62023CC0019
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ
ΝΙΚΟΛΑ ΑΙΜΙΛΙΟΥ
της 14ης Ιανουαρίου 2025 (
1
)
Υπόθεση C‑19/23
Βασίλειο της Δανίας
κατά
Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου,
Συμβουλίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης
«Προσφυγή ακυρώσεως – Οδηγία (ΕΕ) 2022/2041 – Επαρκείς κατώτατοι μισθοί στην Ευρωπαϊκή Ένωση – Aκύρωση της οδηγίας στο σύνολό της – Νομική βάση – Άρθρο 153, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, ΣΛΕΕ – Έννοια των “όρων εργασίας” – Άρθρο 153, παράγραφος 2, στοιχείο βʹ, ΣΛΕΕ – Αρμοδιότητα του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου να θεσπίζουν ελάχιστες προδιαγραφές – Άρθρο 153, παράγραφος 5, ΣΛΕΕ – Εξαιρέσεις – “Αμοιβές” και “δικαίωμα του συνεταιρίζεσθαι” – Άμεση επέμβαση – Άρθρο 5 της οδηγίας – “Διαδικασία καθορισμού επαρκών νόμιμων κατώτατων μισθών” – Κατάλογος των ελάχιστων κριτηρίων που πρέπει να εφαρμόζουν τα κράτη μέλη – Άρθρο 4 – Προώθηση των συλλογικών διαπραγματεύσεων για τον καθορισμό των μισθών – Άρθρο 12 – Δικαίωμα σε επανόρθωση – Άρθρο 153, παράγραφος 1, στοιχείο στʹ, ΣΛΕΕ – Έννοια της “εκπροσώπησης και συλλογικής υπεράσπισης των συμφερόντων εργαζομένων και εργοδοτών” – Ειδική νομοθετική διαδικασία η οποία απαιτεί ομοφωνία στο Συμβούλιο – Αδυναμία εκδόσεως της οδηγίας επί τη βάσει του άρθρου 153, παράγραφος 1, στοιχεία βʹ και στʹ, ΣΛΕΕ από κοινού – Εν μέρει ακύρωση της οδηγίας – Δυνατότητα διαχωρισμού του άρθρου 4, παράγραφος 1, στοιχείο δʹ, και του άρθρου 4, παράγραφος 2, της οδηγίας»
I. Εισαγωγή
1.
Σύμφωνα με την αρχή της δοτής αρμοδιότητας, η οποία προβλέπεται στο άρθρο 5, παράγραφος 2, ΣΕΕ και είναι θεμελιώδους σημασίας στο πλαίσιο μιας Ευρωπαϊκής Ένωσης η οποία βασίζεται στην αρχή του κράτους δικαίου (
2
), η Ευρωπαϊκή Ένωση πρέπει να ενεργεί μόνον εντός των ορίων των αρμοδιοτήτων που της απονέμουν τα κράτη μέλη με τις Συνθήκες. Μολονότι φαινομενικά απλό, το καθήκον του Δικαστηρίου να μεριμνά για την τήρηση ως άνω αρχής καθίσταται δυσχερέστερο εξαιτίας του γεγονότος ότι ορισμένες διατάξεις της Συνθήκης που αφορούν ακριβώς την κατανομή των αρμοδιοτήτων μεταξύ της Ευρωπαϊκής Ένωσης και των κρατών μελών φαίνεται ότι είτε στερούνται σαφήνειας είτε αλληλεπικαλύπτονται.
2.
Αυτό είναι ιδιαιτέρως εμφανές στον τομέα της κοινωνικής πολιτικής της Ένωσης, στο πλαίσιο του οποίου οι συντάκτες των Συνθηκών επιδίωξαν, αφενός μεν, να προωθήσουν τη συνοχή και τη σύγκλιση και, αφετέρου, να οικοδομήσουν μια Ένωση που θα λαμβάνει υπόψη τόσο την ποικιλομορφία των εθνικών συστημάτων όσο και τον καίριο ρόλο που διαδραματίζουν οι κοινωνικοί εταίροι, ήτοι, δύο σκοπούς οι οποίοι δεν είναι πάντοτε εύκολο να συμβιβαστούν μεταξύ τους. Πράγματι, ενώ η επιδίωξη του πρώτου σκοπού συνεπάγεται την παροχή μεγαλύτερης εξουσίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση, η επιδίωξη του δεύτερου στόχου συνηγορεί υπέρ της άποψης ότι ορισμένες αποφάσεις κοινωνικής πολιτικής εναπόκεινται αποκλειστικά στα κράτη μέλη.
3.
Με την υπό κρίση προσφυγή, η οποία ασκήθηκε βάσει του άρθρου 263 ΣΛΕΕ, το Βασίλειο της Δανίας, υποστηριζόμενο από το Βασίλειο της Σουηδίας, ζητεί από το Δικαστήριο να ακυρώσει την οδηγία (ΕΕ) 2022/2041 για επαρκείς κατώτατους μισθούς στην Ευρωπαϊκή Ένωση (
3
) στο σύνολό της. Αμφότερα τα κράτη μέλη υποστηρίζουν ότι το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο δεν διέθεταν την αρμοδιότητα να εκδώσουν την οδηγία 2022/2041 επί τη βάσει του άρθρου 153, παράγραφος 2, στοιχείο βʹ, ΣΛΕΕ, σε συνδυασμό με το άρθρο 153, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, ΣΛΕΕ. Οι εν λόγω διατάξεις παρέχουν στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο την εξουσία να καθορίζουν, μέσω οδηγιών, ελάχιστες προδιαγραφές στον τομέα των «όρων εργασίας». Εντούτοις, το άρθρο 153, παράγραφος 5, ΣΛΕΕ διευκρινίζει ότι η εν λόγω αρμοδιότητα δεν καταλαμβάνει, μεταξύ άλλων, τις «αμοιβές».
4.
Στο πλαίσιο αυτό, το δυσχερέστερο ζήτημα που τίθεται με την παρούσα υπόθεση αφορά το κατά πόσον, με τη θέσπιση της οδηγίας 2022/2041, το Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο ενήργησαν κατά παράβαση του άρθρου 153, παράγραφος 5, ΣΛΕΕ νομοθετώντας σε τομέα (τις «αμοιβές») που εξαιρείται από την αρμοδιότητα της Ένωσης. Όπως θα εξηγήσω στις παρούσες προτάσεις, στο εν λόγω ερώτημα πρέπει, κατά τη γνώμη μου, να δοθεί καταφατική απάντηση.
II. Το νομικό πλαίσιο
Α. Η Συνθήκη ΛΕΕ
5.
Κατά το άρθρο 153 ΣΛΕΕ:
«1.   Προκειμένου να υλοποιήσει τους στόχους του άρθρου 151, η Ένωση υποστηρίζει και συμπληρώνει τη δράση των κρατών μελών στους ακόλουθους τομείς:
[…]
β) όροι εργασίας,
[…]
στ)
εκπροσώπηση και συλλογική υπεράσπιση των συμφερόντων εργαζομένων και εργοδοτών, συμπεριλαμβανομένης της συνδιαχείρισης, με την επιφύλαξη της παραγράφου 5,
[…]
2.   Για τον σκοπό αυτό, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο:
[…]
β)
δύνανται να θεσπίζουν, στους τομείς που αναφέρονται στα στοιχεία α) έως θ) της παραγράφου 1, μέσω οδηγιών, τις ελάχιστες προδιαγραφές οι οποίες εφαρμόζονται σταδιακά, λαμβανομένων υπόψη των συνθηκών και των τεχνικών ρυθμίσεων που υφίστανται σε κάθε κράτος μέλος. Στις οδηγίες αυτές αποφεύγεται η επιβολή διοικητικών, οικονομικών και νομικών εξαναγκασμών, οι οποίοι θα παρεμπόδιζαν τη δημιουργία και την ανάπτυξη των μικρομεσαίων επιχειρήσεων.
Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο αποφασίζουν σύμφωνα με τη συνήθη νομοθετική διαδικασία και μετά από διαβούλευση με την Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή και την Επιτροπή των Περιφερειών.
Στους τομείς που αναφέρονται στην παράγραφο 1, στοιχεία γ), δ), στ) και ζ), το Συμβούλιο αποφασίζει σύμφωνα με ειδική νομοθετική διαδικασία, ομοφώνως, και μετά από διαβούλευση με το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και τις εν λόγω επιτροπές.
[…]
5.   Οι διατάξεις του παρόντος άρθρου δεν εφαρμόζονται στις αμοιβές, στο δικαίωμα του συνεταιρίζεσθαι, στο δικαίωμα για απεργία ή στο δικαίωμα για ανταπεργία (λόκ-άουτ).»
Β. Η οδηγία 2022/2041
6.
Το άρθρο 1 της οδηγίας 2022/2041ορίζει τα εξής:
«1.   Με σκοπό τη βελτίωση των συνθηκών διαβίωσης και εργασίας στην Ένωση, ιδίως της επάρκειας των κατώτατων μισθών για εργαζομένους, ώστε να συμβάλει στην ανοδική κοινωνική σύγκλιση και να μειώσει τη μισθολογική ανισότητα, η παρούσα οδηγία θεσπίζει πλαίσιο για:
α)
την επάρκεια των νόμιμων κατώτατων μισθών με στόχο την επίτευξη αξιοπρεπών συνθηκών διαβίωσης και εργασίας·
β)
την προώθηση των συλλογικών διαπραγματεύσεων για τον καθορισμό των μισθών·
γ)
την ενίσχυση της αποτελεσματικής πρόσβασης των εργαζομένων σε δικαιώματα προστασίας με τη μορφή κατώτατου μισθού, όπου αυτό προβλέπεται από το εθνικό δίκαιο και/ή συλλογικές συμβάσεις.
2.   Η παρούσα οδηγία εφαρμόζεται με την επιφύλαξη του απόλυτου σεβασμού της αυτονομίας των κοινωνικών εταίρων, καθώς και του δικαιώματός τους να διαπραγματεύονται και να συνάπτουν συλλογικές συμβάσεις.
3.   Σύμφωνα με το άρθρο 153 παράγραφος 5 ΣΛΕΕ, η παρούσα οδηγία δεν θίγει την αρμοδιότητα των κρατών μελών όσον αφορά τον καθορισμό του επιπέδου των κατώτατων μισθών, ούτε την επιλογή των κρατών μελών να θεσπίζουν νόμιμους κατώτατους μισθούς, να προωθούν την πρόσβαση σε προστασία με τη μορφή κατώτατου μισθού η οποία προβλέπεται από συλλογικές συμβάσεις ή αμφότερα.
4.   Η εφαρμογή της παρούσας οδηγίας σέβεται πλήρως το δικαίωμα συλλογικών διαπραγματεύσεων. Καμία διάταξη της παρούσας οδηγίας δεν ερμηνεύεται ως επιβάλλουσα την υποχρέωση σε οποιοδήποτε κράτος μέλος:
α)
όπου η διαμόρφωση των μισθών διασφαλίζεται αποκλειστικά μέσω συλλογικών συμβάσεων, να θεσπίσει νόμιμο κατώτατο μισθό· ή
β)
να αναγορεύσει οποιεσδήποτε συλλογικές συμβάσεις καθολικά εφαρμοστέες.
[…]»
7.
Το άρθρο 4 της οδηγίας 2022/2041, το οποίο επιγράφεται «Προώθηση των συλλογικών διαπραγματεύσεων για τον καθορισμό των μισθών», ορίζει τα εξής:
«1.   Με στόχο την αύξηση της κάλυψης από συλλογικές διαπραγματεύσεις και τη διευκόλυνση της άσκησης του δικαιώματος συλλογικών διαπραγματεύσεων για τον καθορισμό των μισθών, τα κράτη μέλη, με τη συμμετοχή των κοινωνικών εταίρων και σύμφωνα με το εθνικό δίκαιο και την εθνική πρακτική:
[…]
δ)
για τους σκοπούς της προώθησης των συλλογικών διαπραγματεύσεων για τον καθορισμό των μισθών, λαμβάνουν μέτρα, κατά περίπτωση, για την προστασία των συνδικαλιστικών οργανώσεων και των οργανώσεων των εργοδοτών που συμμετέχουν ή επιθυμούν να συμμετάσχουν σε συλλογικές διαπραγματεύσεις έναντι τυχόν ενεργειών παρέμβασης μεταξύ τους ή των εκατέρωθεν εκπροσώπων ή μελών τους κατά τη σύσταση, τη λειτουργία ή τη διοίκησή τους.
2.   Επιπροσθέτως, κάθε κράτος μέλος στο οποίο το ποσοστό της κάλυψης από συλλογικές διαπραγματεύσεις υπολείπεται του κατώτατου ορίου του 80 % θεσπίζει πλαίσιο με τους αναγκαίους πρόσφορους όρους για τις συλλογικές διαπραγματεύσεις, είτε με νόμο κατόπιν διαβούλευσης με τους κοινωνικούς εταίρους είτε με συμφωνία με αυτούς. Το εν λόγω κράτος μέλος εκπονεί, επίσης, σχέδιο δράσης για την προώθηση των συλλογικών διαπραγματεύσεων. Το κράτος μέλος εκπονεί αυτό το σχέδιο δράσης κατόπιν διαβούλευσης με τους κοινωνικούς εταίρους ή σε συμφωνία με αυτούς ή, κατόπιν κοινού αιτήματος των κοινωνικών εταίρων, ως προϊόν συμφωνίας μεταξύ των κοινωνικών εταίρων. Το σχέδιο δράσης ορίζει σαφές χρονοδιάγραμμα και συγκεκριμένα μέτρα για τη σταδιακή αύξηση του ποσοστού κάλυψης από συλλογικές διαπραγματεύσεις, με πλήρη σεβασμό της αυτονομίας των κοινωνικών εταίρων. Το κράτος μέλος θα πρέπει να επανεξετάζει τακτικά το σχέδιο δράσης του και να το επικαιροποιεί, εάν είναι απαραίτητο. Όταν ένα κράτος μέλος επικαιροποιεί το σχέδιο δράσης του, το κάνει κατόπιν διαβούλευσης με τους κοινωνικούς εταίρους ή σε συμφωνία με αυτούς ή, κατόπιν κοινού αιτήματος των κοινωνικών εταίρων, ως προϊόν συμφωνίας μεταξύ τους. Σε κάθε περίπτωση, το εν λόγω σχέδιο δράσης επανεξετάζεται τουλάχιστον ανά πενταετία. Το σχέδιο δράσης και τυχόν επικαιροποιήσεις του δημοσιοποιούνται και κοινοποιούνται στην Επιτροπή.»
8.
Το άρθρο 5 της οδηγίας 2022/2041, το οποίο επιγράφεται «Διαδικασία καθορισμού επαρκών νόμιμων κατώτατων μισθών», ορίζει τα εξής:
«1.   Τα κράτη μέλη με νόμιμους κατώτατους μισθούς θεσπίζουν τις αναγκαίες διαδικασίες για τον καθορισμό και την επικαιροποίηση των νόμιμων κατώτατων μισθών. Ο εν λόγω καθορισμός και η επικαιροποίηση διέπονται από κριτήρια που καθορίζονται ώστε να συμβάλλουν στην επάρκειά τους, με στόχο την επίτευξη αξιοπρεπούς βιοτικού επιπέδου, τη μείωση της φτώχειας των εργαζομένων, καθώς και την προώθηση της κοινωνικής συνοχής και της κοινωνικής σύγκλισης προς τα πάνω, και τη μείωση του μισθολογικού χάσματος μεταξύ των φύλων. Τα κράτη μέλη καθορίζουν τα εν λόγω κριτήρια σύμφωνα με τις εθνικές πρακτικές τους, με σχετικό εθνικό δίκαιο, με αποφάσεις των αρμόδιων φορέων τους ή με τριμερείς συμφωνίες. Τα κριτήρια καθορίζονται κατά τρόπο σαφή. Τα κράτη μέλη μπορούν να αποφασίζουν ως προς τη σχετική βαρύτητα των κριτηρίων αυτών, συμπεριλαμβανομένων των στοιχείων που αναφέρονται στην παράγραφο 2, λαμβάνοντας υπόψη τις εθνικές κοινωνικοοικονομικές συνθήκες τους.
2.   Τα εθνικά κριτήρια της παραγράφου 1 περιλαμβάνουν τουλάχιστον τα ακόλουθα στοιχεία:
α)
την αγοραστική δύναμη των νόμιμων κατώτατων μισθών, λαμβανομένου υπόψη του κόστους διαβίωσης·
β)
το γενικό επίπεδο των μισθών και την κατανομή τους·
γ)
τον ρυθμό αύξησης των μισθών·
δ)
τα εθνικά επίπεδα και τις εξελίξεις, μακροπρόθεσμα, στην παραγωγικότητα.
3.   Με την επιφύλαξη των υποχρεώσεων που ορίζονται στο παρόν άρθρο, τα κράτη μέλη μπορούν επιπλέον να χρησιμοποιούν αυτόματο μηχανισμό τιμαριθμικής αναπροσαρμογής των νόμιμων κατώτατων μισθών, με βάση οποιαδήποτε κατάλληλα κριτήρια και σύμφωνα με τις εθνικές νομοθεσίες και πρακτικές, με την προϋπόθεση ότι η εφαρμογή του εν λόγω μηχανισμού δεν οδηγεί σε μείωση του νόμιμου κατώτατου μισθού.
4.   Τα κράτη μέλη χρησιμοποιούν ενδεικτικές τιμές αναφοράς για την καθοδήγηση της εκτίμησής τους ως προς την επάρκεια των νόμιμων κατώτατων μισθών. Για τον σκοπό αυτό, μπορούν να χρησιμοποιούν ενδεικτικές τιμές αναφοράς που χρησιμοποιούνται συνήθως σε διεθνές επίπεδο, όπως το 60 % του ακαθάριστου διάμεσου μισθού και το 50 % του ακαθάριστου μέσου μισθού, και/ή ενδεικτικές τιμές αναφοράς που χρησιμοποιούνται σε εθνικό επίπεδο.
5.   Τα κράτη μέλη διασφαλίζουν ότι η τακτική και έγκαιρη επικαιροποίηση των νόμιμων κατώτατων μισθών πραγματοποιείται τουλάχιστον ανά διετία ή, για τα κράτη μέλη που χρησιμοποιούν αυτόματο μηχανισμό τιμαριθμικής αναπροσαρμογής, όπως αναφέρεται στην παράγραφο 3, τουλάχιστον ανά τετραετία.
6.   Κάθε κράτος μέλος ορίζει ή συγκροτεί ένα ή περισσότερα συμβουλευτικά όργανα για να συμβουλεύουν τις αρμόδιες αρχές στα ζητήματα που σχετίζονται με τους νόμιμους κατώτατους μισθούς και καθιστά δυνατή την επιχειρησιακή λειτουργία των εν λόγω οργάνων.»
9.
Το άρθρο 12 της οδηγίας 2022/2041, το οποίο επιγράφεται «Δικαίωμα σε επανόρθωση και προστασία από δυσμενή μεταχείριση ή συνέπειες», ορίζει τα εξής:
«1.   Τα κράτη μέλη διασφαλίζουν ότι, χωρίς να θίγονται οι ειδικές μορφές επανόρθωσης και επίλυσης διαφορών που τυχόν προβλέπονται σε συλλογικές συμβάσεις, οι εργαζόμενοι, συμπεριλαμβανομένων εκείνων των οποίων η σχέση εργασίας έχει λήξει, έχουν πρόσβαση σε αποτελεσματικό, έγκαιρο και αμερόληπτο μηχανισμό επίλυσης διαφορών και δικαίωμα σε επανόρθωση, σε περίπτωση προσβολής των δικαιωμάτων που σχετίζονται με τον νόμιμο κατώτατο μισθό ή με την προστασία με τη μορφή κατώτατου μισθού, όταν τα δικαιώματα αυτά προβλέπονται στο εθνικό δίκαιο ή σε συλλογικές συμβάσεις.»
III. Το ιστορικό της υπό κρίση προσφυγής
Α. Η πρόταση οδηγίας για τους επαρκείς κατώτατους μισθούς
10.
Η Επιτροπή διατύπωσε την πρότασή της σχετικά με την οδηγία για τους επαρκείς κατώτατους μισθούς τον Οκτώβριο του 2020 (
4
). Η εν λόγω πρόταση διατυπώθηκε στον απόηχο της δηλώσεως της Ursula von der Leyen, Προέδρου της Επιτροπής, ότι «[η] αξιοπρέπεια της εργασίας είναι ιερή. Εντός των πρώτων 100 ημερών της θητείας μου, θα προτείνω ένα νομικό μέσο που θα διασφαλίζει ότι κάθε εργαζόμενος στην Ένωσή μας θα έχει δίκαιο κατώτατο μισθό» (
5
).
11.
Στην πρόταση οδηγίας για τους επαρκείς κατώτατους μισθούς, η Επιτροπή επισήμανε ότι «πολλοί εργαζόμενοι στην [Ευρωπαϊκή Ένωση] δεν προστατεύονται από επαρκή κατώτατο μισθό» και ότι, το 2018, «σε εννιά κράτη μέλη, ο νόμιμος κατώτατος μισθός δεν εξασφάλιζε σε εργαζόμενο που ζούσε μόνος και αμειβόταν με τον κατώτατο μισθό εισόδημα επαρκές για να ξεπεράσει το όριο του κινδύνου φτώχειας». Σημείωνε επίσης ότι, μετά την κρίση της νόσου COVID‑19, η διασφάλιση της πρόσβασης των εργαζομένων στην Ευρωπαϊκή Ένωση σε ευκαιρίες απασχόλησης και επαρκείς κατώτατους μισθούς ήταν «ουσιαστικής σημασίας για τη στήριξη μιας βιώσιμης και χωρίς αποκλεισμούς οικονομικής ανάκαμψης» (
6
). Ορισμένοι συγγραφείς θεωρούν ότι οι ως άνω δηλώσεις απηχούν μια θεμελιώδη μεταβολή του τρόπου με τον οποίο γίνονται αντιληπτοί οι επαρκείς κατώτατοι μισθοί σε επίπεδο Ένωσης, δεδομένου ότι δεν θεωρούνται πλέον ως εμπόδιο στην ανταγωνιστικότητα μεταξύ των κρατών μελών και στην οικονομική μεγέθυνση, αλλά ως προϋπόθεση για την ανάπτυξη της οικονομίας (
7
).
12.
Στο πλαίσιο αυτό, η Επιτροπή διευκρίνισε ότι η πρότασή της θέσπιζε πλαίσιο για τη «βελτίωση της επάρκειας των κατώτατων μισθών και την αύξηση της πρόσβασης των εργαζομένων σε προστασία με τη μορφή κατώτατου μισθού». Επισήμανε επίσης ότι η προτεινόμενη οδηγία αποσκοπούσε στην «προώθηση των συλλογικών διαπραγματεύσεων για τον καθορισμό των μισθών σε όλα τα κράτη μέλη», «λαμβάνοντας υπόψη και σεβόμενη απόλυτα τις ιδιαιτερότητες των εθνικών συστημάτων, τις εθνικές αρμοδιότητες και την αυτονομία και συμβατική ελευθερία των κοινωνικών εταίρων» (
8
).
13.
Η οδηγία 2022/2041 εγκρίθηκε στην πρώτη ανάγνωση στις 19 Οκτωβρίου 2022. Όλα τα κράτη μέλη στο πλαίσιο του Συμβουλίου υπερψήφισαν την εν λόγω πράξη, με εξαίρεση το Βασίλειο της Δανίας και το Βασίλειο της Σουηδίας, τα οποία την καταψήφισαν, και την Ουγγαρία, η οποία απείχε από την ψηφοφορία (
9
).
14.
Στην αιτιολογημένη γνώμη του επί της προτάσεως οδηγίας για τους επαρκείς κατώτατους μισθούς, της 15ης Δεκεμβρίου 2020, το δανικό Κοινοβούλιο είχε ήδη επισημάνει ότι, κατά τη γνώμη του, οι μισθολογικοί όροι ρυθμίζονται καλύτερα σε εθνικό επίπεδο (
10
). Κατά τη νομοθετική διαδικασία που οδήγησε στην έκδοση της οδηγίας, η Δανική Κυβέρνηση διευκρίνισε, με δήλωσή της προς το Συμβούλιο, ότι «[αντιτίθετο] κατ’ αρχήν στη θέσπιση οποιασδήποτε δεσμευτικής ρύθμισης σε επίπεδο ΕΕ σχετικά με τον κατώτατο μισθό». Τόνισε επίσης ότι «η αυτονομία [των κοινωνικών εταίρων] είναι σημαντικό να διατηρηθεί […]» και ότι «ο καθορισμός των μισθών αποτελεί εθνική αρμοδιότητα» (
11
).
Β. Οι βασικές πτυχές της οδηγίας 2022/2041 για τους σκοπούς της υπό κρίση υποθέσεως
15.
Κατά την Eurostat, την 1η Ιανουαρίου 2022 οι μηνιαίοι νόμιμοι κατώτατοι μισθοί παρουσίαζαν σημαντικές αποκλίσεις μεταξύ των κρατών μελών, κινούμενοι από 332 ευρώ στη Βουλγαρία έως 2257 ευρώ στο Λουξεμβούργο (
12
). Στη «Συνοπτική παρουσίαση της έκθεσης εκτίμησης επιπτώσεων» που συνόδευε την πρόταση οδηγίας για τους επαρκείς κατώτατους μισθούς (
13
), η Επιτροπή συμπεριέλαβε την «έλλειψη σαφών και σταθερών κριτηρίων για τον καθορισμό και την επικαιροποίηση των κατώτατων μισθών» και την «ανεπαρκή συμμετοχή των κοινωνικών εταίρων» στους παράγοντες που προκαλούν το πρόβλημα της μη επαρκούς προστασίας μέσω επαρκών κατώτατων μισθών σε ολόκληρη την Ευρωπαϊκή Ένωση.
16.
Προς αντιμετώπιση των ως άνω ανησυχιών, το άρθρο 1, παράγραφος 1, της οδηγίας 2022/2041 διευκρινίζει ότι η εν λόγω πράξη θεσπίζει πλαίσιο για α) την επάρκεια των νόμιμων κατώτατων μισθών· β) την προώθηση των συλλογικών διαπραγματεύσεων για τον καθορισμό των μισθών· και γ) την ενίσχυση της αποτελεσματικής πρόσβασης των εργαζομένων σε δικαιώματα προστασίας με τη μορφή κατώτατου μισθού, όπου αυτό προβλέπεται από το εθνικό δίκαιο και/ή συλλογικές συμβάσεις. Φρονώ συνεπώς ότι η οδηγία 2022/2041 επιδιώκει τρεις διακριτούς σκοπούς –οι οποίοι απαριθμούνται στο άρθρο 1, παράγραφος 1, στοιχεία αʹ, βʹ και γʹ– οι οποίοι όλοι αποσκοπούν στην επίτευξη του γενικότερου σκοπού της «να συμβάλει στην ανοδική κοινωνική σύγκλιση και να μειώσει τη μισθολογική ανισότητα» (
14
).
17.
Μολονότι η οδηγία 2022/2041 περιλαμβάνει συνολικά 19 άρθρα, οργανωμένα σε τέσσερα διαφορετικά κεφάλαια, τρία από αυτά, ήτοι τα άρθρα 4, 5 και 12, είναι εντούτοις κρίσιμα για την παρούσα υπόθεση. Έκαστο των εν λόγω άρθρων αφορά έναν από τους τρεις σκοπούς που απαριθμούνται στο άρθρο 1, παράγραφος 1, της οδηγίας.
18.
Πρώτον, το άρθρο 4 αφορά την προώθηση των συλλογικών διαπραγματεύσεων για τον καθορισμό των μισθών (άρθρο 1, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, ήτοι τον δεύτερο σκοπό). Περιλαμβάνεται στο κεφάλαιο Ι της οδηγίας 2022/2041, το οποίο επιγράφεται «Γενικές διατάξεις». Το άρθρο 4, παράγραφος 1, επιβάλλει σε όλα τα κράτη μέλη ορισμένες υποχρεώσεις «[μ]ε στόχο την αύξηση της κάλυψης από συλλογικές διαπραγματεύσεις και τη διευκόλυνση της άσκησης του δικαιώματος συλλογικών διαπραγματεύσεων για τον καθορισμό των μισθών». Στις εν λόγω υποχρεώσεις συγκαταλέγεται «[η λήψη μέτρων], κατά περίπτωση, για την προστασία των συνδικαλιστικών οργανώσεων και των οργανώσεων των εργοδοτών που συμμετέχουν ή επιθυμούν να συμμετάσχουν σε συλλογικές διαπραγματεύσεις έναντι τυχόν ενεργειών παρέμβασης μεταξύ τους ή των εκατέρωθεν εκπροσώπων ή μελών τους κατά τη σύσταση, τη λειτουργία ή τη διοίκησή τους» (άρθρο 4, παράγραφος 1, στοιχείο δʹ). Αντιθέτως, οι υποχρεώσεις που προβλέπονται στο άρθρο 4, παράγραφος 2, ισχύουν μόνον για τα κράτη μέλη στα οποία το ποσοστό κάλυψης από συλλογικές διαπραγματεύσεις υπολείπεται του κατώτατου ορίου του 80 %. Τα εν λόγω κράτη μέλη υποχρεούνται να «[θεσπίζουν] πλαίσιο με τους αναγκαίους πρόσφορους όρους για τις συλλογικές διαπραγματεύσεις» και να «εκπον[ούν] […] σχέδιο δράσης για την προώθηση των συλλογικών διαπραγματεύσεων», το οποίο οφείλουν να επανεξετάζουν τακτικά και να επικαιροποιούν.
19.
Δεύτερον, το άρθρο 5 αφορά την «επάρκεια των νόμιμων κατώτατων μισθών» (άρθρο 1, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, ήτοι τον πρώτο σκοπό). Αποτελεί το πλέον σημαντικό άρθρο της οδηγίας 2022/2041 και περιλαμβάνεται στο κεφάλαιο II, το οποίο επιγράφεται «Νόμιμοι κατώτατοι μισθοί» και του οποίου οι διατάξεις εφαρμόζονται μόνον στα κράτη μέλη με νόμιμους κατώτατους μισθούς. Επισημαίνεται ότι το άρθρο 5, παράγραφος 2, θέτει τέσσερα ελάχιστα κριτήρια, τα οποία καθορίζονται με σκοπό να συμβάλουν στην επάρκεια των κατώτατων μισθών και τα οποία πρέπει να λαμβάνονται υπόψη από τα κράτη μέλη κατά τη «[δ]ιαδικασία καθορισμού επαρκών νόμιμων κατώτατων μισθών».
20.
Τρίτον, το άρθρο 12 της οδηγίας 2022/2041, το οποίο περιλαμβάνεται στο κεφάλαιο III που επιγράφεται «Οριζόντιες διατάξεις», αφορά την πραγματική πρόσβαση των εργαζομένων σε προστασία με τη μορφή κατώτατου μισθού (άρθρο 1, παράγραφος 1, στοιχείο γʹ, ήτοι τον τρίτο σκοπό). Η εν λόγω διάταξη αποσκοπεί στη διασφάλιση της προσβάσεως των εργαζομένων σε αποτελεσματικό, έγκαιρο και αμερόληπτο μηχανισμό επίλυσης διαφορών και σε δικαίωμα σε επανόρθωση, σε περιπτώσεις προσβολής των δικαιωμάτων που σχετίζονται με τον νόμιμο κατώτατο μισθό ή με την προστασία με τη μορφή κατώτατου μισθού, όταν τα δικαιώματα αυτά προβλέπονται στο εθνικό δίκαιο ή σε συλλογικές συμβάσεις.
IV. Η διαδικασία ενώπιον του Δικαστηρίου και τα αιτήματα των διαδίκων
21.
Με δικόγραφο που κατέθεσε στη Γραμματεία του Δικαστηρίου στις 18 Ιανουαρίου 2023, το Βασίλειο της Δανίας άσκησε την υπό κρίση προσφυγή.
22.
Το Βασίλειο της Δανίας ζητεί από το Δικαστήριο:
–
να ακυρώσει την οδηγία 2022/2041 στο σύνολό της,
–
επικουρικώς, να ακυρώσει το άρθρο 4, παράγραφος 1, στοιχείο δʹ, και το άρθρο 4, παράγραφος 2, της οδηγίας 2022/2041,
–
να καταδικάσει το Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο στα δικαστικά έξοδα.
23.
Το Κοινοβούλιο ζητεί από το Δικαστήριο να απορρίψει την προσφυγή ως αβάσιμη και να καταδικάσει το Βασίλειο της Δανίας στα δικαστικά έξοδα.
24.
Το Συμβούλιο ζητεί από το Δικαστήριο:
–
να απορρίψει το κύριο αίτημα ως απαράδεκτο,
–
επικουρικώς, να απορρίψει την προσφυγή ως αβάσιμη στο σύνολό της,
–
να καταδικάσει το Βασίλειο της Δανίας στα δικαστικά έξοδα.
25.
Με αποφάσεις του Προέδρου του Δικαστηρίου της 26ης Απριλίου και της 25ης Μαΐου 2023, επετράπη στο Βασίλειο του Βελγίου και στην Πορτογαλική Δημοκρατία να παρέμβουν υπέρ του Συμβουλίου.
26.
Με αποφάσεις του Προέδρου του Δικαστηρίου της 8ης και της 26ης Μαΐου 2023, καθώς και της 5ης και της 7ης Ιουνίου 2023, επετράπη στην Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας, στην Ελληνική Δημοκρατία, στο Βασίλειο της Ισπανίας, στη Γαλλική Δημοκρατία, στο Μεγάλο Δουκάτο του Λουξεμβούργου και στην Επιτροπή να παρέμβουν υπέρ του Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου.
27.
Με απόφαση του Προέδρου του Δικαστηρίου της 26ης Μαΐου 2023, επετράπη στο Βασίλειο της Σουηδίας να παρέμβει υπέρ του Βασιλείου της Δανίας.
V. Ανάλυση
28.
Επί πολλά έτη, η κοινωνική πολιτική της Ένωσης αναπτύχθηκε στο περιθώριο των Συνθηκών, δεδομένου ότι κινητήρια δύναμη της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης αποτελούσε η εγκαθίδρυση κοινής αγοράς (
15
). Η έγκριση του Πρωτοκόλλου σχετικά με την κοινωνική πολιτική (στο εξής: κοινωνικό κεφάλαιο), που προσαρτήθηκε στη Συνθήκη του Μάαστριχτ, αποτέλεσε την πρώτη απόπειρα «συνταγματοποίησης» της κοινωνικής πολιτικής της Ένωσης, το δε περιεχόμενο του κοινωνικού κεφαλαίου περιελήφθη τυπικώς στη Συνθήκη ΕΚ για πρώτη φορά με τη Συνθήκη του Άμστερνταμ το 1997 (
16
).
29.
Έκτοτε, είναι σαφές ότι «η Ένωση δεν θεσπίζει απλώς μια εσωτερική αγορά, αλλά εργάζεται για την αειφόρο ανάπτυξη της Ευρώπης, με γνώμονα, μεταξύ άλλων, την κοινωνική οικονομία της αγοράς με υψηλό βαθμό ανταγωνιστικότητας, με στόχο την πλήρη απασχόληση και την κοινωνική πρόοδο, προάγει δε επίσης την κοινωνική συνοχή» (
17
). Ο νομοθέτης της Ένωσης έχει θεσπίσει διάφορες πράξεις επί τη βάσει του άρθρου 153 ΣΛΕΕ (ή των προϋφιστάμενων μορφών της εν λόγω διατάξεως) για την επίτευξη των εν λόγω σκοπών –επί παραδείγματι, την οδηγία για την εργασία μέσω εταιρίας προσωρινής απασχόλησης (
18
), την οδηγία για τον χρόνο εργασίας (
19
) ή, πιο πρόσφατα, την οδηγία (ΕΕ) 2019/1152 για διαφανείς και προβλέψιμους όρους εργασίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση (
20
), η οποία, όπως και η οδηγία 2022/2041 εκδόθηκε βάσει του άρθρου 153, παράγραφος 2, στοιχείο βʹ, ΣΛΕΕ, σε συνδυασμό με το άρθρο 153, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, ΣΛΕΕ.
30.
Ωστόσο, εξ όσων γνωρίζω, η οδηγία 2022/2041 αποτελεί την πρώτη νομική πράξη σε επίπεδο Ένωσης όσον αφορά τους κατώτατους μισθούς. Πράγματι, μολονότι, κατά την αρχή 6 του ευρωπαϊκού πυλώνα κοινωνικών δικαιωμάτων (
21
), «[ο]ι εργαζόμενοι έχουν δικαίωμα σε δίκαιους μισθούς που εξασφαλίζουν αξιοπρεπές βιοτικό επίπεδο» και «[δ]ιασφαλίζονται επαρκείς ελάχιστοι μισθοί, κατά τρόπο που επιτρέπει την εκπλήρωση των αναγκών του εργαζομένου και της οικογένειάς του», με σκοπό την αποτροπή της «φτώχεια[ς] των εργαζομένων», το εν λόγω κείμενο δεν έχει δεσμευτική νομική ισχύ και χρησιμεύει περισσότερο ως οδηγός για την επίτευξη ουσιαστικών αποτελεσμάτων ως προς την απασχόληση και τα κοινωνικά ζητήματα (
22
).
31.
Προς στήριξη του κύριου αιτήματός του, με το οποίο ζητείται η ακύρωση της οδηγίας 2022/2041 στο σύνολό της, το Βασίλειο της Δανίας προβάλλει δύο λόγους ακυρώσεως. Πρώτον, υποστηρίζει ότι το Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο παρέβησαν το άρθρο 153, παράγραφος 5, ΣΛΕΕ και, κατ’ επέκταση, την αρχή της δοτής αρμοδιότητας, η οποία, όπως υπενθύμισα στην εισαγωγή των παρουσών προτάσεων, κατοχυρώνεται στο άρθρο 5, παράγραφος 2, ΣΕΕ. Συναφώς, η Δανική Κυβέρνηση υποστηρίζει ότι η εν λόγω οδηγία δεν συνάδει με δύο από τις εξαιρέσεις που περιλαμβάνονται στο άρθρο 153, παράγραφος 5, ΣΛΕΕ, ήτοι με τις εξαιρέσεις που αφορούν τις αμοιβές και το δικαίωμα του συνεταιρίζεσθαι. Προβάλλει ότι η οδηγία 2022/2041 συνιστά «άμεση επέμβαση» στους τομείς που καλύπτουν οι δύο εξαιρέσεις και, ως εκ τούτου, δεν θα μπορούσε να θεσπισθεί από τον νομοθέτη της Ένωσης χωρίς υπέρβαση των αρμοδιοτήτων του. Πράγματι, ενώ το Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο είναι αρμόδια να εκδίδουν οδηγίες που καθορίζουν ελάχιστες προδιαγραφές όσον αφορά τους «όρους εργασίας» (κατ’ εφαρμογήν του άρθρου 153, παράγραφος 2, στοιχείο βʹ, ΣΛΕΕ, σε συνδυασμό με το άρθρο 153, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, ΣΛΕΕ), δεν μπορούν να νομοθετούν στους τομείς των αμοιβών και του δικαιώματος του συνεταιρίζεσθαι.
32.
Δεύτερον, η Δανική Κυβέρνηση υποστηρίζει ότι, ακόμη και αν υποτεθεί ότι η οδηγία 2022/2041 δεν εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής των εξαιρέσεων σχετικά με τις αμοιβές και το δικαίωμα του συνεταιρίζεσθαι που προβλέπονται στο άρθρο 153, παράγραφος 5, ΣΛΕΕ, και πάλι το Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο δεν θα μπορούσαν να τη θεσπίσουν συννόμως επί τη βάσει του άρθρου 153, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, ΣΛΕΕ. Ειδικότερα, η Δανική Κυβέρνηση επισημαίνει ότι η οδηγία 2022/2041 επιδιώκει δύο εξίσου σημαντικούς σκοπούς, δεδομένου ότι αποσκοπεί όχι μόνο στη ρύθμιση «των όρων εργασίας» (άρθρο 153, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, ΣΛΕΕ), αλλά και στην «εκπροσώπηση και συλλογική υπεράσπιση των συμφερόντων [των] εργαζομένων […]» (άρθρο 153, παράγραφος 1, στοιχείο στʹ, ΣΛΕΕ). Προσθέτει ότι εκάστη των εν λόγω δύο νομικών βάσεων απαιτεί διαφορετική νομοθετική διαδικασία, δεδομένου ότι το άρθρο 153, παράγραφος 1, στοιχείο στʹ, ΣΛΕΕ απαιτεί ομοφωνία στο Συμβούλιο, ενώ το άρθρο 153, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, ΣΛΕΕ δεν απαιτεί ομοφωνία. Δεδομένου ότι οι εν λόγω διαδικασίες είναι ασυμβίβαστες μεταξύ τους, η Δανική Κυβέρνηση υποστηρίζει ότι η οδηγία 2022/2041 πρέπει να ακυρωθεί στο σύνολό της.
33.
Σε περίπτωση που το Δικαστήριο κρίνει ότι η οδηγία 2022/2041 δεν πρέπει να ακυρωθεί στο σύνολό της, το Βασίλειο της Δανίας ζητεί, επικουρικώς, την ακύρωση του άρθρου 4, παράγραφος 1, στοιχείο δʹ, και του άρθρου 4, παράγραφος 2, της εν λόγω πράξεως. Συναφώς, το εν λόγω κράτος μέλος προβάλλει έναν και μόνον λόγο ακυρώσεως, με τον οποίο υποστηρίζει, εκ νέου, ότι, κατά τη θέσπιση των εν λόγω διατάξεων, το Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο παρέβησαν το άρθρο 153, παράγραφος 5, ΣΛΕΕ και ότι, ως εκ τούτου, παραβίασαν την αρχή της δοτής αρμοδιότητας. Το βασικό ζήτημα που προκύπτει στο πλαίσιο αυτό είναι η δυνατότητα διαχωρισμού του άρθρου 4, παράγραφος 1, στοιχείο δʹ, και του άρθρου 4, παράγραφος 2, από τις λοιπές διατάξεις της οδηγίας.
34.
Προτού προχωρήσω στην εξέταση των διαφόρων ως άνω αιτιάσεων, επιθυμώ να διατυπώσω μια προκαταρκτική παρατήρηση. Η υπό κρίση προσφυγή δεν προκύπτει εκ του μη όντος, αλλά συνδέεται εγγενώς με τη σταθερή εναντίωση της Δανίας και άλλων σκανδιναβικών κρατών μελών σε πράξεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης που τα εν λόγω κράτη θεωρούν ότι συνιστούν παρέμβαση στο εργατικό δίκαιο και στα συστήματα εργασιακών σχέσεων που ισχύουν σε αυτά. Οι αντιδράσεις εκ μέρους των εν λόγω κρατών μελών στην απόφαση Laval un Partneri (
23
), η οποία αφορούσε την απόσπαση Λεττονών εργαζομένων από λεττονική εταιρία (τη Laval) για εργασία σε εργοτάξια στη Σουηδία και τον συνακόλουθο αποκλεισμό των εν λόγω εργοταξίων από σουηδική συνδικαλιστική οργάνωση, αποτελούν, μέχρι σήμερα, το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα της εν λόγω εναντίωσης. Τα συστήματα εργατικού δικαίου τόσο της Δανίας όσο και της Σουηδίας χαρακτηρίζονται από μια προσέγγιση «laissez-faire», ήτοι, από έναν υψηλό βαθμό αυτονομίας των κοινωνικών εταίρων, δεδομένου ότι οι μισθοί και οι όροι εργασίας αποτελούν αντικείμενο διαπραγματεύσεως μεταξύ των κοινωνικών εταίρων και δεν ρυθμίζονται από το κρατικό δίκαιο. Η κρίση του Δικαστηρίου με εν λόγω απόφαση ότι η συνδικαλιστική δράση μπορεί, κατ’ ουσίαν, να συνιστά αδικαιολόγητο περιορισμό της ελεύθερης κυκλοφορίας και η έμφαση που έδωσε στη σημασία της διαφάνειας όσον αφορά τους όρους εργασίας, συμπεριλαμβανομένων των αμοιβών, έχουν θεωρηθεί από μέρος της θεωρίας ως απειλή για τον αυτόνομο χαρακτήρα των συστημάτων συλλογικών διαπραγματεύσεων της Δανίας και της Σουηδίας και για τη μη παρέμβαση του κράτους στη δράση των συνδικαλιστικών οργανώσεων που χαρακτηρίζει τα εν λόγω κράτη μέλη (
24
).
35.
Στο πλαίσιο αυτό, θα μπορούσε να θεωρηθεί ότι τα επιχειρήματα που προέβαλαν η Δανική και η Σουηδική Κυβέρνηση στην υπό κρίση υπόθεση εκφράζουν απλώς μια επί της αρχής εναντίωση, ήτοι τη σθεναρή εναντίωση των εν λόγω κρατών μελών σε κάθε μορφής «επέμβαση» στη συμβατική αυτονομία των κοινωνικών εταίρων (
25
), και όχι μια εναντίωση που οφείλεται στην ουσία των υποχρεώσεων που περιέχονται στην ίδια την οδηγία. Συναφώς, επισημαίνω ότι η Σουηδική Κυβέρνηση αναγνώρισε, επί παραδείγματι, ότι η υποχρέωση του άρθρου 4, παράγραφος 2, της οδηγίας 2022/2041 δεν έχει εφαρμογή στην περίπτωσή της, δεδομένου ότι η εν λόγω διάταξη εφαρμόζεται μόνον στα κράτη μέλη στα οποία το ποσοστό κάλυψης από συλλογικές διαπραγματεύσεις υπολείπεται του 80 %. Αμφότερες οι κυβερνήσεις συμφωνούν επίσης ότι οι περισσότερες από τις υποχρεώσεις που περιλαμβάνονται στην εν λόγω πράξη αναπαράγουν εκείνες που απορρέουν ήδη από τη Σύμβαση της Διεθνούς Οργάνωσης Εργασίας (ΔΟΕ) του 1970 για τον καθορισμό των κατώτατων μισθών και ημερομισθίων από την οποία δεσμεύονται (
26
). Ως εκ τούτου, παραδέχονται ότι, από πρακτικής απόψεως, η οδηγία 2022/2041 δεν θα επηρεάσει σε σημαντικό βαθμό τα εθνικά τους συστήματα.
36.
Εντούτοις, κατά τη γνώμη μου, οι ως άνω εκτιμήσεις δεν πρέπει να ασκήσουν επιρροή στην έκβαση της υπό κρίση υποθέσεως. Η κατανομή των αρμοδιοτήτων μεταξύ των κρατών μελών και της Ένωσης αποτελεί ζήτημα συνταγματικού χαρακτήρα, το οποίο, όπως επισήμανα στην εισαγωγή των παρουσών προτάσεων, είναι ουσιώδες για μια Ευρωπαϊκή Ένωση η οποία στηρίζεται στο κράτος δικαίου. Αν ο νομοθέτης της Ένωσης εκδώσει οδηγία σε τομέα στον οποίο δεν είναι αρμόδιος να νομοθετεί, η ισχύς της εν λόγω οδηγίας δεν μπορεί να διαφυλαχθεί για καθαρά πρακτικούς λόγους, όπως το γεγονός ότι η έκδοσή της θα έχει απλώς «ήπιες» συνέπειες για τα λίγα (εν προκειμένω, δύο) κράτη μέλη που ψήφισαν κατά της εκδόσεώς της. Τέτοιες εκτιμήσεις δεν θα πρέπει, κατά τη γνώμη μου, να ασκούν επιρροή στην κρίση του Δικαστηρίου. Συναφώς, προσθέτω ότι οι λόγοι ή τα συμφέροντα που υπαγορεύουν την εκ μέρους κράτους μέλους άσκηση προσφυγής ακυρώσεως κατά νομοθετικής πράξεως της Ένωσης δεν ασκούν επιρροή στο πλαίσιο διαδικασίας βάσει του άρθρου 263 ΣΛΕΕ, δεδομένου ότι τα κράτη μέλη είναι προνομιούχοι προσφεύγοντες σύμφωνα με την εν λόγω διάταξη και, κατά συνέπεια, δεν υποχρεούνται να αποδείξουν ότι έχουν έννομο συμφέρον για να ασκήσουν την οικεία προσφυγή.
Α. Επί του κυρίου αιτήματος: πρέπει η οδηγία 2022/2041 να ακυρωθεί στο σύνολό της;
37.
Από τα σημεία 31 και 32 των παρουσών προτάσεων προκύπτει ότι το κύριο αίτημα του Βασιλείου της Δανίας αφορά, κατ’ ουσίαν, την επιλογή του νομοθέτη της Ένωσης να χρησιμοποιήσει το άρθρο 153, παράγραφος 2, στοιχείο βʹ, ΣΛΕΕ, σε συνδυασμό με το άρθρο 153, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, ΣΛΕΕ, ως νομική βάση της οδηγίας 2022/2041 –επιλογή την οποία ορισμένοι συγγραφείς χαρακτήρισαν ως «το πλέον αμφιλεγόμενο» ζήτημα που ανακύπτει στο πλαίσιο της οδηγίας 2022/2041 (
27
). Συναφώς, το Δικαστήριο καλείται να διευκρινίσει τη σχέση μεταξύ των εν λόγω διατάξεων, αφενός, με το άρθρο 153, παράγραφος 5, ΣΛΕΕ (πρώτος λόγος ακυρώσεως) και, αφετέρου, με το άρθρο 153, παράγραφος 1, στοιχείο στʹ, ΣΛΕΕ (δεύτερος λόγος ακυρώσεως).
1.
Επί του πρώτου λόγου ακυρώσεως: η οδηγία 2022/2041 εκδόθηκε κατά παράβαση του άρθρου 153, παράγραφος 5, ΣΛΕΕ και, ως εκ τούτου, κατά παραβίαση της αρχής της δοτής αρμοδιότητας
38.
Όπως διευκρίνισα ανωτέρω, η οδηγία 2022/2041 εκδόθηκε από τον νομοθέτη της Ένωσης επί τη βάσει του άρθρου 153, παράγραφος 2, στοιχείο βʹ, ΣΛΕΕ, σε συνδυασμό με το άρθρο 153, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, ΣΛΕΕ, για τον λόγο ότι αποσκοπεί στη ρύθμιση των όρων εργασίας. Εντούτοις, με τον πρώτο λόγο ακυρώσεως, η Δανική Κυβέρνηση υποστηρίζει ότι η εν λόγω πράξη δεν συνάδει με δύο από τις εξαιρέσεις που προβλέπονται στο άρθρο 153, παράγραφος 5, ΣΛΕΕ, ήτοι τις εξαιρέσεις των «αμοιβών» και του «δικαιώματος του συνεταιρίζεσθαι», ζητήματα ως προς τα οποία δεν υφίσταται αρμοδιότητα της Ένωσης.
39.
Συναφώς, το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι, εφόσον η παράγραφος 5 του άρθρου 153 ΣΛΕΕ αποτελεί εξαιρετική διάταξη έναντι των παραγράφων 1 έως 4 του ίδιου άρθρου, τα ζητήματα που αφορά η παράγραφος αυτή πρέπει να ερμηνεύονται συσταλτικά ώστε να μη θίγεται ανεπίτρεπτα το περιεχόμενο των εν λόγω λοιπών παραγράφων και οι επιδιωκόμενοι από το άρθρο 151 ΣΛΕΕ σκοποί (
28
).
40.
Επιπλέον, το Δικαστήριο έχει ήδη παράσχει καθοδήγηση σχετικά με τον τρόπο με τον οποίο πρέπει να νοείται η εξαίρεση των αμοιβών. Πράγματι, με τις αποφάσεις Del Cerro Alonso (
29
), Impact (
30
), Bruno κ.λπ. (
31
) και Specht κ.λπ. (
32
), το Δικαστήριο έκρινε επανειλημμένως ότι η εν λόγω εξαίρεση πρέπει να ερμηνεύεται υπό την έννοια ότι αφορά μέτρα –όπως η εξομοίωση όλων ή ορισμένων από τα συστατικά στοιχεία των αμοιβών και/ή του επιπέδου τους στα κράτη μέλη ή η καθιέρωση εγγυημένου κατώτατου μισθού– τα οποία συνιστούν άμεση επέμβαση του δικαίου της Ένωσης στον καθορισμό των αμοιβών εντός της Ένωσης. Συναφώς, το Δικαστήριο έχει διευκρινίσει ότι η εξαίρεση των «αμοιβών» δεν μπορεί να επεκταθεί σε κάθε ζήτημα που έχει οποιαδήποτε σχέση με τις αμοιβές· διαφορετικά, ορισμένοι τομείς στους οποίους αναφέρεται το άρθρο 153, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ θα καθίσταντο σε μεγάλο βαθμό κενοί περιεχομένου. Αντιθέτως, η εξαίρεση σχετικά με το δικαίωμα του συνεταιρίζεσθαι δεν έχει ακόμη ερμηνευθεί από το Δικαστήριο.
41.
Στις ενότητες που ακολουθούν, θα εξετάσω, υπό το πρίσμα της ως άνω νομολογίας, αν η οδηγία 2022/2041 παραβιάζει την εξαίρεση για τις αμοιβές που προβλέπεται στο άρθρο 153, παράγραφος 5, ΣΛΕΕ (ενότητα α). Εν συνεχεία, θα εξετάσω αν η εν λόγω οδηγία είναι συμβατή με την εξαίρεση για το δικαίωμα του συνεταιρίζεσθαι που περιλαμβάνεται στην ίδια διάταξη (ενότητα β).
α)
Επί της συμβατότητας της οδηγίας 2022/2041 με την κατά το άρθρο 153, παράγραφος 5, ΣΛΕΕ εξαίρεση των «αμοιβών»
1) Τα επιχειρήματα των διαδίκων
42.
Ενώπιον του Δικαστηρίου προβλήθηκαν δύο σειρές επιχειρημάτων όσον αφορά τη συμβατότητα της οδηγίας 2022/2041 με την εξαίρεση των «αμοιβών» που προβλέπεται στο άρθρο 153, παράγραφος 5, ΣΛΕΕ. Η Δανική και η Σουηδική Κυβέρνηση υποστηρίζουν ότι η εν λόγω οδηγία συνιστά άμεση επέμβαση στις αμοιβές και, κατά συνέπεια, δεν είναι συμβατή με την ως άνω διάταξη, ενώ το Κοινοβούλιο, το Συμβούλιο, η Επιτροπή και τα λοιπά κράτη μέλη που παρενέβησαν στην υπό κρίση υπόθεση υποστηρίζουν το αντίθετο.
43.
Ειδικότερα, η Δανική και η Σουηδική Κυβέρνηση θεωρούν ότι, μολονότι η οδηγία 2022/2041 δεν θεσπίζει έναν γενικό κατώτατο μισθό που να ισχύει σε ολόκληρη την Ένωση, ούτε καθορίζει ρητώς το επίπεδο των αμοιβών, η παραδοχή ότι ο νομοθέτης της Ένωσης ήταν αρμόδιος για τη θέσπισή της θα καθιστούσε το άρθρο 153, παράγραφος 5, ΣΛΕΕ κενό περιεχομένου. Κατά τις εν λόγω κυβερνήσεις, οι αμοιβές πρέπει να καθορίζονται από τους κοινωνικούς εταίρους σε εθνικό επίπεδο στο πλαίσιο της ασκήσεως της συμβατικής τους αυτονομίας. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο οι αμοιβές εξαιρούνται ρητώς από τις αρμοδιότητες της Ένωσης.
44.
Η Δανική και η Σουηδική Κυβέρνηση υποστηρίζουν περαιτέρω ότι η οδηγία 2022/2041 αποσκοπεί ρητώς στην επάρκεια των κατώτατων μισθών. Πράγματι, σκοπός της οδηγίας 2022/2041 είναι να επηρεάσει (να αυξήσει) τα επίπεδα των αμοιβών εντός της Ένωσης, επιβάλλοντας απαιτήσεις στα κράτη μέλη με τρόπο που επεμβαίνει άμεσα στους εθνικούς μηχανισμούς καθορισμού των μισθών. Όπως επισημαίνεται στην εκτίμηση επιπτώσεων της Επιτροπής που συνοδεύει την πρόταση οδηγίας για τους επαρκείς κατώτατους μισθούς (
33
), η εν λόγω πράξη αναμενόταν να οδηγήσει σε αύξηση των κατώτατων μισθών στα μισά περίπου κράτη μέλη και σε πραγματική άνοδο του επιπέδου τους. Ειδικότερα, το άρθρο 5 της οδηγίας επιβάλλει στα κράτη μέλη με νόμιμους κατώτατους μισθούς να εφαρμόζουν ελάχιστα κριτήρια και να χρησιμοποιούν ενδεικτικές τιμές αναφοράς. Η διάταξη αυτή όχι μόνον επιβάλλει νομικά δεσμευτικές υποχρεώσεις στα εν λόγω κράτη μέλη, αλλά επίσης επιδιώκει να έχει άμεσο αυξητικό αποτέλεσμα στο επίπεδο των αμοιβών και αποσκοπεί στην εναρμόνιση μέσω ενός πλαισίου το οποίο πρέπει να εφαρμόζουν τα κράτη μέλη κατά τον καθορισμό των κατώτατων μισθών.
45.
Το Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο, υποστηριζόμενα από την Επιτροπή και τους λοιπούς παρεμβαίνοντες, υποστηρίζουν από την πλευρά τους ότι, όπως προκύπτει από τη νομολογία του Δικαστηρίου, μεταξύ άλλων, από την απόφαση Impact, το πρόσφορο κριτήριο είναι αυτό της άμεσης επεμβάσεως και δεν συνδέεται με το ζήτημα αν η επίμαχη πράξη έχει επιπτώσεις στο επίπεδο των μισθών, διότι άλλως θα περιορίζονταν αδικαιολόγητα οι αρμοδιότητες της Ευρωπαϊκής Ένωσης βάσει του άρθρου 153, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, ΣΛΕΕ. Η Γερμανική Κυβέρνηση υποστηρίζει ότι σκοπός της εξαιρέσεως των «αμοιβών» δεν είναι η πλήρης εξαίρεση των ζητημάτων που αφορούν τις αμοιβές από το πεδίο δράσεως της Ένωσης. Το Συμβούλιο προσθέτει ότι η συμμόρφωση με την εξαίρεση των «αμοιβών» δεν μπορεί να εκτιμάται αποκλειστικώς σε σχέση με τον αριθμό των διατάξεων περί αμοιβών που περιλαμβάνονται σε συγκεκριμένη πράξη, αλλά απαιτεί ουσιαστική εξέταση της φύσεως των διατάξεων αυτών.
46.
Περαιτέρω, τα εν λόγω θεσμικά όργανα και παρεμβαίνοντες επισημαίνουν ότι η οδηγία 2022/2041 δεν αποσκοπεί στη θέσπιση κατώτατου μισθού σε επίπεδο Ένωσης ούτε στην εναρμόνιση των μηχανισμών καθορισμού των μισθών. Υπογραμμίζουν ότι η οδηγία 2022/2041 θεσπίζει απλώς ένα διαδικαστικό πλαίσιο και δεν συνιστά άμεση επέμβαση στους μηχανισμούς των κρατών μελών για τον καθορισμό των μισθών. Η Επιτροπή προσθέτει ότι ο νομοθέτης της Ένωσης έχει ήδη εκδώσει διάφορες πράξεις του δικαίου της Ένωσης που αφορούν όρους εργασίας. Οι εν λόγω πράξεις δεν αντέβαιναν στο άρθρο 153, παράγραφος 5, ΣΛΕΕ, διότι, όπως και η οδηγία 2022/2041, αφορούσαν μόνον εμμέσως τις αμοιβές και δεν εναρμόνιζαν το επίπεδο των μισθών σε ολόκληρη την Ένωση.
47.
Το Κοινοβούλιο προσθέτει επίσης ότι, δεδομένου ότι ένας από τους σκοπούς της κοινωνικής πολιτικής της Ένωσης είναι η βελτίωση των συνθηκών διαβιώσεως και εργασίας και ότι οι αμοιβές αποτελούν αναπόσπαστο μέρος των εν λόγω όρων, δεν προκαλεί έκπληξη το γεγονός ότι η οδηγία 2022/2041 μπορεί να επηρεάσει θετικά το επίπεδο των μισθών. Το Συμβούλιο, υποστηριζόμενο από τη Βελγική και την Πορτογαλική Κυβέρνηση, υπογραμμίζει επίσης ότι ο όρος «επάρκεια» του άρθρου 5 της οδηγίας 2022/2041 δεν συνεπάγεται εναρμόνιση των κατώτατων μισθών σε ολόκληρη την Ευρωπαϊκή Ένωση. Πράγματι, η διάταξη αυτή δεν εμποδίζει τα κράτη μέλη να αποφασίζουν σχετικά με το επίπεδο των νόμιμων κατώτατων μισθών, ούτε ορίζει όριο κάτω από το οποίο οι κατώτατοι μισθοί θεωρούνται μη επαρκείς. Επιπλέον, τα κριτήρια που καθορίζονται στην εν λόγω διάταξη συνίστανται αποκλειστικά σε ποιοτικά στοιχεία που πρέπει να χρησιμοποιούνται στο πλαίσιο της εθνικής διαδικασίας καθορισμού των μισθών. Συναφώς, η Γερμανική Κυβέρνηση προσθέτει ότι τα κράτη μέλη παραμένουν ελεύθερα να θεσπίζουν και να χρησιμοποιούν άλλα κριτήρια και να στηρίζονται στις δικές τους εθνικές πρακτικές και, ως εκ τούτου, να διαθέτουν επαρκές περιθώριο ελιγμών. Η Γαλλική Κυβέρνηση επισημαίνει ότι η διαδικασία του άρθρου 5 της οδηγίας 2022/2041 στηρίζεται σε κριτήρια διατυπωμένα κατά τρόπο γενικόλογο και ασαφή που περιλαμβάνονται σε έναν μη εξαντλητικό κατάλογο τον οποίο τα κράτη μέλη μπορούν να συμπληρώνουν.
2) Εκτίμηση
48.
Από τα προεκτεθέντα επιχειρήματα συνάγω, πρώτον, ότι όλοι οι διάδικοι και παρεμβαίνοντες στην υπό κρίση υπόθεση, πλην του Βασιλείου της Δανίας και του Βασιλείου της Σουηδίας, αντιλαμβάνονται την εξαίρεση των «αμοιβών» κατά το άρθρο 153, παράγραφος 5, ΣΛΕΕ υπό την έννοια ότι περιορίζεται, κατ’ ουσίαν, στα μέτρα εναρμονίσεως του επιπέδου των μισθών (
34
) και όχι σε εκείνα που αφορούν τη διαδικασία καθορισμού των μισθών. Δεύτερον, φρονώ ότι οι εν λόγω διάδικοι και παρεμβαίνοντες αντιλαμβάνονται το νομολογιακό κριτήριο της άμεσης επέμβασης που αναπτύχθηκε από το Δικαστήριο σχετικά με την εν λόγω εξαίρεση ως, κατ’ ουσίαν, κριτήριο σχετικό με τον βαθμό ή την ένταση της επέμβασης. Κατ’ ουσίαν, η Ευρωπαϊκή Ένωση είναι αρμόδια να προβλέπει γενικές απαιτήσεις στις οποίες χρησιμοποιείται γενικόλογη διατύπωση όσον αφορά την οργάνωση των πλαισίων των κρατών μελών για τον καθορισμό των μισθών και μπορεί ακόμη και να θεσπίσει ένα πλαίσιο που να διασφαλίζει την πρόσβαση των εργαζομένων σε επαρκείς κατώτατους μισθούς, αλλά δεν πρέπει να παρεμβαίνει στις λεπτομερείς ρυθμίσεις των εθνικών πλαισίων, ώστε να διαφυλάσσονται οι εθνικές ιδιαιτερότητες (
35
). Τρίτον, φρονώ ότι οι εν λόγω διάδικοι και παρεμβαίνοντες αντιλαμβάνονται τον σκοπό της εξαίρεσης των αμοιβών που προβλέπεται στο άρθρο 153, παράγραφος 5, ΣΛΕΕ υπό την έννοια ότι συνίσταται στη διαφύλαξη της αυτονομίας των κοινωνικών εταίρων κατά τη σύναψη συλλογικών συμβάσεων. Επ’ αυτής της βάσεως, θεωρούν ότι, εφόσον η οδηγία 2022/2041 δεν θίγει την εν λόγω αυτονομία, συνάδει με την ως άνω εξαίρεση.
49.
Η οδηγία 2022/2041 περιέχει διάφορες διατάξεις που επιβεβαιώνουν το συμπέρασμα ότι, κατά την έκδοσή της, ο νομοθέτης της Ένωσης ερμήνευσε επίσης την εξαίρεση των «αμοιβών» κατά τον τρόπο που εκτίθεται στο σημείο 48 των παρουσών προτάσεων. Πράγματι, στην αιτιολογική σκέψη 19 επισημαίνεται ότι, σύμφωνα με το άρθρο 153, παράγραφος 5, ΣΛΕΕ, η οδηγία 2022/2041 «δεν αποσκοπεί ούτε στην εναρμόνιση του επιπέδου των κατώτατων μισθών σε ολόκληρη την Ένωση ούτε στη θέσπιση ενιαίου μηχανισμού για τον καθορισμό των κατώτατων μισθών». Διευκρινίζει επίσης ότι η εν λόγω πράξη σέβεται πλήρως «τις εθνικές αρμοδιότητες και το δικαίωμα των κοινωνικών εταίρων να συνάπτουν συμβάσεις» και «δεν καθορίζει το επίπεδο της αμοιβής […]» (
36
). Επιπλέον, το άρθρο 1, παράγραφος 2, της οδηγίας 2022/2041 διευκρινίζει ότι η οδηγία εφαρμόζεται «με την επιφύλαξη του απόλυτου σεβασμού της αυτονομίας των κοινωνικών εταίρων» (
37
), ενώ το άρθρο 1, παράγραφος 3, της οδηγίας κάνει ρητή αναφορά στο άρθρο 153, παράγραφος 5, ΣΛΕΕ επισημαίνοντας ότι, υπό το πρίσμα της διατάξεως αυτής, η οδηγία 2022/2041 «δεν θίγει την αρμοδιότητα των κρατών μελών όσον αφορά τον καθορισμό του επιπέδου των κατώτατων μισθών» (
38
). Η οδηγία περιέχει επίσης διάφορες αναφορές στις ιδιαιτερότητες των εθνικών πρακτικών (
39
).
50.
Κατά τη γνώμη μου, από το γράμμα και τον αριθμό των εν λόγω διατάξεων προκύπτει σαφώς ότι ο νομοθέτης της Ένωσης δεν αγνοούσε, όταν εξέδιδε την οδηγία 2022/2041, ότι «έπαιζε με τη φωτιά» όσον αφορά την εξαίρεση των «αμοιβών» που προβλέπεται στο άρθρο 153, παράγραφος 5, ΣΛΕΕ (ή, κατά την έκφραση που χρησιμοποίησαν ορισμένοι συγγραφείς, ότι βάδιζε σε «τεντωμένο σχοινί») (
40
). Στην επόμενη ενότητα, θα εξηγήσω τους λόγους για τους οποίους η εκ μέρους του νομοθέτη της Ένωσης ερμηνεία της εν λόγω εξαιρέσεως –η οποία, όπως διευκρίνισα, υιοθετείται από όλους τους διαδίκους και τους παρεμβαίνοντες στην υπό κρίση υπόθεση, με εξαίρεση το Βασίλειο της Δανίας και το Βασίλειο της Σουηδίας– στηρίζεται σε τρεις εσφαλμένες παραδοχές. Θα εκθέσω επίσης πώς η εν λόγω εξαίρεση θα έπρεπε, κατά τη γνώμη μου, να ερμηνευθεί υπό το πρίσμα της νομολογίας του Δικαστηρίου.
i) Επί του πεδίου εφαρμογής της εξαιρέσεως των «αμοιβών» κατά το άρθρο 153, παράγραφος 5, ΣΛΕΕ
– Η πρώτη εσφαλμένη παραδοχή: η εξαίρεση των «αμοιβών» περιορίζεται σε μέτρα εναρμονίσεως του επιπέδου των μισθών
51.
Το άρθρο 153, παράγραφος 5, ΣΛΕΕ χρησιμοποιεί τον ευρύ όρο «αμοιβές». Όλες οι προηγούμενες μορφές του άρθρου 153, παράγραφος 5, ΣΛΕΕ, ήτοι το άρθρο 137, παράγραφος 6, ΣΕΚ και το άρθρο 2, παράγραφος 6, του κοινωνικού κεφαλαίου, είχαν, εξ όσων γνωρίζω, την ίδια διατύπωση: έκαναν λόγο για «αμοιβές», και όχι για «επίπεδο των αμοιβών». Η χρήση του όρου «αμοιβές» υποδηλώνει ότι άλλες πτυχές των συστημάτων των κρατών μελών για τον καθορισμό των μισθών, πέραν του επιπέδου των αμοιβών, εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της εξαιρέσεως που περιέχεται στο άρθρο 153, παράγραφος 5, ΣΛΕΕ. Κατά συνέπεια, φρονώ ότι οι συντάκτες των Συνθηκών της Ένωσης επιδίωξαν να αποκλείσουν από το πεδίο δράσεως της Ένωσης τα μέτρα που περιλαμβάνουν, μεταξύ άλλων, την εναρμόνιση του επιπέδου των μισθών.
52.
Προς στήριξη της αντίθετης απόψεως, ορισμένοι μετέχοντες στην υπό κρίση υπόθεση (όπως η Πορτογαλική Κυβέρνηση) υπενθυμίζουν ότι, στις προτάσεις της στην υπόθεση Impact (
41
), η γενική εισαγγελέας J. Kokott επισήμανε ότι «[η ως άνω διάταξη] εξαιρεί μόνο το ύψος της αμοιβής εργασίας από το πεδίο αρμοδιότητας του […] νομοθέτη [της Ένωσης]» (
42
). Συναφώς, επισημαίνω ότι η εν λόγω απόφαση περιέχει κρίσεις οι οποίες θα μπορούσε να θεωρηθεί ότι υποδηλώνουν ότι το Δικαστήριο δίνει επίσης έμφαση στο επίπεδο των μισθών (σε αντίθεση με τις αμοιβές, γενικά). Πράγματι, το Δικαστήριο επισήμανε ότι οι συντάκτες των Συνθηκών έκριναν σκόπιμο «να αποκλεισθεί ο καθορισμός του ύψους των μισθών από την εναρμόνιση», δεδομένου ότι ο «ο καθορισμός του ύψους των μισθών» εμπίπτει στη συμβατική αυτονομία των κοινωνικών εταίρων σε εθνικό επίπεδο και στην αντίστοιχη αρμοδιότητα των κρατών μελών (
43
).
53.
Εντούτοις, είναι κατ’ εμέ προφανές ότι, στην απόφαση Impact, το Δικαστήριο δεν έφθασε μέχρι του σημείου να επισημάνει ότι η εξαίρεση σχετικά με τις «αμοιβές» εφαρμόζεται αποκλειστικά στο ύψος των μισθών (ήτοι, όσον αφορά το ακριβές αριθμητικό τους μέγεθος, ή το ποσό τους). Αντιθέτως, διευκρίνισε ότι η εν λόγω εξαίρεση πρέπει να νοηθεί «ως αφορώσα […] μέτρα […], όπως η εξομοίωση όλων ή ορισμένων από τα στοιχεία που συνιστούν τους μισθούς και/ή το επίπεδό τους στα κράτη μέλη ή ακόμα η καθιέρωση ελάχιστου [ενωσιακού] μισθού» (
44
). Κατά τη γνώμη μου, οι εκφράσεις «όπως» και «και/ή το επίπεδό τους» καταδεικνύουν ότι το Δικαστήριο δεν απέκλεισε το ενδεχόμενο άμεσης επεμβάσεως στις «αμοιβές» ακόμη και όταν το επίμαχο μέτρο δεν αποσκοπεί στην εναρμόνιση του «επιπέδου τους» και μόνον.
54.
Υπό το πρίσμα της εν λόγω αποφάσεως, δεν βλέπω κανέναν λόγο για να εισαχθεί στο άρθρο 153, παράγραφος 5, ΣΛΕΕ περιορισμός (ήτοι, ότι η εξαίρεση των «αμοιβών» καλύπτει στην πραγματικότητα μόνο το επίπεδο των αμοιβών), ο οποίος δεν περιλαμβάνεται ρητώς στην εν λόγω διάταξη. Κατά τη γνώμη μου, ο όρος «αμοιβές» καλύπτει όλες τις πτυχές των συστημάτων των κρατών μελών για τον καθορισμό των μισθών (συμπεριλαμβανομένων των λεπτομερειών ή των διαδικασιών για τον καθορισμό του επιπέδου των αμοιβών) και όχι μόνον το επίπεδο των αμοιβών.
55.
Συναφώς, υπενθυμίζω ότι, μολονότι οι εξαιρέσεις πρέπει κατά κανόνα να ερμηνεύονται συσταλτικά, εντούτοις δεν πρέπει να ερμηνεύονται τόσο συσταλτικά ώστε να καθίστανται άνευ πρακτικής αποτελεσματικότητας. Όπως επισήμανα στο σημείο 39 των παρουσών προτάσεων, το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι τα ζητήματα που ρυθμίζει το άρθρο 153, παράγραφος 5, ΣΛΕΕ, συμπεριλαμβανομένων των αμοιβών, πρέπει να ερμηνεύονται συσταλτικά ώστε να μη θίγεται ανεπίτρεπτα το περιεχόμενο των εν λόγω παραγράφων 1 έως 4 και να μην τίθενται εν αμφιβόλω οι επιδιωκόμενοι από το άρθρο 151 ΣΛΕΕ σκοποί (
45
). Εντούτοις, από την εν λόγω διαπίστωση δεν προκύπτει, κατά τη γνώμη μου, ότι οι «αμοιβές» πρέπει να περιορίζονται στο «επίπεδο των αμοιβών». Αν ίσχυε αυτό, τότε ο νομοθέτης της Ένωσης θα μπορούσε να εναρμονίσει όλες τις άλλες πτυχές των συστημάτων των κρατών μελών για τον καθορισμό των μισθών, υπό την προϋπόθεση ότι δεν προβαίνει σε εναρμόνιση του ύψους τους, επιβάλλοντας συγκεκριμένο μαθηματικό τύπο ή συγκεκριμένο ποσό. Η εξαίρεση των «αμοιβών» θα στερούνταν, όπως υποστηρίζουν η Δανική και η Σουηδική Κυβέρνηση, την πρακτική αποτελεσματικότητά της, δεδομένου ότι ο νομοθέτης της Ένωσης θα μπορούσε, επί παραδείγματι, να εκδίδει οδηγίες για την εναρμόνιση της συχνότητας των διαπραγματεύσεων των κοινωνικών εταίρων σχετικά με τις αμοιβές ή για τις λεπτομέρειες των εν λόγω διαπραγματεύσεων –σε αντίθεση με τον δεδηλωμένο σκοπό της εν λόγω εξαιρέσεως, ο οποίος, κατά το Δικαστήριο και όπως επισήμανα στο σημείο 52 των παρουσών προτάσεων, είναι η διαφύλαξη της συμβατικής αυτονομίας των κοινωνικών εταίρων (
46
).
56.
Στο σημείο αυτό, θα ήθελα να διατυπώσω δύο ακόμη παρατηρήσεις. Πρώτον, το Δικαστήριο έχει διευκρινίσει (και όλοι οι διάδικοι και παρεμβαίνοντες στην υπό κρίση υπόθεση συμφωνούν) ότι οι αμοιβές αποτελούν αναπόσπαστο μέρος των όρων εργασίας (
47
). Επομένως, είναι αναπόφευκτο ότι η εξαίρεση των «αμοιβών», όσο διασταλτικά ή συσταλτικά και αν ερμηνευθεί, επηρεάζει το πεδίο εφαρμογής του άρθρου 153, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, ΣΛΕΕ (το οποίο αφορά την αρμοδιότητα του νομοθέτη της Ένωσης όσον αφορά τους όρους εργασίας), δεδομένου ότι υφίσταται προφανής αλληλεπικάλυψη μεταξύ της εν λόγω διατάξεως και του άρθρου 153, παράγραφος 5, ΣΛΕΕ. Η εν λόγω αλληλεπικάλυψη υφίσταται οπωσδήποτε ακόμη και αν το πεδίο εφαρμογής της ως άνω εξαιρέσεως περιοριστεί στο απολύτως ελάχιστο.
57.
Δεύτερον, το συμπέρασμα του Δικαστηρίου ότι οι εξαιρέσεις που απαριθμούνται στο άρθρο 153, παράγραφος 5, ΣΛΕΕ, συμπεριλαμβανομένης της εξαιρέσεως σχετικά με τις αμοιβές, πρέπει να ερμηνεύονται συσταλτικά διατυπώθηκε σε συγκεκριμένο πλαίσιο. Οι αποφάσεις Del Cerro Alonso, Impact, Bruno κ.λπ. και Specht κ.λπ. αφορούσαν όλες πράξεις οι οποίες, σε αντίθεση με την οδηγία 2022/2041, είχαν ως αντικείμενο τη ρύθμιση ζητήματος διαφορετικού από τις αμοιβές. Ειδικότερα, οι αποφάσεις Del Cerro Alonso και Impact αφορούσαν τη ρήτρα 4 της συμφωνίας-πλαισίου για την εργασία ορισμένου χρόνου (
48
), η οποία αποσκοπεί στη διασφάλιση της εφαρμογής της αρχής της απαγορεύσεως των διακρίσεων στους εργαζομένους ορισμένου χρόνου, και όχι στη ρύθμιση «των αμοιβών». Ομοίως, η απόφαση Bruno κ.λπ. αφορούσε την ερμηνεία της οδηγίας 97/81/ΕΚ του Συμβουλίου για τους εργαζομένους με μερική απασχόληση (
49
), η οποία προβλέπει, μεταξύ άλλων, την εξάλειψη των διακρίσεων εις βάρος των εργαζομένων με μερική απασχόληση (και πάλι, όχι τη ρύθμιση «των αμοιβών»). Τέλος, η απόφαση Specht κ.λπ. αφορούσε την οδηγία 2000/78/ΕΚ του Συμβουλίου, για τη διαμόρφωση γενικού πλαισίου για την ίση μεταχείριση στην απασχόληση και την εργασία (
50
). Με την εν λόγω απόφαση, το Δικαστήριο διευκρίνισε ότι οι όροι αμοιβής των δημοσίων υπαλλήλων ενέπιπταν στο πεδίο εφαρμογής της εν λόγω οδηγίας, δεδομένου ότι σκοπός της πράξεως αυτής ήταν «η θέσπιση γενικού πλαισίου για την καταπολέμηση των διακρίσεων λόγω θρησκείας ή πεποιθήσεων, ειδικών αναγκών, ηλικίας ή γενετήσιου προσανατολισμού στον τομέα της απασχόλησης και της εργασίας, προκειμένου να υλοποιηθεί η αρχή της ίσης μεταχείρισης στα κράτη μέλη», και όχι η ρύθμιση «των αμοιβών», αυτή καθ’ εαυτήν.
58.
Από την ως άνω νομολογία προκύπτει ότι το Δικαστήριο, όποτε επισήμανε ότι η προβλεπόμενη στο άρθρο 153, παράγραφος 5, ΣΛΕΕ εξαίρεση των «αμοιβών» πρέπει να ερμηνεύεται συσταλτικά, επιδίωκε απλώς να διασφαλίσει ότι η εν λόγω διάταξη δεν καθιστούσε αδύνατη τη θέσπιση πράξεων που δεν έχουν ως αντικείμενό τους τη ρύθμιση των αμοιβών απλώς και μόνον επειδή είχαν αντίκτυπο στις αμοιβές. Κατά συνέπεια, η εν λόγω επισήμανση, ερμηνευόμενη εντός του πλαισίου στο οποίο εντάσσεται, δεν αποσκοπούσε στον περιορισμό των ζητημάτων που εμπίπτουν στις αμοιβές (περιορίζοντάς το στο επίπεδο των αμοιβών), αλλά στη διασφάλιση του ότι είναι δυνατή η θέσπιση πράξεων οι οποίες επεμβαίνουν έμμεσα μόνον στα εν λόγω ζητήματα.
59.
Οι ως άνω εκτιμήσεις με οδηγούν στο συμπέρασμα ότι η εξαίρεση των «αμοιβών» που περιλαμβάνεται στο άρθρο 153, παράγραφος 5, ΣΛΕΕ καταλαμβάνει, μεταξύ άλλων, μέτρα που εναρμονίζουν «το επίπεδο των αμοιβών»· καταλαμβάνει επίσης μέτρα που εναρμονίζουν άλλες πτυχές των συστημάτων των κρατών μελών για τον καθορισμό των μισθών (συμπεριλαμβανομένων των ρυθμίσεων ή διαδικασιών για τον καθορισμό του επιπέδου των αμοιβών). Ως εκ τούτου, η ερμηνεία της εξαιρέσεως των «αμοιβών» ως περιοριζόμενης σε μέτρα εναρμονίσεως του ύψους των μισθών αποτελεί εσφαλμένη παραδοχή.
– Η δεύτερη εσφαλμένη παραδοχή: ο νομοθέτης της Ένωσης μπορεί να προβλέπει γενικές απαιτήσεις στις οποίες χρησιμοποιείται γενικόλογη διατύπωση όσον αφορά τα πλαίσια των κρατών μελών για τον καθορισμό των μισθών
60.
Όπως εξήγησα στο σημείο 40 των παρουσών προτάσεων, το Δικαστήριο έχει διευκρινίσει ότι η εξαίρεση των «αμοιβών» που προβλέπεται στο άρθρο 153, παράγραφος 5, ΣΛΕΕ δεν καταλαμβάνει οποιοδήποτε ζήτημα συνδέεται με οποιονδήποτε τρόπο με αμοιβές. Επιπλέον, από την προηγούμενη ενότητα των παρουσών προτάσεων προκύπτει ότι το κριτήριο της άμεσης επεμβάσεως αναπτύχθηκε σε πλαίσιο στο οποίο το Δικαστήριο επιδίωκε να διαφοροποιήσει τις πράξεις που έχουν ως αντικείμενο τη ρύθμιση/εναρμόνιση των αμοιβών από εκείνες που έχουν ως αντικείμενο τη ρύθμιση ζητημάτων διαφορετικών από τις αμοιβές (επί παραδείγματι, την απαγόρευση των διακρίσεων, όπως συμβαίνει στην περίπτωση των οδηγιών που βρίσκονταν στο επίκεντρο των αποφάσεων Bruno κ.λπ. και Specht κ.λπ.), ενώ επεμβαίνουν έμμεσα μόνον στις αμοιβές (έχοντας απλώς αντίκτυπο στο ύψος των μισθών).
61.
Υπό το πρίσμα των ως άνω εκτιμήσεων, είναι σαφές ότι ορισμένες άλλες οδηγίες οι οποίες χρησιμοποιούν τον όρο «αμοιβή» –όπως η οδηγία 2006/54/ΕΚ για την εφαρμογή της αρχής των ίσων ευκαιριών και της ίσης μεταχείρισης ανδρών και γυναικών σε θέματα εργασίας και απασχόλησης (
51
), η οδηγία 2000/43/ΕΚ του Συμβουλίου περί εφαρμογής της αρχής της ίσης μεταχείρισης προσώπων ασχέτως φυλετικής ή εθνοτικής τους καταγωγής (
52
), η οδηγία για την εργασία μέσω εταιρίας προσωρινής απασχόλησης (
53
), η οδηγία για την απόσπαση εργαζομένων (
54
), η οδηγία για τον χρόνο εργασίας (
55
) ή ακόμη η οδηγία 2008/94/ΕΚ περί προστασίας των μισθωτών σε περίπτωση αφερεγγυότητας του εργοδότη τους (
56
)– επίσης δεν επεμβαίνουν άμεσα στις αμοιβές, με την έννοια του άρθρου 153, παράγραφος 5, ΣΛΕΕ. Πράγματι, οι εν λόγω οδηγίες εμπίπτουν στην κατηγορία των πράξεων που, όπως οι οδηγίες επί των οποίων εκδόθηκαν οι αποφάσεις Bruno κ.λπ. και Specht κ.λπ., επεμβαίνουν έμμεσα μόνον στις αμοιβές. Περιέχουν διατάξεις οι οποίες, στην πράξη, επηρεάζουν ή έχουν αντίκτυπο στο επίπεδο των αμοιβών. Εντούτοις, ο σκοπός τους δεν συνίσταται στη ρύθμιση των αμοιβών, αλλά απλώς στο να παρέχουν σε ορισμένες κατηγορίες εργαζομένων ίδιους όρους απασχόλησης με άλλες (
57
) ή στη διαπίστωση του κατά πόσον ένας εργαζόμενος δικαιούται την αμοιβή του (ανεξάρτητα από το ύψος της εν λόγω αμοιβής και τον τρόπο με τον οποίο καθορίστηκε) σε ορισμένα συγκεκριμένα πλαίσια, όπως όταν βρίσκεται σε ετήσια άδεια ή σε περίπτωση που ο εργοδότης καταστεί αφερέγγυος.
62.
Αντιθέτως, μια πράξη επεμβαίνει άμεσα στις αμοιβές και, ως εκ τούτου, δεν συνάδει με την εξαίρεση των «αμοιβών» που προβλέπεται στο άρθρο 153, παράγραφος 5, ΣΛΕΕ, εάν αποσκοπεί στη ρύθμιση των αμοιβών, ανεξαρτήτως του αυστηρού ή ευέλικτου τρόπου με τον οποίον γίνεται αυτό.
63.
Συναφώς, είναι σημαντικό να τονιστεί ότι, ακριβώς επειδή το κριτήριο της άμεσης επεμβάσεως διαμορφώθηκε από το Δικαστήριο προκειμένου να καταστεί δυνατή η θέσπιση ορισμένων πράξεων που δεν αποσκοπούν στη ρύθμιση των αμοιβών, το εν λόγω κριτήριο δεν καθιερώθηκε με σκοπό να επιτραπεί η έκδοση οδηγίας που αποσκοπεί στη ρύθμιση μιας πτυχής των συστημάτων των κρατών μελών για τον καθορισμό των μισθών (επί παραδείγματι, του ύψους των ελάχιστων μισθών ή του τρόπου με τον οποίο πρέπει να καθορίζονται οι εν λόγω ελάχιστοι μισθοί) για τον λόγο και μόνον ότι οι απαιτήσεις που αυτή προβλέπει συναφώς είναι γενικές και χρησιμοποιείται σε αυτές γενικόλογη διατύπωση. Ούτε είναι σκοπός του εν λόγω κριτηρίου να επιτραπεί η έκδοση μιας τέτοιας οδηγίας με το σκεπτικό ότι αποσκοπεί σε μερική μόνον εναρμόνιση (
58
). Το αντίθετο συμπέρασμα θα ισοδυναμούσε με αντικατάσταση του κριτηρίου της άμεσης επεμβάσεως με ένα κριτήριο που σχετίζεται με την έκταση της επεμβάσεως και όχι με τον άμεσο ή τον έμμεσο χαρακτήρα της.
64.
Υπό το πρίσμα των ως άνω στοιχείων, φρονώ ότι είναι προφανές ότι είναι προδήλως εσφαλμένη η ερμηνεία του κριτηρίου της άμεσης επεμβάσεως το οποίο ανέπτυξε το Δικαστήριο όσον αφορά την κατά το άρθρο 153, παράγραφος 5, ΣΛΕΕ εξαίρεση των «αμοιβών» υπό την έννοια ότι ο νομοθέτης της Ένωσης μπορεί να θεσπίζει γενικές απαιτήσεις στις οποίες χρησιμοποιείται γενικόλογη διατύπωση ή υπό την έννοια ότι μπορεί να πραγματοποιηθεί μερική εναρμόνιση όσον αφορά τις αμοιβές. Η επέμβαση μπορεί να είναι ήπια ή περιορισμένη, αλλά θα εξακολουθήσει να είναι άμεση αν αντικείμενο της πράξης είναι η ρύθμιση των αμοιβών.
65.
Θα ήθελα να διατυπώσω μια ακόμη παρατήρηση. Φρονώ ότι το κριτήριο της άμεσης επεμβάσεως δεν επιτρέπει επίσης στον νομοθέτη της Ένωσης να θέτει ελάχιστες απαιτήσεις στον τομέα των αμοιβών, καταλείποντας στα κράτη μέλη την επιλογή να θεσπίζουν ευνοϊκότερες διατάξεις. Συναφώς, επισημαίνεται, πρώτον, ότι δεν υφίσταται αρμοδιότητα της Ένωσης για τους τομείς που εμπίπτουν στο άρθρο 153, παράγραφος 5, ΣΛΕΕ. Δεύτερον, όπως προεκτέθηκε, είναι σαφές ότι, με τη θέσπιση του άρθρου 153, παράγραφος 5, ΣΛΕΕ, οι συντάκτες των Συνθηκών επιδίωξαν κατ’ ουσίαν να προβλέψουν μια εξαίρεση (τις «αμοιβές») από έναν τομέα (τους «όρους εργασίας») ο οποίος εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 153, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, ΣΛΕΕ. Κατά συνέπεια, τα κριτήρια που εφαρμόζει το Δικαστήριο για να καθορίσει κατά πόσον ο νομοθέτης της Ένωσης ενεργεί καθ’ υπέρβαση των αρμοδιοτήτων του δεν μπορούν να είναι τα ίδια σε αμφότερες τις περιπτώσεις, διαφορετικά, η εξαίρεση των «αμοιβών» θα ήταν άνευ αντικειμένου.
66.
Επομένως, ενώ, όσον αφορά όρους εργασίας διαφορετικούς από τις αμοιβές, το κριτήριο αφορά τις ελάχιστες προδιαγραφές (όπερ σημαίνει ότι, μολονότι υφίσταται αρμοδιότητα της Ένωσης στον εν λόγω τομέα, εντούτοις αυτή επιτρέπει μόνον τον καθορισμό ελάχιστων προδιαγραφών, ήτοι ενός υποχρεωτικού κατώτατου ορίου), όσον αφορά τις αμοιβές, ουδεμία μορφή εναρμονίσεως επιτρέπεται, δεδομένου ότι η Ένωση δεν είναι αρμόδια ως προς αυτές. Αν ο νομοθέτης της Ένωσης προέβλεπε ελάχιστες προδιαγραφές όσον αφορά τις αμοιβές, θα ενεργούσε καθ’ υπέρβαση των αρμοδιοτήτων του και καταστρατηγώντας τις αρμοδιότητες των κρατών μελών. Περαιτέρω, όπως επισήμανα, η εξαίρεση των «αμοιβών» κατά το άρθρο 153, παράγραφος 5, ΣΛΕΕ θα καθίστατο, και στην περίπτωση αυτή, κενή περιεχομένου, διότι οι αμοιβές θα αντιμετωπίζονταν όπως κάθε άλλος όρος εργασίας ο οποίος εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 153, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, ΣΛΕΕ.
– Η τρίτη εσφαλμένη παραδοχή: αν ένα μέτρο δεν θίγει τη συμβατική αυτονομία των κοινωνικών εταίρων, τότε συνάδει με την εξαίρεση των «αμοιβών»
67.
Όπως εξήγησα, το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι η εξαίρεση των «αμοιβών» αποσκοπεί στην προστασία της συμβατικής ελευθερίας των κοινωνικών εταίρων (
59
). Ο συγκεκριμένος σκοπός δεν μνημονεύεται ρητώς στο άρθρο 153, παράγραφος 5, ΣΛΕΕ και το Δικαστήριο δεν έχει προσδιορίσει τη βάση επί της οποίας στηρίζει την εν λόγω κρίση του. Εντούτοις, φρονώ ότι ο σκοπός αυτός μπορεί πράγματι να συναχθεί, αφενός, από το γεγονός ότι οι λοιπές εξαιρέσεις που περιλαμβάνονται στην εν λόγω διάταξη [ήτοι, το δικαίωμα του συνεταιρίζεσθαι, το δικαίωμα για απεργία ή το δικαίωμα για ανταπεργία (λόκ-άουτ)] αφορούν στο σύνολό τους τα προνόμια των κοινωνικών εταίρων (ειδικότερα, των συνδικαλιστικών οργανώσεων) και, αφετέρου, από τη μνεία που γίνεται στο άρθρο 152 ΣΛΕΕ στον «ρόλο των κοινωνικών εταίρων» τον οποίο η Ευρωπαϊκή Ένωση πρέπει να αναγνωρίζει και προάγει.
68.
Τούτου λεχθέντος, δεν μπορώ να αποκλείσω το ενδεχόμενο η εξαίρεση των «αμοιβών» να εξυπηρετεί και άλλους σκοπούς. Όσο κι αν προσπάθησα, δεν κατόρθωσα να βρω κάποια δήλωση στις προπαρασκευαστικές εργασίες των Συνθηκών που να επιβεβαιώνει ότι υπήρξε ένας σαφής και μοναδικός λόγος ή κίνητρο (ήτοι, η προστασία της συμβατικής αυτονομίας των κοινωνικών εταίρων) πίσω από την απόφαση των συντακτών των Συνθηκών της Ένωσης να εξαιρέσουν τις«αμοιβές» από το πεδίο των αρμοδιοτήτων της Ένωσης. Μάλιστα, είναι βέβαιο ότι, εμποδίζοντας την εναρμόνιση του ύψους των μισθών που ισχύουν σε κάθε κράτος μέλος, η εξαίρεση των «αμοιβών» συμβάλλει στη διατήρηση του ανταγωνισμού μεταξύ των επιχειρήσεων που δραστηριοποιούνται στην εσωτερική αγορά, όπως επισήμανε η γενική εισαγγελέας J. Kokott με τις προτάσεις της στην υπόθεση Impact (
60
). Ορισμένοι συγγραφείς υπογράμμισαν επίσης ότι δεν υφίσταται αρμοδιότητα όσον αφορά τις αμοιβές, διότι η πολιτική των μισθών αποτελεί, απλώς, έναν ευαίσθητο τομέα, ο οποίος συνιστά σημαντικό εργαλείο για την εσωτερική οικονομική πολιτική και τη λειτουργία της εθνικής αγοράς εργασίας, και διότι ο τρόπος με τον οποίο οργανώνονται παραδοσιακά τα συστήματα συλλογικών διαπραγματεύσεων και οι συλλογικές εργασιακές σχέσεις διαφέρει από το ένα κράτος μέλος στο άλλο (
61
).
69.
Στο πλαίσιο αυτό, ένα πράγμα είναι, πάντως, σαφές: πράξη ή μέτρο της Ένωσης που συνάδει με την κατά το άρθρο 153, παράγραφος 5, ΣΛΕΕ εξαίρεση των «αμοιβών» συμβάλλει στην προστασία της συμβατικής αυτονομίας των κοινωνικών εταίρων· ωστόσο, το γεγονός ότι μια πράξη ή ένα μέτρο της Ένωσης δεν θίγει τη συμβατική αυτονομία των κοινωνικών εταίρων δεν σημαίνει κατ’ ανάγκην ότι συμμορφώνεται με την εν λόγω εξαίρεση. Η εν λόγω αντίστροφη συλλογιστική, την οποία υιοθέτησε ιδίως η Γερμανική Κυβέρνηση εν προκειμένω, σε καμία περίπτωση δεν μπορεί να γίνει δεκτή. Κατά τη γνώμη μου, τούτο συμβαίνει κατά μείζονα λόγο, διότι η σημασία της διατηρήσεως «[της] ποικιλομορφία[ς] των εθνικών πρακτικών, ιδιαιτέρως στον τομέα των συμβατικών σχέσεων» και της «[διατηρήσεως της] ανταγωνιστικότητα[ς] της οικονομίας της Ένωσης»δεν αφορά μόνον τις «αμοιβές», αλλά, όπως καθιστά σαφές το άρθρο 151 ΣΛΕΕ, είναι επίσης κρίσιμη –μολονότι ίσως σε μικρότερο βαθμό– για όλα τα ζητήματα κοινωνικής πολιτικής στα οποία ο νομοθέτης της Ένωσης είναι αρμόδιος να συμπληρώνει τη δράση των κρατών μελών.
70.
Επομένως, είναι εσφαλμένη η αντικατάσταση του κριτηρίου της άμεσης επεμβάσεως με ένα κριτήριο το οποίο αποσκοπεί στη διαπίστωση του κατά πόσον η πράξη εγγυάται σε επαρκή βαθμό τη συμβατική αυτονομία των κοινωνικών εταίρων. Μια τέτοια προσέγγιση όχι μόνον συγχέει το ίδιο το κριτήριο με τον σκοπό του, αλλά, επιπλέον, επικεντρώνεται, κατά τη γνώμη μου, σε μέρος μόνον του σκοπού που εξυπηρετείται με την εν λόγω εξαίρεση.
ii) Η οδηγία 2022/2041 δεν συνάδει με την εξαίρεση των «αμοιβών»
71.
Από τις προηγούμενες ενότητες προκύπτει ότι πολλές διατάξεις και αιτιολογικές σκέψεις της οδηγίας 2022/2041, τις οποίες επικαλέστηκαν οι διάδικοι και οι παρεμβαίνοντες στην υπό κρίση υπόθεση για να υποστηρίξουν τη θέση ότι η εν λόγω πράξη συνάδει με την κατά το άρθρο 153, παράγραφος 5, ΣΛΕΕ εξαίρεση των «αμοιβών», δεν είναι, τελικά, κρίσιμες για το εν λόγω ζήτημα. Τούτο ισχύει, ειδικότερα, όσον αφορά το άρθρο 1, παράγραφοι 2 έως 4, της οδηγίας 2022/2041, το οποίο ορίζει ότι η οδηγία 2022/2041 δεν επιβάλλει στα κράτη μέλη υποχρέωση να θεσπίσουν νόμιμους κατώτατους μισθούς (άρθρο 1, παράγραφος 4), εναποθέτει στα κράτη μέλη τον ορισμό της «επάρκειας», καθώς και τον καθορισμό των ακριβών ποσών ή αριθμητικών μεγεθών των κατώτατων μισθών (αιτιολογικές σκέψεις 19 και 28 και άρθρο 1, παράγραφος 3), και προστατεύει τις εθνικές ιδιαιτερότητες και τα προνόμια των κρατών μελών όσον αφορά τον καθορισμό του επιπέδου των «μισθών» (άρθρο 1, παράγραφοι 2 και 3, που ανέφερα στο σημείο 49 των παρουσών προτάσεων). Κατά τη γνώμη μου, δεν μπορεί να γίνεται επίκληση των εν λόγω διατάξεων για να υποστηριχθεί ότι η οδηγία 2022/2041 συνάδει με την κατά το άρθρο 153, παράγραφος 5, ΣΛΕΕ εξαίρεση των «αμοιβών». Οι διατάξεις αυτές θα μπορούσαν να χρησιμεύσουν μόνον για τον καθορισμό του βαθμού και της μορφής της εναρμονίσεως που πραγματοποιείται με την εν λόγω πράξη –ζήτημα το οποίο θα έχρηζε διευκρινίσεως μόνον αν ήταν σαφές ότι ο νομοθέτης της Ένωσης ήταν αρμόδιος για την έκδοση της οδηγίας 2022/2041. Εντούτοις, δεν έχουν άμεση σχέση με το προκαταρκτικό ζήτημα αν η εν λόγω οδηγία παραβιάζει την εξαίρεση των «αμοιβών» που προβλέπεται στο άρθρο 153, παράγραφος 5, ΣΛΕΕ και, κατ’ επέκταση, την αρχή της δοτής αρμοδιότητας που κατοχυρώνεται στο άρθρο 5, παράγραφος 2, ΣΕΕ. Πράγματι, όπως εξήγησα, εκείνο που έχει σημασία συναφώς δεν είναι ο βαθμός στον οποίο η εν λόγω οδηγία επηρεάζει τις εθνικές ιδιαιτερότητες, αλλά το αν έχει ως σκοπό να ρυθμίσει τις αμοιβές, δεδομένου ότι, σε περίπτωση καταφατικής απαντήσεως, η εν λόγω πράξη συνιστά άμεση επέμβαση στην εξαίρεση που προβλέπεται συναφώς στο άρθρο 153, παράγραφος 5, ΣΛΕΕ.
72.
Επιπλέον, όπως διευκρίνισα στα σημεία 67 έως 70 των παρουσών προτάσεων, το γεγονός ότι πράξη ή μέτρο της Ένωσης δεν θίγει τη συμβατική αυτονομία των κοινωνικών εταίρων δεν σημαίνει κατ’ ανάγκην ότι συνάδει με την εξαίρεση των «αμοιβών». Κατά συνέπεια, το γεγονός και μόνον ότι η οδηγία 2022/2041 αποσκοπεί, συνολικά, στην ενθάρρυνση ή την προώθηση των συλλογικών διαπραγματεύσεων, όπως προκύπτει από ρυθμίσεις όπως οι αιτιολογικές σκέψεις 13, 19 και 24, καθώς και το άρθρο 1, παράγραφοι 2 και 3, και το άρθρο 7 αυτής, το οποίο επιβάλλει στα κράτη μέλη να λαμβάνουν τα αναγκαία μέτρα για τη συμμετοχή των κοινωνικών εταίρων στον καθορισμό και την επικαιροποίηση των νόμιμων κατώτατων μισθών (
62
), δεν αρκεί για να καταστήσει την εν λόγω πράξη συμβατή με το άρθρο 153, παράγραφος 5, ΣΛΕΕ.
73.
Συναφώς, επιθυμώ να διατυπώσω μια πρόσθετη προκαταρκτική παρατήρηση όσον αφορά, ειδικότερα, το άρθρο 1, παράγραφος 3, της οδηγίας 2022/2041, το οποίο ορίζει ότι, «[σ]ύμφωνα με το άρθρο 153 παράγραφος 5 ΣΛΕΕ, η παρούσα οδηγία δεν θίγει την αρμοδιότητα των κρατών μελών όσον αφορά τον καθορισμό του επιπέδου των κατώτατων μισθών, ούτε την επιλογή των κρατών μελών να θεσπίζουν νόμιμους κατώτατους μισθούς, να προωθούν την πρόσβαση σε προστασία με τη μορφή κατώτατου μισθού η οποία προβλέπεται από συλλογικές συμβάσεις ή αμφότερα». Κατά τη γνώμη μου, αν από άλλες διατάξεις της οδηγίας 2022/2041 προκύπτει με σαφήνεια ότι σκοπός της εν λόγω οδηγίας είναι η ρύθμιση των αμοιβών, τότε μια τέτοια επισήμανση δεν αρκεί για να μεταβληθεί ο εν λόγω σκοπός. Φρονώ ότι το ίδιο ισχύει και όσον αφορά την αιτιολογική σκέψη 19 της οδηγίας 2022/2041, η οποία επαναλαμβάνει σε μεγάλο βαθμό το γράμμα του εν λόγω άρθρου. Πράγματι, το κριτήριο της άμεσης επεμβάσεως απαιτεί, όπως επισήμανε το Συμβούλιο, τη συνολική ανάλυση της ουσίας της επίμαχης πράξεως, χωρίς να μπορεί το Δικαστήριο να περιορίσει τη συναφή εκτίμησή του σε διατάξεις –όπως, εν προκειμένω, το άρθρο 1, παράγραφος 3, της οδηγίας 2022/2041– οι οποίες κάνουν ρητή μνεία του άρθρου 153, παράγραφος 5, ΣΛΕΕ.
74.
Όσον αφορά τώρα τον προσδιορισμό του σκοπού της οδηγίας 2022/2041, θα ξεκινήσω επισημαίνοντας το προφανές. Σε αντίθεση με άλλες οδηγίες, όπως αυτές επί των οποίων εκδόθηκαν οι αποφάσεις Bruno κ.λπ. και Specht κ.λπ., ήτοι την οδηγία 97/81/ΕΚ του Συμβουλίου περί των εργαζομένων με μερική απασχόληση και την οδηγία 2000/78/ΕΚ του Συμβουλίου για τη διαμόρφωση γενικού πλαισίου για την ίση μεταχείριση στην απασχόληση και την εργασία, στους τίτλους των οποίων δεν αναφέρονται οι όροι «μισθοί» ή «αμοιβές», ή άλλες οδηγίες που μνημόνευσα στο σημείο 61 των παρουσών προτάσεων, η επίμαχη στην υπό κρίση υπόθεση οδηγία αφορά «επαρκείς κατώτατους μισθούς στην Ευρωπαϊκή Ένωση». Περιέχει, στον ίδιο τον τίτλο της, τον όρο «μισθοί». Το γεγονός αυτό αποτελεί, κατά τη γνώμη μου, μια σαφή, ακόμη δε και προφανή ένδειξη ότι ο σκοπός της οδηγίας 2022/2041 είναι να ρυθμίσει τις «αμοιβές».
75.
Η εν λόγω πρώτη εντύπωση επιβεβαιώνεται εν συνεχεία από το άρθρο 1 της οδηγίας, το οποίο επιγράφεται «Αντικείμενο» και του οποίου η παράγραφος 1, στοιχεία αʹ και βʹ, ορίζει απερίφραστα ότι, «[μ]ε σκοπό τη βελτίωση […] ιδίως της επάρκειας των κατώτατων μισθών για εργαζομένους, ώστε να συμβάλει στην ανοδική κοινωνική σύγκλιση και να μειώσει τη μισθολογική ανισότητα», η εν λόγω οδηγία θεσπίζει πλαίσιο για «την επάρκεια των νόμιμων κατώτατων μισθών» και την προώθηση των «συλλογικών διαπραγματεύσεων για τον καθορισμό των μισθών» (
63
). Κατά τη γνώμη μου, και δεδομένου ότι διευκρίνισα στο σημείο 54 των παρουσών προτάσεων ότι η έννοια των «αμοιβών», κατά το άρθρο 153, παράγραφος 5, ΣΛΕΕ, δεν περιορίζεται μόνο στο επίπεδο των αμοιβών, αλλά περιλαμβάνει επίσης τις λεπτομέρειες και τις διαδικασίες καθορισμού του επιπέδου τους, η διάταξη αυτή δεν αφήνει περιθώριο αμφιβολίας ως προς το ότι σκοπός της οδηγίας 2022/2041 είναι να ρυθμίσει μια πτυχή των αμοιβών και, ειδικότερα, την επάρκεια των κατώτατων μισθών και τον τρόπο καθορισμού τους. Επιπλέον, προκύπτει ότι ο νομοθέτης της Ένωσης ουδέποτε προέβλεψε την αύξηση του επιπέδου των κατώτατων μισθών σε επίπεδο Ένωσης (σύγκλιση) ως παρεπόμενη ή έμμεση συνέπεια της θεσπίσεως της εν λόγω οδηγίας· αλλά, αντιθέτως, ως τον τελικό ή πρωταρχικό σκοπό της εν λόγω πράξεως. Προσθέτω ότι το άρθρο 3 της οδηγίας 2022/2041, το οποίο περιέχει κατάλογο σχετικών ορισμών, ξεκινάει με τον ορισμό των εννοιών «κατώτατος μισθός» και «νόμιμος κατώτατος μισθός» –γεγονός που καταδεικνύει ότι οι έννοιες αυτές είναι κεντρικής σημασίας για την εν λόγω πράξη.
76.
Υπό το πρίσμα των εν λόγω διατάξεων, είναι, κατά τη γνώμη μου, σαφές ότι η διαφορά μεταξύ της οδηγίας 2022/2041 και των οδηγιών που αποτέλεσαν το αντικείμενο των αποφάσεων Bruno κ.λπ. και Specht κ.λπ. ή των λοιπών οδηγιών που μνημόνευσα στο σημείο 61 των παρουσών προτάσεων δεν έγκειται απλώς στον τίτλο τους, αλλά και στον ίδιο τον σκοπό τους. Όπως εξήγησα, όλες αυτές οι οδηγίες περιέχουν διατάξεις που επηρεάζουν το επίπεδο των αμοιβών. Ωστόσο, σε αντίθεση με την οδηγία 2022/2041, δεν αποσκοπούν στη ρύθμιση του τρόπου με τον οποίο θα πρέπει να καθορίζονται οι αμοιβές (εν προκειμένω, μέσω συλλογικών διαπραγματεύσεων) ή στην αύξηση του επιπέδου των αμοιβών (με τη θέσπιση «πλαισίου για […] την επάρκεια των νόμιμων κατώτατων μισθών», με σκοπό τη συμβολή στην «ανοδική κοινωνική σύγκλιση και [τη μείωση] της μισθολογικής ανισότητας»).
77.
Κατόπιν των ως άνω επισημάνσεων, θα εξηγήσω στη συνέχεια γιατί το άρθρο 5 της εν λόγω πράξης –του οποίου το περιεχόμενο περιέγραψα συνοπτικά στην ενότητα III. B. των παρουσών προτάσεων και το οποίο αποτελεί τη σημαντικότερη διάταξη της οδηγίας 2022/2041– επιβεβαιώνει, κατά τη γνώμη μου, ότι σκοπός της εν λόγω οδηγίας είναι να ρυθμίσει τις αμοιβές, κατά παράβαση της εξαίρεσης που περιλαμβάνεται συναφώς στο άρθρο 153, παράγραφος 5, ΣΛΕΕ. Στη συνέχεια θα αναλύσω άλλες διατάξεις της εν λόγω πράξεως.
– Το άρθρο 5 της οδηγίας 2022/2041
78.
Το άρθρο 5, παράγραφος 1, της οδηγίας 2022/2041 ορίζει ότι τα κράτη μέλη με νόμιμους κατώτατους μισθούς πρέπει να προσδιορίζουν σαφώς τα κριτήρια που διέπουν τον καθορισμό και την επικαιροποίηση των εν λόγω μισθών. Μπορούν να το πράξουν σύμφωνα με τις εθνικές τους πρακτικές και είναι ελεύθερα να αποφασίζουν για τη σχετική βαρύτητα των εν λόγω κριτηρίων. Ωστόσο, πρέπει επίσης να διασφαλίζουν ότι τα κριτήρια που προβλέπουν συμβάλλουν στην επάρκεια των νόμιμων κατώτατων μισθών, με στόχο «την επίτευξη αξιοπρεπούς βιοτικού επιπέδου, τη μείωση της φτώχειας των εργαζομένων, καθώς και την προώθηση της κοινωνικής συνοχής και της κοινωνικής σύγκλισης προς τα πάνω και τη μείωση του μισθολογικού χάσματος μεταξύ των φύλων». Επιπλέον, το άρθρο 5, παράγραφος 2, της οδηγίας περιλαμβάνει κατάλογο τεσσάρων ελάχιστων κριτηρίων τα οποία πρέπει να λαμβάνονται υπόψη από τα κράτη μέλη στο πλαίσιο της διαδικασίας καθορισμού των νόμιμων κατώτατων μισθών (
64
). Είναι αληθές ότι, κατ’ αρχήν, θα μπορούσε να θεωρηθεί ότι η εν λόγω υποχρέωση πληρούται ακόμη και αν τα κράτη μέλη δεν προσδώσουν ιδιαίτερη βαρύτητα στα κριτήρια αυτά. Εντούτοις, μια τέτοια προσέγγιση θα υπονόμευε πλήρως τους σκοπούς που απαριθμούνται στο άρθρο 5, παράγραφος 1, της οδηγίας. Επιπλέον, η σαφής απαρίθμηση τεσσάρων ελαχίστων κριτηρίων στο άρθρο 5, παράγραφος 2, της οδηγίας 2022/2041 καταδεικνύει ότι πρέπει πράγματι να αποδίδεται ιδιαίτερη σημασία στα κριτήρια αυτά (
65
).
79.
Λαμβανομένων υπόψη των ως άνω στοιχείων, φρονώ ότι είναι σαφές ότι το άρθρο 5, παράγραφος 2, της οδηγίας 2022/2041 επιβάλλει, στην πράξη, στα κράτη μέλη με νόμιμους κατώτατους μισθούς να διασφαλίζουν ότι το επίπεδο των κατώτατων μισθών υπολογίζεται επί τη βάσει τουλάχιστον των τεσσάρων κριτηρίων που απαριθμούνται στην εν λόγω διάταξη. Ως εκ τούτου, αποσκοπεί στη ρύθμιση του επιπέδου των νόμιμων κατώτατων μισθών.
80.
Προς στήριξη της απόψεως ότι η οδηγία 2022/2041 είναι σύννομη, ορισμένοι από τους μετέχοντες στην παρούσα δίκη προβάλλουν, αφενός, το γεγονός ότι το άρθρο 5, παράγραφοι 1 και 2, της οδηγίας δεν επιβάλλει στα κράτη μέλη υποχρέωση να θεσπίζουν επαρκείς κατώτατους μισθούς και, αφετέρου, ότι η έννοια της επάρκειας που χρησιμοποιείται στην εν λόγω διάταξη δεν έχει αυτοτελή έννοια στο δίκαιο της Ένωσης (
66
). Συμμερίζομαι την άποψη των εν λόγω μετεχόντων στη διαδικασία ότι στις δύο πρώτες παραγράφους του άρθρου 5 της οδηγίας 2022/2041 δεν προβλέπεται ρητώς καμία υποχρέωση θεσπίσεως επαρκών κατώτατων μισθών. Ωστόσο, τα κράτη μέλη υπέχουν ρητώς, δυνάμει των εν λόγω διατάξεων, την υποχρέωση να διασφαλίζουν ότι τα κριτήρια στα οποία βασίζονται για τον καθορισμό και την επικαιροποίηση των κατώτατων μισθών συμβάλλουν στην επάρκειά τους. Φρονώ ότι η διαφορά μεταξύ των εν λόγω δύο υποχρεώσεων είναι, στην πράξη, ανύπαρκτη.
81.
Επιπλέον, φρονώ ότι δεν είναι πειστικό το επιχείρημα ότι η έννοια της «επάρκειας» στο άρθρο 5, παράγραφος 1, της οδηγίας 2022/2041 δεν έχει και ουδέποτε θα μπορούσε να έχει αυτοτελή σημασία στο δίκαιο της Ένωσης. Υπενθυμίζω ότι η αιτιολογική σκέψη 3 της οδηγίας παραπέμπει στο άρθρο 31, παράγραφος 1, του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (στο εξής: Χάρτης), το οποίο προβλέπει το δικαίωμα κάθε εργαζομένου «σε συνθήκες εργασίας οι οποίες σέβονται την υγεία, την ασφάλεια και την αξιοπρέπειά του». Επιπλέον, η αιτιολογική σκέψη 28 της οδηγίας 2022/2041 επισημαίνει ότι, μολονότι η «επάρκεια των νόμιμων κατώτατων μισθών κρίνεται και αξιολογείται από κάθε κράτος μέλος λαμβανομένων υπόψη των οικείων εθνικών κοινωνικοοικονομικών συνθηκών», «[ο]ι κατώτατοι μισθοί θεωρούνται επαρκείς αν είναι δίκαιοι σε σχέση με την κατανομή των μισθών στο σχετικό κράτος μέλος και αν διασφαλίζουν αξιοπρεπές επίπεδο διαβίωσης για τους εργαζομένους […]».
82.
Υπό το πρίσμα των ως άνω αιτιολογικών σκέψεων, συμμερίζομαι την παρατήρηση που διατύπωσε η Δανική Κυβέρνηση κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση ότι θα μπορούσε να θεωρηθεί ότι το άρθρο 5, παράγραφοι 1 και 2, της οδηγίας 2022/2041 αποσκοπεί στη συγκεκριμενοποίηση του δικαιώματος σε αξιοπρεπή κατώτατο μισθό, το οποίο ορισμένοι σχολιαστές θεωρούν ότι απορρέει από το άρθρο 31, παράγραφος 1, του Χάρτη, για τον λόγο ότι η μνεία της «αξιοπρέπειας» στην εν λόγω διάταξη αποτελεί τη βάση δικαιώματος σε αξιοπρεπή αμοιβή που διασφαλίζει ικανοποιητικό βιοτικό επίπεδο για τους εργαζομένους και τις οικογένειές τους (
67
). Επομένως, γενικά, το άρθρο 5, παράγραφοι 1 και 2, της οδηγίας 2022/2041 θα μπορούσε να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι επιβάλλει στα κράτη μέλη την υποχρέωση να διασφαλίζουν ότι τα κριτήρια βάσει των οποίων καθορίζουν το επίπεδο των αμοιβών είναι συμβατά με το άρθρο 31, παράγραφος 1, του Χάρτη. Η εν λόγω ερμηνεία θα είχε δύο συνέπειες: πρώτον, η έννοια της «επάρκειας» στο άρθρο 5, παράγραφος 1, της οδηγίας 2022/2041 θα έπρεπε να ερμηνεύεται από τα κράτη μέλη κατά τρόπον ώστε να ευθυγραμμίζεται με την έννοια της «αξιοπρέπειας» του άρθρου 31, παράγραφος 1, του Χάρτη (και, ως εκ τούτου, ως αυτοτελής έννοια του δικαίου της Ένωσης). Δεύτερον, εάν τα κράτη μέλη παραβίαζαν την υποχρέωσή τους να διασφαλίζουν ότι τα εθνικά κριτήρια που εφαρμόζουν για τον καθορισμό και την επικαιροποίηση των νόμιμων κατώτατων μισθών συμβάλλουν στην «επάρκεια» των νόμιμων κατώτατων μισθών, οι εργαζόμενοι θα μπορούσαν να επικαλεστούν το δικαίωμα πραγματικής προσφυγής δυνάμει του άρθρου 47, παράγραφος 1, του Χάρτη. Τα ανωτέρω επιβεβαιώνουν ότι το άρθρο 5, παράγραφοι 1 και 2, της οδηγίας 2022/2041 θα μπορούσε να έχει σημαντικές συνέπειες επί των συστημάτων των κρατών μελών για τον καθορισμό των μισθών.
83.
Επιπλέον, επισημαίνω ότι αρκετοί από τους διαδίκους της υπό κρίση υποθέσεως (αν όχι όλοι) οι οποίοι προβάλλουν ότι η οδηγία 2022/2041 είναι σύννομη, επισημαίνουν ότι το άρθρο 5 της εν λόγω πράξεως επιβάλλει διαδικαστικές μόνον υποχρεώσεις στα κράτη μέλη, δεδομένου ότι ρυθμίζει, όπως υποδηλώνει ο τίτλος του, τη «Διαδικασία καθορισμού επαρκών νόμιμων κατώτατων μισθών» (
68
). Ειδικότερα, η Πορτογαλική Κυβέρνηση υποστηρίζει ότι η οδηγία 2022/2041 διευκρινίζει μόνον τα μέσα που καθιστούν δυνατή την επίτευξη ορισμένου αποτελέσματος όσον αφορά το επίπεδο των κατώτατων μισθών, αλλά δεν πραγματοποιεί κανενός είδους εναρμόνιση του εν λόγω επιπέδου. Η γνώμη αυτή δεν με βρίσκει σύμφωνο.
84.
Πράγματι, δεν αντιλαμβάνομαι πώς, επί παραδείγματι, η υποχρέωση που προβλέπεται στο άρθρο 5, παράγραφος 2, στοιχείο γʹ, της εν λόγω οδηγίας, κατά την οποία η διαδικασία για τον καθορισμό και την επικαιροποίηση των νόμιμων κατώτατων μισθών εξαρτάται από τον ρυθμό αύξησης των μισθών, θα μπορούσε να σημαίνει κάτι διαφορετικό πέραν του ότι το επίπεδο (το ύψος) των κατώτατων μισθών πρέπει να βασίζεται στον εν λόγω ρυθμό αύξησης και να τον αποτυπώνει. Αυτό που παρουσιάζεται ως διαδικαστική υποχρέωση είναι, στην πραγματικότητα, μια συγκεκαλυμμένη ουσιαστική υποχρέωση. Υπό τις συνθήκες αυτές, φρονώ ότι το άρθρο 5, παράγραφοι 1 και 2, της οδηγίας 2022/2041 έχει πράγματι ως σκοπό να επέμβει στο επίπεδο των κατώτατων μισθών, ακόμη και αν «δεν προσδιορίζει συγκεκριμένα ποσά σε ευρώ και λεπτά» (
69
). Η εν λόγω ερμηνεία επιβεβαιώνεται από την αιτιολογική σκέψη 18 της οδηγίας 2022/2041, η οποία παρουσιάζει την εν λόγω πράξη ως οδηγία που θεσπίζει διαδικαστικές υποχρεώσεις, αλλά επίσης επισημαίνει ότι «θεσπίζει ελάχιστες προδιαγραφές σε ενωσιακό επίπεδο […] για την επάρκεια των νόμιμων κατώτατων μισθών […]». Φρονώ ότι τούτο υποδηλώνει ότι οι υποχρεώσεις που διαλαμβάνονται στο άρθρο 5 της οδηγίας 2022/2041 όσον αφορά την «επάρκεια των νόμιμων κατώτατων μισθών» δεν είναι διαδικαστικού, αλλά ουσιαστικού χαρακτήρα.
85.
Πέραν του άρθρου 5, παράγραφοι 1 και 2, επισημαίνω ότι το άρθρο 5, παράγραφος 3, της οδηγίας 2022/2041 ορίζει ότι τα κράτη μέλη δεν μπορούν να βασίζονται σε μηχανισμό τιμαριθμικής αναπροσαρμογής εάν αυτό οδηγεί σε μείωση του νόμιμου κατώτατου μισθού. Είναι, κατά τη γνώμη μου, προφανές ότι η εν λόγω υποχρέωση είναι επίσης κάτι περισσότερο από απλώς διαδικαστικού χαρακτήρα. Πράγματι, τόσο η Επιτροπή όσο και το Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο αναγνώρισαν, κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, ότι η Επιτροπή μπορούσε να κινήσει διαδικασία λόγω παραβάσεως δυνάμει της εν λόγω διατάξεως αν κράτος μέλος θέσπιζε μηχανισμό τιμαριθμικής αναπροσαρμογής ο οποίος θα οδηγούσε στην πράξη σε μείωση του νόμιμου κατώτατου μισθού.
86.
Εν πάση περιπτώσει, το γεγονός και μόνον ότι μια υποχρέωση είναι διαδικαστικού χαρακτήρα δεν σημαίνει, κατά τη γνώμη μου, ότι είναι κατ’ ανάγκην συμβατή με την εξαίρεση των «αμοιβών» που προβλέπεται στο άρθρο 153, παράγραφος 5, ΣΛΕΕ. Πράγματι, όπως εξήγησα στα σημεία 51 έως 59 των παρουσών προτάσεων, η εν λόγω εξαίρεση καταλαμβάνει όχι μόνον το επίπεδο των αμοιβών, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο πρέπει να καθορίζονται οι μισθοί και τη μέθοδο (ή τη διαδικασία) που χρησιμοποιούν συναφώς τα κράτη μέλη. Επομένως, ακόμη και μια απλή διαδικαστική υποχρέωση η οποία αφορά τις «αμοιβές» βαίνει πέραν του δέοντος και δεν συνάδει με την εν λόγω εξαίρεση.
87.
Για τον λόγο αυτόν, φρονώ ότι διατάξεις όπως το άρθρο 5, παράγραφοι 4, 5 και 6, της οδηγίας, οι οποίες επιβάλλουν, μεταξύ άλλων, στα κράτη μέλη να χρησιμοποιούν ενδεικτικές τιμές αναφοράς «για την καθοδήγηση της εκτίμησής τους ως προς την επάρκεια των νόμιμων κατώτατων μισθών» (ήτοι, κατά τον καθορισμό του ύψους των νόμιμων κατώτατων μισθών), επεμβαίνουν άμεσα στις αμοιβές, δεδομένου ότι αποσκοπούν στη ρύθμιση του τρόπου με τον οποίο πρέπει να καθορίζονται οι μισθοί και της μεθόδου που χρησιμοποιούν συναφώς τα κράτη μέλη.
– Λοιπές διατάξεις της οδηγίας 2022/2041
88.
Καμία από τις λοιπές διατάξεις της οδηγίας 2022/2041 δεν αναιρεί το συμπέρασμα ότι η εν λόγω οδηγία επεμβαίνει άμεσα στην εξαίρεση των «αμοιβών» που προβλέπεται στο άρθρο 153, παράγραφος 5, ΣΛΕΕ. Ειδικότερα, το άρθρο 2 της οδηγίας 2022/2041 ορίζει απλώς ότι η εν λόγω οδηγία εφαρμόζεται στους «εργαζομένους». Το άρθρο 6 σκοπεί να διασφαλίσει ότι η χρήση χαμηλότερων συντελεστών για συγκεκριμένες ομάδες (διαφοροποιήσεις) ή η εφαρμογή μειώσεων με βάση την αξία του εξοπλισμού ή άλλου κόστους (κρατήσεις) από τα κράτη μέλη με νόμιμους κατώτατους μισθούς τηρούν τις αρχές της απαγόρευσης των διακρίσεων και της αναλογικότητας. Το άρθρο 7 της οδηγίας 2022/2041 επιβάλλει στα κράτη μέλη να λαμβάνουν τα αναγκαία μέτρα ώστε οι κοινωνικοί εταίροι να συμμετέχουν στον καθορισμό και την επικαιροποίηση των νόμιμων κατώτατων μισθών, το δε άρθρο 8 αφορά την «[π]ραγματική πρόσβαση των εργαζομένων στους νόμιμους κατώτατους μισθούς». Όλες οι ως άνω διατάξεις (εξαιρουμένου του άρθρου 2) κάνουν λόγο για «κατώτατους μισθούς», κανένα δε στοιχείο στο γράμμα τους δεν αναιρεί τη διαπίστωση ότι η οδηγία 2022/2041 αποσκοπεί στη ρύθμιση των αμοιβών (
70
).
89.
Επιπλέον, δύο διατάξεις της εν λόγω πράξεως, ήτοι τα άρθρα 4 και 12, αποσκοπούν, κατά τη γνώμη μου, στην εναρμόνιση της μεθόδου καθορισμού των μισθών την οποία χρησιμοποιούν τα κράτη μέλη και, ως εκ τούτου, στη ρύθμιση των αμοιβών.
90.
Πρώτον, το άρθρο 4 επιγράφεται «Προώθηση των συλλογικών διαπραγματεύσεων για τον καθορισμό των μισθών» (
71
). Η παράγραφος 1 του εν λόγω άρθρου επιβάλλει στα κράτη μέλη να «προωθούν την οικοδόμηση και την ενίσχυση της ικανότητας των κοινωνικών εταίρων να συμμετέχουν σε συλλογικές διαπραγματεύσεις για τον καθορισμό των μισθών», να «ενθαρρύνουν τις εποικοδομητικές, ουσιαστικές και εμπεριστατωμένες διαπραγματεύσεις επί των μισθών μεταξύ των κοινωνικών εταίρων» και να λαμβάνουν μέτρα τόσο για τη διασφάλιση «της άσκησης του δικαιώματος συλλογικών διαπραγματεύσεων για τον καθορισμό των μισθών» (
72
) όσο και για την προστασία των συνδικαλιστικών οργανώσεων και των οργανώσεων των εργοδοτών που συμμετέχουν ή επιθυμούν να συμμετάσχουν σε συλλογικές διαπραγματεύσεις έναντι τυχόν ενεργειών παρέμβασης κατά τη σύσταση, τη λειτουργία ή τη διοίκησή τους (άρθρο 4, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ έως δʹ).
91.
Η εν λόγω παράγραφος ασφαλώς δεν επιδιώκει τη ρύθμιση του περιεχομένου των συλλογικών συμβάσεων που αφορούν τον καθορισμό των ίδιων των μισθών και αποσκοπεί απλώς στην προώθηση τέτοιων συμφωνιών μέσω ασαφών μάλλον κανόνων, οι οποίοι, κατά μία άποψη, σέβονται τις ιδιαιτερότητες των εθνικών συστημάτων (
73
). Ωστόσο, συμφωνώ με τη Δανική Κυβέρνηση, πρώτον, ότι το άρθρο 4, παράγραφος 1, επιβάλλει, μολαταύτα, στα κράτη μέλη ορισμένες θετικές υποχρεώσεις που αποσκοπούν στην προώθηση των συλλογικών διαπραγματεύσεων όσον αφορά τον καθορισμό των μισθών και, δεύτερον, ότι με τον τρόπο αυτό περιορίζει σαφώς την επιλογή των κρατών μελών ως προς τη μέθοδο καθορισμού των μισθών στην οποία ενδέχεται να καταφύγουν. Περαιτέρω, υπενθυμίζω ότι ακόμη κι αν μια διάταξη πραγματοποιεί «περιορισμένη» μόνον εναρμόνιση (επί παραδείγματι, επειδή καταλείπει μεγάλο περιθώριο για εθνικές ιδιαιτερότητες ή επειδή απλώς προβλέπει ένα πλαίσιο, με αρκετά χαλαρούς όρους), και πάλι πραγματοποιεί εναρμόνιση –κάτι το οποίο εκφεύγει της αρμοδιότητας του νομοθέτη της Ένωσης, όσον αφορά τα ζητήματα που εμπίπτουν στο άρθρο 153, παράγραφος 5, ΣΛΕΕ.
92.
Παρόμοιο συμπέρασμα επιβάλλεται, κατά τη γνώμη μου, όσον αφορά το άρθρο 4, παράγραφος 2, της οδηγίας 2022/2041. Η διάταξη αυτή εφαρμόζεται, όπως διευκρίνισα στο σημείο 18 των παρουσών προτάσεων, μόνο στα κράτη μέλη στα οποία το ποσοστό κάλυψης από συλλογικές διαπραγματεύσεις υπολείπεται του κατώτατου ορίου του 80 %. Τα εν λόγω κράτη μέλη υποχρεούνται να «θεσπίζ[ουν] πλαίσιο με τους αναγκαίους πρόσφορους όρους για τις συλλογικές διαπραγματεύσεις» και να «εκπον[ούν], επίσης, σχέδιο δράσης για την προώθηση των συλλογικών διαπραγματεύσεων», το οποίο επανεξετάζουν τακτικά και επικαιροποιούν. Η ίδια η Δανική Κυβέρνηση αναγνωρίζει ότι οι υποχρεώσεις που απορρέουν από την εν λόγω διάταξη δεν είναι ούτε πολύ «συγκεκριμένες» ούτε πολύ «περιοριστικές», δεδομένου ότι τα κράτη μέλη δεν υποχρεούνται να επιτύχουν συγκεκριμένο ποσοστό κάλυψης από συλλογικές διαπραγματεύσεις, αλλά απλώς, αν το ποσοστό κάλυψης από συλλογικές διαπραγματεύσεις υπολείπεται του 80 %, να θεσπίσουν σχέδιο δράσης (
74
). Ωστόσο, το γεγονός ότι η εν λόγω διάταξη εξακολουθεί να είναι αρκετά ασαφής όσον αφορά, επί παραδείγματι, τον τρόπο με τον οποίο τα κράτη μέλη πρέπει να εκτιμούν την κάλυψη από συλλογικές διαπραγματεύσεις (
75
) δεν μπορεί, κατά τη γνώμη μου, να θεωρηθεί ότι αποτελεί ένδειξη της συμβατότητάς της με το άρθρο 153, παράγραφος 5, ΣΛΕΕ. Οι αόριστες υποχρεώσεις που επιβάλλονται στα κράτη μέλη όσον αφορά την οργάνωση των συστημάτων τους για τον καθορισμό των μισθών δεν παύουν να αποτελούν υποχρεώσεις. Εξακολουθούν να ρυθμίζουν τις αμοιβές, έστω και αν το πράττουν με ασαφείς ή αβέβαιους όρους.
93.
Επιπλέον, συμμερίζομαι το επιχείρημα της Δανικής Κυβερνήσεως ότι, στον βαθμό που το άρθρο 4, παράγραφος 2, της οδηγίας 2022/2041 επιβάλλει στα κράτη μέλη των οποίων το ποσοστό κάλυψης από συλλογικές διαπραγματεύσεις υπολείπεται του 80 % να θεσπίσουν ένα πλαίσιο για την προώθηση των συλλογικών διαπραγματεύσεων με σκοπό τον καθορισμό των μισθών, επιβάλλει κάποια μορφή κρατικής παρεμβάσεως ως προς τον τρόπο οργανώσεως των μισθών. Είναι αλήθεια ότι το άρθρο 17, παράγραφος 3, της οδηγίας ορίζει ότι η εφαρμογή του άρθρου 4, παράγραφος 2, συμπεριλαμβανομένης της κατάρτισης του σχεδίου δράσης για την αύξηση της κάλυψης των συλλογικών διαπραγματεύσεων, μπορεί να ανατεθεί στους κοινωνικούς εταίρους, εφόσον το ζητήσουν από κοινού. Ωστόσο, η Δανική Κυβέρνηση ορθώς επισημαίνει ότι το αποτέλεσμα που προκύπτει από τον συνδυασμό των δύο εν λόγω διατάξεων είναι ότι η υποχρέωση η οποία αφορά το εν λόγω σχέδιο δράσης μπορεί να μεταφερθεί από το κράτος στους κοινωνικούς εταίρους. Η επιβολή μιας τέτοιας υποχρεώσεως στο επίπεδο των κοινωνικών εταίρων θα μπορούσε πράγματι να αποτελεί επέμβαση στην αυτονομία τους όσον αφορά τον «καθορισμό των μισθών» –σε αντίθεση με τον σκοπό (μέρος του σκοπού) της εξαιρέσεως των «αμοιβών» του άρθρου 153, παράγραφος 5, ΣΛΕΕ (
76
).
94.
Δεύτερον, το άρθρο 12, παράγραφος 1, της οδηγίας 2022/2041 παρέχει σε μεμονωμένους εργαζομένους, οι οποίοι υπέστησαν προσβολή στα δικαιώματά τους που σχετίζονται με τον νόμιμο κατώτατο μισθό ή με την προστασία με τη μορφή κατώτατου μισθού, το δικαίωμα να έχουν πρόσβαση σε «αποτελεσματικό, έγκαιρο και αμερόληπτο μηχανισμό επίλυσης διαφορών και δικαίωμα σε επανόρθωση». Κατά τη γνώμη μου, η λόγω διάταξη φαίνεται να στερείται λογικού ερείσματος. Πράγματι, θεσπίζει «δικαίωμα σε επανόρθωση» σε περιπτώσεις προσβολών των δικαιωμάτων που σχετίζονται με τον νόμιμο κατώτατο μισθό ή με την προστασία με τη μορφή κατώτατου μισθού, αλλά μόνον «όταν τα δικαιώματα αυτά προβλέπονται στο εθνικό δίκαιο ή σε συλλογικές συμβάσεις». Φρονώ ότι τούτο δύσκολα συνάδει με τη λογική στην οποία στηρίζεται το άρθρο 47 του Χάρτη, ήτοι ότι το δικαίωμα πραγματικής προσφυγής αναγνωρίζεται, κατ’ αρχήν, μόνο σε περίπτωση προσβολής δικαιώματος ή ελευθερίας που κατοχυρώνεται από το δίκαιο της Ένωσης (και όχι απλώς από το εθνικό δίκαιο ή από συλλογικές συμβάσεις). Επομένως, φρονώ ότι το άρθρο 12 της οδηγίας 2022/2041 θα μπορούσε να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι συνηγορεί υπέρ του συμπεράσματος στο οποίο κατέληξα σχετικά με το άρθρο 5 της οδηγίας 2022/2041, ήτοι ότι η διάταξη αυτή θα μπορούσε να θεωρηθεί ότι αποσκοπεί στη συγκεκριμενοποίηση του δικαιώματος σε αξιοπρεπή κατώτατο μισθό, το οποίο ενδέχεται να απορρέει από το άρθρο 31, παράγραφος 1, του Χάρτη. Εν πάση περιπτώσει, το άρθρο 12 της οδηγίας 2022/2041 είναι προβληματικό για κράτη μέλη όπως η Δανία και η Σουηδία, όπου η δικαστική επιδίωξη της τήρησης των όρων των συλλογικών συμβάσεων γίνεται παραδοσιακά και συστηματικά από τους κοινωνικούς εταίρους (και όχι από μεμονωμένους εργαζομένους). Πράγματι, η εν λόγω διάταξη καθιστά σαφές ότι ο νομοθέτης της Ένωσης προκρίνει τις ατομικές αγωγές, επεμβαίνοντας κατά τον τρόπο αυτό, κατά τη γνώμη μου, στην οργάνωση των συστημάτων των κρατών μελών για τον καθορισμό των μισθών.
iii) Συμπέρασμα επί του συμβατού της οδηγίας 2022/2041 με την εξαίρεση των «αμοιβών»
95.
Λαμβανομένων υπόψη των ανωτέρω εκτιμήσεων, φρονώ ότι, όπως προκύπτει ιδίως από τα άρθρα της 1, 3, 4, 5 και 12, η οδηγία 2022/2041 αποσκοπεί στη ρύθμιση των «αμοιβών». Ως εκ τούτου, επεμβαίνει άμεσα στην εξαίρεση των «αμοιβών» που προβλέπεται στο άρθρο 153, παράγραφος 5, ΣΛΕΕ. Επομένως, ο νομοθέτης της Ένωσης δεν είχε αρμοδιότητα να θεσπίσει την εν λόγω πράξη και, ως εκ τούτου, ενήργησε κατά παραβίαση της αρχής της δοτής αρμοδιότητας που κατοχυρώνεται στο άρθρο 5, παράγραφος 2, ΣΕΕ.
96.
Φρονώ ότι οι ως άνω εκτιμήσεις θα πρέπει να οδηγήσουν το Δικαστήριο στο συμπέρασμα ότι η οδηγία 2022/2041 πρέπει να ακυρωθεί στο σύνολό της, χωρίς να χρειάζεται να εξετάσει το δεύτερο σκέλος του πρώτου λόγου ακυρώσεως (ήτοι, τη συμβατότητα ή μη της οδηγίας 2022/2041 με την εξαίρεση του «δικαιώματος του συνεταιρίζεσθαι» που προβλέπεται στο άρθρο 153, παράγραφος 5, ΣΛΕΕ), ούτε τον δεύτερο λόγο ακυρώσεως ή το επικουρικό αίτημα του Βασιλείου της Δανίας. Ωστόσο, για την περίπτωση που το Δικαστήριο δεν ακολουθήσει τη λύση που προτείνω, θα εξετάσω, μολαταύτα, στις ενότητες που ακολουθούν, τα επιχειρήματα που προέβαλαν οι διάδικοι και οι παρεμβαίνοντες επί των λοιπών αυτών ζητημάτων.
β)
Επί της συμβατότητας της οδηγίας 2022/2041 με την εξαίρεση του «δικαιώματος του συνεταιρίζεσθαι» κατά το άρθρο 153, παράγραφος 5, ΣΛΕΕ
1) Τα επιχειρήματα των διαδίκων
97.
Η Δανική και η Σουηδική Κυβέρνηση υποστηρίζουν ότι το «δικαίωμα του συνεταιρίζεσθαι», το οποίο μνημονεύεται στο άρθρο 153, παράγραφος 5, ΣΛΕΕ, πρέπει να νοείται (όπως συμβαίνει στο πλαίσιο διαφόρων νομικών πράξεων, συμπεριλαμβανομένου του Κοινοτικού Χάρτη των θεμελιωδών κοινωνικών δικαιωμάτων των εργαζομένων) ως αναφερόμενο στο δικαίωμα κάθε εργαζομένου και εργοδότη να προσχωρεί σε συνδικαλιστική οργάνωση ή σε οργάνωση εργοδοτών και να συμμετέχει ελεύθερα στις συλλογικές διαπραγματεύσεις.
98.
Υπό αυτό το πρίσμα, η Δανική και η Σουηδική Κυβέρνηση εκτιμούν ότι, δεδομένου ότι το άρθρο 4, παράγραφος 1, στοιχείο δʹ, της οδηγίας 2022/2041 επιβάλλει στα κράτη μέλη την υποχρέωση να λαμβάνουν μέτρα για την προστασία των συνδικαλιστικών οργανώσεων και των οργανώσεων εργοδοτών που συμμετέχουν σε συλλογικές διαπραγματεύσεις έναντι τυχόν ενεργειών παρέμβασης κατά τη σύσταση, στη λειτουργία ή στη διοίκησή τους, η εν λόγω διάταξη συνιστά άμεση επέμβαση στο «δικαίωμα του συνεταιρίζεσθαι» και, ως εκ τούτου, δεν συνάδει με το άρθρο 153, παράγραφος 5, ΣΛΕΕ. Επιπλέον, δεδομένου ότι το άρθρο 4, παράγραφος 2, της οδηγίας 2022/2041 επιβάλλει στα κράτη μέλη στα οποία το ποσοστό της κάλυψης από συλλογικές διαπραγματεύσεις υπολείπεται του 80 % να θεσπίζουν πλαίσιο για την προώθηση των συλλογικών διαπραγματεύσεων και να εκπονούν σχέδιο δράσης με τους κοινωνικούς εταίρους με σκοπό την αύξηση της κάλυψης από συλλογικές διαπραγματεύσεις, η εν λόγω διάταξη επηρεάζει επίσης το νομικό πλαίσιο της συμμετοχής σε συνδικαλιστική οργάνωση ή οργάνωση εργοδοτών και, κατά συνέπεια, θίγει τον ίδιο τον πυρήνα του δικαιώματος του συνεταιρίζεσθαι.
99.
Προς στήριξη της αντίθετης απόψεως, το Συμβούλιο, το Κοινοβούλιο και η Επιτροπή καθώς και όλοι οι λοιποί παρεμβαίνοντες υποστηρίζουν, πρώτον, ότι το κατά το άρθρο 153, παράγραφος 5, ΣΛΕΕ «δικαίωμα του συνεταιρίζεσθαι» αφορά την ατομική ελευθερία ίδρυσης ενώσεων, προσχώρησης σε αυτές και αποχώρησης από αυτές, χωρίς παρεμβάσεις. Ως εκ τούτου, αποτελεί προϋπόθεση για τις συλλογικές διαπραγματεύσεις –ήτοι, τη δυνατότητα των ενώσεων εργαζομένων να ενεργούν συλλογικά για τον καθορισμό των όρων εργασίας και απασχόλησης, η οποία εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 153, παράγραφος 1, στοιχείο στʹ, ΣΛΕΕ–, όμως οι δύο έννοιες δεν αλληλεπικαλύπτονται. Συναφώς, επισημαίνουν επίσης ότι το «δικαίωμα του συνεταιρίζεσθαι» και το «δικαίωμα διαπραγμάτευσης και συλλογικών δράσεων» διασφαλίζονται με χωριστές διατάξεις του Χάρτη. Δεύτερον, υποστηρίζουν ότι η εξαίρεση του «δικαιώματος του συνεταιρίζεσθαι» κατά το άρθρο 153, παράγραφος 5, ΣΛΕΕ πρέπει να ερμηνεύεται στενά και υπό την έννοια ότι περιορίζεται, κατ’ ουσίαν, σε μέτρα που επεμβαίνουν άμεσα στη δυνατότητα των εργαζομένων να ιδρύουν ενώσεις και να συμμετέχουν σε αυτές.
100.
Τρίτον, οι εν λόγω διάδικοι και παρεμβαίνοντες υποστηρίζουν ότι η οδηγία 2022/2041 δεν επιβάλλει κανόνες σχετικά με το δικαίωμα του συνεταιρίζεσθαι, καθόσον θεσπίζει απλώς ένα πλαίσιο που διευκολύνει την άσκηση του δικαιώματος συλλογικής διαπραγματεύσεως χωρίς να προβλέπει υποχρεώσεις σχετικά με την προσχώρηση σε ενώσεις ή συνδικαλιστικές οργανώσεις, την αποχώρηση από αυτές ή τη διάλυσή τους. Ειδικότερα, το άρθρο 4, παράγραφος 1, στοιχείο δʹ, της οδηγίας δεν θεσπίζει ούτε εναρμονίζει κανόνες σχετικούς με την ίδρυση συνδικαλιστικών οργανώσεων, δεν καθορίζει τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις των οργανώσεων αυτών, δεν επιβάλλει ειδικούς κανόνες συμμετοχής ούτε υποχρεώνει τους εργαζομένους/εργοδότες να συμμετέχουν ενεργά στις αντίστοιχες οργανώσεις. Αντ’ αυτού, επικεντρώνεται στη διασφάλιση της εύρυθμης λειτουργίας των συλλογικών διαπραγματεύσεων. Εν πάση περιπτώσει, ακόμη και αν θεωρηθεί ότι το άρθρο 4 της οδηγίας 2022/2041 θεσπίζει κανόνες σχετικούς με το δικαίωμα του συνεταιρίζεσθαι, και πάλι τούτο δεν αποτελεί άμεση επέμβαση στο εν λόγω δικαίωμα. Το άρθρο 4, παράγραφος 2, της οδηγίας 2022/2041 δεν αποτελεί άμεση επέμβαση στο δικαίωμα του συνεταιρίζεσθαι, δεδομένου ότι χρησιμοποιεί απλώς το κατώτατο όριο του 80 % ως ένδειξη και όχι ως δεσμευτικό ή αυστηρό στόχο.
2) Εκτίμηση
101.
Όσον αφορά τη συμβατότητα της οδηγίας 2022/2041 με την εξαίρεση του «δικαιώματος του συνεταιρίζεσθαι» που προβλέπεται στο άρθρο 153, παράγραφος 5, ΣΛΕΕ, ανακύπτουν δύο βασικά ζητήματα. Πρώτον, οι διάδικοι και οι παρεμβαίνοντες διαφωνούν ως προς την έννοια και το περιεχόμενο της εν λόγω εξαιρέσεως και, ειδικότερα, ως προς τη σχέση της (και την ενδεχόμενη αλληλεπικάλυψη) με την αρμοδιότητα της Ένωσης στον τομέα της «εκπροσώπηση[ς] και συλλογική[ς] υπεράσπιση[ς] των συμφερόντων εργαζομένων και εργοδοτών» (άρθρο 153, παράγραφος 1, στοιχείο στʹ, ΣΛΕΕ). Στο πλαίσιο αυτό, αντιπαρατίθενται όσον αφορά τη σχέση μεταξύ του «δικαιώματος του συνεταιρίζεσθαι» και του «δικαιώματος συλλογικής διαπραγμάτευσης». Δεύτερον, δεδομένου ότι, όπως επισήμανα στο σημείο 40 των παρουσών προτάσεων, το Δικαστήριο δεν είχε ακόμη την ευκαιρία να αναλύσει την εξαίρεση του «δικαιώματος του συνεταιρίζεσθαι» που προβλέπεται στο άρθρο 153, παράγραφος 5, ΣΛΕΕ, πρέπει να διευκρινιστεί κατά πόσον το κριτήριο της άμεσης επεμβάσεως, το οποίο ανέπτυξε το Δικαστήριο όσον αφορά την προβλεπόμενη στην ίδια διάταξη εξαίρεση των «αμοιβών», εφαρμόζεται και στο πλαίσιο αυτό.
102.
Όσον αφορά το πρώτο ζήτημα, υπενθυμίζω ότι το «δικαίωμα του συνεταιρίζεσθαι» προστατεύεται από το άρθρο 12 του Χάρτη (
77
), ενώ το δικαίωμα συλλογικής διαπραγματεύσεως κατοχυρώνεται στο άρθρο 28 του Χάρτη (
78
). Η Δανική Κυβέρνηση, προς στήριξη του επιχειρήματός της ότι το δικαίωμα του συνεταιρίζεσθαι περιλαμβάνει το δικαίωμα συλλογικής διαπραγματεύσεως, επισημαίνει ορθώς ότι το άρθρο 137, παράγραφος 6, ΣΕΚ (του οποίου το γράμμα είναι πανομοιότυπο με εκείνο του άρθρου 153, παράγραφος 5, ΣΛΕΕ) θεσπίστηκε πριν από τον ίδιο τον Χάρτη. Επομένως, κατά τη Δανική Κυβέρνηση, το γεγονός ότι το δικαίωμα του συνεταιρίζεσθαι και το δικαίωμα συλλογικής διαπραγματεύσεως αντιμετωπίζονται ως διακριτά δικαιώματα στον Χάρτη δεν πρέπει να καθορίζει τον τρόπο με τον οποίο αυτά πρέπει να νοούνται στο πλαίσιο του άρθρου 153 ΣΛΕΕ. Εντούτοις, επισημαίνω ότι, στον Κοινοτικό Χάρτη των θεμελιωδών κοινωνικών δικαιωμάτων των εργαζομένων του 1989 (
79
), το περιεχόμενο του οποίου μνημονευόταν ρητώς στο άρθρο 136 ΕΚ (νυν άρθρο 151 ΣΛΕΕ) και αποτυπώθηκε στον Χάρτη (
80
), το δικαίωμα του συνεταιρίζεσθαι και το δικαίωμα συλλογικής διαπραγματεύσεως είχαν ήδη θεωρηθεί ως δύο διακριτά δικαιώματα (
81
). Επιπλέον, παρατηρώ ότι, στο άρθρο 156 ΣΛΕΕ (το γράμμα του οποίου είναι πανομοιότυπο με εκείνο του άρθρου 140 ΣΕΚ), το «συνδικαλιστικό δικαίωμα» και οι «συλλογικές διαπραγματεύσεις μεταξύ εργοδοτών και εργαζομένων» παρατίθενται στη σειρά, πράγμα το οποίο, κατά τη γνώμη μου, δεν θα ήταν αναγκαίο αν τα εν λόγω δικαιώματα δεν θεωρούνταν ως αυτοτελή και διακριτά δικαιώματα.
103.
Βάσει των ανωτέρω σκέψεων, φρονώ ότι είναι σαφές ότι το δικαίωμα του συνεταιρίζεσθαι δεν περιλαμβάνει το δικαίωμα συλλογικής διαπραγματεύσεως. Αντιθέτως πρόκειται για δύο διακριτά δικαιώματα: το πρώτο αφορά το δικαίωμα των εργαζομένων ή των εργοδοτών να ιδρύουν οργανώσεις (συμπεριλαμβανομένων των συνδικαλιστικών οργανώσεων) για την προάσπιση των οικονομικών και κοινωνικών συμφερόντων τους και να προσχωρούν σε τέτοιες οργανώσεις, ενώ το δεύτερο αφορά συγκεκριμένο μέρος της αποστολής των εν λόγω οργανώσεων, ήτοι τη διαπραγμάτευση και τη σύναψη συλλογικών συμβάσεων.
104.
Στο πλαίσιο αυτό, δεν μου φαίνονται πειστικά τα επιχειρήματα που προέβαλαν η Δανική και η Σουηδική Κυβέρνηση. Κατά τις εν λόγω κυβερνήσεις, κατ’ ουσίαν, δεδομένου ότι η άσκηση του δικαιώματος του συνεταιρίζεσθαι αποτελεί προϋπόθεση για την άσκηση του δικαιώματος συλλογικής διαπραγματεύσεως, τα ζητήματα που εμπίπτουν στην εξαίρεση του «δικαιώματος του συνεταιρίζεσθαι» η οποία προβλέπεται στο άρθρο 153, παράγραφος 5, ΣΛΕΕ κατά κάποιον τρόπο περιλαμβάνουν και επικαλύπτουν και εκείνα που εμπίπτουν στη «συλλογική υπεράσπιση των συμφερόντων [των] εργαζομένων» (άρθρο 153, παράγραφος 1, στοιχείο στʹ, ΣΛΕΕ). Συμφωνώ με τη Δανική και τη Σουηδική Κυβέρνηση ότι η προστασία του δικαιώματος του συνεταιρίζεσθαι αποτελεί αναπόσπαστο στοιχείο της προστασίας του δικαιώματος συλλογικής διαπραγματεύσεως, δεδομένου ότι η συλλογική υπεράσπιση των συμφερόντων των εργαζομένων προϋποθέτει τη δημιουργία οργανώσεων με σκοπό τη συλλογική προάσπιση των οικονομικών και κοινωνικών δικαιωμάτων των εργαζομένων και/ή των εργοδοτών. Εντούτοις, συμμερίζομαι τη θέση του Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου ότι ο σύνδεσμος αυτός δεν σημαίνει ότι τα ζητήματα που καλύπτονται από την πρώτη διάταξη περιλαμβάνουν εκείνα που εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της δεύτερης.
105.
Συναφώς, υπενθυμίζω ότι, όπως επισήμανα στο σημείο 39 των παρουσών προτάσεων, το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι, στο μέτρο που η παράγραφος 5 του άρθρου 153 ΣΛΕΕ παρεκκλίνει από τις παραγράφους 1 έως 4 του ίδιου άρθρου, τα ζητήματα που εμπίπτουν στις εξαιρέσεις που προβλέπει πρέπει να ερμηνεύονται συσταλτικά κατά τρόπον ώστε να μη θίγεται αδικαιολόγητα το περιεχόμενο των παραγράφων 1 έως 4, ούτε να τίθενται υπό αμφισβήτηση οι σκοποί που το άρθρο 151 ΣΛΕΕ επιδιώκει (
82
). Από την ως άνω διαπίστωση απορρέουν, κατά τη γνώμη μου, δύο συμπεράσματα. Πρώτον, όπως επισημαίνει το Συμβούλιο, αν το δικαίωμα του συνεταιρίζεσθαι ερμηνευόταν υπό την έννοια ότι περιλαμβάνει το δικαίωμα συλλογικής διαπραγματεύσεως, τότε η αρμοδιότητα που προβλέπεται στο άρθρο 153, παράγραφος 1, στοιχείο στʹ, ΣΛΕΕ στον τομέα της «εκπροσώπησης και συλλογικής υπεράσπισης των συμφερόντων εργαζομένων και εργοδοτών» θα καθίστατο ουσιαστικά κενή περιεχομένου. Πράγματι, κάθε μέτρο που λαμβάνεται κατ’ εφαρμογήν της εν λόγω διατάξεως θα προσέκρουε στη σχετική με το δικαίωμα του συνεταιρίζεσθαι εξαίρεση που προβλέπεται στο άρθρο 153, παράγραφος 5, ΣΛΕΕ. Δεύτερον, η κρίση του Δικαστηρίου ότι οι εξαιρέσεις που προβλέπονται στην εν λόγω διάταξη πρέπει να ερμηνεύονται συσταλτικά (όπως συμβαίνει γενικά με τις περισσότερες εξαιρέσεις) αποδυναμώνει το επιχείρημα της Δανικής και της Σουηδικής Κυβερνήσεως ότι οι συντάκτες των Συνθηκών της Ένωσης έχουν θεσπίσει, με το άρθρο 153, παράγραφος 1, στοιχείο στʹ, ΣΛΕΕ, μια περιορισμένη αρμοδιότητα (όσον αφορά ζητήματα που αφορούν συλλογική υπεράσπιση των συμφερόντων των εργαζομένων), όσον αφορά μέρος ενός τομέα στον οποίο δεν υφίσταται κατά κανόνα αρμοδιότητα της Ένωσης (το δικαίωμα του συνεταιρίζεσθαι) (
83
). Συναφώς, προσθέτω ότι το άρθρο 153, παράγραφος 1, στοιχείο στʹ, ΣΛΕΕ μνημονεύει ρητώς την «εκπροσώπηση και συλλογική υπεράσπιση των συμφερόντων εργαζομένων και εργοδοτών, συμπεριλαμβανομένης της συνδιαχείρισης, με την επιφύλαξη της παραγράφου 5», διευκρινίζοντας κατά τον τρόπο αυτό ότι τα ζητήματα που εμπίπτουν στην εν λόγω διάταξη δεν αλληλεπικαλύπτονται πλήρως με εκείνα που εμπίπτουν στο άρθρο 153, παράγραφος 5, ΣΛΕΕ (
84
).
106.
Επομένως, φρονώ ότι δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι διάταξη ή μέτρο θεσπιζόμενο από τον νομοθέτη της Ένωσης δεν συνάδει με την εξαίρεση του «δικαιώματος του συνεταιρίζεσθαι» που προβλέπεται στο άρθρο 153, παράγραφος 5, ΣΛΕΕ, απλώς και μόνον επειδή αφορά το δικαίωμα συλλογικής διαπραγματεύσεως. Στην υπό κρίση υπόθεση, τούτο σημαίνει, επί παραδείγματι, ότι το γεγονός και μόνον ότι το άρθρο 4, παράγραφος 1, στοιχείο δʹ, και το άρθρο 4, παράγραφος 2, της οδηγίας 2022/2041 αποσκοπούν στην προώθηση των συλλογικών διαπραγματεύσεων δεν αρκεί για να συναχθεί το συμπέρασμα ότι η εν λόγω οδηγία είναι, στο σύνολό της, ασύμβατη με την εξαίρεση του «δικαιώματος του συνεταιρίζεσθαι» που προβλέπεται στο άρθρο 153, παράγραφος 5, ΣΛΕΕ.
107.
Προχωρώντας στην εξέταση του δεύτερου ζητήματος, υπενθυμίζω ότι το Δικαστήριο έχει αναπτύξει το κριτήριο της άμεσης επεμβάσεως όσον αφορά την εξαίρεση των «αμοιβών» που προβλέπεται στο άρθρο 153, παράγραφος 5, ΣΛΕΕ, χωρίς να διευκρινίζει ρητώς αν αυτό εφαρμόζεται και στο πλαίσιο της εξαιρέσεως του «δικαιώματος του συνεταιρίζεσθαι» που προβλέπεται και αυτή στην ίδια διάταξη. Ωστόσο, κατά τη γνώμη μου, το εν λόγω κριτήριο μπορεί ευχερώς να εφαρμοστεί στην εν λόγω εξαίρεση. Πράγματι, η λογική που διέπει τις δύο εξαιρέσεις είναι η ίδια: όπως η εξαίρεση των «αμοιβών», έτσι και η εξαίρεση του «δικαιώματος του συνεταιρίζεσθαι» δεν αποσκοπεί στον αποκλεισμό από τις αρμοδιότητες της Ένωσης κάθε ζητήματος που παρουσιάζει «οποιαδήποτε σχέση» με το δικαίωμα του συνεταιρίζεσθαι, αλλά απλώς στον αποκλεισμό των πράξεων ή των διατάξεων που αποσκοπούν στη ρύθμιση του εν λόγω δικαιώματος.
108.
Υπό το φως των ως άνω διαπιστώσεων, δυσκολεύομαι να συμπεράνω ότι η οδηγία 2022/2041 αποσκοπεί στη ρύθμιση του «δικαιώματος του συνεταιρίζεσθαι». Πράγματι, όπως επισήμανε η Γαλλική Κυβέρνηση κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, οι διατάξεις της οδηγίας δεν επιβάλλουν προϋποθέσεις για τη σύσταση οργάνωσης (όπως οι συνδικαλιστικές οργανώσεις) ή την προσχώρηση σε αυτή. Ορισμένες από τις διατάξεις της έχουν ως αντικείμενο την προώθηση των συλλογικών διαπραγματεύσεων (άρθρο 4) και τη συμμετοχή των κοινωνικών εταίρων στον καθορισμό και την επικαιροποίηση των νόμιμων κατώτατων μισθών (άρθρο 7). Ωστόσο, όπως μόλις διευκρίνισα, το δικαίωμα συλλογικής διαπραγματεύσεως διακρίνεται από το δικαίωμα του συνεταιρίζεσθαι, ο δε νομοθέτης της Ένωσης είναι αρμόδιος, δυνάμει του άρθρου 153, παράγραφος 1, στοιχείο στʹ, ΣΛΕΕ, να θεσπίζει πράξεις σχετικά με την «εκπροσώπηση και συλλογική υπεράσπιση των συμφερόντων εργαζομένων και εργοδοτών».
109.
Είναι αληθές, όπως δέχεται και το ίδιο το Συμβούλιο, ότι το άρθρο 4, παράγραφος 1, στοιχείο δʹ, της οδηγίας 2022/2041 αφορά πτυχές του δικαιώματος του συνεταιρίζεσθαι (ήτοι τη σύσταση, τη λειτουργία ή τη διοίκηση συνδικαλιστικών οργανώσεων ή οργανώσεων εργοδοτών) (
85
). Εντούτοις, η εν λόγω διάταξη σαφώς δεν επιδιώκει να παρέμβει στο εν λόγω δικαίωμα, αλλά αποσκοπεί αποκλειστικά στην προάσπισή του προστατεύοντας τις συνδικαλιστικές οργανώσεις και τις οργανώσεις των εργοδοτών από παρεμβάσεις. Επιπλέον, μολονότι το άρθρο 4, παράγραφος 2, της εν λόγω οδηγίας επιβάλλει στα κράτη μέλη στα οποία το ποσοστό της κάλυψης από συλλογικές διαπραγματεύσεις υπολείπεται του 80 % να εκπονούν σχέδιο δράσης για την αύξηση της εν λόγω κάλυψης, εντούτοις, η υποχρέωση αυτή δεν συνεπάγεται ότι τα κράτη μέλη οφείλουν να ενθαρρύνουν τους εργαζομένους να προσχωρήσουν σε συνδικαλιστική οργάνωση, παρά μόνον να αυξήσουν τον αριθμό των εργαζομένων που προστατεύονται από συλλογικές συμβάσεις εργασίας.
110.
Τέλος, επισημαίνω ότι οι απόψεις της Δανικής και της Σουηδικής Κυβερνήσεως επικεντρώνονται στο άρθρο 4, παράγραφος 1, στοιχείο δʹ, και στο άρθρο 4, παράγραφος 2, της οδηγίας 2022/2041. Οι κυβερνήσεις αυτές δεν εξετάζουν το περιεχόμενο άλλων διατάξεων της εν λόγω οδηγίας ούτε ισχυρίζονται ότι οι ως άνω διατάξεις είναι οι σημαντικότερες από τις διατάξεις της οδηγίας 2022/2041 και αποτυπώνουν τον «σκοπό» της –γεγονός το οποίο καθιστά δυσχερή την ακύρωση της οδηγίας 2022/2041 στο σύνολό της για τον λόγο ότι δεν συνάδει με την εξαίρεση του «δικαιώματος του συνεταιρίζεσθαι» που προβλέπεται στο άρθρο 153, παράγραφος 5, ΣΛΕΕ.
111.
Υπό το πρίσμα των προεκτεθέντων, φρονώ ότι το δεύτερο σκέλος του πρώτου λόγου ακυρώσεως πρέπει να απορριφθεί.
2.
Επί του δευτέρου λόγου ακυρώσεως: η οδηγία 2022/2041 δεν μπορούσε να εκδοθεί συννόμως επί τη βάσει του άρθρου 153, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, ΣΛΕΕ, διότι αφορά επίσης ζητήματα που εμπίπτουν στο άρθρο 153, παράγραφος 1, στοιχείο στʹ, ΣΛΕΕ
112.
Όπως επισήμανα στο σημείο 32 των παρουσών προτάσεων, με τον δεύτερο λόγο ακυρώσεως, η Δανική Κυβέρνηση υποστηρίζει ότι, ακόμη και αν υποτεθεί ότι η οδηγία 2022/2041 δεν εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής των εξαιρέσεων των «αμοιβών» και του «δικαιώματος του συνεταιρίζεσθαι» που προβλέπονται στο άρθρο 153, παράγραφος 5, ΣΛΕΕ, και πάλι το Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο δεν θα μπορούσαν να θεσπίσουν συννόμως την εν λόγω πράξη επί τη βάσει του άρθρου 153, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, ΣΛΕΕ. Ειδικότερα, η Δανική Κυβέρνηση θεωρεί ότι η οδηγία αυτή επιδιώκει δύο εξίσου σημαντικούς σκοπούς, δεδομένου ότι αποσκοπεί όχι μόνον στη ρύθμιση «των όρων εργασίας» (άρθρο 153, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, ΣΛΕΕ), αλλά και στην «εκπροσώπηση και συλλογική υπεράσπιση των συμφερόντων εργαζομένων και εργοδοτών […]» (άρθρο 153, παράγραφος 1, στοιχείο στʹ, ΣΛΕΕ). Σημειώνει ότι καθεμία από τις εν λόγω νομικές βάσεις απαιτεί διαφορετική νομοθετική διαδικασία. Πράγματι, το άρθρο 153, παράγραφος 1, στοιχείο στʹ, ΣΛΕΕ απαιτεί ομοφωνία στο Συμβούλιο, ενώ το άρθρο 153, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, ΣΛΕΕ δεν απαιτεί ομοφωνία. Δεδομένου ότι οι εν λόγω διαδικασίες είναι ασυμβίβαστες μεταξύ τους, η οδηγία 2022/2041 πρέπει να ακυρωθεί στο σύνολό της.
1)
Τα επιχειρήματα των διαδίκων
113.
Η Δανική και η Σουηδική Κυβέρνηση θεωρούν ότι η οδηγία 2022/2041 αφορά όχι μόνον τους «όρους εργασίας» (άρθρο 153, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, ΣΛΕΕ), αλλά και τη συλλογική υπεράσπιση των συμφερόντων των εργαζομένων (άρθρο 153, παράγραφος 1, στοιχείο στʹ, ΣΛΕΕ), διότι πολλές διατάξεις της εν λόγω πράξεως, συμπεριλαμβανομένου του άρθρου 4 αυτής, αφορούν την προάσπιση των εν λόγω συμφερόντων. Κατά τις εν λόγω κυβερνήσεις, οι διατάξεις αυτές θα μπορούσαν να θεσπιστούν μόνον με ομόφωνη ψήφο στο πλαίσιο του Συμβουλίου. Συναφώς, επισημαίνουν ότι το άρθρο 4 της οδηγίας 2022/2041 δεν έχει παρεπόμενο χαρακτήρα σε σχέση με άλλες διατάξεις της εν λόγω οδηγίας, δεδομένου ότι θεσπίζει γενικές υποχρεώσεις για όλα τα κράτη μέλη και, ως εκ τούτου, είναι πιθανό να έχει ευρύτερο αντίκτυπο απ’ ό,τι οι διατάξεις που απευθύνονται μόνον σε ορισμένα κράτη μέλη, όπως τα άρθρα 5 έως 8 της εν λόγω οδηγίας.
114.
Το Συμβούλιο, το Κοινοβούλιο, η Επιτροπή και οι λοιποί παρεμβαίνοντες υποστηρίζουν ότι η οδηγία 2022/2041 εκδόθηκε επί της ορθής νομικής βάσης. Ο πρωταρχικός σκοπός της οδηγίας αφορά τους «όρους εργασίας», κατά την έννοια του άρθρου 153, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, ΣΛΕΕ, και όχι τη συλλογική υπεράσπιση των συμφερόντων των εργαζομένων κατά το άρθρο 153, παράγραφος 1, στοιχείο στʹ, ΣΛΕΕ. Πράγματι, η εν λόγω πράξη αποσκοπεί στη βελτίωση της επάρκειας των νόμιμων κατώτατων μισθών για τους εργαζομένους, μεταξύ άλλων με την προώθηση της κάλυψης από συλλογικές διαπραγματεύσεις για τον καθορισμό των μισθών. Το άρθρο 4 της οδηγίας 2022/2041 δίνει έμφαση στις συλλογικές διαπραγματεύσεις μόνον ως μέσο για την επίτευξη αυτού του πρωταρχικού σκοπού.
2)
Εκτίμηση
115.
Υπενθυμίζω ότι, κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, η επιλογή της νομικής βάσεως μιας πράξεως της Ένωσης πρέπει να στηρίζεται σε αντικειμενικά στοιχεία επιδεχόμενα δικαστικό έλεγχο. Αν από την εξέταση πράξεως της Ένωσης προκύπτει ότι με αυτήν επιδιώκονται δύο σκοποί ή ότι αυτή αποτελείται από δύο συστατικά στοιχεία και αν ο ένας από τους σκοπούς ή τα συστατικά στοιχεία αυτά μπορεί να χαρακτηρισθεί ως κύριος, ενώ ο άλλος έχει παρεπόμενο απλώς χαρακτήρα, η πράξη πρέπει να στηρίζεται σε μία και μόνη νομική βάση, δηλαδή σε εκείνη που επιβάλλεται από τον κύριο ή τον πρωτεύοντα σκοπό ή το κύριο ή το πρωτεύον στοιχείο. Κατ’ εξαίρεση, αν αποδεικνύεται, αντιθέτως, ότι η πράξη επιδιώκει συγχρόνως πλείονες σκοπούς ή έχει πλείονα συστατικά στοιχεία που συνδέονται άρρηκτα μεταξύ τους, χωρίς ο ένας σκοπός να είναι παρεπόμενος σε σχέση με τον άλλο με αποτέλεσμα να τυγχάνουν εφαρμογής διάφορες διατάξεις των Συνθηκών, ένα τέτοιο μέτρο πρέπει να στηρίζεται στις αντίστοιχες διαφορετικές νομικές βάσεις (
86
). Πάντως, η χρήση διττής νομικής βάσεως αποκλείεται οσάκις οι διαδικασίες που προβλέπονται για καθεμία από τις νομικές αυτές βάσεις δεν είναι συμβατές μεταξύ τους (
87
).
116.
Προς στήριξη της απόψεως που υποστηρίζουν η Δανική και η Σουηδική Κυβέρνηση, ήτοι, κατ’ ουσίαν, ότι η οδηγία 2022/2041 επιδιώκει δύο εξίσου σημαντικούς σκοπούς (εκ των οποίων ο πρώτος είναι η θέσπιση πλαισίου που να διασφαλίζει την επάρκεια των νόμιμων κατώτατων μισθών και ο δεύτερος η προώθηση των συλλογικών διαπραγματεύσεων για τον καθορισμό των μισθών), θα μπορούσε να επισημανθεί, όπως πράττουν οι κυβερνήσεις αυτές, ότι το άρθρο 4 της οδηγίας (το οποίο αφορά την προώθηση των συλλογικών διαπραγματεύσεων για τον καθορισμό των μισθών) αποτελεί σημαντική διάταξη διότι εφαρμόζεται σε όλα τα κράτη μέλη, ενώ το άρθρο 5 της οδηγίας (το οποίο αφορά τη διαδικασία καθορισμού των επαρκών νόμιμων κατώτατων μισθών) εφαρμόζεται μόνο στα κράτη μέλη που διαθέτουν νόμιμο κατώτατο μισθό. Επομένως, σε αντίθεση με το άρθρο 5, το άρθρο 4 αποτελεί διάταξη οριζόντιας εφαρμογής. Τούτο επιβεβαιώνεται από το γεγονός ότι η εν λόγω διάταξη περιλαμβάνεται στο κεφάλαιο I της οδηγίας 2022/2041, το οποίο επιγράφεται «Γενικές διατάξεις», ενώ το άρθρο 5 περιλαμβάνεται στο κεφάλαιο II, το οποίο επιγράφεται «Νόμιμοι κατώτατοι μισθοί».
117.
Θα μπορούσε επίσης να υποστηριχθεί ότι το άρθρο 1, παράγραφος 1, στοιχεία αʹ και βʹ, της οδηγίας 2022/2041 ορίζει ότι η εν λόγω οδηγία θεσπίζει πλαίσιο για την επάρκεια των νόμιμων κατώτατων μισθών και την προώθηση των συλλογικών διαπραγματεύσεων για τον καθορισμό των μισθών και ότι από το γράμμα της διατάξεως αυτής ουδόλως προκύπτει ότι ο δεύτερος από τους εν λόγω σκοπούς είναι λιγότερο σημαντικός σε σχέση με τον πρώτο ή εξυπηρετεί την επίτευξή του. Στο ίδιο πνεύμα, η αιτιολογική σκέψη 18 της οδηγίας αναφέρει ότι η εν λόγω πράξη «θεσπίζει ελάχιστες προδιαγραφές […] και ορίζει διαδικαστικές υποχρεώσεις για την επάρκεια των νόμιμων κατώτατων μισθών». Η ίδια αιτιολογική σκέψη διευκρινίζει περαιτέρω ότι η οδηγία 2022/2041 «προωθεί επίσης τις συλλογικές διαπραγματεύσεις για τον καθορισμό των μισθών». Και στην περίπτωση αυτή, αμφότεροι οι εν λόγω σκοποί θα μπορούσαν να θεωρηθούν ως εξίσου σημαντικοί από τον νομοθέτη της Ένωσης.
118.
Ωστόσο, κατά τη γνώμη μου, οι εν λόγω σκέψεις δεν αρκούν για την αποδοχή των επιχειρημάτων που διατυπώθηκαν από τη Δανική και τη Σουηδική Κυβέρνηση. Κατ’ αρχάς, όπως επισήμανα στο σημείο 76 των παρουσών προτάσεων, από τον τίτλο της οδηγίας 2022/2041 προκύπτει ότι αυτή αφορά τους «επαρκείς κατώτατους μισθούς στην Ευρωπαϊκή Ένωση» και όχι την προώθηση των συλλογικών διαπραγματεύσεων. Επιπλέον, όπως επισήμανα επανειλημμένως, το άρθρο 5 της οδηγίας (και όχι το άρθρο 4) αποτελεί σαφώς τη σημαντικότερη διάταξη της εν λόγω πράξεως. Συναφώς, επισημαίνω ότι η αιτιολογική σκέψη 25 της οδηγίας 2022/2041 διευκρινίζει ότι ο λόγος για τον οποίο η εν λόγω οδηγία επιμένει στην προώθηση των συλλογικών διαπραγματεύσεων είναι ότι «[τ]α κράτη μέλη με υψηλό ποσοστό κάλυψης από συλλογικές διαπραγματεύσεις τείνουν να έχουν μικρό ποσοστό χαμηλόμισθων εργαζομένων και υψηλούς κατώτατους μισθούς». Η αιτιολογική σκέψη 22 της εν λόγω πράξεως επισημαίνει, με εξίσου σαφή τρόπο, ότι «[ο]ι εύρυθμα λειτουργούσες συλλογικές διαπραγματεύσεις […] αποτελούν σημαντικό μέσο για τη διασφάλιση της προστασίας των εργαζομένων με επαρκείς κατώτατους μισθούς […]» (
88
).
119.
Από τα ως άνω στοιχεία προκύπτει, αφενός, ότι, κατά τα φαινόμενα, πρωταρχικός σκοπός της οδηγίας 2022/2041 είναι μάλλον η θέσπιση πλαισίου για την επάρκεια των νόμιμων κατώτατων μισθών και όχι η προώθηση των συλλογικών διαπραγματεύσεων και, αφετέρου, ότι το άρθρο 4 της εν λόγω πράξεως πρέπει να θεωρείται ως μέσο για την επίτευξη του γενικότερου αυτού σκοπού. Ως εκ τούτου, ο σκοπός της «προώθησης των συλλογικών διαπραγματεύσεων για τον καθορισμό των μισθών», ο οποίος διαλαμβάνεται στο άρθρο 1, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, της οδηγίας, εξυπηρετεί τον σκοπό που περιγράφεται στο άρθρο 1, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, ήτοι τη θέσπιση πλαισίου για την επάρκεια των νόμιμων κατώτατων μισθών. Η ως άνω θέση επιρρωννύεται περαιτέρω από τη δήλωση της Επιτροπής, στην πρόταση της οδηγίας για τους επαρκείς κατώτατους μισθούς ότι, «[γ]ια την επίτευξη των στόχων [της], η προτεινόμενη οδηγία αποσκοπεί στην προώθηση των συλλογικών διαπραγματεύσεων για τον καθορισμό των μισθών σε όλα τα κράτη μέλη» (
89
). Τέλος, πρέπει να σημειωθεί ότι υπάρχουν και άλλες πράξεις του παράγωγου δικαίου της Ένωσης οι οποίες, παράλληλα με τον κύριο σκοπό τους, επιδιώκουν την προώθηση του ρόλου των κοινωνικών εταίρων και οι οποίες, παρά το γεγονός αυτό, δεν θεσπίστηκαν επί τη βάσει του άρθρου 153, παράγραφος 1, στοιχείο στʹ, ΣΛΕΕ (
90
).
120.
Υπό τις συνθήκες αυτές, φρονώ ότι δεν ήταν αναγκαίο η οδηγία 2022/2041 να εκδοθεί επί τη βάσει του άρθρου 153, παράγραφος 1, στοιχείο στʹ, ΣΛΕΕ και ότι, κατά συνέπεια, ο δεύτερος λόγος ακυρώσεως πρέπει να απορριφθεί.
Β. Επί του επικουρικού αιτήματος: πρέπει να ακυρωθούν το άρθρο 4, παράγραφος 1, στοιχείο δʹ, και το άρθρο 4, παράγραφος 2, της οδηγίας 2022/2041;
121.
Σε περίπτωση που το Δικαστήριο κρίνει ότι η οδηγία 2022/2041 δεν πρέπει να ακυρωθεί στο σύνολό της, το Βασίλειο της Δανίας ζητεί, επικουρικώς, την ακύρωση του άρθρου 4, παράγραφος 1, στοιχείο δʹ, και του άρθρου 4, παράγραφος 2, της εν λόγω πράξεως αποκλειστικώς και μόνον λόγω της ασυμβατότητάς τους με το άρθρο 153, παράγραφος 5, ΣΛΕΕ. Κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, η μερική ακύρωση πράξεως της Ένωσης είναι δυνατή μόνον εφόσον τα στοιχεία των οποίων ζητείται η ακύρωση μπορούν να διαχωριστούν από την υπόλοιπη πράξη. Η ως άνω απαίτηση δεν πληρούται όταν η μερική ακύρωση θα είχε ως αποτέλεσμα να μεταβληθεί η ουσία της εν λόγω πράξεως (
91
).
122.
Όπως διευκρίνισα στα σημεία 90 έως 93 των παρουσών προτάσεων, φρονώ ότι το άρθρο 4, παράγραφος 1, στοιχείο δʹ, και το άρθρο 4, παράγραφος 2, της οδηγίας 2022/2041 επιβάλλουν στα κράτη μέλη ορισμένες θετικές υποχρεώσεις για την προώθηση των συλλογικών διαπραγματεύσεων όσον αφορά τον καθορισμό των μισθών και ότι, κατ’ αυτόν τον τρόπο, περιορίζουν, κατά τρόπο μη συμβατό με την εξαίρεση των «αμοιβών» που προβλέπεται στο άρθρο 153, παράγραφος 5, ΣΛΕΕ, την επιλογή των κρατών μελών όσον αφορά τη μέθοδο καθορισμού των μισθών την οποία ενδέχεται να χρησιμοποιήσουν. Επομένως, το τελευταίο ζήτημα που απομένει να εξετάσω είναι αν το άρθρο 4, παράγραφος 1, στοιχείο δʹ, και το άρθρο 4, παράγραφος 2, της οδηγίας για την επάρκεια των κατώτατων μισθών μπορούν να διαχωριστούν από τις λοιπές διατάξεις της οδηγίας.
1)
Τα επιχειρήματα των διαδίκων
123.
Αφενός, η Δανική, η Σουηδική και η Γερμανική Κυβέρνηση προβάλλουν ότι, σε περίπτωση ακυρώσεως μόνον του άρθρου 4, παράγραφος 1, στοιχείο δʹ, και του άρθρου 4, παράγραφος 2, της οδηγίας 2022/2041, η εν λόγω οδηγία δεν θα στερούνταν της πρακτικής αποτελεσματικότητάς της. Συναφώς, η Δανική και η Σουηδική Κυβέρνηση επισημαίνουν ότι το άρθρο 4, παράγραφος 1, στοιχείο δʹ, δεν συμπεριλαμβανόταν στην πρόταση οδηγίας για τους επαρκείς κατώτατους μισθούς. Η εν λόγω διάταξη προστέθηκε σε μεταγενέστερο στάδιο της νομοθετικής διαδικασίας. Κατά την άποψή τους, οι λοιπές διατάξεις της οδηγίας μπορούν, επομένως, να συνεχίσουν να παράγουν τα αποτελέσματά τους ακόμη και ελλείψει της διατάξεως αυτής. Επιπλέον, οι ως άνω κυβερνήσεις υποστηρίζουν ότι οι απόψεις του Συμβουλίου και του Κοινοβουλίου είναι αντιφατικές μεταξύ τους, κατά το ότι, ενώ θεωρούν ότι το άρθρο 4, παράγραφος 1, στοιχείο δʹ, και το άρθρο 4, παράγραφος 2, της οδηγίας 2022/2041 είναι αόριστο, ταυτόχρονα υποστηρίζουν ότι η ακύρωση των εν λόγω άρθρων θα καθιστούσε τις λοιπές διατάξεις της εν λόγω οδηγίας άνευ πρακτικής αποτελεσματικότητας.
124.
Κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, η Γερμανική Κυβέρνηση υπενθύμισε ότι, κατά την άποψή της, το άρθρο 4, παράγραφος 1, στοιχείο δʹ, και το άρθρο 4, παράγραφος 2, της οδηγίας 2022/2041 συνάδουν με το άρθρο 153, παράγραφος 5, ΣΛΕΕ. Ωστόσο, η Γερμανική Κυβέρνηση πιστεύει επίσης ότι, σε περίπτωση που το Δικαστήριο καταλήξει σε διαφορετικό συμπέρασμα, οι εν λόγω διατάξεις θα μπορούσαν, θεωρητικά, να διαχωριστούν από τις λοιπές διατάξεις της οδηγίας. Πράγματι, η ακύρωσή τους θα άφηνε το βασικό περιεχόμενο της εν λόγω πράξεως άθικτο. Το άρθρο 4 της οδηγίας 2022/2041 θα μπορούσε μάλιστα να ακυρωθεί στο σύνολό του χωρίς να τεθεί σε κίνδυνο η πρακτική αποτελεσματικότητα των λοιπών διατάξεων της εν λόγω οδηγίας, διότι αποτελεί απλώς χρήσιμο μέσο για την επίτευξη του γενικότερου σκοπού της εν λόγω οδηγίας.
125.
Αντιθέτως, το Κοινοβούλιο, το Συμβούλιο, η Επιτροπή και οι λοιποί παρεμβαίνοντες φρονούν ότι η ακύρωση του άρθρου 4, παράγραφος 1, στοιχείο δʹ, και του άρθρου 4, παράγραφος 2, της οδηγίας θα μετέβαλλε σε σημαντικό βαθμό το περιεχόμενο και την ουσία της εν λόγω πράξεως και ότι, κατά συνέπεια, οι διατάξεις αυτές δεν μπορούν να διαχωριστούν από την υπόλοιπη οδηγία 2022/2041. Πράγματι, η προώθηση των συλλογικών διαπραγματεύσεων αποτελεί σημαντικό μέσο για να επωφεληθούν οι εργαζόμενοι από επαρκείς κατώτατους μισθούς. Επιπλέον, η ακύρωση του άρθρου 4, παράγραφος 1, στοιχείο δʹ, και του άρθρου 4, παράγραφος 2, της οδηγίας 2022/2041 θα στερούσε από ορισμένες γενικές διατάξεις της εν λόγω οδηγίας (ιδίως από το άρθρο 1 αυτής) την πρακτική αποτελεσματικότητά τους. Το Συμβούλιο και η Γαλλική Κυβέρνηση προσθέτουν ότι, αν το άρθρο 4 της οδηγίας 2022/2041 ακυρωνόταν στο σύνολό του, τότε η οδηγία αυτή δεν θα επέβαλλε πλέον υποχρεώσεις σε όλα τα κράτη μέλη. Αντιθέτως, θα επέβαλλε μόνον υποχρεώσεις στα κράτη μέλη που διαθέτουν νόμιμους κατώτατους μισθούς.
2.
Εκτίμηση
126.
Όσον αφορά το ζήτημα αν το άρθρο 4, παράγραφος 1, στοιχείο δʹ, και το άρθρο 4, παράγραφος 2, της οδηγίας 2022/2041 μπορούν να διαχωριστούν από τις λοιπές διατάξεις της, πρώτον, συμμερίζομαι την άποψη της Δανικής και της Σουηδικής Κυβερνήσεως ότι τα επιχειρήματα του Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου επί του δευτέρου λόγου ακυρώσεως και του επικουρικού αιτήματος είναι, σε ορισμένο βαθμό, αντιφατικά μεταξύ τους. Πράγματι, αφενός, στο πλαίσιο του δευτέρου λόγου ακυρώσεως, τα εν λόγω θεσμικά όργανα υποστηρίζουν (όπως επισήμανα στο σημείο 114 των παρουσών προτάσεων) ότι το άρθρο 4 της οδηγίας 2022/2041 επικεντρώνεται στις συλλογικές διαπραγματεύσεις μόνον ως μέσο για την επίτευξη του γενικότερου σκοπού της εν λόγω οδηγίας. Αντιθέτως, όσον αφορά το επικουρικό αίτημα, διατείνονται ότι ένας από τους πυλώνες της οδηγίας 2022/2041 είναι η προώθηση των συλλογικών διαπραγματεύσεων στον τομέα του καθορισμού των μισθών και ότι, αν ακυρώνονταν το άρθρο 4, παράγραφος 1, στοιχείο δʹ, και το άρθρο 4, παράγραφος 2, της οδηγίας 2022/2041, οι λοιπές διατάξεις της εν λόγω πράξεως θα στερούνταν της πρακτικής τους αποτελεσματικότητας.
127.
Δεύτερον, από την ανάλυση που παρατίθεται στα σημεία 115 έως 120 των παρουσών προτάσεων προκύπτει ότι, ενώ το άρθρο 4, παράγραφος 1, στοιχείο δʹ, και το άρθρο 4, παράγραφος 2, της οδηγίας 2022/2041 είναι κεντρικής σημασίας για την εκπλήρωση ενός από τους σκοπούς που επιδιώκει η εν λόγω οδηγία, ήτοι αυτού της «προώθηση[ς] των συλλογικών διαπραγματεύσεων για τον καθορισμό των μισθών», που διαλαμβάνεται στο άρθρο 1, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, της οδηγίας, ο σκοπός αυτός είναι πράγματι ουσιώδους σημασίας για τη θέσπιση πλαισίου για «την επάρκεια των νόμιμων κατώτατων μισθών» (άρθρο 1, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2022/2041), η οποία αποτελεί τον πρωταρχικό σκοπό της εν λόγω πράξεως.
128.
Πράγματι, όπως διευκρίνισα στο σημείο 119 των παρουσών προτάσεων, το άρθρο 4, παράγραφος 1, στοιχείο δʹ, και το άρθρο 4, παράγραφος 2, παρέχουν απλώς ένα μέσο για την επίτευξη του γενικότερου αυτού σκοπού, ο οποίος ωστόσο μπορεί να επιτευχθεί ακόμη και αν κανείς στηριχθεί μόνον στις λοιπές διατάξεις της οδηγίας. Όπως ορθώς υποστηρίζει η Γερμανική Κυβέρνηση, η στενή σχέση που υφίσταται μεταξύ του άρθρου 4, παράγραφος 1, στοιχείο δʹ, και του άρθρου 4, παράγραφος 2, της οδηγίας 2022/2041 και των λοιπών διατάξεων του εν λόγω νομοθετήματος δεν σημαίνει ότι, αν ακυρώνονταν το άρθρο 4, παράγραφος 1, στοιχείο δʹ, και το άρθρο 4, παράγραφος 2, η οδηγία δεν θα μπορούσε να θεσπίζει πλαίσιο για την επάρκεια των νόμιμων κατώτατων μισθών. Η θέσπισή του μπορεί να ήταν δυσκολότερη, αλλά δεν θα ήταν αδύνατη.
129.
Από τις ανωτέρω εκτιμήσεις προκύπτει ότι το άρθρο 4, παράγραφος 1, στοιχείο δʹ, και το άρθρο 4, παράγραφος 2, της οδηγίας 2022/2041 μπορούν, επομένως, να διαχωριστούν από τα λοιπά άρθρα της, τα οποία θα μπορούσαν να παραμείνουν σε πλήρη ισχύ αν τα πρώτα ακυρώνονταν. Κατά συνέπεια, σε περίπτωση που το Δικαστήριο αποφασίσει ότι η οδηγία 2022/2041 δεν πρέπει να ακυρωθεί στο σύνολό της, προτείνω στο Δικαστήριο να δεχθεί το επικουρικό αίτημα του Βασιλείου της Δανίας και να ακυρώσει το άρθρο 4, παράγραφος 1, στοιχείο δʹ, και το άρθρο 4, παράγραφος 2, της οδηγίας.
Γ. Τελική παρατήρηση
130.
Ως τελική παρατήρηση, επιθυμώ να εξετάσω εν συντομία ένα ζήτημα που συζητήθηκε κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, ήτοι αν ο νομοθέτης της Ένωσης θα μπορούσε να έχει χρησιμοποιήσει άλλη νομική βάση, εν προκειμένω το άρθρο 175 ΣΛΕΕ, κατά τη θέσπιση της οδηγίας 2022/2041, αντί του άρθρου 153, παράγραφος 2, στοιχείο βʹ, ΣΛΕΕ, σε συνδυασμό με το άρθρο 153, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, ΣΛΕΕ.
131.
Υπενθυμίζω ότι το άρθρο 175 ΣΛΕΕ απονέμει αρμοδιότητα θέσπισης μέτρων για την ενίσχυση της οικονομικής, κοινωνικής και εδαφικής συνοχής της Ένωσης (
92
). Ωστόσο, δεν είμαι πεπεισμένος ότι, απλώς και μόνον επειδή η οδηγία 2022/2041 θα μείωνε τις κοινωνικοοικονομικές αποκλίσεις στο πλαίσιο της Ένωσης, θα προωθούσε την ανοδική σύγκλιση και θα διευκόλυνε μια πιο αρμονική ανάπτυξη της Ένωσης, θα μπορούσε να έχει θεσπισθεί επί τη βάσει της εν λόγω διατάξεως.
132.
Πράγματι, πρώτον, το άρθρο 175 ΣΛΕΕ αφορά κυρίως την κατανομή κονδυλίων της Ένωσης· κατά συνέπεια, η θεμελίωση της οδηγίας 2022/2041 στην εν λόγω διάταξη θα απαιτούσε μια μάλλον δημιουργική ερμηνεία της.
133.
Δεύτερον, το Δικαστήριο έχει διευκρινίσει, στη νομολογία του, ότι, μολονότι η ρητή εξαίρεση από την εναρμόνιση όσον αφορά ορισμένους τομείς της Συνθήκης ΛΕΕ δεν αποκλείει κατ’ ανάγκην τη δυνατότητα θεσπίσεως μέτρων εναρμονίσεως βάσει άλλων διατάξεων της Συνθήκης αυτής, εντούτοις, ο νομοθέτης της Ένωσης δεν μπορεί να στηριχθεί στις εν λόγω άλλες διατάξεις αν, ενεργώντας κατ’ αυτόν τον τρόπο, «καταστρατηγεί» τη ρητή αυτή εξαίρεση (
93
). Εν προκειμένω, εκτιμώ ότι, αν ο νομοθέτης της Ένωσης είχε θεσπίσει την οδηγία 2022/2041 επί τη βάσει του άρθρου 175 ΣΛΕΕ, θα είχε καταστρατηγήσει την εξαίρεση των «αμοιβών» που προβλέπεται στο άρθρο 153, παράγραφος 5, ΣΛΕΕ. Πράγματι, θα είχε στηριχθεί σε μια γενικότερη διάταξη (το άρθρο 175 ΣΛΕΕ) προκειμένου να ασκήσει αρμοδιότητα (όσον αφορά τις αμοιβές) την οποία το άρθρο 153, παράγραφος 5, ΣΛΕΕ (η lex specialis) επιδίωξε ρητώς να εξαιρέσει από τις αρμοδιότητες της Ένωσης και θα είχε θεσπίσει μια πράξη η οποία θα είχε ως σκοπό ακριβώς τη ρύθμιση των ζητημάτων που εμπίπτουν στην εν λόγω εξαίρεση.
134.
Κατά συνέπεια, φρονώ ότι η οδηγία 2022/2041 δεν θα μπορούσε να έχει εκδοθεί συννόμως από τον νομοθέτη της Ένωσης επί τη βάσει του άρθρου 175 ΣΛΕΕ.
VI. Επί των δικαστικών εξόδων
135.
Κατά το άρθρο 138, παράγραφος 1, του Κανονισμού Διαδικασίας του Δικαστηρίου, ο ηττηθείς διάδικος καταδικάζεται στα δικαστικά έξοδα, εφόσον υπάρχει σχετικό αίτημα του νικήσαντος διαδίκου. Δεδομένου ότι η προσφυγή του Βασιλείου της Δανίας είναι, κατά τη γνώμη μου, βάσιμη και ο εν λόγω διάδικος υπέβαλε σχετικό αίτημα, το Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο θα πρέπει να καταδικαστούν στα δικαστικά έξοδα. Εντούτοις, το Βασίλειο της Σουηδίας, το Βασίλειο του Βελγίου, η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας, η Ελληνική Δημοκρατία, το Βασίλειο της Ισπανίας, η Γαλλική Δημοκρατία, το Μεγάλο Δουκάτο του Λουξεμβούργου, η Πορτογαλική Δημοκρατία και η Επιτροπή, που παρενέβησαν στη δίκη, πρέπει να φέρουν τα δικαστικά έξοδά τους, σύμφωνα με το άρθρο 140, παράγραφος 1, του εν λόγω Κανονισμού Διαδικασίας.
VII. Πρόταση
136.
Κατόπιν των ανωτέρω, προτείνω στο Δικαστήριο:
–
να ακυρώσει στο σύνολό της την οδηγία (ΕΕ) 2022/2041 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 19ης Οκτωβρίου 2022, για επαρκείς κατώτατους μισθούς στην Ευρωπαϊκή Ένωση, για τον λόγο ότι δεν συνάδει με το άρθρο 153, παράγραφος 5, ΣΛΕΕ και, κατ’ επέκταση, με την αρχή της δοτής αρμοδιότητας που κατοχυρώνεται στο άρθρο 5, παράγραφος 2, ΣΕΕ·
–
να καταδικάσει το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης στα δικαστικά έξοδα·
–
να υποχρεώσει το Βασίλειο της Σουηδίας, το Βασίλειο του Βελγίου, την Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας, την Ελληνική Δημοκρατία, το Βασίλειο της Ισπανίας, τη Γαλλική Δημοκρατία, το Μεγάλο Δουκάτο του Λουξεμβούργου, την Πορτογαλική Δημοκρατία και την Ευρωπαϊκή Επιτροπή να φέρουν τα δικαστικά έξοδά τους.
(
1
)	Γλώσσα του πρωτοτύπου: η αγγλική.
(
2
)	Βλ. άρθρο 2 ΣΕΕ.
(
3
)	Οδηγία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 19ης Οκτωβρίου 2022 (ΕΕ 2022, L 275, σ. 33).
(
4
)	Βλ. «Πρόταση για οδηγία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου για επαρκείς κατώτατους μισθούς στην Ευρωπαϊκή Ένωση», της 28ης Οκτωβρίου 2020, COM(2020) 682 final (στο εξής: πρόταση οδηγίας για τους επαρκείς κατώτατους μισθούς).
(
5
)	Von der Leyen, U., Πολιτικές κατευθύνσεις για την επόμενη Ευρωπαϊκή Επιτροπή 2019-2024· Εναρκτήριος λόγος στην ολομέλεια του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου – 16 Ιουλίου 2019· Ομιλία στην ολομέλεια του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου – 27 Νοεμβρίου 2019, Υπηρεσία Εκδόσεων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, Λουξεμβούργο, 2020, σ. 11.
(
6
)	Πρόταση οδηγίας για τους επαρκείς κατώτατους μισθούς, σ. 2.
(
7
)	Βλ. Schulten, T., και Müller, T., «A paradigm shift towards Social Europe? The proposed Directive on adequate minimum wages in the European Union?», Italian Labour Law e-journal, τόμος 14, αριθ. 1, 2021, σ. 7.
(
8
)	Πρόταση οδηγίας για τους επαρκείς κατώτατους μισθούς, σ. 2.
(
9
)	Βλ. «Αποτέλεσμα ψηφοφορίας: Οδηγία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου για επαρκείς κατώτατους μισθούς στην Ευρωπαϊκή Ένωση (πρώτη ανάγνωση)», έγγραφο ST_13171_2022_INIT, σ. 2, διαθέσιμο στη διεύθυνση: https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=consil%3AST_13171_2022_INIT.
(
10
)	Βλ. «Reasoned opinion on the application of the Principles of Subsidiarity and Proportionality», έγγραφο ST_14106_2020_INIT, σ. 4, διαθέσιμο στη διεύθυνση: https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=consil%3AST_14106_2020_INIT.
(
11
)	Βλ. «Σχέδιο οδηγίας του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου για επαρκείς κατώτατους μισθούς στην Ευρωπαϊκή Ένωση (πρώτη ανάγνωση) – έκδοση της νομοθετικής πράξης – Δηλώσεις», έγγραφο ST_12616_2022_ADD_1_REV_2, σ. 2, διαθέσιμο στη διεύθυνση: https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=consil%3AST_12616_2022_ADD_1_REV_2.
(
12
)	Βλ. «Out now: First 2022 data on minimum wages in the EU», διαθέσιμο στη διεύθυνση: https://ec.europa.eu/eurostat/en/web/products-eurostat-news/-/ddn-20220128-2.
(
13
)	Έγγραφο εργασίας των υπηρεσιών της Επιτροπής, «Συνοπτική παρουσίαση της έκθεσης εκτίμησης επιπτώσεων που συνοδεύει το έγγραφο Πρόταση οδηγίας του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου για επαρκείς κατώτατους μισθούς στην Ευρωπαϊκή Ένωση» [SWD(2020) 246 final].
(
14
)	Βλ. άρθρο 1, παράγραφος 1, της οδηγίας 2022/2041. Βλ., επίσης, άρθρο 5, παράγραφος 1, της εν λόγω οδηγίας, το οποίο μνημονεύει τον σκοπό «[της επίτευξης] αξιοπρεπούς βιοτικού επιπέδου, τη μείωση της φτώχειας των εργαζομένων, καθώς και την προώθηση της κοινωνικής συνοχής και της κοινωνικής σύγκλισης προς τα πάνω, και τη μείωση του μισθολογικού χάσματος μεταξύ των φύλων».
(
15
)	Υπήρχαν, ασφαλώς, ορισμένες εξαιρέσεις, όπως η αρχή της ισότητας των αμοιβών, η οποία κατοχυρώθηκε στο άρθρο 119 της Συνθήκης ΕΟΚ (βλ. απόφαση της 25ης Μαΐου 1971, Defrenne, 80/70, EU:C:1971:55).
(
16
)	Ορισμένες πράξεις του παράγωγου δικαίου που επιδίωκαν σκοπούς κοινωνικής πολιτικής είχαν ήδη θεσπιστεί πριν από τη Συνθήκη του Άμστερνταμ, επί παραδείγματι, η οδηγία 93/104/ΕΚ του Συμβουλίου, της 23ης Νοεμβρίου 1993, σχετικά με ορισμένα στοιχεία της οργάνωσης του χρόνου εργασίας (ΕΕ 1993, L 307, σ. 18), η οποία εκδόθηκε επί τη βάσει του άρθρου 118α ΣΕΚ (βλ. απόφαση της 12ης Νοεμβρίου 1996, Ηνωμένο Βασίλειο κατά Συμβουλίου, C‑84/94, EU:C:1996:431).
(
17
)	Βλ. απόφαση της 21ης Δεκεμβρίου 2016, ΑΓΕΤ Ηρακλής (C‑201/15, EU:C:2016:972, σκέψη 76).
(
18
)	Οδηγία 2008/104/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 19ης Νοεμβρίου 2008, περί της εργασίας μέσω εταιρείας προσωρινής απασχόλησης (ΕΕ 2008, L 327, σ. 9).
(
19
)	Οδηγία 2003/88/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 4ης Νοεμβρίου 2003, σχετικά με ορισμένα στοιχεία της οργάνωσης του χρόνου εργασίας (ΕΕ 2003, L 299, σ. 9).
(
20
)	Οδηγία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 20ής Ιουνίου 2019 (ΕΕ 2019, L 186, σ. 105).
(
21
)	ΕΕ 2017, C 428, σ. 10.
(
22
)	Βλ. αιτιολογική σκέψη 12 του ευρωπαϊκού πυλώνα κοινωνικών δικαιωμάτων.
(
23
)	Βλ. απόφαση της 18ης Δεκεμβρίου 2007 (C‑341/05, EU:C:2007:809).
(
24
)	Βλ., μεταξύ άλλων, Rönnmar, M., «Free movement of services versus national labour law and industrial relations systems: Understanding the Laval case from a Swedish and Nordic perspective», Cambridge Yearbook of European Legal Studies – 2007-2008, τόμος 10, εκδόσεις Hart, 2008, σ. 493 έως 524.
(
25
)	Όπως προκύπτει από τις αντιδράσεις της Δανικής Κυβερνήσεως κατά τη διάρκεια της νομοθετικής διαδικασίας που κατέληξε στην έκδοση της οδηγίας 2022/2041, τις οποίες υπενθύμισα στο σημείο 14 των παρουσών προτάσεων.
(
26
)	Βλ. https://normlex.ilo.org/dyn/normlex/en/f?p=NORMLEXPUB:12100:0::NO::P12100_ILO_CODE:C131.
(
27
)	Βλ. Garben, S. «Choosing a tightrope instead of a rope bridge – The choice of legal basis for the AMW Directive», σε Ratti, L., Brameshuber, E., και Pietrogiovanni, V. (επιμ.), The EU Directive on Adequate Minimum Wages – Context, Commentary and Trajectories, εκδόσεις Hart, 2024, σ. 25.
(
28
)	Βλ. απόφαση της 15ης Απριλίου 2008, Impact (C‑268/06, στο εξής: απόφαση Impact, EU:C:2008:223, σκέψη 122). Υπενθυμίζω ότι το άρθρο 151 ΣΛΕΕ ορίζει ότι «[η] Ένωση και τα κράτη μέλη […] έχουν ως στόχο την προώθηση της απασχόλησης, τη βελτίωση των διαβίωσης και εργασίας, ώστε να καταστήσουν δυνατή την εναρμόνισή τους με παράλληλη διατήρηση της προόδου, την κατάλληλη κοινωνική προστασία, τον κοινωνικό διάλογο και την ανάπτυξη των ανθρώπινων πόρων που θα επιτρέψουν ένα υψηλό και διαρκές επίπεδο απασχόλησης και την καταπολέμηση του αποκλεισμού».
(
29
)	Βλ. απόφαση της 13ης Σεπτεμβρίου 2007 (C‑307/05, στο εξής: απόφαση Del Cerro Alonso, EU:C:2007:509, σκέψη 41).
(
30
)	Σκέψεις 124 και 125.
(
31
)	Απόφαση της 10ης Ιουνίου 2010 (C‑395/08 και C‑396/08, στο εξής: απόφαση Bruno κ.λπ., EU:C:2010:329, σκέψη 37).
(
32
)	Απόφαση της 19ης Ιουνίου 2014 (C‑501/12 έως C‑506/12, C‑540/12 και C‑541/12, στο εξής: απόφαση Specht κ.λπ., EU:C:2014:2005, σκέψη 33).
(
33
)	Έγγραφο εργασίας των υπηρεσιών της Επιτροπής με τίτλο «Εκτίμηση επιπτώσεων που συνοδεύει το έγγραφο Πρόταση οδηγίας της Ευρωπαϊκής Ένωσης και του Συμβουλίου για επαρκείς κατώτατους μισθούς στην Ευρωπαϊκή Ένωση», COM(2020) 682 final, σ. 71. Στο εν λόγω έγγραφο, η Επιτροπή επισήμανε ότι από το άρθρο 153, παράγραφος 5, ΣΛΕΕ και από τη νομολογία του Δικαστηρίου σχετικά με την ερμηνεία της εν λόγω διατάξεως (ιδίως, στις αποφάσεις Del Cerro Alonso και Impact) προκύπτει ότι, μολονότι η δράση της Ένωσης δεν αποσκοπεί στην εναρμόνιση του επιπέδου των κατώτατων μισθών σε ολόκληρη την Ένωση ούτε στη θέσπιση ενιαίου μηχανισμού καθορισμού των κατώτατων μισθών, εντούτοις μπορεί να συνίσταται στη θέσπιση πλαισίου το οποίο δεν «θίγει την αρμοδιότητα των κρατών μελών και των κοινωνικών εταίρων να καθορίζουν τις λεπτομέρειες των πλαισίων τους για τον καθορισμό των κατώτατων μισθών και, ειδικότερα, το επίπεδο των κατώτατων μισθών τους […]» (βλ. σ. 72).
(
34
)	Βλ., επίσης, την πρόταση οδηγίας για τους επαρκείς κατώτατους μισθούς, στην οποία η Επιτροπή επισήμανε ότι, δεδομένου ότι η πρόταση οδηγίας «δεν περιλαμβάνει μέτρα που επηρεάζουν άμεσα το επίπεδο των αμοιβών, σέβεται πλήρως τα όρια που επιβάλλονται στην ενωσιακή δράση από το άρθρο 153 παράγραφος 5 της ΣΛΕΕ».
(
35
)	Βλ. επίσης, μεταξύ άλλων, τη Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής των Περιφερειών με θέμα «Επαρκείς κατώτατοι μισθοί στην Ευρωπαϊκή Ένωση» (ΕΕ 2021, C 175, σ. 89), κατά την οποία «η νομική βάση του άρθρου 153 ΣΛΕΕ […] δεν επιτρέπει καμία απευθείας παρέμβαση στον καθορισμό των αμοιβών στο εσωτερικό της Ευρωπαϊκής Ένωσης»· ωστόσο, θα μπορούσε να περιλαμβάνει μια διαδικασία «με στόχους» και «η οποία θα αναγνωρίζει πλήρως τις υφιστάμενες εθνικές νομοθεσίες για τους κατώτατους μισθούς και τον ρόλο των κοινωνικών εταίρων».
(
36
)	Η υπογράμμιση δική μου.
(
37
)	Όπ.π.
(
38
)	Όπ.π.
(
39
)	Βλ., επί παραδείγματι, άρθρο 4, παράγραφος 1, και άρθρο 5, παράγραφος 1, της οδηγίας 2022/2041.
(
40
)	Βλ. Garben, S., υποσημείωση 27, όπ.π., σ. 25.
(
41
)	Προτάσεις της γενικής εισαγγελέα J. Kokott (C‑268/06, EU:C:2008:2, σημεία 173 έως 176).
(
42
)	Σημείο 176. Η υπογράμμιση δική μου.
(
43
)	Βλ. απόφαση Impact (σκέψη 123). Η υπογράμμιση δική μου.
(
44
)	Όπ.π. (σκέψη 124).
(
45
)	Βλ. σημείο 39 των παρουσών προτάσεων.
(
46
)	Βλ., επίσης, αποφάσεις Del Cerro Alonso (σκέψη 40), Impact (σκέψη 123) και Bruno κ.λπ. (σκέψη 36). Θα επανέλθω στο εν λόγω ζήτημα στα σημεία 67 έως 69 των παρουσών προτάσεων.
(
47
)	Βλ., συναφώς, απόφαση της 11ης Νοεμβρίου 2004, Delahaye (C‑425/02, EU:C:2004:706, σκέψη 33). Βλ., επίσης, απόφαση της 22ας Δεκεμβρίου 2010, Gavieiro και Iglesias Torres (C‑444/09 και C‑456/09, EU:C:2010:819, σκέψη 58).
(
48
)	Η οποία συνήφθη στις 18 Μαρτίου 1999 και περιλαμβάνεται στο παράρτημα της οδηγίας 1999/70/ΕΚ του Συμβουλίου, της 28ης Ιουνίου 1999, σχετικά με τη συμφωνία-πλαίσιο για την εργασία ορισμένου χρόνου που συνήφθη με τις CES, UNICE και CEEP (ΕΕ 1999, L 175, σ. 43).
(
49
)	Οδηγία της 15ης Δεκεμβρίου 1997 σχετικά με τη συμφωνία-πλαίσιο για την εργασία μερικής απασχολήσεως που συνήφθη από την UNICE, το CEEP και τη CES (ΕΕ 1998, L 14, σ. 9).
(
50
)	Οδηγία της 27ης Νοεμβρίου 2000 (ΕΕ 2000, L 303, σ. 16).
(
51
)	Οδηγία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 5ης Ιουλίου 2006 (ΕΕ 2006, L 204, σ. 23). Βλ., ειδικότερα, άρθρο 1, δεύτερο εδάφιο, στοιχείο βʹ, της εν λόγω οδηγίας, το οποίο αναφέρει ότι «περιέχει διατάξεις για την εφαρμογή της αρχής της ίσης μεταχείρισης» ως προς, μεταξύ άλλων, τους «όρους εργασίας, συμπεριλαμβανομένης της αμοιβής».
(
52
)	Οδηγία της 29ης Ιουνίου 2000 (ΕΕ 2000, L 180, σ. 22). Βλ. άρθρο 3, παράγραφος 1, στοιχείο γʹ, της εν λόγω οδηγίας, το οποίο ορίζει ότι αυτή «εφαρμόζεται σε όλα τα πρόσωπα, στον δημόσιο και στον ιδιωτικό τομέα, συμπεριλαμβανόμενων των δημόσιων φορέων», όσον αφορά, μεταξύ άλλων, «τις εργασιακές συνθήκες και τους όρους απασχόλησης, συμπεριλαμβανομένων των απολύσεων και των αμοιβών».
(
53
)	Η εν λόγω οδηγία, όπως και η οδηγία 97/81/ΕΚ του Συμβουλίου για τους εργαζομένους με μερική απασχόληση, αποσκοπεί στη διασφάλιση της τηρήσεως της αρχής της ίσης μεταχειρίσεως, μεταξύ άλλων όσον αφορά τους μισθούς, εργαζομένων συγκεκριμένης κατηγορίας (εν προκειμένω, των προσωρινώς απασχολούμενων).
(
54
)	Οδηγία 96/71/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 16ης Δεκεμβρίου 1996, σχετικά με την απόσπαση εργαζομένων στο πλαίσιο παροχής υπηρεσιών (ΕΕ 1997, L 18, σ. 1). Πρβλ. απόφαση της 8ης Δεκεμβρίου 2020, Ουγγαρία κατά Κοινοβουλίου και Συμβουλίου (C‑620/18, EU:C:2020:1001, σκέψεις 71 έως 85), σχετικά με το αίτημα της Ουγγαρίας να ακυρώσει το Δικαστήριο την οδηγία (ΕΕ) 2018/957 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 28ης Ιουνίου 2018, για την τροποποίηση της οδηγίας για την απόσπαση εργαζομένων, λόγω παραβάσεως του άρθρου 153, παράγραφος 5, ΣΛΕΕ. Το Δικαστήριο απέρριψε τον λόγο αυτό ακυρώσεως, διαπιστώνοντας ότι η τροποποιητική οδηγία περιοριζόταν στο να συντονίσει τις νομοθεσίες των κρατών μελών σε περίπτωση απόσπασης εργαζομένων, προκειμένου να διασφαλίσει στους εργαζομένους αυτούς ορισμένους ή σχεδόν όλους τους όρους εργασίας και απασχόλησης που προβλέπονται από το κράτος μέλος υποδοχής, συμπεριλαμβανομένου του όρου που αφορά τις αμοιβές τους.
(
55
)	Βλ., ιδίως, άρθρο 7 της γενικής οδηγίας για τον χρόνο εργασίας, το οποίο επιγράφεται «Ετήσια άδεια», του οποίου η παράγραφος 1 ορίζει τα εξής: «Τα κράτη μέλη θεσπίζουν τα αναγκαία μέτρα ώστε να παρέχεται σε όλους τους εργαζομένους ετήσια άδεια μετ’ αποδοχών διάρκειας τουλάχιστον τεσσάρων εβδομάδων, σύμφωνα με τους όρους που προβλέπουν οι εθνικές νομοθεσίες ή/και πρακτικές για την απόκτηση του σχετικού δικαιώματος και τη χορήγηση της άδειας».
(
56
)	Οδηγία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 22ας Οκτωβρίου 2008 (ΕΕ 2008, L 283, σ. 36). Η οδηγία αυτή αποσκοπεί στην εξασφάλιση της πληρωμής των ανεξόφλητων απαιτήσεων των μισθωτών (συμπεριλαμβανομένων των μισθών) σε περίπτωση αφερεγγυότητας του εργοδότη τους, αλλά δεν έχει ως αντικείμενο τη ρύθμιση των «μισθών».
(
57
)	Για ένα ακόμη παράδειγμα συναφώς, βλ. οδηγία (ΕΕ) 2019/1158 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 20ής Ιουνίου 2019, σχετικά με την ισορροπία μεταξύ επαγγελματικής και ιδιωτικής ζωής για τους γονείς και τους φροντιστές και την κατάργηση της οδηγίας 2010/18/ΕΕ του Συμβουλίου (ΕΕ 2019, L 188, σ. 79), της οποίας η αιτιολογική σκέψη 31 επισημαίνει ότι «[τ]α κράτη μέλη θα πρέπει να ορίσουν σε ένα επαρκές επίπεδο την πληρωμή ή το επίδομα που παρέχεται για την ελάχιστη μη μεταβιβάσιμη περίοδο γονικής άδειας […]». Εντούτοις, ο όρος «επαρκές» απαντά μόνο στο προοίμιο της εν λόγω οδηγίας και σε καμία από τις διατάξεις της. Επιπλέον, το άρθρο 1 της εν λόγω οδηγίας καθιστά σαφές ότι σκοπός της πράξεως αυτής δεν είναι ο καθορισμός του επιπέδου της εν λόγω πληρωμής ή του τρόπου διαμορφώσεώς του, αλλά ο καθορισμός «ελάχιστ[ων] απαιτήσ[εων] προκειμένου να επιτευχθεί ισότητα μεταξύ ανδρών και γυναικών όσον αφορά τις ευκαιρίες στην αγορά εργασίας και τη μεταχείριση στον χώρο εργασίας, μέσα από τη διευκόλυνση του συνδυασμού επαγγελματικής και οικογενειακής ζωής για τους εργαζόμενους γονείς ή φροντιστές».
(
58
)	Όπως θα συνέβαινε, επί παραδείγματι, με μια οδηγία που αφορά μόνον το χαμηλότερο φάσμα των μισθών και όχι όλους τους μισθούς.
(
59
)	Βλ. σημείο 52 των παρουσών προτάσεων.
(
60
)	Προτάσεις της γενικής εισαγγελέα J. Kokott (C‑268/06, EU:C:2008:2, σημείο 173).
(
61
)	Βλέπε Menegatti, E. «Much ado about little: the Commission proposal for a Directive on adequate wages», Italian Labour Law e-journal, τόμος 14, αριθ. 1, 2021, σ. 29.
(
62
)	Θα μπορούσε επίσης να γίνει μνεία του άρθρου 4, παράγραφος 2, της οδηγίας 2022/2041, το οποίο ορίζει ότι «[τ]ο σχέδιο δράσης ορίζει σαφές χρονοδιάγραμμα και συγκεκριμένα μέτρα για τη σταδιακή αύξηση του ποσοστού κάλυψης από συλλογικές διαπραγματεύσεις, με πλήρη σεβασμό της αυτονομίας των κοινωνικών εταίρων».
(
63
)	Η υπογράμμιση δική μου.
(
64
)	Τα εν λόγω κριτήρια είναι: α) η αγοραστική δύναμη των νόμιμων κατώτατων μισθών, λαμβανομένου υπόψη του κόστους διαβίωσης, β) το γενικό επίπεδο των μισθών και η κατανομή τους, γ) ο ρυθμός αύξησης των μισθών και δ) τα επίπεδα και οι εξελίξεις, μακροπρόθεσμα, της εγχώριας παραγωγικότητας.
(
65
)	Βλ., επίσης, συναφώς, αιτιολογική σκέψη 26 της οδηγίας 2022/2041.
(
66
)	Βλ. Sagan, A., και Schmidt, A., «The procedure for setting adequate statutory minimum wages (Article 5)», σε Ratti, L., Brameshuber, E., και Pietrogiovanni, V. (επιμ.), The EU Directive on Adequate Minimum Wages, Context, Commentary and Trajectories, Hart Publishing, 2024, σ. 202.
(
67
)	Βλ., επίσης, Blanke, T., «Fair and just working conditions (Article 31)», European Labour Law and the EU Charter of Fundamental Rights, Bercusson, B. (επιμ.), Nomos, Baden Baden, 2002, σ. 537· και Bogg, A., «Article 31 – Fair and just working conditions», σε Peers, S., Hervey, T., Kenner, J. and Ward, A. (επιμ.), The EU Charter of Fundamental Rights – A commentary, εκδόσεις Hart, Λονδίνο, 2014, σ. 855 και 856. Το ζήτημα αν το άρθρο 31, παράγραφος 1, του Χάρτη καταλαμβάνει και όρους εργασίας όπως οι «αμοιβές» συζητήθηκε στο πλαίσιο της θεωρίας, δεδομένου ότι προκύπτει ότι η εν λόγω διάταξη προστέθηκε αρχικώς με σκοπό την εξασφάλιση της υγείας και της ασφάλειας των εργαζομένων, που προστατεύονται από την οδηγία 89/391/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 12ης Ιουνίου 1989, σχετικά με την εφαρμογή μέτρων για την προώθηση της βελτίωσης της ασφάλειας και της υγείας των εργαζομένων κατά την εργασία (ΕΕ 1989, L 183, σ. 1).
(
68
)	Η υπογράμμιση δική μου.
(
69
)	Βλ. Sjödin, E., «European minimum wage: A Swedish perspective on EU’s competence in social policy in the wake of the proposed directive on adequate minimum wages in the EU», European Labour Law Journal, τόμος 13(2), 2022, σ. 283.
(
70
)	Το ίδιο συμπέρασμα ισχύει και για τις οριζόντιες διατάξεις (στο κεφάλαιο III) και για τις τελικές διατάξεις (στο κεφάλαιο IV) της οδηγίας 2022/2041.
(
71
)	Η υπογράμμιση δική μου.
(
72
)	Όπ.π.
(
73
)	Βλέπε Menegatti, E. «Much ado about little: the Commission proposal for a Directive on adequate wages», Italian Labour Law e-Journal, τόμος 14, αριθ. 1, 2021, σ. 25.
(
74
)	Κατά τον ΟΟΣΑ, μόνον 8 από τα 27 κράτη μέλη φθάνουν επί του παρόντος στο όριο του 80 % που προβλέπεται στο άρθρο 4, παράγραφος 2, της οδηγίας 2022/2041 (τόσο η Δανία όσο και η Σουηδία φαίνεται να υπερβαίνουν το εν λόγω κατώτατο όριο) (βλ. https://www.oecd.org/en/data/datasets/oecdaias-ictwss-database.html).
(
75
)	Πράγματι, δεν φαίνεται να υφίσταται ούτε γενικώς αναγνωρισμένη μέθοδος για τη μέτρηση της κάλυψης από συλλογικές διαπραγματεύσεις ούτε μια γενικώς αποδεκτή βάση δεδομένων κάλυψης σε διάφορα κράτη μέλη.
(
76
)	Βλ. σημεία 67 έως 69 των παρουσών προτάσεων.
(
77
)	Το άρθρο 12, παράγραφος 1, του Χάρτη ορίζει ότι «[κ]άθε πρόσωπο έχει δικαίωμα στην ελευθερία του συνέρχεσθαι ειρηνικώς και στην ελευθερία του συνεταιρίζεσθαι σε όλα τα επίπεδα, ιδίως στον πολιτικό και τον συνδικαλιστικό τομέα καθώς και στους τομείς που αναφέρονται στον πολίτη, πράγμα που συνεπάγεται το δικαίωμα κάθε προσώπου να ιδρύει με άλλους συνδικαλιστικές ενώσεις και να προσχωρεί σε αυτές για την υπεράσπιση των συμφερόντων του» (η υπογράμμιση δική μου).
(
78
)	Το άρθρο 28 του Χάρτη, το οποίο επιγράφεται «Δικαίωμα διαπραγμάτευσης και συλλογικών δράσεων», ορίζει ότι «[ο]ι εργαζόμενοι και οι εργοδότες, ή οι αντίστοιχες οργανώσεις τους, έχουν, σύμφωνα με το δίκαιο της Ένωσης και τις εθνικές νομοθεσίες και πρακτικές, δικαίωμα να διαπραγματεύονται και να συνάπτουν συλλογικές συμβάσεις στα ενδεδειγμένα επίπεδα καθώς και να προσφεύγουν, σε περίπτωση σύγκρουσης συμφερόντων, σε συλλογικές δράσεις για την υπεράσπιση των συμφερόντων τους, συμπεριλαμβανομένης της απεργίας».
(
79
)	Ο Κοινοτικός Χάρτης των θεμελιωδών κοινωνικών δικαιωμάτων των εργαζομένων υιοθετήθηκε κατά τη σύνοδο του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου της 9ης Δεκεμβρίου 1989 στο Στρασβούργο και περιέχεται στο έγγραφο της Επιτροπής COM(89) 471, της 2ας Οκτωβρίου 1989. Καθορίζει τις βασικές αρχές στις οποίες βασίζεται το ευρωπαϊκό μοντέλο εργατικού δικαίου.
(
80
)	Βλ. το προοίμιο του Χάρτη: «[ο] παρών Χάρτης επιβεβαιώνει, σεβόμενος τις αρμοδιότητες και τα καθήκοντα της Ένωσης, καθώς και την αρχή της επικουρικότητας, τα δικαιώματα που απορρέουν ιδίως από […] τους Κοινωνικούς Χάρτες που έχουν υιοθετηθεί από την Ένωση και το Συμβούλιο της Ευρώπης».
(
81
)	Πράγματι, αφενός, το άρθρο 11 του Κοινοτικού Χάρτη των θεμελιωδών κοινωνικών δικαιωμάτων των εργαζομένων αποσκοπούσε στην προστασία του δικαιώματος των εργοδοτών και των εργαζομένων «να συμμετέχουν ελεύθερα στη σύσταση επαγγελματικών ή συνδικαλιστικών οργανώσεων της επιλογής τους για την προάσπιση των οικονομικών και κοινωνικών συμφερόντων τους». Αφετέρου, το άρθρο 12 του εν λόγω χάρτη αφορούσε «το δικαίωμ[ά τους], υπό τους όρους που προβλέπουν οι εθνικές νομοθεσίες και πρακτικές, να διαπραγματεύονται και να συνάπτουν συλλογικές συμβάσεις».
(
82
)	Βλ. απόφαση Impact (σκέψη 122). Υπενθυμίζω ότι το άρθρο 151 ΣΛΕΕ ορίζει ότι «[η] Ένωση και τα κράτη μέλη […] έχουν ως στόχο την προώθηση της απασχόλησης, τη βελτίωση των διαβίωσης και εργασίας, ώστε να καταστήσουν δυνατή την εναρμόνισή τους με παράλληλη διατήρηση της προόδου, την κατάλληλη κοινωνική προστασία, τον κοινωνικό διάλογο και την ανάπτυξη των ανθρώπινων πόρων που θα επιτρέψουν ένα υψηλό και διαρκές επίπεδο απασχόλησης και την καταπολέμηση του αποκλεισμού».
(
83
)	Όπως αντιλαμβάνομαι, η Δανική και η Σουηδική Κυβέρνηση θεωρούν ότι η σχέση μεταξύ του άρθρου 153, παράγραφος 1, στοιχείο στʹ, ΣΛΕΕ («συλλογική υπεράσπιση των συμφερόντων εργαζομένων και εργοδοτών») και της εξαιρέσεως του «δικαιώματος του συνεταιρίζεσθαι» που προβλέπεται στο άρθρο 153, παράγραφος 5, ΣΛΕΕ είναι η αντίστροφη εκείνης μεταξύ της εξαιρέσεως των «αμοιβών» που προβλέπεται στην ίδια διάταξη και του άρθρου 153, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, ΣΛΕΕ («όροι εργασίας»). (βλ., συναφώς, σημείο 65 των παρουσών προτάσεων).
(
84
)	Η υπογράμμιση δική μου.
(
85
)	Η εν λόγω διάταξη επιβάλλει στα κράτη μέλη να λαμβάνουν μέτρα «για την προστασία των συνδικαλιστικών οργανώσεων και των οργανώσεων των εργοδοτών που συμμετέχουν ή επιθυμούν να συμμετάσχουν σε συλλογικές διαπραγματεύσεις έναντι τυχόν ενεργειών παρέμβασης μεταξύ τους ή των εκατέρωθεν εκπροσώπων ή μελών τους κατά τη σύσταση, τη λειτουργία ή τη διοίκησή τους» (η υπογράμμιση δική μου).
(
86
)	Βλ. απόφαση της 4ης Σεπτεμβρίου 2018, Επιτροπή κατά Συμβουλίου (Συμφωνία με το Καζακστάν) (C‑244/17, EU:C:2018:662, σκέψεις 36 και 37 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
(
87
)	Βλ. γνωμοδότηση 1/15 (Συμφωνία PNR ΕΕ και Καναδά) της 26ης Ιουλίου 2017 (EU:C:2017:592, σκέψη 78).
(
88
)	Η υπογράμμιση δική μου.
(
89
)	Πρόταση οδηγίας για τους επαρκείς κατώτατους μισθούς, σ. 2. Η υπογράμμιση δική μου.
(
90
)	Βλ., μεταξύ άλλων, οδηγία 2006/54/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 5ης Ιουλίου 2006, για την εφαρμογή της αρχής των ίσων ευκαιριών και της ίσης μεταχείρισης ανδρών και γυναικών σε θέματα εργασίας και απασχόλησης (αναδιατύπωση) (ΕΕ 2006, L 204, σ. 23), της οποίας το άρθρο 21, παράγραφος 1, ορίζει ότι «[τ]α κράτη μέλη, σύμφωνα με τις εθνικές παραδόσεις και πρακτικές, λαμβάνουν τα κατάλληλα μέτρα προώθησης του κοινωνικού διαλόγου μεταξύ των κοινωνικών εταίρων με σκοπό την προαγωγή της ίσης μεταχείρισης, συμπεριλαμβανομένης, παραδείγματος χάριν, της παρακολούθησης των πρακτικών στο χώρο εργασίας, αλλά και όσον αφορά την πρόσβαση στην απασχόληση, την επαγγελματική κατάρτιση και την επαγγελματική εξέλιξη καθώς και μέσω της παρακολούθησης των συλλογικών συμβάσεων, των κωδίκων δεοντολογίας, της έρευνας ή της ανταλλαγής εμπειριών και ορθών πρακτικών».
(
91
)	Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 8ης Δεκεμβρίου 2020, Πολωνία κατά Κοινοβουλίου και Συμβουλίου (C‑626/18, EU:C:2020:1000, σκέψη 28 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία). Η υπογράμμιση δική μου.
(
92
)	Η εν λόγω διάταξη ορίζει ότι «[τ]α κράτη μέλη ασκούν και συντονίζουν την οικονομική τους πολιτική με σκοπό, μεταξύ άλλων, να επιτύχουν τους στόχους του άρθρου 174. Η διαμόρφωση και η υλοποίηση των πολιτικών και δράσεων της Ένωσης καθώς και η υλοποίηση της εσωτερικής αγοράς, λαμβάνουν υπόψη τους στόχους του άρθρου 174 και συμβάλλουν στην πραγματοποίησή τους. Η Ένωση ενισχύει επίσης την υλοποίηση αυτή με τη δράση της μέσω των Διαρθρωτικών Ταμείων […] της Ευρωπαϊκής Τράπεζας Επενδύσεων και των άλλων υφιστάμενων χρηματοδοτικών μέσων […] Εάν απαιτούνται ειδικές δράσεις, πέρα από τα πλαίσια των Ταμείων και με την επιφύλαξη των μέτρων που αποφασίζονται στα πλαίσια των άλλων πολιτικών της Ένωσης, οι δράσεις αυτές μπορούν να θεσπίζονται από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο, που αποφασίζουν σύμφωνα με τη συνήθη νομοθετική διαδικασία και μετά από διαβούλευση με την Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή και την Επιτροπή των Περιφερειών».
(
93
)	Βλ. απόφαση της 5ης Οκτωβρίου 2000, Γερμανία κατά Κοινοβουλίου και Συμβουλίου (C‑376/98, EU:C:2000:544, σκέψη 79).