Edizzjoni Provviżorja
KONKLUŻJONIJIET TAL-AVUKAT ĠENERALI
RICHARD DE LA TOUR
ippreżentati fit‑30 ta’ April 2026 (1)
Kawża C‑190/25 [Zelabrich] (i)
LS
vs
GT
[talba għal deċiżjoni preliminari mressqa mill-Oberlandesgericht Stuttgart (il-Qorti Reġjonali Superjuri ta’ Stuttgart, il-Ġermanja)]
“Rinviju għal deċiżjoni preliminari – Kooperazzjoni ġudizzjarja f’materji ċivili – Ġurisdizzjoni, rikonoxximent u eżekuzzjoni ta’ sentenzi fi kwistjonijiet matrimonjali – Regolament (KE) Nru 2201/2003 – Artikolu 19 – Lis pendens – Artikolu 63 – Patt Lateran konkluż bejn l-Italja u s-Santa Sede – Żwieġ ikkuntrattat skont id-dritt kanoniku – Proċedura ta’ divorzju quddiem qorti ċivili ta’ Stat Membru fl-ewwel istanza – Nullità ta’ dan iż-żwieġ iddikjarata minn qorti ekkleżjastika fl-Italja – Proċedura għar-rikonoxximent tal-effetti ċivili tad-deċiżjoni dwar in-nullità quddiem qorti tal-Istat Taljan fit-tieni istanza”
I.      Introduzzjoni
1.        Qorti ta’ Stat Membru ġiet adita b’talba għal divorzju fl-ewwel istanza. Fit-tieni istanza, qorti ta’ Stat Membru ieħor, f’dan il-każ l-Italja, ġiet adita b’talba intiża sabiex tipproduċi effetti ċivili għal sentenza li tiddikjara n-nullità ta’ żwieġ konkluż fl-Italja konformement mad-dispożizzjonijiet tad-dritt kanoniku (2), filwaqt li ġie ppreċiżat li din is-sentenza eżekuttiva ngħatat minn qorti ekkleżjastika li l-ġurisdizzjoni tagħha hija rrikonoxxuta f’dan l-Istat Membru. Din is-sitwazzjoni tiġi analizzata f’sitwazzjoni ta’ lis pendens?
2.        Fil-każ quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja, qorti Ġermaniża qiegħda tfittex li tistabbilixxi jekk tistax tingħata tweġiba pożittiva għal dik il-mistoqsija mill-interpretazzjoni tal-Artikolu 19(1) tar-Regolament (KE) Nru 2201/2003 (3) fuq il-bażi li l-Artikolu 63(2) u (3)(a) ta’ dak ir-regolament jipprevedi li kull deċiżjoni dwar l-invalidità taż-żwieġ meħuda skont il-ftehim konkluż bejn l-Italja u s-Santa Sede, jiġifieri l-Patt Lateran tal‑11 ta’ Frar 1929, kif emendat mill-ftehim u mill-protokoll addizzjonali tiegħu (4), hija, b’riferiment għall-Kapitolu III, Taqsima 1 ta’ dak ir-Regolament, rikonoxxuta awtomatikament, bħal kwalunkwe deċiżjoni oħra mogħtija f’materji matrimonjali minn qorti ta’ Stat Membru.
3.        Il-kwistjoni tal-applikazzjoni tar-regoli ta’ lis pendens previsti fl-Artikolu 19 tar-Regolament Brussell IIa għandha tiġi eżaminata minn perspettiva usa’ minn dik tal-kawża prinċipali li hija limitata għall-Patt Lateran. Fil-fatt, l-Artikolu 63 ta’ dan ir-regolament jagħmel riferiment għall-ftehim konkluż bejn is-Santa Sede, minn naħa, u, rispettivament, il-Portugall, Spanja u Malta, min-naħa l-oħra. Dawn l-aħħar żewġ ftehimiet jistabbilixxu proċedura simili għall-proċedura Taljana ta’ rikonoxximent tas-sentenzi mogħtija mill-qrati ekkleżjastiċi. Barra minn hekk, għall-azzjonijiet imressqa wara l‑1 ta’ Awwissu 2022, l-Artikolu 99 tar-Regolament (UE) 2019/1111 (5), li jissostitwixxi dan l-Artikolu 63, jagħmel riferiment għall-aħħar ftehim konkluż bejn is-Santa Sede u l-Portugall, li jipprevedi tali proċedura.
4.        F’dawn il-konklużjonijiet, li, skont it-talba tal-Qorti tal-Ġustizzja, ser jiffokaw fuq l-ewwel domanda preliminari, ser nesponi r-raġunijiet li għalihom, fil-fehma tiegħi, ma huwiex possibbli li din il-proċedura tiġi assimilata ma’ proċedura għal annullament taż-żwieġ, fis-sens tal-Artikolu 19(1) tar-Regolament Brussell IIa, u għalhekk li jitqies li teżisti sitwazzjoni ta’ lis pendens.
II.    Il-kuntest ġuridiku
A.      Id-dritt tal-Unjoni
5.        L-Artikolu 1(1)(a) tar-Regolament Brussell IIa jipprovdi:
“Dan ir-Regolament għandu japplika, tkun xi tkun in-natura ta’ l-qorti jew tribunal, fi kwistjonijiet ċivili dwar:
(a)      id-divorzju, is-separazzjoni legali jew l-annullament taż-żwieġ;”
6.        Skont l-Artikolu 19 ta’ dan ir-regolament, intitolat “Lis pendens u azzjonijiet dipendenti”:
“(1)      Fejn il-proċedimenti dwar id-divorzju, is-separazzjoni legali jew l-annullament taż-żwieg bejn l-istess partijiet jinġiebu quddiem qrati ta’ Stati Membri differenti, it-tieni qorti li tkun ħadet il-pussess għandha b'mozzjoni proprja żżomm il-proċedimenti sakemm il-ġurisdizzjoni ta’ l-qorti li tkun ħadet il-pussess l-ewwel tigi stabbilita.
[…]
3.      Fejn il-ġurisdizzjoni ta’ l-ewwel qorti li ħadet il-pussess tiġi stabbilita, it-tieni qorti bil-pussess għandha iċċedi l-ġurisdizzjoni favur dik il-qorti.
F’dak il-każ, il-parti li tkun ġabet il-kawza relevanti quddiem il-qorti li ħadet il-ta’ l-pussess wara [il-qorti adita fit-tieni istanza], tista’ ġġib dik il-kawza quddiem il-qorti li ħadet ita’ l-pussess l-ewwel [il-qorti adita fl-ewwel istanza].”
7.        L-Artikolu 63 tal-imsemmi regolament, intitolat “It-Trattati mas-Santa Sede”, huwa fformulat kif ġej:
“(1)      Dan ir-Regolament japplika mingħajr preġudizzju għat-Trattat (Konkordat) Internazzjonali bejn is-Santa Sede u l-Portugall, iffirmat fil-Belt tal-Vatikan fis‑7 ta’ Mejju tal‑1940.
2.      Kull deċiżjoni dwar l-invalidità taż-żwieg taħt dan it-Trattat imsemmi fil-paragrafu 1 għandha tiġi rikonoxxuta fl-Istati Membri mingħajr preġudizzju għall-kondizzjonijiet stabbiliti fil-Kapitolu III, Taqsima 1 [(6)].
3.      Id-disposizzjonijiet stabbiliti fil-paragrafi 1 u 2 għandhom japplikaw ukoll għat-Tratti (Konkordati) Internazzjoni mas-Santa Sede li ġejjin:
(a)      [il-Patt Lateran];
(b)      Ftehim bejn is-Santa Sede u Spanja dwar il-kwistjonijiet legali tat‑3 ta’ Jannar 1979.
(c)      Ftehim tat‑3 ta’ Frar 1993 bejn is-Santa Sede u Malta dwar ir-rikonoxximent tal-effetti ċivili taż-żwiġijiet kanoniċi u tad-deċiżjonijiet ta’ awtoritajiet u tribunali ekkleżjastiċi fuq dawk iż-żwiġijiet, inkluż il-Protokoll tal-applikazzjoni tal-istess data, bit-tieni Protokoll Addizzjonali tas‑6 ta’ Jannar 1995.
4.      Ir-rikonoxximent tad-deċiżjonijiet previsti fil-paragrafu 2 jistgħu, fi Spanja, fl-Italja jew f’Malta, ikunu suġġetti għall-istess proċeduri u għall-istess verifiki kif applikabbli għad-deċiżjonijiet tal-qrati ekkleżjastiċi mogħtija fi qbil mat-trattati internazzjonali konklużi mas-Sante Sede msemmija fil-paragrafu 3.
[…]”
B.      Il-Patt Lateran
8.        L-Artikolu 8(1) u (2) tal-Patt Lateran jipprevedi li:
“(1)      Iż-żwiġijiet konklużi konformement mad-dispożizzjonijiet tad-dritt kanoniku għandhom jiġu rrikonoxxuti bħala li għandhom effetti ċivili, bil-kundizzjoni li ż-żwieġ, wara l-pubblikazzjoni fil-kunsill lokali, jiġi rreġistrat fir-reġistru tal-istat ċivili. Immedjatament wara ċ-ċerimonja, il-qassis jew id-delegat tiegħu għandu jispjega lill-konjuġi l-effetti ċivili taż-żwieġ billi jgħarrafhom dwar l-artikoli tal-codice civile [il-Kodiċi Ċivili] dwar id-drittijiet u l-obbligi tal-konjuġi. Sussegwentement, huwa għandu jfassal, f’żewġ kopji, l-att taż-żwieġ li fih tista’ tidher kwalunkwe dikjarazzjoni tal-konjuġi skont id-dritt ċivili.
[…]
2.      Id-deċiżjonijiet dwar l-annullament ta’ żwieġ mogħtija minn qrati ekkleżjastiċi, li jkollhom it-titolu eżekuttiv tal-korp ekkleżjastiku superjuri ta’ kontroll, jipproduċu l-effetti tagħhom fl-Italja, fuq talba tal-partijiet jew ta’ wieħed jew waħda minnhom, b’deċiżjoni tal-corte d’appello [il-Qorti tal-Appell, l-Italja] kompetenti, meta din tikkonstata li:
(a)      il-qorti ekkleżjastika kellha ġurisdizzjoni sabiex tieħu konjizzjoni tal-każ fir-rigward ta’ żwieġ iċċelebrat konformement mal-kundizzjonijiet stabbiliti f’dan l-artikolu;
(b)      matul il-proċedura quddiem il-qorti ekkleżjastika, id-drittijiet tal-partijiet li jidhru u jiddefendu lilhom infushom ġew irrispettati, konformement mal-prinċipji fundamentali tal-ordinament ġuridiku Taljan; u
(c)      il-kundizzjonijiet l-oħra meħtieġa mil-leġiżlazzjoni Taljana sabiex jingħata effett lil sentenzi barranin huma ssodisfatti.
Il-Qorti tal-Appell tista’, fid-deċiżjoni li tordna l-eżekuzzjoni ta’ sentenza kanonika, tadotta miżuri finanzjarji provviżorji favur wieħed jew waħda mill-konjuġi li ż-żwieġ tiegħu jew tagħha jkun ġie ddikjarat null, billi tibgħat lura lill-partijiet lill-qorti kompetenti sabiex tiddeċiedi dwar il-kwistjoni.” [traduzzjoni mhux uffiċjali]
9.        Il-punt 4 tal-Protokoll Addizzjonali, li jikkonċerna l-Artikolu 8 tal-Patt Lateran, jipprovdi, fil-paragrafu (b) tiegħu:
“Fir-rigward tal-paragrafu 2, għall-finijiet tal-applikazzjoni tal-Artikoli 796 u 797 tal-codice italiano di procedura civile [il-Kodiċi ta’ Proċedura Ċivili Taljan (7)], għandha tittieħed inkunsiderazzjoni l-ispeċifiċità tal-ordinament ġuridiku kanoniku li jirregola r-rabta matrimonjali u li taħtu ġiet ikkostitwita. B’mod partikolari:
1)      għandu jittieħed inkunsiderazzjoni l-fatt li r-referenzi fid-dritt Taljan għad-dritt tal-post fejn ingħatat is-sentenza għandhom jinftiehmu bħala li jirreferu għad-dritt kanoniku;
2)      id-deċiżjoni li tkun saret eżegwibbli skont id-dritt kanoniku titqies li tkun kisbet l-awtorità ta’ res judicata;
3)      huwa mifhum li, fi kwalunkwe każ, mhux ser issir reviżjoni tas-sustanza.” [traduzzjoni mhux uffiċjali]
III. Il-fatti tal-kawża prinċipali u d-domandi preliminari
10.      GT, ċittadin Ġermaniż u Taljan, u LS, ċittadina Russa, li għandhom ir-residenza abitwali tagħhom fil-Ġermanja, ikkonkludew, fis‑16 ta’ Ġunju 2017, fil-Knisja Santa Maria Apparente ta’ Napoli (l-Italja) żwieġ kanoniku b’effetti ċivili, li ġie rreġistrat fl-istess jum mis-servizz tal-istat ċivili ta’ din il-belt.
11.      Fil‑25 ta’ Jannar 2022, GT ressaq talba għad-divorzju fl-Amtsgericht Stuttgart (il-Qorti Distrettwali ta’ Stuttgart, il-Ġermanja). Din il-qorti għandha tiddeċiedi wkoll ex officio dwar it-tqassim kumpensatorju tad-drittijiet għall-pensjoni u, fuq talba ta’ LS, dwar il-manteniment wara ż-żwieġ.
12.      Fit‑22 ta’ Lulju 2022, GT ressaq talba għal annullament ta’ dan iż-żwieġ kanoniku b’effetti ċivili
lit-Tribunale Ecclesiastico Interdiocesano di Napoli (il-Qorti Ekkleżjastika Interdjoċesana ta’ Napoli, l-Italja). In-nullità tal-imsemmi żwieġ ġiet ipproklamata b’mod definittiv b’deċiżjoni tat‑28 ta’ Frar 2024, li ġiet iddikjarata eżegwibbli fis‑27 ta’ Mejju 2024 mis-Supremo Tribunale della Segnatura Apostolica (it-Tribunal Suprem tas-Senjatura Appostolika).
13.      Il-Corte di appello di Napoli (il-Qorti tal-Appell ta’ Napoli, l-Italja) (8), adita fil‑31 ta’ Lulju 2024 bil-proċedura intiża għar-rikonoxximent tal-effetti ċivili tas-sentenza ekkleżjastika, għadha ma tatx id-deċiżjoni tagħha.
14.      B’digriet tal‑20 ta’ Novembru 2024, l-Amtsgericht Stuttgart (il-Qorti Distrettwali ta’ Stuttgart) issospendiet il-proċeduri dwar it-talba għal divorzju, inklużi l-konsegwenzi finanzjarji tagħha, fuq il-bażi li li kieku l-qorti Taljana kellha tiddeċiedi li tirrikonoxxi s-sentenza ekkleżjastika, il-proċeduri tad-divorzju jitilfu kull skop.
15.      LS appellat minn dan id-digriet quddiem l-Oberlandesgericht Stuttgart (il-Qorti Reġjonali Superjuri ta’ Stuttgart, il-Ġermanja), li hija l-qorti tar-rinviju, billi sostniet li, skont ir-Regolament Brussell IIa, l-obbligu ta’ sospensjoni tal-proċedura ma huwiex impost fuq l-Amtsgericht Stuttgart (il-Qorti Distrettwali ta’ Stuttgart), iżda fuq il-qorti Taljana.
16.      Il-qorti tar-rinviju tippreċiża li, permezz tal-ewwel domanda preliminari tagħha, hija tfittex li tikseb konferma tal-analiżi tagħha, li tgħid li, fid-dawl tal-formulazzjoni tal-Artikolu 63(2) u (3)(a) tar-Regolament Brussell IIa, il-proċedura ta’ rikonoxximent tal-effetti tas-sentenza ekkleżjastika, li hija pendenti quddiem il-qorti Taljana, “tifforma parti minn proċedura għall-annullament taż-żwieġ” fis-sens tal-Artikolu 19(1) ta’ dan ir-regolament.
17.      Fir-rigward tat-tieni domanda tagħha, il-qorti tar-rinviju tistaqsi dwar il-konsegwenzi tal-konstatazzjoni ta’ sitwazzjoni ta’ lis pendens li għandha twassal lill-qorti Taljana, it-tieni qorti adita, sabiex tissospendi l-proċeduri quddiemha, konformement mal-Artikolu 19(1) tal-imsemmi regolament.
18.      Fil-fatt, skont il-qorti tar-rinviju, minn naħa, għalkemm is-sentenza ekkleżjastika kienet irrikonoxxuta mill-qorti Taljana, l-annullament taż-żwieġ ma għandux l-istess effetti bħall-għoti tad-divorzju fir-rigward tar-regolazzjoni tal-konsegwenzi tiegħu mill-qorti Ġermaniża. Hija tindika li, skont il-ġurisprudenza Ġermaniża, ma tista’ tirriżulta ebda konsegwenza ekonomika minn żwieġ null. Fin-nuqqas ta’ osservanza tar-regoli ta’
lis pendens, ikun jeżisti għalhekk riskju ta’ deċiżjonijiet irrikonċiljabbli, li jista’ jikkostitwixxi raġuni għan-nuqqas ta’ rikonoxximent tad-deċiżjoni li tikkonstata n-nullità taż-żwieġ, konformement mal-Artikolu 22(c) tar-Regolament Brussell IIa.
19.      Il-qorti tar-rinviju tenfasizza, min-naħa l-oħra, li, minħabba l-mekkaniżmu ta’ lis pendens, hija tkun, jekk ikun il-każ, obbligata teżamina b’mod inċidentali r-rikonoxximent mill-Istat Taljan tan-nullità taż-żwieġ deċiż mill-Knisja, minkejja li f’dan ir-rigward ma jeżistux ftehimiet bejn ir-Repubblika Federali tal-Ġermanja u s-Santa Sede.
20.      Il-qorti tar-rinviju tistaqsi, għaldaqstant, jekk teżistix possibbiltà għall-qrati Ġermaniżi li jissospendu l-proċeduri, minkejja l-eżistenza ta’ ġurisdizzjoni internazzjonali prijoritarja favur dawn il-qrati.
21.      F’dawn iċ-ċirkustanzi, l-Oberlandesgericht Stuttgart (il-Qorti Reġjonali Superjuri ta’ Stuttgart, il-Ġermanja) iddeċidiet li tissospendi l-proċeduri quddiemha u li tagħmel lill-Qorti tal-Ġustizzja d-domandi preliminari li ġejjin:
“1)      Il-proċedura Taljana ta’ rikonoxximent ta’ sentenza mogħtija minn qorti ekkleżjastika quddiem il-Corte d’Appello ta’ Napoli [il-Qorti tal-Appell ta’ Napoli], kompententi skont l-Artikolu 8(2) tal-[Patt Lateran], hija proċedura ta’ annullament taż-żwieġ fis-sens tal-Artikolu 19(1) tar-Regolament [Brussell IIa]?
2)      Fil-każ li r-risposta għad-domanda 1 tkun fl-affermattiv: Qorti fil-Ġermanja, li tkun adita fl-ewwel istanza b’talba għal divorzju, hija awtorizzata, kuntrarjament għal dak li jipprevedi l-Artikolu 19(1) tar-Regolament Brussell IIa, tissospendi l-proċedura tagħha, skont dispożizzjonijiet tad-dritt nazzjonali, favur il-qorti adita fit-tieni istanza li tintalab tagħti deċiżjoni dwar proċedura ta’ rikonoxximent ta’ sentenza mogħtija minn qorti ekkleżjastika?”
22.      GT, il-Gvern Taljan u l-Kummissjoni Ewropea ppreżentaw osservazzjonijiet bil-miktub. Dawn ipparteċipaw, flimkien mal-Gvern Spanjol, fis-seduta li saret fil‑5 ta’ Frar 2026, li matulha huma wieġbu b’mod partikolari għall-mistoqsijiet għal tweġiba orali magħmula mill-Qorti tal-Ġustizzja.
IV.    Analiżi
23.      Permezz tad-domandi preliminari tagħha, il-qorti tar-rinviju tistaqsi jekk proċedura ta’ rikonoxximent, minn qorti ta’ stat, ta’ deċiżjoni eżekuttiva mogħtija minn qorti ekkleżjastika dwar in-nullità (jew l-invalidità) (9) ta’ żwieġ kanoniku b’effetti ċivili, li hija pendenti fl-Italja, filwaqt li qorti Ġermaniża ġiet adita, fl-ewwel istanza, b’talba għal divorzju mressqa bejn l-istess partijiet, hijiex, jew le, proċedura għall-annullament taż-żwieġ, fis-sens tal-Artikolu 19(1) tar-Regolament Brussell IIa. Il-Qorti tal-Ġustizzja hija għalhekk mitluba tiddeċiedi dwar l-interpretazzjoni ta’ din id-dispożizzjoni (10).
24.      Peress li d-deċiżjonijiet meħuda minn awtorità reliġjuża ma jaqgħux taħt dan ir-regolament (11), għandu jiġi ppreċiżat il-kuntest partikolari li taqa’ fih din it-talba għal interpretazzjoni, jiġifieri l-Patt Lateran, li huwa wieħed mill-ftehimiet konklużi minn ċerti Stati Membri ċċitati fl-Artikolu 63 tal-imsemmi regolament (12).
A.      Il-kuntest partikolari tal-kawża prinċipali: il-Patt Lateran
25.      Il-Patt Lateran tal‑11 ta’ Frar 1929 bejn l-Italja u s-Santa Sede ġie emendat bil-ftehim tat‑18 ta’ Frar 1984 (13). L-Artikolu 1 ta’ dan il-ftehim jafferma l-prinċipju gwida ta’ dan il-patt, li huwa dak tal-indipendenza u tas-sovranità sħiħa tal-Knisja Kattolika u tar-Repubblika Taljana, kull wieħed fl-ordni tiegħu stess. Konformement mal-Artikolu 2(1) (14) tal-imsemmi patt, ir-Repubblika Taljana tiggarantixxi lill-Knisja Kattolika li tkun tista’ teżerċita liberament ġurisdizzjoni awtonoma fil-qasam tad-dritt kanoniku. Il-kundizzjonijiet tal-effettività tad-deċiżjonijiet dwar in-nullità ta’ żwieġ mogħtija mill-qrati ekkleżjastiċi fl-ordinament Taljana, stabbiliti mill-Artikolu 8(2) tal-istess patt, jikkostitwixxu applikazzjoni tal-prinċipju stabbilit fl-Artikolu 1 tiegħu (15).
26.      L-Artikolu 8(1) u (2) ta’ dan il-ftehim jirregola l-effetti ċivili taż-żwiġijiet kanoniċi u tad-deċiżjonijiet infurzabbli dwar in-nullità ta’ dawn iż-żwiġijiet mogħtija minn qrati ekkleżjastiċi.
27.      Skont l-ewwel subparagrafu tal-Artikolu 8(1) tal-Patt Lateran, l-imsemmija żwiġijiet jipproduċu effetti ċivili peress li huma rreġistrati fir-reġistru tal-istat ċivili. Madankollu, din ir-reġistrazzjoni tista’ tiġi rrifjutata, skont it-tieni subparagrafu ta’ din id-dispożizzjoni, f’każ ta’ nuqqas ta’ osservanza ta’ regoli ċivili fundamentali (l-età tal-konjuġi, impedimenti imperattivi elenkati fil-punt 4(a) tal-Protokoll Addizzjonali).
28.      Konformement mad-dritt kanoniku, hija biss in-nullità ta’ dan iż-żwieġ kanoniku b’effetti ċivili li tista’ tiġi ddikjarata, fuq talba ta’ mill-inqas wieħed mill-konjuġi, minn qrati ekkleżjastiċi, għal raġunijiet ta’ natura reliġjuża iktar numerużi (16) minn dawk li huma previsti fid-dritt ċivili b’mod ġenerali.
29.      L-Artikolu 8(2) tal-Patt Lateran jipprevedi żewġ fażijiet sabiex jiġu prodotti effetti ċivili għan-nullità ta’ żwieġ kanoniku b’effetti ċivili. Minn naħa, id-deċiżjonijiet dwar in-nullità ta’ tali żwieġ mogħtija minn qrati ekkleżjastiċi (17) għandu jkollhom titolu eżekuttiv mogħti mill-korp ekkleżjastiku superjuri ta’ kontroll.
30.      Min-naħa l-oħra, dawn id-deċiżjonijiet, ladarba jiġu ddikjarati li huma infurzabbli minn dan il-korp, għandhom ikunu s-suġġett ta’ stħarriġ minn qorti tal-Istat Taljan.
31.      Fil-kawża prinċipali, dan l-istħarriġ minn qorti tal-Istat Taljana adita fuq talba ta’ GT u l-proċedura ta’ divorzju li huwa kien beda preċedentement quddiem qorti Ġermaniża jinsabu pendenti. Id-deċiżjoni ta’ din tal-aħħar li tissospendi l-proċeduri quddiemha sakemm tingħata d-deċiżjoni tal-qorti Taljana adita fit-tieni istanza hija kkontestata quddiem il-qorti tar-rinviju. Din tistaqsi dwar il-kundizzjonijiet tal-lis pendens previsti mill-Artikolu 19 tar-Regolament Brussell IIa (18) f’dan il-kuntest proċedurali partikolari.
B.      Il-kamp ta’ applikazzjoni tar-regoli dwar lis pendens
32.      L-Artikolu 19 tar-Regolament Brussell IIa huwa intitolat “Lis pendens u azzjonijiet dipendenti”. L-espressjoni “azzjonijiet dipendenti” tkopri każijiet ta’ “lis pendens foloz” (19). Din id-distinzjoni kienet ittrattata fl-Artikolu 11(2) tar-Regolament Brussell II (20). Din kienet tqis id-differenzi bejn l-ordinamenti ġuridiċi tal-Istati Membri relatati mal-fatt li mhux kollha kemm huma jirrikonoxxu s-separazzjoni legali, id-divorzju u l-annullament taż-żwieġ (21).
33.      Fl-interpretazzjoni tal-Artikolu 19(1) u (3) tar-Regolament Brussell IIa, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li, sabiex jiġi ddeterminat jekk teżistix sitwazzjoni ta’ lis pendens, it-talbiet għandhom ikunu jikkonċernaw l-istess partijiet. Il-fatt li jkollhom suġġett differenti huwa irrilevanti, dment li dawn jirrigwardaw separazzjoni legali, divorzju jew annullament taż-żwieġ. Konsegwentement, sitwazzjoni ta’ lis pendens, fis-sens ta’ dan l-Artikolu 19, tista’ tkun teżisti meta żewġ qrati ta’ Stati Membri differenti jiġu aditi bi proċedura ta’ separazzjoni legali fil-każ ta’ waħda u bi proċedura ta’ divorzju fil-każ tal-oħra jew meta t-tnejn li huma jkunu aditi b’talba għal divorzju (22).
34.      Għalhekk huwa biżżejjed li jkunu pendenti żewġ kawżi li bħala suġġett għandhom rabta matrimonjali. Il-leġiżlatur tal-Unjoni ma pprevediex xi dispożizzjoni partikolari għall-azzjoni għall-annullament taż-żwieġ, li hija bbażata fuq l-eżistenza ta’ kawża ta’ invalidità fil-mument tal-konklużjoni taż-żwieġ, filwaqt li rabta matrimonjali nulla ma tistax tiġi xolta b’divorzju (23).
C.      Applikazzjoni għal dan il-każ
35.      Il-proċedura ta’ divorzju li ġiet adita biha l-qorti Ġermaniża fl-ewwel istanza qiegħda f’kompetizzjoni ma’ proċedura pendenti quddiem qorti Taljana adita fit-tieni istanza sabiex tipproduċi effetti fl-Italja ta’ deċiżjoni infurzabbli dwar in-nullità ta’ żwieġ mogħtija minn qorti ekkleżjastika.
36.      Ċertament, dawn iż-żewġ proċeduri għandhom bħala suġġett ir-rabta matrimonjali inkwistjoni. Madankollu, dawn ma humiex talbiet tal-istess natura. Waħda hija intiża li tiddikjara x-xoljiment tar-rabta matrimonjali u l-oħra li tirrikonoxxi fl-ordinament ġuridiku Taljan l-effetti ċivili tan-nullità taż-żwieġ diġà deċiż minn qorti ekkleżjastika, li hija definittiva u infurzabbli. Dawn it-tliet kundizzjonijiet huma stabbiliti mill-Artikolu 8(2) tal-Patt Lateran.
37.      Għalhekk, l-ewwel nett, sempliċement mill-qari tal-formulazzjoni tal-Artikolu 19(1) tar-Regolament Brussell IIa jidher li l-kundizzjonijiet ta’ lis pendens ma humiex issodisfatti. Din id-dispożizzjoni tittratta s-sitwazzjoni fejn “il-proċedimenti dwar id-divorzju
[…] jew l-annullament taż-żwieg bejn l-istess partijiet jinġiebu quddiem qrati ta’ Stati Membri differenti” (24). Kemm il-formulazzjoni kif ukoll l-għan ta’ dan l-Artikolu 19 huma ċari. Dan jistabbilixxi l-proċedura għal każijiet li fihom, minħabba r-raġunijiet multipli ta’ ġurisdizzjoni stabbiliti fl-Artikolu 3 tar-Regolament Brussell IIa, mingħajr ġerarkija (25), ġew aditi żewġ qrati ta’ Stati Membri differenti (26). L-għan huwa li jiġu evitati deċiżjonijiet kuntrarji dwar id-diżunjoni u li tiġi żgurata ċ-ċertezza legali fl-AFSJ (27), li jsir riferiment għalih fil-premessa 1 ta’ dan ir-regolament.
38.      Issa, f’dan il-każ, l-unika proċedura parallela għal dik tad-divorzju fil-Ġermanja, li hija pendenti quddiem qorti ta’ Stat Membru ieħor (l-Italja), ma hijiex proċedura għal “annullament” taż-żwieġ kanoniku b’effetti ċivili peress li n-nullità ta’ dan iż-żwieġ diġà ġiet deċiża. Fil-fatt, it-talba (jew proċedura) għall-annullament tal-imsemmi żwieġ tressqet (jew inbdiet) quddiem qorti ekkleżjastika, li laqgħetha billi tat deċiżjoni definittiva, li saret infurzabbli permezz tat-tieni deċiżjoni mogħtija minn organu ekkleżjastiku superjuri ta’ kontroll. Barra minn hekk, mingħajr rikonoxximent mill-qorti tal-Istat Taljan kompetenti, din ma tikkostitwixxix deċiżjoni li taqa’ taħt ir-Regolament Brussell IIa (28).
39.      It-tieni nett, il-proċedura pendenti quddiem il-qorti tal-Istat Taljan għall-fini li tiġi rikonoxxuta fl-ordinament ġuridiku Taljan in-nullità taż-żwieġ diġà deċiża minn qorti ekkleżjastika (29) għandha l-karatteristiċi ta’ proċedura għal exequatur (30). Irrilevajt li jintużaw diversi termini jew espressjonijiet oħra biex jikkwalifikaw din il-proċedura, bħal “approvazzjoni” (31), “stħarriġ tal-legalità”/“dikjarazzjoni tal-validità ċivili” (32), jew “riżerva ta’ deliberazzjoni” (33) jew saħansitra “konferma” (34), li, fil-fehma tiegħi, ma taffettwax il-mertu.
40.      L-ewwel nett, l-imsemmija proċedura hija prevista mill-Patt Lateran, li huwa trattat internazzjonali, sabiex id-deċiżjonijiet mogħtija minn qrati ekkleżjastiċi kompetenti fl-ordinament ġuridiku tagħhom (35) li jiddikjaraw iż-żwiġijiet nulli għal raġunijiet partikolari għalihom (36) jipproduċu effetti ċivili fl-Italja jew, fi kliem ieħor, isiru parti mill-ordinament ġuridiku ta’ dan l-Istat Membru (37).
41.      Fi Spanja teżisti proċedura ċivili simili. Dan huwa l-każ ukoll f’Malta u, wara l-Patt tat‑18 ta’ Mejju 2004, fil-Portugall (38).
42.      Sussegwentement, fl-Artikolu 8(2) tal-Patt Lateran, hemm elenkati l-punti li skonthom is-sentenza ekkleżjastika tista’ tiġi mistħarrġa mill-qorti tal-Istat Taljan kompetenti. Huma komuni fi kwistjonijiet ta’ exequatur (39) peress li huma relatati mal-ġurisdizzjoni tal-qorti ekkleżjastika adita u r-rispett għall-ordni pubbliku proċedurali Taljan, mingħajr ma jkun hemm bżonn li jinstab qbil eżatt mar-raġunijiet għan-nullità previsti fid-dritt ċivili Taljan (40). Għandu jiġi enfasizzat ukoll li l-qorti kompetenti tal-Istat Taljan jeħtiġilha “tikkonstata” li l-“kundizzjonijiet l-oħra meħtieġa mil-leġiżlazzjoni Taljana sabiex jingħata effett lil sentenzi barranin huma ssodisfatti” [traduzzjoni mhux uffiċjali] (41).
43.      Fl-aħħar nett, bħal fi ftehimiet bilaterali oħra konklużi b’mod partikolari bejn l-Istati Membri u Stati terzi li jorganizzaw proċedura ta’ stħarriġ għall-finijiet ta’ rikonoxximent u fuq kollox ta’ eżekuzzjoni tas-sentenzi mogħtija f’kull wieħed minn dawn l-Istati, is-sentenza mogħtija fi Stat tipproduċi l-effetti tagħha, filwaqt li, fl-Istat l-ieħor, ikun hemm effetti ekwivalenti biss wara li titlesta tali proċedura.
44.      Għalhekk, fir-relazzjoni bejn is-Santa Sede u l-Italja, iż-żwieġ iddikjarat null minn qorti ekkleżjastika jippermetti li jiġi ċelebrat żwieġ reliġjuż ieħor, filwaqt li żwieġ ċivili ġdid ma jistax jiġi konkluż fl-Italja qabel ma tingħalaq il-proċedura quddiem il-qorti tal-Istat Taljan kompetenti b’eżitu favorevoli. Din is-sitwazzjoni hija għalhekk komparabbli f’kull aspett ma’ sitwazzjoni barra mill-AFSJ fejn ikun ingħata divorzju fi Stat A u ż-żwieġ mill-ġdid ma jkunx possibbli fi Stat B mingħajr l-istħarriġ a priori tiegħu tad-deċiżjoni mogħtija fl-Istat A. Il-fatt li d-deċiżjoni inkwistjoni tkun ingħatat minn qorti ekkleżjastika ma jbiddel xejn minn din il-loġika.
45.      Konsegwentement, naqbel mal-Kummissjoni li “r-regoli dwar lis pendens previsti fl-Artikolu 19 tar-Regolament Brussell IIa ma japplikawx meta qorti ta’ Stat Membru tiġi adita b’talba intiża sabiex tagħti effetti ċivili lil sentenza mogħtija minn qorti reliġjuża, bl-istess mod li ma japplikawx meta qorti ta’ Stat Membru tiġi adita b’talba intiża sabiex tagħti effett lil sentenza mogħtija fi Stat terz”.
46.      Madankollu, billi adottat l-opinjoni tal-qorti tar-rinviju, il-Kummissjoni tqis li l-Artikolu 63(3)(a) tar-Regolament Brussell IIa jista’ jiġi interpretat bħala li joħloq, bħala eċċezzjoni, sitwazzjoni ta’ lis pendens, peress li din id-dispożizzjoni tobbliga lill-Istati Membri l-oħra jirrikonoxxu d-deċiżjonijiet dwar l-invalidità ta’ żwieġ mogħtija abbażi tat-Trattati konklużi mas-Santa Sede u li d-deċiżjoni tal-qorti tal-Istat Taljan kompetenti li tagħti effetti ċivili lil sentenza mogħtija minn qorti ekkleżjastika li tikkonstata n-nullità ta’ żwieġ tipproduċi l-istess effetti legali bħal sentenza mogħtija minn qorti ċivili Taljana li tikkonstata hija stess in-nullità taż-żwieġ.
47.      Jiena tal-fehma li tali proposta ta’ interpretazzjoni, li tgħaqqad l-Artikoli 19 u 63 tar-Regolament Brussell IIa, għandha tiġi mwarrba minħabba li tmur kontra l-kamp ta’ applikazzjoni ta’ dan l-aħħar artikolu u tmur kontra l-prinċipji gwida tal-ftehimiet imsemmija fih. Il-konsegwenzi tal-implimentazzjoni tal-Artikolu 19 ta’ dan ir-regolament, jekk jiġi interpretat flimkien mal-Artikolu 63 tal-imsemmi regolament, ukoll juru dan.
D.      L-interpretazzjoni proposta li tgħaqqad l-Artikoli 19 u 63 tar-Regolament Brussell IIa
1.      L-Artikolu 63 tar-Regolament Brussell IIa.
48.      L-Artikolu 63 tar-Regolament Brussell IIa jinsab fil-Kapitolu V, intitolat “Relazzjonijiet ma’ strumenti oħra”. Il-leġiżlatur tal-Unjoni stabbilixxa l-prinċipju ta’ supremazija tad-dritt tal-Unjoni fl-Artikolu 59(1) ta’ dan ir-regolament, li jipprovdi li dan jissostitwixxi l-konvenzjonijiet eżistenti fil-mument tad-dħul fis-seħħ tiegħu, li ġew konklużi bejn żewġ Stati Membri jew iktar, u li jirrigwardaw kwistjonijiet irregolati mill-imsemmi regolament, “bla ħsara” madankollu għall-Artikolu 63 tiegħu, b’mod partikolari.
49.      L-Artikolu 63 tar-Regolament Brussell IIa jirriżerva, fir-relazzjonijiet bejn l-Istati Membri, l-effetti tal-ftehimiet bilaterali konklużi rispettivament bejn il-Portugall, l-Italja, Spanja u Malta, minn naħa, u s-Santa Sede, min-naħa l-oħra, li huma previsti b’riferiment għall-Kapitolu III ta’ dan ir-regolament li jirrigwarda r-rikonoxximent u l-eżekuzzjoni ta’ sentenzi mogħtija fi Stat Membru, kif iddefiniti fl-Artikolu 2(4) tal-imsemmi regolament. Għalhekk, huma applikabbli l-Artikolu 21(1) tar-Regolament Brussell IIa, li jistabbilixxi l-prinċipju ta’ rikonoxximent ipso jure, u l-Artikolu 22 ta’ dan ir-regolament, li jelenka b’mod eżawrjenti r-raġunijiet għan-nuqqas ta’ rikonoxximent tas-sentenzi mogħtija fi Stat Membru.
50.      Għalhekk, l-Artikolu 63 tar-Regolament Brussell IIa joħloq, bis-saħħa tal-patti li jagħmel riferiment għalihom, każ ġdid ta’ rikonoxximent simplifikat ta’ sentenzi mogħtija fi ħdan l-AFSJ. Il-kamp ta’ applikazzjoni tar-regoli ta’ rikonoxximent ipso jure tad-deċiżjonijiet mogħtija fil-qasam tal-annullament taż-żwieġ fl-Istati Membri ġie estiż sabiex jagħti effett sħiħ lill-arranġamenti konklużi bejn ċerti Stati Membri u s-Santa Sede (42).
51.      Konsegwentement, dan l-Artikolu 63 huwa intiż li japplika biss fil-każ ta’ deċiżjonijiet dwar l-invalidità ta’ żwieġ mogħtija fl-Istati Membri (il-Portugall, l-Italja, Spanja u Malta) skont il-patti li dawn l-Istati kkonkludew mas-Santa Sede. Għandu jiġi enfasizzat li dawn huma biss deċiżjonijiet tal-qrati tal-Istat ta’ rikonoxximent tal-effetti ċivili tad-deċiżjonijiet ta’ nullità taż-żwieġ mogħtija mill-qrati ekkleżjastiċi (43).
52.      Għandu jiġi kkonstatat li ma ġiet stabbilita l-ebda rabta bejn l-imsemmi Artikolu 63 u l-Kapitolu II tar-Regolament Brussell IIa, li jittratta r-regoli dwar il-ġurisdizzjoni (44) u, b’mod partikolari, il-lis pendens. Din il-konstatazzjoni hija kkorroborata mill-fatt li mid-dispożizzjonijiet tar-regolamenti suċċessivi ekwivalenti għall-Artikolu 63 ta’ dan ir-regolament (45) jirriżulta li l-ġurisdizzjoni konkorrenti (46) tal-qrati ekkleżjastiċi titqies eċċezzjonalment mil-leġiżlatur tal-Unjoni (47) fil-qafas strett tal-patti konklużi bejn is-Santa Sede u l-Istati Membri kkonċernati, li jirrikonoxxu l-effetti ċivili tas-sentenzi ekkleżjastiċi, bħal kwalunkwe deċiżjoni ċivili oħra.
53.      L-għan huwa li tiġi ffaċilitata ċ-ċirkulazzjoni tad-deċiżjonijiet meħuda fi ħdan l-AFSJ u mhux li jiġu solvuti l-kunflitti tal-ġurisdizzjoni, iktar u iktar peress li, skont dawn il-patti, fil-qasam tal-annullament taż-żwieġ, ir-regoli ta’ ġurisdizzjoni tal-awtoritajiet reliġjużi fi Stat sekulari ma jaqgħux taħt ir-Regolament Brussell IIa (48). L-istess japplika fir-rigward tal-proċedura ta’ rikonoxximent tal-effetti ċivili ta’ sentenza ekkleżjastika ta’ nullità taż-żwieġ. Pereżempju, fl-Italja, il-qorti tal-Istat kompetenti hija indikata mill-Patt Lateran. Kieku din il-proċedura kellha tiġi assimilata ma’ proċedura għall-annullament taż-żwieġ, kienet tkun suġġetta għar-regoli ta’ ġurisdizzjoni ddefiniti minn dan ir-regolament.
54.      Fid-dawl ta’ dak li ntqal iktar ’il fuq, jiena tal-fehma li, kieku l-Artikolu 19 tar-Regolament Brussell IIa kellu jiġi interpretat flimkien mal-Artikolu 63 ta’ dan ir-regolament, is-suġġett u l-għan tal-patti konklużi mas-Santa Sede ma kinux jiġu kkunsidrati. Issa, konformement mal-Artikolu 31(1) tal-Konvenzjoni ta’ Vjenna dwar il-liġi tat-trattati (49), “[t]rattat għandu jiġi interpretat in bona fide konformement mat-tifsira ordinarja li għandha tingħata lit-termini tat-trattat fil-kuntest tagħhom u fid-dawl tal-għan u tal-iskop tiegħu” [traduzzjoni mhux uffiċjali].
55.      Limitazzjonijiet oħrajn li jirriżultaw mill-Konvenzjoni ta’ Vjenna jridu jiġu rrilevati wkoll meta jiġu kkunsidrati l-konsegwenzi ta’ tali assimilazzjoni tal-proċeduri fil-qasam tal-annullament taż-żwieġ fil-kuntest tal-mekkaniżmu ta’ lis pendens.
2.      L-applikazzjoni tar-regoli dwar il-lis pendens previsti fl-Artikolu 19 tar-Regolament Brussell IIa
56.      B’estensjoni tal-opinjoni tagħha dwar l-assimilazzjoni tal-proċedura ta’ rikonoxximent quddiem il-qorti tal-Istat Taljan kompetenti ma’ proċedura ta’ annullament taż-żwieġ, il-Kummissjoni ssostni li din il-qorti għandha tissospendi l-proċeduri quddiemha.
57.      Fil-fatt, kif tipprevedi l-ewwel paragrafu tal-Artikolu 19(3) tar-Regolament Brussell IIa “[f]ejn il-ġurisdizzjoni ta’ l-ewwel qorti li ħadet il-pussess tiġi stabbilita, it-tieni qorti bil-pussess għandha iċċedi l-ġurisdizzjoni favur dik il-qorti”. Ma hija prevista l-ebda deroga minn din ir-regola.
58.      Madankollu, it-tieni subparagrafu tal-Artikolu 19(3) ta’ dan ir-regolament jippreċiża li “[l]-parti li tkun ġabet il-kawza relevanti quddiem il-qorti li ħadet il-ta’ l-pussess wara [il-qorti adita fit-tieni istanza], tista’ ġġib dik il-kawza quddiem il-qorti li ħadet ita’ l-pussess l-ewwel [il-qorti adita fl-ewwel istanza]” (50).
59.      Fil-kawża prinċipali, jekk GT jeżerċita din il-possibbiltà, huwa għandu jressaq quddiem il-qorti Ġermaniża adita bit-talba tiegħu għad-divorzju l-azzjoni li huwa ressaqt quddiem il-qorti tal-Istat Taljan adita fit-tieni istanza għall-finijiet tar-rikonoxximent tas-sentenza ekkleżjastika.
60.      Issa, din il-proċedura ta’ rikonoxximent, ibbażata fuq l-Artikolu 8(2) tal-Patt Lateran, li huwa vinkolanti biss fuq l-Italja u s-Santa Sede, għandha l-għan li ddaħħal fl-ordinament ġuridiku Taljan deċiżjonijiet ta’ ordinament ġuridiku ieħor f’kuntest partikolari (51).
61.      Għaldaqstant, l-ewwel nett, jeħtieġ li l-prinċipju tal-effett relattiv tat-trattati, invokat ukoll mill-Kummissjoni, jiġi kkuntrastat mat-teżi tal-applikabbiltà tal-Artikolu 19 tar-Regolament Brussell IIa interpretat flimkien mal-Artikolu 63 tiegħu.
62.      Dan il-prinċipju tad-dritt internazzjonali ġenerali, li jgħid li t-trattati la għandhom jippreġudikaw u lanqas jibbenefikaw lil partijiet terzi (“pacta tertiis nec nocent nec prosunt”), li għandu jitqies fl-interpretazzjoni tat-trattati (52), huwa espress b’mod partikolari fl-Artikolu 34 tal-Konvenzjoni ta’ Vjenna, li jipprovdi li trattat la joħloq obbligi u lanqas drittijiet għal Stat terz mingħajr il-kunsens tiegħu (53).
63.      Konsegwentement, l-imsemmi prinċipju jimponi li ma jiġux interpretati dispożizzjonijiet tad-dritt sekondarju fir-rigward ta’ obbligu impost minn ftehim internazzjonali li ma jorbotx lill-Istati Membri kollha. Inkella, l-interpretazzjoni twassal sabiex il-portata ta’ dan l-obbligu tiġi estiża għal dawk l-Istati Membri, li għandhom jitqiesu bħala “Stati terzi”, jekk ma jkunux partijiet kontraenti għal tali ftehim (54).
64.      Issa, mill-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja jirriżulta li din tal-aħħar hija obbligata tosserva l-prinċipju tal-effett relattiv tat-trattati peress li dan jikkostitwixxi regola tad-dritt internazzjonali konswetudinarju, li, bħala tali, torbot lill-istituzzjonijiet tal-Unjoni u tagħmel parti mill-ordinament ġuridiku ta’ din tal-aħħar (55).
65.      It-tieni nett, tista’ tqum il-kwistjoni tal-portata ta’ interpretazzjoni li tgħaqqad l-Artikoli 19 u 63 tar-Regolament Brussell IIa, billi l-istrumenti internazzjonali li jsemmi dan l-aħħar artikolu ma humiex l-uniċi li jistgħu jipproduċu effetti fl-AFSJ. Dawn jistgħu jinkludu l-konvenzjoni msemmija fl-Artikolu 59(2)(a) u (d) ta’ dan ir-regolament kif ukoll il-ftehimiet konklużi bejn Stat Membru u Stat terz jew iktar minn wieħed qabel id-data tal-adeżjoni tiegħu mal-Unjoni, li għalihom japplika l-Artikolu 351 TFUE u li ma jissemmewx espressament fir-Regolament Brussell IIa (56), b’differenza mill-patti. Fil-fehma tiegħi, il-konsegwenzi diffiċilment jitkejlu, u dan joħloq ostakoli li ma humiex l-istess bħal dawk invokati sabiex tiġi ġġustifikata l-applikabbiltà tal-Artikolu 19 ta’ dan ir-regolament.
E.      Fuq il-konsegwenzi tal-inapplikabbiltà tal-Artikolu 19 tar-Regolament Brussell IIa
66.      Il-Kummissjoni sostniet, waqt is-seduta, b’estensjoni tal-osservazzjonijiet bil-miktub tagħha dwar l-esklużjoni reċiproka tal-effetti ġuridiċi tas-sentenzi ta’ divorzju u ta’ annullament taż-żwieġ, li l-interpretazzjoni proposta minnha kienet immotivata mix-xewqa li jiġu indirizzati żewġ żvantaġġi kbar ta’ rikors għall-annullament taż-żwieġ, jiġifieri l-“effett torpedo” tiegħu u l-konsegwenzi differenti minn dawk tad-divorzju fir-rigward tal-proprjetà. Dawn jissemmew ukoll mill-qorti tar-rinviju, fl-ipoteżi ta’ konstatazzjoni ta’ irrikonċiljabbiltà ta’ deċiżjoni ta’ divorzju ma’ deċiżjoni ta’ annullament taż-żwieġ.
67.      Jiena tal-fehma li l-ewwel żvantaġġ huwa inerenti għan-natura tar-rikors għall-annullament taż-żwieġ u li ma jistax jiġi rrimedjat, fin-nuqqas ta’ ġerarkija bejn it-talbiet li kienu previsti fl-Artikolu 19 tar-Regolament Brussell IIa (57). Min-naħa l-oħra, fir-rigward tat-tieni żvantaġġ, fid-dawl tal-ispjegazzjonijiet mogħtija kemm mill-Gvern Taljan u dak Spanjol kif ukoll mid-duttrina dwar l-iżvilupp tal-ġurisprudenza nazzjonali f’dawn l-Istati Membri, jidhirli opportun li nfakkar liema hija l-leġiżlazzjoni Ewropea dwar il-konsegwenzi finanzjarji tad-diżunjoni kif ukoll is-soluzzjonijiet adottati fi Spanja u fl-Italja fil-każ ta’ proċeduri konkorrenti ta’ divorzju u ta’ rikonoxximent tal-effetti ċivili ta’ sentenza ta’ nullità ta’ żwieġ mogħtija minn qorti ekkleżjastika.
1.      Ir-regolamenti tal-Unjoni applikabbli dwar il-konsegwenzi finanzjarji tad-diżunjoni
68.      L-ewwel nett, l-Artikolu 1(3)(e) tar-Regolament Brussell IIa jipprevedi espressament li dan ma japplikax għall-obbligi ta’ manteniment. It-tieni nett, mid-definizzjoni ta’ “kwistjonijiet matrimonjali” mogħtija fl-Artikolu 1(1)(a) ta’ dan ir-Regolament, jista’ jiġi dedott li dan ma japplikax għall-konsegwenzi ta’ deċiżjonijiet relatati mar-relazzjoni matrimonjali (58). Dawn iż-żewġ oqsma jaqgħu rispettivament taħt ir-Regolament (KE) Nru 4/2009 (59) u r-Regolament (UE) Nru 2016/1103 (60). Dawn ir-regolamenti huma applikabbli fil-każ ta’ annullament taż-żwieġ, b’mod partikolari biex tinħatar il-qorti kompetenti (61). Fid-dawl tal-kamp ta’ applikazzjoni tar-Regolament Ruma III, limitat għal kunflitti ta’ liġijiet fi kwistjonijiet ta’ divorzju u separazzjoni legali, ir-rikonoxximent tal-effetti li jistgħu jiġu prodotti miż-żwieġ annullat jiddependi mil-liġi applikabbli kif iddeterminata mid-dritt internazzjonali ta’ kull Stat Membru (62).
69.      F’dan ir-rigward, għandu jitfakkar li l-aħħar subparagrafu tal-Artikolu 8(2) tal-Patt Lateran jipprevedi li l-qorti tal-Istat Taljan kompetenti “tista’, fid-deċiżjoni li tordna l-eżekuzzjoni ta’ sentenza kanonika, tadotta miżuri finanzjarji provviżorji favur wieħed jew waħda mill-konjuġi li ż-żwieġ tiegħu jew tagħha jkun ġie ddikjarat null, billi tirrinvija lill-partijiet lill-qorti kompetenti sabiex tiddeċiedi dwar il-kwistjoni” [traduzzjoni mhux uffiċjali].
2.      Il-ġurisprudenza Taljana u Spanjola
70.      Il-Gvern Taljan, fl-osservazzjonijiet bil-miktub tiegħu, sostna li l-Corte suprema di cassazione (il-Qorti Suprema tal-Kassazzjoni) kienet iddeċidiet dwar ir-relazzjoni bejn il-validazzjoni tas-sentenza ekkleżjastika li tiddikjara n-nullità taż-żwieġ reliġjuż u t-tkomplija tal-proċess tad-divorzju sabiex jiġi ddeterminat il-manteniment (63). Hija ddeċidiet li:
–        ir-rikonoxximent tal-effetti tas-sentenza ekkleżjastika li tiddikjara n-nullità taż-żwieġ reliġjuż, li sar wara li s-sentenza li waqqfet l-effetti ċivili saret definittiva, iżda qabel ma d-deċiżjoni dwar il-konsegwenzi ekonomiċi saret definittiva, ma jtemmx l-għan tal-proċedura ċivili dwar ix-xoljiment tar-rabta taż-żewġ. Għaldaqstant, din tista’ tkompli għall-finijiet tad-determinazzjoni tad-dritt għall-obbligu ta’ manteniment u tal-ħlas tiegħu (64), u
–        hija stabbilita l-permanenza tal-miżuri ekonomiċi anċillari għad-divorzju, anki fil-każ ta’ nullità rikonoxxuta taż-żwieġ (65).
71.      Il-Gvern Spanjol ippreċiża, waqt is-seduta, li t-Tribunal Supremo (il-Qorti Suprema) ukoll kienet iddeċidiet li sentenza ta’ divorzju ma hijiex inkompatibbli mar-rikonoxximent sussegwenti tal-effetti ċivili ta’ sentenza ekkleżjastika ta’ nullità taż-żwieġ għaliex din is-sentenza, meta tiġi rrikonoxxuta, la timmodifika u lanqas tbiddel l-effetti ċivili tad-divorzju (66).
72.      Fil-kawża prinċipali, fir-rigward tal-konsegwenzi finanzjarji taż-żwieġ, il-qorti tar-rinviju stqarret li kienet konxja mis-sentenza tal-Corte suprema di cassazione (il-Qorti Suprema tal-Kassazzjoni) Nru 9004 tal‑31 ta’ Marzu 2021, u mill-possibbiltà li wieħed jirrikorri għall-mekkaniżmu ta’ addattament (67).
73.      Fl-aħħar nett, fir-rigward tal-irrikonċiljabbiltà tad-deċiżjoni ta’ divorzju ma’ dik li tirrikonoxxi l-effetti ċivili għall-annullament taż-żwieġ, invokata mill-qorti tar-rinviju (68), nirrileva li din hija kkunsidrata ipoteżi, u dan jiġġustifika li din ma hijiex is-suġġett ta’ domanda preliminari. Fi kwalunkwe każ, nippreċiża li huwa inkonċepibbli, għar-raġunijiet esposti fil-punti 57 u 61 ta’ dawn il-konklużjonijiet, li l-Artikolu 19 tar-Regolament Brussell IIa jiġi interpretat flimkien mal-Artikolu 63(3)(a) ta’ dan ir-regolament u b’emenda tal-ordni ta’ sospensjoni tal-proċedura u ta’ astensjoni tal-qorti prevista minn dan l-ewwel artikolu sabiex jiġi rrimedjat dan ir-riskju ta’ nuqqas ta’ rikonoxximent (69) tad-deċiżjoni ta’ rikonoxximent tal-effetti ċivili ta’ sentenza ekkleżjastika dwar in-nullità ta’ żwieġ kanoniku b’effetti ċivili, li ngħatat minn qorti tal-Istat Taljan skont il-Patt Lateran.
74.      Fi tmiem l-analiżi tiegħi, nipproponi lill-Qorti tal-Ġustizzja tiddeċiedi, b’risposta għall-ewwel domanda preliminari, li l-kundizzjonijiet ta’ lis pendens, previsti fl-Artikolu 19 tar-Regolament Brussell IIa, ma humiex issodisfatti u, konsegwentement, li ma hemmx lok li tingħata risposta għat-tieni domanda, li kienet saret fil-każ ta’ risposta fl-affermattiv għall-ewwel domanda.
V.      Konklużjoni
75.      Fid-dawl ta’ dak kollu li ntqal iktar ’il fuq, nipproponi li l-Qorti tal-Ġustizzja tirrispondi għad-domandi magħmula mill-Oberlandesgericht Stuttgart (il-Qorti Reġjonali Superjuri ta’ Stuttgart, il-Ġermanja) kif ġej:
L-Artikolu 19(1) tar-Regolament tal-Kunsill (KE) Nru 2201/2003 tas‑27 ta’ Novembru 2003 dwar il-ġurisdizzjoni u r-rikonoxximent u l-infurzar ta’ sentenzi fi kwistjonijiet matrimonjali u kwistjonijiet ta’ responsabbiltà tal-ġenituri, u li jirrevoka r-Regolament (KE) Nru 1347/2000, kif emendat bir-Regolament tal-Kunsill (KE) Nru 2116/2004 tat‑2 ta’ Diċembru 2004,
għandu jiġu interpretati fis-sens li:
il-proċedura Taljana għar-rikonoxximent ta’ deċiżjoni dwar in-nullità taż-żwieġ mogħtija minn qorti ekkleżjastika quddiem il-Corte d’appello (il-Qorti tal-Appell, l-Italja), li għandha ġurisdizzjoni skont l-Artikolu 8(2) tal-Patt Lateran tal‑11 ta’ Frar 1929, konkluż bejn l-Italja u s-Santa Sede, kif emendat mill-ftehim u mill-protokoll addizzjonali tiegħu, iffirmat f’Ruma fit‑18 ta’ Frar 1984, ma huwiex proċedura għall-annullament taż-żwieġ fis-sens tal-Artikolu 19(1) tar-Regolament Nru 2201/2003, kif emendat.
1      Lingwa oriġinali: il-Franċiż.
i      L-isem ta’ din il-kawża huwa fittizju. Dan l-isem ma jikkorrispondix għall-isem reali ta’ ebda waħda mill-partijiet fil-proċedura.
2      Iktar ’il quddiem iż-“żwieġ bil-ftehim”.
3      Regolament tal-Kunsill tas‑27 ta’ Novembru 2003 dwar il-ġurisdizzjoni u r-rikonoxximent u l-infurzar ta’ sentenzi fi kwistjonijiet matrimonjali u kwistjonijiet ta’ responsabbilità tal-ġenituri, u li jirrevoka r-Regolament (KE) Nru 1347/2000 (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 19, Vol. 6, p. 243, rettifika fil-ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 19, Vol. 6, p. 243), kif emendat bir-Regolament tal-Kunsill (KE) Nru 2116/2004 tat‑2 ta’ Diċembru 2004 (ĠU 2006, L 153M, p. 253), iktar ’il quddiem ir-“Regolament Brussell IIa”.
4      Iffirmat f’Ruma fit‑18 ta’ Frar 1984, iktar ’il quddiem il-“Patt Lateran”. Dan il-ftehim ġie rrattifikat mil-legge n. 121 – Ratifica ed esecuzione dell’accordo, con protocollo addizionale, che apporta modificazioni al Concordato lateranense dell’11 febbraio 1929, tra la Repubblica italiana e la Santa Sede (il-Liġi Nru 121, li Tirratifika u Timplimenta l-Ftehim, bi Protokoll Addizzjonali, li Jemenda l-Ftehim Lateran tal‑11 ta’ Frar 1929, bejn l-Italja u s-Santa Sede), tal‑25 ta’ Marzu 1985 (GURI Nru 85, tal‑10 ta’ April 1985, p. 3 –
suppliment ordinarju għall-GURI Nru 28).
5      Regolament tal-Kunsill tal‑25 ta’ Ġunju 2019 dwar il-ġurisdizzjoni, ir-rikonoxximent u l-infurzar ta’ deċiżjonijiet fi kwistjonijiet matrimonjali u kwistjonijiet ta’ responsabbiltà tal-ġenituri, u dwar sekwestru internazzjonali ta’ minuri (ĠU 2019, L 178, p. 1), iktar ’il quddiem ir-“Regolament Brussell IIb”. Dwar id-dispożizzjonijiet tranżitorji, ara l-Artikolu 100 ta’ dan ir-regolament.
6      Fil-Kapitolu III tar-Regolament Brussell IIa, intitolat “Ir-rikonoxximent u l-infurzar”, it-Taqsima 1, dwar “[i]r-rikonoxximent”, tinkludi, b’mod partikolari, l-Artikoli 21 u 22. Ara l-punt 49 u n-nota ta’ qiegħ il-paġna 69 ta’ dawn il-konklużjonijiet.
7      Fl-osservazzjonijiet bil-miktub tiegħu, il-Gvern Taljan speċifika li, skont il-ġurisprudenza tal-Corte suprema di cassazione (il-Qorti Suprema tal-Kassazzjoni, l-Italja), l-Artikoli 796 u 797 tal-Kodiċi ta’ Proċedura Ċivili, li jinsabu taħt it-Titolu VII tal-Ktieb IV ta’ dan il-Kodiċi, iddedikati b’mod partikolari għall-effett ta’ deċiżjonijiet barranin, għalkemm imħassra mill-Artikolu 73 tal-legge n. 218 – Riforma del sistema italiano di diritto internazionale privato (il-Liġi li Tirriforma s-Sistema Taljana tad-Dritt Internazzjonali Privat), tal‑31 ta’ Mejju 1995 (suppliment ordinarju għall-GURI Nru 128, tat‑3 ta’ Ġunju 1995), ikomplu jipproduċu l-effetti tagħhom rigward ir-rikonoxximent ta’ sentenzi ekkleżjastiċi ta’ nullità taż-żwieġ skont il-prinċipju ta’ konkordanza rikonoxxut mill-Artikolu 7 tal-Costituzione (il-Kostituzzjoni) (ara s-sentenzi tal-Corte suprema di cassazione (il-Qorti Suprema tal-Kassazzjoni), tal‑25 ta’ Mejju 2005, Nru 11020, u tal‑14 ta’ Ottubru 2010, Nru 24990).
8      Iktar ’il quddiem il-“qorti Taljana”.
9      Ara l-Artikolu 63(2) tar-Regolament Brussell IIa.
10      Il-proċedura ta’ divorzju nbdiet fil‑25 ta’ Jannar 2022. Għalhekk hija rregolata mir-Regolament Brussell IIa. Ara n-nota ta’ qiegħ il-paġna 5 ta’ dawn il-konklużjonijiet u s-sentenza tas‑16 ta’ Frar 2023, Rzecznik Praw Dziecka et (Sospensjoni ta’ deċiżjoni li tordna ritorn) (C‑638/22 PPU, EU:C:2023:103, punt 55).
11      Ara d-definizzjoni fl-Artikolu 2(4) tar-Regolament Brussell IIa, li jkopri kull deċiżjoni, b’mod partikolari ta’ divorzju jew ta’ annullament ta’ żwieġ, mogħtija minn awtorità li teżerċita funzjonijiet ġudizzjarji fi Stat Membru, kif ippreċiżat mill-Qorti tal-Ġustizzja. Fil-fatt, fir-rigward tal-kamp ta’ applikazzjoni tar-Regolament tal-Kunsill (UE) Nru 1259/2010 tal‑20 ta’ Diċembru 2010 li jimplimenta kooperazzjoni msaħħa fil-qasam tal-liġi applikabbli għad-divorzju u għas-separazzjoni legali (ĠU 2010, L 343, p. 10), magħruf komunement bħala “Ruma III”, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li l-leġiżlatur tal-Unjoni kien qiegħed jikkunsidra biss is-sitwazzjonijiet fejn id-divorzju jingħata jew minn qorti tal-Istat jew minn awtorità pubblika jew taħt il-kontroll tagħha, u li, għaldaqstant, dan ir-regolament ma kienx ikopri divorzju bbażat fuq “dikjarazzjoni ta’ rieda privata unilaterali” magħmula quddiem qorti reliġjuża. Ara s-sentenza tal‑20 ta’ Diċembru 2017, Sahyouni (C‑372/16, EU:C:2017:988, punt 45).
12      Ara l-Artikolu 1(20)(B) tar-rapport ta’ spjegazzjoni dwar il-konvenzjoni mfassla abbażi tal-Artikolu K.3 tat-Trattat dwar l-Unjoni Ewropea dwar il-ġurisdizzjoni u r-rikonoxximent u l-eżekuzzjoni ta’ sentenzi fi kwistjonijiet matrimonjali (ĠU 1998, C 221, p. 27), iktar ’il quddiem ir-“rapport Borrás”. Dan ġie approvat mill-Kunsill tal-Unjoni Ewropea fit‑28 ta’ Mejju 1998. Għandu jitfakkar li l-Kunsill kien stabbilixxa din il-konvenzjoni, permezz ta’ att tat‑28 ta’ Mejju 1998 (ĠU 1998, C 221, p. 1, iktar ’il quddiem il-“Konvenzjoni ta’ Brussell II”). Din ma daħlitx fis-seħħ. Il-kontenut tagħha fil-biċċa l-kbira ġie inkluż fir-Regolament tal-Kunsill (KE) Nru 1347/2000 tad‑29 ta’ Mejju 2000 dwar il-ġurisdizzjoni u r-rikonoxximent u l-infurzar ta’ sentenzi f’materji matrimonjali u f’materji ta’ responsabbiltà tal-ġenituri għall-ulied taż-żewġ konjuġi (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 19, Vol. 1, p. 209) (iktar ’il quddiem ir-“Regolament Brussell II”). Dan ir-regolament tħassar bir-Regolament Brussell IIa, li japplika b’mod partikolari għall-azzjonijiet ġudizzjarji mibdija mill‑1 ta’ Marzu 2001. Sa fejn il-Konvenzjoni ta’ Brussell II ispirat il-kontenut tar-regolamenti li ġew warajha, ir-rapport Borrás ikompli jiċċara l-interpretazzjoni tad-dispożizzjonijiet ekwivalenti tar-Regolament Brussell IIa.
13      Ara l-punt 2 ta’ dawn il-konklużjonijiet.
14      Ara Gaudemet, J., “L’Accord du 18 février 1984 entre l’Italie et le Saint Siège”, Annuaire français de droit international, CNRS, Pariġi, 1984, p. 209 sa 220, b’mod partikolari p. 211, 212 u 216.
15      Ara, f’dan ir-rigward, għal dak li jirrigwarda l-Artikolu 8 tal-Patt Lateran, il-punt 4(b) tal-Protokoll Addizzjonali. In-natura tal-ordni pubbliku tal-prinċipju tas-separazzjoni taż-żewġ ordinamenti ġuridiċi, sekulari u reliġjużi, tirriżulta wkoll mill-Artikolu 63(4) tar-Regolament Brussell IIa sa fejn dan jipprevedi li l-istħarriġ tad-deċiżjonijiet Portugiżi dwar l-invalidità ta’ żwieġ mill-qrati ċivili ta’ Spanja, tal-Italja u ta’ Malta huwa estiż fi ħdan l-ispazju ta’ libertà, sigurtà u ġustizzja (iktar ’il quddiem l-“AFSJ”), lil hinn mill-patti konklużi bejn dawn l-Istati Membri u s-Santa Sede (ara n-nota ta’ qiegħ il-paġna 53 ta’ dawn il-konklużjonijiet).
16      Fl-osservazzjonijiet bil-miktub tiegħu, il-Gvern Taljan ifakkar li l-prinċipji tad-dritt kanoniku fil-qasam tal-invalidità matrimonjali huma differenti minn dawk tad-dritt ċivili Taljan, sa fejn jirrikonoxxu r-riżerva mentali, relatata pereżempju mal-bonum sacramenti (l-indissolubbiltà tar-rabta matrimonjali) u mal-bonum prolis (l-għan ta’ prokreazzjoni taż-żwieġ), kif ukoll il-biża’ reverenzjali.
17      L-espressjoni “sentenza kanonika” tintuża fl-aħħar subparagrafu tal-Artikolu 8(2) tal-Patt Lateran.
18      Peress li l-Artikolu 20(1) u (3) tar-Regolament Brussell IIb huwa fformulat f’termini essenzjalment identiċi għal dawk tal-Artikolu 19(1) u (3) tar-Regolament Brussell IIa, għandu jitqies li l-interpretazzjoni li ser tingħata ta’ dan l-aħħar artikolu tapplika wkoll għall-ewwel wieħed.
19      Din l-espressjoni tintuża fir-rapport Borrás (punt 54).
20      Il-każ ta’ “lis pendens foloz” ma jinsabx fl-Artikolu 19(1) tar-Regolament Brussell IIa, li jirreferi għal “proċedimenti dwar id-divorzju, is-separazzjoni legali jew l-annullament taż-żwieg”. Il-paragrafu 2 ta’ dan l-artikolu nżamm sabiex jittratta speċifikament “proċedimenti dwar ir-responsabbilità ta’ l-ġenituri dwar l-istess minuri u li tinkludi l-istess kawża”, li kienu inklużi fl-azzjonijiet imsemmija fl-Artikolu 11(1) tar-Regolament Brussell II. Ara r-rapport Borrás (punt 54).
21      Ara r-rapport Borrás (punt 52).
22      Ara s-sentenzi tas‑6 ta’ Ottubru 2015, A (C‑489/14, EU:C:2015:654, punt 33), u tas‑16 ta’ Jannar 2019, Liberato (C‑386/17, EU:C:2019:24, punt 35).
23      Ara, f’dan ir-rigward, ir-rapport Borrás (punt 54). Dan jippreċiża li ma ntgħażlitx is-soluzzjoni li “kienet tikkonsisti fiż-żamma tal-ġurisdizzjoni tal-effetti maġġuri […] għal raġunijiet ta’ ċertezza legali u sabiex jiġu evitati problemi li setgħu jinqalgħu fil-pajjiżi li la jirrikonoxxu s-separazzjoni legali u lanqas l-annullament” [traduzzjoni mhux uffiċjali].
24      Korsiv miżjud minni. Nosserva li, fl-Artikolu 20(1) tar-Regolament Brussell IIb, it-terminu “proċedimenti” ġie ssostitwit, f’ċerti verżjonijiet lingwistiċi, bit-terminu “azzjoni legali”, li huwa irrilevanti. Ara, f’dan ir-rigward, is-sentenza tad‑9 ta’ Novembru 2010, Purrucker (C‑296/10, EU:C:2010:665, punt 64).
25      Ara s-sentenza tas‑16 ta’ Lulju 2009, Hadadi (C‑168/08, EU:C:2009:474, punti 48 u 49).
26      Ara s-sentenza tal‑25 ta’ Novembru 2021, IB (Residenza abitwali ta’ konjuġi - Divorzju) (C‑289/20, EU:C:2021:955, punt 45).
27      Ara s-sentenza tat‑13 ta’ Ottubru 2016, Mikołajczyk (C‑294/15, EU:C:2016:772, punt 33 u l-ġurisprudenza ċċitata). Fir-rapport Borrás (il-punt 5(c)), huwa ppreċiżat ukoll li d-deċiżjoni li jiġu previsti regoli ta’ lis pendens f’konvenzjoni Ewropea tikkostitwixxi “innovazzjoni importanti li waħedha tiġġustifika l-eżistenza tal-Konvenzjoni [ta’ Brussell II] u li tippermetti li jiġu evitati deċiżjonijiet kuntrarji” [traduzzjoni mhux uffiċjali]. Madankollu, la dik il-konvenzjoni u lanqas ir-regolamenti sussegwenti ma fihom dispożizzjoni ekwivalenti għal dik stipulata, f’materji ċivili u kummerċjali, fl-Artikolu 29(2) tar-Regolament (UE) Nru 1215/2012 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tat‑12 ta’ Diċembru 2012 dwar il-ġurisdizzjoni u r-rikonoxximent u l-eżekuzzjoni ta’ sentenzi fi kwistjonijiet ċivili u kummerċjali (ĠU 2012, L 351, p. 1), komunement magħrufa bħala r-“Regolament Brussell Ia”. Dan jipprovdi li, fuq talba ta’ qorti adita bit-tilwima, kwalunkwe qorti oħra adita għandha tinforma mingħajr dewmien lill-ewwel qorti bid-data li fiha ġiet adita konformement mal-Artikolu 32 ta’ dan ir-regolament.
28      Ara l-punt 24 ta’ dawn il-konklużjonijiet. Ara wkoll Leborgne, F., “Article 63. Traités conclus avec le Saint-Siège », f’Corneloup, S., Droit européen du divorce, LexisNexis, Pariġi, 2013, p. 471 sa 476, b’mod partikolari l-punt 2 (p. 474).
29      Il-kelma bit-Taljan hija “delibazione”. Din tirreferi għall-proċedura ġudizzjarja speċjali li permezz tagħha, fi Stat partikolari, tiġi rikonoxxuta l-forza legali, fuq talba ta’ parti, lil deċiżjoni mogħtija mill-awtorità ġudizzjarja ta’ Stat ieħor. Ara De Gregorio, T., “La delibazione delle sentenze di nullità matrimoniale : orientamenti giurisprudenziali e nuove questioni », Ius in Itinere, Rivista Giuridica (online), 2025.
30      Dan it-terminu jintuża mill-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem fis-sentenza tal‑20 ta’ Lulju 2001, Pellegrini vs L‑Italja (CE:ECHR:2001:0720JUD003088296), b’mod partikolari fil-punt 31, li jinkludi ċ-ċitazzjoni tal-Artikolu 8(2) tal-Patt Lateran.
Ara, ukoll, Cesarini, A., “Libertà e responsabilità nella convivenza coniugale : la stabilità dell’assegno divorzile a seguito di ‘delibazione’ della nullità canonica”, Stato, Chiese e Pluralismo Confessionale (online), Nru 11, is‑7 ta’ Ġunju 2021. Waqt is-seduta, il-Gvern Spanjol spjega li t-Tribunal Supremo (il-Qorti Suprema, Spanja) kienet iddikjarat li s-sentenzi ekkleżjastiċi jitqiesu, għall-finijiet tar-rikonoxximent, bħala sentenzi barranin, b’tali mod li jimponi fuq l-imħallef, li jirrikonoxxihom, li jaġixxi konformement mal-prinċipji ta’ ġurisdizzjoni sħiħa tal-imħallef Spanjol sabiex jiddeċiedi dwar l-effetti ċivili ta’ dawn is-sentenzi. Ara, fl-istess sens, Ramos, R. M. M., Estudos de Direito Internacional Privado e de Direito Processual Civil Internacional, II, Coimbra Editora, Coimbra, 2007, b’mod partikolari l-parti intitolata “A Concordata de 2004 e o direito internacional privado português”, p. 335 sa 388, b’mod partikolari p. 361. Minn naħa, għandu jitfakkar li proċedura għal exequaturs għandha l-għan li tagħti fl-Istat Membru rikjest saħħa eżekuttiva lil sentenza ta’ Stat ieħor ta’ natura infurzabbli. Min-naħa l-oħra, tali proċedura ġiet issemplifikata jew eliminata progressivament fi ħdan l-AFSJ, peress li l-prinċipju huwa li deċiżjoni mogħtija fi Stat Membru għandha tiġi ttrattata bħallikieku ngħatat fl-Istat Membru rikjest. Ara, b’mod partikolari, is-sentenza tas‑26 ta’ April 2012, Health Service Executive (C‑92/12 PPU, EU:C:2012:255, punti 100 sa 103 kif ukoll il-punti 116 u 118).
31      Ara Joubert, N., “Article 1er – Champ d’application”, f’Corneloup, S., Gallant, E., Égéa, V., u Jault-Seseke, F., Divorce, responsabilité parentale, enlèvement international : commentaire du règlement 2019/1111 du 25 juin 2019 (Bruxelles II ter), Bruylant, Brussell, 2023, p. 37 sa 56, b’mod partikolari p. 43, u, fl-istess xogħol, Corneloup, S., “Article 30 – Reconnaissance d’une décision”, p. 399 sa 413, b’mod partikolari p. 404. Il-Gvern Spanjol uża wkoll dan it-terminu waqt is-seduta fir-rigward tal-proċedura stabbilita mill-ftehim konkluż minn Spanja, li hija analoga għal dik tal-Patt Lateran (ara l-Artikolu 63(3)(b) tar-Regolament Brussell IIa). Ara wkoll Guzmán Altuna, M., “La homologación civil de resoluciones matrimoniales canónicas. Efectos derivados de su reconocimiento”, Diario de Jurisprudencia, El Derecho Editores, is‑7 ta’ Mejju 2001, Nru 1382, p. 1, u l-artiklu tal-istess awtriċi “Reconocimiento de eficacia civil de resoluciones matrimoniales canónicas”, Diario de Jurisprudencia, El Derecho Editores, il‑5 ta’ Ottubru 2005, Nru 2181, p. 5.
32      Ara l-ewwel artiklu ta’ Guzmán Altuna, M., op. cit. (p. 1), u t-tieni artiklu tagħha op. cit. (p. 5), iċċitati fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 31 ta’ dawn il-konklużjonijiet (traduzzjoni libera).
33      Fir-rigward tal-Artikolu 63(4) tar-Regolament Brussell IIa, ara Rauscher T., “Artikel 63: Verträge mit dem Heiligen Stuhl”, f’Europäisches Zivilprozess- und Kollisionsrecht, Kommentar Brüssel IIa-VO, EG-UntVO, HUntVerfÜbk 2007, EU-EheGüterVO-E, EU-LP-GüterVO-E, EU-SchutzMVO, Otto Schmidt, Köln, 2015, p. 390 sa 393, b’mod partikolari l-punt 8 (p. 392).
34      Ara Spellenberg, U., “Art. 63”, f’von Staudingers, J.,
Kommentar zum Bürgerlichen Gesetzbuch mit Einführungsgesetz und Nebengesetzen. Einführungsgesetz zum Bürgerlichen Gesetzbuche/IPR- Internationales Verfahrensrecht in Ehesachen 1 (Europäisches Recht, Brüssel IIa-VO), Sellier, Berlin, 2015, p. 345 sa 348, b’mod partikolari p. 346 u 347.
35      Il-Gvern Taljan jippreċiża fl-osservazzjonijiet bil-miktub tiegħu li l-qrati ekkleżjastiċi “jaqgħu taħt ordinament ġuridiku barrani”.
36      Ara l-punt 28 ta’ dawn il-konklużjonijiet.
37      Ara l-punti 9 u 25 ta’ dawn il-konklużjonijiet. Ara wkoll Gaudemet, J., op. cit., p. 216. Dan l-awtur jenfasizza li, bħal “għall-applikazzjoni fi Stat ta’ sentenzi mogħtija mill-qrati ta’ Stat ieħor”, “[f]ilwaqt li tirrispetta l-qorti ekkleżjastika ‘fl-ordinament tagħha’, ir-Repubblika Taljana tirrikonoxxi l-effett tas-sentenzi tagħha biss jekk dawn jissodisfaw ir-rekwiżiti tal-ordinament Taljan” [traduzzjoni libera].
38      Ara l-punt 3 ta’ dawn il-konklużjonijiet. Fuq is-sistema l-ġdida li tirriżulta mill-patt konkluż bejn is-Santa Sede u l-Portugall fit‑18 ta’ Mejju 2004, imsemmi fl-Artikolu 99(1) tar-Regolament Brussell IIb, li abbandunat il-proċedura l-antika li kienet isservi sabiex jingħata exequatur lid-deċiżjonijiet ekkleżjastiċi, awtomatikament u mingħajr ebda kontroll, u ssostitwixxietha b’kontroll li jixbah il-proċedura tal-Istati l-oħra (Spanja u l-Italja) kif ukoll fuq il-konstatazzjoni li din il-bidla saret indispensabbli fid-dawl tas-sentenza tal-Qorti EDB tal‑20 ta’ Lulju 2001, Pellegrini vs L-Italja (CE:ECHR:2001:0720JUD003088296), ara Ramos, R. M. M., op. cit., b’mod partikolari p. 365. Ara wkoll, fuq din il-proċedura l-ġdida, Leborgne, F., op. cit., punt 2 (p. 473) u, fir-rigward ta’ din is-sentenza tal-Qorti EDB, il-punt 3 (p. 476).
39      Ara Gaudemet-Tallon, H., “La désunion du couple en droit international privé”, Recueil des cours de l’Académie de droit international de La Haye, Nijhoff, Dordrecht, 1991, vol. 226, p. 185 sa 198, b’mod partikolari l-punti 26 u 27 (p. 196).
40      Ara, dwar l-applikazzjoni ta’ kriterji simili mill-qrati Spanjoli, Guzmán Altuna, M., “La homologación civil de resoluciones matrimoniales canónicas. Efectos derivados de su reconocimiento”, op. cit., p. 1, u “Reconocimiento de eficacia civil de resoluciones matrimoniales canónicas”, op. cit., p. 1.
41      Ara l-Artikolu 8(2)(c) tal-Patt Lateran. Korsiv miżjud minni. Ara, f’dan ir-rigward, il-punt 9 ta’ dawn il-konklużjonijiet. Ara, fuq l-istorja ta’ dawn id-dispożizzjonijiet li jirriżultaw mill-Ftehim tat‑18 ta’ Frar 1984, li jemenda l-Patt Lateran tal‑11 ta’ Frar 1929, introdott wara s-sentenza tal-Corte costituzionale (il-Qorti Kostituzzjonali, l-Italja) Nru 18 tat‑2 ta’ Frar 1982, Gaudemet-Tallon, H., op. cit., punt 20 (p. 192), u De Gregorio, T., op. cit. Ara wkoll Leborgne, F., op. cit., punt 3 (p. 475 u 476). Fuq il-kwistjoni tar-rispett tad-drittijiet tad-difiża fi Spanja, fl-Italja u f’Malta, ara Garcia Ruiz, Y., “Articulo 99. Tratados con la Santa Sede”, f’Palao Moreno, G., El nuevo marco europeo en materia matrimonial, responsabilidad parental y sustracción de menores : comentarios al Reglamento (UE) n
o 2019/1111, Tirant lo Blanch, València, 2022, p. 777 sa 782, b’mod partikolari p. 781 u 782.
42      Ara r-rapport Borrás, il-punti 120 sa 123, b’mod partikolari l-punt 120, dwar il-fatt li l-Portugall kien jikser l-obbligi internazzjonali tiegħu kieku aċċetta test li jagħti ġurisdizzjoni lill-qrati ċivili.
43      Ara r-rapport Borrás (il-ħames paragrafu tal-punt 120) u Leborgne, F., op. cit., punt 2 (p. 474). Wara li ġie konkluż il-Patt bejn is-Santa Sede u l-Portugall fit‑18 ta’ Mejju 2004, imsemmi fl-Artikolu 99 tar-Regolament Brussell IIb, il-proċeduri huma l-istess. Ara n-nota ta’ qiegħ il-paġna 38 ta’ dawn il-konklużjonijiet.
44      Dwar ir-riferiment għal dispożizzjonijiet oħra espressament previsti fl-istess Artikolu 63, ara l-punt 49 ta’ dawn il-konklużjonijiet.
Ara, għal paragun, l-Artikolu 59(2)(d) tar-Regolament Brussell IIa dwar il-Konvenzjoni bejn id-Danimarka, il-Finlandja, l-Islanda, in-Norveġja u l-Isvezja li tinkludi ċerti dispożizzjonijiet tad-dritt internazzjonali privat dwar iż-żwieġ, l-adozzjoni u t-tutela, iffirmata fi Stokkolma fis‑6 ta’ Frar 1931 (Recueil des traités de la Société des Nations, Vol. 126, p. 141, Nru 2877 (1931–1932)), imsemmija f’dan l-Artikolu 59(2)(a).
45      Ara l-Artikolu 40 tar-Regolament Brussell II u l-Artikolu 99 tar-Regolament Brussell IIb.
46      Fil-Portugall, wara l-patt konkluż bejn dan l-Istat u s-Santa Sede fit‑18 ta’ Mejju 2004. Preċedentement, il-ġurisdizzjoni kienet esklużiva. Ara r-rapport Borrás (punti 120 u 121) u Gaudemet-Tallon, H., “Le Règlement no 1347/2000 du Conseil du 29 mai 2000: ‘Compétence, reconnaissance et exécution des décisions en matière matrimoniale et en matière de responsabilité parentale des enfants communs’”, Journal du droit international (Clunet), LexisNexis, Pariġi, 2001, Nru 2, p. 381 sa 445, b’mod partikilari l-punt 111 (p. 425).
47      Ara l-punt 24 ta’ dawn il-konklużjonijiet.
48      Ara l-punt 24 ta’ dawn il-konklużjonijiet.
49      Iffirmata fit‑23 ta’ Mejju 1969 (Recueil des traités des Nations unies, vol. 1155, p. 331, Nru 18232 (1980)) u daħlet fis-seħħ fis‑27 ta’ Jannar 1980, iktar ’il quddiem il-“Konvenzjoni ta’ Vjenna”. Il-Liġi Internazzjonali tat-Trattati ġiet ikkodifikata, essenzjalment, f’din il-konvenzjoni. Skont l-Artikolu 1 tal-imsemmija konvenzjoni, din tapplika għat-trattati bejn l-Istati. Ara s-sentenza tal‑25 ta’ Frar 2010, Brita (C‑386/08, EU:C:2010:91, punt 40).
50      Korsiv miżjud minni.
51      Ara l-punt 25 ta’ dawn il-konklużjonijiet.
52      Ara, f’dan is-sens, l-Artikolu 31(3)(c) tal-Konvenzjoni ta’ Vjenna.
53      Ara s-sentenza tal‑25 ta’ Frar 2010, Brita (C‑386/08, EU:C:2010:91, punti 43 u 44). L-Artikolu 63(4) tar-Regolament Brussell IIa huwa illustrazzjoni interessanti tal-prinċipju tal-effett relattiv tat-Trattati. Fil-fatt, il-patt konkluż bejn il-Portugall u s-Santa Sede ma jipproduċix effetti diretti fi Spanja, fl-Italja u f’Malta. F’dan ir-rigward, ara Gaudemet-Tallon, H., “Le Règlement no 1347/2000 du Conseil du 29 mai 2000: ‘Compétence, reconnaissance et exécution des décisions en matière matrimoniale et en matière de responsabilité parentale des enfants communs’”, op cit., b’mod partikilari l-punt 112 (p. 426). Din l-awtriċi kkonstatat li r-Regolament Brussell II, li fih kienet iddaħħlet, fl-Artikolu 40(4), l-istess regola bħal dik stabbilita f’dan l-Artikolu 63(4), “osserva bir-reqqa r-rekwiżiti kemm tad-dritt internazzjonali pubbliku kif ukoll tal-ordni reliġjuża billi ħares il-mekkaniżmi stabbiliti mill-patt kif ukoll id-dispożizzjonijiet tad-dritt intern adottati għall-applikazzjoni [tagħhom]” [traduzzjoni libera]. Dan il-prinċipju nżamm ukoll fl-Artikolu 99(4) tar-Regolament Brussell IIb, minkejja li l-Artikolu 16 tal-Patt konkluż bejn il-Portugall u s-Santa Sede fit‑18 ta’ Mejju 2004 jipprevedi, bħal fi Spanja, fl-Italja jew f’Malta, proċedura identika għar-rikonoxximent tal-effetti tas-sentenzi ekkleżjastiċi.
54      Ara s-sentenza tat‑23 ta’ Jannar 2014, Manzi u Compagnia Naviera Orchestra (C‑537/11, EU:C:2014:19, punt 47).
55      Ara s-sentenza tat‑23 ta’ Jannar 2014, Manzi u Compagnia Naviera Orchestra (C‑537/11, EU:C:2014:19, punt 48 u l-ġurisprudenza ċċitata).
56      Ara s-sentenza tas‑6 ta’ Marzu 2025, Anikovi (C‑395/23, EU:C:2025:142, punti 42, 44 sa 47, u 49).
57      Ara l-punt 34 ta’ dawn il-konklużjonijiet.
58      Ara wkoll il-premessa 8 tar-Regolament Brussell IIa, li tippreċiża li dan ma għandux jittratta l-effetti fuq il-proprjetà bħala konsegwenza taż-żwieġ.
59      Regolament tal-Kunsill tat‑18 ta’ Diċembru 2008 dwar il-ġurisdizzjoni, il-liġi applikabbli, ir-rikonoxximent u l-eżekuzzjoni tad-deċiżjonijiet u l-kooperazzjoni f’materji relatati ma’ obbligi ta’ manteniment (ĠU 2009, L 7, p. 1, u rettifiki fil-ĠU 2011, L 131, p. 26, fil-ĠU 2013, L 8, p. 19 u fil-ĠU 2013, L 281, p. 29), applikabbli mit‑18 ta’ Ġunju 2011, konformement mat-tielet paragrafu tal-Artikolu 76 tiegħu.
60      Regolament tal-Kunsill tal‑24 ta’ Ġunju 2016 li jimplimenta kooperazzjoni msaħħa fil-qasam tal-ġurisdizzjoni, il-liġi applikabbli u r-rikonoxximent u l-eżekuzzjoni ta’ deċiżjonijiet f’materji ta’ reġimi ta’ proprjetà matrimonjali (ĠU 2016, L 183, p. 1, u rettifiki fil-ĠU 2017, L 113, p. 62 u fil-ĠU 2018, L 167, p. 36), applikabbli għal proċeduri mibdija mid‑29 ta’ Jannar 2019 ’il quddiem, konformement mal-Artikolu 69 tiegħu.
61      Ara Borrás, A, “Introduction générale”, f’Corneloup, S., Droit européen du divorce, op. cit., p. 1 sa 25, b’mod partikolari l-punt 9 (p. 11 u 12). Ara Bonomi, A., “Remarques liminaires et détermination du champ d’application des règles et compétence en matière matrimoniale”, f’Corneloup, S., Gallant, E., Égéa, V., u Jault-Seseke, F., Divorce, responsabilité parentale, enlèvement international : commentaire du règlement 2019/1111 du 25 juin 2019 (Bruxelles II ter), op. cit., p. 82 sa 106, b’mod partikolari p. 92. Dan il-kumment dwar ir-Regolament Brussell IIb japplika wkoll għall-kamp ta’ applikazzjoni tar-Regolament Brussell IIa li huwa ħassar.
62      Ara Gaudemet-Tallon, H., “La désunion du couple en droit international privé”, op. cit., p. 121, punti 96 et seq. Skont din l-awtriċi, “hemm tendenza fid-dritt internazzjonali privat li tiġi applikata liġi li tirrikonoxxi l-putattività ta’ żwieġ, li tagħmilha possibbli, f’ċertu sens, li ‘jiġi salvat’ iż-żwieġ fir-rigward tal-passat” [traduzzjoni libera]. Hija tesponi, abbażi tal-ġurisprudenza Franċiża, id-diversi għażliet għall-għażla ta’ rabta oġġettiva, pjuttost favur l-effetti putattivi taż-żwieġ annullat meta mill-inqas wieħed mill-konjuġi jkun jemmen, in bona fide, li ż-żwieġ kien validu. Ara wkoll Bonomi, A., op. cit., punt 23 (p. 92).
63      Ara, b’mod partikolari, l-artiklu intitolat “Nullità del matrimonio e assegno di divorzio – Ufficio nazionale per i problemi giuridici” fl-indirizz tal-Internet li ġej: https://giuridico.chiesacattolica.it/nullita-del-matrimonio-e-determinazione-dellassegno-di-divorzio/, u Siciliano, V., “Le Sezioni Unite sugli effetti della delibazione della sentenza ecclesiastica di nullità del matrimonio concordatario nel giudizio di divorzio”, Cammino Diritto, Diritto Ecclesiastico e Canonica, (online), Nru 5, 2021, kif ukoll Cesarini, A., op. cit.
64      Ara, b’mod partikolari, is-sentenza tal-Corte suprema di cassazione (il-Qorti Suprema tal-Kassazzjoni), Awli Magħquda, Nru 9004, tal‑31 ta’ Marzu 2021. Skont Cesarini, A., op. cit., din id-deċiżjoni hija konformi mas-sentenzi tal-Corte suprema di cassazione (il-Qorti Suprema tal-Kassazzjoni), Awli Magħquda, Nru 16379, tas‑17 ta’ Lulju 2014, u Nru 18287, tal‑11 ta’ Lulju 2018, bil-għan li jissaħħu l-effettività tal-ħajja miżżewġa u r-responsabbiltajiet reċiproċi assoċjati magħha.
65      Ara, b’mod partikolari, is-sentenza tal-Corte suprema di cassazione (il-Qorti Suprema tal-Kassazzjoni), Nru 21331, tat‑18 ta’ Settembru 2013.
66      Ara Guzmán Altuna, M., “Reconocimiento de eficacia civil de resoluciones matrimoniales canónicas”, op. cit., p. 4 u 5. Din l-awtriċi tikkummenta b’mod partikolari fuq is-sentenza tat-Tribunal Supremo (il-Qorti Suprema) Nru 227/2001, tal‑5 ta’ Marzu 2001, li tgħid li “l-effetti ċivili tad-divorzju ma jiġux immodifikati jew mibdula mid-dikjarazzjoni ekkleżjastika sussegwenti tan-nullità tiegħu” fuq il-bażi li “l-isferi ekkleżjastiċi u ċivili […] joperaw b’mod parallel, mingħajr ebda interferenza li tista’ twassal għat-telf tal-effettività tas-sentenza ċivili mogħtija fi proċediment matrimonjali ieħor quddiem il-qorti ċivili ladarba s-sentenza ekkleżjastika tiġi ddikjarata konformi mad-dritt tal-Istat” [traduzzjoni libera].
67      Ara wkoll, fir-rigward tad-drittijiet għal
manteniment ta’ separazzjoni matul iż-żwieġ, skont l-Artikolu 1361 tal-Bürgerliches Gesetzbuch (il-Kodiċi Ċivili), anki jekk, fl-Italja, l-annullament taż-żwieġ reliġjuż irid jiġi deċiż minn qorti ċivili, peress li, fid-dritt Ġermaniż, dikjarazzjoni ta’ nullità ta’ żwieġ mill-Knisja ma għandha l-ebda effett fuq id-dritt għall-manteniment ta’ separazzjoni, Flindt, J. O., “Kein Vorrang des italienischen Delibationsverfahrens vor deutschem Trennungsunterhaltsverfahren”, Neue Zeitschrift für Familienrecht, C.H. Beck, München, Nru 5, 2026, p. 266. Dak l-awtur iqis konvinċenti d-deċiżjoni tal-Oberlandesgericht Stuttgart (il-Qorti Reġjonali Superjuri ta’ Stuttgart) 17 WF 14/25 tat‑30 ta’ Lulju 2025, li tirrigwarda l-istess partijiet fil-kawża prinċipali, fejn dik il-qorti awtorizzat il-preżentata ta’ appell ta’ kassazzjoni.
68      Ara l-punt 18 ta’ dawn il-konklużjonijiet.
69      Ara l-Artikolu 22 tar-Regolament Brussell IIa dwar ir-“[r]aġunijiet għan-nuqqas ta’ rikonoxximent ta’ sentenzi dwar id-divorzju, is-separazzjoni legali jew l-annullament taż-żwieġ”. Dan jipprevedi, fil-punt (c) tiegħu, li sentenza mogħtija fi proċediment tad-divorzju, tas-separazzjoni legali jew tal-annullament taż-żwieġ ma għandhiex tiġi rikonoxxuta jekk tkun irrikonċiljabbli ma’ sentenza mogħtija fi proċedimenti bejn l-istess partijiet fl-Istat Membru rikjest.