62009CC0115_EL
Προτάσεις του γενικού εισαγγελέα
Προτάσεις του γενικού εισαγγελέα
1. Η υπό κρίση αίτηση εκδόσεως προδικαστικής αποφάσεως του Oberverwaltungsgericht für das Land Nordrhein-Westfalen (ανώτατο διοικητικό δικαστήριο του ομόσπονδου κράτους της Βόρειας Ρηνανίας-Βεστφαλίας, Γερμανία) αφορά περιβαλλοντική μη κυβερνητική οργάνωση (στο εξής: περιβαλλοντική ΜΚΟ), η οποία άσκησε προσφυγή κατά διοικητικής πράξεως που ενδέχεται να επηρεάσει αρνητικά το περιβάλλον. Δεν πρόκειται για συλλογική προσφυγή (παραδείγματος χάρη, από οργάνωση που συγκεντρώνει περιοίκους οι οποίοι ισχυρίζονται ότι θα θιγούν από τα αποτελέσματα συγκεκριμένου σχεδίου στην περιοχή στην οποία κατοικούν). Αντιθέτως, με την προσφυγή προσβάλλεται η επίμαχη διοικητική πράξη, καθ’ ο μέρος επιτρέπει την άσκηση δραστηριοτήτων που, κατά τα προβαλλόμενα, θα επηρεάσουν δυσμενώς καθαυτό το περιβάλλον. Κατά την έννοια αυτή, μπορεί να λεχθεί ότι η περιβαλλοντική ΜΚΟ ενεργεί για λογαριασμό του περιβάλλοντος.
2. Κατά το γερμανικό δίκαιο, προκειμένου διάδικος να ασκήσει προσφυγή, οφείλει να επικαλεστεί προσβολή ιδίου ουσιαστικού δικαιώματος. Το αιτούν δικαστήριο ζητεί να ερμηνευτεί το άρθρο 10α της οδηγίας 85/337/EΟΚ (στο εξής: οδηγία EΠΕ) (2), όπως τροποποιήθηκε από την οδηγία 2003/35/EΚ (3) . Συγκεκριμένα, το αιτούν δικαστήριο διερωτάται, κατ’ ουσία, αν η οδηγία EΠΕ και η Σύμβαση για την πρόσβαση σε πληροφορίες, τη συμμετοχή του κοινού στη λήψη αποφάσεων και την πρόσβαση στη δικαιοσύνη για περιβαλλοντικά θέματα (στο εξής: Σύμβαση του Άαρχους) παρέχει, ή απαιτεί από τα κράτη μέλη να παρέχουν, στις περιβαλλοντικές ΜΚΟ το δικαίωμα να ασκήσουν ένδικο βοήθημα ενώπιον εθνικών δικαστηρίων, χωρίς να αποδεικνύουν ή να επικαλούνται προσβολή ιδίου ουσιαστικού δικαιώματος.
Διεθνές δίκαιο
Σύμβαση του Άαρχους
3. Στις 25 Ιουνίου 1998, η Ευρωπαϊκή Κοινότητα, καθένα από τα κράτη μέλη και άλλα 19 κράτη υπέγραψαν τη Σύμβαση του Άαρχους, η οποία τέθηκε σε ισχύ στις 30 Οκτωβρίου 2001. Εγκρίθηκε εξ ονόματος της Ευρωπαϊκής Κοινότητας στις 17 Φεβρουαρίου 2005 (4) και κυρώθηκε από τη Γερμανία στις 15 Ιανουαρίου 2007.
4. Η έβδομη, η όγδοη, η δέκατη τρίτη και η δέκατη όγδοη αιτιολογική σκέψη του προοιμίου της Συμβάσεως του Άαρχους έχουν ως εξής:
«(7) Αναγνωρίζοντας επίσης ότι κάθε άτομο έχει το δικαίωμα να ζει σε περιβάλλον κατάλληλο για την υγεία και την ευημερία του, καθώς και το καθήκον, τόσο μεμονωμένα, όσο και σε συνεργασία με άλλους, να προστατεύει και να βελτιώνει το περιβάλλον για να ωφελούνται οι παρούσες και μέλλουσες γενεές,
(8) Εκτιμώντας ότι, προκειμένου να ασκήσουν αυτό το δικαίωμα και να εκπληρώσουν αυτό το καθήκον, οι πολίτες πρέπει να διαθέτουν πρόσβαση σε πληροφορίες, να δικαιούνται να συμμετέχουν στη λήψη αποφάσεων και να έχουν πρόσβαση στη δικαιοσύνη για περιβαλλοντικά θέματα και αναγνωρίζοντας, επί αυτού, ότι οι πολίτες, ενδέχεται, να χρειάζονται συνδρομή για να ασκήσουν τα δικαιώματά τους,
(13) Αναγνωρίζοντας, περαιτέρω, τη σπουδαιότητα των αντιστοίχων ρόλων τους οποίους μπορούν να διαδραματίζουν οι μεμονωμένοι πολίτες, οι μη κυβερνητικοί οργανισμοί και ο ιδιωτικός τομέας στην προστασία του περιβάλλοντος,
(18) Μεριμνώντας να είναι προσιτοί στο κοινό, συμπεριλαμβανομένων των οργανισμών, αποτελεσματικοί δικαστικοί μηχανισμοί, ούτως ώστε να προστατεύονται τα νόμιμα συμφέροντά του και να εφαρμόζεται ο νόμος».
5. Το άρθρο 2, παράγραφος 5, ορίζει «το ενδιαφερόμενο κοινό» ως «το κοινό το οποίο θίγεται ή ενδέχεται να θιγεί ή του οποίου διακυβεύονται συμφέροντα από τις διαδικασίες λήψης περιβαλλοντικών αποφάσεων δυνάμει του άρθρου 6 και του άρθρου 7 της παρούσας οδηγίας· για τους σκοπούς του παρόντος ορισμού, οι μη κυβερνητικές οργανώσεις που προάγουν την προστασία του περιβάλλοντος και πληρούν τις προβλεπόμενες από την εθνική νομοθεσία προϋποθέσεις, θεωρούνται ως έχουσες τέτοια συμφέροντα».
6. Το άρθρο 9 περιέχει διατάξεις σχετικά με την πρόσβαση στη δικαιοσύνη αμφότερων των ιδιωτών και των μη κυβερνητικών οργανώσεων, καθώς και κανόνες που εφαρμόζονται σε διαδικασίες ενώπιον δικαστηρίων. Συγκεκριμένα, το άρθρο 9, παράγραφος 2, ορίζει:
«2. Κάθε μέρος, στο πλαίσιο της εθνικής του νομοθεσίας, εξασφαλίζει ότι το ενδιαφερόμενο κοινό:
α) που έχει επαρκές συμφέρον, ή εναλλακτικά,
(β) το οποίο ισχυρίζεται προσβολή δικαιώματος[(5) ], σε περίπτωση που η διοικητική δικονομία ενός μέρους το απαιτεί ως προϋπόθεση,
διαθέτει πρόσβαση σε διαδικασία επανεξέτασης ενώπιον δικαστηρίου ή/και άλλου ανεξάρτητου και αμερόληπτου φορέα που καθορίζεται διά νόμου, προκειμένου να προσβάλει την ουσιαστική και τυπική νομιμότητα οποιασδήποτε απόφασης, πράξης ή παράλειψης που υπόκειται στις διατάξεις του άρθρου 6 και, σε περίπτωση που προβλέπεται από το εθνικό δίκαιο και υπό την επιφύλαξη της παραγράφου 3, άλλων σχετικών διατάξεων της παρούσας Συμβάσεως.
Τι είναι αυτό που συνιστά επαρκές συμφέρον και προσβολή δικαιώματος προσδιορίζεται σύμφωνα με τις απαιτήσεις του εθνικού δικαίου και σύμφωνα με τον στόχο να παρέχεται στο ενδιαφερόμενο κοινό ευρεία πρόσβαση στη δικαιοσύνη εντός του πεδίου εφαρμογής της παρούσας Συμβάσεως. Προς τούτο, το συμφέρον κάθε μη κυβερνητικής οργάνωσης που πληροί τις απαιτήσεις του άρθρου 1 παράγραφος 2, θεωρείται επαρκές για τους σκοπούς του στοιχείου α) του παρόντος άρθρου. Οι οργανώσεις αυτές θεωρείται επίσης ότι έχουν δικαιώματα που μπορούν να προσβληθούν, για τους σκοπούς του στοιχείου β) του παρόντος άρθρου.
Οι διατάξεις του παρόντος άρθρου δεν αποκλείουν τη δυνατότητα μιας προκαταρκτικής διαδικασίας αναθεώρησης ενώπιον διοικητικής αρχής και δεν θίγουν την απαίτηση να εξαντλούνται οι διοικητικές διαδικασίες αναθεώρησης πριν από την προσφυγή σε δικαστικές διαδικασίες αναθεώρησης, εάν υφίσταται τέτοιου είδους απαίτηση κατά την εθνική νομοθεσία.»
Δίκαιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης
Η οδηγία EΠΕ, όπως τροποποιήθηκε από την οδηγία 2003/35
7. Η Σύμβαση του Άαρχους ενσωματώθηκε στην κοινοτική έννομη τάξη μέσω (inter alia) της οδηγίας 2003/35. Η οδηγία αυτή τροποποίησε δύο περιβαλλοντικές οδηγίες, ήτοι την οδηγία EΠΕ και την οδηγία ΟΠΕΡ (6), κατά τρόπο ώστε «να εξασφαλισθεί ότι συμβιβάζονται πλήρως με τις διατάξεις της Συμβάσεως του Άαρχους, ιδίως με το άρθρο […] 9, παράγραφος 2 […], αυτής (7) .
8. Η τρίτη και η τέταρτη αιτιολογική σκέψη του προοιμίου της οδηγίας 2003/35 αφορούν τη συμμετοχή του κοινού. Η τέταρτη αιτιολογική σκέψη αναφέρεται ρητώς στον ρόλο των περιβαλλοντικών ΜΚΟ:
«(3) Η αποτελεσματική συμμετοχή του κοινού στη λήψη αποφάσεων παρέχει στο κοινό τη δυνατότητα να εκφράζει, και στον φορέα λήψης των αποφάσεων να λαμβάνει υπόψη, απόψεις και ανησυχίες ενδεχομένως σχετικές με τις εν λόγω αποφάσεις, ενισχύοντας κατ' αυτό τον τρόπο την εγκυρότητα και τη διαφάνεια της διαδικασίας λήψης αποφάσεων και συμβάλλοντας στην ευαισθητοποίηση του κοινού σε περιβαλλοντικά θέματα και στην υποστήριξη των αποφάσεων που λαμβάνονται.
(4) Η συμμετοχή, συμπεριλαμβανομένης της συμμετοχής ενώσεων, οργανώσεων και ομάδων, ιδίως μη κυβερνητικών οργανώσεων που προάγουν την προστασία του περιβάλλοντος, θα πρέπει να ενθαρρύνεται αναλόγως, συμπεριλαμβανομένης, μεταξύ άλλων, της προώθησης της περιβαλλοντικής εκπαίδευσης του κοινού.»
9. Το άρθρο 1, παράγραφος 2, της οδηγίας ΕΠΕ, όπως τροποποιήθηκε από την οδηγία 2003/35, αντικατοπτρίζει το άρθρο 2, παράγραφος 5, της Συμβάσεως του Άαρχους, ορίζοντας το «ενδιαφερόμενο κοινό» ως «το κοινό το οποίο θίγεται ή ενδέχεται να θιγεί ή του οποίου διακυβεύονται συμφέροντα από τις διαδικασίες λήψης αποφάσεων σχετικά με το περιβάλλον που αναφέρονται στο άρθρο 2, παράγραφος 2· για τους σκοπούς του παρόντος ορισμού, οι μη κυβερνητικές οργανώσεις που προάγουν την προστασία του περιβάλλοντος και ανταποκρίνονται στις απαιτήσεις οι οποίες καθορίζονται από την οικεία εθνική νομοθεσία, θεωρούνται ότι έχουν συμφέροντα» (8) .
10. Και η οδηγία 2003/35 εισήγαγε νέο άρθρο –το άρθρο 10α– στην οδηγία EΠΕ. Tο άρθρο αυτό περιέχει διατάξεις σχετικά με την πρόσβαση στη δικαιοσύνη. Το άρθρο έχει ως εξής:
«Τα κράτη μέλη διασφαλίζουν ότι, σύμφωνα με το εθνικό νομικό τους σύστημα, κάθε μέλος του ενδιαφερόμενου κοινού:
(α) που έχει επαρκές συμφέρον, ή εναλλακτικά,
(β) που υποστηρίζει ότι επέρχεται προσβολή δικαιώματος, εάν αυτό απαιτείται ως προϋπόθεση από το δικονομικό διοικητικό δίκαιο ενός κράτους μέλους,
έχει πρόσβαση σε μια διαδικασία εξέτασης ενώπιον δικαστηρίου ή άλλου ανεξάρτητου και αμερόληπτου οργάνου, συσταθέντος νομοθετικώς, προκειμένου να αμφισβητήσει την ουσιαστική ή τη διαδικαστική νομιμότητα αποφάσεων, πράξεων ή παραλείψεων που εμπίπτουν στις διατάξεις της παρούσας οδηγίας περί συμμετοχής του κοινού.
Τα κράτη μέλη καθορίζουν σε ποια φάση είναι δυνατόν να προσβάλλονται αποφάσεις, πράξεις ή παραλείψεις.
Τα κράτη μέλη καθορίζουν τι αποτελεί επαρκές συμφέρον και τι προσβολή δικαιώματος, με σταθερό στόχο να παρέχεται στο ενδιαφερόμενο κ οινό ευρεία πρόσβαση στη δικαιοσύνη. Προς τούτο, το συμφέρον κάθε μη κυβερνητικής οργάνωσης που πληροί τις απαιτήσεις του άρθρου 1 παράγραφος 2, θεωρείται επαρκές για τους σκοπούς του στοιχείου α) του παρόντος άρθρου. Οι οργανώσεις αυτές θεωρείται επίσης ότι έχουν δικαιώματα που μπορούν να προσβληθούν, για τους σκοπούς του στοιχείου β) του παρόντος άρθρου.
Οι διατάξεις του παρόντος άρθρου δεν αποκλείουν τη δυνατότητα μιας προκαταρκτικής διαδικασίας αναθεώρησης ενώπιον διοικητικής αρχής και δεν θίγουν την απαίτηση να εξαντλούνται οι διοικητικές διαδικασίες αναθεώρησης πριν από την προσφυγή σε δικαστικές διαδικασίες αναθεώρησης, εάν υφίσταται τέτοιου είδους απαίτηση κατά την εθνική νομοθεσία.
Οι σχετικές διαδικασίες πρέπει να είναι ορθές, δίκαιες, εμπρόθεσμες και να μην έχουν απαγορευτικό κόστος.
Για τη μεγιστοποίηση της αποτελεσματικότητας των διατάξεων του παρόντος άρθρου, τα κράτη μέλη μεριμνούν ώστε να τίθενται στη διάθεση του κοινού οι πρακτικές πληροφορίες σχετικά με την πρόσβαση στις διοικητικές και δικαστικές διαδικασίες αναθεώρησης.»
Εθνικό δίκαιο
11. Το άρθρο 19, παράγραφος 4, του άρθρου 19 του Grundgesetz (Θεμελιώδης Νόμος) ορίζει ότι «σε περίπτωση προσβολής δικαιωμάτων από δημόσια αρχή, ο θιγόμενος δικαιούται να προσφύγει στη δικαιοσύνη […]».
12. Το άρθρο 42 του Verwaltungsgerichtsordnung (Κώδικας Διοικητικής Δικονομίας, στο εξής: VwGO) ορίζει ότι:
«1) Με προσφυγή μπορεί να ζητηθεί η ακύρωση διοικητικής πράξεως (προσφυγή ακυρώσεως) καθώς και η έκδοση διοικητικής πράξεως, ως προς την οποία εχώρησε άρνηση ή παράλειψη εκδόσεως (προσφυγή κατά παραλείψεως).
2) Εφόσον δεν ορίζεται κάτι διαφορετικό στον νόμο, η προσφυγή είναι παραδεκτή μόνον αν ο προσφεύγων ισχυρίζεται ότι τα δικαιώματά του προσβλήθηκαν από διοικητική πράξη ή άρνηση ή παράλειψη εκδόσεως διοικητικής πράξεως.»
13. Η πρώτη περίοδος του άρθρου 113, παράγραφος 1, του VwGO ορίζει ότι «σε περίπτωση παράνομης διοικητικής πράξεως και προσβολής μέσω αυτής των δικαιωμάτων του προσφεύγοντος, το δικαστήριο ακυρώνει τη διοικητική πράξη και τυχόν απόφαση επί ενδικοφανούς προσφυγής, εφόσον είναι σκόπιμο».
14. Το άρθρο 1, παράγραφος 1, του Gesetz über ergänzende Vorschriften zu Rechtsbehelfen in Umweltangelegenheiten nach der EG-Richtlinie 2003/35/EG (νόμου περί συμπληρωματικών διατάξεων ως προς τα ένδικα βοηθήματα σε υποθέσεις που αφορούν το περιβάλλον σύμφωνα με την οδηγία 2003/35/ΕΚ, γνωστός και ως Umwelt-Rechtsbehelfsgesetz, στο εξής: UmwRG) ορίζει, inter alia:
«(1) Οι διατάξεις του παρόντος νόμου τυγχάνουν εφαρμογής σε ένδικα βοηθήματα κατά:
1. αποφάσεων υπό την έννοια του άρθρου 2, παράγραφος 3, του Gesetz über die Umweltverträglichkeitsprüfung (νόμου για την εκτίμηση των επιπτώσεων στο περιβάλλον), επί του παραδεκτού σχεδίων ως προς τα οποία σύμφωνα:
α) με τον [UVPG],
[…]
μπορεί να υφίσταται υποχρέωση για την πραγματοποίηση εκτιμήσεως των περιβαλλοντικών κινδύνων.»
15. Το άρθρο 2, παράγραφος 1, του UmwRG προβλέπει, ειδικότερα:
«Ημεδαπή ή αλλοδαπή ένωση, αναγνωρισμένη σύμφωνα με το άρθρο 3, μπορεί, χωρίς να οφείλει να προβάλει την προσβολή ιδίων δικαιωμάτων, να ασκήσει ένδικα βοηθήματα σύμφωνα με τον κώδικα διοικητικής δικονομίας κατά αποφάσεως ή παραλείψεώς της σύμφωνα με το άρθρο 1, παράγραφος 1, πρώτη περίοδος, αν η ένωση
1. υποστηρίζει ότι απόφαση σύμφωνα με το άρθρο 1, παράγραφος 1, πρώτη περίοδος, ή η παράλειψη εκδόσεως αυτής, αντιβαίνει προς νομοθετικές διατάξεις, οι οποίες εξυπηρετούν την προστασία του περιβάλλοντος, θεμελιώνουν δικαιώματα ιδιωτών και μπορούν να έχουν σημασία για την απόφαση».
16. Το άρθρο 2, παράγραφος 5, του UmwRG προβλέπει ότι:
«Τα ένδικα βοηθήματα της παραγράφου 1 είναι βάσιμα,
1. εφόσον η απόφαση που εκδίδεται σύμφωνα με το άρθρο 1, παράγραφος 1, πρώτη περίοδος, ή η παράλειψη εκδόσεως αυτής, συνιστά παράβαση διατάξεων οι οποίες εξυπηρετούν την προστασία του περιβάλλοντος, θεμελιώνουν δικαιώματα ιδιωτών και έχουν σημασία για την απόφαση, και εφόσον η παράβαση θίγει τα συμφέροντα της προστασίας του περιβάλλοντος, τα οποία συγκαταλέγονται στους σκοπούς που πρέπει να προωθεί η ένωση σύμφωνα με το καταστατικό της».
17. Η πρώτη περίοδος του άρθρου 2, παράγραφος 1, του UVPG έχει ως εξής:
«Η εκτίμηση των περιβαλλοντικών κινδύνων αποτελεί μη αυτοτελές τμήμα διαδικασιών των διοικητικών αρχών, οι οποίες διαδικασίες συμβάλλουν στη λήψη της αποφάσεως επί του παραδεκτού των σχεδίων.[...]»
18. Το άρθρο 2, παράγραφος 3, του UVPG ορίζει, ειδικότερα:
« Αποφάσεις υπό την έννοια της παραγράφου 1, πρώτη περίοδος, αποτελούν
1. […] η άδεια, η διάταξη περί εγκρίσεως του σχεδίου και οι λοιπές αποφάσεις των αρχών σχετικά με το παραδεκτό των σχεδίων, οι οποίες λαμβάνονται στο πλαίσιο διοικητικής διαδικασίας, […]».
19. Το άρθρο 61, παράγραφοι 1 και 2, του Gesetz über Naturschutz und Landschaftspflege (νόμου περί της προστασίας της φύσης και του τοπίου, γνωστού και ως Bundesnaturschutzgesetz) ορίζει ότι:
«(1) Μια [...] αναγνωρισμένη ένωση μπορεί, χωρίς να προσβάλλονται τα δικαιώματά της, να ασκεί προσφυγή σύμφωνα με τον [VwGO] κατά
1. απαλλαγών από απαγορεύσεις και διαταγές για την προστασία προστατευομένων φυσικών περιοχών, εθνικών δρυμών και λοιπών προστατευομένων περιοχών στο πλαίσιο του άρθρου 33, παράγραφος 2, καθώς και
2. διατάξεων περί εγκρίσεως σχεδίου, οι οποίες αφορούν σχέδια τα οποία συνδέονται με παρεμβάσεις στη φύση και το τοπίο, καθώς και κατά αδειών σχεδίων, καθόσον προβλέπεται η συμμετοχή του κοινού.
[…]
(2) Προσφυγές σύμφωνα με την παράγραφο 1 ασκούνται παραδεκτώς μόνον αν η ένωση
1. ισχυρίζεται ότι η έκδοση διοικητικής πράξεως αναφερομένη στην παράγραφο 1, πρώτη περίοδος, αντιβαίνει σε διατάξεις του εν λόγω νόμου, σε νομοθετικές διατάξεις οι οποίες εκδόθηκαν ή εξακολουθούν να ισχύουν βάσει ή στο πλαίσιο του νόμου αυτού, ή σε άλλες νομοθετικές διατάξεις, οι οποίες κατά την έκδοση της διοικητικής πράξεως πρέπει να λαμβάνονται υπόψη και αποσκοπούν τουλάχιστον και στην εξυπηρέτηση των συμφερόντων της προστασίας της φύσεως και του τοπίου,
2. θίγεται όσον αφορά ζήτημα που εμπίπτει στον καταστατικό της σκοπό, βάσει του οποίου κατέστη αναγνωρισμένη ένωση,
[...]».
Πραγματικά περιστατικά, διαδικασία και υποβληθέντα ερωτήματα
20. Η Trianel Kohlekraftwerk Lünen (στο εξής: Trianel, παρεμβαίνουσα ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου) προτίθεται να ανεγείρει και να λειτουργήσει μονάδα παραγωγής ενέργειaς με καύση άνθρακα στο Lünen, Nordrhein-Westfalen. Το σχέδιο υπόκειται σε υποχρεωτική εκτίμηση των επιπτώσεων στο περιβάλλον.
21. Σε εμβέλεια 8 χιλιομέτρων από τον τόπο κατασκευής του έργου πέντε περιοχές ορίστηκαν ζώνες διατηρήσεως κατά το εθνικό δίκαιο.
22. Στις 6 Μαΐου 2008 η Bezirksregierung Arnsberg (περιφερειακή διοικητική αρχή του Arnsberg) χορήγησε στην παρεμβαίνουσα προέγκριση και μία πρώτη μερική έγκριση για το σχέδιο. Με την προέγκριση διαπιστώνεται ότι δεν υπάρχουν νομικά κωλύματα για τον τόπο κατασκευής του έργου.
23. Στις 16 Ιουνίου 2008 η περιβαλλοντική ΜΚΟ με την επωνυμία Bund für Umwelt und Naturschutz Deutschland, Landesverband Nordrhein-Westfalen e.V. (παράρτημα των Φίλων της Γης της Γερμανίας στη Βόρεια Ρηνανία-Βεστφαλία, στο εξής: BUND) άσκησε προσφυγή κατά της προεγκρίσεως και της πρώτης μερικής εγκρίσεως της περιφερειακής διοικητικής αρχής του Arnsberg. Η BUND είναι αναγνωρισμένη οργάνωση δυνάμει του άρθρου 3 του UmwRG (η διάταξη που διευκρινίζει τις «απαιτήσεις του εθνικού δικαίου» τις οποίες πρέπει να πληρούν οι περιβαλλοντικές ΜΚΟ για τους σκοπούς του άρθρου 1, παράγραφος 2, της οδηγίας EΠΕ).
24. Η BUND ισχυρίζεται ότι η προέγκριση και η μερική άδεια έχουν τυπικά και ουσιαστικά ελαττώματα και υποστηρίζει ότι το σχέδιο παραβαίνει προστατευτικούς και προληπτικούς κανόνες του δικαίου προστασίας από εκπομπές καθώς και ορισμένες διατάξεις του δικαίου των εσωτερικών υδάτων και του δικαίου προστασίας φυσικού περιβάλλοντος.
25. Το δικαστήριο έκρινε ότι η BUND δεν είχε έννομο συμφέρον να ασκήσει προσφυγή, καθώς δεν υποστήριξε ότι επήλθε προσβολή ιδίου ουσιαστικού δικαιώματος, όπως απαιτείται κατά το γερμανικό δίκαιο, προκειμένου να νομιμοποιηθεί ενεργητικώς. Εντούτοις, το δικαστήριο διερωτάται κατά πόσο η απαίτηση του γερμανικού δικαίου οι περιβαλλοντικές ΜΚΟ να προβάλλουν προσβολή ίδιου δικαιώματος είναι σύμφωνη με το ευρωπαϊκό δίκαιο· και ειδικότερα με το άρθρο 10α της οδηγίας EΠΕ.
26. Για τον λόγο αυτόn το δικαστήριο ανέστειλε τη δίκη και υπέβαλε τα ακόλουθα ερωτήματα στο Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης:
« 1) Απαιτεί το άρθρο 10 α της οδηγίας [ΕΠΕ], όπως τροποποιήθηκε [με την οδηγία 2003/35], οι μη κυβερνητικές οργανώσεις, οι οποίες ζητούν την πρόσβαση στα δικαστήρια κράτους μέλους του οποίου το δικονομικό διοικητικό δίκαιο απαιτεί ως προϋπόθεση την προβολή προσβολής δικαιώματος, να μπορούν να προβάλουν την παράβαση όλων των κρίσιμων για την άδεια του σχεδίου περιβαλλοντικών διατάξεων, επομένως και αυτών των διατάξεων που προορίζονται μόνο για την εξυπηρέτηση των συμφερόντων του κοινού και όχι, τουλάχιστον, και για την προστασία των εννόμων αγαθών μεμονωμένων ατόμων;
2) Για την περίπτωση που στο ερώτημα 1 δεν μπορεί να δοθεί ανεπιφύλακτα καταφατική απάντηση:
Απαιτεί το άρθρο 10 α [της οδηγίας ΕΠΕ], όπως τροποποιήθηκε [με την οδηγία 2003/35], οι μη κυβερνητικές οργανώσεις, οι οποίες ζητούν την πρόσβαση στα δικαστήρια κράτους μέλους του οποίου το διοικητικό δικονομικό δίκαιο απαιτεί την προβολή προσβολής δικαιώματος, να μπορούν να προβάλουν την παράβαση αυτών των κρίσιμων για την άδεια του σχεδίου περιβαλλοντικών διατάξεων που βασίζονται άμεσα στο κοινοτικό δίκαιο ή μεταφέρουν τις κοινοτικές διατάξεις περί περιβάλλοντος στο εσωτερικό δίκαιο, επομένως και αυτών των διατάξεων που προορίζονται μόνο για την εξυπηρέτηση των συμφερόντων του κοινού και όχι, τουλάχιστον, και για την προστασία των εννόμων αγαθών μεμονωμένων ατόμων;
α) Στην περίπτωση που η απάντηση στο ερώτημα 2 πρέπει κατ’ αρχήν να είναι καταφατική:
Πρέπει οι κοινοτικές διατάξεις περί περιβάλλοντος να πληρούν ορισμένες ουσιαστικές προϋποθέσεις για να μπορούν να προβληθούν στο πλαίσιο ασκήσεως προσφυγής;
β) Στην περίπτωση που πρέπει να δοθεί καταφατική απάντηση στο ερώτημα 2α:
Για ποιες ουσιαστικές προϋποθέσεις (π.χ. άμεσο αποτέλεσμα, προστατευτικός σκοπός, στόχος) πρόκειται;
3) Σε περίπτωση καταφατικής απαντήσεως στο ερώτημα 1 ή στο ερώτημα 2:
Προκύπτει άμεσα από την οδηγία αυτή η αξίωση της μη κυβερνητικής οργανώσεως για πρόσβαση στα δικαστήρια καθ’ υπέρβαση των κανόνων του εσωτερικού δικαίου; »
27. Γραπτές παρατηρήσεις κατέθεσαν η BUND, η Bezirksregierung Arnsberg, η Trianel, η Γερμανική, h Ελληνική και h Ιταλική Κυβέρνηση και η Επιτροπή. Η BUND, η Trianel, η Γερμανική Kυβέρνηση και η Επιτροπή διατύπωσαν προφορικές παρατηρήσεις κατά τη συνεδρίαση της 10ης Ιουνίου 2010.
Προκαταρκτικές παρατηρήσεις
Προσφυγή κατά της Γερμανίας
28. Η Επιτροπή παρατηρεί ότι υπάρχει εκκρεμής προσφυγή κατά της Γερμανίας ενώπιον της Επιτροπής Συμμορφώσεως με τη Σύμβαση του Άαρχους, η οποία αφορά κατά βάση ζήτημα όπως το επίμαχο (9) . Εντούτοις, η εκδίκαση της προσφυγής αυτής έχει ανασταλεί εν αναμονή της εκβάσεως της υπό κρίση αιτήσεως εκδόσεως προδικαστικής αποφάσεως. Για τον λόγο αυτόν, προτείνω να μην ληφθεί υπόψη περαιτέρω.
Το νομικό πλαίσιο στη Γερμανία
29. Οι γραπτές παρατηρήσεις της Γερμανικής Κυβερνήσεως είναι χρήσιμες για την αποσαφήνιση του ζητήματος που εκτίθεται στη διάταξη περί παραπομπής. Ο γενικός κανόνας που διέπει στη Γερμανία το παραδεκτό στη διοικητική δικονομία εντοπίζεται στο άρθρο 42, παράγραφος 2, του VwGO. Συνέπεια της διατάξεως αυτής, όπως την αντιλαμβάνομαι, είναι προσφυγές κατά διοικητικών πράξεων να είναι παραδεκτές μόνον εφόσον (α) βασίζονται σε νομική διάταξη σκοπός της οποίας είναι η προστασία ατομικών δικαιωμάτων και (β) ο προσφεύγων εμπίπτει στο προστατευτικό πεδίο της.
30. Η Γερμανική Κυβέρνηση προβάλλει ότι το δικαίωμα ασκήσεως προσφυγής καθίσταται Κατά τον τρόπο αυτόν «ατομικό δικαίωμα», κατά την έννοια του άρθρου 19, παράγραφος 4, του Grundgesetz. Στο πλαίσιο προσφυγής το δικαστήριο μπορεί να εξετάσει πραγματικά περιστατικά ex officio, να ελέγξει αν υφίσταντο όλα τα απαραίτητα για την έκδοση αποφάσεως πραγματικά στοιχεία, να κρίνει τη νομιμότητα της πράξεως (παραδείγματος χάρη ελέγχοντας αν προσβάλλει κάποια αρχή όπως την αρχή της αναλογικότητας) και να επαληθεύσει ότι η απόφαση δεν ελήφθη ultra vires. Το δικαστήριο μπορεί να ασκήσει έλεγχο ακόμη και στην περίπτωση που τα διοικητικά όργανα ενεργούν κατά διακριτική ευχέρεια. Η Γερμανική Κυβέρνηση υποστηρίζει ότι τέτοιου είδους δίκες συνεπάγονται ιδιαίτερης εντάσεως δικαστικό έλεγχο (10) .
31. Εντούτοις, η Γερμανική Κυβέρνηση παρατηρεί ακολούθως ότι οι πόροι που διαθέτουν τα διοικητικά δικαστήρια είναι περιορισμένοι. Η προϋπόθεση να έχουν κατά κανόνα πρόσβαση στη δικαιοσύνη μόνον άτομα των οποίων τα δικαιώματα θίγονται ευθέως από απόφαση είναι επομένως το πρακτικό επακόλουθο του ιδιαιτέρως έντονου δικαστικού ελέγχου που προϋποθέτει η αποτελεσματική δικαστική προστασία. Τυχόν αύξηση του αριθμού των δυνάμενων να ασκήσουν προσφυγή ενώπιον δικαστηρίων θα «επιβάρυνε το σύστημα». Τούτο με τη σειρά του θα αποδυνάμωνε την αποτελεσματικότητα με την οποία τα γερμανικά δικαστήρια προστατεύουν τα δικαιώματα των εν δυνάμει προσφευγόντων. Αποτέλεσμα των ανωτέρω θα ήταν ενδεχομένως η εξασθένιση της δικαστικής προστασίας των προσώπων τα δικαιώματα των οποίων προσβάλλονται, συνεπεία της παροχής σε ευρύτερο κύκλο προσφευγόντων της δυνατότητας προσβάσεως στη δικαιοσύνη.
32. Η Γερμανική Κυβέρνηση παρατηρεί επιπλέον ότι, όταν ασκείται προσφυγή, οι οικείες διοικητικές διαδικασίες αναστέλλονται. Η αύξηση του αριθμού των προσφυγών που ασκούνται ενώπιον των δικαστηρίων θα επιβραδύνει συνεπώς σημαντικά τις διοικητικές διαδικασίες.
33. Η Γερμανική Κυβέρνηση τονίζει ότι, παρότι κατά κανόνα οι προσφεύγοντες οφείλουν να «υποστηρίζουν ότι επέρχεται προσβολή» ίδιου δικαιώματος, το άρθρο 2, παράγραφος 1, πρώτη περίπτωση, του UmwRG προβλέπει εξαίρεση υπέρ των αναγνωρισμένων περιβαλλοντικών ΜΚΟ. Αυτές μπορούν να ασκήσουν προσφυγή, υπό τον όρο ότι οι διατάξεις που επικαλούνται παρέχουν δικαιώματα σε ιδιώτες. Η εξαίρεση αυτή περιάγει επομένως τις περιβαλλοντικές ΜΚΟ σε ευνοϊκότερη θέση έναντι των ιδιωτών προσφευγόντων.
34. Δεν αμφισβητείται μάλλον ότι στη Γερμανία το περιβάλλον δεν προστατεύεται ως έκφραση ατομικού συμφέροντος, αλλά ως γενικό δημόσιο συμφέρον (11) . Συνεπώς, και κατά κανόνα, οι νομικές διατάξεις για την προστασία του περιβάλλοντος δεν παρέχουν κατ’ ανάγκη δικαιώματα σε ιδιώτες.
35. Στην πράξη, οι περιβαλλοντικές ΜΚΟ δεν μπορούν Για τον λόγο αυτόν να ασκήσουν προσφυγή κατά διοικητικών πράξεων, και τα γερμανικά δικαστήρια δεν μπορούν να προβούν σε έλεγχο αυτών, για τον λόγο ότι αντιβαίνουν σε διάταξη που προστατεύει το περιβάλλον αυτό καθεαυτό. Μπορούν να ασκήσουν προσφυγή μόνον εφόσον προβάλλουν ίδιο ουσιαστικό δικαίωμα που προσβάλλεται ή κινδυνεύει να προσβληθεί.
36. Στο πλαίσιο αυτό θα εξετάσω το πρώτο ερώτημα.
Πρώτο ερώτημα
37. Με το πρώτο ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ερωτά κατά πόσο το άρθρο 10α της οδηγίας ΕΠΕ υποχρεώνει τα κράτη μέλη να παρέχουν σε μη κυβερνητικές οργανώσεις τη δυνατότητα να ασκούν προσφυγή κατά πράξεως για τον λόγο ότι παραβιάστηκε περιβαλλοντική διάταξη σχετικά με την έγκριση σχεδίου –συμπεριλαμβανομένης διατάξεως που αποσκοπεί στην εξυπηρέτηση αποκλειστικώς του δημοσίου συμφέροντος και όχι διατάξεως που προστατεύει έννομα συμφέροντα ιδιωτών.
38. Υπάρχει έρεισμα στην οδηγία EΠΕ, προκειμένου να θεωρηθεί ότι τα δικαστήρια μπορούν να απαιτούν την ύπαρξη ιδίου ουσιαστικού δικαιώματος;
39. Η Επιτροπή υπογραμμίζει τον σύνδεσμο που θεμελιώνει η οδηγία μεταξύ της προστασίας του περιβάλλοντος και της προστασίας ατομικών δικαιωμάτων στην υγεία. Εντούτοις, φρονώ ότι ο σύνδεσμος αυτός πρέπει να νοείται κατά τρόπο γενικό. Η ενεργητική νομιμοποίηση για την προσβολή τυχόν εσφαλμένης εφαρμογής ειδικών διατάξεων της περιβαλλοντικής νομοθεσίας δεν πρέπει να εξαρτάται από την απόδειξη της υπάρξεως ιδιαίτερου ή ειδικού συνδέσμου με την ανθρώπινη υγεία (12) .
40. Πρώτον, το άρθρο 10α της οδηγίας ΕΠΕ δεν ορίζει ότι απαιτείται τέτοιου είδους σύνδεσμος. Δεύτερον, τόσο το άρθρο 191 ΣΛΕΕ (13) όσο και η οδηγία 2003/35 αντιμετωπίζουν την προστασία του περιβάλλοντος ως αυτοσκοπό, διακριτό από την προστασία της ανθρώπινης υγείας (14) . Για τους λόγους αυτούς, το να ερμηνεύονται νομοθετικές διατάξεις για την προστασία του περιβάλλοντος ως άρρηκτα συνδεδεμένες με την ανθρώπινη υγεία περιορίζει, κατ’ εμέ, το πεδίο εφαρμογής των διατάξεων αυτών άσκοπα και ανεπίτρεπτα.
41. Η Γερμανική Κυβέρνηση προβάλλει ότι το άρθρο 10α της οδηγίας ΕΠΕ δεν υποχρεώνει τα κράτη μέλη να τροποποιήσουν τα εθνικά τους συστήματα κατά τρόπο ώστε να καθιστούν δυνατή την άσκηση actio popularis, μέσω της οποίας κάθε διάδικος μπορεί να προσβάλλει απεριορίστως διοικητικές πράξεις για λόγους προστασίας του περιβάλλοντος. Τούτο είναι ορθό. Όμως, κεντρικό ζήτημα της υπό κρίση δίκης είναι αν είναι συμβατό με την οδηγία ΕΠΕ κράτος μέλος να διατηρεί σε ισχύ δικονομικές διατάξεις περί ενεργητικής νομιμοποιήσεως, αποτέλεσμα των οποίων είναι κανένας απολύτως διάδικος να μην ασκεί προσφυγή λόγω παραβάσεως νομοθεσίας που αποσκοπεί στην προστασία του περιβάλλοντος.
42. Η διάταξη περί actio popularis της Συμβάσεως του Άαρχους είναι το άρθρο 9, παράγραφος 3, που δεν έχει ακόμη ενσωματωθεί στο δίκαιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης (15) . Συνεπώς, το δίκαιο της Ένωσης δεν υποχρεώνει, μέχρι στιγμής, τα κράτη μέλη να προβλέπουν actio popularis.
43. Σκοπός του άρθρου 10α, όπως εισήχθη στην οδηγία EΠΕ μέσω του άρθρου 3, παράγραφος 7, της οδηγίας 2003/35, ήταν η ενσωμάτωση του άρθρου 9, παράγραφος 2, της Συμβάσεως του Άαρχους στο δίκαιο της Ένωσης. Σε αντίθεση προς το άρθρο 9, παράγραφος 3, η διάταξη αυτή απαιτεί απλώς και μόνον τα κράτη μέλη να παρέχουν τη δυνατότητα σε ορισμένα μέλη του «ενδιαφερόμενου κοινού» να έχουν πρόσβαση σε διαδικασίες προσβολής της νομιμότητας διοικητικών αποφάσεων, πράξεων ή παραλείψεων. Η απαίτηση αυτή αναπαράγεται ορθώς στο άρθρο 10α της οδηγίας ΕΠΕ.
44. Η πρώτη παράγραφος του άρθρου 10α απαιτεί τα κράτη μέλη να προβλέπουν ότι νομιμοποιούνται ενεργητικά είτε (α) φορείς που έχουν επαρκές έννομο συμφέρον ή (β) όσοι «υποστηρίζουν ότι επέρχεται προσβολή δικαιώματος». Η διάζευξη είναι αναγκαία, προκειμένου να λαμβάνονται υπόψη τα διαφορετικά κριτήρια ελέγχου της νομιμοποιήσεως σε διάφορα εθνικά νομικά συστήματα των κρατών που έχουν υπογράψει τη Σύμβαση του Άαρχους (16) .
45. Η τρίτη παράγραφος του άρθρου 10α προβλέπει ότι στα κράτη μέλη απόκειται να καθορίσουν τι συνιστά «επαρκές συμφέρον» και «προσβολή δικαιώματος», σύμφωνα με τον σκοπό της παροχής στο ενδιαφερόμενο κοινό ευρείας προσβάσεως στη δικαιοσύνη. Ορίζει, περαιτέρω, ότι, προς τον σκοπό αυτόν, οι περιβαλλοντικές ΜΚΟ (17) θεωρείται ότι έχουν επαρκές συμφέρον για την πλήρωση του κριτηρίου (α) και δικαιώματα δυνάμενα να προσβληθούν για την πλήρωση του κριτηρίου (β).
46. Στο σημείο αυτό εντοπίζεται ο πυρήνας του προβλήματος. Τι είδους «δικαίωμα» μπορεί να ισχυριστεί ότι προσβάλλεται μία περιβαλλοντική ΜΚΟ; Αντιστοίχως, παρέχει το άρθρο 10α στα κράτη μέλη τη δυνατότητα να περιορίσουν τα δικαιώματα, η προσβολή των οποίων προβάλλεται, σε υπο-κατηγορία δικαιωμάτων (ήτοι, ίδια ουσιαστικά δικαιώματα);
47. Η Γερμανική Κυβέρνηση προβάλλει ότι η τρίτη παράγραφος του άρθρου 10α της οδηγίας ΕΠΕ της παρέχει τη δυνατότητα να διευκρινίσει ότι προσφεύγουσα ΜΚΟ, όπως και προσφεύγων ιδιώτης, πρέπει να στηρίζεται αποκλειστικώς σε διατάξεις που προστατεύουν ιδιωτικά έννομα συμφέροντα. Η διάταξη αυτή ορίζει απλώς ότι οι περιβαλλοντικές ΜΚΟ θεωρείται ότι έχουν δικαιώματα αντίστοιχα προς τα δικαιώματα των ιδιωτών (ενώ, στην πραγματικότητα, δεν μπορούν και δεν έχουν). Κατά τον τρόπο αυτόν τοποθετεί τις περιβαλλοντικές ΜΚΟ στο ίδιο επίπεδο με τους ιδιώτες, χωρίς να μεταβάλλει τη φύση των δικαιωμάτων που οι περιβαλλοντικές ΜΚΟ οφείλουν να επικαλούνται, προκειμένου να νομιμοποιούνται ενεργητικώς, ή περιορίζοντας την ευχέρεια των κρατών μελών να καθορίσουν το είδος των δικαιωμάτων που μπορούν να προβληθούν στο πλαίσιο προσφυγής. Στον βαθμό που οι περιβαλλοντικές ΜΚΟ μπορούν να στηριχτούν σε διατάξεις που προστατεύουν δικαιώματα τρίτων και όχι δικαιώματά τους, το δικαίωμα προσβάσεως των περιβαλλοντικών ΜΚΟ στη δικαιοσύνη είναι ευρύτερο έναντι του δικαιώματος των ιδιωτών.
48. Η Επιτροπή θεωρεί ότι το άρθρο 10α ορίζει απλώς και μόνον ότι οι περιβαλλοντικές ΜΚΟ μπορούν να ασκήσουν προσφυγή επικαλούμενες προσβολή δικαιώματος. Η ύπαρξη δικαιώματος, ισχυρίζεται, είναι ζήτημα εθνικού δικαίου –4παρότι πρέπει να λαμβάνεται δεόντως υπόψη η ανάγκη ευρείας προσβάσεως στη δικαιοσύνη.
49. Εκ πρώτης όψεως, το γράμμα του άρθρου 10α («υποστηρίζει ότι επέρχεται προσβολή δικαιώματος») είναι σε γενικές γραμμές ουδέτερο. Δεν ορίζει ότι το δικαίωμα πρέπει να είναι ιδιαίτερο. Ούτε ορίζει ότι συγκεκριμένο είδος ή όλα τα είδη δικαιωμάτων μπορούν να θεμελιώσουν ενεργητική νομιμοποίηση. Ούτε εξειδικεύει το είδος των δικαιωμάτων στα οποία μπορεί να επιτραπεί από τα κράτη μέλη να βασιστούν οι προσφεύγοντες.
50. Στην υπόθεση Djurgården (18) θεώρησα ότι το άρθρο 10α της οδηγίας EΠΕ παρέχει αυτομάτως στις περιβαλλοντικές ΜΚΟ που εμπίπτουν στον ορισμό του άρθρου 1, παράγραφος 2, της οδηγίας ενεργητική νομιμοποίηση ενώπιον εθνικών δικαστηρίων (19) .
51. Όπως εισηγήθηκα στις προτάσεις εκείνες (20), ο ειδικός ρόλος και τα αντίστοιχα δικαιώματα, που αναγνωρίζει στις περιβαλλοντικές ΜΚΟ η Σύμβαση του Άαρχους και η οδηγία EΠΕ συνεπάγονται ιδιαιτέρως δυνατό και αποτελεσματικό μηχανισμό προλήψεως οικολογικών καταστροφών. Οι περιβαλλοντικές ΜΚΟ αποτελούν έκφραση συλλογικού συμφέροντος και ενδέχεται να έχουν περισσότερες τεχνικές γνώσεις σε σχέση με τους ιδιώτες. Καθόσον το ένδικο βοήθημα που ασκεί περιβαλλοντική ΜΚΟ μπορεί να αντικαταστήσει πλείονα ένδικα βοηθήματα, τα οποία ειδάλλως θα ασκούσαν ιδιώτες, ενδεχόμενη συνέπεια θα ήταν ο εξορθολογισμός των ένδικων διαφορών, η μείωση του αριθμού των εκκρεμών προσφυγών ενώπιον των δικαστηρίων και η μεγαλύτερη αποτελεσματικότητα με την οποία θα χρησιμοποιούνται περιορισμένοι δικαστικοί πόροι για την απονομή δικαιοσύνης και την προστασία δικαιωμάτων.
52. Ο προεξάρχων ρόλος των περιβαλλοντικών ΜΚΟ αποτελεί επιπλέον αντίβαρο στην απόφαση να μην προβλεφθεί υποχρεωτική actio popularis σε περιβαλλοντικά θέματα. Επιπλέον, η εμπλοκή περιβαλλοντικών ΜΚΟ τόσο στο διοικητικό όσο και στο δικονομικό στάδιο της διαδικασίας λήψεως αποφάσεως ενισχύει την ποιότητα και τη νομιμοποίηση των αποφάσεων που λαμβάνουν οι δημόσιες αρχές και καθιστά αποτελεσματικότερες τις διαδικασίες που αποσκο πούν στην πρόληψη οικολογικών βλαβών (21) .
53. Φρονώ ότι η παροχή σε περιβαλλοντικές ΜΚΟ της δυνατότητας να προσβάλουν διοικητική πράξη υπέρ σχεδίου είναι ακόμη ζωτικότερης σημασίας σε περίπτωση που –όπως συμβαίνει μάλλον στη Γερμανία– αντίστοιχη αρνητική
απόφαση είναι πάντοτε δυνατό να αμφισβητηθεί από διαχειριστές προγραμμάτων, οι οποίοι μπορούν (εξ ορισμού) να προβάλουν ότι επέρχεται προσβολή ιδίων ουσιαστικών δικαιωμάτων.
54. Στην υπόθεση Djurgården, ανέπτυξα στις προτάσεις μου ότι οι περιβαλλοντικές ΜΚΟ (κατά την έννοια του ορισμού που προβλέπει το εθνικό δίκαιο σύμφωνα με το άρθρο 1, παράγραφος 2, της οδηγίας EΠΕ) έχουν αυτομάτως δικαίωμα προσβάσεως στη δικαιοσύνη, ιδίως επειδή το άρθρο 10α ρητώς ορίζει ότι οι εν λόγω ΜΚΟ θεωρείται ότι έχουν «δικαιώματα που μπορούν να προσβληθούν» ή «έννομο συμφέρον» που τεκμαίρεται «επαρκές». Κατά τη γνώμη μου, αυτό καταδεικνύει σαφώς ότι η θέση των περιβαλλοντικών ΜΚΟ είναι προνομιακή κατά τρόπο μοναδικό.
55. Απέδειξα επίσης ότι, κατά τη γνώμη μου, το γεγονός ότι το δικαίωμα προσβάσεως στη δικαιοσύνη πρέπει να παρέχεται «ανάλογα με […] το εθνικό νομικό σύστημα» δεν σημαίνει ότι τα κράτη μέλη έχουν επιπρόσθετο περιθώριο ελιγμών κατά τη μεταφορά της διατάξεως αυτής στην εσωτερική έννομη τάξη. Αντιθέτως, η φράση αυτή απλώς υπογραμμίζει ότι οι διατάξεις περί προσβάσεως στη δικαιοσύνη εφαρμόζονται εντός του διαδικαστικού πλαισίου κάθε κράτους μέλους (22) .
56. Στην απόφασή του το Δικαστήριο αποφάνθηκε στηριζόμενο σε στενότερη βάση.
57. Το συγκεκριμένο ερώτημα που υποβλήθηκε στην υπόθεση Djurgården δεν αφορούσε ευθέως το ζήτημα αν τα κράτη μέλη μπορούν να περιορίσουν το είδος
των δικαιωμάτων τα οποία μπορούν να επικαλεστούν περιβαλλοντικές ΜΚΟ. Στον λόγο αυτόν οφείλεται μάλλον το γεγονός ότι το Δικαστήριο δεν διατύπωσε κατά τρόπο απολύτως σαφή την κρίση του σχετικά με το επίμαχο ζήτημα. Συνεπώς, το Δικαστήριο έκρινε ότι «πρέπει να έχουν τη δυνατότητα τέτοιας προσφυγής άτομα, τα οποία περιλαμβάνονται στο ενδιαφερόμενο κοινό και τα οποία είτε έχουν επαρκές έννομο συμφέρον είτε, εφόσον το απαιτεί η εθνική νομοθεσία, ισχυρίζονται ότι κάποιο από τα έργα τα οποία αφορά η οδηγία 85/337 προσβάλλει τα δικαιώματά τους» (σκέψη 34) και ότι «εκείνοι των οποίων τα δικαιώματα προσβάλλει το σχέδιο αυτό, μεταξύ των οποίων οι οργανώσεις για την προστασία του περιβάλλοντος, πρέπει να έχουν τη δυνατότητα ασκήσεως ενδίκου βοηθήματος ή μέσου ενώπιον των αρμοδίων δικαστηρίων» (σκέψη 45). Στη σκέψη 44 έκρινε ότι όσες εξ αυτών [των μη κυβερνητικών] οργανώσεων] «ανταποκρίνονται στις απαιτήσεις οι οποίες καθορίζονται από την οικεία εθνική νομοθεσία» πρέπει να θεωρούνται, αναλόγως της περιπτώσεως, ως έχουσες «επαρκές έννομο συμφέρον» ή ως φορείς ενός από τα δικαιώματα τα οποία ενδέχεται να προσβληθούν από έργο που εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας αυτής»· και περαιτέρω ότι «το ενδιαφερόμενο κοινό που έχει επαρκές έννομο συμφέρον προκειμένου να αμφισβητήσει τη νομιμότητα ενός έργου ή του οποίου τα δικαιώματα θίγονται από έργο πρέπει να μπορεί να προσφύγει κατά της αποφάσεως η οποία εγκρίνει το έργο αυτό» (σκέψη 48).
58. Η υπό κρίση υπόθεση συνιστά άριστη αφορμή προκειμένου το Δικαστήριο να άρει την αβεβαιότητα που εξακολουθεί να υφίσταται μετά την απόφασή του στην υπόθεση Djurgården.
59. Το άρθρο 10α της οδηγίας ΕΠΕ ορίζει ότι «τα κράτη μέλη διασφαλίζουν ότι […] κάθε μέλος του ενδιαφερόμενου κοινού που υποστηρίζει ότι επέρχεται προσβολή δικαιώματος, εάν αυτό απαιτείται ως προϋπόθεση από το δικονομικό διοικητικό δίκαιο ενός κράτους μέλους, έχει πρόσβαση σε μια διαδικασία εξέτασης ενώπιον δικαστηρίου […]».
60. Στην περίπτωση των ιδιωτών, αυτό συνεπάγεται ισχυρισμό ότι προσβάλλεται, ή κινδυνεύει να προσβληθεί, δικαίωμα του ιδίου από συγκεκριμένο σχέδιο.
61. Εντούτοις, αν ο ίδιος κανόνας εφαρμοζόταν σε περιβαλλοντικές ΜΚΟ, αυτό είτε θα τις περιήγε στην ίδια ακριβώς θέση με τους ιδιώτες (μόνον εφόσον θίγονται ίδια δικαιώματά τους) ή απλώς θα τους έδινε τη δυνατότητα να υποστηρίξουν ιδιώτες (αν η ενεργητική νομιμοποίηση εξαρτιόταν από την προσβολή ή τον κίνδυνο προσβολής ατομικών δικαιωμάτων τρίτων). Νομίζω, παρά ταύτα, ότι η πρόθεση ήταν οι περιβαλλοντικές ΜΚΟ να έχουν ευρύτερη ενεργητική νομιμοποίηση.
62. Η ορθή ερμηνεία του άρθρου 10α καθίσταται σαφέστερη αν ληφθεί υπόψη η τρίτη του παράγραφος.
63. Η παράγραφος αυτή εφαρμόζεται σε περιβαλλοντικές ΜΚΟ τόσο στα συστήματα στα οποία προβλέπεται ενεργητική νομιμοποίηση βάσει του κριτηρίου (α) της πρώτης παραγράφου όσο και στα συστήματα στα οποία προβλέπεται ενεργητική νομιμοποίηση βάσει του κριτηρίου (β).
64. Δεν αναγνωρίζει δικαίωμα ή έννομο συμφέρον σε τέτοιου είδους ΜΚΟ, αλλά τεκμαίρει ότι, εφόσον πληρούνται τυχόν εφαρμοστέοι όροι του εθνικού δικαίου, πληρούν κατ’ ανάγκη τον όρο να έχουν επαρκές έννομο συμφέρον ή να έχουν δικαιώματα που μπορούν να προσβληθούν, κατά περίπτωση.
65. Επομένως, όσον αφορά το κριτήριο (α), όλες οι περιβαλλοντικές ΜΚΟ θεωρούνται ότι έχουν επαρκές έννομο συμφέρον να έχουν πρόσβαση σε διαδικασία επανεξετάσεως ενώπιον δικαστηρίου ή άλλου ανεξάρτητου και αμερόληπτου οργάνου. Δεν χρειάζεται να αποδείξουν ότι έχουν τέτοιου είδους έννομο συμφέρον, αλλά τεκμαίρεται ότι στην πράξη το έχουν αποδείξει. Για τον λόγο αυτόν νομιμοποιούνται ενεργητικά να προσβάλλουν την ουσιαστική ή τη διαδικαστική νομιμότητα αποφάσεων, πράξεων ή παραλείψεων που εμπίπτουν στις διατάξεις της οδηγίας ΕΠΕ.
66. Το ίδιο πρέπει οπωσδήποτε να ισχύει στις περιπτώσεις που εφαρμόζεται το κριτήριο (β). Οι περιβαλλοντικές ΜΚΟ πρέπει να έχουν την ίδια ακώλυτη πρόσβαση σε διαδικασίες επανεξετάσεως ανεξαρτήτως του κριτηρίου που εφαρμόζει κράτος μέλος. Στην αντίθετη περίπτωση, τα κράτη μέλη που εφαρμόζουν το κριτήριο (β) θα είχαν μεγαλύτερο περιθώριο διακριτικής ευχέρειας να μην προβλέψουν την ενεργητική νομιμοποίηση των περιβαλλοντικών ΜΚΟ έναντι των κρατών που εφαρμόζουν το κριτήριο (α), πράγμα το οποίο θα συνεπαγόταν μεγάλες διαφορές όσον αφορά την πρόσβαση στη δικαιοσύνη ανάμεσα στα κράτη μέλη. Η αποτελεσματικότητα της οδηγίας EΠΕ ως εργαλείου διασφαλίσεως κατάλληλου ελέγχου σχεδίων που έχουν δυνάμει σημαντικό αντίκτυπο στο περιβάλλον θα υπονομευόταν, και οι αποκλίσεις ενδέχεται να επηρέαζαν αισθητώς σχέδια, ιδίως σε παραμεθόριες περιοχές.
67. Φρονώ ότι η ορθή προς τούτο ερμηνεία είναι ότι σε κράτη μέλη που εφαρμόζουν το κριτήριο (β) της πρώτης παραγράφου, του άρθρου 10α, η τρίτη παράγραφος του άρθρου αυτού έχει την έννοια ότι τα κράτη μέλη πρέπει να διασφαλίζουν ότι οι περιβαλλοντικές ΜΚΟ μπορούν να
«υποστηρίξουν ότι επέρχεται προσβολή δικαιώματος», και επομένως ότι τα εθνικά συστήματα πρέπει να αναγνωρίσουν ότι έχουν «δικαίωμα» που μπορεί να προσβληθεί, ακόμη και αν το δικαίωμα αυτό είναι πλασματικό σε εθνικό νομικό σύστημα που ειδάλλως θα αναγνώριζε αποκλειστικώς την προσβολή ιδίων ουσιαστικών δικαιωμάτων.
68. Συνεπώς, εθνική διάταξη κατά την οποία περιβαλλοντικές ΜΚΟ που επιθυμούν να προσβάλουν απόφαση που ενδέχεται να επηρεάσει το περιβάλλον πρέπει να μπορούν να υποστηρίξουν ότι επέρχεται προσβολή ιδίου ουσιαστικού δικαιώματος, προκειμένου να νομιμοποιούνται ενεργητικώς δεν είναι συμβατή με το άρθρο 10α της οδηγίας EΠΕ.
69. Θα μπορούσε να αντιταχθεί ότι η πρώτη περίοδος, της τρίτης παραγράφου του άρθρου 10α παρέχει στα κράτη μέλη τη δυνατότητα να καθορίσουν «τι αποτελεί επαρκές συμφέρον και τι προσβολή δικαιώματος […] σύμφωνα με τις απαιτήσεις του εθνικού δικαίου». Δεν παρέχει αυτό ρητώς τη δυνατότητα σε κράτη μέλη να εφαρμόσουν τους δικούς τους ορισμούς;
70. Φρονώ ότι η δυνατότητά τους αυτή υπόκειται (εξίσου ρητώς) σε σημαντικό περιορισμό. Η ίδια περίοδος καθιστά σαφές ότι τα κράτη μέλη καθορίζουν τα ανωτέρω «με σταθερό στόχο να παρέχεται στο ενδιαφερόμενο κοινό ευρεία πρόσβαση στη δικαιοσύνη ο καθορισμός αυτός από κράτος μέλος». Ο σκοπός της παροχής «ευρείας προσβάσεως» στη δικαιοσύνη καθορίζει τις παραμέτρους εντός των οποίων μπορεί να ασκηθεί η διακριτική ευχέρεια των κρατών μελών κατά τη λήψη νομοθετικών μέτρων.
71. Η ευρύτερη πρόσβαση στη δικαιοσύνη είναι ένας από τους ρητούς σκοπούς της Συμβάσεως του Άαρχους. Συγκεκριμένα, η αιτιολογική σκέψη 18 έχει ως ακολούθως: «να είναι προσιτοί στο κοινό, συμπεριλαμβανομένων των οργανισμών, αποτελεσματικοί δικαστικοί μηχανισμοί, ούτως ώστε να προστατεύονται τα νόμιμα συμφέροντά του και να εφαρμόζεται ο νόμος». Το προοίμιο της οδηγίας 2003/35 αναφέρει, με τη σειρά του, στην τρίτη αιτιολογική σκέψη, «ενισχύοντας την εγκυρότητα… της διαδικασίας λήψης αποφάσεων» και ορίζει ότι «[η] συμμετοχή, συμπεριλαμβανομένης της συμμετοχής ενώσεων, οργανώσεων και ομάδων, ιδίως μη κυβερνητικών οργανώσεων που προάγουν την προστασία του περιβάλλοντος, θα πρέπει να ενθαρρύνεται αναλόγως» (τέταρτη αιτιολογική σκέψη).
72. Επιπλέον, σε περίπτωση που η Γερμανική Κυβέρνηση είχε δίκιο, το αν μία περιβαλλοντική ΜΚΟ νομιμοποιείται ενεργητικώς να ασκήσει προσφυγή θα εξαρτιόταν εν μέρει από καθαρή τύχη. Φανταστείτε δύο λίμνες με σχεδόν παρεμφερή χλωρίδα και πανίδα. Η πρώτη βρίσκεται σε ζώνη άγριας φύσης σε απομακρυσμένη περιοχή μεγάλης εκτάσεως υπό τον γενικό έλεγχο τοπικής αρχής (η οποία εξετάζει και αιτήσεις σχετικές με σχέδια). Κανείς δεν κατοικεί πέριξ αυτής. Κοντά στη δεύτερη βρίσκονται ορισμένες οικίες. Σύμφωνα με την ερμηνεία που δίνει η Γερμανική Κυβέρνηση, περιβαλλοντική ΜΚΟ θα νομιμοποιούνταν ενεργητικώς να προσβάλει απόφαση περί εγκρίσεως κατασκευαστικού σχεδίου πλησίον της δεύτερης λίμνης (αν ισχυριζόταν ότι τα δικαιώματα των κυρίων των οικιών προσβάλλονται ή είναι δυνατό να προσβληθούν) αλλά όχι στην πρώτη. Τούτο αποκλείεται να επιδιώκεται με την οδηγία EΠΕ. Η πρόσβαση στη δικαιοσύνη δεν είναι δυνατό να εξαρτάται από εξωγενείς παράγοντες, όπως η ακριβής θέση του σχεδίου το οποίο περιβαλλοντική ΜΚΟ φοβάται ότι θα βλάψει το περιβάλλον.
Αποτελεσματικότητα
73. Στις παρατηρήσεις της, η Trianel υπογραμμίζει ότι «ευρεία» πρόσβαση δεν σημαίνει «απεριόριστη» πρόσβαση και υποστηρίζει ότι οι περιβαλλοντικές ΜΚΟ δεν νομιμοποιούνται ενεργητικώς αυτομάτως κατά το άρθρο 10α της οδηγίας ΕΠΕ. Η Γερμανική Κυβέρνηση παρομοίως ισχυρίζεται ότι το δίκαιο της Ένωσης δεν απαιτεί απεριόριστη πρόσβαση των περιβαλλοντικών ΜΚΟ ενώπιον των δικαστηρίων. Η Επιτροπή δέχεται ότι η Σύμβαση του Άαρχους δεν επιτρέπει στις περιβαλλοντικές ΜΚΟ να παρακάμπτουν τις προϋποθέσεις του παραδεκτού που θέτουν τα εθνικά δίκαια: καίτοι περιβαλλοντική ΜΚΟ μπορεί να υποστηρίξει ότι επέρχεται προσβολή δικαιώματος, τέτοιο δικαίωμα πρέπει προηγουμένως να υφίσταται, προκειμένου να προσβληθεί. Εντούτοις, η Επιτροπή βασίζεται ακολούθως στην αρχή της αποτελεσματικότητας, για να καταλήξει στο συμπέρασμα ότι η έννοια της «προσβολής δικαιώματος» πρέπει να ερμηνεύεται διασταλτικώς.
74. Σε περίπτωση που το Δικαστήριο δεν πεισθεί ότι τόσο το γράμμα όσο και το πνεύμα του άρθρου 10α της οδηγίας EIA οδηγούν στο συμπέρασμα ότι οι περιβαλλοντικές ΜΚΟ πρέπει να νομιμοποιούνται ενεργητικά αυτομάτως, είναι αναγκαίο να εξετασθεί συνοπτικώς το ζήτημα από τη σκοπιά της αρχής της αποτελεσματικότητας, δεδομένου ότι σκοπός των τροποποιήσεων της οδηγίας EIA από την οδηγία 2003/35 ήταν, inter alia, η ευρύτερη πρόσβαση στη δικαιοσύνη.
75. Η Γερμανική Κυβέρνηση προβάλλει ότι η αρχή της αποτελεσματικότητας δεν προσβάλλεται μέσω της εξαρτήσεως της ενεργητικής νομιμοποιήσεως από την ύπαρξη ιδίου ουσιαστικού δικαιώματος.
76. Κατά την επ’ ακροατηρίου διαδικασία, κατέστη σαφές ότι υπάρχει ευρύ φάσμα περιβαλλοντικής νομοθεσίας σε ισχύ στη Γερμανία, μέρος μόνον της οποίας είναι ευχερώς δυνατό να συνδεθεί με την προστασία ιδίων ουσιαστικών δικαιωμάτων. Όπως επισήμανε ορθώς η Επιτροπή, το Δικαστήριο ερμήνευσε σε πλείονες περιπτώσεις την οδηγία ΕΠΕ διασταλτικώς (23) . Στο πλαίσιο αυτό φρονώ ότι ο αποκλεισμός όλων των προσφυγών που στηρίζονται σε περιβαλλοντικές διατάξεις και δεν αναγνωρίζουν ουσιαστικά δικαιώματα σε ιδιώτες σαφώς δεν συνιστά αποτελεσματική εφαρμογή της οδηγίας ΕΠΕ.
77. Η Γερμανική Κυβέρνηση διευκρίνισε ότι το σύστημά της δικαστικού ελέγχου της νομιμότητας περιλαμβάνει προσεκτικό και λεπτομερή έλεγχο διοικητικών πράξεων και συνεπάγεται υψηλό επίπεδο προστασίας των δικαιωμάτων των ιδιωτών (24) . Εντούτοις, όπως μία Ferrari με ερμητικά κλειστές πόρτες, έτσι και ένα σύστημα εντατικού ελέγχου έχει ελάχιστο πρακτικό αντίκρισμα αν δεν υπάρχει καμία πρόσβαση στο σύστημα αυτό όσον αφορά ορισμένες κατηγορίες ενδίκων βοηθημάτων. Όπως το αντιλαμβάνομαι, σε περιστάσεις στις οποίες δεν υπάρχει κίνδυνος προσβολής ιδίου ουσιαστικού δικαιώματος, ούτε οι ιδιώτες ούτε οι περιβαλλοντικές ΜΚΟ νομιμοποιούνται ενεργητικώς να ασκήσουν προσφυγή. Κανείς δεν μπορεί να ενεργήσει για λογαριασμό του ίδιου του περιβάλλοντος. Υπάρχουν όμως περιστάσεις –για παράδειγμα, σε περίπτωση σχεδίου εκ των απαριθμούμενων στο παράρτημα I της οδηγίας ΕΠΕ (και για τον λόγο αυτόν υποκείμενο σε υποχρεωτική εκτίμηση των περιβαλλοντικών επιπτώσεων κατά το άρθρο 4, παράγραφος 1, αυτής) σε πολύ απομακρυσμένη από ανθρώπινες κατοικίες παρθένα περιοχή– στις οποίες η αποτελεσματική συμμετοχή σε διαδικασία λήψεως αποφάσεων για το περιβάλλον και ο αποτελεσματικός συντονισμός της εφαρμογής της οδηγίας ΕΠΕ προϋποθέτουν ότι οι περιβαλλοντικές ΜΚΟ πρέπει να νομιμοποιούνται ενεργητικώς προκειμένου να ασκήσουν προσφυγή.
78. Η Γερμανική Κυβέρνηση υποστηρίζει ότι ο νυν ιδιαιτέρως αυστηρός δικαστικός έλεγχος θα αποδυναμωνόταν αν οι απαιτήσεις για το locus standi ήταν επιεικέστερες, προκειμένου να αποφευχθεί η συμφόρηση των διοικητικών δικαστηρίων. Αυτό θα κατέληγε, ισχυρίζεται, σε ασθενέστερη και λιγότερο αποτελεσματική εφαρμογή της οδηγίας ΕΠΕ.
79. Λογικώς, τούτο δεν ανταποκρίνεται στο γεγονός ότι επί του παρόντος κανένα ένδικο βοήθημα δεν μπορεί να ασκηθεί ενώπιον των γερμανικών δικαστηρίων (καθότι κανένας προσφεύγων δεν νομιμοποιείται ενεργητικώς) σε ορισμένες περιστάσεις που πάντως εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας EΠΕ, και όσον αφορά τις οποίες (συνεπώς) το άρθρο 10α απαιτεί να είναι δυνατός ο έλεγχος από δικαστική αρχή. Προσθέτω ότι, για τους λόγους που έχω ήδη εκθέσει (25), η δυνατότητα περιβαλλοντικές ΜΚΟ να ασκούν προσφυγή συνεπάγεται στην πράξη αποτελεσματικότερη και οικονομικώς συμφερότερη χρήση των περιορισμένων δικαστικών πόρων.
80. Κατά την επ’ ακροατηρίου διαδικασία η BUND ισχυρίστηκε ότι, στην πραγματικότητα, μόλις 0,1 % των ενδίκων βοηθημάτων για το περιβάλλον ασκούνται από περιβαλλοντικές ΜΚΟ. Αν αυτό συμβαίνει πράγματι, τυχόν μικρή απάμβλυνση των προϋποθέσεων για την ενεργητική νομιμοποίηση δεν είναι δυνατό να προκαλέσει τόσο σημαντική αύξηση του συνολικού αριθμού των διαδίκων. Επιπλέον, τυχόν καταχρηστικώς ή επιπόλαια ασκούμενα ένδικα βοηθήματα, ακόμη και αν είναι παραδεκτά, είναι δυνατό να απορριφθούν ως ουσία αβάσιμα. Για τον λόγο αυτόν δεν θεωρώ ότι το επιχείρημα περί σημαντικής αυξήσεως του όγκου εργασίας (26) συνιστά πειστικό λόγο για τη μη κάλυψη σημαντικού κενού στο υφιστάμενο σύστημα.
Σύμφωνη ερμηνεία
81. Η Γερμανική Κυβέρνηση προβάλλει ότι η υπόθεση αυτή θέτει το ζήτημα σε ποιο βαθμό μπορεί το δίκαιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης να περιορίσει τον τρόπο κατά τον οποίο το γερμανικό νομικό σύστημα αντιλαμβάνεται την ενεργητική νομιμοποίηση.
82. Εντούτοις, έχει αποδειχθεί ότι ακόμη και συνταγματικοί κανόνες των κρατών μελών δεν πρέπει να παρεμποδίζουν την εφαρμογή του δικαίου της ΕΕ (συγκεκριμένα, εξαρτώντας άνευ όρων την εφαρμογή αυτή από το αν ο προσφεύγων μπορεί να προβάλει ίδια δικαιώματα). Επομένως, αν το άρθρο 10α της οδηγίας EIA απαιτεί ειδική ανάγνωση του «υποστηρίζει ότι επέρχεται προσβολή δικαιώματος», το γερμανικό νομικό σύστημα πρέπει να πληροί τον όρο αυτό (27) .
83. Η Trianel ισχυρίζεται ότι η ερμηνεία του άρθρου 10α της BUND συνεπάγεται ότι η Γερμανία θα υποχρεωνόταν να εγκαταλείψει τον βασιζόμενο στα δικαιώματα έλεγχο για τη ύπαρξη ενεργητικής νομιμοποιήσεως. Φρονώ ότι δεν είναι καθόλου προφανές ότι αυτό θα συνέβαινε κατ’ ανάγκη.
84. Όπως αντιλαμβάνομαι την παρούσα θέση, τα γερμανικά δικαστήρια θα μπορούσαν να ερμηνεύσουν το εθνικό δίκαιο κατά τρόπο σύμφωνο με τις επιταγές του άρθρου 10α της οδηγίας, παρέχοντας τη δυνατότητα σε περιβαλλοντικές ΜΚΟ να ασκήσουν ένδικα βοηθήματα στηριζόμενες σε προσβολή περιβαλλοντικών δικαιωμάτων που θεωρούνται ατομικά (28) . Είναι σαφές ότι η Γερμανία πρέπει να συμμορφώνεται προς τις υποχρεώσεις της κατά την οδηγία ΕΠΕ, όπως τροποποιήθηκε από την οδηγία 2003/35. Ο τρόπος κατά τον οποίο συμμορφώνεται είναι ζήτημα της εθνικής νομοθεσίας και των εθνικών δικαστηρίων.
Πρόταση επί του πρώτου ερωτήματος
85. Υπό το πρίσμα των ανωτέρω, συνάγω ότι το άρθρο 10α της οδηγίας EΠΕ απαιτεί οι περιβαλλοντικές ΜΚΟ που επιθυμούν να ασκήσουν προσφυγή ενώπιον των δικαστηρίων κράτους μέλους, στο οποίο το διοικητικό δικονομικό δίκαιο επιβάλλει οι προσφεύγοντες να υποστηρίζουν ότι επέρχεται προσβολή δικαιώματος, να έχουν τη δυνατότητα να ισχυρίζονται ότι παραβιάστηκε περιβαλλοντική διάταξη περί εγκρίσεως σχεδίων, συμπεριλαμβανομένων διατάξεων που προορίζονται για την εξυπηρέτηση των συμφερόντων του κοινού και όχι, τουλάχιστον εν μέρει, και για την προστασία των εννόμων αγαθών μεμονωμένων ατόμων.
Δεύτερο ερώτημα
86. Καθόσον πρότεινα ανεπιφύλακτα να δοθεί καταφατική απάντηση στο πρώτο ερώτημα, δεν είναι αναγκαίο να απαντηθεί το δεύτερο ερώτημα. Θα περιοριστώ να προσθέσω ότι οι διατάξεις του άρθρου 10α της οδηγίας EΠΕ εφαρμόζονται μόνο σε θέματα που εμπίπτουν ratione materiae στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας αυτής.
Τρίτο ερώτημα
87. Με το τρίτο του ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ερωτά κατά πόσο η οδηγία EΠΕ παρέχει ευθέως στις περιβαλλοντικές ΜΚΟ δικαίωμα προσβάσεως στα δικαστήρια, το οποίο είναι ευρύτερο του προβλεπόμενου δυνάμει των διατάξεων του εθνικού δικαίου. Εν ολίγοις, σε περίπτωση που οι διατάξεις του εθνικού δικονομικού δικαίου δεν παρέχουν σε περιβαλλοντικές ΜΚΟ (όπως η BUND) τη δυνατότητα να αποδείξουν ότι νομιμοποιούνται ενεργητικώς, προκειμένου να ασκήσουν προσφυγή, έχουν το δικαίωμα να επικαλεστούν απευθείας τις διατάξεις του άρθρου 10α;
88. Το Δικαστήριο έκρινε σε πλείονες περιπτώσεις ότι όταν διατάξεις οδηγίας είναι επαρκώς σαφείς, ακριβείς και ανεπιφύλακτες, οι ιδιώτες μπορούν να τις επικαλούνται έναντι του κράτους ενώπιον των εθνικών δικαστηρίων, όταν το κράτος αυτό παρέλειψε να μεταφέρει εμπροθέσμως την οδηγία στο εσωτερικό δίκαιο (ή προέβη σε πλημμελή μεταφορά της) (29) . Το Δικαστήριο όρισε ως αρκούντως «ακριβή» διάταξη οδηγίας, η οποία «θεσπίζει υποχρέωση χωρίς διφορούμενη διατύπωση» (30) .
89. Το άρθρο 10α της οδηγίας ΕΠΕ είναι αναμφίβολα αρκούντως σαφές και ακριβές ώστε να έχει άμεσο αποτέλεσμα. Είναι, όμως, αρκούντως ανεπιφύλακτο;
90. Το Δικαστήριο έκρινε ότι διάταξη οδηγίας είναι αρκούντως «ανεπιφύλακτη», όταν «θεσπίζει υποχρέωση η οποία δεν συνοδεύεται από καμιά επιφύλαξη ούτε απαιτείται για την εκτέλεσή της ή την επαγωγή των αποτελεσμάτων της η έκδοση κάποιας πράξεως, είτε [των οργάνων της Ευρωπαϊκής Ένωσης] είτε των κρατών μελών» (31) .
91. Η υπό κρίση υπόθεση θέτει τρία δυνάμει αμφιλεγόμενα ζητήματα. Πρώτον, το άρθρο 10α παραπέμπει σε περιβαλλοντικές ΜΚΟ, όπως ορίζονται στο άρθρο 1, παράγραφος 2, επομένως παρέχει στο κράτος μέλος τη δυνατότητα να καθορίσει ποιες περιβαλλοντικές ΜΚΟ εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής, inter alia, του άρθρου 10α. Δεύτερον, η δεύτερη παράγραφος του άρθρου 10α ορίζει ότι το κράτος μέλος πρέπει να καθορίζει τι συνιστά επαρκές συμφέρον και τι προσβολή δικαιώματος. Τρίτον, το άρθρο 10α καθιερώνει δύο συστήματα ενεργητικής νομιμοποιήσεως, παρέχοντας εκ νέου τη δυνατότητα στο κράτος μέλος να αποφασίσει ποιο σύστημα θα εφαρμοστεί στην επικράτειά του. Αποκλείει κάποιο από τα ζητήματα αυτά να μην είναι αρκούντως ανεπιφύλακτο το άρθρο 10α, ώστε να προσδοθεί άμεσο αποτέλεσμα;
92. Όσον αφορά το πρώτο ζήτημα, το Δικαστήριο έκρινε ήδη ότι διάταξη μπορεί να έχει άμεσο αποτέλεσμα σε περίπτωση μερικής μεταφοράς οδηγίας στην έννομη τάξη κράτους μέλους (32) . Το γεγονός ότι η Γερμανία έχει ήδη εξειδικεύσει τα κριτήρια που, κατά το άρθρο 1, παράγραφος 2, ΜΚΟ πρέπει να πληρούνται για την αναγνώριση ως περιβαλλοντικών ΜΚΟ για τους σκοπούς της οδηγίας EΠΕ σημαίνει ότι η κατηγορία των «περιβαλλοντικών ΜΚΟ» ορίζεται άνευ όρων. Οποιαδήποτε ΜΚΟ πληροί τα εν λόγω κριτήρια (όπως η BUND) μπορεί επομένως να επικαλεστεί τις διατάξεις του άρθρου 10α.
93. Όσον αφορά το δεύτερο ζήτημα, για λόγους που έχω ήδη εκθέσει, φρονώ ότι η τρίτη παράγραφος του άρθρου 10α παρέχει αυτομάτως ενεργητική νομιμοποίηση σε περιβαλλοντικές ΜΚΟ. Η ευχέρεια κράτους μέλους να ορίσει τι συνιστά επαρκές συμφέρον ή προσβολή δικαιώματος είναι αντιστοίχως περιορισμένη. Τέτοιοι ορισμοί δεν αφορούν, κατά την τρίτη παράγραφο του άρθρου 10α, περιβαλλοντικές ΜΚΟ. Επομένως, οι ΜΚΟ μπορούν να επικαλεστούν το άμεσο αποτέλεσμα του άρθρου 10α, ακόμη και αν το οικείο κράτος μέλος έχει ορίσει την «προσβολή δικαιώματος» κατά τέτοιο τρόπο, ώστε οι ιδιώτες να μην μπορούν να το επικαλεστούν.
94. Τέλος, επί του τρίτου ζητήματος –το γεγονός ότι το άρθρο 10α παρέχει τη δυνατότητα επιλογής μεταξύ δύο συστημάτων– το Δικαστήριο έκρινε στην υπόθεση Gassmayr ότι «[μ]ια διάταξη του δικαίου της Ένωσης είναι απαλλαγμένη αιρέσεων, όταν θεσπίζει υποχρέωση η οποία δεν συνοδεύεται από καμία επιφύλαξη ούτε απαιτείται για την εκτέλεσή της ή την επαγωγή των αποτελεσμάτων της η έκδοση κάποιας πράξεως, είτε των οργάνων της Ένωσης είτε των κρατών μελών» (33) . Επί του παρόντος οι έννομες τάξεις όλων των κρατών μελών ήδη αντανακλούν μία εκ των δύο επιλογών που ορίζονται στα σημεία (α) και (β). Το οικείο κράτος μέλος δεν υποχρεούται να λάβει οποιοδήποτε μέτρο. Ομοίως, η ύπαρξη δύο διαφορετικών επιλογών δεν σημαίνει ότι η διάταξη αυτή δεν είναι ανεπιφύλακτη (34) . Όπως η προγενέστερη διάταξη στη Σύμβαση του Άαρχους (άρθρο 9, παράγραφος 2), το άρθρο 10α συντάχθηκε ακριβώς κατά τέτοιο τρόπο, ώστε να λαμβάνονται υπόψη τα δύο διαφορετικά συστήματα, βάσει των οποίων προβλέπεται συνήθως ενεργητική νομιμοποίηση στα κράτη μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης (και τα κράτη που υπέγραψαν τη Σύμβαση του Άαρχους). Δεν πρέπει να θεωρείται ως μη ανεπιφύλακτο άρθρο, αλλά ως ανεπιφύλακτο, απλώς και μόνον επειδή είναι ανεπιφύλακτο.
Πρόταση
95. Συνεπώς, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στα υποβληθέντα από το Oberverwaltungsgericht für das Land Nordrhein-Westfalen ως εξής:
1) Το άρθρο 10α της οδηγίας 85/337/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 27ης Ιουνίου 1985, για την εκτίμηση των επιπτώσεων ορισμένων σχεδίων δημόσιων και ιδιωτικών έργων στο περιβάλλον, όπως τροποποιήθηκε από την οδηγία 2003/35/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 26ης Μαΐου 2003, σχετικά με τη συμμετοχή του κοινού στην κατάρτιση ορισμένων σχεδίων και προγραμμάτων που αφορούν το περιβάλλον και με την τροποποίηση όσον αφορά τη συμμετοχή του κοινού και την πρόσβαση στη δικαιοσύνη, των οδηγιών 85/337/ΕΟΚ και 96/61/ΕΚ, απαιτεί οι περιβαλλοντικές ΜΚΟ που επιθυμούν να ασκήσουν προσφυγή ενώπιον των δικαστηρίων κράτους μέλους στο οποίο το διοικητικό δικονομικό δίκαιο επιβάλλει οι προσφεύγοντες να υποστηρίζουν ότι επέρχεται προσβολή δικαιώματος να έχουν τη δυνατ ότητα να ισχυρίζονται ότι παραβιάστηκε περιβαλλοντική διάταξη περί εγκρίσεως σχεδίων, συμπεριλαμβανομένων διατάξεων που προορίζονται για την εξυπηρέτηση των συμφερόντων του κοινού και όχι, τουλάχιστον εν μέρει, και για την προστασία των εννόμων αγαθών μεμονωμένων ατόμων.
2) Σε περίπτωση μη πλήρους μεταφοράς της οδηγίας 85/337, όπως τροποποιήθηκε από την οδηγία 2003/25, οι περιβαλλοντικές ΜΚΟ μπορούν να επικαλεστούν ευθέως τις διατάξεις του άρθρου 10α της οδηγίας 85/337.
(1) .
(2)
–	Οδηγία του Συμβουλίου, της 27ης Ιουνίου 1985, για την εκτίμηση των επιπτώσεων ορισμένων σχεδίων δημοσίων και ιδιωτικών έργων στο περιβάλλον (ΕΕ L 175 της 5.7.1985, σ. 40).
(3)
­–	Οδηγία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 26ης Μαΐου 2003, σχετικά με τη συμμετοχή του κοινού στην κατάρτιση ορισμένων σχεδίων και προγραμμάτων που αφορούν το περιβάλλον και με την τροποποίηση όσον αφορά τη συμμετοχή του κοινού και την πρόσβαση στη δικαιοσύνη, των οδηγιών 85/337/ΕΟΚ και 96/61/ΕΚ του Συμβουλίου (ΕΕ 2003, L 156, σ. 17, στο εξής: οδηγία 2003/35).
(4)
–	Απόφαση 2005/370/EK του Συμβουλίου, της 17ης Φεβρουαρίου 2005, για σύναψη, εξ ονόματος της Ευρωπαϊκής Κοινότητας, της Συμβάσεως για την πρόσβαση σε πληροφορίες, τη συμμετοχή του κοινού στη λήψη αποφάσεων και την πρόσβαση στη δικαιοσύνη σε θέματα περιβάλλοντος (ΕΕ 2005, L124, σ. 1). Το κείμενο της Συμβάσεως του Άαρχους αναπαράγεται στις σελίδες 4 επ. στο ως άνω τεύχος της Επίσημης Εφημερίδας.
(5)
– Η σημασία της φράσεως αυτής στην αγγλική δεν είναι ενδεχομένως εντελώς προφανής. Στην πραγματικότητα υποδηλώνει μάλλον «ισχυρισμό που αφορά προσβολή δικαιώματος»· πρόκειται για σύντμηση της φράσεως «ισχυρισμός ότι προσβάλλεται, ή ενδέχεται να προσβληθεί, δικαίωμα». Για λόγους πιστότητας προς το κείμενο, χρησιμοποίησα γενικώς τον όρο «ισχυρισμός ότι επέρχεται προσβολή δικαιώματος», όπου αυτό ήταν αναγκαίο κατωτέρω.
(6)
–	Οδηγία 96/61/ΕΚ του Συμβουλίου, της 24ης Σεπτεμβρίου 1996, σχετικά με την ολοκληρωμένη πρόληψη και έλεγχο της ρύπανσης (ΕΕ 1996, L 257, σ. 26).
(7)
–	Αιτιολογική σκέψη 11 της οδηγίας 2003/35.
(8)
–	Το άρθρο 2, παράγραφος 2, προβλέπει την ένταξη εκτιμήσεως περιβαλλοντικών επιπτώσεων τόσο στις υφιστάμενες διαδικασίες εγκρίσεως σχεδίων στα κράτη μέλη όσο και σε διαδικασίες που πρέπει να προβλεφθούν για τη συμμόρφωση με τους σκοπούς της οδηγίας EΠΕ.
(9)
–	Υπόθεση υπ’ αριθ. ACCCC/C/2008/31, διαθέσιμο στο: http://www.unece.org/env/pp/compliance/Compliance%20Committee/31TableGermany.htm.
(10)
–	Κατά την προφορική ανάπτυξη των ισχυρισμών τους τόσο η BUND όσο και η Επιτροπή προέβαλαν ένσταση του ισχυρισμού αυτού.
(11)
–	Η Επιτροπή, στις γραπτές παρατηρήσεις της, παρέπεμψε σε ορισμένα άρθρα που πραγματεύονται τις συνέπειες της κατ’ αυτόν τον τρόπο θεωρήσεως της περιβαλλοντικής προστασίας. Το ζήτημα είναι μάλλον αμφιλεγόμενο: βλ., ενδεικτικά, Spieth, F., και Appel, M., «Umfang und Grenzen der Einklagbarkeit von UVP-Fehlern nach Umwelt-Rechtsbehelfsgezetz», NuR, 2009, σ. 312 και Koch, H.-J., «Die Verbandsklage im Umweltrecht», NVwZ, 2007, σ. 369. Βλ. επίσης Ladeur, K-H., και Pelle, R., «Judicial Control of Administrative Procedural Mistakes in Germany: A Comparative European View of Environmental Impact Assessments» K-H. Ladeur (επιμέλεια) The Europeanisation of administrative law,
Aldershot (2002), και τα εκεί παρατιθέμενα άρθρα.
(12)
–	Μνεία γίνεται στην απόφαση της 4ης Ιουνίου 2009, C-142/05, Mickelsson και Roos (Συλλογή 2009, σ. I-4273, σκέψη 33), και της 25ης Ιουλίου 2005, C-237/07, Janecek (Συλλογή 2008, σ. I-6221, σκέψη 38), στις οποίες το Δικαστήριο εξέτασε τις δύο έννοιες από κοινού. Παρά ταύτα, οι υποθέσεις αυτές δεν αφορούσαν την οδηγία ΕΠΕ.
(13)
–	Πρώην άρθρο 174 EΚ.
(14)
–	Κατά το προπαρασκευαστικό στάδιο της Συμβάσεως του Άαρχους, η βελγική αντιπροσωπεία πρότεινε ειδικώς να συσχετιστούν το περιβάλλον με την ανθρώπινη υγεία: βλ. προπαρασκευαστικές εργασίες που περιγράφουν λεπτομερώς την πρώτη σύνοδο της ομάδας εργασίας του Οικονομικού και Κοινωνικού Συμβουλίου (CEP/AC.3/2, σ. 2). Αυτό αμφισβητήθηκε [βλ. λεπτομέρειες της δεύτερης συνόδου (CEP/A.C3/4, σ. 2)], παρότι κατά την όγδοη σύνοδο (CEP/AC.3/16, σ. 2) η εκκολαπτόμενη Σύμβαση του Άαρχους περιελάμβανε το μεταγενέστερο τελικό σχέδιο του άρθρου 1, το οποίο προβλέπει το «δικαίωμα κάθε ατόμου από τις παρούσες και μελλοντικές γενεές να ζει σε περιβάλλον κατάλληλο για την υγεία και την ευημερία του […]».
(15)
–	Βλ. σημεία 76 επ. στις προτάσεις μου της 15ης Ιουλίου 2010, στην υπόθεση C-240/09, Lesoochranárske Zoskupenie (εκκρεμής).
(16)
–	Βλ. προπαρασκευαστικές εργασίες που περιγράφουν λεπτομερώς την πέμπτη σύνοδο του Οικονομικού και Κοινωνικού Συμβουλίου (CEP/AC.3/10, σ. 11), κατά την οποία «μια αντιπροσωπεία υποστήριξε ότι οποιοσδήποτε μηχανισμός επανεξετάσεως πρέπει να υπαχθεί στις σχετικές συνταγματικές και νομικές διατάξεις κάθε συμβαλλόμενου μέρους». Συμφωνήθηκε γενικώς ότι όσοι είχαν τη δυνατότητα να μετάσχουν στην ίδια τη διαδικασία λήψεως αποφάσεων, έπρεπε να έχουν πρόσβαση στον μηχανισμό επανεξετάσεως, αλλά «ορισμένες αντιπροσωπείες προέβαλαν ότι τα εν λόγω άτομα/οι εν λόγω οργανώσεις όφειλαν να ισχυριστούν ότι εθίγησαν ίδια δικαιώματά τους». Ο ισχυρισμός αυτός οδήγησε μάλλον στο κείμενο που περιέχει τα κριτήρια (α) και (β), σχέδιο του οποίου απαντά για πρώτη φορά στα προπαρασκευαστικές εργασίες που περιγράφουν λεπτομερώς την όγδοη σύνοδο (αναφερθείσα στην προαναφερθείσα υποσημείωση 16, σ. 9). Εν τω μεταξύ, όμως, ο όρος «προσβολή ιδίων δικαιωμάτων» έγινε «προσβολή δικαιώματος».
(17)
–	Όπως ορίζεται στο άρθρο 1, παράγραφος 2, της οδηγίας ΕΠΕ, όπως τροποποιήθηκε. Δεν αμφισβητείται ότι η BUND εμπίπτει στον ορισμό αυτόν.
(18)
–	Απόφαση της 15ης Οκτωβρίου 2009, C-263/08, Djurgården-Lilla Värtans Miljöskyddsförening (Συλλογή 2009, σ. Ι-9967).
(19)
–	Σημεία 42 έως 45 των προτάσεών μου.
(20)
–	Όπ.π. (σημεία 59 έως 65).
(21)
–	Το ζήτημα αυτό απασχολεί τη σχετική με τον δικαιικό αυτόν τομέα θεωρία: βλ., ενδεικτικά Ryall, A., «EIA and Public Participation: Determining the Limits of Member State Discretion», (2007) 19 Journal of Environmental Law
Vol. 2, σ. 247, όπου η απόφαση του Δικαστηρίου της 9ης Νοεμβρίου 2006, C-216/05, Επιτροπή κατά Ιρλανδίας (Συλλογή 2006, σ. Ι-10787), επικρίθηκε λόγω του ότι δεν ελήφθη υπόψη το ενδεχόμενο σωρευτικό αποτέλεσμα της επιβολής τέλους συμμετοχής σε περιβαλλοντικές ΜΚΟ. Αντικατοπτρίζεται επίσης στον οδηγό για την εφαρμογή της Συμβάσεως του Άαρχους (σ. 31) και στις προπαρασκευαστικές εργασίες της Συμβάσεως του Άαρχους (παραθέτω δύο παραδείγματα, το Draft Elements (CEP/AC.3/R.1, σ. 2) – και το ψήφισμα που υιοθετήθηκε στο Άαρχους (ECE/CEP/43/Add.1/Rev.1) και στην οδηγία 2003/35: βλ., ενδεικτικά, την πρόταση της Επιτροπής [COM(2000) 839 τελικό, σ. 2] (παρότι η Επιτροπή Περιφερειών επισήμανε, κατά τη συζήτηση επί της εν λόγω οδηγίας, ότι οι ειδικές ομάδες και ομάδες περιβαλλοντικών ενδιαφερόντων μπορούν να καθυστερούν την εφαρμογή απαραίτητων σχεδίων (ΕΕ 2001, C 357, σ. 58, σημείο 1.5). Κατά την κατάρτιση της Συμβάσεως του Άαρχους, το Οικονομικό και Κοινωνικό Συμβούλιο του ΟΗΕ έλαβε υπόψη τις απόψεις διάφορων ΜΚΟ σχετικά με περιβαλλοντικά θέματα [βλ., για παράδειγμα, την έκθεση της πρώτης συνόδου (CEP/AC.3/2 σ. 1)], επικροτώντας στο ψήφισμα την «ενεργό και εποικοδομητική συμμετοχή τους στην κατάρτιση της Συμβάσεως». Εξ αυτού θα μπορούσε να συναχθεί ότι οι συντάκτες της Συμβάσεως του Άαρχους θεώρησαν ότι οι απόψεις των περιβαλλοντικών ΜΚΟ ήταν πολύτιμες κατά τη διαδικασία καταρτίσεως και, όπως αποδείχθηκε, μετέπειτα.
(22)
–	Αυτό σημαίνει ότι τόσο φυσικά όσο και νομικά πρόσωπα και περιβαλλοντικές οργανώσεις εξακολουθούν να υπόκεινται στους συνήθεις κανόνες δικαιοδοσίας εθνικών δικαστηρίων, προθεσμιών, ικανότητας δικαστικής παραστάσεως κ.λπ. του εθνικού δικονομικού δικαίου.
(23)
–	Αποφάσεις της 24ης Οκτωβρίου 1996, C-72/95, Kraaijeveld (Συλλογή 1996, σ. Ι-5403, σκέψη 31), της 16ης Σεπτεμβρίου 1999, C-435/97, WWF (Συλλογή 1999, σ. I-­5613, σκέψη 40), της 13ης Ιουνίου 2002, C-474/99, Επιτροπή κατά Ισπανίας (Συλλογή 2002, σ. Ι-5293, σκέψη 46), και της 25ης Ιουλίου 2008, C-142/07, Ecologistas en Acción-CODA (Συλλογή 2008, σ. Ι-6097, σκέψη 28).
(24)
–	Βλ., ανωτέρω, σημείο 30.
(25)
–	Βλ. τις προτάσεις μου στην υπόθεση Djurgården (προπαρατεθείσες στην
υποσημείωση 18, σημείο 51) και το σημείο 62 ανωτέρω.
(26)
–	Επιχείρημα της Γερμανικής Κυβερνήσεως (προπαρατεθέν στο σημείο 31).
(27)
–	Βλ. προσφάτως, για γενικότερη εξέταση της υποχρεώσεως σύμφωνης ερμηνείας, απόφαση της 19ης Ιανουαρίου 2010, C-555/07, Kücükdeveci (δεν έχει δημοσιευθεί ακόμη στη Συλλογή, σκέψεις 44 επ. και εκεί παρατιθέμενη νομολογία).
(28)
–	Βλ. απόφαση της 5ης Οκτωβρίου 2004, C-397/01 έως C-403/01, Pfeiffer κ.λπ. (Συλλογή 2004, σ. Ι-8835, σκέψεις 113 έως 119), στην οποία το Δικαστήριο κάλεσε το αιτούν δικαστήριο να μετέλθει κάθε διαθέσιμου εργαλείου, προκειμένου να προβεί σε ερμηνεία εθνικού δικαίου σύμφωνη με τις απαιτήσεις οδηγίας.
(29)
–	Βλ. απόφαση Pfeiffer (προπαρατεθείσα στην υποσημείωση 28, σκέψη 103).
(30)
–	Βλ., πιο πρόσφατα, απόφαση της 1ης Ιουλίου 2010, C-194/08, Gassmayr (δεν έχει δημοσιευτεί ακόμη στη Συλλογή, σκέψεις 44 και 45).
(31)
–	Βλ. απόφαση Gassmayr (προπαρατεθείσα στην υποσημείωση 30, σκέψη 45).
(32)
–	Τούτο ανάγεται στην απόφαση της 10ης Απριλίου 1984, 14/83, Von Colson και Kamann (Συλλογή 1984, σ. Ι-1891, σκέψη 27), και είναι δυνατό να θεωρηθεί ως μέρος του ευρύτερου ελέγχου για τυχόν «πλημμελή εφαρμογή», μνεία του οποίου γίνεται, πιο πρόσφατα, στην απόφαση της 14ης Οκτωβρίου 2010, C-243/09, Fuß (δεν έχει ακόμη δημοσιευτεί στη Συλλογή, σκέψη 56).
(33)
–	Προπαρατεθείσα στην υποσημείωση 30 (σκέψη 45).
(34)
–	Από την άποψη αυτή, είναι δυνατός ο παραλληλισμός με υποθέσεις στον τομέα των εξωτερικών σχέσεων, όπως, για παράδειγμα, στην απόφαση της 8ης Μαΐου 2003, C‑438/00, Deutscher Handballbund (Συλλογή 2003, σ. I‑4135, σκέψη 29), και της 12ης Απριλίου 2005, C‑265/03, Simutenkov (Συλλογή 2005, σ. I‑2579, σκέψεις 24 και 25).