62008CC0568_MT
Opinion of the Advocate-General
Opinion of the Advocate-General
1. It-talba għal deċiżjoni preliminari mressqa mir-Rechtbank Assen (il-Pajjiżi l-Baxxi) tirrigwarda l-interpretazzjoni tad-Direttiva tal-Kunsill 89/665/KEE, tal-21 ta’ Diċembru 1989, dwar il-koordinazzjoni tal-liġijiet, ir-regolamenti u d-dispożizzjonijiet amministrattivi rigward l-applikazzjoni tal-proċeduri ta’ reviżjoni għall-għoti ta’ kuntratti ta’ provvista pubblika u xogħlijiet pubbliċi (2) fil-verżjoni emendata bid-Direttiva tal-Kunsill 92/50/KEE, tat-18 ta’ Ġunju 1992 (3), (iktar ’il quddiem id-“Direttiva 89/665”).
2. Permezz tal-ħames domandi li għamlet, li l-parti l-kbira minnhom kienu suddiviżi f’diversi punti, ir-Rechtbank qed titlob lill-Qorti tal-Ġustizzja biex tagħti deċiżjoni dwar żewġ materji manifestament distinti.
3. Ir-Recthbank tixtieq li jiġi ppreċiżat, min-naħa l-waħda, jekk il-proċeduri ta’ reviżjoni previsti mid-Direttiva 89/665, u b’mod speċifiku, mill-Artikolu 1(1) u (3) kif ukoll mill-Artikolu 2(1) u (6), jipprekludux leġiżlazzjoni nazzjonali tal-proċedura li tirrigwarda l-miżuri kawtelatorji bħalma hija l-leġiżlazzjoni Olandiża, li fil-qasam tal-kuntratti pubbliċi tagħti, bħala regola ġenerali, il-ġurisdizzjoni lill-qrati ċivili filwaqt li tillimita l-iskambju tat-talbiet u l-provi, u li, fl-aħħar mill-aħħar, tagħti lil dawn il-miżuri kawtelatorji status awtonomu fir-rigward tal-proċedura fuq il-mertu li tirregola b’mod definittiv ir-relazzjonijiet legali bejn il-partijiet, b’tali mod li dawn il-miżuri b’hekk jakkwistaw ċerta permanenza.
4. Min-naħa l-oħra, ir-Rechtbank tistaqsi jekk, għall-finijiet tal-applikazzjoni tal-Artikolu 2(1)(ċ) tad-Direttiva 89/665, jiġifieri sabiex “[jingħata] kumpens lill-persuni milquta minn ksur”, id-dritt tal-Unjoni jistabbilixxix kriterji li jippermettu li tiġi attribwita r-responsabbiltà, u li jiġi ddeterminat u kkwantifikat id-dannu.
5. B’hekk, din il-kawża qed tagħti lill-Qorti tal-Ġustizzja l-possibbiltà biex tippreċiża ċerti termini tad-Direttiva 89/665, li huma ferm sinjifikattivi sabiex tinżamm il-legalità li d-dritt tal-Unjoni jeżiġi fil-kuntest tal-għoti ta’ kuntratti pubbliċi.
I – Il-fatti
6. Billi l-Provinċja ta’ Drenthe (iktar ’il quddiem il-“Provinċja”) iddeċidiet li tirrestawra żewġ pontijiet li jintrefgħu u jitbaxxew bil-kontrapiż (bascule bridges) fuq il-kanal Erica-Ter Appel fil-komun ta’ Emmen, hija nediet sejħa għal offerti għall-għoti ta’ kuntratt pubbliku għal xogħlijiet, li ġiet ippubblikata fil-Ġurnal Uffiċjali tal-Unjoni Ewropea fit-18 ta’ Lulju 2007 (4) .
7. L-Unoni Ewropea tat sussidju insostenn ta’ dan il-proġett bil-kundizzjoni li x-xogħlijiet jitwettqu f’ċertu terminu, li kellu jiskadi fl-1 ta’ Lulju 2008.
8. Fost l-erba’ offerti li ġew ippreżentati, l-iktar waħda baxxa kienet dik tal-impriża Machinefabriek Emmen BV (iktar ’il quddiem “MFE”), b’dik ta’ Combinatie Spijker Infrabouw (iktar ’il quddiem “Combinatie”) li ġiet fit-tieni post.
9. Fit-2 ta’ Ottubru 2007, il-Provinċja informat lil Combinatie li kellha l-ħsieb li tagħti l-kuntratt lil MFE peress li l-offerta ta’ din tal-aħħar kienet l-iktar waħda baxxa.
10. Xejn kuntenta b’din id-deċiżjoni dwar l-għoti tal-kuntratt, Combinatie, fit-18 ta’ Ottubru 2007, talbet mandat ta’ inibizzjoni provviżorju fil-konfront tal-Provinċja quddiem l-imħallef għal miżuri provviżorji tar-Rechtbank Assen (iktar ’il quddiem l-“imħallef għal miżuri provviżorji”) fejn talbitu jiddeċiedi li MFE kienet ippreżentat offerta mhux valida u li għalhekk kienet hija, Combinatie, li tefgħet l-iktar offerta baxxa kif ukoll li jikkundanna lill-Provinċja tagħtiha l-kuntratt meta jasal il-waqt.
11. Minkejja dawn il-proċeduri għal miżuri provviżorji, il-Provinċja informat lill-offerenti kollha, b’ittra tal-1 ta’ Novembru 2007, li kienet iddeċidiet li tirtira s-sejħa għal offerti tagħha u, konsegwentement, li tirrevoka d-deċiżjoni dwar l-għoti tal-kuntratt li kienet innotifikat fit-2 ta’ Ottubru 2007, għaliex deherilha li l-proċedura kienet ivvizzjata b’ċerti diffetti sinjifikattivi (5) .
12. Minkejja dan, Combinatie ma rtiratx it-talba għal miżuri provviżorji tagħha. Fid-9 ta’ Novembru 2007, MFE, l-impriża offerenti li inizjalment kienet rebħet il-kuntratt, intervjeniet fil-proċedura għal miżuri provviżorji u talbet biex l-imħallef jogħġbu jagħtiha l-kuntratt. Matul id-dehra tagħha, il-Provinċja ddikjarat li hija ma kienet se tagħti l-kuntratt lil ebda offerent.
13. Fit-28 ta’ Novembru 2007, l-imħallef għal miżuri provviżorji ta s-sentenza tiegħu – provviżorjament eżegwibbli – fejn is-silta deċiżiva għall-finijiet ta’ din il-proċedura għal deċiżjoni preliminari tipprovdi dan li ġej: peress li “b’ittra tat-2 ta’ Ottubru 2007 il-Provinċja informat lil [MFE] li kienet bi ħsiebha tagħtiha l-kuntratt, jekk ma kienet se tinfetaħ l-ebda proċedura kawtelatorja f’terminu ta’ 15-il jum, il-Provinċja, ma tistax, f’dan l-istadju tal-proċedura tal-għoti ta’ kuntratt u skont il-prinċipji ta’ trattament ugwali, ta’ aspettattivi leġittimi u ta’ bona fide
prekuntrattwali, tniedi sejħa għal offerti oħra u tagħti l-kuntratt lil persuna oħra li ma hijiex dik li kellha d-dritt li tirbħu fuq il-bażi tal-ewwel proċedura tal-għoti tal-kuntratt” (6) ; fid-dispożittiv tas-sentenza dan issarraf fi “projbizzjoni li l-kuntratt jingħata lil impriża oħra li ma hijiex [MFE]”.
14. Ħamest ijiem wara, jiġifieri fit-3 ta’ Diċembru 2007, il-Provinċja tat il-kuntratt lil MFE.
15. Fil-11 ta’ Diċembru 2007, Combinatie ppreżentat appell minn din id-deċiżjoni quddiem il-Gerechtshof Leeuwaarden, fejn talbitha tissospendi l-eżekuzzjoni tad-deċiżjoni tal-imħallef għal miżuri provviżorji.
16. Permezz ta’ sentenza interlokutorja tat-30 ta’ Jannar 2008, il-Gerechtshof Leeuwaarden ċaħdet din it-talba għal sospensjoni minħabba li MFE kellha interess protett fl-eżekuzzjoni tas-sentenza tal-imħallef għal miżuri provviżorji. Minkejja li Combinatie setgħet tkompli r-rikors għall-bqija tal-allegazzjonijiet tagħha sabiex tikseb l-annullament tal-konferma tas-sentenza tal-imħallef għal miżuri provviżorji (7), hija ppreferiet iċċedi r-rikors.
17. Sussegwentement, Combinatie ddeċidiet li tfittex lill-Provinċja għal kumpens għad-danni li hija sofriet minħabba l-eżitu tal-proċedura tas-sejħa għal offerti. It-taħrika fil-konfront tal-Provinċja sabiex tidher quddiem il-qorti nħarġet fid-29 ta’ Frar 2008. Ir-Rechtbank ressqet it-talba għal deċiżjoni preliminari lill-Qorti tal-Ġustizzja fit-22 ta’ Diċembru 2008.
II – Id-domandi preliminari
18. Fid-digriet tar-rinviju tagħha, ir-Rechtbank tippreżumi, element li se jkun partikolarment sinjifikattiv, li d-deċiżjoni tal-Provinċja li tirrevoka d-deċiżjoni tagħha dwar l-għoti tal-kuntratt tagħha tat-2 ta’ Ottubru 2007 u li tniedi sejħa għal offerti ġdida kienet l-unika għażla kompatibbli ma’ applikazzjoni korretta tad-dritt dwar il-kuntratti pubbliċi.
19. Fuq il-bażi ta’ din il-premessa, hija ssospendiet il-proċeduri quddiemha u għamlet lill-Qorti tal-Ġustizzja d-domandi preliminari li ġejjin, f’konformità mal-Artikolu 267 TFUE:
“1 a)	L-Artikolu 1(1) u (3) u l-Artikolu 2(1) u (6) tad-Direttiva 89/665 KEE għandhom jiġu interpretati fis-sens li huma inkompatibbli ma’ sistema li fiha l-protezzjoni ġuridika li l-qorti nazzjonali għandha tiżgura f’kawżi li jirrigwardaw kuntratti pubbliċi rregolati mid-dritt Ewropew issir iktar diffiċli minħabba li, f’din is-sistema, li fiha kemm il-qorti amministrattiva kif ukoll il-qorti ċivili jistgħu jkollhom ġurisdizzjoni fir-rigward tal-istess deċiżjoni u tal-effetti tagħha, dawn il-qrati jistgħu jagħtu deċiżjonijiet paralleli inkompatibbli?
1.b) Huwa legali f’dan il-kuntest li l-qorti amministrattiva għandha tillimita ruħha li tiddeċiedi fuq id-deċiżjoni ta’ għoti u, fl-affermattiv, għaliex u taħt liema kundizzjonijiet?
1.c) Huwa legali f’dan il-kuntest li l-Algemene wet bestuursrecht, li tirregola b’mod ġenerali r-rikorsi quddiem il-qorti amministrattiva, ma tippermettix li l-kawża titressaq quddiem din tal-aħħar fil-każ ta’ deċiżjonijiet dwar il-konklużjoni ta’ kuntratt għal xogħlijiet mill-awtorità kontraenti ma’ wieħed mill-offerenti u, fl-affermattiv, għaliex u taħt liema kundizzjonijiet?
1.d) Ir-risposta għad-domanda 2 hija sinjifikanti f’dan ir-rigward?
2.a) L-Artikolu 1(1) u (3) u l-Artikolu 2(1) u (6) tad-Direttiva 89/665 KEE għandhom ikunu interpretati fis-sens li ma jipprekludux sistema li fiha, sabiex tinkiseb deċiżjoni malajr, l-unika proċedura disponibbli hija dik ikkaratterizzata mill-fatt li din, prinċipalment, għandha bħala għan li tippermetti l-adozzjoni ta’ miżura mandatorja bil-ħeffa, li l-avukati m’għandhomx id-dritt jiskambjaw opinjonijiet, li l-provi jistgħu, bħala regola, jiġu ppreżentati biss bil-miktub u li r-regoli legali dwar il-prova mhumiex applikabbli?
2.b) F’każ ta’ risposta negattiva, dan japplika wkoll meta s-sentenza ma twassalx għall-iffissar definittiv tar-relazzjonijiet ġuridiċi u ma tifformax parti minn proċess deċiżjonali li jipproduċi r- res judicata ?
2.c) Huwa irrilevanti li s-sentenza torbot biss lill-partijiet anki jekk jista’ jkun hemm partijiet ikkonċernati oħra?
3. Huwa kumpatibbli mad-Direttiva 89/665 KEE l-fatt li mħallef għal miżuri provviżorji jordna lill-awtorità kontraenti tadotta deċiżjoni ta’ għoti li, fil-kors ta’ proċeduri fuq il-mertu ulterjuri, hija ddikjarata inkompatibbli mar-regoli Ewropej dwar il-kuntratti pubbliċi?
4.a) F’każ ta’ risposta negattiva, l-awtorità kontraenti għandha tiġi kkunsidrata bħala li hija responsabbli u, fl-affermattiv, f’liema sens?
4.b) Dan japplika wkoll f’każ ta’ risposta affermattiva għad-domanda?
4.c) Jekk din l-awtorità kontraenti kellha tikkumpensa d-dannu, id-dritt Komunitarju jipprovdi kriterji li abbażi tagħhom dan id-dannu għandu jiġi kkonstatat u evalwat, u, fl-affermattiv, liema huma?
4.d) Jekk l-awtorità kontraenti ma tistax tiġi kkunsidrata bħala responsabbli, id-dritt Komunitarju jippermetti li tiġi indikata persuna oħra li tkun responsabbli u fuq liema bażi?
5. Jekk, skont id-dritt nazzjonali jew abbażi tar-risposti għad-domandi preċedenti, jew skont it-tnejn, jirriżulta li huwa impossibbli jew estremament diffiċli fil-prattika li jiġu stabbiliti l-effetti tar-responsabbiltà, x’għandha tagħmel il-qorti nazzjonali?”
III – Il-proċedura quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja
20. Id-deċiżjoni tar-rinviju għal deċiżjoni preliminari ġiet ippreżentata fir-Reġistru tal-Qorti tal-Ġustizzja fit-22 ta’ Diċembru 2008.
21. Combinatie, il-Provinċja, il-Gvern Olandiż u l-Kummissjoni lkoll ippreżentaw osservazzjonijiet bil-miktub fit-terminu previst fl-Artikolu 23 tal-Istatut tal-Qorti tal-Ġustizzja.
22. Wara laqgħa ġenerali li saret fl-1 ta’ Diċembru 2009, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet, f’konformità mal-Artikolu 104(5) tar-Regoli tal-Proċedura tagħha, li titlob lir-Rechtbank biex tagħtiha numru ta’ preċiżazzjonijiet dwar il-valur ekonomiku tal-kuntratt li kien suġġett għal sejħa għal offerti mill-Provinċja. Fit-tweġiba tagħha, irreġistrata fir-Reġistru tal-Qorti tal-Ġustizzja fit-2 ta’ Frar 2010, ir-Rechtbank ippreċiżat li dan il-kuntratt kien jaqa’ fil-kuntest ta’ proġett ikbar tal-kanal Erica-Ter Appel, li l-valur totali tiegħu, eskluża l-VAT, kien stmat li jlaħħaq EUR 6 100 000.
23. Meta reġgħet eżaminat il-kawża matul il-laqgħa ġenerali tagħha tat-23 ta’ Marzu 2010, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li tagħmel lill-partijiet għall-proċeduri għal deċiżjoni preliminari, numru ta’ mistoqsijiet dwar l-eżekuzzjoni tal-miżuri kawtelatorji fid-dritt Olandiż, dwar il-possibbiltajiet ta’ annullament tal-kuntratt li jagħti dan id-dritt u dwar l-għażliet li għad għandha l-Provinċja wara s-sentenza tal-imħallef għal miżuri provviżorji.
24. Dawn it-tweġibiet tal-aħħar, tradotti għall-Franċiż, waslu fis-7 ta’ Ġunju 2010, id-data li fiha għalaq iż-żmien għall-preżentata tal-osservazzjonijiet peress li l-ebda parti ma kienet talbet li tinfetaħ proċedura orali.
IV – Fuq id-dritt applikabbli
A – Id-dritt tal-Unjoni
1. Id-Direttiva 2004/18/KE (8)
25. L-Artikolu 7(c) tad-Direttiva jistabbilixxi l-limiti massimi għal kuntratti pubbliċi għal xogħlijiet:
“Din id-Direttiva għandha tapplika għal kuntratti publiċi li mhumiex esklużi […] u li għandhom valur esklussiv ta’ valur addizzjonali ta’ taxxa (VAT) stmat li hu ugwali jew akbar minn dawn il-limiti massimi li ġejjin:
[…]
EUR 5 278 000 għal kuntratti ta’ xogħlijiet pubbliċi [kuntratti pubbliċi għal xogħlijiet]” (9) .
2. Id-Direttiva 89/665
26. Skont l-Artikolu 1(1) tad-Direttiva 89/665 “L-Istati Membri għandhom jieħdu l-miżuri neċessarji biex jassiguraw li, fir-rigward ta’ proċeduri ta’ għoti ta’ kuntratt li jaqgħu taħt l-iskop tad-Direttivi 71/305/KEE, 77/62/KEE u 92/50/KEE, deċiżjonijiet meħuda mill-awtoritajiet kontraenti jistgħu jiġu rriveduti effettivament u, b’mod partikolari, malajr kemm jista’ jkun skond il-kondizzjonijiet stabbiliti fl-Artikoli li ġejjin, u, b’mod partikolari, l-Artikolu 2(7) fuq il-bażi li dawn id-deċiżjonijiet kisru l-liġi tal-Komunità fil-qasam ta’ l-akkwist pubbliku jew ir-regoli tan-nazzjon li jimplimentaw dik il-liġi” (10) .
27. L-Artikolu 1(3) jipprovdi dan li ġej:
“L-Istati Membri għandhom jiżguraw li l-proċeduri ta’ reviżjoni huma disponibbli, taħt regoli dettaljati li l-Istati Membri jistgħu jistabbilixxu, ta’ l-anqas għal kull persuna li jkollha jew kellha interess li takkwista kuntratt partikolari ta’ provvista pubblika jew xogħlijiet publiċi u li tkun sofriet ħsara jew qiegħda f’riskju li ssofri ħsara minn ksur allegat. B’mod partikolari, l-Istati Membri jistgħu jeħtieġu li persuna li tfittex reviżjoni għandha tkun qabel innotifikat lill-awtorità kuntrattwali bil-ksur allegat u bl-intenzjoni tagħha li tfittex reviżjoni.”
28. L-Artikolu 2(1), (5) u (6) jipprovdi dan li ġej:
“1. L-Istati Membri għandhom jiżguraw li l-miżuri meħuda li jikkonċernaw il-proċeduri ta’ reviżjoni speċifikati fl-Artikolu 1 jinkludi dispożizzjoni għall-poteri biex:
(a) jieħdu, ma’ l-ewwel opportunità u permezz ta’ proċeduri interlokutorji, miżuri interim bl-iskop li jikkoreġu l-ksur allegat jew jipprevienu aktar ħsara għall-interessi kkonċernati, inklużi miżuri biex jissospendu jew jiżguraw is-sospensjoni tal-proċedura ta’ l-għoti ta’ kuntratt pubbliku jew l-implimentazzjoni ta’ xi deċiżjoni meħuda mill-awtorità li tagħmel il-kuntratt;
b) jew iwarrbu jew jiżguraw it-twarrib ta’ deċiżjonijiet meħuda illegalment, inkluża t-tneħħija ta’ speċifikazzjonijiet tekniċi, ekonomiċi jew finanzjarji diskriminatorji fl-invit għal offerta, fid-dokumenti tal-kuntratt jew f’kull dokument ieħor li jirrelata għall-proċedura ta’ l-għoti tal-kuntratt;
(ċ) jagħtu kumpens lill-persuni milquta minn ksur.
[…]
5. L-Istati Membri jistgħu jipprovdu illi meta jintalbu danni fuq il-bażi li deċiżjoni kienet ittieħdet illegalment, id-deċiżjoni kontestata għandha l-ewwel tiġi mwarrba mill-korp li jkollu l-poteri meħtieġa.
6. L-effetti ta’ l-eżerċizzju tal-poteri msemmij fil-pargrafu 1 dwar kuntratt konkluż sussegwentement għall-għoti tiegħu għandhom jiġu stabbilit bil-liġi nazzjonali.
Barraminnhekk, ħlief meta deċiżjoni għandha titwarrab qabel ma jingħataw id-danni, Stat Membru jista’ jipprovdi li, wara l-konklużjoni ta’ kuntratt wara l-għoti tiegħu, il-poteri tal-korp responsabbli għall-proċeduri ta’ reviżjoni għandhom jiġu limitati għall-għoti ta’ danni lil kull persuna li ssofri minn ksur.
[…]”
3. Id-Direttiva 92/13 (11)
29. L-Artikolu 2(7) ta’ din id-direttiva jippprovdi li: “Meta ssir pretensjoni għal kumpens li jirrappreżenta l-ispejjeż tal-preparazzjoni ta’ offerta jew tal-parteċipazzjoni fi proċedura ta’ għotja, il-persuna li tagħmel il-pretensjoni għandha tkun meħtieġa biss tipprova li jkun sar ksur tal-liġi Komunitarja fis-settur ta’ l-akkwist jew tar-regoli nazzjonali li jimplimentaw dik il-liġi u li hija kien ikollha ċans veru li tirbaħ il-kuntratt u li, bħala riżultat ta’ dak il-ksur, dak iċ-ċans ġie effettwat ħażin.”
B – Id-dritt Olandiż
30. Il-Pajjiżi l-Baxxi ma adottawx miżuri speċifiċi għall-implementazzjoni tad-Direttiva 89/665/KEE għaliex ikkunsidraw li l-leġiżlazzjoni tagħhom diġà kienet konformi ma’ dak li teġiżi mingħandhom din id-direttiva (12) .
31. Ir-regoli li jirregolaw din il-materja fid-dritt Olandiż għandhom il-karatteristika partikolari li l-għoti ta’ kuntratti pubbliċi jaqa’ taħt id-dritt privat (13) u d-deċiżjonijiet preċedenti li l-korpi amministrattivi jieħdu matul il-proċedura tal-għoti tal-kuntratt (14) jiġu kkunsidrati bħala sempliċi deċiżjonijiet preliminari għal att legali rregolat mid-dritt privat.
32. Għalhekk, fil-Pajjiżi l-Baxxi, minn dak il-mument hija qorti ċivili (15) li għandha l-ġurisdizzjoni esklużiva li tiddeċiedi kawżi fil-qasam tal-għoti tal-kuntratti pubbliċi kif ukoll dwar l-adozzjoni ta’ miżuri kawtelatorji u l-proċedura fuq il-mertu, li hija limitata għal azzjoni għal kumpens għad-danni subiti.
33. Ma huwa previst l-ebda intervent min-naħa tal-qorti amministrattiva (16), sakemm liġi speċjali ma tipprovdix mod ieħor (17) .
34. L-Artikoli 254 sa 260 tal-kodiċi Olandiż ta’ Proċedura Ċivili (Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering, iktar ’il quddiem il-“Kodiċi ta’ Proċedura Ċivili”) jistipulaw ir-regoli li jirregolaw il-proċedura ta’ adozzjoni ta’ miżuri kawtelatorji. Billi din il-proċedura tiġi applikata biss għall-każijiet urġenti, hija tiffavorixxi l-ħeffa għaliex hija kompletament orali u għandha sistema speċifika tal-produzzjoni tal-prova li hija differenti mis-sistema applikabbli għall-proċeduri ordinarji.
V – Il-problemi tal-ammissibbiltà
A – Kwistjoni preliminari: il-valur tal-proġett
35. Fl-osservazzjonijiet tagħhom, il-Kummissjoni u l-Gvern Olandiż jenfasizzaw li l-valur tal-kuntratt għal xogħlijiet previst ma jidhirx fid-digriet tar-rinviju, u dan jeżiġi spjegazzjoni.
36. Fil-fatt, sabiex id-Direttiva 89/665 tkun tista’ tiġi applikata f’dan il-każ, il-kuntratt li kien suġġett għal sejħa għal offerti mill-Provinċja għandu jaqbeż il-limitu stabbilit mid-Direttiva 2004/18 li, kif ingħad iktar ’il fuq, dak iż-żmien kien ta’ EUR 5 278 000 għall-kuntratti pubbliċi għal xogħlijiet.
37. Min-naħa l-oħra, skont l-Artikolu 9 tad-Direttiva 2004/18, il-kalkolu tal-valur stmat ta’ kuntratt pubbliku għandu jkun ibbażat fuq l-ammont totali pagabbli, eskluża l-VAT, kif stmat mill-awtorità kontraenti [paragrafu 1], fejn l-ebda proġett ta’ xogħlijiet ma jista jiġi sottodiviż “biex jimpedixxu li dawn jaqgħu fl-iskop ta’ din id-Direttiva” [paragrafu 3]. Peress li proġett ta’ xogħlijiet jista’ jwassal biex il-kuntratti jistgħu jingħataw fl-istess żmien fil-forma ta’ lottijiet separati, “għandu jittieħed akkont tal-valur stmat totali tal-lottijiet kollha bħal dawn” [paragrafu 5(a)].
38. Mill-ispjegazzjonijiet mogħtija f’dan ir-rigward mir-Rechtbank, jidher li x-xogħlijiet inkwistjoni fil-kawża prinċipali jifformaw parti minn proġett kbir ta’ kostruzzjoni ta’ itinerarju turistiku internazzjonali fuq l-ilmijiet ta’ bejn il-Ġermanja u l-Pajjiżi l-Baxxi. Dawn ix-xogħlijiet kienu mqassma f’diversi fażijiet, imma għandhom l-istess għan mil-lat funzjonali, b’tali mod li, skont id-dispożizzjonijiet iċċitati iktar ’il fuq, huwa pprojbit li l-proġett globali jiġi sottodiviż biex jiġi kkalkolat il-valur tiegħu. Billi l-awtorità kompetenti inkarigata mill-eżekuzzjoni tal-proġett stabbiliet li l-ispejjeż li jistgħu jibbenefikaw minn sussidju kienu jammontaw għal EUR 6 100 000, b’hekk il-valur tal-proġetti kollha jaqbeż sew il-limitu msemmi iktar ’il fuq, kif enfasizzat il-qorti tar-rinviju.
39. Minħabba l-valur tiegħu, il-kuntratt pubbliku għal xogħlijiet li għandu l-għan li jirrestawra ż-żewġ pontijiet li jintrefgħu u jitbaxxew bil-kontrapiż (bascule bridges) li jagħtu fuq kanal tan-netwerk ta’ kanali Erica-Ter Appel, b’hekk huwa rregolat mid-Direttiva 2004/18 u, konsegwentement, għandu jibbenefika mill-garanziji tal-proċeduri ta’ reviżjoni pprovduti mid-Direttiva 89/665.
B – In-natura ipotetika tal-ewwel domanda
40. Ir-Rechtbank għamlet lill-Qorti tal-Ġustizzja numru ta’ domandi diviżi f’diversi punti fejn, kif intwera u kif se jintwera, l-ewwel waħda hija totalment ipotetika, u dan jagħmilha inammissibbli.
41. Qabel xejn għandu jitfakkar li l-kawża nazzjonali li fil-kuntest tagħha saret din id-domanda hija proċedura ċivili miftuħa minn offerent tellief li xtaq jikseb kumpens għad-danni li qed jallega li sofra minħabba li ma ngħatax kuntratt pubbliku li ppretenda li kellu dritt li jirbaħ, proċedura li kif ġie enfasizzat iktar ’il fuq, fil-Pajjiżi l-Baxxi hija rregolata mid-dritt privat. Madankollu, ir-Rechtbank, fl-ewwel domanda tagħha, introduċiet sensiela sħiħa ta’ punti li ma għandhom l-ebda rabta (jew l-iktar l-iktar għandhom rabta dgħajfa) la man-natura reali tal-proċedura u lanqas mal-kawża prinċipali li ġiet ippreżentata quddiemha. B’hekk dawn id-domandi huma vvizzjati b’difett ta’ inammissibbiltà (18) .
42. Fil-fatt, ir-Rechtbank tippreżumi [fil-punt (a) tal-ewwel domanda] li jista’ jkun inkompatibbli ma’ ċerti dispożizzjonijiet tad-Direttiva 89/665 li l-protezzjoni ġuridika ssir iktar diffiċli (kienet hija stess li qalet dan fl-istess diċitura tad-domanda) minħabba li d-dritt Olandiż jippermetti li l-qorti amministrattiva u l-qorti ċivili, it-tnejn li huma li għandhom ġurisdizzjoni, “jagħtu deċiżjonijiet paralleli inkompatibbli”. Fit-tliet punti segwenti, ir-Rechtbank iżżomm din il-premessa, kif juru l-espressjonijiet “f’dan il-kuntest” li hija tuża fil-bidu ta’ kull waħda minnhom u hija tistaqsi jekk huwiex legali, min-naħa l-waħda, li l-qorti amministrattiva għandha tillimita ruħha li tiddeċiedi fuq id-deċiżjoni dwar l-għoti tal-kuntratt [punt (b)] u, min-naħa l-oħra, li l-Kodiċi Ġenerali tad-dritt amministrattiv ma jippermettix li quddiem din il-qorti amministrattiva jitressqu kawżi li jirrigwardaw deċiżjonijiet tal-amministrazzjoni fil-qasam tal-għoti ta’ kuntratti [domanda 1(c)] (19) . Fl-aħħar nett, ir-Rechtbank tixtieq li jiġi ppreċiżat [punt (d)] jekk, is-sens tar-risposti għal din l-ewwel domanda jistax jiġi kkundizzjonat mill-fatt li b’risposta għat-tieni domanda, il-Qorti tal-Ġustizzja tista’ tikkonstata li l-mod li bih l-ordinament ġuridiku legali Olandiż jorganizza l-miżuri kawtelatorji, huwiex inkompatibbli mad-dritt tal-Unjoni.
43. In-natura ipotetika tal-punti kollha tal-ewwel domanda hija inkontestabbli. Biex wieħed ikun konvint minn dan, huwa suffiċjenti li josserva li kemm l-imħallef għal miżuri provviżorji kif ukoll il-Gerechtshof ta’ Leeuwaarden (l-Ewwel Awla Ċivili tal-Appell) u r-Rechtbank (il-qorti tar-rinviju adita b’talba għal kumpens), jiġifieri l-qrati kollha li intervjenew minn meta nfetħet il-kawża fuq inizjattiva ta’ Combinatie, għandhom kompetenza ċivili.
44. Indipendentement mill-fatt li, b’mod eċċezzjonali, il-qrati ċivili u amministrattivi jistgħu jiġu aditi fl-istess ħin, kif spjegaw il-partijiet fir-rigward tal-leġiżlazzjoni Olandiża (20), din iċ-ċirkustanza ma seħħitx f’din il-kawża; anzi, id-deċiżjoni tar-rinviju tar-Rechtbank tagħti lok li jiġi dedott il-kuntrarju. Fil-fatt, ir-Rechtbank imkien ma tgħid li f’dan il-każ intervjeniet qorti amministrattiva, b’tali mod li l-frażi “jistgħu jkollhom ġurisidizzjoni” li tidher fil-punt (a) donnha qed tindika biss sempliċi ipoteżi. Barra minn hekk, ma tidentifikax lanqas din “[l]-istess deċiżjoni” li fir-rigward tagħha ż-żewġ iqrati jista’ jkollhom kompetenza filwaqt li, fuq kollox, l-għan tar-rikorsi huwa differenti minn dak tar-rikorsi li jidhru quddiem l-imħallef għal miżuri provviżorji (id-deċiżjoni li jingħata l-kuntratt lil MEF) u r-Rechtbank, li kellha x’taqsam biss mal-azzjoni għall-kumpens għad-danni, li jwassal għall-konklużjoni li ma kienx hemm, almenu f’dan il-każ, deċiżjonijiet kontradittorji dwar l-istess materja peress li l-kawżi huma sostanzjalment differenti.
45. Nikkunsidra li l-punti differenti tal-ewwel domanda li jirrigwardaw l-intervent tal-qorti amministrattiva meta jidher ċar li din qatt ma intervjeniet f’dan il-każ, għandhom jiġu ddikjarati inammissibbli għaliex l-Artikolu 267 TFUE ma jippermettix li l-Qorti tal-Ġustizzja tifformula opinjonijiet konsultattivi dwar kwistjonijiet ġenerali jew ipotetiċi (21) .
VI – Fuq il-mertu
46. Minkejja xi partijiet li ma tantx għandhom tifsira ċara, l-erba’ domandi l-oħra tar-Rechtbank jistgħu jiġu indirizzati minn perspettiva tripla fir-relazzjoni tagħhom mad-Direttiva 89/665: A) l-organizzazzjoni tal-qrati għal miżuri provviżorji; B) in-nuqqas ta’ eżistenza ta’ kawża fuq il-mertu distinta minn rikors għad-danni u; C) id-determinazzjoni tar-responsabbiltà u kif din tissarraf f’kumpens għad-danni.
A – L-organizzazzjoni tal-qrati għal miżuri provviżorji: ir-risposta għat-tieni domanda
47. Essenzjalment, it-tieni domanda tar-Rechtbank qed tistaqsi jekk proċedura sommarja għal miżuri provviżorji indipendenti minn proċedura eventwali fuq il-mertu u bbażata fuq l-adozzjoni ta’ miżuri kawtelatorji f’qasir żmien hijiex kompatibbli mal-Artikolu 1(1) u (3) kif ukoll mal-Artikolu 2(1) u (6) tad-Direttiva 89/665, peress li l-avukati ma għandhomx id-dritt li jiskambjaw opinjonijiet, li l-provi jistgħu jiġu prodotti biss bil-miktub, u li r-regoli legali tal-prova ma humiex applikabbli, fejn, minbarra dan, is-sentenza li tordna dawn il-miżuri kawtelatorji ma twassalx għall-iffissar definittiv tar-relazzjonijiet legali u ma jkollhiex effetti erga omnes, iżda torbot biss lill-partijiet.
48. Kif taf tabilħaqq il-qorti tar-rinviju, l-ordinament ġuridiku Olandiż jidher li tagħti lill-miżuri kawtelatorji predominanza li, mil-lat tad-dritt tal-Unjoni, tista’ titfa’ dubji fuq il-konfigurazzjoni tal-proċedura għal miżuri provviżorji għar-raġunijiet deskritti esklużivament fil-punt preċedenti.
49. Qabel xejn, għandu jiġi osservat li d-Direttiva 89/665 tħalli f’idejn l-Istati Membri setgħa diskrezzjonali kbira fl-għażla tas-sistema ġudizzjarja kompetenti biex ikunu żgurati l-garanziji tal-proċedura li tipprevedi u fil-konfigurazzjoni proċedurali tagħhom.
50. Fin-nuqqas ta’ leġiżlazzjoni Komunitarja f’dan il-qasam, għaldaqstant huwa l-ordinament ġuridiku nazzjonali ta’ kull wieħed mill-Istati Membri li għandu jindika l-qrati li għandhom ġurisdizzjoni u jirregola l-kundizzjonijiet iddettaljati tar-rikorsi ġudizzjarji intiżi sabiex jiżguraw il-ħarsien tad-drittijiet li għandhom l-individwi bis-saħħa tad-dritt tal-Unjoni (22), bla ħsara għal-limiti li jimponu l-prinċipji tal-effettività (23) u tal-ekwivalenza (24) għall-ħarsien ta’ dawn id-drittijiet.
51. Għandu jiġi enfasizzat li l-uniku parametru ta’ paragun ipprovdut mir-Rechtbank huwa dak tad-Direttiva 89/665, li ma tipprevedi xejn dwar dan is-suġġett, b’tali mod li ma teżisti l-ebda raġuni għal diżapprovazzjoni peress li d-digriet tar-rinviju ma jiddeskrivix sa liema punt dik il-konfigurazzjoni proċedurali speċifika twassal għal effetti negattivi għad-drittijiet fundamentali tal-individwi, b’mod partikolari għad-dritt għal protezzjoni ġudizzjarja effettiva. L-effetti negattivi jirriżultaw, jekk ikun il-każ, mill-ksur tal-prinċipji ta’ ekwivalenza u ta’ effettività.
52. Barra minn hekk, mingħajr ma jiġu indirizzati l-karatteristiċi partikolari tal-prova, il-mod li bih jiġi fformulat il-prinċipju tal-kontradittorju bejn il-partijiet jew l-effetti tal-miżuri kawtelatorji (25) jidher loġiku li fid-dawl tal-għan u tan-natura ta’ dawn tal-aħħar, il-proċedura sabiex jiġu adottati hija differenti mit-trattament applikabbli għall-proċeduri ordinarji, iktar u iktar għaliex id-Direttiva 89/665 għandha eżattament l-għan li tippermetti l-adozzjoni ta’ miżuri kawtelatorji f’qasir żmien. Fil-fatt, din id-direttiva għandha l-għan li tikkoordina l-leġiżlazzjonijiet tal-Istati Membri, b’mod partikolari, sabiex ikunu jistgħu jiġu adottati miżuri “ ma’ l-ewwel opportunità u permezz ta’ proċeduri interlokutorji” (26) .
53. Min-naħa l-oħra, fil-punt (b) tat-tieni domanda tagħha, ir-Rechtbank tenfasizza li “[i]s-sentenza [li tagħti l-miżuri provviżorji] ma twassalx għall-iffissar definittiv tar-relazzjonijiet ġuridiċi u ma tifformax parti minn proċess deċiżjonali li jipproduċi r- res judicata ”.
54. Din l-isfumatura hija relatata man-natura awtonoma tal-proċedura kawtelatorja fl-istruttura tal-proċeduri ġudizzjarji tal-Pajjiżi l-Baxxi. Din l-awtonomija mhux biss ma tistax tiġi kkontestata fid-dawl tad-dritt Ewropew dwar il-kuntratti pubbliċi, imma hija wkoll rekwiżit tal-ġurisprudenza li tinterpretaha. Huwa eżattament għaliex ċerti Stati Membri jikkonċepixxu t-trattament tal-miżuri kawtelatorji bħala sempliċi element anċillari għall-proċedura fuq il-mertu u mhux bħala proċedura awtonoma awtentika li l-Qorti tal-Ġustizzja laqgħet diversi rikorsi għal nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu ppreżentati mill-Kummissjoni (27) .
55. Il-fatt li l-miżuri jkunu adottati fuq bażi kawtelatorja fih innifsu juri wkoll li dawn huma intiżi li jiġu applikati provviżorjament, kif juri espressament l-Artikolu 2(1)(a) tad-Direttiva, meta jirreferi għal “ miżuri interim ” [miżuri provviżorji] (28), li fil-prinċipju jimplika li huma ma jaffettwawx b’mod definittiv ir-relazzjonijiet legali li magħhom huma relatati.
56. Fi ftit kliem, uħud minn dawn il-karatteristiċi, li l-qorti nazzjonali fit-tieni domanda tagħha prattikament tiddeskrivihom bħala difetti, għall-kuntrarju huma elementi kostituttivi ta’ miżuri provviżorji.
57. Huwa għalhekk li nissuġġerixxi li l-Qorti tal-Ġustizzja tirrispondi għal din it-tieni domanda fis-sens li, sa fejn ma ntwera li bl-ebda mod ma tiġi ppreġudikata l-effettività tad-dritt tal-Unjoni, l-Artikolu 1(1) u (3) u l-Artikolu 2(1) u (6) tad-Direttiva 89/665 ma jipprekludux leġiżlazzjoni nazzjonali li fiha, sabiex tinkiseb miżura kawtelatorja, l-unika proċedura disponibbli hija dik ikkaratterizzata mill-fatt li din tippermetti l-adozzjoni ta’ miżura mandatorja bil-ħeffa, li l-avukati ma għandhomx id-dritt jiskambjaw opinjonijiet, li l-provi jistgħu, bħala regola, jiġu prodotti biss bil-miktub u li r-regoli legali dwar il-prova ma humiex applikabbli [punt (a)] u dan indipendentement mill-fatt li s-sentenza li tordnahom ma twassalx għall-iffissar definittiv tar-relazzjonijiet legali u ma tifformax parti mill-proċedura li permezz tagħha se tittieħed deċiżjoni definittiva dwarhom [punt (b)] jew indipendentement mill-fatt li torbot biss lill-partijiet għall-proċedura [punt (c)].
B – It-tensjoni bejn il-qrati għal miżuri provviżorji u l-qrati fuq il-mertu: ir-riposta għat-tielet domanda
1. Osservazzjonijiet preliminari
58. Fit-tielet domanda, il-qorti tar-rinviju qed titlob lill-Qorti tal-Ġustizzja biex tippreċiża jekk huwiex kompatibbli mad-Direttiva 89/665 li mħallef għal miżuri provviżorji jordna lill-awtorità kontraenti li tadotta deċiżjoni dwar l-għoti ta’ kuntratt li, fil-kors ta’ proċeduri fuq il-mertu ulterjuri, tiġi ddikjarata inkompatibbli mar-regoli Ewropej dwar il-kuntratti pubbliċi.
59. Bl-eċċezzjoni tal-Provinċja, il-partijiet kollha li intervjenew fil-proċedura jsostnu li tabilħaqq, is-sentenza provviżorja li tordna l-miżuri kawtelatorji tat-28 ta’ Novembru 2007 ma tordnax lill-Provinċja biex tagħti l-kuntratt lil MFE u huma kkonkludew li din id-domanda għandha tiġi fformulata mill-ġdid (29) għaliex jikkunsidraw li r-Rechtbank ibbażat ruħha fuq premessa żbaljata biex tifformulaha.
60. Jekk fil-kuntest ta’ proċeduri għal deċiżjoni preliminari wieħed jagħmel kif jissuġġerixxu l-Kummissjoni u l-Pajjiżi Baxxi, dan jista’ jwassal għar-riskju li jiġi żnaturat is-sens tad-domanda tal-qorti tar-rinviju, għaliex din tixtieq, fil-fatt, tapprofondixxi l-kwistjoni ta’ dak li jiena qed insejjaħ it-tensjoni bejn il-qrati għal miżuri kawtelatorji u l-qrati fuq il-mertu.
61. Billi l-Artikolu 267 TFUE huwa bbażat fuq separazzjoni ċara u netta tal-funzjonijiet tal-qrati nazzjonali u tal-Qorti tal-Ġustizzja, hija biss din tal-aħħar li għandha l-ġurisdizzjoni li tiddeċiedi dwar l-interpretazzjoni u l-validità ta’ regola tal-Unjoni fuq il-bażi tas-sitwazzjoni li ġiet esposta lilha mill-qorti nazzjonali, li għandha l-obbligu li tistabbilixxi l-fatti li wasslu għall-kawża u li għandha tislet minnhom il-konsegwenzi għad-deċiżjoni li għandha tagħti (30) .
62. Konsegwentement, nikkunsidra li l-Qorti tal-Ġustizzja ma tistax tissostitwixxi l-evalwazzjoni tagħha għal dik tar-Rechtbank, li huwa dak li tkun qed tagħmel jekk tifformula mill-ġdid id-domanda minħabba li d-deċiżjoni tar-rinviju tinkludi żball ta’ interpretazzjoni ta’ deċiżjoni ta’ qorti preċedenti (31) li, barra minn hekk, ġejja mill-isfera tagħha (inkwantu mħallef għal miżuri provviżorji). Anzi, kull ma għandha tagħmel huwa li tagħti risposta utli billi teżamina l-fatti tal-kawża kkunsidrati kollha (32) .
2. Id-differenza fil-kriterji bejn il-miżura kawtelatorja u d-deċiżjoni fuq il-mertu
63. Bil-kontra ta’ dak li, skont ir-Rechtbank, kien iddeċieda l-imħallef għal miżuri provviżorji, hija tikkunsidra, fil-punt 4.18 tad-deċiżjoni tar-rinviju tagħha li “id-deċiżjoni li permezz tagħha l-Provinċja ddeċidiet li tirrevoka d-deċiżjoni dwar l-għoti tal-kuntratt tagħha, tat-2 ta’ Ottubru 2007, u li tniedi proċedura ta’ sejħa għal offerti ġdida [kienet] l-unika applikazzjoni korretta tad-dritt dwar il-kuntratti pubbliċi” [traduzzjoni mhux uffiċjali].
64. Issa, jekk wieħed janalizza din is-silta billi juża approċċ litterali, it-tielet domanda ma tidhirx li tagħti lok għal wisq inċertezzi.
65. Hija kemm hija awtonoma l-proċedura għal miżuri provviżorji, id-deċiżjonijiet adottati f’dak il-kuntest, sa fejn għandhom status purament tranżitorju (huma, fl-aħħar mill-aħħar, provviżorji), jistgħu jiġu rrevokati, emendati jew ikkonfermati fi proċedura fuq il-mertu eventwali jekk min iressaq l-azzjoni jitlob dan (33) b’tali mod li kontradizzjoni eventwali ma għandhiex tagħti lok għal problemi.
66. Hija din is-soluzzjoni li donnha qed tirrakkomanda l-qorti tar-rinviju (fi tmiem il-punt 4.18 tad-digriet tagħha) meta tiddikjara li s-sentenza (definittiva) “għandha tieħu post dik tal-imħallef għal miżuri provviżorji” [traduzzjoni mhux uffiċjali].
67. F’dawn il-kundizzjonijiet, wieħed għandu jistaqsi fejn tinsab allura l-problema. Id-deċiżjoni tar-rinviju stess tipprovdi indikazzjoni ta’ dan meta r-Rechtbank tiddikjara li f’każ ta’ soluzzjonijiet differenti bejn il-miżura kawtelatorja u d-deċiżjoni fuq il-mertu, ikun hemm problema għaliex “wieħed ikollu quddiemu żewġ deċiżjonijiet ġudizzjarji indipendenti u distinti li jkollhom (jew jista’ jkollhom) effetti differenti għall-partijiet u għal terzi” [traduzzjoni mhux uffiċjali] (punt 4.8). Is-sitwazzjoni tikkomplika ruħha meta fil-mument li jkun hemm sentenza definittiva “il-kuntratti ta’ xogħol ikunu diġà ngħataw u […] ix-xogħlijiet jista’ anki jkunu diġà lesti, bl-unika soluzzjoni possibbli [tkun] li eventwalment jingħataw id-danni lil Combinatie” [traduzzjoni mhux uffiċjali] (punt 4.18 in fine).
68. Fi ftit kliem, dawn il-preokkupazzjonijiet jissuġġerixxu b’mod impliċitu aspett ieħor li jista’ jservi ta’ limitu għal risposta negattiva għat-tielet domanda: id-Direttiva 89/665 ma tipprekludix li mħallef għal miżuri provviżorji jordna lill-awtorità kontraenti milli tadotta deċiżjoni dwar l-għoti ta’ kuntratt li, fil-kors ta’ proċeduri fuq il-mertu ulterjuri, se tiġi ddikjarata inkompatibbli mar-regoli Ewropej dwar il-kuntratti pubbliċi jekk l-effetti ta’ din id-deċiżjoni kawtelatorja jistgħu jiġu ssostitwiti bis-sitwazzjoni ġdida li tirriżulta mid-deċiżjoni fuq il-mertu.
69. Fl-aħħar mill-aħħar, ma nistax ma naħsibx li bejn il-komunikazzjoni tad-deċiżjoni dwar l-għoti tal-kuntratt u l-iffirmar tal-kuntratt, l-uniku mezz effettiv li jeżisti biex il-Pajjiżi l-Baxxi jimpedixxu li jiġi konkluż huwa li jiksbu miżuri kawtelatorji peress li ma teżisti l-ebda possibbiltà li jinkiseb l-annullament tad-deċiżjoni dwar l-għoti tal-kuntratt la qabel u lanqas wara l-adozzjoni tagħha, kif ikkonferma l-Gvern Olandiż fl-osservazzjonijiet tiegħu (34) . Mil-lat tad-dritt tal-Unjoni, min-naħa l-oħra, l-iffirmar tal-kuntratt huwa l-punt tal-bidla temporali u funzjonali tal-possibbiltajiet li tinbeda azzjoni għal annullament kontra d-deċiżjoni dwar l-għoti tal-kuntratt, billi jekk ma jeżiġix li l-Istati Membri jipprevedu l-possibbiltà li jinfetħu proċeduri ta’ annullament ladarba l-kuntratt ikun ġie ffirmat, madankollu huwa jimponilhom li joffru lill-parti leża l-possibbiltà li titlob l-annullament tad-deċiżjoni dwar l-għoti tal-kuntratt qabel ma l-kuntratt ikun konkluż (35) .
70. Il-fatt li qabel l-iffirmar tal-kuntratt, id-deċiżjoni dwar l-għoti tal-kuntratt mhijiex suġġetta għal ebda kontroll – amministrattiv jew ġudizzjarju – li jista’ jwassal għall-annullament tagħha (36) ma huwiex, għaldaqstant, partikolarment rilevanti fiċ-ċirkustanzi ta’ dan il-każ (37) .
71. L-ewwel nett, peress li Combinatie spontanjament ċediet l-appell li hija kienet ippreżentat quddiem il-Gerechtshof de Leeuwaarden u ppreferiet tagħti bidu għal proċedura għal kumpens fuq il-mertu (38) . It-tieni nett, għaliex, sa fejn il-kuntratt kien diġà ġie ffirmat (fit-3 ta’ Diċembru 2007), l-Artikolu 2(5) u (6) tad-Direttiva 89/665 ma jimponix li l-Istati Membri għandhom jipprevedu azzjoni għal annullament meta jintalbu d-danni, li juri wkoll in-nuqqas ta’ rilevanza tar-riflessjonijiet li r-Rechtbank tagħmel fil-punt 4.14 tad-deċiżjoni tar-rinviju tagħha fir-rigward tan-neċessità li tiġi annullata d-deċiżjoni dwar l-għoti tal-kuntratt qabel ma jkunux jistgħu jingħataw id-danni (39) .
72. Dan huwa kkonfermat ukoll mill-mod li bih ir-Rechtbank ifformulat id-domandi tagħha. Fiċ-ċirkustanzi speċifiċi li tiddeskrivi, il-prinċipji tal-effettività u tal-ekwivalenza, li huma l-limiti fundamentali tal-awtonomija proċedurali tal-Istati Membri, ma ġewx miksura, b’tali mod li l-fatt li ma ngħata bidu għall-ebda azzjoni għal dikjarazzjoni ta’ invalidità ma huwiex essenzjali għall-finijiet ta’ risposta.
73. Fid-dawl tal-osservazzjonijiet preċedenti, nissuġġerixxi li l-Qorti tal-Ġustizzja tirrispondi għat-tielet domanda fis-sens li d-Direttiva 89/665 ma tipprekludix diverġenza eventwali bejn is-soluzzjonijiet mogħtija mill-imħallef għal miżuri provviżorji u mill-qorti fuq il-mertu, sakemm din id-diverġenza ma tikkompromettix ir-riżultati imposti mid-Direttiva u, b’mod partikolari, li hija ma tippreġudikax it-tliet garanziji previsti fl-Artikolu 2(1), kif ġew interpretati mill-ġurisprudenza Komunitarja.
C – Id-determinazzjoni tar-responsabbiltà u t-traduzzjoni tagħha f’kumpens għad-danni: ir-risposti għar-raba’ u għall-ħames domanda
1. Il-Qorti tal-Ġustizzja ma għandhiex il-ġurisdizzjoni biex tattribwixxi r-responsabbiltà fil-kawża nazzjonali
74. Permezz tar-raba’ domanda tagħha, ir-Rechtbank qed titlob lill-Qorti tal-Ġustizzja sabiex tippreċiża min jista’ jkun iddikjarat responsabbli mid-danni eventwali subiti minn Combinatie. Hija tagħmel użu mid-domandi tagħha dwar il-possibbiltà li tiġi attribwita r-responsabbiltà lill-awtorità kontraenti kemm fil-każ li l-Qorti tal-Ġustizzja tirrispondi għat-tielet domanda li s-sistema Olandiża ta’ miżuri kawtelatorji hija kompatibbli mad-Direttiva 89/665 [ir-raba’ domanda] kif ukoll fil-każ li hija tiddikjaraha inkompatibbli magħha [ir-raba’ domanda]. Ir-Rechtbank tagħmel riferiment ukoll għal persuni oħrajn li jistgħu jiġu kkunsidrati responsabbli “[j]ekk l-awtorità kontraenti ma tistax tiġi kkunsidrata bħala responsabbli” [ir-raba’ domanda]. Fir-rigward tar-raba’ domanda, ir-Rechtbank tippreżumi li “l-awtorità kontraenti [għandha] tikkumpensa d-dannu” sabiex il-Qorti tal-Ġustizzja tindika l-kriterji eventwali tad-dritt Komunitarju li fuq il-bażi tagħhom dan id-dannu għandu jiġi kkonstatat u evalwat.
75. Il-ħames domanda tagħmilha ta’ konklużjoni fir-rigwrad tad-domandi preċedenti peress li għan tagħha huwa li l-Qorti tal-Ġustizzja tippreċiża “dak li għandha tagħmel il-qorti nazzjonali” meta, f’konformità mad-dritt nazzjonali jew fuq il-bażi tar-risposti għad-domandi preċedenti, “jirriżulta li huwa impossibbli jew estremament diffiċli fil-prattika li jiġu stabbiliti l-effetti tar-responsabbiltà”.
76. Fil-fehma tiegħi, il-Qorti tal-Ġustizzja ma tistax tagħti parir lir-Rechtbank dwar l-identità ta’ min huwa responsabbli għad-dannu li Combinatie setgħet sofriet minħabba l-allegat ksur tar-regoli dwar il-kuntratti pubbliċi għaliex dan huwa proprju l-qalba tal-kawża li tressqet quddiemha. Iktar ’il fuq skartajt l-idea li t-tielet domanda tiġi fformulata mill-ġdid billi bbażajt ruħi fuq il-ġurisdizzjoni tal-qorti nazzjonali li tevalwa l-fatti u ċ-ċirkustanzi li japplikaw għall-kawża li tkun tressqet quddiemha. Dawn huma l-istess raġunijiet li jimmilitaw f’dan il-każ kontra l-ġurisdizzjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja li tagħti deċiżjoni dwar ir-responsabbiltà tal-atturi differenti li intervjenew fl-għoti tal-kuntratti għax-xogħlijiet ta’ Emmen.
77. Fil-fatt, nikkunsidra li hija biss ir-Rechtbank li għandha tevalwa (40) domandi bħal dik dwar jekk hemmx responsabbiltà, u jekk iva, ir-responsabbiltà għandhiex tiġi attribwita lill-Provinċja, lill-Istat (minħabba l-intervent tal-imħallef għal miżuri provviżorji) jew lil kwalunkwe persuna oħra. Għal dan il-għan, għandhom jittieħdu inkunsiderazzjoni l-provi li rriżulta li huma sinjifikattivi: il-fatt, min-naħa l-waħda, li l-Provinċja ma stennietx biex tagħti l-kuntratt u lanqas ippreżentat appell mill-miżuri kawtelatorji u l-fatt li forsi kienu jeżistu soluzzjonijiet oħrajn barra l-għoti tal-kuntratt lil MFE. Min-naħa l-oħra, għandhom jiġu eżaminati ċ-ċirkustanzi li jirrigwardaw l-eżekuzzjoni provviżorja tad-digriet tal-imħallef għal miżuri provviżorji u għandu jittieħed inkunsiderazzjoni n-nuqqas ta’ Combinatie, li ċediet l-appell li hija kienet ippreżentat kontra dan id-digriet.
78. Barra minn hekk, sa fejn l-azzjoni ppreżentata fil-kawża prinċipali tista’ tkun ibbażata fuq il-ksur tad-dritt tal-Unjoni, huwa l-Istat Membru, u huwa biss, li għandu japplikaha (41) – u li huwa l-iktar sinjifikattiv hawnhekk – fil-kuntest tad-dritt nazzjonali tiegħu dwar ir-responsabbiltà finanzjarja (42) .
79. Huwa għal din ir-raġuni li nikkunsidra li l-Qorti tal-Ġustizzja ma għandhiex tirrispondi għall-parti tar-raba’ u tal-ħames domandi fejn ir-Rechtbank titlobha tagħti deċiżjoni dwar min għandu jiġi kkunsidrat bħala li huwa responsabbli fil-kawża nazzjonali.
2. Il-kriterji ta’ attribuzzjoni u ta’ kwantifikazzjoni tad-dannu
80. Minkejja l-kunsiderazzjonijiet preċedenti, il-Qorti tal-Ġustizzja għandha tindika lir-Rechtbank jekk id-dritt tal-Unjoni jipprovdix kriterji li jippermettu li jiġi ddeterminat id-dannu, li tiġi attribwita r-responsabbiltà għalih jew li jiġi kkwantifikat.
a) Osservazzjonijiet preliminari
81. Qabel xejn, għandu jiġi ppreċiżat dak li tixtieq tkun taf ir-Rechtbank meta fid-domanda 4(c), hija tistaqsi lill-Qorti tal-Ġustizzja, fil-każ li “l-awtorità kontraenti [jkollha] tikkumpensa d-dannu”, jekk id-dritt tal-Unjoni jipprovdix kriterji għad-determinazzjoni u għall-kwantifikazzjoni tad-dannu.
82. Mal-ewwel daqqa ta’ għajn, wieħed jista’ jaħseb li, għar-risposta tad-domanda 4(c), ir-Rechtbank qed tippreżumi li l-awtorità kontraenti hija responsabbli.
83. Madankollu, din ma hijiex it-teżi li għandha tiġi applikata peress li, jekk fil-punt c ir-Rechtbank qiegħda tabilħaqq tippreżumi li l-Provinċja tista’ tkun responsabbli, xorta jidher ċar li l-kunsiderazzjonijiet li spjegat ma jiskartawx il-possibbiltà li din ir-responsabbiltà hija ta’ atturi oħrajn li intervjenew b’mod jew b’ieħor fil-proċedura tal-għoti tal-kuntratt. B’hekk, wieħed jista’ jinterpreta d-domanda tagħha fis-sens li l-qorti tar-rinviju tixtieq tkun taf, b’mod ġenerali, liema huma l-kriterji li jipprovdi d-dritt tal-Unjoni dwar il-kuntratti pubbliċi għall-għoti ta’ kumpens fil-qasam tar-responsabbiltà.
84. Ma għandux jintesa l-fatt li determinazzjoni korretta tar-responsabbiltà finanzjarja teżiġi li tiġi vverifikata r-realtà tad-danni qabel kull operazzjoni oħra: jekk ma jkunx hemmx dannu, ma għandu jingħata bidu għall-ebda mekkaniżmu ta’ responsabbiltà mhux kuntrattwali. F’dan l-istadju, id-domandi dwar id-determinazzjoni u l-kwantifikazzjoni tad-dannu huma essenzjali.
85. Fil-kawżi dwar kuntratti pubbliċi, dawn l-operazzjonijiet jinvolvu diffikultajiet kbar għaliex anki jekk jiġi preżunt li r-regoli tad-dritt tal-Unjoni jkunu nksiru, għandhom jitwieżnu tabilħaqq il-probabbiltajiet li tkun tista’ tinġibed il-konklużjoni li l-offerent iddiżappuntat (f’dan il-każ Combinatie) fl-aħħar mill-aħħar kien jirbaħ il-kuntratt li kieku l-proċedura tal-għoti tal-kuntratt saret b’mod regolari.
86. Il-każ partikolari li qed jiġi diskuss hawnhekk ma għandux il-monopolju fuq din il-kumplessità, li hija kostituttiva minn numru kbir ta’ każijiet ta’ responsabbiltà aquiliana (43) ; dan jobbliga lill-qorti fuq il-mertu tapplika dikjarazzjonijiet astratti bbażati fuq il-provi li jkollha biex tkun tista’ ssostni, bi grad ta’ probabbiltà qrib iċ-ċertezza, li l-offerent iddiżappuntat kien jirbaħ il-kuntratt li kieku ġiet osservata l-leġiżlazzjoni.
87. Problema oħra li għandha tiġi mistħarrġa hija dik tal-integrazzjoni tal-kontenut tad-danni li, għall-finjiet ta’ kumpens, tista’ tvarja skont jekk jittieħdux inkunsiderazzjoni biss l-ispejjeż oġġettivi li kellu jagħmel l-offerent minħabba l-parteċipazzjoni tiegħu fil-proċedura tal-għoti tal-kuntratt pubbliku ( damnum emergens ) jew jekk jittiħdux inkunsiderazzjoni anki elementi oħrajn li huwa iktar diffiċli li jiġu pprovati, bħat-telf ta’ qligħ ( lucrum cessans ) li jirriżulta mill-esklużjoni illegali.
88. Minkejja dan, fir-rigward tad-Direttiva 89/665 għandha ssir distinzjoni ċara bejn tliet oqsma:
- L-ewwel qasam: dak tad-Direttiva 89/665 stess, li għandu l-għan li jsaħħaħ il-mekkaniżmi eżistenti, kemm nazzjonali kif ukoll tal-Unjoni, sabiex tkun żgurata applikazzjoni effettiva tad-direttivi dwar il-kuntratti pubbliċi (44), għan li biex jintlaħaq id-Direttiva tobbliga lill-Istati Membri jiggarantixxu proċeduri ta’ reviżjoni effettivi u malajr kemm jista’ jkun kontra d-deċiżjonijiet illegali tal-awtoritajiet kontraenti u tipprevedi espressament, fl-Artikolu 2(1)(ċ) tagħha, li jingħata kumpens għad-danni lill-persuni leżi minn ksur.
- It-tieni qasam: dak tar-regoli, iktar speċifiċi, li jirregolaw il-proċeduri differenti fl-Istati Membri. Billi d-dispożizzjonijiet tad-Direttiva 89/665 jaqgħu fil-kuntest ta’ sempliċi approssimazzjoni ta’ strumenti proċedurali nazzjonali sabiex tkun żgurata l-implementazzjoni tal-leġiżlazzjoni tal-Unjoni dwar il-kuntratti pubbliċi, huwa evidenti li għandhom ikunu l-Istati Membri li jistabbilixxu l-proċeduri intiżi biex iwettqu l-obbligu stipulat fl-Artikolu 2(1)(ċ) tad-Direttiva 89/665 u li jiddefinixxu l-karatteristiċi tiegħu, peress li dawn il-preċiżazzjonijiet proċedurali jibqgħu barra mill-kamp ta’ applikazzjoni tagħha.
- It-tielet qasam: dak tal-aspetti tal-liġi sostantiva li jippermettu li tiġi ddefinita dik ir-responsabbiltà, u li, jidher b’mod ċar, li jaqgħu huma wkoll barra mill-kamp ta’ applikazzjoni tad-Direttiva 89/665.
b) Fuq l-applikazzjoni tal-Artikolu 2(7) tad-Direttiva 92/13
89. Din l-iskema perfettament iddefinita li fuqha d-dritt tal-Unjoni Ewropea ma għandux effett dirett, iżda sempliċement permezz tal-prinċipji ta’ effettività u ta’ ekwivalenza, tista’ tiġi kkunsidrata bħala li ġiet immodifikata bid-Direttiva 92/13/KEE jekk wieħed jikkunsidra li l-Artikolu 2(7) tagħha jinkludi ċerti kriterji li jippermettu li jiġi ddefinit id-dannu u l-portata tiegħu.
90. Kif se jingħad iktar ’il quddiem, dan ma huwiex eżattament il-każ.
91. Din id-dispożizzjoni tqajjem il-kwistjoni jekk tistax titqiegħed f’relazzjoni mal-kundizzjonijiet ta’ determinazzjoni u ta’ kwantifikazzjoni tad-danni li d-Direttiva 89/665 tiggarantixxi l-kumpens għalihom: fi kliem ieħor, x’inhuwa l-valur ta’ dan l-artikolu supplimentari inkluż fid-Direttiva 92/13 b’relazzjoni għad-Direttiva 89/665?
92. Il-Qorti tal-Ġustizzja għadha ma tatx deċiżjoni dwar dan il-punt.
93. Wieħed jista’ jiddistingwi tliet elementi distinti fl-Artikolu 2(7): l-ewwel nett, jidentifika ċertu tip ta’ spejjeż, jiġifieri l-ispejjeż li saru għall-preparazzjoni tal-offerta: it-tieni nett, jillimita l-oneru tal-prova għall-obbligu li jiġi pprovat, min-naħa l-waħda, li kien hemm ksur tad-dritt Komunitarju u, min-naħa l-oħra, li kien hemm ċans reali li jintrebaħ il-kuntratt; fl-aħħar u t-tielet nett, huwa jeżiġi rabta kawżali billi dak iċ-ċans reali li jintrebaħ il-kuntratt kien ġie kompromess b’dak il-ksur tad-dritt.
94. Minkejja li l-kuntratti pubbliċi fis-setturi speċifiċi (jiġifieri, s-setturi tal-ilma, tal-enerġija, tat-trasport u tas-servizzi postali, li huma rregolati bid-Direttiva 2004/17 (45) ) huma differenti, kemm minħabba n-natura tagħhom kif ukoll minħabba s-sitwazzjonijiet li jkunu preżenti fihom, minn dawk ta’ natura ġenerali (irregolati bid-Direttiva 2004/18), huwa diffiċli li jiġu identifikati l-motivi għaliex il-leġiżlatur ippreveda regoli dwar il-kumpens għad-danni biss għal dawk li jseħħu fil-kuntest tal-ewwel, kif inhu l-każ hawnhekk, u ma ppreveda xejn għad-danni li jirriżultaw mit-tieni.
95. Għandu jiġi enfasizzat li l-leġiżlatur tal-Unjoni emenda dawn iż-żewġ direttivi permezz tad-Direttiva 2007/66 (46), mingħajr ma ħataf l-okkażjoni biex fid-Direttiva 89/665 jintroduċi dispożizzjoni simili għall-Artikolu 2(7) tad-Direttiva 92/13, nuqqas li minnu wieħed jista’ jiddeduċi b’mod impliċitu li l-leġiżlatur ma xtaqx jadotta regola simili għad-danni li d-Direttiva 89/665 tiggarantixxi l-kumpens tagħhom, biex il-kwistjoni tad-definizzjoni tagħhom tibqa’ deliberatament miftuħa.
96. Fir-rigward tal-portata tad-dannu li għandu jiġi kkumpensat, għalkemm huwa evidenti li d-Direttiva 89/665 ma tagħti l-ebda risposta għal din id-domanda, li jippreżumi qabel xejn li l-Istati Membri huma liberi li jestendu l-benefiċċju tal-leġiżlazzjoni tagħhom f’dan il-qasam kemm għad- damnum emergens
kif ukoll għal- lucrum cessans, huwa żgur li d-Direttiva 92/13 lanqas ma tillimita l-awtonomija tagħhom peress li kull ma tagħmel huwa li tirregola ċerti kriterji ta’ kawżalità u ta’ provi sabiex ikun iffaċilitat il-kumpens tal-ispejjeż li offerent ikun għamel mingħajr ma tipprovdi indikazzjonijiet dwar il-portata tad-dannu jew il-kumpens tiegħu u lanqas dwar l-attribuzzjoni tar-responsabbiltà. Kull ma tagħmel huwa li teżiġi argument legali f’każ ta’ ksur tad-dritt tal-Unjoni kif ukoll prova ftit jew wisq kompleta tal-probabbiltà li jintrebaħ il-kuntratt (47) .
97. Din hija r-raġuni għaliex nikkunsidra li r-rilevanza tal-Artikolu 2(7) tad-Direttiva 92/13 f’dan il-każ għandha titqiegħed f’perspettiva. Madankollu, nikkunsidra li la ċ-ċertezza legali u lanqas il-bilanċ istituzzjonali ma jkunu kompromessi jekk, għal finijiet ta’ interpretazzjoni, wieħed jestrapola għad-Direttiva 89/665 l-aspetti li l-paragrafu 7 jinkludi fir-rigward tal-kawżalità u tal-prova tad-dannu oġġettiv li jirriżulta mill-ispejjeż li jkun għamel l-offerent biex jipparteċipa fil-proċedura tal-għoti tal-kuntratt mingħajr ma dan jirrestrinġi l-libertà li, permezz tal-awtonomija proċedurali, id-dritt tal-Unjoni jħalli f’idejn l-Istati Membri biex jeżiġu jew le l-prova ta’ rabta kawżali (48) b’relazzjoni għal dannu, irrispettivament min-natura jew mill-portata tiegħu, jew li jieħdu inkunsiderazzjoni danni oħrajn għajr dawk li jirriżultaw mis-sempliċi fatt tal-ispejjeż li jkunu saru, inkluż pereżempju, l- lucrum cessans .
c) Id-determinazzjoni tad-dannu
98. Fir-rigward tad-determinazzjoni tad-dannu, huwa fil-prinċipju tal-awtonomija proċedurali tal-Istati Membri, li għandhom jiddeterminaw il-kriterji tal-għoti tal-kumpens previst mill-Artikolu 2(1)(ċ) tad-Direttiva 89/665, li għandhom jiġu mfittxija l-elementi tar-risposta għall-punt (ċ) tar-raba’ domanda.
99. Fil-fatt, id-Direttiva 89/665 ma tipprovdi l-ebda kriterju ta’ attribuzzjoni li jippermetti li jiġi ddeterminat id-dannu; madankollu, dan ma jfissirx li d-dritt tal-Unjoni għandu jibqa’ kompletament barrani għal dan il-qasam sa fejn il-limiti stabbiliti mill-prinċipji ta’ ekwivalenza u ta’ effettività, li ma waqaftx insemmi tul dawn il-konklużjonijiet, għandhom ikunu dejjem osservati u jinkludu l-amministrazzjoni adegwata tal-ġustizzja mill-qrati nazzjonali li għandhom jiggarantixxu d-dritt għall-protezzjoni effettiva tad-drittijiet mogħtija mid-dritt tal-Unjoni.
100. Pereżempju, huwa fuq il-kriterju tal-effettività li l-Qorti tal-Ġustizzja bbażat ruħha biex tikkundanna lir-Repubblika Portugiża (49) minħabba li l-leġiżlazzjoni interna tagħha kienet tissuġġetta l-għoti ta’ kumpens għall-ksur tar-regoli tal-Unjoni fil-qasam tal-kuntratti pubbliċi u tal-leġiżlazzjoni nazzjonali li kienet tiżgura t-t-traspożizzjoni tagħhom għall-obbligu li tintwera l-eżistenza ta’ aġir intenzjonat jew ta’ ħtija, kundizzjoni li, skont il-Qorti tal-Ġustizzja, ma tikkorrispondix għal sistema ta’ protezzjoni ġudizzjarja adegwata għaliex hija twassal għar-riskju li l-offerenti li sofre w dannu jiġu mċaħda mid-dritt tagħhom li jitolbu kumpens jew twassal għal dewmien fl-għoti tal-kumpens għad-danni (50) .
101. F’qasam ieħor, is-sentenza T Mobile Netherlands BV et (51) ittrattat il-kwistjoni jekk, fil-kuntest tal-applikazzjoni tal-Artikolu 81(1) KE, il-qorti nazzjonali għandhiex, meta teżamina r-“rabta kawżali” bejn il-prattika miftiehma u l-aġir tal-impriżi fis-suq, tippreżumi l-eżistenza ta’ tali rabta kawżali f’ċerti każijiet (52) . Fl-istess sentenza, il-Qorti tal-Ġustizzja eżaminat ukoll il-kwistjoni jekk, fir-rigward tal-oneru tal-prova, il-qorti nazzjonali hijiex libera li tapplika r-regoli tal-ordinament ġuridiku intern tagħha: il-Qorti tal-Ġustizzja għażlet li tqiegħed il-preżunzjoni tar-rabta kawżali fl-Artikolu 81(1) KE, li “għalhekk, hija parti integrali mid-dritt Komunitarju applikabbli”.
102. Is-sentenza T Mobile Netherlands et, li tqiegħed il-prova tar-rabta kawżali fuq il-livell tad-dritt tal-Unjoni (tal-kompetizzjoni) permezz ta’ preżunzjoni, hija differenti mis-sentenza ERG et (53), fejn il-Qorti tal-Ġustizzja, wara li fakkret li d-Direttiva 2004/35 (54) tissuġġetta l-obbligu tal-kumpens għad-danni għal dak li tiġi prodotta l-prova tar-rabta kawżali (55), madankollu tippermetti li l-Istati Membri joħolqu preżunzjoni ta’ rabta’ kawżali, li però għandha tkun ibbażata fuq ċerti provi plawżibbli li hija tistipula fis-sentenza tagħha.
103. Kif diġà ngħad iktar ’il fuq, huwa minnu, li barra mill-qasam tal-kuntratti pubbliċi, is-sentenza T Mobile Netherlands et tikkonferma li d-dritt tal-Unjoni jirriżulta li huwa rilevanti meta għandha tiġi stabbilita r-rabta kawżali minkejja li, skont ir-rekwiżiti tal-awtonomija proċedurali, huma l-Istati Membri li għandhom jagħmlu dan. Il-motivi ta’ tali pożizzjoni ma jonqsux peress li fil-qasam tal-kompetizzjoni, huwa direttament implikat l-Artikolu 81 KE, li huwa dispożizzjoni tad-dritt primarju (56) . Madankollu, in-natura tal-Artikolu 81 KE hija ferm differenti minn dik tal-artikoli ta’ direttiva, tant li fuq il-livell tad-dritt sekondarju, il-Qorti tal-Ġustizzja (fil-kawża ERG et
b’mod partikolari) toqgħod lura milli tittratta daqstant direttament aspett li huwa proprjament proċedurali.
104. Fil-kawżi Il-Kummissjoni vs Il-Portugall, iċċitati iktar ’il fuq, madankollu, il-Qorti tal-Ġustizzja bbażat ruħha fuq id-Direttiva 89/665, permezz tar-regola tar-restrizzjonijiet għall-awtonomija proċedurali, biex tikkundanna kriterju nazzjonali ta’ attribuzzjoni tar-responsabbiltà li kien jeżiġi l-prova ta’ aġir intenzjonat jew ta’ ħtija. Huwa għal din ir-raġuni li ma narax, minn dan il-lat, l-ebda motiv li jimpedixxi li din l-idea tiġi estiża għal kriterji nazzjonali oħrajn bħal, b’mod ġenerali, il-kriterji li jippermettu li jiġu stabbiliti jew iddeterminati d-danni.
105. Fir-rigwrd tar-risposti għall-punti tar-raba’ u tal-ħames domandi li huma relatati mal-kriterji tad-determinazzjoni tad-dannu, b’hekk wieħed jista’ jislet minn dak li ngħad iktar ’il fuq prinċipju li jirrifletti speċifikatament ir-rekwiżit tal-effettività tad-dritt tal-Unjoni, jiġifieri li l-oneru tal-prova tad-danni għall-finijiet tal-applikazzjoni tal-Artikolu 2(1)(ċ) tad-Direttiva 89/665 ma jistax ikun daqshekk riġidu li jkun diffiċli li jiġu pprovati tant li tiġi ostakolata l-effettività tad-dritt tal-Unjoni.
d) Il-portata tad-danni
106. Barra minn hekk, id-Direttiva 89/665 ma tipprovdix indikazzjoni dwar l-elementi li jistgħu jaqgħu taħt il-kunċett ta’ dannu, b’tali mod li dak kollu li huwa relatat mal-portata tad-dannu għandu jiġi kkunsidrat bħala li jaqa’ taħt il-kompetenza nazzjonali.
107. F’ċerti ċirkustanzi li jaqgħu prinċipalment fil-qasam tal-kompetizzjoni, però, il-Qorti tal-Ġustizzja stabbilixxiet, anki dwar dan il-punt, obbligi speċifiċi fir-rigward tal-kumpens għad-danni sabiex tipproteġi l-interessi leżi minn ksur tad-dritt tal-Unjoni.
108. Huwa għalhekk li, fis-sentenza Courage u Crehan (57), hija ddeċidiet li l-effettività sħiħa tal-Artikolu 85 tat-Trattat (li sar l-Artikolu 101 TFUE) timponi l-kumpens għad-dannu kkawżat minn kuntratt jew aġir li jista’ jirrestrinġi jew joħloq distorsjoni tal-kompetizzjoni. Fis-sentenza Manfredi et, iċċitata iktar ’il fuq, hija kienet diġà ddikjarat li fin-nuqqas ta’ dispożizzjonijiet tad-dritt tal-Unjoni f’dan il-qasam, “huwa l-ordinament ġuridiku intern ta’ kull Stat Membru li għandu jistabbilixxi l-kriterji li jippermettu li tiġi ddeterminata l-portata tal-kumpens għad-dannu […] bil-kundizzjoni li jiġu rrispettati l-prinċipji ta’ l-ekwivalenza u ta’ l-effettività” (punt 98).
109. Fl-istess sentenza Manfredi et, hija kienet semmiet “[i]d-dritt ta’ kull persuna li titlob kumpens għad-dannu kkawżat minn kuntratt jew minn imġiba li jista’ joħloq restrizzjoni jew distorsjoni tal-kompetizzjoni” u ppreċiżat li “[i]l-persuni li jkunu sofrew dannu għandhom ikunu jistgħu jitolbu kumpens mhux biss għad-dannu reali ( damnum emergens ) iżda wkoll għat-telf ta’ qligħ ( lucrum cessans ) kif ukoll il-ħlas ta’ interessi” (punt 95).
110. Peress li fil-prattika, kwalunkwe persuna li tkun sofriet dannu kkawżat minn ksur tad-dritt tal-Unjoni għandha tkun tista’ titlob kumpens, ma tistax tkun ammessa esklużjoni totali tal- lucrum cessans
mid-dannu kumpensabbli (58) .
111. Iktar evidenti minn hekk, fil-fehma tiegħi, jeħtieġ li fil-kumpens jiġu inklużi l-interessi pagabbli skont ir-regoli nazzjonali applikabbli sabiex ikun żgurat kumpens effettiv, għaliex, kif qalet il-Qorti tal-Ġustizzja fil-kawża Marshall (59) “l-għoti tal-interessi […] għandu jiġi kkunsidrat bħala parti indispensabbli mir-rimedju” [traduzzjoni mhux uffiċjali].
112. B’risposta għar-raba’ u għall-ħames domandi, nissuġġerixxi li l-Qorti tal-Ġustizzja tiddeċiedi li għall-finjiet tal-applikazzjoni tal-Artikolu 2(1)(ċ) tad-Direttiva 89/665, huwa d-dritt nazzjonali li għandu jistabbilixxi l-kriterji li jippermettu li jiġi ddeterminat id-dannu li jirriżulta minn ksur tad-dritt tal-Unjoni fil-qasam tal-kuntratti pubbliċi kif ukoll il-portata tiegħu, iżda li l-prinċipju tal-effettività tad-dritt tal-Unjoni jipprojbixxi li r-regoli tal-prova tad-dannu subit jkunu daqshekk riġidi li jkun diffiċli li d-dannu jiġi pprovat tant li l-effettività ta’ din id-dispożizzjoni tiġi mnaqqsa u li jkun hemm lok li fil-kumpens jiġu inklużi l-interessi relatati u, fl-aħħar nett, li l-possibbiltà li l- lucrum cessans
jittieħed inkunsiderazzjoni ma tistax tiġi eskluża.
VII – Konklużjoni
113. Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti, nissuġġerixxi li l-Qorti tal-Ġustizzja:
“1) tiddikjara l-ewwel domanda inammissibbli, u
2) tirrispondi għad-domandi l-oħra kif ġej:
a) għat-tieni domanda: Sa fejn ma ntwera li bl-ebda mod ma tiġi ppreġudikata l-effettività tad-dritt tal-Unjoni, l-Artikolu 1(1) u (3) u l-Artikolu 2(1) u (6) tad-Direttiva 89/665, ma jipprekludux leġiżlazzjoni nazzjonali li fiha, sabiex tinkiseb miżura kawtelatorja, l-unika proċedura disponibbli hija dik ikkaratterizzata mill-fatt li din tippermetti l-adozzjoni ta’ miżura mandatorja bil-ħeffa, li l-avukati ma għandhomx id-dritt jiskambjaw opinjonijiet, li l-provi jistgħu, bħala regola, jiġu prodotti biss bil-miktub u li r-regoli legali dwar il-prova ma humiex applikabbli [domanda 2(a)], u dan indipendentement mill-fatt li s-sentenza li tordnahom ma twassalx għall-iffissar definittiv tar-relazzjonijiet ġuridiċi u ma tifformax parti mill-proċedura li permezz tagħha se tittieħed deċiżjoni definittiva dwarhom [domanda 2(b)] jew indipendentement mill-fatt li torbot biss lill-partijiet għall-proċedura [domanda 2(c)].
b) Għat-tielet domanda: Id-Direttiva 89/665 ma tipprekludix diverġenza eventwali bejn is-soluzzjonijiet mogħtija mill-imħallef għal miżuri provviżorji u mill-qorti fuq il-mertu, sakemm din id-diverġenza ma tikkompromettix ir-riżultati imposti mid-Direttiva u, b’mod partikolari, li hija ma tippreġudikax it-tliet garanziji previsti fl-Artikolu 2(1), kif ġew interpretati mill-ġurisprudenza Komunitarja.
c) Għar-raba’ u għall-ħames domandi:
- Il-Qorti tal-Ġustizzja għandha tiddikjara li ma għandhiex ġurisdizzjoni biex tiddeċiedi dwar min għandu jiġi kkunsidrat bħala responsabbli fil-kawża prinċipali.
- Għall-finijiet tal-applikazzjoni tal-Artikolu 2(1)(ċ) tad-Direttiva 89/665, huwa d-dritt nazzjonali li għandu jistabbilixxi l-kriterji li jippermettu li jiġi ddeterminat id-dannu li jirriżulta minn ksur tad-dritt tal-Unjoni fil-qasam tal-kuntratti pubbliċi kif ukoll il-portata tiegħu, imma li l-prinċipju tal-effettività tad-dritt tal-Unjoni jipprojbixxi li r-regoli tal-prova tad-dannu subit ikunu daqshekk riġidi li jkun diffiċli li d-dannu jiġi pprovat tant li l-effettività ta’ din id-dispożizzjoni tiġi mnaqqsa; fil-kumpens għandhom jiġu inklużi l-interessi moratorji, billi l-possibbiltà li l- lucrum cessans
jittieħed inkunsiderazzjoni ma tistax tiġi eskluża.”
(1) .
(2)  –	ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 6, Vol. 1, p. 246.
(3)  –	ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 6, Vol. 1, p. 322.
(4)  –	Fil-fajl amministrattiv nazzjonali, dan il-kuntratt ġie msejjaħ “Proġett 1382”.
(5)  –	Skont il-Provinċja, id-difetti prinċipali kienu jikkonsistu f’modifiki sostanzjali, li saru waqt il-proċedura, fil-kriterji ta’ kapaċità, ta’ esperjenza u tad-dħul mill-bejgħ tal-offerenti. Il-Provinċja kienet żiedet mal-intenzjoni ta’ Combinatie li hija kienet fliet l-offerta ta’ MFE u li, fuq il-bażi ta’ dan l-eżami l-ġdid, hija kienet waslet għall-konklużjoni li x-xogħol ma setax jiġi fdat lil din impriża, biex b’hekk iddeċidiet li tibda mill-ġdid il-proċedura għall-għoti tal-kuntratt.
(6)  –	Punt 4.13 tas-sentenza tas-27 ta’ Novembru 2007.
(7)  –	Is-seduta kienet stabbilita għat-13 ta’ Frar.
(8)  –	Direttiva 2004/18/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill, tal-31 ta’ Marzu 2004, fuq kordinazzjoni ta’ proċeduri għall-għoti ta’ kuntratti għal xogħlijiet pubbliċi, kuntratti għal provvisti pubbliċi u kuntratti għal servizzi pubbliċi [kuntratti pubbliċi għal xogħlijiet, għal provvisti u għal servizzi] (iktar ’il quddiem id-“Direttiva 2004/18”) (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 6, Vol. 7, p. 132).
(9)  – Dan l-ammont, fis-seħħ fil-mument tal-pubblikazzjoni tas-sejħa għal offerti, ġie stabbilit mir-Regolament tal-Kummissjoni (KE) Nru 2083/2005, tad-19 ta’ Diċembru 2005, li jemenda d-Direttivi 2004/17/KE u 2004/18/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill fir-rigward [tal]-ammonti minimi ta’ applikazzjoni għall-proċeduri għal għoti ta’ kuntratti [ĠU L 321M, p. 381].
(10)  –	Din id-dispożizzjoni ġiet ifformulata skont l-Artikolu 41 tad-Direttiva 92/50/KEE. Skont l-Artikolu 33 tad-Direttiva tal-Kunsill 93/36/KEE, tal-14 ta’ Ġunju 1993, li tikkoordina l-proċeduri għall-għoti ta’ kuntratti pubbliċi ta’ provvista (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 6, Vol. 2, p. 110), skont l-Artikolu 36 tad-Direttiva tal-Kunsill 93/37/KEE, tal-14 ta’ Ġunju 1993, li tikkonċerna l-koordinament tal-proċeduri għall-għoti ta’ kuntratti tax-xogħlijiet pubbliċi [kuntratti pubbliċi għal xogħlijiet] (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 6, Vol. 2, p. 163), u skont it-tieni paragrafu tal-Artikolu 82 tad-Direttiva 2004/18/KE u skont it-tabelli ta’ korrispondenza annessi mad-direttivi msemmija iktar ’il fuq, ir-riferimenti għad-Direttivi 71/305/KEE, 77/62/KEE u 92/50/KEE li jinsabu fl-Artikolu 1(1) tad-Direttiva 89/665, għandhom jiġu kkunsidrati bħala li saru għad-Direttiva 2004/18.
(11)  –	Direttiva tal-Kunsill 92/13/KEE, tal-25 ta’ Frar 1992, li tikkoordina l-liġijiet, ir-regolamenti u d-dispożizzjonijiet amministrattivi li jirrelataw għall-applikazzjoni tar-regoli Komunitarji dwar il-proċeduri ta’ akkwist ta’ entitajiet li joperaw fis-setturi tal-ilma, l-enerġija, it-trasport u t-telekomunikazzjoni (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 6, Vol. 1, p. 315).
(12)  –	Il-konvinzjoni tagħhom hija kkonfermata mill-espożizzjoni tal-motivi tar-Raamwet GET aanbestedingen voorschriften, een voor de Kaderwet van Implementatie Comunidad aanbestedingsregels (Liġi qafas dwar ir-regoli tal-KEE fil-qasam tal-għoti tal-kuntratti pubbliċi, iktar ’il quddiem ir-“Raamwet”): “l-eżekuzzjoni ta’ [id-Direttiva 89/665/KEE] ma teżigi l-ebda emenda fil-leġiżlazzjoni. […] Il-proċeduri ta’ reviżjoni li l-partijiet ikkonċernati għandu jkollhom għad-dispożizzjoni tagħhom skont din id-direttiva huma diġà suffiċjentement preżenti fl-ordinament ġuridiku Olandiż”.
(13)  –	Dan jirriżulta mill-ġurisprudenza tar-Raad van State (il-Kunsill tal-Istat).
(14)  –	B’mod partikolari, id-deċiżjoni li l-kuntratt jingħata lil offerent partikolari.
(15)  –	Kif jirriżulta mir-Raamwet u mill-Artikolu 8(3) tal-Algemene Wet Bestuursrecht (iktar ’il quddiem il-“Kodiċi tad-dritt amministrattiv”) ma ġie ppreżentat l-ebda rikors quddiem il-qorti (amministrattiva) kontra d-deċiżjonijiet preliminari li entità pubblika tadotta biex tipprepara att legali rregolat mid-dritt privat.
(16)  –	Lanqas f’dak li jikkonċerna d-deċiżjonijiet preliminari tal-awtoritajiet kontraenti, bħall-istess deċiżjoni dwar l-għoti tal-kuntratt.
(17)  –	Kif ippreċiża l-Gvern Olandiż fl-osservazzjonijiet tiegħu, il-qorti amministrattiva madankollu tista’ jkollha ġurisdizzjoni meta, b’mod eċċezzjonali, liġi partikolari tagħtiha l-ġurisdizzjoni, kif tagħmel il-liġi tal-2000 dwar it-trasport tal-persuni (Wet Personenvervoer tal-2000) għall-attribuzzjoni tal-konċessjonijiet għal servizz pubbliku.
(18)  –	Sentenzi tal-Qorti tal-Ġustizzja tal-4 ta’ Ottubru 2007, Rampion u Godard (C‑429/05, Ġabra p. I‑8017, punti 23 u 24); tal-11 ta’ Diċembru 2008, MI.VER u Antonelli (C‑387/07, Ġabra p. I-9597, punt 15); tal-10 ta’ Settembru 2009, Eurawasser (C‑206/08, Ġabra p. I‑8377, punti 33 u 34); u tad-19 ta’ Novembru 2009, Filipiak (C-314/08, Ġabra p. I-11049, punti 40 sa 42).
(19)  –	Qabel xejn, il-punti (b) u (c) jinkludu ċerta kontradizzjoni peress li, jekk il-punt (b) issemmi l-fatt li “[i]l-qorti amministrattiva għandha tillimita ruħha li tiddeċiedi fuq id-deċiżjoni ta’ għoti”, il-punt (c) jgħid li l-Kodiċi tad-dritt amministrattiv ma jippermettix li “[i]l-kawża titressaq quddiem [il-qorti amministrattiva] fil-każ ta’ deċiżjonijiet dwar il-konklużjoni ta’ kuntratt għal xogħolijiet mill-awtorità kontraenti ma’ wieħed mill-offerenti”.
(20)  –	Fil-Pajjiżi l-Baxxi, il-qorti amministrattiva ma għandhiex kompetenza fir-rigward tal-aspetti tal-għoti ta’ kuntratti pubbliċi. Hija tikkontrolla biss ċerti konċessjonijiet pubbliċi, li hija kompetenza tipikament amministrattiva, ferm estiża fil-qasam tal-patrimonju pubbliku. Din in-natura eċċezzjonali diġà hija indikata fl-espożizzjoni tal-motivi tal-Kodiċi tad-dritt amministrattiv, kif enfasizza l-Gvern Olandiż, li biex jipprevjeni kunflitti mhux mixtieqa, huwa ostili fir-rigward tad-diviżjoni tal-kompetenza bejn iż-żewġt iqrati.
(21)  –	Sentenza tas-16 ta’ Diċembru 1981, Foglia (244/80, Ġabra p. 3045, punt 18).
(22)  –	Sentenzi tas-16 ta’ Diċembru 1976, Rewe (33/76, Ġabra p. 1989, punt 5); tal-14 ta’ Diċembru 1995, Peterbroeck, (C-312/93, Ġabra p. I-4599, punt 12); tat-13 ta’ Marzu 2007, Unibet (C-432/05, Ġabra p. I-2271, punt 39); tas-7 ta’ Ġunju 2007, Van der Weerd et
(C-222/05 sa C-225/05, Ġabra p. I-4233, punt 28); u tal-15 ta’ April 2008, Impact (C-268/06, Ġabra p. I-2483, punt 44).
(23)  –	Sentenzi Peterbroeck, iċċitata iktar ’il fuq, punt 14, u tat-3 ta’ Settembru 2009, Fallimento Olimpiclub (C-2/08, Ġabra p. I-7501, punt 27).
(24)  –	Sentenzi tal-15 ta’ Settembru 1998, Edis (C-231/96, Ġabra p. I-4951, punt 36); tal-1 ta’ Diċembru 1998, Levez (C-326/96, Ġabra p. I-7835, punt 41); u tad-19 ta’ Settembru 2006, i-21 Germany u Arcor (C-392/04 u C-422/04, Ġabra p. I-8559, punt 62).
(25)  –	Aspetti li dwarhom il-Qorti tal-Ġustizzja ma tistax tagħti deċiżjoni in abstracto.
(26)  –	Artikolu 2(1)(a), enfasi miżjuda. Barra minn hekk, l-Artikolu 2(4) tad-Direttiva 89/665 jippermetti li l-Istati Membri jipprovdu illi meta qed jikkunsidraw jekk jordnawx dawn il-miżuri, il-korp responsabbli jista’ jieħu inkunsiderazzjoni il-“konsegwenzi probabbli tal-miżuri għall-interessi kollha li x’aktarx jintlaqtu, kif ukoll l-interess pubbliku, u jistgħu jiddeċiedu li ma jagħtux dawn il-miżuri meta l-konsegwenzi negattivi tagħhom jistgħu jaqbżu l-benefiċċji tagħhom”. Minkejja li dan l-istess paragrafu jippreċiża li: “[d]eċiżjoni li ma jingħatawx miżuri interim m’għandhiex tippreġudika kull pretensjoni oħra tal-persuna li tkun qiegħda tfittex dawn il-miżuri”, ma jasalx sabiex jiddetermina l-mezz proċedurali li permezz tiegħu għandhom jingħataw dawn il-miżuri.
(27)  –	Pereżempju, fis-sentenzi tad-19 ta’ Settembru 1996, Il-Kummissjoni vs Il-Greċja (C-236/95, Ġabra p. I-4459, punt 11); u tal-15 ta’ Mejju 2003, Il-Kummissjoni vs Spanja (C-214/00, Ġabra p. I-4667, punt 98), sentenzi li minnhom jirriżulta li l-miżuri provviżorji għandhom ikunu jistgħu jiġu adottati indipendentement minn kwalunkwe azzjoni preċedenti.
(28)  –	Enfasi miżjuda.
(29)  –	Il-Kummissjoni u l-Pajjiżi l-Baxxi qed jipproponu li din id-domanda tiġi fformulata mill-ġdid u li l-Qorti tal-Ġustizzja tiġi mistoqsija jekk huwiex kompatibbli mad-Direttiva 89/665 li l-imħallef għal miżuri provviżorji japplika d-dritt tal-Unjoni b’mod li l-qorti li qed titratta l-mertu sussegwentement se tikkwalifika bħala żbaljat. Huwa faċli li tingħata risposta għad-domanda fformulata mill-ġdid b’dan il-mod, għaliex, evidentement, fir-rigward tad-distinzjoni li għandha ssir bejn ir-regola tal-proċedura mhux essenzjali inkluża fid-Direttiva 89/665 – dwar il-garanziji tar-reviżjoni – u l-leġiżlazzjoni fuq il-mertu dwar il-kuntratti pubbliċi, miżura kawtelatorja bbażata fuq interpretazzjoni żbaljata tal-liġi sostantiva applikabbli ma twassalx, per se, għal ksur tad-Direttiva 89/665.
(30)  –	Sentenzi tal-Qorti tal-Ġustizzja, tat-2 ta’ Ġunju 1994, AC ATEL Electronics Vertriebs (C-30/93, Ġabra p. I-2305, punti 16 u 17); u tat-18 ta’ Novembru 1999, Teckal (C-107/98, Ġabra p. I-8121, punti 29 u 30).
(31)  –	Biex jiġi kkonstatat dan l-“iżball ta’ interpretazzjoni”, il-Qorti tal-Ġustizzja għandha tanalizza elementi li l-għarfien tagħhom jaqa’ taħt il-ġurisdizzjoni esklużiva tal-qorti nazzjonali.
(32)  –	Sentenza tat-8 ta’ Frar 1990, Shipping and Forwarding Enterprise Safe (C-320/88, Ġabra p. I-285, punt 11).
(33)  –	Jeżistu sistemi proċedurali, bħas-sistema Spanjola, fejn dawn il-modifiki jsiru awtomatikament: huwa suffiċjenti li l-qorti tagħti sentenza definittiva.
(34)  –	B’mod partikolari fl-ispjegazzjonijiet li ta (fil-punti 18 et seq ) fir-rigward tad-domandi magħmula mill-Qorti tal-Ġustizzja. Wara li ppreċiża li l-ordinament ġuridiku Olandiż jagħmel distinzjoni bejn, min-naħa l-waħda, id-deċiżjoni tad-dritt amministrattiv li jingħata kuntratt u, mill-oħra, l-att irregolat mid-dritt privat li permezz tiegħu jiġi implementat dan l-għoti tal-kuntratt, jiġifieri l-konklużjoni tal-kuntratt, jiddikjara mingħajr eżitazzjoni li ma ġie ppreżentat l-ebda rikors għal annullament la kontra l-ewwel deċiżjoni u lanqas kontra t-tieni waħda.
(35)  –	Sentenza tat-28 ta’ Ottubru 1999, Alcatel Austria AG et
(C-81/98, Ġabra p. I‑7671, punti 35 sa 38 u 43).
(36)  –	Tul l-intervent kollu tiegħu, il-Gvern Olandiż enfasizza li, kif diġà ngħad iktar ’il fuq, il-qorti amministrattiva ma għandhiex il-kompetenza biex tannulla d-deċiżjoni dwar l-għoti tal-kuntratt għaliex din id-deċiżjoni ma hija xejn ħlief element preliminari għall-att irregolat mid-dritt privat li huwa l-kuntratt. Madankollu, lanqas il-qorti ċivili ma tista’ tannulla d-deċiżjoni dwar l-għoti tal-kuntratt għaliex din ġejja minn awtorità pubblika. Issa, il-qorti ċivili lanqas ma tista’ eventwalment tippreżenta rikors għal annullament eventwali kontra l-konklużjoni tal-kuntratt (li huwa att irregolat mid-dritt privat): kif spjega l-Gvern Olandiż fil-punt 20 tal-osservazzjonijiet tiegħu, billi l-ġurisprudenza tal-Hoge Raad tipprekludi dan il-kontroll, u ħlief għal ċirkustanzi partikolari, kuntratt ma jistax jiġi kkontestat minħabba inkompatibbiltà mal-leġiżlazzjoni dwar il-kuntratti pubbliċi peress li dan ma jagħti lok għal ebda rikors għal min eventwalment jista’ jiddenunzja d-difetti legali tal-kuntratt jew tal-proċedura preċedenti, jiġifieri l-offerent iddiżappuntat, għaliex mil-lat tad-dritt privat, huwa ma huwiex parti għall-kuntratt.
(37)  –	Mill-bqija, l-ebda parti ma ttrattat din il-problema.
(38)  –	Minkejja li din il-proċedura diffiċilment jista’ jkollha l-effett li “tirrevoka, tikkonferma jew temenda” l-miżuri kawtelatorji peress li, kif diġà ngħad iktar ’il fuq, iż-żewġ proċeduri għandhom għanijiet differenti u barra minn hekk jistgħu jaffettwaw lil partijiet differenti.
(39)  –	Skont ir-Rechtbank, il-problema deskritta ma tinqalax “jekk id-deċiżjoni setgħet tiġi kkontestata biss quddiem qorti waħda matul proċedura speċjali ta’ sejħa għal offerti u jekk il-liġi tipprevedi li, sakemm jista’ jintlaħaq ftehim dwar id-danni, id-deċiżjoni meħuda għandha, qabel xejn, tiġi annullata mill-entità li jkollha l-kompetenza neċessarja biex tagħmel dan” [traduzzjoni mhux uffiċjali].
(40)  –	Għal dan, għandhom jittieħdu inkunsiderazzjoni l-elementi kollha li jikkaratterizzaw is-sitwazzjoni li tressqet quddiemha, “b’mod partikolari l-grad ta’ ċarezza u preċiżjoni tad-dispożizzjoni miksura, in-natura intenzjonali tal-ksur, in-natura skużabbli jew le ta’ l-iżball ta’ liġi, il-pożizzjoni li ttieħdet, meta applikabbli, minn istituzzjoni Komunitarja, kif ukoll in-nuqqas ta’ eżekuzzjoni, mill-qorti in kwistjoni, ta’ l-obbligu tagħha li titlob deċiżjoni preliminari skond […] l-Artikolu [267 TFUE]” [sentenza tal-Qorti tal-Ġustizzja tat-30 ta’ Settembru 2003, Köbler (C-224/01, Ġabra p. I-10239, punt 55)] għaliex ksur tad-dritt Komunitarju huwa suffiċjentement serju “meta d-deċiżjoni kkonċernata tkun ittieħdet bi ksur manifest tal-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja f’dan il-qasam.” [sentenzi tal-5 ta’ Marzu 1996, Brasserie du pêcheur u Factortame (C-46/93 u C-48/93, Ġabra p. I‑1029, punt 55); u Köbler, (iċċitata iktar ’il fuq, punt 56)].
(41)  –	Sakemm il-kundizzjonijiet stabbiliti kemm-il darba mill-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja jkunu sodisfatti, jiġifieri li r-regola tad-dritt tal-Unjoni li qed jiġi allegat li nkisret jkollha l-għan li tagħti drittijiet liċ-ċittadin tal-Unjoni, li l-ksur ta’ din ir-regola jkun suffiċjentement serju u li jkun hemm rabta kawżali diretta bejn dan il-ksur u d-dannu subit.
(42)  –	Li, għal dan il-għan, ma jistax jipprevedi l-ksur tad-dritt tal-Unjoni b’mod inqas favorevoli mill-ksur tad-dritt nazzjonali (prinċipju ta’ ekwivalenza) u lanqas ikun ifformulat b’mod li fil-prattika jkun tali li jrendu l-ksib tal-kumpens impossibbli jew diffiċli ħafna fil-prattika (prinċipju ta’ effettività) (ara, fost l-oħrajn, is-sentenzi Köbler, diġà ċċitata fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 40, punt 58; u tat-13 ta’ Marzu 2007, Test Claimants in the Thin Cap Group Litigation, C-524/04, Ġabra p. I-2107, punt 123).
(43)  –	Pereżempju, jista’ jitfakkar il-każ tar-responsabbiltà għad-danni kkawżati fil-qasam tas-servizzi tas-saħħa kkunsidrati mhux konformi mar-regoli tal- lex artis.
(44)  – Sentenzi tal-4 ta’ Frar 1999, Köllensperger u Atzwanger (C-103/97, Ġabra p. I-551, punt 3), u tal-14 ta’ Ottubru 2004, Il-Kummissjoni vs Il-Portugall (C-275/03, li għadha ma ġietx ippubblikata fil-Ġabra, punt 28).
(45)
– Direttiva 2004/17/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill, tal-31 ta’ Marzu 2004, li tikkoordina l-proċeduri ta’ akkwisti ta’ entitajiet li joperaw fis-setturi tas-servizzi tal-ilma, l-enerġija, t-trasport u postali (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 6, Vol. 7, p. 19).
(46)
–	Direttiva 2007/66/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill, tal-11 ta’ Diċembru 2007, li temenda d-Direttivi tal-Kunsill 89/665/KEE u 92/13/KEE fir-rigward tat-titjib fl-effettività ta’ proċeduri ta’ reviżjoni dwar l-għoti ta’ kuntratti pubbliċi (ĠU L 335, p. 31).
(47)  –	Fir-rigward tal-kriterji għad-determinazzjoni tad-danni, is-sempliċità sottostanti dan l-Artikolu 2(7) tfakkar fis-sempliċità tal-Qorti tal-Ġustizzja fil-kawża Il-Kummissjoni vs Il-Portugall, iċċitata iktar ’il fuq. Jekk hija ma tatx deċiżjoni dwar l-eżistenza ta’ responsabbiltà oġġettiva f’dik il-kawża, mil-lat prattiku, jidher li llimitat il-kriterji tad-determinazzjoni tad-danni għall-konstatazzjoni ta’ ksur tad-dritt tal-Unjoni.
(48)  –	F’dan is-sens, il-Qorti tal-Ġustizzja ddikjarat, fuq il-bażi tal-prinċipju ta’ ekwivalenza, fil-punt 99 tas-sentenza li hija tat fit-13 ta’ Lulju 2006, fil-kawżi magħquda Manfredi et
(C-295/04 sa C-298/04, Ġabra p. I-6619), li kienet tirrigwarda problema ta’ kompetizzjoni, li “jekk jistgħu jingħataw danni speċifiċi, bħal danni eżemplari jew punittivi, fil-kuntest ta’ azzjonijiet nazzjonali simili għall-azzjonijiet ibbażati fuq ir-regoli Komunitarji […], dawn għandhom jingħataw ukoll fil-kuntest ta’ dawn l-azzjonijiet ta’ l-aħħar”, li ma jwaqqafx madankollu li “id-dritt Komunitarju ma jipprekludix lill-qrati nazzjonali milli jassiguraw li l-protezzjoni tad-drittijiet garantiti mill-ordinament ġuridiku Komunitarju ma ġġibx magħha arrikkiment indebitu għal dawk li jgawdu dawn id-drittijiet”.
(49)  –	Sentenza Il-Kummissjoni vs Il-Portugall, iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 44.
(50)  –	Fis-sentenza li hija tat fl-10 ta’ Jannar 2008 fil-kawża Il‑Kummissjoni vs Il‑Portugall (C-70/06, Ġabra p.I-1), it-tieni kawża f’dik is-saga, fejn hija kkundannat lir-Repubblika tal-Portugall talli ma adottatx il-miżuri li kienet teżiġi l-eżekuzzjoni tas-sentenza tal-14 ta Ottubru 2004, iċċitata iktar ’il fuq, il-Qorti tal-Ġustizzja reġgħet iddikjarat li, minkejja li ma jirrendix impossibbli l-azzjoni ġudizzjarja mill-individwi, l-obbligu li tiġi pprovata l-eżistenza ta’ aġir intenzjonat jew ta’ ħtija “jikkonkorri, […], sabiex jirrendi dawn l-azzjonijiet iktar diffiċli u għoljin billi jostakola b’hekk il-politika Komunitarja fil-qasam tal-kuntratti pubbliċi” (punt 42).
(51)  –	Sentenza tal-4 ta’ Ġunju 2009 (C-8/08, Ġabra p. I-4529).
(52)  –	B’mod partikolari meta l-impriżi jkomplu joperaw fuq is-suq u jieħdu inkunsiderazzjoni l-informazzjoni skambjata mal-kompetituri tagħhom.
(53)  –	Sentenza tad-9 ta’ Marzu 2010 (C-378/08, Ġabra p. I-1919).
(54)
–	Direttiva 2004/35/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill, tal-21 ta’April 2004, dwar ir-responsabbiltà ambjentali f’dak li għandu x’jaqsam mal-prevenzjoni u r-rimedju għal danni ambjentali (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 15, Vol. 8, p. 357)
(55)  –	Bejn l-aġir tal-operaturi ekonomiċi u t-tniġġis inkwistjoni f’dik il-kawża.
(56)  –	Dispożizzjoni li, barra minn hekk, ikollha effetti diretti fir-rigward tal-individwi bħala dispożizzjoni tal-ordni pubbliku u li, għaldaqstant, għandha tiġi applikata ex officio
mill-qrati nazzjonali: sentenza T Mobile Netherlands et, punti 44 sa 53).
(57)  –	Sentenza tal-20 ta’ Settembru 2001 (C-453/99, Ġabra p. I-6297, punt 26).
(58)  –	Sentenzi Brasserie du pêcheur u Factortame (iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 40, punt 87); tat-8 ta’ Marzu 2001, Metallgesellschaft et, (C-397/98 u C-410/98, Ġabra p. I-1727, punt 91); u s-sentenza Manfredi et
(iċċitata iktar ’il fuq, punt 96).
(59)  –	Sentenza tat-2 ta’ Awwissu 1993, Marshall (C-271/91, Ġabra p. I-4367, punt 31), fejn jirriżulta li d-dritt tal-Unjoni jeżiġi kumpens effettiv għad-danni f’oqsma oħra barra l-kompetizzjoni anki għaliex il-kawża Marshall kienet tirrigwarda dannu li rriżulta minn tkeċċija diskriminatorja.