Edizzjoni Provviżorja
KONKLUŻJONIJIET TAL-AVUKATA ĠENERALI
KOKOTT
ippreżentati fis‑7 ta’ Mejju 2026 (1)
Kawża C‑268/25
ETS Srl,
Minnucci Associati Srl,
Mi.Cos.SpA,
Itesa Srl,
Maceg Srl,
Tekno Kons Innovation Srl,
Cartorender Srl,
Rilievi Topografici di Boninsegna G. & C. Snc,
Tecno top Srl,
I.G. Service Srl,
Sub-Service Srl
vs
Rete Ferroviaria Italiana SpA,
fil-preżenza ta’:
Le Generali Costruzioni SpA,
VIA Ingegneria Srl
(talba għal deċiżjoni preliminari mressqa mit-Tribunale amministrativo regionale per il Lazio (il-Qorti Amministrattiva Reġjonali tal-Lazio, l-Italja))
“Rinviju għal deċiżjoni preliminari – Għoti ta’ kuntratti pubbliċi fil-qasam tat-trasport ferrovjarju – Direttiva 2014/24/UE – Artikolu 57(2) – Ksur fiskali kkonstatat b’mod definittiv fir-rigward tal-obbligu tal-ħlas tat-taxxa – Ħlas jew dikjarazzjoni ta’ impenn sottoskritt wara l-iskadenza tat-terminu għas-sottomissjoni tal-offerta – Raġuni għal esklużjoni obbligatorja – Direttiva 2014/25/UE – Artikolu 79(2) – Artikolu 80 – Esklużjoni jew sostituzzjoni ta’ membru ta’ grupp temporanju ta’ impriżi – Konjizzjoni kif ukoll obbligu ta’ diliġenza u ta’
sorveljanza tal-mandatarju”
Werrej
I.
Introduzzjoni
II.
Il-kuntest ġuridiku
A.
Id-dritt tal-Unjoni
1.
Id-Direttiva 2014/24
2.
Id-Direttiva 2014/25
B.
Id-dritt nazzjonali
III.
Il-fatti li taw lok għall-kawża prinċipali, id-domandi preliminari u l-proċedura quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja
IV.
Evalwazzjoni legali
A.
Is-suġġett u l-portata tad-domandi preliminari
B.
Il-ħlas tad-dejn fiskali biss sal-iskadenza tat-terminu għas-sottomissjoni tal-offerta?
C.
Sostituzzjoni tal-membru tal-grupp ta’ impriżi li skatta r-raġuni għal esklużjoni obbligatorja (irrimedjabbli)?
1.
Kundizzjonijiet
a)
Applikabbiltà tat-tieni sentenza tat-tieni subparagrafu tal-Artikolu 79(2) tad-Direttiva 2014/25 għal gruppi temporanji ta’ impriżi
b)
Id-data li għandha tittieħed inkunsiderazzjoni
2.
Eċċezzjonijiet
a)
Ksur tal-obbligu ta’ diliġenza u ta’ sorveljanza u imputazzjoni
b)
Bidla sostanzjali a posteriori tal-offerta
3.
Konklużjoni intermedjarja
V.
Konklużjoni
I.      Introduzzjoni
1.        Din it-talba għal deċiżjoni preliminari għandha bħala suġġett l-interpretazzjoni tar-regoli dwar l-esklużjoni tal-offerenti previsti mid-Direttiva 2014/24/UE (2) dwar l-akkwist pubbliku u mid-Direttiva 2014/25/UE dwar l-akkwist minn entitajiet li joperaw fis-setturi tas-servizzi tal-ilma, l-enerġija, it-trasport u postali (3). Skont dawn ir-regoli, l-operaturi ekonomiċi li jkunu ssottomettew offerta fil-kuntest ta’ proċedura ta’ għoti ta’ kuntratt u li ma jkunux issodisfaw l-obbligu tagħhom ta’ ħlas ta’ taxxi fi żmien xieraq għandhom jiġu esklużi b’mod obbligatorju mill-proċedura.
2.        Fil-kawża ineżami, il-Qorti tal-Ġustizzja għandha tindirizza għall-ewwel darba l-kwistjoni dwar sa liema mument, fil-kuntest tal-proċedura ta’ għoti ta’ kuntratt kurrenti, operatur ekonomiku li jkun membru ta’ grupp temporanju ta’ impriżi għandu jissodisfa l-obbligu tiegħu ta’ ħlas ta’ taxxi sabiex jevita l-esklużjoni tiegħu mill-proċedura ta’ għoti ta’ kuntratt. Barra minn hekk, tqum il-kwistjoni dwar jekk u taħt liema kundizzjonijiet il-grupp ta’ impriżi għandu l-possibbiltà li jeskludi jew jissostitwixxi tali operatur fuq inizjattiva tiegħu stess sabiex jevita l-esklużjoni tiegħu stess.
3.        Dawn il-kwistjonijiet
iqumu fir-rigward tal-għoti ta’ kuntratt pubbliku fis-settur ferrovjarju fl-Italja. Skont id-dispożizzjonijiet nazzjonali applikabbli għall-kawża prinċipali, ma huwiex possibbli li tiġi eskluża jew issostitwita kumpannija li tipparteċipa fi grupp temporanju ta’ impriżi li tkun skattat ir-raġuni għal esklużjoni
obbligatorja bbażata fuq il-ksur tal-obbligu ta’ ħlas tat-taxxa meta, minn naħa, ir-raġuni għal esklużjoni ma tkunx waqfet teżisti qabel l-iskadenza tat-terminu għas-sottomissjoni tal-offerta u, min-naħa l-oħra, il-grupp ta’ impriżi ma joffrix tali esklużjoni jew tali sostituzzjoni ħlief wara komunikazzjoni tar-raġuni għal esklużjoni mill-awtorità kontraenti. Dan ifisser li l-grupp ta’ impriżi jitlef il-kuntratt minħabba irregolaritajiet imwettqa minn wieħed mill-membri tiegħu biss. F’dan il-każ, għandu jiġi ddeterminat jekk tali dispożizzjonijiet humiex kompatibbli mal-Artikolu 57 tad-Direttiva 2014/24, moqri flimkien mal-Artikolu 79(2) u mal-Artikolu 80 tad-Direttiva 2014/25.
II.    Il-kuntest ġuridiku
A.      Id-dritt tal-Unjoni
4.        Il-kuntest ġuridiku tal-Unjoni Ewropea huwa kkostitwit mid-Direttiva 2014/24 dwar l-akkwist pubbliku kif ukoll mid-Direttiva 2014/25 dwar l-akkwist minn entitajiet li joperaw fis-setturi tal-ilma, l-enerġija, it-trasport u postali.
1.      Id-Direttiva 2014/24
5.        L-Artikolu 57 tad-Direttiva 2014/24, intitolat “Raġunijiet għall-esklużjoni”, jipprovdi, b’mod partikolari:
“1.      L-awtoritajiet kontraenti għandhom jeskludu operatur ekonomiku milli jipparteċipa fi proċedura tal-akkwist fejn ikunu stabbilixxew, permezz ta’ verifika skont l-Artikoli 59, 60 u 61, jew huma b’xi mod ieħor konxji li dak l-operatur ekonomiku kien is-suġġett ta’ kundanna b’sentenza definittiva għal waħda mir-raġunijiet li ġejjin:
[…]
L-obbligu li operatur ekonomiku jiġi eskluż għandu japplika wkoll fejn il-persuna kkundannata b’sentenza definittiva hija membru tal-korp amministrattiv, ta’ tmexxija jew ta’ superviżjoni ta’ dak l-operatur ekonomiku jew li għandu setgħat ta’ rappreżentazzjoni, deċiżjoni jew kontroll fi ħdanu.
2.      Operatur ekonomiku għandu jiġi eskluż milli jipparteċipa fi proċedura ta’ akkwist fejn l-awtorità kontraenti tkun konxja li l-operatur ekonomiku qed jikser l-obbligi tiegħu relatati mal-ħlas ta’ taxxi jew kontribuzzjonijiet ta’ sigurtà soċjali u fejn dan ġie stabbilit b’deċiżjoni ġudizzjarja jew amministrattiva li jkollha effett finali u vinkolanti skont id-dispożizzjonijiet legali tal-pajjiż fejn ikun stabbiliti jew skont dawk tal-Istat Membru tal-awtorità kontraenti.
Barra minn hekk, l-awtoritajiet kontraenti jistgħu jeskludu jew jistgħu jintalbu mill-Istati Membri biex jeskludu l-parteċipazzjoni tal-operatur ekonomiku minn proċedura tal-akkwist meta l-awtorità kontraenti tista’ turi bi kwalunkwe mezz adegwat li l-operatur ekonomiku qed jikser l-obbligi tiegħu relatati mal-ħlas tat-taxxi jew kontribuzzjonijiet tas-sigurtà soċjali.
Dan il-paragrafu ma għandux jibqa’ japplika meta operatur ekonomiku jkun issodisfa l-obbligi tiegħu billi ħallas jew daħal fi ftehim vinkolanti bil-ħsieb li jitħallsu t-taxxi jew il-kontribuzzjonijiet tas-sigurtà soċjali debiti, inkluż, fejn applikabbli, kwalunkwe interess akkumulat jew multi.
3.      L-Istati Membri jistgħu jipprevedu għal deroga mill-esklużjoni obbligatorja prevista fil-paragrafi 1 u 2, fuq bażi eċċezzjonali, għal raġunijiet imperattivi relatati mal-interess pubbliku bħas-saħħa pubblika jew il-protezzjoni tal-ambjent.
L-Istati Membri jistgħu wkoll jipprevedu għal deroga mill-esklużjoni obbligatorja prevista fil-paragrafu 2, fejn esklużjoni tkun kjarament sproporzjonata, b’mod partikolari fejn ammonti żgħar biss ta’ taxxi jew kontribuzzjonijiet tas-sigurtà soċjali jkunu ma tħallsux jew fejn l-operatur ekonomiku kien infurmat bl-ammont eżatt dovut wara l-ksur tal-obbligi tiegħu relatati mal-ħlas ta’ taxxi jew kontribuzzjonijiet tas-sigurtà soċjali fi żmien li ma kellux il-possibbiltà li jieħu miżuri kif previsti fit-tielet subparagrafu ta’ paragrafu 2 qabel l-iskadenza għat-talba ta’ parteċipazzjoni jew, fi proċeduri miftuħa, l-iskadenza biex jippreżenta l-offerta tiegħu.
[…]
5.      Fi kwalunkwe ħin matul il-proċedura, l-awtoritajiet kontraenti għandhom jeskludu operatur ekonomiku fejn jinsab li l-operatur huwa, fid-dawl ta’ atti li saru jew li ma sarux, qabel jew inkella matul il-proċedura, f’waħda mis-sitwazzjonijiet imsemmija fil-paragrafi 1 u 2.
Fi kwalunkwe ħin matul il-proċedura, l-awtoritajiet kontraenti jistgħu jeskludu jew jiġu obbligati mill-Istati Membri li jeskludu, operatur ekonomiku fejn jinsab li l-operatur huwa, fid-dawl ta’ atti li saru jew li ma sarux, qabel jew inkella matul il-proċedura, f’waħda mis-sitwazzjonijiet imsemmija fil-paragrafu 4.
6.      Kwalunkwe operatur ekonomiku li qiegħed f’waħda mis-sitwazzjonijiet imsemmija fil-paragrafi 1 u 4 jista’ jipprovdi evidenza, bil għan li l-miżuri meħudin mill-operatur ekonomiku jkunu biżżejjed biex juru l-affidabbiltà tiegħu minkejja l-eżistenza ta’ raġuni rilevanti għall-esklużjoni. Jekk tali evidenza titqies bħala suffiċjenti, l-operatur ekonomiku kkonċernat ma għandux ikun eskluż mill-proċedura tal-akkwist.
Għal dan il-għan, l-operatur ekonomiku għandu jagħti prova li hu ħallas jew impenja ruħu li jħallas kumpens fir-rigward ta’ kwalunkwe dannu maħluq mir-reat jew mill-kondotta ħażina tiegħu, li ċċara l-fatti u ċ-ċirkostanzi b’mod komprensiv billi kkollabora b’mod attiv mal-awtoritajiet investigattivi u li ħa miżuri konkreti tekniċi, organizzattivi u tal-persunal li huma adegwati sabiex jipprevjenu reati jew kondotta ħażina ulterjuri.
Il-miżuri meħuda mill-operaturi ekonomiċi għandhom ikunu evalwati b’kont meħud tal-gravità u ċ-ċirkostanzi partikolari tar-reat jew tal-kondotta ħażina. Fejn il-miżuri jitqiesu bħala mhux suffiċjenti, l-operatur ekonomiku għandu jirċievi dikjarazzjoni tar-raġunijiet għal dik id-deċiżjoni.
[…]
7.      Permezz ta’ liġi, regolament jew dispożizzjoni amministrattiva u b’kont meħud għad-dritt tal-Unjoni, l-Istati Membri għandhom jispeċifikaw il-kondizzjonijiet implimentattivi ta’ dan l-Artikolu. B’mod partikolari, huma għandhom jiddeterminaw il-perijodu massimu tal-esklużjoni jekk ma ttieħdet l-ebda miżura, kif speċifikat fil-paragrafu 6, mill-operatur ekonomiku biex juri l-affidabbiltà tiegħu. Fejn il-perijodu ta’ esklużjoni ma jkunx ġie stabbilit permezz ta’ sentenza finali, dak il-perijodu ma għandux ikun itwal minn ħames snin mid-data tal-kundanna bis-sentenza finali fil-każijiet imsemmijin fil-paragrafu 1 u tliet snin mid-data tal-avveniment rilevanti fil-każijiet imsemmijin fil-paragrafu 4.”
6.        L-Artikolu 59(1) tad-Direttiva 2014/24 jinkludi b’mod partikolari r-regoli li ġejjin dwar id-“Dokument Uniku Ewropew
tal-Akkwist”:
“Fil-mument tas-sottomissjoni ta’ talbiet għall-parteċipazzjoni jew tal-offerti, l-awtoritajiet kontraenti għandhom jaċċettaw id-Dokument Uniku Ewropew tal-Akkwist (DUEA) li jikkonsisti minn awtodikjarazzjoni aġġornata bħala evidenza preliminari b’sostituzzjoni għal ċertifikati maħruġin minn awtoritajiet pubbliċi jew terzi persuni li jikkonfermaw li l-operatur ekonomiku rilevanti jissodisfa kwalunkwe waħda mill-kondizzjonijiet li ġejjin:
(a)      mhuwiex f’waħda mis-sitwazzjonijiet imsemmija fl-Artikolu 57 li fihom l-operaturi ekonomiċi għandhom jew jistgħu jiġu esklużi;
[…]
Fejn l-operatur ekonomiku jiddependi fuq il-kapaċitajiet ta’ entitajiet oħra skont l-Artikolu 63, id-Dokument Uniku Ewropew tal-Akkwist għandu jkun fih ukoll l-informazzjoni msemmija fl-ewwel subparagrafu ta’ dan il-paragrafu fir-rigward tat-tali entitajiet.
[…]”
7.        L-Artikolu 60 tad-Direttiva 2014/24 jirregola l-provi meħtieġa tal-assenza ta’
raġunijiet għal
esklużjoni u tal-eżistenza tal-kriterji ta’
għażla.
8.        It-tieni sar-raba’
subparagrafu tal-Artikolu 63(1) ta’ din id-direttiva jipprovdu:
“[…]
L-awtorità kontraenti għandha, f’konformità mal-Artikoli 59, 60 u 61, tivverifika jekk l-entitajiet li fuq il-kapaċità tagħhom l-operatur ekonomiku għandu l-intenzjoni li jiddependi, jissodisfawx il-kriterji ta’ għażla rilevanti u jekk hemmx raġunijiet għal esklużjoni skont l-Artikolu 57. L-awtorità kontraenti għandha tesiġi li l-operatur ekonomiku jissostitwixxi entità li ma tissodisfax kriterju ta’ għażla rilevanti, jew li fir-rigward tagħha hemm raġunijiet obbligatorji għal esklużjoni. L-awtorità kontraenti tista’
tesiġi jew tintalab minn Stat Membru biex tesiġi li l-operatur ekonomiku jissostitwixxi entità li fir-rigward tagħha hemm raġunijiet mhux obbligatorji għal esklużjoni.
Fejn operatur ekonomiku jiddependi fuq il-kapaċitajiet ta’ entitajiet oħrajn fir-rigward ta’ kriterji relatati mal-pożizzjoni ekonomika u finanzjarja, l-awtorità kontraenti tista’
tesiġi li l-operatur ekonomiku u dawk l-entitajiet ikunu responsabbli b’mod konġunt għall-eżekuzzjoni tal-kuntratt.
Taħt l-istess kondizzjonijiet, grupp ta’ operaturi ekonomiċi kif imsemmi fl-Artikolu 19(2) jista’ jiddependi fuq il-kapaċitajiet ta’ parteċipanti fil-grupp jew ta’ entitajiet oħra.”
2.      Id-Direttiva 2014/25
9.        Il-punt 6 tal-Artikolu 2 tad-Direttiva 2014/25 jiddefinixxi l-kunċett ta’ “operatur ekonomiku” bħala “kwalunkwe persuna fiżika jew ġuridika, jew entità kontraenti, jew grupp ta’ persuni u/jew entitajiet bħal dawn, inklużi kwalunkwe assoċjazzjonijiet temporanji ta’ impriżi, li joffri li jagħmel xogħlijiet u/jew biċċa xogħol, li jipprovdi prodotti jew li jforni servizzi fis-suq”.
10.      Skont l-Artikolu 36(1) ta’ din id-direttiva, “[l]-entitajiet kontraenti għandhom jittrattaw lill-operaturi ekonomiċi bl-istess mod u mingħajr diskriminazzjoni u għandhom jaġixxu b’mod trasparenti u proporzjonat”.
11.      L-Artikolu 37
tad-Direttiva 2014/25, intitolat “Operaturi ekonomiċi”, jipprovdi, fil-paragrafu 2 tiegħu:
“Gruppi ta’ operaturi ekonomiċi, inklużi assoċjazzjonijiet temporanji, jistgħu jipparteċipaw fil-proċeduri tal-akkwist. Huma m’għandhomx jintalbu ikollhom forma legali speċifika mill-entitajiet kontraenti sabiex jippreżentaw offerta jew talba ta’ parteċipazzjoni.
Fejn meħtieġ, l-entitajiet kontraenti jistgħu jiċċaraw fid-dokumenti tal-akkwist kif il-gruppi ta’ operaturi ekonomiċi għandhom jilħqu l-kriterji u r-rekwiżiti għas-selezzjoni kwalitattiva u kwantitattiva msemmija fl-Artikoli 77 sa 81 dment li dan ikun ġustifikat b’ raġunijiet oġġettivi u proporzjonat. L-Istati Membri jistgħu jistabbilixxu termini standard dwar kif grupp ta’ operaturi ekonomiċi għandhom jilħqu dawk ir-rekwiżiti.
[…]”
12.      L-Artikolu 79(2) ta’ din id-direttiva jirregola d-dipendenza fuq il-kapaċitajiet ta’ entitajiet oħra kif ġej:
“[…]
Fejn, f’konformità mal-Artikolu 80 ta’ din id-Direttiva, l-entitajiet kontraenti jkunu rreferew għall-kriterji ta’ esklużjoni jew tal-għażla previsti fid-Direttiva 2014/24/UE, l-entitajiet kontraenti għandhom jivverifikaw f’konformità mal-Artikolu 80(3) jekk l-entitajiet l-oħra li l-operatur ekonomiku jkun ser joqgħod fuq il-kapaċitajiet tagħhom jissodisfawx il-kriterji tal-għażla rilevanti jew jekk ikunx hemm raġunijiet għal esklużjoni, li jkunu rreferew għaliha l-entitajiet kontraenti, f’konformità mal-Artikolu 57 tad-Direttiva 2014/24/UE. L-entità kontraenti għandha tesiġi li l-operatur ekonomiku jissostitwixxi entità li ma tissodisfax kriterju tal-għażla rilevanti, jew li fir-rigward tagħha hemm raġunijiet obbligatorji għal esklużjoni li tkun irreferiet għalihom l-entità kontraenti. L-entità kontraenti tista’
tesiġi jew tista’ tiġi rikjesta mill-Istat Membru li titlob li l-operatur ekonomiku jissostitwixxi entità li fir-rigward tagħha hemm raġunijiet mhux obbligatorji għal esklużjoni li l-entità kontraenti għamlet referenza għalihom.
Fejn operatur ekonomiku joqgħod fuq il-kapaċitajiet ta’ entitajiet oħra fir-rigward ta’ kriterji relatati mal-pożizzjoni ekonomika u finanzjarja, l-entità kontraenti tista’
tesiġi li l-operatur ekonomiku u dawk l-entitajiet ikunu responsabbli b’mod konġunt għall-eżekuzzjoni tal-kuntratt.
Bl-istess kondizzjoniijet, grupp ta’ operaturi ekonomiċi kif imsemmi fl-Artikolu 37(2) jista’ joqgħod fuq il-kapaċità ta’ parteċipanti fil-grupp jew ta’ entitajiet oħra.”
13.      L-Artikolu 80 tad-Direttiva 2014/25, intitolat “Użu tar-raġunijiet ta’ esklużjoni u l-kriterji tal-għażla previsti fid-Direttiva 2014/24/UE”, jipprovdi:
“1.      Ir-regoli u l-kriterji oġġettivi ta’ esklużjoni u tal-għażla ta’ operaturi ekonomiċi li jitolbu kwalifika f’sistema ta’ kwalifika u r-regoli u l-kriterji oġġettivi ta’ esklużjoni u tal-għażla ta’ kandidati u offerenti fi proċeduri miftuħa, ristretti jew innegozjati, fi djalogi kompetittivi jew fi sħubijiet għall-innovazzjoni jistgħu jinkludu r-raġunijiet għall-esklużjoni elenkati fl-Artikolu 57 tad-Direttiva 2014/24/UE skont it-termini u l-kondizzjonijiet stabbiliti fih.
Fejn l-entità kontraenti tkun awtorità kontraenti, dawk il-kriterji u r-regoli għandhom jinkludu r-raġunijiet ta’ esklużjoni elenkati fl-Artikolu 57(1) u (2) tad-Direttiva 2014/24/UE skont it-termini u l-kondizzjonijiet stabbiliti f’dak l-Artikolu.
Jekk l-Istati Membri jesiġu dan, dawk il-kriterji u r-regoli għandhom, barra minn hekk, jinkludu r-raġunijiet ta’ esklużjoni elenkati fl-Artikolu 57(4) tad-Direttiva 2014/24/UE skont it-termini u l-kondizzjonijiet stabbiliti f’dak l-Artikolu.
2.      Il-kriterji u r-regoli msemmija fil-paragrafu 1 ta’ dan l-Artikolu jistgħu jinkludu l-kriterji tal-għażla stabbiliti fl-Artikolu 58 tad-Direttiva 2014/24/UE skont it-termini u l-kondizzjonijiet stabbiliti fih, l-aktar fir-rigward tal-limiti għar-rekwiżiti li jikkonċernaw il-fatturat annwali, kif previst fit-tieni subparagrafu tal-paragrafu 3 ta’ dak l-Artikolu.
3.      Għall-finijiet ta’ applikazzjonijiet tal-paragrafi 1 u 2 ta’ dan l-Artikolu, għandhom ikunu japplikaw l-Artikoli 59 sa 61 tad-Direttiva 2014/24/UE.”
14.      L-Artikolu 82 tad-Direttiva 2014/25 jirregola l-kriterji tal-għoti ta’ kuntratt. Skont il-paragrafu 1, il-kuntratt għandu jingħata “[fuq il-bażi ta]l-offerta l-aktar ekonomikament vantaġġuża”.
B.      Id-dritt nazzjonali
15.      Id-Decreto legislativo 31 marzo 2023, n. 36 – Codice dei contratti pubbliċi (4) (id-Digriet Leġiżlattiv Nru 36 tal‑31 ta’ Marzu 2023, li jistabbilixxi l-Kodiċi Taljan dwar il-Kuntratti Pubbliċi, iktar ’il quddiem id-“Digriet Leġiżlattiv Nru 36/23”) għandu l-għan li jittrasponi d-dispożizzjonijiet imsemmija tad-Direttiva.
16.      L-Artikolu 94(6) tad-Digriet Leġiżlattiv Nru 36/23 jipprovdi:
“Kull operatur ekonomiku li wettaq ksur serju tal-obbligi relatati mal-ħlas tat-taxxi jew tal-kontribuzzjonijiet tas-sigurtà soċjali skont id-dritt Taljan jew skont il-liġi tal-Istat fejn huwa stabbilit, li jkun ġie stabbilit b’deċiżjoni finali, għandu jiġi […] eskluż. Il-ksur serju stabbilit
b’deċiżjoni finali huwa dak indikat fl-Anness II.10. Dan il-paragrafu ma għandux japplika jekk l-operatur ekonomiku jkun issodisfa l-obbligi tiegħu billi ħallas jew impenja ruħu b’mod vinkolanti li jħallas it-taxxi jew il-kontribuzzjonijiet tas-sigurtà soċjali dovuti, inklużi l-interessi jew is-sanzjonijiet eventwali, jew jekk id-dejn fiskali jew tas-sigurtà soċjali jkun tħallas kompletament, bil-kundizzjoni li l-estinzjoni, il-ħlas jew l-impenn ikunu saru qabel l-iskadenza tat-terminu għas-sottomissjoni tal-offerta.”
17.      L-Artikolu 96(2) tad-Digriet Leġiżlattiv Nru 36/23 jikkonċerna r-raġunijiet
għall-esklużjoni tal-operaturi ekonomiċi individwali. Fih huwa previst li r-regola msejħa “self-cleaning” ma hijiex applikabbli minħabba l-esklużjoni awtomatika prevista fl-Artikolu 94(6).
18.      L-Artikolu 97 tad-Digriet Leġiżlattiv Nru 36/23 jipprovdi:
“(1)       Minkejja d-dispożizzjonijiet tal-Artikolu 96(2), (3), (4), (5) u (6), il-grupp ta’ impriżi ma għandux jiġi eskluż jekk wieħed mill-membri jkun affettwat minn raġuni għal esklużjoni awtomatika jew mhux awtomatika jew mit-tħassir ta’ kundizzjoni ta’ kwalifika, jekk il-kundizzjonijiet elenkati fil-paragrafu 2 ikunu ssodisfatti u jekk ikun issodisfa l-obbligi li ġejjin:
a)      waqt is-sottomissjoni ta’ offerta:
1)      ikun informa lill-awtorità kontraenti bir-raġuni għal esklużjoni u bit-tħassir li seħħew qabel is-sottomissjoni ta’ offerta, kif ukoll lill-membru kkonċernat;
2)      ikun wera li jkun applika l-miżuri msemmija fil-paragrafu 2 jew li ma kienx possibbli li jiġu applikati qabel dik id-data;
b)      ħa u nnotifika l-miżuri msemmija fil-paragrafu 2 qabel l-għoti tal-kuntratt jekk ir-raġuni għal esklużjoni seħħet wara s-sottomissjoni tal-offerta jew jekk il-kundizzjoni ta’ kwalifika ma tibqax teżisti wara s-sottomissjoni tal-offerta.
(2)       Bla ħsara għall-Artikolu 96, meta parteċipant fil-grupp ta’ impriżi jkun f’waħda mis-sitwazzjonijiet imsemmija fl-Artikoli 94 u 95 jew ma jissodisfax wieħed mir-rekwiżiti msemmija fl-Artikolu 100, il-grupp ta’ impriżi jista’ jagħti prova li eskludieh jew issostitwixxieh b’kumpannija oħra li tissodisfa r-rekwiżiti, mingħajr il-possibbiltà ta’
bidla sostanzjali tal-offerta. Jekk dawn il-miżuri jitqiesu suffiċjenti u jittieħdu fi żmien xieraq, il-grupp ta’ impriżi ma għandux jiġi eskluż mill-proċedura tal-għoti tal-kuntratt. Jekk l-awtorità kontraenti tqis li l-miżuri ma ttiħdux fil-ħin jew li huma insuffiċjenti, l-operatur ekonomiku għandu jiġi eskluż permezz ta’ deċiżjoni motivata.”
III. Il-fatti li taw lok għall-kawża prinċipali, id-domandi preliminari u l-proċedura quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja
19.      It-talba għal deċiżjoni preliminari toriġina minn tilwima bejn, minn naħa, grupp temporanju ta’ impriżi, kompost mill-kumpannija inkarigata u mandatarja ETS Srl, u l-kumpanniji rrappreżentati minnha, jiġifieri
Minnucci Associati Srl, Mi.Cos.
SpA, Itesa Srl, Maceg Srl, Tekno Kons Innovation Srl, Cartorender Srl, Rilievi Topografici di Boninsegna G. & C. Snc, Tecno Top Srl, I.G. Service Srl u
Sub-Service Srl (iktar ’il quddiem il-“grupp ta’ impriżi”) u, min-naħa l-oħra, il-kumpannija nazzjonali tal-ferroviji, Rete Ferroviaria Italiana SpA (iktar ’il quddiem “RFI”), bħala awtorità kontraenti.
20.      Wara li RFI bdiet proċedura ristretta għall-għoti ta’ xogħlijiet fil-qasam tat-trasport ferrovjarju, il-grupp ta’ impriżi ssottometta offerta. RFI kklassifikat lill-grupp ta’ impriżi fl-ewwel post minħabba l-offerta l-iktar ekonomikament vantaġġjuża li kien issottometta u informatu b’dan fit‑3 ta’ April 2024. Sussegwentement, RFI saret taf bi tliet deċiżjonijiet definittivi tal-awtorità tat-taxxa Taljana tal‑2016, tal‑2018 u tal‑2019, li jgħidu li membru tal-grupp ta’ impriżi, il-kumpannija Sub-Service, ma kinitx issodisfat l-obbligi tal-ħlas tat-taxxa tagħha, kuntrarjament għal dak li kien indikat fid-Dokument Uniku Ewropew tal-Akkwist (DUEA). Fit‑23 ta’ Mejju 2024, RFI talbet lil Sub-Service biex tindika, inter alia, jekk id-djun fiskali kkonċernati kinux tħallsu u indikat li l-irregolaritajiet ikkonstatati mill-awtorità tat-taxxa setgħu jwasslu għall-esklużjoni mill-proċedura ta’ għoti ta’ kuntratt. RFI informat ukoll lil ETS b’dawn iċ-ċirkustanzi. Sussegwentement, Sub-Service ħallset id-djun fiskali tagħha u bagħtet prova ta’ ħlas bid-data tas‑27 ta’ Mejju 2024.
21.      Fis‑27 ta’
Mejju 2024, ETS informat lil RFI li hija kienet lesta teskludi lil Sub-Service mill-grupp ta’ impriżi jekk id-dokumenti pprovduti kellhom jitqiesu bħala inkompleti jew insuffiċjenti sabiex juru l-assenza tal-irregolaritajiet allegati. Il-grupp ta’ impriżi indika wkoll li din l-esklużjoni ma kinitx taffettwa l-kundizzjonijiet tal-parteċipazzjoni tiegħu fil-proċedura ta’ għoti ta’ kuntratt u lanqas ma kienet twassal għal bidla fl-offerta tiegħu.
22.      Permezz ta’
deċiżjoni tas‑17 ta’ Lulju 2024, RFI eskludiet lill-grupp ta’ impriżi mill-proċedura ta’ għoti ta’ kuntratt. Essenzjalment, hija ddikjarat li Sub‑Service, kuntrarjament għad-dikjarazzjoni magħmula fid-DUEA, kienet wettqet tliet okkażjonijiet ta’ ksur serju tat-taxxa li kienu ġew ikkonstatati b’deċiżjonijiet definittivi u kienet ippreżentat biss ċertifikat li juri l-ħlas tad-djun tat-taxxa tagħha fis‑27 ta’ Mejju 2024, mingħajr ma wriet li kienet daħlet f’impenn ta’ ħlas korrispondenti qabel l-iskadenza tat-terminu għas-sottomissjoni tal-offerti (27 ta’ Jannar 2024). RFI qieset li din is-sitwazzjoni kienet tikkostitwixxi raġuni għal esklużjoni awtomatika prevista fl-Artikolu 94(6) tad-Digriet Leġiżlattiv Nru 36/23. Il-possibbiltà, prevista fl-Artikolu 97(1) u (2) ta’ dan id-digriet leġiżlattiv, li Sub-Service tiġi ssostitwita u li tiġi evitata l-esklużjoni ma ġietx osservata mill-grupp ta’ impriżi fi żmien xieraq, jiġifieri kienet ġiet osservata biss wara li l-awtorità kontraenti kienet
ġibdet l-attenzjoni għall-eżistenza tar-raġuni għal esklużjoni.
23.      Fil‑5 ta’ Novembru 2024, RFI tat il-kuntratt pubbliku lill-grupp temporanju ta’ impriżi, ikklassifikat fit-tieni post, VIA Ingegneria Srl.
24.      Il-grupp ta’ impriżi ppreżenta rikors kontra din id-deċiżjoni kif ukoll kontra d-deċiżjoni ta’ esklużjoni quddiem il-qorti tar-rinviju, it-Tribunale amministrativo regionale per il Lazio (il-Qorti Amministrattiva Reġjonali tal-Lazio, l-Italja). VIA Ingegneria intervjeniet fil-proċeduri insostenn tal-konvenuta, RFI.
25.      Insostenn tar-rikors tiegħu, il-grupp ta’ impriżi invoka traspożizzjoni żbaljata tad-dispożizzjonijiet tad-dritt tal-Unjoni dwar l-għoti ta’ kuntratti pubbliċi. Minn naħa, huwa ġie mċaħħad mill-possibbiltà li jirrimedja eventwali irregolaritajiet ikkonstatati fir-rigward ta’ wieħed mill-membri tiegħu, fil-fatt wara l-iskadenza tat-terminu għas-sottomissjoni tal-offerta, iżda qabel l-adozzjoni tad-deċiżjoni ta’ esklużjoni tal-awtorità kontraenti. Min-naħa l-oħra, il-grupp ta’ impriżi ma kellux il-possibbiltà li jeskludi jew jissostitwixxi lil dan il-membru, minkejja li dan ma kienx ser iwassal għal bidla sostanzjali tal-offerta inizjali.
26.      Il-qorti tar-rinviju għandha dubji dwar il-kompatibbiltà tal-Artikolu 94(6) u tal-Artikolu 97(2) tad-Digriet Leġiżlattiv Nru 36/23, b’mod partikolari, mar-regoli tad-dritt tal-Unjoni dwar l-għoti ta’ kuntratti pubbliċi u mal-prinċipju ta’ proporzjonalità, sa fejn dawn id-dispożizzjonijiet nazzjonali jeskludu eventwali “self-cleaning” meta dan ma jkunx seħħ qabel l-iskadenza tat-terminu għas-sottomissjoni tal-offerta jew meta grupp ta’ impriżi ma jkunx awtorizzat jeskludi jew jissostitwixxi lill-membru kkonċernat mir-raġuni għal esklużjoni, indipendentement mill-mument li fih il-kumpannija mandatarja tal-membri tal-grupp ta’ impriżi tkun saret taf b’din ir-raġuni.
27.      Huwa f’dawn iċ-ċirkustanzi li t-Tribunale amministrativo regionale per il Lazio (il-Qorti Amministrattiva Reġjonali tal-Lazio) iddeċidiet li tissospendi l-proċeduri quddiemha u li tagħmel lill-Qorti tal-Ġustizzja d-domandi preliminari li ġejjin:
“1)      L-Artikolu 57 tad-Direttiva [2014/24] u l-Artikolu 80 tad-Direttiva [2014/25] kif ukoll il-prinċipju [tad-dritt tal-Unjoni] ta’ proporzjonalità, jipprekludu l-introduzzjoni, jew l-interpretazzjoni f’dan is-sens, ta’ leġiżlazzjoni nazzjonali li tipprojbixxi [...] l-esklużjoni jew [is]-sostituzzjoni ta’
mandanta ta’ grupp [ta’ impriżi] li wettaq [wettqet] ksur fiskali kkonstatat b’mod definittiv qabel l-iskadenza tat-terminu tat-tressiq tat-talba, b’mod partikolari jekk hija tipprevedi li, fi kwalunkwe każ, l-estinzjoni jew il-ħlas [tad-dejn fiskali] jew l-impenn li jitħallas [dan id-dejn fiskali] għandhom jintervjenu qabel l-iskadenza tat-terminu ċċitat iktar ’il fuq, anki jekk ir-raġuni għal esklużjoni ma għadhiex teżisti matul il-proċedura ta’ għoti ta’ kuntratt u qabel l-adozzjoni tad-deċiżjoni ta’ esklużjoni tal-grupp?
2)      F’każ ta’ risposta fl-affermattiv għall-ewwel domanda, l-istess dispożizzjonijiet u prinċipji jipprekludu l-introduzzjoni, jew l-interpretazzjoni f’dan is-sens, ta’ leġiżlazzjoni nazzjonali li tipprojbixxi l-esklużjoni jew [is]-sostituzzjoni tal-mandanta ta’ grupp irrispettivament mill-kwistjoni dwar jekk il-mandatarja kellhiex effettivament konjizzjoni tar-raġuni għall-esklużjoni li taffettwa l-mandanta?
3)      F’każ ta’ risposta negattiva għall-ewwel u t-tieni domanda, l-istess dispożizzjonijiet u prinċipji jipprekludu l-introduzzjoni, jew l-interpretazzjoni f’dan is-sens, ta’ leġiżlazzjoni nazzjonali li tipprojbixxi l-esklużjoni jew [is]-sostituzzjoni tal-mandanta meta l-mandatarja ma kellhiex konjizzjoni tar-raġuni għall-esklużjoni tal-mandanta ħlief wara komunikazzjoni tal-konstatazzjonijiet magħmula mill-awtorità kontraenti?”
28.      Fil-kuntest tal-proċedura quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja, minbarra l-partijiet fil-kawża prinċipali, ETS et, RFI u VIA Ingegneria, il-Gvern Taljan kif ukoll il-Kummissjoni Ewropea ppreżentaw osservazzjonijiet bil-miktub. Dawn il-partijiet ipparteċipaw ukoll fis-seduta għas-sottomissjonijiet orali li ġiet organizzata fis‑26 ta’ Marzu 2026 u wieġbu għall-mistoqsijiet orali tal-Qorti tal-Ġustizzja.
IV.    Evalwazzjoni legali
A.      Is-suġġett u l-portata tad-domandi preliminari
29.      Permezz tat-talba tagħha għal deċiżjoni preliminari, il-qorti tar-rinviju titlob interpretazzjoni tal-Artikolu 57(2) tad-Direttiva 2014/24, li għalih jirreferi l-Artikolu 80(1) tad-Direttiva 2014/25. Madankollu, sabiex tingħata risposta għad-domandi preliminari, għandu jittieħed inkunsiderazzjoni wkoll l-Artikolu 79 tad-Direttiva 2014/25.
30.      Fil-fatt, l-Artikolu 79(2) tad-Direttiva 2014/25 jirregola espressament is-sitwazzjoni li fiha operatur ekonomiku jirrikorri għall-kapaċitajiet ta’ kumpannija oħra għall-eżekuzzjoni tal-kuntratt (5). Skont l-ewwel sentenza tat-tieni subparagrafu tal-Artikolu 79(2) moqrija flimkien mal-Artikolu 80 tad-Direttiva 2014/25, l-awtorità kontraenti għandha tivverifika jekk jeżistux kawżi ta’ esklużjoni skont l-Artikolu 57 tad-Direttiva 2014/24 fir-rigward ta’ din il-kumpannija. Fejn ikunu preżenti raġunijiet għal
esklużjoni
obbligatorji, l-awtorità kontraenti għandha, skont it-tieni sentenza tat-tieni subparagrafu tal-Artikolu 79(2), tirrikjedi li l-operatur ekonomiku jissostitwixxi l-impriża kkonċernata. Skont ir-raba’ subparagrafu tal-Artikolu 79(2), il-gruppi ta’ operaturi ekonomiċi – bħalma huwa, fil-kawża ineżami, il-grupp ta’ impriżi kkonċernat – jistgħu, taħt l-istess kundizzjonijiet, jirrikorru għall-kapaċitajiet tal-membri tal-grupp, b’tali mod li tqum il-kwistjoni dwar jekk dawn jistgħux ukoll jissostitwixxuhom (ara f’iktar dettall il-punt 53 et seq, iktar ’il quddiem).
31.      Il-qofol ta’ din it-talba għal deċiżjoni preliminari huwa għalhekk l-interpretazzjoni tar-raġuni għal esklużjoni prevista fl-Artikolu 57(2) tad-Direttiva 2014/24, moqri flimkien mal-Artikolu 79(2) u mal-Artikolu 80(1) tad-Direttiva 2014/25.
32.      Id-domandi preliminari għandhom għalhekk jinftiehmu b’mod ikkonsolidat fis-sens li permezz tagħhom il-qorti tar-rinviju tixtieq tkun taf jekk l-Artikolu 57(2) tad-Direttiva 2014/24, moqri flimkien mal-Artikolu 79(2) u mal-Artikolu 80(1) tad-Direttiva 2014/25, kif ukoll il-prinċipju ta’ proporzjonalità tad-dritt tal-Unjoni, għandhomx jiġu interpretati fis-sens li jipprekludu dispożizzjonijiet nazzjonali jew l-interpretazzjoni tagħhom fis-sens li grupp ta’ impriżi għandu jiġi eskluż minn proċedura ta’ għoti ta’ kuntratt pubbliku minħabba li deċiżjoni amministrattiva definittiva tkun ikkonstatat li wieħed mill-membri tiegħu naqas milli jwettaq l-obbligu tiegħu li jħallas taxxi qabel l-iskadenza tat-terminu għas-sottomissjoni tal-offerta, minkejja li dan il-membru, ċertament, ikun ħallas id-dejn fiskali wara l-iskadenza ta’ dan it-terminu, iżda qabel l-esklużjoni tal-grupp ta’ impriżi, u l-grupp ta’ impriżi ma jkunx jista’ iktar jeskludi jew jissostitwixxi lil dan il-membru għas-sempliċi raġuni li sar jaf bir-raġuni għal esklużjoni biss mill-awtorità kontraenti.
33.      Sabiex nirrispondi għal dawn id-domandi, l-ewwel ser neżamina d-data sa meta, fil-kuntest tal-proċedura ta’ għoti ta’ kuntratt, jistgħu jittieħdu miżuri korrettivi fir-rigward ta’ tali raġuni għal esklużjoni obbligatorja (ara, f’dan ir-rigward, il-punt B). Sussegwentement ser neżamina jekk, u taħt liema kundizzjonijiet, grupp ta’ impriżi jista’ jeskludi jew jissostitwixxi wieħed mill-membri tiegħu li jkun skatta r-raġuni għal esklużjoni sabiex jevita li jiġi eskluż mill-proċedura tal-għoti tal-kuntratt (ara, f’dan ir-rigward, il-punt C).
B.      Il-ħlas tad-dejn fiskali biss sal-iskadenza tat-terminu għas-sottomissjoni tal-offerta?
34.      Skont l-ewwel u t-tieni subparagrafu tal-Artikolu 80(1) tad-Direttiva 2014/25, l-Artikolu 57(2) tad-Direttiva 2014/24 japplika għall-proċedura tal-għoti tal-kuntratt ristretta mmexxija minn RFI bħala awtorità kontraenti (“impriża pubblika”), fis-sens tal-Artikolu 4(1)(a) tad-Direttiva 2014/25.
35.      Skont l-ewwel subparagrafu tal-Artikolu 57(2) tad-Direttiva 2014/24, operatur ekonomiku għandu jiġi eskluż mill-parteċipazzjoni fi proċedura ta’ għoti ta’ kuntratt meta l-awtorità kontraenti tkun taf b’nuqqas tal-operatur ekonomiku li jwettaq l-obbligi tiegħu relatati mal-ħlas ta’ taxxi jew ta’ kontribuzzjonijiet tas-sigurtà soċjali u meta dan ikun ġie kkonstatat permezz ta’ deċiżjoni amministrattiva “definittiva u vinkolanti” (6) skont id-dritt nazzjonali, jiġifieri li ma tistax tiġi appellata iktar. Dan jikkostitwixxi raġuni għal esklużjoni
obbligatorja
(“għandu jiġi eskluż”).
36.      Tali raġuni għal esklużjoni ma għandhiex tapplika, skont it-tielet subparagrafu tal-Artikolu 57(2) tad-Direttiva 2014/24, fil-każ biss li l-operatur ekonomiku jkun issodisfa l-obbligi tiegħu billi wettaq il-ħlas jew billi kkonkluda ftehim vinkolanti għall-ħlas tat-taxxi dovuti. Minn din id-dispożizzjoni
ma jirriżultax direttament sa liema mument dan għandu jseħħ.
37.      Fl-interpretazzjoni ta’ dispożizzjoni tad-dritt tal-Unjoni hemm lok li jittieħdu inkunsiderazzjoni mhux biss il-kliem tagħha, iżda wkoll il-kuntest tagħha u l-għanijiet imfittxija mil-leġiżlazzjoni li minnha tagħmel parti (7).
38.      Minn perspettiva sistematika, għandu jittieħed inkunsiderazzjoni, b’mod partikolari, l-Artikolu 57(3) tad-Direttiva 2014/24. Skont din id-dispożizzjoni, l-Istati Membri jistgħu jipprevedu deroga mill-esklużjoni obbligatorja skont il-paragrafu 2 fejn tali esklużjoni tkun manifestament sproporzjonata, b’mod partikolari fejn l-operatur ekonomiku, wara l-ksur tal-obbligi tiegħu relatati mal-ħlas tat-taxxi, ikun ġie informat bl-ammont eżatt dovut tant tard li ma kellu l-ebda possibbiltà li jieħu l-miżura prevista fit-tielet subparagrafu tal-paragrafu 2 qabel l-iskadenza tat-terminu għat-tressiq tat-talba għall-parteċipazzjoni jew – bħal fil-kawża ineżami – fi proċeduri miftuħa qabel l-iskadenza tat-terminu għas-sottomissjoni tal-offerta tiegħu (iktar ’il quddiem it-“terminu għas-sottomissjoni tal-offerta”).
39.      L-Artikolu 57(3) tad-Direttiva 2014/24 għalhekk jitlaq mill-prinċipju li regolarizzazzjoni tar-raġuni għal esklużjoni msemmija fil-paragrafu 2 hija possibbli biss b’mod eċċezzjonali wara l-iskadenza tat-terminu għas-sottomissjoni tal-offerta. Sakemm l-Istat Membru jagħmel użu minn din id-dispożizzjoni derogatorja, l-operatur ekonomiku kkonċernat ikun għadu jista’ jħallas id-dejn fiskali jew jikkonkludi ftehim ta’ ħlas vinkolanti wara l-iskadenza ta’ dan it-terminu biss fil-kundizzjonijiet stretti stabbiliti fl-imsemmija dispożizzjoni, sabiex jevita l-esklużjoni tiegħu mill-proċedura ta’ għoti ta’ kuntratt. Dan ifisser a contrario li, jekk dawn il-kundizzjonijiet ma jiġux issodisfatti, miżuri korrettivi xierqa huma bħala prinċipju possibbli biss sal-iskadenza ta’ dan it-terminu. Interpretazzjoni differenti ċċaħħad lil din id-dispożizzjoni minn kull effett utli.
40.      Il-miżuri korrettivi previsti fl-Artikolu 57(6) tad-Direttiva 2014/24 ma humiex rilevanti f’dan il-kuntest. Fil-fatt, skont il-formulazzjoni ċara ta’ din id-dispożizzjoni, dawn jirrigwardaw biss ir-raġunijiet
għal
esklużjoni previsti fil-paragrafi 1 u 4, u mhux dawk previsti fil-paragrafu 2. Dan huwa kkonfermat mill-premessa 102, li telenka, bħala eżempju, il-miżuri korrettivi possibbli f’dan ir-rigward, bħalma huma miżuri ta’ persunal u ta’ organizzazzjoni (8). Dawn ma jikkonċernawx it-twettiq tal-obbligu tal-ħlas tat-taxxi jew tal-kontribuzzjonijiet tas-sigurtà soċjali msemmija fl-ewwel subparagrafu tal-Artikolu 57(2). It-tielet subparagrafu tal-Artikolu 57(2) għall-kuntrarju juri li l-miżuri korrettivi f’dan ir-rigward jistgħu jikkonsistu biss fil-ħlas tad-dejn fiskali jew fil-konklużjoni ta’ ftehim ta’ ħlas vinkolanti.
41.      Barra minn hekk, mill-kuntest leġiżlattiv u mill-għanijiet tad-Direttiva 2014/24 jirriżulta li l-leġiżlatur tal-Unjoni ried jagħti importanza kbira lill-issodisfar tal-obbligu ta’ ħlas ta’ taxxi u ta’ kontribuzzjonijiet tas-sigurtà soċjali waqt l-eżami tal-integrità u tal-affidabbiltà tal-offerenti.
42.      Għalhekk, l-Istati Membri ma jistgħux jiddeterminaw perijodu massimu permess għall-esklużjoni obbligatorja skont l-ewwel subparagrafu tal-Artikolu 57(2) tad-Direttiva 2014/24. Skont it-tieni u t-tielet sentenza tal-Artikolu 57(7), dan huwa possibbli biss fir-rigward tar-raġunijiet
għal
esklużjoni previsti fil-paragrafi 1 u 4 kif ukoll fir-rigward tal-miżuri previsti (iżda mhux meħuda) fil-paragrafu 6 sabiex tintwera l-affidabbiltà. Il-pożizzjoni speċjali tar-raġuni għal esklużjoni obbligatorja fl-ewwel subparagrafu tal-paragrafu 2 fil-qafas normattiv tal-Artikolu 57 tikkonferma dan. Fil-fatt, inkella, kien ikun biżżejjed li din ir-raġuni tiġi inkluża fil-lista ta’
raġunijiet għal
esklużjoni obbligatorji msemmija fil-paragrafu 1 (9). Konsegwentement, il-leġiżlatur tal-Unjoni jagħti tant importanza lill-obbligu tal-offerent li jħallas fit-termini t-taxxi u l-kontribuzzjonijiet tas-sigurtà soċjali li ksur ta’ dan l-obbligu għandu, bħala prinċipju, iwassal għall-esklużjoni permanenti mill-proċedura ta’ għoti ta’ kuntratt (10). Dan jispjega wkoll għaliex għandhom jittieħdu miżuri korrettivi f’dan ir-rigward malajr kemm jista’ jkun, jiġifieri sal-iskadenza tat-terminu għas-sottomissjoni tal-offerta.
43.      L-għanijiet l-oħra tad-Direttiva 2014/24 jikkonfermaw ukoll din l-interpretazzjoni.
44.      Ir-raġunijiet
għal
esklużjoni previsti mid-Direttiva 2014/24 jipproteġu u jillimitaw il-marġni ta’ diskrezzjoni wiesa’ li għandha l-awtorità kontraenti sabiex tagħżel offerenti xierqa u effettivi. Din hija għalhekk obbligata tivverifika bir-reqqa, fl-iktar stadju bikri possibbli tal-proċedura ta’ għoti ta’ kuntratt, l-eżistenza ta’ kriterji ta’ esklużjoni li jdaħħlu inkwistjoni l-integrità u l-affidabbiltà tal-offerent (11). Madankollu, bħala prinċipju, l-ammissibbiltà ta’ miżuri korrettivi wara l-iskadenza tat-terminu għas-sottomissjoni tal-offerta tmur kontra dan.
45.      Il-prinċipji ta’ ugwaljanza fit-trattament, ta’ nondiskriminazzjoni u ta’ trasparenza kkonfermati fl-ewwel subparagrafu tal-Artikolu 18(1) tad-Direttiva 2014/24, li jiżguraw il-kompetizzjoni bejn l-offerenti, jeżiġu wkoll li l-evalwazzjoni tal-kriterji ta’ esklużjoni u ta’
għażla kwalitattiva fil-proċedura ta’
għoti ta’ kuntratt tkun strettament limitata fiż-żmien. Bħala prinċipju, dawn il-prinċipji jipprojbixxu lill-awtorità kontraenti milli twettaq negozjati ma’ offerent li jistgħu jwasslu għal inugwaljanza fit-trattament jew għal preġudizzju għall-kompetizzjoni bejn l-offerenti. Konsegwentement, offerta sottomessa ma tistax, bħala prinċipju, tiġi emendata a posteriori u l-awtorità kontraenti ma tistax titlob lil offerent jipprovdi spjegazzjonijiet f’dan ir-rigward (12). Bla ħsara għal derogi speċifiċi, dan japplika a fortiori għal eventwali miżuri korrettivi jew provi ta’ tali miżuri wara s-sottomissjoni tal-offerta jew wara l-iskadenza tat-terminu għas-sottomissjoni tal-offerta.
46.      Konsegwentement, il-Qorti tal-Ġustizzja diġà ddeċidiet li huwa biss b’mod eċċezzjonali li l-awtorità kontraenti tista’, wara l-iskadenza tat-terminu għas-sottomissjoni tal-offerta, tistieden lil offerent jibgħat dokumenti li jiddeskrivu s-sitwazzjoni tiegħu, jekk ikun oġġettivament verifikabbli li dawn id-dokumenti kienu jeżistu qabel l-iskadenza ta’ dan it-terminu, sakemm l-ispeċifikazzjonijiet tal-kuntratt ma kinux jeżiġu espressament li dawn jintbagħtu taħt piena ta’ esklużjoni mill-proċedura. Barra minn hekk, tali stedina ma għandhiex tiffavorixxi jew tiżvantaġġa indebitament lil offerent wieħed jew iktar li lilhom tkun ġiet indirizzata (13).
47.      Skont din il-ġurisprudenza wkoll, bħala prinċipju, għandu jsir riferiment għas-sitwazzjoni tal-offerent qabel l-iskadenza tat-terminu għas-sottomissjoni tal-offerta. Dak li huwa determinanti huwa jekk dan l-offerent weriex, meta ħejja l-offerta tiegħu, l-attenzjoni u d-diliġenza neċessarji sabiex jiżgura ruħu li huwa stess jew is-subappaltatur (parzjalment) sottokuntrattat minnu stess, waqt l-eżekuzzjoni tal-kuntratt, josserva l-obbligi tiegħu fiċ-ċirkustanzi kollha (14). Issa, fis-sitwazzjoni inkwistjoni fil-kawża prinċipali, il-grupp ta’ impriżi jew il-membru tiegħu kienu ħadu l-miżuri korrettivi neċessarji biss wara l-iskadenza tat-terminu għas-sottomissjoni tal-offerta.
48.      Għaldaqstant, l-operaturi ekonomiċi li jipparteċipaw fi proċedura ta’ għoti ta’ kuntratt huma, skont l-ewwel subparagrafu tal-Artikolu 57(2) tad-Direttiva 2014/24, obbligati li jħallsu t-taxxi u l-kontribuzzjonijiet tas-sigurtà soċjali dovuti sa mhux iktar tard mill-iskadenza tat-terminu għas-sottomissjoni tal-offerta, u fin-nuqqas ta’ dan, għandhom jiġu esklużi b’mod obbligatorju. Fil-fatt, li kieku huma kienu f’pożizzjoni li jieħdu miżuri korrettivi wara l-iskadenza ta’ dan it-terminu, jew saħansitra b’għarfien tal-klassifikazzjoni tal-offerta tagħhom, huma jistgħu jiġu mġiegħla jħallsu d-djun korrispondenti tagħhom biss fil-każ li jiġu kkwalifikati fl-ewwel post jew, fi kwalunkwe każ, jonqsu totalment milli jħallsu dawn id-djun jekk huma ma jkunux ingħataw il-kuntratt. Madankollu, dan jippreġudika l-importanza tal-obbligu li jitħallsu fil-ħin it-taxxi u l-kontribuzzjonijiet tas-sigurtà soċjali fil-kuntest tal-evalwazzjoni tal-integrità u tal-affidabbiltà tal-offerenti, li hija enfasizzata b’mod partikolari mil-leġiżlatur tal-Unjoni.
49.      Minn perspettiva storika, din il-konklużjoni hija kkorroborata mill-Artikolu 45(2)(f) tad-Direttiva 2004/18/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tal-31 ta’ Marzu 2004 fuq kordinazzjoni ta’ proċeduri għall-għoti ta’ kuntratti għal xogħlijiet pubbliċi, kuntratti għal provvisti pubbliċi u kuntratti għal servizzi pubbliċi [kuntratti pubbliċi għal xogħlijiet, għal provvisti u għal servizzi], (15) li tħassret bid-Direttiva 2014/24. Skont din id-dispożizzjoni, il-ksur tal-obbligu ta’ ħlas ta’ taxxi u ta’ kontribuzzjonijiet ta’ sigurtà soċjali kien jikkostitwixxi raġuni għal esklużjoni
fakultattiva li ġiet ittrasformata biss f’raġuni obbligatorja bl-ewwel subparagrafu tal-Artikolu 57(2) tad-Direttiva 2014/24. Din l-evoluzzjoni turi wkoll l-importanza li l-leġiżlatur tal-Unjoni issa jagħti lill-osservanza fit-termini ta’ dan l-obbligu sabiex jiġu evalwati l-integrità u l-affidabbiltà tal-offerenti kkonċernati.
50.      Konsegwentement, minn interpretazzjoni sistematika, teleoloġika u storika tal-Artikolu 57(2) tad-Direttiva 2014/24 jirriżulta li Stat Membru għandu jeżiġi li l-operaturi ekonomiċi li jipparteċipaw fil-proċedura ta’ għoti ta’ kuntratt jieħdu, bħala prinċipju, il-miżuri korrettivi previsti fih qabel l-iskadenza tat-terminu għas-sottomissjoni tal-offerta, sabiex tiġi evitata esklużjoni. B’kuntrast ma’ dan, l-Istat Membru għandu jipprevedi li l-operaturi ekonomiċi li jieħdu l-miżuri korrettivi meħtieġa biss wara l-iskadenza ta’ dan it-terminu għandhom jiġu esklużi mill-proċedura ta’ għoti ta’ kuntratt.
51.      Kif indikajt b’mod partikolari fil-punt 48 ta’ dawn il-konklużjonijiet, l-esklużjoni obbligatorja hija l-uniku mezz xieraq sabiex jintlaħqu l-għanijiet imsemmija iktar ’il fuq tad-Direttiva 2014/24. Fid-dawl tal-prevedibbiltà u tan-natura raġonevoli għall-operatur ekonomiku kkonċernat li josserva l-obbligu tiegħu li jħallas djun fiskali fit-termini – lil hinn mil-limitu ta’ EUR 5 000 applikabbli għal “ksur serju” previst fl-Artikolu 94(6), moqri flimkien mal-Artikolu 1 tal-Anness II.10 tad-Digriet Leġiżlattiv Nru 36/23 – jew li jagħmel dan a posteriori sal-iskadenza tat-terminu għas-sottomissjoni tal-offerta, tali esklużjoni lanqas ma tidher li hija inadegwata jew sproporzjonata fis-sens tal-ewwel subparagrafu tal-Artikolu 36(1) tad-Direttiva 2014/25. Għandha sussegwentement tiġi ċċarata l-kwistjoni dwar jekk huwiex ukoll proporzjonat li l-grupp ta’ impriżi li dan l-operatur ekonomiku jagħmel parti minnu jiġi eskluż mill-proċedura ta’ għoti ta’ kuntratt.
C.      Sostituzzjoni tal-membru tal-grupp ta’ impriżi li skatta r-raġuni għal esklużjoni obbligatorja (irrimedjabbli)?
52.      Fid-dawl tal-konklużjonijiet preċedenti, għandu jiġi eżaminat jekk u, fl-affermattiv, taħt liema kundizzjonijiet grupp ta’ impriżi għandu l-possibbiltà li jeskludi jew jissostitwixxi wieħed mill-membri tiegħu li jkun skatta (irrimedjabbilment) ir-raġuni għal esklużjoni
obbligatorja sabiex tali grupp ma jiġix eskluż mill-proċedura ta’
għoti ta’ kuntratt (ara l-punt 1) jew liema eċċezzjonijiet japplikaw f’dan ir-rigward (ara l-punt 2).
1.      Kundizzjonijiet
a)      Applikabbiltà tat-tieni sentenza tat-tieni subparagrafu tal-Artikolu 79(2) tad-Direttiva 2014/25 għal gruppi temporanji ta’ impriżi
53.      It-tieni sentenza tat-tieni subparagrafu tal-Artikolu 79(2) tad-Direttiva 2014/25 (16) tirreferi għas-sostituzzjoni (eventwali) ta’ “entità oħra” li ma tissodisfax kriterju ta’
għażla rilevanti jew li għaliha jeżistu raġunijiet għal esklużjoni
obbligatorji. Fis-sitwazzjoni koperta direttament minn din id-dispożizzjoni, operatur ekonomiku jiddependi fuq il-kapaċitajiet ta’ impriża oħra (iktar ’il quddiem l-“entità ta’ appoġġ”) sabiex jissodisfa l-kriterji relatati mal-kapaċità ekonomika, finanzjarja, teknika u professjonali għall-iskop li japplika għal kuntratt pubbliku (u l-eżekuzzjoni sussegwenti tiegħu) (17).
54.      Skont l-ewwel sentenza tat-tieni subparagrafu tal-Artikolu 79(2) tad-Direttiva 2014/25, l-awtorità kontraenti għandha tivverifika jekk l-entitajiet ta’ appoġġ jissodisfawx ukoll il-kriterji ta’
għażla jew jekk jaqgħux taħt raġuni għal esklużjoni msemmija fl-Artikolu 57 tad-Direttiva 2014/24. Meta ma jissodisfawx kriterju ta’ għażla rilevanti jew ikunu suġġetti għal raġunijiet għal esklużjoni obbligatorji invokati mill-awtorità kontraenti, skont it-tieni sentenza tat-tieni tas-subparagrafu tal-Artikolu 79(2) l-awtorità kontraenti għandha
teżiġi li l-operatur ekonomiku jissostitwixxi l-entità ta’ appoġġ
ikkonċernata (18). Din id-dispożizzjoni ma tirrigwardax espressament il-membri ta’ grupp ta’ impriżi.
55.      Madankollu, ir-raba’ subparagrafu tal-Artikolu 79(2) tad-Direttiva 2014/25 jipprovdi li l-“grupp ta’ operaturi ekonomiċi kif imsemmi fl-Artikolu 37(2)”, jiġifieri wkoll gruppi ta’
impriżi, jistgħu jirrikorru għall-kapaċitajiet tal-membri tal-grupp “[b]l-istess kondizzjoniijet”. Il-kunċett ta’ “kundizzjonijiet” ikopri, bħala prinċipju, id-dispożizzjonijiet kollha tal-Artikolu 79(2) u għalhekk ukoll il-possibbiltà li membru tal-grupp ta’ impriżi jiġi ssostitwit, skont it-tieni sentenza tat-tieni subparagrafu tal-Artikolu 79(2).
56.      Din l-interpretazzjoni hija konformi mal-ġurisprudenza li tgħid li d-dispożizzjonijiet ifformulati bl-istess mod, li iżda ma humiex applikabbli fil-kawża ineżami, fit-tieni u fir-raba’ subparagrafu tal-Artikolu 63(1) tad-Direttiva 2014/24 huma applikabbli għas-sitwazzjonijiet li fihom ir-raġuni għal esklużjoni
tkun skattata biss minn wieħed mill-membri tal-grupp ta’ impriżi (19). Dan japplika iktar u iktar peress li, skont l-Artikolu 36(1) ta’ din id-direttiva, il-gruppi ta’ impriżi – jiġifieri “gruppi ta’ operaturi ekonomiċi” fis-sens tal-ewwel sentenza tal-Artikolu 37(2), kif ukoll, min-naħa tagħhom, l-“operaturi ekonomiċi” fis-sens tal-punt 6 tal-Artikolu 2 tad-Direttiva 2014/25 – għandhom jiġu ttrattati bl-istess mod bħall-operaturi ekonomiċi l-oħra.
57.      Għaldaqstant, grupp ta’ impriżi għandu, bħala prinċipju, il-possibbiltà, skont il-kundizzjonijiet stabbiliti fit-tieni u fir-raba’ subparagrafu tal-Artikolu 79(2) tad-Direttiva 2014/25, li jissostitwixxi membru li jkun skatta raġuni għal esklużjoni skont l-Artikolu 57 tad-Direttiva 2014/24.
58.      Madankollu, għandu jiġi eżaminat sa meta l-grupp ta’ impriżi għandu jingħata l-possibbiltà li jissostitwixxi l-membru li għalih tapplika raġuni għal esklużjoni sabiex tiġi evitata l-esklużjoni tal-grupp ta’ impriżi. Fil-fatt, fis-sitwazzjoni li wasslet għall-kawża prinċipali, tali sostituzzjoni ġiet irrifjutata lill-grupp ta’ impriżi wara li l-awtorità kontraenti kienet informat lill-membru kkonċernat bl-eżistenza ta’
raġuni għal esklużjoni obbligatorja.
b)      Id-data li għandha tittieħed inkunsiderazzjoni
59.      Kif issostni r-Repubblika Taljana, la t-tieni u r-raba’ subparagrafu tal-Artikolu 79(2) tad-Direttiva 2014/25, u lanqas id-dispożizzjonijiet identiċi tal-Artikolu 63 tad-Direttiva 2014/24, ma jipprovdu espressament sa meta entità ta’ appoġġ jew membru ta’ grupp ta’ impriżi jistgħu jew għandhom jiġu ssostitwiti sabiex tiġi evitata l-esklużjoni ta’ offerent jew ta’ grupp ta’ impriżi.
60.      Din id-dispożizzjoni teżiġi, skont il-ġurisprudenza dwar l-Artikolu 63 tad-Direttiva 2014/24, li, qabel ma teżiġi s-sostituzzjoni ta’
entità ta’ appoġġ, l-awtorità kontraenti għandha tippermetti lill-offerent jew lil din l-entità jippreżentawlha l-miżuri korrettivi eventwalment meħuda sabiex jirrimedjaw l-irregolarità kkonstatata u b’hekk juru mill-ġdid l-affidabbiltà meħtieġa. Huwa biss meta l-offerent jew l-entità ta’ appoġġ ma jkunux ħadu miżuri korrettivi jew meta dawn ma jkunux biżżejjed li l-awtorità kontraenti tista’ teżiġi (sussegwentement) li din l-entità tiġi ssostitwita (20).
61.      Dawn il-prinċipji jistgħu jiġu trasposti għall-Artikolu 79 tad-Direttiva 2014/25.
62.      Kif ġie espost fil-punti 34 et seq., il-membru ta’ grupp ta’ impriżi li għalih tapplika r-raġuni għal esklużjoni għandu, sa mhux iktar tard mill-iskadenza tat-terminu għas-sottomissjoni tal-offerta, jieħu miżuri korrettivi sabiex jevita l-esklużjoni tiegħu skont l-Artikolu 57(2) tad-Direttiva 2014/24. Għall-kuntrarju, l-awtorità kontraenti għandha, qabelxejn, tippermetti lil dan il-membru jew lill-grupp ta’ impriżi li jagħmel parti minnu jieħdu tali miżuri sal-iskadenza ta’ dan it-terminu. Huwa biss sussegwentement li hija tista’ teskludi mhux biss lil dan il-membru, iżda wkoll lill-grupp ta’ impriżi, jew titlob lil dan tal-aħħar jissostitwixxih. It-tieni subparagrafu tal-Artikolu 79(2) tad-Direttiva 2014/25 għalhekk jitlaq mill-prinċipju li, kuntrarjament għal dak li jsostnu RFI, VIA Ingegneria u r-Repubblika Taljana, li r-raġuni għal esklużjoni (obbligatorja jew fakultattiva) prevista fl-Artikolu 57 tad-Direttiva 2014/24 diġà teżisti (irrimedjabbilment) għall-entità ta’ appoġġ ikkonċernata f’dik id-data.
63.      It-tieni sentenza tat-tieni subparagrafu tal-Artikolu 79(2) tad-Direttiva 2014/25 (21) tipprevedi wkoll f’dawn iċ-ċirkustanzi, meta jkun hemm raġuni għal esklużjoni
obbligatorja – bħal fil-kawża ineżami – l-obbligu għall-awtorità kontraenti li timponi s-sostituzzjoni tal-entità ta’ appoġġ ikkonċernata. Għall-kuntrarju ta’ dak li jkun il-każ meta jkun hemm raġuni għal esklużjoni fakultattiva (it-tielet sentenza tat-tieni subparagrafu tal-Artikolu 79(2): “tista’”), f’dan ir-rigward l-Istati Membri ma għandhom għalhekk l-ebda setgħa diskrezzjonali fil-qasam tat-traspożizzjoni (22).
64.      Grupp ta’ impriżi għandu għalhekk ikun f’pożizzjoni, wara l-iskadenza tat-terminu għas-sottomissjoni tal-offerta, li jissostitwixxi wieħed mill-membri tiegħu li jkun skatta raġuni għal esklużjoni obbligatorja (irrimedjabbli). Dan jimplika neċessarjament il-possibbiltà ta’ sempliċi esklużjoni tal-membru kkonċernat, mingħajr ma jiġi ssostitwit, kif previst fl-ewwel sentenza tal-Artikolu 97(2) tad-Digriet Leġiżlattiv Nru 36/23 u kif propost f’dan il-każ minn ETS. Madankollu, tqum il-kwistjoni dwar taħt liema kundizzjonijiet awtorità kontraenti tista’ tirrifjuta tali esklużjoni jew tali sostituzzjoni.
2.      Eċċezzjonijiet
a)      Ksur tal-obbligu ta’ diliġenza u ta’ sorveljanza u imputazzjoni
65.      Konformement mal-ġurisprudenza msemmija fil-punt 47 iktar ’il fuq, is-sostituzzjoni tal-membru tal-grupp ta’ impriżi li jkun skatta r-raġuni għal esklużjoni għandha tiġi ammessa biss,
sabiex tiġi evitata l-esklużjoni mill-proċedura ta’ għoti ta’ kuntratt, jekk il-grupp ta’ impriżi jew il-membru mandatarju tiegħu jkun osserva l-obbligi tiegħu ta’ diliġenza u ta’
sorveljanza f’dan ir-rigward. Għall-kuntrarju, ir-raġuni għal esklużjoni
skattata minn wieħed mill-membri tiegħu għandha tiġi imputata lill-grupp ta’ impriżi fil-każ ta’ nuqqas ta’ osservanza ta’ dawn l-obbligi minn dan il-grupp jew mill-membru mandatarju tiegħu. Il-konstatazzjoni ta’ tali nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu tippreżupponi, min-naħa tagħha, li l-aġir żbaljat li jiġġustifika l-esklużjoni jkun suġġett għas-sovranità ta’ organizzazzjoni u għas-setgħa ta’
sorveljanza tal-grupp ta’ impriżi jew tal-membru mandatarju (ewlieni) tiegħu.
66.      Fil-fatt, il-Qorti tal-Ġustizzja teżiġi li l-awtorità kontraenti twettaq evalwazzjoni u eżami każ b’każ tal-offerenti li jixtiequ jissostitwixxu entità ta’ appoġġ li jkunu għażlu minħabba raġuni għal esklużjoni (fakultattiva). Skont il-ġurisprudenza, fid-dawl tal-prinċipju ta’ proporzjonalità, l-awtorità kontraenti hija obbligata twettaq evalwazzjoni konkreta tal-aġir tal-offerent ikkonċernat skont iċ-ċirkustanzi rilevanti kollha tal-każ inkwistjoni. F’dan il-kuntest, għandhom jittieħdu inkunsiderazzjoni l-mezzi għad-dispożizzjoni tal-offerent li jippermettulu, min-naħa tiegħu, jivverifika u jistabbilixxi l-eżistenza ta’
raġuni għal esklużjoni fir-rigward tal-entità ta’ appoġġ li huwa kellu l-intenzjoni li jirrikorri għall-kapaċitajiet tagħha (23). Fi kliem ieħor, raġuni għal esklużjoni
skattata minn entità ta’ appoġġ ma tistax sempliċement tiġi imputata lil offerent jew preżunta, iżda għandha tiġi mmotivata u murija każ b’każ mill-awtorità kontraenti.
67.      Dawn il-prinċipji jistgħu jiġu trasposti għal grupp ta’ impriżi li jkun jixtieq jissostitwixxi (jew jeskludi biss, bħal fil-kawża ineżami) wieħed mill-membri tiegħu li jkun skatta raġuni għal esklużjoni obbligatorja. Dan jirriżulta wkoll mit-tielet subparagrafu tal-Artikolu 19(2) tad-Direttiva 2014/24 u mill-Artikolu 36(1) tad-Direttiva 2014/25. Skont dawn id-dispożizzjonijiet, il-gruppi ta’ impriżi huma jew għandhom jitqiesu bħala identiċi għal operaturi ekonomiċi oħra. Barra minn hekk, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li l-applikazzjoni ta’
raġuni għal esklużjoni (fakultattiva) għandha tkun ibbażata fuq aġir individwalment żbaljat jew negliġenti, indipendentement mir-responsabbiltà in solidum tal-membri ta’ grupp ta’ impriżi (24). Fi kliem ieħor, għandu jeżisti u jiġi stabbilit b’mod konkret aġir żbaljat attribwibbli jew imputabbli lill-grupp ta’ impriżi jew lill-membri tiegħu. L-argument imressaq minn RFI, minn VIA Ingegneria u mir-Repubblika Taljana, fis-sens li l-grupp ta’ impriżi bħala tali jkun awtomatikament responsabbli għall-offerta sottomessa u, għalhekk, għall-imġiba ħażina ta’ wieħed mill-membri tiegħu (25), għandu għalhekk jiġi miċħud.
68.      Kunsiderazzjonijiet sistematiċi jikkorroboraw ukoll l-idea li l-aġir żbaljat ta’ membru li jiskatta raġuni għal esklużjoni msemmija fl-Artikolu 57(2) tad-Direttiva 2014/24 ma jistax jiġi awtomatikament imputat lil grupp ta’ impriżi sabiex tiġi ġġustifikata l-esklużjoni tiegħu mill-proċedura ta’
għoti ta’ kuntratt.
69.      It-tieni subparagrafu tal-Artikolu 57(1) tad-Direttiva 2014/24 (26) jipprevedi preżunzjoni inkonfutabbli ta’ imputazzjoni biss fir-rigward tar-raġunijiet
għal
esklużjoni obbligatorji elenkati fl-ewwel subparagrafu, fejn ir-reati kriminali (27) sottostanti jkunu twettqu minn persuna (ikkundannata b’mod definittiv) li tkun membru tal-korp amministrattiv, maniġerjali jew superviżorju tal-operatur ekonomiku, jew li jkollha setgħat ta’ rappreżentazzjoni, deċiżjoni jew kontroll fi ħdanu. Għall-kuntrarju, tali regola ta’ preżunzjoni u ta’ imputazzjoni ma tapplikax għar-raġuni għal esklużjoni bbażata fuq il-ksur tal-obbligu ta’ ħlas ta’ taxxi u ta’ kontribuzzjonijiet tas-sigurtà soċjali msemmija fl-Artikolu 57(2). Minn dan isegwi li eżami u motivazzjoni każ b’każ huma neċessarji sabiex l-aġir żbaljat ta’ membru jiġi imputat lill-grupp ta’ impriżi kollu. Dan jieħu inkunsiderazzjoni wkoll il-fatt li, fi ħdan grupp (temporanju) ta’ impriżi, b’differenza minn grupp ta’ impriżi bi struttura ta’ konsorzju, is-setgħa organizzattiva kif ukoll is-setgħat u l-possibbiltajiet ta’ kontroll huma limitati (28).
70.      Finalment, l-għan tad-dispożizzjonijiet tad-dritt tal-Unjoni fil-qasam tal-kuntratti pubbliċi, jiġifieri l-ftuħ għall-kompetizzjoni l-iktar wiesgħa possibbli u l-interess tal-parteċipazzjoni l-iktar wiesgħa possibbli ta’ offerenti f’sejħa għal offerti (29), jimmilita wkoll favur tali evalwazzjoni każ b’każ. Dan il-ftuħ iservi mhux biss għall-moviment liberu tal-merkanzija u tas-servizzi fl-Unjoni kollha, iżda wkoll għall-interess tal-awtorità kontraenti li tkun tista’ tagħżel, minn għażla iktar wiesgħa tal-offerti, l-offerta l-iktar ekonomikament vantaġġjuża u l-iktar adattata għall-bżonnijiet tal-awtorità pubblika kkonċernata (30). Fil-fatt, kif jirriżulta mis-sitwazzjoni li wasslet għall-kawża prinċipali, l-esklużjoni ta’ grupp ta’ impriżi tista’ twassal għat-telf tal-offerta l-iktar ekonomikament vantaġġjuża, filwaqt li r-raġuni tkun ġiet skattata minn membru sekondarju wieħed.
71.      Sabiex ikun jista’ jiġi kkonstatat ksur tal-obbligu ta’ diliġenza mill-grupp ta’ impriżi, jekk ikun il-każ mill-membru mandatarju tiegħu (li jkollu l-awtorità ta’ kontroll), l-awtorità pubblika kontraenti għandha għalhekk teżamina u tevalwa każ b’każ jekk il-grupp ta’ impriżi jew il-membru mandatarju tiegħu kinux f’pożizzjoni li jivverifikaw (fi żmien xieraq) jekk wieħed mill-membri tiegħu skattax raġuni għal esklużjoni (31), jew saħansitra kinux f’pożizzjoni li jirrimedjawha jew jevitawha billi jadottaw miżuri korrettivi għal dan l-għan.
72.      Fl-aħħar mill-aħħar, hija l-qorti nazzjonali li għandha tevalwa jekk dan huwiex il-każ. Kif issostni l-Kummissjoni, ma huwiex totalment eskluż li l-membru mandatarju tal-grupp ta’ impriżi, ETS, ma kienx f’pożizzjoni, fid-dritt jew fil-fatt, li jsir jaf bl-eżistenza tar-raġuni għal esklużjoni qabel ma RFI kienet ġiet informata b’dan mill-awtorità tat-taxxa Taljana u informat lil ETS b’dan. Għall-kuntrarju, kif sostnew ir-Repubblika Taljana u VIA Ingegneria waqt is-seduta għas-sottomissjonijiet orali, ksur tal-obbligu ta’ diliġenza imputabbli lill-grupp ta’ impriżi jista’
jiġi kkonstatat fil-każ li ETS, qabel ma ssottomettiet l-offerta tagħha, setgħet naqset, bi ksur tal-obbligi tagħha, milli teżiġi mill-membri kollha tal-grupp il-produzzjoni ta’ ċertifikat ta’ konformità fiskali.
73.      Finalment, għad irid jiġi ddeterminat jekk l-esklużjoni ta’
Sub-Service mill-grupp ta’ impriżi kinitx twassal għal bidla a posteriori
inammissibbli tal-offerta.
b)      Bidla sostanzjali a posteriori tal-offerta
74.      Kif indikat fil-punt 45 iktar ’il fuq, il-prinċipji ta’ ugwaljanza fit-trattament u ta’ nondiskriminazzjoni kif ukoll l-obbligu ta’ trasparenza, li jiżguraw il-kompetizzjoni bejn l-offerenti, jipprekludu, bħala prinċipju, il-bidla a posteriori ta’ offerta diġà sottomessa.
75.      Għaldaqstant, l-istedina magħmula minn awtorità kontraenti lil grupp ta’ impriżi sabiex jissostitwixxi membru li għall-kapaċitajiet tiegħu huwa jkollu l-intenzjoni li jirrikorri ma tistax twassal sabiex dan il-grupp ta’ impriżi, fir-realtà, jissottometti offerta ġdida, li tkun sostanzjalment mibdula meta mqabbla ma’ dik oriġinali, iżda tista’ twassal biss għal kjarifika tal-kontenut u tal-persunal ta’ din l-offerta (32). Fil-fatt, bħala prinċipju, għandu jkun hemm identiċità ġuridika u fattwali bejn l-operatur ekonomiku li jissottometti l-offerta u dak li lilu jingħata l-kuntratt, jekk ikun il-każ (33). Dan jirriżulta wkoll mill-fatt li l-membri ta’ grupp ta’ impriżi – bħala “grupp ta’ operaturi ekonomiċi” fis-sens tal-ewwel sentenza tal-Artikolu 37(2), kif ukoll, min-naħa tagħhom, “operaturi ekonomiċi” fis-sens tal-punt 6 tal-Artikolu 2 tad-Direttiva 2014/25 – jissottomettu offerta konġunta
waħda.
76.      Sa fejn is-sostituzzjoni (jew l-esklużjoni) ta’ membru bħal dan twassal biss għal bidla sussegwenti insinjifikattiva fl-offerta, dan għalhekk jitqies li huwa permess skont it-tieni subparagrafu tal-Artikolu 79(2)
tad-Direttiva 2014/25.
77.      Il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet, bi qbil ma’ din l-interpretazzjoni, li awtorità kontraenti ma tiksirx il-prinċipju ta’ ugwaljanza fit-trattament meta tawtorizza lil wieħed miż-żewġ membri ta’ grupp ta’ impriżi xolt jissostitwixxi ruħu għalih u jipparteċipa f’ismu stess fil-proċedura ta’ għoti ta’ kuntratt, sakemm jiġi stabbilit li dan l-operatur ekonomiku jissodisfa waħdu r-rekwiżiti stabbiliti mill-awtorità kontraenti u li l-kontinwazzjoni tal-parteċipazzjoni tiegħu f’din il-proċedura ma taffettwax is-sitwazzjoni kompetittiva tal-offerenti l-oħra (34). Dan ikun il-każ, pereżempju, meta offerent, permezz tal-għażla ta’ forma ġuridika ġdida u permezz ta’ riorganizzazzjoni interna, jibdel l-identità personali tiegħu esklużivament minn perspettiva formali u dan ma jwassalx għal bidla sostanzjali fil-kundizzjonijiet kuntrattwali tal-offerta (35).
78.      Skont id-deċiżjoni tar-rinviju, il-membru kkonċernat mir-raġuni għal esklużjoni obbligatorja kellu jassumi responsabbiltà biss għal 0.31 % tas-servizz offrut mill-grupp ta’ impriżi. Il-membru mandatarju tal-grupp ta’ impriżi, ETS, indika wkoll li l-esklużjoni tal-membru kkonċernat ma kinitx ser taffettwa l-parteċipazzjoni tal-grupp ta’ impriżi fil-proċedura ta’ għoti ta’ kuntratt u ma kienx ser ikollha l-effett li tbiddel l-offerta teknika u ekonomika tiegħu.
79.      Għalhekk, bla ħsara għal verifika mill-qorti tar-rinviju, kif issostni l-Kummissjoni, fid-dawl tas-sehem marġinali tiegħu ta’ 0.31 % fl-offerta sottomessa, l-esklużjoni ta’ dan il-membru tista’ tkun ekwivalenti għal sempliċi riorganizzazzjoni interna tal-grupp mingħajr importanza materjali. F’dan ir-rigward, hija wkoll il-qorti tar-rinviju li għandha tivverifika jekk dawn iċ-ċirkustanzi setgħux, jew saħansitra kellhomx, jinkoraġġixxu lill-awtorità kontraenti, skont it-tieni sentenza tal-Artikolu 97(2) tad-Digriet Leġiżlattiv Nru 36/23, sabiex tastjeni milli teskludi l-grupp ta’ impriżi mill-proċedura ta’ għoti tal-kuntratt. Fil-fatt, din id-dispożizzjoni tidher li tagħti lill-awtorità kontraenti marġni ta’ diskrezzjoni fir-rigward tal-kwistjoni dwar jekk il-miżura korrettiva prevista mill-grupp ta’ impriżi hijiex suffiċjenti (“jitqiesu suffiċjenti u jittieħdu fi żmien xieraq”). Jekk dan ikun il-każ, din id-dispożizzjoni tista’ wkoll tkun suġġetta għal interpretazzjoni konformi mad-Direttiva – b’mod partikolari fid-dawl tat-tieni subparagrafu tal-Artikolu 79(2) tad-Direttiva 2014/25 (36) – kwistjoni din li hija wkoll il-qorti tar-rinviju li għandha teżaminaha.
3.      Konklużjoni intermedjarja
80.      Konsegwentement, grupp ta’ impriżi għandu, bħala prinċipju, ikun jista’
jeskludi jew jissostitwixxi membru li għalih teżisti raġuni għal esklużjoni obbligatorja skont l-Artikolu 57(2) tad-Direttiva 2014/25, sabiex ma jiġix eskluż huwa stess mill-proċedura ta’ għoti ta’ kuntratt. Dan huwa suġġett għall-kundizzjoni li l-grupp ta’ impriżi jew il-membru mandatarju tiegħu ma jkunx f’pożizzjoni, fil-fatt jew fid-dritt, li jikkonstata fi żmien xieraq l-eżistenza ta’ din ir-raġuni għal esklużjoni, li jimpedixxi l-iskattar tagħha jew li jieħu miżuri korrettivi suffiċjenti f’dan ir-rigward. Jekk il-membru li għandu jiġi eskluż jew issostitwit jassumi biss parti marġinali tas-servizz offrut, din l-esklużjoni jew din is-sostituzzjoni tista’ twassal għal bidla marġinali tal-offerta tal-grupp ta’ impriżi, li ma taffettwax il-kompetizzjoni bejn l-offerenti. Hija l-qorti tar-rinviju li għandha tevalwa jekk dawn il-kundizzjonijiet humiex issodisfatti u jekk il-leġiżlazzjoni nazzjonali rilevanti tistax tiġi interpretata u applikata skont dawn il-prinċipji.
V.      Konklużjoni
81.      Għalhekk nipproponi li l-Qorti tal-Ġustizzja tirrispondi kif ġej għat-talba għal deċiżjoni preliminari mressqa mit-Tribunale amministrativo regionale per il Lazio (il-Qorti Amministrattiva Reġjonali tal-Lazio, l-Italja):
L-Artikolu 57(2) tad-Direttiva 2014/24/UE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tas‑26 ta’ Frar 2014 dwar l-akkwist pubbliku u li tħassar id-Direttiva 2004/18/KE, moqri flimkien mal-Artikolu 79(2) u mat-tieni subparagrafu tal-Artikolu 80(1) tad-Direttiva 2014/25/UE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tas‑26 ta’ Frar 2014 dwar l-akkwist minn entitajiet li joperaw fis-setturi tas-servizzi tal-ilma, l-enerġija, it-trasport u postali u li tħassar id-Direttiva 2004/17/KE, kif ukoll il-prinċipju ta’ proporzjonalità tad-dritt tal-Unjoni, għandhom jiġu interpretati bħala li jipprekludu dispożizzjonijiet nazzjonali jew interpretazzjoni tagħhom li jwasslu sabiex grupp temporanju ta’ impriżi jkollu jiġi eskluż minn proċedura ta’ għoti ta’ kuntratt pubbliku minħabba li ma jistax jeskludi jew jissostitwixxi wieħed mill-membri tiegħu, li jkun ikkonforma mal-obbligu tiegħu li jħallas id-djun fiskali – stabbiliti bħala finali – biss wara l-iskadenza tat-terminu għas-sottomissjoni tal-offerta, unikament għar-raġuni li l-grupp ta’ impriżi ppropona tali esklużjoni jew sostituzzjoni biss wara li l-awtorità kontraenti kienet innotifikatu bl-eżistenza tar-raġuni għal esklużjoni.
1      Lingwa oriġinali: il-Ġermaniż.
2      Direttiva tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tas‑26 ta’ Frar 2014 dwar l-akkwist pubbliku u li tħassar id-Direttiva 2004/18/KE (ĠU 2014, L 94, p. 65, rettifiki fil-ĠU 2015, L 275, p. 68, fil-ĠU L, 2023/90063, u fil-ĠU L, 2025/90115).
3      Direttiva tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tas‑26 ta’ Frar 2014 dwar l-akkwist minn entitajiet li joperaw fis-setturi tas-servizzi tal-ilma, l-enerġija, it-trasport u postali u li tħassar id-Direttiva 2004/17/KE (ĠU 2014, L 94, p. 243, rettifika fil-ĠU L, 2023/90064), kif emendata bir-Regolament Delegat tal-Kummissjoni (UE) 2025/2150 tat‑22 ta’ Frar 2014.
4      GURI Nru 77 tal‑31 ta’ Marzu 2023, Supplemento ordinario Nru 12.
5      L-Artikolu 63(1) tad-Direttiva 2014/24, li huwa identiku f’dan ir-rigward, ma huwiex applikabbli fil-kawża ineżami.
6      Jiġifieri deċiżjoni amministrattiva “definittiva” (“bestandskräftige”) skont il-kunċett tad-dritt Ġermaniż.
7      Sentenza tal‑1 ta’ Awwissu 2025, Daka et (C‑422/23, C‑455/23, C‑459/23, C‑486/23 u C‑493/23, EU:C:2025:592, punt 109 u l-ġurisprudenza ċċitata).
8      Ara, f’dan is-sens, is-sentenza tas‑26 ta’ Jannar 2023, HSC Baltic et (C‑682/21, EU:C:2023:48, punt 51).
9      Ara De Mars, S., Exclusion and self-cleaning in Article 57: discretion at the expense of clarity and trade?, f’Ølykke, G. S. u Sanchez Graells, A. (edituri), Reformation or Deformation of the EU Public Procurement Rules, Edward Elgar Law, Cheltenham u Northampton, 2016, p.   257.
10      Ara Sanchez Graells, A., Exclusion, Qualitative Selection and Short-listing in the New Public Sector Procurement Directive 2014/24, f’Lichère, F., Caranta, R., Treumer, S. (edituri), Modernising Public Procurement: The new Directive, DJØF Publishing, Kopenħagen, European Procurement Law Series, 2014, p. 114.
11      F’dan is-sens, is-sentenzi tat‑30 ta’ Jannar 2020, Tim (C‑395/18, EU:C:2020:58, punt 41), u tal‑21 ta’ Diċembru 2023, Infraestruturas de Portugal u Futrifer Indústrias Ferroviárias (C‑66/22, EU:C:2023:1016, punti 55 sa 120 u l-ġurisprudenza ċċitata). Ara wkoll it-tieni paragrafu tal-premessa 84 tad-Direttiva 2014/24.
12      F’dan is-sens, is-sentenzi tal‑10 ta’ Ottubru 2013, Manova (C‑336/12, EU:C:2013:647, punti 18 u 32 kif ukoll il-ġurisprudenza ċċitata), u tat‑3 ta’ Ġunju 2021, Rad Service et (C‑210/20, EU:C:2021:445, punt 43 u l-ġurisprudenza ċċitata).
13      Ara s-sentenza tal‑10 ta’ Ottubru
2013, Manova (C‑336/12, EU:C:2013:647, punt 42).
14      F’dan is-sens, is-sentenza tat‑30 ta’ Jannar 2020, Tim (C‑395/18, EU:C:2020:58, punt 42).
15      ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 6, Vol. 1, p. 132.
16      Din id-dispożizzjoni tipprovdi: “L-entità kontraenti għandha tesiġi li l-operatur ekonomiku jissostitwixxi entità li ma tissodisfax kriterju tal-għażla rilevanti, jew li fir-rigward tagħha hemm raġunijiet obbligatorji għal esklużjoni li tkun irreferiet għalihom l-entità kontraenti.”
17      Ara f’dan is-sens – b’rabta mal-Artikolu 63 tad-Direttiva 2014/24 – is-sentenza tat‑3 ta’ Ġunju 2021, Rad Service et (C‑210/20, EU:C:2021:445, punti 29 u 30).
18      Għall-kuntrarju, skont it-tielet sentenza tat-tieni subparagrafu tal-Artikolu 79(2) tad-Direttiva 2014/25. l-entità kontraenti għandha setgħa diskrezzjonali f’dan ir-rigward (“tista’”).
19      Ara s-sentenza tas‑7 ta’ Settembru 2021,
Klaipėdos regiono atliekų tvarkymo centras (C‑927/19, EU:C:2021:700, punti
149 et seq). Ara wkoll id-digriet tat‑30 ta’ Settembru 2022, ĒDIENS & KM.LV (C‑592/21, EU:C:2022:746, punt
22 u l-ġurisprudenza ċċitata).
20      Ara, f’dan is-sens, is-sentenzi tat‑3 ta’ Ġunju 2021, Rad Service et (C‑210/20, EU:C:2021:445, punti 36 u 37 u l-ġurisprudenza ċċitata), u tas‑7 ta’ Settembru 2021, Klaipėdos regiono atliekų tvarkymo centras (C‑927/19, EU:C:2021:700, punti 153 u 154).
21      Ara, fl-istess sens, it-tieni sentenza tat-tieni subparagrafu tal-Artikolu 63(1) tad-Direttiva 2014/2025.
22      Ara s-sentenza tas‑7 ta’ Settembru 2021, Klaipėdos regiono atliekų tvarkymo centras (C‑927/19, EU:C:2021:700, punti
152 et seq)
23      Ara, f’dan is-sens, is-sentenzi tat‑30 ta’ Jannar 2020, Tim (C‑395/18, EU:C:2020:58, punti 48, 51 u 52), u tat‑3 ta’ Ġunju 2021, Rad Service et (C‑210/20, EU:C:2021:445, punti 39 u 40).
24      F’dan is-sens, is-sentenza tas‑26 ta’ Jannar 2023, HSC Baltic et (C‑682/21, EU:C:2023:48, punti 49 u 50 kif ukoll il-ġurisprudenza ċċitata). Jekk dan isegwix ukoll minn natura ta’ sanzjoni jew ta’ penali tal-esklużjoni mill-proċedura ta’ għoti ta’ kuntratt, kif issuġġerit mis-sentenza tat‑30 ta’ Mejju 2024, Vialto Consulting vs Il‑Kummissjoni (C‑130/23 P, EU:C:2024:439, punt 31), ma għandux għalfejn jiġi deċiż fil-kawża ineżami. Ara, f’dan ir-rigward, is-sentenza tat‑18 ta’ Diċembru 2024, TP vs Il‑Kummissjoni (T‑776/22, EU:T:2024:908, punti 61 et seq.), li għadha taħt appell
(C‑170/25 P).
25      Ara wkoll ir-riferiment magħmul mill-qorti tar-rinviju u mir-Repubblika Taljana għas-sentenza tal-Consiglio di Stato (il-Kunsill tal-Istat, l-Italja) tad‑19 ta’ Settembru 2019, Nru 6237, li skontha teżisti bejn il-membri ta’ grupp ta’ impriżi rabta tant mill-qrib “li huwa kategorikament eskluż li kwalunkwe raġuni għal esklużjoni ma tkunx magħrufa minn xi wieħed mill-membri l-oħra tal-grupp ikkonċernat”.
26      Din id-dispożizzjoni tipprovdi: “L-obbligu li operatur ekonomiku jiġi eskluż għandu japplika wkoll fejn il-persuna kkundannata b’sentenza definittiva hija membru tal-korp amministrattiv, ta’ tmexxija jew ta’ superviżjoni ta’ dak l-operatur ekonomiku jew li għandu setgħat ta’ rappreżentazzjoni, deċiżjoni jew kontroll fi ħdanu.”
27      Dawn jinkludu l-parteċipazzjoni f’organizzazzjoni kriminali (punt a), il-korruzzjoni (punt b), il-frodi (punt c), ir-reati terroristiċi, eċċ. (punt d), il-ħasil tal-flus jew il-finanzjament tat-terroriżmu (punt e), l-impjieg tat-tfal u forom oħra ta’ traffikar tal-bnedmin (punt f).
28      F’dan is-sens, is-sentenza tas‑7 ta’ Settembru 2021, Klaipėdos regiono atliekų tvarkymo centras (C‑927/19, EU:C:2021:700, punt 23 u l-ġurisprudenza ċċitata).
29      Ara s-sentenzi tad‑19 ta’ Mejju 2009, Assitur (C‑538/07, EU:C:2009:317, punt 26), u tat‑23 ta’ Diċembru 2009, CoNISMa (C‑305/08, EU:C:2009:807, punt 37).
30      F’dan is-sens, is-sentenza tat‑23 ta’ Diċembru 2009, CoNISMa (C‑305/08, EU:C:2009:807, punt 37); il-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Mengozzi fil-kawża MT Højgaard u Züblin (C‑396/14, EU:C:2015:774, punt 58).
31      F’dan is-sens, is-sentenza tas‑7 ta’ Settembru 2021, Klaipėdos regiono atliekų tvarkymo centras (C‑927/19, EU:C:2021:700, punt 157 u l-ġurisprudenza ċċitata).
32      Is-sentenza tat‑3 ta’ Ġunju 2021, Rad Service et (C‑210/20, EU:C:2021:445, punt 44 u l-ġurisprudenza ċċitata) għandha tiġi interpretata f’dan is-sens.
33      F’dan is-sens, il-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Mengozzi fil-kawża MT Højgaard u Züblin (C‑396/14, EU:C:2015:774, punt 63).
34      F’dan is-sens, is-sentenza tal‑24 ta’ Mejju 2016, MT Højgaard u Züblin (C‑396/14, EU:C:2016:347, punt 44).
35      Ara, f’dan is-sens, is-sentenza tad‑19 ta’ Ġunju 2008, pressetext Nachrichtenagentur (C‑454/06, EU:C:2008:351, punti 44 u 45); il-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Mengozzi fil-kawża MT Højgaard u Züblin (C‑396/14, EU:C:2015:774, punt 76).
36      Ara l-punti 63 u 64 iktar ’il fuq.