62023CJ0346_RES
Sprawa C‑346/23
Banco Santander SA
przeciwko
Asociación de Consumidores y Usuarios de Servicios Generales-Auge
(wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Tribunal Supremo)
Wyrok Trybunału (czwarta izba) z dnia 16 stycznia 2025 r.
Odesłanie prejudycjalne – Rynki instrumentów finansowych – Dyrektywa 2004/39/WE – Artykuł 52 ust. 2 – Powództwo wytoczone w interesie konsumentów – Organizacje konsumenckie mające uzasadniony interes w ochronie konsumentów – Legitymacja procesowa do obrony indywidualnych interesów swoich członków – Utrata legitymacji procesowej w przypadku inwestycji w produkty finansowe o dużej wartości ekonomicznej – Zwolnienie z kosztów sądowych i z obowiązku pokrycia kosztów poniesionych przez stronę przeciwną – Autonomia proceduralna – Zasada skuteczności
Swoboda przedsiębiorczości – Swoboda świadczenia usług – Rynki instrumentów finansowych – Dyrektywa 2004/39 – Powództwo wytoczone w interesie konsumentów – Interes konsumentów – Pojęcie – Interesy indywidualne wielu konsumentów – Objęcie zakresem stosowania
(dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2004/39, art. 52 ust. 2)
(zob. pkt 46–48)
Swoboda przedsiębiorczości – Swoboda świadczenia usług – Rynki instrumentów finansowych – Dyrektywa 2004/39 – Powództwo wytoczone w interesie konsumentów – Organizacja konsumentów broniąca indywidualnych interesów wielu jej członków – Legitymacja procesowa – Ograniczenie na podstawie zdolności finansowej bronionych inwestorów i subskrybowanych instrumentów finansowych – Niedopuszczalność – Odmowa przyznania tej organizacji pomocy prawnej ze względu na zdolność finansową bronionych inwestorów i subskrybowane instrumenty finansowe – Dopuszczalność – Przesłanki
(dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2004/39, art. 52 ust. 2)
(zob. pkt 49,50, 55–57, 61, 63, sentencja)
Streszczenie
W ramach sporu dotyczącego ważności umów nabycia instrumentów finansowych zawartych przez inwestorów-konsumentów bronionych przez stowarzyszenie konsumentów Trybunał potwierdził, że legitymacja procesowa takiego stowarzyszenia broniącego indywidualnych interesów wielu jego członków nie może podlegać ograniczeniom dotyczącym zdolności finansowej tych członków i charakterystyki produktów finansowych, w które ci członkowie zainwestowali. Takie kryteria mogą jednak zostać uwzględnione przy podejmowaniu decyzji, czy stowarzyszenie to może skorzystać z pomocy prawnej.
Dwie osoby fizyczne wykupiły produkty finansowe z Banco Banif, obecnie Banco Santander. W celu stwierdzenia nieważności tych umów nabycia ze względu na wadę oświadczenia woli przeciwko temu bankowi zostało wniesione powództwo do sądów hiszpańskich przez Asociación de Consumidores y Usuarios de Servicios Generales. Auge (stowarzyszenie konsumentów i użytkowników usług ogólnych, zwane dalej „Auge”), reprezentujące te dwie osoby fizyczne.
Ponieważ sąd pierwszej instancji i sąd apelacyjny uwzględniły to powództwo, wspomniany bank wniósł skargę nadzwyczajną z powodu uchybień proceduralnych i wniósł skargę kasacyjną od wyroku sądu apelacyjnego do Tribunal Supremo (sądu najwyższego, Hiszpania), będącego sądem odsyłającym. Bank podnosi przed tym sądem, że Auge nie jest uprawnione do występowania przed sądem w imieniu swoich członków ze względu na to, że subskrybowane przez nich produkty są spekulacyjnymi produktami finansowymi o dużej wartości ekonomicznej, a nie towarami bieżącego i powszechnego użytku, co oznacza, że zgodnie z prawem krajowym wytoczone powództwo nie podlega ochronie konsumentów.
Zgodnie bowiem z orzecznictwem krajowym organizacje konsumenckie nie mają legitymacji procesowej, jeżeli powództwo dotyczy inwestycji w spekulacyjne produkty finansowe lub produkty o dużej wartości ekonomicznej, ponieważ produkty te nie są towarami bieżącego, zwykłego i powszechnego użytku. Taki brak uznania legitymacji procesowej w tym przypadku pozwoliłby zdaniem sądu odsyłającego uniknąć stanowiącego oszustwo lub nadużycie posługiwania się szczególną legitymacją procesową stowarzyszeń konsumentów przez inwestorów o dużej zdolności finansowej w celu skorzystania z prawa do pomocy prawnej, które prawo krajowe przyznaje tym stowarzyszeniom
W tym kontekście sąd ten zastanawia się, czy orzecznictwo krajowe ograniczające w ten sposób legitymację procesową stowarzyszenia konsumentów do działania na rzecz jednego z tych inwestorów-konsumentów ze względu na jego zdolność finansową, wartość ekonomiczną, rodzaj i złożoność jego inwestycji, jest zgodne z art. 52 ust. 2 dyrektywy 2004/39 (
1
).
Ocena Trybunału
Na wstępie Trybunał przypomniał, że „klient detaliczny” w rozumieniu art. 4 ust. 1 pkt 12 dyrektywy 2004/39 może zostać uznany za „konsumenta”, jeżeli jest osobą fizyczną działającą w celu niezwiązanym z jakąkolwiek działalnością zawodową lub gospodarczą (
2
). Z motywu 14 dyrektywy 2020/1828 (
3
) wynika również, że „klient detaliczny” jest konsumentem, a z motywu 13 tej dyrektywy wynika, że obejmuje ona, poza ogólnym prawem ochrony konsumentów, dziedziny takie jak prawo usług finansowych.
Następnie Trybunał wyjaśnił, że państwa członkowskie mają prawo przyznać organizacjom ochrony konsumentów legitymację procesową w celu ochrony indywidualnych interesów wielu ich członków.
Aby dojść do tego wniosku, Trybunał zauważył, że art. 52 ust. 2 dyrektywy 2004/39 odnosi się do interesu „konsumentów” w liczbie mnogiej. Pomimo iż użycie liczby mnogiej wskazuje na to, że powództwo wytoczone przez organizację konsumentów powinno dotyczyć interesów wielu konsumentów, przepis ten nie precyzuje, czy ów zbiorowy wymiar powództwa służy ogólnemu interesowi konsumentów, czy też przeciwnie, indywidualnym interesom wielu konsumentów. Niemniej jednak w zakresie, w jakim przepis ten odsyła do prawa państw członkowskich zarówno w odniesieniu do określenia podmiotów, które mogą reprezentować interesy konsumentów, jak i w odniesieniu do zasad proceduralnych, zgodnie z którymi reprezentacja ta ma być rzeczywiście wykonywana, państwa członkowskie zachowują swobodę w określaniu indywidualnego lub zbiorowego charakteru interesów, które mogą być bronione przez organizacje ochrony konsumentów.
Ponadto, jeżeli państwo członkowskie przyznało organizacjom konsumenckim legitymację procesową do występowania przed sądem w celu ochrony indywidualnych interesów wielu ich członków, to nie może ono jednak ograniczać legitymacji procesowej takiej organizacji do ochrony pewnej kategorii konsumentów określonej na podstawie ich zdolności finansowej i instrumentów finansowych, w które oni zainwestowali. Artykuł 52 ust. 2 dyrektywy 2004/39 przewiduje bowiem prawo do wniesienia skargi w interesie wszystkich konsumentów-inwestorów, bez dokonywania rozróżnienia w tym względzie.
Z kolei ani ten przepis, ani żadne inne uregulowania Unii Europejskiej nie nakładają obowiązku przyznania pomocy prawnej organizacjom konsumenckim, które wnoszą powództwa w interesie konsumentów. Tym samym do każdego państwa członkowskiego należy zgodnie z zasadą autonomii proceduralnej przyjęcie własnych przepisów dotyczących systemu pomocy prawnej, pod warunkiem jednak, iż nie będą one mniej korzystne niż przepisy regulujące podobne sytuacje podlegające prawu krajowemu (zasada równoważności) oraz iż nie uczynią one wykonywania praw przyznanych w prawie Unii praktycznie niemożliwym lub nadmiernie utrudnionym (zasada skuteczności). W tym względzie opłaty sądowe, jakie stowarzyszenie jest zobowiązane zapłacić, jeżeli nie korzysta ono z pomocy prawnej, nie powinny stanowić kosztów niemożliwych do poniesienia, które mogłyby w praktyce uniemożliwić lub nadmiernie utrudnić skorzystanie z prawa do wniesienia skargi przewidzianego w art. 52 ust. 2 dyrektywy 2004/39.
(
1
)	Dyrektywa 2004/39/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 21 kwietnia 2004 r. w sprawie rynków instrumentów finansowych zmieniająca dyrektywę Rady 85/611/EWG i 93/6/EWG i dyrektywę 2000/12/WE Parlamentu Europejskiego i Rady oraz uchylająca dyrektywę Rady 93/22/EWG (Dz.U. 2004, L 145, s. 1).
(
2
)	Zobacz podobnie wyrok z dnia 3 października 2019 r. (Petruchová, C 208/18, EU:C:2019:825, pkt 76).
(
3
)	Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2020/1828 z dnia 25 listopada 2020 r. w sprawie powództw przedstawicielskich wytaczanych w celu ochrony zbiorowych interesów konsumentów i uchylająca dyrektywę 2009/22/WE (Dz.U. 2020, L 409, s. 1). Załącznik I do tej dyrektywy odsyła do dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2014/65/UE z dnia 15 maja 2014 r. w sprawie rynków instrumentów finansowych oraz zmieniającej dyrektywę 2002/92/WE i dyrektywę 2011/61/UE (Dz.U. 2014, L 173, s. 349), która uchyliła i zastąpiła dyrektywę 2004/39 i której art. 74 ust. 2, poświęcony prawu dochodzenia roszczeń w interesie konsumentów, odpowiada art. 52 ust. 2 dyrektywy 2004/39, przy czym oba te artykuły mają niemal identyczne brzmienie.