62003CC0437_PL
Opinion of the Advocate-General
Opinion of the Advocate-General
1. W niniejszej sprawie Komisja Wspólnot Europejskich zarzuca Republice Austrii naruszenie przepisów dyrektywy Rady 78/686/EWG z dnia 25 lipca 1978 r. dotyczącej wzajemnego uznawania dyplomów, świadectw i innych dokumentów potwierdzających posiadanie kwalifikacji osób wykonujących zawód lekarza dentysty, łącznie ze środkami mającymi na celu ułatwienie skutecznego wykonywania prawa przedsiębiorczości i swobody świadczenia usług (zwanej dalej „dyrektywą w sprawie uznawania dyplomów”)(2) i dyrektywy Rady 78/687/EWG z dnia 25 lipca 1978 r. dotyczącej koordynacji przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych w zakresie działalności lekarza dentysty (zwanej dalej „dyrektywą w sprawie koordynacji”)(3), które zastrzegają wykonywanie zawodu lekarza dentysty na rzecz osób ze specyficznym wykształceniem stomatologicznym i ustanawiają, kiedy i na jakich warunkach rzeczony zawód może być wyjątkowo wykonywany przez osoby z wykształceniem medycznym.
I – Ramy prawne
A – Przepisy wspólnotowe
2. Mając na celu ułatwienie swobodnego przepływu specjalistów, z biegiem czasu Rada wydała w odniesieniu do niektórych zawodów dwie równoległe dyrektywy: jedną dla skoordynowania wymogów dotyczących kształcenia, jakie stawiają poszczególne państwa członkowskie w zakresie dostępu i wykonywania danego zawodu, drugą zaś w celu ustanowienia wzajemnego uznawania dyplomów wydanych po ukończeniu owego kształcenia.
3. W interesującym nas tu zakresie należy wspomnieć w szczególności dwie dyrektywy odnoszące się do zawodu lekarza dentysty, a mianowicie dyrektywy 78/686 i 78/687.
Dyrektywa w sprawie koordynacji
4. Zgodnie z art. 1 dyrektywy w sprawie koordynacji:
„1. Państwa członkowskie wymagają od osób pragnących rozpocząć wykonywanie zawodu lekarza dentysty, określonych tytułami zawartymi w art. 1 dyrektywy [w sprawie uznawania dyplomów], aby posiadały dyplom, świadectwo lub inny dokument potwierdzający posiadanie kwalifikacji, określonych w załączniku A powyższej dyrektywy, gwarantujące, że podczas pełnego okresu kształcenia dana osoba uzyskała [specyficzne umiejętności]:
[…]
Kształcenie to powinno dać danej osobie umiejętności konieczne do wykonywania wszelkich czynności obejmujących profilaktykę, diagnostykę i leczenie nieprawidłowości oraz chorób zębów, jamy ustnej, szczęk i miejscowych tkanek.
2. Całkowity czas trwania kształcenia stomatologicznego obejmuje co najmniej pięcioletnie studia, w pełnym wymiarze godzin z zakresu teorii i praktyki, odbyte na uniwersytecie, w instytucji szkolnictwa wyższego uznawanej za instytucję o statusie równoważnym lub pod nadzorem uniwersytetu, oraz obejmujące co najmniej przedmioty wymienione w załączniku”.
5. Artykuł 2 ust. 1 powtarza następnie, że:
„Państwa członkowskie zagwarantują, że kształcenie zakończone uzyskaniem dyplomu, świadectwa lub innego dokumentu potwierdzającego posiadanie kwalifikacji danej osoby jako lekarza dentysty ze specjalizacją spełnia co najmniej następujące warunki:
a) […] ukończenie […] i zaliczenie […] pięcioletnich studiów w pełnym wymiarze godzin, składających się z zajęć teoretycznych i praktycznych w ramach kształcenia określonego w art. 1 […]”.
6. Wreszcie art. 6 akapit pierwszy stanowi, co następuje:
„Osoby, do których odnosi się art. 19 [19a i 19b] dyrektywy [w sprawie uznawania dyplomów], zostaną uznane za osoby spełniające wymagania określone w art. 2 ust. 1 lit. a)”.
Dyrektywa w sprawie uznawania dyplomów
7. Artykuł 1 dyrektywy w sprawie uznawania dyplomów stanowi, że:
„Niniejsza dyrektywa stosuje się do działalności osób wykonujących zawód lekarza dentysty, zgodnie z definicją zawartą w art. 5 dyrektywy [w sprawie koordynacji], występujących pod następującymi tytułami w poszczególnych państwach członkowskich:
[…]
– w Austrii: tytuł zostanie notyfikowany przez Austrię państwom członkowskimi i Komisji najpóźniej do dnia 31 grudnia 1998 r.;
[…]”.
8. Artykuł 2 stanowi nadto, że:
„Każde państwo członkowskie uznaje dyplomy, świadectwa i inne dokumenty potwierdzające posiadanie kwalifikacji lekarza dentysty, wydane obywatelom państw członkowskich przez inne państwa członkowskie zgodnie z art. 1 dyrektywy [w sprawie koordynacji], które wymienione są w załączniku A, poprzez nadanie takim kwalifikacjom, w zakresie prawa podjęcia i prowadzenia działalności przez lekarza dentystę, takiego samego umocowania na swoim terytorium, jakie państwo to samo przyznaje”.
9. Zgodnie z art.19b, który tu interesuje nas najbardziej:
„Od daty podjęcia przez Republikę Austrii koniecznych środków w celu dostosowania się do niniejszej dyrektywy państwa członkowskie będą uznawać, w celu wypełniania działań, do których odnosi się art. 1 niniejszej dyrektywy, dyplomy, świadectwa i inne dokumenty potwierdzające kwalifikacje medyczne wydane w Austrii osobom, które rozpoczęły uniwersyteckie kształcenie przed dniem 1 stycznia 1994 r., do których załączone jest zaświadczenie wydane przez właściwe organy stwierdzające, że osoby te były rzeczywiście, zgodnie z prawem i głównie prowadziły działalność w Austrii w zawodach wymienionych w art. 5 dyrektywy [w sprawie koordynacji] przez co najmniej trzy kolejne lata w ciągu pięciu lat przed dniem wydania zaświadczenia i że osoby te mogą wykonywać wymienione zawody na takich samych warunkach jak posiadacze dyplomu, świadectwa lub innego dokumentu, wymienionych w załączniku A do powyższej dyrektywy.
Wymagania trzyletniego doświadczenia wskazanego w akapicie pierwszym nie stosuje się w przypadku osób, które ukończyły co najmniej trzy lata studiów, które są poświadczone przez właściwe organy jako odpowiadające szkoleniu wymienionemu w art. 1 dyrektywy [w sprawie koordynacji]”.
10. Na koniec załącznik A wymienia nazwy dyplomów, świadectw i innych dokumentów potwierdzających posiadanie kwalifikacji danej osoby jako lekarza dentysty, wydawanych przez państwa członkowskie.
B – Przepisy krajowe
11. Przed przystąpieniem do Unii Europejskiej zawód lekarza dentysty mogły wykonywać dwie kategorie specjalistów, obydwie pozbawione specyficznego wykształcenia stomatologicznego na poziomie uniwersyteckim:
– „Dentisten” (dentyści), którzy pobierali trzyletnie kształcenie w instytucji nieposiadającej statutu uniwersytetu (od dnia 31 grudnia 1975 r. nie prowadzi się już tego typu kształcenia);
– oraz „Fachärzte für Zahn‑, Mund‑ und Kieferheilkunde” (lekarze specjaliści w dziedzinie stomatologii; zwani dalej „Fachärzte”), którzy ukończyli wyższe uniwersyteckie studia medyczne i podyplomową specjalizację w dziedzinie stomatologii.
12. Po przystąpieniu, w celu dostosowania się do dyrektyw w sprawie koordynacji i w sprawie uznawania dyplomów, Austria uchwaliła trzy akty prawne (Ärztegesetz 1998(4), Novelle zum Dentistengesetz(5) i EWR‑Ärzte‑Qualifikationsnachweisverordnung(6) ), które dokonują całościowego uporządkowania przepisów w przedmiotowej dziedzinie.
13. W szczególności w aktach tych wprowadzono tytuł „Zahnarzt” (lekarza stomatologa), który zgodnie z art. 1 dyrektywy w sprawie koordynacji rozpoczyna wykonywanie zawodu i wykonuje go po ukończeniu pięcioletnich studiów uniwersyteckich na specjalistycznym wydziale stomatologicznym.
14. Ponadto w odniesieniu do istniejących już profili zawodowych przewidziano, co następuje:
– „Dentisten” jeszcze wykonujący zawód mogą uzyskać od ich izby zawodowej zaświadczenie, o którym mowa w art. 19b dyrektywy w sprawie uznawania dyplomów i dzięki temu nadal wykonywać zawód, posługując się przy tym tytułem zawodowym „Zahnarzt” lub „Zahnarzt (Dentist)” (art. 4 ust. 3 i art. 6 Novelle zum Dentistengesetz);
– natomiast „Fachärzte” nadal wykonują swój zawód pod własnym tytułem (art. 17 i 23 Ärztegesetz).
15. Zgodnie ze zmienionym stanem prawnym w dniu 29 lipca 1999 r. Austria notyfikowała Komisji w rozumieniu art. 1 dyrektywy w sprawie uznawania dyplomów, że tytułami, pod którymi wykonywany jest w Austrii zawód lekarza dentysty, są: „Zahnarzt”, „Zahnarzt (Dentist)” i „Facharzt”.
16. Po dokonaniu rzeczonej notyfikacji Austria ponownie wprowadziła zmiany do przepisów obowiązujących w tej dziedzinie, przewidując, że Fachärzte mają prawo dokonać wyboru, czy chcą wykonywać zawód pod tym tytułem, czy też pod tytułem „Zahnarzt” (art. 43 ust. 7 Ärztegesetz, po zmianie wprowadzonej przez Ärztegesetz‑Novelle)(7) .
II – Stan faktyczny i przebieg postępowania
17. Po przeanalizowaniu cytowanych aktów prawnych Komisja powzięła wątpliwości odnośnie do ich zgodności z dyrektywami w sprawie uznawania dyplomów i w sprawie koordynacji, w wyniku czego w dniu 24 lipca 2000 r. wystosowała do Austrii wezwanie do usunięcia uchybienia.
18. Następnie w dniu 18 lipca 2001 r. Komisja wystosowała uzasadnioną opinię wzywającą rzeczone państwo do zastosowania się w terminie dwóch miesięcy do ciążących na nim na mocy cytowanych dyrektyw zobowiązań.
19. Niezadowolona z dostarczonych jej wyjaśnień i odpowiedzi, w dniu 16 października 2003 r. Komisja wniosła skargę do Trybunału, domagając się stwierdzenia, że:
„1) Zezwalając dentystom austriackim (»Dentisten«), o których mowa w art. 6 i 4 ust. 3 Dentistengesetz (ustawy o dentystach) na wykonywanie zawodu, posługując się tytułem »Zahnarzt« (stomatolog) lub »Zahnarzt (Dentist)« (stomatolog – dentysta) i na powoływanie się na ustanawiające odstępstwo przepisy art. 19b dyrektywy [w sprawie uznawania dyplomów], mimo iż nie spełniają oni określonych w art. 1 dyrektywy [w sprawie koordynacji] niezbędnych do objęcia ich zakresem stosowania dyrektyw [w sprawie uznawania dyplomów] i [w sprawie koordynacji],
Republika Austrii uchybiła zobowiązaniom, które na niej ciążą na mocy art. 1, 2 i 19b dyrektywy [w sprawie uznawania dyplomów] oraz na mocy art. 1 dyrektywy [w sprawie koordynacji].
2) Zezwalając austriackim »Fachärtze für Zahn‑, Mund‑ und Kieferheilkunde« (lekarzom specjalistom w dziedzinie stomatologii), na podstawie art. 17 i 23 Ärztegesetz (ustawy o lekarzach) na dalsze wykonywanie zawodu, z naruszeniem art. 19b dyrektywy [w sprawie uznawania dyplomów], posługując się tym tytułem i po dokonaniu niepełnego zrównania tych lekarzy specjalistów ze stomatologami, którzy mają prawo do wykonywania ich zawodu na takich samych warunkach co osoby posiadające dyplomy, świadectwa lub inne dokumenty potwierdzające posiadanie kwalifikacji, wymienione w załączniku A (stomatolodzy),
Republika Austrii uchybiła zobowiązaniom, które na niej ciążą na mocy art. 1 i 19b dyrektywy [w sprawie uznawania dyplomów]”(8) .
III – Analiza prawna
A – Wstęp
20. Przed przejściem do analizy dwóch zarzutów podniesionych wobec Austrii przez Komisję wydaje mi się niezbędne wyjaśnić zakres obowiązków państw członkowskich wynikających z analizowanych dyrektyw, w szczególności w odniesieniu do ograniczenia zawodu lekarza dentysty do określonych specjalistów.
21. W myśl art. 1 dyrektywy w sprawie koordynacji państwa członkowskie mają obowiązek zastrzec wykonywanie przedmiotowego zawodu na rzecz osób, które posiadają tytuł uzyskany po ukończeniu kształcenia stomatologicznego na poziomie uniwersyteckim zgodnie z wymogami minimalnymi przewidzianymi w samej dyrektywie.
22. Ponieważ przed przyjęciem dyrektyw (lub przed przystąpieniem do Unii Europejskiej) w niektórych państwach członkowskich zawód lekarza dentysty był wykonywany przez lekarzy, którzy nie posiadali takiego szczególnego wykształcenia, prawodawca wspólnotowy wprowadził w art. 19, 19a i 19b dyrektywy w sprawie uznawania dyplomów (przywołanych w art. 6 ust. 1 dyrektywy w sprawie koordynacji) szczególne odstępstwa na rzecz owych lekarzy . W szczególności środki tego typu zostały przewidziane dla Włoch, Hiszpanii i właśnie Austrii(9) .
23. Dzięki takim przepisom lekarze, którzy już wykonywali zawód lekarza dentysty, zostali zrównani ze specjalistami posiadającymi nowe wykształcenie, wskutek czego na warunkach ustanowionych w dyrektywie mogli oni nadal wykonywać swą działalność w państwie pochodzenia, jak również zdobyć uznanie ich tytułu w innych państwach członkowskich.
24. Oczywiste jest zatem, że mamy tu do czynienia z regulacją stanowiącą odstępstwo od przepisów ogólnych ustanawiających wymogi w zakresie kształcenia przewidziane w dyrektywie w sprawie koordynacji. I jako taka – zgodnie z utrwalonymi zasadami w tej kwestii – regulacja ta podlega wykładni zawę żającej(10) .
25. W interesującym nas tu zakresie oznacza to, że nie można dopuścić do wykonywania zawodu lekarza dentysty specjalistów innych niż ci, którzy zostali wymienieni w dyrektywach wspólnotowych, w tym w szczególności w art. 1 dyrektywy w sprawie koordynacji i we właściwych przepisach wprowadzających wyraźne odstępstwa od niego.
26. Właśnie w odniesieniu do tych zasad Trybunał miał okazję wyjaśnić w wyroku z dnia 1 czerwca 1995 r. w sprawie Komisja przeciwko Włochom(11), że przedmiotowe uregulowanie nie może zostać rozciągnięte na inne kategorie podmiotów w celu zezwolenia im na wykonywanie rzeczonego zawodu nawet wtedy, gdy wykonywanie tego zawodu ogranicza się do terytorium krajowego . Włochom, które właśnie pragnęły rozciągnąć stosowanie odstępstwa na ten ostatni przypadek(12), Trybunał odpowiedział, że nie pozostaje w gestii państw członkowskich „tworzenie kategorii lekarzy dentystów, która nie pokrywa się z żadną z kategorii przewidzianych we właściwych dyrektywach”, a zatem nie można jej wprowadzić w ramach ustanowionego przez nie systemu(13) .
27. Wyjaśniwszy tę kwestię, która mogła być może wzbudzać wątpliwości, niniejsze orzeczenie nie przedstawia już żadnych zagadnień będących przedmiotem rzeczywistej niezgody, albowiem jak za chwilę się przekonamy, sama Austria przyznaje zasadność zarzutów Komisji.
28. Jak widzieliśmy, zarzuty te obracają się wokół wykładni jednej z klauzul derogacyjnych dyrektywy, o których dopiero wspomniałem, w mianowicie art. 19b, który stanowi, co następuje:
„Od daty kiedy Republika Austrii podejmie konieczne środki w celu dostosowania do niniejszej dyrektywy, państwa członkowskie będą uznawać, w celu wypełniania działań do których odnosi się art. 1 niniejszej dyrektywy, dyplomy, certyfikaty oraz inne dowody posiadanych kwalifikacji medycznych
przyznanych w Austrii osobom, które rozpoczęły szkolenie uniwersyteckie
przed dniem 1 stycznia 1994 r., wraz z towarzyszącymi im certyfikatami
wydanymi przez właściwe władze, potwierdzające, że osoby te efektywnie, zgodnie z prawem i w ramach zajęcia głównego były zatrudnione w Austrii w zawodach wyszczególnionych w art. 5 dyrektywy [w sprawie koordynacji] przez co najmniej trzy kolejne lata w czasie pięciu lat poprzedzających wydanie certyfikatu oraz że te osoby są uprawnione do wykonywania wymienionych czynności na takich samych warunkach
jak posiadacze dyplomu, certyfikatu lub innego dokumentu kwalifikacji formalnych, do których odnosi się załącznik A.
Wymóg trzyletniego doświadczenia zawodowego, o którym mówi się w akapicie pierwszym, nie będzie konieczny w przypadku osoby, która ukończyła co najmniej trzyletnie studia, które są potwierdzone przez właściwe władze jako równorzędne w stosunku do szkoleń, o których mówi art. 1 dyrektywy [w sprawie koordynacji]”(14) .
B – W przedmiocie pierwszego zarzutu dotyczącego „Dentisten”
29. W pierwszym punkcie Komisja zarzuca Austrii bezprawne zezwolenie „Dentisten” na dalsze wykonywanie zawodu lekarza dentysty pod tytułem „Zahnarzt” lub „Zahnarzt (Dentist)”.
30. W tej kwestii Komisja słusznie zauważyła, że „Dentisten” nadal wykonujący zawód nie odbyli kształcenia na poziomie uniwersyteckim, a zatem nie spełniają wymogów minimalnych dotyczących kształcenia, o których mowa w art. 1 dyrektywy w sprawie koordynacji; z drugiej strony nie mają oni dyplomu lekarza, a zatem nie mogą się powołać na odstępstwo ustanowione w art. 19b dyrektywy w sprawie uznawania dyplomów.
31. Zezwalając „Dentisten” na dalsze wykonywanie ich działalności, Austria zachowała w swym porządku prawnym „kategorię lekarzy dentystów, która nie pokrywa się z żadną z kategorii przewidzianych we właściwych dyrektywach”, czyli kategorię, która jest z nimi niezgodna.
32. Austria uznała zasadność tej argumentacji.
33. Z tych względów, mając na uwadze treść pkt 25 i 26 powyżej, pierwszy zarzut Komisji powinien zostać uwzględniony.
C – W przedmiocie drugiego zarzutu dotyczącego „Fachärzte”
34. W drugim punkcie Komisja zarzuca Austrii bezprawne zezwolenie „Fachärzte” (lekarzom specjalistom z zakresu stomatologii), którzy objęci są klauzulą derogacyjną z art. 19b, na dalsze wykonywanie zawodu lekarza dentysty pod własnym tytułem zamiast pod tytułem „Zahnarzt”.
35. Podobnie jak zauważyła Komisja i jak przyznała sama Austria, również ja uważam, że zasadność tego zarzutu wypływa z językowej i celowościowej wykładni art. 19b.
36. Co się tyczy brzmienia tego przepisu, pragnę przypomnieć, że zgodnie z tym przepisem, aby zezwolić „Fachärzte” na wykonywanie zawodu lekarza dentysty i uznawanie ich tytułu w innych państwach członkowskich, Austria musi wydać im zaświadczenie, z którego wynika, że „mogą [oni] wykonywać wymienione zawody na takich samych warunkach
jak posiadacze dyplomu, świadectwa lub innego dokumentu, wymienionych w załączniku A”, czyli posiadacze dyplomów, które świadczą o odbyciu kształcenia stomatologicznego przewidzianego w dyrektywie w sprawie koordynacji (a zatem „Zahnärzte”).
37. Tymczasem, aby móc zagwarantować poszanowanie tych wymogów, a zatem wydawać zaświadczenia zgodne z prawdą, przepisy austriackie powinny narzucić „Fachärzte” i „Zahnärzte” „takie same warunki” wykonywania zawodu lekarza dentysty, wśród których znajduje się niewątpliwie tytuł, pod jakim wykonuje się ów zawód.
38. Z drugiej strony – jak zauważyła Komisja – nałożenie obowiązku posługiwania się jednym jedynym tytułem nie wynika jedynie z brzmienia art. 19, lecz pozostaje ono również w zgodzie z realizowanym przez analizowaną dyrektywę celem dokonania „ jednoznacznego
rozdziału między zawodem lekarza dentysty a zawodem lekarza”(15) .
39. W ten sposób bowiem wszyscy specjaliści austriaccy, którzy zajmują się stomatologią, muszą wykonywać swój zawód pod tym samym tytułem (a mianowicie tytułem „Zahnarzt”, czyli stomatolog), który w odróżnieniu od wyrażenia „Facharzt” (lekarz specjalista z zakresu stomatologii) nie zawiera żadnego odniesienia do praktyki lekarskiej, przez co umożliwia jaśniejsze i bardziej bezpośrednie odróżnienie od tych wszystkich, którzy wykonują zawód lekarza.
40. W świetle powyższych rozważań uważam, że również drugi zarzut Komisji powinien zostać uwzględniony.
IV – W przedmiocie kosztów
41. Zgodnie z art. 69 § 2 regulaminu kosztami zostaje obciążona, na żądanie strony przeciwnej, strona przegrywająca sprawę. Ponieważ Komisja wniosła o obciążenie Austrii kosztami postępowania, a Austria przegrała sprawę, należy obciążyć ją kosztami postępowania.
V – Wnioski
42. W świetle powyższego proponuję Trybunałowi wydanie następującego orzeczenia:
1) Zezwalając dentystom austriackim („Dentisten”), o których mowa w art. 6 i 4 ust. 3 Dentistengesetz (ustawy o dentystach), na wykonywanie zawodu, posługując się tytułem „Zahnarzt” (stomatolog) lub „Zahnarzt (Dentist)” (stomatolog – dentysta), i na powoływanie się na ustanawiające odstępstwo przepisy art. 19b dyrektywy Rady 78/686/EWG z dnia 25 lipca 1978 r. dotyczącej wzajemnego uznawania dyplomów, świadectw i innych dokumentów potwierdzających posiadanie kwalifikacji osób wykonujących zawód lekarza dentysty, łącznie ze środkami mającymi na celu ułatwienie skutecznego wykonywania prawa przedsiębiorczości i swobody świadczenia usług, mimo iż nie spełniają oni minimalnych wymogów określonych w art. 1 dyrektywy Rady 78/687/EWG z dnia 25 lipca 1978 r. dotyczącej koordynacji przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych w zakresie działalności lekarza dentysty, niezbędnych do objęcia ich zakresem stosowania dyrektyw 78/686/EWG i 78/687/EWG, Republika Austrii uchybiła zobowiązaniom, które na niej ciążą na mocy art. 1 i 19b dyrektywy 78/686/EWG oraz na mocy art. 1 dyrektywy 78/687/EWG.
2) Zezwalając austriackim „Fachärtze für Zahn‑, Mund‑ und Kieferheilkunde” (lekarzom specjalistom w dziedzinie stomatologii), na podstawie art. 17 i 23 Ärztegesetz (ustawy o lekarzach) na dalsze wykonywanie zawodu, z naruszeniem art. 19b dyrektywy [w sprawie uznawania dyplomów], posługując się tym tytułem i po dokonaniu niepełnego zrównania tych lekarzy specjalistów ze stomatologami, którzy mają prawo do wykonywania zawodu na tych samych warunkach co osoby posiadające dyplomy, świadectwa lub inne dokumenty potwierdzające posiadanie kwalifikacji wymienione w załączniku A (stomatolodzy), Republika Austrii uchybiła zobowiązaniom, które na niej ciążą na mocy art. 19b dyrektywy 78/686/EWG.
3) Republika Austrii zostaje obciążona kosztami postępowania.
(1) .
(2)  –	Dz.U. L 233, str. 1. Dyrektywa w sprawie uznawania dyplomów została zmieniona przez: dyrektywę Rady 89/594/EWG z dnia 30 października 1989 r. (Dz.U. L 341, str. 19); dyrektywę Rady 90/658/EWG z dnia 4 grudnia 1990 r. zmieniającą, ze względu na zjednoczenie Niemiec, niektóre dyrektywy odnoszące się do wzajemnego uznawania kwalifikacji zawodowych (Dz.U. L 353, str. 73); dyrektywę 2001/19/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 14 maja 2001 r. (Dz.U. L 206, str. 1); Akt dotyczący warunków przystąpienia Grecji (L 291, str. 17), Królestwa Hiszpanii i Republiki Portugalskiej oraz dostosowań w traktatach stanowiących podstawę Unii Europejskiej (Dz.U. 1985, L 302, str. 23) oraz Akt dotyczący warunków przystąpienia Republiki Austrii, Republiki Finlandii i Królestwa Szwecji oraz dostosowań w traktatach stanowiących podstawę Unii Europejskiej (Dz.U. 1994, C 241, str. 21 oraz Dz.U. 1995, L 1, str. 1).
(3) –	Dz.U. L 233, str. 10. Dyrektywa w sprawie koordynacji została z kolei zmieniona przez dyrektywę 2001/19 i przez akt przystąpienia Republiki Austrii, Republiki Finlandii i Królestwa Szwecji.
(4) –	BGBl. I, 169/1998.
(5) –	BGBl. I, 45/1999.
(6) –	BGBl. II, 57/1999.
(7) –	BGBl. 110/2001.
(8) – Tłumaczenie nieoficjalne.
(9) –	Wskutek rozszerzenia podobne środki zostały wprowadzone również dla Republiki Czeskiej i Republiki Słowackiej (nowe art. 19c i 19d dyrektywy w sprawie uznawania dyplomów).
(10) –	Wyroki: z dnia 26 lutego 1975 r. w sprawie 67/74 Bonsignore, Rec. str. 297; z dnia 23 marca 1983 r. w sprawie 77/82 Peskeloglou, Rec. str. 1085; i z dnia 14 grudnia 1989 r. w sprawie C‑3/87 Agegate, Rec. str. 4459.
(11) –	Wyrok z dnia 1 czerwca 1995 r. w sprawie C‑40/93 Komisja przeciwko Włochom, Rec. str. I‑1319.
(12) –	Ibidem, pkt 18.
(13) –	Ibidem, pkt 24. Zobacz również postanowienia: z dnia 5 listopada 2002 r. w sprawie C‑204/01 Klett, Rec. str. I‑10007, pkt 33; i z dnia 17 października 2003 r. w sprawie C‑35/02 Vogel, Rec. str. I‑12229, pkt 28.
(14) – Wyróżnienie własne.
(15) –	Wyrok z dnia 29 listopada 2001 r. w sprawie C‑202/99 Komisja przeciwko Włochom, Rec. str. I‑9319, pkt 51. Zobacz również przywołane powyżej postanowienie w sprawie Vogel, pkt 33. Wyróżnienie własne.