62005CC0051
KONKLUŻJONIJIET TAL-AVUKAT ĠENERALI
SHARPSTON
ippreżentati fit-22 ta’ Novembru 2007 (
1
)
Kawża C-51/05 P
Il-Kummissjoni tal-Komunitajiet Ewropej
vs
Cantina sociale di Dolianova Soc. coop. arl et
“Appell — Organizzazzjoni komuni tas-suq tal-inbid — Għajnuna għad-distillazzjoni — Rikors għad-danni — Responsabbiltà mhux kuntrattwali tal-Komunità — Terminu ta’ preskrizzjoni — Punt ta’ tluq”
1.
Il-Kummissjoni tal-Komunitajiet Europej ressqet dan l-appell mis-sentenza tal-Qorti tal-Prim’ Istanza, fil-Kawża T-166/98 Cantina sociale di Dolianova et vs Il-Kummissjoni. (
2
)
2.
Dawn il-proċedimenti jirriżultaw mill-insolvenza tad-distillatur Distilleria Agricola Industriale de Terralba (“DAI”), li ċaħħdet lil numru ta’ produtturi tal-inbid mill-għajnuna Komunitarja li għaliha kienu intitolati, bħala regola ġenerali, għal distillazzjoni tal-inbid tagħhom li seħħ debitament taħt il-patroċinju ta’ DAI fl-ewwel nofs tal-1983. Inizjalment dawn il-produtturi pparteċipaw fil-proċedimenti quddiem il-qorti nazzjonali bejn id-DAI u l-Azienda di Stato per gli Interventi nel Mercato Agricolo (l-aġenzija ta’ intervent Taljana, iktar ‘’il quddiem l-“AIMA”’). Dawn il-proċedimenti ġew imtawla u fallew. Eventwalment, wara stħarriġ ulterjuri, fit-12 ta’ Ottubru 1998 il-produtturi tal-inbid ressqu rikors għal kumpens kontra l-Kummissjoni. Waħda mill-kwistjonijiet mqajma quddiem il-Qorti tal-Prim’Istanza kienet tirrigwarda l-punt ta’ tluq tal-perijodu ta’ preskrizzjoni ta’ ħames snin applikabbli fi proċedimenti kontra l-Kummissjoni f’materji dwar responsabbiltà mhux kuntrattwali. (
3
) Dan l-appell jikkonċerna biss din il-kwistjoni.
Leġiżlazzjoni Komunitarja rilevanti
3.
L-Artikolu 11(1) tar-Regolament tal-Kunsill (KEE) Nru 337/79, tal-5 ta’ Frar 1979, dwar l-organizzazzjoni komuni tas-suq tal-inbid (
4
) jipprovdi li d-distillazzjoni preventiva (
5
) ta’ inbejjed tal-mejda u nbejjed adattati għall-produzzjoni ta’ inbid tal-mejda tista’ ssir f’kull sena tal-inbid.
4.
Is-sitt premessa fil-preambolu tar-Regolament Nru 2144/82, (
6
) li emendat ir-Regolament Nru 337/79, tipprovdi li, bl-intenzjoni li jiġi mtejjeb id-dħul tal-produtturi involuti, huwa xieraq li jiġi żgurat li, taħt ċerti kundizzjonijiet, dawn jirċievu prezz minimu ggarantit għal inbid tal-mejda u li, għal dak l-iskop, għandha tiġi pprovduta l-possibbiltà lill-produttur li jikkunsinna nbid tal-mejda mill-produzzjoni tiegħu għad-distillazzjoni bi prezz minimu ggarantit jew li jagħmel użu minn kull miżura oħra xierqa li tiġi deċiża.
5.
Fil-15 ta’ Settembru 1982, il-Kummissjoni adottat ir-Regolament (KEE) Nru 2499/82 li jistabbilixxi dispożizzjonijiet li jikkonċernaw id-distillazzjoni preventiva għas-sena tal-inbid 1982/983. (
7
)
6.
L-Artikolu 1(1) tar-Regolament Nru 2499/82 jipprovdi li produtturi li jixtiequ li jkollhom l-inbid tagħhom iddistillat skont l-Artikolu 11 tar-Regolament Nru 337/79 għandhom jikkonkludu kuntratti ta’ provvista ma’ distillatur approvat u jippreżentawhom quddiem l-aġenzija nazzjonali ta’ intervent.
7.
L-Artikolu 5(1) tar-Regolament Nru 2499/82 jistabbilixxi l-prezz minimu tax-xiri ta’ inbejjed intiżi għad-distillazzjoni. Dan il-prezz normalment ma jippermettix il-kummerċjalizzazzjoni tal-prodotti tad-distillazzjoni bi prezzijiet tas-suq. (
8
) L-Artikolu 6 għalhekk jistabbilixxi proċedura ta’ kumpens li bis-saħħa tagħha l-aġenzija ta’ intervent tħallas għajnuna ta’ ammont stabbilit għal inbid distillat.
8.
Il-ħdax-il premessa fil-preambolu tar-Regolament Nru 2499/82 tistabbilixxi li għandu jsir provvediment sabiex il-prezz minimu ggarantit għal produtturi jitħallas lilhom, bħala regola ġenerali, f’terminu ta’ żmien li jagħmilha possibbli għalihom li jiksbu profitt komparabbli ma’ dak li setgħu jagħmlu minn bejgħ kummerċjali. F’dawn iċ-ċirkustanzi huwa essenzjali li titħallas l-għajnuna dovuta lilhom għad-distillazzjoni inkwistjoni mill-iktar fis possibbli, filwaqt li jiġi ggarantit li l-operazzjonijiet jitwettqu b’mod korrett permezz ta’ sistema xierqa ta’ garanzija. Sabiex il-miżura tilħaq b’mod sħiħ l-għan tagħha fl-Istati Membri, għandu jsir provvediment għal proċeduri għal ħlas ta’ għajnuna u ħlasijiet bil-quddiem li jkunu adattati għas-sistemi amministrattivi tad-diversi Stati Membri.
9.
L-Artikolu 8 ta’ Regolament Nru 2499/82 jipprovdi li għall-ħlas tal-prezz minimu għax-xiri ta’ inbejjed u għall-ħlas ta’ għajnuna mill-aġenzija ta’ intervent, l-Istati Membri jistgħu jagħżlu li japplikaw mill-proċeduri msemmija fl-Artikoli 9 u 10. L-Italja ddeċidiet li tapplika fit-territorju tagħha l-proċedura msemmija fl-Artikolu 9.
10.
L-Artikolu 9 jipprovdi:
“1.   Il-prezz minimu tax-xiri msemmi fl-ewwel subparagrafu tal-Artikolu 5(1) għandu jitħallas mid-distillatur lill-produttur sa mhux iktar tard minn disgħin jum wara d-dħul fid-distillerija [tal-kwantità totali ta’ nbid jew, jekk ikun il-każ, ta’ kull lott ta’ nbid].
2.   L-aġenzija ta’ intervent għandha tħallas lid-distillatur l-għajnuna msemmija fl-Artikolu 6, sa mhux iktar tard minn disgħin jum wara l-preżentazzjoni ta’ prova li l-kwantità totali ta’ nbid speċifikata fil-kuntratt ġiet iddistillata.
[…]
Id-distillatur għandu jipprovdi lill-aġenzija ta’ intervent prova li huwa ħallas il-prezz minimu ta’ xiri msemmi fl-ewwel subparagrafu tal-Artikolu 5(1), fiż-żmien speċifikat fil-paragrafu 1 […] Jekk din il-prova ma tkunx ingħatat fi żmien mija u għoxrin jum wara d-data tal-preżentazzjoni tal-prova msemmija fl-ewwel subparagrafu, l-ammonti mħallsa għandhom jiġu rkuprati mill-aġenzija ta’ intervent […].” (
9
) [traduzzjoni mhux uffiċjali]
11.
L-Artikolu 10 tar-Regolament Nru 2499/82 jipprovdi:
“1.   Sa mhux iktar tard minn tletin jum wara d-dħul fid-distillerija [tal-kwantità totali ta’ nbid jew, jekk ikun il-każ, ta’ kull lott ta’ nbid], id-distillatur għandu jħallas lill-produttur almenu d-differenza bejn il-prezz minimu tax-xiri msemmi fl-ewwel subparagrafu tal-Artikolu 5(1), u l-għajnuna msemmija fl-ewwel subparagrafu tal-Artikolu 6(1).
2.   Sa mhux iktar tard minn tletin jum wara l-preżentazzjoni tal-prova li l-kwantità totali ta’ nbid speċifikata fil-kuntratt ġiet iddistillata, l-aġenzija ta’ intervent għandha tħallas lill-produttur l-għajnuna speċifikata fl-Artikolu 6 […]” [traduzzjoni mhux ufficjali].
12.
L-Artikolu 11 ta’ dan ir-Regolament jipprovdi:
“1.   Id-distillatur, fil-każ msemmi fl-Artikolu 9, jew il-produttur, fil-każ imsemmi fl-Artikolu 10, jista’ jitlob li jitħallas bil-quddiem l-ammont ekwivalenti għall-għajnuna speċifikata fl-ewwel subparagrafu tal-Artikolu 6, kemm-il darba huwa jagħti garanzija ekwivalenti għal 110% tal-istess ammont f’isem l-aġenzija ta’ intervent.
2.   Din il-garanzija għandha ssir fil-forma ta’ garanzija mogħtija minn stabbiliment li jissodisfa l-kriterji stabbiliti mill-Istat Membru li lejh tkun responsabbli l-aġenzija ta’ intervent.
3.   Il-ħlas bil-quddiem għandu jsir sa mhux iktar tard minn disgħin jum wara l-preżentazzjoni ta’ prova li ngħatat il-garanzija u, f’kull każ, wara d-data ta’ approvazzjoni tal-kuntratt jew id-dikjarazzjoni.
4.   Bla ħsara għall-Artikolu 13, il-garanzija msemmija fil-paragrafu 1 għandha tiġi rilaxxata biss jekk, sa mhux iktar tard mid-29 ta’ Frar 1984, tiġi ppreżentata prova illi:
—
il-kwantità totali ta’ nbid speċifikata fil-kuntratt ġiet iddistillata,
—
u, jekk ikun sar ħlas bil-quddiem lid-distillatur, li dan tal-aħħar ħallas lill-produttur il-prezz minimu tax-xiri msemmi fl-ewwel subparagrafu tal-Artikolu 5(1) […]
Madankollu, jekk il-provi msemmija fl-ewwel subparagrafu jingħataw wara d-data speċifikata fl-istess subparagrafu iżda qabel l-1 ta’ Ġunju 1984, l-ammont li jiġi rrilaxxat ikun ekwivalenti għal 80% tal-garanzija, waqt li d-differenza tiġi miżmuma.
Jekk dawn il-provi ma jiġux ipprovduti qabel l-1 ta’ Ġunju 1984, il-garanzija tiġi miżmuma kollha.” [traduzzjoni mhux ufficjali]
13.
L-Artikolu 2(1) tar-Regolament (KEE) Nru 352/78 (
10
) jipprovdi li kull sigurtà li tinżamm għandha tintuża fl-intier tagħha mill-awtoritajiet jew korpi li jagħmlu l-ħlas fl-Istati Membri biex titnaqqas l-ispiża tal-Fond Agrikolu Ewropew ta’ Gwida u Garanzija (FAEGG).
Il-fatti
14.
Il-fatti kif esposti fis-sentenza tal-Qorti tal-Prim’Istanza huma s-segwenti.
15.
Ir-rikorrenti, li huma koperattivi tal-inbid, huma produtturi tal-inbid f’Sardinja (l-Italja). Fil-kuntest tad-distillazzjoni preventiva fir-rigward tas-sena tas-suq 1982/1983, dawn daħlu f’kuntratti ma’ distillerija approvata, DAI, għall-kunsinna ta’ inbid. Dawn il-kuntratti ġew approvati mill-AIMA b’mod konformi mal-Artikolu 1 ta’ Regolament Nru 2499/82.
16.
Ġew ippreżentati fatturi mir-rikorrenti, li espliċitament isemmi l-“premju AIMA” (“premio AIMA” jew “premio comunitario, a carico della AIMA”) inkluż fil-prezz minimu tax-xiri stabbilit mir-Regolament Nru 2499/82 u li għandu jitħallas mid-DAI għal inbid ikkonsenjat għad-distillazzjoni preventiva fir-rigward tas-sena tas-suq 1982/83, li juru li l-għajnuna Komunitarja kienet ta’ ITL 866860142 bħala total (ekwivalenti għal EUR 447696) (
11
) bħala prezz minimu tax-xiri ta’ ITL 1275523803 (EUR 658753), inkluża l-VAT, għal inbid ikkonsenjat mir-rikorrenti kollha. Għalhekk l-għajnuna Komunitarja kienet tirrapreżenta madwar 68 % tal-prezz minimu tax-xiri totali. (
12
)
17.
Skont l-informazzjoni pprovduta mir-rikorrenti u li ma ġietx ikkontestata mill-Kummissjoni, l-inbid ġie kkonsenjat bejn ix-xhur ta’ Jannar u ta’ Marzu 1983. Id-distillazzjoni saret fit-terminu stabbilit mid-dispożizzjonijiet tal-Artikolu 4 ta’ Regolament Nru 2499/82. It-terminu ta’ żmien stabbilit mill-Artikolu 9(1) ta’ dan ir-Regolament sabiex id-DAI tħallas lill-produtturi għaldaqstant skada f’Ġunju 1983.
18.
Fit-22 ta’ Ġunju 1983 id-DAI talbet lill-AIMA sabiex tagħmel ħlas bil-quddiem tal-għajnuna Komunitarja, skont l-Artikolu 11 ta’ Regolament Nru 2499/82, fir-rigward tal-inbid li kien ġie kkonsenjat, mir-rikorrenti b’mod partikolari, u ddistillat. Għal dan il-għan, id-DAI pprovdiet il-garanzija meħtieġa ekwivalenti għal 110 % tal-ammont tal-għajnuna, permezz ta’ polza maħruġa mill-Assicuratrice Edile SpA (iktar ’il quddiem l-“Assedile”) favur l-AIMA. Din il-garanzija kienet tammonta għal ITL 1169040262 (EUR 603759).
19.
Fl-10 ta’ Awwissu 1983, l-AIMA ħallset ITL 1062763876 (EUR 548872) lid-DAI, b’mod konformi mal-Artikolu 11 tar-Regolament Nru 2499/82, bħala ħlas bil-quddiem tal-għajnuna Komunitarja.
20.
Minħabba diffikultajiet finanzjarji, DAI ma ħallsitx, f’ċerti każijiet għal kollox u f’oħrajn parzjalment, lill-produtturi, fosthom ir-rikorrenti li kienu kkonsenjaw inbid intiż għad-distillazzjoni.
21.
Fis-17 ta’ Ottubru 1983, id-DAI talbet li tiġi ammessa fil-proċedura ta’ amministrazzjoni kkontrollata skont il-leġiżlazzjoni Taljana dwar il-falliment. Fuq deċiżjoni tal-qorti li ħadet konjizzjoni tal-każ, it-Tribunale d’Oristano (l-Italja), id-DAI ssospendiet il-ħlasijiet kollha tagħha, inklużi dawk dovuti lill-produtturi li kienu kkonsenjawlha l-inbid.
22.
Minkejja li kienet ġiet infurmata dwar il-ftuħ ta’ din il-proċedura, l-AIMA talbet lid-DAI biex trodd lura l-għajnuna Komunitarja, bi tnaqqis tal-ammonti debitament imħallsa lill-produtturi hawn fuq imsemmija, għaliex id-DAI ma kinitx tat fiż-żmien stipulat mill-Artikolu 9(2) tar-Regolament nru 2499/82 prova li ħallset lill-produtturi l-oħrajn il-prezz minimu ta’ xiri tal-inbid fi żmien disgħin jum wara d-dħul tal-inbid fid-distillerija skont l-Artikolu 9(1) ta’ dan ir-Regolament. Billi d-DAI ma radditx lura din l-għajnuna, l-AIMA talbet lill-Assedile jirrilaxxa favuriha l-ammont tal-garanzija.
23.
Fuq talba tad-DAI, il-Pretore di Terralba (l-Italja) ħareġ, fis-26 ta’ Lulju 1984, mandat kawtelatorju li jipprojbixxi lill-Assedile milli tħallas il-garanzija lill-AIMA. Huwa ta lid-DAI sittin jum biex tiftaħ kawża fuq il-mertu.
24.
F’Settembru 1984, id-DAI fetħet din il-kawża quddiem it-Tribunale civile ta’ Ruma (Italja). Hija talbet lit-tribunal jiddikjara b’mod partikolari li l-produtturi kienu d-destinatarji finali tal-garanzija, sal-limitu tas-somom li kienu għadhom dovuti lilhom, u sussidjarjament, li d-drittijiet tal-AIMA jistgħu jiġu eżerċitati mill-iktar fuq l-ammont pendenti tal-prezz li d-DAI kienet għadha ma ħallsitx lill-produtturi. Hija sostniet li, fil-fatt, hija kienet ħallset lill-produtturi madwar nofs l-ammont tal-ħlas bil-quddiem li hija kienet irċeviet mingħand l-AIMA, mingħajr ma kkonfermat madankollu quddiem it-tribunal — fatt li jissemma’ fis-sentenza tiegħu tas-27 ta’ Jannar 1989 — li kienet għamlet il-ħlasijiet fiż-żmien stabbilit mir-Regolament Nru 2499/88 (ara l-punt 29 iktar ’il quddiem). Hija ssuġġeriet li domandi preliminari dwar l-interpretazzjoni tar-Regolamenti Komunitarji applikabbli għandhom jitressqu quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja. Hija sostniet li ma setgħet tinżamm responsabbli għal ebda nuqqas, minħabba li kienet sabet ruħha f’sitwazzjoni ta’ impossibbiltà li teffettwa l-ħlasijiet kollha. Hija sostniet li l-garanzija kienet maħsuba biex tiggarantixxi l-ħlas tal-prezz minimu ta’ xiri lill-produtturi, fuq bażi pro rata tal-produzzjoni kkonsenjata, fil-każ li ma jiġux eżegwiti l-obbligi tad-distillatur. Hija sostniet li, skont id-dispożizzjonijiet Komunitarji applikabbli, kieku l-għajnuna kellha tingħata lura lill-AIMA, dan ikollu jitħallas lura lill-korp Komunitarju kompetenti. B’hekk, id-drittijiet tal-produtturi, li huma intitolati għall-ħlas tal-għajnuna, jiġu kompromessi minħabba att ta’ terza persuna (jiġifieri att ta’ persuna li mhijiex id-DAI).
25.
Assedile u l-AIMA kienu l-konvenuti. Il-produtturi kkonċernati — jiġifieri r-rikorrenti, koperattiva oħra tal-inbid u konsorzju ta’ kooperattivi tal-inbid — intervenew f’din il-kawża.
26.
Is-sentenza tat-Tribunale civile ta’ Ruma, tas-27 ta’ Jannar 1989 turi li, skont AIMA, mit-12 il-kuntratt għax-xiri ta’ inbid konklużi mid-DAI u approvati skont id-dispożizzjoniet tal-Artikolu 1 ta’ Regolament Nru 2499/82, id-DAI ippreżentat biss il-prova, fit-termini indikati fir-regolamenti Komunitarji, tal-ħlas tal-prezz minimu tax-xiri lil tliet produtturi biss, għal ammont totali ta’ ITL 111602075 (EUR 57638). L-AIMA kkonkludiet li, bl-eċċezzjoni ta’ dawn it-tliet produtturi, id-DAI ma kinitx ħallset il-prezz minimu tax-xiri lill-produtturi, li fi kwalnukwe każ din ma kinitx ippruvat li l-ħlas kien sar fit-terminu ta’ żmien stabbilit fl-Artikolu 9(1) tar-Regolament Nru 2499/82 u, fl-aħħar nett, li din ma kinitx ippreżentat dik il-prova fit-terminu ta’ żmien stabbilit fl-Artikolu 9(2) ta’ dan ir-Regolament. “L-AIMA enfassizat li, f’dan il-kuntest, ‘il-garanzija kienet intilfet fl-intier tagħha, skont l-Artikolu 11 tar-Regolament hawn fuq imsemmi, u għalhekk il-produtturi li ma ġewx imħallsa ma kellhom ebda alternativa oħra għajr li jinfurzaw id-drittijiet tagħhom kontra d-distillerija […]”. Hija għalhekk ippreżentat kontro-talba fejn talbet li Assedile tiġi ordnata tħallas ITL 1047084185 (EUR 540774) mill-garanzija, bl-interessi miżjuda.
27.
Il-partijiet intervenuti fil-kawża quddiem it-Tribunale civile ta’ Ruma (
13
) qablu mat-teżi tad-DAI (ara l-punt 24 iktar ’il fuq). Huma sostnew li s-somom suġġetti għall-garanzija maħruġa mill-Assedile kellhom jitħallas lilhom fuq bażi pro rata skont l-ammont ta’ nbid ikkunsinnat. Huma talbu lit-Tribunale civile ta’ Ruma sabiex jiddikjara li l-Assedile kienet obbligata tħallas lilhom l-ammont tad-djun tagħhom mhux imħallsa mid-DAI, miżjuda bir-rivalwazzjoni monetarja u bl-interessi, u sussidjarjament, li l-AIMA kienet obbligata li tħallashom dawn is-somom. B’mod partikolari, ir-rikorrenti indikaw li l-ammont tad-djun tagħhom mhux imħallsa, li kienu jirriżultaw minn kuntratti approvati skont id-dispożizzjonijiet tar-Regolament nru 2499/82, kien jammonta għal ITL 106571589 (EUR 55040) fil-każ tal-Cantina sociale di Dolianova, ITL 79483181 (EUR 41050) fil-każ tal-Cantina Trexenta, ITL 506921061 (EUR 261803) fil-każ tal-Cantina sociale Marmilla, ITL 192954189 (EUR 99653) fil-każ tal-Cantina sociale Santa Maria La Palma u ITL 54812419 (EUR 28308) fil-każ tal-Cantina sociale del Vermentino. B’dan il-mod, l-ammont totali involut kien ta’ ITL 940742439 (EUR 485854).
28.
Sadanittant, b’sentenza tas-27 ta’ Frar 1986, it-Tribunale d’Oristano iddikjara l-falliment tad-DAI.
29.
Fis-sentenza tiegħu tas-27 ta’ Jannar 1989, it-Tribunale civile ta’ Ruma ddikjara:
“Huwa ċert li r-Regolament […] Nru 2499/82 jagħti d-dritt għal għajnuna bil-kundizzjoni li jiġu mħarsa t-termini ta’ żmien u l-kundizzjonijiet imposti b’mod strett, u li jekk dawn it-termini u kundizzjonijiet ma jiġux osservati, dan jagħti lok għal irkupru parzjali jew totali tal-għajnuna mħallsa bil-quddiem.
Id-distillaturi huma — skont il-proċedura adottata mir-[Repubblika Taljana] [il-proċedura stabbilita fl-Artikolu 9 tar-Regolament nru 2499/82] ─ id-destinatarji tal-għajnuna filwaqt li l-produtturi tal-inbid u tal-għeneb huma d-destinatarji finali.
Minn dan joħroġ ċar li r-Regolament inkwistjoni huwa faċli biex jiġi interpretat u li mhuwiex meħtieġ li ssir domanda quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja għal deċiżjoni preliminari.
[…]
Fir-rigward tar-relazzjonijiet bejn l-Assedile u l-AIMA, [il-polza ta’ garanzija maħruġa mill-Assedile] tistabbilixxi, fl-Artikolu 2 tal-kundizzjonijiet ġenerali tal-assigurazzjoni, li l-Assedile tiggarantixxi lill-AIMA, sal-valur tal-ammont assigurat (li huwa ITL 1169040262 [EUR 603759]), ir-rimbors tas-somom li jistgħu jsiru dovuti lilu mill-parti kontraenti [DAI] bħala restituzzjoni totali jew parzjali tal-ammont imħallas bil-quddiem mill-AIMA fil-każ li jiġi stabbilit li m’hemmx dritt għal għajnuna eċċezzjonali għal distillazzjoni, għall-kwantitajiet kollha jew parti minnhom speċifikati fit-talba għal ħlas bil-quddiem jew fil-kuntratt ta’ distillazzjoni.
L-Artikolu 3 tal-kundizzjonijiet ġenerali jistabbilixxi li l-AIMA għandha tindirizza t-talba għal rifużjoni tas-somma indebitament imħallsa lid-DAI, li għandha tħallas is-somma mitluba fi żmien ħmistax-il jum. Jekk il-ħlas ma jsirx fiż-żmien stabbilit, l-AIMA tista’ titlob il-ħlas ta’ din is-somma mill-kumpannija [Assedile], li hija obbligata tagħmel dan il-ħlas fi żmien ħmistax-il jum minn meta tiġi nnotifikata bit-talba, mingħajr ma tkun tista’ tressaq ebda oġġezzjoni għal dan.
Skont l-Artikolu 4, il-kumpannija [Assedile] hija ssurrogata, fil-limiti tal-ammont imħallas, fid-drittijiet, motivi u azzjonijiet kollha tal-AIMA fil-konfront tal-parti kontraenti u l-aventi kawża tagħha.
Il-klawżoli kuntrattwali hawn fuq iċċitati jidhru li huma ta’ interpretazzjoni ċara u sempliċi: jirriżulta b’mod partikolari li l-garanzija tingħata favur l-AIMA u mhux favur persuni oħrajn bħall-produtturi, u li għaldaqstant, dawn ma jibbenefikaw minn ebda dritt fil-konfront tal-Assedile fir-rigward tas-somma ggarantita.
Jirriżulta wkoll b’mod ċar mill-Artikolu 3, li jistabbilixxi l-obbligu tal-kumpannija [Assedile] li tħallas fi żmien ħmistax-il jum wara li tiġi nnotifikata bit-talba għall-ħlas mill-benefiċjarju li ma jkunx tħallas, li l-garanti ma jistax iqajjem eċċezzjonijiet kontra l-benefiċjarju.
Anki fl-ipoteżi li biex jingħata xi rimbors irid l-ewwel jiġi stabbilit li m’hemmx dritt (totali jew parzjali) għal għajnuna għal distillazzjoni, m’hemmx dubju li dan id-dritt jiġi estint minħabba li l-appellanti, jiġifieri d-DAI, ma osservatx it-termini ta’ żmien u l-kundizzjonjiet stabbiliti fir-Regolament tal-Komunità.
Ġie stabbilit li d-distillerija rikorrenti naqset mill-obbligi tagħha għal tliet raġunijiet: 1) billi ma ħallsitx (kif jirriżulta min-nuqqas ta’ prova ta’ ħlas fid-dokumenti quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja) il-prezz minimu lill-produtturi ħlief għal ITL 110795870 (EUR 57221); 2) ma ħallsitx l-għajnuna lill-produtturi fi żmien disgħin jum wara d-dħul tal-inbid fid-distillerija (terminu li skada f’Ġunju 1983) u, fi kwalunkwe każ, 3) ma tatx prova qabel l-1 ta’ Ġunju 1984 li kienet effettwat il-ħlasijiet. Il-penali għal dawn in-nuqqasijiet hija t-telf tal-garanzija kollha.
Barra minn hekk, il-qorti ma tistax taċċetta l-ġustifikazzjonijiet imressqa mid-distillerija biex teżonera ruħha mir-responsabbiltà għall-ħlasijiet li ma sarux (l-impossibbiltà li teffettwa l-ħlasijiet minħabba li kienet tpoġġiet taħt amministrazzjoni kkontrollata u r-rispett tal-prinċipju tal-ugwaljanza tal-kredituri), minħabba li t-termini biex jiġu effettwati dawn il-ħlasijiet (Ġunju 1983) u biex tintradd lura l-għajnuna (Lulju 1983) skadew qabel id-data ta’ meta ġie deċiż li titqiegħed taħt amministrazzjoin kkontrollata (Ottubru 1983).
[…]
Għaldaqstant, jirriżulta li l-AIMA għandha tiġi rrimborsata, skont id-dispożizzjonijiet Komunitarji hawn fuq iċċitati, 110 % tal-ammont ta’ għajnuna mogħtija bil-quddiem, wara li titnaqqas l-għajnuna li l-ħlas effettiv tagħha ġie ppruvat, jiġifieri ITL 1047084185 (EUR 540774) (l-ammont totali tal-kuntratti li ma ngħatatx prova tal-ħlas tagħhom, miżjud b’ 10 % ─ jiġifieri ITL 1046277980 (EUR 540357) ─ li miegħu għandha tiġi miżjuda d-differenza bejn l-għajnuna li fir-rigward tagħha ngħatat prova ta’ ħlas u l-għajnuna mħallsa bil-quddiem — jiġifieri ITL 806205) (EUR 416).
Għandu jiġi osservat li d-DAI qatt ma kkontestat dawn l-ammonti: għalkemm affermat li ħallset lill-produtturi madwar nofs l-għajnuna mogħtija, hija qatt ma invokat jew, a fortiori, ippruvat li kienet ħallset din l-għajnuna fit-termini ta’ żmien stabbiliti mir-Regolament nru 2499/82.
[…]
Għandu jingħad ukoll li d-distillerija rikorrenti ma tinsabx f’pożizzjoni tajba li tinvoka l-fatt li l-kooperattivi tal-inbid li kienu kkonsenjaw il-produzzjoni tagħhom kellhom diffikultajiet biex jiksbu ħlas tad-djun tagħhom, billi hija stess kienet qiegħdet lilha nfisha f’pożizzjoni li ma jistgħux jitħallsu dawk id-djun, u dan billi rrikorriet għall-proċedura ta’ falliment immedjatament wara li kienet kisbet l-għajnuna Komunitarja li kellha titħallas lill-produtturi.
Il-kooperattivi tal-inbid jistgħu — bħal ma jista’ l-garanti fil-każ li jiddeċiedi li jaġixxi b’surroga — jeżerċitaw id-drittijiet tagħhom li jirċievu ħlas matul il-proċedura ta’ falliment, flimkien mal-kredituri l-oħrajn kollha u skont il-prinċipju ta’ trattament ugwali tal-kredituri.”
30.
Fis-27 ta’ Settembru 1989, erbgħa mir-rikorrenti (minbarra l-Cantina sociale del Vermentino) appellaw minn din is-sentenza quddiem il-Qorti tal-Appell ta’ Ruma. Permezz ta’ sentenza tad-19 ta’ Novembru 1991, il-Qorti tal-Appell qieset li l-appell huwa inammissibbli, għar-raġuni li r-rikorrenti ma kinux innotifikaw korrettament l-appell lill-istralċarju tad-DAI, iżda kienu nnotifikaw lid-DAI nfisha (li kienet tinsab fi stat ta’ falliment), u li huma ma kinux sussegwentement ikkorreġew in-notifika fit-terminu stabbilit mill-maġistrat inkwirenti.
31.
Sadanittant, fis-16 ta’ Jannar 1990, Assdile ħallset is-somom dovuti lil AIMA taħt il-garanzija.
32.
L-erba’ rikorrenti msemmija hawn fuq appellaw quddiem il-Corte di Cassazione (Qorti ta’ Kassazzjoni Taljana). Huma sostnew, b’mod partikolari, li huma kienu appellaw mis-sentenza hawn fuq imsemmija tat-Tribunale civile ta’ Ruma, sabiex tingħata dikjarazzjoni tan-natura żbaljata ta’ din is-sentenza, mhux fir-rigward tad-DAI iżda biss fir-rigward tal-AIMA u tal-Assedile. Għaldaqstant huma sostnew li l-iżball proċedurali ma kienx tali li jrendi l-appell tagħhom inammissibbli. (
14
) B’sentenza tat-28 ta’ Novembru 1994, il-Corte di Cassazione ċaħdet l-appell tagħhom mis-sentenza tal-Corte d’appello.
33.
Il-ħames rikorrenti rreġistraw korrettement it-talbiet tagħhom fost id-djun tad-DAI fil-kuntest tal-proċeduri ta’ falliment ta’ din tal-aħħar.
34.
B’ittra tat-22 ta’ Jannar 1996, l-erba’ rikorrenti talbu lill-AIMA sabiex tħallas id-djun dovuti lilhom mid-DAI. Huma sostnew li l-AIMA kienet kisbet arrikkiment indebitu permezz tal-ħlas tal-garanzija u li l-produtturi ma kellhom ebda dritt li jressqu kawża diretta kontra tagħha għall-ħlas tad-djun dovuti lilhom mid-DAI. Fis-16 ta’ Frar 1996 ir-rikorrenti fetħu kawża quddiem it-Tribunale civile, Cagliari (l-Italja), kontra AIMA għal arrikkiment indebitu.
35.
Fit-13 ta’ Novembru 1996 ir-rikorrenti ressqu ilment lill-Kummissjoni. Huma allegaw li l-AIMA kisret ir-regolamenti tal-Komunità, partikolarment ir-Regolament Nru 2499/82, u talbu lill-Kummissjoni sabiex tistieden lill-AIMA u lir-Repubblika Taljana sabiex tħallashom lura l-ammonti li huma ma kinux irċevew bħala għajnuna Komunitarja għas-sena tal-inbid 1982/1983.
36.
B’ittra tal-25 ta’ Ġunju 1997 il-Kummissjoni informat lir-rikorrenti li l-Assedile kienet ħallset lill-AIMA l-ammont tal-garanzija, miżjud bl-interessi, fis-16 ta’ Jannar 1990. Hija żiedet li skont l-Artikolu 2(1) tar-Regolament Nru 352/78 kwalunkwe garanzija li tintilef għandha tiġi użata mill-korpi ta’ intervent biex titnaqqas l-ispiża tal-FAEGG (fi kliem ieħor, din għandha tiġi mdaħħla fil-kontijiet tal-FAEGG). Il-Kummissjoni ppreċiżat li l-uffiċjali tagħha kellhom jagħmlu l-investigazzjonijiet meħtieġa, b’mod partikolari fil-konfront tal-AIMA, sabiex jiġi stabbilit kif ġie allokat effettivament l-ammont tal-garanzija miżmum mill-AIMA.
37.
B’ittra tat-8 ta’ Diċembru 1997, il-Kummissjoni infurmat lir-rikorrenti bir-riżultati tal-investigazzjonijiet tagħha fil-konfront tal-AIMA. AIMA kienet innotifikatha fil-21 ta’ Frar 1991 li kienet sarrfet it-titolu ta’ ħlas fl-ammont ta’ ITL 1047084185 (EUR 540774) maħruġ f’isem l-Assedile fis-16 ta’ Jannar 1990 u li kienet daħħlet dak l-ammont fil-kontijiet tal-FAEGG f’1991 — “li probabbilment kien jikkorrispondi għall-ammont tal-garanzija”.
38.
B’ittra tat-23 ta’ Jannar 1998, li waslet fil-Kummissjoni fil-5 ta’ Frar 1998, ir-rikorrenti talbu lil din l-istituzzjoni sabiex tħallashom somma korrispondenti għall-ammont ta’ kreditu li huma kellhom fil-konfront tad-DAI, għar-raġuni li l-garanzija miżmuma mill-AIMA kienet ingħatat lura lill-FAEGG. Huma sostnew li mill-iskop tar-Regolament Nru 2499/82 huwa li jgħin lill-produtturi tal-inbid, jirriżulta li dawn tal-aħħar għandhom jitqiesu bħala d-destinatarji effettivi u uniċi tal-għajnuna prevista minn dan ir-Regolament. Id-diskrezzjoni mogħtija lill-Istati Membri biex jagħżlu l-proċedura għall-ħlas tal-għajnuna mill-aġenzija ta’ intervent, li jinsabu rispettivament fl-Artikoli 9 u 10 ta’ dan ir-Regolament, m’għandhiex tippreġudika dan l-għan finali. B’mod partikolari, fil-proċedura stabbilita fl-Artikolu 9 tar-Regolament hawn fuq imsemmi, il-garanzija mogħtija mid-distillatur għandha tiggarantixxi r-regolarità tal-operazzjoni ta’ distillazzjoni preventiva fit-totalità tagħha, b’mod partikolari f’dak li jirrigwarda l-ħlas effettiv tal-għajnuna lill-produtturi. Kull interpretazzjoni oħra tikkostitwixxi ksur tal-prinċipju ta’ trattament ugwali, li huwa stabbilit fl-Artikolu 12 tat-Trattat tal-KE. Huma jsostnu li din l-interpretazzjoni ġiet ikkonfermata mir-Regolamenti suċċessivi tal-Kummissjoni li jistabbilixxu d-dispożizzjonijiet dwar id-distillazzjoni preventiva għas-snin tal-inbid sussegwenti.
39.
B’ittra tal-31 ta’ Lulju 1998, iffirmata mid-Direttur Ġenerali tad-Direttorat Ġenerali għall-Agrikoltura tal-Kummissjoni u li waslet għand ir-rikorrenti fl-14 ta’ Awwissu 1998 (iktar ’il quddiem l-“ittra kkontestata”), il-Kummissjoni ċaħdet din it-talba. Hija sostniet li, fil-proċedura ta’ ħlas ta’ għajnuna lid-distillatur applikabbli f’dan il-każ, l-għajnuna hija ta’ benefiċċju fl-ewwel lok għad-distillatur bil-għan li dan jirċievi kumpens għal prezz ta’ xiri iktar għoli tal-inbid. Il-garanzija saret favur l-AIMA, u l-produtturi ma setgħu jippretendu ebda dritt fuq dan l-ammont. L-għażla mogħtija lill-Istat Membru inkwistjoni bejn din il-proċedura (prevista fl-Artikolu 9 tar-Regolament Nru 2499/82) u l-proċedura ta’ ħlas dirett tal-għajnuna lill-produttur (prevista fl-Artikolu 10 ta’ dan ir-Regolament) ma tistax twassal għal interpretazzjoni uniformi ta’ dawn iż-żewġ dispożizzjonijiet fis-sens li l-produtturi jkunu dejjem il-benefiċjarji tal-għajnuna. Barra minn hekk, il-Kummissjoni sostniet li din id-differenza fil-proċedura ma tmurx kontra l-prinċipju ta’ trattament ugwali, billi dawn huma ġġustifikati mid-differenzi fattwali (sistemi amministrattivi differenti u numru varjabbli ta’ produtturi fi Stati Membri differenti, li jistgħu jiġġustifikaw f’ċerti Stati Membri ċ-ċentralizzazzjoni tal-ħlas tal-għajnuna lid-distillaturi).
40.
Il-Kummissjoni rrimarkat li, fis-sentenza tiegħu tas-27 Jannar 1989, li kellu s-saħħa ta’ res judicata, it-Tribunale civile ta’ Ruma kien ċaħad li jirrikonoxxi d-dritt ta’ kreditu tar-rikorrenti fuq il-garanzija. Minn dan hija ddeduċiet li, billi r-rikorrenti ma kellhom ebda dritt fuq l-ammont tal-garanzija miżmuma mill-AIMA, ma kellhom ebda dritt meta l-ammont jingħata lura lill-Kummissjoni. Sussidjarjament, il-Kummissjoni osservat li l-approvazzjoni mill-AIMA tal-kuntratti konklużi bejn ir-rikorrenti u d-DAI ma kinitx tbiddel in-natura privata ta’ dawn il-kuntratti, b’tali mod li l-obbligi li r-rikorrenti kienu qed jippretendu li l-Kummissjoni kellha fil-konfront tagħhom ma kinux ta’ natura kuntrattwali. Għaldaqstant, kull azzjoni li seta’ kellhom kontra l-Komunità kienet preskritta, skont l-Artikolu 46 tal-istatut tal-Qorti tal-Ġustizzja, billi l-ammont tal-garanzija kien ġie mħallas lill-AIMA fis-16 ta’ Jannar 1990 u ngħata lura lill-FAEGG fil-kuntest tas-sena finanzjarja 1991.
41.
Barra minn hekk, skont ir-risposti bil-miktub tar-rikorrenti għad-domandi tal-Qorti tal-Prim’Istanza, l-azzjoni għal arrikkiment indebitu ppreżentata quddiem it-Tribunale civile ta’ Cagliari ġiet sospiża bil-għan li jintlaħaq ftehim bonarju bejn il-partijiet dwar kumpens għall-ispejjeż, wara l-eżitu tal-inkjesta tal-Kummissjoni msemmija fil-punt 37 hawn fuq. Din l-inkjesta kienet uriet li l-AIMA kienet — bil-kontra ta’ dak li hija kienet sostniet qabel il-ftuħ tal-proċedura hawn fuq imsemmija u matul din il-proċedura — tat lura lill-FAEGG l-ammont tal-garanzija. Skont ir-rikorrenti, din il-proċedura kienet tilfet, minħabba f’hekk, kull interess, inkwantu kien jidher li ma setax kien hemm arrikkiment indebitu mill-AIMA.
42.
Fl-aħħar nett, permezz ta’ risposta bil-miktub għal domanda tat-Qorti tal-Prim’Istanza, ir-rikorrenti indikaw li l-proċedura ta’ falliment kienet ingħalqet matul is-sena 2000. Huma kienu pparteċipaw fid-distribuzzjoni fil-kwalità ta’ kredituri pprivileġġati, minħabba l-istatus tagħhom ta’ kooperattivi agrikoli, b’mod konformi mal-Artikolu 2751a, paragrafu 5a u l-Artikolu 2776 tal-Kodiċi Ċivili Taljana. Huma kisbu waqt din id-distribuzzjoni ħlas għad-djun tagħhom irreġistrati fil-konfront tad-DAI li huwa ekwivalenti għal 39 % tat-total ta’ dawn id-djun. Wara din id-distribuzzjoni, l-ammont ta’ djun tagħhom li baqgħu mhux imħallsa kienu ta’ ITL 72797022 (EUR 37597) fir-rigward tal-Cantina sociale di Dolianova, ITL 54412685 (EUR 28102) fir-rigward tal-Cantina Trexenta, ITL 350554208 (EUR 181046) fir-rigward tal-Cantina sociale Marmilla, ITL 133888664 (EUR 69148) fir-rigward tal-Cantina sociale Santa Maria La Palma u ITL 37212737 (EUR 19219) fir-rigward tal-Cantina sociale del Vermentino. L-ammont totali tal-krediti mhux imħallsa kien għaldaqstant ta’ ITL 648865316 (EUR 335094).
Is-sentenza tal-Qorti tal-Prim’Istanza
43.
Permezz ta’ att ippreżentat quddiem il-Qorti tal-Prim’Istanza fit-12 ta’ Ottubru 1998, ir-rikorrenti ressqu rikors kontra l-Kummissjoni intiż (i) għall-annullament tal-ittra kkontestata taħt l-Artikolu 230 KE; (ii) għad-dikjarazzjoni li n-nuqqas tal-Kummissjoni li tadotta deċiżjoni rigward l-għoti tal-għajnuna Komunitarja kkonċernata lir-rikorrenti kien nuqqas illegali li taġixxi li jmur kontra l-Artikolu 232 KE u (iii) sabiex il-Kummissjoni tiġi ordnata tħallas lir-rikorrenti kumpens ekwivalenti għall-ammonti dovuta lilhom mid-DAI abbażi ta’ arrikkiment indebitu u/jew bħala kumpens għad-danni fis-sens tal-Artikolu 235 KE (
15
).
44.
Il-Qorti tal-Prim’Istanza ddeċidiet li l-ewwel żewg kapi tat-talbiet kienu inammissibbli. (
16
)
45.
Fir-rigward tat-tielet kap ta’ talba, il-Kummissjoni qajmet tliet kawżi ta’ inammissibbiltà.
46.
Fl-ewwel lok, fil-ġestjoni tal-miżuri ta’ appoġġ previsti fil-kuntest tal-politika agrikola komuni, ma kien hemm ebda relazzjoni diretta bejn il-Komunità u l-operaturi ekonomiċi. F’dan il-każ, kien hemm għaldaqstant nuqqas ta’ azzjoni attribwibbli lill-Kummissjoni, b’tali mod li ma ġewx sodisfatti l-kundizzjonijiet għal rinviju tal-kwistjoni quddiem il-Qorti skont it-tieni subparagrafu tal-Artikolu 288 tat-Trattat tal-KE. (
17
)
47.
Il-Qorti tal-Prim’Istanza qieset li l-imġiba li għaliha ġiet ikkritikata l-Kummissjoni essenzjalment kienet tikkonsisti fil-fatt li, taħt is-sistema għal ħlas ta’ għajnuna prevista fl-Artikolu 9 — li hija differenti f’dan il-punt mis-sistema prevista fl-Artikolu 10 —, ir-Regolament Nru 2499/82 ma kienx jiggarantixxi, partikolarment fil-każ tal-insolvenza tad-distillatur, il-ħlas lill-produtturi kkonċernati tal-għajnuna inkluża fil-prezz minimu tax-xiri għal inbid ikkonsenjat lil dak id-distillatur u ddistillat b’mod konformi mad-dispożizzjonijiet ta’ dan ir-Regolament. Peress li l-Kummissjoni kienet l-awtur tar-Regolament Nru 2499/82, l-illegalità għaldaqstant allegata kienet għalhekk attribwibbli lilha (
18
). Il-Kummissjoni ma kkontestax dik id-deċiżjoni f’dan l-appell.
48.
Fit-tieni lok, il-Kummissjoni sostniet li r-rikorrenti kienu jgawdu protezzjoni ġudizzjarja effettiva quddiem il-qrati nazzjonali. B’mod partikolari, dawn setgħu ressqu kawża għal ħlas kontra l-agenzija ta’ intervent quddiem qorti nazzjonali, b’mod konformi mas-sentenza Unifrex. (
19
) F’dan il-każ, fil-kawża tagħhom dwar arrikkiment indebitu kontra AIMA (pendenti quddiem it-Tribunale civile, Cagliari), ir-rikorrenti jistgħu jissuġġerixxu lill-qorti nazzjonali li tressaq domanda preliminari taħt l-Artikolu 234 KE sabiex il-Qorti tal-Ġustizzja tkun tista’ teżamina l-validità tad-dispożizzjonijiet regolatorji kkonċernati. (
20
)
49.
Il-Qorti tal-Prim’Istanza għamlet referenza għall-ġurisprudenza stabbilita fis-sens li kawża għal danni skont l-Artikolu 235 KE għandha tiġi evalwata fid-dawl tas-sistema sħiħa għal protezzjoni ġudizzjarja tal-individwu stabbilita bit-Trattat. Fejn individwu jqis li sostna ħsara bl-applikazzjoni legali tal-leġiżlazzjoni Komunitarja li huwa kkunsidra bħala illegali u l-avveniment li ta lok għall-allegat dannu kien għalhekk attribwibbli esklużivament lill-Komunità, l-ammissibbiltà ta’ tali kawża għad-danni tista’, f’ċerti każijiet, tkun suġġetta għal kundizzjoni li qabel għandhom jiġu eżawriti ir-rimedji nazzjonali. Madanakollu kienet kundizzjoni preliminari meħtieġa li dawk ir-rimedji nazzjonali jagħtu protezzjoni effettiva lill-individwi kkonċernati u li jkunu kapaċi jwasslu għal kumpens għad-dannu allegat. B’mod partikolari, l-ammissibbiltà ta’ kawża għad-danni bbażata fuq l-Artikolu 235 KE ma tistax tkun suġġetta għall-kundizzjoni li qabel jiġu eżawriti r-rimedji nazzjonali fejn, anki jekk ir-regoli Komunitarji kkontestati kellhom jiġu ddikjarati invalidi b’deċiżjoni preliminari tal-Qorti tal-Ġustizzja, il-qrati nazzjonali ma jistgħux jilqgħu kawża għal ħlas — jew kwalunkwe kawża oħra xierqa — mingħajr l-intervent minn qabel tal-leġiżlatur tal-Komunità minħabba n-nuqqas ta’ dispożizzjoni Komunitarja li tawtorizza l-aġenziji nazzjonali kompetenti biex iħallsu l-ammonti pretiżi. F’dawk iċ-ċirkustanzi, l-eżerċizzju ta’ drittijiet minn individwi li kkunsidraw li sostnew dannu sar eċċessivament diffiċli quddiem il-qrati nazzjonali. Għaldaqstant imur kontra mhux biss l-amministrazzjoni xierqa tal-ġustizzja u r-rekwiżiti tal-effiċjenza proċedurali iżda wkoll il-kundizzjoni relatata man-nuqqas ta’ rimedju domestiku effettiv li l-individwi kkonċernati jiġu mġiegħla jeżawrixxu r-rimedji legali nazzjonali u jistennew sakemm tkun ittieħdet deċiżjoni finali dwar it-talba tagħhom, wara li l-istituzzjonijiet tal-Komunità kkonċernati, fejn xieraq, ikunu emendaw jew issupplementaw id-dispożizzjonijiet Komunitarji rilevanti, b’mod konformi ma’ deċiżjoni preliminari tal-Qorti tal-Ġustizzja li tikkonstata li dawk id-dispożizzjonijiet kienu invalidi. (
21
)
50.
F’dan il-każ, kuntrarjament għall-allegazzjonijiet tal-Kummissjoni, ir-rikorrenti ma gawdewx minn protezzjoni ġudizzjarja effettiva quddiem il-qrati nazzjonali. Bla preġudizzju għall-evalwazzjoni tal-mertu eventwali tat-talbiet tar-rikorrenti, fil-kuntest legali ta’ din il-kawża, qorti nazzjonali hija, f’kull każ, awtorizzata li tordna lill-AIMA sabiex tħallas lir-rikorrenti l-għajnuna Komunitarja biss fil-każ li r-Regolament Nru 2499/82 ikun ġie rettfikat b’mod retroattiv. Kif diġà kkonstatat il-Qorti tal-Prim’Istanza, (
22
) dan kien jeħtieġ li l-Kummissjoni tadotta regolament. Anki fil-każ li l-Qorti tal-Ġustizzja tikkonstata, fil-kuntest ta’ deċiżjoni preliminari, li uħud mid-dispożizzjonijiet ta’ Regolament Nru 2499/82 kienu invalidi, huwa biss l-intervent tal-leġiżlatur Komunitarju (kif sostniet il-Kummissjoni fid-difiża tagħha) li jippermetti l-adozzjoni ta’ bażi legali li tawtorizza tali ħlas. (
23
)
51.
Il-Qorti tal-Prim’Istanza għaldaqstant ikkonkludiet li l-motiv ibbażat fuq l-eżistenza ta’ rimedji nazzjonali effettivi għandu jiġi miċħud. (
24
) Il-Kummissjoni lanqas ma kkontestat din il-konklużjoni f’dan l-appell.
52.
Fit-tielet lok, il-Kummissjoni sostniet li t-talbiet għal kumpens kienu f’kull każ preskritti skont l-Artikolu 46 tal-Istatut tal-Qorti tal-Ġustizzja, applikabbli għall-kawża quddiem il-Qorti tal-Prim’Istanza taħt l-Artikolu 53 ta’ dak l-Istatut. L-Artikolu 46 jipprovdi li l-azzjonijiet dwar responsabbiltà ta’ natura mhux kuntrattwali jaqgħu preskritti ħames snin wara li jkun seħħ il-fatt li jkun ta lok għad-dannu. Dan il-perijodu ta’ preskrizzjoni beda jiddekorri miż-żmien li r-rikorrenti saru jafu bil-fatt li ta lok għad-danni. F’dan il-każ, jekk dan il-fatt kienx l-applikazzjoni żbaljata tar-regolamenti tal-Komunità jew l-illegalità ta’ dawn ir-regolamenti, ir-rikorrenti saru jafu bih mhux iktar tard miż-żmien ta’ tali applikazzjoni (jiġifieri f’Ġunju 1983). La s-sentenza tat-Tribunale civile ta’ Ruma, tas-27 ta’ Jannar 1989 u lanqas is-sentenzi sussegwenti tal-Qorti tal-Appell ta’ Ruma jew tal-Qorti tal-Kassazzjoni Taljana ma setgħu jinterrompu dan il-perijodu ta’ preskrizzjoni.
53.
Il-Qorti tal-Prim’Istanza ċaħdet dan l-argument. Hija qieset li l-Kummissjoni kellha tagħmel tajjeb għad-danni sofferti mir-rikorrenti, wara l-insolvenza tad-DAI, minħabba l-assenza ta’ proċedura li tiggarantixxi, taħt is-sistema stabbilita mill-Artikolu 9 tar-Regolament Nru 2499/82, il-ħlas lill-produtturi kkonċernati tal-għajnuna Komunitarja prevista minn dan ir-Regolament.
54.
B’mod iktar partikolari, il-Qorti tal-Prim’Istanza kkonstatat li l-perijodu ta’ preskrizzjoni beda jiddekorri mill-mument meta d-dannu maħluq min-nuqqas totali jew parzjali ta’ ħlas tal-għajnuna Komunitarja ġie soffert b’mod ċert mir-rikorrenti. Il-prezz minimu ta’ xiri tal-inbid kellu jitħallas lilhom mid-DAI sa mhux iktar tard mit-tmiem tax-xahar ta’ Ġunju 1983, skont l-Artikolu 9(1), tar-Regolament Nru 2499/82. Fiċ-ċirkustanzi partikolari ta’ dan il-każ, id-dannu soffert mir-rikorrenti fit-tmiem tax-xahar ta’ Ġunju 1983, minħabba n-nuqqas tal-ħlas, ma setax jitqies minn dik id-data bħala ta’ natura ċerta, jiġifieri imminenti u prevedibbli. (
25
)
55.
Il-Qorti tal-Prim’Istanza mbagħad eżaminat mill-ġdid il-fatti li hija qieset bħala l-iktar importanti. (
26
) Hija qieset li, sabiex tiġi eżaminata n-natura ċerta ta’ dan id-dannu, għandhom jiġu kkunsidrati l-proċeduri legali nazzjonali bejn DAI u AIMA (li fihom kienu intervenew ir-rikorrenti) rigward il-ħruġ tal-garanzija. Hija kkonkludiet li, fiċ-ċirkustanzi eċċezzjonali ta’ dan il-każ, kien estremament diffiċli għal operatur ekonomiku prudenti u infurmat tajjeb li jkun jaf li ma setax jikseb il-ħlas tal-għajnuna kkonċernata quddiem qorti nazzjonali u li r-rimedji nazzjonali huma, għaldaqstant, ineffettivi.
56.
L-iskambju ta’ korrispondenza bejn ir-rikorrenti u l-AIMA, minn naħa, u l-Kummissjoni, min-naħa l-oħra, u l-proċeduri legali mressqa quddiem il-qrati Taljani, juri li r-rikorrenti, inizjalment, attribwew b’mod ċar ir-rifjut tal-AIMA li tħallashom l-għajnuna kkonċernata għal applikazzjoni żbaljata tar-Regolament Nru 2499/82. Il-partijiet ikkonċernati setgħu raġjonevolment jinjoraw il-fatt li d-dannu soffert minnhom kien jirriżulta preċiżament minn lakuna tar-Regolament Nru 2499/82, b’hekk li ma setgħux jiksbu rimedju għal dan id-dannu quddiem il-qrati nazzjonali, fin-nuqqas ta’ bażi ġuridika li tawtorizza l-ħlas tal-għajnuna lill-produtturi. Barra minn hekk, ir-rikorrenti setgħu raġjonevolment jistennew li din l-aġenzija tiġi ordnata mill-qorti nazzjonali tħallashom l-ammont ta’ għajnuna Komunitarja inkluża fil-prezz minimu ta’ xiri li ma kinux ġew imħallsa. (
27
)
57.
Barra minn hekk, in-nuqqas ta’ mekkaniżmu li jiggarantixxi, taħt is-sistema stabbilita fl-Artikolu 9 tar-Regolament Nru 2499/82, il-ħlas tal-għajnuna Komunitarja lill-produtturi kkonċernati, b’mod partikolari fil-każ tal-insolvenza tad-distillatur, huwa inkompatibbli ma’ waħda mill-finijiet essenzjali tad-distillazzjoni preventiva. L-għan tad-distillazzjoni preventiva ma kienx biss li jiġi evitat il-bejgħ ta’ nbid ta’ kwalità medjokri, iżda wkoll, kif kien jirriżulta mis-sitt premessa tar-Regolament Nru 2144/82, li jtejjeb id-dħul tal-produtturi, billi dawn jiġu żgurati, taħt ċerti kundizzjonijiet, “prezz minimu ggarantit” għall-inbid tal-mejda. Barra minn hekk, skont il-ħdax-il premessa tar-Regolament Nru 2499/82, huwa importanti li l-prezz minimu ggarantit lill-produtturi jitħallas lilhom, bħala regola ġenerali, fi żmien li jippermettilhom li jiksbu dħul komparabbli ma’ dak li kienu jiksbu li kieku kien bejgħ kummerċjali. F’dawn iċ-ċirkustanzi, skont dan il-preambolu, kien jidher neċessarju, li kemm jista’ jkun titħallas bil-quddiem l-għajnuna dovuta, waqt li jiġi ggarantit permezz ta’ sistema ta’ garanzija adatta li l-operazzjonijiet jitwettqu sew. (
28
)
58.
Il-Qorti tal-Prim’Istanza sabet li, f’dawk iċ-ċirkustanzi, produttur prudenti u infurmat seta’ raġonevolment jassumi li kien ser jirċievi l-ħlas tal-għajnuna inkwistjoni. B’mod partikolari, billi kienet tħallset garanzija mid-distillatur, skont l-Artikolu 11 tar-Regolament Nru 2499/82, bil- għan li tiġi ggarantita r-regolarità tal-operazzjoni, ir-riskju ta’ insolvenza tad-distillatur seta’ leġittimament jidher li kien kopert, għal dak li jirrigwarda l-ammont tal-għajnuna mħallsa bil-quddiem lid-distillatur, meta l-produtturi kienu wettqu l-obbligi kollha tagħhom u l-inbid kien ġie ddistillat skont id-dispożizzjonijiet ta’ dan ir-Regolament. In-natura eċċezzjonali tas-sitwazzjoni li tirriżulta mil-lakuna hawn fuq imsemmija tar-Regolament Nru 2499/82, fil-qasam tad-distillazzjoni preventiva tal-inbid tal-mejda, kienet ikkonfermata wkoll mill-fatt li s-sistema stabbilita fl-Artikolu 9 ta’ dan ir-Regolament kienet estremamament mhux tas-soltu. (
29
)
59.
Għal dawn ir-raġunijiet kollha, meta wieħed iqis il-kumplessità tas-sistema stabbilita mir-Regolament Nru 2499/82 u ċ-ċirkustanzi eċċezzjonali li nqalgħu, kien biss meta nqagħtu l-proċeduri relatati mal-garanzija, quddiem il-qrati Taljani, li r-rikorrenti setgħu jsiru jafu li huma ma kinux ser jitħallsu l-ammont ta’ għajnuniet inkwistjoni permezz tal-garanzija. Fiċ-ċirkustanzi, għalkemm il-garanzija kienet issarrfet mill-AIMA fi Frar 1991, b’eżekuzzjoni tas-sentenza tat-Tribunale civile ta’ Ruma, u allokata fl-istess sena favur il-FAEGG, l-identità tal-benefiċjarju ta’ din il-garanzija skont ir-Regolament Nru 2499/82 ma ġietx stabbilita b’mod definittiv mill-qrati Taljani qabel ma ngħatat is-sentenza tal-Qorti ta’ Kassazzjoni Taljana tat-28 ta’ Novembru 1994. Isegwi li d-dannu soffert mir-rikorrenti ma jistax jitqies li kien ta’ natura ċerta qabel it-28 ta’ Novembru 1994.
60.
Il-Qorti tal-Prim’Istanza għalhekk ikkonkludiet li f’dawk iċ-ċirkustanzi, it-terminu ta’ preskrizzjoni ta’ ħames snin stabbilit fl-Artikolu 46 tal-Istatut tal-Qorti tal-Ġustizzja ma setax jibda jiddekorri qabel din l-aħħar data, b’hekk illi r-rikors preżenti għal danni, (jiġifieri għal kumpens ekwivalenti għall-ammonti dovuti mid-DAI lir-rikorrenti), li ġie ppreżentat fl-1998, ma jistax jitqies li kien tardiv. (
30
)
L-appell
61.
Il-Kummissjoni appellat mis-sentenza tal-Qorti tal-Prim’Istanza. Dan l-appell huwa limitat għal dik il-parti tas-sentenza li tikkonċerna l-interpretazzjoni tal-Artikolu 46 tal-Istatut tal-Qorti tal-Ġustizzja (punti 129 sa 150, miġburin fil-qosor f’punti 54 sa 58 hawn fuq).
62.
Il-Kummissjoni ssostni li d-deċiżjoni tal-Qorti tal-Prim’Istanza li tgħid li t-terminu ta’ żmien beda jiddekorri mill-mument meta r-rikorrenti kienu f’pożizzjoni li jindunaw li ma setgħux jirċievu l-għajnuna permezz tal-garanzija pprovduta mid-DAI favur l-AIMA hija bbażata fuq żball manifest fil-liġi. L-uniku motiv tagħha għall-appell huwa li l-Qorti tal-Prim’Istanza b’hekk kisret l-Artikolu 46 tal-Istatut tal-Qorti tal-Ġustizzja.
63.
Il-Kummissjoni taqbel fuq il-punt tat-tluq użat mill-Qorti tal-Prim’Istanza, jiġifieri li t-terminu ta’ preskrizzjoni għal azzjoni għal responsabbiltà mhux kuntrattwali tal-Komunità ma jistax jibda jiddekorri qabel ma r-rekwiżiti kollha li jirregolaw l-obbligu li jingħata kumpens għal danni jiġu sodisfatti u partikolarment qabel ma d-dannu li se jsir tajjeb għalih ikun seħħ. (
31
) F’każijiet fejn ir-responsabbiltà tal-Komunità jkollha l-oriġini tagħha f’miżura leġislattiva, bħalma huwa l-każ hawnhekk, it-terminu tal-preskrizzjoni ma jistax jibda jiddekorri qabel ma jseħħu l-effetti ta’ ħsara ta’ dan l-att u konsegwentement qabel il-mument meta r-rikorrenti kellhom jinkorru dannu ċert. (
32
) Għaldaqstant it-terminu ta’ preskrizzjoni għal kawża għal responsabbiltà mhux kuntrattwali bbażata fuq miżura leġiżlattiva jibda jiddekorri mill-mument, li jista’ jiġi aċċertat oġġettivament, li l-applikazzjoni ta’ din il-miżura attwalment ikkawżat danni lill-assi tar-rikorrenti.
64.
Il-Kummissjoni tikkunsidra li l-Qorti tal-Prim’Istanza, wara li korrettement ġabret f’sunt il-ġurisprudenza hawn fuq imsemmija, tadotta pożizzjoni li hija kompletament opposta għall-pożizzjoni tagħha. Skont din il-ġurisprudenza, il-Qorti tal-Prim’Istanza kellha tiddeċiedi li t-terminu ta’ żmien beda jiddekorri meta l-applikazzjoni tas-sistema tal-ħlas indirett ta’ għajnuna għad-distillazzjoni previst mill-Artikolu 9 ta’ Regolament Nru 2499/82 kienet effettivament ikkawżat danni lir-rikorrenti billi naqset milli tipprovdi li l-għajnuna tiġi mħallsa direttament lill-produttur fil-każ ta’ insolvenza tad-distillatur. Fil-prattika, dan kien jikkorrispondi għad-data li fiha, minħabba l-insolvenza tad-DAI, ir-rikorrenti ma setgħux jiksbu l-ħlas tal-għajnuna fit-termini ta’ preskrizzjoni previsti mir-Regolament Nru 2499/82, jiġifieri mhux iktar tard minn 90 ġurnata wara d-distillazzjoni.
65.
Fil-fatt il-Qorti tal-Prim’Istanza ddeċidiet li d-dannu seħħ snin wara, meta r-rikorrenti saru jafu bil-falliment tat-tentattivi tagħhom li jiksbu l-ħlas tal-għajnuna, billi jirrikorru għall-garanzija, quddiem il-qrati nazzjonali. Il-Qorti tal-Prim’Istanza kkunsidrat li, fid-dawl tal-kumplessità tas-sistema tal-ħlas indirett tal-għajnuna stabbilita bir-Regolament Nru 2499/82, ir-rikorrenti setgħu raġjonevolment jistennew li jiksbu l-ħlas tal-ammonti inkwistjoni billi jirrikorru għall-garanzija. Id-danni li rriżultaw min-nuqqas ta’ ħlas tal-għajnuna għalhekk ma kinux ċerti qabel is-sentenza tal-Corte di Cassazione tat-28 ta’ Novembru 1994.
66.
Din il-konklużjoni, li a priori l-Qorti tal-Prim’Istanza tidher li tasal għaliha billi tibbaża ruħha biss fuq konstatazzjonijiet ta’ fatti, fir-realtà (skont il-Kummissjoni) hija bbażata fuq l-idea ġurdikament skorretta li l-kundizzjoni rigward l-eżistenza ta’ danni ċerti għandha tiġi stabbilita soġġettivament pjuttost milli oġġettivament. Fi kliem ieħor, il-Qorti tal-Prim’Istanza ppreżumiet li d-danni kkawżati mill-applikazzjoni ta’ miżura leġiżlattiva illegali ma jistgħux ikunu ċerti sakemm il-persuna kkonċernata ma tikkunsidrax li huma tali, anki jekk il-miżura diġà, fl-għarfien tagħha, ħolqot effetti ta’ ħsara għaliha. Il-Qorti tal-Prim’Istanza ma ħadet l-ebda kunsiderazzjoni tal-fatt li, sa mill-1983, ir-Regolament Nru 2499/82 kien oġġettivament ikkawża ħsara lir-rikorrenti. Minflok, din ikkonċentrat fuq il-perċezzjoni tar-rikorrenti tal-effetti ta’ dawk id-danni. Effettivament, il-Qorti tal-Prim’Istanza kkunsidrat li l-fatt li r-rikorrenti kienu jafu li huma kienu sofrew danni li ġew mill-applikazzjoni ta’ Regolament Nru 2499/82 ma kienx suffiċjenti. Hija żiedet element għal kollox suġġettiv mal-kriterju, jiġifieri li r-rikorrenti għandhom ikunu konxji li huma setgħu biss jiksbu rimedju permezz ta’ kawża għal kumpens kontra l-Kummissjoni.
67.
Skont il-Kummissjoni, approċċ bħal dan ma jistax jiġi ġġustifikat bin-neċessità ta’ kunsiderazzjoni tad-dubji li r-rikorrenti seta’ kellhom dwar il-legalità tar-Regolament Nru 2499/82 jew l-għażliet żbaljati li huma għamlu meta fittxew li jiksbu l-ħlas tal-għajnuna permezz tal-garanzija pprovduta favur l-AIMA. Huwa ċar mill-ġurisprudenza li tali żbalji ta’ evalwazzjoni mill-persuni kkonċernati m’għandhom l-ebda rilevanza biex jiġi stabbilit meta ż-żmien jibda jiddekorri. (
33
)
68.
Il-Kummissjoni ssostni wkoll li l-approċċ li ttieħed fis-sentenza tal-Qorti tal-Prim’Istanza mhuwiex rilevanti, anki fid-dawl tal-prinċipji stabbiliti mill-Qorti tal-Ġustizzja f’Adams vs il-Kummissjoni, (
34
) li r-rikorrenti invokaw sabiex jipprovaw jevitaw it-terminu tal-preskrizzjoni. Din is-sentenza ma tikkonċernax id-determinazzjoni ta’ meta jibda jiddekorri ż-żmien ta’ preskrizzjoni, iżda pjuttost meta l-perijodu ta’ preskrizzjoni jiskadi. Barra minn hekk, fis-sentenza Adams, il-Qorti tal-Ġustizzja ħadet inkunsiderazzjoni n-nuqqas ta’ għarfien tal-fatt li ta lok għad-danni, u mhux tal-illegalità ta’ dan il-fatt.
69.
Il-Kummissjoni tenfasizza li, kif il-Qorti tal-Prim’Istanza osservat, (
35
) kien perfettament ċar għar-rikorrenti, wara li kienu kkonkludew il-kuntratti mad-DAI li l-għajnuna tiġi mogħtija lilhom skont il-kundizzjonijiet u b’mod konformi mal-proċedura preskritta bir-Regolament Nru 2499/82. Ir-rikorrenti ma ppruvawx quddiem il-Qorti tal-Prim’Istatnza li huma ġew miżmuma mill-bidu milli jiksbu l-ħlas lura tas-somom dovuti bħala għajnuna billi jintalab il-ħlas, minn per eżempju, l-AIMA jew il-Kummissjoni. L-iżbalji ta’ interpretazzjoni li wassluhom sabiex jemmnu li setgħu jirrikorru għall-garanzija fil-każ tal-insolvenza tad-distillatur, u għalhekk, sabiex jidħlu fi proċeduri legali twal u inutli quddiem il-qrati nazzjonali, ma jistgħux jammontaw għal ġustifikazzjoni f’dan il-kuntest. Ir-rikorrenti ma jistgħux għalhekk jallegaw l-injoranza involontarja tal-fatt li ta lok għad-danni.
70.
Fil-fehma tal-Kummissjoni, il-kriterju użat mill-Qorti tal-Prim’Istanza ma jistax jiġi bbażat fuq il-kunċett ta’ dannu imminenti u prevedibbli fis-sens tal-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja. (
36
) Dak il-kunċett jippermetti lir-rikorrenti li jressqu azzjoni għad-danni iktar kmieni sabiex jevitaw danni li huma iktar gravi għaliex ma jistgħux jiġu kkwantifikati. Dan ma jistax jiġġustifika d-dewmien fil-mument minn meta jibda jiddekorri ż-żmien abbażi ta’ evalwazzjoni suġġettiva tan-natura imminenti u prevedibbli ta’ dannu li diġà seħħ.
71.
Il-Kummissjoni ssostni li l-approċċ tal-Qorti tal-Prim’Istanza, barra minn hekk, huwa inkompatibbli mar-rekwiżiti fundamentali taċ-ċertezza legali li huma suġġetti għalihom it-termini ta’ preskrizzjoni. Huwa ovvju li jekk il-mument minn meta ż-żmien jibda jiddekorri fis-sens tal-Artikolu 46 tal-Istatut tal-Qorti tal-Ġustizzja kellu jiddependi mill-perċezzjoni suġġettiva tar-rikorrent taċ-ċertezza tad-danni, il-parti li ġarrbet il-ħsara tkun tista’ tiddeċiedi meta azzjoni għad-danni tiġi finalment preskritta. F’każ bħal dak preżenti, litigant jista’ sempliċement iressaq diversi proċeduri legali, anki jekk b’mod purament spekulattiv, u mbagħad jallega li huwa ma kkunsidrax li d-danni kienu biżżejjed ċerti. B’hekk huwa jkun jista’ jestendi artifiċjalment, anki b’diversi snin, it-terminu ta’ preskrizzjoni biex titressaq l-azzjoni għal danni.
72.
Fl-aħħar nett, u sussidjarjament, il-Kummissjoni ssostni li l-bażi tal-approċċ li ħadet il-Qorti tal-Prim’Istanza, li l-evalwazzjoni tagħha ta’ meta ż-żmien beda jiddekorri hija in parti żbaljata peress li hija bbażata fuq distorsjoni manifesta tal-fatti. Kif il-Qorti tal-Prim’Istanza nfisha osservat, erbgħa biss mill-ħames rikorrenti appellaw mis-sentenza tat-Tribunale civile ta’ Ruma. Għalhekk m’hemm l-ebda raġuni li jiġi kkunsidrat li ż-żmien beda jiddekorri fil-konfront tal-ħames rikorrent (Cantina sociale del Vermentino) mid-data tas-sentenza tal-Corte di Cassazione. Skont il-kriterju adottat mill-Qorti tal-Prim’Istanza, iż-żmien jibda jiddekorri mid-data tas-sentenza tat-Tribunale civile, Ruma, jiġifieri fis-27 ta’ Jannar 1989. L-azzjoni ta’ din ir-rikorrenti għaldaqstant ġiet preskritta meta din bdiet il-proċeduri legali quddiem il-Qorti tal-Prim’Istanza fit-12 ta’ Ottubru 1998.
73.
Ir-rikorrenti jippreċiżaw, fl-ewwel lok, li ma kinux huma nfushom li ressqu l-proċeduri legali nazzjonali. Bil-kontra, huma intervenew fil-proċeduri legali mressqa mid-DAI kontra l-AIMA fejn talbu li tingħata dikjarazzjoni li l-ammont iggarantit mill-garanzija pprovduta favur l-AIMA seta’ jitħallas lilhom. Ir-rikorrenti għalhekk kellhom jistennew l-eżitu ta’ din il-kawża qabel ma jressqu proċeduri legali quddiem l-imħallef Komunitarju. Il-Qorti tal-Prim’Istanza kienet ċertament twarrab rikors iktar bikri għar-raġuni li drittijiet ta’ azzjoni nazzjonali ma kinux ġew eżawriti.
74.
Fit-tieni lok, ir-rikorrenti jindikaw li l-motiv sussidjarju tal-appell la huwa ammissibbli u lanqas fondat. Mhuwiex ammissibbli għax ma ġiex imressaq quddiem il-Qorti tal-Prim’Istanza. Mhuwiex fondat għaliex, fir-rigward tal-proċedura Taljana, indipendentement mill-eżitu tal-appell tal-Corte di Cassazione, il-ħames rikorrenti kollha kienu jiġu affettwati bl-istess mod. Li kieku l-appell kellu ġie miċħud fil-Prim’Istanza, is-sentenza kienet issir res judicata fir-rigward tal-partijiet kollha fil-proċeduri legali quddiem it-Tribunale civile. Bl-istess mod, li kieku l-appell kellu jintlaqa’, is-sentenza tal-Corte d’appello kienet tiġi annullata u l-kawża kienet tintbagħat lura lit-Tribunale, li kien ikollu jiddeċiedi fuq il-mertu fir-rigward tal-partijiet kollha fil-proċeduri legali quddiemu.
75.
Fil-każ li l-Qorti tal-Ġustizzja taċċetta uħud mill-argumenti tal-Kummissjoni bbażati fuq it-terminu ta’ żmien sabiex jitressqu l-proċeduri legali quddiem il-Qorti tal-Prim’Istanza, ir-rikorrenti jressqu, sussidjarjament, [hekk imsejjaħ] kontro-appell. Essenzjalment, l-argument tagħhom hawnhekk huwa li l-Qorti tal-Prim’Istanza ddeċidiet, fil-punti 159 sa 162 tas-sentenza tagħha, li l-Komunità kienet ġiet indebitament arrikkita għaliex l-għajnuna ma kinitx ġiet imħallsa b’mod sħiħ lir-rikorrenti, filwaqt li (bil-kontra) il-garanzija ġiet imdaħħla mill-AIMA fil-kontijiet tal-FAEGG. Għalhekk iż-żmien ma setax jibda jiddekorri qabel ma jseħħ l-arrikkiment indebitu (fl-1991). Madanakollu, ir-rikorrenti ma setgħux ikunu jafu li dan ġara qabel l-1997, meta l-Kummissjoni innotifikathom bil-fatti rilevanti.
Evalwazzjoni
76.
Fil-proċeduri legali quddiem il-Qorti tal-Prim’Istanza, il-Kummissjoni ppruvat (diversi drabi) targumenta li l-imġiba inkwistjoni ma setgħetx tiġi attribwita lill-Kummissjoni, li kien hemm rimedji nazzjonali effettivi, u li l-azzjoni tar-rikorrenti kienet preskritta. Il-Qorti tal-Prim’Istanza ttrattat kull punt b’ħafna attenzjoni. Hija ċaħdet kull punt, wieħed wara l-ieħor; imbagħad għaddiet biex teżamina l-merti. Hija kkonkludiet li ġew sodisfatti l-kundizzjonijiet sabiex il-Komunità tinżamm responsabbli fir-rigward tal-illegalità tal-imġiba invokata, l-eżistenza tad-dannu u r-rabta kawżali bejn din l-imġiba u d-dannu invokat (
37
). Għalhekk, il-Qorti tal-Ġustizzja qieset, permezz ta’ deċiżjoni interlokutorja, li l-Kummissjoni kellha tikkumpensa lir-rikorrenti għad-danni li huma batew minħabba l-assenza totali jew parzjali ta’ ħlas tas-sehem ir-rappreżentat mill-għajnuna Komunitarja — li huma kienu intitolati li jitolbu taħt ir-Regolament Nru 2499/82 — f’ammont ekwivalenti għad-djun mhux imħallsa dovuti lilhom mid-DAI. (
38
)
77.
Fil-kuntest tal-eżami tal-argument ibbażat fuq il-preskrizzjoni, għandi nagħmilha ċara li jien naqbel mal-analiżi tal-Qorti tal-Prim’Istanza rigward il-mertu ta’ dan ir-rikors. Huwa ċar li d-dritt Komunitarju mhuwiex intiż sabiex produttur tal-inbid li kkonforma ruħu mal-obbligi tiegħu taħt ir-Regolament Nru 2499/82 jiġi mċaħħad mill-għajnuna tiegħu minħabba żball tad-distillatur li bl-ebda mod ma jista’ jiġi imputat lilu.
78.
F’dan ir-rigward, infakkar ukoll li fis-sentenza Lingenfelser (
39
), il-Qorti tal-Ġustizzja ddikjarat li t-tielet subparagrafu tal-Artikolu 9(2) tar-Regolament Nru 2499/82 kien invalidu għaliex kien jippenalizza, bit-telf totali tal-għajnuna, kull nuqqas mid-distillatur li jilħaq it-terminu ta’ preskrizzjoni għall-ħlas lill-produttur. B’dan il-mod, il-Qorti tal-Ġustizzja evidentement tat importanza konsiderevoli għall-fatt li l-għan tar-Regolament Nru 2499/82, b’mod ġenerali, u tal-Artikolu 9(1) b’mod partikolari kien li jiġi żgurat li l-produttur jikseb profitt komparabbli għal dak li huwa jikseb fil-każ ta’ bejgħ kummerċjali. (
40
)
79.
F’dan il-każ, hija wkoll ommissjoni min-naħa tad-distillatur li tagħti lok għall-azzjoni tar-rikorrenti. Fil-fatt, in-nuqqas li jitħallsu l-għajnuna li għaliha kienu intitolati kienet fil-qalba tat-tliet forom ta’ ksur tar-Regolament identifikati mill-qorti nazzjonali meta ċaħdet l-azzjoni tad-DAI. Ir-rikorrenti fallew quddiem il-qorti nazzjonali għaliex teżisti lakuna fir-Regolament Nru 2499/82, inkwantu l-produtturi tal-inbid huma, mingħajr ġustifikazzjoni oġġettiva, ittrattati b’mod differenti skont jekk l-Istat Membru tagħhom jkunx għażel il-proċedura taħt l-Artikolu 9 jew l-Artikolu 10 tar-Regolament Nru 2499/82. Din il-lakuna tista’ timtela biss mill-leġiżlatur Komunitarju.
80.
Fiċ-ċirkustanzi speċifiċi ta’ dan il-każ, jien ma naċċettax li d-dannu soffert mir-rikorrenti fl-aħħar tax-xahar ta’ Ġunju 1983 minħabba n-nuqqas tad-DAI li tħallashom jista’ jiġi meqjus bħala ċert (jiġifieri, imminenti u prevedibbli) wara din id-data. Jidhirli pjuttost, li — fil-kuntest tar-relazzjoniet kważi-kuntrattwali tagħhom mal-AIMA — ir-rikorrenti kellhom dak li osservatur estern kien jikkwalifika bħala aspettattiva leġittima oġġettiva li l-qorti nazzjonali tikkunsidrahom bħala l-benefiċċjarji tal-għajnuna Komunitarja u tordna li huma jiġu mħallsa. Huma kienu, wara kollox, ikkonformaw mal-obbligi tagħhom kollha taħt ir-Regolament Nru 2499/82 u d-distillazzjoni preventiva kienet saret debitament. (
41
) Konsegwentement, jiena niċħad l-idea li ż-żmien beda jiddekorri fil-konfront tar-rikorrenti saħansitra qabel ma l-proċeduri li fihom huma kienu intervjenew sussegwentement kienu bdew quddiem il-qorti nazzjonali.
81.
Sabiex jiġi stabbilit liema huwa l-mument eżatt minn meta t-terminu ta’ preskrizzjoni ta’ ħames snin biex titressaq din l-azzjoni beda jiddekorri, fil-fehma tiegħi huwa għalhekk essenzjali li tiġi analizzata b’ċerta attenzjoni d-deċiżjoni tal-qorti nazzjonali fl-ewwel istanza (it-Tribunale civile ta’ Ruma). Ħallejt barra (fil-punt 29) il-parti ċentrali mis-sentenza.
82.
Qabel kollox, il-qorti nazzjonali osservat li ‘r-Regolament Nru 2499/82 jikkonferixxi d-dritt għal għajnujna bil-kundizzjoni li t-termini ta’ preskrizzjoni u l-kundizzjonijiet imposti b’mod strett jiġu osservati; in-nuqqas ta’ osservanza ta’ dawn t-termini ta’ preskrizzjoni u kundizzjonijiet iwassal għall-irkupru parzjali jew totali tal-għajnuna li ġiet imħallsa bil quddiem. Id-distillaturi huma […] id-destinatarji tal-għajnuna intiżi filwaqt li l-produtturi tal-inbid u tal-għeneb huma d-destinatarji finali tagħha.
83.
Filwaqt li qalet dan, il-qorti nazzjonali għamlet żewġ dikjarazzjonijiet korretti u wettqet żball sinjifikanti. L-arranġamenti tal-Komunità għas-sostenn tas-suq fis-settur agrikolu effettivament huma suġġetti, ġustament, għall-garanzija li l-applikanti jikkonformaw mal-kundizzjonijiet neċessarji stipulati bir-regolamenti tal-Komunità. (
42
) Il-produtturi tal-inbid u tal-għeneb kienu effettivament id-’destinatarji finali tal-għajnuna’. Madankollu, jidhirli li jekk wieħed jinterpreta korrettament ir-Regolament Nru 2499/82, id-distillaturi (DAI) ma kinux, fil-verità, id-’destinatarji finali tal-għajnuna’ f’dak li jikkonċerna l-prezz minimu tax-xiri. Dawn kienu pjuttost l-intermedjarju intiż sabiex jgħaddi l-għajnuna — bil-kundizzjoni li l-inbid li ddaħħal debitament fid-distillerija u li kien distillat —lill-produtturi tal-inbid. (
43
)
84.
Il-qorti nazzjonali mbagħad żiedet, b’nuqqas ta’ paċenzja, li ‘Huwa ċar minn dan li [ir-Regolament Nru 2499/82] huwa faċli li jiġi interpretat u li mhuwiex meħtieġ li tiġi rrinvjata domanda quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja għal deċiżjoni preliminari’. Dan huwa minnu, bil-kundizzjoni li wieħed jikkonċentra esklużivament — kif il-qorti nazzjonali evidentement għamlet — fuq id-diversi termini ta’ preskrizzjoni li fihom id-distillatur kien meħtieġ li jieħu diversi passi sabiex jevita li tintilef il-garanzija li hija kienet iddepożitat sabiex tirċievi ħlas bil- quddiem tal-għajnuna Komunitarja.
85.
Għalhekk, ikun żbaljat li wieħed jikkonkludi li l-qorti nazzjonali injorat id-dritt Komunitarju meta waslet għad-deċiżjoni tagħha. Hija eżaminat ir-Regolament Nru 2499/82, iżda biss fir-rigward tat-termini tal-preskrizzjoni fl-Artikolu 9 ta’ dan ir-Regolament sabiex id-DAI taġixxi u tforni l-provi rilevanti dwar l-azzjonijiet tagħha. Hija kkonċentrat esklużivament fuq ir-relazzjoni bejn id-DAI u l-AIMA (kif juri d-depożitu tal-garanzija pprovduta mill-Assedile). Imbagħad għaddiet (ġustament) biex tiddentifika tliet modi differenti li bihom id-DAI naqset milli tosserva l-obbligi tagħha taħt ir-Regolament: (i) li ma ħallsitx, bl-eċċezzjoni ta’ ITL 110795870 (EUR 57221), (
44
) li tħallas lill-produtturi l-prezz minimu; (ii) li ma ħallsithomx fi żmien it-terminu ta’ preskrizzjoni ta’ 90 ġurnata u (iii) li ma ġabitx il-prova qabel l-1 ta’ Ġunju 1984 li hija kienet għamlet il-ħlasijiet. (It-tlieta li huma, ċertament, jikkostitwixxu tliet aspetti differenti tal-istess ksur fundamentali mid-DAI tal-obbligi tagħha: jiġifieri, li ma kinitx ħallset lill-produtturi tal-inbid l-ammont sħiħ tal-prezz minimu tax-xiri dovut lilhom għall-inbid tagħhom ikkonsenjat għad-distillazzjoni).
86.
B’dan il-mod, il-qorti nazzjonali naqset milli b’xi mod tiffoka fuq l-argument inerenti (u fundamentali), dwar id-destinatarju finali tal-għajnuna Komunitarja inkwistjoni. Huwa evidenti li din qieset il-produtturi tal-inbid li intervenew (id-destinatarji tal-prezz minimu tax-xiri; u l-uniċi protagonisti intiżi, taħt l-iskema Komunitarja, li jibbenefikaw finanzjarjament minn dan il-prezz ta’ xiri) fuq l-istess livell bħal dawk kollha li kienu dovuti flus mid-DAI meta hija daħlet f’insolvenza. Is-somom dovuti lilhom bħala dik il-parti tal-għajnuna Komunitarja tqiegħdu fuq l-istess livell tad-djun l-oħra tad-DAI fil-kuntest tal-insolvenza. Dan jirriżulta biċ-ċar ħafna mill-uniku punt tas-sentenza li speċifikament jindirizza l-interessi tagħhom:
“Il-kooperattivi tal-inbid jistgħu — bħal ma jista’ l-garanti fil-każ li jiddeċiedi li jaġixxi b’surroga — jeżerċitaw il-krediti tagħhom fil-qafas tal-proċedura ta’ falliment, flimkien mal-kredituri l-oħrajn kollha u skont il-prinċipju tal-ugwaljanza tal-kredituri.”
87.
B’dan il-mod, il-qorti nazzjonali naqset milli tifhem l-punt ċentrali tal-argument u l-għan tas-sistema tal-għajnuna Komunitarja. Huwa wkoll punt kruċjali li din irrifjutat ukoll li tagħmel rinviju quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja. M’hemmx dubju li ma kien hemm ebda obbligu impost fuqha li tagħmel dan, peress li mhijiex qorti finali marbuta bir-rekwiżiti iktar stretti tal-aħħar paragrafu tal-Artikolu 234 KE (u jidher ukoll li x’aktarx it-Tribunale civile ta’ Ruma, ma saqsiex id-domandi korretti meta staqsa lilu nnifsu jekk rinviju kienx “meħtieġ”). Konsegwentement, il-Qorti tal-Ġustizzja ma ngħatatx l-opportunità, f’dan l-istadju, li teżamina l-istruttura u l-għan tar-Regolament Nru 2499/82. Li kieku għamlet dan, jidhirli li kien probabbli li kienet tasal għall-istess konklużjoni tal-Qorti tal-Prim’Istanza, jiġifieri li kien hemm lakuna fir-Regolament Nru 2499/82 li twassal għal trattament differenti ta’ produtturi tal-inbid li jiddependi fuq jekk l-Istat Membru tagħhom ikunx għażel l-proċedura tal-Artikolu 9 jew tal-Artikolu 10; li d-differenza fit-trattament ma kinitx iġġustifikata; u li r-responsabbiltà għal dak il-ksur kienet taqa’ fuq l-istituzzjoni Komunitarja li kienet abbozzat ir-Regolament Nru 2499/82, jiġifieri l-Kummissjoni. (
45
) Minkejja li t-tweġibiet mogħtija lill-qorti nazzjonali kellhom (inevitabbilment) l-effett li jipprekludu lir-rikorrenti milli jirkupraw l-għajnuna Komunitarja dovuta lilhom permezz tal-intervent tagħhom fil-proċeduri legali nazzjonali, huma kienu jafu oġġettivament f’dak iż-żmien li l-Kummissjoni ma kellhiex raġun. It-terminu ta’ żmien kien għalhekk, evidentement jiddekorri fil-konfront tagħhom minn dan il-waqt għall-finijiet ta’ rikors għal kumpens taħt l-Artikolu 235 KE.
88.
Huwa possibbli li l-qorti nazzjonali ma tatx attenzjoni sħiħa lill-interessi tal-produtturi tal-inbid għaliex huma kienu intervenjenti fil-kawża mressqa mid-DAI, u mhux rikorrenti. Jidhirli li, f’dawn iċ-ċirkustanzi, jkun pjuttost sever li jingħata t-tort lill-produtturi, għaliex ma ressqux kawża separata, probabbilment kontra d-DAI (peress li huwa d-distillatur li fil-fatt kellu jagħtihom il-bilanċ tal-għajnuna Komunitarja pagabbli) mal-AIMA u forsi anki mal-Assedile bħala konvenut ieħor. Fil-fatt, diġà kien hemm kawża rilevanti (bejn id-DAI u l-AIMA) li kienet “għaddejja” quddiem il-qrati nazzjonali. Kien jidher pjuttost naturali, fl-interessi tal-effiċjenza u tal-ekonomija proċedurali, li jsir intervent f’din il-kawża u li jitressaq id-dritt għal ħlas tal-produtturi tal-inbid tal-għajnuna Komunitarja tagħhom quddiem il-qorti nazzjonali b’dan il-mod. Li kieku r-rikors tad-DAI kien jintlaqa’, jew jekk kien jiġu miċħud wara rinviju, huma kien (rispettivament) ikollhom opportunità aħjar għall-ħlas tal-għajnuna mid-DAI jew almenu kienu jkunu jafu l-pożizzjoni tagħhom. Jekk kien żball li jintervjenu f’dawn il-proċeduri legali minflok li jibdew kawża separata, jidhirli li dan l-iżball kien oġġettivament skużabbli.
89.
Bħala intervenjenti, il-produtturi tal-inbid (u l-interessi ċari tagħhom) ma ngħatawx l-attenzjoni li kienu jistħoqqilhom mill-qorti nazzjonali. Ħlief a posteriori, jiena nsibha diffiċli li nsib fis-sentenza tat-Tribunale civile indikazzjoni ċara (u iktar diffiċilment, espliċita) li turi li huma kellhom pretensjoni ġusta iżda li kienu fil-pożizzjoni żbaljata sabiex jinvokawha. Bil-kontra, intqal lilhom li la kienu f’pożizzjoni aħjar u lanqas agħar minn kull persuna oħra li kienet dovuta flus mid-DAI.
90.
B’mod partikolari, fis-sentenza tat-Tribunale civile ta’ Ruma, jien ma nara ebda gwida ġudizzjarja ċara li l-prodotturi tal-inbid ma kienx ser jirnexxielhom fil-qrati nazzjonali (la fil-kuntest tar-rikors tad-DAI jew, tabilħaqq, fi proċeduri legali separati) għaliex ma kien hemm ebda mekkaniżmu għall-protezzjoni tal-interessi tagħhom, li jipprekludi t-telfien tal-garanzija tad-DAI favur l-AIMA u r-rimbors sussegwenti tagħha mill-AIMA favur l-EAGGF meta Stat Membru (bħall-Italja) ikun għażel il-proċedura preskritta fl-Artikolu 9 tar-Regolament Nru 2499/82. Konsegwentement, jien ma ninterpretax din is-sentenza fis-sens li tqiegħdhom f’pożizzjoni li fiha, oġġettivament, huma kellhom jindunaw li l-uniku rimedju li kellhom kien li jabbandunaw il-proċeduri legali nazzjonali u, immedjatament, jiftħu kawża kontra l-Kummissjoni bħala awtur tal-leġiżlazzjoni difettuża.
91.
Il-produtturi tal-inbid appellaw. Il-proċeduri tal-appell (li fallew, milli jidher, essenzjalment għal raġunijiet proċedurali) (
46
) ħadu fit-tul. Huma bdew mis-27 ta’ Jannar 1986 (id-data tas-sentenza tat-Tribunale civile ta’ Ruma), komplew bis-sentenza tal-Corte d’appello (Qorti tal-Appell) fis-19 ta’ Novembru 1991 u temmew biċ-ċaħda finali tal-appell tal-appellanti mill-Corte di Cassazione (Qorti ta’ Kassazzjoni) fit-28 ta’ Novembru 1994. Huwa impossibbli li wieħed isir jaf, mill-fajl quddiem din il-Qorti, jekk ir-rikorrenti ġibdux l-attenzjoni għall-mertu tar-rikors tagħhom taħt id-dritt Komunitarju fil-kuntest ta’ din il-kawża, jew jekk qajjmux mill-ġdid il-kwistjoni ta’ jekk il-Qorti tal-Ġustizzja għandhiex tiġi mitluba tagħti gwida biex wieħed jifhem kif jaħdem ir-Regolament Nru 2499/82, bil-għan li jiġu solvuti l-problemi kkawżati mill-insolvenza tad-DAI. Seta’ ma kienx possibbli għalihom li jagħmlu dan f’miżura sinjifikanti, u saħansitra li jaġixxu fi kwalunkwe mod. Min-naħa tiegħi, jiena riluttanti ħafna li naħseb li huma ma messhom qatt appellaw u li għandu jingħad li t-terminu ta’ żmien beda jiddekorri minn data qabel it-28 ta’ Novembru 1994.
92.
Jidhirli, barra minn hekk, li probabbilment li kieku r-rikorrenti fittxew li jiftħu kawża kontra l-Kummissjoni quddiem il-Qorti tal-Prim’Istanza, mingħajr ma jadixxu minn qabel lill-qorti nazzjonali, il-Kummissjoni kienet targumenta li huma kellhom iressqu ir-rikors tagħhom quddiem il-qrati nazzjonali, li setgħu perfettament joffrulhom rimedju effettiv. Din kienet, probabbilment, tressaq argumenti simili għal dawk li ressqet fil-kuntest ta’ din il-kawża (
47
).
93.
F’dan il-kuntest, se neżamina l-analiżi tal-Qorti tal-Prim’Istanza ta’ terminu ta’ preskrizzjoni previst mill-Artikolu 46 tal-Istatut.
94.
Skont il-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja, f’każijiet fejn ir-responsabbiltà tal-Komunità tirriżulta minn att leġiżlattiv, it-terminu ta’ preskrizzjoni ma jibdix jiddekorri qabel ma jseħħu l-effetti li jikkawżaw il-ħsara ta’ dan l-att u, għaldaqstant, qabel il-mument meta l-persuni kkonċernati jkunu sofrew dannu ċert. (
48
)
95.
F’dan il-każ, il-Qorti tal-Prim’Istanza kkonstatat li l-perijodu ta’ preskrizzjoni beda jiddekorri mill-mument meta d-danni li rriżultaw mill-assenza totali jew parzjali ta’ ħlas ta’ għajnuna Komunitarja ġew sofferti b’mod ċert minn uħud mir-rikorrenti. (
49
) Hija qieset li, f’dawn iċ-ċirkustanzi eċċezzjonali (i) operatur ekonomiku prudenti u infurmat seta’ raġjonevolment jistenna li jikseb il-ħlas tal-għajnuna u (ii) (fid-dawl tal-kumplessità tas-sistema introdotta bir-Regolament Nru 2499/82 (
50
) u n-natura eċċezzjonali tal-lakuna f’dan ir-Regolament) kien estremament diffiċli, għal dan l-operatur ekonomiku, li jinduna li ma setax jikseb il-ħlas quddiem il-qorti nazzjonali. Konsegwentement, sabiex jiġi evalwat jekk id-danni kinux ċerti, kien meħtieġ li jittieħdu in konsiderazzjoni l-proċeduri nazzjonali li jikkonċernaw speċifikament x’se jiġri mill-garanzija.
96.
Jidhirli li dawn iż-żewġ elementi setgħu bl-istess mod jiġu ppreżentati (u setgħu forsi jiġu fformulati aħjar) fis-sens ta’ dak li persuna raġjonevoli li tosserva is-sitwazzjoni, kien jissoponi li hija s-sitwazzjoni oġġettiva. B’mod oġġettiv, fid-dawl tal-leġiżlazzjoni tal-Komunità, ir-relazzjonijiet kważi-kontrattwali bejn l-AIMA u l-produtturi tal-inbid, minħabba li dawn il-produtturi kienu osservaw l-obbligi tagħhom u l-għan apparenti tal-leġiżlazzjoni Komunitarja kif espressa fil-preamboli ta’ Regolament Nru 2499/82, jidhirli li dan l-osservatur kien jissoponi li r-rimedju xieraq kien permezz ta’ proċeduri legali quddiem il-qorti nazzjonali biex jinkiseb il-ħlas tal-għajnuna finanzjarja, u, wisq probabbilment, permezz ta’ rinviju taħt l-Artikolu 234 KE. Dan il-ħlas, bħala regola ġenerali, iseħħ fuq il-livell nazzjonali, u jintalab (fejn xieraq) permezz ta’ proċeduri legali nazzjonali, fejn l-Istat Membri jagħti rendikont lill-Komunità permezz tal-proċedura tal-approvazzjoni tal-kontijiet tal-FAEGG. Jien nsibha diffiċli li naċċetta l-idea li osservatur raġjonevoli, li jara s-sitwazzjoni b’mod oġġettiv, jikkonkludi fl-1983 li l-produtturi tal-inbid kellhom iressqu kawża għal danni kontra l-Kummissjoni.
97.
Bil-kontra, jekk jiġi applikat it-test (kif stipulat mill-Kummissjoni) li “it-terminu ta’ preskrizzjoni ma jibdix jiddekorri qabel ma jseħħu l-effetti li jikkawżaw il-ħsara ta’ dan l-att u, għaldaqstant, qabel il-mument meta l-persuni kkonċernati jkunu sofrew dannu ċert”, jiena nqis li tali osservatur kien jgħid li, għalkemm in-natura ġenerali tad-danni li r-rikorrenti x’aktarx li kienu se jsofru jekk huma ma jiġux imħallsin l-għajnuna Komunitarja setgħet kienet ovvja f’Ġunju 1983, in-natura inevitabbli tagħha ma kinitx. Ir-rikorrenti kellhom “jkunu sofrew dannu ċert” biss meta deher oġġettivament li l-proċeduri legali quddiem il-qorti nazzjonali ma kinux ser iwasslu għall-ħlas tal-għajnuna. Dan kien il-mument meta “[ikunu] seħħu l-effetti li jikkawżaw il-ħsara ta[l-lakuna f’]l-att [Komunitarju]”.
98.
Fid-dawl ta’ dawn il-kunsiderazzjonijiet, jien naqbel għal kollox mal-analiżi tal-Qorti tal-Prim’Istanza, almenu fir-rigward tal-erba’ rikorrenti li appellaw mis-sentenza tat-Tribunale civile ta’ Ruma. (
51
)
99.
Jekk, sussidjarjament, il-Qorti tal-Ġustizzja hija lesta li tikkontempla l-possibbiltà, f’każ eċċezzjonali, li tieħu in konsiderazzjoni element soġġettiv, jidhirli li jeżisti xebh qawwi mal-kawża Adams (
52
); u li r-raġunijiet biex jiġi miżjud element soġġettiv hawnhekk huma daqstant b’saħħithom daqs kemm kienu f’dik il-kawża.
100.
Dan il-każ, bħall-kawża Adams, huwa, għar-raġunijiet mogħtija mill-Qorti tal-Prim’Istanza, każ eċċezzjonali.
101.
Fil-kawża Adams, ir-rikorrent kien innotifika lill-Kummissjoni bi prattiċi anti-kompettitivi użati minn min kien iħaddmu Hoffmann-La Roche & Co AG (‘Roche’). Sussegwentement, huwa ressaq kawża kontra l-Kummissjoni għal kumpens għad-danni allegament sofferti bħala riżultat ta’ atti jew ommissjonijiet vvizzjati b’irregolaritajiet, imwettqa mill-Kummissjoni, li wasslu għall-arrest, id-detenzjoni u l-kundanna tar-rikorrent fl-Iżvizzera għal spjunaġġ ekonomiku li jirriżultaw minn din in-notifikazzjoni. Il-Qorti tal-Ġustizzja sabet li, wara żjara mill-avukat ta’ Roche lill-Kummissjoni fit-8 ta’ Novembru 1974, l-għarfien mill-Kummissjoni tal-gravità tar-riskju li li għalih kienet esponiet lis-Sur Adams bl-imġiba preċedenti tagħha (
53
) kien suffiċjenti biex jagħti lok għar-responsabbiltà tagħha. Billi naqset li tagħmel dak kollu li huwa raġjonevoli biex tgħaddi lis-Sur Adams l-informazzjoni li kellha wara din iż-żjara, il-Kummissjoni saret responsabbli fil-konfront tiegħu għad-danni li setgħu jirriżultaw mill-identifikazzjoni tiegħu.
102.
Is-Sur Adams ressaq ir-rikors tiegħu fl-1983. Il-Kummissjoni sostniet li kien preskritt bl-effett tal-Artikolu 43 tal-Istatut tal-Qorti tal-Ġustizzja, li issa sar l-Artikolu 46. Is-Sur Adams sostna li sar jaf bil-fatt biss fl-1980, meta l-avukat ġdid tiegħu kellu l-opportunità li jistudja d-dokumenti relatati mal-proċeduri kriminali. Huwa ma emminx l-informazzjoni pprovduta mill-pulizija Żvizzera u ma setax jaqra s-sentenzi Żvizzeri li kienu bil-Ġermaniż. Barra minn hekk, lanqas ma kellu possibbiltà li jkun jaf bil-fatti relatati maż-żjara mill-avukat ta’ Roche lill-Kummissjoni fit-8 ta’ Novembru 1974.
103.
Il-Qorti tal-Ġustizzja stqarret li l-Artikolu 43 “għandu jiġi interpretat fis-sens li l-preskrizzjoni ma tistax tikkostitwixxi difiża valida għal talba minn persuna li sofriet danni fejn dik il-persuna saret taf biss ħafna tard bil-fatt li ta lok għal dawn id-danni u għalhekk ma setgħetx ikollha żmien raġjonevoli li fih tressaq ir-rikors tagħha quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja jew quddiem l-istituzzjoni rilevanti qabel l-iskadenza tal-perijodu ta’ preskrizzjoni. F’dan il-każ, wieħed għandu jżomm f’moħħu li l-Qorti tal-Ġustizzja bbażat il-konklużjoni tagħha rigward ir-responsabbiltà tal-Komunità fuq il-fatt li l-Kummissjoni ma ppruvatx tinforma jew tikkonsulta lir-rikorrent wara ż-żjara [ta’ l-avukat ta’ Roche] fit-8 ta’ Novembru 1974. Mill-informazzjoni quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja jirriżulta li r-rikorrent ma setax isir jaf b’dan il-fatt ħlief waqt il-miżuri struttorji f’dawn il-proċeduri, peress li ż-żjara [ta’ l-avukat ta’ Roche] ġiet imsemmija għall-ewwel darba fid-difiża tal-Kummissjoni. Għaldaqstant, huwa ma setax jipprova jistabbilixxi r-responsabbiltà tal-Komunità fuq dik il-bażi qabel id-data normali tal-iskadenza tal-perijodu ta’ preskrizzjoni”. (
54
)
104.
Il-kawża Adams hija, b’mod ċar, u kif il-Kummissjoni impliċitament targumenta, distinta minn dan il-każ taħt diversi aspetti (għalkemm nammetti li jiena konfuż rigward l-argument tal-Kummissjoni, li jgħid li hija tikkonċerna mhux id-determinazzjoni ta’ meta ż-żmien jibda jiddekorri iżda meta l-perijodu ta’ preskrizzjoni jiskadi, peress li fattur ċertament jiddependi fuq l-ieħor). Madankollu, dan juri li l-Qorti tal-Ġustizzja hija ppreparata li tidderoga mill-applikazzjoni normali tar-regoli tal-preskrizzjoni f’każ eċċezzjonali. F’tali każijiet rari u eċċezzjonali, jiena nqis li huwa neċessarju li dawn ir-regoli jiġu ttrattati b’mod iktar indulġenti sabiex jiġi evitat li tiġi użata l-preskrizzjoni bħala difiża f’ċirkustanzi fejn dan ikun manifestament inġust.
105.
F’dan il-każ, ir-rikorrenti ħadu d-deċiżjoni, għal kollox raġjonevoli fiż-żmien u fil-kuntest inkwistjoni, li jintervjenu fil-proċeduri legali mressqa mid-DAI kontra l-Assedile u l-AIMA f’Settembru 1984 quddiem it-Tribunale civile ta’ Ruma. It-tul ta’ dawn il-proċeduri legali ma kienx, u ma setax ikun, taħt il-kontroll tar-rikorrenti. Din il-qorti rrifjutat li tagħmel rinviju għal deċiżjoni preliminari quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja. Li kieku għamlet hekk, il-kwistjoni kienet tiġi ċċarata f’dak l-istadju. Fil-kuntest ta’ dan ir-rinviju, il-Qorti tal-Ġustizzja kienet neċessarjament teżamina mill-ġdid l-istruttura ta’ Regolament Nru 2499/82. B’dan il-mod, kienet tidentifika l-lakuna f’dan ir-Regolament (kif il-Qorti tal-Prim’Istanza għamlet sussugwentement), jiġifieri li jekk Stat Membru jieħu waħda miż-żewġ għażliet disponibbli għall-għoti tal-għajnuna, il-fondi intiżi għall-produtturi bħala destinatarji finali fiċ-ċirkustanzi ta’ dan il-każ, jkunu rimborsati lill-Komunità minflok ma jiġu mħallsa lill-produtturi.
106.
Fl-assenza ta’ rinviju preliminari li jagħti lok għal tali kontroll, madanakollu, huwa biss fil-konklużjoni tal-proċeduri legali nazzjonali (is-sentenza tal-Corte di Cassazione tat-28 ta’ Novembru 1994) li erbgħa mill-ħames rikorrenti li kienu appellaw mis-sentenza tat-Tribunale civile ta’ Ruma, (
55
) saru jafu li t-tentattiv tagħhom li jiksbu ħlas tal-għajnuna Komunitarja li kienet dovuta lilhom ma setgħetx tintlaqa’ mill-qrati nazzjonali. Jidhirli li għall-finijiet tal-Artikolu 46 tal-Istatut, din id-data tikkostitwixxi l-punt xieraq li minnu jibda jiddekorri t-terminu ta’ żmien.
107.
Fir-rigward tal-ħames rikorrenti, l-analiżi li jiena pproponejt hawn fuq twassal għall-konklużjoni li t-terminu ta’ żmien beda jiddekorri mid-data tas-sentenza tat-Tribunale civile ta’ Ruma, jiġifieri fis-27 ta’ Jannar 1989. Ir-rikors imressaq mill-ħames rikorrent kontra l-Kummissjoni huwa għaldaqstant preskritt. Dan kien ikun differenti biss jekk il-Qorti tal-Ġustizzja kellha tieħu l-pożizzjoni, bħalma għamlet fil-kawża Adams, li ċ-ċirkustanzi eċċezzjonali ta’ din il-kawża jiġġustifikaw il-konstatazzjoni tagħha li t-terminu ta’ preskrizzjoni stipulat fl-Artikolu 46 tal-Istatut ma japplika għal ebda wieħed mir-rikorrenti.
108.
Sabiex inkun preċiż, inżid li r-rikorrenti sussegwentement ressqu kawża kontra l-AIMA quddiem il-qrati nazzjonali għal arrikkiment indebitu. (
56
) Meta r-rikorrenti nfushom irrealizzaw, wara li kkuntattjaw lill-Kummissjoni u aċċertaw ruħhom li l-fondi li ġew mill-garanzija tal-Assedile kienu ġew ittrasferiti mill-AIMA lill-Kummissjoni u mdaħħla fil-kontijiet favur il-FAEGG, (
57
) dan ir-rikors kien iddestinat li ma jirnexxix bl-istess mod: ma kien hemm ebda arrikkiment indebitu min-naħa tal-AIMA.
109.
Jista’ jsir argument biex juri li huwa biss f’din id-data li l-aħħar tama ta’ suċċess, u dik l-iktar dgħajfa, quddiem il-qrati nazzjonali għebet. Jiena ma nħossx li huwa meħtieġ jew xieraq li wieħed imur daqshekk ’il bogħod.
110.
Għalhekk jidhirli li, oġġettivament, il-fatt li l-appell ġie miċħud mill-Corte di Cassazione indika t-tmiem ta’ kull possibbiltà realistika li t-talba r-rikorrenti tintlaqa’ quddiem il-qrati nazzjonali. (
58
) Isegwi li dan kien il-mument li fih id-dannu soffert seta’ jitqies bħala “ċert”. F’dan l-istadju, id-danni kienu tabilħaqq fl-istess waqt imminenti u prevedibbli, anki jekk dawn ma setgħux jiġu ddeterminati b’mod preċiż. (
59
)
111.
Nammetti li din il-kawża ma tikkorrispondix eżattament mal-ġurisprudenza eżistenti, li ssir referenza għaliha kemm mill-Qorti tal-Prim’Istanza fis-sentenza tagħha u mill-Kummissjoni fl-appell tagħha. Madankollu, din il-ġurisprudenza ma ġietx żviluppata fil-kuntest ta’ ċirkustanzi simili għal dawk li taw lok għal din il-kawża fejn is-sitwazzjoni taqa’ b’mod inċert bejn is-sistemi legali nazzjonali u Komunitarji. Bil-kontra, fil-ġurisprudenza attwali, il-problema fundamentali dwar liema waħda minn dawn is-sistemi kienet il-forum xieraq għall-proċeduri legali mhijiex inkwistjoni.
112.
F’dan il-każ, kieku r-rikorrenti ressqu r-rikors tagħhom kontra l-Kummissjoni mill-bidu, hemm possibbiltà kbira li l-Kummissjoni kienet tqis li l-forum korrett kien il-qorti nazzjonali, kemm għaliex l-għajnuna Komunitarja fis-settur agrikolu normalment tiġi mħallsa mill-bord nazzjonali ta’ intervent u minħabba li kienu għaddejjin proċeduri nazzjonali ta’ insolvenza. F’dan il-kuntest, jidhirli li huwa sinjifikanti li, anki fil-proċeduri legali quddiem il-Qorti tal-Prim’Istanza, il-Kummissjoni kompliet tafferma li l-proċeduri nazzjonali pprovvdew lir-rikorrenti b’rimedju effettiv.
113.
Jekk il-motiv ta’ difiża bbażat fuq il-preskrizzjoni jintlaqa’ f’din il-kawża, ir-rikorrenti jiġu mċaħħda mill-aċċess għall-qrati u għalhekk, mill-ġustizzja. Riżultat bħal dan ikun imur kontra l-prinċipju fundamentali li d-dritt Komunitarju jopera b’tali mod li joffri protezzjoni ġudizzjarja effettiva lill-persuni li jingħataw drittijiet mill-istess dritt Komunitarju. Ir-rikorrenti huma persuni li huma intitolati li jirċievu l-ħlas tal-għajnuna Komunitarja fir-rigward tal-inbid li huma bagħtu lid-DAI għad-distillazzjoni u li ġew imċaħħdin minn flushom minħabba lakuna fir-Regolament Nru 2499/82 fir-rigward ta’ liema l-Qorti tal-Prim’Istanza żammet lill-Kummissjoni responsabbli. M’hemm ebda kontestazzjoni quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja fuq il-mertu. Fil-fehma tiegħi jkun għal kollox żbaljat li l-motiv ta’ difiża bbażat fuq il-preskrizzjoni jintlaqa’ fiċ-ċirkustanzi eċċezzjonali ta’ din il-kawża.
114.
Għaldaqstant, nipproponi li l-appell jiġi miċħud u li s-sentenza tal-Qorti tal-Prim’Istanza tiġi kkonfermata.
Fuq l-ispejjeż
115.
Skont l-Artikolu 69(2) tar-Regoli tal-Proċedura, il-parti li titlef il-kawża għandha tbati l-ispejjeż, jekk dawn ikunu ġew mitluba. Ir-rikorrenti għamlu talba f’dan is-sens. Fil-fehma tiegħi, il-ħames rikorrent (Cantina sociale del Vermentino) hija, bil-kontra tal-ewwel erba’ rikorrenti, parti telliefa. Madanakollu, jidher mil-fajl, li kwalunkwe spejjeż attribwibbli esklużivament lill-ħames rikorrent — jekk tabilħaqq hemm spejjeż bħal dawn — x’aktarx mhumiex sinjifikanti u, f’kull każ, ikun diffiċli li jiġu kkwantifikati. Għaldaqstant, nipproponi li l-Kummissjoni għandha tħallas l-ispejjeż ta’ dan l-appell fir-rigward tal-ħames rikorrenti kollha.
Konklużjoni
116.
Għar-raġunijiet mogħtija hawn fuq, jien nikkunsidra li l-Qorti tal-Ġustizzja għandha:
—
tiċħad l-appell;
—
tikkundanna lill-Kummissjoni tal-Kommunitajiet Europej għall-ispejjeż tal-appell.
(
1
)	Lingwa oriġinali: l-Ingliż.
(
2
)	Ġabra p. II-3991.
(
3
)	Ara nota ta’ qiegħ il-paġna 15 u l-punt 52.
(
4
)	ĠU L 54, p. 1; kif emendat bir-Regolament tal-Kunsill (KEE) Nru 2144/82, tas-27 ta’ Lulju 1982 (ĠU L 227, p. 1).
(
5
)	Id-distillazzjoni volontarja kienet intiża sabiex telimina l-inbid żejjed previst sabiex jiġu mtejba l-prezzijiet.
(
6
)	Iċċitat fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 4.
(
7
)	ĠU L 267, p. 16; kif emendat bir-Regolamenti tal-Kummissjoni (KEE) Nru 311/83 tas-7 ta’ Frar 1983 (ĠU L 36, p. 6) u (KEE) Nru 2276/83, tad-9 ta’ Awwissu 1983 (ĠU L 219, p. 9).
(
8
)	Ara t-tmien premessa tal-preambolu.
(
9
)	It-tielet subparagrafu tal-Artikolu 9(2) ġie ddikjarat invalidu mill-Qorti tal-Ġustizzja “safejn jippenalizza, bit-telf totali tal-għajnuna, kull nuqqas mid-distillatur li jilħaq it-terminu ta’ preskrizzjoni għall-ħlas lill-produttur”: ara s-sentenza tal-Qorti tal-Ġustizzja, Lingenfelser (C-118/89, Ġabra p. I-2637).
(
10
)	Regolament tal-Kunsill, tal-20 ta’ Frar 1978, dwar l-attribuzzjoni ta’ sigurtajiet, depożiti u garanziji mogħtija taħt il-politika agrikola komuni u li jkunu ġew sussegwentement miżmuma [traduzzjoni mhux ufficiali] (ĠU L 50, p. 1).
(
11
)	Huwa ċar li l-fatti li huma s-suġġett ta’ dan l-appell seħħew ferm qabel l-introduzzjoni tal-euro. Peress li l-qarrej x’aktarx li issa huwa iktar familjari mal-euro milli mal-lira Taljana bħala unità ta’ valur, jiena indikajt l-ekwivalenti fl-euro ta’ dawn is-somom biex nuri d-daqs tal-ammonti involuti.
(
12
)	Il-Qorti tal-Prim’Istanza ġustament taqsam il-mod kif isir il-ħlas f'żewġ partijiet, jiġifieri l-ħlas mid-distillatur lill-produttur tal-prezz minimu tax-xiri u l-ħlas mill-aġenzija ta’ intervent lid-distillatur tal-‘għajnuna Komunitarja’ proprjament imsejħa. Madankollu, fil-bqija tas-sentenza, il-Qorti tal-Prim’ Istanza ta’ spiss tuża t-terminu ‘għajnuna Komunitarja’ jew ‘għajnuna’ sabiex tindika dawn iż-żewġ ħlasijiet meħudin flimkien jew, b'mod iktar speċifiku, il-ħlas tal-prezz minimu tax-xiri. Jien komplejt b'dan il-mod, fuq il-bażi li t-tifsira tiegħu hija ċara mill-kuntest.
(
13
)	Jiġifieri, dawn ir-rikorrenti, kooperattiva oħra tal-inbid u konsorzju ta' kooperattivi tal-inbid.
(
14
)	Wieħed jista’ jiddeduċi mid-dokumenti, li dan il-punt kellu jikkostitwixxi l-essenza tal-argument quddiem il-Corte di Cassazione.
(
15
)	L-Artikolu 235 KE jagħti lill-ġudikatura Komunitarja kompetenza fil-kawżi relatati mal-kumpens għad-danni msemmija fit-tieni paragrafu tal-Artikolu 288 KE. Din id-dispożizzjoni tipprovdi li, fil-każ ta’ responsabbiltà mhux kuntrattwali, “il-Komunità għandha, skont il-prinċipji ġenerali komuni għal sistemi legali tal-Istati Membri, tagħmel tajjeb għal kull dannu kkaġunat mill-istituzzjonijiet tagħha jew mill-impjegati tagħha fit-twettiq ta’ dmirijiethom”.
(
16
)	Punt 58 sa 84 tas-sentenza tal-Qorti tal-Prim’Istanza.
(
17
)	Punt 85.
(
18
)	Punti 109 u 110.
(
19
)	Sentenza tat-12 ta’ April 1984 Unifrex vs Il-Kummissjoni u l-Kunsill, 281/82, Ġabra 1969, punt 11.
(
20
)	Punti 87 u 88. Għandu jiġi mfakkar li, fil-proċeduri nazzjonali preċedenti, it-Tribunale Civile ta’ Ruma kient irrifjuta li jagħmel rinviju: ara l-punt 29 iktar ’il fuq.
(
21
)	Punti 115 sa 117.
(
22
)	Ara l-punt 77 tas-sentenza.
(
23
)	Punt 118.
(
24
)	Punt 120.
(
25
)	Punti 131 sa 133.
(
26
)	Punti 134 u 135; ara l-punti 18 u 24 hawn fuq.
(
27
)	Punti 136 sa 139.
(
28
)	Punt 142.
(
29
)	Ara l-kuntest leġiżlattiv spjegat fil-punt 144 tas-sentenza tal-Qorti tal-Prim’Istanza.
(
30
)	Punti 143 sa 147.
(
31
)	Kawżi magħquda 256/80, 257/80, 265/80 u 267/80 u 5/81, Birra Wührer et vs Il-Kunsill u Il-Kummissjoni, Ġabra 85, punt 10.
(
32
)	Ibid.
(
33
)	Il-Kummissjoni tikkwota s-sentenza Hartmann vs Il-Kunsill u Il-Kummissjoni (T-20/94 Ġabra p. II-595, punt 109 et seq, u, fir-rigward tal-Istatut preċedenti EAEC tal-Qorti tal-Ġustizzja, is-sentenza tal-Qorti tal-Ġustizzja Autosalone Ispra dei Fratelli Rossi vs Il-Kummissjoni (C-136/01 P Ġabra p. I-6565, b’mod partikolari l-punti 31 u 56).
(
34
)	Sentenza tas-7 ta’ Novembru 1985, 145/83 Ġabra p. 3539.
(
35
)	Ara l-punti 139 u 140 tas-sentenza.
(
36
)	Sentenzi Kampffmeyer et vs Il-Kummissjoni u Il-Kunsill (kawżi maqgħuda 56 sa 60/74, Ġabra p. 711, punt 6), Binderer vs Il-Kummissjoni (147/83 Ġabra p. 257, punt 19), u Zuckerfabrik Bedburg vs Il-Kunsill u Il-Kummissjoni (281/84 Ġabra p. 49, punt 14).
(
37
)	Punt 178 tas-sentenza tal-Qorti tal-Prim’Istanza.
(
38
)	Punt 179.
(
39
)	Iċċitata fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 9, hawn fuq.
(
40
)	Ara pereżempju l-punti 11 u 13.
(
41
)	Ara l-punt 141 tas-sentenza tal-Qorti tal-Prim’Istanza.
(
42
)	Kif jirriżulta minn bosta sentenzi fejn il-Qorti tal-Ġustizzja kkonfermat iż-żamma mill-Kummissjoni tal-għajnuna prevista mill-FAEGG għar-raġuni li l-Istat Membru kkonċernat ma żgurax konformità ma’ dawn il-kundizzjonijiet.
(
43
)	Anki jekk kien hemm xi dubju dwar dan il-punt, huwa importanti li wieħed josserva li l-Kummissjoni ma kkontestatx is-sentenza tal-Qorti tal-Prim’Istanza fuq il-mertu. Għalhekk, la huwa xieraq u tabilħaqq lanqas konformi mas-setgħa ta’ reviżjoni ta’ din il-Qorti tal-Ġustizzja fil-kuntest tal-appell li tikkontesta l-interpretazzjoni tal-leġiżlazzjoni mogħtija mill-Qorti tal-Prim’Istanza.
(
44
)	Ara l-punt 26 hawn fuq.
(
45
)	Ara d-diskussjoni prudenti dwar il-merti fil-punti 151 sa 178, b’mod partikolari l-punti 164 sa 172, Għandu jiġi osservat li l-Kummissjoni mhijiex qed tipprova tikkontesta s-sentenza tal-Qorti tal-Prim’Istanza fuq il-mertu. Hija tinvoka biss il-problema tat-terminu ta’ preskrizzjoni.
(
46
)	Ara l-punti 31 sa 33 tas-sentenza tal-Qorti tal-Prim’Istanza.
(
47
)	Ara l-punt 89 tas-sentenza tal-Qorti tal-Prim’Istanza. Il-Qorti tal-Prim’Istanza tispjega b’mod konvinċenti fil-punt 118 li r-rikorrenti fil-fatt ma kinux, fil-fatt, igawdu minn protezzjoni ġudizzjarja effettiva quddiem il-qrati nazzjonali; konklużjoni li huwa difficili li wieħed ma jaqbilx magħha (fid-dawl ta’ ftit iktar minn għaxar snin ta’ kawżi quddiem il-qrati nazzjonali). Madanakollu, mhuwiex ċar li dan kien ikun daqstant ċar li kieku l-kawża ġiet imressqa inizjalment quddiem il-Qorti tal-Prim’Istanza u mhux quddiem il-qrati nazzjonali.
(
48
)	Sentenza Birra Wührer, iċċitata fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 31, punt 10.
(
49
)	Punt 131.
(
50
)	Ara l-kummenti tal-Avukat Ġenerali Darmon fil-kuntest relatat tal-proporzjonalità tal-multa imposta bit-tielet subparagrafu tal-Artikolu 9(2) tar-Regolament Nru 2499/82: “Huwa diffiċli li ma jkunx hemm konfużjoni meta wieħed jiġi kkonfrontat b’din it-taħlita partikolari ta’ multi prevista espliċitament u multi fis-sistema impliċita, u b'dan it-tqegħid ħdejn xulxin ta’ obbligi prinċipali u anċillari, ppenalizzati b’severità ugwali permezz tat-telfien totali tal-għajnuna …” (punt 27 tal-Opinjoni f’Lingenfelser, iċċitata fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 9).
(
51
)	Ara l-punti 30 u 32 hawn fuq u 107 hawn taħt.
(
52
)	Iċċitat fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 34.
(
53
)	B’mod partikolari, l-għoti lil impjegati ta’ Roche fotokopji editjati ta’ noti pprovduti lilha mis-Sur Adams li kien ippermetta lil Roche sabiex jiddentifikah bħala s-suspettat ewlieni fl-ilment li hija kienet ressqet quddiem il-Ministeru Pubbliku Svizzeru, u li għalhekk kien wassal għall-arrest tiegħu u pprovda lill-pulizija u lill-qrati Svizzeri bi provi importanti kontrih.
(
54
)	Punti 50 u 51 tas-sentenza.
(
55
)	Ara l-punt 30 u 32 hawn fuq.
(
56
)	Fis-16 ta’ Frar 1996: ara l-punt 38 tas-sentenza tal-Qorti tal-Prim’Istanza, imsemmija fil-punt 34.
(
57
)	Ara l-punti 39 u 40 tas-sentenza tal-Qorti tal-Prim’Istanza.
(
58
)	B’dan il-mod, jien inżomm f’moħħi li r-rikorrenti kienu konxji tar-riskju li s-somom li jirriżultaw mit-telfien tas-sigurtà se jiġu mħallsa f'xi stadju mill-AIMA lill-Kummissjoni u mdaħħla fil-kontijiet favur il-FAEGG. It-tama tagħhom, fil-proċeduri prinċipali, kienet li s-sigurtà ma tkunx iddikjarata mitlufa u/jew li l-qorti nazzjonali tkun tista' tiġi konvinta sabiex tiddeċiedi mod ieħor, b'tali mod li huma jkunu jistgħu jiksbu l-ħlas tal-għajnuna. Għar-raġunijiet li jiena semmejt, nammetti li, oġġettivament, huma kellhom raġun li jippruvaw dik il-possibbiltà. Min-naħa l-oħra, jiena nqis li l-kawża dwar l-arrikkiment indebitu kontra l-AIMA pjuttost bħala waħda tal-aħħar tama.
(
59
)	Ara l-punti 129, 130 u 149 tas-sentenza tal-Qorti tal-Prim’Istanza. Il-limitu eżatt tat-telf tar-rikorrenti, bħala kredituri privileġġjati, seta’ jiġi biss ikkwantifikat wara li huma jkunu rkupraw parti mid-djun mhux imħallsa, dovuti lilhom mid-DAI, fil-konklużjoni tal-proċedura ta’ insolvenza fl-2000.