62012CC0328
CONCLUSIE VAN ADVOCAAT-GENERAAL
E. SHARPSTON
van 10 september 2013 (
1
)
Zaak C‑328/12
Ralph Schmid (in zijn hoedanigheid van curator van het vermogen van Aletta Zimmermann)
tegen
Lilly Hertel
[verzoek van het Bundesgerichtshof (Duitsland) om een prejudiciële beslissing]
„Samenwerking in burgerlijke zaken — Insolventieprocedure — Verordening (EG) nr. 1346/2000 — Bevoegdheid van de rechter van de lidstaat waar het centrum van de voornaamste belangen van de schuldenaar ligt — Faillissementspauliana — Extraterritoriaal element — Verweerder met woonplaats in een derde land”
1.
Artikel 3, lid 1, van verordening (EG) nr. 1346/2000 van de Raad (
2
) (hierna: „verordening”) regelt welke rechters internationaal bevoegd zijn een insolventieprocedure te openen. In het kader van een dergelijke procedure kan een curator „elk rechtsmiddel aanwenden dat de belangen van de schuldeisers dient”. (
3
) Aan de orde in deze zaak is de vraag of de bevoegdheidsregel van artikel 3, lid 1, van toepassing is wanneer de verweerder in een faillissementspauliana woonplaats heeft in een derde land.
De insolventieverordening
2.
De verordening voorziet in wezen in de bevoegdheidsverdeling en de bepaling van het toepasselijke recht met betrekking tot, en de wederzijdse erkenning van, insolventieprocedures. In het onderhavige geval gaat het om de uitlegging van de algemene regel inzake de internationale bevoegdheid. Bij de analyse moeten we echter ook de algemene opzet van de verordening en de rol van de curator betrekken.
3.
In de punten 2, 3 en 4 van de considerans van de verordening is toegelicht dat voor de goede werking van de interne markt efficiënte en doeltreffende grensoverschrijdende insolventieprocedures nodig zijn, en dat de goede werking van de interne markt moet verhinderen dat er prikkels voor partijen bestaan om ter verbetering van hun rechtspositie geschillen of goederen van de ene lidstaat naar de andere over te brengen („forum shopping”).
4.
Volgens punt 8 van de considerans is daartoe „noodzakelijk [...] dat de bepalingen inzake rechterlijke bevoegdheid, erkenning en toepasselijk recht vervat worden in een instrument van het gemeenschapsrecht”.
5.
De punten 12 tot en met 14 van de considerans luiden respectievelijk:
„(12)
Deze verordening maakt het mogelijk de hoofdinsolventieprocedure te openen in de lidstaat waar het centrum van de voornaamste belangen van de schuldenaar is gelegen. Die procedure heeft een universele strekking en beoogt alle goederen van de schuldenaar te omvatten. Ter bescherming van de diversiteit van de belangen, maakt deze verordening het mogelijk dat parallel met de hoofdinsolventieprocedure secundaire procedures worden geopend. Een secundaire procedure kan worden geopend in de lidstaat waar de schuldenaar een vestiging heeft. De gevolgen van die secundaire procedure blijven beperkt tot de goederen van de schuldenaar die zich in de lidstaat in kwestie bevinden. Dwingende regels voor de coördinatie met de hoofdprocedure garanderen de noodzakelijke eenheid binnen de Gemeenschap.
(13)
Het ‚centrum van de voornaamste belangen’ dient overeen te komen met de plaats waar de schuldenaar gewoonlijk het beheer over zijn belangen voert en die daardoor als zodanig voor derden herkenbaar is.
(14)
Deze verordening is uitsluitend van toepassing op procedures waarbij het centrum van de voornaamste belangen van de schuldenaar in de Gemeenschap ligt.”
6.
Hoofdstuk I van de verordening is getiteld „Algemene bepalingen”. In artikel 1, lid 1, van dit hoofdstuk („Toepassingsgebied”) is bepaald:
„Deze verordening is van toepassing op collectieve procedures die, op de insolventie van de schuldenaar berustend, ertoe leiden dat deze schuldenaar het beheer en de beschikking over zijn vermogen geheel of ten dele verliest en dat een curator wordt aangewezen.”
7.
Artikel 2, sub a, definieert „insolventieprocedure” als „de collectieve procedures” die zijn opgesomd in bijlage A bij de verordening, een opsomming die betrekking heeft op de specifieke procedures zoals die in het nationale recht van de afzonderlijke lidstaten zijn geregeld.
8.
Artikel 2, sub b, definieert „curator” als „elke persoon of elk orgaan, belast met het beheer of de liquidatie van de goederen waarover de schuldenaar het beheer en de beschikking is verloren of met het toezicht op het beheer van diens zaken”.
9.
Artikel 3 draagt het opschrift „Internationale bevoegdheid” en luidt:
„1.   De rechters van de lidstaat waar het centrum van de voornaamste belangen van de schuldenaar gelegen is, zijn bevoegd de insolventieprocedure te openen. Bij vennootschappen en rechtspersonen wordt, zolang het tegendeel niet is bewezen, het centrum van de voornaamste belangen vermoed de plaats van de statutaire zetel te zijn.
2.   Wanneer het centrum van de voornaamste belangen van de schuldenaar op het grondgebied van een lidstaat gelegen is, zijn de rechters van een andere lidstaat slechts tot opening van een insolventieprocedure ten aanzien van deze schuldenaar bevoegd indien hij op het grondgebied van laatstgenoemde lidstaat een vestiging bezit. De gevolgen van deze procedure gelden alleen ten aanzien van de goederen van de schuldenaar die zich op het grondgebied van die lidstaat bevinden.
3.   Wanneer krachtens lid 1 een insolventieprocedure wordt geopend, is iedere insolventieprocedure die vervolgens krachtens lid 2 wordt geopend een secundaire procedure. Deze procedure moet een liquidatieprocedure zijn.”
10.
In lid 1 van artikel 16 („Beginsel”) van hoofdstuk II, getiteld „Erkenning van de insolventieprocedure”, is bepaald:
„Elke beslissing tot opening van een insolventieprocedure, genomen door een krachtens artikel 3 bevoegde rechter van een lidstaat, wordt erkend in alle andere lidstaten zodra de beslissing rechtsgevolgen heeft in de lidstaat waar de procedure is geopend. [...]”
11.
Artikel 17 („Gevolgen van de erkenning”) bepaalt in lid 1:
„De opening van een procedure als bedoeld in artikel 3, lid 1, heeft, zonder enkele verdere formaliteit, in de andere lidstaten de gevolgen die daaraan worden verbonden bij het recht van de lidstaat waar de procedure is geopend, tenzij deze verordening anders bepaalt, en zolang in die andere lidstaten geen procedure als bedoeld in artikel 3, lid 2, is geopend.”
12.
Artikel 18 („Bevoegdheden van de curator”) bepaalt met name:
„1.   De curator die is aangewezen door een krachtens artikel 3, lid 1, bevoegde rechter kan in een andere lidstaat alle bevoegdheden uitoefenen die hem zijn verleend door het recht van de lidstaat waar de procedure is geopend [...]
2.   De curator [...] kan ook elk rechtsmiddel aanwenden dat de belangen van de schuldeisers dient.
3.   Bij de uitoefening van zijn bevoegdheden moet de curator het recht van de lidstaat op het grondgebied waarvan hij wil optreden, eerbiedigen, in het bijzonder de voorschriften inzake het te gelde maken van de goederen. Deze bevoegdheden mogen niet de aanwending van dwangmiddelen, noch het recht om uitspraak te doen in gedingen of geschillen behelzen.”
13.
Artikel 25, lid 1, van de verordening („Erkenning en executoir karakter van andere beslissingen”) luidt:
„De inzake het verloop en de beëindiging van een insolventieprocedure gegeven beslissingen van een rechter wiens beslissing tot opening van de procedure krachtens artikel 16 is erkend, alsmede een door die rechter bevestigd akkoord, worden eveneens zonder verdere formaliteiten erkend. [...]
De eerste alinea geldt eveneens voor beslissingen die rechtstreeks voortvloeien uit de insolventieprocedure en daar nauw op aansluiten, zelfs indien die beslissingen door een andere rechter worden gegeven.
[...]”
14.
Volgens artikel 44, lid 1, treedt de verordening, wat haar toepassingsgebied betreft, in de plaats van eerdere bilaterale verdragen tussen twee of meer lidstaten. Artikel 44, lid 3, sub a, bepaalt evenwel dat de verordening niet van toepassing is „voor zover zij in strijd is met verplichtingen die met betrekking tot een faillissement ontstaan uit een verdrag dat de betrokken lidstaat vóór de inwerkingtreding van deze verordening met een of meer derde staten heeft gesloten”.
Feiten, procedure en prejudiciële vraag
15.
Ralph Schmid is de curator in de op 4 mei 2007 tegen Aletta Zimmermann geopende insolventieprocedure. In het kader van deze procedure heeft Schmid een vordering ingesteld tegen Lilly Hertel teneinde een tussen deze laatste en Zimmermann gesloten transactie ongedaan te maken. Hertel, de stiefmoeder van Zimmermann, is woonachtig in Zwitserland. Andere internationale elementen doen zich in de procedure kennelijk niet voor (buiten Duitsland is hierbij geen andere EU-lidstaat betrokken). De vordering van de curator strekt tot teruggave van een bedrag van 8015,08 EUR plus rente, behorend tot het vermogen van Zimmermann.
16.
De vordering is in de eerdere instanties niet-ontvankelijk verklaard, op grond dat de Duitse rechter geen internationale bevoegdheid heeft. Schmid heeft tegen die beslissing beroep in „Revision” ingesteld bij het Bundesgerichtshof (hierna: „verwijzende rechter”).
17.
Van mening dat de uitkomst van het geschil afhankelijk is van de uitlegging van artikel 3, lid 1, van de verordening, heeft de IX. Zivilsenat van het Bundesgerichtshof besloten de behandeling van de zaak te schorsen en de volgende prejudiciële vraag te stellen:
„Is de rechter van de lidstaat op wiens grondgebied de insolventieprocedure betreffende het vermogen van de schuldenaar is geopend, bevoegd om kennis te nemen van een faillissementspauliana die is gericht tegen een verweerder die zijn woonplaats of statutaire zetel niet in een lidstaat heeft?”
18.
Schmid en de Commissie hebben schriftelijke opmerkingen ingediend. Ter terechtzitting van 10 april 2013 hebben de Duitse regering en de Commissie pleidooi gehouden.
Bij het Hof ingediende opmerkingen
19.
Schmid stelt dat artikel 3, lid 1, van de verordening aldus moet worden uitgelegd, dat de bevoegdheid om kennis te nemen van de vordering berust bij de rechter in de lidstaat waar de procedure is geopend. Het enige criterium dat artikel 3, lid 1, voor de bevoegdheid voorziet, is de plaats waar het centrum van de voornaamste belangen van de schuldenaar is gelegen. Een andere voorwaarde stellen, namelijk dat er sprake moet zijn van betrokkenheid van twee of meer lidstaten, zou van meet af aan tot rechtsonzekerheid leiden. De bepleite uitlegging van artikel 3, lid 1, is in overeenstemming met het beginsel van eenheid van procedures. Zij bevordert voorts de goede werking van de interne markt door te vermijden dat ter verkrijging van een voordeligere positie vermogensbestanddelen buiten de Europese Unie worden gebracht („forum shopping”), en door het voor de curator gemakkelijker te maken de overdracht van vermogen van de schuldenaar buiten de Europese Unie aan te vechten en te doen vernietigen.
20.
De Commissie onderschrijft dit standpunt. Volgens artikel 3, lid 1, zijn de rechters in de lidstaat waar het centrum van de voornaamste belangen van de schuldenaar is gelegen, internationaal bevoegd. Er is geen sprake van een aanvullende voorwaarde wat de bevoegdheid ten aanzien van vorderingen die nauw aansluiten op de insolventieprocedure betreft: een betrokkenheid van een andere lidstaat is niet vereist. Er kan en moet een onderscheid worden gemaakt tussen de regels inzake internationale bevoegdheid en die inzake de erkenning en de tenuitvoerlegging van beslissingen. Het Unierecht kan derde landen niet verplichten beslissingen van Unierechters in insolventiezaken te erkennen en ten uitvoer te leggen.
21.
Volgens de Duitse regering kan het Unierecht voor derde landen alleen gevolgen hebben via bilaterale of multilaterale verdragen. De Europese Unie heeft een dergelijk verdrag met betrekking tot insolventieprocedures niet met Zwitserland, waar Hertel woonachtig is. Bovendien bieden de doelstellingen van de verordening geen steun voor uitbreiding van de internationale bevoegdheidsregel naar bijkomende procedures tot vernietiging van een eerdere rechtshandeling waarbij een in een derde land gevestigde verweerder is betrokken. De verordening beoogt een meer efficiënte en doeltreffende afwikkeling van insolventieprocedures te verzekeren binnen de interne markt, waarvan derde landen geen deel uitmaken. In de verordening is de jurisdictie niet op geïsoleerde wijze geregeld; de bevoegdheidsregels zijn integendeel onderdeel van een algemeen kader voor efficiënte en doeltreffende insolventieprocedures. Daar de regels inzake erkenning en tenuitvoerlegging niet op derde landen kunnen worden toegepast, is het ondoelmatig artikel 3, lid 1, aldus uit te leggen dat het rechters een internationale bevoegdheid toekent ten opzichte van derde landen. Bovendien zouden verweerders, toch al de zwakkere partij, in die gevallen geconfronteerd worden met insolventie- en procesrecht waarmee zij niet vertrouwd zijn, waardoor hun positie nog verder verzwakt.
Beoordeling
22.
De verordening heeft een meer efficiënte en doeltreffende afwikkeling van grensoverschrijdende insolventieprocedures tot doel. (
4
) Zij geeft daartoe voor alle lidstaten geldende regels inzake de rechterlijke bevoegdheid, regels die de erkenning van beslissingen vergemakkelijken, en regels inzake het toepasselijke recht. (
5
) Deze regels zijn gebaseerd op de beginselen van eenheid en universaliteit (
6
), die zodanig zijn aangepast dat in beperkte mate secundaire procedures mogelijk zijn. De verordening voorziet derhalve in één hoofdprocedure in een lidstaat, die het gehele vermogen van de schuldenaar omvat, ongeacht de locatie van de goederen, behoudens een beperkte mogelijkheid om een secundaire procedure in te leiden in een tweede lidstaat. (
7
)
23.
De bevoegdheidsregel van artikel 3, lid 1, is de „hoeksteen” van de in de verordening neergelegde regeling genoemd. (
8
) Volgens deze regel zijn de rechters van de lidstaat waar het centrum van de voornaamste belangen van de schuldenaar is gelegen, bevoegd de insolventieprocedure te openen. Volgens de verordening staat derhalve het centrum van de voornaamste belangen van de schuldenaar centraal bij de bepaling van de bevoegdheid. (
9
)
24.
De verwijzende rechter wenst te vernemen of de rechters van de lidstaat op het grondgebied waarvan reeds een insolventieprocedure met betrekking tot de goederen van de schuldenaar is geopend, bevoegd zijn tot kennisneming van een faillissementspauliana tegen een verweerder die in een derde land woonachtig is. Voordat ik aan een antwoord op die vraag toekom, moet ik nagaan of, in het geval dat het enige internationale element van de insolventie een lidstaat en een derde land betreft (en niet twee of meer lidstaten), de rechters van de lidstaat waar het centrum van de voornaamste belangen van de schuldenaar is gelegen hun bevoegdheid voor de insolventieprocedure ontlenen aan artikel 3, lid 1, van de verordening of aan het nationale insolventierecht van die lidstaat en internationaal privaatrecht. (In het laatste geval zou de eventuele internationale bevoegdheid van die rechters worden bepaald door tussen die lidstaat en derde landen bestaande insolventieverdragen.) Met andere woorden: is de verordening wel van toepassing op een dergelijke procedure?
25.
Naar mijn mening is dat het geval. De verordening is volgens artikel 1, lid 1, van toepassing op „collectieve procedures die, op de insolventie van de schuldenaar berustend, ertoe leiden dat deze schuldenaar het beheer en de beschikking over zijn vermogen geheel of ten dele verliest en dat een curator wordt aangewezen”. Noch artikel 1, lid 1, noch bijlage A beperkt de toepassing van de verordening tot procedures met een grensoverschrijdend element.
26.
De verordening is een rechtstreeks toepasselijke handeling. Bij haar inwerkingtreding trad zij in de plaats van de nationale bepalingen en de bilaterale verdragen (
10
) waarbij de lidstaten partij waren en die de internationale bevoegdheid met betrekking tot insolventieprocedures regelden, onder voorbehoud van het in artikel 44, lid 3, bepaalde. (
11
) Wanneer het centrum van de voornaamste belangen van de schuldenaar binnen de Europese Unie is gelegen, is het derhalve artikel 3, lid 1, van de verordening (en niet het nationale recht) dat bepaalt in welke lidstaat de rechter bevoegd is een procedure te openen.
27.
Zoals de Duitse regering stelt, heeft de wetgever van de Unie met de vaststelling van de verordening de goede werking van de interne markt willen waarborgen (zie de punten 2, 3, 4 en 8 van de considerans). Daaruit volgt evenwel nog niet dat voor toepasselijkheid van de verordening het bestaan van een grensoverschrijdend element moet worden aangetoond in een bepaalde insolventieprocedure. De verordening aldus uitleggen dat zij slechts van toepassing is in omstandigheden waarin er sprake is van een grensoverschrijdend element waarbij ten minste twee lidstaten van de Unie zijn betrokken, zou tot aanzienlijke rechtsonzekerheid leiden en een belemmering vormen voor efficiënte en doeltreffende procedures.
28.
Wil de verordening van toepassing zijn, dan moet het in de insolventieprocedure vanzelfsprekend gaan om een schuldenaar wiens centrum van voornaamste belangen in een lidstaat ligt (zie punt 14 van de considerans). Is dat niet het geval, dan is de verordening niet van toepassing. De verordening „maakt het mogelijk de hoofdinsolventieprocedure te openen in de lidstaat waar het centrum van de voornaamste belangen van de schuldenaar is gelegen” en preciseert dat „[d]ie procedure [...] een universele strekking [heeft] en beoogt alle goederen van de schuldenaar te omvatten”. (
12
) In mijn visie weerspiegelt die vaststelling de beginselen van eenheid en universaliteit. Mijns inziens is het wenselijk dat deze beginselen in alle insolventieprocedures gelden.
29.
Welke rechter bevoegd is, moet derhalve in een zo vroeg mogelijk stadium worden bepaald, zodat stappen kunnen worden gezet om het vermogen van de schuldenaar voor zijn schuldeisers te behouden en aldus de efficiëntie en doeltreffendheid van de procedure wordt verzekerd. (
13
) Zo heeft het Hof in het arrest Staubitz-Schreiber (
14
) vastgesteld dat, om te bepalen welke rechter bevoegd is de insolventieprocedure te openen, het centrum van de voornaamste belangen van de schuldenaar moet worden bepaald op het moment waarop het verzoek om opening van de insolventieprocedure is ingediend, en niet op het moment waarop de procedure daadwerkelijk wordt geopend. In dat vroege stadium is het bestaan van een grensoverschrijdend element wellicht nog onbekend. De bepaling van de bevoegde rechter kan evenwel niet worden uitgesteld tot het tijdstip waarop, behalve het centrum van de belangen van de schuldenaar, de locaties van de verschillende aspecten van de procedure (zoals de woonplaats van eventuele verweerders in bijkomende procedures, of de locatie van elk van de goederen van de schuldenaar) bekend zijn. Wachten op volledige kennis van zaken zou de door de verordening nagestreefde doelstellingen van efficiëntie en doeltreffendheid van insolventieprocedures frustreren en tot rechtsonzekerheid leiden.
30.
Artikel 3, lid 1, van de verordening zelf bepaalt ondubbelzinnig: „[d]e rechters van de lidstaat waar het centrum van de voornaamste belangen van de schuldenaar gelegen is, zijn bevoegd de insolventieprocedure te openen.” (
15
) Voor de bepaling van de bevoegde rechter is geen enkel ander element relevant. De locatie van de goederen van de schuldenaar is bijgevolg irrelevant, behalve voor zover dat een in aanmerking te nemen factor is om te bepalen waar het centrum van de voornaamste belangen van de schuldenaar ligt en/of een secundaire procedure in de zin van artikel 3, lid 2, moet worden geopend. De woonplaats van een potentiële verweerder die nadien (zo nodig) door de curator in de pauliana wordt betrokken om verdere vermogensbestanddelen terug te vorderen ten gunste van de schuldeisers, is evenmin relevant voor de vraag welke rechter bevoegd is de procedure te openen. Een dergelijke vordering valt onder de bevoegdheid van de rechter die (reeds) de insolventieprocedure heeft geopend, omdat het een vordering is die rechtstreeks uit die insolventieprocedure voortvloeit en daarmee nauw samenhangt. (
16
) In dat stadium is de insolventieprocedure al gaande. De pauliana komt chronologisch na de opening van de insolventieprocedure door de bevoegde rechter. Daaruit volgt dat de woonplaats van de verweerder in die pauliana geen gevolgen kan hebben voor de vaststelling welke rechter in eerste instantie bevoegd is om de insolventieprocedure te openen.
31.
Bijgevolg ben ik van mening dat voor de toepasselijkheid van de verordening niet behoeft te worden aangetoond dat er sprake is van een grensoverschrijdend element waarbij twee of meer lidstaten zijn betrokken. Zolang maar het centrum van de voornaamste belangen van de schuldenaar binnen de Europese Unie ligt (
17
), bepaalt artikel 3, lid 1, van de verordening, dat rechtstreeks toepasselijk is in elke lidstaat, welke rechter bevoegd is.
32.
Strekt de bevoegdheid van die rechter zich ook uit tot een door de curator ingeleide faillissementspauliana wanneer de woonplaats van de verweerder in die zaak zich niet in een andere lidstaat bevindt, maar in een derde land?
33.
De Duitse regering stelt dat de verordening niet ziet op de bevoegdheidsregeling met betrekking tot een dergelijke pauliana. De potentiële verweerder (en zeer waarschijnlijk de betrokken goederen) zijn buiten de Europese Unie gesitueerd. De verweerder zou in een zwakke positie komen te verkeren indien hij zich moet verweren in een voor hem vreemde staat. Bovendien ziet de verordening weliswaar uitdrukkelijk op de erkenning en tenuitvoerlegging van beslissingen van de bevoegde rechter met betrekking tot rechtshandelingen waarbij een andere lidstaat van de Unie is betrokken (
18
), maar zijn de rechters van een derde land niet gehouden een door de bevoegde rechter binnen de Europese Unie genomen beslissing te erkennen of ten uitvoer te leggen.
34.
Deze argumenten overtuigen mij niet. Ik meen dat de volgens artikel 3, lid 1, van de verordening bevoegde rechter ook bevoegd is te beslissen op een door de curator ingeleide pauliana waarbij een in een derde land woonachtige verweerder is betrokken.
35.
Ten eerste bieden de beginselen van eenheid en universaliteit duidelijk steun voor deze opvatting. Insolventieprocedures zijn collectieve procedures en de rechter van de plaats waar het centrum van de voornaamste belangen van de schuldenaar is gelegen zal (per definitie) te maken hebben met het grootste deel van de zaken van de schuldenaar (zou dat anders zijn, dan zou de formulering „centrum van de voornaamste belangen” geen enkele betekenis hebben). (
19
) Wil die rechter – wiens competentie tot behandeling van de insolventie betrekkelijk eenvoudig te voorzien moet zijn (
20
) – toezicht kunnen houden op een nauwkeurige waardering van het vermogen van de schuldenaar en een geschikte regeling met zijn schuldeisers, dan moet hij kunnen oordelen over een door de curator ingestelde vordering betreffende een transactie tussen de schuldenaar en een derde partij, met als doel het voorwerp of de opbrengst van die transactie terug te brengen in het vermogen van de schuldenaar, ten gunste van de schuldeisers.
36.
Ten tweede wordt de toepassing van de bevoegdheidsregel niet uitgesloten door het feit dat de bepalingen van de verordening betreffende erkenning en tenuitvoerlegging van beslissingen niet bindend zijn voor derde landen. Het is van belang en ook zinvol een onderscheid te maken tussen bevoegdheid enerzijds, en erkenning en tenuitvoerlegging anderzijds.
37.
Wat de bevoegdheid aangaat, die wordt door de verordening uitsluitend bepaald aan de hand van de plaats waar het centrum van de voornaamste belangen van de schuldenaar is gelegen. Het Hof heeft met betrekking tot zuiver binnen de Unie spelende insolventies reeds vastgesteld dat die rechter niet alleen bevoegd is met betrekking tot de hoofdinsolventieprocedure, maar ook met betrekking tot alle bijkomende procedures. (
21
)
38.
Wat de erkenning en de tenuitvoerlegging betreft, merk ik in de eerste plaats op dat de desbetreffende bepalingen los kunnen worden gelezen van de bepaling inzake de bevoegdheidsverdeling. In de tweede plaats is een beslissing van de bevoegde rechter, ook indien voor de erkenning en de tenuitvoerlegging geen beroep op de verordening zelf kan worden gedaan, niet noodzakelijkerwijs geheel zonder effect. Het kan mogelijk zijn (ofschoon kennelijk niet in het voorliggende geval) erkenning en tenuitvoerlegging van die beslissing te verkrijgen krachtens een bilateraal verdrag.
39.
Het is waar dat de curator, indien hij een vonnis verkrijgt waarbij een bepaalde eerdere transactie met een derde partij wordt vernietigd, om erkenning en verlof tot tenuitvoerlegging van die beslissing moet verzoeken in de staat waar die derde partij woonplaats heeft (en/of waar de op die transactie betrekking hebbende goederen zich bevinden). Vanuit zijn perspectief zal dat gewoonlijk niettemin efficiënter en minder kostbaar zijn dan in die staat een volledig separate procedure starten (en hoe lager de kosten hoe meer van het vermogen van de schuldenaar voor de schuldeisers zal resteren). In het beste geval wordt de reeds door de curator verkregen beslissing erkend en ten uitvoer gelegd; in het slechtste geval moet hij zich opnieuw tot de bevoegde rechter in de lidstaat van de Unie wenden en om een neerwaartse bijstelling van de waardering van het vermogen van de schuldenaar verzoeken voordat hij aan een definitief akkoord met de schuldeisers toekomt.
40.
Vanuit het perspectief van de derde partij verschaft het ontbreken van een automatische erkenning en tenuitvoerlegging een zekere extra bescherming. Wanneer de vordering van de curator ter kennis van die derde partij wordt gebracht, kan deze ervoor kiezen te verschijnen en verweer te voeren voor de rechter van de plaats waar het centrum van de voornaamste belangen van de schuldenaar is gelegen. Indien de derde partij om wat voor reden dan ook niet in staat of bereid is dat te doen, heeft zij sterkere gronden om de voor haar plaatselijk bevoegde rechter te verzoeken de tegen haar gerichte beslissing niet automatisch te erkennen en uitvoerbaar te verklaren, maar de gegrondheid van de vordering te onderzoeken.
41.
Ten derde merk ik op dat in het arrest Owusu (
22
), waarin het ging om de uitlegging van de bevoegdheidsregel van artikel 2 Executieverdrag (
23
) (volgens welke „zij die woonplaats hebben op het grondgebied van een verdragsluitende staat [...] opgeroepen [worden] voor de gerechten van die staat”), de Grote kamer heeft uitgemaakt dat de bepaling ook van toepassing is in het kader van de verhoudingen tussen de gerechten van een enkele verdragsluitende staat en die van een niet-verdragsluitende staat. (
24
) In die zaak woonde een van de verweerders in het Verenigd Koninkrijk, maar waren verschillende andere verweerders woonachtig in Jamaica, alwaar het aan de procedure ten grondslag liggende ongeval had plaatsgevonden, en werd (op aannemelijke gronden) betoogd dat het forum conveniens voor de procedure Jamaica was. In die zaak ging het (net als hier) om een verdragsluitende staat en een derde land: de bevoegdheid van een andere verdragsluitende staat was niet aan de orde, en er was geen aanknopingspunt met een andere verdragsluitende staat. (
25
) De Grote kamer oordeelde niettemin dat de bevoegdheidsregel van artikel 2 Executieverdrag dwingend is en in de weg staat aan de mogelijkheid van een rechterlijke instantie van een lidstaat om de forum non conveniens-leer toe te passen en zich onbevoegd te verklaren.
42.
De door de Duitse regering in casu aangevoerde argumenten stemmen grotendeels overeen met die welke het Verenigd Koninkrijk zonder succes in de zaak Owusu naar voren bracht. (
26
)
43.
Het is dan ook duidelijk dat de Grote kamer bij zijn uitspraak in de zaak Owusu zich ervan bewust was dat, mocht hij oordelen dat de gerechten van de betrokken verdragsluitende staat (het Verenigd Koninkrijk) zich niet onbevoegd konden verklaren ten gunste van de gerechten van een niet-verdragsluitende staat (Jamaica), dit met betrekking tot de erkenning en de tenuitvoerlegging van de gegeven beslissing tot problemen zou kunnen leiden. (
27
) Het Hof is in het arrest in de zaak Owusu ook specifiek ingegaan op het beginsel van de relatieve werking van verdragen (in die context, dat het Executieverdrag geen enkele verplichting kon opleggen aan niet-aangesloten staten). Het Hof overwoog: „Dienaangaande volstaat het vast te stellen dat wanneer het gerecht van een verdragsluitende staat als bevoegd gerecht wordt aangewezen op grond dat de verweerder woonplaats heeft op het grondgebied van deze staat, zelfs naar aanleiding van een geschil dat wegens het voorwerp ervan of de woonplaats van de verzoeker minstens gedeeltelijk aanknoping heeft met een derde staat, zulks laatstgenoemde staat geen verplichting oplegt.” (
28
) Het Hof gaf voorrang aan de beginselen van rechtszekerheid (
29
), rechtsbescherming van de in de Gemeenschap gevestigde personen (
30
) en de uniforme toepassing van de bevoegdheidsregels, en herinnerde eraan dat „het Executieverdrag juist tot doel heeft gemeenschappelijke regels vast te stellen, met uitsluiting van exorbitante nationale regels”. (
31
)
44.
De Grote kamer erkende uitdrukkelijk dat zich reële problemen konden voordoen (zoals „aan de geografische afstand verbonden logistieke moeilijkheden, de noodzaak om de grond van de zaak volgens Jamaicaanse criteria te beoordelen, de mogelijkheid om een verstekvonnis in Jamaica ten uitvoer te leggen en de onmogelijkheid van een tegenvordering tegen de andere verweerders”), maar was van oordeel dat „[o]ngeacht de vraag of deze moeilijkheden bestaan [...] dergelijke beschouwingen [...] niet wegnemen dat de in artikel 2 Executieverdrag opgenomen fundamentele bevoegdheidsregel bindend is”. (
32
)
45.
Het komt mij voor dat dezelfde overwegingen die de Grote kamer tot zijn conclusie in het arrest in de zaak Owusu hebben geleid, in het onderhavige geval van toepassing zijn, en dat dit arrest in casu derhalve naar analogie moet worden toegepast.
46.
Ten vierde strookt de opvatting dat de volgens artikel 3, lid 1, van de verordening bevoegde rechter ook bevoegd is om, in de context van een insolventieprocedure, kennis te nemen van een vordering die ertoe strekt een eerdere rechtshandeling tussen de schuldenaar en een verweerder met woonplaats in een derde land ongedaan te maken, met het doel van de verordening om de goede werking van de interne markt te bevorderen. De verordening maakt (in punt 4 van de considerans) uitdrukkelijk gewag van de noodzaak te „verhinderen dat er prikkels voor partijen bestaan om ter verbetering van hun rechtspositie geschillen of goederen van de ene lidstaat naar de andere over te brengen (‚forum shopping’)”. Dergelijke overwegingen zijn natuurlijk ook van toepassing in de verhouding tussen de Europese Unie en een derde land. Indien de volgens artikel 3, lid 1, van de verordening bevoegde rechter niet bevoegd is kennis te nemen van een vordering tot vernietiging van die eerdere transactie, is er duidelijk een prikkel voor een persoon (of onderneming) die zich realiseert dat hij financieel in de problemen raakt, om goederen buiten de Europese Unie te brengen door middel van dubieuze of fictieve transacties met in derde landen woonachtige derde partijen, waardoor hij deze buiten het bereik van de curator brengt en de schuldeisers de mogelijkheid ontneemt zich zo veel mogelijk te verhalen op het vermogen van de schuldenaar.
47.
Ik ben daarom van mening dat de door Schmid (de curator) en de Commissie bepleite benadering valt te verkiezen boven die welke wordt voorgestaan door de Duitse regering. De opvatting dat de volgens artikel 3, lid 1, van de verordening bevoegde rechter bevoegd is kennis te nemen van een vordering van de curator strekkende tot vernietiging van een eerdere transactie tussen de schuldenaar en een verweerder met woonplaats in een derde land, eerbiedigt de beginselen van eenheid en universaliteit en bevordert de doelstellingen van de interne markt. De curator zal de boedel van de schuldenaar efficiënter en met minder kosten kunnen afwikkelen, wat ten goede zal komen aan de schuldeisers (die waarschijnlijk grotendeels in de Europese Unie woonachtig zullen zijn). Deze voordelen wegen op tegen het eventuele nadeel voor de verweerder uit een derde land dat hij zich tegen de vordering moet verweren bij de voor hem „verkeerde” rechter, en de verweerder – juist omdat niet iedere beslissing krachtens de verordening automatisch wordt erkend en ten uitvoer gelegd – blijft in elk geval een zekere bescherming genieten door de voor hem plaatselijk bevoegde rechter.
Conclusie
48.
Gelet op een en ander geef ik het Hof in overweging, de vraag van het Bundesgerichtshof (Duitsland) te beantwoorden als volgt:
„Artikel 3, lid 1, van verordening (EG) nr. 1346/2000 van de Raad van 29 mei 2000 betreffende insolventieprocedures, moet aldus worden uitgelegd dat de rechter van de lidstaat op wiens grondgebied de insolventieprocedure is geopend, bevoegd is kennis te nemen van een faillissementspauliana die is gericht tegen een verweerder die zijn woonplaats of statutaire zetel niet in een lidstaat heeft.”
(
1
)	Oorspronkelijke taal: Engels.
(
2
)	Verordening nr. 1346/2000 van de Raad van 29 mei 2000 betreffende insolventieprocedures (PB L 160, blz. 1), zoals gewijzigd.
(
3
)	Laatste volzin van artikel 18, lid 2, van de verordening.
(
4
)	Zie de punten 2 en 8 van de considerans van de verordening, aangehaald in de punten 3 en 4 van deze conclusie.
(
5
)	Zie punt 8 van de considerans, aangehaald in punt 4 van deze conclusie.
(
6
)	Zie punt 12 van de considerans, aangehaald in punt 5 van deze conclusie, en arrest van 17 januari 2006, Staubitz-Schreiber (C-1/04, Jurispr. blz. I-701, punt 28). Het „eenheidsbeginsel” houdt in dat er één enkele insolventieprocedure is. Het „universaliteitsbeginsel” houdt in dat die procedure alle goederen van de schuldenaar omvat, ongeacht waar deze zich bevinden.
(
7
)	Een secundaire procedure kan simpelweg een liquidatieprocedure zijn en alleen gevolgen hebben ten aanzien van in die lidstaat gesitueerde goederen: zie punt 12 van de considerans, aangehaald in punt 5 van deze conclusie. De in de verordening vervatte regeling is door een rechtswetenschapper heel toepasselijk een regeling van „co-ordinated universality” genoemd, zie professor Bob Wessels in „The Changing Landscape of Cross-border In Europe”, Juridica International XII/2007, blz. 116‑124.
(
8
)	Zie punt 21 van de conclusie van advocaat-generaal Ruiz-Jarabo Colomer in de zaak Staubitz-Schreiber (arrest aangehaald in voetnoot 6).
(
9
)	Net als in verordening (EG) nr. 44/2001 van de Raad van 22 december 2000 betreffende de rechterlijke bevoegdheid, de erkenning en de tenuitvoerlegging van beslissingen in burgerlijke en handelszaken (PB 2001, L 12, blz. 1; hierna: „EEX-verordening”), speelt de woonplaats van de verweerder de hoofdrol bij de bepaling van de internationale bevoegdheid, behoudens een beperkt aantal uitzonderingen.
(
10
)	Artikel 44, lid 1.
(
11
)	Aangehaald in punt 14 van deze conclusie. Er is kennelijk geen relevant bilateraal verdrag tussen Duitsland en Zwitserland waardoor die bepaling in casu van toepassing is.
(
12
)	Punt 12 van de considerans.
(
13
)	De noodzaak van een onmiddellijke toepassing van de bevoegdheidsregel van de verordening om de doeltreffendheid van de procedure te garanderen, is ook met betrekking tot de regeling van de erkenning benadrukt in het arrest van 2 mei 2006, Eurofood IFSC (C-341/04, Jurispr. blz. I-3813, punt 52).
(
14
)	Aangehaald in voetnoot 6.
(
15
)	Voor de benadering die moet worden gevolgd om te bepalen waar het centrum van de voornaamste belangen van de schuldenaar gelegen is, zie arrest Staubitz-Schreiber, aangehaald in voetnoot 6, arrest Eurofood IFSC, aangehaald in voetnoot 13, en arrest van 20 oktober 2011, Interedil (C-396/09, Jurispr. blz. I-9915).
(
16
)	Zie arrest van 12 februari 2009, Seagon (C-339/07, Jurispr. blz. I-767, punten 21 en 28); alsook punt 6 van de considerans van de verordening.
(
17
)	Zie punt 14 van de considerans, aangehaald in punt 5 van deze conclusie.
(
18
)	Zie de artikelen 16 (beginsel van erkenning), 17 (gevolgen van de erkenning) en 25 (erkenning en executoir karakter van andere beslissingen). In het bijzonder bepaalt artikel 25, lid 1, dat beslissingen van een rechter inzake „het verloop en de beëindiging van een insolventieprocedure [...] alsmede een door die rechter bevestigd akkoord” moeten worden erkend „zonder verdere formaliteiten”, en is in de tweede alinea uitdrukkelijk bepaald: „De eerste alinea geldt eveneens voor beslissingen die rechtstreeks voortvloeien uit de insolventieprocedure en daar nauw op aansluiten, zelfs indien die beslissingen door een andere rechter worden gegeven.”
(
19
)	Volgens punt 13 van de considerans (aangehaald in punt 5 van deze conclusie) is het centrum van de voornaamste belangen van de schuldenaar de plaats waar de schuldenaar gewoonlijk het beheer over zijn belangen voert en die daardoor als zodanig voor derden herkenbaar is.
(
20
)	Een van de doelen van de bevoegdheidsregel is waarborging van de rechtszekerheid en van de voorzienbaarheid wat betreft de bepaling van de rechters die bevoegd zijn om een insolventieprocedure te openen: zie arrest Staubitz-Schreiber, aangehaald in voetnoot 6, punt 27, en arrest Eurofood IFSC, aangehaald in voetnoot 13, punt 33.
(
21
)	Zie arrest Seagon, aangehaald in voetnoot 16.
(
22
)	Arrest van 1 maart 2005 (C-281/02, Jurispr. blz. I-1383).
(
23
)	Verdrag van 27 september 1968 betreffende de rechterlijke bevoegdheid en de tenuitvoerlegging van beslissingen in burgerlijke en handelszaken (PB 1972, L 299, blz. 32), zoals gewijzigd (hierna: „Executieverdrag”). Het Executieverdrag is vervangen door de EEX-verordening, aangehaald in voetnoot 9.
(
24
)	Arrest Owusu, aangehaald in voetnoot 22, punt 35.
(
25
)	Dit was namelijk benadrukt in de eerste prejudiciële vraag: zie punt 22 van het arrest.
(
26
)	Zie de punten 30 en 32 van het arrest.
(
27
)	Zie punt 21 van het arrest, waaruit blijkt dat de verwijzende rechter op dit probleem had gewezen.
(
28
)	Punt 31.
(
29
)	Zie punten 38‑41.
(
30
)	Zie punt 42.
(
31
)	Zie punt 43.
(
32
)	Punten 44 en 45. Zie voorts met betrekking tot de vermeende obstakels voor de toepassing van artikel 2 Executieverdrag op een rechtsverhouding die is beperkt tot een verdragsluitende staat en een derde staat, de zeer gedetailleerde en grondige conclusie van advocaat-generaal Léger in die zaak, punten 177‑216.