της αστικής ευθύνης για το ατύχημα, η οποία διέπεται από το εθνικό δίκαιο. Επομένως, ο ρόλος που μπορεί να διαδραμάτισε στην εξέλιξη του ατυχήματος και, ως εκ τούτου, στην επέλευση ζημιών κάποιος από τους επιβαίνοντες στο όχημα, όπως, εν προκειμένω, ο επιβάτης που τράβηξε το χειρόφρενο, ενδέχεται, σύμφωνα με το καθεστώς αστικής ευθύνης που ισχύει στο κράτος μέλος στο έδαφος του οποίου συνέβη το ατύχημα, να είναι καθοριστικός για το ποιος είναι αστικώς υπεύθυνος για το ατύχημα και να επηρεάσει την έκταση της αποζημίωσης.
Λαμβανομένων υπόψη των προεκτεθέντων, το Δικαστήριο επισημαίνει ότι η παρέμβαση επιβάτη στην οδήγηση οχήματος, εξαιτίας της οποίας προκαλείται ατύχημα, δεν μπορεί να έχει ως συνέπεια τη στέρηση της ιδιότητας του οδηγού από το πρόσωπο που βρίσκεται στο τιμόνι οχήματος και το κατευθύνει. Το αντίθετο συμπέρασμα θα έθιγε τόσο τη θεμελιώδη διάκριση μεταξύ οδηγού και τρίτων θυμάτων στην οποία στηρίζεται το θεσπισθέν από την οδηγία 2009/103 σύστημα υποχρεωτικής ασφάλισης της αστικής ευθύνης όσο και τη διάκριση μεταξύ της υποχρέωσης ασφαλιστικής κάλυψης και της έκτασης της αποζημίωσης βάσει της αστικής ευθύνης για το ατύχημα, η οποία διέπεται από το εθνικό δίκαιο.
Κατά τρίτον και τελευταίον, το Δικαστήριο διαπιστώνει ότι η ερμηνεία αυτή επιρρωννύεται από τους σκοπούς που επιδιώκει η οδηγία 2009/103, ιδίως από τον σκοπό της προστασίας των θυμάτων των ατυχημάτων που προκαλούνται από αυτοκίνητα οχήματα, ο οποίος έχει ενισχυθεί σταθερά κατά την εξέλιξη της νομοθεσίας της Ένωσης στον τομέα της υποχρεωτικής ασφάλισης της αστικής ευθύνης που προκύπτει από την κυκλοφορία αυτοκινήτων οχημάτων. Ο σκοπός αυτός θα διακυβευόταν εάν, βάσει τυχαίων περιστάσεων, το πρόσωπο που βρίσκεται στο τιμόνι ενός οχήματος μπορούσε να απολέσει την ιδιότητά του ως οδηγού λόγω της παρέμβασης επιβάτη στην οδήγηση του οχήματος αυτού. Η ανασφάλεια δικαίου που θα προκαλούσε ένα τέτοιο ενδεχόμενο είναι, αφ’ εαυτής, ασυμβίβαστη με τον ανωτέρω σκοπό.
Το Δικαστήριο διευκρινίζει επιπλέον ότι χαρακτηριστικό της νομοθετικής αυτής εξέλιξης είναι ότι οι ζημίες τις οποίες υφίσταται ο οδηγός αποκλείονται, σταθερά και ρητά, από την υποχρεωτική ασφαλιστική κάλυψη της αστικής ευθύνης που προβλέπει το δίκαιο της Ένωσης. Επιπλέον, από κανένα στοιχείο της νομοθετικής αυτής εξέλιξης δεν προκύπτει πρόθεση του νομοθέτη της Ένωσης να εναρμονίσει την υποχρέωση ασφάλισης της αστικής ευθύνης που προκύπτει από την κυκλοφορία αυτοκινήτων οχημάτων πέραν της κάλυψης των ζημιών που προκαλούνται σε τρίτους. Επομένως, στο παρόν στάδιο εξέλιξης του δικαίου της Ένωσης, το ζήτημα της ενδεχόμενης υποχρέωσης ασφαλιστικής κάλυψης των ζημιών τις οποίες υπέστη ο οδηγός του μοναδικού οχήματος που εμπλέκεται σε τροχαίο ατύχημα εξακολουθεί να διέπεται από το εθνικό δίκαιο των κρατών μελών.
Κατά συνέπεια, η προβλεπόμενη από την οδηγία 2009/103 υποχρεωτική ασφάλιση της αστικής ευθύνης που προκύπτει από την κυκλοφορία αυτοκινήτων οχημάτων δεν απαιτείται να καλύπτει τις ζημίες τις οποίες υπέστη ο οδηγός του μοναδικού οχήματος που εμπλέκεται σε τροχαίο ατύχημα, ακόμη και όταν επιβάτης παρεμβαίνει στην οδήγηση του οχήματος και προκαλεί με τον τρόπο αυτόν το ατύχημα.
(
1
)	Οδηγία 2009/103/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 16ης Σεπτεμβρίου 2009, σχετικά με την ασφάλιση της αστικής ευθύνης που προκύπτει από την κυκλοφορία αυτοκινήτων οχημάτων και τον έλεγχο της υποχρεώσεως προς ασφάλιση της ευθύνης αυτής (ΕΕ 2009, L 263, σ. 11), άρθρο 3, πρώτο, δεύτερο και τέταρτο εδάφιο.
(
2
)	Το άρθρο 12, παράγραφοι 2 και 3, και το άρθρο 13, παράγραφος 3, της οδηγίας 2009/103.