62022CJ0225_RES
Zaak C‑225/22
„R” S.A.
tegen AW „T” sp. z o.o.,
(verzoek om een prejudiciële beslissing, ingediend door de Sąd Apelacyjny w Krakowie)
Arrest van het Hof (Vierde kamer) van 4 september 2025
„Prejudiciële verwijzing – Rechtsstaat – Rechterlijke onafhankelijkheid – Artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU – Daadwerkelijke rechtsbescherming op de onder het Unierecht vallende gebieden – Nationale regeling en nationale rechtspraak op grond waarvan het nationale rechterlijke instanties verboden is om de legitimiteit van de rechterlijke instanties en grondwettelijke organen in twijfel te trekken of om de legitimiteit van de benoeming van hun rechters vast te stellen of te toetsen – Toetsing door een lagere rechterlijke instantie van de naleving door een hogere rechterlijke instantie van de vereisten die zien op de waarborg van een onafhankelijk en onpartijdig gerecht dat vooraf bij wet is ingesteld – Izba Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych (kamer voor bijzondere controle en publieke zaken) van de Sąd Najwyższy (hoogste rechter in burgerlijke en strafzaken, Polen) – Instantie die geen onafhankelijk en onpartijdig gerecht is dat vooraf bij wet is ingesteld – Voorrang van het Unierecht – Mogelijkheid om een rechterlijke beslissing non-existent te verklaren”
Lidstaten – Verplichtingen – Voorzien in de nodige rechtsmiddelen om daadwerkelijke rechtsbescherming te verzekeren – Inachtneming van het beginsel van onafhankelijkheid van de rechters – Recht op een onafhankelijk en onpartijdig gerecht dat vooraf bij wet is ingesteld – Voorrang en rechtstreekse werking van het Unierecht – Nationale regeling en constitutionele rechtspraak die een nationale rechter verplicht om gevolg te geven aan een beslissing van een rechtsprekende formatie van een hogere rechterlijke instantie – Formatie van een hogere rechterlijke instantie die niet voldoet aan de vereisten van onafhankelijkheid, onpartijdigheid en voorafgaande instelling bij wet – Nationale regeling die deze nationale rechter belet om de regelmatigheid van de samenstelling van die rechtsprekende formatie na te gaan – Ontoelaatbaarheid
(Art. 19, lid 1, tweede alinea, VEU; Handvest van de grondrechten van de Europese Unie, art. 47)
(zie punten 44, 47, 53, 55‑58, 62, 63, dictum 1)
Lidstaten – Verplichtingen – Voorzien in de nodige rechtsmiddelen om daadwerkelijke rechtsbescherming te verzekeren – Eerbiediging van het beginsel van onafhankelijkheid van de rechters – Recht op een onafhankelijk en onpartijdig gerecht dat vooraf bij wet is ingesteld – Verplichtingen van de nationale rechterlijke instanties – Beslissing van een rechterlijke instantie van laatste aanleg die niet voldoet aan de vereisten van onafhankelijkheid, onpartijdigheid en voorafgaande instelling bij wet – Terugverwijzing van de zaak naar een lagere rechter voor heronderzoek – Verplichting om deze beslissing als non-existent te beschouwen – Voorwaarde
(Art. 19, lid 1, tweede alinea, VEU; Handvest van de grondrechten van de Europese Unie, art. 47)
(zie punten 66‑70, dictum 2)
Samenvatting
Naar aanleiding van een verzoek om een prejudiciële beslissing van de Sąd Apelacyjny w Krakowie (rechter in tweede aanleg Krakau, Polen) spreekt het Hof zich uit over de gevolgen van een beslissing van een rechterlijke instantie die niet de hoedanigheid heeft van een onafhankelijk, onpartijdig en vooraf bij wet ingesteld gerecht in de zin van artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU.
In oktober 2021 heeft de Izba Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych (kamer voor bijzondere controle en publieke zaken, Polen) van de Sąd Najwyższy (hoogste rechter in burgerlijke en strafzaken, Polen), die uitspraak moest doen op een buitengewoon beroep, een in kracht van gewijsde gegaan arrest van 2006 vernietigd en de betrokken zaak terugverwezen naar de verwijzende rechter voor heronderzoek.
In deze context is de verwijzende rechter van oordeel dat deze rechtsprekende formatie vanwege onregelmatigheden in de procedure voor de benoeming van de rechters van de kamer voor bijzondere controle en publieke zaken, geen bij wet ingesteld gerecht in de zin van het Unierecht is. Derhalve hoeven de gevolgen van de beslissingen van een dergelijk orgaan niet te worden onderzocht.
De verwijzende rechter merkt echter op dat beslissingen van de Trybunał Konstytucyjny (grondwettelijk hof, Polen) en nationale bepalingen (
1
) hem verbieden om de regelmatigheid van de benoeming van rechters te beoordelen en dus om na te gaan of de kamer voor bijzondere controle en publieke zaken kan worden aangemerkt als een onafhankelijk, onpartijdig en vooraf bij wet ingesteld gerecht. De verwijzende rechter vraagt zich af of deze constitutionele rechtspraak en deze nationale wettelijke regeling in overeenstemming zijn met artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU, gelezen in samenhang met artikel 47 van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie (hierna: „Handvest”), en wenst van het Hof te vernemen of hij deze buiten toepassing kan laten en het besluit van oktober 2021 als non-existent kan beschouwen.
Beoordeling door het Hof
Wat in de eerste plaats het verbod betreft om de regelmatigheid van de benoeming van rechters van een rechtsprekende formatie van de Sąd Najwyższy te onderzoeken, is het Hof van oordeel dat artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU, gelezen in het licht van artikel 47 van het Handvest, en het beginsel van voorrang van het Unierecht zich verzetten tegen een regeling van een lidstaat en tegen constitutionele rechtspraak op grond waarvan een nationale rechter verplicht is zich te houden aan een beslissing van een hogere rechterlijke instantie, wanneer deze nationale rechter op basis van een beslissing van het Hof vaststelt dat een of meer rechters die deel uitmaken van de rechtsprekende formatie, niet voldoen aan de vereisten van onafhankelijkheid, onpartijdigheid en voorafgaande instelling bij wet en het hem wordt belet om de regelmatigheid van de samenstelling van die rechtsprekende formatie na te gaan.
In casu merkt het Hof op dat het besluit van 2021 waarbij het heronderzoek is gelast, afkomstig is van een orgaan dat in laatste aanleg uitspraak doet en waarvan het Hof in het arrest Krajowa Rada Sądownictwa (Aanblijven van een rechter) (
2
) de hoedanigheid van rechterlijke instantie heeft uitgesloten omdat het niet voldoet aan de voorwaarden van onafhankelijkheid, onpartijdigheid en voorafgaande instelling bij wet in de zin van artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU. Overeenkomstig het beginsel van voorrang van het Unierecht en de implicaties van een dergelijke beslissing van het Hof, kan een rechterlijke instantie deze omstandigheid niet buiten beschouwing laten. Het staat dus uiteindelijk aan de verwijzende rechter om na te gaan of de rechters die deel uitmaakten van de rechtsprekende formatie van de kamer voor bijzondere controle en publieke zaken die het arrest van 2021 heeft gewezen, zijn benoemd onder dezelfde voorwaarden als die welke kenmerkend waren voor de benoeming van de drie rechters van de verwijzende instantie in de zaak die heeft geleid tot het arrest Krajowa Rada Sądownictwa (Aanblijven van een rechter).
In dit verband blijkt echter uit het dossier waarover het Hof beschikt dat de vijf rechters die samen met twee juryleden de rechtsprekende formatie van die kamer in het hoofdgeding vormden, op dezelfde dag en onder dezelfde voorwaarden zijn benoemd als de verwijzende instantie in de zaak die tot dat arrest heeft geleid. De aanwezigheid binnen de betrokken instantie van één enkele rechter die is benoemd in dezelfde omstandigheden als die welke in die zaak aan de orde waren, volstaat om deze instantie haar hoedanigheid van onafhankelijk en onpartijdig gerecht dat vooraf bij wet is ingesteld, te ontnemen.
Wat voorts de nationale bepalingen en de beslissingen van de Trybunał Konstytucyjny betreft die de verwijzende rechter beletten om na te gaan of een andere instantie voldoet aan de uit het Unierecht voortvloeiende vereisten met betrekking tot de waarborg van een onafhankelijk, onpartijdig en vooraf bij wet ingesteld gerecht, heeft het Hof reeds geoordeeld dat deze bepalingen onverenigbaar zijn met het Unierecht. (
3
) Dezelfde conclusie moet worden getrokken met betrekking tot de beslissingen van de Trybunał Konstytucyjny, die een soortgelijke strekking hebben als deze bepalingen.
In de tweede plaats oordeelt het Hof over de gevolgen van een beslissing van een orgaan dat niet voldoet aan de vereisten van onafhankelijkheid, onpartijdigheid en voorafgaande instelling bij wet, dat in een situatie waarin op grond van een beslissing van het Hof wordt vastgesteld dat een rechterlijk orgaan dat in laatste aanleg uitspraak doet, niet aan deze vereisten voldoet, een beslissing van een dergelijk orgaan waarbij de betrokken zaak voor heronderzoek naar een lagere rechter wordt terugverwezen, als non-existent moet worden beschouwd, mits een dergelijke consequentie in het licht van de betreffende procedurele situatie onontbeerlijk is om de voorrang van het Unierecht te waarborgen
In dit verband kan geen enkel argument ontleend aan het rechtszekerheidsbeginsel of een vermeend gezag van gewijsde met succes worden aangevoerd om een rechterlijke instantie te beletten om een dergelijke beslissing non-existent te verklaren. Uit het dossier blijkt dat een dergelijke consequentie in het hoofdgeding onontbeerlijk is, aangezien het arrest van oktober 2021 weliswaar definitief is, maar deze zaak naar de verwijzende rechter is terugverwezen. In die omstandigheden moet de verwijzende rechter dat arrest dus non-existent verklaren.
(
1
)	Artikel 42a, § 2, van de ustawa Prawo o ustroju sądów powszechnych (wet inzake de organisatie van de gewone rechterlijke instanties) van 27 juli 2001 (Dz. U. nr. 98, volgnr. 1070), zoals gewijzigd bij ustawa o zmianie ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych, ustawy o Sądzie Najwyższym oraz niektórych innych ustaw (wet houdende wijziging van de wet inzake de organisatie van de gewone rechterlijke instanties, de wet inzake de hoogste rechterlijke instantie in burgerlijke en strafzaken en enkele andere wetten) van 20 december 2019 (Dz. U. van 2020, volgnr. 190), bepaalt: „Een gewone rechterlijke instantie of een ander orgaan van het gezag kan de rechtmatigheid van de benoeming van een rechter [...] niet vaststellen of toetsen”. Voorts vormt volgens artikel 107, § 1 van deze wet met name het feit dat een rechter in twijfel trekt of een andere rechter geldig is benoemd dan wel of een grondwettelijk orgaan van de Republiek Polen legitiem is, een tuchtrechtelijk vergrijp.
(
2
)	Arrest van 21 december 2023, Krajowa Rada Sądownictwa (Aanblijven van een rechter) (C‑718/21, EU:C:2023:1015).
(
3
)	Arrest van 5 juni 2023, Commissie/Polen (Onafhankelijkheid en privéleven van rechters) (C‑204/21, EU:C:2023:442).