62022CJ0646
WYROK TRYBUNAŁU (piąta izba)
z dnia 14 listopada 2024 r. (
*1
)
Odesłanie prejudycjalne – Ochrona konsumentów – Dyrektywa 2005/29/WE – Artykuł 2 lit. j), art. 5, 8 i 9 – Pojęcie „przeciętnego konsumenta” – Nieuczciwe praktyki handlowe stosowane przez przedsiębiorstwa wobec konsumentów – Pojęcie „agresywnej praktyki handlowej” – Sprzedaż krzyżowa pożyczki osobistej i produktu ubezpieczeniowego niezwiązanego z tą pożyczką – Ukierunkowanie informacji przekazywanych konsumentowi – Pojęcie „framingu” (ramowania) – Praktyka handlowa polegająca na równoczesnym przedstawieniu konsumentowi oferty pożyczki osobistej i oferty produktu ubezpieczeniowego niezwiązanego z tą pożyczką – Brak okresu do namysłu pomiędzy podpisaniem umowy pożyczki i umowy ubezpieczenia – Dyrektywa (UE) 2016/97 – Artykuł 24
W sprawie C‑646/22
mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Consiglio di Stato (radę stanu, Włochy) postanowieniem z dnia 10 października 2022 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 13 października 2022 r., w postępowaniu:
Compass Banca SpA
przeciwko
Autorità Garante della Concorrenza e del Mercato,
przy udziale:
Metlife Europe DAC,
Metlife Europe Insurance DAC,
Europ Assistance Italia SpA,
TRYBUNAŁ (piąta izba),
w składzie: I. Jarukaitis, prezes czwartej izby, pełniący obowiązki prezesa piątej izby, E. Regan i Z. Csehi (sprawozdawca), sędziowie,
rzecznik generalny: N. Emiliou,
sekretarz: A. Calot Escobar,
uwzględniając pisemny etap postępowania,
rozważywszy uwagi, które przedstawili:
–
w imieniu Compass Banca SpA – F. Caronna, D. Gallo, E.A. Raffaelli, M. Siragusa, E. Teti, G. Vercillo i A. Zoppini, avvocati,
–
w imieniu Europ Assistance Italia SpA – P. Fattori, A. Lirosi i A. Pera, avvocati,
–
w imieniu rządu włoskiego – G. Palmieri, w charakterze pełnomocnika, którą wspierali A. Collabolletta i P. Gentili, avvocati dello Stato,
–
w imieniu Komisji Europejskiej – D. Recchia, N. Ruiz García i H. Tserepa-Lacombe, w charakterze pełnomocników,
po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 25 kwietnia 2024 r.,
wydaje następujący
Wyrok
1
Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 2 lit. j) oraz art. 8 i 9 dyrektywy 2005/29/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 11 maja 2005 r. dotyczącej nieuczciwych praktyk handlowych stosowanych przez przedsiębiorstwa wobec konsumentów na rynku wewnętrznym oraz zmieniającej dyrektywę Rady 84/450/EWG, dyrektywy 97/7/WE, 98/27/WE i 2002/65/WE Parlamentu Europejskiego i Rady oraz rozporządzenie (WE) nr 2006/2004 Parlamentu Europejskiego i Rady („dyrektywy o nieuczciwych praktykach handlowych”) (Dz.U. 2005, L 149, s. 22) oraz art. 24 ust. 3 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/97 z dnia 20 stycznia 2016 r. w sprawie dystrybucji ubezpieczeń (Dz.U. 2016, L 26, s. 19).
2
Wniosek ten został złożony w ramach sporu między spółką Compass Banca SpA a Autorità Garante della Concorrenza e del Mercato (urzędem ochrony konkurencji i rynku, Włochy) (zwanym dalej „AGCM”) w przedmiocie stwierdzenia nieważności decyzji AGCM dotyczących praktyki handlowej tej spółki.
Ramy prawne
Prawo Unii
Dyrektywa 2005/29
3
Motywy 7, 11, 13, 14, 17, 18 i 21 dyrektywy 2005/29 stanowią:
„(7)
Niniejsza dyrektywa odnosi się do praktyk handlowych bezpośrednio związanych z wywieraniem wpływu na decyzje dotyczące transakcji podejmowane przez konsumentów względem produktów. […]
[…]
(11)
Wysoki poziom konwergencji osiągnięty w wyniku zbliżenia krajowych przepisów prawnych poprzez niniejszą dyrektywę zapewnia wysoki wspólny poziom ochrony konsumentów. Niniejsza dyrektywa ustanawia jeden ogólny zakaz stosowania tych spośród nieuczciwych praktyk handlowych, które zniekształcają zachowanie gospodarcze konsumentów. Określa ona również zasady dotyczące agresywnych praktyk handlowych, które nie są obecnie uregulowane na poziomie wspólnotowym.
[…]
(13)
Aby osiągnąć cele Wspólnoty poprzez usunięcie barier na rynku wewnętrznym, należy zastąpić istniejące w państwach członkowskich rozbieżne klauzule generalne i zasady prawne. Dlatego też jeden wspólny ogólny zakaz ustanowiony przez niniejszą dyrektywę obejmuje nieuczciwe praktyki handlowe, które zniekształcają zachowanie gospodarcze konsumentów. Aby utrzymać zaufanie konsumentów, ten ogólny zakaz powinien mieć zastosowanie do nieuczciwych praktyk handlowych istniejących między przedsiębiorcą a konsumentem zarówno w stosunkach pozaumownych, po zawarciu umowy, jak i w trakcie jej wykonywania. Ogólny zakaz jest skonkretyzowany przez przepisy w zakresie dwóch zdecydowanie najpowszechniejszych typów praktyk handlowych, mianowicie praktyk handlowych wprowadzających w błąd i agresywnych praktyk handlowych.
(14)
Wskazane jest, aby pojęcie praktyk handlowych wprowadzających w błąd obejmowało te spośród praktyk, w tym reklamę wprowadzającą w błąd, które poprzez wprowadzanie konsumenta w błąd uniemożliwiają mu dokonanie świadomego, a zatem i efektywnego wyboru. […] Przewidziana w niniejszej dyrektywie pełna harmonizacja nie stoi na przeszkodzie określeniu przez państwa członkowskie w prawie krajowym podstawowych cech pewnych produktów, takich jak artykuły kolekcjonerskie czy urządzenia elektryczne, których pominięcie byłoby istotne przy składaniu zaproszenia do dokonania zakupu. […]
[…]
(17)
W celu zapewnienia większej pewności prawnej wskazane jest zidentyfikowanie tych praktyk handlowych, które są nieuczciwe w każdych okolicznościach. W związku z tym załącznik I zawiera pełen wykaz tego typu praktyk. Są to jedyne praktyki handlowe, które można uznać za nieuczciwe bez konieczności oceny konkretnego przypadku w świetle przepisów art. 5–9. Wykaz ten może być zmodyfikowany wyłącznie poprzez poddanie niniejszej dyrektywy przeglądowi.
(18)
Właściwe jest zapewnienie wszystkim konsumentom ochrony przed nieuczciwymi praktykami handlowymi; jednakże od czasu wejścia w życie dyrektywy [Rady 84/450/EWG z dnia 10 września 1984 r. w sprawie zbliżenia przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych państw członkowskich dotyczących reklamy wprowadzającej w błąd (Dz.U. 1984, L 250, s. 17)] Trybunał Sprawiedliwości przy orzekaniu w sprawach dotyczących reklamy uznał za konieczne badanie jej wpływu na hipotetycznego typowego konsumenta. Zgodnie z zasadą proporcjonalności oraz w celu umożliwienia skutecznego stosowania środków ochrony zawartych w niniejszej dyrektywie, za punkt odniesienia uznaje ona przeciętnego konsumenta, który jest dostatecznie dobrze poinformowany oraz dostatecznie uważny i ostrożny, z uwzględnieniem czynników społecznych, kulturowych i językowych, zgodnie z wykładnią Trybunału Sprawiedliwości, jednak zawiera ona również przepisy mające na celu zapobieganie wykorzystywaniu konsumentów, których cechy czynią ich szczególnie podatnymi na nieuczciwe praktyki handlowe. […] Test przeciętnego konsumenta nie jest przy tym testem statystycznym. W celu ustalenia typowej reakcji przeciętnego konsumenta w danym przypadku krajowe sądy i organy administracyjne będą musiały polegać na własnej umiejętności oceny, z uwzględnieniem orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości.
[…]
(21)
Osobom lub organizacjom uważanym na mocy prawa krajowego za mające w tym uzasadniony interes należy zapewnić środki prawne umożliwiające zaskarżanie nieuczciwych praktyk handlowych przed sądem lub przed organem administracyjnym, który jest właściwy do rozpatrywania skarg lub wszczynania właściwego postępowania sądowego. Jakkolwiek to prawo krajowe wskazuje, na kim spoczywa ciężar dowodu, to jednak sądy i organy administracyjne powinny mieć możliwość żądania od przedsiębiorców przedstawienia dowodów na prawdziwość powoływanych przez nich faktów”.
4
Artykuł 1 tej dyrektywy, zatytułowany „Cel”, stanowi:
„Celem niniejszej dyrektywy jest przyczynienie się do właściwego funkcjonowania rynku wewnętrznego i osiągnięcie wysokiego poziomu ochrony konsumentów poprzez zbliżenie przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych państw członkowskich odnoszących się do nieuczciwych praktyk handlowych szkodzących interesom gospodarczym konsumentów”.
5
Zgodnie z brzmieniem art. 2 tej dyrektywy, zatytułowanym „Definicje”:
„Do celów niniejszej dyrektywy:
[…]
b)
»przedsiębiorca« oznacza każdą osobę fizyczną lub prawną, która w ramach praktyk handlowych objętych niniejszą dyrektywą działa w celu związanym z jej działalnością handlową, gospodarczą, rzemieślniczą lub wolnym zawodem, oraz każdą osobę działającą w imieniu lub na rzecz przedsiębiorcy;
[…]
d)
»praktyki handlowe stosowane przez przedsiębiorstwa wobec konsumentów« (zwane dalej również »praktykami handlowymi«) oznaczają każde działanie przedsiębiorcy, jego zaniechanie, sposób postępowania, oświadczenie lub komunikat handlowy, w tym reklamę i marketing, bezpośrednio związane z promocją, sprzedażą lub dostawą produktu do konsumentów;
e)
»istotne zniekształcenie zachowania gospodarczego konsumentów« oznacza wykorzystanie praktyki handlowej w celu znacznego ograniczenia zdolności konsumenta do podjęcia świadomej decyzji i skłonienia go tym samym do podjęcia decyzji dotyczącej transakcji, której inaczej by nie podjął;
[…]
j)
»bezprawny nacisk« oznacza wykorzystanie przewagi względem konsumenta w celu wywarcia na niego presji, także bez użycia siły fizycznej lub groźby jej użycia, w sposób znacznie ograniczający zdolność konsumenta do podjęcia świadomej decyzji;
k)
»decyzja dotycząca transakcji« oznacza każdą podejmowaną przez konsumenta decyzję co do tego, czy, jak i na jakich warunkach dokona zakupu, zapłaci za produkt w całości lub w części, zatrzyma produkt, rozporządzi nim lub wykona uprawnienie umowne związane z produktem, bez względu na to, czy konsument postanowi dokonać czynności, czy też powstrzymać się od jej dokonania;
[…]”.
6
Artykuł 3 tej samej dyrektywy, zatytułowany „Zakres zastosowania”, stanowi w ust. 4 i 9:
„4.   W przypadku kolizji pomiędzy przepisami niniejszej dyrektywy a innymi przepisami prawnymi Wspólnoty regulującymi szczególne aspekty nieuczciwych praktyk handlowych, te ostatnie mają pierwszeństwo i stosuje się je do tych szczególnych aspektów.
[…]
9.   W odniesieniu do »usług finansowych« zdefiniowanych w dyrektywie 2002/65/WE [Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 23 września 2002 r. dotyczącej sprzedaży konsumentom usług finansowych na odległość oraz zmieniającej dyrektywę Rady 90/619/EWG oraz dyrektywy 97/7/WE i 98/27/WE (Dz.U. 2002, L 271, s. 16)] oraz w odniesieniu do nieruchomości państwa członkowskie mogą nakładać wymogi o charakterze bardziej restryktywnym lub nakazowym niż wymogi nałożone przez niniejszą dyrektywę w objętej nią dziedzinie zbliżania ustawodawstw”.
7
Artykuł 4 dyrektywy 2005/29, zatytułowany „Rynek wewnętrzny”, stanowi:
„Państwa członkowskie nie mogą ograniczać swobody świadczenia usług ani swobodnego przepływu towarów z przyczyn związanych z dziedziną zbliżoną niniejszą dyrektywą”.
8
Artykuł 5 wspomnianej dyrektywy, zatytułowany „Zakaz nieuczciwych praktyk handlowych” i zawarty w jej rozdziale 2, zatytułowanym „Nieuczciwe praktyki handlowe”, stanowi:
„1.   Nieuczciwe praktyki handlowe są zabronione.
2.   Praktyka handlowa jest nieuczciwa, jeżeli:
a)
jest sprzeczna z wymogami staranności zawodowej;
i
b)
w sposób istotny zniekształca lub może w sposób istotny zniekształcić zachowanie gospodarcze względem produktu przeciętnego konsumenta, do którego dociera bądź do którego jest skierowana, lub przeciętnego członka grupy konsumentów, jeżeli praktyka handlowa skierowana jest do określonej grupy konsumentów.
[…]
4.   Za nieuczciwe uznaje się w szczególności praktyki handlowe, które:
a)
wprowadzają błąd w rozumieniu art. 6 i 7;
lub
b)
są agresywne w rozumieniu art. 8 i 9.
5.   Załącznik I zawiera wykaz praktyk handlowych, które uznaje się za nieuczciwe w każdych okolicznościach. Wykaz ten obowiązuje jednolicie we wszystkich państwach członkowskich i może zostać zmodyfikowany wyłącznie poprzez zmianę niniejszej dyrektywy”.
9
Sekcja 1 tego rozdziału 2, zatytułowana „Praktyki handlowe wprowadzające w błąd”, zawiera art. 6 i 7 tej dyrektywy. Ów art. 6, zatytułowany „Działania wprowadzające w błąd”, przewiduje w ust. 1 lit. e):
„Praktykę handlową uznaje się za wprowadzającą w błąd, jeżeli zawiera ona fałszywe informacje i w związku z tym jest niezgodna z prawdą lub w jakikolwiek sposób, w tym poprzez wszystkie okoliczności jej prezentacji, wprowadza lub może wprowadzić w błąd przeciętnego konsumenta, nawet jeżeli informacje te w odniesieniu do jednego lub większej liczby wymienionych niżej elementów są zgodne z rzeczywistością, i która w każdym przypadku powoduje lub może spowodować podjęcie przez konsumenta decyzji dotyczącej transakcji, której inaczej by nie podjął:
[…]
e)
niezbędne usługi […]”.
10
Artykuł 7 tej dyrektywy, zatytułowany „Zaniechania wprowadzające w błąd”, stanowi w ust. 1 i 2:
„1.   Praktykę handlową uznaje się za wprowadzającą w błąd, jeżeli w konkretnym przypadku, biorąc pod uwagę wszystkie jej cechy i okoliczności oraz ograniczenia środka przekazu, pomija ona istotne informacje potrzebne przeciętnemu konsumentowi, stosownie do okoliczności, do podjęcia świadomej decyzji dotyczącej transakcji i tym samym powoduje lub może powodować podjęcie przez przeciętnego konsumenta decyzji dotyczącej transakcji, której inaczej by nie podjął.
2.   Za wprowadzające w błąd uznaje się również zaniechanie, jeżeli, uwzględniając szczegółowe postanowienia ust. 1, przedsiębiorca zataja lub w sposób niejasny, niezrozumiały, dwuznaczny lub z opóźnieniem przekazuje istotne informacje, o których mowa w tym ustępie, lub nie ujawnia komercyjnego celu praktyki, jeżeli nie wynika on jasno z kontekstu i jeżeli powoduje to lub może spowodować podjęcie przez przeciętnego konsumenta decyzji dotyczącej transakcji, której inaczej by nie podjął”.
11
Sekcja 2 rozdziału 2 dyrektywy 2005/29, zatytułowana „Agresywne praktyki handlowe”, zawiera art. 8 i 9.
12
Zgodnie z brzmieniem art. 8 tej dyrektywy, zatytułowanym „Agresywne praktyki handlowe”:
„Praktykę handlową uznaje się za agresywną, jeżeli w konkretnym przypadku, biorąc pod uwagę wszystkie jej cechy i okoliczności, poprzez nękanie, przymus, w tym z użyciem siły fizycznej, lub bezprawny nacisk, w znaczny sposób ogranicza ona lub może ograniczyć swobodę wyboru przeciętnego konsumenta lub jego zachowanie względem produktu i tym samym powoduje lub może spowodować podjęcie przez niego decyzji dotyczącej transakcji, której inaczej by nie podjął”.
13
Artykuł 9 omawianej dyrektywy, zatytułowany „Nękanie, przymus i bezprawny nacisk”, stanowi:
„Przy ustalaniu, czy w ramach praktyki handlowej stosuje się nękanie, przymus, w tym z użyciem siły fizycznej, lub bezprawny nacisk, uwzględnia się:
a)
ich czas, miejsce, rodzaj i uporczywość;
b)
użycie gróźb lub obraźliwych sformułowań bądź sposobów zachowania;
c)
wykorzystanie przez przedsiębiorcę konkretnego nieszczęścia lub konkretnych okoliczności na tyle poważnych, że ograniczają one zdolność konsumenta do oceny, czego przedsiębiorca jest świadomy, w celu wpłynięcia na decyzję konsumenta względem produktu;
d)
uciążliwe lub niewspółmierne bariery pozaumowne, które przedsiębiorca wykorzystuje, aby przeszkodzić konsumentowi w wykonaniu jego praw umownych, w tym prawa do wypowiedzenia umowy lub do rezygnacji na rzecz innego produktu lub przedsiębiorcy;
e)
groźby podjęcia działania niezgodnego z prawem”.
14
Artykuł 11 tej samej dyrektywy, zatytułowany „Wykonanie”, stanowi w ust. 1 akapit pierwszy:
„Państwa członkowskie zapewniają w interesie konsumentów odpowiednie i skuteczne środki zwalczania nieuczciwych praktyk w celu zapewnienia zgodności z przepisami niniejszej dyrektywy”.
15
Punkty 24–31 załącznika I do dyrektywy 2005/29, zatytułowanego „Praktyki handlowe uznawane za nieuczciwe w każdych okolicznościach”, następująco wymieniają i definiują „[a]gresywne praktyki handlowe:
„24)
Stwarzanie wrażenia, że konsument nie może opuścić pomieszczeń przedsiębiorcy, dopóki nie zostanie zawarta umowa.
25)
Składanie wizyt osobiście w domu konsumenta w celu wyegzekwowania zobowiązania umownego, ignorując jego prośbę o opuszczenie domu lub zaprzestanie takich wizyt, z wyjątkiem przypadków egzekwowania zobowiązań umownych, w zakresie uzasadnionym przez prawo krajowe.
26)
Uporczywe i niechciane namawianie do zakupu produktów przez telefon, faks, pocztę elektroniczną lub inne środki komunikacji na odległość, z wyjątkiem przypadków egzekwowania zobowiązań umownych, w zakresie uzasadnionym przez prawo krajowe. Pozostaje to bez uszczerbku dla art. 10 dyrektywy 97/7/WE [Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 20 maja 1997 r. w sprawie ochrony konsumentów w przypadku umów zawieranych na odległość (Dz.U. 1997, L 144, s. 19)] oraz [dyrektywy 95/46/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 24 października 1995 r. w sprawie ochrony osób fizycznych w zakresie przetwarzania danych osobowych i swobodnego przepływu tych danych (Dz.U. 1995, L 281, s. 31) i dyrektywy 2002/58/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 12 lipca 2002 r. dotyczącej przetwarzania danych osobowych i ochrony prywatności w sektorze łączności elektronicznej (dyrektywy o prywatności i łączności elektronicznej) (Dz.U. 2002, L 201, s. 37)].
27)
Żądanie od konsumenta zgłaszającego roszczenie na podstawie polisy ubezpieczeniowej przedstawienia dokumentów, których w sposób racjonalny nie można uznać za istotne dla ustalenia ważności roszczenia, lub systematyczne nieodpowiadanie na stosowną korespondencję, w celu odwiedzenia konsumenta od zamiaru wykonania jego praw umownych.
28)
Umieszczanie w reklamie bezpośredniego wezwania dzieci do nabycia reklamowanych produktów lub do nakłonienia rodziców lub innych osób dorosłych do kupienia im reklamowanych produktów. Niniejsze postanowienie pozostaje bez uszczerbku dla art. 16 dyrektywy [Rady 89/552/EWG z dnia 3 października 1989 r. w sprawie koordynacji niektórych przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych państw członkowskich, dotyczących wykonywania telewizyjnej działalności transmisyjnej (Dz.U. 1989, L 298, s. 23)].
29)
Żądanie natychmiastowej lub odroczonej zapłaty za produkty bądź zwrotu lub przechowania produktów, które zostały dostarczone przez przedsiębiorcę, ale nie zostały zamówione przez konsumenta (dostawa niezamówiona), z wyjątkiem sytuacji, gdy produkt jest produktem zastępczym dostarczonym zgodnie z art. 7 ust. 3 dyrektywy 97/7/WE.
30)
Wyraźne informowanie konsumenta o tym, że jeżeli nie nabędzie produktu lub usługi, przedsiębiorcy może grozić utrata pracy lub środków do życia.
31)
Stwarzanie fałszywego wrażenia, że konsument już uzyskał, uzyska lub po wykonaniu określonej czynności uzyska nagrodę lub inną porównywalną korzyść, gdy w rzeczywistości.
–
nagroda lub inna porównywalna korzyść nie istnieje,
lub
–
możliwość wykonania określonej czynności w związku z uzyskaniem nagrody lub innej porównywalnej korzyści uzależniona jest od wpłacenia przez konsumenta określonej kwoty pieniędzy lub poniesienia kosztów”.
Dyrektywa 2016/97
16
Artykuł 24 dyrektywy 2016/97, zatytułowany „Sprzedaż krzyżowa”, stanowi w ust. 3 i 7:
„3.   W przypadku gdy produkt ubezpieczeniowy jest uzupełnieniem towaru lub usługi, które nie są ubezpieczeniem, jako część pakietu lub element tej samej umowy, dystrybutor ubezpieczeń oferuje klientowi możliwość odrębnego zakupu tego towaru lub tej usługi. Niniejszy ustęp nie ma zastosowania w przypadku, gdy produkt ubezpieczeniowy jest uzupełnieniem usługi inwestycyjnej lub działalności inwestycyjnej, zgodnie z definicją w art. 4 ust. 1 pkt 2 dyrektywy [Parlamentu Europejskiego i Rady 2014/65/UE z dnia 15 maja 2014 r. w sprawie rynków instrumentów finansowych oraz zmieniającej dyrektywę 2002/92/WE i dyrektywę 2011/61/UE (Dz.U. 2014, L 173, s. 349)], umowy o kredyt zdefiniowanej w art. 4 pkt 3 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2014/17/UE [z dnia 4 lutego 2014 r. w sprawie konsumenckich umów o kredyt związanych z nieruchomościami mieszkalnymi i zmieniającej dyrektywy 2008/48/WE i 2013/36/UE oraz rozporządzenie (UE) nr 1093/2010 (Dz.U. 2014, L 60, s. 34)] lub rachunku płatniczego zdefiniowanego w art. 2 pkt 3 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2014/92/UE [z dnia 23 lipca 2014 r. w sprawie porównywalności opłat związanych z rachunkami płatniczymi, przenoszenia rachunku płatniczego oraz dostępu do podstawowego rachunku płatniczego (Dz.U. 2014, L 257, s. 214)].
[…]
7.   Państwa członkowskie mogą utrzymać lub przyjąć dodatkowe, bardziej restrykcyjne środki lub interweniować w poszczególnych przypadkach, zakazując sprzedaży ubezpieczeń wraz z usługą uzupełniającą lub produktem uzupełniającym, które nie są ubezpieczeniem, jako części pakietu lub tej samej umowy, jeżeli mogą wykazać, że takie praktyki są szkodliwe dla konsumentów”.
Prawo włoskie
Kodeks konsumencki
17
Artykuł 20 decreto legislativo n. 206, recante codice del consumo a norma dell’articolo 7 della legge di 29 luglio 2003, n. 229 (dekretu ustawodawczego nr 206 ustanawiającego kodeks konsumencki w rozumieniu art. 7 ustawy nr 229 z dnia 29 lipca 2003 r.) z dnia 6 września 2005 r. (dodatek zwyczajny do GURI nr 235 z dnia 8 października 2005 r., zwany dalej „kodeksem konsumenckim”), który transponował dyrektywę Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz.U. 1993, L 95, s. 29), stanowi:
„Praktyka handlowa jest uważana za nieuczciwą, jeżeli jest ona sprzeczna z zasadami staranności zawodowej i jeżeli zniekształca lub może zniekształcić w znacznym stopniu zachowanie gospodarcze – względem produktu – przeciętnego konsumenta, którego dotyczy lub do którego jest skierowana, albo przeciętnego członka szczególnej grupy konsumentów, której ta praktyka dotyczy”.
18
Artykuł 24 tego kodeksu, zatytułowany „Agresywne praktyki handlowe”, który transponuje wymogi zawarte w art. 8 dyrektywy 2005/29, przewiduje:
„1.   Praktykę handlową uznaje się za agresywną, jeżeli w konkretnym przypadku, biorąc pod uwagę wszystkie jej cechy i okoliczności, poprzez nękanie, przymus, w tym z użyciem siły fizycznej, lub bezprawny nacisk, w znaczny sposób ogranicza ona lub może ograniczyć swobodę wyboru przeciętnego konsumenta lub jego zachowanie względem produktu i tym samym powoduje lub może spowodować podjęcie przez niego decyzji dotyczącej transakcji, której inaczej by nie podjął.
[…]”.
Dekret z mocą ustawy nr 209 z dnia 7 września 2005 r.
19
Artykuł 120 quinques decreto legislativo n. 209 – codice delle assicurazioni private (dekretu ustawodawczego nr 209 – kodeks ubezpieczeń prywatnych) z dnia 7 września 2005 r. (dodatek zwyczajny do GURI nr 239 z dnia 13 października 2005 r.), zatytułowany „Sprzedaż krzyżowa”, ma następujące brzmienie:
„1.   W przypadku gdy produkt ubezpieczeniowy oferowany jest przez dystrybutora wraz z produktem uzupełniającym lub usługą uzupełniającą, które nie są ubezpieczeniem, jako część pakietu lub tej samej umowy, dystrybutor ubezpieczeń informuje kontrahenta, czy istnieje możliwość odrębnego zakupu poszczególnych składników, oraz przekazuje odpowiedni opis poszczególnych elementów umowy lub pakietu, a także osobne zestawienie kosztów i opłat dla każdego składnika.
2.   W okolicznościach, o których mowa w ust. 1, gdy ryzyko lub zakres ubezpieczenia wynikające z takiej umowy lub z takiego pakietu oferowanego kontrahentowi różnią się od ryzyka lub zakresu związanych z poszczególnymi składnikami rozpatrywanymi oddzielnie, dystrybutor ubezpieczeń przekazuje odpowiedni opis poszczególnych składników umowy lub pakietu i wskazuje, w jaki sposób ich wzajemne związki wpływają na ryzyko lub na zakres ubezpieczenia.
3.   W przypadku gdy produkt ubezpieczeniowy jest uzupełnieniem towaru lub usługi, które nie są ubezpieczeniem, jako część pakietu lub element tej samej umowy, dystrybutor ubezpieczeń oferuje klientowi możliwość odrębnego zakupu tego towaru lub tej usługi. Niniejszy ustęp nie ma zastosowania w przypadku, gdy produkt ubezpieczeniowy jest uzupełnieniem usługi inwestycyjnej lub działalności inwestycyjnej, zgodnie z definicją zawartą w art. 1 ust. 5 tekstu jednolitego ustawy o pośrednictwie finansowym, umowy kredytu zdefiniowanej w art. 120 quinquies ust. 1 lit. c) ustawy o prawie bankowym (tekst jednolity) lub rachunku płatniczego zdefiniowanego w art. 126 decies ustawy o prawie bankowym (tekst jednolity).
4.   W przypadkach, o których mowa w ust. 1 i 3, dystrybutor produktów ubezpieczeniowych wyjaśnia kontrahentowi powody, dla których produkt ubezpieczeniowy wchodzący w skład całościowego pakietu lub tej samej umowy uważa się za odpowiedni do spełnienia jego wymagań i potrzeb.
5.   W przypadkach, o których mowa w ust. 1 i 3, w związku z celem ochrony ubezpieczających, [Istituto per la vigilanza sulle assicurazioni (IVASS), organ nadzoru nad ubezpieczeniami, Włochy] może, w odniesieniu do działalności w zakresie dystrybucji ubezpieczeń, zastosować środki zapobiegawcze i dyskwalifikujące przewidziane w niniejszym kodeksie, w tym wykorzystać uprawnienie do zakazania sprzedaży – jako części pakietu lub samej umowy – ubezpieczenia razem z usługą lub produktem innymi niż ubezpieczenie, niezależnie od okoliczności, czy przynależność dotyczy ubezpieczenia, usługi lub produktu innych niż ubezpieczenie, jeżeli taka praktyka jest szkodliwa dla konsumentów. W odniesieniu do ubezpieczeniowych produktów inwestycyjnych powyższe uprawnienia wykonują IVASS i [Commissione Nazionale per le Società e la Borsa (Consob) (narodowa komisja ds. spółek i giełdy, Włochy)], zgodnie z ich odpowiednimi kompetencjami.
6.   Przepisy niniejszego artykułu nie mają zastosowania do dystrybucji produktów ubezpieczeniowych zapewniających ochronę przed różnymi rodzajami ryzyka.
7.   Niniejsze przepisy pozostają bez uszczerbku dla stosowania, w stosownych przypadkach, przepisów kodeksu konsumenckiego […]”.
Postępowanie główne i pytania prejudycjalne
20
Spółka Compass Banca, z siedzibą we Włoszech, w okresie od stycznia 2015 r. do lipca 2018 r. zaoferowała swoim klientom zawarcie różnych rodzajów pożyczek osobistych, a także produktów ubezpieczeniowych zapewniających ochronę od niektórych ryzyk, bez koniecznego związku z tymi pożyczkami. Z postanowienia odsyłającego wynika, że nawet jeśli zawarcie umowy ubezpieczenia nie było wstępnym warunkiem udzielenia pożyczki, to jednak było oferowane łącznie z tą pożyczką.
21
W dniu 13 września 2018 r. AGCM wszczął dochodzenie w celu ustalenia, czy ta praktyka handlowa była „nieuczciwa” w rozumieniu dyrektywy 2005/29.
22
W toku tego dochodzenia spółka Compass Banca przedstawiła propozycję zobowiązań dotyczących szeregu szczególnych środków mających na celu wyjaśnienie konsumentowi nieobowiązkowego charakteru zawarcia ubezpieczenia niezwiązanego z pożyczką osobistą. Wśród tych środków znajdowało się rozszerzenie na wszystkich klientów bezwarunkowego prawa do rozwiązania ich umów ubezpieczenia, bez wpływu na ich umowę pożyczki. Natomiast spółka Compass Banca odrzuciła wniosek AGCM o wyznaczenie na rzecz klientów siedmiodniowego okresu do namysłu pomiędzy datami podpisania umowy pożyczki i umowy ubezpieczenia. Uznała ona ten środek za nieproporcjonalny i asymetryczny, ponieważ nie miał on zastosowania do wszystkich konkurentów.
23
W dniu 11 marca 2019 r. spółka Compass Banca przedstawiła nową propozycję zobowiązań, która zawierała inne środki mające jej zdaniem na celu wywołanie skutku analogicznego do wprowadzenia siedmiodniowego okresu do namysłu wymaganego przez AGCM, takie jak obowiązek skontaktowania się z klientami siedem dni po podpisaniu przez nich umowy ubezpieczenia w celu zwrócenia się do nich o potwierdzenie, czy chcą zachować polisę ubezpieczeniową zawartą w ramach tej umowy, przy jednoczesnym zapewnieniu, że spółka ta pokryje koszt składki ubezpieczeniowej za okres odpowiadający tym siedmiu dniom.
24
Decyzją z dnia 2 kwietnia 2019 r., potwierdzoną w dniu 3 lipca 2019 r., AGCM odrzucił tę propozycję zobowiązań.
25
Decyzją z dnia 27 listopada 2019 r., doręczoną spółce Compass Banca w dniu 23 grudnia 2019 r., ACGM stwierdził, że spółka ta wdrożyła „agresywną”, a zatem „nieuczciwą” praktykę handlową w rozumieniu dyrektywy 2005/29, polegającą na „przymusowym połączeniu, w momencie zawierania umów, pożyczek osobistych z produktami ubezpieczeniowymi niezwiązanymi z kredytem”. Urząd ten zakazał kontynuacji tej praktyki oraz zastosował wobec spółki Compass Banca grzywnę w wysokości 4700000 EUR.
26
Następnie spółka Compass Banca wniosła skargę do Tribunale amministrativo regionale per il Lazio (regionalnego sądu administracyjnego w Lacjum, Włochy), kwestionując wydane w stosunku do niej decyzje AGCM wymienione w pkt 24 i 25 niniejszego wyroku, który to sąd wyrokiem nr 9516 z 2021 r. oddalił tę skargę.
27
Spółka Compass Banca wniosła apelację od tego wyroku do Consiglio di Stato (rady stanu, Włochy), która jest sądem odsyłającym.
28
W tym względzie spółka Compass Banca podnosi, że AGCM uznał jej praktykę handlową za „agresywną”, a zatem „nieuczciwą” w rozumieniu dyrektywy 2005/29, wyłącznie na tej podstawie, że polega ona na sprzedaży krzyżowej pożyczek osobistych i produktów ubezpieczeniowych, bez przedstawienia rzeczywistych dowodów na ów „agresywny” charakter w świetle szczególnych cech tej praktyki lub okoliczności sprawy. Spółka Compass Banca wywodzi z tego, że AGCM dokonał nieuzasadnionego i niedopuszczalnego odwrócenia ciężaru dowodu, zobowiązując ją do wykazania, że jej praktyka handlowa nie jest w rzeczywistości „agresywna” w rozumieniu tej dyrektywy.
29
AGCM podnosi, że poprzez sprzedaż krzyżową pożyczek osobistych i produktów ubezpieczeniowych spółka Compass Banca znacząco wpłynęła na swobodę wyboru swoich klientów i ją ograniczyła. AGCM stwierdza, że spółka Compass Banca w szczególności nie przekazała swoim klientom informacji o fakultatywnym charakterze produktu ubezpieczeniowego, i dodaje, że taka praktyka nie byłaby uznana za „agresywną”, gdyby danym klientom przyznano siedmiodniowy okres do namysłu pomiędzy datą podpisania umowy dotyczącej pożyczki osobistej a datą podpisania umowy dotyczącej produktu ubezpieczeniowego.
30
Sąd odsyłający zastanawia się przede wszystkim nad tym, czy pojęcie „przeciętnego konsumenta” w rozumieniu dyrektywy 2005/29 przywiązuje wystarczającą wagę do teorii „ograniczonej racjonalności”, która wymaga większej ochrony konsumentów. Zgodnie z tą teorią osoby często działają, nie dysponując wszystkimi niezbędnymi informacjami. W związku z tym, i w zakresie, w jakim są oni narażeni w szczególności na błędy w naukach poznawczych zwane „ramowaniem” (framing), konsumenci mogą zmienić swoje preferencje w zależności od sposobu prezentacji ofert umownych, które są im przedstawiane, a w konsekwencji – podejmować decyzje nieracjonalne w porównaniu do tych, które podjęłaby osoba dostatecznie dobrze poinformowana, a także dostatecznie uważna i ostrożna.
31
Następnie sąd ten zastanawia się, czy praktykę będącą przedmiotem postępowania głównego należy uznać za „agresywną” praktykę handlową, a tym samym „nieuczciwą” w rozumieniu dyrektywy 2005/29, w zakresie, w jakim oferty handlowe składane konsumentom w związku z umową pożyczki i produktem ubezpieczeniowym są przedstawiane w postaci błędu „ramowania” (framing), w taki sposób, aby wywołać u nich przekonanie, że udzielenie pożyczki osobistej jest uzależnione od zawarcia ubezpieczenia.
32
Wreszcie sąd odsyłający zastanawia się nad kwestią, czy art. 24 ust. 3 dyrektywy 2016/97, dotyczący sprzedaży krzyżowej produktów ubezpieczeniowych z innymi produktami, stoi na przeszkodzie temu, by AGCM zakazał praktyki handlowej takiej jak stosowana przez spółkę Compass Banca.
33
W tych okolicznościach Consiglio di Stato (rada stanu) postanowiła zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:
„1)
Czy pojęcie przeciętego konsumenta, o którym mowa w dyrektywie [2005/29], rozumianego jako konsument, który jest dostatecznie dobrze poinformowany oraz dostatecznie uważny i ostrożny – ze względu na swoją elastyczność i nieokreśloność – nie powinno być sformułowane z odniesieniem do najlepszej wiedzy i doświadczenia, a w konsekwencji odsyłać nie tylko do klasycznego pojęcia homo oeconomicus, ale także do zdobyczy [teorii] na temat ograniczonej racjonalności, któr[a] wykazał[a], jak ludzie często działają, ograniczając niezbędne informacje »nierozsądnymi« decyzjami, jeśli odniesie się je do tych, które zostałyby podjęte przez podmiot hipotetycznie uważny i rozsądny, a zatem zdobyczy, które wprowadzają większą potrzebę ochrony konsumentów w przypadku – coraz częściej powtarzającym się we współczesnej dynamice rynku – zagrożenia w zakresie nacisku poznawczego?
2)
Czy może zostać uznana za agresywną sama w sobie praktyka handlowa, w której ze względu na oprawę informacji [framing (ramowanie)] wybór może jawić się jako obowiązkowy i bez odmiennych możliwości, biorąc pod uwagę art. 6 ust. 1 dyrektywy 2005/29, uznający za wprowadzającą w błąd praktykę handlową, która w jakikolwiek sposób wprowadza lub może wprowadzić w błąd przeciętnego konsumenta, »w tym poprzez wszystkie okoliczności jej prezentacji«?
3)
Czy dyrektywa 2005/29 uzasadnia uprawnienia [krajowego organu ochrony konkurencji], (po ujawnieniu zagrożenia w zakresie nacisku psychologicznego związanego: [po pierwsze,] z trudną sytuacją, w której zwykle znajdują się osoby ubiegające się o kredyt, [po drugie,] ze złożonością umów przedłożonych do podpisu przez konsumenta, [po trzecie,] z jednoczesnym przedłożeniem oferty prezentowanej w pakiecie, [po czwarte,] z krótkim terminem udzielonym na podpisanie oferty), do wprowadzenia wyjątku od zasady możliwości łączenia sprzedaży produktów ubezpieczeniowych ze sprzedażą niezwiązanych produktów finansowych poprzez zobowiązanie do siedmiodniowego okresu [do namysłu] pomiędzy podpisaniem dwóch umów?
4)
Czy, w związku z takim uprawnieniem do tłumienia agresywnych praktyk handlowych, dyrektywa [2016/97], a w szczególności jej art. 24 ust. 3, stoi na przeszkodzie wydaniu przez [AGCM] decyzji na podstawie art. 2 lit. d) i j), art. 4, 8 i 9 dyrektywy 2005/29 oraz krajowego ustawodawstwa transponującego, przyjętego po odrzuceniu wniosku o zobowiązania w następstwie odmowy towarzystwa świadczącego usługi inwestycyjne w przypadku sprzedaży krzyżowej produktu finansowego i produktu ubezpieczeniowego niezwiązanego z tym pierwszym – oraz w przypadku wystąpienia zagrożenia nacisku na konsumenta związanego z okolicznościami konkretnego przypadku, które można również wywnioskować ze złożoności dokumentacji podlegającej zbadaniu – przyznania konsumentowi siedmiodniowego spatium deliberandi [okresu do namysłu] między sformułowaniem oferty krzyżowej a podpisaniem umowy ubezpieczeniowej?
5)
Czy uznanie za agresywną praktykę samego połączenia dwóch produktów finansowych i ubezpieczeniowych może w konsekwencji stanowić niedozwolony akt regulacyjny i nie spowoduje nałożenia na przedsiębiorcę (a nie na AGCM, jak powinno być) (trudnego do spełnienia) ciężaru udowodnienia, że nie chodzi o praktykę agresywną, która narusza dyrektywę 2005/29 (zwłaszcza że wskazana dyrektywa nie pozwala państwom członkowskim na przyjęcie bardziej restrykcyjnych środków niż środki w niej określone, nawet w celu zapewnienia wyższego poziomu ochrony konsumentów), lub czy przeciwnie, [należy uznać, że] to odwrócenie ciężaru dowodu nie istnieje, o ile na podstawie obiektywnych elementów stwierdza się konkretne zagrożenie nacisku na konsumenta potrzebującego uzyskania kredytu w obliczu złożonej oferty krzyżowej?”.
W przedmiocie pytań prejudycjalnych
W przedmiocie pytania pierwszego
W przedmiocie dopuszczalności
34
Spółka Compass Banca wyraża wątpliwości co do dopuszczalności pytania pierwszego, ponieważ w pytaniu tym pojęcie „przeciętnego konsumenta” zostało zdefiniowane w sposób odmienny w stosunku do zwykle stosowanej definicji, jako że uwzględnia ono ryzyko wywierania wpływu poznawczego na konsumentów, co czyni to pytanie hipotetycznym. Zważywszy bowiem, że decyzje zaskarżone w sprawie w postępowaniu głównym zostały wydane na podstawie przepisów krajowych transponujących art. 8 dyrektywy 2005/29, a nie jej art. 6, uwzględnienie takiego ryzyka nie ma znaczenia.
35
W tym względzie należy przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem w ramach współpracy pomiędzy Trybunałem a sądami krajowymi ustanowionej na mocy art. 267 TFUE jedynie do sądu krajowego, przed którym zawisł spór i na którym spoczywa odpowiedzialność za przyszły wyrok, należy, przy uwzględnieniu okoliczności konkretnej sprawy, zarówno ocena, czy dla wydania wyroku jest niezbędne uzyskanie orzeczenia prejudycjalnego, jak i ocena znaczenia pytań, z którymi sąd ten zwraca się do Trybunału. W związku z tym, jeśli postawione pytania dotyczą wykładni prawa Unii, Trybunał jest w zasadzie zobowiązany do wydania orzeczenia [wyrok z dnia 7 lutego 2023 r., Confédération paysanne i in. (Mutageneza losowa in vitro), C‑688/21, EU:C:2023:75, pkt 32].
36
Odmowa wydania przez Trybunał orzeczenia w przedmiocie pytania prejudycjalnego zadanego przez sąd krajowy jest możliwa tylko wtedy, gdy jest oczywiste, że wykładnia prawa Unii, o którą wniesiono, nie ma żadnego związku ze stanem faktycznym lub z przedmiotem postępowania głównego, gdy problem jest natury hipotetycznej bądź gdy Trybunał nie dysponuje informacjami w zakresie stanu faktycznego lub prawnego niezbędnymi do udzielenia użytecznej odpowiedzi na postawione mu pytania [wyrok z dnia 7 lutego 2023 r., Confédération paysanne i in. (Mutageneza losowa in vitro), C‑688/21, EU:C:2023:75, pkt 33].
37
W niniejszej sprawie poprzez pytanie pierwsze sąd odsyłający zmierza do uzyskania od Trybunału wykładni pojęcia „przeciętnego konsumenta” w celu ustalenia, czy praktykę handlową zwaną „ramowaniem” (framing), polegającą na jednoczesnym przedstawieniu oferty pożyczki osobistej i oferty produktu ubezpieczeniowego niezwiązanego z tą pożyczką, bez przyznania konsumentowi okresu do namysłu pomiędzy datą podpisania umów związanych z tymi ofertami, co ze względu na błąd ramowania mogłoby wywołać u przeciętnego konsumenta wrażenie, że musi on obowiązkowo zawrzeć umowę na podstawie tych dwóch ofert (zwaną dalej „praktyką handlową polegającą na »ramowaniu«”), należy uznać za agresywną praktykę handlową w szczególności w rozumieniu art. 8 i 9 dyrektywy 2005/29, a tym samym za nieuczciwą w rozumieniu art. 5 tej dyrektywy.
38
Tymczasem w celu ustalenia, czy daną praktykę handlową należy uznać za „agresywną” w rozumieniu tej dyrektywy, art. 8 tego aktu wyraźnie odwołuje się do pojęcia „przeciętnego konsumenta”.
39
W związku z tym nie wydaje się oczywiste, że wnioskowana wykładnia prawa Unii nie wykazuje żadnego związku ze stanem faktycznym w postępowaniu głównym lub z jego przedmiotem lub że problem podniesiony przez sąd odsyłający jest natury hipotetycznej. Ponadto Trybunał dysponuje wszystkimi okolicznościami faktycznymi i prawnymi koniecznymi do udzielenia użytecznej odpowiedzi na pytanie pierwsze.
40
Z powyższego wynika, że pytanie pierwsze jest dopuszczalne.
Co do istoty
41
Na wstępie należy przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem w ramach ustanowionej w art. 267 TFUE procedury współpracy między sądami krajowymi a Trybunałem do tego ostatniego należy udzielenie sądowi krajowemu użytecznej odpowiedzi, która umożliwi mu rozstrzygnięcie zawisłego przed nim sporu. Mając to na uwadze, Trybunał powinien w razie potrzeby przeformułować przedłożone mu pytania (wyrok z dnia 8 września 2022 r., IRnova, C‑399/21, EU:C:2022:648, pkt 22).
42
W niniejszej sprawie z postanowienia odsyłającego wynika, że poprzez pytanie pierwsze sąd odsyłający zmierza do ustalenia, czy w celu dokonania wykładni pojęcia „przeciętnego konsumenta” w rozumieniu dyrektywy 2005/29, a w szczególności jej art. 8, należy odnieść się nie tylko do „homo oeconomicus”, czyli zasadniczo do w pełni racjonalnego przy podejmowaniu decyzji podmiotu gospodarczego, ale także do najnowszych badań dotyczących teorii „ograniczonej racjonalności”, zgodnie z którą zdolność podejmowania decyzji przez konsumenta „sprzeciwia się ograniczeniom zdolności poznawczej wynikającym z liczby otrzymanych stymulacji, zdolności podtrzymania uwagi w czasie i zdolności przechowywania w pamięci wszystkich otrzymanych informacji”.
43
W tych okolicznościach należy uznać, że poprzez pytanie pierwsze sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy dyrektywę 2005/29 należy interpretować w ten sposób, że pojęcie „przeciętnego konsumenta” w rozumieniu tej dyrektywy należy definiować nie tylko poprzez odniesienie do dostatecznie dobrze poinformowanego oraz dostatecznie uważnego i ostrożnego konsumenta, lecz również z uwzględnieniem okoliczności, że zdolność do podejmowania decyzji przez daną osobę ulega zmianie wskutek ograniczeń, takich jak błędy poznawcze.
44
Na wstępie należy przypomnieć, że art. 5 ust. 2 dyrektywy 2005/29 odwołuje się do pojęcia „przeciętnego konsumenta” w celu ustalenia, czy praktyka handlowa, która jest sprzeczna z wymogami staranności zawodowej, może wywoływać skutki wystarczające do uzasadnienia jej zakazu jako nieuczciwej praktyki handlowej, czy też, ponieważ nie jest prawdopodobne, by wprowadziła ona w błąd jedynie bardzo łatwowiernego lub naiwnego konsumenta, należy ją uznać za zwolnioną z takiego zakazu.
45
To samo pojęcie zostało następnie powtórzone w art. 6–8 tej dyrektywy, które, jak wynika z jej art. 5 ust. 4, precyzują sposób, w jaki dwa kryteria określone w art. 5 ust. 2 tej dyrektywy, w celu uznania danej praktyki za nieuczciwą, mają zastosowanie do niektórych szczególnych form nieuczciwych praktyk handlowych.
46
Tymczasem co się tyczy wykładni, jaką należy nadać temu pojęciu, z motywu 18 tej dyrektywy wynika, że nawet jeśli właściwe jest zapewnienie wszystkim konsumentom ochrony przed nieuczciwymi praktykami handlowymi, Trybunał orzekł, w sprawach dotyczących reklamy, od czasu transpozycji dyrektywy 84/450, że należy badać wpływ praktyk handlowych na „hipotetycznego typowego konsumenta”.
47
Z motywu tego wynika również, że zgodnie z zasadą proporcjonalności oraz w celu umożliwienia skutecznego stosowania środków ochrony zawartych w dyrektywie 2005/29 dyrektywa ta za punkt odniesienia uznaje przeciętnego konsumenta, który jest dostatecznie dobrze poinformowany oraz dostatecznie uważny i ostrożny, z uwzględnieniem czynników społecznych, kulturowych i językowych.
48
Wynika z tego, jak orzekł Trybunał w kontekście dyrektywy 93/13, że to odniesienie do przeciętnego konsumenta stanowi obiektywne kryterium i że pojęcie „przeciętnego konsumenta” jest niezależne od konkretnej wiedzy danej osoby lub od posiadanych przez nią w rzeczywistości informacji. Ponadto temu obiektywnemu kryterium nie odpowiada ani konsument mniej poinformowany niż ten przeciętny konsument, ani konsument bardziej poinformowany od tego ostatniego [zob. podobnie wyrok z dnia 21 września 2023 r., mBank (Polski rejestr klauzul niedozwolonych), C‑139/22, EU:C:2023:692, pkt 60, 61, 66].
49
Niemniej jednak należy przypomnieć, że dyrektywa 2005/29 ma na celu zapewnienie wysokiego poziomu ochrony konsumentów poprzez zbliżenie przepisów państw członkowskich dotyczących nieuczciwych praktyk handlowych, które naruszają gospodarcze interesy konsumentów (wyrok z dnia 19 grudnia 2013 r., Trento Sviluppo i Centrale Adriatica, C‑281/12, EU:C:2013:859, pkt 31). Cel ten znajduje potwierdzenie w motywach 7, 11, 13 i 14 tej dyrektywy, zgodnie z którymi zakazane są praktyki handlowe, które bezpośrednio wpływają na decyzje dotyczące transakcji podejmowane przez konsumentów, zmieniają ich zachowania gospodarcze lub uniemożliwiają im dokonanie świadomego, a zatem efektywnego wyboru.
50
Ponadto, nawet jeśli motyw 18 tej dyrektywy precyzuje pojęcie „przeciętnego konsumenta”, to z motywu tego wynika również, że pojęcie to nie jest niezmienne i że sądy i organy krajowe powinny polegać na własnej możliwości oceny, z uwzględnieniem orzecznictwa Trybunału, w celu określenia typowej reakcji przeciętnego konsumenta w danym przypadku.
51
W konsekwencji, jak zauważył w istocie rzecznik generalny w pkt 40 opinii, określenie reakcji przeciętnego konsumenta w odniesieniu do danej praktyki handlowej „nie powinno być zadaniem czysto teoretycznym”. Należy również wziąć pod uwagę względy bardziej osadzone w rzeczywistości, o ile są one zgodne z doprecyzowaniem tego pojęcia w motywie 18 dyrektywy 2005/29.
52
Prawdą jest, że zgodnie z tym motywem przeciętny konsument jest osobą, po pierwsze, dostatecznie dobrze poinformowaną, a po drugie, dostatecznie uważną i ostrożną. Jednakże z uwagi na to, że zgodnie z art. 7 dyrektywy 2005/29 to do przedsiębiorcy należy dostarczenie konsumentom potrzebnych im istotnych informacji, z uwzględnieniem kontekstu, do podjęcia decyzji, ową cechę „dostatecznie dobrze poinformowanego” przeciętnego konsumenta należy rozumieć jako odnoszącą się do informacji, co do których można racjonalnie domniemywać, że są one znane każdemu konsumentowi, z uwzględnieniem istotnych czynników społecznych, kulturowych i językowych, a nie do informacji charakterystycznych dla danej transakcji. W konsekwencji owa cecha nie wyklucza, że praktyka handlowa może w sposób istotny zniekształcić zachowanie gospodarcze tego fikcyjnego konsumenta ze względu na brak informacji z jego strony.
53
Podobnie okoliczność, że pojęcie „przeciętnego konsumenta” należy rozumieć poprzez odniesienie do konsumenta „dostatecznie uważnego i ostrożnego”, nie wyklucza uwzględnienia wpływu błędów poznawczych na tego przeciętnego konsumenta, o ile zostanie wykazane, że takie błędy mogą wpływać na osobę, która jest dostatecznie dobrze poinformowana oraz dostatecznie uważna i ostrożna, w takim stopniu, że jej postępowanie uległoby istotnej zmianie.
54
Ponadto Trybunał stwierdził już, że przeciętny konsument może zostać wprowadzony w błąd i że w konsekwencji nie może on dokonywać swoich wyborów handlowych ani ze znajomością rzeczy, ani w sposób skuteczny (zob. podobnie wyrok z dnia 19 grudnia 2013 r., Trento Sviluppo i Centrale Adriatica, C‑281/12, EU:C:2013:859, pkt 34, 38).
55
Poza tym w dziedzinie prawa znaków towarowych Unii Europejskiej Trybunał orzekł, że należy wziąć pod uwagę okoliczność, iż poziom uwagi przeciętnego konsumenta może różnić się w zależności od kategorii danych towarów lub usług (zob. podobnie wyrok z dnia 22 czerwca 1999 r., Lloyd Schuhfabrik Meyer, C‑342/97, EU:C:1999:323, pkt 25, 26).
56
Co więcej, miał on już okazję stwierdzić, że przeciętnemu konsumentowi może zostać zasugerowane błędne postrzeganie informacji (zob. podobnie wyrok z dnia 26 października 2016 r., Canal Digital Danmark, C‑611/14, EU:C:2016:800, pkt 40, 41) oraz że jest mało prawdopodobne, by przeciętny konsument w określonych dziedzinach dysponował wiedzą techniczną pozwalającą zrozumieć wszystkie elementy ewentualnej oferty w celu dokonania wyboru w sposób całkowicie racjonalny (zob. podobnie wyrok z dnia 13 września 2018 r., Wind Tre i Vodafone Italia, C‑54/17 i C‑55/17, EU:C:2018:710, pkt 50–52).
57
Niemniej jednak, o ile zdolność konsumenta do podejmowania decyzji może zostać zniekształcona przez szereg ograniczeń, takich jak błędy poznawcze, o tyle nie oznacza to, że należy koniecznie uznać, iż każde ryzyko wystąpienia błędu poznawczego przy okazji praktyki handlowej miałoby koniecznie skutkować zniekształceniem zachowania tego fikcyjnego konsumenta. Trzeba jeszcze w należyty sposób wykazać, że w szczególnych okolicznościach konkretnej sytuacji taka praktyka może mieć wpływ na zgodę dostatecznie dobrze poinformowanej oraz dostatecznie uważnej i ostrożnej osoby w takim stopniu, że jej postępowanie uległoby istotnej zmianie.
58
W każdym razie do sądów krajowych należy w istocie określenie typowej reakcji przeciętnego konsumenta w danej sytuacji (zob. podobnie wyrok z dnia 26 października 2016 r., Canal Digital Danmark, C‑611/14, EU:C:2016:800, pkt 39).
59
W świetle całości powyższych rozważań na pytanie pierwsze powinno się odpowiedzieć, iż dyrektywę 2005/29 należy interpretować w ten sposób, że pojęcie „przeciętnego konsumenta” w rozumieniu tej dyrektywy należy definiować poprzez odniesienie do dostatecznie dobrze poinformowanego oraz dostatecznie uważnego i ostrożnego konsumenta. Taka definicja nie wyklucza jednak, że zdolność do podejmowania decyzji przez daną osobę może zostać zakłócona ograniczeniami, takimi jak błędy poznawcze.
W przedmiocie pytania drugiego
60
Na wstępie należy zauważyć, jak wynika z wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, że poprzez pytanie drugie sąd odsyłający zmierza do ustalenia, czy praktykę handlową polegającą na „ramowaniu” można uznać za „agresywną” w każdych okolicznościach w rozumieniu dyrektywy 2005/29, a tym samym za sprzeczną z tą dyrektywą wyłącznie na tej podstawie. Jednakże w tym drugim pytaniu sąd odsyłający powołuje się również na pojęcie praktyki handlowej „wprowadzającej w błąd”. Otóż jak wynika z art. 5 ust. 2 tej dyrektywy, agresywne praktyki handlowe i praktyki wprowadzające w błąd stanowią dwie kategorie nieuczciwych praktyk handlowych. Ponadto pojęcie praktyki handlowej uznawanej za nieuczciwą w każdych okolicznościach zostało wprowadzone w art. 5 ust. 5 tej dyrektywy.
61
W konsekwencji zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału przytoczonym w pkt 41 niniejszego wyroku należy uznać, że poprzez pytanie drugie sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 2 lit. j), art. 5 ust. 2 i 5 oraz art. 8 i 9 dyrektywy 2005/29 należy interpretować w ten sposób, że praktyka handlowa polegająca na równoczesnym przedstawianiu konsumentowi oferty pożyczki osobistej i oferty produktu ubezpieczeniowego niezwiązanego z tą pożyczką stanowi agresywną praktykę handlową w każdych okolicznościach lub przynajmniej praktykę handlową uznaną za nieuczciwą w każdych okolicznościach w rozumieniu tej dyrektywy.
62
W pierwszej kolejności należy przypomnieć, że rozdział 2 dyrektywy 2005/29, zatytułowany „Nieuczciwe praktyki handlowe”, obejmuje dwie sekcje, mianowicie sekcję 1, dotyczącą praktyk handlowych wprowadzających w błąd, oraz sekcję 2, dotyczącą agresywnych praktyk handlowych.
63
Artykuł 5 tej dyrektywy, znajdujący się w jej rozdziale 2, zakazuje w ust. 1 nieuczciwych praktyk handlowych, a w ust. 2 ustanawia kryteria pozwalające stwierdzić, czy dana praktyka handlowa ma charakter nieuczciwy.
64
Ów art. 5 w ust. 4 stanowi, że za nieuczciwe uznaje się w szczególności praktyki handlowe, które „wprowadzają w błąd” w rozumieniu art. 6 i 7 dyrektywy 2005/29, oraz praktyki handlowe, które są „agresywne” w rozumieniu art. 8 i 9 tej dyrektywy.
65
Artykuł 5 ust. 5 stanowi ponadto, że załącznik I do dyrektywy 2005/29 zawiera wykaz praktyk handlowych, które uznaje się za nieuczciwe w każdych okolicznościach, i że wykaz ten, obowiązujący we wszystkich państwach członkowskich, może zostać zmodyfikowany wyłącznie poprzez zmianę owej dyrektywy.
66
W tym względzie w motywie 17 dyrektywy 2005/29 uściślono, że w celu zapewnienia większej pewności prawa tylko praktyki wymienione w tym załączniku I uznaje się za nieuczciwe w każdych okolicznościach, bez konieczności dokonywania oceny konkretnego przypadku na podstawie art. 5–9 tej dyrektywy.
67
Ponieważ załącznik I do dyrektywy 2005/29 stanowi pełny i wyczerpujący wykaz praktyk handlowych, które uznaje się za nieuczciwe w każdych okolicznościach, praktykę handlową taką jak praktyka handlowa „ramowania” będąca przedmiotem postępowania głównego można uznać za agresywną praktykę handlową w każdych okolicznościach, a nawet bardziej ogólnie – za praktykę handlową uznaną za nieuczciwą w każdych okolicznościach w rozumieniu tej dyrektywy, tylko pod warunkiem, że odpowiada ona jednej z sytuacji wymienionych w tym załączniku.
68
Tymczasem lektura tego załącznika pozwala stwierdzić brak takiej zgodności, która zresztą nie była podnoszona w postępowaniu głównym.
69
Należy zatem uznać, że praktyka handlowa taka jak praktyka handlowa „ramowania” będąca przedmiotem postępowania głównego, polegająca na równoczesnym przedstawianiu konsumentowi oferty pożyczki osobistej i oferty produktu ubezpieczeniowego niezwiązanego z tą pożyczką, nie stanowi agresywnej praktyki handlowej w każdych okolicznościach, a nawet praktyki handlowej uznanej za nieuczciwą w każdych okolicznościach w rozumieniu rzeczonej dyrektywy.
70
Zważywszy jednak, że w świetle informacji zawartych w aktach sprawy przekazanych Trybunałowi nie można wykluczyć, iż AGCM uznał praktykę sporną w postępowaniu głównym za „agresywną” w wyniku pogłębionej analizy spornej praktyki handlowej przeprowadzonej z uwzględnieniem okoliczności sprawy, należy w drugiej kolejności, i w celu udzielenia sądowi odsyłającemu użytecznej odpowiedzi, zbadać, czy praktyka handlowa polegająca na „ramowaniu” może stanowić agresywną praktykę handlową w rozumieniu dyrektywy 2005/29 z tego tylko powodu, że polega ona na równoczesnym przedstawieniu konsumentowi oferty pożyczki osobistej i oferty produktu ubezpieczeniowego niezwiązanego z tą pożyczką, bez przyznania konsumentowi okresu do namysłu pomiędzy podpisaniem dwóch umów dotyczących tych ofert, nawet gdyby praktyka ta mogła spowodować błąd ramowania, wywołując u tego konsumenta wrażenie, że musi on obowiązkowo zawrzeć ubezpieczenie w celu uzyskania pożyczki osobistej.
71
Z art. 8 dyrektywy 2005/29 wynika, że praktykę handlową uznaje się za agresywną, jeżeli w znaczny sposób ogranicza ona lub może w istotny sposób ograniczyć, poprzez nękanie, przymus, w tym z użyciem siły fizycznej, lub bezprawny nacisk, swobodę wyboru przeciętnego konsumenta lub jego zachowanie względem produktu i tym samym powoduje lub może spowodować podjęcie przez niego decyzji dotyczącej transakcji, której inaczej by nie podjął.
72
Tymczasem, w braku definicji pojęć „nękania” i „przymusu” w rozumieniu tego art. 8, w celu zdefiniowania tych pojęć należy odnieść się do zwykłego znaczenia, jakie mają one w języku potocznym, co wyklucza możliwość, by praktyka handlowa mogła wprowadzać formę nękania lub przymusu z tego tylko powodu, że posiada ona cechy praktyki handlowej polegającej na ramowaniu.
73
Jeśli chodzi o możliwość, by taka praktyka handlowa skutkowała „bezprawnym naciskiem” w rozumieniu wspomnianego art. 8, należy przypomnieć, że to ostatnie pojęcie, zdefiniowane w art. 2 lit. j) dyrektywy 2005/29, obejmuje wykorzystanie przewagi względem konsumenta w celu wywarcia na niego presji, także bez użycia siły fizycznej lub groźby jej użycia, w sposób znacznie ograniczający zdolność konsumenta do podjęcia świadomej decyzji. Jak wynika z orzecznictwa Trybunału, bezprawny nacisk nie musi być naciskiem niezgodnym z prawem, lecz jest naciskiem, który – bez względu na to, czy jest zgodny z prawem – powoduje w sposób aktywny, poprzez pewną presję, wymuszone uwarunkowanie woli konsumenta (wyrok z dnia 12 czerwca 2019 r., Orange Polska, C‑628/17, EU:C:2019:480, pkt 33).
74
Stosowanie przez przedsiębiorcę sposobu zawierania lub zmiany umów można zatem uznać za „agresywną praktykę handlową” ze względu na wywieranie bezprawnego nacisku poprzez przyjęcie nieuczciwych zachowań, które skutkują wywieraniem presji na konsumenta w taki sposób, że jego swoboda wyboru zostaje w istotny sposób naruszona, takich jak zachowania uciążliwe dla przeciętnego konsumenta lub zakłócające jego namysł (zob. podobnie wyrok z dnia 12 czerwca 2019 r., Orange Polska, C‑628/17, EU:C:2019:480, pkt 47).
75
Tymczasem praktyka polegająca na równoczesnym przedstawieniu konsumentowi oferty pożyczki osobistej i oferty produktu ubezpieczeniowego niezwiązanego z tą pożyczką, bez pozostawienia mu okresu do namysłu pomiędzy podpisaniem umów dotyczących tych ofert, nie oznacza sama w sobie istnienia działań nacisku, nawet gdyby praktyka ta mogła spowodować błąd ramowania. W konsekwencji taka praktyka nie może sama w sobie stanowić „bezprawnego nacisku” w rozumieniu art. 8 dyrektywy 2005/29.
76
Niemniej jednak należy przypomnieć, że dyrektywa 2005/29 wymienia wśród nieuczciwych praktyk handlowych nie tylko agresywne praktyki handlowe, ale także praktyki handlowe wprowadzające w błąd zdefiniowane w art. 6 ust. 1 lit. e) tej dyrektywy jako obejmujące praktyki handlowe, które w jakikolwiek sposób wprowadzają lub mogą wprowadzić w błąd przeciętnego konsumenta, w szczególności w odniesieniu do niezbędnej usługi, i które powodują lub mogą spowodować podjęcie przez konsumenta decyzji dotyczącej transakcji, której inaczej by nie podjął.
77
W sprawie rozpatrywanej w postępowaniu głównym zatem tylko wtedy, gdyby przy okazji rozpatrywanej praktyki przedsiębiorca nie tylko nie przyznał konsumentowi okresu do namysłu pomiędzy podpisaniem umowy pożyczki i umowy ubezpieczenia, ale też, co więcej, uciekł się do nękania, przymusu lub bezprawnego nacisku, praktyka taka mogłaby zostać uznana za „agresywną” w rozumieniu art. 8 dyrektywy 2005/29. Natomiast nawet w braku nękania, przymusu lub bezprawnego nacisku wspomniana praktyka może zostać zakwalifikowana jako „praktyka handlowa wprowadzająca w błąd”, a w konsekwencji jako „nieuczciwa praktyka handlowa”, jeżeli spełnia ona przesłanki określone w art. 6 i 7 tej dyrektywy.
78
W tym względzie należy przypomnieć, że z orzecznictwa wynika, iż istotne jest udzielenie konsumentowi, nawet przed zawarciem umowy, jasnych i adekwatnych informacji (zob. podobnie wyrok z dnia 12 czerwca 2019 r., Orange Polska, C‑628/17, EU:C:2019:480, pkt 34 i przytoczone tam orzecznictwo).
79
Otóż równoczesne przedstawienie dwóch ofert na odrębne usługi, nawet jeśli oferty te nie są prawnie powiązane, może wymagać dostarczenia konsumentowi dodatkowych informacji właśnie po to, aby nie został on wprowadzony w błąd co do braku związku między tymi ofertami.
80
W niniejszej sprawie z opisu zawartego w postanowieniu odsyłającym wynika, że przedstawienie dwóch ofert będące przedmiotem postępowania głównego mogło wywołać u konsumenta przekonanie, iż uzyskanie pożyczki nie było możliwe bez wykupienia produktu ubezpieczeniowego rozpatrywanego w postępowaniu głównym, tym bardziej że pewne ryzyka dotyczące pożyczki, takie jak w szczególności pogorszenie stanu zdrowia, które mogłyby przeszkodzić w wypełnieniu zobowiązań umownych dotyczących pożyczki, były objęte tą polisą ubezpieczeniową.
81
Ponadto sąd odsyłający odnosi się w pytaniu trzecim do sytuacji potrzeby, w której zwykle znajduje się osoba ubiegająca się o finansowanie, do złożoności umów składanych do podpisu przez konsumenta, do równoczesnego przedstawienia ofert krzyżowych oraz do krótkiego terminu wyznaczonego na zawarcie danej oferty.
82
Jednakże z postanowienia odsyłającego wynika również, że spółka Compass Banca twierdzi, iż należycie poinformowała zainteresowanych konsumentów o tym, że rozpatrywany w postępowaniu głównym produkt ubezpieczeniowy nie był związany z pożyczką osobistą i że przekazała ona tym konsumentom odpowiednie dokumenty, w tym na etapie poprzedzającym zawarcie umowy.
83
Ostatecznie do sądu odsyłającego należy zbadanie, czy praktyka handlowa będąca przedmiotem postępowania głównego może stanowić „nieuczciwą praktykę handlową”, w szczególności w zakresie, w jakim może ona zostać zakwalifikowana jako „praktyka handlowa wprowadzająca w błąd” w rozumieniu art. 6 i 7 dyrektywy 2005/29 lub „agresywna praktyka handlowa” w rozumieniu art. 8 i 9 tej dyrektywy.
84
W świetle całości powyższych rozważań na pytanie drugie należy odpowiedzieć, że art. 2 lit. j), art. 5 ust. 2 i 5 oraz art. 8 i 9 dyrektywy 2005/29 należy interpretować w ten sposób, że praktyka handlowa polegająca na równoczesnym przedstawianiu konsumentowi oferty pożyczki osobistej i oferty produktu ubezpieczeniowego niezwiązanego z tą pożyczką nie stanowi ani agresywnej praktyki handlowej w każdych okolicznościach, ani też praktyki handlowej uznanej za nieuczciwą w każdych okolicznościach w rozumieniu tej dyrektywy.
W przedmiocie pytania trzeciego
85
Poprzez pytanie trzecie sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy dyrektywę 2005/29 należy interpretować w ten sposób, że stoi ona na przeszkodzie przepisowi krajowemu, który pozwala organowi krajowemu, po stwierdzeniu „agresywnego” charakteru lub, bardziej ogólnie, „nieuczciwego” charakteru praktyki handlowej przyjętej przez danego przedsiębiorcę, na zobowiązanie tego przedsiębiorcy do przyznania temu konsumentowi rozsądnego okresu do namysłu pomiędzy datami podpisania umowy ubezpieczenia i umowy pożyczki.
86
W tym względzie należy zauważyć, że zgodnie z art. 1 dyrektywy 2005/29 celem tego aktu jest przyczynienie się do właściwego funkcjonowania rynku wewnętrznego i osiągnięcie wysokiego poziomu ochrony konsumentów poprzez zbliżenie przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych państw członkowskich odnoszących się do nieuczciwych praktyk handlowych szkodzących interesom gospodarczym konsumentów.
87
Jak wynika z motywu 14 dyrektywy 2005/29, ponieważ zbliżenie to przybiera formę pełnej harmonizacji tych przepisów państw członkowskich, należy stwierdzić, że dyrektywa ta zakazuje tym państwom członkowskim utrzymywania lub przyjmowania środków w tej zharmonizowanej dziedzinie, których dyrektywa 2005/29 nie przewiduje lub na które nie zezwala, nawet jeśli takie środki mają na celu zapewnienie wyższego poziomu ochrony konsumentów (zob. podobnie wyrok z dnia 9 listopada 2010 r., Mediaprint Zeitungs- und Zeitschriftenverlag, C‑540/08, EU:C:2010:660, pkt 38).
88
Tymczasem, jak wynika z odpowiedzi na pytanie drugie, praktyka handlowa taka jak praktyka handlowa polegająca na „ramowaniu” będąca przedmiotem postępowania głównego nie stanowi agresywnej praktyki handlowej w każdych okolicznościach ani też nieuczciwej praktyki w każdych okolicznościach w rozumieniu dyrektywy 2005/29.
89
Prawdą jest, że zgodnie z art. 3 ust. 9 tej dyrektywy, w odniesieniu do usług finansowych w rozumieniu dyrektywy 2002/65, które obejmują wszelkie usługi związane z pożyczką lub z ubezpieczeniem, państwa członkowskie mogą nakładać wymogi o charakterze bardziej restryktywnym lub nakazowym niż wymogi nałożone przez dyrektywę 2005/29 w objętej nią dziedzinie zbliżania ustawodawstw.
90
Jednakże, po pierwsze, z uprawnienia tego należy korzystać z poszanowaniem bezwzględnie obowiązujących przepisów prawa Unii, w razie potrzeby również z poszanowaniem wszelkich innych stosownych instrumentów prawnych. Po drugie, aby organ mógł na podstawie tego uprawnienia nałożyć wymogi bardziej restrykcyjne lub surowsze niż wymogi przewidziane w dyrektywie 2005/29, uprawnienie to powinno zostać wdrożone przez dane państwo członkowskie ze szczegółowością, precyzją i jasnością koniecznymi, aby spełnić wymóg pewności prawa [zob. analogicznie wyrok z dnia 3 września 2020 r., Subdelegación del Gobierno en Barcelona (Rezydenci długoterminowi), C‑503/19 i C‑592/19, EU:C:2020:629, pkt 35 i przytoczone tam orzecznictwo].
91
W konsekwencji dyrektywa 2005/29 stoi na przeszkodzie temu, aby organ krajowy mógł ustanowić, w celu ochrony konsumentów, ogólny lub prewencyjny obowiązek przestrzegania określonego okresu do namysłu w przypadku praktyki handlowej polegającej na równoczesnym przedstawieniu oferty produktu ubezpieczeniowego i oferty umowy pożyczki, jeżeli ani taki obowiązek, ani kompetencja takiego organu do ustanowienia takiego obowiązku nie zostały wyraźnie przewidziane w przepisach krajowych.
92
Natomiast dyrektywa 2005/29 nie stoi na przeszkodzie temu, aby państwa członkowskie przewidziały w swoich przepisach krajowych, że organ krajowy, po stwierdzeniu w drodze szczegółowego badania praktyki handlowej danego przedsiębiorcy, że praktyka ta jest „agresywna”, a zatem, bardziej ogólnie, „nieuczciwa” w rozumieniu tej dyrektywy, może skorzystać z uprawnienia do wydania nakazu przeciwko temu przedsiębiorcy.
93
Zgodnie bowiem z art. 11 ust. 1 akapit pierwszy dyrektywy 2005/29 państwa członkowskie powinny zapewnić odpowiednie i skuteczne środki zwalczania nieuczciwych praktyk handlowych w celu zapewnienia zgodności z przepisami tej dyrektywy.
94
Niemniej jednak należy w szczególności zauważyć, po pierwsze, że art. 4 dyrektywy 2005/29 stanowi wyraźnie, iż państwa członkowskie nie mogą ograniczać swobody świadczenia usług z przyczyn związanych z dziedziną, w której ta dyrektywa ma na celu zbliżenie obowiązujących przepisów. Po drugie, zgodnie z art. 51 ust. 1 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej, przy stosowaniu prawa Unii państwa członkowskie muszą szanować prawa zagwarantowane w Karcie.
95
Tymczasem środek wydany przez organ krajowy, który w celu zakończenia agresywnej praktyki handlowej zobowiązywałby do przestrzegania rozsądnego okresu do namysłu pomiędzy datami podpisania umowy pożyczki osobistej i umowy ubezpieczenia, mógłby naruszać swobodę świadczenia usług i ograniczać wolność prowadzenia działalności gospodarczej przez zainteresowanego przedsiębiorcę.
96
W związku z tym, zgodnie z zasadą proporcjonalności, organ krajowy może zastosować taki środek tylko wtedy, gdy zostanie wykazane, że z powodów, które skłoniły ten organ do zakwalifikowania danej praktyki handlowej jako „agresywna” lub przynajmniej „nieuczciwa”, nie istnieją inne równie skuteczne środki mające na celu położenie kresu tej praktyce, które w mniejszym stopniu naruszałyby swobodę świadczenia usług i wolność prowadzenia działalności gospodarczej danego przedsiębiorcy.
97
W świetle całości powyższych rozważań na pytanie trzecie należy odpowiedzieć, iż dyrektywę 2005/29 należy interpretować w ten sposób, że nie stoi ona na przeszkodzie przepisowi krajowemu, który pozwala organowi krajowemu, po stwierdzeniu „agresywnego” charakteru lub, bardziej ogólnie, „nieuczciwego” charakteru praktyki handlowej przyjętej przez danego przedsiębiorcę, na zobowiązanie tego przedsiębiorcy do przyznania temu konsumentowi rozsądnego okresu do namysłu pomiędzy datami podpisania umowy ubezpieczenia i umowy pożyczki, chyba że istnieją inne środki w mniejszym stopniu naruszające wolność prowadzenia działalności gospodarczej, które byłyby równie skuteczne dla położenia kresu „agresywnemu” lub, bardziej ogólnie, „nieuczciwemu” charakterowi tej praktyki.
W przedmiocie pytania czwartego
98
Poprzez pytanie czwarte sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 24 ust. 3 dyrektywy 2016/97 należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie temu, aby organ krajowy wymagał od przedsiębiorcy, którego praktyka handlowa polegająca na ramowaniu jest uważana za „agresywną” w rozumieniu art. 8 i 9 dyrektywy 2005/29 lub, bardziej ogólnie, za „nieuczciwą” w rozumieniu art. 5 ust. 2 tej dyrektywy, aby w celu położenia kresu tej praktyce przyznał on konsumentowi rozsądny okres do namysłu pomiędzy datami podpisania danych umów.
99
Na wstępie należy stwierdzić, że pytanie czwarte dotyczy sprzedaży krzyżowej pożyczki osobistej i produktu ubezpieczeniowego oraz że dystrybucja produktów ubezpieczeniowych jest regulowana dyrektywą 2016/97.
100
W tym względzie należy przypomnieć, że zgodnie z art. 3 ust. 4 dyrektywy 2005/29 w przypadku kolizji pomiędzy przepisami tej dyrektywy a innymi przepisami prawnymi Unii regulującymi szczególne aspekty nieuczciwych praktyk handlowych te inne przepisy mają pierwszeństwo i stosuje się je do tych szczególnych aspektów.
101
Artykuł 24 dyrektywy 2016/97 nakłada na dystrybutorów produktów ubezpieczeniowych sprzedawanych krzyżowo z innymi produktami szczególne obowiązki.
102
Zgodnie z art. 24 ust. 3 dyrektywy 2016/97, będącym jedynym przepisem, do którego odnosi się sąd odsyłający w ramach pytania czwartego, w przypadku gdy produkt ubezpieczeniowy jest produktem uzupełniającym w stosunku do towaru lub usługi, które nie są ubezpieczeniem w ramach tego samego porozumienia, dystrybutor ubezpieczeń powinien dać klientowi możliwość zakupu towaru lub usługi oddzielnie.
103
Tymczasem zgodnie z art. 24 ust. 7 dyrektywy 2016/97 państwa członkowskie mogą utrzymać lub przyjąć dodatkowe bardziej restrykcyjne środki lub interweniować w poszczególnych przypadkach, zakazując sprzedaży ubezpieczeń wraz z usługą uzupełniającą lub z produktem uzupełniającym, które nie są ubezpieczeniem, jako części pakietu lub tej samej umowy, jeżeli mogą one wykazać, że takie praktyki są szkodliwe dla konsumentów. Jak zauważył rzecznik generalny w pkt 92 opinii, przepis ten ma zastosowanie tylko wtedy, gdy po pierwsze, produkt ubezpieczeniowy można uznać za produkt „główny” lub „zasadniczy”, a inny produkt lub usługa są „uzupełniające” lub „dodatkowe” względem niego, oraz po drugie, oba produkty są „oferowane jako część pakietu lub tej samej umowy”.
104
Niemniej jednak należy zauważyć, że zasada zawarta w art. 24 ust. 3 dyrektywy 2016/97 nie reguluje szczególnych aspektów nieuczciwych praktyk handlowych, lecz jedynie wymaga, niezależnie od wszelkich rozważań dotyczących uczciwości spornej praktyki handlowej, aby w przypadku „sprzedaży krzyżowej” konsumentom takich produktów lub usług zapewnić im możliwość ich oddzielnego zakupu.
105
Tym samym art. 24 ust. 3 nie wymaga, aby właściwe organy krajowe wykraczały poza to, co jest wymagane na mocy dyrektywy 2005/29. W rzeczywistości przepis ten wymaga jedynie, aby w przypadku „sprzedaży krzyżowej” takich produktów lub usług konsumenci mieli również możliwość nabycia ich oddzielnie.
106
Ponadto, jak zauważył rzecznik generalny w pkt 95 opinii, przepis ten nie wymaga również, aby organy te ograniczyły swoje działania do takich, które mieszczą się poniżej uprawnień przysługujących im na mocy dyrektywy 2005/29.
107
W świetle całości powyższych rozważań na pytanie czwarte należy odpowiedzieć, iż art. 24 ust. 3 dyrektywy 2016/97 należy interpretować w ten sposób, że nie stoi on na przeszkodzie temu, aby organ krajowy wymagał od przedsiębiorcy, którego praktyka handlowa polegająca na ramowaniu jest uważana za „agresywną” w rozumieniu art. 8 i 9 dyrektywy 2005/29 lub, bardziej ogólnie, za „nieuczciwą” w rozumieniu art. 5 ust. 2 tej dyrektywy, aby w celu położenia kresu tej praktyce przyznał on konsumentowi rozsądny okres do namysłu pomiędzy datami podpisania danych umów.
W przedmiocie piątego pytania prejudycjalnego
108
Poprzez pytanie piąte sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy dyrektywę 2005/29 należy interpretować w ten sposób, że zakwalifikowanie danego rodzaju praktyki handlowej jako „agresywnej” w każdych okolicznościach w rozumieniu art. 8 i 9 tej dyrektywy lub, bardziej ogólnie, „nieuczciwej” w każdych okolicznościach w rozumieniu art. 5 ust. 2 tej dyrektywy prowadzi do sprzecznego z prawem Unii przeniesienia ciężaru dowodu na przedsiębiorcę.
109
Jak wynika z odpowiedzi na pytanie drugie, udzielonej w pkt 84 niniejszego wyroku, praktyki handlowej takiej jak rozpatrywana w postępowaniu głównym nie można uznać za agresywną praktykę handlową w każdych okolicznościach ani, bardziej ogólnie, za praktykę handlową nieuczciwą w każdych okolicznościach w rozumieniu dyrektywy 2005/29.
110
Biorąc pod uwagę tę odpowiedź, nie ma potrzeby udzielania odpowiedzi na pytanie piąte.
W przedmiocie kosztów
111
Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi.
Z powyższych względów Trybunał (piąta izba) orzeka, co następuje:
1)
Dyrektywę 2005/29/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 11 maja 2005 r. dotyczącą nieuczciwych praktyk handlowych stosowanych przez przedsiębiorstwa wobec konsumentów na rynku wewnętrznym oraz zmieniającą dyrektywę Rady 84/450/EWG, dyrektywy 97/7/WE, 98/27/WE i 2002/65/WE Parlamentu Europejskiego i Rady oraz rozporządzenie (WE) nr 2006/2004 Parlamentu Europejskiego i Rady („dyrektywę o nieuczciwych praktykach handlowych”)
należy interpretować w ten sposób, że:
pojęcie „przeciętnego konsumenta” w rozumieniu tej dyrektywy należy definiować poprzez odniesienie do dostatecznie dobrze poinformowanego oraz dostatecznie uważnego i ostrożnego konsumenta. Taka definicja nie wyklucza jednak, że zdolność do podejmowania decyzji przez daną osobę może zostać zakłócona ograniczeniami, takimi jak błędy poznawcze.
2)
Artykuł 2 lit. j), art. 5 ust. 2 i 5 oraz art. 8 i 9 dyrektywy 2005/29
należy interpretować w ten sposób, że:
praktyka handlowa polegająca na równoczesnym przedstawianiu konsumentowi oferty pożyczki osobistej i oferty produktu ubezpieczeniowego niezwiązanego z tą pożyczką nie stanowi ani agresywnej praktyki handlowej w każdych okolicznościach, ani też praktyki handlowej uznanej za nieuczciwą w każdych okolicznościach w rozumieniu tej dyrektywy.
3)
Dyrektywę 2005/29
należy interpretować w ten sposób, że:
nie stoi ona na przeszkodzie przepisowi krajowemu, który pozwala organowi krajowemu, po stwierdzeniu „agresywnego” charakteru lub, bardziej ogólnie, „nieuczciwego” charakteru praktyki handlowej przyjętej przez danego przedsiębiorcę, na zobowiązanie tego przedsiębiorcy do przyznania temu konsumentowi rozsądnego okresu do namysłu pomiędzy datami podpisania umowy ubezpieczenia i umowy pożyczki, chyba że istnieją inne środki w mniejszym stopniu naruszające wolność prowadzenia działalności gospodarczej, które byłyby równie skuteczne dla położenia kresu „agresywnemu” lub, bardziej ogólnie, „nieuczciwemu” charakterowi tej praktyki.
4)
Artykuł 24 ust. 3 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/97 z dnia 20 stycznia 2016 r. w sprawie dystrybucji ubezpieczeń
należy interpretować w ten sposób, że:
nie stoi on na przeszkodzie temu, aby organ krajowy wymagał od przedsiębiorcy, którego praktyka handlowa polegająca na ramowaniu jest uważana za „agresywną” w rozumieniu art. 8 i 9 dyrektywy 2005/29 lub, bardziej ogólnie, za „nieuczciwą” w rozumieniu art. 5 ust. 2 tej dyrektywy, aby w celu położenia kresu tej praktyce przyznał on konsumentowi rozsądny okres do namysłu pomiędzy datami podpisania danych umów.
Podpisy
(
*1
)	Język postępowania: włoski.