Voorlopige editie
CONCLUSIE VAN ADVOCAAT-GENERAAL
T. ĆAPETA
van 12 maart 2026
(1)
Zaak C‑660/24
Europese Commissie
tegen
Hongarije
„ Niet-nakoming – Artikel 258 VWEU – Ruimte van vrijheid, veiligheid en recht – Judiciële samenwerking in strafzaken – Richtlijn 2013/48/EU – Recht op toegang tot een advocaat in een strafprocedure – Artikel 3, lid 3, onder b) – Recht op aanwezigheid van een advocaat bij het verhoor – Artikel 3, lid 6, onder b) – Tijdelijke afwijking om te voorkomen dat de strafprocedure substantiële schade wordt toegebracht – Artikel 9 – Afstand – Nationale wetgeving op grond waarvan verdachten of beklaagden kunnen worden verhoord zonder een advocaat indien deze niet binnen een bepaald
tijdsbestek verschijnt – Onjuiste omzetting ”
I.      Inleiding
1.        De onderhavige zaak betreft een niet-nakomingsprocedure krachtens artikel 258 VWEU die de Europese Commissie tegen Hongarije heeft aangespannen omdat dit land niet heeft voldaan aan zijn Unierechtelijke verplichtingen om een aantal bepalingen van richtlijn 2013/48/EU(2) betreffende het recht op toegang tot een advocaat in een strafprocedure op correcte wijze om te zetten.
2.        Deze zaak vindt haar oorsprong in wezen in een fundamenteel verschil van opvatting tussen de Commissie en Hongarije (en de Tsjechische Republiek, die in deze procedure heeft geïntervenieerd) over de uitlegging van het recht op toegang tot een advocaat en afwijkingen van dat recht, zoals neergelegd in artikel 3, leden 3 en 6, van richtlijn 2013/48.
3.        Bij het Hof komt een soortgelijke vraag aan de orde in zaak C‑681/24, Commissie/Tsjechië, waarin ik ook vandaag conclusie neem.
4.        De onderhavige zaak heeft voorts ook betrekking op de onjuiste omzetting van artikel 9 van richtlijn 2013/48, inzake het afstand doen van het recht op toegang tot een advocaat.
II.    Toepasselijke bepalingen
A.      Unierecht
5.        Artikel 3 van richtlijn 2013/48, met het opschrift „Recht op toegang tot een advocaat in een strafprocedure”, bepaalt:
„1.      De lidstaten zorgen ervoor dat de verdachten of beklaagden recht hebben op toegang tot een advocaat, op een zodanig moment en op zodanige wijze dat de betrokken personen hun rechten van verdediging in de praktijk daadwerkelijk kunnen uitoefenen.
[...]
3.      Het recht op toegang tot een advocaat houdt het volgende in:
a)       de lidstaten zorgen ervoor dat de verdachten of beklaagden het recht hebben de advocaat die hen vertegenwoordigt onder vier ogen te ontmoeten en met hem te communiceren, ook voordat zij door de politie of een andere rechtshandhavingsautoriteit of rechterlijke instantie worden verhoord;
b)      de lidstaten zorgen ervoor dat de verdachten of beklaagden het recht hebben dat hun advocaat bij het verhoor aanwezig is en daaraan daadwerkelijk kan deelnemen. Deze deelname geschiedt overeenkomstig procedures in het nationale recht, mits die procedures de daadwerkelijke uitoefening en de essentie van het desbetreffende recht onverlet laten. Wanneer een advocaat aan het verhoor deelneemt, wordt het feit dat dergelijke deelname heeft plaatsgevonden, geregistreerd door gebruik te maken van de registratieprocedure overeenkomstig het recht van de betrokken lidstaat;
[...]
6.      In uitzonderlijke omstandigheden kunnen de lidstaten, uitsluitend in de fase van het voorbereidende onderzoek, tijdelijk afwijken van de toepassing van de in lid 3 vastgestelde rechten, indien en voor zover, gelet op de bijzondere omstandigheden van het geval, een of meer van de volgende dwingende redenen zulks rechtvaardigen:
a)      indien er sprake is van een dringende noodzaak om ernstige negatieve gevolgen voor het leven, de vrijheid of de fysieke integriteit van een persoon te voorkomen;
b)      indien onmiddellijk optreden door de onderzoeksautoriteiten noodzakelijk is om te voorkomen dat de strafprocedure substantiële schade wordt toegebracht.”
6.        Artikel 9 van richtlijn 2013/48, met het opschrift „Afstand”, luidt:
„1.       Onverminderd de bij het nationale recht voorgeschreven aanwezigheid of bijstand van een advocaat, zorgen de lidstaten ervoor dat, met betrekking tot afstand van een in de artikelen 3 en 10 bedoeld recht:
a)      de verdachte of beklaagde mondeling of schriftelijk duidelijke en toereikende informatie in eenvoudige en begrijpelijke bewoordingen is gegeven over de inhoud van het betrokken recht en over de mogelijke gevolgen van het afstand doen daarvan, en
b)      deze vrijwillig en ondubbelzinnig geschiedt.
2.             De afstand, die schriftelijk of mondeling kan geschieden, wordt geregistreerd, alsmede de omstandigheden waaronder de afstand is gedaan door gebruik te maken van de registratieprocedure overeenkomstig het recht van de betrokken lidstaat.
3.       De lidstaten zorgen ervoor dat deze afstand later op elk moment tijdens de strafprocedure door de verdachte of de beklaagde kan worden herroepen en dat de verdachte of beklaagde van die mogelijkheid op de hoogte gebracht wordt. Dergelijke herroeping van de afstand wordt van kracht vanaf het moment waarop zij heeft plaatsgevonden.”
B.      Hongaars recht
7.        § 387, lid 3, van a büntetőeljárásról szóló 2017. évi XC. törvény (wet nr. XC van 2017 tot vaststelling van het wetboek van strafprocesrecht; hierna: „wetboek van strafprocesrecht”) bepaalt:
„Indien de verdachte of de persoon van wie redelijkerwijs wordt vermoed dat hij een strafbaar feit heeft begaan,
een beroep wenst te doen op een advocaat, of indien de onderzoekende autoriteit of het openbaar ministerie een advocaat aanwijst, zal de onderzoekende autoriteit of het openbaar ministerie de advocaat daarvan onmiddellijk in kennis stellen en de ondervraging van de verdachte uitstellen tot de advocaat aankomt, of voor ten minste twee uur. Indien, tijdens die twee uur,
a)       de advocaat niet verschijnt, of
b)      de verdachte of de persoon van wie redelijkerwijs wordt vermoed dat hij een strafbaar feit heeft begaan, na raadpleging van zijn of haar advocaat erin toestemt de ondervraging te beginnen,
begint de onderzoekende autoriteit of het openbaar ministerie met diens ondervraging.”
III. Precontentieuze procedure en procedure bij het Hof
8.        Op 12 november 2021 heeft de Commissie overeenkomstig artikel 258 VWEU Hongarije een aanmaningsbrief gestuurd waarin zij aangaf dat een aantal bepalingen van richtlijn 2013/48, met name artikel 3, lid 6, onder b), en artikel 9, ervan, niet correct waren omgezet, en heeft zij die lidstaat uitgenodigd om binnen twee maanden opmerkingen in te dienen.
9.        Op 12 januari 2022 heeft Hongarije op die brief geantwoord en de argumenten van de Commissie bestreden.
10.      Op 14 juli 2023 heeft de Commissie Hongarije een met redenen omkleed advies gezonden, waarin zij aanvoerde dat artikel 3, lid 6, onder b), en artikel 9 van richtlijn 2013/48 nog steeds niet op correcte wijze waren omgezet, en heeft zij Hongarije uitgenodigd om binnen twee maanden na ontvangst van het advies daaraan gevolg te geven.
11.      Op 13 september 2023 heeft Hongarije op het met redenen omkleed advies geantwoord, waarbij het erbij bleef
dat het artikel 3, lid 6, onder b), en artikel 9 van richtlijn 2013/48 correct had omgezet.
12.      Derhalve heeft de Commissie bij op 10 oktober 2024 ingediend verzoekschrift krachtens artikel 258 VWEU het onderhavige beroep ingesteld bij het Hof. Zij verzoekt het Hof om:
–        vast te stellen dat Hongarije is tekortgeschoten in zijn verplichtingen krachtens artikel 3, lid 6, onder b), juncto artikel 3, lid 3, en artikel 9
van richtlijn 2013/48, doordat het deze bepalingen niet correct heeft omgezet, en
–        Hongarije te verwijzen in de kosten.
13.      In zijn verweer van 23 december 2024 verzoekt Hongarije het Hof om:
–        het beroep ongegrond te verklaren, en
–        de Commissie te verwijzen in de kosten.
14.      De Commissie en Hongarije hebben voorts op 17 februari 2025 en op 28 maart 2025 een repliek respectievelijk een dupliek ingediend.
15.      Op 7 februari 2025 gaf de president van het Hof de Tsjechische Republiek toestemming om in de onderhavige zaak te interveniëren aan de zijde van Hongarije.
16.      Gezien de punten van overeenstemming tussen de onderhavige zaak en zaak C‑681/24, Commissie/Tsjechië, heeft het Hof krachtens artikel 77 van zijn Reglement van de procesvoering in de twee zaken een gemeenschappelijke pleitzitting gehouden. Deze zitting, waar de Commissie, Hongarije en de Tsjechische Republiek pleidooi hebben gehouden, vond plaats op 10 december 2025.
IV.    Analyse
17.      My analyse bestaat uit drie hoofddelen. Ten eerste acht ik het dienstig om enige opmerkingen vooraf te maken over richtlijn 2013/48 en de plaats daarvan in de ruimte van vrijheid, veiligheid en recht (RVVR) (onder A). Ten tweede zal ik de eerste grief bespreken, betreffende de schending van artikel 3, lid 6, onder b), gelezen in samenhang met artikel 3, lid 3, van richtlijn 2013/48 (onder B). Ten derde zal ik de tweede grief, betreffende de schending van artikel 9 van richtlijn 2013/48, bespreken (onder C).
18.      Op basis van die analyse ben ik tot de conclusie gekomen dat beide grieven gegrond zijn.
A.      Opmerkingen vooraf betreffende richtlijn 2013/48 en de RVVR
19.      Om te beginnen heeft de Europese Unie, zoals ik in mijn eerdere conclusies(3) heb opgemerkt, een aantal richtlijnen vastgesteld die zijn gebaseerd op de in artikel 82, lid 2, onder b), VWEU neergelegde bevoegdheid van de Europese Unie om minimumvoorschriften vast te stellen inzake de rechten van personen in strafprocedures. Het gaat om zes richtlijnen, waaronder richtlijn 2013/48(4).
20.      Deze richtlijnen worden soms aangeduid als de „routekaartrichtlijnen”, aangezien ze in gang zijn gezet door de resolutie van de Raad van 2009 over een routekaart ter versterking van de procedurele rechten van verdachten en beklaagden in een strafprocedure(5). Deze resolutie werd goedgekeurd door het programma van Stockholm van de Europese Raad betreffende de RVVR(6), waarin wordt bevestigd dat „[d]e bescherming van de rechten van verdachten en beklaagden in strafzaken [...] een fundamentele waarde van de Unie [is], en van essentieel belang om het onderlinge vertrouwen tussen de lidstaten en het vertrouwen van de burgers in de Unie in stand te houden”(7).
21.      Zoals ook tot uitdrukking komt in de overwegingen van richtlijn 2013/48(8), wordt de vaststelling van gemeenschappelijke minimumvoorschriften inzake de rechten van personen in de strafvordering in die richtlijnen dan ook gemotiveerd met de versterking van het wederzijdse vertrouwen van de lidstaten in elkaars strafrechtstelsels als „de basis van de wederzijdse erkenning, die op haar beurt is verheven tot hoeksteen van de totstandkoming van de ruimte van vrijheid, veiligheid en recht”(9). Dergelijke voorschriften hebben tevens tot doel om belemmeringen voor het vrije verkeer van burgers in de Europese Unie weg te nemen, en om voort te bouwen op de maatstaven voor het recht op een eerlijk proces en de rechten van de verdediging die met name worden gewaarborgd bij artikel 47 en artikel 48, lid 2, van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie (hierna: „Handvest”), alsmede bij vergelijkbare bepalingen van artikel 6 van het Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens en de fundamentele vrijheden (EVRM).(10)
22.      Richtlijn 2013/48 stelt gemeenschappelijke minimumvoorschriften vast inzake het recht van verdachten en beklaagden om toegang tot een advocaat te hebben in alle stadia van een strafprocedure.(11) Dat recht is een fundamenteel vereiste voor een eerlijk proces(12) en draagt ertoe bij dat andere strafprocesrechtelijke rechten worden geëerbiedigd.(13)
23.      Het recht op toegang tot een advocaat in een strafprocedure
is neergelegd in artikel 3 van richtlijn 2013/48.
24.      Artikel 3, lid 1, van richtlijn 2013/48 legt het „fundamentele beginsel” neer dat verdachten en beklaagden recht hebben op toegang tot een advocaat, op een zodanig moment en op zodanige wijze dat ze hun rechten van verdediging in de praktijk daadwerkelijk kunnen uitoefenen.(14)
25.      Dat beginsel wordt uitgewerkt in artikel 3, lid 2, van richtlijn 2013/48 met betrekking tot het moment vanaf wanneer dat recht dient te gelden, waaronder bij het verhoor door de autoriteiten.(15)
26.      Dat beginsel wordt verder uitgewerkt in artikel 3, lid 3, van richtlijn 2013/48, dat de inhoud van het recht op toegang tot een advocaat afbakent. Met name schrijft artikel 3, lid 3, onder a), voor dat de lidstaten ervoor moeten zorgen dat verdachten en beklaagden het recht hebben om de advocaat die hen vertegenwoordigt onder vier ogen te ontmoeten en met hem te communiceren, ook voordat zij worden verhoord(16), terwijl zij volgens artikel 3, lid 3, onder b), ervoor moeten zorgen dat verdachten en beklaagden het recht hebben dat hun advocaat bij het verhoor aanwezig is en daaraan daadwerkelijk kan deelnemen(17).
27.      Volgens artikel 3, lid 6, van richtlijn 2013/48 kunnen de lidstaten „in uitzonderlijke omstandigheden” en „uitsluitend in de fase van het voorbereidende onderzoek” tijdelijk afwijken van het in artikel 3, lid 3, ervan vervatte recht wanneer dat wordt gerechtvaardigd door „de bijzondere omstandigheden van het geval” en door de volgende „dwingende redenen”: a) „een dringende noodzaak om ernstige negatieve gevolgen voor het leven, de vrijheid of de fysieke integriteit van een persoon te voorkomen”, of b) „indien onmiddellijk optreden door de onderzoeksautoriteiten noodzakelijk is om te voorkomen dat de strafprocedure substantiële schade wordt toegebracht”. Tijdelijke afwijkingen op grond van artikel 3, lid 6, van richtlijn 2013/48 dienen ook steeds te voldoen aan de bij artikel 8 van die richtlijn gestelde algemene voorwaarden.(18)
28.      Artikel 9 van richtlijn 2013/48, dat in de onderhavige zaak eveneens aan de orde is, verbindt specifieke voorwaarden aan de mogelijkheid dat verdachten en beklaagden afstand doen van hun recht op toegang tot een advocaat.(19) Artikel 9, lid 1, van die richtlijn bevat in wezen twee vereisten(20), te weten, ten eerste, dat aan hen duidelijke en toereikende informatie is gegeven over de inhoud van het betrokken recht en over de mogelijke gevolgen van het afstand doen en, ten tweede, dat de afstand vrijwillig en ondubbelzinnig geschiedt. Artikel 9, lid 2, van richtlijn 2013/48 bepaalt voorts dat de afstand geregistreerd dient te worden, terwijl artikel 9, lid 3, ervan voorschrijft dat de betrokkenen de afstand op ieder moment tijdens de strafprocedure kunnen herroepen en dat zij van die mogelijkheid op de hoogte gebracht worden.
29.      De kern van de onderhavige zaak is gelegen de verschillende opvatting van de Commissie, enerzijds, en Hongarije en de Tsjechische Republiek, anderzijds, over wat het recht op toegang tot een advocaat en de eventuele afwijkingen van dat recht inhouden.
30.      Alvorens de standpunten van partijen in meer detail uiteen te zetten, zij opgemerkt dat de Commissie het recht op toegang tot een advocaat als neergelegd in richtlijn 2013/48 in wezen opvat als een vereiste dat een advocaat in beginsel bij het verhoor aanwezig is, en dat uitzonderingen op die regel (d.w.z. gevallen waarin verdachten of beklaagden buiten aanwezigheid van een advocaat verhoord mogen worden) alleen zijn toegestaan in de situaties bedoeld in artikel 3, lid 6, van die richtlijn. Verder mogen die personen onder de in artikel 9 daarvan omschreven voorwaarden afstand doen van het recht op aanwezigheid van een advocaat. Hongarije en de Tsjechische Republiek betogen daarentegen dat die personen het recht op toegang tot een advocaat hebben genoten wanneer hun de gelegenheid is gegeven om een advocaat te laten komen. In die redenering vormt de mogelijkheid om het verhoor aan te vangen wanneer de advocaat niet binnen een bepaald tijdsbestek is verschenen, geen afwijking van het recht op toegang tot een advocaat. Hongarije stelt zich voorts (zoals ik zal toelichten bij de bespreking van de tweede grief) op het standpunt dat het in zijn rechtsstelsel niet mogelijk is om afstand te doen van het recht op toegang tot een advocaat (zoals opgevat door Hongarije), en dat het daarom niet nodig was om artikel 9 van richtlijn 2013/48 om te zetten in nationaal recht.
B.      Eerste grief: schending van artikel 3, lid 6, onder b), gelezen in samenhang met artikel 3, lid 3, van richtlijn 2013/48
1.      Samenvatting van de argumenten van partijen
31.      Met de eerste grief stelt de Commissie dat Hongarije artikel 3, lid 6, onder b), gelezen in samenhang met artikel 3, lid 3, van richtlijn 2013/48 onjuist heeft omgezet, omdat § 387, lid 3, van het wetboek van strafprocesrecht (hierna: „litigieuze Hongaarse wetgeving”) de autoriteiten in het algemeen toestaat om verdachten of beklaagden buiten aanwezigheid van een advocaat te verhoren wanneer de advocaat niet binnen het gestelde tijdsbestek verschijnt. Die wetgeving druist in tegen de bepaling in artikel 3, lid 3, van de richtlijn dat die personen recht hebben op toegang tot een advocaat, aangezien zij niet voldoet aan de voorwaarden waaronder van dat recht kan worden afgeweken volgens artikel 3, lid 6, onder b), ervan om substantiële schade voor de strafprocedure te voorkomen.(21)
32.      Volgens de Commissie is het in artikel 3, lid 3, onder a) en b), van richtlijn 2013/48 neergelegde recht van verdachten en beklaagden om voorafgaand aan het verhoor met een advocaat te communiceren respectievelijk in de aanwezigheid van hun advocaat verhoord te worden, onvoorwaardelijk, en voorziet artikel 3, lid 6, daarvan in tijdelijke afwijkingen van dat recht, die beperkt zijn tot uitzonderlijke omstandigheden van het specifieke geval. De mogelijkheid om een persoon te verhoren buiten de aanwezigheid van een advocaat na het verstrijken van de in de litigieuze Hongaarse wetgeving gestelde termijn, wijkt dan ook af van het recht op toegang tot een advocaat en voldoet aan geen van de voorwaarden van
artikel 3, lid 6, onder b), van de richtlijn, dat door de Uniewetgever is bedoeld als beperkte uitzondering op het algemene beginsel dat verdachten en beklaagden recht hebben op toegang tot een advocaat voor en tijdens het verhoor. Zoals de Commissie ter terechtzitting heeft benadrukt, is de litigieuze Hongaarse wetgeving in strijd met richtlijn 2013/48, ongeacht of deze verenigbaar zou worden geacht met de rechtspraak van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM).
33.      De Commissie benadrukt onder meer dat de lidstaten krachtens artikel 3, lid 3, onder b), van richtlijn 2013/48 ervoor moeten zorgen dat een advocaat bij het verhoor aanwezig is, tenzij wordt voldaan aan de vereisten van artikel 3, lid 6, van die richtlijn of de betrokkene volgens artikel 9 ervan afstand doet van het recht op toegang tot een advocaat. Artikel 3, lid 3, onder b), moet worden geacht te doelen op de fysieke aanwezigheid van de advocaat, en de litigieuze Hongaarse wetgeving vormt duidelijk een uitzondering op het recht op toegang tot een advocaat, die in het algemeen van toepassing is op alle situaties waarin de advocaat niet binnen het gestelde tijdsbestek verschijnt en die de praktische en daadwerkelijke
uitoefening van dat recht ernstig ondermijnt. De verwijzing naar het nationale recht in artikel 3, lid 3, onder b), heeft geen betrekking op de aanwezigheid van de advocaat, maar alleen op de wijze waarop de advocaat deelneemt aan de procedure, en de nationale instanties beschikken over andere middelen om vertragingen en eventueel misbruik te voorkomen, bijvoorbeeld door de betrokkene zelf een advocaat toe te wijzen wanneer zij van mening zijn dat het belangrijk is het verhoor te laten plaatsvinden.
34.      Hongarije betoogt dat de litigieuze Hongaarse wetgeving verenigbaar is met artikel 3, lid 3, van richtlijn 2013/48, en dat deze geen afwijking vormt in de zin van artikel 3, lid 6, daarvan. Artikel 3, lid 3, onder b), van die richtlijn vereist niet dat er altijd een advocaat fysiek
aanwezig is bij het verhoor, maar alleen dat verdachten of beklaagden desgewenst toegang tot een advocaat kunnen krijgen. Uit de bepalingen van richtlijn 2013/48 volgt dat zij in de gelegenheid moeten worden gesteld om over een advocaat te beschikken, maar niet dat zij niet buiten aanwezigheid van een advocaat verhoord kunnen worden indien zij daarvan geen gebruik wensen te maken.
35.      Volgens Hongarije is sprake van een afwijking van het recht van artikel 3, lid 3, onder b), van richtlijn 2013/48 wanneer iemand geen advocaat heeft kunnen uitkiezen of het recht op toegang tot een advocaat niet heeft kunnen uitoefenen, maar eens die persoon de gelegenheid heeft gekregen om een advocaat aanwezig te laten zijn, vormt de afwezigheid van de advocaat bij het verhoor, ongeacht de reden daarvan, geen afwijking als bedoeld in artikel 3, lid 6, van die richtlijn. Dat artikel betreft daarentegen de situatie dat de autoriteiten met het verhoor moeten beginnen ondanks dat de advocaat in het geheel niet is geïnformeerd. De litigieuze Hongaarse wetgeving is derhalve geen afwijking in de zin van artikel 3, lid 6, aangezien deze de autoriteiten niet van de verplichting ontslaat om de advocaat te informeren, en betrokkenen niet beperkt in de mogelijkheid om in enig stadium van de procedure een advocaat van hun keuze aan te stellen of te verzoeken om aanwijzing van een advocaat. Zoals Hongarije ter terechtzitting heeft benadrukt, staat zijn wetgeving toe om verdachten bij uitzondering buiten aanwezigheid van een advocaat te ondervragen nadat ten
minste twee uur zijn verstreken, en betekent dit niet dat de ondervraging dan aanvangt, aangezien de betrokkene kan weigeren een verklaring af te leggen nadat hij over zijn rechten is geïnformeerd.
36.      Hongarije benadrukt onder meer dat uit de bewoordingen van artikel 3, lid 3, onder b), van richtlijn 2013/48 („Wanneer een advocaat aan het verhoor deelneemt”) duidelijk blijkt dat niet altijd een advocaat deelneemt aan de ondervraging, en dat de verwijzing naar het nationale recht in die bepaling betrekking heeft op de aanwezigheid en deelname van de advocaat. De uitlegging van de Commissie zou er in de praktijk toe leiden dat de aanwezigheid van een advocaat bij ondervragingen verplicht is tenzij de betrokkene daarvan afstand doet. Dat zou negatieve gevolgen hebben voor strafprocedures, aangezien de advocaat deze zou kunnen dwarsbomen door niet te verschijnen en verdachten dikwijls in een ongunstige positie zouden komen te verkeren. Zoals Hongarije ter terechtzitting heeft aangegeven, moeten verdachten binnen 24 uur na hun arrestatie op de hoogte worden gesteld van de verdenkingen tegen hen en voor het eerst worden ondervraagd, dus wanneer de loutere afwezigheid van de advocaat dit zou verhinderen, dan zou dat leiden tot niet-naleving van termijnen, schorsing van procedures en vrijlating van criminelen, terwijl de rechtspraak van het EHRM de aanwezigheid van een advocaat niet absoluut vereist.
37.      De Tsjechische Republiek voegt hieraan toe dat het feit dat niet altijd een advocaat bij het verhoor aanwezig hoeft te zijn in overeenstemming is met de rechtspraak van het EHRM(22), volgens welke niet doorslaggevend is of de advocaat bij het verhoor aanwezig was, maar of de verdachte of beklaagde daadwerkelijk zijn recht op toegang tot een advocaat heeft kunnen uitoefenen. Zoals de Tsjechische Republiek ter terechtzitting heeft benadrukt, verlangt richtlijn 2013/48, gelet op de formulering en de totstandkomingsgeschiedenis ervan, alsmede de vergelijking met richtlijn 2016/800 met betrekking tot kinderen, slechts dat de lidstaten voldoende gelegenheid bieden om over een advocaat te beschikken zonder uit te sluiten dat verdachten of beklaagden buiten de aanwezigheid van een advocaat worden verhoord, en gaat richtlijn 2013/48 niet verder dan de rechtspraak van het EHRM, aangezien de bepalingen ervan met die rechtspraak corresponderen en de totstandkomingsgeschiedenis geen aanwijzingen van het tegendeel bevat.
2.      Beoordeling
38.      Zoals ik hierboven (zie de punten 29 en 30 van deze conclusie) al kort heb toegelicht, blijkt uit de argumenten van partijen dat de eerste grief zijn oorsprong vindt in het verschil van opvatting over de betekenis van de bepalingen van richtlijn 2013/48. Het geschil draait dus om de uitlegging van artikel 3, leden 3 en 6, van richtlijn 2013/48 en de vraag hoe het in artikel 3, lid 3, onder b), van die richtlijn neergelegde recht op toegang tot een advocaat bij het verhoor dient te worden opgevat. Die vraagstukken zijn in de rechtspraak van het Hof nog niet rechtstreeks aan de orde gekomen.
39.      Mijns inziens moet – gelet op de bewoordingen, totstandkomingsgeschiedenis, context en doelstellingen van richtlijn 2013/48, alsmede de rechtspraak van het EHRM – de door de Commissie voorgestane opvatting van artikel 3, leden 3 en 6, van richtlijn 2013/48 en de onderlinge verhouding tussen de leden 3 en 6 van dat artikel, worden bevestigd.
a)      Bewoordingen
40.      Als een van de onderdelen van het in artikel 3, lid 3, van richtlijn 2013/48 neergelegde recht op toegang tot een advocaat bepaalt onder b) van dat lid uitdrukkelijk dat
de lidstaten ervoor moeten zorgen dat verdachten of beklaagden „het recht hebben dat hun advocaat bij het verhoor aanwezig is en daaraan daadwerkelijk kan deelnemen”(23).
41.      Voorts staat in overweging 25 van richtlijn 2013/48 te lezen dat „[d]e lidstaten [...] ervoor [dienen]
te zorgen dat verdachten of beklaagden het recht hebben dat hun advocaat aanwezig is en daadwerkelijk kan deelnemen aan het verhoor door de politie of een andere rechtshandhavingsautoriteit of rechterlijke instantie, inclusief tijdens de hoorzittingen voor de rechtbank”(24).
42.      Zoals ook de Commissie heeft aangegeven, moet onder „aanwezigheid” mijns inziens fysieke aanwezigheid worden verstaan, dat wil zeggen dat verdachten of beklaagden het recht hebben dat hun advocaat persoonlijk aanwezig is wanneer zij door de autoriteiten worden verhoord.(25)
43.      Hieruit volgt dat artikel 3, lid 3, onder b), van richtlijn 2013/48 voorziet in een algemeen recht voor verdachten of beklaagden op aanwezigheid van hun advocaat terwijl zij worden verhoord door de autoriteiten. Dat recht is evenwel niet absoluut en er kan derhalve, zoals bepaald in die richtlijn, van dit recht tijdelijk worden afgeweken op grond van artikel 3, lid 6, van die richtlijn of
afstand worden gedaan ingevolge
artikel 9.
44.      Zoals het Hof heeft geoordeeld zijn de tijdelijke afwijkingen in richtlijn 2013/48 uitputtend opgesomd.(26)
45.      Partijen in de onderhavige zaak betwisten niet dat de litigieuze Hongaarse wetgeving niet voldoet aan alle voorwaarden voor een mogelijke tijdelijke afwijking als bedoeld in artikel 3, lid 6, onder b), in samenhang met artikel 8, van richtlijn 2013/48, wat de in die richtlijn neergelegde tijdelijke afwijking is die eventueel van toepassing zou kunnen zijn, zoals is toegelicht door de Commissie. Zoals de Commissie heeft aangetoond, is namelijk duidelijk dat die wetgeving een regel neerlegt die algemeen van toepassing is op situaties waarin de advocaat niet binnen het gestelde tijdsbestek van (ten minste) twee uur verschijnt, en die zich dus niet beperkt tot individuele gevallen, zoals voorgeschreven bij artikel 3, lid 6, onder b), („voor zover, gelet op de bijzondere omstandigheden van het geval,” gerechtvaardigd) en evenmin verlangt dat wordt aangetoond dat er daarbij sprake is van „dwingende redenen [...] [waarbij] onmiddellijk optreden door de onderzoeksautoriteiten noodzakelijk is om te voorkomen dat de strafprocedure substantiële schade wordt toegebracht”.
46.      Daarom is de litigieuze Hongaarse wetgeving, die ondervraging van verdachten of beklaagden buiten aanwezigheid van hun advocaat in het algemeen toestaat op de loutere grond dat de advocaat niet in staat was om te verschijnen binnen een gesteld minimumtijdsbestek van twee uur, mijns inziens in strijd met artikel 3, lid 3, onder b), gelezen in samenhang met artikel 3, lid 6, onder b), van richtlijn 2013/48.(27)
47.      Voorts zij opgemerkt dat, zoals aangegeven door de Commissie en anders dan betoogd door Hongarije, de verwijzing naar het nationale recht in artikel 3, lid 3, onder b), van richtlijn 2013/48 doelt op de daadwerkelijke deelname van de advocaat en niet op de loutere aanwezigheid van de advocaat. Dat blijkt uit de formulering van die bepaling („Deze deelname geschiedt overeenkomstig procedures in het nationale recht”) en overweging 25
van de richtlijn („Die deelname dient te worden uitgeoefend overeenkomstig de procedures in het nationale recht die mogelijk de deelname van een advocaat regelen tijdens het verhoor”).
48.      Dit botst naar mijn mening niet met het feit dat artikel 3, lid 3, onder b), van richtlijn 2013/48 aldus moet worden gelezen dat het zowel de aanwezigheid als de effectieve deelname van een advocaat vereist. Het betekent integendeel dat richtlijn 2013/48 de lidstaten wel enige vrijheid laat ten aanzien van nationale voorschriften waarbij de daadwerkelijke deelname van een advocaat nader wordt geregeld (met inachtneming van het vereiste dat die voorschriften „de daadwerkelijke uitoefening en de essentie van het desbetreffende recht onverlet laten”), maar niet wanneer het gaat om diens aanwezigheid, aangezien krachtens artikel 3, lid 3, onder b), van die richtlijn de regel is dat verdachten of beklaagden recht hebben op toegang tot een advocaat bij het verhoor. Aanwezigheid betekent aanwezigheid, en de advocaat is hetzij aanwezig, hetzij afwezig.
49.      De verwijzing in artikel 3, lid 3, onder b), van richtlijn 2013/48 naar „hun advocaat” dient niet aldus te worden opgevat dat daarmee steeds de advocaat wordt bedoeld die door verdachten of beklaagden is aangewezen. Deze formulering staat er niet aan in de weg dat, zoals de Commissie heeft opgemerkt, de autoriteiten van de lidstaat mogelijk misbruik van het recht op toegang tot een advocaat, dat het verloop van de strafprocedure kan belemmeren, kunnen tegengaan door ervoor te zorgen dat die personen een advocaat wordt toegewezen om hen bij het verhoor bij te staan, in de plaats van de advocaat van hun eigen keuze, die niet aanwezig kon zijn. De toegewezen advocaat wordt „hun advocaat”.
b)      Totstandkomingsgeschiedenis
50.      De Tsjechische Republiek betoogde ter terechtzitting dat richtlijn 2013/48 het recht op toegang tot een advocaat regelt, maar niet de verplichte aanwezigheid van een advocaat, en dat uit de totstandkomingsgeschiedenis van die richtlijn blijkt dat er als alternatief ook bepalingen werden voorgesteld betreffende verplichte aanwezigheid van een advocaat, waarvoor echter uiteindelijk niet is gekozen. Het feit dat deze bepalingen betreffende verplichte aanwezigheid van een advocaat zijn verworpen, betekent volgens de Tsjechische Republiek dat richtlijn 2013/48 niet vereist dat er altijd een advocaat bij het verhoor aanwezig moet zijn.
51.      Mijns inziens berust het betoog van de Tsjechische Republiek op een onjuiste opvatting van het vereiste van verplichte aanwezigheid van een advocaat.
52.      In het kader van de totstandkomingsgeschiedenis van richtlijn 2013/48(28) is in de door de Commissie verrichte effectbeoordeling inderdaad een beleidsoptie voorgesteld waarbij procesvertegenwoordiging in alle gevallen verplicht zou worden gesteld. Dat betekende dat verdachten of beklaagden altijd behoorden te worden bijgestaan door een advocaat, in de zin dat afstand van dat recht niet is toegestaan. De verplichte aard van de procesvertegenwoordiging betekent dus dat afstand van het recht niet mogelijk is. Uiteindelijk is evenwel gekozen voor de beleidsoptie dat afstand kan worden gedaan van het recht op toegang tot een advocaat indien gemeenschappelijke minimumvoorschriften in acht worden genomen.
53.      Daarom moet, anders dan de Tsjechische Republiek betoogt, het begrip „verplichte aanwezigheid van een advocaat” worden onderscheiden van het algemeen recht op toegang tot een advocaat.
54.      Uit de bepalingen van richtlijn 2013/48(29) blijkt dat de verplichte aanwezigheid van een advocaat betekent dat de verdachte of beklaagde geen afstand kan doen van het recht op toegang tot een advocaat en altijd een advocaat moet hebben, terwijl het recht op toegang tot een advocaat in artikel 3, lid 3, van die richtlijn betekent dat een verdachte of beklaagde in het algemeen recht heeft op een advocaat, en met name op diens aanwezigheid bij het verhoor volgens artikel 3, lid 3, onder b), maar dat het mogelijk is om van dat recht afstand te doen, mits de vereisten van artikel 9 in acht zijn genomen (of er overeenkomstig artikel 3, lid 6, tijdelijk van kan worden afgeweken). Met andere woorden, het feit dat artikel 3, lid 3, onder b), niet voorziet in de verplichte aanwezigheid van een advocaat doet geen afbreuk aan het in het algemeen aan verdachten of beklaagden toegekende recht op de aanwezigheid van een advocaat bij het verhoor, tenzij zij daarvan in overeenstemming met artikel 9 afstand hebben gedaan.
55.      Hieraan kan worden toegevoegd dat de vraag of op de advocaat moet worden gewacht alvorens het verhoor aan te vangen, in de Raad aan de orde is geweest, en dat is voorgesteld om in de richtlijn een bepaling dienaangaande op te nemen, die zou verwijzen naar de rechtsstelsels van de lidstaten.(30) De voorgestelde bepalingen werden evenwel geschrapt toen de onderhandelingen met het Europees Parlement werden afgerond.(31)
56.      Hoewel de totstandkomingsgeschiedenis geen uitsluitsel biedt, verzet deze zich niet tegen de uitlegging dat de wetgever beoogde te verzekeren dat verdachten en beklaagden in beginsel het recht moeten hebben dat hun advocaat bij het verhoor aanwezig is.
c)      Context
57.      Andere bepalingen van richtlijn 2013/48 en van andere „routekaartrichtlijnen” lijken de door de Commissie voorgestane uitlegging van artikel 3, lid 3, onder b), van die richtlijn, gelezen in samenhang met artikel 3, lid 6, onder b), ervan, te staven.
58.      Met name, zoals reeds opgemerkt in punt 24 van deze conclusie, maakt artikel 3, lid 1, van richtlijn 2013/48 het algemene beginsel duidelijk dat de lidstaten ervoor dienen te zorgen dat verdachten en beklaagden recht hebben op toegang tot een advocaat „op een zodanig moment en op zodanige wijze dat de betrokken personen hun rechten van verdediging in de praktijk daadwerkelijk kunnen uitoefenen”. Gelezen in samenhang met artikel 2, lid 1, van die richtlijn, betekent dit dat de lidstaten verplicht zijn ervoor te zorgen dat dat recht zonder uitzondering „in de praktijk daadwerkelijk” in alle stadia van de strafprocedure wordt uitgeoefend. Mijns inziens, en zoals de Commissie ook heeft aangegeven, zou de mogelijkheid voor de autoriteiten om een verdachte of beklaagde buiten aanwezigheid van diens advocaat te verhoren, louter op de grond dat de advocaat niet binnen het gestelde tijdsbestek is verschenen, de daadwerkelijke uitoefening van de rechten van de verdediging in de praktijk ernstig kunnen ondermijnen.
59.      De Tsjechische Republiek heeft ter terechtzitting betoogd dat het feit dat richtlijn 2013/48 niet voorschrijft dat altijd een advocaat aanwezig moet zijn bij het verhoor, mede wordt gestaafd door een vergelijking met richtlijn 2016/800 betreffende kinderen die verdachten of beklaagden zijn in een strafprocedure (zie punt 19 van deze conclusie). De Tsjechische Republiek wijst erop dat de lidstaten volgens artikel 6, lid 2, van richtlijn 2016/800 ervoor moeten zorgen dat kinderen bijstand krijgen van een advocaat, en dat zij volgens artikel 6, lid 4, onder b), ervoor moeten zorgen dat kinderen bij het verhoor bijstand krijgen van een advocaat. Volgens de Tsjechische Republiek is het feit dat blijkens die bepalingen de aanwezigheid van een advocaat bij het verhoor daar verplicht is en dat richtlijn 2016/800 in die bepalingen voorziet wegens de kwetsbaarheid van kinderen, een aanwijzing dat het hier een afwijking betreft van het algemene regiem van richtlijn 2013/48. Indien de verplichte aanwezigheid van een advocaat immers al was ingevoerd bij richtlijn 2013/48, zou het logischerwijs niet nodig zijn om die verplichting speciaal op te nemen in richtlijn 2016/800 voor een bepaalde categorie verdachten of beklaagden.
60.      Ook dit betoog berust mijns inziens op een onjuiste opvatting van het vereiste van verplichte aanwezigheid van een advocaat.
61.      Het is juist dat richtlijn 2016/800, anders dan richtlijn 2013/48, voorziet in de verplichte aanwezigheid van een advocaat bij het verhoor op grond van de bijzondere situatie dat kinderen kwetsbaar zijn en niet altijd in staat om een strafprocedure volledig te begrijpen en te volgen.(32) Zoals hierboven reeds is besproken, betekent de verplichte aanwezigheid van een advocaat bij het verhoor echter dat daarvan geen afstand mag worden gedaan; dit is derhalve niet hetzelfde als het algemene recht op aanwezigheid van een advocaat bij het verhoor, waarvan wel afstand kan worden gedaan.
d)      Doelstellingen
62.      Zoals hierboven, in deel IV.A van deze conclusie, is opgemerkt, draagt richtlijn 2013/48 bij tot de totstandkoming van de RVVR door de vaststelling van een aantal gemeenschappelijke minimumvoorschriften inzake het recht op toegang tot een advocaat in een strafprocedure, met het doel het wederzijdse vertrouwen van de lidstaten in elkaars strafrechtsstelsel, alsmede het vertrouwen van de burgers van de Unie terwijl zij zich door de Unie bewegen, te bevorderen. Volgens het reeds genoemde programma van Stockholm is de richtlijn niet alleen bedoeld om het recht op toegang tot een advocaat in een strafprocedure in alle lidstaten te codificeren, maar om dit te versterken.
63.      Gelet hierop, zou een uitlegging van richtlijn 2013/48 waarin een lidstaat verdachten of beklaagden mag verhoren zonder dat ze recht hebben op de aanwezigheid van hun advocaat daarbij, louter omdat de advocaat niet binnen een tijdsbestek van ten minste twee uur is verschenen, mijns inziens een ondermijning betekenen van de doelstellingen van richtlijn 2013/48 om in de gehele Europese Unie een gemeenschappelijk niveau van het recht op een eerlijk proces voor verdachten of beklaagden te verzekeren.
e)      Rechtspraak van het EHRM
64.      Ter staving van hun standpunt beroepen Hongarije en de Tsjechische Republiek zich op de rechtspraak van het EHRM. Laatstgenoemde lidstaat betoogde ter terechtzitting met name dat richtlijn 2013/48 overeenstemt met de vereisten uit de rechtspraak van het EHRM.
65.      Benadrukt moet worden dat de eerste
grief is gebaseerd op een beweerde schending van artikel 3, lid 3 en lid 6, onder b), van richtlijn 2013/48. De vraag of de litigieuze Hongaarse wetgeving in overeenstemming is met artikel 6 EVRM, zoals uitgelegd in de rechtspraak van het EHRM, is derhalve niet bepalend.
66.      Wat dat betreft heb ik al in eerdere conclusies toegelicht(33) dat de verplichting om de „routekaartrichtlijnen” uit te leggen in overeenstemming met de grondrechten, betekent dat de in een specifieke richtlijn vervatte rechten geen beperktere bescherming kunnen bieden dan wordt gewaarborgd door het Handvest en het EVRM, maar niet betekent dat de Uniewetgeving geen meeromvattende rechten kan toekennen. Met andere woorden, aangezien het EVRM ingevolge artikel 52, lid 3, van het Handvest het minimale beschermingsniveau vertegenwoordigt(34), moet elke uitlegging van de richtlijn
in kwestie resulteren in ten minste het beschermingsniveau van dat Verdrag, maar kan de door de Unie verleende bescherming wel ruimer zijn.
67.      Toegepast op de onderhavige zaak betekent dit dat, wat de uitlegging van de rechtspraak van het EHRM ook is, dit niet hoeft te betekenen dat een uitlegging van de bepalingen van richtlijn 2013/48 geen verdergaand beschermingsniveau kan vereisen.
68.      Anders dan betoogd door Hongarije en de Tsjechische Republiek, lijkt de rechtspraak van het EHRM echter te staven dat ook het EVRM de fysieke aanwezigheid van een advocaat vereist.
69.      Het EHRM heeft geoordeeld dat het bij artikel 6, lid 3, onder c), EVRM beschermde recht dat eenieder die wordt beschuldigd van een strafbaar feit daadwerkelijk kan worden verdedigd door een advocaat, in de context van een strafprocedure een van de fundamentele kenmerken is van een eerlijk proces.(35)
70.      In verband met het doel van dat recht heeft het EHRM, met name in zijn arrest Beuze tegen België(36), benadrukt dat toegang tot een advocaat in de fase van het voorbereidende onderzoek bijdraagt tot het voorkomen van gerechtelijke dwalingen en bovenal tot de verwezenlijking van de doelstellingen van artikel 6 EVRM, met name de gelijkheid („equality of arms”) van autoriteiten en beklaagden.
Prompte toegang tot een advocaat vormt een belangrijk tegenwicht tegen de kwetsbaarheid van personen die door de politie worden vastgehouden en heeft tevens een preventieve werking als fundamentele waarborg tegen de uitoefening van dwang en geweld jegens verdachten door de politie. Bovendien is in de fase van de politiebewaring en het voorbereidende onderzoek een van de voornaamste taken van de advocaat ervoor te zorgen dat het recht van de beklaagde om te zwijgen en geen voor hem bezwarende verklaring af te leggen wordt geëerbiedigd; deze rechten vullen aldus het recht op juridische bijstand aan.
71.      Voorts heeft het EHRM in verband met de inhoud van het recht op toegang tot een advocaat geoordeeld dat artikel 6, lid 3, onder c), EVRM niet aangeeft hoe het recht op toegang tot een advocaat wordt uitgeoefend of wat het inhoudt. Hoewel het elke staat de keuze laat met welke middelen deze het recht in zijn rechtsstelsel wenst te waarborgen, dienen de werkingssfeer en de inhoud van dit recht te worden vastgesteld met inachtneming van de doelstelling van het EVRM om concrete en daadwerkelijke rechten te waarborgen.(37)
72.      Om ervoor te zorgen dat het recht op een eerlijk proces voldoende concreet en daadwerkelijk is, vereist artikel 6, lid 1, EVRM dat de politie vanaf het eerste verhoor van de verdachte toegang tot een advocaat verleent.(38)
73.      De aanwijzing van een raadsman garandeert als zodanig niet dat de geboden bijstand doeltreffend is. Daarom moet worden voldaan aan bepaalde minimumvereisten.(39) Ten eerste dienen verdachten vanaf het moment dat zij in hechtenis worden genomen contact met een advocaat te kunnen opnemen; zij moeten derhalve voor zij ondervraagd worden in staat zijn hun advocaat te raadplegen.(40) Ten tweede heeft het EHRM in een aantal zaken geoordeeld dat „verdachten het recht hebben dat hun advocaat fysiek aanwezig is bij de eerste ondervragingen door de politie en bij elk verhoor in de volgende fasen van het voorbereidend onderzoek [...]. Deze fysieke aanwezigheid moet de advocaat in staat stellen om niet louter abstracte, maar concrete en daadwerkelijke bijstand te bieden [...], en met name verzekeren dat geen afbreuk wordt gedaan aan de rechten van verdediging van de ondervraagde verdachte”.(41)
74.      Deze vaststellingen van het EHRM in
de zaak Beuze tegen België zijn in latere arresten bevestigd.(42)
75.      Het EHRM heeft verder ook in het arrest Soytemiz tegen Turkije(43) onderstreept dat de aanwezigheid van een advocaat tijdens onderzoekshandelingen, waaronder ondervragingen door de politie, inherent is aan de in artikel 6, lid 3, onder c), EVRM verankerde bescherming, aangezien moeilijk valt in te zien hoe de specifieke diensten die worden geassocieerd met de in artikel 6, lid 3, onder c), EVRM gebruikte term „bijstand van een raadsman”, kunnen worden uitgeoefend zonder dat er een advocaat aanwezig is. Het recht om te worden bijgestaan door een advocaat vereist derhalve niet alleen dat de aanwezigheid van de advocaat wordt toegestaan, maar ook dat hij de verdachte actief mag bijstaan tijdens onder meer de ondervraging door de politie, en zich daarin ook mag mengen, teneinde de eerbiediging van de rechten van de verdachte te verzekeren. Iemand die ervan wordt beschuldigd een strafbaar feit te hebben gepleegd behoort namelijk te kunnen beschikken over het volledige spectrum van diensten die specifiek worden geassocieerd met de bijstand van een raadsman – niet alleen tijdens het proces maar gezien het bijzondere belang van het voorbereidend onderzoek, ook in de aan de strafprocedure voorafgaande fase. Bovendien geldt het recht om te worden bijgestaan door een advocaat tijdens de gehele duur van elk politieverhoor: „De aanwezigheid en actieve bijstand van de advocaat bij het politieverhoor is een belangrijke procedurele waarborg, onder meer om bewijsgaring tegen de wil van de verdachte, door middel van dwang of onderdrukking, te voorkomen, en ter bescherming van de vrijheid die de verdachte heeft om tijdens de ondervraging door de politie te spreken of te zwijgen.”(44)
76.      Het EHRM herinnerde er ook aan dat wanneer een verdachte zijn recht op bijstand van een advocaat inroept, de politie in beginsel verplicht is om zich te onthouden van ondervraging of deze uit te stellen totdat een advocaat aanwezig is en de verdachte kan bijstaan. Hetzelfde geldt ook wanneer de advocaat moet vertrekken – of wordt gevraagd te vertrekken – voordat het verhoor door de politie is afgesloten en voordat de verklaringen zijn voorgelezen en ondertekend.(45)
77.      Zoals de bovenstaande rechtspraak van het EHRM illustreert, ligt de nadruk op de noodzaak dat verdachten en beklaagden kunnen profiteren van het recht op daadwerkelijke fysieke aanwezigheid van een advocaat bij het verhoor, zoals gewaarborgd door het recht op toegang tot een advocaat ingevolge artikel 6, lid 1 en lid 3, onder c), EVRM.(46) Anders dan door Hongarije en de Tsjechische Republiek wordt betoogd, wijst die rechtspraak er dus op dat de advocaat in beginsel fysiek aanwezig dient te zijn, tenzij beperking van dat recht naar behoren gerechtvaardigd kan worden.
78.      Hieraan kan worden toegevoegd dat sommige door Hongarije en de Tsjechische Republiek ingeroepen arresten van het EHRM niet ter zake lijken te zijn. In de zaak Yoldaş tegen Turkije(47) vond het EHRM geen inbreuk op artikel 6, lid 1 en lid 3, onder c), EVRM toen de verzoeker in die zaak afstand had gedaan van het recht om door een advocaat te worden bijgestaan, en die afstand door het EHRM werd geacht in overeenstemming te zijn met de daarvoor geldende maatstaven. In de zaak Hovanesian tegen Bulgarije(48) stelde het EHRM geen inbreuk op artikel 6, lid 1 en lid 3, onder c), EVRM vast in de situatie waarin het recht van de verzoeker op bijstand van een advocaat tijdens de eerste 24 uur van de politiehechtenis was beperkt, omdat dit in de specifieke omstandigheden gerechtvaardigd werd geacht in het licht van het eerlijke verloop van de procedure in haar geheel. In de eerste grief in de onderhavige zaak worden afstand of uitzonderingen op het algemene recht op toegang tot een advocaat niet aan de orde gesteld. In feite laten die twee zaken vooral zien hoe belangrijk het is om de afstand van het recht op toegang tot een advocaat – waarop de tweede grief in de onderhavige zaak betrekking heeft – aan voldoende voorwaarden te verbinden, respectievelijk hoe streng het regiem voor tijdelijke afwijkingen in richtlijn 2013/48 is.
79.      In het licht van het bovenstaande is de eerste grief van de Commissie gegrond.
C.      Tweede grief: schending van artikel 9 van richtlijn 2013/48
1.      Samenvatting van de argumenten van partijen
80.      Met de tweede grief betoogt de Commissie dat Hongarije artikel 9 van richtlijn 2013/48 onjuist heeft omgezet, omdat het Hongaarse recht geen enkele bepaling bevat waarbij de specifieke vereisten van dat artikel ten uitvoering worden gelegd. Aangezien het Hongaarse recht verdachten of beklaagden toestaat om het recht op toegang tot een advocaat niet uit te oefenen, heeft die keuze dezelfde gevolgen als een formele afstand en zijn daarop de vereisten van artikel 9 van richtlijn 2013/48 van toepassing. De term „afstand” in die bepaling bestrijkt zowel formele als informele afstand, dus ook de situatie in het Hongaarse stelsel, dat spreekt van een onvervreemdbaar recht, dat een verdachte of beklaagde vrijelijk wel of niet kan uitoefenen. De bij richtlijn 2013/48 toegekende rechten moeten concreet en daadwerkelijk
worden gewaarborgd, en daarom moeten verdachten of beklaagden in staat zijn om deze beslissing weloverwogen te nemen. De lidstaten dienen hiervoor te zorgen door een beslissing om een onvervreemdbaar recht niet uit te oefenen te omringen met passende waarborgen: het niet
uitoefenen van dat recht heeft immers tot gevolg dat de betrokkene het moet stellen zonder de daadwerkelijke bescherming van een advocaat.
81.      De Commissie voegt hieraan toe dat de nieuwe § 387/A van het wetboek van strafprocesrecht niet voorziet in de verstrekking van duidelijke en toereikende informatie als bedoeld in artikel 9 van richtlijn 2013/48, die betrekking heeft op de inhoud van het recht waarvan afstand wordt gedaan of op de mogelijke gevolgen daarvan. Door verdachten of beklaagden te informeren dat het verhoor kan beginnen zonder dat een advocaat aanwezig is, wordt hun juist de misleidende indruk gegeven dat zij geen recht hebben op de aanwezigheid van een advocaat en bij diens afwezigheid slechts het recht hebben om te zwijgen. Hoe dan ook is die wetgeving in werking getreden op 4 december 2024, nadat de termijn gesteld in het met redenen omkleed advies van de Commissie was verstreken, en zij kan volgens vaste rechtspraak dus niet door het Hof in aanmerking worden genomen.
82.      Hongarije zet uiteen dat het recht op toegang tot een advocaat volgens het Hongaarse recht een onvervreemdbaar recht is waarvan geen afstand kan worden gedaan. Wanneer vertegenwoordiging in rechte verplicht is, wijzen de autoriteiten de verdachte of beklaagde een advocaat toe, en wanneer vertegenwoordiging in rechte niet verplicht is, staat het de betrokkene vrij om uit te maken of hij een advocaat wil raadplegen of om toewijzing van een advocaat wil verzoeken. Die beslissing vormt geen afstand van het recht op toegang tot een advocaat, maar betekent slechts dat de betrokkene dat recht niet wenst uit te oefenen en niet dat hij daarvan afstand doet. Artikel 9 van richtlijn 2013/48 hoeft dan ook niet te worden omgezet in de Hongaarse wetgeving, aangezien verdachten of beklaagden in geen enkele situatie op geldige wijze afstand kunnen doen van het recht op toegang tot een advocaat en dus ook niet over die mogelijkheid geïnformeerd kunnen worden.
83.      Hongarije betoogt dat het wetboek van strafprocesrecht verdachten of beklaagden reeds in staat stelt om volledig over hun rechten van verdediging te worden geïnformeerd, maar dat de omvang van de verstrekte informatie in de nieuwe § 387/A van dat wetboek wordt verduidelijkt. Zoals Hongarije ter terechtzitting heeft aangegeven, worden die personen geïnformeerd dat zij kunnen weigeren om een verklaring af te leggen en dat zij te allen tijde om de aanwezigheid van een advocaat kunnen vragen.
§ 387/A voegt hieraan toe dat zij geïnformeerd dienen te worden dat zij niet verplicht zijn een verklaring af te leggen, zelfs wanneer hun advocaat niet aanwezig is. Wanneer de betrokkene zegt geen verklaring te willen afleggen wordt het verhoor afgebroken; wanneer de betrokkene, na deze informatie te hebben ontvangen, buiten de aanwezigheid van een advocaat een verklaring aflegt en besluit om vragen te beantwoorden, wordt hij geacht dit met volledige kennis van zaken te doen en af te zien van de aanwezigheid van een advocaat en bijgevolg van het recht om alleen in aanwezigheid van een advocaat vragen te beantwoorden.
2.      Beoordeling
84.      Er zij aan herinnerd dat de bepalingen van een richtlijn volgens vaste rechtspraak van het Hof ten uitvoer moeten worden gelegd met een onbetwistbare dwingende kracht en met de vereiste specificiteit, nauwkeurigheid en duidelijkheid, opdat wordt voldaan aan het vereiste van rechtszekerheid, dat, indien een richtlijn voor particulieren rechten in het leven roept, met zich meebrengt dat de begunstigden hun rechten in volle omvang moeten kunnen kennen.(49)
85.      Dienaangaande heeft het Hof geoordeeld dat
het feit dat een bepaalde activiteit of een bepaald concept waarop een richtlijn betrekking heeft, in een lidstaat niet bestaat, deze lidstaat niet kan ontheffen van zijn verplichting om wettelijke of bestuursrechtelijke maatregelen te treffen ter verzekering van een adequate uitvoering van alle bepalingen van die richtlijn. Zowel het rechtszekerheidsbeginsel als de noodzaak om de volledige toepassing van richtlijnen rechtens en niet alleen feitelijk te waarborgen, vereisen immers dat de lidstaten de voorschriften van de betrokken richtlijn overnemen in een duidelijk, nauwkeurig en transparant rechtskader dat voorziet in bindende wettelijke bepalingen op het gebied waarop zij betrekking heeft. Een dergelijke verplichting rust op de lidstaten om vooruit te lopen op elke wijziging van de daarin op een gegeven moment bestaande situatie en om te waarborgen dat alle rechtssubjecten in de Unie, daaronder begrepen die in een lidstaat waarin de activiteit of het concept waarop een richtlijn betrekking heeft niet bestaat, in alle omstandigheden duidelijk en nauwkeurig hun rechten en verplichtingen kennen.(50)
86.      Het is eveneens vaste rechtspraak dat, in een beroep krachtens artikel 258 VWEU, de vraag of een lidstaat zijn verplichtingen niet is nagekomen wordt beoordeeld aan de hand van de situatie waarin de betrokken lidstaat zich bevond aan het einde van de in het met redenen omkleed advies gestelde termijn, en dat het Hof geen rekening kan houden met daarna opgetreden wijzigingen.(51)
87.      In de onderhavige zaak heeft de Commissie voldoende aangetoond dat Hongarije zijn verplichting om artikel 9 van richtlijn 2013/48 op correcte wijze om te zetten niet is nagekomen.
88.      Zoals reeds opgemerkt in punt 28 van deze conclusie legt artikel 9 van richtlijn 2013/48 een aantal vereisten neer om te verzekeren dat verdachten of beklaagden voldoende begrijpen wat afstand van het recht op toegang tot een advocaat betekent en wat de gevolgen daarvan zijn, en bepaalt het dat zij die afstand op elk moment kunnen herroepen. De inachtneming van die vereisten is van het grootste belang voor de bescherming van hun rechten.(52)
89.      Zoals is opgemerkt door de Commissie en bovendien door Hongarije niet is bestreden, heeft deze lidstaat die specifieke vereisten van artikel 9 van richtlijn 2013/48 niet omgezet in zijn nationale wetgeving.
90.      Zoals verder is opgemerkt door de Commissie en evenmin door Hongarije niet is bestreden, mag het recht op toegang tot een advocaat volgens het Hongaarse recht dan wel als onvervreemdbaar worden beschouwd, maar staat dit recht wel toe dat verdachten of beklaagden ervoor kiezen dat recht niet uit te oefenen.
91.      Gelet hierop ben ik het met de Commissie eens dat dit in feite op hetzelfde neerkomt als het doen van afstand in de zin van artikel 9 van richtlijn 2013/48.
92.      Gezien de in punt 85 van deze conclusie aangehaalde rechtspraak, betekent het feit dat een juridisch begrip, in dit geval dat van afstand van het recht op toegang tot een advocaat in een strafprocedure, in Hongarije niet formeel erkend wordt, niet dat die lidstaat zijn verplichtingen krachtens het Unierecht om de bepalingen van artikel 9 van richtlijn 2013/48 adequaat en volledig om te zetten, niet hoeft na te komen.
93.      Verder moet in aanmerking worden genomen dat § 387/A van het wetboek van strafprocesrecht(53), zoals de Commissie heeft aangegeven, niet volstaat en niet ter zake doet.
Ten eerste is
namelijk duidelijk dat de vereisten van artikel 9 van richtlijn 2013/48 in die wetgeving niet adequaat worden omgezet, aangezien deze met name geen bepalingen omvat die verzekeren dat personen mondeling of schriftelijk duidelijke en toereikende informatie ontvangen over de inhoud van dat recht en de gevolgen die het doen van afstand ervan kan hebben, dat de afstand vrijwillig en ondubbelzinnig geschiedt, dat de afstand wordt geregistreerd volgens de registratieprocedure overeenkomstig het nationale recht, dat verdachten of beklaagden worden geïnformeerd over de mogelijkheid dat de afstand later op elk moment tijdens de strafprocedure kan worden herroepen, en dat de herroeping van kracht is vanaf het moment waarop deze is gedaan. Ten tweede is die wetgeving in werking getreden in 2024, nadat de in het met redenen omkleed advies gestelde termijn was verstreken (zie punt 10 van deze conclusie), zodat het Hof daarmee geen rekening kan houden.
94.      In het licht van het bovenstaande is de tweede grief van de Commissie gegrond.
V.      Kosten
95.      Volgens artikel 138, lid 1, van het Reglement van de procesvoering van het Hof wordt, voor zover dit is gevorderd, de in het ongelijk gestelde partij in de kosten verwezen. Volgens artikel 140, lid 1, van dit Reglement dragen lidstaten die in de procedure hebben geïntervenieerd hun eigen kosten. Aangezien Hongarije in het ongelijk is gesteld dient het bijgevolg overeenkomstig de vordering van de Commissie te worden verwezen in de kosten van de Commissie alsook in zijn eigen kosten. De Tsjechische Republiek dient haar eigen kosten te dragen.
VI.    Conclusie
96.      In het licht van het bovenstaande geef ik het Hof in overweging:
1)       vast te stellen dat Hongarije is tekortgeschoten in zijn verplichtingen krachtens artikel 3, lid 6, onder b), juncto artikel 3, lid 3, en artikel 9
van richtlijn 2013/48/EU van het Europees Parlement en de Raad van 22 oktober 2013 betreffende het recht op toegang tot een advocaat in strafprocedures en in procedures ter uitvoering van een Europees aanhoudingsbevel en het recht om een derde op de hoogte te laten brengen vanaf de vrijheidsbeneming en om met derden en consulaire autoriteiten te communiceren tijdens de vrijheidsbeneming, doordat het deze bepalingen niet correct heeft omgezet;
2)      Hongarije te verwijzen in zijn eigen kosten en in die van de Europese Commissie, en
3)       de Tsjechische Republiek
te verwijzen in haar eigen kosten.
1      Oorspronkelijke taal: Engels
2      Richtlijn van het Europees Parlement en de Raad van 22 oktober 2013 betreffende het recht op toegang tot een advocaat in strafprocedures en in procedures ter uitvoering van een Europees aanhoudingsbevel en het recht om een derde op de hoogte te laten brengen vanaf de vrijheidsbeneming en om met derden en consulaire autoriteiten te communiceren tijdens de vrijheidsbeneming (PB 2013, L 294, blz. 1).
3      Zie mijn conclusie in de zaak BK (Herkwalificatie van het strafbare feit) (C‑175/22, EU:C:2023:436, met name de punten 22 en 23), en mijn conclusie in de zaak M.S. e.a. (Procedurele rechten van minderjarigen) (C‑603/22, EU:C:2024:157, met name de punten 26‑31).
4      Naast richtlijn 2013/48 zijn dit: richtlijn 2010/64/EU van het Europees Parlement en de Raad van 20 oktober 2010 betreffende het recht op vertolking en vertaling in strafprocedures (PB 2010, L 280, blz. 1); richtlijn 2012/13/EU van het Europees Parlement en de Raad van 22 mei 2012  betreffende het recht op informatie in strafprocedures (PB 2012, L 142, blz. 1); richtlijn (EU) 2016/343 van het Europees Parlement en de Raad van 9 maart 2016 betreffende de versterking van bepaalde aspecten van het vermoeden van onschuld en van het recht om in strafprocedures bij de terechtzitting aanwezig te zijn (PB 2016, L 65, blz. 1); richtlijn (EU) 2016/1919 van het Europees Parlement en de Raad van 26 oktober 2016 betreffende rechtsbijstand voor verdachten en beklaagden in strafprocedures en voor gezochte personen in procedures ter uitvoering van een Europees aanhoudingsbevel (PB 2016, L 297, blz. 1), en richtlijn (EU) 2016/800 van het Europees Parlement en de Raad van 11 mei 2016 betreffende procedurele waarborgen voor kinderen die verdachte of beklaagde zijn in een strafprocedure (PB 2016, L 132, blz. 1).
5      Resolutie van de Raad van 30 november 2009 (PB 2009, C 295, blz. 1).
6      Zie dienaangaande de overwegingen 9 en 10 van richtlijn 2013/48.
7      Europese Raad, Het Programma van Stockholm – Een open en veilig Europa ten dienste en ter bescherming van de burger (PB 2010, C 115, blz. 1), punt 2.4.
8      Zie met name de
overwegingen 1‑8 en 12 van richtlijn 2013/48.
9      Conclusie van advocaat-generaal Bot in de zaak Covaci  (C‑216/14, EU:C:2015:305, punt 30). Zie bijvoorbeeld ook het verslag van de Commissie aan het Europees Parlement en de Raad over de uitvoering van richtlijn [2013/48] [COM(2019) 560 final], 26 september 2019, punt 1.1.
10      Zoals het Hof heeft erkend, omvatten het fundamenteel beginsel van effectieve rechterlijke bescherming van rechten, dat opnieuw is bevestigd in artikel 47 van het Handvest, en het begrip „eerlijk proces” in artikel 6 EVRM verschillende elementen, waaronder met name eerbiediging van de rechten van de verdediging en het recht om zich te laten adviseren, verdedigen en vertegenwoordigen. Evenzo is de eerbiediging van de rechten van de verdediging in elke procedure die tot de oplegging van sancties kan leiden, een fundamenteel beginsel van het recht van de Unie, dat is neergelegd in artikel 48, lid 2, van het Handvest. Zie bijvoorbeeld arrest van 15 juli 2021, Commissie/Polen (Tuchtregeling voor rechters) (C‑791/19, EU:C:2021:596, punten 203 en 204).
11      Zie met name de artikelen 1 en 2 en de overwegingen 8, 12 en 57 van richtlijn 2013/48.
12      Zie dienaangaande de conclusie van advocaat-generaal Bobek in de zaak VW (Recht op toegang tot een advocaat bij niet-verschijning) (C‑659/18, EU:C:2019:940, punt 2), en mijn conclusie in de zaak M.S. e.a. (Procedurele rechten van minderjarigen) (C‑603/22, EU:C:2024:157, punt 63).
13      In dat opzicht is het recht op toegang tot een advocaat bijvoorbeeld aangemerkt als de „toegangspoort” [zie Sayers, D., „Article 48 (Criminal Law)” in Peers, S., Hervey, T., Kenner, J., en Ward, A. (eds.), EU Charter of Fundamental Rights: A Commentary, Second Edition, Hart Publishing, Oxford, 2021, blz. 1413, met name blz. 1450], of de „hoeksteen” (zie Mitsilegas, V., EU Criminal Law, Second Edition, Hart Publishing, Oxford, 2022, blz. 265) van strafprocesrechtelijke rechten, aangezien het de uitoefening van die andere rechten mogelijk maakt en bijdraagt tot de daadwerkelijke realisering ervan.
14      Zie bijvoorbeeld arresten van 12 maart 2020, VW (Recht op toegang tot een advocaat bij niet-verschijning) (C‑659/18, EU:C:2020:201, punt 31), en 8 mei 2025, Barało (C‑530/23, EU:C:2025:322, punt 59).
15      Zie bijvoorbeeld arresten van 12 maart 2020, VW (Recht op toegang tot een advocaat bij niet-verschijning) (C‑659/18, EU:C:2020:201, punt 31), en 14 mei 2024, Stachev (C‑15/24 PPU, EU:C:2024:399, punt 48).
16      Zie ook overweging 23 van richtlijn 2013/48.
17      Zie ook overweging 25 van richtlijn 2013/48.
18      Zie ook overweging 38 van richtlijn 2013/48.
19      Zie ook de overwegingen 39‑41 van richtlijn 2013/48.
20      Zie arrest van 14 mei 2024, Stachev (C‑15/24 PPU, EU:C:2024:399, punt 55).
21      De Commissie verklaarde ter terechtzitting dat de eerste grief is gebaseerd op de gestelde schending van artikel 3, leden 3 en 6, van richtlijn 2013/48, gelezen in samenhang, en dat de litigieuze Hongaarse wetgeving getoetst zou kunnen worden aan de in artikel 3, lid 6, onder b), omschreven afwijking, terwijl de litigieuze Tsjechische wetgeving in zaak C‑681/24 dan weer getoetst zou kunnen worden aan de afwijking omschreven in artikel 3, lid 6, onder a) of onder b). Dat zou verklaren waarom de Commissie haar grieven in de twee zaken verschillend heeft geformuleerd, maar beslissend is dat elk van die beide wetgevingen veel verder gaat dan de volgens die richtlijn toegestane afwijkingen.
22      De Tsjechische Republiek verwijst met name naar de arresten van het EHRM van 27 november 2008, Salduz tegen Turkije (CE:ECHR:2008:1127JUD003639102); 23 februari 2010, Yoldaş tegen Turkije (CE:ECHR:2010:0223JUD002750304); 21 december 2010, Hovanesian tegen Bulgarije (CE:ECHR:2010:1221JUD003181403), en 9 november 2018, Beuze tegen België (CE:ECHR:2018:1109JUD007140910).
23      Cursivering van mij.
24      Cursivering van mij.
25      Zoals werd besproken op de terechtzitting – hoewel dit voor de onderhavige zaak niet onmiddellijk relevant is –
zou de aanwezigheid van een advocaat in „digitale vorm” dankzij de technologische ontwikkeling kunnen worden aangemerkt als fysieke aanwezigheid, indien een zodanige aanwezigheid vergelijkbaar is met de aanwezigheid van een advocaat „in vlees en bloed”. Dienaangaande merkte de Commissie ter terechtzitting op dat de aanwezigheid van een advocaat via een videoverbinding onder bepaalde omstandigheden, mits wordt voldaan aan de in richtlijn 2013/48 neergelegde voorwaarden, verenigbaar kan zijn met artikel 3, lid 3, onder b), maar dient te worden beschouwd als een uitzondering op en niet als alternatief voor de fysieke aanwezigheid van de advocaat. De Commissie wees er met name op dat de aanwezigheid en deelname van de advocaat per videoverbinding alleen mogelijk mag zijn wanneer de betrokkene zijn recht om zich te verdedigen in de praktijk daadwerkelijk conform artikel 3, lid 1, van die richtlijn kan uitoefenen. Met name zou de betrokkene, na naar behoren te zijn voorgelicht, hiermee moeten instemmen, en dient rekening te worden gehouden met de behoeften van kwetsbare personen en praktische aspecten. Ook Hongarije beschouwt de aanwezigheid van een advocaat in deze vorm als een mogelijkheid, aangezien sinds de corona-epidemie in strafprocedures ruim gebruik wordt gemaakt van de mogelijkheid om mensen op afstand te ondervragen en dit niet per se onverenigbaar is met het recht op een eerlijk proces. De Tsjechische Republiek stelde zich evenwel op het standpunt dat dit toekomstig recht betreft en dat, zou het gebruik van videoverbindingen noodzakelijk worden geacht ter versterking van de rechten op een eerlijk proces, dit dient te worden geregeld via de wetgevende procedure van de Unie.
26      Zie arrest van 12 maart 2020, VW (Recht op toegang tot een advocaat bij niet-verschijning) (C‑659/18, EU:C:2020:201, punten 42‑45), waarin het Hof oordeelde dat de tijdelijke afwijkingen waarin de lidstaten met betrekking tot het recht op toegang tot een advocaat kunnen voorzien, uitputtend zijn opgesomd in artikel 3, leden 5 en 6, van richtlijn 2013/48. Het Hof oordeelde dat een uitlegging van artikel 3 van richtlijn 2013/48 volgens welke de lidstaten op grond daarvan kunnen voorzien in andere dan de daarin limitatief opgesomde afwijkingen op het recht op toegang tot een advocaat, zou indruisen tegen de bewoordingen van die bepaling en tegen de doelstellingen en systematiek van die richtlijn, waardoor dat recht zijn nuttige werking zou verliezen.
27      Een dergelijk standpunt wordt ook gehuldigd door auteurs en in rapporten van deskundigen. Zie in die zin Ogorodova, A., en Spronken, T., „Legal advice in police custody: From Europe to a local police station”, Erasmus Law Review, deel 7, 2014, blz. 191, met name blz. 199; Hodgson, J., „Criminal procedure in Europe’s area of freedom, security and justice: The rights of the suspect”, in Mitsilegas, V., Bergström, M., en Quintel, T. (eds.), Research Handbook on EU Criminal Law, Second Edition,
Edward Elgar Publishing, Cheltenham, 2024, blz. 135, met name blz. 155; Europese Union Agency for Fundamental Rights, Rights in practice: access to a lawyer and procedural rights in criminal and European arrest warrant proceedings, Publicatiebureau van de Europese Unie, Luxemburg, 2019, voorstel voor FRA-standpunt 3 en
punt 3.3.4.
28      Zie Commission Staff Working Document – Impact Assessment accompanying the Proposal for a Directive of the European Parliament and of the Council on the rights of access to a lawyer and of notification of custody to a third person in criminal proceedings” [SEC(2011) 686 final], 8 juni 2011, met name de punten 5.3 en 6.
29      Zie dienaangaande artikel 3, lid 4, tweede alinea, artikel 9 en de overwegingen 19, 28 en 39‑41 van richtlijn 2013/48.
30      Zie bijvoorbeeld document 7337/12 van de Raad van 9 maart 2012, punt 7 en voorgestelde overweging 19a, en document 10064/12 van de Raad van 16 mei 2012, voorgestelde overweging 20.
31      Zie bijvoorbeeld document 10190/13 van de Raad van 31 mei 2013.
32      Zie artikel 6, lid 4, onder b), en de overwegingen 25 en 27 van richtlijn 2016/800. Zie ook arrest van 5 september 2024, M.S. e.a. (Procedurele rechten van minderjarigen) (C‑603/22, EU:C:2024:685, punt 106), en mijn conclusie in die zaak (C‑603/22, EU:C:2024:157, punten 67‑71).
33      Zie mijn conclusie in de zaak BK (Herkwalificatie van strafbaar feit) (C‑175/22, EU:C:2023:436, punten 53‑76), en mijn conclusie in de zaak M.S. e.a. (Procedurele rechten van minderjarigen) (C‑603/22, EU:C:2024:157, punt 62).
34      Het is vaste rechtspraak dat, overeenkomstig artikel 52, lid 3, van het Handvest, de in het Handvest vervatte rechten dezelfde inhoud en reikwijdte hebben als de corresponderende rechten die zijn gegarandeerd door het EVRM, hetgeen niet verhindert dat het Unierecht een ruimere bescherming biedt. Bij de uitlegging van de door artikel 47 en artikel 48, lid 2, van het Handvest gewaarborgde rechten moet het Hof dus rekening houden met de corresponderende rechten die worden gewaarborgd door artikel 6 EVRM, zoals uitgelegd door het EHRM, als minimumbeschermingsniveau. Zie bijvoorbeeld arrest van 22 juni 2023, K.B. en F.S. (Ambtshalve vaststelling in strafzaken) (C‑660/21, EU:C:2023:498, punt 41).
35      Zie bijvoorbeeld EHRM, 27 november 2008, Salduz tegen Turkije (CE:ECHR:2008:1127JUD003639102, § 51), en EHRM, 9 november 2018, Beuze tegen België (CE:ECHR:2018:1109JUD007140910, §123).
36      Zie EHRM, 9 november 2018 (CE:ECHR:2018:1109JUD007140910, §§ 125‑129).
37      Zie EHRM, 27 november 2008, Salduz tegen Turkije (CE:ECHR:2008:1127JUD003639102, § 51), en EHRM, 9 november 2018, Beuze tegen België (CE:ECHR:2018:1109JUD007140910, § 131).
38      Zie EHRM, 27 november 2008, Salduz tegen Turkije (CE:ECHR:2008:1127JUD003639102, § 55), en EHRM, 9 november 2018, Beuze tegen België (CE:ECHR:2018:1109JUD007140910, § 137).
39      Zie EHRM, 9 november 2018, Beuze tegen België (CE:ECHR:2018:1109JUD007140910, §§ 131 en 132).
40      Zie EHRM, 9 november 2018, Beuze tegen België (CE:ECHR:2018:1109JUD007140910, § 133).
41      EHRM, 9 november 2018, Beuze tegen België (CE:ECHR:2018:1109JUD007140910, § 134) (cursivering van mij).
42      Zie bijvoorbeeld EHRM, 23 mei 2019, Doyle tegen Ierland (CE:ECHR:2019:0523JUD005197917, § 74), waarin het EHRM zelfs verwees naar de bepalingen van artikel 3, leden 1-3, van richtlijn 2013/48 als relevant materiaal; zie ook EHRM, 4 juni 2019, Farrugia tegen Malta (CE:ECHR:2019:0604JUD006304113, § 97), en EHRM, 18 januari 2022, Atristain Gorosabel tegen Spanje (CE:ECHR:2022:0118JUD001550815, § 49).
43      Zie EHRM, 27 november 2018 (CE:ECHR:2018:1127JUD005783709, §§ 43 en 44).
44      Zie EHRM, 27 november 2018, Soytemiz tegen Turkije (CE:ECHR:2018:1127JUD005783709, § 45) (cursivering van mij).
45      Zie EHRM, 27 november 2018, Soytemiz tegen Turkije (CE:ECHR:2018:1127JUD005783709, § 46).
46      Zie dienaangaande Giannoulopoulos, D., „Strasbourg jurisprudence, law reform and comparative law: A tale of the right to custodial legal assistance in five countries”, Human Rights Law Review, deel 16, 2016, blz. 103.
47      Zie EHRM, 23 februari 2010 (CE:ECHR:2010:0223JUD002750304, §§ 51‑55).
48      Zie EHRM, 21 december 2010 (CE:ECHR:2010:1221JUD003181403, §§ 32‑44).
49      Zie bijvoorbeeld arresten van 17 december 2020, Commissie/Hongarije (Opvang van personen die om internationale bescherming verzoeken) (C‑808/18, EU:C:2020:1029, punt 288), en 6 maart 2025, Commissie/Hongarije (Klokkenluidersrichtlijn) (C‑155/23, EU:C:2025:151, punt 42).
50      Zie dienaangaande arresten van 14 januari 2010, Commissie/Tsjechië (C‑343/08, EU:C:2010:14, punten 39‑41), en 1 augustus 2025, Commissie/Spanje (Richtlijn evenwicht tussen werk en privéleven) (C‑70/24, EU:C:2025:615, punt 64).
51      Zie bijvoorbeeld arresten van 5 juni 2023, Commissie/Polen (Onafhankelijkheid en privéleven van rechters) (C‑204/21, EU:C:2023:442, punt 82), en 6 maart 2025, Commissie/Hongarije (Klokkenluidersrichtlijn) (C‑155/23, EU:C:2025:151, punt 35).
52      Dienaangaande heeft het EHRM in vaste rechtspraak geoordeeld dat „artikel 6
[EVRM] noch naar de letter noch naar de geest ervan, een persoon belet om uit eigen vrije wil uitdrukkelijk of stilzwijgend afstand te doen van het recht op de waarborgen van een eerlijk proces [...]. Dit geldt eveneens voor het recht op bijstand van een raadsman. Zodanige afstand kan, getoetst aan het Verdrag, evenwel alleen gevolgen sorteren indien deze ondubbelzinnig, en omringd door met het belang ervan evenredige minimumwaarborgen, wordt gedaan.” Zie bijvoorbeeld EHRM, 12 mei 2017, Simeonovi tegen Bulgarije (CE:ECHR:2017:0512JUD002198004, § 115), en EHRM, 12 juni 2025, Krpelík tegen Tsjechië (CE:ECHR:2025:0612JUD002396321, § 76). Zie ook EHRM, 24 september 2009, Pishchalnikov tegen Rusland (CE:ECHR:2009:0924JUD000702504, § 78), waarin het EHRM het volgende benadrukte: „[H]et recht op bijstand van een raadsman is, als een van de fundamentele rechten die vormgeven aan het begrip van een eerlijk proces en die de doeltreffendheid van de overige in artikel 6 van het EVRM neergelegde waarborgen verzekeren, bij uitstek een voorbeeld van een recht dat bijzonder moet worden beschermd door het „knowing and intelligent”-criterium voor afstand ervan, dat wil zeggen dat deze alleen met volledige kennis en weloverwogen kan plaatsvinden. Er kan niet worden uitgesloten dat een beklaagde, na over zijn rechten te zijn ingelicht, daarvan op geldige wijze afstand wil doen en bereid is vragen te beantwoorden. Het [EHRM] benadrukt evenwel dat bijkomende waarborgen nodig zijn wanneer een beklaagde om een raadsman vraagt, omdat de kans dat een beklaagde over zijn rechten wordt geïnformeerd kleiner is wanneer hij niet over een advocaat beschikt met als gevolg dat ook de kans kleiner is dat deze rechten worden eerbiedigd.”
53      § 387/A van het wetboek van strafprocesrecht bepaalt: „Wanneer de advocaat niet aanwezig is bij de procedurele handeling, ondanks dat hij daarover is geïnformeerd of een maatregel krachtens § 387 is genomen, wordt de verdachte, of de persoon van wie redelijkerwijs wordt vermoed dat hij een strafbaar feit heeft begaan, geïnformeerd dat de afwezigheid van de advocaat niet aan de verrichting van de procedurele handeling in de weg staat, maar dat hij kan weigeren een verklaring af te leggen in overeenstemming met § 185, lid 1, onder a), onder meer op grond van de afwezigheid van de advocaat. Indien de verdachte besluit dat hij, gelet op de afwezigheid van een advocaat, geen verklaring wenst af te leggen, wordt hij geïnformeerd dat hij later op elk moment kan besluiten wel een verklaring af te leggen, en dit al dan niet in aanwezigheid van een advocaat.”