62016CC0569
KONKLUŻJONIJIET TAL-AVUKAT ĠENERALI
BOT
ippreżentati fid-29 ta’ Mejju 2018 (
1
)
Kawżi magħquda C‑569/16 u C‑570/16
Stadt Wuppertal
vs
Maria Elisabeth Bauer (C‑569/16)
u
Volker Willmeroth als Inhaber der TWI Technische Wartung und Instandsetzung Volker Willmeroth e. K.
vs
Martina Broßonn (C‑570/16)
(talbiet għal deċiżjoni preliminari mressqa mill-Bundesarbeitsgericht (il-Qorti Industrijali Federali, il-Ġermanja))
“Rinviju għal deċiżjoni preliminari – Politika soċjali – Organizzazzjoni tal-ħin tax-xogħol – Leave annwali – Direttiva 2003/88/KE – Artikolu 7 – Relazzjoni ta’ xogħol itterminata minħabba l-mewt tal-ħaddiem – Tmiem tad-dritt għal-leave annwali mħallas – Leġiżlazzjoni nazzjonali li tirrendi impossibbli l-ħlas ta’ kumpens finanzjarju lill-eredi tal-mejjet għal leave annwali mħallas mhux meħud – Karta tad-Drittijiet Fundamentali tal-Unjoni Ewropea – Artikolu 31(2) – Obbligu ta’ interpretazzjoni konformi tad-dritt nazzjonali – Invokabbiltà diretta tal-Artikolu 31(2) tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali fil-kuntest ta’ tilwima bejn individwi – Obbligu li leġiżlazzjoni nazzjonali kuntrarja titħalla inapplikata”
1.
Dawn it-talbiet għal deċiżjoni preliminari jirrigwardaw l-interpretazzjoni tal-Artikolu 7 tad-Direttiva 2003/88/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tal-4 ta’ Novembru 2003 li tikkonċerna ċerti aspetti tal-organizzazzjoni tal-ħin tax-xogħol (
2
), kif ukoll tal-Artikolu 31(2) tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali tal-Unjoni Ewropea (
3
).
2.
Dawn it-talbiet kienu ppreżentati fil-kuntest ta’ żewġ tilwimiet bejn Maria Elizabeth Bauer u Martina Broßonn u l-persuni li kienu jimpjegaw lil żwieġhom li mietu, jiġifieri l-iStadt Wuppertal (il-Ġermanja) u Volker Willmeroth bħala proprjetarju tal-impriża TWI Technische Wartung und Instandsetzung Volker Willmeroth e. K. (iktar ’il quddiem “V. Willmeroth”) rispettivament, fir-rigward tar-rifjut tagħhom li jħallsuhom kumpens finanzjarju għal-leave annwali mħallas mhux meħud mill-konjuġi tagħhom qabel mewthom.
3.
Ċertament id-dritt industrijali jikkostitwixxi wieħed mill-oqsma prinċipali li fihom ir-regoli stabbiliti mill-Unjoni jistgħu jiġu nvokati fil-kuntest ta’ tilwim bejn persuni privati (
4
).
4.
Fl-istess waqt, l-assenza ta’ effett dirett orizzontali tad-direttivi, li tirriżulta mill-ġurisprudenza stabbilita tal-Qorti tal-Ġustizzja (
5
), tista’ tidher li hija ta’ natura li tostakola l-effettività konkreta tad-drittijiet soċjali fundamentali fit-tilwim li l-qrati nazzjonali għandhom jiddeċiedu (
6
).
5.
Dan l-inkonvenjent jista’ madankollu jitnaqqas, u anki jiġi nnewtralizzat, meta dispożizzjoni tad-dritt tal-Unjoni kklassifikata bħala dritt primarju, u b’mod iktar preċiż dispożizzjoni tal-Karta, ikollha l-kwalitajiet neċessarji sabiex tkun direttament invokata fil-kuntest ta’ tilwima bejn individwi.
6.
Bħad-drittijiet soċjali fundamentali l-oħra rikonoxxuti mill-Karta, id-dritt ta’ kull ħaddiem għal perijodu annwali ta’ leave mħallas, li jaqa’ taħt l-Artikolu 31(2) tagħha, għandu l-għan li jirregola r-relazzjonijiet ta’ xogħol li, fil-parti l-kbira tagħhom, huma relazzjonijiet tad-dritt privat. Fid-dawl, minn naħa, tal-ġurisprudenza stabbilita tal-Qorti tal-Ġustizzja ċċitata iktar ’il fuq dwar l-assenza ta’ effett dirett orizzontali tad-direttivi, li huma numerużi fil-qasam tad-dritt soċjali tal-Unjoni, u min-naħa l-oħra, tal-ġurisprudenza reċenti tal-Qorti tal-Ġustizzja li donnha tiffavorixxi l-invokabbiltà diretta ta’ dispożizzjonijiet tal-Karta li għandhom natura imperattiva u awtosuffiċjenti (
7
) fil-kuntest ta’ tilwim bejn individwi, ma hijiex sorpriża li l-Qorti tal-Ġustizzja hija adita mill-kwistjoni dwar jekk l-Artikolu 31(2) tal-Karta jistax jiġi nvokat direttament fil-kuntest ta’ tilwima bejn individwi sabiex tiġi eskluża l-applikazzjoni ta’ dispożizzjonijiet nazzjonali kuntrarji.
7.
Il-punt tat-tluq tar-riflessjoni li għandha ssir f’dan ir-rigward, huwa fil-fehma tiegħi, li d-drittijiet fundamentali rikonoxxuti mill-Karta għandhom, bħala prinċipju, sabiex ma jibqgħux kliem mejta, ikunu protetti, u għalhekk ikunu direttament invokati, quddiem il-qrati nazzjonali. Però, għandu jiġi kkonstatat ukoll li mhux id-dispożizzjonijiet kollha tal-Karta jibbenefikaw minn invokabbiltà ekwivalenti. Għalhekk, meta l-Qorti tal-Ġustizzja għandha tiddetermina jekk dispożizzjoni tal-Karta tistax tkun invokata direttament quddiem qorti nazzjonali sabiex teskludi l-applikazzjoni ta’ dispożizzjonijiet nazzjonali li jmorru kontriha, hija għandha tikkunsidra l-formulazzjoni ta’ din id-dispożizzjoni, moqrija flimkien mal-ispjegazzjonijiet relattivi (
8
).
8.
Dawn il-kawżi jwassluna prinċipalment, skont l-argumenti segwenti, sabiex jiġu esposti r-raġunijiet li għalihom nikkunsidra li l-Artikolu 31(2) tal-Karta għandu l-kwalitajiet neċessarji sabiex ikun jista’ jiġi invokat direttament fil-kuntest ta’ tilwima bejn individwi sabiex tiġi eskluża l-applikazzjoni ta’ dispożizzjonijiet nazzjonali kuntrarji.
I. Il-kuntest ġuridiku
A.
Id-dritt tal-Unjoni
9.
Skont l-Artikolu 31(2) tal-Karta, “[k]ull ħaddiem għandu d-dritt […] għal perjodu annwali ta’ leave imħallas”.
10.
L-Artikolu 7 tad-Direttiva 2003/88, intitolat “Leave annwali”, huwa fformulat kif ġej:
“1.   L-Istati Membri għandhom jieħdu l-miżuri meħtieġa ħalli jassiguraw li kull ħaddiem ikun intitolat għal-leave annwali bil-ħlas ta’ mill-anqas erba’ ġimgħat b’konformità mal-kondizzjonijiet għall-intitolament għal, u l-għoti ta’, leave bħal dan stabbilit bil-leġislazzjoni nazzjonali u/jew bil-prattika.
2.   Il-perjodu minimu ta’ leave annwali bil-ħlas ma jistax ikun mibdul b’pagament ta’ benefiċċji bħala kumpens, apparti minn meta r-relazzjoni ta’ l-impieg tkun ġiet itterminata.”
11.
L-Artikolu 17 ta’ din id-direttiva jipprevedi li l-Istati Membri jistgħu jidderogaw minn ċerti dispożizzjonijiet tagħha. Madankollu ma hija permessa ebda deroga fir-rigward tal-Artikolu 7 tagħha.
B.
Id-dritt Ġermaniż
12.
L-Artikolu 7(4) tal-Bundesurlaubsgesetz (il-Liġi Federali dwar il-Leave) (
9
) tat-8 ta’ Jannar 1963, fil-verżjoni tagħha tas-7 ta’ Mejju 2002 (
10
), jipprevedi:
“Jekk, minħabba t-tmiem tar-relazzjoni ta’ xogħol, il-leave ma jistax jibqa’ jingħata totalment jew parzjalment, ikun hemm lok li jingħata kumpens”.
13.
L-Artikolu 1922(1) tal-Bürgerliches Gesetzbuch (il-Kodiċi Ċivili) (
11
) jistipula, taħt it-titolu “Suċċessjoni universali”:
“L-universalità tal-assi ta’ persuna (suċċessjoni) hija trażmessa, mal-mewt ta’ dan tal-aħħar (apertura tas-suċċessjoni), lil persuna waħda jew lil iktar persuni (eredi).”
II. It-tilwima fil-kawża prinċipali u d-domandi preliminari
14.
M. E. Bauer hija l-unika aventi kawża ta’ żewġha, li miet fl-20 ta’ Diċembru 2010, li kien impjegat mill-iStadt Wuppertal, organu rregolat mid-dritt pubbliku. Dan tal-aħħar ċaħad it-talba ta’ M. E. Bauer għall-għoti ta’ kumpens ta’ EUR 5 857.75 korrispondenti għal 25 ġurnata ta’ leave annwali mhux meħuda li żewġha kellu dritt għalihom fid-data tal-mewt tiegħu.
15.
M. Broßonn hija l-unika aventi kawża ta’ żewġha li sa minn April 2003 kien impjegat minn V. Willmeroth u li miet fl-4 ta’ Jannar 2013, wara li sa minn Lulju 2012 sab ruħu inkapaċi għax-xogħol minħabba mard. V. Willmeroth ċaħad it-talba ta’ M. Broßonn għall-għoti ta’ kumpens ta’ EUR 3 702.72 korrispondenti għal 32 ġurnata ta’ leave mhux meħuda li żewġha, li kellu dritt għal 35 ġurnata leave annwali, kellu dritt għalihom fid-data tal-mewt tiegħu.
16.
Kull waħda minn M. E. Bauer u M. Broßonn adixxiet lill-Arbeitsgericht (il-Qorti Industrijali, il-Ġermanja) kompetenti b’talba intiża li jinkiseb il-ħlas tal-imsemmi kumpens. Dawn it-talbiet intlaqgħu, u l-appelli ppreżentati mill-iStadt Wuppertal u minn V. Willmeroth kontra dawn is-sentenzi mogħtija fl-ewwel istanza, kienu imbagħad ġew miċħuda mil-Landesarbeitsgericht (il-Qorti Industrijali Superjuri, il-Ġermanja) kompetenti. L-iStadt Wuppertal u V. Willmeroth, adixxew lill-Bundesarbeitsgericht (il-Qorti Industrijali Federali, il-Ġermanja) b’rikors għal reviżjoni kontra dawn id-deċiżjonijiet.
17.
Fid-digriet tar-rinviju adottat f’kull waħda minn dawn iż-żewġ kawżi, il-qorti tar-rinviju tfakkar li l-Qorti tal-Ġustizzja diġà ddeċidiet, fis-sentenza tagħha tat-12 ta’ Ġunju 2014, Bollacke (C‑118/13, iktar ’il quddiem is-“sentenza Bollacke, EU:C:2014:1755), li l-Artikolu 7 tad-Direttiva 2003/88 għandu jiġi interpretat fis-sens li jipprekludi leġiżlazzjonijiet jew prattiki nazzjonali li jipprevedu li d-dritt għal-leave annwali mħallas jintemm mingħajr dritt għal kumpens finanzjarju għal-leave annwali mħallas mhux meħud, meta r-relazzjoni ta’ xogħol tiġi tterminata minħabba l-mewt tal-ħaddiem. Madankollu, din il-qorti tistaqsi jekk dan japplikax ukoll meta d-dritt nazzjonali jeskludi li tali kumpens finanzjarju jista’ jifforma parti mill-assi ereditarji. Fil-fatt, moqrija flimkien, l-Artikolu 7(4) tal-BUrlG il-Artikolu 1922(1) tal-BGB, għandhom il-konsegwenza li d-dritt għal-leave tal-mejjet jispiċċa mal-mewt u, għalhekk, ma jistax jitbiddel fi dritt għal kumpens u lanqas jifforma parti mill-assi ereditarji. L-imsemmija qorti tippreċiża, f’dan ir-rigward, li kull interpretazzjoni oħra tal-imsemmija dispożizzjonijiet tkun contra legem u, għalhekk, ma tistax tkun aċċettata.
18.
Barra minn hekk, ladarba l-Qorti tal-Ġustizzja aċċettat li d-dritt għal-leave annwali mħallas jista’ jintemm wara ħmistax-il xahar mit-tmiem tas-sena ta’ referenza peress li ma jkunx jista’ jibqa’ jissodisfa l-iskop ta’ dan id-dritt, jiġifieri jippermetti lill-ħaddiem li jistrieħ u jkollu perijodu ta’ serħan u delizzji (
12
) u li dan l-iskop iktar u iktar donnu ma jistax jintlaħaq wara l-mewt tal-persuna kkonċernata, il-qorti tar-rinviju tistaqsi jekk it-tmiem tad-dritt għal-leave jew għall-kumpens finanzjarju għal-leave annwali imħallas mhux meħud huwiex verament eskluż jew jekk għandux jiġi kkunsidrat li l-leave annwali mħallas mogħti mid-Direttiva 2003/88 u mill-Karta għandu bħala għan ukoll li jiżgura protezzjoni tal-eredi tal-ħaddiem li miet.
19.
F’dan il-kuntest, il-qorti tar-rinviju tistaqsi jekk fihom infushom, l-Artikolu 7 tad-Direttiva 2003/88 u l-Artikolu 31(2) tal-Karta jistax ikollhom l-effett li jobbligaw lill-persuna li timpjega tħallas kumpens lill-eredi tal-ħaddiem. Peress li l-kawża Willmeroth (C‑570/16) hija bejn żewġ individwi, din il-qorti tistaqsi, barra minn hekk, jekk l-eventwali effett dirett ta’ dawn id-dispożizzjonijiet għandux ukoll natura orizzontali.
20.
F’dawn iċ-ċirkustanzi, il-Bundesarbeitsgericht (il-Qorti Industrijali Federali) iddeċidiet li tissospendi l-proċeduri u tagħmel lill-Qorti tal-Ġustizzja d-domandi preliminari li ġejjin. L-ewwel domanda saret f’termini identiċi, fil-kuntest tal-kawżi Bauer (C‑569/16) u Willmeroth (C‑570/16), filwaqt li t-tieni waħda saret biss fil-kuntest tal-kawża Willmeroth (C‑570/16):
“1)
L-Artikolu 7 tad-Direttiva [2003/88] jew l-Artikolu 31(2) tal-[Karta] jagħtu lill-eredi ta’ ħaddiem li miet waqt li kien għadu attiv, il-benefiċċju ta’ kumpens finanzjarju għal-leave annwali minimu li kellu dritt għalih il-ħaddiem qabel il-mewt tiegħu, benefiċċju dan li, skont l-Artikolu 7(4) tal-[BUrlG] moqri flimkien mal-Artikolu 1922(1) tal-[BGB], huwa eskluż?
2)
Jekk l-ewwel domanda għandha tingħata risposta fl-affermattiv: Dan japplika wkoll fil-każ fejn ir-relazzjoni ta’ xogħol kienet torbot żewġ individwi?”
III. L-analiżi tiegħi
21.
Permezz tal-ewwel domanda tagħha, ifformulata b’mod identiku fiż-żewġ kawżi magħquda Bauer (C‑569/16) u Willmeroth (C‑570/16), il-qorti tar-rinviju tistaqsi, essenzjalment, jekk l-Artikolu 7 tad-Direttiva 2003/88 għandux jiġi interpretat fis-sens li jipprekludi leġiżlazzjonijiet jew prattiki nazzjonali, bħal dawk inkwistjoni fil-kawżi prinċipali, li jipprevedu li, meta r-relazzjoni ta’ xogħol tiġi tterminata minħabba l-mewt tal-ħaddiem, id-dritt għal-leave annwali mħallas jintemm mingħajr dritt ta’ kumpens finanzjarju għal-leave annwali imħallas mhux meħud u li għalhekk jirrendu impossibbli l-ħlas ta’ dan il-kumpens lill-eredi tal-mejjet.
22.
F’każ ta’ risposta affermattiva għal din l-ewwel domanda, il-qorti tar-rinviju tixtieq imbagħad tkun taf jekk l-eredi tal-ħaddiem mejjet jistgħux jipprevalixxu direttament mill-Artikolu 7 tad-Direttiva 2003/88 jew mill-Artikolu 31(2) tal-Karta kontra l-persuna li timpjega, kemm jekk din tal-aħħar tkun persuna rregolata mid-dritt pubbliku jew mid-dritt privat, sabiex jiksbu l-ħlas ta’ kumpens finanzjarju għal-leave annwali mħallas mhux meħud.
23.
Infakkar li fis-sentenza tagħha Bollacke, il-Qorti tal-Ġustizzja diġà ddeċidiet, fir-rigward tal-istess dispożizzjonijiet tad-dritt Ġermaniż, li l-Artikolu 7 tad-Direttiva 2003/88 għandu jiġi interpretat fis-sens li jipprekludi leġiżlazzjonijiet jew prattiki nazzjonali, bħal dawk inkwistjoni fil-kawżi prinċipali, li jipprevedu li d-dritt għal-leave annwali mħallas jintemm mingħajr dritt ta’ kumpens finanzjarju fir-rigward ta’ leave annwali mhux meħud, meta r-relazzjoni ta’ xogħol tiġi tterminata minħabba l-mewt tal-ħaddiem.
24.
Il-qorti tar-rinviju tikkunsidra madankollu li l-Qorti tal-Ġustizzja ma ddeċidietx dwar jekk id-dritt għal kumpens finanzjarju jifformax parti mill-assi ereditarji, anki meta d-dritt tas-suċċessjoni nazzjonali jeskludih. Skont l-interpretazzjoni li tat il-qorti tar-rinviju, mid-dritt Ġermaniż jirriżulta li d-dritt għal-leave tal-mejjet intemm mal-mewt tiegħu u għalhekk ma setax jinbidel fi dritt għal kumpens fis-sens tal-Artikolu 7(4) tal-BUrlG wara l-mewt tiegħu, u dan id-dritt għall-kumpens finanzjarju għal-leave annwali imħallas mhux meħud ma jistax għalhekk jifforma parti mill-assi ereditarji skont l-Artikolu 1922(1) tal-BGB. L-Artikolu 7(4) tal-BUrlG, moqri fl-imkien mal-Artikoli 1922(1) tal-BGB, ma jistax għalhekk jiġi interpretat fis-sens li d-drittijiet għal-leave ta’ ħaddiem li miet waqt li kien għadu attiv jgħaddu fuq l-eredi tiegħu. Nippreċiża li dan huwa l-istat tad-dritt Ġermaniż kif jirriżulta mill-ġurisprudenza tal-Bundesarbeitsgericht (il-Qorti Industrijali Federali), kif muri minn dak iċċitat minn din il-qorti mis-sentenzi tagħha stess (
13
).
25.
Barra minn hekk, din il-qorti ma teskludix li l-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja dwar id-dritt għall-kumpens finanzjarju għal-leave annwali imħallas mhux meħud f’każ ta’ mewt ta’ ħaddiem tista’ tiżviluppa abbażi tal-idea li l-benefiċċju tal-eredi tal-ħaddiem minn tali kumpens jista’ ma jikkorrispondix għall-iskop li l-Qorti tal-Ġustizzja attribwit lid-dritt għal-leave annwali mħallas (
14
).
26.
Fl-opinjoni tiegħi, dawn l-elementi ma humiex tali li jikkontestaw is-soluzzjoni adottata mill-Qorti tal-Ġustizzja fis-sentenza tagħha Bollacke.
27.
Għall-kuntrarju, ħlief jekk tiġi mċaħħda mill-effett tal-applikazzjoni konkreta tagħha, din is-soluzzjoni timplika neċessarjament li d-dritt għall-kumpens finanzjarju għal-leave annwali imħallas mhux meħud jgħaddi permezz tas-suċċessjoni fuq l-eredi tal-ħaddiem li miet. Fi kliem ieħor, peress li l-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li d-dritt għal-leave annwali u dak li jinkiseb ħlas f’dan ir-rigward jikkostitwixxu ż-żewġ aspetti ta’ dritt wieħed (
15
), li l-kumpens finanzjarju għal-leave annwali imħallas mhux meħud huwa intiż sabiex jikkumpensa l-impossibbiltà li l-ħaddiem effettivament igawdi d-dritt tiegħu ta’ leave annwali mħallas (
16
) u huwa indispensabbli sabiex jiżgura l-effett utli ta’ dan tal-aħħar (
17
), u li konsegwentement, id-dritt għal-leave annwali mħallas ma jintemmx mal-mewt tal-ħaddiem (
18
), għandu neċessarjament jiġi dedott li l-eredi ta’ dan tal-aħħar għandu jkollhom il-possibbiltà li jinvokaw id-dritt għal-leave annwali mħallas li kellu l-imsemmi ħaddiem, u dan fil-forma ta’ kumpens pekunjarju. Soluzzjoni kuntrarja twassal sabiex iċċaħħad b’mod retroattiv lill-ħaddiem li miet mid-dritt tiegħu għal-leave annwali mħallas, u dan minħabba “okkorrenza aċċidentali, li hija lil hinn mill-kontroll kemm tal-ħaddiem kif ukoll tal-persuna li timpjega” (
19
).
28.
Għalhekk, diversi elementi juru li fis-sentenza tagħha Bollacke, il-Qorti tal-Ġustizzja ħadet inkunsiderazzjoni d-dimensjoni suċċessorja tas-soluzzjoni li hija tat.
29.
Għandu jiġi rrilevat ukoll li kemm l-Artikolu 7(4) tal-BUrlG kif ukoll l-Artikolu 1922(1) tal-BGB huma ċċitati fil-parti tas-sentenza Bollacke li tirrigwarda d-dritt Ġermaniż. Il-leġiżlazzjonijiet nazzjonali msemmija fid-dispożittiv ta’ din is-sentenza jirrigwardaw għalhekk dawn iż-żewġ dispożizzjonijiet (
20
).
30.
Barra minn hekk, mid-deskrizzjoni tal-fatti li jinsabu fis-sentenza Bollacke jirriżulta li l-Qorti tal-Ġustizzja kienet taf tajjeb li t-tilwima fil-kawża prinċipali kienet ibbażata fuq iċ-ċaħda mill-persuna li timpjega tat-talba magħmula minn G. Bollacke għal kumpens finanzjarju għal-leave annwali imħallas mhux meħuda minn żewġha, għar-raġuni li din il-persuna li timpjega kellha dubji dwar jekk dan kienx dritt li jgħaddi permezz ta’ suċċessjoni (
21
).
31.
Barra minn hekk, fl-istadju tas-sentenza Bollacke kien diġà ċar li kienet inkwistjoni l-ġurisprudenza tal-Bundesarbeitsgericht (il-Qorti Industrijali Federali) li tipprevedi li dritt għal kumpens finanzjarju għal-leave annwali mħallas mhux meħud fit-tmiem tar-relazzjoni ta’ xogħol ma jitnissilx meta din ir-relazzjoni tiġi tterminata minħabba l-mewt tal-ħaddiem. Għalhekk, il-Landesarbeitsgericht Hamm (il-Qorti Industrijali Superjuri ta’ Hamm, il-Ġermanja) kellha dubji dwar il-fondatezza ta’ din il-ġurisprudenza nazzjonali fid-dawl tal-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja fir-rigward tal-Artikolu 7 tad-Direttiva 2003/88 (
22
).
32.
Finalment, il-problema dwar jekk id-dritt għall-kumpens finanzjarju għal- leave annwali mhux meħud huwiex marbut mal-persuna tal-ħaddiem, b’tali mod li dan tal-aħħar ikun jista’ jinvoka dan id-dritt biss sabiex ikun jista’ iwettaq, anki f’data sussegwenti, l-għanijiet ta’ serħan u ta’ delizzji marbuta mal-għoti tal-leave annwali mħallas tirriżulta espressament mill-formulazzjoni tat-tieni domanda magħmula mil-Landesarbeitsgericht Hamm (il-Qorti Industrijali Superjuri ta’ Hamm).
33.
Minn dawn il-konstatazzjonijiet, niddeduċi li d-domandi fl-oriġini ta’ dawn ir-rinviji kienu diġà preżenti fil-kawża li tat lok għas-sentenza Bollacke. Huwa għalhekk billi ħadet inkunsiderazzjoni d-dimensjoni suċċessorja ta’ din il-kawża li l-Qorti tal-Ġustizzja tat is-sentenza tagħha.
34.
Għalhekk hemm lok li tiġi kkonfermata l-interpretazzjoni mogħtija mill-Qorti tal-Ġustizzja fis-sentenza tagħha Bollacke, jiġifieri li l-Artikolu 7 tad-Direttiva 2003/88 għandu jiġi interpretat fis-sens li jipprekludi leġiżlazzjonijiet jew prattiki nazzjonali, bħal dawk inkwistjoni fil-kawżi prinċipali, li jipprevedu li meta r-relazzjoni ta’ xogħol tiġi tterminata minħabba l-mewt tal-ħaddiem, id-dritt għal-leave annwali mħallas jintemm mingħajr dritt ta’ kumpens finanzjarju fir-rigward tal-leave annwali imħallas mhux meħud u li jirrendu għalhekk impossibbli l-ħlas ta’ tali kumpens lill-eredi tal-mejjet.
35.
Issa għandu jiġi ddeterminat liema huma l-konsegwenzi li l-qorti tar-rinviju għandha tiġbed minn din il-konstatazzjoni ta’ inkompatibbiltà bejn l-Artikolu 7 tad-Direttiva 2003/88 u d-dritt nazzjonali inkwistjoni fil-kuntest tat-tilwim li għandha quddiemha.
36.
Fl-ewwel lok, fir-rigward tal-obbligu tal-qrati nazzjonali li jippruvaw jagħtu “interpretazzjoni konċiljatorja” grazzi għall-invokabbiltà ta’ interpretazzjoni konformi sabiex “inaqqsu l-inkompatibbiltà” kkonstatata (
23
), għandu jsir riferiment għall-pożizzjoni espressa mill-Bundesarbeitsgericht (il-Qorti Industrijali Federali), li kienet f’impossibbiltà li tinterpreta l-Artikolu 7(4) tal-BUrlG u l-Artikolu 1922(1) tal-BGB b’mod konformi mal-Artikolu 7 tad-Direttiva 2003/88, kif kien interpretat mill-Qorti tal-Ġustizzja. Il-qorti tar-rinviju tqis li tinsab fil-limitu tal-interpretazzjoni konformi li tikkostitwixxi interpretazzjoni contra legem, skont evalwazzjoni li hija tfakkar li hija ġurisidizzjoni tal-qrati nazzjonali biss (
24
).
37.
F’dan ir-rigward, hemm lok li jitfakkar li l-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet b’mod repetut li “l-obbligu tal-Istati Membri, li jirriżulta minn direttiva, li jilħqu r-riżultat previst minn din kif ukoll id-dmir tagħhom li jadottaw il-miżuri ġenerali jew partikolari kollha sabiex jiżguraw l-eżekuzzjoni ta’ dan l-obbligu jorbot lill-awtoritajiet kollha tal-Istati Membri, inkluż, fil-kuntest tal-kompetenzi tagħhom, l-awtoritajiet ġudizzjarji” (
25
).
38.
Skont il-Qorti tal-Ġustizzja, “[m]inn dan isegwi li, meta japplikaw id-dritt nazzjonali, il-qrati nazzjonali li qed jintalbu jinterpretawh għandhom jieħdu inkunsiderazzjoni r-regoli kollha ta’ dan id-dritt u li japplikaw il-metodi ta’ interpretazzjoni rrikonoxxuti minnu għall-interpretazzjoni tiegħu, sakemm ikun possibbli, fid-dawl tat-test u tal‑għan tad-direttiva inkwistjoni sabiex jintlaħaq ir-riżultat stabbilit minnha u b’hekk konformement mat-tielet paragrafu tal-Artikolu 288 TFUE” (
26
).
39.
Ċertament il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li “l-prinċipju ta’ interpretazzjoni konformi tad-dritt nazzjonali għandu ċerti limiti. Għalhekk, l-obbligu għall-qorti nazzjonali li tirreferi għad-dritt tal-Unjoni meta tinterpreta u tapplika r-regoli rilevanti tad-dritt intern huwa limitat mill-prinċipji ġenerali tad-dritt u ma jistax iservi ta’ bażi għal interpretazzjoni contra legem tad-dritt nazzjonali” (
27
).
40.
Madankollu, f’dan il-kuntest, il-Qorti tal-Ġustizzja speċifikat b’mod ċar li “r-rekwiżit ta’ interpretazzjoni konformi jinkludi l-obbligu, għall-qrati nazzjonali, li jemendaw, jekk ikun il-każ, ġurisprudenza stabbilita jekk din tkun ibbażata fuq interpretazzjoni tad-dritt nazzjonali inkompatibbli mal-għanijiet ta’ direttiva” (
28
).
41.
Għalhekk, skont il-Qorti tal-Ġustizzja, qorti nazzjonali ma tistax tikkunsidra b’mod validu li hija tinsab f’impossibbiltà li tinterpreta d-dispożizzjoni nazzjonali inkwistjoni b’mod konformi mad-dritt tal-Unjoni, minħabba l-fatt biss li hija, b’mod stabbilit, interpretat din id-dispożizzjoni f’sens li ma huwiex kompatibbli ma’ dan id-dritt (
29
).
42.
Fid-dawl tal-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja mfakkra, hija l-qorti tar-rinviju li għandha tivverifika jekk id-dispożizzjonijiet nazzjonali inkwistjoni fil-kawżi prinċipali, jiġifieri l-Artikolu 7(4) tal-BUrlG u l-Artikolu 1922(1) tal-BGB, ingħatawx interpretazzjoni li hija konformi mad-Direttiva 2003/88. F’dan ir-rigward, hija għandha tieħu inkunsiderazzjoni l-fatt li minn naħa, dawn id-dispożizzjonijiet nazzjonali huma fformulati b’mod relattivament wiesa’ u ġenerali (
30
) u min-naħa l-oħra kif donnu jirriżulta mid-deċiżjonijiet tar-rinviju stess li l-inkompatibbiltà tad-dritt nazzjonali mad-dritt tal-Unjoni huwa bbażat fuq l-interpretazzjoni li l-Bundesarbeitsgericht (il-Qorti Industrijali Federali) tagħti lill-imsemmija dispożizzjonijiet (
31
). Għalhekk jidher li huwa minħabba l-interpretazzjoni li l-Bundesarbeitsgericht (il-Qorti Industrijali Federali) tagħti lir-regoli nazzjonali inkwistjoni fil-kawżi prinċipali li wara l-mewt tiegħu, l-ħaddiem jiġi mċaħħad mid-dritt għal- leave annwali mħallas, fl-aspett pekunjarju tiegħu intiż sabiex jikkumpensa l-impossibbiltà li dan il-ħaddiem ikun jista’ jgawdi effettivament minn dan id-dritt qabel it-terminazzjoni tar-relazzjoni ta’ xogħol tiegħu.
43.
Fit-tieni lok, fil-każ fejn din il-qorti tibqa’ tikkunsidra li hija tinsab effettivament f’impossibbiltà li tagħti interpretazzjoni tad-dritt nazzjonali li hija konformi mal-Artikolu 7 tad-Direttiva 2003/88, għandu jiġi eżaminat jekk dan l-artikolu għandux effett dirett, u jekk ikun il-każ, jekk M. E. Bauer u M. Broßonn jistgħux jipprevalixxu minnu kontra l-persuni li kienu jimpjegaw lil żewġhom il-mejjet rispettivament.
44.
F’dan ir-rigward, minn ġurisprudenza stabbilita tal-Qorti tal-Ġustizzja jirriżulta li “fil-każijiet kollha fejn id-dispożizzjonijiet ta’ direttiva jidhru, mill-perspettiva tal-kontenut tagħhom, inkundizzjonati u suffiċjentement preċiżi, l-individwi jistgħu jinvokawhom quddiem il-qrati nazzjonali kontra l-Istat Membru, meta dan ikun naqas milli jittrasponi d-direttiva fid-dritt nazzjonali fit-termini previsti jew meta dan jittrasponiha b’mod inkorrett” (
32
).
45.
Fis-sentenza tagħha tal-24 ta’ Jannar 2012, Dominguez (
33
), il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li l-Artikolu 7 tad-Direttiva 2003/88 jissodisfa dawn il-kriterji, “peress li jimponi fuq l-Istati Membri, f’termini li ma humiex ekwivoki, obbligu ta’ riżultat preċiż u li ma jinkludi l-ebda kundizzjoni dwar l-applikazzjoni tar-regola li huwa jistabbilixxi, li jikkonsisti fl-għoti lil kull ħaddiem ta’ leave annwali mħallas ta’ mill-inqas erba’ ġimgħat” (
34
). Barra minn hekk, skont il-Qorti tal-Ġustizzja f’din l-istess sentenza, “[a]nki jekk l-Artikolu 7 tad-Direttiva 2003/88 iħalli lill-Istati Membri ċertu marġni ta’ diskrezzjoni fl-adozzjoni tal-kundizzjonijiet tal-ksib u tal-għoti tad-dritt għal-leave annwali mħallas li huwa jistipula, dan il-fatt madankollu ma jaffettwax in-natura preċiża u inkundizzjonata tal-obbligu previst minn dan l-artikolu”. F’dan ir-rigward, il-Qorti tal-Ġustizzja tinnota li “l-Artikolu 7 tad-Direttiva 2003/88 ma jidhirx fost id-dispożizzjonijiet ta’ din id-direttiva li minnhom l-Artikolu 17 tagħha jippermetti li ssir deroga”. Għalhekk, fil-fehma tagħha, huwa possibbli “li tiġi ddeterminata l-protezzjoni minima li għandha, fi kwalunkwe każ, tiġi implementata mill-Istati Membri taħt dan l-Artikolu 7” (
35
). Fil-punt 36 tas-sentenza tagħha tal-24 ta’ Jannar 2012, Dominguez (
36
), il-Qorti tal-Ġustizzja tindika wkoll li “l-Artikolu 7(1) tad-Direttiva 2003/88 [kien] jissodisfa l-kundizzjonijiet meħtieġa sabiex jipproduċi effett dirett”.
46.
B’mod iktar partikolari fir-rigward tal-Artikolu 7(2) tad-Direttiva 2003/88, ir-rikonoxximent tal-effett dirett tiegħu donnu jirriżulta mis-sentenza Bollacke, li fiha l-Qorti tal-Ġustizzja rrilevat li din id-dispożizzjoni “ma [t]istabbilixxi l-ebda kundizzjoni għall-għoti tad-dritt għal kumpens finanzjarju ħlief dak relatat mal-fatt, minn naħa, li r-relazzjoni ta’ xogħol itterminat u, min-naħa l-oħra, li l-ħaddiem ma jkunx ħa l-leave annwali kollu li għalih huwa kien intitolat fid-data meta din ir-relazzjoni tterminat” (
37
). Barra minn hekk, skont il-Qorti tal-Ġustizzja f’din l-istess sentenza, id-dritt għal kumpens finanzjarju previst fl-Artikolu 7(2) tad-Direttiva 2003/88 “jingħata direttament [minn din id-]direttiva” (
38
).
47.
Issa għandu jiġi eżaminat jekk, f’kull waħda minn dawn il-kawżi magħquda, l-eredi tal-ħaddiem mejjet jistax jipprevalixxi direttament mill-Artikolu 7 tad-Direttiva 2003/88 kontra l-persuna li timpjega, kemm jekk din tal-aħħar hija persuna rregolat mid-dritt pubbliku jew mid-dritt privat, sabiex jikseb il-ħlas ta’ kumpens finanzjarju għal-leave annwali imħallas mhux meħud, jiġifieri t-tgawdija tal-aspett pekunjarju tad-dritt għal-leave annwali mħallas.
48.
Minħabba l-ġurisprudenza stabbilita tal-Qorti tal-Ġustizzja li tirrifjuta li tirrikonoxxi effett dirett orizzontali lid-direttivi (
39
), jirriżulta li M. E. Bauer u M. Broßonn ma humiex f’pożizzjoni ugwali sabiex jiżguraw il-protezzjoni effettiva tad-dritt għal-leave annwali mħallas li żewġhom mejjet kien kiseb.
49.
Peress li r-raġel ta’ M. E. Bauer kien impjegat mill-iStadt Wuppertal, li hija entità tad-dritt pubbliku, din tal-aħħar tista’ mingħajr diffikultà tipprevalixxi kontra din l-entità fid-dritt tagħha għall-kumpens finanzjarju għal-leave annwali mħallas mhux meħud, li, infakkar, huwa mogħti direttament mill-Artikolu 7(2) tad-Direttiva 2003/88. Fil-fatt, għandu jitfakkar li “meta l-individwi huma f’pożizzjoni li jipprevalixxu ruħhom minn direttiva mhux fil-konfront ta’ individwu iżda fil-konfront ta’ Stat, huma jistgħu jagħmlu dan, tkun xi tkun il-kwalità li fiha dan tal-aħħar jaġixxi, jiġifieri bħala persuna li timpjega jew bħala awtorità pubblika. Fi kwalunkwe każ minnhom, jeħtieġ fil-fatt li jiġi evitat li l-Istat ikun jista’ jieħu vantaġġ mill-ksur tiegħu tad-dritt tal-Unjoni” (
40
). Abbażi ta’ dawn il-kunsiderazzjonijiet, il-Qorti tal-Ġustizzja aċċettat li “dispożizzjonijiet inkundizzjonati u suffiċjentement preċiżi ta’ direttiva jistgħu jiġu invokati mill-individwi, mhux biss fil-konfront ta’ Stat Membru u tal-korpi kollha tal-amministrazzjoni tiegħu, bħalma huma l-awtoritajiet deċentralizzati […], iżda anki, […] fil-konfront ta’ organi jew ta’ entitajiet li huma suġġetti għall-awtorità jew għall-kontroll tal-Istat jew li jkollhom setgħat eżorbitanti meta mqabbla ma’ dawk li jirriżultaw mir-regoli applikabbli għar-relazzjonijiet bejn individwi” (
41
).
50.
Konsegwentement, fil-kuntest tal-kawża Bauer (C‑569/16), ir-risposta lill-Bundesarbeitsgericht (il-Qorti Industrijali Federali) għandha tkun li qorti nazzjonali, adita minn tilwima bejn individwu u entità rregolata mid-dritt pubbliku, għandha, meta ma jkunx possibbli li din tinterpreta d-dritt nazzjonali applikabbli b’mod konformi mal-Artikolu 7 tad-Direttiva 2003/88, tiżgura, fil-kuntest tal-kompetenzi tagħha, il-protezzjoni ġuridika li tirriżulta għall-individwi minn dan l-artikolu u tiżgura l-effett sħiħ tiegħu billi jekk ikun hemm bżonn tħalli inapplikata kull dispożizzjoni nazzjonali kuntrarja.
51.
Is-sitwazzjoni kontenzjuża ta’ M. Broßonn hija mill-banda l-oħra iktar ikkumplikata, peress li r-raġel tagħha kien impjegat minn persuna rregolat mid-dritt privat. Issa, mill-ġurisprudenza stabbilita tal-Qorti tal-Ġustizzja jirriżulta li direttiva ma tistax fiha nfisha toħloq obbligi fil-konfront ta’ individwu u għaldaqstant ma tistax tiġi invokata bħala tali kontra ta’ tali individwu quddiem qorti nazzjonali (
42
). Għalhekk, minkejja l-fatt li, skont l-Artikolu 1(3), id-Direttiva 2003/88 għandha tapplika għas-setturi ta’ attività kollha, privati u pubbliċi, it-triq li tista’ twassal sabiex id-dritt tal-Unjoni jiżgura direttament lil M. Broßonn l-għoti ta’ kumpens finanzjarju għal-leave annwali mħallas mhux meħud tirriżulta iktar ikkumplikata u mhux nieqsa minn ostakoli. Madankollu, jien ser nipprova nindirizzaha b’mod suffiċjentement ċar sabiex fil-futur l-individwi jkunu jistgħu jinvokawha faċilment sabiex jiżguraw il-protezzjoni effettiva tad-dritt fundamentali li jikkostitwixxi d-dritt għal-leave annwali mħallas.
52.
F’dan ir-rigward, għandu jitfakkar, li minn ġurisprudenza stabbilita jirriżulta li “d-drittijiet fundamentali żgurati fl-ordinament ġuridiku tal-Unjoni għandhom japplikaw fis-sitwazzjonijiet kollha rregolati mid-dritt tal-Unjoni” (
43
). Peress li l-Artikolu 7(4) tal-BUrlG jikkostitwixxi l-implimentazzjoni tad-Direttiva tal-Kunsill 93/104/KE tat-23 ta’ Novembru 1993 dwar xi aspetti tal-organizzazzjoni tal-ħin tax-xogħol (
44
), li kienet ikkodifikata bid-Direttiva 2003/88, l-Artikolu 31(2) tal-Karta għandu japplika fil-kawża prinċipali.
53.
Fid-dawl ta’ din l-ispeċifikazzjoni, nikkunsidra li qorti nazzjonali, adita minn tilwima bejn żewġ individwi, għandha, meta ma jkunx possibbli li tinterpreta d-dritt nazzjonali applikabbli b’mod konformi mal-Artikolu 7 tad-Direttiva 2003/88, tiżgura, fil-kuntest tal-kompetenzi tagħha, il-protezzjoni ġuridika mogħtija lill-individwi mill-Artikolu 31(2) tal-Karta u tiżgura l-effett sħiħ ta’ din id-dispożizzjoni billi jekk ikun hemm bżonn tħalli inapplikata kwalunkwe dispożizzjoni nazzjonali kuntrarja. Fl-opinjoni tiegħi, l-Artikolu 31(2) tal-Karta għandu l-kwalitajiet meħtieġa sabiex jiġi invokat direttament fil-kuntest ta’ tilwima bejn individwi sabiex jeskludi l-applikazzjoni ta’ dispożizzjonijiet nazzjonali li għandhom l-effett li jċaħħdu ħaddiem mid-dritt tiegħu għal perijodu annwali ta’ leave mħallas. Jiena nipproponi b’hekk lill-Qorti tal-Ġustizzja li tadotta soluzzjoni analoga għal dik sostnuta fir-rigward tal-prinċipju ġenerali ta’ nondiskriminazzjoni bbażata fuq l-età (
45
), u imbagħad fir-rigward tal-Artikoli 21 u 47 tal-Karta (
46
).
54.
Infakkar li skont l-Artikolu 31(2) tal-Karta, “[k]ull ħaddiem għandu d-dritt […] għal perjodu annwali ta’ leave imħallas”. Kif diġà rrilevat il-Qorti tal-Ġustizzja, id-dritt għal-leave annwali mħallas huwa għalhekk stabbilit espressament f’dan l-artikolu tal-Karta, li għandha, skont l-Artikolu 6(1) TUE, l-istess valur legali bħat-Trattati (
47
).
55.
Mill-ispjegazzjonijiet relattivi għall-Artikolu 31(2) tal-Karta jirriżulta li din id-dispożizzjoni “hija bbażata fuq id-Direttiva 93/104, kif ukoll fuq l-Artikolu 2 tal-Karta Soċjali Ewropea u fuq il-punt 8 tal-Karta tal-Komunità dwar id-Drittijiet Soċjali Fundamentali tal-Ħaddiema” (
48
). Infakkar li d-Direttiva 93/104 kienet imbagħad ikkodifikata mid-Direttiva 2003/88 u li, kif jirriżulta mill-formulazzjoni tal-Artikolu 7(1) tad-Direttiva 2003/88 (
49
), dispożizzjoni li minnha din id-direttiva ma tippermetti ebda deroga, kull ħaddiem għandu jibbenefika minn leave annwali mħallas ta’ mill-anqas erba’ ġimgħat. Kif iddeċidiet diversi drabi l-Qorti tal-Ġustizzja, dan id-dritt għal-leave annwali mħallas għandu jitqies li huwa prinċipju tad-dritt soċjali tal-Unjoni li għandu importanza partikolari u li għandu jiġi implimentat mill-awtoritajiet nazzjonali kompetenti biss fil-limiti stipulati espressament mid-Direttiva 2003/88 stess (
50
).
56.
Mill-kuntest leġiżlattiv hekk deskritt jirriżulta li d-dritt għal-leave annwali mħallas jikkostitwixxi prinċipju tad-dritt soċjali tal-Unjoni li għandu importanza partikolari, li huwa issa stabbilit mill-Artikolu 31(2) tal-Karta u kkonkretizzat mid-Direttiva 2003/88.
57.
Dawn il-kawżi joffru lill-Qorti tal-Ġustizzja l-opportunità li tippermetti, permezz ta’ ġurisprudenza ffokata fuq in-neċessità li tiżgura l-effettività tad-drittijiet soċjali fundamentali, li d-dritt għal-leave annwali mħallas jiġi kklassifikat mhux iktar bħala prinċipju tad-dritt soċjali tal-Unjoni li għandu importanza partikolari biss, iżda wkoll u fuq kollox bħala dritt soċjali fundamentali f’kull sens (
51
). Għalhekk nistieden lill-Qorti tal-Ġustizzja ssaħħaħ l-infurzar tad-drittijiet soċjali fundamentali li għandhom il-kwalitajiet li jippermettu li jiġu invokati direttament fil-kuntest ta’ tilwim bejn individwi.
58.
Abbażi tal-analiżi magħmula mill-Qorti tal-Ġustizzja fis-sentenza tagħha Association de médiation sociale, jidhirli li huwa ġuridikament fondat li l-Artikolu 31(2) jiġi rrikonoxxut il-possibbiltà li jiġi invokat direttament fil-kuntest ta’ tilwim bejn individwi sabiex jeskludi l-applikazzjoni ta’ dispożizzjonijiet nazzjonali li għandhom l-effett li jċaħħdu lill-ħaddiema mid-dritt tagħhom għal perijodu ta’ leave mħallas.
59.
F’dik is-sentenza, il-Qorti tal-Ġustizzja tenniet ir-rifjut tagħha li tirrikonoxxi lid-direttivi effett dirett orizzontali, billi fakkret il-ġurisprudenza stabbilita tagħha li tipprovdi li anki dispożizzjoni ċara, preċiża u inkundizzjonali ta’ direttiva intiża sabiex tagħti drittijiet jew timponi obbligi fuq individwi ma tistax tiġi applikata bħala tali fil-kuntest ta’ tilwima esklużivament bejn individwi (
52
).
60.
Il-qorti tar-rinviju tindika li tinsab f’impossibbiltà li fl-assenza ta’ effett dirett orizzontali tad-direttivi, timplimenta soluzzjoni li tagħti interpretazzjoni tad-dritt nazzjonali tagħha b’mod konformi mad-direttiva inkwistjoni. Għalhekk, il-Qorti tal-Ġustizzja għandha tivverifika jekk, b’analoġija ma’ dak li hija ddeċidiet fis-sentenza tagħha tad-19 ta’ Jannar 2010, Kücükdeveci (
53
), l-Artikolu 27 tal-Karta (
54
), waħdu jew flimkien mad-dispożizzjonijiet tad-Direttiva 2002/14/KE (
55
), jistax jiġi invokat f’tilwima bejn individwi sabiex jeskludi, jekk ikun il-każ, id-dispożizzjoni nazzjonali mhux konformi ma’ din id-direttiva.
61.
Wara li ndikat li l-Artikolu 27 tal-Karta kien applikabbli għat-tilwima fil-kawża prinċipali, il-Qorti tal-Ġustizzja enfasizzat il-fatt li, kif jirriżulta b’mod ċar mill-formulazzjoni ta’ dan l-artikolu, sabiex jipproduċi l-effetti sħaħ tiegħu, dan għandu jiġi ppreċiżat mid-dispożizzjonijiet tad-dritt tal-Unjoni jew tad-dritt nazzjonali (
56
).
62.
F’dan ir-rigward, il-Qorti tal-Ġustizzja tirrileva li “l-projbizzjoni, prevista fl-Artikolu 3(1) tad-Direttiva 2002/14, u indirizzata lill-Istati Membri, li tiġi eskluża mill-kalkolu l-impjegati tal-impriża kategorija partikolari ta’ ħaddiema taqa’ inizjalment fil-kuntest tal-persuni li għandhom jittieħdu inkunsiderazzjoni fl-imsemmi kalkolu, ma tista’ tiġi dedotta, bħala regola ta’ liġi direttament applikabbli, la mill-formulazzjoni tal-Artikolu 27 tal-Karta u lanqas mill-ispjegazzjonijiet dwar dan l-artikolu” (
57
).
63.
Dan wassalha sabiex tinnota li “l-fatti tal-kawża prinċipali huma differenti minn dawk li wasslu għas-sentenza [tad-19 ta’ Jannar 2010, Kücükdeveci (C‑555/07, EU:C:2010:21)], sa fejn il-prinċipju ta’ non-diskriminazzjoni minħabba l-età, inkwistjoni f’din l-aħħar kawża, stabbilit fl-Artikolu 21(1) tal-Karta, huwa biżżejjed, waħdu, biex jagħti lill-individwi dritt suġġettiv invokabbli bħala tali” (
58
).
64.
Il-Qorti tal-Ġustizzja tiddeduċi minn dan li “l-Artikolu 27 tal-Karta ma jistax, bħala tali, jiġi invokat f’kawża, bħal dik fil-kawża prinċipali, sabiex jiġi konkluż li d-dispożizzjoni nazzjonali mhux konformi mad-Direttiva 2002/14, għandha titwarrab” (
59
).
65.
Il-Qorti tal-Ġustizzja speċifikat li “[d]in il-konstatazzjoni ma tistax tiġi kkontestata mill-kumbinazzjoni tal-Artikolu 27 tal-Karta mad-dispożizzjonijiet tad-Direttiva 2002/14, peress li, sa fejn dan l-artikolu ma huwiex biżżejjed fih innifsu sabiex jikkonferixxi lill-individwi dritt invokabbli bħala tali, ma jistax ikun differenti f’każ ta’ tali kumbinazzjoni” (
60
).
66.
Il-parti leża min-nuqqas ta’ konformità tad-dritt nazzjonali mad-dritt tal-Unjoni għandha għalhekk tikkuntenta bir-rimedju provviżorju li tikkonsisti “[fl-użu ta]l-ġurisprudenza li tirriżulta mis-sentenza tad-19 ta’ Novembru 1991, Francovich et (C‑6/90 u C‑9/90, [EU:C:1991:428]), sabiex tikseb, skont il-każ, ħlas għad-dannu li tkun sofriet” (
61
).
67.
Għalhekk fis-sentenza tagħha Association de médiation sociale, il- Qorti tal-Ġustizzja tat sinjal li d-dispożizzjonijiet kollha tal-Karta li jinsabu fit-Titolu IV tagħha, intitolat “Solidarjetà”, ma humiex adegwati sabiex jiġu invokati direttament fil-kuntest ta’ tilwim bejn individwi. Il-Qorti tal-Ġustizzja setgħet, b’hekk, tikkalma ċerta biża dwar il-propensjoni preżunta tagħha li taċċetta b’mod wiesa’ l-invokabbiltà diretta tad-drittijiet soċjali fundamentali rrikonoxxuti mill-Karta fit-tilwim bejn individwi.
68.
Seta’ jiġi enfasizzat li r-rimedju provviżorju sostnut mill-Qorti tal-Ġustizzja f’dik is-sentenza ma huwiex nieqes minn inkonvenjenzi fir-rigward tal-protezzjoni effettiva tad-drittijiet soċjali fundamentali (
62
). Jista’ jiġi kkunsidrat ukoll li l-Artikolu 52(5) tal-Karta mhux biss ma jeskludix, iżda jawtorizza espressament li dispożizzjoni tal-Karta li tistabbilixxi “prinċipju” tista’ tiġi direttament invokata quddiem il-qrati nazzjonali fid-dawl tal-istħarriġ tal-legalità tal-atti nazzjonali li jimplimentaw id-dritt tal-Unjoni.
69.
B’hekk jinftiehem ukoll li l-Qorti tal-Ġustizzja, fir-rwol tagħha li tinterpreta l-Karta u f’osservanza sħiħa tal-prinċipju tas-separazzjoni tas-setgħat, tħossha marbuta mal-formulazzjoni tad-dispożizzjonijiet tal-Karta, b’mod partikolari meta dawn tal-aħħar jirrikonoxxu dritt jew prinċipju filwaqt li jirreferu, kif jagħmel l-Artikolu 27 tal-Karta, għall-“każijiet u skond il-kondizzjonijiet previsti mil-liġi ta’ l-Unjoni u mil-liġijiet u l-prattiċi nazzjonali”.
70.
Skont din il-loġika, jista’ jiġi kkunsidrat li, permezz tas-sentenza tagħha Association de médiation sociale, il-Qorti tal-Ġustizzja osservat, mingħajr ma esprimiet ruħha b’mod ċar f’dan is-sens, is-summa divisio bejn il-prinċipji stabbiliti mill-Karta, mogħtija invokabbiltà limitata u indiretta, u d-drittijiet mogħtija mill-Karta, li jista’ jkollhom invokabbiltà sħiħa u diretta.
71.
Ikun xi jkun, m’iniex ser nidħol fid-dibattitu dwar l-effetti rispettivi tad-drittijiet u prinċipji rrikonoxxuti mill-Karta u l-grad rispettiv ta’ invokabbiltà tagħhom, peress li jidhirli li ma huwiex ikkontestat, fid-dawl tal-formulazzjoni stess tal-Artikolu 31(2) tal-Karta, li perijodu annwali ta’ leave mħallas jikkostitwixxi dritt għall-ħaddiema (
63
).
72.
Nippreferi nikkonċentra fuq dak li jirriżulta espressament mis-sentenza Association de médiation sociale, jiġifieri li la d-Direttiva 2002/14 u lanqas l-Artikolu 27 tal-Karta, kemm jekk ikkunsidrati separatament kif ukoll flimkien, ma jistgħu jagħtu dritt direttament invokabbli minn individwi bħala tali fil-kuntest ta’ tilwima orizzontali.
73.
Fi kliem ieħor, is-sovrappożizzjoni tad-dispożizzjoni kkonċernata tal-Karta ma’ dispożizzjoni tad-dritt sekondarju tal-Unjoni intiża sabiex tippreċiża l-istess dispożizzjoni ma hijiex ta’ natura li tippermetti l-invokabbiltà diretta ta’ din id-dispożizzjoni (
64
). Fl-istess waqt, mir-raġunament tal-Qorti tal-Ġustizzja f’dik is-sentenza jirriżulta li l-invokabbiltà diretta ta’ dispożizzjonijiet tal-Karta fil-kuntest ta’ tilwim orizzontali ma hijiex eskluża a priori. Din l-invokabbiltà hija possibbli meta l-artikolu tal-Karta inkwistjoni waħdu huwa suffiċjenti sabiex jagħti lill-individwi dritt invokabbli fih innifsu (
65
). Skont il-Qorti tal-Ġustizzja, dan ma huwiex il-każ tal-Artikolu 27 tal-Karta li, kif jirriżulta mill-formulazzjoni tiegħu, għandu jiġi “ppreċiżat mid-dispożizzjonijiet tad-dritt tal-Unjoni jew mid-dritt nazzjonali” (
66
) sabiex jilħaq l-effetti sħaħ tiegħu.
74.
Għalhekk il-loġika inerenti għar-raġunament magħmula mill-Qorti tal-Ġustizzja fis-sentenza tagħha Association de médiation sociale jidhirli li hija bbażata fuq l-idea li direttiva li tikkonkretizza dritt fundamentali mogħti minn dispożizzjoni tal-Karta ma tistax tagħti lil din id-dispożizzjoni l-kwalitajiet neċessarji sabiex tiġi invokata direttament fil-kuntest ta’ tilwima bejn individwi meta jiġi kkonstatat li l-imsemmija dispożizzjoni ma tistax fiha nnifisha, la fid-dawl tal-formulazzjoni tagħha u lanqas fid-dawl tal-ispjegazzjonijiet li jirrigwardawha, tingħata dawk il-kwalitajiet. Fil-fatt, skont din il-loġika, huwa impossibbli li direttiva li ma għandhiex effett dirett orizzontali tagħti din il-kwalità lil dispożizzjoni tal-Karta.
75.
Għalhekk, is-sentenza Association de médiation sociale itterminat l-ambigwità li tista’ tirriżulta mill-formulazzjoni li tinsab fis-sentenza tad-19 ta’ Jannar 2010, Kücükdeveci (
67
), billi semmiet l-invokabbiltà tal-“prinċipju ta’ nondiskriminazzjoni bbażata fuq l-età, hekk kif ġie kkonkretizzat permezz tad-Direttiva 2000/78[/KE (
68
)]” (
69
). Din il-formulazzjoni ma tikkontestax il-ġurisprudenza stabbilita dwar l-assenza ta’ effett dirett orizzontali tad-direttivi, jew anki l-ġerarkija tar-regoli? (
70
) Dwar dawn il-punti, mis-sentenza Association de médiation sociale jirriżulta b’mod ċar li l-ġurisprudenza li tirriżulta mis-sentenza tad-19 ta’ Jannar 2010, Kücükdeveci (
71
), tinżamm u li hija biss regola li hija tal-livell tad-dritt primarju li tista’, jekk ikun il-każ, tiġi invokata fil-kuntest ta’ tilwima bejn individwi (
72
). Għalhekk, dik is-sentenza tista’, sa fejn tirrikonoxxi l-invokabbiltà diretta potenzjali ta’ dispożizzjonijiet tal-Karta fil-kuntest ta’ kawżi orizzontali, tkun ikkunsidrata bħala li tistabbilixxi l-eżistenza ta’ soluzzjoni supplimentarja għall-assenza ta’ effett dirett orizzontali tad-direttivi (
73
).
76.
Il-Qorti tal-Ġustizzja segwiet din il-kostruzzjoni ġurisprudenzjali fis-sentenza tagħha tas-17 ta’ April 2018, Egenberger (
74
), billi rrikonoxxiet l-invokabbiltà diretta tal-Artikolu 21 tal-Karta f’tilwima bejn persuni privati, peress li jipprojbixxi kull diskriminazzjoni bbażata fuq ir-reliġjon jew it-twemmin (
75
), kif ukoll tal-Artikolu 47 tal-Karta, dwar id-dritt għal protezzjoni ġudizzjarja effettiva (
76
).
77.
Għall-kuntrarju ta’ dak li seta’ kultant ġie sostnut, ir-rikonoxximent tal-invokabbiltà diretta potenzjali ta’ dispożizzjonijiet fil-Karta fil-kuntest ta’ tilwim orizzontali, li fil-fehma tiegħi, jikkostitwixxi l-kontribuzzjoni maġġuri tas-sentenza Association de médiation sociale, ma jmurx kontra l-Artikolu 51 tal-Karta, għaliex dan ir-rikonoxximent huwa intiż sabiex l-Istati Membri, li għalihom huma ndirizzati d-dispożizzjonijiet tagħha, josservaw id-drittijiet fundamentali hemm irrikonoxxuti meta dawn jimplimentaw id-dritt tal-Unjoni. Il-fatt li dawn id-drittijiet huma invokati fil-kuntest ta’ tilwim orizzontali ma huwiex, minn din il-perspettiva, determinanti u ma jistax fi kwalunkwe każ jippermetti lill-Istati Membri jevitaw konstatazzjoni ta’ ksur tal-Karta fl-implementazzjoni tagħhom tad-dritt tal-Unjoni (
77
).
78.
Għalhekk, hemm lok li jitneħħa definittivament l-ostakolu li jista’ jikkostitwixxi l-Artikolu 51(1) tal-Karta għall-invokabbiltà diretta tad-dispożizzjonijiet tagħha fil-kuntest ta’ tilwim bejn individwi. Minkejja li dan l-artikolu jipprevedi li d-dispożizzjonijiet tal-Karta “huma intiżi għall-istituzzjonijiet, għall-korpi u għall-aġenziji ta’ l-Unjoni […] u għall-Istati Membri wkoll biss meta jkunu qed jimplimentaw il-liġi ta’ l-Unjoni”, l-imsemmi artikolu ma jeskludix b’mod espress kwalunkwe effetti kollha tal-Karta fir-relazzjonijiet bejn persuni privati (
78
). Għandu jiżdied li l-Qorti tal-Ġustizzja rrikonoxxiet effett dirett orizzontali lil diversi dispożizzjonijiet tad-dritt primarju tal-Unjoni minkejja li fid-dawl tal-formulazzjoni tagħhom, dawn kienu intiżi għall-Istati Membri (
79
).
79.
Mill-kunsiderazzjonijiet preċedenti jirriżulta li, permezz tas-sentenza tagħha Association de médiation sociale, il-Qorti tal-Ġustizzja stabbilixxiet analiżi tar-rabta tal-protezzjoni offruta mid-direttivi u mir-regoli protettorji tad-drittijiet fundamentali (
80
). Dawn il-kawżi joffru lill-Qorti tal-Ġustizzja l-opportunità li tikkompleta u tippreċiża din l-analiżi, din id-darba fir-rigward ta’ artikolu tal-Karta, jiġifieri l-Artikolu 31(2) tagħha, li għall-kuntrarju tal-Artikolu 27 tagħha, għandu fil-fehma tiegħi, il-kwalitajiet neċessarji sabiex ikun jista’ jiġi nvokat direttament fil-kuntest ta’ tilwima bejn individwi sabiex jeskludi, jekk ikun il-każ, l-applikazzjoni ta’ leġiżlazzjoni nazzjonali kuntrarja.
80.
Sabiex tibbenefika minn din l-invokabbiltà diretta, id-dispożizzjoni kkonċernata tal-Karta għandu jkollha, fid-dawl tal-kwalitajiet intrinsiċi tagħha, bħal dawk li jirriżultaw mill-formulazzjoni tagħha, natura imperattiva u tkun awtosuffiċjenti (
81
).
81.
Id-dritt fundamentali għal perijodu annwali ta’ leave mħallas, kif ifformulat fl-Artikolu 31(2) tal-Karta, għandu mingħajr dubju natura imperattiva. Fil-ġurisprudenza tagħha l-Qorti tal-Ġustizzja enfasizzat b’mod kostanti kemm l-importanza kif ukoll in-natura imperattiva tad-dritt għal-leave annwali mħallas billi ndikat li dan huwa “prinċipju tad-dritt soċjali tal-Unjoni, ta’ importanza partikolari, li ma tistax issir deroga minnu” (
82
). Għalhekk dan id-dritt huwa impost mhux biss fuq l-awtoritajiet pubbliċi, iżda wkoll fuq ir-relazzjonijiet ta’ xogħol mnissla bejn persuni privati. Dan huwa kriterju meħud inkunsiderazzjoni mill-Qorti tal-Ġustizzja fis-sentenza tagħha tat-8 ta’ April 1976, Defrenne (43/75, EU:C:1976:56) (
83
).
82.
Barra minn hekk, id-dispożizzjoni tal-Karta kkonċernata għandu jkollha, kif indikajt preċedentement, awtosuffiċjenza (
84
), li jfisser li l-adozzjoni ta’ regola komplementari tad-dritt tal-Unjoni jew tad-dritt nazzjonali ma hijiex indispensabbli sabiex tirrendi effettiv id-dritt fundamentali rikonoxxut mill-Karta (
85
). Fi kliem ieħor, id-dispożizzjoni tal-Karta kkonċernata ma teħtieġx l-intervent ta’ ebda att komplementari sabiex toħloq direttament effetti fir-rigward tal-individwi.
83.
Preċiżament, jien nikkunsidra li, fid-dawl tal-formulazzjoni tiegħu, l-Artikolu 31(2) tal-Karta ma jeħtieġ l-intervent ta’ ebda att komplementari sabiex joħloq direttament effetti fir-rigward tal-individwi. F’dawn iċ-ċirkustanzi, l-adozzjoni ta’ att tad-dritt sekondarju tal-Unjoni u/jew ta’ miżuri ta’ applikazzjoni mill-Istati Membri jistgħu ċertament ikunu utli sabiex jippermettu lill-individwi jibbenefikaw b’mod konkret mid-dritt fundamentali kkonċernat. Madankollu, l-adozzjoni ta’ tali miżuri, li ma hijiex rikjesta mill-formulazzjoni tad-dispożizzjoni tal-Karta kkonċernata, ma hijiex neċessarja sabiex din jkollha direttament l-effetti tagħha fil-kuntest ta’ tilwim li l-qrati nazzjonali għandhom jiddeċiedu (
86
).
84.
Mill-kunsiderazzjonijiet preċedenti jirriżulta li filwaqt li jirrikonoxxi d-dritt ta’ kull ħaddiem li jkollu perijodu annwali ta’ leave mħallas, l-Artikolu 31(2) tal-Karta għandu l-kwalitajiet neċessarji kollha sabiex ikun jista’ jiġi invokat direttament fil-kuntest ta’ tilwima bejn individwi sabiex tiġi eskluża l-applikazzjoni ta’ dispożizzjonijiet nazzjonali li għandhom l-effett li jċaħħdu ħaddiem minn dan id-dritt. Issa, kif diġà ndikajt preċedentement, dan huwa l-każ ta’ leġiżlazzjonijiet jew prattiki nazzjonali li jipprevedu li, meta r-relazzjoni ta’ xogħol tiġi tterminata minħabba l-mewt tal-ħaddiem, id-dritt għal-leave annwali mħallas jintemm mingħajr dritt għal kumpens finanzjarju għal leave annwali mhux meħud u li jirrendu, għalhekk, impossibbli l-ħlas ta’ tali kumpens lill-eredi tal-mejjet. Fil-fatt, kif, essenzjalment, indikat il-Qorti tal-Ġustizzja fis-sentenza tagħha Bollacke, dawn il-leġiżlazzjonijiet jew prattiki nazzjonali għandhom l-effett li jwasslu “retroattivament għat-telf totali tad-dritt għal-leave annwali mħallas stess” (
87
).
85.
Għaldaqstant, jiena nissuġġerixxi lill-Qorti tal-Ġustizzja, sabiex, fil-kuntest tal-kawża Willmeroth (C‑570/16), tirrispondi lill-Bundesarbeitsgericht (il-Qorti Industrijali Federali) li qorti nazzjonali, adita minn tilwima bejn żewġ individwi, għandha, meta ma jkunx possibbli li tinterpreta d-dritt nazzjonali applikabbli b’mod konformi mal-Artikolu 7 tad-Direttiva 2003/88, tiżgura, fil-kuntest tal-kompetenzi tagħha, il-protezzjoni ġuridika li tirriżulta lill-individwi mill-Artikolu 31(2) tal-Karta u tiżgura l-effett sħiħ ta’ dan l-artikolu billi jekk ikun hemm bżonn tħalli inapplikata kull dispożizzjoni nazzjonali kuntrarja.
86.
Nagħmel il-proposta tiegħi kompleta billi nippreċiża li l-konstatazzjoni li l-Artikolu 31(2) tal-Karta waħdu huwa suffiċjenti, sa fejn jipprevedi d-dritt ta’ kull ħaddiem għal perijodu annwali ta’ leave mħallas, sabiex jagħti lill-individwi dritt invokabbli fih innifsu f’tilwima bejniethom f’qasam kopert mid-dritt tal-Unjoni, ma teżawrixxix il-kwistjoni dwar id-determinazzjoni tal-kontenut leġiżlattiv ta’ din id-dispożizzjoni.
87.
F’dan ir-rigward, nirrileva li waħda mit-tagħlimiet tas-sentenza Association de médiation sociale hija li l-ispjegazzjonijiet dwar il-Karta għandhom jittieħdu inkunsiderazzjoni sabiex jiġi ddeterminat jekk dispożizzjoni tagħha tistax tiġi invokata direttament fil-kuntest ta’ tilwima bejn individwi (
88
). Għalhekk fil-fehma tiegħi, dawn l-ispjegazzjonijiet għandhom jittieħdu inkunsiderazzjoni sabiex jiġi identifikat il-kontenut leġiżlattiv tad-dispożizzjoni leġiżlattiva direttament applikabbli li tinsab fl-Artikolu 31(2) tal-Karta. Tali teħid inkunsiderazzjoni tal-ispjegazzjonijiet dwar il-Karta huwa barra minn hekk stabbilit fit-tielet subparagrafu tal-Artikolu 6(1) TUE, li skontu “[i]d-drittijiet, il-libertajiet u l-prinċipji dikjarati fil-Karta għandhom jiġu interpretati skond id-dispożizzjonijiet ġenerali tat-Titolu VII tal-Karta li jirregolaw l-interpretazzjoni u l-applikazzjoni tagħha u b’kont debitu meħud ta’ l-ispjegazzjonijiet imsemmija fil-Karta, li jindikaw is-sorsi ta’ dawk id-dispożizzjoniet”. Skont l-Artikolu 52(7) tal-Karta, “[l]-ispjegazzjonijiet imfassla bħala gwida għall-interpretazzjoni ta’ din il-Karta għandhom jingħataw il-kunsiderazzjoni dovuta mill-qrati ta’ l-Unjoni u ta’ l-Istati Membri” (
89
).
88.
Issa, mill-ispjegazzjonijiet dwar l-Artikolu 31(2) tal-Karta jirriżulta li d-Direttiva 93/104 tikkostitwixxi waħda mill-bażijiet li fuqhom l-awturi ta’ din tal-aħħar ibbażaw sabiex jifformulaw din id-dispożizzjoni. Fil-fatt, infakkar li, skont dawn l-ispjegazzjonijiet, l-Artikolu 31(2) tal-Karta “huwa bbażat fuq id-Direttiva 93/104 […]”. Id-Direttiva 93/104 kienet imbagħad ikkodifikata mid-Direttiva 2003/88 u kif jirriżulta mill-formulazzjoni tal-Artikolu 7(1) tad-Direttiva 2003/88 (
90
), dispożizzjoni li għaliha din id-direttiva ma tippermetti ebda deroga minnha, kull ħaddiem igawdi minn leave annwali mħallas ta’ mill-inqas erba’ ġimgħat. Fl-Artikolu 31(2) tal-Karta wieħed isib ukoll il-qalba tad-Direttiva 93/104, peress li dan l-artikolu jistabbilixxi u jikkonsolida dak li donnu huwa l-iktar essenzjali f’din id-direttiva (
91
).
89.
Minn din is-sovrappożizzjoni tar-regoli, riflessa fil-ġurisprudenza reċenti tal-Qorti tal-Ġustizzja (
92
), niddeduċi li l-Artikolu 31(2) tal-Karta jagħti lil kull ħaddiem perijodu annwali ta’ leave mħallas ta’ mill-inqas erba’ ġimgħat (
93
). Fi kliem ieħor, sabiex jiġi identifikat il-kontenut leġiżlattiv tal-Artikolu 31(2) tal-Karta u jiġu ddeterminati l-obbligi li jirriżultaw minn din id-dispożizzjoni, fil-fehma tiegħi ma tistax issir astrazzjoni tal-Artikolu 7 tad-Direttiva 2003/88 u tal-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja li, fuq din il-bażi, matul il-kawżi sottomessi lilha, ippreċiżat il-kontenut u l-portata tal-“prinċipju tad-dritt soċjali tal-Unjoni li għandu importanza partikolari” (
94
) li jikkostitwixxi d-dritt għal leave annwali mħallas (
95
).
90.
Huwa wkoll minħabba din is-sovrappożizzjoni tar-regoli li d-dritt għal kumpens finanzjarju li għandu jkollu kull ħaddiem li minħabba raġunijiet indipendenti mill-volontà tiegħu ma jkunx f’pożizzjoni li jeżerċita d-dritt tiegħu għal-leave annwali mħallas qabel it-terminazzjoni tar-relazzjoni ta’ xogħol, kif jirriżulta mill-Artikolu 7(2) tad-Direttiva 2003/88 u kif irrikonoxxut u ppreċiżat mill-Qorti tal-Ġustizzja (
96
), għandu jkun ikkunsidrat bħala dritt protett mill-Artikolu 31(2) tal-Karta (
97
).
91.
Barra minn hekk, il-ġurisprudenza reċenti tal-Qorti tal-Ġustizzja jidhirli li hija fis-sens li tittieħed inkunsiderazzjoni r-regola ta’ konkretizzazzjoni tad-dritt fundamentali inkwistjoni sabiex jiġu ddeterminati l-obbligi li jirriżultaw mill-Karta (
98
).
92.
Bħala konklużjoni nosserva li, fis-sentenza tagħha Association de médiation sociale, il-Qorti tal-Ġustizzja donnha ġibdet il-konklużjoni li l-Karta tinkludi dispożizzjonijiet li mhux kollha għandhom l-istess kapaċità li jiġu invokati direttament fil-kuntest ta’ tilwim bejn individwi. Jekk jirriżulta li dispożizzjoni tal-Karta għandha intensità leġiżlattiva dgħajfa, il-protezzjoni tad-dritt fundamentali li hija tistabbilixxi jeħtieġ l-intervent tal-leġiżlatur tal-Unjoni u/jew tal-leġiżlaturi nazzjonali, b’tali mod li waħedha ma tistax toħloq effett legali direttament effettiv fil-kuntest ta’ tilwima nazzjonali. F’din is-sitwazzjoni, il-Qorti tal-Ġustizzja għandha neċessarjament tieħu inkunsiderazzjoni l-volontà espressa mill-awturi tal-Karta li jagħtu lill-leġiżlatur tal-Unjoni u/jew lil-leġiżlaturi nazzjonali l-funzjoni li jippreċiżaw il-kontenut u l-kundizzjonijiet tal-implementazzjoni tad-drittijiet fundamentali hemm irrikonoxxuti.
93.
Minkejja li din il-pożizzjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja tinftiehem, b’mod partikolari fid-dawl tal-prinċipju ta’ separazzjoni tas-setgħat, hija għandha madankollu, fil-fehma tiegħi, tiġi bbilanċjata minn approċċ iktar flessibbli fir-rigward ta’ dispożizzjonijiet bħall-Artikolu 31(2) tal-Karta li jirrikonoxxi dritt mingħajr ma jirreferi espressament għall-adozzjoni ta’ regoli tad-dritt tal-Unjoni jew tad-dritt nazzjonali.
94.
Lanqas ma għandna nissottovalutaw il-potenzjal ta’ strumenti oħra ta’ protezzjoni tad-drittijiet fundamentali, bħall-Karta Soċjali Ewropea, li jiġu rrikonoxxut li għandhom effett dirett mill-qrati nazzjonali. F’dan ir-rigward, rifjut tal-Qorti tal-Ġustizzja li tirrikonoxxi effett dirett lill-Artikolu 31(2) tal-Karta jidhirli li jmur kontra l-kurrent tat-tendenza kkonstatata mill-qrati nazzjonali li juru ruħhom iktar miftuħa għar-rikonoxximent ta’ effett dirett tal-Karta Soċjali Ewropea (
99
).
95.
Għalhekk nistieden lill-Qorti tal-Ġustizzja li fir-rigward tal-Artikolu 31(2) tal-Karta ma tiħux approċċ ristrettiv b’mod eżaġerat, u tadotta ġurisprudenza bbilanċjata li skontha minkejja li mhux id-dispożizzjonijiet tal-Karta kollha li jirrikonoxxu drittijiet soċjali fundamentali għandhom il-kwalitajiet neċessarji sabiex jiġi rrikonoxxut lilhom effett dirett orizzontali, mill-banda l-oħra dan għandu jkun il-każ fir-rigward ta’ dispożizzjonijiet li għandhom natura imperattiva u awtosuffiċjenti. F’kelma waħda, dawn il-kawżi huma opportunità għall-Qorti tal-Ġustizzja li tiżgura li r-rikonoxximent ta’ drittijiet soċjali fundamentali ma jirriżultax minn “sempliċi dikjarazzjoni” (
100
).
IV. Konklużjoni
96.
Fir-rigward tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti, nipproponi lill-Qorti tal-Ġustizzja tirrispondi kif ġej għad-domandi preliminari magħmula mill-Bundesarbeitsgericht (il-Qorti Industrijali Federali, il-Ġermanja) fil-kawżi magħquda Bauer (C‑569/16) u Willmeroth (C‑570/16):
1)
L-Artikolu 7 tad-Direttiva 2003/88/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tal-4 ta’ Novembru 2003 li tikkonċerna ċerti aspetti tal-organizzazzjoni tal-ħin tax-xogħol, għandu jkun interpretat fis-sens li jipprekludi leġiżlazzjonijiet jew prattiki nazzjonali, bħal dawk inkwistjoni fil-kawżi prinċipali, li jipprevedu li, meta r-relazzjoni ta’ xogħol tiġi tterminata minħabba l-mewt tal-ħaddiem, id-dritt għal-leave annwali mħallas jintemm mingħajr dritt ta’ kumpens finanzjarju fir-rigward tal-leave annwali mħallas mhux meħud u jirrendu għalhekk, impossibbli l-ħlas ta’ dan il-kumpens lill-eredi tal-mejjet.
2)
Barra minn hekk, fil-kuntest tal-kawża Bauer (C‑569/16), nipproponi li tirrispondi lill-Bundesarbeitsgericht (il-Qorti Industrijali Federali) li:
Qorti nazzjonali, adita minn tilwima bejn individwu u entità rregolata mid-dritt pubbliku, għandha, meta ma jkunx possibbli li din tinterpreta d-dritt nazzjonali applikabbli b’mod konformi mal-Artikolu 7 tad-Direttiva 2003/88, tiżgura, fil-kuntest tal-kompetenzi tagħha, il-protezzjoni ġuridika li tirriżulta minn dan l-artikolu għall-individwi u tiżgura l-effett sħiħ tiegħu billi jekk ikun hemm bżonn tħalli inapplikata kull dispożizzjoni nazzjonali kuntrarja.
3)
Finalment, fil-kuntest tal-kawża Willmeroth (C‑570/16), nipproponi lill-Qorti tal-Ġustizzja tiddeċiedi:
Qorti nazzjonali, adita minn tilwima bejn żewġ individwi, għandha, meta ma jkunx possibbli li din tinterpreta d-dritt nazzjonali applikabbli b’mod konformi mal-Artikolu 7 tad-Direttiva 2003/88, tiżgura, fil-kuntest tal-kompetenzi tagħha, il-protezzjoni ġuridika li tirriżulta mill-Artikolu 31(2) tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali tal-Unjoni Ewropea għall-individwi u tiżgura l-effett sħiħ ta’ dan l-artikolu billi jekk ikun hemm bżonn tħalli inapplikata kull dispożizzjoni nazzjonali kuntrarja.
(
1
)	Lingwa oriġinali: il-Franċiż.
(
2
)	ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 5, Vol. 4, p. 381.
(
3
)	Iktar ’il quddiem il-“Karta”.
(
4
)	Kif jindika Walkila, S., Horizontal Effect of Fundamental Rights in EU Law, Europa Law Publishing, Groningen, 2016, “an unequal relation of the parties tends more easily to justify recourse to fundamental rights in an effort to strengthen the position of the weaker party. Since this is a common situation and characteristic of many employer-employee relations, the field of employment law has proved a fruitful area for the evolution of the horizontal effect of fundamental right norms of EU law” (p. 199).
(
5
)	Ara b’mod partikolari, is-sentenza tal-10 ta’ Ottubru 2017, Farrell (C‑413/15, EU:C:2017:745, punt 31 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
6
)	Ara dwar dan il-punt, Van Raepenbusch, S., Droit institutionnel de l’Union européenne, it-tieni edizzjoni, Larcier, Brussell, 2016, li jirrileva li din il-ġurisprudenza tikkostitwixxi “restrizzjoni importanti tal-effettività tad-drittijiet mogħtija mill-ordinament ġuridiku tal-Unjoni, b’mod partikolari fil-qasam soċjali sa fejn id-dritt soċjali tal-Unjoni huwa magħmul prinċipalment fil-forma ta’ direttivi, skont l-Artikolu 153(2)(b) TFUE. Fi kliem ieħor, minkejja li d-dispożizzjonijiet soċjali tal-Unjoni inkwistjoni għandhom l-għan li jipproteġu lill-ħaddiema u huma suffiċjentement preċiżi u inkundizzjonati sabiex jiġu applikati direttament minn qorti, dawn tal-aħħar ma jistgħux jużawhom kontra l-persuna privata li timpjegahom, lanqas sabiex jeskludu dispożizzjoni legali nazzjonali kuntrarja (effett ta’ tneħħija)” [traduzzjoni libera] (p. 480).
(
7
)	Ara fl-aħħar lok, is-sentenza tas-17 ta’ April 2018, Egenberger (C‑414/16, EU:C:2018:257).
(
8
)	Spjegazzjonijiet dwar il-Karta tad-Drittijiet Fundamentali (ĠU 2007, C 303, p. 17, iktar ’il quddiem l-“ispjegazzjonijiet dwar il-Karta”).
(
9
)	BGBl. 1963, p. 2.
(
10
)	BGBl. 2002 I, p. 1529 (iktar ’il quddiem il-“BUrlG”).
(
11
)	Iktar ’il quddiem il-“BGB”.
(
12
)	Ara s-sentenza tat-22 ta’ Novembru 2011, KHS (C‑214/10, EU:C:2011:761, punt 44).
(
13
)	Ara d-deċiżjonijiet tar-rinviju taż-żewġ kawżi magħquda (punt 14).
(
14
)	Għal pożizzjoni simili, ara, Vitez, B., “Holiday Pay: Now also to Be Enjoyed during the Afterlife”, European Law Reporter, Verlag radical brain S.A., Lussemburgu, 2014, Nru 4, p. 114.
(
15
)	Ara s-sentenza Bollacke (punti 16 u 20 kif ukoll il-ġurisprudenza ċċitata).
(
16
)	Ara f’dan is-sens, is-sentenza Bollacke (punt 17).
(
17
)	Ara s-sentenza Bollacke (punt 24).
(
18
)	Ara s-sentenza Bollacke (punt 26).
(
19
)	Ara s-sentenza Bollacke (punt 25).
(
20
)	Ara s-sentenza Bollacke (punti 6 u 7).
(
21
)	Sentenza Bollacke (punt 11).
(
22
)	Sentenza Bollacke (punt 12).
(
23
)	Nissellef dawn l-espressjonijiet mingħand Simon, D., “La panacée de l’interprétation conforme: injection homéopathique ou thérapie palliative?”, De Rome à Lisbonne: les juridictions de l’Union européenne à la croisée des chemins, Mélanges en l’honneur de Paolo Mengozzi, Bruylant, Brussell, 2013, p. 279-300, b’mod partikolari p. 299.
(
24
)	Ara d-deċiżjonijiet tar-rinviju fiż-żewġ kawżi magħquda (punt 16).
(
25
)	Ara b’mod partikolari, is-sentenza tad-19 ta’ April 2016, DI (C‑441/14, EU:C:2016:278, punt 30 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
26
)	Ara b’mod partikolari, is-sentenza tad-19 ta’ April 2016, DI (C‑441/14, EU:C:2016:278, punt 31 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
27
)	Ara b’mod partikolari, is-sentenza tad-19 ta’ April 2016, DI (C‑441/14, EU:C:2016:278, punt 32 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
28
)	Ara b’mod partikolari, is-sentenzi tad-19 ta’ April 2016, DI (C‑441/14, EU:C:2016:278, punt 33 u l-ġurisprudenza ċċitata), u tas-17 ta’ April 2018, Egenberger (C‑414/16, EU:C:2018:257, punt 72).
(
29
)	Ara s-sentenzi tad-19 ta’ April 2016, DI (C‑441/14, EU:C:2016:278, punt 34), u tas-17 ta’ April 2018, Egenberger (C‑414/16, EU:C:2018:257, punt 73).
(
30
)	Għalhekk dan ċertament jispjega għaliex qrati Ġermaniżi oħra li kellhom jiddeċiedu dwar din il-problema setgħu jikkunsidraw li interpretazzjoni konformi hija possibbli.
(
31
)	Ara d-deċiżjonijiet tar-rinviju fiż-żewġ kawżi magħquda (punt 14).
(
32
)	Ara b’mod partikolari, is-sentenza tal-24 ta’ Jannar 2012, Dominguez (C‑282/10, EU:C:2012:33, punt 33 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
33
)	C‑282/10, EU:C:2012:33.
(
34
)	Ara l-punt 34 ta’ din is-sentenza.
(
35
)	Ara s-sentenza tal-24 ta’ Jannar 2012, Dominguez (C‑282/10, EU:C:2012:33, punt 35 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
36
)	C‑282/10, EU:C:2012:33.
(
37
)	Ara s-sentenza Bollacke (punt 23). Ara, ukoll, is-sentenza tal-20 ta’ Lulju 2016, Maschek (C‑341/15, EU:C:2016:576, punt 27).
(
38
)	Ara s-sentenza Bollacke (punt 28).
(
39
)	Ara b’mod partikolari, is-sentenza tal-24 ta’ Jannar 2012, Dominguez (C‑282/10, EU:C:2012:33, punt 37 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
40
)	Ara b’mod partikolari, is-sentenza tal-24 ta’ Jannar 2012, Dominguez (C‑282/10, EU:C:2012:33, punt 38 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
41
)	Ara b’mod partikolari, is-sentenza tal-10 ta’ Ottubru 2017, Farrell (C‑413/15, EU:C:2017:745, punt 33 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
42
)	Ara b’mod partikolari, is-sentenza tal-24 ta’ Jannar 2012, Dominguez (C‑282/10, EU:C:2012:33, punt 37 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
43
)	Ara, b’mod partikolari, is-sentenza tal-15 ta’ Jannar 2014, Association de médiation sociale (C‑176/12, iktar ’il quddiem is-“sentenza Association de médiation sociale, EU:C:2014:2, punt 42 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
44
)	ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 5, Vol. 2, p. 197.
(
45
)	Ara, b’mod partikolari, is-sentenza tad-19 ta’ April 2016, DI (C‑441/14, EU:C:2016:278, punti 35 sa 37 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
46
)	Ara s-sentenza tas-17 ta’ April 2018, Egenberger (C‑414/16, EU:C:2018:257, punt 79).
(
47
)	Ara, b’mod partikolari, is-sentenza tad-29 ta’ Novembru 2017, King (C‑214/16, EU:C:2017:914, punt 33 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
48
)	Ara l-ispjegazzjonijiet tal-Artikolu 31 (ĠU 2007, C 303, p. 26).
(
49
)	Barra minn hekk bħal dik tal-Artikolu 7(1) tad-Direttiva 93/104.
(
50
)	Ara b’mod partikolari, is-sentenza tad-29 ta’ Novembru 2017, King (C‑214/16, EU:C:2017:914, punt 32 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
51
)	Għaliex id-drittijiet soċjali rrikonoxxuti mill-Karta jistgħu realment jiġu kklassifikati bħala “fundamentali” jekk il-parti l-kbira minnhom jibqgħu mċaħħda minn effett dirett orizzontali? Ara dwar din il-kwistjoni, Fabre, A., “La ‘fondamentalisation’ des droits sociaux en droit de l’Union européenne”, La protection des droits fondamentaux dans l’Union européenne, entre évolution et permanence, Bruylant, Brussell, 2015, p. 163-194.
(
52
)	Sentenza Association de médiation sociale (punt 36 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
53
)	C‑555/07, EU:C:2010:21.
(
54
)	Dan l-artikolu, intitolat “Id-dritt tal-ħaddiema għall-informazzjoni u l-konsultazzjoni fi ħdan l-impriża”, jistipula li “[i]l-ħaddiema jew ir-rappreżentanti tagħhom għandhom, fil-livelli xierqa, jkunu ggarantiti informazzjoni u konsultazzjoni fi żmien utli, fil-każijiet u skond il-kondizzjonijiet previsti mil-liġi ta’ l-Unjoni u mil-liġijiet u l-prattiċi nazzjonali”.
(
55
)	Direttiva tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tal-11 ta’ Marzu 2002 li tistabbilixxi qafas ġenerali dwar l-informazzjoni u l-konsultazzjoni tal-impjegati fil-Komunità Ewropea (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 5, Vol. 4, p. 219).
(
56
)	Sentenza Association de médiation sociale (punt 45).
(
57
)	Sentenza Association de médiation sociale (punt 46).
(
58
)	Sentenza Association de médiation sociale (punt 47). Ara, f’dan l-istess sens, fir-rigward tal-projbizzjoni ta’ kull diskriminazzjoni bbażata fuq ir-reliġjon jew it-twemmin, stabbilita fl-Artikolu 21(1) tal-Karta, is-sentenza tas-17 ta’ April 2018, Egenberger (C‑-414/16, EU:C:2018:257, punt 76).
(
59
)	Sentenza Association de médiation sociale (punt 48).
(
60
)	Sentenza Association de médiation sociale (punt 49).
(
61
)	Sentenza Association de médiation sociale (punt 50 u l-ġurisprudenza ċċitata). Din tista’ tkun ikklassifikata, mhux mingħajr raġuni, bħala “soluzzjoni dgħajfa” ikkunsidrati d-diffikultajiet li l-parti leża għandha sabiex tirnexxi f’kawża għad-danni kontra l-Istat Membru kkonċernat: ara Van Raepenbusch, S., Droit institutionnel de l’Union européenne, it-tieni edizzjoni, Larcier, Brussell, 2016, p. 486.
(
62
)	Ara, b’mod partikolari, Tinière, R., “L’invocabilité des principes de la Charte des droits fondamentaux dans les litiges horizontaux”, Revue des droit et libertés fondamentaux, 2014, chronique Nru 14, li jirrileva li mis-sentenza Association de médiation sociale jirriżulta li “d-drittijiet soċjali mogħtija mill-Karta fil-forma ta’ prinċipji ma jistgħux jiġu invokati mill-individwi fil-kuntest ta’ kawżi orizzontali. Issa, peress li l-parti l-kbira tar-relazzjonijiet ta’ xogħol jitnisslu bejn individwi, din is-soluzzjoni twassal b’mod impliċitu sabiex iċċaħħadhom minn kull effett ġuridiku ħlief meta r-relazzjoni ta’ xogħol timplika l-awtorità tal-Istat […]. Għalhekk firxa sħiħa ta’ drittijiet soċjali u tal-[Karta] jgħaddu mill-qasam tad-dritt pożittiv għal dak ta’ sempliċi dikjarazzjoni” [traduzzjoni libera] (p. 6). L-awtur jiddeplora l-assenza ta’ “garanzija effettiva ta’ dritt fundamentali – il-fatt li huwa prinċipju ma jneħħi xejn min-natura fundamentali tiegħu – li l-ksur tiegħu huwa debitament ikkonstatat fl-istess waqt” [traduzzjoni libera] u jenfasizza wkoll ir-riskju li jirrappreżenta l-approċċ tal-Qorti tal-Ġustizzja vis-à-vis il-qrati nazzjonali u l-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem mill-angolu tar-“rikonoxximent ta’ protezzjoni ekwivalenti” (p. 7). Ara wkoll, Van Raepenbusch, S., Droit institutionnel de l’Union européenne, it-tieni edizzjoni, Larcier, Brussell, 2016, li fir-rigward tas-soluzzjoni sostnuta mill-Qorti tal-Ġustizzja fis-sentenza tagħha Association de médiation sociale josserva li “minħabba l-użu obbligatorju ta’ direttiva bħala mod ta’ leġiżlazzjoni soċjali fuq livell tal-Unjoni, din tillimita b’mod sinjifikattiv il-possibbiltà li d-dispożizzjonijiet soċjali tal-Karta jiġu invokati minn parti f’kawża vittma ta’ inkompatibbiltà tad-dritt nazzjonali applikabbli” [traduzzjoni libera] (p. 485).
(
63
)	Ara f’dan is-sens, Lenaerts, K., “La solidarité ou le chapitre IV de la charte des droits fondamentaux de l’Union européenne”, Revue trimestrielle des droits de l’homme, Larcier, Brussell, 2010, Nru 82, p. 217-236, li huwa nklinat jikklassifika fil-kategorija “ta’ drittijiet, bil-konsegwenzi marbuta magħhom, b’mod partikolari fir-rigward ta’ invokabbiltà, […] id-dritt għall-kundizzjoni ta’ xogħol ġusti u xierqa (Artikolu 31)” [traduzzjoni libera] (p. 227, § 28). Ara wkoll, fl-istess sens, Bogg, A., “Article 31: Fair and just working conditions”, f’Peers, S., Hervey, T., Kenner, J., u Ward, A., The EU Charter of Fundamental Rights: a commentary, Hart Publishing, Oxford, 2014, p. 833-868, b’mod partikolari p. 849, § 31.34 u § 31.35, kif ukoll Bailleux, A. u Dumont, H., Le pacte constitutionnel européen, Tome 1: Fondements du droit institutionnel de l’Union, Bruylant, Brussell, 2015, p. 436, § 1030. Ara finalment, il-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Tanchev fil-kawża King (C‑214/16, EU:C:2017:439, punt 52).
(
64
)	B’hekk, il-“prinċipji”, fis-sens tal-Karta, “qatt ma jistgħu jitilqu mill-inkompletezza leġiżlattiva inerenti tagħhom. Jekk dawn ikunu projbitorji, ebda direttiva possibbli, tkun kemm tkun ċara, preċiża u inkundizzjonata, ma tista’ tibdel xejn” [traduzzjoni libera], ara Fabre, A., “La ‘fondamentalisation’ des droits sociaux en droit de l’Union européenne”, La protection des droits fondamentaux dans l’Union européenne, entre évolution et permanence, Bruylant, Brussell, 2015, p. 163-194, b’mod partikolari p. 185. Kif josserva Cariat, N., “L’invocation de la Charte des droits fondamentaux de l’Union européenne dans les litiges horizontaux: état des lieux après l’arrêt Association de Médiation Sociale”, Cahiers de droit européen, Larcier, Brussell, 2014, Nru 2, p. 305-336, f’dik is-sentenza, il-Qorti tal-Ġustizzja rraġunat “abbażi ta’ kuntest ta’ analiżi partikolari għad-direttivi, b’sekwenza tal-eżami tal-effetti tad-direttivi u tal-Karta u billi rrifjutat li tagħti kwalunkwe valur ogħla lill-invokazzjoni konġunta tagħhom” [traduzzjoni libera] (p. 310).
(
65
)	Għalhekk huwa aċċettabbli li s-sentenza Association de médiation sociale tinkludi “rivoluzzjoni żgħira fil-qasam tal-protezzjoni tad-drittijiet fundamentali billi tistabbilixxi b’mod impliċitu, taħt ċerti kundizzjoni, l-effett dirett orizzontali tal-Karta”: [traduzzjoni libera] Ara Carpano, E. u Mazuyer, E., “La représentation des travailleurs à l’épreuve de l’article 27 de la Charte des droits fondamentaux de l’Union: précisions sur l’invocabilité horizontale du droit de l’Union”, Revue de droit du travail, Dalloz, Pariġi, 2014, Nru 5, p. 312-320, b’mod partikolari p. 317.
(
66
)	Sentenza Association de médiation sociale (punt 45).
(
67
)	C‑555/07, EU:C:2010:21.
(
68
)	Direttiva tal-Kunsill tas-27 ta’ Novembru 2000 li tistabbilixxi qafas ġenerali għall-ugwaljanza fit-trattament fl-impjieg u fix-xogħol (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 5, Vol. 4, p. 79).
(
69
)	Ara, b’mod partikolari, il-punt 51 ta’ din is-sentenza.
(
70
)	Ara f’dan ir-rigward, Bailleux, A., “La Cour de justice, la Charte des droits fondamentaux et l’intensité normative des droits sociaux”, Revue de droit social, La Charte, Brugge, 2014, Nru 3, p. 283-308, b’mod partikolari p. 293.
(
71
)	C‑555/07, EU:C:2010:21.
(
72
)	Ara Bailleux, A., “La Cour de justice, la Charte des droits fondamentaux et l’intensité normative des droits sociaux”, Revue de droit social, La Charte, Brugge, 2014, Nru 3, p. 283-308, b’mod partikolari p. 294 u 295. Ara wkoll, f’dan is-sens, Carpano, E. u Mazuyer, E., “La représentation des travailleurs à l’épreuve de l’article 27 de la Charte des droits fondamentaux de l’Union: précisions sur l’invocabilité horizontale du droit de l’Union”, Revue de droit du travail, Dalloz, Pariġi, 2014, Nru 5, p. 312-320, li jirrilevaw, fir-rigward tal-prinċipju ta’ nondiskriminazzjoni abbażi tal-età li l-invokabbiltà ta’ dan tal-aħħar “ma tirriżultax mill-qari flimkien ta’ prinċipju ġenerali mad-direttiva iżda mill-awtosuffiċjenza tal-prinċipju ġenerali nnifsu. […] Fi kliem ieħor, l-effett tal-esklużjoni potenzjali ma hijiex marbuta mal-effett tad-direttiva iżda biss mal-effett tal-prinċipju jew tad-dritt fundamentali li għandu jirriżulta minnu nnifsu” [traduzzjoni libera] (p. 319).
(
73
)	Ara f’dan is-sens, N. Cariat, “L’invocation de la Charte des droits fondamentaux de l’Union européenne dans les litiges horizontaux: état des lieux après l’arrêt Association de Médiation Sociale”, Cahiers de droit européen, Larcier, Brussell, 2014, Nru 2, p. 305-336, b’mod partikolari p. 316, § 8.
(
74
)	C‑414/16, EU:C:2018:257.
(
75
)	Sabiex tistabbilixxi dan ir-rikonoxximent, il-Qorti tal-Ġustizzja rrilevat li, “[f] Fir-rigward tal-effett mandatorju tiegħu, l-Artikolu 21 tal-Karta ma jiddistingwixxix ruħu, bħala prinċipju, minn diversi dispożizzjonijiet tat-Trattati fundaturi li jipprojbixxu d-diskriminazzjoni bbażata fuq diversi raġunijiet, anki meta tali diskriminazzjonijiet jirriżultaw minn kuntratti konklużi bejn individwi” (sentenza tas-17 ta’ April 2018, Egenberger (C‑414/16, EU:C:2018:257, punt 77), li tiċċita s-sentenzi tat-8 ta’ April 1976, Defrenne (43/75, EU:C:1976:56, punt 39), tas-6 ta’ Ġunju 2000, Angonese (C‑281/98, EU:C:2000:296, punti 33 sa 36), tat-3 ta’ Ottubru 2000, Ferlini (C-411/98, EU:C:2000:530, punt 50), kif ukoll tal-11 ta’ Diċembru 2007, International Transport Workers’ Federation u Finnish Seamen’s Union (C‑438/05, EU:C:2007:772, punti 57 sa 61)). Din tingħaqad mal-osservazzjoni magħmula minn Carpano, E. u Mazuyer, E., “La représentation des travailleurs à l’épreuve de l’article 27 de la Charte des droits fondamentaux de l’Union: précisions sur l’invocabilité horizontale du droit de l’Union”, Revue de droit du travail, Dalloz, Pariġi, 2014, Nru 5, p. 312-320, fir-rigward tas-sentenza Association de médiation sociale, li tipprevedi li “filwaqt li tirrikonoxxi l-effett dirett orizzontali potenzjali tad-dispożizzjonijiet tal-Karta, il-Qorti tal-Ġustizzja tiġbed biss il-konsegwenzi tal-assimilazzjoni tal-Karta għad-dritt primarju tal-Unjoni stabbilit mit-Trattat ta’ Lisbona” [traduzzjoni libera] (p. 320).
(
76
)	Skont il-Qorti tal-Ġustizzja, dan l-artikolu “huwa suffiċjenti fih innifsu u ma għandux għalfejn jiġi ppreċiżat mid-dispożizzjonijiet tad-dritt tal-Unjoni jew tad-dritt nazzjonali sabiex jagħti lill-individwi dritt invokabbli bħala tali” (sentenza tas-17 ta’ April 2018, Egenberger, (C‑414/16, EU:C:2018:257, punt 78).
(
77
)	Ara dwar dan il-punt, Bailleux, A., “La Cour de justice, la Charte des droits fondamentaux et l’intensité normative des droits sociaux”, Revue de droit social, La Charte, Brugge, 2014, Nru 3, p. 283-308, b’mod partikolari p. 305.
(
78
)	Ara f’dan is-sens, Robin-Olivier, S., “Article 31 – Conditions de travail justes et équitables”, Charte des droits fondamentaux de l’Union européenne, Commentaire article par article, Bruylant, Brussell, 2018, p. 679-694, b’mod partikolari p. 693, § 29.
(
79
)	Ibidem.
(
80
)	Ara Cariat, N., “L’invocation de la Charte des droits fondamentaux de l’Union européenne dans les litiges horizontaux: état des lieux après l’arrêt Association de Médiation Sociale”, Cahiers de droit européen, Larcier, Brussell, 2014, Nru 2, p. 305-336, b’mod partikolari p. 311 et seq.
(
81
)	Ara f’dan is-sens, Lenaerts, K., “L’invocabilité du principe de non-discrimination entre particuliers”, Le droit du travail au XXIe siècle, Liber Amicorum Claude Wantiez, Larcier, Brussell, 2015, p. 89-105, li fir-rigward tal-prinċipju ta’ nondiskriminazzjoni abbażi tal-età josserva li “[q]ari konġunt tas-sentenzi Mangold, Kücükdeveci u AMS jissuġġerixxi li l-invokabbiltà orizzontali [ta’ dan il-prinċipju] huwa, fl-ewwel lok, ibbażat fuq in-natura imperattiva tiegħu. […] Fit-tieni lok, l-awtosuffiċjenza leġiżlattiva tal-imsemmi prinċipju għandha rwol determinanti fir-raġunament tal-Qorti tal-Ġustizzja. Din l-awtosuffiċjenza tippermetti li ssir distinzjoni bejn ir-regoli operazzjonali fuq livell kostituzzjonali u dawk li għandhom bżonn intervent leġiżlattiv għall-effettività tagħhom. Għalhekk, l-imsemmija awtosuffiċjenza leġiżlattiva tippermetti l-għoti ta’ effett dirett orizzontali lill-prinċipju ta’ nondiskriminazzjoni mingħajr ma tħarbat it-tqassim kostituzzjonali tas-setgħat mixtieq mill-awturi tat-Trattati. Ladarba l-imsemmi prinċipju ‘huwa suffiċjenti sabiex waħdu jagħti lill-individwi dritt suġġettiv invokabbli fih innifsu’, dan ma jiddependix fuq il-prerogattivi tal-leġiżlatur tal-Unjoni jew nazzjonali. Mill-banda l-oħra, peress li għall-effettività tiegħu l-Artikolu 27 tal-Karta għandu bżonn l-intervent tal-leġiżlatur, kemm fuq livell tal-Unjoni kif ukoll tal-Istati Membri, dan ma jistax joħloq tali effett dirett” [traduzzjoni libera] (p. 104 u 105).
(
82
)	Ara b’mod partikolari, is-sentenza tat-22 ta’ April 2010, Zentralbetriebsrat der Landeskrankenhäuser Tirols (C‑486/08, EU:C:2010:215, punt 28 u l-ġurisprudenza ċċitata). B’mod iktar ġenerali, kif jindika, Bogg, A., “Article 31: Fair and just working conditions”, f’Peers, S., Hervey, T._Kenner, J., u Ward, A., The EU Charter of Fundamental Rights: a commentary, Hart Publishing, Oxford, 2014, p. 833-868, “Article 31 speaks to the very purpose of labour law itself, namely to ensure fair and just working conditions, and it transfigures this overarching protective purpose into a subjective fundamental social right. This transfiguration, based in the injunction to respect the human dignity of all workers, marks out Article 31 as the grundnorm of the other labour rights in the Solidarity chapter” (p. 846, § 31.27).
(
83
)	Punt 39. Ara wkoll, is-sentenza tas-6 ta’ Ġunju 2000, Angonese (C‑281/98, EU:C:2000:296, punti 34 u 35).
(
84
)	Kif jirrileva Walkila, S., Horizontal Effect of Fundamental Rights in EU Law, Europa Law Publishing, Groningen, 2016, “[t]he core criterion pertains to the question whether a norm may be deemed ‘sufficient in itself’ to serve as a direct basis of a claim before a court. That points to the remedial force of the norm; i.e., whether the norm has a sufficiently ascertainable normative content which enables a judge to apply it in given circumstances. The remedial force of a fundamental right norm may be examined on the basis of content and context based analyses […]”. F’dan ir-rigward, “[t]he content-based analysis inquires whether the norm enjoys ‘fully effectiveness’ in the sense that its normative content is defined with a requisite degree of specificity and clarity so that the parties to a legal dispute may rely upon it and the courts enforce it” (p. 183).
(
85
)	Ara f’dan ir-rigward, Van Raepenbusch, S., Droit institutionnel de l’Union européenne, it-tieni edizzjoni, Larcier, Brussell, 2016, li jikkunsidra li, wara s-sentenza Association de médiation sociale, “[…] mil-lum ’il quddiem huwa stabbilit b’mod ċar li r-regoli ta’ protezzjoni tad-drittijiet fundamentali tal-Karta, li jissodisfaw il-kundizzjoni tal-awtosuffiċjenza, li għandha tiġi rikonoxxuta lilhom natura awtosuffiċjenti, sabiex nuża t-terminoloġija klassika tad-dritt internazzjonali pubbliku, jistgħu jiġu invokati b’mod awtonomu, anki fil-kuntest ta’ relazzjonijiet tad-dritt privat, sabiex tiġi eskluża regola tad-dritt nazzjonali kuntrarja, ladarba s-sitwazzjoni inkwistjoni tippreżenta rabta mad-dritt tal-Unjoni” [traduzzjoni libera] (p. 487). F’dan ir-rigward, wieħed ifakkar li “[i]n-natura self sufficient tfisser […] applikabbiltà awtonoma mir-regola internazzjonali, karatteristika tal-kapaċità leġiżlattiva tagħha”, [traduzzjoni libera] ara Verhoeven, J., “La notion d’‘applicabilité directe’ du droit international”, Revue belge de droit international, Bruylant, Brussell, 1985, p. 243-264, b’mod partikolari p. 248. Ara ukoll, Vandaele, A. u Claes, E., “L’effet direct des traités internationaux – Une analyse en droit positif et en théorie du droit axée sur les droits de l’homme”, Working Paper Nru 15, Diċembru 2001, K.U. Leuven, Faculté de droit, Institut de droit international, disponibbli fl-indirizz tal-internet segwenti: https://www.law.kuleuven.be/iir/nl/onderzoek/working-papers/WP15f.pdf.
(
86
)	Ara f’dan ir-rigward, Bogg, A., “Article 31: Fair and just working conditions”, f’Peers, S., Hervey, T., Kenner, T., u Ward, A., The EU Charter of Fundamental Rights: a commentary, Hart Publishing, Oxford, 2014, p. 833-868: “The absence of these limiting formulae means that Article 31 is better understood as a genuinely autonomous fundamental right, a standard against which Union laws and national laws and practices are measured rather than a standard capable of being diluted and weakened by those laws and practices” (p. 846, § 31.27).
(
87
)	Ara s-sentenza Bollacke (punt 25).
(
88
)	Ara s-sentenza Association de médiation sociale (punt 46). Ara f’dan ir-rigward, Cariat, N., “L’invocation de la Charte des droits fondamentaux de l’Union européenne dans les litiges horizontaux: état des lieux après l’arrêt Association de Médiation Sociale”, Cahiers de droit européen, Larcier, Brussell, 2014, Nru 2, p. 305-336, b’mod partikolari p. 323, § 10.
(
89
)	Ara, ukoll, f’dan is-sens, il-ħames paragrafu tal-preambolu tal-Karta.
(
90
)	Kif ukoll, minn dik tal-Artikolu 7(1) tad-Direttiva 93/104.
(
91
)	Ara b’analoġija, fir-rigward tal-Artikolu II-91 tal-Kostituzzjoni Ewropea, Jeammaud, A., “Article II 91; conditions de travail justes et équitables”, Traité établissant une Constitution pour l’Europe, partie II, La Charte des droits fondamentaux de l’Union européenne: commentaire article par article, Volum 2, Bruylant, Brussell, 2005, p. 416-425, b’mod partikolari p. 419 u 423.
(
92
)	Ara b’mod partikolari, is-sentenza tad-29 ta’ Novembru 2017, King (C‑214/16, EU:C:2017:914), li tirreferi għall-“prinċipju stabbilit fl-Artikolu 7 tad-Direttiva 2003/88 kif ukoll fl-Artikolu 31(2) tal-Karta, li jgħid li dritt għal-leave annwali mħallas miksub ma jiġix estint mal-iskadenza tas-sena tal-leave u/jew ta’ perijodu ta’ rrimandar stabbilit mid-dritt nazzjonali, meta l-ħaddiem ma kienx f’pożizzjoni li jieħu l-leave tiegħu” (punt 56).
(
93
)	Ara f’dan is-sens, Bogg, A., “Article 31: Fair and just working conditions”, f’Peers, S., Hervey, T., Kenner, J., u Ward, A., The EU Charter of Fundamental Rights: a commentary, Hart Publishing, Oxford, 2014, p. 833-868, li jikkunsidra li “though the duration of annual paid leave is not specified in Article 31(2), this should be understood as a minimum of four weeks leave per year in line with Article 7 of the Directive” (p. 859, § 31.56). Din il-kwistjoni hija fiċ-ċentru tal-kawżi pendent TSN (C‑609/17) u AKT (C‑610/17), li fihom it-työtuomioistuin (il-Qorti Industrijali, il-Finlandja) tistaqsi lill-Qorti tal-Ġustizzja b’mod partikolari dwar jekk l-Artikolu 31(2) tal-Karta jipproteġix leave akkwistat li t-tul tiegħu huwa iktar minn dak tal-leave annwali minimu ta’ erba’ ġimgħat previst fl-Artikolu 7(1) tad-Direttiva 2003/88.
(
94
)	Ara b’mod partikolari, is-sentenza tad-29 ta’ Novembru 2017, King (C‑214/16, EU:C:2017:914, punt 32 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
95
)	Ara f’dan ir-rigward, Bogg, A., “Article 31: Fair and just working conditions”, f’Peers, S., Hervey, T., Kenner, J., u Ward, A., The EU Charter of Fundamental Rights: a commentary, Hart Publishing, Oxford, 2014, p. 833-868, li fil-fehma tiegħu “it follows from this symbiosis that the reasoning and specific legal conclusions of the CJEU on article 7 are also reflected in the parameters of the right to a period of annual paid leave under Article 31(2). This interpretative synergy between Article 7 of the Working Time Directive and Article 31(2) means that the rights are so entwined in the CJEU’s legal reasoning that it is now difficult to discern where one begins and the other ends” (p. 858 u 859, § 31.55). Fl-istess linja ta’ ħsieb, ara l-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Saugmandsgaard Øe fil-kawża Maio Marques da Rosa (C‑306/16, EU:C:2017:486), li fihom dan tal-aħħar, wara li rrileva li mill-ispjegazzjonijiet dwar il-Karta jirriżulta li l-Artikolu 31(2) tagħha huwa bbażat b’mod partikolari fuq id-Direttiva 93/104, ikkunsidra, fir-rigward tad-dritt għall-mistrieħ fil-ġimgħa, li “il-portata tal-Artikolu 31(2) tal-Karta tikkorrispondi għal dik tal-Artikolu 5 tad-Direttiva 2003/88”. Huwa ddeduċa li din id-dispożizzjoni tal-Karta ma “jżidx elementi utli addizzjonali għall-finijiet tal-interpretazzjoni mitluba mill-Artikolu 5 tad‑Direttiva 2003/88” (punti 43 u 44). Ara f’dan l-istess sens, is-sentenza tad-9 ta’ Novembru 2017, Maio Marques da Rosa (C‑306/16, EU:C:2017:844, punt 50).
(
96
)	Ara, b’mod partikolari, is-sentenzi tal-20 ta’ Jannar 2009, Schultz-Hoff et (C‑350/06 u C‑520/06, EU:C:2009:18, punt 61), u tad-29 ta’ Novembru 2017, King (C‑214/16, EU:C:2017:914, punt 52).
(
97
)	Ara f’dan is-sens, Bogg, A., “Article 31: Fair and just working conditions”, f’Peers, S., Hervey, T., Kenner, J., u Ward, A., The EU Charter of Fundamental Rights: a commentary, Hart Publishing, Oxford, 2014, p. 833-868, li jqis li “the worker’s right to a payment in lieu of untaken leave during a leave year on termination of the employment relationship is a fundamental social right that is necessarily implicit in the right to paid annual leave under Article 31(2). This principle was established in [judgment of 20 January 2009, Schultz-Hoff and Others (C‑350/06 and C‑520/06, EU:C:2009:18)] in respect of Article 7 and it should apply with equal force to Article 31(2)” (p. 861, § 31.60).
(
98
)	Ara f’dan is-sens, is-sentenza tas-17 ta’ April 2018, Egenberger (C‑414/16, EU:C:2018:257, punt 81 u l-ġurisprudenza ċċitata).
(
99
)	Ara f’dan ir-rigward, Nivard, C., “L’effet direct de la charte sociale européenne”, Revue des droits et libertés fondamentaux, 2012, chronique Nru 28. Niċċita pereżempju, is-sentenza tal-Conseil d’État (il-Kunsill tal-Istat, Franza), tal-10 ta’ Frar 2014, X, Nru 358992, kif ukoll is-sentenza tal-Cour de cassation (il-Qorti tal-Kassazzjoni, Franza) tal-14 ta’ April 2010, (Cass. soc. Nru 09-60426 u 09-60429). Ninnota wkoll li l-Artikolu 2(3) tal-Karta Soċjali Ewropea riveduta jsemmi d-dritt għal “leave annwali mħallas ta’ minimu ta’ erba’ ġimgħat”.
(
100
)	Sabiex nuża l-espressjoni ta’ Tinière, R., “L’invocabilité des principes de la Charte des droits fondamentaux dans les litiges horizontaux”, Revue des droits et libertés fondamentaux, 2014, chronique Nru 14.