62019CO0791(01)_RES
Sprawa C‑791/19 R
Komisja Europejska
przeciwko
Rzeczypospolitej Polskiej
Postanowienie Trybunału (wielka izba) z dnia 8 kwietnia 2020 r.
Postępowanie w przedmiocie środków tymczasowych – Artykuł 279 TFUE – Wniosek o zastosowanie środków tymczasowych – Artykuł 19 ust. 1 akapit drugi TUE – Niezależność Izby Dyscyplinarnej Sądu Najwyższego (Polska)
Prawo Unii Europejskiej – Zasady – Prawo do skutecznej ochrony prawnej – Zasada niezawisłości sędziowskiej – Zakres
(art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE; Karta praw podstawowych Unii Europejskiej, art. 47, 48)
(zob. pkt 29, 30, 34, 65, 66)
Państwa członkowskie – Zobowiązania – Ustanowienie środków niezbędnych do zapewnienia skutecznej ochrony prawnej – Poszanowanie zasady niezawisłości sędziowskiej – Nowa Izba Dyscyplinarna Sądu Najwyższego składająca się z sędziów powoływanych przez prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa – Naruszenie w przypadku istnienia w przekonaniu jednostek uzasadnionych wątpliwości co do niezależności tej izby od czynników zewnętrznych oraz jej neutralności względem ścierających się przed nią interesów – Kryteria – Obiektywne okoliczności utworzenia wspomnianej izby, jej cechy oraz sposób powoływania jej członków – Niezależność Krajowej Rady Sądownictwa
(art. 2, 19 TUE; Karta praw podstawowych Unii Europejskiej, art. 47 akapit drugi)
(zob. pkt 31–33, 35, 68, 70–72)
Postępowanie w przedmiocie środków tymczasowych – Właściwość sędziego orzekającego w przedmiocie środków tymczasowych – Wniosek w przedmiocie środków tymczasowych złożony w ramach skargi o stwierdzenie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego – Skarga o stwierdzenie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego podważająca zgodność z art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE przepisów krajowych dotyczących systemu odpowiedzialności dyscyplinarnej sędziów orzekających o kwestiach z zakresu prawa Unii – Wniosek objęty właściwością sędziego orzekającego w przedmiocie środków tymczasowych
(art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE, art. 278, 279 TFUE)
(zob. pkt 36)
Postępowanie w przedmiocie środków tymczasowych – Zawieszenie wykonania – Środki tymczasowe – Przesłanki zastosowania – Fumus boni iuris – Pilny charakter – Poważna i nieodwracalna szkoda – Charakter kumulatywny – Wyważenie wszystkich spornych interesów – Swobodna ocena przysługująca sędziemu orzekającemu w przedmiocie środków tymczasowych
(art. 278, 279 TFUE; regulamin postępowania przed Sądem, art. 160 § 3)
(zob. pkt 51)
Postępowanie w przedmiocie środków tymczasowych – Zawieszenie wykonania – Środki tymczasowe – Przesłanki zastosowania – Fumus boni iuris – Analiza prima facie zarzutów podniesionych na poparcie skargi głównej – Skarga o stwierdzenie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego – Przepisy krajowe dotyczące systemu odpowiedzialności dyscyplinarnej sędziów orzekających o kwestiach z zakresu prawa Unii – Przepisy dotyczące organu mającego orzekać w sprawach dyscyplinarnych sędziów – Zarzut szczegółowy dotyczący kwestii poszanowania przez ustanowiony organ wymogu niezawisłości sędziowskiej przewidzianego w art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE – Zarzut szczegółowy niepozbawiony prima facie podstaw
(art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE; art. 278, 279 TFUE; Karta praw podstawowych Unii Europejskiej, art. 47)
(zob. pkt 52, 64, 67, 75–78)
Postępowanie w przedmiocie środków tymczasowych – Zawieszenie wykonania – Środki tymczasowe – Przesłanki zastosowania – Pilny charakter – Poważna i nieodwracalna szkoda – Pojęcie – Ryzyko naruszenia niezależności organu rozpoznającego sprawy dyscyplinarne sędziów państwa członkowskiego orzekających o kwestiach z zakresu prawa Unii – Zaliczenie
(art. 2 TUE; art. 278, 279 TFUE; regulamin postępowania przed Sądem, art. 160 § 3)
(zob. pkt 82–86, 89, 90, 92, 93)
Postępowanie w przedmiocie środków tymczasowych – Zawieszenie wykonania – Środki tymczasowe – Przesłanki zastosowania – Wyważenie wszystkich spornych interesów – Skarga o stwierdzenie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego – Przepisy krajowe dotyczące systemu odpowiedzialności dyscyplinarnej sędziów orzekających o kwestiach z zakresu prawa Unii – Przepisy dotyczące organu mającego orzekać w sprawach dyscyplinarnych sędziów – Ryzyko naruszenia niezależności owego organu – Interes odnośnego państwa członkowskiego związany z organizacją wymiaru sprawiedliwości w jego porządku prawnym – Pierwszeństwo interesu ogólnego Unii
(art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE; art. 278, 279 TFUE; Karta praw podstawowych Unii Europejskiej, art. 47)
(zob. pkt 104, 109–113)
Streszczenie
W dniu 8 kwietnia 2020 r. w postanowieniu w przedmiocie środków tymczasowych Komisja/Polska (C‑791/19 R) Trybunał w składzie wielkiej izby nakazał Rzeczpospolitej Polskiej natychmiastowe zawieszenie stosowania przepisów krajowych stanowiących podstawę właściwości Izby Dyscyplinarnej Sądu Najwyższego (Polska) do orzekania w sprawach dyscyplinarnych sędziów oraz powstrzymanie się od przekazania spraw zawisłych przed Izbą Dyscyplinarną do rozpoznania przez skład, który nie spełnia wymogów niezależności wskazanych w szczególności w wyroku z dnia 19 listopada 2019 r., A.K. i in. (
1
). Wniosek w przedmiocie środków tymczasowych został złożony w ramach skargi o stwierdzenie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego wniesionej przez Komisję w październiku 2019 r., zmierzającej do ustalenia, że Polska, wprowadzając nowy system odpowiedzialności dyscyplinarnej sędziów Sądu Najwyższego i sędziów sądów powszechnych, uchybiła zobowiązaniom, które na niej ciążą na mocy art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE (
2
) w związku z art. 267 akapity drugi i trzeci TFUE (
3
).
Zgodnie z tym nowym systemem przyjętym w 2017 r. Izba Dyscyplinarna utworzona w Sądzie Najwyższym jest właściwa do rozpoznawania spraw dyscyplinarnych sędziów tego sądu i stanowi instancję odwoławczą w sprawach dyscyplinarnych sędziów sądów powszechnych. Zdaniem Komisji (
4
) wspomniany system nie gwarantuje niezależności i bezstronności Izby Dyscyplinarnej obsadzonej wyłącznie sędziami wyłonionymi przez Krajową Radę Sądownictwa (zwaną dalej „KRS”), której piętnastu członków będących sędziami zostało wybranych przez niższą izbę polskiego parlamentu, podczas gdy przed reformą z 2017 r. byli oni wybierani przez środowisko sędziowskie. W następstwie wyroku A.K (
5
). Sąd Najwyższy – Izba Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, orzekając w sprawach, na których gruncie wydano ten wyrok, orzekł w wyrokach z dnia 5 grudnia 2019 r. i 15 stycznia 2020 r., że z uwagi na okoliczności jej utworzenia, zakres kompetencji i skład oraz udział KRS w ukonstytuowaniu tej izby Izba Dyscyplinarna nie jest sądem w rozumieniu zarówno prawa Unii, jak i prawa polskiego. Izba Dyscyplinarna nie zaprzestała jednak swojej działalności orzeczniczej.
W pierwszej kolejności, przed rozpatrzeniem złożonego przez Komisję wniosku o zastosowanie środków tymczasowych co do istoty, Trybunał oddalił podniesiony przez Polskę zarzut niedopuszczalności. W szczególności w odniesieniu do swojej właściwości do zarządzenia omawianych środków tymczasowych Trybunał przypomniał, że chociaż organizacja wymiaru sprawiedliwości w państwach członkowskich należy do kompetencji tych ostatnich, to przy wykonywaniu tej kompetencji państwa członkowskie mają obowiązek dotrzymywać zobowiązań wynikających dla nich z prawa Unii, a w szczególności z art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE. Trybunał wskazał następnie, że postanowienie to, w którym skonkretyzowano zasadę państwa prawnego, powierza sądom państw członkowskich i Trybunałowi zadanie zapewnienia pełnego stosowania prawa Unii we wszystkich państwach członkowskich, jak również ochrony sądowej praw, jakie jednostki wywodzą z tego prawa. Przypomniawszy kluczowe znaczenie zachowania niezależności tych organów dla zagwarantowania owej ochrony, Trybunał podkreślił, że państwo członkowskie ma w konsekwencji obowiązek zapewnienia, by system odpowiedzialności dyscyplinarnej sędziów sądów krajowych należących do systemu środków odwoławczych w dziedzinach objętych prawem Unii przestrzegał zasady niezawisłości sędziowskiej. Konieczne jest zatem zagwarantowanie, że orzeczenia wydawane w postępowaniach dyscyplinarnych wszczynanych wobec sędziów tych sądów będą podlegały kontroli organu, który sam spełnia wymogi nieodłącznie związane ze skuteczną ochroną sądową, w tym wymóg niezależności. W tych okolicznościach Trybunał uznał się za właściwy do zarządzenia – w ramach skargi o stwierdzenie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego podważającej zgodność z prawem Unii przepisów krajowych dotyczących systemu odpowiedzialności dyscyplinarnej sędziów mogących orzekać o kwestiach z zakresu prawa Unii – środków tymczasowych zmierzających do zawieszenia stosowania takich przepisów.
W drugiej kolejności, w ramach rozpatrywania wniosku w przedmiocie środków tymczasowych co do istoty, Trybunał przypomniał przesłanki, które muszą zostać spełnione, by sędzia orzekający w przedmiocie środków tymczasowych mógł takie środki zarządzić. Jedną z tych przesłanek jest zatem wykazanie, że zastosowanie tego rodzaju środków jest prima facie prawnie i faktycznie uzasadnione (fumus boni iuris) oraz że mają one pilny charakter w tym znaczeniu, iż ich zarządzenie i wykonanie przed wydaniem rozstrzygnięcia co do istoty sprawy jest konieczne w celu uniknięcia poważnej i nieodwracalnej szkody dla interesów skarżącego. Sąd orzekający w przedmiocie środków tymczasowych dokonuje także w razie potrzeby wyważenia wchodzących w grę interesów.
Jeżeli chodzi o przesłankę dotyczącą istnienia fumus boni iuris, Trybunał podkreślił przede wszystkim, że przesłanka ta jest spełniona wówczas, gdy co najmniej jeden z zarzutów podniesionych przez stronę wnoszącą o zastosowanie środków tymczasowych w uzasadnieniu skargi głównej wydaje się prima facie niepozbawiony poważnej podstawy. W niniejszej sprawie, nie wypowiadając się co do zasadności argumentów wysuwanych przez strony w ramach skargi o stwierdzenie uchybienia, Trybunał stwierdził, że w świetle przedstawionych przez Komisję okoliczności faktycznych oraz elementów wykładni, których dostarczają w szczególności wyrok z dnia 24 czerwca 2019 r., Komisja/Polska (Niezależność Sądu Najwyższego) (
6
), i wyrok A.K., argumenty dotyczące braku gwarancji niezależności i bezstronności Izby Dyscyplinarnej wysuwane w ramach skargi o stwierdzenie uchybienia ukazują się prima facie jako niepozbawione poważnej podstawy.
Co się tyczy przesłanki dotyczącej pilnego charakteru, Trybunał uznał, że została ona w tym wypadku wykazana. Już sama bowiem wizja wszczęcia postępowania dyscyplinarnego, które mogłoby być prowadzone przez organ o niezagwarantowanej niezależności, może negatywnie wpłynąć na niezawisłość sędziów Sądu Najwyższego i sędziów sądów powszechnych, a w konsekwencji na skuteczną ochronę sądową praw, jakie jednostki wywodzą z prawa Unii. Trybunał wywiódł z tego, że stosowanie spornych przepisów prawa krajowego, które w sprawach dyscyplinarnych wyżej wskazanych sędziów przyznają właściwość organowi, którego niezależność może nie być zagwarantowana, jest w stanie spowodować wystąpienie poważnej i nieodwracalnej szkody w zakresie porządku prawnego Unii.
Wreszcie Trybunał dokonał wyważenia wchodzących w grę interesów. Do wniosku, że takie wyważenie przemawia na korzyść zarządzenia środków tymczasowych, o które wnosi Komisja, doprowadziło Trybunał spostrzeżenie, że zastosowanie tych środków nie wiązałoby się z likwidacją Izby Dyscyplinarnej, lecz oznaczałoby jedynie czasowe zawieszenie jej działalności do czasu wydania ostatecznego wyroku. Ponadto Trybunał uznał, że w zakresie, w jakim zarządzenie wspomnianych środków wymagałoby zawieszenia toczących się przed Izbą Dyscyplinarną postępowań do czasu ogłoszenia ostatecznego wyroku, szkoda wynikająca dla danych jednostek z zawieszenia tych spraw byłaby mniejsza niż szkoda, jaką poniosłyby one w przypadku rozpatrzenia ich sprawy przez organ, którego braku niezależności i bezstronności nie można prima facie wykluczyć.
(
1
)	Wyrok z dnia 19 listopada 2019 r., A.K. i in. (Niezależność Izby Dyscyplinarnej Sądu Najwyższego) (C‑585/18, C‑624/18 i C‑625/18, zwany dalej wyrokiem A.K., EU:C:2019:982).
(
2
)	Postanowienie to stanowi, że „[p]aństwa członkowskie ustanawiają środki niezbędne do zapewnienia skutecznej ochrony prawnej w dziedzinach objętych prawem Unii”.
(
3
)	Postanowienie to przewiduje właściwość Trybunału Sprawiedliwości w zakresie orzekania w przedmiocie pytań prejudycjalnych. Zgodnie z akapitem drugim i trzecim tego artykułu, „[w] przypadku gdy pytanie z tym związane jest podniesione przed sądem jednego z państw członkowskich, sąd ten może, jeśli uzna, że decyzja w tej kwestii jest niezbędna do wydania wyroku, zwrócić się do Trybunału z wnioskiem o rozpatrzenie tego pytania.
W przypadku gdy takie pytanie jest podniesione w sprawie zawisłej przed sądem krajowym, którego orzeczenia nie podlegają zaskarżeniu według prawa wewnętrznego, sąd ten jest zobowiązany wnieść sprawę do Trybunału”.
(
4
)	Wspieranej przez Belgię, Danię, Niderlandy, Finlandię i Szwecję.
(
5
)	W tym wyroku z dnia 19 listopada 2019 r., A.K. i in. (Niezależność Izby Dyscyplinarnej Sądu Najwyższego) (C‑585/18, C‑624/18 i C‑625/18, EU:C:2019:982), Trybunał orzekł w szczególności, że prawo Unii stoi na przeszkodzie temu, by spory dotyczące stosowania tego prawa „mogły należeć do wyłącznej właściwości organu niestanowiącego niezawisłego i bezstronnego sądu […]. Do tej ostatniej sytuacji dochodzi wówczas, gdy obiektywne okoliczności, w jakich został utworzony dany organ oraz jego cechy, a także sposób, w jaki zostali powołani jego członkowie, mogą wzbudzić w przekonaniu jednostek uzasadnione wątpliwości co do niezależności tego organu od czynników zewnętrznych, w szczególności od bezpośrednich lub pośrednich wpływów władzy ustawodawczej i wykonawczej, oraz jego neutralności względem ścierających się przed nim interesów, i prowadzić w ten sposób do braku przejawiania przez ten organ oznak niezawisłości lub bezstronności, co mogłoby podważyć zaufanie, jakie sądownictwo powinno budzić w jednostkach w społeczeństwie demokratycznym”.
(
6
)	Wyrok z dnia 24 czerwca 2019 r., Komisja/Polska (Niezależność Sądu Najwyższego) (C‑619/18, EU:C:2019:531).