62021CJ0449_RES
Υπόθεση C‑449/21
Towercast SASU
κατά
Autorité de la concurrenceκαιMinistre chargé de l’économie
[αίτηση του cour d’appel de Paris (Γαλλία) για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως]
Απόφαση του Δικαστηρίου (δεύτερο τμήμα) της 16ης Μαρτίου 2023
«Προδικαστική παραπομπή – Ανταγωνισμός – Έλεγχος των συγκεντρώσεων μεταξύ επιχειρήσεων – Κανονισμός (ΕΚ) 139/2004 – Άρθρο 21, παράγραφος 1 – Αποκλειστική εφαρμογή του κανονισμού 139/2004 στις πράξεις που εμπίπτουν στην έννοια της “συγκέντρωσης” – Περιεχόμενο – Πράξη συγκέντρωσης η οποία δεν έχει κοινοτική διάσταση, δεν υπερβαίνει τα κατώτατα όρια υποχρεωτικού εκ των προτέρων ελέγχου που προβλέπονται από το δίκαιο κράτους μέλους και δεν παραπέμφθηκε στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή – Έλεγχος τέτοιας συγκέντρωσης υπό το πρίσμα του άρθρου 102 ΣΛΕΕ από τις αρχές ανταγωνισμού του εν λόγω κράτους μέλους – Επιτρέπεται»
Ανταγωνισμός – Κανόνες της Ένωσης – Εφαρμογή από τις εθνικές αρχές ανταγωνισμού – Εξέταση πράξης συγκέντρωσης η οποία δεν έχει ευρωπαϊκή διάσταση και δεν εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της νομοθεσίας του οικείου κράτους μέλους σχετικά με τον έλεγχο των συγκεντρώσεων – Εκ των υστέρων έλεγχος υπό το πρίσμα του άρθρου 102 ΣΛΕΕ – Επιτρέπεται
(Άρθρο 102 ΣΛΕΕ· κανονισμός 139/2004 του Συμβουλίου, άρθρο 21 § 1)
(βλ. σκέψεις 39, 41, 53 και διατακτ.)
Δεσπόζουσα θέση – Κατάχρηση – Απαγορεύεται – Άμεσο αποτέλεσμα – Συνέπειες – Δυνατότητα των εθνικών αρχών ανταγωνισμού να εφαρμόζουν, χρησιμοποιώντας τους δικούς τους διαδικαστικούς κανόνες, το άρθρο 102 ΣΛΕΕ σε συγκέντρωση χωρίς ευρωπαϊκή διάσταση
(Άρθρο 102 ΣΛΕΕ)
(βλ. σκέψεις 44-47, 50, 51)
Δεσπόζουσα θέση – Κατάχρηση – Έννοια – Πράξη συγκέντρωσης η οποία δεν έχει ευρωπαϊκή διάσταση – Εμπίπτει – Προϋποθέσεις
(Άρθρο 102 ΣΛΕΕ)
(βλ. σκέψη 52)
Σύνοψη
Ο τομέας της μετάδοσης εκπομπών επίγειας ψηφιακής τηλεόρασης (ΕΨΤ) στη Γαλλία, ο οποίος, από τη δημιουργία του το 2005, είναι ανοικτός στον ανταγωνισμό, χαρακτηρίστηκε έκτοτε από μια συνεχή τάση συγκεντρώσεων, με συνέπεια, από το 2014 και εφεξής, να παραμένουν στην αγορά μόνον οι ραδιοτηλεοπτικοί φορείς Itas, Towercast και Télédiffusion de France (TDF) (
1
). Η TDF κατείχε εξάλλου την πλειοψηφία των μεριδίων αγοράς, όσον αφορά τη μετάδοση εκπομπών ΕΨΤ μέσω ραδιοκυμάτων, στις αγορές υπηρεσιών χονδρικής τόσο προηγούμενου όσο και επόμενου σταδίου, θεωρούμενες ως αγορές με εθνική διάσταση.
Τον Οκτώβριο του 2016 η TDF ανακοίνωσε ότι απέκτησε τον έλεγχο της ανταγωνίστριάς της Itas. Η πράξη εξαγοράς της Itas, η οποία δεν υπερέβαινε τα κατώτατα όρια που καθορίζονται στο άρθρο 1 του κανονισμού περί συγκεντρώσεων (
2
) και στον γαλλικό εμπορικό κώδικα, δεν είχε αποτελέσει αντικείμενο κοινοποίησης ή εξέτασης στο πλαίσιο του εκ των προτέρων ελέγχου των συγκεντρώσεων από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή ή την Autorité de la concurrence (Αρχή Ανταγωνισμού, Γαλλία). Η πράξη αυτή συγκέντρωσης δεν οδήγησε εξάλλου ούτε σε διαδικασία παραπομπής στην Επιτροπή κατ’ εφαρμογήν του άρθρου 22 του κανονισμού περί συγκεντρώσεων.
Υπό τις περιστάσεις αυτές, η Towercast υπέβαλε στην Autorité de la concurrence (Αρχή Ανταγωνισμού) καταγγελία με την οποία υποστήριξε ότι η απόκτηση από την TDF του ελέγχου της Itas συνιστούσε κατάχρηση δεσπόζουσας θέσης, καθόσον παρακώλυε τον ανταγωνισμό στις προηγούμενου και επόμενου σταδίου αγορές υπηρεσιών χονδρικής ως προς τη μετάδοση εκπομπών ΕΨΤ, ενισχύοντας σημαντικά τη δεσπόζουσα θέση της TDF στις εν λόγω αγορές.
Με απόφαση της 16ης Ιανουαρίου 2020, η Autorité de la concurrence (Αρχή Ανταγωνισμού) απέρριψε την εν λόγω καταγγελία. Υιοθετώντας διαφορετική ανάλυση από εκείνη την οποία είχαν προκρίνει οι επιφορτισμένες με την έρευνα υπηρεσίες της, η Αρχή Ανταγωνισμού έκρινε, κατ’ ουσίαν, ότι ο κανονισμός περί συγκεντρώσεων είναι ο μόνος που εφαρμόζεται στις συγκεντρώσεις, όπως αυτές ορίζονται στο άρθρο 3 του εν λόγω κανονισμού. Ελλείψει καταχρηστικής συμπεριφοράς της οικείας επιχειρήσεως, διακριτής από μια τέτοια συγκέντρωση, η εν λόγω συγκέντρωση δεν εμπίπτει πλέον στην απαγόρευση κατάχρησης δεσπόζουσας θέσης που προβλέπει το άρθρο 102 ΣΛΕΕ.
Στις 9 Μαρτίου 2020 η Towercast άσκησε προσφυγή κατά της αποφάσεως της 16ης Ιανουαρίου 2020 ενώπιον του Cour d’appel de Paris (εφετείου Παρισιού, Γαλλία). Το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, από το Δικαστήριο να διευκρινίσει αν μια εθνική αρχή ανταγωνισμού έχει τη δυνατότητα να προβεί σε εκ των υστέρων έλεγχο, υπό το πρίσμα του άρθρου 102 ΣΛΕΕ, μιας πράξης συγκέντρωσης πραγματοποιηθείσας από κατέχουσα δεσπόζουσα θέση επιχείρηση, όταν η εν λόγω συγκέντρωση δεν υπερβαίνει τα κατώτατα όρια για τον εκ των προτέρων έλεγχο που προβλέπονται από τον κανονισμό περί συγκεντρώσεων και από το εφαρμοστέο εθνικό δίκαιο, με συνέπεια να μην έχει υποβληθεί συναφώς σε εκ των προτέρων έλεγχο.
Με τη σημερινή απόφασή του, το Δικαστήριο απαντά καταφατικώς στο ως άνω ερώτημα.
Εκτίμηση του Δικαστηρίου
Ο κανονισμός για τις συγκεντρώσεις, όπως προκύπτει από το άρθρο του 21, παράγραφος 1, είναι «ο μόνος που εφαρμόζεται στις συγκεντρώσεις όπως ορίζονται στο άρθρο 3», για τις οποίες ο κανονισμός 1/2003 (
3
) δεν έχει, κατ’ αρχήν, εφαρμογή.
Προκειμένου να παράσχει στο αιτούν δικαστήριο τη ζητηθείσα ερμηνεία της εν λόγω διατάξεως, το Δικαστήριο εξετάζει, κατ’ αρχάς, το γράμμα και το ιστορικό θεσπίσεώς της και, εν συνεχεία, τους σκοπούς και τη γενική οικονομία του κανονισμού περί συγκεντρώσεων.
Υπό το πρίσμα του γράμματος του άρθρου 21, παράγραφος 1, του κανονισμού περί συγκεντρώσεων, το Δικαστήριο διαπιστώνει, κατ’ αρχάς, ότι σκοπός της εν λόγω διατάξεως είναι να ρυθμίσει το πεδίο εφαρμογής του ως άνω κανονισμού όσον αφορά την εξέταση των πράξεων συγκέντρωσης σε σχέση με το πεδίο εφαρμογής άλλων πράξεων του παραγώγου δικαίου της Ένωσης στον τομέα του ανταγωνισμού. Αντιθέτως, η εξέταση του γράμματος της εν λόγω διατάξεως δεν απαντά στο ερώτημα κατά πόσον οι διατάξεις του πρωτογενούς δικαίου, και ειδικότερα το άρθρο 102 ΣΛΕΕ, εξακολουθούν να τυγχάνουν εφαρμογής σε πράξη συγκέντρωσης επιχειρήσεων, σε περίπτωση, όπως η επίμαχη στην υπόθεση της κύριας δίκης, στην οποία δεν διενεργήθηκε κανένας εκ των προτέρων έλεγχος υπό το πρίσμα της νομοθεσίας περί συγκεντρώσεων.
Εν συνεχεία, στο μέτρο που το άρθρο 21, παράγραφος 1, του κανονισμού περί συγκεντρώσεων επαναλαμβάνει, κατ’ ουσίαν, το περιεχόμενο του προϊσχύσαντος άρθρου 22 του κανονισμού 4064/89 (
4
), το Δικαστήριο επισημαίνει, όσον αφορά το ιστορικό θεσπίσεώς του, ότι η διάταξη αυτή απηχεί τη βούληση του νομοθέτη της Ένωσης να διευκρινίσει ότι οι άλλοι κανονισμοί που θέτουν σε εφαρμογή το δίκαιο του ανταγωνισμού παύουν, κατ’ αρχήν, να εφαρμόζονται στο σύνολο των πράξεων συγκέντρωσης, συμπεριλαμβανομένων εκείνων που συνιστούν κατάχρηση δεσπόζουσας θέσης.
Τούτου λεχθέντος, το Δικαστήριο, εξετάζοντας εν συνεχεία τους σκοπούς και τη γενική οικονομία του κανονισμού περί συγκεντρώσεων, επισημαίνει, εν τέλει, ότι, με το άρθρο 21, παράγραφος 1, του κανονισμού περί συγκεντρώσεων, ο νομοθέτης της Ένωσης θέλησε να διευκρινίσει ότι ο κανονισμός περί συγκεντρώσεων συνιστά το μόνο μέσο ρυθμίσεως της διαδικασίας το οποίο εφαρμόζεται στον εκ των προτέρων και κεντρικό έλεγχο των συγκεντρώσεων, με σκοπό να διασφαλίσει τον αποτελεσματικό έλεγχο όλων των συγκεντρώσεων ανάλογα με τις επιπτώσεις τους στη διάρθρωση του ανταγωνισμού. Επομένως, ο κανονισμός περί συγκεντρώσεων όχι μόνο δεν στερεί από τις αρμόδιες αρχές των κρατών μελών τη δυνατότητα να εφαρμόζουν τις διατάξεις της Συνθήκης περί ανταγωνισμού στις συγκεντρώσεις, όπως ορίζονται στο άρθρο 3 του κανονισμού περί συγκεντρώσεων, αλλά αποτελεί τμήμα ενός πλέγματος νομοθετικών κανόνων που αποσκοπούν στην εφαρμογή των άρθρων 101 και 102 ΣΛΕΕ, καθώς και στη θέσπιση ενός συστήματος ελέγχου το οποίο να διασφαλίζει τον ανόθευτο ανταγωνισμό στην εσωτερική αγορά της Ένωσης.
Από την οικονομία του κανονισμού περί συγκεντρώσεων προκύπτει ότι, αν και ο κανονισμός αυτός θεσπίζει τον εκ των προτέρων έλεγχο των πράξεων συγκέντρωσης με κοινοτική διάσταση, εντούτοις, δεν αποκλείει τον εκ των υστέρων έλεγχο των πράξεων συγκέντρωσης που δεν υπερβαίνουν το κατώτατο αυτό όριο.
Συναφώς, το Δικαστήριο παρατηρεί ότι η ερμηνεία που υιοθέτησε η Autorité de la concurrence (Αρχή Ανταγωνισμού) καταλήγει, εν τέλει, να αποκλείει την άμεση εφαρμογή διατάξεως του πρωτογενούς δικαίου λόγω της εκδόσεως πράξεως παραγώγου δικαίου η οποία αφορά ορισμένες συμπεριφορές επιχειρήσεων στην αγορά. Πλην όμως, το άρθρο 102 ΣΛΕΕ αποτελεί διάταξη αμέσου αποτελέσματος, η εφαρμογή της οποίας δεν εξαρτάται από την προηγούμενη έκδοση κανονισμού ρυθμίζοντος την οικεία διαδικασία, διευκρινιζομένου, περαιτέρω, ότι η απαγόρευση κατάχρησης δεσπόζουσας θέσης την οποία προβλέπει η εν λόγω διάταξη δεν επιδέχεται καμία εξαίρεση και ότι ο απαρίθμηση των καταχρηστικών πρακτικών που περιλαμβάνεται σε αυτή δεν είναι εξαντλητική.
Υπό τις συνθήκες αυτές, ο κανονισμός περί συγκεντρώσεων δεν αποκλείει τη δυνατότητα μια πράξη συγκέντρωσης που δεν έχει κοινοτική διάσταση, όπως η επίμαχη στην υπόθεση της κύριας δίκης, να αποτελέσει, δυνάμει του αμέσου αποτελέσματος του άρθρου 102 ΣΛΕΕ, το αντικείμενο ελέγχου από τις εθνικές αρχές ανταγωνισμού και από τα εθνικά δικαστήρια, κατά τον οποίο έλεγχο οι εν λόγω αρχές και δικαστήρια εφαρμόζουν τους δικούς τους διαδικαστικούς κανόνες.
Επομένως, το άρθρο 102 ΣΛΕΕ μπορεί να εφαρμοστεί σε πράξη συγκέντρωσης η οποία δεν υπερβαίνει τα κατώτατα όρια για τον εκ των προτέρων έλεγχο που προβλέπονται, αντιστοίχως, από τον κανονισμό περί συγκεντρώσεων και από το εφαρμοστέο εθνικό δίκαιο, εφόσον πληρούνται οι προϋποθέσεις που προβλέπονται στο εν λόγω άρθρο για τη διαπίστωση της ύπαρξης κατάχρησης δεσπόζουσας θέσης. Στην επιλαμβανόμενη αρχή απόκειται να εξακριβώσει ότι ο αποκτών, ο οποίος κατέχει δεσπόζουσα θέση σε συγκεκριμένη αγορά και ο οποίος απέκτησε τον έλεγχο άλλης επιχειρήσεως στην αγορά αυτή, εμπόδισε ουσιωδώς, με τη συμπεριφορά του αυτή, τον ανταγωνισμό στην εν λόγω αγορά. Από την άποψη αυτή, η απλή διαπίστωση περί ενίσχυσης της θέσης μιας επιχείρησης δεν αρκεί για να θεωρηθεί ότι υφίσταται κατάχρηση, δεδομένου ότι πρέπει να αποδειχθεί ότι ο βαθμός κυριαρχίας που επιτυγχάνεται με τον τρόπο αυτόν εμποδίζει ουσιωδώς τον ανταγωνισμό, ήτοι επιτρέπει να παραμείνουν στην αγορά μόνον επιχειρήσεις που εξαρτώνται, ως προς την συμπεριφορά τους, από την επιχείρηση που κατέχει τη δεσπόζουσα θέση.
(
1
)	Στη Γαλλία, η επίγεια ραδιοτηλεοπτική μετάδοση μέσω ραδιοκυμάτων αποτέλεσε παραδοσιακά αντικείμενο κρατικού μονοπωλίου, το οποίο κατείχε, τελευταία, η TDF. Το μονοπώλιο αυτό έπαυσε να υφίσταται με το άνοιγμα του εν λόγω τομέα στον ανταγωνισμό στις αρχές του 2004.
(
2
)	Κανονισμός (ΕΚ) 139/2004 του Συμβουλίου, της 20ής Ιανουαρίου 2004, για τον έλεγχο των συγκεντρώσεων μεταξύ επιχειρήσεων (ΕΕ 2004, L 24, σ. 1) (στο εξής: κανονισμός περί συγκεντρώσεων).
(
3
)	Κανονισμός (ΕΚ) 1/2003 του Συμβουλίου, της 16ης Δεκεμβρίου 2002, για την εφαρμογή των κανόνων ανταγωνισμού που προβλέπονται στα άρθρα 81 και 82 [ΕΚ] (ΕΕ 2003, L 1, σ. 1).
(
4
)	Κανονισμός (ΕΟΚ) 4064/89 του Συμβουλίου, της 21ης Δεκεμβρίου 1989, για τον έλεγχο των συγκεντρώσεων μεταξύ επιχειρήσεων (ΕΕ 1989, L 395, σ. 1).