62023CC0047
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ
ΝΙΚΟΛΑ ΑΙΜΙΛΙΟΥ
της 5ης Σεπτεμβρίου 2024 (
1
)
Υπόθεση C-47/23
Ευρωπαϊκή Επιτροπή
κατά
Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας
«Παράβαση κράτους μέλους – Άρθρο 258 ΣΛΕΕ – “Γενική και διαρκής παράβαση” – Οδηγία 92/43/ΕΟΚ – Διατήρηση των φυσικών οικοτόπων καθώς και της άγριας πανίδας και χλωρίδας – Παραδεκτό αποδεικτικών στοιχείων σχετιζόμενων με μεμονωμένες καταστάσεις που δεν αποτέλεσαν αντικείμενο συζητήσεως κατά την προ της ασκήσεως της προσφυγής διαδικασία – Άρθρο 6, παράγραφος 2 – Κατάλληλα μέτρα ώστε να αποφεύγεται η υποβάθμιση των φυσικών οικοτόπων στις ειδικές ζώνες διατήρησης – Μη λήψη των εν λόγω κατάλληλων μέτρων – Τύποι οικοτόπων 6510 και 6520 – “Θεριζόμενοι λειμώνες χαμηλού υψομέτρου” και “Ορεινοί θεριζόμενοι λειμώνες” – Άρθρο 4, παράγραφος 1 – Υποχρέωση των κρατών μελών να προτείνουν έναν κατάλογο τόπων στους οποίους απαντώνται προστατευμένοι τύποι φυσικών οικοτόπων – Μη επικαιροποίηση των πληροφοριών που αφορούν τους εν λόγω τόπους σε τακτική βάση»
I. Εισαγωγή
1.
Σύμφωνα με την οδηγία για τους οικοτόπους (
2
), η οποία, σε συνδυασμό με την οδηγία για τα πτηνά (
3
), αποτελεί τον ακρογωνιαίο λίθο της πολιτικής της Ένωσης για τη βιοποικιλότητα, οι περισσότερες από τις υποχρεώσεις που επιβάλλονται στα κράτη μέλη αφορούν την προστασία ή τη διατήρηση συγκεκριμένων τόπων. Όταν ένα κράτος μέλος διαπράττει παράβαση των εν λόγω υποχρεώσεων όσον αφορά έναν και μόνον τόπο, η παράβαση αυτή μπορεί να αρκεί για να προσφύγει η Ευρωπαϊκή Επιτροπή στο Δικαστήριο κατ’ εφαρμογήν του άρθρου 258 ΣΛΕΕ (
4
). Ωστόσο, όταν η ίδια παράβαση παρατηρείται όχι ως προς έναν μόνον τόπο, αλλά ως προς πολλούς τόπους, η Επιτροπή ενδέχεται να θεωρεί ότι η κίνηση παράλληλων διαδικασιών για την κάθε διάπραξη της εν λόγω παραβάσεως είναι υπερβολικά επαχθής (αν όχι αδύνατη). Αντιθέτως, μπορεί να καταλήξει στο συμπέρασμα ότι οι συγκεκριμένες αυτές περιπτώσεις αποτελούν παραδείγματα μιας διαδεδομένης πολιτικής ή πρακτικής του οικείου κράτους μέλους η οποία είναι, αυτή καθεαυτήν, αντίθετη προς το δίκαιο της Ένωσης. Στην περίπτωση αυτή, μπορεί να υποβάλει στην κρίση του Δικαστηρίου ενιαία προσφυγή, επικαλούμενο «γενική και διαρκή παράβαση» του δικαίου της Ένωσης (
5
).
2.
Στην παρούσα διαδικασία, η Επιτροπή ισχυρίζεται ότι η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας δεν απέτρεψε, «κατά τρόπο γενικό και συστηματικό», την υποβάθμιση δύο τύπων φυσικών οικοτόπων σε σημαντικό αριθμό τόπων ευρισκομένων στο έδαφός της: του τύπου οικοτόπου 6510 (Θεριζόμενοι λειμώνες χαμηλού υψομέτρου) και του τύπου οικοτόπου 6520 (Ορεινοί θεριζόμενοι λειμώνες), την προστασία των οποίων σκοπεί να διασφαλίσει η οδηγία για τους οικοτόπους. Επιπλέον, υποστηρίζει ότι το εν λόγω κράτος μέλος παρέλειψε, επίσης, «κατά τρόπο γενικό και συστηματικό», την επικαιροποίηση σε τακτική βάση των στοιχείων σχετικά με τους τόπους στους οποίους απαντώνται οι εν λόγω οι τύποι οικοτόπων.
3.
Η Επιτροπή, χρησιμοποιώντας τη φράση «κατά τρόπο γενικό και συστηματικό», υποστηρίζει ενώπιον του Δικαστηρίου ότι η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας ευθύνεται για «γενική και διαρκή παράβαση» δύο βασικών διατάξεων της οδηγίας αυτής.
4.
Στο πλαίσιο αυτό, η υπό κρίση υπόθεση παρέχει στο Δικαστήριο την ευκαιρία να αναπτύξει, αφενός, εντός ενός τέτοιου πλαισίου, το παραδεκτό των αποδεικτικών στοιχείων σχετικά με τόπους τα οποία προσκομίζονται από την Επιτροπή για πρώτη φορά ενώπιον του Δικαστηρίου και δεν συζητήθηκαν κατά την προ της ασκήσεως της προσφυγής διαδικασία, και, αφετέρου, τα νομικά κριτήρια που πρέπει να καθοδηγούν την εκτίμηση του Δικαστηρίου ως προς το αν η Επιτροπή έχει ανταποκριθεί στο βάρος αποδείξεως που φέρει και έχει πράγματι αποδείξει την ύπαρξη «γενικής και διαρκούς παραβάσεως».
5.
Κατόπιν αιτήματος του Δικαστηρίου, η ανάλυσή μου θα περιοριστεί στην εξέταση των εν λόγω δύο ζητημάτων.
II. Νομικό πλαίσιο
Α. Το δίκαιο της Ένωσης
6.
Κατά το άρθρο 2, παράγραφος 2, της οδηγίας για τους οικοτόπους, «[τ]α μέτρα τα οποία λαμβάνονται σύμφωνα με την παρούσα οδηγία αποσκοπούν στη διασφάλιση της διατήρησης ή της αποκατάστασης σε ικανοποιητική κατάσταση διατήρησης, των φυσικών οικοτόπων και των άγριων ειδών χλωρίδας και πανίδας κοινοτικού ενδιαφέροντος».
7.
Το άρθρο 4, παράγραφος 1, της εν λόγω οδηγίας προβλέπει τα ακόλουθα:
«Κάθε κράτος μέλος, βασιζόμενο στα κριτήρια που ορίζονται στο παράρτημα III (στάδιο 1) και στις σχετικές επιστημονικές πληροφορίες, προτείνει έναν κατάλογο τόπων, όπου υποδεικνύεται ποιοι τύποι φυσικών οικοτόπων από τους αναφερόμενους στο παράρτημα I και ποια τοπικά είδη από τα απαριθμούμενα στο παράρτημα II, απαντώνται στους εν λόγω τόπους […] Τα κράτη μέλη προτείνουν, ενδεχομένως, προσαρμογή του εν λόγω καταλόγου βάσει των αποτελεσμάτων της εποπτείας που αναφέρεται στο άρθρο 11.
Ο κατάλογος διαβιβάζεται στην Επιτροπή μέσα σε μια τριετία από τη γνωστοποίηση της παρούσας οδηγίας ταυτόχρονα με τις πληροφορίες για κάθε τόπο. Οι πληροφορίες αυτές περιλαμβάνουν ένα χάρτη του τόπου, την ονομασία του, τη θέση του, την έκτασή του, καθώς και τα δεδομένα που προκύπτουν από την εφαρμογή των κριτηρίων του παραρτήματος III (στάδιο 1) και παρέχονται βάσει ενός εντύπου που καταρτίζει η Επιτροπή με τη διαδικασία του άρθρου 21.»
8.
Κατά το άρθρο 6, παράγραφος 2, της οδηγίας για τους οικοτόπους:
«Τα κράτη μέλη θεσπίζουν τα κατάλληλα μέτρα ώστε στις ειδικές ζώνες διατήρησης να αποφεύγεται η υποβάθμιση των φυσικών οικοτόπων και των οικοτόπων ειδών, καθώς και οι ενοχλήσεις που έχουν επιπτώσεις στα είδη για τα οποία οι ζώνες έχουν ορισθεί, εφόσον οι ενοχλήσεις αυτές θα μπορούσαν να έχουν επιπτώσεις σημαντικές όσον αφορά τους στόχους της παρούσας οδηγίας».
Β. Το γερμανικό δίκαιο
9.
Η σχετική εθνική νομοθεσία είναι ο Gesetz über Naturschutz und Landschaftspflege (Bundesnaturschutzgesetz) (νόμος για την προστασία της φύσεως και τη διατήρηση του τοπίου) της 29ης Ιουλίου 2009 (BGBl. 2009 Ι, σ. 2542, στο εξής: ομοσπονδιακός νόμος για την προστασία της φύσεως).
10.
Το άρθρο 30 του εν λόγω νόμου ορίζει τα εξής:
«[…]
2) Απαγορεύονται οι ενέργειες που μπορούν να επιφέρουν την καταστροφή ή τη σημαντική υποβάθμιση των ακόλουθων οικοτόπων:
[…]
7.   Θεριζόμενων λειμώνων χαμηλού υψομέτρου και ορεινών θεριζόμενων λειμώνων κατά την έννοια του παραρτήματος I της [οδηγίας για τους οικοτόπους] […]
3) Κατόπιν αιτήσεως, είναι δυνατόν να χωρήσουν παρεκκλίσεις από τις απαγορεύσεις που προβλέπονται στην παράγραφο 2, υπό την προϋπόθεση ότι η οικεία υποβάθμιση μπορεί να αντισταθμιστεί.»
11.
Το άρθρο 33, παράγραφος 1, του ομοσπονδιακού νόμου για την προστασία της φύσεως έχει ως εξής:
«Απαγορεύεται κάθε τροποποίηση και ενόχληση που ενδέχεται να οδηγήσει σε σημαντική υποβάθμιση περιοχής του δικτύου Natura 2000 ως προς τα ουσιώδη στοιχεία της για τους στόχους διατηρήσεως ή προστασίας. Η αρμόδια αρχή για την προστασία της φύσεως και τη διατήρηση του τοπίου μπορεί, υπό τους όρους που προβλέπονται στο άρθρο 34, παράγραφοι 3 έως 5, να επιτρέπει παρεκκλίσεις από την απαγόρευση της πρώτης περιόδου […]».
12.
Το άρθρο 34 του εν λόγω νόμου ορίζει τα εξής:
«(1)   Πριν από την έγκριση ή την υλοποίηση ενός έργου, θα πρέπει να διενεργείται εκτίμηση των επιπτώσεών του στους στόχους διατηρήσεως μιας περιοχής Natura 2000, εφόσον το έργο αυτό, αφ’ εαυτού ή από κοινού με άλλα σχέδια ή έργα, ενδέχεται να επηρεάσει σημαντικά τον τόπο και δεν εξυπηρετεί άμεσα τη διαχείριση του τόπου. […]
(2)   Αν από την εκτίμηση των επιπτώσεων προκύψει ότι το έργο ενδέχεται να προκαλέσει σοβαρή βλάβη στον τόπο αυτόν ως προς τα ουσιώδη στοιχεία του για τους στόχους διατηρήσεως ή τον σκοπό προστασίας, το έργο απαγορεύεται.
(3)   Κατά παρέκκλιση από την παράγραφο 2, ένα τέτοιο έργο μπορεί να εγκριθεί ή να υλοποιηθεί μόνο
1. αν είναι αναγκαίο για επιτακτικούς λόγους σημαντικού δημοσίου συμφέροντος, περιλαμβανομένων λόγων κοινωνικής ή οικονομικής φύσεως, και
2. δεν υπάρχει άλλη εύλογη εναλλακτική λύση που να επιτρέπει την επίτευξη του αποτελέσματος που επιδιώκεται με το έργο σε άλλον τόπο χωρίς να προκαλείται καμία προσβολή ή οποιαδήποτε σημαντική βλάβη.
[…]»
III. Η προ της ασκήσεως της προσφυγής διαδικασία
13.
Στις 7 Μαΐου 2018, η Επιτροπή, έχοντας διαπιστώσει υποβάθμιση των γεωγραφικών περιοχών όπου απαντώνται οι τύποι οικοτόπων 6510 (Θεριζόμενοι λειμώνες χαμηλού υψομέτρου) και 6520 (Ορεινοί θεριζόμενοι λειμώνες) στο έδαφος της Γερμανίας, απηύθυνε αίτημα παροχής πληροφοριών στην Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας.
14.
Κατόπιν της απαντήσεως της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας της 12ης Οκτωβρίου 2018, η Επιτροπή έκρινε ότι το εν λόγω κράτος μέλος παρέβη το άρθρο 6, παράγραφος 2, της οδηγίας για τους οικοτόπους, παραλείποντας συστηματικά να θεσπίσει τα κατάλληλα μέτρα για την αποφυγή της υποβάθμισης των τύπων οικοτόπων 6510 και 6520 σε καθορισμένες γεωγραφικές περιοχές. Στις 26 Ιουλίου 2019, η Επιτροπή απέστειλε στην Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας προειδοποιητική επιστολή.
15.
Με την επιστολή της, η Επιτροπή διαπίστωνε απώλεια επιφανείας σε σημαντικό αριθμό τόπων στους οποίους απαντώνται τύποι οικοτόπων 6510 και 6520 στη Γερμανία. Επισήμανε επίσης ότι δεν είχε θεσπισθεί κανένα δεσμευτικό νομικό μέτρο για τη διασφάλιση του κατάλληλου ελέγχου των εν λόγω τόπων ή την προστασία τους από την υπερβολική λίπανση και την πρόωρη κοπή της χορτονομής.
16.
Η Επιτροπή προέβαλε επίσης ότι η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας είχε διαπράξει συστηματικά παράβαση του άρθρου 4, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, της οδηγίας για τους οικοτόπους, δεδομένου ότι δεν επικαιροποιούσε συστηματικά τα τυποποιημένα έντυπα δεδομένων (ΤΕΔ) που υπέβαλλε στην Επιτροπή σύμφωνα με το έντυπο που προέβλεπε η εκτελεστική απόφαση της Επιτροπής, της 11ης Ιουλίου 2011, όσον αφορά έντυπο παροχής πληροφοριών για τους τόπους Natura 2000 (
6
) (στο εξής: εκτελεστική απόφαση του 2011).
17.
Στις 26 Νοεμβρίου 2019, η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας απάντησε στην προειδοποιητική επιστολή της Επιτροπής αρνούμενη τις αιτιάσεις που περιέχονταν σε αυτή.
18.
Στις 30 Οκτωβρίου 2020, η Επιτροπή απηύθυνε στην Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας αιτιολογημένη γνώμη, με την οποία επανέλαβε τις αιτιάσεις της.
19.
Με την απάντησή της της 30ής Δεκεμβρίου 2020, η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας προέβαλε ότι οι αιτιάσεις της Επιτροπής ήταν αβάσιμες.
20.
Στις 31 Ιανουαρίου 2023, η Επιτροπή αποφάσισε να κινήσει ενώπιον του Δικαστηρίου διαδικασία λόγω παραβάσεως κατά της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας, κατ’ εφαρμογήν του άρθρου 258, δεύτερο εδάφιο, ΣΛΕΕ.
IV. Η ενώπιον του Δικαστηρίου διαδικασία
21.
Με το δικόγραφο της προσφυγής, το οποίο κατατέθηκε στις 31 Ιανουαρίου 2023, η Επιτροπή ζητεί από το Γενικό Δικαστήριο:
–
να διαπιστώσει ότι η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας παρέβη τις υποχρεώσεις που υπέχει από το άρθρο 6, παράγραφος 2, και το άρθρο 4, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, της οδηγίας για τους οικοτόπους, όσον αφορά τους τύπους οικοτόπων 6510 (Θεριζόμενοι λειμώνες χαμηλού υψομέτρου) και 6520 (Ορεινοί θεριζόμενοι λειμώνες), καθόσον παρέβη τις υποχρεώσεις της «κατά τρόπο γενικό και συστηματικό»:
–
να θεσπίζει κατάλληλα μέτρα για την αποφυγή της υποβάθμισης των εν λόγω τύπων οικοτόπων στους καθορισμένους γεωγραφικούς τόπους στους οποίους αυτοί απαντώνται, και
–
να υποβάλλει στην Επιτροπή επικαιροποιημένα σε τακτική βάση στοιχεία σχετικά με τους εν λόγω τόπους·
–
να καταδικάσει την Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας στα δικαστικά έξοδα της διαδικασίας.
22.
Κατόπιν της νομότυπης κοινοποιήσεως του εισαγωγικού της δίκης δικόγραφο στην Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας το εν λόγω κράτος μέλος κατέθεσε υπόμνημα αντικρούσεως στις 17 Απριλίου 2023. Το εν λόγω κράτος μέλος ζητεί από το Δικαστήριο:
–
να απορρίψει την προσφυγή στο σύνολό της·
–
να καταδικάσει την Επιτροπή στα δικαστικά έξοδα.
23.
Το Δικαστήριο κάλεσε τους διαδίκους να υποβάλουν εκ νέου γραπτές παρατηρήσεις. Τα υπομνήματα απαντήσεως και ανταπαντήσεως κατατέθηκαν στις 30 Μαΐου 2023 και στις 10 Ιουλίου 2023, αντιστοίχως.
24.
Αμφότεροι οι διάδικοι εκπροσωπήθηκαν κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση που διεξήχθη στις 6 Μαρτίου 2024.
V. Ανάλυση
25.
Σκοπός της οδηγίας για τους οικοτόπους είναι «να ευνοήσει τη διατήρηση της βιοποικιλότητας» (
7
), διασφαλίζοντας ότι τα κράτη μέλη συμβάλλουν στη δημιουργία του δικτύου Natura 2000 (δίκτυο ζωνών προστασίας της φύσης σε επίπεδο Ένωσης) ανάλογα με τα είδη φυσικών οικοτόπων και των οικοτόπων των ειδών που υπάρχουν στα αντίστοιχα εδάφη τους τα οποία περιλαμβάνονται στα παραρτήματα I και II της εν λόγω οδηγίας. Προς τούτο, τα κράτη μέλη υποχρεούνται, σύμφωνα με το άρθρο 4 της ως άνω πράξεως και μετά το πέρας της διαδικασίας που θεσπίζεται με αυτή (
8
), να χαρακτηρίζουν τους τόπους στους οποίους απαντώνται οι εν λόγω φυσικοί οικότοποι και είδη ως «ειδικές ζώνες διατήρησης» (
9
).
26.
Όσον αφορά τις εν λόγω ζώνες, τα κράτη μέλη πρέπει να θεσπίζουν τρεις κατηγορίες μέτρων, ήτοι μέτρα διατήρησης, μέτρα πρόληψης και μέτρα αντιστάθμισης, τα οποία προβλέπονται αντιστοίχως στο άρθρο 6, παράγραφοι 1, 2 και 4, της εν λόγω οδηγίας. Η υπό κρίση υπόθεση αφορά τη δεύτερη κατηγορία μέτρων, ήτοι τα μέτρα πρόληψης (άρθρο 6, παράγραφος 2, της οδηγίας για τους οικοτόπους).
27.
Οι τύποι οικοτόπων 6510 (Θεριζόμενοι λειμώνες χαμηλού υψομέτρου) και 6520 (Ορεινοί θεριζόμενοι λειμώνες), τους οποίους αφορά η υπό κρίση υπόθεση, είναι δύο από τους τύπους φυσικών οικοτόπων που περιλαμβάνονται στο παράρτημα I της οδηγίας περί οικοτόπων και ενδέχεται να απαντώνται σε «ειδικές ζώνες διατήρησης» (
10
). Αμφότεροι περιγράφονται ως λειμώνες που παρουσιάζουν μεγάλο πλούτο ειδών, οι οποίοι ενδέχεται να υποστούν βλάβες από πρακτικές εντατικής διαχείρισης (όπως είναι η πρόωρη κοπή της χορτονομής ή η υπερβολική διασπορά λιπασμάτων) (
11
).
28.
Όπως αντιλαμβάνομαι από τη νομολογία του Δικαστηρίου σχετικά με το άρθρο 6, παράγραφος 2, της οδηγίας για τους οικοτόπους, τα κράτη μέλη οφείλουν όχι μόνον να μην προβαίνουν σε ενέργειες που θα μπορούσαν να έχουν αρνητικές οικολογικές επιπτώσεις στις «ειδικές ζώνες διατήρησης» (αρνητική υποχρέωση), αλλά επίσης πρέπει να λαμβάνουν τα κατάλληλα μέτρα ώστε να προλαμβάνουν τις βλάβες των οικοτόπων που προκαλούνται από τη φύση ή από τον άνθρωπο ή τις σημαντικές διαταραχές των ειδών για τα οποία προορίζονται οι εν λόγω περιοχές (θετική υποχρέωση) (
12
). Με άλλα λόγια, η διάταξη αυτή έχει κατ’ ουσίαν ως σκοπό να αποτρέψει κάθε μελλοντική ζημία των οικοτόπων ή των ειδών στις «ειδικές ζώνες διατήρησης». Ωστόσο, δεν διευκρινίζει ποια μέτρα προστασίας πρέπει να θεσπισθούν συναφώς.
29.
Πράγματι, το Δικαστήριο είχε την ευκαιρία να αποσαφηνίσει ότι η έκφραση «κατάλληλα μέτρα» που περιλαμβάνεται στο άρθρο 6, παράγραφος 2, της οδηγίας για τους οικοτόπους συνεπάγεται ότι τα κράτη μέλη διαθέτουν περιθώριο εκτιμήσεως κατά την εφαρμογή της εν λόγω διατάξεως (
13
). Το Δικαστήριο έχει τονίσει ότι η διάταξη αυτή επιβάλλει στα κράτη μέλη υποχρέωση αποτελέσματος, η οποία συνάδει με τον στόχο, που επιδιώκεται στο πλαίσιο της περιβαλλοντικής πολιτικής της Ένωσης βάσει του άρθρου 191, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, της διατήρησης, προστασίας και βελτίωσης της ποιότητας του περιβάλλοντος και με την αρχή, που διατυπώνεται στο άρθρο 191, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ, ότι η περιβαλλοντική ζημία πρέπει να αποκαθίσταται κατά προτεραιότητα στην πηγή (
14
).
30.
Λαμβανομένων υπόψη των ως άνω προκαταρκτικών παρατηρήσεων, υπενθυμίζω ότι, όπως εξήγησα στην εισαγωγή των παρουσών προτάσεων, με την πρώτη αιτίαση, η Επιτροπή υποστηρίζει ότι, στο μέτρο που η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας δεν θέσπισε τα κατάλληλα μέτρα για να αποτρέψει την υποβάθμιση σημαντικού αριθμού τόπων στους οποίους απαντώνται τύποι οικοτόπων 6510 και 6520 στο έδαφός της (παραλείποντας να θεσπίσει μέτρα πρόληψης), παρέβη το άρθρο 6, παράγραφος 2, της οδηγίας για τους οικοτόπους «κατά τρόπο γενικό και συστηματικό». Με τη δεύτερη αιτίαση, η Επιτροπή υποστηρίζει ότι το άρθρο 4, παράγραφος 1, της εν λόγω οδηγίας επιβάλλει στα κράτη μέλη την υποχρέωση να επικαιροποιούν τακτικά τα στοιχεία που αφορούν τις «ειδικές ζώνες διατήρησης», στα ΤΕΔ που καταρτίζονται κατ’ εφαρμογήν της εκτελεστικής αποφάσεως του 2011. Εκτιμά ότι η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας παρέβη την εν λόγω υποχρέωση «κατά τρόπο γενικό και συστηματικό» όσον αφορά τους τόπους στους οποίους απαντώνται οι τύποι οικοτόπων 6510 και 6520.
31.
Θα αρχίσω υπενθυμίζοντας ορισμένα από τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά των «γενικών και διαρκών παραβάσεων» (υπό A). Στη συνέχεια, θα διευκρινίσω τους λόγους για τους οποίους αποδεικτικά στοιχεία σχετικά με τόπους τα οποία η Επιτροπή μνημόνευσε για πρώτη φορά ενώπιον του Δικαστηρίου μπορεί να είναι παραδεκτά για την απόδειξη της υπάρξεως «γενικής και διαρκούς παραβάσεως» (υπό Β). Τέλος, θα διευκρινίσω τα νομικά κριτήρια που πρέπει να καθοδηγούν την εκ μέρους του Δικαστηρίου εκτίμηση του ζητήματος αν η Επιτροπή ανταποκρίθηκε στο βάρος αποδείξεως που φέρει σε αυτό το πλαίσιο, και θα εξετάσω τις δύο αιτιάσεις που διατυπώθηκαν στην υπό κρίση υπόθεση κατά των κριτηρίων αυτών (υπό Γ).
Α. Προκαταρκτικές παρατηρήσεις σχετικά με την έννοια των «γενικών και διαρκών παραβάσεων»
32.
Όπως εξήγησα στην εισαγωγή, η έννοια της «γενικής και διαρκούς παραβάσεως» έρχεται στο προσκήνιο όταν η Επιτροπή επικαλείται συγκεκριμένες περιπτώσεις μη συμμορφώσεως με τις υποχρεώσεις που απορρέουν από το δίκαιο της Ένωσης για να προβάλει την ευρύτερη αιτίαση ότι το οικείο κράτος μέλος παρέβη τις υποχρεώσεις αυτές κατά τρόπο «γενικό και διαρκή». Η δυνατότητα της Επιτροπής να υποβάλει την εν λόγω αιτίαση συνεπάγεται σημαντικά πρακτικά πλεονεκτήματα, καθόσον παρέχει στο εν λόγω θεσμικό όργανο τη δυνατότητα να εξοικονομήσει χρόνο και πόρους κινώντας ενιαία διαδικασία ενώπιον του Δικαστηρίου, αντί να υιοθετήσει μια «αποσπασματική» προσέγγιση στοχεύοντας σε κάθε μεμονωμένη εμφάνιση της παραβάσεως χωριστά. Όπως υποστήριξαν ορισμένοι συγγραφείς, τούτο καθιστά δυνατή την αποτελεσματικότερη εφαρμογή του δικαίου της Ένωσης (
15
).
33.
Επιπλέον, αν ένα κράτος μέλος έχει διαπράξει τέτοια «γενική και διαρκή παράβαση» του δικαίου της Ένωσης, πρέπει, κατά τη γνώμη μου, όχι μόνο να θεραπεύσει τις συγκεκριμένες περιπτώσεις που επικαλέστηκε η Επιτροπή, αλλά επιπλέον να τροποποιήσει γενικώς την πρακτική του. Με άλλα λόγια, πρέπει να προσδιορίσει την πηγή ή την προέλευση της «γενικής και διαρκούς παραβάσεως», προκειμένου να «θεραπεύσει» όχι μόνον τα «συμπτώματα», αλλά και την ίδια την «ασθένεια» (
16
). Φρονώ ότι το Δικαστήριο υπονόησε αυτή την προϋπόθεση επισημαίνοντας ότι «το γεγονός ότι θεραπεύθηκαν οι ελλείψεις που είχαν επισημανθεί στην εκάστοτε συγκεκριμένη περίπτωση δεν συνεπάγεται κατ’ ανάγκην ότι έχει παύσει η γενική και διαρκής στάση των αρχών αυτών, την οποία μαρτυρούν, ενδεχομένως, αυτές οι συγκεκριμένες ελλείψεις» (
17
).
34.
Το Δικαστήριο εισήγαγε την έννοια της «γενικής και διαρκούς παραβάσεως» στην απόφαση Επιτροπή κατά Ιρλανδίας (
18
). Με την εν λόγω απόφαση, το Δικαστήριο τόνισε δύο συγκεκριμένα χαρακτηριστικά γνωρίσματα. Πρώτον, επισήμανε ότι, προκειμένου να αποδειχθεί μια τέτοιου είδους παράβαση, αρκούσε η Επιτροπή να αποδείξει την ύπαρξη διοικητικής πρακτικής αντίθετης προς το δίκαιο της Ένωσης. Με άλλα λόγια, η αιτία της παραβάσεως δεν πρέπει να είναι νομοθετική ή κανονιστική πράξη εκδοθείσα από το οικείο κράτος μέλος. Δεύτερον, οι συγκεκριμένες εμφανίσεις της παραβάσεως τις οποίες επικαλείται η Επιτροπή δεν πρέπει να είναι μεμονωμένες, αλλά πρέπει να διαμορφώνουν ένα μοτίβο μη συμμορφώσεως.
35.
Οι αποφάσεις που εκδόθηκαν έκτοτε αφορούσαν την περίπτωση κατά την οποία η Επιτροπή επιδίωκε, συγχρόνως, να διαπιστωθεί η μη τήρηση συγκεκριμένων διατάξεων του δικαίου της Ένωσης όσον αφορά συγκεκριμένες καταστάσεις οι οποίες προσδιορίζονται κατά τρόπο ειδικό, και η παράβαση των εν λόγω διατάξεων λόγω μιας γενικής πρακτικής αντίθετης προς το δίκαιο της Ένωσης, χαρακτηριστικό παράδειγμα των οποίων αποτελούσαν οι εν λόγω συγκεκριμένες καταστάσεις (
19
).
36.
Η παρούσα υπόθεση διαφέρει από την προηγούμενη νομολογία, κατά το ότι η Επιτροπή ζητεί (για πρώτη φορά, εξ όσων γνωρίζω) απλώς να διαπιστωθεί από το Δικαστήριο ότι υπήρξε γενική πρακτική εκ μέρους των αρμόδιων γερμανικών αρχών αντίθετη προς το άρθρο 6, παράγραφος 2, και το άρθρο 4, παράγραφος 1, της οδηγίας για τους οικοτόπους. Το εν λόγω θεσμικό όργανο επικαλείται συγκεκριμένες καταστάσεις απλώς για να καταδείξει μια τέτοια γενική παράβαση, ήτοι όχι με σκοπό να επιτύχει συγκεκριμένη διαπίστωση από το Δικαστήριο ότι υπήρξε παράβαση των εν λόγω διατάξεων σε καθεμιά από τις καταστάσεις αυτές. Κατά συνέπεια, αν το Δικαστήριο είχε καταλήξει στο συμπέρασμα ότι η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας έχει πράγματι παραβεί «κατά τρόπο γενικό και συστηματικό» το άρθρο 6, παράγραφος 2, και το άρθρο 4, παράγραφος 1, της οδηγίας για τους οικοτόπους, η Επιτροπή δεν θα μπορούσε στη συνέχεια να ζητήσει την επιβολή κυρώσεων στο εν λόγω κράτος μέλος, αν το τελευταίο δεν αποκαθιστούσε κάθε μία από τις καταστάσεις αυτές. Θα μπορούσε να ζητήσει την επιβολή κυρώσεων μόνον αν είχε επίσης ζητήσει να διαπιστωθεί ότι οι ως άνω διατάξεις δεν είχαν τηρηθεί σε κάθε μία από τις περιπτώσεις των παραβάσεων.
37.
Πέραν αυτής της διαφοράς, φρονώ ότι οι προϋποθέσεις που εξέθεσα στο σημείο 34 των παρουσών προτάσεων πρέπει να εφαρμοστούν και στην υπό κρίση υπόθεση με τον ίδιο τρόπο όπως και στις προηγούμενες υποθέσεις.
38.
Κατόπιν των ως άνω παρατηρήσεων, θα εξηγήσω τώρα γιατί, σε μια περίπτωση φερόμενης «γενικής και διαρκούς παραβάσεως», η Επιτροπή μπορεί, εν γένει, να προσκομίσει ενώπιον του Δικαστηρίου πρόσθετα παραδείγματα της προβαλλόμενης πρακτικής μη συμμορφώσεως, έστω και αν τα παραδείγματα αυτά δεν συζητήθηκαν κατά την προ της ασκήσεως της προσφυγής διαδικασία.
Β. Το παραδεκτό των «πρόσθετων παραδειγμάτων» της πρακτικής της μη συμμορφώσεως που δεν συζητήθηκαν κατά το προ της ασκήσεως της προσφυγής στάδιο
1.
Η επιχειρηματολογία των διαδίκων
39.
Η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας επισημαίνει ότι, με το δικόγραφο της προσφυγής, η Επιτροπή προβάλλει απώλεια επιφανείας σε 596 τόπους στους οποίους απαντάται τύπος οικοτόπου 6510 και 88 τόπους στους οποίους απαντάται τύπος οικοτόπου 6520. Ωστόσο, στην αιτιολογημένη γνώμη της, η Επιτροπή αναφέρει μόνον 497 και 86 τόπους, αντιστοίχως. Κατά συνέπεια, υποστηρίζει ότι η προσφυγή της Επιτροπής είναι απαράδεκτη στον βαθμό που αφορά 101 τόπους οι οποίοι δεν μνημονεύονται στην αιτιολογημένη γνώμη (στο εξής: επίμαχοι τόποι).
40.
Η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας διευκρινίζει ότι το αντικείμενο της προσφυγής λόγω παραβάσεως οριοθετείται από την αιτιολογημένη γνώμη της Επιτροπής. Η εν λόγω προσφυγή πρέπει, επομένως, να στηρίζεται στους ίδιους με την εν λόγω αιτιολογημένη γνώμη λόγους και ισχυρισμούς (
20
). Προς στήριξη της προσφυγής δεν μπορούν να προβληθούν πραγματικά περιστατικά ή αιτιάσεις που δεν γνωστοποιήθηκαν κατά την προ της ασκήσεως της προσφυγής διαδικασία.
41.
Η Επιτροπή αμφισβητεί τα ως άνω επιχειρήματα. Ισχυρίζεται ότι τα σχετικά με τους επίδικους τόπους αποδεικτικά στοιχεία είναι συμπληρωματικά εκείνων που είχαν ήδη προσκομιστεί κατά το προ της ασκήσεως της προσφυγής στάδιο όσον αφορά άλλους τόπους και, ως εκ τούτου, παραδεκτά.
2.
Εκτίμηση
42.
Κατά πάγια νομολογία σχετικά με το βάρος αποδείξεως στο πλαίσιο διαδικασίας λόγω παραβάσεως δυνάμει του άρθρου 258 ΣΛΕΕ, εναπόκειται στην Επιτροπή να εξακριβώνει, σε κάθε συγκεκριμένη περίπτωση, ότι σημειώθηκε παράβαση συγκεκριμένης υποχρεώσεως απορρέουσας από το δίκαιο της Ένωσης. Το εν λόγω θεσμικό όργανο οφείλει να προσκομίσει στο Δικαστήριο τα στοιχεία που είναι αναγκαία για τη διαπίστωση της παραβάσεως, χωρίς να μπορεί να μεταβάλει το αντικείμενο της διαφοράς, το οποίο πρέπει να οριοθετείται από τις αιτιάσεις που διατυπώθηκαν κατά την προ της ασκήσεως της προσφυγής διαδικασία (
21
). Επομένως, η Επιτροπή δεν μπορεί να ζητήσει τη διαπίστωση συγκεκριμένης παραβάσεως του δικαίου της Ένωσης όσον αφορά συγκεκριμένη κατάσταση την οποία δεν επικαλέστηκε στο πλαίσιο της εν λόγω διαδικασίας (
22
). Ένας συγκεκριμένος λόγος αιτιάσεως αυτού του είδους θα έπρεπε οπωσδήποτε να έχει προβληθεί κατά το προ της ασκήσεως της προσφυγής στάδιο, ώστε το οικείο κράτος μέλος να έχει τη δυνατότητα να θεραπεύσει την καταγγελλόμενη συγκεκριμένη κατάσταση ή να προβάλει λυσιτελώς τους αμυντικούς του ισχυρισμούς συναφώς.
43.
Ωστόσο, εν προκειμένω, η Επιτροπή δήλωσε εξαρχής, ενώπιον του Δικαστηρίου, ότι οι συγκεκριμένες καταστάσεις που διαλαμβάνονται στο δικόγραφο της προσφυγής της αποτελούν παραδείγματα της «γενικής και διαρκούς παραβάσεως» του άρθρου 6, παράγραφος 2, και του άρθρου 4, παράγραφος 1, της οδηγίας για τους οικοτόπους από την Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας.
44.
Συναφώς, το Δικαστήριο διευκρίνισε με σαφήνεια ότι, στο πλαίσιο αυτό, δεν μπορεί, κατ’ αρχήν, να αποκλειστεί η προσκόμιση συμπληρωματικών στοιχείων αποσκοπούντων στη στήριξη της εν λόγω διαπιστώσεως ενώπιον του Δικαστηρίου. Πράγματι, σε μια τέτοια περίπτωση, η Επιτροπή δεν μεταβάλλει το αντικείμενο της διαφοράς, αλλά απλώς διευκρινίζει τις αρχικές αιτιάσεις της προσκομίζοντας συμπληρωματικά αποδεικτικά στοιχεία προς απόδειξη του γενικού και διαρκούς χαρακτήρα της παραβάσεως που προβάλλει (
23
).
45.
Οι ως άνω επισημάνσεις διατυπώθηκαν για πρώτη φορά στην απόφαση Επιτροπή κατά Ιρλανδίας (
24
), την οποία έχω ήδη μνημονεύσει στο σημείο 34 των παρουσών προτάσεων και με την οποία το Δικαστήριο διαπίστωσε ότι η Ιρλανδία δεν είχε λάβει όλα τα αναγκαία μέτρα για να διασφαλίσει την ορθή μεταφορά ορισμένων διατάξεων της τότε ισχύουσας «οδηγίας περί αποβλήτων» (
25
). Το Δικαστήριο έκρινε ότι η Επιτροπή δικαίως παρέθεσε, προς στήριξη της προσφυγής της και προκειμένου να αποδείξει τις γενικού χαρακτήρα παραβάσεις της εν λόγω οδηγίας εκ μέρους της Ιρλανδίας, παραδείγματα παράνομων μαζικών απορρίψεων αποβλήτων (ενίοτε μάλιστα επικινδύνων) στην Κομητεία Wicklow (Ιρλανδία), περί των οποίων η Επιτροπή έλαβε γνώση μετά την έκδοση της αιτιολογημένης γνώμης, έστω και αν δεν έγινε λόγος περί αυτών κατά την προ της ασκήσεως της προσφυγής διαδικασία (
26
). Το Δικαστήριο δεν απαίτησε από την Επιτροπή να αποδείξει ότι τα παραδείγματα αυτά έλαβαν χώρα μετά την έκδοση της αιτιολογημένης γνώμης (
27
). Ούτε επέβαλε στην Επιτροπή να αποδείξει ότι δεν υπήρχε τρόπος να έχει ανακαλύψει ή να γνωρίζει τα εν λόγω παραδείγματα αυτά πριν εκδώσει την αιτιολογημένη γνώμη (
28
).
46.
Εφαρμόζοντας την ως άνω λογική στην υπό κρίση υπόθεση, φρονώ ότι τα στοιχεία σχετικά με τους 101 τόπους τους οποίους η Επιτροπή δεν συμπεριέλαβε στην αιτιολογημένη γνώμη είναι παραδεκτά, έστω και αν το εν λόγω θεσμικό όργανο είχε ήδη πρόσβαση στα στοιχεία αυτά κατά το προ της ασκήσεως της προσφυγής στάδιο. Πράγματι, αρκεί, κατά τη γνώμη μου, τα εν λόγω αποδεικτικά στοιχεία, αφενός, να περιήλθαν σε γνώση της Επιτροπής, καλή τη πίστει, μετά την έκδοση της αιτιολογημένης γνώμης και, αφετέρου, να παρουσιαστούν ως περαιτέρω αποδείξεις ή παραδείγματα της «γενικής και διαρκούς» παραβάσεως που προβάλλει το εν λόγω θεσμικό όργανο.
47.
Εν κατακλείδι, θα ήθελα, εντούτοις, να υπογραμμίσω ότι η δυνατότητα της Επιτροπής να εισαγάγει ενώπιον του Δικαστηρίου τέτοιες νέες αποδείξεις ή τέτοια νέα παραδείγματα «γενικής και διαρκούς» παραβάσεως των υποχρεώσεων που απορρέουν από το δίκαιο της Ένωσης είναι πράγματι ευρεία, αλλά δεν είναι απεριόριστη. Θα αποτελούσε καταστρατήγηση της διαδικασίας το να μπορεί η Επιτροπή να στηρίζεται μόνον σε λίγα παραδείγματα κατά τη διάρκεια της προ της ασκήσεως της προσφυγής διαδικασίας, αλλά στη συνέχεια να προσφεύγει στο Δικαστήριο όσον αφορά ένα «σωρό» παραβάσεις, οι οποίες δεν βασίζονται μόνον στα εν λόγω λίγα παραδείγματα, αλλά και σε πληθώρα άλλων, καθιστώντας υπερβολικά δυσχερή για το οικείο κράτος μέλος την αντίκρουση των αιτιάσεων του εν λόγω θεσμικού οργάνου (
29
). Κατά τη γνώμη μου, πρέπει να γίνει διαχωρισμός μεταξύ της «απλής διευκρινίσεως» των αρχικών λόγων μιας αιτίασης, τους οποίους, όπως διευκρίνισα, το Δικαστήριο έχει ρητώς αναγνωρίσει ως πιθανούς και των περιπτώσεων στις οποίες η παράθεση πρόσθετων παραδειγμάτων θα μπορούσε πράγματι να συνιστά καταστρατήγηση διαδικασίας (περίπτωση η οποία, ευτυχώς, δεν συντρέχει εν προκειμένω).
Γ. Επί του βάρους αποδείξεως που φέρει η Επιτροπή όταν προβάλλει την ύπαρξη «γενικής και διαρκούς παραβάσεως»
48.
Καταρχήν, όταν η Επιτροπή προβάλλει την ύπαρξη «γενικής και διαρκούς» παραβάσεως των διατάξεων οδηγίας, αφενός, οφείλει να αποδείξει ότι το οικείο κράτος μέλος παρέβη υποχρέωση που υπέχει από το δίκαιο της Ένωσης σε συγκεκριμένες και προσδιοριζόμενες κατά τρόπο ειδικό καταστάσεις. Αφετέρου, η Επιτροπή οφείλει να αποδείξει επαρκώς κατά νόμον, με επιχειρήματα και με αρκούντως συγκεκριμένα, σαφή και αναλυτικά στοιχεία, ότι οι συγκεκριμένες αυτές καταστάσεις είναι, στην πραγματικότητα, αντιπροσωπευτικές (ή ενδεικτικές) μιας γενικής και διαρκούς πρακτικής η οποία είναι αντίθετη προς την οικεία υποχρέωση (
30
).
49.
Επομένως, το εν λόγω θεσμικό όργανο δεν μπορεί, με το πρόσχημα της αιτίασης ότι το εν λόγω κράτος μέλος έχει διαπράξει γενική και διαρκή παράβαση των υποχρεώσεων που υπέχει από το δίκαιο της Ένωσης, να απαλλαγεί από την υποχρέωση να αποδείξει την προσαπτόμενη παράβαση βάσει συγκεκριμένων στοιχείων που χαρακτηρίζουν την παράβαση συγκεκριμένων διατάξεων την οποία επικαλείται και να στηριχθεί σε απλές πιθανολογήσεις ή σε υπεραπλουστευτικές αιτιώδεις συνάφειες (
31
). Ταυτόχρονα, όπως επισήμανε η γενική εισαγγελέας Τ. Ćapeta (
32
), δεν είναι αναγκαίο να αποδείξει η Επιτροπή ή να εκτιμήσει το Δικαστήριο την ύπαρξη παραβάσεως όσον αφορά καθέναν από τους επίμαχους τόπους (εν προκειμένω, καθέναν από τους τόπους στους οποίους απαντώνται οι τύποι οικοτόπων 6510 και 6520 στο γερμανικό έδαφος). Όπως ήδη διευκρίνισα, αρκεί η Επιτροπή να αποδείξει ότι υφίσταται μοτίβο μη συμμορφώσεως, το οποίο επαναλαμβάνεται σε πλείονες συγκεκριμένες, προσδιοριζόμενες με ειδικό τρόπο, καταστάσεις, οι οποίες είναι αντιπροσωπευτικές (ή ενδεικτικές) της προβαλλομένης παραβάσεως και από τις οποίες θα μπορούσε να συναχθεί ότι η εν λόγω παράβαση υφίσταται πιθανώς όσον αφορά άλλες καταστάσεις οι οποίες δεν εξετάστηκαν ειδικώς από την Επιτροπή.
50.
Σε σύγκριση με τους «κλασικούς» ισχυρισμούς περί παραβάσεως, το βάρος απόδειξης το οποίο φέρει η Επιτροπή όταν προβάλλει ότι πρόκειται για «γενική και διαρκή παράβαση» είναι συνεπώς διττό: όχι μόνον πρέπει να αποδείξει ότι ορισμένες υποχρεώσεις που απορρέουν από το δίκαιο της Ένωσης δεν έχουν τηρηθεί σε συγκεκριμένες, προσδιοριζόμενες με τρόπο ειδικό καταστάσεις, αλλά πρέπει επίσης να αποδείξει (ως πρόσθετη προϋπόθεση) ότι οι εν λόγω συγκεκριμένες καταστάσεις είναι πράγματι αντιπροσωπευτικές (ή ενδεικτικές) μιας γενικής και διαρκούς πρακτικής η οποία έρχεται σε αντίθεση με την εν λόγω υποχρέωση.
51.
Στις επόμενες ενότητες, θα αναλύσω και θα εξετάσω τις ως άνω νομικές προϋποθέσεις σε σχέση με τις δύο αιτιάσεις που προβάλλει η Επιτροπή.
1.
Η πρώτη αιτίαση: «γενική και διαρκής παράβαση» του άρθρου 6, παράγραφος 2, της οδηγίας για τους οικοτόπους
α)
Η επιχειρηματολογία των διαδίκων
52.
Με την πρώτη αιτίαση, η Επιτροπή προβάλλει ότι η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας παρέλειψε, «κατά γενικό και συστηματικό τρόπο», να θεσπίσει κατάλληλα μέτρα για την πρόληψη της υποβαθμίσεως των τύπων οικοτόπων 6510 και 6520 στις «ειδικές ζώνες διατήρησης» στο έδαφός της, διαπράττοντας παράβαση του άρθρου 6, παράγραφος 2, της οδηγίας για τους οικοτόπους.
53.
Συναφώς, η Επιτροπή υποστηρίζει, πρώτον, ότι η υποβάθμιση των εν λόγω τύπων οικοτόπων μπορεί να συναχθεί από την Grünland-Report (έκθεση περί λειμώνων) του 2014 της Bundesamt für Naturschutz (ομοσπονδιακή υπηρεσία διατηρήσεως της φύσεως, Γερμανία) και από τις εκθέσεις που προσκόμισε η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας, κατ’ εφαρμογήν του άρθρου 17 της οδηγίας για τους οικοτόπους, για τις περιόδους 2001 έως 2006, 2007 έως 2012 και 2013 έως 2018. Επισημαίνει επίσης ότι η επιφάνεια των «ειδικών ζωνών διατήρησης» στις οποίες απαντώνται τύποι οικοτόπων 6510 και 6520 στη Γερμανία βρίσκεται σε ύφεση. Η απώλεια επιφανείας εντάσσεται στην έννοια της «υποβάθμισης», κατά την έννοια του άρθρου 6, παράγραφος 2, της οδηγίας για τους οικοτόπους.
54.
Η Επιτροπή διευκρινίζει ότι πραγματοποίησε συγκριτική ανάλυση των στοιχείων που περιέχονται στα ΤΕΔ τα οποία καταρτίστηκαν και της υποβλήθηκαν από το εν λόγω κράτος μέλος σύμφωνα με τον μορφότυπο που προβλέπεται στην εκτελεστική απόφαση του 2011. Από την εν λόγω ανάλυση προκύπτει ότι, μεταξύ των ετών 2006 και 2017, έχει σημειωθεί απώλεια άνω του 50 % της επιφάνειας σε ποσοστό άνω του 30 % των τόπων στις οποίες απαντώνται οι τύποι οικοτόπων 6510 και 6520. Η εν λόγω απώλεια επιφανείας αφορά 596 από τους 2027 τόπους στους οποίους απαντάται τύπος οικοτόπου 6510 και 88 από τους 295 τόπους στους οποίους απαντάται τύπος οικοτόπου 6520. Οι τόποι αυτοί είναι διάσπαρτοι στο σύνολο της γερμανικής επικράτειας.
55.
Η Επιτροπή προσθέτει ότι, σε αντίθεση με όσα υποστηρίζει η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας, δεν ήταν αναγκαίο να διενεργηθεί συνολική εκτίμηση όλων των τόπων στους οποίους απαντώνται τύποι οικοτόπων 6510 και 6520, διότι η υποβάθμιση που σημειώνεται σε ορισμένες ζώνες δεν μπορεί να αντισταθμιστεί με βελτιώσεις σε άλλες.
56.
Επιπλέον, επισημαίνει το γεγονός ότι, μολονότι η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας αναγνωρίζει ορισμένες από τις απώλειες επιφάνειας (977,44 εκτάρια όσον αφορά τον τύπο οικοτόπου 6510 και 110,49 εκτάρια για τον τύπο οικοτόπου 6520), εντούτοις, το εν λόγω κράτος μέλος υποστηρίζει επίσης ότι (μέρος των) λοιπών απωλειών που παρατηρεί η Επιτροπή δεν αποτελούν «πραγματικές απώλειες», αλλά το αποτέλεσμα της διόρθωσης «επιστημονικών σφαλμάτων» ή σφαλμάτων που οφείλονταν i) στον εσφαλμένο χαρακτηρισμό ορισμένων τόπων ως «ειδικών ζωνών διατήρησης» και ii) στις «εσφαλμένες» εκτιμήσεις όσον αφορά τον αρχικό υπολογισμό της έκτασης των οικείων τόπων το 2006. Τα εν λόγω σφάλματα αφορούν 6476,61 εκτάρια σε 347 τόπους στους οποίους απαντάται τύπος οικοτόπου 6510 και 1322,16 εκτάρια σε 75 τόπους στους οποίους απαντάται τύπος οικοτόπου 6520. Η Επιτροπή δεν δέχεται τις ως άνω αιτιολογίες. Υποστηρίζει ότι ορθώς βασίστηκε στα στοιχεία που προσκόμισε η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας με τα ΤΕΔ που υποβλήθηκαν το 2006, καθώς και κατά τα επόμενα έτη, για να πραγματοποιήσει τη συγκριτική ανάλυσή της.
57.
Εν πάση περιπτώσει, η Επιτροπή εκτιμά ότι οι απώλειες επιφάνειας που διαπίστωσε είναι πολύ σημαντικές για να πρόκειται για το αποτέλεσμα απλών διορθώσεων. Συγκεκριμένα, για περισσότερο από το 50 % των τόπων που εξέτασε το εν λόγω θεσμικό όργανο, ποσοστό ανερχόμενο κατά προσέγγιση σε 60 με 100 % της επιφάνειας που υπήρχε το 2006 είχε απολεσθεί έως το 2017.
58.
Δεύτερον, η Επιτροπή υποστηρίζει ότι η υποβάθμιση των τόπων στους οποίους απαντώνται τύποι οικοτόπων 6510 και 6520 στη Γερμανία οφείλεται στη συστηματική έλλειψη διενέργειας κατάλληλων και τακτικών ελέγχων των εν λόγω τόπων από τις αρμόδιες γερμανικές αρχές. Κατά την Επιτροπή, ένα κράτος μέλος, του οποίου οι αρχές δεν διενεργούν τακτικούς και συγκεκριμένους ελέγχους των «ειδικών ζωνών διατήρησης», παραβαίνει κατ’ ανάγκην τις υποχρεώσεις που υπέχει βάσει του άρθρου 6, παράγραφος 2, της οδηγίας για τους οικοτόπους. Η συχνότητα με την οποία πρέπει να διενεργούνται οι εν λόγω έλεγχοι εξαρτάται από το τι απαιτείται προκειμένου να αποφευχθεί η υποβάθμιση.
59.
Η Επιτροπή προσθέτει περαιτέρω ότι η υποβάθμιση των τύπων οικοτόπων 6510 και 6520 στο γερμανικό έδαφος οφείλεται επίσης στο γεγονός ότι η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας δεν θέσπισε νομικώς δεσμευτικά μέτρα για την προστασία των «ειδικών ζωνών διατήρησης». Η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας προκρίνει μια συμβατική προσέγγιση για τη διασφάλιση της προστασίας της φύσεως. Κατά την άποψη της Επιτροπής, η προσέγγιση αυτή δεν αρκεί για να αποτρέψει την πρόωρη κοπή της χορτονομής και την υπερβολική λίπανση στους τόπους στους οποίους απαντώνται οι εν λόγω τύποι οικοτόπων.
60.
Η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας αμφισβητεί τα επιχειρήματα της Επιτροπής και υποστηρίζει ότι δεν παρέβη τις υποχρεώσεις που υπέχει από το άρθρο 6, παράγραφος 2, της οδηγίας για τους οικοτόπους.
61.
Πρώτον, υποστηρίζει ότι η Επιτροπή δεν μπορούσε, βάσει συνολικής εκτιμήσεως των οικείων τόπων, να έχει καταλήξει στο συμπέρασμα ότι οι απώλειες επιφάνειας στους τόπους στους οποίους απαντώνται τύποι οικοτόπων 6510 και 6520 στη Γερμανία είναι τόσο σημαντικές ώστε να αποδεικνύουν την ύπαρξη «γενικής και διαρκούς» παραβάσεως της εν λόγω διάταξης. Κατά το εν λόγω κράτος μέλος, η Επιτροπή επικέντρωσε τη συγκριτική ανάλυσή της σε περιορισμένο αριθμό τόπων η επιφάνεια των οποίων είναι σχετικά μικρή. Εάν η Επιτροπή είχε προβεί σε συνολική εκτίμηση όλων των τόπων στους οποίους απαντώνται οι εν λόγω τύποι οικοτόπων αντί να επικεντρωθεί μόνο σε ένα μέρος αυτών, θα είχε διαπιστώσει απώλεια επιφάνειας όσον αφορά τους τόπους στους οποίους απαντάται ο τύπος οικοτόπου 6520 ανερχόμενη μόλις σε 4,27 % και αύξηση επιφάνειας όσον αφορά εκείνους στους οποίους απαντάται ο τύπος οικοτόπου 6510 ανερχόμενη σε 5,22 %, καθώς οι απώλειες σε ορισμένες επιφάνειες αντισταθμίζονται από κέρδη σε άλλες.
62.
Η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας προσθέτει ότι τα ΤΕΔ του 2006 περιέχουν πράγματι επιστημονικά σφάλματα και εκτιμήσεις, τα οποία διορθώθηκαν σε επόμενα ΤΕΔ. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο η καταγεγραμμένη επιφάνεια όσον αφορά τις περιοχές όπου απαντώνται τύποι οικοτόπων 6510 και 6520 στα εν λόγω επόμενα ΤΕΔ είναι σαφώς μικρότερη από εκείνη που καταγράφεται στα ΤΕΔ του 2006. Κατά το εν λόγω κράτος μέλος, οι «πραγματικές απώλειες» επιφάνειας δεν αντιπροσωπεύουν παρά μόνον 977,44 εκτάρια (σε 81 τόπους στους οποίους απαντάται ο τύπος οικοτόπου 6510) και 110,49 εκτάρια (σε 15 τόπους στους οποίους απαντάται ο τύπος οικοτόπου 6520). Τα αριθμητικά αυτά στοιχεία δεν επαρκούν για να αποδειχθεί η ύπαρξη «γενικής και διαρκούς» παραβάσεως.
63.
Η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας υποστηρίζει επίσης ότι η Grünland-Report του 2014 της (ομοσπονδιακής υπηρεσίας διατηρήσεως της φύσεως) και οι εκθέσεις που υπέβαλε η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας, κατ’ εφαρμογήν του άρθρου 17 της οδηγίας για τους οικοτόπους, για τις περιόδους 2001 έως 2006, 2007 έως 2012 και 2013 έως 2018, απλώς επιβεβαιώνουν ότι σημειώθηκε απώλεια επιφάνειας. Εντούτοις, δεν αναφέρουν ότι η εν λόγω απώλεια είναι αρκούντως σημαντική ώστε να αποδειχθεί η ύπαρξη «διαρκούς και γενικής παραβάσεως».
64.
Δεύτερον, η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας συμφωνεί με την Επιτροπή ότι το άρθρο 6, παράγραφος 2, της οδηγίας για τους οικοτόπους επιβάλλει στα κράτη μέλη υποχρέωση να διενεργούν ελέγχους. Ωστόσο, υποστηρίζει ότι εναπόκειται στα κράτη μέλη να καθορίσουν τον τρόπο διενέργειας των ελέγχων αυτών. Το άρθρο 6, παράγραφος 2, της οδηγίας για τους οικοτόπους προβλέπει απλώς υποχρέωση αποτελέσματος (η οποία συνίσταται στην πρόληψη της υποβάθμισης ορισμένων φυσικών οικοτόπων και ειδών) χωρίς να προσδιορίζει επακριβώς τα μέτρα που πρέπει να ληφθούν για την επίτευξη του εν λόγω αποτελέσματος.
65.
Συναφώς, η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας υποστηρίζει ότι τα κράτη μέλη είναι επίσης ελεύθερα να αποφασίζουν ποια μέτρα πρόληψης επιθυμούν να θεσπίσουν. Στη Γερμανία, εναπόκειται στις αρμόδιες αρχές να αποφασίζουν κατά περίπτωση σχετικά με το περιεχόμενο των εν λόγω μέτρων, σύμφωνα με μια ευέλικτη συμβατική προσέγγιση. Μολονότι η εν λόγω προσέγγιση δεν μπορεί να διασφαλίσει ότι δεν θα επέλθει ποτέ υποβάθμιση, εντούτοις γενικά είναι αποτελεσματική και απαιτεί τη διενέργεια τακτικών ελέγχων.
β)
Εκτίμηση
66.
Η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας και η Επιτροπή συμφωνούν ότι το άρθρο 6, παράγραφος 2, της οδηγίας για τους οικοτόπους απαιτεί από τα κράτη μέλη να επιτύχουν ένα ορισμένο αποτέλεσμα (ήτοι, την αποτροπή της υποβάθμισης των οικοτόπων που διαλαμβάνονται στο παράρτημα Ι της εν λόγω οδηγίας καθώς και των ενοχλήσεων των ειδών που διαλαμβάνονται στο παράρτημα ΙΙ αυτής) με τη θέσπιση «κατάλληλων μέτρων».
67.
Συναφώς, υπενθυμίζω ότι το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι, ακόμη και αν μια διάταξη οδηγίας δεν διευκρινίζει το συγκεκριμένο περιεχόμενο των μέτρων που πρέπει να ληφθούν για την επίτευξη του επιδιωκόμενου σκοπού, εντούτοις δεσμεύει τα κράτη μέλη ως προς τον σκοπό αυτό (
33
). Το άρθρο 6, παράγραφος 2, της οδηγίας για τους οικοτόπους αποτελεί τέτοια διάταξη. Επιβάλλει σαφή υποχρέωση ως προς το επιδιωκόμενο αποτέλεσμα (την αποφυγή της υποβάθμισης), δίχως να προβλέπει το συγκεκριμένο περιεχόμενο των «κατάλληλων μέτρων» που πρέπει να θεσπιστούν συναφώς.
68.
Λαμβανομένων υπόψη των δύο προϋποθέσεων που περιέγραψα στο σημείο 50 των παρουσών προτάσεων, προκύπτει, κατά τη γνώμη μου, ότι, προκειμένου να αποδείξει η Επιτροπή ότι η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας παρέβη «κατά τρόπο γενικό και συστηματικό» την εν λόγω διάταξη, πρέπει, πρώτον, να αποδείξει την ύπαρξη παράλειψης, εκ μέρους της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας, αποτροπής της υποβάθμισης, σε αντίθεση με τον επιδιωκόμενο βάσει του άρθρου 6, παράγραφος 2, της οδηγίας για τους οικοτόπους, σκοπό σε έναν αριθμό συγκεκριμένων, ειδικά προσδιοριζόμενων καταστάσεων (ήτοι, σε τόπους στους οποίους απαντώνται τύποι οικοτόπων 6510 και 6520 στη Γερμανία). Δεύτερον, κατ’ εφαρμογήν όσων αποκάλεσα «πρόσθετη προϋπόθεση», η οποία αφορά συγκεκριμένα τις «γενικές και διαρκείς παραβάσεις», το αιτούν δικαστήριο πρέπει να αποδείξει ότι οι εν λόγω καταστάσεις παραβάσεως είναι αντιπροσωπευτικές (ή ενδεικτικές) της «γενικής και διαρκούς» παραβάσεως της εν λόγω διατάξεως από το εν λόγω κράτος μέλος.
1) Επί της πρώτης προϋποθέσεως (αποφυγή υποβάθμισης ενός αριθμού συγκεκριμένων και ειδικώς προσδιοριζόμενων καταστάσεων)
69.
Κατ’ αρχάς, είμαι της γνώμης ότι, εν προκειμένω, η Επιτροπή μπορεί να ανταποκριθεί στο βάρος αποδείξεως που φέρει όσον αφορά την πρώτη προϋπόθεση, χωρίς να χρειάζεται να προσδιορίσει την ακριβή αιτία της υποβάθμισης που προβάλλεται ότι επηρέασε τους τόπους στους οποίους απαντώνται τύποι οικοτόπων 6510 και 6520 στη Γερμανία. Πράγματι, όπως εξήγησα σε προηγούμενο σημείο των παρουσών προτάσεων, το άρθρο 6, παράγραφος 2, της οδηγίας για τους οικοτόπους προβλέπει την υποχρέωση να αποφεύγεται η υποβάθμιση, όποια και αν είναι η αιτία της (φυσική ή ανθρωπογενής ή και τα δύο). Οι απώλειες της βιοποικιλότητας στις διάφορες περιοχές που αναλύθηκαν από την Επιτροπή μπορεί να συνδέονται με διάφορα φαινόμενα, τα οποία η Επιτροπή δεν υποχρεούται να προσδιορίσει ή να ποσοτικοποιήσει. Ωστόσο, αυτό που οφείλει να αποδείξει η Επιτροπή είναι, αφενός, ότι υφίσταται υποβάθμιση (ανεξαρτήτως λόγου ή αιτίας) και, αφετέρου, ότι το οικείο κράτος μέλος προέβη σε ενέργειες που εγκυμονούσαν κίνδυνο να προκαλέσουν τέτοια υποβάθμιση ή δεν έλαβαν μέτρα για αποτρέψουν την επέλευσή της. Πράγματι, μολονότι, επί παραδείγματι, το γεγονός και μόνον ότι υφίσταται υποβάθμιση «ειδικών ζωνών διατήρησης» που συνδέεται με την κλιματική αλλαγή δεν αρκεί για να στοιχειοθετηθεί παράβαση του άρθρου 6, παράγραφος 2, της οδηγίας για τους οικοτόπους, εντούτοις, η παράλειψη ενός κράτους μέλους να λάβει μέτρα για να περιορίσει τις συνέπειες της κλιματικής αλλαγής μπορεί, πράγματι, να αρκεί προς τούτο.
70.
Συναφώς, προσθέτω ότι το Δικαστήριο έχει διαπιστώσει ότι η στάση επιδείξεως ανοχής κράτους μέλους όσον αφορά καταστάσεις στις οποίες σημειώνεται παράβαση των διατάξεων οδηγίας ή η διατήρηση μιας κατάστασης υποβάθμισης του περιβάλλοντος για παρατεταμένο χρονικό διάστημα χωρίς παρέμβαση των αρμοδίων αρχών μπορεί αυτή καθεαυτήν να αποτελεί ένδειξη ενός διοικητικού προβλήματος, το οποίο, εφόσον παρουσιάζει επαρκή στοιχεία γενικότητας και διάρκειας, θα μπορούσε να οδηγήσει στο συμπέρασμα ότι το οικείο κράτος μέλος υπερέβη τη διακριτική ευχέρεια που του αναγνωρίζεται για την επίτευξη του επιδιωκομένου αποτελέσματος (
34
). Ως τέτοιες, τόσο οι θετικές ενέργειες όσο και οι παραλείψεις (ή διαφοροποιημένη συμπεριφορά) ενός κράτους μέλους έχουν σημασία για τη διαπίστωση παραβάσεως του άρθρου 6, παράγραφος 2, της οδηγίας για τους οικοτόπους.
71.
Υπενθυμίζω επίσης ότι το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι αρκεί η Επιτροπή να αποδείξει ότι υπάρχει πιθανότητα ή κίνδυνος η ενέργεια ή η αδράνεια του οικείου κράτους μέλους να προκάλεσε (ή να μην απέτρεψε την) υποβάθμιση των οικοτόπων που διαλαμβάνονται στο παράρτημα Ι της εν λόγω οδηγίας ή σημαντικές ενοχλήσεις που έχουν επιπτώσεις στα είδη που διαλαμβάνονται στο παράρτημα II αυτής. Πράγματι, δεν εναπόκειται στην Επιτροπή να αποδείξει την ύπαρξη αιτιώδους σχέσεως μεταξύ της ενέργειας ή της αδράνειας του οικείου κράτους μέλους και της υποβάθμισης ή των ενοχλήσεων που έχουν επιπτώσεις στους οικείους οικοτόπους ή είδη (
35
).
72.
Όσον αφορά τώρα την επίμαχη στην υπό κρίση υπόθεση πραγματική κατάσταση, υπενθυμίζω, κατ’ αρχάς, ότι η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας δεν αμφισβητεί τη διαπίστωση της Επιτροπής ότι το εν λόγω κράτος μέλος δεν θέσπισε, σε εθνικό επίπεδο, νομικώς δεσμευτικά μέτρα διατήρησης για την αποτροπή, στους οικείους τόπους, της υποβάθμισης των τύπων οικοτόπων 6510 και 6520, προτιμώντας αντιθέτως μια συμβατική προσέγγιση της «προστασίας της φύσεως».
73.
Δεύτερον, η Επιτροπή υποστηρίζει ότι 596 τόποι στους οποίους απαντάται τύπος οικοτόπου 6510 και 89 τόποι στους οποίους απαντάται τύπος οικοτόπου 6520 επί της γερμανικής επικράτειας έχουν υποστεί απώλεια επιφάνειας που συνιστά «υποβάθμιση», κατά την έννοια του άρθρου 6, παράγραφος 2, της οδηγίας για τους οικοτόπους. Η Δημοκρατία της Γερμανίας αμφισβητεί τις εν λόγω διαπιστώσεις. Παραδέχεται, ωστόσο, ότι σημειώθηκε απώλεια επιφάνειας σε 89 τόπους στους οποίους απαντάται τύπος οικοτόπου 6510 (81 κατόπιν διορθώσεως (
36
) και όπως επιβεβαιώθηκε κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση) και σε 15 τόπους στους οποίους απαντάται τύπος οικοτόπου 6520 (16 κατόπιν διορθώσεως (
37
) και 15 όπως επιβεβαιώθηκε κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση) επί της γερμανικής επικράτειας (στο εξής: παραδεδεγμένες απώλειες). Επιπλέον, το εν λόγω κράτος μέλος αναγνωρίζει ότι δεν μπορεί να παράσχει έγκυρη αιτιολόγηση ή εξήγηση για ορισμένες (άλλες) απώλειες επιφάνειας τις οποίες εντόπισε η Επιτροπή στη συγκριτική ανάλυσή της (στο εξής: μη αιτιολογημένες απώλειες). Οι εν λόγω απώλειες αφορούν συνολικά 9853,38 εκτάρια σε περισσότερους από 200 τόπους στους οποίους απαντάται τύπος οικοτόπου 6510 και 249,78 εκτάρια σε 24 τόπους στους οποίους απαντάται τύπος οικοτόπου 6520 (
38
).
74.
Τρίτον, η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας δεν προβάλλει κανένα πειστικό επιχείρημα ή αρκούντως ακριβές αποδεικτικό στοιχείο για να αντικρούσει τον ισχυρισμό της Επιτροπής ότι υπάρχει πιθανότητα ή κίνδυνος η εκ μέρους της μη θέσπιση, σε εθνικό επίπεδο, νομικώς δεσμευτικών μέτρων διατήρησης να έχει προκαλέσει τις παραδεδεγμένες και τις μη αιτιολογημένες απώλειες.
75.
Κατόπιν των ανωτέρω εκτιμήσεων, λαμβανομένων υπόψη μόνον των ως άνω παραδεδεγμένων και μη αιτιολογημένων απωλειών, και χωρίς να είναι αναγκαίο να εξεταστούν οι απώλειες επιφάνειας που η Δημοκρατία της Γερμανίας ισχυρίζεται ότι αποτελούν αποτέλεσμα επιστημονικών ή άλλων σφαλμάτων, φρονώ ότι το Δικαστήριο μπορεί ήδη, χωρίς ιδιαίτερη δυσκολία, να καταλήξει στο συμπέρασμα ότι η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας παρέβη το άρθρο 6, παράγραφος 2, της οδηγίας για τους οικοτόπους σε τουλάχιστον 200 τόπους στους οποίους απαντάται ο τύπος οικοτόπου 6510 και σε 24 τόπους στους απαντάται ο τύπος οικοτόπου 6520.
76.
Κατόπιν των ως άνω παρατηρήσεων, θα εξετάσω τώρα αν τα παραδείγματα αυτά είναι επαρκώς αντιπροσωπευτικά (ή ενδεικτικά) της «γενικής και διαρκούς» παραβάσεως της εν λόγω διατάξεως από την Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας (τη δεύτερη προϋπόθεση).
2) Επί της δεύτερης προϋποθέσεως («αντιπροσωπευτικότητα»)
77.
Υπενθυμίζω ότι, στις προτάσεις του στην υπόθεση Επιτροπή κατά Ιρλανδίας (
39
), ο γενικός εισαγγελέας L. A. Geelhoed επισήμανε ότι, για να αποδειχθεί ότι μια παράβαση κράτους μέλους είναι «γενική και διαρκής», πρέπει να λαμβάνονται υπόψη οι διαστάσεις της έκτασης, της χρονικής διάρκειας και της σοβαρότητας. Η διάσταση της έκτασης αναφέρεται στον αριθμό των αποδεδειγμένων παραβάσεων των βάσει του δικαίου της Ένωσης υποχρεώσεων περιπτώσεων στις οποίες αποδεικνύεται ότι παραβιάστηκαν οι σχετικές υποχρεώσεις του δικαίου της Ένωσης, καθώς και σε ενδείξεις από τις οποίες προκύπτει ότι η παράβαση είναι ευρύτερης κλίμακας και/ή μπορεί να συμβαίνει κατ’ επανάληψη. Η σχετική με τον χρόνο διάσταση (διάρκεια) αντιστοιχεί στην απαίτηση η κατάσταση της μη συμμορφώσεως να πρέπει να εκτείνεται σε ορισμένη χρονική περίοδο κατά την οποία ίσχυε η υποχρέωση. Η σχετική με τη σοβαρότητα διάσταση αφορά τον βαθμό στον οποίο η υφιστάμενη κατάσταση στα κράτη μέλη παρεκκλίνει από το αποτέλεσμα που επιδιώκεται να επιτευχθεί με την επιβολή της οικείας υποχρέωσης.
78.
Αυτό το πλαίσιο αναλύσεως επικαλέστηκε, μεταξύ άλλων, η γενική εισαγγελέας Τ. Cápeta σε υπόθεση στην οποία η Επιτροπή είχε προσάψει στην Ιρλανδία ότι είχε παραβεί «με τρόπο γενικό και διαρκή» την υποχρέωση που υπέχει από το άρθρο 6, παράγραφος 1, της οδηγίας για τους οικοτόπους (
40
). Η γενική εισαγγελέας Τ. Cápeta εκτίμησε ότι και οι τρεις διαστάσεις έχουν σημασία για την εξέταση του αν πληρούται το κριτήριο της «αντιπροσωπευτικότητας», δηλαδή αν οι ιδιαίτερες καταστάσεις που επικαλείται η Επιτροπή αποκαλύπτουν (ή είναι ενδεικτικές) «γενικής και διαρκούς παραβάσεως». Η ως άνω θέση με βρίσκει σύμφωνο.
79.
Πράγματι, φρονώ ότι οι τρεις διαστάσεις (έκταση, διάρκεια και σοβαρότητα) πρέπει να λαμβάνονται υπόψη από το Δικαστήριο στο πλαίσιο της εν λόγω εκτιμήσεως, έστω και αν δεν πρέπει απαραιτήτως να τηρούνται στον ίδιο βαθμό. Επί παραδείγματι, οι συγκεκριμένες καταστάσεις που επικαλείται η Επιτροπή μπορεί να είναι ιδιαιτέρως σοβαρές και πολυάριθμες, αλλά ενδέχεται να μην έχουν διαρκέσει για πολύ μεγάλο χρονικό διάστημα· ωστόσο, τούτο δεν αποκλείει το γεγονός να είναι «ενδεικτικές»«γενικής και διαρκούς παραβάσεως». Αντιθέτως, οι καταστάσεις αυτές ενδέχεται να μην είναι πολυάριθμες, αλλά μπορεί να είναι τέτοιας σοβαρότητας και χρονικής διάρκειας ώστε μόνον ένα ελάττωμα γενικού χαρακτήρα να μπορούσε να τις προκαλέσει. Με άλλα λόγια, οι τρεις διαστάσεις παρέχουν περισσότερο μια ευέλικτη «εργαλειοθήκη», παρά έναν αυστηρό «κατάλογο σημείων ελέγχου».
80.
Όσον αφορά την πρώτη διάσταση (έκταση), επισημαίνω ότι, στην υπό κρίση υπόθεση, η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας παραδέχεται ανοιχτά ότι σημειώθηκε απώλεια επιφανείας σε 96 από τους 2322 τόπους στους οποίους απαντώνται τύποι οικοτόπων 6510 και 6520 στη γερμανική επικράτεια. Συνολικά, το εν λόγω κράτος μέλος παραδέχεται, επομένως, ότι το 4,13 % του συνόλου των τόπων στους οποίους απαντώνται οι εν λόγω τύποι οικοτόπων στο έδαφός του έχει υποστεί απώλεια επιφάνειας από το 2006. Συμφωνώ ότι πρόκειται ποσοστό που δεν είναι ιδιαιτέρως υψηλό. Εντούτοις, αφενός, οι τόποι αυτοί είναι διάσπαρτοι στο γερμανικό έδαφος, δεδομένου ότι βρίσκονται σε 10 διαφορετικά ομόσπονδα κράτη (
41
) (όσον αφορά τον τύπο οικοτόπου 6510) και σε 5 διαφορετικά ομόσπονδα κράτη (όσον αφορά τον τύπο οικοτόπου 6520). Δεύτερον, για τουλάχιστον πέντε τόπους στους οποίους απαντάται τύπος οικοτόπου 6520, η απώλεια της επιφάνειας υπερβαίνει το 25 % της επιφάνειας που καταγράφηκε το 2006. Σημαντικές απώλειες (σε σύγκριση με τη συνολική έκταση ορισμένων τόπων) μπορούν επίσης να παρατηρηθούν σε σημαντικό αριθμό τόπων στους οποίους απαντάται τύπος οικοτόπου 6510.
81.
Τρίτον, μολονότι είναι αληθές ότι όσον αφορά τον τύπο οικοτόπου 6510, οι απώλειες που παραδέχεται η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας αντιπροσωπεύουν μόνον 957,75 εκτάρια, αν ληφθούν επίσης υπόψη οι απώλειες για τις οποίες το εν λόγω κράτος μέλος παραδέχεται ότι δεν μπορεί να παράσχει βάσιμη δικαιολογία ή εξήγηση, το συνολικό έλλειμμα ανέρχεται σε 10811,13 εκτάρια (ήτοι, σχεδόν το 60 % από εκείνο που προβάλλει η Επιτροπή) (
42
). Ομοίως, όσον αφορά τον τύπο οικοτόπου 6520, οι ρητώς αναγνωρισθείσες από την Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας απώλειες αντιπροσωπεύουν μόνον 110,49 εκτάρια. Ωστόσο, αν στην εκτίμηση συμπεριληφθούν οι απώλειες για τις οποίες το εν λόγω κράτος μέλος δεν παρέχει βάσιμη δικαιολογία ή εξήγηση, τότε το συνολικό έλλειμμα ανέρχεται σε 360,27 εκτάρια (ήτοι, κατά προσέγγιση το 20 % του ελλείμματος που προβάλλει η Επιτροπή) (
43
).
82.
Κατά τη γνώμη μου, οι ως άνω αριθμοί αρκούν για να στοιχειοθετηθεί η ύπαρξη παραβάσεως του άρθρου 6, παράγραφος 2, της οδηγίας για τους οικοτόπους σε πληθώρα τόπων, οι οποίοι δεν είναι μόνον διάσπαρτοι (όσον αφορά τη γεωγραφική κατανομή τους στη γερμανική επικράτεια) αλλά επιπλέον είναι και αρκούντως πολυάριθμοι ώστε να μπορεί να συναχθεί το συμπέρασμα ότι η παράβαση ενδέχεται να σημειώνεται κατ’ επανάληψη, και ότι η διοικητική πρακτική που ακολουθείται στη Γερμανία για την εφαρμογή της εν λόγω διάταξης είναι συνολικά προβληματική.
83.
Οφείλω να προσθέσω ότι, εν προκειμένω, η προσφυγή της Επιτροπής αφορά δύο μόνον τύπους φυσικών οικοτόπων (ήτοι, τους τύπους οικοτόπων 6510 και 6520) και ότι τα αποδεικτικά στοιχεία που προσκόμισε το εν λόγω θεσμικό όργανο αφορούν μόνον τόπους στους οποίους απαντώνται οι εν λόγω φυσικοί οικότοποι. Επομένως, η υπό κρίση υπόθεση διαφέρει από την υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η πρόσφατη απόφαση Επιτροπή κατά Ιρλανδίας (Προστασία ειδικών ζωνών διατηρήσεως) (
44
), στην οποία το Δικαστήριο απέρριψε τα επιχειρήματα της Επιτροπής με την αιτιολογία ότι τα παραδείγματα αυτά δεν ήταν «αντιπροσωπευτικά» για το σύνολο των επίμαχων τόπων κοινοτικής σημασίας. Πράγματι, στην εν λόγω απόφαση, η προσφυγή αφορούσε 423 τόπους κοινοτικής σημασίας στην Ιρλανδία, όπου ευρισκόταν μεγάλη ποικιλία οικοτόπων και ειδών, αλλά η Επιτροπή στηρίχθηκε μόνο σε τρία παραδείγματα των εν λόγω οικοτόπων και ειδών (τις παράκτιες λιμνοθάλασσες, τους επιφανειακούς τυρφώνες και το μαργαριτοφόρο μύδι) για να αποδείξει ότι τα μέτρα διατήρησης που εφάρμοσε η Ιρλανδία στους εν λόγω τόπους στερούνταν γενικώς, κατά τρόπο συστηματικό και διαρκή, την απαιτούμενη ποιότητα.
84.
Όσον αφορά τα αποδεικτικά στοιχεία που προσκομίστηκαν στην υπό κρίση υπόθεση, θα ήθελα να τονίσω, πρώτον, ότι δεν είναι πράγματι αναγκαίο, κατά τη γνώμη μου, να αποδείξει η Επιτροπή ότι οι συγκεκριμένες καταστάσεις που επικαλείται αντιπροσωπεύουν ένα «ιδιαιτέρως μεγάλο», ή ακόμη και «σημαντικό», μέρος του συνόλου των τόπων στους οποίους απαντώνται οι τύποι οικοτόπων 6510 και 6520. Όπως επισήμανα, αρκεί το ότι είναι πολυάριθμες για να αποδειχθεί ότι η παράβαση είναι διαδεδομένη και/ή μπορεί να εμφανίζεται κατ’ επανάληψη το εν λόγω ελάττωμα της διοικητικής πρακτικής που εφαρμόζει το κράτος μέλος η οποία θα μπορούσε να έχει διαχρονικές αντιδράσεις.
85.
Δεύτερον, σε αντίθεση προς όσα υποστηρίζει η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας, η Επιτροπή δεν υποχρεούται να προβεί σε καθολική εκτίμηση και να αναλύσει αν οι απώλειες που σημειώθηκαν σε ορισμένους τόπους αντισταθμίζονται με κέρδη σε άλλους. Εν προκειμένω, υπενθυμίζω ότι, όπως έχω ήδη διευκρινίσει, το άρθρο 6, παράγραφος 2, της οδηγίας για τους οικοτόπους προβλέπει υποχρέωση για τα κράτη μέλη να αποτρέπουν την υποβάθμιση κάθε περιοχής που αναγνωρίζεται ως «ειδική ζώνη διατήρησης». Δεν τους επιβάλλει να αποτρέπουν τη συνολική υποβάθμιση των εν λόγω τόπων θεωρουμένων ως σύνολο. Αν συνέβαινε αυτό, η Επιτροπή δεν θα μπορούσε να προβάλει «γενική και διαρκή» παράβαση του άρθρου 6 παράγραφος 2, της οδηγίας για τους οικοτόπους. Θα μπορούσε απλώς να ζητήσει να διαπιστωθεί ότι έχει σημειωθεί παράβαση της εν λόγω διατάξεως σε μία μόνον περίπτωση (ήτοι, όσον αφορά όλες τις περιοχές στις οποίες απαντώνται τύποι οικοτόπων 6510 και 6520, θεωρούμενες στο σύνολό τους).
86.
Όσον αφορά τη δεύτερη διάσταση (διάρκεια), επισημαίνω ότι τα αριθμητικά στοιχεία που αναφέρει η Επιτροπή αντιστοιχούν σε απώλειες που σημειώθηκαν κατά την περίοδο 2006 έως 2017. Επομένως, το έλλειμμα που απέδειξε το εν λόγω θεσμικό όργανο δεν είναι προσωρινό, αλλά διήρκεσε επί σημαντικά μακρό χρονικό διάστημα. Η Grünland-Report του 2014 της ομοσπονδιακής υπηρεσίας διατηρήσεως της φύσεως επιβεβαιώνει τη συνολική ύφεση στην κατάσταση διατήρησης των λειμώνων στη Γερμανία από το 2007. Η εν λόγω έκθεση αναφέρει ότι «η κατάσταση των λειμώνων […] δεν είναι πλέον σε καλή σε ολόκληρη τη γερμανική επικράτεια. Τούτο οφείλεται σε σημαντική απώλεια της επιφάνειας και της ποιότητας. Σε σύγκριση με […] το έτος 2007, η κατάσταση των θεριζόμενων λειμώνων χαμηλού υψομέτρου και των ορεινών θεριζόμενων λειμώνων υπέστη κατά τόπους μετρήσιμη υποβάθμιση» (
45
).
87.
Όσον αφορά την τρίτη διάσταση (σοβαρότητα), η οποία αντιστοιχεί στον βαθμό απόκλισης της πραγματικής κατάστασης στο οικείο κράτος μέλος από το αποτέλεσμα που πρέπει να επιτευχθεί με την εν λόγω υποχρέωση, υπενθυμίζω ότι, όπως διευκρίνισα στο σημείο 28 των παρουσών προτάσεων, το άρθρο 6, παράγραφος 2, αποσκοπεί στην αποτροπή της φυσικής ή ανθρωπογενούς υποβάθμισης των οικοτόπων ή των σημαντικών ενοχλήσεων των ειδών για τα οποία έχουν καθοριστεί «ειδικές ζώνες διατήρησης». Φρονώ ότι ο σκοπός αυτός θα υπονομευθεί σε σημαντικό βαθμό αν οι επιφάνειες των τόπων στους οποίους απαντώνται οι εν λόγω οικότοποι και τα εν λόγω είδη υφίστανται μείωση με την πάροδο του χρόνου. Επιπλέον, φρονώ ότι η απώλεια επιφανείας αποτελεί μια ιδιαιτέρως σοβαρή μορφή «υποβαθμίσεως», κατά την έννοια της ως άνω διάταξης, λαμβανομένου υπόψη του μη αναστρέψιμου χαρακτήρα της.
88.
Κατόπιν των ανωτέρω, εκτιμώ ότι η Επιτροπή έχει αποδείξει την ύπαρξη παραβάσεως του άρθρου 6, παράγραφος 2, της οδηγίας για τους οικοτόπους από την Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας τέτοιας έκτασης, διάρκειας και σοβαρότητας ώστε να μπορεί να θεωρηθεί «γενική και διαρκής».
2.
Η δεύτερη αιτίαση: «γενική και διαρκής παράβαση» του άρθρου 4, παράγραφος 1, της οδηγίας για τους οικοτόπους
α)
Η επιχειρηματολογία των διαδίκων
89.
Με τη δεύτερη αιτίαση, η Επιτροπή ισχυρίζεται ότι η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας παρέβη το άρθρο 4, παράγραφος 1, της οδηγίας για τους οικοτόπους, καθόσον παρέλειψε να παράσχει «κατά τρόπο γενικό και συστηματικό» επικαιροποιημένα στοιχεία σχετικά με τους τόπους στους οποίους απαντώνται τύποι οικοτόπων 6510 και 6520. Κατά την Επιτροπή, η παράβαση αυτή αφορά 202 από τους 596 τόπους όπου απαντάται τύπος οικοτόπου 6510 και 14 από τους 88 τόπους στους οποίους απαντάται τύπος οικοτόπου 6520, σε 10 ομόσπονδα κράτη.
90.
Εν προκειμένω, η Επιτροπή προβάλλει ότι το άρθρο 4, παράγραφος 1, της οδηγίας για τους οικοτόπους επιβάλλει στα κράτη μέλη την υποχρέωση να παρέχουν τακτικά επικαιροποιημένα στοιχεία σχετικά, μεταξύ άλλων, με την επιφάνεια κάθε «ειδικής ζώνης διατήρησης». Η εν λόγω υποχρέωση δεν μνημονεύεται ρητώς στη διάταξη αυτή, αλλά απορρέει από τη συστηματική και τελολογική ερμηνεία της διατάξεως. Πράγματι, είναι αναγκαίο η Επιτροπή να διαθέτει ακριβείς πληροφορίες και δεδομένα όσον αφορά τις «ειδικές ζώνες διατήρησης», ώστε να διασφαλίζεται η τήρηση των στόχων διατήρησης που περιγράφονται λεπτομερώς στο άρθρο 2 της οδηγίας για τους οικοτόπους. Η σημασία της παροχής τέτοιων δεδομένων τα οποία επικαιροποιούνται σε τακτική βάση προκύπτει επίσης από το άρθρο 17 της εν λόγω οδηγίας, όπερ επιβάλλει στα κράτη μέλη την υποχρέωση να συντάσσουν ανά εξαετία έκθεση στην οποία να περιγράφουν λεπτομερώς τα μέτρα που έλαβαν και τις βελτιώσεις που επήλθαν σε κάθε τόπο.
91.
Η Επιτροπή επισημαίνει επίσης ότι η αιτιολογική σκέψη 4 της εκτελεστικής απόφασης του 2011 αναφέρει ότι: «[τ]ο περιεχόμενο του τυποποιημένου εντύπου δεδομένων για το δίκτυο Natura 2000 πρέπει να επικαιροποιείται τακτικά βάσει των βέλτιστων διαθέσιμων πληροφοριών για κάθε τόπο του δικτύου, ώστε να είναι σε θέση η Επιτροπή να εκπληρώνει τον συντονιστικό της ρόλο […]».
92.
Η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας αμφισβητεί την ως άνω επιχειρηματολογία. Προβάλλει ότι το άρθρο 4, παράγραφος 1, της οδηγίας για τους οικοτόπους επιτάσσει τα δεδομένα που αφορούν τους οικείους τόπους να κοινοποιούνται μόνον άπαξ (ήτοι όταν ο κατάλογος των «ειδικών ζωνών διατήρησης» καταρτίζεται από την Επιτροπή). Η βασική διάταξη για τις μεταγενέστερες κοινοποιήσεις που πρέπει να πραγματοποιούνται μεταξύ του εν λόγω θεσμικού οργάνου και των κρατών μελών είναι το άρθρο 17 της οδηγίας για τους οικοτόπους και όχι το άρθρο 4, παράγραφος 1, αυτής.
93.
Το εν λόγω κράτος μέλος προσθέτει ότι το γεγονός ότι η εκτελεστική απόφαση του 2011 μνημονεύει τη σημασία των «τακτικών» επικαιροποιήσεων χωρίς να διευκρινίζει πότε πρέπει να πραγματοποιούνται οι επικαιροποιήσεις αυτές επιβεβαιώνει ότι η οδηγία για τους οικοτόπους δεν περιέχει καμία ειδική υποχρέωση συναφώς. Επιπλέον, δεν είναι αναγκαία η επικαιροποίηση των στοιχείων που περιέχονται στα ΤΕΔ με σκοπό να προσδιοριστεί ποιοι τόποι υφίστανται υποβάθμιση. Εν πάση περιπτώσει, τα ΤΕΔ που κοινοποίησε η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας είναι συστηματικά επικαιροποιημένα. Ωστόσο, η Επιτροπή απέρριψε τα ΤΕΔ του 2021 SDF που προσκόμισε η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας.
β)
Εκτίμηση
94.
Το κύριο σημείο διαφωνίας μεταξύ της Επιτροπής και της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας όσον αφορά τη δεύτερη αιτίαση αφορά το κατά πόσον το άρθρο 4, παράγραφος 1, της οδηγίας για τους οικοτόπους περιλαμβάνει υποχρέωση των κρατών μελών να επικαιροποιούν τα δεδομένα που αφορούν τις «ειδικές ζώνες διατήρησης», κατά την έννοια της εν λόγω οδηγίας. Συναφώς, η Επιτροπή παραδέχεται ότι η εν λόγω διάταξη δεν περιέχει ρητώς τέτοια υποχρέωση.
95.
Πράγματι, το άρθρο 4, παράγραφος 1, της οδηγίας για τους οικοτόπους ορίζει, απερίφραστα, ότι ο κατάλογος των σχετικών περιοχών διαβιβάζεται στην Επιτροπή «σε μια τριετία από τη γνωστοποίηση της παρούσας οδηγίας ταυτόχρονα με τις πληροφορίες για κάθε τόπο» (
46
). Από τη διάταξη αυτή αντιλαμβάνομαι ότι απλώς επιβάλλεται ρητώς στα κράτη μέλη η υποχρέωση, βάσει της εν λόγω διατάξεως, να κοινοποιούν πληροφορίες σχετικά με τους σχετικούς τόπους σε μια συγκεκριμένη χρονική στιγμή, ήτοι πριν οι εν λόγω τόποι να αναγνωριστούν τυπικώς ως «ειδικές ζώνες διατήρησης» και στο πλαίσιο της διαδικασίας για τον χαρακτηρισμό τους ως τέτοιων. Δεν εντοπίζω κάποιο στοιχείο στο άρθρο 4, παράγραφος 1, της οδηγίας για τους οικοτόπους από το οποίο θα μπορούσε να προκύψει η υποχρέωση των κρατών μελών να επικαιροποιούν σε τακτική βάση τα στοιχεία σχετικά με τις «ειδικές ζώνες διατήρησης», μετά τον τυπικό χαρακτηρισμό των εν λόγω επιφανειών. Μάλιστα, φρονώ ότι η εν λόγω διάταξη έχει ως μοναδικό σκοπό τον καθορισμό της διαδικασίας που πρέπει να ακολουθούν η Επιτροπή και τα κράτη μέλη προκειμένου να πραγματοποιηθεί με τρόπο ορθό ο χαρακτηρισμός των «ειδικών ζωνών διατήρησης».
96.
Επιπλέον, επισημαίνω ότι το άρθρο 17 της οδηγίας για τους οικοτόπους προβλέπει ότι τα κράτη μέλη συντάσσουν έκθεση σχετικά με την εφαρμογή των μέτρων που λαμβάνονται βάσει της οδηγίας αυτής «κάθε έξι χρόνια». Και πάλι, δεν εντοπίζω, στη διάταξη αυτή, καμία ένδειξη ότι το άρθρο 4, παράγραφος 1, της εν λόγω οδηγίας πρέπει να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι τα κράτη μέλη υποχρεούνται να παρέχουν κάθε χρόνο επικαιροποιημένα στοιχεία όσον αφορά τις «ειδικές ζώνες διατήρησης».
97.
Συμφωνώ με την Επιτροπή ότι το άρθρο 9 της οδηγίας για τους οικοτόπους της επιβάλλει την υποχρέωση να προβαίνει «κατά περιόδους σε εκτίμηση της συμβολής του Natura 2000 στην πραγματοποίηση των στόχων που αναφέρονται στα άρθρα 2 και 3» της εν λόγω οδηγίας. Κατ’ εφαρμογήν της εν λόγω διατάξεως, η Επιτροπή εξέδωσε την εκτελεστική απόφαση του 2011, της οποίας η αιτιολογική σκέψη 4 ορίζει ότι «[τ]ο περιεχόμενο του τυποποιημένου εντύπου δεδομένων για το δίκτυο Natura 2000 πρέπει να επικαιροποιείται τακτικά βάσει των βέλτιστων διαθέσιμων πληροφοριών για κάθε τόπο του δικτύου, ώστε να είναι σε θέση η Επιτροπή να εκπληρώνει τον συντονιστικό της ρόλο και, σύμφωνα με το άρθρο 9 της [οδηγίας για τους οικοτόπους], να επανεξετάζει περιοδικά τη συμβολή του Natura 2000 στην επίτευξη των στόχων που ορίζονται στα άρθρα 2 και 3» της εν λόγω οδηγίας.
98.
Ωστόσο, ακόμη και αν υποτεθεί ότι θα μπορούσε να εντοπιστεί στο άρθρο 9 της οδηγίας για τους οικοτόπους υποχρέωση των κρατών μελών να επικαιροποιούν τακτικά τα δεδομένα όσον αφορά τον κάθε τόπο που έχει χαρακτηρισθεί ως «ειδική ζώνη διατήρησης», τούτο δεν αναιρεί το γεγονός, κατά τη γνώμη μου, ότι η εν λόγω υποχρέωση εξακολουθεί να μην απορρέει από το άρθρο 4, παράγραφος 1, της εν λόγω πράξης.
99.
Κατά συνέπεια, φρονώ ότι η Επιτροπή δεν απέδειξε επαρκώς κατά νόμο ότι η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας παρέβη την εν λόγω διάταξη. Κατά συνέπεια, η δεύτερη αιτίαση πρέπει να απορριφθεί.
VI. Πρόταση
100.
Κατόπιν των ανωτέρω εκτιμήσεων, προτείνω στο Δικαστήριο:
–
να διαπιστώσει ότι η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας παρέβη, κατά τρόπο γενικό και συστηματικό, τις υποχρεώσεις που υπέχει από το άρθρο 6, παράγραφος 2, της οδηγίας 92/43/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 21ης Μαΐου 1992, για τη διατήρηση των φυσικών οικοτόπων καθώς και της άγριας πανίδας και χλωρίδας, όπως τροποποιήθηκε με την οδηγία 2013/17/ΕΕ του Συμβουλίου, της 13ης Μαΐου 2013,
–
να απορρίψει την προσφυγή κατά τα λοιπά,
–
να καταδικάσει την Ευρωπαϊκή Επιτροπή και την Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας να φέρουν εκάστη τα δικαστικά έξοδά τους.
(
1
)	Γλώσσα του πρωτοτύπου: η αγγλική.
(
2
)	Οδηγία 92/43/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 21ης Μαΐου 1992, για τη διατήρηση των φυσικών οικοτόπων καθώς και της άγριας πανίδας και χλωρίδας (ΕΕ 1992, L 206, σ. 7), όπως τροποποιήθηκε με την οδηγία 2013/17/ΕΕ του Συμβουλίου, της 13ης Μαΐου 2013 (ΕΕ 2013, L 158, σ. 193).
(
3
)	Οδηγία 2009/147/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 30ής Νοεμβρίου 2009, περί της διατηρήσεως των αγρίων πτηνών (ΕΕ 2010, L 20, σ. 7), όπως τροποποιήθηκε με τον κανονισμό (ΕΕ) 2019/1010 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 5ης Ιουνίου 2019, σχετικά με την ευθυγράμμιση των υποχρεώσεων υποβολής εκθέσεων στο πλαίσιο της περιβαλλοντικής νομοθεσίας και την τροποποίηση των κανονισμών (ΕΚ) αριθ. 166/2006 και (ΕΕ) αριθ. 995/2010 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, των οδηγιών 2002/49/ΕΚ, 2004/35/ΕΚ, 2007/2/ΕΚ, 2009/147/ΕΚ και 2010/63/ΕΕ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και το Συμβουλίου, των κανονισμών (ΕΚ) αριθ. 338/97 και (ΕΚ) αριθ. 2173/2005 του Συμβουλίου και της οδηγίας 86/278/ΕΟΚ του Συμβουλίου (ΕΕ 2019, L 170, σ. 115).
(
4
)	Πράγματι, το άρθρο 258 ΣΛΕΕ παρέχει στην Επιτροπή τη δυνατότητα να κινήσει διαδικασία λόγω παραβάσεως κάθε φορά που εκτιμά ότι κράτος μέλος δεν τήρησε υποχρέωση που υπέχει από το δίκαιο της Ένωσης, χωρίς να υποχρεούται να προβεί σε διακρίσεις σύμφωνα με τη φύση ή τη σοβαρότητα της παραβάσεως (πρβλ. απόφαση της 1ης Φεβρουαρίου 2001, Επιτροπή κατά Γαλλίας, C-333/99, EU:C:2001:73, σκέψη 33).
(
5
)	Βλ., για παραδείγματα «συνεχιζόμενων και συστημικών παραβάσεων» των διατάξεων της οδηγίας για τους οικοτόπους, αποφάσεις της 29ης Ιουνίου 2023, Επιτροπή κατά Ιρλανδίας (Προστασία ειδικών ζωνών διατήρησης) (C-444/21, EU:C:2023:524), και της 21ης Σεπτεμβρίου 2023, Επιτροπή κατά Γερμανίας (Προστασία των ειδικών ζωνών διατηρήσεως) (C-116/22, EU:C:2023:687).
(
6
)	Κοινοποιηθείσα υπό τον αριθμό Ε(2011) 4892 (ΕΕ 2011, L 198, σ. 39).
(
7
)	Βλ. προοίμιο της εν λόγω οδηγίας. Βλ., επίσης, άρθρο 2, παράγραφος 1, της οδηγίας.
(
8
)	Η διαδικασία που διέπει τον χαρακτηρισμό των τόπων ως «ειδικών ζωνών διατήρησης», όπως προβλέπεται στο άρθρο 4 της εν λόγω οδηγίας, περιλαμβάνει διάφορα στάδια. Κατά το άρθρο 4, παράγραφος 1, της εν λόγω οδηγίας, κάθε κράτος μέλος προτείνει έναν κατάλογο τόπων στον οποίο υποδεικνύεται ποιοι τύποι φυσικών οικοτόπων και ποια τοπικά είδη απαντώνται στους εν λόγω τόπους και ο κατάλογος αυτός διαβιβάζεται στην Επιτροπή. Στη συνέχεια, η Επιτροπή καταρτίζει, βάσει των καταλόγων που υπέβαλαν τα κράτη μέλη, κατάλογο των τόπων που επελέγησαν ως «τόποι κοινοτικής σημασίας». Μόλις επιλεγεί ένας τόπος κοινοτικής σημασίας, το οικείο κράτος μέλος πρέπει να τον χαρακτηρίζει ως «ειδική ζώνη διατήρησης» το ταχύτερο δυνατόν και, το αργότερο, μέσα σε μια εξαετία.
(
9
)	Βλ. απόφαση της 29ης Ιουνίου 2023, Επιτροπή κατά Ιρλανδίας (Προστασία ειδικών ζωνών διατήρησης) (C-444/21, EU:C:2023:524, σκέψη 44). Βλ., επίσης, ορισμό της «ειδικής ζώνης διατήρησης» στο άρθρο 1 στοιχείο ιβʹ, της οδηγίας για τους οικοτόπους.
(
10
)	Βλ. παράρτημα I της οδηγίας για τους οικοτόπους.
(
11
)	Βλ. Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Γενική Διεύθυνση Περιβάλλοντος (ENV B.3) «Interpretation Manual of European Union Habitats – EUR 28» (April 2013), σ. 80 και 81 (το έγγραφο είναι διαθέσιμο στην ακόλουθη ηλεκτρονική διεύθυνση: https://circabc.europa.eu/ui/group/3f466d71-92a7-49eb-9c63-6cb0fadf29dc/library/37d9e6d9-b7de-42ce-b789-622e9741b68f/details).
(
12
)	Βλ. απόφαση της 29ης Ιουνίου 2023, Επιτροπή κατά Ιρλανδίας (Προστασία ειδικών ζωνών διατήρησης) (C-444/21, EU:C:2023:524, σκέψεις 147 έως 149 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία). Βλ., επίσης, απόφαση της 13ης Δεκεμβρίου 2007, Επιτροπή κατά Ιρλανδίας (C‑418/04, EU:C:2007:780, σκέψη 204).
(
13
)	Βλ. απόφαση της 14ης Ιανουαρίου 2016, Grüne Liga Sachsen κ.λπ. (C-399/14, EU:C:2016:10, σκέψεις 36 και 40).
(
14
)	Βλ. απόφαση της 24ης Ιουνίου 2021, Επιτροπή κατά Ισπανίας (Υποβάθμιση της φυσικής περιοχής Doñana) (C-559/19, EU:C:2021:512, σκέψεις 152 έως 154).
(
15
)	Hamer, J., «General and persistent breach of EC Environmental Law», European Law Reporter (2005), τόμος 7-8, σ. 324 έως 327. Βλ. επίσης, για μια γενική ανάλυση σχετικά με τις «γενικές και διαρκείς παραβάσεις», Prete, L., «The systemic criterion in the use of infringement proceedings», German Law Journal, 2023, τ. 24, σ. 1011 έως 1022. Όπως διευκρινίζει ο συγγραφέας, πριν από την ύπαρξη της δυνατότητας ασκήσεως προσφυγής για «γενικές και διαρκείς παραβάσεις», η Επιτροπή όφειλε να κινήσει διαδικασία για κάθε πραγματική κατάσταση η οποία ήταν αντίθετη προς το δίκαιο της Ένωσης, κάτι το οποίο ήταν ιδιαιτέρως χρονοβόρο και ελάχιστα αποτελεσματικό.
(
16
)	Βλ., επίσης, Prete, L., όπως παραπέμπεται στην προηγούμενη υποσημείωση.
(
17
)	Βλ. απόφαση της 5ης Σεπτεμβρίου 2019, Επιτροπή κατά Ιταλίας (Βακτήριο Xylella fastidiosa) (C-443/18, EU:C:2019:676, σκέψη 75). Βλ. επίσης, προς υποστήριξη της άποψης αυτής, Prete, L., «The systemic criterion in the use of infringement proceedings», German Law Journal, 2023, τόμος 24, σ. 1011 έως 1022.
(
18
)	Βλ. απόφαση της 26ης Απριλίου 2005 (C-494/01, EU:C:2005:250).
(
19
)	Βλ. απόφαση της 5ης Σεπτεμβρίου 2019, Επιτροπή κατά Ιταλίας (Βακτήριο Xylella fastidiosa) (C-443/18, EU:C:2019:676, σκέψη 73 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία) (η υπογράμμιση δική μου). Βλ., για ακόμη πιο πρόσφατα παραδείγματα όπου η Επιτροπή αναζήτησε και τις δύο διαπιστώσεις, αποφάσεις της 29ης Ιουνίου 2023, Επιτροπή κατά Ιρλανδίας (Προστασία ειδικών ζωνών διατήρησης) (C-444/21, EU:C:2023:524), και της 21ης Σεπτεμβρίου 2023, Επιτροπή κατά Γερμανίας (Προστασία των ειδικών ζωνών διατηρήσεως) (C-116/22, EU:C:2023:687).
(
20
)	Βλ. απόφαση της 21ης Μαρτίου 2019, Επιτροπή κατά Πολωνίας (C-127/17, EU:C:2019:236, σκέψη 119).
(
21
)	Βλ. απόφαση της 29ης Ιουνίου 2023, Επιτροπή κατά Ιρλανδίας (Προστασία ειδικών ζωνών διατήρησης) (C-444/21, EU:C:2023:524, σκέψη 141 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
(
22
)	Βλ. απόφαση της 26ης Απριλίου 2005, Επιτροπή κατά Ιρλανδίας (C-494/01, EU:C:2005:250, σκέψη 37).
(
23
)	Όπ.π.
(
24
)	Απόφαση της 26ης Απριλίου 2005 (C‑494/01, EU:C:2005:250).
(
25
)	Οδηγία 75/442/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 15ης Ιουλίου 1975, περί των στερεών αποβλήτων (ΕΕ ειδ. έκδ. 15/001, σ. 86), όπως τροποποιήθηκε με την οδηγία 91/156/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 18ης Μαρτίου 1991 (ΕΕ 1991, L 78, σ. 32).
(
26
)	Βλ. απόφαση της 26ης Απριλίου 2005, Επιτροπή κατά Ιρλανδίας (C‑494/01, EU:C:2005:250, σκέψη 39).
(
27
)	Συγχρόνως, το Δικαστήριο έχει αναγνωρίσει ρητώς ότι το αντικείμενο μιας προσφυγής λόγω προβαλλόμενης συνεχιζόμενης παραβάσεως μπορεί να καλύπτει και πραγματικά περιστατικά μεταγενέστερα της αιτιολογημένης γνώμης, εφόσον είναι της ίδιας φύσης και συνιστούν μία και την αυτή συμπεριφορά με τα πραγματικά περιστατικά στα οποία αναφέρεται η εν λόγω γνώμη [βλ. απόφαση της 5ης Σεπτεμβρίου 2019, Επιτροπή κατά Ιταλίας (Βακτήριο Xylella fastidiosa), C-443/18, EU:C:2019:676, σκέψη 76 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία].
(
28
)	Συναφώς, προσθέτω ότι, κατά το προ της ασκήσεως της προσφυγής στάδιο, η Επιτροπή δεν διαθέτει ιδία εξουσία διενέργειας ελέγχων και εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό, όσον αφορά την εξακρίβωση της ορθής εφαρμογής στην πράξη των εθνικών διατάξεων για την ουσιαστική εφαρμογή οδηγίας, από τα στοιχεία που παρέχονται από τυχόν καταγγέλλοντες καθώς και από το ίδιο το οικείο κράτος μέλος [βλ. απόφαση της 29ης Ιουνίου 2023, Επιτροπή κατά Ιρλανδίας (Προστασία ειδικών ζωνών διατήρησης), C-444/21, EU:C:2023:524, σκέψη 142 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία].
(
29
)	Βλ., κατ’ αναλογίαν, τη νομολογία κατά την οποία η υπερβολική διάρκεια της προ της ασκήσεως της προσφυγής διαδικασίας μπορεί να δημιουργήσει ελάττωμα το οποίο καθιστά απαράδεκτη προσφυγή κατά παραβάσεως, από τη νομολογία προκύπτει ότι το συμπέρασμα αυτό επιβάλλεται μόνο στις περιπτώσεις κατά τις οποίες η συμπεριφορά της Επιτροπής κατέστησε δυσχερή την αντίκρουση των επιχειρημάτων της, προσβάλλοντας έτσι τα δικαιώματα άμυνας του οικείου κράτους μέλους (βλ. αποφάσεις της 12ης Μαΐου 2005, Επιτροπή κατά Βελγίου, C-287/03, EU:C:2005:282, σκέψη 14 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία, και της 8ης Δεκεμβρίου 2005, Επιτροπή κατά Λουξεμβούργου, C-33/04, EU:C:2005:750, σκέψη 76).
(
30
)	Βλ. απόφαση της 29ης Ιουνίου 2023, Επιτροπή κατά Ιρλανδίας (Προστασία ειδικών ζωνών διατήρησης) (C‑444/21, EU:C:2023:524, σκέψεις 170 και 173).
(
31
)	Όπ.π. (σημείο 167).
(
32
)	Βλ. προτάσεις της στην υπόθεση Επιτροπή κατά Ιρλανδίας (Προστασία ειδικών ζωνών διατήρησης) (C-444/21, EU:C:2023:90, σημείο 50).
(
33
)	Βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 26ης Απριλίου 2005, Επιτροπή κατά Ιρλανδίας (C-494/01, EU:C:2005:250, σκέψη 168 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
(
34
)	Όπ.π. (σκέψη 133). Βλ., επίσης, απόφαση της 5ης Σεπτεμβρίου 2019, Επιτροπή κατά Ιταλίας (Βακτήριο Xylella fastidiosa) (C-443/18, EU:C:2019:676, σκέψη 79).
(
35
)	Βλ. απόφαση της 24ης Ιουνίου 2021, Επιτροπή κατά Ισπανίας (Υποβάθμιση της φυσικής περιοχής Doñana) (C-559/19, EU:C:2021:512, σκέψη 155 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
(
36
)	Βλ. στήλες J-1 και J-11 του παραρτήματος B.4 που προσκόμισε η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας.
(
37
)	Όπ.π.
(
38
)	Βλ. στήλες J-3 και J-31 του παραρτήματος B.4 που προσκόμισε η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας.
(
39
)	C-494/01 (EU:C:2004:546, σημεία 43 έως 48).
(
40
)	Βλ. προτάσεις της στην υπόθεση Επιτροπή κατά Ιρλανδίας (Προστασία των ειδικών ζωνών διατήρησης) (C-444/21, EU:C:2023:90, σημείο 106).
(
41
)	Τα εν λόγω 10 ομόσπονδα κράτη είναι τα εξής: Βραδεμβούργο, Βάδη-Βυρτεμβέργη, Βρέμη, Έσση, Μεκλεμβούργο-Δυτική Πομερανία, Κάτω Σαξωνία, Βόρεια Ρηνανία-Βεστφαλία, Σάαρλαντ, Σαξωνία-Άνχαλτ και Θουριγγία (βλ. στήλη C του πίνακα που προσκόμισε η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας στο παράρτημα B.4).
(
42
)	Βλ. στήλες I-1, J-11 και J-31 του πίνακα που προσκόμισε η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας στο παράρτημα B.4.
(
43
)	Όπ.π.
(
44
)	Βλ. απόφαση της 29ης Ιουνίου 2023, Επιτροπή κατά Ιρλανδίας (Προστασία ειδικών ζωνών διατήρησης) (C-444/21, EU:C:2023:524, σκέψεις 168 έως 175). Πρβλ., επίσης, απόφαση της 21ης Σεπτεμβρίου 2023, Επιτροπή κατά Γερμανίας (Προστασία των ειδικών ζωνών διατηρήσεως) (C-116/22, EU:C:2023:687, σκέψεις 122 έως 125).
(
45
)	Βλ. σ. 13 της Grünland-Report του 2014 της ομοσπονδιακής υπηρεσίας διατηρήσεως της φύσεως, η οποία προσκομίστηκε από την Επιτροπή ως παράρτημα A.2.
(
46
)	Η υπογράμμιση δική μου.