62022CC0261
OPINIA RZECZNIK GENERALNEJ
TAMARY ĆAPETY
przedstawiona w dniu 13 lipca 2023 r. (
1
)
Sprawa C‑261/22
GN
przy udziale:
Procuratore generale presso la Corte di appello di Bologna
[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Corte suprema di cassazione (sąd kasacyjny, Włochy)]
Odesłanie prejudycjalne – Europejski nakaz aresztowania – Decyzja ramowa 2002/584/WSiSW – Postępowania dotyczące przekazania osób między państwami członkowskimi – Prawo do poszanowania życia prywatnego i rodzinnego – Prawa dziecka – Matki mieszkające razem z małoletnimi dziećmi – Przyczyny niewykonania albo odroczenia przekazania
I. Wprowadzenie
1.
Także matki idą do więzienia.
2.
Rzeczywiście, czasem osoba skazana może być matką małych dzieci. Po raz pierwszy Trybunał ma do czynienia z sytuacją, w której europejski nakaz aresztowania (zwany dalej „ENA”) został wydany w celu wykonania kary więzienia w odniesieniu właśnie do matki. Czy najlepszy interes dziecka ma znaczenie dla wykonania takiego ENA?
3.
Sąd odsyłający – Corte suprema di cassazione (sąd kasacyjny, Włochy) – zwraca się zatem z wnioskiem o dokonanie wykładni decyzji ramowej w sprawie ENA (
2
): czy jest możliwa odmowa bądź odroczenie wykonania ENA, jeśli osoba, której dotyczy wniosek, jest matką mieszkającą z małoletnimi dziećmi?
II. Okoliczności sprawy, pytania prejudycjalne oraz postępowanie przed Trybunałem
4.
W dniu 26 czerwca 2020 r. belgijski organ sądowy wydał w stosunku do GN ENA celem wykonania kary 5 lat pozbawienia wolności za przestępstwa handlu ludźmi i ułatwianie nielegalnej imigracji. GN została skazana zaocznie i zgodnie z prawem belgijskim została w sposób prawidłowy zawiadomiona o tym postępowaniu.
5.
GN została zatrzymana w Bolonii (Włochy) w dniu 2 września 2021 r. W momencie zatrzymania jej małoletni syn, który mieszkał z nią aż do tego momentu, został powierzony opiece społecznej. Ponieważ GN nie wyraziła zgody na przekazanie, zastosowano wobec niej tymczasowe aresztowanie w zakładzie karnym, następnie zastąpione aresztem domowym, w którym to momencie ponownie zamieszkała z synem.
6.
Na rozprawie w dniu 17 września 2021 r. Corte d’appello di Bologna (sąd apelacyjny w Bolonii, Włochy) zwrócił się do wydającego nakaz organu sądowego o udzielenie informacji na podstawie art. 15 ust. 2 decyzji ramowej w sprawie ENA. Zapytał on o warunki wykonywania kary w Belgii dla matek mieszkających z małoletnimi dziećmi, reżim więzienny, jakiemu GN zostanie poddana, środki, jakie zostaną zastosowane w odniesieniu do jej syna, oraz możliwość ponownego przeprowadzenia postępowania, zważywszy na to, że postępowanie, które zakończyło się skazaniem GN, było prowadzone zaocznie. Urząd królewskiego prokuratora w Antwerpii odpowiedział, że na przedstawione pytania odpowiedzi udzielić może federalna służba publiczna wymiaru sprawiedliwości w Belgii. Po tej odpowiedzi nie było już żadnej dalszej korespondencji między obydwoma organami sądowymi.
7.
Wyrokiem z dnia 15 października 2021 r. Corte d’appello di Bologna (sąd apelacyjny w Bolonii) odmówił przekazania GN wydającemu nakaz organowi sądowemu z tego względu, że jest ona matką dziecka w wieku poniżej trzech lat, które w chwili zatrzymania mieszkało tylko z nią, i nakazał jej natychmiastowe zwolnienie. Zdaniem tego sądu, w przypadku braku odpowiedzi ze strony wydającego nakaz organu sądowego nie ma pewności, że w belgijskim systemie prawnym istnieją warunki pozbawienia wolności podobne do tych istniejących w państwie włoskim, które chronią prawo matki do tego, by nie być pozbawioną relacji z dziećmi, i które zapewniają dzieciom niezbędną opiekę macierzyńską i rodzinną, gwarantowaną przez włoską konstytucję, art. 3 Konwencji o prawach dziecka (
3
) oraz art. 24 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej (zwanej dalej „kartą”).
8.
Od wskazanego wyżej wyroku zostały wniesione odrębne skargi kasacyjne: przez Procuratore generale presso la Corte di appello di Bologna (prokuratora generalnego przy sądzie apelacyjnym w Bolonii, Włochy) i przez samą GN. Corte suprema di cassazione (sąd kasacyjny), rozpatrujący skargę kasacyjną, postanowił zwrócić się do Trybunału Sprawiedliwości z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:
„1)
Czy art. 1 ust. 2 i 3 i art. 3 i 4 decyzji ramowej [w sprawie ENA] należy interpretować w ten sposób, że nie zezwalają one wykonującemu nakaz organowi sądowemu na odmowę lub, w każdym razie, odroczenie przekazania matki mieszkającej z małoletnimi dziećmi?
2)
W przypadku udzielenia odpowiedzi twierdzącej na pytanie pierwsze, czy art. 1 ust. 2 i 3 oraz art. 3 i 4 decyzji ramowej [w sprawie ENA] są zgodne z art. 7 i art. 24 ust. 3 [karty], również w świetle orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w kwestii art. 8 [Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (EKPC), podpisanej w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r.] i tradycji konstytucyjnych wspólnych dla państw członkowskich, w zakresie, w jakim nakazują one przekazanie matki, powodując zerwanie więzi z małoletnimi dziećmi, z którymi ona zamieszkuje, z pominięciem najlepszego interesu dziecka?”.
9.
Uwagi pisemne złożyli GN, prokurator generalny przy sądzie apelacyjnym w Bolonii, rządy włoski, węgierski i niderlandzki, Rada Unii Europejskiej oraz Komisja Europejska. W dniu 28 marca 2023 r. miała miejsce rozprawa, podczas której GN, rządy włoski i niderlandzki, Rada i Komisja zaprezentowały uwagi ustne.
III. Analiza
10.
Aby przedstawić Trybunałowi użyteczną odpowiedź, proponuję przeformułowanie pytań skierowanych przez sąd odsyłający. Sąd ten w pytaniu pierwszym dąży do ustalenia, czy jest uprawniony do odmowy wykonania ENA, jeśli przekazanie grozi naruszeniem praw podstawowych matki, której przekazania dotyczy wniosek, oraz praw podstawowych małoletnich dzieci z nią zamieszkujących. Uzupełniająco sąd ten zapytuje, czy mógłby odroczyć takie przekazanie. Przedmiotem rozważań są prawo do życia rodzinnego, zagwarantowane w art. 7 karty, oraz najlepszy interes dziecka, zapewniony w art. 24 karty.
11.
Poprzez pytanie drugie sąd odsyłający podaje w wątpliwość zgodność decyzji ramowej w sprawie ENA z dwoma rozpatrywanymi prawami podstawowymi, jeżeli decyzja ta miałaby być interpretowana w ten sposób, że stoi na przeszkodzie odmowie lub odroczeniu wykonania ENA w okolicznościach sprawy głównej. To pytanie stanie się zatem istotne tylko wtedy, gdy Trybunał zaprzeczy możliwości odmowy wykonania ENA. Biorąc pod uwagę odpowiedź, jaką zaproponuję Trybunałowi na pytanie pierwsze, nie będzie potrzeby odpowiadania na pytanie drugie.
12.
Problem podniesiony przez sąd odsyłający jest jednocześnie standardowy i nowatorski. Jest standardowy, ponieważ stanowi kolejne w szeregu odesłań prejudycjalnych, w których zadaje się pytanie, czy ryzyko naruszenia prawa podstawowego może być podstawą odmowy wykonania ENA, poza wyraźnie obligatoryjnymi lub fakultatywnymi podstawami odmowy wykonania przewidzianymi w art. 3, 4 i 4a decyzji ramowej w sprawie ENA (
4
).
13.
Jednakże jest on także całkowicie nowatorski, ponieważ po raz pierwszy niewykonanie może zostać uzasadnione możliwym naruszeniem praw podstawowych nie (tylko) osoby, której wniosek dotyczy, ale (także) osoby trzeciej: małoletniego dziecka matki, której dotyczy wniosek o przekazanie.
14.
Moim zdaniem te dwie kwestie należy rozróżnić. Z tego względu w pierwszej kolejności zajmę się okolicznościami, w jakich prawo matki do życia rodzinnego, zagwarantowane w art. 7 karty, może uzasadnić odmowę jej przekazania. Odpowiedź na to pytanie może zostać udzielona na podstawie już dobrze rozwiniętej linii orzeczniczej interpretującej art. 1 ust. 3 decyzji ramowej w sprawie ENA. Następnie przeanalizuję konsekwencje, jakie wynikają dla wykonującego nakaz organu z obowiązku działania w najlepszym interesie dziecka, czego wymaga art. 24 karty. Będę dowodził, że prawa dziecka mogą uzasadnić odmowę przekazania. Na koniec zajmę się osobno możliwością odroczenia przekazania.
A.
Ryzyko naruszenia prawa matki do życia rodzinnego i „test dwuetapowy”
15.
Dopiero w wyroku z 2016 r., Aranyosi i Căldăraru, Trybunał uznał możliwość odmowy wykonania ENA na podstawie, która nie jest przewidziana wprost w samej decyzji ramowej w sprawie ENA (
5
).
16.
W tamtej sprawie Trybunał uznał, że poważne ryzyko naruszenia zakazu nieludzkiego i poniżającego traktowania, absolutnie podstawowego prawa zagwarantowanego na mocy art. 4 karty, może stanowić podstawę odmowy przekazania. Trybunał oparł się na art. 1 ust. 3 decyzji ramowej w sprawie ENA i orzekł, że odmowa jest uwarunkowana wymogiem, aby wykonujący nakaz organ potwierdził, po pierwsze, istnienie systemowych lub ogólnych nieprawidłowości w kwestii poszanowania art. 4 karty w wydającym nakaz państwie członkowskim, i, po drugie, istnienie ryzyka naruszenia tego prawa wobec konkretnej osoby, której dotyczy sprawa (
6
).
17.
Jest to tak zwany „test dwuetapowy” (
7
). W wielu kolejnych wyrokach, w których Trybunał był najczęściej proszony o wyjaśnienie zakresu ustaleń, jakie zobowiązany jest poczynić wykonujący nakaz organ sądowy przy stosowaniu tego testu, Trybunał potwierdził swoje stanowisko przedstawione w wyroku Aranyosi i Căldăraru (
8
).
18.
W innej linii orzeczniczej, która opierała się na tej samej argumentacji co w sprawie Aranyosi i Căldăraru, Trybunał uznał, że odmowa przekazania, pod warunkami określonymi w „teście dwuetapowym”, jest uzasadniona także wtedy, kiedy chodzi o naruszenie prawa do rzetelnego procesu sądowego osoby, której wniosek dotyczy, zagwarantowane w art. 47 karty. Tak Trybunał orzekł w wyroku LM (
9
) i potwierdził w szeregu kolejnych spraw (
10
).
19.
We wszystkich tych sprawach bez wyjątku chodziło o prawo podstawowe osoby, której dotyczył wniosek. Niniejsza sprawa rodziłaby pytanie podobne do tych podniesionych w sprawach przywołanych w poprzednich punktach, gdyby Trybunał został zapytany, czy GN może powołać się na prawo do życia rodzinnego zapisane w art. 7 karty, aby sprzeciwić się przekazaniu.
20.
Możliwość odstąpienia od obowiązku wykonania ENA została dotychczas potwierdzona jedynie w odniesieniu do dwóch praw podstawowych, zagwarantowanych w art. 4 i 47 karty (
11
). Jednakże nie widzę zasadniczego powodu, dla którego to samo nie miałoby znaleźć zastosowania, gdyby pojawiło się podejrzenie istnienia systemowych lub ogólnych nieprawidłowości w zakresie ochrony innego prawa podstawowego (
12
), takiego jak prawo do życia rodzinnego, tak jak w niniejszej sprawie.
21.
Punktem wyjścia niniejszej analizy jest to, że nałożenie kary pozbawienia wolności, jak słusznie zauważyła Komisja na rozprawie, z konieczności ingeruje w prawo GN do życia rodzinnego. Ograniczenie to jest jednak zasadniczo postrzegane jako konieczne dla osiągnięcia innego interesu społecznego, jakim jest uniknięcie bezkarności sprawców przestępstw (
13
). Niemniej jednak, używając środków przymusu wobec osób fizycznych, państwa członkowskie są zobowiązane do przestrzegania zasady proporcjonalności. W związku z tym są one zobowiązane do ograniczenia prawa do życia rodzinnego matek przebywających w zakładach karnych w możliwie najmniejszym stopniu. Mają jednak swobodę wyboru sposobu, w jaki będą wykonywać to prawo (
14
).
22.
Dlatego jestem zdania, że GN mogłaby powołać się na swoje prawo do życia rodzinnego jako uzasadnienie niewykonania ENA tylko wtedy, gdyby wykonujący nakaz organ miał powód podejrzewać, że wydające nakaz państwo nie będzie respektować jej prawa do życia rodzinnego.
23.
Jak Trybunał wielokrotnie powtarzał (
15
), mechanizm ENA opiera się na założeniu, że państwa członkowskie przestrzegają praw podstawowych.
24.
W związku z tym punktem wyjścia, zgodnym z art. 1 ust. 3 decyzji ramowej w sprawie ENA, jest to, że wydające nakaz państwo członkowskie posiada w swoim systemie prawnym i praktyce rozwiązania, które nie ograniczają w sposób nieproporcjonalny prawa osób pozbawionych wolności do utrzymywania więzi rodzinnych. Domniemanie to może zostać podważone jedynie wówczas, gdy wykonujący nakaz organ posiada wiedzę (
16
) o systemowych lub ogólnych nieprawidłowościach w zakresie zapewnienia prawa do życia rodzinnego osób pozbawionych wolności w wydającym nakaz państwie.
25.
Co istotne, wniosek ten nie może opierać się na informacji, że jeśli chodzi o ochronę życia rodzinnego osób pozbawionych wolności, wydające nakaz państwo członkowskie dokonało odmiennego wyboru legislacyjnego niż wykonujące nakaz państwo członkowskie.
26.
Bez wyjątku, we wszystkich sprawach, w których art. 1 ust. 3 decyzji ramowej w sprawie ENA był interpretowany w sposób pozwalający na odmowę przekazania, czynnikiem uruchamiającym test dwuetapowy była wiedza organu wykonującego o możliwych systemowych lub ogólnych nieprawidłowościach w zakresie ochrony danego prawa podstawowego w wydającym nakaz państwie. Tylko w takiej sytuacji wykonujący nakaz organ mógł odejść od zasady wzajemnego zaufania i zakwestionować ochronę praw podstawowych w wydającym nakaz państwie poprzez zastosowanie testu dwuetapowego.
27.
W niniejszej sprawie nie ma powodu, aby przeprowadzać dwuetapowy test. Niezbędne w tym wypadku założenie – podejrzenie, że Belgia systematycznie narusza prawo do życia rodzinnego matek odbywających karę pozbawienia wolności – nie istnieje.
28.
W takich okolicznościach wykonujący nakaz organ nie może odmówić wykonania ENA z powodu ewentualnego naruszenia prawa GN do życia rodzinnego.
29.
Nadal można zasadnie pytać, czy prawa GN mogą koniec końców zostać nadmiernie ograniczone (na przykład w hipotetycznej sytuacji, w której regulamin zakładu karnego, w którym odbywa karę, zezwala na wizyty rodzinne tylko raz w tygodniu). Oczywiście niemożliwe jest wykluczenie pojedynczego naruszenia w każdej zaistniałej sytuacji.
30.
Jednak system wzajemnego uznawania, na którym opiera się ENA i inne podobne instrumenty prawa Unii (
17
), nie opierają się na (nierealistycznym) oczekiwaniu, że prawa podstawowe nigdy nie zostaną naruszone. Opiera się raczej na domniemaniu, że pojedyncze naruszenie prawa podstawowego zostanie naprawione. Odpowiedzialność za to ponosi jednak wydające nakaz państwo (
18
). Problemy pojedynczych przypadków naruszenia praw podstawowych powinny być rozwiązywane przez wydające, a nie wykonujące państwo członkowskie, w tym poprzez zapewnienie dostępu do jego sądów (
19
).
31.
Ponadto, nawet jeśli nie można wykluczyć pojedynczych naruszeń, organ wykonujący nie byłby w stanie przewidzieć takich naruszeń, chyba że istnieją przesłanki wskazujące na to, że zdarzają się one systematycznie w wydającym nakaz państwie członkowskim.
32.
W niniejszej sprawie, przy braku jakichkolwiek wskazówek co do systemowych lub ogólnych nieprawidłowości w gwarancjach życia rodzinnego osób pozbawionych wolności w Belgii, jestem zdania, że wykonujący nakaz organ nie może na tej podstawie odmówić przekazania (
20
).
33.
W przeciwnym razie zasada wzajemnego zaufania, na której opiera się wzajemne uznawanie, stałaby się bezprzedmiotowa.
B.
Najlepszy interes dziecka
34.
Drugą osobą (lub osobami, biorąc pod uwagę, że według doniesień po wydaniu ENA GN urodziła drugie dziecko), o której prawa podstawowe chodzi w niniejszej sprawie, są dzieci GN.
35.
Dzieci GN również korzystają z prawa do życia rodzinnego. Ponadto, jeśli chodzi o dzieci, ich prawo do życia rodzinnego musi być zawsze interpretowane w świetle innego postanowienia karty, konkretnie jej art. 24 (
21
).
36.
Artykuł 24 karty chroni prawa dziecka. Jego ust. 2 ma szczególne znaczenie w niniejszej sprawie. Stanowi on: „We wszystkich działaniach dotyczących dzieci, zarówno podejmowanych przez władze publiczne, jak i instytucje prywatne, należy przede wszystkim uwzględnić najlepszy interes dziecka”. Ponadto ust. 3 stanowi: „Każde dziecko ma prawo do utrzymywania stałego, osobistego związku i bezpośredniego kontaktu z obojgiem rodziców, chyba że jest to sprzeczne z jego interesami.” (
22
)
37.
Ewentualne naruszenie praw podstawowych dzieci GN jest związane z ENA jedynie pośrednio: są one potencjalnymi pobocznymi ofiarami wykonania ENA, na mocy którego ich matka ma zostać przekazana.
38.
Jednakże art. 24 karty ma zastosowanie do wszystkich działań wynikających ze stosowania prawa Unii, nawet jeśli nie dotyczą one bezpośrednio dziecka, ale mają dla niego istotne konsekwencje (
23
).
39.
W związku z tym na decyzję o wykonaniu ENA może mieć wpływ troska o najlepszy interes dziecka.
40.
Niemniej jednak, ponieważ wykonanie ENA dotyczy dzieci jedynie pośrednio (
24
), kwestia ochrony ich praw jest innego rzędu niż ta, która stanowiła sedno wcześniejszych spraw dotyczących art. 1 ust. 3 decyzji ramowej w sprawie ENA.
41.
Ewentualne niewykonanie ENA w celu ochrony najlepszego interesu dziecka nie jest kwestią wzajemnego zaufania. Najlepszy interes dziecka wymaga uwagi nawet wtedy, gdy wydające nakaz państwo członkowskie oferuje wysoki poziom ochrony dzieci, których matki przebywają w więzieniu.
42.
Ochrona tego interesu z natury wymaga innej oceny: początkiem każdej analizy jest konkretna sytuacja danego dziecka, a nie warunki w wydającym nakaz państwie członkowskim. Sposób, w jaki wydające nakaz państwo traktuje więźniów z małymi dziećmi, odgrywa rolę przy podejmowaniu decyzji przez wykonujący nakaz organ nie z powodu braku zaufania do wydającego nakaz państwa członkowskiego, ale raczej jako element decyzji, co jest najlepsze dla konkretnego dziecka.
43.
W tym względzie test dwuetapowy, jako sprawdzian zasady wzajemnego zaufania, nie ma znaczenia dla udzielenia odpowiedzi na pytanie, czy można odmówić wykonania ENA w celu ochrony najlepszego interesu dziecka (
25
).
44.
Zanim odniosę się do tego, czy najlepszy interes dziecka może uzasadniać odmowę przekazania i jakie kroki organy wykonujące i wydające nakaz muszą podjąć w tym zakresie, najpierw krótko zastanowię się, w jaki sposób orzecznictwo Trybunału radziło sobie z tym prawem podstawowym.
1. Najlepszy interes dziecka w orzecznictwie Trybunału
45.
Najlepszy interes dziecka został opisany w literaturze jako „jedno z najbardziej amorficznych i najmniej zrozumiałych pojęć prawnych” (
26
). W tym samym duchu inni badacze pracowali nad ustaleniem dokładnego charakteru obowiązków wynikających z art. 24 karty (
27
) i podkreślali potrzebę dalszego określenia, w jaki sposób należy go użyć w prawie Unii (
28
). Co wiemy o najlepszym interesie dziecka na podstawie orzecznictwa Trybunału?
46.
Wyrok Trybunału w sprawie Piotrowski jest jedyną sprawą, która odnosiła się konkretnie do systemu ENA (
29
). W sprawie tej chodziło o możliwość wykonania ENA, w przypadku gdy osoba, której dotyczy wniosek, jest małoletnia. Trybunał podkreślił, że dyrektywa 2016/800 (
30
) została przyjęta w celu ochrony praw dziecka w takich sytuacjach. Określa ona minimalne zasady, które dotyczą w szczególności praw procesowych dzieci, wobec których został wydany ENA (
31
). W rezultacie nie ma automatycznej odmowy wykonania ENA, gdy osoba, której dotyczy wniosek, jest małoletnia, chyba że małoletni nie osiągnął wieku odpowiedzialności karnej (
32
).
47.
Jednak moim zdaniem orzeczenie to jest mało pomocne w sytuacjach takich jak ta, kiedy dziecko, którego prawa są kwestionowane, nie jest osobą, której dotyczy wniosek.
48.
Niemniej jednak wyrok ten odzwierciedla nacisk kładziony przez Trybunał na potrzebę dokonania konkretnej oceny sytuacji danego dziecka. To samo podkreślono w innych dziedzinach prawa Unii. Na przykład w kontekście powrotu małoletniego bez opieki w dziedzinie azylu Trybunał stwierdził, że „tylko poprzez przeprowadzenie ogólnej i dogłębnej oceny sytuacji danego małoletniego bez opieki możliwe jest określenie »najlepszego interesu dziecka«” (
33
).
49.
Ponadto, w kontekście decyzji o powrocie ojca małoletniej córki, Trybunał wymienił bardzo konkretne okoliczności, które należy wziąć pod uwagę przy podejmowaniu decyzji o powrocie. Są to, między innymi, wiek dziecka, stopień jego rozwoju psychicznego i emocjonalnego, siła związku uczuciowego dziecka z każdym z jego rodziców oraz ryzyko, jakie stanowiłoby dla równowagi tego dziecka rozdzielenie z rodzicem (
34
).
50.
Trybunał stwierdził również, w kontekście łączenia rodzin obywateli państw trzecich, że każda ocena indywidualnej decyzji, która może mieć wpływ na dziecko, musi uwzględniać jego potrzebę utrzymywania stałego, osobistego związku z obojgiem rodziców (
35
). Organ podejmujący decyzję dotyczącą dziecka musi również wziąć pod uwagę intensywność stosunków emocjonalnych, które zostały nawiązane między dzieckiem a jego opiekunami oraz poziom zależności danego dziecka od jego opiekunów w zakresie, w jakim sprawują oni nad nim władzę rodzicielską oraz ponoszą za nie odpowiedzialność prawną i finansową (
36
).
51.
Inną ważną kwestią jest możliwość sprawowania pełnej pieczy nad dzieckiem (
37
) i zależność dziecka od rodzica (
38
).
52.
Wspólny dla tych wyroków jest pogląd, że przy ocenie najlepszego interesu dziecka określenie jego sytuacji jest zawsze pierwszym krokiem w podejmowaniu decyzji, a tym, co należy ustalić, jest konkretna sytuacja dziecka (
39
).
53.
Mówi nam to coś o wymogu określonym w art. 24 ust. 2 karty, zgodnie z którym należy przede wszystkim uwzględnić interes dziecka: zawsze, gdy chodzi o dzieci, ich interes ma być oceniany jako pierwszy i zawsze w odniesieniu do konkretnej sytuacji dziecka (
40
).
54.
Dopiero po dokonaniu takiej oceny właściwy organ posiada wystarczające informacje, aby podjąć odpowiednią decyzję – w naszym przypadku, czy wykonać ENA.
55.
Czy konieczność uwzględnienia przede wszystkim najlepszego interesu dziecka oznacza również, że każda decyzja organu publicznego, która z nim koliduje, jest bezwzględnie zakazana? Czy też najlepszy interes dziecka wymaga, aby interesy te zostały zrównoważone z innymi interesami publicznymi wchodzącymi w grę w konkretnej sprawie (
41
)?
56.
Jak wykażę w następnej sekcji, moim zdaniem najlepszy interes dziecka nie jest a priori bezwzględną przeszkodą w wykonaniu ENA. Niemniej jednak jest to istotna przeszkoda: jak zasugeruję, jest to zbyt istotna przeszkoda dla wykonującego nakaz organu sądowego podejmującego decyzję w sprawie ENA w niniejszej sprawie.
2. Co wykonujący nakaz organ sądowy powinien wziąć pod uwagę, decydując o najlepszym interesie dziecka?
57.
Zacznijmy od tego, że art. 1 ust. 3 decyzji ramowej w sprawie ENA ma zastosowanie nie tylko do osób, których dotyczy wniosek, ale także do wszystkich innych osób, których ENA może dotyczyć (
42
). Nic nie wskazuje na to, że przepis ten chroni jedynie te osoby, których dotyczy wniosek, przed naruszeniem ich praw podstawowych. Ponadto, nawet gdyby art. 1 ust. 3 nie istniał w decyzji ramowej w sprawie ENA, kiedy zastosowanie ma prawo Unii, prawa podstawowe zawarte w karcie także znajdują zastosowanie (
43
).
58.
Wykonujący nakaz organ sądowy ma zatem niewątpliwie obowiązek podjęcia decyzji, która zabezpieczy najlepszy interes dzieci GN.
59.
Pierwszym krokiem w każdej sprawie dotyczącej praw dziecka musi być konkretna i szczegółowa ocena indywidualnej sytuacji danego dziecka (
44
). Wykonujący nakaz organ sądowy musi wziąć pod uwagę wszystkie informacje istotne dla tej oceny.
60.
Co istotne dla funkcjonowania ENA, gromadzenie takich informacji obejmuje (
45
) komunikację z wydającym nakaz organem sądowym na podstawie art. 15 ust. 2 decyzji ramowej w sprawie ENA (
46
).
61.
W niniejszej sprawie wykonujący nakaz organ sądowy rzeczywiście złożył wniosek o dodatkowe informacje do wydającego nakaz organu sądowego na podstawie art. 15 ust. 2 decyzji ramowej w sprawie ENA. Zapytał o warunki panujące w belgijskich więzieniach dla matek z małymi dziećmi. Wydający nakaz organ sądowy nie odpowiedział na to pytanie, ale zamiast tego skierował wykonujący nakaz organ sądowy do belgijskiej federalnej służby publicznej wymiaru sprawiedliwości, która jest odpowiedzialna za te kwestie. Wykonujący nakaz organ sądowy nie zadał następnie żadnych dodatkowych pytań.
62.
Czy jest to zadowalające wykorzystanie mechanizmu komunikacji na podstawie art. 15 ust. 2 decyzji ramowej w sprawie ENA?
63.
Z pewnością nie.
64.
Trybunał wielokrotnie podkreślał znaczenie mechanizmu komunikacji między dwoma organami sądowymi przy wykonywaniu ENA. Stwierdził, że jest to wyraz obowiązku lojalnej współpracy, zgodnie z którym „państwa członkowskie wzajemnie się szanują i udzielają sobie wzajemnego wsparcia w wykonywaniu zadań wynikających z traktatów” (
47
).
65.
Doprowadziło to Trybunał do wniosku, że oba te organy sądowe muszą w pełni korzystać z instrumentów przewidzianych w decyzji ramowej w sprawie ENA (
48
), w tym takich jak mechanizm komunikacji na podstawie art. 15 ust. 2 decyzji ramowej w sprawie ENA.
66.
W niniejszej sprawie oznacza to, że zainteresowane organy sądowe muszą skorzystać z art. 15 ust. 2 decyzji ramowej w sprawie ENA, aby wykonujący nakaz organ sądowy był wystarczająco poinformowany o sytuacji, jaka czeka GN i jej dzieci w Belgii.
67.
Podczas takiego procesu komunikacji można sobie wyobrazić, że wydający nakaz organ sądowy udzieli informacji na temat warunków panujących w więzieniach dla matek z małymi dziećmi lub istniejących alternatyw. Możliwe jest jednak również, że odmówi przyjęcia dzieci GN. Możliwości są nieograniczone. Wszystkie te informacje mają znaczenie dla ustalenia, czy wykonanie ENA w odniesieniu do GN leży w najlepszym interesie jej dzieci.
68.
Ważnym pytaniem z perspektywy wykonującego nakaz organu sądowego, zwłaszcza w sprawie takiej jak rozpatrywana, jest to, jakie konsekwencje wynikają ze zignorowania przez wydający nakaz organ sądowy wniosku o udzielenie informacji. Czy powinno to prowadzić do automatycznego niewykonania ENA?
69.
Komisja argumentowała podczas rozprawy, że taka powinna być konsekwencja braku odpowiedzi w rozsądnym terminie (
49
).
70.
Nie zgadzam się, że decyzja ramowa w sprawie ENA przewiduje automatyczną konsekwencję w postaci niewykonania nakazu w każdym przypadku braku odpowiedzi ze strony wydającego nakaz organu sądowego.
71.
Jednak konieczność uwzględnienia przede wszystkim najlepszego interesu dziecka nabiera tu konkretnego kształtu. Jeżeli wykonujący nakaz organ nie otrzyma wystarczających informacji, które pozwoliłyby mu mieć absolutną pewność, że wykonanie ENA nie byłoby sprzeczne z najlepszym interesem dziecka, powinien odmówić przekazania.
72.
W takim scenariuszu najlepszy interes dziecka rzeczywiście stanowiłby zbyt istotną przeszkodę do pokonania dla wykonującego nakaz organu sądowego.
3. Narzędzia zawarte w decyzji ramowej w sprawie ENA służące zapobieganiu bezkarności
73.
Duża część orzecznictwa wyjaśniającego znaczenie i skutki najlepszego interesu dziecka rozwinęła się w dziedzinie azylu i migracji. Chociaż jest ono przydatne do określenia kryteriów, które odnoszą się do najlepszego interesu dziecka, niebezpieczeństwo bezkarności nie pojawia się w tej dziedzinie prawa.
74.
Niniejsza sprawa stawia zatem przed Trybunałem problem pogodzenia celu zapewnienia najlepszego interesu dziecka, który należy przede wszystkim uwzględnić, z celem uniknięcia bezkarności, który jest jednym z głównych celów systemu ENA (
50
).
75.
Uczestnicy niniejszej sprawy omówili inne możliwości podejścia do najlepszego interesu dziecka w swoich uwagach na piśmie i na rozprawie. Celem tych dyskusji było znalezienie alternatywy dla odmowy wykonania ENA (a tym samym zapobieżenie bezkarności GN), przy jednoczesnym zapewnieniu ochrony najlepszego interesu dziecka.
76.
Wprowadzenie jakiegokolwiek nowego rozwiązania leży w gestii prawodawcy Unii, a nie Trybunału, uważam natomiast, że decyzja ramowa w sprawie ENA przewiduje pewne narzędzia, które mogą być przydatne w sytuacjach takich jak ta, o której mowa. Moim zdaniem mogą one zmniejszyć niebezpieczeństwo bezkarności przy jednoczesnej ochronie najlepszego interesu dziecka. Do tych przepisów należą w szczególności art. 23 ust. 4, a także art. 4 ust. 6 i art. 5 ust. 3 decyzji ramowej w sprawie ENA.
a) Odroczone przekazanie: art. 23 ust. 4 decyzji ramowej w sprawie ENA
77.
Poprzez pytanie pierwsze sąd odsyłający zmierza do ustalenia nie tylko tego, czy można odmówić wykonania ENA, ale także tego, czy ewentualnie można to wykonanie odroczyć.
78.
Uczestnicy postępowania przed Trybunałem rozważali możliwość zastosowania w niniejszej sprawie art. 23 ust. 4 decyzji ramowej w sprawie ENA. Przepis ten ma następujące brzmienie: „Wyjątkowo przekazanie może być czasowo odroczone z ważnych przyczyn natury humanitarnej, na przykład gdy zachodzą poważne podstawy do przypuszczenia, że zagrozi to w sposób ewidentny życiu lub zdrowiu osoby, której dotyczy wniosek. Wykonanie europejskiego nakazu aresztowania ma miejsce w terminie możliwie najkrótszym po ustąpieniu tych podstaw. Wykonujący nakaz organ sądowy niezwłocznie powiadamia wydający nakaz organ sądowy o ustaleniu nowej daty przekazania. W tym przypadku przekazanie ma miejsce w ciągu 10 dni od w ten sposób uzgodnionej nowej daty”.
79.
Prokurator generalny przy sądzie apelacyjnym w Bolonii jest zdania, i to samo zostało podniesione przez rząd włoski na rozprawie, że w żadnym wypadku nie należy odmówić wykonania nakazu, ale po prostu odroczyć je na podstawie art. 23 ust. 4 decyzji ramowej w sprawie ENA do czasu, gdy dziecko osiągnie wyższy poziom dojrzałości. Rada zasugerowała, że poważne zagrożenie dla dziecka można w niektórych przypadkach interpretować jako ważną przyczynę natury humanitarnej, która uzasadniałaby zastosowanie art. 23 ust. 4 decyzji ramowej w sprawie ENA.
80.
Podczas rozprawy Komisja nie zgodziła się z tym i dodała, że przepis ten może zostać zastosowany dopiero po podjęciu w rzeczywistości decyzji o wykonaniu nakazu.
81.
Abstrahując od faktu, że art. 23 ust. 4 decyzji ramowej w sprawie ENA odnosi się konkretnie do osoby, której dotyczy wniosek, moim zdaniem zastosowanie go w niniejszej sprawie nie jest możliwe. Sam jego tekst przywołuje ważne przyczyny natury humanitarnej i podaje przykład oczywistego zagrożenia dla zdrowia osoby, której dotyczy wniosek (a nie osoby trzeciej).
82.
W wyroku E.D.L. Trybunał stwierdził, że art. 23 ust. 4 decyzji ramowej w sprawie ENA może zostać zastosowany, gdy wykonujący nakaz organ sądowy ma istotne i rzeczowe podstawy, by uznać, że „przekazanie ciężko chorej osoby, której dotyczy nakaz, wiązałoby się dla niej z rzeczywistym ryzykiem znaczącego skrócenia oczekiwanej długości życia lub szybkiego, znaczącego i nieodwracalnego pogorszenia się stanu zdrowia” (
51
).
83.
Moim zdaniem podejście to jest rzeczywiście odpowiednie, aby zastosować je wobec osoby, której dotyczy wniosek: chociaż nie byłoby powodu do odmowy wykonania ENA, jego odroczenie jest konieczne ze względu na stan osoby, której dotyczy wniosek.
84.
W sytuacji takiej jak będąca przedmiotem niniejszej sprawy konieczność uwzględnienia najlepszego interesu dziecka dotyczy osoby innej niż osoba, której dotyczy wniosek – to znaczy jej dzieci. Jeśli istnieje niebezpieczeństwo, że przekazanie matki stanowiłoby poważne zagrożenie dla jej dzieci (na przykład dla ich zdrowia lub rozwoju emocjonalnego), powinno to być, moim zdaniem, ważną kwestią do rozważenia przed podjęciem decyzji o przekazaniu.
85.
Nawet jeśli wyjdziemy poza treść art. 23 ust. 4 decyzji ramowej w sprawie ENA i wyobrazimy sobie, że możliwe byłoby zastosowanie go do dzieci osoby, której dotyczy wniosek, czekanie, aż dziecko osiągnie bardziej dojrzały wiek, jak zasugerował rząd włoski, nie spełniłoby standardu przyczyn natury humanitarnej zgodnie z wykładnią dokonaną przez Trybunał w wyroku E.D.L.
86.
Moim zdaniem wypaczyłoby to cel art. 23 ust. 4 decyzji ramowej w sprawie ENA.
87.
W tym przypadku zastosowanie art. 23 ust. 4 decyzji ramowej w sprawie ENA nie jest zatem pomocne.
b) Artykuł 4 ust. 6 decyzji ramowej w sprawie ENA
88.
Artykuł 4 ust. 6 decyzji ramowej w sprawie ENA jest kolejną możliwością, z której mogą skorzystać wykonujące nakaz organy sądowe, gdy stwierdzą, że w najlepszym interesie dziecka leży zatrzymanie zarówno matki, jak i dziecka w wykonującym nakaz państwie członkowskim.
89.
Przewiduje on możliwość niewykonania przez wykonujący nakaz organ sądowy ENA wydanego w celu wykonania kary pozbawienia wolności lub środka zabezpieczającego, jeżeli osoba, której dotyczy wniosek, przebywa w państwie członkowskim wykonującym nakaz, jest jego obywatelem lub ma w nim miejsce zamieszkania, w przypadku gdy państwo to zobowiązuje się wykonać karę pozbawienia wolności lub środek zabezpieczający.
90.
Głównym celem tego przepisu jest umożliwienie wykonującemu nakaz organowi sądowemu przypisania szczególnej wagi zwiększeniu szans ponownej integracji społecznej osoby, której dotyczy wniosek, na reintegrację ze społeczeństwem po wykonaniu kary, na którą ta osoba została skazana (
52
).
91.
Nie ma jednak powodu, dla którego przepis ten nie miałby być zastosowany również w celu zabezpieczenia najlepszego interesu dziecka, a jednocześnie w celu uniknięcia bezkarności. Zastosowanie art. 4 ust. 6 decyzji ramowej w sprawie ENA może być najlepszym rozwiązaniem, jeżeli z jakiegokolwiek powodu związanego z danym dzieckiem w jego najlepszym interesie byłoby nieopuszczanie wykonującego nakaz państwa członkowskiego, ale jednocześnie ważne byłoby, aby utrzymywało ono bliskie i częste relacje z matką (przykładowo w sytuacji, gdy drugi rodzic lub dalsza rodzina mieszka w wykonującym nakaz państwie członkowskim).
92.
Według sądu odsyłającego Włochy dokonały transpozycji art. 4 ust. 6 decyzji ramowej w sprawie ENA do swojego prawa, nakładając warunek co najmniej pięcioletniego pobytu osoby, której dotyczy wniosek, we Włoszech, aby możliwe było skorzystanie z tego przepisu.
93.
Trybunał uznał, że sformułowania „przebywa” i „ma miejsce zamieszkania” w art. 4 ust. 6 decyzji ramowej w sprawie ENA są autonomicznymi pojęciami prawa Unii, które nie mogą być definiowane przez państwa członkowskie (
53
). Zdaniem Trybunału sformułowania te „odnoszą się odpowiednio do sytuacji, w których osoba objęta [ENA] albo ma rzeczywiste miejsce zamieszkania w państwie członkowskim wykonania nakazu, albo zbudowała z tym państwem, w następstwie odpowiednio długiego stałego pobytu, więzi porównywalne z tymi, które są wynikiem zamieszkania” (
54
).
94.
Nakłada to na sąd odsyłający obowiązek dokonywania wykładni prawa krajowego zgodnie z autonomiczną wykładnią tych pojęć dokonaną przez Trybunał, który nie nakłada wymogu przebywania w danym państwie przez 5 lat.
95.
Co prawda art. 4 ust. 6 decyzji ramowej w sprawie ENA daje wykonującemu nakaz organowi sądowemu możliwość wyboru i nie nakłada na niego obowiązku wykonania kary pozbawienia wolności w wykonującym nakaz państwie członkowskim. Jeżeli jednak chodzi o zabezpieczenie najlepszego interesu dziecka, możliwość ta może stać się obowiązkiem, gdy wykonujący nakaz organ sądowy uzna, że w najlepszym interesie dziecka leży nieopuszczanie wykonującego nakaz państwa członkowskiego (
55
).
96.
W związku z tym przepis ten w mojej opinii stanowi kolejne narzędzie procesowe, za pomocą którego wykonujący nakaz organ sądowy może złagodzić niebezpieczeństwo bezkarności i pogodzić je z najlepszym interesem dziecka.
c) Artykuł 5 ust. 3 decyzji ramowej w sprawie ENA
97.
Artykuł 5 ust. 3 decyzji ramowej w sprawie ENA przewiduje, że kiedy ENA zostaje wydany do celów ścigania osoby, która jest obywatelem wykonującego nakaz państwa członkowskiego lub ma miejsce zamieszkania (
56
) w tym państwie członkowskim, przekazanie następuje pod warunkiem, że osoba ta po rozprawie zostaje przekazana do wykonującego nakaz państwa członkowskiego w celu odbycia tam kary pozbawienia wolności lub wykonania środka zabezpieczającego orzeczonych wobec niej w wydającym nakaz państwie członkowskim.
98.
Przepis ten stanowi w pewien sposób odwrotność art. 4 ust. 6 decyzji ramowej w sprawie ENA: niezależnie od tego, czy ENA został wydany w celu ścigania (jak w przypadku art. 5 ust. 3), czy wykonania kary (art. 4 ust. 6), osoby mające miejsce zamieszkania w wykonującym nakaz państwie mogą skorzystać z odbywania kary w państwie członkowskim miejsca zamieszkania.
99.
Artykuł 5 ust. 3 dotyczy sytuacji, w których ENA jest wydawany w celu ścigania, co niewątpliwie nie ma miejsca w tym przypadku. GN została skazana w Belgii, a ENA został wydany wyraźnie w celu wykonania kary pozbawienia wolności.
100.
Jednakże na rozprawie GN i Komisja wyjaśniły, że ponieważ GN została skazana zaocznie, istnieje możliwość przeprowadzenia ponownego procesu w Belgii, co ich zdaniem oznaczałoby, że ENA został wydany także w celu ścigania.
101.
W takim wypadku art. 5 ust. 3 decyzji ramowej w sprawie ENA zezwalałby wykonującemu nakaz organowi sądowemu na uzależnienie przekazania osób będących obywatelami wykonującego nakaz państwa członkowskiego lub mających miejsce zamieszkania w tym państwie członkowskim od tego, że ta osoba zostanie następnie odesłana w celu odbycia kary pozbawienia wolności lub wykonania środka zabezpieczającego w owym [wykonującym nakaz] państwie członkowskim.
102.
Po pierwsze, okoliczności faktyczne każą wątpić, czy GN ma miejsce zamieszkania we Włoszech. Niemniej jednak ocena ta należy do sądu odsyłającego.
103.
Po drugie, art. 5 zdanie pierwsze decyzji ramowej w sprawie ENA stanowi, że wykonujący nakaz organ może skorzystać z tej możliwości. W związku z tym art. 5 ust. 3 decyzji ramowej w sprawie ENA stanowi kolejną możliwość, z której mogą skorzystać wykonujące nakaz organy sądowe, gdy stwierdzą, że w najlepszym interesie dziecka leży zatrzymanie zarówno matki, jak i dziecka w wykonującym nakaz państwie członkowskim.
104.
Biorąc jednak pod uwagę, że ENA przeciwko GN został wyraźnie wydany w celu wykonania kary pozbawienia wolności, jestem zdania, że przepis ten nie może zostać zastosowany w niniejszej sprawie.
IV. Wniosek
105.
W świetle powyższych rozważań proponuję, aby Trybunał udzielił następujących odpowiedzi na zadane przez Corte suprema di cassazione (sąd kasacyjny, Włochy) pytania prejudycjalne:
1)
Artykuł 1 ust. 3 decyzji ramowej Rady 2002/584/WSiSW z dnia 13 czerwca 2002 r. w sprawie europejskiego nakazu aresztowania i procedury wydawania osób między państwami członkowskimi nie stoi co do zasady na przeszkodzie odmowie wykonania ENA wydanego w odniesieniu do matki małych dzieci, jeśli leży to w najlepszym interesie dziecka.
2)
Taka odmowa jest możliwa wyłącznie wtedy, jeśli, po ustaleniu konkretnej sytuacji dziecka i po skorzystaniu z mechanizmu komunikacji przewidzianego w art. 15 ust. 2 decyzji ramowej w sprawie ENA, wykonujący nakaz organ nie dysponuje wystarczającymi informacjami, które pozwoliłyby mu mieć całkowitą pewność, że wykonanie ENA nie byłoby sprzeczne z najlepszym interesem dziecka.
3)
Odroczenie w czasie przekazania na podstawie art. 23 ust. 4 decyzji ramowej w sprawie ENA nie jest możliwe w odniesieniu do osoby innej niż ta, której wniosek dotyczy, oraz z innych przyczyn niż humanitarne względy, na przykład ze względu na oczywiste zagrożenie życia lub zdrowia osoby, której dotyczy wniosek.
(
1
)	Język oryginału: angielski.
(
2
)	Decyzja ramowa Rady 2002/584/WSiSW z dnia 13 czerwca 2002 r. w sprawie europejskiego nakazu aresztowania i procedury wydawania osób między państwami członkowskimi (Dz.U. 2002, L 190, s. 1), zmieniona decyzją ramową Rady 2009/299/WSiSW z dnia 26 lutego 2009 r. zmieniającą decyzje ramowe 2002/584/WSiSW, 2005/214/WSiSW, 2006/783/WSiSW, 2008/909/WSiSW oraz 2008/947/WSiSW i tym samym wzmacniającą prawa procesowe osób oraz ułatwiającą stosowanie zasady wzajemnego uznawania do orzeczeń wydanych pod nieobecność danej osoby na rozprawie (Dz.U. 2009, L 81, s. 24), (zwana dalej „decyzją ramową w sprawie ENA”).
(
3
)	Przyjętej przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych w dniu 20 listopada 1989 r. (Recueil des traités des Nations unies, vol. 1577, s. 3).
(
4
)	Trybunał Sprawiedliwości wprowadził możliwość odmowy wykonania ENA, w sytuacjach innych niż te przewidziane w art. 3, 4 i 4a decyzji ramowej w sprawie ENA, w wyroku z dnia 5 kwietnia 2016 r., Aranyosi i Căldăraru (C‑404/15 i C‑659/15 PPU, EU:C:2016:198, zwanym dalej również „wyrokiem Aranyosi i Căldăraru”).
(
5
)	Nawet przed wyrokiem Aranyosi i Căldăraru sądy krajowe obawiały się, że wykonując ENA narażają się na ryzyko naruszenia praw podstawowych osoby, której wniosek dotyczy, chronionych na mocy EKPC, i z tego względu wielokrotnie zwracały się do Trybunału z pytaniami prejudycjalnymi. Jednakże w tych wcześniejszych sprawach Trybunał nie uznał za konieczne ustanowienia dodatkowych możliwości odmowy przekazania. Zobacz na przykład wyroki: z dnia 3 maja 2007 r., Advocaten voor de Wereld (C‑303/05, EU:C:2007:261); z dnia 26 lutego 2013 r., Melloni (C‑399/11, EU:C:2013:107); z dnia 30 maja 2013 r., F. (C‑168/13 PPU, EU:C:2013:358).
(
6
)	Wyrok z 5 kwietnia 2016 r., Aranyosi i Căldăraru (C‑404/15 i C‑659/15 PPU, EU:C:2016:198, pkt 93, 94).
(
7
)	Należy poczynić uwagę dotyczącą nazewnictwa: sformułowanie „test dwuetapowy” został użyty w opinii rzecznika generalnego M. Bobeka w sprawie Gavanozov (C‑852/19, EU:C:2021:346, przypis 42). Został też określony przez Trybunał Sprawiedliwości jako „badanie składające się z dwu etapów” lub „dwuetapowe badanie” w wyrokach: z dnia 17 grudnia 2020 r., Openbaar Ministerie (Niezależność wydającego nakaz organu sądowego) (C‑354/20 PPU i C‑412/20 PPU, EU:C:2020:1033, pkt 53); z dnia 22 lutego 2022 r., Openbaar Ministerie (Sąd ustanowiony na mocy ustawy w wydającym nakaz państwie członkowskim) (C‑562/21 PPU i C‑563/21 PPU, EU:C:2022:100, pkt 52, 54, 55, 62, 66); z dnia 31 stycznia 2023 r., Puig Gordi i in. (C‑158/21, EU:C:2023:57, pkt 98, 101). Ten sam zwrot został także użyty w opinii rzecznika generalnego A. Rantosa w sprawie Openbaar Ministerie (Sąd ustanowiony na mocy ustawy w wydającym nakaz państwie członkowskim) (C‑562/21 PPU i C‑563/21 PPU, EU:C:2021:1019, pkt 37, 38, 42 i przypis 41); opinii rzecznika generalnego J. Richarda de la Tour w Puig Gordi i in. (C‑158/21, EU:C:2022:573, pkt 7, 88, 90, 92, 93, 97, 106, 108 i przypis 57); opinii rzecznika generalnego N. Emiliou w sprawie M.D. (C‑819/21, EU:C:2023:386, pkt 3, 23, 26, 32, 33, 51, 67, 70, 88 oraz we wnioskach tej opinii). W końcu zostało to także określone jako „dwuetapowe badanie” Przypis tłumacza: w polskiej wersji językowej nie ma różnicy terminologicznej wskazanej w jęz. angielskim] w opinii rzecznika generalnego M. Camposa Sáncheza-Bordony w sprawie E.D.L. (Podstawa odmowy związana z chorobą) (C‑699/21, EU:C:2022:955, pkt 35, 39).
(
8
)	W tym zakresie zob. wyroki z dnia 25 lipca 2018 r., Generalstaatsanwaltschaft (Warunki pozbawienia wolności na Węgrzech) (C‑220/18 PPU, EU:C:2018:589, pkt 62); z dnia 19 września 2018 r., RO (C‑327/18 PPU, EU:C:2018:733, pkt 42); z dnia 15 października 2019 r., Dorobantu (C‑128/18, EU:C:2019:857, pkt 52, 55).
(
9
)	Wyrok z dnia 25 lipca 2018 r., Minister for Justice and Equality (Nieprawidłowości w systemie sądownictwa) (C‑216/18 PPU, EU:C:2018:586, pkt 61, 68).
(
10
)	Wyroki: z dnia 17 grudnia 2020 r., Openbaar Ministerie (Niezależność wydającego nakaz organu sądowego) (C‑354/20 PPU i C‑412/20 PPU, EU:C:2020:1033, pkt 52); z dnia 22 lutego 2022 r., Openbaar Ministerie (Sąd ustanowiony na mocy ustawy w wydającym nakaz państwie członkowskim) (C‑562/21 PPU i C‑563/21 PPU, EU:C:2022:100, pkt 50–53); z dnia 31 stycznia 2023 r., Puig Gordi i in. (C‑158/21, EU:C:2023:57, pkt 97, 98).
(
11
)	W niedawnej sprawie Trybunał został zapytany o możliwość odmowy przekazania z powodu możliwego naruszenia integralności osoby i prawa do zdrowia (art. 3 i 35 karty). Ta sprawa dotyczyła jednak innej sytuacji, a mianowicie takiej, w której to prawo nie było zagrożone systemowymi czy ogólnymi nieprawidłowościami w wydającym nakaz państwie w stosunku do prawa do zdrowia osób pozbawionych wolności, ale raczej możliwością, że samo przekazanie może poważnie pogorszyć stan zdrowia osoby, której wniosek dotyczył. W tym kontekście Trybunał nie uznał za konieczne dokonania wykładni art. 1 ust. 3 decyzji ramowej w sprawie ENA w świetle art. 3 i 35 karty. Zobacz wyrok z dnia 18 kwietnia 2023 r., E.D.L. (Podstawa odmowy związana z chorobą) (C‑699/21, EU:C:2023:295, pkt 54).
(
12
)	Te same wnioski można wyczytać z opinii rzecznika generalnego M. Camposa Sáncheza-Bordony, który uznał, że podczas gdy art. 3 karty (prawo do integralności osoby) mógłby zostać zastosowany w odniesieniu do osoby, której dotyczył wniosek, to odmowa przekazania byłaby uzasadniona jedynie na podstawie testu dwuetapowego. Zobacz opinia rzecznika generalnego M. Camposa Sáncheza-Bordony w sprawie E.D.L. (Podstawa odmowy związana z chorobą) (C‑699/21, EU:C:2022:955, pkt 58, 59).
(
13
)	Dla potwierdzenia tej zasady zob. opinia rzecznika generalnego M. Camposa Sáncheza-Bordony w sprawie Presidente del Consiglio dei Ministri i in. (ENA wydany przeciwko obywatelowi państwa trzeciego) (C‑700/21, EU:C:2022:995, pkt 55, 56) (gdzie stwierdza on, że prawo do życia rodzinnego nie może być nadrzędne wobec wykonania kary pozbawienia wolności). Zapobieganie zakłóceniom porządku publicznego lub przestępstwom jest ponadto wymienione jako jeden z możliwych interesów publicznych, które mogą uzasadniać ingerencję w prawo do życia rodzinnego przewidzianego w art. 8 ust. 2 EKPC. Europejski Trybunał Praw Człowieka (zwany dalej „ETPC”) stwierdził, na przykład, w wyroku z dnia 23 października 2014 r. w sprawie Vintman przeciwko Ukrainie (CE:ECHR:2014:1023JUD002840305, § 78), że separacja więźnia od jego bądź jej rodziny jest nieuchronną konsekwencją pozbawienia tej osoby wolności. Z kolei naruszenie art. 8 EKPC stwierdzono w sytuacji więźniów wysłanych do kolonii karnej oddalonej o tysiące kilometrów od ich rodzin. Zobacz wyrok ETPC z dnia 25 lipca 2013 r. w sprawie Khodorkovskiy i Lebedev przeciwko Rosji (CE:ECHR:2013:0725JUD001108206, § 850).
(
14
)	Zobacz art. 52 ust. 1 karty. Zobacz także, przykładowo, wyrok ETPC z dnia 27 września 2022 r. w sprawie Otite przeciwko Zjednoczonemu Królestwu (CE:ECHR:2022:0927JUD001833919, § 39) (gdzie uznano, że oceniając, czy ingerencja w prawo chronione na mocy art. 8 EKPC była konieczna w demokratycznym społeczeństwie i proporcjonalna do uzasadnionego zamierzonego celu, umawiające się państwa korzystają z pewnego marginesu uznania).
(
15
)	Standardowe sformułowanie, którego Trybunał używa we wszystkich swoich wyrokach, w których dokonuje wykładni mechanizmu ENA, brzmi: „zasada wzajemnego zaufania wymaga, w szczególności w odniesieniu do przestrzeni wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości, aby każde z tych państw uznawało – z zastrzeżeniem wyjątkowych okoliczności – że wszystkie inne państwa członkowskie przestrzegają prawa Unii, a zwłaszcza praw podstawowych uznanych w tym prawie”. Zobacz przykładowo wyroki: z dnia 25 lipca 2018 r., Generalstaatsanwaltschaft (Warunki pozbawienia wolności na Węgrzech) (C‑220/18 PPU, EU:C:2018:589, pkt 49; z dnia 25 lipca 2018 r., Minister for Justice and Equality (Nieprawidłowości w systemie sądownictwa) (C‑216/18 PPU, EU:C:2018:586, pkt 36); z dnia 15 października 2019 r., Dorobantu (C‑128/18, EU:C:2019:857, pkt 46); z dnia 22 lutego 2022 r., Openbaar Ministerie (Sąd ustanowiony na mocy ustawy w wydającym nakaz państwie członkowskim) (C‑562/21 PPU i C‑563/21 PPU, EU:C:2022:100, pkt 40); z dnia 31 stycznia 2023 r., Puig Gordi i in. (C‑158/21, EU:C:2023:57, pkt 93); z dnia 18 kwietnia 2023 r., E.D.L. (Podstawa odmowy związana z chorobą) (C‑699/21, EU:C:2023:295, pkt 30).
(
16
)	Informacje te mogą zostać przekazane sądowi przez osobę sprzeciwiającą się przekazaniu lub mogą to być informacje, które sąd już posiada, na przykład zostały ustalone przez inne organy. Na przykład w wyroku Aranyosi i Căldăraru wykonujący nakaz organ miał podejrzenia co do warunków panujących w więzieniach na Węgrzech i w Rumunii w oparciu o wcześniejsze ustalenia ETPC i raport wydany przez Europejski Komitet do spraw Zapobiegania Torturom oraz Nieludzkiemu lub Poniżającemu Traktowaniu albo Karaniu. Zobacz wyrok z dnia 5 kwietnia 2016 r., Aranyosi i Căldăraru (C‑404/15 i C‑659/15 PPU, EU:C:2016:198, pkt 43, 44, 59–61).
(
17
)	Zobacz na przykład: decyzja ramowa Rady 2008/947/WSiSW z dnia 27 listopada 2008 r. o stosowaniu zasady wzajemnego uznawania do wyroków i decyzji w sprawie zawieszenia lub warunkowego zwolnienia w celu nadzorowania przestrzegania warunków zawieszenia i obowiązków wynikających z kar alternatywnych (Dz.U. 2008, L 337, s. 102); dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2014/41/UE z dnia 3 kwietnia 2014 r. w sprawie europejskiego nakazu dochodzeniowego w sprawach karnych (Dz.U. 2014, L 130, s. 1).
(
18
)	Wyrok z dnia 13 stycznia 2021 r., MM (C‑414/20 PPU, EU:C:2021:4, pkt 61).
(
19
)	Zobacz na przykład wyrok z dnia 17 grudnia 2020 r., Generalstaatsanwaltschaft Hamburg (C‑416/20 PPU, EU:C:2020:1042, pkt 55) (gdzie Trybunał uznał, że zainteresowany po przekazaniu będzie mieć możliwość powołania się przed sądami wydającego nakaz państwa członkowskiego na jakiekolwiek ewentualne naruszenie prawa Unii, w tym przypadku, prawa procesowe osoby w postępowaniu karnym). Podniosłam tę kwestię uprzednio w mojej opinii w sprawach połączonych Minister for Justice and Equality (Wykonanie warunkowo zawieszonej kary) (C‑514/21 i C‑515/21, EU:C:2022:848, pkt 117, 135).
(
20
)	Warto zauważyć, o czym przypomniała Trybunałowi Rada na rozprawie, że P. Aranyosi był również ojcem małoletniego dziecka. Jego przekazanie nigdy nie było jednak kwestionowane w oparciu o ewentualne naruszenie jego prawa do życia rodzinnego, a jedynie w oparciu o ewentualne naruszenie zakazu nieludzkiego i poniżającego traktowania.
(
21
)	Wyrok z dnia 26 marca 2019 r., SM (Dziecko umieszczone w algierskiej kafali) (C‑129/18, EU:C:2019:248, pkt 67).
(
22
)	Zgodnie z wyjaśnieniami dotyczącymi Karty praw podstawowych Unii Europejskiej (Dz.U. 2007, C 303, s. 17), art. 24 karty jest oparty na Konwencji o prawach dziecka, podpisanej w Nowym Jorku w dniu 20 listopada 1989 r. i ratyfikowanej przez wszystkie państwa członkowskie, w szczególności na jej art. 3, 9, 12 i 13. Ta konwencja zatem jest właściwa dla wykładni art. 24 karty. W tym zakresie zob. wyrok z dnia 14 grudnia 2021 r., Stolichna obshtina, rayon Pancharevo (C‑490/20, EU:C:2021:1008, pkt 63). Prawa dziecka są także wymienione w art. 3 ust. 3 TUE jako jeden z celów wspieranych przez Unię Europejską.
(
23
)	Wyrok z dnia 11 marca 2021 r., État belge (Powrót rodzica małoletniego dziecka) (C‑112/20, EU:C:2021:197, pkt 36, 38).
(
24
)	Z wyjątkiem sytuacji, gdy same podlegają przekazaniu, co jest możliwe po osiągnięciu wieku odpowiedzialności karnej. Taka była sytuacja w wyroku z dnia 23 stycznia 2018 r., Piotrowski (C‑367/16, EU:C:2018:27).
(
25
)	Wszyscy uczestnicy niniejszego postępowania, z wyjątkiem rządu węgierskiego i Rady, uznali również, że na pierwsze pytanie sądu odsyłającego należy odpowiedzieć w sposób nieco odbiegający od testu dwuetapowego.
(
26
)	C. Smyth, The best interests of the child in the expulsion and first-entry jurisprudence of the European Court of Human Rights: How principled is the Court’s use of the principle?”, European Journal of Migration and Law, vol. 17(1), 2015, s. 70, na s. 71.
(
27
)	I. Goldner-Lang, Chapter 31: The child’s best interests as a gap filler and expander of EU law in internal situations, w: K.S. Ziegler, P.J. Neuvonen, V. Moreno-Lax (eds.), Research Handbook on General Principles in EU Law. Constructing Legal Orders in Europe, Cheltenham, Edward Elgar Publishing, 2022.
(
28
)	M. Klaassen, P. Rodrigues, The best interests of the child in EU family reunification law: A plea for more guidance on the role of Article 24(2) of the Charter, European Journal of Migration and Law, vol. 19(2), 2017, s. 191.
(
29
)	Wyrok z dnia 23 stycznia 2018 r., Piotrowski (C‑367/16, EU:C:2018:27).
(
30
)	Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/800 z dnia 11 maja 2016 r. w sprawie gwarancji procesowych dla dzieci będących podejrzanymi lub oskarżonymi w postępowaniu karnym (Dz.U. 2016, L 132, s. 1).
(
31
)	Konkretnie art. 17 tej dyrektywy stanowi, że pewne prawa przyznane dzieciom, które są podejrzanymi lub oskarżonymi w krajowym postępowaniu karnym, powinny mieć zastosowanie mutatis mutandis także do dzieci, wobec których został wydany taki nakaz, od chwili ich zatrzymania w wykonującym nakaz państwie członkowskim. Wyrok z dnia 23 stycznia 2018 r., Piotrowski (C‑367/16, EU:C:2018:27, pkt 36).
(
32
)	Wyrok z dnia 23 stycznia 2018 r., Piotrowski (C‑367/16, EU:C:2018:27, pkt 38). Należy dodać, że granica odpowiedzialności karnej jest w każdym przypadku obowiązkową podstawą odmowy wykonania ENA na mocy art. 3 ust. 3 decyzji ramowej w sprawie ENA.
(
33
)	Wyrok z dnia 14 stycznia 2021 r., Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid (Powrót małoletniego bez opieki) (C‑441/19, EU:C:2021:9, pkt 46).
(
34
)	Wyroki: z dnia 11 marca 2021 r., État belge (Powrót rodzica małoletniego dziecka) (C‑112/20, EU:C:2021:197, pkt 27); z dnia 10 maja 2017 r., Chavez-Vilchez i in. (C‑133/15, EU:C:2017:354, pkt 70, 71).
(
35
)	Wyrok z dnia 16 lipca 2020 r., État belge (Łączenie rodzin – Małoletnie dziecko) (C‑133/19, C‑136/19 i C‑137/19, EU:C:2020:577, pkt 34). Zobacz także wyrok z dnia 6 grudnia 2012 r., O i in. (C‑356/11 i C‑357/11, EU:C:2012:776, pkt 76).
(
36
)	Wyrok z dnia 26 marca 2019 r., SM (Dziecko umieszczone w algierskiej kafali) (C‑129/18, EU:C:2019:248, pkt 69).
(
37
)	Opinia rzecznika generalnego M. Szpunara w sprawie Chavez-Vilchez i in. (C‑133/15, EU:C:2016:659, pkt 101).
(
38
)	Wyrok z dnia 10 maja 2017 r., Chavez-Vilchez i in. (C‑133/15, EU:C:2017:354, pkt 70).
(
39
)	Jest to dodatkowy argument przemawiający za tym, że test dwuetapowy nie może zostać zastosowany. Jest on nieodpowiedni, ponieważ pierwszy etap pomijałby konkretną ocenę najlepszego interesu dziecka, a zamiast tego skupiałby się na systemowych lub ogólnych nieprawidłowościach w wydającym nakaz państwie członkowskim. W przypadku stwierdzenia takich nieprawidłowości, co ewidentnie ma miejsce w niniejszej sprawie, wykonujący nakaz organ sądowy nie byłby w ogóle w stanie ocenić konkretnej sytuacji dziecka. To właśnie ta ocena jest kluczowa dla określenia najlepszego interesu dziecka.
(
40
)	Jak zauważyła Cardona Llorens, najlepszy interes dziecka jest pojęciem nieokreślonym, ale nie uznaniowym: „W przypadku tej samej decyzji ocena i ustalenie najlepszego interesu pięciorga różnych dzieci powinny skłonić nas do dokonania pięciu różnych ustaleń (biorąc pod uwagę, że żadne dziecko nie jest takie samo w tych samych okolicznościach i w tej samej sytuacji). Jednak ocena i ustalenie najlepszego interesu jednego dziecka dokonane indywidualnie przez pięć osób dorosłych przy podejmowaniu decyzji powinny doprowadzić do tego samego rezultatu”. Zobacz J. Cardona Llorens, Presentation of General Comment No. 14: Strengths and Limitations, Points of Consensus and Dissent Emerging in the Drafting, w: The Best Interests of the Child – A Dialogue between Theory and Practice (Rada Europy 2016), s. 12 dostępne na: https://rm.coe.int/1680657e56.
(
41
)	W tej kwestii zob. L. Lonardo, The best interests of the child in the case-law of the Court of Justice of the European Union, Maastricht Journal of European and Comparative Law, vol. 29(5), 2022, s. 596, na s. 598. W kwestii najlepszego interesu dziecka jako „zasady bezpieczeństwa”, w świetle której inne instrumenty prawa Unii powinny być interpretowane, zob. E. Frasca, J.Y. Carlier, The best interests of the child in ECJ asylum and migration case-law: Towards a safeguard principle for the genuine enjoyment of the substance of children’s rights?, Common Market Law Review, vol. 60, 2023, s. 345.
(
42
)	W trakcie rozprawy Komisja także zajęła takie stanowisko.
(
43
)	Wyrok z dnia 26 lutego 2013 r., Åkerberg Fransson (C‑617/10, EU:C:2013:105, pkt 21). W kontekście art. 24 karty zob. wyrok z dnia 6 czerwca 2013 r., MA i in. (C‑648/11, EU:C:2013:367, pkt 59).
(
44
)	Zarówno rząd włoski, jak i Komisja podkreśliły podczas rozprawy, że może to również obejmować włączenie opieki społecznej w wykonującym nakaz państwie członkowskim lub komunikację z opieką społeczną w wydającym nakaz państwie członkowskim.
(
45
)	Wykonujący nakaz organ sądowy musi zebrać wszelkie dalsze istotne informacje, takie jak inne relacje rodzinne dziecka, zwłaszcza z drugim rodzicem, i może zaangażować opiekę społeczną lub inne odpowiednie instytucje, które są w posiadaniu informacji dotyczących konkretnego dziecka.
(
46
)	W rzeczywistości z okoliczności sprawy wydaje się wynikać, że wydający nakaz organ sądowy nie był nawet świadomy, że GN ma dziecko w momencie wydania ENA.
(
47
)	Na przykład w wyrokach: z dnia 22 lutego 2022 r., Openbaar Ministerie (Sąd ustanowiony na mocy ustawy w wydającym nakaz państwie członkowskim) (C‑562/21 PPU i C‑563/21 PPU, EU:C:2022:100, pkt 48); z dnia 31 stycznia 2023 r., Puig Gordi i in. (C‑158/21, EU:C:2023:57, pkt 131); z dnia 18 kwietnia 2023 r., E.D.L. (Podstawa odmowy związana z chorobą) (C‑699/21, EU:C:2023:295, pkt 46).
(
48
)	Wyrok z dnia 18 kwietnia 2023 r., E.D.L. (Podstawa odmowy związana z chorobą) (C‑699/21, EU:C:2023:295, pkt 46).
(
49
)	Tak także prokurator generalny przy sądzie apelacyjnym w Bolonii oraz rządy włoski i niderlandzki.
(
50
)	Zobacz w szczególności art. 25 decyzji ramowej Rady 2008/909/WSiSW z dnia 27 listopada 2008 r. o stosowaniu zasady wzajemnego uznawania do wyroków skazujących na karę pozbawienia wolności lub inny środek polegający na pozbawieniu wolności – w celu wykonania tych wyroków w Unii Europejskiej (Dz.U. 2008, L 327, s. 27, zwanej dalej „decyzją ramową 2008/909”). Zobacz także wyrok z dnia 31 stycznia 2023 r., Puig Gordi i in. (C‑158/21, EU:C:2023:57, pkt 141).
(
51
)	Wyrok z dnia 18 kwietnia 2023 r., E.D.L. (Podstawa odmowy związana z chorobą) (C‑699/21, EU:C:2023:295, pkt 42).
(
52
)	Wyroki: z dnia 29 czerwca 2017 r., Popławski (C‑579/15, EU:C:2017:503, pkt 21); z dnia 5 września 2012 r., Lopes Da Silva Jorge (C‑42/11, EU:C:2012:517, pkt 32).
(
53
)	Wyrok z dnia 17 lipca 2008 r., Kozłowski (C‑66/08, EU:C:2008:437, pkt 41, 43). W tym wyroku Trybunał uniemożliwił państwom członkowskim nadanie tym pojęciom szerszego znaczenia niż przewidziane w prawie Unii.
(
54
)	Wyrok z dnia 17 lipca 2008 r., Kozłowski (C‑66/08, EU:C:2008:437, pkt 46).
(
55
)	Należy dodać, że państwa członkowskie mają taką możliwość również na mocy decyzji ramowej 2008/909.
(
56
)	Należy zauważyć, że w przeciwieństwie do art. 4 ust. 6 decyzji ramowej w sprawie ENA przepis ten nie obejmuje osób przebywających w wykonującym nakaz państwie członkowskim.