62022CJ0325
ΑΠΟΦΑΣΗ ΤΟΥ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟΥ (τέταρτο τμήμα)
της 19ης Οκτωβρίου 2023 (
*1
)
«Προδικαστική παραπομπή – Ενισχύσεις χορηγούμενες από τα κράτη μέλη – Άρθρο 107, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ – Έννοια του όρου “επιχείρηση” – Κανονισμός (ΕΕ) 2015/1589 – Ανάκτηση παράνομης ενισχύσεως – Απόφαση (ΕΕ) 2015/456 – Ανταλλαγές δασικών εκτάσεων – Καθορισμός της “αγοραίας αξίας”»
Στην υπόθεση C‑325/22,
με αντικείμενο αίτηση προδικαστικής αποφάσεως δυνάμει του άρθρου 267 ΣΛΕΕ, που υπέβαλε το Administrativen sad – Varna (διοικητικό πρωτοδικείο Βάρνας, Βουλγαρία) με απόφαση της 4ης Μαΐου 2022, η οποία περιήλθε στο Δικαστήριο στις 13 Μαΐου 2022, στο πλαίσιο της δίκης
TS,
HI
κατά
Ministar na zemedelieto, hranite i gorite,
ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ (τέταρτο τμήμα),
συγκείμενο από τους Κ. Λυκούργο, πρόεδρο τμήματος, O. Spineanu‑Matei, J.‑C. Bonichot (εισηγητή), S. Rodin και L. S. Rossi, δικαστές,
γενικός εισαγγελέας: Α. Ράντος
γραμματέας: A. Calot Escobar
έχοντας υπόψη την έγγραφη διαδικασία,
λαμβάνοντας υπόψη τις παρατηρήσεις που υπέβαλαν:
–
η Βουλγαρική Κυβέρνηση, εκπροσωπούμενη από τις T. Mitova και L. Zaharieva,
–
η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, εκπροσωπούμενη από την C. Georgieva και τον B. Stromsky,
κατόπιν της αποφάσεως που έλαβε, αφού άκουσε τον γενικό εισαγγελέα, να εκδικάσει την υπόθεση χωρίς ανάπτυξη προτάσεων,
εκδίδει την ακόλουθη
Απόφαση
1
Η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως αφορά την ερμηνεία του άρθρου 107 ΣΛΕΕ, του άρθρου 16, παράγραφος 3, του κανονισμού (ΕΕ) 2015/1589 του Συμβουλίου, της 13ης Ιουλίου 2015, περί λεπτομερών κανόνων για την εφαρμογή του άρθρου 108 [ΣΛΕΕ] (ΕΕ 2015, L 248, σ. 9), και της αποφάσεως (ΕΕ) 2015/456 της Επιτροπής, της 5ης Σεπτεμβρίου 2014, σχετικά με το καθεστώς ενισχύσεων αριθ. SA.26212 (11/C) (πρώην 11/NN – πρώην CP 176/A/08) και SA.26217 (11/C) (πρώην 11/NN – πρώην CP 176/B/08) που εφαρμόστηκε από τη Δημοκρατία της Βουλγαρίας στο πλαίσιο ανταλλαγών δασικών εκτάσεων (ΕΕ 2015, L 80, σ. 100, στο εξής: απόφαση της Επιτροπής της 5ης Σεπτεμβρίου 2014).
2
Η αίτηση αυτή υποβλήθηκε στο πλαίσιο διαφοράς μεταξύ, αφενός, ενός φυσικού και ενός νομικού προσώπου και, αφετέρου, του Ministar na zemedelieto, hranite i gorite (Υπουργού Γεωργίας, Τροφίμων και Δασών), σχετικά με απαίτηση επιστροφής κρατικής ενισχύσεως η οποία είχε χορηγηθεί στα εν λόγω πρόσωπα στο πλαίσιο ανταλλαγής δασικών εκτάσεων.
Το νομικό πλαίσιο
Το δίκαιο της Ένωσης
Ο κανονισμός 2015/1589
3
Το άρθρο 16 του κανονισμού 2015/1589, το οποίο φέρει τον τίτλο «Ανάκτηση της ενίσχυσης», ορίζει στην παράγραφο 3 τα εξής:
«Με την επιφύλαξη απόφασης του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης κατ’ εφαρμογή του άρθρου 278 [ΣΛΕΕ], η ανάκτηση πραγματοποιείται αμελλητί και σύμφωνα με τις διαδικασίες της εθνικής νομοθεσίας του οικείου κράτους μέλους, εφόσον αυτές επιτρέπουν την άμεση και πραγματική εκτέλεση της απόφασης της [Ευρωπαϊκής] Επιτροπής. Για τον σκοπό αυτό και σε περίπτωση κινήσεως διαδικασίας ενώπιον εθνικών δικαστηρίων, τα ενδιαφερόμενα κράτη μέλη λαμβάνουν όλα τα αναγκαία μέτρα που διαθέτουν στα αντίστοιχα νομικά τους συστήματα, συμπεριλαμβανομένων των προσωρινών μέτρων, με την επιφύλαξη της νομοθεσίας της Ένωσης.»
Η απόφαση της Επιτροπής της 5ης Σεπτεμβρίου 2014
4
Οι αιτιολογικές σκέψεις 125 έως 128, 156 και 171 της αποφάσεως της Επιτροπής της 5ης Σεπτεμβρίου 2014 έχουν ως εξής:
«(125)
Ωστόσο, σε ένα προκαταρκτικό επίπεδο, είναι επίσης απαραίτητο να εξεταστεί στην παρούσα υπόθεση κατά πόσον οι δυνητικοί δικαιούχοι των πράξεων ανταλλαγής είναι επιχειρήσεις κατά την έννοια του άρθρου 107, παράγραφος 1, [ΣΛΕΕ]. Αυτό είναι απαραίτητο διότι, σύμφωνα με τη διατύπωση της εν λόγω διάταξης, οι κανόνες για τις κρατικές ενισχύσεις ισχύουν μόνο στην περίπτωση που ο αποδέκτης της ενίσχυσης είναι επιχείρηση.
(126)
Το [Δικαστήριο] ορίζει την “επιχείρηση” για τους σκοπούς του άρθρου 107, παράγραφος 1, της Συνθήκης ως κάθε φορέα που ασκεί οικονομική δραστηριότητα, ανεξαρτήτως του νομικού καθεστώτος του φορέα αυτού και του τρόπου χρηματοδοτήσεώς του […]. Σύμφωνα με το [Δικαστήριο], κάθε δραστηριότητα που συνίσταται στην προσφορά αγαθών και υπηρεσιών σε μια δεδομένη αγορά αποτελεί οικονομική δραστηριότητα […]. Ως εκ τούτου, ο χαρακτηρισμός μιας οντότητας ως επιχείρησης συνδέεται πάντα με συγκεκριμένη δραστηριότητα. Μια οντότητα που ασκεί τόσο οικονομικές όσο και μη οικονομικές δραστηριότητες πρέπει να θεωρείται επιχείρηση μόνο ως προς τον πρώτο τύπο δραστηριοτήτων. Μια επιχείρηση δεν πρέπει απαραιτήτως να είναι νομικό πρόσωπο· επιχειρήσεις μπορούν να θεωρούνται και φυσικά πρόσωπα όσον αφορά τις κρατικές ενισχύσεις, με την προϋπόθεση ότι ασκούν οικονομική δραστηριότητα.
(127)
Λαμβανομένων υπόψη των ανωτέρω, θα πρέπει να σημειωθεί ότι ορισμένοι δικαιούχοι των επίμαχων πράξεων ανταλλαγής δεν ασκούσαν οικονομική δραστηριότητα εκμεταλλευόμενοι τη δασική έκταση που ανταλλάχθηκε κατά τη διάρκεια της υπό εξέτασης περιόδου, ούτε ασκούν τέτοιου είδους δραστηριότητα επί του παρόντος. Ως εκ τούτου, οι εν λόγω δικαιούχοι δεν μπορούν να θεωρηθούν επιχειρήσεις κατά την έννοια του άρθρου 107, παράγραφος 1, [ΣΛΕΕ] και, επομένως, δεν θεωρείται ότι υφίσταται κρατική ενίσχυση στις πράξεις ανταλλαγής που συνήψαν με το βουλγαρικό κράτος.
(128)
Συνεπώς, το υπόλοιπο τμήμα της παρούσας απόφασης αφορά αποκλειστικά τους δικαιούχους των επίμαχων πράξεων ανταλλαγής οι οποίοι αποτελούν επιχειρήσεις κατά την έννοια του άρθρου 107, παράγραφος 1, [ΣΛΕΕ].
[…]
(156)
Δεδομένων των ανωτέρω, η Επιτροπή καταλήγει στο συμπέρασμα ότι οι πράξεις ανταλλαγής που εκτελέστηκαν από τη Δημοκρατία της Βουλγαρίας κατά τη διάρκεια της υπό εξέταση περιόδου συνιστούν κρατική ενίσχυση κατά την έννοια του άρθρου 107, παράγραφος 1, [ΣΛΕΕ], στις περιπτώσεις εκείνες στις οποίες το αντισυμβαλλόμενο μέρος της πράξης είναι επιχείρηση κατά την έννοια της εν λόγω διάταξης, οι διοικητικές τιμές που χρησιμοποιήθηκαν για την εν λόγω πράξη δεν αντικατόπτριζαν τις τιμές της αγοράς και οι προϋποθέσεις για τις ενισχύσεις ήσσονος σημασίας που προβλέπονται στον κανονισμό (ΕΕ) αριθ. 1407/2013 [της Επιτροπής, της 18ης Δεκεμβρίου 2013, σχετικά με την εφαρμογή των άρθρων 107 και 108 [ΣΛΕΕ] στις ενισχύσεις ήσσονος σημασίας (ΕΕ 2013, L 352, σ. 1)] δεν πληρούνται.
[…]
(171)
Στην παρούσα υπόθεση, οι δυνητικοί δικαιούχοι της ασυμβίβαστης κρατικής ενίσχυσης είναι τα φυσικά και νομικά πρόσωπα που συμμετείχαν στις 132 πράξεις ανταλλαγής με τις βουλγαρικές αρχές κατά την υπό εξέταση περίοδο. Από την ομάδα αυτή, οι βουλγαρικές αρχές θα πρέπει να εξαιρέσουν τα φυσικά και νομικά πρόσωπα που δεν νοούνται ως “επιχειρήσεις” κατά την έννοια του άρθρου 107, παράγραφος 1, [ΣΛΕΕ] […]».
5
Το άρθρο 1 της αποφάσεως προβλέπει τα ακόλουθα:
«Η κρατική ενίσχυση, η οποία χορηγήθηκε σε επιχειρήσεις στο πλαίσιο πράξεων ανταλλαγής δημόσιων δασικών εκτάσεων με ιδιωτικές δασικές εκτάσεις κατά την περίοδο από την 1η Ιανουαρίου 2007 έως τις 27 Ιανουαρίου 2009 και εφαρμόστηκε παρανόμως από τη Δημοκρατία της Βουλγαρίας κατά παράβαση του άρθρου 108, παράγραφος 3, [ΣΛΕΕ], είναι ασυμβίβαστη με την εσωτερική αγορά.»
6
Το άρθρο 6, παράγραφος 1, στοιχεία βʹ, γʹ και δʹ, της εν λόγω αποφάσεως ορίζει τα εξής:
«(1)   Εντός τεσσάρων μηνών από την κοινοποίηση της παρούσας απόφασης, η Δημοκρατία της Βουλγαρίας υποβάλλει στην Επιτροπή τα ακόλουθα στοιχεία:
[…]
β)
προσδιορισμό των περιπτώσεων στις οποίες η ανάκτηση θα διενεργηθεί με βάση τις τιμές της αγοράς κατά τον χρόνο των πράξεων ανταλλαγής, όπως αναφέρονται στην υποβολή 2014/032997 της Δημοκρατίας της Βουλγαρίας·
γ)
προσδιορισμό των περιπτώσεων στις οποίες η ανάκτηση θα διενεργηθεί με αναίρεση της πράξης ανταλλαγής·
δ)
προσδιορισμό των περιπτώσεων στις οποίες η ανάκτηση θα εφαρμοστεί με βάση τα ποσά που θα καθοριστούν από ανεξάρτητο εμπειρογνώμονα εκτιμητή, καθώς και έγγραφα που αποδεικνύουν τον διορισμό του εν λόγω ανεξάρτητου εμπειρογνώμονα, ο οποίος επιλέγεται με ανοικτό διαγωνισμό και διορίζεται με τη σύμφωνη γνώμη της Επιτροπής.»
7
Το άρθρο 6, παράγραφος 2, στοιχεία αʹ και βʹ, της αποφάσεως ορίζει τα ακόλουθα:
«Εντός οκτώ μηνών από την κοινοποίηση της παρούσας απόφασης, η Δημοκρατία της Βουλγαρίας υποβάλλει στην Επιτροπή τα ακόλουθα στοιχεία:
α)
κατάλογο των δικαιούχων που έλαβαν ενισχύσεις στο πλαίσιο των πράξεων ανταλλαγής που αναφέρονται στο άρθρο 1 και το συνολικό ποσό ενίσχυσης που έλαβε καθένας εξ αυτών ως αποτέλεσμα των πράξεων αυτών·
β)
το συνολικό ποσό (αρχικό κεφάλαιο και τόκοι) που θα πρέπει να ανακτηθεί από κάθε δικαιούχο».
Η ανακοίνωση της Επιτροπής σχετικά με στοιχεία κρατικής ενίσχυσης στις πωλήσεις γηπέδων-οικοπέδων και κτιρίων από τις δημόσιες αρχές
8
Κατά το σημείο 2, στοιχείο αʹ, τελευταίο εδάφιο, της ανακοινώσεως της Επιτροπής σχετικά με στοιχεία κρατικής ενίσχυσης στις πωλήσεις γηπέδων‑οικοπέδων και κτιρίων από τις δημόσιες αρχές (ΕΕ 1997, C 209, σ. 3):
«Ως “αγοραία αξία” νοείται η τιμή στην οποία τα γήπεδα-οικόπεδα και τα κτίρια θα μπορούσαν να πωληθούν με ιδιωτική συμφωνία μεταξύ πωλητή που εκφράζει βούληση πωλήσεως και αγοραστή μη συνδεόμενου με προσωπική σχέση προς αυτόν, κατά την ημέρα της αποτιμήσεως, υπό την προϋπόθεση ότι τα στοιχεία αυτά διατίθενται σε δημόσια προσφορά, ότι οι συνθήκες που επικρατούν στην αγορά επιτρέπουν κανονική εκποίηση και ότι ο διαθέσιμος χρόνος για τις διαπραγματεύσεις είναι ανάλογος προς τη σημασία του προς πώληση αγαθού […]».
Το βουλγαρικό δίκαιο
Ο νόμος περί κρατικών ενισχύσεων
9
Το άρθρο 38, παράγραφοι 9, 10 και 11, του zakon za darzhavnite pomoshti (νόμου περί κρατικών ενισχύσεων, DV αριθ. 85, της 24ης Οκτωβρίου 2017) προβλέπει, όσον αφορά την ανάκτηση παράνομης κρατικής ενισχύσεως η οποία έχει κριθεί μη συμβατή με την εσωτερική αγορά βάσει αποφάσεως της Επιτροπής, τις ακόλουθες διατάξεις:
«(9)   Η εκτίμηση που διαλαμβάνεται στην παράγραφο 7, σημείο 2, διενεργείται από ανεξάρτητο πιστοποιημένο εκτιμητή, εγγεγραμμένο στο σχετικό μητρώο βάσει του νόμου περί ανεξάρτητων εκτιμητών […]
(10)   Η εκτίμηση που διαλαμβάνεται στην παράγραφο 7, σημείο 2, ζητείται και γίνεται δεκτή από τον διαχειριστή της ενισχύσεως υπό τις προϋποθέσεις και εντός της προθεσμίας που προβλέπει η απόφαση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής.
(11)   Οσάκις ο διαχειριστής της ενισχύσεως αρνείται να δεχθεί την εκτίμηση που διαλαμβάνεται στην παράγραφο 7, σημείο 2, ζητεί, με αιτιολογημένη πράξη, τη διενέργεια δεύτερης πραγματογνωμοσύνης από τρεις εκτιμητές, πλην της περιπτώσεως κατά την οποία η εκτίμηση ζητείται βάσει του zakon za obshtestvenite porachki (νόμου περί δημοσίων συμβάσεων).»
Ο νόμος περί δημόσιας περιουσίας
10
Το άρθρο 32, παράγραφος 2, του zakon za darzhavnata sobstvenost (νόμου περί δημόσιας περιουσίας, DV αριθ. 44, της 21ης Μαΐου 1996), όπως ίσχυε κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών της διαφοράς της κύριας δίκης (στο εξής: νόμος περί δημόσιας περιουσίας), ορίζει τα εξής:
«Η προσήκουσα χρηματική αποζημίωση που διαλαμβάνεται στην παράγραφο 1 καθορίζεται βάσει της χρήσεως των γεωτεμαχίων πριν από τη θέση σε ισχύ του αναλυτικού χωροταξικού σχεδίου ή πριν από την έγκριση αναλυτικού χωροταξικού σχεδίου το οποίο προβλέπει την κατασκευή εθνικού έργου και για το οποίο υπάρχει ισχύουσα απόφαση που επιτρέπει την προσωρινή εκτέλεση, βάσει των αγοραίων τιμών ακινήτων με παρόμοια χαρακτηριστικά, κειμένων πλησίον εκείνων που αποτελούν αντικείμενο απαλλοτριώσεως.»
11
Η παράγραφος 1a των Dopalnitelni razporedbi na zakon za darzhavnata sobstvenost (συμπληρωματικών διατάξεων του νόμου περί δημόσιας περιουσίας) ορίζει τα ακόλουθα:
«Για τους σκοπούς του παρόντος νόμου:
[…]
(2)
Ως “αγοραία τιμή” νοείται η μέση τιμή όλων των δικαιοπραξιών επί ακινήτων με αντικείμενο την αγορά και την πώληση, την ανταλλαγή, τη σύσταση εμπράγματων δικαιωμάτων ή τη μεταβίβαση κυριότητας με αντιπαροχή, τη σύσταση υποθήκης (για την εξασφάλιση σύμβασης πώλησης ακινήτου) και τις πωλήσεις με πλειστηριασμό από κρατικούς ή ιδιώτες δικαστικούς επιμελητές, δημόσιες αρχές ή δήμους, καθώς και η μέση τιμή των λοιπών δικαιοπραξιών εξ επαχθούς αιτίας, με εξαίρεση εκείνες που αφορούν ιδανικά μερίδια επί ακινήτου, όταν τουλάχιστον ένας από τους συμβαλλομένους είναι έμπορος και εφόσον οι δικαιοπραξίες αυτές έχουν πραγματοποιηθεί εντός των δώδεκα μηνών που προηγήθηκαν της ημερομηνίας της εντολής προς εκτίμηση και έχουν καταχωρισθεί στο κτηματολογικό γραφείο του τόπου όπου κείται το ακίνητο. Σε περίπτωση που κατά τους δώδεκα μήνες που προηγήθηκαν της εντολής διενέργειας εκτίμησης καταχωρίσθηκαν περισσότερες από είκοσι δικαιοπραξίες, λαμβάνονται υπόψη για τον προσδιορισμό της αγοραίας τιμής οι είκοσι τελευταίες καταχωρίσεις. Η μέση αξία διαμορφώνεται με βάση τουλάχιστον δύο σχετικές δικαιοπραξίες.
[…]
(4)
Ως “ακίνητα κείμενα πλησίον εκείνων τα οποία αποτελούν αντικείμενο απαλλοτριώσεως” νοούνται τα κείμενα:
a)
στην ίδια περιφέρεια, όσον αφορά τις μεγάλες πόλεις που υποδιαιρούνται τοιουτοτρόπως·
b)
στην ίδια συνοικία, όσον αφορά τις λοιπές πόλεις, δήμους και οικισμούς·
c)
στην ίδια ζώνη, όσον αφορά τις γεωργικές και δασικές εκτάσεις.»
Ο νόμος περί δασών
12
Η παράγραφος 3 των μεταβατικών και τελικών διατάξεων του zakon za gorite (νόμου περί δασών, DV αριθ. 19, της 8ης Μαρτίου 2011), που τέθηκε σε ισχύ το 2011, ορίζει τα εξής:
«(1) Δεν επιτρέπεται καμία μεταβολή χρήσεως, κατά τον παρόντα νόμο, και δεν επιτρέπεται η οικοδόμηση επί γεωτεμαχίων ευρισκομένων εντός δασικών εκτάσεων, τα οποία απέκτησαν φυσικά ή νομικά πρόσωπα ή δήμοι από το Δημόσιο κατόπιν ανταλλαγών που πραγματοποιήθηκαν έως την ημερομηνία δημοσιεύσεως του νόμου στην Darzhaven vestnik [(Επίσημη Εφημερίδα)].
(2) Η κατά την παράγραφο 1 απαγόρευση ισχύει και σε περίπτωση μεταβολής του προσώπου του κυρίου του ακινήτου, πλην των περιπτώσεων κατά τις οποίες η δασική έκταση αποκτάται εκ μέρους του Δημοσίου.»
Η διαφορά της κύριας δίκης και τα προδικαστικά ερωτήματα
13
Η διαφορά της κύριας δίκης εντάσσεται στο πλαίσιο ενός εκτεταμένου προγράμματος επιστροφής γαιών, βάσει του οποίου η Δημοκρατία της Βουλγαρίας επέστρεψε στους πρώην κυρίους τους δασικές εκτάσεις που είχαν κρατικοποιηθεί το 1947.
14
Από τη δικογραφία που έχει στη διάθεσή του το Δικαστήριο προκύπτει ότι μια τροποποίηση του νόμου περί δασών, η οποία τέθηκε σε ισχύ στις 22 Φεβρουαρίου 2002, επέτρεψε την ανταλλαγή ιδιωτικοποιημένων δασικών εκτάσεων με δασικές εκτάσεις του εν λόγω κράτους μέλους.
15
Εξάλλου, η τιμή των εκτάσεων που αποτέλεσαν αντικείμενο ανταλλαγής καθοριζόταν βάσει κριτηρίων τα οποία προέβλεπε η βουλγαρική νομοθεσία.
16
Στις 26 Νοεμβρίου 2008, η Darzhavna agentsia po gorite (Εθνική Δασική Υπηρεσία, Βουλγαρία) και η TS, φυσικό πρόσωπο, συνήψαν σύμβαση ανταλλαγής δασικών εκτάσεων (στο εξής: επίμαχη ανταλλαγή).
17
Δύο μήνες αργότερα, η TS μεταβίβασε την κυριότητα των γεωτεμαχίων που είχε αποκτήσει βάσει της ως άνω συμβάσεως στην HI, ιδιωτική εταιρία εγκατεστημένη στη Βουλγαρία, της οποίας η TS ήταν διαχειρίστρια και κατείχε μέρος του εταιρικού κεφαλαίου. Από την απόφαση περί παραπομπής προκύπτει ότι η TS ήταν ήδη εταίρος της HI κατά τον χρόνο συνάψεως της επίμαχης ανταλλαγής.
18
Η HI δραστηριοποιείται στους τομείς των ξενοδοχειακών επιχειρήσεων, της εστιάσεως, της δασικής εκμεταλλεύσεως, της μεταποιήσεως ξυλείας και της πωλήσεως εμπορευμάτων. Από την απόφαση περί παραπομπής προκύπτει ότι η HI σκόπευσε να ανεγείρει ξενοδοχειακό συγκρότημα επί ορισμένων εκ των ως άνω αποκτηθέντων γεωτεμαχίων και ότι, προς τούτο, είχε ζητήσει τον Αύγουστο του 2009 την αλλαγή χρήσεώς τους από τις αρμόδιες αρχές.
19
Ωστόσο, δεν κατέστη δυνατό να πραγματοποιηθεί το εν λόγω επιχειρηματικό σχέδιο, λόγω της αναστολής που αποφάσισε η Narodno sabranie na Republika Bulgaria (Εθνοσυνέλευση της Δημοκρατίας της Βουλγαρίας), στις 3 Σεπτεμβρίου 2009 (DV αριθ. 72, της 8ης Σεπτεμβρίου 2009), και λόγω μεταγενέστερου νομοθετικού μέτρου με το οποίο απαγορεύθηκε η αλλαγή χρήσεως γεωτεμαχίων τα οποία είχε μεταβιβάσει η Δημοκρατία της Βουλγαρίας.
20
Με την απόφαση της 5ης Σεπτεμβρίου 2014, η Επιτροπή έκρινε ότι οι πράξεις ανταλλαγής δασικών εκτάσεων στις οποίες προέβη το εν λόγω κράτος μέλος συνιστούσαν κρατικές ενισχύσεις, κατά την έννοια του άρθρου 107, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, στις περιπτώσεις κατά τις οποίες τα πρόσωπα που συμμετείχαν στις ανταλλαγές αυτές ήταν επιχειρήσεις, κατά την έννοια της συγκεκριμένης διατάξεως, και ότι η αξία των δασικών εκτάσεων του εν λόγω κράτους μέλους δεν αντικατόπτριζε την αγοραία αξία, υπό την επιφύλαξη ότι δεν επρόκειτο για ενισχύσεις ήσσονος σημασίας, κατά την έννοια του κανονισμού 1407/2013.
21
Κατά συνέπεια, η Επιτροπή έκρινε ότι ορισμένες ενισχύσεις οι οποίες χορηγήθηκαν σε επιχειρήσεις στο πλαίσιο των εν λόγω πράξεων ανταλλαγής δασικών εκτάσεων, κατά το χρονικό διάστημα από 1ης Ιανουαρίου 2007, ημερομηνίας προσχωρήσεως της Δημοκρατίας της Βουλγαρίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση, έως τις 27 Ιανουαρίου 2009, εφαρμόσθηκαν παρανόμως από το εν λόγω κράτος μέλος, ότι δεν συμβιβάζονταν με την εσωτερική αγορά και ότι το συγκεκριμένο κράτος μέλος όφειλε να τις ανακτήσει.
22
Στις 8 Ιουλίου 2020, κατ’ εφαρμογήν της αποφάσεως της Επιτροπής της 5ης Σεπτεμβρίου 2014, οι βουλγαρικές αρχές, με βεβαιωτική πράξη απαιτήσεως του Δημοσίου, έκριναν, βάσει εκθέσεως εκτιμήσεως της αξίας των δασικών εκτάσεων, ότι οι TS και HI ευθύνονταν αλληλεγγύως και εις ολόκληρον να επιστρέψουν την εκ της επίμαχης ανταλλαγής ενίσχυση ύψους 294627 βουλγαρικών λεβ (BGN), πλέον τόκων ποσού 145737,79 BGN, ήτοι συνολικό ποσό 440364,79 BGN (περίπου 224700 ευρώ).
23
Οι TS και HI άσκησαν προσφυγή κατά της ως άνω πράξεως ενώπιον του Administrativen sad – Varna (διοικητικού πρωτοδικείου Βάρνας, Βουλγαρία), υποστηρίζοντας, αφενός, ότι δεν μπορούσαν να χαρακτηρισθούν ως «επιχειρήσεις», κατά την έννοια του άρθρου 107, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, δεδομένου ότι τα γεωτεμάχια που αποκτήθηκαν στο πλαίσιο της επίμαχης ανταλλαγής δεν χρησιμοποιήθηκαν εν τέλει για οικονομικούς σκοπούς και, αφετέρου, ότι η εκ μέρους της εθνικής διοικήσεως εκτίμηση του ποσού της προς ανάκτηση ενισχύσεως ήταν εσφαλμένη. Κατά τις προσφεύγουσες, η εκτίμηση της αξίας των γαιών που αντηλλάγησαν πρέπει να αποτελέσει αντικείμενο δικαστικής εκτιμήσεως κατά τη μέθοδο που προβλέπει η παράγραφος 1a, σημεία 2 και 4, των συμπληρωματικών διατάξεων του νόμου περί δημόσιας περιουσίας, η οποία έχει εφαρμογή σε περίπτωση απαλλοτριώσεως ιδιωτικής εκτάσεως για λόγους δημοσίου συμφέροντος.
24
Το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι, όσον αφορά την εφαρμογή της αποφάσεως της Επιτροπής της 5ης Σεπτεμβρίου 2014, είναι αντιφατική η εθνική νομολογία ως προς το ζήτημα αν, υπό το πρίσμα της διατυπώσεως της αιτιολογικής σκέψεως 127 της εν λόγω αποφάσεως, ο χαρακτηρισμός της «επιχειρήσεως» εξαρτάται από την εκμετάλλευση των δασικών εκτάσεων που αποκτήθηκαν στο πλαίσιο των επίμαχων ανταλλαγών γαιών.
25
Το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει επίσης ότι το αντικειμενικό κριτήριο της «αγοραίας αξίας» γεωτεμαχίου, το οποίο διατυπώθηκε στη νομολογία του Δικαστηρίου προκειμένου να εκτιμηθεί αν η κτήση δημόσιου κτήματος συνιστά κρατική ενίσχυση, κατά την έννοια του άρθρου 107, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, διαφέρει από τη μέθοδο καθορισμού της αγοραίας τιμής που προβλέπει η παράγραφος 1a, σημεία 2 και 4, των συμπληρωματικών διατάξεων του νόμου περί δημόσιας περιουσίας, διάταξη την οποία επικαλούνται οι προσφεύγουσες της κύριας δίκης.
26
Υπό τις συνθήκες αυτές, το Administrativen sad – Varna (διοικητικό πρωτοδικείο Βάρνας) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
«1)
Πρέπει να θεωρηθεί ότι στον ορισμό της έννοιας της “επιχείρησης” δεν εμπίπτει ο δικαιούχος κρατικής ενίσχυσης χορηγηθείσας παρανόμως μέσω σύμβασης ανταλλαγής, με την οποία αυτός απέκτησε γεωτεμάχιο σε δασική έκταση (ιδιωτική περιουσία του Δημοσίου), εφόσον, βάσει των ετήσιων ισολογισμών, ασκεί οικονομική δραστηριότητα στο πλαίσιο της οποίας προσφέρει αγαθά και υπηρεσίες στην οικεία αγορά, αλλά, βάσει της αιτιολογικής σκέψης 127 της [αποφάσεως της Επιτροπής της 5ης Σεπτεμβρίου 2014], δεν ασκεί άμεση ή έμμεση οικονομική δραστηριότητα με αντικείμενο το γεωτεμάχιο που απέκτησε στο πλαίσιο της ανταλλαγής, επειδή το εθνικό δίκαιο προβλέπει αντικειμενική απαγόρευση η οποία τον εμποδίζει να επιτύχει την αλλαγή της χρήσης του γεωτεμαχίου και να δομήσει ή να εκποιήσει την ανταλλαγείσα γη που έχει εξαιρεθεί από τη δασική έκταση;
2)
Πρέπει η διάταξη του άρθρου 107 ΣΛΕΕ να ερμηνεύεται και να εφαρμόζεται υπό την έννοια ότι, όσον αφορά τον χαρακτηρισμό “επιχείρηση” και κατά την εφαρμογή των κριτηρίων σχετικά με την “επιχείρηση”, καθώς και υπό το πρίσμα των στοιχείων που συγκεντρώθηκαν σχετικά με το ολοκληρωθέν πρώτο στάδιο της διοικητικής διαδικασίας προηγούμενης διαβούλευσης, το επενδυτικό σχέδιο το οποίο έχει υποβληθεί και πράγματι περιγραφεί από τον δικαιούχο μιας παράνομα ληφθείσας κρατικής ενίσχυσης, το οποίο πρόκειται να υλοποιηθεί σε αποκτηθέν μέσω ανταλλαγής δημόσιο κτήμα σε δασική περιοχή και το οποίο αποτελεί προϋπόθεση για την εν συνεχεία κίνηση διαδικασίας εξαίρεσης των οικοδομήσιμων γεωτεμαχίων, πρέπει να ληφθεί υπόψη ως νομικά κρίσιμη περίσταση, παρά το γεγονός ότι έχει επέλθει αντικειμενική αδυναμία υλοποίησης του επενδυτικού σχεδίου λόγω της επιβληθείσας [από την Εθνοσυνέλευση της Δημοκρατίας της Βουλγαρίας] αναστολής και της εν συνεχεία θεσπισθείσας νομοθετικής διάταξης που περιλαμβάνει ρητή απαγόρευση της αλλαγής χρήσης και της δόμησης των γεωτεμαχίων που μεταβιβάσθηκαν από το Δημόσιο;
3)
Έχουν το άρθρο 107 ΣΛΕΕ και το άρθρο 16, παράγραφος 3, του κανονισμού [2015/1589] την έννοια ότι αντιβαίνει στις διατάξεις αυτές εθνική ρύθμιση, όπως αυτή των διατάξεων της παραγράφου 1a, σημεία 2 και 4, των [συμπληρωματικών διατάξεων του νόμου περί δημόσιας περιουσίας], η οποία, για τον σκοπό του υπολογισμού του ποσού κρατικής ενίσχυσης που λαμβάνεται μέσω της ανταλλαγής γαιών σε δασική περιοχή (ιδιωτικής περιουσίας του δημοσίου), εμποδίζει τον καθορισμό αγοραίας τιμής για τις εκτάσεις αυτές, καθώς προβλέπει, για τον σκοπό του υπολογισμού, δείκτες της αγοράς και κριτήρια αξιολόγησης τα οποία συνεπάγονται απόκλιση από την πραγματική αξία των εκτάσεων και, υπό την έννοια αυτή, αντιβαίνει η εν λόγω εθνική ρύθμιση στην αρχή της αποτελεσματικότητας;»
Επί των προδικαστικών ερωτημάτων
Επί του πρώτου προδικαστικού ερωτήματος
27
Με το πρώτο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινισθεί αν η απόφαση της Επιτροπής της 5ης Σεπτεμβρίου 2014 έχει την έννοια ότι μόνον τα πρόσωπα τα οποία απέκτησαν γεωτεμάχια στο πλαίσιο των διαλαμβανομένων στην εν λόγω απόφαση πράξεων ανταλλαγής δασικών εκτάσεων και τα οποία χρησιμοποιούν τα γεωτεμάχια αυτά με σκοπό την άσκηση οικονομικής δραστηριότητας μπορούν να θεωρούνται επιχειρήσεις δικαιούχοι κρατικής ενισχύσεως, κατά την έννοια του άρθρου 107, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ.
28
Κατ’ αρχάς, επισημαίνεται ότι η απάντηση στο ως άνω ερώτημα δεν προδικάζει το ζήτημα αν η TS είναι «επιχείρηση», κατά την έννοια της εν λόγω διατάξεως, ούτε αν οι TS και HI δύνανται να θεωρηθούν, αλληλεγγύως, δικαιούχοι κρατικής ενισχύσεως βάσει της συγκεκριμένης διατάξεως.
29
Εν συνεχεία, υπενθυμίζεται ότι, κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, η έννοια της «επιχειρήσεως», κατά το άρθρο 107, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, καταλαμβάνει κάθε φορέα που ασκεί οικονομική δραστηριότητα, ανεξάρτητα από το νομικό καθεστώς που τον διέπει και τον τρόπο χρηματοδοτήσεώς του, και ότι κάθε δραστηριότητα η οποία συνίσταται στην προσφορά αγαθών ή υπηρεσιών σε συγκεκριμένη αγορά συνιστά οικονομική δραστηριότητα (απόφαση της 27ης Ιουνίου 2017, Congregación de Escuelas Pías Provincia Betania, C‑74/16, EU:C:2017:496, σκέψεις 41 και 45 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
30
Αντιθέτως, ουδόλως προκύπτει ότι ο χαρακτηρισμός της «επιχειρήσεως», κατά τη διάταξη αυτή, εξαρτάται από το αν η οικεία οικονομική δραστηριότητα συνδέεται με περιουσιακά στοιχεία των οποίων η κτήση θα μπορούσε να συνιστά κρατική ενίσχυση, κατά την έννοια της εν λόγω διατάξεως.
31
Επιπλέον, υπενθυμίζεται ότι με το άρθρο 108, παράγραφος 3, ΣΛΕΕ επιβάλλεται προληπτικός έλεγχος των τροποποιήσεων των υφισταμένων ενισχύσεων και των σχεδίων νέων ενισχύσεων, ούτως ώστε να τίθενται σε εφαρμογή μόνον ενισχύσεις που συμβιβάζονται με την εσωτερική αγορά (πρβλ. απόφαση της 19ης Ιουλίου 2016, Kotnik κ.λπ., C‑526/14, EU:C:2016:570, σκέψη 36 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
32
Κατά συνέπεια, ένα τέτοιο σύστημα προηγούμενης εγκρίσεως των κρατικών ενισχύσεων, το οποίο στηρίζεται σε εκ των προτέρων εκτίμηση των σχεδίων ενισχύσεως, αντιτίθεται στο να εξαρτάται ο χαρακτηρισμός της «επιχειρήσεως», κατά την έννοια του άρθρου 107, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, από την επέλευση τυχαίων και μεταγενέστερων της χορηγήσεως του οικείου πλεονεκτήματος περιστάσεων, όπως είναι η περίσταση που συνίσταται στη χρήση του αποκτηθέντος περιουσιακού στοιχείου για οικονομικούς σκοπούς.
33
Τέλος, όσον αφορά τον ορισμό της έννοιας «επιχείρηση» τον οποίο προέκρινε η Επιτροπή στην απόφαση της 5ης Σεπτεμβρίου 2014, το άρθρο 1 της εν λόγω αποφάσεως μνημονεύει τις κρατικές ενισχύσεις που χορηγήθηκαν σε «επιχειρήσεις», χωρίς να διευκρινίζει την εν λόγω έννοια.
34
Είναι αληθές ότι, κατά την εννοιολογική σκέψη 127 της εν λόγω αποφάσεως, «ορισμένοι δικαιούχοι των επίμαχων πράξεων ανταλλαγής δεν ασκούσαν οικονομική δραστηριότητα εκμεταλλευόμενοι τη δασική έκταση που ανταλλάχθηκε κατά τη διάρκεια της υπό εξέταση περιόδου, ούτε ασκούν τέτοιου είδους δραστηριότητα επί του παρόντος», οπότε «οι εν λόγω δικαιούχοι δεν μπορούν να θεωρηθούν επιχειρήσεις κατά την έννοια του άρθρου 107, παράγραφος 1, [ΣΛΕΕ] και, επομένως, δεν θεωρείται ότι υφίσταται κρατική ενίσχυση στις πράξεις ανταλλαγής που συνήψαν με το βουλγαρικό κράτος».
35
Εντούτοις, από την όλη οικονομία της ως άνω αποφάσεως και, ειδικότερα, από τις αιτιολογικές της σκέψεις 126 και 128 προκύπτει ότι η Επιτροπή αναφέρθηκε επίσης επανειλημμένως στις επιχειρήσεις «κατά την έννοια του άρθρου 107, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ», χωρίς να συνδέσει καθ’ οιονδήποτε τρόπο τον συγκεκριμένο χαρακτηρισμό με οικονομική δραστηριότητα σχετιζόμενη με τις εν λόγω δασικές εκτάσεις.
36
Εξάλλου, στην αιτιολογική σκέψη 171 της αποφάσεως της Επιτροπής της 5ης Σεπτεμβρίου 2014, η οποία περιλαμβάνεται στο μέρος της αποφάσεως που αφορά τον προσδιορισμό των «δικαιούχων» των οικείων ενισχύσεων, επισημαίνεται ότι πρέπει να εξαιρεθούν τα φυσικά και νομικά πρόσωπα «που δεν νοούνται ως “επιχειρήσεις” κατά την έννοια του άρθρου 107, παράγραφος 1, [ΣΛΕΕ]», άνευ περαιτέρω διευκρινίσεων.
37
Τέλος, κατά πάγια νομολογία, όταν νομοθέτημα του παραγώγου δικαίου της Ένωσης επιδέχεται περισσότερες από μία ερμηνείες, πρέπει να προτιμάται η ερμηνεία που καθιστά τη διάταξη σύμφωνη προς τη Συνθήκη και όχι εκείνη που συνεπάγεται το ασυμβίβαστό της προς αυτήν (απόφαση της 4ης Μαΐου 2016, Philip Morris Brands κ.λπ., C‑547/14, EU:C:2016:325, σκέψη 70 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
38
Ως εκ τούτου, κρίνεται ότι η αιτιολογική σκέψη 127 της αποφάσεως της Επιτροπής της 5ης Σεπτεμβρίου 2014 αφορά αποκλειστικώς την ειδική περίπτωση κατά την οποία μια οντότητα δεν μπορεί να χαρακτηρισθεί ως «επιχείρηση», κατά την έννοια του άρθρου 107, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ. Συνεπώς, η εν λόγω αιτιολογική σκέψη δεν μπορεί να θεμελιώσει ερμηνεία της συγκεκριμένης αποφάσεως από την οποία θα συναγόταν ότι μόνον οι οντότητες που ασκούν οικονομική δραστηριότητα συνδεόμενη με τα γεωτεμάχια που αποκτήθηκαν στο πλαίσιο των ανταλλαγών τις οποίες αφορά η απόφαση θα μπορούσαν να θεωρηθούν επιχειρήσεις δικαιούχοι κρατικής ενισχύσεως, κατά την έννοια της ως άνω διατάξεως.
39
Λαμβανομένων υπόψη των προεκτεθέντων, στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι η απόφαση της Επιτροπής της 5ης Σεπτεμβρίου 2014 έχει την έννοια ότι δεν μπορεί να γίνει δεκτό ότι μόνον τα πρόσωπα τα οποία απέκτησαν γεωτεμάχια στο πλαίσιο των διαλαμβανομένων στην εν λόγω απόφαση πράξεων ανταλλαγής δασικών εκτάσεων και τα οποία χρησιμοποιούν τα γεωτεμάχια αυτά με σκοπό την άσκηση οικονομικής δραστηριότητας μπορούν να θεωρούνται επιχειρήσεις δικαιούχοι κρατικής ενισχύσεως, κατά την έννοια του άρθρου 107, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ.
Επί του δευτέρου προδικαστικού ερωτήματος
40
Με το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινισθεί αν το γεγονός ότι η οντότητα που απέκτησε δασικές εκτάσεις στο πλαίσιο της επίμαχης ανταλλαγής σκόπευε να τις χρησιμοποιήσει στο πλαίσιο της οικονομικής δραστηριότητάς της, πλην όμως δεν το κατόρθωσε λόγω της μεταγενέστερης εξελίξεως του εθνικού δικαίου, είναι κρίσιμο προκειμένου να εκτιμηθεί αν η συγκεκριμένη οντότητα συνιστά «επιχείρηση», κατά την έννοια του άρθρου 107, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ.
41
Λαμβανομένης υπόψη της απαντήσεως η οποία δόθηκε στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα και κατά την οποία η απόφαση της Επιτροπής της 5ης Σεπτεμβρίου 2014 δεν περιορίζει την έννοια της «επιχειρήσεως» στις οντότητες που χρησιμοποίησαν τις αποκτηθείσες κατά τα ως άνω δασικές εκτάσεις για οικονομικούς σκοπούς, παρέλκει η απάντηση στο δεύτερο προδικαστικό ερώτημα.
Επί του τρίτου προδικαστικού ερωτήματος
42
Με το τρίτο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινισθεί αν το άρθρο 107, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ και το άρθρο 16, παράγραφος 3, του κανονισμού 2015/1589 έχουν την έννοια ότι αντιτίθενται στον προσδιορισμό του ποσού κρατικής ενισχύσεως ληφθείσας κατά την κτήση γεωτεμαχίων, στο πλαίσιο ανταλλαγής δασικών εκτάσεων, βάσει κριτηρίων όπως είναι τα προβλεπόμενα στην παράγραφο 1a, σημεία 2 και 4, των συμπληρωματικών διατάξεων του νόμου περί δημόσιας περιουσίας.
43
Από την απόφαση περί παραπομπής προκύπτει ότι τα εν λόγω κριτήρια έχουν σχέση με τις μέσες τιμές των καταχωρισμένων δικαιοπραξιών επί ακινήτων οι οποίες αφορούν γεωτεμάχια με χαρακτηριστικά ανάλογα με εκείνα των υπό εκτίμηση γεωτεμαχίων και κείμενα πλησίον αυτών, στις οποίες ένας τουλάχιστον εκ των συμβαλλομένων είναι έμπορος και οι οποίες συνήφθησαν κατά τη διάρκεια του δωδεκαμήνου που προηγήθηκε της εκτιμήσεως.
44
Οι προσφεύγουσες της κύριας δίκης υποστηρίζουν ότι τα εν λόγω κριτήρια έπρεπε να εφαρμοσθούν για τον προσδιορισμό του ποσού της προς ανάκτηση κρατικής ενισχύσεως, ενώ το αιτούν δικαστήριο εκτιμά, αντιθέτως, ότι δεν καθιστούν δυνατό τον καθορισμό της αγοραίας αξίας των δασικών εκτάσεων που αποτέλεσαν το αντικείμενο της επίμαχης ανταλλαγής.
45
Επομένως, το τρίτο προδικαστικό ερώτημα πρέπει να αναδιατυπωθεί και να γίνει δεκτό ότι, με το εν λόγω ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινισθεί αν το άρθρο 107, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ και το άρθρο 16, παράγραφος 3, του κανονισμού 2015/1589 αντιτίθενται στον προσδιορισμό του ποσού κρατικής ενισχύσεως, ληφθείσας στο πλαίσιο της κτήσεως γεωτεμαχίων, βάσει κριτηρίων τα οποία στηρίζονται στις μέσες τιμές των καταχωρισμένων δικαιοπραξιών επί ακινήτων οι οποίες αφορούν γεωτεμάχια με χαρακτηριστικά ανάλογα με εκείνα των υπό εκτίμηση γεωτεμαχίων και κείμενα πλησίον αυτών, στις οποίες τουλάχιστον ένας εκ των συμβαλλομένων είναι έμπορος και οι οποίες συνήφθησαν κατά τη διάρκεια του δωδεκαμήνου που προηγήθηκε της εκτιμήσεως.
46
Υπενθυμίζεται συναφώς ότι το άρθρο 16, παράγραφος 3, του κανονισμού 2015/1589 προβλέπει ότι, με την επιφύλαξη διατάξεως του Δικαστηρίου εκδοθείσας κατ’ εφαρμογήν του άρθρου 278 ΣΛΕΕ, η ανάκτηση κρατικής ενισχύσεως πραγματοποιείται αμελλητί και σύμφωνα με τις διαδικασίες της εθνικής νομοθεσίας του οικείου κράτους μέλους, εφόσον αυτές επιτρέπουν την άμεση και πραγματική εκτέλεση της αποφάσεως της Επιτροπής. Για τον σκοπό αυτόν και σε περίπτωση κινήσεως διαδικασίας ενώπιον εθνικών δικαστηρίων, τα ενδιαφερόμενα κράτη μέλη λαμβάνουν όλα τα αναγκαία μέτρα που διαθέτουν στα αντίστοιχα νομικά τους συστήματα, περιλαμβανομένων των προσωρινών μέτρων, με την επιφύλαξη του δικαίου της Ένωσης.
47
Επιπλέον, από τη νομολογία του Δικαστηρίου προκύπτει ότι ο κύριος σκοπός που επιδιώκεται με την επιστροφή μιας παρανόμως χορηγηθείσας κρατικής ενισχύσεως είναι η εξάλειψη της στρεβλώσεως του ανταγωνισμού η οποία προκλήθηκε από το ανταγωνιστικό πλεονέκτημα που αποκτήθηκε μέσω της παράνομης ενισχύσεως και ότι η επαναφορά των πραγμάτων στην κατάσταση που υφίστατο προ της καταβολής της παράνομης ή ασυμβίβαστης με την εσωτερική αγορά ενισχύσεως συνιστά απαραίτητη προϋπόθεση για τη διασφάλιση της πρακτικής αποτελεσματικότητας των σχετικών με τις κρατικές ενισχύσεις διατάξεων των Συνθηκών (πρβλ. απόφαση της 30ής Απριλίου 2020, Nelson Antunes da Cunha, C‑627/18, EU:C:2020:321, σκέψη 42 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
48
Τέλος, υπενθυμίζεται επίσης ότι, σε περίπτωση κατά την οποία το οικείο κράτος μέλος πρέπει να προσδιορίσει το ποσό της προς ανάκτηση ενισχύσεως, οφείλει να το πράξει βάσει της μεθόδου που υποδεικνύεται με την απόφαση περί ανακτήσεως (πρβλ. απόφαση της 13ης Φεβρουαρίου 2014, Mediaset, C‑69/13, EU:C:2014:71, σκέψεις 21 και 23).
49
Εν προκειμένω, από τα προεκτεθέντα προκύπτει ότι η εφαρμογή μεθόδου εκτιμήσεως, όπως είναι η μνημονευόμενη από το αιτούν δικαστήριο στο τρίτο προδικαστικό ερώτημα, πρέπει, κατ’ αρχάς, να είναι σύμφωνη με την απόφαση της Επιτροπής της 5ης Σεπτεμβρίου 2014, στοιχείο του οποίου η διακρίβωση απόκειται στο αιτούν δικαστήριο.
50
Ειδικότερα, στο αιτούν δικαστήριο απόκειται να εκτιμήσει αν μια τέτοια μέθοδος είναι σύμφωνη με το άρθρο 6, παράγραφος 1, στοιχεία βʹ, γʹ και δʹ, της εν λόγω αποφάσεως, το οποίο προβλέπει τρεις διαφορετικούς τρόπους ανακτήσεως της ενισχύσεως, ήτοι την ανάκτηση της ενισχύσεως βάσει των τιμών της αγοράς κατά τον χρόνο των πράξεων ανταλλαγής, οι οποίες αναγράφονται στην ανακοίνωση 2014/032997 την οποία κατέθεσε η Βουλγαρία, βάσει της ακυρώσεως της πράξεως ανταλλαγής ή βάσει των ποσών που θα καθορισθούν από ανεξάρτητο εμπειρογνώμονα και των εγγράφων που αποδεικνύουν τον διορισμό του κατόπιν επιλογής με ανοικτό διαγωνισμό και με τη σύμφωνη γνώμη της Επιτροπής.
51
Εν συνεχεία, όσον αφορά το ζήτημα αν είναι σύμφωνη με το άρθρο 107, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ και με το άρθρο 16, παράγραφος 3, του κανονισμού 2015/1589 μέθοδος εκτιμήσεως όπως είναι η εκτιθέμενη από το αιτούν δικαστήριο στο τρίτο προδικαστικό ερώτημα, υπενθυμίζεται ότι η εκ μέρους δημόσιας αρχής πώληση γεωτεμαχίου μπορεί να περιέχει στοιχεία κρατικής ενισχύσεως κατά την έννοια του άρθρου 107, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, μεταξύ άλλων, όταν δεν πραγματοποιείται στην αγοραία αξία, ήτοι στην τιμή την οποία θα μπορούσε να καθορίσει ιδιώτης επενδυτής, ο οποίος ενεργεί υπό συνήθεις συνθήκες ανταγωνισμού (πρβλ. απόφαση της 16ης Δεκεμβρίου 2010, Seydaland Vereinigte Agrarbetriebe, C‑239/09, EU:C:2010:778, σκέψη 34 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
52
Επιπλέον, όπως επισήμανε η Επιτροπή στην απόφαση της 5ης Σεπτεμβρίου 2014, όταν η εκτίμηση αυτή διενεργείται, όπως εν προκειμένω, εκ των υστέρων, το κράτος μέλος εκτιμά την αγοραία αξία των οικείων γεωτεμαχίων κατά τον χρόνο της επίμαχης πράξεως ανταλλαγής (βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 16ης Μαΐου 2002, Γαλλία κατά Επιτροπής, C‑482/99, EU:C:2002:294, σκέψεις 71 και 72).
53
Όσον αφορά τη μέθοδο που μπορεί να εφαρμοσθεί προς τούτο, υπενθυμίζεται ότι πλείονες μέθοδοι είναι ικανές να παράσχουν τιμές αντιστοιχούσες στην αγοραία αξία και ότι, μολονότι μεταξύ των μεθόδων αυτών καταλέγονται η πώληση στον πλειοδότη και η πραγματογνωμοσύνη, δεν αποκλείεται άλλες μέθοδοι να καθιστούν επίσης δυνατή την επίτευξη τέτοιου αποτελέσματος (πρβλ. απόφαση της 16ης Ιουλίου 2015, BVVG, C‑39/14, EU:C:2015:470, σκέψη 31 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
54
Σε περίπτωση κατά την οποία το εθνικό δίκαιο θεσπίζει κανόνες υπολογισμού της αγοραίας αξίας εκτάσεων για την πώλησή τους από τις δημόσιες αρχές, η εφαρμογή των εν λόγω κανόνων πρέπει, προκειμένου να είναι σύμφωνη με το άρθρο 107 ΣΛΕΕ, να καταλήγει σε τιμή κατά το δυνατόν πλησιέστερη προς την εν λόγω αξία. Επειδή η αγοραία αξία είναι θεωρητική, πλην των περιπτώσεων πωλήσεως στον πλειοδότη, πρέπει οπωσδήποτε να είναι ανεκτό ένα περιθώριο διακυμάνσεως της επιτευχθείσας τιμής σε σχέση με τη θεωρητική τιμή (απόφαση της 16ης Δεκεμβρίου 2010, Seydaland Vereinigte Agrarbetriebe, C‑239/09, EU:C:2010:778, σκέψη 35).
55
Τέλος, ακόμη και αν μια μέθοδος εκτιμήσεως είναι σύμφωνη με το άρθρο 107 ΣΛΕΕ, δεν αποκλείεται, σε ορισμένες περιπτώσεις, η συγκεκριμένη μέθοδος να καταλήγει σε αποτέλεσμα που αποκλίνει από την αγοραία αξία. Υπό τέτοιες περιστάσεις, το εθνικό δικαστήριο θα υποχρεούται να μην την εφαρμόσει δυνάμει της υποχρεώσεως που υπέχουν όλα τα δημόσια όργανα, περιλαμβανομένων των εθνικών δικαστηρίων, να αφήνουν ανεφάρμοστο εθνικό κανόνα αντίθετο προς το δίκαιο της Ένωσης (πρβλ. απόφαση της 16ης Δεκεμβρίου 2010, Seydaland Vereinigte Agrarbetriebe, C‑239/09, EU:C:2010:778, σκέψη 52).
56
Εν προκειμένω, όσον αφορά κριτήρια εκτιμήσεως όπως τα προβλεπόμενα στην παράγραφο 1a, σημεία 2 και 4, των συμπληρωματικών διατάξεων του νόμου περί δημόσιας περιουσίας, διαπιστώνεται ότι από τη νομολογία που υπομνήσθηκε στις σκέψεις 53 έως 55 της παρούσας αποφάσεως προκύπτει ότι το άρθρο 107, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ δεν αντιτίθεται, κατ’ αρχήν, σε μέθοδο εκτιμήσεως βασιζόμενη σε σύγκριση με παρόμοιες δικαιοπραξίες επί ακινήτων, εφόσον τα κριτήρια που προβλέπει καθιστούν δυνατό τον υπολογισμό της αγοραίας αξίας των οικείων δασικών εκτάσεων, ούτε και απαιτεί την εφαρμογή της συγκεκριμένης μεθόδου.
57
Απόκειται κυρίως στο αιτούν δικαστήριο να εξετάσει το ζήτημα αν τέτοια κριτήρια εκτιμήσεως καθιστούν δυνατό τον καθορισμό της αγοραίας αξίας κατά τον χρόνο της επίμαχης ανταλλαγής, λαμβάνοντας υπόψη τα πραγματικά και νομικά στοιχεία των οποίων έχει λάβει γνώση.
58
Στο εν λόγω πλαίσιο, το αιτούν δικαστήριο οφείλει ιδίως να διακριβώσει αν πράγματι, όπως το ίδιο εξέθεσε, στις δικαιοπραξίες επί ακινήτων δηλώνεται στην πράξη τίμημα χαμηλότερο του πραγματικού προκειμένου να μειωθεί το ποσό των φόρων και των συμβολαιογραφικών εξόδων και αν, όπως επισημαίνει η Βουλγαρική Κυβέρνηση στις γραπτές παρατηρήσεις της, οι πωλήσεις που μπορούν να ληφθούν υπόψη κατ’ αναλογίαν δεν αρκούν για να παράσχουν τη δυνατότητα αξιόπιστης συγκρίσεως.
59
Το αιτούν δικαστήριο οφείλει επίσης να διακριβώσει μήπως οι δικαιοπραξίες επί ακινήτων που μπορεί να ληφθούν υπόψη στο ως άνω πλαίσιο συνήφθησαν σε χρονικό σημείο που απέχει υπέρμετρα από εκείνο της επίμαχης ανταλλαγής.
60
Λαμβανομένων υπόψη των προεκτεθέντων, στο τρίτο προδικαστικό ερώτημα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι το άρθρο 107, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ και το άρθρο 16, παράγραφος 3, του κανονισμού 2015/1589 έχουν την έννοια ότι δεν αντιτίθενται στον προσδιορισμό του ποσού κρατικής ενισχύσεως ληφθείσας κατά την κτήση γεωτεμαχίων, στο πλαίσιο ανταλλαγής δασικών εκτάσεων, βάσει κριτηρίων τα οποία στηρίζονται στις μέσες τιμές των καταχωρισμένων δικαιοπραξιών επί ακινήτων οι οποίες αφορούν γεωτεμάχια με χαρακτηριστικά ανάλογα με εκείνα των υπό εκτίμηση γεωτεμαχίων και κείμενα πλησίον αυτών, στις οποίες τουλάχιστον ένας εκ των συμβαλλομένων είναι έμπορος και οι οποίες συνήφθησαν κατά τη διάρκεια του δωδεκαμήνου που προηγήθηκε της εκτιμήσεως, υπό την προϋπόθεση ότι η εφαρμογή τέτοιων κριτηρίων είναι σύμφωνη με την απόφαση της Επιτροπής περί ανακτήσεως της συγκεκριμένης ενισχύσεως και ότι τα κριτήρια αυτά καθιστούν δυνατό τον καθορισμό της αγοραίας αξίας των ανωτέρω εκτάσεων κατά τον χρόνο της πράξεως ανταλλαγής.
Επί των δικαστικών εξόδων
61
Δεδομένου ότι η παρούσα διαδικασία έχει ως προς τους διαδίκους της κύριας δίκης τον χαρακτήρα παρεμπίπτοντος που ανέκυψε ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου, σ’ αυτό εναπόκειται να αποφανθεί επί των δικαστικών εξόδων. Τα έξοδα στα οποία υποβλήθηκαν όσοι υπέβαλαν παρατηρήσεις στο Δικαστήριο, πλην των ως άνω διαδίκων, δεν αποδίδονται.
Για τους λόγους αυτούς, το Δικαστήριο (τέταρτο τμήμα) αποφαίνεται:
1)
Η απόφαση (ΕΕ) 2015/456 της Επιτροπής, της 5ης Σεπτεμβρίου 2014, σχετικά με το καθεστώς ενισχύσεων αριθ. SA.26212 (11/C) (πρώην 11/NN – πρώην CP 176/A/08) και SA.26217 (11/C) (πρώην 11/NN – πρώην CP 176/B/08) που εφαρμόστηκε από τη Δημοκρατία της Βουλγαρίας στο πλαίσιο ανταλλαγών δασικών εκτάσεων,
έχει την έννοια ότι:
δεν μπορεί να γίνει δεκτό ότι μόνον τα πρόσωπα τα οποία απέκτησαν γεωτεμάχια στο πλαίσιο των διαλαμβανομένων στην εν λόγω απόφαση πράξεων ανταλλαγής δασικών εκτάσεων και τα οποία χρησιμοποιούν τα γεωτεμάχια αυτά με σκοπό την άσκηση οικονομικής δραστηριότητας μπορούν να θεωρούνται επιχειρήσεις δικαιούχοι κρατικής ενισχύσεως, κατά την έννοια του άρθρου 107, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ.
2)
Το άρθρο 107, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ και το άρθρο 16, παράγραφος 3, του κανονισμού (ΕΕ) 2015/1589 του Συμβουλίου, της 13ης Ιουλίου 2015, περί λεπτομερών κανόνων για την εφαρμογή του άρθρου 108 [ΣΛΕΕ],
έχουν την έννοια ότι:
δεν αντιτίθενται στον προσδιορισμό του ποσού κρατικής ενισχύσεως ληφθείσας κατά την κτήση γεωτεμαχίων, στο πλαίσιο ανταλλαγής δασικών εκτάσεων, βάσει κριτηρίων τα οποία στηρίζονται στις μέσες τιμές των καταχωρισμένων δικαιοπραξιών επί ακινήτων οι οποίες αφορούν γεωτεμάχια με χαρακτηριστικά ανάλογα με εκείνα των υπό εκτίμηση γεωτεμαχίων και κείμενα πλησίον αυτών, στις οποίες τουλάχιστον ένας εκ των συμβαλλομένων είναι έμπορος και οι οποίες συνήφθησαν κατά τη διάρκεια του δωδεκαμήνου που προηγήθηκε της εκτιμήσεως, υπό τον όρο ότι η εφαρμογή τέτοιων κριτηρίων είναι σύμφωνη με την απόφαση της Επιτροπής περί ανακτήσεως της συγκεκριμένης ενισχύσεως και ότι τα κριτήρια αυτά καθιστούν δυνατό τον καθορισμό της αγοραίας αξίας των ανωτέρω εκτάσεων κατά τον χρόνο της πράξεως ανταλλαγής.
(υπογραφές)
(
*1
)	Γλώσσα διαδικασίας: η βουλγαρική.