62022CJ0646
ΑΠΟΦΑΣΗ ΤΟΥ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟΥ (πέμπτο τμήμα)
της 14ης Νοεμβρίου 2024 (
*1
)
«Προδικαστική παραπομπή – Προστασία των καταναλωτών – Οδηγία 2005/29/ΕΚ – Άρθρο 2, στοιχείο ιʹ, άρθρα 5, 8 και 9 – Έννοια του “μέσου καταναλωτή” – Αθέμιτες εμπορικές πρακτικές των επιχειρήσεων προς τους καταναλωτές – Έννοια της “επιθετικής εμπορικής πρακτικής” – Διασταυρούμενες πωλήσεις προσωπικού δανείου και μη συναφούς με το δάνειο ασφαλιστικού προϊόντος – Στόχευση των πληροφοριών που παρέχονται στον καταναλωτή – Έννοια του όρου “framing” (πλαισίωση) – Εμπορική πρακτική στο πλαίσιο της οποίας προτείνονται ταυτόχρονα σε καταναλωτή προσωπικό δάνειο και μη συναφές με το δάνειο ασφαλιστικό προϊόν – Έλλειψη προθεσμίας περισκέψεως μεταξύ της υπογραφής συμβάσεως δανείου και της υπογραφής της ασφαλιστικής συμβάσεως – Οδηγία (ΕΕ) 2016/97 – Άρθρο 24»
Στην υπόθεση C‑646/22,
με αντικείμενο αίτηση προδικαστικής αποφάσεως δυνάμει του άρθρου 267 ΣΛΕΕ, που υπέβαλε το Consiglio di Stato (Συμβούλιο της Επικρατείας, Ιταλία) με απόφαση της 10ης Οκτωβρίου 2022, η οποία περιήλθε στο Δικαστήριο στις 13 Οκτωβρίου 2022, στο πλαίσιο της δίκης
Compass Banca SpA
κατά
Autorità Garante della Concorrenza e del Mercato,
παρισταμένων των:
Metlife Europe Dac,
Metlife Europe Insurance Dac,
Europ Assistance Italia SpA,
ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ (πέμπτο τμήμα),
συγκείμενο από τους I. Jarukaitis, πρόεδρο του τετάρτου τμήματος, προεδρεύοντα του πέμπτου τμήματος, E. Regan και Z. Csehi (εισηγητή), δικαστές,
γενικός εισαγγελέας: Ν. Αιμιλίου
γραμματέας: A. Calot Escobar
έχοντας υπόψη την έγγραφη διαδικασία,
λαμβάνοντας υπόψη τις παρατηρήσεις που υπέβαλαν:
–
η Compass Banca SpA, εκπροσωπούμενη από τους F. Caronna, D. Gallo, E. A. Raffaelli και M. Siragusa, από την E. Teti, καθώς και από τους G. Vercillo και A. Zoppini, avvocati,
–
η Europ Assistance Italia SpA, εκπροσωπούμενη από τους P. Fattori, A. Lirosi και A. Pera, avvocati,
–
η Ιταλική Κυβέρνηση, εκπροσωπούμενη από την G. Palmieri, επικουρούμενη από την A. Collabolletta και τον P. Gentili, avvocati dello Stato,
–
η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, εκπροσωπούμενη από την D. Recchia, τον N. Ruiz García και την Ε. Τσερέπα‑Lacombe,
αφού άκουσε τον γενικό εισαγγελέα που ανέπτυξε τις προτάσεις του κατά τη συνεδρίαση της 25ης Απριλίου 2024,
εκδίδει την ακόλουθη
Απόφαση
1
Η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως αφορά την ερμηνεία του άρθρου 2, στοιχείο ιʹ, καθώς και των άρθρων 8 και 9 της οδηγίας 2005/29/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 11ης Μαΐου 2005, για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές των επιχειρήσεων προς τους καταναλωτές στην εσωτερική αγορά και για την τροποποίηση της οδηγίας 84/450/ΕΟΚ του Συμβουλίου, των οδηγιών 97/7/ΕΚ, 98/27/ΕΚ, 2002/65/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου και του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 2006/2004 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου («Οδηγία για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές») (ΕΕ 2005, L 149, σ. 22), καθώς και την ερμηνεία του άρθρου 24, παράγραφος 3, της οδηγίας (ΕΕ) 2016/97 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 20ής Ιανουαρίου 2016, σχετικά με τη διανομή ασφαλιστικών προϊόντων (ΕΕ 2016, L 26, σ. 19).
2
Η αίτηση αυτή υποβλήθηκε στο πλαίσιο ένδικης διαφοράς μεταξύ της Compass Banca SpA και της Autorità Garante della Concorrenza e del Mercato (Αρχής Προστασίας του Ανταγωνισμού και της Αγοράς, Ιταλία) (στο εξής: AGCM), σχετικά με τις αποφάσεις της δεύτερης οι οποίες αφορούν εμπορική πρακτική της εν λόγω εταιρίας.
Το νομικό πλαίσιο
Το δίκαιο της Ένωσης
Η οδηγία 2005/29
3
Οι αιτιολογικές σκέψεις 7, 11, 13, 14, 17, 18 και 21 της οδηγίας 2005/29 έχουν ως εξής:
«(7)
Η παρούσα οδηγία αφορά εμπορικές πρακτικές που αποβλέπουν άμεσα στον επηρεασμό των αποφάσεων των καταναλωτών σε σχέση με προϊόντα. […]
[…]
(11)
Το υψηλό επίπεδο σύγκλισης που επιτυγχάνεται με την προσέγγιση των εθνικών διατάξεων μέσω της παρούσας οδηγίας δημιουργεί ένα κοινό υψηλό επίπεδο προστασίας των καταναλωτών. Η παρούσα οδηγία θεσπίζει μια ενιαία γενική απαγόρευση των αθέμιτων εμπορικών πρακτικών που στρεβλώνουν την οικονομική συμπεριφορά των καταναλωτών. Καθορίζει επίσης κανόνες για επιθετικές εμπορικές πρακτικές που σήμερα δεν ρυθμίζονται σε επίπεδο Κοινότητας.
[…]
(13)
Για την επίτευξη των κοινοτικών στόχων μέσω της εξάλειψης των εμποδίων στην εσωτερική αγορά είναι αναγκαίο να αντικατασταθούν οι υφιστάμενες αποκλίνουσες γενικές ρήτρες και νομικές αρχές των κρατών μελών. Έτσι, η παρούσα οδηγία θεσπίζει μια ενιαία, κοινή γενική απαγόρευση η οποία καλύπτει τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές που στρεβλώνουν την οικονομική συμπεριφορά των καταναλωτών. Προκειμένου να ενισχυθεί η εμπιστοσύνη των καταναλωτών, η γενική απαγόρευση θα πρέπει να εφαρμόζεται και στις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές που ασκούνται εκτός οιασδήποτε συμβατικής σχέσης μεταξύ ενός εμπορευόμενου και ενός καταναλωτή ή μετά τη σύναψη της σύμβασης και κατά τη διάρκεια της εκτέλεσής της. Η γενική απαγόρευση έχει καταρτιστεί βάσει κανόνων για τα δύο είδη εμπορικών πρακτικών που είναι κατ’ εξοχήν οι πλέον συνήθεις, δηλαδή τις παραπλανητικές εμπορικές πρακτικές και τις επιθετικές εμπορικές πρακτικές.
(14)
Επιδίωξη είναι οι παραπλανητικές εμπορικές πρακτικές να καλύπτουν εκείνες τις πρακτικές, συμπεριλαμβανομένης της παραπλανητικής διαφήμισης, οι οποίες εξαπατούν τον καταναλωτή και τον εμποδίζουν να κάνει τεκμηριωμένη και, επομένως, αποτελεσματική επιλογή. […] Η προσέγγιση πλήρους εναρμόνισης την οποία ακολουθεί η παρούσα οδηγία δεν εμποδίζει τα κράτη μέλη να ορίζουν, στο εθνικό τους δίκαιο, τα κύρια χαρακτηριστικά συγκεκριμένων προϊόντων, όπως συλλεκτικών αντικειμένων ή ηλεκτρικών προϊόντων, των οποίων η παράλειψη θα ήταν ουσιαστική όταν διατυπώνεται πρόσκληση για αγορά. […]
[…]
(17)
Είναι σκόπιμο να καθοριστούν οι εμπορικές πρακτικές που είναι αθέμιτες υπό οποιεσδήποτε περιστάσεις, χάριν μεγαλύτερης ασφάλειας δικαίου. Στο παράρτημα Ι περιλαμβάνεται ο πλήρης κατάλογος όλων αυτών των πρακτικών. Είναι οι μόνες εμπορικές πρακτικές που μπορούν να θεωρηθούν αθέμιτες, χωρίς κατά περίπτωση αξιολόγηση, παρά τις διατάξεις των άρθρων 5 έως 9. Ο κατάλογος μπορεί να τροποποιηθεί μόνο με αναθεώρηση της οδηγίας.
(18)
Είναι σκόπιμο να προστατεύονται όλοι οι καταναλωτές από τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές. Το Δικαστήριο [της Ευρωπαϊκής Ένωσης], ωστόσο, θεώρησε σκόπιμο, κατά την εκδίκαση ορισμένων υποθέσεων διαφήμισης μετά την έναρξη ισχύος της οδηγίας 84/450/ΕΟΚ [του Συμβουλίου, της 10ης Σεπτεμβρίου 1984, για την προσέγγιση των νομοθετικών, κανονιστικών και διοικητικών διατάξεων των κρατών μελών σχετικά με την παραπλανητική διαφήμιση (ΕΕ 1984, L 250, σ. 17)], να εξετάσει τις επιπτώσεις που έχουν σε έναν ιδεατό τυπικό καταναλωτή. Η παρούσα οδηγία, σύμφωνα με την αρχή της αναλογικότητας και προκειμένου να επιτευχθεί η αποτελεσματική εφαρμογή της προστασίας που παρέχει, θέτει ως σημείο αναφοράς τον μέσο καταναλωτή, ο οποίος έχει τη συνήθη πληροφόρηση και είναι ευλόγως προσεκτικός και ενημερωμένος, λαμβανομένων υπόψη των κοινωνικών, πολιτιστικών και γλωσσικών παραγόντων, κατά την ερμηνεία του Δικαστηρίου, αλλά επίσης περιλαμβάνει διατάξεις για την πρόληψη της εκμετάλλευσης των καταναλωτών, τα χαρακτηριστικά γνωρίσματα των οποίων τους καθιστούν ιδιαίτερα ευάλωτους σε αθέμιτες εμπορικές πρακτικές. […] Η [έννοια του] μέσου καταναλωτή δεν αποτελεί στατιστική [έννοια]. Τα εθνικά δικαστήρια και οι εθνικές αρχές θα πρέπει να χρησιμοποιούν τη δική τους κρίση, λαμβάνοντας υπόψη τη νομολογία του Δικαστηρίου για να προσδιορίζουν την τυπική αντίδραση του μέσου καταναλωτή σε δεδομένη περίπτωση.
[…]
(21)
Τα άτομα ή οι οργανισμοί, που, στο πλαίσιο της εθνικής νομοθεσίας, θεωρείται ότι έχουν έννομο συμφέρον στην συγκεκριμένη υπόθεση, πρέπει να έχουν τη δυνατότητα άσκησης [μέσων έννομης προστασίας] κατά των αθέμιτων εμπορικών πρακτικών, είτε ενώπιον δικαστηρίου είτε ενώπιον διοικητικής αρχής αρμόδιας για να αποφασίσει ως προς την καταγγελία ή να κινήσει την ενδεδειγμένη διαδικασία ενώπιον των δικαστηρίων. Το βάρος της αποδείξεως καθορίζεται από το εθνικό δίκαιο. Θα ήταν, ωστόσο, σκόπιμο να έχουν τα δικαστήρια και οι διοικητικές αρχές τη δυνατότητα να ζητούν από τους εμπορευόμενους να προσκομίσουν αποδεικτικά στοιχεία ως προς την ακρίβεια των πραγματικών ισχυρισμών τους.»
4
Το άρθρο 1 της εν λόγω οδηγίας, το οποίο φέρει τον τίτλο «Στόχος», ορίζει τα εξής:
«Σκοπός της παρούσας οδηγίας είναι να συμβάλει στην ορθή λειτουργία της εσωτερικής αγοράς και στην επίτευξη υψηλού επιπέδου προστασίας των καταναλωτών με την προσέγγιση των νομοθετικών, κανονιστικών και διοικητικών διατάξεων των κρατών μελών για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές που βλάπτουν τα οικονομικά συμφέροντα των καταναλωτών.»
5
Το άρθρο 2 της ως άνω οδηγίας, το οποίο φέρει τον τίτλο «Ορισμοί», ορίζει τα ακόλουθα:
«Για τους σκοπούς της παρούσας οδηγίας νοούνται ως:
[…]
β)
“εμπορευόμενος”: κάθε φυσικό ή νομικό πρόσωπο το οποίο, όσον αφορά τις εμπορικές πρακτικές που καλύπτει η παρούσα οδηγία, ενεργεί για σκοπούς οι οποίοι σχετίζονται με την εμπορική, επιχειρηματική, βιοτεχνική ή ελευθέρια επαγγελματική του δραστηριότητα και κάθε πρόσωπο το οποίο ενεργεί εξ ονόματος ή για λογαριασμό του εμπορευόμενου·
[…]
δ)
“εμπορικές πρακτικές των επιχειρήσεων προς τους καταναλωτές” (οι οποίες αναφέρονται στο εξής και ως “εμπορικές πρακτικές”): κάθε πράξη, παράλειψη, τρόπος συμπεριφοράς ή εκπροσώπησης, εμπορική επικοινωνία, συμπεριλαμβανομένης της διαφήμισης και του μάρκετινγκ, ενός εμπορευομένου, άμεσα συνδεόμενη με την προώθηση, πώληση ή προμήθεια ενός προϊόντος σε καταναλωτές·
ε)
“ουσιώδης στρέβλωση της οικονομικής συμπεριφοράς των καταναλωτών”: η χρήση μιας εμπορικής πρακτικής με σκοπό τη σημαντική μείωση της ικανότητας του καταναλωτή να λάβει τεκμηριωμένη απόφαση, με επακόλουθο ο καταναλωτής να λάβει μια απόφαση συναλλαγής που διαφορετικά δεν θα ελάμβανε·
[…]
ι)
“κατάχρηση επιρροής”: η εκμετάλλευση της θέσης ισχύος σε σχέση με τον καταναλωτή για την άσκηση πίεσης, ακόμα και χωρίς τη χρήση ή την απειλή σωματικής βίας, με τρόπο που περιορίζει σημαντικά την ικανότητα του καταναλωτή να λάβει τεκμηριωμένη απόφαση·
ια)
“απόφαση συναλλαγής”: απόφαση που λαμβάνει ο καταναλωτής για το κατά πόσον, πώς και υπό ποίους όρους θα πραγματοποιήσει αγορά, θα καταβάλει τίμημα πλήρως ή εν μέρει, θα κρατήσει ή θα διαθέσει προϊόν ή θα ασκήσει συμβατικό δικαίωμα επί του προϊόντος, είτε ο καταναλωτής αποφασίσει να προβεί σε ενέργεια είτε όχι·
[…]».
6
Το άρθρο 3 της ίδιας οδηγίας, το οποίο φέρει τον τίτλο «Πεδίο εφαρμογής», προβλέπει στις παραγράφους του 4 και 9 τα εξής:
«4.   Σε περίπτωση σύγκρουσης των διατάξεων της παρούσας οδηγίας με άλλους κοινοτικούς κανόνες που ρυθμίζουν συγκεκριμένες πτυχές αθέμιτων εμπορικών πρακτικών, οι τελευταίοι επικρατούν και εφαρμόζονται επί των πτυχών αυτών.
[…]
9.   Ως προς τις “χρηματοοικονομικές υπηρεσίες” όπως ορίζονται στην οδηγία 2002/65/ΕΚ [του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 23ης Σεπτεμβρίου 2002, σχετικά με την εξ αποστάσεως εμπορία χρηματοοικονομικών υπηρεσιών προς τους καταναλωτές και την τροποποίηση των οδηγιών 90/619/ΕΟΚ του Συμβουλίου, 97/7/ΕΚ και 98/27/ΕΚ (ΕΕ 2002, L 271, σ. 16)] προς τους καταναλωτές και την ακίνητη περιουσία, τα κράτη μέλη μπορούν να επιβάλλουν περιοριστικότερους και λεπτομερέστερους κανόνες από τους κανόνες της παρούσας οδηγίας στον εναρμονιζόμενο τομέα.»
7
Το άρθρο 4 της οδηγίας 2005/29, το οποίο φέρει τον τίτλο «Εσωτερική αγορά», ορίζει τα ακόλουθα:
«Τα κράτη μέλη δεν περιορίζουν ούτε την ελεύθερη παροχή υπηρεσιών ούτε την ελεύθερη κυκλοφορία αγαθών για λόγους που εμπίπτουν στον τομέα όπου επιδιώκεται η προσέγγιση της νομοθεσίας μέσω της παρούσας οδηγίας.»
8
Στο κεφάλαιο 2 της εν λόγω οδηγίας, το οποίο επιγράφεται «Αθέμιτες εμπορικές πρακτικές», περιλαμβάνεται το άρθρο 5, που φέρει τον τίτλο «Απαγόρευση αθέμιτων εμπορικών πρακτικών» και ορίζει τα εξής:
«1.   Απαγορεύονται οι αθέμιτες εμπορικές πρακτικές.
2.   Μια εμπορική πρακτική είναι αθέμιτη όταν:
α)
είναι αντίθετη προς τις απαιτήσεις επαγγελματικής ευσυνειδησίας,
και
β)
στρεβλώνει ουσιωδώς ή ενδέχεται να στρεβλώσει ουσιωδώς την οικονομική συμπεριφορά του μέσου καταναλωτή στον οποίο φθάνει ή στον οποίο απευθύνεται το προϊόν ή του μέσου μέλους της ομάδας, όταν μια εμπορική πρακτική απευθύνεται σε μια συγκεκριμένη ομάδα καταναλωτών.
[…]
4.   Ιδιαιτέρως, εμπορικές πρακτικές, είναι αθέμιτες όταν
α)
είναι παραπλανητικές όπως καθορίζεται στα άρθρα 6 και 7,
ή
β)
είναι επιθετικές όπως καθορίζεται στα άρθρα 8 και 9.
5.   Το παράρτημα Ι περιέχει τον κατάλογο των εμπορικών πρακτικών που θεωρούνται αθέμιτες υπό οποιεσδήποτε περιστάσεις. Ο ίδιος ενιαίος κατάλογος ισχύει σε όλα τα κράτη μέλη και μπορεί να τροποποιηθεί μόνο με αναθεώρηση της παρούσας οδηγίας.»
9
Το επιγραφόμενο «Παραπλανητικές εμπορικές πρακτικές» τμήμα 1 του εν λόγω κεφαλαίου 2 περιλαμβάνει τα άρθρα 6 και 7 της οδηγίας. Το άρθρο 6, το οποίο φέρει τον τίτλο «Παραπλανητικές πράξεις», προβλέπει στην παράγραφο 1, στοιχείο εʹ, τα ακόλουθα:
«Μια εμπορική πρακτική θεωρείται παραπλανητική όταν περιλαμβάνει εσφαλμένες πληροφορίες και είναι επομένως αναληθής ή, όταν, με οποιονδήποτε τρόπο, συμπεριλαμβανομένης της συνολικής παρουσίασής της, εξαπατά ή ενδέχεται να εξαπατήσει το μέσο καταναλωτή, ακόμα και εάν οι πληροφορίες είναι, αντικειμενικά, ορθές όσον αφορά ένα ή περισσότερα από τα στοιχεία τα οποία παρατίθενται κατωτέρω και, ούτως ή άλλως, τον οδηγεί ή ενδέχεται να τον οδηγήσει να λάβει απόφαση συναλλαγής την οποία, διαφορετικά, δεν θα ελάμβανε:
[…]
ε)
η ανάγκη υπηρεσίας, […]».
10
Το άρθρο 7 της εν λόγω οδηγίας, το οποίο φέρει τον τίτλο «Παραπλανητικές παραλείψεις», ορίζει στις παραγράφους 1 και 2 τα εξής:
«1.   Μια εμπορική πρακτική θεωρείται παραπλανητική όταν, στο πραγματικό της πλαίσιο, λαμβανομένων υπόψη όλων των χαρακτηριστικών της και των περιστάσεων, καθώς και των περιορισμών του συγκεκριμένου μέσου επικοινωνίας, παραλείπει ουσιώδεις πληροφορίες που χρειάζεται ο μέσος καταναλωτής, ανάλογα με το συγκεκριμένο πλαίσιο, για να λάβει τεκμηριωμένη απόφαση συναλλαγής, και ως εκ τούτου τον οδηγεί ή ενδέχεται να τον οδηγήσει να λάβει απόφαση συναλλαγής την οποία διαφορετικά δεν θα ελάμβανε.
2.   Παραπλανητική παράλειψη τεκμαίρεται και όταν ο εμπορευόμενος αποκρύπτει ουσιώδεις πληροφορίες ή τις παρέχει κατά τρόπο ασαφή, ακατάληπτο, διφορούμενο ή εκτός χρόνου κατά τα αναφερόμενα στην παράγραφο 1, λαμβανομένων υπόψη των ζητημάτων που περιγράφονται στην εν λόγω παράγραφο, ή όταν δεν προσδιορίζει την εμπορική επιδίωξη της εμπορικής πρακτικής, εφόσον αυτή δεν είναι ήδη προφανής από το συγκεκριμένο πλαίσιο και όταν, και στις δύο περιπτώσεις, τούτο έχει ή ενδέχεται να έχει ως αποτέλεσμα να λάβει ο μέσος καταναλωτής απόφαση για συναλλαγή την οποία, διαφορετικά, δεν θα είχε λάβει.»
11
Το επιγραφόμενο «Επιθετικές εμπορικές πρακτικές» τμήμα 2 του κεφαλαίου 2 της οδηγίας 2005/29 περιλαμβάνει τα άρθρα 8 και 9 αυτής.
12
Το άρθρο 8 της εν λόγω οδηγίας, το οποίο φέρει τον τίτλο «Επιθετικές εμπορικές πρακτικές», ορίζει τα ακόλουθα:
«Μια εμπορική πρακτική θεωρείται επιθετική εάν, στο πραγματικό της πλαίσιο, λαμβανομένων υπόψη όλων των χαρακτηριστικών της και των περιστάσεων, χρησιμοποιεί παρενόχληση, καταναγκασμό, συμπεριλαμβανομένης και της άσκησης σωματικής βίας, ή κατάχρηση επιρροής και, ως εκ τούτου, παρεμποδίζει σημαντικά ή ενδέχεται να παρεμποδίσει σημαντικά την ελευθερία επιλογής ή συμπεριφοράς του μέσου καταναλωτή ως προς το προϊόν, με αποτέλεσμα να τον οδηγεί ή να είναι πιθανόν να τον οδηγήσει να λάβει απόφαση συναλλαγής που διαφορετικά δεν θα ελάμβανε.»
13
Το άρθρο 9 της οδηγίας 2005/29, το οποίο φέρει τον τίτλο «Παρενόχληση, καταναγκασμός ή κατάχρηση επιρροής», ορίζει τα εξής:
«Για να προσδιοριστεί κατά πόσον μια εμπορική πρακτική κάνει χρήση παρενόχλησης, καταναγκασμού, συμπεριλαμβανομένης της άσκησης σωματικής βίας, ή κατάχρησης επιρροής πρέπει να συνεκτιμώνται τα ακόλουθα:
α)
η χρονική στιγμή, ο τόπος, η φύση ή η επιμονή·
β)
η χρήση απειλητικών ή προσβλητικών εκφράσεων ή συμπεριφοράς·
γ)
η εκμετάλλευση, από τον εμπορευόμενο, κάθε συγκεκριμένης ατυχίας ή περίστασης, την οποία γνωρίζει και η οποία είναι τόσο σοβαρή ώστε να διαταράσσει την κρίση του καταναλωτή, προκειμένου να επηρεάσει την απόφασή του όσον αφορά το προϊόν·
δ)
κάθε επαχθές ή δυσανάλογο μη συμβατικό εμπόδιο που επιβάλλει ο εμπορευόμενος σε περίπτωση που ο καταναλωτής επιθυμεί να ασκήσει τα δικαιώματά του στο πλαίσιο της σύμβασης, συμπεριλαμβανομένων των δικαιωμάτων λύσης της σύμβασης ή μετάβασης σε άλλο προϊόν ή σε άλλον εμπορευόμενο·
ε)
κάθε απειλή για λήψη μέτρου που δεν μπορεί να ληφθεί νομίμως.»
14
Το άρθρο 11 της εν λόγω οδηγίας, το οποίο φέρει τον τίτλο «Επιβολή του νόμου», προβλέπει στην παράγραφο 1, πρώτο εδάφιο, τα ακόλουθα:
«Τα κράτη μέλη μεριμνούν ώστε να υπάρχουν κατάλληλα και αποτελεσματικά μέσα για την καταπολέμηση αθέμιτων εμπορικών πρακτικών προκειμένου να διασφαλίσουν τη συμμόρφωση με τις διατάξεις της παρούσας οδηγίας προς το συμφέρον των καταναλωτών.»
15
Το παράρτημα I της οδηγίας 2005/29, το οποίο φέρει τον τίτλο «Εμπορικές πρακτικές οι οποίες, υπό οποιεσδήποτε συνθήκες, κρίνονται αθέμιτες», απαριθμεί και ορίζει τις «[ε]πιθετικές εμπορικές πρακτικές» στα σημεία 24 έως 31 ως ακολούθως:
«24)
Δημιουργία της εντύπωσης ότι ο καταναλωτής δεν μπορεί να εγκαταλείψει το χώρο έως ότου συναφθεί η σύμβαση.
25)
Προσωπικές επισκέψεις στο σπίτι του καταναλωτή κατά τις οποίες αγνοείται το αίτημα του καταναλωτή για αποχώρηση ή μη επάνοδο, εκτός από περιστάσεις και στο βαθμό που αυτό δικαιολογείται, δυνάμει της εθνικής νομοθεσίας, για να επιβληθεί η εκπλήρωση συμβατικής υποχρέωσης.
26)
Συνεχής και ανεπιθύμητη άγρα πελατών μέσω τηλεφώνου, φαξ ή ηλεκτρονικού ταχυδρομείου ή άλλων μέσων εξ αποστάσεως, εκτός από περιστάσεις και στο βαθμό που αυτό δικαιολογείται, δυνάμει της εθνικής νομοθεσίας, για να επιβληθεί εκπλήρωση συμβατικής υποχρέωσης. Αυτό ισχύει υπό την επιφύλαξη του άρθρου 10 της οδηγίας 97/7/ΕΚ [του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 20ής Μαΐου 1997, για την προστασία των καταναλωτών κατά τις εξ αποστάσεως συμβάσεις (ΕΕ 1997, L 144, σ. 19)], και [της οδηγίας 95/46/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 24ης Οκτωβρίου 1995, για την προστασία των φυσικών προσώπων έναντι της επεξεργασίας δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα και για την ελεύθερη κυκλοφορία των δεδομένων αυτών (ΕΕ 1995, L 281, σ. 31), καθώς και της οδηγίας 2002/58/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 12ης Ιουλίου 2002, σχετικά με την επεξεργασία των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα και την προστασία της ιδιωτικής ζωής στον τομέα των ηλεκτρονικών επικοινωνιών (οδηγία για την προστασία ιδιωτικής ζωής στις ηλεκτρονικές επικοινωνίες) (ΕΕ 2002, L 201, σ. 37)].
27)
Απαίτηση από τον καταναλωτή που επιθυμεί να προβάλει απαίτηση δυνάμει ασφαλιστήριου συμβολαίου να προσκομίσει έγγραφα που δεν θα μπορούσαν εύλογα να θεωρηθούν συναφή για την απόδειξη της αξίωσης ή συστηματική αποφυγή απάντησης στη σχετική αλληλογραφία, έτσι ώστε να αποθαρρυνθεί ο καταναλωτής από την άσκηση των συμβατικών του δικαιωμάτων.
28)
Ένταξη σε διαφήμιση άμεσης πιεστικής πρόσκλησης προς τα παιδιά να αγοράσουν ή να πείσουν τους γονείς τους ή άλλα ενήλικα άτομα να τους αγοράσουν διαφημιζόμενα προϊόντα. Η διάταξη αυτή ισχύει υπό την επιφύλαξη του άρθρου 16 της οδηγίας 89/552/ΕΟΚ [του Συμβουλίου, της 3ης Οκτωβρίου 1989, για το συντονισμό ορισμένων νομοθετικών, κανονιστικών και διοικητικών διατάξεων των κρατών μελών σχετικά με την άσκηση τηλεοπτικών δραστηριοτήτων (ΕΕ 1989, L 298, σ. 23)].
29)
Απαίτηση άμεσης ή μεταγενέστερης πληρωμής ή επιστροφής ή φύλαξης για προϊόντα που έχει προμηθεύσει ο εμπορευόμενος αλλά δεν έχουν παραγγελθεί από τον καταναλωτή, εκτός αν το προϊόν [παρέχεται προς αντικατάσταση άλλου] σύμφωνα με το άρθρο 7 παράγραφος 3 της οδηγίας 97/7/ΕΚ (παροχή μη παραγγελθέντων).
30)
Ρητή ενημέρωση του καταναλωτή ότι αν δεν αγοράσει το προϊόν ή την υπηρεσία τίθεται σε κίνδυνο το επάγγελμα ή η ζωή του εμπορευόμενου.
31)
Δημιουργία της ψευδούς εντύπωσης ότι ο καταναλωτής έχει ήδη κερδίσει, πρόκειται να κερδίσει, ή αν προβεί σε συγκεκριμένη ενέργεια, θα κερδίσει έπαθλο ή θα αποκομίσει άλλο αντίστοιχο όφελος, ενώ στην πραγματικότητα:
–
δεν υφίσταται έπαθλο ή άλλο αντίστοιχο όφελος,
–
ή η δυνατότητα διεκδίκησης του επάθλου ή άλλου οφέλους προϋποθέτει την καταβολή χρημάτων από τον καταναλωτή ή συνεπάγεται δαπάνη.»
Η οδηγία 2016/97
16
Το άρθρο 24 της οδηγίας 2016/97, το οποίο φέρει τον τίτλο «Διασταυρούμενες πωλήσεις», ορίζει στις παραγράφους 3 και 7 τα εξής:
«3.   Όταν ένα ασφαλιστικό προϊόν είναι συμπληρωματικό αγαθού ή υπηρεσίας που δεν είναι ιδιωτική ασφάλιση, ως μέρος πακέτου ή της ίδιας συμφωνίας, ο διανομέας ασφαλιστικών προϊόντων προσφέρει στον πελάτη τη δυνατότητα να αγοράσει το αγαθό ή την υπηρεσία χωριστά. Η παρούσα παράγραφος δεν εφαρμόζεται όταν ένα ασφαλιστικό προϊόν είναι συμπληρωματικό σε επενδυτική υπηρεσία δραστηριότητα όπως ορίζεται στο άρθρο 4 παράγραφος 1 σημείο 2) της οδηγίας 2014/65/ΕΕ [του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 15ης Μαΐου 2014, για τις αγορές χρηματοπιστωτικών μέσων και την τροποποίηση της οδηγίας 2002/92/ΕΚ και της οδηγίας 2011/61/ΕΕ (ΕΕ 2014, L 173, σ. 349)], σε σύμβαση πίστωσης όπως ορίζεται στο άρθρο 4 σημείο 3) της οδηγίας 2014/17/ΕΕ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου[, της 4ης Φεβρουαρίου 2014, σχετικά με τις συμβάσεις πίστωσης για καταναλωτές για ακίνητα που προορίζονται για κατοικία και την τροποποίηση των οδηγιών 2008/48/ΕΚ και 2013/36/ΕΕ και του κανονισμού (ΕΕ) αριθ. 1093/2010 (ΕΕ 2014, L 60, σ. 34)] ή σε λογαριασμό πληρωμών όπως ορίζεται στο άρθρο 2 σημείο 3) της οδηγίας 2014/92/ΕΕ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου[, της 23ης Ιουλίου 2014, για τη συγκρισιμότητα των τελών που συνδέονται με λογαριασμούς πληρωμών, την αλλαγή λογαριασμού πληρωμών και την πρόσβαση σε λογαριασμούς πληρωμών με βασικά χαρακτηριστικά (ΕΕ 2014, L 257, σ. 214)].
[…]
7.   Τα κράτη μέλη μπορούν να διατηρούν ή να θεσπίζουν πρόσθετα αυστηρότερα μέτρα ή να παρεμβαίνουν χωριστά για κάθε περίπτωση, με σκοπό να απαγορεύουν την πώληση ιδιωτικής ασφάλισης μαζί με άλλη συμπληρωματική υπηρεσία ή προϊόν που δεν είναι ασφάλιση, ως μέρος πακέτου ή της ίδιας συμφωνίας, όταν μπορούν να αποδείξουν ότι τέτοιες πρακτικές είναι επιζήμιες για τους καταναλωτές.»
Το ιταλικό δίκαιο
Ο κώδικας προστασίας του καταναλωτή
17
Το άρθρο 20 του decreto legislativo n. 206, recante codice del consumo a norma dell’articolo 7 della legge di 29 luglio 2003, n. 229 (νομοθετικού διατάγματος αριθ. 206, περί θεσπίσεως κώδικα προστασίας του καταναλωτή κατά την έννοια του άρθρου 7 του νόμου αριθ. 229 της 29ης Ιουλίου 2003), της 6ης Σεπτεμβρίου 2005 (τακτικό συμπλήρωμα στην GURI αριθ. 235, της 8ης Οκτωβρίου 2005, στο εξής: κώδικας προστασίας του καταναλωτή), με το οποίο μεταφέρθηκε στην εσωτερική έννομη τάξη η οδηγία 93/13/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 5ης Απριλίου 1993, σχετικά με τις καταχρηστικές ρήτρες των συμβάσεων που συνάπτονται με καταναλωτές (ΕΕ 1993, L 95, σ. 29), ορίζει τα εξής:
«Μια εμπορική πρακτική είναι αθέμιτη όταν είναι αντίθετη προς τις απαιτήσεις επαγγελματικής ευσυνειδησίας και στρεβλώνει ουσιωδώς ή ενδέχεται να στρεβλώσει ουσιωδώς την οικονομική συμπεριφορά του μέσου καταναλωτή στον οποίο φθάνει ή στον οποίο απευθύνεται το προϊόν ή του μέσου μέλους της ομάδας, όταν μια εμπορική πρακτική απευθύνεται σε μια συγκεκριμένη ομάδα καταναλωτών.»
18
Το άρθρο 24 του εν λόγω κώδικα, το οποίο φέρει τον τίτλο «Επιθετικές εμπορικές πρακτικές» και το οποίο μεταφέρει στην εσωτερική έννομη τάξη τις απαιτήσεις του άρθρου 8 της οδηγίας 2005/29, προβλέπει τα ακόλουθα:
«1.   Μια εμπορική πρακτική θεωρείται επιθετική εάν, στο πραγματικό της πλαίσιο, λαμβανομένων υπόψη όλων των χαρακτηριστικών της και των περιστάσεων, χρησιμοποιεί παρενόχληση, καταναγκασμό, συμπεριλαμβανομένης και της άσκησης σωματικής βίας, ή κατάχρηση επιρροής και, ως εκ τούτου, παρεμποδίζει σημαντικά ή ενδέχεται να παρεμποδίσει σημαντικά την ελευθερία επιλογής ή συμπεριφοράς του μέσου καταναλωτή ως προς το προϊόν, με αποτέλεσμα να τον οδηγεί ή να είναι πιθανόν να τον οδηγήσει να λάβει απόφαση συναλλαγής που διαφορετικά δεν θα ελάμβανε.
[…]»
Το νομοθετικό διάταγμα αριθ. 209, της 7ης Σεπτεμβρίου 2005
19
Το άρθρο 120-quinquies του decreto legislativo n. 209 – codice delle assicurazioni private (νομοθετικού διατάγματος αριθ. 209, περί θεσπίσεως κώδικα ιδιωτικών ασφαλίσεων), της 7ης Σεπτεμβρίου 2005 (τακτικό συμπλήρωμα στην GURI αριθ. 239, της 13ης Οκτωβρίου 2005), το οποίο φέρει τον τίτλο «Διασταυρούμενες πωλήσεις», ορίζει τα εξής:
«1.   Ο διανομέας ασφαλιστικών προϊόντων, σε περίπτωση κατά την οποία προτείνει ασφαλιστικό προϊόν από κοινού με συμπληρωματικό προϊόν ή με υπηρεσία που δεν είναι ιδιωτική ασφάλιση, ως μέρος πακέτου ή της ίδιας συμφωνίας, ενημερώνει τον πελάτη εάν υπάρχει η δυνατότητα αγοράς των διαφορετικών συστατικών στοιχείων χωριστά και παρέχει επαρκή περιγραφή των διαφορετικών στοιχείων της συμφωνίας ή του πακέτου καθώς και χωριστή τεκμηρίωση για το κόστος και τις χρεώσεις του κάθε στοιχείου.
2.   Στην περίπτωση που μνημονεύεται στην παράγραφο 1 και όταν ο κίνδυνος ή η ασφαλιστική κάλυψη που προκύπτει από τη συμφωνία ή το πακέτο που προσφέρεται σε αντισυμβαλλόμενο διαφέρουν από τον κίνδυνο ή την κάλυψη που σχετίζονται με κάθε συστατικό στοιχείο εξεταζόμενο χωριστά, ο διανομέας ασφαλιστικών προϊόντων παρέχει επαρκή περιγραφή των διαφόρων στοιχείων της συμφωνίας ή του πακέτου και του τρόπου με τον οποίο η αλληλεπίδρασή τους μεταβάλλει τον κίνδυνο ή την ασφαλιστική κάλυψη.
3.   Όταν ένα ασφαλιστικό προϊόν είναι συμπληρωματικό αγαθού ή υπηρεσίας που δεν είναι ιδιωτική ασφάλιση, ως μέρος πακέτου ή της ίδιας συμφωνίας, ο διανομέας ασφαλιστικών προϊόντων προσφέρει στον αντισυμβαλλόμενο τη δυνατότητα να αγοράσει το αγαθό ή την υπηρεσία χωριστά. Η παρούσα παράγραφος δεν εφαρμόζεται όταν ένα ασφαλιστικό προϊόν είναι συμπληρωματικό επενδυτικής υπηρεσίας ή δραστηριότητας, όπως ορίζεται στο άρθρο 1, παράγραφος 5, του κωδικοποιημένου νόμου για τη χρηματοοικονομική διαμεσολάβηση, σύμβασης πίστωσης όπως ορίζεται στο άρθρο 120 quinquies, παράγραφος 1, στοιχείο c, του κωδικοποιημένου τραπεζικού νόμου, ή λογαριασμού πληρωμών, όπως ορίζεται στο άρθρο 126 decies του κωδικοποιημένου τραπεζικού νόμου.
4.   Στις περιπτώσεις που μνημονεύονται στις παραγράφους 1 και 3, ο διανομέας ασφαλιστικών προϊόντων διευκρινίζει στον αντισυμβαλλόμενο τους λόγους για τους οποίους το ασφαλιστικό προϊόν που αποτελεί μέρος του συνολικού πακέτου ή της ίδιας συμφωνίας θεωρείται ότι ανταποκρίνεται στις απαιτήσεις και τις ανάγκες του αντισυμβαλλομένου.
5.   Στις περιπτώσεις που μνημονεύονται στις παραγράφους 1 και 3, λαμβανομένου υπόψη του σκοπού της προστασίας των ασφαλισμένων, η [Istituto per la vigilanza sulle assicurazioni (IVASS) (Αρχή Εποπτείας του Τομέα Ασφαλειών, Ιταλία)] μπορεί, όσον αφορά τη δραστηριότητα διανομής ασφαλιστικών προϊόντων, να εφαρμόζει τα προληπτικά μέτρα και τις απαγορεύσεις που προβλέπονται στον παρόντα κώδικα, περιλαμβανομένης της εξουσίας να απαγορεύει την πώληση, ως μέρους πακέτου ή της ίδιας συμφωνίας, ασφάλισης μαζί με υπηρεσία ή προϊόν που δεν είναι ασφάλιση, ανεξαρτήτως αν ο συμπληρωματικός χαρακτήρας αφορά την ασφάλιση, την υπηρεσία ή το προϊόν που δεν είναι ασφάλιση, όταν η πρακτική αυτή είναι επιζήμια για τους καταναλωτές. Όσον αφορά τα ασφαλιστικά επενδυτικά προϊόντα, οι εξουσίες αυτές ασκούνται από την IVASS και την [Commissione Nazionale per le Società e la Borsa (Consob) (Εθνική Επιτροπή Κεφαλαιαγοράς, Ιταλία)] σύμφωνα με τις αντίστοιχες αρμοδιότητές τους.
6.   Οι διατάξεις του παρόντος άρθρου δεν εφαρμόζονται στη διανομή ασφαλιστικών προϊόντων που προσφέρουν κάλυψη για διάφορα είδη κινδύνων.
7.   Τα ανωτέρω ισχύουν με την επιφύλαξη των διατάξεων του κώδικα προστασίας του καταναλωτή […], οσάκις αυτές τυγχάνουν εφαρμογής.»
Η διαφορά της κύριας δίκης και τα προδικαστικά ερωτήματα
20
Από τον Ιανουάριο του 2015 έως τον Ιούλιο του 2018 η εγκατεστημένη στην Ιταλία Compass Banca διέθετε στους πελάτες της προς πώληση, εκτός από προσωπικά δάνεια διαφόρων ειδών, ασφαλιστικά προϊόντα παρέχοντα κάλυψη για ορισμένους κινδύνους χωρίς την αναγκαία συνάφεια με τα δάνεια. Από την απόφαση περί παραπομπής προκύπτει ότι, μολονότι η σύναψη ασφαλιστικής συμβάσεως δεν αποτελούσε προϋπόθεση για τη χορήγηση του δανείου, προτεινόταν εντούτοις από κοινού με το εν λόγω δάνειο.
21
Στις 13 Σεπτεμβρίου 2018 η AGCM κίνησε διαδικασία έρευνας προκειμένου να διαπιστωθεί αν η εν λόγω εμπορική πρακτική ήταν «αθέμιτη», κατά την έννοια της οδηγίας 2005/29.
22
Στο πλαίσιο της ως άνω διαδικασίας έρευνας, η Compass Banca υπέβαλε πρόταση αναλήψεως δεσμεύσεων ως προς σειρά ειδικών μέτρων τα οποία είχαν ως σκοπό να καταστήσουν σαφές στον καταναλωτή ότι η σύναψη ασφαλιστικής συμβάσεως μη συναφούς με προσωπικό δάνειο δεν ήταν υποχρεωτική. Μεταξύ των μέτρων αυτών περιλαμβανόταν η επέκταση της απονομής, σε όλους τους πελάτες, ανεπιφύλακτου δικαιώματος καταγγελίας της ασφαλιστικής τους συμβάσεως, χωρίς καμία επίπτωση επί της δανειακής συμβάσεώς τους. Αντιθέτως, η Compass Banca απέρριψε το αίτημα της AGCM να προβλεφθεί υπέρ των πελατών προθεσμία περισκέψεως επτά ημερών μεταξύ της ημερομηνίας υπογραφής της συμβάσεως δανείου και της ημερομηνίας υπογραφής της ασφαλιστικής συμβάσεως. Θεώρησε ότι το συγκεκριμένο μέτρο στερούνταν αναλογικού χαρακτήρα και ότι ήταν ασύμμετρο, καθόσον δεν είχε εφαρμογή σε όλες τις ανταγωνίστριες επιχειρήσεις.
23
Στις 11 Μαρτίου 2019 η Compass Banca υπέβαλε νέα πρόταση αναλήψεως δεσμεύσεων, η οποία περιλάμβανε άλλα μέτρα που αποσκοπούσαν, κατά την εν λόγω εταιρία, σε αποτέλεσμα ανάλογο της προβλέψεως να μεσολαβεί χρονικό διάστημα περισκέψεως επτά ημερών, την οποία είχε ζητήσει η AGCM, όπως την υποχρέωση να επικοινωνεί με τους πελάτες της επτά ημέρες μετά την υπογραφή της ασφαλιστικής συμβάσεώς τους, προκειμένου να τους ζητεί να επιβεβαιώσουν αν επιθυμούν να διατηρηθεί σε ισχύ η ασφάλιση την οποία συνομολόγησαν με τη συγκεκριμένη σύμβαση, προσθέτοντας ότι θα κάλυπτε το κόστος του ασφαλίστρου κατά το αντίστοιχο χρονικό διάστημα των επτά ημερών.
24
Με απόφαση της 2ας Απριλίου 2019, η οποία επικυρώθηκε στις 3 Ιουλίου 2019, η AGCM απέρριψε την ως άνω πρόταση αναλήψεως δεσμεύσεων.
25
Με απόφαση της 27ης Νοεμβρίου 2019, η οποία κοινοποιήθηκε στην Compass Banca στις 23 Δεκεμβρίου 2019, η AGCM διαπίστωσε ότι η εν λόγω εταιρία εφάρμοζε «επιθετική» και, ως εκ τούτου, «αθέμιτη» εμπορική πρακτική, κατά την έννοια της οδηγίας 2005/29, η οποία συνίσταται στον «υποχρεωτικό συνδυασμό συμβάσεων προσωπικού δανείου με ασφαλιστικά προϊόντα τα οποία δεν συνδέονται με την πίστωση». Η AGCM απαγόρευσε τη συνέχιση της πρακτικής αυτής και επέβαλε στην Compass Banca πρόστιμο ύψους 4700000 ευρώ.
26
Η Compass Banca άσκησε προσφυγή κατά των αποφάσεων της AGCM που μνημονεύονται στις σκέψεις 24 και 25 της παρούσας αποφάσεως ενώπιον του Tribunale amministrativo regionale per il Lazio (διοικητικού πρωτοδικείου περιφέρειας Λατίου, Ιταλία), το οποίο, με την αριθ. 9516 απόφαση του 2021, απέρριψε την προσφυγή.
27
Η Compass Banca άσκησε έφεση κατά της ως άνω αποφάσεως ενώπιον του Consiglio di Stato (Συμβουλίου της Επικρατείας, Ιταλία), ήτοι του αιτούντος δικαστηρίου.
28
Η Compass Banca υποστηρίζει ότι η AGCM θεώρησε την εμπορική πρακτική της «επιθετική» και, ως εκ τούτου, «αθέμιτη», κατά την έννοια της οδηγίας 2005/29, απλώς και μόνον επειδή συνίστατο σε διασταυρούμενες πωλήσεις προσωπικών δανείων και ασφαλιστικών προϊόντων, χωρίς να επικαλεσθεί συγκεκριμένα αποδεικτικά στοιχεία καταδεικνύοντα τον εν λόγω «επιθετικό» χαρακτήρα, λαμβανομένων υπόψη των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών της συγκεκριμένης πρακτικής ή των περιστάσεων της υποθέσεως. Η Compass Banca συνήγαγε εξ αυτού ότι η AGCM αντέστρεψε, αδικαιολογήτως και απαραδέκτως, το βάρος αποδείξεως, κατά τρόπο που την υποχρεώνει να αποδείξει ότι η εμπορική πρακτική της δεν είναι στην πράξη «επιθετική», κατά την έννοια της εν λόγω οδηγίας.
29
Η AGCM υποστηρίζει ότι η Compass Banca, πραγματοποιώντας διασταυρούμενες πωλήσεις προσωπικών δανείων και ασφαλιστικών προϊόντων, επηρέαζε και περιόριζε σε σημαντικό βαθμό την ελευθερία επιλογής των πελατών της. Συγκεκριμένα, διαπιστώνει ότι, μεταξύ άλλων, η Compass Banca δεν ενημέρωνε τους πελάτες της σχετικά με τον προαιρετικό χαρακτήρα του ασφαλιστικού προϊόντος και προσθέτει ότι η συγκεκριμένη πρακτική δεν θα θεωρούνταν «επιθετική» αν παρεχόταν στους οικείους πελάτες προθεσμία περισκέψεως επτά ημερών μεταξύ της ημερομηνίας υπογραφής της συμβάσεως προσωπικού δανείου και της ημερομηνίας υπογραφής της σχετικής με το ασφαλιστικό προϊόν συμβάσεως.
30
Το αιτούν δικαστήριο διερωτάται, κατ’ αρχάς, αν στην έννοια του «μέσου καταναλωτή», κατά την οδηγία 2005/29, λαμβάνεται αρκούντως υπόψη η θεωρία της «περιορισμένης ορθολογικότητας», κατά την οποία απαιτείται μεγαλύτερη προστασία των καταναλωτών. Κατά την εν λόγω θεωρία, τα άτομα ενεργούν συχνά χωρίς να έχουν στη διάθεσή τους όλες τις αναγκαίες πληροφορίες. Ως εκ τούτου, στο μέτρο που διακατέχονται, μεταξύ άλλων, από προκαταλήψεις οι οποίες ονομάζονται στις γνωστικές επιστήμες «πλαισίωση» (framing), οι καταναλωτές ενδέχεται να μεταβάλουν τις προτιμήσεις τους αναλόγως του τρόπου παρουσιάσεως προς αυτούς των προσφορών για τη σύναψη συμβάσεων και να παρακινηθούν, εν συνεχεία, να λάβουν μη ορθολογικές αποφάσεις σε σχέση με εκείνες που θα ελάμβανε ένα άτομο που έχει τη συνήθη πληροφόρηση και είναι ευλόγως προσεκτικό και ενημερωμένο.
31
Εν συνεχεία, το αιτούν δικαστήριο διερωτάται αν η επίμαχη στην υπόθεση της κύριας δίκης πρακτική πρέπει να θεωρηθεί «επιθετική» και, ως εκ τούτου, «αθέμιτη» εμπορική πρακτική, κατά την έννοια της οδηγίας 2005/29, στο μέτρο που οι εμπορικές προσφορές προς τους καταναλωτές για τη σύναψη συμβάσεως δανείου και ασφαλιστικής συμβάσεως παρουσιάζονται μέσω «πλαισιώσεως» (framing) και, επομένως, κατά τρόπο που να τους προκαλεί την πεποίθηση ότι η χορήγηση προσωπικού δανείου εξαρτάται από τη σύναψη ασφαλιστικής συμβάσεως.
32
Τέλος, το αιτούν δικαστήριο ζητεί να διευκρινισθεί το ζήτημα αν το άρθρο 24, παράγραφος 3, της οδηγίας 2016/97, σχετικά με τις διασταυρούμενες πωλήσεις ασφαλιστικών και άλλων προϊόντων, αντιτίθεται στην εκ μέρους της AGCM απαγόρευση της εμπορικής πρακτικής που εφαρμόζει η Compass Banca.
33
Υπό τις συνθήκες αυτές, το Consiglio di Stato (Συμβούλιο Επικρατείας) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
«1)
Δεν θα πρέπει η έννοια του μέσου καταναλωτή κατά την οδηγία [2005/29], νοούμενου ως του καταναλωτή ο οποίος έχει τη συνήθη πληροφόρηση και είναι ευλόγως προσεκτικός και ενημερωμένος, λόγω της ελαστικότητας και του απροσδιόριστου χαρακτήρα της, να προσδιορίζεται με γνώμονα τη βέλτιστη γνώση και πείρα και, ως εκ τούτου, να αναφέρεται όχι μόνο στην κλασική έννοια του “homo oeconomicus”, αλλά και στα πορίσματα [της θεωρίας] σχετικά με την περιορισμένη ορθολογικότητα, βάσει της οποίας έχει αποδειχθεί ότι οι άνθρωποι δρουν συχνά μειώνοντας τις αναγκαίες πληροφορίες με “παράλογες” αποφάσεις σε σύγκριση με εκείνες που θα ελάμβανε ένας υποθετικά προσεκτικός και ενημερωμένος άνθρωπος, πορίσματα από τα οποία προκύπτει η ανάγκη μεγαλύτερης προστασίας των καταναλωτών στην περίπτωση του κινδύνου γνωσιακών επιρροών, ενός κινδύνου όλο και μεγαλύτερου στη σύγχρονη δυναμική της αγοράς;
2)
Μπορεί να θεωρηθεί αφ’ εαυτής επιθετική μια εμπορική πρακτική στο πλαίσιο της οποίας, λόγω του τρόπου πλαισιώσεως των πληροφοριών (framing) μια επιλογή εμφανίζεται ως υποχρεωτική και χωρίς εναλλακτική, λαμβανομένου υπόψη του άρθρου 6, παράγραφος 1, της οδηγίας 2005/29, κατά το οποίο μια εμπορική πρακτική η οποία καθ’ οιονδήποτε τρόπο, “συμπεριλαμβανομένης της συνολικής παρουσίασής της”, εξαπατά ή ενδέχεται να εξαπατήσει τον μέσο καταναλωτή είναι “παραπλανητική”;
3)
Δικαιολογεί η οδηγία 2005/29 την εξουσία της εθνικής αρχής ανταγωνισμού (άπαξ διαπιστωθεί κίνδυνος ψυχολογικής επιρροής συνδεόμενος με, [πρώτον,] την κατάσταση ανάγκης στην οποία βρίσκεται συνήθως ο αιτών χρηματοδότηση, [δεύτερον,] την πολυπλοκότητα των συμβάσεων που καλείται να υπογράψει ο καταναλωτής, [τρίτον,] την ταυτόχρονη παρουσίαση της διασταυρούμενης προσφοράς, [τέταρτον,] τον σύντομο χρόνο που προβλέπεται για την αποδοχή της προσφοράς) να προβλέπει παρέκκλιση από την αρχή της δυνατότητας διασταυρούμενης πωλήσεως ασφαλιστικών προϊόντων και μη συναφών χρηματοπιστωτικών προϊόντων, επιβάλλοντας τη μεσολάβηση χρονικού διαστήματος [περισκέψεως] επτά ημερών μεταξύ της υπογραφής των δύο συμβάσεων;
4)
Σε σχέση με την εν λόγω εξουσία καταστολής των επιθετικών εμπορικών πρακτικών, αντιτίθεται η οδηγία [2016/97] και ιδίως το άρθρο της 24, παράγραφος 3, στη θέσπιση μέτρου από την AGCM, το οποίο θεσπίσθηκε βάσει του άρθρου 2, στοιχεία δʹ και ιʹ, και των άρθρων 4, 8 και 9 της οδηγίας 2005/29, καθώς και των εθνικών διατάξεων περί μεταφοράς στο εσωτερικό δίκαιο, και δη μετά την απόρριψη προτάσεως αναλήψεως δεσμεύσεων κατόπιν της αρνήσεως εταιρίας επενδυτικών υπηρεσιών να παράσχει στον καταναλωτή, σε περίπτωση διασταυρούμενης πωλήσεως χρηματοπιστωτικού προϊόντος και ασφαλιστικού προϊόντος μη συνδεόμενου με το πρώτο –και σε περίπτωση κινδύνου ασκήσεως επιρροής στον καταναλωτή λόγω των περιστάσεων της συγκεκριμένης υποθέσεως ο οποίος μπορεί να συναχθεί και από την πολυπλοκότητα των προς εξέταση εγγράφων– ένα χρονικό διάστημα περισκέψεως επτά ημερών μεταξύ της διατυπώσεως της διασταυρούμενης προσφοράς και της υπογραφής της ασφαλιστικής συμβάσεως;
5)
Αν ήθελε θεωρηθεί επιθετική πρακτική η απλή διασταύρωση χρηματοπιστωτικού και ασφαλιστικού προϊόντος, θα μπορούσε τούτο να οδηγήσει σε μια μη επιτρεπόμενη ρυθμιστική πράξη με αποτέλεσμα να επιρρίπτεται στον εμπορευόμενο (και όχι στην AGCM, ως θα έπρεπε) το βάρος (της δυσχερούς) αποδείξεως ότι δεν πρόκειται για επιθετική πρακτική κατά παράβαση της οδηγίας 2005/29/ΕΚ (κατά μείζονα λόγο καθόσον η εν λόγω οδηγία δεν επιτρέπει στα κράτη μέλη να λαμβάνουν μέτρα αυστηρότερα των οριζομένων από την οδηγία αυτή, ακόμη και αν σκοπός τους είναι η διασφάλιση υψηλότερου επιπέδου προστασίας των καταναλωτών) ή μήπως, αντιθέτως, δεν υφίσταται τοιαύτη αντιστροφή του βάρους αποδείξεως υπό την προϋπόθεση ότι, βάσει αντικειμενικών στοιχείων, θεωρείται ότι υφίσταται πραγματικός κίνδυνος ασκήσεως επιρροής στον καταναλωτή που έχει ανάγκη να λάβει χρηματοδότηση ενόψει της περίπλοκης διασταυρούμενης προσφοράς;»
Επί των προδικαστικών ερωτημάτων
Επί του πρώτου προδικαστικού ερωτήματος
Επί του παραδεκτού
34
Η Compass Banca διατυπώνει αμφιβολίες ως προς το παραδεκτό του πρώτου προδικαστικού ερωτήματος, καθόσον, στο εν λόγω προδικαστικό ερώτημα, η έννοια του «μέσου καταναλωτή» ορίζεται με τρόπο διαφορετικό από τον ορισμό που προκρίνεται συνήθως, καθόσον λαμβάνεται υπόψη ο κίνδυνος γνωστικού επηρεασμού των καταναλωτών, στοιχείο που καθιστά το ερώτημα υποθετικό. Συγκεκριμένα, δεδομένου ότι οι επίμαχες στο πλαίσιο της υποθέσεως της κύριας δίκης αποφάσεις εκδόθηκαν βάσει των εθνικών διατάξεων περί μεταφοράς στην εσωτερική έννομη τάξη του άρθρου 8 της οδηγίας 2005/29 και όχι του άρθρου της 6, η συνεκτίμηση του εν λόγω κινδύνου στερείται σημασίας.
35
Συναφώς, υπενθυμίζεται ότι, κατά πάγια νομολογία, στο πλαίσιο της κατά το άρθρο 267 ΣΛΕΕ συνεργασίας μεταξύ του Δικαστηρίου και των εθνικών δικαστηρίων, απόκειται αποκλειστικώς στο εθνικό δικαστήριο, το οποίο έχει επιληφθεί της διαφοράς και φέρει την ευθύνη της μέλλουσας να εκδοθεί δικαστικής αποφάσεως, να εκτιμήσει, με γνώμονα τις ιδιαιτερότητες της υποθέσεως, τόσο την αναγκαιότητα της προδικαστικής αποφάσεως για την έκδοση της δικής του αποφάσεως όσο και τη λυσιτέλεια των προδικαστικών ερωτημάτων που υποβάλλει στο Δικαστήριο. Συνεπώς, καθόσον τα υποβληθέντα προδικαστικά ερωτήματα αφορούν την ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης, το Δικαστήριο υποχρεούται κατ’ αρχήν να αποφανθεί επ’ αυτών [απόφαση της 7ης Φεβρουαρίου 2023, Confédération paysanne κ.λπ. (Τυχαία in vitro μεταλλαξιογένεση), C‑688/21, EU:C:2023:75, σκέψη 32].
36
Το Δικαστήριο μπορεί να αρνηθεί να αποφανθεί επί προδικαστικού ερωτήματος που έχει υποβάλει εθνικό δικαστήριο μόνον όταν είναι πρόδηλο ότι η ζητούμενη ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης ουδεμία σχέση έχει με το υποστατό ή με το αντικείμενο της διαφοράς της κύριας δίκης, όταν το ζήτημα είναι υποθετικής φύσεως ή, ακόμη, όταν το Δικαστήριο δεν διαθέτει τα πραγματικά και νομικά στοιχεία που του είναι αναγκαία για να δώσει χρήσιμη απάντηση στα προδικαστικά ερωτήματα που του έχουν υποβληθεί [απόφαση της 7ης Φεβρουαρίου 2023, Confédération paysanne κ.λπ. (Τυχαία in vitro μεταλλαξιογένεση), C‑688/21, EU:C:2023:75, σκέψη 33].
37
Εν προκειμένω, με το πρώτο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί από το Δικαστήριο ερμηνεία της έννοιας του «μέσου καταναλωτή», προκειμένου να κρίνει αν η αποκαλούμενη ως «πλαισίωση» (framing) εμπορική πρακτική, η οποία συνίσταται στην ταυτόχρονη προσφορά προσωπικού δανείου και μη συναφούς με το δάνειο ασφαλιστικού προϊόντος, χωρίς να παρέχεται στον καταναλωτή προθεσμία περισκέψεως μεταξύ της ημερομηνίας υπογραφής της μίας και της άλλης συμβάσεως, στοιχείο το οποίο, λόγω προκαταλήψεως περί πλαισιώσεως, ενδέχεται να προκαλέσει στον μέσο καταναλωτή την εντύπωση ότι πρέπει υποχρεωτικώς να συνομολογήσει αμφότερες τις προτεινόμενες συμβάσεις (στο εξής: εμπορική πρακτική «πλαισιώσεως»), πρέπει να χαρακτηρισθεί ως επιθετική εμπορική πρακτική, κατά την έννοια ιδίως των άρθρων 8 και 9 της οδηγίας 2005/29, και, ως εκ τούτου, αθέμιτη εμπορική πρακτική κατά την έννοια του άρθρου 5 της οδηγίας.
38
Προκειμένου να καθορισθεί αν μια εμπορική πρακτική είναι «επιθετική», κατά την εν λόγω οδηγία, το άρθρο 8 της οδηγίας παραπέμπει ρητώς στην έννοια του «μέσου καταναλωτή».
39
Συνεπώς, δεν προκύπτει προδήλως ότι η ζητούμενη ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης ουδεμία σχέση έχει με το υποστατό ή με το αντικείμενο της διαφοράς της κύριας δίκης ή ότι το ζήτημα που εγείρει το αιτούν δικαστήριο είναι υποθετικής φύσεως. Επιπλέον, το Δικαστήριο έχει στη διάθεσή του όλα τα πραγματικά και νομικά στοιχεία που είναι αναγκαία προκειμένου να δώσει χρήσιμη απάντηση στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα.
40
Συνεπώς, το πρώτο προδικαστικό ερώτημα είναι παραδεκτό.
Επί της ουσίας
41
Προκαταρκτικώς, υπενθυμίζεται ότι, κατά πάγια νομολογία, στο πλαίσιο της κατά το άρθρο 267 ΣΛΕΕ διαδικασίας συνεργασίας μεταξύ των εθνικών δικαστηρίων και του Δικαστηρίου, στο Δικαστήριο απόκειται να δώσει στο εθνικό δικαστήριο χρήσιμη απάντηση που να του παρέχει τη δυνατότητα να επιλύσει τη διαφορά της οποίας έχει επιληφθεί. Υπό το πρίσμα αυτό, το Δικαστήριο μπορεί να αναδιατυπώσει, εφόσον είναι αναγκαίο, το προδικαστικό ερώτημα που του έχει υποβληθεί (απόφαση της 8ης Σεπτεμβρίου 2022, IRnova, C‑399/21, EU:C:2022:648, σκέψη 22).
42
Εν προκειμένω, από την αίτηση προδικαστικής αποφάσεως προκύπτει ότι το αιτούν δικαστήριο, με το πρώτο προδικαστικό ερώτημα, ζητεί να διευκρινισθεί αν, για την ερμηνεία της έννοιας του «μέσου καταναλωτή», κατά την οδηγία 2005/29, μεταξύ άλλων κατά το άρθρο της 8, δεν πρέπει να λαμβάνεται υπόψη αποκλειστικώς ο «homo oeconomicus», ήτοι, κατ’ ουσίαν, ένας παράγοντας της οικονομικής ζωής απολύτως ορθολογικός ως προς την εκ μέρους του λήψη αποφάσεων, αλλά πρέπει να λαμβάνονται υπόψη και οι πλέον πρόσφατες μελέτες που αφορούν τη θεωρία της «περιορισμένης ορθολογικότητας», κατά την οποία η ικανότητα λήψεως αποφάσεων ενός καταναλωτή «προσκρούει στα όρια που επιβάλλουν στη γνωστική ικανότητα ο αριθμός των ερεθισμάτων που δέχεται το άτομο, η ικανότητα διατηρήσεως της προσοχής στον χρόνο και η ικανότητα απομνημονεύσεως όλων των προσληφθεισών πληροφοριών».
43
Υπό τις συνθήκες αυτές, πρέπει να γίνει δεκτό ότι, με το πρώτο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινισθεί αν, κατ’ ορθήν ερμηνεία της οδηγίας 2005/29, η έννοια του «μέσου καταναλωτή», κατά την εν λόγω οδηγία, δεν πρέπει να ορίζεται αποκλειστικώς βάσει του καταναλωτή που έχει τη συνήθη πληροφόρηση και είναι ευλόγως προσεκτικός και ενημερωμένος, αλλά και λαμβανομένου υπόψη ότι η ικανότητα λήψεως αποφάσεων ενός ατόμου στρεβλώνεται από περιορισμούς, όπως είναι οι γνωστικές προκαταλήψεις.
44
Υπενθυμίζεται προκαταρκτικώς ότι το άρθρο 5, παράγραφος 2, της οδηγίας 2005/29 παραπέμπει στην έννοια του «μέσου καταναλωτή», προκειμένου να καθορισθεί αν εμπορική πρακτική αντίθετη προς τις απαιτήσεις επαγγελματικής ευσυνειδησίας μπορεί να έχει αποτέλεσμα το οποίο αρκεί για να δικαιολογήσει την απαγόρευσή της ως αθέμιτης εμπορικής πρακτικής ή αν πρέπει να γίνει δεκτό ότι η εν λόγω πρακτική, καθόσον ενδέχεται να εξαπατήσει μόνον έναν ιδιαιτέρως εύπιστο ή αφελή καταναλωτή, δεν εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της συγκεκριμένης απαγορεύσεως.
45
Η ίδια έννοια μνημονεύεται εκ νέου στα άρθρα 6 έως 8 της οδηγίας, με τα οποία, όπως συνάγεται από το άρθρο της 5, παράγραφος 4, διευκρινίζεται ο τρόπος εφαρμογής των δύο κριτηρίων που διατυπώνονται στο άρθρο 5, παράγραφος 2, της οδηγίας, προκειμένου να χαρακτηρισθεί μια πρακτική ως αθέμιτη, στην περίπτωση ορισμένων ιδιαίτερων μορφών αθέμιτων εμπορικών πρακτικών.
46
Όσον αφορά, πάντως, την ερμηνεία που πρέπει να δοθεί στην εν λόγω έννοια, από την αιτιολογική σκέψη 18 της οδηγίας 2005/29 προκύπτει ότι, μολονότι πρέπει να προστατεύονται όλοι οι καταναλωτές από τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές, το Δικαστήριο έχει κρίνει, αποφαινόμενο επί υποθέσεων σχετικών με θέματα διαφημίσεως, κατόπιν της μεταφοράς στις εσωτερικές έννομες τάξεις της οδηγίας 84/450, ότι έπρεπε να εξετάζονται οι επιπτώσεις που έχουν οι εμπορικές πρακτικές σε έναν «ιδεατό τυπικό καταναλωτή».
47
Από την εν λόγω αιτιολογική σκέψη προκύπτει επίσης ότι, σύμφωνα με την αρχή της αναλογικότητας και προκειμένου να επιτευχθεί η αποτελεσματική εφαρμογή της προστασίας που παρέχεται βάσει της οδηγίας 2005/29, η εν λόγω οδηγία θέτει ως κριτήριο εκτιμήσεως τον μέσο καταναλωτή ο οποίος έχει τη συνήθη πληροφόρηση και είναι ευλόγως προσεκτικός και ενημερωμένος, λαμβανομένων υπόψη των κοινωνικών, πολιτιστικών και γλωσσικών παραγόντων.
48
Συνεπώς, όπως έκρινε το Δικαστήριο επί υποθέσεως σχετικής με την οδηγία 93/13, η συγκεκριμένη αναφορά στον μέσο καταναλωτή αποτελεί αντικειμενικό κριτήριο, η δε έννοια του «μέσου καταναλωτή» δεν εξαρτάται από τις συγκεκριμένες γνώσεις που μπορεί να έχει το ενδιαφερόμενο πρόσωπο ούτε από τις πληροφορίες που πράγματι διαθέτει το πρόσωπο αυτό. Επιπλέον, στο συγκεκριμένο αντικειμενικό κριτήριο δεν αντιστοιχούν ούτε ο καταναλωτής που είναι λιγότερο ενημερωμένος από τον μέσο καταναλωτή ούτε ο καταναλωτής που είναι περισσότερο ενημερωμένος από τον μέσο καταναλωτή [πρβλ. απόφαση της 21ης Σεπτεμβρίου 2023, mBank (Πολωνικό μητρώο μη επιτρεπτών συμβατικών ρητρών), C‑139/22, EU:C:2023:692, σκέψεις 60, 61 και 66].
49
Υπενθυμίζεται, πάντως, ότι η οδηγία 2005/29 αποβλέπει στην επίτευξη υψηλού επιπέδου προστασίας των καταναλωτών διά της προσεγγίσεως των διατάξεων των κρατών μελών για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές οι οποίες βλάπτουν τα οικονομικά συμφέροντα των καταναλωτών (απόφαση της 19ης Δεκεμβρίου 2013, Trento Sviluppo και Centrale Adriatica, C‑281/12, EU:C:2013:859, σκέψη 31). Ο συγκεκριμένος σκοπός επιρρωννύεται από τις αιτιολογικές σκέψεις 7, 11, 13 και 14 της οδηγίας, κατά τις οποίες απαγορεύονται οι εμπορικές πρακτικές που αποσκοπούν άμεσα να επηρεάσουν τις αποφάσεις των καταναλωτών σχετικά με προϊόντα, στρεβλώνουν την οικονομική συμπεριφορά των καταναλωτών ή τους εμποδίζουν να προβούν σε τεκμηριωμένη και, ως εκ τούτου, αποτελεσματική επιλογή.
50
Επιπλέον, μολονότι στην αιτιολογική σκέψη 18 της οδηγίας διευκρινίζεται η έννοια του «μέσου καταναλωτή», από τη συγκεκριμένη αιτιολογική σκέψη προκύπτει επίσης ότι η εν λόγω έννοια δεν είναι στατική και ότι τα εθνικά δικαστήρια και οι εθνικές αρχές θα πρέπει να χρησιμοποιούν την κρίση τους, λαμβάνοντας υπόψη τη νομολογία του Δικαστηρίου, προκειμένου να προσδιορίζουν την τυπική αντίδραση του μέσου καταναλωτή σε συγκεκριμένη περίπτωση.
51
Κατά συνέπεια, όπως επισήμανε, κατ’ ουσίαν, ο γενικóς εισαγγελέας στο σημείο 40 των προτάσεών του, ο προσδιορισμός της αντιδράσεως του μέσου καταναλωτή, σε σχέση με συγκεκριμένη εμπορική πρακτική, «δεν προβλέπεται ως αμιγώς θεωρητική άσκηση». Πρέπει να λαμβάνονται υπόψη πιο ρεαλιστικές εκτιμήσεις, εφόσον είναι συμβατές με τις διευκρινίσεις που παρέχονται ως προς τη συγκεκριμένη έννοια στην αιτιολογική σκέψη 18 της οδηγίας 2005/29.
52
Βεβαίως, κατά την ως άνω αιτιολογική σκέψη, ο μέσος καταναλωτής είναι άτομο το οποίο, αφενός, έχει τη συνήθη πληροφόρηση και, αφετέρου, είναι ευλόγως προσεκτικό και ενημερωμένο. Ωστόσο, δεδομένου ότι, σύμφωνα με το άρθρο 7 της οδηγίας 2005/29, ο εμπορευόμενος οφείλει να παρέχει στους καταναλωτές τις ουσιώδεις πληροφορίες τις οποίες αυτοί χρειάζονται, λαμβανομένου υπόψη του συγκεκριμένου πλαισίου, προκειμένου να λάβουν απόφαση, το χαρακτηριστικό του μέσου καταναλωτή ως προσώπου έχοντος τη «συνήθη πληροφόρηση» πρέπει να νοηθεί ως παραπέμπον στις πληροφορίες οι οποίες ευλόγως τεκμαίρεται ότι είναι γνωστές σε κάθε καταναλωτή, λαμβανομένων υπόψη των κρίσιμων κοινωνικών, πολιτισμικών και γλωσσικών παραγόντων, και όχι πληροφοριών που αφορούν ειδικώς την επίμαχη συναλλαγή. Κατά συνέπεια, η εν λόγω ιδιότητα δεν αποκλείει ότι μια εμπορική πρακτική μπορεί να στρεβλώσει ουσιωδώς την οικονομική συμπεριφορά του ιδεατού αυτού καταναλωτή λόγω της εκ μέρους του ελλείψεως πληροφοριών.
53
Ομοίως, το γεγονός ότι η έννοια του «μέσου καταναλωτή» πρέπει να γίνεται αντιληπτή ως αφορώσα έναν «ευλόγως προσεκτικό και ενημερωμένο» καταναλωτή δεν αποκλείει τη συνεκτίμηση της επιρροής που ασκούν γνωστικές προκαταλήψεις στον μέσο καταναλωτή, εφόσον καταδεικνύεται ότι αυτές ενδέχεται να επηρεάσουν άτομο που έχει τη συνήθη πληροφόρηση και είναι ευλόγως προσεκτικό και ενημερωμένο, τούτο δε μάλιστα σε τέτοιο βαθμό ώστε να στρεβλώνεται ουσιωδώς η συμπεριφορά του.
54
Το Δικαστήριο, εξάλλου, έχει επισημάνει ότι ένας μέσος καταναλωτής μπορεί να εξαπατηθεί και, συνεπώς, ενδέχεται να λάβει αποφάσεις περί συναλλαγής οι οποίες δεν θα είναι ούτε τεκμηριωμένες ούτε αποτελεσματικές (πρβλ. απόφαση της 19ης Δεκεμβρίου 2013, Trento Sviluppo και Centrale Adriatica, C‑281/12, EU:C:2013:859, σκέψεις 34 και 38).
55
Επιπλέον, το Δικαστήριο έχει κρίνει, στον τομέα των σημάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ότι πρέπει να λαμβάνεται υπόψη το στοιχείο ότι το επίπεδο της προσοχής του μέσου καταναλωτή είναι δυνατόν να μεταβάλλεται αναλόγως της κατηγορίας των αντίστοιχων προϊόντων ή υπηρεσιών (πρβλ. απόφαση της 22ας Ιουνίου 1999, Lloyd Schuhfabrik Meyer, C‑342/97, EU:C:1999:323, σκέψεις 25 και 26).
56
Το Δικαστήριο είχε επίσης την ευκαιρία να διαπιστώσει ότι ο μέσος καταναλωτής μπορεί να παραπλανηθεί προκειμένου να αντιληφθεί εσφαλμένως μια πληροφορία (πρβλ. απόφαση της 26ης Οκτωβρίου 2016, Canal Digital Danmark, C‑611/14, EU:C:2016:800, σκέψεις 40 και 41) και ότι, σε ορισμένους τομείς, είναι ελάχιστα πιθανό να διαθέτει ο μέσος καταναλωτής επαρκείς τεχνικές γνώσεις ώστε να κατανοήσει όλα τα στοιχεία ενδεχόμενης προσφοράς προκειμένου να προβεί σε επιλογή κατά τρόπο απολύτως ορθολογικό (πρβλ. απόφαση της 13ης Σεπτεμβρίου 2018, Wind Tre και Vodafone Italia, C‑54/17 και C‑55/17, EU:C:2018:710, σκέψεις 50 έως 52).
57
Τούτου λεχθέντος, μολονότι η ικανότητα λήψεως αποφάσεων εκ μέρους ενός καταναλωτή μπορεί να στρεβλώνεται από ένα σύνολο περιορισμών, όπως είναι οι γνωστικές προκαταλήψεις, τούτο δεν συνεπάγεται και ότι πρέπει να γίνει κατ’ ανάγκην δεκτό ότι οποιοσδήποτε κίνδυνος εμφανίσεως μιας γνωστικής προκαταλήψεως στην περίπτωση εμπορικής πρακτικής μπορεί να έχει οπωσδήποτε ως αποτέλεσμα να στρεβλώσει ουσιωδώς τη συμπεριφορά αυτού του ιδεατού καταναλωτή. Πρέπει επιπλέον να καταδειχθεί προσηκόντως ότι, υπό τις ειδικές περιστάσεις συγκεκριμένης καταστάσεως, μια τέτοια πρακτική δύναται να επηρεάσει τη συγκατάθεση ενός προσώπου το οποίο έχει τη συνήθη πληροφόρηση και είναι ευλόγως προσεκτικό και ενημερωμένο, τούτο δε σε τέτοιο βαθμό ώστε η συμπεριφορά του να στρεβλώνεται ουσιωδώς εξαιτίας της πρακτικής αυτής.
58
Πράγματι, στα εθνικά δικαστήρια απόκειται, εν πάση περιπτώσει, να προσδιορίσουν την τυπική αντίδραση του μέσου καταναλωτή σε μια συγκεκριμένη περίπτωση (πρβλ. απόφαση της 26ης Οκτωβρίου 2016, Canal Digital Danmark, C‑611/14, EU:C:2016:800, σκέψη 39).
59
Λαμβανομένου υπόψη του συνόλου των προεκτεθέντων, στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι, κατ’ ορθήν ερμηνεία της οδηγίας 2005/29, η έννοια του «μέσου καταναλωτή» κατά την εν λόγω οδηγία πρέπει να ορίζεται βάσει ενός καταναλωτή που έχει τη συνήθη πληροφόρηση και είναι ευλόγως προσεκτικός και ενημερωμένος. Ο εν λόγω ορισμός δεν αποκλείει, πάντως, ότι η ικανότητα λήψεως αποφάσεων ενός ατόμου ενδέχεται να στρεβλωθεί από περιορισμούς, όπως είναι οι γνωστικές προκαταλήψεις.
Επί του δευτέρου προδικαστικού ερωτήματος
60
Επισημαίνεται προκαταρκτικώς ότι, όπως προκύπτει από την αίτηση προδικαστικής αποφάσεως, το αιτούν δικαστήριο, με το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα, ζητεί να διευκρινισθεί αν εμπορική πρακτική «πλαισιώσεως»» μπορεί να θεωρείται υπό οποιεσδήποτε περιστάσεις «επιθετική», κατά την έννοια της οδηγίας 2005/29, και, ως εκ τούτου, αντίθετη προς την εν λόγω οδηγία απλώς και μόνον εξ αυτού του λόγου. Ωστόσο, στο υπό κρίση δεύτερο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο μνημονεύει επίσης την έννοια της «παραπλανητικής» εμπορικής πρακτικής. Όπως, όμως, προκύπτει από το άρθρο 5, παράγραφος 2, της οδηγίας, οι επιθετικές και οι παραπλανητικές εμπορικές πρακτικές αποτελούν δύο κατηγορίες αθέμιτων εμπορικών πρακτικών. Επιπλέον, η έννοια της εμπορικής πρακτικής που θεωρείται αθέμιτη υπό οποιεσδήποτε περιστάσεις εισάγεται με το άρθρο 5, παράγραφος 5, της εν λόγω οδηγίας.
61
Συνεπώς, σύμφωνα με τη μνημονευθείσα στη σκέψη 41 της παρούσας αποφάσεως νομολογία του Δικαστηρίου, πρέπει να γίνει δεκτό ότι, με το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινισθεί αν το άρθρο 2, στοιχείο ιʹ, το άρθρο 5, παράγραφοι 2 και 5, καθώς και τα άρθρα 8 και 9 της οδηγίας 2005/29 έχουν την έννοια ότι εμπορική πρακτική στο πλαίσιο της οποίας προτείνονται ταυτόχρονα στον καταναλωτή προσωπικό δάνειο και μη συναφές με το δάνειο ασφαλιστικό προϊόν αποτελεί επιθετική εμπορική πρακτική υπό οποιεσδήποτε περιστάσεις ή, τουλάχιστον, εμπορική πρακτική που θεωρείται αθέμιτη υπό οποιεσδήποτε περιστάσεις, κατά την έννοια της εν λόγω οδηγίας.
62
Κατά πρώτον, υπενθυμίζεται ότι το κεφάλαιο 2 της οδηγίας 2005/29, το οποίο φέρει τον τίτλο «Αθέμιτες εμπορικές πρακτικές», περιλαμβάνει δύο τμήματα, συγκεκριμένα δε το τμήμα 1, σχετικά με τις παραπλανητικές εμπορικές πρακτικές, και το τμήμα 2, σχετικά με τις επιθετικές εμπορικές πρακτικές.
63
Το άρθρο 5 της ως άνω οδηγίας, το οποίο περιλαμβάνεται στο κεφάλαιό της 2, απαγορεύει με την παράγραφό του 1 τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές και καθορίζει, με την παράγραφο 2, τα κριτήρια βάσει των οποίων διαπιστώνεται αν μια εμπορική πρακτική έχει αθέμιτο χαρακτήρα.
64
Στο άρθρο 5, παράγραφος 4, διευκρινίζεται ότι είναι, ιδίως, αθέμιτες οι εμπορικές πρακτικές που είναι «παραπλανητικές», κατά την έννοια των άρθρων 6 και 7 της οδηγίας 2005/29, και εκείνες που είναι «επιθετικές», κατά την έννοια των άρθρων 8 και 9 της εν λόγω οδηγίας.
65
Στην παράγραφο 5 του ως άνω άρθρου 5 προβλέπεται επιπλέον ότι το παράρτημα Ι της οδηγίας 2005/29 περιέχει τον κατάλογο των εμπορικών πρακτικών που θεωρούνται αθέμιτες υπό οποιεσδήποτε περιστάσεις και ότι ο συγκεκριμένος κατάλογος, ο οποίος ισχύει σε όλα τα κράτη μέλη, μπορεί να τροποποιηθεί μόνο με αναθεώρηση της οδηγίας.
66
Στην αιτιολογική σκέψη 17 της οδηγίας 2005/29 διευκρινίζεται συναφώς ότι, χάριν μεγαλύτερης ασφάλειας δικαίου, μόνον οι εμπορικές πρακτικές που απαριθμούνται στο παράρτημα Ι μπορούν να θεωρηθούν αθέμιτες υπό οποιεσδήποτε περιστάσεις, χωρίς να απαιτείται κατά περίπτωση εκτίμηση βάσει των διατάξεων των άρθρων 5 έως 9 της οδηγίας.
67
Δεδομένου ότι το παράρτημα I της οδηγίας 2005/29 αποτελεί πλήρη και εξαντλητικό κατάλογο των εμπορικών πρακτικών που θεωρούνται αθέμιτες υπό οποιεσδήποτε περιστάσεις, εμπορική πρακτική όπως η επίμαχη στην υπόθεση της κύριας δίκης πρακτική της «πλαισιώσεως» δεν μπορεί να χαρακτηρισθεί ως επιθετική εμπορική πρακτική υπό οποιεσδήποτε περιστάσεις, ενδεχομένως δε, εν γένει, ως εμπορική πρακτική που θεωρείται αθέμιτη υπό οποιεσδήποτε περιστάσεις, κατά την έννοια της εν λόγω οδηγίας, εκτός εάν αντιστοιχεί σε κάποια από τις περιπτώσεις που απαριθμούνται στο συγκεκριμένο παράρτημα.
68
Ωστόσο, από την ανάγνωση του εν λόγω παραρτήματος διαπιστώνεται ότι δεν υφίσταται τέτοια αντιστοιχία, η οποία, άλλωστε, δεν προβλήθηκε στο πλαίσιο της κύριας δίκης.
69
Ως εκ τούτου, πρέπει να γίνει δεκτό ότι εμπορική πρακτική όπως η επίμαχη στην υπόθεση της κύριας δίκης εμπορική πρακτική της «πλαισιώσεως», στο πλαίσιο της οποίας προτείνονται ταυτόχρονα στον καταναλωτή προσωπικό δάνειο και μη συναφές με το δάνειο ασφαλιστικό προϊόν, δεν αποτελεί πρακτική δυνάμενη να χαρακτηρισθεί ως επιθετική εμπορική πρακτική υπό οποιεσδήποτε περιστάσεις, ενδεχομένως δε και ως εμπορική πρακτική που θεωρείται αθέμιτη υπό οποιεσδήποτε περιστάσεις, κατά την έννοια της εν λόγω οδηγίας.
70
Πάντως, δεδομένου ότι, λαμβανομένων υπόψη των στοιχείων της δικογραφίας που διαβιβάσθηκε στο Δικαστήριο, δεν αποκλείεται η AGCM να χαρακτήρισε την επίμαχη στην υπόθεση της κύριας δίκης πρακτική ως «επιθετική» κατόπιν ενδελεχούς εξετάσεως της επίμαχης εμπορικής πρακτικής, λαμβανομένων υπόψη των περιστάσεων της υποθέσεως, πρέπει, κατά δεύτερον και προκειμένου να δοθεί χρήσιμη απάντηση στο αιτούν δικαστήριο, να εξετασθεί αν μια εμπορική πρακτική «πλαισιώσεως» μπορεί να συνιστά επιθετική εμπορική πρακτική, κατά την έννοια της οδηγίας 2005/29, απλώς και μόνον επειδή συνίσταται σε ταυτόχρονη προσφορά στον καταναλωτή προσωπικού δανείου και μη συναφούς με το δάνειο ασφαλιστικού προϊόντος, χωρίς να παρέχεται στον καταναλωτή προθεσμία περισκέψεως μεταξύ της υπογραφής των σχετικών με τις συγκεκριμένες προσφορές συμβάσεων, τούτο δε μολονότι η εν λόγω πρακτική ενδέχεται να προκαλεί προκατάληψη πλαισιώσεως η οποία προκαλεί στον καταναλωτή την εντύπωση ότι πρέπει να συνάψει υποχρεωτικώς την ασφαλιστική σύμβαση προκειμένου να του χορηγηθεί προσωπικό δάνειο.
71
Από το άρθρο 8 της οδηγίας 2005/29 προκύπτει ότι μια εμπορική πρακτική θεωρείται επιθετική εάν, λόγω της χρήσεως παρενοχλήσεως, καταναγκασμού, συμπεριλαμβανομένης της ασκήσεως σωματικής βίας, ή καταχρήσεως επιρροής, παρεμποδίζει σημαντικά ή ενδέχεται να παρεμποδίσει σημαντικά την ελευθερία επιλογής ή συμπεριφοράς του μέσου καταναλωτή ως προς προϊόν, με αποτέλεσμα να τον οδηγεί ή να είναι πιθανόν να τον οδηγήσει σε λήψη αποφάσεως περί συναλλαγής την οποία διαφορετικά δεν θα ελάμβανε.
72
Ελλείψει, όμως, ορισμού των εννοιών της «παρενοχλήσεως» και του «καταναγκασμού», κατά το ως άνω άρθρο 8, προκειμένου να ορισθούν οι εν λόγω έννοιες πρέπει να ληφθεί υπόψη η συνήθης σημασία τους στην καθομιλουμένη, βάσει της οποίας αποκλείεται μια εμπορική πρακτική να ενέχει μορφή παρενοχλήσεως ή καταναγκασμού απλώς και μόνον επειδή έχει τα χαρακτηριστικά εμπορικής πρακτικής πλαισιώσεως.
73
Όσον αφορά την πιθανότητα μια τέτοια εμπορική πρακτική να συνιστά «κατάχρηση επιρροής», κατά το ως άνω άρθρο 8, υπενθυμίζεται ότι η συγκεκριμένη έννοια, η οποία ορίζεται στο άρθρο 2, στοιχείο ιʹ, της οδηγίας 2005/29, καταλαμβάνει την εκμετάλλευση της θέσεως ισχύος έναντι του καταναλωτή προκειμένου να του ασκηθεί πίεση, ακόμη και χωρίς τη χρήση ή την απειλή σωματικής βίας, με τρόπο που περιορίζει σημαντικά την ικανότητα του καταναλωτή να λάβει τεκμηριωμένη απόφαση. Όπως προκύπτει από τη νομολογία του Δικαστηρίου, η κατάχρηση επιρροής δεν αποτελεί κατ’ ανάγκην παράνομη επιρροή, αλλά επιρροή η οποία, ανεξαρτήτως νομιμότητας, συνεπάγεται με ενεργό τρόπο, μέσω της ασκήσεως πιέσεως, τη χειραγώγηση της βουλήσεως του καταναλωτή (απόφαση της 12ης Ιουνίου 2019, Orange Polska, C‑628/17, EU:C:2019:480, σκέψη 33).
74
Ως εκ τούτου, η εκ μέρους εμπορευομένου εφαρμογή ενός τρόπου συνάψεως ή τροποποιήσεως των συμβάσεων μπορεί να χαρακτηρισθεί ως επιθετική εμπορική πρακτική λόγω καταχρήσεως επιρροής σε περίπτωση κατά την οποία ο εμπορευόμενος υιοθετεί αθέμιτες συμπεριφορές που έχουν ως αποτέλεσμα την άσκηση πιέσεως στον καταναλωτή, με συνέπεια να παρεμποδίζεται σημαντικά η ελευθερία επιλογής του, όπως είναι συμπεριφορές δυνάμενες να περιαγάγουν τον μέσο καταναλωτή σε δυσχερή θέση ή να τον εμποδίσουν να σκεφθεί με νηφαλιότητα (πρβλ. απόφαση της 12ης Ιουνίου 2019, Orange Polska, C‑628/17, EU:C:2019:480, σκέψη 47).
75
Πρακτική, όμως, στο πλαίσιο της οποίας προτείνονται ταυτόχρονα στον καταναλωτή προσωπικό δάνειο και μη συναφές με το εν λόγω δάνειο ασφαλιστικό προϊόν, χωρίς να του παρέχεται προθεσμία περισκέψεως μεταξύ της υπογραφής των σχετικών με τις προσφορές αυτές συμβάσεων, δεν προϋποθέτει, αυτή καθεαυτήν, την άσκηση πιέσεως, μολονότι η συγκεκριμένη πρακτική ενδέχεται να προκαλέσει προκατάληψη πλαισιώσεως. Κατά συνέπεια, μια τέτοια πρακτική δεν καταδεικνύει, αφ’ εαυτής, την ύπαρξη καταχρήσεως επιρροής, κατά την έννοια του άρθρου 8 της οδηγίας 2005/29.
76
Υπενθυμίζεται, πάντως, ότι η οδηγία 2005/29 μνημονεύει, μεταξύ των αθέμιτων εμπορικών πρακτικών, όχι μόνον τις επιθετικές εμπορικές πρακτικές, αλλά και τις παραπλανητικές εμπορικές πρακτικές που ορίζονται στο άρθρο 6, παράγραφος 1, στοιχείο εʹ, της εν λόγω οδηγίας ως καταλαμβάνουσες τις εμπορικές πρακτικές οι οποίες, με οποιονδήποτε τρόπο, εξαπατούν ή ενδέχεται να εξαπατήσουν τον μέσο καταναλωτή όσον αφορά, μεταξύ άλλων, την ανάγκη παροχής υπηρεσίας ή οι οποίες τον οδηγούν ή ενδέχεται να τον οδηγήσουν να λάβει απόφαση περί συναλλαγής την οποία διαφορετικά δεν θα ελάμβανε.
77
Στην υπόθεση της κύριας δίκης, η επίμαχη πρακτική μπορεί να χαρακτηρισθεί ως «επιθετική», κατά την έννοια του άρθρου 8 της οδηγίας 2005/29, μόνον εφόσον, στο πλαίσιό της, ο εμπορευόμενος όχι μόνον δεν παρέσχε στον καταναλωτή προθεσμία περισκέψεως μεταξύ της υπογραφής της συμβάσεως δανείου και της υπογραφής της ασφαλιστικής συμβάσεως, αλλά, επιπλέον, έκανε χρήση παρενοχλήσεως, καταναγκασμού ή καταχρήσεως επιρροής. Αντιθέτως, ακόμη και αν δεν υπήρξε παρενόχληση, καταναγκασμός ή κατάχρηση επιρροής, η εν λόγω πρακτική μπορεί να χαρακτηρισθεί ως «παραπλανητική εμπορική πρακτική» και, εν συνεχεία, ως «αθέμιτη εμπορική πρακτική» εφόσον πληροί τις προϋποθέσεις που καθορίζονται στα άρθρα 6 και 7 της οδηγίας.
78
Υπενθυμίζεται συναφώς ότι από τη νομολογία προκύπτει ότι είναι σημαντικό να παρέχονται στον καταναλωτή, ακόμη και πριν από τη σύναψη της συμβάσεως, σαφείς και κατάλληλες πληροφορίες (πρβλ. απόφαση της 12ης Ιουνίου 2019, Orange Polska, C‑628/17, EU:C:2019:480, σκέψη 34 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
79
Η ταυτόχρονη, όμως, προσφορά δύο διαφορετικών υπηρεσιών, μολονότι αυτές δεν συνδέονται μεταξύ τους από νομικής απόψεως, δύναται να επιτάσσει την παροχή επιπλέον πληροφοριών στον καταναλωτή, προκειμένου ακριβώς να μην εξαπατηθεί όσον αφορά την έλλειψη συνάφειας μεταξύ των εν λόγω προσφορών.
80
Εν προκειμένω, από την απόφαση περί παραπομπής προκύπτει ότι η πρόταση των επίμαχων στην υπόθεση της κύριας δίκης δύο προσφορών θα μπορούσε να προκαλέσει στον καταναλωτή την πεποίθηση ότι δεν ήταν δυνατό να τύχει της χορηγήσεως του δανείου χωρίς να συνάψει την επίμαχη στην υπόθεση της κύριας δίκης ασφαλιστική σύμβαση, τούτο δε κατά μείζονα λόγο αν ληφθεί υπόψη ότι ορισμένοι από τους σχετικούς με το δάνειο κινδύνους καλύπτονταν από τη συγκεκριμένη ασφαλιστική σύμβαση, όπως, μεταξύ άλλων, η επιδείνωση της καταστάσεως της υγείας, η οποία μπορεί να παρακωλύσει την τήρηση των σχετικών με το δάνειο συμβατικών υποχρεώσεων.
81
Επιπλέον, το αιτούν δικαστήριο μνημονεύει, στο τρίτο προδικαστικό ερώτημα, την κατάσταση ανάγκης στην οποία βρίσκεται συνήθως ο αιτών χρηματοδότηση, τον περίπλοκο χαρακτήρα των συμβάσεων που καλείται να υπογράψει ο καταναλωτής, την ταυτόχρονη πρόταση των διασταυρούμενων προσφορών και το σύντομο χρονικό διάστημα που παρέχεται για την αποδοχή της προσφοράς.
82
Ωστόσο, από την απόφαση περί παραπομπής προκύπτει επίσης ότι η Compass Banca υποστηρίζει ότι είχε ενημερώσει προσηκόντως τους οικείους καταναλωτές ότι το επίμαχο στην υπόθεση της κύριας δίκης ασφαλιστικό προϊόν δεν ήταν συναφές με το προσωπικό δάνειο και ότι είχε παραδώσει τα σχετικά έγγραφα στους εν λόγω καταναλωτές, ακόμη και κατά το προ της συνάψεως των συμβάσεων στάδιο.
83
Απόκειται, εν τέλει, στο αιτούν δικαστήριο να διακριβώσει αν η επίμαχη στην υπόθεση της κύριας δίκης εμπορική πρακτική μπορεί να συνιστά «αθέμιτη εμπορική πρακτική», μεταξύ άλλων καθόσον δύναται να χαρακτηρισθεί ως «παραπλανητική εμπορική πρακτική», κατά την έννοια των άρθρων 6 και 7 της οδηγίας 2005/29, ή ως «επιθετική εμπορική πρακτική», κατά την έννοια των άρθρων 8 και 9 της οδηγίας.
84
Λαμβανομένου υπόψη του συνόλου των προεκτεθέντων, στο δεύτερο προδικαστικό ερώτημα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι το άρθρο 2, στοιχείο ιʹ, το άρθρο 5, παράγραφοι 2 και 5, καθώς και τα άρθρα 8 και 9 της οδηγίας 2005/29 έχουν την έννοια ότι εμπορική πρακτική στο πλαίσιο της οποίας προτείνονται ταυτόχρονα στον καταναλωτή προσωπικό δάνειο και μη συναφές με το δάνειο ασφαλιστικό προϊόν δεν αποτελεί επιθετική εμπορική πρακτική υπό οποιεσδήποτε περιστάσεις ούτε εμπορική πρακτική που θεωρείται αθέμιτη υπό οποιεσδήποτε περιστάσεις, κατά την έννοια της εν λόγω οδηγίας.
Επί του τρίτου προδικαστικού ερωτήματος
85
Με το τρίτο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινισθεί αν η οδηγία 2005/29 έχει την έννοια ότι αντιτίθεται σε εθνικό μέτρο βάσει του οποίου επιτρέπεται σε εθνική αρχή, κατόπιν της διαπιστώσεως του «επιθετικού» ή, εν γένει, του «αθέμιτου» χαρακτήρα εμπορικής πολιτικής την οποία εφαρμόζει συγκεκριμένος εμπορευόμενος, να επιβάλλει στον εν λόγω εμπορευόμενο την υποχρέωση παροχής στον καταναλωτή εύλογης προθεσμίας περισκέψεως μεταξύ των ημερομηνιών υπογραφής της ασφαλιστικής συμβάσεως και της συμβάσεως δανείου.
86
Επισημαίνεται συναφώς ότι, βάσει του άρθρου της 1, η οδηγία 2005/29 έχει ως σκοπό να συμβάλει στην εύρυθμη λειτουργία της εσωτερικής αγοράς και να διασφαλίσει υψηλό επίπεδο προστασίας των καταναλωτών μέσω της προσεγγίσεως των νομοθετικών, κανονιστικών και διοικητικών διατάξεων των κρατών μελών για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές που βλάπτουν τα οικονομικά συμφέροντα των καταναλωτών.
87
Όπως προκύπτει από την αιτιολογική σκέψη 14 της οδηγίας 2005/29, καθόσον η ως άνω προσέγγιση έχει τη μορφή πλήρους εναρμονίσεως των εν λόγω διατάξεων των κρατών μελών, διαπιστώνεται ότι η οδηγία απαγορεύει στα κράτη μέλη να διατηρούν σε ισχύ ή να λαμβάνουν μέτρα εμπίπτοντα στον εναρμονισμένο τομέα τα οποία δεν προβλέπει ή δεν επιτρέπει η οδηγία 2005/29, ακόμη και αν τα μέτρα αυτά αποσκοπούν στη διασφάλιση υψηλότερου επιπέδου προστασίας των καταναλωτών (πρβλ. απόφαση της 9ης Νοεμβρίου 2010, Mediaprint Zeitungs‑ und Zeitschriftenverlag, C‑540/08, EU:C:2010:660, σκέψη 38).
88
Όπως, όμως, προκύπτει από την απάντηση στο δεύτερο προδικαστικό ερώτημα, εμπορική πρακτική όπως η επίμαχη στην υπόθεση της κύριας δίκης εμπορική πρακτική της «πλαισιώσεως» δεν αποτελεί επιθετική εμπορική πρακτική υπό οποιεσδήποτε περιστάσεις ούτε αθέμιτη πρακτική υπό οποιεσδήποτε περιστάσεις, κατά την έννοια της οδηγίας 2005/29.
89
Βεβαίως, βάσει του άρθρου 3, παράγραφος 9, της ως άνω οδηγίας, ως προς τις χρηματοοικονομικές υπηρεσίες, κατά την έννοια της οδηγίας 2002/65, οι οποίες περιλαμβάνουν κάθε υπηρεσία σχετική με την πίστωση ή με την ασφάλιση, τα κράτη μέλη μπορούν να επιβάλλουν περιοριστικότερους και λεπτομερέστερους κανόνες από εκείνους της οδηγίας 2005/29 στον τομέα εντός του οποίου η δεύτερη αυτή οδηγία έχει ως σκοπό την προσέγγιση των ευρισκόμενων σε ισχύ διατάξεων.
90
Ωστόσο, αφενός, η ως άνω δυνατότητα πρέπει να ασκείται τηρουμένων των αναγκαστικών διατάξεων του δικαίου της Ένωσης οι οποίες περιέχονται, κατά περίπτωση, σε οποιοδήποτε άλλο εφαρμοστέο νομοθέτημα. Αφετέρου, προκειμένου μια αρχή να επιβάλλει, βάσει της συγκεκριμένης δυνατότητας, απαιτήσεις περιοριστικότερες ή αυστηρότερες από εκείνες που προβλέπει η οδηγία 2005/29, η οικεία δυνατότητα πρέπει να τίθεται σε εφαρμογή από το οικείο κράτος μέλος με την εξειδίκευση, την ακρίβεια και τη σαφήνεια που επιτάσσει η περί ασφάλειας δικαίου απαίτηση [βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 3ης Σεπτεμβρίου 2020, Subdelegación del Gobierno en Barcelona (Επί μακρόν διαμένοντες), C‑503/19 και C‑592/19, EU:C:2020:629, σκέψη 35 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία].
91
Κατά συνέπεια, η οδηγία 2005/29 αντιτίθεται στη δυνατότητα εθνικής αρχής να επιβάλλει, προς τον σκοπό της προστασίας των καταναλωτών, γενική ή προληπτική υποχρέωση τηρήσεως ορισμένου χρονικού διαστήματος περισκέψεως σε περίπτωση εμπορικής πρακτικής στο πλαίσιο της οποίας προτείνονται ταυτόχρονα ασφαλιστικό προϊόν και σύμβαση δανείου, εφόσον η εθνική νομοθεσία δεν προβλέπει ρητώς ούτε την υποχρέωση αυτήν ούτε την αρμοδιότητα της αρχής να επιβάλλει τέτοια υποχρέωση.
92
Αντιθέτως, η οδηγία 2005/29 δεν εμποδίζει τα κράτη μέλη να προβλέπουν στην εθνική νομοθεσία τους τη δυνατότητα εθνικής αρχής, άπαξ και διαπιστωθεί, κατόπιν τεκμηριωμένης εξετάσεως της εμπορικής πρακτικής συγκεκριμένου εμπορευομένου, ότι η εν λόγω πρακτική είναι «επιθετική» και, ως εκ τούτου, εν γένει «αθέμιτη», κατά την έννοια της οδηγίας, να ασκεί εξουσία επιβολής υποχρεώσεων εις βάρος του εμπορευομένου.
93
Πράγματι, κατά το άρθρο 11, παράγραφος 1, πρώτο εδάφιο, της οδηγίας 2005/29, τα κράτη μέλη πρέπει να μεριμνούν ώστε να υπάρχουν κατάλληλα και αποτελεσματικά μέσα για την καταπολέμηση των αθέμιτων εμπορικών πρακτικών προκειμένου να διασφαλίζεται η τήρηση των διατάξεων της οδηγίας.
94
Τούτου λεχθέντος, επισημαίνεται ιδίως ότι, αφενός, το άρθρο 4 της οδηγίας 2005/29 ορίζει ρητώς ότι τα κράτη μέλη δεν περιορίζουν την ελεύθερη παροχή υπηρεσιών για λόγους που εμπίπτουν στον τομέα όπου με την εν λόγω οδηγία επιδιώκεται η προσέγγιση της ισχύουσας νομοθεσίας. Αφετέρου, σύμφωνα με το άρθρο 51, παράγραφος 1, του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, οσάκις τα κράτη μέλη εφαρμόζουν το δίκαιο της Ένωσης, οφείλουν να σέβονται τα δικαιώματα τα οποία εγγυάται το δίκαιο της Ένωσης.
95
Μέτρο, όμως, ληφθέν από εθνική αρχή, βάσει του οποίου, προκειμένου να παύσει επιθετική εμπορική πρακτική, θα επιβαλλόταν η τήρηση εύλογου χρονικού διαστήματος περισκέψεως μεταξύ των ημερομηνιών υπογραφής συμβάσεως προσωπικού δανείου και ασφαλιστικής συμβάσεως, θα έθιγε ενδεχομένως την ελεύθερη παροχή υπηρεσιών και θα περιόριζε την επιχειρηματική ελευθερία του οικείου εμπορευομένου.
96
Συνεπώς, σύμφωνα με την αρχή της αναλογικότητας, εθνική αρχή δύναται να λάβει τέτοιο μέτρο μόνον εάν αποδειχθεί ότι, λαμβανομένων υπόψη των λόγων βάσει των οποίων η αρχή χαρακτήρισε ως «επιθετική» ή, τουλάχιστον, ως «αθέμιτη» την επίμαχη εμπορική πρακτική, δεν υφίστανται άλλα, εξίσου αποτελεσματικά, μέτρα προκειμένου να παύσει η συγκεκριμένη πρακτική, τα οποία θα θίγουν σε μικρότερο βαθμό την ελεύθερη παροχή υπηρεσιών και την επιχειρηματική ελευθερία του οικείου εμπορευομένου.
97
Λαμβανομένου υπόψη του συνόλου των προεκτεθέντων, στο τρίτο προδικαστικό ερώτημα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι η οδηγία 2005/29 έχει την έννοια ότι δεν αντιτίθεται σε εθνικό μέτρο βάσει του οποίου επιτρέπεται σε εθνική αρχή, κατόπιν της διαπιστώσεως του «επιθετικού» ή, εν γένει, του «αθέμιτου» χαρακτήρα εμπορικής πολιτικής την οποία εφαρμόζει συγκεκριμένος εμπορευόμενος, να επιβάλλει στον εν λόγω εμπορευόμενο υποχρέωση παροχής στον καταναλωτή εύλογης προθεσμίας περισκέψεως μεταξύ των ημερομηνιών υπογραφής της ασφαλιστικής συμβάσεως και της συμβάσεως δανείου, εκτός αν υφίστανται άλλα μέτρα τα οποία θίγουν σε μικρότερο βαθμό την επιχειρηματική ελευθερία και τα οποία είναι εξίσου αποτελεσματικά προκειμένου να παύσει ο «επιθετικός» ή, εν γένει, «αθέμιτος» χαρακτήρας της εν λόγω πρακτικής.
Επί του τετάρτου προδικαστικού ερωτήματος
98
Με το τέταρτο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινισθεί αν το άρθρο 24, παράγραφος 3, της οδηγίας 2016/97 έχει την έννοια ότι αντιτίθεται στη δυνατότητα εθνικής αρχής να απαιτεί από τον εμπορευόμενο του οποίου η εμπορική πρακτική πλαισιώσεως θεωρείται «επιθετική», κατά τα άρθρα 8 και 9 της οδηγίας 2005/29, ή, εν γένει, «αθέμιτη», κατά το άρθρο 5, παράγραφος 2, της εν λόγω οδηγίας, προκειμένου να παύσει η συγκεκριμένη πρακτική, την παροχή στον καταναλωτή εύλογης προθεσμίας περισκέψεως μεταξύ των ημερομηνιών υπογραφής των οικείων συμβάσεων.
99
Διαπιστώνεται ευθύς εξαρχής ότι το τέταρτο προδικαστικό ερώτημα αφορά τις διασταυρούμενες πωλήσεις προσωπικού δανείου και ασφαλιστικού προϊόντος και ότι η διανομή ασφαλιστικών προϊόντων διέπεται από την οδηγία 2016/97.
100
Υπενθυμίζεται συναφώς ότι, κατά το άρθρο 3, παράγραφος 4, της οδηγίας 2005/29, σε περίπτωση συγκρούσεως των διατάξεων της εν λόγω οδηγίας με άλλους κανόνες της Ένωσης που ρυθμίζουν συγκεκριμένες πτυχές αθέμιτων εμπορικών πρακτικών, οι δεύτεροι κατισχύουν και εφαρμόζονται επί των πτυχών αυτών.
101
Το άρθρο 24 της οδηγίας 2016/97 επιβάλλει ειδικές υποχρεώσεις στους διανομείς ασφαλιστικών προϊόντων τα οποία αποτελούν αντικείμενο διασταυρούμενων πωλήσεων από κοινού με άλλα προϊόντα.
102
Κατά το άρθρο 24, παράγραφος 3, της οδηγίας 2016/97, που αποτελεί τη μόνη διάταξη την οποία μνημονεύει το αιτούν δικαστήριο στο πλαίσιο του τετάρτου προδικαστικού ερωτήματος, όταν ένα ασφαλιστικό προϊόν είναι συμπληρωματικό αγαθού ή υπηρεσίας που δεν αποτελεί ασφάλιση, ως μέρος πακέτου ή της ίδιας συμφωνίας, ο διανομέας ασφαλιστικών προϊόντων πρέπει να παρέχει στον πελάτη τη δυνατότητα να αγοράσει το αγαθό ή την υπηρεσία χωριστά.
103
Σύμφωνα, πάντως, με το άρθρο 24, παράγραφος 7, της οδηγίας 2016/97, τα κράτη μέλη μπορούν να διατηρούν σε ισχύ ή να θεσπίζουν πρόσθετα αυστηρότερα μέτρα ή να παρεμβαίνουν κατά περίπτωση, με σκοπό να απαγορεύουν την πώληση ασφαλίσεως από κοινού με συμπληρωματική υπηρεσία ή συμπληρωματικό προϊόν που δεν συνιστά ασφάλιση, ως μέρος πακέτου ή της ίδιας συμφωνίας, όταν μπορούν να αποδείξουν ότι τέτοιες πρακτικές είναι επιζήμιες για τους καταναλωτές. Όπως επισήμανε ο γενικός εισαγγελέας στο σημείο 92 των προτάσεών του, η εν λόγω διάταξη τυγχάνει εφαρμογής μόνον εφόσον, αφενός, το ασφαλιστικό προϊόν μπορεί να χαρακτηρισθεί ως το «βασικό» ή «κύριο» προϊόν και το έτερο προϊόν ή η έτερη υπηρεσία ως «συμπληρωματικό» ή «παρεπόμενο» του ασφαλιστικού προϊόντος, και, αφετέρου, όταν αμφότερα τα προϊόντα «προσφέρονται ως μέρος πακέτου ή της ίδιας συμφωνίας».
104
Τούτου λεχθέντος, επισημαίνεται ότι ο κανόνας του άρθρου 24, παράγραφος 3, της οδηγίας 2016/97 δεν ρυθμίζει ειδικές πτυχές των αθέμιτων εμπορικών πρακτικών, αλλά επιτάσσει μόνον, ανεξαρτήτως οποιασδήποτε εκτιμήσεως περί του θεμιτού χαρακτήρα της επίμαχης εμπορικής πρακτικής, εάν τέτοια προϊόντα και/ή υπηρεσίες αποτελούν αντικείμενο «διασταυρούμενων πωλήσεων» προς τους καταναλωτές, να παρέχεται στους καταναλωτές η δυνατότητα να τα αγοράζουν χωριστά.
105
Επομένως, το ως άνω άρθρο 24, παράγραφος 3, δεν επιβάλλει στις αρμόδιες εθνικές αρχές να υπερβαίνουν όσα επιτάσσει η οδηγία 2005/29. Πράγματι, η εν λόγω διάταξη απαιτεί απλώς, αν τέτοια προϊόντα και/ή υπηρεσίες αποτελούν αντικείμενο «διασταυρούμενων πωλήσεων», οι καταναλωτές να έχουν επίσης τη δυνατότητα να τα αγοράζουν χωριστά.
106
Επιπλέον, όπως επισήμανε ο γενικός εισαγγελέας στο σημείο 95 των προτάσεών του, ούτε η συγκεκριμένη διάταξη απαιτεί από τις εν λόγω αρχές να πράττουν λιγότερα από όσα επιτρέπεται να πράξουν δυνάμει της οδηγίας 2005/29.
107
Λαμβανομένου υπόψη του συνόλου των προεκτεθέντων, στο τέταρτο προδικαστικό ερώτημα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι το άρθρο 24, παράγραφος 3, της οδηγίας 2016/97 έχει την έννοια ότι δεν αντιτίθεται στη δυνατότητα εθνικής αρχής να απαιτεί από τον εμπορευόμενο του οποίου η εμπορική πρακτική πλαισιώσεως θεωρείται «επιθετική», κατά τα άρθρα 8 και 9 της οδηγίας 2005/29, ή, εν γένει, «αθέμιτη», κατά το άρθρο 5, παράγραφος 2, της εν λόγω οδηγίας, προκειμένου να παύσει η συγκεκριμένη πρακτική, την παροχή στον καταναλωτή εύλογης προθεσμίας περισκέψεως μεταξύ των ημερομηνιών υπογραφής των οικείων συμβάσεων.
Επί του πέμπτου προδικαστικού ερωτήματος
108
Με το πέμπτο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινισθεί αν η οδηγία 2005/29 έχει την έννοια ότι ο χαρακτηρισμός ενός είδους εμπορικής πρακτικής ως «επιθετικής» υπό οποιεσδήποτε περιστάσεις, κατά τα άρθρα 8 και 9 της οδηγίας, ή, εν γένει, ως «αθέμιτης» υπό οποιεσδήποτε περιστάσεις, κατά το άρθρο 5, παράγραφος 2, της οδηγίας, έχει ως αποτέλεσμα αντίθετη προς το δίκαιο της Ένωσης αντιστροφή του βάρους αποδείξεως, εξαιτίας της οποίας το εν λόγω βάρος επιρρίπτεται στον εμπορευόμενο.
109
Όπως προκύπτει από την απάντηση στο δεύτερο προδικαστικό ερώτημα η οποία δίδεται στη σκέψη 84 της παρούσας αποφάσεως, εμπορική πρακτική όπως η επίμαχη στην υπόθεση της κύριας δίκης δεν μπορεί να χαρακτηρισθεί ως επιθετική εμπορική πρακτική υπό οποιεσδήποτε περιστάσεις ούτε, εν γένει, ως αθέμιτη εμπορική πρακτική υπό οποιεσδήποτε περιστάσεις, κατά την έννοια της οδηγίας 2005/29.
110
Λαμβανομένης υπόψη της ως άνω απαντήσεως, παρέλκει η απάντηση στο πέμπτο προδικαστικό ερώτημα.
Επί των δικαστικών εξόδων
111
Δεδομένου ότι η παρούσα διαδικασία έχει ως προς τους διαδίκους της κύριας δίκης τον χαρακτήρα παρεμπίπτοντος που ανέκυψε ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου, σ’ αυτό εναπόκειται να αποφανθεί επί των δικαστικών εξόδων. Τα έξοδα στα οποία υποβλήθηκαν όσοι υπέβαλαν παρατηρήσεις στο Δικαστήριο, πλην των ως άνω διαδίκων, δεν αποδίδονται.
Για τους λόγους αυτούς, το Δικαστήριο (πέμπτο τμήμα) αποφαίνεται:
1)
Κατ’ ορθήν ερμηνεία της οδηγίας 2005/29/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 11ης Μαΐου 2005, για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές των επιχειρήσεων προς τους καταναλωτές στην εσωτερική αγορά και για την τροποποίηση της οδηγίας 84/450/ΕΟΚ του Συμβουλίου, των οδηγιών 97/7/ΕΚ, 98/27/ΕΚ, 2002/65/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου και του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 2006/2004 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου («Οδηγία για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές»):
η έννοια του «μέσου καταναλωτή» κατά την εν λόγω οδηγία πρέπει να ορίζεται βάσει ενός καταναλωτή που έχει τη συνήθη πληροφόρηση και είναι ευλόγως προσεκτικός και ενημερωμένος. Ο εν λόγω ορισμός δεν αποκλείει, πάντως, ότι η ικανότητα λήψεως αποφάσεων ενός ατόμου ενδέχεται να στρεβλωθεί από περιορισμούς, όπως είναι οι γνωστικές προκαταλήψεις.
2)
Το άρθρο 2, στοιχείο ιʹ, το άρθρο 5, παράγραφοι 2 και 5, καθώς και τα άρθρα 8 και 9 της οδηγίας 2005/29
έχουν την έννοια ότι:
εμπορική πρακτική στο πλαίσιο της οποίας προτείνονται ταυτόχρονα στον καταναλωτή προσωπικό δάνειο και μη συναφές με το δάνειο ασφαλιστικό προϊόν δεν αποτελεί επιθετική εμπορική πρακτική υπό οποιεσδήποτε περιστάσεις ούτε εμπορική πρακτική που θεωρείται αθέμιτη υπό οποιεσδήποτε περιστάσεις, κατά την έννοια της εν λόγω οδηγίας.
3)
Η οδηγία 2005/29
έχει την έννοια ότι:
δεν αντιτίθεται σε εθνικό μέτρο βάσει του οποίου επιτρέπεται σε εθνική αρχή, κατόπιν της διαπιστώσεως του «επιθετικού» ή, εν γένει, του «αθέμιτου» χαρακτήρα εμπορικής πολιτικής την οποία εφαρμόζει συγκεκριμένος εμπορευόμενος, να επιβάλλει στον εν λόγω εμπορευόμενο υποχρέωση παροχής στον καταναλωτή εύλογης προθεσμίας περισκέψεως μεταξύ των ημερομηνιών υπογραφής της ασφαλιστικής συμβάσεως και της συμβάσεως δανείου, εκτός αν υφίστανται άλλα μέτρα τα οποία θίγουν σε μικρότερο βαθμό την επιχειρηματική ελευθερία και τα οποία είναι εξίσου αποτελεσματικά προκειμένου να παύσει ο «επιθετικός» ή, εν γένει, «αθέμιτος» χαρακτήρας της εν λόγω πρακτικής.
4)
Το άρθρο 24, παράγραφος 3, της οδηγίας (ΕΕ) 2016/97 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 20ής Ιανουαρίου 2016, σχετικά με τη διανομή ασφαλιστικών προϊόντων,
έχει την έννοια ότι:
δεν αντιτίθεται στη δυνατότητα εθνικής αρχής να απαιτεί από τον εμπορευόμενο του οποίου η εμπορική πρακτική πλαισιώσεως θεωρείται «επιθετική», κατά τα άρθρα 8 και 9 της οδηγίας 2005/29, ή, εν γένει, «αθέμιτη», κατά το άρθρο 5, παράγραφος 2, της εν λόγω οδηγίας, προκειμένου να παύσει η συγκεκριμένη πρακτική, την παροχή στον καταναλωτή εύλογης προθεσμίας περισκέψεως μεταξύ των ημερομηνιών υπογραφής των οικείων συμβάσεων.
(υπογραφές)
(
*1
)	Γλώσσα διαδικασίας: η ιταλική.