62020TJ0748_RES
Sprawa T‑748/20
Komisja Europejska
przeciwko
Centre d’étude et de valorisation des algues SA (CEVA) i in.
Wyrok Sądu (siódma izba) z dnia 6 września 2023 r.
Klauzula arbitrażowa – Specjalny program badawczo‑rozwojowy w dziedzinie „Jakość warunków życia i zarządzanie zasobami żywymi” – Umowa o przyznaniu dotacji – Raport z dochodzenia OLAF‑u stwierdzający nieprawidłowości finansowe – Zwrot wypłaconych kwot – Prawo znajdujące zastosowanie – Przedawnienie – Wpływ raportu OLAF‑u
Postępowanie sądowe – Wniesienie sprawy do Sądu na podstawie klauzuli arbitrażowej – Umowa o przyznaniu dotacji zawarta w ramach specjalnego programu badawczo‑rozwojowego – Umowa podlegająca prawu państwa członkowskiego – Raport z dochodzenia Europejskiego Urzędu ds. Zwalczania Nadużyć Finansowych (OLAF‑u) stwierdzający nieprawidłowości finansowe, jakich dopuścił się wykonawca – Żądanie zwrotu wypłaconych dotacji w wyniku stwierdzenia tych nieprawidłowości – Wszczęcie względem tego wykonawcy postępowania ochronnego w innym państwie członkowskim – Konsekwencje – Stosowanie rozporządzenia nr 1346/2000 – Zgłoszenie wierzytelności dokonane przez wierzyciela w państwie członkowskim, w którym wszczęto postępowanie – Skutki – Przerwanie biegu terminu przedawnienia przewidzianego w prawie pierwszego państwa członkowskiego
[art. 272 TFUE; rozporządzenie Rady nr 1346/2000, art. 3 ust. 1, art. 4 ust. 2 lit. f), art. 16 ust. 1, art. 17 ust. 1]
(zob. pkt 37–57)
Postępowanie sądowe – Wniesienie sprawy do Sądu na podstawie klauzuli arbitrażowej – Umowa podlegająca prawu krajowemu – Stosowanie materialnego prawa krajowego
(art. 272 TFUE)
(zob. pkt 61, 93)
Streszczenie
W dniu 17 stycznia 2001 r. Komisja Europejska zawarła z Centre d’étude et de valorisation des algues SA (CEVA) umowę, której przedmiotem była realizacja projektu w ramach specjalnego programu badawczo‑rozwojowego i która przewidywała wypłatę dotacji (zwaną dalej „umową Seapura”). Umowa ta podlega prawu belgijskiemu (
1
).
W 2006 r. Europejski Urząd ds. Zwalczania Nadużyć Finansowych (OLAF) wszczął dochodzenie w związku z podejrzeniem nadużyć finansowych dotyczących kilku projektów realizowanych przez CEVA, w tym projektu będącego przedmiotem umowy Seapura. W grudniu 2007 r. OLAF przyjął raport końcowy, w którym stwierdził nieprawidłowości finansowe w ramach wykonywania umowy Seapura. W październiku 2008 r. Komisja powiadomiła CEVA, że ze względu na owe poważne nieprawidłowości finansowe stwierdzone w raporcie OLAF‑u zamierza ona wystawić CEVA noty debetowe w celu uzyskania zwrotu dotacji wypłaconej na podstawie umowy Seapura. I tak, w dniu 13 marca 2009 r. Komisja skierowała do CEVA cztery noty debetowe, następnie w dniu 11 maja 2009 r. – cztery ponaglenia i wreszcie, wobec braku płatności ze strony CEVA, w dniu 12 czerwca 2009 r. – cztery wezwania do zapłaty.
W wyroku z dnia 26 kwietnia 2011 r. tribunal correctionnel de Rennes (sąd karny w Rennes, Francja) uznał, że CEVA oraz jej były dyrektor są winni oszustwa i sprzeniewierzenia środków publicznych, i wymierzył im, odpowiednio, karę grzywny oraz karę pozbawienia wolności. Orzekając w przedmiocie powództwa cywilnego wytoczonego przez Komisję, tribunal correctionnel de Rennes (sąd karny w Rennes) zasądził od oskarżonych, częściowo in solidum, zapłatę na rzecz Komisji określonej kwoty tytułem naprawienia szkody majątkowej poniesionej przez nią w szczególności w wyniku nieprawidłowości finansowych, jakich dopuszczono się przy wykonywaniu umowy Seapura. W wyroku z dnia 1 kwietnia 2014 r. cour d’appel de Rennes (sąd apelacyjny w Rennes, Francja) uniewinnił CEVA i jej byłego dyrektora od wszystkich zarzutów i oddalił powództwo cywilne Komisji. W dniu 12 listopada 2015 r. chambre criminelle de la Cour de cassation (izba karna sądu kasacyjnego, Francja) na wniosek prokuratora generalnego przy cour d’appel de Rennes (sądzie apelacyjnym w Rennes) uchyliła wyrok tego ostatniego sądu jedynie w części, w której oskarżonych uniewinniono od zarzutu sprzeniewierzenia środków publicznych, i w tym zakresie przekazała sprawę cour d’appel de Caen (sądowi apelacyjnemu w Caen, Francja) do ponownego rozpoznania.
W orzeczeniu z dnia 22 czerwca 2016 r. tribunal de commerce de Saint-Brieuc (sąd gospodarczy w Saint-Brieuc, Francja) wszczął postępowanie ochronne dotyczące CEVA i wyznaczył mandatariusza sądowego. W dniu 15 września 2016 r. w ramach tego postępowania Komisja zgłosiła owemu mandatariuszowi sądowemu wierzytelność odpowiadającą łącznej kwocie not debetowych wystawionych w celu uzyskania zwrotu dotacji wypłaconych w szczególności na podstawie umowy Seapura. W dniu 6 grudnia 2016 r. wspomniany mandatariusz sądowy zakwestionował wierzytelność Komisji.
W orzeczeniu z dnia 21 lipca 2017 r. tribunal de commerce de Saint-Brieuc (sąd gospodarczy w Saint-Brieuc) zatwierdził plan ochronny CEVA i wyznaczył nadzorcę odpowiedzialnego za jego wykonanie.
W wyroku z dnia 23 sierpnia 2017 r., który stał się prawomocny, cour d’appel de Caen (sąd apelacyjny w Caen), orzekając w następstwie zarządzonego w postępowaniu kasacyjnym przekazania mu sprawy do ponownego rozpoznania, uniewinnił CEVA od zarzutu sprzeniewierzenia środków publicznych, a jej byłemu dyrektorowi wymierzył karę pozbawienia wolności w zawieszeniu oraz karę grzywny za sprzeniewierzenie środków publicznych.
W postanowieniu z dnia 11 września 2017 r. sędzia‑komisarz w postępowaniu ochronnym odrzucił wierzytelność Komisji w całości. Ta ostatnia wniosła zażalenie na owo postanowienie. W wyroku z dnia 24 listopada 2020 r. cour d’appel de Rennes (sąd apelacyjny w Rennes) uchylił wspomniane postanowienie i stwierdził istnienie dwóch poważnych zastrzeżeń co do przedawnienia i zasadności not debetowych, uznając, że w przedmiocie tych zastrzeżeń powinien rozstrzygnąć właściwy sąd, do którego Komisja powinna się zwrócić.
W tym kontekście, w skardze opartej na art. 272 TFUE (
2
), Komisja wniosła do Sądu o ustalenie kwoty przysługującej jej wierzytelności odpowiadającej zwrotowi dotacji wypłaconych w ramach umowy Seapura.
W wydanym wyroku Sąd uwzględnił żądanie Komisji i ustalił kwotę wierzytelności przysługującej jej względem CEVA na podstawie art. 3 ust. 5 załącznika II do umowy Seapura.
Ocena Sądu
Sąd, potwierdziwszy, że jest właściwy do rozpoznania skargi Komisji na mocy klauzuli arbitrażowej przewidzianej w umowie Seapura (
3
), zbadał na wstępie zarzut niedopuszczalności podniesiony przez CEVA, to jest zarzut przedawnienia żądania Komisji.
Co się tyczy wersji rozporządzenia finansowego mającej zastosowanie do okoliczności faktycznych rozpatrywanej sprawy, Sąd zauważył, że w dniu zawarcia umowy Seapura, to jest w dniu 17 stycznia 2001 r., rozporządzenie finansowe nr 2548/98 (
4
) nie przewidywało przepisów szczególnych dotyczących terminu przedawnienia ani sposobów przerwania biegu tego terminu. W związku z tym przepisami dotyczącymi przedawnienia, które miały zastosowanie w rozpatrywanej sprawie, były przepisy prawa regulującego umowę, a mianowicie prawa belgijskiego.
I tak, Sąd zauważył, że w prawie belgijskim art. 2262 bis ust. 1 belgijskiego code civil (kodeksu cywilnego), który ma zastosowanie do roszczeń wynikających z umów, stanowi, że „[w]szystkie roszczenia osobiste przedawniają się z upływem lat dziesięciu”. Dodał on, że zgodnie z art. 2257 belgijskiego kodeksu cywilnego termin przedawnienia roszczeń osobistych rozpoczyna bieg w dniu następującym po dniu, w którym wierzytelność stała się wymagalna.
Po pierwsze, Sąd wskazał, że spór rozpatrywany w odnośnej sprawie ma charakter umowny. W art. 3 ust. 5 załącznika II do umowy Seapura postanowiono bowiem, że „[p]o zakończeniu wykonania lub rozwiązaniu umowy bądź też po zakończeniu udziału wykonawcy Komisja, w zależności od przypadku, może zażądać lub żąda od wykonawcy – w wyniku stwierdzonych w ramach audytu nadużyć finansowych lub poważnych nieprawidłowości finansowych – zwrotu całego wypłaconego mu wkładu wspólnotowego”. Z brzmienia tego postanowienia wynika, że strony umowy Seapura uzgodniły, iż zwrot – w wyniku stwierdzonych w ramach audytu nadużyć finansowych lub poważnych nieprawidłowości finansowych – całego wkładu Unii wypłaconego CEVA jest uzależniony od uprzedniego wystąpienia przez Komisję z żądaniem zwrotu. W związku z tym w dniu 13 marca 2009 r. Komisja przesłała CEVA cztery noty debetowe, których celem było zaspokojenie przysługującej jej wierzytelności. Sąd uznał zatem, że w tym właśnie dniu Komisja zażądała od CEVA zwrotu kwot, które ta ostatnia otrzymała na podstawie umowy Seapura. W tych okolicznościach zgodnie z postanowieniami art. 3 ust. 5 załącznika II do umowy Seapura wierzytelność Komisji stała się wymagalna w dniu 13 marca 2009 r.
Po drugie, Sąd stwierdził, że CEVA nie przedstawiła żadnego konkretnego argumentu pozwalającego na wykazanie, iż wierzytelność stała się wymagalna przed dniem 13 marca 2009 r. Dziesięcioletni termin, w którym Komisja mogła dochodzić swojego roszczenia względem CEVA, rozpoczął zatem bieg w dniu następującym po dniu, w którym świadczenie stało się wymagalne, to jest w dniu 14 marca 2009 r., zgodnie ze wspomnianym powyżej art. 2257 belgijskiego kodeksu cywilnego. W związku z tym Sąd uznał, że termin przedawnienia upływał co do zasady w dniu 14 marca 2019 r.
W rozpatrywanym wypadku Komisja podniosła, że bieg terminu przedawnienia został przerwany dwukrotnie: po pierwsze, z chwilą wstąpienia przez nią do sprawy w charakterze powoda cywilnego przed tribunal correctionnel de Rennes (sądem karnym w Rennes) w dniu 26 kwietnia 2011 r., a po drugie, z chwilą zgłoszenia przez nią wierzytelności w dniu 15 września 2016 r. w ramach postępowania ochronnego dotyczącego CEVA. W tym względzie Sąd ograniczył się do zbadania, czy bieg terminu przedawnienia mógł zostać skutecznie przerwany w wyniku zgłoszenia wierzytelności dokonanego przez Komisję w ramach postępowania ochronnego dotyczącego CEVA, wskazując, że nie było konieczności badania również skutków wstąpienia przez Komisję do sprawy w charakterze powoda cywilnego przed tribunal correctionnel de Rennes (sądem karnym w Rennes). Komisja twierdziła bowiem, że jej wierzytelność została zgłoszona mandatariuszowi sądowemu w dniu 15 września 2016 r. i że zgodnie z orzecznictwem belgijskiego Cour de cassation (sądu kasacyjnego) zgłoszenie wierzytelności przerywa bieg terminu przedawnienia do czasu zakończenia postępowania upadłościowego. Komisja dodała, że jest uprawniona do powoływania się na postępowania francuskie w celu skorzystania z przerwania biegu terminu przedawnienia na gruncie prawa belgijskiego.
W rozpatrywanym wypadku Sąd przypomniał, że w dniu 22 czerwca 2016 r. tribunal de commerce de Saint-Brieuc (sąd gospodarczy w Saint-Brieuc) wszczął postępowanie ochronne dotyczące CEVA. W dniu 15 września 2016 r. Komisja w ramach tego postępowania zgłosiła swoją wierzytelność wyznaczonemu mandatariuszowi sądowemu. Z art. L.622‑24 francuskiego code de commerce (kodeksu handlowego) wynika bowiem, że od chwili opublikowania orzeczenia o wszczęciu postępowania ochronnego wszyscy wierzyciele, których wierzytelności powstały przed wydaniem orzeczenia o wszczęciu postępowania, z wyjątkiem pracowników, zgłaszają swoje wierzytelności mandatariuszowi sądowemu. To zatem na podstawie tego przepisu Komisja w ramach postępowania ochronnego wszczętego wobec CEVA zgłosiła swoją wierzytelność wyznaczonemu mandatariuszowi sądowemu. Ponadto art. L.622‑25‑1 francuskiego kodeksu handlowego stanowi: „[z]głoszenie wierzytelności przerywa bieg terminu przedawnienia do czasu zakończenia postępowania; zwalnia ono z obowiązku formalnego zawiadomienia i jest równoważne z czynnością przedsięwziętą w celu dochodzenia roszczeń”.
W tym względzie Sąd wyjaśnił, że wszczęcie postępowania ochronnego we Francji pociąga za sobą bezpośrednie stosowanie obowiązującego wówczas rozporządzenia nr 1346/2000 w sprawie postępowania upadłościowego (
5
), które jako lex concursus wskazuje prawo francuskie. Zwrócił on również uwagę, że zgodnie z art. 4 ust. 2 lit. f) rozporządzenia nr 1346/2000 „[p]rawo państwa wszczęcia postępowania określa przesłanki wszczęcia postępowania upadłościowego, sposób jego prowadzenia i ukończenia”, a w szczególności „skutki [wpływ] wszczęcia postępowania upadłościowego na środki dochodzenia praw przez poszczególnych wierzycieli”. Co więcej, art. 16 ust. 1 tego rozporządzenia przewiduje, że „[w]szczęcie postępowania upadłościowego przez sąd państwa członkowskiego właściwy zgodnie z art. 3 podlega uznaniu we wszystkich pozostałych państwach członkowskich z chwilą, gdy orzeczenie stanie się skuteczne w państwie wszczęcia postępowania”. Ponadto zgodnie z art. 17 ust. 1 owego rozporządzenia „[w]szczęcie postępowania określonego w art. 3 ust. 1 wywołuje w każdym innym państwie członkowskim, bez potrzeby dopełnienia jakichkolwiek formalności, skutki, które wynikają z prawa państwa wszczęcia postępowania, o ile niniejsze rozporządzenie nie stanowi inaczej oraz dopóki w tym innym państwie członkowskim nie zostanie wszczęte postępowanie określone [w] art. 3 ust. 2”.
W oparciu o wspomniane powyżej przepisy należało uznać, że wszczęcie we Francji postępowania ochronnego wobec CEVA i dokonane następnie przez Komisję w ramach tego postępowania ochronnego zgłoszenie wywołały na mocy prawa francuskiego, w szczególności art. L.622‑25‑1 francuskiego kodeksu handlowego, skutki w prawie belgijskim, a dokładniej rzecz ujmując – że przerwały one bieg przewidzianego w tym prawie dziesięcioletniego terminu przedawnienia. Sąd wyjaśnił, że skutki związane z wszczęciem wobec CEVA postępowania ochronnego zostałyby bowiem udaremnione, gdyby zgłoszenie wierzytelności dokonane we Francji przez Komisję w dniu 15 września 2016 r. nie skutkowało przerwaniem biegu terminu przedawnienia w prawie belgijskim.
W tych okolicznościach – z uwagi na to, że Komisja wniosła skargę w dniu 19 grudnia 2020 r. – Sąd stwierdził, że w rozpatrywanym wypadku termin przedawnienia nie upłynął, i w związku z tym oddalił zarzut przedawnienia podniesiony przez CEVA oraz uwzględnił żądanie Komisji i stwierdził, że rozpatrywana wierzytelność przysługuje jej względem CEVA.
(
1
)	Artykuł 5 ust. 1 umowy Seapura.
(
2
)	Stosownie do art. 272 TFUE Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej jest właściwy do orzekania na mocy klauzuli arbitrażowej umieszczonej w umowie prawa publicznego lub prywatnego, zawartej przez Unię Europejską lub w jej imieniu. Zgodnie z art. 256 ust. 1 TFUE Sąd jest właściwy do rozpoznawania w pierwszej instancji skarg określonych w art. 272 TFUE.
(
3
)	Artykuł 5 ust. 2 umowy Seapura.
(
4
)	Rozporządzenie Rady (WE, EWWiS, Euratom) nr 2548/98 z dnia 23 listopada 1998 r. zmieniające rozporządzenie finansowe z dnia 21 grudnia 1977 r. mające zastosowanie do budżetu ogólnego Wspólnot Europejskich (Dz.U. 1998, L 320, s. 1).
(
5
)	Rozporządzenie Rady (WE) nr 1346/2000 z dnia 29 maja 2000 r. w sprawie postępowania upadłościowego (Dz.U. 2000, L 160, s. 1).