62023CJ0600_RES
Zaak C‑600/23
Royal Football Club Seraing
tegen
Fédération Internationale de Football Association (FIFA) e.a.
[verzoek om een prejudiciële beslissing, ingediend door het Hof van Cassatie (België)]
Arrest van het Hof (Grote kamer) van 1 augustus 2025
„Prejudiciële verwijzing – Artikel 19, lid 1, VEU – Verplichting voor de lidstaten om te voorzien in de nodige rechtsmiddelen om daadwerkelijke rechtsbescherming op de onder het recht van de Unie vallende gebieden te verzekeren – Artikel 47 van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie – Recht op een doeltreffende voorziening in rechte – Mogelijkheid om een beroep te doen op arbitrage – Arbitrage tussen particulieren – Opgelegde arbitrage – Besluit van een orgaan van een internationale sportfederatie waarbij een sanctie wordt opgelegd – Vonnis van het Hof van Arbitrage voor Sport (CAS) dat is bevestigd door een beslissing van een gerecht van een derde staat – Rechtsmiddel tegen het arbitraal vonnis – Nationale regeling die aan dit arbitraal vonnis gezag van gewijsde tussen partijen en bewijskracht ten aanzien van derden verleent – Bevoegdheden en verplichtingen van de nationale rechterlijke instanties voor wie een beroep op dat arbitraal vonnis wordt gedaan – Doeltreffende toetsing van de verenigbaarheid van een dergelijk arbitraal vonnis met de beginselen en bepalingen van openbare orde van de Unie”
Lidstaten – Verplichtingen – Voorzien in de nodige rechtsmiddelen om daadwerkelijke rechtsbescherming te verzekeren – Recht op een doeltreffende voorziening in rechte – Rechterlijke toetsing van arbitrale vonnissen over vragen die het Unierecht betreffen – Noodzaak van toetsing door een rechterlijke instantie die voldoet aan de vereisten van artikel 267 VWEU en geschikt is om te waarborgen dat de beginselen en bepalingen die deel uitmaken van de openbare orde van de Unie worden nageleefd
(Art. 19, lid 1, tweede alinea, VEU; art. 45, 56, 63, 101, 102 en 267 VWEU; Handvest van de grondrechten van de Europese Unie, art. 47)
(zie punten 69‑89)
Lidstaten – Verplichtingen – Voorzien in de nodige rechtsmiddelen om daadwerkelijke rechtsbescherming te verzekeren – Recht op een doeltreffende voorziening in rechte – Door het Hof van Arbitrage voor Sport gewezen vonnis in een geschil in verband met sport die als economische activiteit wordt beoefend – Rechterlijke toetsing van een dergelijk arbitraal vonnis – Omvang – Nationale regeling die aan dit arbitraal vonnis gezag van gewijsde tussen partijen in het geding en bewijskracht ten aanzien van derden verleent op het grondgebied van een lidstaat – Geen voorafgaande toetsing door een rechterlijke instantie van die lidstaat die bevoegd is om een prejudiciële vraag voor te leggen aan het Hof over de verenigbaarheid van dat vonnis met de beginselen en bepalingen die deel uitmaken van de openbare orde van de Unie – Ontoelaatbaarheid
(Art. 19, lid 1, tweede alinea, VEU; art. 267 VWEU; Handvest van de grondrechten van de Europese Unie, art. 47)
(zie punten 90‑96, 98‑125 en dictum)
Samenvatting
Naar aanleiding van een verzoek om een prejudiciële beslissing van het Belgische Hof van Cassatie spreekt de Grote kamer van het Hof zich uit over de rechterlijke toetsing aan het Unierecht waaraan vonnissen die zijn gewezen in het kader van arbitrageregelingen van internationale sportbonden, bij de rechterlijke instanties van lidstaten moeten kunnen worden onderworpen. Meer in het bijzonder verduidelijkt het Hof hoe het systeem voor geschillenbeslechting bij het Hof van Arbitrage voor Sport (CAS) – dat is ingevoerd door de Fédération Internationale de Football Association (FIFA) – zich verhoudt tot het beginsel van daadwerkelijke rechtsbescherming wanneer er sprake is van een nationale regeling die aan een arbitraal vonnis dat is bevestigd door een beslissing van een gerecht van een derde staat, gezag van gewijsde tussen partijen in het geding en bewijskracht ten aanzien van derden verleent. RFC Seraing (hierna: „club”) is een voetbalclub die in België is gevestigd en bij de VZW Koninklijke Belgische Voetbalbond (KBVB) is aangesloten. Deze club heeft twee overeenkomsten gesloten met Doyen Sports Investment Ltd (hierna: „Doyen”), een in Malta gevestigde vennootschap waarvan de activiteit bestaat in het verlenen van financiële bijstand aan voetbalclubs in Europa. Volgens deze overeenkomsten werd Doyen eigenaar van een deel van de economische rechten (
1
) die de club had op vier specifieke spelers.
Tucht- en arbitrageprocedures in Zwitserland
Op 4 september 2015 heeft de tuchtcommissie van de FIFA een beslissing genomen waarbij zij met name heeft verklaard dat de club de „Regulations on the Status and Transfer of Players” (reglement betreffende de status en de transfer van spelers; hierna: „RSTP”) (
2
) had geschonden door de betrokken overeenkomsten te sluiten, en zij heeft de club tuchtrechtelijke sancties opgelegd. Nadat het intern hoger beroep van de club was verworpen, heeft deze laatste op 9 maart 2016 bij het CAS beroep tot nietigverklaring van die afwijzende beslissing ingesteld. In dat beroep heeft de club aangevoerd dat de bepalingen waarop die beslissing is gebaseerd en de tuchtrechtelijke sancties die aan de club zijn opgelegd, onrechtmatig zijn. In dit verband heeft de club onder meer betoogd dat de RSTP, voor zover deze een totaalverbod waaraan tuchtrechtelijke sancties verbonden zijn opleggen op zogenoemd „third party influence” en „third party ownership”, in strijd zijn met het Unierecht, en meer in het bijzonder met het vrije verkeer van werknemers, het vrij verrichten van diensten en het vrije kapitaalverkeer zoals gewaarborgd in respectievelijk de artikelen 45, 56 en 63 VWEU, alsmede met de in de artikelen 101 en 102 VWEU neergelegde mededingingsregels.
Op 9 maart 2017 heeft het CAS een arbitraal vonnis gewezen (hierna: „vonnis van het CAS”), waarin het met name heeft bevestigd dat deze bepalingen van het Unierecht van toepassing waren op het geding en heeft geoordeeld dat er geen sprake was van schending van die bepalingen.
Op 15 mei 2017 heeft de club bij de Tribunal fédéral (hoogste rechterlijke instantie, Zwitserland) beroep ingesteld tegen het vonnis van het CAS. Bij arrest van 20 februari 2018 is dat beroep verworpen.
Gerechtelijke procedure in België
Op 3 april 2015 hebben Doyen en de vereniging naar Belgisch recht die de club bestuurt de FIFA, de Union des associations européennes de football (UEFA) en de KBVB gedagvaard voor de tribunal de commerce francophone de Bruxelles (Franstalige rechtbank van koophandel Brussel, België). Op 8 juli 2015 heeft de club vrijwillig in het geding geïntervenieerd en deze rechterlijke instantie met name verzocht vast te stellen dat het totaalverbod op „third party influence” en „third party ownership” onverenigbaar was met de artikelen 45, 56, 63, 101 en 102 VWEU. Op 17 november 2016 heeft de Franstalige rechtbank van koophandel Brusseleen vonnis gewezen waarin deze rechter zich met name onbevoegd heeft verklaard om kennis te nemen van de verschillende vorderingen van de club.
Het hoger beroep tegen dit vonnis, dat de club had ingesteld bij de cour d’appel de Bruxelles (België), werd op 12 december 2019 afgewezen. Deze rechterlijke instantie heeft om te beginnen geoordeeld dat de argumenten van de club volgens welke de RSTP in strijd zijn met het Unierecht, reeds voor het CAS in het geding tussen de club en de FIFA waren aangevoerd en in het vonnis van het CAS waren verworpen. Gelet op de toepasselijke Belgische regeling (
3
) moet volgens de cour d’appel de Bruxelles het vonnis van het CAS worden geacht in de relaties tussen de partijen dezelfde uitwerking te hebben als een rechterlijke beslissing, zodat het vonnis moet worden geacht vanaf de uitspraak ervan gezag van gewijsde te hebben en in kracht van gewijsde te zijn gegaan vanaf de datum waarop de Tribunal fédéral het daartegen ingestelde beroep heeft verworpen. Daarnaast heeft de cour d’appel de Bruxelles er in essentie op gewezen dat zodra een rechterlijke beslissing of arbitraal vonnis in de relaties tussen de partijen bij het geding gezag van gewijsde verkrijgt, deze beslissingen of vonnissen bijgevolg tegenover derden aan wie zij kunnen worden tegengeworpen, de bewijskracht moeten verkrijgen die met het gezag van gewijsde verbonden is. In casu heeft het vonnis van het CAS volgens deze rechterlijke instantie bewijskracht ten aanzien van de KBVB, die geen partij was in het geding tussen de club en de FIFA voor het CAS.
De club heeft bij de verwijzende rechter cassatieberoep ingesteld tegen het arrest van de cour d’appel de Bruxelles en met name aangevoerd dat artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU, artikel 267 VWEU en artikel 47 van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie (hierna: „Handvest”) waren geschonden.
In die omstandigheden wenst de verwijzende rechter van het Hof te vernemen of deze bepalingen van het Unierecht zich ertegen verzetten dat, ten eerste, aan een arbitraal vonnis in de relaties tussen de partijen bij het geding gezag van gewijsde wordt verleend op het grondgebied van een lidstaat wanneer de verenigbaarheid van dat vonnis met het Unierecht niet voorafgaand is getoetst door een nationale rechterlijke instantie die bevoegd is om een prejudiciële vraag voor te leggen aan het Hof, en, ten tweede, een dergelijk vonnis als gevolg van dit gezag van gewijsde in de relaties tussen de partijen bij dat geding en derden bewijskracht verkrijgt op het grondgebied van die lidstaat.
Beoordeling door het Hof
Daadwerkelijke rechtsbescherming van particulieren in de Unie, ook bij arbitrage
Vooraf brengt het Hof ten eerste in herinnering dat de in artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU neergelegde verplichting inhoudt dat alle instanties die deel uitmaken van het rechterlijke systeem van de lidstaten en die als „rechterlijke instantie” in de zin van het Unierecht geroepen kunnen zijn om dit recht uit te leggen of toe te passen, voldoen aan de vereisten die inherent zijn aan een daadwerkelijke rechtsbescherming. Ten tweede vereist het door artikel 47 van het Handvest gewaarborgde recht op een doeltreffende voorziening in rechte met name dat deze rechterlijke instanties een doeltreffende rechterlijke toetsing kunnen verrichten van de handelingen, maatregelen of gedragingen waarvan in het kader van een bepaald geding wordt gesteld dat zij inbreuk hebben gemaakt op de door het Unierecht aan een justitiabele toegekende rechten of vrijheden. Geen van deze twee bepalingen brengt evenwel mee dat de justitiabelen beschikken over een rechtstreeks rechtsmiddel dat er primair toe strekt een bepaalde maatregel aan te vechten, voor zover er in het betrokken nationale rechtsstelsel voorts een of meer rechtsmiddelen voorhanden zijn waarmee zij incidenteel een doeltreffende rechterlijke toetsing van die maatregel kunnen verkrijgen waardoor de eerbiediging van de hun door het Unierecht verleende rechten en vrijheden wordt gewaarborgd.
Verder belet de door de Verdragen ingestelde rechtsorde in beginsel niet dat particulieren die onder die rechtsorde vallen omdat zij op het grondgebied van de Unie een economische activiteit uitoefenen, geschillen die in het kader van die activiteit tussen hen kunnen ontstaan aan arbitrage onderwerpen. Aldus kunnen particulieren een overeenkomst sluiten waarin in duidelijke en nauwkeurige bewoordingen wordt bepaald dat alle of sommige daarop betrekking hebbende geschillen worden voorgelegd aan een arbitrage-instantie, en niet aan de rechter die bij gebreke van een dergelijke overeenkomst volgens de toepasselijke nationaalrechtelijke regels bevoegd zou zijn geweest. Zodra evenwel de bij een dergelijke overeenkomst ingestelde of aangewezen arbitrageregeling op het grondgebied van de Unie moet worden toegepast in het kader van geschillen betreffende de uitoefening van een economische activiteit op dat grondgebied, moet deze regeling zodanig worden opgezet en toegepast dat zij verenigbaar is met de beginselen waarop de gerechtelijke structuur van de Unie is gebaseerd en daadwerkelijk de openbare orde van de Unie eerbiedigt. Daartoe moeten de vonnissen van die arbitrage-instantie vatbaar zijn voor een rechterlijke toetsing die de daadwerkelijke rechtsbescherming (
4
) kan waarborgen, maar die op geldige wijze kan worden beperkt.
Tegen deze achtergrond kan niet worden aanvaard dat particulieren zich door arbitrage kunnen onttrekken aan de beginselen en bepalingen van primair of afgeleid Unierecht die van wezenlijk belang zijn voor de door de Verdragen ingestelde rechtsorde of die van fundamenteel belang zijn voor de vervulling van de taken van de Unie. Veeleer moeten deze beginselen en bepalingen, die deel uitmaken van de openbare orde van de Unie, door particulieren in acht worden genomen voor zover aan de respectieve toepassingsvoorwaarden ervan in een bepaald geval is voldaan. In dit verband vormt de eerbiediging van de openbare orde van de Unie een essentiële aanvulling op het gestructureerde netwerk van beginselen, regels en onderling samenhangende juridische betrekkingen tussen de Unie en haar lidstaten en tussen de lidstaten onderling. De in de artikelen 45, 56 en 63 VWEU gewaarborgde vrijheden maken deel uit van de openbare orde van de Unie. Deze drie bepalingen hebben rechtstreekse werking en maken deel uit van de fundamenten van de interne markt, die een ruimte zonder binnengrenzen omvat in de zin van artikel 26 VWEU.
Rechterlijke toetsing van de door het CAS gewezen vonnissen in geschillen in verband met sport die als economische activiteit wordt beoefend op het grondgebied van de Unie
Om te beginnen wijst het Hof erop dat de arbitrageregelingen waaraan internationale sportbonden zoals de FIFA de beslechting van geschillen onderwerpendie kunnen ontstaan tussen deze bonden of de nationale verenigingen die er lid van zijn en particulieren die onder hun respectieve bevoegdheid vallen – ongeacht of het gaat om ondernemingen dan wel om sporters – een aantal specifieke kenmerken hebben op grond van de statuten en voorrechten van deze sportbonden.
Wanneer deze geschillen verband houden met sport die als economische activiteit wordt beoefend op het grondgebied van de Unie, is de mogelijkheid voor de betrokken particulieren om een doeltreffende rechterlijke toetsing te verkrijgen waar het gaat om de vraag of de in die geschillen gewezen vonnissen verenigbaar zijn met de beginselen en bepalingen die deel uitmaken van de openbare orde van de Unie, bijgevolg van bijzonder belang. Gelet op de statuten en voorrechten van sportbonden zoals de FIFA, moet er immers van worden uitgegaan dat deze bonden dergelijke arbitrageregelingen eenzijdig aan die particulieren hebben opgelegd. Ook al kan voor de toepassing van een dergelijke regeling op een particulier formeel vereist zijn dat er een overeenkomst met die particulier wordt gesloten, de omstandigheid dat die overeenkomst wordt gesloten en daarin een arbitragebeding wordt opgenomen, is in feite vooraf voorgeschreven door een regeling die door de betrokken vereniging is vastgesteld en die geldt voor haar leden, voor de personen die bij die leden zijn aangesloten, of zelfs voor andere categorieën van personen. De dwingende aard van dergelijke arbitrageregelingen is nauw verbonden met de omstandigheid dat deze regelingen toepassing vinden op gedingen tussen, enerzijds, een sportbond met bijzonder uitgebreide regelgevende, controle- en sanctiebevoegdheden sui generis en, anderzijds, een algemene en onbepaalde groep van rechtspersonen of natuurlijke personen die aan de uitoefening van deze bevoegdheden zijn onderworpen in het kader van hun beroepsactiviteit.
Het is juist dat deze verplichte arbitrage, gelet op de juridische autonomie van de internationale sportbonden en op hun verantwoordelijkheden, in beginsel gerechtvaardigd kan zijn doordat er legitieme doelstellingen worden nagestreefd, zoals de doelstelling om een uniforme behandeling te waarborgen van geschillen die verband houden met de onder hun bevoegdheid vallende sport of om een coherente uitlegging en toepassing van de op die sport toepasselijke regels mogelijk te maken. Deze juridische autonomie kan evenwel niet rechtvaardigen dat de uitoefening van de bevoegdheden van dergelijke bonden ertoe leidt dat de mogelijkheid voor particulieren om zich te beroepen op de rechten en de vrijheden die het Unierecht hun verleent en die deel uitmaken van de openbare orde van de Unie, wordt beperkt. Dit vereiste houdt in dat de eerbiediging van deze rechten en vrijheden op doeltreffende wijze door de rechter kan worden getoetst, a fortiori wanneer aan de betrokken particulieren arbitrage wordt opgelegd.
Wat vervolgens de vereisten betreft waaraan de rechterlijke toetsing van vonnissen van de arbitrage-instantie moeten voldoen (
5
), wijst het Hof er in de eerste plaats op dat in alle gevallen waarin een vonnis is gewezen in een geschil dat verband houdt met sport die als economische activiteit wordt beoefend op het grondgebied van de Unie en waarin er geen rechtstreeks rechtsmiddel tegen dat vonnis voorhanden is bij een rechterlijke instantie van een lidstaat, voor de betrokken particulieren een mogelijkheid moet bestaan om incidenteel, op hun verzoek of ambtshalve, van elke rechterlijke instantie van een lidstaat die op enigerlei wijze kennis kan nemen van een dergelijk arbitraal vonnis, een doeltreffende rechterlijke toetsing te verkrijgen met betrekking tot de vraag of dat vonnis verenigbaar is met de beginselen en bepalingen die deel uitmaken van de openbare orde van de Unie.
In de tweede plaats moeten de rechterlijke instanties van de lidstaten die die toetsing dienen te verrichten, wanneer een dergelijk arbitraal vonnis – zoals in casu – een uitlegging of toepassing bevat van de beginselen of bepalingen die deel uitmaken van de openbare orde van de Unie en die aan particulieren rechten of vrijheden toekennen, een toetsing kunnen uitvoeren van de uitlegging die aan die beginselen of bepalingen is gegeven, van de rechtsgevolgen die aan die uitlegging zijn verbonden waar het gaat om de toepassing van die beginselen of bepalingen op het concrete geval, en van de juridische kwalificatie die in het licht van die uitlegging is gegeven aan de door de arbitrage-instantie vastgestelde en beoordeelde feiten.
In de derde plaats kunnen deze rechterlijke instanties zich er niet toe beperken in voorkomend geval vast te stellen dat een dergelijk vonnis geheel of gedeeltelijk onverenigbaar is met beginselen of bepalingen die deel uitmaken van de openbare orde van de Unie. Veeleer moeten zij in het kader van hun respectieve bevoegdheden en overeenkomstig de toepasselijke nationale bepalingen aan de vaststelling van een dergelijke onverenigbaarheid ook alle nodige rechtsgevolgen kunnen verbinden. Zo niet, dan zou de rechterlijke toetsing namelijk niet doeltreffend zijn doordat deze onverenigbaarheid zou kunnen blijven voortbestaan.
In de vierde en laatste plaats moeten nationale rechterlijke instanties die kennisnemen van een door het Unierecht beheerst geschil, over de bevoegdheid beschikken om voorlopige maatregelen te gelasten die de volle werking van de te wijzen beslissing ten gronde kunnen verzekeren, ook wanneer de rechterlijke instantie het Hof om een prejudiciële beslissing verzoekt en de behandeling van de zaak schorst in afwachting van het antwoord van het Hof. Tevens moet die rechterlijke instantie de regels van nationaal recht die zich tegen die bevoegdheid verzetten, buiten toepassing laten. Hieruit volgt om te beginnen dat de betrokken particulieren de mogelijkheid moeten hebben om elke nationale rechterlijke instantie waarbij rechtsgeldig een geding aanhangig is over de vraag of een arbitraal vonnis verenigbaar is met de beginselen en bepalingen die deel uitmaken van de openbare orde van de Unie, te verzoeken om aan hen voorlopige maatregelen toe te kennen in afwachting van de uitspraak ten gronde. Verder moet een nationale rechter die bevoegd is om te oordelen over een dergelijke vraag eventuele regels van een lidstaat – of, a fortiori, van een sportbond – die de betrokken particulieren beletten om bij deze rechter een verzoek in te dienen om aan hen dergelijke voorlopige maatregelen toe te kennen of die er zich op een andere wijze tegen verzetten dat deze rechter aan hen dergelijke maatregelen kan toekennen, buiten toepassing laten. Ten slotte volgt hieruit dat de bevoegde nationale rechter, wanneer de op een bepaald geding toepasselijke nationale bepalingen de volle werking van artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU kunnen verhinderen, de nationale regelgeving uit eigen beweging buiten toepassing moet laten wanneer hij deze niet in overeenstemming met het Unierecht kan uitleggen. Deze verplichting geldt met name wanneer de toepasselijke nationale bepalingen eraan in de weg staan dat de bevoegde nationale rechter incidenteel een doeltreffende toetsing verricht met betrekking tot de vraag of een arbitraal vonnis van het CAS in een geschil dat verband houdt met sport die als economische activiteit wordt beoefend op het grondgebied van de Unie, verenigbaar is met de beginselen en de bepalingen die deel uitmaken van de openbare orde van de Unie. Bijgevolg geldt die verplichting in het bijzonder wanneer het gaat om nationale bepalingen en regels die aan een dergelijk arbitraal vonnis gezag van gewijsde in de relaties tussen de partijen en bewijskracht in de relaties tussen de partijen en derden verlenen, zonder dat dit arbitraal vonnis voorafgaand is getoetst en een rechterlijke instantie van de betrokken lidstaat die bevoegd is om een prejudiciële vraag voor te leggen aan het Hof daadwerkelijk heeft kunnen nagaan of dat vonnis verenigbaar is met de beginselen en de bepalingen die deel uitmaken van de openbare orde van de Unie. Dienaangaande geldt dat in die context juist het verlenen van gezag van gewijsde en dus van bewijskracht aan dat arbitraal vonnis in strijd is met het in artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU en artikel 47 van het Handvest bedoelde vereiste van daadwerkelijke rechtsbescherming.
(
1
)	Deze economische rechten zijn bedoeld om de financiële waarde van de spelers weer te geven. Zij houden verband met de bondsrechten die een club verkrijgt door een bepaalde speler in dienst te nemen, zoals het recht om die speler in te schrijven of het recht om hem te laten spelen. De uitoefening ervan stelt de club die eigenaar is van deze rechten in staat om de bedragen op te eisen die verschuldigd zijn bijvoorbeeld indien de speler wordt uitgeleend of getransfereerd, voor het gebruik of de overdracht van zijn beeldrechten, of als gevolg van de beëindiging van zijn overeenkomst.
(
2
)	Dit reglement, dat op 22 maart 2014 door de FIFA is aangenomen en op 1 augustus 2014 in werking is getreden, stelt in artikel 18 bis („Invloed van een derde partij op clubs”) en artikel 18 ter („Eigendom van economische rechten van spelers in handen van derden”) een verbod in op „third party influence” en „third party ownership”.
(
3
)	Artikelen 24 en 28 alsmede artikel 1713, lid 9, van het Belgisch Gerechtelijk Wetboek, zoals gewijzigd bij de wet houdende diverse bepalingen betreffende justitie van 21 december 2018 (Belgisch Staatsblad van 31 december 2018, blz. 106560).
(
4
)	Waarop de betrokken particulieren krachtens artikel 47 van het Handvest recht hebben en die de lidstaten krachtens artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU op de onder het Unierecht vallende gebieden moeten verzekeren.
(
5
)	Teneinde de bevoegde nationale rechterlijke instanties in staat te stellen om aan particulieren de daadwerkelijke rechtsbescherming te waarborgen waarop zij krachtens artikel 47 van het Handvest recht hebben en die de lidstaten krachtens artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU op de onder het Unierecht vallende gebieden moeten verzekeren.