62023CJ0346_RES
Zaak C‑346/23
Banco Santander SA
tegen
Asociación de Consumidores y Usuarios de Servicios Generales - Auge
(verzoek om een prejudiciële beslissing, ingediend door de Tribunal Supremo)
Arrest van het Hof (Vierde kamer) van 16 januari 2025
„Prejudiciële verwijzing – Markten voor financiële instrumenten – Richtlijn 2004/39/EG – Artikel 52, lid 2 – Vordering in het belang van de consument – Consumentenorganisaties die een rechtmatig belang hebben bij de bescherming van de consument – Procesbevoegdheid om de individuele belangen van hun leden te verdedigen – Verlies van procesbevoegdheid in geval van beleggingen in financiële producten met een hoge economische waarde – Vrijstelling van de proceskosten en van de verplichting om de kosten van de tegenpartij te dragen – Procedurele autonomie – Doeltreffendheidsbeginsel”
Vrijheid van vestiging – Vrij verrichten van diensten – Markten voor financiële instrumenten – Richtlijn 2004/39 – Vordering in het belang van de consument – Belang van de consumenten – Begrip – Individuele belangen van meerdere consumenten – Daaronder begrepen
(Richtlijn 2004/39 van het Europees Parlement en de Raad, art. 52, lid 2)
(zie punten 46‑48)
Vrijheid van vestiging – Vrij verrichten van diensten – Markten voor financiële instrumenten – Richtlijn 2004/39 – Vordering in het belang van de consument – Consumentenorganisatie die de individuele belangen van een aantal van haar leden verdedigt – Procesbevoegdheid – Beperking die verband houdt met de financiële draagkracht van de beleggers voor wie wordt opgekomen en met de financiële instrumenten waarin is belegd – Ontoelaatbaarheid – Weigering van rechtsbijstand aan deze organisatie vanwege de financiële draagkracht van de beleggers voor wie wordt opgekomen en de financiële instrumenten waarin is belegd – Toelaatbaarheid – Voorwaarden
(Richtlijn 2004/39 van het Europees Parlement en de Raad, art. 52, lid 2)
(zie punten 49, 50, 55‑57, 61, 63 en dictum)
Samenvatting
In het kader van een geding over de geldigheid van overeenkomsten voor de aankoop van financiële instrumenten, die zijn gesloten door een belegger-consument die wordt verdedigd door een consumentenorganisatie, bevestigt het Hof dat de procesbevoegdheid van een dergelijke organisatie die de individuele belangen van een aantal van haar leden verdedigt, niet kan worden onderworpen aan beperkingen die verband houden met de financiële draagkracht van die leden en met de kenmerken van de financiële producten waarin die leden hebben belegd. Dergelijke criteria kunnen echter wel in aanmerking worden genomen bij de beslissing of deze organisatie rechtsbijstand kan genieten.
Twee natuurlijke personen hadden financiële producten aangekocht bij Banco Banif, thans Banco Santander. Asociación de Consumidores y Usuarios de Servicios Generales – Auge (vereniging van consumenten en gebruikers van algemene diensten; hierna: „Auge”) heeft namens deze twee natuurlijke personen bij de Spaanse rechterlijke instanties een vordering ingesteld tegen deze bank strekkende tot nietigverklaring van deze aankoopovereenkomsten wegens dwaling.
Nadat zowel de rechter in eerste aanleg als de rechter in hoger beroep deze vordering hadden toegewezen, heeft deze bank een buitengewoon beroep wegens procedurefout en een cassatieberoep tegen het arrest van de rechter in hoger beroep ingesteld bij de Tribunal Supremo (hoogste rechterlijke instantie, Spanje), de verwijzende rechter. De bank voert voor deze rechter aan dat Auge geen procesbevoegdheid heeft om namens haar leden in rechte op te treden, omdat de door deze leden aangekochte producten speculatieve financiële producten met een hoge economische waarde zijn en deze producten niet van gangbaar en wijdverbreid gebruik zijn, hetgeen impliceert dat de ingestelde vordering volgens het nationale recht niet onder de consumentenbescherming valt.
Volgens de nationale rechtspraak beschikken consumentenorganisaties namelijk niet over procesbevoegdheid wanneer de vordering betrekking heeft op beleggingen in speculatieve financiële producten of producten met een hoge economische waarde, aangezien die producten niet van gangbaar, gewoon en wijdverbreid gebruik zijn. Indien in dat geval geen procesbevoegdheid wordt toegekend, kan volgens de verwijzende rechter worden verhinderd dat de bijzondere procesbevoegdheid van consumentenorganisaties op frauduleuze of onrechtmatige wijze wordt gebruikt door beleggers met een grote financiële draagkracht, teneinde gebruik te maken van het recht op rechtsbijstand dat het nationale recht aan die organisaties toekent.
Tegen deze achtergrond vraagt deze rechter zich af of de nationale rechtspraak die de bevoegdheid van een consumentenorganisatie om in rechte op te treden voor rekening van een dergelijke belegger-consument onderwerpt aan beperkingen die verband houden met zijn financiële draagkracht, de economische waarde, de aard en de complexiteit van zijn beleggingen, in overeenstemming is met artikel 52, lid 2, van richtlijn 2004/39 (
1
).
Beoordeling door het Hof
Om te beginnen brengt het Hof in herinnering dat een „niet-professionele belegger” in de zin van artikel 4, lid 1, punt 12, van richtlijn 2004/39 als „consument” kan worden aangemerkt indien het gaat om een natuurlijke persoon die los van enige commerciële activiteit handelt (
2
). Tevens blijkt uit overweging 14 van richtlijn 2020/1828 (
3
) dat een „niet-professionele belegger” een consument is en uit overweging 13 van diezelfde richtlijn dat naast het algemene consumentenrecht, ook gebieden als financiële diensten onder die richtlijn vallen.
Vervolgens wijst het Hof erop dat het de lidstaten is toegestaan om aan consumentenorganisaties procesbevoegdheid toe te kennen teneinde de individuele belangen van hun leden te beschermen.
Om tot deze slotsom te komen, merkt het Hof op dat artikel 52, lid 2, van richtlijn 2004/39 in alle taalversies behalve in de Nederlandse taalversie verwijst naar het belang van de „consument[en]” in het meervoud. Ofschoon uit het gebruik van een meervoudsvorm in de andere taalversies blijkt dat de door een consumentenorganisatie ingestelde vordering gericht moet zijn op de belangen van meerdere consumenten, verduidelijkt deze bepaling niet of deze collectieve dimensie van de vordering betrekking heeft op het algemeen belang van de consumenten, dan wel op de individuele belangen van meerdere consumenten. Aangezien deze bepaling verwijst naar het recht van de lidstaten zowel met betrekking tot de aanwijzing van de instanties die de belangen van consumenten kunnen vertegenwoordigen, als met betrekking tot de procedureregels volgens welke deze vertegenwoordiging daadwerkelijk moet worden uitgeoefend, blijven de lidstaten vrij om de individuele of collectieve aard te bepalen van de belangen die door consumentenorganisaties kunnen worden behartigd.
Wanneer een lidstaat consumentenorganisaties de bevoegdheid heeft verleend om in rechte op te treden ter verdediging van de individuele belangen van een aantal van hun leden, mag die lidstaat de procesbevoegdheid van een dergelijke organisatie evenwel niet voorbehouden aan een bepaalde categorie van consumenten die wordt bepaald op basis hun financiële draagkracht en de financiële instrumenten waarin zij hebben belegd. Artikel 52, lid 2, van richtlijn 2004/39 voorziet namelijk in een recht van beroep in het belang van alle consumenten-beleggers, zonder dienaangaande een onderscheid te maken.
Noch deze bepaling, noch enige andere Unieregelgeving legt daarentegen op om rechtsbijstand te verlenen aan consumentenorganisaties wanneer deze vorderingen instellen in het belang van de consument. Aldus dient elke lidstaat krachtens het beginsel van procedurele autonomie zijn eigen regels voor het stelsel van rechtsbijstand vast te stellen, op voorwaarde evenwel dat die regels niet ongunstiger zijn dan die welke voor soortgelijke situaties naar nationaal recht gelden (gelijkwaardigheidsbeginsel), en zij de uitoefening van de door het Unierecht aan consumenten verleende rechten niet praktisch onmogelijk of uiterst moeilijk maken (doeltreffendheidsbeginsel). In dit verband mogen de proceskosten die een organisatie moet betalen indien zij geen rechtsbijstand geniet, geen onoverkomelijke kosten vormen die de uitoefening van het in artikel 52, lid 2, van richtlijn 2004/39 bedoelde recht van beroep onmogelijk of uiterst moeilijk maken.
(
1
)	Richtlijn 2004/39/EG van het Europees Parlement en de Raad van 21 april 2004 betreffende markten voor financiële instrumenten, tot wijziging van de richtlijnen 85/611/EEG en 93/6/EEG van de Raad en van richtlijn 2000/12/EG van het Europees Parlement en de Raad en houdende intrekking van richtlijn 93/22/EEG van de Raad (PB 2004, L 145, blz. 1).
(
2
)	Zie in die zin arrest van 3 oktober 2019(Petruchová, C‑208/18, EU:C:2019:825, punt 76).
(
3
)	Richtlijn (EU) 2020/1828 van het Europees Parlement en de Raad van 25 november 2020 betreffende representatieve vorderingen ter bescherming van de collectieve belangen van consumenten en tot intrekking van richtlijn 2009/22/EG (PB 2020, L 409, blz. 1). Bijlage I daarbij verwijst naar richtlijn 2014/65/EU van het Europees Parlement en de Raad van 15 mei 2014 betreffende markten voor financiële instrumenten en tot wijziging van richtlijn 2002/92/EG en richtlijn 2011/61/EU (PB 2014, L 173, blz. 349), die richtlijn 2004/39 heeft ingetrokken en vervangen en waarvan artikel 74, lid 2, betreffende het recht van beroep in het belang van de consument, overeenkomt met artikel 52, lid 2, van richtlijn 2004/39. Deze twee artikelen zijn immers nagenoeg identiek geformuleerd.