62018CJ0524
WYROK TRYBUNAŁU (druga izba)
z dnia 30 stycznia 2020 r. (
*1
)
Odesłanie prejudycjalne – Zdrowie publiczne – Informowanie i ochrona konsumentów – Rozporządzenie (WE) nr 1924/2006 – Decyzja wykonawcza 2013/63/UE – Oświadczenia żywieniowe i zdrowotne dotyczące żywności – Artykuł 10 ust. 3 – Odniesienie do ogólnych, nieswoistych korzyści – Pojęcie „towarzyszenia” konkretnego oświadczenia zdrowotnego – Obowiązek przedstawienia naukowych dowodów – Zakres
W sprawie C‑524/18
mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Bundesgerichtshof (federalny trybunał sprawiedliwości, Niemcy) postanowieniem z dnia 12 lipca 2018 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 10 sierpnia 2018 r., w postępowaniu:
Dr. Willmar Schwabe GmbH & Co. KG
przeciwko
Queisser Pharma GmbH & Co. KG,
TRYBUNAŁ (druga izba),
w składzie: A. Arabadjiev, prezes izby, P.G. Xuereb (sprawozdawca), T. von Danwitz, C. Vajda i A. Kumin, sędziowie,
rzecznik generalny: G. Hogan,
sekretarz: M. Krausenböck, administratorka,
uwzględniając pisemny etap postępowania i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 12 czerwca 2019 r.,
rozważywszy uwagi, które przedstawili:
–
w imieniu Dr. Willmar Schwabe GmbH & Co. KG – C. Stallberg, Rechtsanwalt,
–
w imieniu Queisser Pharma GmbH & Co. KG – A. Meisterernst, Rechtsanwalt,
–
w imieniu Komisji Europejskiej – K. Herbout-Borczak i C. Hödlmayr, w charakterze pełnomocników,
po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 12 września 2019 r.,
wydaje następujący
Wyrok
1
Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 10 ust. 3 rozporządzenia (WE) nr 1924/2006 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 20 grudnia 2006 r. w sprawie oświadczeń żywieniowych i zdrowotnych dotyczących żywności (Dz.U. 2006, L 404, s. 9), zmienionego rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 107/2008 z dnia 15 stycznia 2008 r. (Dz.U. 2008, L 39, s. 8) (zwanego dalej „rozporządzeniem nr 1924/2006”).
2
Wniosek ten został złożony w ramach sporu między Dr. Willmar Schwabe GmbH & Co. KG (zwaną dalej „spółką Schwabe”) a spółką Queisser Pharma GmbH & Co. KG, dotyczącego potencjalnie wprowadzającego w błąd charakteru opakowania suplementu żywnościowego.
Ramy prawne
Prawo Unii
Rozporządzenie (WE) nr 1924/2006
3
Zgodnie z motywami 1, 9, 14, 16, 17, 23 i 29 rozporządzenia nr 1924/2006:
„(1)
Coraz więcej środków spożywczych jest etykietowanych i reklamowanych we Wspólnocie przy wykorzystaniu oświadczeń żywieniowych i zdrowotnych. Dla zapewnienia wysokiego poziomu ochrony konsumentów i ułatwienia im wyboru wprowadzane na rynek produkty, w tym produkty importowane, powinny być bezpieczne i odpowiednio etykietowane […].
[…]
(9)
Istnieje szeroki zakres składników odżywczych i innych substancji, obejmujący w szczególności witaminy, składniki mineralne wraz z pierwiastkami śladowymi, aminokwasy, niezbędne nienasycone kwasy tłuszczowe, błonnik pokarmowy, różne wyciągi roślinne i ziołowe, które wywierają określone skutki żywieniowe lub fizjologiczne i mogą znajdować się w żywności oraz być przedmiotem oświadczenia. Należy zatem ustalić ogólne zasady odnoszące się do wszystkich oświadczeń dotyczących żywności w celu zapewnienia konsumentom wysokiego poziomu ochrony, dostarczenia konsumentom wiedzy niezbędnej do dokonania wyboru z pełną znajomością faktów, jak również stworzenia dla branży spożywczej równych warunków konkurencji.
[…]
(14)
Wiele oświadczeń umieszczanych obecnie na etykietach i wykorzystywanych w reklamach żywności w niektórych państwach członkowskich dotyczy substancji, których korzystne działanie nie zostało wykazane lub co do których nie istnieje jeszcze jednoznaczne stanowisko naukowe. Należy zagwarantować, że w odniesieniu do substancji, których dotyczy oświadczenie, uzyskano potwierdzenie ich korzystnego działania odżywczego lub fizjologicznego.
[…]
(16)
Ważne jest, by oświadczenia dotyczące żywności były zrozumiałe dla konsumenta oraz właściwe jest zapewnienie wszystkim konsumentom ochrony przed oświadczeniami wprowadzającymi w błąd. Jednakże po przyjęciu dyrektywy Rady 84/450/EWG z dnia 10 września 1984 r. [w sprawie zbliżenia przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych państw członkowskich dotyczących reklamy wprowadzającej w błąd (Dz.U. 1984, L 250, s. 17)] Trybunał Sprawiedliwości Wspólnot Europejskich w orzecznictwie w sprawach dotyczących reklamy uznaje konieczność badania jej wpływu na hipotetycznego typowego konsumenta. Zgodnie z zasadą proporcjonalności oraz w celu umożliwienia skutecznego stosowania zawartych w niniejszym rozporządzeniu środków ochronnych niniejsze rozporządzenie przyjmuje za punkt odniesienia przeciętnego konsumenta, który jest odpowiednio poinformowany oraz spostrzegawczy i ostrożny, z uwzględnieniem czynników społecznych, kulturowych i językowych, zgodnie z wykładnią Trybunału Sprawiedliwości, jednak umożliwia również ochronę konsumentów, których cechy czynią ich szczególnie podatnymi na oświadczenia wprowadzające w błąd […].
(17)
Głównym aspektem branym pod uwagę przy stosowaniu oświadczeń żywieniowych i zdrowotnych powinno być potwierdzenie naukowe, a podmioty działające na rynku spożywczym, stosując takie oświadczenia, powinny je uzasadniać. Oświadczenie powinno być potwierdzone naukowo poprzez uwzględnienie ogółu dostępnych danych naukowych i poprzez rozważenie mocy naukowej dowodów.
[…]
(23)
Na stosowanie oświadczeń zdrowotnych we Wspólnocie powinno się zezwalać jedynie po dokonaniu oceny naukowej spełniającej najwyższe możliwe standardy […].
[…]
(29)
Aby zagwarantować, że oświadczenia zdrowotne są zgodne z prawdą, zrozumiałe, rzetelne i przydatne dla konsumenta przy wyborze zdrowego sposobu żywienia, opinie wydawane przez Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności [(EFSA)] oraz przeprowadzane następnie procedury powinny uwzględniać sposób formułowania i przedstawiania oświadczeń zdrowotnych”.
4
Artykuł 1 tego rozporządzenia, zatytułowany „Przedmiot i zakres zastosowania”, w ust. 1 stanowi:
„Niniejsze rozporządzenie harmonizuje przepisy ustawowe, wykonawcze i działania administracyjne państw członkowskich odnoszące się do oświadczeń żywieniowych i zdrowotnych w celu zapewnienia skutecznego funkcjonowania rynku wewnętrznego przy jednoczesnym zapewnianiu wysokiego poziomu ochrony konsumentów”.
5
Artykuł 2 ust. 2 pkt 5 tego rozporządzenia definiuje pojęcie „oświadczenia zdrowotnego” jako oznaczające „każde oświadczenie, które stwierdza, sugeruje lub daje do zrozumienia, że istnieje związek pomiędzy kategorią żywności, daną żywnością lub jednym z jej składników a zdrowiem”.
6
Rozdział II tego rozporządzenia, dotyczący zasad ogólnych, obejmuje art. 3–7 tego aktu.
7
Artykuł 3 rozporządzenia nr 1924/2006, zatytułowany „Zasady ogólne dotyczące wszystkich oświadczeń”, stanowi:
„Oświadczenia żywieniowe i zdrowotne mogą być stosowane przy etykietowaniu, prezentacji i w reklamie żywności wprowadzanej na rynek we Wspólnocie jedynie w przypadku, gdy są one zgodne z przepisami niniejszego rozporządzenia.
Bez uszczerbku dla [dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2000/13/WE z dnia 20 marca 2000 r. w sprawie zbliżenia ustawodawstw państw członkowskich w zakresie etykietowania, prezentacji i reklamowania środków spożywczych (Dz.U. 2000, L 109, s. 29) oraz dyrektywy 84/450] oświadczenia żywieniowe i zdrowotne nie powinny:
a)
być nieprawdziwe, niejednoznaczne lub wprowadzające w błąd;
[…]”.
8
Artykuł 5 owego rozporządzenia, zatytułowany „Ogólne warunki”, w ust. 1 i 2 stanowi:
„1.   Stosowanie oświadczeń żywieniowych lub zdrowotnych jest dozwolone jedynie w przypadkach, gdy spełnione są następujące warunki:
a)
na podstawie ogólnie uznanych dowodów naukowych potwierdzone zostało, że obecność albo brak, albo też obniżona zawartość w danej żywności lub kategorii żywności składnika odżywczego lub innej substancji, do której odnosi się oświadczenie, ma korzystne działanie odżywcze lub fizjologiczne.
[…]
2.   Stosowanie oświadczeń żywieniowych i zdrowotnych jest dopuszczalne tylko w przypadku, gdy można oczekiwać, że przeciętny konsument zrozumie opisane w oświadczeniu korzystne działanie”.
9
Artykuł 6 tego rozporządzenia, zatytułowany „Naukowe potwierdzanie [uzasadnienie] oświadczeń”, stanowi w ust. 1 i 2 tego rozporządzenia:
„1.   Oświadczenia żywieniowe i zdrowotne muszą się opierać na ogólnie przyjętych dowodach naukowych i być nimi potwierdzone.
2.   Podmiot działający na rynku spożywczym, który zamieszcza oświadczenie żywieniowe lub zdrowotne, uzasadnia zastosowanie tego oświadczenia”.
10
Rozdział IV tego rozporządzenia, dotyczący oświadczeń zdrowotnych, obejmuje art. 10–19.
11
Artykuł 10 rozporządzenia nr 1924/2006, zatytułowany „Warunki szczególne”, stanowi w ust. 1, 3 i 4 tego rozporządzenia:
„1.   Oświadczenia zdrowotne są zabronione, o ile nie są one zgodne z ogólnymi wymaganiami zawartymi w rozdziale II i wymaganiami szczególnymi zawartymi w niniejszym rozdziale oraz o ile nie zostało udzielone w odniesieniu do nich zezwolenie zgodnie z niniejszym rozporządzeniem i nie figurują w wykazie dozwolonych oświadczeń zawartym w art. 13 i 14.
[…]
3.   Odniesienie do ogólnych, nieswoistych korzyści, jakie przynosi dany składnik odżywczy lub dana żywność dla ogólnego dobrego stanu zdrowia i dla związanego ze zdrowiem dobrego samopoczucia, może być zamieszczone jedynie w przypadku, gdy towarzyszy mu [konkretne] oświadczenie zdrowotne znajdujące się w wykazach zawartych w art. 13 lub 14.
4. W stosownych przypadkach wytyczne dotyczące stosowania niniejszego artykułu są przyjmowane zgodnie z procedurą, o której mowa w art. 25 ust. 2 i, jeżeli jest to konieczne, w porozumieniu z podmiotami zainteresowanymi, w szczególności z podmiotami działającymi na rynku spożywczym i grupami konsumentów”.
12
Artykuł 13 ust. 3 tego rozporządzenia stanowi, że:
„Po zasięgnięciu opinii [EFSA] Komisja w terminie do 31 stycznia 2010 r. przyjmuje – zgodnie z procedurą regulacyjną połączoną z kontrolą, o której mowa w art. 25 ust. 3 – wspólnotowy wykaz dopuszczalnych oświadczeń, o których mowa w ust. 1, mający na celu zmianę elementów innych niż istotne niniejszego rozporządzenia poprzez jego uzupełnienie oraz wszelkie niezbędne warunki stosowania tych oświadczeń”.
13
Zgodnie z art. 17 ust. 5 tego rozporządzenia:
„Oświadczenia zdrowotne zawarte w wykazach, o których mowa w art. 13 i 14, mogą być stosowane zgodnie z dotyczącymi ich warunkami, przez każdy podmiot działający na rynku spożywczym, o ile ich stosowanie nie jest ograniczone przepisami art. 21”.
Decyzja wykonawcza 2013/63/UE
14
Punkt 3 załącznika do decyzji wykonawczej Komisji 2013/63/UE z dnia 24 stycznia 2013 r. przyjmującej wytyczne dotyczące wdrażania szczegółowych warunków dotyczących oświadczeń zdrowotnych, określonych w art. 10 rozporządzenia (WE) nr 1924/2006 Parlamentu Europejskiego i Rady (Dz.U. 2013, L 22, s. 25; sprostowanie Dz.U. 2013, L 272, s. 56), zatytułowany „Odniesienie do ogólnych, niespecjalnych [nieswoistych] korzystnych skutków dla zdrowia – Artykuł 10 ust. 3” ma następujące brzmienie:
„W art. 10 ust. 3 zezwala się na stosowanie bez uzyskania uprzedniego zezwolenia, ale pod warunkiem spełnienia szczegółowych warunków, prostych, atrakcyjnych stwierdzeń, które odnoszą się do ogólnych, nieswoistych korzyści, jakie przynosi żywność dla ogólnego dobrego stanu zdrowia lub dla związanego ze zdrowiem dobrego samopoczucia. Stosowanie takich stwierdzeń mogłoby być pomocne dla konsumentów, ponieważ stanowiłyby one przekaz bardziej przyjazny dla konsumenta. Łatwo mogłoby jednak dojść do nieprawidłowego zrozumienia lub zinterpretowania takich oświadczeń przez konsumentów, co mogłoby doprowadzić do stworzenia sobie obrazu innych [albo] lepszych korzyści oferowanych przez taką żywność niż te, które ona w rzeczywistości przynosi. Z tego powodu wymagane jest, by odniesieniom do ogólnych, nieswoistych korzyści dla zdrowia towarzyszyło konkretne oświadczenie zdrowotne z wykazu dopuszczonych oświadczeń zdrowotnych zawartego w unijnym rejestrze. Do celów rozporządzenia należy zamieścić konkretne oświadczenie zdrowotne towarzyszące stwierdzeniu, które odnosi się do nieswoistych korzyści dla zdrowia, »obok« takiego stwierdzenia lub »po« nim.
Konkretne oświadczenia z wykazu dopuszczonych oświadczeń zdrowotnych powinny mieć pewien związek z odniesieniem ogólnym. […] w celu uniknięcia wprowadzenia konsumentów w błąd podmioty działające na rynku spożywczym są zobowiązane do wykazania związku pomiędzy odniesieniem do ogólnych, nieswoistych korzyści niesionych przez żywność a towarzyszącym temu odniesieniu konkretnym dopuszczonym oświadczeniem zdrowotnym.
W przypadku niektórych oświadczeń, co do których złożono wniosek o udzielenie zezwolenia, stwierdzono w trakcie oceny naukowej, że są zbyt ogólne lub nieswoiste, by można było dokonać ich oceny. Oświadczenia te nie mogły zostać dopuszczone i z tego powodu znajdują się w wykazie niedopuszczonych oświadczeń w unijnym rejestrze oświadczeń żywieniowych i zdrowotnych. Fakt ten nie wyklucza możliwości objęcia tych oświadczeń przepisami określonymi w art. 10 ust. 3 i ich stosowania zgodnego z prawem, o ile zgodnie ze wspomnianym artykułem towarzyszy im konkretne oświadczenie zdrowotne z wykazu dopuszczonych oświadczeń zdrowotnych”.
Prawo niemieckie
15
Zgodnie z § 3 ust. 1 Gesetz gegen den unlauteren Wettbewerb (ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji, BGBl. 2010 I, s. 254, zwanej dalej „UWG”) w brzmieniu obowiązującym w postępowaniu głównym:
„Nieuczciwe praktyki handlowe są niezgodne z prawem, jeżeli mogą mieć istotny wpływ na interesy podmiotów konkurujących, konsumentów lub innych podmiotów gospodarczych”.
16
Paragraf 5 UWG, zatytułowany „Praktyki handlowe wprowadzające w błąd”, stanowi w ustępie 1:
„Czyn nieuczciwej konkurencji stanowi każda praktyka handlowa wprowadzająca w błąd. Praktykę handlową uznaje się za wprowadzającą w błąd, jeżeli obejmuje niezgodne z prawdą oświadczenia lub innego rodzaju oświadczenia wprowadzające w błąd dotyczące co najmniej jednego z wymienionych elementów:
1.
podstawowych cech towaru lub usługi, takich jak ich dostępność, charakter, wykonanie, związane z nimi korzyści i ryzyko, skład, akcesoria, sposób i data ich wytworzenia, dostawy lub świadczenia, zdatność do określonego wykorzystania, możliwe zastosowanie, ilość, właściwości, posprzedażowa obsługa klienta i obsługa reklamacji, ich pochodzenie geograficzne lub handlowe, oczekiwane efekty ich zastosowania oraz wyniki i podstawowa charakterystyka testów przeprowadzonych na towarze lub usłudze;
[…]”.
17
Paragraf 11 ust. 1 Lebensmittel-, Bedarfsgegenstände- und Futtermittelgesetzbuch (kodeksu dotyczącego środków spożywczych, artykułów użytkowych i paszy zwierzęcej, zwanego dalej „LBFG”, BGBl. 2013 I, s. 1426), w brzmieniu obowiązującym w postępowaniu głównym, zatytułowany „Przepisy dotyczące ochrony przed wprowadzeniem w błąd”, przewiduje w ust. 1:
„Zakazana jest sprzedaż żywności pod wprowadzającą w błąd nazwą lub z wprowadzającym w błąd przedstawieniem lub oznaczeniem oraz promowanie jej w sposób ogólny lub w konkretnym przypadku poprzez prezentowanie lub inne wprowadzające w błąd oświadczenia. Do wprowadzenia w błąd przez umyślne działanie dochodzi w szczególności:
1.
w przypadku gdy żywność, nazwa, oznaczenie, prezentacja, opis lub inne oświadczenia mogą wprowadzać w błąd co do jej cech charakterystycznych, w szczególności rodzaju, jakości, składu, ilości, terminu ważności, pochodzenia, metody wytwarzania lub produkcji;
[…]”.
Postępowanie główne i pytania prejudycjalne
18
Z postanowienia odsyłającego wynika, że spółka Queisser Pharma wprowadza na rynek suplement diety o nazwie Doppelherz® aktiv Ginkgo + B‑Vitamine + Cholin, który łączy w sobie osiem składników, w szczególności cynk i witaminy B1 (tiamina), B2, B5 (kwas pantotenowy) i B12.
19
Przednia strona opakowania zewnętrznego tego suplementu żywnościowego będącego przedmiotem postępowania głównego zawiera pewną liczbę znaków różnej wielkości, barwy i czcionki, wśród których znajduje się oświadczenie o następującej treści: „B‑Vitamine und Zink für Gehirn, Nerven, Konzentration und Gedächtnis” (witaminy B i cynk na mózg, układ nerwowy, koncentrację i pamięć).
20
Na odwrotnej stronie opakowania, oprócz szczególnych oświadczeń odnoszących się do miłorzębu japońskiego i choliny, znajduje się następujące zastrzeżenie:
„Dla pamięci, zdolności koncentracji i radzenia sobie z zadaniami życia codziennego istotną rolę odgrywają regularna stymulacja intelektualna oraz zdrowe odżywianie. Metabolizm mózgu i układu nerwowego uzależniony jest zatem od dobrego odżywiania.
Kapsułki Doppelherz zawierają 100 mg choliny, witaminy z grupy B i będący mikroelementem cynk. Ponadto zawartych w nich jest 100 mg wyciągu z miłorzębu.
Witaminy B1 i B12 przyczyniają się do prawidłowego metabolizmu energetycznego, prawidłowego funkcjonowania układu nerwowego i prawidłowych funkcji psychologicznych.
Witamina B2, podobnie jak witamina B1, ma znaczenie dla prawidłowego metabolizmu energetycznego i dla prawidłowego funkcjonowania układu nerwowego. Ponadto przyczynia się do ochrony komórek przed stresem oksydacyjnym.
Kwas foliowy ma znaczenie również dla prawidłowych funkcji psychologicznych i odgrywa rolę w procesie podziału komórek.
Kwas pantotenowy przyczynia się do prawidłowej sprawności umysłu i podobnie jak kwas foliowy oraz witamina B12 ma wpływ na ograniczenie zmęczenia i znużenia.
Będący mikroelementem cynk przyczynia się do prawidłowego działania funkcji poznawczych i ma wpływ na ochronę komórek przed stresem oksydacyjnym.
[…]”.
21
Zgodnie z ustaleniami sądu krajowego spółka Schwabe produkuje i sprzedaje produkty, które konkurują z produktami spółki Queisser Pharma GmbH & Co. KG. Uznając, że oświadczenie będące przedmiotem postępowania głównego, o którym mowa w pkt 19 niniejszego wyroku, narusza art. 3 akapit drugi lit. a), art. 5 ust. 1 lit. a), art. 6 ust. 1 i art. 10 ust. 1 rozporządzenia nr 1924/2006 oraz art. 5 ust. 1 UWG i art. 11 ust. 1 LBFG, spółka Schwabe wniosła do Landgericht Düsseldorf (sądu krajowego w Düsseldorfie, Niemcy) skargę mającą na celu między innymi uzyskanie nakazania spółce Queisser Pharma GmbH & Co. KG, pod groźbą okresowej kary pieniężnej, zaprzestania promocji suplementu żywnościowego, dopóki oświadczenie będące przedmiotem w postępowaniu głównym będzie znajdować się na jego opakowaniu.
22
Orzeczeniem z dnia 28 sierpnia 2014 r. Landgericht Düsseldorf (sąd krajowy w Düsseldorfie) oddalił tę skargę.
23
Apelacja spółki Schwabe od tego wyroku została oddalona orzeczeniem Oberlandesgericht Düsseldorf (wyższego sądu krajowego w Düsseldorfie, Niemcy) z dnia 30 czerwca 2016 r.
24
Spółka Schwabe wniosła do Bundesgerichtshof (federalnego trybunału sprawiedliwości, Niemcy) rewizję od orzeczenia Oberlandesgericht Düsseldorf (wyższego sądu krajowego w Düsseldorfie).
25
Bundesgerichtshof (federalny trybunał sprawiedliwości) wyraża wątpliwości co do zakresu stosowania wymogu określonego w art. 10 ust. 3 rozporządzenia nr 1924/2006, zgodnie z którym odniesieniu do ogólnego, nieswoistego korzystnego działania musi towarzyszyć konkretne oświadczenie zdrowotne, a w szczególności co do tego, czy przepis ten wymaga bezpośredniego przestrzennego powiązania pomiędzy tym odesłaniem a konkretnym oświadczeniem zdrowotnym. W tym względzie wskazuje on z jednej strony, że ten wymóg „towarzyszenia” może być rozumiany w tym sensie, że wymaga bliskości przestrzennej, tak aby konsumenci mogli postrzegać konkretne dopuszczone oświadczenie zdrowotne„natychmiast”. Sąd odsyłający wskazał jednak, że jego zdaniem jeżeli ten wymóg bezpośredniej bliskości nie jest spełniony, wystarczające może być również odniesienie do konkretnego stwierdzenia za pomocą gwiazdki. Z drugiej strony wymóg ten mógłby być również interpretowany w sposób zalecany przez sąd apelacyjny, zgodnie z którym przeciętny konsument, którego decyzja o zakupie produktu jest uzależniona od jego składu, najpierw zapoznaje się z wykazem składników produktu (wyrok z dnia 4 czerwca 2015 r., Teekanne, C‑195/14, EU:C:2015:361). Biorąc pod uwagę, że taki wykaz znajduje się często na odwrotnej stronie opakowania, nie jest mało prawdopodobne, aby przy takich produktach jak suplement żywnościowy będący przedmiotem postępowania głównego konsument mógł w ten sposób zapoznać się z konkretnymi oświadczeniami zdrowotnymi znajdującymi się na tej odwrotnej stronie.
26
W tych okolicznościach Bundesgerichtshof (federalny trybunał sprawiedliwości) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:
„1)
Czy szczególne oświadczenia zdrowotne na podstawie jednego z wykazów, o których mowa w art. 13 lub 14 tego rozporządzenia, już wówczas »towarzyszą« w rozumieniu art. 10 ust. 3 rozporządzenia (WE) nr 1924/2006 odniesieniu do ogólnych, nieswoistych korzyści zdrowotnych, gdy odniesienie to znajduje się na przedniej stronie, a dozwolone oświadczenia znajdują się na tylnej stronie opakowania zewnętrznego, zaś zgodnie z postrzeganiem odbiorców oświadczenia te wprawdzie merytorycznie jednoznacznie odnoszą się do odniesienia, lecz odniesienie to nie zawiera wyraźnej wskazówki, jak na przykład odsyłacza w postaci gwiazdki, do oświadczeń znajdujących się na tylnej stronie opakowania?
2)
Czy odniesienia do ogólnych, nieswoistych korzyści w rozumieniu art. 10 ust. 3 rozporządzenia (WE) nr 1924/2006 także wymagają dowodu w rozumieniu art. 5 ust. 1 lit. a) i art. 6 ust. 1 tego rozporządzenia?”.
W przedmiocie pytań prejudycjalnych
Uwagi wstępne
27
Zdaniem spółki Schwabe pytania zadane przez sąd odsyłający opierają się na błędnym założeniu, że oświadczenie będące przedmiotem w postępowaniu głównym, o którym mowa w pkt 19 niniejszego wyroku, stanowi odniesienie do ogólnych, nieswoistych korzyści w rozumieniu art. 10 ust. 3 rozporządzenia nr 1924/2006, podczas gdy w rzeczywistości jest to konkretne oświadczenie zdrowotne w rozumieniu art. 10 ust. 1 tego rozporządzenia.
28
W tym względzie należy przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem pytania dotyczące wykładni prawa Unii, z którymi do Trybunału zwrócił się sąd krajowy w ramach stanu prawnego i faktycznego, za którego ustalenie jest on odpowiedzialny, przy czym prawidłowość tych ustaleń nie podlega ocenie przez Trybunał, korzystają z domniemania posiadania znaczenia dla sprawy (wyrok z dnia 10 lipca 2019 r., Federal Express Corporation Deutsche Niederlassung, C‑26/18, EU:C:2019:579, pkt 32 i przytoczone tam orzecznictwo).
29
Wspomniane domniemanie znaczenia dla sprawy nie może zostać obalone przez sam fakt, iż jedna ze stron postępowania przed sądem krajowym podważa określone okoliczności, których prawidłowość nie podlega ocenie Trybunału, a od których zależy określenie przedmiotu tego sporu (wyrok z dnia 7 czerwca 2007 r., van der Weerd i in., od C‑222/05 do C‑225/05, EU:C:2007:318, pkt 23).
30
Ponadto zmiana istotnej treści pytań prejudycjalnych lub udzielenie odpowiedzi na dodatkowe pytania podniesione w uwagach przez strony byłyby niezgodne z obowiązkiem zapewnienia przez Trybunał rządom państw członkowskich oraz zainteresowanym możliwości przedstawienia uwag zgodnie z art. 23 statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, ponieważ na mocy tego przepisu zainteresowanym doręcza się jedynie postanowienia odsyłające (wyrok z dnia 16 października 2014 r., Welmory, C‑605/12, EU:C:2014:2298, pkt 34 i przytoczone tam orzecznictwo).
31
W tych okolicznościach na zadane pytania należy udzielić odpowiedzi w oparciu o przesłankę, na którą powołuje się ten sąd, a mianowicie że oświadczenie będące przedmiotem postępowania głównego stanowi odniesienie do ogólnych, nieswoistych korzyści dla zdrowia, a zatem jest objęte zakresem stosowania art. 10 ust. 3 rozporządzenia nr 1924/2006.
W przedmiocie pytania pierwszego
32
Poprzez pytanie pierwsze sąd odsyłający zmierza zasadniczo do ustalenia, czy wykładni art. 10 ust. 3 rozporządzenia nr 1924/2006 należy dokonywać w ten sposób, że ustanowiony w nim wymóg, by do wszelkich odniesień do ogólnych, nieswoistych korzyści dla zdrowia wynikających ze stosowania składnika odżywczego lub żywności dołączone było konkretne oświadczenie zdrowotne, znajdujące się w wykazach, o których mowa w art. 13 lub 14 tego rozporządzenia, jest spełniony, w wypadku gdy na przedniej stronie opakowania suplementu żywnościowego znajduje się odniesienie do ogólnych, nieswoistych korzyści zdrowotnych wynikających ze stosowania składnika odżywczego lub żywności, podczas gdy konkretne oświadczenie zdrowotne, które ma towarzyszyć temu odniesieniu, znajduje się tylko na odwrocie opakowania i nie ma pomiędzy nimi wyraźnego odniesienia, jak na przykład odsyłacza w postaci gwiazdki.
33
Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału aby dokonać wykładni przepisu prawa Unii należy uwzględniać nie tylko jego brzmienie, lecz także jego kontekst oraz cele aktu prawnego, którego jest on częścią (zob. podobnie wyroki: z dnia 17 kwietnia 2018 r., Egenberger, C‑414/16, EU:C:2018:257, pkt 44; z dnia 30 stycznia 2019 r., Planta Tabak, C‑220/17, EU:C:2019:76, pkt 60 i przytoczone tam orzecznictwo).
34
Po pierwsze, zgodnie z brzmieniem art. 10 ust. 3 rozporządzenia nr 1924/2006, wszelkim odniesieniom do ogólnych, nieswoistych korzyści zdrowotnych wynikających ze stosowania składnika odżywczego lub żywności muszą „towarzyszyć” konkretne oświadczenie zdrowotne.
35
Następnie, odnośnie do celów rozporządzenia nr 1924/2006, należy przypomnieć, że zgodnie z art. 1 ust. 1 tego rozporządzenia jego celem jest zapewnienie skutecznego funkcjonowania rynku wewnętrznego przy jednoczesnym zapewnieniu wysokiego poziomu ochrony konsumentów. Ochrona zdrowia jest jednym z głównych celów tego rozporządzenia. Dla osiągnięcia tego celu konsumentowi należy w szczególności dostarczyć niezbędnych informacji, tak aby mógł on dokonać wyboru z pełną znajomością faktów (wyrok z dnia 14 lipca 2016 r., Verband Sozialer Wettbewerb, C‑19/15, EU:C:2016:563, pkt 39 i przytoczone tam orzecznictwo). W tym względzie należy również przypomnieć, że w motywie 16 rozporządzenia nr 1924/2006 stwierdza się, że ważne jest, by oświadczenia dotyczące żywności były zrozumiałe dla konsumenta, oraz że wszyscy konsumenci powinni być chronieni przed oświadczeniami wprowadzającymi w błąd, precyzując, że to rozporządzenie za kryterium oceny przyjmuje w szczególności przeciętnego konsumenta, który jest odpowiednio poinformowany oraz dostatecznie uważny i ostrożny, z uwzględnieniem czynników społecznych, kulturowych i językowych.
36
Wreszcie, jeśli chodzi o kontekst, w jaki wpisuje się art. 10 ust. 3 rozporządzenia nr 1924/2006, należy na wstępie zauważyć, że art. 2 ust. 2 pkt 5 tego rozporządzenia definiuje pojęcie „oświadczenia zdrowotnego” do celów tego rozporządzenia jako „każde oświadczenie, które stwierdza, sugeruje lub daje do zrozumienia, że istnieje związek pomiędzy kategorią żywności, daną żywnością lub jednym z jej składników a zdrowiem”.
37
Ponadto należy zaznaczyć, że art. 10 rozporządzenia nr 1924/2006, który jest zawarty w rozdziale IV tego rozporządzenia, zatytułowanym „Oświadczenia zdrowotne”, stanowi w ust. 1, że oświadczenia zdrowotne są zabronione, o ile nie są zgodne z ogólnymi wymogami rozdziału II i wymaganiami szczególnymi zawartymi w rozdziale IV oraz o ile nie udzielono na nie zezwolenia zgodnie z tym rozporządzeniem i nie zostały zawarte w wykazach dozwolonych oświadczeń zawartych w art. 13 lub 14 tego rozporządzenia. Tym samym art. 10 ust. 1 rozporządzenia nr 1924/2006 ustanawia ogólny zakaz stosowania oświadczeń zdrowotnych, z wyjątkiem oświadczeń zawartych w wykazie dozwolonych oświadczeń, o których mowa w art. 13 lub w art. 14 tego rozporządzenia.
38
Ponadto z systemowej wykładni art. 10 rozporządzenia nr 1924/2006 wynika, że ust. 3 tego artykułu wprowadza odstępstwo od zasady ustanowionej w ust. 1, tak że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału Sprawiedliwości wymóg towarzyszenia ustanowiony w ust. 3 należy interpretować w sposób ścisły (zob. podobnie wyrok z dnia 16 marca 2017 r., AKM, C‑138/16, EU:C:2017:218, pkt 37 i przytoczone tam orzecznictwo). Artykuł 10 ust. 3 tego rozporządzenia wprowadza zatem rozróżnienie pomiędzy dwiema kategoriami oświadczeń zdrowotnych, a mianowicie z jednej strony konkretnymi oświadczeniami zdrowotnymi zawartymi w przedmiotowych wykazach, zgodnie z zasadą ustanowioną w art. 10 ust. 1 tego rozporządzenia, a z drugiej strony „ogólnymi” oświadczeniami zdrowotnymi stanowiącymi odniesienie do ogólnych, nieswoistych korzystnych skutków, którym musi towarzyszyć oświadczenie zdrowotne zawarte w tych samych wykazach.
39
Decyzja wykonawcza 2013/63, przyjęta przez Komisję w ramach uprawnień wykonawczych przyznanych jej przez prawodawcę unijnego na mocy art. 10 ust. 4 i art. 25 rozporządzenia nr 1924/2006, przewiduje w tym względzie w pkt 3 załącznika do niej, że art. 10 ust. 3 tego rozporządzenia zezwala na stosowanie bez uprzedniego zezwolenia, prostych stwierdzeń i wiążących oświadczenia odnoszących się do takich skutków, które mogłyby zostać źle zrozumiane lub niewłaściwie zinterpretowane przez konsumenta, dlatego też wszelkim odniesieniom do takich skutków muszą „towarzyszy[ć] konkretne oświadczenie zdrowotne z wykazu dopuszczonych oświadczeń zdrowotnych zawartego w unijnym rejestrze”. W tym samym punkcie uściślono, że dla celów wspomnianego rozporządzenia oświadczenie zdrowotne, na które udzielono zezwolenia, towarzyszące stwierdzeniu odnoszącemu się do wspomnianych skutków, musi być umieszczone „obok” wspomnianego stwierdzenia lub „po” nim.
40
Z informacji tych wynika, że wymóg „towarzyszenia” w rozumieniu art. 10 ust. 3 tego rozporządzenia należy interpretować w ten sposób, iż wymaga on nie tylko tego, by konkretne oświadczenie zdrowotne precyzowało treść oświadczenia zdrowotnego sformułowanego w sposób ogólny, lecz również tego, by umiejscowienie tych dwóch oświadczeń na opakowaniu przedmiotowego produktu umożliwiało przeciętnemu, odpowiednio uważnemu i poinformowanemu konsumentowi zrozumienie związku pomiędzy tymi oświadczeniami. W związku z tym pojęcie wymogu „towarzyszenia” w rozumieniu tego przepisu należy interpretować w ten sposób, że obejmuje ono zarówno wymiar materialny, jak i wizualny.
41
W związku z tym z jednej strony, w wymiarze materialnym, to pojęcie „towarzyszenia” wymaga zgodności treści pomiędzy „ogólnym” oświadczeniem zdrowotnym a konkretnym oświadczeniem zdrowotnym, co zasadniczo oznacza, że to pierwsze będzie w pełni poparte przez drugie.
42
Z drugiej strony, wbrew twierdzeniom pozwanej w postępowaniu w głównym, nie można uznać, że wymóg „towarzyszenia”, o którym mowa w art. 10 ust. 3 rozporządzenia nr 1924/2006, jest skutecznie spełniony przez sam fakt, iż istnieje wyraźny związek pod względem treści pomiędzy „ogólnym” oświadczeniem zdrowotnym a konkretnym oświadczeniem zdrowotnym, które ma na celu jego poparcie, niezależnie od miejsca, w którym dane oświadczenie jest umieszczone na opakowaniu, a tym samym od wizualnego wymiaru tego wymogu.
43
W tym względzie należy zauważyć, że w motywie 29 rozporządzenia (WE) nr 1924/2006 stwierdza się zasadniczo, że aby zagwarantować, że oświadczenia zdrowotne będą zgodne z prawdą, zrozumiałe, rzetelne i przydatne dla konsumenta przy wyborze zdrowego sposobu żywienia, należy uwzględnić sposób ich formułowania i przedstawiania. Zatem umiejscowienie, w sensie wizualnym, różnych informacji na opakowaniu danego produktu jest czynnikiem, który należy wziąć pod uwagę w celu oceny, czy wymóg „towarzyszenia” może być uznany za spełniony.
44
Ponadto z motywu 17 i art. 6 ust. 2 tego rozporządzenia wynika, że podmiot działający na rynku spożywczym i składający oświadczenie żywieniowe lub zdrowotne musi uzasadnić stosowanie tego oświadczenia.
45
W tym względzie w pkt 3 załącznika do decyzji wykonawczej 2013/63 podkreśla się, że w celu uniknięcia wprowadzenia konsumentów w błąd podmioty działające na rynku spożywczym są zobowiązane do wykazania związku pomiędzy odniesieniem do ogólnych, nieswoistych korzyści wynikających ze stosowania danej żywności a towarzyszącym temu odniesieniu konkretnym dopuszczonym oświadczeniem zdrowotnym.
46
Z argumentów tych wynika, że podmioty działające na rynku spożywczym muszą przedstawiać w jasny i dokładny sposób konkretne oświadczenia zdrowotne potwierdzające odniesienia do ogólnych, niespecyficznych korzystnych skutków, które stosują.
47
Dlatego też wizualny wymiar wymogu „towarzyszenia” w rozumieniu art. 10 ust. 3 rozporządzenia nr 1924/2006 należy rozumieć jako odnoszący się do bezpośredniego spostrzeżenia przez przeciętnego konsumenta, odpowiednio poinformowanego i dostatecznie uważnego, bezpośredniego związku wizualnego pomiędzy odniesieniem do ogólnych, niespecyficznych korzystnych skutków dla stanu zdrowia a konkretnym oświadczeniem zdrowotnym, co wymaga, co do zasady, bliskości przestrzennej lub bezpośredniego sąsiedztwa pomiędzy odniesieniem a oświadczeniem.
48
Jednakże w szczególnym przypadku, gdy konkretne oświadczenia zdrowotne nie mogą być umieszczone w całości po tej samej stronie opakowania co stwierdzenie, które mają uzasadniać, z uwagi na ich dużą liczbę lub długość, należy uznać, że wymóg dotyczący bezpośredniego związku wizualnego mógłby zostać spełniony w drodze wyjątku poprzez wyraźną wskazówkę, jak odsyłacz w postaci gwiazdki, w wypadku gdy zapewnia to, w sposób jasny i doskonale zrozumiały dla konsumenta, zgodność treści, w sensie przestrzennym, pomiędzy oświadczeniami zdrowotnymi a odniesieniem.
49
Do sądów krajowych należy zatem sprawdzenie i ustalenie, w świetle wszystkich okoliczności sprawy, czy wymóg bliskości przestrzennej wynikający z art. 10 ust. 3 rozporządzenia nr 1924/2006 jest spełniony w przypadku zastosowania odsyłacza w postaci gwiazdki.
50
W świetle powyższego na pytanie pierwsze należy odpowiedzieć, że art. 10 ust. 3 rozporządzenia nr 1924/2006 należy interpretować w ten sposób, że ustanowiony w nim wymóg, zgodnie z którym wszelkim odniesieniom do ogólnych, nieswoistych korzyści wynikających ze stosowania danego składnika odżywczego lub danej żywności musi towarzyszyć konkretne oświadczenie zdrowotne zawarte w wykazach, o których mowa w art. 13 lub 14 tego rozporządzenia, nie jest spełniony w wypadku, gdy na opakowaniu suplementu żywnościowego, na jego przedniej stronie, znajduje się odniesienie do ogólnych, nieswoistych korzyści wynikających ze stosowania danego składnika odżywczego lub danej żywności dla ogólnego stanu zdrowia, podczas gdy konkretne oświadczenie zdrowotne, które ma mu towarzyszyć, znajduje się tylko na odwrocie opakowania, a między nimi nie jest ustanowiony wyraźny związek, jak na przykład poprzez zastosowanie odsyłacza w postaci gwiazdki.
W przedmiocie pytania drugiego
51
Poprzez pytanie drugie sąd odsyłający zmierza zasadniczo do ustalenia, czy odniesienia do ogólnych, nieswoistych korzyści wynikających ze stosowania danego składnika odżywczego lub danej żywności dla ogólnego dobrego stanu zdrowia, w rozumieniu art. 10 ust. 3 rozporządzenia nr 1924/2006, muszą być uzasadnione dowodami naukowymi w rozumieniu art. 5 ust. 1 lit. a) i art. 6 ust. 1 tego rozporządzenia.
52
W tym względzie należy przede wszystkim zauważyć, że – jak podkreślił sąd odsyłający – brzmienie art. 10 ust. 3 rozporządzenia nr 1924/2006, w odróżnieniu od brzmienia art. 10 ust. 1 tego rozporządzenia, nie zawiera wyraźnego odniesienia do ogólnych wymogów rozdziału II tego rozporządzenia, który zawiera art. 5 i 6 tego samego aktu.
53
Należy jednak zauważyć, że z brzmienia owych artykułów 5 i 6 wynika jasno, iż każde oświadczenie zdrowotne w rozumieniu tego rozporządzenia musi być naukowo uzasadnione.
54
Zgodnie z art. 5 ust. 1 lit. a) rozporządzenia nr 1924/2006 stosowanie oświadczeń żywieniowych lub zdrowotnych jest dozwolone jedynie w wypadku, gdy na podstawie ogólnie uznanych dowodów naukowych potwierdzone zostało, że obecność albo brak, albo też obniżona zawartość w danej żywności lub kategorii żywności składnika odżywczego lub innej substancji, do której odnosi się oświadczenie, ma korzystne działanie odżywcze lub fizjologiczne. Artykuł 6 tego rozporządzenia zawiera również podobne sformułowanie, stanowiąc w ust. 1, że „[o]świadczenia żywieniowe i zdrowotne muszą się opierać na ogólnie przyjętych dowodach naukowych i być nimi potwierdzone”.
55
Wykładnię taką potwierdzają cele rozporządzenia nr 1924/2006, które ma służyć zapewnieniu, w szczególności, jak wynika z pkt 35 niniejszego wyroku, ochrony zdrowia i wysokiego poziomu ochrony konsumentów, w szczególności przed oświadczeniami wprowadzającymi w błąd. Ponadto w motywie 14 tego rozporządzenia podkreślono konieczność zagwarantowania, że w odniesieniu do substancji, których dotyczy oświadczenie, uzyskano potwierdzenie ich korzystnego działania odżywczego lub fizjologicznego. Ponadto motyw 17 tego rozporządzenia stanowi, że potwierdzenie naukowe musi być głównym aspektem, który należy brać pod uwagę przy stosowaniu oświadczeń żywieniowych i zdrowotnych, podczas gdy motyw 23 tego rozporządzenia stanowi dalej, że stosowanie oświadczeń zdrowotnych w Unii powinno być dozwolone wyłącznie po dokonaniu oceny naukowej spełniającej najwyższe możliwe standardy.
56
Wreszcie art. 10 ust. 1 rozporządzenia nr 1924/2006 wyraźnie przewiduje, że oświadczenie zdrowotne powinno odpowiadać ogólnym wymaganiom zawartym w rozdziale II tego rozporządzenia, w którym znajdują się art. 5 i 6. Jednakże, jak wynika z pkt 37–39 niniejszego wyroku, art. 10 ust. 3 rozporządzenia nr 1924/2006, w zakresie, w jakim dopuszcza odniesienie do „ogólnego” oświadczenia zdrowotnego, które nie znajduje się w wykazach dopuszczonych oświadczeń, o których mowa w tym rozporządzeniu, ale do którego dołączone jest oświadczenie zdrowotne, wprowadza odstępstwo od zasady ustanowionej w art. 10 ust. 1 tego rozporządzenia, zgodnie z którą oświadczenia zdrowotne są zabronione, z wyjątkiem oświadczeń znajdujących się w takich wykazach. Artykuł 10 ust. 3 należy zatem interpretować w sposób ścisły.
57
Wynika stąd, że ten ostatni przepis należy interpretować w ten sposób, że „ogólne” oświadczenie zdrowotne w rozumieniu tego przepisu, takie jak to będące przedmiotem postępowania przed sądem krajowym, musi spełniać wymogi dowodowe określone w tym rozporządzeniu.
58
Jednakże, jak zauważył rzecznik generalny w pkt 71 i 72 swojej opinii, wystarczy, aby w tym celu odesłaniom do ogólnego, nieswoistego korzystnego wpływu składnika odżywczego lub żywności na ogólny stan zdrowia i związane ze zdrowiem dobre samopoczucie towarzyszyły konkretne oświadczenia zdrowotne poparte ogólnie przyjętymi dowodami naukowymi, które zostały zweryfikowane i zatwierdzone, pod warunkiem że te ostatnie oświadczenia znajdują się w wykazach, o których mowa w art. 13 lub w art. 14 tego rozporządzenia.
59
Mając na uwadze powyższe rozważania, na pytanie drugie należy odpowiedzieć, iż art. 10 ust. 3 rozporządzenia nr 1924/2006 należy interpretować w ten sposób, że odniesienia do ogólnych, nieswoistych korzyści wynikających ze stosowania składnika odżywczego lub żywności dla ogólnego stanu zdrowia i związanego ze zdrowiem dobrego samopoczucia muszą być uzasadnione dowodami naukowymi w rozumieniu art. 5 ust. 1 lit. a) i art. 6 ust. 1 tego rozporządzenia. W tym celu wystarczy, by takim odniesieniom towarzyszyły szczególne oświadczenia zdrowotne zawarte w wykazach, o których mowa w art. 13 lub w art. 14 tego rozporządzenia.
W przedmiocie kosztów
60
Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi.
Z powyższych względów Trybunał (druga izba) orzeka, co następuje:
1)
Artykuł 10 ust. 3 rozporządzenia (WE) nr 1924/2006 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 20 grudnia 2006 r. w sprawie oświadczeń żywieniowych i zdrowotnych dotyczących żywności, zmienionego rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 107/2008 z dnia 15 stycznia 2008 r., należy interpretować w ten sposób, że ustanowiony w nim wymóg, zgodnie z którym wszelkim odniesieniom do ogólnych, nieswoistych korzyści wynikających ze stosowania danego składnika odżywczego lub danej żywność musi towarzyszyć konkretne oświadczenie zdrowotne zawarte w wykazach, o których mowa w art. 13 lub 14 tego rozporządzenia, nie jest spełniony w wypadku, gdy na opakowaniu suplementu żywnościowego, na przedniej stronie, znajduje się odniesienie do ogólnych, nieswoistych korzyści wynikających ze stosowania danego składnika odżywczego lub danej żywności dla ogólnego stanu zdrowia, podczas gdy konkretne oświadczenie zdrowotne, które ma mu towarzyszyć, znajduje się tylko na odwrocie opakowania, a między nimi nie jest ustanowiony wyraźny związek, jak na przykład poprzez zastosowanie odsyłacza w postaci gwiazdki.
2)
Artykuł 10 ust. 3 rozporządzenia nr 1924/2006, zmienionego rozporządzeniem (WE) nr 107/2008, należy interpretować w ten sposób, że odniesienia do odniesienia do ogólnych, nieswoistych korzyści wynikających ze stosowania składnika odżywczego lub żywności dla ogólnego stanu zdrowia i związanego ze zdrowiem dobrego samopoczucia muszą być uzasadnione dowodami naukowymi w rozumieniu art. 5 ust. 1 lit. a) i art. 6 ust. 1 tego rozporządzenia. W tym celu wystarczy, by takim odniesieniom towarzyszyły szczególne oświadczenia zdrowotne zawarte w wykazach, o których mowa w art. 13 lub w art. 14 tego rozporządzenia.
Podpisy
(
*1
)	Język postępowania: niemiecki.