WYROK TRYBUNAŁUz dnia 19 czerwca 1990 r. (*)W sprawie C‑213/89mającej
za przedmiot skierowany do Trybunału, na podstawie art. 177
traktatu EWG, przez House of Lords wniosek o wydanie, w ramach
zawisłego przed tym sądem sporu międzyThe QueenaSecretary of State for Transport, ex parte Factortame Ltd i in._orzeczenia
w trybie prejudycjalnym w przedmiocie wykładni prawa
wspólnotowego, dotyczący zakresu upoważnienia sądów krajowych do
zarządzenia środków tymczasowych, w sytuacji gdy strony powołują
się na uprawnienia przysługujące im na podstawie prawa wspólnotowego_TRYBUNAŁ_w
składzie: O. Due, prezes, sir Gordon Slynn, C.N. Kakouris,
F.A. Schockweiler, M. Zuleeg, prezesi izb, G.F. Mancini,
R. Joliet, J.C. Moitinho de Almeida, G.C. Rodríguez
Iglesias, F. Grévisse, M. Díez de Velasco, sędziowie_rzecznik generalny: G. Tesauro_sekretarz: H.A. Rühl, główny administrator_rozważywszy uwagi na piśmie przedstawione:–        w
imieniu rządu Zjednoczonego Królestwa przez T.J.G. Pratta,
Principal Assitant Treasury Solicitor, działającego w charakterze
pełnomocnika, wspieranego przez sir Nicholasa Lyella, QC, Solicitor
General, Christophera Bellamy’ego, QC, i Christophera Vajdę,
barrister_–        w
imieniu rządu irlandzkiego przez Louisa J. Dockery’ego, Chief
State Solicitor, działającego w charakterze pełnomocnika,
wspieranego przez Jamesa O’Reilly’ego, SC w adwokaturze Irlandii_–        w
imieniu Factortame Ltd i in. przez Davida Vaughana, QC, Geralda
Barlinga, barrister, Davida Andersona, barrister, i Stephena
Swabeya, solicitor, z kancelarii Thomas Cooper & Stibbard_–        w
imieniu Komisji przez Götza zur Hausena, radcę prawnego, i Petera
Olivera, członka służby prawnej, działających w charakterze
pełnomocników_uwzględniając sprawozdanie na rozprawę_po
zapoznaniu się z uwagami ustnymi rządu Zjednoczonego Królestwa,
Factortame Ltd i in., Rawlings (Trawling) Ltd, reprezentowanej
przez N. Forwooda, QC, oraz Komisji na rozprawie w dniu
5 kwietnia 1990 r._po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 17 maja 1990 r._wydaje następującyWyrok1        Wyrokiem
z dnia 18 maja 1989 r., który wpłynął do Trybunału
w dniu 10 lipca tego samego roku, House of Lords wystąpiła na
podstawie art. 177 traktatu EWG z dwoma pytaniami
prejudycjalnymi w przedmiocie wykładni prawa wspólnotowego,
dotyczącymi zakresu upoważnienia sądów krajowych do zarządzenia środków
tymczasowych, w sytuacji gdy strony powołują się na uprawnienia
przysługujące im na podstawie prawa wspólnotowego.2        Pytania
te zostały podniesione w ramach sporu pomiędzy Secretary of State
for Transport a spółką Factortame Ltd i innymi spółkami prawa
Zjednoczonego Królestwa oraz członkami organów zarządzających
i akcjonariuszami tych spółek, z których większość ma
obywatelstwo hiszpańskie (zwanymi dalej „apelującymi przed sądem
krajowym”).3        Jak
wynika z akt sprawy, wspomniane spółki są właścicielami lub
użytkownikami 95 statków rybackich wpisanych do brytyjskiego rejestru
statków na podstawie Merchant Shipping Act 1894 (ustawy o marynarce
handlowej z 1894 r.). Pięćdziesiąt trzy spośród tych statków
były pierwotnie zarejestrowane w Hiszpanii i nosiły banderę
hiszpańską, lecz zostały wpisane do rejestru brytyjskiego w różnym
czasie począwszy od 1980 r. Pozostałe 42 statki były zawsze
zarejestrowane w Zjednoczonym Królestwie, lecz zostały kupione
przez wspomniane spółki w różnym czasie, głównie po 1983 r.4        Reżim
prawny rejestracji brytyjskich statków rybackich został zasadniczo
zmieniony na mocy części II Merchant Shipping Act 1988 (ustawy
o marynarce handlowej z 1988 r., zwanej dalej „ustawą
z 1988 r.”) oraz Merchant Shipping (Registration of Fishing
Vessels) Regulations 1988 (rozporządzeń z 1988 r.
w sprawie rejestracji statków rybackich, zwanych dalej
„rozporządzeniami z 1988 r.”; S.I. 1988, nr 1926).
Jak wiadomo, Zjednoczone Królestwo przeprowadziło te zmiany w celu
ukrócenia praktyki zwanej „quota hopping”, to jest praktyki, która
według rządu Zjednoczonego Królestwa polega na „wykradaniu” kwot
połowowych przydzielonych Zjednoczonemu Królestwu przez statki noszące
banderę brytyjską, które jednak nie są naprawdę brytyjskie.5        W
ustawie z 1988 r. przewidziano utworzenie nowego rejestru,
w którym winny odtąd być wpisane wszystkie brytyjskie statki
rybackie, także statki wpisane do starego rejestru ogólnego na podstawie
ustawy o marynarce handlowej z 1894 r. Jednakże tylko
statki rybackie odpowiadające warunkom określonym w art. 14
ustawy z 1988 r. mogą zostać wpisane do nowego rejestru.6        Artykuł
ten w ust. 1 stanowi, iż z zastrzeżeniem odstępstwa
udzielonego przez ministra transportu statek rybacki może zostać wpisany
do rejestru pod warunkiem:„a)      że należy do brytyjskiego właściciela_b)      że
jest eksploatowany z terytorium Zjednoczonego Królestwa,
a jego użytkowanie jest kierowane i kontrolowane z tego
terytorium, orazc)      że frachtujący, armator lub użytkownik statku jest osobą albo spółką uprawnioną”.Zgodnie
z ust. 2 tego artykułu statek rybacki uznaje się za należący
do właściciela brytyjskiego, jeżeli formalna własność (legal ownership)
należy w całości do osób lub spółek spełniających wymagania,
a rzeczywista własność (beneficial ownership) statku należy do
spółek spełniających wymagania lub w co najmniej 75% do osób
spełniających wymagania. W ust. 7 wyjaśniono, że przez „osobę
uprawnioną” należy rozumieć obywatela brytyjskiego zamieszkałego
i przebywającego w Zjednoczonym Królestwie, a przez
„spółkę uprawnioną” spółkę utworzoną w Zjednoczonym Królestwie
i mającą tam siedzibę, której co najmniej 75% kapitału należy do
osób lub spółek uprawnionych i której co najmniej 75% członków
organów zarządzających to osoby uprawnione.7        Ustawa
i rozporządzenia z 1988 r. weszły w życie
z dniem 1 grudnia 1988 r. Jednakże zgodnie
z art. 13 ustawy ważność rejestracji dokonanych na podstawie
poprzednich przepisów została tymczasowo przedłużona do dnia
31 marca 1989 r.8        W
dniu 4 sierpnia 1989 r. Komisja wniosła do Trybunału na
podstawie art. 169 traktatu EWG skargę o stwierdzenie, że
ustanawiając warunki przynależności państwowej określone
w art. 14 ustawy z 1988 r. Zjednoczone Królestwo
uchybiło zobowiązaniom ciążącym na nim na mocy art. 7, 52
i 221 traktatu EWG. Skarga ta jest przedmiotem toczącej się
obecnie sprawy 246/89. Osobnym pismem, złożonym w sekretariacie
Trybunału tego samego dnia, Komisja wystąpiła do Trybunału
o zarządzenie, tytułem środka tymczasowego, zawieszenia stosowania
wspomnianych warunków przynależności państwowej w odniesieniu do
podmiotów pochodzących z pozostałych państw członkowskich oraz
statków rybackich, które do dnia 31 marca 1989 r. prowadziły
połowy pod banderą brytyjską i na podstawie brytyjskiego zezwolenia
połowowego. Postanowieniem z dnia 10 października
1989 r. w sprawie 246/89 R, Rec. str. 3125, prezes
Trybunału uwzględnił ten wniosek. W jego wykonaniu wydano
w Zjednoczonym Królestwie dekret królewski zmieniający art. 14
ustawy z 1988 r. ze skutkiem od dnia 2 listopada
1989 r.9        W
chwili wszczęcia postępowania leżącego u podstaw sprawy przed
sądem krajowym 95 statków rybackich należących do apelujących przed tym
sądem nie spełniało co najmniej jednego z warunków rejestracji
określonych w art. 14 ustawy z 1988 r. i nie
mogło zostać wpisanych do nowego rejestru.10      Ponieważ
statki te miały zostać pozbawione prawa do prowadzenia połowów od dnia
1 kwietnia 1989 r., zainteresowane spółki zakwestionowały,
w drodze wniosku o przeprowadzenie kontroli sądowej złożonego
w dniu 16 grudnia 1988 r. do High Court of Justice,
Queen’s Bench Division, zgodność części II ustawy z 1988 r.
z prawem wspólnotowym. Wniosły również o zarządzenie środków
tymczasowych do czasu ostatecznego rozstrzygnięcia w przedmiocie
złożonego przez nie wniosku o przeprowadzenie kontroli sądowej.11      Orzeczeniem
z dnia 10 marca 1989 r. Queen’s Bench Division,
Divisional Court, po pierwsze postanowił zawiesić postępowanie
i zwrócić się do Trybunału na podstawie art. 177 traktatu EWG
z pytaniem prejudycjalnym dotyczącym kwestii związanych
z prawem wspólnotowym podniesionych w trakcie postępowania,
a po drugie zarządził, tytułem środków tymczasowych, zawieszenie
stosowania części II ustawy oraz rozporządzeń z 1988 r.
w odniesieniu do skarżących.12      W
dniu 13 marca 1989 r. Secretary of State for Transport wniósł
apelację od postanowienia Divisional Court w zakresie środków
tymczasowych. Wyrokiem z dnia 22 marca 1989 r. Court of
Appeal orzekł, że zgodnie z prawem krajowym sądy nie są
upoważnione, by zawiesić tymczasowo stosowanie ustawy, i uchylił
w związku z tym postanowienie Divisional Court.13      House
of Lords, do której sprawa trafiła, wydała ww. wyrok z dnia
18 maja 1989 r. W wyroku tym stwierdziła po pierwsze, że
twierdzenia apelujących przed sądem krajowym w kwestii
niepowetowanej szkody, jaką poniosą w przypadku braku wnioskowanych
środków tymczasowych przy jednoczesnym uwzględnieniu ich żądań
głównych, są zasadne. Orzekła jednak, że zgodnie z prawem krajowym
sądy brytyjskie nie są upoważnione do zarządzania środków tymczasowych
w tego rodzaju sytuacji, jak w sprawie głównej. Konkretnie
stoi temu na przeszkodzie dawna zasada common law, zgodnie z którą
nie można stosować środków tymczasowych przeciwko Koronie, to znaczy
przeciwko władzy, w połączeniu z domniemaniem zgodności ustaw
krajowych z prawem wspólnotowym do czasu orzeczenia
w przedmiocie ich zgodności z tym prawem.14      House
of Lords postawiła następnie kwestię, czy mimo obowiązywania tej zasady
prawa krajowego sądy brytyjskie mają prawo zarządzić środki tymczasowe
przeciwko Koronie na podstawie prawa wspólnotowego.15      Uznawszy
więc, że w sprawie podniesiona została kwestia interpretacji prawa
wspólnotowego, House of Lords postanowiła, na podstawie art. 177
traktatu EWG, zawiesić postępowanie do czasu udzielenia przez Trybunał
odpowiedzi na następujące pytania prejudycjalne:„1)      Czy w sytuacji gdyi)      w
postępowaniu wszczętym przed sądem krajowym jedna ze stron twierdzi, że
na podstawie prawa wspólnotowego przysługują jej określone uprawnienia
bezpośrednio skuteczne w prawie krajowym (dochodzone uprawnienia)_ii)      zastosowanie
wyraźnego przepisu prawa krajowego automatycznie pozbawia tę stronę
dochodzonych uprawnień_iii)      występują
poważne argumenty zarówno za, jak przeciw istnieniu dochodzonych
uprawnień, a sąd krajowy zwrócił się z wnioskiem
o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym na podstawie
art. 177 w kwestii istnienia dochodzonych uprawnień_iv)      w
prawie krajowym istnieje domniemanie, że wspomniany przepis tego prawa
jest zgodny z prawem wspólnotowym, chyba że stwierdzona zostanie
jego niezgodność i do czasu jej stwierdzenia_v)      sąd
krajowy nie jest uprawniony do zarządzenia środków tymczasowej ochrony
dochodzonych uprawnień w postaci zawieszenia stosowania przepisu
prawa krajowego do czasu wydania orzeczenia w trybie
prejudycjalnym_vi)      jeżeli
w orzeczeniu wydanym w trybie prejudycjalnym stwierdzone
zostanie ostatecznie istnienie dochodzonych uprawnień, strona
korzystająca z nich poniesie prawdopodobnie niepowetowaną szkodę,
chyba że zarządzone zostaną środki ich tymczasowej ochrony_prawo wspólnotowea)      zobowiązuje sąd krajowy do przyznania tymczasowej ochrony dochodzonych uprawnień, lubb)      upoważnia sąd krajowy do przyznania tymczasowej ochrony dochodzonych uprawnień?2)      W
przypadku przeczącej odpowiedzi na pytanie 1 lit. a)
i twierdzącej na pytanie 1 lit. b), jakimi kryteriami należy
się posłużyć w celu rozstrzygnięcia o zarządzeniu lub odmowie
zarządzenia wspomnianych wyżej tymczasowych środków ochrony dochodzonych
uprawnień?”.16      Okoliczności
faktyczne sporu przed sądem krajowym, przebieg postępowania oraz uwagi
przedstawione Trybunałowi zostały w sposób bardziej szczegółowy
omówione w sprawozdaniu na rozprawę. Powyższe elementy sprawy
zostaną powtórzone poniżej jedynie w zakresie niezbędnym do
przedstawienia rozumowania Trybunału.17      Z
akt sprawy, a w szczególności z wyroku odsyłającego oraz
omówionego powyżej przebiegu postępowania przed sądami krajowymi
rozpatrującymi dotychczas sprawę, wynika, że w drodze pytania
prejudycjalnego sąd krajowy zmierza w istocie do ustalenia, czy
sądy krajowe rozstrzygające spory dotyczące prawa wspólnotowego
zobowiązane są nie zastosować normy prawa krajowego, jeżeli uznają, że
stanowi ona jedyną przeszkodę dla zarządzenia przez nie środków
tymczasowych.18      W
celu udzielenia odpowiedzi na to pytanie należy przypomnieć, iż
Trybunał orzekł w wyroku z dnia 9 marca 1978 r.
w sprawie 106/77 Simmenthal, Rec. str. 629, że normy prawa
wspólnotowego podlegające bezpośredniemu stosowaniu „winny wywierać
w całości właściwe im skutki prawne, w sposób jednolity we
wszystkich państwach członkowskich, od momentu wejścia w życie
i przez cały okres obowiązywania” (pkt 14) oraz że „zgodnie
z zasadą wyższości prawa wspólnotowego bezpośrednio stosowane
postanowienia traktatu oraz akty wydawane przez instytucje […] powodują
w stosunku do prawa krajowego państw członkowskich od chwili
wejścia w życie nieskuteczność z mocy prawa wszelkich
sprzecznych z nimi obowiązujących przepisów prawa krajowego”
(pkt 17).19      Zgodnie
z orzecznictwem Trybunału zapewnienie podmiotom prawa ochrony
prawnej wynikającej z bezpośredniej skuteczności przepisów prawa
wspólnotowego jest na mocy zasady współpracy ustanowionej
w art. 5 traktatu zadaniem sądów krajowych (zob. ostatnio
wyroki z dnia 10 lipca 1980 r. w sprawach: 811/79
Ariete, Rec. str. 2545, i 826/79 Mireco, Rec. str. 2559).20      Trybunał
orzekł również, że sprzeczne z wymogami wynikającymi z samej
natury prawa wspólnotowego byłyby wszelkie przepisy obowiązujące
w krajowym porządku prawnym oraz wszelka praktyka legislacyjna,
administracyjna lub sądowa, powodujące ograniczenie skuteczności tego
prawa poprzez odmowę przyznania sądowi, w którego kompetencji leży
jego zastosowanie, uprawnienia do uczynienia, w momencie stosowania
tego prawa, wszystkiego, co niezbędne do pominięcia krajowych przepisów
ustawowych stojących na przeszkodzie, nawet tymczasowo, pełnej
skuteczności prawa wspólnotowego (ww. wyrok w sprawie Simmenthal,
pkt 22 i 23).21      Trzeba
też dodać, że skuteczność prawa wspólnotowego zostałaby ograniczona
także w przypadku, gdyby norma prawa krajowego mogła uniemożliwić
sądowi rozpatrującemu spór podlegający prawu wspólnotowemu zarządzenie
środków tymczasowych w celu zapewnienia w pełni skuteczności
przyszłego orzeczenia sądowego w przedmiocie istnienia dochodzonych
uprawnień wynikających z prawa wspólnotowego. Dlatego sąd, który
w takich okolicznościach zarządziłby środki tymczasowe, gdyby nie
stała temu na przeszkodzie norma prawa krajowego, zobowiązany jest nie
zastosować tej normy.22      Wykładnię
tę potwierdza system ustanowiony w art. 177 traktatu EWG,
którego skuteczność zostałaby ograniczona, gdyby sąd krajowy, który
zawiesił postępowanie do czasu otrzymania odpowiedzi Trybunału na swoje
pytanie prejudycjalne, nie mógł zarządzić środków tymczasowych do czasu
wydania orzeczenia opartego na odpowiedzi Trybunału.23      W
związku z powyższym trzeba na postawione pytanie odpowiedzieć, iż
prawo wspólnotowe należy interpretować w ten sposób, że sądy
krajowe rozstrzygające spory dotyczące prawa wspólnotowego zobowiązane
są nie zastosować normy prawa krajowego, jeżeli uznają, że stanowi ona
jedyną przeszkodę dla zarządzenia przez nie środków tymczasowych. W przedmiocie kosztów24      Koszty
poniesione przez rząd Zjednoczonego Królestwa i rząd irlandzki
oraz przez Komisję Wspólnot Europejskich, które przedstawiły Trybunałowi
uwagi, nie podlegają zwrotowi. Dla stron postępowań przed sądem
krajowym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy
bowiem kwestii podniesionej przed tym sądem, do niego zatem należy
rozstrzygnięcie o kosztach.Z powyższych względówTRYBUNAŁ_stanowiąc
w przedmiocie pytań skierowanych do niego przez House of Lords
wyrokiem z dnia 18 maja 1989 r., orzeka, co następuje:Prawo
wspólnotowe należy interpretować w ten sposób, że sądy krajowe
rozstrzygające spory dotyczące prawa wspólnotowego zobowiązane są nie
zastosować normy prawa krajowego, jeżeli uznają, że stanowi ona jedyną
przeszkodę dla zarządzenia przez nie środków tymczasowych.DueSlynn      Kakouris      SchockweilerZuleegManciniJolietMoitinho de AlmeidaRodríguez IglesiasGrévisseDíez de VelascoWyrok ogłoszono na posiedzeniu jawnym w Luksemburgu w dniu 19 czerwca 1990 r.Sekretarz       PrezesJ.G. Giraud       O. Due* Język postępowania: angielski.