Voorlopige editie
CONCLUSIE VAN ADVOCAAT‑GENERAAL
A. RANTOS
van 19 maart 2026 (1)
Zaak C‑762/24 P
Conserve Italia – Consorzio Italiano fra cooperative agricole Soc. coop. agr.,
Conserves France SA
tegen
Europese Commissie
„ Hogere voorziening – Mededinging – Artikel 101 VWEU – Mededingingsregelingen – Verordening (EG) nr. 1/2003 – Geldboeten – Artikel 23, lid 2 – Bepaling van het wettelijk maximum van de geldboete – Relevante omzet – Entiteit die actief is in de sector van de verwerking van landbouwproducten – Entiteit die handelt in de vorm van een coöperatie – Entiteit die tegelijkertijd als ‚onderneming’ en als ‚ondernemersvereniging’ wordt aangemerkt ”
I.      Inleiding
1.        Met hun hogere voorziening verzoeken Conserve Italia – Consorzio Italiano fra cooperative agricole Soc. coop. agr. (hierna: „Conserve Italia”) en Conserves France SA (hierna tezamen: „rekwirantes”) om vernietiging van het arrest van het Gerecht van de Europese Unie van 4 september 2024, Conserve Italia en Conserves France/Commissie (T‑59/22, EU:T:2024:574; hierna: „bestreden arrest”), waarbij het Gerecht het beroep heeft verworpen waarmee zij verzochten om gedeeltelijke nietigverklaring van besluit C(2021) 8259 final van de Europese Commissie van 19 november 2021 betreffende een procedure op grond van artikel 101 VWEU en artikel 53 van de EER‑Overeenkomst(2) (zaak AT.40127 – Groenteconserven) (hierna: „litigieus besluit”)(3), en verlaging van het bedrag van de aan hen opgelegde geldboete. Meer bepaald heeft de Commissie bij dit besluit aan rekwirantes hoofdelijk een geldboete van 20 miljoen EUR opgelegd wegens hun deelname, in de periode 2000‑2013, aan een mededingingsregeling op de markt voor de verkoop van ingeblikte doperwten en/of wortelen en ingeblikte maïs.
2.        In het kader van de onderhavige hogere voorziening betwisten rekwirantes, net als in hun beroep in eerste aanleg, noch het bestaan van de betrokken inbreuk, noch hun deelname daaraan, maar uitsluitend de hoogte van de door de Commissie opgelegde geldboete. Zij betogen in wezen dat Conserve Italia, gezien haar coöperatieve aard en haar verticale mutualistische structuur, als een „ondernemersvereniging” had moeten worden aangemerkt. Daardoor had het wettelijke maximum van 10 % van artikel 23, lid 2, van verordening (EG) nr. 1/2003(4) niet moeten worden berekend op basis van de geconsolideerde wereldwijde omzet van de groep Conserve Italia als „onderneming”, overeenkomstig de tweede alinea van die bepaling, maar uitsluitend op basis van de omzet van Conserve Italia met betrekking tot de onder de mededingingsregeling vallende verwerkte producten, overeenkomstig de derde alinea van die bepaling, aangezien deze producten waren geleverd door 350 landbouwbedrijven die als „leden” van Conserve Italia optraden.
3.        De onderhavige zaak stelt het Hof aldus in de gelegenheid om de regels te verduidelijken die van toepassing zijn op de vaststelling van het wettelijke maximumbedrag van de geldboeten die door de Commissie kunnen worden opgelegd in geval van schending van de mededingingsregels, met name wanneer de betrokken entiteit tegelijkertijd als „onderneming” en als „ondernemersvereniging” wordt aangemerkt.
II.    Toepasselijke bepalingen
A.      Verordening nr. 1/2003
4.        Artikel 23 van verordening nr. 1/2003 („Geldboeten”) bepaalt in lid 2 het volgende:
„De Commissie kan bij beschikking geldboetes opleggen aan ondernemingen en ondernemersverenigingen wanneer zij opzettelijk of uit onachtzaamheid:
a)      inbreuk maken op artikel [101 of 102 VWEU] [...]
[...]
Voor elke bij de inbreuk betrokken onderneming en ondernemersvereniging is de geldboete niet groter dan 10 % van de totale omzet die in het voorafgaande boekjaar is behaald.
Wanneer de inbreuk van een vereniging betrekking heeft op de activiteiten van haar leden is de geldboete niet groter dan 10 % van de som van de totale omzet van elk lid dat actief is op de markt die door de inbreuk van de vereniging geraakt wordt.”
B.      Richtsnoeren voor de berekening van geldboeten
5.        De richtsnoeren voor de berekening van geldboeten die uit hoofde van artikel 23, lid 2, onder a), van verordening nr. 1/2003 (hierna: „richtsnoeren voor de berekening van geldboeten”)(5) bepalen in de punten 14, 32 en 33 het volgende:
„14. Wanneer de inbreuk van een ondernemersvereniging betrekking heeft op de activiteiten van haar leden zal de waarde van de verkopen doorgaans gelijk zijn aan de som van de waarde van de verkopen van deze leden.
[...]
32.       Het eindbedrag van de geldboete zal voor elke bij de inbreuk betrokken onderneming en ondernemersvereniging niet hoger zijn dan 10 % van de in het voorafgaande boekjaar behaalde totale omzet, overeenkomstig artikel 23, lid 2, van [verordening nr. 1/2003].
33.       Wanneer de inbreuk van een vereniging betrekking heeft op de activiteiten van haar leden zal de geldboete niet hoger zijn dan 10 % van de som van de totale omzet van elk lid dat actief is op de markt welke door de inbreuk van de vereniging wordt beïnvloed.”
III. Voorgeschiedenis van het geding en litigieus besluit
6.        De voorgeschiedenis van het geding, zoals door het Gerecht uiteengezet in de punten 2 tot en met 9 van het bestreden arrest, kan ten behoeve van deze conclusie als volgt worden samengevat.
7.        Conserve Italia en haar dochteronderneming Conserves France waarin eerstgenoemde een belang van 99,77 % heeft, zijn actief in de sector van de voedselverwerking.
8.        Bij het litigieuze besluit heeft de Commissie vastgesteld dat rekwirantes hebben deelgenomen aan één enkele inbreuk op artikel 101, lid 1, VWEU en artikel 53, lid 1, van de EER‑Overeenkomst. Deze inbreuk bestond, in de periode van 15 maart 2000 tot en met 1 oktober 2013, uit prijscoördinatie, marktverdeling en uitwisseling van gevoelige informatie over de verkoop van bepaalde soorten groenten in blik aan distributeurs of aan de buitenshuisconsumptiesector in de EER. Meer bepaald hadden rekwirantes deelgenomen aan twee afzonderlijke overeenkomsten, namelijk een overeenkomst betreffende de verkoop van ingeblikte groenten zoals sperziebonen, doperwten en mengsels van doperwten en wortelen, en een overeenkomst betreffende de verkoop van ingeblikte maïs.(6)
9.        Dientengevolge heeft de Commissie rekwirantes hoofdelijk een geldboete van 20 miljoen EUR opgelegd op grond van artikel 23, leden 2 en 3, van verordening nr. 1/2003 en de richtsnoeren voor de berekening van geldboeten.(7)
IV.    Procedure bij het Gerecht en bestreden arrest
10.      Rekwirantes hebben bij het Gerecht beroep ingesteld tot gedeeltelijke nietigverklaring van het litigieuze besluit wat betreft de vaststelling van het bedrag van de geldboete, tot vermindering van het bedrag van de hun opgelegde geldboete, op grond van de volledige rechtsmacht waarin is voorzien in artikel 261 VWEU en artikel 31 van verordening nr. 1/2003.
11.      Ter ondersteuning van hun vorderingen hebben rekwirantes twee middelen aangevoerd: ten eerste, schending van artikel 23, lid 2, van verordening nr. 1/2003 en punt 33 van de richtsnoeren voor de berekening van geldboeten, wat betreft de vaststelling van de omzet die in aanmerking wordt genomen voor de berekening van het maximumbedrag van de geldboete(8), en, ten tweede, schending van artikel 101 VWEU en artikel 23, lid 3, van verordening nr. 1/2003, alsmede van de punten 14, 19, 20, 22, 24 en 25 van die richtsnoeren, wat betreft de vaststelling van het basisbedrag van de geldboete.(9)
12.      Bij het bestreden arrest heeft het Gerecht dit beroep verworpen.
13.      Het eerste middel, betreffende het wettelijke maximumbedrag van de geldboete dat door de Commissie in het litigieuze besluit is gehanteerd en toegepast, is door het Gerecht ongegrond verklaard op grond dat Conserve Italia door de Commissie terecht als „onderneming” in de zin van artikel 23, lid 2, tweede alinea, van verordening nr. 1/2003 is aangemerkt, zodat de argumenten van rekwirantes met betrekking tot de parallelle hoedanigheid van „ondernemersvereniging” van Conserve Italia geen doel troffen, en voor het overige dat hun argumenten betreffende de specifieke juridische en feitelijke situatie, namelijk de mutualistische structuur van Conserve Italia, en haar gedrag en dat van haar leden op de markten waarop de inbreuk betrekking had, niet relevant waren voor de vaststelling van het wettelijke maximum van de aan rekwirantes op te leggen geldboete op grond van artikel 23, lid 2, tweede alinea, van die verordening, dan wel ongegrond waren (punten 29‑46 van het bestreden arrest). Bovendien heeft het Gerecht geoordeeld dat hoe dan ook niet was voldaan aan de voorwaarden voor de toepassing van het wettelijke maximumbedrag van de geldboete bedoeld in artikel 23, lid 2, derde alinea, van die verordening (punten 47‑51 van dat arrest).
14.      Het tweede middel, betreffende de vaststelling van het basisbedrag van de aan rekwirantes opgelegde geldboete, dat in het kader van de onderhavige hogere voorziening niet wordt betwist, is door het Gerecht eveneens ongegrond verklaard, waarbij het met name, wat de vaststelling van de waarde van de verkopen betreft, verwees naar bepaalde van haar overwegingen in het kader van het eerste middel (punten 67 en 68 van dat arrest).
V.      Procedure bij het Hof en vorderingen van partijen
15.      Op 31 oktober 2024 hebben rekwirantes hogere voorziening ingesteld tegen het bestreden arrest. Zij verzoeken het Hof dit arrest te vernietigen, het bedrag van de hun opgelegde geldboete te verlagen en de Commissie te verwijzen in de kosten van deze procedure en van de procedure in eerste aanleg.
16.      De Commissie verzoekt het Hof de hogere voorziening af te wijzen en rekwirantes te verwijzen in de kosten.
17.      Partijen zijn ter terechtzitting van 17 december 2025 gehoord in hun pleidooien en hun antwoorden op de vragen van het Hof.
VI.    Analyse
18.      Ter ondersteuning van hun hogere voorziening voeren rekwirantes twee middelen aan. Het eerste middel betreft een gebrek aan motivering en een onjuiste toepassing van artikel 23, lid 2, van verordening nr. 1/2003. Met het tweede middel, dat gedeeltelijk samenvalt met het eerste, wordt aangevoerd dat het Gerecht blijk heeft gegeven van een onjuiste rechtsopvatting met betrekking tot de vereisten van deze bepaling, gelezen in samenhang met artikel 49 van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie (hierna: „Handvest”).
A.      Opmerkingen vooraf
19.      Alvorens deze middelen te onderzoeken, wil ik enkele inleidende opmerkingen maken. Aangezien de hogere voorziening in haar geheel betrekking heeft op de toepassing van artikel 23, lid 2, tweede en derde alinea, van verordening nr. 1/2003, lijkt het mij noodzakelijk om de inhoud en de toepassing van deze bepalingen in herinnering te brengen, gelet op hun bewoordingen, hun ontstaansgeschiedenis, de context waarvan zij deel uitmaken en de doelstellingen die zij nastreven.(10)
20.      Wat in de eerste plaats de bewoordingen
van artikel 23, lid 2, tweede alinea, van verordening nr. 1/2003 betreft, zij opgemerkt dat deze bepaling de algemene regel vastlegt dat het wettelijke maximum niet meer dan 10 % van de totale omzet mag bedragen „[v]oor elke bij de inbreuk betrokken onderneming en ondernemersvereniging”, terwijl de derde alinea veel weg heeft van een soort lex specialis, door te bepalen dat „[w]anneer de inbreuk van een vereniging betrekking heeft op de activiteiten van haar leden [...] de geldboete niet groter [is] dan 10 % van de som van de totale omzet van elk lid dat actief is op de markt die door de inbreuk van de vereniging geraakt wordt”(11).
21.      Uit de samenhang tussen deze twee alinea’s blijkt dat, in beginsel, wanneer een entiteit die betrokken is bij een inbreuk op het mededingingsrecht van de Unie wordt aangemerkt als een „ondernemersvereniging”, de Commissie normaal gesproken verplicht is de in de tweede alinea vastgelegde algemene regel voor de berekening van het wettelijke maximumbedrag van de geldboete toe te passen, tenzij aan twee voorwaarden is voldaan, namelijk dat i) de inbreuk „betrekking heeft” op de activiteiten van haar leden en, ii) ten minste sommige leden van deze ondernemersvereniging „actief [zijn] op de markt die door de inbreuk van de vereniging geraakt wordt”. Aan de eerste voorwaarde lijkt relatief gemakkelijk te kunnen worden voldaan, aangezien „ondernemersverenigingen” normaal gesproken de gemeenschappelijke belangen van hun leden behartigen, met name ten opzichte van andere marktdeelnemers(12), en hun activiteiten dus gemakkelijk „betrekking [kunnen] hebben” op de activiteiten van hun leden, aangezien het werkwoord „betrekking hebben” een ruime betekenis heeft en niet strikt is gedefinieerd. De tweede voorwaarde is strikter, aangezien zij vereist dat de leden „actief [zijn] op de markt die door de inbreuk van de vereniging geraakt wordt”. Aangezien deze tweede voorwaarde noodzakelijkerwijs inhoudt dat aan de eerste voorwaarde is voldaan, is in feite de enige eis die in de derde alinea wordt gesteld, dat de door de ondernemersvereniging gepleegde inbreuk betrekking heeft op een markt waarop haar leden actief zijn.
22.      Hieruit volgt dat, in het algemeen, de omzet van een ondernemersvereniging een geschikte basis vormt voor het bepalen van het wettelijke maximumbedrag van de geldboete wanneer de vereniging zelf actief is op de markt waarop de inbreuk betrekking heeft, in die zin dat zij haar eigen verkopen op die markt realiseert – verkopen die in haar omzet worden opgenomen. Is dit echter niet het geval en heeft de inbreuk betrekking op een markt waarop leden van deze vereniging actief zijn, dan kan aan deze vereniging een geldboete worden opgelegd die kan oplopen tot 10 % van de omzet van deze actieve leden.
23.      Een zuiver letterlijke uitlegging van artikel 23, lid 2, tweede en derde alinea, van verordening nr. 1/2003 dekt echter niet alle gevallen. Zo rijst bijvoorbeeld de vraag wat de meest geschikte referentieomzet is wanneer bepaalde leden van de vereniging actief zijn op de relevante markt en de vereniging zelf ook een zelfstandige activiteit uitoefent op die markt. Moet in een dergelijke situatie de algemene regel (tweede alinea) prevaleren boven de lex specialis (derde alinea)?
24.      In dit verband merk ik, wat
in de tweede plaats de ontstaansgeschiedenis van artikel 23, lid 2, van verordening nr. 1/2003 betreft, op dat er in de oude verordening nr. 17 geen met de derde alinea gelijkwaardige bepaling bestond.(13) Dit heeft de Unierechter, en met name het Gerecht, er echter niet van weerhouden om het wettelijke maximumbedrag van een aan ondernemersverenigingen opgelegde geldboete te berekenen op basis van de door hun leden gerealiseerde omzet, wanneer een dergelijke berekening beter aansloot bij de omvang en de economische macht van de vereniging op de markt.(14) Deze aanpak werd overigens bevestigd door het Hof in het arrest Finnboard, waarin werd erkend dat „wanneer een geldboete moet worden opgelegd aan een ondernemersvereniging waarvan de eigen omzet meestal niet in verhouding staat tot haar omvang of economische macht, enkel op basis van de omzet van de aangesloten ondernemingen een sanctie met preventieve werking kan worden vastgesteld [...]. Daartoe is niet vereist, dat de leden van de vereniging werkelijk aan de inbreuk hebben deelgenomen, maar dat de vereniging op grond van haar interne regels haar leden kan binden”.(15) Pas na dit arrest heeft de Uniewetgever in het voorstel voor verordening nr. 1/2003 deze derde alinea van artikel 23, lid 2, van die verordening toegevoegd. Deze alinea, die noch in het oorspronkelijke voorstel voor een verordening van de Commissie(16), noch in de verschillende door het Parlement voorgestelde wijzigingen(17) was opgenomen, werd pas in de laatste fase van de goedkeuring van deze verordening toegevoegd, waarschijnlijk ter codificatie van deze rechtspraak, die voortvloeit uit de toepassing van artikel 15, lid 2, van verordening nr. 17.(18)
25.      Na deze codificatie van de rechtspraak in verordening nr. 1/2003 heeft het Hof twee arresten gewezen die relevant zijn voor de toepassing van de regels inzake de vaststelling van het wettelijke maximumbedrag van de geldboete voor ondernemersverenigingen, namelijk het arrest Coop de France bétail et viande(19) (dat echter betrekking had op de analyse van artikel 15, lid 2, van verordening nr. 17) en het arrest Lietuvos notarų rūmai. In beide gevallen heeft het Hof de gedachte bevestigd en versterkt dat de inaanmerkingneming van de omzet van de leden van een vereniging gerechtvaardigd is door de noodzaak om de omvang en de economische macht op de markt van de ondernemersvereniging die een inbreuk op het mededingingsrecht heeft gepleegd, beter tot uitdrukking te brengen, teneinde een sanctie met een daadwerkelijk afschrikkende werking vast te stellen.(20)
26.      Ten slotte, wat in de derde en laatste plaats
de doelstellingen van artikel 23, lid 2, van verordening nr. 1/2003 betreft, merk ik op dat, overeenkomstig vaste rechtspraak van het Hof, het doel van de vaststelling van een plafond er met name in bestaat te voorkomen dat een geldboete wordt opgelegd voor een bedrag dat de financiële draagkracht van de onderneming (of ondernemingsvereniging) te boven gaat op de datum waarop zij door de Commissie aansprakelijk wordt gehouden voor de inbreuk en waarop de Commissie haar een geldelijke sanctie oplegt.(21) Deze bepaling heeft dus tot doel te voorkomen dat de geldboeten onevenredig zijn aan de omvang van de onderneming die aan de inbreuk heeft deelgenomen, aangezien enkel de totale omzet die omvang bij benadering kan aanduiden.(22) Deze doelstelling moet echter samengaan met de noodzaak om de geldboete voldoende afschrikkende werking te geven, wat rechtvaardigt dat de omvang en de economische macht van de betrokken onderneming in aanmerking worden genomen, dat wil zeggen de totale middelen van de inbreukmaker.(23)
27.      De onderhavige hogere voorziening moet in het licht van deze uitgangspunten worden beoordeeld.
B.      Eerste middel: gebrekkige motivering en schending van artikel 23, lid 2, van verordening nr. 1/2003
28.      Met hun eerste middel, dat uit twee onderdelen bestaat, voeren rekwirantes aan dat het bestreden arrest een kennelijk motiveringsgebrek vertoont, aangezien het Gerecht, door Conserve Italia ten onrechte als „onderneming” aan te merken voor de vaststelling van het maximumbedrag van de geldboete op grond van artikel 23, lid 2, van verordening nr. 1/2003, slechts de redenering van de Commissie heeft bevestigd, zonder rekening te houden met de argumenten van rekwirantes betreffende de kenmerken en de werking van een coöperatieve vennootschap van mutualistische aard, zoals Conserve Italia (eerste onderdeel). Bovendien zou het Gerecht artikel 23, lid 2, van die verordening hebben geschonden door de toepassing van artikel 23, lid 2, tweede alinea, ervan te bevestigen voor de vaststelling van de door de Commissie in het litigieuze besluit opgelegde geldboete, en te oordelen dat de voorwaarden voor de toepassing van artikel 23, lid 2, derde alinea, van die verordening niet waren vervuld (tweede onderdeel).
1.      Ontvankelijkheid
29.      Om te beginnen merk ik op dat de Commissie, zonder formeel een middel van niet‑ontvankelijkheid op te werpen, twijfels uit over de ontvankelijkheid van het eerste middel, op grond dat rekwirantes in wezen het voorwerp van het geding voor het Gerecht zouden hebben gewijzigd. Terwijl rekwirantes in eerste aanleg namelijk wilden aantonen dat de Commissie hen ten onrechte als „onderneming” had aangemerkt en daardoor ten onrechte had afgezien van de toepassing van de bepaling betreffende de vaststelling van het maximumbedrag van de boete die volgens haar van toepassing is op „ondernemersverenigingen”, namelijk artikel 23, lid 2, derde alinea, van verordening nr. 1/2003, moet worden vastgesteld dat zij in het kader van het eerste middel van de onderhavige hogere voorziening het bestreden arrest niet langer betwisten voor zover het de kwalificatie van „onderneming” met betrekking tot Conserve Italia bevestigt(24), maar in wezen betogen dat het Gerecht, zelfs bij deze kwalificatie, gelet op de specifieke kenmerken van Conserve Italia, het litigieuze besluit had moeten herzien door artikel 23, lid 2, derde alinea op hen toe te passen.(25)
30.      Dienaangaande breng ik in herinnering dat het voorwerp van het geschil voor het Gerecht ingevolge artikel 170, lid 1, van het Reglement voor de procesvoering van het Hof in hogere voorziening niet mag worden gewijzigd. In hogere voorziening is het Hof namelijk enkel bevoegd om te oordelen over de rechtsbeslissing die is gegeven ten aanzien van de middelen die voor de rechter in eerste aanleg zijn aangevoerd.(26)
31.      In casu blijkt uit het onderzoek van de stukken van de procedure in eerste aanleg dat rekwirantes in hun verzoekschrift weliswaar hebben aangevoerd dat de Commissie Conserve Italia ten onrechte als „onderneming” in plaats van als „ondernemersvereniging” had aangemerkt(27), waardoor zij artikel 23, lid 2, derde alinea, van verordening nr. 1/2003(28) niet had toegepast, maar dat zij deze benadering in hun repliek hebben genuanceerd door te erkennen dat Conserve Italia tegelijkertijd als „onderneming” en als „ondernemersvereniging” kan worden aangemerkt, met dien verstande dat zij „meer” onder deze tweede kwalificatie viel.(29) Hieruit volgt dat het betoog van rekwirantes niet als „nieuw” kan worden aangemerkt, aangezien de vraag of artikel 23, lid 2, derde alinea, van deze verordening van toepassing is, ongeacht de kwalificatie die aan Conserve Italia is gegeven, voor het Gerecht aan de orde is gesteld en is besproken, met name gelet op haar bijzondere kenmerken.(30)
32.      Gezien het bovenstaande ben ik van mening dat het eerste middel ontvankelijk moet worden verklaard.
2.      Ten gronde
a)      Eerste onderdeel van het eerste middel: gebrekkige motivering van het bestreden arrest
1)      Argumentatie van partijen
33.      Ter ondersteuning van het eerste onderdeel van het eerste middel voeren rekwirantes in wezen aan dat het bestreden arrest in de punten 31 tot en met 52 ervan een motiveringsgebrek vertoont, aangezien het Gerecht, door Conserve Italia aan te merken als „onderneming” die onder de bepalingen van artikel 23, lid 2, tweede alinea, van verordening nr. 1/2003 valt en te verklaren dat de argumenten betreffende de kwalificatie van Conserve Italia als „ondernemersvereniging” geen hout snijden, zich ertoe heeft beperkt de redenering van de Commissie te bevestigen, zonder de argumenten betreffende de kenmerken en de werking van een coöperatieve vennootschap van het mutualistische type, zoals Conserve Italia(31), te onderzoeken. In dit verband verlangt de rechtspraak van het Hof van de Commissie dat zij haar bevoegdheid om sancties op te leggen niet op „formalistische” wijze uitoefent, zonder naar behoren rekening te houden met de kenmerken van de betrokken onderneming.(32) Door te verklaren dat de bijzondere kenmerken van Conserve Italia irrelevant zijn, heeft het Gerecht niet alleen nagelaten deze ten behoeve van het arrest te onderzoeken, maar ook onvoldoende gemotiveerd waarom het de door rekwirantes aangevoerde argumenten heeft verworpen.
34.      De Commissie voert aan dat uit de geschriften van rekwirantes niet precies kan worden afgeleid wat de vermeende gebreken in de motivering zijn, aangezien daarin in wezen slechts de reeds bij het Gerecht aangevoerde argumenten worden herhaald en deze geschriften er dus op gericht zijn het Hof te bewegen tot een nieuwe beoordeling van het beroep in eerste aanleg. Volgens haar zijn de argumenten van rekwirantes dan ook niet‑ontvankelijk en in ieder geval ongegrond.
2)      Beoordeling
35.      Om te beginnen wijs ik erop dat volgens vaste rechtspraak van het Hof de motiveringsplicht die op het Gerecht rust krachtens artikel 296, tweede alinea, VWEU alsook artikel 36 en artikel 53, eerste alinea, van het Statuut van het Hof van Justitie van de Europese Unie, verlangt dat het Gerecht de redenering die het heeft gevolgd duidelijk en ondubbelzinnig tot uitdrukking doet komen opdat de belanghebbenden de rechtvaardigingsgronden van de genomen beslissing kunnen kennen en het Hof zijn rechterlijk toezicht kan uitoefenen.(33) Zoals het Hof eveneens heeft verklaard, verlangt deze plicht evenwel niet van het Gerecht dat het een uitputtende uiteenzetting geeft die achtereenvolgens alle door de partijen in het geding uitgedrukte redeneringen volgt. De motivering kan dus impliciet zijn, mits de belanghebbenden de redenen kunnen kennen waarom het Gerecht hun argumenten heeft afgewezen, en het Hof over voldoende elementen beschikt om zijn toezicht in het kader van een hogere voorziening uit te oefenen.(34) Bovendien wijs ik erop dat de verplichting om beslissingen te motiveren een wezenlijk vormvoorschrift is dat moet worden onderscheiden van de vraag naar de gegrondheid van de motivering, die de inhoudelijke rechtmatigheid van de litigieuze handeling betreft.(35)
36.      Het eerste onderdeel van het eerste middel moet dus in het licht van deze overwegingen worden onderzocht.
37.      In tegenstelling tot wat rekwirantes beweren, blijkt in dat verband in casu dat het Gerecht voldoende heeft gemotiveerd waarom het van oordeel was dat hun argumenten met betrekking tot de kenmerken en de werking van Conserve Italia de toepassing van artikel 23, lid 2, derde alinea, van verordening nr. 1/2003 niet konden rechtvaardigden.
38.      In de eerste plaats heeft het Gerecht in de punten 27 tot en met 32 van het bestreden arrest namelijk geoordeeld dat de Commissie Conserve Italia terecht als „onderneming” in de zin van artikel 23, lid 2, tweede alinea, van die verordening had aangemerkt. Na eraan te hebben herinnerd dat het begrip „onderneming” in het mededingingsrecht elke entiteit omvat die een economische activiteit uitoefent, ongeacht de rechtsvorm van die entiteit en haar wijze van financiering, heeft het Gerecht terecht verklaard dat elke activiteit die bestaat in het aanbieden van goederen of diensten op een bepaalde markt, een dergelijke economische activiteit vormt. Dit was precies het geval bij Conserve Italia, waarvan de hoofdactiviteit bestond in de productie en verkoop van vruchtendranken en vruchten‑ en groenteconserven, te weten de activiteit waarop de in het litigieuze besluit bedoelde inbreuk betrekking had. Het Gerecht is dus, door in deze zaak vaste rechtspraak(36) toe te passen, terecht tot de slotsom gekomen dat Conserve Italia een „onderneming” was en dat het wettelijke maximumbedrag van de geldboete moest worden berekend op basis van haar omzet overeenkomstig artikel 23, lid 2, tweede alinea, van die verordening. Deze analyse lijkt des te meer gerechtvaardigd omdat, zoals uiteengezet in punt 29 van de onderhavige conclusie, het belangrijkste argument van rekwirantes erin bestond dat zij betwistten dat Conserve Italia als „onderneming” moest worden aangemerkt.
39.      In de tweede plaats heeft het Gerecht geoordeeld dat aan deze conclusie niet wordt afgedaan door de argumenten waarmee rekwirantes, ten eerste, de kwalificatie van Conserve Italia als „onderneming” betwisten op grond dat deze een „vereniging van ondernemingen” zou zijn (punten 34 en 35 van het bestreden arrest)(37) en, ten tweede, de toepassing van artikel 23, lid 2, derde alinea, van verordening nr. 1/2003 rechtvaardigen vanwege de vermeende bijzonderheden van haar werking (punten 37‑46 van dat arrest).
40.      Aangezien in het kader van de onderhavige hogere voorziening de kwalificatie als „onderneming” niet meer wordt betwist(38), zijn alleen de argumenten betreffende de bijzondere kenmerken van Conserve Italia die de toepassing van artikel 23, lid 2, derde alinea, van deze verordening kunnen rechtvaardigen, relevant voor de beoordeling van de toereikendheid van de motivering van het bestreden arrest.
41.      In dit verband lijkt het mij noodzakelijk om meteen te vermelden dat al deze argumenten, zoals ze in het verzoekschrift in eerste aanleg waren opgenomen, bedoeld waren om aan te tonen dat Conserve Italia uitsluitend als een „ondernemersvereniging” moest worden aangemerkt.(39) Het onderzoek van deze argumenten in het kader van de motiveringsplicht van het Gerecht heeft dus alleen zin als het Hof van oordeel is dat een dergelijke plicht bestond, al was dit maar ten overvloede, aangezien deze kwalificatie als „ondernemersvereniging” relevant zou zijn geweest voor de toepassing van artikel 23, lid 2, van genoemde verordening.
42.      In ieder geval zijn de argumenten die rekwirantes in eerste aanleg hebben aangevoerd, gebaseerd op talrijke specifieke kenmerken van de regelgevende, organisatorische en operationele structuur van Conserve Italia, waarmee zij in wezen willen aantonen dat zij alleen op de betrokken markt actief was om haar mutualistische doelstelling na te streven, uitsluitend ten behoeve van landbouwbedrijven, via coöperaties van het eerste niveau. De landbouwbedrijven zouden namelijk via de coöperaties van het eerste niveau richtlijnen aan Conserve Italia verstrekken en beslissen over het beheer en het optreden van Conserve Italia, waarbij het enige en uiteindelijke doel erin bestaat een mutualistisch doel na te streven.
43.      Die argumenten, die door rekwirantes in eerste aanleg naar voren zijn gebracht, kunnen als volgt worden samengevat:
–        De landbouwondernemingen zijn autonome entiteiten die niet verticaal geïntegreerd zijn in Conserve Italia en alleen gebruikmaken van Conserve Italia om actief te zijn op de markt voor groenteconserven.(40)
–        Conserve Italia is weliswaar de entiteit die de mededingingsregeling materieel ten uitvoer heeft gelegd, maar niet degene die ervan heeft geprofiteerd.(41)
–        De structuur van Conserve Italia is uiterst gedecentraliseerd, wat haar onderscheidt van de structuur van een groep van ondernemingen, omdat: i) beslissingen over de soorten en hoeveelheden producten en over de strategieën autonoom door de landbouwbedrijven worden genomen(42); ii) de wettelijke verplichtingen die de landbouwbedrijven krachtens de voorschriften van Conserve Italia hebben, de gedecentraliseerde relatie tussen Conserve Italia en de landbouwbedrijven waarborgen(43); iii) de ingebrachte goederen eigendom blijven van de landbouwbedrijven totdat zij op de markt aan derden worden verkocht en deze bedrijven ook na de levering van de landbouwproducten het risico blijven dragen van eventueel verlies of bederf van de grondstoffen(44), en iv) de prijs van de ingebrachte goederen wordt vastgesteld na de verkoop van de groenteconserven op de markt.(45)
–        Conserve Italia voldoet aan de voorwaarden van de rechtspraak van de Unie om als „ondernemersvereniging” te worden aangemerkt, aangezien zij uitsluitend in het belang van de landbouwbedrijven handelt (en dus niet de enige onderneming is die op de markt actief is), en haar bestuursorganen voor het merendeel bestaan uit vertegenwoordigers van de coöperaties van het eerste niveau, die de meerderheid van de stemmen in de algemene vergadering hebben en de meerderheid van de leden van de raad van bestuur kiezen.(46)
–        Conserve Italia heeft een structuur die vergelijkbaar is met die van landbouworganisaties waarvoor een specifieke Europese regeling geldt(47), die producentenorganisaties tot taak geeft de productie te plannen en aan te passen aan de vraag, met name wat betreft hoeveelheid en kwaliteit, de concentratie van het aanbod en de afzet van de productie van de leden te bevorderen, de productiekosten te verlagen en de producentenprijzen te reguleren. Om als landbouwcoöperatie in aanmerking te komen voor de status van „producentenorganisatie” op grond van de Uniewetgeving, moet echter zijn voldaan aan de volgende voorwaarden: i) de aangesloten producenten hebben op democratische wijze zeggenschap over hun organisatie en haar beslissingen; ii) de landbouwcoöperatie brengt het grootste deel van de door de aangesloten producenten aangeleverde producten op de markt, en iii) de opbrengst van de verkoop van de producten wordt op transparante wijze aan de aangesloten producenten terugbetaald. Volgens rekwirantes is aan al deze voorwaarden voldaan voor Conserve Italia als dochteronderneming van de producentenorganisatie „Apo Conerpo”.(48)
44.      In dit verband heeft het Gerecht in de punten 37 tot en met 45 van het bestreden arrest de verschillende argumenten met betrekking tot de bijzondere kenmerken van Conserve Italia inhoudelijk onderzocht en is het tot de slotsom gekomen dat deze in wezen niet relevant waren, om de volgende redenen:
–        De uitoefening van een economische activiteit door een coöperatieve vennootschap kan in beginsel niet worden onttrokken aan de toepassing van de mededingingsregels van de Unie, en de voorwaarden voor de toepasselijkheid van deze regels op de coöperatieve sector verschillen niet van die voor andere vormen van organisatie van economische activiteiten, aangezien een volgens coöperatieve beginselen georganiseerde economische entiteit, ongeacht haar mutualistische karakter, zeer wel als een onderneming kan worden aangemerkt (punten 37 en 38 van het bestreden arrest).  (49)
–        Het feit dat, gezien het mutualistische karakter van haar activiteiten, Conserve Italia geen voordeel zou hebben gehad bij de door haar begane inbreuk, maar dat deze, indien bewezen, alleen ten goede zou zijn gekomen aan de betrokken landbouwbedrijven, was niet van invloed op het feit dat Conserve Italia een economische activiteit heeft uitgeoefend op de door de inbreuk getroffen markt en dat zij deze inbreuk heeft begaan (punt 39 van het bestreden arrest).
–        Het feit dat Conserve Italia haar activiteiten uitsluitend ten behoeve van haar leden uitoefent, voor zover dat juist is, is niet relevant, aangezien de kwalificatie als onderneming op grond van de uitoefening van een economische activiteit niet afhankelijk is van het nastreven van een winstdoelstelling (punt 40 van het bestreden arrest).(50)
–        De bewering dat Conserve Italia geen beslissingsautonomie zou hebben en slechts een coördinerende structuur zou zijn waarmee de landbouwbedrijven via hun coöperatieve vennoten hun eigen, autonoom vastgestelde commerciële strategie uitvoeren, wordt in wezen tegengesproken door andere beweringen van rekwirantes in hun stukken (punt 41 van het bestreden arrest).(51)
–        De beweringen dat de beslissingen over de strategie op de markt voor groenteconserven zelfstandig door de landbouwbedrijven zouden worden genomen en niet door Conserve Italia, en dat de regels van Conserve Italia een gedecentraliseerde relatie tussen de landbouwbedrijven en Conserve Italia zouden garanderen, worden niet bevestigd door feitelijke gegevens met betrekking tot de organisatie en de activiteiten van deze onderneming (punten 42‑44 van het bestreden arrest).(52)
–        Ten slotte kunnen de beweringen dat, ten eerste, naar Italiaans recht, de aan Conserve Italia geleverde verse groenten eigendom blijven van de landbouwondernemingen totdat ze worden verwerkt en de groenteconserven totdat ze aan derden op de markt worden verkocht, en, ten tweede, Conserve Italia de verkoopprijzen van groenteconserven in het belang van de landbouwbedrijven en met hun medewerking zou vaststellen, gesteld al dat deze beweringen juist zijn, niet afdoen aan de vaststelling dat Conserve Italia een economische activiteit uitoefent op de markt voor groenteconserven (punt 45 van het bestreden arrest).
45.      Gelet op deze analyse van het Gerecht in de punten 37 tot en met 45 van het bestreden arrest, acht ik het noodzakelijk de volgende opmerkingen te maken.
46.      Allereerst wil ik erop wijzen dat de omstandigheid dat het Gerecht, dat als enige bevoegd is om de feiten te beoordelen, een andere uitlegging hanteert dan die welke door rekwirantes wordt verdedigd, op zich geen gebrek aan motivering kan vormen.(53) Deze vaststelling is met name relevant in het licht van het door rekwirantes aangevoerde argument dat Conserve Italia geen beslissingsautonomie zou hebben.(54) Bovendien is de beoordeling van de feiten, behoudens een eventuele verdraaiing van de feiten of het bewijsmateriaal(55), geen rechtsvraag die als zodanig vatbaar is voor toetsing door het Hof.(56)
47.      Vervolgens lijkt mij ook uit de analyse van het Gerecht te blijken dat het uitdrukkelijk alle door rekwirantes aangevoerde argumenten heeft onderzocht, zij het in een andere volgorde dan in het verzoekschrift, met uitzondering van het argument dat Conserve Italia een structuur zou hebben die vergelijkbaar is met die van de landbouworganisaties waarin de regelgeving van de Unie voorziet. Deze keuze lijkt mij volkomen gerechtvaardigd.
48.      Om te beginnen moet namelijk in het licht van de geschriften in eerste aanleg worden opgemerkt dat deze argumentatie bedoeld was om aan te tonen dat Conserve Italia moest worden beschouwd als een coöperatieve vennootschap en, a fortiori, als een „ondernemersvereniging”(57) Uit de memorie in repliek blijkt namelijk dat rekwirantes het opportuun achtten te verwijzen naar de regelgeving van de Unie inzake producentenorganisaties om „het begrip van de regels voor de werking van coöperatieve vennootschappen zoals Conserve Italia te vergemakkelijken” en te benadrukken dat „de specifieke kenmerken van de werking van onderlinge maatschappijen [...] die worden opgelegd door de op coöperatieve vennootschappen toepasselijke regels van burgerlijk en fiscaal recht op nationaal niveau” ook „op Europees niveau worden erkend in [verordening nr. 1435/2003], die de Europese coöperatieve vennootschappen regelt”.(58) Het Gerecht heeft er in punt 35 van het bestreden arrest niet alleen aan herinnerd dat de Commissie in het litigieuze besluit heeft erkend dat Conserve Italia ook als een „ondernemersvereniging” kon worden aangemerkt, maar ook, in punt 45 van dat arrest, dat de nationale rechtsregels niet eraan kunnen afdoen dat Conserve Italia een economische activiteit uitoefent op de markt voor groenteconserven. Deze analyse geldt naar analogie ook voor de regels van het Unierecht, zodat het antwoord op dit argument in het genoemde arrest is gegeven, zij het impliciet.
49.      Voorts merk ik ten overvloede op dat rekwirantes niet hebben aangegeven op welke wijze de uit deze Unieregeling voortvloeiende verplichtingen van invloed hadden kunnen zijn op de regels inzake het opleggen van een geldboete op het gebied van het mededingingsrecht en, a fortiori, op de toepassing van artikel 23, lid 2, van verordening nr. 1/2003. Evenmin wijzen zij op enige tegenstrijdigheid binnen het Unierecht, met name tussen de vereisten van het mededingingsrecht en die van de regelgeving betreffende de gemeenschappelijke ordening van de markten voor landbouwproducten, zowel op nationaal als op Europees niveau(59). Zij beperken zich er namelijk toe vast te stellen dat Conserve Italia bijdraagt tot de verwezenlijking van de doelstellingen van de producentenorganisatie „Apo Conerpo” en bijgevolg een „dochteronderneming” daarvan is, die voldoet aan de voorwaarden van de Uniewetgeving, zonder echter uit te leggen waarom dit haar kwalificatie als „onderneming” zou uitsluiten. In dit verband merk ik voor alle duidelijkheid op dat, zelfs indien wordt aangenomen dat Conserve Italia een structuur heeft die gelijkwaardig is aan die van een „organisatie van landbouwproducenten” in de zin van verordening nr. 1308/2013, geen van de in die verordening vastgestelde bepalingen het mogelijk maakt om, met het oog op de oplegging van een sanctie, het gedrag van een „gemeenschappelijke organisatie” uitsluitend aan haar leden toe te rekenen.
50.      Onder deze omstandigheden kan het Gerecht volgens mij niet worden verweten niet te hebben gereageerd op de argumenten met betrekking tot de specifieke kenmerken van Conserve Italia, aangezien de motivering die het Gerecht in de punten 37 tot en met 45 van het bestreden arrest heeft gegeven, in dit opzicht voldoende is om de rekwirantes in staat te stellen te begrijpen waarom hun argumenten als niet ter zake dienend zijn afgewezen en om het Hof voldoende elementen te verschaffen voor zijn toetsing in het kader van de onderhavige hogere voorziening.
51.      Overigens wordt aan deze slotsom niet afgedaan door de argumenten van rekwirantes die in wezen neerkomen op een kritiek op een vermeende „formalistische” toepassing van de betrokken bepalingen door het Gerecht, die volgens hen geen rekening houdt met de kenmerken van Conserve Italia. Deze argumentatie is namelijk niet bedoeld om de toereikendheid van de motivering van het Gerecht te betwisten, maar wel de gegrondheid ervan, een analyse die onder het tweede onderdeel van het eerste middel valt.(60) Meer bepaald betreft de vraag of het Gerecht artikel 23, lid 2, van verordening nr. 1/2003 op een te „formalistische” wijze heeft toegepast, de toepassing zelf van de rechtsregel en niet de omvang van de motivering.
52.      Bijgevolg geef ik in overweging om het eerste onderdeel van het eerste middel ongegrond te verklaren.
b)      Tweede onderdeel van het eerste middel: onjuiste toepassing van artikel 23, lid 2, van verordening nr. 1/2003
1)      Argumenten van partijen
53.      Ter ondersteuning van het tweede onderdeel van het eerste middel voeren rekwirantes aan dat het Gerecht in de punten 47 tot en met 51 van het bestreden arrest blijk heeft gegeven van een onjuiste rechtsopvatting door een „rigide en formalistische lezing” van de bepalingen inzake de berekening van geldboeten, in strijd met artikel 23, lid 2, derde alinea, van verordening nr. 1/2003. In dit verband voeren zij aan dat in de rechtspraak van het Hof weliswaar wordt erkend dat eenzelfde entiteit tegelijkertijd als „onderneming” en als „ondernemersvereniging” kan worden aangemerkt, het Gerecht de toepassing van deze bepaling a priori heeft uitgesloten, terwijl aan de voorwaarden voor de toepassing ervan is voldaan. De betrokken inbreuk had namelijk betrekking op de activiteit van de ongeveer 350 landbouwbedrijven die „lid” zijn van Conserve Italia, in haar hoedanigheid van „ondernemersvereniging”, en voorts waren deze landbouwbedrijven actief op de markt waarop de inbreuk betrekking had (namelijk de markt voor groenteconserven). Bijgevolg had, volgens een „functionele” toepassing van artikel 23, lid 2, derde alinea, van deze verordening, het wettelijke maximumbedrag van de geldboete niet mogen worden bepaald op basis van de totale omzet van rekwirantes(61), maar op basis van de omzet van Conserve Italia met betrekking tot de producten waarop de mededingingsregeling betrekking had tijdens het laatste jaar van deelname aan de inbreuk.(62) De inaanmerkingneming van de omzet van Conserve Italia in plaats van die van de landbouwbedrijven, zoals vereist door de bewoordingen van artikel 23, lid 2, derde alinea, van die verordening, vloeit voort uit de noodzaak om rekening te houden met de bijzondere kenmerken van de coöperatieve wereld, zonder afbreuk te doen aan de doelstellingen van het mededingingsrecht, en met name de oplegging van een geldboete die evenredig is aan de ernst van de inbreuk en aan de economische macht van de betrokken marktdeelnemers.(63) Deze benadering is des te meer gerechtvaardigd omdat alleen de 350 landbouwbedrijven die de betrokken producten hebben geleverd, hebben geprofiteerd van de toepassing van hogere prijzen als gevolg van de uitvoering van de mededingingsregeling en de opgelegde geldboete zouden moeten betalen.
54.      De Commissie betoogt dat de argumentatie van rekwirantes niet‑ontvankelijk en in ieder geval ongegrond is.
2)      Beoordeling
55.      Om te beginnen breng ik in herinnering dat het Gerecht heeft geoordeeld dat het maximumbedrag van de geldboete terecht was vastgesteld op grond van artikel 23, lid 2, tweede alinea, van verordening nr. 1/2003, aangezien vaststaat dat Conserve Italia aan de mededingingsregeling heeft deelgenomen als „onderneming” (punt 46 van het bestreden arrest), en voorts dat het maximumbedrag van de geldboete „in elk geval” niet geldig op grond van artikel 23, lid 2, derde alinea, van die verordening had kunnen worden berekend, aangezien niet aan de voorwaarden van die bepaling was voldaan. Meer bepaald heeft het Gerecht verklaard dat de inbreuk betrekking had op de markt voor groenteconserven, waarop alleen Conserve Italia actief was, en niet op de upstreammarkt voor de verkoop van verse groenten die door Conserve Italia worden gebruikt voor de productie van groenteconserven, waarop de landbouwbedrijven actief zijn die lid zijn van de 34 coöperaties die op hun beurt lid zijn van Conserve Italia (punten 49 en 50 van het bestreden arrest). Bovendien heeft het Gerecht de toepassing van deze bepaling uitgesloten op grond dat de toepassing ervan in casu in strijd zou zijn met de ratio legis ervan, die erop gericht is de afschrikkende werking van de opgelegde geldboeten te versterken en niet te verminderen. Het Gerecht was dan ook van oordeel dat, aangezien Conserve Italia een andere economische activiteit uitoefent dan haar leden en over een eigen omzet beschikt die haar omvang en economische macht adequaat weerspiegelt, het niet noodzakelijk noch opportuun was om de gecumuleerde omzet van haar leden in aanmerking te nemen om een afschrikkende geldboete vast te stellen (punt 51 van het bestreden arrest).
56.      Deze beoordeling lijkt mij gegrond, zodat het Gerecht niet kan worden verweten dat het een rechtsregel heeft geschonden door het verzoek van rekwirantes om een zogenoemde „functionele” toepassing van artikel 23, lid 2, derde alinea, van verordening nr. 1/2003 af te wijzen.
57.      Het Gerecht heeft immers, met zijn vaststelling dat het wettelijke maximumbedrag van de geldboete moest worden vastgesteld op basis van de entiteit die actief was op de markt waarop de inbreuk in kwestie betrekking had en die daadwerkelijk haar eigen omzet heeft gegenereerd, te weten Conserve Italia, enkel de algemene regel toegepast dat het wettelijke maximumbedrag van de geldboete niet meer dan 10 % van de totale omzet mag bedragen „[v]oor elke bij de inbreuk betrokken onderneming en ondernemersvereniging”(64).
58.      Een dergelijke slotsom kan niet op losse schroeven worden gezet door de verschillende argumenten die door rekwirantes naar voren zijn gebracht.
59.      In de eerste plaats stel ik vast dat dit tweede onderdeel van het eerste middel hoofdzakelijk tot doel heeft de beoordeling van de feiten door het Gerecht ter discussie te stellen, wat in het stadium van de hogere voorziening niet‑ontvankelijk is. Om te beginnen is de door rekwirantes aangevoerde grief immers impliciet gebaseerd op de bewering dat er sprake is van een onjuiste beoordeling van de feiten, doordat het Gerecht zou hebben nagelaten te erkennen dat de inbreuk betrekking had op de activiteiten van de 350 landbouwbedrijven die bij Conserve Italia zijn aangesloten. Onder verwijzing naar overwegingen 8 en 656 van het litigieuze besluit heeft het Gerecht zich uitdrukkelijk (en definitief) uitgesproken over deze kwestie en herhaald dat vaststond dat de door de inbreuk getroffen markt die van groenteconserven was, die uitsluitend door Conserve Italia werd geëxploiteerd, en niet de upstreammarkt, namelijk die van verse groenten, waarop de 350 landbouwbedrijven actief waren.(65) Een dergelijke beoordeling kan in dit stadium niet worden weerlegd, aangezien er geen sprake is van een kennelijke beoordelingsfout. Voorts merk ik op dat rekwirantes, in tegenstelling tot hun oorspronkelijke standpunt in eerste aanleg(66), niet langer betwisten dat Conserve Italia als „onderneming” kan worden aangemerkt, aangezien zij een economische activiteit uitoefent en de wettelijke voorwaarden voor de toepasselijkheid van artikel 23, lid 2, tweede alinea, van verordening nr. 1/2003 dus formeel vervuld zijn. Zij betogen echter dat het Gerecht had moeten afwijken van een volgens hen „rigide en formalistische” lezing van deze verordening, met name vanwege de bijzondere kenmerken van de werking van Conserve Italia. Daarmee, onder het mom van een vermeende schending van een rechtsregel, verzoeken rekwirantes in werkelijkheid het Hof om een heroverweging van de feitelijke elementen met betrekking tot de werking van Conserve Italia en haar rol in de inbreuk, hetgeen, bij gebrek aan een onjuiste voorstelling van die elementen (die door rekwirantes overigens niet wordt onderbouwd(67)), in dit stadium van de procedure niet kan worden uitgevoerd. Om deze redenen ben ik van mening dat dit onderdeel niet‑ontvankelijk moet worden verklaard.
60.      In de tweede plaats moet, voor zover het Hof het nodig acht om dit tweede onderdeel van het eerste middel inhoudelijk te onderzoeken, worden opgemerkt dat de beweringen van rekwirantes hoe dan ook ongegrond zijn.
61.      Ten eerste heeft het Gerecht, zoals reeds is aangegeven in het kader van de beoordeling van het eerste onderdeel, in de punten 29 tot en met 45 van het bestreden arrest, uitvoerig uiteengezet waarom Conserve Italia moest worden beschouwd als een „onderneming” met een eigen commercieel beleid en niet als een louter instrument voor de uitvoering van de commerciële strategie van de landbouwbedrijven, en voorts als een onderneming die autonoom opereerde op de markt waarop de inbreuk betrekking had. Op basis van deze feitelijke elementen lijkt het mij dan ook volkomen logisch en coherent, zonder dat er sprake is van „overdreven formalisme”, dat het Gerecht heeft geoordeeld dat de Commissie het wettelijke maximum van de boete terecht heeft vastgesteld op grond van artikel 23, lid 2, tweede alinea, van verordening nr. 1/2003, welke bepaling van toepassing is op „ondernemingen”.
62.      Ten tweede ben ik tevens van mening dat het Gerecht terecht heeft geoordeeld dat artikel 23, lid 2, derde alinea, van deze verordening in casu niet van toepassing was. Los van het feit dat het Gerecht heeft uiteengezet waarom in casu niet aan de voorwaarden van deze bepaling was voldaan, en dat dit een beoordeling van de feiten is waarover het Hof zich niet kan uitspreken (zie punten 55‑59 van deze conclusie), moet worden opgemerkt dat, zelfs indien deze bepaling van toepassing zou zijn, de door rekwirantes voorgestelde uitlegging ervan duidelijk niet overeenkomt met de bewoordingen ervan.(68)
63.      Ik breng in herinnering dat rekwirantes hebben aangevoerd dat het wettelijke maximumbedrag van de geldboete had moeten worden berekend op basis van „de omzet van Conserve Italia met betrekking tot de producten waarop de mededingingsregeling betrekking had tijdens het laatste jaar van deelname aan de inbreuk”. Een dergelijke toepassing strookt echter niet met de bewoordingen van artikel 23, lid 2, derde alinea, van verordening nr. 1/2003. Om te beginnen schrijft deze bepaling voor dat rekening moet worden gehouden met de omzet van de „leden” van de ondernemersvereniging, en niet met die van de vereniging zelf, en zeker niet op pro rata basis. Voorts specificeert artikel 23, lid 2, derde alinea, van dezelfde verordening weliswaar niet het referentiejaar voor de omzet – wat vanuit het oogpunt van voorspelbaarheid en rechtszekerheid een lacune is –, maar moet worden benadrukt dat de tweede alinea van die bepaling uitdrukkelijk het boekjaar voorafgaand aan de vaststelling van het besluit als referentiejaar bepaalt. Omwille van de coherentie, en anders dan rekwirantes aanvoeren in het stadium van de hogere voorziening, zou er dan ook geen reden zijn om bij de toepassing van deze derde alinea van deze regel af te wijken.(69)
64.      Ten derde, en volledigheidshalve, lijkt het mij nuttig om na te gaan of de „functionele” toepassing van artikel 23, lid 2, derde alinea, van verordening nr. 1/2003 gerechtvaardigd had kunnen zijn om de andere redenen die rekwirantes in het kader van het tweede onderdeel van het eerste middel hebben aangevoerd.
65.      Om te beginnen moet, wat betreft de beweerde „noodzaak om rekening te houden met de specifieke kenmerken van de coöperatieve wereld, zonder de doelstellingen van het mededingingsrecht op te offeren”, worden vastgesteld dat het argument dat de inaanmerkingneming van de omzet van Conserve Italia met betrekking tot de betrokken producten, in plaats van die van de 350 landbouwbedrijven die bij deze producten betrokken zijn, in wezen billijker zou zijn ten opzichte van andere landbouwbedrijven die, in plaats van zich te verenigen in de vorm van een coöperatie, de producten zelf verwerken en op de markt brengen, geen hout snijdt. Uit het aan het Hof voorgelegde dossier blijkt namelijk niet dat dergelijke landbouwbedrijven daadwerkelijk aan de mededingingsregeling hebben deelgenomen. Bovendien laat dit argument het onbetwiste feit onverlet dat Conserve Italia zelf de groenten in blik op de markt heeft verkocht en de inbreuk heeft gepleegd, en dat haar omzet derhalve een getrouw beeld geeft van haar activiteiten op de markt voor groenten in blik, waar de inbreuk is gepleegd, alsook van haar omvang en economische macht.
66.      Voorts betogen rekwirantes in wezen dat alleen de 350 landbouwbedrijven zouden hebben geprofiteerd van de toepassing van hogere prijzen als gevolg van de uitvoering van de mededingingsregeling in kwestie en dat zij derhalve de opgelegde boete zouden moeten betalen. Afgezien van het feit dat deze bewering in het litigieuze besluit(70) door de Commissie krachtig lijkt te zijn weerlegd, moet worden opgemerkt dat artikel 23, lid 2, van verordening nr. 1/2003 niet tot doel heeft de persoon te identificeren die de geldboete verschuldigd is, maar het wettelijke maximum van die geldboete vast te stellen, teneinde te waarborgen dat deze in verhouding staat tot de economische macht van de betrokken marktdeelnemers. In ieder geval kan de identificatie van de begunstigden van concurrentieverstorend gedrag binnen een groep van entiteiten, of het nu gaat om een „groep” of een „ondernemersvereniging”, geen relevant element vormen voor het opleggen van een geldboete, aangezien de aansprakelijkheid van de groep vaststaat. Evenzo vallen de overwegingen met betrekking tot het vermogen om een geldboete te betalen veeleer onder de regels inzake de draagkracht, die met name zijn vastgelegd in punt 35 van de richtsnoeren voor de berekening van geldboeten en die in deze zaak hebben geleid tot een extra vermindering van de geldboete met 49,83 %.(71)
67.      Bijgevolg geef ik in overweging om het tweede onderdeel van het eerste middel niet‑ontvankelijk en in ieder geval ongegrond te verklaren.
C.      Tweede middel
1.      Argumenten van partijen
68.      Met hun tweede middel, dat ook betrekking heeft op de punten 48 tot en met 51 van het bestreden arrest en gedeeltelijk samenvalt met het tweede onderdeel van het eerste middel, voeren rekwirantes schending en onjuiste toepassing aan van artikel 23, lid 2, van verordening nr. 1/2003, gelezen in samenhang met artikel 49 van het Handvest. Volgens hen heeft het Gerecht de rechtspraak van het Hof met betrekking tot deze bepaling(72) onjuist uitgelegd, met name door in punt 48 van zijn arrest te bevestigen dat het beroep op de derde alinea van artikel 23, lid 2, uitzonderlijk is en alleen mogelijk is om de afschrikkende werking van de geldboete te behouden. Zij betogen dat een dergelijke restrictieve uitlegging in strijd zou zijn met de eisen van wettigheid en evenredigheid, die op grond van artikel 49 van het Handvest op geldboeten van toepassing zijn. Die rechtspraak wekt volgens hen namelijk de indruk dat het doel van artikel 23, lid 2, niet enkel bestaat in louter repressieve doeleinden, zodat de werkingssfeer van deze bepaling niet beperkt mag blijven tot gevallen waarin bij de bepaling van de geldboete een hoger maximum moet worden vastgesteld.
69.      De Commissie is van mening dat ook dit middel ongegrond moet worden verklaard.
2.      Beoordeling
70.      Om te beginnen herinner ik eraan dat het Gerecht, zoals blijkt uit punt 55 van deze conclusie, de toepassing van artikel 23, lid 2, derde alinea, van verordening nr. 1/2003 in wezen heeft afgewezen op grond dat niet aan de feitelijke voorwaarden van deze bepaling was voldaan. Bijgevolg kan geen andere conclusie worden getrokken zonder een nieuwe beoordeling van de feiten van de zaak, hetgeen in het stadium van de hogere voorziening niet mogelijk is.
71.      Ik zal daarom enkel ten overvloede de hiernavolgende analyse van het tweede middel geven.
72.      In dit verband wijs ik erop dat het Gerecht in punt 48 van het bestreden arrest heeft geoordeeld dat artikel 23, lid 2, derde alinea, van verordening nr. 1/2003 in wezen een codificatie vormt van vaste rechtspraak van het Hof en het Gerecht volgens welke in bepaalde specifieke gevallen de omzet van de bij een vereniging aangesloten ondernemingen in aanmerking kan worden genomen wanneer de omzet van de vereniging geen uitsluitsel geeft over haar omvang of economische macht, teneinde te voorkomen dat de afschrikkende werking van geldboeten die worden opgelegd wegens inbreuken op de mededingingsregels van de Unie, wordt ondermijnd.
73.      Zoals ik in de punten 24 en 25 van deze conclusie heb aangegeven, zijn deze beweringen gegrond en kunnen zij naar mijn mening niet worden weerlegd door de verschillende argumenten die door rekwirantes naar voren zijn gebracht.
74.      Om te beginnen vloeit het argument van rekwirantes dat uit punt 97 van het arrest Coop de France bétail et viande volgt dat de omzet van de leden van een vereniging niet alleen in aanmerking kan worden genomen om een afschrikkend effect te sorteren, maar ook voor andere doeleinden, zoals het feit dat de leden aan de inbreuk hebben deelgenomen, dat deze hun activiteit betreft en dat zij rechtstreeks ten gunste van de leden wordt gepleegd, namelijk duidelijk voort uit een lacunaire en selectieve lezing van dat arrest, aangezien bij die lezing buiten beschouwing wordt gelaten dat het Hof in punt 96 van dat arrest uitdrukkelijk heeft geoordeeld dat de Commissie de omzet van de leden van een vereniging in aanmerking kan nemen, wanneer de eigen omzet van die vereniging niet in verhouding staat tot haar omvang of economische macht, en wel juist „teneinde een sanctie met preventieve werking vast te stellen”. Bovendien moet worden benadrukt dat het centrale karakter van het afschrikkende effect in het besluit om rekening te houden met de omzet van de leden opnieuw is bevestigd in punt 123 van het arrest Lietuvos notarų rūmai.
75.      Voorts moet de grief inzake schending van artikel 49 van het Handvest, met betrekking tot de evenredigheid van de opgelegde sanctie, worden afgewezen, aangezien de geldboete is berekend op basis van de werkelijke omzet die Conserve Italia op de markt waarop de inbreuk betrekking had, had gegenereerd. In tegenstelling tot wat rekwirantes aanvoeren, zou de inaanmerkingneming van de omzet die Conserve Italia dankzij de door elk landbouwbedrijf geleverde producten heeft gerealiseerd, niet alleen op geen enkele rechtsgrondslag berusten, maar ook geen adequaat beeld geven, zoals de wetgever van de Unie dit voor ogen had, van de omvang en de economische macht van de entiteit die verantwoordelijk is voor de inbreuk, namelijk Conserve Italia.
76.      Derhalve geef ik in overweging om het tweede middel niet‑ontvankelijk of in ieder geval ongegrond te verklaren, en om bijgevolg de hogere voorziening in haar geheel af te wijzen.
VII. Kosten
77.      Volgens artikel 184, lid 2, van het Reglement voor de procesvoering van het Hof beslist het Hof ten aanzien van de proceskosten wanneer de hogere voorziening ongegrond is. Volgens artikel 138, lid 1, van dit Reglement, dat krachtens artikel 184, lid 1, ervan van toepassing is op de procedure in hogere voorziening, wordt de in het ongelijk gestelde partij in de kosten verwezen, voor zover dit is gevorderd. Aangezien de middelen van rekwirantes naar mijn mening moeten worden afgewezen, geef ik in overweging hen te verwijzen in de kosten.
VIII. Conclusie
78.      Gelet op het voorgaande geef ik het Hof in overweging:
–        de hogere voorziening af te wijzen;
–        Conserve Italia – Consorzio Italiano fra cooperative agricole Soc. coop. agr. en Conserves France SA te verwijzen in hun eigen kosten en in die van de Europese Commissie.
1      Oorspronkelijke taal: Frans.
2      Overeenkomst betreffende de Europese Economische Ruimte van 2 mei 1992 (PB 1994, L 1, blz. 3; hierna: „EER-Overeenkomst”)
3      PB 2022, C 412, blz. 6. De geconsolideerde versie van het besluit van de Commissie (alleen beschikbaar in de Italiaanse taalversie) kan worden geraadpleegd op het volgende adres: https://ec.europa.eu/competition/antitrust/cases1/202244/AT_40127_8594806_3044_5.pdf.
4      Verordening van de Raad van 16 december 2002 betreffende de uitvoering van de mededingingsregels van de artikelen [101 en 102 VWEU] (PB 2003, L 1, blz. 1).
5      PB 2006, C 210, blz. 2.
6      Meer bepaald bestonden deze twee overeenkomsten in het vaststellen van verkoopprijzen, de coördinatie van het beleid en de structuur van de verkoopprijzen, de toewijzing van volumequota en marktaandelen, de toewijzing van klanten en markten, de coördinatie van tenders en prijsoffertes voor detailhandelaren en/of de cateringindustrie, de coördinatie van andere verkoopvoorwaarden en kortingen, met inbegrip van de marketingstrategie en het aanbiedingenbeleid, alsmede de mededeling en uitwisseling van commercieel gevoelige informatie (zie punt 8 van het bestreden arrest).
7      Zie, wat betreft de vaststelling van het bedrag van de geldboete, de punten 577‑683 van het litigieuze besluit, waarnaar het Gerecht verwijst in de punten 17‑23 van het bestreden arrest. Deze geldboete is als volgt vastgesteld: de Commissie heeft om te beginnen vastgesteld dat de waarde van de verkoop van de groenten in blik waarop de in het vorige punt bedoelde inbreuk betrekking had, ongeveer 40 miljoen EUR bedroeg. Vervolgens heeft zij op dit bedrag een percentage van 18 % toegepast om rekening te houden met de ernst van deze inbreuk, en heeft zij op basis van het aldus verkregen bedrag verschillende aanpassingen doorgevoerd in verband met de duur ervan en de afschrikkende werking, wat heeft geleid tot een „basisbedrag” van de boete van ongeveer 102 miljoen EUR. Dit laatste bedrag werd vervolgens verlaagd tot 81 miljoen EUR op grond van bepaalde verzachtende omstandigheden. Na evenwel te hebben geconstateerd dat dit bedrag, zelfs na verlaging, het wettelijke maximum van de boete, vastgesteld op 10 % van de laatste geconsolideerde totale omzet van de betrokken entiteit (namelijk ongeveer 797 miljoen EUR), overeenkomstig artikel 23, lid 2, tweede alinea, van verordening nr. 1/2003 (namelijk ongeveer 80 miljoen EUR) overschreed, heeft de Commissie het bedrag nogmaals verlaagd, tot dit maximum. Ten slotte heeft de Commissie op het aldus verkregen bedrag nog twee aanzienlijke verminderingen toegepast (een van 50 % en een van 49,83 %), om respectievelijk rekening te houden met de bijdrage van Conserve Italia in het kader van haar verzoek om clementie en met de vaststelling dat de boete zonder vermindering „de levensvatbaarheid van de betrokken onderneming onherroepelijk in gevaar zou brengen” (overeenkomstig punt 35 van de richtsnoeren voor de berekening van geldboeten).
8      In het kader van het eerste middel hebben rekwirantes de Commissie verweten dat zij het maximumbedrag van de geldboete heeft vastgesteld op basis van de totale geconsolideerde omzet van de groep Conserve Italia in het boekjaar voorafgaand aan de datum van het litigieuze besluit (te weten een bedrag van ongeveer 800 miljoen EUR), overeenkomstig artikel 23, lid 2, tweede alinea, van verordening nr. 1/2003, terwijl zij overeenkomstig artikel 23, lid 2, derde alinea, van die verordening uitsluitend rekening had mogen houden met de omzet die Conserve Italia in dezelfde periode had behaald met betrekking tot de landbouwbedrijven die de in het litigieuze besluit bedoelde landbouwproducten hadden geleverd (te weten een bedrag van ongeveer 57 miljoen EUR). In dit verband zou de Commissie in het litigieuze besluit Conserve Italia ten onrechte als „onderneming” en niet als „ondernemersvereniging” hebben aangemerkt en bijgevolg ten onrechte hebben geweigerd de voor ondernemersverenigingen geldende bepalingen inzake de vaststelling van het maximumbedrag van de geldboete toe te passen.
9      In het kader van het tweede middel, dat uit vier onderdelen bestond, hebben rekwirantes op grond van deze bepalingen betwist dat het basisbedrag van de boete is vastgesteld met betrekking tot, ten eerste, de in aanmerking genomen waarde van de verkopen, ten tweede, de inaanmerkingneming van de ernst van de inbreuk, ten derde, de inaanmerkingneming van de duur ervan en, ten vierde, de toepassing van een extra bedrag ter afschrikking.
10      Zie in die zin arrest van 3 september 2024, Illumina en Grail/Commissie (C‑611/22 P en C‑625/22 P, EU:C:2024:677, punt 116 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
11      Cursivering van mij.
12      Zie arrest van 19 februari 2002, Wouters e.a. (C‑309/99, EU:C:2002:98, punten 59-62), alsmede conclusie van advocaat‑generaal Léger in de zaak Wouters e.a. (C‑309/99, EU:C:2001:390, punt 61).
13      Verordening van de Raad van 6 februari 1962, Eerste verordening over de toepassing van de artikelen 85 en 86 van het Verdrag (PB 1962, 13, blz. 204). Deze verordening beperkte zich ertoe in artikel 15, lid 2, ervan te bepalen dat de Commissie „aan [inbreukmakende] ondernemingen of ondernemersverenigingen geldboeten [kan] opleggen van ten minste duizend en ten hoogste één miljoen rekeneenheden, of tot een bedrag van ten hoogste tien procent van de omzet van elk der betrokken ondernemingen in het voorafgaande boekjaar, indien bedoeld bedrag hoger is dan één miljoen rekeneenheden” (cursivering van mij).
14      Zie in die zin arresten van 23 februari 1994, CB en Europay/Commissie (T‑39/92 en T‑40/92, EU:T:1994:20, punten 136 en 137); 21 februari 1995, SPO e.a./Commissie (T‑29/92, EU:T:1995:34, punt 385), en 14 mei 1998, Finnboard/Commissie (T‑338/94, EU:T:1998:99, punten 270 en 282), bevestigd in hogere voorziening bij arrest van 16 november 2000, Finnboard/Commissie (C‑298/98 P, EU:C:2000:634; hierna: „arrest Finnboard”).
15      Zie arrest Finnboard (punt 66) (cursivering van mij). Zie ook beschikking van de president van het Hof van 23 maart 2001, FEG/Commissie [C‑7/01 P(R), EU:C:2001:183, punt 11].
16      Voorstel van de Commissie voor een verordening van de Raad betreffende de uitvoering van de mededingingsregels van de artikelen 81 en 82 van het Verdrag en tot wijziging van verordening (EEG) nr. 1017/68, verordening (EEG) nr. 2988/74, verordening (EEG) nr. 4056/86 en verordening (EEG) nr. 3975/87 [COM(2000) 582 definitief] (PB 2000, C 365 E, blz. 284).
17      Zie verslag van het Europees Parlement van 21 juni 2001 over het voorstel voor een verordening van de Raad betreffende de uitvoering van de mededingingsregels zoals vastgesteld in de artikelen 81 en 82 van het Verdrag, en tot wijziging van de verordeningen (EEG) nr. 1017/68, 2988/74, 4056/86 en 3975/87 – Commissie economische en monetaire zaken (A5‑0229/2001).
18      Zie in die zin arrest van 18 januari 2024, Lietuvos notarų rūmai e.a. (C‑128/21, EU:C:2024:49, punt 125; hierna: „arrest Lietuvos notarų rūmai”,), waarin het Hof heeft bevestigd dat deze rechtspraak in deze bepaling is „gecodificeerd”.
19      Arrest van 18 december 2008, Coop de France bétail et viande e.a./Commissie (C‑101/07 P en C‑110/07 P, EU:C:2008:741; hierna: „arrest Coop de France bétail et viande”).
20      Zie arresten Coop de France bétail et viande (punten 94 en 98), en Lietuvos notarų rūmai (punten 123‑125). Zie ook punt 11 van de beschikking van de president van het Hof van 23 maart 2001, FEG/Commissie, [C‑7/01 P(R), EU:C:2001:183], waarin het heet dat „[d]eze analyse berust op de gedachte dat de invloed die een ondernemersvereniging op de markt heeft kunnen uitoefenen, niet afhangt van haar eigen ‚omzet’, die niets zegt over haar omvang of haar economische macht, maar wel van de omzet van haar leden, die een aanwijzing van haar omvang en haar economische macht vormt”.
21      Zie arrest van 26 januari 2017, Laufen Austria/Commissie (C‑637/13 P, EU:C:2017:51, punt 47 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
22      Zie in die zin arrest van 7 juni 1983, Musique Diffusion française e.a./Commissie (100/80–103/80, EU:C:1983:158, punten 119‑121).
23      Zie arrest van 26 november 2013, Groupe Gascogne/Commissie (C‑58/12 P, EU:C:2013:770, punt 49 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
24      Zie punten 29‑32 van het bestreden arrest, waarin het Gerecht het eerste middel heeft verworpen, op grond dat de Commissie zich terecht op het standpunt had gesteld dat Conserve Italia een „onderneming” in de zin van artikel 23, lid 2, tweede alinea, van verordening nr. 1/2003 was, aangezien vaststaat dat zij een economische activiteit uitoefent die bestaat in het aanbieden van producten, met name op de markt voor groenteconserven.
25      Zie punt 28 van de hogere voorziening, waarin wordt gesteld dat „uitgaande van de juiste veronderstelling dat Conserve Italia als onderneming moet worden aangemerkt omdat zij een economische activiteit op de markt uitoefent, heeft het Gerecht overhaast geconcludeerd dat alle door rekwirantes aangevoerde argumenten om de specifieke kenmerken van deze onderneming aan te tonen, a priori moesten worden verworpen omdat zij eenvoudigweg niet relevant waren” (cursivering van mij).
26      Zie arrest van 25 maart 2021, Slovak Telekom/Commissie (C‑165/19 P, EU:C:2021:239, punten 98 en 99 en aldaar aangehaalde rechtspraak). Een partij kan bijgevolg een middel dat zij voor het Gerecht niet heeft aangevoerd, niet voor het eerst voor het Hof aanvoeren, aangezien zij anders bij het Hof, waarvan de bevoegdheid in hogere voorziening beperkt is, een geschil aanhangig zou mogen maken met een ruimere strekking dan het geschil waarvan het Gerecht kennis heeft genomen. Nieuwe middelen die niet aan het Gerecht zijn voorgelegd, moeten in het kader van een hogere voorziening dus niet‑ontvankelijk worden verklaard.
27      Het eerste middel van het verzoekschrift in eerste aanleg was namelijk getiteld: „Eerste middel, ontleend aan schending van artikel 101, lid 1, VWEU, artikel 23, lid 2, derde alinea, van verordening nr. 1/2003 en punt 33 van de richtsnoeren wegens vergissingen in feitelijk en juridisch opzicht doordat Conserve Italia als ‚onderneming’ in plaats van als ‚ondernemersvereniging’ wordt aangemerkt en wegens een onjuiste vaststelling van het wettelijke maximumbedrag van de geldboete” (cursivering van mij). Zie ook punt 81 van het verzoekschrift bij het Gerecht, waarin wordt gesteld dat „de Commissie zich in feitelijk en juridisch opzicht heeft vergist door Conserve Italia als onderneming aan te merken in plaats van als ondernemersvereniging voor de toepassing van artikel 101, lid 1, VWEU en artikel 53 van de EER‑overeenkomst”. Zie ook punt 173 van het verzoekschrift bij het Gerecht, waarin rekwirantes stellen dat „het standpunt dat Conserve Italia voor de toepassing van het mededingingsrecht en, meer bepaald, voor de berekening van het wettelijke maximumbedrag van de boete als een onderneming moet worden aangemerkt, niet kan worden onderschreven, aangezien zij volgens het nationale (burgerlijke en fiscale) recht en het Europese recht integendeel een samenwerkingsverband is van landbouwproducenten dat activiteiten uitoefent in het belang en uitsluitend ten behoeve van de leden, die het toezicht daarop moeten uitoefenen”.
28      Conserve Italia vertrekt vanuit de aanname dat „artikel 23, lid 2, van verordening nr. 1/2003 voorziet in twee verschillende berekeningsmethoden, naargelang de inbreuk op het mededingingsrecht is begaan door een onderneming (tweede alinea) of door ‚een ondernemersvereniging’ (derde alinea)” (zie in dit verband punt 86 van het verzoekschrift bij het Gerecht). Bij een dergelijke uitlegging van deze bepalingen wordt echter voorbijgegaan aan het feit dat de tweede alinea ook uitdrukkelijk verwijst naar „verenigingen van ondernemingen”.
29      Zie punt 58 van de repliek bij het Gerecht, waarin wordt gesteld dat „[g]ezien de tweedeling tussen ‚onderneming’ en ‚ondernemersvereniging’ van Conserve Italia, de Commissie ten onrechte voorrang heeft gegeven aan de eerste van beide kwalificaties en de tweede buiten beschouwing heeft gelaten”.
30      In punt 16 van hun repliek bij het Gerecht hebben rekwirantes namelijk aangevoerd dat „aangezien Conserve Italia (kennelijk onbetwistbaar) als een ‚ondernemersvereniging’ was aangemerkt, de Commissie had moeten bepalen of het geval beschreven in artikel 23, lid 2, tweede alinea, dan wel dat beschreven in artikel 23, lid 2, derde alinea, van verordening nr. 1/2003 het best overeenkwam met de werkingsmechanismen van een landbouwcoöperatie met een structuur als die van Conserve Italia” (cursivering van mij).
31      Volgens rekwirantes hadden deze bijzonderheden, die Conserve Italia onderscheiden van kapitaalvennootschappen of coöperatieve vennootschappen met één enkel product, het Gerecht ertoe moeten brengen de hoogte van de geldboete vast te stellen overeenkomstig artikel 23, lid 2, derde alinea, van verordening nr. 1/2003.
32      Zie naar analogie arrest van 25 november 2020, Commissie/GEA Group (C‑823/18 P, EU:C:2020:955, punt 65 en aldaar aangehaalde rechtspraak). Wat coöperatieve vennootschappen betreft, zou deze benadering zowel voortvloeien uit de rechtspraak van het Hof (zie naar analogie arrest van 8 september 2011, Paint Graphos e.a., C‑78/08–C‑80/08, EU:C:2011:550, punt 55) als uit de wetgeving van de Unie [zie verordening (EG) nr. 1435/2003 van de Raad van 22 juli 2003 betreffende het statuut voor een Europese Coöperatieve Vennootschap (SCE) (PB 2003, L 207, blz. 1), alsmede de mededeling van de Commissie aan de Raad, het Europees Parlement, het Europees Economisch en Sociaal Comité en het Comité van de Regio’s over de bevordering van coöperatieve vennootschappen in Europa, COM(2004) 18 definitief].
33      Zie arrest van 2 april 2009, France Télécom/Commissie (C‑202/07 P, EU:C:2009:214, punt 29 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
34      Zie arrest van 21 december 2023, United Parcel Service/Commissie (C‑297/22 P, EU:C:2023:1027, punt 47). Zie ook in die zin arrest van 2 september 2021, Ja zum Nürburgring/Commissie (C‑647/19 P, EU:C:2021:666, punt 36 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
35      Zie arrest van 4 oktober 2024, Ferriere Nord/Commissie (C‑31/23 P, EU:C:2024:851, punt 172 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
36      Zie arrest van 21 december 2023, European Superleague Company (C 333/21, EU:C:2023:1011, punt 112 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
37      In punten 34 en 35 van het bestreden arrest heeft het Gerecht namelijk geoordeeld dat, gelet op vaste rechtspraak, de Commissie in overweging 647 van het litigieuze besluit terecht had opgemerkt dat hoewel Conserve Italia eveneens kon worden beschouwd als een „ondernemersvereniging” in de zin van artikel 101 VWEU, aangezien haar leden ondernemingen of ondernemersverenigingen waren, deze omstandigheid geen invloed had op haar kwalificatie als „onderneming”.
38      Zie de punten 29‑32 van deze conclusie.
39      Zie het verzoekschrift bij het Gerecht (punten 99‑167, onder het opschrift „Conserve Italia is een ondernemersvereniging”).
40      Zie het verzoekschrift bij het Gerecht (punten 84, 99 en 100).
41      Zie het verzoekschrift bij het Gerecht (punt 99).
42      Zie het verzoekschrift bij het Gerecht (punten 112‑121).
43      Zie het verzoekschrift bij het Gerecht (punten 122‑126).
44      Zie het verzoekschrift bij het Gerecht (punten 127‑132 en 133‑135).
45      Zie het verzoekschrift bij het Gerecht (punten 136‑147).
46      Zie het verzoekschrift bij het Gerecht (punten 148‑167).
47      Te weten verordening (EG) nr. 2200/96 van de Raad van 28 oktober 1996 houdende een gemeenschappelijke ordening der markten in de sector groenten en fruit (PB 1996, L 297, blz. 1); verordening (EG) nr. 1234/2007 van de Raad van 22 oktober 2007 houdende een gemeenschappelijke ordening van de landbouwmarkten en specifieke bepalingen voor een aantal landbouwproducten („Integrale‑GMO‑verordening”) (PB 2007, L 299, blz. 1), die is ingetrokken bij verordening (EU) nr. 1308/2013 van het Europees Parlement en de Raad van 17 december 2013 tot vaststelling van een gemeenschappelijke ordening van de markten voor landbouwproducten en tot intrekking van de verordeningen (EEG) nr. 922/72, (EEG) nr. 234/79, (EG) nr. 1037/2001 en (EG) nr. 1234/2007 van de Raad (PB 2013, L 347, blz. 671), en verordening nr. 1435/2003.
48      Zie het verzoekschrift bij het Gerecht (punten 168‑173).
49      Deze punten verwijzen in die zin naar de arresten van 16 november 1995, Fédération française des sociétés d’assurance e.a. (C‑244/94, EU:C:1995:392, punt 20), en 2 juli 1992, Dansk Pelsdyravlerforening/Commissie (T‑61/89, EU:T:1992:79, punt 52).
50      Zie in die zin arrest van 16 november 1995, Fédération française des sociétés d’assurance e.a. (C‑244/94, EU:C:1995:392, punt 21).
51      Het Gerecht heeft zich in dit verband gebaseerd op het feit dat rekwirantes enerzijds hebben gewezen op het ontbreken van integratie tussen de landbouwbedrijven en Conserve Italia en anderzijds op de dragende en centrale rol van de landbouwbedrijven in de interne structuur van Conserve Italia.
52      Het Gerecht heeft namelijk vastgesteld dat een reeks elementen in tegenspraak is met het argument van rekwirantes dat Conserve Italia geen autonomie zou hebben en slechts een instrument van de landbouwbedrijven zou zijn. Om te beginnen heeft het Gerecht opgemerkt dat niet betwist wordt dat Conserve Italia verse groenten en fruit verwerkt die aan haar worden geleverd door de landbouwbedrijven – dit zijn de ongeveer 14 000 leden van haar 34 coöperatieve vennoten – in een fabriek die haar eigendom is en door haar wordt beheerd, en dat zij de verwerkte producten aan haar klanten verkoopt (punt 43 van het bestreden arrest). Voorts blijkt uit het op 26 oktober 2018 door Conserve Italia vastgestelde tuinbouwreglement, dat de relatie tussen Conserve Italia en haar leden regelt, dat Conserve Italia, en niet de landbouwbedrijven, de commerciële strategie van de betrokken onderneming op de markt voor groenteconserven bepaalt. In artikel 1 van dat tuinbouwreglement is namelijk bepaald dat de raad van bestuur van Conserve Italia de afzetprogramma’s, de hoeveelheden en de vereiste soorten grondstoffen vaststelt. Artikel 6 van dat reglement verplicht de leden van Conserve Italia om uitsluitend het zaaigoed te gebruiken dat zij hun levert (punt 44 van het bestreden arrest).
53      Bovendien kunnen, zoals het Gerecht in punt 15 van het bestreden arrest terecht opmerkt, de rechterlijke instanties van de Unie hun eigen motivering niet in de plaats stellen van die van de auteur van de betrokken handeling (zie in die zin arrest van 25 juli 2018, Orange Polska/Commissie, C‑123/16 P, EU:C:2018:590, punt 105).
54      Zie voetnoot 50 van deze conclusie.
55      Rekwirantes stellen in het kader van de hogere voorziening enkel dat hun inleidende opmerkingen over de werking van Conserve Italia „duidelijkheid zouden moeten kunnen verschaffen over de onjuiste opvatting van de feiten door het Gerecht [...]”, maar geven niet precies aan welke elementen door het Gerecht onjuist zijn opgevat, en evenmin hoe een dergelijke onjuiste opvatting duidelijk uit de procestukken blijkt (zie in die zin arrest van 24 oktober 2024, Commissie/Intel Corporation, C-240/22 P, EU:C:2024:915, punt 228).
56      Zie arrest van 14 oktober 2010, Deutsche Telekom/Commissie (C‑280/08 P, EU:C:2010:603, punt 53).
57      Dit argument komt namelijk voor in het verzoekschrift bij het Gerecht, onder het opschrift „Conserve Italia heeft een structuur die vergelijkbaar is met die van landbouworganisaties waarvoor een specifieke Europese regeling geldt”, dat zelf een van de onderverdelingen is van hoofdstuk III.A.4, met als opschrift „Conserve Italia is een ondernemersvereniging”. Bovendien stellen rekwirantes in punt 173 van dit verzoekschrift dat „het standpunt dat Conserve Italia voor de toepassing van het mededingingsrecht en, meer bepaald, voor de berekening van het wettelijke maximumbedrag van de boete als een onderneming moet worden aangemerkt, niet kan worden onderschreven, aangezien zij volgens het nationale (burgerlijke en fiscale) recht en het Europese recht integendeel een samenwerkingsverband is van landbouwproducenten dat activiteiten uitoefent in het belang en uitsluitend ten behoeve van de leden, die het toezicht daarop moeten uitoefenen” (cursivering van mij).
58      Zie punten 36 en 37 van de memorie in repliek bij het Gerecht.
59      Zie met name overweging 173 van verordening nr. 1308/2013 en artikel 206 van deze verordening, waarin is bepaald dat „[t]enzij in deze verordening anders is bepaald, [...] de artikelen 101 tot en met 106 VWEU, evenals de daarvoor vastgestelde uitvoeringsbepalingen, [gelden] voor alle in artikel 101, lid 1, en artikel 102 VWEU bedoelde overeenkomsten, besluiten en feitelijke gedragingen die betrekking hebben op de productie van of de handel in landbouwproducten, onder voorbehoud van de artikelen 207 tot en met 210 bis van deze verordening”.
60      Zie in die zin arrest van 16 juni 2016, SKW Stahl‑Metallurgie en SKW Stahl‑Metallurgie Holding/Commissie (C‑154/14 P, EU:C:2016:445, punt 39 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
61      Te weten de omzet uit de verkoop van de verwerkte producten van alle 14 000 landbouwbedrijven die tomaten, peren, perziken, maïs, doperwten, bonen, kikkererwten, abrikozen, appels, sperziebonen, kiwi’s en linzen produceren.
62      Te weten de omzet uit de verkoop op de markt van verwerkte producten afkomstig van 350 landbouwbedrijven die uitsluitend sperziebonen, doperwten en maïs produceren.
63      Dienaangaande herinneren rekwirantes eraan dat het door Conserve Italia aan de landbouwbedrijven betaalde bedrag wordt bepaald door van de totale opbrengst van de verkoop van producten op de markt de kosten af te trekken die de coöperatie heeft gemaakt voor de verwerking en afzet van deze categorie producten. Hieruit volgt dat het door de landbouwbedrijven gefactureerde bedrag aanzienlijk lager is dan het bedrag dat voor de verkoop van groenteconserven wordt gefactureerd. Dit zou de ondernemingen die zich in de vorm van een coöperatie verenigen, een onrechtmatig voordeel opleveren ten opzichte van de ondernemingen die besluiten de producten zelf te verwerken en op de markt te brengen. Om die reden achtten rekwirantes het passender om te vragen dat de omzet van Conserve Italia in aanmerking wordt genomen, op voorwaarde dat deze beperkt blijft tot de producten waarop de mededingingsregeling betrekking heeft. Overeenkomstig het transparantiebeginsel zou deze omzet in beginsel moeten worden beschouwd als toe te rekenen aan de landbouwbedrijven, ook al verloopt dit via het mechanisme van de coöperatie.
64      Zie in dat verband de punten 20-22 van deze conclusie.
65      Ik merk in dit verband op dat de Commissie van mening was dat deze landbouwbedrijven niet actief waren op de markt waarop de inbreuk in kwestie betrekking had, namelijk de markt voor groenteconserven, maar op de markt voor verse groenten, door onder meer deze groenten te verkopen aan coöperaties die lid zijn van Conserve Italia (zie overweging 656 van het litigieuze besluit).
66      Zie de punten 175‑177 van het verzoekschrift bij het Gerecht, waarin rekwirantes aanvankelijk hadden aangevoerd dat de derde alinea diende te worden toegepast louter omdat Conserve Italia een ondernemersvereniging was, zonder rekening te houden met het feit dat de tweede alinea ook betrekking heeft op „ondernemersverenigingen”.
67      Zie voetnoot 55 van de onderhavige conclusie.
68      Wat rekwirantes zelf lijken te erkennen in punt 48 van het verzoekschrift: „Het verzoek om rekening te houden met de omzet van Conserve Italia in plaats van die van de landbouwbedrijven (zoals vereist door de bewoordingen van artikel 23, lid 2, derde alinea, van verordening nr. 1/2003) vloeit voort uit  de noodzaak om rekening te houden met de bijzondere kenmerken van de coöperatieve wereld [...]” (cursivering van mij).
69      Ik wijs er namelijk op dat rekwirantes in punt 179 van hun verzoekschrift bij het Gerecht inderdaad het boekjaar 2020/2021 als referentie hadden genomen, namelijk het jaar voorafgaand aan de vaststelling van het litigieuze besluit, terwijl zij in het kader van hun hogere voorziening voorstelden om het laatste jaar van deelname aan de inbreuk, namelijk het boekjaar 2012/2013, als referentiejaar te nemen.
70      Zie overweging 639 van het litigieuze besluit.
71      Zie voetnoot 7 van deze conclusie.
72      Te weten met name arrest Coop de France bétail et viande (punten 97 en 98).