62019CC0081
OPINIA RZECZNIK GENERALNEJ
JULIANE KOKOTT
przedstawiona w dniu 19 marca 2020 r. (
1
)
Sprawa C‑81/19
NG,
OH
przeciwko
SC Banca Transilvania SA
[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Curtea de Apel Cluj (sąd apelacyjny w Klużu-Napoce, Rumunia)]
Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym – Ochrona konsumentów – Dyrektywa 93/13/EWG – Nieuczciwe warunki w umowach konsumenckich – Kredyt w walucie obcej – Postanowienie umowne dotyczące kursu wymiany – Artykuł 1 ust. 2 – Postanowienie umowne stanowiące wyraz zasady ogólnej przewidzianej ustawą – Artykuł 6 ust. 1 – Skutki prawne – Usunięcie nieuczciwego warunku – Brak dalszego obowiązywania umowy po wyłączeniu z niej nieuczciwego warunku – Kompetencje sądu krajowego
I. Wprowadzenie
1.
Niniejsze postępowanie prejudycjalne jest kolejnym, którego przedmiot stanowi ochrona konsumentów przed nieuczciwymi warunkami zawartymi w umowach o kredyt w walucie obcej.
2.
Sporne postanowienie omawiane w postępowaniu głównym zobowiązuje powodów do spłaty kredytu denominowanego we frankach szwajcarskich w tej walucie. W wyniku istotnej dewaluacji rumuńskiego leja – waluty, w której powodowie uzyskują dochody – kwota, którą mają spłacić, uległa w okresie po zawarciu umowy kredytu niemal podwojeniu.
3.
W niniejszym odesłaniu nie pojawia się już przy tym wyraźnie zasadnicze zagadnienie, czy udzielanie konsumentom kredytów w walucie obcej może w ogóle zostać uznane za zgodne z prawem Unii. O ile bowiem dotychczasowe orzecznictwo Trybunału wskazuje, że w przypadku takich umów kredytu nie można po prostu obarczyć ryzykiem kursowym konsumenta, o tyle wynika z niego również, że praktyka ta nie jest per se niezgodna z prawem Unii (
2
). Decydujące znaczenie ma w świetle tego orzecznictwa to, czy konsument został poinformowany o tym ryzyku prostym i zrozumiałym językiem (
3
).
4.
Istotą niniejszej sprawy są raczej konsekwencje, jakie sąd krajowy ma ewentualnie wyciągnąć ze stwierdzenia nieuczciwego charakteru postanowienia umownego dotyczącego ryzyka kursowego. Zdaniem sądu odsyłającego wszystkie skutki prawne nieuczciwego charakteru, które wskazano dotychczas w orzecznictwie, prowadzą bowiem do nieproporcjonalnego obciążenia konsumenta. Porównywalne problemy prawne napotykają sądy odsyłające w trzech kolejnych zawisłych obecnie sprawach (
4
).
II. Ramy prawne
A.
Prawo Unii
5.
Unijne ramy prawne niniejszej sprawy stanowi dyrektywa Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (zwana dalej „dyrektywą 93/13”) (
5
).
6.
Motywy 12 i 13 dyrektywy 93/13 stanowią:
„[12] Jednakże obowiązujące prawo krajowe pozwala jedynie na częściową harmonizację przepisów; niniejsza dyrektywa dotyczy w szczególności warunków umownych, które nie zostały indywidualnie wynegocjowane; państwa członkowskie w poszanowaniu postanowień Traktatu powinny mieć możliwość zapewnienia konsumentom wyższego poziomu bezpieczeństwa poprzez wprowadzenie przepisów prawa krajowego bardziej rygorystycznych niż przewidziane w niniejszej dyrektywie;
[13] zakłada się, iż obowiązujące w państwach członkowskich przepisy ustawowe i wykonawcze, które bezpośrednio lub pośrednio ustalają warunki umów konsumenckich, nie zawierają nieuczciwych warunków; w związku z tym nie wydaje się konieczne rozpatrywanie warunków umowy, które są zgodne z obowiązującymi przepisami ustawowymi lub wykonawczymi oraz zgodne z zasadami lub postanowieniami konwencji międzynarodowych, których stronami są państwa członkowskie lub Wspólnota; użyte w art. 1 ust. 2 sformułowanie »obowiązujące przepisy ustawowe lub wykonawcze« obejmuje również zasady, które zgodnie z prawem będą stosowane między umawiającymi się stronami z zastrzeżeniem, że nie dokonano żadnych innych uzgodnień”.
7.
Artykuł 1 ust. 2 dyrektywy 93/13 zawiera następujące uregulowanie:
„Warunki umowy odzwierciedlające obowiązujące przepisy ustawowe lub wykonawcze oraz postanowienia lub zasady konwencji międzynarodowych, których stroną są państwa członkowskie lub Wspólnota, zwłaszcza w dziedzinie transportu, nie będą podlegały przepisom niniejszej dyrektywy”.
8.
Artykuł 3 ust. 1 niniejszej dyrektywy stanowi:
„Warunki umowy, które nie były indywidualnie negocjowane, mogą być uznane za nieuczciwe, jeśli stoją w sprzeczności z wymogami dobrej wiary, powodują znaczącą nierównowagę wynikających z umowy, praw i obowiązków stron ze szkodą dla konsumenta”.
9.
Artykuł 4 ust. 2 dyrektywy 93/13 brzmi:
„Ocena nieuczciwego charakteru warunków nie dotyczy ani określenia głównego przedmiotu umowy, ani relacji ceny i wynagrodzenia do dostarczonych w zamian towarów lub usług, o ile warunki te zostały wyrażone prostym i zrozumiałym językiem”.
10.
Artykuł 6 ust. 1 tej samej dyrektywy stanowi:
„Państwa członkowskie stanowią, że na mocy prawa krajowego nieuczciwe warunki w umowach zawieranych przez sprzedawców lub dostawców z konsumentami nie będą wiążące dla konsumenta, a umowa w pozostałej części będzie nadal obowiązywała strony, jeżeli jest to możliwe po wyłączeniu z niej nieuczciwych warunków”.
11.
Artykuł 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 przewiduje:
„Zarówno w interesie konsumentów, jak i konkurentów państwa członkowskie zapewnią stosowne i skuteczne środki mające na celu zapobieganie stałemu stosowaniu nieuczciwych warunków w umowach zawieranych przez sprzedawców lub dostawców z konsumentami”.
B.
Prawo krajowe
12.
W zakresie prawa krajowego dla niniejszej sprawy znaczenie mają rumuński Codul civil (kodeks cywilny) i Codul comercial (kodeks handlowy) w brzmieniu obowiązującym w chwili zawarcia umowy.
13.
Artykuł 1578 Codul civil (kodeksu cywilnego), w którym przewidziano zasadę nominalizmu, miał następujące brzmienie:
„Zobowiązanie wynikające z pożyczki pieniężnej jest zawsze ograniczone do tej samej kwoty liczbowej, jaką określono w umowie. W przypadku wzrostu lub spadku wartości waluty przed terminem płatności dłużnik musi zwrócić kwotę otrzymaną jako pożyczkę i jest zobowiązany do zwrotu tej kwoty wyłącznie w walucie użytej w momencie płatności”.
14.
Artykuł 41 kodeksu handlowego stanowił:
„Jeżeli waluta wskazana w umowie nie ma statusu prawnego lub handlowego środka płatniczego w danym państwie i jeżeli kurs wymiany nie został ustalony przez strony, płatność może zostać dokonana w walucie tego państwa, zgodnie z kursem wymiany obowiązującym w dniu, w którym płatność staje się wymagalna, oraz w miejscu płatności; jeżeli w tym miejscu nie ma kursu wymiany, płatność zostaje dokonana zgodnie z kursem wymiany obowiązującym na najbliższym rynku, z wyjątkiem przypadków, w których umowa zawiera klauzulę »effettivo« wymagającą płatności wyłącznie w tej walucie lub inną podobną klauzulę”.
III. Stan faktyczny i postępowanie główne
15.
Zgodnie z ustaleniami sądu odsyłającego w dniu 31 marca 2006 r. powodowie w postępowaniu głównym zawarli jako konsumenci umowę kredytu z SC Volksbank România SA (zwanym dalej „Banca Transilvania”) na kwotę 90000 RON (rumuńskich lei).
16.
W celu refinansowania umowy z dnia 31 marca 2006 r. w dniu 15 października 2008 r. strony zawarły drugą umowę kredytu. Jej przedmiotem był kredyt w walucie obcej w wysokości 65000 CHF (franków szwajcarskich). Odpowiadało to kwocie około 159126 RON lub około 33488 EUR (
6
). Powodowie uzyskują dochody w rumuńskich lejach.
17.
Punkt 4 ust. 1 ogólnych warunków drugiej umowy kredytu stanowił, że „wszystkie płatności […] dokonywane są w walucie kredytu, z wyjątkiem przypadków wyraźnie określonych w warunkach szczególnych lub w warunkach ogólnych” (zwany dalej „spornym postanowieniem”).
18.
Dewaluacja leja i aprecjacja franka szwajcarskiego w okresie od października 2008 r. do kwietnia 2017 r. doprowadziły do tego, że kwota podlegająca spłacie zwiększyła się o 117760 RON (około 24772 EUR).
19.
W tej sytuacji powodowie wnieśli pozew do Tribunalul Specializat Cluj (wyspecjalizowanego sądu w Klużu-Napoce, Rumunia). Podnoszą, że bank nie wywiązał się w wystarczającym stopniu ze swoich obowiązków informacyjnych w odniesieniu do ryzyka kursowego. Ponadto twierdzą, że w związku z wzięciem na siebie tego ryzyka znaleźli się w niewspółmiernie niekorzystnej sytuacji. W konsekwencji żądają zasadniczo zamrożenia kursu wymiany z chwili zawarcia umowy.
20.
Strona pozwana podnosi w odpowiedzi, że sporne postanowienie opiera się na zasadzie nominalizmu przewidzianej w art. 1578 Codul civil (kodeksu cywilnego), a w związku z tym nie podlega ocenie pod względem nieuczciwego charakteru na podstawie art. 1 ust. 2 dyrektywy 93/13.
21.
W pierwszej instancji sąd oddalił pozew. Uznał on wprawdzie, że sporne postanowienie podlega kontroli merytorycznej. Bank wywiązał się jednak zdaniem sądu ze swoich obowiązków informacyjnych w wystarczającym stopniu. Nie mógł on bowiem przewidzieć istotnych wahań kursowych.
22.
Spór zawisł obecnie przed sądem odsyłającym, Curtea de Apel Cluj (sądem apelacyjnym w Klużu-Napoce, Rumunia), w następstwie apelacji wniesionej przez obie strony. Sąd ten powziął wątpliwości co do wykładni dyrektywy 93/13 w odniesieniu do jej zakresu stosowania, obowiązków informacyjnych spoczywających na sprzedawcach lub dostawcach oraz skutków prawnych wynikających z ewentualnego nieuczciwego charakteru danego warunku.
IV. Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym i postępowanie przed Trybunałem
23.
Postanowieniem z dnia 27 grudnia 2018 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 1 lutego 2019 r., Curtea de Apel Cluj (sąd apelacyjny w Klużu-Napoce) zwrócił się do Trybunału na podstawie art. 267 TFUE z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:
„1.
Czy wykładni art. 1 ust. 2 dyrektywy 93/13/EWG należy dokonywać w ten sposób, że nie stoi on na przeszkodzie temu, aby postanowienie umowne, które zawiera normę względnie obowiązującą, od której strony mogły odstąpić, lecz w rzeczywistości nie uczyniły tego z powodu braku negocjacji, tak jak w niniejszym przypadku analizowanym w odniesieniu do postanowienia wymagającego spłaty kredytu w walucie obcej, w której został on udzielony, było zbadane pod kątem jego nieuczciwego charakteru?
2.
Czy w sytuacji, w której przy udzielaniu kredytu w walucie obcej konsumentom nie przedstawiono obliczeń/szacunków dotyczących ekonomicznych skutków, jakie niosłyby z sobą jakiekolwiek wahania kursów walutowych w odniesieniu do ogólnych zobowiązań płatniczych wynikających z umowy, można zasadnie utrzymywać, że takie postanowienie, zgodnie z którym ryzyko walutowe ponosi w całości konsument (zgodnie z zasadą nominalizmu) jest jasne i zrozumiałe oraz że sprzedawca lub dostawca/bank w dobrej wierze wywiązał się z obowiązku udzielenia informacji drugiej stronie umowy, jeśli maksymalny pułap zadłużenia konsumentów ustanowiony przez Banca Națională a României (Narodowy Bank Rumunii) został obliczony na podstawie kursu walutowego obowiązującego w dniu przyznania kredytu?
3.
Czy dyrektywa 93/13/EWG i dotyczące jej orzecznictwo oraz zasada skuteczności stoją na przeszkodzie utrzymaniu w niezmienionej formie umowy po stwierdzeniu nieuczciwego charakteru postanowienia umownego dotyczącego ponoszenia ryzyka kursowego? Jaka zmiana umożliwiłaby odstąpienie od stosowania nieuczciwego postanowienia i poszanowanie zasady skuteczności?”
24.
W ramach postępowania prejudycjalnego przed Trybunałem powodowie, Republika Federalna Niemiec, Rumunia i Komisja Europejska przedstawili uwagi na piśmie. Na rozprawie w dniu 6 lutego 2020 r. byli reprezentowani powodowie i strona pozwana w postępowaniu głównym, Rumunia i Komisja Europejska.
V. Ocena prawna
25.
Trzy pytania prejudycjalne dotyczą trzech kolejnych etapów kontroli, których dokonuje sąd państwa członkowskiego, badając treść uprzednio sformułowanych warunków umownych w świetle dyrektywy 93/13.
26.
Pierwsze pytanie prejudycjalne dotyczy tego, czy dyrektywa 93/13 w ogóle znajduje zastosowanie (część A).
27.
Następnie sąd odsyłający zastanawia się, czy sporne postanowienie zostało wyrażone „prostym i zrozumiałym językiem” w rozumieniu art. 4 ust. 2 dyrektywy. Ponieważ kryteria tej kontroli zostały już opracowane przez Trybunał w odniesieniu do postanowień bardzo podobnych do spornego postanowienia w sprawach Andriciuc (
7
) i Lupean (
8
), wystarczy w tym miejscu ograniczyć się do krótkiego odwołania do istniejącego orzecznictwa (część B).
28.
Kluczowy element sprawy stanowią następnie skutki prawne, z jakimi wiąże się ewentualnie stwierdzenie nieuczciwego charakteru spornego postanowienia (część C).
A.
W przedmiocie zakresu stosowania dyrektywy 93/13 (pierwsze pytanie prejudycjalne)
29.
W ramach pytania pierwszego sąd odsyłający zmierza zasadniczo do ustalenia, czy postanowienie umowne stanowiące wyraz zasady ogólnej przewidzianej ustawą podlega przepisom dyrektywy 93/13.
30.
Zgodnie z art. 1 ust. 2 dyrektywy 93/13 warunki umowy „odzwierciedlające”„obowiązując[y]” przepis ustawowy lub wykonawczy są bowiem wyłączone z zakresu jej stosowania. W tym względzie sąd odsyłający, który jako jedyny jest w tym zakresie właściwy do dokonania oceny okoliczności faktycznych (
9
), stwierdził, że sporne postanowienie umowne stanowi wyraz zasady nominalizmu ustanowionej w art. 1578 Codul civil (kodeksu cywilnego).
31.
Z tego powodu sąd ten ma wątpliwości co do tego, czy dyrektywa znajduje w ogóle w tym przypadku zastosowanie.
1. Brzmienie art. 1 ust. 2 dyrektywy 93/13
32.
Problematyczne wydaje się sądowi odsyłającemu przy tym w szczególności to, że art. 1578 Codul civil (kodeksu cywilnego) nie jest przepisem bezwzględnie obowiązującym, a więc mógłby nie podlegać uznaniu za „obowiązujący” w rozumieniu art. 1 ust. 2 dyrektywy 93/13. Sąd wskazuje w tym kontekście niejasności w rumuńskiej wersji językowej dyrektywy. Podczas gdy na przykład w niemieckiej wersji językowej art. 1 ust. 2 dyrektywy użyto pojęcia „bindend”, które może obejmować przepisy zarówno bezwzględnie, jak i względnie obowiązujące, pojęcie „obligatorii” użyte w rumuńskiej wersji językowej wydaje się bowiem określać w prawie rumuńskim wyłącznie przepisy bezwzględnie obowiązujące.
33.
Z ogólnego kontekstu dyrektywy wynika jednak jednoznacznie, że pojęcie „obowiązujący” nie odnosi się do tradycyjnego rozróżnienia w prawie cywilnym między przepisami bezwzględnie wiążącymi (a więc „obowiązującymi”) a przepisami względnie wiążącymi (a więc „dobrowolnymi”). W tym względzie należy zwrócić uwagę, że pojęcia użyte w dyrektywie 93/13 mają charakter prawa Unii i w związku z tym należy im nadać autonomiczną wykładnię (
10
). Znaczenie pojęcia „obligatorii” w prawie rumuńskim nie ma zatem znaczenia dla wykładni tego pojęcia w art. 1 ust. 2 dyrektywy 93/13. Zgodnie z motywem 13 dyrektywy pojęcie to obejmuje również wszystkie zasady, które mają charakter względnie wiążący i w związku z tym zgodnie z prawem będą stosowane między umawiającymi się stronami z zastrzeżeniem, że nie dokonano żadnych innych uzgodnień (
11
).
34.
Poza tym okoliczność, że przy zawieraniu umowy stronom faktycznie nie dano możliwości dokonania innego uzgodnienia, nie ma znaczenia dla odpowiedzi na pytanie prejudycjalne. Okoliczność ta stanowi bowiem przesłankę zastosowania dyrektywy 93/13, a nie kryterium wyłączające jej zastosowanie. W przeciwnym razie nie mielibyśmy do czynienia z warunkiem umowy w rozumieniu art. 3 ust. 1 dyrektywy 93/13. Przepis ten wymaga bowiem, aby dany warunek „nie był indywidualnie negocjowany”.
35.
W związku z tym należy stwierdzić, że również ustawowy przepis względnie wiążący – taki jak na przykład art. 1578 Codul civil (kodeksu cywilnego) – może co do zasady stanowić przepis „obowiązujący” w rozumieniu art. 1 ust. 2 dyrektywy 93/13.
2. Znaczenie i cel wyłączenia z zakresu stosowania dyrektywy, o którym mowa w art. 1 ust. 2 dyrektywy 93/13
36.
Nie wynika z tego jeszcze jednak, że warunek umowy taki jak sporne postanowienie w postępowaniu głównym nie jest objęty zakresem stosowania dyrektywy.
37.
Przeciwnie, w utrwalonym orzecznictwie Trybunał, oceniając kwestię tego, czy warunek umowy zgodnie z art. 1 ust. 2 dyrektywy 93/13 podlega kontroli merytorycznej, odwołuje się również do aspektów celowościowych.
38.
Zgodnie z orzecznictwem wyłączenie z zakresu stosowania dyrektywy 93/13 jest bowiem uzasadnione założeniem, że prawodawca krajowy ustanowił już równowagę pomiędzy ogółem praw i obowiązków stron niektórych umów, w związku z czym przepisy ustawowe co do zasady nie zawierają nieuczciwych warunków (
12
).
39.
Moim zdaniem nie kryje się za tym wyłącznie myśl, że kontrola pod kątem nieuczciwego charakteru byłaby w takich przypadkach zbędna. Ma to raczej również wykluczyć niedopuszczalną ingerencję w kompetencję państw członkowskich. Zgodnie z motywem 12 dyrektywa 93/13 nie służy bowiem harmonizacji krajowego prawa cywilnego w zakresie zakazanych czynności prawnych. Z tego powodu zgodnie z art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13 przedmiotem kontroli merytorycznej nie może być ani określenie głównego przedmiotu umowy, ani relacja ceny do świadczenia. Kwestie te są bowiem zazwyczaj regulowane przez prawodawcę krajowego w przepisach prawa cywilnego dotyczących czynności prawnych, które ze względu na swoją treść są nieważne.
40.
W efekcie może to, co prawda, prowadzić do tego, że postanowienie umowne, które w świetle kryteriów ustanowionych w art. 3 dyrektywy 93/13 należałoby uznać za nieuczciwe, nie będzie mogło zostać zakwestionowane w zakresie, w jakim prawodawca krajowy wyraźnie zezwala na takie kształtowanie praw i obowiązków w umowach konsumenckich. Ostatecznie kryje się jednak za tym pytanie, czy nie byłoby pożądane ogólne ograniczenie lub nawet zakazanie na szczeblu Unii udzielania konsumentom kredytów w walucie obcej. W świetle aktualnego stanu prawa Unii tak jednak w każdym razie nie jest (
13
).
41.
Trybunał orzekł jednak, że założenie, zgodnie z którym prawodawca poprzez przepisy ustawowe pragnie zapewnić odpowiednią równowagę interesów w danym stosunku umownym, stanowi domniemanie (
14
). Domniemanie można natomiast co do zasady obalić (
15
).
42.
Tym samym z kontroli merytorycznej wyłączone są jedynie takie postanowienia, które wynikają z przepisów ustawowych przyjętych specjalnie dla danego rodzaju umów lub które mają do niego zastosowanie na mocy przepisu odsyłającego. Prawodawca krajowy mógł bowiem zrównoważyć interesy stron tylko w zakresie, w jakim w ogóle myślał o konkretnej konstelacji stron (
16
).
43.
Trybunał orzekł również, że w przypadku przepisów o charakterze ogólnym nie obowiązuje automatycznie domniemanie, że były one przedmiotem szczególnej analizy prawodawcy w celu określenia tej równowagi (
17
).
44.
Stanowi to, co prawda, pośrednio kontrolę treści normatywnej przepisu krajowego pod kątem nieuczciwego charakteru. Nie dostrzegam w tym jednak niedopuszczalnej ingerencji w kompetencję państw członkowskich, ponieważ odnośny przepis może nadal obowiązywać w innych obszarach jego stosowania. Oceny wyrażone w dyrektywie 93/13 obowiązują bowiem wyłącznie w przypadku umów konsumenckich.
45.
W związku z powyższym to do sądu odsyłającego należy zbadanie, czy poprzez art. 1578 Codul civil (kodeksu cywilnego) prawodawca zamierzał ustanowić odpowiednią równowagę między interesami sprzedawców lub dostawców a interesami konsumentów.
46.
W tym kontekście należy wskazać, że rząd rumuński podczas rozprawy podkreślił, iż przepis ten nie jest dostosowany konkretnie do konsumenckich umów kredytu. Założeniem, na którym opiera się uregulowanie zawarte w art. 1578 Codul civil (kodeksu cywilnego), jest występowanie równoprawnych stron umowy. Z informacji podanych przez rząd rumuński wynika, że w nowym kodeksie cywilnym nie ma już takiego uregulowania, za to znalazły się tam przepisy szczególne dotyczące konsumenckich umów kredytu.
47.
Jeżeli sąd odsyłający miałby w związku z powyższym stwierdzić w toku swojej kontroli, że celem tego przepisu nie było stworzenie równowagi między interesami konsumentów a interesami sprzedawców lub dostawców, domniemanie należałoby uznać za obalone. Odstąpienie od kontroli merytorycznej nie byłoby wówczas uzasadnione.
3. Wnioski częściowe
48.
Z powyższego wynika, że art. 1 ust. 2 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że warunek umowy, który stanowi wyraz zasady ogólnej przewidzianej ustawą, podlega przepisom tej dyrektywy, o ile prawodawca krajowy, ustanawiając dany przepis ustawowy, nie chciał dokonać wyważonego uregulowania ogółu praw i obowiązków stron danego rodzaju umów. Do sądu krajowego należy dokonanie niezbędnych w tym zakresie ustaleń.
B.
W przedmiocie wymogów dotyczących wyrażenia warunku umowy „prostym i zrozumiałym językiem” oraz dobrej wiary (drugie pytanie prejudycjalne)
49.
W ramach drugiego pytania prejudycjalnego sąd chciałby z jednej strony dowiedzieć się, czy warunek umowy, wskutek którego ryzyko kursowe ma w efekcie ponosić wyłącznie konsument, można uznać za wyrażony „prostym i zrozumiałym językiem” w rozumieniu art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13, jeżeli konsumentowi nie przedstawiono obliczeń, z których wynikałoby, jakie skutki mogą nieść z sobą wahania kursu wymiany w odniesieniu do rat, które ma spłacać. Z drugiej strony sąd zmierza do ustalenia, czy taki warunek należy uznać za sprzeczny z dobrą wiarą, jeżeli maksymalny pułap zadłużenia, który stanowi podstawę weryfikacji zdolności kredytowej, oblicza się wyłącznie na podstawie kursu wymiany obowiązującego w chwili zawarcia umowy.
50.
Pytanie to ma znaczenie jedynie w przypadku, gdyby sąd odsyłający doszedł do wniosku, że dyrektywa 93/13 znajduje zastosowanie w niniejszej sprawie. Kontrola danego warunku pod kątem wymogów w zakresie przejrzystości, o których mowa w art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13, wymaga bowiem w każdym razie, aby znajdowała ona zastosowanie.
51.
Kontrola przestrzegania wymogów w zakresie przejrzystości ma szczególne znaczenie w przypadku warunków takich jak sporne postanowienie w postępowaniu głównym. Z orzecznictwa wynika bowiem w tym zakresie, że warunek, zgodnie z którym pożyczka w walucie obcej podlega spłacie w tej walucie, może dotyczyć „określenia głównego przedmiotu umowy” w rozumieniu art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13 (
18
). Taki warunek może jednak zgodnie z tym przepisem w ogóle podlegać kontroli pod kątem nieuczciwego charakteru wyłącznie w sytuacji, kiedy nie jest wyrażony prostym i zrozumiałym językiem (
19
).
52.
W odniesieniu do warunków podobnych do spornego postanowienia w niniejszej sprawie Trybunał opracował już kryteria, na podstawie których należy oceniać, po pierwsze, czy dany warunek wyrażono prostym i zrozumiałym językiem w rozumieniu art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13.
53.
Zgodnie z tym orzecznictwem sąd odsyłający powinien zbadać w szczególności, czy konsument na podstawie informacji przedstawionych przez sprzedawcę lub dostawcę był w stanie ocenić skutki, jakie mogą mieć dla spłaty rat istotna dewaluacja waluty, w której otrzymuje wynagrodzenie, oraz podniesienie zagranicznej stopy procentowej. Konkretnie sprzedawca lub dostawca musi wyraźnie poinformować konsumenta, że podpisując umowę kredytu w walucie obcej, ponosi pewne ryzyko kursowe, które może okazać się dla niego trudne do udźwignięcia w przypadku dewaluacji waluty, w której otrzymuje wynagrodzenie (
20
).
54.
Ponadto sąd odsyłający powinien zbadać, czy sprzedawca lub dostawca poinformował w tym zakresie konsumenta o wszystkich odnośnych okolicznościach, o których mógł w tym momencie wiedzieć i które wpływają na późniejsze wykonanie umowy (
21
). W orzecznictwie wymaga się przy tym uwzględnienia ogółu okoliczności faktycznych sprawy w postępowaniu głównym i między innymi ekspertyzy i fachowej wiedzy banku w zakresie ewentualnych wahań kursów wymiany i ryzyka wiążącego się z zaciągnięciem kredytu w walucie obcej (
22
).
55.
Nawet jeśli w związku z powyższym nie można oczekiwać od sprzedawcy lub dostawcy, że przewidzi lub wyliczy konkretną dewaluację danej waluty, która później ma miejsce, okoliczność ta nie zwalnia go z szerokich obowiązków informacyjnych w odniesieniu do potencjalnego ryzyka wahań kursów wymiany oraz faktu, że ma je ponosić wyłącznie kredytobiorca.
56.
Po drugie, jeśli chodzi o kwestię, czy warunek, stojąc w sprzeczności z wymogami dobrej wiary, powoduje znaczącą nierównowagę ze szkodą dla konsumenta, z orzecznictwa Trybunału wynika, że sąd krajowy musi w szczególności sprawdzić, czy przedsiębiorca traktujący konsumenta w sposób sprawiedliwy i słuszny mógłby racjonalnie spodziewać się, iż konsument ten przyjąłby taki warunek w drodze negocjacji indywidualnych (
23
).
57.
W świetle powyższych rozważań na sprawiedliwe i słuszne traktowanie konsumenta składa się w szczególności wyczerpujące poinformowanie go o ewentualnym ryzyku. Do sądu krajowego należy zbadanie, czy odwołanie się do maksymalnego pułapu zadłużenia mogło w niniejszej sprawie ukryć ryzyko. Jeżeli bowiem maksymalny pułap zadłużenia oblicza się na podstawie kursu wymiany obowiązującego w chwili zawarcia umowy, w świetle powyższych rozważań konsument musi zostać poinformowany również o tym, że nieprzekroczenie tego pułapu nie mówi nic o tym, czy będzie on w stanie wywiązywać się ze swoich zobowiązań finansowych w przypadku dewaluacji waluty.
58.
Jeżeli prawo krajowe przewiduje taki pułap w przepisie bezwzględnie wiążącym, można by nawet uznać, że statyczne ograniczenie oceny wyłącznie do kursu wymiany z chwili udzielenia kredytu stanowi jego obejście.
59.
W związku z powyższym na pytanie drugie należy odpowiedzieć, że przewidziany w art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13 wymóg wyrażenia prostym i zrozumiałym językiem warunku umowy o kredyt w walucie obcej, zgodnie z którym ryzyko kursowe ponosi w efekcie konsument, zakłada, że konsumenta informuje się wyczerpująco o ewentualnych istotnych skutkach ekonomicznych takiego warunku dla jego zobowiązań finansowych. Jest to niezależnie od tego, czy konkretna dewaluacja danej waluty była już przewidywalna w chwili zawarcia umowy. Do sądu krajowego należy dokonanie niezbędnych w tym zakresie ustaleń.
C.
W przedmiocie skutków prawnych stwierdzenia nieuczciwego charakteru (trzecie pytanie prejudycjalne)
60.
W ramach pytania trzeciego sąd odsyłający zmierza co do zasady do ustalenia, jakie konsekwencje ma ewentualnie wyciągnąć ze stwierdzenia nieuczciwego charakteru warunku w okolicznościach niniejszej sprawy, aby zapewnić pełną skuteczność praw konsumentów.
61.
Wszystkie sposoby rozwiązań wskazane dotychczas w orzecznictwie prowadzą bowiem jego zdaniem do tego, że sytuacja konsumenta jest niewspółmiernie niekorzystna. Odpowiednie rozwiązanie mogłoby, co prawda, zdaniem sądu odsyłającego polegać na zamrożeniu kursu wymiany z chwili zawarcia umowy. Sąd ma jednak wątpliwości, czy art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 i orzecznictwo dotyczące tego przepisu nie sprzeciwiają się takiemu postępowaniu.
62.
Zgodnie z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 sądy krajowe są co do zasady zobowiązane do stwierdzenia, że nieuczciwy warunek umowy nie znajduje zastosowania, oraz utrzymania umowy w mocy w pozostałym zakresie. W tym względzie Trybunał wielokrotnie podkreślał, że sądy krajowe nie są przy tym uprawnione do uzupełniania umowy poprzez zmianę treści takiego warunku (
24
). Zgodnie z orzecznictwem usunięcie nieuczciwego warunku zastępuje formalną równowagę praw i obowiązków stron, ustanowioną w umowie, równowagą rzeczywistą, która przywraca równość stron (
25
).
63.
Tymczasem samo usunięcie nieuczciwego warunku z natury rzeczy uzależnione jest od możliwości sensownego dalszego obowiązywania umowy po jego wyłączeniu. Jeżeli natomiast sąd krajowy w ramach swojej analizy dojdzie do wniosku, że nie ma możliwości usunięcia tego warunku bez zastąpienia go innym, musi co do zasady stwierdzić nieważność umowy w całości i nakazać zwrot świadczeń z jej tytułu (
26
).
64.
Mogą jednak wystąpić przypadki, w których wskutek stwierdzenia nieważności umowy konsument mógłby zostać narażony na szczególnie niekorzystne konsekwencje. Z orzecznictwa Trybunału wynika, że może to nastąpić w szczególności w przypadku umów kredytu takich jak ta występująca w niniejszej sprawie. W takiej sytuacji unieważnienie umowy pociąga bowiem za sobą co do zasady postawienie pozostałej do spłaty kwoty kredytu w stan natychmiastowej wymagalności, co może przekraczać możliwości finansowe konsumentów (
27
).
65.
W niniejszej sprawie sąd krajowy uważa, że usunięcie spornego postanowienia bez zastąpienia go innym nie jest możliwe. Unieważnienie umowy również nie wchodzi jednak jego zdaniem w grę, ponieważ miałoby szczególnie niekorzystne konsekwencje dla konsumenta. Należałoby bowiem obawiać się, że konsument musiałby jednorazowo spłacić cały kredyt. Ponieważ wartość nominalna długu pozostającego do spłacenia jest wyrażona we frankach szwajcarskich, spłaty należałoby ponadto dokonać według aktualnego kursu wymiany. Oznaczałoby to zatem podwójne ukaranie konsumenta.
66.
W takich przypadkach Trybunał do tej pory dopuszczał możliwość zastąpienia nieuczciwego warunku przepisem prawa krajowego o charakterze dyspozytywnym albo przepisem mającym zastosowanie, gdy strony danej umowy wyrażą na to zgodę (
28
). Zastosowanie takiego przepisu ustawowego lub uregulowania co do zasady będzie bowiem prowadzić do przywrócenia równowagi między wzajemnymi prawami i obowiązkami stron (
29
).
67.
Również to nie wydaje się jednak rozwiązaniem w niniejszej sprawie. Artykuł 1578 Codul civil (kodeksu cywilnego), który sąd odsyłający uważa w tym zakresie za jedyny możliwy do zastosowania, prawdopodobnie nie jest odpowiedni do tego, by zastąpić sporne postanowienie.
68.
Po pierwsze, art. 1578 Codul civil (kodeksu cywilnego) stanowi bowiem przepis, którego treść jest co do zasady identyczna z treścią spornego postanowienia. Zastąpienie spornego postanowienia tym przepisem byłoby więc absurdem. Po drugie, Trybunał orzekł, że w celu wypełnienia luk i tak można brać pod uwagę wyłącznie takie przepisy ustawowe, które odzwierciedlają równowagę, jaką prawodawca krajowy starał się ustanowić między całością praw i obowiązków stron określonych umów (
30
). Na rozprawie rząd rumuński podniósł jednak, że uchwalając art. 1578 Codul civil (kodeksu cywilnego), prawodawca nie zmierzał do stworzenia równowagi między interesami stron konsumenckiej umowy o kredyt (
31
).
69.
Z dotychczasowego orzecznictwa wynika zatem jedynie to, czego sąd krajowy nie może zrobić w okolicznościach takich jak te występujące w niniejszej sprawie – nie może on założyć związania konsumenta nieuczciwym warunkiem (
32
), ale nie może też zastąpić tego warunku przepisem ustawowym takim jak ten zawarty w art. 1578 Codul civil (kodeksu cywilnego), jeżeli przepis ten nie zapewnia odpowiedniej równowagi między interesami sprzedawcy lub dostawcy a interesami konsumenta. Ponadto nie może on uzupełnić umowy, zmieniając treść nieuczciwego warunku, ale nie może też stwierdzić jej nieważności w całości (
33
).
70.
Z orzecznictwa nie wynika natomiast odpowiedź na pytanie, co sąd krajowy może zrobić w takiej sytuacji (
34
).
71.
Rząd rumuński podniósł na rozprawie, że prawo rumuńskie przyznaje co do zasady sądowi uprawnienie do wypełniania luk w umowie poprzez wprowadzenie uregulowania uzupełniającego. Umowa może zostać w ten sposób uzupełniona w szczególności w przypadku odpadnięcia podstawy czynności prawnej.
72.
W tym względzie należy przypomnieć, że w swoim utrwalonym orzecznictwie Trybunał podkreśla, iż sąd krajowy, który stwierdza nieuczciwy charakter warunku, powinien wyciągnąć wszystkie konsekwencje wynikające z tego stwierdzenia w świetle prawa krajowego, aby mieć pewność, że konsument nie będzie związany tym warunkiem (
35
).
73.
W związku z powyższym w okolicznościach takich jak te występujące w niniejszej sprawie nie można wyłącznie ze względu na to, że jedna ze stron umowy jest konsumentem, zabronić sądowi krajowemu wypełnienia w umowie luki, jaka powstaje wskutek usunięcia nieuczciwego warunku, poprzez wprowadzenie uregulowania uzupełniającego, które przywraca równowagę między wzajemnymi prawami i obowiązkami stron. Zdaniem sądu krajowego można by to osiągnąć poprzez zamrożenie kursu wymiany z chwili zawarcia umowy.
74.
Jak bowiem wyjaśnię poniżej, uprawnieniu sądu do zastąpienia nieuczciwego warunku w okolicznościach takich jak te występujące w niniejszej sprawie nie stoją na przeszkodzie ani art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13, ani orzecznictwo dotyczące tego przepisu.
75.
W tym względzie należy najpierw przypomnieć, że wyrok w sprawie Banco Español de Crédito (
36
), który stanowi punkt wyjścia dla orzecznictwa dotyczącego zakazu uzupełniania umowy przez sąd, dotyczył sytuacji, w której umowa mogła zostać utrzymana w mocy również po wyłączeniu z niej nieuczciwego warunku. W takim przypadku art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 wyraźnie przewiduje, że należy po prostu odstąpić od zastosowania tego warunku. W związku z tym w takiej sytuacji nie ma miejsca na inny skutek prawny.
76.
Następnie należy zauważyć, że w orzecznictwie uzasadnia się zakaz uzupełniania umowy tym, iż taka możliwość eliminowałaby zniechęcający skutek wywierany na przedsiębiorców, polegający na tym, że nieuczciwe warunki są po prostu nieważne. Przedsiębiorcy nadal byliby bowiem zachęcani do stosowania rzeczonych warunków, gdyby musieli się obawiać jedynie tego, że umowa zostanie uzupełniona w niezbędnym zakresie przez sąd (
37
). Zagraża to realizacji długoterminowego celu ustanowionego w art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13, który polega na zapobieganiu stałemu stosowaniu nieuczciwych warunków.
77.
Uzasadnienie to nie działa jednak w okolicznościach takich jak okoliczności niniejszej sprawy.
78.
Po pierwsze, w okolicznościach tych sędzia ma bowiem usunąć warunek i wypełnić powstałą w umowie lukę uregulowaniem, które stanowi odpowiednią równowagę interesów. Nie chodzi zatem o ograniczenie warunku w drodze wykładni do treści, która byłaby jeszcze dopuszczalna, aby w ten sposób w maksymalnym możliwym zakresie uwzględnić jednak w efekcie interesy sprzedawcy lub dostawcy. Właśnie o takim sposobie postępowania myślały jednak sądy odsyłające w sprawach, w których Trybunał odrzucał dotychczas możliwość uzupełniania umowy (
38
). W każdym z tych przypadków sędzia chciał bowiem utrzymać w mocy nieuczciwy warunek w części lub w odniesieniu do określonych sytuacji.
79.
W okolicznościach niniejszej sprawy sąd musi natomiast należycie uwzględnić to, że konsument w szczególny sposób zasługuje na ochronę. Zamiast opierać się jednostronnie na rzeczywistej woli podmiotu stosującego warunek w formie uprzednio sformułowanej, sędzia określa, co zostałoby uczciwie uzgodnione (
39
). W ten sposób zastępuje się formalną równowagę praw i obowiązków stron, ustanowioną w umowie, równowagą rzeczywistą, która przywraca równość stron. Właśnie to odpowiada natomiast w świetle orzecznictwa znaczeniu i celowi uregulowania zawartego w art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 (
40
).
80.
Po drugie, należy stwierdzić, że jedyna możliwa alternatywa, a mianowicie stwierdzenie nieważności całej umowy, karałaby jednostronnie konsumenta. Cel przerzucenia ryzyka kursowego na konsumenta, do którego zmierza warunek, nadal byłby ponadto osiągnięty (
41
). W konsekwencji stwierdzenie nieważności umowy w całości nie zniechęciłoby kredytodawcy do dalszego stosowania takich warunków w oferowanych przez siebie umowach (
42
).
81.
Należy zatem stwierdzić, że jedyna możliwa alternatywa dla uzupełnienia umowy, a mianowicie stwierdzenie jej nieważności, nie zapewniałaby skutku odstraszającego. W konsekwencji rzekomy brak skutku odstraszającego nie może być jednocześnie podnoszony jako argument przeciwko uzupełnieniu umowy. Tym bardziej że uzupełnienie umowy, które uwzględnia interesy konsumenta, jak najbardziej działałoby na sprzedawcę lub dostawcę odstraszająco (
43
).
82.
Wreszcie kategoryczne wykluczenie uprawnienia sądu krajowego do wypełniania luk mogłoby w efekcie prowadzić do tego, że w krajowych porządkach prawnych, które co do zasady przewidują takie uprawnienie, konsumenci znaleźliby się w gorszej sytuacji niż inne strony umowy. Ze względu na status konsumenta jednej ze stron umowy w okolicznościach takich jak okoliczności niniejszej sprawy sąd krajowy byłby bowiem zobowiązany do stwierdzenia nieważności umowy ze wszystkimi wskazanymi negatywnymi konsekwencjami, podczas gdy w stanie faktycznym, do którego przepisy o ochronie konsumentów nie mają zastosowania, miałby on możliwość przywrócenia odpowiedniej równowagi interesów poprzez wprowadzenie uregulowania uzupełniającego. Takie rozwiązanie nie może być pożądane ani pod względem równego traktowania, ani pod względem ochrony konsumentów.
83.
Ponadto rozwiązanie to odpowiada pod względem materialnoprawnym wnioskom, do których doszedł Trybunał w sprawie Abanca Corporación Bancaria i Bankia (
44
).
84.
W wydanym w tej sprawie wyroku Trybunał podkreślił, co prawda, że sąd krajowy nie może w części utrzymać nieuczciwego warunku w mocy (
45
). W ten sposób ograniczono by go bowiem do treści, która jest jeszcze dopuszczalna, co jednostronnie uwzględniałoby interesy sprzedawcy lub dostawcy (
46
). Trybunał orzekł jednak, że sąd może zastąpić nieuczciwy warunek uregulowaniem ustawowym wprowadzonym już po zawarciu umowy (
47
). W efekcie nie jest to jednak nic innego jak wypełnienie przez sąd luki, która powstała w umowie wskutek usunięcia nieuczciwego warunku.
85.
W konsekwencji w okolicznościach takich jak okoliczności niniejszej sprawy art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 i dotyczące go orzecznictwo nie stoją na przeszkodzie takiemu uprawnieniu sądu.
86.
W tym miejscu należy na koniec zwrócić uwagę, że do sądu krajowego należy dokonanie oceny, które uregulowanie może stanowić odpowiednią równowagę interesów. Z powyższych rozważań wynika, że w ramach art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 pewną rolę odgrywają zarówno względy ochrony konsumentów, jak i względy sankcyjne. Jednocześnie Trybunał kładzie też jednak nacisk na wymóg rzeczywistej równowagi. Oznacza to, że dane uregulowanie musi być proporcjonalne przy uwzględnieniu wszystkich istotnych okoliczności danej sprawy.
87.
W świetle wszystkich powyższych rozważań dochodzę do wniosku, że art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 nie stoi na przeszkodzie temu, aby sąd krajowy usunął nieuczciwy warunek i zastąpił go uregulowaniem uzupełniającym, które zastępuje formalną równowagę praw i obowiązków stron, ustanowioną w umowie, równowagą rzeczywistą, która przywraca równość stron, jeżeli
–
danej umowy nie da się utrzymać w mocy po usunięciu nieuczciwego warunku bez zastąpienia go innym;
–
stwierdzenie nieważności umowy miałoby szczególnie niekorzystne konsekwencje dla konsumenta oraz
–
nie istnieje żaden przepis prawa krajowego o charakterze dyspozytywnym albo przepis mający zastosowanie, gdy strony danej umowy wyrażą na to zgodę, którym można zastąpić usunięty warunek.
VI. Wnioski
88.
Mając na względzie powyższe rozważania, proponuję, aby Trybunał odpowiedział na wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Curtea de Apel Cluj (sąd apelacyjny w Klużu-Napoce, Rumunia) w następujący sposób:
1.
Artykuł 1 ust. 2 dyrektywy 93/13/EWG w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich należy interpretować w ten sposób, że warunek umowy, który stanowi wyraz zasady ogólnej przewidzianej ustawą, podlega przepisom tej dyrektywy, o ile prawodawca krajowy, ustanawiając dany przepis ustawowy, nie chciał dokonać wyważonego uregulowania ogółu praw i obowiązków stron danego rodzaju umów. Do sądu krajowego należy dokonanie niezbędnych w tym zakresie ustaleń.
2.
Przewidziany w art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13/EWG wymóg wyrażenia prostym i zrozumiałym językiem warunku umowy o kredyt w walucie obcej, zgodnie z którym ryzyko kursowe ponosi w efekcie konsument, zakłada, że konsumenta informuje się wyczerpująco o ewentualnych istotnych skutkach ekonomicznych takiego warunku dla jego zobowiązań finansowych. Jest tak niezależnie od tego, czy konkretna dewaluacja danej waluty była już przewidywalna w chwili zawarcia umowy. Do sądu krajowego należy dokonanie niezbędnych w tym zakresie ustaleń.
3.
Artykuł 6 ust. 1 dyrektywy 93/13/EWG należy interpretować w ten sposób, że nie stoi on na przeszkodzie temu, aby sąd krajowy usunął nieuczciwy warunek i zastąpił go uregulowaniem uzupełniającym, które zastępuje formalną równowagę praw i obowiązków stron, ustanowioną w umowie, równowagą rzeczywistą, która przywraca równość stron, jeżeli, po pierwsze, danej umowy nie da się utrzymać w mocy po usunięciu nieuczciwego warunku bez zastąpienia go innym, po drugie, stwierdzenie nieważności umowy miałoby szczególnie niekorzystne konsekwencje dla konsumenta oraz, po trzecie, nie istnieje żaden przepis prawa krajowego o charakterze dyspozytywnym albo przepis mający zastosowanie, gdy strony danej umowy wyrażą na to zgodę, którym można zastąpić usunięty warunek.
(
1
)	Język oryginału: niemiecki.
(
2
)	To zasadnicze zagadnienie wyjaśniono w wyroku z dnia 20 września 2017 r., Andriciuc i in. (C‑186/16, EU:C:2017:703, pkt 41), zob. w tej kwestii również opinię rzecznika generalnego N. Wahla w sprawie Andriciuc i in. (C‑186/16, EU:C:2017:313, pkt 2).
(
3
)	Zobacz wyroki z dnia 30 kwietnia 2014 r., Kásler i Káslerné Rábai (C‑26/13, EU:C:2014:282, pkt 40 i 41), z dnia 20 września 2017 r., Andriciuc i in. (C‑186/16, EU:C:2017:703, pkt 41), z dnia 20 września 2018 r., OTP Bank i OTP Faktoring (C‑51/17, EU:C:2018:750, pkt 68), z dnia 14 marca 2019 r., Dunai (C‑118/17, EU:C:2019:207, pkt 48). Kwestia ta jest przedmiotem drugiego pytania prejudycjalnego.
(
4
)	Zobacz opinię rzecznika generalnego M. Szpunara w sprawie Gómez del Moral Guasch (C‑125/18, EU:C:2019:695) oraz sprawy C‑269/19, Banca B. (Dz.U. 2019, C 238, s. 7) i C‑346/19, Credit Europe Ipotecar IFN i Credit Europe Bank (Dz.U. 2019, C 288, s. 19).
(
5
)	Dz.U. 1993, L 95, s. 29.
(
6
)	Kurs wymiany z chwili podpisania umowy w dniu 31 marca 2008 r.
(
7
)	Wyrok z dnia 20 września 2017 r., Andriciuc i in. (C‑186/16, EU:C:2017:703).
(
8
)	Postanowienie z dnia 22 lutego 2018 r., Lupean (C‑119/17, niepublikowane, EU:C:2018:103).
(
9
)	Zobacz wyrok z dnia 3 kwietnia 2019 r., Aqua Med (C‑266/18, EU:C:2019:282, pkt 32 oraz przywołane tam orzecznictwo).
(
10
)	Wyroki z dnia 30 kwietnia 2014 r., Kásler i Káslerné Rábai (C‑26/13, EU:C:2014:282, pkt 37) oraz wyrok z dnia 26 lutego 2015 r., Matei (C‑143/13, EU:C:2015:127, pkt 50).
(
11
)	Wyrok z dnia 20 września 2017 r., Andriciuc i in. (C‑186/16, EU:C:2017:703, pkt 29).
(
12
)	Wyroki z dnia 21 marca 2013 r., RWE Vertrieb (C‑92/11, EU:C:2013:180, pkt 28) i z dnia 3 kwietnia 2019 r., Aqua Med (C‑266/18, EU:C:2019:282, pkt 33). Zobacz także motyw 13 dyrektywy.
(
13
)	Świadczy o tym w szczególności istnienie dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2014/17/UE z dnia 4 lutego 2014 r. w sprawie konsumenckich umów o kredyt związanych z nieruchomościami mieszkalnymi, która w art. 23 zawiera uregulowania dotyczące minimalnego poziomu ochrony konsumentów w przypadku zawierania umów o kredyt w walucie obcej, podlegające wdrożeniu przez państwa członkowskie. Dyrektywa ta nie znajduje zastosowania w postępowaniu głównym ratione temporis.
(
14
)	Wyrok z dnia 3 października 2019 r., Dziubak (C‑260/18, EU:C:2019:819, pkt 61).
(
15
)	Zobacz podobnie wyroki z dnia 21 marca 2013 r., RWE Vertrieb (C‑92/11, EU:C:2013:180, pkt 27 i nast.), z dnia 3 kwietnia 2019 r., Aqua Med (C‑266/18, EU:C:2019:282, pkt 36).
(
16
)	Zobacz wyrok z dnia 21 marca 2013 r., RWE Vertrieb (C‑92/11, EU:C:2013:180, pkt 27 i 29).
(
17
)	Wyrok z dnia 3 października 2019 r., Dziubak (C‑260/18, EU:C:2019:819, pkt 61).
(
18
)	Wyrok z dnia 20 września 2017 r., Andriciuc i in. (C‑186/16, EU:C:2017:703, pkt 41) oraz postanowienie z dnia 22 lutego 2018 r., Lupean (C‑119/17, niepublikowane, EU:C:2018:103, pkt 21).
(
19
)	Zobacz wyroki z dnia 20 września 2018 r., OTP Bank i OTP Faktoring (C‑51/17, EU:C:2018:750, pkt 68), z dnia 14 marca 2019 r., Dunai (C‑118/17, EU:C:2019:207, pkt 48).
(
20
)	Wyrok z dnia 20 września 2017 r., Andriciuc i in. (C‑186/16, EU:C:2017:703, pkt 50) oraz postanowienie z dnia 22 lutego 2018 r., Lupean (C‑119/17, niepublikowane, EU:C:2018:103, pkt 25).
(
21
)	Wyrok z dnia 20 września 2017 r., Andriciuc i in. (C‑186/16, EU:C:2017:703, pkt 54) oraz postanowienie z dnia 22 lutego 2018 r., Lupean (C‑119/17, niepublikowane, EU:C:2018:103, pkt 27).
(
22
)	Wyrok z dnia 20 września 2017 r., Andriciuc i in. (C‑186/16, EU:C:2017:703, pkt 56) oraz postanowienie z dnia 22 lutego 2018 r., Lupean (C‑119/17, niepublikowane, EU:C:2018:103, pkt 29).
(
23
)	Wyrok z dnia 20 września 2017 r., Andriciuc i in. (C‑186/16, EU:C:2017:703, pkt 57) oraz postanowienie z dnia 22 lutego 2018 r., Lupean (C‑119/17, niepublikowane, EU:C:2018:103, pkt 30).
(
24
)	Wyroki z dnia 14 czerwca 2012 r., Banco Español de Crédito (C‑618/10, EU:C:2012:349, pkt 73), z dnia 30 kwietnia 2014 r., Kásler i Káslerné Rábai (C‑26/13, EU:C:2014:282, pkt 77) oraz z dnia 26 marca 2019 r., Abanca Corporación Bancaria i Bankia (C‑70/17 i C‑179/17, EU:C:2019:250, pkt 53).
(
25
)	Wyroki z dnia 14 czerwca 2012 r., Banco Español de Crédito (C‑618/10, EU:C:2012:349, pkt 40), z dnia 14 marca 2013 r., Aziz (C‑415/11, EU:C:2013:164, pkt 45), z dnia 30 kwietnia 2014 r., Kásler i Káslerné Rábai (C‑26/13, EU:C:2014:282, pkt 80) oraz z dnia 26 marca 2019 r., Abanca Corporación Bancaria i Bankia (C‑70/17 i C‑179/17, EU:C:2019:250, pkt 56 i 59).
(
26
)	Zobacz podobnie wyroki z dnia 14 marca 2019 r., Dunai (C‑118/17, EU:C:2019:207, pkt 48 i 52) i z dnia 3 października 2019 r., Dziubak (C‑260/18, EU:C:2019:819, pkt 44 i nast.).
(
27
)	Wyroki z dnia 30 kwietnia 2014 r., Kásler i Káslerné Rábai (C‑26/13, EU:C:2014:282, pkt 83 i nast.) oraz z dnia 26 marca 2019 r., Abanca Corporación Bancaria i Bankia (C‑70/17 i C‑179/17, EU:C:2019:250, pkt 58).
(
28
)	Zobacz wyroki z dnia 30 kwietnia 2014 r., Kásler i Káslerné Rábai (C‑26/13, EU:C:2014:282, pkt 80), z dnia 26 marca 2019 r., Abanca Corporación Bancaria i Bankia (C‑70/17 i C‑179/17, EU:C:2019:250, pkt 56 i 59) i z dnia 3 października 2019 r., Dziubak (C‑260/18, EU:C:2019:819, pkt 58).
(
29
)	Wyroki z dnia 30 kwietnia 2014 r., Kásler i Káslerné Rábai (C‑26/13, EU:C:2014:282, pkt 82) oraz z dnia 26 marca 2019 r., Abanca Corporación Bancaria i Bankia (C‑70/17 i C‑179/17, EU:C:2019:250, pkt 57).
(
30
)	Wyrok z dnia 3 października 2019 r., Dziubak (C‑260/18, EU:C:2019:819, pkt 60).
(
31
)	Zobacz w tym względzie już pkt 43 i 46 niniejszej opinii oraz wyrok z dnia 3 października 2019 r., Dziubak (C‑260/18, EU:C:2019:819, pkt 61).
(
32
)	Wyrok z dnia 3 października 2019 r., Dziubak (C‑260/18, EU:C:2019:819, pkt 68).
(
33
)	Wyrok z dnia 26 marca 2019 r., Abanca Corporación Bancaria i Bankia (C‑70/17 i C‑179/17, EU:C:2019:250, pkt 55 i 56).
(
34
)	Ilustruje to w szczególności wyrok z dnia 3 października 2019 r., Dziubak (C‑260/18, EU:C:2019:819).
(
35
)	Wyroki z dnia 15 marca 2012 r., Pereničová i Perenič (C‑453/10, EU:C:2012:144, pkt 30), z dnia 30 maja 2013 r., Jőrös (C‑397/11, EU:C:2013:340, pkt 48) i z dnia 21 kwietnia 2016 r., Radlinger i Radlingerová (C‑377/14, EU:C:2016:283, pkt 101).
(
36
)	Wyrok z dnia 14 czerwca 2012 r. (C‑618/10, EU:C:2012:349).
(
37
)	Wyrok z dnia 14 czerwca 2012 r., Banco Español de Crédito (C‑618/10, EU:C:2012:349, pkt 69), z dnia 30 kwietnia 2014 r., Kásler i Káslerné Rábai (C‑26/13, EU:C:2014:282, pkt 79) oraz z dnia 26 marca 2019 r., Abanca Corporación Bancaria i Bankia (C‑70/17 i C‑179/17, EU:C:2019:250, pkt 54).
(
38
)	Wyroki z dnia 14 czerwca 2012 r., Banco Español de Crédito (C‑618/10, EU:C:2012:349) i z dnia 26 marca 2019 r., Abanca Corporación Bancaria i Bankia (C‑70/17 i C‑179/17, EU:C:2019:250) oraz postanowienie z dnia 24 października 2019 r., Topaz (C‑211/17, niepublikowane, EU:C:2019:906).
(
39
)	Zobacz w kwestii tego kryterium wyroki z dnia 14 marca 2013 r., Aziz (C‑415/11, EU:C:2013:164, pkt 68 i 69) oraz z dnia 20 września 2017 r., Andriciuc i in. (C‑186/16, EU:C:2017:703, pkt 57), a także postanowienie z dnia 22 lutego 2018 r., Lupean (C‑119/17, niepublikowane, EU:C:2018:103, pkt 30).
(
40
)	Zobacz w tym względzie już pkt 62 niniejszej opinii.
(
41
)	Zobacz w tym względzie pkt 65 niniejszej opinii powyżej.
(
42
)	Zobacz podobnie wyroki z dnia 30 kwietnia 2014 r., Kásler i Káslerné Rábai (C‑26/13, EU:C:2014:282, pkt 83 i nast.) oraz z dnia 26 marca 2019 r., Abanca Corporación Bancaria i Bankia (C‑70/17 i C‑179/17, EU:C:2019:250, pkt 58).
(
43
)	Zobacz w tym względzie pkt 78 i 79 niniejszej opinii.
(
44
)	Wyrok z dnia 26 marca 2019 r., Abanca Corporación Bancaria i Bankia (C‑70/17 i C‑179/17, EU:C:2019:250).
(
45
)	Wyrok z dnia 26 marca 2019 r., Abanca Corporación Bancaria i Bankia (C‑70/17 i C‑179/17, EU:C:2019:250, pkt 55).
(
46
)	Zobacz w tym względzie pkt 78 niniejszej opinii.
(
47
)	Wyrok z dnia 26 marca 2019 r., Abanca Corporación Bancaria i Bankia (C‑70/17 i C‑179/17, EU:C:2019:250, pkt 59).