Edizzjoni Provviżorja
SENTENZA TAL-QORTI TAL-ĠUSTIZZJA (Id-Disa’ Awla)
22 ta’ Jannar 2026 (*)
“Rinviju għal deċiżjoni preliminari – Protezzjoni tal-konsumaturi – Direttiva 93/13/KEE – Klawżoli inġusti fil-kuntratti konklużi mal-konsumaturi – Artikolu 6(1) u Artikolu 7(1) – Kuntratt ta’ self ipotekarju ddenominat f’munita barranija li jinkludi klawżoli inġusti – Effetti tal-konstatazzjoni tan-natura inġusta ta’ klawżola – Nullità tal-kuntratt – Ġurisprudenza nazzjonali li tipprevedi l-ħolqien ta’ żewġ krediti ta’ ħlas lura indipendenti – Azzjoni tal-konsumatur intiża għall-ħlas lura tal-pagamenti mensili mħallsa abbażi tal-kuntratt – Pretensjoni tan-negozjant li tikkorrispondi għall-ammont tas-self – Irkupru – Dritt tal-bejjiegħ jew fornitur li jqajjem eċċezzjoni ta’ tpaċija tal-kreditu tiegħu ma’ dak tal-konsumatur – Sistema ta’ tqassim tal-ispejjeż – Effett dissważiv tal-projbizzjoni ta’ klawżoli inġusti – Prinċipju ta’ effettività – Obbligu ta’ interpretazzjoni b’mod konformi mad-dritt tal-Unjoni”
Fil-Kawża C‑902/24 [Herchoski] (i),
li għandha bħala suġġett talba għal deċiżjoni preliminari skont l-Artikolu 267 TFUE, imressqa mis-Sąd Okręgowy w Warszawie (il-Qorti Reġjonali ta’ Varsavja, il-Polonja), permezz ta’ deċiżjoni tad-19 ta’ Diċembru 2024, li waslet fil-Qorti tal-Ġustizzja fit-22 ta’ Diċembru 2024, fil-proċedura
RM,
EM
vs
Santander Bank Polska S.A.,
IL-QORTI TAL-ĠUSTIZZJA (Id-Disa’ Awla),
komposta minn M. Condinanzi, President tal-Awla, N. Jääskinen u R. Frendo (Relatriċi), Imħallfin,
Avukat Ġenerali: R. Norkus,
Reġistratur: A. Calot Escobar,
wara li rat il-proċedura bil-miktub,
wara li kkunsidrat l-osservazzjonijiet ippreżentati:
–        għal RM u EM, minn B. Sobierajska, radca prawny,
–        għal Santander Bank Polska S.A., minn J. Kowalczyk, P. Litwiński, M. Valirakis-Wołyńska, u R. Wechman, radcowie prawni,
–        għall-Gvern Pollakk, minn B. Majczyna, bħala aġent,
–        għall-Gvern Portugiż, minn A. Pimenta u A. Rodrigues, bħala aġenti,
–        għall-Kummissjoni Ewropea, minn P. Kienapfel u B. Sasinowska, bħala aġenti,
wara li rat id-deċiżjoni meħuda, wara li nstema’ l-Avukat Ġenerali, li taqta’ l-kawża mingħajr konklużjonijiet,
tagħti l-preżenti
Sentenza
1        It-talba għal deċiżjoni preliminari tirrigwarda l-interpretazzjoni tal-Artikolu 6(1) u tal-Artikolu 7(1) tad-Direttiva tal-Kunsill 93/13/KEE tal-5 ta’ April 1993 dwar klawżoli inġusti f’kuntratti mal-konsumatur (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 15, Vol. 2, p. 288, u rettifika fil-ĠU 2023, L 17, p. 100), kif ukoll tal-prinċipji ta’ effettività, ta’ ċertezza legali u ta’ proporzjonalità.
2        Din it-talba tressqet fil-kuntest ta’ tilwima bejn RM u EM, żewġ konsumaturi residenti fil-Polonja, u Santander Bank Polska S.A. (iktar ’il quddiem “SBP”), bank stabbilit fil-Polonja, dwar it-talba ta’ dawn il-konsumaturi intiża għall-ħlas lura tas-somom imħallsa lil SBP b’eżekuzzjoni ta’ kuntratt ta’ self ipotekarju ddikjarat null u tal-eċċezzjoni mqajma minn SBP, sussidjarjament, sabiex jinkiseb il-kumpens ta’ dan il-kreditu ma’ dak li hija għandha fuq l-imsemmija konsumaturi, li jikkorrispondi għall-ammont ta’ dan is-self.
Il-kuntest ġuridiku
Id-dritt tal-Unjoni
3        L-erbgħa u għoxrin premessa tad-Direttiva 93/13 tiddikjara li “l-qrati jew l-awtoritajiet amministrattivi ta’ l-Istati Membri għandu jkollhom għad-disposizzjoni tagħhom mezz adegwat u effettiv biex jipprevenu li jkomplu jintużaw klawżoli inġusti f’kuntratti tal-konsumaturi”.
4        L-Artikolu 6(1) ta’ din id-direttiva jipprovdi:
“ L-Istati Membri għandhom jistabbilixxu li klawżoli inġusti użati f’kuntratt konkluż ma konsumatur minn bejjiegħ jew fornitur għandhom, kif previst fil-liġi nazzjonali tagħhom, ma jkunux jorbtu lill-konsumatur u li l-kuntratt għandu jkompli jorbot lill-partijiet fuq dawn il-klawżoli jekk dan ikun kapaċi jkompli jeżisti mingħajr il-klawżoli inġusti. ”
5        L-Artikolu 7(1) tal-imsemmija direttiva jipprevedi:
“L-Istati Membri għandhom jiżguraw li, fl-interessi tal-konsumaturi u l-kompetituri, jeżistu mezzi adegwati u effettivi biex jipprevjenu li jibqgħu jintużaw klawżoli inġusti f’kuntratti konklużi mal-konsumaturi mill-bejjiegħa jew fornituri. ”
Id‑dritt Pollakk
Il-Kodiċi Ċivili
6        Skont l-Artikolu 58(1) tal-ustawa – Kodeks cywilny (il-Liġi li Tistabbilixxi l-Kodiċi Ċivili), tat-23 ta’ April 1964 (Dz.
U. Nru 16, intestatura 93), fil-verżjoni tiegħu applikabbli għall-kawża prinċipali (iktar ’il quddiem il-“Kodiċi Ċivili”):
“Att ġuridiku li jmur kontra l-liġi jew li huwa intiż sabiex tiġi evitata l-liġi huwa null u bla effett, sakemm dispożizzjoni rilevanti ma tipprovdix mod ieħor, b’mod partikolari jekk tipprovdi li d-dispożizzjonijiet invalidi tal-att ġuridiku jiġu ssostitwiti mid-dispożizzjonijiet rilevanti tal-liġi.”
7        L-Artikolu 405 ta’ dan il-kodiċi jipprovdi:
“Kull persuna li, mingħajr bażi legali, tikseb vantaġġ finanzjarju bi spejjeż għal persuna oħra hija meħtieġa li tagħti lura dan il-vantaġġ in natura u, fejn dan ma jkunx possibbli, li tirrimborsa l-valur tiegħu.”
8        L-Artikolu 410 tal-imsemmi kodiċi jipprevedi:
“1.      Id-dispożizzjonijiet tal-artikoli preċedenti għandhom japplikaw, b’mod partikolari, fil-każ ta’ prestazzjoni indebita.
2.      Prestazzjoni tkun indebita jekk il-persuna li pprovditha ma kellha l-ebda obbligu li tipprovdiha jew ma kellha l-ebda obbligu li tipprovdiha lill-persuna pprovduta, jekk il-bażi għal din il-prestazzjoni tkun sparixxiet, jekk l-iskop previst mill-imsemmija prestazzjoni ma jkunx intlaħaq jew jekk l-att ġuridiku li din il-prestazzjoni tirrikjedi jkun null u ma jkunx sar validu wara li din tal-aħħar tkun ġiet ipprovduta.”
9        L-Artikolu 455 tal-istess kodiċi huwa fformulat kif ġej:
“Jekk it-terminu għall-eżekuzzjoni ta’ benefiċċju ma jkunx speċifikat jew jekk ma jirriżultax min-natura tal-obbligu, dan għandu jitwettaq mingħajr dewmien wara li d-debitur ikun imsejjaħ sabiex iwettqu.”
10      Skont l-Artikolu 498(1) u (2) tal-Kodiċi Ċivili:
“1.      Meta żewġ persuni jkunu simultanjament u reċiprokament debituri u kredituri, kull waħda minnhom tista’ twettaq tpaċija bejn il-kreditu tagħha u dak tal-parti l-oħra jekk iż-żewġ krediti jkunu relatati ma’ flus jew oġġetti tal-istess natura indikati biss mill-ġeneru tagħhom, jekk iż-żewġ krediti jkunu dovuti u jistgħu jiġu invokati quddiem qorti jew awtorità oħra tal-Istat.
2.      Bl-effett tat-tpaċija, iż-żewġ krediti jiġu paċuti sal-ammont tal-kreditu l-inqas għoli.”
11      L-Artikolu  499 ta’ dan il-kodiċi jinqara kif ġej:
“It-tpaċija għandha ssir permezz ta’ dikjarazzjoni lill-parti l-oħra. Id-dikjarazzjoni jkollha effett retroattiv mill-mument li fih it-tpaċija tkun saret possibbli.”
Il-Kodiċi ta’ Proċedura Ċivili
12      L-Artikolu 98(1) u (3) tal-ustawa - Kodeks postępowania cywilnego (il-Liġi dwar il-Kodiċi ta’ Proċedura Ċivili), tas-17 ta’ Novembru 1964 (Dz.
U. Nru 43, intestatura 296), fil-verżjoni tiegħu applikabbli għall-kawża prinċipali (iktar ’il quddiem il-“Kodiċi Ċivili”) jipprevedi:
“Il-parti telliefa għandha tirrimborsa lill-parti avversarja, fuq talba tagħha, l-ispejjeż neċessarji sabiex tinvoka b’mod utli d-drittijiet tagħha jew sabiex tiddefendi ruħha b’mod utli (spejjeż). ”
13      L-Artikolu 100 tal-Kodiċi ta’ Proċedura Ċivili jipprovdi:
“Fil-każ li t-talbiet jintlaqgħu biss parzjalment, l-ispejjeż għandhom jiġu sostnuti reċiprokament jew imqassma proporzjonalment. Madankollu, il-qorti tista’ tikkundanna lil waħda mill-partijiet għall-ispejjeż kollha jekk il-parti avversarja tkun tilfet biss fuq parti minima tat-talbiet tagħha jew jekk l-iffissar tal-ammont dovut lilha jkun suġġett għad-determinazzjoni ta’ obbligi reċiproċi jew għall-evalwazzjoni tal-qorti.”
14      Skont l-Artikolu 102 ta’ dan il-kodiċi:
“F’każijiet partikolarment iġġustifikati, il-qorti tista’ tordna li l-parti li titlef tħallas biss parti mill-ispejjeż jew li ma tħallas ebda spejjeż.”
15      Skont l-Artikolu 203(1) tal-imsemmi kodiċi:
“Ir-rikors jista’ jiġi rtirat mingħajr il-kunsens tal-konvenut sal-bidu tas-seduta jew, jekk l-irtirar ikun jinvolvi r-rinunzja tal-azzjoni, sakemm tingħata s-sentenza.”
16      L-Artikolu 2031 tal-istess kodiċi huwa fformulat kif ġej:
“1.      Eċċezzjoni ta’ tpaċija tista’ tkun ibbażata biss fuq talba:
1)      il-konvenut li jirriżulta mill-istess relazzjoni ġuridika bħall-pretensjoni invokata mir-rikorrent, ħlief jekk it-talba ma tkunx ikkontestata, stabbilita b’sentenza ġudizzjarja definittiva, b’sentenza ta’ tribunal ta’ arbitraġġ, bi ftehim bejn tribunal jew tribunal ta’ arbitraġġ, ftehim konkluż quddiem medjatur u kkonfermat minn qorti, jew jekk din issir verosimili permezz ta’ dokument li jikkonferma r-rikonoxximent tiegħu mir-rikorrent;
2)      dwar il-ħlas lura ta’ benefiċċju li għalih wieħed mid-debituri in solidum għandu dritt fil-konfront tal-kodebituri l-oħra.
2.      Il-konvenut jista’ jitlob tpaċija mhux iktar tard mill-preżentata ta’ tilwima fil-mertu jew fi żmien ġimagħtejn mid-data li fiha l-kreditu tiegħu jkun sar dovut.
3.      Tpaċija tista’ tiġi invokata biss f’att proċedurali. Ir-regoli dwar it-tressiq ta’ kawżi għandhom japplikaw mutatis mutandis għal dan l-att, ħlief għar-regoli dwar l-ispejjeż.”
Il-kawża prinċipali u d-domandi preliminari
17      Fit-28 ta’ Awwissu 2008, RM u EM ikkonkludew ma’ SBP kuntratt ta’ self ipotekarju, iddenominat fi franki Svizzeri, li permezz tiegħu din tal-aħħar tathom self fl-ammont ta’ 360 000 zlotys Pollakki (PLN) (madwar EUR 84 634) u li r-rimbors tiegħu kien jestendi fuq perijodu ta’ 360 xahar (iktar ’il quddiem il-“kuntratt inkwistjoni”).
18      Il-kuntratt inkwistjoni kien jinkludi diversi klawżoli li jikkonċernaw il-modalitajiet ta’ konverżjoni bejn il-frank Svizzeru u ż-zloty Pollakk (iktar ’il quddiem il-“klawżoli ta’ konverżjoni”).
19      Bejn il-5 ta’ Settembru 2008 u l-15 ta’ Marzu 2022, SBP irċeviet ammont totali ta’ PLN 327 338 (madwar EUR 76 956) mingħand RM u EM, bħala pagamenti mensili ta’ rimbors ta’ dan is-self.
20      Fis-17 ta’ Novembru 2022, RM u EM adixxew lis-Sąd Okręgowy w Warszawie (il-Qorti Reġjonali ta’ Varsavja, il-Polonja), li hija l-qorti tar-rinviju, b’rikors intiż sabiex din tiddikjara n-nullità tal-kuntratt inkwistjoni abbażi tan-natura allegatament inġusta tal-klawżoli ta’ konverżjoni, tikkonstata li dan il-kuntratt ma jistax jibqa’ jeżisti mingħajr dawn tal-aħħar u tikkundanna lil SBP tħallashom lura l-ammont ta’ PLN 327 338 (madwar EUR 76 956), li jikkorrispondi għall-pagamenti mensili mħallsa b’eżekuzzjoni tal-imsemmi kuntratt, flimkien mal-interessi moratorji bir-rata legali, mis-7 ta’ Settembru 2022, kif ukoll għall-ispejjeż.
21      Quddiem il-qorti tar-rinviju, SBP sostniet li l-kuntratt inkwistjoni kien validu u talbet li r-rikors jiġi miċħud kif ukoll li RM u EM jiġu kkundannati għall-ispejjeż.
22      Fit-18 ta’ Lulju 2024, SBP intimat lil RM u lil EM sabiex iħallsuha lura, sa mhux iktar tard mill-5 ta’ Awwissu 2024, l-ammont ta’ PLN 360 000 (madwar EUR 84 634) li huma kienu rċevew b’eżekuzzjoni tal-kuntratt inkwistjoni.
23      Fid-9 ta’ Awwissu 2024, SBP innotifikat lil RM u lil EM dikjarazzjoni li permezz tagħha informathom li hija kellha l-intenzjoni twettaq tpaċija tal-kreditu tagħha ta’ PLN 360 000 (madwar EUR 84 634) mal-kreditu invokat minnhom quddiem il-qorti tar-rinviju.
24      Fl-14 ta’ Awwissu 2024, SBP qajmet, quddiem din il-qorti, eċċezzjoni ta’ tpaċija bejn dawn iż-żewġ krediti, li RM u EM opponew għaliha.
25      Fid-19 ta’ Diċembru 2024, il-qorti tar-rinviju tat sentenza parzjali li fiha ddikjarat in-nullità tal-kuntratt inkwistjoni abbażi tal-Artikolu 58(1) tal-Kodiċi Ċivili, minħabba li l-klawżoli ta’ konverżjoni kienu inġusti u li dan il-kuntratt ma jistax jibqa’ jeżisti mingħajrhom.
26      Barra minn hekk, fir-rigward tal-eċċezzjoni ta’ kumpens imqajma minn SBP u tal-konsegwenzi marbuta ma’ deċiżjoni li tilqa’ din l-eċċezzjoni, il-qorti tar-rinviju tistaqsi jekk l-interpretazzjoni tad-dispożizzjonijiet tad-dritt nazzjonali li twassalha sabiex tiddeċiedi f’dan is-sens hijiex inkompatibbli mad-dritt tal-Unjoni.
27      Skont din il-qorti, id-dikjarazzjoni ta’ nullità ta’ kuntratt timplika li, skont l-Artikolu 405 tal-Kodiċi Ċivili, moqri flimkien mal-Artikolu 410 tiegħu, kull parti hija obbligata tirrimborsa lill-oħra l-prestazzjonijiet kollha mwettqa skont dan il-kuntratt, li għandhom jitqiesu li huma indebiti bħala konsegwenza ta’ din id-dikjarazzjoni.
28      L-imsemmija qorti tippreċiża li kull parti għandha kreditu fil-konfront tal-parti l-oħra għall-ħlas lura tal-ħlas indebitu. B’mod partikolari, skont it-teorija msejħa taż-“żewġ pretensjonijiet”, applikata b’mod komuni fil-ġurisprudenza Pollakka, il-krediti taż-żewġ partijiet, li jirriżultaw min-nullità ta’ kuntratt, jeżistu b’mod indipendenti. Għalhekk, kull parti tista’ tinvoka l-kreditu tagħha fil-konfront tal-oħra fil-kuntest ta’ proċedura separata. Min-naħa l-oħra, il-qorti adita b’azzjoni għall-ħlas minn waħda mill-partijiet ma għandhiex il-possibbiltà li tikkumpensa ex officio l-krediti reċiproċi tagħhom. Madankollu, il-parti li tixtieq tipproċedi għal tpaċija ta’ dawn it-talbiet tista’ tqajjem eċċezzjoni ta’ tpaċija, fil-kundizzjonijiet previsti fl-Artikolu 2031 tal-Kodiċi ta’ Proċedura Ċivili.
29      Skont il-qorti tar-rinviju, f’dan il-każ, l-eċċezzjoni ta’ kumpens imqajma minn SBP tosserva dawn il-kundizzjonijiet u hija bbażata fuq dikjarazzjoni ta’ tpaċija konformi ma’ dawk stabbiliti fl-Artikoli 498 u 499 tal-Kodiċi Ċivili. Għalhekk, din l-eċċezzjoni ta’ kumpens għandha tintlaqa’.
30      Din il-qorti tqis li, konsegwentement, hija għandha tilqa’ biss parzjalment it-talba għal rimbors ta’ RM u EM, billi tnaqqas mis-somma li għandha tmur lura lilhom l-ammont li huwa s-suġġett tal-kumpens mitlub minn SBP. F’dan il-każ, is-somma li din tal-aħħar kellha tirrimborsa lil RM u EM kienet tammonta għal PLN 401 195 (madwar EUR 94 263), jiġifieri PLN 327 338 (madwar EUR 76 956) bħala rimbors tal-pagamenti mensili mħallsa, flimkien mal-interessi dovuti bejn is-7 ta’ Settembru 2022 u l-5 ta’ Awwissu 2024, jiġifieri PLN 73 857 (madwar EUR 17 363). Għalhekk, wara t-tpaċija mal-kreditu tagħha ta’ PLN 360 000 (madwar EUR 84 634), SBP għandha tiġi kkundannata tħallas lil RM u lil EM l-ammont ta’ PLN 41 195 (madwar EUR 9 685), flimkien mal-interessi moratorji bir-rata legali mis-6 ta’ Awwissu 2024 sad-data tal-ħlas. Fir-rigward tal-ispejjeż, l-imsemmija qorti tqis li hija għandha tqassamhom billi tieħu inkunsiderazzjoni l-proporzjon li fih kull parti tilfet.
31      Madankollu, il-qorti tar-rinviju għandha dubju dwar il-kompatibbiltà ta’ tali deċiżjoni mad-dritt tal-Unjoni.
32      Fl-ewwel lok, il-qorti tar-rinviju tindika li, minn naħa, iċ-ċaħda, b’mod sinjifikattiv, tat-talba ta’ RM u ta’ EM tirriskja li tikkomprometti l-effett restitutorju u l-effett dissważiv li, konformement mas-sentenza tal-21 ta’ Diċembru 2016, Gutiérrez Naranjo et (C‑154/15, C‑307/15 u C‑308/15, EU:C:2016:980, punti 62 u 63), l-Artikolu 6(1) u l-Artikolu 7(1) tad-Direttiva 93/13 għandhom l-intenzjoni li jagħtu lill-konstatazzjoni tan-natura inġusta tal-klawżoli li jinsabu fil-kuntratti konklużi mal-konsumaturi.
33      Min-naħa l-oħra, il-fatt li l-bejjiegħ jew fornitur jiġi mċaħħad totalment mill-possibbiltà li jinvoka eċċezzjoni ta’ kumpens jista’ jikser il-prinċipji ta’ ekwivalenza, ta’ proporzjonalità u ta’ ċertezza legali kif ukoll id-dritt ta’ dan il-bejjiegħ jew fornitur għal protezzjoni ġudizzjarja effettiva. Fil-fatt, din iċ-ċaħda twassal għal limitazzjoni sinjifikattiva tal-kapaċità tagħha li tiddefendi ruħha quddiem qorti, iktar u iktar peress li d-dispożizzjonijiet tal-Kodiċi Ċivili u tal-Kodiċi ta’ Proċedura Ċivili jippermettulha tqajjem tali eċċezzjoni. Madankollu, il-qorti tar-rinviju tirrileva li l-Qorti tal-Ġustizzja, b’mod partikolari fis-sentenza tal-14 ta’ Diċembru 2023, Getin Noble Bank (Terminu ta’ preskrizzjoni tal-kawżi għal restituzzjoni) (C‑28/22, EU:C:2023:992, punt 87), eskludiet li bejjiegħ jew fornitur jista’ jinvoka eċċezzjoni ta’ detenzjoni, f’ċirkustanzi li jidhrulu simili għal dawk prevalenti f’dan il-każ.
34      Fit-tieni lok, il-qorti tar-rinviju tindika li l-ġurisprudenza Pollakka taċċetta l-possibbiltà għal bejjiegħ jew fornitur li jqajjem, sussidjarjament, eċċezzjoni ta’ kumpens meta jsostni, prinċipalment, li d-dejn invokat mill-konsumatur ma huwiex iġġustifikat fir-rigward tal-prinċipju jew tal-ammont tiegħu.
35      F’dan ir-rigward, din il-qorti tirrileva li tali eċċezzjoni tqiegħed lill-konsumatur f’sitwazzjoni proċedurali li tista’ tkun inkompatibbli mal-Artikolu 7(1) tad-Direttiva 93/13 u mal-prinċipju ta’ effettività. Fil-fatt, il-konsumatur, ikkonfrontat b’eċċezzjoni ta’ kumpens validament ippreżentata mill-bejjiegħ jew fornitur, għandu, bħala prinċipju, jirtira t-talba tiegħu għal ħlas, abbażi tal-Artikolu 203(1) tal-Kodiċi ta’ Proċedura Ċivili. Madankollu, fil-prattika, ikun diffiċli, għall-konsumatur, li jipproċedi għal tali rtirar, peress li t-talba tiegħu għal ħlas tagħmel parti mir-rikors intiż għad-dikjarazzjoni ta’ nullità tal-kuntratt konkluż mal-bejjiegħ jew fornitur. Issa, fl-assenza ta’ rtirar, hemm ir-riskju li r-rikors tiegħu jiġi parzjalment miċħud u, konsegwentement, li jiġi kkundannat għal parti mill-ispejjeż.
36      Skont il-qorti tar-rinviju, is-sitwazzjoni proċedurali tal-konsumatur tkun inqas kumplessa jekk il-bejjiegħ jew il-fornitur jinvoka eċċezzjoni ta’ kumpens filwaqt li jirrikonoxxi, b’mod inkundizzjonat, in-nullità tal-kuntratt ta’ kreditu konkluż ma’ dan il-konsumatur u l-eżistenza ta’ kreditu ta’ dan tal-aħħar fir-rigward tiegħu sal-ammont ekwivalenti għall-pagamenti mensili tal-kreditu. Madankollu, din il-qorti tistaqsi jekk l-esklużjoni tal-possibbiltà għall-bejjiegħ jew fornitur li jqajjem eċċezzjoni ta’ kumpens sussidjarjament hijiex ta’ natura li tikser il-prinċipji ta’ ekwivalenza, ta’ proporzjonalità u ta’ ċertezza legali, kif ukoll id-dritt tiegħu għal protezzjoni ġudizzjarja effettiva.
37      Barra minn hekk, l-imsemmija qorti tindika li, ċertament, skont il-ġurisprudenza Pollakka, mill-Artikolu 455 tal-Kodiċi Ċivili jirriżulta li kreditu li jirriżulta mill-obbligu li titħallas lura prestazzjoni indebita pprovduta fil-kuntest ta’ kuntratt null isir eżiġibbli, fis-sens tal-Artikolu 498(1) ta’ dan il-kodiċi, wara l-intimazzjoni għall-ħlas ta’ ammont speċifiku. Madankollu, tali kreditu jippreżupponi n-nullità ta’ dan il-kuntratt.
38      Fit-tielet lok, il-qorti tar-rinviju tistaqsi dwar il-kompatibbiltà mad-dritt tal-Unjoni ta’ terminu għar-rimbors daqstant qasir bħal dak ta’ ġimagħtejn li ntalab minn SBP fl-intimazzjoni tagħha. F’dan ir-rigward, mill-ġurisprudenza Pollakka jirriżulta li l-espressjoni “mingħajr dewmien”, li tinsab fl-Artikolu 455 tal-Kodiċi Ċivili, għandha tinftiehem fis-sens li, għas-sitwazzjonijiet ordinarji, is-servizz għandu jiġi eżegwit fi żmien erbatax-il jum wara l-intimazzjoni. Peress li SBP aġixxiet konformement ma’ din il-ġurisprudenza, il-kreditu tagħha għandu jitqies li huwa dovut minn din il-perspettiva.
39      B’mod partikolari, din il-qorti tistaqsi jekk l-Artikolu 7(1) tad-Direttiva 93/13 u l-prinċipju ta’ effettività jipprekludux li bejjiegħ jew fornitur ikun jista’ jintima konsumatur iħallas, f’terminu qasir, ammont li jidher għoli fid-dawl tar-riżorsi ta’ dan tal-aħħar. Madankollu, hija tindika li, f’dan il-każ, hija informat minn qabel lil RM u lil EM bil-konsegwenzi tan-nullità tal-kuntratt inkwistjoni, b’mod partikolari bl-obbligu li tħallas lura l-ammont ekwivalenti għall-kapital misluf.
40      Fir-raba’ u l-aħħar lok, il-qorti tar-rinviju tfakkar li RM u EM diġà rebħu fir-rigward tan-nullità tal-kuntratt inkwistjoni. Għalhekk, fil-każ li hija tiċħad l-eċċezzjoni ta’ kumpens imqajma minn SBP u tagħti lil RM u lil EM l-ammont kollu li huma jitolbu, SBP titlef fl-intier tagħha u għalhekk ikollha tbati l-ispejjeż kollha, skont l-Artikolu 98(1) tal-Kodiċi ta’ Proċedura Ċivili.
41      Min-naħa l-oħra, jekk hija tilqa’ din l-eċċezzjoni ta’ kumpens, hija ma tkunx tista’ timponi l-ispejjeż kollha fuq SBP, iżda jkollha ġġiegħel lil parti tbati parti minn RM u EM, sa fejn huma jkunu sostnew b’mod żbaljat li din l-eċċezzjoni kellha tiġi miċħuda.
Fi tmiem tali tqassim imwettaq konformement mal-ewwel sentenza tal-Artikolu 100 tal-Kodiċi ta’ Proċedura Ċivili, RM u EM jiġu allokati biss somma ta’ PLN 5 504 (madwar EUR 1 293) bħala spejjeż li jistgħu jinġabru, filwaqt li l-ħlasijiet tagħhom fir-realtà jammontaw għal PLN 17 334 (madwar EUR 4 071).
42      Il-qorti tar-rinviju tiddubita jekk tali riżultat huwiex kompatibbli mal-Artikolu 6(1) u mal-Artikolu 7(1) tad-Direttiva 93/13 kif ukoll mal-prinċipju ta’ effettività. Madankollu, huwa possibbli għaliha li tiddeċiedi dwar l-ispejjeż iktar favorevoli għal RM u EM abbażi tal-Artikolu 102 tal-Kodiċi ta’ Proċedura Ċivili.
43      F’dawn iċ-ċirkustanzi, is-Sąd Okręgowy w Warszawie (il-Qorti Reġjonali ta’ Varsavja) iddeċidiet li tissospendi l-proċeduri quddiemha u li tagħmel lill-Qorti tal-Ġustizzja d-domanda preliminari li ġejja:
“Fil-kuntest ta’ dikjarazzjoni tan-nullità ta’ kuntratt ta’ kreditu ipotekarju fl-intier tiegħu dovuta għall-fatt li dan ma jibqax validu wara li minnu jitneħħew il-klawżoli inġusti li jinsabu fih, l-Artikolu 6(1) u l-Artikolu 7(1) tad-Direttiva tal-Kunsill 93/13/KEE tal 5 ta’ April 1993 dwar klawżoli inġusti f’kuntratti mal-konsumatur
, kif ukoll il-prinċipji ta’ effettività, ta’ ekwivalenza, ta’ proporzjonalità u ta’ ċertezza legali għandhom jiġu interpretati fis-sens li jipprekludu interpretazzjoni ġudizzjarja ta’ dispożizzjonijiet nazzjonali li skontha:
–        fejn konsumatur jippreżenta azzjoni kontra bank għar-rimbors ta’ ammont ekwivalenti għall-pagamenti ta’ kull xahar tal-kreditu, il-bank jista’ validament iqajjem eċċezzjoni ta’ tpaċija tat-talba tiegħu għar-rimbors ta’ ammont ekwivalenti għall-kapital tal-kreditu mat-talba tal-konsumatur,
–        bank jista’ validament iqajjem l-imsemmija eċċezzjoni ta’ tpaċija wkoll sussidjarjament, filwaqt li, bħala prinċipju, fil-proċedura jinvoka l-eċċezzjoni li l-kuntratt ta’ kreditu huwa validu u ma fihx klawżoli inġusti,
–        bank jista’ effettivament jitlob lill-konsumatur jirrimborsa ammont ekwivalenti għall-kapital ta’ kreditu mħallas b’eżekuzzjoni ta’ kuntratt null (b’riżultat ta’ liema t-talba tal-bank issir eżiġibbli) filwaqt li, bħala prinċipju, fil-proċedura l-bank jinvoka l-eċċezzjoni li l-kuntratt ta’ kreditu huwa validu u ma fihx klawżoli inġusti,
–        bank jista’ jagħti lill-konsumatur terminu ta’ ġimgħatejn għar-rimbors ta’ ammont ekwivalenti għall-kapital ta’ kreditu kollu mogħti (b’riżultat ta’ liema t-talba tal-bank għar-rimbors ta’ ammont ekwivalenti għall-kapital kollu ta’ kreditu ssir eżiġibbli),
–        konsumatur jiġi kkundannat għal parti tal-ispejjeż tal-kawża sa fejn ir-rikors għall-ħlas ikun ġie miċħud minħabba li tkun intlaqgħet l-eċċezzjoni ta’ tpaċija mqajma mill-bank?”
Fuq il-ġurisdizzjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja
44      Il-Gvern Portugiż isostni li l-Qorti tal-Ġustizzja ma għandhiex ġurisdizzjoni sabiex tieħu konjizzjoni tat-talba għal deċiżjoni preliminari, peress li, permezz tagħha, il-qorti tar-rinviju titlob lill-Qorti tal-Ġustizzja tinterpreta d-dritt nazzjonali.
45      Issa, mill-formulazzjoni tad-domanda preliminari jirriżulta li din tal-aħħar tirrigwarda l-interpretazzjoni ta’ dispożizzjonijiet u ta’ prinċipji tad-dritt tal-Unjoni.
46      Konsegwentement, peress li l-Qorti tal-Ġustizzja għandha ġurisdizzjoni sabiex tinterpreta d-dispożizzjonijiet u l-prinċipji tad-dritt tal-Unjoni, hija għandha ġurisdizzjoni sabiex tieħu konjizzjoni tat-talba għal deċiżjoni preliminari u sabiex tirrispondi għad-domanda li l-qorti tar-rinviju għamlitilha.
Fuq l-ammissibbiltà tat-talba għal deċiżjoni preliminari
47      Il-Gvern Pollakk isostni li l-parti tad-domanda preliminari li tirrigwarda l-possibbiltà, għall-bejjiegħ jew fornitur, fil-kuntest tal-kawża bejnu u l-konsumatur li jitlob l-annullament tal-kuntratt ta’ self ipotekarju li huma kkonkludew flimkien, li jqajjem, sussidjarjament, eċċezzjoni ta’ kumpens, filwaqt li jsostni, prinċipalment, li dan il-kuntratt huwa validu, hija inammissibbli. Fil-fatt, il-qorti tar-rinviju diġà ddeċidiet, permezz tas-sentenza parzjali msemmija fil-punt 25 ta’ din is-sentenza, li l-kuntratt inkwistjoni kien null.
48      F’dan ir-rigward, skont ġurisprudenza stabbilita, il-ġustifikazzjoni tar-rinviju għal deċiżjoni preliminari ma hijiex il-formulazzjoni ta’ opinjonijiet konsultattivi fuq domandi ġenerali jew ipotetiċi, iżda l-bżonn inerenti li tiġi effettivament solvuta kontroversja (ara s-sentenzi tas-16 ta’ Diċembru 1981, Foglia, 244/80, EU:C:1981:302, punt 18, kif ukoll tal-11 ta’ Settembru 2025, Banco Santander (Riżoluzzjoni bankarja Banco Popular III), C‑687/23, EU:C:2025:687, punt 35).
49      F’dan il-każ, huwa ċertament minnu li l-qorti tar-rinviju, permezz ta’ sentenza parzjali, iddikjarat in-nullità tal-kuntratt inkwistjoni. Madankollu, hija ddeċidiet, fl-istess ħin, li tadixxi lill-Qorti tal-Ġustizzja b’din it-talba għal deċiżjoni preliminari, billi qieset li kellha bżonn interpretazzjoni ta’ dispożizzjonijiet u ta’ prinċipji tad-dritt tal-Unjoni sabiex tkun tista’ tiddeċiedi, fl-istess proċedura bħal dik li fiha hija tat din is-sentenza parzjali, fuq il-kumplament tar-rikors ta’ RM u ta’ EM, fid-dawl ta’ eċċezzjoni ta’ kumpens li, meta ġiet ippreżentata, kienet motiv ta’ difiża sussidjarja fir-rigward tal-invokazzjoni tal-validità ta’ dan il-kuntratt.
50      F’dawn iċ-ċirkustanzi, ma jidhirx b’mod manifest li r-risposta għal din il-parti tad-domanda preliminari hija ta’ natura ipotetika. Fil-fatt, din ir-risposta tista’ tkun neċessarja għas-soluzzjoni tat-tilwima fil-kawża prinċipali u, b’mod partikolari, sabiex tiġi evalwata l-konformità tad-dritt nazzjonali mad-dispożizzjonijiet tad-dritt tal-Unjoni li qed tintalab l-interpretazzjoni tagħhom.
51      Għaldaqstant, it-talba għal deċiżjoni preliminari hija ammissibbli fl-intier tagħha.
Fuq id-domanda preliminari
52      Preliminarjament, għandu jitfakkar li, skont ġurisprudenza stabbilita, fl-ambitu tal-kooperazzjoni bejn il-qrati nazzjonali u l-Qorti tal-Ġustizzja stabbilita fl-Artikolu 267 TFUE, din tal-aħħar għandha tagħti lill-qorti nazzjonali risposta utli sabiex tkun tista’ tiddeċiedi t-tilwima li biha hija tkun adita. Fid-dawl ta’ dan, il-Qorti tal-Ġustizzja għandha, jekk ikun hemm bżonn, tifformula mill-ġdid id-domandi li jkunu sarulha. F’dan ir-rigward, hija għandha tislet, mill-elementi kollha pprovduti mill-qorti nazzjonali, u b’mod partikolari mill-motivazzjoni tad-deċiżjoni tar-rinviju, il-punti ta’ liġi tal-Unjoni li jeħtieġu interpretazzjoni fid-dawl tas-suġġett tat-tilwima (ara s-sentenzi tad-29 ta’ Novembru 1978, Redmond, 83/78, EU:C:1978:214, punt 26;
u tal-25 ta’ Frar 2025, Alphabet et, C‑233/23, EU:C:2025:110, punt 33 kif ukoll il-ġurisprudenza ċċitata).
53      F’dan il-każ, it-talba għal deċiżjoni preliminari ma tinkludix spjegazzjoni li tippermetti li jinftiehem kif il-prinċipju ta’ ekwivalenza, madankollu msemmi fid-domanda magħmula, huwa rilevanti.
54      Għalhekk, għandu jitqies li, permezz tal-unika domanda tagħha, il-qorti tar-rinviju tistaqsi, essenzjalment, jekk l-Artikolu 6(1) u l-Artikolu 7(1) tad-Direttiva 93/13 kif ukoll il-prinċipju ta’ effettività, moqrija fid-dawl tal-prinċipji ta’ ċertezza legali u ta’ proporzjonalità kif ukoll tad-dritt għal protezzjoni ġudizzjarja effettiva, jipprekludux interpretazzjoni ġurisprudenzjali tad-dritt nazzjonali li, fil-kuntest ta’ proċedura mibdija minn konsumatur sabiex jikseb l-invalidazzjoni tal-kuntratt ta’ self ipotekarju li huwa kkonkluda ma’ bejjiegħ jew fornitur kif ukoll il-ħlas lura tal-pagamenti mensili mħallsa b’eżekuzzjoni ta’ dan il-kuntratt, jippermetti li dan il-bejjiegħ jew fornitur, filwaqt li jsostni, prinċipalment, li l-imsemmi kuntratt huwa validu, iqajjem, sussidjarjament, eċċezzjoni ta’ tpaċija bbażata fuq dejn li jikkorrispondi għall-ammont ta’ dan is-self ipotekarju, peress li dan id-dejn għandu jitqies li huwa eżiġibbli minħabba li t-terminu ta’ intimazzjoni ta’ ġimagħtejn stabbilit għal dan il-konsumatur skada u li l-azzjoni favorevoli mogħtija lil din l-eċċezzjoni twassal, minħabba l-oppożizzjoni mingħajr suċċess tal-konsumatur għaliha, għat-tqassim tal-ispejjeż b’mod proporzjonali għall-miżura li fiha kull parti tilfet.
55      Taħt l-Artikolu 6(1) tad-Direttiva 93/13, l-Istati Membri għandhom jipprovdu li l-klawżoli inġusti f’kuntratt konkluż ma’ konsumatur minn bejjiegħ jew fornitur għandhom, kif previst fil-liġi nazzjonali tagħhom, ma jkunux jorbtu lill-konsumatur.
56      Barra minn hekk, fid-dawl tan-natura u tal-importanza tal-interess pubbliku li tikkostitwixxi l-protezzjoni tal-konsumaturi, li jinsabu f’sitwazzjoni ta’ inferjorità meta mqabbla mal-bejjiegħa jew fornituri, din id-direttiva timponi fuq l-Istati Membri, kif jirriżulta mill-Artikolu 7(1) tagħha, moqri fid-dawl tal-premessa 24 tagħha, li jipprovdu mezzi adegwati u effettivi “biex jipprevjenu li jibqgħu jintużaw klawżoli inġusti f’kuntratti konklużi mal-konsumaturi mill-bejjiegħa jew fornituri”. (sentenza tal-21 ta’ Diċembru 2016, Gutiérrez Naranjo et, C‑154/15, C‑307/15 u C‑308/15, EU:C:2016:980, punt 56 kif ukoll il-ġurisprudenza ċċitata).
57      Għaldaqstant, il-qorti nazzjonali hija obbligata twarrab klawżola kuntrattwali inġusta li timponi l-ħlas ta’ somom li jirriżultaw li ma humiex dovuti. Tali obbligu għandu, bħala prinċipju, effett restitutorju korrispondenti fir-rigward ta’ dawn l-istess somom, sa fejn l-assenza ta’ tali effett restitutorju tqiegħed inkwistjoni l-effett dissważiv li l-Artikolu 6(1) tal-imsemmija direttiva, moqri flimkien mal-Artikolu 7(1) tagħha, għandu l-intenzjoni li jorbot mal-konstatazzjoni tan-natura inġusta tal-klawżoli li jinsabu fil-kuntratti konklużi mal-konsumaturi minn bejjiegħ jew fornitur (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tal-15 ta’ Ġunju 2023, Bank M. (Konsegwenzi tal-annullament tal-kuntratt), C‑520/21, EU:C:2023:478, punt 58 u l-ġurisprudenza ċċitata).
58      Madankollu, id-Direttiva 93/13 ma tirregolax espressament il-konsegwenzi li ġġib magħha l-invalidità ta’ kuntratt konkluż bejn bejjiegħ jew fornitur u konsumatur wara t-tneħħija tal-klawżoli inġusti inklużi fih. Għaldaqstant, huma l-Istati Membri li għandhom jiddeterminaw il-konsegwenzi li ġġib magħha tali konstatazzjoni, u dan kemm-il darba r-regoli li huma jistabbilixxu f’dan ir-rigward ikunu kompatibbli mad-dritt tal-Unjoni u, b’mod partikolari, mal-għanijiet imfittxija minn din id-direttiva (sentenza tal-15 ta’ Ġunju 2023, Bank M. (Konsegwenzi tal-annullament tal-kuntratt), C‑520/21, EU:C:2023:478, punt 64 u l-ġurisprudenza ċċitata).
59      F’dan il-każ, fl-ewwel lok, mit-talba għal deċiżjoni preliminari jirriżulta li s-sitwazzjoni li wasslet lill-qorti tar-rinviju sabiex tadixxi lill-Qorti tal-Ġustizzja b’din it-talba tirriżulta mit-teorija msejħa taż-“żewġ pretensjonijiet”, li skontha n-nullità ta’ tali kuntratt tagħti lok għal żewġ krediti, li jistgħu jiġu rkuprati b’mod indipendenti.
60      F’dan ir-rigward, qabelxejn, il-Qorti tal-Ġustizzja diġà ddeċidiet li l-Artikolu 7(1) tad-Direttiva 93/13 għandu jiġi interpretat fis-sens li jipprekludi ġurisprudenza nazzjonali li tipprovdi li, meta klawżola ta’ kuntratt ta’ self ikklassifikata bħala inġusta trendi dan il-kuntratt invalidu, il-bejjiegħ jew fornitur għandu d-dritt li jeżiġi mingħand il-konsumatur il-ħlas lura tal-ammont nominali kollu tas-self miksub, ikun xi jkun l-ammont tar-rimborsi mwettqa mill-konsumatur b’eżekuzzjoni ta’ dan il-kuntratt u jkun xi jkun l-ammont li jkun għadu dovut (sentenza tad-19 ta’ Ġunju 2025, Lubreczlik, C‑396/24, EU:C:2025:460, punt 44).
61      Issa, mit-talba għal deċiżjoni preliminari jirriżulta li l-fatt li tintlaqa’ l-eċċezzjoni ta’ kumpens imqajma mill-bejjiegħ jew fornitur b’reazzjoni għat-talba tal-konsumatur intiża sabiex jinkiseb il-ħlas lura tas-servizzi li huwa pprovda b’eżekuzzjoni ta’ kuntratt ta’ self ipotekarju ddikjarat null iwassal għal sitwazzjoni li fiha hija biss il-parti li kellha l-ogħla kreditu li tkompli tkun kreditriċi fil-konfront tal-oħra. Għaldaqstant, f’tali sitwazzjoni, l-ammont tar-rimborsi mwettqa mill-konsumatur b’eżekuzzjoni tal-kuntratt null u l-ammont li jibqa’ dovut jittieħdu inkunsiderazzjoni, b’tali mod li dan il-konsumatur ma huwiex obbligat iħallas lura l-ammont nominali kollu tas-self miksub.
62      Għaldaqstant, il-prinċipji mfakkra fil-punt 60 ta’ din is-sentenza ma jipprekludux interpretazzjoni tar-regoli rilevanti tad-dritt nazzjonali li tippermetti li wieħed jasal għal sitwazzjoni fejn, wara tpaċija bejn żewġ krediti reċiproċi li l-ammonti rispettivi tagħhom ma humiex identiċi, hija biss il-parti li tibqa’ debitriċi tal-ammont mhux kopert mid-dejn tagħha stess fuq il-parti l-oħra li tiġi kkundannata tħallas dan l-ammont lil din tal-aħħar.
63      Sussegwentement, ċertament, skont il-ġurisprudenza, l-Artikolu 6(1) u l-Artikolu 7(1) tad-Direttiva 93/13, moqrija fid-dawl tal-prinċipju ta’ effettività, jipprekludu interpretazzjoni ġurisprudenzjali tad-dritt nazzjonali li tipprovdi li, meta kuntratt ta’ self ipotekarju konkluż ma’ konsumatur minn bejjiegħ jew fornitur ma jkunx jista’ jibqa’ jeżisti wara t-tneħħija tal-klawżoli inġusti li jinsabu f’dan il-kuntratt, dan il-bejjiegħ jew fornitur jista’ jinvoka dritt ta’ żamma li jippermettilu jissuġġetta l-ħlas lura tal-benefiċċji li jkun irċieva mingħand dan il-konsumatur għall-preżentazzjoni, permezz ta’ dan tal-aħħar, ta’ offerta għar-restituzzjoni tal-benefiċċji li huwa stess irċieva mill-imsemmi bejjiegħ jew fornitur jew ta’ garanzija dwar ir-restituzzjoni ta’ dawn il-benefiċċji tal-aħħar, meta l-eżerċizzju, mill-istess bejjiegħ jew fornitur, ta’ dan id-dritt ta’ żamma jwassal għat-telf, għall-imsemmi konsumatur, tad-dritt li jikseb interessi moratorji (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tal-14 ta’ Diċembru 2023, Getin Noble Bank (Terminu ta’ preskrizzjoni tal-azzjonijiet għal restituzzjoni), C‑28/22, EU:C:2023:992, punt 87, u d-digriet tat-8 ta’ Mejju 2024, Santander Bank Polska C‑424/22, EU:C:2024:398, punt 38).
64      Madankollu, id-dritt ta’ żamma inkwistjoni fil-kawżi li taw lok għal din il-ġurisprudenza kien jikkonsisti fil-fatt li l-ewwel parti tissuġġetta r-restituzzjoni ta’ benefiċċju li hija kienet debitriċi tiegħu fir-rigward tat-tieni parti għall-kundizzjoni li din tal-aħħar timpenja ruħha li tirrestitwixxi l-benefiċċju li l-ewwel parti kienet ipprovditilha. Barra minn hekk, mit-talba għal deċiżjoni preliminari jirriżulta li, jekk tintlaqa’ l-eċċezzjoni ta’ kumpens imqajma minn SBP, l-ammont tal-kreditu prinċipali ta’ RM u EM ikun, fi kwalunkwe każ, miżjud bl-interessi moratorji.
65      Min-naħa l-oħra, bla ħsara għal verifika mill-qorti tar-rinviju, mit-talba għal deċiżjoni preliminari jirriżulta li, fid-dritt Pollakk, il-kumpens jipproduċi effett ekwivalenti għall-eżekuzzjoni tas-servizzi miż-żewġ partijiet.
66      Għalhekk, f’tali ċirkustanzi, kuntrarjament għall-eżerċizzju tad-dritt ta’ detenzjoni inkwistjoni fil-kawżi ċċitati fil-punt 63 ta’ din is-sentenza, tpaċija bejn il-krediti rispettivi tal-bejjiegħ jew fornitur u tal-konsumatur ma tistax, bħala prinċipju, tikkomprometti l-protezzjoni li d-Direttiva 93/13 tiggarantixxi lil dan tal-aħħar.
67      Fl-aħħar nett, għall-finijiet tal-evalwazzjoni tal-konsegwenzi fuq is-sitwazzjoni tal-konsumatur ikkawżati mill-invalidazzjoni ta’ kuntratt kollu kemm hu, ir-rieda espressa minnu hija determinanti. Fil-fatt, is-sistema ta’ protezzjoni kkonċepita mid-Direttiva 93/13 ma tapplikax jekk il-konsumatur jopponi dan. Dan tal-aħħar jista’, wara li jkun ġie avżat mill-qorti nazzjonali, ma jinvokax in-natura inġusta u mhux vinkolanti ta’ klawżola, u b’hekk jagħti kunsens liberu u informat għall-klawżola inkwistjoni u jevita, bl-istess mod, l-invalidazzjoni tal-kuntratt. Sabiex il-konsumatur ikun jista’ jagħti l-kunsens liberu u informat tiegħu, hija l-qorti nazzjonali li għandha tindika lill-partijiet, fil-kuntest tar-regoli proċedurali nazzjonali u fid-dawl tal-prinċipju ta’ ekwità fil-proċeduri ċivili, b’mod oġġettiv u eżawrjenti l-konsegwenzi legali li jistgħu jwasslu għat-tneħħija tal-klawżola inġusta, u dan indipendentement mill-fatt jekk dawn humiex irrappreżentati minn mandatarju professjonali jew le
Tali informazzjoni hija, b’mod partikolari, iktar u iktar importanti, meta n-nuqqas ta’ applikazzjoni tal-klawżola inġusta tista’ twassal għall-invalidazzjoni tal-kuntratt kollu, li eventwalment jesponi lill-konsumatur għal talbiet għal ħlas lura (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tas-16 ta’ Marzu 2023, M. B. et (Effetti tal-invalidazzjoni ta’ kuntratt), C‑6/22, EU:C:2023:216, punti 38 sa 41 kif ukoll il-ġurisprudenza ċċitata).
68      Madankollu, meta l-konsumatur, minkejja li jkun irċieva, min-naħa tal-qorti kompetenti, l-informazzjoni dwar il-konsegwenzi li jistgħu jirriżultaw mill-invalidazzjoni tal-kuntratt li jorbtu mal-bejjiegħ jew fornitur, jiddeċiedi li ma jopponix li din il-qorti tinvalida dan il-kuntratt, għandu jitqies li l-fatt, għall-imsemmija qorti, li tilqa’ t-talba ta’ dan il-bejjiegħ jew fornitur intiża sabiex il-krediti rispettivi taż-żewġ partijiet, li jirriżultaw minn din l-invalidazzjoni, jiġu kkumpensati bejniethom, ma jmurx kontra l-protezzjoni ggarantita lill-konsumatur mid-Direttiva 93/13. Fil-fatt, tali tpaċija tikkostitwixxi mod fost oħrajn, għall-bejjiegħ jew fornitur, li jikseb il-ħlas lura tal-kapital misluf, li għalih huwa għandu dritt wara l-invalidazzjoni tal-imsemmi kuntratt.
69      Barra minn hekk, tali mekkaniżmu ta’ kumpens jippermetti li jiġi evitat li l-bejjiegħ jew fornitur jagħżel li jippreżenta rikors distint sabiex jinvoka d-dejn tiegħu fil-konfront tal-konsumatur, li jwassal għal multiplikazzjoni tal-proċeduri u, għaldaqstant, spejjeż addizzjonali, li ma jkunx fl-interess tal-konsumatur.
70      Fit-tieni lok, għandu jiġi rrilevat li, għalkemm il-vittmi allegati ta’ ksur tad-dritt tal-Unjoni jistgħu jinvokaw id-dritt għal smigħ xieraq, iggarantit mill-Artikolu 47 tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali tal-Unjoni Ewropea, dan id-dritt jipproteġi wkoll lill-konvenut, inkluż meta jkun ġie preċedentement ikkonstatat li dan tal-aħħar kien kiser id-Direttiva 93/13. Fil-fatt, id-dritt għal smigħ xieraq jipproteġi lil kull persuna ġuridika kkunsidrata individwalment. Għalhekk, il-kontenzjuż tal-konsumaturi ma jevitax il-garanziji proċedurali li jirriżultaw minn dan l-artikolu (ara, b’analoġija mal-Artikolu 101 TFUE, is-sentenza tal-11 ta’ Lulju 2024, Volvo (Notifika fis-sede ta’ kumpannija sussidjarja tal-konvenuta), C‑632/22, EU:C:2024:601, punt 54).
71      Issa, jekk il-bejjiegħ jew il-fornitur jiġi mċaħħad mill-possibbiltà, prevista mid-dritt nazzjonali applikabbli, li jinvoka kontra l-konsumatur eċċezzjoni ta’ kumpens, id-dritt tiegħu għal protezzjoni ġudizzjarja effettiva jkun suġġett għal preġudizzju sproporzjonat, sa fejn huwa ma jkunx jista’ jinvoka dan il-motiv ta’ difiża.
72      Għaldaqstant, peress li konsumatur jista’ jitlob lill-qorti kompetenti li, jekk dan tal-aħħar jinvalida l-kuntratt li dan il-konsumatur ikkonkluda ma’ bejjiegħ jew fornitur, huwa jikkundanna lil dan il-bejjiegħ jew fornitur għall-ħlas lura tas-servizzi rċevuti mill-imsemmi konsumatur b’applikazzjoni ta’ dan il-kuntratt, il-prinċipju ta’ opportunitajiet ugwali għall-partijiet, li huwa korollarju tal-kunċett stess ta’ smigħ xieraq (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tat-12 ta’ Lulju 2022, Nord Stream 2/Parlement u l-Kunsill, C‑348/20 P, EU:C:2022:548, punt 128 kif ukoll il-ġurisprudenza ċċitata), teħtieġ li l-imsemmi bejjiegħ jew fornitur ikollu min-naħa tiegħu tali possibbiltà li jikseb ir-restituzzjoni tas-servizzi li huwa pprovda lill-istess konsumatur, inkluż permezz ta’ eċċezzjoni ta’ kumpens ippreżentata sussidjarjament, fil-każ fejn il-motiv ta’ difiża prinċipali tal-istess bejjiegħ jew fornitur ibbażat fuq il-validità tal-imsemmi kuntratt jiġi miċħud.
73      F’dan il-kuntest, għandu jiġi ppreċiżat, madankollu, li mill-ġurisprudenza jirriżulta li l-Artikolu 6(1) u l-Artikolu 7(1) tad-Direttiva 93/13 jipprekludu interpretazzjoni ġurisprudenzjali tad-dritt ta’ Stat Membru li tipprovdi li, wara d-dikjarazzjoni tan-nullità ta’ kuntratt ta’ self ipotekarju, il-bank għandu d-dritt li jitlob lill-konsumatur ammont li jmur lil hinn mir-rimbors tal-kapital imħallas abbażi tal-eżekuzzjoni ta’ dan il-kuntratt kif ukoll mill-ħlas tal-interessi moratorji bir-rata legali mill-intimazzjoni. Bla ħsara għal din ir-riżerva relatata mal-interessi moratorji bir-rata legali, il-bank ma għandux id-dritt li jirċievi remunerazzjoni għall-użu ta’ dan il-kapital mill-konsumatur (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tas-7 ta’ Diċembru 2023, mBank (Dikjarazzjoni tal-konsumatur), C‑140/22, EU:C:2023:965, punti 62 u 63 kif ukoll il-ġurisprudenza ċċitata).
74      Fil-kuntest ta’ eċċezzjoni ta’ kumpens imqajma sussidjarjament, l-imsemmija riżerva timplika li, sakemm il-bejjiegħ jew fornitur isostni li l-kuntratt konkluż mal-konsumatur huwa validu, kull intimazzjoni li dan ifisser lill-konsumatur bl-għan tal-ħlas lura tal-kapital misluf ma tistax tipproduċi effett, b’mod partikolari għall-finijiet tal-ħlas ta’ interessi moratorji, sal-invalidazzjoni definittiva ta’ dan il-kuntratt.
75      Fit-tielet lok, fir-rigward tat-tul tat-terminu għall-ħlas li jista’ jiġi stabbilit mill-bejjiegħ jew fornitur fl-intimazzjoni li huwa jindirizza lill-konsumatur, għandu jitqies li dan it-tul jaqa’ taħt l-informazzjoni kollha dwar il-konsegwenzi tal-invalidazzjoni tal-kuntratt li l-qorti li għandha ġurisdizzjoni għandha tipprovdi lil dan il-konsumatur, konformement mal-ġurisprudenza mfakkra fil-punt 67 ta’ din is-sentenza, qabel ma hija tkun tista’ twettaq tali invalidazzjoni. Għalkemm id-determinazzjoni tal-imsemmi tul tiddependi mid-dritt nazzjonali, din il-qorti għandha madankollu tiżgura, fid-dawl taċ-ċirkustanzi rilevanti kollha, li din ma tkunx ta’ natura li tiddiswadi, jew saħansitra tipprekludi, lill-konsumatur milli jinvoka l-protezzjoni li tagħtih id-Direttiva 93/13.
76      Fir-raba’ u l-aħħar lok, fir-rigward tal-konsegwenzi li l-eżitu favorevoli mogħti lill-eċċezzjoni ta’ tpaċija mqajma mill-bejjiegħ jew fornitur jista’ jkollu fuq l-ispejjeż tal-istanza, għandu jiġi rrilevat li t-tqassim tal-ispejjeż ta’ proċedura ġudizzjarja quddiem il-qrati nazzjonali jaqa’ taħt l-awtonomija proċedurali tal-Istati Membri, bla ħsara għall-osservanza tal-prinċipji ta’ ekwivalenza u ta’ effettività (sentenza tat-22 ta’ Settembru 2022, Servicios prescriptor y medios de pagos EFC, C‑215/21, EU:C:2022:723, punt 34 u l-ġurisprudenza ċċitata).
77      Fir-rigward tal-prinċipju ta’ effettività, li huwa l-uniku suġġett tal-kunsiderazzjonijiet ifformulati mill-qorti tar-rinviju f’dan ir-rigward, għandu jitfakkar li kull każ fejn tqum il-kwistjoni dwar jekk dispożizzjoni proċedurali nazzjonali tirrendix impossibbli jew eċċessivament diffiċli l-applikazzjoni tad-dritt tal-Unjoni għandu jiġi analizzat billi jittieħdu inkunsiderazzjoni r-rwol ta’ din id-dispożizzjoni fil-proċedura kollha, l-iżvolġiment tagħha u l-karatteristiċi partikolari tagħha, quddiem id-diversi istanzi nazzjonali. F’din il-perspettiva, għandhom jittieħdu inkunsiderazzjoni, jekk ikun il-każ, il-prinċipji li fuqhom hija bbażata s-sistema ġudizzjarja nazzjonali, bħalma huma l-protezzjoni tad-drittijiet tad-difiża, il-prinċipju ta’ ċertezza legali u l-iżvolġiment tajjeb tal-proċedura (sentenza tat-22 ta’ Settembru 2022, Servicios prescriptor y medios de pagos EFC, C‑215/21, EU:C:2022:723, punt 35 u l-ġurisprudenza ċċitata).
78      Għalkemm il-prinċipju ta’ effettività ma jipprekludix, b’mod ġenerali, li l-konsumatur ibati ċerti spejjeż legali meta jippreżenta rikors intiż sabiex tiġi kkonstatata n-natura inġusta ta’ klawżola kuntrattwali (sentenza tas-7 ta’ April 2022, Caixabank, C‑385/20, EU:C:2022:278, punt 51), għandu jiġi osservat ukoll li d-Direttiva 93/13 tagħti lill-konsumatur dritt li jadixxi qorti sabiex tiġi kkonstatata n-natura inġusta ta’ klawżola kuntrattwali u sabiex tiġi eskluża l-applikazzjoni tagħha, dritt li n-natura effettiva tiegħu għandha tiġi ppreżervata. Għaldaqstant, is-sistema ta’ tqassim tal-ispejjeż ta’ tali proċedura ma għandhiex tiddiswadi lill-konsumatur milli jeżerċita dan id-dritt (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tat-22 ta’ Settembru 2022, Servicios prescriptor y medios de pagos EFC, C‑215/21, EU:C:2022:723, punt 37 u l-ġurisprudenza ċċitata)
79      F’dan il-każ, il-qorti tar-rinviju tqis li, jekk tilqa’ l-eċċezzjoni ta’ kumpens imqajma minn SBP, hija ma tkunx tista’ tapplika l-Artikolu 98(1) tal-Kodiċi ta’ Proċedura Ċivili sabiex tikkundannaha għall-ispejjeż kollha tal-proċedura, peress li RM u EM tilfu fil-parti tat-talba tagħhom għall-ħlas lura tas-somom li huma ħallsu lil SBP skont il-kuntratt inkwistjoni, peress li l-ammont ta’ dan il-ħlas lura għandu jitnaqqas b’dak li jikkorrispondi għall-ammont tal-kreditu ta’ SBP fir-rigward tagħhom. Hija tippreċiża li hija setgħet tibbaża ruħha fuq din id-dispożizzjoni li kieku RM u EM ma kinux opponew l-eċċezzjoni ta’ kumpens imqajma minn SBP u kienu parzjalment irtiraw it-talba tagħhom. F’dawn iċ-ċirkustanzi, din il-qorti tqis li hija obbligata tapplika l-ewwel sentenza tal-Artikolu 100 ta’ dan il-kodiċi u li taqsam l-ispejjeż billi tieħu inkunsiderazzjoni l-proporzjon li fih kull parti titlef. Madankollu, l-imsemmija qorti ssemmi l-possibbiltà li tibbaża ruħha fuq l-Artikolu 102 tal-Kodiċi ta’ Proċedura Ċivili, li jippermettilha li tikkundanna lill-parti li tilfet biss għal parti mill-ispejjeż jew li ma tikkundannahiex għall-ispejjeż kollha, sabiex b’hekk tieħu deċiżjoni dwar l-ispejjeż iktar favorevoli għall-imsemmija rikorrenti.
80      F’dan ir-rigward, għandu jitfakkar li l-prinċipju ta’ interpretazzjoni konformi tad-dritt nazzjonali mad-dritt tal-Unjoni jirrikjedi li l-qrati nazzjonali, fl-osservanza, b’mod partikolari, tal-projbizzjoni ta’ interpretazzjoni contra legem tad-dritt nazzjonali, jagħmlu dak kollu li jaqa’ taħt il-ġurisdizzjoni tagħhom, billi jieħdu inkunsiderazzjoni d-dritt intern kollu u billi japplikaw metodi ta’ interpretazzjoni rrikonoxxuti minnu, sabiex tiġi ggarantita l-effettività sħiħa tad-direttiva inkwistjoni u sabiex tinstab soluzzjoni konformi mal-għan imfittex minnha. (ara, f’dan is-sens, is-sentenzi tal-5 ta’ Ottubru 2004, Pfeiffer et, C‑397/01 sa C‑403/01, EU:C:2004:584, punti 118 u 119, kif ukoll tal-15 ta’ Ottubru 2024, KUBERA, C‑144/23, EU:C:2024:881, punt 51u l-ġurisprudenza ċċitata).
81      Fl-osservazzjonijiet bil-miktub tiegħu, il-Gvern Pollakk jindika li l-qrati nazzjonali għandhom strumenti legali suffiċjenti sabiex jiżguraw l-effettività tad-drittijiet li l-konsumaturi jisiltu mid-Direttiva 93/13. B’mod partikolari, dawn il-qrati jistgħu jordnaw ir-rimbors tal-ispejjeż, abbażi tal-Artikolu 102 tal-Kodiċi ta’ Proċedura Ċivili, li jistabbilixxi prinċipju ta’ ekwità. Skont il-prinċipju ta’ interpretazzjoni konformi, l-imsemmija qrati jistgħu jitbiegħdu minn interpretazzjoni restrittiva ta’ dan l-artikolu.
82      Fl-aħħar mill-aħħar, hija l-qorti tar-rinviju li għandha teżamina jekk il-leġiżlazzjoni nazzjonali inkwistjoni fil-kawża prinċipali tistax tkun is-suġġett ta’ interpretazzjoni konformi mad-Direttiva 93/13 u, fl-affermattiv, li tislet minnha l-konsegwenzi legali.
83      B’mod partikolari, din il-qorti għandha, minn naħa, tiżgura l-effettività tad-dritt ta’ RM u ta’ EM li jiksbu l-invalidazzjoni tal-kuntratt li jinkludi klawżoli inġusti u l-ħlas lura tal-benefiċċji rċevuti indebitament mill-bejjiegħ jew fornitur, billi tevita li s-sistema ta’ tqassim tal-ispejjeż tiddiswadi lill-konsumaturi milli jinvokaw id-drittijiet mogħtija lilhom mid-Direttiva 93/13.
84      Min-naħa l-oħra, l-imsemmija qorti għandha wkoll tkun f’pożizzjoni li tevalwa ċ-ċirkustanzi kollha tal-kawża li għandha quddiemha sabiex tieħu inkunsiderazzjoni, jekk ikun il-każ, il-mala fide eventwali tal-konsumaturi li, minkejja l-informazzjoni rċevuta mill-qorti, jipprekludu b’mod żbaljat il-kumpens għall-krediti reċiprokament dovuti bejn dawn il-konsumaturi u l-bejjiegħ jew fornitur (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tat-22 ta’ Settembru 2022, Servicios prescriptor y medios de pagos EFC, C‑215/21, EU:C:2022:723 punti 42 u 43).
85      Fid-dawl tar-raġunijiet premessi, ir-risposta għad-domanda magħmula għandha tkun li l-Artikolu 6(1) u l-Artikolu 7(1) tad-Direttiva 93/13 kif ukoll il-prinċipju ta’ effettività, moqrija fid-dawl tal-prinċipji ta’ ċertezza legali u ta’ proporzjonalità kif ukoll tad-dritt għal protezzjoni ġudizzjarja effettiva, għandhom jiġu interpretati fis-sens li ma jipprekludux interpretazzjoni ġurisprudenzjali tad-dritt nazzjonali li, fil-kuntest ta’ proċedura mibdija minn konsumatur sabiex jikseb l-invalidazzjoni tal-kuntratt ta’ self ipotekarju li huwa kkonkluda ma’ bejjiegħ jew fornitur kif ukoll il-ħlas lura tal-pagamenti mensili mħallsa b’eżekuzzjoni ta’ dan il-kuntratt, jippermetti li dan il-bejjiegħ jew fornitur, filwaqt li jsostni, prinċipalment, li l-imsemmi kuntratt huwa validu, iqajjem, sussidjarjament, eċċezzjoni ta’ tpaċija bbażata fuq dejn li jikkorrispondi għall-ammont ta’ dan is-self ipotekarju, bil-kundizzjoni, minn naħa, li dan l-aħħar kreditu ma jitqiesx li huwa eżiġibbli qabel ma l-qorti kompetenti tkun invalidat l-istess kuntratt u, min-naħa l-oħra, li l-fatt li tintlaqa’ tali eċċezzjoni ma jwassalx għal deċiżjoni dwar l-ispejjeż tal-istanza li tista’ tiddiswadi lill-konsumatur milli jeżerċita d-drittijiet mogħtija lilu minn din id-direttiva.
Fuq l-ispejjeż
86      Peress li l-proċedura għandha, fir-rigward tal-partijiet fil-kawża prinċipali, in-natura ta' kwistjoni mqajma quddiem il-qorti tar-rinviju, hija dik il-qorti li għandha tiddeċiedi fuq l-ispejjeż. L-ispejjeż sostnuti għas-sottomissjoni tal-osservazzjonijiet lill-Qorti tal-Ġustizzja, barra dawk tal-imsemmija partijiet, ma jistgħux jiġu rrimborsati.
Għal dawn il-motivi, Il-Qorti tal-Ġustizzja (Id-Disa’ Awla) taqta’ u tiddeċiedi:
L-Artikolu 6(1) u l-Artikolu 7(1) tad-Direttiva tal-Kunsill 93/13/KEE tal-5 ta’ April 1993 dwar klawżoli inġusti f’kuntratti mal-konsumatur, moqrija fid-dawl tal-prinċipji ta’ ċertezza legali u ta’ proporzjonalità kif ukoll tad-dritt għal protezzjoni ġudizzjarja effettiva,
għandhom jiġu interpretati fis-sens li:
ma jipprekludux interpretazzjoni ġurisprudenzjali tad-dritt nazzjonali li, fil-kuntest ta’ proċedura mibdija minn konsumatur sabiex jikseb l-invalidazzjoni tal-kuntratt ta’ self ipotekarju li huwa kkonkluda ma’ bejjiegħ jew fornitur kif ukoll il-ħlas lura tal-pagamenti mensili mħallsa b’eżekuzzjoni ta’ dan il-kuntratt, jippermetti li dan il-bejjiegħ jew fornitur, filwaqt li jsostni, prinċipalment, li l-imsemmi kuntratt huwa validu, iqajjem, sussidjarjament, eċċezzjoni ta’ tpaċija bbażata fuq dejn li jikkorrispondi għall-ammont ta’ dan is-self ipotekarju, bil-kundizzjoni, minn naħa, li dan l-aħħar kreditu ma jitqiesx li huwa eżiġibbli qabel ma l-qorti kompetenti tkun invalidat l-istess kuntratt u, min-naħa l-oħra, li l-fatt li tintlaqa’ tali eċċezzjoni ma jwassalx għal deċiżjoni dwar l-ispejjeż tal-istanza li tista’ tiddiswadi lill-konsumatur milli jeżerċita d-drittijiet mogħtija lilu minn din id-direttiva.
Firem
*      Lingwa tal-kawża: il-Pollakk.
i      L-isem ta’ din il-kawża huwa fittizju. Dan l-isem ma jikkorrispondi għall-isem reali ta’ ebda waħda mill-partijiet fil-proċedura.