62004CC0003_PL
Opinion of the Advocate-General
Opinion of the Advocate-General
I – Wprowadzenie
1. Niniejsza sprawa, w której wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym został złożony przez Rechtbank (sąd rejonowy, Utrecht), dotyczy pytania, czy dyrektywa w sprawie koordynacji ustawodawstw państw członkowskich odnoszących się do przedstawicieli handlowych działających na własny rachunek(2) (zwana dalej „dyrektywą”) stosuje się do pośredników, którzy pośredniczyli w zawarciu tylko jednej umowy z klientem, gdy umowa ta była przedłużana corocznie przez okres kilku lat.
II – Ramy prawne
A – Uregulowania wspólnotowe
2. Rozdział I dyrektywy, który określa jej zakres zastosowania, stanowi:
„Zakres zastosowania
Artykuł 1
1. Środki harmonizujące określone niniejszą dyrektywą dotyczą przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych państw członkowskich regulujących stosunki prawne między przedstawicielami handlowymi a ich zleceniodawcami.
2. Do celów niniejszej dyrektywy „przedstawiciel handlowy” oznacza pośrednika pracującego na własny rachunek, któremu powierzono stałe pośredniczenie przy sprzedaży lub kupnie towarów na rzecz innej osoby, zwanej dalej „zleceniodawcą”, lub zawarcie transakcji w imieniu i na rachunek zleceniodawcy.
3. W rozumieniu niniejszej dyrektywy przedstawicielem handlowym nie jest w szczególności:
– osoba, która jako organ upoważniona jest do zaciągania zobowiązań wiążących spółkę lub zrzeszenie,
– wspólnik, który na podstawie przepisów prawnych uprawniony jest do zaciągania zobowiązań wiążących innych wspólników,
– zarządca przymusowy, sądowy zarządca majątku, likwidator lub syndyk masy upadłości.
Artykuł 2
1. Niniejsza dyrektywa nie ma zastosowania do:
– przedstawicieli handlowych, którzy nie otrzymują wynagrodzenia za swoją działalność,
– przedstawicieli handlowych, działających na giełdach towarowych lub na rynku towarowym, lub
– organu pod nazwą „Crown Agents for Overseas Governments and Administrations”, ustanowionego w Zjednoczonym Królestwie na podstawie ustawy o „Crown Agents” z 1979 r. lub jego filii.
2. Każde państwo członkowskie ma prawo zastrzec, że dyrektywa ta nie ma zastosowania do tych osób, których działalność jako przedstawicieli handlowych uznaje się za działalność uboczną, zgodnie z ustawodawstwem danego państwa członkowskiego”.
3. W odniesieniu do umów agencyjnych należących do opisanego zakresu zastosowania, rozdziały od II do IV dyrektywy zawierają przepisy dotyczące praw, obowiązków i wynagrodzenia przedstawicieli oraz zawierania i rozwiązywania takich umów. W szczególności art. 7 dotyczy prowizji od transakcji zawartych na podstawie umowy agencyjnej, stanowiąc, co następuje:
„1. Przedstawiciel handlowy jest uprawniony do prowizji z tytułu transakcji handlowych zawartych w okresie objętym umową agencyjną:
(a) gdy zawarcie transakcji wynika z jego działania; lub
(b) gdy transakcja jest zawarta z osobą trzecią, którą on już wcześniej odnośnie do transakcji tego samego rodzaju pozyskał jako klienta.
2. Przedstawiciel handlowy jest także uprawniony do prowizji z tytułu transakcji zawartych w okresie objętym umową agencyjną:
– gdy został mu powierzony określony obszar geograficzny lub grupa klientów, lub
– gdy ma on wyłączne prawo do określonego obszaru geograficznego lub grupy klientów,
oraz gdy transakcja została zawarta z klientem należącym do tego obszaru lub grupy.
Państwo członkowskie wprowadzi do swojego ustawodawstwa jedną z możliwości określonych w dwóch wyżej wymienionych tiret”.
4. Dla niniejszej sprawy znaczenie ma również art. 17, który dotyczy świadczenia wyrównawczego oraz odszkodowania należnego przedstawicielowi po rozwiązaniu umowy. Artykuł 17 ust. 2 lit. a) stanowi:
„2. a) Przedstawiciel handlowy ma prawo do świadczenia wyrównawczego, gdy i o ile:
– pozyskał on dla zleceniodawcy nowych klientów lub znacznie zwiększył wielkość obrotów handlowych z istniejącymi klientami, a zleceniodawca z tytułu transakcji z tymi klientami czerpie nadal znaczne korzyści, oraz
– zapłata takiego świadczenia wyrównawczego przy uwzględnieniu wszystkich okoliczności, w szczególności prowizji utraconych z tytułu transakcji z tymi klientami, jest zgodna z zasadami słuszności. Państwa członkowskie mogą przewidzieć, iż do takich okoliczności zalicza się również stosowanie lub niestosowanie klauzuli zakazu konkurencji w rozumieniu art. 20”.
B – Prawo niderlandzkie
5. Dyrektywa została transponowana do prawa niderlandzkiego przez art. 428–445 kodeksu cywilnego (Burgerlijk Wetboek). Artykuły te są zasadniczo podobne do przepisów dyrektywy, za wyjątkiem tego, że podczas gdy art. 1 ust. 2 dyrektywy stanowi, że ma ona zastosowanie do transakcji „sprzedaży lub kupna towarów”, to przepisy te mają również zastosowanie do transakcji dotyczących świadczenia usług. Artykuł 7:428 ust. 1 kodeksu cywilnego, odpowiadający art. 1 ust. 2 dyrektywy, stanowi mianowicie, co następuje:
„Umowa agencyjna oznacza umowę, w której jedna ze stron – zwana zleceniodawcą – zleca drugiej stronie – zwanej przedstawicielem handlowym – pośredniczenie, przez czas oznaczony lub nieoznaczony, za wynagrodzeniem przy negocjowaniu umów, które może on zawierać w imieniu i na rachunek zleceniodawcy, z którym jednakże nie łączy go stosunek podległości”.
III – Stan faktyczny
6. Zgodnie z postanowieniem odsyłającym w 1994 r. Poseidon Chartering BV (zwany dalej „Poseidon”), spółka prawa niderlandzkiego, występowała w charakterze pośrednika w negocjacjach dotyczących umowy o czarter statku. W latach 1994–2000, za wyjątkiem roku 1999, umowa ta była corocznie przedłużana. W szczególności, w tym okresie Poseidon potwierdzała wyniki corocznych negocjacji w sprawie przedłużenia czarteru między stronami umowy w aneksie do rzeczonej umowy. W latach 1994–2000 r. Poseidon otrzymywała prowizję w wysokości 2,5% opłaty za czarter.
7. Postępowanie przed sądem krajowym dotyczy roszczeń spółki Poseidon wobec właściciela statku dotyczących między innymi: 1) odszkodowania za naruszenie terminu wypowiedzenia umowy; 2) zapłaty kwoty 14 229,89 EUR z tytułu niezapłaconej prowizji; oraz 3) kwoty 14 471,29 EUR z tytułu utraty klientów. Rechtbank Utrecht zawiesił toczące się przed nim postępowanie i postanowił przedstawić Trybunałowi następujące pytania prejudycjalne:
„1) Czy można uznać za przedstawiciela handlowego w rozumieniu dyrektywy Rady 86/653/EWG z dnia 18 grudnia 1986 r. w sprawie koordynacji ustawodawstw państw członkowskich odnoszących się do przedstawicieli handlowych działających na własny rachunek pośrednika działającego na własny rachunek, który uczestniczył przy zawarciu tylko jednej umowy (a nie wielu [umów]) (czarter statku), przedłużanej corocznie na podstawie negocjacji prowadzonych (w latach 1994–2000, z wyjątkiem 1999 r.) między właścicielem statku i osobą trzecią, których wynik był potwierdzany przez tego pośrednika w aneksie do umowy?
2) Gdyby należało stwierdzić istnienie umowy agencyjnej, to czy na odpowiedź na pytanie pierwsze może mieć wpływ okoliczność przekazywania przez okres kilku lat wynagrodzenia (prowizji) w wysokości 2,5% opłaty za czarter lub okoliczność, iż art. 7 ust. 1 dyrektywy odnosi się do »transakcji handlowych […] zawartych« oraz wskazuje na powstanie prawa do otrzymania prowizji, gdy »transakcja jest zawarta z osobą trzecią, którą on [pośrednik] już wcześniej odnośnie do transakcji tego samego rodzaju pozyskał jako klienta«?
3) Czy na odpowiedź na pytanie pierwsze ma wpływ okoliczność, iż art. 17 dyrektywy posługuje się pojęciem »klientów« w liczbie mnogiej, a nie w liczbie pojedynczej?”.
8. Zgodnie z art. 23 Statutu Trybunału Sprawiedliwości w ramach niniejszego postępowania pisemne uwagi przedłożyły spółka Poseidon Chartering oraz Komisja.
9. W piśmie Sekretariat Trybunału zwrócił się do Rechtbank o potwierdzenie podtrzymania wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym w świetle postanowienia Trybunału z dnia 6 marca 2003 r w sprawie C‑449/01 Abbey Life, w którym Trybunał orzekł, że nie ma żadnych wątpliwości, iż dyrektywa nie ma zastosowania do pośredników działających na własny rachunek, którym powierzono pośrednictwo w zakresie umów dotyczących świadczenia usług(3) .
10. W odpowiedzi Rechtbank podtrzymał wniosek o dokonanie wykładni niektórych pojęć zawartych w dyrektywie, wyjaśniając, że dokonując transpozycji dyrektywy do prawa krajowego, ustawodawca niderlandzki zdecydował się rozszerzyć zakres pojęcia „przedstawiciel handlowy” na umowy o świadczenie usług. Jednak zdaniem sądu „okoliczność, że przepisy niderlandzkie dotyczące umowy agencyjnej, wzorowane na dyrektywie, definiują tę umowę w sposób szerszy niż dyrektywa, nie oznacza, że może on wystąpić z wnioskiem o dokonanie przez Trybunał wykładni niektórych pojęć zawartych w dyrektywie wyłącznie wtedy, gdy zawisłe przed nim postępowanie dotyczy jedynie węższego pojęcia przedstawiciela handlowego czy umowy agencyjnej”.
IV – Analiza
A – Uwagi wstępne
11. Pierwszą wymagającą rozstrzygnięcia kwestią jest dopuszczalność wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, biorąc pod uwagę, że podczas gdy dyrektywa jako taka wyraźnie dotyczy wyłącznie transakcji kupna i sprzedaży towarów(4), to umowa będąca przedmiotem postępowania przed sądem krajowym jest umową o świadczenie usług (a mianowicie umową o czarter statku).
12. Jak wskazałem powyżej, nie ulega wątpliwości, iż właściwe przepisy prawa niderlandzkiego dotyczące przedstawicieli handlowych mają szerszy zakres zastosowania niż zakres zastosowania dyrektywy, ponieważ mają one zastosowanie do transakcji dotyczących zarówno towarów, jak i usług.
13. Moim zdaniem, Trybunał powinien udzielić odpowiedzi na przedstawione pytania. Oczywisty związek z tą sytuacją mają orzeczenia Trybunału w takich sprawach jak Leur‑Bloem, Giloy, Kofisa i BIAO, w których wnioski o wydanie orzeczeń w trybie prejudycjalnym dotyczyły kwestii nieuregulowanych bezpośrednio prawem wspólnotowym, ale w których dane państwo członkowskie zdecydowało się na dostosowanie prawa wewnętrznego do prawa wspólnotowego(5) . I tak w sprawie Leur‑Bloem Trybunał orzekł:
„[...] Trybunał Sprawiedliwości jest właściwy w zakresie wykładni prawa wspólnotowego na podstawie art. [234] traktatu w sytuacjach, w których przedmiotowe okoliczności bezpośrednio nie podlegają przepisom prawa wspólnotowego, ale ustawodawca krajowy, transponując przepisy danej dyrektywy do prawa krajowego, zdecydował się traktować sytuacje o charakterze wyłącznie wewnętrznym w ten sam sposób co sytuacje podlegające przepisom dyrektywy, ujednolicając ustawodawstwo wewnętrzne z prawem wspólnotowym”(6) .
14. Trybunał uznał za stosowne wyróżnienie takich sytuacji jak w sprawie Kleinwort Benson(7), gdzie przepisy prawa wspólnotowego nie były jako takie wiążące dla sądu krajowego przy stosowaniu ustawodawstwa wewnętrznego; w rzeczy samej, odpowiednie przepisy prawa wewnętrznego w sposób wyraźny upoważniały władze państwa członkowskiego do przyjęcia zmian „mających na celu wprowadzenie rozbieżności” pomiędzy tymi przepisami a przepisami prawa wspólnotowego (w tym przypadku – konwencją brukselską).
15. Jest oczywiste, że w tych sprawach decydującym czynnikiem w kwestii dopuszczalności wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym było to, czy w rzeczywistości postępowanie przed sądem krajowym zostanie rozstrzygnięte przez zastosowanie danego przepisu prawa wspólnotowego. Jeżeliby tak w istocie było, to jednolita interpretacja odpowiednich pojęć prawa wspólnotowego za pośrednictwem procedury wydawania o rzeczeń w trybie prejudycjalnym byłaby „niewątpliwie w interesie Wspólnoty [...] w celu uniknięcia rozbieżności interpretacyjnych mogących powstać w przyszłości”(8) . Jednakże sformułowanie właściwego zakresu pytań prejudycjalnych w świetle ograniczeń ustanowionych przez ustawodawcę krajowego w zakresie stosowania prawa wspólnotowego do sytuacji o charakterze wyłącznie wewnętrznym jest kwestią podlegającą ocenie sądu krajowego(9) .
16. Moim zdaniem, rozumowanie to jest co najmniej tak samo uzasadnione w niniejszej sprawie. Jak wyjaśniono w postanowieniu odsyłającym oraz późniejszej korespondencji z Rechtbank, choć odpowiednie ustawodawstwo niderlandzkie ma szerszy zakres zastosowania niż dyrektywa, ponieważ ma ono zastosowanie również do transakcji polegających na świadczeniu usług, to jednak jego celem i treścią jest transpozycja oraz odzwierciedlenie przepisów dyrektywy. Ponadto sprawa w sposób oczywisty dotyczy interpretacji pojęcia wywodzącego się z prawa wspólnotowego, a mianowicie pojęcia „stałe pośredniczenie”. W związku z tym, że teoretycznie sądy niderlandzkie mogłyby przyjąć odmienną interpretację tego pojęcia dla umów agencyjnych dotyczących towarów i usług, w przesłanej do Trybunału korespondencji Rechtbank zaznaczył, że pragnie uniknąć rozbieżności pomiędzy tymi dwoma dziedzinami. Znaczenie ma również okoliczność, że rozszerzając zakres zastosowania przepisów dotyczących przedstawicieli handlowych na usługi, ustawodawca niderlandzki kierował się pragnieniem uniknięcia sytuacji, w której „obok siebie istniałyby dwie podobne [tzn. podobne, ale nie identyczne] regulacje”, co mogłoby prowadzić do nieporozumień(10) .
17. Ponadto chciałbym zauważyć, że każda ze stron, które przedłożyły Trybunałowi uwagi pisemne, a mianowicie Poseidon oraz Komisja, wnosiła o to, aby Trybunał udzielił odpowiedzi na pytania zadane przez Rechtbank.
18. A zatem uważam, że w celu zapewnienia jednolitej interpretacji prawa wspólnotowego Trybunał powinien udzielić odpowiedzi na pytania przedstawione przez sąd krajowy.
B – W przedmiocie pytania pierwszego
19. Zadając pytanie pierwsze, sąd krajowy zmierza do ustalenia, czy pojęcie przedstawiciela handlowego w rozumieniu art. 1 ust. 2 dyrektywy rozciąga się na pośrednika działającego na własny rachunek, który uczestniczył przy zawarciu tylko jednej umowy (a nie wielu [umów]) o czarter statku przedłużanej corocznie w okresie 1994–2000 (z wyjątkiem 1999 r.) na podstawie negocjacji prowadzonych między właścicielem statku i osobą trzecią, których wynik był potwierdzany na piśmie przez tego pośrednika w aneksie do umowy.
20. Z postanowienia odsyłającego jasno wynika, że sąd krajowy pragnie zasadniczo ustalić, czy fakt, iż przedstawiciel pośredniczył w zawarciu tylko jednej umowy, jest wystarczającą podstawą do stosowania dyrektywy.
21. Odpowiedź na to pytanie w sposób oczywisty zależy od interpretacji art. 1 ust. 2 dyrektywy, a w szczególności pojęcia „stałego pośredniczenia” (w języku holenderskim – „permanent is belast”; w języku francuskim – „chargé de façon permanente”).
22. Dokonując wykładni tego pojęcia, moim zdaniem, ważne jest dokonanie rozróżnienia pomiędzy sytuacją, w której zleceniodawca zlecił przedstawicielowi działającemu na własny rachunek wynegocjowanie tylko jednej umowy, a sytuacją, w której zleceniodawca zlecił przedstawicielowi negocjowanie zarówno umowy, jak i pewnej liczby jej przedłużeń.
23. Jest oczywiste, że pierwszej sytuacji nie można w sposób rozsądny interpretować jako „stałe pośredniczenie”. Jeżeli przedstawiciel odpowiedzialny za wynegocjowanie jednej umowy miałby należeć do zakresu tego pojęcia, pozbawiałoby to słowo „stałe” jakiegokolwiek znaczenia.
24. W przeciwieństwie do tego druga sytuacja – w ramach której przedstawiciel jest odpowiedzialny za negocjowanie umowy i jej przedłużeń – musi, moim zdaniem, logicznie rzecz biorąc, należeć do zakresu znaczeniowego tego pojęcia. Uważam, że pojęcie „stałego” pośredniczenia wymaga po prostu, aby przedstawiciel był odpowiedzialny albo za negocjowanie więcej niż jednego typu umowy, albo też za (ponowne) negocjowanie tej samej umowy częściej niż jednokrotnie. Wynika to z samego charakteru „pośredniczenia”, które zasadniczo zawiera w sobie upoważnienie wydane przez zleceniodawcę do dokonywania zmian jego sytuacji prawnej poprzez czynności wykonywane w jego imieniu. Jako że przedstawiciel odpowiedzialny za przedłużanie lub ponowne negocjowanie umowy jest upoważniony do dokonywania zmian w sytuacji prawnej zleceniodawcy częściej niż jednokrotnie, to wydaje mi się logiczne, że stanowi to „stałe pośredniczenie”.
25. Taka wykładnia językowa znajduje również potwierdzenie w ratio legis dyrektywy, którym jest zbliżenie przepisów, jakim podlegają w państwach członkowskich przedstawiciele handlowi, w zakresie, w jakim jest to niezbędne dla właściwego funkcjonowania wspólnego rynku, w tym w szczególności w celu „zapewnienia minimalnego poziomu ochrony socjalnej przedstawicielom handlowym”(11), zapewnienia bezpieczeństwa transakcji handlowych oraz usunięcia przeszkód w transgranicznych umowach agencyjnych(12) . Jeżeli – w sytuacji, w której przy przedłużaniu umowy zleceniodawca mógł zdecydować się na zawarcie umowy z innym podmiotem niż pierwotna strona tej umowy – przedstawiciel podlegałby przepisom dyrektywy tylko wówczas, gdyby umowa została ponownie wynegocjowana z innym podmiotem, nie zaś wówczas, gdyby zleceniodawca zdecydował się na ponowne zawarcie umowy z tym samym podmiotem, to taka sytuacja w sposób arbitralny zagrażałaby celowi zapewnienia przedstawicielom ochrony socjalnej.
26. Warto w tym kontekście wspomnieć, że początkowy projekt Komisji stwierdzał, że dyrektywa nie ma zastosowania do pośredników, którym powierzono pośrednictwo ograniczone do negocjowania lub zawarcia jednej lub kilku określonych transakcji w imieniu jednego zleceniodawcy(13) . Warto zaznaczyć, że przepis ten został usunięty przez Radę z tekstu końcowego.
27. Chciałbym również zauważyć, że w wyrokach, w których Trybunał stwierdził, że wpis do rejestru nie może stanowić warunku, którego spełnienie decyduje o tym, że umowa agencyjna należy do zakresu zastosowania dyrektywy, Trybunał podkreślił, że jedynie wymogi wyraźnie wymienione w art. 1 ust. 2 stanowią warunki stosowania przepisów dyrektywy i udzielenia ochrony na jej podstawie(14) .
28. Chciałbym również dodać, że choć słowa „klient” i „umowa” (i pojęcia im odpowiadające) są używane w dyrektywie raz w liczbie pojedynczej, a raz w mnogiej, to żaden z tych przypadków ich użycia nie jest w moim pojęciu decydujący dla wykładni pojęcia stałego pośredniczenia. Słowa te nie występują w rozdziale dyrektywy definiującym zakres jej zastosowania, ale w przepisach dyrektywy odnoszących się np. do praw i obowiązków przedstawicieli handlowych oraz należnej im prowizji. Nic nie wskazuje na to, aby były one używane z zamiarem oddziaływania na zakres zastosowania dyrektywy. W każdym bądź razie sama okoliczność, że przypadki użycia tych terminów dzielą się na formy liczby pojedynczej i liczby mnogiej wskazuje na to, że nie stanowią one wskazówki sugerującej jedną ostateczną odpowiedź na przedstawione pytanie(15) .
29. Z tych powodów odpowiedź na pierwsze pytanie przedstawione przez sąd krajowy powinna być w mojej ocenie taka, iż pojęcie przedstawiciela handlowego rozciąga się na pośredników upoważnionych do stałego pośredniczenia w negocjowaniu i odnawianiu umowy.
C – W przedmiocie pytania drugiego
30. Zadając pytanie drugie, sąd krajowy zmierza do ustalenia, czy na odpowiedź na pytanie pierwsze ma wpływ okoliczność, iż wynagrodzenie (prowizja) było wypłacane w wysokości 2,5% wartości czarteru lub okoliczność, że art. 7 ust. 1 dyrektywy używa pojęcia „transakcji [...] zawartych” oraz mówi o istnieniu prawa do otrzymania prowizji, gdy „transakcja jest zawarta z osobą trzecią, którą [pośrednik] już wcześniej odnośnie do transakcji tego samego rodzaju pozyskał jako klienta”.
31. Po pierwsze, jeżeli chodzi o znaczenie okoliczności wypłacania prowizji, to art. 2 ust. 1 dyrektywy stanowi, że dyrektywa ta nie ma zastosowania do przedstawicieli handlowych, którzy nie otrzymują wynagrodzenia za swoją działalność. Płatność w jakiejś formie jest więc warunkiem koniecznym stosowania przepisów dyrektywy. Jednak z brzmienia art. 1 i 2 wynika jednoznacznie, że wymóg istnienia stałego pośredniczenia w rozumieniu opisanym w mojej odpowiedzi na pytanie pierwsze jest niezależnym i odrębnym warunkiem niezbędnym do tego, aby dany przedstawiciel był objęty zakresem zastosowania dyrektywy.
32. Z tego względu nie przekonują mnie argumenty Poseidon, która wydaje się twierdzić, iż sam fakt wypłacania prowizji wskazuje na istnienie umowy agencyjnej. Fakt wypłacania prowizji nie ma jako taki wpływu na odrębną kwestię, jaką jest istnienie stałego pośredniczenia.
33. Po drugie, jeżeli chodzi o znaczenie okoliczności, że art. 7 ust. 1 dyrektywy odnosi się do „transakcji [...] zawartych” oraz do istnienia prawa do prowizji, gdy „transakcja jest zawarta z osobą trzecią, którą [pośrednik] już wcześniej odnośnie do transakcji tego samego rodzaju pozyskał jako klienta”, to z powodów, które wyjaśniałem już w pkt 27, uważam, że określenia te nie mają decydującego znaczenia dla odpowiedzi na pytanie pierwsze. W szczególności użycie w tym miejscu formy liczby pojedynczej wynika w sposób naturalny ze znaczenia tego ustępu jako całości, które to znaczenie jest zasadniczo takie, że przedstawiciel handlowy jest uprawniony do otrzymania prowizji od tych transakcji, które zostały zawarte w okresie obowiązywania umowy: 1) w wyniku jego działań, lub 2) z osobą trzecią, którą on już wcześniej odnośnie do transakcji tego samego rodzaju pozyskał jako klienta. Nie wskazuje to, moim zdaniem, na stanowisko ustawodawcy wspólnotowego co do kwestii podniesionej w pytaniu pierwszym.
34. A zatem odpowiedź na pytanie drugie powinna być w mojej ocenie taka, iż na odpowiedź na pytanie pierwsze nie ma wpływu okoliczność, iż wynagrodzenie (prowizja) było wypłacane w wysokości 2,5% wartości czarteru lub też fakt, że art. 7 ust. 1 dyrektywy używa pojęcia „transakcji [...] zawartych” oraz mówi o istnieniu prawa do otrzymania prowizji, gdy „transakcja jest zawarta z osobą trzecią, którą [pośrednik] już wcześniej odnośnie do transakcji tego samego rodzaju pozyskał jako klienta”.
D – W przedmiocie pytania trzeciego
35. Zadając pytanie trzecie, sąd krajowy zmierza do ustalenia, czy na odpowiedź na pytanie pierwsze ma wpływ okoliczność, że art. 17, a w szczególności art. 17 ust. 2 lit. a) dyrektywy posługuje się pojęciem „klientów” w liczbie mnogiej, a nie w liczbie pojedynczej.
36. Z powodów, jakie opisałem w powyższym pkt 27, na pytanie to udzielam odpowiedzi przeczącej. Chciałbym dodać, że pojęcie „klientów” użyte w art. 17 ust. 2 lit. a) odnosi się do sytuacji czysto hipotetycznej, opisując okoliczności, w których przedstawiciel handlowy objęty zakresem zastosowania dyrektywy jest uprawniony do otrzymania świadczenia wyrównawczego. W związku z tym użycie tego pojęcia nie ma wpływu na odpowiedź na pytanie pierwsze.
V – Wnioski
37. Uważam zatem, że na pytania przedstawione przez Rechtbank Utrecht Trybunał powinien udzielić następującej odpowiedzi:
„Pojęcie »przedstawiciela handlowego« w rozumieniu dyrektywy Rady (86/653/EWG) z dnia 18 grudnia 1986 r. w sprawie koordynacji ustawodawstw państw członkowskich odnoszących się do przedstawicieli handlowych działających na własny rachunek rozciąga się na pośredników stale pośredniczących w negocjowaniu umowy i jej przedłużeń, przy czym nie ma znaczenia okoliczność, że art. art. 7 ust. 1 dyrektywy odnosi się do »transakcji [...] zawartych«, a art. 17 ust. 2 lit. a) dyrektywy używa pojęcia »klientów« w liczbie mnogiej. Ocena istnienia stałego pośredniczenia jest niezależna od tego, czy była wypłacana prowizja”.
(1) .
(2)  –	Dyrektywa Rady 86/653/EWG z dnia 18 grudnia 1986 r. w sprawie koordynacji ustawodawstw państw członkowskich odnoszących się do przedstawicieli handlowych działających na własny rachunek (Dz.U. L 382, str. 17).
(3)  –	Postanowienie Trybunału z dnia 6 marca 2003 r. w sprawie C‑449/01 Abbey Life, dotychczas nieopublikowane w Zbiorze.
(4)  –	Zobacz art. 1 ust. 2 dyrektywy oraz postanowienie Trybunału w sprawie C‑449/01 cytowane w przypisie 3.
(5)  –	Zobacz wyrok z dnia 17 lipca 1997 r. w sprawie C‑28/95 Leur‑Bloem, Rec. str. I‑4161; wyrok z dnia 17 lipca 1997 r. w sprawie C‑130/95 Giloy, Rec. str. I‑4291; wyrok z dnia 11 stycznia 2001 r. w sprawie C‑1/99 Kofisa Italia, Rec. str. I‑207 oraz wyrok z dnia 7 stycznia 2003 r. w sprawie C‑306/99 BIAO, Rec. str. I‑1.
(6)  –	Wyrok w sprawie Leur Bloem cytowany w przypisie 5, pkt 34.
(7)  –	Wyrok z dnia 28 marca 1995 r. w sprawie C‑346/93 Kleinwort Benson [1995] Rec. str. I‑615.
(8)  –	Wyrok w sprawie Leur Bloem cytowany w przypisie 5, pkt 32.
(9)  –	Wyrok w sprawie Leur Bloem cytowany w przypisie 5, pkt 33.
(10)  –	Zobacz F.M. Smit, „De Agentuurovereenkomst tussen handelsagent en principaal”, str. 26, przypis 31.
(11)  –	Zobacz opinię rzecznika generalnego Légera w sprawie C‑381/98 Ingmar, Rec. str. I‑9305, pkt 50 oraz wyrok z dnia 30 kwietnia 1998 r. w sprawie C‑215/97 Bellone, Rec. str. I‑2191, pkt 13.
(12)  –	Preambuła do dyrektywy, motyw trzeci.
(13)  –	Artykuł 3 ust. 3 projektu dyrektywy Rady w sprawie koordynacji ustawodawstw państw członkowskich odnoszących się do przedstawicieli handlowych (działających na własny rachunek), dokument COM/76/670 wersja ostateczna, Dz.U. 1977, C 13, str. 2).
(14)  –	Zobacz np. wyrok w sprawie C‑215/97 Bellone cytowany w przypisie 11, pkt 13 oraz, per analogiam, postanowienie Trybunału z dnia 10 lutego 2004 r. w sprawie C‑85/03 Mavrona, Rec. str. I‑1573, pkt 15.
(15)  –	Zobacz np. art. 3 ust. 2 („transakcji”), art. 7 ust. 1 („transakcji zawartych”), art. 7 ust. 2 („transakcji zawartych”), art. 17 ust. 2 („klientów”, „klientami”).