62024CC0496
OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO
MACIEJA SZPUNARA
przedstawiona w dniu 2 października 2025 r. (
1
)
Sprawa C‑496/24
Stichting Onderhandelingen Thuiskopievergoeding,
Stichting de Thuiskopie
przeciwko
HP Nederland BV,
Dell BV,
Stichting Overlegorgaan Blanco Informatiedragers
[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Hoge Raad der Nederlanden (sąd najwyższy, Niderlandy)]
Odesłanie prejudycjalne – Zbliżanie ustawodawstw – Własność intelektualna – Prawo autorskie i prawa pokrewne – Dyrektywa 2001/29/WE – Artykuł 2 – Prawo do zwielokrotniania utworu – Artykuł 3 – Prawo do publicznego udostępniania utworów – Artykuł 5 ust. 2 lit. b) i art. 5 ust. 5 – Wyjątki i ograniczenia – Zwielokrotnianie do prywatnego użytku – Godziwa rekompensata – Publiczne udostępnianie utworów w Internecie – Płatna usługa streamingu – Kopia do użytku bez dostępu do sieci
Wprowadzenie
1.
Prawo autorskie Unii przewiduje między innymi, wśród licznych wyjątków od praw wyłącznych przysługujących autorom, wyjątek umożliwiający osobom fizycznym dokonywanie bez zezwolenia zwielokrotniania utworów na ich prywatny użytek. W celu wyrównania autorom strat wynikających z tego wyjątku, a spowodowanych zwolnieniem użytkowników z konieczności nabywania większej liczby egzemplarzy utworów, prawo Unii przewiduje wypłatę z tego tytułu rekompensaty. W praktyce państw członkowskich rekompensata ta jest najczęściej finansowana z tzw. opłaty reprograficznej pobieranej od producentów lub importerów nośników pamięci i urządzeń, które mogą być wykorzystywane przez osoby fizyczne do zwielokrotniania utworów chronionych. Opłata ta jest następnie przerzucana w cenie tych urządzeń i nośników na ich nabywców, w związku z czym ostateczny ciężar finansowy rekompensaty z tytułu omawianego wyjątku ponoszą co do zasady osoby uprawnione do korzystania z niego. Trybunał uznał taki system za zgodny z prawem Unii (
2
).
2.
Opłata reprograficzna, za której pobór i wypłatę w formie rekompensaty odpowiadają wskazane przez państwa członkowskie instytucje, stanowi dla autorów istotne i stałe źródło dochodu. Pojawia się w związku z tym pokusa, by rozszerzać zakres omawianego wyjątku, a co za tym idzie źródła dochodu z tytułu opłaty reprograficznej poza ramy wynikające z odpowiednich przepisów prawa oraz celów i motywów jego ustanowienia, zgodnie z popularnym powiedzeniem, że gdy się trzyma młotek, wszystko wygląda jak gwóźdź. Takiemu właśnie złudzeniu uległy, jak się wydaje, instytucje odpowiedzialne za pobór opłaty reprograficznej w Niderlandach, uznając za podlegającą tej opłacie, a więc objętą omawianym wyjątkiem, usługę udostępniania kopii utworów do użytku bez dostępu do sieci świadczoną przez dostawców usług streamingu na żądanie (
3
).
3.
Trzeba jednak mieć na uwadze, że rekompensata z tytułu wyjątku dotyczącego zwielokrotniania na użytek prywatny nie jest celem samym w sobie. Służy ona wyrównaniu strat w sytuacjach, gdy zastosowanie tego wyjątku jest dopuszczalne i uzasadnione, a czasem wręcz konieczne. Jej zadaniem nie jest natomiast zastępowanie zwykłych mechanizmów umownych w sytuacjach, gdy autorzy są w stanie egzekwować swoje prawa wyłączne i uzyskiwać w ten sposób dochody z eksploatacji utworów, nawet jeżeli dochody te nie są ich zdaniem dostatecznie wysokie. W niniejszej sprawie Trybunał będzie miał okazję sprecyzować granice stosowania omawianego wyjątku, w świetle wcześniejszego orzecznictwa dotyczącego podobnych sytuacji.
Ramy prawne
Prawo Unii
4.
Artykuły 2, 3, 5 i 6 dyrektywy 2001/29/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 22 maja 2001 r. w sprawie harmonizacji niektórych aspektów praw autorskich i pokrewnych w społeczeństwie informacyjnym (
4
) stanowią w szczególności:
„Artykuł 2
Państwa członkowskie przewidują wyłączne prawo do zezwalania lub zabraniania bezpośredniego lub pośredniego, tymczasowego lub stałego zwielokrotniania utworu, przy wykorzystaniu wszelkich środków i w jakiejkolwiek formie, w całości lub częściowo:
a)
dla autorów – w odniesieniu do ich utworów;
[…]
Artykuł 3
1.   Państwa członkowskie powinny zapewnić autorom wyłączne prawo do zezwalania lub zabraniania na jakiekolwiek publiczne udostępnianie ich utworów, drogą przewodową lub bezprzewodową, włączając podawanie do publicznej wiadomości ich utworów w taki sposób, że osoby postronne mają do nich dostęp w wybranym przez siebie miejscu i czasie.
[…]
Artykuł 5
[…]
2. Państwa członkowskie mogą przewidzieć wyjątki lub ograniczenia w odniesieniu do prawa do zwielokrotniania określonego w art. 2, w następujących przypadkach:
[…]
b)
w odniesieniu do zwielokrotniania na dowolnych nośnikach przez osobę fizyczną do prywatnego użytku i do celów ani bezpośrednio, ani pośrednio handlowych, pod warunkiem że podmioty praw autorskich otrzymają godziwą rekompensatę, uwzględniającą zastosowanie lub niezastosowanie środków technologicznych określonych w art. 6, w odniesieniu do danych utworów lub przedmiotów objętych ochroną;
[…]
5. Wyjątki i ograniczenia przewidziane w ust. 1, 2, 3 i 4 powinny być stosowane tylko w niektórych szczególnych przypadkach, które nie naruszają normalnego wykorzystania dzieła [utworu] lub innego przedmiotu objętego ochroną ani nie powodują nieuzasadnionej szkody dla uzasadnionych interesów podmiotów praw autorskich.
Artykuł 6
[…]
3. Do celów niniejszej dyrektywy przez wyrażenie »środki technologiczne« rozumie się wszystkie technologie, urządzenia lub części składowe, które przy normalnym funkcjonowaniu są przeznaczone do powstrzymania lub ograniczenia czynności w odniesieniu do utworów lub innych przedmiotów objętych ochroną, które nie otrzymały zezwolenia od podmiotu prawa autorskich lub prawa pokrewnego prawu autorskiemu przewidzianego przez prawo […]. Środki technologiczne uważa się za »skuteczne«, jeżeli korzystanie z chronionego utworu lub z innego przedmiotu objętego ochroną jest kontrolowane przez podmioty praw autorskich poprzez zastosowanie kodu dostępu lub mechanizmu zabezpieczenia, takiego jak szyfrowanie, zakłócanie lub każdej innej transformacji utworu lub przedmiotu objętego ochroną lub mechanizmu kontroli kopiowania, które spełniają cel ochronny”.
Prawo niderlandzkie
5.
Dyrektywa 2001/29 została transponowana do prawa niderlandzkiego w przepisach Auteurswet 1912 (ustawy o prawie autorskim z 1912 r.). Wyjątek dotyczący zwielokrotniania utworów do celów prywatnych jest przewidziany w art. 16c tej ustawy. Ustęp 2 tego artykułu przewiduje wypłatę podmiotom uprawnionym godziwej rekompensaty finansowanej z opłaty reprograficznej pobieranej od importerów i producentów urządzeń i nośników pamięci, które mogą być wykorzystywane do zwielokrotniania utworów na użytek prywatny. Zgodnie z art. 16d i 16e wspomnianej ustawy za pobór tej opłaty odpowiada Stichting de Thuiskopie (zwana dalej „SdT”), natomiast jej podstawę i wysokość określa Stichting Onderhandelingen Thuiskopievergoeding, fundacja prawa niderlandzkiego (zwana dalej „SONT”), w której przedstawicieli mają organizacje zrzeszające podmioty prawa autorskiego, jak również podmioty zobowiązane z tytułu owej opłaty. Taryfa opłaty reprograficznej za lata 2018–2020 ustalona przez SONT obejmowała między innymi, jako „źródła do uwzględnienia”, „odpłatne usługi streamingu”.
Stan faktyczny, przebieg postępowania i pytania prejudycjalne
6.
HP Nederland B.V. i Dell B.V. są zobowiązane do wnoszenia opłaty reprograficznej. Stichting Overlegorgaan Blanco Informatiedragers reprezentuje wszystkie podmioty zobowiązane do wnoszenia tej opłaty. Podmioty te wniosły do Rechtbank Den Haag (sądu rejonowego w Hadze, Niderlandy) pozew przeciwko SdT i SONT o stwierdzenie, że opłata reprograficzna nie obejmuje usługi udostępniania kopii do użytku bez dostępu do sieci (offline streaming copies), która jest świadczona w powiązaniu z usługą streamingu na żądanie utworów muzycznych lub audiowizualnych przez Internet.
7.
Zgodnie z ustaleniami faktycznymi sądu odsyłającego usługa taka polega na tym, że abonent usługi streamingu na żądanie może z katalogu dostępnych utworów wybrać niektóre z nich w celu korzystania z nich bez dostępu do sieci (w tzw. trybie „offline”). Usługodawca tworzy wtedy kopie wybranych utworów w określonej części pamięci urządzenia lub urządzeń abonenta, udostępnionej w tym celu usługodawcy. Kopia ta jest zaszyfrowana w ten sposób, że abonent może korzystać z utworu, z reguły wyłącznie za pomocą aplikacji usługodawcy, natomiast nie ma możliwości dysponować tą kopią, to znaczy nie może utworzyć dalszych kopii, zmienić jej lokalizacji ani samowolnie przenieść jej na inne urządzenie lub inny nośnik. Po upływie czasu, na jaki kopia została udostępniona, a w każdym razie w chwili zakończenia świadczenia usługi głównej (streamingu), kopia jest usuwana z urządzenia. Ponadto usługodawca może ją usunąć w przypadkach określonych w regulaminie świadczenia usługi.
8.
Rechtbank Den Haag (sąd rejonowy w Hadze) oddalił powództwo wyrokiem z dnia 18 września 2019 r. Orzeczenie to zostało jednak uchylone wyrokiem Gerechtshof Den Haag (sądu apelacyjnego w Hadze, Niderlandy) z dnia 22 marca 2022 r. Sąd ten uznał bowiem, że w przypadku usługi udostępniania kopii do użytku bez dostępu do sieci, takiej jak opisana powyżej w pkt 7, nie zachodzi zwielokrotnianie do użytku prywatnego w rozumieniu art. 16c ustawy o prawie autorskim i art. 5 ust. 2 lit. b) dyrektywy 2001/29. Kasację od tego ostatniego wyroku do sądu odsyłającego wniosły SdT i SONT.
9.
W tych okolicznościach Hoge Raad der Nederlanden (sąd najwyższy, Niderlandy) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:
„1)
Czy zwielokrotnianie o cechach takich jak opisane powyżej w [pkt 7 niniejszej opinii] (offline streaming copy), także przy uwzględnieniu trzystopniowego testu (art. 5 ust. 5 dyrektywy [2001/29]), można uznać za »zwielokrotnianie […] przez osobę fizyczną do prywatnego użytku i do celów ani bezpośrednio, ani pośrednio handlowych« w rozumieniu art. 5 ust. 2 lit. b) [tej] dyrektywy […]?
2)
Czy cele dyrektywy [2001/29], w tym wysoki poziom ochrony praw autorskich, właściwa równowaga pomiędzy interesami podmiotu praw autorskich a interesami użytkownika oraz spójne i neutralne pod względem technologii stosowanie wyjątków i ograniczeń przez państwa członkowskie, stoją na przeszkodzie uregulowaniu krajowemu, na podstawie którego wyjątek przewidziany dla kopii na użytek prywatny nie obejmuje offline streaming copies?
3)
Czy dla odpowiedzi na któreś z powyższych pytań znaczenie ma to, czy podmioty praw autorskich otrzymują wynagrodzenie od każdej sporządzonej offline streaming copy lub czy otrzymują wynagrodzenie w oparciu o liczbę odtworzeń offline streaming copy przez użytkownika usługi streamingu?”.
10.
Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym wpłynął do Trybunału w dniu 17 lipca 2024 r. Uwagi na piśmie przedstawiły strony postępowania głównego, rząd francuski oraz Komisja Europejska. Ci sami uczestnicy byli reprezentowani na rozprawie w dniu 19 czerwca 2025 r.
Analiza
11.
Sąd odsyłający sformułował trzy pytania prejudycjalne, dotyczą one jednak tej samej problematyki, dlatego też proponuję rozpatrywać je łącznie. Sąd ten dąży w istocie do ustalenia, czy art. 5 ust. 2 lit. b) dyrektywy 2001/29 należy interpretować w ten sposób, że abonent usługi udostępniania na żądanie w drodze streamingu w Internecie utworów chronionych dokonuje zwielokrotnienia tych utworów do prywatnego użytku w rozumieniu wskazanego przepisu, w sytuacji gdy korzysta on z dodatkowej usługi udostępniania utworów do użytku bez dostępu do sieci, polegającej na tym, iż utwory te są zapisywane w pamięci urządzenia abonenta, przy czym usługodawca, za pomocą środków technologicznych w rozumieniu art. 6 tej dyrektywy, zachowuje pełną kontrolę nad umiejscowieniem, kopiowaniem i usuwaniem tych utworów, natomiast abonent może jedynie z nich korzystać (słuchać lub oglądać) na danym urządzeniu przez okres udostępnienia. Odpowiedź na to pytanie będę proponował uzupełnić o wykładnię art. 3 wskazanej dyrektywy.
12.
Moja analiza opiera się na założeniu, iż spełnione są dwie przesłanki zastosowania wyjątku zawartego w art. 5 ust. 2 lit. b) dyrektywy 2001/29, które nie wydają się być sporne w postępowaniu głównym, a mianowicie że abonent, o którym mowa, jest osobą fizyczną oraz że korzysta on z omawianej usługi do celów prywatnych.
13.
Bezsporne jest również, że abonent nie dokonuje samodzielnie zwielokrotnienia utworu, lecz że zwielokrotnienie to jest dokonywane na żądanie abonenta przez usługodawcę. Trybunał dopuścił jednak zastosowanie w takiej sytuacji wyjątku zawartego w art. 5 ust. 2 lit. b) dyrektywy 2001/29, uznając, że sformułowanie „zwielokrotnianie przez osobę fizyczną” zawarte w tym przepisie obejmuje również korzystanie przez tę osobę fizyczną z usług osoby trzeciej (
5
).
14.
Osoba fizyczna może jednak skorzystać z omawianego wyjątku wyłącznie pod warunkiem, iż uzyskała uprzednio dostęp do utworu w postaci, która stanowi źródło zwielokrotnienia (
6
), przy czym dostęp ten musi być legalny, to znaczy uzyskany za zgodą podmiotów praw autorskich (
7
). Natomiast w sytuacji gdy osoba fizyczna uzyskuje dostęp do utworu dopiero w wyniku jego zwielokrotnienia, zwielokrotnienia tego nie można uznać za dokonane przez tę osobę fizyczną w rozumieniu art. 5 ust. 2 lit. b) dyrektywy 2001/29. Zostaje ono bowiem dokonane przez osobę udzielającą dostępu do utworu i – jeżeli następuje na odległość, w postaci zdematerializowanej oraz poza kręgiem prywatnym osoby udzielającej dostępu – stanowi podanie utworu do publicznej wiadomości w rozumieniu art. 3 tej dyrektywy (
8
).
15.
Z taką właśnie sytuacją mamy do czynienia w przypadku usługi opisanej w pkt 7 niniejszej opinii, gdyż abonent otrzymuje dostęp do kopii do użytku bez dostępu do sieci (offline streaming copy) w wyniku utworzenia tej kopii. Jest przy tym bez znaczenia, że poza tym może on mieć dostęp do tych samych utworów w drodze streamingu, jako że streaming nie jest źródłem zwielokrotnienia, a faktyczne korzystanie z dostępu do konkretnych utworów w drodze streamingu nie jest warunkiem uzyskania ich kopii do użytku bez dostępu do sieci (
9
).
16.
Nie przekonuje mnie zatem argument przedstawiony przez SdT i SONT, zgodnie z którym dostęp abonentów do utworów w drodze streamingu wystarczy, by uznać udostępnianie kopii do użytku bez dostępu do sieci za objęte wyjątkiem zawartym w art. 5 ust. 2 lit b) dyrektywy 2001/29. Prawda, że z handlowego punktu widzenia usługa udostępniania kopii do użytku bez dostępu do sieci jest usługą dodatkową i powiązaną z główną usługą streamingu, ponieważ tylko abonenci tej drugiej usługi mogą korzystać z pierwszej i obie obejmują ten sam katalog utworów. Jednakże technicznie jest to usługa oddzielna i niezależna (
10
). Inaczej mówiąc, są to dwie ścieżki potencjalnego dostępu do tych samych utworów, ale są one niezależne i jedna nie stanowi zwielokrotnienia drugiej. Z punktu widzenia prawa autorskiego te dwie usługi stanowią odrębne czynności eksploatacji utworów, tym bardziej że warunki korzystania z tych utworów są w obu przypadkach w istotnym stopniu odmienne. Usługa streamingu wymaga bowiem stałego dostępu do wystarczająco szybkiego łącza internetowego, a często podlega też ograniczeniom geograficznym (geoblocking). Te dwie niedogodności nie występują natomiast w przypadku kopii do użytku bez dostępu do sieci.
17.
Sytuacja jest tu więc analogiczna do rozpatrywanej w sprawie zakończonej wyrokiem VCAST. Zwielokrotnienia, do którego dochodzi w ramach tej usługi, nie można uznać za dokonywane przez osoby fizyczne (abonentów) w rozumieniu art. 5 ust. 2 lit. b) dyrektywy 2001/29, lecz należy je przypisać usługodawcy, który w ten sposób udostępnia utwory swoim abonentom. Zwielokrotnianie to stanowi zatem element czynności podawania tych utworów do wiadomości publicznej w taki sposób, że osoby postronne mają do nich dostęp w wybranym przez siebie miejscu i czasie, w rozumieniu art. 3 tej dyrektywy, a czynności tej dokonuje usługodawca.
18.
Nietrafny jest przy tym argument podnoszony przez SdT i SONT oraz przez rząd francuski, zgodnie z którym kopia do użytku bez dostępu do sieci stanowi zwielokrotnienie dokonywane przez osobę fizyczną w rozumieniu art. 5 ust. 2 lit. b) dyrektywy 2001/29, ponieważ to abonent inicjuje utworzenie tej kopii. Podawanie utworów do wiadomości publicznej w taki sposób, że osoby postronne mają do nich dostęp w wybranym przez siebie miejscu i czasie, o którym mowa w art. 3 tej dyrektywy, następuje na żądanie użytkownika. Ten ostatni musi więc zainicjować proces udostępniania, wyrażając to żądanie, w tym wypadku żądanie utworzenia kopii do użytku bez dostępu do sieci. Nie oznacza to jednak, że każde udostępnienie kopii utworu na żądanie użytkownika staje się automatycznie zwielokrotnieniem przez osobę fizyczną do jej prywatnego użytku objętym przepisem art. 5 ust. 2 lit. b) omawianej dyrektywy. Taka wykładnia pozbawiałaby bowiem sensu znaczną część uregulowania zawartego w art. 3 tej dyrektywy.
19.
Istnieją jednakże dwie istotne różnice między niniejszą sprawą a sprawą zakończoną wyrokiem VCAST. Po pierwsze, o ile działalność będąca przedmiotem tamtej sprawy była prowadzona bez zezwolenia podmiotów praw autorskich, o tyle w niniejszej sprawie nic nie wskazuje na taki nielegalny charakter usługi udostępniania kopii do użytku bez dostępu do sieci. Po drugie, w odróżnieniu od sprawy zakończonej wyrokiem VCAST, w niniejszej sprawie nie mamy do czynienia z udostępnianiem pierwotnym i wtórnym dokonywanym przez dwa różne podmioty. Zarówno udostępnianie utworów w postaci streamingu, jak i udostępnianie ich w postaci kopii do użytku bez dostępu do sieci jest dokonywane przez ten sam podmiot i ma charakter pierwotny – utwory w postaci cyfrowej są przekazywane bezpośrednio z serwera usługodawcy na urządzenie abonenta. Dlatego też nie ma tutaj zastosowania orzecznictwo Trybunału, zgodnie z którym udostępnianie utworów chronionych prawem autorskim uznaje się za dokonywane publicznie, jeżeli jest ono skierowane do tzw. nowej publiczności lub następuje w szczególnej formie technicznej (
11
). Zasada ta ma bowiem zastosowanie tylko w sytuacji wtórnego udostępniania utworów już wcześniej publicznie udostępnionych przez inny podmiot (
12
).
20.
Podzielam zatem pogląd Komisji, iż sytuacji w postępowaniu głównym nie należy rozpatrywać w świetle art. 5 ust. 2 lit. b) dyrektywy 2001/29, lecz w świetle jej art. 3.
21.
Szereg dodatkowych argumentów przemawia za taką wykładnią.
22.
Po pierwsze, nie jest trafny wyrażony przez SdT oraz SONT na rozprawie pogląd, że zastosowanie art. 5 ust. 2 lit. b) dyrektywy 2001/29 nie wymaga utraty przez podmioty praw autorskich kontroli nad wykorzystywaniem utworów. Utrata kontroli jest immanentną cechą wyjątku od prawa autorskiego, gdyż wyjątek polega na tym, że użytkownicy mogą dokonywać czynności wchodzących zwykle w zakres monopolu autorskiego bez zgody, a więc poza kontrolą, podmiotów praw autorskich. Wyjątek przewidziany we wskazanym przepisie uprawnia osoby fizyczne do zwielokrotniania utworów do prywatnego użytku. Z jednej strony zwielokrotnienie w ramach tego wyjątku odbywa się więc z definicji poza kontrolą podmiotów praw autorskich. Z drugiej jednak strony użytkownicy muszą mieć techniczną możliwość dokonania tego zwielokrotnienia, to znaczy muszą mieć (legalny, jak zaznaczył Trybunał) dostęp do utworu w postaci pozwalającej na jego skopiowanie.
23.
Taka sytuacja nie ma miejsca w niniejszej sprawie. Dzięki zastosowanym środkom technologicznym dostawcy usługi streamingu, występujący w imieniu uprawnionych z tytułu praw autorskich jako ich licencjobiorcy, zachowują kontrolę nad zwielokrotnianiem utworów udostępnianych w postaci kopii do użytku bez dostępu do sieci. Kopie te są bowiem tworzone przez usługodawcę i przechowywane na urządzeniu użytkownika na ściśle określonych i skutecznie kontrolowanych warunkach. Środki technologiczne nie służą więc, jak utrzymują SdT i SONT, a także rząd francuski, ochronie przed przekraczaniem przez użytkowników granic wyjątku przewidzianego w art. 5 ust. 2 lit. b) dyrektywy 2001/29, lecz służą uniemożliwieniu im samego korzystania z tego wyjątku poprzez zwielokrotnianie utworów bez zgody podmiotów praw autorskich. Nie jest to zatem przypadek zastosowania wyjątku od praw autorskich, lecz normalnej eksploatacji tych praw.
24.
Całkowicie nietrafny jest też wyrażony przez SdT i SONT pogląd, zgodnie z którym zgoda podmiotów praw autorskich na tworzenie kopii do użytku bez dostępu do sieci nie ma mocy prawnej, a podmioty te nie mogą pobierać z tego tytułu opłat, jako że tworzenie tych kopii jest objęte wyjątkiem zawartym w art. 5 ust. 2 lit. b) dyrektywy 2001/29, w związku z czym podmiotom praw autorskich przysługuje przewidziana w tym przepisie godziwa rekompensata.
25.
Strony te zakładają bowiem z góry, że tworzenie kopii do użytku bez dostępu do sieci jest objęte omawianym wyjątkiem, i z tego założenia wyciągają wniosek, że możliwości działania podmiotów praw autorskich są ograniczone tym wyjątkiem. Tymczasem w rzeczywistości jest dokładnie odwrotnie: źródło, z którego powstaje kopia do użytku bez dostępu do sieci nie znajduje się w posiadaniu użytkowników, lecz u licencjobiorcy podmiotów praw autorskich, w związku z czym użytkownicy nie mogą dokonać zwielokrotnienia na podstawie wskazanego wyjątku i muszą zwrócić się o udostępnienie kopii do tego licencjobiorcy, który może z tego tytułu zażądać opłaty.
26.
Natomiast wyroki, na które powołują się SdT i SONT (
13
), nie dotyczą określenia zakresu zastosowania wyjątku zawartego w art. 5 ust. 2 lit. b) dyrektywy 2001/29, lecz sposobu obliczania przewidzianej tam godziwej rekompensaty. Opierają się więc one na milczącym założeniu, że warunki zastosowania tego wyjątku są spełnione, i to w tym kontekście Trybunał stwierdził, że ewentualna zgoda podmiotów praw autorskich nie ma wpływu na prawo do godziwej rekompensaty. Jak bowiem Trybunał zauważył, „jeżeli podmiot praw zezwala osobie fizycznej na korzystanie z [pliku zawierającego chronione utwory] poprzez udostępnienie go jej, to sama możliwość użycia tego pliku do celów zwielokrotnienia chronionych utworów uzasadnia zastosowanie opłaty reprograficznej” (
14
). Natomiast w niniejszej sprawie mamy do czynienia z sytuacją, w której podmiot praw autorskich lub jego licencjobiorca udostępnia osobom fizycznym pliki zawierające utwory chronione, lecz osoby te nie mają możliwości użyć tych plików do zwielokrotnienia owych utworów, w związku z czym zastosowanie opłaty reprograficznej nie znajduje uzasadnienia.
27.
Na marginesie dodam, że dyrektywa 2001/29 wyraźnie nie pozwala państwom członkowskim przyjmować przepisów, które zmuszałyby podmioty praw autorskich do rezygnacji z zabezpieczeń technicznych w sytuacji takiej jak w niniejszej sprawie. O ile bowiem art. 6 ust. 4 akapit drugi tej dyrektywy w związku z akapitem pierwszym tego ustępu pozwala państwom członkowskim na przyjęcie przepisów chroniących prawo użytkowników do korzystania z wyjątku przewidzianego w art. 5 ust. 2 lit. b) wskazanej dyrektywy, o tyle akapit czwarty omawianego ustępu wyłącza tę możliwość w stosunku do utworów podawanych do publicznej wiadomości w taki sposób, że osoby postronne mają do nich dostęp w wybranym przez siebie miejscu i czasie, czyli w takiej sytuacji jak w niniejszej sprawie. Wprowadzenie przez państwo członkowskie wyjątku o takim zakresie zastosowania jak postulowany przez SdT i SONT byłoby więc sprzeczne z obowiązkiem ochrony zabezpieczeń technicznych wynikającym z art. 6 ust. 1 tej dyrektywy.
28.
Po drugie, art. 5 ust. 5 dyrektywy 2001/29 wymaga, by wyjątki od praw wyłącznych przewidziane w tej dyrektywie (1) były stosowane w szczególnych przypadkach, (2) nie naruszały normalnej eksploatacji utworów i (3) nie powodowały nieuzasadnionej szkody dla interesów podmiotów praw autorskich. Jest to tak zwany test trójstopniowy, mający źródło w wiążącym Unię prawie międzynarodowym (
15
).
29.
Objęcie wyjątkiem przewidzianym w art. 5 ust. 2 lit. b) tej dyrektywy usługi udostępniania kopii do użytku bez dostępu do sieci byłoby moim zdaniem sprzeczne z punktem drugim wspomnianego testu. Usługa taka stanowi bowiem normalną eksploatację utworów, z której uprawnieni z tytułu praw autorskich są w stanie czerpać korzyści finansowe, przy czym jest to eksploatacja niezależna od udostępniania utworów w drodze streamingu. Objęcie tego rodzaju kopii omawianym wyjątkiem zakłócałoby tę eksploatację, gdyż powodowałoby niejasność po stronie użytkowników i podważałoby zasadność pobierania przez podmioty praw autorskich lub ich licencjobiorców dodatkowych opłat z tytułu udostępniania tych kopii. Artykuł 5 ust. 5 dyrektywy 2001/29 stoi więc na przeszkodzie objęciu omawianym wyjątkiem usługi będącej przedmiotem niniejszej sprawy.
30.
Wreszcie po trzecie, samo brzmienie art. 5 ust. 2 lit. b) dyrektywy 2001/29 zdaje się stać na przeszkodzie poddaniu usług streamingu opłacie reprograficznej z tytułu usługi udostępniania kopii do użytku bez dostępu do sieci. Przepis ten mówi bowiem, że przewidziana w nim godziwa rekompensata, której finansowaniu służy opłata reprograficzna, powinna uwzględniać zastosowanie środków technologicznych, o których mowa w art. 6 tej dyrektywy. Tymczasem w przypadku usług udostępniania utworów świadczonych na warunkach opisanych w pkt 7 niniejszej opinii zastosowane środki technologiczne pozwalają podmiotom praw autorskich lub ich licencjobiorcom zachować pełną kontrolę nad zwielokrotnianiem utworów, a co za tym idzie nie ponosić strat spowodowanych sporządzaniem przez użytkowników kopii do użytku prywatnego. Również w tym wypadku nie ma zatem uzasadnienia dla godziwej rekompensaty.
31.
Na przeszkodzie proponowanej przeze mnie wykładni nie stoją również cele dyrektywy 2001/29 wymienione w drugim pytaniu prejudycjalnym, takie jak wysoki poziom ochrony praw autorskich, właściwa równowaga pomiędzy interesami podmiotów praw autorskich a interesami użytkowników oraz spójne i neutralne pod względem technologicznym stosowanie wyjątków przez państwa członkowskie.
32.
Jak wskazałem powyżej, dzięki zastosowaniu środków technologicznych podmioty praw autorskich lub ich licencjobiorcy mają pełną kontrolę nad udostępnianiem i wykorzystywaniem kopii do użytku bez dostępu do sieci i są w stanie czerpać dochody z takiej formy eksploatacji utworów. Objęcie tej formy udostępniania wyjątkiem przewidzianym w art. 5 ust. 2 lit. b) dyrektywy 2001/29 byłoby więc wprost sprzeczne z ich interesami, a co za tym idzie z wysokim stopniem ochrony praw autorskich, którego osiągnięcie ta dyrektywa ma na celu.
33.
Nie ma tu też mowy o naruszeniu słusznych interesów użytkowników lub właściwej równowagi między ich interesami a interesami podmiotów praw autorskich. Wyjątek przewidziany w art. 5 ust. 2 lit. b) dyrektywy 2001/29 służy zalegalizowaniu czynności, których użytkownicy dokonują w sferze prywatnej, pozostającej poza kontrolą tych podmiotów. Udostępnienie kopii do użytku bez dostępu do sieci przez dostawcę usługi streamingu ma zaś miejsce w ramach relacji między tym dostawcą a użytkownikiem, a więc poza sferą prywatną tego ostatniego i pod kontrolą podmiotów praw autorskich. Użytkownicy nie mają zatem żadnego uzasadnionego interesu w uzyskaniu takiej kopii w ramach wyjątku od praw autorskich.
34.
Natomiast jeśli chodzi o neutralność technologiczną, wbrew twierdzeniom SdT i SONT sytuacja usługi streamingu jest pod względem technologicznym całkowicie odmienna od technologii, na które powołują się te strony postępowania, takich jak płyty CD i DVD czy też nadawanie radiowe bądź telewizyjne.
35.
W przypadku płyt użytkownik płaci jednorazową cenę, za którą otrzymuje zapis ograniczonej liczby utworów (z reguły kilku lub kilkunastu utworów muzycznych albo jednego utworu audiowizualnego) wraz z nośnikiem fizycznym. Może on korzystać z tych utworów w dowolny sposób w ramach swojej sfery prywatnej, w tym dokonywać ich zwielokrotnienia na podstawie wyjątku zawartego w art. 5 ust. 2 lit. b) dyrektywy 2001/29. Nadawanie radiowe lub telewizyjne jest natomiast usługą liniową, w ramach której to nadawca określa, jakie utwory i o jakiej porze będą nadawane, a radiosłuchacze lub telewidzowie mogą ich ewentualnie o tej porze wysłuchać lub je obejrzeć. Mogą oni też dokonać utrwalenia na użytek prywatny, ale tylko tych utworów, które są nadawane, i tylko w momencie ich nadawania, oraz pod warunkiem, że jest to technicznie możliwe.
36.
Natomiast usługa streamingu rozpatrywana w niniejszej sprawie jest usługą na żądanie świadczoną przez Internet, w ramach której za relatywnie niewielką cenę ryczałtową (
16
) użytkownicy mogą mieć w dowolnym momencie dostęp do bardzo dużej liczby utworów. W ramach tej usługi nie ma natomiast możliwości utrwalenia treści udostępnianych w drodze streamingu, gdyż taka możliwość czyniłaby całe przedsięwzięcie nieopłacalnym ekonomicznie – usługobiorcy mogliby w krótkim czasie skopiować interesujące ich utwory i zrezygnować z abonamentu. Usługa streamingu na żądanie nie jest więc funkcjonalnie porównywalna z płytami CD lub DVD czy z nadawaniem radiowym lub telewizyjnym. Również z punktu widzenia prawa autorskiego są to całkowicie odmienne pola eksploatacji utworów. Zasada neutralności technologicznej nie wymaga więc identycznego traktowania usługi streamingu i obu pozostałych technologii.
37.
Uzasadnienia dla objęcia usługi udostępniania kopii do użytku bez dostępu do sieci wyjątkiem zawartym w art. 5 ust. 2 lit. b) dyrektywy 2001/29 i przewidzianą tam godziwą rekompensatą nie stanowi też zasygnalizowany przez SdT i SONT problem zbyt niskiego jakoby wynagrodzenia płaconego przez licencjobiorców podmiotom praw autorskich z tytułu tego udostępniania lub, szerzej, z tytułu eksploatacji utworów w formie streamingu na żądanie. Jak wspomniałem we wprowadzeniu do niniejszej opinii, rekompensata ta ma na celu naprawienie szkody, jaką podmioty praw autorskich ponoszą z powodu legalizacji działań podejmowanych przez użytkowników w ich sferze prywatnej, nad którymi podmioty te nie mają kontroli. Jej celem nie jest natomiast zastępowanie zwykłych mechanizmów eksploatacji utworów i wynagradzania podmiotów praw autorskich z tego tytułu. Jeżeli wynagrodzenie to jest niewystarczające, na podstawie art. 18 i nast. dyrektywy (UE) 2019/790 (
17
) państwa członkowskie powinny podjąć stosowne kroki w celu rozwiązania problemu.
38.
Wobec powyższego proponuję na pytania prejudycjalne odpowiedzieć, iż art. 5 ust. 2 lit. b) dyrektywy 2001/29 należy interpretować w ten sposób, że abonent usługi udostępniania na żądanie w drodze streamingu w Internecie utworów chronionych nie dokonuje zwielokrotnienia tych utworów na własny użytek w rozumieniu tego przepisu, w sytuacji gdy korzysta on z dodatkowej usługi udostępniania utworów do użytku bez dostępu do sieci, polegającej na tym iż utwory te są zapisywane w pamięci urządzenia abonenta, przy czym usługodawca, za pomocą środków technologicznych w rozumieniu art. 6 wskazanej dyrektywy, zachowuje pełną kontrolę nad umiejscowieniem, kopiowaniem i usuwaniem tych utworów, natomiast abonent może jedynie z nich korzystać (słuchać lub oglądać) na danym urządzeniu przez okres udostępnienia; art. 3 tej dyrektywy należy interpretować w ten sposób, że udostępnianie to stanowi podawanie utworów do wiadomości publicznej w taki sposób, że osoby postronne mają do nich dostęp w wybranym przez siebie miejscu i czasie, w rozumieniu tego przepisu, dokonywane przez usługodawcę.
Wnioski
39.
Wobec całości powyższych rozważań proponuję udzielić następującej odpowiedzi na pytania prejudycjalne wniesione przez Hoge Raad der Nederlanden (sąd najwyższy, Niderlandy):
1)
Artykuł 5 ust. 2 lit. b) dyrektywy 2001/29/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 22 maja 2001 r. w sprawie harmonizacji niektórych aspektów praw autorskich i pokrewnych w społeczeństwie informacyjnym
należy interpretować w ten sposób, że:
abonent usługi udostępniania na żądanie w drodze streamingu w Internecie utworów chronionych nie dokonuje zwielokrotnienia tych utworów na własny użytek w rozumieniu tego przepisu, w sytuacji gdy korzysta on z dodatkowej usługi udostępniania utworów do użytku bez dostępu do sieci, polegającej na tym, iż utwory te są zapisywane w pamięci urządzenia abonenta, przy czym usługodawca, za pomocą środków technologicznych w rozumieniu art. 6 wskazanej dyrektywy, zachowuje pełną kontrolę nad umiejscowieniem, kopiowaniem i usuwaniem tych utworów, natomiast abonent może jedynie z nich korzystać (słuchać lub oglądać) na danym urządzeniu przez okres udostępnienia.
2)
Artykuł 3 tej dyrektywy
należy interpretować w ten sposób, że:
udostępnianie utworów do użytku bez dostępu do sieci, o którym mowa w pkt 1, stanowi podawanie utworów do wiadomości publicznej w taki sposób, że osoby postronne mają do nich dostęp w wybranym przez siebie miejscu i czasie, w rozumieniu tego przepisu, dokonywane przez usługodawcę.
(
1
)	Język oryginału: polski.
(
2
)	Zobacz wyrok z dnia 21 października 2010 r., Padawan (C‑467/08, EU:C:2010:620, pkt 2 sentencji).
(
3
)	Usługa ta polega na udostępnianiu utworów przez Internet w taki sposób, że pakiety danych tworzące plik zawierający utwór i przesyłane przez usługodawcę są zapisywane w pamięci cache urządzenia usługobiorcy i odtwarzane bez oczekiwania na zapisanie całego pliku, a następnie zastępowane następnymi pakietami. Umożliwia to natychmiastowe korzystanie z utworu, wymaga jednak stałego dostępu do sieci (użytkownik musi być cały czas „online”).
(
4
)	Dz.U. 2001, L 167, s. 10.
(
5
)	Zobacz podobnie w szczególności wyrok z dnia 29 listopada 2017 r., VCAST (C‑265/16, zwany dalej wyrokiem VCAST, EU:C:2017:913, pkt 35) (wyróżnienie moje).
(
6
)	Zobacz podobnie wyrok VCAST (pkt 39).
(
7
)	Wyrok z dnia 10 kwietnia 2014 r., ACI Adam i in. (C‑435/12, EU:C:2014:254, pkt 31).
(
8
)	Zobacz podobnie wyrok VCAST (pkt 40–52).
(
9
)	Jest przy tym bez znaczenia dla niniejszej sprawy, że istnieją możliwości techniczne utrwalania treści udostępnianych w drodze streamingu. Sprawa ta dotyczy bowiem usługi takiej jak opisana w pkt 7 niniejszej opinii, w ramach której kopia utworu jest wykonywana nie przez użytkownika poprzez utrwalenie streamingu, lecz przez usługodawcę poprzez zwielokrotnienie utworu na urządzeniu użytkownika.
(
10
)	Tytułem przykładu, regulamin świadczenia usługi Spotify Premium, która jest typowym przykładem usługi streamingu na żądanie, przewiduje możliwość pobrania kopii do użytku bez dostępu do sieci 10000 utworów na maksymalnie pięciu urządzeniach, a jedynym wymogiem jest połączenie z siecią co najmniej raz na 30 dni celem sprawdzenia ważności abonamentu. Umożliwia to więc w praktyce całkowite uniezależnienie od udostępniania utworów w drodze streamingu.
(
11
)	Zobacz ostatnio wyrok z dnia 20 czerwca 2024 r., GEMA (C‑135/23, EU:C:2024:526, pkt 43).
(
12
)	Zobacz wyroki: z dnia 7 grudnia 2006 r., SGAE (C‑306/05, EU:C:2006:764, pkt 40–42); z dnia 7 marca 2013 r., ITV Broadcasting i in. (C‑607/11, EU:C:2013:147, pkt 24–26, 37, 38).
(
13
)	Wyroki: z dnia 27 czerwca 2013 r., VG Wort i in. (od C‑457/11 do C‑460/11, EU:C:2013:426); z dnia 5 marca 2015 r., Copydan Båndkopi (C‑463/12, EU:C:2015:144).
(
14
)	Wyrok z dnia 5 marca 2015 r., Copydan Båndkopi (C‑463/12, EU:C:2015:144, pkt 64) (wyróżnienie moje).
(
15
)	Zobacz art. 10 ust. 2 Traktatu WIPO o prawie autorskim, przyjętego w Genewie w dniu 20 grudnia 1996 r. i zatwierdzonego w imieniu Wspólnoty Europejskiej decyzją Rady 2000/278/WE z dnia 16 marca 2000 r. (Dz.U. 2000, L 89, s. 6).
(
16
)	Tytułem przykładu, obecnie indywidualny, miesięczny abonament usługi Spotify Premium w Luksemburgu kosztuje ok. 13 EUR, czyli mniej niż przeciętna płyta CD.
(
17
)	Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 17 kwietnia 2019 r. w sprawie prawa autorskiego i praw pokrewnych na jednolitym rynku cyfrowym oraz zmiany dyrektyw 96/9/WE i 2001/29/WE (Dz.U. 2019, L 130, s. 92).